**Բարտոլոմե Էստեբան Մուրիլյո** (դեկտեմբեր 1617, Սևիլյա, Կաստիլիա և Լեոն - ապրիլի 3, 1682(1682-04-03), Սևիլյա, Կաստիլիա և Լեոն և Կադիս, Անդալուզիա, Իսպանիա), բարոկկոյի դարաշրջանի իսպանացի հանրահայտ նկարիչ։

Սովորել և ստեղծագործել է Սևիլյայում, եղել է տեղի գեղարվեստի ակադեմիայի հիմնադիրներից (1660) և առաջին նախագահը։ Մուրիլյոյի սկզբնական շրջանի աշխատանքներում կրոնական տեսարանները պատկերված են որպես ժողովրդի կյանքից վերցված իրադարձություններ և կրում են Կարավաջոյի ազդեցության կնիքը։ Դիմելով ոսկեգույն լուսաստվերների, առավել գեղանկարչական հնարանքների, ստեղծել է կրոնական, այդ թվում՝ Աստվածամոր կյանքի թեմաներով գործեր («Հանգիստ Եգիպտոսի ճանապարհին», 1665-1670 թվականներ, Էրմիտաժ, Լենինգրադ), որոնք սրտահույզ քնարականությամբ ներկայացնում են իսպանացի կնոջ ազգային կերպարը, ոչ սակավ՝ իդեալականացված և սենտիմենտալ։ Մուրիլյոյի ստեղծագործություններում ռեալիստական գծերը ի հայտ են եկել նրա նորարարական-ժանրային կտավներում, ինչպես, օրինակ, Սևիլյայի ցնցոտիավոր երեխաների կյանքը պատկերող նկարաշարում («Մրգերով տղաները», 1645-1654 թվականներ, Հին պինակոտոկ, Մյունխեն)։

Կենսագրություն
--------------

Մուրիլյոն վարսավիր ու բժիշկ Գասպար Էստեբանի և Մարիա Պերեսի մեկ տասնյակից ավելի երեխաներից կրտսերն էր։ Ենթադրվում է, որ ծնվել է Սևիլյայում կամ Պիլասում, որ ոչ մեծ մի քաղաք է Անդալուզիայում։ Մկրտվել է Սևիլյայում, 1618 թվականին։ Ապագա նկարիչը 10-11 տարեկան հասակում զրկվել է ծնողներից և դարձել իր քրոջ ամուսնու՝ Խուան Ագուստին Լագարեսի խնամարկյալը։ Հետագայում հրաժարվել է հայրական ազգանունից և վերցրել մորական տատի՝ Էլվիրա Մուրիլյոյի ազգանունը։

*Սուրբ ընտանիքը շան հետ*, մոտ. 1645–1650 թթ. Պրադո
Սկզբում աշակերտել է Խուան դել Կաստիլյոյին, որը նրա մոր բարեկամներից էր (Մուրիլյոյի հորեղբայրը՝ Անտոնիո Պերեսը, նույնպես նկարիչ էր)։ Պատանի նկարչի առաջին աշխատանքներում զգացվում է ռեալիստական (իրապաշտական) կերպարվեստի ներկայացուցիչներ Սուրբարանի, Խուսեպե դե Ռիբերայի և Ալոնսո Կանոյի ազդեցությունը:Այդ տարիներին Սևիլյան բռնել էր առևտրի, արհեստների ու արվեստների կենտրոնի վերածվելու ուղին, դարձել խոշոր ու նշանավոր մի քաղաք, ուր այցելում էին նաև բազմաթիվ արտասահմացիներ, և դրա շնորհիվ Մուրիլյոն ծանոթացել էր նաև ֆլամանդական կերպարվեստին, ինչպես և Իվան վան դեր Մոլանոյի «Տրակտատ սրբապատկերների մասին» աշխատությանը։ Արվեստի մեջ խորանալուն զուգընթաց՝ Մուրիլյոն ուշադրությունը կենտրոնացրել է փայլ ունեցող գործեր ստեղծելու վրա, որոնք հաճո էին իր ժամանակակից բուրժուաների ու արիստոկրատների ճաշակին (այդ փայլը նկատելի է հատկապես կաթոլիկ եկեղեցու պատվերով ստեղծած գործերում)։

