Վենետիկի տեսքը վերևից
**Վենետիկի հայ համայնք**ը կազմավորվել է 13-րդ դարում սկգբին, երբ ծովային աշխույժ առևտրական հարբերություններ են հաստատվել Վենետիկի ու Կիլիկյան Հայաստանի միջև։

Հայաստան-Վենետիկ հարաբերությունների սկզբնավորումը
-------------------------------------------------

Լևոն Բ արքա
1211 թվականին Լևոն Բ թագավորը վենետիկցի առևտրականներին շնորհել է արտոնություններ, որոնք հետագայում ընդլայնվել են։ Փոխադարձաբար Վենետիկում հայերին են առանձնաշնորհել, և արդեն 13-րդ դարի առաջին կեսին հայերը Վենետիկում ունեին Հայոց տուն, որը նվիրել էր Վենետիկի դոժ Մարկո Ծիանին։ 1348 թվականին հիշատակվում են Հայ եղբայրների Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին և վանքը քաղաքի Կաստելլո թաղամասում, 1434 թվականին՝ հայկական Սուրբ Խաչ եկեղեցին՝ կառուցված Կանթեղների նրբանցքում (Կալլե դելլե լանտեռնե), որը հետագայում կոչվել է Հայոց նրբանցք (Կալլե դեի Արմենի), և հիմա էլ նույն անունն է կրում։ 

Նոր Ջուղայի վանքը
Հայերն ունեին գերեզմանատուն, որը գտնվում էր Սուրբ Գևորգ (Սան Ջորջո) կղզում (1970-ական թվականներին կատարված պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել է 1570 թվականի տապանաքար՝ հայերեն արձանագրությամբ)։ Վենետիկի հայ համայնքն իր բարգավաճմանն է հասել 16-18-րդ դարերի՝ հատկապես Հին և Նոր Ջուղայի վաճառական
ների գործունեության շնորհիվ (Վենետիկում կա Ջուղայեցիների փողոց)։ Նույն դարերում Վենետիկը դարձել է հայկական տպագրության կենտրոն։

Հայերը Վենետիկում 18-19-րդ դարերում
-----------------------------------

Մխիթարյան միաբանության եկեղեցու ներքին հարդարանքը
1715 թվականին Վենետիկ է հասել Մխիթարյան միաբանության հիմնադիր Մխիթար Սեբաստացին՝ իր 16 միաբաններով, և երկու տարի հետո հաստատվել Սուրբ Ղազար կղզում, որը նրան նվիրել է Վենետիկի Հանրապետությունը։ 1789 թվականից կղզում սկսել է գործել Մխիթարյան հայրերի հիմնած հայկական տպարանը։ 1836 թվականին Սխիթարյան միաբանությունը Վենետիկում հիմնել է Ռափայելյան (հետագայում՝ Մուրատ-Ռափայելյան) վարժարանը, 1843 թվականին՝ «Բազմավեպ» հայագիտական հանդեսը։

Վենետիկում ապրած նշանավոր հայերը
--------------------------------

Վենետիկի Սուրբ Ղազար կղզին
Վենետիկի հայերը, տնտեսական և առևտրական աշխույժ գործունեությունից բացի, աչքի են ընկել նաև գիտության ու մշակույթի բնագավառներում։ Հայտնի է Անտոն Սուրյանը, որը 1575 թվականի ժանտախտի համաճարակի ժամանակ իր հայտնաբերած դեղով անհատույց բուժել է բազմաթիվ քաղաքացիների։ Նա պատրաստել է նաև նոր հզոր թնդանոթներ, ինչպես նաև մեքենա, որով ծովի հատակից բարձրացվել են ջրասույզ նավեր։ Հիշատակության են արժանի 17-րդ դարում Վենետիկում հաստատված մեծահամբավ վաճառականների Շահրիմանյան գերդաստանից եկեղեցական Զաքարիա Շահրիմանը (1708-1784), որը եղել է Վենետիկյան լուսավորական շարժման գործիչներից, բանաստեղծուհի Վիկսարյա Աղանուրը (1855-1910), երաժշտագետ Անջելո Էֆրիկյանը(1913-1982), գրաքննադատ Հուսիկ Աշրաֆյանը (1920-1980, իտալացի հանրությանը ծանոթ «Գլաուկո Վիացի» գրական ծածկանունով), արվեստաբան Վարդ Արսլանը (1899-1968), բանաստեղծ Հրանտ Նազարյանցը (1884-1963), քիմիկոս, լուսաքիմիայի հիմնադիր Հակոբ (Լուիջի) Չամիչյանը (1852-1922, նրա անունով է կոչվում Բոլոնյայի քիմիայի ինստիտուտը և Տրիեստի փողոցներից մեկը, 1922-ին ներկայացվել է Նոբելյան մրցանակի, սակայն մահվան պատճառով հարցը չի քննարկվել)։ 1982—1987 թվականին Վենետիկի համալսարանի հայագիտական ամբիոնը նշել է հայազգի նշանավոր գործիչների (Հ. Աշրաֆյան, Վ.Արսլան, Սուքիաս Էփրիկյան, Վ. Աղանուր, Հ. Նազարյանց) հիշատակի օրերը։

