recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Օկտոպամին**, ներծին (էնդոգեն) կենսածին (բիոգեն) ամին, որը ներգրավված է ադրեներգիկ և դոպամիներգիկ համակարգերի գործունեությունում։

Դերը անողնաշարավորների օրգանիզմներում
-------------------------------------

Օկտոպամինը 1984 թ.-ին հայտնաբերել է իտալացի գիտնական Վիտորիո Էրսպոմերը (Vittorio Erspamer) ութոտնուկի թքագեղձերում։ Բացահայտվել է, որ անողնաշարավորների մոտ այն նեյրոհաղորդիչի, ներյոհորմոնի և ներյոմոդուլյատորի ֆունկցիաներ է կատարում։ Այն լայնորեն օգտագործվում է բոլոր միջատների, խեցեմորթների և սարդերի մոտ էներգատար գործողություններում (energy-demanding behaviors), որոնցից են թռչելը, ցատկելը, ձվադրելը և այլն։

Առավել լավ հասկացված է օկտոպամինի դերը մորեխի ցատկելու իրականացման դեպքում, որտեղ ամինը զբաղվում է մկանային ակտիվության կարգավորմամբ և այդպիսով բարձրացնում մկանների փոխհամագործակցության արդյունավետությունը։

Մեղրամեղվի և մրգի ճանճի մոտ այն կարևոր դեր է խաղում ուսուցանման և հիշողության բնագավառներում։ Լուսատտիկի մոտ օկտոպամինի ազատումը հանգեցնում է լույսի արտադրության։

Խավարասերի զմրուխտյա կրետները իրենց ճիճուների համար կեր նախապատրաստելու համար թույն են ներարկում ամերիկյան խավարասերի գլխային նյարդահանգույցի (ուղեղային գանգլիայի) մեջ։ Թույնը արգելափակում է նրա օկտոպամինային ռեցեպտորները (ընկալիչները), և խավարասերը այդպիսով դադարում է փախչել կամ ընդհանրապես ակտիվ շարժ ցուցաբերել։ Նա դառնում է հնազանդ, և կրետը՝ նրա բեղիկից շնաթոկի պես քաշելով, տանում է նրան է իր բունը և այնտեղ թողնելով ձվադրում նրա փորի վրա։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  octopamine

Թեմատիկ գրականություն
---------------------

* P.D. Evans, "Octopamine", in *Comprehensive Insect Physiology*, 11, 499, Oxford University Press 1985.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Ամինաթթուներ |
| --- |
|  |
| Հիմնական | 
Ալանին •
Արգինին • Ասպարգին • Ասպարագինաթթու • Վալին • Հիստիդին • Գլիցին • Գլուտամին • Գլուտամինաթթու • Իզոլեյցին • Լեյցին • Լիզին • Մեթիոնին • Պրոլին • Սերին • Թիրոզին • Թրեոնին • Տրիպտոֆան • Ֆենիլալանին • Ցիստեին
 |
|  |
| Ոչ հիմնական | 
Պիրոլիզին • Սելենոցիստեին • Սելենոմեթիոնին
 |
|  |
| Տես նաև | 
Անփոխարինելի ամինաթթուներ • Գենետիկական կոդ
 |

 |



|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | ChEMBL · Drugbank · IUPHAR · KEGG · UNII |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | MESH ID |

 |
**Ուրուգվայի գրականություն**, զարգանում է իսպաներենով։ Ձեռագիր առաջին հուշարձանները երևան են եկել գաղութային շրջանում․ Պերես Կաստելիանոյի (մահ․ 1815 թ․) «Հուշամատյանը» (1779) լուսավորական նամակաձև արձակի նմուշ է։ Գրականության ակունքների մոտ են կանգնած նաև Խ․ Պրեգո դե Օլիվերի (1750–1814) և Կ․ Վիլյադեմորոսի (1777–1851) պոեզիան, Խ․ Պ․ Մարտինեսի «Անբասիր հավատարմություն կամ Վրիժառված Բուենոս Այրես» (1808) պիեսը։ Դեմոկրատ, պոեզիայի առավել խոշոր ներկայացուցիչն է Բ․ իդալգոն (1787–1822)։ Եվրոպայի կլասիցիզմի ավանդույթներով սնվող գրքային պոեզիան են ներկայացրել հռետորական ներբողները, հիմները, եղերերգերը, էկլոգները (եռահատոր «Ուրուգվայական Պառնասը», 1835–1837)։ Ուրուգվայի գրականության մեջ ռոմանտիզմն սկսել է ձևավորվել 19-րդ դարի 30–40-ական թթ․՝ եվրոպական ռոմանտիզմի ազդեցությամբ, բնորոշ ներկայացուցիչն է Ա․ Մագարինիոս Սերվանտեսը (1825–1893)։ Ռոմանտիկների երկրորդ սերունդն են կազմում Մ․ Լաֆինուրը (մահ․ 1938), Օ․ Մորատորիոն (1852–1898), Է․ Ռեգուլեսը (1860–1929), Սորիլիա դե Սան Մարտինը (1855– 1931) և ուրիշներ։ Է․ Ասևեդո Դիասը (1851 –1924) գրել է ազատագրության համար պայքարի դարաշրջանը պատկերող պատմավեպեր։ Խ․ դե Վիանան (1863– 1925) «Գյուղ» (1896), «Դուրի» (1901), «Չոր փայտ» (1911) ժողովների պատմվածքներում, ի հակակշիռ ռոմանտիկների, տվել է հասարակ մարդկանց կյանքի նատուրալիստ, մռայլ պատկերը։ Կ․ Ռեյլեսի (1868–1938) «Րեբա» (1894), «Կայենի ցեղը» (1900) վեպերը նույնպես հակվում են դեպի կյանքի նատուրալիստ, պատկերումը։ 19–20-րդ դարերի սահմանագծում առաջացած մոդեռնիստական պոեզիային (Խ․ Էռերա ի Ռեյսիգ, 1875–1910) հակադրվել է Խ․ Ալոնսո ի Տրելիեսի (1857–1924) և Ֆեռնան Սիլվա Վալդեսի (1887-1975) պոեզիան, որ կապված էր գյուղի հետ և ոգեշնչվում էր գաուչոների (տափաստանների բնակիչներ) բանահյուսությամբ։ Բանաստեղծուհիներ Դելմիրա Ագուստինին (1886–1914) և Խուանա դե Իբարբուրոն (1892–1979) կանանց ազատագրման կողմնակիցներ են։ Աչքի ընկնող դեր է կատարել Կ․ Սաբատ Էրկաստիի (ծնվել է 1887) փիլիսոփայական պոեզիան, որի կենտրոնում մարդն է՝ իր «հավիտենական հարցերով ու որոնումներով»։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
**2016 թվականի ապրիլին ծավալված ռազմական գործողությունների հանգամանքների ուսումնասիրման քննիչ հանձնաժողով**, որը ավելի հայտնի է որպես **Ապրիլյան պատերազմի հանգամանքների ուսումնասիրման քննիչ հանձնաժողով**, 2019 թվականի մայիսի 31-ին Հայաստանի Հանրապետության Ազգային Ժողովում ստեղծված քննիչ հանձնաժողով։

Պատմություն
-----------

Հանձնաժողովը ստեղծվել է «Ազգային ժողովի կանոնակարգ» ՀՀ սահմանադրական օրենքի 20-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն` պատգամավորների ընդհանուր թվի առնվազն մեկ երրորդի պահանջով 2016 թվականի ապրիլին ծավալված ռազմական գործողությունների հանգամանքները ուսումնասիրելու նպատակով։ Քննիչ հանձնաժողովի լիազորությունների իրականացումը տրված է ՀՀ ԱԺ պաշտպանության եւ անվտանգության հարցերի մշտական հանձնաժողովին, որը կազմված է 11 անդամից։

2019 թվականի հունիսի 4-ին հանձնաժողովը գումարել է առաջին նիստը։

Կազմ
----

Քննիչ հանձնաժողովի անդամներ են։

* Անդրանիկ Քոչարյան (քննիչ հանձնաժողովի նախագահ)
* Վարդան Վարդանյան
* Գևորգ Գորգիսյան
* Արամ Խաչատրյան
* Արմեն Խաչատրյան
* Տիգրան Կարապետյան
* Սասուն Միքայելյան
* Քրիստինե Պողոսյան
* Սողոմոն Սողոմոնյան
* Ռուբիկ Ստեփանյան
* Սիփան Փաշինյան

Տես նաև
-------

* Իլովայսկի ճակատամարտի հանգամանքների ուսումնասիրման քննիչ հանձնաժողով (en)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ԱԺ նախագահի հայտարարությունները քննիչ հանձնաժողովներ ստեղծելու մասին
2. ↑  Եթե անհրաժեշտություն լինի Սերժ Սարգսյանին հրավիրել Ապրիլյան պատերազմի վերաբերյալ քննիչ հանձնաժողովի նիստին՝ կհրավիրենք
3. ↑  Պաշտպանության եւ անվտանգության հարցերի մշտական հանձնաժողով
Առաջին տեսակի հրավիժակ
**Հրավիժակ** կամ **ժայթքալեզու**, Արեգակի մակերևույթին բարձրացող և մագնիսային դաշտով պահվող համեմատաբար սառը (համեմատած արևպսակի հետ) նյութի խիտ կուտակումներ։

