**Ակտիվացված ածուխ,** դեղամիջոց, որն օգտագործվում է բերանային ճանապարհով առաջացած թունավորումների բուժման համար։ Առավել բարձր արդյունավետության հասնելու համար ցանկալի է այն կիրառել թունավորումից կարճ ժամանակ անց սովորաբար մեկ ժամվա ընթացքում։ Այն արդյունավետ չէ ցիանիդներով, երկաթով, լիթիումով, սպիրտներով և մալաթիոնով թունավորումների ժամանակ։ Այն կարելի է օգտագործել բերանացի դեղահաբերի ձևով կամ նազոգաստրալ զոնդով։ Կիրառման այլ ձևերը ներառում են հեմոպերֆուզիոն մեխանիզմները։

Հիմնական կողմնակի ազդեցությունները ներառում են փսխում, կղանքի մգացում, փորլուծություն և փորկապություն։ Առավել ծանր կողմնակի ազդեցություններ են թոքաբորբը, որի պատճառը կարող է հանդիսանալ դեղահաբի ասպիրացիան դեպի շնչառական ուղիներ։ Հղիության և կրծքով կերակրման ժամանակ կիրառումն անվտանգ է։ Ակտիվացված ածուխն ազդում է տոքսիններն ադսորբելու մեխանիզմով։

Փայտածուխը թունավորումներից բուժելու համար կիրառվում էր դեռ վաղնջական ժամանակներից, սակայն ակտիվացված ածուխը սկսել է կիրառվել միայն 1900-ականներին։ Այն ներառված է ԱՀԿ դեղամիջոցների ցանկում որպես ամենաարդյունավետ և անվտանգ դեղամիջոցներից մեկը։ Զարգացող երկրներում մեծածախ վաճառքի դեպքում մեկ դեղաչափի արժեքն է 0,46-0,86 ԱՄՆ դոլար։ ԱՄՆ-ում մեկ բուժման կուրսն արժե ավելի քիչ քան 25 ԱՄՆ դոլար։

Կիրառությունը բժշկության մեջ
----------------------------

### Թունավորում

Ակտիվացված ածուխն օգտագործվում է բազմաթիվ բերանացի թունավորումների ժամանակ, այդ թվում ֆենոբարբիտալով և կարբամազեպինով թունավորումները։ Սակայն այն արդյունավետ չէ մի շարք թունավորումների ժամանակ, այդ թվում․ ուժեղ թթուներ և հիմքեր, երկաթ, լիթիում, մկնդեղ, մեթանոլ, էթանոլ կամ էթիլենգլիկոլ։

Ոչ մի վերահսկվող ռանդոմիզացված հետազոտություն չի ապացուցել ակտիվացված ածուխի արդյունավետությունը, այդ պատճառով խորհուրդ չի տրվում այն հաճախակի կիրառել։ Գյուղատնտեսության մեջ կիրառվող պարարտանյութերով և դափնեվարդի (oleander) սերմերով թունավորման ժամանակ կատարված հետազոտությունները չեն ապացուցել ակտիվացված ածուխի արդյունավետությունը։

### Աղեստամոքսային համակարգի ախտահարումներ

19-րդ դարում Անգլիայում վաճառվում էին փայտածուխի թխվածքաբլիթներ որպես փորափքանքի դեմ դեղամիջոց։ Շատ երկրներում ակտիվացված ածուխի դեղահաբերն ու պատիճներն օգտագործվում են որպես փորլուծության, փորափոքանքի և ստամոքսի գրգռվածության դեմ դեղամիջոց։ Իրինոտեկան ստացող քաղցկեղով հիվանդ անձանց շրջանում կատարված հետազոտությունները ցույց են տվել, որ ակտիվացված ածուխն ունի որոշակի արդյունավետություն փորլուծության դեմ պայքարում։ Այն կարող է վատացնել որոշ դեղամիջոցների ներծծումն աղեստամոքսային համակարգից հանգեցնելով դրանց արդյունավետության նվազեցմանը, մասնավորապես կարող է ազդել կղանքի գվայակի թեստի արդյունքների վրա։ Ակտիվացված ածուխն օգտագործվում է նաև հիվանդին ռենտգենոգրաֆիայի նախապատրաստելու համար, նվազեցնելով ստամոքսի գազային պարունակությունը այն բարելավում է լյարդի, ենթաստամոքսային գեղձի և երիկամային քարերի տեսանելիությունը։ Փայտածուխով թխվածքաբլիթները վաճառվել նաև որպես տնային կենդանիների խնամքի միջոց[*փա՞ստ*]։

### Այլ

Պնդումներն այն բանի մասին, որ ակտիվացված ածուխը նպաստում է ատամների սպիտակեցմանը, խումհարության վերացմանը և փորափքանքի կանխարգելմանը, գիտականորեն ապացուցված չեն։

Կողմնակի ազդեցություններ
------------------------

Դեղորայքի ոչ ճիշտ կիրառումը (օրինակ թափանցումը թաքեր) կարող է հանգեցնել շնչառական ուղիների ասպիրացիայի, ինչը շտապ բժշկական օգնության բացակայության պայմաններում կարող է հանգեցնել մահվան։ Ակտիվացված ածուխի օգտագործումը հակացուցված է թթուներով, հիմքերով կամ նաֆթային պրոդուկտներով թունավորման դեպքում[*փա՞ստ*]։

