**Տոքսիկոդերմիա** - մաշկային ծածկույթների սուր բորբոքային ռեակցիան է, որը զարգանում է դեղորայքային անբարենպաստ ազդեցության հետևանքով։ Ավելի հաճախ դեղորայքով հարուցված մաշկային ռեակցիաները ընթանում են մեղմ և անհետանում են դեղորայքի կիրառությունը դադարեցնելուց հետո։ Սակայն երբեմն պրոցեսի մեջ ընդգրկվում է նաև լյարդը, երիկամը և սկիզբ դնում տարածուն օրգան-համակարգային ախտահարման։ Դեղերի անբարենպաստ ազդեցությունը բերում է նաև մազերի և եղունգների փոփոխության, ախտահարում է լորձաթաղանթները և առաջացնում քոր։

Տարբերում են դեղերի անբարենպաստ ազդեցության դրսևորման 2 տեսակ՝ A և B։ A տեսակի ռեակցիաների կողմնակի էֆեկտները կանխատեսելի են և կոչվում են դեղատոքսիկության ռեակցիաներ։ Մինչդեռ տեսակ B-ն կամ գերզգայունության ռեակցիաները, հաճախ իմուն միջնորդված ռեակցիաներ են և դրսևորվում են նորմալ դեղաչափի կրկնակի կիրառման դեպքում։ Գերզգայունության ռեակցիաների հիմքում ընկած է ժառանգական նախատրամադրվածությունը, օգտագործված դեղամիջոցի դեղատոքսիկությունը և առաջացած իմուն պատասխանը, որը ի վերջո հանգեցնում է տոքսիկոդերմիայի դրսևորման։

Դասակարգում
-----------

Դեղերի անբարենպաստ ազդեցության ամենածանր և կյանքին սպառնացող դրսևորումներներն են՝

* Ստիվենս-Ջոնսոնի համախտանիշ
* բազմաձև էրիթեմա
* տոքսիկ էպիդերմալ նեկրոլիզ
* վասկուլիտներ
* դեղորայք միջնորդված գերզգայունության սինդրոմ
* էրիթրոդերմա
* սուր գեներալիզացված էկզանթեմա

Դեղերի անբարենպաստ ազդեցության հետևանքով դրսևորված այս ծանր մաշկային ռեակցիաները ստորաբաժանվում են որպես գերզգայունության կամ իմուն-միջնորդված ռեակցիաներ։

| գերզգայունության
ռեակցիա | նկարագիր | միջնորդանյութ | ազդեցության
մեխանիզմ | կլինիկական դրսևորումներ |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Տիպ 1 | անմիջական | IgE | հակածինը կապվում է պարարտ բջջի / բազոֆիլի
մակերեսային ռեցեպտորներին | եղնջացան,
անաֆիլաքսիա,
անգիոայտուց |
| Տիպ 2 | հակամարմին միջնորդված | IgM, IgG | հակամարմինը կապվում է անտիգենին՝ բերելով բջջի լիզիսի | դեղորայք միջնորդված թրոմբոցիտոպենիա,
հեմոլիտիկ անեմիա,
Գուդպասչերի սինդրոմ,
ANCA վասկուլիտներ |
| Տիպ 3 | իմուն կոմպլեքս | IgM, IgG, IgA | հակածին-հակամարմին կոմպլեքսների 
կուտակումներ
թիրախ հյուսվածքներում լեյկոցիտների կուտակում | շիճուկային հիվանդություն, 
Շենլեյն-հենոխի պուրպուրա |
| Տիպ 4 | հետաձգված տեսակ | T-լիմֆոցիտներ | ակտիվացած T-լիմֆոցիտները
արտադրում են ցիտոկիններ՝ բերելով բորբոքային օջախի առաջացման, և հյուսվածքի քայքայման | Ստիվեն-Ջոնսոնի սինդրոմ, 
տոքսիկ էպիդերմալ նեկրոլիզ,
սուր գեներալիզացված էկզանթեմա |

