recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Մագնիսական անոմալիաներ**, Երկրի մագնիսականության տարրերի արժեքների շեղումը (մագնիսական շեղում, մագնիսական խոտորում) բնականոն արժեքներից (անոմալիա՝ շեղում նորմայից, ընդհանուր օրինաչափությունից, անկանոնություն)։

Տեսակներ
--------

Մագնիսական անոմալիաները լինում են՝ մայրցամաքային, ռեգիոնալ և տեղային։

### Մայրցամաքային անոմալիաներ

Մայրցամաքային անոմալիաները, որոնց պատճառները հիմնականում անհայտ են, ընդգրկում են Երկրի մակերևույթի զգալի մասը՝ տասնյակ միլիոն կմ2 (օրինակ՝ արևմտյան շեղման մարզը՝ Արևելյան Սիբիրում)։

### Տեղային և ռեգիոնալ անոմալիաներ

Տեղային և ռեգիոնալ մագնիսական անոմալիաները պայմանավորված են երկրակեղևի կառուցվածքով։ Ռեգիոնալ անոմալիաներն ընդգրկում են հարյուրից մինչև հարյուր հազարավոր կմ2 մակերես։ Այս անոմալիաների հիմնական տարբերիչ հատկանիշը մագնիսական տարրերի անոմալ արժեքների սահուն փոփոխությունն է, որը պայմանավորված է անոմալիաներ առաջացնող մագնիսական ապարների 1 կիլոմետր ավելի խորությամբ։ Տեղային մագնիսական անոմալիաները գրավում են մի քանի մ2 տարածություն։ Կուրսկի մագնիսական անոմալիան, չնայած ընդգրկած մեծ տարածությանը, դասում են տեղային մագնիսական անոմալիաների շարքին, որովհետև մագնիսական տարրերի արժեքները յուրաքանչյուր վայրում տեղային են բնույթով (մագնիսական ապարներն ընկած են ոչ մեծ խորություններում)։ Առավել ինտենսիվ տեղային մագնիսական անոմալիաները կապված են երկաթա-մագնետիտային հանքանյութերի կուտակումների և մագնետիտով հարուստ այլ ապարների հետ։

Շատ ուժեղ մագնիսական անոմալիաներ առաջանում են երկաթ պարունակող ապարների կայծակնահարումից։ Մագնիսական անոմալիաների հետազոտումը մեծ նշանակություն ունի երկրակեղևի երկրաբանական կառուցվածքն ուսումնասիրելու, երկաթահանքեր և այլ օգտակար հանածոներ հայտնաբերելու համար։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
| **՞**Մեդեոլա |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Ծածկասերմեր |
|
|
|
|
|
| Դաս | Երկշաքիլավորներ |
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Շուշանազգիներ |
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Medeola

 |
|  Արեալ |
| պատկեր |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


 **Մեդեոլա** (լատին․՝ Medeola), պատկանում է շուշանազգիների ընտանիքին։

Կենսաբանական նկարագիր
---------------------

Մեդոլան (*M.asparagoides Willd.*) իր արմատների վրա կրում է փոքրիկ պալարիկների նման կոճղարմատներ, որոնք շատ նման են ծնեբեկ շպրենգերիի պալարիկներին։
Ցողունների երկարությունը հասնում է մի քանի մետրի։ Տերևները համեմատաբար ավելի խոշոր են, քան նշված ծնեբեկինը։ Արձակում են դուրեկան բուրմունք։

Մշակում
-------

Մեդեոլան բազմանում է սերմերով, կոճղարմատներով։ Ցանկը կատարվում է հունվար-փետրվար ամիսներին՝ ջերմատներում կավաթասերի մեջ։ Չնայած որ սերմերը շատ ամուր են, այնուամենայնիվ 20-25° ջերմության պայմաններում ծլում են 14-15 օրվա ընթացքում։

Ծլած բուսակները պետք է սկզբում նախասածիլել (մեկակական հատ) 5-6 սմ թաղարների մեջ, որից հետո տեղափոխել 10-11 սմ-ի մեջ, վերջում պետք է վերատնկել թաղարների մեջ հետևյալ հողախառնուրդում. տերևահող՝ 2 մաս, ճմահող՝ 1 մաս և ավազ ½ մաս։

Սենյակային պայմաններում ամառ ժամանակ բույսերը պետք է փոխադրել պատշգամբ, արևի անմիջական ճառագայթներից հեռու։ Ջուրը տրվում է առատ և օրը մի քանի անգամ։ Աշնանը տերևաթափից հետո բույսը պետք է թաղարներով տեղափոխել նկուղ և պահել ավազաշերտի մեջ 0+5° ջերմության պայմաններում։ Գարնանը բույսերը փոխադրելով բնակարան, պետք է վերատնկել նույն չափի թաղարների մեջ, տալով թարմ, նոր պատրաստած հող. այդ ժամանակ կատարվում է նաև կոճղարմատների բաժանում՝ վեգետատիվ բազմացում։

Օգտագործում
-----------

Սենյակային պայմաններում օգտագործվում է որպես փաթատվող բույս։ Բույսերի երկար ցողունները նախօրոք կապված լարաններին փաթաթվելով (լուսամուտների կողեր և այլն) ստեղծում են կենդանի դրասանգներ (գիրլյանդ)։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
*

Գրականություն
-------------

* Ծաղկաբուծություն և դեկորատիվ այգեգործություն, Հ. Ե. Նարինջյան

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |

 |
**Մագնիսական բևեռ** (Երկրի), Երկրի մակերևույթի կետեր, որոնցում Երկրի մագնիսական դաշտի լարվածության հորիզոնական բաղադրիչը հավասարվում է զրոյի (պտտման հորիզոնական առանցքով մագնիսական սլաքը ուղղաձիգ դիրք է գրավում)։

Նման կետեր ընդգրկող տիրույթներ կան նաև մագնիսական անոմալիաների խոշոր շրջաններում (տեղային բևեռներ)։ Գոյություն ունեն երկու գլխավոր մագնիսական բևեռներ (հյուսիսային և հարավային), որոնց կոորդինատները ({\displaystyle \psi } և {\displaystyle \lambda }) Երկրի մակերևույթի վրա անընդհատ փոփոխվում են։

1970-ի տվյալներով հվ․ բևեռի կոորդինատներն են՝ {\displaystyle \psi =75,0^{0}\pm 0,5^{0}} հս․ լ․, {\displaystyle \lambda =99,0^{0}\pm l,0^{0}} արմ․ երկ․, իսկ հս–ինը՝ {\displaystyle \psi =66,5^{0}\pm 0,5^{0}} հվ․ լ․, {\displaystyle \lambda =140,0^{0}\pm 1,0^{0}} արլ․ երկ․։ Այդ կետերում զուգամիտում են մագնիսական բոլոր միջօրեականները։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 414)։*  |
**Հունաստանի ֆիլիպինյան դպրոց** կամ **Աթենքի ֆիլիպինյան դպրոց և մշակութային ակադեմիա** (հուն․՝ Φιλιππίνων Σχολή στην Ελλάδα), միջազգային դպրոց, որը գտնվում է Հունաստանի մայրաքաղաք Աթենքի Ամբելոկիպի շրջանում։

Դպրոցից բացի, Հունաստանի ֆիլիպինյան դպրոցում գործում է նաև մշակութային կենտրոն, որի գործունեությունը վերահսկվում է Հունաստանում Ֆիլիպինների դեսպանատան համապատասխան բաժանմունքի կողմից։

Աթենքի այս դպրոցը միակ ֆիլիպինյան դպրոցն է ոչ միայն Հունաստանի Հանրապետության տարածքում, այլև ամբողջ Եվրոպական Միությունում։

Պատմություն
-----------

Նախագծվում էր եվրոպական որևէ երկրի տարածքում բացել ֆիլիպինյան դպրոց։ Դպրոցի շինարարական աշխատանքները սկսվել են 1997 թվականի սեպտեմբերի 9-ին և ավարտվել երկու տարի անց՝ 1999 թվականին։ Հունիսի 29-ին տեղի է ունեցել դպրոցի պաշտոնական բացման արարողությանը, որի ժամանակ ներկա է գտնվել Ֆիլիպինների նախագահը։

