**Վալենտին Հայուի** (Ֆրանս. Valentin Haüy, նոյեմբերի 13, 1745(1745-11-13), Saint-Just-en-Chaussée - մարտի 19, 1822(1822-03-19), Փարիզ), 18-19-րդ դարերի ֆրանսիացի բարեգործ, մանկավարժ և նորարար, առաջին տիֆլոմանկավարժներից, ռելիեֆային այբուբենի հեղինակ, կույրերի դպրոցի առաջին հիմնադիր։ 1785 թվականին։ Փարիզում հիմնել է Կույր Երիտասարդների Ինստիտուտը (Երիտասարդ Կույրերի Ազգային Ինստիտուտը, ԵԿԱԻ)։ 1819 թվականին Լուի Բրայլը ընդունվում է այս դպրոց։

Կյանք
-----

Հուշարձան՝ Երիտասարդ Կույրերի Ազգային Ինստիտուտի առջև: Նկարում պատկերված է Վալենտին Հայուին, իր առաջին աշակերտ Ֆրանսուա Լեսյուերի հետ:
Վալենտին Հայուի և եղբոր՝ Ռենե Ջյուստ Հայուի գերեզմանը
Հայուին ծնվել է ջուլհակագործի ընտանիքում։ Նրա հայրը զբաղվում էր ջուլհակագործությամբ և միևնույն ժամանակ աշխատում էր տեղի Պրեմոնեստրանտ աբբայության զանգակատանը և հնչեցնում էր Տիրոջ Հրեշտակները աղոթքի զանգերը։ Վալենտինը կրթություն է ստանում այս աբբայության վանականների մոտ և դառնում հմուտ լեզվաբան։ Նա կարողանում է խոսել տասը տարբեր լեզուներով, սովորում է հին հունարեն և եբրայերեն։ 1783 թվականին Լուի XVI-ը նրան շնորհում է «թարգմանչության արքա» տիտղոսը։ 1786 թվականին նա թագավորի թարգմանիչն էր և աշխատում էր արտաքին գործերի նախարարությունում։ Նա նաև գրողների միության անդամ էր։

Հայուի մոտ կույրերին օգնելու գաղափարը առաջանում է 1771 թվականին, երբ նա կանգ է առնում Փարիզի Կոնկորդի հրապարակում գտնվող սրճարանում։ Այնտեղ նա ականատես է լինում, թե ինչպես են Սուրբ Օվիդիուսին նվիրված կրոնական փառատոնի ժամանակ փողոցում ծաղրում Քենզ Ուեն ակնաբանական հիվանդանոցի կույրերին։ Նրանց հագցրել էին հիմարների գլխարկներ, տվել էին հսկայական ստվարաթղթե բաժակներ և հրամաjել խաղալ իրենց գործիքներով, որը առաջացնում էր անբարեհնչյուն աղաղակներ։ Նա Շառլ Միշել դե լ'Էպեի հետ որոշում է հիմնել կույրերի դպրոց։

Հայուին 1784 թվականի մայիսին Սեն Ժերմեն թաղամասում հանդիպում է երիտասարդ մուրացիկ Ֆրանսուա Լեսյուերին, ով դառնում է նրա առաջին աշակերտը։ Նա մշակում է ունցիալ-ուռուցիկ տառերի մեթոդ, որպեսզի Լեսուերին սովորեցնի կարդալ և նախադասություններ կազմել։ Լեսուերին արագ հաջողությունների է հասնում։ 1784 թվականի սեպտեմբերին Հայուին այդ հաջողությունները հրապարակում է «Ժուրնալ դե Պարի» թերթում,որից հետո ստանում է Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի աջակցությունը։

Հայուի բարեգործական ընկերության օգնությամբ 1785 թվականի փետրվարին հիմնադրվում է Երիտասարդ Կույրերի Ինստիտուտը (Institution des jeunes aveugles)։ Ստանալով Լուի XVI-ի աջակցությունը նա կառուցում է բարեգործական մանող արհեստանոց նախատեսված կույրերի համար։ 1786 թվականի դեկտեմբերի 26-ին արհեստանոցը դարձել է կույր երեխաների թագավորական հաստատություն։ Արհեստանոցը նպատակ ուներ կրթելու ուսանողներին՝ սովորեցնել տեքստային տպատառեր, և ուսուցանել ձեռքի աշխատանքներ՝ մանել։ 1791 թվականի սեպտեմբերի 28-ին՝ Ֆրանսիական հեղափոխության ժամանակ, պետությունը զավթում է արհեստանոցը և վերածում կույր աշխատավորների ազգային ինստիտուտի՝ Սելեստինյան վանքում ։

