**Օսմանյան ներխուժումը Արևմտյան Վրաստան** 1703 թվականին Օսմանյան կայսրության կողմից ձեռնարկված ռազմական արշավանք էր վրացական պետությունների դեմ՝ Իմերեթի, Գուրիայի և Մեգրելիայի, որոնք նրա վտակներն էին։ Այս լայնածավալ ներխուժումը, որի պատճառը Իմերեթում իշխանության համար պայքարի լուծումն էր՝ հօգուտ օսմանյան սուլթանի թեկնածուի, նշանավորեց օսմանյան քաղաքականության փոփոխություն Կովկասի նրա անհանգիստ սահմանային տարածաշրջանում և նպատակ ուներ ամրապնդել իր իշխանությունը նրա միջև։ Այս ծախսատար ձեռնարկումը նպաստեց սուլթան Մուստաֆա II-ի տապալմանը` հրահրելով ապստամբություն Կոստանդնուպոլսում դժգոհ զորքերի շրջանում։ Օսմանյան նոր իշխանությունները կրճատեցին ռազմական արշավը և զորքերը դուրս բերեցին արևմտյան Վրաստանի ներքին տարածքների մեծ մասից։ Թուրքերը շարունակում էին պահել Սև ծովի ափը և նրա մոտ գտնվող մի քանի բերդեր։

Նախապատմություն
---------------

1724 թվականի ֆրանսիական քարտեզի մի մասը, որը պատկերում է Արևմտյան Վրաստանը
18-րդ դարի սկզբին Արևմտյան Վրաստանի երեք նահանգներ ճանաչեցին օսմանյան գերիշխանությունը. ինչպես նաև Իմերեթի (Աչիկ-Բաշ) թագավորությունը։ Նրանք բոլորը ժամանակին եղել են միջնադարյան վրացական թագավորության կազմում։ Օսմանյան գերիշխանության ներքո նրանք տուրք էին տալիս, բայց կարող էին ունենալ ներքին ինքնակառավարում։ Նրանք ժառանգական միապետություններ էին, բայց նրանց կառավարիչները պետք է հաստատվեին օսմանյան սուլթանի կողմից գահ բարձրանալուց հետո և իրենց հերթին տարեկան տուրք վճարեին։ Այնուամենայնիվ, այս դրույթները միշտ չէ, որ հարգվում էին, և տուրքը հաճախ անկանոն էր վճարվում։ Օսմանյան արքունիքի և արևմտյան վրացական կառավարիչների միջև հիմնական միջնորդը Ջակելի մուսուլմանական վրացական տոհմն էր, որն այն ժամանակ իշխում էր որպես Չըլդըրի օսմանյան սահմանային կառավարիչներ։ Նրանց նստավայրը եղել է Ախալցխայում (Ահիսկա)։

1703 թվականին Արևմտյան Վրաստան Օսմանյան ներխուժման անմիջական պատճառը Իմերեթում իշխանության համար պայքարն էր, որն իր տեսակի մեջ անընդհատ ցնցում էր այդ թագավորությունը։ Մի շարք իրադարձությունների արդյունքում օսմանյան սուլթանի հովանավորությունը վայելող իմերական թագավոր Սիմոնը գահընկեց արվեց հզոր ազնվական Գեորգի Աբաշիձեի կողմից, որն այնուհետև սպանեց նրան 1701 թվականին Գուրիայի իշխան Մամիա III Գուրիելիի օգնությամբ։ Իմերական գահին Մամիա III-ի կարճատև մնալուց հետո 1702 թվականին նրան փոխարինեց հենց Աբաշիձեն, ով յուրացրեց իշխանությունը թագավորությունում։ Քանի որ նրա իշխանությունը մեծանում էր, Աբաշիձեն խուսափում էր տուրք տալ օսմանցիներին, ինչպես և Մեգրելիայի և Գուրիայի իշխանները։ Բացի այդ, Մեգրելիայի հյուսիս-արևմուտքում աբխազ ծովահենները սկսեցին հարձակվել թուրքական առևտրական նավերի վրա Սև ծովի արևելյան ափին։

