Սըր **Փիթեր Լելի** (անգլ.՝ Peter Lely, իսկական անունը՝ Փիթեր վան դեր Ֆաս, հոլ.՝ Pieter van der Faes; սեպտեմբերի 14, 1618(1618-09-14)[…], Soest, Duchy of Westphalia, Սրբազան Հռոմեական կայսրություն - նոյեմբերի 30, 1680(1680-11-30)[…], Քովենթ Գարդեն, Անգլիա և Լոնդոն, Անգլիայի թագավորություն), հոլանդական ծագումով անգլիացի նկարիչ, 17-րդ դարի անգլիացի նշանավոր դիմանկարիչ։ Ասպետի կոչում է ստացել 1679 թվականին։

Կենսագրություն
--------------

Պիտեր Լելին ծնվել է հոլանդական ընտանիքում՝ Զոստում, Գերմանիայում (Հյուսիսային Հռենոս-Վեսթֆալիա), որտեղ նրա հայրը ծառայել է որպես սպա Բրանդենբուրգի ընտրողի զինված ուժերում։ Գեղարվեստական կրթություն է ստացել Հաառլեմում (Հոլանդիա), որտեղ եղել է Փիթեր Ֆրանս դե Գրեբբերի աշակերտը։ 1637 թվականին նա դարձել է Հաառլեմի Սուրբ Ղուկասի գիլդիայի վարպետ։ Հավանաբար, նույն 1637 թվականին նա վերցրել է «Լելի» ազգանունը (երբեմն գրվում է Լիլի՝ Lilly) այն տան ճակտոնի հերալդիկ շուշանից, որտեղ ծնվել է նրա հայրը Հաագայում (հոլանդերեն՝ Lelie)։

1643 թվականին պատվերներ փնտրելով՝ Փիթեր Լելին տեղափոխվել է Լոնդոն։ Դիմանկարչությունը Անգլիայում, որի ամենաբարձր զարգացումը սկսվել է 18-րդ դարից, 17-րդ դարում դեռ իրականացվում էր բացառապես օտարերկրյա վարպետների կողմից, որոնք հովանավորներ էին գտնում թագավորական արքունիքում։ 1641 թվականին մահացել է ֆլամանդացի գեղանկարիչ Անտոնիս վան Դեյքը, Չարլզ I թագավորի պալատական նկարիչը և Լելին բախտ է ունեցել զբաղեցնել նրա տեղը։ 1647 թվականին դարձել է «գեղանկարիչ-ներկարարների» (Painter-Stainers 'Company) ընկերության անդամ և Չարլզ I թագավորի պալատական դիմանկարիչը։ 1649 թվականին թագավորի մահապատժից հետո հեղափոխության ժամանակ նա, իր տաղանդի և հմտության շնորհիվ, պարբերաբար ծառայել է Օլիվեր Կրոմվելին, իսկ հետո թագավոր Չարլզ II-ին։

1651-1680 թվականներին Փիթեր Լելին ապրել է Լոնդոնում՝ «Մեծ հրապարակում» (Քովենթ Գարդեն) № 10-11 տանը։ 1679 թվականին արժանացել է ասպետի կոչման։ Դրանից անմիջապես հետո Լելին մահացել է Քովենթ Գարդենում մոլբերտի մոտ աշխատելիս, երբ նկարելիս է եղել Սոմերսեթի դքսուհու դիմանկարը։ Թաղված է Քովենթ Գարդենի Սուրբ Պողոսի «դերասանների եկեղեցում»։

Լելին հայտնի էր որպես արվեստի պատմության ականավոր գիտակ, նա հավաքեց հին վարպետների նկարների զգալի հավաքածու, ներառյալ Պաոլո Վերոնեզեի, Տիցիանի, Կլոդ Լորենի և Ռուբենսի գործերը, ինչպես նաև գծանկարներ, վերջինս վաճառվեց նրա մահից հետո մաս առ մաս, որի արդյունքում հավաքվեց հսկայական գումար՝ 26,000 ֆունտ ստեռլինգ։ Որոշ գլուխգործոցներ ձեռք են բերվել Լելիի կողմից Չարլզ I թագավորի արվեստի գործերի վաճառքի արդյունքում և դրանք կրկին ձեռք են բերվել թագավորական հավաքածուի կողմից։

Դատարանի դիմանկարչի պաշտոնում Լելիին փոխարինեց գերմանացի Գոթֆրիդ Քնելլերը, որի գրելու ձևը հիմնված էր Լելիի մեթոդի վրա, բայց արտացոլում էր հետագա ոճային միտումները։

