**Բնափիլիսոփայություն**, բնության երևույթները և օրինաչափությունները մտահայեցողաբար մեկնաբանող ուսմունք, որը հենվելով բնագիտության նվաճումների և հասկացությունների վրա, ձգտում էր տալ բնության ընդհանուր բնական պատկերը։

Պատմություն
-----------

Պատմականորեն այն փիլիսոփայության հնագույն ձևն է։ Անտիկ և միջնադարյան փիլիսոփայության մեջ նույնանում էր ֆիզիկայի և առհասարակ բնագիտության հետ։ Բնափիլիսոփայությունը առաջադրել է մի շարք արժեքավոր գաղափարներ և գիտական կռահումներ։ Առավել կարևոր էին Անաքսագորասի, էմպեդոկլեսի, Դեմոկրիտի և էպիկուրի բնափիլիսոփայական ուսմունքները։ Միջնադարյան սխոլաստիկայի և կրոնական գաղափարների տիրապետության պայմաններում բնափիլիսոփայությունը գրեթե վերացավ փիլիսոփայության բնագավառից։ Այն նոր զարգացում ապրեց Վերածնության շրջանում՝ առաջադրելով մի շարք առաջադիմական ուսմունքներ (հիլոզոիզմ, բնապաշտական պանթեիզմն)։ XVII — XVIII դարերում, կապված բնագիտության զարգացման հետ, բնափիլիսոփայությունը իր նշանակությունը կորցրեց։ Այն նոր վերելք ապրեց գերմանիայի դասական փիլիսոփայության և հատկապես Շելինգի ուսմունքի մեջ։ Վերջինս իդեալիստական հիմքերի վրա ձևակերպեց բնության միասնության գաղափարը՝ ձգտելով բնագիտության նվաճումների իմաստավորման միջոցով կառուցել բնության համապարփակ համակարգ։ Չնայած բնափիլիսոփայությունը միշտ հենվել է բնագիտության նվաճումների վրա, այն անկարող է եղել տալ բնության բուն բացատրությունը, մնացել է հայեցողական, որքանով «... երևույթների դեռ իրեն անհայտ իրական կապերը փոխարինում էր իդեալական, ֆանտաստիկ կապերով, և պակասող փաստերը փոխարինում էր հնարքներով, լրացնելով իրական բացերը միայն երևակայությամբ։ Այս դեպքում նա արտահայտեց շատ հանճարեղ մտքեր և կռահեց հետագա շատ հայտնագործություններ, սակայն քիչ անհեթեթություններ էլ չասվեցին։ Այն ժամանակ այլ կերպ չէր էլ կարող լինել։ Իսկ այժմ, երբ մեզ համար բավական է բնության ուսումնասիրության արդյունքների վրա նայել դիալեկտիկորեն, այսինքն՝ նրանց սեփական կապակցության տեսակետից, որպեսզի կազմենք մեր ժամանակի համար բավարար «բնության սիստեմ»... այժմ հասել է բնափիլիսոփայության վերջը։ Նրան հարություն տալու ամեն մի փորձ ոչ միայն ավելորդ կլիներ, այլ կլիներ մի քայլ դեպի ետ» (Էնգելս Ֆրիդրիխը, Լյուդվիգ Ֆոյերբախը և գերմանական կլասիկ փիլիսոփայության վախճանը 1972 )։ Հայ փիլիսոփայության պատմության մեջ իր բնափիլիսոփայության ուսմունքով և առանձին ուշագրավ գաղափարներով աչքի է ընկել Անանիա Շիրակացին, որը լինելով բնագիտական ուղղության հիմնադիրը հայ միջնադարյան փիլիսոփայության մեջ, վերակենդանացրել է անտիկ գիտության առաջավոր ավանդույթները։ Ուշագրավ էին նաև Հովհաննես Սարկավագի (Իմաս տասեր) և Հովհաննես Երզնկացու բնափիլիսոփայության հայացքները։ Մի շարք առաջավոր գաղափարներով, հատկապես տարրաբանության և մարդակազմության հարցերում, հանդես եկան Տաթևի փիլիսոփայության դպրոցի ներկայացուցիչները (Հովհան Որոտնեցի, Գրիգոր Տաթևացի, Մաթեոս Զուղայեցի)։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Լուսավորության դարաշրջան |