Դպրոցի շինարարական ծախսերի մեծ մասը հոգացել են Ֆիլիպինները։ Դպրոցի ստեղծման նախագիծը կազմվել է 1997 թվականին՝ Ֆիլիպինների նախագահի Աթենք կատարած աշխատանքային այցից հետո։ Այն հավատարմագրված է Ֆիլիպինների կրթության դեպարտամենտի կողմից։

Դպրոց հաճախում են ոչ միայն ասիացիներ, այլև տեղացի հույներ։ 2010 թվականի տվյալներով դպրոցում սովորում է 185 ուսանող։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  "Աթենքի ֆիլիպինյան դպրոց և մշակութային ակադեմիա Archived 2015-09-25 at the Wayback Machine.." Հունաստանում Ֆիլիպինյան կղզիների արտակարգ և լիազոր դեսպանություն, արխիվացված է սեպտեմբերի 24, 2015.
2. ↑  "Աթենքի ֆիլիպինյան դպրոցի մշակութային թև Archived 2015-09-24 at the Wayback Machine.. Աթենքում Ֆիլիպինների դեսպանատուն
3. ↑  "Աշխարհի ֆիլիպինական դպրոցները." *Illustrado Magazine*. օգոստոսի 27, 2015.
**Հունգարիայի աշխատավորների կուսակցություն** (հունգ.՝ *Magyar Dolgozók Pártja*, *MDP*), 1948-1956 թվականներին իշխող կոմունիստական կուսակցություն Հունգարիայում։ Ստեղծվել է Հունգարիայի Կոմունիստական կուսակցության (MKP) և Հունգարիայի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությունների միավորմամբ։

1956 թվականի նոյեմբերին Հունգարիայի աշխատավորների կուսակցությունը վերակազմվել և անվանվել է ՀՍԲԿ։ Հանդես է եկել *«սոցիալիստական շինարարության հետագա ծավալման»* նախաձեռնությամբ։ ՀՍԲԿ VII համագումարը (1959 թվականի նոյեմբեր–դեկտեմբեր) հաստատել է երկրի տնտեսության զարգացման 2-րդ հնգամյա (1961–1965) պլանի նախապատրաստման դիրեկտիվները, որոշ փոփոխություններ մտցրել կուսակցության կանոնադրության մեջ։ Կուսակցության VIII համագումարը (1962 թվականի նոյեմբեր) պնդում էր, որ երկրում ավարտվել է «սոցիալիստական հասարակարգի հիմքերի ստեղծումը», քաղաքում և գյուղում ձևավորվել են միասնական սոցիալիստական արտադրահարաբերություններ։ ՀՍԲԿ X համագումարը (1970 թվականի նոյեմբերի 23–28) հավաստել է կուսակցության գլխավոր գծի անխախտությունը, խնդիր դրել *«ավելի բարձր մակարդակով շարունակել սոցիալիստական հասարակարգի լիակատար կառուցման կուրսը»*, մի շարք փոփոխություններ մտցրել կուսակցության կանոնադրության մեջ։ ՀՍԲԿ XI համագումարը (1975 թվականի մարտի 17–22) ընդունել է ծրագրային հայտարարություն, որտեղ ձևակերպված են եղել այսպես կոչված սոցիալիստական հասարակարգի առաջիկա 15–20 տարիների խնդիրները։ 

Կուսակցության բարձրագույն մարմինը եղել է համագումարը, որն ընտրում էր ԿԿ և ԿՎՀ։ ԿԿ-ն իր հերթին ընտրում էր քաղբյուրո և քարտուղարություն։

ՀՍԲԿ կենտրոնական օրգանն է եղել «Նեպսաբադշագ» («Nepszabadsag») թերթը, տեսական և հասարակական քաղաքական օրգանը՝ «Տարշադալմի սեմլե» («Tarsadalmi Szemle») ամսագիրը։

Ներկայացուցիչներ
----------------

* Արպադ Սակաշիչ (1948, հուլիսի 12 - 1950, ապրիլ)

*Կենտրոնական կոմիտեի գլխավոր քարտուղար*

* Մատյաշ Ռակոշի (1948, հունիսի 12 - 28 июня 1953, հունիսի 28)

*Կենտրոնական կոմիտեի առաջին քարտուղար*

* Մատյաշ Ռակոշի (1953, հունիսի 28 - 1956, հուլիսի 21)
* Էրնյո Գերե (1956 թվականի հունիսի 21- հոկտեմբերի 25)
* Յանոշ Կադար (1956 թվականի հոկտեմբերի 25 - 30)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Neubauer, John, and Borbála Zsuzsanna Török. *The Exile and Return of Writers from East-Central Europe: A Compendium*. New York: Walter de Gruyter, 2009. p. 140


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  ⛭  | 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 12247945r · ISNI: 0000000121846804 · LCCN: n82166406 · NKC: ko2004236243 · SUDOC: 031222080 · VIAF: 153380443 · WorldCat VIAF: 153380443 |

 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 667)։*  |
**Հապաղում**, նախորդ ակորդի տոնը (կամ տոները), որը, շարունակելով հնչել հաջորդ ակորդի ժամանակ, նրա հետ կազմում է ոչ ակորդային դիսոնանսող հնչյուն և լուծվում սեկունդա վար (հազվադեպ՝ վեր)՝ հաջորդ ակորդի համապատասխան ակորդային տոնի մեջ։ 

Հապաղումը գործածում են տակտի ուժեղ մասերում։ Տարբերում են հապաղման նախապատրաստված և չնախապատրաստված տեսակներ։ Նախապատրաստված հապաղումն ընթանում է 3 փուլով՝ նախապատրաստում (նախորդ ակորդում հապաղող տոնի կամ տոների առկայությունը), հապաղում (ակորդի հանդես գալը նախորդ ակորդից մնացած ակորդային հնչյունի հետ, որը նոր ակորդում դառնում է ոչ ակորդային դիսոնանս) և լուծում (դիսոնանսող՝ հապաղող հնչյունի անցումը նոր ակորդի համապատասխան ակորդային տոնին)։ Չնախապատրաստված հապաղման մեջ հապաղող հնչյունը նախորդ ակորդում կարող է հանդես գալ մեկ այլ ձայնում կամ ընդհանրապես չլինել, այսինքն՝ տակտի ուժեղ մասերի յուրաքան­չյուր ոչ ակորդային հնչյուն, եթե անցողիկ կամ օժանդակ չէ, կարելի է դիտել որպես չնախապատրաստված հապաղում։ 

Հապաղումը կիրառվում է նաև 2, 3, հազվադեպ՝ 4 ձայներում միաժամանակ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
«**Հուշամատյան Մեծ եղեռնի, 1915–1965**», ստվարածավալ (1140 էջ) բացառիկ հատոր, որը հրատարակվել է 1965 թվականին Բեյրութում՝ Մեծ եղեռնի 50-րդ տարելիցի կապակցությամբ։ «Զարթօնք» օրաթերթի հրատարակություն։

Բովանդակություն
---------------

Բաղկացած է 7 գլխից՝ Պատմական (Մեծ եղեռնի ամփոփ պատմությունը, Արևմտյան Հայաստանի յուրաքանչյուր նահանգի կամ շրջանի հայության ոդիսականը՝ առանձին-առանձին), Հուշագրական (ականատեսների վկայություններ), Գրական (Մեծ եղեռնն արտացոլող չափածո և արձակ էջեր), Գոյամարտ (ինքնապաշտպանական կռիվների պատմությունը Արևմտյան Հայաստանում և Կիլիկիայում 1915–18 թվականներին), Քեմալական եղեռնը (Կիլիկիայում ապաստանած հայության ողբերգությունը 1918–21 թվականներին), Մեծ նավաբեկությունից հետո (վերապրողների վիճակը գաղթակայաններում ու որբանոցներում), Հայոց հողային դատը (պայքարը Հայ դատի համար՝ ընդհուպ մինչև 1923 թվականի Լոզանի կոնֆերանսը), Վկայություններ և ուրացումներ (Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ օտարների վկայություններ, նաև նենգափոխումներ և ուրացումներ)։ 

