recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ֆիլլիպ կղզի** (անգլ.՝ Phillip Island), ամայի կղզի, որը գտնվում է Խաղաղ օվկիանոսի հարավում, 6 կմ հարավ Նորֆոլկ կղզուց։ Կղզի համարվում է վարչական տարածք Նորֆոլկ կղզու։ Նեպին կղզու հետ միասին և Նորֆոլկ կղզու ոչ մեծ մասը միասին հանդիսանում են Նորֆոլկ կղզու ազգային պարկի մաս։ Ֆիլիպ կղզին ընդգրկված է Ավստրալիայի Ազգային Ժառանգությունում։

Աշխարհագրություն
----------------

Ֆիլիպ ազգային պարկը Նորֆոլկ կղզուց
Կղզին ունի հրաբխային ծագում։ Ձգվածությունը արևմուտքից արևելք կազմում է 2,1 կմ, հյուսիսց հարավ՝ 1,95 կմ։ Մակերեսը 1,90² կմ։ Ամենաբարձր կետը՝ Ջեքի-Ջեքի լեռն է, բարձրությունը 280 մետր է ծովի մակարդակից։

Ֆլորա և ֆաունա
--------------

Clianthus carneus
XIX դարի կեսերին կղզի ներկրվեցին մեծ քանակությամբ խոզեր, այծեր և ճագարներ։ Որը պատճառ է դարձել բուսականության ընդհանուր ոչնչացմանը, որպես հետևանք կղզին ենթարկվել է ուժեղ էրոզիայի և կղզում տարածված է կարմրա–գորշ հողեր։ Սակայն XX դարի սկզբից սկսած կղզուց ոչնչացվեցին խոզերն ու այծերը, ճագարները միայն 1988 թվականից։ Այդ ժամանակից ի վեր ակտիվ աշխատանքներ են տարվում բնական միջավայրի վերականգման համար։ Ներկայումս իրականացվում է ծրագիր անտառների վերականգման համար, քանի որ ժամանակին կղզին ծածկված է եղել անտառներով։
Ֆիլիպ կղզում հաշվում են մոտ 80 տեսակի բույսեր։ Ամբողջությամբ անհետացել է ստրեբլորիզ հիասքանչ (լատ.՝ Streblorrhiza speciosa) էնդեմիկ բուսատեսակը, որը XX–րդ դարում Եվրոպայում համարվում էր ամենատարծված ջերմոցային մշակաբույսը։ Կղզում հանդիպում է երկու տեսակի սողուններ գեկոն (լատ.՝ Gekkonidae) և (լատ.՝ Scincidae)։ Շուրջ 12 տեսակի ծովային թռչուններ, այդ թվում այնպիսի տեսակներ ինչպիսիք են՝ թայֆուն սալանդրա, ավստրալիական օլուշա, մոխրագույն կրաչկա։

Պատմություն
-----------

Կղզու անունը ի պատիվ Արթուր Ֆիլիպի, ով եղել է Նոր Հարավային Ուելսի մարզպետ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Белоусова Л. С. Денисова Л. В.* Стреблориза прекрасная (Streblorrhiza speciosa Endl.) // Редкие растения мира. — М.: Лесн. пром-сть, 1983. — С. 291. — 344 с. — 20 000 экз.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Официальный сайт Норфолка Archived 2009-05-21 at the Wayback Machine. (անգլ.)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ջեյմս Բոնդ (այլ կիրառումներ)

**Ջեյմս Բոնդ** (անգլ.՝ James Bond հունվարի 4, 1900(1900-01-04), Ֆիլադելֆիա, Փենսիլվանիա, ԱՄՆ - փետրվարի 14, 1989(1989-02-14), Ֆիլադելֆիա, Փենսիլվանիա, ԱՄՆ), ամերիկացի թռչնաբան։

Գործունեություն
---------------

Ջեյմս Բոնդը ծնվել է Ֆիլադելֆիայում, աշխատել է նույն քաղաքի բնական գիտությունների ակադեմիայում և եղել է այնտեղի թռչունների հավաքածուի պահապանը։ Նա կարիբյան թռչունների գիտակ էր և 1936 թվականին լույս է տեսել նրա «Վեստ Ինդիայի թռչունները» (անգլ.՝ Birds of the West Indies) գրքի առաջին հրատարակությունը, որն այժմ հիմնարար աշխատություն է համարվում և հասանելի է հինգերորդ հրատարությամբ։ Մինչև 1998 թվականին hրատարակված «Վեստ Ինդիայի թռչունների ուղեցույց» գիրքը (անգլ.՝ A Guide to the Birds of the West Indies, Herbert Raffaele et al.), Բոնդի գիրքը համարվել է միակը, որտեղ նկարագրված է կարիբյան թռչնային ֆաունան։

Բոնդը ստացել է Ճամայկայի *Musgrave* ինստիտուտի (1952), ամերիկյան թռչնաբանների միության *Brewster* մրցանակները (1954) և բնական գիտությունների ակադեմիայի *Leidy* մեդալը (1975)։ Նա մահացել է Ֆիլադելֆիայի *Chestnut Hill* հոսպիտալում 89 տարեկանում քաղցկեղ հիվանդությունից։

Բոնդը որպես կինոհերոս
---------------------

Յան Ֆլեմինգը, ով Ճամայկայում ապրելու ժամանակ հետևում էր տեղական թռչուններին, ծանոթ էր Բոնդի գրքին, իր «Կազինո Ռոյալ» գրքի հերոսի համար ընտրել է Բոնդի անունը, քանի որ անունը նրան թվացել էր այնքան սովորական։ Ֆլեմինգը գրել է Բոնդի կնոջը «Ես նկատեցի, որ դա կարճ, ոչ ռոմանտիկ, անգլոսաքսոնական, և առաջին հերթին տղամարդու անունն այն էր, ինչ ինձ պետք էր, և ծնվեց երկրորդ Ջեյմս Բոնդը»։

Բոնդիանայի քսաներորդ՝ «Մահացիր, բայց ոչ հիմա» կինոնկարում, գաղտնի գործակալ Ջեյմս Բոնդը Կուբա է ժամանում, որպես թռչնաբան, իր մոտ ունենալով իսկական Ջեյմս Բոնդի գիրքը։

Յան Ֆլեմինգը և իսկական Ջեյմս Բոնդը ծանոթացել են 1964 թվականի փետրվարի 5-ին։ Թռչնաբանը այցելել է գրողի Ճամայկայում գտնվող *Goldeneye* կալվածքը։ Որպես նվեր Ֆլեմինգը նվիրել է Ջեյմ Բոնդի մասին իր վերջին վեպը հետևյալ ընծայագրով՝ «Իսկական Ջեյմս Բոնդին նրա ինքնությունը փախցնողից» (անգլ.՝ To the real James Bond from the thief of his identity)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2
3. 1 2
4. 1 2 3 4
5. 1 2
6. ↑
7. ↑  Czech National Authority Database
8. ↑
9. ↑
10. ↑  James Bond, Birds of the West Indies (Collins Field Guide), February 4, 1985, ISBN 0-00-219191-1
11. 1 2  Mary Wickham Bond: *How 007 Got His Name.*

Գրականություն
-------------

* Kenneth C. Parkes: *In Memoriam: James Bond.* *The Auk*, Ausgabe 106. S. 718. PDF Текст с фотографиями Archived 2012-05-23 at the Wayback Machine..

