**Էդուարդ Ալֆրեդ Մարտել** Édouard-Alfred Martel, հուլիսի 1, 1859(1859-07-01)[…], Պոնտուազ, Սենա և Ուազա - հունիսի 3, 1938(1938-06-03)[…], Montbrison, Լուար և Saint-Thomas-la-Garde), ֆրանսիացի գիտնական, աշխարհագետ, քարտեզագիր, քարանձավագիտության հիմնադիրը։

Կենսագրությունը
---------------

Մարտելը ծնվել է իրավաբանների ընտանիքում։ Սովորել է Փարիզի Կոնդորսե վարժարանում։ Մանկուց հետաքրքրվում էր աշխարհագրությամբ և բնական գիտություններով։ 1877 թվականին հաղթում է Concours général ազգային մրցաշարում։ Մեծ հափշտակությամբ էր ընթերցում Ժյուլ Վեռնի գրքերը։

Առաջին անգամ քարանձավում (Grottes de Gargas) լինում է 1866 թվականին, երբ ծնողների հետ հանգստանում էր Պիրենեյներում։ Հետագա ճանապարհորդությունների ժամանակ այցելում է Գերմանիա, Ավստրիա, Իտալիա։ 1886 թվականին՝ բանակում ծառայությունն ավարտելուց և փաստաբանի դիպլոմ ստանալուց հետո, սկսում է աշխատել Սենի դեպարտամենտի Կոմերցիոն դատարանում։ Իր ամբողջ ազատ ժամանակը Մարտելն անց է կացնում Ֆրանսիայով ճանապարհորդելով։

 Bramabiau անդունդի համայնապատկերը։ Այստեղից է ծագել քարանձավագիտությունը
1884 թվականին Մարտելը հայտնաբերում է հսկայական Bramabiau անդունդը, որի հատակին՝ ժայռի միջից, գետ էր հոսում, իսկ 1888 թվականին նա մի քանի ուղեկիցների հետ իրականացնում է 440 մ երկարությամբ և 90 մ խորությամբ անդունդի միջով անցումը՝ ջրի կլանման և Bramabiau անդունդի հատակում հայտնվելու տեղում։ Այդ պատմական անցումը կարելի է համարել քարանձավագիտության ծնունդը։

1889 թվականին Մարտելը հրապարակում է իր դիտարկումների հավաքածուն (*Les Cévennes*), որտեղ նկարագրում է Սևեննա լեռնաշղթայի գեղեցիկ բնությունը։ Նաև հետազոտում է Gouffre de Padirac քարանձավը, որն իրենից ներկայացնում է խոշոր անդունդ՝ 100 մ խորությամբ, Ռոկամադուրի հարևանությամբ։ Անդունդի հատակում Մարտելն ու իր զարմիկը հայտնաբերում են ստորգետնյա գետ, որը հատում են նավակներով և հետազոտում ևս 2 կմ երկարությամբ ձգվող նոր սրահներ։

1890 թվականի հուլիսին Մարտելն ամուսնանում է Ալին դե Լոնեի հետ՝ երկրաբանության պրոֆեսոր Լուի դե Լոնեի քրոջ, որը հետո դառնում է գիտությունների Ակադեմիայի անդամ։ Լուի դե Լոնեի հետ ծանոթությունը օգնում է Մարտելին հրապարակելու իր աշխատությունները *La Nature* ամսագրում, ի միջիայլոց, նրանք երկուսն էլ հետագայում հաջորդաբար աշխատելու են որպես այդ ամսագրի գլխավոր խմբագիր։

1984 թվականին լույս է տեսնում *Les Abîmes* (Անդունդ) գիրքը, որտեղ Մարտելը նկարագրում է ստորգետնյա աշխարհի բոլոր հրաշալիքները, այն աշխարհի, որը նա հայտնաբերել էր 6 արշավախմբերի ընթացքում՝ 1888–1893 թվականներին։ Գրքում նա ուղղակի նկարագրում է իր ձեռքբերումները, սակայն դնում է նաև նոր գիտության հիմնաքարը՝ քարանձավների բազմակողմանի հետազոտությունների, որն իր մեջ ներառում է ջրաբանությունը, երկրաբանությունը, միներալոգիան, օդերևույթաբանությունը, տեղագրությունը։ Նոր ոլորտի համար Մարտելը օգտագործում է քարանձավագիտություն անվանումը, որը առաջարկվել էր Է․ Ռիվյերի կողմից՝ 1890 թվականին, սակայն համընդհանուր ճանաչման էր հասել ֆրանսիական գիտական հետազոտությունների աջակցության XII Կոնգրեսում Մարտելի ելույթից հետո։

