**Մադրիդի պատմությունը** սկսվում է 9-րդ դարից, թեպետ տարածքը բնակեցված է եղել քարի դարից սկսած։ Մադրիդի միջնաբերդը՝ ամրացված ռազմական հենակետը Մանսանարես գետի ձախ ափին, ստեղծվել է 9-րդ դարի վերջին, երբ իշխանությունը պատկանում էր Կորդովայի էմիրությանը։ 1083 կամ 1085 թվականներին քրիստոնյաների կողմից գրավվելուց հետո Մադրիդը ուշ միջնադարում դարձել է միջին և վերին մակարդակի քաղաք՝ Կաստիլիայի թագի ներքո։ 1561 թվականին Մադրիդում իսպանական միապետության դատարանի ստեղծումը նշանավորել է քաղաքի՝ որպես վարչական կենտրոնի աճի սկիզբը։

Բերդ և քաղաք
------------

Մադրիդի մուսուլմանական պատի ավերակները՝ կառուցված 9-րդ դարում
Ժամանակակից Մադրիդի տարածքը բնակեցվել է դեռևս նախապատմական ժամանակներից, և հնագիտական հետազոտությունները մոտակայքում հայտնաբերել են վեստգոթական փոքրիկ գյուղ։

Մադրիդի (Մայրիտ) պարզունակ քաղաքային հիմքը հիմնադրվել է 9-րդ դարի վերջին (852-ից 886 թվականներին) որպես միջնաբերդ, որը կանգնեցվել է Կորդոբայի ամիրայության էմիր Մուհամմադ I-ի անունից Մանսանարեսի համեմատաբար զառիթափ ձախ ափին։ Սկզբում այն ծառայում էր հիմնականում որպես ռազմական հենակետ, որտեղ կարող էին տեղակայվել զորքերը։ Ինչպես Տագուսից հյուսիս գտնվող մյուս ամրոցները, Մադրիդը նույնպես դժվարացրել էր Աստուրիայի թագավորության համար օգնություն ուղարկել մոլեգնած Տոլեդոյի բնակիչներին, որոնք միշտ պատրաստ էին ապստամբել Օմայադների դինաստիայի դեմ։ Մոտավորապես 8 հա տարածությամբ՝ մուսուլմանական Մադրիդը բաղկացած էր ալկասարից և ավելի լայն պարսպապատ միջնաբերդից (ալ-Մուդեյնա), ինչպես նաև արտաքին պարսպապատ տներից։ 10-րդ դարի վերջում Մայրիտտը եղել է կարևոր սահմանամերձ ռազմական հենակետ, որն ուներ հսկայական ռազմավարական նշանակություն՝ շնորհիվ Տոլեդոյին հարևանության։ 10-րդ դարի համար ամենալավ գնահատումներով, 9 հա բնակավայրի բնակիչների թիվը կազմում էր 2000 հոգի։ Վերաբնակեցման մոդելը, ամենայն հավանականությամբ, եղել էր սահմանամերձ շրջաններին բնորոշ Լիմիտանեյների կողմից։

Բնակավայրը հիշատակվում է 10-րդ դարի Կորդոբայի մատենագիր Ահմադ իբն Մուհամմադ ալ-Ռազիի աշխատության մեջ, որտեղ վերջինս Մադրիդի ամրոցը տեղադրում է Գվադալախարա թաղամասում։ 12-րդ դարի առաջին մասում, քրիստոնյաների նվաճելից հետո, Մադրիդը Ալ-Իդրիսը բնութագրում էր որպես «փոքր քաղաք և ամուր ամրոց, լավ բնակեցված»։ Իսլամական դարաշրջանում «ալ-Սարրատ» նահանգում մի փոքրիկ մզկիթ կար, որտեղ միշտ մատուցվում էր խուտբա։ Քրիստոնյաների նվաճումից հետո մուսուլման մատենագիրների մեծամասնությունը, այդ թվում՝ Իբն Սաիդ ալ-Մաղրիբին, վերագրել է այն Տոլեդոյին։ Սա կարող է նշանակել, որ բնակավայրը, որը Գվադալախարայի մի մասն է, ըստ ալ-Ռազիի, կարող էր տեղափոխվել Տոլեդո՝ ալ-Անդալուսի Ֆիտնայից հետո։

Մադրիդի տարածքը 14-րդ դարում ստորաբաժանված էր 4 սեքսմոսների:
     Մադրիդի սեքսմո     Արավակայի սեքսմո     Վիլյավերդեի սեքսմո     Վալեկասի սեքսմո
Տոլեդոյի նվաճման շրջանակներում քաղաքը անցել է քրիստոնեական տիրապետության տակ։ Պատմաբանները միակարծիք չեն, արդյոք դա տեղի է ունեցել 1083 թվականին՝ նախքան Տոլեդոյի նվաճումը, Ալֆոնսո VI-ի և ալ-Կադիրի միջև բանակցություններից հետո, թե՞ ավելի ուշ՝ որպես 1085 թվականին Տոլեդոյի գրավման անմիջական արդյունք։

Մզկիթը վերաօծվել է որպես Ալմուդենայի Աստվածածին եկեղեցի (ալմուդին, կայազորի ամբար)։ Հասարակությունը 11-րդ և 12-րդ դարերում կառուցված էր ասպետ-վիլենների շուրջ՝ որպես տեղական հասարակական, սոցիալական և տնտեսական կյանքում առաջատար դաս։ Քաղաքն ուներ մուսուլմանական և մոզարաբական բնակչություն։ Ավելի ուշ քաղաքում բնակություն հաստատեցին հիմնականում կաստիլիա-լեոնական ծագում ունեցող բնակիչներ։ Ֆրանկ վերաբնակիչները եղել էն փոքր, բայց հզոր համայնք։ Ենթադրաբար ավելի քիչ թվով, քան մուդեջար համայնքը, հրեական համայնքը առանձնանում էր որպես բժշկական համայնք մինչև նրանց հեռանալը։ Միջնադարի վերջում մուդեժար համայնքի ամենալավ դիրք ունեցող անդամները ալարիֆներն էին («վարպետ շինարարներ»), որոնց հանձնարարված էր հասարակական աշխատանքներ կատարել (ներառյալ «viajes de agua»-ի կառավարումը) և առաջատար դեր ունեին քաղաքի ուրբանիզացման մեջ 15-րդ դարում։

13-րդ դարի կեսերից մինչև 14-րդ դարի վերջ Մադրիդի կոնսեխոն կռվել է Սեգովիայի դեմ՝ հզոր քաղաք Սիերա դե Գուադարամա լեռնաշղթայի հյուսիսում, «Ռեալ դե Մանսանարես» տարածքի վերահսկողության համար։ Սեգովիան հայտնի էր անասնաբուծության վրա հիմնված տնտեսությամբ և վերաբնակեցման ունակությամբ, մինչդեռ Մադրիդն ավելի շատ գյուղատնտեսական քաղաք էր՝ ավելի քիչ վերաբնակեցման ունակությամբ։ Սեպուլվեդայի՝ լեռնաշղթայից հյուսիս ընկած մեկ այլ կոնսեխոյի անկումից հետո, Սեգովիան դարձել էր գլխավոր դերակատարը Գուադարամա լեռներից հարավ՝ ընդլայնվելով Լոզոյա և Մանսանարես գետերով Մադրիդից հյուսիս և Գուադարամա գետի հունով՝ դեպի արևմուտք։

Մինչև տասնհինգերորդ դարը Մադրիդի տնտեսությունը կենտրոնացած էր գյուղատնտեսության վրա (գերակշռում էր անասնաբուծության նկատմամբ) և ներառում էր ոռոգվող մշակաբույսերի զգալի քանակություն։ Արդյունաբերության երկու կարևորագույն ուղղություններն էին շինանյութերի և կաշվի արտադրությունը։

Խուան I Կաստիլացին 1383-ին Հայաստանի Լևոն V-ին շնորհեց Մադրիդի տիրակալությունը Վիլլա Ռեալի և Անդուխարի հետ միասին։ Ի հավելումն վաճառելու իրավունք չունենալուն, որը երաշխավորում էր, որ տերության արտոնությունն այլևս երբեք չի տրվի Թագի կողմից տիրոջը, մադրիլենյան կոնսեխոն երաշխավորեց, որ տիրակալության իրավունքը ժառանգական չի դառնա։

Ավելի ուշ, Հենրի III Կաստիլացին (1379–1406) վերակառուցեց քաղաքը, երբ այն ավերվեց հրդեհի հետևանքով, և նա հիմնեց Էլ Պարդոն հենց նրա պատերից դուրս։

15-րդ դարում քաղաքը դարձավ Տրաստամարա դինաստիայի միապետների՝ Խուան II-ի և Էնրիկե IV Կաստիլացու նախընտրելի վայրերից մեկը (Մադրիդը այն քաղաքն էր, որտեղ վերջինս ավելի շատ ժամանակ անցկացրեց և ի վերջո մահացավ)։ Բացի շրջակայքի առատ վայրի բնությունից, քաղաքի ռազմավարական դիրքից և միապետության և գոյություն ունեցող կրոնական վայրերի միջև փակ կապից ազդեցիկ ալկասարը հաճախ ապահով էր Արքայական գանձի համար։ Միջնադարյան դրամահատարանը քաղաքում մետաղադրամներ է հատել կարճ ժամանակահատվածում՝ 1467-ից 1471 թվականներին։ Կաթոլիկ միապետների կառավարման ընթացքում Մադրիդը նույնպես կվերածվեր դատարանի ընդհանուր վայրի, որտեղ պաշտոնյաները, ենթադրաբար, անցկացնում էին ավելի քան 1000 օր այնտեղ, ներառյալ 8 ամիս առանց ընդմիջման։

