**Հավատք**, ինչ-որ բանի ճշմարիտ ճանաչում՝ անկախ փաստացի կամ տրամաբանական հիմնավորումից, առավելապես հավատքի առարկայի նկատմամբ սուբյեկտի վերաբերմունքի բուն բնույթից ելնելով, համոզմունք, խոր վստահություն, որևէ մեկի կամ որևէ բանի նկատմամբ։

Հավատքի մեջ իրականացված ճանաչողության տարբերակիչ առանձնահատկությունն այն է, որ հավատարիմ է երկխոսության սկզբունքներին, համաձայն որի՝ հավատքի առարկան ակտիվորեն կապում է ինքն իրեն հայտնվող հավատքի օբյեկտը։ Այս իմաստով կրոնական հավատքը փիլիսոփայական կամ գիտական գիտելիքներից տարբերվում է ոչ թե նրանով, որ լիովին փաստարկված կամ վստահ չէ իր առարկային, այլ իր գիտելիքները ստանալու և հիմնավորելու ձևով։

Մի շարք կրոնական համակարգերում, մասնավորապես քրիստոնեության մեջ, հավատքը զբաղեցնում է կենտրոնական աշխարհայացքային դիրք։ Ընդհանուր առմամբ, տեղի է ունենում մարդու և հասարակության կյանքի վրա հավատքի գործադրած ազդեցության գնահատականների մեծ բազմազանություն։ Կրոնական հավատը, որպես առանձնահատկություն, ունի հավատ իրականության և գերբնականի սուբստանտացիոնալության նկատմամբ։ Կրոնական անհատի հավատքի առարկան օբյեկտիվացվում է, մարդը համոզված է, որ իր հավատքի առարկան ոչ թե Աստծո միտքն է կամ հասկացությունը, այլ ինքը՝ Աստված, գերբնական է որպես իրական գոյություն։

Հավատը պայմանավորված է մարդու հոգեբանության առանձնահատկություններով։ Անվերապահորեն ընդունված տեղեկությունները, տեքստերը, երևույթները, իրադարձությունները կամ սեփական պատկերացումներն ու եզրահանգումները հետագայում կարող են հիմք հանդիսանալ ինքնանույնացման համար, որոշել որոշ գործողություններ, դատողություններ, վարքի և հարաբերությունների նորմեր։

Հավատը, թերևս, համընդհանուր հատկություն է մարդկային բնության համար և հավատացյալ մարդու աշխարհայացքի ամենակարևոր բաղադրիչը։ Այն թափանցում է նրա կյանքի բոլոր տարրերը։ Կարծիք կա, որ հավատը բխում է մարդու համատեղ աշխատանքի և փորձի ընդհանրացման ընթացքում այլ մարդկանց հետ փորձի փոխանակման անհրաժեշտությունից։ Նույն համայնքի հավատացյալները մոտավորապես նույն պատկերացումներն ունեն աշխարհի մասին, քանի որ նրանք հակված են վստահել նախկիների փորձին՝ ինչպես անցյալին (ավանդույթին), այնպես էլ ներկային։ Ուստի հավատքը կարելի է գնահատել որպես աշխարհի հավաքական պատկերացում։

Հավատք հասկացություն
--------------------

**Հավատացյալ**, կրոնական մարդ, այսինքն՝ կոնկրետ կրոնի ներկայացուցիչ, աշխարհի կրոնական մոդելի կրող։

Կրոնի սոցիոլոգիայում առանձնանում են հավատացյալների մի քանի տեսակներ․

* խորապես հավատացյալներ, որոնց կրոնական հավատը որոշիչ դեր է խաղում իրենց կյանքում և վարքագծում,
* հավատացյալներ, որոնց կրոնական հավատը երկրորդական տեղ է զբաղեցնում իրենց կյանքում և թույլ է ազդում է նրանց վարքագծի վրա,
* տատանվողներ, որոնց մոտ բացակայում է ամուր կրոնական հավատքը և որոնք տատանումներ են դրսևորում կրոնի և աթեիզմի միջև ընտրության հարցում, ինչը համապատասխանաբար արտացոլվում է նաև նրանց վարքագծում։

### Քրիստոնեական մեկնաբանություն

«Խաչի պաշտամունք», Եղիշե Թադևոսյան, 1901 թվական
Կրոնները հակված են հավատը ներկայացնել որպես հիմնական առաքինություններից մեկը։ Քրիստոնեության մեջ հավատը սահմանվում է որպես մարդու վերամիավորում Աստծո հետ։
Քրիստոնեական ավանդության մեջ հավատը վստահություն է այն բանի, ինչը մարդիկ մինչև վերջ չգիտեն և չեն տեսել, «վստահություն աբտեսանելիի, կարծես երևելիի, ցանկալիի և սպասվածի, կարծես ներկայի մեջ։»