1642 թվականին Մուրիլյոն մեկնել է Մադրիդ, որտեղ ծանոթացել է Դիեգո Վելասկեսի աշխատանքներին, վենետիկցի ու ֆլամանդացի վարպետների՝ իսպանական արքունիքի հավաքածուներում տեղ գտած գործերին և օգտակար դասեր է քաղել նաև դրանցից։ 1645 թվականին վերադարձել է Սևիլյա, ամուսնացել Բեատրիս Կաբրերա ի Վիլյալոբոսի հետ (ի դեպ, նրանք ունեցել են տասնմեկ երեխա)։

*Կանայք պատուհանի մոտ*, մոտավ. 1655–1660 թթ. Արվեստի ազգային պատկերասրահ, Վաշինգտոն
Այդ տարվա ընթացքում նկարիչը տասնմեկ ստեղծագործություն է արարել Սևիլյայի St. Francisco el Grande վանքի միաբանության համար՝ պատկերելով ֆրանցիսկյան սրբերի հրաշագործություններ։ Արվեստաբանների կարծիքով՝ այդ գործերը կարելի է զետեղել սուրբարանյան «Սուրբ Ֆրանցիսկոսի էքստազը» ստեղծագործությանը բնորոշ տենեբրիզմի և Մուրիլյոյի հասուն շրջանի աշխատանքներին հատուկ, մեղմ լուսավորվածությամբ բնորոշվող ոճի միջև։ Ըստ արվեստի պատմաբան Մանուելա Բ. Մենա Մարկեսի՝ «Հրեշտակներ խոհանոցը» և «Սուրբ Կլերի մահը» կտավներում արդեն իսկ ակնհահայտ երևում են Մուրիլյոյի աշխատանքների բնութագրական տարրերը՝ կանացի ֆիգուրների ու հրեշտակների չքնաղությունը, վայելչագեղությունը, նատյուրմորտային դետալների ռեալիզմը և հոգևոր աշխարհի ու իրականության միախառնումը, միահյուսումը, որ արտակարգ լավ դրսևորվել է նրա մի շարք նկարներում»":

Ենթադրվում է, որ մոտավորապես 1645 թվականին է Մուրիլյոն ստեղծել մանուկների բազմաթիվ նկարներից առաջինները, այդ թվում՝ *Փոքրիկ մուրացկանը* (Լուվր), որտեղ ակնհայտ երևում է Վելասկեսի ազդեցությունը։ Սևիլյայի մայր տաճարի համար մի քանի աշխատանք արարելուց հետո նա վարպետացել է Նոր կտակարանի թեմաներով կտավներ նկարելու գործում, որոնք մեծ հաջողություն ու փառք են բերել նրան։ Խոսքը վերաբերում է առաջին հերթին «Սուրբ Կույսն ու Մանուկը» և «Անարատ հղիացում» նկարներին։

*Հովիվների երկրպագությունը*, մոտ. 1650, Պրադո
1658-ից 1660 թվականներին Մադրիդում ևս մեկ կարճատև շրջան անցկացնելուց հետո Մուրիլյոն վերստին վերադարձել է Սևիլյա։ Այստեղ նա դարձել է արվեստի ակադեմիայի՝ Academia de Bellas Artes (Seville)|Academia de Bellas Artes-ի հիմնադիրներից մեկը և հենց 1660 թվականից, ճարտարապետ Ֆրանսիսկո Էռերա Կրտսերի հետ համատեղ, ղեկավարել է այն։ Դա եղել է քանքարավոր նկարչի ստեղծագործական կյանքի վերջին, բայց և ամենաեռուն ու ամենաբեղուն շրջանը. նա բազմաթիվ պատվերներ է ստացել ու իրականացրել, այդ թվում՝ ավգուստինյան վանքի խորանի նկարազարդումները, նկարներ Santa María la Blanca-ի համար, որոնք ավարտել է 1665 թվականին), և այլ գործեր։