Նկարագրություն
--------------

Հրավիժակների դիտման հնագույն հիշատակությունը կապված է 1185 թվականի մայիսի 1-ի Արեգակի ամբողջական խավարման հետ։ Հրավիժակների հետազոտությունները սկսվել է 1842 թվականի հուլիսի 8-ի Արեգակի խավարումից հետո, երբ Դոմինիկ Ֆրանսուա Արագոն, Ջորջ Բիդել Էրին և այլ աստղագետներ բաց վարդագույն ելուստներ են նկատել Լուսնի սև սկավառակի շուրջ։ 1868 թվականի օգոստոսի 18-ի Արեգակի խավարման դիտման ժամանակ Պիեռ Ժանսենը անկախ Ջոզեֆ Նորման Լոկիերից հրավիժակների դիտման նոր մեթոդ է կիրառել, բացահայտելով դրանց գազային վիճակը։ Արեգակնային հրավիժակների մասին բազմաթիվ արժեքավոր տեղեկություններ են ստացվել դանդաղեցված լուսանկարահանման միջոցով այժմ արեգակնային մթնոլորտում տեղի ունեցող գործընթացները դիտվում և հետազոտվում են արբանյակների և տիեզերակայանների օգնությամբ։

Հրավիժակները լավ երևում են Արեգակի ամբողջական խավարման ժամանակ։ Խավարման բացակայության դեպքում հրավիժակները հետազոտվում են հատուկ լուսապատկերային սարքավորումների՝ *հրավիժակի լուսապատկերադիտակների*, ինտերֆենցիոն ֆիլտրերի, արտախավարային կորոնոգրաֆների (Լիոի կորոնոգրաֆ), գունոլորտային հեռադիտակների միջոցով։ Արեգակնային սկավառակի վրա պրոյեկցիայի ժամանակ հրավիժակները նկատելի են սև թելիկների տեսքով։

Գրականություն
-------------

* Galsgaard K. Longbottom, A.W. (1999)։ «Formation of solar prominences by flux convergence»։ *Astrophysical Journal* **510**: 444։ Bibcode:1999ApJ...510..444G։ doi:10.1086/306559
* Low B.C. Fong, B. Fan, Y. (2003)։ «The mass of a solar quiescent prominence»։ *Astrophysical Journal* **594** (2): 1060։ Bibcode:2003ApJ...594.1060L։ doi:10.1086/377042
* Golub L. Pasachoff J.M. (1997)։ *The Solar Corona*։ Cambridge University Press։ ISBN 0-521-48535-5
* Tandberg-Hanssen Einar (1995)։ *The Nature of Solar Prominences*։ Dordrecht: Kluwer Acad.։ ISBN 978-0792333746

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Դրանք հրավիժակների դիտման համար նախատեսված հատուկ լուսապատկերադիտակներ են։ 1970-ականներին այդ սարքավորումները կորցնում են իրենց գիտական նշանակալիությունը



|  |
| --- |
| 
  **Տիեզերք**   **Աստղագիտություն**
 |
**«Ֆաուստի նզովքը»** (ֆր.՝ *La damnation de Faust*, opus 24), ֆրանսիացի կոմպոզիտոր Հեկտոր Բեռլիոզի 4 գործողությամբ դրամատիկ լեգենդ նվագախմբի, մեներգիչների և երգչախմբի համար։ Ֆրանսերեն լիբրետոն գրել են կոմպոզիտորը և Ալմիր Ժանդոնյերը՝ Գյոթեի «Ֆաուստ» ողբերգության Ժերար դը Ներվալի թարգմանության հիման վրա։

Առաջնախաղը տեղի է ունեցել Փարիզում, 1846 թվականի դեկտեմբերի 6-ին։

Ստեղծման պատմություն
--------------------

Բեռլիոզը ծանոթացել է Գյոթեի «Ֆաուստին» Ժերար դը Ներվալի թարգմանությամբ 1828 թվականին։ Կոմպոզիտորի խոսքերով այդ ստեղծագործությունը հիացրել է իրեն մինչև հոգու խորքը։ Նա չի բաժանվել գրքից՝ կարդալով այն ամենուր՝ տանը, փողոցում, թատրոնում։ 1829 թվականին նա ստեղծել է «Ֆաուստի վեց տեսարանը» (opus 1), որը հետագայում ոչնչացրել է։ 1845 թվականին Բեռլիոզը կրկին անդրադարձել է նյութին՝ սկզբնապես նախատեսելով ստեղծել «համերգային օպերա», հետագայում նա կանգ է առել «դրամատիկ լեգենդ» անվան վրա։

1846 թվականի դեկտեմբերի 6-ին փարիզյան Օպերա-կոմիկում կայացած առաջին ներկայացումը (Ֆաուստի դերը կատարել է Գյուստավ Իպոլիտ Ռոժեն) սառն ընդունելություն ունեցավ ստեղծագործության մեջ օպերայի և կանտատայի (հանդիսավոր խմբերգ) կիսկատարության պատճառով։ «Ֆաուստի նզովքի» հաճախակի բեմադրումն սկսվեց ավելի վաղ, երկու հաջող ներկայացումներից հետո՝ 1877 թվականին Փարիզում համերգային և 1893 թվականի փետրվարի 18-ին Մոնտե-Կառլո օպերային թատրոնի բեմում։

Գործող անձինք
-------------

| Դեր | Ձայնի տեսակ |
| --- | --- |
| Մարգարիտա | մեցցո-սոպրանո |
| Ֆաուստ | տենոր |
| Մեֆիստոֆել | բարիտոն կամ բաս |
| Բրանդեր | բաս |
|  *Երգչախումբ*  |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Archivio Storico Ricordi — 1808.
2. 1 2 3 4  Berlioz Hector (1998)։ *La Damnation de Faust: Dramatic legend in full score*։ Mineola, New York: Dover Publications, Inc։ ISBN 0-486-40169-3
3. ↑  Մեֆիստոֆելի դերը գրվել է ձայնային երկու տեսակների համար։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Բեռլիոզ. Հուշեր (ռուս.)
* Օպերայի լիբրետոն(ֆր.)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Allmusic · International Music Score Library Project · MusicBrainz |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 13908492n · GND: 300019181 · LCCN: n81133549 · NKC: aun2014829722 · VIAF: 5297147270469435700008 · WorldCat VIAF: 5297147270469435700008 |

 |
Բուդդա
**Մեդիտացիա** (սանսկրիտով՝ *դհիյանա*, որը երբեմն թարգմանում են՝ մտակենտրոնացում), նշանակում է մտքերի տատանումների սանձումը, որ թույլ է տալիս սովորականի համեմատ մտակենտրոնացման առավել խորը մակարդակների հասնել, սակայն, ի տարբերություն կրոնական, մասնավորապես բուդդիստական կրոնական ազդեցությունների ենթարկված Յոգայի ուղղությունների, դասական Յոգայի դեպքում սա չի ենթադրում մտքերի տոտալ բացակայություն, որովհետև դա պրակտիկորեն անհնար է և հակագիտական, այլ ընդամենը վերջիններիս գիտակցված ուղղորդման շնորհիվ բանականության այնպիսի ակտիվացում, որը թույլ կտա արդեն անցնել Սամադհի վիճակին, կամ Աշտանգա Յոգայի (սանսկրիտերեն բառ է, թարգմանաբար՝ մտացնծություն, գերագույն բանականության արթնացում, մտավոր-հոգևոր կատարելության հասնել և այլն) գերնպատակային վիճակին, որը մարդու ֆիզիկական, մտավոր և հոգևոր կոմպլեքս կատարելության վիճակն է։

Յոգա գիտության գոյության ընթացքում տարբեր դարերում առաջացած, բնօրինակից բավական հեռու գտնվող ու հաճախ հակասական ուղղությունները, սակայն, այլ տեղեկություններ են տալիս, ինչպես օրինակ՝ Սահաջա Յոգայում մեդիտացիան մտքերի բացակայությունն է՝ լիարժեք գիտակցությամբ։ Այն մաքուր գիտակցության վիճակ է, որի մեջ, ըստ այս աղբյուրի, հնարավոր է մտնել ինքնաբերաբար, երբ Կունդալինին անցնում է Սահասրարա չակրայի միջով (Յոգա)։ Մտքերի առկայության դեպքում անհնար է գտնվել մեդիտացիայի մեջ։

Ինչպես վերևում արդեն նշվեց՝ սա անհիմն պնդում է և պրակտիկորեն անհնար։

Չինաստանում այս բառը ձևափոխվել և փոխարինվել է *չան* բառով, իսկ Ճապոնիայում՝ *ձեն*։ Մեդիտացիան

Մեդիտացիան ինքնաներշնչանք, հիպնոս կամ տրանս չէ։ Այն չի հանդիսանում մտավոր, երևակայական պատկերումների գործընթաց։ Դրա ընթացքում չեն կարող լսվել թվացյալ ձայներ, չեն կարող երևալ տեսիլքներ և այլ իրականությունից հեռու երևույթներ։

