recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Նապոլեոն Լյուդովիկ Բոնապարտ** (ֆր.՝ Napoleon Louis Bonaparte հոկտեմբերի 11, 1804(1804-10-11), Փարիզ - մարտի 17, 1831(1831-03-17), Ֆորլի, Էմիլիա Ռոմանիա), Բերգի մեծ դուքսը 1809-1813 թվականներին, 1810 թվականին՝ Հոլանդիայի թագավորը, Նիդերլանդների թագավոր Լյուդովիկ Բոնապարտի և Հորտենսիա Բոնապարտի երկրորդ որդին։ Հոր կողմից նա Նապոլեոն Բոնապարտի եղբորորդին էր, իսկ մոր կողմից՝ Նապոլեոնի կնոջ՝ Ժոզեֆին դը Բոհարնեի թոռն էր։

Կենսագրություն
--------------

1807 թվականին մահացավ Նապոլեոն Լյուդովիկի ավագ եղբայրը՝ Նապոլեոն Չարլզը, և նա, լինելով ընդամենը չորս տարեկան երեխա, դարձավ Նիդերլանդների գահի ժառանգորդը։ Քանի որ Նապոլեոն Բոնապարտն այդ ժամանակ երեխա չուներ, և Նապոլեոն Լուդովիկը, պարզվեց, որ նրա ավագ եղբոր որդին էր, դարձավ Ֆրանսիական կայսրության գահի պոտենցիալ ժառանգորդ (այս հնարավորություն ի չիք դարձավ 1811 թվականի մարտի 20-ին, երբ Նապոլեոն Բոնապարտի որդին՝ Նապոլեոն II-ը, լույս աշխարհ եկավ)։ 1809 թվականին Նապոլեոն Բոնապարտը Նապոլեոն Լյուդովիկին շնորհեց «Բերգի մեծ դուքս» տիտղոսը, որը Նապոլեոն Լյուդովիկը կրեց մինչև 1813 թվականը։

1810 թվականին Նապոլեոնը, դժգոհ լինելով իր եղբորից, որը վարում էր իր սեփական քաղաքականությունը և ձգտում էր պաշտպանել հոլանդացիների շահերը, ստիպեց Լյուդովիկ Բոնապարտին հրաժարվել գահից՝ հօգուտ Նապոլեոն Լյուդովիկի, իսկ մի քանի օր անց հայտարարեց ամբողջ Հոլանդիան Ֆրանսիային անեքսիա ենթարկելու մասին։ Այսպիսով, մի քանի օր Նապոլեոն Լյուդովիկը պաշտոնապես Հոլանդիայի թագավորն էր։

Երբ 1815 թվականին Վաթեռլոյի ճակատամարտից հետո Բուրբոնները կրկին իշխանության եկան Ֆրանսիայում, Նապոլեոն Լյուդովիկը աքսորվեց։ Նա իր կրտսեր եղբոր՝ Լյուդովիկ Նապոլեոն Բոնապարտի հետ հաստատվել է Իտալիայում։ Նրանք լիբերալ հայացքներ ունեին և միավորվել էին Կարբոնարներին, որոնք կռվում էին Հյուսիսային Իտալիան վերահսկող ավստրիացիների դեմ։ 1831 թվականի մարտի 17-ին Կարբոնարների հալածանքների հետ կապված Իտալիայից փախուստի ժամանակ Նապոլեոն Լյուդովիկը կարմրուկից մահացավ Ֆոռլի քաղաքում (Պապական մարզ)։ Հուղարկավորվել է Ֆրանսիայի Սեն Լյո լա Ֆորե քաղաքում։

1808 թվականի սեպտեմբերի 25-ին պարգևատրվել է Սուրբ Անդրեաս առաքյալի շքանշանով։

Ընտանիք
-------

Նապոլեոն Լյուդովիկ Բոնապարտը ամուսնացած էր իր զարմուհու՝ Ժոզեֆ Բոնապարտի (Նապոլեոն Բոնապարտի ավագ եղբայր) դստեր՝ Շառլոտա Նապոլեոնի հետ։ Նրանք երեխաներ չունեին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Lundy D. R.* The Peerage
2. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
3. 1 2  *Pas L. v.* Genealogics — 2003.
4. ↑  *Fenton Bresler* Napoleon III: A Life. — HarperCollins, 1999. — С. 94—95. — 498 с. — ISBN 9780002557870
5. ↑  *Карабанов П. Ф.* Списки замечательных лиц русских / [Доп.: П. В. Долгоруков]. — М.: Унив. тип. 1860. — 112 с. — (Из 1-й кн. «Чтений в О-ве истории и древностей рос. при Моск. ун-те. 1860»)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Լյուդովիկոս II Հոլանդացու մասին հոդվածը Find a Grave կայքում (անգլ.)
**Կարի** (ճապ.՝ カレー, カレーライス), շատ հայտնի ճապոնական ուտեստ, պատրաստվում է մսից և կարի սոուսով բրնձից ։ Հնդկական կարիից տարբերվում է նրանով, որ այս՝ ճապոնական տեսակը ավելի կծու է։

Ճապոնիայում կարին հայտնվել է Մեձիի դարաշրջանում (1868—1912)։ Այդ ժամանակ Հնդկաստանը Բրիտանիական կայսրության վարչական վերահսկողութան տակ էր գտնվում, դրա համար Ճապոնիայում արևմտյան ճաշատեսակ, այլ ոչ թե ասիական։

Հիմնական տարբերությունը ճապոնական և հնդկական կարիների մեջ սոուսն է։ Այն ժամանակ հնդկական կարին պատրաստվում էր համեմունքներով (չաման, սամիթ, համեմ), իսկ ճապոնական տեսակը նույնպես պարունակում էր համեմունքներ, սակայն տեսքը կեղծելու համար (թելանման շագանակագույն սուս), օրինակ՝ օսլա, սննդային ներկանյութ։ Հետևաբար, ճապոնական կարին ավելի նման է եվրոպական շագանակագույն սոուսին, քան հնդկական դասական կարիին։

Կարին մատուցվում է ռեստորաններում, խանութներում վաճառվում է կիսաֆաբրիկատի տեսքով։

Ճապոնական կարիի տեսակները
-------------------------

* *Կացու–կարի*. Կարի սոուսով տապակած փշրանքներով ուտեստ։
* *Կարի–պան*. Հիշեցնում է կարիով լցոնած կարկանդակ։
* *Կարի–ապուր, կարի–ռամեն, կարի–ուդոն*. Կարի սոուսով ապուր։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ճապոնական կարիի բաղադրատոմս (ռուս.)
**Breezeblocks**, երգ բրիտանական ալտերնատիվ ինդի ռոք խումբ Alt-J-ի կողմից իրենց առաջին An Awesome Wave ալբոմից։ Երգը՝ որպես ալբոմի երկրորդ սինգլ, թողարկվել է 2012 թվականի մայիսի 18-ին։ Երգը գրել են Ջո Նյումանը, Թոմ Գրինը, Մուրադ Մերալին, իսկ պրոդյուսեր է հանդես եկել Չառլի Անդրյուն։

Տեսահոլովակ
-----------

Տեսահոլովակի ռեժիսորն է եղել Էլիս Բահլը, իսկ դերասաններ են եղել Ջոնաթան Դյուերը, Ջեսիկա ԴիՋիովաննին և Էլեանոր Պիենտան։ Դա խմբի առաջին տեսահոլովակն էր և այն ստեղծվել էր երգի թողարկմանն ուղեկցելու համար։ Տեսահոլովակն ընդգրկում է երկու մարդկանց բուռն թռիչքը ինքնաթիռով, որոնցից մեկը հարվածում է մյուսին։ Տեսահոլովակը հայտնվել է խմբի յութուբյան պաշտոնական էջում 2012 թվականի մարտի 23-ին։ Տեսահոլովակը շահել է լավագույն ալտերնատիվ մրցանակ Մեծ Բրիտանիայի երաժշտական մրցանակաբաշխության ժամանակ՝ 2012 թվականի նոյեմբերի 8-ին։

Երգացանկ
--------

| 
7" single |
| --- |
| # | Անվանում | Տևողություն |
| 1. | «Breezeblocks»   | 3:47 |
| 2. | «Tom Vek's Remix»   | 3:59 |

Կազմ
----

* Գլխավոր վոկալիստ՝ Alt J(∆)
* Պրոդյուսեր՝ Չառլի Էնդրյու
* Բառեր՝ Ջո Նյուման, Գաս Անգեր-Համիլթոն, Գցիյամ Սեյնսբորի, Թոմ Գրին
* Լեյբլ՝ Infectious Music

