**«Կարմիր մոլորակ»** (անգլ.՝ Red Planet), Ռոբերտ Հայնլայնի գիտաֆանտաստիկ վեպը, որի գլխավոր հերոսները հանդիսանում են երկու դեռահասներ Մարսի դպրոց-մանկատնից։ Առաջին անգամ հրատարակվել է 1949 թվականին։ Հայնլայնի մահից հետո Del Rey Books-ում հրապարակվում է գրքի առաջնային տարբերակը։

Սյուժե
------

Երկու պատանիներ՝ Ջիմ Մարլոն և Ֆրենկ Սատոնը, մեկնում են սովորելու Լոուելի անվան ակադեմիայում։ Ջիմն իր հետ վերցնում է տնային կենդանի իրենց տեղական կենդական աշխարհից. «ոստոստան» Ուիլիսին։ Վերջինս ուներ վոլեյբոլի գնդակի չափս, մարդկային երեխայի ինտելեկտ և բացարձակ հիշողություն բոլոր լսած ձայների, որոնք նա լավ կարողանում էր վերարտադրել։ Ակադեմիայի ճանապարհին միջանկյալ կայանի շրջանում տղաներն այցելում են հին մարսյան քաղաք, որտեղ ծանոթանում են մարսիանների հետ և մասնակցում են ջրի տարանջատման արարողությանը, այսպիսով դառնալով Գեկո մարսիանի ամենամոտ ընկերները։

Դպրոցում Ջիմը միանգամից հակամարտության մեջ է մտնում նոր տնօրեն Հոուի հետ, ով փորձում է հաստատել ավտորիտար ռեժիմ աշակերտների համար և բռնագրավում է Ուիլիսին, քանի որ թույլ չի տալիս պահել տնային կենդանիներ։ Ջիմն ու Ֆրենկը ազատում են Ուիլիսին տնօրենի աշխատասենյակից, որից հետո ոստոստանը կրկնում է իր լսած երկու խոսակցությունները Հոուի և Բիչերի՝ Մարսի գաղութային ադմինիստրատորի միջև, որից իմանում են, որ Լոնդոնի կենդանաբանական այգին կարող է վճարել մեծ գումար մարսյան ոստոստանի համար։ Բացի այդ, Բիչերը նախատեսում է չեղարկել գաղութաբնակների ամենամյա միգրացիան, ստիպելով նրանց ձմեռել Մարսի ձմռան ծանր պայմաններում։ Տղաները կազմակերպում են փախուստ ակադեմիայից, որպեսզի զգուշացնեն ծնողներին։

Չնայած նրան, որ տունը գտնվում էր շատ հեռու, տղաները չմուշկներով գնում են երկար ճամփորդության սառած մարսի ջրանցքներով։ Ճանապարհի ընթացքում Ֆրենկը ծանր հիվանդանում է, սկսվում է հետապնդում փախստականների ետևից, բայց տղաներին փրկում են իրենց մարսյան ընկերները։ Մարսիանները բուժում են Ֆրենկի հիվանդությունը և ուղարկում են նրանց տուն արագընթաց մետրոյով։

Նախազգուշացումից հետո Ջիմի հայրը կազմակերպում է միգրացիա, հույս ունենալով Բիչերին հանկարծակիի բերել։ Գաղութաբնակները ժամանակավորապես բնակություն են հաստատում դպրոց-ինտերնատում։ Հոուն մեկուսանում է իր աշխատասենյակում, իսկ Բիչերը պաշարում է դպրոցի շենքը, փախուստի փորձի ժամանակ սպանվում են մի քանի անզեն գաղութաբնակներ։ Շրջափակվածներին բան չի մնում անելու, քան հակահարված տալ, նրանք կազմակերպում են գիշերային արտագրոհ, որին մասնակցում են նաև Ջիմն ու Ֆրենկը, և բռնում են Բիչերին իր գրասենյակում, հռչակելով Մարսի ավտոնոմիան։

