**Ցյու Յուեն** (չինարեն՝ 屈原, մ. թ. ա. 343, Zigui County, Չինաստան - մ. թ. ա. 278, Miluo Jiang, Հունան, Չինաստան), չինացի բանաստեղծ և քաղաքական գործիչ Չու նահանգում Պատերազմող պետությունների ժամանակաշրջանում։ Նա հայտնի է իր հայրենասիրությամբ և դասական չինական պոեզիայի և չափածոների մեջ ներդրումով, հատկապես «Չու Սի» անթոլոգիայի բանաստեղծություններով (նաև հայտնի է որպես «Հարավի երգերը» կամ «Չուի երգեր»). բանաստեղծությունների հատոր, որը վերագրվում է կամ համարվում է, որ ոգեշնչված է նրա չափածո գրվածքներից։ «Շի Ջին»-ի հետ միասին «Չու Սի»-ն հին չինական բանաստեղծությունների երկու մեծագույն ժողովածուներից մեկն է։ Նա հիշվում է նաև Վիշապի նավակների փառատոնի ենթադրյալ ծագման կապակցությամբ։

Ցյու Յուանի կյանքի մասին պատմական մանրամասները քիչ են, և «Չու Սի» բանաստեղծությունների նրա հեղինակությունը երկար ժամանակ կասկածի տակ է դրվել։ Այնուամենայնիվ, լայնորեն ընդունված է, որ նա գրել է «Ողբը» բանաստեղծությունը։

Կենսագրություն
--------------

Ցյու Յուանի կյանքի մասին տեղեկությունների միակ պահպանված աղբյուրը Սիմա Ցյանի կողմից գրված կենսագրությունն է «Մեծ պատմաբանի գրառումներ (Շիջի)» գրքում, չնայած կենսագրությունը կախված է հանգամանքներից: Սիման գրել է, որ Ցյու-ն եղել է Չու թագավորական տոհմի անդամ և ծառայել է որպես պաշտոնյա Չուի թագավոր Հուայի օրոք (թագավորել է մ.թ.ա. 328–299 թթ.)։

Ստեղծագործություններ
--------------------

Քու Յուան պատկերված «Ինը երգերում», ենթադրաբար 14-րդ դարի դրոշմում
Ցյուն համարվում է Չինաստանում բանաստեղծությունների առաջին հեղինակը, ում անունը կապված է եղել իր ստեղծագործության հետ, քանի որ մինչ այդ բանաստեղծական ստեղծագործությունները չեն վերագրվում որևէ կոնկրետ հեղինակի։ Համարվում է, որ նա նախաձեռնել է, այսպես կոչված, սաո ոճի չափածո ոճը, որն անվանվել է նրա «Լի Սաո» ստեղծագործության անունից, որտեղ նա հրաժարվել է Շի Ջինգի բանաստեղծություններում օգտագործված դասական չորս նիշերից և ընդունել տարբեր երկարություններ ունեցող հատվածներ։ Սա հանգեցրեց արտահայտման ավելի ռիթմով և լայնությամբ բանաստեղծությունների։ Ցյու Յուանը համարվում է նաև չինական դասական գրականության ռոմանտիզմի ամենանշանավոր դեմքերից մեկը, և նրա գլուխգործոցները ազդել են Թան դինաստիայի որոշ մեծ ռոմանտիստ բանաստեղծների վրա։

Ասում են, որ Ցյու Յուանը արտահայտել է իր սերը իշխող միապետի՝ Չուի թագավոր Հուայի հանդեպ այս մի քանի ստեղծագործությունների միջոցով, այդ թվում՝ «Ողբ» և «Գեղեցկության կարոտ»։

### Կրոն

Իր ինքնասպանությունից հետո Ցյու Յուանին երբեմն ընդունում էին որպես ջրի աստված, այդ թվում՝ Թայվանում Տաոսիստների կողմից, ովքեր նրան դասում են Ջրային անմահների արքաների շարքին։

### Հայրենասիրություն

Ցյու Յուանին սկսեցին վերաբերվել որպես «Չինաստանի առաջին հայրենասեր բանաստեղծ» Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։ Ուեն Իդուոն՝ սոցիալիստ բանաստեղծ և գիտնականը, որը հետագայում մահապատժի ենթարկվեց գոմինդանի կողմից, գրել է իր «Դիցաբանություն և պոեզիա» գրքում, որ «չնայած Ցյու Յուանը չի գրել մարդկանց կյանքի մասին կամ չի բարձրաձայնել նրանց տառապանքների մասին, ես կարող եմ ճշմարտացիորեն ասել, որ հանդես է եկել որպես ժողովրդական հեղափոխության առաջնորդ։ Ցյու Յուանը Չինաստանի ողջ պատմության մեջ միակ մարդն է, ով լիովին իրավունք ունի կոչվելու «ժողովրդի պոետ»։ Գուօ Մորուօն իր 1942 թվականի *Qu Yuan*  խաղում նրան նմանատիպ վերաբերմունք ցուցաբերեց՝ զուգահեռներ անցկացնելով *Համլետ* և *Լիր թագավոր*-ի հետ։ Ցյուի սոցիալական իդեալիզմի և աննկուն հայրենասիրության մասին տեսակետը կանոնական դարձավ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության օրոք 1949 թվականի Չինաստանի քաղաքացիական պատերազմում հաղթանակից հետո։ 
Օրինակ՝ 1957 թվականի չինական մեկ ավագ դպրոցի դասագիրք սկսվում էր «Ցյու Յուանը մեր երկրի գրականության պատմության մեջ առաջին մեծ հայրենասեր բանաստեղծն էր» նախադասությամբ։ Այս պաշտամունքային կարգավիճակը բարձրացրեց Ցյու Յուանի դիրքը Չինաստանի գրական աշխարհում՝ երբ, նրա նկարը տեղադրվեց փոստային նամականիշների վրա և Վիշապի նավակների փառատոնը դարձավ ազգային պետական տոն 2008 թվականին։ Այնուամենայնիվ, դա տեղի ունեցավ Ցյու Յուանի պատմականության և ենթադրյալ աշխատանքների քննադատական գիտական գնահատականների հաշվին, որոնք մշակվել էին 2008թ. ուշ Ցին կայսրությունում և վաղ հանրապետությունում։

### Վիշապի նավակների փառատոն

Ցյու Յուանի արձանը վիշապի նավակի վրա, ցուցադրված Վիշապի նավակների փառատոնի համար, Սինգապուր
Հայտնի լեգենդն ասում է, որ գյուղացիներն իրենց պելմեններն նավակներով տեղափոխել են գետի մեջտեղ և հուսահատ փորձել են փրկել Ցյու Յուանին այն բանից հետո, երբ նա ընկղմվել է Միլուոյում, բայց շատ են ուշացել դա անել։ Այնուամենայնիվ, ձկներին և չար ոգիներին նրա մարմնից հեռու պահելու համար նրանք թմբուկներ էին ծեծում և ջուր էին ցողում իրենց թիակներով, ինչպես նաև բրինձ էին նետում ջրի մեջ և՛ որպես ուտելիքի ընծա Ցյու Յուանի հոգուն, և՛ ձկների ուշադրությունը շեղելու համար նրա մարմնից։ Այնուամենայնիվ, լեգենդը շարունակվում է, որ մի ուշ գիշեր Ցյու Յուանի ոգին հայտնվեց իր ընկերների առջև և ասաց նրանց, որ նա ինքնասպան է եղել։ Այնուհետև նա խնդրեց իր ընկերներին փաթաթել իրենց բրինձը եռանկյուն մետաքսե փաթեթների մեջ՝ վիշապից պաշտպանվելու համար։

