**Բեյրութ** կամ **Պէյրութ** (արևմտահայերէն) (արաբերեն՝ بيروت), Լիբանանի մայրաքաղաքը ու ամենամեծ քաղաքը։ Գտնվում է Միջերկրական ծովի արևելյան ափին։ Բնակչությունը՝ ▲2 421 354 մարդ (2023)։

Պատմական տեղեկանք
-----------------

Բեյրութ, Բերութա կամ Բերիթ անունով հայտնի է մ․թ․ա․18-րդ դարից (այլ տվյալներով՝ մ․թ․ա․ 15-րդ դարից), որպես փյունիկյան քաղաք։ Մինչև մ․թ․ա․ III դ․ Բեյրութը ենթարկվել է եգիպտական, խեթական, ասորական և այլ տիրակալներին։ Հելլենա-հռոմեական շրջանում (մ․թ․ա․ 3-րդ դար- մ․թ․ 4-րդ դար) եղել է արհեստների և առևտրի խոշոր կենտրոն՝ ինքնավարության և սեփական դրամ կտրելու իրավունքով։ Մեր թվարկության 635 թվականին Բեյրութը մտցվել է արաբական խալիֆայության մեջ։ 12-րդ դարի սկզբից մինչև 13-րդ դարի (ոչ մեծ ընդհատումներով) ենթարկվել է խաչակիրներին, իսկ 14-15-րդ դարերում՝ եգիպտական մամլուքներին։ 1516 թվականին Բեյրութը նվաճել են թուրքերը, 17-18-րդ դարերում քաղաքը կառավարել են լիբանանյան էմիրները կամ թուրքական նահանգապետը։ 1887-ից Բեյրութը Օսմանյան կայսրության համանուն վիլայեթի կենտրոնն էր։ 1918 թվականի հոկտեմբերին Անտանտի զորքերը օկուպացրին Բեյրութը։ 1920-1926 թվականներին Բեյրութը ֆրանսիական ենթամանդատային «Մեծ Լիբանանի պետության», 1926-1943 թթ.-ին Լիբանանի Հանրապետության, իսկ 1943 թվականի նոյեմբերից անկախ Լիբանանի Հանրապետության մայրաքաղաքն է։ 20-րդ դարի 20-ական թվականներից Բեյրութն ազգային-ազատագրական և հեղափոխական շարժումների կենտրոն է (հայտնի են 1930-ական թվականների, 1943 թվականի, 1958 թվականի ժողովրդական հակաիմպերիալիստական ելույթները)։

### Ճարտարապետություն

Բեյրութում պահպանվել են փյունիկյան, հռոմեական և բյուզանդական կառույցների մնացորդներ, Զամի ալ-Օմարի մզկիթը (վերակառուցվել է քրիստոնեական եկեղեցուց, 1291 թ.-ին), «Պալատական մզկիթը» (XVI դ․ սկիզբ)։

Տրանսպորտ
---------

Խոշոր նավահանգիստ է, երկաթուղային և խճուղային ճանապարհների հանգույց, միջազգային օդանավակայան։ Արդյունաբերական, առևտրա-ֆինանսական և զբոսաշրջության կենտրոն է։ Զարգացած են թեթև, սննդի և մետաղամշակման արդյունաբերությունը։ Արտահանում է ցիտրուսներ, խնձոր, ձիթապտղի յուղ, մետաքսի հումք, բրդեղեն։

