recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Հալեպի սարսափները, Գերմանացի ականատեսի կողմից** (անգլ.՝ The Horrors of Aleppo, Seen by a german eyewitness), Մարտին Նիպագեի՝ 1917 թվականին Լոնդոնում հրատարակված գիրքն է։

Գրքի մասին
----------

Մարտին Նիպագեի այս դիմում-գրքույկը «Հալեպի սարսափները. գերմանացի ականատեսի կողմից» հայերի կոտորածների մասին գերմանացի ականատեսների առաջին փաստաթղթերից մեկն է։ Առաջին անգամ հրատարակվել է ֆր.՝ Quelques documents sur le sort des Armeniens en 1915 ժողովածուի 3-րդ պրակում, ապա Բրայսի ժողովածուի ֆրանսիական հրատարակության մեջ, նոր փաստաթղթերի բաժնում։ Նիպագեի դիմումը գերմաներեն լույս է տեսել առանձին գրքույկով 1919 թ.։ Գրքույկում նա ընդգծել է, որ Մոսուլի, Ալեքսանդրետի, գերմանական հյուպատասորանների հաշվետվություններում կան բազմաթիվ փաստեր թուրքական կառավարության հայ ժողովրդին վերջնականապես ոչնչացնելու ծրագիրն իրականցանելու համար։ Նա մանրամասն ներկայացրել է Հալեպ հասած հայ տարագիրների իրավիճակը, նրանց նկատմամբ տարվող քաղաքականությունը՝ նշելով, որ Հալեպից այն կողմ գնացողների համար կյանքի ապահովությունն այլևս բացառվում էր։ Նա անդրադարձել է նաև մուսուլմանների մի հատվածին, ովքեր դատապարտել են նման ոճրագործ քայլերը, վերջինիս սադրիչներին։ Անգամ տեղեկացրել է, որ որոշ կրոնական գործիչներ այն տեսակետն են արտահայտում, որ հայերի նկատմամբ տարվող այս քաղաքականությունը գալիս է ոչ այնքան թուրքերից, որքան գերմանացի սպաներից։ Մարտին Նիպագեն նշել է, որ թուրքական կառավարությունը խոչընդոտում է միսիոներների, գթության քույրերի և այլ բարեգործական ընկերությունների հայ տարագիրների օգնություն ցուցաբերելու ցանկացած քայլ։

Հեղինակ
-------

Մարտին Նիպագե (1886-1963). գերմանացի ուսուցիչ, հայկական ջարդերի ականատես։ Մ. Նիպագեն 1915 թվականի սեպտեմբերին Բեյրութից մեկնել է Հալեպ, որտեղ աշխատել է գերմանական տեխնիկական դպրոցում՝ որպես բարձր որակավորում ունեցող ավագ ուսուցիչ։ Նա Հալեպում ականատես է եղել հայ տարագիրների ստվար զանգվածների համակենտրոնացմանը, որտեղից նրանք կառավարության հրամանով աքսորվել են Դեր Զոր, Մեսքենե, Ռաս ուլ-Այն՝ վերջնականապես դատապարտվելով մահվան։ Նա անձամբ այցելել է վրանաքաղաքներ, տեսել այնտեղ տիրող ծանր վիճակը։ Ականատես լինելով ու ուսումնասիրելով դեպքերը՝ 1915 թվականի սեպտեմբերին Մարտին Նիպագեն Հալեպից զեկուցագիր է ներկայացրել իր կառավարոււթյանը հայերի ծանր վիճակի վերաբերյալ։ Նա իր և իր կոլեգաների պարտքն է համարում տեղեկացնել հայերի հետ կատարվող դեպքերին՝ ակնկալելով որոշակի կանխարգելիչ քայլեր ձեռնարկել։

Քաղվածքներ գրքից
----------------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Հալեպ վերադառնալով ես սարսափով իմացա, որ սկսվել է հայերի կոտորածների մի նոր ժամանակաշրջան, շատ ավելի ահավոր, քան Աբդուլ Համիդի ժամանակ է եղել, որը նպատակ ուներ ամբողջովին ոչնչացնել հայ ժողովրդին` խելացի, աշխատասեր, առաջադիմության ծարավի այդ ժողովրդին։ |  |


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Մենք մեր պարտքն ենք համարում հայտարարել, որ մեր դպրոցի աշխատանքը կզրկվի ամեն մի բարոյական հիմքից, եթե գերմանական կառավարությունը հնարավորություն չորոնի վերջ տալու այն դաժանություններին, որոնք կրում են սպանված հայերի կանայք ու երեխաները։ |  |

Ծանոթագրություններ
------------------
| **՞**Քուռի սպիտակաձուկ |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Ճառագայթալողակ ձկներ |
|
|
|
| Կարգ | Ծածանակերպեր |
|
|
|
| Ընտանիք | Ծածաններ |
|
|
|
| Ցեղ | *Սպիտակաձուկ* |
|
|
| Տեսակ | Քուռի սպիտակաձուկ |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Alburnus filippi

 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : 19018496 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Քուռի սպիտակաձուկ** (լատին․՝ Alburnus filippi), ծածանաձկների ընտանիքի ձուկ։

Արտաքին կառուցվածք
------------------

Մարմինը կողքերից մի փոքր սեղմված է, երկարությունը՝ 7-8 (երբեմն՝ մինչև 15) սմ զանգվածը՝ մինչև 40 գ և ավելի։ Բերանը դնչի ծայրին է՝ դեպի վեր ուղղված թեք կտրվածքով, ստորին ծնոտը վերինից Երկար է։ Փորային լողակների և հետնալողակի միջև կա ողնուց, որը հիմնականում պատված է թեփուկներով։ Պոչային լողակը մկրատաձև է, որի ստորին բլթակը վերինից մի փոքր երկար է։ Թեփուկները մանր են, կողագծում՝ 47-64 հատ։ Մեջքային լողակում կա 10-11 ճառագայթ, հետևալողակում՝ 13-17։ Ալանային ատամները երկշարք են։ Մեջքը և գլխի վերին մասը կեղտոտ դեղնականաչավուն են՝ արծաթագույն նրբերանգով։ Կողքերը արծաթափայլ են, փորիկը՝ արծաթասպիտակ։ Կենդանի ձկների կողքերի վերին մասով ձգվում է լավ արտահայտված մոխրասև շերտ, որի վերին մասում, որոշակի լուսավորության դեպքում, ի հայտ է գալիս կանաչաոսկեգույն Մեկ այլ շերտ։ Մահացած ձկների կողքերը դառնում են արծաթավուն՝ առանց սև շերտի։ Մեջքային և պոչային լողակները մոխրագույն են, կրծքային, փորային լողակները և հետևալողակը՝ հաճախ անգույն։ Աչքի ծիածանաթաղանթը սպիտակաարծաթավուն է։

Բազմացում և զարգացում
---------------------

Սեռահասուն է դառնում 1-2 տարեկանում։ Աեռ. Երկձևությունը թույլ է արտահայտված։ Արուներն էգերից փոքր են ու ցածրամարմիև՝ ավելի երկար զույգ լողակներով։ Բազմացման շրջանում նրանց գլխի և լողակների վրա հայտնվում է «մարգարտյա» ցան։ Բազմանում է գարնանը և ամռանը (կախված ջրի ջերմաստիճանից)։ Բեղունությունը հասնում է մինչև 8 հազար ձկնկիթի։ Ապրում է վտառներով։

Սննդառություն
-------------

Կենդանակեր է։ Անվում է մանր անողնաշարավորներով (միջատներ, նրանց թըրթուրները, ջրային իշուկներ, ջրալվեր և այլն), երբեմն՝ ջրային բույսերով, նաև ձկնկիթով ու ձկների թրթուրներով։ Արդյունաբերական նշանակություն չունի։

Տարածվածությունը Հայաստանում
----------------------------

Հայաստանում տարածված է Արաքս, Մեծամոր, Հրազդան, Արփա, Ախուրյան, Քասաղ, Եղեգիս, Որոտան գետերում և նրանց ջրերով սնվող արհեստական լճակներում ու ջրանցքներում։ Ավելի հաճախ հանդիպում է գետերի արագահոս տեղամասերում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2778500090 |

 |
Կուբայի առաջին տիեզերագնաց Առնալդո Տամայո Մենդեսի սկաֆանդրը
**Առնալդո Տամայո Մենդես** անգլ.՝ Arnaldo Tamayo Méndez, հունվարի 29, 1942(1942-01-29), Գուանտանամո, Կուբա), կուբացի տիեզերագնաց օդաչու, Կուբայի հանրապետության հերոս (1980), Խորհրդային Միության հերոս (1980), փոխգնդապետ։