Վալենտին Հայուին ակտիվ մասնակցություն է ունեցել իր ժամանակի քաղաքական կյանքում։ 1792 թվականի ընտրություններում ընտրվել է Ազգային Սահմանադրական ժողովի քարտուղար, ապա քաղաքացիական կոմիսար։ Նա ձերբակալվել է Պրերիալի 5-ին (1795 թվականի մայիսի 24-ին), իսկ 11-ին (մայիսի 30-ին) հասարակական փրկության կոմիտեն ազատ է արձակել,այնուհետև 20-րդ Ազգային կոնվենտ կրկին կալանավորել է։ Նա ազատ է արձակվում Ֆրուկտիդորի 19-ին (1795 թվականի սեպտեմբերի 5-ին) և միանում Պանտեոնի ակումբին, ֆրանսիական դիրեկտորիաի հսկողության տակ։ Ֆրանսիայի Հյուպատոսությունը նրան համարում է «ահաբեկիչ»։ 1802 թվականին նա ազատվում է կույրերի ապաստարանի կառավարչի պաշտոնից և անցնում թոշակի։ 1802 թվականի փետրվարին Սենտ Ավուա փողոցում բացում է մասնավոր դպրոց։ 1806 թվականի սեպտեմբերին Ալեքսանդր I-ի խնդրանքով տեղափոխվում է Սանկտ Պետերբուրգ՝ Ռուսաստանում կույրերի դպրոց հիմնելու համար։

1817 թվականին վերադառնում է Փարիզ իր եղբոր՝ Ռենե Ժյուստ Հաուի հետ ապրելու, ով համարվում է ժամանակակից հանքային միներալոգիաի հիմնադիր։

Նրա հուղարկավորությունը կատարվում է Փարիզի Պեր Լաշեզ գերեզմանատանը, իր եղբոր՝ Ռենե Ժյուստ Հայուիի կողքին։

Ժառանգություն
-------------

1889 թվականին Մորիս Դե Լա Սայզերանը ստեղծում է Հայուիի անվան բարեգործական ընկերություն՝ նվիրված կույրերին և տեսողական խանգարում ունեցողներին։

Տես նաև
-------

* Լուի Բրայլ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2  Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.) / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
3. 1 2
4. ↑  *Bauer P.* Deux siècles d'histoire au Père Lachaise (ֆր.) — Versailles: 2006. — P. 411. — ISBN 978-2-914611-48-0
5. ↑  Weygand Zina (2009)։ «Les aveugles dans la société française, Abstract»։ *Revue d'éthique et de théologie morale* (ֆրանսերեն) (256): 65–85։ ISSN 1266-0078
6. ↑  «Site par défaut - Historique - Valentin Haüy»։ *www.inja.fr* (fr-FR)։ Վերցված է 2017-10-18
7. 1 2 3  Herbermann, 1913

Լրացուցիչ ընթերցանություն
-------------------------

* Mellor C. Michael (2006)։ *Louis Braille: A Touch of Genius*։ National Braille Press։ ISBN 9780939173709։ «Louis Braille: A Touch of Genius.»  `|url-access=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
* Weygand, Zina (2009)։ *The Blind in French Society From the Middle Ages to the Century of Louis Braille.*։ Stanford, California: Stanford University Press։ ISBN 9780804757683  `|translator=` պարամետրը գոյություն չունի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել (`|others=`-ը) (օգնություն)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Valentin Haüy Association
* Musée Valentin Haüy
* Վալենտին Հայուիի գործերը Գուտենբերգ նախագծում

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Գուտենբերգ նախագիծ · Find A Grave |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · Catholic (1997—…) |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 12058092w · GND: 118925717 · ISNI: 0000000066431648 · LCCN: n85164977 · NKC: ola2002111160 · NTA: 182207765 · NUKAT: n2020002106 · SUDOC: 02882461X · VIAF: 34477769, 84947983 · WorldCat VIAF: 34477769, 84947983 |

 |

 |