recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Մանդա** (անգլ.՝ Manda), Լամու արշիպելագի կղզի հարավ-արևելյան Քենիայում։

Աշխարհագրություն
----------------

Կղզին մայրցամաքից բաժանված է նեղ նեղուցով։

Կղզու հյուսիսային մասը ավազոտ է, հարավայինը՝ ճահճային։ Կլիման հասարակածային է։

Պատմություն
-----------

Նախկինում այն ծաղկուն կղզի էր՝ երկու քաղաքներով։ 19-րդ դարի սկզբին կղզին լքվել է ջրի բացակայության պատճառով, այն օգտագործվել է որպես տարանցիկ կետ, իսկ կղզում հնագիտական պեղումներ են իրականացվել։ 1970 թվականից ի վեր Քենիայի կառավարության կողմից կղզում ցիստեռններ են տեղադրվել՝ անձրևաջրերը հավաքելու համար, ինչը թույլ է տալիս վերաբնակիչներին վերադառնալ կղզի։ Կղզին ունի մի քանի հարմար ծովախորշ, ուստի 9-րդ դարից այն օգտագործվում է որպես նավահանգիստ։ Ամենահայտնի բնակավայրերն են Մանդան և Թաքվան։

### Մանդա քաղաք

Կղզու հյուսիս-արևմուտքում գտնվող Մանդա բնակավայրի ավերակները հետազոտել է հնագետ Նևիլ Չիտիկը 1965 թվականին։ Մանդա քաղաքի ծաղկումը տեղի է ունեցել 10-13-րդ դարերում, որից հետո անկում է գրանցվել։ Քաղաքի բնակչությունը գերազանցում էր 3,5 հազար բնակիչը։

### Թաքվա քաղաք

Թաքվա՝ մուսուլմանաբնակ բնակավայր կղզու հարավային մասում, որը հիմնադրվել է 1500 թվականին և լքվել 1700 թվականին։ Պեղումները կատարվել են 1951 թվականին Ջեյմս Քիրքմանի կողմից։ 1982 թվականին Թաքվա քաղաքին շնորհվել է Ազգային հուշարձանի կարգավիճակ։

### 19-րդ դարի երաշտներ

Վերջին բնակիչները լքել են կղզին 19-րդ դարում, 1890 թվականից կղզին սկսել է վարձակալել անգլիական արևելաաֆրիկյան ընկերությունը։

### Կղզին Քենիայի կազմում

Քենիայի անկախության հռչակումից հետո՝ 1963 թվականին կղզին դարձել է քենիական։

Երբ Քենիայի կառավարությունը կղզու վրա ջրամբարներ տեղադրեց անձրևաջրերը հավաքելու համար, կղզում առաջացան գյուղատնտեսական բնակավայրեր։ Այժմ կղզու բնակչությունը զբաղվում է գյուղատնտեսությամբ։ Աճեցվում է եգիպտացորեն, մանիոկա (արևադարձային մշտադալար թուփ), քունջութ, բամբակ։

Ներկայումս կղզին ունի արշիպելագի միակ համանուն Մանդա օդանավակայանը։ Հարևան Լամու կղզու հետ Մանդան կապվում է լաստանավով։

Գրականություն
-------------

* Chittick, Neville: MANDA: Excavations at an Island Port on the Kenya Coast. British Institute In Eastern Africa, 1984 ISBN 0-500-97006-8
* Martin, Chryssee MacCasler Perry and Esmond Bradley Martin: Quest for the Past. An historical guide to the Lamu Archipelago. 1973.
* Wilson, Thomas H.: Takwa: An Ancient Swahili Settlement of the Lamu Archipelago. Kenya Museum Society.

Ծանոթագրություն
---------------

1. ↑  Данные из ЭСБЕ
2. ↑  Martin, Chryssee MacCasler Perry and Esmond Bradley Martin: *Quest for the Past. An historical guide to the Lamu Archipelago.* 1973.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh85080405 · VIAF: 315526635 · WorldCat VIAF: 315526635 |

 |
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Օտյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Պողոս Օտյան**, 18-19-րդ դարի հասարակական գործիչ, բարեգործ, քաղաքական ժողովի անդամ, մանկավարժ, Օտյանների հայտնի ընտանիքից։

Կենսագրություն
--------------

Հայ հասարակական գործիչ Պողոս Օտյանը ծնվել է 1795 թվականի դեկտեմբերի 9-ին, Կեսարիայի Մանճուսուն գյուղում։ Տասներկու տարեկանում գնում է Պոլիս և աշխատում ճարտարապետ Գ. Պալյանի մոտ։ Մեծ ընդունակությունների և աշխատասիրության շնորհիվ դառնում է Գ.Պալյանի գործընկերը և նրա մահից հետո, 1933 թ վից ստանձնում է ճարտարապետի պաշտոնը։ Ողջ կյանքի ընթացքում կատարել է բարեգործական աշխատանքներ հատկապես աշակերտների կրթական, տնտեսական վիճակը, մանկավարժների աշխատանքային, սոցիալական պայմանները, հիվանդանոցների հիվանդների խնամքն ու բուժումը բարելավելու գործում։ Օգնել է Խրիմյանին՝ Վարագա վանքում հիմնելում գյուղատնտեսական դպրոց ու տպարան։ Չնայած հայերին արգելվում էր գավառներում տպարան ստեղծելը՝ Պ. Օտյանը թերթ տպելու արտոնություն է ստանում, և Խրիմյանը 1857 թվականից սկսում է հրատարակել «Արծիվ Վասպուրականի» թերթը։ Քաղաքական ժողովի անդամ Պ. Օտյանը 1860 թվականին առաջին ազգային սահմանադրության ջատագովներից էր։ Իր տանը դպրոց է բացում, որտեղ սովորեցնում է գրագիտություն, հոգեբանություն, գեղագրություն, հին և նոր հայերեն, ֆրանսերեն և այլ առարկաներ։ Իր կնոջ՝ Թագուհու հետ իրենց տան վերնահարկում կազմակերպել է փոքրիկ թատրոն, որը արևմտահայության մեջ նորություն էր։ Բեմադրել են Ռասինի, Կոռնելիի, Վոլտերի, Մոլիերի պիեսները։ Վախճանվել է 1862 թվականի հոկտեմբերի 24-ին։

Օտյանների ակունքները
--------------------

Օտյան գերդաստանի ակունքների մասին պատմում է այդ ընտանիքի հետնորդ Ալիս Օտյանը։ Նա գրում է, որ այս ընտանիքի ակունքները գալիս են Տրդատ Գ-ի ժամանակներից և կապվում են Օտա Ամատունի իշխանի հետ։ Վերջինս թագավորի բացակայության ժամանակ պաշտպանել է Անի բերդը, ինչպես նաև արքունի բոլոր գանձերը, Անահիտի և Արամազդի ոսկյա արձանները։ Օտա Ամատունին հասել է մինչև նախարարապետի պաշտոնի։ Օտա անունից առաջ է եկել Օտյան ազգանունը, որը շատ հազվադեպ է հայերի մեջ։ Այս ընտանիքից են սերում Գրիգոր Օտյանը, երկիծաբան Երվանդ Օտյանը։

Տես նաև
-------

Օտյաններ

Աղբյուրներ
----------


1. 1 2
2. ↑  «Մանկավարժ» ամսագիր 12, 1990 թ.
3. ↑  Ալիս Օտյան,Պատմագիրք Անկարիո և Ստանոզի հայոց, Պեյրութ-Լիբանան, 1968 թ.
Մարտի 21-ը Դաունի համախտանիշի համաշխարհային օրն է (World Down Syndrome Day (WDSD)։ Այս օրը Դաունի համախտանիշ ունեցող մարդիկ, իրենց ընտանիքի անդամները, գործընկերները կազմակերպում և մասնակցում են հանրային տարբեր ակցիաների և միջոցառումների՝ Դաունի համախտանիշի վերաբերյալ իրազեկվածության բարձրացման համար։ Հանրային միջոցառումները նաև նվիրված են իրավունքների իրացման, ներառականության և կարծրատիպերը կոտրելուն։ Այս միջոցառումներից շատերը հավաքագրվում են Դաունի համախտանիշի համաշխարհային օրվա կայքէջում։

Պատմություն
-----------

Տրիսոմիա 21-ի հետազոտությունների ֆրանսիական ասոցիացիան (ՏՀՖԱ), որը հիմնադրվել է 1990 թվականին, ստեղծվել է աջակցելու Դաունի համախտանիշի (Տրիսոմիա 21) մասին բժշկական և գիտական զարգացումներին։ 2005 թվականին Ասոցիացիան որոշում կայացրեց խորհրդանշական օր սահմանել երրորդ ամսի՝ մարտի 21-րդ օրը, քանի որ համախտանիշի դեպքում հենց 21-րդ քրոմոսոմը ունի երեք օրինակ՝ երկուսի փոխարեն։ Ասոցիացիայի առաջին հանդիպումը տեղի ունեցավ 2005 թվականի մարտի 21-ին Փարիզում՝ «Լավ աջակցելու համար՝ լավ հասկանալ» խորագրով։ Երբ նույն տարվա հունիսին դոկտոր Խուան Պերեիրան կազմակերպեց միջազգային հանդիպում Դաունի համախտանիշի Եվրոպական ասոցիացիայի (ԴՀԵԱ) կողմից, իսկ ՏՀՖԱ-ն առաջարկեց նրանց ևս խորհրդանշական օրն ընտրել մարտի 21-ը։
2006 թվականի մարտի 21-ին ՏՀՖԱ-ն կազմակերպել էր երկրորդ հանդիպումը Փարիզում։ Նույն ժամանակ պրոֆեսոր Ստիլիոնոս Անտոնարակիսը, ով Ժնևի բժշկական համալսարանից է, իմանալով ՏՀՖԱ-ի, ԴՀԵԱ-ի որոշումը առաջարկեց մարտի 21-ին Ժնևում մանիֆեստ անցկանցնել։