Նախապատրաստում
--------------

Ի պատասխան Իմերեթիայում տեղի ունեցած իշխանափոխության՝ օսմանցիները խոստացան իմերական գահը Գեորգի VII-ին՝ սպանված ցար Սիմոնի կրտսեր եղբորը, որն այն ժամանակ ապրում էր Ախալցխայում։ Չըլդըրի փաշային՝ Իսհակ Ա-ին հրամայվեց ուղեկցել Գեորգի VII-ին իր թագավորություն, և սկսվեցին լայնածավալ ռազմական արշավի նախապատրաստությունը։ Սակայն քաղաքացիական ընդհարումները և Իմերեթում տոհմերի շարունակականության խզումը, ինչպես նաև արևմտյան վրացական կառավարիչների միակողմանի գործողությունները հազվադեպ չէին, ներխուժման նախապատրաստման իրական պատճառը Վրաստանում օսմանյան քաղաքականության փոփոխությունն էր, որը թելադրված էր անհանգիստ սահմանային գոտու նկատմամբ վերահսկողության ամրապնդման անհրաժեշտությամբ ՝ Եվրոպայում վերջին կորուստների և Սև ծովում ռուսների ակտիվության բարձրացման ֆոնին (ռուս ցար Պետրոս I-ին հաջողվեց գրավել Ազովի Օսմանյան ամրոցը, ինչը ազդեց Վրաստանում տրամադրությունների վրա)։

1703 թվականի մարտից հուլիս ընկած ժամանակահատվածում կազմավորվեց անսովոր խոշոր Օսմանյան արշավախմբային կորպուս։ Արևելյան և հյուսիսարևելյան Անատոլիայի բոլոր գավառական զորքերը պետք է մասնակցեին այս արշավին ՝ մայրաքաղաքում մշտական բանակի զգալի զորախմբերի հետ միասին։ Օսմանյան ուժերի գլխավոր հրամանատար Քեսե Խալիլ փաշային ՝ Էրզրումի բեյլերբեյին, հանձնարարվեց գրավել Գուրիան, Աբաշիձեի փոխարեն Իմերեթիայի գահ բարձրացնել Գեորգի VII-ին և Օսմանյան կայազորները թողնել Իմերեթիայի մայրաքաղաք Քութայիսում և Նրա հիմնական գավառական քաղաքներից մեկում ՝ Բաղդադում։ Սուլթանի հրամաններում Մամիա Գուրիելի իրավահաջորդի բացակայությունը նշանակում էր, որ օսմանյան իշխանությունները մտադիր էին ամբողջությամբ վերացնել Գուրիայի ինքնավարությունը ՝ միաժամանակ նվազեցնելով Իմերեթիայի ինքնավարությունը։

Արշավ
-----

1703 թվականի հունիս-հուլիս ամիսներին Քեսե Խալիլ փաշան երեք կողմից առաջնորդեց հարձակումը Արևմտյան Վրաստանի վրա։ Նրա անմիջական հրամանատարության ներքո գտնվող զորքերը պոնտոններով անցան Ճորոխ գետը և ներխուժեցին Գուրիա, մինչդեռ նրա մյուս բանակը, որին միացան Չըլդըրից Իսհակ փաշայի զորքերը, ճանապարհ ընկավ Իմերեթի Զեքարի լեռնանցքով։ Օսմանյան նավատորմի կողմից երրորդ բանակը վայրէջք կատարեց Մեգրելիայում։

Ներխուժման պայմաններում Իմերեթի տիրակալ Աբաշիձեն ստացավ Գուրիելի և Դադիանիի, ինչպես նաև Իմերեթի ազնվականների մեծամասնության աջակցությունը։ Նրանք շրջափակեցին ճանապարհները և տարհանեցին խաղաղ բնակիչներին։ Այն բանից հետո, երբ Քեսե Խալիլ փաշան նվաճեց Բաթումը (Բաթում), որը գտնվում էր Գուրիայի Սև ծովի ափին և սկսեց այնտեղ նոր ամրոց կառուցել, Գուրիելները որոշեցին ենթարկվել Օսմանյան զորավարին։ Իմերեթի իշխան Գեորգի Միքելաձեն ՝ Աբաշիձեի թշնամին, անցել էր օսմանցիների կողմը և բացել արգելափակված ճանապարհները։ Աբխազական իշխանները նույնպես անցան օսմանցիների կողմը և որսի հետևից իրենց նավերը ուղարկեցին Գուրիա, որպեսզի այնտեղ միանան թուրքերին։ Այնուհետև Օսմանյան բանակները միավորվեցին Իմերեթի տարածքում։ Իմերեթցիները չկարողացան ոչինչ անել Օսմանյան հրետանու դեմ և զիջեցին Բաղդադին։ Արգվետի շրջանում գտնվող Չալատկեի լավ ամրացված աշտարակները համառ դիմադրություն ցույց տվեցին, բայց ի վերջո պայթեցվեցին Իսհակ փաշայի զինվորների կողմից։ Մինչ Գուրիան և Իմերեթիան հիմնականում գրավված էին, Մեգրելիան, որպես ամբողջություն, դեռ պահվում էր, չնայած Օսմանյան զորքերը ոչնչացրին Ռուխի ամրոցը, արշավեցին մոտակա գյուղերը և սկսեցին ուժեղացնել Անակլիան ՝ որպես իրենց նոր ֆորպոստ Սև ծովի ափին։

