**Լեբերի տեսողական նեյրոպատիա**` LHON կամ *Լեբերի տեսողական նյարդի ատրոֆիա*, ժառանգական միտոքոնդրիալ (փոխանցվում է մորից սերունդներին) ցանցաթաղանթի գանգլիոնար բջիջների և նրանց աքսոնների դեգեներացիա, որը բերում է սուր կամ համարյա սուր կենտրոնական տեսողության կորուստ, որը ազդում է մեծ մասամբ երիտասարդ տղամարդկանց վրա։ LHON-ը փոխանցվում է միայն մայրական գծով, ամենից առաջ, միտոքոնդրիալ գենոմում տեղի ունեցած մուտացիայի արդյունքում, սաղմում միայն ձվաբջիջն է ներդրում ունենում միտոքոնդրիումների համար։ LHON-ը, որպես կանոն, կապված է միտոքոնդրալ ԴՆԹ-ի երեք պաթոգեն կետային մուտացիաներից մեկի հետ։ Այդ մուտացիաները ազդում են նուկլեոտիդների վրա։

Պատմություն
-----------

Այս հիվանդությունը առագին անգամ նկարագրվել է գերմանացի աֆտալմոլոգ Թեոդոր Լեբերի(1840—1917) կողմից 1871-ին։ Իր հոդվածում Լեբերը նկարագրել էր չորս ընտանիքներ, որոնցում երիտասարդները տառապում էին տեսողության կտրուկ կորստից` երկու աչքերում միաժամանակ կամ հաջորդաբար։ Սկզբնապես մտածում էին, որ հիվանդությունը կապված է Х-քրոմոսոմի հետ, բայց հետագայում պարզվեց, որ այն ունի միտոքոնդրիալ բնույթ։ Մուտացիաները առաջին անգամ նույնականացվել են 1988 թ, Ուելեսի և այլոց կողմից, ովքեր 9 ընտանիքներում հայտնաբերել էին գուանին նուկլեոտիդի (G) փոխարինումը ադենինով (А) 11778 դիրքում։ Այդ մուտացիան միտոքոնդրիալ շնչառական շղթայի 1-ին համալիրի НАДН-դեհիդրոգենազի արգինին-360-ը վերափոխում է հիստիդինի։ Երկու այլ մուտացիաներ, առաջացնող այս հիվանդությունը, նույնականացվել են 1991 թ, (G-ի փոխարինում A-ով` 3460 դիրքում) և 1992 թ, (թիմիդինի (Т) փոխարինում ցիտոզինով `14484 դիրքում։ Այս երեք մուտցիաները լինում են դեպքերի 95 %-ից ավել ժամանակ,11778 դիրքում մուտացիաները` 50-70 %-ը դեպքերի, 14484 դիրքում` 10-15 %, իսկ 3460-ի մուտացիան` 8-25 %:

Ախտանշանները
------------

Կլինիկական` տեսողության կորստի սկիզբ, սկզբում մեկ աչքի, իսկ որոշակի ժամանակ անց, մի քանի շաբաթից մինչև ամիս հետո, մյուս աչի:Սկսվում է սովորաբար երիտտասարդության ժամանակ, բայց և եղել են հաղորդագրություններ 7-7.5 տարիքում սկսվելու մասին։ Սկզբնական տարիքը կանանց մոտ մի փոքր ավելի բարձր է (19-55-ի միջակայքում, միջինը 31.3 տարեկանում ), քան. տղամարդկանց մոտ (15-53 միջակայքում, միջինը 24.3 տարեկանում)։ Կանանց և տղամարդկանց միջև հարաբերությունը տատանվում է կախված մուտացիաներից. 3:1 3460 G>A-ի համար, 6:1 11 778 G>А համար և 8:1 14484 T>C-ի համար։