1983 թվականին Վենետիկի համալսարանի հայագիտական ամբիոնի նախաձեռնությամբ Վենետիկի քաղաքապետարանը կազմակերպել է հայկական ֆիլմերի շաբաթ, որը լայն արձագանք է գտել։ 1980-ական թվականներին աշխույժ գործունեություն է ունեցել Հայ դատի հանձնախումբը։ 1987 թվականին հիմնվել է Պո-Արաքս մշակութային ընկերակցությունը, 1991 թվականին՝ Իտալիա-Արմենիա հասարակական ընկերակցությունը։ 1991 թվականից Վենետիկում գործում է Մխանից տեղափոխված Հայ մշակույթի ոաումնասիրության և վավերագրման կենտրոնը։ 1995 թվականին վերաբացվել է Սուրբ Խաչ եկեղեցին։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Հայկական սփյուռք |
| --- |
|  |
| Նախկին ԽՍՀՄ(Ներքին սփյուռք) | Ադրբեջան (Բաքու / Շամախի / Շաքի)  • Բելառուս  • Էստոնիա  • Թուրքմենստան  • Լատվիա  • Լիտվա  • Ղազախստան  • Ղրղզստան  • Մոլդովա (Աքքերման)  • Ռուսաստան  • Վրաստան (Աբխազիա / Թբիլիսի / Ցխինվալ)  • Տաջիկստան  • Ուզբեկստան  • Ուկրաինա (Ղրիմ / Թեոդոսիա) |  |
|  |
| Եվրոպա | Ալբանիա  • Ավստրիա  • Բելգիա  • Բուլղարիա  • Գերմանիա  • Դանիա  • Իսպանիա  • Իտալիա (Հռավեննա, Վենետիկ)  • Լեհաստան  • Հունաստան  • Հունգարիա  • Մալթա  • Մեծ Բրիտանիա  • Նիդերլանդներ  • Նորվեգիա  • Շվեդիա  • Շվեյցարիա  • Չեխիա  • Ռումինիա  • Սլովակիա  • Ֆինլանդիա  • Ֆրանսիա |
|  |
| Ամերիկա | ԱՄՆ (Բոստոն / Լոս Անջելես / Նյու Յորք / Չիկագո / Վաշինգտոն / Փրովիդենս )  • Արգենտինա  • Բրազիլիա  • Էկվադոր  • Կանադա  • Կուբա  • Մեքսիկա  • Չիլի  • Վենեսուելա  • Ուրուգվայ |
|  |
| Ասիա | Արաբական Միացյալ Էմիրություններ  • Աֆղանստան  • Բահրեյն  • Թաիլանդ  • Թուրքիա  • Ինդոնեզիա  • Իսրայել (Երուսաղեմ)  • Իրան  • Իրաք  • Լիբանան  • Կիպրոս  • Հնդկաստան  • Հորդանան  • Ճապոնիա  • Մալայզիա  • Մյանմա  • Չինաստան  • Պակիստան  • Սինգապուր  • Սիրիա  • Կատար  • Քուվեյթ  • Ֆիլիպիններ |
|  |
| Աֆրիկա | Եգիպտոս  • Եթովպիա  • Հարավ-Աֆրիկյան Հանրապետություն  • Սուդան |
|  |
| Ավստրալիա | Ավստրալիա  • Նոր Զելանդիա |
|  |
| Այլ նյութեր | *Բնակավայրեր:* (Նախկին ԽՍՀՄ): Արմյանսկ, Ուկրաինա  • Հայկաձոր, Ռուսաստան  • Նոր Նախիջևան, Ռուսաստան  *Բնակավայրեր:* (Սփյուռք): Անջար, Լիբանան  • Դեր Զոր, Սիրիա  • Նոր Ջուղա, Իրան  • Վաքըֆ, Թուրքիա  • Քեսաբ, Սիրիա  *Եկեղեցիներ:* Հայ Առաքելական Եկեղեցի  • ( Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին  • Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւն  • Պատրիարքութիւն Հայոց յԵրուսաղէմ  • Պատրիարքութիւն Հայոց Կոստանդնուպոլսոյ )  • Հայ Ավետարանական Եկեղեցի  • Հայ Կաթողիկե Եկեղեցի *Կուսակցություններ:* Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն (ՀՅԴ)  • Ռամկավար ազատական կուսակցություն (ՌԱԿ)  • Սոցիալ դեմոկրատ Հնչակյան կուսակցություն (ՍԴՀԿ)  • Արմենական-Ռամկավար Ազատական Կուսակցություն  *Կազմակերպություններ:* Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միություն (ՀԲԸՄ)  • Հայ Մարմնամարզական Միություն (ՀՄՄ)  • Հայ Մարմնակրթական Ընդհանուր Միություն (ՀՄԸՄ) |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է* *«Հայ Սփյուռք» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |