**Արդահան**, Արդահան, Արտան, Արտանի, Արտատաքան Հուր, Քաջատուն, Քաշաց բերդ, Քաջաց ցիխե, Քաջաց քաղաք, Քաջթաքալաքի - Քաղաք Մեծ Հայքի Գուգարք աշխարհի Արդահան գավառում, հետագայում՝ Արևելյան Հայաստանում, Կարսի մարզի Արդահանի գավառում, Կուրի վերին հոսանքի շրջանում մի լայնատարած դաշտի արևելյան ծայրամասում, բարձրաբերձ լեռների ստորոտում, մոտ 1800 մ բարձրության վրա։ Ունի լեռնային ցուրտ կլիմա, ձմեռը տևում է 7-8 ամիս։ Հարավային մասում կա արհեստական լճակ, շրջակայքում՝ կաղնու անտառներ։

Պատմություն
-----------

IX դարում մտել է Արտանուջի Բագրատունյաց իշխանության մեջ։ 9-11-րդ դարերում Արդահանն առևտրական հանգույց էր արաբական խալիֆայության մեջ մտնող երկրներից դեպի Մերձսևծովյան երկրամասերը ձգվող առևտրաուղու վրա։ Արաբ պատմիչ Յահյա Անտիոքացու (XI դար) վկայությամբ, բյուգանդական զորքերը 1021 թ.-ին ավերել են Արդահանի գավառը, կոտորել բնակչությանը։ 1230-ական թթ․ քաղաքը գրավել են թաթար-մոնղոլները։ 1266 թ.-ից Արդահանը մտել է Սամցխե- Սաաթաբագո վրացական իշխանության մեջ։ 1555 թ.-ից, երբ Սամցխե-Սաաթաբագոն նվաճվեց օսմանյան Թուրքիայի կողմից, Արդահանը մտավ Չըլդըրի (Ախալցխայի) փաշայության Արդահան սանջակի մեջ։ Թուրք ուղեգիր էվլիյա Չելեբին (1611—1679) անձամբ եղել է Արդահանում (1640-ական թթ․) և գրել, որ Ա-ի «բերդն անառիկ մի ժայռի վրա է․ ունի քառակուսի ձև և ամրակուռ է․․․ Այս բերդը ցուրտ կլիմա ունի և այդ պատճառով այգիներ ու պարտեզներ չկան։ Պտուղները ստացվում են Աջարա բերդից և Թորթումից» (էվլիյա Չելեբի, 1967, էջ 113)։ Այնուհետև նշում է, որ Արդահանի բնակիչները կրոնասեր և պանդխտասեր մարդիկ են, զբաղվում են հիմնականում երկրագործությամբ, մի մասն էլ վաճառականներ են։

1828—1829 թթ.-ի ռուս-թուրքական պատերազմից առաջ Արդահանն ուներ մոտ 400 տուն բնակիչ, մեծ մասը՝ հայեր։ Նրանց զգալի մասը գաղթեց Ռուսաստան։ 1877—1878 թթ.-ի ռուս-թուրքական պատերազմից հետո Արդահանը Կարսի մարզի հետ անցավ Ռուսաստանին։ 1897 թ.-ի մարդահամարի տվյալներով Արդահանում ապրում էր 815 բնակիչ (136 տուն), մեծամասնությունը՝ հայեր, մնացածը՝ թուրքեր, ռուսներ, հույներ և հրեաներ։

1918 թ.-ի մարտի 3-ին Արդահան շրջապատեցին թուրքական զորքերը։ Քաղաքը պաշտպանում էին փոքրաթիվ հայ կամավորներ։ Թուրքական զորքին հաջողվեց կտրել Կարսի և Օլթիի հետ Արդահանի պաշտպանների հաղորդակցությունը։ Մարտի 6-ին Արդահանում իշխանությունն անցավ քաղաքի մուսուլմաններին։ 1918 թ.-ի վերջերից Արդահանը ենթարկվեց անգլիական օկուպացիոն զորքերի իշխանությանը, ապա վերամիացվեց Հայաստանին։ 1920 թ.-ի մայիսին Արդահանում եղան բնակչության հեղափոխական զանգվածային ելույթներ, որոնք սակայն չհանգեցին ապստամբության։ 1920 թ.-ի նոյեմբերին Արդահանը գրավեցին քեմալականները, և քաղաքի հայ բնակչությունն ստիպված եղավ գաղթել Արևելյան Հայաստան ու Վրաստան։ 1986 թ.-ի դրությամբ Արդահանը փոքրիկ քաղաք է, 1960 թ.-ի տվյալներով ուներ 7228 բնակիչ (թուրքեր ու քրդեր)։ Կա կաշվի, կոշիկի, բրդյա գործվածքների և գյուղատնտ․ գործիքների արհեստագործական արտադրություն։

Տնտեսություն
------------

XX դարի սկզբին Արդահանում կար հինգ գործարան և ֆաբրիկա (աղյուսագործական, կաշեգործական են), 145 արհեստանոց, որոնցից 30-ը միավորված էր համքարային կազմակերպությունների մեջ։ Արդահանի հայ բնակչությունը զբաղվում էր հիմնականում արհեստներով, առևտրով և գյուղատնտեսությամբ։ Արդահանում վաճառահանում էր ցորեն, մրգեր, ոչխարի ապխտած միս, փայտանյութ։ Արդահանի կաթոլիկ հայերն ունեին 2 եկեղեցի (Ս․ Աստվածածին և Ս․ Գրիգոր) և 2 ուսումնարան։ Արդահանը Ռուսաստանին անցնելուց հետո բարգավաճեց։ Անցկացվեցին նոր ճանապարհներ, քաղաքը կապվեց հարևան շրջանների հետ։ Մինչև 1904 թ.-ը կառուցվեցին Արդահան—Ախալքալաք, Արդահան—Օլթի և Կարս—Արդահան ճանապարհները, որոնք ունեին նաև ռազմավարական նշանակություն։ Բացվեցին Արդահանից դեպի Յազգուլիմյան լեռնանցքը տանող և Արդահան— Ախալցխա ճանապարհները։