Վարկանշային աղյուսակներ
-----------------------

| Վարկանշային աղյուսակ | Հորիզոնական |
| --- | --- |
| Ավստրալիա Ավստրալիա | 41 |
| Մեծ Բրիտանիա Մեծ Բրիտանիա | 75 |
| Մեծ Բրիտանիա Մեծ Բրիտանիա, վարկանշային աղյուսակների պաշտանական կազմակերպություն | 6 |
| Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ | 21 |
| Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ | 16 |
| Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ | 26 |
| Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ | 9 |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Յութուբյան տեսահոլովակը

Արտաքին հղումներ
----------------

* Երգի բառերը MetroLyrics-ում Archived 2015-09-21 at the Wayback Machine.
**Գրեյս Բեդելլ** (անգլ.՝ Grace Greenwood Bedell, նոյեմբերի 4, 1848(1848-11-04), Նյու Յորք, Նյու Յորք, ԱՄՆ - նոյեմբերի 2, 1936(1936-11-02), Կանզաս, ԱՄՆ), ամերիկուհի, ով տասնմեկ տարեկան հասակում նամակ է գրել Միացյալ Նահանգների նախագահ Աբրահամ Լինկոլնին և հանդիպում ունեցել նրա հետ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է նոյեմբերի 4-ին 1848 թվականին՝ Նյու Յորքում։ Նա ուներ երկու քույր՝ Էլիս և Հելեն։

Նամակագրությունը Լինքոլնի հետ
-----------------------------

Նա Լինքոլնին ուղղված նամակում խնդրել էր մորուք թողնել, որպեսզի նրա արտաքին տեսքը էլ ավելի տպավորիչ դառնար։ Ի պատասխան նամակին հոկտեմբերի 19-ին 1860 թվականին, Լինքոլնը չի խոստանում ամբողջությամբ կատարել նրա խնդրանքը, բայց չմերժելու համար՝ մեկ ամիս թողնում է։ Շրջագայելով Ամերիկայով մեկ՝ նախագահի ընտրություններից հետո Լինքոլնը այցելում է այն քաղաքը, որտեղ ապրում էր Գրեյսը, գտնում նրան և ասում, որ պարտական է նրան իր ներկայացուցչական մորուքի համար։ Այս մասին փետրվարի 19-ին, 1861 թվականին հայտնում է New York թերթը։ Իսկ 1878 թ.-ին Westfield թերթում Գրեյս Բեդելլ-Բիլլինգսը մի ամերիկացու հուշեց նամակ գրել նախագահին։ Գրեյս Բիդելլի օրիգինալ նամակը պահվում է Burton Historical Collection գրադարանում։ 2007 թվականին հետազոտողների կողմից հայտնաբերվեց ևս մեկ նամակ հասցեագրված Լինքոլնին, որտեղ նամակագիրը խնդրում էր նախագահին օգնել իր ծնողներին՝ ֆինանսական խնդիրները լուծելու համար։

Անձնական կյանք
--------------

Գրեյսը ամուսնացավ Միացյալ Նահանգների քաղաքացիական պատերազմի մասնակից, սերժանտ Ջորջ Նյուտոն Բիլինգսի (անգլ.՝ George Newton Billings) հետ, երբ 17 տարեկան էր, հետո նրանք տեղափոխվեցին Կանզաս նահանգի Դելֆոս քաղաք։ Գրեյսը մահացավ 1936 թվականի նոյեմբերի 2-ին՝ Դելֆոսում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Find A Grave — 1996.
2. 1 2 3  ABRAHAM LINCOLN’S BEARD: THE IDEA OF AN 11-YEAR-OLD GIRL (անգլ.)
3. ↑  Grace Bedell’s Letter to Lincoln (անգլ.)
4. ↑  Letter to Grace Bedell (անգլ.)
5. ↑  Burton Historical Collection Archived 2015-01-12 at the Wayback Machine. (անգլ.)

Արտաքին հղումներ
----------------

* The Advice of a Little Girl (անգլ.)
* Plains Folk: President’s Day (անգլ.)
* Елизавета Муромская — «Как стать президентом, или История Грейс Беделл»
**Գյուղացի տիկին** (թուրքերեն՝ Hanım Köylü), թուրքական հեռուստասերիալ, որը ցուցադրվել է Star TV-ի եթերում 2016 թվականի ապրիլի 23-ից մինչև 2016 թվականի օգոստոսի 1-ը։ Գլխավոր դերերում հանդես են գալիս Յուսուֆ Չիմը, Գյուլսիմ Իլհան Ալին և Մեհմետ Օզգյուր։ Հեռուստասերիալի պրոդյուսերը Ֆարուք Թուրղութն է, իսկ ռեժիսորը՝ Մուստաֆա Շեվքի Դողանը։ Հեռուստասերիալը բաղկացած է 13 սերիաներից, յուրաքանչյուր սերիան մոտ 120 րոպե։ Նկարահանումները տեղի են ունեցել Մարմարիսում, Մուղլայում և Ստամբուլում։

Սյուժե
------

Հեռուստասերիալի իրադարձությունները կատարվում են մի գյուղում, որը ավանդույթներով և սովորույթներով տարբերվում է մնացած գյուղերից։ Գյուղի բնակիչները այնքան են կապված միմյանց հետ, որ եթե ամուսնացնեն իրենց որդիներին և դստրերին, չեն թողնի նրանց դուրս գալ գյուղի տարածքից։ Եվ հենց սա է գլխավոր հերոսի խնդիրը։ Հիմնական խնդիրը, որը չի թողնում Ֆերիտին (Յուսուֆ Չիմ) ամուսնանալ Գյուլի հետ, այն փաստն է, որ նրանք տարբեր գյուղերից են։ Նա կփորձի պայքարել իր սիրո համար՝ ձևացնելով, թե ինքը նույնպես այդ գյուղից է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք |

 |
**Գյուղացիական (ֆերմերային) տնտեսություն** (ԳՖՏ), ձեռնարկատիրական գործունեության տեսակ Ռուսաստանում, որն անմիջականորեն կապված է գյուղատնտեսության հետ։

Նկարագրություն
--------------

Գյուղացիական (ֆերմերային) տնտեսությունը քաղաքացիների միավորում է, որոնք համատեղ սեփականություն ունեն և իրականացնում են արտադրական կամ այլ տնտեսական գործունեություն։ Գյուղացիական տնտեսության պետական գրանցումից հետո նրա ղեկավարը համարվում է անհատ ձեռներեց՝ ագարակատերը։ Ֆերմերային տնտեսության գույքը պատկանում է նրա անդամներին սեփականության իրավունքով։

Գյուղացիական (ֆերմերային) տնտեսությունն ինքնին մասնավոր իրավաբանական անձ է, բայց քաղաքացիները, որոնք գյուղատնտեսության վերաբերյալ համաձայնագրի հիման վրա համատեղ գործունեություն են իրականացնում, իրավունք ունեն ստեղծել իրավաբանական անձ` գյուղացիական (ֆերմերային) տնտեսություն։

Համաձայն Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիական օրենսգրքի` գյուղացիական (ֆերմերային) տնտեսությունը, որը ստեղծվում է որպես իրավաբանական անձ, քաղաքացիների կամավոր միավորում է՝ հիմնված համատեղ անդամակցության կամ գյուղատնտեսության ոլորտում այլ տնտեսական գործունեության վրա։ Այն հիմնված է նրանց անձնական մասնակցության և գյուղացիական (ֆերմերային) տնտեսության անդամների գույքային ներդրումների միավորման վրա։

Թիվ FZ-74 դաշնային օրենքի 19-րդ հոդվածի 1-ին կետը թվարկում է գյուղատնտեսական գործունեության հիմնական տեսակները՝ գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրություն և վերամշակում, ինչպես նաև փոխադրում, սեփական արտադրության գյուղատնտեսական արտադրանքի պահեստավորում և վաճառք։

Ռուսաստանի ժամանակակից պատմության մեջ առաջին գյուղացիական (ֆերմերային) տնտեսությունները հայտնվել են մինչև ԽՍՀՄ-ի փլուզումը՝ 1989 թվականին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ст. 86.1 Гражданский кодекс (ГК РФ) N 51-ФЗ от 30.11.1994 (с изм.и доп. от 28.03.2017)
2. ↑  «Федеральный закон «О крестьянском (фермерском) хозяйстве» от 11.06.2003 N 74-ФЗ (с изм. и доп. от 23.06.2014)»։ *www.consultant.ru* (ռուսերեն)
**«Սալմա Յա Սալամա»** (արաբ․՝ سالمة يا سلامة‎‎), եգիպտական հայտնի երգ։