Օսմանյան ուժերն արդեն պատրաստ էին Կոստանդնուպոլսից ուղարկվել Կովկաս, երբ 1703 թվականի հուլիսի 18-ին ապստամբեցին ենիչերների չորս գնդերը, որոնք նախատեսվում էր ուղարկել Վրաստան։ Օգոստոսի 22-ին սուլթան Մուստաֆա II-ը ստիպված եղավ հրաժարվել գահից հեղաշրջման արդյունքում, որը հայտնի դարձավ որպես Էդիրնեի արշավ։ Նոր սուլթան Ահմեդ III-ը հրաժարվեց վրացական պատերազմին աջակցելուց։ Նոր մեծ վեզիրը՝ Կավանոզ Ահմեդ փաշան, Աբաշիձեին հաշտություն առաջարկեց՝ պայմանով, որ նա կործանի Շորապանի ամրոցը, պատանդներ և տուրք տա, ինչպես նաև Գեորգի VII-ին ճանաչի Իմերեթի թագավոր՝ իր խնամակալության ներքո։ Աբաշիձեն համաձայնել է, բայց հետո փակել է օսմանցիների վերադարձի ճանապարհը դեպի Ախալցխա։ Վրացիները դարանակալեցին ու ոչնչացրին նահանջող օսմանյան զորքերը։ Շատ քչերն են վերադարձել Ախլացիխա. Չըլդըրի տիրակալը վիրավորվեց, իսկ Գոլեի տիրակալը սպանվեց։

1703 թվականի օգոստոսի 3-ին իր նամակում ուկրաինացի կազակ հեթման Իվան Մազեպան ռուսական իշխանություններին հայտնել է, որ թուրքերը «զգալի պարտություն են կրել վրացական հողում», եւ վրացիների դեմ հավաքվում է երկրորդ բանակը։

Հետևանքները
-----------

Արևմտյան Վրաստանը, թեև Կոստանդնուպոլսի հեղաշրջման շնորհիվ ամբողջությամբ չնվաճվեց, բայց ավերված մնաց։ Բաթումի մերձակայքում գտնվող ափամերձ շրջանը անդառնալիորեն կորցրեց Գուրիան, և թուրքական կայազորները մշտապես տեղակայվեցին Մինգրելական Փոթի, Անակլիա և Ռուխի ամրոցներում, որոնք գտնվում էին ափի երկայնքով և Բաղդադում, Իմերեթի սրտում։ Աբաշիձեն Քութայիսի ամրոցում բանտարկեց սուլթանի իմերական հովանավոր Գեորգի VII-ին, սակայն նրա իշխանության վերականգնումը ժամանակավոր էր։ Երբ Աբաշիձեի իշխանությունը թուլացավ, արևմտյան Վրաստանին պարտադրված միասնությունը փլուզվեց։ 1707 թվականին Գեորգի VII-ին հաջողվեց Աբաշիձեին հեռացնել Քութայիսից, սակայն նա պայքարի մեջ մտավ Մամիա Գուրիելիի հետ։ Գեորգի Դադիանիի իշխանությունը նույնպես տատանվեց և վերջապես ընկավ սեփական որդու ճնշման տակ 1715 թվականին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Abou-El-Ha, Rifaʻat Ali (1984). *The 1703 rebellion and the structure of Ottoman politics*. Leiden: Nederlands Historisch-Archaeologisch Instituut te Istanbul. էջեր 115–117.
2. 1 2 3 4 5 6 7  *Edge of Empires: A History of Georgia*. London: Reaktion Books. 2012. էջեր 227–228. ISBN 1780230303.
3. 1 2  Багратиони, Вахушти (1976). Накашидзе Н.Т. (ed.). *История Царства Грузинского* (PDF). Тбилиси: Мецниереба. էջեր 153–159. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2014 թ․ փետրվարի 22-ին. Վերցված է 2024 թ․ մարտի 6-ին.
4. ↑  *Письма и бумаги императора Петра Великого. Т. 2 (1702–1703)*. Санкт-Петербург. 1889. էջ 507.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)