Հրատարակությունը ներառում է հարյուրավոր պատկերներ, լուսանկարներ, քարտեզներ՝ հայկական և օտար աղբյուրներից։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**«Մսուր» մատուռ** (ռուս.՝ Часовня «Ясли»), Ռուսաստանի Ռոստովի մարզիՏագանրոգ քաղաքի «Մսուր» բարեգործական ընկերության Մարիայի անվան մանկատանը կից մատուռ։ Ավերվել է 1920-ական թվականներին։

Պատմություն
-----------

XIX դարի վերջին Տագանրոգում հաճախակիացել էին դեպքերը, երբ նորածին երեխաներին մայրը թողնում էր փողոցում։

Իվան Անդրեևիչ Վարվացիի թոռը` Մարկ Նիկոլաևիչ Կոմնինո-Վարվացին, նվիրաբերելով հինգ հազար ռուբլի, առաջարկեց նման երեխաներին խնամելու համար կազմակերպել «Մսուր» բարեգործական ընկերությունը։ Չորս տարին լրանալուց հետո երեխաներին տեղափոխում էին մանկատուն։

1890 թվականի փետրվարի 8-ին տեղի ունեցավ մանկատան բացումը։ Ալեքսանդրի փողոցում (այժմ` Չեխովի փողոց, 96) գտնվող Լակիերի տանը տեղակայված սենյակում ժամը մեկին հավաքվեցին հիմնադիրները` Ե. Մ. Լակիերը և Ռ. Ա. Խրեշչատիցկին։ Տաճարի վանահայր Ֆ. Պ. Պոկրովսկին և հունական վանքի վարդապետը պատարագ մատուցեցին` օրհնելով ջուրը և սուրբ ջուրը ցողելով ամբողջ տարածքում։ Հրավիրված հյուրերին տանտիրուհին առաջարկեց նախաճաշ։ Ընկերության անդամներ Ա. Մ. Ստորոժենկոն, Ն. Պ. Գուձենկոն, Վ. Ի. Բեսչինսկին և պարոն Տրախգերովը հայտարարեցին, որ ցանկանում են իրենց հաշվին խնամել մեկական երեխա։ Առաջին տարին դաստիարակության ընդունվեց 112 երեխա, 1910 թվականին խնամվում էր 43 երեխա։

1894 թվականին «Մսուր» բարեգործական ընկերությունը տեղափոխվեց նոր տարածք Ուսպենսկի նրբանցք, 2 (այժմ` Դոբրոլյուբովի նրբանցք, 2) հասցեով, որին կից հացահատիկի խոշոր արտահանողներ Վենիամին և Իոանն Բեսչինսկի եղբայրները իրենց միջոցներով կառուցեցին աղյուսե մատուռ։ Տնային եկեղեցու օծումը տեղի ունեցավ 1895 թվականի նոյեմբերի 14-ին և նվիրված էր Նորին կայսերական գերազանցությունների ամուսնության հիշատակին։

Մատուռը կանգնած էր Գրադոնաչալնիչեսկի զառիվայրի վերևում գտնվող զառիթափի մոտ, ներկայիս Շմիդտի փողոցի դիմաց։ Յուրաքանչյուր կին, որն ինչ-ինչ պատճառներով ստիպված էր հրաժարվելու իր նորածնից, կարող էր նրան թողնել այստեղ։ Թողնված երեխային վերցնում էին մանկատուն, որտեղ նա դաստիարակվում էր մինչև 4 տարեկան, ապա փոխանցվում էր ավագ տարիքի երեխաների համար Նիկոլաևյան մանկատուն։

«Մսուր» մատուռն ավերվել է 1920-ական թվականներին, նախկին մանկատան տարածքում այժմ գտնվում են բնակելի տներ (Դոբրոլյուբովի նրբանցք, 2ա և 2վ)։ Կորսված մատուռի պատկերներ չեն պահպանվել։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  *Гаврюшкин О.П.* Отблески золотых куполов. История таганрогских церквей и захоронений христианского кладбища. — Таганрог: 1999. — С. 116-117. — ISBN 5-87612-016-2.
2. 1 2 3 4  *Гаврюшкин О. П. Киричек М. С.* Часовня «Ясли» // Таганрог. Энциклопедия. — Таганрог: Антон, 2008. — С. 777. — ISBN 978-5-88040-064-5.
**Հառիճի ընկերություն** (**Հառիճավանքի ընկերություն**, **Հառիճի վանական ընկերություն**), հայկական մշակութային կրթական կազմակերպություն։ Ստեղծվել է 1850-ին, Գյումրիում՝ տեղի հայրենասեր երիտասարդների նախաձեռնությամբ։ Հիմնադիր անդամներն էին Աղաբեկ Տիգրանյանը, Հովսեփ Կոստանյանը, Գրիգոր Վեքիլյանը, Բարսեղ Խանանուշյանը և ուրիշներ։ Ընկերության նպատակն է եղել նորոգել և պահպանել Շիրակի ճարտ. գոհարներից մեկը՝ Հառիճ գյուղի Ս. Աստվածածնա տաճարը։ Ընկերության եկամտի աղբյուրը հիմնականում անդամավճարը և նվիրատվությունն էր։ Նորոգումն իրականացրել են Գյումրի քաղաքի նշանավոր վարպետները (Թաթոս Անտիկյան և ուրիշներ)։ Հառիճի ընկերության անդամներ են եղել ժամանակի նշանավոր դեմքեր, այդ թվում Ավետիք Իսահակյանի ծնողները՝ Սահակ Նիկողոսի Իսահակյանը և Ալմաստ Գաբրիելի Իսահակյանը։ Ընկերության գործունեությունը լայն արձագանք է գտել, նրան անդամագրվել են ոչ միայն Շիրակի գյուղերից ու քաղաքներից, այլև Արևմտահայաստանից, Ռուսաստանից, նույնիսկ՝ օտարազգիներ։ Հառիճի ընկերության նախագահ, կրթական նշանավոր գործիչ Հովսեփ Կոստանյանի անմիջական ղեկավարությամբ Հառիճում կառուցվել են բազմաթիվ տնտ. շենքեր, հյուրասենյակներ։ Ալեքսանդրապոլի տիկնայք 1881-ին կազմել են ընկերության Ս. Սանդխտյան խնամակալություն՝ Շիրակի գյուղաշխարհի աղջիկների կրթությանը նպաստելու համար։ Հառիճի ընկերության ջանքերով վերաբացվել է Հառիճի դպրոցը, որը դարձել է Գևորգյան ճեմարանի նախապատրաստական բաժանմունք։ Հառիճի ընկերությունը գործել է մինչև 1910-ական թթ. գրեթե 70 տարի անընդհատ և խոշոր միջոցներ է ծախսել վանքի նորոգման ու պահպանության և Հառիճի դպրոցը պահելու վրա։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է* Հայկական համառոտ հանրագիտարանից*, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 244)։*  |
Պրոտոն կրող հրթիռը
**Հրթիռ**, թռչող սարք է, որը շարժվում է տարածության մեջ հրթիռային մասի սեփական զանգվածի արտանետման ընթացքում ծագող ռեակտիվ քարշուժի շնորհիվ։

Առաջին հրթիռները, որոնք նման էին ժամանակակից հրավառության հրթիռներին, երևան են եկել ավելի քան 1000 տարի առաջ Չինաստանում։ Տիեզերանավերն ու արբանյակներն ուղեծիր դուրս բերող հսկա կրող հրթիռները կառուցված են նույն սկզբունքով, ինչ հրավառության հրթիռները։ Դրանց աշխատանքի սկզբունքը շատ պարզ է. հրթիռները լցվում են վառելանյութով, որի այրումից առաջանում է գազերի հզոր հոսք։ Գազերը բարձր ճնշման տակ արագ դուրս են հորդում ծայրափողակից, և առաջացած ռեակտիվ ուժը հրթիռը հրում է հակառակ ուղղությամբ։