2006-ի մարտի 21-ին առաջին երկու մանիֆեստները տեղի ունեցան աշխարհում։ Այդ օրվանից ՏՀՖԱ-ն կազմակերպում է այն ամեն տարի։ 2007-ի դեկտեմբերի 20-ին Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը ճանաչեց մարտի 21-ը որպես Դաունի համախտանիշի համաշխարհային օր։ Միացյալ ազգերի կազմակերպության Գլխավոր ասամբլեան 2011-ի դեկտեմբերի 19-ին օրն ավելացրեց հիշարժան օրերի ցանկում։ 2012-ից ամեն տարի այդ օրը ՄԱԿ-ը կոչ է անում անդամ պետություններին, միջազգային և տեղական կազմակերպություններին, ինչպես նաև մասնավոր սեկտորին ուշադրություն հրավիրել Դաունի համախտանիշ ունեցող անձանց իրավունքներին։

2006 թվականից սկսած «Դաուն սինդրոմ ինթերնեյշընլ» կազմակերպությունը «Դաուն սինդրոմ ինթերնեյշընլ» կամզակերպության կայքը մի կայքում Դաունի համախտանիշի համաշխարհային օրվա կայքը է հավաքագրում մարտի 21-ին տեղի ունեցող միջոցառումները։

Արտաքին հղումներ
----------------


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Դաունի համախտանիշի համաշխարհային օր***էջը Վիքիպահեստում |

* Դաունի համախտանիշով մարդկանց համաշխարհային օր Archived 2019-12-29 at the Wayback Machine.
* Դաունի համախտանիշի համաշխարհային օրվա կայքը
* «Դաուն սինդրոմ ինթերնեյշնըլ» կազմակերպության կայքը
* ՄԱԿ-ի կայքում Դաունի համախտանիշի համաշխարհային օրվա մասին
* Disabilityinfo.am կայքը
Պերգամոնի պետությունը Փոքր Ասիայում, մ.թ.ա. 188 թ.
**Պերգամոն** (հին հունարեն՝ Πέργαμον or Πέργαμος), հելլենիստական պետություն Փոքր Ասիայի արևմտյան մասում։ Իր պատմության ընթացքում Պերգամոնը պայքարում էր մյուս հելլենիստական պետությունների, հատկապես Սելևկյանների կայսրության և Պտղոմեոսյան Եգիպտոսի հետ։

Եվմենոս II-ի ժամանակ Պերգամոնը սկսում է դաշնակցել Հռոմի հետ, ընդդեմ Սելևկյան արքա Անտիոքոս III Մեծի։ Վերջիվերջո Հռոմի հետ դաշինքը բերում է նրան, որ Ատտալոս III-ը երկիրը կտակում է Հռոմին։ Մ.թ.ա. 133 թ. Պերգամոնը դառնում է Հռոմեական նահանգ։ Բայց շուտով Պերգամոնում սկսվում է ապստամբություն Արիստոնիկոսի գլխավորությամբ։ Հռոմեացիներին միայն մ.թ.ա. 129 թ. է հաջողվում ճնշել ապստամբությունը և Պերգամոնի թագավորության տարածքի վրա ստեղծել Ասիա պրովինցիան։

Պերգամոնի մշակույթը
===================

Պերգամոն մայրաքաղաքում սկսեցին պատրաստել պերգամենտ թուղթը, որի վրա գրվում էին գրքեր։ Դա շատ օգտակար և համեմատաբար էժան նյութ էր։ Դա նպաստեց բազմաթիվ գրքերով լի գրադարանի ստեղծմանը քաղաքում։ Այդտեղ հավաքվում էին գիտնականներ տարբեր երկրներից, քննարկում գիտական տարբեր թեմաներ։ Պերգամոնի գրադարանը լուրջ մրցակից էր Եգիպտոսի Ալեքսանդրիայի հանրահայտ գրադարանին։ Հետագայում Պերգամոնի հրդեհից փրկված գրքերը տեղափոխվեցին Ալեքսանդրիայի գրադարան։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Պերգամոնի արքայացանկ
====================

* Լիսիմաքոս մ.թ.ա. 284
* Փիլիտերոս մ.թ.ա. 283-263
* Եվմենոս I մ.թ.ա. 263-241
* Ատտալոս I Սոտեր մ.թ.ա. 241-197
* Եվմենես II Սոտեր մ.թ.ա. 197-160
* Ատտալոս II մ.թ.ա. 160-139
* Ատտալոս III մ.թ.ա. 139-133
* Եվմենոս III Արիստոնիկոս մ.թ.ա. 133-129





1. ↑  GeoNames — 2005.
**Ուիլյամ Ֆերգյուսոն Մեսսի** (անգլ.՝ William Ferguson Massey), հաճախ նշվում է նաև **Բիլլ Մեսսի** (անգլ.՝ Bill Massey) կամ **«Ֆերմեր Բիլլ»** (անգլ.՝ Farmer Bill, մարտի 26, 1856(1856-03-26), Limavady, Իռլանդիա - մայիսի 10, 1925(1925-05-10), Վելինգտոն, Նոր Զելանդիա), Նոր Զելանդիայի 19-րդ վարչապետ, Ռեֆորմիստական կուսակցության հիմնադիր։ Նոր Զելանդիան կառավարել է 1912- 1925 թվականներին։ Համարվել է ժամանակի ամենահմուտ քաղաքական գործիչներից մեկը։ Աչքի է ընկել գյուղատնտեսության զարգացման ֆինանսավորման ծրագրերով։ Համարվում է Նոր Զելանդիայի բոլոր ժամանակների ամենահմուտ քաղաքական գործիչը։

Կենսագրություն
--------------

Մեսսին ծնվել է Հյուսիսային Իռլանդիայի Լոնդոնդերրի կոմսությունում։ Նրա ընտանիքը 1869 թվականին տեղափոխվել է Նոր Զելանդիա, բայց Բիլլ Մեսսին
մնացել է Իռլանդիայում ևս մեկ տարի, որպեսզի ավարտի կրթությունը։ Նոր Զելանդիա ժամանելուց հետո, Մեսսին աշխատել է ագրարային ոլորտում, մինչև 1877 թվականին գնել է սեփական ֆերման։ Հինգ տարի անց նա ամուսնացել իր հարևանի դստեր Քրիստինե Ալլենի հետ։ Մեսսին վարչապետ է դարձել 1912 թվականի հուլիսի 10-ին։ Նրա վարչապետության տարիներին կուսակցական մի շարք գործիչներ դուրս են եկել ռեֆորմիստական կուսակցության շարքերից։ Ուիլյամ Մեսսին Նոր Զելանդիայի կառավարման տևողությամբ երկրորդ վարչապետն է։ Նա կառավարել է 12 տարի 304 օր։ Նրանից առաջ միայն Ռիչարդ Սեդոնն է։ Նրա երկու որդիները՝ Ջոն Նորման Մեսսին (1885-1964) և Ուոլթեր Ուիլյամ Մեսսին (1882-1959) եղել են խորհրդարանի պատգամավոր՝ ռեֆորմիստական կուսակցությունից։ 1924 թվականին հիվանդության պատճառով Մեսսին որոշում է թողնել քաղաքական գործունեությունը։ Հաջորդ տարի նա մահացել է։ Մեսսիի դամբարանը գտնվում է Վելինգտոնում։

Հիշատակ
-------

Ուիլյամ Ֆերգյուսոն Մեսսիի անունով է անվանվել Մեսսի համալսարանը։ Համալսարանը անվանվել է Մեսսիի անունով, քանի որ սկզբնական շրջանում մասնագիտացած է եղել միայն գյուղատնտեսական ոլորտում։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | WikiTree |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրիտանիկա (12-րդ) · Օքսֆորդի կենսագրական · Notable Names Database |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 16267137w · GND: 139673350 · ISNI: 0000000082858932 · LCCN: no2010135074 · SUDOC: 150820631 · VIAF: 102533715 · WorldCat VIAF: 102533715 |

 |

 |

1. 1 2 3 4  Encyclopædia Britannica
2. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
3. 1 2 3 4  Dictionary of Irish Biography — RIA.
**Միջազգային առևտրային պալատ (ՄԱՊ)** (անգլ.՝ International Chamber of Commerce — *ICC*), անկախ շահույթ չհետապնդող միջազգային կազմակերպություն։ Ստեղծվել է 1919 թվականին։ Ներկայումս համախմբում է հազարավոր ձեռնարկություններ, ասոցիացիաներ և ընկերություններ աշխարհի 140 երկրներից։ Աջակցում է բիզնեսի առջև կանգնած առավել արդիական խնդիրների լուծմանը։ Կազմակերպության գլխավոր գրասենյակը գտնվում է Փարիզում։ ՄԱՊ-ն սերտ համագործակցում է այնպիսի միջազգային կազմակերպությունների հետ, ինչպես ՄԱԿ-ը (Միացյալ ազգերի կազմակերպություն), ԱՀԿ-ն (Առևտրի համաշխարհային կազմակերպություն), Համաշխարհային բանկը և այլն, և հանդիսանում է նրանց համար կոլեկտիվ խորհրդատվական մարմին։ Նախկին ԽՍՀՄ տարածքում գործում են ՄԱՊ-ի Ռուսական (ICC Russia), Ուկրաինական (ICC Ukraine), Լիտվական (ICC Lithuania), Էստոնական (ICC Estonia) և Վրացական (ICC Georgia) ազգային կոմիտեները։