Դրակ քարանձավի ներքին հարդարանքը՝Մարտելի կողմից հետազոտված ։ Քարանձավ-աղբյուր Kakouetta կանյոնում
1895 թվականին արշավախմբեր են կազմակերպվում դեպի Իռլանդիա և Անգլիա։ Մարտելն առաջինն է իջնում Gaping Gil քարանձավի ջրասույզ եղած 105–մետրանոց մեռյալ ջրհորը Յորքշիրում։ Նույն տարում Մարտելը հիմնում է Société de Spéléologie միջազգային կազմակերպությունը, միևնույն ժամանակ սկսում է առաջին քարանձավագիտության ամսագրի լույս ընծայումը։

1896 թվականին ավստրիական էրցհերցոգ Լյուդվիգ Սալվատորի հրավերով, որը թագավոր Ֆրանց–Իոսիֆի զարմիկն էր, Մարտելն այցելում է Բալեարյան կղզիներ։ Մայորկա կղզում նրան հաջողվում է բացահայտել աշխարհի խոշորագույն ստորգետնյա լիճը, որը հետագայում կոչվում է Մարտելի լիճ, Դրակ քարանձավում։ Լիճն ունի 1150 մ երկարություն և 30 մ լայնություն։

Մարտելն ակտիվորեն ուսումնասիրում է քարանձավները՝ կենտրոնանալով հիմնականում կարստային զանգվծների վրա( Causses)։ Նրա ուսումնասիրությունների մյուս շրջաններն են՝ Սավոյան, Յուրան, Պրովանսը, Պիրենեյները։ Բացի դրանից, նա ճանապարհորդում է Եվրոպայով, մասնավորապես, հետազոտում է ստորգետնյա խոշորագույն գետերի՝ 90 կմ երկարությամբ ձգվող Տրեբիշնիցիի քարանձավները՝ Խորվաթիայում,Չերնոգորիայում, Բոսնիա և Հերցոգովինայում։

1899 թվականին Մարտելը վերջնականապես թողնում է իր մասնագիտական գործունեությունը՝ իրավաբանությունը, և իրեն ամբողջովին նվիրում է հետազոտություններին։ 1905 թվականին նա ուսումնասիրում է Grand Canyon du Verdon կարստային կանյոնը Ալպերում՝ Վերդոն գետի վրա, իսկ 1906 թվականին ուսումնասիրում է Gorges de Kakouetta կանյոնը՝ Պիրենեյներում։

1905 թվականից մինչև 1909 թվականը Մարտելն աշխատում է հիմնականում *La Nature* ամսագրի գլխավոր խմբագիր։ Հետո ակտիվ գործունեություն է ծավալում աշխարհագրական ընկերությունում՝ դառնալով նրա նախագահը։

1912 թվականին եռօրյա այցով լինում է Կենտուկի նահանգի Մամոնտի քարանձավում։ Նա գուշակում է ստորգետնյա գետի առկայությունը, որը կապում էր Մամոնտի քարանձավը Ֆլինտ–Ռիջ քարանձավին։ Այդ գետն իրականում բացահայտվել է մի քանի տասնամյակ անց և երկու հսկայական քարանձավներ միավորվել են՝ դառնալով աշխարհի ամենաերկար քարանձավը։

Սարքավորումները քարանձավներում
------------------------------

Մարտելն առաջիններից մեկն էր, ով սկսեց հետազոտությունների համար օգտագործել հատուկ սարքավորումներ։ Դրանք պարաններ էին, աստիճաններ, ձողեր, ռետինե նավակներ, կատուներ, սառցահատիչներ, հանքափորների լապտերներ, կողմնացույց, բարոմետր, լուսանկարչական սարքեր և նույնիսկ հեռախոսներ։ Նա հրապարակում էր մեթոդական ձեռնարկներ, հատուկ առաջարկություններ քարանձավների տեղանկարահանման համար (1892), ջրի և օդի ջերմաչափման (1894), լուսանկարահանման (1905), օդերևութաբանական չափումների (1908), ֆլյուորեսցեինով ջրի հոսքի գունավորման փորձով (1913, 1922)։

Ստորգետնյա ջրերի պահպանությունը
-------------------------------

Մարտելն իր աշխատանքներում ցույց է տալիս, որ անասունների դիակները կարստային հանգույցներում թաղելը կարող է ջրի մեջ վտանգավոր բակտերիաների առաջացման պատճառ հանդիսանալ՝ մի քանի կիլոմետր շառավղով տեղաբաշխված աղբյուրների ջրերն աղտոտելով։ 1902 թվականին դրա հիման վրա օրենք է ընդունվում, որով արգելվում էր անասուններին թաղել քարանձավներում։

Մարտելը Կովկասում
-----------------

1903 թվականին ռուսական կառավարության հրավերով Մարտելն այցելում է Սև ծովի ափամերձ գոտի՝ Ղրիմ և Կովկաս։ Սոչիում Մարտելը զբաղվում է քաղաքի ջրամատակարարման խնդիրներով։ Սեպտեմբերի 28 (15)–ին բացահայտում է Ախշտիրյան քարանձավը։

Պարգևատրումներ
--------------

* Գիտությունների Ակադեմիայի Գրան-պրի ֆիզիկայի բնագավառում, 1907 թվական։
* Պատվո Լեգեոնի շքանշանի սպա, 1909 թվական։
* Պատվո լեգեոնի շքանշանի կոմանդոր, 1927 թվական։

Հիշատակություններ
-----------------

Մարտելի անունով են կոչվել աշխարհի բազմաթիվ քարանձավներ, օրինակ՝ Gouffre Martel–ը՝ Ֆրանսիայում, Ղրիմում՝ Մարտելի քարանձավը, Կովկասում նույնպես կա Մարտելի քարանձավ, ինչպես նաև հսկայական թվով սրահներ քարանձավներում, որոնցից է նաև Մարտելի Պատկերասրահը՝ Մամոնտի քարանձավում, ԱՄՆ–ում։

Հրապարակումներ
--------------

Մարտելը բազմաթիվ գրքերի հեղինակ է, իսկ նրա հրատարակությունների թիվն անցնում է 1000–ը։ Հիմնական աշխատություններն են՝

### Գրքեր

* *Les Cévennes*, Paris: Delagrave, 1890, 400 с. (12 հրատարակություններ)
* *Les Abîmes*, Paris: Delagrave, 1894, ISBN 2-7348-0533-2, 580 с. (10 հրատարակություններ)
* *Le massif de la Bernina (in collaboration with Lorria, A.)*, Zürich: Orell, 1895, 200 с.
* *Irlande et cavernes anglaises*, Paris: Delagrave, 1897, 400 с.
* *Le Trayas et L'Estérel*, Paris: Delagrave, 1899, 80 с.
* *La Spéléologie*, Paris: Carre et Naud, 1900, 125 с.
* *Le gouffre et la rivière souterraine de Padirac*, Paris: Delagrave, 1901, 180 с.
* *La Photographie souterraine*, Paris: Gauthier-Villars, 1903, 70 с.
* *La spéléologie aux XXe siècle*, Paris: Hermann, 1905, 810 с.
* *Le sol et l'eau – Traité d'hygiène (in collaboration with de Launay, Ogier and Bonjean)*, Paris: Baillere, 1906, 486 с.
* *L'évolution souterraine*, Paris: Flammarion, 1908, 388 с.
* *La Côte d'azur russe: Riviera du Caucase*, Paris: Delagrave, 1909, 423 с.
* *Les cavernes et les rivières souterraines de la Belgique (Van den Broeck, E, Martel, E.-A. and Rahir, Ed.)*, Bruxelles: Lamertin, 1910, (2 vol.) 1800 с.
* *Explications sur Mammoth Cave*, 1914
* *Nouveau Traité des eaux souterraines*, Paris: Doin, 1921, 840 с.
* *Les causses et gorges du Tarn*, Millau: Artieres et Maury, 1926, 512 с.
* *L'Aven Armand*, Millau: Artieres et Maury, 1927, 48 с.
* *La France ignorée (2 vol.)*, Paris: Delagrave, 1928–1930, 600 с.
* *Les Grands Causses (Les Causses majeurs)*, Millau: Artières et Maury, 1936, 510 с.