Կենսագրական աղբյուրներ
----------------------

* Mary Wickham Bond: *How 007 Got His Name.* London, Collins. 62 S. 1966.
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Բետմալ (այլ կիրառումներ)

**Բետմալ** (ֆր.՝ Bethmale), կովի կաթից պատրաստված չեփած մամլված ֆրանսիական պանիր։ Արտադրվում է Հարավային Պիրենեյներում, Բտեմալ գյուղում (Արյեժ գավառում)։ Հավանաբար, կովի կաթից պատրաստվող պիրենեյան ավանդական պանիրներից ամենափափուկն է։

Պատմություն
-----------

Ըստ տեղի լեգենդի, այս պանիրը սկսել են պատրաստել դեռևս Պիրենեյան թերակղզու արաբական նվաճումների ժամանակ։

Պատրաստում
----------

Պանիրը պատրաստում են կովի կաթից։ Դրա հասունացման ամսիներն են օգոստոսից-սեպտեմբեր, թեև կարող է նաև հասունանալ ապրիլից նոյեմբեր ամիսներին։ Պանրի գլխիկը ամեն օր մաքրվում է, ինչի շնորհիվ առաջանում է կարմրագույն կեղև։

Նկարագրություն
--------------

Պանրի գլխիկիմիջին չափը 4,5 կգ է։ Այն ունի թույլ արտահայտված թթու-քաղցր համ։ Լավագույն գինին Բետմալի համար՝ կարմիր գինիներն են, օրինակ Fronton-ը (կարելի է նաև սպիտակ գինիներ)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ֆրանսիական պանիրներ։ Պատկերազարդ հանրագիտարան, 2010, էջ 220

Գրականություն
-------------

* *Մասուի Կ. Յամադա Տ.* Ֆրանսիական պանիրներ։ Պատկերազարդ հանրագիտարան = DK French Cheeses. — СПб: Издательский Дом «Нева», 2003. — С. 220. — 240 с. — ISBN 5-7654-2333-7
**Վայդահունյադ ամրոց** (հունգ.՝ Vajdahunyad vára), ամրոց Բուդապեշտի Վարոշլիգետ այգում։ Ամրոցը կառուցվել է 1896- 1908 թվականներին ճարտարապետ Իգնաց Ալպարի նախագծով։

1896 թվականին Հունգարիա պետության կազմավորման 1000 ամյակի օրը Վարոշլիգետ զբոսայգում հանդիսավոր արարողությամբ բացվեց Իգնաց Ալպարի նախագծած «պատմական տաղավարը»։ Տաղավարը պատրաստվել էր փայտից, նրբատախտակից (ֆաներա) և պապիե-մաշեից։ Այն իրենից ներկայացնում էր էկլեստիկ ոճի համադրում հռոմեական, գոթական, վերածննդի և բարոկկո ճարտարապետական ոճերի հետ։

Ամրոցի նախագծում Ալպարը ներառել էր Հունգարիայի 21 հայտնի կառույցներից տարրեր, այդ թվում նաև Կորվին ամրոցից, Շեգեշվար ամրոցից, Կատալինայի ամրոցից, Յակեի տաճարից, ինչպես նաև այլ եկեղեցիներից և ամրոցներից ճարտարապետական տարրեր։ Քանի որ կառույցը իր արտաքին տեսքով նման էր Կորվինների ամրոցին, Տրանսիլվանիայի Հունյադիների պալատին, այդ պատճառով էլ «պատմական տաղավարը» սկսեցին անվանել նաև Վայդահունյադ։

Տոնակատարության ավարտից հետո տաղավարը քանդվել է, սակայն բուդապեշտցիներն այնքան էին հավանել այն, որ որոշվեց, որ նույն վայրում պետք է կառուցվի տաղավարի քարե տարբերակը։ Կառուցումն ավարտվել է 1908 թվականին։

Ամրոցի բակում է գտնվում Անանունի արձանը, ով եղել է Gesta Hungarorum քրոնիկոնի հեղինակը։ Ամրոցի բակում տեղադրված է նաև ճարտարապետ Իգնաց Ալպարի արձանը։ Ներկայումս ամրոցում է տեղակայված Հունգարիայի ագրարային թանգարանը։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Գրականություն
-------------

* Венгрия. Издательство «Вокруг света», 2009 ISBN 978-5-98652-226-5

Արտաքին հղումներ
----------------

* Archived 2016-03-03 at the Wayback Machine.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: n2009018700 · VIAF: 140846100, 139786509 · WorldCat VIAF: 140846100, 139786509 |

 |
**Հասմիկ Հենրիկի Գասպարյան** (հունվարի 13, 1965(1965-01-13), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ նկարչուհի։

Կենսագրություն
--------------

1981 թվականին ավարտել է Երևանի Չայկովսկու անվան երաժշտական դպրոցը, 1990 թվականին՝ Ռիգայի պետական կոնսերվատորիան, 2001 թվականին՝ Մոսկվայի գեղարվեստի համալսարանի կերպարվեստի և նկարչության բաժինը։ 2004 թվականից Հայաստանի նկարիչների միության անդամ է, 2006 թվականից՝ Ռուսաստանի Դաշնության Գեղարվեստի ակադեմիայի անդամ։ 1994 թվականին հիմնադրել է Երեխաների և երիտասարդների Մոսկվայի պետական արվեստի կենտրոնը։ 1994 - 2010 թվականներին մասնակցել է հանրապետական և միջազգային տարբեր ցուցահանդեսների Հայաստանում, Ռուսաստանում, Արգենտինայում, Մեծ Բրիտանիայում, Գերմանիայում, Ավստրիայում, Ֆրանսիայում։ 2006 -2009 թվականներին եղել է Մոսկվայի Արմեն Ջիգարխանյանի դրամատիկական թատրոնի գլխավոր դիզայները։ 2010- 2013 թվականներին ապրել է Երևանում և համագործակցել Մոսկվայի Գեղարվեստի ակադեմիայի հետ։ 2012 թվականից հանրային խորհրդի անդամ է (մշակութային հարցերով)։ 2002 - 2013 թվականներին մասնակցել է բազմաթիվ ցուցահանդեսների Հայաստանի Հանրապետությունում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Լավ գործ». Հասմիկ Գասպար. Մարդիկ հոգնել են մթությունից

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հասմիկ Գասպարյան, Նարինե Դելլալյան
* Հասմիկ Գասպար. «Արարման խորհուրդ»
* Կանգառ 2-ի համար
**Սելիմիե մզկիթ** (թուրքերեն՝ Selimiye Camii), օսմանյան ճարտարապետական ոճով կառուցված մզկիթ, որը գտնվում է Թուրքիայի հյուսիսարևմտյան մասում, Էդիրնե քաղաքում։ Ներառված է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների ցանկում։

Սելիմիե մզկիթը, որը կառուցվել է 1569- 1574 թվականներին ճարտարապետ Միմար Սինանի կողմից, համարվում է իսլամական մշակույթի գլուխգործոցներից մեկը և ներառված է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների ցանկում։ Համարվում է Թուրքիայի ամենահարմոնիկ մզկիթներից մեկը։ Մզկիթի համալիրի մեջ մտել է ավանդական ուղղանկյուն բակը, որը կորցրել է իր նշանակությունը՝ դառնալով վայր, որը նախապատրաստում է հավատացյալներին՝ «կապ հաստատելու Ալլահի հետ»։ Բաց հրապարակի կենտրոնում գտնվում է ութանկյուն շատրվանը, որի շուրջը գործում է պատկերասրահ։ Այստեղ է գտնվում մզկիթի գլխավոր մուտքը։ Բակը և մզկիթի շենքը առանձին կառույցներ չեն, այլ մեկ ամբողջություն։ Շենքերի համալիրի այս տեսակը թուրքերեն կոչվում է *külliye* և ներառում է հիվանդանոց, դպրոց, գրադարան, բաղնիքներ, որոնք գտնվում են մզկիթի տարբեր կողմերում, մեդրեսե, հադիսների տուն (թուրքերեն՝ Dar-ül hadis), ժամասենյակ և հուշանվերների մի շարք խանութներ։ Համալիրի մեջ է մտնում նաև Բայեզիդ II-ի մզկիթը (թուրքերեն՝ İkinci Beyazıt Külliyesi), որտեղ ներկայումս տեղակայված է առողջապահության թանգարանը։ Սինանը կառուցել է ութ հատվածներից բաղկացած սրահ, որոնք բաժանված են ութ սյուներով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  archINFORM (գերմ.) — 1994.
2. ↑  Architecture, Jonathan Glancey, page 207, 2006
3. ↑  Kiuiper, Kathleen (2009). Islamic Art, Literature, and Culture. Rosen Education Service. pp. 201. ISBN 978-1-61530-019-8.
4. ↑

Արտաքին հղումներ
----------------

* Всеобщая история искусств. Том 2, книга вторая. Искусство Турции.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրիտանիկա (օնլայն) · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4266755-0 · LCCN: n98951294 · NKC: kn20131125005 · VIAF: 248648159 · WorldCat VIAF: 248648159 |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Սայաթ-Նովա (այլ կիրառումներ)

**Սայաթ-Նովայի հուշաղբյուր**, գտնվում է Երևանի կենտրոնում՝ Կոմիտասի անվան կոնսերվատորիայի և Սայաթ-Նովայի անվան երաժշտական դպրոցի առջևի պուրակում, տեղադրվել է 1963-ին։ Ընդգրկված է Երևանի Կենտրոն վարչական շրջանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում։

Հեղինակներ
----------

* Քանդակագործ՝ Արա Հարությունյան
* Ճարտարապետ՝ Էդուարդ Սարապյան

Տվյալներ
--------

1963թ. Երևանում բացվեց հայ նշանավոր աշուղ Սայաթ-Նովայի անվան պողոտան։ Նույն թվականին տեղադրվեց նրա հուշաղբյուրը։