Ազդեցության մեխանիզմ
--------------------

Թունավորման կասկածի դեպքում բուժանձնակազմը դեղամիջոցն օգտագործում է կամ անմիջապես դեպքի վայրում կամ վերականգնողական բաժանմունքում։ Այն հազվադեպ օգտագործվում է հեմոպերֆուզիայի ժամանակ արյան միջից թունավոր նյութերի հեռացման համար։ Ակտիվացված ածուխը ներկայումս համարվում է ամենանախըտրելի դեղամիջոցը բազմաթիվ թունավորումների բուժման համար, իսկ այնպիսի եղանակներ ինչպիսիք են արհեստական փսխումը ներկայումս կիրառվում են շատ հազվադեպ։[*փա՞ստ*]

* Այն կապվում է թունավոր նյութերի հետ վատացնելով աղեստամոքսային համակարգից դրանց ներծծումը։ Կարող է ավելացվել դարձելի կապում կաթարտիկի, օրինակ՝ սորբիտոլի օգտագործման միջոցով[*փա՞ստ*]։
* Այն խաթարում է որոշ դեղերի և/կամ դրանց մետաբոլիտների էնտերոհեպատիկ և էնտերոէնտերիկ շրջանառությունները[*փա՞ստ*]։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3
2. 1 2  *WHO Model Formulary 2008*։ World Health Organization։ 2009։ էջ 57։ ISBN 9789241547659։ Արխիվացված օրիգինալից դեկտեմբերի 13, 2016-ին։ Վերցված է դեկտեմբերի 8, 2016
3. ↑
4. 1 2 3  «Charcoal, Activated»։ The American Society of Health-System Pharmacists։ Արխիվացված օրիգինալից դեկտեմբերի 21, 2016-ին։ Վերցված է դեկտեմբերի 8, 2016
5. ↑
6. ↑
7. ↑  Cecen Ferhan, Aktas Özgür։ «1»։ *Activated Carbon for Water and Wastewater Treatment: Integration of Adsorption and Biological Treatment* (անգլերեն)։ John Wiley & Sons։ ISBN 9783527639458։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-12-20-ին
8. ↑  Tascón J. M. D. (2012)։ *Novel Carbon Adsorbents* (անգլերեն)։ Elsevier։ էջ 640։ ISBN 9780080977447։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-12-20-ին
9. ↑  «WHO Model List of Essential Medicines (19th List)»։ *World Health Organization*։ April 2015։ Արխիվացված օրիգինալից դեկտեմբերի 13, 2016-ին։ Վերցված է դեկտեմբերի 8, 2016
10. ↑  «Charcoal, Activated»։ *International Drug Price Indicator Guide*։ Վերցված է օգոստոսի 13, 2015
11. ↑  Hamilton Richart (2015)։ *Tarascon Pocket Pharmacopoeia 2015 Deluxe Lab-Coat Edition*։ Jones & Bartlett Learning։ էջ 469։ ISBN 9781284057560
12. 1 2 3  «Charcoal, Activated»։ *The American Society of Health-System Pharmacists*։ Արխիվացված օրիգինալից մայիսի 22, 2014-ին։ Վերցված է ապրիլի 23, 2014
13. ↑  «Multiple-dose activated charcoal in acute self-poisoning: a randomised controlled trial»։ *Lancet* **371** (9612): 579–87։ 2008։ PMC 2430417։ PMID 18280328։ doi:10.1016/S0140-6736(08)60270-6  `|vauthors=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
14. ↑  Rolland Jacques L. (2006)։ *The Food Encyclopedia: Over 8,000 Ingredients, Tools, Techniques and People*։ Robert Rose։ էջ 148։ ISBN 0-7788-0150-0
15. ↑  Stearn Margaret (2007)։ *Warts and all: straight talking advice on life's embarrassing problems*։ London: Murdoch Books։ էջ 333։ ISBN 978-1-921259-84-5։ Արխիվացված օրիգինալից 2017-09-10-ին։ Վերցված է 2009-05-03
16. ↑  «Phase II study of activated charcoal to prevent irinotecan-induced diarrhea»։ *J Clin Oncol* **22** (21): 4410–7։ Nov 2004։ PMID 15514383։ doi:10.1200/JCO.2004.11.125  `|vauthors=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
17. ↑  Brooks JK, Bashirelahi N, Reynolds MA (September 2017)։ «Charcoal and charcoal-based dentifrices: A literature review.»։ *Journal of the American Dental Association (1939)* **148** (9): 661–670։ PMID 28599961։ doi:10.1016/j.adaj.2017.05.001
18. ↑  «Can activated charcoal help with hangovers?»։ *WebMD* (անգլերեն)։ Վերցված է մարտի 13, 2019
19. ↑  «Charcoal lung. Bronchiolitis obliterans after aspiration of activated charcoal»։ *Chest* **96** (3): 672–4։ 1989։ PMID 2766830։ doi:10.1378/chest.96.3.672  `|vauthors=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 232)։*  |