**Ուշի**, գյուղ Հայաստանի Արագածոտնի մարզի Աշտարակ համայնքում՝ Արագած լեռան հարավարևելյան փեշերին։ Հեռավորությունը մարզկենտրոնից՝ 3 կմ հյուսիս, բարձրությունը ծովի մակերևույթից՝ 1400 մ։

### Անվանում

Ուշի գյուղը նաև ճանաչված է եղել որպես **Հուշի**։ Գյուղը տեղակայված է Արագած լեռան հարավարևելյան փեշերին։

Ըստ ավանդության` Նոյն իր ընտանիքով Մասիսի գագաթից իջնելուց հետո տեսնում է, որ աշխարհը ցամաքում է, և դրա վերջին ապացույցը երևացող այս վայրն է լինում, որտեղից էլ անվանվում է Ուշի։

Գյուղի բնակիչներրի մոտ տարածված է նաև անվան ծագման վերաբերյալ մեկ այլ տարբերակ։ Ըստ որի՝ երբ թուրք զինվորների կողմից պաշարված է եղել գյուղը, բնակիչներին օգնական զորք է եկել՝ միայն թե ուշացած։ Նրանց դիմաց դուրս է եկել բնակիչներից մեկը և ասել է. «Ուշի, ուշի»։ Այսինքն՝ արդեն ուշ է, որտեղից էլ մնացել է գյուղի անունը՝ Ուշի։

Բնակչություն
------------

Գյուղի ներկայիս բնակչության նախնիները գաղթել են Բիթլիսից, Կարսից, Խութից, Մուշից, Խլաթից և Ռշտունիքից։
Ուշիի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Տարի
  | 1831 | 1873 | 1897 | 1926 | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2001 | 2011 |
| Բնակիչ
  | 167
  | 909 | 1249
  | 624
  | 959
  | 780
  | 1003
  | 1004
  | 1246
  | 1328
  | 1617 |
|

Տնտեսություն
------------

Բնակչությունն զբաղվում է անասնապահությամբ, դաշտավարությամբ, ծխախոտի և բանջարաբոստանային կուլտուրաների մշակությամբ։

Պատմություն
-----------

Վանական համալիր Սբ. Սարգիս
Գյուղը մինչ 1828 թվականի ռուսների կողմից գրավումը *Սայյիդլի Աքսախի Մահալի* վարչական կենտրոնն էր, որը բնակեցված էր նույն անվամբ թուրքական ցեղերով։
Ուշիում է գտնվում 10-րդ դարի մի փոքր եկեղեցի և ավերված վիճակում գտնվող Սուրբ Սարգիս վանքը։

**Սուրբ Սարգսի վանական համալիրը**, որը հիմնադրվել է 5-7-րդ դարերում Ուշի գյուղից 1կմ արևմուտք` բարձունքի վրա։ Վանքի մասին վկայում են Պատմահայր Մ. Խորենացին և Ղևոնդ Ալիշանը։ Համալիրը կազմում են երկու եկեղեցի, գավիթը, պարսպապատերը, օժանդակ շինությունները։ Հիմնադրվել է Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից, ով ս. Սարգսի աճյունը բերել է նախ Կարբի, ապա Ուշի և սրբի մասունքների վրա հիմնել եկեղեցին։ Հնագույնը Ս. Սարգիս միանավ թաղածածկ եկեղեցին է, որի պայտաձև Ավագ խորանից մուտք կա դեպի հյուսիսից կից ավանդատուն։ Պատերի ստորին՝ վաղմիջնադարյան մասը շարված է կոպտատաշ բազալտ քարով, իսկ վերին մասը 1203-ին վերակառուցվել է սրբատաշ սև տուֆով։ XII դ. վերջին – XIII դ. 1-ին կեսին Ս. Սարգիս եկեղեցուն հվ-ից կից, մեկ զույգ մույթերով գմբեթավոր դահլիճի հորինվածքով կառուցվել է վանքի գլխավոր ստորին մասը, բուսական և երկրաչափական զարդաքանդակներով արմտ. և հվ. շքամուտքերը, շքեղ քանդակազարդ բեմառաջքը, առանձին մանրամասներ (գմբեթի բազմանիստ թմբուկի զարդագոտու ու քիվի բեկորներ ևն)։ Եկեղեցու Ավագ խորանը և առաստաղը ծածկված են եղել որմնանկարներով, շենքի գեղարվեստական արտահայտչականությանը նպաստել է նաև բազմագույն քարերի օգտագործումը։