Հուշաղբյուրը կառուցված է սպիտակ մարմարից, չափերը՝ 300х375х40 մ։

Ձախ կողմում փորագրված են Սայաթ-Նովայի հանրահայտ բանաստեղծության հետևյալ տողերը.  
*«Ամեն մարթ չի՛ կանա խըմի՝ իմ ջուրըն ուրիշ ջըրեն է։*  
*Ամեն մարթ չի կանա կարթա՝ իմ գիրըն ուրիշ գըրեն է։*  
*Բունիաթըս ավազ չիմանաս՝ քարափ է, քարուկըրեն է»։*

Սայաթ-Նովայի հուշաղբյուրի համար 1964 թ. Ա. Հարությունյանն արժանացավ ԽՍՀՄ Գեղարվեստի ակադեմիայի արծաթե մեդալին։

Պատկերասրահ
-----------

* Սայաթ-Նովայի հուշաղբյուրը խոշոր պլանովՍայաթ-Նովայի հուշաղբյուրը խոշոր պլանով
* Սայաթ-Նովայի հուշաղբյուրը խոշոր պլանովՍայաթ-Նովայի հուշաղբյուրը խոշոր պլանով
* Սայաթ-Նովայի հուշաղբյուր. տեսք հետևիցՍայաթ-Նովայի հուշաղբյուր. տեսք հետևից
* Սայաթ-Նովայի հուշաղբյուրի վերին աջ հատվածըՍայաթ-Նովայի հուշաղբյուրի վերին աջ հատվածը
* Սայաթ-Նովայի հանրահայտ բանաստեղծության տողերը՝ հուշաղբյուրի վրաՍայաթ-Նովայի հանրահայտ բանաստեղծության տողերը՝ հուշաղբյուրի վրա

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Գուսան և բանաստեղծ Սայաթ-Նովայի արձանը, 1963թ

Արտաքին հղումներ
----------------


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Սայաթ-Նովայի հուշաղբյուր (Երևան)***էջը Վիքիպահեստում |
**Ռուդոլֆ Վոլթերս** (գերմ.՝ Rudolf Wolters, օգոստոսի 3, 1903(1903-08-03), Կոսֆելդ, Մյունստեր, Province of Westphalia, Պրուսիայի թագավորություն, Գերմանական կայսրություն - հունվարի 7, 1983(1983-01-07), Կոսֆելդ, Մյունստեր, Հյուսիսային Հռենոս-Վեստֆալիա, Գերմանիայի Ֆեդերատիվ Հանրապետություն)՝ գերմանացի ճարտարապետ, Բեռլինի վերակառուցման շպերյան պլանի հիմնական ծրագրավորող, նացիստական ճարտարապետության ներկայացուցիչ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է Կոսֆելդ քաղաքում։ Սովորել է Մյունխենի տեխնիկական համալսարանում (1923-1924-ական թվականներ) և Բեռլինի բարձրագույն տեխնիկական դպրոցում (1924-1927-ական թվականներ)։

Ուսման ընթացքում մտերմացել է Ալբերտ Շպերմի հետ։ Վոլթերսի ուսման ավարտը համընկել է Մեծ ճգնաժամի հետ և նա չէր կարողանում աշխատանք գտնել։

1932-1933-ական թվականներին աշխատել է Խորհրդային Միությունում՝ Նովոսիբիրսկում։

Վոլթերսը նախագծել է Իսկայ կայանի երկաթուղայինների ավանը և Տրանսպորտի ռազմական ինժեներների համալսարանը։ 1933 թվականին վերադառնալով Բեռլին գրել է «Մասնագետը Սիբիրում» գիրքը, որտեղ նկարագրել էր կյանքը ԽՍՀՄ-ում։

1933-1937-ական թվականներին աշխատել է Deutsche Reichsbahn-ում։

1937 թվականին Ալբերտ Շպերը ստանալով Գլխավոր շինարարական տեսուչի պաշտոնը և գրեթե դառնալով Ռեյխի գլխավոր ճարտարապետը, Վոլթերսին նշանակեց բաժնի պետ։ Աշխատել է Բեռլինի վերակառուցման պլանի վրա։

Վոլթերսը ղեկավարել է գերմանական ճարտարապետության ներկայացուցիչներին արտասահմանյան ցուցահանդեսների ժամանակ։

Պատերազմից հետո Վոլթերսը վերադառնում է հայրենի քաղաք՝ Կոսֆելդ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Lexikon der Goldmann-Taschenbücher (գերմ.) / Hrsg.: W. Goldmann — 1963. — Vol. 1000. — S. 340.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ռուդոլֆ Վոլթերս | մասնագետ Սերբիայում

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  ⛭  | 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 17104388b · GND: 129109533 · ISNI: 0000 0001 1474 4658 · LCCN: no98128055 · NKC: xx0133066 · NLP: A17899175 · NTA: 073832464 · NUKAT: n2009053635 · SUDOC: 117508349 · VIAF: 69999762 · ULAN: 500099614 · WorldCat VIAF: 69999762 |

 |

 |
**Ինքնաբոցավառում**, քիմիական ռեակցիայի արագության կտրուկ մեծացման երևույթ, որն արտաքին որոշակի պայմաններում առաջացնում է դյուրավառ խառնուրդի բոցավառում՝ առանց շփվելու բոցի կամ շիկացած մարմնի հետ։ Ինքնաբոցավառման բնույթը կարող է լինել ջերմային կամ շղթայական։ Ջերմային ինքնաբոցավառման պատճառների մասին որակական պատկերացումները տվել է Յա. Վանտ-Հոֆը (1883), իսկ տեսությունը մշակել է Ն. Ն. Սեմյոնովը (1928)։ Էքսոթերմային ռեակցիայի դանդաղ ընթացքի դեպքում անջատված ջերմությունը ցրվում է շրջապատող տարածության մեջ։ Ջերմաստիճանի, ճնշման և ջերմահեռացման որոշակի պայմանների դեպքում ջերմությունը չի հասցնում հաղորդվել շրջապատող տարածության մեջ, որի հետևանքով ռեակցիայի գոտում ջերմաստիճանը աստիճանաբար բարձրանում է։ Ջերմաստիճանի աճի հետ ռեակցիայի և ջերմագոյացման արագությունները մեծանում են, մեծանում է նաև ջերմահեռացման արագությունը, բայց ավելի դանդաղ, քան ռեակցիայի արագությունը։ Ջերմաստիճանը, որից սկսած անջատվող ջերմությունը շատ է հեռացվողից, կոչվում է *ինքնաբոցավառման ջերմաստիճան*, այն կախված է ինչպես խառնուրդի քիմիական բաղադրությունից, այնպես էլ ջերմատվության պայմաններից։ Ինքնաբոցավառման ջերմաստիճանից սկսած տեղի է ունենում խառնուրդի պրոգրեսիվ ինքնատաքացում և ռեակցիայի ինքնարագացում՝ առաջացնելով ջերմային ինքնաբոցավառում կամ պայթյուն։ Ջերմային ինքնաբոցավառման տեսությունը հնարավորություն է տալիս հաշվել ինքնաբոցավառման ջերմաստիճանը, եթե հայտնի են գազերի դյուրավառ խառնուրդի ջերմային բնութագրերը (ջերմային էֆեկտը, ջերմահաղորդականությունը) և այրման ռեակցիաների կինետիկական (արագության հաստատունը, ակտիվացման էներգիան)։ Շղթայական ինքնաբոցավառման տեսությունը նույնպես ստեղծել է Սեմյոնովը (1928)։ Արտաքին որոշակի պայմաններում շղթաների ճյուղավորման արագությունը դառնում է դրանց խզման արագությունից մեծ։ Դրա հետևանքով դանդաղ ընթացող ռեակցիան կարող է վերածվել ինքնարագացողի։ Այդ դեպքում խառնուրդի ջերմաստիճանը էական նշանակություն չունի և ռեակցիան կնթանա ինքնարագացմամբ՝ շղթաների ճյուղավորման պատճառով, եթե նույնիսկ խառնուրդի ջերմաստիճանը պահպանվի հաստատուն։ Ինքնաբոցավառման առավել տարածված տեսակը համակցված շղթայական ջերմային ինքնաբոցավառում է։ Ջերմային և շղթայական ինքնաբոցավառման տեսությունների քանակական եզրակացություններն ունեն գործնական մեծ նշանակություն օքսիդացման, այրման պրոցեսների հետ կապված արտադրությունների հաշվարկման համար։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 361)։*  |
**Կասու մարցու** (սարդիներեն՝ casu marzu), Սարդինիայում արտադրվող պանրի տեսակ, որը հայտնի է իր մեջ պարունակվող պանրաճանճի կենդանի թրթուրներով։ Սարդիներենից casu marzu-ն թարգմանաբար նշանակում է «հոտած պանիր», իսկ խոսակցականում այն հաճախ անվանում են «ճիճվոտ պանիր»։

