Քաղաքական փիլիսոփայության մեջ **սահմանափակ կառավարությունը** իշխանության մեջ սահմանափակված կառավարության հայեցակարգն է։ Սա առանցքային հասկացություն է լիբերալիզմի պատմության մեջ։

Կապը սահմանադրությունների հետ
-----------------------------

Սահմանափակ իշխանությունը սերտորեն կապված է սահմանադրությունների հետ։ 1789 թվականի Միացյալ Նահանգների Սահմանադրությունը և 1793 թվականի Ֆրանսիայի Սահմանադրությունը ընդունվել են՝ փորձելով հաստատել սահմանափակ իշխանությունը, թեև տարբեր ճանապարհներով։ Իշխանությունների «հորիզոնական» տարանջատումը բաշխեց իշխանությունը իշխանության ճյուղերի միջև (օրենսդիր, գործադիր և դատական, որոնցից յուրաքանչյուրն ապահովում է մյուսի լիազորությունների վերահսկողությունը)։ ԱՄՆ-ի Սահմանադրության համաձայն, Միացյալ Նահանգները պետք է կառավարեր իշխանությունը՝ անկախ այն բանից, թե ինչ է տեղի ունենում։ Իշխանությունների «ուղղահայաց» բաժանումը (ֆեդերալիզմ) իշխանությունը բաժանեց դաշնային և նահանգային կառավարությունների միջև։ Ջեյմս Մեդիսոնը՝ «Ֆեդերալիստական փաստաթղթերի» հեղինակներից մեկը, նշել է, որ ամերիկյան Սահմանադրության մշակողները ձգտում էին ստեղծել կառավարություն, որը կարող է և վերահսկելի լինել, և վերահսկողություն իրականացնել, Մեդիսոնը գրել է Federalist no-ում։ «Մի գերատեսչությունում մի քանի լիազորությունների աստիճանական կենտրոնացումից ավելի մեծ պաշտպանություն է յուրաքանչյուր գերատեսչություն ղեկավարողներին անհրաժեշտ սահմանադրական միջոցներ և անձնական դրդապատճառներ տրամադրելը ՝ ուրիշների ոտնձգություններին հակազդելու համար»։

Մյուս կողմից, 1793 թվականի Ֆրանսիայի Սահմանադրությունը հռչակեց օրենսդրության գերակայությունը և հիմնված էր այն գաղափարի վրա, որի վրա ազդել էր Ռուսոն, որ սահմանափակ կառավարումը լավագույնս ձեռք է բերվում «ռացիոնալ Ժողովրդավարական ինքնակառավարման միջոցով, որը ձգտում է արտահայտել ընդհանուր կամքը, որպես բացարձակ միապետության կամայականությունների օպտիմալ հակաթույն։»

Պատմություն
-----------

Magna Carta-ն և ԱՄՆ սահմանադրությունը նույնպես կարևոր հանգրվաններ են պետական իշխանությունը սահմանափակելու գործում։ Սահմանափակ կառավարություն տերմինի ամենավաղ օգտագործումը սկիզբ է առել 16-րդ դարի վերջին Ջեյմս VI և I թագավորներից։ Գիտնական Սթիվեն Սկուլտետին պնդում է, որ չնայած Արիստոտելը երբեք չի մշակել սահմանադրականության սկզբունքներն ու մարտավարությունը, Արիստոտելի քաղաքական փիլիսոփայությունը ինչ-որ իմաստով կանխատեսել է սահմանափակ կառավարության գաղափարը, առաջին հերթին՝ որպես քաղաքացիական անվստահությունը սահմանափակելու և կայունությունն ամրապնդելու գործիք։

Լիբերալ փիլիսոփա Ջոն Լոքը ազատական կառավարման կարևոր տեսաբան էր։ Իր «կառավարման մասին երկու տրակտատներում» Լոկը պատճառաբանեց, որ բնական վիճակում ապրող մարդիկ կամավոր կմիանան սոցիալական պայմանագրին ՝ կազմելով «համագործակցություն» կամ կառավարություն։ Լոկը շարունակեց պատճառաբանել, որ կառավարության լիազորությունները պետք է սահմանափակվեն միայն այն բանի համար, ինչ ժողովուրդը թույլ է տալիս իրեն անել։ Նա մեջբերում է պետական իշխանության չորս կոնկրետ սահմանափակումներ։ Լոկի առաջին սահմանափակումը նշում էր, որ կառավարությունները կարող են կառավարվել միայն հրապարակված սահմանված օրենքների համաձայն, և որ բոլոր մարդիկ հավասար են օրենքի առջև ՝ անկախ իրենց նյութական կամ սոցիալական կարգավիճակից, իսկ Լոկի երկրորդ սահմանափակումը նշում էր, որ օրենքները կարող են մշակվել միայն հանուն ընդհանուր բարիքի (2-րդ Tr. § 136). Նրա երրորդ սահմանափակումը կրկնեց «ոչ մի հարկ առանց ներկայացուցչության» սկզբունքը ՝ պնդելով, որ «կառավարությունները» չպետք է բարձրացնեն ժողովրդի սեփականության հարկերը՝ առանց իրենց կամ իրենց պատգամավորների կողմից տրված ժողովրդի համաձայնության" (2-րդ տր. § 142). Վերջապես, Լոկը իր չորրորդ սահմանափակման մեջ պնդեց, որ օրենսդիր իշխանությունը չի կարող որևէ այլ իշխանության օրինաստեղծ լիազորությունները փոխանցել առանց ժողովրդի համաձայնության (2-րդ տր. § 141):

