**Մոնեմվասիա**, նաև **Մոնեմվազիա** (հուն․՝ Μονεμβασία), բյուզանդական ամրոց և գյուղ Հունաստանում։ Գտնվում է նույնանուն կղզու վրա, որը նեղ դամբով կապված է Պելեպոնեսի հետ։ Ամրոցի անվանումը ծագում է հունարեն «մոնի էմբասիա» (μόνη ἐμπασία) արտահայտությունից, որը նշանակում է «մեկ մուտք»։ Գյուղը գտնվում է Էգեյան ծովի ափին գտնվող կղզու հարավում։ Մտնում է Մոնեմվասիա համայնքի (դիմ) մեջ՝ Լակոնիայի ծայրամասային տարածքում՝ Պելոպոնեսի ծայրամասում։ 2011 թվականի մարդահամարի տվյալներով բնակչության թիվը կազմել է 19 մարդ։

Պավսանիասը նկարագրել է Մինոյի հրվանդանը (հին հունարեն՝ ἄκρα Μινῴα)։ Ժայռը, որտեղ գտնվում է քաղաքը, գոյացել է 375 թվականին բյուզանդացի պատմաբան Զոսիմոսի հիշատակած հզոր երկրաշարժի հետևանքով, որը լրջորեն փոխել է Լակոնիայի արևելյան ափը։ 1971 թվականին մայրցամաքը և ժայռը, որտեղ գտնվում է գյուղը, միացվել են ավտոմոբիլային կամրջով։

Ֆրանկյան ժամանակաշրջանում հայտնի էր որպես **Նապոլի-դի-Մալվասիա** (իտալ.՝ Napoli di Malvasia) կամ **Մալվազիա** (լատին․՝ Malvasia, հուն․՝ Μαλβαζία) և հանդիսանում էր *մալվասյան* կոչվող հունական գինիների առևտրի կենտրոնը։ Մալվազիա (ֆր.՝ Malvoisie) անվամբ հայտնի են լիկյորային գինին և խաղողի գինին։

Պատմություն
-----------

Հիմնադրման և վաղ միջնադարյան ժամանակաշրջանի պատմության հիմնական աղբյուրը Մոնեմվասյան ժամանակագրությունն է։ 550 թվականին Բելիսարիոսը՝ Հուստինիանոս I-ի հրամանատարը, բարձր է գնահատել ժայռի վրա ամրության ռազմական ներուժը։ Մոնեմվասիայի առաջին բնակիչները եկել են Լակոնիայից՝ փախչելով ավարների ներխուժումից, որը տեղի է ունեցել 558 թվականին՝ Մորիկ կայսեր օրոք։

Սուրբ Վիլիբալդը՝ Բոնիֆացի ապագա աշակերտը, որը 723 թվականին ուխտագնացություն է կատարել դեպի Հռոմ և Երուսաղեմ, 723 թվականին գրել է Հունաստանի իր անցած ճանապարհորդության մասին. «Եվ այնտեղից լողալով՝ Ադրիատիկ ծովով եկան դեպի Մոնեմվասիա քաղաք՝ սլավոնների երկիր, և ձախ կողմում թողեցին Կորինֆը»։

Դատելով արձանագրությունից՝ Պելոպոնեսի ամենավաղ հուշն այդ ժամանակ համարվում էր «սլավոնների երկիրը»։

746 թվականին՝ Կոստանդին V-ի օրոք, Ֆեոֆանը քաղաքում համաճարակ է նշել, որը կոչվում էր Հուստինիանոսի ժանտախտ։ Այն ներթափանցել էր Սիցիլիայից և Կալաբրիայից «ավերիչ կրակի նման»։

Մոտ 878 թվականին ստորին քաղաքն ամրապնդվել և օգտագործվել է որպես արաբների դեմ պատերազմում բյուզանդական նավատորմի բազա։ 961 թվականին Կրետեի Էմիրությունը դադարել է գոյություն ունենալ, դադարել են նաև արաբների հարձակումները։

1147 թվականին Սիցիլիայի նորմանցիներն անհաջող փորձ են արել գրավել Մոնեմվասիան։ Կոստանդնուպոլսի անկումից հետո՝ 1204 թվականին, չորրորդ խաչակրաց արշավանքի ժամանակ, Մոնեմվասիան զերծ է մնացել նվաճումներից։ Խաչակիրների կողմից եռամսյա պաշարման արդյունքում՝ Գիյոմ II դե Վիլլարդուենի հրամանատարության ներքո, քաղաքը հանձնվել է, և 1248 թվականին դարձել Աքայան իշխանությունների մաս։

