**«Մարդու և քաղաքացու իրավունքների ընկերություն»** (ֆր.՝ *La Société des droits de l'homme et de citoyen*), ֆրանսիական հանրապետական ընկերություն, որը գործել է 1848 թվականի Ֆրանսիական հեղափոխության ժամանակ։

Ընկերությունն ունեցել է սեկցիաներ։ Միավորում էր ավելի քան 3 հազար մարդ։ Սերտ կապեր էր պահպանում Փարիզի և գավառների քաղաքական ակումբների հետ։ Ընկերության խնդիրն է եղել երկրի հասարակական և պետական կառուցվածքի դեմոկրատացումը, «հավասարության, համերաշխության և եղբայրության» սկզբունքներով դեմոկրատական ազատությունների ամրապնդումը։

1848 թվականի հունիսյան ապստամբության պարտությունից հետո դադարել է գործելուց։

Կազմակերպություն
----------------

SDH-ն ստեղծվել է ֆրանսիական մեկ այլ գաղտնի ընկերության՝ Կարբոնարների օրինակով։ Այն կազմված էր քսանից պակաս անդամ ունեցող խմբերից, որոնցից յուրաքանչյուրին տրվել էր Ջակոբինյան ավանդույթներն արտացոլող անուն՝ «Robespierre», «Marat», «Babeuf», «Louvel», «Blackjack January», «War with the castles», «Washington» և այլն։ Նրանք համազգային կազմակերպություն էին՝ բաղկացած 10-ից առնվազն 20 անդամ ունեցող խմբերից, ինչը նրանց թույլ էր տալիս շրջանցել օրենքը, որը թույլտվություն էր պահանջում 20-ից ավելի անդամ ունեցող խմբերի համար (այս օրենքը փոփոխվել է 1834 թվականի փետրվարին)։ Նրանք առաջին կազմակերպությունն էին, որն իր կրթական գործունեությունը տարածեց աշխատավոր դասի վրա։

Փարիզում կար 170 խումբ, որոնց ընդհանուր թիվը մոտավորապես 3000 էր։ Դրա ցանցը տարածվում էր ողջ պրովինցիայում և, ըստ ոստիկանության այդ ժամանակվա հաղորդումների՝ կազմում էր մոտ 4 000 անդամ։

Կազմակերպության պաշտոնական հրատարակությունը *La Tribune des départements*-ն էր, որը հրատարակվում էր Արմանդ Մարաստի կողմից։ Այն տպագրում էր բազմաթիվ հեղափոխական հոդվածներ, որոնք հաճախ վիրավորում էին Լուի Ֆիլիպ թագավորին և նրա կառավարությանը։

Անդամներ և սկզբունքներ
----------------------

SDH-ի կառավարման կոմիտեն կազմված էր ծայրահեղ ձախերի` Օդրի դե Պույրավո կամ Վոյեր դ' Արգենսոնի ներկայացուցիչներից և հանրապետական երիտասարդ զինյալներից, ինչպիսիք են Էլեոնորա-Լուիս Գոդեֆրոյ Քավեյնակը, Ջոզեֆ Սոբրիերը և Ջոզեֆ Գինարդը։ Չափավորների թվում էին Անտուան Ռիչարդ դյու Կանտալը, գերմանացի գրող Գեորգ Բյուխները (*Վոյցեկի* հեղինակ, ի թիվս այլ աշխատանքների), չնայած դա ապացուցված չէ։

Բայց շուտով արմատական տարրերn ամրապնդեցին իրենց դիրքերը և 1833 թվականի հոկտեմբերի 22-ին *La Tribune* ամսագրում հրատարակեցին «Société des droits de l'homme» թեմայով մանիֆեստ, որը պահանջում էր վերադառնալ կառավարություն՝ համաձայն Ջակոբինի սկզբունքների՝ խիստ աշխարհականություն, պետության տնտեսական և կրթական ղեկավարություն, մասնավոր սեփականության խիստ սահմանափակում, տնտեսության ազգայնացում և պլանավորում և այլն։ Ինչպես ապստամբությունը, այնպես էլ հեղափոխությունն այս նպատակին հասնելու միջոց էին։

1834 թվականին Կազմակերպության անդամ և իրավաբան Ժակ-Շառլ Դյուպոն դե լ'Էրը միավորեց «Liberté, égalité, fraternité» («Ազատություն, հավասարություն, եղբայրություն») հայտնի եզրույթները և տպագրեց դրանք *Revue Républicaine*-ում, որը նա խմբագրել է. «Ցանկացած մարդ ձգտում է ազատության, հավասարության, բայց նա չի կարող դրանց հասնել առանց այլ տղամարդկանց օգնության, առանց եղբայրության»։

Գործունեություն և պատմություն
-----------------------------

Գեներալ Լամարկի հուղարկավորության ժամանակ՝ 1832 թվականի հունիսի 5-6-ը, տեղի ունեցան անկարգություններ, որոնք կազմակերպել էր Կազմակերպությունը։ Դրանք դաժանորեն ճնշվեցին ոստիկանության կողմից։ Հետագա անկարգությունները դրսևորվեցին 1834 թվականին Լիոնում և Փարիզում։ 1834 թվականի ապրիլին Փարիզում լուրջ անկարգություններ սկսվեցին, որոնք հաջորդեցին Լիոնում տարածված Մարդու իրավունքների հանրապետական կազմակերպության գործունեության (խմբերի թույլատրելի չափերի փոփախություն) սահմանափակման մասին օրենքի ընդունմանը։ Բանակը դաժանորեն դադարեցրեց անկարգությունները։ Խռովությունը դադարեցնելու համար պահանջվեց 13,000 ոստիկան և 4 օր մարտ։ Ռուե Թրանսնոնայն բնակելի թաղամասի բոլոր բնակիչները, որտեղից, ինչպես հաղորդվել է, կրակոցներ է արձակվել, սպանվել են։

