**Վրաստանի ցամաքային զորքեր** (վրաց.՝ საქართველოს სახმელეთო ძალები), Վրաստանի զինված ուժերի զորատեսակ, որն իրենից ներկայացնում է զինված ուժերի ամենամեծ և հիմնական զորախումբը։

Պատմություն
-----------

### 20-րդ դար

Խորհրդային Միության փլուզումից հետո Վրաստանը գրեթե առանց զինված ուժերի մնաց[*փա՞ստ*]։ Ազգային գվարդիայի հետ մեկտեղ ցամաքային ուժերը կազմում էին վրացական բանակի կորիզը։ Հետևակային բրիգադների մեծ մասը ստեղծվել է հին խորհրդային կազմավորումների հիման վրա։ Նախկինում խորհրդային բանակի 31-րդ բանակային կորպուսը (նախկին 9-րդ բանակը) տեղակայված էր նախկին Վրացական ԽՍՀ-ում։ «Ջեյնսի» հետախուզական զեկույցի 1993 թվականի հուլիսի համարում զեկուցվել էր, որ 31-րդ բանակային կորպուսը պետք է լքի Քութայիսը (ենթադրաբար Ռուսաստան) մինչև 1993 թվականի հուլիսի վերջը ։

31-րդ բանակային կորպուսը Խորհրդային Միության լուծարման ժամանակ ուներ չորս դիվիզիա, որոնցից երկուսը դարձան ռուսական ռազմակայաններ՝ Անդրկովկասի ռուսական ուժերի խմբի մաս։ Մյուս երկուսը, ըստ երևույթին, անցել են վրացական կազմավորումների կազմի մեջ, քանի որ վրացական բրիգադները ստեղծվեցին նույն վայրերում դիվիզիաների ցրվելուց հետո։ Ախալցխայի 10-րդ գվարդիական մոտոհրաձգային դիվիզիան ի վերջո փոխարինվեց 22-րդ մոտոհրաձգային բրիգադով, իսկ Քութայիսիի 152-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիան ի վերջո փոխարինվեց 21-րդ մոտոհրաձգային բրիգադով ։ 25-րդ մոտոհրաձգային բրիգադը գտնվում էր Բաթումում, մինչև 2004 թվականը բրիգադի հրամանատար Ռոման Դումբաձեն էր։

1996 թվականի սկզբին Ռիչարդ Վոֆը գրել է Ջեյնսի հետախուզական զեկույցում, որ ցամաքային զորքերի ղեկավարը 1994 թվականի մայիսից դարձել էր գեներալ-մայոր Գուջա Կուրաշվիլին։ Նա ասաց, որ դրանք բաղկացած են հինգ բրիգադներից՝ 1-ին (Վրաստանի ազգային գվարդիա), 2-րդ (Սենակ), 11-րդ (Թբիլիսի), 21-րդ (Քութայիս) և 25-րդ (Աջարիա) գվարդիաներից, ինչպես նաև հրետանային բրիգադ ։ Նա ասաց, որ հրետանային բրիգադը՝ Բարձրագույն հրամանատարության ռեզերվի 1-ին հրետանային բրիգադը, ստեղծվել է 1993 թվականի նոյեմբերի 10-ին և առաջացել է 1991 թվականի դեկտեմբերին Թբիլիսիում ձևավորված հրետանային գումարտակից։

### 21-րդ դար

Հիմնական հոդված՝ Ռուս-վրացական պատերազմ
21-րդ դարի սկզբին վրացական բանակը անտեսված էր տեխնիկայի և պատրաստության առումով[*փա՞ստ*]։ Այնուհետև վրացական կառավարությունը դրսից օգնություն խնդրեց իր բանակը պատրաստելու համար։

 Վրացի դիպուկահար 2008 թվականի ռուս-վրացական պատերազմի ժամանակ
Միացյալ Նահանգները համաձայնել է օգնել վրացական բանակը արդյունավետ մարտական ուժի վերածելուն։ **Georgia Train and Equip Program** (**GTEP**) ԱՄՆ-ի կողմից հովանավորվող 18-ամսյա, 64 միլիոն դոլար արժողությամբ ծրագիր էր, որի նպատակն էր բարձրացնել Վրաստանի զինված ուժերի կարողությունները՝ վերապատրաստելով և զինելով չորս 600 հոգանոց գումարտակներ թեթև զենքերով, սարքավորումներով և կապի միջոցներով։ Ծրագիրը ԱՄՆ-ին հնարավորություն է տվել արագացնել ֆինանսավորումը վրացական բանակին «Երկարատև ազատություն» գործողության համար ։

