|  |  |
| --- | --- |
| 3 | Լիթիում |
| Li6,941 |
| [Не]2s1 |

**Լիթիում** (լատին․՝ Lithium, քիմիական տարր է, որի նշանն է **Li** և ատոմային թիվը՝ 3։ Գտնվում է Մենդելեևի պարբերական համակարգի 1-ին խմբի գլխավոր ենթախմբում։ Լիթիումը ալկալիական մետաղ է, կարգահամարը՝ 3: Ալկալիական է կոչվում այն պատճառով, որ ջրի հետ փոխազդելով, առաջացնում է ալկալի։

Ատոմական զանգվածը՝ 6,941, ատոմի արտաքին Էլեկտրոնային թաղանթի կառուցվածքը՝ 2s: Ունի երկու կայուն իզոտոպ՝ 6Li (7,42 %) և 7Li (92,58 %)։

Լիթումը սպիտակ-արծաթափայլ մետաղ է։

Պատմություն և անվան ծագում
--------------------------

Լիթիումը հայտնաբերել է շվեդ քիմիկոսների կողմից 1817 թվականին (Li,Na)[Si4AlO10]: Հայտնաբերել է շվեդ քիմիկոս Ա. Արֆվեդսոնը (1817)։

Լիթիում
Մետաղական լիթիումը առաջին անգամ ստացել է Գեմֆրի Դևին 1825 թվականին։ Լիթիումը իր անունը ստացել է նրա համար, որ հայտնաբերվել է «քարերում» (հուն․՝ λίθος - քար)։ Սկզբում կոչվում էր «լիթիոն», ժամանակակից անունը տվել է Բերցելիուսը։

Բնության մեջ
------------

### Լիթիումի երկրաքիմիա

Լիթիումը իր երկրաքիմիական կազմով պատկանում է լիտոֆիլ տարերի շարքին, որոնցից են կալիումը, ռուբիդիումը և ցեզիումը։ Հելիումի պարունակությունը ընդերքում 21 գ/տ, ծովի ջրում 0,17 մգ/լ։
Պարունակությունը երկրակեղևում 3,2-10 3 % է (ըստ զանգվածի)։

### Հանքավայր

Լիթիումի հանքավայրերը գտնվում են Չիլիում, Բոլիվիայում (Ույնի աղալիճը ամենամեծն է աշխարհում) ԱՄՆ-ում Արգենտինայում, Կոնգոյում, Չինաստանում, Բրազիլիայում, Սերբիայում, Ավստրալիայում։

### Լիթիումի իզոտոպներ

Ունի երկու կայուն իզոտոպ՝ 6Li (7,42 %) և 7Li (92,58 %)։ Հայտնի է լիթիումի 7 արհեստական ռադիոակտիվ իզոտոպներ և 2 երկու միջուկային իզոմեր (4Li - 12Li և համապատասխանաբար 10m1Li - 10m2Li)։ Առավել կայուն է 8Li իզոտոպը։ Էկզոտիկ իզոտոպ 3Li ըստ երևույթին, գոյություն չունի որպես զուգորդված համակարգը։

Ստացում
-------

Լիթիումի միացությունները ստացվում են նախօրոք հարստացած լիթիումի հանքերը սուլֆատային կամ ծծմբաթթվային եղանակներով մշակելիս, մետաղական վիճակում՝ LiCl-ի և KCl-ի 1:1 հարաբերությամբ հալույթը 400-460 °C-ում էլեկտրոլիզի ենթարկելիս։

{\displaystyle {\mathsf {2LiCl\ {\xrightarrow {\ }}\ 2Li+Cl\_{2}\uparrow }}}
Ներկայումս մեծ նշանակություն է ձեռք բերել լիթիումի ստացումը մետաղաջերմային եղանակներով։ Ժամանակակից տեխնիկայում լիթիումը ամենակիրառական մետաղներից մեկն է։

