Պալատական տիկնոջ պատկերը Մեննայի գերեզմանում (TT69), Լյուքսոր
**Հին Եգիպտոսում կին**ը բարձր դիրք էր զբաղեցնում՝ համեմատած այդ ժամանակաշրջանի այլ զարգացած քաղաքակրթությունների մեծամասնության հետ, ներառյալ Հին Հունաստանը և Հռոմեական կայսրությունը։

Իրավական հիմքեր
---------------

Եգիպտացի կանայք ունեին տղամարդկանց հետ հավասար ժառանգության, կտակի իրավաբանական իրավունքներ, պատերազմի ժամանակից ազատ տեղաշարժվում էին երկրում, կարող էին պայմանագրեր կազմել և ներկա լինել որպես վկա, դատի տալ, երեխաներին գրանցել իրենց անունով։ Պտղոմեոսյան դարաշրջանի Եգիպտոսում բնակվող հույն կանայք, որոնք կախված են կիրիոսի հովանավոր տղամարդուց (հին հունարեն՝ κύριος),նախանձում էին Եգիպտացիների ազատությանն ու անկախությանը։

Հազվադեպ, բայց կանայք բարձր դիրքերի էին հասնում վարչական կառավարությունում, իշխանական կառույցներում, դառնում դպիրներ։ Նման բացառիկությունը կապված է հասարակության կողմից կնոջ վրա դրված հիմնական պարտականությունների հետ՝ մայրություն, տնային տնտեսության կառավարում։

Հին Եգիպտոսում կինը կարևոր դեր էր խաղում ժառանգության համակարգում, քանի որ հողային սեփականությունն անցնում էր կանանց գծով։ Դա պայմանավորված էր նրանով, որ մայրության փաստն ավելի ակնհայտ է, քան հայրությունը։ Ամուսինը կարող էր օգտվել հողից, քանի դեռ կինը ողջ է, իսկ նրա մահից հետո ամեն ինչ ժառանգում է դուստրը։ Հետևաբար, գահի ցանկացած ժառանգորդի հետ ամուսնանալը փարավոնին իրավունք տվեց ղեկավարել երկիրը։ Կնոջ տարիքն այս դեպքում հաճախ նշանակություն չի ունեցել՝ պատահել է, որ կին է դարձել և տարեց պառավը, և նորածին երեխան։ Հաճախ մրցակիցներին հեռացնելու համար փարավոնը կին էր վերցնում գահի բոլոր ժառանգներին։ Օրինակ՝ Ռամզես II-ն ամուսնացավ Իսիտնոֆրետ թագուհու հետ, և հետագայում, գահը չկորցնելու համար, ամուսնացավ իր դստեր՝ Բենտ Անատի հետ։

Ընտանիք
-------

### Ամուսնություն

Ցանկացած ազատ քաղաքացի իրավունք ուներ ամուսնանալու։ Եգիպտոսում կինը ամուսնությունից հետո պահպանել է իր անունը՝ ավելացնելով  «Ինչ որ մեկի կինը» և ստացել «Տան տիրուհու» կարգավիճակ՝ մնալով անձամբ ազատ։ Շատ աղջիկներ երազում էին ավելի շուտ ամուսնանալ, քանի որ այդ ժամանակ նրանք ազատվում էին ծնողական խնամքից և կարող էին իրենց թույլ տալ ավելի մեծ ազատություն։

Պարտադիր չէր, որ երիտասարդը տեղափոխվեր ամուսնու տուն, հաճախ ամուսինը տեղափոխվում էր հարսնացուի ծնողական տուն։ Դա տեղի է ունեցել կամ հարմարության և շահի համար, կամ հարսնացուի ընտանիքում որդիների և եղբայրների բացակայության պատճառով։

Ամուսնությունը չի օծվել հոգևորականների կողմից, եգիպտացիները հարսանեկան տոնակատարություններ չեն կազմակերպել՝ սահմանափակվելով նվերների փոխանակմամբ։ Հաճախ, հատկապես ուշ ժամանակաշրջաններում, կնքվում էին ամուսնական պայմանագրեր։ Ամուսինն ասում էր «Ես քեզ կին եմ վերցնում» հաղորդության արտահայտությունը, իսկ հարսը պատասխանում էր «Դու ինձ կին ես վերցնում»։ Հարսնացուի հարազատները փեսային նվեր էին մատուցում և նրա կողմից հարսնացուի համար ստանում էին «անմեղության փրկագին», ինչը խոսում է ամուսնությունից առաջ կուսությունը պահպանելու կարևորության մասին (չնայած դա սկզբունքորեն կարևոր չէր համարվում)։ Կրկին ամուսնանալիս կինը ստացել «հարսնացուի նվեր»։ Հաճախ այդ նվերները միայն ձևականություն էին, քանի որ ընտանիքները միավորվում էին և վարում էին ընդհանուր տնտեսություն, բայց ամուսնալուծության ժամանակ այդ առաջարկները կարող էին վերադարձվել դատարանի որոշմամբ։