Ավարտել է Կուբայի Տեխնոլոգիական ինստիտուտը, ծառայել հանրապետության հեղափոխական զինված ուժերում։ 1961 թվականին գործուղվել է ԽՍՀՄ, սովորել բարձրագույն ավիացիոն ուսումնարանում, ապա շարունակել ծառայությունը Կուբայի հեղափոխական զինված ուժերում։ 1978 թվականից Յուրի Գագարինի անվան տիեզերագնացների պատրաստման կենտրոնում անցել է «Ինտերկոսմոս» ծրագրով «Սոյուզ» տիեզերանավով և «Սալյուտ» ուղեծրակայանով թռիչքների ուսուցման դասընթացը։ 1980 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Յուրի Ռոմանենկոյի հետ, որպես հետազոտող տիեզերագնաց, թռիչք է կատարել «Սոյուզ-38» տիեզերանավով։ Մեպտեմբեր 19-ին տիեզերանավը կցվել է «Սալյուտ-6»—«Սոյուզ-37» (տիեզերագնացներ Լեոնիդ Պոպով, Վալերի Ռյումին) ուղեծրային համալիրի հետ, և թռիչքը շարունակվել է մինչև սեպտեմբերի 26-ը։

Ծանոթագրություններ
------------------


  


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 555)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Երկրի հերոսներ |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GTAA: 131790 · LCCN: no2014069444 · VIAF: 309564003 · WorldCat VIAF: 309564003 |

 |
**Ալեքսանդր Հենրիխովիչ Շիրմախեր** (1891, Վիտեբսկ, Ռուսական կայսրություն - 1953, Մոսկվա, ԽՍՀՄ), խորհրդային բանակի գեներալ-մայոր (1949), Անդրկովկասում խորհրդային իշխանության հաստատման և Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի (1918–1922) ակտիվ մասնակից։

Եղել է բրիգադի հրամանատար Վասիլի Չապաևի 25-րդ դիվիզիայում։ Մասնակցել է Ադրբեջանում մուսավաթականների դեմ պայքարին (1920), Հայաստանում փետրվարյան ապստամբության (1921) ճնշմանը։ Նշանակվել է Բաքվի շրջանում տեղավորված 32-րդ, ապա՝ 18-րդ հրաձգային դիվիզիայի հրամանատար, միաժամանակ՝ Բաքվի կայազորի պետ (1920)։ Ֆրունզեի անվան ռազմական ակադեմիային առընթեր բարձրագույն դասընթացներն ավարտելուց հետո եղել է 3-րդ Կովկասյան հրաձգային դիվիզիայի հրամանատար (1925–1930)։ Հետագայում դասախոսել է Ֆրունզեի անվան ռազմական ակադեմիայում։ Պարգևատրվել է Ադրբեջանի ԽՍՀ Կարմիր դրոշի շքանշանով (1920)։

Ծանոթագրություններ
------------------


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 517)։*  |
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Վարդանյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին։*
 Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Գրիգոր Վարդանյան (այլ կիրառումներ)

**Գրիգոր Մինասի Վարդանյան**  (փետրվարի 18, 1868(1868-02-18), Տրապիզոն, Օսմանյան կայսրություն - 1938), Անդրկովկասում ու Հայաստանում բոլշևիկյան հեղափոխական շարժումների և խորհրդային ռեժիմի հաստատման մասնակից։ ԽՄԿԿ անդամ 1905 թվականից։

Գործունեություն
---------------

Մինչև 1905 թվականը եղել է հնչակյան կուսակցության անդամ։ 1889 թվականին տեղափոխվել է Բաթում, աշխատել նավթագործարանում։ 1895 թվականին, որպես հնչակյան կուսակցության գործիչ, ձերբակալվել է թուրքական կառավարության կողմից և դատապարտվել 15-ամյա ուղղիչ աշխատանքի։ 1896 թվականին ընդհանուր ներմամբ ազատվել է և արտաքսվել է Ռուսաստան։ 1897 թվականից բնակություն է հաստատել Բաքվում։ Հեռանալով «Հնչակյան» կուսակցությունից, Ստեփան Շահումյանի ղեկավարությամբ մասնակցել է «Կայծ» և «Նոր խոսք» թերթերի հրատարակմանը։ 1906 թվականից Թիֆլիսում զբաղվել է ուսուցչությամբ, պրոպագանդիստական աշխատանք տարել ուսուցիչների շրջանում, մամուլում դեմ է արտահայտվել դաշնակցության գաղափարներին։ 1907 թվականին կուսակցության Թիֆլիսի կազմակերպությունից մասնակցել է Բաքվի Անդրկովկասյան կազմակերպությունների կոնֆերանսին։ 1915 թվականին զորակոչվել է Կովկասյան ռազմաճակատ։ 1917 թվականին ընտրվել է Խոյի ռազմահեղափոխական կոմիտեի անդամ։ Նույն թվականին զորացրվել է, աշխատակցել Թիֆլիսի «Պայքար» և բոլշևիկյան «Բանվոր» թերթերին։ 1918 թվականին Թիֆլիսում հրատարակել է «Կարմիր օրեր», «Կարմիր դրոշակ», 1919 թվականին Մոսկվայում՝ «Կարմիր դրոշակ» թերթերը։ 1920-1921 թվականներին աշխատակցել է Բաքվի «Կոմունիստ» թերթին։ 1921 թվականի փետրվարին XI կարմիր բանակի հետ մտել է Զանգեզուր։

Խորհրդային Ռուսաստանի 11-րդ կարմիր բանակի կողմից Հայաստանը գրավելուց և այնտեղ խորհրդային կարգեր հաստատելուց հետո ՀԽՍՀ ժողկոմխորհի կողմից ուղարկվել է Թավրիզ և կազմակերպել 6 հազար հայ փախստականների վերադարձը Զանգեզուր։ Եղել է եկեղեցական գործերով ՀԽՍՀ ժողկոմխորհի ներկայացուցիչ։ 1924 թվականից Վարդանյանը ՀՕԿ-ի պատասխանատու քարտուղարն էր, գլխավոր վարչության նախագահը։ Խորհրդային Միության, Եվրոպայի և Ամերիկայի տարբեր քաղաքներում կազմակերպել է ՀՕԿ-ի բաժանմունքներ։ Ընտրվել է ՀԽՍՀ Կենտգործկոմի անդամ։

Ծանոթագրություններ
------------------



|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 319)։*  |
**Ացետատները**՝ քացախաթթվի աղերն ու եթերներն են։ Օրինակ՝

* {\displaystyle CH\_{3}COOC\_{2}H\_{5}} *էթիլացետատ*(*քացախաթթվի էթիլային եթեր*)
* {\displaystyle CH\_{3}COONa} *նատրիումի ացետատ*
* {\displaystyle CH\_{3}COONH\_{4}} *ամոնիումի ացետատ*
* {\displaystyle Pb(CH\_{3}COO)\_{2}\cdot 3H\_{2}O} *կապարային շաքար*

Քացախաթթվի աղեր ստանում են օքսիդների,հիդրօքսիդների կամ մի քանի այլ աղերի(օրինակ՝ կարբոնատների) լուծումից քացախաթթվում։

Ացետատային նրբաթելեր
--------------------

Ացետատայի նրբաթելերը գերազանցում էին վիսկոզայիններին ճկունությամբ։ Բացի այդ ացետատային նրբաթելերը շոշափելիս նուրբ և հաճելի են։ Ացետատային նրբաթելերը ներկում են հատուկ նրբաթելերով, որը թույլ է տալիս ստանալ գունային երանգավորումներ ացետատային և այլ նրբաթելերի միահյուսումից։

Ացետատային նրբաթելերը վատ են ներծծում ջուրը,կարող են ձևափոխվել լվացքի ժամանակ, բայց շատ շուտ չորանում են։ Ինչպես նաև ացետատը զգայուն է բարձր ջերմաստիճանային ազդեցությանը։ Այդ պատճառով այս հումքից պատրաստված ապրանքները պետք է զգուշությամբ արդուկել և և լվանալ։ Թերություններից են համարվում նաև ամրության բացակայությունը և բարձր էլեկտրահաղորդականությունը։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · MESH ID |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 122684889 · GND: 4141236-9 · LCCN: sh85000457 |

 |

Աղբյուրներ
----------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Տես՝ ***ацетат*** Վիքիբառարան, բառարան և թեզաուրուս |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 158)։*  |
Կաղապար:Տեղեկաքարտ Տեսարժանություն
**Կոլումբոսի փարոս,** ճարտարապետական հուշարձան, Դոմինիկյան Հանրապետության գլխավոր տեսարժան վայր։ Գտնվում է երկրի մայրաքաղաք Սանտո Դոմինգոյում։ Փարոսը անվանվել է իսպանացի ծովագնաց Քրիստափոր Կոլումբոսի անունով։

