recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ռոզա Լյուքսեմբուրգի փողոց (այլ կիրառումներ)

**Ռոզա Լյուքսեմբուրգի փողոց** (ռուս.՝ У́лица Ро́зы Люксембу́рг, նախկինում՝ Զայաչյա փողոց, Զայաչի կարգ, 1824 թվականից հետո՝ Զլատոուստովսկայա փողոց), գտնվում է Եկատերինբուրգի կենտրոնական բնակելի թաղամասում՝ Մալիշևա և Դեկաբրիստների փողոցների միջև, փողոցի մեծ մասն անցնում է Եկատերինբուրգի Լենինսկի և Օկտյաբրսկի շրջանների սահմանագծով։

Հյուսիսից հարավ փողոցի երկարությունը կազմում է 1480 մետր։ Հին անունը (Զլատոուստովսկայա) փողոցը ստացվել է 1824 թվականին կառուցված Սուրբ Երրորդության (Ռյազանի) եկեղեցու կցաշենքի համար։

Պատմություն և տեսարժան վայրեր
-----------------------------

Լինելով Եկատերինբուրգի ամենահին փողոցներից մեկը` Ռոզա Լյուքեմբուրգի փողոցը մեծապես պահպանել է 19-րդ դարի կեսերի իր տեսքը։ Մինչև 1917 թվականի Հեղափոխությունը փողոցում է գտնվել «Ամերիկանսկայա» հյուրանոցը, «Տոպորիշչևա» մթերային խանութը, Եկատերինբուրգի բժիշկներ Բ. Ա. Լանդբերգի, Կ. Ն. Կալմիչկովի տները և այլոց գրասենյակներ և հիվանդանոցներ, ծննդատուն, դեղորայքի վաճառքով զբաղվող ռուսական միության տունը, մասնավոր դեղատներ, արվեստանոցներ (Տրապեզնիկովի քարե և մարմարե աշխատանքներ)։ 2010 թվականին փողոցում է գտնվել Ռադիոյի թանգարանը, Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի Ուրալի մասնաճյուղը, Գլխավոր դեղատան վարչությունը, «Պոկորովսկի պասաժը» և այլ խանութներ, Ժելեզնովի առանձնատունը և Վաճառական Ն. Գ. Բաբիկովի տունը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Некрасов В. К. Розы Люксембург, ул. // Энциклопедия Екатеринбурга [Электрон. ресурс] : электронная энциклопедия. - Электрон. дан. и прогр. - Екатеринбург. : ИИиА УрО РАН, год не указан. - 1 электрон. опт. диск (CD-ROM)

Գրականություն
-------------

* *Зорина Л. И. Слукин В. М.* Улицы и площади старого Екатеринбурга. — Екатеринбург: «Баско», 2005. — 256 с. — ISBN отсутствует
* *Рабинович Р. И. Шерстобитов С. Л.* Улицы Свердловска. — 2-е издание. — Свердловск: Средне-Уральское книжное издательство, 1965. — 25 000 экз.
* *Худякова М. Ф.* Улицы Екатеринбурга. — Екатеринбург: Средне-Уральское книжное издательство, 2003. — 336 с. — ISBN 5-7529-0048-4
**Լեոն (Եհուդա Լեյբ) Պինսկեր** կամ **Լեո Պինսկեր**, **Լև Սեմյոնի Պինսկեր** (եբրայերեն՝ יהודה לייב פינסקר‎, դեկտեմբերի 25, 1821(1821-12-25), Տոմաշուվ Լյուբելսկի, Տոմաշուվ Լյուբելսկի շրջան, Լյուբլինի վոյեվոդություն, Լեհաստան - դեկտեմբերի 21, 1891(1891-12-21), Օդեսա, Խերսոնի նահանգ, Ռուսական կայսրություն), հրեա բժիշկ, փիլիսոփա սիոնականության գաղափարախոս և գործիչ, Հովեվեյ Ցիոն սիոնիստական շարժման առաջնորդ։

Կենսագրություն
--------------

Եհուդա Լեյբ Պինսկերը ծնվել է 1821 թ. դեկտեմբերի 13-ին Տոմաշով-Լյուբելսկի քաղաքում հրեա մանկավարժ և գրող Սիմխա Պինսկերի ընտանիքում։ Սիմխան ծագումով Գալիցիայից էր, նրա տանը խոսում էին գերմաներեն։ Վաղ մանկության ժամանակաշրջանում Եհուդա Լեյբ պինսկերի ընտանիքը տեղափոխվում է օդեսա, որտեղ նա սովորում է իր հոր մասնավոր դպրոցում, ապա՝ տեղական միջնակարգ դպրոցում։

Ստանալով միջնակարգ կրթություն, Եհուդա Լեյբ Պինսկերը ընդունվում է Ռիշելիեի վարժարանի իրավագիտության ֆակուլտետ և դառնում Ռուսական կայսրության բուհ ընդունված առաջին հրեաներից մեկը։ Ուսանողության տարիներին Պինսկերը հրեական Հասկալա լուսավորական շարժման և հրեաների ձուլման կողմնակից էր։

Վարժարանը ավարտելուց հետո նրան չեն թողնում փաստաբան դառնալ և Եհուդա Լեյբ Պինսկերը որոշում է դասախոսական գործունեությամբ զբաղվել։ Տեղափոխվելով Քիշնև, նա սկսում է հրեական դպրոցում ռուսերեն դասավանդել։ Այդպես աշխատելուց մեկ տարի անց նա տեղափոխվում է Մոսկվա, որտեղ 1843 թ. ընդունվում է Մոսկվայի համալսարանի բժշկության ֆակուլտետ և 1848 թ. ավարտում է այն։ Ստաժավորում է անցնում Գերմանիայում և Ավստրիայում, որտեղ ծանոթանում է Հասկալայի առաջնորդների հետ։

Օդեսա վերադառնալով Պինսկերը սկսում է բժշկական գործունեությամբ զբաղվել։ Ղրիմյան պատերազմի սկսումից հետո կամավոր բանակ է գնում որպես բժշիկ, ծառայության համար ստանալով մեդալ։

1860-1862 թթ. Օդեսայում հրատարակվող «Ռասսվետ» և «Սիոն» հանդեսների համահիմնադիրներից և խմբագիրներից էր։ Հետագայում համագործակցում է արդեն Սանկտ Պետերբուրգում 1879-1883 թթ. լույս տեսնող «Ռասսվետ» հանդեսի հետ, որտեղ 1882 թ. հրապարակվում է Պինսկերի «Ավտոէմանսիպացիա» աշխատության ռուսերեն թարգմանությունը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. ↑  Ռուսաստանում հրեաներին թույլ են տվել իրավաբան աշխատել միայն 1864 թ.:


|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Համառոտ հրեական · Հրեական Բրոքհաուսի և Եփրոնի |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BAV: ADV11138700 · BNF: 109199744 · CiNii: DA15940746 · GND: 119256304 · ICCU: CUBV125569 · ISNI: 0000 0000 8083 7329 · LCCN: n85381524 · NKC: zmp2014820073 · NLA: 35423888 · NTA: 180407546 · NUKAT: n2013141329 · LIBRIS: 248683 · SUDOC: 108962407 · VIAF: 4922447 · WorldCat VIAF: 4922447 |

 |

 |
**«Բորչալվում»**, Հովհաննես Թումանյանի հոդվածներից, որը հավանաբար գրվել է 1894 թվականին։

Պատմություն
-----------

«Բորչալվում» հոդվածը առաջին անգամ տպագրվել է 1854 թվականից Թիֆլիսում հրատարակվող «Հորիզոն» գրական հանդեսի 149-167-րդ էջերում։ Հոդվածի երկու հատվածներ՝ «Ֆոլկլորի մասին» և «Գրողի կոչման մասին» վերնագրերով, տպագրվել են 1935 թվականին Երևանում հրատարակված Նվարդ Թումանյանի կազմած և խմբագրած «Թումանյանը քննադատ» գրքի 32-34-րդ էջերում, դրանից հետո կրճատումներով տպագրվել է Հովհաննես Թումանյանի երկերի ժողովածուի 6-րդ հատորի 53-70-րդ էջերում։

Թումանյանի երկեր լիակատար ժողովածուի վեցերորդ հատորում տպագրված է «Հորիզոն» գրական հանդեսից։

Հիշատակումներ
-------------

Հոդվածում հիշատակվում են տարբեր տեղանուններ՝ Դսեղ, Օձուն, Աթան, Ագարակ, Հաղպատ, Սանահին, Ձորագետ, Էջմիածին, Երևան, Լոռի, Շուլավեր, Ջալալօղլի, Թիֆլիս, Բորչալու և այլն։

Հոդվածում խոսվում է Ի. Վ. Կռիլովի «Խոզն ու ագռավը» առակի, Մ. Յու. Լերմոնտովի «Խոհ» բանաստեղծության մասին.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | «Մեր սերնդին եմ ես նայում դառնաթախիծ.
Եվ մթին է, և դատարկ ողջ ապագան նրա,
… Առանց պայքարի ենք թողնում կյանքի շեմին.
Բարու, չարի հանդեպ սառն ենք ստորաբար
Չնչին ենք, փոքրոգի արհավիրքի ժամին»- Մ. Լերմոնտով |  |

*Բնօրինակ տեքստ* (ռուս.)  