Հին Եգիպտոսում ամուրիների և միայնակ կանանց կամ այրիների համար խիստ արգելքներ չկային՝ նրանք կարող էին ընտանիք չունենալ, եթե չցանկանային։ Բայց ցանկալի էր միայնակ չմնալ, շարունակել ընտանիքը, ապահովել իրենց ծերությունը։ Ընտանիք ունենալը հաճախ պարզապես տնտեսապես ձեռնտու էր, ինչպես նաև օգնում էր կարիերայի առաջխաղացման գործում։

### Դավաճանություն

Վեստկարի Պապիրուսը խոսում է մի կնոջ մասին, որը կենդանի այրվել է ամուսնուն դավաճանելու համար։ Գաստոն Մասպերոյի «Contes populaires» (ժողովրդական հեքիաթներ) ժողովածուում ներկայացվում է Ֆերմեր Բիտուի մասին հնագույն լեգենդը, որին գայթակղել է նրա եղբոր կինը՝ Անոպան։ Նենգ կինը խաբում է ամուսնուն՝ հաշվեհարդար Բիտուի հետ։ Միայն եղբոր սպանությունից հետո Անոպուն բացահայտում է անհավատարիմ կնոջ խաբեությունը և նրան գցում շներին՝ ուտելու։

### Ամուսնալուծություն

Այս կամ այն պատճառով ամուսնալուծություն պահանջել կարող էին և տղամարդը և կինը։ Ամուսնալուծության նախաձեռնողը ստիպված է եղել իր ունեցվածքի կեսը տալ ամուսնուն, նա նաև ստիպված է եղել նախկին ամուսնուն պահել մինչև հաջորդ ամուսնությունը։ Երեխաները մնում էին մոր հետ։ Որոշումն ընդունվել է առանց որևէ վարչական կամ կրոնական կառույցի միջամտության։ Ամուսնալուծության հիմքերից մեկը կարող էր լինել ընտանիքում երեխաների բացակայությունը։

### Երեխաներ

Հղի կանայք աղոթքներ են հղել գորտ-աստվածուհի Հեքաթին, կրել ամուլետներ՝ լոտոսի վրա նստած գորտի պատկերով։ Ծննդկանին խունկ էին քսում, փորին դնում կնոջ արձանիկը, դնում գորգի վրա, որի անկյուններում չորս աղյուս էին դնում, որոնք անձնավորում էին Նուտ, Տեֆնուտ, Իսիս և Նեփթիս աստվածուհիներին։ Ծննդաբերությունից հետո կնոջ արգանդը գտնվում էր Թանենետ աստվածուհու պաշտպանության տակ։ Ապագա երեխայի սեռը որոշելու համար գոյություն ուներ պրակտիկա, որը հետագայում տարածվեց Հունաստանում, Բյուզանդիայում և Եվրոպայում։ Գարու և ցորենի պարկերը դրվել են հղի կնոջ մեզի մեջ՝ բողբոջած գարին տղա էր խոստանում, ցորենը՝ աղջիկ։

Բժշկական պապիրուսները տալիս են հակաբեղմնավորման դեղատոմսեր, որոնք արգելված չեն։ Բաղադրիչներն այսօր դժվար է որոշել, բայց ոմանք պարզ են՝ նեխուրից և գարեջուրից պատրաստված ըմպելիք, ֆերմենտացված խեժ, կոկորդիլոսի ակացիիպոմետ։