Կոլումբոսի փարոսը կառուցել են 6 տարի՝ շինարարության վրա ծախսելով շուրջ 70 միլիոն դոլար։ Շինարարությունն իրականացվել է 1986-1992 թվականներին։ Հուշարձանի նախագծի մասին առաջին հիշատակմանը հանդիպում ենք շոտլանդացի ճարտարապետ Ջ.Լ.Գլիվի աշխատություններում՝ թվագրված 1931 թվականով։

Ճարտարապետական առանձնահատկություններ
------------------------------------

Կառույցը կատարված է խաչի տեսքով և պատրաստված է երկաթբետոնից։ Չափերը՝ բարձրությունը 33 մետր է, լայնությունը՝ 44 մ, երկարությունը՝ 310 մ։ Կողքից այն կարծես բազմաստիճան հնդկական բուրգ լինի, վերևից՝ խաչի նման։ Փարոսի տանիքում տեղադրված են 157 լուսարձակ, որոնք ուղղված են վերև և պրոյեկտում են խաչ։ Լույսի հզոր սյունը տեսանելի է մի քանի տասնյակ կիլոմետր հեռավորության վրա։

Փարոսի պատերին կան մարմարե սալիկներ՝ մեծ ճանապարհորդների խոսքերով, ինչպես նաև մեջբերումներ Հռոմի Պապ Հովհաննես Պողոս Երկրորդից, որը բացել է Փարոսը 1992 թվականին՝ Ամերիկայի հայտնագործման 500-ամյակին։ Փարոսի տարածքում կա նաև պապամոբիլ, իսկ սրահներից մեկում պահվում է պապական կազուլան։ Փարոսի ներսում կա մարմարե դամբարան՝ ըստ հավատալիքի Քրիստափոր Կոլումբոսի աճյունով, որը հսկում է գեղեցիկ սպիտակ համազգեստով պահակախումբը։

Շենքում տեղակայված է նաև այն երկրների փոքր թանգարանը, որոնք ֆինանսական մասնակցություն են ունեցել փարոսի կառուցմանը։

Պատկերասրահ
-----------

* Կոլումբուսի փարոս (տեսարան փողոցից)Կոլումբուսի փարոս (տեսարան փողոցից)
* Հովհաննես Պողոս Երկրորդի ՊապոմոբիլըՀովհաննես Պողոս Երկրորդի Պապոմոբիլը
* Բարձրաքանդակ 1 (մարմարե դամբարան)Բարձրաքանդակ 1 (մարմարե դամբարան)
* Բարձրաքանդակ 2 (մարմարե դամբարան)Բարձրաքանդակ 2 (մարմարե դամբարան)
* Բարձրաքանդակ 3 (մարմարե դամբարան)Բարձրաքանդակ 3 (մարմարե դամբարան)
* Բարձրաքանդակ 4 (մարմարե դամբարան)Բարձրաքանդակ 4 (մարմարե դամբարան)
* Հովհաննես Պողոս Երկրորդի զգեստըՀովհաննես Պողոս Երկրորդի զգեստը
* ՄիջանցքՄիջանցք

Արտաքին հղումներ
----------------

* Маяк Колумба :: Видео тур ՅուԹյուբում

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Jacobs, Karrie (2010-04), «World's Strangest Buildings», *Travel + Leisure*, վերցված է 2010-04-25
2. ↑  Колумб, Христофор#Судьба останков
**Կողբի պատմության թանգարան**, պատմությանը, ազգագրությանը նվիրված թանգարան Հայաստանի Հանրապետության Տավուշի մարզի Կողբ գյուղում։

Թանգարանը տեղակայված է Կողբի մշակույթի կենտրոնի երկրորդ հարկում։ Որպես գյուղական թանգարան, իր ձևաչափով եզակի է ամբողջ Տավուշի մարզում։ Այն հիմնադրվել է 1970 թվականին Սուրեն Աբովյանի կողմից։

Թանգարանում հնարավորինս ներկայացված է Կողբի և հարակից տարածքների պատմությունը, կենցաղը, կյանքը։ Այն ունի ընդարձակ ցուցասրահ, որտեղ ցուցադրվում են հարյուրավոր ցուցանմուշներ։ Ընդհանուր առմամբ թանգարանն ունի շուրջ 1700 ցուցանմուշ, որոնք հայտնաբերվել են պեղումների, պատահական շինարարական աշխատանքների, գյուղատնտեսական աշխատանքների ընթացքում։ Թանգարանի հավաքածուի մաս են կազմում 3000-ից 3700 տարվա կավե ամաններ ու բրոնզյա իրեր, պատմական մետաղադրամներ, կենցաղում օգտագործված իրեր, ազգագրական այլ ցուցանմուշներ, տարբեր ժամանակների և թեմատիկայի լուսանկարներ։ Թանգարանի ամենահին ցուցանմուշը Կողբում գտնվող և մ.թ.ա. 9-րդ դարով թվագրվող դամբարանից հայտնաբերված մետաղյա թուրն է։

Պատկերասրահ
-----------

* Թանգարանի մետաղյա իրերի ցուցանմուշներիցԹանգարանի մետաղյա իրերի ցուցանմուշներից
* Թանգարանի կավե իրերի ցուցանմուշներիցԹանգարանի կավե իրերի ցուցանմուշներից
* Թանգարանի մետաղադրամների ցուցանմուշներիցԹանգարանի մետաղադրամների ցուցանմուշներից

Տես նաև
-------

* Կողբ գյուղ
* Կողբի մշակույթի կենտրոն
* Կողբի Ջահան Կարախանյանի անվան թիվ 1 միջնակարգ դպրոց
* Կողբի Բագրատ Սահակյանի անվան թիվ 2 միջնակարգ դպրոց

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  Կողբի պատմության թանգարանի մասին տեղեկություններ koghb.am կայքում, *(արխիվացված 27․04․2021թ․)*։
2. 1 2 3 4 5 6 7  Սուրեն Միրզոյանի «Կողբափոր-Նոյեմբերյան․ Անցյալը, կյանքը, կենցաղը»,Երևան, 2007 թվական, էջ 125-126
3. 1 2 3 4 5 6 7  Շարքային կողբեցու նվիրումի արդյունքը. գյուղի պատմության թանգարանը եզակի է ողջ Տավուշում, *(արխիվացված 27․04․2021թ․)*։

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Կողբի պատմության թանգարան** կատեգորիայում։ |
**Արգանդի արտանկում**, սովորաբար առաջանում է կոնքի հատակի՝ կնոջ ներքին սեռական օրգանները բնականոն դիրքում պահող մկանների տոնուսի իջեցման կամ դրանց ամբողջականության խախտման (օրինակ՝ ծննդաբերության ժամանակ շեքի պատռվածքի) դեպքում։

Պատճառներ
---------

Արգանդի և դրա հետ մեկտեղ հեշտոցի արտանկմանը նպաստում է արգանդի կապանային ապարատի և որովայնի առաջային պատի մկանների թուլացումը։ Սկզբում կինը գանգատներ չի ունենում, այնուհետև, եթե հիվանդությունը չի բուժվում, այն աստիճանաբար խորանում է։ Առաջանում են որովայնի ստորին հատվածի, գոտկատեղի, պոչուկի ձգող ցավեր, հետագայում խանգարվում է միզարձակումը (հազի, ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության ժամանակ նկատվում է լրիվ և մասնակի անմիզապահություն), առաջանում է փորկապություն։

Հետևանքներ
----------

Արգանդի լրիվ արտանկման ժամանակ միզարձակումը դժվարանում է։ Այդպիսի հիվանդների ընդհանուր վիճակը վատանում է, նրանք երկար ժամանակ դառնում են անաշխատունակ։

Մանկածնության տարիքի կանանց արգանդի և հեշտոցի արտանկման ժամանակ կարելի է կատարել վիրահատություն, որով պահպանվում է հղիության և ծննդաբերության հնարավորությունը։ Վիրահատության հակացուցումների դեպքում երբեմն խորհուրդ է տրվում կրել արգանդային օղեր, որոնք ընտրում է միայն բժիշկը կամ մանկաբարձը։ Արգանդային օղեր կրելիս անհրաժեշտ է կատարել (բժշկի նշանակմամբ) ամենօրյա ներլվացումներ վարակազերծող լուծույթներով և գինեկոլոգի կանոնավոր զննումներ (ամիսը 1 անգամ)։

