| **՞**Անդրկովկասյան տակիրային կլորագլուխ |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Դաս | Սողուններ |
|
|
|
| Կարգ | Թեփուկավորներ |
| Ենթակարգ | Մողեսներ |
|
|
| Ընտանիք | Ագամաներ |
|
|
|
| Ցեղ | Կլորագլուխներ |
|
|
| Տեսակ | **Անդրկովկասյան տակիրային կլորագլուխ** |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Phrynocephalus horvathi
Mehely, 1894 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակIUCN 3.1 *Critically Endangered* : 164759 |
|  Արեալ |
| պատկեր |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | NCBI**1104165**EOL**1275618**

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Անդրկովկասյան տակիրային կլորագլուխ** կամ **Հորվաթի տակիրային կլորագլուխ** (լատ.՝ Phrynocephalus horvathi), ագամաների ընտանիքի կլորագլուխների ցեղի (*Prynocephalus*) մողես։ Նախկինում համարվել է տակիրային կլորագլխի (*Phrynocephalus helioscopus horvathi*) կամ պարսկական կլորագլխի ենթատեսակ (*Phrynocephalus persicus horvathi*): 2008 թվականին ստացել է տեսակի կարգավիճակ։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրությունը
---------------

Լայն մարմնով փոքր մողես է. երկարությունը տարիքի հետ փոխվում է (2.5-6.5 սմ), պոչը գրեթե նույն երկարության է և չի ինքնահատվում. նրա բազմազան շարժումներով ապահովվում է հաղորդակցումը։ Արտաքին ականջ և թմբկաթաղանթ չունի։ Մեջքային մակերեսին կան բազմաթիվ փշանման թեփուկներ։ Մեջքի գունավորումը բազմազան է, սովորաբար հողագույն է։ Ընդհանուր գորշավուն կամ մոխրագույն գունավորման վրա կա համաչափ մուգ և բաց բծերից կազմված նախշ։ Պարանոցի հատվածում կան կապույտ եզրագծով 2-3 կարմրավուն բծեր։ Պոչն ունի արտահայտված լայնակի զոլավոր նախշ։ Որովայնային մակերեսը սպիտակավուն է, հաճախ՝ խոշոր նարնջագույն բծով։

Ակտիվանում են գալիս մարտի սկզբին և ակտիվ են մինչև նոյեմբեր։ Սնվում են մանր հոդվածոտանիներով (մրջյուններ, մանր բզեզներ, նեպուկներ, ճանճերի թրթուրներ, սարդեր և այլն)։ Տարվա ընթացքում ձվադրում է 2-3 անգամ, ձվակույտում` 2-7 (հիմնականում՝ 3-5) ձու։ Բնության մեջ կյանքի տևողությունը մինչև 3 տարի է։ Բնական թշնամիներից են սովորական մողեսօձն ու արևմտյան վիշապիկը, ինչպես նաև՝ գիշատիչ թռչուններն ու փոքր գազանները։

Տարածվածություն և թվաքանակ
--------------------------

Հանդիպում է Արաքս գետի հովտում՝ Հայաստանի Հանրապետության Արմավիրի և Արարատի մարզերում, Թուրքիայի հյուսիսարևելյան շրջաններում, Նախիջևանում, ինչպես նաև՝ Իրանի հյուսիսարևմտյան շրջաններում (Ուրմիա լճի ավազան)։ Բնակվում է տակիրային կիսաանապատներում և նոսր քսերոֆիտ բուսածածկով ավազուտների ու աղուտների ռելիկտային կղզյակներում՝ ծովի մակարդակից 800-1050 մ բարձրությունների վրա։

ԲՊՄՄ գնահատմամբ Անդրկովկասյան տակիրային կլորագլուխ ընդհանուր թվաքանակը չի գերազանցում 1500-2000 առանձնյակը։ Հայաստանում այժմ հայտնի են Արաքս գետի հովտում պահպանված միայն 6 պոպուլյացիաներ, որոնցում թվաքանակը խիստ փոքր է։ «Գոռավանի ավազուտներ» արգելավայրում խտությունը կազմում է 1-2, Արմավիրի շրջակայքում` 1-2, Բագարանի շրջակայքում` 2-3, Արարատի մարզի ավազուտներում՝ 1.5-2 առանձնյակ 1 հա վրա։

Կարգաբանություն
---------------

1894 թվականին հունգարացի կենդանաբան Լայոշ Մեհեյը Արաքս գետի հովտում արած հետազոտությունների հիման անդրկովկասյան կլորագլուխը նկարագրեց որպես առանձին տեսակ կամ տակիրային կլորագլխի ենթատեսակ՝ *Phrynocephalus helioscopus horvathi*: Սակայն 1950-ականներից սկսած բազմաթիվ կենդանաբաններ Անդրկովկասից մինչև Իրանի Կենտրոնական սարահարթ հանդիպող բոլոր կլորագլուխները նկարագրեցին *Phrynocephalus persicus* ձևով՝ Հորվաթի կլորագլուխը բնորոշելով պարսկական կլորագլխի ենթատեսակ՝ *Phrynocephalus persicus horvathi*, սակայն այլ գիտնականներ կասկածի տակ էին առնում այդ պոպուլյացիաների ընդհանրությունը։ 