*"Печально я гляжу на наше поколенье:  

Его грядущее—иль пусто, иль темно.  

… К добру и злу постыдно равнодушны,  

В начале поприща мы вянем без борьбы:  

Перед опасностью позорно — малодушны…"*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Երկերի ժողովածու երեք հատորով, հատոր I, Երևան, 1965, էջ 208-209
**Կենտրոնական Տավրոս**, լեռնազանգվածների համալիր Թուրքիայում, Անատոլիա ծոցից հյուսիս-արեելք՝ մինչև Պյուրամոս (Ջեյհան) գետի ակունքները։

Աշխարհագրություն
----------------

Տեկտոնական բեկվածքով՝ Ծամնդավի (Զամանթիի) կիրճով Կենտրանական Տավրոսը բաժանվում է 2 մասի՝ Անտիտավրոսի և Կիլիկյան Տավրոսի։ Կազմված է պալեոզոյի կրաքարա-թերթաքարային շերտախմբերից՝ ծածկված նեոգենի մերգելա-կրաքարային նստվածքներով։ Զարգացած են կարստային երևույթները։

Կիլիկյան Տավրոսը զուգահեռ շղթաների և աստիճանակերպ սեղանաձև զանգվածների համալիր է՝ մասնատված Մեդիսիզ, Տարսոս (Թարսուս), Չակիտ, Սարոս (Սեյհան), Պյուրամոս, Դյոքսու գետերի անտեցեդենտ միջանցիկ կիրճերով։ Տավրոսի լեռները դժվարամատչելի են, լեռնանցքներից նշանավոր է Կիլիկիայի դարպասները (Դրունք Կիլիկիո) կամ Գուկլակի կապանը (թուրք.՝ Կյուլեք-Բողազ), որի տակով է անցնում Բաղդադի երկաթուղու թունելը։ Բարձր գագաթներն են Կալդիդաղը (3734 մ), Մեդեդսիզը (3585 մ)։

Հարավ-արևելքում Կենտրոնական Տավրոսը ընդհատվում է Ադանայի իջվածքով, որի շարունակությունն են կազմում Մերսինի և Ալեքսանդրետի (Իսկենդերուն) ծոցերը։ Օգտակար հանածոներից կան բազմամետաղներ երկաթի, պղնձի երևակումներ, շինանյութեր։

Կենտրոնական Տավրոսի աշխարհագրական դիրքը, լեռնագրությունը պայմանավորում են լեռնային երկրի կլիմայական և լանդշաֆտային հակադրությունները։ Հյուսիս-արևմտյան լանջերն ու նախալեռները կրում են Անատոլական ցամաքային կլիմայի ազդեցությունը՝ ցուրտ ձմեռ, տաք և չոր ամառ, տարեկան 300-500 մմ տեղումներ։ Նախալեռնային սարավանդներում տարածված են գորշլեռնային, ցածրադիր, քարքարոտ լանջերում՝ չորատափաստանային լեռնա-շագանակագույն, բարձր լանջերում՝ լեռնա-անտառային դարչնագույն հողերը։ Լեռների բարձրադիր մասերը ծածկված են կաղնու, հաճարենու, եղևնու, սոճու, մայրու անտառներով, ավելի բարձր՝ մերձալպյան և ալպյան մարգագետիններով։

Կլիմա
-----

Հարավային և հարավարևելյան լանջերը բնորոշվում են տիպիկ միջերկրածովային կլիմայով (տարեկան տեղումները՝ 1000-2000 մմ և ավելի)։ Լանջերն ունեն համատարած հարուստ անտառածածկ՝ լիբանանյան մայրի, կիլիկյան բրգաձև սոճի, ձիթենի, ընկուզենի, նշենի, մակվիս։ Հարթավայրերում և սարավանդներում կան շաքարեղեգի, բամբակենու, փյունիկյան արմավի պլանտացիաներ։

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Կենտրոնական Տավրոս** կատեգորիայում։ |


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 380)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Կարլ Լիբկնեխտի փողոց (այլ կիրառումներ)

**Կարլ Լիբկնեխտի փողոց** (ռուս.՝ Улица Карла Либкнехта), փողոց Ռուսաստանի Ռոստովի մարզի Կրասնի Սուլինի շրջանի և Կրասնոսուլինսկի քաղաքային շրջանի վարչական կենտրոն Կրասնի Սուլին քաղաքում։ Անվանվել է գերմանացի սոցիալիստ, Գերմանիայի կոմունիստական կուսակցության հիմնադիրներից մեկի` Կարլ Լիբկնեխտի (1871-1919) պատվին։ Սկիզբ է առնում Օգորոդնայա փողոցից և, ձգվելով արևմտյան ուղղությամբ, ավարտվում` միանալով դեպի Վերբենկա միկրոշրջան գնացող ճանապարհին։ Երկարությունը 900 մետր է։

Նկարագրություն
--------------

Կրասնի Սուլին քաղաքի Կարլ Լիբկնեխտի փողոցը սկսվում է Օգորոդնայա փողոցից, հատում է Կրուպսկայայի փողոցը, այնուհետև շարունակվում է Կրուպսկայայի փողոցով 90 մետր դեպի հյուսիս ընկած հատվածից, հատում Կրոնշտադտի փողոցը, Կասպիյսկի և Յունի նրբանցքները, ավարտվում` միանալով դեպի Վերբենկա միկրոշրջան գնացող ճանապարհին։ Փողոցի երկարությունը 900 մետր է։ Փողոցում կա համարակալված 78 շինություն։

Կարլ Լիբկնեխտի փողոցի փոստային դասիչն է՝ 346359։

Փողոցն անվանվել է գերմանացի սոցիալիստ, երկրորդ ինտերնացիոնալի անդամ, Գերմանիայի կոմունիստական կուսակցության հիմնադիրներից մեկի` Կարլ Լիբկնեխտի (1871-1919) պատվին։ Նա մեծ դեր է խաղացել Գերմանիայում 1918 թվականի նոյեմբերյան հեղափոխության իրականացման գործում։ 1919 թվականի հունվարին Լիբկնեխտը Բեռլինի բանվորների կազմակերպած ապստամբության դաժանաբար ճնշվելուց հետո կալանավորվել ու սպանվել է կուսակցական ընկերոջ՝ Ռոզա Լյուքսեմբուրգի հետ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հ. 4, էջ 610»։ Վերցված է 2019 Ապրիլ 4

Աղբյուրներ
----------

* Улица Карла Либкнехта в Красном Сулине
* Подробная карта улица Карла Либкнехта, город Красный Сулин со спутника с номерами домов, индекс и маршруты, Яндекс, Гугл карты

Արտաքին հղումներ
----------------

* г. Красный Сулин, улица Карла Либкнехта Archived 2019-04-04 at the Wayback Machine.
**Ինքնակարգավորում** (ֆիզիոլոգիական ֆունկցիաների), օրգանիզմի կենսական կարևոր ֆունկցիաների հարաբերական կայունությունը ավտոմատորեն պահպանելու ունակություն։ Օրգանիզմի հարմարումը արտաքին միջավայրի անընդհատ փոփոխվող պայմաններին իրականանում է ինքնակարգավորման մեխանիզմներով։ Շնորհիվ տարբեր օրգան-համակարգերի միջև գոյություն ունեցող փոխադարձ կապերի, կենսական որևէ ցուցանիշի շեղումը բնականոն վիճակից գործի է դնում մի շարք մեխանիզմներ, որոնք ի վերջո նորմալացնում են տվյալ ցուցանիշը։ Օրինակ՝ օրգանիզմի ներքին միջավայրի օսմոտիկական ճնշման հաստատունությունը (7,6 մլն) բջիջների բնականոն գործունեության հիմնական պայմաններից մեկն է։ Եթե որևէ պատճառով այդ ճնշումը բարձրանում է, ապա գրգռվում են գլխուղեղի ենթատեսաթմբի բջիջները, որոնք նյարդային ազդակներ են ուղարկում ջրաաղային փոխանակությանը մասնակցող օրգաններին, ինչպես նաև ներզատիչ որոշ գեղձերին։ Վերջիններիս աշխատանքը փոխվում է այնպես, որ օրգանիզմից ավելի շատ աղեր և քիչ ջուր է հեռանում և կարգավորվում է օսմոտիկական ճնշումը։ Նման ձևով շաքարի քանակի ավելացումը արյան մեջ ուժեղացնում է ենթաստամոքսային գեղձի կղզյակների β-Լանգերհանսյան բջիջների կողմից ինսուլին հորմոնի արտադրությունը, որը հանգեցնում է շաքարի տոկոսի նորմալացման։ Ինքնակարգավորման կոնկրետ ապարատը օրգանիզմում, ըստ ակադեմիկոս Պ. Անոխինի, ֆունկցիոնալ համակարգ է, որը անատոմիական տարբեր համակարգերին պատկանող օրգանների և հյուսվածքների այնպիսի միասնություն և փոխաջակցություն է, որոնք ապահովում են վերջնական դրական (հարմարողական) արդյունքի ստացումը։ Օրգանիզմում գոյություն ունեն ֆունկցիաների ինքնակարգավորուման բազմաթիվ համակարգեր։ Միևնույն օրգանը կարող է ներգրավվել մի քանի ֆունկցիոնալ համակարգերում։ Ինքնակարգավորման սկզբունքը օրգանիզմի գոյության հիմքն է, որը նկատի ունենալով Ի. Պավլովը օրգանիզմը բնորոշել է որպես խիստ ինքնակարգավորվող, ինքն իրեն պահպանող, վերականգնող, շտկող և նույնիսկ կատարելագործող համակարգ։

Տես նաև
-------

* Հոմեոստազ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 366)։*  |
**Տիեզերաերկրաբանական պրոցեսները** կապված են Երկրի վրա տիեզերական մարմիններ ընկնելու հետ։ Դա բերեց Երկրի մակերևույթի վրա հարվածային, հարվածային-պայթյունային խառնարանների առաջացման, ինչպես նաև տիեզերական մարմինների ընկնելու տեղում լեռնային ապարների միացությունների հարվածային-մետամորֆոլոգիական (շոկային) վերափոխման։

Հարվածային խառնարանները, որոնք առաջացել են երկնաքարերի ընկնելու հետևանքով, ունեն 100 մ-ից քիչ տրամագիծ, հարվածային-պայթյունայինները՝ 100 մ-ից ավելի։

Ենթադրվում է, որ աստրոբլեմները առաջացել են աստերոիդների և գիսասղերի ընկնելու հետևանքով, որոնց չափերը գերազանցում են երկնաքարերի չափերը։ Երկրի վրա հայտնաբերված աստրոբլեմները ունեն 2-300 կմ լայնություն։

Ներկայումս բոլոր մայրցամաքներում հայտնաբերված են 200-ից ավել աստրոբլեմներ։ Նշանակալի մեծ քանակությամբ աստրոբլեմներ կան Համաշխարհային օվկիանոսի հատակին։ Սրանք դժվար է հայտնաբերել և անհասանելի են վիզուալ ուսումնասիրման համար։

*Աստերոիդները* Արեգակնային համակարգի մարմիններ են, ունեն 1-1000 կմ տրամագիծ։ Սրանց ուղեծրերը գտնվում են Մարսի և Յուպիտերի ուղեծրերի միջև։ Դա, այսպես կոչված, աստերոիդների գոտին է։ Որոշ աստերոիդների ուղեծրեր անցնում են Երկրին շատ մոտ։

*Գիսաստղերը* երկնային մարմիններ են, շարժվում են լավ ձգված ուղեծրերով։ Գիսաստղերի կենտրոնական ամենավառ մասը անվանում են միջուկ։ Տրամագիծը տատանվում է 0.5-50 կմ սահմաններում։ Միջուկի մասսան, որը կազմված է սառույցից (սառած գազերի կոնգլոմերատ, հիմնականում ամոնիակ, ջուր և փոշու մասնիկներ) կազմում է 1014-1020գ։ Գիսաստղի պոչը իրենից ներկայացնում է արեգակնային ճառագայթման ազդեցությամբ միջուկից թռչող գազի իոններ և փոշու մասնիկներ։ Պոչի երկարությունը կարող է հասնել տասնյակ հազարավոր կիլոմետրերի։ Գիսաստղերի միջուկները տեղավորվում են Պլուտոնի ուղեծրի սահմաններից դուրս, այսպես կոչված Օօրտայի գիսաստղային ուղեծրում։

Այն դեպքում, երբ աստերոիդների ընկնելուց հետո մնում են ինքնատիպ խառնարաններ՝ աստրոբլեմներ, գիսաստղերի ընկնելուց հետո խառնարաններ չեն առաջանում, նրանց ահռելի էներգիան և նյութը վերաբաշխվում են ինքնատպ ձևով։ Տիեզերական մարմինների ընկնելու ժամանակ, շատ կարճ ժամանակով՝ 0.1 վրկ-ի ընթացքում, անջատվում է ահռելի քանակությամբ էներգիա, որը ծախսվում է Երկրի մակերևույթի հետ շփման կետում ապարների սեղմման, հալման և գոլորշիացման վրա։ Հարվածային ալիքի ազդեցության արդյունքում առաջանում են ապարներ, որոնք ունեն ընդհանուր անուն՝ իմպակտիտներ, իսկ այդ ժամանակ առաջացող կառուցվածքը անվանում են իմպակտային։

Երկրի մոտ թռչող գիսաստղերը ձգվում են Երկրի ձգողական դաշտի կողմից, սակայն Երկրի մակերևույթին չեն հասնում։ Դրանք քայքայվում են մթնոլորտի վերին սահմաններում և արձակում են հզոր հարվածային ալիք դեպի Երկրի մակերևույթ (ըստ տարբեր հաշվարկների այն կազմում է 1021-1024 Ջ)։ Այն առաջացնում է հզոր ավերածություններ, որոնք վերափոխում են բնական միջավայրը, իսկ նյութերը՝ գազերի, ջրի և փոշու տեսքով, ցրվում են Երկրի մակերևույթով։
|  |
| --- |
| **Զանգակ կովկասյան** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Աստղածաղկավորներ (Asterales) |
| **Ընտանիք** | Զանգակազգիներ (Campanulaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Զանգակայիններ (Campanuloideae) |
| **Ցեղ** | Զանգակ *(Campanula)* |
| **Տեսակ** | **Զանգակ կովկասյան** *(C. caucasica)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Campanula caucasica***M.Bieb. 1798 |

**Զանգակ կովկասյան** (լատ.՝ Campanula caucasica), զանգակազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս, որը գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Բազմամյա կոճղարմատավոր խոտաբույս է։ 10-20 սմ բարձրությամբ ցողունները ուղիղ կանգնած են։ Ծաղկակիրները 1 (3)-(7) 10 հատ են, խմբված կապտամանուշակագույն հուրանանման ծաղկաբույլերում։ Վարդակի և ստորին ցողունային տերևները լայն-նշտարաձև են, ձգված կոթունի և թիթեղի երկարությամբ 1-2-ին հավասար։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հայտնի է միայն Սևանի ֆլորիստիկական շրջանում՝ Սոթք գյուղի շրջակայքում։ Տեսակի հիմնական պոպուլյացիան գտնվում է Կովկասի գլխավոր լեռնաշղթայի արևելյան ծայրամասում։ Հայտնի է երկու աճելավայրեր Ղարաբաղում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ծովի մակարդակից 2150-2250 մ բարձրությունների վրա, ենթալպյան գոտում, մարգագետնատափաստանում քարերի մեջ։ Ծաղկում է հուլիս-օգոստոս ամիսներին, պտղաբերում՝ օգոստոս-սեպտեմբերին։

Պահպանություն
-------------

Կրիտիկական վիճակում գտնվող էնդեմիկ տեսակ է։ Հայտնի է մեկ պոպուլյացիա տեսակի ընդհանուր արեալի հարավային սահմանում։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 10 կմ²-ից պակաս է։ Տեսակին սպառնում է աճելավայրերի պայմանների փոփուխություններ՝ կապված Սոտքի ոսկու արդյունահանման կոմբինատի գործունեության ընդկայնման և արածեցման հետ։ Ընդգրկված չէ Հայասատնի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ, CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանություն չի իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · iNaturalist · NCBI |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Campanula caucasica
* GBIF: 5409900
* GRIN: 428569
* iNaturalist: 865539
* IPNI: 60461539-2
* NCBI: 1241049
* Plant List: kew-364211
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:140072-1
* Tropicos: 5500206
* WCSP: 364211

 |

 |
|  |
| --- |
| **Լերդախոտ սխտորային** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Խուլեղինջածաղկավորներ (Lamiales) |
| **Ընտանիք** | Խուլեղինջազգիներ (Lamiaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | *Teucrioideae* |
| **Ցեղ** | Լերդախոտ *(Teucrium)* |
| **Տեսակ** | **Լերդախոտ սխտորային** *(T. scordioides)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Teucrium scordioides***Schreb. |