Տիեզերական հրթիռներ
-------------------

Մեծ հեռավորություններ հաղթահարելու ունակ առաջին հրթիռը՝ V-2, նախագծել է գերմալու համար հրթիռը պետք է զարգացնի վիթխարի՝ մոտ 40 400 կմ/ժ արագություն, որը 20 անգամ գերազանցում է ժամանակակից ավիալայների արագությունը։

Տիեզերական հրթիռակիրները սովորաբար բաղկացած են 2 և ավելի աստիճաններից, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի շարժիչ և վառելանյութի պաշար։ Առաջին աստիճանի շարժիչը հրթիռը մեծ արագությամբ տանում է այնքան ժամանակ, քանի դեռ չի սպառվել այդ աստիճանի համար նախատեսված վառելանյութի պաշարը։ Այնուհետև այն անջատվում և վայր է ընկնում, որից հետո միանում է երկրորդ տանող աստիճանի շարժիչը, և այդպես շարունակ։

Որոշ տիեզերական հրթիռներ աշխատում են պինդ վառելանյութով։ Դրանք հիմնականում բուստերներն են՝ գլխավոր հրթիռի շուրջը տեղադրված հրթիռ-արագացուցիչները։ Սակայն սովորաբար տանող հրթիռներում օգտագործվում է հեղուկ վառելանյութ, որի այրման համար անհրաժեշտ թթվածնի պաշարները պահվում են օքսիդիչի բաքում։ Հրթիռների մեծ մասն օգտագործվում է 1 անգամ, սակայն կան նաև բազմակի օգտագործման հրթիռներ. օրինակ՝ պինդ վառելանյութով աշխատող «Սփեյս Շաթլներն» օգտագործվում են մի քանի անգամ և վայրէջք են կատարում ինքնաթիռի նման։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հայկական Հանրագիտարան՝ Հրթիռներ Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Կրուգոսվետ · Մեծ կատալոնական · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Treccani |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 119314929 · GND: 4124022-4 · LCCN: sh85114720 · Microsoft: 2779218938 · NDL: 00569642 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 630)։*  |
| **՞**Մեխակ չինական |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Ծածկասերմեր |
|
|
|
|
|
| Դաս | Միաշաքիլավորներ |
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Մեխակազգիներ |
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Dianthus chinensis

 |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Մեխակ չինական** (լատին․՝ Dianthus chinensis), պատկանում է մեխակազգիների ընտանիքին։

Նկարագրություն
--------------

Միամյա բույս է։ Գետնատարած բույս է, բարձրությունը հասնում է մինչև 25-30 սմ։ Զարգացած և խիտ ճյուղավորված արմատային համակարգի շնորհիվ ճիմ են առաջացնում։ Տերևները լայն են, երբեմն նեղ, տափակ կամ թեթև փորակավոր։ Ծաղիկները միայնակ են, անհոտ։ Ծաղկի գույները սպիտակ, վարդագույն կամ բաց մանուշակագույն, ունի նաև խայտաբղետ ծաղիկներ։ Ծաղիկները պահպանվում են բավականին երկար՝ ծաղկում է հունիսի երկրորդ կեսից սկսած մինչև սառնամանիքները։

Տարածում
--------

Վայրի վիճակում տարածված է Չինաստանում, Ճապոնիայում և Հեռավոր Արևելքում։

Աճման պայմաններ
---------------

Չինական մեխակը պահանջկոտ չէ աճման պայմաների նկատմամբ, լավ է աճում բոլոր տիպի հողերում, սակայն գերադասում է սննդանյութերով հարուստ, ստրուկտուրային, չափավոր խոնավ ավազակավային ու կավազային հողերը։ Լուսասեր բույս է, ծաղկում է բաց, արևոտ վայրերում։

Բազմացում
---------

Բազմանում է սերմերով։ Ցանքը կատարում են ապրիլին, արկղերում կամ ջերմոցներում։ Ծիլերը որոնք արձակում են առաջին տերևները, վերատնկում են 9 սմ տրամագիծ ունեցող թաղարներում 3-4-ական, կամ ջերմոցներում։ Մայիս ամսին տնկում են բաց գրունտում։

Մեխակ չինական

Տեսակներ
--------

Ամենուրեք լայն կիրառություն ունի մշակության մեջ չինական պարտիզյան Հեդևիգի այլատեսակը, որի բարձրությունը հասնում է մինչև 30 սմ, հասարակ կամ լիթերթիկ ծաղիկները թեթևակի բուրմունք ունեն։ Ծաղիկները աչքի են ընկնում ամենատարբեր գունավորմամբ, երբեմն՝ պսակաթերթիկների զարմանահրաշ նախշերով։ Ունի արժեքավոր բազմաթիվ տեսակներ։

Նշանակություն
-------------

Օգտագործվում է ծաղկային ձևավորումներում նաև կտրած ծաղիկներ ստանալու համար։

Գրականություն
-------------

* Լ. Վ. Հարությունյան «Քո շրջապատի ծաղիկները»
* Flora of China: Dianthus chinensis

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | UNII |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |

 |
**Կովկասյան մրտավարդենու պետական արգելավայր**, բնության հատուկ պահպանվող տարածք Հայաստանի Լոռու մարզում՝ Ֆիոլետովո, Մարգահովիտ, Լերմոնտովո և Շահումյան բնակավայրերի հարակից տարածքներում, որն ստեղծվել է կովկասյան մրտավարդենու մնացուկային թփերի պահպանության նպատակով։ Հիմնադրվել է 1959 թվականի հունվարի 29-ին ՀՍՍՀ Մինիստրների խորհրդի թիվ 20 որոշմամբ, ունի 1000 հա տարածք։ 

Արգելավայրը տեղակայված է Փամբակի լեռնաշղթայի և Ծաղկունյաց լեռնաշղթաների հյուսիսային լանջերին՝ Աղստև գետի աջափնյակում Մարգահովիտ գյուղից հարավ։ Մրտավարդենին կարելի է տեսնել վերջինից դեպի Փամբակի լեռնաշղթայի Ամպասար (3053 մ) ընկած տարածքում, համանուն լեռնանցքն ու Մեղրաձոր գյուղը տանող գրունտային ճանապարհի հարևանությամբ։ Մրտավարդենին Հայաստանի ֆլորայի հազվագյուտ և գեղեցկագույն տեսակներից է։ Նրա մշտադալար, 20-25 սմ բարձրության թփերն ունեն գեղազարդ տեսք՝ կոշտ կաշեկերպ փայլուն տերևների և ողկույզանման ծաղկաբույլերում փունջ-փունջ աճած, սպիտակ կամ կրեմագույն ծաղիկների շնորհիվ։ Մրտավարդենու տարածքի կրճատման հիմնական պատճառն էկոլոգիական պայմանների, հատկապես կլիմայի փոփոխությունն է՝ մասնավորապես խոնավության նվազումը։ Այն աճում է ծովի մակարդակից 1900-2200 մ բարձրություններում։ 

Ռելիկտային մրտավարդենու արգելավայրը գտնվում է ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարության գերատեսչական ենթակայության տակ (կառավարող կազմակերպությունը՝ «Հայանտառ» ՊՈԱԿ)։

