**Բոյան Ստուպիցա** (սլովեն.՝ Bojan Stupica, ), հարավսլավասլովենացի ռեժիսոր, թատրոնի դերասան և բեմանկարիչ, ճարտարապետ, թատրոնի մանկավարժ, թատերական գործիչ: Հարավսլավիայի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Հանրապետության Պետական ​​մրցանակի դափնեկիր (1949):

Կենսագրություն
--------------

Ստուպիցան սովորել է Լյուբլյանայի համալսարանի ճարտարապետության բաժնում։ Ուսանողական տարիներին սիրողական թատերական խմբերի գործունեությանը մասնակցել է որպես դերասան, ռեժիսոր և նկարիչ: Թատերական գործունեությամբ ճամփորդել է Եվրոպայում. շրջել է Իտալիայում, Ավստրիայում, Գերմանիայում և Շվեյցարիայում, որտեղ ծանոթացել է այնտեղի թատրոնների աշխատանքին։

Առաջին կնոջ՝ դերասանուհի Սավա Սևերովայի հետ հիմնել է «Օբրազնիկով» թատերական կամերային ընկերությունը։ Առաջին ներկայացումը Տոլստոյի «Վոինա ի միր»-ն էր, որտեղ Բոյանը կատարել է տեքստի թարգմանությունը, բեմադրությունը, զգեստները, ինչպես նաև մասնակցել է որպես դերասան։

1935 թվականից Բոյան Ստուպիցան Լյուբլյանայի Սլովենիայի ազգային դրամատիկական թատրոնի («Դրամա» թատրոն) ռեժիսորն է եղել։ 1934-1940 թվականներին Մարիբորի, Լյուբլյանայի և Բելգրադի բեմերում 28 ներկայացում է բեմադրել, որոնցից մեկը` Բուլգակովի «Мольер» ներկայացումն, արգելվել է մայրաքաղաքում ցուցադրել: 

1947-1955 թվականներին և 1957-1963 թվականներին եղել է նաև այս թատրոնի գեղարվեստական ղեկավարը և միաժամանակ բեմադրել բազմաթիվ պիեսներ, որոնցից մի քանիսը հասել են միջազգային մեծ հաջողությունների։ 1955-1957 թվականներին Ստուպիցան Զագրեբում Խորվաթիայի ազգային թատրոնի տնօրենն էր, 1964 թվականից` Բելգրադի ազգային թատրոնի ռեժիսոր: Երկուսու կես տարվա ընթացքում վերակառուցել է Խորվաթիայի ազգային թատրոնը ինչպես գեղարվեստական, այնպես էլ խաղացանկային առումով:

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում Բոյան Ստուպիցան հայտնվել է իտալական Գոնարսի ճամբարում, որտեղ իտալացիները նրան բանտարկել են 1942 թվականին, ռեպրեսիաների ենթարկել և մեկ տարով փակել Ուդինե, ֆաշիստական համակենտրոնացման ճամբարում:

### Պատերազմից հետո

1945 թվականին Իտալիայի կապիտուլյացիայից հետո նա ճամբարից վերադարձել է ծանր հիվանդ, հենակներով և նշանակվել է Լյուբլյանայի Ազգային «Դրամա» թատրոնի ռեժիսորի օգնականը, իսկ ավելի ուշ՝ նաև այս հաստատության տնօրենը։ Երկու տարուց էլ քիչ ժամանակում, անկախ առողջական վիճակից, տասնյակ պրեմիերաներ է իրականացրել իր սցենարներով:

1946 թվականին նա ուսումնական ճամփորդության է մեկնել Մոսկվա և Լենինգրադ, որտեղ ավելի մոտիկից ծանոթացել է խորհրդային թատրոնին։ Արդյունքում մտահղացել է Կենտրոնական հարավսլավական թատրոնի հիմնադրման միտքը ռուսական Մոսկվայի գեղարվեստական ակադեմիական թատրոնի օրինակով: 1946 թվականի նոյեմբերի 11-ին Բելգրադի արվեստի և մշակույթի կոմիտեին է հանձնել Հարավսլավիայի Կենտրոնական, հետագայում՝ *Հարավսլավիայի դրամատիկական թատրոնի* ստեղծման նախագիծը։ 