Այդ ժամանակ Ջիմի օգնության կոչին ժամանակին հասնում են մի քանի մարսիաններ, ովքեր մտնում են դպրոց և ճանապարհվում են Հոուի կաբինետ, որից հետո վերջինս անհետ կորչում է։ Այնուհետև մարսիանները նույնը անում են Ուիլիսի երկրորդ վիրավորողի՝ Բիչերի հետ։ Մինչ այդ մարսիանները թույլ էին տալիս մարդկանց բնակություն հաստատել իրենց մոլորակում, բայց Բիչերի սպառնալիքը Ուիլիսի նկատմամբ ստիպում է նրանց վերանայել այս հարցը։ Նրանք գաղութաբնակներին առաջադրում են վերջնագիր. լքել մոլորակը ցանկացած ճանապարհով։ Բժիշկ Մաքրեյը բանակցություններ էր վարում մարսիանների հետ և համոզում է նրանց թողնել գաղութաբնակներին մնալ այնտեղ, հիմնականում ի շնորհիվ Ջիմի և Ուիլիսի ամուր ընկերության։ Մաքրեյը ենթադրում էր, որ մարսիանները սկսում են կյանքը ինչպես ոստոստաններ, այնուհետև փոխակերպվում են մեծերի, իսկ հետո շարունակում են իրենց գոյությունը պահպանել մահից հետո ինչպես «տոհմավագներ»։ Վերջ ի վերջո Ջիմին մնում է միայն համակերպվել այն բանի հետ, որ Ուիլիսը կլքի իրեն և կսկսի մեծահասակի կյանք։

Քննադատություններ
-----------------

Քննելով երիտասարդների համար Հայնլայնի վեպերը, Ջեկ Ուիլիամսոնը նկարագրեց «Կարմիր մոլորակը» ինչպես հեղինակի առաջին իրական հաջողություն այս շարքում, նշելով, որ «Հայնլայնը գտել է ճիշտ ուղղություն... Մարսի աշխարհն այնպես տրամաբանական է կառուցված և հագեցած է համոզիչ մանրամասներով, իսկ կերպարները այնքան հմայիչ են և վարվում են բնականաբար կերպով»։

Պիտեր Միլլերը վեպի բնօրինակի հրատարակված ակնարկում գովել է վեպը «ճշմարտացիության, մանրամասնությունների հանդեպ ուշադրության համար, որը լավ հայտնի է Հայնլայնի մեծահասակ ընթերցողներին... Պարզաբանումները ոչ մի տեղ ավելորդ չեն երկարում, իսկ սյուժեն զարգանում է ամենաբնական կերպով»։

«Օտարը օտար երկրում» կապ
------------------------

Մարսիանների կյանքի ցիկլը (ինչպես ներկայացնում էր բժիշկ Մաքրեյը) այնպիսին է, ինչպիսին «Օտարը օտար երկրում» վեպում։ Հարկ է նշել, որ այս վեպում «տոհմավագները» նույնպես բնակվում են կեցության երկու հարթություններում. ֆիզիկական և ոչ նյութական։ Բացի այդ, ընկերների հետ ջրի անջատման ծիսակատարությունը առկա է նաև «Օտարը օտար երկրում»։ Նաև համընկնում է մարսիանների մարդկանց կամ իրերի անհետ վերացնելու ունակությունը, որը կարևոր դեր ունի վերջին վեպում։

Մարսյան հասարակության ընդհանուր նկարագիրը նույնպես բնութագրվում է ազատության մեծարանքով։ Այսպես, օրինակ, մարսիան Գեկկոն հատկապես դժգոհ էր, երբ հասկացավ Լոնդոնյան կենդաբանական այգու էությունը. Մայքը «Օտարը օտար երկրում» զգում էր «սխալականության» զգացումը վանդակների հանդեպ, երբ առաջին անգամ կենդանիներին վանդակների մեջ տեսավ կենդանաբանական այգում, և նա նույնիսկ սկզբում ցանկացավ նրանց ազատել։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Publication Listing *ISFDB*
2. ↑  *Джек Уильямсон* «Youth Against Space»(անգլ.). — Algol 17, 1977. — С. 11.
3. ↑  *Питер Миллер* «Book Reviews»(անգլ.). — *Astounding Science Fiction*. — В. август 1950. — С. 147.