Լոտոսի դիրք

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Դուք նման եք արևի, ում գեղեցկությունը փակում են մութ ամպերը»։ Այստեղ արևը մեր պարզ գիտակցությունն է, իսկ ամպերը՝ մեր էներգետիկ դաշտում եղած բացասական էներգիաները։ Ամենամեծ խոչընդոտը էգոն է, որի մասին երկու բառով անհնար է խոսել։ Մարդը լույս աշխարհ է գալիս իր մաքուր Եսով (հոգով), բայց կյանքի հարվածներից և պատրանքներից մարդու մոտ սկսում է զարգանալ նոր ես (էգո)։ Էգոն սնվում է մտքերով, անվերջ մեծանալու միտում ունեցող ցանկություններով, մարդկանց իշխելով, ապագայով, փառքով, իրեն վեր դասելով, ցուցամոլությամբ, մյուսների առջև դերասանություն անելով, ֆանատիզմով և այլն, սրանք բոլորը էգոյի արտահայտումներն են։ Երբ դառնում եք դիտորդ և տեսնում էգոն կամ սուպերէգոն ձեր մեջ, դա նշանակում է, որ դուք կամաց-կամաց սկսում եք ազատվել նրանցից։ Մարդու ներսում կան երեք էներգետիկ ուղիներ, որոնք համապատասխանում են երեք ժամանակների՝ անցյալ (սուպերէգո), ներկա և ապագա (էգո)։ Ներկա ուղին բացվում է ինքնաիրականացումից հետո, Կունդալինին բարձրանում է այդ ուղով և հաստատում յոգան, ահա թե ինչու է հարկավոր լինել ներկայում։ Ուշադրությունը պահելով գլխի վերևի մասում՝ մենք հաստատում ենք կապ մեր հոգու և տիեզերքի միջև։ Առաջներում այս պրոցեսը եզակի մարդկանց է հասանելի եղել, իսկ հիմա Սահաջա Յոգայի շնորհիվ հասանելի է բոլորին- Շրի Մատաջի[1] |  |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Սահաջա յոգա, մեդիտացիա
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ոթմուս (այլ կիրառումներ)
**Ոթմուս** (Ոդմուս, Ոթմսու, Ոդմսու, Ատմիսո, Հոթմսու, Օդմսո, Օթմսու, Ութմուս, Ութմուզ), գյուղ Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Վանանդ գավառում, հավանաբար՝ սույն գավառի հյուսիս–արևմտյան մասում։

Պատմություն
-----------

Առաջին անգամ Ոթմսուն հիշատակել է Ե դարի հայ պատմիչ Ղազար Փարպեցին։
Ոթմսու գյուղի մասին տեղեկություններ են տալիս նաև Է դարի հայ պատմիչ Սեբեոսը, Ժ դարի հայ պատմիչ և հայոց կաթողիկոս Հովհաննես Դրասխանակերտցին, ԺԳ դարի հայ պատմիչ Կիրակոս Գանձակեցին։ Վանանդ գավառի այս բնակավայրի մասին տեղեկություններ են հաղորդում նաև վրացական միջնադարյան աղբյուրները։

Նշանավոր անձինք
---------------

Վանանդ գավառը Մեծ Հայք երկրամասի Այրարատ նահանգի քարտեզում։
Մեծ Հայք երկրամասի Այրարատ նահանգի Վանանդ գավառի Ոթմսու բնակավայրից են Հայոց Պատմության մի շարք նշանավոր անձինք։ Մասնավորապես,՝ Հայոց հետևյալ կաթողիկոսները․

* Բաբգէն Ա Ոթմսեցի կաթողիկոս՝ 490-516թթ․,
* Իսրայէլ Ա Ոթմսեցի՝ 667-677 թթ․,
* Տրդատ Ա Ոթմսեցի՝ 741-764 թթ․։

Ըստ Ղազար Փարպեցու վկայության՝ Ոթմսու գյուղում է թաղված Հայոց նշանավոր կաթողիկոսներից մեկը՝ Գյուտ Ա Արահեզացին՝ Ե դար։

Տես նաև
-------

Գրականություն
-------------

* Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան։ Թ.Խ. Հակոբյան, Ստ.Տ. Մելիք-Բախշյան, Հ.Խ. Բարսեղյան։ Երեւանի Համալսարանի Հրատարակչություն, Երեւան, 1998։ Հատոր 4, Ցուցակ 1, Էջ 168։
* Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն։ Թադևոս Հակոբյան, Երևան, ԵՊՀ հրատարակչություն, 2007, 518 էջ։

Պատկերասրահ
-----------

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան։ Թ.Խ. Հակոբյան, Ստ.Տ. Մելիք-Բախշյան, Հ.Խ. Բարսեղյան։ Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն, Երևան, 1998։ Հատոր 4, Ցուցակ 1, Էջ 168։

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Քրիստոնյա Հայաստան» հանրագիտարան, Երևան, 2002
* ԻՍՐԱՅԵԼ Ա ՕԹՄՍԵՑԻ (667-677) Archived 2010-11-26 at the Wayback Machine.
**Թարգմանչաց վանքի կամուրջ**, ջրային կամուրջ Ադրբեջանի Հանրապետության Դաշկեսանի շրջանի նախկին հայկական Խաչակապ գյուղում գտնվող 4-րդ դարում կառուցված Թարգմանչաց վանքի հյուսիսարևելյան կողմում՝ դեպի Խաչակապ ձգվող ճանապարհին։

Ունի թաղակապ միաթռի կառուցվածք։ Կառուցվել է հայազգի բարերար Ալեքսանդր Թայիրյանցի ֆինանսական միջոցներով 1880-1883 թվականներին։ Ունեցել է շինարարական հետևյալ արձանագրությունը. «Շինեցաւ կամուրջս, երկու վերստ ճանապարհն սուրբ վանուցս ծախիւք երևանցի Աղէքսանդր Մկրտչեան Թայիրեանցի, 1880-1883»։

Կամրջի կառուցման մասին արձանագրություն է փորագրվել նաև Թարգմանչաց վանքի գլխավոր եկեղեցու մուտքին։

Կամրջի ներկա վիճակի մասին տեղեկություններ չկան։ Հնարավոր է, որ ավերված լինի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  ՀՃՈՒ Հ/Կ գիտական ուսումնասիրություններ, Գիրք ԺԲ, «Արցախի կամուրջները» Archived 2017-07-12 at the Wayback Machine. Սամվել Կարապետյան, Երևան 2009։ ՀԴՏ 72(479.25):941(479.25) ԳՄԴ 85.113 (2Հ):63.3.(2Հ) ISBN 978-99941-875-2-2
2. 1 2  Կարապետյան Ս. Հյուսիսային Արցախ, Բեյրութ, 2004, էջ 233։
3. ↑  «Արձագանք», 1886, N21, էջ 309։
**«Կոշկավոր կատուն»**, մուլտիպլիկացիոն ֆիլմ, որը թողարկվել է 1938 թվականին «Սոյուզմուլտֆիլմ» ընկերությունում Վալենտինա և Զինաիդա Բրումբերգների կողմից։ Այն Շառլ Պերոյի հեքիաթի երաժշտական էկրանավորումն է։ Երաժշտության հեղինակը Նիկիտա Բոգոսլովսկին է։

Սյուժե
------

*Եթե խորամանկությամբ թշնամուդ հաղթես, երբեք չես կորչի։*

Ջրաղացպանը մահանալուց հետո իր տղաներին ժառանգություն է թողնում։ Ավագին նա թողնում է ջրաղաց, միջնեկին` ավանակ, իսկ փոքրին` կատու։

Խորամանկ կատուն հագնում է տիրոջ երկարաճիտ կոշիկներն ու գլխարկը, վստահ ուղևորվում դեպի թագավորական պալատ և նվերների օգնությամբ իր տիրոջ նկատմամբ հետաքրքրություն արթնացնում։ Նրան կոչում էր մարկիզ Կարաբաս։

Հետաքրքրված միապետի ընտանիքը ուղևորվում է սիրալիր պալատականի մոտ։ Ճանապարհին հնձվորներն ու կանայք, ինչպես նրանց նախապատրաստել էր կատուն, ասում են, որ դաշտերը, որտեղ նրանք աշխատում են, պատկանում են մարկիզ Կարաբասին։ Ջրաղացպանի տղան մտնում է լիճը և կատվի հրահրմամբ ձևացնում, թե խեղդվում է։ Նրան փրկում են, թանկարժեք հագուստ հագցնում, այնուհետև շարունակում իրենց ճանապարհը։ 

Առջևում մնում էր միայն ամրոցը։ Պարզվում է, որ այն մարդակերի բնակավայրն է։ Կատուն խնդրում է իր կախարդության հմտություններով հայտնի հրեշին վերածվել առյուծի, այնուհետև մկան, ինչից հետո նրան հեշտությամբ խեղդում է։ Ժամանած արքայի առջև վեր է խոյանում մարկիզ Կարաբասի՝ իր աղջկա փեսացուի հրաշալի ամրոցը։