Որպես դերասանական արվեստի և ռեժիսուրայի պրոֆեսոր, դասախոսել է նաև *Կատարողական արվեստի ակադեմիայում.* Լյուբլյանայում 1945-1947 թվականներին, Բելգրադում 1948-1949 թվականներին, Զագրեբում 1955-1957 թվականներին: Որպես պրոֆեսոր՝ 1948-1949 թվականներին դասավանդել է նաև *Թատերական ակադեմիայի* ռեժիսուրա և դերասանական վարպետություն, իսկ 1955-1957 թվականներին եղել է նույն առարկաների պրոֆեսոր Զագրեբի *Թատերական արվեստի ակադեմիայում* ։

Բելգրադում *Atelier 212* թատրոնի նախագծի հեղինակն է:

Գործունեություն
---------------

Այդպիսով, 1948 թվականին Բելգրադում հիմնադրվել է Հարավսլավիայի դրամատիկական թատրոնը, որի հիմնադիրներից մեկն է ինքը` Բոյան Ստուպիցան: Այն անկասկած, Բոյանի թատերական ամենամեծ գերազանց գաղափարն է համարվում։ Նրա նախկին օգնական, ընկեր և իրավահաջորդ, ռեժիսոր Լյուբոմիր Մուչի Դրասկիչը Հարավսլավիայի փլուզումից հետո ասել է.

Նրան հաջողվել էր իրականացնել գրեթե երազանք՝ հավաքել նոր Հարավսլավիայի լավագույն դերասաններին և վեր հանել գեղարվեստական ​​չափանիշներ: Այս գաղափարը մի փոքր ավելի քիչ կյանք ունեցավ, քան այս երկիրը, որը փլուզվեց տասը տարի առաջ։

Զագրեբից, Սպլիտից, Լյուբլյանայից, Նովի Սադից և Սարաևոյից ժամանած դերասանների ներկայացուցչական թիմ հավաքելով Բոյան Ստուպիցան ստեղծել է բարձր գրական և բեմական մակարդակի նոր թատրոն. այդ շարքերում էին` Բրանկո Պլեշա, Միրա Ստուպիցա և այլ հայտնի անուններ: Թատրոնի բացումը տեղի է ունեցել Իվան Ցանկարի «Բետայնովայի արքան» բեմադրության պրեմիերայով, ռեժիսոր Բոյան։

Միաժամանակ նա բեմադրել է ևս երկու պիես՝ Չեխովի «Քեռի Վանյան» և Գոլդոնիի «Ձկնորսների վեճերը»։ Նրա նորարարական պիեսները մեծ հնչեղություն են ստացել սոցիալիստական ​​ռեալիստիզմի ​​դիկտատուրայի պայմաններում, և նրա հաջողությունը չներվեց։

1952 թվականին Բոյանը հեռացվել է աշխատանքից՝ գործնականում դուրս մղվելով իր թատրոնից։ Այդ ժամանակ է, որ նա գնացել է Լյուբլյանա և նկարահանել «Jara gospoda» (1953) ֆիլմը։ 1954 թվականին Բոյանի բեմադրած «Քեռի Մարոժեն» (Dundo Maroje, Դունդո Մարոժե, ըստ Մարին Դրժիչի պիեսի) հրավիրվել է Ազգերի փառատոնին Փարիզի «Սառա Բեռնար» թատրոնում։ Ներկայացումը մեծ հաջողություն է ունեցել և ուղեկցվել ֆրանսիացի քննադատների դրական տպավորություններով։ Այնուհետև այն բազմաթիվ հյուրախաղերով շրջագայել է եվրոպական թատրոններում: Վերածննդի այդ կատակերգության մեջ խաղացել են Կառլո Բուլիչը (Դունդո Մարոե), Վիկտոր Ստարչիչը (Սադի), Յոզո Լաուրենչիչը (Պոմետ), Միրա Ստուպիցան (Պետրունջելա), Սոնյա Հլեբշը (Լաուրա)։