**Լերդախոտ սխտորային**  (լատ.՝ Teucrium scordioides), խուլեղինջազգիների ընտանիքին պատկանող դեղաբույս։

Նկարագրություն
--------------

20-30 սմ բարձրությամբ սողացող կոճղարմատով, փափկաթավ, ճյուղավոր, մեղրատու գեղազարդային բազմամյա խոտաբույս է։ Հերթադիր դասավորված, նստադիր, երկարավուն-ձվաձև տերևները աղեղնաեզր են։ 2-4-ական զույգերով վարդագույն ծաղիկները աճում են տերևանութներում։ Զանգակաձև բաժակն ունի 5 եռանկյունաձև ատամիկներով խողովակ։ Ձվաձև պտուղները կնճռոտ էրեմներ են։

Տարածվածություն
---------------

Աճում է ստորին լեռնային գոտու խոնավ մարգագետիններում, գետափերին, աղակալած ճահիճներում։ Տարածված է Տավուշի, Սյունիքի, Արմավիրի, Արարատի, Վայոց ձորի մարզերում։

Նշանակություն
-------------

Բուժական նպատակներով օգտագործում են ամբողջ բույսը ծաղկման փուլում։ Որպես համեմունք ձկնային կերակուրների համար կիրառում են բույսի տերևներն ու երիտասարդ ընձյուղները։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Ծատուրյան Թամարա, Գևորգյան Մարգարիտա (2014)։ Պողոսյան Ա․, Զաքարյան Ն․, eds.։ *Հայաստանի վայրի դեղաբույսեր* (հայերեն)։ Երևան: Լուսակն։ էջ 315։ ISBN 9789939834689  CS1 սպաս․ հայերենը նշված է (link)


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* APDB: 145240
* EUNIS: 174122
* FoC: 200020474
* GBIF: 3893309
* GRIN: 405296
* IPNI: 460712-1
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:460712-1
* Tropicos: 17604605
* WoI: 1554

 |

 |
Հարվարդի կամուրջը
**Սմուտ** (անգլ.՝ Smoot), ոչ ստանդարտ երկարության չափման միավոր։ 1 սմուտը հավասար է 1,7018 մետրի։

Ստեղծման պատմությունը
---------------------

Սմուտը հայտնվել է 1958 թվականի հոկտեմբերին Մասսաչուսեթսի տեխնոլոգիական համալսարանում։

Խմած ուսանողները որոշում են չափել Բոստոնը Քեմբրիջին միացնող կամրջի երկարությունը։ Չափման միավոր ընտրում են ուսանողներից Օլիվեր Սմուտին (անգլ.՝ Oliver R. Smoot)։ Նրա հասակը՝ մոտավորապես 1,70 մետր, հետագայում հավասարվեց մեկ սմուտի։

Կամրջի երկարության չափելու եղանակը հետևյալն էր՝ Սմուտը պառկում էր գետնին, իսկ նրա կուրսեցիները գծում էին գետնին։ Սմուտը տեղափոխվում էր և գծում էին հաջորդը։ Երբ նա հոգնեց, նրան պարզապես գրկած տեղափոխում էին։

Ինչու են ընտրել Սմուտին, այդ մասին տեղեկություններ չկան, ոմանք պնդում են, որ ընտրության պատճառը նրա համեմատաբար կարճ հասակն էր։ Ըստ այլ կարծիքի ընտրվել է ազգանվան «վատտ»-ին համահունչ լինելու պատճառով։ 300 սմուտը գծելիս ոստիկանությունը նկատում է երիտասարդներին, բայց չի խանգարում։ Չափման արդյունքում կամրջի երկարությունը կազմեց «364,4 սմուտ և մեկ ականջ» (անգլ.՝ 364.4 smoots plus one ear)։

Չափման արդյունքը հաստատող գրությունը՝ «Մինչև ՄՏՀ 364,4 սմուտ և մեկ ականջ է»

Գծանշումներ
-----------

Ամեն տարի կամրջի գծանշումները թարմացվում են ինստիտուտի առաջին կուրսեցիների։ Սովորաբար նիշերը 10 սմուտը մեկ են, սակայն կան նաև ոչ կլոր թվերի գծանշումներ։ 182,2 սմուտը՝ կամրջի կեսը նշված է «Դժոխքի ճամփի կեսը» (անգլ.՝ Halfway to Hell), իսկ սլաքը ցույց է տալիս համալսարանի կողմը։

70 սմուտը չի նշված, նրան բաց են թողել հանուն 69 թվի, որի կողքը գրված է «Դրախտ» (անգլ.՝ Heaven)

Սմուտը այսօր
------------

100 սմուտի գծանիշը
1988 թվականի կամրջի վերանորոգումից հետո Քեմբրիջի ոստիկանության պահանջով գծանշանները վերականգնվեցին։ Պարզվեց, որ ոստիկանությանը հարմար է սմուտների օգնությամբ նշել, թե որևէ դեպք կամրջի որ հատվածում է տեղի ունեցել։

Որպես նորարարություն 10-ականներից բացի նշվեցին բոլոր սմուտները։

Օլիվեր Սմուտը հետո դարձավ Ամերիկյան ստանդարտի ազգային ինստիտուտի նախագահ, իսկ ավելի ուշ գլխավորեց Միջազգային ստանդարտի կազմակերպությունը (ISO)։

Սմուտները կարելի փոխակերպել Գուգլ ընկերության (անգլ.՝ Google) հաշվիչով։ Մուտքագրելով «10 ոտնաչափ սմուտով» (անգլ.՝ 10 feet in smoots) կստանաք, որ այն հավասար է 1,79104478 սմուտի։ Գուգլը սմուտները օգտագործում է նաև Google Earth նախագծում։

Արտաքին հղումներ
----------------

* David A. Fahrenthold (2005-12-08)։ «The Measure of This Man Is in the Smoot» (անգլերեն)։ Washington Post։ Արխիվացված օրիգինալից 2013-01-20-ին։ Վերցված է 2013 թ․ հունվարի 15
* Attack of the Smoots(անգլ.)
* The Smoot as a unit of length (անգլ.)
* «smoot»։ Sizes.com։ Վերցված է 2010 թ․ հուլիսի 8  (անգլ.)
* The Smoot story, in Oliver Smoot's own words Archived 2013-07-31 at the Wayback Machine. (անգլ.)
* A December, 2005 National Public Radio Interview with Oliver Smoot upon his retirement. (անգլ.)
* What's A Smoot?(անգլ.)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  David A. Fahrenthold (2005-12-08)։ «The Measure of This Man Is in the Smoot» (անգլերեն)։ Washington Post։ Արխիվացված օրիգինալից 2013-01-20-ին։ Վերցված է 2013 թ․ հունվարի 15
2. ↑  10 feet in smoots
**Գիլի**, նախկին ջրաճահճային լիճ Սևանա լճի հարավարևելյան մասում, Գեղարքունիքի մարզի Նորակերտ գյուղի մոտ։ Ունեցել է մոտ 1.000 հեկտար մակերես, 2 մետր միջին խորություն։ Սնվել է Մասրիկ գետով և սարերից եկող աղբյուրներով։ Ունեցել է թռչունների և ձկների եզակի կենսաբազմազանություն։ Ավազանի ճահճային մասում բնադրող թռչուններից են եղել ձկնկուլը, քաջահավը, մոխրագույն սագն ու բադը, կռունկը, տուրգանը, տարգալակտուցը, մոխրաայտ սուզակը։ Համաշխարհային չուի ճանապարհին եղել է բազմաթիվ թռչունների հանգստավայր, նաև որոշ տեսակների համար բարենպաստ եղանակային պայմաններում ձմեռելու վայր։ Սևանի ձկների համար այն եղել է ձվադրավայր։ Լճի տարածքում հանդիպել է հազվագյուտ ջրային բույս՝ եռատերև ջրառվույտը։

1933 թ սկսած՝ Սևանի իջեցման ծրագրի մեկնարկից հետո, նվազել է նաև Գիլի լճի մակարդակը, իսկ 1953 թ՝ վերջնականապես չորացվել։ Նախկին լճի տարածքը ներկայում գործածվում է որպես տորֆի հանքավայր և կարտոֆիլի ու հացահատիկի ցանքատարածություն։