ՄԱՊ-ի հիմնական նպատակն է միջազգային բիզնեսի վարման բարձր էթիկայի նկատմամբ հարգալից վերաբերմունքի տարածումը։ ՄԱՊ-ի գործունեությունն ուղղված է առավել ակտուալ խնդիրների լուծմանը, որոնցից են, օրինակ, բիզնեսի վարման և խնդիրների լուծման միասնական կանոնների և ստանդարտների մշակումը՝ կապված միջազգային առևտրի ազատականացման հետ։

ՄԱՊ-ի քաղաքական հայտարարությունների նախապատրաստմամբ, ամբողջ աշխարհում ընդունված միասնական ստանդարտների, կանոնագրքերի, կանոնների և բիզնեսի վարման այլ մեխանիզմների մշակմամբ զբաղվում են 16 մշտական գործող հանձնաժողովների և խորհրդատվական խմբերի անդամները, որոնք ստեղծվում են ըստ ճյուղային պատկանելության և ընդգրկում են բիզնեսի բոլոր ոլորտները։ ՄԱՊ-ի փաստաթղթերի շարքում են Ինկոտերմսը (ՄԱՊ-ի միասնական առևտրային տերմինները), "Փաստաթղթային ակրեդիտիվների միասնական կանոնները և ավանդույթները" (UCP 600), «ՄԱՊ-ի արբիտրաժային կանոնակարգը», տիպային միջազգային պայմանագրերը և շատ այլ փաստաթղթեր, որոնք պարբերաբար վերանայվում են հանձնաժողովների անդամների կողմից՝ նոր ուղղումների, լրացումների կատարման համար, որոնք հաշվի կառնեն ՄԱՊ-ի անդամ երկրների արդիական պահանջները։

ՄԱՊ-ի ամենամյա թարմացվող ծրագիրը, որ ներառում է միջազգային և ազգային համաժողովների և սեմինարների կազմակերպում, հանդիսանում է կարևորագույն միջոց փորձագիտական գնահատականները լայն լսարանին հասցնելու համար։ ՄԱՊ-ի համաժողովները անց են կացվում աշխարհի տարբեր երկրներում՝ ՄԱՊ-ի ազգային կոմիտեների ակտիվ աջակցությամբ։

Երկու տարին մեկ ՄԱՊ-ը կազմակերպում է Համաշխարհային կոնգրեսներ, որոնք բիզնեսի համար գլոբալ մասշտաբի իրադարձություն են։ Դրանց ընթացքում քննարկվում են միջազգային խնդիրներ, որոնց կարող են հանդիպել մոտակա տարիներին ձեռնարկություններն ու ընկերությունները, և մշակվում է այդ խնդիրների լուծման ռազմավարություն։ Կոնգրեսները կազմակերպվում են աշխարհի տարբեր երկրներում ՄԱՊ-ի ազգային կոմիտեների հրավերով։

ՄԱՊ-ին կից գործում է Միջազգային արբիտրաժային դատարանը, որ ստեղծվել է 1923 թ. և որը շատ մեծ դեր է խաղացել արբիտրաժների համաշխարհային ճանաչման գործում՝ որպես միջազգային առևտրային վեճերի լուծման առավել արդյունավետ ուղի։ ՄԱՊ-ի կազմում մասնագիտացված ստորաբաժանում է Միջազգային ծովային բյուրոն (ՄԾԲ), որը ստեղծվել է 1981 թ.։ ՄԾԲ-ն բոլոր տեսակի ծովային հանցագործությունների դեմ պայքարի կոորդինացիոն կենտրոն է։

Արտաքին հղումներ
----------------

* International Chamber of Commerce (ICC) official



1. ↑  20th Century Press Archives — 1908.
**Մեթիլամին CH3NH2** , ամոնիակի օրգանական ածանցյալ ,առաջնային ալիֆատիկ ամին։

Հատկություններ
--------------

Նորմալ պայմաններում գազ է , ամոնիակի հոտով ։

Մեթիլամինն իրենից ներկայացնում է տիպիկ առաջնային ամին։ Թթուների հետ առաջացնում է աղեր։ Ալդեհիդների հետ ռեակցիաները տանում են Շիֆֆի հիմքերի առաջացման ։ Էսթերների հետ փոխազդելիս առաջացնում է ամիդներ ։

Հիմնականում տարածված է 40 %-անոց ջրային լուծույթի ձևով։

Օժտված է ջրում լավ լուծելիությամբ ։

Ստացում
-------

Արդյունաբերության մեջ ստացվում է մեթանոլի և ամոնիակի բարձրջերմաստիճանային (370-430oC ) փոխազդեցությունից 20-30 բար ճնշման տակ ։ Ռեակցիան ընթանում է գազային ֆազում ցեոլիտ կատակիզատորի առկայությամբ ։ Ռեակցիայի կողմանկի արգասիքներ են երկմեթիլամինը և եռմեթիլամինը ։

{\displaystyle {\mathsf {CH\_{3}OH+NH\_{3}\rightarrow CH\_{3}NH\_{2}+H\_{2}O}}}

Մաքրումն իրականացվում է բազմակի թորման միջոցով։

Կիրառություն
------------

Օգտագործում են ներկանյութերի և դեղերի արտադրության մեջ ,որոնցից առավել կարևոր են N-մեթիլ-2-պիրրոլիդոնը (NMP) , մեթիլֆորմամիդը , կոֆեինը ,էֆեդրինը և երկմեթիլմիզանյութը։

Ազդեցությունը օրգանիզմի վրա
---------------------------

Ինհալյացիայի դեպքում առաջացնում է մաշկի ,աչքերի և վերին շնչուղիների գրգռում ։ Շնչառության կանգից կարող է վրա գալ մահ։

1. 1 2 3 4 5
2. ↑  *David R. Lide, Jr.* Basic laboratory and industrial chemicals: A CRC quick reference handbook — CRC Press, 1993. — ISBN 978-0-8493-4498-5
3. ↑  *Hall H. K.* Correlation of the Base Strengths of Amines 1 // *J. Am. Chem. Soc.* / P. J. Stang — ACS, 1957. — Vol. 79, Iss. 20. — P. 5441—5444. — ISSN 0002-7863; 1520-5126; 1943-2984 — doi:10.1021/JA01577A030
**Թիֆիլի** (իսկական անունը՝ **Եղո Մանուկյան**, 1845, Սուլդա, Ախալքալաքի շրջան, Սամցխե-Ջավախեթի մարզ, Վրաստան - 1923, Բաթում, Վրացական ԽՍՀ, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ աշուղ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1845 թվականին Սուլդա գյուղում (ներկայում՝ Վրաստանի Ախալքալաքի շրջանում)։ Աշուղական արվեստ սովորել է Սիայուց։ Հորինել է սիրո, նաև անարդարության դեմ բողոքի թեմաներով 200-ից ավելի երգեր, որոնք (նաև Սայաթ-Նովայի, Շիրինի և ուրիշ աշուղների գործեր) երգել և տարածել է Ջավախքում։

Հայտնի են Թիֆիլիի «Խնամի, օջախդ շեն է», «Եկել եմ բարի տեսության», «Ձեզ՝ բարի լույս» և այլ երգեր։

Եղել է Հավասու ուսուցիչը։

1918 թվականի գաղթից հետո հաստատվել է Բաթումում։ Մահացել է 1923 թվականին Բաթումում։

2016 թվականին հրատարակվել են աշուղ Թիֆիլու երգերը։

Գրականություն
-------------

* Ով ով է. հայեր (կենսագրական հանրագիտարան:Երկու հատորով), ՀՀ խմբ. հանձնաժողով՝ Հ. Մ. Այվազյան (գլխ. խմբագիր) և ուրիշներ, Երևան, Հայկական հանրագիտարան հրատ. Հ.1, Աբալյան-Ղուշչյան, 2005։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հայտնի և անհայտ Թիֆիլին

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Կիլիջ-Արսլան I** (օսմ. قلج أرسلان‎ — *Kılıc Arslân*, թուրքերեն՝ Kılıç Arslan, ամբողջ անունը՝ *Դաուդ Կիլիջ Արսլան իբն Սուլեյման-շահ*) (? — 1107), Ռումի սելջուկ սուլթան Սուլեյման I-ի որդին։

Երկար տարիներ անցկացրել է Պարսկաստանում որպես պատանդ։ Այնտեղից փախչելուց հետո, տիրանում է հոր գահին և ընդլայնում իր տարածքները Բյուզանդական կայսրության հաշվին։ Երբ խաչակիրները սկսեցին Սուրբ Երկիր գնալ Ռումի սուլթանության տարածքով, Պետրոս Ճգնավորի և Վալտեր Գոլյակի ղեկավարած անկանոն զորքերին, Կիլիջ-Արսլանը կարողացավ գլխովին ջախջախել 1097 թվականին, սակայն Գոդֆրուա Բուլյոնցու ղեկավարած կանոնավոր զորքերի դեմ ոչինչ անել չկարողացավ։