1955 թվականին Բոյանը Խորվաթիայի ազգային թատրոնի հրավերով տեղափոխվել է Զագրեբ և այնտեղ անցկացրել երեք սեզոն՝ հաջողությամբ բեմադրելով («Սուրբ Հովհաննես», «Գլորիա», «Ձկնորսների վեճերը», «Լավատեսական ողբերգություն», «Կոլումբիա», « Կովկասյան կավիճի շրջան»... ) Երկու սեզոն եղել է Զագրեբի ակադեմիայի պրոֆեսոր, իսկ 1956 թվականին նկարահանել է իր երկրորդ գեղարվեստական ​​ֆիլմը՝ «Ցանցում»։ 1957 թվականին հրավիրվել է Բելգրադ՝ որպես հյուր հանդես գալու «Կովկասյան կավիճի շրջան» ներկայացմամբ։ Նա կրկին հրավիրվել է Հաարավսլավիայի դրամատիկական թատրոն, որտեղ մնացել է ընդամենը մեկ թատերաշրջան՝ բեմադրելով «Մուրացկանի օպերան» և «Տիրոջ նախարարը», իսկ հետո տեղափոխվել է Համազգային թատրոն։ Միևնույն ժամանակ նա շարունակել է իր համագործակցությունը Խորվաթիայի ազգային թատրոնի հետ՝ յոթ սեզոններում բեմադրելով ընդհանուր առմամբ տասներկու ներկայացում։

1959 թվականից Բոյանն անխոնջ աշխատել է՝ ղեկավարել է Ազգային թատրոնը, Բելգրադի «Բոշկո Բուհա» թատրոնը և նորաստեղծ «Ատելիե 212» ստուդիան։ Այն ժամանակ ստուդիան դեռ փոքր ոչ պիտանի տարածքում էր, և Բոյանը որոշել է պայքարել նոր, ավելի լավ տարածքի և ապագա թատրոնի կայուն կորիզ ձևավորելու համար։ Նա համախմբել է Տաշկո Նաչիչին, Ռուժիցա Սոկիչին, Բորա Տոդորովիչին, Բրանկո Պետրիչին, Պետր Բանիչևիչին և այլ դերասանների և, բազմաթիվ դժվարություններ հաղթահարելով, նախագծել և սկսել է թատրոնի նոր շենքի շինարարությունը՝ Atelje 212: Նա առաջին ղեկավարներից մեկն է եղել նորաստեղծ թատրոնի:

1964 թվականին դարձել է ազատ արվեստագետ, իսկ 1968 թվականինին կրկին դարձել է Հարավսլավիայի դրամտիկականի մենեջերը։ Նույն թվականին նա այդ թատրոն է բերել մի խումբ դերասանների, որոնց մինչ օրս անվանում են «Բոյանի երեխեք» (Bojanove bebe)՝ Գոյկո Շանտիչ, Տանասիե Ուզունովիչ, Միլան Գուտովիչ, Յոսիֆ Տատիչ, Սլոբոդան Ջուրիչ, Իվան Բեկյարև, Ջուրջիա Ցվետիչ, Սվետլանա Բոյկովիչ, Միրյանա Վուկոյչիչ, Բրանկո Ցվեյիչ (որին Բոյանը մականուն է տվել` Bane bumbar` «Բեյն իշամեղու»)։ Մի շարք դժվարություններ հաղթահարելով, որոնք հետևել են նրան ողջ կյանքի ընթացքում, նա կրկին ղեկավարել և կառուցել է իր երրորդ թատրոնը, որը 1970 թվականին նրա մահից հետո կրելու էր նրա անունը՝ «Բոյան Ստուպիցա» թատրոնը։

### Ֆիլմեր

Պատերազմից հետո Ստուպիցան նվիրվել է նաև կինոյին և դարձել կինոռեժիսոր և դերասան։ Նրա առաջին գեղարվեստական ֆիլմը «Տիրոջ փոսը» (*Jara gospoda)* հարավսլավասլովենական պատմական դրամա ֆիլմն է, որը նա նկարահանել է 1953 թվականին։ Ֆիլմը ներկայացվել է Վենետիկի կինոփառատոնի «Ոսկե առյուծ» անվանակարգում:

1956 թվականին նկարահանել է իր երկրորդ գեղարվեստական ​​ֆիլմը՝ «Ցանցում»։ 

Ստուպիցան որպես դերասան նկարահանվել է 8 ֆիլմերում և 3 ֆիլմի ռեժիսոր է եղել

Անձնական կյանք
--------------

1948 թվականին Բոյան Ստուպիցան ամուսնացել է 25-ամյա Միրա Ստուպիցայի հետ` դառնալով նրա երկրորդ ամուսինը մինչև իր մահը` 1970 թվականի մայիսի 22-ը: 

Նրան թաղել են Բելգրադի Նոր գերեզմանատանը։

Գնահատանք
---------

Ստուպիցան խոստովանել է, որ իր մտահղացումներից 30%-ի քարշակ-լոկոմոտիվը հենց ինքն է եղել: 

Նա իր ժամանակից առաջ էր, անչափ կիրթ, տաղանդավոր ու աշխատասեր, նա կառուցեց երեք թատրոն, մեծացրեց բազմաթիվ տաղանդավոր դերասանների, ստեղծեց բազմաթիվ անթոլոգիական պիեսներ։ Ստեղծել է մեծ, ճոխ անսամբլային ներկայացումներ՝ քիչ ռեսուրսներով ու մեծ գիտելիքներով, խանդավառությամբ ու գիշեր-ցերեկ աշխատանքով, ներկայացումներ, որոնք այսօր հազվադեպ են լինում։ Նա իր տաղանդի ուժի և գեղեցկության մեծ մասը ամփոփեց Հարավսլավիայի դրամատիկական թատրոնում:

Եվ աշխատելով Հարավսլավիայի բոլոր քաղաքներում՝ Վիեննայի Բուրգ թատրոնում, Մոսկվայի Տագանկայի թատրոնում... իր կյանքի վաթսուն տարիների ընթացքում Բոյանը հասցրել է բեմադրել 116 պիես հայրենական և 14 արտասահմանյան թատրոններում, երկու գեղարվեստական ​​ֆիլմ, ստեղծել 140 դեկոր, կառուցել և հիմնել երեք թատրոն, խաղացել հինգ կինոյի և 37 թատրոնի դեր, թարգմանել մեծ թվով գործեր համաշխարհային դրամատիկական գրականությունից։ Տաղանդավոր և սխալների հակված արվեստագետը, ում մեծարում էին, վիճում, բամբասում, հիանում, գունեղ նկարագրել է իր կյանքի «շրջանակը»: 

«Լյուբլյանայում ինձ ասում են, որ ես օրենքից դուրս եմ, որ մշտական ​​բնակությանս վայրը Բելգրադի Վրաչարի մունիցիպալիտետում է, Զագրեբում տրանզիտ վիզա ունեմ, Բելգրադում, որտեղ թողել եմ կյանքիս լավագույն տարիները, ասում են, որ ես ներգաղթյալ եմ և պետք է գնամ իմ հայրենի քաղաքապետարան...»:

«Այդ մարդը համարձակ էր։ Այդ մարդը անխոնջ էր։ Այդ մարդը չափազանց օժտված էր և հակված սխալների։ Այդ մարդն անպարտելի էր։ Մենք հիանում էինք նրանով, նա աշխատում էր։ Մենք բամբասում էինք նրան, նա աշխատում էր: Նա մեզանից ավելին գիտեր, որ թատրոնը նման է տևողության, որ պետք է ջանալ ու երբեք չդադարել շնչել: Իսկ նրա շնչառությունը բեմի ռիթմն ու ձայնն ուներ ու էր։ Եվ ինչպես ի ծնե շնչել գիտենք, այնպես էլ նա ճանաչեց ու գրկեց թատրոնն իր շնչառության տևողությամբ։ Չմոռանանք՝ նա առաջին հերթին բանաստեղծ էր։ Բանաստեղծի մտքեր ու սիրտ ուներ։ Նրա բանաստեղծությունները նրա միզանսցենն էին, իսկ պիեսները՝ քառատողեր ու բանաստեղծություններ` ոգեշնչված մարդկային ձայներով ու շարժումներով։ Նա մեծ էրուդիտ էր, կյանքի ու կենցաղի էրուդիտ։ Այն ամենը, ինչ պատկանում էր մարդու մտքին ու ձեռքին, մարդկային ցավին ու ուրախությանը, նրա արվեստն էր։ Ահա թե ինչու նրա պիեսները ապրեցին տարիներ շարունակ ու ամեն աշուն մեզ սպասեցին՝ երգելով մեզ երկարակեցության ու երիտասարդության հրաշքի մասին... Նրա մասին հիշատակը այրում ու լուսավորում է մեզ։ Մենք ապրում ենք, մենք գործում ենք։ Ինքը տնօրենն է»։ Բանաստեղծ Վելիմիր Լուկիչի հրաժեշտի խոսքը:

Բոյան Ստուպիցայի անվան մրցանակ
------------------------------

«Բոյան Ստուպիցա» մրցանակը շնորհվում է 1970 թվականից՝ ոչ վաղ անցյալում ցուցադրված թատերական ներկայացման լավագույն բեմադրության համար։ Այն շնորհվում է Սերբիայի դրամատիկական արտիստների միության կողմից։

«Բոյան Ստուպիցա» մրցանակը հիմնադրվել է 1970 թվականին՝ որպես ռեժիսուրայի ամենախոշոր, այնուհետև հարավսլավական մրցանակ՝ մեծանուն ռեժիսոր Բոյան Ստուպիցայի ներկայությունը մշտապես պահպանելու ցանկությամբ, ընդգծելու նրա ներդրումը թատերական արվեստի զարգացման գործում և թատերական ռեժիսուրայի բնագավառում նոր որոնումներ և ինքնատիպ լուծումներ խրախուսելու համար:

Մրցանակը բաղկացած է Բոյան Ստուպիցայի պատկերով բրոնզե հուշատախտակից (հեղինակ` Ստևան Բոդնարով), եզակի դիպլոմից (նկարիչ Գերոսլավ Զարիչ) և դրամական պարգևից։

Պարգևներ
--------

* 1949 թվականին Հարավսլավիայի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Հանրապետության Պետական ​​մրցանակի դափնեկիր
* 1968 թվականին «Ֆրանցե Պրեշերենի անվան մրցանակ» որպես ականավոր արվեստի գործիչ:

1. 1 2 3 4 5 6 7  Secanja (2012-07-07). «Bojan Stupica biografija». *Samo lepa sećanja* (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2024-04-17-ին.
2. 1 2 3  «NIN / Lokomotiva bez vagona». *www.nin.rs*. Վերցված է 2024-04-17-ին.
3. ↑  Degordian (); Petrovic, Jovana. «Teatar „Bojan Stupica"». *jdp*. Վերցված է 2024-04-17-ին.
4. ↑  Stupica, Bojan (1953-03-03), *Jara gospoda* (Drama), Vladimir Skrbinsek, Elvira Kralj, Ljudevit Pristavec, Triglav Film, Վերցված է 2024-04-17-ին
5. ↑  «Kako je Mira Stupica govorila o bratu Bori: Njega smo najviše začikavali». *Blic*. 10 July 2014. Վերցված է 7 December 2014-ին.
6. ↑  «Mira Stupica» (սերբերեն). Riznica srpska. 25 September 2013.
7. ↑  Senad Avdić (25 August 2016). «Nikad ispričana priča o predsjedniku jedne države, njegovim kćerima i tragedijama» (սերբերեն).
8. 1 2 3  «Nagrada „Bojan Stupica"». *www.udus.org.rs*. Վերցված է 2024-04-17-ին.
9. ↑  «Prešernovi nagrajenci» (PDF). *Portal GOV.SI /Սերբիայի մշակույթի նախարարություն* (սլովեներեն) (PDF). Վերցված է 2024-04-17-ին. `{{cite web}}`: `|archive-url=` requires `|archive-date=` (օգնություն)