16-րդ դարի սկզբի բերդի ներկայացումը Յան Կոռնելիս Վերմեյենի կողմից
Միջնադարի վերջում Մադրիդը բնակչության թվով համարվում էր Կաստիլիայի քաղաքային ցանցի միջինից բարձր աստիճանի քաղաք ։ Բացի այդ, քաղաքին տրվել է տասնութից մեկ ձայն Կաստիլիայի Կորտեսում և այնտեղ տեղակայված էին բազմաթիվ ճգնավորներ և հիվանդանոցներ։

Առերեսվելով 1492 թվականի վտարման հրամանագրին, տեղի հրեաների մեծամասնությունը նախընտրեց կրոնափոխ լինել, այլ ոչ թե հեռանալ՝ մնալով որպես ոչ ամբողջությամբ ձուլված կոնվերսո համայնք, որը ենթակա էր մերժման հին քրիստոնյաների կողմից։ Նմանապես, մուդեժար համայնքը, որը ենթարկվում էր 1502 թվականի բռնի կրոնափոխության պրագմատիկ կանոնին, լայնորեն ընդունեց քրիստոնեությունը։ Ձգտելով պաշտպանել իր տնտեսական շահերը՝ խորհուրդը խրախուսեց ինտեգրումը` տալով նվերներ, հարկային և ֆինանսական արտոնություններ։

1520–1521 թվականների Կոմուներոյի ապստամբությունը հաջողությամբ պսակվեց Մադրիդում, քանի որ 1520 թվականի հունիսի 17-ին ապստամբները տապալեցին կորեգիդորին՝ Անտոնիո դե Աստուդիլոյին, մոտակա քաղաքի՝ Տոլեդոյի հետ կապ հաստատելուց հետո։ Մադրիդում կոմուներո շարժման ամենահամարձակ ջատագովներից երկուսն էին Խուան Սապատան և Պեդրո դե Մոնտեմայորը. առաջինը շարունակեց ղեկավարել տեղի աշխարհազորայինները, մինչդեռ վերջինս գերի ընկավ ռոյալիստների կողմից և գլխատվեց 1520 թվականի վերջին։ Այնուամենայնիվ, ապստամբությունը տապալվեց դիվանագիտական ճանապարհով, և դրա ևս երկու առաջնորդներ՝ Խուան Նեգրետեն և Բակալավր Կաստիլյոն, հետապնդման չենթարկվեցին։

Կայսրության մայրաքաղաք
----------------------

Մադրիդի տեսարանը արևմուտքից՝ դեմքով դեպի Պուերտա դե լա Վեգա (1562 թ.), պատվիրված Ֆիլիպ II-ի կողմից՝ Անտոն Վան դեր Վինգաերդեին (իսպաներեն հայտնի է որպես Անտոնիո դե լաս Վինաս), հավաքելու իր քաղաքների տեսարանները։ Առաջին պլանում պատկերված են Մանսանարեսի ափերը, որոնցով անցնում էին Սեգովիա կամրջի նախորդները (գտնվում է առաջին երրորդում) և Տոլեդոյի կամուրջը (գտնվում է ավելի հարավ՝ աջ կողմում), որը մի քանի տարի անց վերակառուցվել է տպավորիչ ձևով: Ալկասարը, որը ժամանակին եղել է քաղաքի պարսպի մի մասը, հյուսիսում (ձախից) ամենանշանավոր կառույցն է։ Այն գրեթե ամբողջությամբ ավերվել է հրդեհից 1734 թվականին և փոխարինվել ներկայիս «Palacio Real»-ով։ Տեսանելի են մի քանի եկեղեցիներ, բայց առանց գմբեթների և գմբեթների։ Գետի մոտ կա կաշիների մաքրման կայան՝ Պոզաչոյի կաշեգործարանը ։
Անանուն նկար, որը պատկերում է 17-րդ դարի վերջին «Casa de la Villa»-ի շինարարական աշխատանքները
Ֆիլիպ II-ը (1527–1598), արքունիքը տեղափոխել է Մադրիդ 1561 թվականին։ Թեև նա ոչ մի պաշտոնական հայտարարություն չէր արել, արքունիքի նստավայրը դարձավ դե ֆակտո մայրաքաղաքը։ Դժվար թե այդ ժամանակ 20000-ից ավելի բնակիչ ունենար, սակայն 16-րդ դարի վերջում քաղաքի բնակչությունը հասավ 100000-ի սահմանագծին։ Հինգ տարիների ընթացքում, երբ Վալյադոլիդը ծառայում էր որպես մայրաքաղաք (1601–1606), բնակչությունը կտրուկ կրճատվեց՝ ըստ տեղեկությունների, կիսով չափ։ Ենթադրվում է, որ մոտավորապես 50–60,000 անհատներ լքել են քաղաքը։ Այս քայլը (հաճախ ժամանակակից կիրառման շրջանակում որպես անշարժ գույքի սպեկուլյացիաների դեպք) խրախուսվել է Լերմայի դուքս Ֆիլիպ III-ի վալիդոյի կողմից, ով նախկինում բազմաթիվ սեփականություններ էր ձեռք բերել Վալյադոլիդում։ Մադրիդը ծանր մշակութային և տնտեսական ճգնաժամ ապրեց, որի պատճառով բնակարանային շուկան փլուզվեց։ Լերման այն ժամանակ էժան անշարժ գույք ձեռք բերեց Մադրիդում և թագավորին առաջարկեց մայրաքաղաքը վերադարձնել Մադրիդ։ Թագավորական արքունիքը Մադրիդ տեղափոխելուն ֆինանսավորելու համար միապետը, ի վերջո, համաձայնեց վերցնել լրացուցիչ 250,000 դուկատ, որը տրամադրել էր Մադրիդ քաղաքը։

17-րդ դարի Մադրիդյան հասարակությունը կենտրոնացած էր կալվածքների վրա։ Թագավորական արքունիքի շուրջ հավաքվել էին մարդկանց թվով զգալի խումբ՝ ազնվականներ։ Մադրիլենի հասարակության վերին խավը կիսում էին ազնվականությունը և եկեղեցական հիերարխիան։ Ստորին հոգևորականները, որոնք ցածր ծագումով էին, սովորաբար գյուղական ծագում ունեին, թեև սովորական հոգևորականները հաճախ պահանջում էին «limpieza de sangre»-ի վկայականներ, եթե ոչ «hidalguía»։ Առևտրականների, ոսկերիչների և արհեստավորների թիվը համեմատաբար սահմանափակ էր։ Ի լրումն այնպիսի ծառաների, ինչպիսիք են էջերը, սքուիրները, սպասավորները և ստրուկները (որպես սոցիալական կարգավիճակի խորհրդանիշ), տնային օգնությունը նույնպես սովորական էր։ Վերջապես, ամենաներքևում էին առանց աշխատանքի ներգաղթյալները, անօթևան անհատները և դասալիքներն ու զորացրված զորքերը։

Տասնյոթերորդ դարում Մադրիդն արագորեն ընդլայնվեց։ Այսպես կոչված մշակութային «Siglo de Oro»-ի ժամանակ թագավորական պալատը Մադրիդ բերեց Իսպանիայի ամենահայտնի գրողներին և նկարիչներին, այդ թվում՝ Սերվանտեսին, Լոպե դե Վեգային և Վելասկեսին։

Տոնավաճառ հրապարակում, Մանուել դե լա Կրուսի կողմից (մոտ 1770–80 թվական)
Հնագույն ռեժիմի վերջում Մադրիդը հյուրընկալել էր ստրուկների բնակչությանը, որը, ըստ նախնական հաշվարկների, տատանվում էր 6000-ից մինչև 15000-ի սահմաններում 150000-ից ավելի ընդհանուր բնակչությունից։ Ի տարբերություն իսպանական այլ քաղաքների, 18-րդ դարում Մադրիդում ստրուկների թիվը անհավասարակշռված էր՝ հօգուտ տղամարդկանց։

1739 թվականին Ֆիլիպ V-ը սկսեց կառուցել նոր պալատներ, այդ թվում՝ Մադրիդի «Ռեալի» պալատը։ UՉարլզ III-ի (1716–1788) օրոք Մադրիդը դարձավ իսկապես ժամանակակից քաղաք։ «Լավագույն քաղաքապետը, թագավորը» ասացվածքը լայն տարածում գտավ այն բանից հետո, երբ Չարլզ III-ը՝ Մադրիդը կառավարող ամենասիրված միապետներից մեկը, մաքրեց քաղաքը և նրա վարչակազմը։ Չարլզ III-ին վերագրվում է Պրադոյի և Պուերտա դե Ալկալայի՝ Մադրիդի ամենահիասքանչ կառույցներից երկուսի ստեղծման համար։

Փողոցային լուսավորության ընդլայնվող համակարգի համար նորագույն լապտերների տեղադրումը, որը սիցիլիական նոր նախարար Էսկիլաշեի մարկիզայի նոր արդիականացման քաղաքականության մաս էր կազմում, առաջացրեց նավթի գների աճ Բուրբոնների թագավորության վատթարագույն կենցաղային ճգնաժամերից մեկի ժամանակ։ Սա ավելացրեց աճող հարկային բեռը, որը դրվում էր արդեն սովի եզրին գտնվող բնակչության վրա Այս համատեքստում, իսպանական ավանդական զգեստի (երկար թիկնոց և լայնեզր գլխարկ) արգելքի ուժի մեջ մտնելուց հետո, որպեսզի հեշտացվի հանցագործության մեջ կասկածվողների նույնականացումը 1766 թվականի մարտին Մադրիդում զանգվածային անկարգություններ բռնկվեցին, որը կոչվում էր «Esquilache-ի ապստամբություն»։