Աշխատակազմ
----------

* Սցենարիստներ` Ա. Կարպով, Վալենտինա Բրումբերգ, Զինաիդա Բրումբերգ
* Ռեժիսորներ` Վալենտինա Բրումբերգ, Զինաիդա Բրումբերգ
* Նկարիչներ` Կոնստանտին Մալիշև, Նադեժդա Պրիվալովա, Լիդիա Ռեզցովա, Ֆաինա Եպիֆանովա
* Օպերատոր` Կ. Կռիլովա
* Կոմպոզիտոր` Նիկիտա Բոգոսլովսկի
* Ձայնային օպերատոր` Ս. Ռենսկի

Տեխնիկական տվյալներ
-------------------

* Մուլտֆիլմը սև-սպիտակ է (գունավոր տարբերակը չի պահպանվել), ձայնային։

Հետաքրքիր փաստեր
----------------

* 1968 թվականին Բրումբերգները վերստեղծեցին այս մուլտֆիլմը նոր սերնդի համար. գունավոր «Կոշկավոր կատուն»։
* 2015 թվականին Գոսֆիլմաֆոնդում բացվեց «Սպիտակ սյուներ» արխիվային կինոյի 19-րդ փառատոնը։

Տեղի է ունեցել Բրումբերգ քույրերի «Կոշկավոր կատուն» (1938) երաժշտական ֆիլմի գունավոր տարբերակի երկրորդ պրեմիերան, որը վերականգնել է Նիկոլայ Մայրովը։ Մինչ այդ ֆիլմը հնարավոր էր տեսնել միայն սև-սպիտակ տարբերակով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑   www.animator.ru
2. ↑  «Белые столбы». Новости от 22.02.2015

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Կոշկավոր կատուն» «Аниматор.ру» կայքում
**ՀՀ Վայոց ձորի մարզպետարանը** ձևավորվել է 1996 թվականին՝ «Վարչատարածքային բաժանման մասին» ՀՀ օրենքի համաձայն։ Ինչպես բոլոր մարզերում, այնպես էլ Վայոց ձորի մարզում, ՀՀ սահմանադրության համաձայն, իրականացվում է պետական կառավարում։ Այս ոլորտի հարաբերությունները կարգավորվում են Սահմանադրությամբ, օրենքներով, ՀՀ նախագահի` «Հայաստանի Հանրապետության մարզերում պետական կառավարման մասին» հրամանագրով և այլ իրավական ակտերով։ Հայաստանի Հանրապետության Տավուշի մարզում պետական կառավարումն իրականացնում է Վայոց ձորի մարզպետը՝ մարզպետարանի միջոցով։ Մարզպետարանն իրագործում է կառավարության տարածքային քաղաքականությունը, համակարգում հանրապետական գործադիր մարմինների տարածքային ծառայությունների գործունեությունը՝ բացառությամբ օրենքով նախատեսված դեպքերի։ Մարզպետարանը կազմված է մարզպետից, մարզպետի տեղակալներից, խորհրդականներից, օգնականից, և մարզպետարանի աշխատակազմից։ 
Մարզպետարանի կանոնադրության համաձայն՝ կանոնակարգվել են մարզպետի տեղակալների, մարզպետարանի աշխատակազմի ղեկավարի կողմից մարզպետարանի աշխատակազմի կառուցվածքային և առանձնացված ստորաբաժանումների աշխատանքների համակարգումը։ Աշխատանքները կազմակերպվում են մարզպետարանի աշխատակազմի կառուցվածքային և առանձնացված ստորաբաժանումների կանոնադրությունների աշխատանքային ծրագրերին համապատասխան։ 
2013 թվականին մարզպետարանի կառուցվածքային և առանձնացված ստորաբաժանումների համար սահմանվել է 90 հաստիքային միավոր, որից՝ 73-ը՝ քաղաքացիական ծառայության պաշտոններ, 7-ը՝ մարզպետի գրասենյակի աշխատակիցներ, 10-ը՝ տնտեսական սպասարկում իրականացնող անձնակազմ։

Ղեկավարությունը
---------------

**Մարզպետ՝**

* Տրդատ Սարգսյան

**Տեղակալ՝**

* Նանե Ասատրյան

ՀՀ Վայոց ձորի մարզպետները
-------------------------

* 1. Աշոտ Բագրատի Սարգսյան 1996-1996 թվականներ
* 2. Պանդուխտ Հմայակի Մանուկյան 1997-2001 թվականներ
* 3. Վաղինակ Գետեոնի Մաթևոսյան 2001-2003 թվականներ
* 4. Սամվել Ֆրունզիկի Սարգսյան 2003-2007 թվականներ
* 5. Վարդգես Գետեոնի Մաթևոսյան 2007-2010 թվականներ
* 6. Սերգեյ Պապաշի Բագրատյան 2010-2012 թվականներ
* 7. էդգար Ֆերդինանդի Ղազարյան 2012-2014։
* 8. Հարություն Վաչագանի Սարգսյան - 2014 թվականից
**Ոլորտային եռանկյունաչափություն**, գնդային եռանկյունաչափություն, սֆերիկ եռանկյունաչափություն, մաթեմատիկայի բաժին, որ ուսումնասիրում է ոլորտին պատկանող եռանկյունների՝ ոլորտային եռանկյունների կողմերի և անկյունների միջև եղած առնչությունները։

Ծագում
------

Ոլորտային եռանկյունաչափությունը, որ նախորդել է հարթ եռանկյունաչափությանը, իր ծագման և զարգացման համար պարտական է աստղագիտությանը և սկզբում աստղագիտության բաժիններից մեկն էր։ (1՛—3՛) բանաձևերը և դրանց միջոցով եռանկյունների լուծման տարբեր խնդիրներ հանդիպում են Մենելայոսի «Աֆերիկա» և Պտղոմեոսի «Ալմագեստ» աշխատություններում։ (2) բանաձևը հայտնի էր 6-րդ դարում, իսկ ապացուցումը տվել է ալ Բատտանին։ (1)-ը ապացուցել է Աբու ալ վեֆը։ Ոլորտային եռանկյունաչափությունը որպես ինքնուրույն գիտություն սկզբնավորվել է Նասրեդդին Թուսիի և Ռեգեմոնտանուսի աշխատություններում։ Ոլորտային եռանկյունաչափության զարգացմանը մեծապես նպաստել են է․ Էյլերի աշխատանքները։

Ոլորտային եռանկյունաչափության բանաձևեր
--------------------------------------

Եթե Â-ն, Ê-ն, Ĉ-ն գնդային եռանկյան А, В, С անկյունների մեծություններն են, a-ն, e-ն, c-ն՝ համապատասխանաբար A-ի, E-ի, С-ի դիմաց ընկած կողմերի երկարությունները (Â, Ê, С, а, e, с թվերը անվանում են գնդային եռանկյան տարրեր․ Â=aR, Ê=eR, Ĉ=cR, որտեղ R-ը ոլորտի շառավիղն է), ապա այդ անկյունները և կողմերը կապված են ոլորտային եռանկյունաչափության հիմնական բանաձևերով.

sina/sinÂ = sine/sinÊ = sinc/sinĈ = D/Δ, (1)

cosa=cose cosc+sine sinc cosÂ (2)

cosÂ=-cosÊ cosĈ+sinÊ sinĈ cosa, (3)

sina cosÊ=cose sinc-sine cosc cosA, (4)

sinÂ cose=cosÊ sinĈ+sinÊ cosĈ cosA, (5)

որտեղ

D2=1-cos2a-cos2e-cos2c+2cosa cose cosc

Δ2=1-cos2Â-cos2Ê-cos2Ĉ+2cosÂ cosÊ cosĈ։

(1—5) բանաձևերում կատարելով անկյունների և կողմերի շրջանային փոխարինում՝ Â-ն Ê-ով, Ê-ն Ĉ-ով, Ĉ-ն Â-ով, a-ն e-ով, e-ն с-ով, c-ն a-ով (Â→Ê→Ĉ→Â, a→e→c→a), կստանանք շատ այլ առնչություններ։ (1—5), ինչպես նաև դրանց հանգույն բանաձևերը հնարավորություն են տալիս գնդային եռանկյան տրված երեք տարրերի միջոցով գտնել մյուս երեք տարրերը։

Եթե գնդային եռանկյունը ուղղանկյուն է (ասենք՝ C=90°), ապա տեղի ունեն հետևյալ բանաձևերը․

sine=sinc sinE, (1')

cosc=cose cosa, (2')

sinc cosÊ=cose cosa։ (3')

Նմանություն կա ոլորտային եռանկյունաչափության և հարթ եռանկյունաչափության բանաձևերի միջև,

##### Հարթ եռանկյուն

a=c sinÂ

a=e tgÂ

sin2(Â/2)=(p-e)(p-c)/ec

##### Գնդային եռանկյուն

sina=sinc sinÂ

tga=tge tgÂ

sin2(Â/2)=sin(p-e) sin(p-c)/sine sinc

##### Դելամբրի բանաձևեր

sin(a/2) cos((Ê-Ĉ)/2)=sin(Â/2) sin((e+c)/2)

sin(a/2) sin((E-Ĉ)/2)=cos(Â/2) sin((e-c)/2)

cos(a/2) cos((Ê+Ĉ)/2)=sin(Â/2) cos((e+c)/2)

cos(a/2) sin((Ê-Ĉ)/2)=cos(Â/2) cos((e-c)/2)