Սուլթանը արժանապատվորեն պաշտպանեց Նիկիան, սակայն քրիստոնյաներին հաջողվեց գրավել քաղաքը, հետո խաչակիրները մեկը մյուսի հետևից՝ Դորիլեայում, Փսիդիայում և Լիկոնիայում պարտության մատնեցին սելջուկներին։ Կիլիջ-Արսլանին հաջողվեց Կապադովկիայում ջախջախել դանիացի խաչակիրներին Սվենոքի հրամանատարությամբ։ Իսկ Անտիոքի արյունալի ճակատամարտում սուլթանը մինչև վերջ տղամարդավայել դիմադրեց, սակայն արդյունքում պարտվեց։

1101 թվականի խաչակրաց արշավանքի քարտեզը
1101 թվականին Կիլիջ-Արսլանին հաջողվում է կանգնեցնել երեք նոր ժամանած խաչակրաց բանակի։ Այդ պարտություններից հետո խաչակիրները ընտրեցին նոր ճանապարհ դեպի Պաղեստին շրջանցելով սելջուկներին, այդ ճամփան ընկած էր Բյուզանդիայով և Կիլիկյան Հայաստանով։ Կյանքի վերջին տարիներին սուլթանը զբաղված էր ըմբոստ ամիրաներին դիմադրելով նույն ժամանակ տեղի ունեցած ճակատամարտերից մեկում սուլթանը խեղդվում է։ Արևմտյան և բյուզանդական աղբյուրներում Կիլիջ-Արսլանին նաև անվանում են Սոլիման (Սուլեյման)։

Տես նաև
-------

* Խաչակրաց առաջին արշավանք

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Runciman, Steven, *A History of the Crusades*, vol. 2: The Kingdom of Jerusalem and the Frankish East, 1100-1187 (Cambridge University Press, 1951), 110.
**Ելոուսթոուն** (անգլ.՝ Yellowstone) — Ամերիկյան դրամա և ժամանակակից արևմտյան հեռուստասերիալ, գրել են սցենարիստներ Թեյլոր Շերիդանը և Ջոն Լինսոնը:Պրեմիերան տեղի է ունեցել 2018 թվականի հունիսի 20-ին Paramount Network[en]-ում։

Սերիալը պատմում է Դաթթոնների ընտանիքի կյանքի մասին Մոնտանայում (ԱՄՆ) Ելոուսթոուն ազգային պարկի և Broken Rock հնդկական արգելոցի միջև գտնվող ռանչոյում։

2019 թվականի հունիսի 19-ին երկրորդ սեզոնը թողարկվեց Paramount Network-ում,2020-ի հունիսի 21-ին ՝ երրորդ եթերաշրջան:Երեք սեզոնների հաջողությունից հետո Paramount Network-ը թարմացրեց սերիալը չորրորդ սեզոնով, որի առաջին դրվագը ցուցադրվեց 2021 թվականի նոյեմբերի 7-ին։ Հինգերորդ եթերաշրջանի շոուն մեկնարկվել է 2022 թվականի նոյեմբերի 13-ին։ 2021 թվականի դեկտեմբերին թողարկվել է պրիքվելը՝ «1883» սերիան, իսկ 2022 թվականի դեկտեմբերին մեկ այլ պրիքվել՝ «1923» սերիան։

Սյուժե
------

Ելոուսթոուն հեռուստասերիալը պատմում է Դաթթոնների ընտանիքի մասին, ովքեր ունեն Միացյալ Նահանգների ամենամեծ ռանչոներից մեկը։ Այնուամենայնիվ, այս տարածքին միաժամանակ հավակնում են նրանք, ովքեր սահմանակից են դրան՝ խոշոր կառուցապատողները, հարևան քաղաքները, ինչպես նաև Broken Rock ցեղի առաջնորդը, ով ապրում է մոտակա հնդկական արգելոցում, ով Ելոուսթոունին համարում է «իր հողը»։

Ամերիկայի այս հատվածում՝ Մոնտանայում, հեռու կենտրոնից և ԶԼՄ-ների ուշադրությունից, բռնությունը համարվում է նորմ:Այստեղ, որտեղ հողերի բռնագրավումն ու վաճառքը բերում է միլիարդների եկամուտ, իսկ քաղաքական գործիչները գնում ու վաճառում են արևմուտքի ամենամեծ նավթահանքերը, Դաթոն՝ ընտանիքի ղեկավարը, ամեն կերպ փորձում է փրկել իր ռանչոյի տարածքը։

> «1886 թվականից ի վեր Դաթթոնները միշտ թաղված են այնտեղ՝ իմ հետևի պատշգամբից երեք հարյուր մետր հեռավորության վրա։ Իմ նախապապից մինչև կինս և ավագ որդիս։
> 
> 
> Երբ ծառը աճում է ռանչոյի վրա, ես գիտեմ, թե ինչն է նրան կերակրում։ Եվ սա մեզ համար լավագույն լուծումն է։ Ի վերջո, մենք այսօրվա համար չենք ապրում։
> 
> 
> Ռանչոն միակ բիզնեսն է, որտեղ նպատակն է խուսափել կորուստներից, գոյատևել ևս մեկ սեզոն։ Սպասեք, մինչև երեխաները կարողանան վերցնել ձեր գործը։ Եվ հույս ունեմ, որ այս հողը կմնա նրանց հետ, երբ ծառը աճի ձեզանից»։
> 
> 
> 
> Ջոն Դաթթոն
> 
>

Դերասաններ և կերպարներ
----------------------

### Գլխավոր դերասանական կազմ

* Քևին Քոսթներ  —Ջոն Դաթթոն՝ Դաթթոնների տան գլուխը։
* Լյուք Գրայմս— Кейси Даттон՝ Քեյսի Դաթթոն, ԱՄՆ ռազմածովային ուժերի նախկին SEAL Ջոն և Էվելին Դաթոնների որդիներից մեկը։
* Քելլի Ռեյլի— Բեթ Դաթթոն՝ ֆինանսիստ և Ջոն և Էվելին Դաթոնների միակ դուստրը։
* Ուես Բենթլի —Ջեյմի Դաթթոն՝ իրավաբան, ձգտող քաղաքական գործիչ և Ջոն և Էվելին Դաթոնների որդիներից մեկը։
* Կոուլ Հաուզեր— Ռիփ Ուիլեր՝ Յելոուսթոուն ռանչոյի մենեջեր, Ջոն Դաթոնի աջ ձեռքը։
* Կելսի Չոու—Մոնիկա Դաթթոն՝ Քեյսի Դաթոնի կինը, ռեզերվացման դպրոցի ուսուցչուհի։
* Բրեքեն Մերրիլ—Թեյթ Դաթթոն՝ Քեյսիի և Մոնիկայի որդին և Ջոնի միակ թոռը։
* Ջեֆֆերսոն Ուայթ — Ջիմի Հերդստրոմ՝ Յելոուսթոունի ռանչոր և նախկին մանր հանցագործ։
* Դենիել Սալլիս— Դեն Ջենքինս՝ միլիոնատեր և անշարժ գույքի խոշոր ծրագրավորող, ով պատկանում է Ելոուստոունի հարևան տարածքներին։
* Ջիլ Բիրմինգհեմ — Թոմաս Ռեյնուոթեր՝ մոտակա հնդկական ռեզերվացիայի ղեկավար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Fernsehserien.de (գերմ.)
**Մատիտը և ռետինը** (ռուս.՝ Карандаш и ластик), կարճամետրաժ նկարված մուլտիպլիկացիոն ֆիլմ, որը նկարահանվել է 1982 թվականին Սոյուզմուլտֆիլմ ստուդիայում։ Մուլտֆիլմը պատմում է այն մասին, որ հակասությունները ևս կարող են ընդհանուր կողմեր գտնել։

«Ուրախ կարուսել» № 12 մուլտիպլիկացիոն ալմանախի երեք սյուժեներից առաջինն է։

Մուլտֆիլմում հնչում են հատվածներ Ալֆրեդ Շնիտկեի *«Concerto Grosso № 1»* ստեղծագործությունից։

Սյուժե
------

Մեծ սպիտակ դաշտում իրար են հանդիպում փոքրիկ թռչնանման Մատիտը և մեծ, անսովոր ձևի կապույտ Ռետինը։ Շարժուն Մատիտը միանգամից սկսում է նկարել, բայց ֆլեգմատիկ Ռետինը միանգամից սկսում է ջնջել Մատիտի նկարածը։ Գործը հասնում է կռվի, սակայն հաշտվելով՝ նրանք միասին ստեղծում են մի վիթխարի ստեղծագործություն։

Ելենա Գավրիլկոն իր աշխատանքով փորձել է ներկայացնել ստեղծագործական ինքնարտահայտման ազատության խնդիրը։

Հեղինակներ
----------

* Կինոռեժիսոր, բեմադրող նկարիչ և մուլտիպլիկատոր` Ե. Գավրիլկո
* Կոմպոզիտոր` Ա. Շնիտկե
* Փորագրող` Դ. Խինչ
* Կինոօպերատոր` Բ. Կոտով
* Հնչյունային օպերատոր` Բ. Ֆիլչիկով