18-րդ դարի վերջին, երբ վագոնների օգտագործումը շատացավ, հետիոտների վթարների թիվը նույնպես ավելացավ։ Սա դրդեց իշխանություններին գործողություններ ձեռնարկել երթևեկության դեմ՝ նախ սահմանափակելով կենդանիների թիվը մեկ վագոնում (նվազեցնել արագությունը), իսկ հետո՝ ամբողջությամբ արգելելով կառքի օգտագործումը քաղաքում (1787 թ.)։

1807 թվականի հոկտեմբերի 27-ին Չարլզ IV-ը և Նապոլեոնը ստորագրեցին Ֆոնտենբլոյի պայմանագիրը, որը թույլ տվեց ֆրանսիական զորքերին անցնել իսպանական տարածքով՝ միանալով իսպանական զորքերին և ներխուժել Պորտուգալիա, որը հրաժարվել էր հնազանդվել Անգլիայի դեմ միջազգային շրջափակման հրամանին։ 1808 թվականի փետրվարին Նապոլեոնը պատճառաբանեց, որ Անգլիայի դեմ շրջափակումը չի հարգվում Պորտուգալիայի նավահանգիստներում՝ իր եղբոր՝ գեներալ Յոահիմ Մուրատի գլխավորությամբ հզոր բանակ ուղարկելու համար։ Հակառակ պայմանագրի, ֆրանսիական զորքերը մտան Կատալոնիայի միջոցով՝ գրավելով ճանապարհին գտնվող հրապարակները։ Այսպիսով, 1808 թվականի փետրվար և մարտ ամբողջ ընթացքում Բարսելոնայի և Պամպլոնի նման քաղաքները մնացին ֆրանսիական տիրապետության տակ։

Ֆրանցիսկո Գոյայի «Մամելուկների մեղադրանքը» կտավը
Մինչ տեղի էր ունենում այս ամենը՝ 1808 թվականի մարտի 17-ին Չարլզ IV-ի սեփական որդին՝ թագաժառանգ արքայազն Ֆերդինանդը, սկսեց Արանխուեսի ապստամբությունը, որը նպատակ ուներ տապալել նրան։ Չարլզ IV-ի հրաժարականից հետո Ֆերդինանդը դարձավ թագավոր Ֆերդինանդ VII-ը։ Նապոլեոնի բանակը ժամանեց քաղաք 1808 թվականի մայիսին։ 1808 թվականի մայիսի 2-ին (իսպաներեն՝ Dos de Mayo), մադրիլենյոնները ապստամբեցին ֆրանսիական ուժերի դեմ, որոնց դաժան վարքագիծը երկարատև ազդեցություն ունեցավ Իսպանիայում ֆրանսիական տիրապետության և ընդհանրապես Եվրոպայում Ֆրանսիայի իմիջի վրա։ Այսպիսով, Ֆերդինանդ VII-ը վերադարձավ մի քաղաք, որը գրավել էր Մուրատը։

Ե՛վ թագավորը, և՛ նրա հայրը դարձան ֆրանսիական բանակի վիրտուալ գերիները։ Օգտվելով Բուրբոնների խոցելիությունից՝ Նապոլեոնը ստիպեց հորն ու որդուն հանդիպել Բայոնում, որտեղ Ֆերդինանդ VII-ը ժամանեց ապրիլի 20-ին։ Այստեղ՝ մայիսի 5-ին, Նապոլեոնը ստիպեց թագավորներին հրաժարվել գահից՝ գահը տալով իր եղբորը՝ Ջոզեֆ Բոնապարտին։

Մայիսի 2-ին ամբոխը սկսեց կենտրոնանալ Մադրիդի «Ռեալի» պալատում և հետևեց, թե ինչպես են ֆրանսիացի զինվորները թագավորական ընտանիքի անդամներին հեռացնում պալատից։ Տեսնելով մանուկ Ֆրանցիսկո դե Պաուլային, որը պայքարում է իր առևանգողի հետ, ամբոխը հարձակում գործեց վագոնների վրա՝ գոռալով «Que se lo llevan»: (Նրան տանում են մեզանից)։ Ֆրանսիացի զինվորները կրակել են ամբոխի վրա։ Կռիվը տևել է ժամեր և արտացոլված է Գոյայի 1808 թվականի մայիսի երկրորդ նկարում, որը հայտնի է նաև որպես Մամելուկների մեղադրանքը։

Դաոիզի մահը Մոնտելեոն հրետանային զորանոցում, ըստ Լեոնարդո Ալենզայի
Իսպանական զինված ուժերը, մինչդեռ, մնացին պահեստազորում և կայազորում։ Միայն Մոնտելեոնի հրետանային զորանոցը, որը ղեկավարում էր կապիտան Լուիս Դաոիզ Տորեսը և բաղկացած էր 10 հոգուց, երեք ենթասպաներից և չորս սպաներից, կանգնած էին իրենց դիրքերում։ Հետագայում, Պեդրո Վելարդե Սանտիլանի հրամանատարությամբ, նրանք համալրվեցին լրացուցիչ 33 զինվորներով և երկու սպաներով, և նրանք զենք տվեցին քաղաքացիական բնակչությանը։ Ֆրանսիացի գեներալ Լեֆրանկի գլխավորությամբ առաջին հարձակումը ետ մղելուց հետո իսպանացի երկու հրամանատարներն էլ զոհվեցին հերոսաբար կռվելով Մուրատի ուղարկած ուժերի դեմ։ Աստիճանաբար դիմադրությունը թուլացավ։ Այս փոխհրաձգության ժամանակ զոհվեցին հարյուրավոր իսպանացի տղամարդիկ և կանայք, ինչպես նաև ֆրանսիացի զինվորներ։

Այն բանից հետո, երբ 1812 թվականի օգոստոսի 12-ին Սալամանկայում ֆրանսիական զորքերը ջախջախվեցին, անգլիական և պորտուգալական զորքերը արշավեցին Մադրիդ և շրջապատեցին Ֆրանսիայի կողմից գրավված ամրացված հատվածը Ռետիրո թաղամասում։ Երկու օր պաշարման պատերազմից հետո 1700 ֆրանսիացիները հանձնվեցին, և երկու ֆրանսիական կայսերական արծիվներ, զենքի հսկայական զինանոց, 20000 մուշկետ և 180 թնդանոթ վերցրեցին, ինչպես նաև մի քանի այլ պաշարներ։


«Այս դարի սկզբին Մադրիդը շատ տգեղ քաղաք էր՝ սակավ ճարտարապետական ​​հուշարձաններով, սարսափելի բնակարաններով»։

Անտոնիո Ալկալա Գալիանո

 

Հոկտեմբերի 29-ին Հիլլը ստացավ Վելինգթոնի թույլատվությունը՝ թողնել Մադրիդը և երթով միանալ իրեն։ 30-ին Պերալես դե Տաջունյայում Սոուլտի առաջապահ գվարդիայի հետ բախումից հետո Հիլլը խզեց կապը և նահանջեց Ալբա դե Տորմեսի ուղղությամբ։ Նոյեմբերի 2-ին Ջոզեֆը վերադարձավ իր մայրաքաղաք։

Անկախության պատերազմից հետո Ֆերդինանդ VII-ը ևս մեկ անգամ գահ բարձրացավ (1814 թվականին)։ Ջոզեֆ Բոնապարտի բարեփոխումների նախաձեռնությունները դադարեցվեցին. Ֆերնանդինի ժամանակաշրջանում քաղաքի համար բազմաթիվ ճարտարապետական ծրագրեր էին առաջարկվում, սակայն ֆինանսավորում ապահովելու անկարողությունը հանգեցրեց այդ նախագծերի հաճախակի հետաձգմանը կամ չեղարկմանը։

Լիբերալ ռազմական հեղափոխությունից հետո գնդապետ Ռիեգոն թագավորին ստիպեց երդվել հարգել Սահմանադրությունը։ Դրանից հետո սկսվեց ազատական և պահպանողական կառավարման շրջան, որն ավարտվեց Իզաբելլա II-ի թագադրմամբ։

Պետության մայրաքաղաք
--------------------

1854 թվականի հեղափոխության դրվագ Պուերտա դել Սոլում, ըստ Էուջենիո Լուկաս Վելասկեսի
Իզաբելլա II-ի կառավարման ժամանակաշրջանում քաղաքը դեռ փակված էր իր պարիսպների հետևում, որը բնութագրվում էր համեմատաբար դանդաղ ժողովրդագրական աճով, ինչպես նաև բնակչության շատ բարձր խտությամբ։ Խավիեր դե Բուրգոսի կողմից մշակված 1833 թվականի վարչական բարեփոխումներից հետո (ներառյալ Մադրիդի ներկայիս նահանգի կազմավորումը), Մադրիդը պետք է դառնար նոր լիբերալ պետության մայրաքաղաքը։

Մադրիդը էական փոփոխություններ է ապրել 1830-ականներին։ Լիբերալ փոփոխությունների շրջանակներում ընդմիշտ վերացվեցին «corregimiento»-ն և «corregidor»-ը (ինստիտուտներ հին ռեժիմից)՝ առաջացնելով սահմանադրական ալկալդ։ Կարլիստական տարրերից մաքրվելուց հետո Իզաբելլա II-ի տոհմական իրավունքները ճանաչվեցին զինվորականների, քաղաքացիական գրասենյակների և արիստոկրատական միջավայրի կողմից։

