Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Վահանավանք (այլ կիրառումներ)

**Վահանավանք** կամ **Վանիս Քվաբեբի** (վրաց.՝  ვანის ქვაბები, ինչը թարգմանաբար՝ *Վանիի քարանձավները*), քարանձավային վանք Վրաստանի Սամցխե-Ջավախեթի մարզի Ասպինձայի մունիցիպալիտետում, Թմոգվի գյուղից 2 կմ հեռավորության վրա, Ասպնջակ քաղաքից 30 կմ հարավ և հանրաճանաչ Վարձիա (Վարզունիք կամ Վարձունյաց) վանական համալիրից դեպի Կուր գետի հոսանքն ի վար, քիչ ներքև, Կուր գետի աջ ափին, դժվարամատչելի քարայրներում, որոնք մինչև 14-րդ դարի երկրորդ կեսը կոչվում էին «Վահանի քարայրեր»։

Կոչվել է նաև Վահանի վանք, կամ Վանիս Քվաբի։ Բազմաշերտ քարայրների համալիր է։ Վանքի կառույցներից ուշագրավ են գլխավոր՝ գմբեթավոր, վիմափոր տաճարը, որը 12-րդ դարում վերակառուցել է Իչքիթը՝ Գուրգենի որդին, սրահավոր եկեղեցիները, տնտեսական շինությունները։ Մասամբ պահպանվել են հորիզոնական և գրեթե ուղղահայաց սանդղավոր թունելների համակարգը, փոքրիկ կիսավիմափոր եկեղեցին, որը կառուցվել է Թամար թագուհու մծիգնոբարթուխուցեսի կողմից, ջրատար կավե խողովակներ, որոնք Ջավախքի բարձրավանդակից ջուր են հասցրել վանք։ Սկզբում սա եղել է զուտ արական վանք, սակայն, երբ այն անցել է Ղարիբայիսձեների տոհմին, կանանց նույնպես թույլատրվել է նույն վանքում ունենալ առանձին կացարաններ։ Վերին շերտերից մեկի վրա հավելվել է մի գմբեթավոր, փոքր եկեղեցի, որի որմերը ծածկված են սև թանաքով կատարված նկարներով և արձանագրություններով։

Պատմություն
-----------

Վահանավանքի պատմության մասին գրավոր աղբյուրներում տեղեկություններ չկան։ Որոշ աղբյուրների համաձայն վանքը կառուցվել է 7-րդ դարում։ Վանքը ներկայումս կիսավեր է։ Համաձայն այլ ավանդության՝ կառուցվել է 11-րդ դարի վերջում, Թմոգվու հետ միասին ավերվել է։ Սակայն դրանով Վահանավանքը չի դադարել գործող լինելուց։ Դրա մասին վկայում է Վահանավանքում պահպանված արձանագրությունը, որի համաձայն, 1204 թվականին Անտոն Ճղոնդիդել-մծիգնոբարթուխուցեսը, որը թագավորի առաջին վեզիրն էր, Վահանավանքի համար կառուցել է շրջապարիսպ։ Դա վկայում է նաև այն մասին, որ վանքը 1204 թվականին դեռևս չի միացել որևէ խոշոր ավատատիրոջ կալվածքին և դեռևս թագավորական արքունական սեփականություն էր։ Սակայն այն օրվանից, երբ Թմոգվին դարձել է Երկայնաբազուկների ժառանգական կալվածք, մերձակայքում գտնվող Վահանավանքը նույնպես մաս է կազմել այդ կալվածքի։ Այս հարցի առնչությամբ հարկ է նշել, որ «խոշոր ավատատիրական սեփականության կարևորագույն հատկանիշներից է տոհմական վանք ունենալը»

1204-1234 թվականներին տարածքի նոր տեր, իշխանաց իշխան (ერისთავთ ერისთავი) Սարգսի որդի Երկայնաբազուկ-Թմոգվեցին հաստատել է Վահանավանքի վանական կանոնակարգը։ 14-րդ դարի առաջին կեսին թմոգվեցի իշխանական տոհմի՝ Թմոգվիից հեռանալուց հետո Վահանավանքն անցնում է ոմն Ղարիբայիսձեների տոհմին։ 1393 թվականին մի գրության մեջ Ղարիբի որդի Մուրվանն ասում է.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | განვაგე საუკუნოჲი საჴხსენებელი დამოვაჴსენე ეკურტარსა, სამკვიდრებელსა ჴორცთა ჩემთასა, ვანის ქუაბდთა, სანაწილესა და საფლავსა ჩემთა მიცვალებულთასაჲ და საფლავსა ზედა შწირველს |  |