Մուրիլյոն վախճանվել է Սևիլյայում, 1682 թվականին՝ 64 տարեկան հասակում։ Երկար տարիներ այն կարծիքն էր տիրապետում, որ նրա մահվան պատճառը եղել է Կադիսի Santa María la Blanca վանքի որմնանկարների վրա աշխատելիս բարձր փայտամածից գահավիժելու պատճառով ստացած վերքերն ու ճողվածքը, սակայն վերջին հետազոտությունները վկայում են, որ նշված ժամանակամիջոցում նա գտնվել է Սևիլյայում և ոչ թե Կադիսում (այդպիսով՝ վերոհիշյալ կարծիքը կասկածի տակ է դրվել)։

Ժառանգությունը
--------------

Մուրիլյոյի սենյակը Կադիսի թանգարանում
Մուրիլյոն բազմաթիվ աշակերտներ ու հետևորդներ է ունեցել. տաղանդավոր արվեստագետի նկարների նմանակումների, ընդօրինակումների առատությունը վկայում է, որ նրա գործերը լայնորեն հայտնի էին ոչ միայն Իսպանիայում, այլև եվրոպական բազմաթիվ երկրներում, և նա ավելի մեծ հեղինակություն ուներ, քան իսպանացի որևէ այլ նկարիչ։ Մուրիլյոյի ազդեցությունը կրած հանրաճանաչ նկարիչներից են Թոմաս Գեյնսբորոն, Ժան-Բատիստ Գրյոզը Գուգլը նշել է Մուրիլյոյի ծննդյան 400-ամյակը 2018 թվականի նոյեմբերի 29-ին՝ հատուկ պատկերանիշով։

Հանրային հավաքածուներ
---------------------

Մադրիդի Պրադո թանգարանը, Սանկտ Պետերբուրգի Էրմիտաժը, լոնդոնյան հայտնի Wallace Collection-ը այն հանրաճանաչ մշակութային օջախներից են, որ իրենց պատերի ներսում պահում ու ցուցադրում են Մուրիլյոյի մեծարժեք ստեղծագործություններից։ Նրա լավագույն գործերից մեկը՝ «Խաչված Քրիստոսը», գտնվում է Սան Դիեգոյի Timken Museum of Art արվեստի թանգարանում, *Քրիստոսը գանահարումից հետո*-ն՝ Իլինոյս նահանգի Krannert Art Museum-ում։ Իսպանացի մեծահամբավ նկարչի գործերից կան նաև Օկլահոմայի նահանգի Mabee-Gerrer Museum of Art-ում, Տեխաս նահանգի Դալլաս քաղաքի Southern Methodist University համալսարանի Meadows Museum թանգարանում

Գրականություն
-------------

* *Ваганова Е. О.*, «Мурильо и его время». М. Изобр. иск. 1988.
* *Левина И. М.*, Картины Мурильо в Эрмитаже. Л. 1969.
* Мурильо и художники Андалусии XVII века в собрании Эрмитажа. Каталог выставки. Автор вступительной статьи и составитель каталога Л. Л. Каганэ. Л. 1984. — 75 с.
* Сомов А. И. (1890–1907). "Мурильо, Бартоломе Эстебан". *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*. Սանկտ Պետերբուրգ.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link) CS1 սպաս․ հավելյալ կետադրություն (link)
* Шмидт Д. А. Мурильо. Л. 1926.
* Lafond P. Murillo. Paris, 1930.
* Palomino, Antonio (1988). *El museo pictórico y escala óptica III. El parnaso español pintoresco laureado*. Madrid : Aguilar S.A. de Ediciones. ISBN 84-03-88005-7.