Ստեղծագործություն
-----------------

Նկարչի կյանքի հոլանդական շրջանի նկարները, որոնք վստահորեն կարելի է որոշել, թե ինչպես են Լելիի գործերը, մինչ օրս անհայտ են։ Լոնդոնի շրջանի վաղ գործերը, հիմնականում դիցաբանական և կրոնական առարկաների նկարները կամ «դիմանկարներ հովվական բնապատկերում» (մի տեսակ ժանրային բազմազանություն, որը բնորոշ կլինի անգլիական նկարչությանը), ցույց են տալիս Անտոնիս վան Դեյկի և հոլանդական Բարոկկոյի ազդեցությունը։ Այս աշխատանքը, որը հայտնի է նաև որպես «դիմանկարներ հովվական բնապատկերում», ցույց է տալիս Ֆրանսիական Բարոկկոյի ազդեցությունը։

Կենցաղային ժանրի առաջին հայտնի կոմպոզիցիաները Լելիի աշխատանքները հստակ ցույց են տալիս Ուտրեխտում Կարավաջոյի և նրա հետևորդների, այսպես կոչված, Ուտրեխտի կարավաջիստների ազդեցությունը։ Այնուամենայնիվ, այնուհետև նկարչի աշխատանքում գերակշռում է Վան Դեյկի տպավորիչ նկարչական ձևի իմիտացիան։ Լորդ Նորթամբերլենդի ծառայության ժամանակ Լելին պատճենել է Վան Դեյկի որոշ նկարներ։ Հետագայում, Ստյուարտների վերականգնումից հետո, Փիթեր Լելին ձևավորեց «որոշ չափով սառը վերականգնման ոճ», որը համապատասխանում էր դարաշրջանի գեղագիտությանը։

Լելին ստեղծել է հսկայական քանակությամբ դիմանկարներ, որոնց որակը նույնը չէ։ Ըստ բրիտանացի գեղարվեստական քննադատ Բրայան Սյուելի, «Նման դիմանկարներ կարող են լինել հազարավոր մարդիկ՝ սկսած հազվագյուտ առաջին կարգի բնօրինակներից, հաճախ բավականին ապշեցուցիչ որակով, մինչև արհեստանոցում կոպիտ կրկնօրինակներ, որոնք ստեղծվել են օգնականների կողմից, որոնք պատրաստված են ընդօրինակել Լելիի աշխատելաոճը նորաձև դեմքերով և կրկնել հագուստի, բնանկարների, ծաղիկների, երաժշտական գործիքների և այլ անհրաժեշտ դիմանկարային զարդանախշերի ստանդարտ նախշերը:1680 թվականին Լելիի մահից հետո նրա կտակակատարները վարձեցին տասնյակ այդպիսի ստրուկների, որպեսզի վաճառեն իր արհեստանոցում հավաքված բազմաթիվ անավարտ կտավներ։ Լելիի այս կիսատ և ընդհանրապես լիարժեք համարվող աշխատանքները շարում են աղքատ արիստոկրատիայի միջանցքները, որոնց տներն այժմ գտնվում են Ազգային ժողովի իրավասության ներքո, և չկա ավելի գեղագիտական և մտավոր ցնցող տեսարան»։

Ռուսական պատմագրության մեջ հայտնի են Փիթեր Լելիի աշխատանքի նույնքան կոշտ, որքան հեգնական գնահատականները, որոնք «Անգլիայում տարածեցին Եվրոպայում տարածված պաշտոնական դիմանկարի տեսակը՝ փարթամ, արտաքուստ տպավորիչ, բայց զուրկ հուզական ջերմությունից և ուշադրությունից՝ դիմանկարների հոգևոր աշխարհը բացահայտելու համար։ Լելիի աշխատանքների մեծ մասը արտաքին հատկանիշներով հիշեցնում Է Վան Դեյքի կտավները, որոնցից Լելին շատ բան է սովորել կոմպոզիցիայի և գեղանկարչական վարպետության վերաբերյալ։ Այնուամենայնիվ, մենք նրանց մեջ չենք տեսնի անհատականության նուրբ բնութագիր, որով նշվում են Վան Դեյկի այդքան շատ դիմանկարներ»։ Լելիի դիմանկարների մասին «նրանք ասում էին, որ դրանք էլեգանտ են, բայց նրանցից շատ քչերն են առանձնանում դիմանկարների նմանությամբ» ... քանի որ նկարիչը, սովորաբար, «ավելի կլանված է իր կողմից, քան իր մոդելը»։