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Наталья Лукиных.* Елена Гаврилко // Наши мультфильмы / Арсений Мещеряков, Ирина Остаркова. — Интеррос, 2006. — ISBN 5-91105-007-2

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Մատիտը և ռետինը»(անգլ.) ֆիլմը Internet Movie Database կայքում
* «Ուրախ կարուսել» № 12. «Մատիտը և ռետինը» մուլտֆիլմը «Անիմատոր.ռու» կայքում
* «Մատիտը և ռետինը» myltik.ru կայքում

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database · Animator.ru |

 |
**Ռինդի վիմափոր եկեղեցի**, վիմափոր կրոնական կառույց Վայոց ձորի մարզի Ռինդ գյուղում, բնակավայրից 4 կմ հյուսիս։ Եկեղեցին ենթադրաբար կառուցվել է 13-14-րդ դարերում։

Նկարագրություն
--------------

Ռինդ գյուղում կան երկու վիմափոր եկեղեցիներ։ Մեկը գտնվում է Ռինդի Ուլգյուրում և հայտնի է «Ճգնավորի մատուռ» անունով։ Այս մեկն անհայտ է գիտական շրջանակների համար։

Եկեղեցին ժայռափոր է, գտնվում է դժվարամատչելի բարձունքի վրա։ Հավանական է, որ առաստաղը պատված է եղել որմնանկարներով։ Կառույցի հատակագիծը կլոր է, որի տրամագիծը մոտ 8 մետր է, բարձրությունը՝ 10 մետր։ Եկեղեցու դուռը արևմտյան կողմից է, որից վերև եղել է մեկ փոքր և երկու մեծ լուսամուտներ։ Խորանի ու նրան հարող պատերի ստորին մասը քայքայված է, բայց քիվ-երիզից ներքև երևում են ժայռի մեջ փորված պահոց-խորշերի վերին մասերը։

Հարակից կառույցներ
------------------

Ժայռազանգվածի հարավային հատվածում կան մի քանի փորված սրահներ, որոնց ճանապարհները քայքայված են և հնարավոր չէ հասնել այնտեղ առանց տեխնիկական միջոցների։ Սրահների պատերին կան քանդակված խաչեր։

Եկեղեցուց մի քանի տասնյակ մետր արևելք կան խաչքարեր և խաչքարերի պատվանդաններ։

Պատկերասրահ
-----------

* Առաստաղ ձգվող սյունԱռաստաղ ձգվող սյուն
* Առաստաղ ձգվող սյունԱռաստաղ ձգվող սյուն
* Խաչքար եկեղեցուց 100 մետր արևելքԽաչքար եկեղեցուց 100 մետր արևելք
* Հարավայի սրահի պատըՀարավայի սրահի պատը
* Եկեղեցու առաստաղըԵկեղեցու առաստաղը
* Եկեղեցու ժայռազանգվածը հարավիցԵկեղեցու ժայռազանգվածը հարավից

Տես նաև
-------

* Ռինդի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ
* Ռինդ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Wiki Loves Monuments monuments database — 2017.
2. 1 2  «Վայոց ձորի պատմության նոր էջեր, Տիգրան Մկրտչյան, էջ 52»
**Խնձորենու ժանգ** (լատին․՝ Gymnosporangium tremelloides), ժանգասնկային հիվանդություն։

Նկարագրություն
--------------

Հարուցիչն ուրեդինայինների կարգի բազիդիաոր սնկերի դասի սունկն է։ Հիվանդությունը տարած է Տավուշի, Սյունիքի, ավելի քիչ՝ Լոռու մարզերում։ Ժանգով վարակվում են խնձորենու տերևները, մի ամյա շիվերը, պտուղները։ Գարնան վերջին վարակված տերևների վրա առաջանում են ժանգադեղնավուն կլոր բծեր։ Բծի հակառակ կողմում առաջանում են փնջաձև կարճ թելիկներ։ Բծեր առաջանում են նաև վարակված պտղի և շիվերի վրա։ Սնկի միցելիումն աստիճանաբար խորանալով՝ ծառի ճյուղերի մեջ դառնում է բազմամյա և, տարեցտարի քայքայելով բնափայտային մասը, բծերը վեր են ածվում բաց մեծ խոցերի, և ճյուղերը քամուց կոտրվում են։ Խնձորենու ժանգը տարածված է գիհու անտառների մոտ գտնվող խնձորենու տնկարաններում և նորատունկ այգիներում։ Աշնան սկզբին էցիդոսպորները տեղափոխվում են գիհու վրա և վարակում ճյուղերը՝ առաջացնելով ճյուղերի հաստացում։

Պայքարի միջոցառումները
----------------------

Տնկարանները և այգիները անհրաժեշտ է հիմնել գիհու անտառներից հեռու, ծառերը սրսկել սնկասպաններով՝ ծաղկաթափից հետո 2–3 անգամ` 10–12 օր ընդմիջումով։

Տես նաև
-------

* Ժանգ
* Ժանգասնկեր

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**«Մուլտի ագրո»,** Գիտաարտադրական կենտրոն, գյուղատնտեսական արտադրության բազմաճյուղ տնտեսություն ՀՀ Կոտայքի մարզի Առինջ գյուղում։

Նկարագրություն
--------------

Հիմնադրվել է 2003 թվականին՝ «Ծառուկյան Գիտաարտադրական կենտրոն» Սահմանափակ պատասխանատվության ընկերություն, «Նեկտար» Գիտաարտադրական միավորման և Առինջի մեղվաբուծական գիտահետազոտական փորձակայանի հիմքի վրա։ Ընկերությունն զբաղվում է տավարաբուծությամբ, ոչխարաբուծությամբ, մեղվաբուծությամբ, կարտոֆիլի և գարու սերմնաբուծությամբ, տարբեր տեսակի կաթնամթերքների արտադրությամբ, տոհմային-ընտրասերման (տավարի և ոչխարի) աշխատանքներով։ Տնտեսությունում բուծվում են մոտ 800 գլուխ խոշոր եղջերավոր կենդանիներ (հիմնականում՝ կովկասյան գորշ տավարի ցեղ), 3000 գլուխ ոչխար (հայկական կիսակոպտաբուրդ, բալբաս և մազեխ ոչխարի ցեղեր), բուծում 1500 մեղվաընտանիք, շուրջ 50 գլուխ անգլիական զտարյուն և արաբական ձիերի ցեղերի խառնածիններ։ Ունի նաև ջերմոցային տնտեսություն, իսկ Սյունիքի մարզի Կարճևան գյուղում՝ մեղվաբուծական փորձարարական հենակետ, որտեղ իրականացվում են հայկական դեղին մեղվի գենոֆոնդի պահպանության աշխատանքներ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Անօդակյաց օրգանիզմներ**, անօդակյացներ, անաերոբներ (<հունական an-ժխտկան մասնիկ, aer-օդ և bios-կյանք), ազատ թթվածնի բացակայության պայմաններում ապրելու և զարգանալու ունակ միկրոօրգանիզմներ։

Նկարագրություն
--------------

արբերում են օբլիգատ կամ պարտադիր անօդակյացներ, որոնք զարգանումեն բացարձակ թթվածնազուրկ միջավայրում և թթվածնի հետ շփվելուց ոչնչանում են (հիմնականում՝ բակտերիաներ), և ֆակուլտատիվ կամ պայմանական անօդակյացներ, որոնք ունակ են աճելու նաև թթվածին պարունակող միջավայրում (բակտերիաներ, որոշ սնկեր, որդեր, միաբջջավորներ և այլն)։ «Անաերոբ» եզրույթն առաջարկել է Լուի Պաստյորը 1861-ին, երբ հայտնաբերել է կաթնաթթվային խմորման բակտերիաները։ Օբլիգատ Անոդյակաց օրգանիզմներ տարբեր ընտանիքների և ցեղերի բակտերիաներ են, տարբերվում են ձևերով (կոկեր, ցուպիկներ և այլն), որոշները շարժունակ են, առաջացնում են սպորներ։ Անօդակյաց օրգանիզմներ թիթեռ նա ծաղկավոր բույսերի արմատային պալարներում և հողում ազոտ են սևեռում, որոճող կենդանիների աղիներում՝ տարրալուծում բջջանյութը։ Դրանք բուսական մնացորդները մասնակիորեն քայքայելով՝ գոյացնում են տորֆ։ Իրենց կենսագործունեության համար էներգիա ստանում են ֆերմենտային համակարգերի օգնությամբ, որոնք օքսիդացնելով շաքարը, բջջանյութը և այլ սննդանյութեր, առաջացնում են թթուներ (քացախաթթու, կաթնաթթու, պրոպիոնաթթու), սպիրտ (էթիլային, բութիլային սպիրտ), ացետոն, մեթան և այլն։ Այս միացություններն իրենք նույնպես պարունակում են էներգիայի զգալի պաշար, որոնց հետագա օքսիդացումն ընթանում է ֆակուլտատիվ անօդակյաց օրգանիզմների միջոցով՝ ազատ թթվածնի մասնակցությամբ կամ օդակյացներով։ Անօդակյաց օրգանիզմներով ենթաշերտի տարրալուծման կենսընթացները կոչվում են խմորում, նեխում և այլն։ Միջավայրում թթվածնի անբավարարության դեպքում բարձրակարգ բույսերի հյուսվածքները, մկանային հյուսվածքը, նյարդաթելերը կարող են օգտագործել անօդակյաց գլիկոլիզի արդյունքում ստացված էներգիան։