Ֆինանսների նախարար Խուան Ալվարես Մենդիզաբալի կողմից 1835–1836 թվականներին իրականացված բարեփոխումները հանգեցրին եկեղեցական գույքի բռնագրավմանը և քաղաքի եկեղեցիների, մենաստանների և հարակից այգիների ոչնչացմանը ( իսպանական այլ քաղաքներում ևս) ինչի արդյունքում փողոցներն ու հրապարակները լայնացան։

1854-ի տնտեսական և քաղաքական ճգնաժամի ֆոնին, 1854-ին Մադրիդում բռնկվեց ժողովրդական ապստամբություն, որը պահանջում էր իրական համակարգի փոփոխություն, որը հայտնի դարձավ որպես 1854-ի հեղափոխություն։ Այն բանից հետո, երբ Մադրիդում ապստամբությունը հասավ իր գագաթնակետին հուլիսի 17-ին, 18-ին և 19-ին, ապստամբները փողոցներում բարիկադներ կառուցեցին և նորընտիր վարչակազմի կողմից բռնի ուժով տապալվեցին։

Լոզոյայից ջրատարի բացումը 1858 թվական
1858 թվականը քաղաքի համար նշանավոր տարի էր Լոզոյայից ջրերի ժամանումով։ Իզաբել II ջրանցքի բացումը տեղի ունեցավ 1858 թվականի հունիսի 24-ին։ Ավելի ուշ «Calle Ancha de San Bernardo»-ում տեղի ունեցավ հանդիսավոր արարողություն՝ նշելու այն՝ բացելով 30 մետր բարձրությամբ ջրի աղբյուրը փողոցի մեջտեղում։

Կառլոս Մարիա դե Կաստրոյի քաղաքային ընդարձակման նախագծի քարտեզ
Կառլոս Մարիա դե Կաստրոյի «Ensanche de Madrid»-ի («Մադրիդի լայնացում») պլանն ընդունվել է 1860 թվականի հուլիսի 19-ին թողարկված թագավորական հրամանագրով։ Կաստրոյի՝ հաստատակամ պահպանողականի կողմից քաղաքային ընդարձակման ծրագիրը հանգեցրեց հարուստների, միջին խավի և արհեստավորների բաժանմանը տարբեր տարածքների։ Էնսանչեի հարավային հատվածը անբարենպաստ էր Էնսանչեի մնացած մասի նկատմամբ, քանի որ այն գտնվում էր գետի ճանապարհին և ավելի ցածր բարձրության վրա, այն կոյուղաջրերի անցման վայր էր, դրանով իսկ բնութագրվելով որպես «քաղաքային դեգրադացիայի և թշվառության տարածք»։ Էնսանչեսից այն կողմ, տնակային թաղամասեր և աղքատ թաղամասեր կառուցվեցին արվարձաններում, ինչպիսիք էին Տետուանը, Պրոսպերիդադը կամ Վալեկասը։

1865-ին ուսանողական անկարգություններ տեղի ունեցան միապետության և եկեղեցու դեմ գաղափարների արտահայտման դեմ նախարարական հրամանագրից և կենտրոնական համալսարանի ռեկտորի բռնի հեռացումից (որը չցանկացավ ենթարկվել) հետո։ Բողոքի ցույցերի գագաթնակետին, ապրիլի 10-ի գիշերը 2000 ցուցարարներ բախվեցին քաղաքացիական գվարդիայի դեմ։ Խռովությունները դադարեցվեցին բռնությամբ, ինչի արդյունքում 114 անձ ձերբակալվեց, 74 ուսանող վիրավորվեց և 14 հոգի մահացավ (որը հայտնի դարձավ որպես «Սուրբ Դանիելի գիշեր»), ինչը հետագայում ավելի լուրջ դիմադրությունների համար նախադրյալ հանդիսացավ:

Պուերտա դել Սոլը 1868 թվականի սեպտեմբերի 29-ին
Փառահեղ հեղափոխությունը, որի արդյունքում Իզաբելլա II թագուհին պաշտոնանկ արվեց, սկսվեց Կադիսի ծոցում 1868թ. սեպտեմբերին։ Սեպտեմբերի 29-ին Մադրիդում տեղի ունեցած ապստամբության հաջողությունը դրդեց թագուհու ֆրանսիացի աքսորին, ով արձակուրդում էր Սան Սեբաստիանում և չկարողացավ գնացքով հասնել մայրաքաղաք։ Երբ հոկտեմբերի սկզբին մայրաքաղաք ժամանեց ազատական առաջադեմների ղեկավար գեներալ Խուան Պրիմը, մադրիդցիները նրան մեծ ուրախությամբ դիմավորեցին։ Նա արտասանեց իր հայտնի «երեք երբեքների» ելույթը՝ ուղղված Բուրբոնների դեմ և խիստ խորհրդանշական գրկախառնվեց գեներալ Սերանոյին՝ հեղափոխական ուժերի առաջնորդին, ով հաղթել էր սեպտեմբերի 28-ի Ալկոլեայի ճակատամարտում, Պուերտա դել Սոլում։

1870 թվականի դեկտեմբերի 27-ին մեքենան, որով ճամփորդում էր վարչապետ Գեներալ Պրիմը, անհայտ մարդասպանների կողմից հարձակման ենթարկվեց Թուրքական փողոցում՝ Պատգամավորների կոնգրեսի մոտ։ Երեք օր անց հարձակման ժամանակ վիրավորված Պրիմը մահացավ, իսկ Աոստայի դուքս Ամադեուսը՝ նորընտիր միապետը, դեռ չէր երդվել սահմանադրության վրա։

Մադրիդում առաջին ընդհանուր տրանսպորտային համակարգը ստեղծվել է 1871 թվականին՝ Սալամանկա–Սոլ–Պոզաս տրամվայի ծառայության ստեղծմամբ, որը նախորդում էր «omnibus»-ին։

Ձկան շուկա 1898 թվական
Քաղաքի տնտեսությունն ավելի արդիականացավ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին` ամրապնդելով նրա կարգավիճակը որպես սպասարկման և ֆինանսական կենտրոն։ Նոր արդյունաբերությունները հիմնականում կենտրոնացած էին գրահրատարակության, շինարարության և ցածր տեխնոլոգիաների ոլորտներում։ Մադրիդի տնտեսական հզորությունն էլ ավելի ամրապնդվեց երկաթուղային տրանսպորտի ներդրմամբ, որը նաև բերեց սպառման ձևերի փոփոխություններ (օրինակ՝ աղած ձկան փոխարինումը իսպանական ափերից թարմ ձկներով) և ամրապնդեց քաղաքի դիրքը՝ որպես լոգիստիկ կենտրոն երկրի տարածքում։

19-րդ դարի վերջում սկսվեց էլեկտրաէներգիայի բաշխման գործընթացը։ Քանի որ օրենքով քաղաքային խորհուրդը չէր կարող արդյունաբերական մենաշնորհ զիջել որևէ ընկերության, սկսվեց ինտենսիվ մրցակցություն էլեկտրաէներգիայի ոլորտի կորպորացիաների միջև։ Մենաշնորհի բացակայությունը հանգեցրեց բաշխիչ ցանցերի համընկնմանը, այն աստիճանի, որ հինգ տարբեր ցանցեր կարող էին անցնել նույն փողոցով Մադրիդի կենտրոնում։ 1890-ականներին առաջին անգամ էլեկտրական լուսավորություն տեղադրվեց հանրային տարածքներում։

19-րդ դարի վերջում քաղաքն ուներ ջրի հասանելիություն, երկաթուղային ցանցի կենտրոնական կարգավիճակ, էժան աշխատուժ և ֆինանսական կապիտալի հասանելիություն։ Էնսանչե Սուրը, որը գտնվում է ներկայիս Արգանսուելա թաղամասում, սկսեց ընդլայնվել դարասկզբին և 20-րդ դարի առաջին կեսին վերածվեց քաղաքապետարանի հիմնական արդյունաբերական շրջանի։

Իշխանություններն այցելում են Մադրիդի մետրո (1919 թվականի հունվար)
20-րդ դարի սկզբին Մադրիդը ձեռնարկեց զգալի քաղաքային փոփոխություն քաղաքի կենտրոնում՝ «Gran Vía»-ի կառուցմամբ՝ մոնումենտալ մայրուղու կառուցմամբ, որը հետագայում բաժանվեց երեք հատվածի՝ տարբեր անուններով։ Պողոտայի կառուցման պատճառով ամբողջ քաղաքում քանդվեցին բազմաթիվ փոքր փողոցներ և բնակելի շենքեր։ Ինչպես ակնկալվում էր նախորդ նախագծերում, աշխատանքների պաշտոնական մեկնարկը տեղի ունեցավ 1910թ. ապրիլին՝ Ալֆոնսո XIII թագավորի գլխավորած արարողությամբ։

Դարասկզբին Մադրիդը դարձավ Իսպանիայի մշակութային մայրաքաղաքը՝ որտեղ գործում էին ականավոր ակադեմիական հաստատություններ, ինչպիսիք են Կենտրոնական համալսարանը, Թագավորական ակադեմիաները, «Institución Libre de Enseñanza»-ն և «Ateneo de Madrid»-ը։ Անյնտեղ կենտրոնացել էին հրատարակչությունների և խոշոր օրաթերթերի մեծ մասը, որոնք միասին կազմում էին երկրի ինտելեկտուալ արտադրության հիմնական մասը։