2004 թվականի ապրիլի սկզբին Վրաստանի պաշտպանության նախարարը հրամանատարությունից ազատեց 25-րդ մոտոհրաձգային բրիգադի հրամանատար գեներալ Դումբաձեին։ Դումբաձեն մեղադրվում էր Թբիլիսիի հրամաններին չենթարկվելու և Ասլան Աբաշիձեի անունից Աջարիան Վրաստանին կապող մայրուղին փակելու համար։ Երբ նոր հրամանատար նշանակվեց, Դումբաձեն ապստամբեց՝ իր հետ տանելով մոտ 300 աջարացի զինվոր և մի քանի կտոր ծանր զինատեսակներ ։

2008 թվականի օգոստոսին Հարավային Օսիայում մի շարք կատաղի բախումներից հետո Վրաստանը փորձեց ուժով գրավել անջատողականների տարածքը։ Ռուսաստանի հետ առաջացած ռազմական հակամարտության արդյունքում Վրաստանը դուրս մղվեց Հարավային Օսիայից ու Աբխազիայից և կորցրեց իր ռազմական հնարավորությունների մի մասը։ Պաշտպանության նախարար Դավիթ Կեզերաշվիլիի խոսքով՝ Վրաստանը կորցրել էր 400 միլիոն դոլարի նյութական արժեք ։ Ռուսական ուժերն ընդհանուր առմամբ առգրավել են 1728 միավոր հրազեն։  Իր սկզբնական 200 Տ-72 տանկերից ավելի քան 65-ը ոչնչացվել են, ներառյալ 24-ը, որոնք գրավվել են։ Ընդհանուր առմամբ գրավվել է 50 միավոր զինտեխնիկա, մի քանիսը ոչնչացվել են։ Վրաստանի համեմատաբար ժամանակակից հրետանային և ՀՕՊ ստորաբաժանումների մասերը գրավվեցին և հետագայում ոչնչացվեցին։ Չնայած այս հիմնականում ոչ մարտական կորուստներին, նախագահ Միխեիլ Սաակաշվիլին հայտարարեց, որ Վրաստանը կորցրել է իր ռազմական տեխնիկայի հնարավորությունների 5%-ից պակասը՝ չհամաձայնելով վրացի զինվորականների հետ ։ Վրաստանը հակամարտության ընթացքում կորցրել է 171 զինվոր ։

### Խաղաղապահ առաքելություններ

 Աֆղանստանի Հիլմենդ նահանգում պարեկություն կատարելիս վրացի զինվորը ստուգում է հակառակորդի գործողությունները:
1999-2008 թվականներին Կոսովոյում (KFOR) տեղակայվել է մոտ 200 վրացի զինվոր, 2003-ին՝ 70-ը Իրաքում (OIF), 2004-ին՝ 50-ը Աֆղանստանում (ԱԱՄՈւ)։ 2004 թվականից Իրաքում գտնվել է 300 վրացի զինծառայող։ 2005 թվականից մոտ 850 զինծառայող ծառայում էր կոալիցիայի հրամանատարության ներքո (OIF և UNAMI): 2007 թվականի հուլիսին Վրաստանը լրացուցիչ 1400 զինվոր ուղարկեց Իրաք, ինչը Իրաքում զորքերի ընդհանուր թիվը հասցրեց 2000-ի։ Այս զորքերից մոտ 300-ը տեղակայվել էին COP Cleary-ում Վահիդա քաղաքից դուրս՝ Իրաքի Սալման Պակի մոտակայքում։ 2008 թվականի օգոստոսի 8-ին Վրաստանը հայտարարեց, որ դուրս է բերելու իր զորքերը Իրաքից՝ Ռուսաստանի հետ ռազմական գործողությունների պատճառով։ Օգոստոսի 10-ին և 11-ին ողջ զորախումբն ինքնաթիռով հետ է տեղափոխվել Վրաստան։

Այսպիսով, միջազգային խաղաղապահ առաքելություններին մասնակցելու շնորհիվ զինվորականները կարողանում են գործնական փորձ ձեռք բերել և պատրաստակամություն ցուցաբերել համագործակցելու ՆԱՏՕ-ի և այլ գործընկեր երկրների ուժերի հետ։