Պատմություն
-----------

Երգը 1919 թվականին գրել է եգիպտացի երգահան Սայիդ Դարվիշը եգիպտացի բանաստեղծ Բադի Հարիի բանաստեղծության հիման վրա Qulu lu պիեսի համար։ Երգը դարձել է այն առաջիններից, որոնք խթանել են ժամանակակից եգիպտական երաժշտության զարգացումը, քանի որ երգը նվիրված է սովորական ժողովրդին, այլ ոչ թե վերնախավին։ Այդ պատճառով «Սալմա Յա Սալամա» երգը մեծ ջերմությամբ է ընդունվել եգիպտոսցիների կողմից։ Երգի անվանման այլ տարբերակն է՝ «Ալ-Ումալ վա ալ-Սուլթա», թարգմանաբար՝ «Աշխատավորները և բրիտանական իշխանությունը»։ Երգը պատմում է հայրենիքի և սեփական տան կարոտի, աղքատ և հարուստ կյանքից բավականություն ստանալու մասին, մարդու բացառիկ որակների մասին՝ պատերազմի և խաղաղ կյանքի ժամանակ։

Կատարողներ
----------

### Դալիդա

Ֆրանսիացի երգչուհի Դալիդան 1977 թվականի մարտին ներկայացրել է այս երգի սեփական վարկածը՝ կատարելով արաբերենի եգիպտական բարբառով և ֆրանսերենով։ Երգում խոսվում էր անապատում թափառող և դրախտի այգու միրաժ տեսնող մարդու մասին։ 1976 թվականին ձայնագրվել է նույնանուն ալբոմը «Սալմա Յա Սալամա» և այլ երգերով։ Այս երգը դարձել է ազգային երաժշտության առաջին հիթերից, որոնք ձայնագրվել են հինգ լեզուներով (արաբերենի եգիպտական բարբառ, ֆրանսերեն, իտալերեն, գերմաներեն և իսպաներեն)։ Երգը մեծ հաջողություն ուներ արաբական աշխարհից դուրս։

### Ուրիշներ

20-րդ դարում երգը բազմիցս կատարել և ձևափոխել են տարբեր երգիչներ՝ Վարվառան, Հայֆա Վահբին, Շանթալ Շամանդին, Ժան Միշել Ժարը, Զիյնեթ Սալին, Կրումը՝ Միրոսլավ Կոստադինովի հետ համատեղ, «Twins» երկյակը, «Փայտե խաչի փոքրիկ երգիչները» և ուրիշներ։

Հետաքրքրաշարժ փաստեր
--------------------

Եգիպտոսում երգի «Salma ya salama, Ruhna we gayna bil-salama» կրկներգը դարձել է տեղական առօրյա մշակույթի անքակտելի մասը (օրինակ, այն երգում են դպրոցական էքսկուրսիայից վերադարձող եգիպտացի դպրոցականները)։

1977 թվականի նոյեմբերին «Սալմա Յա Սալամա» երգը կատարել է ընդունող կողմը Եգիպտոսի նախագահ Անվար Սադաթի Երուսաղեմ կատարած պատմական այցի ժամանակ, որը հիմք է դրել Եգիպտոսի և Իսրայելի միջև պատերազմի ավարտին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Fahmy, 2011, էջ 205
2. ↑  Khalil, 2011, էջ 528
3. 1 2  McKinney, 2013, էջ 31
4. ↑  «Salma Ya Salama - PCCB» (ֆրանսերեն)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Դալիդայի պաշտոնական կայքը
|  |
| --- |
| **Էպիպոգիում անտերև** |
| Էպիպոգիում անտերևԷպիպոգիում անտերև |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Կարգ** | Ծնեբեկածաղկավորներ (Asparagales) |
| **Ընտանիք** | Խոլորձազգիներ (Orchidaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Էպիդենդրայիններ (Epidendroideae) |
| **Տրիբա** | *Nervilieae* |
| **Ենթատրիբա** | *Epipogiinae* |
| **Ցեղ** | Էպիպոգիում *(Epipogium)* |
| **Տեսակ** | **Էպիպոգիում անտերև** *(E. aphyllum)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Epipogium aphyllum***Sw. 1814 |

**Էպիպոգիում անտերև** (լատ.՝ Epipogium aphyllum), խոլորձազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս, որը գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

10-20 սմ բարձրությամբ բազմամյա օբլիգատ միկոտրոֆ առանց քլորոֆիլի խոտաբույս է։ Կոճղարմատը կարճ է, մսալի, կորալանման բարակ ստոլոներով։ Ծաղկակիր ընձյուղները մերկ են և հաստ։ Ողկույզը սկզբում ներքև թեքված է, իսկ հետագայում՝ ուղիղ։ Ծաղիկները դեղնավուն են և հոտավետ։ Խթանը հաստ է, բութ, բաց-մանուշակագույն։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում աճում է Իջևանի (Դիլիջանի շրջակայք) և Լոռու (Ստեփանավանի շրջակայք) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Տեսակը տարածված է ամբողջ Եվրասիայում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ծովի մակարդակից 1300-1700 մ բարձրությունների վրա, միջին լեռնային գոտում, ստվերոտ անտառներում և հումուսով հարուստ հողերի վրա։ Ծաղկում է հուլիս-օգոստոս ամիսներին, պտղաբերում` հոկտեմբերին։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս է։ Ընդգրկված է CITES–ի կոնվենցիայի հավելվածում։ Ընդգրկված չէ Բեռնի կոնվենցիայի հավելվածում։

Պոպուլյացիաներից մեկ մասը պահպանվում է «Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2781197758 |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Epipogium aphyllum
* ARKive: epipogium-aphyllum
* BioLib: 42111
* EoL: 1098515
* EPPO: EGMAP
* EUNIS: 189630
* FoC: 200028660
* GBIF: 2849252
* iNaturalist: 366363
* IPNI: 633401-1
* NBN: NBNSYS0000002295
* NCBI: 449980
* PalDat: Epipogium\_aphyllum
* PFI: 8251
* Plant List: kew-70443
* Plazi: FDECA885-810A-AC43-12F7-4A68ACB33B5E
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:633401-1
* Species+: 18257
* Tropicos: 23500755
* WCSP: 70443

 |

 |
|  |
| --- |
| **Քունջութ** |
| ՔունջութՔունջութ |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Խուլեղինջածաղկավորներ (Lamiales) |
| **Ընտանիք** | Ջութազգիներ (Pedaliaceae) |
| **Ցեղ** | Քնջութ *(Sesamum)* |
| **Տեսակ** | **Քունջութ** *(S. indicum)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Sesamum indicum***L. 1753 |

**Քունջութ** (Sesame), սեզամ, քունջութազգիների ընտանիքի միամյա և բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։

Տեսակներ
--------

Հայտնի է 35 տեսակ։ Մշակվել է հիմնականում հնդկական Քունջութ՝ սուսամը (s․ indicum), որն ունի 2 ենթատեսակ։

Կառուցվածք
----------

Միամյա բույս է, 1-2 մ բարձրությամբ, ճյուղավոր, կանգուն ցողունով, թավոտ, տերևները կոթունավոր են, մեկ բույսի սահմանում ըստ ձևի խիստ տարբեր՝ նշտարաձև կամ կտրտված, ծաղիկները՝ խոշոր (4 սմ), վարդագույն, մանուշակագույն կամ սպիտակ։ Պտուղը տուփիկ է, 3-5 սմ երկարությամբ, հիմնականում 4 բնանի։

Սերմ
----

Սերմերը տափակ են, ձվաձև։ Քունջութը լուսասեր, ջերմասեր, խոնավասեր բույս է։ Քունջութի սերմերը պարունակում են 50–65% յուղ, մինչև 24% սպիտակուցներ, քուսպը՝ համապատասխանաբար՝ 10% և 40%։ Քուսպն արժեքավոր կեր է։

Հայրենիք
--------

Քունջութի հայրենիքը Աֆրիկան է։ Հայաստանում հայտնի է եղել «կնճութ», «կնջիթ» և «կանճութ» անուններով։ ԽՍՀՄ–ում քունջութ մշակվում է փոքր տարածություններով Թուրքմենիայում, Ուզբեկստանում, Ադրբեջանում, Կրասնոդարի երկրամասում։

Պատկերասրահ
-----------

* Քունջութի ծաղիկըՔունջութի ծաղիկը
* Մեծացված պատկեր՝ սպիտակ քունջութՄեծացված պատկեր՝ սպիտակ քունջութ
* Քունջութի ձեթՔունջութի ձեթ
* Հացի ձողիկներ քունջութի սերմերովՀացի ձողիկներ քունջութի սերմերով
* Քուջութից քաղցր տորթՔուջութից քաղցր տորթ