Կանխարգելում
------------

Արգանդի արտանկման կանխարգելման համար հարկավոր է ժամանակին կարել ծննդաբերության ժամանակ առաջացած պատռվածքները, ինչպես նաև պահպանել հետծննդյան շրջանի ռեժիմը։ Հատկապես հակացուցված է լարված ֆիզիկական աշխատանքը։ Հղիության ժամանակ, բժշկի խորհրդով, անհրաժեշտ է ընդհանուր կազդուրող մարմնամարզության հետ մեկտեղ կատարել կոնքի հատակի և որովայնի առաջային պատի մկաններն ամրապնդող հատուկ վարժություններ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է* *Հանրամատչելի բժշկական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
**Աստիճանացանց**՝ քարտեզի (գլոբուսի) վրա միջօրեականների ու զուգահեռականների հատումից առաջացած ցանց։ Աշխարհագրական քարտեզը և գլոբուսը, պատած են նուրբ ցանցով։ Դա երկրի աստիճանացանցն է։ Այն կազմված է միջօրեականներից և զուգահեռականներից, որոնք բաժանված են աստիճանների։ Միջօրեականները հատվում են Երկրի բևեռներում՝ Հյուսիսային բևեռում և Հարավային բևեռում։ Բոլոր միջօրեականները նույն երկարությունն ունեն։ Ըստ միջօրեականների որոշում են տվյալ վայրի աշխարհագրական երկայնությունը։ Զուգահեռականները «գոտևորում» են Երկիրը։ Ի տարբերություն միրջօրեականների, դրանք չեն հատվում և ունեն տարբեր երկարություն․ որքան հեռու են բևեռներից, այնքան երկար են։ Ամենաերկար զուգահեռականը կոչվում է հասարակած և ունի 40075160 կմ երկարություն։ Հասարակածը հավասար հեռավորության վրա է գտնվում բևեռներից և երկիրը բաժանում է Հյուսիսային ու Հարավային կիսագնդերի։
Լոնդոնում գտնվող Գրինվիչի աստղադիտարանով անցնող միջօրեականը գիտնականներն ընդունում են որպես սկզբնական միջօրեական (0°)։ Դրանից են սկսում միջօրեականների հաշվարկը։ Ըստ միջօրեականների որոշում են տվյալ վայրի աշխարհագրական երկայնությունը։ Գրինվիչի միջօրեականից արևելք ընկած բոլոր վայրերն ունեն արևելյան երկայնություն, իսկ արևմուտք ընկածները՝ արևմտյան երկայնություն։

Զուգահեռականների հաշվարկը կատարվում է հասարակածից։ Ըստ զուգահեռականների որոշում են տվյալ վայրի աշխարհագրական լայնությունը։ Երկրի մակերևույթի՝ հասարակածից հյուսիս գտնվող բոլոր կետերն ունեն հյուսիսային լայնություն, հարավ գտնվողները՝ հարավային լայնություն։ Լայնություններն ու երկայնություններն աշխարհագրական կոորդինատներ են, որոնք որոշում են կետերի դիրքը Երկրի մակերևույթի վրա։
**Ալվեոլային պրոտեինոզ** (ԱՊ),անհայտ էթիոլոգիայի հիվանդություն, որը բնութագրվում է ալվեոլներում ֆոսֆոլիպիդների և սպիտակուցային նյութի կուտակաման արդյունքում առաջացած հևոցով, որը տալիս է դրական PAS-ռեակցիա։

Էթիոլոգիա
---------

Առանձնացվում է ԱՊ-ի բնածին, ձեռքբերովի և երկրորդային ձևերը։ Առավել հաճախ հանդիպում է ծխողների մոտ(70%) ։ Բնածին ձևը պայմանավորված է սուրֆակտանտի մետաբոլիզմին մասնակցող սպիտակուցի գենի մուտացիայով։ Երկրորդային ԱՊ կարող զարգանալ ուռուցքային հիվանդություներով հիվանդների մոտ՝ պայմանավորվաց իմունոդեպրեսիայով։

Պաթոգենեզ
---------

Հիվանդության պաթոգենեզում կարևոր նշանակություն ունի սուրֆակտանտի նյութափոխանակության խանգարումը։ Սուրֆակտանտը իրենից ներկայացնում է 2-րդ տիպի ալվեոլոցիտների կողմից սինթեզվող սպիտակուցալիպիդային կոմպլեքս, որի 80% կազմում են ֆոսֆոլիպիդները, 10%՝ խոլեստերոլը, 10%` սպիտակուցներ (SP-A, -B, -C, -D): Սուրֆակտանտի կատաբոլիզմն իրականացվում է 2-րդ տիպի ալվեոլոցիտների և ալվեոլյար մակրոֆագերի կողմից։ Վերջին տարիներին առավել շատ է ապացուցվում հիվանդության աուտոիմուն ծագումը։ Հաճախ ախտահարվում են թոքերի ենթապլևրալ հատվածները, դիտվում է 2-րդ տիպի ալվեոլոցիտների հիպերպլազիա։

Կլինիկա
-------

Հիվանդությունը երկար ժամանակ ընթանում է անախտանիշ։ Հաճախ հայտնաբերվում է պրոֆիլակտիկ ֆլուորոգրաֆիայի ժամանակ։ Հիմնական կլինիկական նշաններն են՝ դանդաղ պրոգրեսիվող հևոց, որը կարող է ուղեկցվել չոր հազով կամ դժվար արտազատվող խորխարտադրությամբ, սուբֆեբրիլ ջերմություն, քաշի անկում, արագ զարգացող թուլություն։ Հազվադեպ կարող է դիտվել արյունախխում։ Հիվանդության ընթացքը, որպես կանոն, խրոնիկական է,սակայն նկարագրված են և սուր դեպքեր։ Հիվանդությունը կարող է բարդանալ բակտերիալ կամ սնկային ինֆեկցիայով,թոքային հիպերտենզիայի առաջացումով և թոքային սրտի ձևավորումով։ Հիվանդության պրոգրեսիվումը դրսևորվում է ռեստրիկտիվ սինդրոմի առաջացմամբ և թոքերի դիֆուզիոն ունակության նվազմամբ։

Ախտորոշում
----------

Ռենտգենաբանական հետազոտությամբ հայտնաբերվում են երկկողմանի մանրօջախային մթնեցումներ միաձուլման հակումով՝ հատկապես թոքերի միջին և ստորին հատվածներում։ Համակարգչային շերտագրությունը ճշգրտում է ախտորոշումը։ Կատարվում է նաև թոքային հյուսվածքի հյուսվածաբանական հետազոտություն։

Բուժում
-------

Բուժման մեջ արդյունավետ օգտագործվում է բուժական բրոնխոալվեոլային լավաժը (ԲԱԼ)։ Ենթամաշկային և ինհալյացոին ձևերով գրանուլոցիտար-մակրոֆագալ ստիմուլյատոր գործոնը կիրաովում է որպես բազիսային թերապիա, սակայն նկարագրվում են թերապիայի ընդհատումից հետո ռեցիդիվող դեպքեր։ Բնածին ձևերի դեպքում արդյունավետ է թոքերի փոխպատվաստումը։

Աղբյուրներ
----------

* Чучалин А.Г. "Пульмонология: Национальное руководство", 2009
**Նիկոլաս (փողոց)** (անգլ.՝ Nicholas Street), խոշոր ավտոմոբիլային երթուղի Օտտավա քաղաքի կենտրոնական մասում։ Գտնվում է Սենդի Հիլլ շրջանի արևմտյան մասում։ Կապում է 417 մայրուղին քաղաքի կենտրոնի հետ։

Փողոցի տեղադրություն
--------------------

Ձգվում է հյուսիսից դեպի հարավ։ Սկիզբ է առնում Ռիդո փողոցից (անգլ.՝ Rideau Street), որտեղ տեղակայված է Nicholas Street One անվանումով հայտնի բիզնես կենտրոն-երկնաքերը։ Ռիդու փողոցը Նիկոլաս փողոցի հյուսիսային վերջնակետն է։ Բնապատկերներին զուգահեռ այս ճանապարհը ներառում է Ռիդու փողոցի Առևտրի կենտրոնը և Օտտավայի համալսարանը։ Այնուհետև, մինչև Լուրիեր պողոտա ձգվելով, Նիկոլաս փողոցն իրենից ներկայացնում է դեպի հարավ տանող միակողմանի փողոց (Լուրիեր պողոտայից դեպի հարավ ուղևորվելու համար պետք է շարժվել Ուոլլեր փողոցով (անգլ.՝ Waller Street))։ Հարավից դեպի Լորիե փողոց (անգլ.՝ Laurier Avenue) ձգվելովˋ վերածվում է մայրուղու, որտեղով հոսում է Ռիդու ջրանցքը։ Ջրանցքին զուգահեռ դեպի արևմուտք է ձգվում Նիկոլաս փողոցը։ Colonel By Drive զբոսայգին տեղակայված է ջրանցքի և Նիկոլաս փողոցի միջև։

Հարավից դեպի հյուսիս ձգվող խաչմերուկներ
---------------------------------------

* *Ռիդու փողոց*
* *Բեսերե փողոց*
* *Պողոտա Դեյլի* (անգլ.՝ Daly Avenue)
* *Ուոլլեր փողոց* (մուտք դեպի Մքքենզի թագավորի կամուրջ)
* *Լուրիեր պողոտա* (անգլ.՝ Laurier Avenue)
* *Queensway* (Highway 417)