2000 թ ՀՀ բնապահպանության նախարարությունը մշակել է Գիլի վերականգման ծրագիր, որը սակայն չի իրականացվել։ Ըստ մասնագետների՝ լճի վերականգնումը նախքան Սևանա լճի նախախորհրդային մակարդակի վերականգումը, կարող է նպաստել վերջինիս ճահճացման գործընթացի վրա։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայաստանի Հանրապետության Ֆիզիկաաշխարհագրական օբյեկտների համառոտ տեղեկատու-բառարան, Երևան, «Գեոդեզիայի և քարտեզագրության կենտրոն ՊՈԱԿ», 2007, էջ 31 — 150 էջ։
2. ↑  «Ջրաերեքնուկ եռատերև»։ *www.mnp.am*։ Վերցված է 2017 թ․ օգոստոսի 20
**Գիտական ոճ**, գործառական ոճերից մեկը, որին հատուկ է հարաբերական միօրինակությունը։ Ունի կիրառության տարբեր ոլորտներ։ Այս ոճով են գրված ուսումնասիրությունները, մենագրությունները, գիտական հոդվածները, դասագրքերը և այլն։ Այն կարող է դրսևորվել նաև բանավոր, բայց հիմնականում հանդես է գալիս գրավոր խոսքում։ Գիտական ոճով գրված շարադրանքներում կարևոր են խոսքի ճշտությունն ու ճշգրտությունը, տրամաբանականությունը, պատճառահետևանքային կապը, որը հաճախ դրսևորվում է լեզվական տարբեր միջոցների գործածությամբ։ Գիտական ոճով գրվածքներում լինում են կանոններ, սահմանումներ և բանաձևեր։ Այստեղ, ինչպես և գործառական մյուս ոճերում մեծաթիվ են գործածական բառերը, սակայն գիտական ոճին բնորոշ հիմնական շերտը ձևավորում են տերմինները կամ մասնագիտական բառերը։

Տերմինը հիմնականում մենիմաստ է և չունի հուզարտահայտչական երանգավորում։ Այն կարող է արտահայտվել ինչպես մեկ բառով, այնպես էլ բառակապակցությամբ։

Գիտական ոճը տարբերվում է նաև իր քերականական որոշ առանձնահատկություններով։ Այստեղ կիրառական մեծ հաճախականություն ունեն վերացական իմաստ արտահայտող գոյականները, բայի դիմավոր ձևերից առավել գործածական են սահմանական եղանակի ներկա ժամանակի բայաձևերը, բացակայում են ձայնարկությունները։ Շարահյուսական կառույցներում գերակշռում են բարդ ստորադասական նախադասությունները՝ պատճառի, նպատակի, պայմանի երկրորդական նախադասություններով, որոնց շնորհիվ ևս ապահովվում է գիտական շարադրանքի տրամաբանական, պատճառահետևանքային կապը։ Գիտական ոճի ընդհանրական բնույթն ապահովվում է նաև քերականական միջոցներով։ Դրանցից են հատկապես միակազմ դիմավոր ընդհանրական նախադասությունները, որոնց արտահայտած գործողությունը վերագրվում է ընդհանուրին։
Հուզարտահայտչական երանգավորումից զուրկ լինելը գիտական ոճի հիմնական առանձնահատկությունն է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Լ. Կ. Եզ­եկ­յան «Հայոց լեզվի ոճագիտություն», Երևան, 2003
Ցուկուբո, սոդեգարամի, **սասումատա**
Սասումատա, սոդեգարամի, երկու նագինատի, նագամակի
**Սասումատա** (ճապ.՝ 刺股), ճապոնական մարտական եղանաձև բռնակ, ինչպես նաև հրդեհաշիջման գործիք։

Բաղկացած է եղանաձև, տափակացված ծայրից և բռնակից, որոնք ամրացված են փայտե բազկին։ Հաճախ մետաղով պատված բազկի երկարությունը հասնում է մինչև 2 մետրի։

Պատմություն
-----------

Չնայած որոշ աղբյուրներ սասումատայի հայտնվելը վերագրում են Մուրոմատիի ժամանակաշրջանին, շատ աղբյուրներ նշում են, որ դրանք կիրառվել են էդոյի ժամանակաշրջանում, երբ սամուրայները սկսեցին պատասխանատվություն կրել իրավապահ գործողությունների համար։ Այդ ընթացքում ոչ մահացու զենքի բազմաթիվ տեսակներ սկսեցին կիրառվել հանցագործներին ձերբակալելու համար ինչպես ոստիկանների ՝ սամուրայների, այնպես էլ հասարակ մարդկանց կողմից։

Սոդեգարները և ցուկուբո սասումատաները ոստիկանությունը կիրառել է հանցագործներին ձերբակալելու համար։ Այս զենքով փորձում էին բռնել հանցագործի զենքը, խոցել նրա ոտքը, վիզը, հոդերը, կամ բռնել հագուստի մի մասը և պահել նրան՝ մինչև մնացած ոստիկաները կբռնեին և կկապեին հանցագործին։ Փայտե բազկի վրա հաճախ ամրացնում էին սեպեր, որպեսզի հակառակորդը չկարողանար բռնել այն։

Հրդեհաշիջում
------------

Գոյություն ուներ մի տարբերակ, որի համաձայն գործիքը նախատեսված է հրդեհաշիջման համար, դրանք հայտնի են որպես *չոկոյակուսան*, *րինկակու*, *տեցուբաշիրա*, կամ *տոկիգամա*։ Նմանատիպ սասումատաները Չինաստանում հայտնի են «*չանք ջիաո քիան»*, և երբեմն «*չա գան»* կամ «*հուո չա»* անվամբ։ Սասումատայի նման գործիքներն օգտագործվում էին հրշեջների կողմից՝ այրվող շենքերի ապամոնտաժման և աստիճանների բարձրացման համար։

Մեր օրեր
--------

Սասումատաները մինչ օրս ժամանակ առ ժամանակ Ճապոնիայում կիրառվում են ինչպես ոստիկանության, այնպես էլ անհատների կողմից, որպես ինքնապաշտպանության անհատական գործիք։ Ժամանակակից սասումատայի նմուշները չունեն շեղբեր կամ սեպեր և սովորաբար պատրաստվում են ալյումինից։ Մարքեթինգը սասումատաները ներկայացնում է որպես պատասխան դպրոցի վրա հարձակումների հետ կապված վախերին։ Բռնի ներխուժումների մասին հաղորդագրությունների աճը ստիպեց ճապոնական շատ դպրոցների պահել սասումատաներ, որպեսզի ուսուցիչները հարձակման դեպքում կարողանան պաշտպանել իրենց և աշակերտներին, և մինչև իշխանությունների ժամանումը ձերբակալեն պոտենցիալ սպառնալիք հանդիսացողին։

Պատկերասրահ
-----------

* Էդոյի դարաշրջանի սասումատա, որը նախատեսված էր հանցագործներին բռնելու և ամբոխը զսպելու համար
* Էդոյի դարաշրջանի սասումատա
* Ժամանակակից սասումատա

Գրականություն
-------------

* Cunningham, Don. *Taiho-jutsu:Law and Order in the Age of the Samurai*. Boston; Rutland, Vermont; Tokyo: Tuttle Publishing, 2004.
* 神之田常盛. *剣術神道霞流*. 萩原印刷株式会社, 2003.
* Mol, Serge. *Classic Weaponry of Japan: Special Weapons and Tactics of the Martial Arts*. Tokyo; New York; London: Kodansha International, 2003.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Mainichi Shinbun, февраль 2004
2. ↑  Japantoday.com — Teachers pin down knife-wielding man with two-pronged 'man catcher
**Գնդապետին ոչ ոք չի գրում** (իսպ.՝ El coronel no tiene quien le escriba), կոլումբիացի գրող Գաբրիել Գարսիա Մարկեսի վիպակ։ Այս ստեղծագործության համար հեղինակն արժանացել է գրականության Նոբելյան մրցանակի։ Վիպակն առաջին անգամ լույս է ընծայվել 1961 թվականին։

Սյուժե
------

Վիպակի գործողությունները տեղի են ունենում կոլումբիական փոքր քաղաքում՝ 1956 թվականին։ Գլխավոր հերոսը յոթանասունհինգամյա գնդապետն է, ով Հազարօրյա պատերազմի վետերան էր։ Նա ապրում էր քաղաքի արվարձաններից մեկում՝ իր կնոջ հետ, իսկ որդու՝ Ագուստինի մահից հետո (ում սպանել են քաղաքական բրոշյուրների տարածման համար) նրանք քարշ էին տալիս իրենց կիսաաղքատ վիճակը։ Գնդապետը մայրաքաղաքից արդեն մի քանի տարի սպասում է նամակի, որը վերաբերում է թոշակին։ Նրան պետք է որպես պատերազմի վետերան թոշակավորեին, սակայն այդպես էլ նրան ոչ ոք չէր գրում։ Միևնույն ժամանակ նա կապ էր պահպանում Ագուստինի ընկերների հետ, ովքեր զբաղվում էին նաև ընդհատակյա գործունեությամբ։