Ֆիզիկական հատկություններ
------------------------

2011 թվականի ամբողջ աշխարհում լիթիում շահագործումը.
     Խեցեղեն և ապակի (29%)
     Ներկայիս աղբյուրներ (27%)
     Քսանյութեր (12%)
     Մշտական պողպատի ձուլումը (5%)
      Թթվածնի ռեգեներացիա (4%)
     Պոլիմերներ (3%)
     Ալյումինի մետալուրգիա (2%)
     Դեղագործության (2%)
     Այլ (16%)
Լիթիումը սպիտակ-արծաթափայլ մետաղ Է, օդում արագ պատվում Է գորշ մոխրագույն բարակ շերտով, որը կազմված է նիտրիդից՝ Li3N, և օքսիդից՝ Li20: Լիթիումը ամենաթեթև մետաղն Է, խտությունը՝ 534 կգ/մ3 (20 °C-ում), հալման ջերմաստիճանը՝ 180,5 °C, եռմանը՝ 1317 °C:

Առաձգական է, լավ մամլվում է ու գլանվում, հեշտությամբ կտրվում է դանակով։ Հայտնի բոլոր միացություններում միարժեք է։

Շնորհիվ իր ցածր խտության լիթիումը լողում է ոչ միայն ջրում, այլ նաև կերոսինում։

Հիմնականում կիրառվում է միջուկային էներգետիկայում։ 6Li իզոտոպը միակ ելանյութն է տրիտիումի ստացման համար։

Քիմիական հատկություններ
-----------------------

Լիթիումը ալկանիկան մետաղ է, բայց համեմատաբար կայուն է օդում։
Քիմիապես ակտիվ տարր է, միացություններ է առաջացնում հալոգենների, ծծմբի, ազոտի, ջրածնի, ածխածնի և այլ տարրերի հետ։

Ջրից և թթուներից դուրս է մղում ջրածին։ Հիդրօքսիդը՝ LiOH, ալկալի է։ Շատ թվով օրգանական նյութերի հետ առաջացնում է լիթիում օրգանական միացություններ։

Բազմաթիվ համաձուլվածքների բաղադրիչ մասն է կազմում։ Մի քանի մետաղների հետ (Mg, Zn, A1) առաջացնում է որոշակի խտությամբ պինդ լուծույթներ, ուրիշների հետ՝ միջմետաղական միացություններ (օրինակ, LiAg, LiHg, LiMg2, LiAl և այլն)։

Թթվածնի հետ փոխազդելիս կամ օդում տաքացնելիս այրվում է կապույտ բոցով՝ առաջացնելով Li20 օքսիդը։

Կիրառություն
------------

Հիմնականում կիրառվում է միջուկային էներգետիկայում։ Լիթիումը որպես հալույթ օգտագործվում է որոշ համաձուլվածքներում։ Լիթիումն օգտագործվում է էլեկտրական հոսանքի քիմիական աղբյուրներում։ Նրա թեթև իզոտոպը հիմք է ծառայում տրիտիումի արդյունաբերական ստացման համար։

{\displaystyle {}\_{3}^{6}{\textrm {Li}}+{}\_{0}^{1}{\textrm {n}}\rightarrow {}\_{1}^{3}{\textrm {H}}+{}\_{2}^{4}{\textrm {He}}}
### Հրթիռային վառելիք