Դա, որպես կանոն, զարգանում է տեսողական նյարդի շատ ծանր ատրոֆիայի և տեսողության սրութունը աստիճանաբար նվազում է, արտացոլվելով երկու աչքերի վրա միաժամանակ (դեպքերի 25 %-ում) կամ հաջորդաբար (դեպքերի 75 %-ում) միջինը 8 ամիս ինտերվալով։ Հազվադեպ է լինում, որ միայն մեկ աչքն է տուժում։

Սուր փուլում, որը տևում է մի քանի շաբաթ, վնասված աչքի նյարդաթելերի շերտում դիտվում է այտուց, հատկապես աղեղնաձև խրձերում  և մեծացված կամ ոլորապտույտ թելանգիոպատիկական և ոլորապտույտ շրջկրծքային անոթներում (միկրոանգիոպատիա)։ Գլխավոր առանձնահատկություններրտ երևում են օֆտալմոսկոպիայի ժամանակ, տեսողության կորստից առաջ կամ հետո։ Բիբի դեֆեկտները նույնպես կարող են տեսանելի լինել սուր փուլում։ Վերլուծությունը  տեսողության դաշտի թեստավորման ժամանակ ցույց է տալիս տեսողության սրության կորուստ և թիֆլոցենտրալ սկոտոմա։

### LHON դրական

«LHON դրական» անուն, որը տրված է աչքերի հիվանդության հազվագյուտ դեպքերին, երբ առկա են այլ պայմաններ։ Հիվանդության այս բարձրագույն ձևի ախտանիշները ներառում են ուղեղի  կարողության կորուստը մկանային շարժումը, սարսուռը կառավարել, սրտային առիթմիան։

Գենետիկան
---------

Լեբերի ժառանգական օպտիկական նեյրոպատիան ունի միտոքոնդրիալ ժառանգման կաղապար։ Լեբերի ժառանգական օպտիկական նեյրոպատիան իրավիճակ է, որը կապված է միտոքոնդրիալ ԴՆԹ-ում կատարվող փոփոխությունների հետ։

Չնայած ԴՆԹ-ի մեծ մասը փաթեթավորված է կորիզի ներսի քրոմոսոմներում, միտոքոնդրիումները ունեն յուրահատուկ միտոքոնդրիալ գենոմ` կազմված мтДНА-ից։

МТ-ND1,  МТ-ND4, МТ-ND4L և MT-Nd6 գեների մուտացիան առաջացնում է Լեբերի ժառանգական օպտիկական նեյրոպատիան։ Այս գեները կոդավորում են ՆԱԴН-դեհիդրոգենազ սպիտակուցի թաղանթային մասը, որը մասնակցում է նոռման միտոքոնֆրիալ ֆունկցիային  օքսիդային ֆոսֆորիլացման ժամանակ։ Օքսիդային ֆոսֆորիլացումը օգտագործում է չորս խոշոր մուլտիֆերմենտային համալիրներ, որոնք բոլորը ներկառուցված են միտոքոնդրիումի ներքին թաղանթում` թթվածինը  և մոնոսախարիդները էներգիայի վերափոխելու համար։

Գեներից ցանկացածում եղած մուտացիաները խախտում են այդ գործընթացը` առաջացնելով մուտացիայի տիպից և այլ գործոններից կախված տարատեսակ ախտանիշներ։

Դեռ պարզ չէ, թե ինչպես են այդ գենետիկական փոփոխությունները բերում տեսողական նյարդի բջիջնեի մահվանը և Լեբերի ժառանգական օպտիկական նեյրոպատիայի այլ մենահատուկ ախտանիշներին։

Համաճարակաբանությունը
---------------------

Հյուսիսային Եվրոպայի բնակչության մոտ 9000 հոգուց մեկը ունի  LHON-ի  երեք հիմնական մուտացիաներից մեկը։ Հիվանդության տարածվածությունը Եվրոպայում կազմում է 1։ 30000 –ից մինչև  1: 50000:

LHON-ի  ND4 G11778A մուտացիան գերակշռում է որպես հիմնական մուտացիա Հյուսիսային Եվրոպայում դեպքերի  70 %-ում և ասիական երկրներում`  90 %-ում։ LHON T14484C ND6 մուտացիան դեպքերի 86 %-ն  է կազմում Կվեբեկում, Կանադայում։ Տղամարդկանց ավելի քան 50 տոկոսը և կանանց ավելի քան 85 տոկոսը  մուտացիա ունեցող երբեք չեն ունենում տեսողության կորուստ կամ դրա հետ կապված բժշկակական խնդիրներ։ Մուտացիայի կոնկրետ տիպը կարող է կանխագուշակել պենետրանտությունը, հիվանդության ծանրությունը և տուժածների մոտ տեսողության վերականգնման հավանականությունը։ Որպես կանոն,կինը հոմոպլազմատիկորեն կրում է  LHON-ի մուտացիա, նրա մոտ կա հիվանդ որդի ունենալու ~40 %  ռիսկ և հիվանդ աղջիկ ունենալու ~10 %  ռիսկ։

Լրացուցիչ գործոնները կարող են որոշել, թե այս խանգարման ախտանշանները և նշանները զարգանում են մարդու մոտ, թե ոչ։ Էկոլոգիական գործոնները, ինչպիսիք են ծխելը և ալկոհոլի օգտագործումը  կարող են օգտագործվել, սակայն այդ գործոննեի ուսումնասիրությունները տվել են հակասական արդյունքները։ Ուսումնասիրում են նաև լրացուցիչ գեների փոփոխությունները, մասնավորապես`  Х-քրոմոսոմի վրայի գեները, նրանց ներդրումը ախտանշանների զարգացման համար։ Հետերոպլազմիայի աստիճանը, մուտանտ ալելներ ունեցող միտոքոնդրիումների տոկոսը, կարող են նույնպես խաղալ որոշակի դեր։ Միտոքոնդրիալ ալելների մոդելները` անվանվող հապլոխմբեր, նույնպես կարող է ազդել մուտացիայի արտահայտման վրա։

Ախտաբանական ֆիզոլոգիան
----------------------

Աչքային պաթոլոգիան սահմանափակվում է ցանցաթաղանթի օրգանի գանգլիոզային շերտի բջիջներով` հատկապես մակուլոպապիլյարային հանգույցում։ Փորձնական տվյալները ցույց են տալիս գլուտամատի տրանսպորտի խանգարումներ և  թթվածնի ակտիվ ձևերի ավելացում, որոնք առաջացնում են ցանցաթաղանթի գանգլիոզային բջիջների ապոպտոզ։ Բացի այդ, փորձերը ցույց են տալիս, որ սովորաբար, առանց  LHON-ի, ցանցաթաղանթի գանգլիոզային բջիջները արտադրում են ավելի քիչ ուժեղ ազդող ազատ ռադիկալային սուպերօքսիդ, քան կենտրոնական նյարդային համակարգի մնացած սովորական բջիջները։

Ախտորոշումը և բուժումը
----------------------

Առանց ընտանիքի պատմության իմացության, LHON-ի ախտորոշումը պահանջում է նյարդա-օֆտալմոլոգիական գնահատում և միտոքոնդրիալ ԴՆԹի գնահատման համար արյան անալիզ։  Այստեղ կարևոր է բացառել տեսողության կորստի և կարևոր, փոխկապակցված սինդրոմների  այլ հնարավոր պատճառները։  Գոյություն ունի հիանալի թերապիա այս հիվանդոըււթյան որոշ դեպքերի համար, հատկապես վաղ  բուժման համար։ Բացի այդ բուժման  փորձնական արձանագրությունները շարունակվում են։ Պետք է առաջարկվի գենետիկական խորհրդատվություն։ Առողջությունը և պրելակերպը պետք է վերանայվեն, հատկապես հաշվի առննելով  գեների արտահայտման տոքսիկ և սննդային տեսությունները։ Օգնականներ և վերականգնողական աշխատանքներ պետք է օգտագործվեն աշխատատեղերի պահպանման համար։