**Արտաքին տեսք**

Մաշկային ախտահարման ամենատարածված տեսակը կարմրուկանման կամ էրիթեմատոզ ցանն է (դեպքերի 90%-ում): Ավելի հազվադեպ կարող է լինել եղնջացան, պապուլոսկվամոզ, պուստուլա, պուրպուրա, բուլյոզ ախտահարում։

**Մեխանիզմ**

Հիմքում ընկած է իմունոլոգիական (օրինակ՝ դեղորայքային ալլերգիա) կամ ոչ իմունոլոգիական (օրինակ՝ ֆոտոդերմատիտներ կամ հակակոագուլյանտների կողմնակի ազդեցություններ)։

**Դեղորայքներ**

Տոքսիկոդերմիայի պատճառ ավելի հաճախ հանդիսանում են անտիբիոտիկները, սուլֆա պրեպարատները, ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղերը (ՈՍՀԲԴ), քիմիապրեպարատները, հակացնցումային և հոգեմետ դեղերը։

Որոշ դեղամիջոցներ էլ ավելի քիչ հավանական է, որ տոքսիկոդերմիայի պատճառ կդառնան։ Դրանք են՝ դիգոքսին, ալյումինի հիդրօքսիդ, մուլտիվիտամիններ, ացետամինոֆեն, ասպիրին, թիամին, պրեդնիզոն, ատրոպին, կոդեին, հիդրոքլորոթիազիդ, մորֆին, ինսուլին, վարֆարին և սպիրոնոլակտոն։

Ախտորոշումը
-----------

Դեղորայք հարուցված տոքսիկոդերմիան ախտորոշվում է մեծամասամբ ըստ բժշկակական պատմության և կլինիկական հետազոտությունների։ Նրանք կարող են նմանակել նաև այլ մաշկային հիվանդությունների, որը կարող է դժվարացնել ախտորոշումը (օրինակ՝ դեղորայք հարուցված համակարգային կարմիր գայլախտ կամ ակնեանման ցանավորում Էրլոտինիբով հարուցված )։ Մաշկի բիոպսիան, արյան հետազատությունը և իմունոլոգիական թեստերը ևս օգտագործվում են ախտորոշման մեջ։

Դեղ միջնորդված մաշկային դրսևորումները ունեն բնորոշ ժամանակացույց։ Ցանի առաջացման բնորոշ ժամկետը կարող է օգնել տարբերակել ռեակցիայի տեսակը։ Օրինակ՝ սուր գեներալիզացված էկզանթեման սովորաբար դրսևորվում է դեղորայք ընդունելուց հետո 4 օրվա ընթացքում։ Էուզինոֆիլիայով և համակարգային դրսևորումներով ընթացող ռեակցիաները՝ 15-40 օրվա ընթացքում, տոքսիկ էպիդերմալ նեկրոլիզը և Ստիվենս-Ջոնսոնի համախտանիշը՝ 7-21 օրվա ընթացքում, էկզանթեմատոզ ցանավորումը՝ 4-14 օրում։ Իսկ անաֆիլաքսիան առաջանում է րոպենների ընթացքում։

Ստիվենս-Ջոնսոնի համախտանիշը և տոքսիկ էպիդերմալ նեկրոլիզը մաշկային ծանր դրսևորումներով դեղորայքային ռեակցիաներ են, որոնք ներառում են մաշկը և լորձաթաղանթները։ Այն ճշգրիտ ախտորոշելու համար շատ կարևոր է մանրամասն ուսումնասիրել դեղերի ընդունման պատմությունը։ Հաճախ կարող են պատճառ հանդիսանալ մի քանի դեղամիջոցներ, և փորձնական ալերգիկ թեստերը կարող են օգնել ախտորոշմանը։ Հայտնի է, որ սուլֆա դեղամիջոցները որոշ մարդկանց մոտ կարող են առաջացնել տոքսիկ էպիդերմալ նեկրոլիզ կամ Ստիվենս-Ջոնսոնի համախտանիշ։ Օրինակ, ՄԻԱՎ-ով հիվանդները ունեն ՍՋՀ-ի կամ ՏԷՆ-ի ավելի հաճախակի դեպքեր, քանի որ նրանց մոտ առկա է դեղերի նյութափոխանակությանը մասնակցող ֆերմենտների ցածր մակարդակ, որոնք պատասխանատու են սուլֆա դեղամիջոցների դետոքսիկացման համար։ Գենետիկան կարևոր նախատրամադրող գործոն է հանդիսանում տոքսիկոդերմիաների առաջացման համար։ Օրինակը՝ կարբամեզեպինի նկատմամբ գերզգայունությունը կապված է ասիական պոպուլյացիաներում HLA-B\*5801 գենետիկական ալելի առկայության հետ։

