**Հովհաննես Մասեհյան** (Հովհաննես Խան-Մասեհյան, փետրվարի 11, 1864(1864-02-11), Թեհրան, Իրան - նոյեմբերի 19, 1931(1931-11-19), Հարբին, Eastern Provinces Special Region, Չինաստանի Հանրապետություն), իրանահայ թարգմանիչ, պետական հասարակական գործիչ, դիվանագետ, հրապարակախոս, մանկավարժ և խմբագիր։ Առավել հայտնի է որպես Շեքսպիրի և Ջորջ Բայրոնի ստեղծագործությունները հայերեն առաջին լուրջ և մինչ օրս ամենահաջողը համարվող թարգմանող։ Տիրապետել է հայերեն, պարսկերեն, թուրքերեն, հունարեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն, անգլերեն և ռուսերեն լեզուներին։

Կենսագրություն
--------------

Հովհաննես Մասեհյանը ծնվել է Թեհրանում, արքունական ոսկերչապետի ընտանիքում։ Հայրը՝ Ծերունի աղա Մասեհյանը, պարսից Նասրեդդին շահի արքունի ոսկերչապետն էր։

Հովհաննեսը հինգ տարեկանից հաճախել է դպրոց։ Նրա առաջին կրթարանը եղել է Մկրտիչ վարդապետի սուրբ Թադևոս-Բարդուղիմեոսի եկեղեցուն կից վարժարանը։ Միջնակարգ կրթությունն ստացել է Թեհրանի Հայկազյան դպրոցում (1870-1878 թթ.) և Թավրիզում (1879-1881 թթ.): Բարձրագույն կրթություն ստանալու նպատակով մեկնել է Փարիզ և 1884 թվականին ավարտել Փարիզի ֆրանսիական քոլեջը։ Նույն թվականին վերադառնալով Թեհրան՝ նշանակվել է շահի պալատական թարգմանիչ, միաժամանակ ուսուցչություն արել տեղի Հայկազյան դպրոցում։ 1887 թվականին, որպես շահի պատվիրակության ավագ թարգմանիչ, մեկնել է Լոնդոն։ 1888-1896 թվականներին եղել է Հայկազյան դպրոցի տնօրենը, 1892 թվականին ընտրվել «Ուսումնասիրաց ընկերության» նախագահ։ 1894 թ. հիմնել և խմբագրել է պարսկահայ առաջին տպագիր օրգանը՝ «Շավիղ» շաբաթաթերթը։ 1894 թվականին մեկնել է Պետերբուրգ՝ որպես շահի պատվիրակության թարգմանիչ, 1897 թվականին՝ Լոնդոն՝ որպես պատվիրակության առաջին քարտուղար։ 1895-1901 թվականներին Պարսկաստանի արտաքին գործերի նախարարությունում վարել է մամուլի բաժնի վարիչի, արևելյան երկրների բաժնի պետի, օպերատիվ տեսչի պաշտոնները՝ շարունակելով մնալ շահի թարգմանիչը։ Մեծ է նրա երախտիքը պարսկական դպրոցների հիմնադրման և ընդարձակման գործում։ 1899 թվականին նրա նախաձեռնությամբ Թեհրանում բացվել է քաղաքական գիտությունների դպրոցը, որտեղ նա եղել է միջազգային իրավունքի և ընդհանուր պատմության ամբիոնի վարիչը ու դասախոս։

1901 թվականից սկսվել է նրա կյանքի եվրոպական փուլը, որը նշանակալից էր ոչ միայն դիվանագիտական աշխատանքի, այլև գրական-ստեղծագործական և ազգային-հասարակական գործունեության տեսակետից։ 1901 թվականին նշանակվել է Բեռլինում Պարսկաստանի դեսպանի խորհրդական, 1905 թվականին՝ գործերի հավատարմատար։ Պարսկաստանը ներկայացրել է միջազգային մի շարք խորհրդաժողովներում՝ Բեռլինում, Փարիզում, Լոնդոնում և այլուր։

1911 թվականին վերադարձել է Թեհրան՝ շահի խնամակալի խորհրդականի պաշտոնով։

Գործունեություն
---------------

1912 թվականից սկսած նա եղել է Պարսկաստանի դեսպանը Գերմանիայում, իսկ 1927-1929 թվականներին՝ Մեծ Բրիտանիայում։ Եղել է նաև Պարսկաստանի առաջին դեսպանը Ճապոնիայում։

1894 թվականի աշնանը Հայոց հրատարակչական ընկերությունը լույս ընծայեց «Համլետը»՝ Մասեհյանի թարգմանությամբ։ Հովհաննես Հովհաննիսյանը և Հովհաննես Թումանյանը բարձր են գնահատել այս թարգմանությունը։ Անդրադառնալով Մասեհյանին, Հ. Թումանյանը մի գրախոսականում գրել է.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Շեքսպիրը դարձել է մի չափ ազգերի զարգացման աստիճանն որոշելու համար։ Եթե մի ժողովուրդ նրան չի թարգմանում, կնշանակի տգետ է, եթե չի հասկանում, կնշանակի տհաս․ եթե մի լեզու նրա վրա չի գալիս, կնշանակի տկար է։ |  |