Ստեղծագործությունների ընտրանի
-----------------------------

* Հովսեփն ու Պորտիֆարի կինը, մոտ. 1640–45, Սևիլյայի մայր տաճար*Հովսեփն ու Պորտիֆարի կինը*, մոտ. 1640–45, Սևիլյայի մայր տաճար
* Երիտասարդը մրգերի զամբյուղով կամ Ամառը՝ անձնավորված, մոտ. 1640–50*Երիտասարդը մրգերի զամբյուղով* կամ *Ամառը՝ անձնավորված*, մոտ. 1640–50
* Աղջիկը՝ մետաղադրամով կամ Գալիցիացի աղջիկը, մոտ. 1645–50*Աղջիկը՝ մետաղադրամով* կամ *Գալիցիացի աղջիկը*, մոտ. 1645–50
* Փոքրիկ մուրացիկը, մոտ. 1645, Լուվր, Փարիզ, Ֆրանսիա*Փոքրիկ մուրացիկը*, մոտ. 1645, Լուվր, Փարիզ, Ֆրանսիա
* Խաղող ու սեխ ուտող տղաները, մոտ. 1645–1646, Հին պինակոտեկ, Մյունխեն *Խաղող ու սեխ ուտող տղաները*, մոտ. 1645–1646, Հին պինակոտեկ, Մյունխեն
* Փախուստ Եգիպտոս, մոտ. 1645–50*Փախուստ Եգիպտոս*, մոտ. 1645–50
* Սբ. Հիերոնիմոս, մոտ. 1650–1652*Սբ. Հիերոնիմոս*, մոտ. 1650–1652
* Սբ. Պետրոսը արտասվելիս, մոտ. 1650–1655*Սբ. Պետրոսը արտասվելիս*, մոտ. 1650–1655
* Սբ. Կույսը համրիչով, c. 1650–55, Պրադո*Սբ. Կույսը համրիչով*, c. 1650–55, Պրադո
* Սբ. Իսիդոր Սևիլյացի, 1654, Սևիլյայի մայր տաճար, Իսպանիա*Սբ. Իսիդոր Սևիլյացի*, 1654, Սևիլյայի մայր տաճար, Իսպանիա
* Ավետում, c. 1655–60, Էրմիտաժ, Ռուսաստան*Ավետում*, c. 1655–60, Էրմիտաժ, Ռուսաստան
* Մոգերի երկրպագությունը, մոտ. 1660*Մոգերի երկրպագությունը*, մոտ. 1660
* Սբ. Կույսի տեսիլվելը սբ, Իլդեֆոնսին, c. 1660*Սբ. Կույսի տեսիլվելը սբ, Իլդեֆոնսին*, c. 1660
* Երեք տղա, մոտ. 1660*Երեք տղա*, մոտ. 1660
* Անարատ հղություն, Էսկորիալ, Իսպանիա, մոտ. 1660-1665*Անարատ հղություն*, Էսկորիալ, Իսպանիա, մոտ. 1660-1665
* St. Justa, մոտ. 1665St. Justa*, մոտ. 1665*
* Սբ. Ռուֆինա, մոտ. 1665Սբ. Ռուֆինա*, մոտ. 1665*
* Քրիստոսը Բեթսեիդայում բուժում է կաթվածահարին, 1670*Քրիստոսը Բեթսեիդայում բուժում է կաթվածահարին*, 1670
* Սբ. Ռոզա Լիմացի, c. 1670*Սբ. Ռոզա Լիմացի*, c. 1670
* Սուրբ Կույս Մարիամի անարատ հղությունը, 1678*Սուրբ Կույս Մարիամի անարատ հղությունը*, 1678
* Սուրբ Ռաֆայել հրեշտակապետը եպիսկոպոս Դոմոնտեի հետ, մոտ. 1680, Պուշկինի անվան թանգարան, Ռուսաստան*Սուրբ Ռաֆայել հրեշտակապետը եպիսկոպոս Դոմոնտեի հետ, մոտ. 1680, Պուշկինի անվան թանգարան, Ռուսաստան*
* Հարսանյաց խնջույք Կանայում, մոտ. 1672, The Barber Institute of Fine Arts*Հարսանյաց խնջույք Կանայում, մոտ. 1672, The Barber Institute of Fine Arts*
* Սուրբ ընտանիքի վերադարձը Եգիպտոսից, Nationalmuseum, Ստոկհոլմ*Սուրբ ընտանիքի վերադարձը Եգիպտոսից*, Nationalmuseum, Ստոկհոլմ
* Տղան շան հետ, Էրմիտաժ, Սանկտ ՊետերբուրգՏղան շան հետ, Էրմիտաժ, Սանկտ Պետերբուրգ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4
2. 1 2 3 4 5 6
3. 1 2  BeWeB
4. 1 2  Կերպարվեստի արխիվ — 2003.
5. ↑  Encyclopædia Britannica
6. ↑  Չեխիայի ազգային գրադարանի կատալոգ
7. 1 2
8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Marqués, Manuela B. Mena. "Murillo, Bartolomé Esteban." *Grove Art Online. Oxford Art Online*. Oxford University Press.
9. ↑  A. O'Neill (1833). *A Dictionary of Spanish Painters*. London: C. O'Neill. p. 246.
10. 1 2  "Bartolome Esteban Murillo". Encyclopædia Britannica, Inc. Retrieved 2007 թ․ օգոստոսի 30.
11. ↑  The center medallion of the badge of the Spanish Order of Charles III is clearly modeled on Murillo's unique manner of representing the Immaculate Conception.
12. ↑  Palomino, *El museo pictórico*, p. 417.
13. ↑  Google celebrates Bartolomé Esteban Murillo 400th Birth Anniversary with a doodle
14. ↑  "Christ on the Cross". Timken Museum of Art. Արխիվացված է the original 2011 թ․ նոյեմբերի 27-ին.
15. ↑  "Christ After the Flagellation". Krannert Art Museum. Արխիվացված է the original 2016 թ․ մարտի 4-ին. Retrieved 2019 թ․ մարտի 17.
16. ↑  "Bartolomé Esteban MURILLO". Meadows Museum. Արխիվացված է the original 2012 թ․ սեպտեմբերի 10-ին. Retrieved 2012 թ․ դեկտեմբերի 8.