| դեղ | գենետիկական 
ալել | տարածվածություն | կլինիկական 
դրսևորումներ |
| --- | --- | --- | --- |
| Աբակավիր | HLA-B\*5701 | Եվրոպա
Աֆրիկա
Ավստրալիա | դեղ-միջնորդված
գերզգայության ռեակցիա |
| Ալոպուրինոլ | HLA-B\*5801 | Կորեա
Թաիլանդ
Եվրոպա | Ստիվենս-Ջոնսոնի համախտանիշ
Տոքսիկ էպիդերմալ նեկրոլիզ
դեղ-միջնորդված գերզգայունություն |
| Կարբամազեպին | HLA-B\*1502 | Թաիլանդ
Մալազիա
Կորեա | Ստիվենս-Ջոնսոնի համախտանիշ
Տոքսիկ էպիդերմալ նեկրոլիզ |
| Դապսոն | HLA-B\*1301 | Չինաստան | դեղ-միջնորդված
գերզգայության ռեակցիա |
| Լամոտրիջին | HLA-B\*38
HLA-B\*1502 | Եվրոպա | Ստիվենս-Ջոնսոնի համախտանիշ
Տոքսիկ էպիդերմալ նեկրոլիզ |
| Մետազոլամիդ | HLA-B\*5901 | Կորեա | Ստիվենս-Ջոնսոնի համախտանիշ
Տոքսիկ էպիդերմալ նեկրոլիզ |
| ֆենիտոին | HLA-B\*1502 | Թաիլանդ | Ստիվենս-Ջոնսոնի համախտանիշ
Տոքսիկ էպիդերմալ նեկրոլիզ |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Manders SM (1995 թ․ հունիս). «Serious and life-threatening drug eruptions». *Am Fam Physician*. **51** (8): 1865–72. PMID 7762478.
2. 1 2 3 4 5 6  Schaffer (2012). Jean L. Bolognia; Joseph L. Jorizzo; Julie V. (eds.). *Dermatology* (3rd ed.). [Philadelphia]: Elsevier Saunders. ISBN 978-0723435716.
3. ↑  Valeyrie-Allanore L, Sassolas B, Roujeau JC (2007). «Drug-induced skin, nail and hair disorders». *Drug Saf*. **30** (11): 1011–30. doi:10.2165/00002018-200730110-00003. PMID 17973540. S2CID 25391301.
4. 1 2 3  Dyer, Jon A. (2015). «Immunology of Cutaneous Drug Eruptions». *Cutaneous Drug Eruptions* (անգլերեն). Springer, London. էջեր 3–12. doi:10.1007/978-1-4471-6729-7\_1. ISBN 9781447167280.
5. ↑  *Adverse cutaneous drug eruptions*. French, Lars E. Basel, Switzerland: Karger. 2012. ISBN 9783805599702. OCLC 798579099.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ այլ (link)
6. ↑  Bigby, M. (2001 թ․ հունիսի 1). «Rates of cutaneous reactions to drugs». *Archives of Dermatology*. **137** (6): 765–770. ISSN 0003-987X. PMID 11405768.
7. ↑  Scheinfeld N (2003 թ․ օգոստոս). «Phenytoin in cutaneous medicine: its uses, mechanisms and side effects». *Dermatol. Online J*. **9** (3): 6. doi:10.5070/D32197W4T4. PMID 12952753.