Նրանց համար, ովքեր LHON-ի մուտացիաների կրողներ են, նախակլինիկական մարկերները  կարող են օգտագործվել առաջընթացի վերահսկման համար։ Օպտիկական կոհերենտ տոմոգրաֆիան կարող է օգտագործվել ցանցաթաղանթի նյարդաթելերի շերտի հաստության ավելի մանրամասն ուսումնասիրման համար։ Կարմիր-կանաչ գունազգայունության թեստավորումը կարող է հայտնաբերել կորուստները։ Կոնտրաստ զգայունությունը կարող է նվազել Նեյրոն-էնոլազը և նեյրաֆիլամենտների ծանր շղթայի աքսոնների մարկերները կարող են կանխատեսել հիվանդի մոտ փոխակերպման կարգավիճակը։

Ցիանակոբալամինից (վիտամին В12-ի ձև) պետք է խուսափել, քանի որ դա կարող է հանգեցնել կուրության Լեբերի հիվանդությամբ հիվանդների մոտ։

Որպես կանոն. Խորհուրդ է տրվում խուսափել տեսողական նյարդի թույերից, հատկապես` ծխախոտից և ալկոհոլից։ Էթամբութոլը համարվում էբ իմպուլս LHON-ի կրողների համար տեսողության կորստի։ Թունավոր և սննդային տեսողական նեյրոպատիաները կարող են հատվող կապ ունենալ LHON ախտանիշների, հիվանդության միտոքոնդրիալ մեխանիզմների և կառավարման հետ։

Պետք է նշել, որ երբ հիվանդը LHON-ի կամ թունավոր/սննդային տեսողական նեյրոպատիայի արդյունքում ունեցել է հիպերտոնիկ ճգնաժամ, նիտրոպրուսիդ չպետք է օգտագործվի, քանբի որ դա բերում է տեսողական նյարդի իշեմիայի ռիսկի մեծացմանը, որպես ռեակցիայի հետևանք  այդ անտիհիպերտենսիվ միջոցի։

α-տոկոտրիենոլ-քուինոնը  ` վիտամին Е-ի մետաբոլիտը, ունեցել է որոշակի հաջողություն, երբ տեսողության կորուստը նոր է սկսվել։