Պատկերասրահ
-----------

*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայաստանի Հանրապետության Ֆիզիկաաշխարհագրական օբյեկտների համառոտ տեղեկատու-բառարան, Երևան, «Գեոդեզիայի և քարտեզագրության կենտրոն ՊՈԱԿ», 2007, էջ 88 — 150 էջ։
2. ↑  Հայաստան Հանրապետության Լոռու մարզի 2014-2017 թվականների սոցիալ-տնտեսական զարգացման ծրագիր
3. ↑  Ակսել Պոտոսյան, Հայաստանի Հանրապետության տնտեսական և սոցիալական աշխարհագրություն, Երևան, 2022։
4. 1 2  Հայաստանի պահպանվող տարածքների համակարգի զարգացում
5. ↑  Կովկասյան մրտավարդենու արգելավայրի մասին Հայաստանի Հանրապետության շրջակա միջավայրի նախարարության կայքում
6. ↑  Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2014 թվականի սեպտեմբերի 25-ի № 1059-Ա որոշումը Հայաստանի Հանրապետության բնության հատուկ պահպանվող տարածքների ռազմավարությունը, պահպանության և օգտագործման բնագավառում պետական ծրագիրը և միջոցառումները հաստատելու մասին]


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
Միմյանց հետ շփվելու առաջարկ։ Ցուցանակի վրա գրված է․ «Մենք Wi-Fi չունենք․ ԶՐՈՒՑԵՔ իրար հետ»
**Հասարակական հարաբերություններ**, բազմապիսի կապեր, որոնք առաջանում են սոցիալական խմբերի, դասակարգերի, ազգերի միջև ու դրանց ներսում՝ տնտեսական, սոցիալական, քաղաքական, մշակութային կյանքի և գործունեության պրոցեսում։ Բաժանվում են առաջնային (նյութական) և երկրորդային (գաղափարական) հարաբերությունների։ Նյութական (տնտեսական, արտադրական) հասարակական հարաբերությունները մարդկանց կամքից և գիտակցությունից անկախ, օբյեկտիվ անհրաժեշտությամբ գոյացող, նյութական բարիքների արտադրությանն ուղղված գործունեության հետևանք են։ Գաղափարական (քաղաքական, իրավական, բարոյական և այլն) հասարակական հարաբերություններն առաջանում են նյութական հասարակական հարաբերությունների բազայի վրա և վերջինի վերնաշենքն են։ Անհատները հասարակական հարաբերություններում հանդես են գալիս որպես սոցիալական որևէ հանրության, խմբի անդամ, ներկայացուցիչ։ Հասարակական հարաբերությունները դիալեկտիկական փոխազդեցության մեջ են մարդկանց անձնական հարաբերությունների հետ և որոշում են այդ հարաբերությունների էական կողմերը։ Սոցիալական տարբեր խմբերի, հանրությունների, կազմակերպությունների հասարակական հարաբերությունները որոշվում են արտադրական հարաբերությունների պատմականորեն որոշակի համակարգում ունեցած նրանց տեղով, սոցիալական այլ խմբերի հետ ունեցած փոխհարաբերություններով։ Յուրաքանչյուր հասարակական-տնտեսական ֆորմացիայի համար հասարակական հարաբերությունները պատմականորեն կոնկրետ և յուրահատուկ են։ Սեփականության տվյալ ձևի արմատական առանձնահատկություններն արտահայտող հարաբերությունները կայուն են, համեմատաբար տևական, իսկ հասարակության ներսում, դասակարգային փոխհարաբերություններում կատարվող փոփոխություններն արտացոլող հասարակական հարաբերություններ՝ դինամիկ։ Քանի դեռ հասարակական հարաբերությունների փոփոխությունը չի շոշափում տվյալ հասարակական, ֆորմացիայի հիմքերը՝ սեփականության տիրապետող ձևերը, այն կրում է էվոլյուցիոն բնույթ, հակառակ դեպքում ստանում է հեղափոխական բնույթ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 250)։*  |
|  |
| --- |
| **Մեծ ճուռակ** |
| Մեծ ճուռակՄեծ ճուռակ |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Կենդանիներ (Animalia) |
| **Տիպ/Բաժին** | Քորդավորներ (Chordata) |
| **Ենթատիպ** | Ողնաշարավորներ (Vertebrata) |
| **Դաս** | Թռչուններ (Aves) |
| **Կարգ** | Ճուռականմաններ (Accipitriformes) |
| **Ընտանիք** | Ճուռակներ (Accipitridae) |
| **Ցեղ** | **Buteo** |
| **Տեսակ** | **Մեծ ճուռակ** *(B. buteo)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Buteo buteo***Linnaeus, 1758 |
|
| **Տարածվածություն և պահպանություն** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Քիչ մտահոգող տեսակՏաքսոնի տարածվածությունը Տաքսոնի տարածվածությունը |

**Մեծ ճուռակ**, (լատին․՝ Buteo buteo), ճուռակների ընտանիքի թռչուն։

Ընդհանուր բնութագիր
-------------------

Նստակյաց է, տարածված։ Մարմնի երկարությունը՝ 51-57սմէ, թևերի բացվածքը՝ 113-128 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 0,6-1,2 կգ։ Լայն թևերով գիշատիչ թռչուն է, մարմնի գույնը ներքևից խիստ փոփոխական է՝ դարչնագույնից շիկակարմիր, շիկակարմիր - սպիտակ։ Բաց գույնի անհատների մարմինը ներքևից զոլավոր է, կրծքին կա սպիտակավուն շերտ, պոչի հիմքում՝ բազմաթիվ նեղ զոլեր, դաստակաբիծն ավելի ցայտուն է։ Երիտասարդի պոչի և երկրորդային փետուրների ակնառու երիզաշերտը բացակայում է։ Չուի ընթացքում հաճախ հանդիպում է երամներով։ Կանգը օդում անվստահ է։ Որսի վրա հարձակվում է բարձրությունից կամ հետապնդում է թռիչքի ընթացքում և անվրեպ որսում գետնին։ Բնակվում է տափաստաններում, ճահճուտներում, գետահովիտներում, անտառներում, աղբանոցներում։ Սնվում է կրծողներով, այլ մանր կենդանիներով, միջատներով, լեշերով։

Բնադրում
--------

Բնադրազույգերը հավանաբար մշտական են ողջ կյանքի ընթացքում։ Ձվադրման պատրաստ բները հայտնվում են ապրիլին։ Բույնը հարթակ է՝ ճյուղերից։ Բնադրում է ծառերին, հազվադեպ՝ ժայռաքիվերին, անտառապատ տարածքներում։ Դնում է 55 մմ տրամագծով, սպիտակ՝ կարմիր-դարչնագույն պտերով 2-4 ձու։ Հիմնականում թխսակալում է էգը՝ 32-33 օր։ Ձագերը ձվից դուրս են գալիս մայիսի վերջից հունիսի 1-ին կեսը, բնից հեռանում են հուլիսի 1-ին տասնօրյակից ամսվա վերջին, երբ արդեն ունակ են անթերեր թռիչքի։ Օգտակար է. ոչնչացնում է մանր կրծողներին։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* Museum specimenMuseum specimen

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | Avibase · CMS · eBird · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4168489-8 · NKC: ph508907 |

 |
**Մալայա-պոլինեզյան լեզուներ**, ավստրոնեզիական լեզուներ, ցեղակից լեզուների ընտանիք։

Ներկայանում է չորս խմբով՝ ինդոնեզյան, մելանեզյան, պոլինեզյան և միկրոնեզյան։ Համեմատաբար քիչ ուսումնասիրված լեզվաընտանիքներից է, ընդ որում՝ որոշ լեզուների ցեղակցությունը դեռևս որոշակիորեն պարզված չէ։ Մալայա-պոլինեզյան լեզուներին բնորոշ են բազմավանկ (առավելապես՝ երկվանկ) արմատները, կցական կառուցատիպը, վերլուծական հարուստ ձևերը շարահյուսության մեջ։ Առկա է ստացականության ուրույն կարգ, բայական համակարգում սուբյեկտը կամ օբյեկտը արտահայտվում է հատուկ մասնիկներով։ Միկրոնեզյան լեզուներում թվականը սովորաբար ստանում է քերականական տարբեր ձևավորում՝ պայմանավորված տվյալ քանակով առնված առարկաների բնույթով։ Մելանեզյան լեզուներում քերականորեն տարբերակված է ստացականությունը, ստացական առումը, և ըստ ստացողի ու ստացյալի փոխհարաբերության՝ զանազանում են օտարված և չօտարված ստացականներ։ Պոլինեզյան լեզուներին բնորոշ է հնչյունական կազմի սակավությունը (աղքատությունը)՝ 5 ձայնավոր և 9-10 բաղաձայն։ Ինդոնեզյան և պոլինեզյան լեզուներում գերակշռում են բաց վանկերը։ Ինդոնեզյան լեզուներից համեմատաբար խոշոր են մալայերենը, ինդոնեզերենը, տագալերենը, մալգաշերենը, ճավայերենը։ Մալայերենը պետական լեզու է Մալայզիայում (խոսողների թիվը՝ 12,5 մլն, 1970 թ.)։ Սրան շատ մոտ լեզու է ինդոնեզերենը, որի անունով էլ կոչվում է լեզուների այս խումբը (պետական լեզու է Ինդոնեզիայում)։ Ինդոնեզերենը սերում է մալայերենից, ճավայերենը հայտնի է գրավոր հին աղբյուրներով։ Նրա հին գրական տարբերակը հայտնի է «կավի» անունով։ Տագալերենը պետական լեզու է Ֆիլիպիններում, մալգաշերենը՝ Մադագասկարի Դեմոկրատական Հանրապետությունում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 147)։*  |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Treccani |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2778336558 |