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 609)։*  |
Դեկարբօքսիլացում
**Դեկարբօքսիլացում** (դե․․․+ կարբօքսիլացում), օրգանական թթուների կարբօքսիլխմբից CO\_{2}-ի պոկում։ Կարբօքսիլացման հակադարձ ռեակցիան է։ Թթվի բնույթից կախված՝ դեկարբօքսիլացում կատարվում է տարբեր ճանապարհներով։ Ալիֆատիկ շարքի թթուները ({\displaystyle RCOOH}) նատրոնակրի ևևտ տաքացնելիս անջատում են CO\_{2} և առաջացնում ածխաջրածին։ Մալոնաթթվի, ցիանքացախաթթվի և դարչնաթթվի տիպի թթուները CO\_{2} անջատում են ուղղակի տաքացնելիս, իսկ թրթնջկաթթուն խիտ H\_{2}SO\_{4}-ի ազդեցությամբ դեկարբօքսիլացվում է՝ առաջացնելով {\displaystyle CO,CO\_{2}} և ջուր, մրջնաթթուն՝ CO\_{2} և ջրածին, պիրոխաղողաթթուն՝ CO\_{2} և քացախալդեհիդ։ Արոմատիկ թթուների դեկարբօքսիլացումը կատարվում է քինոլինի միջավայրում, պղնձի փոշու առկայությամբ տաքացնելիս։ Դեկարբօքսիլացում կատարվում է նաև ֆերմենտատիվ ճանապարհով, որը նյութափոխանակության պրոցեսի կարևոր փուլերից մեկն է։ Օրգանիզմում ամինաթթուների դեկարբօքսիլացում կատարվում է դեկարբօքսիլազ ֆերմենտի ազդեցությամբ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 331)։*  |
**Մեծ Կովկաս** (վրաց.՝ დიდი კავკასიონი, ռուս.՝ Большой Кавказ, ադրբ.՝ Böyük Qafqaz), Սև և Կասպից ծովերի միջև գտնվող լեռնահամակարգ, որը Փոքր Կովկասի հետ կազմում է *Կովկասյան լեռներ* լեռնային երկիրը։

Մեծ Կովկասը վեհասքանչ լեռնագոյացում է։ Տարածվում է հյուսիս-արևմուտքից մինչև հարավ-արևելք ավելի քան 1 150 կմ տարածության վրա՝ Անապայի շրջանից և Թամանյան թերակղզուց մինչև Կասպից ծովի ափին և Բաքվի մոտ գտնվող Ապշերոնյան թերակղզին։ Լայնությունը տատանվում է 32 կմ-ից Նովոռոսիյսկի շրջանում մինչև 180 կմ (առավելագույնը) Էլբրուսի միջօրեագծի շրջանը և 160 կմ Դաղստանում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայաստանի Հանրապետության Ֆիզիկաաշխարհագրական օբյեկտների համառոտ տեղեկատու բառարան // Գեոդեզիայի եւ քարտեզագրության կենտրոն ՊՈԱԿ // Երևան, 2007 թվական


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Լարուսի · Մեծ նորվեգական · Մեծ ռուսական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | NKC: ge658908 · VIAF: 9245154260366424480004 · WorldCat VIAF: 9245154260366424480004 |

 |
**Ռոբերտ Փ. «Ֆազի» Վանդայվեր** (անգլ.՝ **Robert P. "Fuzzy" Vandivier**, դեկտեմբերի 26, 1903(1903-12-26), Ֆրանկլին, Ինդիանա, ԱՄՆ - հուլիսի 30, 1983(1983-07-30), Ֆրանկլին, Ինդիանա, ԱՄՆ), ամերիկացի բասկետբոլիստ։ Հանդես գալով Ֆրանկլինի ավագ դպրոցի թիմում, համարվել է ամերիկյան բասկետբոլի բոլոր ժամանակների լավագույն դպրոցական մարզիկներից մեկը։ Մահացել է 79 տարեկանում։

Համարվում է բասկետբոլի պատմության վաղ շրջանի առաջին գերաստղը։ Ֆրանկլին քաղաքի ավագ դպրոցի թիմի կազմում երեք անգամ դարձել է Ինդիանա նահանգի չեմպիոն (1920-ից 1922 թվականներին)։ Թիմը կոչվել է «*Ֆրանկլինյան հրաշալի հնգյակ*» և մինչև օրս լավագույնի համարում ունի Ինդիանայի բասկետբոլի պատմության մեջ։ Բասկետբոլի համաշխարհային փառքի սրահի փորձագետ-մարզիչ Ջոն Վուդենը Ռոբերտ Վանդայվերին համարում է համաշխարհային բասկետբոլի պատմության մեջ լավագույն դպրոցական բասկետբոլիստը, ում կարելի է համեմատել միայն Լեբրոն Ջեյմսի հետ։

1922-ից 1926 թվականներին Ռոբերտ Վանդայվերը խաղացել է Ֆրանկլինի քոլեջի թիմում։ Մեջքի վնասվածքի պատճառով նրան թույլ չեն տվել հանդես գալու պրոֆեսիոնալ թիմերի կազմում, և ուսումնառությունն ավարտելուց հետո նա զբաղվել է մարզչական աշխատանքով։ Ընդ որում՝ մարզել է նաև Ինդիանայի և բեյսբոլի գլխավոր լիգայի թիվ 1 բեյսբոլիստը համարվող Ջորջ Քրոուին, պրոֆեսիոնալ բասկետբոլի New York Renaissance թիմին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  N. N.: *Chapter 4: FHS Juniors (1920-21).* Auf: The Franklin Wonder Five—Website; ohne Ortsangabe, ohne Angabe des Datums. Abgerufen am 28. Dezember 2020 (in Englisch).
2. ↑  Կաղապար:Toter Link Auf: Franklin College—Website; ohne Ortsangabe, ohne Angabe des Datums. Zuletzt erreichbar am 16. Mai 2011 (in Englisch).
3. ↑  N. N.: *George Crowe, Part 1: A Life In The Right Place At The Right Time.* Auf: Black Fives Foundation—Website; Washington, D.C. 26. März 2009. Abgerufen am 29. Dezember 2020 (in Englisch).

Արտաքին հղումներ
----------------

* Էջը Բասկետբոլի փառքի սրահի կայքում Archived 2009-08-31 at the Wayback Machine.(անգլ.)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Find A Grave |

 |
**Մովսես Տինանյան** (1858, Ռոդոսթո, Թուրքիա-1935, Կ. Պոլիս), հայ բժիշկ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1858 թվականին Թուրքիայի եվրոպական մասի Ռոդոսթո քաղաքում։ Բժիշկ Բարսեղ Տինանյանի հայրն է։ Ավարտել է Կ. Պոլ­սի Գաղատիա թաղամասի Կեդրոնական վարժարանը և եղել դրա առաջին շրջանավարտներից մեկը։ 1881 թվականին ավարտել է Կ. Պոլսի Օսմանյան կայսերական բժշկական վարժարանը։ Երկար տարիներ ազատ պրակտիկ բժիշկ է աշխատել իր ծննդավայրում։ Եղել է վիրաբույժ, ներքին հիվանդությունների մասնագետ և մանկաբարձ։ Եղել է Ռոդոսթոյի քաղաքապետական բժիշկը։ Հետագայում Կ. Պոլսում բժիշկ է աշխատել։

1915 թվականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ զորակոչվել է օսմանյան բանակ և զինվորական բժիշկ ծառայել՝ հարյուրապետի / կապիտանի աստիճանով։ 1915 թվականի ապրիլի 11-13-ը ձերբակալվել է, բանտարկվել ու աքսորվել Չանղըրը։ 1915 թվականի օգոստոսին, հրաշքով, նրան ազատելու և Կ. Պոլիս վերադարձնելու հրաման է ստացվել։ Իր խնամքի ու բուժմանտակ եղած չեթեջի արաբաջի Իսմայիլի աղջկա բուժումը շարունակելը թողել է բժիշկ Ռուբեն Սևակին, հույս ունենալով, որ չեթեջին, ի նշան երախտագիտության, բարյացակամ վերաբերմունք կունենա նրա նկատմամբ։

Մահացել է 1935 թվականին Կ. Պոլ­սում` 77 տա­րե­կա­նում։ Որ­դին` Բարսեղ Տինանյանը (1887-1965) և թոռը՝ Ժիրայր Տինանյանը ևս բժիշկ են եղել։

Գրականություն
-------------

* Մեզպուրեան Արթօ, Հայ եւ ծագումով հայ բժիշկներ։ Այբուբենական համառօտ անուանացանկ (1688-1940), Իսթանպուլ, 1940։
* Կարոյեա ն Գասպար, Մեծ Եղեռնի նահատակ հայ բժիշկները (անոնց պատգամները), Պոսթոն, 1957։
* Շիկահեր Վարդ, Կիսադարեան պատմութիւն թրքահայ բժշկութեան, 19231975, Իսթանպուլ, 1975։
* Յարման Արսեն, Հայերը օսմանյան առողջապահության ծառայության մեջ և պատմություն սուրբ Փրկիչ հայոց հիվանդանոցի (թուրքերեն), Ստամբուլ, 2001։

