**Արթուր Զայս-Ինկվարտ** (անգլ.՝ **Arthur Seyß-Inquart**, հուլիսի 22, 1892(1892-07-22)[…], Stonařov - հոկտեմբերի 16, 1946(1946-10-16)[…], Nuremberg Court Prison), ավստրիացի և գերմանացի քաղաքական գործիչ, իրավաբան։ 1938 թվականից Նացիոնալ-սոցիալիստական գերմանական բանվորական կուսակցության անդամ է, 1941 թվականի ապրիլի 20-ից` օբերգրուպենֆյուրեր։ Ավստրիայում զբաղեցրել է ներքին գործերի նախարարի (1938, մարտ), ֆեդերալ կանցլերի և պաշտպանության նախարարի (1938, մարտի 11-13), ինչպես նաև ֆեդերալ նախագահի պաշտոններ (1938, մարտի 13)։ Անշլյուսից հետո պետական ծառայության է անցել Երրորդ Ռայխում, որտեղ Օստմարկ ռայխսգաուում զբաղեցրել է ռայխսշտատհալտերի պաշտոն (1938-1939), Հիտլերի կառավարությունում եղել է առանց պորտֆելի նախարար (նախարարության անդամ, որ չի ղեկավարում որևէ նախարարություն կամ նրա կենտրոնական մարմինը) (1939-1945) և Նիդերլանդների ռայխսկոմիսար (1940-1945)։ 1945 թվականին մեկ օրով եղել է արտաքին գործերի նախարար Կարլ Դյոնիցի կառավարությունում։ Նյուրնբերգի դատավարության արդյունքում ճանաչվել է ռազմական հանցագործ և գլխատվել մարդկության դեմ ուղղված հանցանքների համար։

Կարիերայի սկիզբ
---------------

Արթուր Զեյս-Ինկվարտը ծնվել է Մորավիայի Ստոնարժովե բնակավայրում (այն ժամանակ` Ավստրո-Հունգարիայի մաս էր կազմում)։ Եղել է դպրոցի տնօրեն Էմիլ Զեյսի վեց երեխաներից կրտսերը։ 1907 թվականին ընտանիքը տեղափոխվել է Վիեննա և սլավոնական ազգանունը փոխել գերմանականով` Զայս-Ինկվարտ։ Սովորել է Վիեննայի համալսարանի իրավաբանական բաժնում։ Ամուսնացել է 1916 թվականին, ունեցել է երեք երեխա։

1914 թվականի օգոստոսին կամավոր մեկնել է ռազմաճակատ։ Տիրոլի եգերական գնդերի կազմում ծառայել է ռուսական, ռումինական և իտալական ճակատներում Կուրտ Շուշնիգի հետ նույն զորամասում, բազմիցս պարգևատրվել է։ Ծանր վիրավորվել է, համալսարանական կուրսն ավարտել է հոսպիտալում, որտեղ գտնվում էր վիրավորվելուց հետո։ 1921 թվականից զբաղվել է փաստաբանական գործունեությամբ, համագործակցել է աջ կազմակերպությունների հետ (հետագայում` Հայրենական ճակատ), սակայն հեռու է եղել գերմանամետ նացիոնալ-սոցիալիստներից։

1933 թվականի հեղաշրջումից մինչև անշլյուս
----------------------------------------

1933 թվականին Էնգելբերտ Դոլֆուսի հրավերով մտել է ավստրոֆաշիստական կառավարության մեջ։ Ավստրիական ՍՍ-ի կողմից 1934 թվականի հուլիսին Դոլֆուսի սպանությունից հետո կանցլեր Կուրտ Շուշնիգի օրոք դարձել է պետական խորհրդական։ Աստիճանաբար, հասկանալով Ավստրիայի և Գերմանիայի միավորման անխուսափելիությունը, մտել է նացիոնալ-սոցիալիստների շրջանակի մեջ։

1938 թվականի փետրվարին գերմանական ներխուժման վտանգի ազդեցությամբ Շուշնիգը Զեյս-Ինկվարտին նշանակել է ներքին գործերի նախարար։ 1938 թվականի մարտի 11-ին Շուշնիգը հրաժարական է տվել, իսկ Զեյս-Ինկվարտը գերմանական իշխանություններին օգնության կոչով է դիմել, ինչի պատրվակով Գերմանիայի զինված ուժերն անցել են ավստրիական սահմանը։

Երկու օր Զեյս-Ինկվարտը եղել է Առաջին հանրապետության վերջին կանցլերը։ 1938 թվականի մարտի 13-ին նա մտել է Նացիոնալ-սոցիալիստական գերմանական բանվորական կուսակցության շարքերը և Վիլհելմ Միկլասի հրաժարականից հետո ստանձնել նախագահի պարտականությունները։ Ստորագրել է օրենք Ավստրիայի` Երրորդ Ռայխի կազմի մեջ մտնելու մասին։ Մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը նա եղել է Ավստրիայի կայսերական տեղապահ (գերմ.՝ Reichsstatthalter) որպես ՍՍ-ի գրուպենֆյուրեր։