Արտաքին հղումներ
----------------

* Քունջութ․ օգտակար և վնասակար հատկությունները

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 12, էջ 501)։*  |
Պատվանդամի վրա փորգրված է «Նումեն Օգոստոս»։ Այն հայտնաբերվել է իսպանական Տառակո քաղաքում և օգտագործվել է թատրոնում բեմականցվող ներակայցումներից առաջ անցկացվող ծիսական արարողությունների ժամանակ
**Նումեն** (լատ.՝ Numen,numina (հոգնակին)), լատիներեն լեզվում աստվածային ներկայությունը բնութագրող եզրույթ։ Վերգիլիոսը օգտագործում էր «նումեն» բառը Յուպիտերի աստվածային կամքը և հրամանները ներկայացնելու համար։ Երբեմն այն ուղղակիորեն խորհրդանշում էր աստվածությունը՝ հատկապես նրա ուժը և հզորությունը ընդգծելու անհրաժեշտության դեպքում։ Պատմական աղբյուրներում այն սկսում է օգտագործվել մ.թ.ա. 2֊րդ դարից սկսած։ Որպես գործածական գոյակական՝ այն կիրառվում էր հրաման արձակող կայսրի գլխի հաստատական շարժումը բնորոշելու համար։ «Նումեն» բառը հավասարպես կարող էր ծառայել որպես կայսեր անձը ներկայացնող գոյական։ Այդ ավանդույթը արմատավորվում է Հռոմում Օկտավիանոս կայսեր իշխանության օրոք, ով իրեն աստված և աստվածների հետնորդ էր հռչակում։

«Նումեն» եզրույթի երկիմաստությունը
----------------------------------

Օվիդիուսը աստվածների և աստվածուհիների մասին պատմող իր ավանդական «Կերպարանափոխությունները» (լատ.՝ Metamorphoses) ստեղծագործությունում «նումեն» բառը օգտագործվում էր ինչպես անձանց, այնպես էլ անդեմ երևույթները բնութագրելու համար։ Օվիդիոսի մոտ հստակ չի բացահայտվում «նումեն» բառի գործածական նշանակությունը։ Այն հանդիսանում էր հերոսական կամքը բնութագրող հատկանիշ և դրա հետ մեկտեղ մարմանորում էր արտաքին և անկողմնակալ աստվածային ազդեցությունը, որը առասպելական աշխարհում հերոսի կամքից անկախ էր գործում։ «Կերպարանափոխությունների» թարգմանություններում հաճախակի է խեղաթյուրվում լատիներեն «նումեն» բառի իմաստը։ Դա պայմանավորված է մասնագետների մոտ հռոմեական կրոնի մասին ունեցած տեղեկությունների պակասով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հռոմեկանա կրոնը, Բրիտանիկա
2. ↑  հնադարյան նումենը(չաշխատող հղում)
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Վեդի (այլ կիրառումներ)

**Վեդին**, *Վադա, Վեդիի ջուր, Վետե, Վետի, Ուրծաձոր, Ուրծաձորի գետ*, գետ Հայաստանի Արարատի մարզում՝ Արաքսի ձախակողմյան վտակն է։ Սկիզբ է առնում Գեղամա լեռնաշղթայի ծայր հարավում ընկած Մանկունք լեռնագագաթի հարավարևելյան լանջերի՝ մոտ 2700 մ բարձրություններից։ Հոսքի ընդհանուր ուղղությունը հարավարևմտյան է։ Վերին հոսանքում գետն ունի լեռնային բնույթ։ Ստորին հոսանքում անցնում է Արարատյան հարթավայրով ու թափվում Արաքսը Եղեգնավան գյուղից մոտ 2 կմ հարավ՝ ծովի մակարդակից մոտ 810 մ բարձրության վրա։ Ակունքի մոտավոր աշխարհագրական կոորդինատներն են հս.լ. 40°00՛30՛՛ արլ.ե.45°04՛44՛՛, գետաբերանինը՝ հս.լ.39°49՛21՛՛ արլ.ե. 44°37՛15՛՛։ Վեդիի երկարությունը 58 կմ է, ջրահավաք ավազանի մակերեսը 633 կմ², որի մի մասը մտնում է Խոսրովի անտառ արգելոցի մեջ։ Խոշոր վտակներից են Մանկունքը, Սպիտակաջուր , Խոսրովը, Շաղափը ու Կոտուցը (Կետուզչայ) (վտակները ներկայացված են ըստ Վեդիի մեջ թափվելու հերթականության)։ Ջրի միջին տարեկան ծախսը մոտ 2,3 մ³/վրկ է, հոսքը՝ մոտ 72 միլիոն մ³։ Սնումը հիմնականում հալոցքային (47%), ստորերկրյա (42%) ու անձրևային է։ Հորդանում է մարտից մինչև հունիս, որի ընթացքում ձևավորվում է տարեկան հոսքի 70%-ը։ Ջուրը օգտագործվում է գյուղատնտեսական նպատակներով։ Սակավաջուր տարիներին ու ոռոգման շրջանում գետը հաճախ Արաքսին չի հասնում։

«Խորհրդային Հայաստան» օրաթերթում, վրիպակով գետը կոչված է *Բեդիչայ*։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  GEOnet Names Server — 2018.
2. ↑  Հայաստանի Հանրապետության Ֆիզիկաաշխարհագրական օբյեկտների համառոտ տեղեկատու-բառարան, Երևան, «Գեոդեզիայի և քարտեզագրության կենտրոն ՊՈԱԿ», 2007, էջ 119 — 150 էջ։
3. ↑  Հովհաննես Այվազյան (գլխավոր խմբագիր-տնօրեն) և ուրիշներ, Հայաստանի բնաշխարհ (հանրագիտարան), Երևան, «Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն», 2006, էջ 171 — 692 էջ. — 3500 հատ, ISBN 5-89700-029-8։
4. ↑  Հակոբյան Թ. Խ. Մելիք-Բախշյան Ստ. Տ. Բարսեղյան Հ. Խ. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 2 [Դ-Կ] (խմբ. Մանուկյան Լ. Գ.), Երևան, «Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն», 1986, էջ 640 — 992 էջ։


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 357)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Աֆղանցիներ կամավորական ջոկատ (այլ կիրառումներ)

**Աֆղանցիներ կամավորական ջոկատ**, կազմավորվել է 1989 թվականին, Երևանում՝ Աֆղանստանում ԽՍՀՄ ռազմական գործողություններին մասնակցած հատուկ նշանակության զորամասերում ծառայած հայ զինվորականներից՝ Նվեր Չախոյանի և Գ. Հարությունյանի նախաձեռնությամբ։ Ունեցել է շտաբ և հատուկ համազգեստ (դեսանտային)։ 1993 թվականին լուծարվել է. ջոկատի որոշ ազատամարտիկներ ներգրավվել են Հայաստանի պաշտպանության նախարարության և այլ ուժային կառույցներում։ 1989-1994 թվականներին ջոկատը և Հայաստանի զինված ուժերի կառույցներում ներգրավված ազատամարտիկները մասնակցել են Հայաստանի Գորիսի (Կոռնիձոր, Տեղ, Շուռնուխ, Խնձորեսկ), Մեղրիի (Նյուվադի), Նոյեմբերյանի (Ոսկեպար, Կիրանց), Վարդենիսի (Սոթք), Եղեգնաձորի (Խաչիկ) և Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի (Կիչան, Վաղուհաս, Չլդրան), Շահումյանի (Բուզլուխ, Էրքեջ, Մանաշիդ), Ասկերանի (Սղնախ, Չանախչի), Շուշիի շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Մարտական տարբեր գործողությունների ժամանակ հրամանատարներ են եղել Ն. Չախոյանը (գլխավոր հրամանատար), Ա. Հարությունյանը, Վ. Ղարսոյանը։ Ջոկատից զոհվել է 4 ազատամարտիկ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ (1988—1994) հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո ։*  |
**Մատեյ Ղիկա** (ռումիներեն՝ Matei Ghica, 1728 - փետրվարի 8 (19), 1756), մոլդովացի պետական գործիչ, ֆանարիոտ Ղիկաների իշխանական ընտանիքից, ով 1753-1756 թվականներին ղեկավարել է Մոլդովական իշխանությունը։

Կենսագրություն
--------------

Մատեյ Ղիկան ծնվել է 1728 թվականին։ 1752 թվականի սեպտեմբերի 11-ին դարձել է Վալախիայի իշխան։ Այս պաշտոնում է մնացել ընդամենը մեկ տարի և 1753 թվականի հունիսի 22-ին դարձել է Մոլդովայի իշխան։ Հայտնի է նաև այն փաստը, որ 1755 թվականի դեկտեմբերի 9-ին Մատեյի հրամանով բռնագանձվել են եկեղեցու կալվածքների մեծ մասը՝ այդ թվում և Սուրբ Սավայի վանքի հողերը։

Նրա թագավորանիստը՝ Կալարաշովկան, ներկայումս շարքային գյուղ է Մոլդովայի Հանրապետությունում՝ Մերձնեստրի սահմանի մոտ։ 1622 թվականին ստեղծել է կալարաշների գործակալությունը, որի կրողները Մոլդովայի իշխանությունում ունեին որոշակի արտոնություններ, այդ թվում՝ հարկային արտոնություններ։

