**Մտի՛ր դատարկության մեջ** (անգլ.՝ Enter the Void), 2009 թվականի անգլալեզու փորձարարական արվեստի ֆիլմ, գրված ռեժիսոր Գասպար Նոեի կողմից։ Գլխավոր դերերում են Նաթանիել Բրաունը, Պազ դե լա Ուերտան և Սիրիլ Ռոյը։ Ֆանտաստիկ ժանրի դրամա, որը տեղի է ունենում Տոկիոյի նեոնային լուսավորված գիշերային ակումբի միջավայրում։ Պատմությունը կատարվում է Օսկարի հետ՝ երիտասարդ ամերիկացի թմրավաճառի, ով մահացու գնդակահարվում է ոստիկանության կողմից, բայց շարունակում է հետևել հետագա իրադարձություններին իր արտամարմնային փորձառության ժամանակ։ Ֆիլմը նկարահանված է առաջին դեմքի տեսանկյունից, որը հաճախ շրջում է քաղաքի փողոցների վերևում, և երբեմն Օսկարը նայում է իր ուսի վրայով, երբ հիշում է իր անցյալի պահերը։ Նոեն ֆիլմը որակում է որպես «հոգեբանական մելոդրամա»։

Նոեի երկար տարիների երազանքի նախագծի արտադրությունը հնարավոր դարձավ նրա *«Անվերադարձելի»* (2002) գեղարվեստական ֆիլմի կոմերցիոն հաջողությունից հետո։ *«Մտի՛ր դատարկության մեջ»*-ը հիմնականում ֆինանսավորվում էր *Wild Bunch*-ի կողմից, մինչդեռ *Fidélité Films*-ը գլխավորում էր բուն արտադրությունը։ Պրոֆեսիոնալների և նորեկների խառնուրդով ֆիլմը մեծապես օգտագործում է պատկերներ, որոնք ոգեշնչված են էքսպերիմենտալ կինոյի և հոգեբուժական թմրամիջոցների փորձառություններից։ Հիմնական լուսանկարահանումը տեղի է ունեցել Տոկիոյում և ներառում է բազմաթիվ բարդ կռունկների կադրեր։ Համաարտադրողները ներառում էին *BUF Compagnie* վիզուալ էֆեկտների ստուդիան, որը նաև տրամադրեց համակարգչային ստեղծած պատկերները։ Ֆիլմի սաունդթրեքը էլեկտրոնային փոփ և փորձարարական երաժշտության կոլաժ է։

Պրեմիերան տեղի ունեցավ 2009 թվականին Կաննի կինոփառատոնում, բայց հետարտադրական աշխատանքները շարունակվեցին, և ֆիլմը Ֆրանսիայում թողարկվեց գրեթե մեկ տարի անց։ 2010թ. սեպտեմբերին ԱՄՆ-ում և Միացյալ Թագավորությունում թողարկվեց կրճատված տարբերակը։ Քննադատական արձագանքները կտրուկ բաժանվեցին. դրական ակնարկները ֆիլմը նկարագրեցին որպես գրավիչ և նորարարական, մինչդեռ բացասական ակնարկներն այն անվանեցին հոգնեցուցիչ և մանկական։ Ֆիլմը վատ հանդես եկավ տոմսարկղերում։

Սյուժե
------

Ամերիկացի քույր-եղբայր Օսկարը (Նաթանիել Բրաուն) և Լինդան (Պազ դե լա Հուերտա) ապրում են Տոկիոյում գտնվող բնակարաններից մեկում և երդվել են միասին մնալ իրենց ծնողների պատահական մահից հետո։ Օսկարը զբաղվում է թմրանյութերով, մինչդեռ Լինդան աշխատում է որպես մերկապարուհի Տոկիոյի գիշերային ակումբում։ Ֆիլմի մեծ մասը տեղի է ունենում Օսկարի առաջին դեմքի տեսանկյունից, նրա և Լինդայի անցյալի հետադարձ հայացքները տեղի են ունենում արտաքին տեսանկյունից։

Մի երեկո, Լինդայի աշխատանքի մեկնելուց հետո, Օսկարը ծխում է DMT և անձնատուր լինում հալյուցինոգեն ճամփորդության, մինչև նրա ընկեր Վիկտորը (Օլի Ալեքսանդր) նրան կանչում է թմրանյութերի գործարքի «The Void» բարում։ Օսկարի մյուս ընկեր Ալեքսը (Սիրիլ Ռոյ) ինքնաբուխ այցելում և ուղեկցում է նրան բար։ Ճանապարհին Ալեքսը քննարկում է «Մահացածների տիբեթյան գիրքը»՝ բուդդայական սուրբ գրությունը՝ ռեինկառնացիայի մասին, և կանխագուշակում է գալիք իրադարձությունները՝ նկարագրելով մահվան գործընթացը։ Օսկարը մենակ մտնում է բար և հասկանում է, որ նա թակարդն է ընկել։ Ոստիկանությունը ներխուժում է բար, երբ Օսկարը ողջունում է վշտահար Վիկտորին։ Օսկարը փախչում է լոգարան և ապարդյուն փորձում թմրանյութերը լցնել զուգարանակոնքի մեջ։ Երբ սպաները փորձում են ոտքով հարվածել դռանը, Օսկարը ստում է՝ ասելով, որ ինքը զինված է, բայց նա մահացու կրակոց է ստանում դռան միջով։ Օսկարի հոգին, ինչպես նաև առաջին դեմքի տեսանկյունը, բարձրանում է նրա մարմնից, և նա գնում է Լինդային փնտրելու՝ փորձելով կատարել նրան երբեք չլքելու իր խոստումը։ Ֆիլմի մնացած հատվածում Օսկարի հոգին ճանապարհորդում է Տոկիոյով, այցելելով իր ընկերներին և քույրերին, ինչպես նաև վերադառնում է իր մանկության և Տոկիոյում իր նախկին կյանքի հիշողություններին, որոնք նրան ստիպեցին թմրանյութեր վաճառող։

Օսկարի և Լինդայի կյանքը ներկայացված է կարճ ոչ ժամանակագրական ֆլեշբեքներով։ Երջանիկ մանկության մեջ նրանց ծնողները զոհվել են դաժան ավտովթարի հետևանքով։ Տարբեր խնամատար տներ ուղարկվելուց առաջ քույրերն ու եղբայրները երդվեցին միշտ լինել միմյանց կողքին։ Տարիներ անց Օսկարը Տոկիոյում ապրում էր որպես թմրանյութերի վաճառքով զբաղվող և շուտով կարողացավ ինքնաթիռի տոմս գնել Լինդայի համար՝ իր հետ ապրելու համար։ Լինդան գիշերային ակումբի սեփականատեր Մարիոյի մոտ մերկապարուհու աշխատանք էր գտել։ Երբ Օսկարի բիզնեսը ընդլայնվեց, Վիկտորը հայտնաբերեց, որ Օսկարը սեռական հարաբերություն է ունեցել իր մոր հետ՝ Լինդայի ինքնաթիռի տոմսի համար լրացուցիչ ֆինանսավորում ապահովելու համար։ Դա ստիպեց նրան կազմակերպել ծուղակ, որը վերջ դրեց Օսկարի կյանքին։