Պատրաստումը
-----------

Կասու մարցուն պատրաստում են սարդինյան պեկորինո պանրի տեսակից։ Պանրի հնացումը սովորական խմորման փուլից երկար է տևում՝ հասնելով նեխելու աստիճանին, որը թրթուրների մարսողական գործունեության արդյունքն է։ Թրթուրներն արագացնում են նեխելու և պանրի յուղայնության անկման գործընթացը, որի պատճառով այն փափկում է։ Նրանից սկսում է հեղուկ արտազատվել, որը կոչվում է lagrima (սարդիներեն «արցունք» բառից)։

Թրթուրները ունակ են ցատկելու մինչև 15 սմ տարածություն, այդ իսկ պատճառով կասու մարցու համտեսել ցանկացողներին խորհուրդ է տրվում ուտելու ընթացքում պաշտպանել աչքերը։ Ոմանք գերադասում են ուտելուց առաջ հեռացնել թրթուրներին, իսկ ոմանք պանիրն ուտում են թրթուրների հետ միասին։ Որպես կանոն, պանիրն ուտում են սարդինյան հացով (pane carasau) և Cannonau թունդ կարմիր գինիով։

Պիեմոնտում, մասնավորապես Ֆրանսիային սահմանակից տարածքներում, խմորման գործընթացը ոչ միշտ է համընկնում կասու մարցուի խմորման գործընթացին։ Պանիրը թողնում են բացօդյա վայրում, հնարավորություն տալով պանրաճանճին՝ ձու դնել։ Դրանից հետո այն հասնում է համապատասխան որակի՝ սպիտակ գինու, խաղողի և մեղրի մեջ, այդպիսով չթողնելով թրթուրներին ձվից դուրս գալ։ Դա պանրին տալիս է յուրահատուկ համ։

Վտանգավորությունը
-----------------

Կասու մարցու պանրի գործածումը հղի է մի շարք վտանգներով.

* Ալերգիայի առաջացման վտանգ։
* Մինչև թունավորման աստիճան հասնող քայքայում (համաձայն սարդինական ժողովրդական իմաստության՝ կենդանի թրթուրների առկայությունը վկայում է թունավորման վտանգի բացակայության մասին)։
* Աղիքների վարակը թրթուրներից։ Թրթուրները կարող են ստամոքսում չմարսվել (ստամոքսահյութը ոչ միշտ է նրանց սպանում)։ Որոշ ժամանակով աղիներում գտնվելով, թրթուրները փորձում են փորել աղիքների պատերը, որի պատճառով առաջանում են մի շարք լուրջ բարդացումներ՝ սրտխառնոց, փսխում, որովայնի ցավ, արյունոտ լուծ և այլն։

Առողջության համար վտանգավոր լինելու և վարակված սննդամթերք համարվելու պատճառով, կասու մարցուի վաճառքն Իտալիայում պաշտոնապես արգելված է։ Սարդինիայի տարածքում այդ արգելքն հաճախ խախտվում է և պանիրը վաճառվում է անօրինական ճանապարհներով։ Սակայն 2010 թվականին կասու մարցուն ճանաչվեց Սարդինիայի մշակութային արժեք և կրկին թույլատրվեց։ Նրա գինը երեք անգամ գերազանցում է պեկորինո պանրի գնին։
**Ինքնադիմանկար**, հիմնականում լինում է գեղանկարչական, կարող է լինել և քանդակագործական, և գրականական, և լուսանկարչական և այլն։ Շատ գեղանկարիչներ են ստեղծել ինքնադիմանկար, ընդ որում նրանցից որոշ մարդիկ գրանցել են ինքնադիմանկարի ռեկորդային քանակ։ Երբեմն նրանք խառնել են իրենց դիմանկարները խմբակային նկարների։ Ենթադրվում է, որ որոշ նկարիչներ նկարել են իրենց՝ որպես հակառակ սեռի ներկայացուցչի։ Որոշ նկարիչներ, ովքեր տառապում են նյարդային հիվանդություններով, իրենցից հետո թողել են ինքնադիմանկարներ, որոնք թույլ են տվել բժիշկներին վերլուծել ուղեղի աշխատանքի խափանումը։ Այդ նկարներից մի քանիսը, նույնիսկ անցել են նյարդաբանության դասագրքեր։

Ինքնադիմանկարի տեսակներ
-----------------------

* Արհեստավարժ ինքնադիմանկարներում, ինչպես սա է ՝ Կարլ Լյուդվիգ Յեսսենի աշխատանքներից, գեղանկարիչը նկարում է իրեն աշխատելիս։
* Դյուրերի այս ինքնանկարը անձնական է, քանի որ այն արտացոլում է մարդու պատկերը
* Բոտիչելիի այս նկարը ընդգրկում է խմբային նկար
* Ավգուստա դե Լուկայի ինքնադիմանկարը

Պատմություն
-----------

### Անտիկ ժամանակաշրջան

Ֆիդիասի ենթադրյալ ինքնադիմանկարը
Աշխատանքի պահին ինքնադիմանկարները հանդիպում են դեռ հին եգիպտական, ինչպես նաև հին հունական ժամանակաշրջանի գեղանկարչության մեջ։ Դեռ առաջին հիշատակումները հանդիպում են հին փիլիսոփա և կենսագիր Պլուտարքոսի մոտ, ով նշում է, որ իր ապրելու ժամանակաշրջանից մի քանի դար առաջ ապրող քանդակագործ Ֆիդիասը ամազոնացիների կռիվը նկարի մեջ նա նկարել է նաև ինքն իրեն։

### Վերածնունդի դարաշրջան

Լեոնարդո դա Վիչի
Հին նկարիչ Ջոտտո դի Բոնդոնեն ներառել է իրեն հայտնի մարդկանց նկարների շղթայի մեջ։

Իտալացի բնանկարիչ Մազաչչոն իր որմնանկարներից մեկում պատկերել է ինքն իրեն։ Լեոնարդո դա Վինչիի ոչ պակաս հայտնի նկարը շատ հետազոտողներ համարում են միակ ինքնադիմանկարը։ Բանը նրանում է, որ կա տարբերակ, որ Լեոնարդոն իր հայտնի Մոնա Լիզա նկարի հիմքում դրել է հենց իր դիմանկարը։

Ինքնադիմանկարներ ունեն թե Միքելանջելոն, թե Ռաֆայելը։ Տիցիանը ստեղծել է Օրացիո և Մարկո Վեչիլիո նկարը, որը, ըստ քննադատների, ունի շատ խորը փիլիսոփայական բնույթ։ Կտավի վրա պատկերված էին եղել ինքը՝ Տիցիանը, նրա տղան և բարեկամը՝ Մարկոն։ Հայտնի է նաև Տիցիանի՝ ավելի ուշ ժամանակի նկարը, որը նա նկարել է 1566 թվականին։