Աղբյուր
-------

Հարություն Մինասյան, Օսմանյան կայսրությունում և Թուրքիայի Հանրապետությունում բռնաճնշումների և ցեղասպանության ենթարկված հայ բժիշկներ, Երևան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
**Ավագ վանքի դպրոց**, գրչության և ուսումնառության կենտրոն Բարձր Հայքի Դարանաղի գավառի Ավագ վանքում (Սեպուհ լեռան ստորոտին, Կարնի գյուղի մոտ)։

XII դ. վերջերին Ավագ վանքում արդեն վարպետ գրիչներով և ծաղկողներով գրչության առաջնակարգ դպրոց կար։ Վարդան Կարնցի (Կարնի գյուղից) գրիչը այստեղ 1200—1202 թվականներին ընդօրինակել է հսկայական մեծությամբ մագաղաթյա մի Տոնական, որը պահվում է Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում և հայտնի է «Մշո ճառընտիր» անունով։ Ավագ վանքի դպրոցում մեծ մասամբ ընդօրինակվում էին ճառընտիրներ։ Գրչության արվեստը այդտեղ ծաղկել է հատկապես նշանավոր վարժապետ ու մատենագիր, Կիլիկիայի դպրոցներում կրթություն ստացած Մովսես Երզնկացու և բանաստեղծ ու մատենագիր Կիրակոս Երզնկացու րաբունապետության օրոք։ XIV դ. վերջից դպրոցը աչքի էր ընկնում նաև գիտության ուսուցմամբ, որ կապված էր Գրիգոր Տաթևացու դասընկեր Գևորգ Երզնկացու ուսուցչական գործունեության հետ։ Տարբեր տեղերից նրա շուրջն էին հավաքվում աշակերտներ, որոնք սովորում էին աստվածաբանություն, տրամաբանություն, տոմարագիտություն, երաժշտություն, գրչության արվեստ և այլ առարկաներ։ Գևորգ Երզնկացու հետ դասավանդում էր նաև նրա աշակերտ, տոմարագետ Հակոբ Ղրիմեցին, որը հետագայում տեղափոխվեց Մեծոփավանքի դպրոցը։ Ավագ վանքի դպրոցից բավական շատ ձեռագրեր են մեզ հասել (XIII — XIV դդ.)։ Ավագ վանքում գիտությունն ու կրթությունը առավել զարգացման են հասել 1460-ական թթ. սկզբներից, երբ այստեղ հիմնվել է համալսարան։ Տեսուչն էր «քաջ հռետոր և բսւնիբուն վարդապետ» Հովհաննես Համշենցին կամ Հունուտցին։ Հիշատակվում են դասագլուխ վարդապետներ Աբրահամն ու Մարգարեն, ավագ վարդապետ Աստվածատուր Ջերմացին։ Համալսարանը պատրաստում էր վարդապետներ, եկեղեցակաև գործիչներ, գրիչներ։ Վարդապետներից ու աշակերտներից հայտնի են Գրիգոր Կաֆայեցի ծաղկողը, Մատթեոս Սեբաստացի կազմողը, Առաքել Երզնկացին, Ներսես Բաղիշեցին, Բարապետ, Ներսես, Հովհաննես Տիվրիկեցիները, Հովհաննես Դարանաղցին, Ներսես Հաղպատեցին, Նիկողայոս Պոնտացին, Խաչատուր Երզնկացին, Ստեփանոս Չմշկածազցին և ուրիշներ։ Հիշյալ մականունները վկայում են, որ համալսարանն իր հիմնադրման սկզբից արդեն համահայկական հռչակ էր վայելում, որտեղ սովորելու և դասավանդելու էին գալիս երկրի տարբեր ծայրերից։ 1489 թվականին Ավագ վանքի համալսարանը աշակերտներով, աբեղաներով ու սարկավագներով տեղափոխվել է նույն գավառի Կապոսի դպրոցը, որտեղ շարունակել է իր գոյությունը մինչև դարավերջը։ Ավագ վանքը իր մատենադարանով կանգուն էր մինչև 1915 թվականը։

Գրականություն
-------------

* Ոսկյան Հ․, Բարձր Հայքի վանքերը, Վիեննա, 1951։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 599)։*  |
**Աստղային համակարգերի վիճակագրական մեխանիկա**, աստղագիտության ճյուղերից մեկը, զբաղվում է բազմանդամ աստղային համակարգերում (տես Աստղակույտեր, Գալակտիկաներ) տեղի ունեցող շարժումների ու համակարգերի զարգացման ուսումնասիրությամբ։ Հետազոտությունները կատարվում են երկնային մեխանիկայի և վիճակագրական ֆիզիկայի մեթոդների կիրառմամբ, որոնց զուգակցումն ու զարգացումը հանգեցրին աստղային կինեմատիկայի և դինամիկայի ստեղծմանը։ Աստղային կինեմատիկան ուսումնասիրում է աստղերի դիտվող շարժումները (նրանց օրինաչափությունների բացահայտման նպատակով), իսկ աստղային դինամիկան զբաղվում է այդ օրինաչափությունների բացատրությամբ և համակարգերի զարգացման մեխանիզմների հետազոտմամբ։ Այս նպատակով հետազոտվում են շարժումների ընդհանուր հատկություններն ու համակարգի բոլոր անդամների գրավիտացիոն ուժերով պայմանավորված բնորոշ վիճակագրական պարամետրերը։ Այս ուղղությամբ տարվող աշխատանքները սկսվել են մեր դարի սկգբներին (Յ. Կապտեյն, Կ. Շվարցշիլդ)։ Ջ. Ջինսի, Արթուր Էդինգտոնի, Սուբռահմանյան Չանդրասեկհարի և այլոց աշխատանքներով ստեղծվեց աստղային համակարգերի դինամիկա՝ առանց հաշվի առնելու աստղային մերձեցումները, որը, սակայն, թույլ չէր տալիս պարզելու նրանց զարգացման իրական պատկերը։ 30-ական թվականներին Վիկտոր Համբարձումյանը մտցրեց կանոնավոր և անկանոն ուժերի գաղափարը և տվեց աստղային համակարգերի քվազիստացիոնար վիճակի ֆիզիկական բնորոշումն ու աստղակույտերի զարգացման ճշգրիտ մեխանիզմը, որոնց վրա փաստորեն հիմնված է այժմյան աստղային դինամիկան։ Հետագայում աստղային համակարգերի վիճակագրական մեխանիկաի բնագավառում կատարված հետազոտություններում զգալի ավանդ մտցրեցին խորհրդային աստղագետներ Կ. Օգորողնիկովը, Պ.Պարենագոն, Գ. Կուզմինը և Թադևոս Աղեկյանը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 583)։*  |
**Վերջավոր մաթեմատիկա**, մաթեմատիկական այն եղանակների համախմբությունը, որոնք գործ ունեն միայն կոնստրուկտիվ (այսինքն՝ վերջավոր կառուցվածք ունեցող) մաթեմատիկական օբյեկտների հետ։ Ուստի վերջավոր մաթեմատիկան նման է կոնստրուկտիվ մաթեմատիկային, սակայն, ի տարբերություն նրան, ընդհանրապես ասած, չի դիմում կոնստրուկտիվ տրամաբանությանը և թույլատրում է օժանդակ դիտարկումներում օգտագործել անվերջ կառուցվածք ունեցող մաթեմատիկական օբյեկտներ (օրինակ՝ սովորական ձևով սահմանված իրական թվերը և ֆունկցիաները)։ Վերջավոր մաթեմատիկան համարյա ամբողջությամբ ընդգրկում է մաթեմատիկաի որոշ բաժիններ, օրինակ՝ կոմբինատորիկա, գրաֆների տեսություն, ավտոմատների տեսություն, կոդավորման տեսություն (տես Կոդ, Կոդավորում), թվանշանային հաշվողական մեքենաների տեսություն և այլն։ Վերջավոր մաթեմատիկայի այդպիսի բաժինների համախմբությունն երբեմն անվանում են դիսկրետ (ընդհատ) մաթեմատիկա։ Որոշ բաժիններում (օրինակ, թվերի տեսություն, տրամաբանություն, ալգորիթմների տեսություն, մաթեմատիկական ծրագրավորում) վերջավոր մաթեմատիկան կազմում է օգտագործվող մաթեմատիկական եղանակների հիմքը և ընդգրկում բովանդակության զգալի մասը։ Հանրահաշվի, երկրաչափության, հավանականությունների տեսության որոշ կարևոր ենթաբաժիններ հիմնվում են վերջավոր մաթեմատիկայի եղանակների վրա (օրինակ՝ վերջավոր խմբերի, օղակների, դաշտերի տեսությունները, վերջավոր պրոյեկտիվ երկրաչափությունները, հավանականությունների «տարրական» տեսությունը և այլն)։ Երբեմն միևնույն երևույթը հնարավոր է քննարկել և՝ անվերջ, և՝ վերջավոր մաթեմատիկայի տեսանկյունից․ օրինակ՝ էլեկտրական հաղորդիչներից կազմված բարդ շղթաների աշխատանքը կարելի է հետազոտել երկու ձևով՝ 1․ քանակապես արտահայտել շղթայի տարբեր հաղորդիչներով անցնող հոսանքները դիմադրություններից և էլեկտրաշարժ ուժերից ելնելով՝ համաձայն Օհմի և Կիրխհոֆի օրենքների, 2․ վերագրելով շղթայի բոլոր հաղորդիչներին 0 կամ 1 արժեքները (որտեղ 1 նշանակում է՝ «տվյալ հաղորդիչն անցկացնում է հոսանք», իսկ 0՝ «տվյալ հաղորդիչը չի անցկացնում հոսանք»)՝ հետազոտել, թե որ դեպքերում է ամբողջ շղթան անցկացնում հոսանք, որ դեպքերում՝ ոչ։ Առաջին մոտեցումը բնորոշ է անվերջ (կամ «անընդհատ») մաթեմատիկային, երկրորդը՝ վերջավոր մաթեմատիկային։ Վերջին մոտեցումը նպատակահարմար է օգտագործել, օրինակ՝ տեխնիկական հարմարանքներ կառավարող էլեկտրական շղթաների ստեղծման համար, երբ մեզ հետաքրքրում են հիմնականում կառավարող ազդանշաններ տալու կամ չտալու պայմանները, իսկ ազդանշանի քանակական բնու թագիրը էական նշանակություն չունի կառավարման համար (տես Կիբեռնետիկա)։ Վերջավոր մաթեմատիկայի աճող դերը ժամանակակից գիտության մեջ պայմանավորված է նրա կիրառություններով կառավարման և ավտոմատացման խնդիրներում, մասնավորապես այն խնդիրներում, որոնք պահանջում են հաշվողական մեքենաների օգտագործում (ինչ-որ մի երևույթ թվանշանային հաշվողական մեքենաների միջոցով հետազոտելու համար պետք է այն մոդելավորել վերջավոր մաթեմատիկայի եղանակներով)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 416)։*  |
**Հայկական եկեղեցի** (ռումիներեն՝ Biserica Armenească), Հայ առաքելական եկեղեցի Ռումինիայի մայրաքաղաք Բուխարեստի Carol I Boulevard 43 հասցեում։ Այն նվիրված է Միքայել և Գաբրիել հրեշտակապետներին։