Ըստ Գևորգ Էմինի՝ Մասեհյանի թարգմանությունները «գերազանց են» և «հրաշալի են հնչում հայերենով»։ Մասեհյանի թարգմանությունները միշտ եղել են հայկական թարգմանչական գործունեության երկար պատմության մեծագույն գանձերի թվում։

Մասեհյանը հիմնել և խմբագրել է «Շավիղ» շաբաթաթերթը (Թեհրան, 1894)։
Որպես դիվանագետ՝ նա պատասխանատվություն էր կրում Իրանում ներկայացնել Արևմտյան երկրների քաղաքական մտքերը և տեխնոլոգիական նորարարությունները։

Մահացել է 1931 թվականիի դեկտեմբերի 19-ին Խարբինում՝ Տոկիոյից Թեհրան վերադառնալու ճանապարհին։

Թարգմանություններ
-----------------

* Բայրոն Ջորջ Գորդոն։ Երկերի ժողովածու.- Երևան։ Հայաստան, 1965.- 562 էջ.- Բովանդ-ից՝ Որոշ ստեղծագործություններ։
* Բայրոն։ Մանֆրէդ։ Դրամա երեք արարւածով.- Վիեննա։ Մխիթարեան տպարան, 1922.- 72 էջ։
* Գարագաշ Հայկ։ Պարսկահայ տարեցոյց։ Առաջին տարի.- Թէհրան։ Փարոս, 1927.- 278 էջ։
* Իմաստախոս Շեքսպիրը /Խաչիկ Դաշտենց, Հովհաննես Մասեհյան, Վ. Սուրենյանց, Հենրիկ Սևան.- Երևան։ ԵՊՀ հրատ. 1986.- 339 էջ.- (Ուսանողի գրադարան)։

Վերատպությունը տե՛ս Իմաստախոս Շեքսպիրը։ Երկրորդ լրամշակված հրատ.- Երևան։ ԵՊՀ հրատ. 2010.- 376 էջ։

* Մոլիէռ։ Երեւակայական հիւանդ։ Ծիծաղաշարժ կատակերգութիւն երեք արարով.- Կ. Պոլիս։ Տպագրութիւն Ճիվէլէկեան, 1891.- 62 էջ։
* Շեքսպիր։ Անտոնիոս և Կլեոպատրա։ Բազում աղմուկ վասն ոչնչի։ Փոթորիկը.- Պէյրութ։ Տպարան Ա. Համազգային, 1967.- 144, 104, 86 էջ։
* Շեքսպիր։ Արքայ Լիր։ Ողբերգութիւն հինգ արարուածով.- Թիֆլիս։ Տպարան Մ.Դ. Ռօտինեանցի, 1898.- 180 էջ։ Վերատպությունը տե՛ս Արքա Լիր.- Երևան։ Պետհրատ, 1938.- 220 էջ; Արքա Լիր.- Երևան։ ՀԳՄ հրատ. 2007.- 137 էջ.- (Շենյան մատենաշար); Արքա Լիր.- Երևան։ Էդիթ Պրինտ, 2017.- 176 էջ.- (Համաշխարհային գրականության մատենաշար)։
* Շեքսպիր։ Երկեր /Թարգմ.՝ Խաչիկ Դաշտենց, Հովհաննես Մասեհյան.- Երևան։ ԵՊՀ հրատ. 1991.- 767 էջ.- (Ուսանողի գրադարան)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  AV Production (հայ.) — 2010.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8  Հայաստանի գրադարանների համահավաք գրացուցակ
3. ↑  "Իրանահայ վաստակավոր գործիչ և թարգմանիչ Հովհաննես Խան Մասեհյան". Արխիվացված է the original 2018 թ․ մարտի 18-ին. Retrieved 2017 թ․ հունիսի 7. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
4. ↑  "AV Production - Հովհաննես Մասեհյան". *avproduction.am*. Արխիվացված է the original 2021 թ․ մարտի 1-ին. Retrieved 2019 թ․ փետրվարի 11. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
5. ↑  "Վ. Վարդանյան «Հովհաննես Մասեհյան»" (PDF). Արխիվացված է the original (PDF) 2017 թ․ դեկտեմբերի 15-ին. Retrieved 2017 թ․ հունիսի 7. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
6. ↑  «Յոթ երգ Հայաստանի մասին», Գևորգ Էմին, էջ 211
7. ↑  "ON THE TRANSLATION OF LORD BYRON'S MANFRED INTO ARMENIAN" (PDF). Արխիվացված է the original (PDF) 2017 թ․ դեկտեմբերի 15-ին. Retrieved 2017 թ․ հունիսի 7. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Մասեհյանի կողմից «Համլետի» թարգմանության վերաբերյալ Թումանյանի գրախոսականը