«**Խելոքն ու հիմարը**», Հովհաննես Թումանյանի հեքիաթներից 1908։

Սյուժե
------

Երկու եղբայր են լինում, մեկը՝ խելոք, մյուսը` հիմար։ Խելոքն այնքան է աշխատեցնում ու չարչարում հիմարին, որ վերջինս հուսահատվում է ու որոշում է գնալ առանձին ապրելու, պահանջում է իր բաժինը։ Խելոքն առաջարկում է, որ երեկոյան նա ջրելու տանի կովերին, վերադարձին որը մտնի գոմը, մնա իրեն, իսկ որը մնա դրսում, եղբայրը տանի իր հետ։ Հիմարը համաձայնում է, բայց ձմռան ցուրտ օրը անասուններն արագ մտնում են գոմ, և դրսում մնում է «մի հիվանդ քոսոտ մոզի՝ գերաններին քոր անելիս»։ Հիմարը դրան տանում է ծախելու, ճանապարհին նա լսում է իր ձայնի արձագանքն, ու նրան թվում է, թե ավերակն ուզում է գնել մոզին։ Պայմանավորվելով, որ հաջորդ օրը կգնա տասը մանեթը վերցնելու՝ նա մոզին կապում է ավերակի դռանն ու վերադառնում տուն։

Հաջորդ օրը հիմարը գնում է իր փողն ուզելու, ավերակի մոտ ցրված ոսկորները (գիշերը գայլերը կերել էին մոզին), կարծում է, թե ավերակն է կերել մոզին, պահանջում է փողը, ապա բարկանում է ու ձեռքի փայտով խփում ավերակի պատերին։ Այդ վերակի պատերի մեջ հնուց ոսկի էր պահված, և քարերն ընկնում են, ու ոսկին թափվում է հիմարի առաջ։ Վերջինս ասում է, որ իրեն հերիք է իր տասը մանեթը, մնացածն իրեն պետք չէ։ Վերցնելով փողը՝ հիմարը գնում է տուն, եղբորը պատմում պատահածը, խելոքը նդրում է ցույց տալ ոսկու տեղը, նրա ձեռքինն էլ ուզում է՝ խոստանալով նրա համար նոր շորեր գնել։ Խելոքը ոսկին տուն է տանում ու հարստանում։

Պատմություն
-----------

Առաջին անգամ այս հեքիաթը տպագրվել է 1908 թվականին Թիֆլիսում լույս տեսած «Հասկեր» ամսագրի № 2-ում (էջ 52-55)։

«*Հեքիաթ*» ենթավերնագրով տպագրվել է Երևանում՝ 1940-1959 թվականներին Հովհաննես Թումանյանի երկերի լիակատար ժողովածուի գիտական հրատարակության երրորդ հատորում (էջ 155-157)։

Ինքնագիրը չի պահպանվել։

Թումանյանն այս հեքիաթը գրելիս նկատի է ունեցել հայկական, ռուսական, վրացական, օսեթական և այլ ժողովուրդների մեջ տարածված բազմաթիվ հեքիաթներ։

Եղիշե Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանի Թումանյանի ֆոնդում պահպանվել է հեքիաթի մշակման նախնական սևագրի տարբերակը։

Հովհաննես Թումանյանի երկերի լիակատար ժողովածուի 5-րդ հատորում տպագրվել է «Հասկեր» ամսագրից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  Թումանյան Հովհաննես (1994)։ *Երկերի լիակատար ժողովածու*։ Երևան: ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատարակչություն։ էջեր 771–772

Վիքիդարանի պատկերանիշըՎիքիդարանի պատկերանիշը Վիքիդարանում կան նյութեր այս թեմայով՝  
**Խելոքն ու հիմարը**

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Հովհաննես Թումանյան |
| --- |
|  |
| Պոեմներ | Ալեք  • Անուշ  • Դեպի անհունը  • Թմկաբերդի առումը  • Լոռեցի Սաքոն  • Հազարան Բըլբուլ  • Հառաչանք  • Հին կռիվը  • Մարոն  • Մեհրի  • Մերժած օրենք  • Պոետն ու Մուսան  • Սասունցի Դավիթ |  |
|  |
| Հեքիաթներ | Անխելք մարդը  • Չախչախ թագավորը  • Ծիտը  • Ուլիկը  • Սուտասանը  • Ճամփորդները  • Կացին ախպեր  • Խոսող ձուկը  • Խելոքն ու հիմարը  • Ոսկու կարասը  • Տերն ու ծառան  • Պոչատ աղվես  • Անհաղթ աքլորը  • Սուտլիկ որսկանը  • Բարեկենդանը  • Եդեմական ծաղիկը  • Անբան Հուռին  • Քեֆ անողի քեֆը չի պակասի  • Քաջ Նազար  • Կիկոսի մահը  • Ձախորդ Փանոսը  • Մարդակերի աղջիկն ու խորհրդավոր վարպետը  • Աստղերից իջած կինը  • Որոտ թագավորը  • Անգին քարը  • Կախարդի քսակը  • Ոսկի բանալին  • |
|  |
| Պատմվածքներ | Սովի ժամանակից  • Քաջերի կյանքից  • Աղքատի պատիվը  • Լեռների հովիվը  • Գիքորը  • Երկաթուղու շինությունը  • Եղջերուի մահը  • Արջաորս  • Խորհրդավոր ծերունին  • Գաբո բիձու շերամապահությունը  • Երկու հայր  • Խրիմյան Հայրիկի օրերից մինը  • Մայրը  • Ահմադը  • Գրազը  • Եղջերուն  • Քեռի Խեչանը  • Նեսոյի քարաբաղնիսը  • Ուրախ գիշեր  • Ալլահից ղրկված  • Գելը • Ծղրիդը  • Շունը  • Իմ ընկեր Նեսոն |

 |