Լինդան հղիանում է, կորցնում մերկապարուհու աշխատանքը և աբորտ անում։ Ալեքսը ստիպված թաքնվում է փողոցներում այն բանից հետո, երբ Օսկարի դիլեր Բրունոն կոտրում է թմրանյութերի ցանցը։ Լինդան ցանկանում էր Մարիոյի փոխարեն Ալեքսի հետ շփվել, դա ուզում էր նաև Օսկարը։ Մի առիթով Լինդան ցանկանում է, որ Օսկարը վերադառնա կյանք։ Այնուհետև Օսկարը մտնում է Լինդայի գլխի մեջ և տեսնում նրա երազը, և նա արթնանում է դիահերձարանում, որտեղից նրա մարմինը տանում են դիակիզվելու։ Այդ ընթացքում Վիկտորը վիճում է մոր հետ Օսկարի հետ նրա առնչության համար, և նրան տնից շպրտում են։ Նա այցելում է Լինդային՝ ներողություն խնդրելու Օսկարի մահվան մեջ ունեցած դերի համար։ Այնուամենայնիվ, երբ Վիկտորը Լինդային մեղադրում է եղբոր մահվան հարցում մեղսակցության մեջ, նա զայրացած վռնդում է Վիկտորին՝ պահանջելով, որ նա ինքնասպան լինի։

Օսկարը սավառնում է Տոկիոյի վրայով և վայրէջք կատարում ինքնաթիռով այնտեղ, որտեղ իր մայրը կրծքով կերակրում է փոքրիկ Օսկարին։ Լինդան և Ալեքսը տաքսի են նստում, գնում Տոկիոյի սիրային հյուրանոց և սեքսով զբաղվում։ Օսկարը շարժվում է հյուրանոցի սենյակների միջով և դիտում մի քանի այլ զույգերի, ովքեր սեքսով են զբաղվում տարբեր դիրքերում։ Յուրաքանչյուր զույգ իր սեռական օրգաններից լույսի շողեր է արձակում։ Օսկարը մտնում է Ալեքսի գլուխը և ականատես է լինում այդ ամենին Ալեքսի տեսանկյունից։ Այնուհետև նա շրջում է Լինդայի հեշտոցում, որպեսզի ականատես լինի, թե ինչպես է Ալեքսի առնանդամը խրվում դրա մեջ, այնուհետև դիտում է նրա սերմնաժայթքումը և հետևում է սերմնահեղուկի ալիքին դեպի իր քրոջ ձվաբջիջի բեղմնավորումը։ Եզրափակիչ տեսարանը նկարահանված է Օսկարի մորից երեխայի լույս աշխարհ գալու տեսանկյունից, տեսախցիկի ֆոկուսը խիստ մշուշված է, ինչը անհասկանալի է դարձնում, թե ով է տեսարանի կինը։

Թեմաներ
-------

Ինքնին կինոփորձը ֆիլմի հիմնական կիզակետն է, բայց կա նաև դատարկության կենտրոնական թեմա։ Նոեն ֆիլմի թեման նկարագրում է որպես «կաթնասունների սենտիմենտալիզմը և մարդկային փորձառության շողշողացող դատարկությունը»։ Օսկարի նկարահանումից հետո դրամատուրգիան հիմնված է «Մահացածների տիբեթյան գրքի» վրա և ավարտվում է ոգու վերամարմնավորման ուղիների որոնումներով։ Ռեժիսորը, ով դեմ է բոլոր կրոնական համոզմունքներին, ասում է, որ «ամբողջ ֆիլմը մեկի երազն է, ով կարդացել է «Մահացածների տիբեթյան գիրքը» և լսել դրա մասին։ Դա մահացածի պատմություն չէ, ով թռչում և վերամարմնավորվում է։ Դա մեկի պատմությունն է, ում գնդակահարում են, և ով ունի իր երազանքը։ Նոեն ֆիլմի ավարտը նկարագրում է որպես Օսկարի «իր կյանքի ամենավնասվածքային պահի` իր ծննդի» հիշողություն։ Ռեժիսորը բաց է թողնում նաև այն հավանականությունը, որ Օսկարի կյանքը նորից սկսվում է անվերջանալի շրջապտույտով, ինչը պայմանավորված է մարդու ուղեղի կողմից ժամանակի ընկալմամբ։

Արտադրություն
-------------

### Զարգացում

Ֆիլմի գաղափարն աճում էր դեռ Նոեի պատանեկությունից, երբ նա առաջին անգամ սկսեց հետաքրքրվել մահվան և գոյության հարցերով։ Քսան տարեկանում, երբ գտնվում էր պսիլոցիբինի սնկերի ազդեցության տակ, նա տեսավ Ռոբերտ Մոնտգոմերիի *«Տիկինը լճում»* 1947 թվականի ֆիլմը, որը նկարահանվել էր ամբողջությամբ առաջին դեմքի տեսանկյունից։ Այնուհետև նա որոշեց, որ եթե երբևէ ֆիլմ նկարահանի հետմահու կյանքի մասին, այս ձևով է նկարահանելու։ Նոեն տասնհինգ տարի աշխատել է սցենարի տարբեր տարբերակների վրա նախքան ֆիլմի արտադրությունը։ Պատմությունն ի սկզբանե ավելի գծային էր, և նախագծերը դրված էին տարբեր վայրերում, ներառյալ Անդերում, Ֆրանսիայում և Նյու Յորքում։ Տոկիոն ընտրվեց, քանի որ այն կարող էր ապահովել գունագեղ միջավայրեր, որոնք պահանջվում են ֆիլմի հալյուցինոգեն ասպեկտների համար, և որովհետև Ճապոնիայի թմրանյութերի ռեպրեսիվ օրենքները ավելացնում են դրամային՝ բացատրելով գլխավոր հերոսի վախի ինտենսիվությունը ոստիկանության հանդեպ։

Նոեն առաջին անգամ սկսել է ֆիլմի ֆինանսավորումը 2000-ականների սկզբին։ Մի քանի պրոդյուսերներ դրականորեն արձագանքեցին սցենարին, և այն կարճ ժամանակով մշակվում էր Թոմ Թիկվերի գերմանական *X-Filme Creative Pool* ընկերության համար։ Այն համարվում էր չափազանց թանկ, և արտադրողները դուրս եկան։ Հեռանկարները փոխվեցին, երբ *«Անվերադարձելի»*-ն (2002) դարձավ կոմերցիոն հաջողություն։ Նոեն գրել և ղեկավարել էր *«Անվերադարձելի»*-ն *StudioCanal*-ի համար, և այն միջազգային մակարդակով վաճառվեց *Wild Bunch*-ի կողմից։ Երբ *Wild Bunch*-ի պրոդյուսերները Նոեին հարցրին, թե ինչ է ուզում անել հաջորդիվ, նա պատասխանեց, որ ցանկանում է նկարահանել *«Մտի՛ր դատարկության մեջ»* ֆիլմը։ Նախագիծը ևս մեկ անգամ համարվեց չափազանց թանկ՝ կապված իր կոմերցիոն ներուժի հետ, բայց երբ *Wild Bunch*-ը հայտնաբերեց, որ Նոեն սկսել է ֆիլմը մշակել *Pathé*-ի համար իրենց փոխարեն, նրանք ասացին, որ պատրաստ են ֆինանսավորել այն։ Քանի որ *Pathé*-ում զարգացումը դանդաղ էր ընթանում, Նոեն նախընտրեց չերկարաձգել իր պայմանագիրը ստուդիայի հետ և ընդունեց *Wild Bunch*-ի առաջարկը։

*«Մտի՛ր դատարկության մեջ»* ֆիլմը արտադրվել է *Fidélité Films*-ի կողմից, որի բյուջեի 70%-ը ներդրել է *Wild Bunch*-ը։ Ֆրանսիացի համապրոդյուսերների թվում էին Նոեի *Les Cinémas de la Zone* ընկերությունը և վիզուալ էֆեկտների *BUF Compagnie* ստուդիան։ Այն ստացել է նախնական վաճառքի ներդրումներ *Canal+*-ից և ֆինանսավորում *Eurimages*-ից։ Լրացուցիչ համատեղ արտադրության աջակցությունը տրամադրվել է Գերմանիայի *Essential Filmproduktion*-ի և Իտալիայի *BIM Distribuzione*-ի կողմից։ Ընդհանուր բյուջեն կազմել է 12,38 միլիոն եվրո։ Հետադարձ հայացքով Նոեն *«Անվերադարձելի»*-ն անվանեց ֆիլմ, որը նկարահանվել է *«Մտի՛ր դատարկության մեջ»*-ը ֆինանսավորելու համար։ Նա նաև դա տեսնում էր որպես օգտակար տեխնիկական վարժություն։

### Դերերում

Անգլախոս դերասաններին ներառելու որոշումը վաղ է կայացվել։ Քանի որ ֆիլմը շատ վիզուալ կլիներ, ռեժիսորը ցանկանում էր, որ հանդիսատեսը կարողանա կենտրոնանալ պատկերների վրա և չհիմնվել ենթագրերի վրա։ Ավելի ուշ նա արտահայտեց իր հավանությունը ոչ անգլիախոս երկրներում կրկնօրինակված ձայնային ուղիների օգտագործման վերաբերյալ։

Լինդայի դերն առաջինն էր նկարահանվել։ Նոեն Նյու Յորքում լսումներ անցկացնելուց հետո գտավ Պազ դե լա Ուերտային։ «Ես հանդիպեցի Պազին և նա ինձ շատ դուր եկավ։ Նա ուներ կերպարի բնութագիրը, որովհետև նա սիրում է բղավել, լաց լինել, մերկ դրսևորվել՝ Լինդայի բոլոր հատկանիշները»։ Քանի որ նա ցանկանում էր, որ Լինդան և Օսկարը իրոք ընկալվեն որպես քույր ու եղբայր, Նաթանիել Բրաունը, որը ոչ պրոֆեսիոնալ է, ընտրվեց Ուերտայի հետ իր նմանության պատճառով։ Նոեն վախենում էր, որ պրոֆեսիոնալ դերասանը հիասթափված կլինի գրեթե բացառապես թիկունքից ցուցադրվելուց, բայց նա զգում էր, որ Բրաունը ոգևորիչ կլիներ պարզապես նկարահանման հրապարակում ներկա գտնվելու համար։ Լսումներ են անցկացվել Ճապոնիայում ապրող ամերիկացիների համար՝ Տոկիոյում գործող այլ դերերի համար։ Սիրիլ Ռոյը լսումների է գնացել ընկերոջ հետ միայն այն պատճառով, որ ցանկանում էր զրուցել ռեժիսորի հետ, ում նախորդ ֆիլմերից նա հիացած էր։ Ռոյին ընտրեցին Ալեքսի դերի համար, քանի որ Նոեն գտնում էր, որ իր շատախոս անձնավորությունը հարմար է այդ դերի համար։ Նոեն Բրաունի և Ռոյի մասին ասել է.

> Ֆիլմում նկարահանվելու միտքն անգամ չէր անցել նրանց մտքով։ Նրանք անկաշկանդ մարդիկ են, նրանք լավ ժամանակ են անցկացնում տեսախցիկի առաջ և չեմ կարծում, որ որևէ պահ է եղել, որ նրանցից որևէ մեկը զգա, որ աշխատում է։ Պազը, սակայն, միանշանակ գիտակցում էր այն փաստը, որ նա դեր է խաղում։
> 
> 

### Վիզուալ հայեցակարգ

Էռնստ Հեկկել, *Kunstformen der Natur* (*Բնության արվեստի ձևեր*)
Նոեն իր երիտասարդության տարիներին փորձել էր տարբեր հալյուցինոգեններ և օգտագործել այդ փորձառությունները որպես տեսողական ոճի ոգեշնչում։ Ավելի ուշ, երբ ռեժիսորն արդեն պլանավորում էր ֆիլմը, նա փորձեց հոգեակտիվ եփուկ այահուասկան, որի ակտիվ նյութը DMT-ն է։ Դա ստեղծվել է պերուական ջունգլիներում, որտեղ եփուկն օրինական է՝ որպես էնթեոգենի ավանդական օգտագործում։ Նոեն նկարագրեց փորձը որպես շատ ինտենսիվ և ասաց, որ այն համարում է «գրեթե մասնագիտական հետազոտություն»։ Քանի որ դիզայներական թիմից քչերն էին հալյուցինոգեն ընդունել, Նոեին անհրաժեշտ էր հավաքել և տրամադրել տեսողական հղումներ նկարների, լուսանկարների, երաժշտական տեսահոլովակների և ֆիլմերից հատվածների տեսքով։ Օգտագործված հղումներից մեկը կենսաբան Էռնստ Հեկկելի աշխատություններն էին, ում գծագրերն ազդել են Օսկարի տեսիլքի ժամանակ տեսած օրգանական օրինաչափությունների վրա։

|  |
| --- |
| «Արմատապես նոր բան չկար, ես վերցրեցի որոշ տեխնիկաներ կամ պատմողական եղանակներ, որոնք արդեն գործում էին աջ ու ձախ ֆիլմերում, բայց դրանք օգտագործեցի մոլուցքային ձևով»։ |
| Գասպար Նոեն «*Libération» ամսագրի համար հարցազրույցում* |

Մեկ այլ կարևոր ոճական ազդեցություն է եղել Քենեթ Անջերի փորձարարական ստեղծագործությունը և, մասնավորապես, «Հաճույքի գմբեթի բացումը»։ Նոեն դիտել է Անջերի ֆիլմերը 1990-ականների սկզբին, երբ գովազդում էր *«Կարնե»* կարճամետրաժ ֆիլմը, և նա շատ արագ դարձավ երկրպագու։ Փորձարարական կինոյի մյուս ազդեցությունները ներառում էին Ջորդան Բելսոնի և Պյոտր Չերկասկու ստեղծագործությունները։ Նոեի սիրած ֆիլմը՝ 2001 թ. *«Տիեզերական ոդիսականը»*, ամենահայտնի ազդեցությունն էր հիմնական ֆիլմերի շարքում։ Նոեն ցանկանում էր դառնալ կինոռեժիսոր այն բանից հետո, երբ տեսավ այն յոթ տարեկան հասակում։ Բրայան դե Պալմայի *«Օձի աչքերը»* և այլ ֆիլմեր, որոնք պարունակում են սավառնող կադրեր, Նոեին ոգեշնչեցին ֆիլմ նկարահանելու հիմնականում նման տեսանկյունից։

Ֆլեշբեք տեսարանների ժամանակ Օսկարի գլուխն ու ուսերը կադրում ցուցադրելու երկու պատճառ կար։ Առաջինն այն էր, որ Նոեն սովորաբար իրեն տեսնում է երազներում և անցյալի իրադարձությունները վերհիշելիս։ Նա նաև կարծում էր, որ հեռուստադիտողի համար ավելի հեշտ կլինի մտահոգվել տեսանելի կերպարի մասին, քանի որ շատ դիտակետային ֆիլմեր, նրա կարծիքով, ակամա ծիծաղելի են թվում։

### Նկարահանումներ

Թիմը նկարահանվել է Տոկիոյում 2007 թվականի հոկտեմբերի 19-ից մինչև դեկտեմբերի 15-ը։ Ֆլեշբեքի տեսարանները նկարահանվել են Մոնրեալում չորս շաբաթվա ընթացքում հաջորդ գարնանը, մինչև 2008 թվականի մայիսի 16-ը։ Թիմը երկու անգամ վերադարձել է Տոկիո՝ լրացուցիչ կադրերի համար, մեկ անգամ՝ Մոնրեալի նիստից առաջ և մեկ անգամ, երբ հիմնական լուսանկարչությունն ավարտվեց։ Տոկիոյում միայն չորս հոգի ֆրանսիացի էին, անձնակազմի մնացած մասը ճապոնացի էր։ Մարկ Կարոն Տոկիոյում աշխատել է որպես դեկորացիաների ղեկավար։ Ըստ Նոեի, Կարոն երեք ամիս ազատ է ունեցել *«Դանթե 01»*-ն ավարտելուց հետո, որը նրա առաջին փորձն էր որպես մենակատար ռեժիսոր, ուստի Նոեն խնդրեց նրան գալ Ճապոնիա։

Կաբուկիչոյի Կենտրոնական փողոցը 2007 թվականի հոկտեմբերին
100 էջանոց սցենարը մանրամասնում էր սյուժետային զարգացումները և շատ տեսողական գծեր, բայց շատ քիչ երկխոսություն էր գրված, ուստի դերասաններին խնդրեցին իմպրովիզացնել իրենց տողերը։ Նոեն բացատրել է այս մոտեցումը. «Ինձ համար դերասաններին ուղղորդելը պարզապես ճիշտ մարդկանց գտնելն ու նրանց ճիշտ տրամադրության մեջ դնելն է նկարահանման հրապարակում և բաց թողնելը։ Կարծում եմ, որ էներգիան պետք է գա նկարահանման հրապարակում ամենավերջին պահին»։ Վայրերը ներառել են Կաբուկիչոն և Սինջուկուի այլ մասերը։ Քանի որ ֆիլմի մեծ մասը նկարահանվել է մոլախաղերով և մարմնավաճառությամբ հայտնի թաղամասերում, պրոդյուսերները պայմանավորվել են Յակուձա հանցավոր սինդիկատների հետ՝ նախքան որոշ տեսարաններ նկարահանելը։ Քրեական կազմակերպությունները բուն արտադրության մեջ ներգրավված չեն եղել։ Տոկիոյի ստուդիայի տեսարանները նկարահանվել են «*Toho Studios»*-ում։ Ավելի շատ տեսարաններ, քան ի սկզբանե նախատեսված էր, պետք է նկարահանվեին ստուդիայում՝ բազմաթիվ բարդ կռունկների պայմանավորվածությունների պատճառով։ Որոշ գլխավերևի հաջորդականություններ դասավորելու և նկարահանելու համար պահանջվեց մի ամբողջ օր։ Այն տեսարանները, որտեղ Օսկարը ողջ է, հիմնականում նկարահանվել են տեղում, բայց կռունկների կադրերը բացառապես ստուդիայում են արվել։ Սա ներառում էր նախկին որոշ վայրերի այցելություններ։ Այլ կադրեր արվել են քաղաքի վրայով թռչող ուղղաթիռներից։ Մեծ ուշադրություն է դարձվել աշխարհագրության շարունակականությանը, և նկարահանումները վերահսկվում էին վիզուալ-էֆեկտների խմբի ղեկավարի կողմից։

Ֆիլմը հիմնականում նկարահանվել է Kodak Vision3 250D կինոֆոնդի վրա։ Տեսարանները, որտեղ Օսկարը ողջ է, նկարահանվել են սուպեր 35 ձևաչափով՝ Arricam LT տեսախցիկներով, իսկ մնացածը՝ սուպեր 16-ում՝ Aaton XTR Prod-ով։ Օպերատորը Բենուա Դեբին էր, ով նույնպես նկարահանել էր *«Անվերադարձելի»-*ն*։* Ինչպես *«Անվերադարձելի»*-ում, Նոեն չէր ցանկանում օգտագործել արհեստական լուսավորություն, որը կկործաներ պատրանքը, եթե տեսախցիկը շրջվեր։ Տոկիոյի բազմաթիվ նեոնային ցուցանակների շնորհիվ արտաքին տեսարանների համար շատ քիչ լրացուցիչ լուսավորություն էր պահանջվում, չնայած այն հանգամանքին, որ շատերը նկարահանվել էին ուշ գիշերին։ Ինտերիերի տեսարանների համար Դեբին հիմնականում օգտագործում էր պրակտիկ, կադրի ներսում լույսի աղբյուրներ։ Որոշ բացառություններ արվեցին։ Մեկն այն էր, որ հերոսների տրամադրությունները պետք է մատնանշվեին տարբեր գույներով՝ նարնջագույնից մինչև մանուշակագույն, երբեմն կանաչ։ Դրա համար Դեբին օգտագործեց կարմիր, կանաչ և կապույտ ծրագրավորվող դիսկո լույսերի մի շարք, որոնք թույլ էին տալիս օգտագործել բոլոր տարբեր երանգները։ Դիսկո լույսերը հեշտ էր թաքցնել։ Դրանք նաև օգտագործվում էին նեոնային փայլերի մոդելավորման և հանդերձարանի տեսարաններին կարմիր երանգ հաղորդելու համար։ Մեկ այլ բացառություն էր ստրոբային լույսերի օգտագործումը, որոնք ծրագրավորվում էին գունավոր լույսերի հետ միասին։ Կապույտ գույնից ողջ ընթացքում խուսափում էին, քանի որ կինոգործիչները այն չէին կապում երազանքների հետ։ Նոեն ֆիլմի օպերատորն էր, բացառությամբ փողոցներում վազող Օսկարի մի քանի կադրերի, քանի որ դրանք պահանջում էին ավելի բարձրահասակ օպերատոր։ Այդ տեսարաններում տեսախցիկը պահում էր Դեբին։

### Հետարտադրական շրջան

*«Մտի՛ր դատարկության մեջ»* ֆիլմի հետարտադրական գործընթացը տևեց ավելի քան մեկ տարի։ Թվային էֆեկտների վրա աշխատանքը ղեկավարում էր *BUF Compagnie*-ից Պիեռ Բուֆինը։ Ֆիլմի յուրաքանչյուր տեսարան ներառում է համակարգչային ստեղծած պատկերներ (CGI)՝ նույնիսկ ֆլեշբեքի տեսարաններ, որտեղ հետնապատկերները թվայնորեն փոփոխված են։ Ստուդիական տեսարանները, ուղղաթիռի կադրերը և CGI-ը միասին ստեղծվել են սավառնող հաջորդականությունների մեջ՝ նպատակ ունենալով այն, որ հեռուստադիտողը չկարողանա որոշել, թե որն է։ Բարձր բարձրություններից նկարահանումների համար թիմը սկսել է ուղղաթիռի կադրերը տեսանյութից, այնուհետև ստեղծել է թաղամասերի համակարգչային մոդելներ՝ լուսանկարներից ստացված հյուսվածքներով։ Նեոնային լույսերը, արտացոլումները և մութ հատվածները մշտապես ընդգծված էին։ Թարթումները ստեղծվել են շարժման մշուշման, քրոմատիկ շեղումների և ֆոկուսի էֆեկտների խառնուրդի միջոցով։ Այն տեսարանների համար, որոնք դիտվում են ձկնային ոսպնյակի միջոցով, թիմը վերստեղծեց հավաքածուները թվայնորեն և աստիճանաբար ավելացրեց միջավայրի արտացոլման արժեքները ոսպնյակի էֆեկտի հետ մեկտեղ։

Նոեն սկզբում խնդրեց Daft Punk-ի անդամ Թոմաս Բանգալտերին, ով ստեղծել էր *«Անվերադարձելի»*-ի երաժշտությունը, ստեղծել օրիգինալ սաունդթրեք «Մտի՛ր դատարկության մեջ»-ի համար։ Բանգալտերը զբաղված էր «*Tron: Legacy»* ֆիլմի վրա և ստիպված եղավ հրաժարվել։ Որպես փոխզիջում, նա Նոեին տրամադրեց շրջապատի հնչյունների դասավորություն և նմուշներ գոյություն ունեցող փորձարարական երաժշտությունից, որոնցից Նոեն հավաքեց այն, ինչը նա պատկերացնում էր որպես «հնչյունների հեղեղ»։ Բանգալտերը տիտղոսներում ներկայացված է որպես ձայնային էֆեկտների ռեժիսոր, և ֆիլմում ներկայացված է նրա *«Désaccords»* թրեքը, որն ի սկզբանե գրվել է *«Անվերադարձելի»*-ի համար։ Սաունդթրեքի ոգեշնչման աղբյուրներից մեկը The Beatles-ի *«Հեղափոխություն 9»*-ն էր, ձայնային կոլաժ, որը Նոեն նկարագրում է որպես ստեղծագործություն, «որտեղ դու որսում ես նոտայի կամ մեղեդու սկիզբը, իսկ հետո այն արդեն այլ տեղ է»։ Ֆիլմի երկու հիմնական երաժշտական թեմաներն են բրիտանացի էլեկտրաարտիստ *LFO*-ի *«Freak»*-ը, որը հնչում է բացման ժամանակ, և Դելյա Դերբիշիրի ձայնագրությունը Յոհան Սեբաստիան Բախի *«Air on the G String»*-ից, որը ծառայում է որպես թեմա՝ Օսկարի մանկության և Լինդայի հետ հարաբերությունների համար։ Բրիտանական *Coil* խմբի *«ANS»*-ի սկիզբը հնչում է Օսկարի առաջին DMT ճամփորդության ժամանակ։ *Throbbing Gristle*-ի *«Hamburger Lady»* երգը հնչում է այն ժամանակ, երբ Օսկարը փորձում է թմրանյութեր հասցնել Վիկտորին բարում։ Սաունդթրեքը հատկապես ներառում է հատվածներ Ժան-Կլոդ Էլոյի երկու ստեղծագործություններից՝ Շանթիից և Գակու-նո-Միչիից։ Սաունդթրեքի այլ երգերից են՝ Տոշիյա Ցունոդայի *«Երաժշտություն երեխայի համար»*, Ալվին Լյուսերի *«Երաժշտություն Գամելանի գործիքների, խոսափողերի, ուժեղացուցիչների և բարձրախոսների համար»* և Դենիս Սմալլիի, Լուլաթոնեի և Զբիգնև Կարկովսկու ստեղծագործությունները։

Երբ ֆիլմի պրեմիերան կայացավ կինոփառատոներում, այն սկզբում ցուցադրվեց առանց բացման վերնագրեր։ Քանի որ ցուցադրությունների ժամանակ մի քանի հոգի դժգոհում էին ֆիլմի երկարությունից, Նոեն որոշեց, որ եթե վերջնական տարբերակը ունենա բացման վերնագրեր, ապա դրանք պետք է լինեն «որքան հնարավոր է արագ և որքան հնարավոր է գրաֆիկական»։ Նա աշխատանքի ընդունեց գերմանացի էքսպերիմենտալ կինոռեժիսոր Թորստեն Ֆլայշին վերնագրի լոգոն ստեղծելու համար։ Նոեն հայտնաբերեց Ֆլայշին 2007 թվականին նկարահանված *«Էներգիա»* ֆիլմի միջոցով, որի համար նա մշակել էր անիմացիոն կայծերի տեխնիկան։

Թողարկում
---------

Գասպար Նոեն և Պազ դե լա Ուերտան պատասխանում են հարցերի Տորոնտոյի կինոփառատոնի ժամանակ
Ֆիլմի 163 րոպեանոց տարբերակը մասնակցել է 2009 թվականի Կաննի կինոփառատոնի գլխավոր մրցույթին։ Կաննի կտրվածքը չուներ ավարտված ֆիլմի ձայնային դիզայնի մեծ մասը, և որոշ վիզուալ էֆեկտներ լիովին տեղում չէին։ Նոեն տարբերակի մասին ասել է. «Ֆիլմը նման էր երեք ամսական երեխայի։ Ես այն հանեցի փորիցս, որպեսզի ցուցադրեմ՝ շոյված Թիերի Ֆրեմոյի հրավերից, բայց այն դեռ հղիության մեջ էր։ Ուստի ստիպված էի տեղադրել. այն վերադառնում է իմ որովայնի մեջ, այսինքն՝ շատ դետալներ շտկելու համար»։

Հետագա տարբերակների փառատոնային ցուցադրությունները հաջորդեցին ամբողջ տարվա ընթացքում, այդ թվում՝ Տորոնտոյի, Սիթգեսի, Լոնդոնի և Ստոկհոլմի միջազգային կինոփառատոները։ Վերջին 154 րոպեանոց հատվածի պրեմիերան կայացել է 2010 թվականին Սանդենս կինոփառատոնում։ Կաննի պրեմիերայի ժամանակ ֆիլմը որպես այլընտրանք ներառվել է ֆրանսիական **Soudain le vide** վերնագրով, որը նշանակում է «Հանկարծ դատարկություն»։

Երբ այն թողարկվեց Ֆրանսիայում, օգտագործեց անգլերեն անվանումը։ Այս պրեմիերան տեղի ունեցավ Ֆրանսիայում 2010 թվականի մայիսի 5-ին *Wild Bunch Distribution*-ի միջոցով։ Ճապոնական թողարկումը հաջորդեց տասը օր անց։

Միացյալ Նահանգների համար տարածման իրավունքները *Sundance*-ում ձեռք են բերվել *IFC Films*-ի կողմից։ *Trinity Filmed Entertainment*-ը բրիտանական դիստրիբյուտորն էր։ Ֆիլմը թողարկվել է Միացյալ Նահանգներում և Միացյալ Թագավորությունում 2010 թվականի սեպտեմբերի 24-ին։ Այս երկու երկրներում էլ ֆիլմը տարածվել է առանց իր ինը ժապավեններից յոթերորդի։ Հետևաբար, նկարահանման տևողությունը 137 րոպե էր՝ 25 կադր/վրկ արագությամբ, որով ռեժիսորը հրահանգել էր, որ ֆիլմը պետք է նվագարկվի, կամ 142 րոպե՝ ավելի տարածված 24 կադր/վրկ արագությամբ։ Նոեն ասում է, որ կտրված նյութից ոչ մեկը էական չէ ֆիլմի համար։ Նա դա նկարագրում է որպես «որոշ աստղային տեսիլքներ, տեսարան Լինդայի և ճապոնացի աղջկա հետ, տեսարան, որտեղ տեսնում ես, թե ինչպես է Օսկարը արթնանում դիահերձարանում, և նա կարծում է, որ ողջ է։ Ավելի կարճ տարբերակի պատրաստման պատճառն այն էր, որ Նոեն ներդրողներին խոստացել էր այլընտրանքային մոնտաժ անել, ֆիլմի երկու ժամ 20 րոպեից ավելի երկար լինելու դեպքում։ Ֆիլմը թողարկվել է DVD և Blu-ray սկավառակով Ֆրանսիայում 2010 թվականի դեկտեմբերի 1-ին։ Յուրաքանչյուր թողարկում ունի և՛ ամբողջական տարբերակը, և՛ կարճ հատվածը։

Արձագանքներ
-----------

### Քննադատական արձագանք

Թոմաս Սոտինելը *Le Monde*-ից սկսեց իր ակնարկը՝ հիշելով այն գրգռվածությունը, որն առաջացրել էր ֆիլմը Կաննում իր համաշխարհային պրեմիերայի ժամանակ և համեմատեց այնտեղ տեսած հատվածը վերջնական տարբերակի հետ։ «Իհարկե, ֆիլմն ավելի հետևողական է թվում, բայց դա կարող է պայմանավորված լինել այն պատճառով, որ մենք արդեն մեկ անգամ ճանապարհորդել ենք այս լաբիրինթոսում։ Հեռանալիս մենք կարող ենք մնալ ավելի հանգիստ, բայց դեռևս զարմացած լինելով առատ գյուտի և մանկության խառնուրդով»։ Դրական ակնարկ ստացավ *L'Express*-ից, որը գրել է Լորան Ջիանը, ով ֆիլմը համեմատել է 2001. *A Space Odyssey*-ի հետ։ Նա հիացած էր այն բանով, թե ինչպես է ստրոբի լույսերը հիպնոսացնում այնպես, որ ազդել է ժամանակի ընկալման վրա։ «2010 թվականին ոչ մի այլ կինոռեժիսոր Ֆրանսիայում, բացի Գասպար Նոեից, չի կարող նկարահանել նման վարպետությամբ, ոչ էլ մեզ ներքաշել այնպիսի սենսացիաների հորձանուտի մեջ, ինչպիսին է այս գլխապտույտը»։ *Ouest-France*-ի քննադատը, մյուս կողմից, չափազանց ձանձրացած էր ֆիլմից և այն անվանեց «պարզ գաղափարների, կարծրատիպերի և կլիշեների լցոնում հորինված և ունայն պատկերների կույտում, որոնք կարծում են, որ դրանք տեխնիկական հմտություն են»։

Ճապոնական թողարկումից հետո *The Japan Times*-ի համար գրող քննադատն անդրադարձել է. «Եթե «*Lost in Translation»*-ը այն ֆիլմն է, որը դուք կնկարահանեիք, երբ Ճապոնիայի մասին գիտեք միայն Շինջուկույի 5-աստղանի հյուրանոցների մամուլը, ապա *«Մտի՛ր դատարկության մեջ»* այն ֆիլմն այն է, որ դուք կնկարահանեիք, եթե երբեք չանցնեիք *Roppongi pub-crawl*-ից այն կողմ»։ Թեև ակնարկը հիմնականում բացասական էր, հեղինակը դեռևս տպավորված էր Ճապոնիայի մայրաքաղաքի տեսողական պատկերով. «Տեսողականորեն ֆիլմի մեծ մասը ապշեցուցիչ է, և Մարկ Կարոյի գեղարվեստական ձևավորումը Տոկիոյի նեոնային շքեղության հանդեպ սերը տանում է դեպի սյուրռեալիստական ծայրահեղություն»։

Ֆիլմն ունի 72% հաստատման վարկանիշ *Rotten Tomatoes*-ի ակնարկների ագրեգատորի կայքում՝ հիմնված 94 անգլալեզու ակնարկների վրա՝ 6,9/10 միջին գնահատականով։ Կայքի քննադատների կոնսենսուսում ասվում է. «Մռայլ և հոգեներգործուն, *«Մտի՛ր դատարկության մեջ»* ֆիլմն հանդիսատեսին ուղեկցում է ծայրահեղությունների և տեխնիկական կախարդության աչքով արտամարմնային փորձի միջոցով, որը Գասպար Նոեի երկրպագուները ակնկալում էին»։ *Metacritic*-ում ֆիլմը հավաքել է 100-ից 69 միավոր՝ հիմնված 19 քննադատների վրա՝ նշելով «ընդհանուր առմամբ բարենպաստ ակնարկներ»։

Փիթեր Բրեդշոուն ֆիլմը ներառել է *The Guardian*-ի մինչ այժմ տասնամյակի լավագույն 50 ֆիլմերի մեջ, և հինգ աստղից նրան տվել է հինգ աստղ։ Նա համեմատեց այն *«Անվերադարձելի»* ֆիլմի հետ, որը նրան դուր չէր գալիս.

> Այս ֆիլմը, իր ձևով, նույնքան սադրիչ է, նույնքան ծայրահեղ, նույնքան խելագար, նույնքան սարսափելի փորձություն[.]… Բայց չնայած իր տարակուսելի մելոդրամային և ֆրոյդական խելագար մանկավարժությանը, այն ունի մարդկային նպատակ. նախորդ ֆիլմում դա բացակայում էր, և նրա խելագարված փայլը հոյակապ է։ Սիրենք նրան թե զզվենք նրանից, և ես երկուսն էլ արել եմ իմ ժամանակներում։ Գասպար Նոեն այն սակավաթիվ ռեժիսորներից է, ով իրականում փորձում է ինչ-որ նոր բան անել միջինի հետ՝ պայքարելով հնարավորի սահմաններում։
> 
> 

Էնդրյու Մալը ֆիլմը գնահատել է *Empire*-ում հինգից երկուսը։ Մալը դա անվանեց «տեխնիկապես ցնցող», բայց նաև «սարսափելի էր, հոգնեցուցիչ, «խորը» և ցավալիորեն երկար», և ռեժիսորին մեղադրեց միասեռականության մեջ։ *The Village Voice*-ի Կարինա Լոնգվորթը մի քանի վերապահումներ ուներ ֆիլմի վերաբերյալ։ Նա կարծում էր, որ հերոսները զուրկ են զգացմունքային խորությունից և պատմությունն անվանեց «կաղ ապրելակերպի, սեքսուալ ֆետիշի և փիլիսոփայական հետախուզության միաձուլում», բայց, այնուամենայնիվ, ավարտեց վերանայումը․«Ես կարող էի օրերով նայել այս ֆիլմը և չհոգնել այդ սենսացիայից։ Սրբության, սրբապիղծի և ուղեղից մահացածների խառնուրդը կախվածություն է առաջացնում»։ *The Washington Post*-ից Ջեն Չեյնին կարծում էր, որ ֆիլմը հաջողված է որպես «կինո դիտողներին ապագա ապագայի հալյուցինացիոն տարբերակ տեղափոխելու փորձ», սակայն ավելացրել է. «Խնդիրն այն է, որ այն նաև ամենադժվարն է վերջին կինոյի հիշողություններում։ Եվ ոչ, այն փաստը, որ այն միտումնավոր տանջող է, չի դարձնում այն պակաս տանջալից»։

2016 թվականին *BBC*-ի կողմից անցկացված միջազգային քննադատների հարցման ժամանակ երեք քննադատներ *«Մտի՛ր դատարկության մեջ»*-ը դասել են որպես 2000 թվականից ի վեր ամենամեծ ֆիլմերից մեկը։

### Տոմսարկղ

Ֆիլմը ֆինանսական ձախողում էր։ Ըստ *Wild Bunch*-ի՝ 2011 թվականի փետրվարին ֆիլմը վերադարձրել է ներդրումների 1,25%-ը։ Ֆրանսիայում այն թողարկվել է 30 տպաքանակով և ընդհանուր առմամբ վաճառվել է 51126 տոմս։ Պրոդյուսեր Բրահիմ Չիուան ասաց, որ 2000-ականների վերջին ֆինանսական ճգնաժամի պատճառով ֆիլմը դժվար էր վաճառել արտասահմանում ողջամիտ գնով։ *The Numbers*-ը հայտնում է, որ համաշխարհային թատերական եկամուտը կազմել է 1,467,278 ԱՄՆ դոլար։

### Պարգևատրումներ

*«Մտի՛ր դատարկության մեջ»*-ը արժանացել է ժյուրիի հատուկ մրցանակին և լավագույն օպերատորական աշխատանքի համար մրցանակի 2009 թվականին Սիտգես կինոփառատոնում։ Այն ստացել է գլխավոր մրցանակը լավագույն ֆիլմի համար 2010 թվականին Նեուշատելի կինոփառատոնում։ Սա հատկապես ուրախացրեց Նոեյին, քանի որ Նեուշատելի ժյուրիի անդամներից մեկը Դուգլաս Թրամբուլն էր՝ 2001. *«Տիեզերական ոդիսականի»* հատուկ էֆեկտների ղեկավարը։

Տես նաև
-------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Կինոյի համատեքստ* Ֆրանսիայի կինեմատոգրաֆ
 |  | Թեմային համապատասխան* Հոգեմետ դեղերի կիրառումը որպես հանգստացնող միջոցներ
 |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  AFI լիամետրաժ ֆիլմերի կատալոգ
2. 1 2 3  BFI Film & TV Database
3. 1 2 3  Unifrance — 1949.
4. 1 2 3  Lexicon of international films (գերմ.) — Zweitausendeins.
5. ↑  filmportal.de — 2005.
6. 1 2 3
7. 1 2
8. 1 2 3 4
9. ↑
10. ↑
11. 1 2 3 4
12. 1 2 3
13. ↑
14. ↑  ČSFD (չեխերեն) — 2001.
15. ↑  Ebiri, Bilge (2010 թ․ հունվարի 27). «Sundance: Gaspar Noe On *Enter the Void*, *Avatar*, and Magic Mushrooms». Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ հունվարի 16-ին. Վերցված է 2019 թ․ հունվարի 15-ին. «Sort of an art-film counterpart to Cameron's film, *Void* is a fever dream that blends elements of *2001*, *The Tibetan Book of the Dead*, and dozens of other films, books, and videogames to craft a journey into an alternate reality, one that seems to have emerged from the deepest recesses of one passionately twisted auteur's mind.»
16. 1 2 3 4 5 6 7 8  Schmerkin, Nicolas. «Interview Gaspar Noe» (PDF). *Enter the Void press kit*. Վերցված է 2010 թ․ հունիսի 30-ին.
17. ↑  Wigon, Zachary (2010 թ․ սեպտեմբերի 20). «Enter the Void: Gaspar Noé». Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ ապրիլի 17-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունիսի 13-ին.
18. 1 2  Stephenson, Hunter (2010 թ․ սեպտեմբերի 14). «Gaspar Noé's Big Trip». Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ հունվարի 16-ին. Վերցված է 2010 թ․ սեպտեմբերի 15-ին.
19. 1 2  Marsh, James (2010 թ․ մարտի 29). «HKIFF 2010: Gaspar Noe Talks Enter the Void». Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ հունիսի 2-ին. Վերցված է 2010 թ․ սեպտեմբերի 22-ին.
20. 1 2 3  Lambie, Ryan (2010 թ․ սեպտեմբերի 21). «Gaspar Noé Interview: Enter The Void, illegal substances and life after death». *Den of Geek*. Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ հունվարի 16-ին. Վերցված է 2010 թ․ սեպտեմբերի 22-ին.
21. ↑  Kaufman, Anthony (2001 թ․ հունիսի 25). «Interview: Run Tykwer Run; From Lola to 'The Princess and the Warrior'». Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ հոկտեմբերի 16-ին. Վերցված է 2010 թ․ սեպտեմբերի 10-ին.
22. 1 2  Vern, Romain le (2010 թ․ մայիսի 5). «Interview Vincent Maraval (Enter The Void)». *Excessif* (ֆրանսերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ հուլիսի 16-ին. Վերցված է 2010 թ․ օգոստոսի 10-ին.
23. 1 2  Lemercier, Fabien (2009 թ․ ապրիլի 27). «France driving force of international auteur film». *Cineuropa*. Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ ապրիլի 7-ին. Վերցված է 2010 թ․ հունիսի 21-ին.
24. ↑  «Enter the Void». Վերցված է 2010 թ․ հուլիսի 5-ին.
25. 1 2 3 4 5 6 7 8  Harris, Brandon (2010). «The Trip». Vol. 19, no. Summer. Los Angeles. ISSN 1063-8954. Արխիվացված օրիգինալից 2010 թ․ դեկտեմբերի 26-ին. Վերցված է 2010 թ․ օգոստոսի 10-ին. `{{cite magazine}}`: Cite magazine requires `|magazine=` (օգնություն)
26. ↑  Smith, Nigel M. (2010 թ․ սեպտեմբերի 15). «Gaspar Noe: 'Making movies to me is like constructing a roller-coaster.'». *IndieWire*. Արխիվացված օրիգինալից 2010 թ․ սեպտեմբերի 17-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունիսի 13-ին.
27. ↑  «Tron-Style Visuals Drive Enter the Void's Psychedelic Death Trip». 2010 թ․ հոկտեմբերի 7. Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ մարտի 10-ին. Վերցված է 2010 թ․ նոյեմբերի 28-ին. `{{cite magazine}}`: Cite magazine requires `|magazine=` (օգնություն)
28. ↑  Lim, Dennis (2010 թ․ սեպտեմբերի 17). «Turn on, Tune in to a Trippy Afterlife». *The New York Times*. Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ ապրիլի 24-ին. Վերցված է 2010 թ․ սեպտեմբերի 22-ին.
29. 1 2 3  Failes, Ian (2010 թ․ դեկտեմբերի 28). «Enter the Void made by fx». Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ մարտի 19-ին. Վերցված է 2011 թ․ հունվարի 7-ին.
30. 1 2 3 4 5  Péron, Didier (2010 թ․ մայիսի 5). «Un film de défonce fait par des gens clean» (ֆրանսերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2010 թ․ դեկտեմբերի 6-ին. Վերցված է 2010 թ․ օգոստոսի 15-ին. «Il n'ya là rien de radicalement nouveau, j'ai pris des techniques ou des modes de narration qui étaient déjà en place à droite à gauche dans des films, mais en les utilisant de manière obsessionnelle.»
31. ↑  Vern, Romain le (2010 թ․ մարտի 22). «Interview Gaspar Noe (Enter The Void)». *Excessif* (ֆրանսերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ հուլիսի 16-ին. Վերցված է 2010 թ․ օգոստոսի 15-ին.
32. ↑  Rose, Steve (2010 թ․ սեպտեմբերի 16). «Gaspar Noé: 'What's the problem?'». *The Guardian*. Արխիվացված օրիգինալից 2010 թ․ սեպտեմբերի 20-ին. Վերցված է 2010 թ․ սեպտեմբերի 22-ին.
33. ↑  «Enter the Void (2009): Synopses». Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ հունվարի 19-ին. Վերցված է 2010 թ․ սեպտեմբերի 25-ին.
34. 1 2  Douglas, Edward (2010 թ․ սեպտեմբերի 23). «Exclusive: Sex and Drugs and Gaspar Noé». Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ մայիսի 1-ին. Վերցված է 2010 թ․ հոկտեմբերի 4-ին.
35. ↑  Melchior (2010 թ․ մայիսի 19). «Gaspar Noé» (ֆրանսերեն). Musik Industry. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ փետրվարի 22-ին. Վերցված է 2010 թ․ հոկտեմբերի 17-ին.
36. ↑  Adams, Sam (2010 թ․ սեպտեմբերի 24). «Interview: Gaspar Noé». *The A.V. Club*. Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ հուլիսի 31-ին. Վերցված է 2011 թ․ հուլիսի 21-ին.
37. ↑  «Enter the Void (2009): Credits». British Film Institute. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հունվարի 16-ին. Վերցված է 2010 թ․ օգոստոսի 11-ին.
38. 1 2  B, Benjamin (2010). «Contemplating a Colorful Afterlife». Vol. 91, no. 10. Hollywood. էջեր 18–22. ISSN 0002-7928. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ հունվարի 5-ին. Վերցված է 2023 թ․ օգոստոսի 27-ին. `{{cite magazine}}`: Cite magazine requires `|magazine=` (օգնություն)
39. 1 2  Schager, Nick (2010 թ․ սեպտեմբերի 22). «Gaspar Noé's Trip Into the 'Void'». Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ օգոստոսի 13-ին. Վերցված է 2010 թ․ սեպտեմբերի 24-ին.
40. 1 2 3  Barry, Robert (2010 թ․ հոկտեմբերի 13). «Suddenly The Maelstrom: Gaspar Noé On The Music Of Enter The Void». Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ մարտի 21-ին. Վերցված է 2010 թ․ հոկտեմբերի 18-ին.
41. ↑  Fagerholm, Matt (2010 թ․ սեպտեմբերի 22), «Interview: French Filmmaker Gaspar Noé Dares to 'Enter the Void'», *hollywoodchicago.com*
42. ↑  Staff writer (2010 թ․ սեպտեմբերի 1). «Enter the Void in Anwesenheit von Thorsten Fleisch». *Verband Junger Journalisten Berlin-Brandenburg* (գերմաներեն). Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ հուլիսի 19-ին. Վերցված է 2010 թ․ սեպտեմբերի 2-ին.
43. ↑  Goodridge, Mike (2009 թ․ մայիսի 22). «Enter The Void». Վերցված է 2010 թ․ հուլիսի 5-ին.
44. 1 2 3  Vern, Romain le (2011 թ․ մայիսի 24). «Interview Gaspar Noe (soudain Le Vide)». *Excessif* (ֆրանսերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ մարտի 21-ին. Վերցված է 2011 թ․ հուլիսի 21-ին.
45. ↑  Djian, Laurent (2010 թ․ մայիսի 4). «Gaspar Noé: 'Enter The Void est un trip'» (ֆրանսերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ մարտի 16-ին. Վերցված է 2010 թ․ օգոստոսի 10-ին. «le film était comme un bébé de trois mois. Je l'ai sorti de mon ventre pour l'exhiber, flatté par l'invitation de Thierry Frémaux, mais il était encore en gestation. J'ai donc dû le replacer dans mon ventre, c'est-à-dire fignoler une multitude de détails.»
46. ↑  Wild Bunch (2012). «ENTER THE VOID». Wild Bunch. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ մարտի 14-ին. Վերցված է 2012 թ․ հուլիսի 26-ին.
47. 1 2  Staff writer (2010 թ․ մայիսի 14). «On film, Tokyo is having one helluva bad trip». Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ մայիսի 20-ին. Վերցված է 2019 թ․ սեպտեմբերի 23-ին.
48. ↑  Brooks, Brian (2010 թ․ հունվարի 19). «IFC Films Takes Sundance's 'Void'». *IndieWire*. Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ փետրվարի 1-ին. Վերցված է 2010 թ․ հուլիսի 5-ին.
49. 1 2  BBFC. «ENTER THE VOID». British Board of Film Classification. Վերցված է 2012 թ․ հուլիսի 26-ին.
50. ↑  Williams, Owen (2010 թ․ օգոստոսի 10). «New Enter The Void Trailer Online». Վերցված է 2010 թ․ օգոստոսի 15-ին. `{{cite magazine}}`: Cite magazine requires `|magazine=` (օգնություն)
51. ↑  Brown, Lane (2010 թ․ օգոստոսի 10). «Enter the Void Trailer: Things to Screw in Tokyo When You're Dead». Վերցված է 2010 թ․ օգոստոսի 15-ին. `{{cite magazine}}`: Cite magazine requires `|magazine=` (օգնություն)
52. ↑  Erickson, Steve (2010 թ․ սեպտեմբերի 21). «'Enter the Void' Director Gaspar Noe Talks Sex, Drugs and Narrative Cinema». Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ մայիսի 17-ին. Վերցված է 2010 թ․ սեպտեմբերի 21-ին.
53. 1 2  Godfrey, Alex (2010). «Uh oh, it's him again». Vol. 17, no. 9. London. OCLC 266076740. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ օգոստոսի 13-ին. Վերցված է 2010 թ․ հոկտեմբերի 7-ին. `{{cite magazine}}`: Cite magazine requires `|magazine=` (օգնություն)
54. ↑  Rutledge, Yann (2010 թ․ սեպտեմբերի 17). «Enter the Void annoncé en DVD et Blu-ray». *FilmsActu* (ֆրանսերեն). Վերցված է 2010 թ․ սեպտեմբերի 18-ին.
55. ↑  Sotinel, Thomas (2010 թ․ մայիսի 4). «'Enter the Void' : voyage chimique et psychédélique par-delà la mort et le temps». *Le Monde* (ֆրանսերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ մայիսի 7-ին. Վերցված է 2019 թ․ սեպտեմբերի 23-ին. «En toute honnêteté, la différence ne saute pas aux yeux. Bien sûr, le film paraît plus cohérent, mais cela tient peut-être au fait qu'on a déjà parcouru une fois ce labyrinthe. En en sortant, on reste peut-être plus calme, mais toujours aussi ébahi de ce mélange d'invention débordante et de puérilité.»
56. ↑  Djian, Laurent (2010 թ․ մայիսի 4). «*Enter the void*, pour ou contre?» (ֆրանսերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ փետրվարի 10-ին. Վերցված է 2010 թ․ սեպտեմբերի 3-ին. «En 2010, nul autre cinéaste hexagonal que Gaspar Noé ne sait filmer avec une telle maestria, ni même nous aspirer dans un vortex de sensations aussi vertigineuses.»
57. ↑  Staff writer (2010). «Enter the void» (ֆրանսերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ մայիսի 12-ին. Վերցված է 2019 թ․ սեպտեմբերի 23-ին. «Un délayage d'idées simples, de poncifs convenus et de clichés rabattus dans un monceau d'images maniérées et vaines qui se prennent pour des prouesses techniques. Du cinéma soporifique»
58. ↑  «Enter the Void (Soudain le vide) (2010)». *Rotten Tomatoes*. Վերցված է 2023 թ․ ապրիլի 16-ին.
59. ↑  «Enter the Void Reviews». *Metacritic*. Վերցված է 2019 թ․ սեպտեմբերի 23-ին.
60. ↑  Bradshaw, Peter (2015 թ․ հունվարի 5). «Peter Bradshaw's top 50 films of the demi-decade». *The Guardian*. Վերցված է 2019 թ․ սեպտեմբերի 23-ին.
61. ↑  «Enter the Void». *The Guardian*. 2010 թ․ սեպտեմբերի 23. Արխիվացված օրիգինալից 2010 թ․ սեպտեմբերի 27-ին. Վերցված է 2010 թ․ սեպտեմբերի 24-ին.
62. ↑  Male, Andrew (2010 թ․ սեպտեմբերի 22). «Review of Enter the Void». Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ հոկտեմբերի 19-ին. Վերցված է 2019 թ․ սեպտեմբերի 23-ին.
63. ↑  «How to Hallucinate Without Drugs: Watch *Enter the Void*». 2010 թ․ սեպտեմբերի 22. Արխիվացված օրիգինալից 2010 թ․ նոյեմբերի 27-ին. Վերցված է 2010 թ․ սեպտեմբերի 24-ին.
64. ↑  Chaney, Jen (2010 թ․ նոյեմբերի 12). «Enter the Void». *The Washington Post*. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ նոյեմբերի 11-ին. Վերցված է 2010 թ․ նոյեմբերի 19-ին.
65. ↑  «The 21st century's 100 greatest films: Who voted?». BBC. 2016 թ․ օգոստոսի 23. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 15-ին.
66. ↑  Mignard, Frédéric (2011 թ․ փետրվարի 22). «Miroir d'une année médiocre pour le cinéma français». *àVoir-àLire* (ֆրանսերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ հոկտեմբերի 4-ին. Վերցված է 2011 թ․ հուլիսի 21-ին.
67. ↑  «Rappels et cumuls» (ֆրանսերեն). CBO Box Office. Վերցված է 2012 թ․ հուլիսի 26-ին.
68. ↑  Verdurand, Didier (2010 թ․ ապրիլի 30). «Brahim Chioua (Enter the void – Wild Bunch Distribution)». *Écran Large* (ֆրանսերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ օգոստոսի 10-ին. Վերցված է 2011 թ․ հուլիսի 21-ին.
69. ↑  «Sitges - 42ed. Festival Internacional de Catalunya (1/10 - 12/10)» (իսպաներեն and անգլերեն). Sitges Film Festival. 2010. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ փետրվարի 5-ին. Վերցված է 2012 թ․ հուլիսի 26-ին.
70. ↑  «Palmares 2010» (ֆրանսերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ օգոստոսի 31-ին. Վերցված է 2010 թ․ օգոստոսի 14-ին.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | AllMovie · AlloCiné · Box Office Mojo · ČSFD · FilmAffinity · Filmportal · Internet Movie Database · Metacritic · Rotten Tomatoes · AFI լիամետրաժ ֆիլմերի կատալոգ |

 |