**Հուշարձան** (ֆր.՝ Monument du souvenir), սովորաբար կոչվում է ***Gëlle Fra (Գելե Ֆրա)*** (լյուքսեմբուրգերեն նշանակում է «Ոսկե տիկին»), ռազմական հուշահամալիր Լյուքսեմբուրգ քաղաքում, հարավային Լյուքսեմբուրգում։ Հուշարձանը նվիրված է մոտ 1000 լյուքսեմբուրգցիների հիշատակին, ովքեր ինքնակամ միացել են Դաշնակից ռազմական ուժերին Առաջին աշխարհամարտի ընթացքում։

Gëlle Fra - ն գտնվում է Սահմանադրության հրապարակում՝ Լյուքսեմբուրգի Վերին Քաղաք շրջանում, քաղաքի կենտրոնում։

Նկարագրություն
--------------

Հուրշարձանի գլխավոր մասը 21 մետր բարձրության գրանիտե կոթողն է։ Վերևից կոթողը կազմված է ոսկեջրած բրոնզե կնոջ արձանից, որը կարծես դափնեսակ է դնում ազգի գլխին։ Կոթողի ներքևում երկու (ոչ ոսկեջրած) բրոնզե պատկերաքանդակներ են՝ ներկայացնողեն լյուքսեմբուրգցի զինվորներին, ովքեր ինքնակամ գնացել են Ֆրանսիայի կողմից ծառայելու, մեկը պառկած է կոթողի ներքևում և խորհրդանշում է մահը երկրին ծառայելու ընթացքում, իակ նյուսը նստած է և ողբում է զոհված հայրենակցի մահը։

Բոլոր երեք արձանների քանդակագործը արմատներով Լյուքսեմբուրգից Կլաուս Սիտոն է։ Հայտնի չէ, թե ով է հանդես եկել Gëlle Fra - ի մոդելը։ Հուշարձանը բացվել է 1923 թվականին։

Պատմություն
-----------

### Առաջին ամաշխարհային պատերազմ

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Լյուքսեմբուրգը ստիպված էր չեզոքություն պահպանել, բայց Լյուքսեմբուրգը գրավվել էր Գերմանիայի կողմից, որը հիմնեց ռազմական գործողություներ անհրաժեշտության դեպքում։ Սակայն լյուքսեմբուրգցիների մեծ մասը չհավատաց Գերմանիային և նրա բարի նպատակներին, վախենալով, որ Գերմանիան պատերազմում հաղթանակ տանելու դեպքում կարող է անեքսիայի ենթարկել երկիրը։ Այս հավանականությունները ամփոփվել են Թեոբալդ ֆոն Բեթման Հոլվեգի Սեպտեմբերյան ծրագրի մեջ։

Թեև լյուքսեմբուրգցիները գտնվում էին Գերմանիայի հսկողույթան տակ և այն, որ նրանք տանն էին, օգնեց Դաշնակիցներին, որոնք գտնվելով սահմանից այն կողմ՝ Գերմանիայի վերահսկողությունից դուրս, հավաքել կամավորներ Գերմանիայի դեմ կռվելու համար։ Ընդհանուր առմամբ 3700 լյուքսեմբուրգցիներ ծառայեցին ֆրանսիական բանակում, որոնցից 2000 - ը զոհվեցին։ Քանի որ Լյուքսեմբուրգի մինչպատերազմյան բնակչության թվաքանակը կազմում էր ընդամենը 266 000 մարդ, այդ կորուստը կազմել է բնակչության 1% - ը, որը համեմատաբար շատ ավելի մեծ է, քան ցանկացած այլ պատերազմի մասնակից երկրում։ (Տես՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի կորուստները)։

### Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո

Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, երբ Լյուքսեմբուրգը գրավված էր նացիստների կողմից, գերմանացիները 1940 թվականի հոկտեմբերին քանդեցին այս հուշահամալիրը։ Հուշահամալիրից մի քանի մասեր փրկվել են և պատերազմից հետո հուշարձանը մասամբ վերականգնվեց։ Հետագա փոփոխություններ են կատարվել Լյուքսեմբուրգի՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին և Կորեական պատերազմին մասնակցած զինվորական ուժերի պատվին։

Հուշարձանը իր տեղում լիովին վերակառուցվել և վերականգնվել է միայն 1985 թվականին։

Ոսկեզօծ կնոջ արձանը ցուցադրվել է 2010 թվականի Շանհայի համաշխարհային ցուցահանդեսի Լյուքսեմբուրգի տաղավարի մուտքի մոտ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Речь Бетмана Холвега в немецком Рейхстаге (на немецком), 4 августа 1914 года.
2. ↑  (գերմ.) *Septemberprogramm des Reichskanzlers Theobald von Bethmann-Hollweg*. 9 сентября 1914. Проверено 15 апреля 2014.
3. ↑  «'Национальный музем военной истории Люксембурга в Дикирхе'»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2008-06-09-ին։ Վերցված է 2014-04-15
4. ↑  Lahmeyer Jan։ «Люксембург: население страны»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2004-08-11-ին։ Վերցված է 2014-04-15
5. ↑  «Reise nach Shanghai: Gëlle Fra wird vom Sockel geholt.» Archived 2011-01-02 at the Wayback Machine. *Wort.lu*, 2010-02-25 15:03, версия от 2010-02-25 16:03. (de)

Արտաքին հղումներ
----------------

* (Ֆրանսերեն)/(գերմ.) *Լյուքսեմբուրգի գերմանական օկուպացիա*. GWPDA, 1998 թվական մայիսի 21։ | Ստուգվել է 2014 թվականի ապրիլի 15 - ին։
* Հանգիստ Լյուքսեմբուրգում. Տեսարժան վայրեր։ Ոսկե Տիկին։