Կիրառություն
------------

Անօդակյաց օրգանիզմները լայնորեն օգտագործվում են մանրէաբանական արդյունաբերական (սպիրտ, օրգանական թթուներ և այլ նյութեր արտադրելու համար), պանրագործության մեջ, կերերի սիլոսացման, կեղտաջրերի մաքրման ժամանակ։ Մի շարք անօդակյաց օրգանիզմները ախտածին են, հարուցում են կենդանիների և մարդկանց վարակիչ հիվանդություններ (բոտուլիզմ, կարկամախտ, գազային փտախտ)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Ինստիտուցիոնալ խտրականություն,** հասարակության կամ հաստատությունների կողմից անհատի կամ անհատների խմբի նկատմամբ խտրական վերաբերմունք՝ ստորադաս խմբերի անդամների անհավասար վերաբերմունքի միջոցով։ Խտրականության այս անարդար և անուղղակի մեթոդները հաճախ ներկառուցված են հաստատության քաղաքականության, ընթացակարգերի, օրենքների և նպատակների մեջ։ Խտրականությունը կարող է լինել սեռի, կաստայի, ռասայի, էթնիկական պատկանելության, կրոնի կամ սոցիալ-տնտեսական կարգավիճակի հիման վրա։

Միացյալ Նահանգներում
--------------------

Փոքրամասնությունների խմբերի անդամները, ինչպիսիք են ԱՄՆ-ում աֆրիկյան ծագում ունեցող բնակչությունը, այս տեսակի սոցիալ-կառուցվածքային անբարենպաստության հետ հանդիպելու ավելի մեծ ռիսկի են ենթարկվում։ Ազդեցության ենթարկված բնակչության վրա ինստիտուցիոնալացված խտրականության ծանր և երկարատև վնասակար հետևանքներից են ինքնասպանությունների աճը, հարստության ճնշվածությունը և առողջապահական խնամքի հասանելիության նվազումը։

Ինստիտուցիոնալ ռասիզմ
---------------------

Ինստիտուցիոնալ ռասիզմը (նաև հայտնի է որպես համակարգային ռասիզմ) ռասիզմի ձև է, որը ներկառուցված է որպես սովորական պրակտիկա հասարակության կամ կազմակերպության ներսում։ Դա կարող է հանգեցնել այնպիսի խնդիրների, ինչպիսիք են խտրականությունը քրեական արդարադատության, աշխատանքի, բնակարանի, առողջապահության, քաղաքական իշխանության և կրթության ոլորտներում, ի թիվս այլ խնդիրների։

«Ինստիտուցիոնալ ռասիզմ» եզրույթը առաջին անգամ ստեղծվել է 1967 թվականին Սթոքլի Քարմայքլի և Չարլզ Վ. Հեմիլթոնի կողմից «Black Power»-ում։ Ազատագրման քաղաքականություն. Քարմայքլը և Համիլթոնը գրել են, որ թեև անհատական ռասիզմը հաճախ կարելի է ճանաչել իր բացահայտ բնույթի պատճառով, ինստիտուցիոնալ ռասիզմն ավելի քիչ ընկալելի է իր «պակաս բացահայտ, շատ ավելի նուրբ» բնույթի պատճառով։ Ինստիտուցիոնալ ռասիզմը «ծագում է հասարակության մեջ կայացած և հարգված ուժերի գործունեության մեջ և, հետևաբար, ստանում է շատ ավելի քիչ հանրային դատապարտում, քան [անհատական ռասիզմը]»։

1. ↑ Aronson, E. Wilson, T. D. & Akert, R. M. (2010). Social Psychology (7th edition). New York: Pearson.
2. ↑ Thomas Shapiro, Tatjana Meschede, Sam Osoro (2013-02-25)։ «The Roots of the Widening Racial Wealth Gap: Explaining the Black-White Economic Divide»։ Waltham, US: Institute on Assets and Social Policy։ Վերցված է 2020-05-23
3. ↑ «Minorities cite health care disparities»։ *USATODAY.com*։ Վերցված է 2020-05-23
4. ↑ Harmon Amy, Mandavilli Apoorva, Maheshwari Sapna, Kantor Jodi (13 June 2020)։ «From Cosmetics to NASCAR, Calls for Racial Justice Are Spreading»։ *The New York Times*
5. ↑ Bhavnani Reena, Mirza Heidi Safia, Meetoo Veena (2005)։ *Tackling the Roots of Racism: Lessons for Success*։ Policy Press։ էջ 28։ ISBN 978-1-86134-774-9
6. ↑ Carmichael Stokely, Hamilton Charles V. (1967)։ *Black Power: Politics of Liberation* (November 1992 ed.)։ New York: Vintage։ էջ 4։ ISBN 978-0679743132
Տեսարան «Օրեստիայի» հիմքում ընկած հին հունական առասպելից (Օրեստեսը, Էլեկտրան և Հերմեսը Ագամեմնոնի շիրիմին)
**Օրեստիա** (հին հունարեն՝ Ὀρέστεια), հույն ողբերգակ Էսքիլոսի պահպանված միակ եռագրությունն է։ *Օրեստիան* կազմված է *Ագամեմնոն*, *Քոեփորներ* և *Եվմենիդներ* դրամաներից։ Օրեստիայի կազմի մեջ է եղել նաև *Պրոթևս* սատիրական դրաման, որը սակայն մեզ չի հասել։ Ողջ քառերգությունը բեմադրվել է մ.թ.ա. 458 թ.՝ արժանանալով հանդիսատեսի ջերմ ընդունելության և առաջին մրցանակի։
Եռագրությունը բնագրից թարգմանվել է հայերեն Արամ Թոփչյանի կողմից, հրատարակվել է 1990 թ, վերահրատարակվել՝ 1991 թ.։

Նկարագրություն
--------------

Օտարությունից իր ընկերոջ հետ տուն դարձած Օրեստեսը այցելում է հոր շիրիմին և հնոց սովորությամբ իր մազափունջն է նվիրաբերումհայրական շիրիմին։ Հայտնվում է էլեկտրիան, որ այդ մազափնջով ճանաչում է եղբորը։ Իրար ընդունած քույր ու եղբայր օգնություն են խնդրում հոր շիրիմից՝ իրականացնելու համար Ապոլլոն աստծո պատգամը, այն է՝ սպանել մորը։ Անծանոթի տեսքով մորն հանդիպած և չճանաչված Օրեստեսը։ Կանչվում է Էգիսթոսը, և սպանվում են էգիսթոսն ու ապա նաև Կլիտեմնեստրան։ Մեղքի զգացում կա նրանում, և նա արդարանում է, սակայն հայտնվում են վրիժառու ոգիները, և սարսափահար էրինիսներից՝ Օրեստեսը փախչում է Ապոլլոն աստծո սրբավայր։ Օրեստեսն Ապոլլոնի տաճարում է՝ շրջապատված քնած էրինիսներով։ Ապոլոնը Օրեստեսին ուղարկում է Աթենք՝ և դատվելու՝ ուղեկից կարգելով Հերմեսին, իսկ քնած էրինիսներին նրա ետևից է ուղղորդում Կլիտեմնեստրայի ուրվականը։ Աթենկում դատավարության ընթացքում, հավասար են բաշխվում քվեները, բայց քանի որ նրա կողմից էր Աթենաս աստված ուհին, ապա Օրեստեսն արդարացվում է։

Աղբյուրներ
----------

* Ողբերգություններ / Էսքիլոս; Թարգմ. հուն. ծանոթագր. և առաջաբանի հեղ.՝ Ա. Թոփչյան; Գրախոս.՝ Ս. Կրկյաշարյան; Խմբ.՝ Ս. Խաչատրյան. - Երևան։ Նաիրի, 1991. - 333 էջ։
**Տյառնընդառաջը** կամ **մանուկ Հիսուսի ընծայումը տաճարին**, Հայոց եկեղեցու տոներից է։ Հայոց եկեղեցին Տյառնընդառաջը տոնում է փետրվարի 14-ին՝ Քրիստոսի աստվածահայտնությունից (հունվարի 6) քառասուն օր հետո։

Հիսուս Քրիստոսի ընծայումը եկեղեցուն
Տյառնընդառաջ նշանակում է «ելնել Տիրոջն ընդառաջ», տարածված է նաև *Տերընդեզ, Տըրընդեզ, Տըրընտես*, որոնք ծագել են «Տերն ընդ ձեզ» անվանումից։ Հայոց Եկեղեցու կանոնի համաձայն՝ տոնի նախօրեին՝ երեկոյան ժամերգությունից հետո, կատարվում է նախատոնակ։ Այն ավետում է Տերունի տոնի սկիզբը։ Սովորաբար նախատոնակի արարողության ավարտին կատարվում է Անդաստանի արարողություն, որի ընթացքում օրհնվում են աշխարհի 4 ծագերը։ Անդաստանին հաջորդում է մոմերի օրհնության արարողությունը։ Եկեղեցուց վերցրած կրակով եկեղեցիների բակերում վառվում են խարույկներ՝ իբրև Քրիստոսի լույսի խորհրդանիշ։

Ծագումնաբանությունը
-------------------

Հնում ծնողներն առաջնեկ տղա երեխային քառասուն օրականում տանում էին տաճար։
Հովսեփն ու Մարիամը մանուկ Հիսուսին նույնպես տանում են տաճար։

