Ռ-ալիքների ստվերային տարածքի պատկեր Երկրի վրա: Ս-ալիքները չեն անցնում արտաքին միջուկից
**Մարսաշարժ (Մարսի երկրաշարժ)**, բնական երևույթ Մարսի վրա, որը, ինչպես երկրաշարժը, արտահայտվում է մոլորակի մակերեսի կամ ներքին մասի ցնցումների ու տատանումների տեսքով։ Մարսաշարժը մոլորակի ներսում էներգիայի արագ արտանետման արդյունք է, որն առաջացել է տեկտոնական սալերի շարժման կամ թեժ կետերի գործունեության արդյունքում, ինչպիսիք են Օլիմպոս հրաբուխը կամ Թարսիս լեռները (լատին․՝ Tharsis Montes): Մարսի երկրաշարժերի հայտնաբերումն ու վերլուծությունը կարող են օգտակար լինել Մարսի ներքին կառուցվածքը դիտարկելու, ինչպես նաև` որոշ հրաբուխներ ներկայումս որոշելու համար։

Ընդհանուր ակնարկ
----------------

Այն ժամանակ, երբ Լուսնի վրա երկրաշարժերը նախկինում արդեն դիտվել և լավ փաստագրվել են, ինչպես նաև Վեներայի երկրաշարժերի համոզիչ ապացույցներ են ստացվել, քիչ բան է հայտնի Մարսի վրա ընթացիկ սեյսմիկ ակտիվության մասին։ Ըստ որոշ գնահատականների՝ Մարսի երկրաշարժերը շատ հազվադեպ են տեղի ունենում՝ միլիոնավոր տարին մեկ անգամ կամ նույնիսկ ավելի հազվադեպ։ Այնուամենայնիվ, հայտնաբերվել է համոզիչ ապացույց այն բանի, որ անցյալում Մարսը սեյսմիկորեն ակտիվ է եղել։ Հարավային Մարսի ընդարձակ հատվածում հայտնաբերվել են շերտային մագնիսական անոմալիաներ։ Երկրի վրա նման անոմալիաները հաճախ հանդիսանում են այն տարածքի նշանը, որտեղ տեղի է ունեցել երկրակեղևի կոտրվածք, և սփրեդինգի ընթացքում ձևավորվում է նոր օվկիանոսային կեղև, օրինակ՝ միջին օվկիանոսային լեռնաշղթաների ռիֆտների շրջանում։ Լավ օրինակ է Միջին Ատլանտյան հրաբուխը։ Սակայն Մարսի տվյալ տարածաշրջանում չի հայտնաբերվել սփրեդինգով ձևավորված ակնհայտ լեռնաշղթա, ինչի կապակցությամբ տվյալ մագնիսական անոմալիան կարող է պահանջել այլ, հնարավոր է ոչ սեյսմիկական բացատրություն։

4000 կիլոմետր երկարությամբ Մարիների հովիտների կիրճը համարվում է հնագույն Մարսյան խզվածքի մնացորդը։ Սակայն, եթե բեկումն ակտիվ է եղել ինչ-որ պահի, հայտնի չէ, արդյոք այն պահպանում է ակտիվությունն այս պահին։

Հայտնաբերում
------------

Մարսյան SEIS սեյսմոմետրը կտրվածքով
Մարսի սեյսմիկ ակտիվությունը հայտնաբերելու առաջին փորձերը կատարվել են 1975 թվականին «Վիկինգ» ծրագրի միջոցով։ Ապարատը գործում է արդեն մի քանի տարի։ Բայց քանի որ սեյսմոգրաֆները տեղադրված էին զոնդերի վերին մասում, որոնք մակերեսին կանգնած էին ցնցող կլանիչների վրա, նրանք ճոճվում էին Մարսի քամու ազդեցության տակ և չէին կարողանում թույլ սեյսմիկ ակտիվություն հայտնաբերել։ Այնուամենայնիվ, այս ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տվել բացառել մարսյան հաճախակի և ուժեղ երկրաշարժերը։ Վիկինգ 2-ը տվյալներ է հավաքել 2100 ժամվա ընթացքում (89 օր) Մարսի վրա գործող 560 օրվա ընթացքում։ Այն ժամանակ, երբ Վիկինգ 2-ի տարածքում քամու արագությունը ցածր էր, սարքը թույլ էր տալիս տվյալներ ստանալ Մարսի վրա սեյսմիկ ակտիվության վերաբերյալ։ Վիկինգ 1-ը ոչ մի տվյալ չի տրամադրել սեյսմոմետրի ակտիվացման հետ կապված խնդիրների պատճառով։