### Հոդվածներ

* «Le Cañon du Tarn», *Annuaire du Club Alpin Français*, 1883
* «Le Causse Noir et Montpellier-le-Vieux», *Annuaire du Club Alpin Français*, 1884
* «Sous Terre (8e campagne) Marble Arch, Irlande et Gaping Ghyll, Angleterre», *Annuaire du Club Alpin Français*, **22**: 1–39, 1885
* «Sous Terre», *Annuaire du Club Alpin Français*, 1888
* «Sur la température des cavernes», *Comptes rendus de l'Académie des sciences*, **118**: 615–617, 1894
* «Sur le gouffre de Gaping-Ghyll (Angleterre)», *Comptes rendus de l'Académie des sciences*, **122**: 51–53, 1896
* «Sur quelques anomalies de la température des sources», *Comptes rendus de l'Académie des sciences*, **122**: 97–99, 1896
* «Sur des observations d'hiver dans les cavernes des Causses (Padirac, etc.)», *Comptes rendus de l'Académie des sciences*, **122**: 903–905, 1896
* «Sur les siphons des sources et des rivières souterraines», *Comptes rendus de l'Académie des sciences*, **122**: 1147–1150, 1896
* «Sur la Cueva del Drach (Grotte du Dragon) dans l'île Majorque», *Comptes rendus de l'Académie des sciences*, **124**: 1385–1388, 1897
* «Sur l'hydrographie souterraine et les chouruns du Dévoluy (Hautes-Alpes)», *Comptes rendus de l'Académie des sciences*, **124**: 1170–1173, 1897
* «Sur la contamination de la source de Sauve (Gard)», *Comptes rendus de l'Académie des sciences*, **125**: 897–900, 1897
* Martel, É.-A.; Viré, A. (1897), «Sur l'aven *Armand* (Lozère) (profondeur 207 m)», *Comptes rendus de l'Académie des sciences*, **125**: 622–625
* «British Caves and Speleology», *The Geographical Journal*, **X** (5): 500–511, 1897
* *Spelunca*, Paris, **74** `{{citation}}`: Missing or empty `|title=` (օգնություն)

Նշումներ
--------

1. 1 2 3  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2 3  Base Léonore (ֆր.) — ministère de la Culture.
3. 1 2 3 4  Enciclopèdia de l'esport català (կատ.) — Grup Enciclopèdia, 2012.
4. 1 2
5. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
6. 1 2  GeneaStar
7. 1 2  Չեխիայի ազգային գրադարանի կատալոգ
8. 1 2
9. ↑  E.A.Martel (1859-1938) Արխիվացված 2007-10-23 Wayback Machine
10. 1 2  E.A. Martel, The Traveller, Who Almost Became an Academician Արխիվացված 2006-12-19 Wayback Machine, by Pierre-Olaf Schut
11. ↑  Cuevas del Drach
12. ↑  Publications from E.A.Martel Արխիվացված 2007-10-23 Wayback Machine

Արտաքին հղումներ
----------------

* Мартель — создатель и проповедник спелеологии, Н.Кастере, "Моя жизнь под землёй", гл.16, М. "Мысль", 1974.
* Рождение "классической" спелеологии, В.Н. Дублянский, "Занимательная спелеология", гл.1.3, 2000.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Էդուարդ Ալֆրեդ Մարտել» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX1185612 · BNF: 119147379 · GND: 11950572X · ISNI: 0000000107810071 · LCCN: n91079627 · NKC: mub2011655891 · NLG: 240089 · NLP: a0000003290084 · NTA: 130072532 · NUKAT: n2011212645 · SUDOC: 02701200X · VIAF: 49228703 · WorldCat VIAF: 49228703 |

 |

 |