Պատկերասրահ
-----------

* Ռիդու ջրանցք, որին զուգահեռ անցնում է Նիկոլաս փողոցը*Ռիդու ջրանցք*, որին զուգահեռ անցնում է Նիկոլաս փողոցը
* Լուրիեր պողոտան*Լուրիեր պողոտան*
* Ռիդու առևտրային կենտրոնը, որը սահմանակից է Նիկոլաս փողոցին *Ռիդու առևտրային կենտրոնը, որը սահմանակից է Նիկոլաս փողոցին*

Արտաքին հղումներ
----------------

* City of Ottawa Transportation Master Plan (2003): Central Area/Inner City Road Network
* Google Maps: Nicholas Street route
* Կանադական ամենաբարձր բանգին Archived 2015-09-28 at the Wayback Machine.
* Օտտավայի կոորդինատներ
**Ենթաոստայնային տարածություն**, գլխուղեղի և ողնուղեղի ոստայնենու և նրբենու միջև եղած տարածությունն է։

Տարածությունը բաժանվում է հատվածների սպունգանման հյուսվածքային ձգանների միջոցով (դրանք նուրբ շարակցահյուսվածքային թելիկներ են, որոնք միմյանց են կապում ոստայնենին և նրբենին), որոնք հաղորդակցվում են միմյանց հետ և լցված են ուղեղ-ողնուղեղային հեղուկով։

Կառուցվածք
----------

Այս տարածությունը գլխուղեղի կիսագնդերի մակերեսին բավականին նեղ է։ Կիսագնդերի գալարների շրջաններում ոստայնենին և նրբենին բավականին մոտ են գտնվում միմյանց, սակայն ակոսների շրջաններում նրբենին շարունակվում է ուղեղի մակերեսով՝ շարունակվելով դեպի ակոսի խորքը, իսկ ոստայնենին չի մտնում ակոսների խորքը, այլ կամրջի նման անցնում է ակոսների վրայով․ այսպիսով գալարների միջև ենթաոստայնային տարածությունը ստանում է եռանկյունաձև տեսք, որտեղ էլ կարելի է հայտնաբերել հյուսվածքային ձգանները։

Գլխուղեղի հիմի որոշ հատվածներում ենթաոստայնենային տարածությունը ունի լայնացած տեղամասեր, որոնք ազատորեն հաղորդակցվում են միմյանց հետ և կոչվում են ցիստեռններ։ Ենթաոստայնային տարածությունը հանդիսանում է անոթների և ուղեղ-ողնուղեղային հեղուկի շփման տեղամաս և իր մասնակցությունն ունի արյունաուղեղային պատնեշի ձևավորման մեջ։

Տես նաև
-------

* Ենթաոստայնային արյունազեղում
* Վերկարծրենային տարածություն

Ծանոթագրություններ
------------------
**Լիգնին** (լատ. Lignum—ծառ, փայտահյութ), բնական պոլիմերային միացություն բնափայտի մեջ։ Դեղնա-դարչնավուն, ամորֆ, ջրում և օրգանական լուծիչներում չլուծվող նյութ է։ Ներկվում է հիմնային ներկերով։ Կառուցվածքը ճշգրիտ չի պարզված, միայն հայտնի է, որ կազմված է արոմատիկ սպիրտների պոլիմերացման արգասիքներից, որի հիմնական մոնոմերը կոնիֆերիլսպիրտն է.

CH=CH—CH2OH OCH3 I OH

Տալիս է ֆենոլներին բնորոշ գունավորման ռեակցիաներ։ Լիգնինի կենսասինթեզը չի ուսումնասիրված։ Նրա ստացումը իրականացվում է հետևյալ հիմնական փուլերով. շիկիմաթթու-> ֆենիլալանին-> դարչնաթթու-> ֆերիլաթթու-> կոնիֆերիլ-> սպիրտ-> ։ Արդյունաբերության մեջ ստացվում է որպես թաղանթանյութի արտադրության թափոն (սուլֆատային Լիգնին, լիգնինսուլֆոնաթթու) և բուսական նյութերի հիդրոլիզի արդյունք (հիդրոլիզային Լիգնին)։ Զանազան ֆունկցիոնալ խմբերի առկայության շնորհիվ Լիգնինը ենթարկվում է բազմաթիվ քիմիական փոխարկումների՝ հիդրման, հալոգենացման, նիտրացման, օքսիդացման և այլն։ Հիմքերի հետ հալելիս տալիս է պիրոկատեխին, պիրոկատեխաթթու, օքսիդացնելիս՝ վանիլին։ Լ. արժեքավոր քիմ. հումք է, սակայն դեռևս լայն կիրառություն չի գտել։ Կիրառվում է պլաստմասսաների արտադրության մեջ՝ որպես լցոն, խեժերի, ցեմենտի և ճանապարհաշինարարության
բետոնի մեջ՝ որպես հավելում, ծակոտկեն կղմինդրի արտադրության մեջ, խեցեգործական իրերի ձևավորման ժամանակ, կաշվի դաբաղման պրոցեսում ևս։ Լիգնինից ստանում են վանիլին, վանիլինաթթու, պիրոկատեխալդեհիդ, պիրոկատեխաթթու, պիրոկատեխին և արժեքավոր այլ նյութեր։ Բժշկության մեջ Լիգնին կամ փայտե բամբակ անվանում են վիրակապման համար կիրառվող նուրբ ծալքավորված թերթերը, որոնք ստացվում են փշատերև ծառերի բնափայտից մեխանիկական և քիմիական մշակման միջոցով։

Ծանոթագրություններ
------------------



|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | KEGG |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · MESH ID · Treccani |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 11980839r · GND: 4167660-9 · LCCN: sh85076945 · LNB: 000180460 · Microsoft: 2781052789, 2910935223 · NDL: 00569453 · NKC: ph628969 |

 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 611)։*  |
**Փիրուզա Պետրոսի Մելիքսեթյան** (փետրվարի 26, 1955(1955-02-26), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ լրագրող, խմբագիր։

Նկարիչ Նիկոլայ Մանուկյանի (Նիկօ) կինն է։

Կենսագրություն
--------------

Փիրուզա Մելիքսեթյանը ծնվել է 1955 թվականի փետրվարի 26-ին Երևանում։ 1974-1977 թվականներին սովորել է Երևանի պետական համալսարանում, 1980 թվականին ավարտել Լենինգրադի Ա. Ժդանովի անվան պետական համալսարանը։

1981-1999 թվականներին աշխատել է «Երեկոյան Երևան» օրաթերթում. 1996-1997 թվականներին հրատարակել է թերթի «Աստղիկ» (կանանց համար), «Սուրբ Ավետիս» (հոգևոր քարոզչական) ներդիրները, 1998 թվականին՝ «Մեղու» երգիծական հանդեսը։

2000-2008 թվականներին աշխատել է «Իրավունք» թերթի խմբագրությունում. 2007-2008 թվականներին եղել է խմբագիր (թերթի 2001 թվականի համարներում շարունակաբար տպագրվել է Մելիքսեթյանի «Ինչո՞ւ է լռում կայարանամերձ հրապարակի հուշաքարը» հոդվածաշարը)։ 2001-2007 թվականներին լույս է ընծայել «Իրավունք» թերթի «Զարուհի» հավելվածը (կանանց համար)։

2008 թվականին դարձել է «Իրատես դե ֆակտո» թերթի (հետագայում՝ «Իրատես») հիմնադիր-խմբագիր։ 2012 թվականից տնօրինում է www.irates.am լրատվական կայքը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Մկրտիչ Գալուստի Փալանջյան** (1879-1967)։ Գյումրիում (այն ժամանակ՝ Ալեքսանդրապոլ) հաստատվել է 1918 թվականից թուրքերի կողմից սկսված հայահալած քաղաքականության պատճառով։ Մկրտիչ Փալանջյանը Ալեքսանդրապոլ է եկել Կարսից, որտեղ նա զբաղվել է լուսանկարչությամբ, նույն գործով նա զբաղվել է Սարիղամիշում։ Լինելով Կարսի մեծահարուստներից՝ նա Ալեքսանդրապոլ է հասել դատարկաձեռն ու այստեղ շարունակել լուսանկարչության գործունեությունը։ Նրա տունը եղել է հավաքատեղի ժամանակի մտավորականների և արվեստագետների համար։ Նա սերտ կապերի մեջ է եղել Ավետիք Իսահակյանի, Հովհաննես Շիրազի, Հրաչյա Ռուխկյանի, Վարդան Աճեմյանի և այլ մեծերի հետ։

