**Սուրբ Ստեփանոսի զանգակատուն** (**Հայկական զանգակատուն**, **Սուրբ Ստեփանոսի մատուռ**), 15-16-րդ դարի զանգակատուն, որը գտնվում է Կամենեց-Պոդոլսկ քաղաքի հայկական թաղամասում։ Այն եղել է Սուրբ Նիկոլայ հայկական տաճարի մի մասը, որը մեր օրերում չի պահպանվել (15-րդ դար)։ Որոշ ժամանակ զանգակատանը եղել է կաթոլիկների, ուղղափառ և հայ եկեղեցու հետևորդների կողմից հարգված, «Հայ Աստվածամոր սրբապատկեր» լեգենդար սրբապատկերը։

Նախապատմություն
---------------

Ըստ տարբեր տվյալների հայերը Կամենեց-Պոդոլսկում բնակություն են հաստատել 11-13-րդ դարերում։ 17-րդ դարում քաղաքում արդեն հաշվվել է 1200 հայ ընտանիք։ Կամենեց-Պոդոլսկի բնակչության զգալի մասը կազմելով և զբաղեցնելով քաղաքի մեծ մասը՝ հայերը բնակություն են հաստատել հիմնականում քաղաքի հարավ-արևելյան մասում, մինչ օրս քաղաքում կա հայկական անունով տեղացիներից հայտնի թաղամաս։ Քաղաքի այդ մասում, բացի հայկական համայնքի վարչական և առևտրային շենքերից, տեղակայված էին քաղաքի գլխավոր հայկական տաճարները։

Պատմություն
-----------

### Հիմնադրում

Սուրբ Ստեփանոսի զանգակատունը (15-16-րդ դարեր) հասել է մեր օրերին՝ միանգամից կցված Սուրբ Նիկոլայի հայկական եկեղեցու հետ։ Զանգակատունը իր անվանումը ստացել է ի հիշատակ Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցու, որը գտնվում է Կամենեցում։ Զանգակատան կառուցման մասին, եկեղեցու հուշագրության մեջ ասվում էր․ 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Դատավորները հավաքվեցին և որոշեցին կառուցել մի քարե զանգակատուն այս տաճարի համար։ Եվ ամբողջ ժողովուրդը հավաքվեց միասին՝ մեծ ու փոքր, և սկսեցին կառուցել՝ հույս ունենալով, որ Աստված կօգնի, ով փողով օգնեց, ով ինքնուրույն, ով ձիեր տալով, ովքեր եզ տալով, ովքեր սեփական ուժով են կատարեցին... |  |

Այնուհետև այնտեղ ասվեց, որ Խաչատուր եպիսկոպոսը նվիրեց «մի մեծ ու հրաշալի զանգ…», մեկ այլ զանգ էլ նվիրեց զանգակատան շինարարությունը շարունակած Գրիգորի։ Զանգակատան կառուցման ճշգրիտ ժամանակը հայտնի չէ։ Շինարարությունը պետք է ավարտվեր մինչև 1565 թվականը, քանի որ հարուստ կամենեցկու հայ Զատիկի որդի Գրիգորը՝ կառուցողը մահացել է 1565 թվականին։

### Հետագա ճակատագիրը

Թուրքական տիրապետության շրջանում եկեղեցու հետ մեկտեղ վնասվել է նաև զանգակատունը, որի զանգերը գողացվել են։ Թուրքերի հեռանալուց հետո քաղաք վերադարձվել է Հայկական Աստվածամոր սրբապատկերը։ Հայկական եկեղեցիներ Սուրբ Նիկոլայը և Հայտնությունը ավերված վիճակում էին, ուստի 1700 թվականի մայիսի 22-ին սրբապատկերը տեղադրվեց Սուրբ Ստեփանոսի մատուռում, և կառուցեցին Սուրբ իկոլայ եկեղեցու զանգակատունը։

XIX դարում զանգակատունը ունեցել է երկու զանգ՝ 1701 և ավելի փոքր 1722։ Առաջին և երկրորդ համաշխարհային պատերազմների ժամանակ զանգակատունը ուժեղ վնասվել էր։ 1958 թվականին, Ուկրաինական ԽՍՀ հնությունների պահպանության կոմիտեի կողմից, զանգակատունը վերականգնվել և հայտարարվել է պետության պաշտպանության ներքո գտնվող հուշարձան։