Կան բուժման  տարբեր մոտեցումներ, որոնք անցել են նախնական փորձարկումներ, բայց չեն  բերվել համոզիչ ապացույցներ բուժման համար դրանց օգտակարության և անվտանգության, այդ թվում` բրիմոդինի, մինոցիկլինի, կուրկումինի, գլուտացիոնի, ինֆրակարմիր ճառագայթման ֆոտոթերապիայի, և վիրուսային վեկտորի մեթոդի համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Bandelt HJ, Kong QP, Parson W, Salas A (December 2005). «More evidence for non-maternal inheritance of mitochondrial DNA?». *J. Med. Genet*. **42** (12): 957–60. doi:10.1136/jmg.2005.033589. PMC 1735965. PMID 15923271.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
2. ↑  Leber T. Ueber hereditaere und congenital angelegte sehnervenleiden (1871) Graefes Arch Clin Exp Ophthalmol. 17:249-291
3. ↑  Erickson RP (1972). «Leber's optic atrophy, a possible example of maternal inheritance». *Am J Hum Genet*. **24** (3): 348–349.
4. ↑  Wallace DC, Singh G, Lott MT, Hodge JA, Schurr TG, Lezza AM, Elsas LJ 2nd, Nikoskelainen EK (1988). «Mitochondrial DNA mutation associated with Leber's hereditary optic neuropathy». *Science*. **242** (4884): 1427–1430. doi:10.1126/science.3201231. PMID 3201231.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link) CS1 սպաս․ թվային անուններ: authors list (link)
5. ↑  Huoponen K, Vilkki J, Aula P, Nikoskelainen EK, Savontaus ML (1991). «A new mtDNA mutation associated with Leber hereditary optic neuroretinopathy». *Am J Hum Genet*. **48** (6): 1147–1153.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
6. ↑  Johns DR, Neufeld MJ, Park RD (1992). «An ND-6 mitochondrial DNA mutation associated with Leber hereditary optic neuropathy». *Biochem Biophys Res Commun*. **187** (3): 1551–1557. doi:10.1016/0006-291x(92)90479-5.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
7. ↑  Nikoskelainen EK, Marttila RJ, Huoponen K; և այլք: (August 1995). «Leber's "plus": neurological abnormalities in patients with Leber's hereditary optic neuropathy». *J. Neurol. Neurosurg. Psychiatr*. **59** (2): 160–4. doi:10.1136/jnnp.59.2.160. PMC 485991. PMID 7629530. `{{cite journal}}`: Explicit use of et al. in: `|author=` (օգնություն)CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
8. ↑  «cardiac arrythmia». Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ հունվարի 30-ին. Վերցված է 2016 թ․ դեկտեմբերի 28-ին.
9. ↑  Մենդելյան ժառանգում (OMIM) LEBER OPTIC ATROPHY -535000
10. ↑  Man PY, Griffiths PG, Brown DT, Howell N, Turnbull DM, Chinnery PF (February 2003). «The Epidemiology of Leber Hereditary Optic Neuropathy in the North East of England». *Am. J. Hum. Genet*. **72** (2): 333–9. doi:10.1086/346066. PMC 379226. PMID 12518276.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
11. ↑  Puomila A, Hamalainen P, Kivioja S; և այլք: (October 2007). «Epidemiology and penetrance of Leber hereditary optic neuropathy in Finland». *Eur. J. Hum. Genet*. **15** (10): 1079–89. doi:10.1038/sj.ejhg.5201828. PMID 17406640. `{{cite journal}}`: Explicit use of et al. in: `|author=` (օգնություն)CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
12. ↑  Laberge AM, Jomphe M, Houde L; և այլք: (2005). «A "Fille du Roy" Introduced the T14484C Leber Hereditary Optic Neuropathy Mutation in French Canadians». *Am. J. Hum. Genet*. **77** (2): 313–7. doi:10.1086/432491. PMC 1224533. PMID 15954041. `{{cite journal}}`: Explicit use of et al. in: `|author=` (օգնություն)CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
13. ↑  Hudson G, Carelli V, Horvath R, Zeviani M, Smeets HJ, Chinnery PF (2007). «X-Inactivation patterns in females harboring mtDNA mutations that cause Leber hereditary optic neuropathy». *Mol. Vis*. **13**: 2339–43. PMID 18199976.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
14. ↑  Hudson G, Keers S, Yu Wai Man P; և այլք: (December 2005). «Identification of an X-Chromosomal Locus and Haplotype Modulating the Phenotype of a Mitochondrial DNA Disorder». *Am. J. Hum. Genet*. **77** (6): 1086–91. doi:10.1086/498176. PMC 1285165. PMID 16380918. `{{cite journal}}`: Explicit use of et al. in: `|author=` (օգնություն)CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