Մկրտիչ Փալանջյանը լուսանկարել է Գյումրու Մռավյանի անվան պետթատրոնի բոլոր բեմադրությունները (Փալանջյանները այդ թատրոնում ունեցել են իրենց համար հատկացված օթյակը), ուր հանդես են եկել Արմեն Արմենյանը, Եկատիրինա Դուրյան-Արմենյանը, Հովհաննես Աբելյանը, Հովհաննես Զարիֆյանը, Չմշկյանը,Վ. Փափազյանը և այլք։ Երբ 1961 թվականի դեկտեմբերի 31-ին այրվեց Մռավյանի անվան պետթատրոնը, որը գտնվում էր քաղաքային զբոսայգում, ոչնչացվեցին բոլոր արխիվային նկարները ու Մկրտիչ Փալանջյանը իր մոտ մնացած բոլոր ապակե սևանկարները նվիրեց թատրոնին՝ գալիք սերնդին հանձնելով մեր մշակույթի նմուշները։

Մ. Փալանջյանը մասնակցել է Նեապոլում երկու ցուցահանդեսների ու շահել երկու մեդալներ։ Որդին՝ Ռաֆայել Մկրտիչի Փալանջյանը, դրանք նվիրատվության փաստաթղթով նվիրել է Ձիթողցոնց տուն-թանգարանին։ Գերմանիայում տպագրվել են բացիկներ, նամականիշներ, սակայն դրանք չեն պահպանվել։ Մ. Փալանջյանը պատրաստել է լուսանկարիչներ, սովորեցրել լուսանկարչության գաղտնիքները։ Նա է կրթել քաղաքի գրեթե բոլոր լուսանկարիչներին, իր ազգականներին ու մերձավորներին։ Աշակերտելով իր մոտ՝ առանձին լուսանկարչատներ են բացել քրոջ որդիները՝ Արամ, Վազգեն Նուլչաջյանները, աներորդիները՝ Արշալույս և Հարություն Վահրադյանները և ուրիշներ։ Այսպես ճյուղավորված տոհմածառի պես տարածվել է լուսանկարչության արվեստը՝ ընդգրկել ողջ Գյումրին։

Փալանջյանը աշխատել է մինչև մահ՝ 1967 թվական։ Կյանքին հրաժեշտ է տվել պատկառելի տարիքում։ Նրա գործը շարունակել է որդին՝ Ռաֆայել Մկրտիչի Փալանջյանը, որը ուներ այլ մասնագիտություն և զուգահեռ դասավանդում էր Մ. Նալբանդյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտում։ Նա նորություն էր մտցրել լուսանկարչության մեջ, նկարել երեխաներին տարբեր ձևերով՝ ֆիքսելով ակնթարթում ծիծաղը, լացը, զանազան դիմախաղեր։

Աղբյուրներ
----------

* Վահան Քոչար «Լուսանկարչության հայկական ֆենոմենը»
* Հ.33 «Ազգ օրաթերթ»
* Ժողովրդական ճարտարապետության և քաղաքային կենցաղի թանգարան, Գյումրի
* «Գյումրին,նրա մարդիկ,սովորույթները» 1996թ.
* Վահան Քոչար «Հայ լուսանկարիչները»
* Լուսարվեստ, հեղինակ՝ Վիգեն Գալստյան «Մ. Գ. Փալանջյան»
* «Ցայգ» օրաթերթ՝ հ.4
**Աբլխարիբ Հավնունի** (ծննդյան և մահվան թվականներն անհայտ, 10-րդ դար), Իշխանաց իշխան և սպարապետ Վասպուրականի թագավորությունում, Աշոտ Արծրունի (968-991) թագավորի կառավարման ժամանակ, Վասպուրականի զորավար Ապլղարիպ Հավնունիի եղբորորդին Հավնունիների իշխանական տոհմից։

Աբլխարիբ Հավնունուն Իշխանաց իշխան էր կարգել Վասպուրականի թագավոր Աշոտ Արծրունին։ Վերջինիս հրամանով 983 թվականին իր ընկերներ Գրիգոր իշխանի և Տիգրան մարզպանի հետ գնացել է Գողթանի Աբուտլուփ ամիրայի հարձակմանը դիմադրելու։ Հասնելով Վասպուրականի Ճուաշ գավառ, Աբլխարիբ Հավնունու զորքը բանակ է դնում Բակյար (Բակեար) վայրում։ Իրենց ձիերին արձակելով արածելու համար, զորքը սկսում է հանգստանալ, ոմանք էլ քնում եմ։ Այդ ժամանակ Աբուտլուփ ամիրայի զորքը հասնելով այդ վայր, չորս կողմից հարձակվելով պաշարում են Հավնունու բանակը։ Հայ զինվորները արագորեն փախչելով ամրանում են մերձակա Բակյար ամրոցում և այնտեղ արգելվում։ Ամիրայի զորքը հափշտակելով նրանց ձիերը, ուղարկում է Աբլխարիբ Հավնունու մոտ խոստանալով անվնաս թողնել նրանց եթե նրանք վայր դնեն զենքերը։ Հավատալով թշանմու խոստումներին՝ նրանք հանձնում են իրենց զենքերը։ Ամիրան դրժելով իր երդումը, բոլորին կոտորում է բացի Աբլխարիբից, Գրիգորից և Տիգրանից։ Վերջիններից ձերբակալելով տանում են Գողթն գավառ։ Աբուտլուփը վերցնելով փրկագին՝ ազատ է արձակում նրանց։

Աղբյուրներ
----------

* Հայոց անձնանունների բառարան, Հրաչյա Աճառյան, 1942 թ. Հատոր 1, Ցուցակ 1, Էջ 21
* «Տիեզերական պատմություն», Ստեփանոս Ասողիկ, 1885 թ. Սանկտ-Պետերբուրգ, Գիրք Գ, գլուխ ժգ (էջ 189-190)
* «Պատմուիւն Հայոց», Միքայել Չամչյան, հատոր Բ, էջ 866-867
**Ալինախ Հեթումյան** նաև **Ռուբեն Հեթումյան** (հունվարի 10, 1282 կամ հունվարի 10, 1283 - 1317), արքայազն, արքայեղբայր, տեր Լամբրոնի, Տարսոնի և Մոլևոնի, Կիլիկիայի արքա Լևոն Գ-ի և Կիլիկիայի Կեռան թագուհու որդին, Կիլիկիայի արքաներ Հեթում Բ-ի, Թորոս Գ-ի, Սմբատ Ա-ի, Կոստանդին Բ-ի և Օշին Ա-ի երկվորյակ եղբայրը, արքայադուստրեր Ֆիմիի և Ռիթայի եղբայրը, Հեթումյանների թագավորական տոհմից։

Կենսագրություն
--------------

Ալինախը ծնվել է 1272 թվականին, ըստ Մաղաքիա արքեպիսկոպոս Օրմանյանի՝ 1283 թվականին։ 1307 թվականին գնացել է Խարբանդա խանի մոտ և սպանել տվել Լևոն Դ-ի և Հեթում Բ-ին սպանող Բիլարղուին։ 1317 թվականին ներկա է եղել Ադանայի եկեղեցական ժողովին։

1317 թվականին, Տարսոն գետում լողանալու ժամանակ՝ ձիուց քացի ստանալով մահացել է։ Օշին Ա թագավորը Ալինախին պատվով հուղարկավորել է Դրազարկի վանքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Կիլիկիո հայոց թագավորությունը և ինքնիշխան կազմավորումները 1320-1424 թթ.», Դավիթ Ֆ. Թինոյան, Երևան, 2011, էջ 22, 86
2. ↑  «Կիլիկիո հայոց թագավորությունը և ինքնիշխան կազմավորումները 1320-1424 թթ.», Դավիթ Ֆ. Թինոյան, Երևան, 2011, էջ 22

Աղբյուրներ
----------

* «Հայոց անձնանունների բառարան», Հրաչյա Աճառյան, Հատոր 1, Ցուցակ 1, Էջ 81
* «Կիլիկիո հայոց թագավորությունը և ինքնիշխան կազմավորումները 1320-1424 թթ.», Դավիթ Ֆ. Թինոյան, Երևան, 2011, էջ 22, 86
**Ահմադ Սաթթար օկլի Ջամիլզադե**(ադրբ.՝ Əhməd Səttar oğlu Cəmilzadə), ադրբեջանցի բանաստեղծ, Ադրբեջանի գրողների միության անդամ 1939 թվականից, Ադրբեջանի պետական մրցանակի դափնեկիր (հետմահու 1980 թ.)։

Կենսագրություն
--------------

Ջամիլզադե Ահմեդ Սաթթար օկլին ծնվել է 1913 թվականի հոկտեմբերի 20-ին Երևանի նահանգի Երևան քաղաքում։