Ժամանակակից Բեյրութ
-------------------

Բեյրութը հիմնականում ժամանակակից քաղաք է, ուղիղ փողոցներով, գեղեցիկ առափնյակով, բազմահարկ տներով, հյուրանոցներով, բանկերով, վիլլաներով։ Կենտրոնում են 3 գլխավոր հրապարակները (ալ-Բուրջ, ան-Նեժմա և Ասսուր), որոնցից հարավ, հարավ-արևելք և արևելք բացվում են լայն փողոցներ՝ փոխարկվելով դեպի այլ քաղաքներ տանող խճուղիների։ Ճարտարապետության մեջ գերակշռում են ժամանակակից պարզ ծավալներն ու ձևերը, հարթ պատերին համադրված ապակու առատությունը, տափակ կտուրները՝ հաճախ օգտագործված սրճարանների, ռեստորանների համար։ 1950-1960-ական թվականներին կառույցներից են՝ բանկի շենքը (ճարտ․ Ա․ Սալամ), «Ազարիա» գրասենյակների շենքը (ճարտ․ Մ․ Էկոշար), «աս-Սայադ պրեսս» (ճարտ․ Բ․ Հ․ Մակդիսի), Արդարադատության պալատը (ճարտ․ Ֆ․ Թրադ), «Փյունիկիա» հյուրանոցը (ճարտ․ Է․ Սթոուն, Ռ․ Էլյաս), բազմաբնակարանանոց տներ (ճարտ․ Է․ Թաբեթ և ուրիշներ)։

### Հուշարձաններ և թանգարաններ

Հուշարձաններից են՝ թուրքական տիրապետության զոհերի հուշարձանը ալ-Բուրջ հրապարակում և Ռիադ աս-Սոլխի հուշարձանը Ասսուր հրապարակում։ Բեյրութը ունի Լիբանանի պետական, ամերիկյան, ֆրանսիական և արաբական համալսարաններ, Հնագիտական թանգարան, Լիբանանի արվեստի պատմության ազգային թանգարան, Մուրսոկ (ժամանակակից արվեստի) թանգարան։

Լիբանանի Ազգային գրադարանը, որ գործում էր 1921 թվականին փակվել է 1979 թվականին քաղաքացիական պատերազմի պատճառով, 2000 թվականից սկսել են միջոցառումներ այն վերաբացելու համար։

Հայերը Բեյրութում
-----------------

Տե՛ս նաև՝ Հայերը Լիբանանում
Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին Բեյրութ քաղաքում ապրել են շուրջ 1500 հայեր, որոնք մեծ մասամբ Ադանայից, Մարաշից, Եդեսիայից, Դիարբեքիրից, Ակնից, Կ.Պոլսից, Բաղդադից և այլ վայրերից գաղթածներ էին։
Հայոց Ցեղասպանության վերապրողների լայն զանգված հաստատվեց այստեղ և Բեյրութը դարձավ Սփյուռքի ամենակարևոր կենտրոնը։ Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմը քանդեց Բեյրութը։ Բնականաբար տուժեց նաև տեղի հայ գաղութը երբ մեծ թվով բեյրութահայեր փոխադրվեցին ԱՄՆ, Եվրոպա, Ավստրալիա և այլ երկիրներ։ 1939 թվականին (Ալեքսանդրետի սանջակից) բռնի տեղահանված և արտաքսված հայերը բնակվեցին Բեյրութում։