Արտաքին հղումներ
----------------


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Բարտոլոմե Էստեբան Մուրիլյո***էջը Վիքիպահեստում |

* Նկարներ աշխարհի թանգարաններում և պատկերասրահներում
* Մուրիլյո. կենսագրությունը, ոճը, քննադատների կարծիքներ
* Murillo Gallery at MuseumSyndicate
* "Բարտոլոմե Էստեբան Մուրիլյո". *Catholic Encyclopedia*. Նյու Յորք: Robert Appleton Company. 1913. `{{cite encyclopedia}}`: Cite has empty unknown parameters: `|HIDE_PARAMETER4=`, `|HIDE_PARAMETER2=`, `|HIDE_PARAMETER5=`, `|HIDE_PARAMETER8=`, `|HIDE_PARAMETER7=`, `|HIDE_PARAMETER6=`, `|HIDE_PARAMETER9=`, `|HIDE_PARAMETER1=`, and `|HIDE_PARAMETER3=` (help)
* Մուրիլոն ArtRenewalCenter-ում

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 98)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Discogs · MusicBrainz · Internet Speculative Fiction Database · RKDartists · ECARTICO · Find A Grave |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Կրուգոսվետ · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · Նոր · Catholic (1997—…) · Notable Names Database · Treccani · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BAV: ADV10244506 · BIBSYS: 90153246 · BNC: a10324926 · BNE: XX1006721, XX1456254 · BNF: 14952935x · CiNii: DA03141224 · CONOR: 67037539 · GND: 11858586X · ISNI: 0000000109179367 · LCCN: n81068073 · NDL: 00450837 · NKC: ola2003172390 · NLA: 36229539 · NLP: a0000001220638 · NTA: 068890559 · NUKAT: n02021146 · PTBNP: 238839 · SUDOC: 027295184 · VIAF: 76584455 · ULAN: 500007425 · WorldCat VIAF: 76584455 |

 |

 |