### Բարոկկո

Այս ժամանակի ամենամեծ քանակով ինքնադիմանկարներն արել է Ռեմբրանդը։ Նրան վերագրվում է մոտ 90 նկար։
**Ինքնալարվող համակարգ**, ավտոմատ կառավարման, ինքնահարմարվող համակարգ, որտեղ պատահական փոփոխությունների հարմարվելը ապահովվում է լարքի պարամետրերի ավտոմատ փոփոխությամբ կամ էլ օպտիմալ լարքի ավտոմատ փնտրմամբ։ Լինում են փնտրող և չփնտրող ինքնալարվող համակարգեր։ Փնտրող ինքնալարվող համակարգում կառավարման անհրաժեշտ որակը ձեռք է բերվում օպտիմալ լարքի ավտոմատ փնտրմամբ։ Լարքի որակը բնութագրվում է որոշակի ընդհանրացված ցուցանիշով, որը չափվում է անմիջականորեն կամ հաշվարկվում պարամետրերի դիտարկելի արժեքներով։ Այդ ցուցանիշի տատանումների վերլուծությունը հնարավորություն է ընձեռում որոշելու լարքի օպտիմալությունը, այսինքն՝ համապատասխանությունը որակի ցուցանիշի էքստրեմումին (մաքսիմումին կամ մինիմումին)։ Եթե էքստրեմումից շեղումներ կան, ապա լարքը փոփոխվում է այնքան ժամանակ, քանի դեռ չի մոտեցել օպտիմալին։ Փնտրող ինքնալարվող համակարգերը կարող են աշխատել արտաքին պայմանների մեծ փոփոխության դեպքում։ Փնտրող ինքնալարվող համակարգերը չփնտրողների համեմատ ունեն որոշակի թերություն՝ պայմանավորված նրանով, որ օպտիմալ վիճակի փնտրումը խլում է որոշակի ժամանակ, այսինքն՝ փնտրողների ինքնալարման ժամանակը ներքևից սահմանափակ է։ Չփնտրող համակարգում կիրառվում է կառավարման որակի որևէ վերահսկող ցուցանիշ, որը լարքի պարամետրերի ավտոմատ փոփոխությամբ պահվում է տրված սահմաններում։ Այս սահմանները որոշող առաջնային պարամետրերի և կառավարման որակի ցուցանիշի միջև կապը տրվում է բացահայտ ալգորիթմական տեսքով։ Ինքնալարվող համակարգերի ներդրումը հնարավորություն է տալիս հասնել օբյեկտների գործունեության մոտավորապես օպտիմալ ռեժիմների, հեշտացնում կառավարման համակարգերի միասնականացման խնդիրը, կրճատում փորձարկման և կարգաբերման ժամանակը, նվազեցնում կառավարման սարքերի մի շարք հանգույցների պատրաստման տեխնոլոգիական պահանջները, սպասարկող անձնակազմին ազատում լարքի աշխատարար օպերացիաներից։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 365)։*  |
**«Չարենց-նամե»**, Գուրգեն Մահարու հուշագրությունը, որտեղ ամփոփված են հեղինակի հուշերը Եղիշե Չարենցի մասին։ Տպագրվել է 1957 թվականին «Սովետական գրականություն» թերթում։

Գուրգեն Մահարին Չարենցի հետ ծանոթացել է 16 տարեկանում, երբ դեռ գտնվում էր որբանոցում։ Հետագայում Մահարին դարձավ Չարենցի ու Բակունցի գաղափարակիցը, նրանց կրտսեր ընկերը։ Մահարին հաճախ է անդրադարձել Չարենցին իր տարբեր ստեղծագործություններում. 1932 թվականին Մահարու «Մրգահաս» ժողովածուն լույս է տեսել «Ձոն՝ Եղիշե Չարենցին» ներածութեամբ։ Սակայն Մահարին իր ավագ ժամանակակցին առավել հաճախ անդրադարձել է հուշագրության ու գրական հրապարակախոսության ժանրերում։

«Չարենց-նամե» հուշագրությունը բաղկացած է Չարենցի կյանքը պատկերող առանձին պատառիկներից։ Չարենցը պատկերված է ամենատարբեր իրադրություններում, սակայն առանց մանր, քաղքենի հետաքրքրության։ Ամենաերկրորդական իրադրություններում անգամ հուշագիրը տեսել է մնայունն ու նշանակալիցը. «Չարենց-նամեն» երևույթ էր ինքնատիպությամբ, վավերականությամբ, քնարականությամբ, ընթերցողին փոխանցվող ափսոսանքի ու ցավի զգացումով։

 Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են  ***Չարենց-նամե*** հոդվածին

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Գուրգեն Մահարի, Չարենց-նամե, Երևան, 2012, էջ 9։
Կարմիր լազերային ճառագայթի դիֆրակցիոն պատկեր։ Ստացվել է շրջանաձև անցքի միջով ճառագայթը մի թիթեղից մյուսին ուղղելիս։
**Դիֆրակցիան** (լատիներեն՝ diffractus — բեկված, կոտրված) ուղղագիծ տարածումից ալիքների շեղման և այդ շեղումն առաջ բերող խոչընդոտների շրջանցման երևույթ։ Հատուկ է բոլոր ալիքային պրոցեսներին։

Բացատրություն
-------------

Ալիքների դիֆրակցիայի որակական բացատրությունն առաջին մոտավորությամբ տրվում է Հյույգենս-Ֆրենելի սկզբունքով։ Ըստ այդ սկզբունքի, տարածման միջավայրի յուրաքանչյուր կետ, որին հասել է ալիքը, կարելի է համարել նույն փուլով տատանվող երկրորդային ալիքի կետային աղբյուր։ Եթե ալիքի ճանապարհին տեղավորենք փոքր անցքով արգելք (ալիքի երկարության կարգի տրամագծով), ապա այդ անցքի յուրաքանչյուր կետ կդառնա երկրորդային ալիքի աղբյուր։ Եթե անցքի չափերը փոքր են ալիքի երկարությունից, ապա բոլոր կետային աղբյուրները համընկնում են անցքի կենտրոնում գտնվող աղբյուրին։ Այդ աղբյուրի առաքած ալիքի hետ տարածվող մասն ընկնող ալիքի հետ առաջացնում է ինտերֆերենցիա, իսկ արգելքի մյուս կողմում տարածվում է կիսաշրջանաձև ալիքը՝ թափանցելով նաև երկրաչափական ստվերի տիրույթը։ Անցքի չափերի մեծացման հետ մեկտեղ պատկերն աստիճանաբար փոխվում Է։ Ալիքի երկարությունից մեծ չափեր ունեցող անցքից ալիքները դուրս են գալիս առանց շեղվելու ուղղագիծ տարածումից աննշան ճապաղում է դիտվում միայն ալիքի կտրված մասի եզրերում, այսպիսի դեպքերում ալիքները կարելի է պատկերել որպես ճառագայթներ։

Դիֆրակցիան բնութագրելու համար պետք է իմանալ ընկնող ալիքի երկարությունը և արգելքի կամ անցքի չափը։ Եթե հարաբերությունը մեծ է մեկից ալիքի երկարությունը մեծ է անցքի չափից, խախտվում է ալիքների ուղղագիծ տարածումը և ստացվում է դիֆրակցիոն պատկեր։ Դիֆրակցիայի երևույթն ակնառու է ձայնային ալիքների համար՝ 1000 հց հաճախականության դեպքում ձայնային ալիքի երկարությունը հավասար է 33,7 սմ, իս 1000 հց-ի դեպքում՝ 3,37 մ։ Այսպիսով, մեզ շրջապատող առարկաների չափերը, բացառությամբ մեծ տների, ձայնային ալիքի երկարության համեմատ առանձնապես մեծ չեն։ Այդ է պատճառը, որ ձայնը լսում ենք նույնիսկ տարբեր խոչընդոտների առկայության դեպքում (ձայնային ստվերի բացակայություն)։ Երկրի մակերևույթի շուրջը ռադիոալիքների դիֆրակցիայով բացատրվում են ճառագայթող անտենայի ուղղագիծ տեսանելիությունից շատ հեռու ռադիոազդանշանների ընդունումը երկարև միջին ռադիոալիքային տիրույթում։ Ալիքների դիֆրակցիայի հետևանքով հնարավոր չէ խոսափողերի, հայելիների, ճեղքերի, դիաֆրագմաների միջոցով ստանալ շատ նեղ ալիքային փնջեր։

Տես նաև
-------

* Ալիքների ինտերֆերենցիա

Գրականություն
-------------

* Դիֆրակցիա - ֆեյնմանյան դասախոսություններ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 418)։*  |
**Վյաչեսլավ Ռուբենի Աղաբալյան** (սեպտեմբերի 22, 1946(1946-09-22), Աստղաշեն, Ասկերանի շրջան, ԼՂԻՄ, Ադրբեջանական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ - հունվարի 5, 2004(2004-01-05), Ստեփանակերտ), հայ բժիշկ, վիրաբույժ։ ԼՂՀ առաջին առողջապահության նախարար (1992–1995), ԼՂՀ առողջապահության և ռազմական բժշկության ծառայության կազմակերպիչներից։ Բժշկական ծառայության պահեստի ավագ լեյտենանտ (1972)։

Կենսագրություն
--------------

Վյաչեսլավ Աղաբալյանը ծնվել է Արցախի Աստղաշեն գյուղոմ։ 1970 թ. ավարտել է Երևանի պետական բժշկական ինստիտուտի բուժական ֆակուլտետը։ Վերապատրաստվել է Բաքվի, Լենինգրադի, Կիևի, Երևանի և Մինսկի բժիշկների կատարելագործման ինստիտուտներում։
1970-1972 թթ. ծառայել է ԽՍՀՄ սահմանապահ զորքերում։ 1972 թվականից աշխատել Լեռնային Ղարաբաղում։ 1976-1979 թթ. եղել է ԼՂԻՄ-ի մարզային հիվանդանոցի գլխավոր բժիշկը։ 1992 թ. ընտրվել է ԼՂՀ առաջին Գերագույն խորհրդի առողջապահության և սոցիալական հարցերի հանձնաժողովի նախագահ՝ միաժամանակ գլխավորելով հանրապետական հիվանդանոցը, ապա և առողջապահության նախարարությունը՝ մինչև 1997 թ.։ 1997 թվականին եղել է առողջապահության փոխնախարարի պաշտոնակատար, 2002-2004 թթ.՝ ԼՂՀ դատաբժշկական փորձաքննության բյուրոյի պետ։