Բեյրութում բնակվում էր շուրջ 180 հազար հայ (1973), հիմնականում՝ արհեստավորներ (կոշկակարներ, դերձակներ, ոսկերիչներ և այլն), բանվորներ և մանր առևտրականներ, կան խոշոր առևտրականներ, ձեռնարկատեր արդյունաբերողներ, մեծ թվով մտավորականներ (գրողներ, նկարիչներ, երաժիշտներ, ուսուցիչներ, բժիշկներ, ճարտարապետներ և այլն)։ Բեյրութի առաջին հայկական եկեղեցին՝ Սբ․ Նշանը, սկսել է գործել 19-րդ դարի 2-րդ կեսին, իսկ առաջին հայկական դպրոցը՝ 1902 թվականին։ Այժմ (1973) Բեյրութում գործում են 50-ից ավելի վեցամյա, թերի միջնակարգ և միջնակարգ հայկական դպրոցներ (Սուրեն Խանամիրյան քոլեջ՝ նախկին Սբ․ Նշան վարժարան, Տայ Ավետարանական կեդրոնական բարձրագույն վարժարան, Սբ․ Գրիգոր Լուսավորիչ ճեմարան, Վիեննական Մխիթարյան երկրորդական վարժարան, Սահակյան լիսե, Ն․ Փալանջյան ճեմարան, ՀԲԸ Միության Դարուհի Հակոբյան վարժարան, ՀԲԸ Միության Հովակիմյան-Մանուկյան վարժարան, Նոր Բարձրագույն վարժարան ևն), բարձրագույնի մակարդակի մեկ ուսումնական հաստատություն՝ Հայկազյան քոլեջը, որտեղ հայերից բացի կրթություն են ստանում արաբ և այլազգի երիտասարդներ։ Հայագիտական ամբիոն ունի Հայկազյան համալսարանը։ Բեյրութում առաջին հայերեն թերթի հրապարակումից (1921) մինչև 1973 թվականը լույս է տեսել շուրջ 150 անուն պարբերական։ Այժմ հրատարակվում է ավելի քան 20 անուն պարբերական։ Քաղաքի շուրջ 20 հայկական տպարաններում տպագրվում են հայերեն պարբերականներ, դպրոցական դասագրքեր, գեղարվեստական, գիտական և այլ գրականություն։ Գործում են 100-ից ավելի հայկական մշակութային («Թեքեյան», «Նոր սերունդ», «Լիբանանահայ գրական շրջանակ», «Համազգային» ևն), երիտասարդական-մարզական («Հայ մարմնամարզական միություն», «Արարատ», «Հայ երիտասարդաց ընկերակցություն», «Հայ մարմնամարզական ընդհանուր միություն» և այլն), բարեգործական (ՀԲԸՄ Բեյրութի մասնաճյուղը հիմնվել է 1910 թ.-ին), հայրենակցական միություններ, քաղաքական, կրոնական, կրթական և այլ կազմակերպություններ, ինչպես նաև թատերախմբեր («Վահրամ Փափազյան», «Գասպար Իփեկյան», «Վարդան Աճեմյան», «Թատրոն-67» և այլն) ու երգչախմբեր («Գարուն», «Կոմիտաս»)։ Արմենպրեսը 1967 թվականից ուղղակի հեռատիպային կապ ունի Բեյրութի հետ։ Խորհրդային տարիների գործում է Երևան-Բեյրութ օդային գիծ։

Բեյրութում եղել են Սբ.Նշան եկեղեցին (1851 թ.-ից), նրան կից հոգետուն, փոխանորդարան, դպրոց և գերեզմանատուն։ Կաթոլիկ համայնքը Բեյրութում ունեցել Սբ. Եղիա եկեղեցին (1890 թ.-ից), Սբ. Հայտնության մատուռը և մի այլ գերեզմանատուն։

Պատկերասրահ
-----------

* Սբ. Եղիա եկեղեցին Սբ. Եղիա եկեղեցին
* Սբ. Եղիա եկեղեցին  (ներքին տեսք) Սբ. Եղիա եկեղեցին (ներքին տեսք)
* Սբ.Նշան եկեղեցին Սբ.Նշան եկեղեցին
* Սբ.Նշան  եկեղեցին  (ներքին տեսք) Սբ.Նշան եկեղեցին (ներքին տեսք)
* Սբ. Վարդան եկեղեցինՍբ. Վարդան եկեղեցին
* Սբ.Վարդան   եկեղեցին (ներքին տեսք)Սբ.Վարդան եկեղեցին (ներքին տեսք)
* Սբ. Մանկանց   եկեղեցինՍբ. Մանկանց եկեղեցին
* Արմենիա  փողոցԱրմենիա փողոց
* Արակս փողոցԱրակս փողոց
* Ուղղություն Նոր Սիս Ուղղություն Նոր Սիս