1755 թվականին Մատեյ Ղիկան հրաժարվել է Քիշինևի Սուրբ ուրբաթավանքի իր կալվածքներից և այն հանձնել վանական Գալաթին։ Հանձման նամակում նա գրել է այսպես․ «*Քիշինևի շուկա, տուն, խանութ, նկուղ…*»։

Տես նաև
-------

* Մոլդովական իշխանություն

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | WikiTree · Rodovid |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Treccani |

 |
**Տերտերն ու տավարածը**, հայկական ժողովրդական հեքիաթ։

Սյուժե
------

Հեքիաթը պատմում է մի խեղճ տավարածի մասին, ով չէր կարողանում տերտերից իր պարտքը վերցնել։ Տավարածը բարկանում է ու որոշում է պարտքը վերցնելու համար խորամանկության դիմել։ Հաջորդ օրը առավոտյան գնում է եկեղեցու մոտ նստում, սպասում` մինչև տերտերը գա։ Տերտերի գալուն պես, մի անկյուն է մտնում, մինչև տերտերի քարոզ կարդալը ձայն չի հանում։ Հենց տերտերը սկսում է «Տեր ողորմյա» երգել, նա պատասխանում է. «Չե՜մ ողորմա, չե՜մ ողորմա, նախրչու հախը կտրել ես, պարտքդ չես տալիս, չե՜մ ողորմա»։ Տերտերը նորից հարցնում է, թե ինչո՞ւ չի ողորմա, նա էլ նորից նույնն է կրկնում, տերտերը զարհուրած եկեղեցուց դուրս է փախչում։ Տավարածը մի կարճ ճանապարհով գնում, տերտերի ճամփան կտրում, բարևում է, տերտերն էլ բարևում է, պարտքը տալիս ու գնում։ Խելացի տավարածը պարտքը ստանում է ու գնում տուն։

Կերպարներ
---------

* Տերտեր
* Տավարած

Մեկնաբանություն
---------------

Հեքիաթն ունի հայ ժողովրդական հեքիաթներին բնորոշ խրատներ, ցույց է տալիս, որ խաբեբայությունը միշտ պատժվում է։ Ժողովրդական հեքիաթներում հաճախ գովերգվում է նաև հասարակ ժողովրդի խելքն ու իմաստնությունը. այդպես է նաև այս հեքիաթում։

Տես նաև
-------

* Արդար դատավորը (հեքիաթ)
* Մոզին (հեքիաթ)
* Անօրենը անպատիժ չի մնա (հեքիաթ)
* Սկլիկ ու Բակլիկ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայ ժողովրդական հեքիաթներ, կազմող` Ա. Նազինյան, Երևան, 2004, էջ 164

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հայկական ժողովրդական հեքիաթների նկարազարդումներից. «Տերտերն ու տավարածը»
**Ուգանդական նախագիծ** (անգլ. British Uganda Programme), 1903 թ.-ին բրիտանական կառավարության կողմից սիոնիստական շարժմանը առաջարկված ծրագիր, որը ենթադրում էր ժամանակակից Քենիայի տարածքում Ուգանդա անվամբ հրեական պետության ստեղծում։

Նախապատմություն
---------------

Սըր Ջոզեֆ Չեմբերլեն
1903 թ.-ի օգոստոսի 14-ին գաղութների բրիտանական նախարար Ջոզեֆ Չեմբերլենը սիոնիստական շարժման առաջնորդներից Թեոդոր Հերցլին, վերջինիս դիմումի համաձայն, առաջարկում է Արևելյան Աֆրիկայի տարածքում հրեաների վերաբնակեցման ծրագիրը։

Սիոնիստական շարժման վերաբերմունքը
---------------------------------

Սիոնիստական 6-րդ համագումարում առաջ քաշված նախագիծը հակամարտության պատճառ դարձավ դրա կողմնակիցների և հակառակորդների միջև։ Սիոնիստական շարժման առաջնորդ Թեոդոր Հերցլը կողմ էր գաղափարին՝ հույս ունենալով առավել սերտ կապեր հաստատել բրիտանական կառավարության հետ և այնուհետ ստանալ նրա աջակցությունը Էլ Արիշում և Պաղեստինում հրեական բնակավայրեր ստեղծելու գործընթացում։ Ռուսաստանի սիոնիստների մեծամասնությունը՝ Իեխիել Չլենովի և Մենախեմ Ուսիշկինի գլխավորությամբ, դեմ էին այդ ծրագրին։ Արդյունքում, նախագիծն ընդունվեց 295 կողմ, 172 դեմ և 132 ձեռնպահ ձայների հարաբերակցությամբ։

Թեոդոր Հերցլ
Որոշվեց հանձնաժողով ուղարկել Ուգանդա՝ տեղանքի ուսումնասիրության և այդ տարածքում իրականում հրեական պետության ստեղծման հնարավորությունը ուսումնասիրելու նպատակով։ Հանձնաժողովի մեջ մտավ երեք մարդ՝ Պաղեստինի սիոնիստներից Նախում Վիլբուշևիչը և Անգլիայի և Արևելյան Եվրոպայի սիոնիստների ներկայացուցիչներ Խայլ Խաբրունսը և Ալֆրեդ Կայզերը։ Ձայների մեծամասնությամբ հանձնաժողովն եկավ այն եզրակացության, որ տարածքն անհարմար է հրեաների վերաբնեկեցման համար և արդեն 7-րդ համագումարում սիոնիստական շարժումը մերժեց այդ ծրագիրը. բրիտանական կառավարությունը ևս արդեն հրաժարվել էր այդ գաղափարից։

Ուգանդական նախագիծը սիոնիստական շարժման ամբողջականության խարխլման պատճառ դարձավ։ Վերոնշյալ որոշումից հետո Իսրայել Զանգվիլը դուրս եկավ շարժումից և ստեղծեց տարածքայնության շարժումը։ Ռուսաստանի շատ սիոնիստներ՝ որպես ծրագրի հակառակորդներ, դուս եկան շարժումից, իսկ սիոնիստական շարժման հիմնադիր Թեոդոր Հերցլը նյարդային խանգարման հետևանքով, որը կապված էր սիոնիստական շարժման մեջ առաջացած երկպառակությունով, մահացավ։

Վերածնունդը
-----------

Երրորդ ռեյխում Ուգանդական նախագծի ազդեցության ներքո մշակվում էր Եվրոպայի տարածքից դեպի Մադագասկար բոլոր հրեաների բռնի վերաբնակեցման ծրագիրը։ Նախապատերազմական Լեհաստանում Մադագասկարի լեհական գաղութացման շրջանակներում առաջացավ շարժում, որը ենթադրում էր հրեաների վերաբնակեցոմը Մադագասկարում։

Տես նաև
-------

Մադագասկարական նախագիծ

Արտաքին հղումներ
----------------

* *Уганды план*՝ հոդվածը Հրեական էլեկտրոնային հանրագիտարանում
* Александр Валентинович Амфитеатров. «Уганейда»
* Александр Валентинович Амфитеатров. «Меер Львович»
**Սունիթի Կումար Չաթերջի** (সুনীতিকুমার চট্টোপাধ্যায়, նոյեմբերի 26, 1890(1890-11-26), Shibpur, Հոուրահ, Presidency division, Բենգալյան նախագահություն, Բրիտանական Հնդկաստան, Բրիտանական կայսրություն - մայիսի 29, 1977(1977-05-29), Կալկաթա, Հնդկաստան), հնդիկ բանասեր-արևելագետ, հասարակական գործիչ։ Ժամանակակից հնդկական լեզվաբանության հիմնադիր։ Կալկաթայի համալսարանի պրոֆեսոր (1922 թվականից), հումանիտար գիտությունների գծով Հնդկաստանի ազգային պրոֆեսոր (1964 թվականից), Դելիի գրական ակադեմիայի պրեզիդենտ (1969 թվականից), Արևմտյան Բենգալիայի օրենսդիր խորհրդի նախագահ (1952-1965), Եվրոպայի, Ասիայի, Ամերիկայի մի շարք գիտական հաստատությունների և ընկերությունների պատվավոր անդամ, Միջազգային հնչյունաբանական միության (Լոնդոն) նախագահ, Հնդկա-Խորհրդային մշակութային ընկերության արևմտաբենգալական բաժանմունքի նախագահ (1969 թվականից)։ Լոնդոնի և Փարիզի համալսարաններում, Կոլեժ դը Ֆրանսում և Արևելյան կենդանի լեզուների դպրոցում (1919-1922) հետևել է հնդեվրոպական, հնդկական, իրանական, սլավոնական, ավստրա-ասիական և դասական լեզվաբանության դասընթացներին։ Բենգալերեն, անգլերեն, հինդի և սանսկրիտ լեզուներով հրատարակել է մոտ 900 աշխատություն, որոնցում անդրադարձել է բենգալերենի հնչյունաբանության ու ձևաբանության պատմությանը, հնդարիական լեզուների՝ հատկապես պրակրիտների զարգացմանը, սուբստրատի (դրավիդյան և ավստրա-ասիական) ազդեցությանը, միջին և նոր հնդարիական լեզուների բառապաշարին և այլն։ «Բենգալերենի ծագումն ու զարգացումը» (1926) աշխատությամբ սկզբնավորել է հնդկական լեզուների պատմական ուսումնասիրությունը։ Չաթերջիի լեզվաբանական հետազոտությունները հիմնված են հնէաբանության, մարդաբանության, ազգագրության, պատմության, փիլիսոփայության և մշակույթի տվյալների վրա։ Չաթերջին գրել է նաև ուղեգրություններ։ Կապված լինելով Կալկաթայի հայ համայնքի հետ՝ ուսումնասիրել է հայերենը, մասնավորապես գրաբարը, տպագրել հոդվածներ հայոց լեզվի, պատմության և մշակույթի վերաբերյալ, անդրադարձել «Սասունցի Դավիթ» էպոսին։ 1966 թվականին այցելել է խորհրդային Հայաստան։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2 3 4  Чаттерджи Сунити Кумар // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
3. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 659)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Մեծ ռուսական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 90622813 · BNF: 119890987 · CiNii: DA04663520 · GND: 119307367 · ISNI: 0000 0001 2125 8500 · LCCN: n50036695 · LNB: 000257172 · NKC: mzk2012693777 · NLA: 35894987 · NSK: 000113545 · NTA: 069586926 · NUKAT: n96022989 · SUDOC: 02796051X · VIAF: 29543171 · WorldCat VIAF: 29543171 |