15. ↑  Chinnery PF, Andrews RM, Turnbull DM, Howell NN (January 2001). «Leber hereditary optic neuropathy: Does heteroplasmy influence the inheritance and expression of the G11778A mitochondrial DNA mutation?». *Am. J. Med. Genet*. **98** (3): 235–43. doi:10.1002/1096-8628(20010122)98:3<235::AID-AJMG1086>3.0.CO;2-O. PMID 11169561.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
16. ↑  Hudson G, Carelli V, Spruijt L; և այլք: (August 2007). «Clinical Expression of Leber Hereditary Optic Neuropathy Is Affected by the Mitochondrial DNA-Haplogroup Background». *Am. J. Hum. Genet*. **81** (2): 228–33. doi:10.1086/519394. PMC 1950812. PMID 17668373. `{{cite journal}}`: Explicit use of et al. in: `|author=` (օգնություն)CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
17. ↑  Hoegger MJ, Lieven CJ, Levin LA (2008). «Differential production of superoxide by neuronal mitochondria». *BMC Neurosci*. **9**: 4. doi:10.1186/1471-2202-9-4. PMC 2266764. PMID 18182110.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link) CS1 սպաս․ չպիտակված ազատ DOI (link)
18. ↑  GeneTests LHON search
19. ↑  Carelli V, Ross-Cisneros FN, Sadun AA (January 2004). «Mitochondrial dysfunction as a cause of optic neuropathies». *Prog Retin Eye Res*. **23** (1): 53–89. doi:10.1016/j.preteyeres.2003.10.003. PMID 14766317.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
20. ↑  Katz, Jason; Patel, Chetan (2006). *Parkland Manual of Inpatient Medicine*. Dallas, TX: FA Davis. էջ 903.
21. ↑  Կաղապար:Cite pmid
22. ↑  «Sadun,A et al. «EPI-743 alters the natural history of progression of Leber hereditary optic neuropathy». AOS meeting. May 2011» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2011 թ․ սեպտեմբերի 4-ին. Վերցված է 2016 թ․ դեկտեմբերի 28-ին.
23. ↑  Newman NJ, Biousse V, David R; և այլք: (September 2005). «Prophylaxis for second eye involvement in leber hereditary optic neuropathy: an open-labeled, nonrandomized multicenter trial of topical brimonidine purite». *Am. J. Ophthalmol*. **140** (3): 407–15. doi:10.1016/j.ajo.2005.03.058. PMID 16083844. `{{cite journal}}`: Explicit use of et al. in: `|author=` (օգնություն)CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
24. ↑  Haroon MF, Fatima A, Scholer S; և այլք: (2007). «Minocycline, a possible neuroprotective agent in Leber's hereditary optic neuropathy (LHON): Studies of cybrid cells bearing 11778 mutation». *Neurobiol Dis*. **28** (3): 237–50. doi:10.1016/j.nbd.2007.07.021. PMID 17822909. `{{cite journal}}`: Explicit use of et al. in: `|author=` (օգնություն)CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
25. ↑  Clinical Curcurmin trial recruiting at ClinicalTrials.nlm.nih.gov Արխիվացված 2009-02-13 Wayback Machine
26. ↑  «Wisconsin near infrared trial». Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ մայիսի 15-ին. Վերցված է 2016 թ․ դեկտեմբերի 28-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Yu-Wai-Man P, Chinnery P (2011) Leber Hereditary Optic Neuropathy. GeneReviews
* Kerrison JB, Newman NJ (1997). «Clinical spectrum of Leber's hereditary optic neuropathy» (IFOND reprints). *Clin. Neurosci*. **4** (5): 295–301. PMID 9292259.
* Carelli V, Ross-Cisneros FN, Sadun AA (January 2004). «Mitochondrial dysfunction as a cause of optic neuropathies». *Prog Retin Eye Res*. **23** (1): 53–89. doi:10.1016/j.preteyeres.2003.10.003. PMID 14766317.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
* LHONsociety.org a Charity Registered with the Charity Commission for England & Wales number 1157206 — The LHON Society was established by the Trustees to create a home for those in the British Isles affected by and with an interest in, LHON. Our aspiration is that through the LHON Society you have access to:
* Shared experiences of those living with LHON and their families
* Sources of practical and emotional support
* Up-to-date information on practical innovation and scientific progress into LHON

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Լեբերի ժառանգական տեսողական նեյրոպատիա» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | ՀՄԴ-9 · ՀՄԴ-10-ԿՄ · ՀՄԴ-10-ԿՄ · DiseasesDB · KEGG · NCI Thesaurus  · OMIM |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | MESH ID |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Disease Ontology · Microsoft: 2777056713, 2909991129 |

 |