Մեկ այլ անթվակիր գրության մեջ, որը պատկանում է 14-րդ դարի վերջին, Ղարիբայիսձե տոհմի անդամները նշել են.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | წმიდასა მონასტერსა ქუაბთა ... მოვაჴსენე ესე ეკუდარსა ჩუენსა, სამკვიდრებელსა და საფლავთა ჩუჱნთა |  |

Այս տվյալներից ակնհայտ երևում է, որ Վահանավանքը դարձել է տոհմական վանք և դամբարան-եկեղեցի Ղարիբայիսձեի տոհմի համար։

Ճարտարապետություն
-----------------

Վահանավանքի վանական համալիրը բաղկացած է երեք եկեղեցիներից։

### Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի

Սուրբ Աստվածածին եկեղեցիn գտնվում է քարայրների ստորին շարքում։ Կիսավիմափոր, դարպասատիպ շինություն է։ Միակ դուռը բացված է հարավից։ Մուտքի շրջանակի ներքևի աջ մասում ագուցված է վրաց մեսրոպատառ, գլխագիր յոթ տողանի արձանագրությամբ մեկ քար։ Եկեղեցին ենթարկվել է վերակառուցումների։ Դրա մասին այլ նշանների հետ միասին վկայում է նաև այն հանգամանքը, որ արձանագիր քարն ուղղահայաց էր կանգնեցված։

### Խելի կոթող

Վահանավանքի մուտքին պահպանվել է սրբատաշ քարից կերտված՝ «խելի» տեսակի կոթող (արտաքին չափերն են՝ 150 x 50 x 36 սմ)՝ 5 տողանի ընդարձակ և լավ պահպանված վրաց մեսրոպատառ արձանագրությամբ, որը 1965 թ. Ծ. Գափրինդաշվիլու կողմից տեղափոխվել է ակադ. Սիմոն Ջանաշիայի անվան Վրաստանի պետական թանգարան։

Տես նաև
-------

* Սամցխե-Ջավախք
* Վարձիա

Գրականություն
-------------

* *გაფრინდაშვილი გ.* არქიტექტურულ-არქეოლოგიური ძიებანი ვანის ქვაბში 1967 და 1968 წწ. წგნ.։ საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის არქეოლოგიური ექსპედიციები, ტ. 2, თბ. 1971;
* *მისივე,* ვანის ქვაბის განძი, «ძეგლის მეგობარი», 1966, № 6;
* *მისივე,* ვარძია და მისი მიდამოების ქვაბები, თბ. 1957;
* *ონიანი შ.* ვანის ქვაბთა მონასტრის წარწერების პოეზია, «საბჭოთა ხელოვნება», 1959, № 7; 1960, № 8;
* *ცისკარიშვილი ვ.* წარწერები ასპინძის რაიონიდან, «მასალები საქართველოსა და კავკასიის ისტორიისათვის», 1954, ნაკვ. 30;
* *გაფრინდაშვილი გ. ონიანი შ.* ქსე, ტ. 4, გვ. 293-294, თბ. 1979

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Սամվել Կարապետյան, Ջավախք, Երևան, 2006, էջ 464
2. ↑  ვაჰანის ქვაბთა განგება, მუსხელიშვილი ლ-ის გამოცემა, 1939, էջ 9-10, 12, 17
3. ↑  გაბაშვილი ც. ვარძია, "გზამკველი", 1945, էջ 38
4. ↑  ჟორდანია თ. ისტორიჳული საბჳუთები შიო-მღვიმის მონასტრისა, 1895
5. ↑  ჟორდანია თ. նշվ. աշխ. էջ 44-45
6. ↑  ჟორდანია თ. նշվ. աշխ. էջ 46

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ջավախք Մեդիա – Ջավախքի միացյալ տեղեկատվական կայք
* Ա-Ինֆո - Ջավախքի տեղեկատվական կայք Archived 2017-03-07 at the Wayback Machine.
* Ջավախքի տեղեկատվական շեմ Archived 2014-05-17 at the Wayback Machine.
* Ջավախքի ուղեցույց Archived 2014-05-28 at the Wayback Machine.
* Ջավախքի երգարան Archived 2014-05-17 at the Wayback Machine.
* Ջավախքի ֆորումը Archived 2014-02-23 at the Wayback Machine.
* Լուրեր և վերլուծություն Ջավախքից
* Պատմություն, լուսանկարներ, տեսահոլովակներ