Փիթեր Լելին Իտալիայում չէր, բայց նրա հաջողությանը օգնում էին իտալացի նկարիչների հավաքած նկարներն ու նկարները և Վան Դեյկի ոճի արտաքին հատկանիշներին հետևելը։ Այս առումով հատկանշական է թագավորական արքունիքի պալատական տիկնանց տասը դիմանկարների շարքը, որը հայտնի է «Վինձորի գեղեցկուհիները» (Windsor Beauties, 1662-1665) անունով, որը նախկինում գտնվում էր Վինձորի ամրոցում, իսկ այժմ՝ Հեմփթոն Քորթ պալատում՝ անգլո-հոլանդական երկրորդ պատերազմում կռված թագավորական նավատորմի ծովակալների և կապիտանների տասներկու դիմանկարների նմանատիպ շարքը, որը հայտնի է որպես «Lowestoft-ի դրոշակակիրներ» (Flagmen of Lowestoft, 1662-1665): 1665-1667), այժմ պատկանում է Գրինվիչի ազգային ծովային թանգարանին։

Լելին նշանակալի դեր խաղաց Անգլիայում մեցցո-տինտո տեխնիկայի տպագրության տարածման գործում, քանի որ նա գիտակցում էր տեխնիկայի հնարավորությունները իր գեղանկարչական դիմանկարները վերարտադրելու և տարածելու գործում։ Նա կոչ արեց հոլանդացի վարպետներին Մեցցո-տինտո գալ Մեծ Բրիտանիա՝ վերարտադրելու իր նկարները՝ դրանով իսկ հիմք դնելով անգլիական վերարտադրության տպագրության ավանդույթին։

Սանկտ Պետերբուրգի Էրմիտաժի հավաքածուում կա Պիտեր Լելիի երկու նկար, և երկուսը պայմանականորեն վերագրվում են նրան։ Փիթեր Լելիի «ստվերում» մնաց մեկ այլ հետաքրքիր դիմանկարիչ Ջոն Ռայլին։ Նրա աշակերտների թվում էին Ջոն Գրինհիլը և Ուիլյամ Վիսինգը։ Անգլիացի փորագրիչ և անտիկվար Ջորջ Վերտյուի կարծիքով՝ կյանքից վաղաժամ հեռացած դիմանկարիչ Ջոն Գրինհիլը սըր Փիթեր Լելիի աշակերտների թվում էր «ամենահեռանկարն ու ամենագեղեցիկը»։

Պատկերասրահ
-----------

* Նիմֆեր շատրվանը, 1650-ական թվականներին, կտավ, յուղաներկ: Դալիջի պատկերասրահ, ԼոնդոնՆիմֆեր շատրվանը, 1650-ական թվականներին, կտավ, յուղաներկ: Դալիջի պատկերասրահ, Լոնդոն
* Սուսաննան և երեցները: 1650-ականներ կտավ, յուղաներկ: Բրիտանական Թեյթ պատկերասրահ, ԼոնդոնՍուսաննան և երեցները: 1650-ականներ կտավ, յուղաներկ: Բրիտանական Թեյթ պատկերասրահ, Լոնդոն
* Էդվարդ Մոնթագու: 1660-1665 թվականներ, կտավ, յուղաներկ: Յեյլի բրիտանական արվեստի կենտրոն, Նյու Հեյվեն, Կոնեկտիկուտ, ԱՄՆԷդվարդ Մոնթագու: 1660-1665 թվականներ, կտավ, յուղաներկ: Յեյլի բրիտանական արվեստի կենտրոն, Նյու Հեյվեն, Կոնեկտիկուտ, ԱՄՆ
* Ջեյմս Վիի, Յորքի դուքս 1661։ Կտավ, յուղաներկ: Շոտլանդիայի ազգային պատկերասրահ, ԷդինբուրգՋեյմս Վիի, Յորքի դուքս 1661։ Կտավ, յուղաներկ: Շոտլանդիայի ազգային պատկերասրահ, Էդինբուրգ
* Սըր Ռոբերտ Ուորսլի։ Մասնավոր ժողովՍըր Ռոբերտ Ուորսլի։ Մասնավոր ժողով
* Լեյքի ընտանիքի երկու տիկնայք: 1650, կտավ, յուղաներկ: Բրիտանական Թեյթ պատկերասրահ, ԼոնդոնԼեյքի ընտանիքի երկու տիկնայք: 1650, կտավ, յուղաներկ: Բրիտանական Թեյթ պատկերասրահ, Լոնդոն
* Թագուհի Մարիամ II, 1677-1680: Կտավ, յուղաներկ: Մասնավոր ժողովԹագուհի Մարիամ II, 1677-1680: Կտավ, յուղաներկ: Մասնավոր ժողով