Ծերունին իր հույսը դրել էր մարտական աքլորի վրա, որը կարող էր հաղթել մենամարտը և իրենց համար որոշ գումար աշխատել։ Նա նույնիսկ այն ժամանակ է կերակրում աքաղաղին, երբ կնոջ հետ սոված էին և ուտելիք չունեին։ Նրան առջարկում են վաճառել աքլորին, սական գնդապետը հրաժարվում է։

Նրանք արդեն վաճառել էին իրենց կարի մեքենան, որը քիչ թե շատ շահույթ էր բերում նրանց։ Սակայն գնդապետը կերակրում էր աքլորին, մարզում էր նրան և շարունակում էր սպասել նամակի։ Շուտով նրանց տանը չէր մնացել հացի ոչ մի կտոր, իսկ գնդապետի կինը ծանր հիվանդ էր։ Դեկտեմբերյան անձրևոտ գիշերներին գնդապետին տաքացնում էին իր տաք հիշողությունները բանակային կյանքի մասին։ Նա դեռ հույս ուներ, որ կարող է նավով նամակ ստանալ։ Նրան հույս էր տալիս և այն, որ արդեն սկսել էին աքլորների մարզական մենամարտերը, իսկ իր աքլորին հավասարը չկա։ Գնդապեը իր հուսահատվող կնոջը հորդորում էր դիմանալ ևս քառասունհինգ օր։ Սակայն կնոջ հարցին, թե ինչ պետք է ուտել այդքան ժամանակ, ամուսինը հստակ պատասխանում էր՝ «կեղտ»։

Գեղարվեստական առանձնահատկություններ
-----------------------------------

«Գնդապետին ոչ ոք չի գրում» վիպակը Գարսիա Մարկեսի առաջին ստեղծագործություններից է։ Այդ ժամանակ Գարսիա Մարկեսը դեռ այդքան հայտնի չէր, և նրա ստեղծագործությունը դեռ չէր ճանաչվում որպես մոգական ռեալիզմ։

Էկրանավորում
------------

* «Գնդապետին ոչ ոք չի գրում» (ռեժիսոր՝ Արտուրո Ռիպշտեյն) (1999)

Թատերական բեմականացում
----------------------

* 2001 թվականին,Մարինա Գլուխովսկու կողմից, Օմսկի ակադեմիական դրամայի թատրոն։

Մշակութային նշանակություն
-------------------------

* «Եղբայր 2» ֆիլմի սաունդռեկում մտել է «Բի 2» խմբի «Գնդապետին ոչ ոք չի գրում» երգը։ Ռուսաստանում երգը դարձավ շատ հայտնի, և հենց դրանից էլ սկսեցին խմբի հաջողությունները։ Այս երգը դարձավ «Եղբայր 2» ֆիլմի գլխավոր սաունդթրեկը։

Ծանոթագրություններ
------------------

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | OCLC |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNE: XX3383595 |

 |
Նեոլիթյան գործիքներ

**Նոր քարի դար** կամ **Նեոլիթ** (հուն․՝ νέος , *նեոս*՝ նոր, և հուն․՝ λίθος , *լիթոս*՝ քար), քարի դարի վերջին դարաշրջանը, հաջորդել է մեզոլիթին։ Տևել է մոտ երկու հազարամյակ՝ մ․թ.ա. 10-րդ հազարամյակի կեսերից մինչև մ.թ.ա. 5-րդ հազարամյակի կեսերը։

Նեոլիթի սկիզբը բնութագրվում է քարե և ոսկրե հղկված գործիքների օգտագործմամբ, խեցեգործության և երկրագործության առաջացմամբ, վերջը՝ վաղ մետաղամշակությամբ (էնեոլիթի սկզբնավորմամբ)։ Նեոլիթյան մարդիկ, զարգացած հավաքչական, որսորդական և ձկնորսական յուրացնող տնտեսությանը զուգահեռ, սկսել են զբաղվել արտադրող տնտեսությամբ՝ նստակյաց երկրագործությամբ (ցորենի, գարու, ոսպի և այլ բույսերի մշակությամբ), կենդանիների (շուն, այծ, ոչխար, խոզ, ավելի ուշ՝ խոշոր եղջերավոր անասուններ) ընտելացմամբ և բուծմամբ։ Արմատավորվել և զարգացել է մանածագործությունը, հյուսելը։ *Մայրիշխանությունը* հասել է իր ծաղկմանը և աստիճանաբար տեղի տվել *հայրիշխանությանը*։ Զգալիորեն աճել է բնակչությունը, աստիճանաբար կազմավորվել են ցեղախմբերը, ձևավորվել ցեղային լեզուները։ Հանրության կյանքում կատարված այդ արմատական փոփոխություններն ընդունված է անվանել «նեոլիթյան հեղափոխություն» (անգլիացի հնագետ Գ․ Չայլդի հետևությամբ)՝ որպես մարդկության պատմության մեջ առաջին տնտեսական հեղաշրջում։

Ըստ նորագույն տվյալների՝ Մերձավոր Արևելքում հնագույն երկրագործական-անասնապահական մշակույթի սկիզբը հասնում է մ․թ․ա․ 8—7-րդ հազարամյակները (Երիքովը՝ Պաղեստինում, Ջարմոն՝ Հյուսիս-Արևելյան Միջագետքում, Չաթալ-Հույուկը՝ Փոքր Ասիայում ևն)։ Եվրոպայում նեոլիթյան մշակույթը զարգացել է Մերձավոր Արևելքի և Միջերկրածովյան մշակույթի զգալի ազդեցությամբ, այդ երկրամասերից Եվրոպա են թափանցել մի շարք մշակովի բույսեր, ընտանի կենդանիների տեսակներ և այլն։ Հայաստանի տարածքում նեոլիթյան կայաններ ու բնակավայրեր են հայտնաբերվել Թալինի շրջանում (Զաղաներ, Արեգունի բլուր, Բառոժ և այլն) և Արարատյան դաշտում (Կղզյակ բլուր, Մաշտոցի բլուր, Տերտերի ձոր և այլն)։ Գտնվել են քարե (օբսիդիան, որձաքար և այլն) պրիզմայաձև միջուկներ, դանակներ, հղկված, գայլիկոնված կոթատեղի փորվածքով կացիններ, մուրճեր, գուրզեր, բրիչներ, աղորիքներ, սանդեր, մանգաղներ, նետասլաքներ, ոսկրե ասեղներ, ուլունքներ, իլիկի գլուխներ են։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 226)։*  |
**Ռաֆայել Փարսադանյան** (1923, նոյեմբերի 23, Շնող (նախկին Թումանյանի շրջան) - 1973, օգոստոսի 29, Երևան), բժշկագիտության պատմաբան, բժշկական գիտությունների դոկտոր (1967), պրոֆեսոր (1967)։

Կենսագրություն
--------------

Եղել է «Մեդիցինսկայա գազետա» թերթի Հայաստանի թղթակից, 1956-1973 թվականներին՝ «Առողջապահություն» հանդեսի գլխավոր խմբագիր, Բժիշկների կատարելագործման համալսարանի ամբիոնի վարիչ, հեղինակ է «Հայ բժշկության պատմությունից», «Հայաստանի առողջապահության պատմություն» և բանաստեղծական մի շարք գրքերի։

Ավարտել է Երևանի բժշկական ինստիտուտը (1946)։ 1955 թվականից եղել է «Մեդիցինսկի ռաբոտնիկ» («Медицинский работник») թերթի Հայաստանի թղթակից, 1956 թվականից՝ «Առողջապահություն» հանդեսի գլխավոր խմբագիր, միաժամանակ (1963-1970) վարել է Երևանի բժիշկների կատարելագործման ինստիտուտի առողջապահության կազմակերպման և սոցիալական հիգիենայի ամբիոնը։ Փարսադանյանի գիտական աշխատանքները հիմնականում վերաբերում են Հայաստանի բժշկագիտության պատմության և առողջապահության զարգացման ուսումնասիրությանը։

Երկեր
-----

* Հայ բժշկության պատմությունից, Երևան, 1958։
* Առողջապահությունը Խորհրդային Հայաստանում, Ե․, 1961 (համահեղինակ Նանասյան Ս․)
* Խորհրդային առողջապահության զարգացման հիմնական էտապները, Ե․, 1970
* Հայաստանի առողջապահության պատմություն (1828–1965), Ե․, 1973