Պատերազմի հենց սկզբից ստեղծել և ղեկավարել է առաջին զինվորական հոսպիտալը, այնուհետև երկրորդը։ 1992 թ. սեպտեմբերից գործուն մասնակցություն է ունեցել ԼՂՀ պաշտպանության բանակի բուժծառայության ստեղծման և կայացման գործին։

Հիմք ընդունելով իր աշխատանքային բազմամյա փորձը և հատկապես՝ հայ-ադրբեջանական հակամարտության ընթացքում կուտակված փաստերը, Վյաչեսլավ Աղաբալյանը գիտական բարեխղճությամբ ձեռնամուխ է եղել մի ուսումնասիրության «Ետպատերազմյան սինդրոմ»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Media Noev Kovcheg։ «Воин и врач»։ *novostink.ru* (ռուսերեն)։ Վերցված է 2017 թ․ մարտի 30
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Սպենդիարյան փողոց (այլ կիրառումներ)

**Սպենդիարյան փողոց** (ռուս.՝ Улица Спендиарова), փողոց Ղրիմի Յալթա քաղաքում։ Անվանվել է հայ մեծանուն կոմպոզիտոր Ալեքսանդր Սպենդիարյանի (1871-1928) պատվին։ Սկիզբ է առնում Կիևյան փողոցից և ավարտվում Յուժնոբերեժնոյե խճուղու հետ հատումով։ Երկարությունը 660 մետր է։

Նկարագրություն
--------------

Յալթա քաղաքի Սպենդիարյան փողոցը սկսվում է Կիևյան փողոցից, հատում Հաղթանակի փողոցը, Կրիվոշտայի փողոցը և ավարտվում Յուժնոբերեժնոյե խճուղու և Դմիտրի Ուլյանովի փողոցի հանգույցում։ Փողոցի զգալի մասը Բիստրայա գետի հունին զուգահեռ է։ Փողոցում կա համարակալված 15 շինություն. ձախ կողմում (կենտ համարներ)՝ 6 շենք, աջ կողմում (գույգ համարներ)՝ 9։ Երկարությունը 660 մետր է։

Սպենդիարյան փողոցի փոստային դասիչն է՝ 298612։

Փողոցն անվանվել է հայ մեծանուն կոմպոզիտոր Ալեքսանդր Սպենդիարյանի (1871-1928) պատվին։ Կյանքի 15 տարիները նա բնակվել է Յալթայում։ 1901 թվականին Ալեքսանդր Սպենդիարյանը տեղափոխվել է Յալթա՝ ամուսնանալով վաղամեռիկ եղբոր՝ Լեոնիդ Սպենդիարյանի կնոջ՝ Վարվառա Մազիրովայի հետ։ Կոմպոզիտորի հայրը որդու ընտանիքին է նվիրել առանձնատուն, որը նախկինում Սերբիայի Նատալյա թագուհու ամառային նստավայրն էր։ Սպենդիարյանների տունը շուտով դարձել է Յալթայի մշակութային կենտրոնը։ Այստեղ շատ հաճախ էին կազմակերպվում համերգներ, երեկույթներ, որոնց ներկա էին լինում Մաքսիմ Գորկին, Անտոն Չեխովը, Ալեքսանդր Գլազունովը, Անտոն Արենսկին, Ֆեոդոր Շալյապինը, Սերգեյ Ռախմանինովը, Իլյա Ռեպինը։ Յալթայում կոմպոզիտորը ծավալել է ակտիվ հասարակական, մշակութային, խմբավարական ու ստեղծագործական գործունեություն. հիմնել է երաժշտական դպրոցներ, սիրողական երգչախումբ, կազմակերպել համերգներ, գլխավորել Յալթայի Հայկական բարեգործական ընկերությունը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Տվյալ աշխարհագրական օբյեկտը տեղայակված է Ղրիմի թերակղզում, որի մեծ մասը տարածքային վեճի առարկա է Ռուսաստանի և Ուկրաինայի միջև։ Համաձայն Ռուսաստանի վարչատարածքային բաժանման՝ թերակղզում տեղակայված են ՌԴ Ղրիմի Հանրապետության սուբյեկտները և դաշնային նշանակություն ունեցող Սևաստոպոլ քաղաքը։ Համաձայն Ուկրաինայի վարչատարածքային բաժանման՝ Ղրիմում գտնվում են Ուկրաինայի կազմի մեջ մտնող Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետությունը և հատուկ կարգավիճակ ունեցող Սևաստոպոլ քաղաքը։
2. ↑  «Ալեքսանդր Սպենդիարյան. Ղրիմյան շրջան, Յալթա»։ Ալեքսանդր Սպենդիարյանի տուն-թանգարան։ Վերցված է 2019 Ապրիլ 16

Աղբյուրներ
----------

* Улица Спендиарова в Ялте
* Подробная карта улица Спендиарова, город Ялта со спутника с номерами домов, индекс и маршруты, Яндекс, Гугл карта

Արտաքին հղումներ
----------------

* г. Ялта, улица Спендиарова Archived 2019-04-16 at the Wayback Machine.
Բրյուսելի տեղադրությունը Բելգիայի քարտեզի վրա
**Բրյուսելցիներ** (ֆր.՝ les Bruxellois, հոլ.՝ Brusselaars կամ Brusselaren), առավելապես ֆրանսախոս բնիկներ կամ Բրյուսելի մայրաքաղաքային տարածաշրջանը ձևավորող 19 համայնքների բնակիչներ։ Բնակվում են ինչպես մայրաքաղաքում (շուրջ 0.6 մլն մարդ կամ բնակչության 60%-ը), այնպես էլ Բրյուսելի ագլոմերացիայում (ծայրամաս), որտեղ շատերը տեղափոխվել են ենթաուրբանիզացիայի գործընթացի ընթացքում։ Բնիկ բրյուսելցիներից բացի քաղաքում բնակվում են վաղ և ուշ ալիքի զգալի թվով ներգաղթյալներ (0.3 մլն), ինչպես նաև միջազգային ուսանողներ և վտարանդիներ (մոտ 0,1 մլն)։

Ինքնություն
-----------

Բրյուսելցիները համեմատաբար երիտասարդ ազգագրական խումբ են, ձևավորվել են 1830 թվականի հեղափոխությունից հետո ունիտար Բելգիայում։ Ժամանակակից բրյուսելցիները մեծ մասամբ ֆրանսախոս են, որը բացատրվում է մայրաքաղաքի աստիճանաբար գալլացմամբ։ Նրանց կազմում էին ընդգրկվել տեղի գերմանախոս ֆլամանդացիները (ֆրանս-նիդերլանադական երկլեզուները և խառն ընտանիքների անդամները[1]), Ռուսաստանից, Լեհաստանից, Ֆրանսիայից և այլ եվրոպական երկրներից եկած ներգաղթյալներ, այստեղ աշխատանք որոնող վալոն գյուղացիներ և բանվորներ (20-րդ դարի առաջին կեսի հյուսիսեվրոպացի ներգաղթյալներ՝ իտալացիներ, իսպանացիներ, պորտուգալացիներ), նախկին ֆրանսախոս գաղութների (Կոնգո, Մարոկկո, Ալժիր) և Եվրոպական Միության նոր անդամ-պետությունների (Ռումինիա, Լեհաստան և այլն) ուշ ժամանակաշրջանի ներգաղթյալներ։ Բրյուսելցիները ձևավորվել են բարձր-ուրբանիզացված մայրաքաղաքային միջավայրում (որը որպես լինգվա ֆրանկա ընտրել էր ֆրանսերենը) տարրասեռ տարրերի սինթեզի արդյունքում։

Նրանց մշակույթը, ինքնությունը և աշխարհայացքը տարբերվում է ֆրանսախոս վալոնների հայացքներից։ 20-րդ դարի երկրորդ կեսին բրյուսելցիների ինքնագիտակցությունն է՛լ ավելի հեռացավ վալոնների ինքնագիտակցությունից այն պատճառով, որ Բրյուսելը դարձավ դաշնային թագավորության երեք սուբյեկտներից մեկը, և բացի այդ, լեզվական սահմանների անցկացումից հետո, դե-յուրե դարձավ լեզվական կղզյակ, չնայած՝ դե-ֆակտո այդպիսին չէ։