Երբ սահմանափակ կառավարությունը գործնականում կիրառվում է, դա հաճախ ներառում է անձնական ազատության պաշտպանություն կառավարության միջամտությունից։

Արդարադատության համաշխարհային նախագծի իրավունքի գերակայության ինդեքսի համաձայն, որը չափում է օրենքի գերակայության սկզբունքի պահպանումը աշխարհի 140 երկրներում և իրավասություններում, 2021-ից 2022 թվականներին պետությունների 58%-ը թուլացրել է պետական լիազորությունների նկատմամբ վերահսկողության միջոցառումները։

Խնդիրներ
--------

Էմի Գուտմանը նշում է, որ *բացասական լիբերալիզմը*, *դրական լիբերալիզմը* և *Ժողովրդավարական լիբերալիզմը* կառավարության համար համապատասխան սահմանների տարբեր հասկացություններ են առաջ քաշում։ Գուտմանը առաջին երկու կատեգորիաները կապում է համապատասխանաբար Եսայիա Բեռլինի բացասական ազատության և դրական ազատության հասկացությունների հետ։ Գուտմանը պաշտպանում է երրորդ կատեգորիան ՝ Ժողովրդավարական լիբերալիզմը ՝ գրելով, որ, ըստ այս տեսակետի, «լիբերալ կառավարությունը պետք է սահմանափակվի ոչ ավելի, ոչ պակաս, քան անհրաժեշտ է, առաջին հերթին՝ բոլոր մարդկանց համար հիմնարար ազատություններ և հնարավորություններ ապահովելու համար, և երկրորդ՝ հարգելու արդար ժողովրդավարական ընթացակարգերի արդյունքները, քանի դեռ դրանք համապատասխանում են բոլորի համար հիմնարար ազատությունների և հնարավորությունների ապահովման սահմանադրական սահմանափակումները»։

Տես նաև
-------

* Սահմանադրականություն
* Ֆիզիկական և իրավական իրավունքներ
* Սոցիալական պայմանագիր

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Amy Gutmann, "How Limited Is Liberal Government" in *Liberalism Without Illusions: Essays on Liberal Theory and the Political Vision of Judith N. Shklar* (University of Chicago Press, 1996), pp. 64–65.
2. 1 2 3  Michel Rosenfeld, "Modern Constitutionalism as Interplay Between Identity and Diversity" in *Constitutionalism, Identity, Difference, and Legitimacy: Theoretical Perspectives* (ed. Michel Rosenfeld: Duke University Press, 1994) pp. 11–12.
3. ↑  John Samples, "Introduction" in *James Madison and the Future of Limited Government* (Cato Institute, 2002), p. 1.
4. ↑  Madison James։ *Federalist No. 51*։ էջ 268
5. ↑  «limited government»։ *Oxford Dictionaries*։ Oxford University Press։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ օգոստոսի 15-ին։ Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 27  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
6. ↑  Steven Skultety, *Conflict in Aristotle's Political Philosophy* (State University of New York Press, 2019), pp. 160–161Կաղապար:ISBN?.
7. ↑  Locke John (1689)։ «Two Treatises of Government»։ Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 12
8. ↑  Cima Lawrence R. Cotter Patrick S. (1985)։ «The Coherence of the Concept of Limited Government»։ *Journal of Policy Analysis and Management* **4** (2): 266։ JSTOR 3324630։ doi:10.2307/3324630
9. ↑  «2022 WJP Rule of Law Index Insights»
10. ↑  «WJP Rule of Law Index | Explore the methodology, insights, dataset, and interactive data»։ *worldjusticeproject.org* (անգլերեն)։ Վերցված է 2023 թ․ փետրվարի 8
11. ↑  «About the WJP»։ *World Justice Project* (անգլերեն)։ Վերցված է 2023 թ․ փետրվարի 8

Ապագա ընթերցման համար
---------------------

* Davies Stephen (2008)։ «Limited Government»։ in Hamowy Ronald։ *The Encyclopedia of Libertarianism*։ Thousand Oaks, CA: Sage; Cato Institute։ էջեր 303–305։ ISBN 978-1412965804։ doi:10.4135/9781412965811.n183