Գրականություն
-------------

* Ալբերտ Փարսադանյան, «Գիտելիքների շտեմարան», 5-րդ հատոր, էջ 232

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
**Հարություն (Արթին) բեյ Հալվաճյան**  (Հելվաճյան 1850 (1865), Տիգրանակերտ, Տիգրանակերտի նահանգ - 1915), հայ վիրաբույժ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1850 (1865) թվականին Տիգրանակերտի նահանգի կենտրոն Տիգրանակերտ (Դիարբեքիր) քաղաքում։ Նախնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրի Սբ. Կիրակոս եկեղեցու ազգային վարժարանում։ Ավարտել է նաև տեղի թուրքական իդադիեն (միջնակարգ դպրոցը)։

Մոտավորապես 1890 թվականին ավարտել է Կ. Պոլսի Կայսերական բժշկական վարժարանը և ստացել «թոփ­չիի» (հրետանու սպայի) զինվորական կոչում։ Մասնագիտությամբ եղել է վիրաբույժ։ Ավարտելուց անմիջապես
հետո զինվորական ծառայության է անցել օսմանյան բանակում։ Երկար տարիներ Օսմանյան կայսրության մի շարք
քաղաքներում գտնվող զինվորական հիվանդանոցներում ծառայել է որպես զինվորական բժիշկ։

Գնդապետի զինվորական կոչում և բժշկապետի տիտղոս է ունեցել։ Ծառայել է օսմանյան բանակի Մեզիրեի զինվորական հիվանդանոցում։ Եղել է Խարբերդի գավառի կառավարիչ (կայմակամ)։ Հարյուրավոր թուրք քաղաքացիներ ու զինվորականներ փրկվել են նրա հմուտ վիրահատությունների շնորհիվ։ Օսմանյան կայսրության պատերազմական նախարարությունից արժանացել է բեյի տիտղոսին։

1914 թվականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, իր դեղագործ եղբոր հետ միասին, 5-րդ
կոլ-օրդուի (ենթաբանակի) բժշկապետի պաշտոնով ուղարկվել է Կովկասյան ռազմաճակատը։ Այստեղ օսմանյան բանակի պարտությունից հետո հայ զինվորական բժիշկների ներկայությունը ռուսական սահմանի մոտ համարվել
է կասկածելի, և գնդապետ բժիշկը ուղարկվել է Խար­բերդ ու Մեզիրեի զինվորական հիվանդանոցի բժշկապետ նշանակվել։ Այստեղ նա մեծ ծառայություն է մատուցել օսմանյան բանակում ժանտախտի համաճարակի դեմ պայքարելու և հազարավոր թուրք զինվորների կյանքը փրկելու գործին, ինչի համար արժանացել է զինվորական իշխանության
գնահատանքին։

Թուրք պաշտոնակից բժիշկների զրպարտանքների հետևանքով բժիշկը հետ է ուղարկվել իր ծննդավայրը՝ ծառայելու տեղի զինվորական հիվանդանոցի բժշկապետ։ Հարություն Հալվաճյանն իրեն ուղեկցող թուրք զինվորականների
հետ կառքով ճանապարհ է ընկել դեպի Տիգրանակերտ, որի մոտակա Դևե բոյնու (Ուղտի վիզ) տեղանքում չեթեները (ավազակները) հարձակվել են կառքի վրա, իսկ թուրք զինվորները դիմադրություն ցույց չեն տվել։ Չեթեները բժշկին կողոպտելուց հետո վայրագորեն սպանել են նրան ու մարմինը ձորը նետել։

Այլ տվյալով՝ 1915 թ. հուլիսին սպանվել է Խարբերդում կամ Գեղվանքի մոտ, իր աշխատավայրում՝ մոտ 55 տարեկանում։

Գրականություն
-------------

* Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Ստամբուլ, 1919։
* Կարոյեան Գասպար, Մեծ Եղեռնի նահատակ հայ բժիշկները (անոնց պատգամները),Պոսթոն, 1957։
* Սահակյան Լիլիկ, Ոճրագործները չխնայեցին նույնիսկ մարդու կյանքը փրկողներին, «Առող­ջա­պա­հու­թյուն», Երևան, 1965, թ. 4։
* Թէոդիկ, Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երեւան, ապրիլ 24, 1985։
* Հայրապետյան Վանիկ, Էջեր Հայաստանի դեղագործության պատմությունից, Երևան, 1990։
* Յարման Արսեն, Հայերը օսմանյան առողջապահության ծառայության մեջ և պատմություն սուրբ Փրկիչ հայոց հիվանդանոցի (թուրքերեն), Ստամբուլ, 2001։
* Խաչատրյան Լուսինե և Բաբլումյան Արփինե (կազմողներ), Ցուցակ Հայոց ցեղասպանության զոհերի (1915-1923 թթ.), հ. 2, Խարբերդի նահանգ, Երևան, 2004։

Աղբյուրներ
----------

* Հարություն Մինասյան, Օսմանյան կայսրությունում և Թուրքիայի Հանրապետությունում բռնաճնշումների և ցեղասպանության ենթարկված հայ բժիշկներ, Երևան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
**Սան Ջովանի դեի Լեբրոզի** (իտալերեն՝ San Giovanni dei Lebbrosi), եկեղեցի ներկայիս Պալերմոյի հարավային մասում, որը արաբա-նորմական ոճի ամենահին օրինակներից մեկն է։

Եկեղեցին հիմնադրվել է 1070 թվականին Ռոջեր I-ի (Սիցիլիայի մեծ կոմս) կողմից և նվիրաբերվել Հովհաննես Մկրտչին։ Այն գտնվում էր մի արաբական ամրոցի տարածքում, որը գրավել էր կոմսը։ 11-րդ դարի վերջում եկեղեցուն կից կառուցվեց հիվանդանոց բորոտների համար, որտեղից էլ առաջացել է եկեղեցու ներկայիս անունը։ 20-րդ դարի վերջում հետագայում վերացվեցին բարոկկոյան ձևավորումները, և այսօր Սան Ջովանի դե Լեբրոզի եկեղեցին հանդիսանում է արաբա-նորմանական ոճի ամենաբնորոշ կառույցներից մեկը։

1920-1934 թվականներին եկեղեցին հիմնովին վերանորոգվել է։ Եկեղեցին եռանավ բազիլիկ է՝ երկթեք տանիքով և երեք աբսիդներով։ Արտաքին տեսքը խիստ է, առանձնանում է միայն կամարաձև արաբական պատուհաններով։ Եկեղեցու երկհարկանի զանգակատունը, որը կառուցվել է մեկ դար հետո, նույնպես ունի տիպիկ արաբական տեսք՝ կամարաձև պատուհաններ, կարմիր կիսագնդաձև գմբեթ։ Եկեղեցու ինտերիերը, որի նավերը միմյանցից առանձնացված են սյունաշարով, նույնպես զուրկ է ձևավորումից։ Սյուների վրա առկա են կուֆիկական գրեր։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Palermo Viva website, entry by Nicola Stanzione.
2. ↑  Palermo Tourism Site Archived 2014-09-03 at the Wayback Machine. entry on church.


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 7651582-5 · LCCN: nr90020539 · VIAF: 143507176 · WorldCat VIAF: 143507176 |

 |
**Ջոն Մարշալ Էվանս** (անգլերեն՝ *John Marshall Evans*, 1948, Նյուփորտ Նյուս, Վիրջինիա, ԱՄՆ), ԱՄՆ արտակարգ և լիազոր դեսպանը Հայաստանում` 2004-2006 թվականներին։

Էվանսը սկսեց դեսպանի լիազորություններով աշխատանքի անցնել 2004 թվականի օգոստոսի 8-ին, սակայն 2006 թվականիի մայիսի 24-ին հեռացվեց պաշտոնից՝ նախագահ Ջորջ Ու. Բուշի հրամանագրով և մինչ այժմ չբացահայտված պատճառներով։

Ծնված լինելով Վիրջինիա նահանգում՝ Էվանսը Յեյլի համալսարանում անցկացրած տարիներին ուսումնասիրել է Ռուսաստանի պատմությունը և ստացել բակալավրի աստիճան։ Կոլումբիայի համալսարանում կատարել է դոկտորական հետազոտություններ, սակայն կիսատ է թողել։ Տիրապետում է մի քանի լեզուների։

Ազատումը դեսպանի պաշտոնից
-------------------------

Էվանսն ազատվում է պաշտոնից այն պատճառով, որ խոսել էր հօգուտ Հայոց ցեղասպանության ճանաչման։ Ենթադրվում է, որ Թուրքիան, որն հանդիսանում է Միացյալ Նահանգների համար բավականին կարևոր դաշնակից միջին արևելքում, ինքն է ճնշում գործադրել պետդեպարտամենտին՝ հեռացնելու Էվանսին դեսպանի պարտականություններից, քանի որ վերջինս առաջ էր բերել իր սեփական կարծիքը և հավատալիքները։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  armenialiberty.org «Հայաստանում ԱՄՆ արտակարգ և լիազոր դեսպանը ետ է կանչվում», վերցված է` մայիսի 24, 2006 թ.
2. ↑  կենսգրությունը ԱՄՆ նահանգային վարչության կայքում – Dead link
3. ↑  Հայ-ամերիկյան ազգային կոմիտե – հունիսի 20, 2006 Archived 2006-10-14 at the Wayback Machine.: "Armenian American Community Looks to Senate Confirmation Hearing for Answers to Amb. Evans Firing"
4. ↑  Armenian National Committee of America – Press Release March 1, 2005 Archived October 14, 2006, at the Wayback Machine.: "Rep. Pallone Welcomes Amb. Evans’ Remarks Recognizing the Armenian Genocide"

