«**Թալիսման**» (անգլ.՝ The Talisman), Վալտեր Սքոթի պատմավեպը՝ նվիրված Երրորդ խաչակրաց արշավանքի իրադարձարություններին։ Հրատարակվել է 1825 թվականին և «Նշանադրվածը» վեպի հետ մտնում է «Պատմվածքներ խաչակիրների մասին» շարքի մեջ։ Համարվում է անգլիական գրականության առաջին վեպը, որտեղ մուսուլմանները ներկայացված են դրական լույսի ներքո։ «Թալիսմանի» առաջաբանում հեղինակը պարզաբանել է, թե ինչու է նման վերնագիր ընտրել իր ստեղծագործության համար. Շոտլանդիայի արևմուտքում մի պատմություն են պատմում թալիսմանի մասին, որը մի ժամանակ պատկանել է մի երևելի խաչակրի։ Համարվում էր, որ թալիսմանն ունի հակատենդային ազդեցություն։ Այդ մասունքը, գրում է Վալտեր Սքոթը, պահպանվել է մինչ իր ժամանակները և «նույնիսկ ծառայում էր որպես երկրպագության մասունք»։

Սյուժե (դիպաշար)
----------------

Գործողությունը տեղի է ունենում Պաղեստինում խաչակիրների զորքերի և սուլթան Սալադինի միջև կնքված հաշտության ժամանակ։ Խաչակիրների ճամբարում խռովություններ են։ Ռիչարդ I Առյուծասիրտը երկարատև տենդի պատճառով գամված է անկողնուն, իսկ նրա՝ պատերազմից հոգնած կողմնակիցները սկսում են կասկածել արշավանքի հաջողությանը։ Եվրոպական տիրակալներին, մասնավորապես ավստրիական դուքս Լեոպոլդ V-ին և Ֆրանսիայի արքա Ֆիլիպին վիրավորում են Ռիչարդի մեծամտությունն ու տաքարյունությունը, որը հավուր պատշաճի հարգանք չի ցուցաբերում դեպի այլ արքաները։ Տաճարականների միաբանության գրոսմեյստերն ավելի վճռական է տրամադրված. նա պլանավորում է Ռիչարդի սպանությունը։

Վեպը սկսվում է նրանով, որ աղքատ, բայց ազնվազարմ շոտլանդացի ասպետ Քեննեթը գնում է անապատով, որպեսզի ավագանի Թեոդրիխ Էնհադդացուն հասցնի խաչակրաց արշավանքների առաջնորդների գաղտնի ուղերձը (սրբի միջնորդությամբ արքաները, Ռիչարդից գաղտնի, Սալադինի հետ ուզում էին երկարատև խաղաղություն հաստատեին)։ Ճանապարհին նա մարտի է բռնվում միայնակ սարակինոսի հետ։ Հասկանալով, որ մարտում ուժերը հավասար ն, Քեննեթն ու Շիրկոֆ ներկայացած սարակինոսը միասին շարունակում են ճանապարհը։ Քեննեթն ուղերձը բարեհաջող հասցնում է Թեոդրիխին, իսկ ճամբար վերադառնում է Սալադինի անձնական բուժակի հետ։ Սուլթանը, իմանալով Ռիչարդ Առյուծասրտի հիվանդության մասին, ուղարկում է մավր բուժակին (Էլ Հաքիմ) կախարդական թալիսմանով, որը հրաշագործ ապաքինում է պարգևում։ Թալիսմանն իրոք օգնում է արքային։

Դավիթ Շոտլանդացի (Հանթինգտոնի կոմս), 1863 թվականի հրատարակության նկարազարդում (A & C Black):

Կերպարներ
---------

«Ռիչարդ I Առյուծասիրտ, Անգլիայի արքա», Մարի Ժոզեֆ Բլոնդել:   
1841 թվական, Վերսալ
Ստեղծագործության կենտրոնական կերպարներ են Անգլիայի Ռիչարդ Առյուծասիրտ արքան և սուլթան Սալադինը։ Վալտեր Սքոթի ժամանակակիցները նրանց կերպարները բավականին հաջողված համարեցին։ Նախաբանում գրողը պատմում է, որ իրեն հետաքրքիր էր այս հերոսների միջև հակադրությունը՝ 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Քրիստոնյա և անգլիական միապետը ցուցաբերեց արևելյան սուլթանի դաժանություն և անզսպվածություն այն ժամանակ, երբ Սալադինը ցուցաբերել ծայրահեղ շրջահայացություն և եվրոպական միապետի խելամտություն, և նրանք երկուսն էլ ջանում էին միմյանց գերազանցել ասպետական խիզախությամբ և ազնվականությամբ։ Այս անսպասելի հակադրությունը, ըստ իս, տալիս է նյութ վեպի համար, որը հատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում։ |  |