Հայտնի հայեր
------------

Քաղաքաշինության ասպարեզում Մուհանդիզը (Մանուկ Մանուկյան, 1841-1925) շուրջ 50 տարի գլխավորել է Դամասկոսի և Բեյրութի ճարտարագիտա-ճարտարապետական վարչություններ, Բեյրութում կառուցել ճանապարհներ և հասարակական օգտագործման շենքեր։

Կլիմա
-----

Կլիման մերձարևադարձային է, շոգ ու չոր ամառով։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը 14 °C է, օգոստոսինը՝ մոտ 28 °C, տարեկան տեղումները՝ մոտ 900 մմ։

| Բեյրութի միջազգային օդանավակայանի կլիմայական տվյալները |
| --- |
| Ամիս | հունվ | փետ | մարտ | ապր | մայ | հուն | հուլ | օգոս | սեպ | հոկ | նոյ | դեկ | Տարի  |
| Ռեկորդային բարձր °C (°F) | 27.9 (82.2) | 30.5 (86.9) | 36.6 (97.9) | 39.3 (102.7) | 39.0 (102.2) | 40.0 (104) | 40.4 (104.7) | 39.5 (103.1) | 37.5 (99.5) | 37.0 (98.6) | 33.1 (91.6) | 30.0 (86) | 40.4 (104.7) |
| Միջին բարձր °C (°F) | 17.4 (63.3) | 17.5 (63.5) | 19.6 (67.3) | 22.6 (72.7) | 25.4 (77.7) | 27.9 (82.2) | 30.0 (86) | 30.7 (87.3) | 29.8 (85.6) | 27.5 (81.5) | 23.2 (73.8) | 19.4 (66.9) | 24.25 (75.65) |
| Միջին օրական °C (°F) | 14.0 (57.2) | 14.0 (57.2) | 16.0 (60.8) | 18.7 (65.7) | 21.7 (71.1) | 24.9 (76.8) | 27.1 (80.8) | 27.8 (82) | 26.8 (80.2) | 24.1 (75.4) | 19.5 (67.1) | 15.8 (60.4) | 20.87 (69.56) |
| Միջին ցածր °C (°F) | 11.2 (52.2) | 11.0 (51.8) | 12.6 (54.7) | 15.2 (59.4) | 18.2 (64.8) | 21.6 (70.9) | 24.0 (75.2) | 24.8 (76.6) | 23.7 (74.7) | 21.0 (69.8) | 16.3 (61.3) | 12.9 (55.2) | 17.71 (63.88) |
| Ռեկորդային ցածր °C (°F) | 0.8 (33.4) | 3.0 (37.4) | 0.2 (32.4) | 7.6 (45.7) | 10.0 (50) | 15.0 (59) | 18.0 (64.4) | 19.0 (66.2) | 17.0 (62.6) | 11.1 (52) | 7.0 (44.6) | 4.6 (40.3) | 0.2 (32.4) |
| Տեղումներ մմ (դյույմ) | 190.9 (7.516) | 133.4 (5.252) | 110.8 (4.362) | 46.3 (1.823) | 15.0 (0.591) | 1.5 (0.059) | 0.3 (0.012) | 0.4 (0.016) | 2.3 (0.091) | 60.2 (2.37) | 100.6 (3.961) | 163.8 (6.449) | 825.5 (32.5) |
| Միջ. տեղումների օրեր (≥ 0.1 mm) | 15 | 12 | 9 | 5 | 2 | 0 | 0 | 0 | 1 | 4 | 8 | 12 | 68 |
|  % խոնավություն | 69 | 68 | 67 | 69 | 71 | 71 | 73 | 73 | 69 | 68 | 66 | 68 | 69 |
| Միջին ամսական արևային ժամ | 131 | 143 | 191 | 243 | 310 | 348 | 360 | 334 | 288 | 245 | 200 | 147 | 2940 |
| *Աղբյուր #1: Pogodaiklimat.ru* |
| *Աղբյուր #2: Danish Meteorological Institute (sun and relative humidity)* |