1978 թվականին այն ուսումնասիրել են Կիևի մասնագետները։ Հետազոտողներին հաջողվել է բացահայտել Սանահինի (Հայաստան) հայկական եկեղեցական համալիրի Ամենափրկիչ եկեղեցու (957-962) տարրերի նման ճարտարապետական տարրեր։ Զանգակատան առաջին հարկի ուսումնասիրությունների արդյունքում Արևելյան և հյուսիսային պատերի և մասամբ արևմտյան պատերի վրա հայտնաբերվել են գեղանկարի մնացորդներ, որոնք կատարվել են օքրիստոն և կարմիր գույներով։ Բնույթով և ոճային հնարքներով հայտնաբերված նկարչությունը վերաբերում է 18-րդ դարից ոչ ուշ ժամանակաշրջանին։ Որմնանկարի վերականգնման աշխատանքներն իրականացվել են Կիևի վերականգնողական արվեստանոցից վերականգնող նկարիչների բրիգադի կողմից։ 1983 թվականին, նախատեսվում ավարտը վերականգնման նկարչության։ Զանգակատան շենքում նախատեսվում էր տեղադրել «Հայ-ուկրաինական կապեր ցուցադրությունը»։ Մասնագետների կարծիքով, զանգակատունը հանդիսանում է քաղաքի հայկական ամենահետաքրքիր հուշարձաններից մեկը, որտեղ հաջողությամբ միանում են տարբեր ճարտարապետական հնարքները՝ գեղարվեստական մարմնավորման բարձր մակարդակով։

### Ժամանակակից վիճակ

2005 թվականին, որի վրա գտնվում էին Սբ. Նիկոլայ և Ստեփանոս զանգակատան ավերակները,հանձնվեցին Կամենեց-Պոդոլսկի քաղաքի հայ համայնքին, իսկ քաղաքային ղեկավար Ալեքսանդր Մազուրչակը, Ուկրաինայում Հայաստանի դեսպան Արմեն Խաչատրյանի ներկայությամբ, խոստացավ վերականգնել հայկական տաճարը։ 2014 թվականին Կիևի պատրիարքարանի Ուկրաինական ուղղափառ եկեղեցին վերականգնումից հետո պաշտոնապես Ուկրաինայի հայերին է հանձնել Սուրբ Նիկոլայ և Սուրբ Ստեփանոս զանգակատունը։

Ճարտարապետություն
-----------------

Սուրբ Ստեփանոսի զանգակատունը կանգնած է Նիկոլայ եկեղեցուց առանձին։ Եկեղեցու կարիքների հետ մեկտեղ զանգակատունը նախատեսված էր կարևոր տեղ զբաղեցնել քաղաքի պաշտպանական համակարգում, այն կառուցվել էր որպես իսկական մարտական աշտարակ։ Այն իրենից ներկայացնում է հինգհարկանի քարե շենք՝ սրածայր բրգանման տանիքով, որի չորս անկյուններում գտնվում են մի տեսակի փոքր աշտարակներ։ Յուրաքանչյուր աշտարակում գտնվում են երկու մարտիկներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Wiki Loves Monuments monuments database — 2023.
2. 1 2 3  А. Дроздовська (20.07.83). "Армянская колокольня". Советское Подолье. Արխիվացված է the original 2013 թ․ հունվարի 24-ին. Retrieved 2012 թ․ նոյեմբերի 28.
3. 1 2  С. Шкурко (1968). "Армянские архитектурные памятники в городе Каменец-Подольске" (PDF). Историко-филологический журнал № 2. pp. 233-243. Արխիվացված է the original (PDF) 2013 թ․ հունվարի 24-ին. Retrieved 2012 թ․ նոյեմբերի 28.
4. 1 2 3 4 5  В. Р. Григорян (1980). "«История армянских колоний Украины и Польши» (армяне в Подолии)". Ер.: Издательство АН Арм. ССР, стр. 77-92. Արխիվացված է the original 2013 թ․ հունվարի 24-ին. Retrieved 2012 թ․ նոյեմբերի 28.
5. ↑  Исторические связи и дружба украинского и армянского народов. — Ереван: Изд-во АН Армянской ССР, 1971. — Т. 3. — С. 292-293.
6. ↑  Надежда Стешенко-Григорьева, (2005 թ․ հուլիսի 4). "В Каменец-Подольском будет восстановлена армянская церковь". Подробности-ТВ. Արխիվացված է the original 2013 թ․ հունվարի 24-ին. Retrieved =2012-11-28.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ հավելյալ կետադրություն (link)копия Archived 2014-01-08 at the Wayback Machine.
7. ↑  "Київський Патріархат передав вірменам України їхню історичну духовну спадщину". Արխիվացված է the original 2016 թ․ հոկտեմբերի 27-ին. Retrieved 2019 թ․ մարտի 3. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
8. ↑  *Сецинский, Евфимий Иосифович*, «Исторические сведения о приходах и церквах Подольской епархии. Т. I. Каменецкий уезд» Archived 2013-11-10 at the Wayback Machine. (Каменец-Подольск, 1895); стр. 78-89 Archived 2014-08-14 at the Wayback Machine.
9. ↑  В. Р. Григорян (1980). "«История армянских колоний Украины и Польши» (армяне в Подолии)". Ер.: Издательство АН Арм. ССР, стр. 77-92. Արխիվացված է the original 2013 թ․ հունվարի 24-ին. Retrieved =2012-11-28.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ հավելյալ կետադրություն (link)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Церковь Св. Николая и её колокольня на zamki-kreposti.com.ua