Ակտիվորեն մասնակցել է Ադրբեջանի պրոլետար գրողների ընկերության Գյանջայի մասնաճյուղի գործունեությանը։ Նրա բանաստեղծությունները տպագրվել են «Գիզիլ Գյանջա», «Դագեստան ֆուգարասը», «Երիտասարդ բոլշևիկ», «Հարձակում», «Հեղափոխություն և մշակույթ» թերթերում և ամսագրերում։ Այնուհետև ուսումը շարունակել է Բաքվի բարձրագույն մանկավարժական ինստիտուտի գրականության ֆակուլտետում (1930-1933 թթ.)։ Եղել է մեթոդիստ Շամկիրի շրջանի Զայամ գյուղում (1933-1936), ապա Գյանջայում (1936-1940 թթ.)։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին աշխատել է Հյուսիսային Կովկասի, Ղրիմի ճակատային թերթերի («Մարտական հարված», «Հարձակում», «Առաջ հանուն հայրենիքի»)խմբագրություններում (1942-1943 թթ.)։ Ընտրվել է Գրողների միության տնօրենների խորհրդի գործադիր քարտուղար (1944–1947), ինչպես նաև տնօրենների խորհրդի անդամ։ Երկար ժամանակ եղել է «Գրական թերթ», «Ադրբեջան» և «Ուլդուզ» ամսագրերի խմբագրական խորհրդի անդամ։

Մահացել է 1977 թվականի սեպտեմբերի 24-ին Բաքվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ահմադ Ջամիլ
2. ↑  Ահմադ Սաթթար օկլի Ջամիլզադե
3. ↑  Əhməd Səttar oğlu Cəmilzadə
**Մոլորակների միավորված դաշնություն, ՄՄԴ**, հաճախ ուղղակի՝ *Դաշնություն* (անգլ.՝ The United Federation of Planets, UFP), «Աստղային ճանապարհի» աշխարհում ավելի քան 150 բնակեցված աստղային համակարգ (այդ թվում նաև ՄՄԴ բազմաթիվ անդամ ռասաների համակարգ-մետրոպոլիաներ) և հարյուրավոր տիեզերական գաղութ ընդգրկող դաշնային պետություն։

Դաշնությունը հիմնադրվել է 2161 թվականին չորս ռասաների՝ անդորիացիների, վուլկանցիների, երկրացիների և թելարիտների կողմից և գտնվում է Ծիր Կաթին գալակտիկայի ալֆա- և բետա- կվադրանտներում։ Դաշնության տարածքը (24-րդ դարի դրությամբ) կազմում է շուրջ 8 հազար լուսային տարի։

Դաշնության պետական իշխանությունը կազմավորված է օրենսդրական, գործադիր և դատական իշխանության համակարգի տեսքով։ Օրենսդրական իշխանության գերագույն մարմինն է հանդիսանում Դաշնության Խորհրուրդը (նստավայրը՝ Փարիզ, Երկիր)։ Գործադիր իշխանության գերագույն մարմինը՝ Դաշնության նախագահի կողմից գլխավորած Դաշնության կառավարությունն է։ Դատական համակարգը ներկայացված է բազմաթիվ դատարաններով, որոնց գերագույն ատյանն է հանդիսանում Դաշնության գերագույն դատարանը։

Դաշնության զինված ուժերի հիմքն են կազմում Աստղային նավատորմիղի (գլխավոր շտաբ՝ Սան Ֆրանցիսկոյում, Երկիր մոլորակ) ռազմական ստորաբաժանումները։ Նաև Աստղային տորմիղի տնօրինությանն է ենթական տիեզերքի հետազոտությունը։

Դաշնության հիմնական օրենքն է հանդիսանում «Մոլորակների միավորված դաշնության խարտիան» (անգլ.՝ Charter of the United Federation of Planets), որն ավելի հայտնի է որպես *Դաշնության սահմանադրություն*։ «Մոլորակների միավորված դաշնության խարտիայի» հիմքն է հանդիսացել Միավորված ազգերի կազմակերպության կանոնակարգը և նորմատիվ այլ փաստաթղթեր։

Ոչ պակաս դեր է կատարում Դաշնության համար նաև մեկ այլ փաստաթուղթ՝ «Աստղային նավատորմի դիրեկտիվները», որոնք կարգավորում են Աստղային նավատորմի գործունեությունը (այդ թվում նաև տիեզերական հետազոտությունները և Դաշնության մեջ չմտնող ռասաների հետ կոնտակտները)։

«Աստղային ճանապարհ» սերիալներից և լիամետրաժ ֆիլմերից հայտնի են Դաշնության 68 անդամ ռասաներ, որոնց թվում են՝ վուլկանցիները, երկրացիները (մարդիկ), անդորիացիները, բետազոիդները, թրիլերը։

Տես նաև
-------

* Աստղային ճանապարհ

|  |
| --- |
| 
  **Տիեզերք**   **Աստղային ճանապարհ**
 |
**Դավիթ IX** (), արքա Բագրատունիների արքայատոհմից։ Եղել է Վրաստանի թագավոր 1346 թվականից մինչև իր մահը(1360)։

Ընտանիք
-------

Դավիթը եղել է Գեորգի V-ի միակ հայտնի որդին։ Վրացական 18-րդ դարի աղբյուրներում նշված է, որ Գեորգի V-ը ամուսնացել է բյուզանդական կայսր Միքայել Կոմնենոսի դստեր հետ։ Բայց 14-րդ դարում Բյուզանդիայում իշխել են Պալեոլոգոսները և ոչ թե Կոմնենոսները։ Միքայել Պալեոլոգոսի և հայ արքայի դուստր Ռիտայի ամուսնության մասին տեղեկությունը չկա բյուզանդական աղբյուրներում։ Ոչ մի նշում չկա Միքայել IX-ի ապօրինի դստեր մասին։ Կոմնենոսներ, սակայն, իշխել են Տրապիզոնի կայսրությունում։ Միքայել Կոմնենոսը եղել է կայսր 1344 -1349 թվականներին։ Նրա որդին Ջոն III-ն է։ Ջոն III-ը ունեցե՞լ է արդյոք քույրեր և եղբայրներ, անհայտ է։ Դավիթ IX գահ է բարձրացել Գեորգի V-ի մահից հետո՝ 1346 թվականին, մահացել է 1360 թվականին, գահն անցել է որդուն՝ Բագրատ V-ին։

Ծանոթագրություններ
------------------

* Gavley, Charies, Profile of George V, Foundation for Medieval Genealogy, retrieved August 2012
* Gavley, Charies, Profile of John III and his children, Foundation for Medieval Genealogy, retrieved August 2012
**Փոթիի մայր տաճար**, վրացական ուղղափառ եկեղեցի Վրաստանի Փոթի քաղաքի կենտրոնում։

Տաճարը Ստամբուլի Սուրբ Սոֆիայի տաճարի կրկնօրինակն է, որ կառուցվել է 1906-1907 թվականներին՝ Նիկո Նիկոլաձեի օգնությամբ, ով հանդիսանում էր Փոթիի քաղաքապետը։ Նիկո Նիկոլաձեն տաճարի համար ընտրել է քաղաքի կենտրոնական մասը, որպեսզի այն տեսանելի լինի Փոթիի յուրաքանչյուր ծայրից։

Զալենկոն և Մարֆելդը այս նեո-բյուզանդական տաճարի ճարտարապետներն են հանդիսանում։ Տաճարում միաժամանակ կարող է գտնվել 2,000 մարդ։ Տաճարի զարդարանքները, դեկորացիաները վերցված են Տրաբզոն լեռների քրիստոնեական տաճարներից։ Փոթիի մայր տաճարի հիմնական դեկորացիաների մեջ տեղ են զբաղեցնում 3 նշաններ. դրանք Սուրբ Նինոյի, Սուրբ Անդրեյի և Սուրբ Դավիդ Կառուցողի տաճարների նշաններն են։

1923 թվականին՝ կարմիր բանակի Վրաստան ներխուժումից հետո, կոմունիստական կառավարությունը կառույցը դարձրեց թատրոն, իսկ զանգերը նվիրաբերեց ինդուստրիալացման հիմնադրամին։

2005 թվականին տաճարը վերափոխվեց Վրաստանի ուղղափառ եկեղեցու։

* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Թուրքիայի Ստամբուլ քաղաքի նախկինում օրթոդոքս ամենամեծ տաճարներից մեկը

Արտաքին հղումներ
----------------

* Փոթիի եկեղեցական կյանքի մասին քաղաքի պաշտոնական կայքում Archived 2007-09-28 at the Wayback Machine.
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ազգային թանգարան

**Կիոտոյի ազգային թանգարան** (ճապ.՝ 京都国立博物館), ամենահին ու հանրահայտ գեղարվեստական թանգարանը Ճապոնիայում։ Գտնվում է Հիգասիյամա շրջանի Կիոտո քաղաքում (Ճապոնիա)։