1259 թվականին՝ Պելագոնիայի ճակատամարտում, Գիյոմ II դե Վիլլարդուենը գերի է վերցվել Միքայել VIII Պալեոլոգոսի կողմից։ Ազատությունը վերականգնելու համար աքայացիների իշխանը ստիպված էր 1262 թվականի պայմանագրով Բյուզանդիային զիջել Մոնեմվասիան, Մանին և Միստրասը։ Նույն տարում ձևավորվել է Մորեայի բռնապետությունը։ Մոնեմվասիան դարձել է խաչակիրների հետ պատերազմի կենտրոն։ Մոնեմվասիայում կայանել է Կոնստանդին Պալեոլոգոսի զորքը, որն ուղարկվել էր Կոստանդնուպոլիսից՝ Միքայել VIII Պալեոլոգոսի կողմից։

1292 թվականին արգենտինացի ծովակալ Ռուջերո դի Լաուրիան ավերել է ստորին քաղաքը և շատ բնակիչների, այդ թվում՝ կանանց, հմուտ հյուսների և մետաքսագործների որպես բանտարկյալ տարել իտալական Մեսինա։

Մոնեմվասիայի ղեկավար Պավլոս Մամոնասը (Παύλος Μαμωνάς) բռնակալ Թեոդոր I Պալեոլոգոսի թշնամին էր։ 1385 թվականին թուրքերը Օմար բեյի, գեներալ Բայազիդ I-ի գլխավորությամբ գրավել են Մոնեմվասիան և հանձնել Պալեոլոգոսին։ 1397 թվականին թուրքական բանակը՝ Յակուբ փաշայի և Էվրենոս բեյի գլխավորությամբ, գրավել և թալանել է Մոնեմվասիան։ 1401 թվականին կայսր Մանուիլ II Պալեոլոգոսը Արևմտյան Եվրոպա մեկնելու ճանապարհին կայսրուհուն և երկու երեխաներին թողել է Մոնեմվասիայում՝ իր եղբայր Թեոդոր I բռնակալի պաշտպանության ներքո։

Տեսարան Մոնեմվասիայի վենետիկյան ամրոցից, փորագրություն Կորոնելիի կողմից, 1686 թվական
Կոստանդնուպոլսի գրավումից 7 տարի անց՝ 1460 թվականի մայիսի 30-ին, Միստրայի բերդը կամավոր հանձնվել էՄեհմեդ Նվաճողի զորքերին, Ծովային բռնակալը դադարել է գոյություն ունենալ։ Մոնեմվասիայի բնակիչները հովանավորության խնդրանքով դիմել են Հռոմի Պապ Պիոս II-ին։ 1464 թվականին քաղաքն անցել է Վենետիկի հանրապետության տիրապետության տակ։

1540 թվականին՝ չորրորդ վենետիկյան-թուրքական պատերազմի վերջում, Մոնեմվասիան հանձնվել է Օսմանյան կայսրությանը վենետիկյան դոժ Պիետրո Լանդոյի կողմից։ Բնակիչները լքել են Մոնեմվասիան, այն անկում է ապրել։

1690 թվականին քաղաքը ցամաքով և ծովով պաշարվել է վենետիկցիների կողմից՝ ծովակալ Ֆրանչեսկո Մորոսինիի գլխավորությամբ, իսկ օգոստոսի 18-ին թուրքերը պայմանագիր են կնքել վենետիկցիների հետ, համաձայն որի՝ Մոնեմվասիան հանձնվել է նրանց։ Բնակիչները վերադարձել են Մոնեմվասիա։

1715 թվականի սեպտեմբերի 7-ին՝ Երկրորդ Ծովային պատերազմի ժամանակ, Մոնեմվասիան առանց մարտի տրվել է Օսմանյան կայսրությանը։ Բնակիչները լքել են Մոնեմվասիան, այն անկում է ապրել։

1770 թվականին՝ Պելոպոննեսյան ապստամբության ընթացքում, Մոնեմվասիան ավերվել է ալբանացիների կողմից, բնակիչները լքել են այն։

1821 թվականի մարտին՝ Օսմանյան կայսրությունից Հունաստանի անկախության պատերազմի ժամանակ, ամրոցը պաշարվել է Լակոնիայի և Կինուրիայի բնակիչ երկու հազար ապստամբների կողմից՝ Ձանետակիդեսի (Τζανετάκηδες), Գրիգորակիդեսի (Γρηγοράκηδες) և Վուզանարայի (Βουζανάρα) ղեկավարությամբ։ 1821 թվականի հուլիսի 23-ին՝ եռամսյա պաշարումից հետո, բերդը գրավվել է ապստամբների կողմից։ Թուրքական կայազորը ամբողջությամբ կոտորվել է։