 |

 |
**Ռուջերո Ռիչի** (իտալերեն՝ Ruggiero Ricci, հուլիսի 24, 1918(1918-07-24)[…], Սան Բրունո, Սան Մատեո շրջան, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ - օգոստոսի 6, 2012(2012-08-06) կամ օգոստոսի 5, 2012(2012-08-05), Փալմ Սպրինգս, Ռիվերսայդ շրջան, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ), իտալական ծագումով ամերիկացի վիրտուոզ ջութակահար։ Առավել հայտնի է Նիկոլո Պագանինիի գործերի կատարմամբ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է Կալիֆորնիայի Սան Բրունո քաղաքում՝ իտալացի ներգաղթյալների ընտանիքում։ Նրա եղբայրը՝ Գեորգի Ռիչին, թավջութակահար էր (1923-2010), քույրը՝ Էմման, Մետրոպոլիտեն օպերայում ջութակ է նվագել։ Ռիչին ջութակ նվագել սովորել է հորից։ 7 տարեկանից սովորել է Լուիս Փերսինջերի և Էլիզաբեթ Լակեյի մոտ։ Փերսինջերը դաշնամուրով նրան նվագակցել է բազմաթիվ համերգներում և ձայնագրություններում։

Ռիչչին առաջին անգամ հրապարակավ ելույթ է ունեցել 1928 թվականին՝ 10 տարեկան հասակում Սան Ֆրանցիսկոյում, որտեղ նա կատարել է Հենրիկ Վենյավսկու և Անրի Վիյոտանի ստեղծագործությունները։ Ձեռք է բերել վունդերքինդի համբավ։ 11 տարեկանում առաջին անգամ ելույթ է ունեցել նվագախմբի ուղեկցությամբ՝ կատարելով Մենդելսոնի կոնցերտը, դրանից հետո հաջող ելույթ է ունեցել Քարնեգի Հոլում։

1930 թվականին Ռիչին սովորել է Բեռլինում՝ Գ․ Կուլենկամպֆի մոտ, որտեղ նա սովորել է «գերմանական ոճ»։

1942-1945 թվականներին ծառայել է ԱՄՆ-ի բանակում։

1947 թվականին եղել է առաջին ջութակահարը, ով ձայնագրել էր Պագանինիի բոլոր ստեղծագործություններն իրենց օրիգինալ ձևով։

Մենակատարի 70-ամյա կարիերայի ընթացքում աշխարհի 65 երկրներում ունեցել է ավելի քան 6000 համերգ։ Ինդիանայի համալսարանում, Ջուլյարդի դպրոցում և Միչիգանի համալսարանում ջութակ նվագել է սովորեցրել։ Դասավանդել է նաև Զալցբուրգի Մոցարտեում համալսարանում (Ավստրիա)։

Ռուջերո Ռիչին մահացել է 2012 թվականի օգոստոսի 6-ին՝ 94 տարեկան հասակում՝ սրտի անբավարարությունից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2  Encyclopædia Britannica
3. 1 2  Discogs — 2000.
4. 1 2  Ruggiero Ricci obituary
5. 1 2  Internet Movie Database — 1990.
6. 1 2  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #12435257X // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.
7. ↑  Ռուջերո Ռիչիի կենսագրականը իր պաշտոնական կայքում
8. ↑  George Ricci obituary Archived 2011-10-28 at the Wayback Machine. *Allegro*, vol. CX, No. 9, September 2010
9. ↑  "Death of a violin legend: Ruggiero Ricci" – Definitive Paganini performer" Archived 2013-04-13 at the Wayback Machine. *The Strad*

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք Archived 2014-12-18 at the Wayback Machine. (անգլ.)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Allmusic · Discogs · Internet Movie Database · MusicBrainz · Find A Grave |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Մեծ նորվեգական · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 2070568 · BNE: XX876654 · BNF: 13898970d · CiNii: DA12028120 · GND: 12435257X · ISNI: 0000 0001 1455 6534 · LCCN: n82136836 · LNB: 000057735 · NKC: pna2005301643 · NLA: 35712758 · NSK: 000095354 · NTA: 107728761 · NUKAT: n2005013886 · SUDOC: 080085288 · VIAF: 116537585 · WorldCat VIAF: 116537585 |

 |

 |
**Մամախաթուն** (ծննդյան և մահվան թվականներն անհայտ), Վաչուտյան իշխանատոհմի իշխանուհի 13-րդ դարի առաջին կեսում, Հասանի և Վախախի դուստր։

Գործունեությունը
----------------

Մամախաթունը Վաչուտյան տոհմի հիմնադիր իշխանաց-իշխան Վաչե Ա-ի կինն է։ Նրա անունն առաջին անգամ հիշվում է Թեղենյաց վանքի գավթում 1211 թ-ին փորագրված նվիրատվական արձանագրության մեջ։ Վաչե Ա-ի հետ համատեղ կառուցել են Սաղմոսավանքի կենտրոնագմբեթ Սուրբ Սիոն եկեղեցին /1215-1217 թթ-ին/, Հովհաննավանքի կենտրոնագմբեթ եկեղեցին /1217-1221 թթ-ին/։ 1229 թ-ին հայրենի տարածքից դուրս, Անիի մոտ գտնվող Հոռոմոսի վանական համալիրում կառուցել է գրատուն-մատենադարանի շենք և դրան նվիրել մի այգի, որի եկամուտները պետք է օգտագործվեին սովորող աշակերտների և ձեռագրեր ընդօրինակող գրիչների ապրուստն ապահովելու համար։ Ամուսնու հետ և առանձին, բազում եկեղեցական նվերներից բացի, Հաղպատի, Սանահինի վանքերին նվիրել է ձիթհանքեր, Հառիճի վանքին՝ այգիներ։

Երախայրիքը
----------

Մամախաթունի երախայրիքը իր իսկ մեկենասությամբ կառուցված Տեղերի եկեղեցական համալիրն է /1206-1232 թթ-ին/։ Այն կառուցված է ոչ մեծ բլրի վրա, մուգ մոխրագույն բազալտով։ Եկեղեցին, ըստ հորինվածքի, չորս անկյուններում երկհարկ ավանդատներով գմբեթավոր սրահ է։ Գմբեթային փոխանցման համակարգն առագաստային է, թմբուկը ներսից և դրսից բոլորաձև։ Շինությունն առանձնանում է իր խիստ ձևերով և դեկորատիվ հարդարանքի գրեթե իսպառ բացակայությամբ։ Եկեղեցուն արևմուտքից կից է գավիթը, որի շինարարությունը, արձանագրության համաձայն, տևել է 11 տարի և ավարտվել է 1232 թ-ին։ Գավիթը պատկանում է 13-րդ դարում լայն տարածում ստացած քառասյուն, 12 նիստ ունեցող վրանաձև ցածրադիր ծածկով պսակված գավիթների տիպին։ Այն իր չափերով գերազանցում է եկեղեցուն։ Սկզբունքային նորություն են գավթի ծածկի վրա, հյուսիսարևմտյան և հարավարևմտյան անկյուններում կառուցված գմբեթավոր մատուռները, որոնց մուտքերը բացվում են գավթի ծածկի վրա։ Ճարտարապետական այսօրինակ նորույթի երկրորդ օրինակը ևս առկա է Վաչուտյանների իշխանատիրույթում գտնվող Նիգ գավառի /Ապարան/ Եղիպատրուշ գյուղի համաժամանակ կառուցված Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու գավթում, որտեղ կտուրի մատուռները տեղադրված են գավթի և եկեղեցու միացման անկյուններում։ Տեղերի եկեղեցին, գավիթը, մատուռները կառուցվել են շուրջ քառորդ դարի ընթացքում։ 1232 թվականին Մամախաթունի անունից գավթի շքամուտքի բարավորին փորագրվել է. Ես՝ Մամախաթունս, շինեցի զեկեղեցիքս զմեծ և զփոքր և զժամատունս յիշատակ ինձ և առն իմոյ Վաչէի... ։ Իր կառուցած այս նշանավոր եկեղեցու գավթում էլ շինարար իշխանուհին հանգչում է։