| --- |
|  |
| Ավստրիա | Իոսիֆ II | Լեոպոլդ II | Մարիա Թերեզա |
|  |
| Ֆրանսիա | Պիեր Բեյլ | Ֆոնտինել | Շառլ Լուի Մոնտեսքյո | Ֆրանսուա Քենե | Վոլտեր | Ժորժ Լուի Լեկլերկ դը Բյուֆոն | Ժան-Ժակ Ռուսո | Դենի Դիդրո | Հելվեցիուս | Ժան Դ'Ալամբեր | Հոլբախ | Մարկիզ դը Սադ | Կոնդորսե | Լավուազյե |
|  |
| Գերմանիա | Էրխարդ Վեյգել | Գոթֆրիդ Լայբնից | Ֆրիդրիխ II | Իմանուիլ Կանտ | Գոտհոլդ Լեսսինգ | Թոմաս Աբտ | Յոհան Գոթֆրիդ Հերդեր | Ադամ Վայսհաուպտ | Յոհան Վոլֆգանգ Գյոթե | Ֆրիդրիխ Շիլլեր | Կառլ Գաուս | Մոզես Մենդելսոն |
|  |
| Մեծ Բրիտանիա | Թոմաս Գոբս | Ջոն Լոք | Իսահակ Նյուտոն | Ջոզեֆ Ադիսոն | Ռիչարդ Սթիլ | Սեմյուել Ջոնսոն | Դավիթ Յում | Ադամ Սմիթ | Ջոն Ուիլքս | Էդմունդ Բյորկ | Էդուարդ Գիբբոն | Ջեյմս Բոսուել | Ջերեմի Բենթամ | Մերի Ուոլստոնկրաֆտ | *տե՛ս նաև*՝ Շոտլանդական լուսավորություն |
|  |
| Իտալիա | Ջամբատիստա Վիկո | Չեզարե Բեքարիա |
|  |
| Նիդեռլանդներ | Գուգո Գրոցիյ | Բենեդիկտ Սպինոզա |
|  |
| Լեհաստան | Ստանիսլավ Կոնարսկի | Ստանիսլավ Ավգուստ Պոնյատովսկիյ | Իգնացի Կրասիցկի | Գուգո Կոլոնտայ | Իգնացի Պոտոցկի | Ստաշից Ստանիսլվա | Յան Սնյադեցկի | Յուլիան Նեմցևիչ | Անջեյ Սնյադտցկիյ |
|  |
| Ռուսաստան | Պետրոս I | Եկատերինա II | Եկատերինա Դաշկովա | Անթիոք Կանթեմիր | Միխայիլ Լոմոնոսով | Նիկոլայ Նովիկով | Ալեքսանդր Ռադիսչև | Իվան Բեցկոյ | Իվան Շուվալով | Միխայիլ Սչերբատով | Գրիգորի Սկովորոդա | Իվան Կոտլյարևսկիյ |
|  |
| Իսպանիա | Գասպար Մելյոր դե Խովելյանոս | Նիկոլաս Ֆերնանդես Մորաթին |
|  |
| ԱՄՆ | Բենջամին Ֆրանկլին | Դավիդ Ռիտենխաուս | Ջոն Ադամս | Թոմաս Փեյն | Թոմաս Ջեֆերսոն |
|  |
| Կապիտալիզմ | Մարդու իրավունքներ | Քննադատական մտածողություն | Դեիզմ | Ժողովրդավարություն | Էմպիրիզմ | Լուսավորյալ բացարձակություն Ազատ շուկա | Հումանիզմ | Բնափիլիսոփայություն | Ռացիոնալություն | Բանականություն | Sapere aude | Գիտություն | Աշխարհիկացում | Ֆիզիոկրատներ | Հասկալա |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրոքհաուս · Մեծ նորվեգական · Մեծ ռուսական · Նոր · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| GND: 4041408-5 · LCCN: sh85101004 · LNB: 000048632 · Microsoft: 190040717 · NDL: 00571336 · NKC: ph131774 |

 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 496)։*  |