Վեպի համարյա բոլոր գործող անձինք պատմական անհատականություններ են, բացառությամբ Ռիչարդի մտացածին բարեկամուհու՝ Էդիթ Պլանթագենեթի։ Էդիթի և Սալադինի ենթադրյալ ամուսնության պատմությունն ունի նախապատմություն. Սալադինի հետ համերաշխության համար Ռիչարդը պատրաստ էր Ալ-Ադիլի (Սալադինի եղբայրը) հետ ամուսնացնել իր քրոջը՝ Յոհանային՝ Սիցիլիայի այրիացած թագուհին։ Իրականում Դավիթ Շոտլանդացին ամուսնացած էր Մաթիլդե Չեսթերացու՝ Հյու դե Քևիլյոկի՝ Չեսթերի կոմսի աղջկա հետ։ Այս փաստը բազմաթիվ վեճերի առիթ տվեց այն մասին, արդյոք թույլատրելի է պատմական արձակում ներառել մտացածին կերպարների և արդյոք չի նշանակի ընթերցողներին կանխամտածված մոլորության մեջ գցել։

Էկրանավորում
------------

«Թալիսմանը» մի քանի անգամ էկրանավորվել է։ 1923 թվականին նկարահանվեց «Առյուծասիրտ Ռիչարդ» (անգլ.՝ King Richard the Lion-Hearted) համր ֆիլմը։ 1954 թվականին դուրս եկավ «Առյուծասիրտ Ռիչարդ» (King Richard and the Crusaders, *«Ռիչարդ արքան և խաչակիրները»*), որտեղ գլխավոր դերերը կատարել են Ռեքս Հարիսոնը, Վիրջինիա Մայոն, Ջորջ Սանդերսը և Լոուրենս Հարվին։ Համանուն ֆիլմը («Առյուծասիրտ Ռիչարդ») նկարահանվեց Ռուսաստանում 1992 թվականին, գլխավոր դերերում հանդես եկան Արմեն Ջիգարխանյանը, Սերգեյ Ժիգունովը և Ալեքսանդր Բալուևը։ Գոյություն ունի նաև 1980 թվականի բրիտանական հեռուստասերիալը՝ հիմնված վեպի սյուժեի վրա։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  "Романтизм: Английская литература первой половины XIX в". ФЭБ. Արխիվացված է the original 2012 թ․ մարտի 25-ին. Retrieved 4.02.2009. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|datepublished=` ignored (help); Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
2. 1 2 3  "The Talisman (Tales of the Crusaders)" (in անգլերեն). Edinburgh University Library. Արխիվացված է the original 2012 թ․ մարտի 25-ին. Retrieved 4.02.2009. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
3. 1 2  *Вальтер Скотт.* Предисловие к «Талисману» // Талисман. — М: Детская литература, 1991. — 368 с. — ISBN 5-08-003088-7

Արտաքին հղումներ
----------------

* *The Talisman* Գուտենբերգ նախագծի կայքում
* Վեպի ամբողջական տեքստը(ռուս.) Մաքսիմ Մաշկովի գրադարանում

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Ստեղծագործությունների տեքստ | Գուտենբերգ նախագիծ |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LOC: 10021024 · NLA: 35224500 · VIAF: 185260495, 178513864 · WorldCat VIAF: 185260495, 178513864 |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Վալտեր Սքոթի ստեղծագործություններ |
| --- |
|  |
| Վեպեր | 

|  |  |
| --- | --- |
| 1810-ականներ | Ուևերլի, կամ Վաթսուն տարի առաջ (1814) • Գայ Մեներինգ (1815) • Անտիկվար (1816) • Սև թզուկը (1816) • Պուրիտանը (1816) • Ռոբ Ռոյ (1817) • Էդինբուրգյան բանտ (1818) • Լամեմուրյան հարսնացուն (1819) • Լեգենդ Մոնտրոզի մասին (1819) • Այվենհո (1819) |
| 1820-ականներ | Մենաստան (1820) • Աբբատ (1820) • Կենիլվորտ (1821) • Ծովահենը (1821) • Նայջելի արկածները (1822) • Պևերիլ Պիկ (1823) • Քվենտին Դորվարդ (1823) • Սենտ Ռոնանյան ջրեր (1824) • Ռեդգոնգլետ (1824) • Նշանադրվածը (1825) • Թալիսման (1825) • Վուդստոկ (1826) • Ռեդգոնգլետ (1824) • Պերտյան գեղեցկուհին (1828) • Աննա Գերեշտեյնացի, Մռայլության կույս (1829) |
| 1830-ականներ | Կոմս Ռոբերտ Փարիզեցի (1831) • Վտանգավոր դղյակ (1831) |

 |
|  |
| Պոեզիա | Շոտլանդական սահմանի երգեր (1802) • Վերջին մենեստրելի երգը (1805) • Մարմիոն (1808) • Լճի օրիորդը (1810) • Դոն Ռոդերիկի երազատեսությունը (1811) • Ռոկբի (1811) • Կղզիների տիրակալը (1815) |

 |