Ըստ հին հրեական (մովսեսական) կրոնի, տղաբերքից քառասուն օր անց մայրը պարտավոր էր այցելել տաճար՝ զոհ մատուցելու, «սրբազան» հրով ու ջրով սըրբվելու և նորածնին օրհնելու համար։ Կրոնական ավանդության համաձայն՝ Տիրամայր Մարիամը ծիսական այդ արարողությունը կատարել է որդու ծննդյան օրից՝ հունվարի 6-ից (հուն. և լատին. եկեղեցիներում՝ դեկտեմբերի 25-ից) 40 օր անց՝ փետրվարի 14-ին (հուն, և լատին, եկեղեցիներում՝ փետրվարի 2-ին)։ Սիմեոն անունով մի ազնիվ ու արդար մարդ, Հիսուսին տեսնելով, հասկանում է, որ նա փրկություն ու լույս կլինի մարդկանց համար և ընդառաջ է գալիս նրանց։ Այստեղից էլ առաջացել է *Տյառնընդառաջը*, և նվիրված է քառասնօրյա Հիսուսին տաճար բերելուն։

Նշելով այդ օրը (կոչվում է «Քառասնօրյա գալուստ Քրիստոսի ի տաճար»)՝ հավատացյալներն իբր «ընդառաջ են ելնում տիրոջը» (որից էլ՝ «Տյառնընդառաջ» անվանումը)։

Տյառնընդառաջի մեջ պահպանվել են հինավուրց՝ նախաքրիստոնեական մաքրագործական, հատկապես հրապաշտական ծեսեր։ Այդ օրը եկեղեցիների ու տների բակերում, տանիքներին, փողոցներում վառում են խարույկներ, երգելով ու աղոթելով պտտվում դրանց շուրջ, նորապսակ հարսներին թռցնում բոցերի վրայով (իբր մաքրագործվելու և ծնունդը նվիրագործելու համար), ամուլ կանայք «սուրբ» կրակով այրում են իրենց զգեստի փեշերը ամոքվելու հույսով ։ Խարույկների մոխիրը երդիկներից շաղ են տալիս տների ու գոմերի մեջ, ինչպես նաև տնամերձ հողերին՝ մաղթելով տարվա առատություն, արգասավորություն, «տեր ընդ ձեզ» (որից էլ՝ տոնի «Տրնդեզ» ժողովրդական անվանումը)։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Տյառնընդառաջ | qahana.am

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 12, էջ 23)։*  |
**Իվան Սկվորցով-Ստեպանով Իվանովիչ** (ռուս.՝ Скворцов-Степанов, Иван Иванович, իսկական ազգանունը՝ **Սկվորցով**, գրական կեղծանունը՝ **Իվան Ստեպանով**, փետրվարի 24, 1870, Բոգորոդսկ, այժմ Նոգինսկ, Մոսկվայի մարզում — հոկտեմբեր 10, 1928, Սոչի), ռուս բոլշևիկ հեղափոխական, խորհրդային քաղաքական գործիչ, պատմաբան, տնտեսագետ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է գործարանային ծառայողի ընտանիքում։ 1890 թվականին ավարտել է Մոսկվայի ուսուցչական ինստիտուտը և աշխատել ուսուցիչ Մոսկվայում։ Հեղափոխական շարժմանը մասնակցել է 1892 թվականից, ինչի համար բազմիցս ձերբակալվել և աքսորվել է։ 1905 թվականին եղել է ՌՍԴԲԿ Մոսկվայի կոմիտեի գրական-դասախոսական խմբի անդամ։ Եղել է ՌՍԴԲԿ 4-րդ համագումարի (1906) պատգամավոր։ 1907 թվականին և 1911 թվականին բոլշևիկների կողմից առաջադրվել է թեկնածու Պետական դումայի ընտրություններին։

1914-1917 թվականներին աշխատանքներ է կատարել Մոսկվայում։ Փետրվարյան հեղափոխությունից (1917) հետո նշանակվել է Մոսկվայի սովետի «Իզվեստիա» («Известия») թերթի խմբագիր, «Սոցիալ-դեմոկրատ» («Социал-демократ») թերթի խմբագրական անձնակազմի, ՌՍԴԲ(բ)կ Մոսկվայի կոմիտեի անդամ, Մոսկվայի քաղաքային դումայի բոլշևիկյան ֆրակցիայի նախագահ։

1917 թվականի հոկտեմբերին դարձել է Մոսկվայի ՌՀԿ-ի անդամ, խորհրդային կառավարության առաջին կազմում եղել է ֆինանսների ժողկոմ։ 1925-1927 թվականներին՝ «Իզվեստիա ՑԻԿ ՍՍՍՌ ի ՎՑԻԿ» («Известия ЦИК СССР и ВЦИК») թերթի պատասխանատու խմբագիր, 1927 թվականից՝ «Պրավդա» թերթի պատասխանատու խմբագրի տեղակալ, միաժամանակ՝ 1926 թվականից, ՀամԿ(բ) կ Կոմունիստական կուսակցության կից Լենինի ինստիտուտի տնօրեն։

1926-1928 թվականներին եղել է «Լենինգրադսկայա պրավդա» (*Ленинградская правда*) թերթի պատասխանատու խմբագիր։ Եղել է Կոմունիստական ակադեմիայի նախագահության, Սովետական մեծ հանրագիտարանի առաջին հրատարակության գլխավոր խմբագրության անդամ, կուսակցության 10-15 համագումարների պատգամավոր։ 10—13-րդ համագումարներում ընտրվել է ՌԿ(բ) կ ԿՎՀ-ի, 14-15-րդում՝ ՀամԿ(բ) կ ԿԿ անդամ։ Ընտրվել է Համառուսաստանյան ԿԴԿ և ԽՍՀՄ ԿԳԿ անդամ։ Սկվորցով-Ստեպանովը հեղափոխական շարժումներին, քաղաքատնտեսությանը, գիտական աթեիզմի տեսությանը և այլ հարցերին նվիրված աշխատությունների հեղինակ է, Կառլ Մարքսի «Կապիտալի» ռուսական հրատարակության (1-3 հատորներ, 1920) թարգմանիչն ու խմբագիրը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Скворцов-Степанов Иван Иванович // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.

Գրականություն
-------------

* *Мих. Горев*. Безбожник-большевик (из воспоминаний об И.И.Скворцове-Степанове) // Новый мир, №11, 1928 г.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 446)։*  |
**Ինտերնացիոնալ** (ֆրանսերեն՝ L'Internationale), միջազգային պրոլետարական հիմնը, ԽՄԿԿ և մյուս կոմունիստական կուսակցությունների հիմնը։ Տեքստը՝ Էժեն Պոտիեի, երաժշտությունը՝ Պիեռ Դեգեյտերի։ Առաջին անգամ կատարվել է 1888 թվականին, բանվորների տոնախմբության ժամանակ, Լիլլում։ Արկադի Կոցի թարգմանությամբ ռուսերեն տեքստը հրատարակվել է 1902 թվականին։ 1917 թվականից եղել է սովետական պետության հիմնը։ ՍՍՀՄ պետական նոր հիմնի հաստատումից (1944) հետո Ինտերնացիոնալը մնում է ՍՄԿԿ հիմն։ Ինտերնացիոնալի հայերեն լավագույն թարգմանությունը կատարել է Եղիշե Չարենցը, երաժշտության մշակումը երգչախմբի և դաշնամուրի համար՝ Ռոմանոս Մելիքյանը, որ հայերեն և ռուսերեն խոսքերով 1928 թվականին տպագրվել է Մոսկվայում։

Արևելահայերեն
-------------

Ելի՛ր, ում կյանքն անիծել է,   

Ով ճորտ է, մերկ է և ստրուկ.   

Արդեն վառվում են մեր սրտերը   

Արդեն կռվի ենք մենք ձգտում։   

Այս հին աշխարհը կփորենք մենք   

Մինչև հիմքերը, և հետո   

Մեր նոր աշխարհը կշինենք մենք,  

Ուր ո՛չ ստրուկ կա, ո՛չ դժգոհ։

Սա է վերջին կռիվը և պայքարը մեր մեծ։   

Ինտերնացիոնալը աշխարհը կփրկե։

Սա է վերջին կռիվը և պայքարը մեր մեծ։   

Ինտերնացիոնալը աշխարհը կփրկե։

Ոչ ոք չի տա մեր փրկությունը.   