Քույր քաղաքներ
--------------

* Հունաստան Աթենք, Հունաստան
* Արգենտինա Բուենոս Այրես, Արգենտինա
* Բրազիլիա Վիկտորիա, Բրազիլիա
* ԱՄԷ Դուբայ, ԱՄԷ
* Հայաստան Երևան, Հայաստան
* Իրան Սպահան, Մադագասկար
* Եգիպտոս Կահիրե, Եգիպտոս
* Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ Լոս Անջելես, ԱՄՆ
* Կանադա Մոնրեալ, Կանադա
* Կիպրոսի Հանրապետություն Նիկոսիա, Կիպրոս
* Ֆրանսիա Փարիզ, Ֆրանսիա
* Ռուսաստան Մոսկվա, Ռուսաստան
* Բրազիլիա Ռիո դե Ժանեյրո, Բրազիլիա
* Բրազիլիա Սան Պաուլու, Բրազիլիա
* Թուրքիա Ստամբուլ, Թուրքիա

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Climate of Beirut» (Russian). Weather and Climate (Погода и климат). Վերցված է 2014 թ․ հոկտեմբերի 8-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
2. ↑  Cappelen, John; Jensen, Jens. «Libanon - Beyrouth» (PDF). *Climate Data for Selected Stations (1931-1960)* (Danish). Danish Meteorological Institute. էջ 167. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2013 թ․ ապրիլի 27-ին. Վերցված է 2013 թ․ մարտի 2-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիքաղվածքն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Բեյրութ» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Բեյրութ» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Արմենիապեդիա · Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Դասական հնությունների իրական բառարան · Լարուսի · Համառոտ հրեական · Հրեական Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · Սիտինի ռազմական · Ուղղափառ · Catholic (1997—…) · Treccani · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX454004 · BNF: 11960939m · GND: 4005348-9 · LCCN: n83068103 · LNB: 000294837 · NDL: 00629178 · NKC: ge291109 · NLG: 2076 · SUDOC: 027605396 · VIAF: 158677433 · WorldCat VIAF: 158677433 |

 |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Ասիայի երկրների մայրաքաղաքներ |
| --- |
|  |
| Կախյալ տարածքները և չճանաչված և մասամբ ճանաչված պետությունները *շեղատառ* են |
|  |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Կենտրոնական Ասիա | Հարավային Ասիա | Հարավարևելյան Ասիա | Արևմտյան Ասիա |
|  |
| 
* Թուրքմենստան **Աշխաբադ**, Թուրքմենստան
* Ղրղզստան **Բիշքեկ**, Ղրղզստան
* Տաջիկստան **Դուշանբե**, Տաջիկստան
* Ղազախստան **Նուր-Սուլթան**, Ղազախստան
* Ուզբեկստան **Տաշքենդ**, Ուզբեկստան

**Արևելյան Ասիա**
* Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն **Պեկին**, Չինաստան
* Հոնկոնգ **Հոնկոնգ** (Չինաստանի ՀՎՉ)
* Մակաո **Մակաո** (Չինաստանի ՀՎՉ)
* Հյուսիսային Կորեա **Փհենյան**, Հյուսիսային Կորեա
* Հարավային Կորեա **Սեուլ**, Հարավային Կորեա
* Թայվան **Թայպեյ**, Թայվան
* Ճապոնիա **Տոկիո**, Ճապոնիա
* Մոնղոլիա **Ուլան Բատոր**, Մոնղոլիա

**Հյուսիսային Ասիա**
* Ռուսաստան **Մոսկվա**, Ռուսաստան

 | 
* Միացյալ Թագավորություն **Արդարության ճամբար**, *Հնդկական օվկիանոսիբրիտանական տարածքներ* (Միացյալ Թագավորություն) **\***
* Բանգլադեշ **Դաքքա**, Բանգլադեշ
* Պակիստան **Իսլամաբադ**, Պակիստան
* Աֆղանստան **Քաբուլ**, Աֆղանստան
* Նեպալ **Կատմանդու**, Նեպալ
* Մալդիվներ **Մալե**, Մալդիվներ
* Հնդկաստան **Նյու Դելի**, Հնդկաստան
* Շրի Լանկա **ՇրիՋայավարդենեպուրա Կոտտե**, Շրի Լանկա
* Բութան **Թհիմփհու**, Բութան

 | 
* Բրունեյ **ԲանդարՍերի Բեգավան**, Բրունեյ
* Թաիլանդ **Բանգկոկ**, Թաիլանդ
* Արևելյան Թիմոր **Դիլի**, Արևելյան Թիմոր
* Ավստրալիա **Ֆլային Ֆիշ Քոուվ**, *Ծննդյան կղզի* (Ավստրալիա)
* Վիետնամ **Հանոյ**, Վիետնամ
* Ինդոնեզիա **Ջակարտա**, Ինդոնեզիա
* Մալայզիա **Կուալա Լումպուր**, Մալայզիա
* Ֆիլիպիններ **Մանիլա**, Ֆիլիպիններ
* Մյանմա **Նայպիդո**, Մյանմա
* Կամբոջա **Պնոմպեն**, Կամբոջա
* Սինգապուր **Սինգապուր**
* Լաոս **Վիենտյան**, Լաոս
* Ավստրալիա **Ուեսթ Այլնդ**, *Կոկոսյան կղզիներ* (Ավստրալիա)

 | 
* ԱՄԷ **Աբու Դաբի**, Արաբական Միացյալ Էմիրություններ
* Հորդանան **Ամման**, Հորդանան
* Թուրքիա **Անկարա**, Թուրքիա
* Իրաք **Բաղդադ**, Իրաք
* Ադրբեջան **Բաքու**, Ադրբեջան
* Լիբանան **Բեյրութ**, Լիբանան
* Եգիպտոս **Կահիրե**, Եգիպտոս
* Սիրիա **Դամասկոս**, Սիրիա
* Կատար **Դոհա**, Կատար
* Միացյալ Թագավորություն **Էպիսկոպիկանտոնմենտ**, *Ակրոտիրի և Դեկելիա* (Միացյալ Թագավորություն) **\***
* Իսրայել **Երուսաղեմ**, Իսրայել **\***
* Քուվեյթ **Ալ-Քուվեյթ**, Քուվեյթ
* Բահրեյն **Մանամա**, Բահրեյն

 | 
* Օման **Մասկատ**, Օման
* Կիպրոսի Հանրապետություն **Նիկոսիա**, Կիպրոս
* Հյուսիսային Կիպրոս **Հյուսիսային Նիկոսիա**, *Հյուսիսային Կիպրոս* **\***
* Պաղեստին **Ռամալլահ**, *Պաղեստին* (դե ֆակտո) **\***
* Սաուդյան Արաբիա **Ալ-Ռիադ**, Սաուդյան Արաբիա
* Եմեն **Սանաա**, Եմեն
* Արցախի Հանրապետություն **Ստեփանակերտ**, *Արցախի Հանրապետություն* **\***
* Աբխազիա **Սուխում**, *Աբխազիա* **\***
* Վրաստան **Թբիլիսի**, Վրաստան
* Իրան **Թեհրան**, Իրան
* Հարավային Օսիա **Ցխինվալ**, *Հարավային Օսիա* **\***
* Հայաստան **Երևան**, Հայաստան

 |

 |
|  |
| **\*** Վիճարկվում է։ Տե՛ս՝ Չագոս կղզեխմբի ինքնիշխանության վեճ, Կիպրոսի հիմնախնդիր, Երուսաղեմի կարգավիճակ, Արցախյան հակամարտություն, Վրաց-աբխազական հակամարտություն և Վրաց-օսական հակամարտություն |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 388)։*  |