Արտաքին հղումներ
----------------

* հոդված Armeniapedia.org-ում
**Տրայկո Սիմեոնով** (իրական անունը և ազգանունը՝ **Տրիֆոն Ստոյանով Սիմեոնով**, բուլղար․՝ Трифон Стоянов Симеонов, հուլիսի 9, 1886(1886-07-09), Շումեն, Բուլղարիա - մայիսի 18, 1965(1965-05-18), Սոֆիա, Բուլղարիա), բուլղարացի մանկագիր, գրող, թարգմանիչ, խմբագիր, մանկավարժ։ Բուլղարիայում երեխաների և երիտասարդության համար պրոլետարական պոեզիայի հիմնադիր։

Կենսագրություն
--------------

Տրայկո Սիմեոնովը ծնվել է 1886 թվականի հուլիսի 9-ին Շումեն քաղաքում` աղքատ արհեստավորի ընտանիքում։ Նրա ավագ եղբայրը՝ Սիմեոն Սիմեոնովը, եղել է սոցիալիստ, 1923 թվականի Սեպտեմբերյան հեղափոխության մասնակից, որի ճնշումից հետո փախչել է Խորհրդային Միություն, և մինչև իր կյանքը աշխատել է Խարկովի բուլղարական դպրոցում որպես ուսուցիչ։

Սիմեոնովը 1906 թվականին ավարտել է Շումենի մանկավարժական ուսումնարանը։ Հետո ավելի քան 30 տարի դասավանդել է Բուլղարիայի գյուղերում և քաղաքներում։ Իր քաղաքական համոզումների պատճառով 1925 թվականին ծառայությունից հեռացվել է։ Հետո վերականգնվել է աշխատանքում և մինչև 1934 թվականը շարունակել է մանկավարժական գործունեությունը։

Տրայկո Սիմեոնովը մահացել է 1965 թվականի մայիսի 18-ին Սոֆիայում՝ 78 տարեկան հասակում։

Ստեղծագործություն
-----------------

Մի շարք մանկական ոտանավորների, պատմվածքների, հեքիաթների, երգերի և թարգմանությունների հեղինակ։ Նրա դեբյուտը կայացել է 1907 թվականին «Соловей» պարբերականում, որտեղ տպագրվել է նրա «Սահադաշտ» բանաստեղծությունը։

Համագործակցել է երեխաների համար բազմաթիվ տպագրական հրատարակչությունների հետ՝ «Теменужка» (1912), «Детски свят» (1924-1925), «Детска градина» (1926), «Поточе» (1927-1934) և «Въздържателче» (1933-1936):

Խմբագրել է Բուլղարիայի Ժողովրդական Հանրապետության առաջին մանկական պարբերականը՝ «Другарче» և «Светлина»:

1934 թվականից իրեն նվիրել է մանկական գրականությանը, գրել է երեխաների համար օպերետի և թատրոնի ստեղծագործություններ։

Ընտրյալ երկեր
-------------

* *Золотая девушка* (1918, 1923),
* *Золотые облака* (1926),
* *Народные загадки* (1926),
* *Кто кого боится* (1935),
* *Горные фиалки* (1937),
* *Дед и внук* (1939),
* *Дождевые капли* (1948),
* *Майские песни* (1956),
* *Алые искры* (1961),
* *Друс, друс, конче* (1962),
* *Заенце-Баенце* (1963),
* *На перекате* (1986),
* *Поток*(1990) և այլն։

«Ժողովրդական հանելուկներ և վանկախաղեր» (1950) գրքի կազմող։

Մի քանի օպերետների տեքստերի հեղինակ։

Աղբյուրներ
----------

* Речник на българската литература, т. 3, с. 267 – 268. София, Изд. на БАН, 1982.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Տրայկո Սիմեոնով(բուլղ.)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | VIAF: 9612148947890854950008 · WorldCat VIAF: 9612148947890854950008 |

 |
| **՞**Հացհամեմ գլխիկավոր |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Բաժին | Ծածկասերմեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Լոբազգիներ |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Հացհամեմ գլխիկավոր |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Trigonella capitata

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Հացհամեմ գլխիկավոր** (լատ.՝ Trigonella capitata), լոբազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Սնամեջ, ճյուղավորված ցողուններով, 20-50 սմ բարձրությամբ միամյա բույս է։ Տերևիկները երկարավուն են։ Ծաղկաբույլները ծաղկելուց հետո երկարացող են, բայց չնոսրացող։ Պսակը սպիտակ մանուշակագույն է, 4 մմ երկարությամբ։ Ունդերը ձվաձև են, 1 սերմով։

Տարածում
--------

Հանդիպում է Երևանի ֆլորիստիկական շրջանում (Մխչյան, Խորոնք, Զեյվա գյուղերի շրջակայք)։ Հանդիպում է նաև Ղարաբաղում, Անատոլիայում և Հյուսիսարևմտյան Իրանում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ստորին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 800-900 մ բարձրությունների վրա։ Ծաղկում է հունիս ամսին, պտղաբերում է հուլիսին։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է։ Հայտնի է միայն մեկ պոպուլյացիա՝ մասնատված արեալով։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես ոչնչացման պառնալիքի ենթակա տեսակ։ CITES–ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

Պահպանության գործողություններ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · IRMNG |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* EoL: 645149
* GBIF: 5360521
* IPNI: 523915-1
* IRMNG: 10578355
* Plant List: ild-35344
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:523915-1
* Tropicos: 13034358

 |

 |
**Տրանկվիլիզատորները** (tranquilo - հանգստություն) կամ անքսիոլիտիկները (anxios - տագնապ, lysis - լուծում) վերացնում կամ թուլացնում են նևրոզներին բնորոշ վախը, տագնապը, անհանգստությունը, ներքին լարվածությունը։

Տագնապ
------

Տագնապը մարդու՝ առավել հաճախ զարգացող, յուրահատուկ հարմարողական նշանակություն ունեցող կարևորագույն հույզերից է, որը թույլ է տալիս խուսափել վտանգից, զերծ մնալ հակասոցիալ արարքներից և պատրաստվել ապագային։ Սակայն, եթե տագնապը ծնող պատճառը զուրկ է որևէ հիմքից, կամ տագնապի հզորությունը գերազանցում է այն ծնող պատճառը կամ պատճառ առհասարակ գոյություն չունի, ապա այստեղ մենք գործ ունենք ախտաբանական տագնապի հետ։
Այն խոչընդոտում է անհատի նորմալ գործունեությանը, բերում հիվանդագին վիճակի։ Տագնապային վիճակ ապրող անհատների մոտ կեղևի առաջճակատային հատվածում թուլանում է գամմա-ամինակարագաթթվային (ԳԱԿԹ) համակարգի արգելակող ազդեցությունը համապատասխան ընկալիչերի վրա, պակասում է բենզոդիազեպինային (ԲԴԶ) ընկալիչների խտությունը

* Դիազեպամ

Տագնապամարիչներ
---------------

Տագնապամարիչները վերացնում են այն դիսբալանսը, որն առկա է հոգեկան ադապտացիոն մեխանիզմների միջև, որի արդյունքում վերանում են անհանգստությունը, տագնապը, վախը, ագրեսիան։ Բացի այդ տագնապամարիչները բարձրացնում են սթրեսի նկատմամբ կայունությունը և էքստրեմալ իրավիճակների նկատմամբ ադապտացիոն մեխանիզմների հնարավորությունները։

Տրանկվիլիզատորների խմբեր
------------------------

Տրանկվիլիզատորների խմբում ընդգրկված են տարբեր քիմիական կառուցվածք և ազդեցության մեխանիզմ ունեցող դեղեր՝
1. Բենզոդիազեպինային ընկալիչների համազդիչներ (բենզոդիազեպիններ)՝ Diazepam, Fenazepam) և այլն, 
2. Սերոտոնինային ընկալիչների համազդիչներ (Buspirone) 
3. Բարբիտուրատներ (Barbiturates) 
4. Տարբեր մեխանիզմներավ ազդող դեղեր (Zolpidem, Meprobamat և այլն)