Լեհաստան և Նիդերլանդներ
-----------------------

1939 թվականի մայիսից Զայս-Ինկվարտը Գերմանիայի կառավարությունում եղել է նախարար առանց պորտֆելի։ Լեհաստանի բռնազավթումից և նրա տարածքում գեներալ-գուբերնատորություն ստեղծելուց հետո եղել է գեներալ-նահանգապետ Հանս Ֆրանկի տեղակալը` պատասխանատու լինելով Լեհաստանի հարավային շրջանների համար։ Զեյս-Ինկվարտը ներգրավվում է հրեական գետտոների ստեղծմանը` «արտակարգ միջոցներ» գործադրելով լեհական դիմադրության դեմ։

1940 թվականի մայիսից նշանակվել է օկուպացված Նիդերլանդների ռայխսկոմիսար։ Նրա ղեկավարությամբ ստեղծվել են տեղի նացիոնալ-սոցիալիստների ռազմական կազմավորումներ (լանդվախտ), իսկ 1941 թվականին մնացած բոլոր քաղաքական շարժումներն արգելվել են։ Զեյս-Ինկվարտն անձամբ է պատասխանել տեղի դիմադրության ճնշման համար, այդ թվում` 1941 թվականին Ամստերդամում և Արնհեմում կազմակերպված ցույցերի համար։ Իր կառավարման ողջ ընթացքում նա կայացրել է մոտ 800.000 մարդու մահվան վճիռ։ Որոշ աղբյուրներ վկայում են 1.500 թիվը` ներառյալ ճամբարներում մահացածները, Պյուտտենի արտագաղթի զոհերը (1944, հոկտեմբեր) և 117 սպանվածներ` որպես պատիժ Նիդերլանդներում ՍՍ-ի ղեկավար Հանս Ռաուտերի սպաման համար (1945, մարտ)։ Հարկ է նշել, որ դաշնակիցների` Նորմանդիա մտնելուց հետո Նիդերլանդների իրական իշխանությունն անցել է ռազմական իշխանություններին և գեստապոյին։

Նիդերլանդներ հասնելուց անմիջապես հետո Զեյս-Ինկվարտը հրեաներին ազատեց պետական ծառայություններից, թերթերի ու արդյունաբերական ձեռնարկությունների ղեկավարումից։ Սկսած 1941 թվականից` անցկացվել են հրեաների զանգվածային հաշվառումներ , Ամստերդամում ոչնչացվել է գետոն, իսկ Վեստերբորկում` տրանզիտ ճամբարը։ Հրեաներին Բուխենվալդ և Մաուտհաուզեն տեղափոխելը սկսվել է 1941 թվականի փետրվարին։ 1944 թվականի սեպտեմբերին, դաշնակիցերի զորքերի մոտեցման հետ Վեստերբորկի բոլոր բանտարկյալները տեղափոխվել են Թերեզիենշտադ։ Հոլանդական 140.000 հրեաներից մնացել են ընդամենը 27.000-ը։ Բացի հրեաներից` Գերմանիայում աշխատանքի մեջ են ընդգրկվել 530.000 հոլանդացի, որից 250.000-ը տեղափոխվել են Գերմանիա։ Զեյս-Ինկվաչտը ընդդիմացել է աշխատուժին արևելք տանելու որոշմանը, իսկ 1944 թվականին ընդամենը 12.000 մարդ է ուղարկում նախատեսված 250.000-ի փոխարեն։ Հոլանդիայից նահանջելու ժամանակ Զեյս-Ինկվարտը, իր գործողությունները համաձայնեցնելով Ալբերտ Շպեերի հետ, սաբոտացիայի է ենթարկել Բեռլինի հրամանները «վերապրած հողի մասին»։ 1944 թվականի վերջին նա էմբարգո է դրել դաշնակիցների կողմից Հոլանդիայի օկուպացված շրջաններին մթերք հասցնելու որոշմանը, բայց դրան հաջորդած Սոված ձմռանը` պատերազմի վերջին օրերին, համաձայնել է չխոչընդոտել դաշնակիցների` աղետյլ շրջաններին մթերք հասցնելու հումանիտար գործողությանը։

Իր ինքնասպանությունից առաջ` 1945 թվականի ապրիլին, Հիտլերը իր Քաղաքական կտակում իր գաղափարական հետնորդ Կարլ Դյոնիցի կառավարությունում Զեյս-Ինկվարտին նշանակել է արտաքին գործերի նախարար։ Հիտլերի ինքնասպանությունից հետո` Կ. Դենիցի Դենիցի գլխավորությամբ նոր կառավարության ձևավորման ժամանակ` 1945 թվականի մայիսին, Զեյս-Ինկվարտը տորպեդոյով մոտորանավակով Հոլանդիայից մեկնել է Ֆլենսբուրգ և Կ. Դենիցի և Ա. Շպեերի հետ հանդիպման ժամանակ վճռականորեն հրաժարվել է որևէ պաժտոն զբաղեցնելուց` ասելով, որ իր տեղը Հոլանդիայում է։ 1945 թվականի մայիսի 4-ին գերմանական զորքերը Նիդերլանդներում կապիտուլյացիայի են ենթարկվել, իսկ Զեյս-Ինկվարտը գերվել է կանադական զորքերի կողմից։