2008 թվականին ձևաբանական և մոլեկուլա-գենետիկական անալիզը ամփոփող գրականության տվյալների հիման վրա Ռուսաստանի ԳԱ Կենդանաբանական ինստիտուտի աշխատակիցներ Մելնիկովը և Անանևան, ՀՀ ԳԱԱ աշխատակից Աղասյանը և Շահիդ Բեհեշտիի համալսարանի աշխատակից Ռաջաբիզադեն առաջարկում են *Phrynocephalus helioscopus horvathi* և *Phrynocephalus persicus* տերմինները որպես առանձին կարգաբանական ձևեր, և ըստ այդ տվյալների՝ Արաքսի հովտում «պարսկական կլորագլխի» վերաբերյալ հավաքագրված ամբողջ նյութը հարկավոր է վերագրել անդրկովկասյան կլորագլխին։ Այսպիսով, անդրկովկասյան տակիրային կլորագլուխը բնորոշվեց որպես առանձին տեսակ (*Phrynocephalus horvathi* Mehely, 1894)։

Պահպանություն
-------------

Խիստ սակավաթիվ, անհետացող տեսակ է, ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր գրքում, գնահատվում է որպես կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ (անգլ.՝ Critically Endangered), որովհետև վերջին 10-15 տարվա ընթացքում կորցրել է արեալի ավելի քան 80 %-ը հողատարածքները գյուղատնտեսական և քաղաքաշինական նպատակներով օգտագործելու հետևանքով։

Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում: Պահպանվում է «Գոռավանի ավազուտներ» և «Որդան կարմիր» արգելավայրերում։ Որոշակի պայմաններ ստեղծելու դեպքում հնարավոր է բազմացումը տերարիումներում։ «Բնապահպանական իրավախախտումների հետևանքով կենդանական և բուսական աշխարհին պատճառած վնասի հատուցման սակագների մասին» ՀՀ օրենքի համաձայն անդրկովկասյան տակիրային կլորագլխի յուրաքանչյուր առանձնյակի և ձվի ոչնչացման համար սահմանվում է 15000 դրամ հատուցման վճար։

Նշումներ
--------

1. ↑  ԽՍՀՄ Կարմիր գրքում և Հայաստանի Կարմիր գրքի մինչև 2009 թվականի հրատարակությունում անդրկովկասյան տակիրային կլորագլուխը գրանցված է *Phrynocephalus helioscopus persicus* կամ *Phrynocephalus persicus* ձևով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  Phrynocephalus horvathi; ԲՊՄՄ Կարմիր գիրք (անգլ.): Վերցված է 2018-02-24
2. 1 2 3 4 5 6 7  Անդրկովկասյան տակիրային կլորագլուխ; ՀՀ Կարմիր գիրք։ Վերցված է 2018-08-19
3. ↑  Phrynocephalus persicus DE FILIPPI, 1863; reptarium.cz (անգլ.): Վերցված է 2018-08-19
4. 1 2 3 4 5  История изучения и таксономический статус персидской круглоголовки Phrynocephalus persicus De Filippi, 1863 и такырной круглоголовки Хорвата Phrynocephalus helioscopus horvathi Mehely, 1894; zin.ru (ռուս.), էջ 286-297
5. 1 2 3 4 5  Taxonomic revision of Phrynocephalus persicus De Filippi, 1863 complex with description of a new species from Zagros, Southern Iran; zin.ru (անգլ.), էջ 34-46
6. ↑  Որոշում Հայաստանի Հանրապետության կենդանիների Կարմիր գիրքը հաստատելու մասին; arlis.am: Վերցված է 2018-08-19
7. 1 2  Պարսկական կլորագլուխ մողես; Հայերեն վիքիդարան, էջ 482
8. 1 2  Закавказская такырная круглоголовка (Phrynocephalus helioscopus persicus); herpeton.ru (ռուս.): Վերցված է 2018-08-19
9. ↑  Beiträge zur Herpetologie Transkaukasiens und Armeniens; biodiversitylibrary.org (գերմ.), էջ 78-79
10. ↑  Molecular Differentiation and Taxonomy of the SunwatcherToadHeaded Agama Species Complex Phrynocephalus Superspecies helioscopus (Pallas 1771) (Reptilia: Agamidae); researchgate.net (անգլ.), էջ 842-856
11. ↑  Habitat Suitavility for Reptiles in the Goravan Sands Sanctuary, Armenia; herpconbio.org (անգլ.), էջ 39-44
12. ↑  Такырная круглоголовка — Phrynocephalus helioscopus (Pallas, 1771); ecosystema.ru (ռուս.): Վերցված է 2018-08-19
13. ↑  Современное состояние и перспективы охраны герпетофауны заказника «Гораванские пески»; sci.am (ռուս.), էջ 17-19
14. ↑  Род круглоголовки Genus Phrynocephalus Kaup, 1825; zoofirma.ru (ռուս.): Վերցված է 2018-08-19
15. ↑  Հայաստանի Հանրապետության օրենքը բնապահպանական իրավախախտումների հետևանքով կենդանական և բուսական աշխարհին պատճառած վնասի հատուցման սակագների մասին; parliament.am: Վերցված է 2018-08-19


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · NCBI |

 |