 |
| **՞**Մեծ սղոցակտուց բադ |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Թռչուններ |
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Բադեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Mergus merganser
(Linnaeus, 1758) |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : 100600502 |
|  Արեալ |
| պատկեր |
|      Բնադրման տարածք      Տարածքներ, որտեղ բնակվում են ողջ տարին      Ձմեռելու վայրեր |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Մեծ սղոցակտուց բադ**, (լատին․՝ Mergus merganser), բադերի ընտանիքի թռչուն։ Նստակյաց է, հազվագյուտ։

Ընդհանուր բնութագիր
-------------------

Մարմնի երկարությունը՝ 58-66 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 82-97 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 1,1-2 կգ արուի գլուխը մուգ կանաչ է, ծոծրակը՝ երկարավուն փետուրներով, մեջքը՝ սև։ Մարմինը ներքևից բաց վարդագույն է կամ սպիտակ։ Էգի դարչնագույն-շիկակարմիր գլուխը և վզի վերին հատվածը ցայտերանգ են բաց գույնի ստորին հատվածի և մարմնի ներքևի մասի համադրությամբ, մարմինը վերևից մոխրագույն է։ Մեծ սղոցակտուց բադերը սովորաբար հանդիպում են փոքր երամներով։

Բնակություն
-----------

Բնակվում է ժայռոտ կամ մանրախճոտ ափերով լճերում։ Սնվում է ձկներով, խխունջներով, միջատներով, երկկենցաղներով։ Բույնը կառուցում է գետնին՝ խոտաբույսերից։ Մինչև 1940-ական թվականներին հաստատված էր որպես նստակյաց թռչուն։ Հետագա տարիներին Սևանա լճում, Հրազդանի ձորում և այլուր բնադրատեղիների կորստի ու թվաքանակի խիստ կրճատման հետևանքով Հայաստանում գրանցվել է միայն գարնանային, աշնանային չուի ընթացքում և ձմռանը։ 1920-ական թվականների օգոստոսին հասուն անհատներ (ձագերով) գրանցվել են Սևանա լճում։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Museum specimenMuseum specimen

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | Avibase · CMS · eBird · GBIF · iNaturalist · NCBI · Neotropical Birds · IRMNG · ITIS TSN · SeaLifeBase · WoRMS |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4249078-9 · NKC: ph115356 |

 |
**«Հասկեր»**, հայկական մանկական պատկերազարդ ամսագիր։ Լույս է տեսել 1905-1917, 1922 թվականներին, Թիֆլիսում։ Խմբագիր-հրատարակողներ՝ Կ. Լիսիցյան, Ս. Լիսիցյան։ Խմբագրության աշխատանքներին մասնակցել են Հակոբ Աղաբաբը, Դերենիկ Դեմիրճյանը, Ս. Սահակյանը, Ս. Քափանակյանը, Ա. Գուլոյանը (Սեյրին) և ուրիշներ։

Տպագրել է հեքիաթներ, լեգենդներ, առակներ, բնության երևույթները բացատրող գիտահանրամատչելի ակնարկներ ու զրույցներ։ Մանկավարժական բաժինը, որին աշխատակցել են Հ. Տեր-Միրաքյանը, Տ. Ռաշմաճյանը, Ի. Հարությունյանը, լուսաբանել է երեխաների գեղագիտական, ֆիզիկական դաստիարակության հարցեր։ Գրակա-գեղագիտական բաժնում տեղ են գտել Հովհաննես Թումանյանի, Աթաբեկ Խնկոյանի, Հ. Հայրապետյանի, Հ. Աղաբաբի մանկական ստեղծագործությունները։ Նախադպրոցական տարիքի երեխաներին հասցեագրված «Մարիամ տատի տոպրակից», «Մարիամ տատի հեքիաթները» խորագրերով հրատարակել է պատմությունների և զրույցների շարքը։ Թարգմանաբար ներկայացրել է ռուսական մանկական գրականություն։ «Մանկավարժական գրադարան» խորագրով, որպես հավելված, լույս է ընծայել մասնագիտական գրականություն։ «Հասկեր» կարևոր տեղ է գրավում հայկական մանկական պարբերականների շարքում։

Հանդեսը մանուկներին ծանոթացրել է նշանավոր մարդկանց կյանքին ու գործունեությանը, հայ ժողովրդի ծագման և ձևավորման պատմությանը, երեխաների մեջ սերմանել է մարդկային բարձր արժեքներ՝ սեր հայրենիքի ու հայրենի բնաշխարհի նկատմամբ, քաջություն, ազնվություն, բարություն։ «Հասկերում» նախադպրոցական տարիքի երեխաների համար տպագրվել են «Մարիամ տատի տոպրակից», «Մարիամ տատի հեքիաթները» խորագրերով պատմությունների ու զրույցների շարքեր։ «Զվարճալիք», «Այլ և այլք», «Դեսից դենից» բաժիններում զետեղվել են հանելուկներ, մանկական խաղեր, շուտասելուկներ, խմբերգերի տեքստեր, որոնք պատրաստել են մշակութային և հասարակական գործիչ Մարիամ Թումանյանը, գրող և մանկավարժ Հ. Աղաբաբը։ Հանդեսի նյութերի պատրաստմանը մասնակցել են նաև երեխաներ։ Նրանց հեղինակած նյութերը տեղ են գտել «Իմ հասկերը» բաժնում, որը վարել է գեղանկարիչ Գևորգ Բաշինջաղյանը։
Առանձին բաժնում տպագրվել են մանկավարժությանը, մատաղ սերնդի բարոյական և գեղագիտական դաստիարակությանը, ֆիզիկական զարգացմանը վերաբերող հոդվածներ։ Որպես հավելված՝ ամսագիրը հրատարակել է «Մանկավարժական գրադարան» մատենաշարով գրքեր՝ նվիրված մանկական հոգեբանությանը և դաստիարակությանը

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է* Հայկական համառոտ հանրագիտարանից*, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 254)։*  |
**Յակոբ Մարիա Միրշայդ** (գերմ.՝ Jakob Maria Mierscheid, անգլ.՝ Jakob Maria Mierscheid, մարտի 3, 1933(1933-03-03), Մորբախ, Բերնկաստել Վիտլիխ, Ռայնլանդ Պֆալց), հորինված քաղաքական գործիչ, որը գերմանական խորհրդարանի՝ Բունդեսթագի պատգամավոր էր և ներկայացնում էր Գերմանիայի Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությունը (ԳՍԴԿ)։

Պատմություն
-----------

Միրշայդը հորինվել է ԳՍԴԿ պատգամավորների կողմից, որոնք այդպիսով ցանկանում էին հարգել մահացած իրենց կուսակից Կառլո Շմիդին, որը Գերմանիայի Սահմանդարության հեղինակներից մեկն էր։