Ո՛չ խենթ հերոսը, ո՛չ արքան,   

Մենք պետք է մեր ազատությունը   

Կռենք ձեռքով մեր սեփական։   

Որպեսզի շուտ փշրենք մեր լուծը   

Եվ ետ խլենք ողջ հողը մեր,   

Խփենք մուրճերը, տանք մեր ուժը,   

Քանի երկաթը տաք է դեռ։

Սա է վերջին կռիվը և պայքարը մեր մեծ։   

Ինտերնացիոնալը աշխարհը կփրկե։

Սա է վերջին կռիվը և պայքարը մեր մեծ։   

Ինտերնացիոնալը աշխարհը կփրկե։

Լոկ մենք՝ ճորտերս և բանվորներս,   

Ունենք անխախտ մի իրավունք՝   

Ասել, որ հողը մե՛րն է, մե՛րն է,   

Կորչի հարուստը թող տզրուկ։   

Եվ երբ պայթի մեծ փոթորիկը,   

Եվ կուշտ շները չքանան,   

Նորից երկիրը և երկինքը   

Մերն են և մերը կմնան։

Սա է վերջին կռիվը և պայքարը մեր մեծ։   

Ինտերնացիոնալը աշխարհը կփրկե։

Սա է վերջին կռիվը և պայքարը մեր մեծ։   

Ինտերնացիոնալը աշխարհը կփրկե։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ինտերնացիոնալի տեքստերը 82 լեզուներով Archived 2006-09-12 at the Wayback Machine.
* Արևմտահայերեն օրհներգ Archived 2006-05-11 at the Wayback Machine.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 354)։*  |

1. ↑  Międzynarodówka - Wikiźródła, wolna biblioteka (польск.)
**Ջամալ Միրսադեղի** (մայիսի 9, 1933(1933-05-09), Թեհրան, Իրան), պարսիկ արձակագիր, գրականագետ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել 1933 թվականին Թեհրանում։ Պարսկերեն գրականություն է դասավանդել Թեհրանի համալսարանում։

Գրական գործունեություն
----------------------

Հմուտ վիպասան է ու մի քանի գրականագիտական ուսումնասիրությունների հեղինակ։ Նրա պատմվածքների ժողովածուներից են՝ «Կանաչաչյա իշխանուհին», «Իմ հոգնած աչքերը», «Պատկերների գիշերները և դեղին ծաղիկը», «Ավազե հողաթմբերից անդին», «Սարսափ», «Ո՛չ մարդ, ո՛չ ձայն», «Մոծակներ», «Պատմվածքների ընտրանի» և այլն։ Ջամալ Միրսադեղիի վեպերից են՝ «Գիշերվա միջով», «Գիշերաճրագ»,«Կրակ կրակից» և այլն։ Գրել է նաև մանուկների համար։ Ապրում ն ստեղծագործում է Թեհրանում։ Նրա «Անձնասպանությունը» պատմվածն առաջին անգամ լույս է տեսել «Շիրակ» ամսագրի 1991 թվականի սեպտեմբեր-հոկտեմբեր միացյալ համարում։

Ստեղծագործությունները հայերեն
-----------------------------

* Անձնասպանություն։ Մետաքսի ճամփան, Ե. Ապոլլոն, 1996, էջ 122-124։ Բնագրից թարգմանեց Խաչիկ Խաչերը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Մետաքսի ճամփան, Ե. Ապոլլոն, 1996, էջ 121:

Արտաքին հղումներ
----------------

* Այգին
* Տղամարդը

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 1033484881 · ISNI: 0000000395363439 · NTA: 109132920 · SUDOC: 111925975 · VIAF: 290086613 · WorldCat VIAF: 290086613 |

 |
**Խազարի շրջան** (ադրբ.՝ Xəzər rayonu), Բաքու քաղաքի 12 վարչական շրջաններից մեկը։

Աշխարհագրություն
----------------

Խազարի շրջանը գտնվում է Աբշերոնի թերակղզու հյուսիս-արևելքում։ Խազար շրջանը սահմանակից է Սաբունչու, Սուրախանի և Փիրալլահի շրջաններին։

Պատմություն
-----------

1966 թվականին ստեղծվել է «Մ.Ազիզբեկովի» անվան վարչական շրջանը։ 2011 թվականի մայիսի 24-ին շրջանը վերանվանվել է «Խազար»։ Ներկայումս Խազար շրջանի տարածքը, որն ընդգրկում է 8 բնակավայր, կազմում է 336,86 քառակուսի կիլոմետր։ Խազար շրջանն ընդգրկում է Մարդաքան, Բուզովնա, Շուվալան, Բինե, Գալա, Շաղան (Բաքու), Զիրա և Թուրքան բնակավայրերը։

Շրջանում գործում են Ազգային ավիացիոն ակադեմիա, Ոստիկանության ակադեմիա և ներքին զորքերի բարձրագույն զինվորական դպրոց, Դենդրոլոգիայի ինստիտուտ, 29 լրիվ, 1 միջնակարգ դպրոց, 3 գիմնազիա, 6 գիշերօթիկ դպրոց, 23 մանկապարտեզ, 3 մասնավոր մանկապարտեզ, 2 մանկական առողջապահական ճամբար, 1 մշակույթի պալատ, 8 մշակույթի տուն, 1 ակումբ, 7 գրադարան, 1 Երիտասարդական տուն, 22 հանգստի այգի, 8 բնակավայրերի ներկայացուցչություններ, 8 բնակավայրերի մունիցիպալիտետներ, 25 գործող արդյունաբերական ձեռնարկություններ, մոտ 70 գյուղատնտեսական ձեռնարկություններ, Խազարի թաղային բնակարանային և կոմունալ տնտեսության միություն։

Բնակչություն
------------

2020 թվականի տվյալներով բնակավայրն ուներ 167100 բնակիչ։

Քաղաքատիպ ավաններ
-----------------

| Քաղաքատիպ ավանի անուն | տարածքը (քառ. կմ) | բնակչությունը (հոգի) |
| --- | --- | --- |
| Մարդաքան | 17,9 | 24965 |
| Շուվալան | 33,27 | 19362 |
| Բուզովնա | 39,06 | 31799 |
| Բինե | 32,79 | 56928 |
| Գալա | 82,04 | 4901 |
| Թուրքան | 40,22 | 12375 |
| Շաղան | 4,24 | 3554 |
| Զիրա | 87,34 | 12316 |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. ↑  Խազարի շրջան
3. ↑
**Օրիորդ Լիզա** պատմվածք, Ալեքսանդր Շիրվանզադեի՝ 1884 թվականին գրված ստեղծագործություն։

Սյուժե
------

Բժիշկ Արզաս Պետրովիչ Մարգարյանը իր կյանքից մի դրվագ է պատմում Գևորգ Մինաևիչ Շանաբադյանին և փորձում արդարացնել իր՝ իգական սեռի թշնամի դառնալը։ Եվ այդ ամենը նրա գլուխն է մտել կյանքի մի փաստից։ Արզաս Պետրովիչը պատմում է, թե ինչ ճակատագրական հետևանքներ ունեցան իր կյանքում պաշտոնաթող եղած հայ չինովնիկ Մարտին Բուղդանիչ Բադամովի հետ իր ծանոթությունը։ Հանգամանքները այնպես են դասավորվում, որ հերոսի և չինովնիկի 25-ամյա աղջկա՝ Լիզայի միջև փոխադարձ սեր է արթնանում, որին վիճակված չէր երկարատև ընթացք։ Չնայած այն փաստին, որ նա համակրողների պակաս չի ունեցել, սակայն ոչ ոքի չի ընտրել, քանի որ, ինչպես ինքն է ասում, ոչ մեկի չի հաջողվել նրա աչքին երևալ որպես ուժի և զորության աղբյուր։ Լիզան կնոջ հավասարությունը տղամարդու հետ համարում էր անհեթեթություն և գտնում, որ կինը պետք է հնազանդ լինի և կատարի տղամարդու ցանկությունները։ Լիզան՝ դրժելով իր սերը, սկսում է հանդիպել Սեթյանի հետ, ով նրա «տաս հարցին մի պատասխան չի տալիս» և ապրում նրա հետ իբրև երջանիկ մի կին։ Եվ այս ամենը տակնուվրա է անում ոչ միայն հերոսի սիրտը, այլև նրա մտածողությունը։ Նա հետագայում ի զորու չի լինում վստահել և սիրել որևէ այլ կնոջ և սկսում է հակակրանք տածել նրանց նկատմամբ՝ երբևէ չցանկանալով ամուսնանալ։

Գաղափարական բովանդակություն
---------------------------

«Օրիորդ Լիզա» պատմվածքում Շիրվանզադեն սոցիալական կամ գաղափարական շեշտադրումից անկախ, ընդգծում է կանացի հոգեբանության բնորոշ մի ընդհանրացում։ Լիզայի և բժշկի փոխադարձ սերը նույն ըմբռնումներն ունի։ Բայց հանկարծ Լիզայի ամուսնանալը ուրիշի հետ բացահայտում է կանացի հոգեբանության գծի հաստատում, այն որ ասում է․ «Սերը կնոջ մեջ ներքին ենթարկվածության զգացումն է տղամարդու խորհրդավորության ուժի առջև»։ Այս բանաձևումը կապ չունի ֆիզիկական ընկալումների հետ, պարզապես կինը կարիք ունի տղամարդու ուժի ապահովությանը և այն բանի, որ այդ ուժն ու տղամարդու ներաշխարհը չբացվեն մինչև վերջ։ Ընտանիքի և կնոջ խնդիրը Շիրվանզադեին հեռաքրքրել է իր սոցիալական հիմունքներով, որի հետ են կապվում հոգեբանական դրսևորումները։

Ծանոթագրություններ
------------------


1. ↑  Ա․ Հ․ Տերտերյան (1959)։ *Շիրվանզադեի գրական տիպերի հանրագիտարանը*։ Երևան: Հայկական ՍՍՌ ԳԱ։ էջեր 113։
2. ↑  Ալեքսանդր Շիրվանզադե (1971)։ *Պատմվածքներ և վիպակներ*։ Երևան: Հայաստան։ էջեր 143։
3. ↑  Սաֆարյան Վազգեն (2022)։ *19-րդ դարավերջի և 20-րդ դարասկզբի հայ գրականություն*։ Երևան: ԵՊՀ։ էջեր 91–92։