Մասնագիտություններ
------------------

Կանայք, ովքեր հաց են թխում և գարեջուր պատրաստում: XII  դինաստիա, մ․ թ․ ա․ 2050-1800 թթ. Բեռլինի եգիպտական թանգարան
Եգիպտացիների մեծ մասը հասարակ մարդիկ էին։ Նրանք զբաղվում էին տնային տնտեսությամբ, մինչ ամուսինն ու որդիները մշակում էին դաշտերը, կինը կարող էր փոխարինել ամուսնուն կամ որդուն խանութում, ղեկավարել դաշտային աշխատանքները։ Հաճախ կանայք պատկերված էին գարեջուր, հաց պատրաստելու, կտավ հյուսելու, զամբյուղներ հյուսելու համար։ Սովորաբար «Տան տիրուհին» հրամայում էր ծառաներին, սովորեցնում երեխաներին։ Ազնվական կանայք, ովքեր վարձում էին սպասավորներ և դայակներ, օծանելիք էին պատրաստում, տաճարներում ծառայում էին աստվածներին և աստվածուհիներին՝ սովորելով երգեր, երաժշտություն և պարեր։ Իսիս աստվածուհու պաշտամունքի սպասավորները կարող էին լինել ինչպես կանայք, այնպես էլ տղամարդիկ, իսկ Ամոն աստծո քահանաները բացառապես տղամարդիկ էին։ Կնոջ համար ամենաբարձր կոչումը (ի սկզբանե թագավորական ընտանիքից, հետագայում՝ ցանկացած ազնվական) «Ամոն աստծո կինը» կոչումն էր, որը նրանց թույլ տվեց կրոնական ծեսեր կատարել գլխավոր քահանայի հետ Աստծո արձանի մոտ։ Նոր թագավորությունում Հաթշեպսուտ թագուհին համարվում էր ամենահզոր «Ամոնի կինը»։

Ցանկացած դասի կանայք կարող էին աշխատել որպես ողբասացներ։ Օսիրիսի գլխավոր փառատոնում երկու ամենաակնառու կանայք ընտրվեցին «Իսիսի և Նեփթիսի ողբը» կատարելու համար։ Դեյր էլ Մեդինայի տեքստերում ասվում է «իմաստուն կանանց» (հիմնականում Հաթոր քրմուհիների) մասին, ովքեր մեկնաբանում էին երազները, կանխատեսում ապագան։

Քահանա դառնալու համար պետք էր դպիր սովորելու երկար ճանապարհ անցնել։ Եթե կինը դպիրի կրթություն էր ստանում, նա կարող էր հավակնել քահանայի, ուսուցչի կամ բժշկի պաշտոնին։ Կին բժիշկները հարգվում էին Հին Եգիպտոսում, իսկ Ալեքսանդրիայի բժշկական դպրոցը ցանկացողներին սովորեցնում էր նաև այլ երկրներից։ Հույն Ագնոդիկան IV դարում մ. թ. ա. Եգիպտոս գնաց բժշկություն սովորելու, քանի որ նրան որպես կին մերժեցին Աթենքում սովորել։ Հայտնի եգիպտացի բժիշկներն էին «գլխավոր բժիշկ» Մերիտ Պտախը (մ.թ. ա. XXVII դար) և մանկաբարձուհի Պեսեշեթը (IV դինաստիա)։ Հայտնի է Նոր Թագավորության ժամանակների Նենոֆերը, ով ղեկավարել է իր բիզնեսը։ Որպես չատիի վիզիր Նեբեթը ծառայել է VI դինաստիայի օրոք։

Նստած Հաթշեպսուտի արձանը: Մետրոպոլիտեն թանգարան, Նյու Յորք
### Կանայք իշխանության մեջ

Եգիպտական քաղաքակրթության 3000-ամյա պատմության ընթացքում կանայք մի քանի անգամ դարձել են պետության ղեկավար՝ կամ որպես ռեգենտ, կամ միանձնյա կառավարիչ՝ այլ ժառանգների բացակայության կամ սեփական հավակնությունների պատճառով։ Պատմական գիտությանը հայտնի են մի քանի այդպիսի կին փարավոններ։

#### Դինաստիկ ժամանակաշրջան

* Նեյթհոտեպ (I դինաստիա) իր անունը գրել է զարդանախշային վինետի մեջ սերեխ, որը թույլատրվում էր միայն փարավոններին։ Միանձնյա կառավարման հարցը մնում է բաց։
* Մերնեյթը (I դինաստիա) նույնպես իր անունը գրել է դեկորատիվ վինետում։ Ռեգենտացվել է մանկահասակ որդու՝ Դենի օրոք։

#### Հին թագավորություն

* Հենտկաուս I-ը (IV դինաստիա) իր բրգանման գերեզմանի վրա ներկայացված է իշխանության ատրիբուտներով և «Եգիպտոսի փարավոն» տիտղոսով։
* Հենտկաուս II (V դինաստիա) ուներ նմանատիպ կոչում։
* Նիտոկրիսը (ՎԻ դինաստիա) համարվում է Հին թագավորության վերջին տիրակալը։ Վերջնականապես լուծված չէ նրա վերելքի և իգական սեռին պատկանելու հարցը։

#### Միջին թագավորություն

* Նեֆրուսեբեկը (XII դինաստիա) միջին թագավորության վերջին տիրակալն է, որից հետո սկսվեց ապստամբ երկրորդ անցումային շրջանը։ Նրա հիշատակը չի ոչնչացվել, այդ իսկ պատճառով թագուհին համարվում է առաջին լեգիտիմ կին փարավոնը։

Կլեոպատրա VII, արձան մոտ մ. թ. ա. 51-30 թվականներ
#### Նոր թագավորություն

* Հաթշեպսուտը (XVIII դինաստիա) իշխանությունը չփոխանցեց իրավունքների և տարիքի մեջ մտած Թութմոս III խորթ որդուն, պահանջեց դիմել իրեն «Փարավոն»։
* Նեֆերնեֆրուատոն (XVIII դինաստիա)-որոշակի կին տիրակալի գահի անունը, որը ղեկավարում էր Ախենաթեն Փարավոնի մահից մոտ երկու տարի անց։
* Անխեսենամոնը (XVIII դինաստիա) մնացել է թագավորական ընտանիքի միակ ներկայացուցիչը Թութանհամոնի ամուսնու մահից հետո և, հնարավոր է, կարճ ժամանակով իշխել է, ըստ Դահամունցին ուղղված նամակների։
* Թաուսերտ (19 -րդ դինաստիա)՝1 9-րդ դինաստիայի վերջին տիրակալը իշխանության եկավ որպես ռեգենտ որդի Սապտախի օրոք և նրա մահից հետո վերադարձավ գահ։ Հաջորդ փարավոն Սեթնախտը ոչնչացրեց Թաուսերտի հիշատակը, յուրացրեց նրա գերեզմանը (KV14) թագավորների հովտում։

#### Հելլենիստական շրջան

* Բերենիկա III-ը (Պտղոմեոս) իշխանության մեջ մտավ մ.թ. ա. 81 թվականին և 6 ամիս հաջող կառավարումից հետո սպանվեց ամուսնու՝ Պտղոմեոս XI-ի կողմից։ Զայրացած ժողովուրդը հաշվեհարդար տեսավ փարավոնի հետ։
* Բերենիկե IV-ը (Պտղոմեոս) յուրացրեց իր հոր իշխանությունը մ․ թ. ա. 58 թվականին։ Առաջին ամուսնուն հրամայեց խեղդել, երկրորդով կառավարեց 6 ամիս, մինչև աքսորից վերադարձած Պտղոմեոս XII-ը սպանեց նրան։
* Կլեոպատրա VII-ը (Պտղոմեոսներ) իր եղբոր՝ Պտղոմեոս XIII-ի հետ պայքարում էր իշխանության համար՝ հենվելով Հռոմի (հատկապես Հուլիոս Կեսարի) աջակցության վրա։ Ճակատամարտում եղբոր մահից հետո Կլեոպատրան ամուսնացավ երկրորդ Պտղոմեոս XIV-ի հետ, և կանոնները գործնականում միանձնյա էին։ Կեսարի սպանությունից հետո նա դաշնակից գտավ ի դեմս Մարկոս Անտոնիոսի, բայց պարտվեց Օկտավիանոսին և ինքնասպան եղավ։ Այն համարվում է Եգիպտոսի վերջին տիրակալը, չնայած պտղոմեոսները ծագումով եգիպտացիներ չէին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Bob Brier, Hoyt Hobbs* Daily Life of the Ancient Egyptians. — Westport: Greenwood Press, 2008. — (Daily life through history). — ISBN 978-0-313-35306-2
2. 1 2  *Barbara Watterson* The Egyptians. — Wiley-Blackwell, 1997.
3. 1 2  *Маргарет Мюррей* Величие Древнего египта. — Москва: ЗАО Центрполиграф, 2009. — С. 107—112. — 319 с. — ISBN 978-5-9524-44829
4. 1 2  *Christiane Desroches Noblecourt* Женщина во времена фараонов = La femme au temps des pharaons. — Stock, 1988. — 344 с. — (Le Livre de Poche). — ISBN 2253046418
5. 1 2 3  *Joshua J. Mark* Women in Ancient Egypt (англ.) // *Ancient History Encyclopedia* : Статья. — 2016. Архивировано из первоисточника 29 Օգոստոսի 2017.
6. 1 2  *Кристиан Жак* Рамсес. Храм миллионов лет = Les Egyptiennes / пер. с фр. Е. Коваленко. — М.: Феникс, 2001. — 448 с. — (След в истории). — ISBN 5-222-00085-0
7. ↑  *Hunt, Norman Bancroft* Living in Ancient Egypt. — New York: Thalamus Publishing, 2009. — ISBN 978-0-8160-6338-3
8. ↑  *David, R* Religion and Magic in Ancient Egypt. — Penguin Books, 2003.