Ըստ նրա պաշտոնական կենսագրության՝ Յակոբ Մարիան ծնվել է Մորբախ հողի Ռայնլանդ Պֆալց կոմունայում, կաթոլիկ է։ Մինչ քաղաքականություն «մտնելը», Յակոբը եղել է գյուղացիների և անտառահատների արհմիության, սպորտային ակումբի անդամ, փայտամշակման և քիմիական արդյունաբերության բնագավառի աշխատողների արհմիության երգչախմբի պատվավոր անդամ։ Նա նաև եղել է 1960 թվականին Հանովերում կայացած ԳՍԴԿ համագումարում պաշտոնական պատվիրակը, իսկ 1967 թվականին եղել է Արևմտյան Գերմանիայի մայրաքաղաքում։

Յակոբ Մարիա Միրշայդը Բունդեսթագի ֆիկտիվ քաղաքական գործիչ էր 1979 թվականի դեկտեմբերի 11-ից։ Եղել է 1981 և 1982 թվականների Բունդեսթագի փոքր և միջին բիզնեսի զարգացման (գերմ.՝ Mittelstandsausschusses) հարցերով կոմիտեի նախագահը։ Պատգամավորը պաշտոնական էջ և մշակված կենսագրություն ունի Բունդեսթագի վեբ-կայքում. կայքում ներկայացված է նաև գիտական աշխատանքների և հրապարակումների ցանկ։

Միրշայդի անունը կրող հետիոտնային կամուրջ Բեռլինում
Յակոբ Մարիա Միրշայդը ամսագրերում գրել է նոթերի շարք, իսկ 1983 թվականի Բունդեսթագի ընտրություններից հետո, ԳՍԴԿ Vorwärts թերթը հրատարակել է Միրշայդի օրենքը։ Հետագայում հաջորդել են ավելի լուրջ գրավոր աշխատանքներ․ 2003 թվականի մարտի 1-ին Բունդեսթագի նախագահ Նորբերթ Լամերտը պաշտոնապես շնորհավորել է Միրշայդին 80 ամյակի առթիվ։ 2004 թվականի դեկտեմբերի 11-ին Յակոբ Մարիան տոնել է Բունդեսթագում իր գործունեության 25 ամյակը։ Այն բանից հետո, երբ գերմանական խորհրդարանը տեղափոխվեց Բեռլին, պառլամենտի աշխատակիցների համար նախատեսված երկու գրասենյակներ (գերմ.՝ Paul-Löbe-Haus — ձախից և գերմ.՝ Marie-Elisabeth-Lüders-Haus — աջից) կապվել են Շպրեե գետի վրա կառուցված և Միրշայդի անունը կրող հետիոտնային կամրջով (գերմ.՝ Jakob-Mierscheid-Steg)։

Յակոբ Մարիան Գերմանիայի միակ հորինված հանրային գործիչը չէ։ Տարբեր ժամանակներում այնտեղ գոյություն են ունեցել, օրինակ, իրավաբան Ֆրիդրիխ Նիգելմանը, դիվանագետ Էդմունդ Դրեքերը, հոգեբանության պրոֆեսոր Էրնստ Դյոլլեն և այլն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  The phantom of the Bundestag (անգլ.)
2. ↑  Никита Жолквер (18.02.2013)։ «Депутат-призрак бундестага стал политической реальностью» (ռուսերեն)։ Deutsche Welle
3. ↑  Der Spiegel, 09.04.2009, Die Welt der Phantome, Von Jochen Leffers, 2.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Անձնական էջ կայքում բունդեսթագի Archived 2016-07-26 at the Wayback Machine. (գերմ.)(այն.)
* Ein unsterblicher Parlamentarier (գերմ.)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 1073128687 · VIAF: 316506364 · WorldCat VIAF: 316506364 |

 |
**Հասմիկ Վլադիմիրի Գուլակյան** (ապրիլի 8, 1957(1957-04-08), Իջևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ լրագրող, խմբագիր, հրապարակախոս։

Կենսագրություն
--------------

Հասմիկ Գուլակյանը ծնվել է 1957 թվականի ապրիլի 8-ին Իջևանում։ 1976-1979 թվականներին սովորել է Երևանի պետական համալսարանում, երրորդ կուրսից հետո տեղափոխվել է Մոսկվայի պետական համալսարան, որն ավարտել է 1982 թվականին։ 1983–2002 թվականներին աշխատել է Հանրային ռադիոյում, միաժամանակ՝ մի շարք թերթերի խմբագրություններում, 2004 թվականին եղել է «Շրջադարձ» ամսագրի խմբագիր (Գևորգ Յազըճյանի հետ), 2005 թվականին՝ «Գոլոս Արմենիի» թերթի հայերեն տարբերակի պատասխանատու քարտուղար։ 2006 թվականին սկսել է աշխատել «Էդիթ Պրինտ» հրատարակչությունում (2013 թվականից՝ գլխավոր խմբագիր), 2009 թվականից (դրա հետ միաժամանակ)՝ «Հայկական հանրագիտարանային հրատարակչության» պատասխանատու քարտուղար։ 2002 թվականին «Վէմ» ռադիոկայանում սկսել է վարել «Ակունք» հեղինակային ռադիոհանդեսը։

Լույս են տեսել Գուլակյանի «Դարը՝ մեր մեջ, մենք՝ դարի» (հ. Ա–Դ, 2006–07), «Ազգայնականություն. ինչո՞ւ է այն անհրաժեշտ» (2008), «Հայագիտության և հայապահպանության հարցեր» (հ. Ա–Բ, 2010) հրապարակախոսական նյութերի ժողովածուները, «Անկախություն… Անկախությո՞ւն… կամ ո՛ւմ է ձեռնտու Հայաստանը՝ առանց հայերի (Տագնապ)» (2013) հրապարակախոսական խոհագրությունը, «Նարեկ Հովսեփյան. Առեղծվածային ակնթարթ» (2013) գրական դիմանկարը։ Կազմել և խմբագրել է «Աշխարհի ժողովուրդների հեքիաթներ» (հ. 1–3, 2008–09), Նարեկ Հովսեփյանի «Նոյյան աղավնու վերադարձը» (առաջաբանը և հատարակությունը՝ Գուլակյանի, 2014) և այլ ժողովածուներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հասմիկ Գուլակյան

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հասմիկ Գուլակյան «ԼԵԳԵՆԴ ԼԵԳԵՆԴԻ ՄԱՍԻՆ»

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Յակով Էյդելման** (ռուս.՝ Эйдельман, Яков Наумович, ապրիլի 11, 1896(1896-04-11), Ժիտոմիր, Ռուսական կայսրություն - հուլիսի 14, 1978(1978-07-14), Մոսկվա, ԽՍՀՄ), խորհրդային թատերագետ, լրագրող, հրապարակախոս։

Կենսագրություն
--------------

Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակից։ Ուսանել է հրեական «Ամանուտ» թատերական ստուդիայում, Կիևում։ Գաղափարախոսության վերաբերյալ հոդվածների հեղինակ, այդ թվում` «Լիտերատուրնայա գազետա»-յի համար։

1942 թվականին նա որպես կամավորր մեկնել է ռազմաճակատ և միացել է Խորհրդային Միության կոմունիստական կուսակցությանը (վտարվել է 1949 թվականին)։ Տանկային ուժերի կապիտան։ 9-րդ գվարդիական մեխանիկացված կորպուսի «Վճռական ճակատամարտ» ռազմական լրագրի թղթակից էր։ Պարգևատրվել է տասնհինգ պարգևներով՝ շքանշաններով և մեդալներով։

Պատերազմից հետո «նա հավաքելէ երիտասարդներին, պատմել է նրանց հրեա ժողովրդի պատմությունը, կարդացել է հրեական բանաստեղծներից, դասավանդել եբրայերեն։ Լսողներից մեկը դատապարտում է գրել նրա դեմ»։