Այս իրադարձությունը «ծաղրանկարվեց» *La Caricature* ամսագրի կողմից՝ խմբագիր Չարլզ Ֆիլիպոնի ղեկավարությամբ, մասնավորապես՝ նրա թանկարժեք երգիծական գծագրող Օնորե Դոմիեի «Rue Transnonain, le 15 Avril 1834» վերնագրով վիմագրության մեջ։ Ըստ մի փոքր այլ կարծիքի՝ վիմագրությունը նախատեսված էր *L’Association Mensuelle* բաժանորդագրային հրատարակության համար։ Շահույթն ուղղված էր մամուլի ազատության խթանմանը և *Le Charivari* երգիծական, քաղաքականապես առաջադեմ ամսագրի դեմ դատական գործի դատական ծախսերը փոխհատուցելուն, որին պարբերաբար մասնակցում էր Դոմիերը։ Ոստիկանությունը Վերո-Դոդատ Պատկերասրահում (1-ին շրջանի անցուղի) հայտնաբերել է Էռնեստ Ժան Օբերի տպարանի ցուցափեղկում կախված փորագրություն։ Հետագայում հայտնաբերել և առգրավել է այնքան փորագրություններ, որքան կարողացել է գտնել, ինչպես նաև բուն վիմագրական քարը, որի վրա պատկերված է եղել պատկերը։

1835 թվականի հուլիսի 28-ին կազմակերպության կորսիկացի անդամ Ջուզեպպե Մարկո Ֆիեսկին իր երկու հայրենակիցների հետ փորձել է սպանել թագավոր Լուի Ֆիլիպ I-ին` օգտագործելով միմյանց ամրացված և միասին պայթող 20 ատրճանակից բաղկացած «դժոխային մեքենա»։ Չնայած 17 մարդ մահացավ, թագավորը ողջ մնաց։ Ֆիեսկին վիրավորվել է, գերեվարվել, այնուհետեւ բուժվել և հետագայում նախապատրաստվել գիլիոտինի։

Նշանավոր անդամներ
-----------------

* Անտուան Ռիչարդ դյու Կանտալ
* Աուդրի դե Պույրավո
* Վոյեր դ' Արգենսոն
* Գոդեֆրոյ Քավաիգնաս
* Ջոզեֆ Սոբրիեր
* Ջոզեֆ Գինարդ
* Գեորգ Բյուխներ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  James H. Billington (2011 թ․ դեկտեմբերի 31). *Fire in the Minds of Men: Origins of the Revolutionary Faith*. Transaction Publishers. ISBN 978-1-4128-1401-0. `{{cite book}}`: Invalid `|ref=harv` (օգնություն)
2. ↑  «Georg Buchner - Penguin Classics Authors - Penguin Classics». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ հոկտեմբերի 11-ին. Վերցված է 2014 թ․ հոկտեմբերի 7-ին.
3. ↑  Ozouf, Mona (1997), «Liberté, égalité, fraternité stands for peace country and war», in Nora, Pierre (french), *Lieux de Mémoire*, **tome III**, Quarto Gallimard, pp. 4353–4389  (abridged translation, *Realms of Memory*, Columbia University Press, 1996–1998).
4. ↑  Lucien Bély (2001 թ․ հունվարի 1). *The History of France*. Editions Jean-paul Gisserot. ISBN 978-2-87747-563-1. `{{cite book}}`: Invalid `|ref=harv` (օգնություն)
5. ↑  «Catalan biography». Վերցված է 2014 թ․ հոկտեմբերի 7-ին.
6. ↑  «British Museum - Highlight image». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ հոկտեմբերի 11-ին. Վերցված է 2014 թ․ հոկտեմբերի 7-ին.
7. ↑  «Rue Transnonain, 15 April 1834». *An Introduction to 19th Century Art*. Վերցված է 2014 թ․ հոկտեմբերի 7-ին.
8. ↑  Christopher Summerville (2014 թ․ հունվարի 14). *Who was Who at Waterloo: A Biography of the Battle*. Routledge. ISBN 978-1-317-86819-4. `{{cite book}}`: Invalid `|ref=harv` (օգնություն)

Գրականություն
-------------

* Harsin, Jill, *Barricades: The War of the Streets in Revolutionary Paris, 1830-1848*, Basingstoke, Palgrave, 2002, 978-0-312-29479-3
* Biosoc.univ-paris1.fr, (2014). Maitron.org, site d’histoire sociale - Chronologie. [online] Available at:  Archived 2014-10-12 at the Wayback Machine. [Accessed 7 Oct. 2014]. In French. Translation at
	+ Sirot, S. (2014). *Chronology of the French Workers' Movement 1802-1838*. [online] Marxists.org. Available at:  [Accessed 7 Oct. 2014].