Մադրիդի մետրոյի առաջին երթուղին, որն այն ժամանակ կոչվում էր «Ferrocarril Metropolitano», բացվեց 1919 թվականին և ձգվում էր Սոլից մինչև Կուատրո Կամինոս թաղամաս։

1919–1920 երկամյակի ընթացքում Մադրիդն ականատես եղավ մինչ այդ քաղաքում տեսած բողոքի ամենամեծ ալիքին՝ լինելով անթիվ գործադուլների կենտրոն. այս ցիկլը վճռականորեն հիմք հանդիսացավ քաղաքում 1930-ականներին տեղի ունեցած սոցիալական անկարգությունների համար։

Երբ 1931-ին միապետությունը լքեց Մադրիդը, իրավիճակը աղետալի էր՝ գործազրկության բարձր մակարդակ, տասնյակ հազարավոր երեխաներ մնացել էին առանց կրթության։

Հանրապետական ​​դրոշի բարձրացումը որոշ տարածքներում Casa de Campo-ն քաղաքային կառավարմանը հանձնելու ժամանակ 1931 թվական
1931 թվականի ապրիլի 14-ին Երկրորդ Հանրապետության հռչակումից հետո Մադրիդի քաղաքացիները հասկացան, որ ազատ մուտքը դեպի Կասա դե Կամպոն միապետության անկման հետևանք էր (մինչև այդ թագավորական ընտանիքի բացառիկ մուտքով փակ սեփականություն էր)։ Ապրիլի 15-ին նրանք սկսեցին գրավել տարածքը։ Ապրիլի 20-ի հրամանագրի ստորագրումից հետո, որով հողատարածքը Մադրիլենայի բնակիչներին տրվեց որպես «հանգստի և ուսուցման այգի» օգտագործելու համար, տարածքի պաշտոնական փոխանցումը ավարտվեց մայիսի 6-ին, երբ նախարար Ինդալեցիո Պրիետոն պաշտոնապես հանձնեց Casa de Campo-ն քաղաքապետ Պեդրո Ռիկոյին։ Նահանգի մայրաքաղաք Մադրիդին վերաբերող առաջին օրենսդրությունը 1931 թվականի Իսպանիայի Սահմանադրությունն էր։ Մադրիդը «մեծ կենսունակություն» ապրեց 1930-ականներին. քաղաքը երիտասարդական էր թե՛ բնակչության թվով, թե՛ արդիականության հետ ունեցած հարաբերությամբ։ «Paseo de la Castellana»-ը նախատեսվում էր այս ժամանակահատվածում երկարացնել դեպի հյուսիս։ Հանրապետության հռչակումը դանդաղեցրեց նոր բնակարանների կառուցումը։ Տնտեսությունը մեծ թափ ստացավ երրորդական հատվածից։ Իսպանական մշակույթի, այսպես կոչված, արծաթե դարաշրջանում, քաղաքի մշակութային կյանքը ծաղկեց, և անգրագիտության տոկոսը իջավ մինչև 20%։ Այս ընթացքում աճեցին նաև թերթերի վաճառքները։ Մադրիդում կաթոլիկությունն ու հակակղերականությունը գոյակցում էին. 1931 թվականի մայիսին քաղաքում տեղի ունեցած խռովությունները, որոնք հանգեցրին մենաստանների այրմանը, սրեցին քաղաքական մթնոլորտը։ 1934 թվականի ապստամբությունը հիմնականում ձախողվեց Մադրիդում։

Գործազրկության դեմ պայքարելու համար նոր հանրապետական ավագանին աշխատանքի ընդունեց բազմաթիվ գործազուրկների՝ որպես այգեգործներ և փողոցներ մաքրող աշխատելու համար։

Պրիետոն, ով նպատակ ուներ քաղաքը վերածել Հանրապետության մայրաքաղաքի՝ «Մեծ Մադրիդի», Սեկունդինո Զուազոյին հանձնարարեց քաղաքում հարավ-հյուսիս առանցք ստեղծելու նախագիծը՝ ընդլայնելով «Paseo de la Castellana»-ն դեպի հյուսիս և կառուցելով Նուևոսը՝ շրջակայքում գտնվող վարչական համալիր (Քաղաքացիական պատերազմն ընդհատեց Նուևոս Մինիստրիոսի շինարարությունը, որն ավարտվեց 1942 թվականին)։ Սկսվեց նաև Սյուդադ համալսարանի վերակառուցումը, որը սկսվել էր 1929 թվականին միապետության օրոք։

Անհաջող հեղաշրջում
Կանանց հանրապետական ​​գունդը հրացաններով զորավարժություններ է անցկացնում Մադրիդի փողոցներում 1936 թվականի օգոստոսի 3-ին։
1936 թվականի հուլիսյան ռազմական ապստամբությունը Մադրիդում պարտություն կրեց հավատարիմ ուժերի և բանվորական աշխարհազորայինների համագործսկցությամբ։ Հուլիսի 20-ին զինված բանվորներն ու նվիրյալ զինվորները գրավեցին դիմադրության միակ հենակետը՝ Կուարտել դե Լա Մոնտանան, որը պահպանում էին 2000 ապստամբ զինվորներ և 500 ֆալանգիստներ գեներալ Ֆանջուլի ղեկավարությամբ։ Ապստամբների հանձնվելուց հետո հարյուրից ավելի ապստամբներ սպանվեցին. Բացի Կուարտել դե Լա Մոնտանայի միջադեպից, մայրաքաղաքում հեղաշրջման ավելի մեծ դավադրությունը հիմնականում անհաջող էր ապստամբության վատ պլանավորման և կառավարության կողմից հանրապետությունը պաշտպանել ցանկացողներին զենք տրամադրելու շնորհիվ։

Պաշարում
Մադրիլենի երեխաները ապաստան են գտնում ֆրանկոիստական ​​ռմբակոծությունների ժամանակ (1937 թվական)
Պետական հեղաշրջումը ճնշելուց հետո՝ 1936–1939 թվականներին, Մադրիդը մնաց հանրապետությանը հավատարիմ ուժերի վերահսկողության տակ։ Ապստամբ ցամաքային զորքերի դեպի Մադրիդ թվացյալ անկասելի առաջխաղացումից հետո սկսվեցին նաև առաջին օդային ռմբակոծությունները Մադրիդի վրա։ Խետաֆեի և Կուատրո Վիենտոսի մոտակա օդանավակայանների ռմբակոծությունից անմիջապես հետո Մադրիդը առաջին անգամ ռմբակոծվեց 1936 թվականի օգոստոսի 27–28-ի գիշերը «Luftwaffe-ի Junkers Ju 52» ինքնաթիռի կողմից, որը հյուսիսից մի քանի ռումբեր նետեց պատերազմի նախարարության և կայարանի վրա։ ադրիդը «պիտի դառնար առաջին եվրոպական մեծ քաղաքը, որը ռմբակոծվում էր ավիացիայի կողմից»։

Ապստամբ գեներալ Ֆրանցիսկո Ֆրանկոն, ով ստացել էր իր խմբավորման բարձրագույն ռազմական հրամանատարությունը, դիվերսիա կատարեց սեպտեմբերի վերջին՝ «ազատագրելու» պաշարված Ալկասար դե Տոլեդոն։ Միևնույն ժամանակ, այս գործողությունը Մադրիդում հանրապետականներին հնարավորություն տվեց ուժեղացնել իրենց պաշտպանությունը և որոշակի արտաքին օգնություն ստանալ։

Ֆրանկոիստական ​​զորքերը գրոհում են քաղաքի արվարձանը 1937 թվականին
1936-ի ամառը և աշունը Հանրապետական Մադրիդում կոմունիստական և սոցիալիստական խմբավորումների կողմից սկսվեցին ծանր բռնաճնշումներ, որոնք ուղեկցվում էին բանտարկյալների սպանություններով, ինչը ուղղված էր հիմնականում ապստամբների հետ կապված զինվորականների և առաջատար քաղաքական գործիչների դեմ։ Պարակուելլոսի դաժան ջարդերը, որոնք տեղի ունեցան միաժամանակ քաղաքի վրա ապստամբների մեծ հարձակման ժամանակ, վերջ դրեցին բռնությանը դեկտեմբերի սկզբին։ 1936 թվականի հոկտեմբերից պաշարված Մադրիդի արևմտյան արվարձաններում խոշոր հարձակումներ կատարվեցին։

Փլուզում
Պատերազմի վերջին շաբաթներին հանրապետության փլուզումն արագացավ գնդապետ Սեգիզմունդո Կասադոյի կողմից, ով հավանության էր արժանացել որոշ քաղաքական գործիչների կողմից, ինչպիսիք են անարխիստ Չիպրիանո Մերան և Խուլիան Բեստեյրոն, PSOE առաջնորդը, ով բանակցություններ էր վարել Ֆալանգիստների հինգերորդ շարասյան հետ։ Սեգիզմունդո Կասադոն ռազմական հեղաշրջում կատարեց օրինական կառավարության դեմ՝ չափից դուրս կոմունիստական պատրվակով։ Դա հանգեցրեց մինի քաղաքացիական պատերազմի Մադրիդում, որը հաղթեցին կազադիստները և որը խլեց մոտ 2000 կյանք 1939 թվականի մարտի 5-ից 10-ն ընկած ժամանակահատվածում։