Տես նաև
-------

* Կարսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ՀՍՀ, հտ 2, էջ 7, Արդահան

Աղբյուրներ
----------

* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ. Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Գրականություն
-------------

* Էվլիյա Չելեբի, Ե․, 1967 (Օտար աղբյուրները Հայաստանի և հայերի մասին, 4․ Թուրքական աղբյուրներ, 3)
* Կյուրեղյան Լ․, Կարս և Արդահան, Վնտ․, 1949
* Երեմյան Ս․, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, Ե․, 1963։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 7)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք · Թվիթթեր  |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Ինստագրամ · ՅուԹյուբ |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Արմենիապեդիա · Արմենիապեդիա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Սիտինի ռազմական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4306827-3 · LCCN: n98952536 · VIAF: 151454304 · WorldCat VIAF: 151454304 |

 |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Հայաստանի պատմական քաղաքներ |
| --- |
|  |
| Ադամակերտ • Ալաշկերտ • Ակն • Ամասիա • Անի • Արաբկիր • Արդահան • Արդվին • Արծկե • Արծն • Արղանա-Մադեն • Արճեշ • Արմավիր • Արշակավան • Արշամաշատ • Արտամետ • Արտանուջ • Արտաշատ • Բաբերդ • Բագարան • Բալու • Բայազետ • Բերկրի • Բիթլիս • Գյումուշխանա • Դիադին • Դիարբեքիր • Դիլման • Դվին • Երազգավորս • Երզնկա • Երվանդաշատ • Զարեհավան • Զարիշատ • Իգդիր • Խարբերդ • Խլաթ • Խնուս • Խոզաթ • Խոյ • Կաղզվան • Կամախ • Կապան Մադեն • Կարաքիլիսա • Կարկաթիոկերտ • Կարին • Կարս • Հազրու • Հասանկալա • Ճապաղջուր • Մալաթիա • Մակու • Մամախաթուն • Մանազկերտ • Մեծկերտ • Մոկս • Մուշ • Շապին Գարահիսար • Շատախ • Ոստան • Չմշկածագ • Ջերմուկ • Սալմաստ • Սարիղամիշ • Սեբաստիա • Սպեր • Սղերդ • Վաղարշապատ • Վաղարշավան • Վան • Տևրիկ • Տիգրանակերտ • Փերի • Ուրմիա • Քղի • Օլթի |
|  |
| Պորտալ:Հայաստան |

 |


|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Արդահանի գավառ |
| --- |
|  |
| Քաղաքներ | Արդահան |
|  |
| Գյուղեր | Աբալ • Աբիլեթի • Աբուռ • Աբուր • Ագարա • Ագունտեր • Ադագյուլ • Ալ • Ալաբա • Ալաբալա • Ալագյոզ • Ալագյուզ • Ալըխօլը • Ալթունբուլաղ (ավերակ) • Ալթունբուլաղ • Ալի • Ալստան • Ախաշեն • Ամբուր • Աղջակալա • Աղջակալա (թրքաբնակ) • Արիլա • Բանիկ • Բաշքյոյ • Բայրամ-օղլի • Բեբերեկ • Բեկո • Գելգելի • Գերաշեն • Գինձատաման • Գյոզաբերդ • Գոպալ • Դադագյուլ • Դաշբաշ • Դորթքիլիսա • Դուռնագյոլ • Ենիքյոյ • Ենիքյով • Թոփդաշ • Թորոսխև Ներքին • Թորոսխև Վերին • Թուրքաշեն • Լալա Վարգենիս • Լոռի • Խասքյոյ (Կուրի ձախ ափին) • Խասքյոյ • Խերթիս • Խևա • Խևա (գյուղակ) • Կակաչ • Կասրեթի • Կարակալա • Կիրման • Կոշտաշ • Համաշ • Մերեդիս • Մերռենեկ • Նիկորա • Նունուս • Շարաֆ • Շատեվան • Չաթ • Չալա • Չալաբաշ • Չարաբորիա Ներքին • Չարաբորիա Վերին • Չարդախլի • Չուանթել • Չիմլի • Պալա • Պալադիկ • Ջամբազ Ներքին • Ջամբազ Վերին • Ջիջոր • Ջիջոր (ամառանոց) • Ռևազ • Վարդասան • Վարձա Ներքին • Վարձա Վերին • Վերանա Նաքալաքև • Սաբգարա • Սալուտ • Սազարա • Սամզալեկ • Տիկան Ներքին • Տիկան Վերին • Ցուրցկաբ • Ուղուզ • Ուչքիլիսա • Ուռուտ • Ուրթա • Փանիկ • Փիքրաշեն • Քուրդօղլի Մեծ • Քուրդօղլի Փոքր • Քիշ • Օբալա • Օխչի • Օմարօղլի • Օրաքիլիսա |

 |


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Թուրքիա Արդահանի մարզի վարչական բաժանում |
| --- |
|  |
| Քաղաքատիպ շրջաններ | ք. Արդահան |  |
|  |
| Գյուղատիպ շրջաններ | Չըլդըր • Դամալ • Գյոլե • Հանաք • Պոսոֆ |

 |