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Հավատքը սպասվածի իրականացումն է և Անտեսանելիի հանդեպ վստահությունը (Եբր 11:1) |  |

Նոր Կտակարանի աստվածաշնչագիտության մեջ հավատը հիմնական և անհրաժեշտ գործոնն է, որը, ըստ այս սուրբ գրության, թույլ է տալիս մարդուն հաղթահարել բնության օրենքները (օրինակ՝ Պետրոս առաքյալի ջրի վրա քայլելու պատմությունը)։

**Ճշմարիտ հավատքը**, ըստ քրիստոնյաների, հավատք է, որը հիմնված չէ նախապաշարմունքների վրա և դիտվում է որպես գործնական լուծում սկզբունքորեն անճանաչելի սուբյեկտների առկայությունը ճանաչելու խնդրի համար, որոնցից ամենաբարձրը Աստվածն է։ Միևնույն ժամանակ, հիմնարար վերջույթը, մարդկային գիտելիքների սահմանափակությունը համարվում է հավատքի անհրաժեշտության ապացույց, որը մեկնաբանվում է որպես մարդու գործելու պատրաստակամություն՝ չնայած իր ունեցած գիտելիքների թերի լինելուն։ Աստծո հանդեպ կիրառվելիս սա նշանակում է, որ թեև ոչ մի մարդ երբեք չի կարող սպառիչ կերպով նկարագրել/հասկանալ Թեոֆանիայի բնույթը, սակայն հավատացյալի «ապացույցները», որոնք առկա են Աստծո մարգարեի կամ առաքյալի ճշմարտացիության համար, բավարար են նրա պատվիրաններին հետևելու համար։

Պատրիարքի ներկայացուցիչներն ասում էին, որ հավատքն այս կամ այն կերպ անհրաժեշտ է երկրի վրա կյանքի համար։ Ոչ միայն մեզ մոտ, որոնք կրում են Քրիստոսի անունը, հավատը մեծ հարգանքի է արժանանում, այլև այն ամենը, ինչ կատարվում է աշխարհում, nույնիսկ eկեղեցուն խորթ մարդկանց կողմից, կատարվում է հավատքով։ Հողագործությունը հաստատվում է հավատքի վրա, որովհետև նա, ով չի հավատում, որ հավաքելու է իր աճած պտուղները, չի քանդելու աշխատանքը։ Հավատքով են հայտնաբերվում ծովագնացները, երբ, իրենց ճակատագիրը հանձնելով փոքր ծառին, ալիքների ոչ մշտական ձգտումը գերադասում են ամուր տարերքից՝ հողից, դավաճանում են իրենց անհայտ հույսերին և իրենց մոտ ունեն միայն հավատք, որը նրանց համար ավելի հուսալի է, քան ցանկացած խարիսխ։

Քրիստոնեական աստվածաբանության մեջ հավատը մարդու աստվածահաճո պատասխանն է մարդկության պատմության մեջ Աստծո հայտարարությանը Հիսուս Քրիստոսի գալստյան միջոցով և, hետևաբար, չափազանց կարևոր է։

### Իսլամական մեկնաբանություն

Իման տերմինը հավատքի իմաստով Ղուրանում օգտագործվում է ավելի քան քառասուն անգամ։ 8-րդ դարից սկսած «հավատ» հասկացությունը դարձել է քննարկումների և տարաձայնությունների առարկա Իսլամական տարբեր աստվածաբանական և կրոնական-իրավական դպրոցների միջև։ Իմանի երեք հիմնական տարրերն առանձնացվել են․

* Ալլահի, նրա սուրբ գրությունների և առաքյալների ճշմարտության բանավոր խոստովանություն,
* ներքին համաձայնություն, Ալլահի ճշմարտության գիտակցում,
* բարի գործեր, իսլամի պատվիրանների և կրոնական պարտականությունների կատարում

Իսմայիլականները հավատը բաժանում են «արտաքին» (Զահիր)՝ բանավոր խոստովանության և «ներքին» (Բատին)՝ սրտի համոզմունքի։