1950 թվականին մեղադրվել է «հրեական բուրժուական նացիոնալիզմի» համար, 10 տարով աքսորվել է աշխատանքային ճամբար, ուղարկվել է Վորկուտա, որտեղ նա խաղացել է Գուլագի թատրոնում։ Ազատ է արձակվել 1954 թվականին։ Իր կյանքի վերջին տարիներին նա կիսել է սիոնիզմի գաղափարները։

Կինը Մարիա Էյդելմանն է (1901-1992)։ Որդին խորհրդային գրականագետ և պատմաբան Նաթան Էյդելմանն է։

Մատենագրություն
---------------

* *Я. Эйдельман.* Удача молодого театра. Литературная газета. 1935. № 32. 10 июня.
* *Я. Эйдельман.* Диспут об Аристократах. Литературная газета. 1935. № 31. 5 июня
* *Я. Эйдельман.* Незаконченные диалоги. Москва: Мосты культуры — Гешарим, 1999

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Юлия Эйдельман* Век иной и жизнь другая. — СПб.: Союз писателей Санкт-Петербурга, 2013. — С. 135.
2. ↑  Театр ГУЛАГа>

Արտաքին հղումներ
----------------

* 
* 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Rodovid |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 1051699932 · ISNI: 0000000402569030 · LCCN: n00035054 · SUDOC: 243897383 · VIAF: 298536120 · WorldCat VIAF: 298536120 |

 |
**Հասմիկ Ոստանիկի Մանասերյան** (ծնվ. փետրվարի 15, 1941, Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ բանաստեղծուհի, երգահան, նկարիչ։ ՀՀ անկախության հռչակման 18-րդ տարեդարձի առթիվ, մշակույթի և արվեստի բնագավառում ներդրած նշանակալի ավանդի համար, Հասմիկ Մանասերյանը 2009 թվականին արժանացել է Մովսես Խորենացու մեդալին։

Կենսագրություն
--------------

Հասմիկ Մանասերյանը ծնվել է Երևանում, տոհմիկ վանեցիների ընտանիքում, հայրը ինժեներ էր, իսկ մայրը բժշկուհի։ Սովորել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետում և շուրջ 30 տարի աշխատել Երևանի Սուրեն Սպանդարյանի անվան թիվ 24 դպրոցում, որպես հայոց լեզվի և գրականության ուսուցչուհի։ Ստեղծագործել է 20 տարեկանից։ Սկզբնական շրջանում գրել է միայն բանաստեղծություններ, իսկ հետագայում նաև հորինել է երաժշտություն, արդյունքում ստեղծելով երգեր, չնայած այն հանգամանքին, որ երաժշտական կրթություն չի ունեցել։ Նրա երգերը անմիջապես տարածում են գտել ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ սփյուռքում և սիրված են ժողովրդի կողմից։

Ի սկզբանե Հասմիկ Մանասերյանի երգերը գործիքավորում էր Արամ Մերանգուլյանը, իսկ երգերի առաջին կատարողներն էին Ռուբեն Մաթևոսյանը, Լիանա Սահակյանը, Ադիս Հարմանդյանը, Լևոն Գաթրճյանը և այլք։ Հասմիկ Մանասերյանի երգերը բարձր է գնահատել Առնո Բաբաջանյանը։ Առավել հայտնի երգերից են «Ծփում է Սևանը» («Ծաղիկներ, ծաղիկներ»), «Օրս քեզ հետ անցավ», «Մթնշաղ», «Ծաղիկներս ում նվիրեմ», «Պետք չէ, սիրելիս, պետք չէ», «Էլ քեզ չեմ սիրում», «Այն գիշեր», «Կյանքի խաչվող ուղիներում», «Քո նվիրած վարդերը» և այլն։

Հասմիկ Մանասերյանի ստեղծագործությունները հրատարակվել են երկու գրքերով։ Ունի երկու զավակ՝ տղա և աղջիկ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Մովսես Խորենացու մեդալով պարգևատրելու մասին
**«Մեծապետական շովինիզմ»**, իշխող ազգերի ներկայացուցիչների ազգայնականության ծայրահեղ ձև, որը դրսևորվում է բազմազգ պետություններում այլ ժողովուրդների ճնշման մեջ։ Համարվում է ռասիզմի դրսևորում։

Ենթադրաբար առաջացել է ազգային ու բազմազգ պետությունների և գաղութային կայսրությունների կազմավորման ժամանակաշրջանում։ Մեծապետական շովինիզմը, և առհասարակ շովինիզմը, հրահրում է թշնամանք ու ատելություն մյուս ժողովուրդների նկատմամբ, խտրականություն՝ տնտեսական, քաղաքական ու մշակութային բնագավառներում, զրկում նրանց ինքնուրույնությունից։ Օրինակ, նախկին Ավստրո-Հունգարական, Ռուսական կայսրություններում, Օսմանյան Թուրքիայում և այլուր իշխող դասակարգերը մեծապետական շովինիզմի քաղաքականություն էին իրականացնում ենթակա բազմաթիվ ժողովուրդների նկատմամբ։

Մեծապետական շովինիզմի գաղափարախոսությունն ու քաղաքականությունը սաստկացան իմպերիալիզմի դարաշրջանում։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի (1939-1945) ժամանակ մմեծապետական շովինիզմի նշանակալի կրող հանդիսացավ Երրորդ Ռայխը, որը գերմանական ազգը հռչակեց «բարձր» արիական ռասսա՝ իբր կոչված գերիշխելու մյուս բոլոր ժողովուրդներին։ Ետպատերազմյան շրջանում մի շարք երկրներում (ՀԱՀ, ԱՄՆ, Իսրայել և այլն) իրականացվել են քաղաքականություններ, որոնք կարելի է վերագրել նաև մեծապետական շովինիզմին (օր․՝ ռասսայական խտրականություններ)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Политическая наука: Словарь-справочник / Авт. и сост.: Санжаревский И.И. -М. 2010. - 988 с.


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 440)։*  |
**Մակարսկա** (խորվ.՝ Makarska), առողջարանային քաղաք Խորվաթիայի հարավում՝ Դալմաթիայի պատմական երկրամասի Սպլիտսկո Դալմատինսկա ժուպանությունում։

Աշխարհագրություն
----------------

Տեղակայված է Ադրիատիկ ծովի ափին՝ Սպլիտսկո Դալմատինսկայի վարչական կենտրոն Սպլիտից 60 կմ և Դուբրովնիկից՝ 140 կմ հեռավորության վրա։

Տարածքը ամբողջովին գտնվում է ծովեզրի վրա։ Ամենաբարձր կետը Սուրբ Յուրիի լեռն է՝ 1762 մետր բարձրությամբ։

Կլիման միջերկրածովային է։ Քաղաքի կլիմայի ձևավորման գործում կարևոր ազդեցություն ունի Ադրիատիկ ծովը։ Տարվա ամենատաք եղանակը ամառն է։ Միջին ամառային ջերմաստիճանը` 26 աստիճան։

Բնակչություն
------------

Ըստ 2011 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ քաղաքի բնակչությունը կազմում է 13 716 մարդ։ Հիմնական բնակիչները խորվաթներն են, որոնք կազմում են ամբողջ քաղաքի բնակչության 96 %-ից ավելին։

Կան նաև մեծ քանակությամբ սերբեր։ Բնակչության հիմնական մասը խոսում է խորվաթերենով և դավանում կաթոլիկություն։

Զբոսաշրջություն
---------------

Մակարսկան Խորվաթիայի կարևորագույն առողջարաննեից մեկն է։ Զբոսաշրջությունը համարվում է քաղաքի տնտեսության գլխավոր ճյուղերից մեկը։

Քաղաքի հին թաղամասում գտնվում է նավահանգիստ։ Կան բազմաթիվ հյուրանոցներ, սրճարաններ և խանութներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Խորվաթիայի 2011 թվականի մարդահամարի տվյալներ, Խորվաթիայի Հանրապետություն, Զագրեբ, Ազգային վիճակագրական ծառայություն


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames · Open Directory Project |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | NKC: ge1138279 · VIAF: 164676216 · WorldCat VIAF: 164676216 |

 |