Քաղաքն ընկավ ազգայնականների ձեռքը 1939 թվականի մարտի 28-ին։

Քաղաքում ֆրանկոիստական դիկտատուրայի սկսվելուց հետո սոցիալական մոբիլիզացիան, արհմիութենականությունը և ինտելեկտուալ կյանքը խիստ սահմանափակվեցին անհատական և հավաքական ազատությունների բացակայության և հանրապետական ծագում ունեցող յուրաքանչյուրի անձի նկատմամբ դաժան հալածանքների պատճառով։ Սա նպաստեց աղքատության մակարդակի բարձրացմանը, որը շարունակվեց մինչև 1950-ականների կեսերը, երբ լայնորեն օգտագործվում էին պարենային կտրոնները։ Մսի և ձկան սպառումը հետպատերազմյան Մադրիդում սակավ էր, իսկ մահացության բարձր մակարդակը պայմանավորված էր թերսնուցմամբ և սպիտակուցների պակասով։

Պատերազմի պատճառով ավերված գավառական պատգամավորության շենքը
Չնայած պատերազմներից հետո պետության ավերածություններին՝ Ֆալանգեի հրամանատարությունը հավակնոտ ծրագրեր ուներ քաղաքի համար, և վարչակարգին աջակցող մասնագետները երազում էին ստեղծել «իսպանական մեծության» խորհրդանիշը, մասնավորապես՝ կենտրոնանալ Մադրիդի վրա, որը նրանք համարում էին Նոր պետության կայսերական մայրաքաղաքը։ Քաղաքային նախագծողները նպատակ ունեին ընդգծել և բարձրացնել քաղաքի ճակատը մինչև Մանսանարես գետը, որը նաև հայտնի է որպես «Կայսերական քիվ»։ Այդ նպատակով նրանք իրականացրեցին Թագավորական պալատը լրացնելու ծրագրեր, ներառյալ կիսատ տաճարի (շինարարությունը սկսվել է 1950 թվականին և ավարտվել մինչև 20-րդ դարի վերջը), չկառուցված «Կուսակցության տան» և բազմաթիվ այլ նախագծեր։ Այնուամենայնիվ, այս վիթխարի գաղափարները տապալվեցին հետպատերազմյան դժվար իրադրության և պակասի պատճառով. նախագծերի մեծամասնությունը հետաձգվեց, ընդ որում Գուտիերես Սոտոյի «Cuartel del Ejército del Aire»-ը միակ նշանակալի բացառությունն էր։

Գյուղական բնակավայրերից զանգվածային ներգաղթի պատճառով քաղաքը ժողովրդագրական ինտենսիվ աճ ունեցավ։ Արդյունքում, քաղաքի ծայրամասում կառուցվեցին մեծ քանակությամբ բնակարաններ՝ նոր բնակչությանը տեղավորելու համար, ինչը նպաստեց քաղաքի սոցիալական բևեռացման գործընթացներին։ Սկզբում այս բնակարանները վատ որակի էին և մինչև 1956 թվականը 50000 տնակ ցրված էին ամբողջ քաղաքում։ Տնակային քաղաքները ժամանակավորապես փոխարինելու համար նախատեսված անցումային պլանավորումն էր «poblados de absorción»-ը, որը ներդրվել է 1950-ականների կեսերից այնպիսի վայրերում, ինչպիսիք են Կանիլյասը, Սան Ֆերմինը, Կանո Ռոտոն, Վիլավերդեն, Պան Բենդիտոն, Զոֆիոն և Ֆուենկարալը, նպատակ ունենալով կառուցել «բարձրակարգ» խրճիթներ, բայց ավելի լայն համակարգված քաղաքաշինության հովանու ներքո։

«Quinta de la Paloma» (քանդվել է 1983 թվականին) 1976 թվականի հունվարին
Կահիրեի, Սանտյագո դե Չիլիի, Հռոմի, Բուենոս Այրեսի կամ Լիսաբոնի նման քաղաքների հետ միասին Ֆրանկոիստ Մադրիդը վերածվեց համաշխարհային նեոֆաշիստական ցանցի նշանակալի անդրազգային կենտրոնի՝ նպաստելով (նեո)ֆաշիստական շարժումների շարունակական գոյությանը և աճին 1945 թվականից հետո։

1948–1954 թվականներին մունիցիպալիտետը զգալիորեն մեծացել է շրջակայքում գտնվող 13 մունիցիպալիտետների միացման միջոցով, քանի որ նրա ընդհանուր տարածքը 68,42 կմ2-ից հասել է 607,09 կմ2-ի։ Կցված մունիցիպալիտետներն էին՝ Չամարտին (հունիսի 5, 1948 թվական), Կարաբանչել Ալտո (ապրիլի 29, 1948 թվական),Կարաբանչել Բաջո (ապրիլի 29, 1948 թվական), Կանիլլաս (մարտի 30, 1950 թվական), Կանիլեխաս (մարտի 30, 1950 թվական), Հորտալեցա (մարտի 31, 1950 թվական), Բարախաս (մարտի 31, 1950 թվական), Վալեկաս (դեկտեմբերի 22, 1950 թվական), Էլ Պարդո (մարտի 27, 1951 թվական), Վիկալվարո (հոկտեմբերի 20, 1951 թվական), Ֆուենկարալ (հոկտեմբերի 20, 1951 թվական), Արավակա (հոկտեմբերի 20, 1951 թվական) և Վիլավերդե (հուլիսի 31, 1954 թվական)։

Քաղաքի բնակչությունը առավելագույնին է հասել 1975 թվականին՝ կազմելով 3,228,057 բնակիչ։

Վերջին զարգացումները
--------------------

Բրավո Մուրիլոյի փողոցը 1978 թվական
1980-ականների տնտեսական բումի շնորհիվ Իսպանիայի մայրաքաղաքը պահպանել է իր կարգավիճակը՝ որպես Պիրենեյան թերակղզու արդյունաբերության, կրթության, մշակույթի և տեխնոլոգիաների առաջնային կենտրոն։ 20-րդ դարի վերջում քաղաքի բնակչությունը վերականգնվել էր՝ հասնելով գրեթե 3 միլիոնի, ինչը հետ էր բերել հարաբերական անկումը, որը տեղի էր ունեցել 1975 թվականից ի վեր։

1970-ականների վերջից մինչև 1980-ական թվականները Մադրիդը դարձավ մշակութային շարժման կենտրոնը, որը հայտնի է որպես «la Movida»: Մյուս կողմից, 1980-ականներին հերոինի խնդիրը բացասական ազդեցություն ունեցավ ինչպես Մադրիդի աղքատ թաղամասերի վրա, այնպես էլ ամբողջ երկրում։

Խոսե Մարիա Ալվարես դել Մանզանոյի քաղաքապետի պաշտոնավարման ընթացքում քաղաքից ներքեւ երթևեկության թունելների կառուցումը շատացավ։

2004 թվականի մարտի 11-ին, Իսպանիայի համընդհանուր ընտրություններից երեք օր առաջ և ԱՄՆ-ում սեպտեմբերի 11-ի հարձակումներից ուղիղ 2 տարի 6 ամիս անց, Մադրիդը ենթարկվեց ահաբեկչական հարձակման, երբ իսլամական ահաբեկիչները, որոնք կապված են Ալ-Քաիդայի կողմից ոգեշնչված ահաբեկչական խմբի հետ, առավոտյան պիկ ժամին բազմաթիվ ռումբեր պայթեցրին բազմաթիվ գնացքներում, որի հետևանքով 1800 մարդ վիրավորվեց և 191-ը մահացան։

2011 Պուերտա դել Սոլում բողոքի ցույցեր հակախնայողության դեմ
Պահպանողական վարչակազմերը, որոնք հաջորդեցին Ալվարես դել Մանզանոյին, Ալբերտո Ռուիս-Գալարդոնի և Անա Բոտելլայի գլխավորությամբ, երեք անհաջող փորձ կատարեցին ամառային Օլիմպիական խաղերին մասնակցելու համար 2012, 2016 և 2020 թվականներին։ Մադրիդը եղել է 2011 թվականին Իսպանիայում բռնկված հակախնայողության բողոքի կենտրոնը։ 2008 թվականի ֆինանսական և հիփոթեքային ճգնաժամի հետևանքով Մադրիդը տուժել է բանկերի կողմից պահվող օգտագործված տների աճող թվից և տների օտարումից։ Ձախակողմյան քաղաքապետ Մանուելա Կարմենայի (2015–2019 թվականներ) մանդատը նպաստեց Մանսանարեսի ճանապարհի վերաբնականացումը ամբողջ քաղաքում։

2010-ականների վերջից ի վեր քաղաքը բախվեց այնպիսի մարտահրավերների, ինչպիսիք են վարձակալության գների աճը (հաճախ քաղաքի կենտրոնում զբոսաշրջային բնակարանների աճին զուգընթաց) և բանվորական թաղամասերում խաղադրույքների առատությունը, ինչը առաջացրել էր «համաճարակ» երիտասարդների շրջանում։

Բնակչություն
------------

| Տարի | Բնակչություն |
| --- | --- |
| 1530 | 4000–5,500 |
| 1600 | 30,000 |
| 1700 | 110,000 |
| 1800 | 160,000 |
| 1850 | 281,000 |
| 1872 | 333,745 |
| 1880 | 398,000 |
| 1900 | 539,835 |
| 1910 | 599,000 |
| 1930 | 952,000 |
| 1959 | 2,000,000 |
| 1968 | 3,000,000 |
| 1975 | 3,228,057 |

Նշումներ
--------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. ↑  Մադրիդի այս և 16-րդ և 17-րդ դարի տեսարանը (ըստ Ֆեդերիկ դե Վիտի և Պեդրո Տեթքսերիայի) կարող եք տեսնել «PLANOS y DIBUJOS de MADRID de los siglos XVI y XVII». Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ օգոստոսի 15-ին.