Պատմություն
-----------

*Կիոտոյի ազգային թանգարանը* հիմնադրվել է 1897 թվականին՝ որպես Կիոտոյի կայսերական թանգարան (帝国京都博物館)։ Շինարարական աշխատանքներն սկսվել են 1889 թվականին՝ Տոկիոյի (այժմ՝ Տոկիոյի ազգային թանգարան) և Նարայի (այժմ՝ Նարայի ազգային թանգարան) կայսերական թանգարանների կառուցման աշխատանքների հետ միաժամանակ։ Շինարարական աշխատանքներն ավարտվել են 1895 թվականի հոկտեմբերին։ Թանգարանի գլխավոր ցուցասրահը՝ *Տոկուբեցու տենդզիկանը* (特別展示館), նախագծվել է ճարտարապետ Տոկումա Կատայամայի կողմից։ 1966 թվականին ավարտվել է Ազգային թանգարանի շինարարական աշխատանքներն ու տեղի է ունեցել նոր ցուցասրահի բացումը՝ Քեյիթի Մորիտայի կողմից։

1969 թվականին Գլխավոր ցուցասրահի շենքը, Գլխավոր դարպասները, տոմսարկղը և թանգարանի կոմպլեքսի շուրջ կառուցված արգելապատը հսկվել են պետության կողմից և հայտարարվել *Մշակութային կարևոր ժառանգությանը*։

Հավաքածու
---------

Կիոտոյի ազգային թանգարանի ցուցադրանմուշների հավաքածուն իրենից ներկայացնում է ճապոնական ավանդական և Ասիայի երկրների նմանօրինակ արվեստ։ Հավաքածուի կազմի մեջ մտնում են ավելի քան 12․000 նմուշներ, որոնցից 230–ը համալրում են Ճապոնիայի ազգային գանձերի շարքը։ Շատ ցուցանմուշներ կայսերական պալատից կամ Ճապոնիայի հինավուրց տաճարներից փոխանցվել են թանգարանին։ Այդտեղ առկա է նաև նկարների մեծ հավաքածու, որտեղ պատկերված են այդ երկրի արվեստի տարաբնույթ գանձեր։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  կայք — 1990.
2. ↑

Աղբյուրներ
----------

* Kyoto National Museum Homepage (ճապ․ և անգլ․)
|  |
| --- |
| **Ջրասամույր** |
| ՋրասամույրՋրասամույր |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Կենդանիներ (Animalia) |
| **Տիպ/Բաժին** | Քորդավորներ (Chordata) |
| **Ենթատիպ** | Ողնաշարավորներ (Vertebrata) |
| **Դաս** | Կաթնասուն (Mammalia) |
| **Կարգ** | Գիշատիչներ (Carnivora) |
| **Ընտանիք** | Կզաքիսներ (Mustelidae) |
| **Ցեղ** | **Lutra** |
| **Տեսակ** | **Ջրասամույր** *(L. lutra)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Lutra lutra***Linnaeus, 1758 |
|
| **Տարածվածություն և պահպանություն** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Վտանգման սպառնացող վիճակին մոտ գտնվող տեսակՏաքսոնի տարածվածությունը Տաքսոնի տարածվածությունը |

**Ջրասամույր,Ջրաքիս** (լատին․՝ Lutra lutra), կզաքիսների ընտանիքին պատկանող գիշատիչ կաթնասուն կենդանի։ Մարմինը ճկուն է, մկանոտ, երկարությունը՝ մինչև 70 սմ, պոչի երկարությունը՝ 45 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 6-10 կգ։ Թաթերը կարճ են, մատները՝ լողաթաղանթով միացած։ Լավ լողում ու սուզվում է։ Մազածածկը մեջքի մասում մուգ գորշ գույնի է, փորի կողմից՝ բաց արծաթավուն։ Սնվում է հիմնականում ձկներով, գորտերով, երբեմն՝ բադերով։ Սեռահասուն է դառնում կյանքի 2-3-րդ տարում։ Հղիությունը 8-10 ամիս է, էգն ունենում է 2, հազվադեպ՝ 4 ձագ։ Տարածված է Եվրոպայում, Ասիայում, Հյուսիսային Ամերիկայում, Աֆրիկայում։ Ջրասամույր հանդիպում է Հայաստանի շրջանների մեծ գետերում ու լճերում։ Ջրասամույրի մորթին շատ արժեքավոր է․ անխնա ոչնչացման հետևանքով որսը շատ երկրներում արգելված է։

Տարածվածություն
---------------

Տեսակը տարածված է Եվրոպայում, Ասիայում և Աֆրիկայում։ Հայաստանում հանդիպում է բոլոր շրջաններում։

Էկոլոգիա
--------

Ապրում են մաքուր ջրով և ձկնապաշարներով հարուստ լճերում, գետերում և գետակներում, բազմացումը սկսում է ձմռանը-գարնանը, երկու տարին մեկ անգամ ունենում են 1-5, ավելի հաճախ՝ 2-3 ձագ։

Պահպանություն
-------------

Գրանցված էր նախկին ԽՍՀՄ-ի Կարմիր գրքում։ ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես վտանգված տեսակ։

Թվաքանակը և դրա փոփոխման միտումները հայտնի չեն։ Թվաքանակը կրճատվում է բիոտոպերի՝ գետերի աղտոտման, և հիդրոտեխնիկական կառույցների ստեղծման հետևանքով։

Վտանգման հիմնական գործոններն են բրիտոպերի ոչնչացումը, ջրերի աղտոտումը և ձկների գերորսը։

Պահպանվում է «Սևան», «Արևիկ» և «Արփի լիճ» ազգային պարկում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · SeaLifeBase · WoRMS |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 124527299 · GND: 4154479-1 · LCCN: sh85079031 · NKC: ph116640 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
**Եվգենիկա**, ուսմունք մարդկային ցեղի (նրա ժառանգական հատկանիշների) լավացման մասին։ Եվգենիկի խնդիրն է ակտիվ ազդել մարդու էվոլյուցիայի վրա, կատարելագործել նրա բնույթը, նպաստել տաղանդի ժառանգմանը և հնարավորին չափ սահմանափակել ժառանգական հիվանդությունների փոխանցումը հետագա սերունդներին։ «Եվգենիկա» տերմինն առաջարկել է անգլիացի կենսաբան Ֆրենսիս Գալտընը (*Francis Galton*, 16 փետրվար 1822 – 17 հունվար 1911)։ Ռասիստները և հետադեմ գիտնականները եվգենիկա օգտագործել են «ոչ լիարժեք ցեղերի և ժողովուրդների» դեմ պայքարելու նպատակով։ Հետագայում գերմանական եվգենիկան գենիստները զարգացրել են ֆաշիստական ռասայական տեսությունը, գործնականում՝ գենոցիդը։ Եվգենիստներն առաջարկում էին սելեկցիայի միջոցով (որը կիրառելի է միայն կենդանական և բուսակաև աշխարհում) բարելավել մարդկային ցեղերը։ Նրանք անտեսում էին, որ մարդու զարգացումը ծնողներից ստացված գենետիկական ինֆորմացիայի և սոցիալական միջավայրի ազդեցության արդյունք է։ Եվգենիկան պետք է ուսումնասիրի մարդու էվոլյուցիայի առանձնահատկություններն ու մեթոդները։ Մեկ ձվից առաջացած երկվորյակների հոգեկան զարգացման, գենետիկական այլ բնույթի հետազոտությունները ցույց են տվել, որ ժառանգականությունն ունի խոշոր, սակայն ոչ բացառիկ դեր մարդու մտավոր և ստեղծագործական ընդունակությունների որոշման գործում։ Եթե մարդու մորֆոլոգիական հատկանիշները որոշվում են գլխավորապես ժառանգականությամբ, ապա հոգեկան առանձնահատկությունների և վարքագծի վրա մեծ ազդեցություն է ունենում հասարակական միջավայրը (դաստիարակություն, կրթություն, կոլեկտիվի ներգործություն և այլն)։ Մարդկության բնույթը բարելավելու համար մեծ դեր ունի բժշկական գենետիկան, որի խնդիրն է պահպանել մարդկանց ժառանգական և բնածին հիվանդություններ առաջացնող վնասակար մուտագեններից և պայքարել նեղազգական ամուսնությունների դեմ։ Այդ նպատակով կարևոր նշանակություն ունեն բժշկա-գենետիկական կոնսուլտացիաները, որտեղ ներկայումս կանխագուշակում են ժառանգական որոշ հիվանդություններ հեմոֆիլիան, գունակուրությունը։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Inquiries into Human Faculty and Its Development by Francis Galton
* Race Improvement; or, Eugenics: A Little Book on a Great Subject by Baker
* Eugenics and Other Evils by G. K. Chesterton

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրիտանիկա · Բրիտանիկա (12-րդ) · Կրուգոսվետ · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · Շվեյցարական կենսագրական · Catholic (1997—…) · MESH ID · Treccani · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX524599 · BNF: 11946804q · GND: 4015656-4 · LCCN: sh85045538 · Microsoft: 140610115 · NDL: 00574503 · NKC: ph120030 |

 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 525)։*  |