XIII դ. վանքը Վաչուտյան իշխաններից ստացել է մի շարք նվիրատվություններ։

1654–57-ին Ուշիի Ս. Սարգիս վանքի վանահայր **Ոսկան Երևանցի**ն կոպտատաշ բազալտ քարով կառուցել է վանքը շրջափակող, ուղղանկյուն հատակագծով, աշտարակներով ուժեղացված պարիսպներ, որոնց ներսից կից եղել են բնակելի և տնտեսական շինություններ։ Հվ-արմ. կողմում թաղածածկ մեծ սրահն է և նրա շարունակությունը կազմող երկհարկանի խցերը։ Վանքի գլխավոր մուտքը հվ-արլ-ից է։

1827-ին Ուշիի Ս. Սարգիս վանքը երկրաշարժից ավերվել է։ 1999-ից, Շահե արք. Աճեմյանի նախաձեռնությամբ և  հովանավորությամբ, սկսվել են վանական համալիրի պեղումները (ղեկ.՝ Ֆ. Բաբայան), որոնց ընթացքում բացվել են Ս. Աստվածածին եկեղեցին, սրահի, օժանդակ շինությունների ավերակները (վանական համալիրի գլխավոր հատվածները պեղումների ընթացքում դուրս եկան հողաշերտի տակից), հայտնաբերվել են մշակութային արժեք ներկայացնող հնագիտական նյութեր, խաչքարեր, դրամներ և այլն։

Այսօր վանքին կից փոքրիկ բազիլիկ եկեղեցին է միայն կանգուն, որն, ըստ արձանագրության, կառուցվել է 1203թ.-ին, իսկ մյուս հատվածները խոնարհված են։

Կրթություն և Մշակույթ
---------------------

Գյուղն ունի միջնակարգ դպրոց, մշակույթի երկհարկանի տուն, գրադարան և բուժարան։

Գյուղի կենտրոնում է գտնվում Հայրենական պատերազմի զոհերի հիշատակին կանգնեցված հուշակոթողը, որը կառուցվել է 1995 թվականին ճարտարապետ Վոլոդյա Բաբայանի կողմից։ Հայրենական պատերազմին գյուղից մասնակցել են ընդամենը 100 հոգի, որոնցից միայն 41-ն են վերադարձել։

2015 թվականին վերոնշյալ հուշակոթողի կողքին ավելացվեց ևս մեկ հուշարձան՝ նվիրված Հայոց եղեռնի 100-ամյակին։

Գյուղի Մշակույթի տունը երկար ժամանակ կիսավեր վիճակում էր գտնվում, սակայն 2014 թվականին վերակառուցվեց մի շարք բարերարների (նրանց մեջ հատկապես իր մեծ դերն ունի գյուղի կանադահայ բնակիչ Մ. Շարապխանյանը) և գյուղի բնակիչների ջանքերով։ Ներկայումս Մշակույթի տանը գործում է պարի, ասեղնագործության և հելունագործության խմբակներ։

Այս մարդիկ ապրել են Ուշիում
---------------------------

* Էդմոնդ Քեոսայան (հոկտեմբերի 9, 1936, Լենինական (այժմ՝ Գյումրի) - ապրիլի 21, 1994, Մոսկվա, ՌԴ) խորհրդային ժամանակաշրջանի հայ կինոռեժիսոր, կինոդրամատուրգ
* Ռոբերտ Ամիրխանյան (նոյեմբերի 16, 1939, Երևան) հայ կոմպոզիտոր, Հայաստանի կոմպոզիտորների միության նախագահ (1991-2013)։
* Օֆելյա Համբարձումյան (հունվարի 9, 1925, Երևան - հունիսի 13, 2016, Երևան), հայ երգչուհի, ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ

Տես նաև
-------

* Ուշիի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Արագածոտնի մարզ)

Աղբյուրներ
----------

1. 1 2  2011 թ Հայաստանի մարդահամարի արդյունքները
2. ↑  Աշտարակ համայնքի մասին տեղեկություն մարզպետարանի կայքում, (արխիվացված 15․05․2023 թվականին)։
3. ↑  Ս.Հ. Հարությունյան (2003). *Հայաստանի Հանրապետության Վարչատարածքային բաժանումը (01.01.2003)*. Երևան: «Տիգրան Մեծ» հրատարակչություն. ISBN 9994100009.
4. ↑  "Հայաստանի հանրապետության բնակավայրերի բառարան" (PDF). Արխիվացված է the original (PDF) 2014 թ․ սեպտեմբերի 12-ին. Retrieved 2014 թ․ սեպտեմբերի 14. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
5. ↑  Զավեն Կորկոտյան, «Խորհրդային Հայաստանի բնակչությունը վերջին հարյուրամյակում (1831-1931)»
6. ↑  Բրեյդի Քիեսլինգ, Ռաֆֆի Քոճյան (2005). *Վերահայտնաբերել Հայաստանը ուղեցույց (անգլերեն՝ Rediscovering Armenia Guide)* (2-րդ ed.). Հայաստան: Մատիտ. p. 51. ISBN 9994101218.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Հայաստան Արագածոտնի մարզ |
| --- |
|  |
| Քաղաքներ | **Աշտարակ** • Ապարան • Թալին |  |
|  |
| Բազմաբնակավայր համայքներ | Ալագյազ • Ապարան • Արագածավան • Ծաղկահովիտ |
|  |
| Գյուղեր | Ագարակ • Ագարակավան • Ալագյազ • Ակունք • Աղձք • Անտառուտ • Աշնակ • Ավան • Ավշեն • Արայի • Արագած • Արագածավան • Արագածոտն • Արևուտ • Արտաշավան • Ափնագյուղ • Արտենի • Արուճ • Բազմաղբյուր • Բերքառատ • Բյուրական • Գառնահովիտ • Գեղադիր • Գեղաձոր • Գեղարոտ • Գետափ • Դաշտադեմ • Դավթաշեն • Դդմասար • Դիան • Դպրեվանք • Եղիպատրուշ • Եղնիկ • Երնջատափ • Զարինջա • Զովասար • Թաթուլ • Թթուջուր • Թլիկ • Իրինդ • Լեռնարոտ • Լեռնապար • Լուսագյուղ • Լուսակն • Լուսաղբյուր • Խնուսիկ • Ծաղկահովիտ • Ծաղկաշեն • Ծաղկասար • Ծիլքար • Կաթնաղբյուր • Կանչ • Կայք • Կարբի • Կարին • Կարմրաշեն • Կաքավաձոր • Կոշ • Հակո • Հացաշեն • Հարթավան • Հնաբերդ • Ձորագլուխ • Ձորագյուղ • Ղազարավան • Ճարճակիս • Մաստարա • Մելիքգյուղ • Մեծաձոր • Միջնատուն • Միրաք • Մուղնի • Ներքին Բազմաբերդ • Ներքին Սասնաշեն • Նիգավան • Նիգատուն • Նոր Ամանոս • Նորաշեն • Նոր Արթիկ • Նոր Եդեսիա • Շամիրամ • Շենավան • Շենկանի • Շղարշիկ • Շողակն • Ոսկեթաս • Ոսկեհատ • Ոսկեվազ • Չքնաղ • Պարտիզակ • Ջամշլու • Ջրամբար • Ռյա Թազա • Սադունց • Սանգյառ • Սաղմոսավան • Սասունիկ • Սարալանջ • Սիփան • Սորիկ • Սուսեր • Վարդենիս • Վարդենուտ • Վերին Բազմաբերդ • Վերին Սասունիկ • Վերին Սասնաշեն • Տեղեր • Ուշի • Ուջան • Վարդաբլուր • Ցամաքասար • Փարպի • Քուչակ • Օթևան • Օհանավան • Օշական • Օրգով |
|  |
| Պորտալ:Արագածոտն |

 |