Ծանոթագրություն
---------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. ↑  «El Madrid Medieval (Medieval Madrid). Includes Pre-historic, roman and medieval up to the Catholic Monarchs times». *History of Madrid* (իսպաներեն). José Manuel Castellanos. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ հոկտեմբերի 11-ին. Վերցված է 2007 թ․ հոկտեմբերի 28-ին.
2. 1 2 3 4  Andreu Mediero, 2007, էջ 688
3. 1 2  González Zymla, 2002, էջ 23
4. ↑  Mazzoli-Guintard, Viguera Molins, էջ 106
5. ↑  Mazzoli-Guintard, Viguera Molins, էջ 107
6. ↑  Mazzoli-Guintard, Viguera Molins, էջեր 102, 108
7. ↑  Mazzoli-Guintard, Viguera Molins, էջ 108
8. ↑  Bahamonde Magro, Otero Carvajal, էջ 13
9. ↑  Mazzoli-Guintard, Christine; Viguera Molins, Mª Jesús (2016). «Un contrato de trigo en el Madrid andalusí. Finales del siglo XI». *Los conflictos sociales en el Madrid medieval*. էջեր 225–226. ISBN 978-84-87090-83-7.
10. ↑  Puñal Fernández, Tomás (2013). «Mercado y producción en el Madrid de los sigloe XI y XII: una economía de frontera» (PDF). *Ciclo de conferencias: el Madrid de Alfonso VI*. Madrid: Instituto de Estudios Madrileños. էջ 7.
11. ↑  Montero Vallejo, 2001, էջեր 29; 32
12. 1 2  Montero Vallejo, 2001, էջ 29
13. ↑  Montero Vallejo, 2001, էջ 33
14. ↑  Losa Contreras, 2018, էջեր 223–225
15. 1 2  Bahamonde Magro, Otero Carvajal, էջեր 11–12
16. 1 2  Montero Vallejo, 2001, էջ 26
17. ↑  Chamocho Cantudo, 2019, էջ 57
18. ↑  Chamocho Cantudo, 2019, էջեր 58–60; 71
19. 1 2 3  Rábade Obradó, 2009
20. ↑  Jordá Bordehore, Puche Riart, էջ 38
21. ↑  Montero Vallejo, 2001, էջ 22–23
22. ↑  Montero Vallejo, 2001, էջ 22
23. ↑  Losa Contreras, 2018, էջ 227
24. 1 2  Losa Contreras, 2018, էջ 229
25. ↑  Diago Hernando, 2005, էջ 41–42
26. ↑  Diago Hernando, 2005, էջ 54–57
27. ↑  Diago Hernando, 2005, էջ 92
28. ↑  Carbajo Isla, 1985, էջ 67
29. ↑  Carbajo Isla, 1985, էջ 68
30. 1 2 3  Congostrina, Nieves (2019 թ․ օգոստոսի 31). «Solo Madrid es corte». *El País*.
31. ↑  Carbajo Isla, 1985, էջ 69
32. ↑  Lozón Urueña, 2004, էջեր 54
33. ↑  Lozón Urueña, 2004, էջեր 54–55
34. ↑  Lozón Urueña, 2004, էջ 57
35. ↑  Lozón Urueña, 2004, էջեր 57–58
36. ↑  Lozón Urueña, 2004, էջ 58
37. ↑  Lozón Urueña, 2004, էջ 61
38. ↑  Lozón Urueña, 2004, էջ 62
39. ↑  López García, 2016a, էջ 46
40. ↑  López García, 2016a, էջ 51
41. 1 2 3  López García, 2016b, էջ 43
42. ↑  Ezquiaga Domínguez, 1990, էջեր 20–21
43. ↑  Chandler, 1995, էջ 610
44. ↑  «Spain». Deutsches Historisches Museum. Վերցված է 2013 թ․ հուլիսի 23-ին.
45. ↑  Porter, 1889
46. ↑  Gates, 2002, էջեր 373-374
47. ↑  Navascués Palacio, 1994, էջեր 408–409
48. ↑  Navascués Palacio, 1994, էջեր 414–415
49. 1 2  Moral Roncal, 2005, էջ 309
50. ↑  Moral Roncal, 2005, էջ 310
51. ↑  Navascués Palacio, 1994, էջեր 415–416
52. ↑  Fernández Trillo, 1982, էջ 18
53. ↑  Zozaya, 2012, էջեր 30–31
54. ↑  Bonet Correa, 2002, էջ 61
55. 1 2  Díez de Baldeón, 1986, էջ 121
56. ↑  Shubert, 2003, էջ 17
57. ↑  Vicente Albarrán, Fernando (2016). «La modernidad deformada. El imaginario de bajos fondos en el proceso de modernización de Madrid (1860-1930)» (PDF). *Ayer*. **101** (1): 218.
58. ↑  Vicente Albarrán, 2016, էջ 218
59. ↑  González Calleja, 2005, էջեր 26–27
60. ↑  Cañas de Pablos, 2018, էջ 200
61. ↑  Castro, Antonio (2018 թ․ սեպտեմբերի 28). «150 años de La Gloriosa». *Madridiario*.
62. ↑  Cañas de Pablos, 2018, էջեր 212-213
63. ↑  Amann, 2018, էջ 1
64. ↑  García Ruiz, 2011, էջ 193
65. 1 2  García Ruiz, 2011, էջ 194
66. ↑  Aubanell Jubany, 1992, էջեր 143–145
67. ↑  Aubanell Jubany, 1992, էջեր 145–146
68. ↑  Celada, Ríos, էջեր 200–201
69. ↑  Celada, Ríos, էջ 213
70. 1 2  Díaz Villanueva, Fernando (1910 թ․ ապրիլի 7). «Gran Vía: la calle que nunca debió ser». *Libertad Digital*.
71. ↑  Otero Carvajal, 2016, էջ 266
72. ↑  Cordero de Ciria, Arribas Álvarez, էջ 388
73. ↑  Sánchez Pérez, 2008, էջ 546
74. 1 2  Esteban Gonzalo, 2009, էջեր 125–126
75. ↑  Pérez-Soba Díez del Corral, 1997, էջ 429
76. ↑  Pérez-Soba Díez del Corral, 1997, էջեր 429; 431
77. ↑  Montero, Cervera Gil, էջ 15
78. ↑  Montero, Cervera Gil, էջ 16
79. ↑  Montero, Cervera Gil, էջ 17
80. ↑  Montero, Cervera Gil, էջ 20
81. ↑  Montero, Cervera Gil, էջ 21
82. ↑  Montero, Cervera Gil, էջ 25; 26
83. ↑  Montero, Cervera Gil, էջ 26
84. ↑  Otero Carvajal, 2016, էջեր 261–262
85. ↑  Otero Carvajal, 2016, էջ 262
86. ↑  Casanova, 2010, էջ 154
87. ↑  Rodríguez Lozano, 2015, էջ 108
88. 1 2  Gorostiza Langa, Saurí Pujol
89. ↑  Solé i Sabaté, Villarroya, էջեր 45–46
90. ↑  Casanova, 2010, էջեր 197–198
91. ↑  Casanova, 2010, էջեր 273–274
92. 1 2  Sánchez Pérez, 2008, էջ 556
93. ↑  García Ballesteros, Revilla González, էջեր 17–18
94. ↑  Box, 2012, էջեր 151–154
95. ↑  Box, 2012, էջեր 166–167
96. ↑  Box, 2012, էջեր 175–176
97. ↑  Box, 2012, էջեր 170–172
98. ↑  López Simón, 2018, էջ 175
99. ↑  López Simón, 2018, էջ 175; 178
100. ↑  López Simón, 2018, էջեր 179–180
101. ↑  Hierro, 2021, էջեր 1–2
102. ↑  García Alvarado, Alcolea Moratilla, էջ 414
103. 1 2  Brandis García, 2008, էջ 519
104. ↑  Carretero, Nacho (2018 թ․ հոկտեմբեր). «Quinquis: un vistazo rápido a las barriadas españolas de los 80». *Jot Down*.
105. ↑  «Obras, túneles y casticismo». *El Mundo*. Վերցված է 2020 թ․ փետրվարի 6-ին.
106. ↑  Nash, Elizabeth (2006 թ․ նոյեմբերի 7). «Madrid bombers 'were inspired by Bin Laden address'». *The Independent*. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ հուլիսի 6-ին. Վերցված է 2013 թ․ հուլիսի 23-ին.
107. ↑  Llamas, Manuel (2013 թ․ սեպտեմբերի 9). «El sueño olímpico costó 2.000 euros a cada contribuyente madrileño». *Libre Mercado* (եվրոպական իսպաներեն). Վերցված է 2020 թ․ փետրվարի 6-ին.
108. ↑  Jiménez Barrado, Sánchez Martín
109. ↑  «Una casa de apuestas cada 100 metros: el juego se ceba en barrios pobres de Madrid». *El Español* (եվրոպական իսպաներեն). 2019 թ․ հունվարի 2. Վերցված է 2020 թ․ փետրվարի 6-ին.
110. ↑  Aunión, J.A.; Clemente, Yolanda (2018 թ․ փետրվարի 26). «How tourist apartments are hurting Madrid's neighborhoods». *El País*.