### Փիլիսոփայության հավատքի մեկնաբանությունները

Հիմնական հոդված՝ Աթեիզմ
Հիմնական հոդված՝ Փիլիսոփայություն
Աթեիստները կամ մատերիալիստները (օրինակ՝ Տիտուս Լուկրեցիուս Կարուս, Կարլ Մարքսը, Ֆրիդրիխ Էնգելսը, Վլադիմիր Լենինը) կրոնական հավատը բացատրում են որպես հասարակության գոյության առանձնահատուկ պայմանների ծնունդ, այն է՝ մարդկանց անզորությունը բնական և սոցիալական միջավայրի հետ փոխգործակցության գործընթացում և այդ անզորությունը փոխհատուցելու անհրաժեշտությունը, նրանց օտարացած գոյությունը լրացնելու պատրանքային այլաշխարհով, որը համապատասխանում է նրանց արժեքային դրույթներին (ըստ հին հռոմեական բանաստեղծ Ստացիուսի, (рrimus in orbe deos fecit timor»), վախն այն է, որը առաջինը ստեղծել է աստվածներին)։ Աստվածաբանությունը կրոնական հավատը ճանաչում է որպես մարդու հոգու անբաժանելի հատկություն կամ Աստծո կողմից տրված շնորհ։ Այս իմաստով հավատը տարբերվում է բանականությունից և (կամ) գիտելիքից։

Բերտրան Ռասելը հավատքի մասին գրել է․

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Հավատը կարող է սահմանվել որպես ապացույցների բացակայության դեպքում ինչ-որ բանի ուժեղ համոզմունք։ Երբ ապացույցներ կան, ոչ ոք չի խոսում հավատքի մասին։ Մենք չենք խոսում հավատքի մասին, երբ խոսքը վերաբերում է երկու անգամ երկու չորսին, կամ որ երկիրը կլոր է։ Հավատքի մասին մենք խոսում ենք միայն այն դեպքում, երբ ուզում ենք ապացույցը փոխարինել զգացմունքով։ |  |

*Բնօրինակ տեքստ* (անգլ.)  

*We may define "faith" as a firm belief in something for which there is no evidence. Where there is evidence, no one speaks of "faith." We do not speak of faith that two and two are four or that the earth is round. We only speak of faith when we wish to substitute emotion for evidence.*

Ամերիկացի հայտնի հրապարակախոս, «Աթեիստի փորձը» հաղորդաշարի հաղորդավար Մեթ Դիլահանթին հավատքի (որևէ բանում առանց ապացույցի համոզելու) վերաբերյալ արտահայտվել է հետևյալ կերպ․ «Ինչպե՞ս կարող եք իմանալ, որ հավատը լավ է․․․ առանց ապացույցների»։

Հավատ գերբնականին
-----------------

Տե՛ս նաև՝ Մոգական մտածողություն
Ի սկզբանե մոգությունն ու կրոնը եղել են նույնը։ Միայն միաստվածության ի հայտ գալով է սկսվում կրոնի պայքարը մոգության դեմ։ Միևնույն ժամանակ, գերբնականի հանդեպ հավատքի կայունությունը հիմնված է մարդու համար դրա անհրաժեշտության և օգտակարության վրա։ Մասնավորապես, հավատալը, որ կարող է ազդել աշխարհի վրա աղոթքների և ծեսերի միջոցով, օգնում է մարդուն հաղթահարել տառապանքի և մահվան վախը։ Հոգեբանության մեջ այն կոչվում է «վերահսկողության պատրանք»։