Այնուամենայնիվ, վալոնների և բրյուսելցիների քաղաքական հակումները Բելգիայի փլուզման դեպքում Բրյուսելի և Վալոնիայի ապագայի վերաբերյալ էապես տարբերվում են[2]։

Տես նաև
-------

* Բրյուսելի լեզուներ
* Բրյուսել-Հալլե-Վիլվոորդե
* Ֆրանկո-ֆլամանդական կոնֆլիկտը Բելգիայում

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  L’actu en images Comment vivent les couples flamand-wallon ? L’amour à la belge — societe — Elle
2. ↑  L’identité bruxelloise prend de l’ampleur pas l’identité wallonne | RTBF INFO
|  |
| --- |
| **Հավաջիվա** |
| ՀավաջիվաՀավաջիվա |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | *Boraginales* |
| **Ընտանիք** | Գաղտրիկազգիներ (Boraginaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Գաղտրիկայիններ (Boraginoideae) |
| **Տրիբա** | *Lithospermeae* |
| **Ցեղ** | Խարի *(Alkanna)* |
| **Տեսակ** | **Հավաջիվա** *(A. orientalis)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Alkanna orientalis***Boiss. 1844 |

**Հավաջիվա** (լատ.՝ Alkana orientalis), գաղտրիկազգիների ընտանիքին պատկանող դեղաբույս։

Նկարագրություն
--------------

Հաստ կոճղարմատով բազմամյա խոտաբույս է։ 15-40 սմ բարձրություն ունեցող ցողունները ծածկված են գեղձային կպչուն մազիկներով և խոզաններով։ Արմատամերձ երկարավուն տերևները կոթունավոր են։ Վերին նստադիր տերևները դասավորված են հերթադիր։ Կլորավուն կամ սրտաձև ոլորակներում հավաքված ծաղիկները մանր են։ Բաժակը բաժանված է 5 նշտարաձև-գծային մասերի։ Երկար, ձագարաձև հետծալքով, օվալաձև բլթակներով խողովակ ունեցող պսակը դեղին է։ Պսակի խողովակում պարփակված են կարճ առէջաթելերով առէջները։

Տարածվածություն
---------------

Աճում է նախալեռնային և ստորին լեռնային գոտիների չոր քարքարոտ լանջերին և աղբավայրերում։ Հանդիպում է Շիրակի, Կոտայքի, Արագածոտնի, Վայոց ձորի, Սյունիքի մարզերում և Երևանում։

Նշանակություն
-------------

Բուժական նպատակներով օգտագործում են բույսի արմատները, որոնք պարունակում են դաբաղանյութեր, վիտամիններ, լորձային նյութեր, կարմիր սննդային ներկանյութ՝ ալկալոիդ ալկանին, որը նաֆտոխինոնի ածանցյալներից է։ Արմատների թուրմով և վազելինով պատրաստած քսուքն օգտագործում են պզուկների, ֆուրոնկուլների բուժման համար։ Նախկինում կիրառում էին որպես ներկատու բույս։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Ծատուրյան Թամարա, Գևորգյան Մարգարիտա (2014)։ Պողոսյան Ա․, Զաքարյան Ն․, eds.։ *Հայաստանի վայրի դեղաբույսեր* (հայերեն)։ Երևան: Լուսակն։ էջ 315։ ISBN 9789939834689  CS1 սպաս․ հայերենը նշված է (link)


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Տաքսոնի նույնացուցիչներ |
| --- |
|  |
| *Alkanna orientalis* | 
* Վիքիցեղեր: Alkanna orientalis
* APDB: 132278
* EoL: 5357127
* EPPO: AKNOR
* EUNIS: 162239
* FoIO: alkori
* GBIF: 7295030
* GRIN: 466893
* iNaturalist: 210412
* IPNI: 112726-1
* NCBI: 543563
* PalDat: Alkanna\_orientalis
* Plant List: kew-2628512
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:112726-1
* Tropicos: 4002102
* WoI: 1807

 |
|  |
| *Anchusa orientalis* | 
* EUNIS: 162195
* GBIF: 5662072
* GRIN: 466894
* IPNI: 113314-1
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:113314-1
* Tropicos: 4003266

 |

 |
|  |
| --- |
| **Թալոֆիտներ** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Տիպ/Բաժին** | **Թալոֆիտներ** (Thallophyta) |

Ստորակարգ բույս
Ստորակարգ բույս
Ստորակարգ բույս
**Ստորակարգ բույսեր, թալոմային բույսեր, թալոֆիտներ** (լատ.՝ *Thallophyta*), բույսերի երկու մեծ խմբերից մեկը (150 հազար տեսակ)։ Ստորակարգ բույսերի վեգետատիվ մարմինը՝ թալոմը, ի հակադրություն բարձրակարգ բույսերի, տարբերակված չի արմատների, ցողունի և տերևների։ Թալոմը միաբջիջ է, գաղութային կամ բազմաբջիջ։ Սիայն որոշ զարգացած․ բույսեր ունեն պարզունակ հյուսվածքներ և փոխադրող համակարգ։ Ստորակարգ բույսերի չափերը տատանվում են մանրադիտակայինից մինչև տասնյակ մետրեր (գորշ ջրիմուռներ)։ Բազմացման ձևերը խիստ բազմազան են․ հիմնականում բազմանում են սեռական և անսեռ եղանակով առաջացող շարժուն և անշարժ սպորներով։ Ըստ այդ հատկանիշի ստորակարգ բույսեր դասում են ացորա- վոր բույսերի խմբում։

Լայնորեն տարածված է նաև թալոմի կտորներով կամ ձևափոխություններով տեղի ունեցող վեգետատիվ բազմացումը։ Որոշ Ստորակարգ բույսերի հատուկ է սերունդների հաջորդականությունը։ Ստորակարգ բույսերի մի մասը պարունակում է քլորոֆիլ և ինքնասուն է (որոշ բակտերիաներ, քարաքոսեր), մյուսը՝ տարասուն (բակտերիաների մեծ մասը, ճառագայթասնկերը, սնկեր, միքսոմիցետներ)։ Որոշ ցածրակարգ Ստորակարգ բույսեր սնվում են երկու եղանակներով էլ (միքսոտրոֆ են)։

Կան սապրոֆիտ և մակաբույծ տեսակներ։ Տարածված են ամենուրեք, բոլոր բնական և արտադրական սուբստրատներում։ Ստորակարգ բույսեր Երկրի առաջին բույսերն են։ Ծագել են ջրում, և այժմ էլ տեսակների մեծամասնությունն ապրում է ջրում, իսկ ցամաքում աճողները կարիք ունեն միջավայրի բարձր խոնավության։ Ստորակարգ բույսերի մեջ կան և՝ պրոկարիոտ, և՝էուկարիոտ օրգանիզմներ։ Երբեմն պայմանականորեն Ստորակարգ բույսերեն համարվում կյանքի ոչ բջջային ձևերը՝ վիրուսները և վիրոիդները։

Ընդհանրապես բակտերիաները, ճառագայթասնկերը, ինչպես նաև սնկերը, պայմանականորեն են բույսեր համարվում։ ժամանակակից դասակարգումների համաձայն դրանք առանձնացվում են որպես օրգանիզմների առանձին թագավորություններ։ Սովորաբար Ստորակարգ բույսեր են համարվում բակտերիաները, միկոպլազմաները, ճառագայթասնկերը, ջրիմուռները, միքսոմիցետները, սնկերը, քարաքոսերը։ Որոշ հեղինակներ միքսոմիցետները և քարաքոսերը միացնում են սնկերի հետ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 127)։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 146)։*  |
**Բրյուսելի սկանդինավյան դպրոց** կամ *ԲՍԴ* (ֆր.՝ École Reine Astrid, ֆիններեն՝ Brysselin Skandinaavinen koulu, շվեդերեն՝ Scandinavian School of Brussels), միջազգային դպրոց Բելգիայի մայրաքաղաք Բրյուսելից 20 կմ հեռավորության վրա գտնվող Վաթեռլոոյի արվարձանում։

Ծառայում է 2-19 տարեկան աշակերտների համար։ Դպրոցում գործում է ինչպես նախադպրոցական, այնպես էլ Շվեդիային, Նորվեգիային, Դանիային և Ֆինլանդիային նվիրված ակադեմիական կրթություն։

Դպրոցը առաջարկում է նաև բակալավրիատ, որի կրթական ծրագիրը դասավանդվում է 140 երկրների 4000 դպրոցներում։