Գրականություն
-------------

* Տիգրան Հայազն, Տիկնայք փափկասուն Հայոց աշխարհի։ Երևան, 2005 թ. էջ 70-71։
**Գալաթասարայի վարժարան** (թուրքերեն՝ Galatasaray Lisesi), էլիտար ուսումնական հաստատություն Ստամբուլի Գալաթա թաղամասում։ 

Գալաթասարայի պալատական դպրոցը բացվել է 1481 թվականին Բայազիդ II սուլթանի հրամանով։ Սկզբնական շրջանում կոչվել է *Գալաթայի պալատի կայսերական դպրոց* (թուրքերեն՝ Galata Sarayi Enderun-u Hümayunu) կամ *Էնդերուն*։ 1886 թվականին վարժարանում սկսվել է կիրառվել ֆրանսիական կրթական համակարգը, և վարժարանը վերանվանվել է *Գալաթասարայի սուլթանական դպրոց* (թուրքերեն՝ Galatasaray Mekteb-i Sultani):

Վարժարանը գտնվում է Գալաթասարայի հրապարակում՝ Ստամբուլի Բեյօղլու շրջան Գալաթա թաղամասում, Բոսֆորի եվրոպական հատվածում։ Նախկինում վարժարանի շենքում տեղակայված է եղել Ստամբուլի բժշկական քոլեջը։ Վարժարանը բաժանված է երեք բակերի, որոնք նախատեսված են կրտսեր, միջին և բարձր դասարանների համար։ Վարժարանը ունի իր համամը (մուսուլմանական բաղնիք) և հիվանդանոցը։ Սուլթանական տարիներին վարժարանում կիրառվել է ֆրանսիական կրթական համակարգը։ Բացի լատիներեն և հունարեն լեզուներից, այստեղ սովորել են նաև թուրքերեն, հայերեն, արաբերեն, պարսկերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն, իսպաներեն, անգլերեն և իտալերեն։ Վարժարանում, բացի թուրքերից և ֆրանսիացիներից, դասավանդել են նաև հույներ և հայեր։ Վարժարանում աշակերտները սնվել են, ունեցել են համազգեստ, ստացել են հիգիենայի պարագաներ, դասագրքեր և գրենական այլ պիտույքներ։ Հանրապետական Թուրքիայի հռչակումից հետո, վարժարանը ստացել է իր ներկայիս անվանումը։ 1968 թվականից սկսած այստեղ սկսել են սովորել նաև աղջիկները։ Ներկայումս նրանք կազմում են աշակերտների 40%-ը։ 1992 թվականին Ֆրանսիայի կառավարության օժանդակությամբ վարժարանի հենքի վրա բացվել է Գալաթասարայի համալսարանը։ Ներկայումս վարժարանը և համալսարանը դիտարկվում են որպես մեկ ուսումնական կոմպլեքս։

Հայտնի շրջանավարտներ և ուսուցիչներ
----------------------------------

* Տարոն Աճեմօղլու
* Մեհմեդ Ալի Բիրանդ
* Կոստանտին Վելիչկով
* Հալիդ Ֆահրի Օզանսոյ
* Թևֆիկ Ֆիքրեթ
* Հալդուն Թաներ
* Նազըմ Հիքմեթ
* Չեթին Էմեչ
* Ուլվի Ջեմալ Էրքին
* Ջանդան Էրչեթին

Արտաքին հղումներ
----------------

* www.gsl.gsu.edu.tr Գալաթասարայի վարժարանի պաշտոնական կայք էջը

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք · Թվիթթեր |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Ինստագրամ |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4222467-6 · ISNI: 0000 0000 9686 4954 · LCCN: n90635932 · VIAF: 143196501 · WorldCat VIAF: 143196501 |

 |
**ՀՀ ԳԱԱ Մեխանիկայի ինստիտուտ**, գիտահետազոտական հիմնարկություն Երևանում։

Պատմություն
-----------

Կազմակերպվել է 1971 թվականին, ՀԽՍՀ ԳԱ մաթեմատիկայի և մեխանիկայի ինստիտուտի (1944-1955 թվականներին՝ ՀԽՍՀ ԳԱ մաթեմատիկայի և մեխանիկայի սեկտոր) հիման վրա։ Ինստիտուտում կատարվել են հիմնարար հետազոտություններ առաձգականության մաթեմատիկական տեսության, նյութերի սողքի, անիզոտրոպ թաղանթների և սալերի տեսությունների զարգացման ուղղությամբ։ Տարվել են նաև գործնական նշանակություն ունեցող տեսական աշխատանքներ առաձգականության մաթեմատիկական տեսության, հիդրոդինամիկայի որոշ հարցերի, բարակ մարմինների մագնիսաառաձգականության, պլաստիկության և ոչ գծային առաձգականության տեսության բնագավառում։ Ուսումնասիրվել են շերտավոր սալերի և թաղանթների ամրությանը, կայունությանը, տատանումներին և օպտիմալ նախագծմանը, առաձգականության տեսության խառը և կոնտակտային խնդիրներին վերաբերող հարցեր։ Փորձարարական հետազոտություններ են կատարվել բետոնի, մետաղների, կոմպոզիցիոն պլաստիկ նյութերի և բնահողերի սողքի և այլ հատկությունների ուսումսասիրության բնագավառում։ Ինստիտուտն ունի առաձգականության և պլաստիկության տեսության, թաղանթների և սալերի տեսության բաժիններ, նյութերի սողքի և ամրության լաբորատորիա, հոծ միջավայրի մեխանիկայի և դեֆորմացվող հոծ մարմինների էլեկտրադինամիկայի բաժիններ, էլեկտրաչափիչ սարքերի լաբորատորիա, մեխանիկական արհեստանոց։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ՀՀ ԳԱԱ Մաթեմատիկական և տեխնիկական գիտությունների բաժանմունք, Մեխանիկայի ինստիտուտ

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայքը
**ՀՀ ԳԱԱ էկոլոգոնոոսֆերային հետազոտությունների կենտրոն**, ստեղծվել է 1989 թվականին' ՀՀ Կառավարության որոշմամբ (մինչև 1993 թվականը՝ ՀՀ ԳԱԱ Երկրաբանական գիտությունների ինստիտուտին կից)։ 1999 թվականից անդամակցում է ՌԴ էկոլոգիական ակադեմիային։

Խնդիրներ
--------

Հիմնական խնդիրներն են շրջակա միջավայրի էկոլոգիական իրավիճակի համալիր գնահատումը, էկոլոգիական փորձաքննության գիտամեթոդական հիմունքների մշակումը և բնական պաշարների կառավարման գործընթացների արդյունավետության բարձրացումը։ Ունի շրջակա միջավայրի երկրաքիմիայի, կենսաերկրաքիմիայի, ճառագայթաէկոլոգիայի, կենսաէներգետիկայի, երկրաախտածին գոտիների, թեմատիկ քարտեզագրման և երկրատեղեկատվական տեխնոլոգիաների, Կապանի մետաղաձուլության լաբորատորիաներ, կենսամոնիտորինգի գիտական խումբ։

էկոլոգոնոոսֆերային հետազոտությունների կենտրոնում բնական կլանիչների (սորբենտներ) հիման վրա մշակվել են հողերի թունազերծման և ծծանցման արգելակման նոր տեխնոլոգիաներ, ինչպես նաև էկոլոգիապես անվտանգ, դանդաղ գործող պարարտանյութ՝ Նոյեմբերյանի ցեոլիթի հիմքի վրա։ Գնահատվել է բնական էկոհամակարգերի կենսաէներգետիկ ներուժը և էրոզացված կերահանդակների վերականգնման նպատակով ընտրվել բարձր էներգիայով օժտված, էկոլոգիապես անվտանգ կերաբույսեր։ Մշակվել են մթնոլորտի աղտոտվածության բաշխման մոդելավորման, էկոերկրաքիմիական քարտեզագրման, հանքավայրերի կանխագուշակման երկրաքիմիական մեթոդների համակարգչային ծրագրեր։