Եկեղեցու շինարարությունը սկսել է 1911 թվականի հուլիսին, և շինարարությունն ընթացել է ճարտարապետներ Դիմիտրի Մայմարոլուի և հայկական ծագում ունեցող Գրիգորե Չերչեզի նախագծով։ Եկեղեցու դիզայնը հիշեցնում է Էջմիածնի Մայր տաճարը։ Աշխատանքներն ավարտվել են 1915 թվականի սեպտեմբերին։ Բակում շրջակա համալիրը ներառում է եպիսկոպոսական նստավայր, գրադարան, թեմական թանգարան, մշակութային կենտրոն, մանկապարտեզ և Ռումինիայի հայերի միության կենտրոնական գրասենյակը։

Եկեղեցին, նրա գրադարանը և Անդրանիկի արձանը, Ռումինիայի մշակույթի և կրոնի հարցերի նախարարության կողմից ընդգրկված է որպես պատմական հուշարձան։

Պատկերասրահ
-----------

* Արտաքին տեսքԱրտաքին տեսք
* ԻնտերիերԻնտերիեր
* Մշակույթի կենտրոնի մուտքըՄշակույթի կենտրոնի մուտքը
* Հայոց ցեղասպանության հիշատակի խաչքարՀայոց ցեղասպանության հիշատակի խաչքար
* Անդրանիկի կիսանդրինԱնդրանիկի կիսանդրին
* 
* 
* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Wiki Loves Monuments monuments database — 2017.
2. ↑  Neculai Ionescu-Ghinea and Lucia Stoica, *Enciclopedia lăcașurilor de cult din București*, vol. I, pp. 98-9. Bucharest: Editura Universalia, 2005, 978-973-772-212-6
**Չապաևի հրապարակ** (ռուս.՝ Площадь Чапаева), հրապարակ Սամարայի Լենինյան շրջանում։ Հրապարակը ձևավորվել է Կույբիշև, Ֆրունզե, Վիլոնովսկի, Շոստակովիչ (նախկինում՝ Աշխատավորի) փողոցներով։ Հրապարակի մոտ է գտնվում Ստրուկովսկի այգին, հրապարակում է տեղակայված 
Սամարայի դրամատիկական թատրոնը։

Հուշահամալիր
------------

Չապաևի անվան հրապարակում 1932 թվականին կառուցվել է Չապաևի բազմաֆիգուր հուշարձանը, որի բարձրությունը 10 մետր է, չափերը՝ 17x22 մետր։

Հուշարձանի հեղինակն է քանդակագործ Մատվեյ Մանիզերը։ Հուշարձանի կրկնօրինակը կարելի է տեսնել Սանկտ-Պետերբուրգում՝ Սեմյոն Բուդյոննիի անվան կապի ռազմական ակադեմիայի դիմացի հրապարակում։

Գերեզմանոց
----------

Հուշատախտակ Շոստակովիչ փողոցի թիվ №5 տան պատին
Հրապարակում է թաղված 1917 թվականի նոյեմբերի 30-ին սպանված խողովակի գործարանի աշխատկից Միխայիլ Ստեպանովը, որը հսկում էր հեղափոխական կոմիտեի շենքը (Ֆրունզեի փողոց 167, այժմ` Սամարայի մշակույթի ինստիտուտի շենք)։ Դեկտեմբերի 26-ին եղբայրական գերեզմանում են թաղվել նույն շենքի նկուղում ահաբեկչության հետևանքով զոհված ութ կարմիրգվարդիականները, ինչպես նաև Օրենբուրգի շրջանում տեղի ունեցած մարտերում զոհված կարմիրգվարդիական Ի. Բուլատովը։

1921 թվականի օգոստոսի 16-ին հրապարակում թաղվեց Չեկայի տրանսպորտի ղեկավար Ա. Ֆ. Սիլինը, որը մահացել է Բուզուլուկի շրջանում ավազակախմբի լիկվիդացիայի ժամանակ։ 1922 թվականի հունվարին հուղարկավորվել են երկու չեկիստներ՝ Ս. Սոլլոգուբովն ու Վ. Սեմյոնով-Յակովլևը, ովքեր սպանվել են ապստամբների կողմից։

Գերեզմանոցները գտնվում են Մշակույթի ինստիտուտի շենքի և Չապաևի հուշարձանի միջև։

Տրանսպորտ
---------

Հրապարակին մոտ գտնվող հասարակական տրանսպորտ՝

* ավտոբուս
	+ «Ստրուկովսկի այգի/ Կրասնոարմեյսկայա/Արհմիությունների տուն» Կույբիշև փողոցի վրա
	+ «Սպաների շրջանային տուն» Շոստակովիչ փողոցի վրա (նախկինում՝ Աշխատավորի)
	+ «Ֆրունզեի փողոց» Կրասնոարմեյսկայա փողոցի վրա
* տրամվայ կանգառ «Ֆրունզեի փողոց» 1, 3, 5, 15, 16, 20 երթուղիներ

Սահմանված երթուղիների որոշակի փորձեր կան Շոստակովիչ փողոցով երթևեկելու համար, սակայն Սամարայի տրանսպորտի վարչությունից պաշտոնական թույլտվություն չեն ստացել։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑   Самара. В гостях у широкой Волги
2. ↑  Захоронения на площади(չաշխատող հղում)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Площадь Чапаева на сервисе Яндекс.Панорамы.
* Площадь им. Василия Чапаева 3D-панорама Краеведческий портал «Самарская губерния. История и Культура»
**Վաժա Փշավելայի հուշարձան**, վրացի բանաստեղծ, արձակագիր Վաժա Փշավելային նվիրված հուշարձան Թբիլիսիում։

Պատմություն
-----------

Վաժա Փշավելայի հուշարձանը գտնվում է Թբիլիսիի կանաչ զբոսայգու սկզբնամասում՝ արհեստական բլրին, ոչ բարձր պատվանդանի վրա, կարծես մայր հողը ինքը լինի հուշարձանի պատվանդանը։ Քանդակագործը կերտել է գրողի հսկայական կերպարը՝ վերարկուն ուսին, ավանդական հագուստով։ Հուշարձանի շրջակայքում գրողի բանաստեղծությունների և փշավների հետ կապված բազմաթիվ առարկաներ կան. եղջյուրները վրան մի փոքրիկ զոհասեղան, եղջերուի գլխի քանդակ և Արագվի ձորից բերված տպավորիչ սրբազան քարեր։ Հուշարձանի հետևի կողմում եղջերուի կոտոշներով յուրահատուկ ծառ է, որը խորհրդանշում է գեղեցկությունն ու ուժը։ Հուշահամալիրի այս բաղադրիչները վառ կերպով ներկայացնում են Փշավելայի հայրենի լեռները, սովորույթներն ու հավատալիքները, բնության հետ սերտ կապը։