Վրաստանը Աֆղանստանում հետևակային գումարտակ է տեղակայել 2010 թվականին։ 2012 թվականի նոյեմբերին Վրաստանը կրկնապատկել էր Աֆղանստանում ՆԱՏՕ-ի գլխավորած ուժերի հետ կռվելու համար տեղակայված զորքերի թիվը՝ հասնելով ավելի քան 1500-ի։ Վրաստանից այնտեղ ծառայում էր 1570 զինվորական, ինչը 4,5 միլիոն բնակչություն ունեցող կովկասյան փոքր երկիրը դարձնում էր Աֆղանստանում առաքելությանը ՆԱՏՕ-ի անդամ չհանդիսացող ամենամեծ մասնակիցը ։ Ներկայումս Աֆղանստանում տեղակայված է ավելի քան 880 վրացական մարտական ուժ, որտեղ Վրաստանը ունեցել է 32 զոհ և հարյուրից ավելի վիրավոր ։ 2021 թվականի հունիսի 28-ին Վրաստանը իր զորքերը դուրս բերեց Աֆղանստանից թալիբանների հարձակման պատճառով ։

Կառուցվածք
----------

Վրացի զինվորները պատրաստվում են հրթիռային նռնակ կրակել զորավարժանքների ժամանակ
Վրաստանի ցամաքային զորքերը բաժանված են Արևելքի և Արևմուտքի հրամանատարության։ Դրանք հիմնականում բրիգադի և գումարտակի չափերի բանակային ստորաբաժանումներ են։ Ցամաքային զորքերի հիմնական մասը կազմված է չորս կանոնավոր հետևակային և երկու հրետանային բրիգադներից։ Բացի այդ, այնտեղ գործում է մեկ ինժեներական բրիգադ, մեկ հակաօդային պաշտպանության բրիգադ, մեկ ազդանշանային գումարտակ, մեկ տեխնիկական հետախուզական գումարտակ, մեկ բժշկական գումարտակ, երկու առանձին հակատանկային գումարտակ և մեկ առանձին թեթև հետևակային գումարտակ։ Կան նաև ոչ կանոնավոր կազմավորումներ, որոնք են՝ հատուկ գործողությունների ուժերը, ռազմական հետախուզությունը և ռազմական ոստիկանությունը ։

| Անուն | Գտնվելու վայրը |
| --- | --- |
| 1-ին հետևակային բրիգադ | Թբիլիսի |
| 2-րդ հետևակային բրիգադ | Սենակ |
| 3-րդ հետևակային բրիգադ | Քութայիս |
| 4-րդ մեքենայացված բրիգադ | Վազիանի ռազմաբազա |
| 5-րդ հետևակային բրիգադ | Գորի |
| 1-ին հրետանային բրիգադ | Վազիանի ռազմաբազա |
| 2-րդ հրետանային բրիգադ | Խոն |
| Ինժեներական բրիգադ | Թբիլիսի |
| Ավիացիոն բրիգադ |  |
| ՀՕՊ բրիգադ |  |
| 12-րդ թեթև հետևակային գումարտակ «Կոմմանդո» | Ադլիա |
| 13-րդ թեթև հետևակային գումարտակ «Շավնաբադ» | Ադլիա |
| Անկախ ազդանշանների գումարտակ | Սագուրամո |
| Անկախ ռադիոյի գումարտակ | Քոբուլեթ |
| Անկախ ազդանշանների գումարտակ |  |
| Անկախ բժշկական գումարտակ | Սագուրամո |

### Մարտական կազմը

 Ցամաքային զորքերի կառուցվածքը.
* 1-ին հետևակային բրիգադ
	+ 11-րդ հետևակային գումարտակ
	+ 12-րդ հետևակային գումարտակ
	+ 13-րդ հետևակային գումարտակ
* 2-րդ հետևակային բրիգադ
	+ 21-րդ հետևակային գումարտակ
	+ 22-րդ հետևակային գումարտակ
	+ 23-րդ հետևակային գումարտակ
* 3-րդ հետևակային բրիգադ
	+ 31-րդ հետևակային գումարտակ
	+ 32-րդ հետևակային գումարտակ
	+ 33-րդ հետևակային գումարտակ
* 4-րդ հետևակային բրիգադ
	+ 41-րդ հետևակային գումարտակ
	+ 42-րդ հետևակային գումարտակ
	+ 43-րդ հետևակային գումարտակ
* 5-րդ հետևակային բրիգադ
	+ 51-րդ հետևակային գումարտակ
	+ 52-րդ հետևակային գումարտակ
	+ 53-րդ հետևակային գումարտակ
* 12-րդ թեթև հետևակային գումարտակ «Կոմմանդո»
* 13-րդ թեթև հետևակային գումարտակ «Շավնաբադ»
* 1-ին հրետանային բրիգադ
* 2-րդ հրետանային բրիգադ
* Ինժեներական բրիգադ
* Ավիացիոն բրիգադ
	+ Օդային ջոկատ
	+ Ուղղաթիռային ջոկատ
* ՀՕՊ բրիգադ
* Անկախ ազդանշանների գումարտակ

Սարքավորումների պատմություն և ներքին արտադրություն
--------------------------------------------------

1992 թվականից մինչև 2003 թվականը վրացական բանակը մեծապես հենվում էր խորհրդային զինտեխնիկայի վրա, որը ժամանակի ընթացքում հնացել էր և մեծ մասամբ շարքից դուրս եկել վատ սպասարկման պատճառով։ 2000 թվականից ի վեր ավելի քան 100 T-55 տանկ շարքից հանվել և ջարդոնացվել են՝ գույքագրման մեջ մնացել է ընդամենը մեկ տասնյակը։ Բազմաթիվ այլ ռազմական տեխնիկա, ներառյալ T-72 տանկերը, նվիրաբերվել են Ներքին գործերի նախարարության զինված ուժերին, սակայն դրանք նույնպես 2004 թվականին ապամոնտաժվել են՝ վերակազմավորման գործընթացի պատճառով։ 2001 թվականից Վրաստանը սկսեց դիմել ՆԱՏՕ-ին անդամակցելու և իր ռազմական հնարավորությունների ընդլայնման համար՝ համագործակցելով հետկոմունիստական բազմաթիվ մատակարարների հետ, ինչպիսիք են Չեխիան և Ուկրաինան։

2003 թվականին Վրաստանի կառավարությունը ջանքեր գործադրեց ձեռք բերելու ժամանակակից տեխնիկա, որը ներառում էր Իսրայելից ավելի կատարելագործված հակաօդային պաշտպանության համակարգերի և փոքր սպառազինությունների փաթեթի առաքում։ Պայմանագրի ընդլայնումները, որոնք ներառում էին Merkava III-IV տանկերի երկարաժամկետ մատակարարում, բազմիցս մերժվել էին իսրայելական կողմից։ Այսպիսով, Վրաստանը սկսեց մեծ քանակությամբ T-72 տանկեր գնել, ինչը հանգեցրեց սկանդալի՝ կապված Ուկրաինայից տասնյակ փչացած T-72-ների մատակարարման հետ։ Թեև նոր պլանը չեղարկվեց, սակայն մի քանի տարվա ընթացքում ստեղծվեց մեծ զրահապատ նավատորմ, և 2005 թվականին վրացական բանակը զորավարժությունների ընթացքում կարողացավ դաշտ դուրս բերել ավելի քան 170 տանկ ։ Իսրայելի և Լեհաստանի օգնությամբ T-72 տանկերի մեծ մասը արդիականացվել է ժամանակակից էլեկտրոնիկայով։ 2007 թվականին Վրաստանը սկսեց ավելի ժամանակակից սարքավորումներ ձեռք բերել Թուրքիայից և ՆԱՏՕ-ի այլ անդամներից։

2008 թվականի ռուս-վրացական պատերազմի ժամանակ վրացական զինվորականները բազմաթիվ նյութական կորուստներ ունեցան, այդ թվում՝ նոր թարմացված տանկեր և հետևակի մարտական մեքենաներ, որոնք թողնվել են զինադադարի ժամանակ և գրավվել կամ ոչնչացվել ռուսական զորքերի կողմից։ Պատերազմից հետո Վրաստանը սկսեց լրացնել այդ բացերը նորացված պայմանագրերով և մեծացրեց իր ջանքերը երկրի պաշտպանունակությունը բարձրացնելու համար։ Իր դաշնակիցների կողմից աջակցության բացակայության և Ռուսաստանի կողմից զենքի մատակարարման շրջափակումների պատճառով Վրաստանը հայտնվեց այլընտրանքների կարիքի մեջ։

Մինչև 2009 թվականը Վրաստանը կարող էր արտադրել միայն համազգեստ և զրահաբաճկոններ, որոնք դեռևս այնքան սահմանափակ էին, որ այն երբեք չէր բավարարում պահանջները՝ այդպիսով դարձնելով Վրաստանը կախված օտարերկրյա մատակարարներից։ Վրաստանն օգտագործում էր տեղական արտադրության մի շարք սարքավորումներ, որոնց զանգվածային արտադրությանը սկսվել է 2009 թվականից ։

Մի քանի տարի զարգացումից հետո երկիրը ներկայացրեց իր առաջին տեղական արտադրության զրահափոխադրիչը՝ «Դիդգորի»-ն ։  2012 թվականին ներկայացվեց հայրենական արտադրության երկրորդ մարտական մեքենան, որը կոչվում էր «Լազիկա» հետևակային մարտական մեքենա, սակայն դրա կարգավիճակը մինչ օրս պարզ չէ։ Մի քանի այլ օբյեկտներ, ինչպիսիք են ZCRS-122-ը, բացել են վրացական զենքի արդյունաբերությունը և որոշ չափով նվազեցրել են կախվածությունը օտարերկրյա մատակարարներից։

Զենքի հիմնականում ոչ պաշտոնական շրջափակումը ի վերջո չեղարկվեց 2014 թվականի Ուելսի գագաթնաժողովի արդյունքում։ Վրաստանը մի քանի գործարքներ է կնքել Ֆրանսիայի հետ 2015 թվականին՝ ձեռք բերելով ավելի առաջադեմ ՀՕՊ ռադարներ և հրթիռներ, ինչպիսիք են GM-200/GM-403 և Mistral համակարգերը, որոնք մատակարարվել են 2018 թվականին։ Նախատեսվում են հետագա համագործակցություն և պայմանագրեր՝ այդ ոլորտում կարողությունների բարելավման համար ։

2018 թվականի հունվարին Վրաստանը նաև ԱՄՆ-ից ստացավ մոտ 72 FGM-148 հրթիռների արձակման կայաններ և մոտ 410 հրթիռների առաջին խմբաքանակը՝ իր հակատանկային պաշտպանության կարողությունները բարձրացնելու համար ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო Archived November 5, 2013, at the Wayback Machine.. Mod.gov.ge. Retrieved on November 5, 2013.
2. ↑  Woff, Richard (July 1993) "The Armed Forces of Georgia", *Jane's Intelligence Review*, p. 309
3. ↑  Вооруженные силы СССР(конец 80-начало 90гг.), России и стран СНГ Archived April 22, 2003, at the Wayback Machine.. (in Russian)
4. ↑  Richard Woff, 'The Armed Forces of Georgia: An Update,' Jane's Intelligence Review, February 1996, 69-70.
5. ↑  «Helping Georgia?». *Institute for the Study of Conflict, Ideology and Policy*. Boston University. March–April 2002. Վերցված է 2007 թ․ փետրվարի 14-ին.
6. ↑  "Batumi-Based Military Unit Mutinies," Civil Georgia, 20 April 2004.
7. ↑  SOUTH OSSETIA: THE BURDEN OF RECOGNITION Archived September 3, 2011, at the Wayback Machine.. Europe Report N°205 – June 7, 2010. crisisgroup.org
8. ↑  «Россия забрала себе пятую часть грузинских танков».
9. ↑  Liklikadze, Koba (September 26, 2008) LESSONS AND LOSSES OF GEORGIA’S FIVE-DAY WAR WITH RUSSIA. *Eurasia Daily Monitor*. Vol. 5(185)
10. ↑  «List of Killed and Missing Military Servicemen during the Georgian-Russian WAR». Georgia Ministry of Defense. 2012 թ․ հունիսի 8. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ հուլիսի 21-ին. Վերցված է 2012 թ․ հունիսի 8-ին.
11. ↑  Shinwari, Sadaf (November 28, 2012) 
Georgia doubles number of troops in Afghanistan. Khaama Press (KP), Afghan Online Newspaper.
12. ↑  Tenth Georgia Soldier Killed in Afghanistan Retrieved: September 1, 2011
13. ↑  Robson, Seth (2011 թ․ մարտի 7). «U.S. training a dual mission for Georgians». Stripes.com. Վերցված է 2011 թ․ հունիսի 13-ին.
14. ↑  «Czech, Georgia complete troops withdrawal from Afghanistan». *menafn.com*.
15. ↑
16. ↑  Georgia Army. Globalsecurity.org (September 30, 2012). Retrieved on November 5, 2013.
17. ↑  Armament of the Georgian Army Archived March 9, 2012, at the Wayback Machine.. Geo-army.ge. Retrieved on November 5, 2013.
18. ↑  საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო Archived May 12, 2012, at the Wayback Machine.. Mod.gov.ge. Retrieved on November 5, 2013.
19. ↑  «Didgori Armoured Personnel Carrier, Georgia». *army-technology.com*. Վերցված է 2013 թ․ հունիսի 1-ին.
20. ↑  «France Helps Georgia Improve Air Surveillance Capabilities». October 2018.
21. ↑  «US State Department approves $75 million Javelin anti-tank missile sale to Georgia». 2017 թ․ նոյեմբերի 20.
22. ↑  United States Department of State