Դատավարություն Նյուրնբերգում
----------------------------

1945 թվականի նոյեմբերի 20-ին գլխավոր ռազմական հանցագործների հետ Նյուրնբերգում Միջազգային ռազմական դատարանի առաջ է կանգնել նաև Զեյմս-Ինկվարտը։ Նա մեղավոր է ճանաչվել խաղաղության դեմ հանցագործություն կատարելու, ագրեսիվ պատերազմի սանձզերծման, ռազմական հանցագործությունների և մարդկության դեմ ուղղված հանցագործության համար։ Մեղադրվել է Նիդերլանդների բնակչության արտագաղթի կազմակերպման և գերյալների գնդակահարության մեջ։ Զեյս-Ինկվարտն իրեն մասամբ մեղավոր է համարել սարսափելի հանցագործությունների մեջ։ Նա մեղավոր է ճանաչվել բոլոր հոդվածներով` բացառությամբ հանցագործ համաձայնության, և մահապատժի է դատապարտվել կախաղանի եղանակով։ Էշաֆոտին կանգնած ժամանակ նա ասել է.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Հուսով եմ, որ այս կախաղանը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի վերջին հանցագործությունը կլին, և որ եղածը դաս կլինի. ժողովուրդների մեջ պետք է լինի խաղաղություն ու փոխըմբռնում։ Ես հավատում եմ Գերմանիային:
*Բնօրինակ տեքստ* (գերմ.)  

*Ich hoffe, dass diese Hinrichtung der letzte Akt in der Tragödie des Zweiten Weltkriegs ist und dass die Lehre aus diesem Weltkrieg sein wird, dass Frieden und Verständnis zwischen den Völkern sein wird. Ich glaube an Deutschland*
 |  |

Պարգևներ
--------

* Վիրավոր լինելու նշան
* Պատերազմի վետերանի պատվավոր խաչ
* Հին մարտիկի զինանշան
* Դանցիգյան խաչ 2-րդ աստիճան
* Ռազմական ծառայությունների խաչ 1-ին աստիճան, առանց թրի
* Ռազմական ծառայությունների խաչ 2-րդ աստիճան, առանց թրի
* 1938 թվականի մարտի 13-ի հիշատակի շքանշան
* Նացիոնալ-սոցիալիստական գերմանական բանվորական կուսակցության կուսակցական ոսկե նշան
* «Մեռած գլուխ» օղակ
* ՍՍ ռայխսֆյուրերի պատվավոր սուսեր

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2 3 4  Encyclopædia Britannica
3. 1 2 3 4  filmportal.de — 2005.
4. 1 2  *Andrus B. C.* I was the Nuremberg jailer — first — NY: Coward-McCann, Inc. 1969. — 210 p.
5. ↑  Find A Grave — 1996.
6. ↑
7. ↑
8. 1 2 3  Nuremberg Trials Project — 2016.
9. ↑  Nuremberg Trials Project — 2016.
10. ↑   *Нидерланды*՝ հոդվածը Հրեական էլեկտրոնային հանրագիտարանում
11. ↑  Залесский К. А. НСДАП. Власть в Третьем рейхе. — М.: Эксмо, 2005. — С. 423.
12. ↑  Рейхсминистр А. Шпеер описывал эти события так: «Зейсс-Инкварт, хотя у побережья рыскали вражеские корабли, имел мужество приплыть ночью из Голландии на торпедном катере, чтобы обсудить ситуацию с Деницем и мной. Он решительно отказался занять какой-либо пост в правительстве и предпочел вернуться обратно. „Мое место там, — с грустью сказал он. — По возвращении меня сразу же арестуют"» (А. Шпеер «Воспоминания». — Смоленск: «Русич», 1997. — 696 с. — С. 648—649.).
13. 1 2  Залесский К. А. НСДАП. Власть в Третьем рейхе. — М.: Эксмо, 2005. — С. 226.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Դաշնակիցների և Արթուր Զեյս-Ինկվարտի բանակցությունների ձայնագրություն, ապրիլի 30, 1945
* «Արթուր Զայս-Ինկվարտ»(անգլ.) ֆիլմը Internet Movie Database կայքում

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Արթուր Զայս-Ինկվարտ» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | ČSFD · Discogs · Filmportal · Internet Movie Database · Find A Grave · WikiTree |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Լարուսի · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Notable Names Database |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 90142969 · BNF: 12425459h · GND: 118764934 · GTAA: 153040 · ISNI: 0000000066775336 · LCCN: no97079764 · NKC: xx0076591 · NTA: 070434891 · NUKAT: n2014136893 · SUDOC: 033383391 · VIAF: 52485312 · WorldCat VIAF: 52485312 |

 |

 |