**Թերմեզ** (ուզբ.՝ Termiz/Термиз; ռուս.՝ Термез; տաջ.՝ Тирмиз; պարս.՝ ترمذ *Termez, Tirmiz*; արաբ․՝ ترمذ‎‎ *Tirmidh*), փոքր քաղաք Ուզբեկստանի հարավում՝ Աֆղանստանի սահմանի մոտ։ Այն Ուզբեկստանի ամենատաք վայրն է։ Ունի 140404 (հունվարի 1, 2005) բնակչություն, Սուրխանդարյայի մարզի կենտրոնն է։

Ծագումնաբանություն
------------------

Քաղաքի ժամանակակից անունը ծագել է սողդիանա լեզվով **Tarmiδ** բառից, որն իր հերթին ծագել է հին պարսկերեն **tara-maiθa**-ից, որը նշանակում է «անցման վայր»։ Հին ժամանակներում քաղաքը կարևոր վայր էր Ամուդարյա գետը հատելու համար։

Որոշները քաղաքի անունը կապում են հունարեն **thermos** «տոթ» բառի հետ, որը եկել է Ալեքսանդր Մակեդոնացու ժամանակներից։ Մյուսները ենթադրում են, որ բառը ծագել է սանսկրիտի **taramato** բառից, որը նշանակում է «գետի ափին»։

Պատմություն
-----------

Քաղաքը հիմնադրվել է մ.թ.ա. 2-րդ դարում Ամուդարյա գետի ափին և հիմնադիր՝ հունա-բակտրիական պետության թագավոր Դեմետրեի անունով կոչվել է Դեմետրիա։

Ճարտարապետություն
-----------------

Քաղաքը բաղկացած էր երկու հիմնական հատվածներից՝ միջնաբերդից և բուն քաղաքից։ Միջնաբերդը տեղադրված էր Ամուդարյայի բարձրադիր ափին և ամփոփված էր ուղղանկյուն պարագծով աշտարակավոր պասպապատի մեջ։ Քուշանների ժամանակ ընդարձակ քաղաքը՝ 500 հեկտար տարածությամբ՝ հարավից և արևմուտքից սահմանակից էր գետին, իսկ ցամաքի կողմից՝ պաշտպանական պարիսպներին ու հողմապատնեշներին։ Կար ջրանցք, որը հոսում էր քաղաքի ներսով՝ բաժանելով այն երկու մասերի։ Թերմեզը բազմակի վերակառուցումների է ենթարկվել, որի ժամանակ հունա-բակտրիական Դեմետրիայի կորիզը միջնաբերդի է վերածվել։

Չնայած Թերմերզը կրել է հելլենիստական քաղաքաշինության ազդեցությունը, այնուհանդերձ այն ուներ որոշակի արտահայտված տեղական, տիպիկ միջինասիական-արևելյան հատկանիշներ։

Ֆիզիկական և աշխարհագրական բնութագրերը
-------------------------------------

### Աշխարհագրություն

Թերմեզը Ուզբեկստանի ամենահարավային քաղաքն է։ Այն գտնվում է Ամու Դարյա գետի աջ ափին, որի երկայնքով անցնում է Ուզբեկստանի սահմանը Աֆղանստանի հետ Սուրխանդարյա գետի միախառնման կետով։

Ամու Դարյա գետի վրա գտնվող քաղաքը հյուրընկալում է երկրի ամենամեծ գետային նավահանգիստը, որտեղ գտնվում է Ուզբեկստանի Ամու Դարյա գետի նավատորմը։

Հեռավորությունը Աֆղանստանի Մազարի Շարիֆից ավտոմոբիլային կամ երկաթուղային ճանապարհով մոտ 80 կմ է, մինչև Քաբուլ ՝ ավելի քան 425 կմ։

Դուշանբե (հյուսիս-արևելքում)՝ ավելի քան 235 կմ, մինչև Կարշի (հյուսիս-արևմուտքում)՝ մոտ 250 կմ, մինչև Սամարղանդ (հյուսիսում)՝ մոտ 330 կմ, մինչև Բուխարա (հյուսիսում) հեռավորությունը. արևմուտք)՝ մոտ 430 կմ, դեպի Տաշքենդ (հյուսիս-արևելքում)՝ մոտ 650 կմ։

### Կլիմա

Թերմեզի կլիման տաք անապատ է՝ մեղմ, բայց նման լայնության համար՝ համեմատաբար ցուրտ ձմեռներով (տաք օրերով և զով գիշերներով, երբեմն հնարավոր են բավականին լուրջ ցուրտ կամ ձյան տեղումներ) և բացառիկ շոգ ամառներ։

Տեղումների ճնշող մեծամասնությունը ընկնում է նոյեմբեր-ապրիլ ամիսներին՝ չափազանց հազվադեպ ամառային անձրևներով։ Օդի միջին տարեկան խոնավությունը 55% է։ Քամու միջին տարեկան արագությունը 2,9 մ/վ է։

Տարեկան միջին ջերմաստիճանը +17,5 °C է (ՍՍՀՄ ամենատաք քաղաքը)։

2014 թվականի փետրվարի 4-ին քաղաքում դիտումների ողջ պատմության ընթացքում գրանցվել է բացարձակ նվազագույն ջերմաստիճան՝ −21,7 °C։

| Առավելագույն և նվազագույն միջին ամսական ջերմաստիճանը |
| --- |
| Ամիս | հուն | փետր | Մարտ | ապր | մայիս | հուն | հուլ | օգ | Սեն | հոկտ | Բայց ես | դեկտ |
| Ամենատաք՝ °C | 8,2
(1914) | 10,9
(1999) | 17,5
(2008) | 22,4
(2000) | 30,0
(2008) | 33,9
(2008) | 34,3
(2008) | 31,1
(1916) | 25,7
(1915) | 20,3
(2006) | 14,6
(1994) | 8,7
(1969) |
| Ամենացուրտը՝ °C | −5,8
(2008) | −5,0
(1972) | 5,2
(1903) | 14,8
(1939) | 20,3
(1934) | 26,4
(1916) | 27,2
(1972) | 24,7
(1972) | 20,0
(1962) | 11,7
(1964) | 4,4
(1958) | −2,8
(1932) |
|

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  E. M. Pospelov, *Geograficheskie nazvaniya mira* (Moscow, 1998), p. 415: "here in fact is found the hottest place in Central Asia (in June 1914 a temperature of 49.5 C was recorded in Termez."
2. ↑  Sh. Kamaliddinov, *Istoricheskaya geografiya Sogda i Toharistana*.
3. ↑  Վարազդատ Հարությունյան, Հին աշխարհի ճարտարապետություն (խմբ. Մ․ Գ․ Գասպարյան), Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1978, էջ 14 — 319 էջ։
4. ↑   Archived 2007-10-24 at the Wayback Machine. Абсолютный минимум января
5. ↑  «Погода и климат — Климатический монитор: погода в Термезе». Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ փետրվարի 2-ին. Վերցված է 2013 թ․ հունվարի 7-ին.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4059492-0 · LCCN: n81006227 · SUDOC: 099484919 · VIAF: 136046789 · WorldCat VIAF: 136046789 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 179)։*  |