2003 թվականից էկոլոգոնոոսֆերային հետազոտությունների կենտրոնը մասնակցում է «Հարավային Կովկասի (Հայաստան, Ադրբեջան, Վրաստան) երկրների համար կենսոլորտային պահպանավայրերի ստեղծման առաջնային տարածքների ընտրություն՝ տվյալների հենքի կազմում, երկրատեղեկատվական համակարգի մշակում և նախագծային փաստաթղթերի պատրաստում» ծրագրի աշխատանքներին։


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
**Քրիստոսի Հարության տաճար** (ռուս.՝ Храм Воскресения Христова), Ռուս ուղղափառ եկեղեցու Նիժնի Տագիլի թեմի եկեղեցի Նիժնի Տագիլ քաղաքի Ձերժինսկի շրջանում։ Տաճարը գտնվում է քաղաքի մասնավոր հատվածում, Վագոնկայում, Բրգաձև սոճիների բլրի տրամվայի օղակի մոտակայքում, Լեսնայա փողոցի թիվ 20 հասցեում։ Տաճարի տարածքում, Լեսնայա 20/1 հասցեում է գտնվում հին գյուղական մկրտության եկեղեցին։

Պատմություն
-----------

Քրիստոսի Հարության քարե մեծ տաճարը հիմնադրվել է 1992 թվականին Եկատերինբուրգի և Վերխոտուրսկի արքեպիսկոպոս Մելխիսեդեկի նախաձեռնությամբ։ Շինարարությունը դանդաղ էր ընթանում միջոցների անբավարարության պատճառով, այնուամենայնիվ այն ավարտվեց։

Տաճարի շինարարությանը օժանդակություն էին ցուցաբերում բարերարները և զորամասի զինվորականները, որոնց հոգևոր սնունդն ապահովում է Հարության տաճարի վանահայր ավագ քահանա Կոնստանտին Յանովիչը։ 2007 թվականին տաճարում տեղադրվեցին երեք գմբեթներ, իսկ 2008 թվականի օգոստոսի 4-ին ավելացան ևս չորսով, և տաճարը ձեռք բերեց ամբողջական տեսք և վեհություն։ Տաճարի գմբեթները պատրաստվել են «Կոմպոզիտ» ՍՊԸ-ում, իսկ դրանց տեղադրումն իրականացրել է«Տրեստ-88» շինարարական ընկերությունը։ Արտաքին շինարարությունն ավարտվել էր, իսկ ներքին հարդարման աշխատանքներն ավարտվեցին 2008 թվականի վերջին։

Նկարագիր
--------

Տաճարը գտնվում է Վագոնկա մասնավոր հատվածի շրջակայքում։ Տաճարը բավականին զանգվածեղ է, սակայն ոչ շատ բարձր և հեռվից դժվար տեսանելի է։ Տաճարը յոթ գմբեթանի է, ունի երեք մուտք (հյուսիսային, հարավային և արևմտյան) արևմտյան մուտքի կողմից ունի ոչ մեծ զանգակատուն։ Պատերը սվաղված են, ներկված սպիտակ գույնով, բոլոր գմբեթները սոխաձև են արծաթափայլ ոսկյա խաչերով։ Տաճարի շենքը բոլոր կողմերից ունի ելուստներ, հյուսիսից, հարավից և արևմուտքից մեծ ուղղանկյուն, իսկ արևելքից կիսաշրջանաձև։ Տաճարի գլխավոր մուտքը հյուսիսային կողմից է, մյուս մուտքերը ոչ տոնական օրերին փակ են։ Տաճարի տարածքը ցանկապատված է հին մետաղյա պարսպով, ունի միայն մեկ ելք դեպի Լեսնոյ փողոց։

Մկրտության եկեղեցի
------------------

Տաճարի տարածքում, նրանից դեպի հյուսիս գտնվում է փոքրիկ մեկ գմբեթավոր մկրտության եկեղեցին։ Փոքրիկ եկեղեցին նույնպես ներկված է սպիտակ գույնով, ունի սոխաձև կապույտ գմբեթ։ Եկեղեցու շենքի միակ մուտքը գտնվում է արևմտյան կողմում, մուտքի մոտ կա ոչ մեծ գավիթ միաթեք կտուրով։ Պատուհանները կամարաձև են, վերևից կախված եզրերով։ Արևելյան կողմում է գտնվում ոչ մեծ շրջանաձև ելուստ դեպի զոհասեղանը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Строительство храма в честь Воскресения Христова в Нижнем Тагиле(չաշխատող հղում)
2. ↑  Нижний Тагил. Церковь Воскресения Христова
**Մասնիկների դիֆրակցիա**, միկրոմասնիկների (էլեկտրոններ, նեյտրոններ, պրոտոններ, ատոմներ) առաձգական ցրումը բյուրեղներից կամ հեղուկների ու գազերի մոլեկուլներից, որի դեպքում մասնիկների սկզբնական փնջից առաջանում են լրացուցիչ փնջեր, որոնց շեղման անկյունը և ինտենսիվությունը կախված են ցրող նյութի ներքին կառուցվածքից։

Մասնիկների դիֆրակցիան ալիքային երևույթ է, ուստի այն կարելի է բացատրել՝ ելնելով մասնիկների երկակի բնույթից, այսինքն միայն քվանտային տեսությամբ։ Ըստ Բրոյլի հիպոթեզի, ամեն մի մասնիկի շարժում նկարագրվում է ալիքային ֆունկցիայով։ Արտաքին դաշտերից զերծ տարածության մեջ ազատ մասնիկի դը Բրոյլի ալիքը մեներանգ է՝ {\displaystyle \lambda =h/p} երկարությամբ, որտեղ h-ը Պլանկի հաստատունն է, p-ն՝ մասնիկի շարժման քանակը։ U լարման էլեկտրական դաշտում արագացված էլեկտրոնի դը Բրոյլի ալիքի երկարությունը՝ {\displaystyle \lambda ={\frac {12,26}{\sqrt {U}}}}։ Այդ բանաձևը կիրառելի է վակուումում լույսի արագությունից փոքր արագությամբ շարժվող էլեկտրոնների համար։ \lambda-ի արտահայտությունից երևում է, որ {\displaystyle U=150} վոլտ լարումով արագացված էլեկտրոնի դը Բրոյլի ալիքի երկարությունը մոտ {\displaystyle 1A} Է։ Հետևաբար, այդպիսի էներգիայով էլեկտրոնների դիֆրակցիա կարելի է դիտել բյուրեղի տարածական ցանցից այնպես, ինչպես ռենտգենյան ճառագայթների դեպքում։ Մի քանի հարյուր վոլտ լարման էլեկտրական դաշտում արագացված էլեկտրոնների դիֆրակցիան նիկելի բյուրեղից, որ դիտեցին Կ․ Դեվիսոնը և Լ․ Ջերմերը (1927 թվական), դը Բրոյլի հիպոթեզը հաստատող առաջին փորձն էր։ Պարզվեց, որ մասնիկների ցրման ուղղությունները համընկնում են դը Բրոյլի ալիքի երկարությունն ունեցող ռենտգենյան ճառագայթների առաջացրած դիֆրակցիոն մաքսիմումների ուղղությանը։ Այսինքն՝ բյուրեղից էլեկտրոնների փնջի ցրման դեպքում առաջացած լրացուցիչ փնջերի ուղղությունները ռենտգենյան ճառագայթների նման բավարարում են Բրեգ-Վուլֆի՝ {\displaystyle 2dsin\theta =n\lambda } պայմանին։ Մետաղյա բազմաբյուրեղ բարակ թաղանթներում մի քանի տասնյակ հազար վոլտ լարման էլեկտրական դաշտից արագացված էլեկտրոնների դիֆրակցիա են դիտել անգլիացի ֆիզիկոս Զ․ Թոմսոնը և սովետական ֆիզիկոս Պ․ Տարտակովսկին։ Արագացված էլեկտրոններն անցնում էին {\displaystyle 10^{3}A} հաստության մետաղյա թաղանթներով և ռենտգենյան ճառագայթների նման առաջացնում դիֆրակցիոն օղակներ։ Էլեկտրոններից հետո դիտվեց ջրածնի, հելիումի ատոմների, մոլեկուլների, նեյտրոնների և այլ միկրոօբյեկտների դիֆրակցիա։ Այդ փորձերը ցույց տվեցին, որ միկրոմասնիկները լույսի նման ունեն երկակի՝ մասնիկային ու ալիքային բնույթ։ Տարրական մասնիկների դիֆրակցիայի ուսումնասիրությունը մեծ նշանակություն ունի ոչ միայն նրանց հատկությունների, այլև նյութի կառուցվածքի հետազոտման համար։

Տես նաև
-------

* դը Բրոյլի ալիքներ
* Ռենտգենյան ճառագայթների դիֆրակցիա

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 419)։*  |