Այս փաթեթները դարձան ավանդական սնունդ, որը հայտնի է որպես *զոնգզի*, թեև բրնձի կտորներն այժմ մետաքսի փոխարեն փաթաթված են տերևներով։ Նավակներով նրա մարմինը որոնելու համար մրցարշավը աստիճանաբար դարձավ վիշապի նավակ մրցարշավի մշակութային ավանդույթ, որն անցկացվում է նրա մահվան տարելիցին ամեն տարի։ Այսօր մարդիկ դեռևս ուտում են «զոնգզի» և մասնակցում վիշապանավերի մրցարշավներին՝ ի հիշատակ Ցյու Յուանի զոհաբերության ավանդական լուսնային արևային չինական օրացույցի հինգերորդ ամսվա հինգերորդ օրը։ Չինաստանի շրջակայքում գտնվող երկրները, ինչպիսիք են Վիետնամը և Կորեան, նույնպես նշում են Վիշապի նավակների փառատոնի տարբերակները՝ որպես իրենց համատեղ մշակութային ժառանգության մաս։

### Տիեզերական հետազոտություն

Չինաստանի միջմոլորակային հետազոտության ծրագիրը՝ Tianwen, (Երկնային հարցեր) անվանվել է Ցյու Յուանի բանաստեղծության հիման վրա։ Առաջին առաքելությունը դեպի Մարս Tianwen-1ը մեկնարկեց 2020 թվականի հուլիսի 23-ին և Մարս հասավ 2021 թվականի փետրվարի 10-ին։ 2021 թվականի մարտի 14-ին վայրէջք կատարողն ու մարսագնացը բարեհաջող վայրէջք կատարեցին Մարսի մակերեսին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. ↑  Zhao Kuifu 趙逵夫, "*Riben xin de* Qu Yuan fouding lun *Chansheng de Lishi Beijing yu Sixiang Genyuan Chutan*" 日本新的 "屈原否定論" 產生的歷史背景與思想根源初探, in *Fuyin Baokan Ziliao, Zhongguo Gudai Jindai Wenxue Yanjiu* 複印報刊資料，中國古代近代文學研究, (1995: 10): 89–93.
3. ↑  Hawkes (1959), 53-54:
4. ↑  Hartman (1986), էջ. 352. harv error: no target: CITEREFHartman1986 (help)
5. ↑  «History of Homosexuality». *china.org.cn*. Shanghai Star. Արխիվացված է օրիգինալից 2003 թ․ նոյեմբերի 19-ին. Վերցված է 2016 թ․ նոյեմբերի 26-ին.
6. ↑  «Shuexian Deities», Official site, Tainan: Grand Matsu Temple, 2007
7. 1 2 3 4  Hawkes (1974), էջ. 42 harv error: no target: CITEREFHawkes1974 (help).
8. ↑  Guo (1952). harv error: no target: CITEREFGuo1952 (help)
9. ↑  Davis, xlvii
10. ↑  Zhang (1957). harv error: no target: CITEREFZhang1957 (help)
11. ↑  «《屈原》郵票端午節正式 下「中華詩祖」». Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 5-ին. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|լեզու=` ignored (օգնություն)

Արտաքին հղումներ
----------------

* "Qu Yuan (Chu Yuan), the great poet"
* "This article has photos of Qu Yuan's hometown before it was submerged by the dams project"
* "The Dragon Boat Festival" (article reproduced from Volume 1, number 2 of the newsletter of Families with Children from China of the San Francisco Bay Area

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BAV: ADV11874747 · BIBSYS: 90374379 · BNF: 121633999 · CALIS: n2004442152 · CiNii: DA08788765 · GND: 118991906 · ICCU: CUBV086151 · ISNI: 0000000109233546, 0000000409687195, 0000000455990611 · LCCN: n80117265, nr2001017232 · LNB: 000180456 · NDL: 00622745 · NKC: jn20020722380 · NLA: 36601730 · NLP: a0000002496150 · NTA: 140094253, 072379626 · NUKAT: n2004077388 · PTBNP: 1204555 · LIBRIS: 85503 · SUDOC: 030161789 · VIAF: 297713307, 89665491 · WorldCat VIAF: 297713307, 89665491 |

 |

 |