Հիմնական շինություններ
----------------------

Բրյուսելի սկանդինավյան դպրոցի կազի մեջ են մտնում հետևյալ շինությունները՝

* Բրյուսելի սկանդինավյան դպրոցի գլխավոր շենք, որի մեջ են մտնում գրադարանը, նախադպրոցական սրահը, ինչպես նաև 1-3-րդ դասարանի աշակերտների համար նախատեսված գիմնազիա։
* Պավիլյոնգ՝ դպրոցական սրահ, որտեղ կարելի է ժամանակն անցկացնել խաղեր խաղալով։
* «FS-2» սրահ, որը ներառում է երաժշտական սրահ, մարզադահլիճ և տարբեր մակարդակի դասասենյակներ։
* Գիշերօթիկի սրահ և ճաշարան՝ կարիքավոր աշակերտների համար։

Սովորողներ
----------

Բրյուսելի սկանդինավյան դպրոցի ուսանողների մեծ մասը եկել են Սկանդինավյան թերակղզու երկրներից։ Դրանք հիմնականում բելգիայաբնակ շվեդները, դանիացիները, ֆինները և նորվեգացիներն են։

Ըստ 2015 թվականի՝ նրանց թիվը կազմում էր գրեթե 300 սովորող։ Դպրոցը գտնվում է Բրյուսելի հարավային արվարձաններից Վաթեռլոոյում։

Հիմնական դասավանդվող լեզուներն են ֆրանսերենը, անգլերենը, շվեդերենը։ Այլընտրանքային լեզուներ են նորվեգերենը, դանիերենը, ֆիններենը և հոլանդերենը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  "Students at SSB Archived 2016-08-23 at the Wayback Machine.." Scandinavian School of Brussels. Retrieved on 21 October 2015.
2. ↑  "SSB is a unique Nordic school! Archived 2016-08-23 at the Wayback Machine." Scandinavian School of Brussels. Retrieved on 21 October 2015.
3. ↑  "Facilities Archived 2016-08-23 at the Wayback Machine.." Scandinavian School of Brussels. Retrieved on 21 October 2015.
**Մավրոկորդատոյի տուն** (ռուս.՝ Дом Маврокордато), մեկուկեսհարկանի տուն Ռուսաստանի Ռոստովի մարզի Տագանրոգ քաղաքում։ Մշակութային ժառանգության տարածաշրջանային նշանակության օբյեկտ է՝ համաձայն 1992 թվականի նոյեմբերի 18-ի թիվ 301 որոշման։

*Հասցեն՝* ք. Տագանրոգ, Հունական փողոց, 101։

Պատմություն
-----------

Տագանրոգ քաղաքի Հունական փողոց, 101 հասցեի` ճակատին հինգ պատուհաններով և քարե կիսասյուներ ու որմնասյուներ ունեցող շքամուտքով մեկուկեսհարկանի տունը կառուցվել է 1830-ական թվականներին։ Շենքն ունի ծեփակերտ նախշեր, որմնասյուներ, ներկված է կապույտ, փոքր ճարտարապետական մանրամասները ներկված են սպիտակ։

1870-ական թվականներից տան սեփականատերը եղել է վաճառական Անտոն Սարանդինակին, ապա` հունահպատակ Եկատերինա Միխայլովնա Կալվոկորեսին։ 19 տարեկանում Եկատերինա Միխայլովնան նշանվել է 35-ամյա հույն Միխայիլ Իվանովիչի հետ։ 1867 թվականին, որպես կնքահայր, Կալվոկորեսի ամուսինները Հունական եկեղեցում ներկա են եղել Տեոխորիդի ընտանիքում ծնված որդու` Իվանի անվանակոչմանը և որպես վկա` 1-ին գիլդիայի վաճառական Դմիտրի Ամվրոսիևիչ Նեգրոպոնտեի հարսանիքին։ Վերջինս ամուսնացել էր կոլեգիական ռեգիստրատորի դստեր` Ելենա Նիկոլաևնա Ավիերինոյի հետ։

19-րդ դարի սկզբին տունը որպես սեփականություն ձեռք է բերել հունահպատակ Մատվեյ Ստոմատիևիչ Մավրոկորդատոն։ Նրա հայրը` 1830 թվականին ծնված Ստոմատի Մատվեևիչը, և մայրը` 1841 թվականին ծնված Վիրգինիա Նիկոլաևնան, պսակվել են Հունական եկեղեցում` 1858 թվականի հունվարին։

Հունական փողոց, 101 հասցեի իրենց տունը տերերը հանձնել են վարձակալությամբ որպես բնակարաններ և գրասենյակներ։ 1910-ական թվականներին այստեղ ապրել է երդվյալ հավատարմատար Իվան Իվանովիչ Կորսունը, այստեղ է գտնվել գործարարներ Ստոնի և Վեքսլերի գործակալակոմիսիոն գրասենյակը։ Տագանրոգցի Պուզանովը այդ տան իր կահավորված սենյակներում կազմակերպել է երիտասարդների ժամադրություններ թեթևաբարո կանանց հետ։

Քաղաքում խորհրդային իշխանությունների հաստատումից հետո և մինչև 1925 թվականը շենքը պատկանել է առևտրականներ Մ. Ա. և Յ. Մ. Բերկովիչներին։

Ներկայումս սա բնակելի տուն է մասնավորեցված բնակարաններով։ Մշակութային ժառանգության տարածաշրջանային նշանակության հուշարձան է։

Պատկերասրահ
-----------

* 
*

Գրականություն
-------------

* Гаврюшкин О. П. По старой Греческой... (Хроника обывательской жизни). — Таганрог: Лукоморье, 2003. — 514 с. — ISBN 5-901565-15-0.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Таганрог ул. Греческая, 101 Archived 2014-03-25 at the Wayback Machine.
|  |
| --- |
| **Ցաքի փշոտ** |
| Ցաքի փշոտՑաքի փշոտ |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Վարդածաղկավորներ (Rosales) |
| **Ընտանիք** | Դժնիկազգիներ (Rhamnaceae) |
| **Ցեղ** | Ցաքի *(Paliurus)* |
| **Տեսակ** | **Ցաքի փշոտ** *(P. spina-christi)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Paliurus spina-christi***Mill. |

**Ցաքի փշոտ** (լատ.՝ *Paliurus spina-christi*), դժնիկազգիների ընտանիքի տերևաթափ, խիստ փշավոր, ցանցառ տերևապատ թուփ՝ 2-3 մ բարձրությամբ։ Ճյուղերը անկյունավոր ծռմռված են, երիտասարդները ծածկված են դարչնագույն աղվամազով, հասունները մերկ են, կարմրագորշավուն, կեղևն անջատվում է թաղանթման։ Տերևները թեք ձվաձև են, բութ կամ թեթևակի սրածայր, 2-4 սմ երկարությամբ և 1,3-3 սմ լայնությամբ, մանրսղոցաեզր, երբեմն՝ ամբողջաեզր, ամուր, կաշվեկերպ, վերևից մոխրականաչավուն, մերկ, փայլուն, ներքևից՝ ավելի բաց գույնի։ Ծաղիկները մանր են, աստղանման, դեղնականաչավուն։ Պտուղը տափակ սկավառակ է՝ միջին մասը (որտեղ գտնվում է սերմը) ուռուցիկ, 1,3-2,8 սմ տրամագծով, հարդադեղնավունից մինչև կարմրադարչնագույն։ Ծաղկում է մայիս-հունիսին, պտուղները հասունանում են հուլիսին։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Կովկասում, Արևմտյան Եվրոպայում, Միջերկրական ծովի ափերին, Փոքր Ասիայում, Իրանում, Ղրիմի հարավային ափերին, Միջին Ասիայում։ Հայաստանում հանդիպում է հյուսիսային և կենտրոնական շրջաններում, ինչպես նաև՝ Վայքում և Զանգեգուրում՝ չոր, էրոզիայի ենթարկված լանջերին, ստորին անտառային գոտում՝ ծովի մակերևույթից մինչև 1100մ բարձրությունների վրա։

Մշակում և օգտագործում
---------------------

Պտուղներն ու կեղևը պարունակում են դաբաղանյութեր, իսկ տերևները՝ 167մգ/% վիտամին C։ Հայաստանի անտառային շրջաններում բույսն օգտագործում են անանցանելի, փշապատ ցանկապատ ստեղծելու համար։ Ավանդական բժշկության մեջ կեղևն ու տերևներն օգտագործվում են վերքերը կապելու, փաթաթելու համար։

Տես նաև
-------

* **Ցաքի**

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 2, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ (189-190)։


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2780376422 |

 |