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Peter Lely (նիդերլ.)
2. 1 2  Biografisch Portaal — 2009.
3. 1 2 3 4  Discogs — 2000.
4. 1 2 3 4 5  RKDartists (նիդերլ.)
5. 1 2  Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.) / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
6. 1 2 3
7. ↑  Շվեդիայի Ազգային թանգարանի նկարիչների ցանկ — 2016.
8. ↑  Encyclopædia Britannica
9. ↑
10. ↑  Sir Peter Lely, Dutch Painter // Encyclopædia Britannica. — Retrieved 21 December 2018  Archived 2023-05-11 at the Wayback Machine.
11. ↑  Cust L. H. Lely, Peter // Dictionary of National Biography. — Vol. 33. — London: Smith, Elder & Co, 1893. — Р. 21  Archived 2023-05-18 at the Wayback Machine.
12. ↑  Власов, Виктор Георгиевич, Лели Питер, Питер фан дер Фас // Стили в искусстве. В 3-х т. — СПб.: Кольна. — Т. 2. — Словарь имён, 1996. — С. 494. — ISBN 5-88737-005-X
13. ↑  Art History News, quoting his Evening Standard review of the 2012 Lely exhibition: Small but perfectly formed  Archived 2023-05-18 at the Wayback Machine.
14. ↑  Воронихина Л. Н. Англия // Искусство XVIII века. — М.: Искусство, 1966. — С. 375—376
15. ↑  Власов, Виктор Георгиевич, Лели Питер, 1996. — С. 495
16. ↑  Государственный Эрмитаж. Западноевропейская живопись. Каталог 2. — Л.: Аврора, 1981. — С. 242—243
17. ↑  Лисенков, Евгений Григорьевич. Английское искусство XVIII века. — Л.: Изд-во Государственного Эрмитажа, 1964. — С. 73

Գրականություն
-------------

* *Власов В. Г.* Лели, Питер, Питер фан дер Фас // Стили в искусстве : Архитектура, графика. Декоративно-прикладное искусство. Живопись, скульптура : словарь : в 3 т. / В. Г. Власов. — СПб. : Кольна, 1996. — Т. 2 : Словарь имён : А—Л. — С. 494–495. — 543 с. [8] л. ил. — ISBN 5-88737-005-X. — OCLC 605179863.
* *Камчатова А. В. Котломанов А. О. Кроллау Н. Е.* Германия. Англия. XV–XIX века : биографический словарь / А. В. Камчатова, А. О. Котломанов, Н. Е. Кроллау. — СПб. : Азбука-Классика, 2008. — С. 228, 338–339, 359. — 480 с. — (Художники Западной Европы). — ISBN 978-5-91181-907-1. — OCLC 701476987.
* Лели, Лили, Лилли (наст. имя ван дер Фас) Питер / Т. С. Воронина // Лас-Тунас — Ломонос. — М. : Большая российская энциклопедия, 2011. — С. 210. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 17). — ISBN 978-5-85270-350-7.
* «Фас, Питер»։ *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907
* *Collins Baker C. H.* Lely, Sir Peter / C. H. Collins Baker // Allgemeines Lexikon der bildenden Künstler von der Antike bis zur Gegenwart, begründet von Ulrich Thieme und Felix Becker :

[нем.] : unter Mitwirkung von etwa 400 Fachgelehrten bearbeitet und redigiert von H. Vollmer, B. C. Kreplin, J. Müller, L. Scheewe, H. Wollf, O. Kellner : in 37 Bd. / herausgegeben von Hans Vollmer. — Leipzig : E. A. Seemann, 1929. — Bd. 23 : Leitenstorfer — Mander. — S. 13–15. — 608 S. — OCLC 165485976.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Discogs · RKDartists · ECARTICO · Find A Grave |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · Օքսֆորդի կենսագրական · Dictionary of National Biography |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BAV: ADV10227123 · BIBSYS: 2092855 · BNE: XX1519519 · BNF: 149666029 · BPN: 26221745 · GND: 124016626 · ISNI: 0000000083798302 · LCCN: n85028378 · NLA: 35930356 · NLP: a0000002749727 · NTA: 162868634 · NUKAT: n2014097370 · PTBNP: 241864 · SUDOC: 066835186 · VIAF: 47033545 · ULAN: 500002184 · WorldCat VIAF: 47033545 |

 |

 |