Մոնեմվասիա համայնք
------------------

Մոնեմվասիայի տեղական համայնքը ներառում է երեք բնակավայր։ 2011 թվականի մարդահամարի տվյալներով բնակչության թիվը կազել է 1418 մարդ։ Տարածքը 12,55 քառակուսի կիլոմետր է։

| Տեղանք | Բնակչություն (2011), մարդ |
| --- | --- |
| Այիա-Կիրիակի | 100 |
| Էֆիրա | 1299 |
| Մոնեմվասիա | 19 |

Բնակչություն
------------

| Տարի | Բնակչություն, մարդ |
| --- | --- |
| 1991 | 69 |
| 2001 | 131 |
| 2011 | 19 |

Տեսարժան վայրեր
---------------

Սուրբ Սոֆիայի Եկեղեցի
Սուրբ Սոֆիայի եկեղեցին կառուցվել է կայսր Անդրոնիկոս II Պալեոլոգիոսի օրոք՝ մոտ 1150 թվականին։ Մոնեմվասիայի ամենանշանավոր կառույցն է։ Տեղակայված է ժայռի ամենաբարձր կետում գտնվող վերին քաղաքում։ Թուրքական իշխանության ժամանակ վերածվել է մզկիթի։ Եկեղեցին վերանորոգվել է 1950-ական թվականներին։

Ամենայն Սուրբ Աստվածածին Քրիստոնեական եկեղեցին կառուցվել է 15-րդ դարում՝ ավելի հին եկեղեցու տեղում։ Եկեղեցում կա Պանագիայի կամ Օդիգիտրիայի՝ 1150 թվականի սրբապատկեր, որին անուն է տրվել։ Սրբապատկերի անվանումը ծագում է լակոնյան Խրիսաֆա (Χρύσαφα) գյուղից, որտեղ այն գտնվում էր Մոնեմվասիայում հայտնվելուց առաջ։ Եկեղեցու տակ է գտնվում քաղաքի միակ հրաշագործ աղբյուրը, որի ջուրը, ըստ ավանդության, նպաստում է բեղմնավորմանը։ Թուրքական տիրապետության ժամանակ եկեղեցին թալանի է ենթարկվել և վերածվել ցորենի պահեստի։ Շինություններից մեկի տեղում բաղնիք է կառուցվել։

Միրտիդիոտիսի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին կառուցվել է 1690 թվականին՝ վենետիկյան երկրորդ տիրապետության օրոք։

Սուրբ Նիկոլասի եկեղեցին կառուցվել է 1703 թվականին՝ վենետիկյան իշխանության օրոք։ Հետագայում թալանվել է թուրքերի կողմից։ 1821 թվականի Հունական հեղափոխությունից հետո երկար տարիներ օգտագործվել է որպես տարրական դպրոց։ Այս դպրոցում սովորել է ծնունդով Մոնեմվասիայից Յաննիս Ռիցոսը՝ հայտնի հույն բանաստեղծ և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ հունական դիմադրության մասնակից։ Նա թաղված է այս քաղաքում։

Քրիստոսի խաչելության տաճարը (Էլկոմենոս-Քրիստոս) հիմնադրվել է 1293 թվականին՝ կայսր Անդրոնիկոս II Պալեոլոգոսի կողմից, Մոնեմվասիա այցից հետո։ Գտնվում է քաղաքի կենտրոնական հրապարակում։ Դա քաղաքի ամենամեծ տաճարն է։ 1697 թվականին տաճարը վերակառուցվել է վենետիկցիների կողմից։

Այստեղ են գտնվում նաև 19-րդ դարի Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին, Պանագիայի եկեղեցին կամ 18-րդ դարի Կրիտիկի և Սուրբ Աննայի եկեղեցին։

Պորի (Πορί) քաղաքից 5 կմ դեպի հյուսիս-արևմուտք գտնվում է համանուն լողափը։ 6 կմ դեպի հյուսիս-արևմուտք գտնվում են Էպիդավրոս Լիմիրա (Επίδαυρος Λιμηρά) հնագույն քաղաքի ավերակները։ 20 կմ դեպի հարավ գտնվում է Բոյա հնագույն քաղաքը (Βοιαί, Վատիկա, Βάτικα, այժմ՝ Նեապոլի, Νεάπολη)։

Բնիկներ
-------

* Ֆոտիուս (մահացել է 1431 թվականին), Կիևի և համայն Ռուսիայի մետրոպոլիտ, որին իբրև սուրբ պաշտում են Ռուս Ուղղափառ եկեղեցում։