Հեղինակներ
----------

* Քանդակագործ՝ Գիորգի Օչիաուրի
* Ճարտարապետ՝ Պ. Կիկնաձե

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Памятник Важа Пшавела

Արտաքին հղումներ
----------------

* Վաժա Փշավելայի հուշարձան Archived 2016-10-15 at the Wayback Machine.
* Վաժա Փշավելայի հուշարձանը նամականիշի վրա
**Ստավսկու պողոտա** (ռուս.՝ Проспект Ставского),  ոչ մեծ պողոտա (երկարությունն ընդամենը 730 մետր է) Ռուսաստանի ԴաշնությանԴոնի Ռոստով քաղաքի Ժելեզնոդորոժնի շրջանի Լենգորոդոկում (Զատեմեռնիցկոյե բնակատեղի)։

Նկարագրություն
--------------

Սկսվում է Երկաթուղայինների մշակույթի պալատից (Լենպալատ), որը գտնվում է Ապստամբության հրապարակում, և ձգվում է մինչև 1-ին Բարիկադնայա փողոցը։ Սկզբնամասում ունի թեքություն, այնուհետև, Պրոֆսոյուզնայա փողոցից հետո, հարթվում է։

Անվանվել է ի պատիվ 1902 թվականի Ռոստովի գործադուլի ղեկավար Իվան Իվանովիչ Ստավսկու։

Հին անվանումը տրվել էր ի պատիվ 1904-1910 թվականներին Ռոստովի քաղաքագլուխ, ազնվական ցեղի ներկայացուցիչ, բարոն Կոցեբուի` Ֆեոդոր Պելար ֆոն Պիլխաուի։ Պողոտան Լենգորոդոկի գլխավոր փողոցն էր։

Մինչև 1997 թվականը պողոտան ծածկված էր քարե սալահատակով։ Ավելի ուշ այն փոխարինվեց ասֆալտով։

Պողոտայում գտնվում են
---------------------

* Շենք թիվ 1/5` Ռոստովի էլեկտրաքարշների նորոգման գործարան
* Շենք թիվ 2` Լենինի անվան երկաթուղայինների մշակույթի պալատ

Երթևեկություն
-------------

Ապստամբության հրապարակից մինչև Պրոֆսոյուզնայա պողոտա երթևեկությունը միակողմանի է։ Ուղղությունը դեպի վերև է` սկսած Տեմեռնիկի հովտից դեպի Պրոֆսոյուզնայա փողոց։ Պրոֆսոյուզնայա փողոցից մինչև 1-ին Բարիկադնայա փողոց երթևեկությունը երկկողմանի է։

Հետաքրքիր փաստեր
----------------

Հայտնի է, որ 1917 թվականի հեղափոխությունից հետո «հին ռեժիմի» անվանի մարդկանց պատվին անվանակոչված փողոցների մեծամասնությունը վերանվանվեց խորհրդային անունների։ Մինչդեռ Կոցեբուի պողոտան վերանվանվել է միայն Հայրենական մեծ պատերազմից հետո` գերմանական անվանումները և տեղանունները վերացնելու ալիքի վրա։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  «ИВАН СТАВСКИЙ - РАБОЧИЙ, ОРАТОР, ПОДПОЛЬЩИК»։ Վերցված է 2017 Ապրիլ 16
2. ↑  «Ростовский-на-Дону электровозоремонтный завод»։ Վերցված է 2017 Ապրիլ 16

Աղբյուրներ
----------

* Проспект Ставского
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Չապաևի փողոց (այլ կիրառումներ)

**Չապաևի փողոց** (ռուս.՝ Улица Чапаева), փողոց Ռուսաստանի Ռոստովի մարզի Կրասնի Սուլինի շրջանի և Կրասնոսուլինսկի քաղաքային շրջանի վարչական կենտրոն Կրասնի Սուլին քաղաքում։ Անվանվել է խորհրդային ռազմական գործիչ, Կարմիր բանակի հրամանատար, Առաջին համաշխարհային և Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի մասնակից Վասիլի Իվանովիչ Չապաևի (1887-1919) պատվին։ Սկիզբ է առնում Կունդրյուչյա գետի մոտից և, ձգվելով նրան զուգահեռ, ավարտվում` թիվ 64 բնակելի շենքի մոտ։ Երկարությունը 480 մետր է։

Նկարագրություն
--------------

Կրասնի Սուլին քաղաքի Չապաևի փողոցը սկսվում է Կունդրյուչյա գետի մոտից, հատում է Գոռնյացկայա փողոցը և, ձգվելով գետին զուգահեռ, ավարտվում` թիվ 64 բնակելի շենքի մոտ։ Զուգահեռ է Օգորոդնայա փողոցին։ Կարճ փողոց է. երկարությունն ընդամենը 480 մետր է։ Փողոցում կա համարակալված 49 շինություն։

Չապաևի փողոցի փոստային դասիչն է՝ 346359։

Փողոցն անվանվել է խորհրդային ռազմական գործիչ, Կարմիր բանակի հրամանատար, Առաջին համաշխարհային և Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի մասնակից Վասիլի Իվանովիչ Չապաևի (1887-1919) պատվին։ 1919 թվականի սեպտեմբերի 5-ի գիշերը սպիտակգվարդիականները հանկարծակի հարձակվել են Չապաևի դիվիզիայի շտաբի վրա։ Նա իր զինակիցների հետ արիաբար կռվել է մինչև վերջին փամփուշտը, այնուհետև վիրավոր փորձել է լողալով անցնել Ուրալ գետը, սակայն խփվել է և զոհվել։ Պարգևատրվել է Կարմիր դրոշի շքանշանով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հ. 8, էջ 669»

Աղբյուրներ
----------

* Улица Чапаева в Красном Сулине
* Подробная карта улица Чапаева, город Красный Сулин со спутника с номерами домов, индекс и маршруты, Яндекс, Гугл карты

Արտաքին հղումներ
----------------

* г. Красный Сулин, улица Чапаева Archived 2019-04-04 at the Wayback Machine.
**Չապաևի հուշարձան** (ռուս.՝ Памятник Чапаеву), Վասիլի Իվանովիչ Չապաևին նվիրված հուշարձան Սամարայում։ Գտնվում է Չապաևի հրապարակում՝ դրամատիկական թատրոնի դիմաց։

Պատմություն
-----------

Հուշարձանը տեղադրվել է 1932 թվականին՝ Հոկտեմբերյան հեղափոխության տասնհինգերորդ ամյակի կապակցությամբ։ Նախագծի վրա աշխատել են ճարտարապետ Իոսիֆ Լանգբարդը և քանդակագործ Մատվեյ Մանիզերը (Մանիզերը Սամարայում ստեղծել է նաև Կույբիշևի և Լենինի հուշարձանը)։

Չապաևի դեմքը ստեղծելու համար Մանիզերին օգնել է Չապաևի որդին՝ Ալեքսանդրը, որը նման էր իր հորը։ Կարմիր գվարդիական-բաշկիրի կերպարի համար քանդակագործի համար կեցվածք է ընդունել Լենինգրադի զինվորական բժշկական ակադեմիայի ունկընդիր և բաշկիր բանաստեղծ Գայսա Յուսուպովը։

Ստեղծման ժամանակ հուշարձանը եղել է երկրում ամենամեծը (բարձրությունը՝ 10 մետր, հենքի չափը՝ 17 x22 մ)։ Փայլաթիթեղներով ծածկված պատվանդանի վրա տեղադրվել է հուշատախտակ, որի վրա գրված է Վլադիմիր Լենինի կողմից արված մեջբերում.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ընկերներ, պայքարեք մինչև արյան վերջին կաթիլը։ Տեր կանգնեք երկրի յուրաքանչյուր թիզին։ Ամուր եղեք մինչև վերջ։ Հաղթանակը հեռու չէ, հաղթանակը մերը կլինի։- Լենին, 1919 թ. |  |

Կրկնօրինակ
----------

Հուշարձանը պատրաստվել է Լենինգրադում, նախքան Սամարա ուղարկվելը այն տեսել է Սերգեյ Կիրովը և հեղինակին խնդրել է Լենինգրադի համար ստեղծել հուշարձանի կրկնօրինակը։ Հեղինակն այն քանդակել է 1933 թվականին։ Տեղադրված է Սանկտ-Պետերբուրգում՝ Սեմյոն Բուդյոննիի անվան կապի ռազմական ակադեմիայի դիմացի հրապարակում։

Գրականություն
-------------

* Алексушин Г. В. Самарские памятники: Научно-справочное пособие. - Самара, 2008. - 500 экз.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Памятники истории и культуры Куйбышевской области. Изд. 2-е. Куйбышев, 1984. С. 160

Արտաքին հղումներ
----------------

* Памятник Василию Чапаеву Archived 2018-04-24 at the Wayback Machine.
* Памятник Василию Ивановичу Чапаеву и его армии(չաշխատող հղում)

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Չապաևի հուշարձան (Սամարա)** կատեգորիայում։ |