Մարդիկ հակված են հավատալ գերբնականին, մինչդեռ ժամանակի ընթացքում փոխվում է միայն հավատքի առարկան։ Օրինակ, այժմ քչերն են հավատում փերիներին և էլֆերին, բայց շատերը հավատում են չբացահայտված թռչող օբյեկտներին։ Միևնույն ժամանակ, խորապես կրոնական մարդիկ շատ թերահավատորեն են վերաբերվում այն ամենին, ինչ պարանորմալ է, նրանց հավատը ուղղված է միայն իրենց Աստծուն։ Բայց նրանք, որոնք հազվադեպ են այցելում եկեղեցի (տարեկան 1-2 անգամ), հակված են այցելել էքստրասենսներին, հետաքրքրվել հորոսկոպներով և այլն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Соловьёв, Владимир Сергеевич (1890–1907). "Вера". *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*. Սանկտ Պետերբուրգ.
2. ↑  Вера Archived 2021-04-14 at the Wayback Machine. // Словарь Ожегова
3. ↑  Вера религиозная Archived 2022-03-14 at the Wayback Machine. // Энциклопедия эпистемологии философии науки / Российская акад. наук, Ин-т философии РАН; [редкол. : И. Т. Касавин (гл. ред. исост.) и др. — М.: Канон+, 2009. — 1247 с. ISBN 978-5-88373-089-3
4. ↑  *Аверинцев, Сергей Сергеевич* Вера // Новая философская энциклопедия / Ин-т философии РАН; Нац. обществ.-науч. фонд; Предс. научно-ред. совета В. С. Стёпин, заместители предс.: А. А. Гусейнов, Г. Ю. Семигин, уч. секр. А. П. Огурцов. — 2-е изд. испр. и допол. — М.: Мысль, 2010. — ISBN 978-5-244-01115-9
5. ↑  *Новиков А. А.* Вера философская // Новая философская энциклопедия / Ин-т философии РАН; Нац. обществ.-науч. фонд; Предс. научно-ред. совета В. С. Стёпин, заместители предс.: А. А. Гусейнов, Г. Ю. Семигин, уч. секр. А. П. Огурцов. — 2-е изд. испр. и допол. — М.: Мысль, 2010. — ISBN 978-5-244-01115-9
6. ↑  *Григоренко, Андрей Юрьевич* Глава 2. Понятие, сущность и структура религии // Религиоведение. Учебное пособие для студентов педагогических вузов / Под ред. А. Ю. Григоренко. — СПб.: Питер. — 570 с. — (Учебное пособие). — ISBN 978-5-91180-866-2
7. ↑  *С. Ю. Головин.* Вера. Archived 2014-12-28 at the Wayback Machine. // Словарь практического психолога.
8. ↑  *Энциклопедия для детей*. Т. 6, ч. 1. Религии мира — М.: Аванта+, 1996. — С. 5—13. — 720 с.: ил. — — ISBN 5-86529-043-6
9. ↑  *Верующий* Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine. // Словарь Ушакова
10. ↑  Джери Д. Джери Дж. Большой толковый социологический словарь. В 2-х томах: Пер. с англ. Н. Н. Марчук. М.: Вече, АСТ, 1999
11. ↑  Кирилл Иерусалимский. Огласительные поучения, 5. Цит. по: Христианский катихизис. Цит. соч. С. 4-5.
12. ↑  "faith | religion". Encyclopedia Britannica. Արխիվացված է the original 2016 թ․ ապրիլի 22-ին. Retrieved 2016 թ․ մայիսի 3. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
13. ↑  *Тайлор, Эдуард* Первобытная культура. — Directmedia, 2013-03-14. — 599 с. — ISBN 9785446071715
14. ↑  *Панцхава, Илья Диомидович* Атеизм в прошлом и настоящем. — М.: Знание, 1958. — 44 с.
15. 1 2  *Маркс, Карл, Энгельс, Фридрих* Собрание сочинений. — Directmedia, 2015-10-27. — 793 с. — ISBN 9785447531348
16. ↑  *Ленин, Владимир Ильич* Полное собрание сочинений. — Т. 12. Октябрь 1905 ~ апрель 1906. — 832 с. — ISBN 9785040025107
17. ↑  "Вера (Фролов) | Понятия и категории". ponjatija.ru. Արխիվացված է the original 2017 թ․ հունվարի 23-ին. Retrieved 2016 թ․ օգոստոսի 16. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
18. ↑  Книга III // Стаций. Фиваида / Пер. Шичалин, Юрий Анатольевич, ред. Гаспаров, Михаил Леонович, прим. Е. Ф. Шичалиной. — Наука, 1991. — (Литературные памятники).
19. ↑  Russell, Bertrand. «Will Religious Faith Cure Our Troubles?» Archived 2020-11-12 at the Wayback Machine.. *Human Society in Ethics and Politics*. Ch 7. Pt 2.
20. ↑  ReligionDies (2012 թ․ մայիսի 9). "Atheist Experience #696 - Theist Belief of Atheists Working for Devil Causes Problems in Society". Արխիվացված է the original 2017 թ․ հունվարի 23-ին. Retrieved 2016 թ․ օգոստոսի 16. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
21. ↑  "Субботский Е.В. — Верую, потому что абсурдно: Магия религии // Психолог. – 2015. – № 6. – С. 76 - 115". Արխիվացված է the original 2022 թ․ հոկտեմբերի 26-ին. Retrieved 2022 թ․ հոկտեմբերի 26. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
22. ↑  "Развитие науки не мешает человечеству верить в сверхъестественное". Արխիվացված է the original 2022 թ․ հոկտեմբերի 26-ին. Retrieved 2022 թ․ հոկտեմբերի 26. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)