Ենթադրվում էր, որ Ռիխտերի սանդղակով 2,8 մագնիտուդով մարսաշարժը (համապատասխանում է լայնակի ալիքի չափված ամպլիտուդին 188 մկմ-ին 5 Հց-ով), որը գրանցվել էր 1976 թվականի նոյեմբերի 6-ին (Մարսի վրա աշխատանքի 80-րդ օրը) «Վիկինգ-2» սեյսմոմետրով, բայց, ցավոք այդ օրը բացակայում էին քամու արագության մասին տվյալները, ուստի անհնար է որոշել, թե արդյոք դա մարսագնացի, թե քամու պոռթկում էր։ Մարսի միակ սեյսմոգրամման թույլ է տվել եզրակացնել, որ Մարսի վրա սեյսմիկ ալիքների տարածման պայմաններն ավելի շատ հողանման են, քան լուսանման են։ Ելակետային գրառումից ստացված տեղեկատվության մեծ մասը վերածվել է ASCII ֆորմատի ֆայլերի։ 30 տարի անց InSight ծրագրի մեկնարկը հանգեցրել է «Վիկինգի» կողմից հավաքված տվյալների նկատմամբ հետաքրքրության բարձրացմանը։ Հետագա վերլուծության ընթացքում սեյսմոգրաֆների տվյալները կարող են օգտագործվել որպես Մարսի վրա փոշոտ հորձանների հայտնաբերման խոշորագույն հավաքածուներից մեկը։

InSight տիեզերական զոնդը, որը մեկնարկել էր 2018 թվականի մայիսին, վայրէջք է կատարել Մարսի վրա 2018 թվականի նոյեմբերի 26-ին, որտեղ տեղադրել է սեյսմոմետր, որը կոչվում էր Սեյսմիկ ներքին կառուցվածքի փորձ (SEIS)՝ մարսյան երկրաշարժերը որոնելու և Մարսի ներքին կառուցվածքը վերլուծելու համար։ Սեյսմաչափի զգայունությունը բավարար է՝ գրանցելու համար Մարսի մթնոլորտում տարեկան մի քանի տասնյակ երկնաքարերի ոչնչացումը, որոնք ուղեկցվում են տարեկան պայթյուններով, ինչպես նաև` արձանագրելու երկնաքարերի անկումը։ Այն նաև կգրանցի, թե ինչպես են Մարսի ընդերքը և ծածկող շերտն արձագանքում երկնաքարի հարվածներին՝ պատկերացում կազմելով մոլորակի ներքին կառուցվածքի մասին։

Թույլ սեյսմիկ ազդանշանը, ենթադրաբար, փոքր մարսաշարժից, չափվել և գրանցվել է InSight զոնդի SEIS սեյսմոմետրով 2019 թվականի ապրիլի 6-ին։ SEIS սեյսմոմետրը հայտնաբերել է մակերեսի թրթռում` ձայնի երեք այլ տարբեր տեսակների ձայնագրման ժամանակ։ Երեք այլ իրադարձություն է գրանցվել մարտի 14-ին, ապրիլի 10-ին և 11-ին, բայց այդ ազդանշաններն ավելի թույլ և երկիմաստ էին ծագմամբ, ինչը դժվարացնում է որոշել դրանց պատճառը։ Վեց ամսվա ընթացքում SEIS սեյսմոմետրը գրանցել է ավելի քան 100 իրադարձություն, որոնցից 21-ը հնարավոր մարսաշարժեր են։ SEIS սեյսմոգրաֆի ընդգրկումից մինչև 2019 թվականի սեպտեմբերի 30-ը ընկած ժամանակահատվածում գրանցվել է 174 մարսաշարժ, որոնցից 24-ում Ռիխտերի սանդղակով եղել է 3-4 բալ ուժգնություն։ Մարսաշարժի երկու ամենահզոր էպիկենտրոնը տեղակայված էր *Cerberus Fossae* համակարգի ճեղքերի տարածքում։ 2019 թվականի դեկտեմբերի կեսերին SEIS-ը գրանցել է 322 մասաշարժ։ 2020 թվականի հունիսի վերջից մինչև աշուն ոչ մի մարսաշարժ չի գրանցվել։ 2020 թվականի սեպտեմբերին SEIS-ը գրանցել է 5 սեյսմիկ իրադարձություն, մարսյան մեկ տարուց մի փոքր ավելի երկար ժամանակահատվածում` ավելի քան 480 մարսաշարժ, մինչդեռ ոչ մի ցնցում չէր գերազանցում 3,7 բալը։ SEIS-ի կողմից արձանագրված բոլոր մարսաշարժերը ցույց են տվել միայն երկայնական առաջնային ալիքներ (P ալիքներ) և լայնակի երկրորդային ալիքներ (S ալիքներ), և նրանցից ոչ մեկի մոտ չեն եղել մակերեսային ալիքներ։

Մարսը` SEIS սեյսմոմետրով. սեյսմիկ իրադարձություն (AudioVideoFile; Sol 128; 6 April 2019)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  "Mars Surface Made of Shifting Plates Like Earth, Study Suggests". *Space.com*. 2012 թ․ օգոստոսի 14. Retrieved 2018 թ․ նոյեմբերի 21.
2. ↑  Douglas Isbell, Bill Steigerwald. "Magnetic stripes preserve record of ancient Mars. Mars Global Surveyor MAG/ER Press Release: 99-56". NASA.
3. ↑  *Yin, A.* Structural analysis of the Valles Marineris fault zone: Possible evidence for large-scale strike-slip faulting on Mars(անգլ.) // *Lithosphere* : journal. — 2012. — Т. 4. — № 4. — С. 286—330. — doi:10.1130/L192.1
4. ↑  "'Marsquakes' Could Shake Up Planetary Science". *NASA* (in անգլերեն). NASA. 2018 թ․ մարտի 28. Արխիվացված է the original 2019 թ․ ապրիլի 25-ին. Retrieved 2018 թ․ նոյեմբերի 21.
5. ↑  *Lorenz, Ralph D.; Nakamura, Yosio; Murphy, James R.* Viking-2 Seismometer Measurements on Mars: PDS Data Archive and Meteorological Applications(անգլ.) // *Earth and Space Science* : journal. — 2017. — Т. 4. — № 11. — С. 681 — 688. — ISSN 2333-5084. — doi:10.1002/2017EA000306 — Bibcode: 2017E&SS....4..681L
6. 1 2 3 4 5 6  *Lorenz R. D. Nakamura Y.* Viking Seismometer Record: Data Restoration and Dust Devil Search // 44th Lunar and Planetary Science Conference (2013)
7. 1 2  *Галкин И. Н.* Внеземная сейсмология. — М.: Наука, 1988. — С. 138—146. — 195 с. — (Планета Земля и Вселенная). — 15 000 экз. — ISBN 502005951X
8. ↑  "Mars quakes set to reveal tantalizing clues to planet's early years". Nature. 2018 թ․ ապրիլի 26.
9. ↑  Bolide Airbursts as a Seismic Source for the 2018 Mars InSight Mission(անգլ.) // *Space Science Reviews* : journal. — Springer, 2017. — Т. 211. — № 1 — 4. — С. 525 — 545. — doi:10.1007/s11214-016-0327-3
10. ↑  "NASA and French Space Agency Sign Agreement for Mars Mission". NASA. 2014 թ․ փետրվարի 10. Retrieved 2014 թ․ փետրվարի 11.
11. ↑  Boyle, Rebecca (2015 թ․ հունիսի 4). "Listening to meteorites hitting Mars will tell us what's inside". *New Scientist*. Retrieved 2015 թ․ հունիսի 5.
12. ↑  Kumar, Sunil (1 сентября 2006). *Design and development of a silicon micro-seismometer* (PDF) (Ph.D.). Imperial College London. Արխիվացված է the original (PDF) 2016 թ․ հունիսի 10-ին. Retrieved 15 июля 2015.
13. ↑  Witze, Alexandra (2019 թ․ ապրիլի 24). "First "Marsquake" Detected on Red Planet". *Scientific American* (in անգլերեն). Retrieved 2019 թ․ ապրիլի 25.
14. ↑  Brown, Dwayne; Johnson, Alana; Good, Andrew (2019 թ․ ապրիլի 23). "NASA's InSight Detects First Likely 'Quake' on Mars". *NASA*. Retrieved 2019 թ․ ապրիլի 23.
15. ↑  Bartels, Meghan (2019 թ․ ապրիլի 23). "Marsquake! NASA's InSight Lander Feels Its 1st Red Planet Tremor". *Space.com*. Retrieved 2019 թ․ ապրիլի 23.
16. ↑  NASA's InSight 'Hears' Peculiar Sounds on Mars, October 1, 2019
17. ↑  *Giardini D.* et al. The seismicity of Mars, 24 February 2020
18. ↑  "Marsquakes" Reveal Red Planet’s Hidden Geology, December 18, 2019
19. ↑  3 Things We've Learned From NASA's Mars InSight, Dec. 16, 2020