Պատկերասրահ
-----------

* Նավահանգստի տեսարանՆավահանգստի տեսարան
* Վենետիկյան ոճով տունՎենետիկյան ոճով տուն
* Հին տունՀին տուն
* Տեսարան դեպի բերդՏեսարան դեպի բերդ
* Բերդի մուտքըԲերդի մուտքը
* Փողոց բերդի ներսումՓողոց բերդի ներսում
* ՏանիքներՏանիքներ
* Քաղաքի տեսարանՔաղաքի տեսարան
* Յաննիս Ռիցոսի տունը և կիսանդրինՅաննիս Ռիցոսի տունը և կիսանդրին
* Ավանդական տներԱվանդական տներ
* Սուրբ ՆիկոլասՍուրբ Նիկոլաս
* Այիա Սոֆիա եկեղեցին սարահարթի վերևումԱյիա Սոֆիա եկեղեցին սարահարթի վերևում
* Մաինլանդ, ժայռի վերևիցՄաինլանդ, ժայռի վերևից
* ԿաստրոԿաստրո
* Սուրբ Սոֆիայի ավերակներ՝ միջնաբերդի վրաՍուրբ Սոֆիայի ավերակներ՝ միջնաբերդի վրա
* Դիտարան պատերին, միջնաբերդԴիտարան պատերին, միջնաբերդ
* Զանգակատուն, ԿաստրոԶանգակատուն, Կաստրո
* Պատերը ծովի երկայնքով, կաստրոՊատերը ծովի երկայնքով, կաստրո
* Կաստրոյի փողոցԿաստրոյի փողոց
* Սուրբ Սոֆիա, միջնաբերդՍուրբ Սոֆիա, միջնաբերդ
* Պատշգամբ, որը նայում է դեպի ծովըՊատշգամբ, որը նայում է դեպի ծովը
* Առավոտը կաստրոյումԱռավոտը կաստրոյում
* Առավոտը միջնաբերդումԱռավոտը միջնաբերդում

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Монемваси́я // Словарь географических названий зарубежных стран / отв. ред. А. М. Комков. — 3-е изд. перераб. и доп. — М. : Недра, 1986. — С. 209—243.
2. 1 2  Греция : Справочная карта : Масштаб 1:1 000 000 / гл. ред. Я. А. Топчиян; ред.: Г. А. Скачкова, Н. Н. Рюмина. — М.: Роскартография, Омская картографическая фабрика, 2001. — (Страны мира «Европа»). — 2000 экз.
3. 1 2 3  "Монемвазия". *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*. Սանկտ Պետերբուրգ. 1890–1907.
4. 1 2 3 4 5  "Πίνακας αποτελεσμάτων Μόνιμου Πληθυσμού-Απογραφής 2011" (in հունարեն). Ελληνική Στατιστική Αρχή. 2014 թ․ մարտի 20. Արխիվացված է the original 2017 թ․ նոյեմբերի 24-ին. Retrieved 2017 թ․ հոկտեմբերի 22.
5. ↑  *Павсаний*. Описание Эллады. III, 23, 7
6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27  "Μονεμβασία" (in հունարեն). Δήμος Μονεμβασιάς. Retrieved 2017 թ․ հոկտեմբերի 23.
7. ↑  *Johann Jacob Hofmann* Monembasia // Lexicon Universale. — Leiden, 1698. — Vol. 3: M—Q. — P. 199.
8. ↑  "Мальвазия". *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*. Սանկտ Պետերբուրգ. 1890–1907.
9. ↑  "Мадера, вино". *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*. Սանկտ Պետերբուրգ. 1890–1907.
10. ↑  *Феофан*. Хронология. 738.
11. 1 2 3 4 5 6 7 8  Греция. Часть I // Православная энциклопедия. — М. : Церковно-научный центр «Православная энциклопедия», 2006. — Т. XII. — С. 355—391. — 752 с. — 39 000 экз. — ISBN 5-89572-017-X.
12. 1 2 3  *Медведев, И. П.* Из истории Мистры // *Византийский временник*. — 1967. — Т. XXVII (52). — С. 131—141.
13. ↑  Απογραφή πληθυσμού - κατοικιών της 18ης μαρτίου 2001 (μόνιμος πληθυσμός)(հուն.). — Πειραιάς: Εθνική στατιστική υπηρεσία της Ελλάδας, 2009. — Т. I. — С. 365. — ISSN 1106-5761.
14. 1 2  "Μόνιμος και Πραγματικός Πληθυσμός της Ελλάδος. Σύνολο Ελλάδος, νομοί, δήμοι/κοινότητες, δημοτικα/κοινοτικά διαμερίσμα και οικισμοί. Απογραφές πληθυσμού 2001 και 1991" (in հունարեն). Ελληνική Στατιστική Αρχή. Արխիվացված է the original 2006 թ․ հուլիսի 16-ին. Retrieved 2017 թ․ հունիսի 22. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
15. ↑  Греция. Часть II // Православная энциклопедия. — М. : Церковно-научный центр «Православная энциклопедия», 2006. — Т. XII. — С. 391—427. — 752 с. — 39 000 экз. — ISBN 5-89572-017-X.