**Հրթիռային վառելիքի տեսական բնութագրերը, ձևավորելով լիթիումը տարբեր օքսիլիտումներով։**

Օքսիդացնող| Օքսիդացնող | Տեսակարար հարված (Р1, վրկ) | Այրման ջերմաստիճան °С | Վառելանյութի խտությունը գ/սմ³ | Արագություն աճ, 25, մ/վրկ | Այրված վառելիքի կշիռը % |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ֆտոր | 378,3 վրկ | 5350 °C | 0,999 | 4642 մ/վրկ | 28 % |
| Տետրաֆտորհիդրազին | 348,9 վրկ | 5021 °C | 0,920 | 4082 մ/վրկ | 21,07 % |
| ClF3 | 320,1 վրկ | 4792 °C | 1,163 | 4275 մ/վրկ | 24 % |
| ClF5 | 334 վրկ | 4946 °C | 1,128 | 4388 մ/վրկ | 24,2 % |
| Պերքլորիլֆտորիդ | 262,9 վրկ | 3594 °C | 0,895 | 3028 մ/վրկ | 41 % |
| Ֆտորի օքսիդ | 339,8 վրկ | 4595 °C | 1,097 | 4396 մ/վրկ | 21 % |
| Թթվածին | 247,1 վրկ | 3029 °C | 0,688 | 2422 մ/վրկ | 58 % |
| Ջրածնի պերօքսիդ | 270,5 վրկ | 2995 °C | 0,966 | 3257 մ/վրկ | 28,98 % |
| N2O4 | 239,7 վրկ | 3006 °C | 0,795 | 2602 մ/վրկ | 48 % |
| Ազոտական թթու | 240,2 վրկ | 3298 °C | 0,853 | 2688 մ/վրկ | 42 % |

### Լազերային նյութեր

Լիթիումի ֆտորիդի միայնակ բյուրեղներն օգտագործվում է բարձաէֆեկտ լազերների արտադրության (արդյունավետության 80 %)։

Արժեքներ
--------

2007 թվականի վերջին և 2008 թվականի սկզբին մետաղական լիթիումի գները 1 կգ կազմում էր 63-66 $:

Տես նաև
-------

* Պարբերական աղյուսակ
* Հիպերգեն պրոցեսներ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  atomic and ionic radius
2. ↑  *Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.)* Хиմическая энциклопедия: в 5 т. — Советская энциклопедия, 1990. — С. 605. — 671 с. — 100 000 экз.
3. ↑  J.P. Riley and Skirrow G. Chemical Oceanography V. 1, 1965
4. ↑  "Lithium Article Eric Burns" (PDF). Արխիվացված է the original (PDF) 2013 թ․ մայիսի 18-ին. Retrieved 2015 թ․ փետրվարի 13. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
5. ↑  USGS (2011). "Lithium" (PDF). Retrieved 2012 թ․ նոյեմբերի 3–ին.
6. ↑  Книга рекордов Гиннесса для хиմических веществ

Գրականություն
-------------

* Плющев В. Е. Степин Б. Д. Хиմия и технология соединений лития, рубидия и цезия.- մ.-Л.: Хиմия, 1970.- 407

Արտաքին հղումներ
----------------

* Լիթիումը Webelements-ում
* Լիթիումը Քիմիական տարրի հանրահայտ գրադարանում

| * դ
* ք
* խ
 Պարբերական աղյուսակ |
| --- |
| H |   | He |
| Li | Be |   | B | C | N | O | F | Ne |
| Na | Mg |   | Al | Si | P | S | Cl | Ar |
| K | Ca |   | Sc | Ti | V | Cr | Mn | Fe | Co | Ni | Cu | Zn | Ga | Ge | As | Se | Br | Kr |
| Rb | Sr |   | Y | Zr | Nb | Mo | Tc | Ru | Rh | Pd | Ag | Cd | In | Sn | Sb | Te | I | Xe |
| Cs | Ba | La | Ce | Pr | Nd | Pm | Sm | Eu | Gd | Tb | Dy | Ho | Er | Tm | Yb | Lu | Hf | Ta | W | Re | Os | Ir | Pt | Au | Hg | Tl | Pb | Bi | Po | At | Rn |
| Fr | Ra | Ac | Th | Pa | U | Np | Pu | Am | Cm | Bk | Cf | Es | Fm | Md | No | Lr | Rf | Db | Sg | Bh | Hs | Mt | Ds | Rg | Cn | Nh | Fl | Mc | Lv | Ts | Og |


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 613)։*  |