Գրականություն
-------------

* Amann, Elizabeth (2018). «En tranvía: Nineteenth-Century Representations of Collective Transportation in Madrid». *Bulletin of Spanish Studies*. **95** (8): 1–16. doi:10.1080/14753820.2018.1538038. S2CID 194007257.
* Andreu Mediero, Esther (2007). «El Madrid medieval» (PDF). *Caesaraugusta*. Zaragoza: Institución Fernando el Católico. **78**: 687–698. ISSN 0007-9502.
* Aubanell Jubany, Anna Maria (1992). «La competencia en la distribución de electricidad en Madrid, 1890-1913». *Revista de Historia Industrial*. Barcelona: University of Barcelona (2). ISSN 1132-7200.
* Bahamonde Magro, Ángel; Otero Carvajal, Luis Enrique (1989). *Madrid, de territorio fronterizo a región metropolitana* (PDF). Madrid: Espasa Calpe.
* Bonet Correa, Antonio (2002). «Madrid y el Canal de Isabel II». *Arbor*. Madrid: Consejo Superior de Investigaciones Científicas. **171** (673): 39–74. doi:10.3989/arbor.2002.i673.1021. ISSN 0210-1963.
* Box, Zira (2012). «El cuerpo de la nación. Arquitectura, urbanismo y capitalidad en el primer franquismo». *Revista de Estudios Políticos*. Madrid: Centro de Estudios Políticos y Constitucionales. ISSN 0048-7694.
* Brandis García, Dolores (2008). «La expansión de la ciudad en el siglo XX». *Madrid, de la Prehistoria a la Comunidad Autónoma* (PDF). Madrid: Government of the Community of Madrid. էջեր 519–539. ISBN 978-84-451-3139-8.
* Cañas de Pablos, Alberto (2018). «La revolución de puerto en puerto hacia la capital: la vertiente marítima de la "Gloriosa" y la llegada de Prim a Madrid». *Cuadernos de Historia Contemporánea*. Madrid: Complutense University of Madrid. **40**: 199–218. doi:10.5209/CHCO.60329. ISSN 0214-400X.
* Carbajo Isla, María F. (1985). «La inmigración a Madrid (1600-1850)» (PDF). *Reis*. Madrid: Centro de Investigaciones Sociológicas (32): 67–100. ISSN 0210-5233. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2023-03-08-ին. Վերցված է 2024-01-24-ին.
* Casanova, Julián (2010) [2007]. *The Spanish Republic and Civil War*. (translated by Martin Douch). Cambridge University Press. ISBN 978-0-511-78963-2.
* Celada, Francisco; Ríos, Josefa (1989). «Localización espacial de la industria madrileña en 1900». In Ángel Bahamonde Magro; Luis Enrique Otero Carvajal (eds.). *La sociedad madrileña durante la Restauración 1876-1931* (PDF). Vol. I. Madrid: Consejería de Cultura de la Comunidad de Madrid. էջեր 199–214. ISBN 84-86635-09-8. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2019 թ․ փետրվարի 19-ին.
* Chamocho Cantudo, Miguel Ángel (2019). «León de Armenia, señor de Andújar (1383-1393)». *Historia. Instituciones. Documentos*. Seville: University of Seville. **46**. ISSN 0210-7716.
* Chandler, David G. (1995). *The Campaigns of Napoleon*. Simon & Schuster. ISBN 0-02-523660-1.
* Cordero de Ciria, José E.; Arribas Álvarez, José Fco. (1989). «Transporte y estructura metropolitana en el Madrid de la Restauración. Historia de una frustración». In Ángel Bahamonde Magro; Luis Enrique Otero Carvajal (eds.). *La sociedad madrileña durante la Restauración 1876-1931* (PDF). Vol. I. Madrid: Consejería de Cultura de la Comunidad de Madrid. էջեր 377–399. ISBN 84-86635-09-8. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2019 թ․ փետրվարի 19-ին.
* Diago Hernando, Máximo (2005). «Realistas y comuneros en Madrid en los años 1520 y 1521. Introducción al estudio de su perfil sociopolítico» (PDF). *Anales del Instituto de Estudios Madrileños*. **XLV**: 35–93. ISSN 0584-6374.
* Díez de Baldeón, Clementina (1986). «Barrios obreros en el Madrid del siglo XIX: ¿Solución o amenaza para el orden burgués?». *Madrid en la sociedad del siglo XIX* (PDF). Vol. I. Madrid: Government of the Community of Madrid. էջեր 117–134. ISBN 84-86635-01-2. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2019 թ․ փետրվարի 20-ին.
* Esteban Gonzalo, José (2009). «El Madrid de la República». *La República y la cultura: paz, guerra y exilio*. Madrid: Ediciones Akal. էջեր 125–132.
* Ezquiaga Domínguez, José María (1990). *Normativa y forma de la ciudad:la regulación de los tipos edificatorios de la ordenanza de Madrid* (PDF). Madrid: Universidad Politécnica de Madrid.
* Fernández García, Antonio (1989). «La población madrileña entre 1876 y 1931. El cambio de modelo demográfico». In Ángel Bahamonde Magro; Luis Enrique Otero Carvajal (eds.). *La sociedad madrileña durante la Restauración 1876-1931* (PDF). Vol. I. Madrid: Consejería de Cultura de la Comunidad de Madrid. էջեր 29–76. ISBN 84-86635-09-8. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2019 թ․ փետրվարի 19-ին.
* Fernández Trillo, Manuel (1982). «La Vicalvarada y la Revolución Española de 1854» (PDF). *Tiempo de Historia*. **VIII** (87): 16–29.
* García Alvarado, José María; Alcolea Moratilla, Miguel Ángel (2005). «Cambios municipales en la Comunidad de Madrid (1900-2003)» (pdf). *Anales de Geografía de la Universidad Complutense*. Madrid: Complutense University of Madrid. **25**: 307–330. ISSN 1988-2378.
* García Ballesteros, José Ángel; Revilla González, Fidel (2006). *El Madrid de la posguerra* (PDF). Madrid: UMER. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2020 թ․ հունիսի 23-ին.
* García Ruiz, José Luis (2011). «Madrid en la encrucijada del interior peninsular, c. 1850-2009». *Historia Contemporánea*. Bilbao: UPV/EHU. **42**: 187–223. ISSN 1130-2402.
* Gates, David (2002). *The Spanish Ulcer: A History of the Peninsular War*. London: Pimlico. ISBN 0-7126-9730-6.
* González Calleja, Eduardo (2005). «Rebelión en las aulas: un siglo de movilizaciones estudiantiles en España (1865-1968)». *Ayer*. Madrid: Asociación de Historia Contemporánea & Marcial Pons Ediciones de Historia (59). ISSN 1134-2277. JSTOR 41325126.
* González Zymla, Herbert (2002). «Los orígenes de Madrid a la luz de la documentación del archivo de la Real Academia de la Historia» (PDF). *Madrid*. Madrid: Consejería de Educación de la Comunidad de Madrid (5): 13–44.
* Gorostiza Langa, Santiago; Saurí Pujol, David (2013). «Salvaguardar un recurso precioso: la gestión del agua en Madrid durante la guerra civil española (1936-1939)». *Scripta Nova*. Barcelona: University of Barcelona. **17** (457). ISSN 1138-9788.
* Hierro, Pablo del (2021). «The Neofascist Network and Madrid, 1945–1953: From City of Refuge to Transnational Hub and Centre of Operations» (PDF). *Contemporary European History*: 1–24. doi:10.1017/S0960777321000114.
* Izquierdo, Antonio (1973). «Del marqués de Aguilar de Campoo a Miguel Ángel García Lomas» (PDF). *Villa de Madrid*. Madrid: Ayuntamiento de Madrid. **X** (40): 6–15. ISSN 0042-6164.
* Jiménez Barrado, Víctor; Sánchez Martín, José Manuel (2016). «Banca privada y vivienda usada en la ciudad de Madrid» (PDF). *Investigaciones Geográficas* (66): 43–58. doi:10.14198/INGEO2016.66.03. ISSN 0213-4691.
* Jordá Bordehore, Luis; Puche Riart, Octavio; Mazadiego Martínez, Luis Felipe (2005). *La minería de los metales y la metalurgia en Madrid (1417-1983)*. Madrid: Instituto Geológico y Minero de España. ISBN 84-7840-607-7.
* Juliá, Santos (1989). «De poblachón mal construido a esbozo de gran capital: Madrid en el umbral de los años treinta». In Ángel Bahamonde Magro; Luis Enrique Otero Carvajal (eds.). *La sociedad madrileña durante la Restauración 1876-1931* (PDF). Vol. I. Madrid: Consejería de Cultura de la Comunidad de Madrid. էջեր 137–149. ISBN 84-86635-09-8. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2019 թ․ փետրվարի 19-ին.
* Ladero Quesada, Miguel Ángel (2013). «Población de las ciudades en la baja Edad Media (Castilla, Aragón, Navarra)» (PDF). *I Congresso Histórico Internacional. As cidades na histórica: população. 24 a 26 de outubro de 2012. ATAS*. Vol. I. Câmara Municipal de Guimarães. էջեր 165–201. ISBN 978-989-8474-11-7.
* López García, José Miguel (2016a). «El mercado de esclavos en Madrid a finales del Antiguo Régimen, 1701-1830». *Historia Social* (85): 45–62. ISSN 0214-2570. JSTOR 24713348.
* López García, José Miguel (2016b). «Protesta popular en el Madrid moderno: las lógicas del motín» (PDF). *III International Conference Strikes and Social Conflicts: combined historical approaches to conflict. Proceedings*. Bellaterra: CEFID-UAB. էջեր 41–54.
* López Simón, Iñigo (2018). «El chabolismo vertical: los movimientos migratorios y la política de vivienda franquista (1955-1975)» (PDF). *Huarte de San Juan. Geografía e historia*. Pamplona: Universidad Pública de Navarra (25): 173–192. ISSN 1134-8259.
* Losa Contreras, Carmen (2018). «Judíos y mudéjares al servicio del concejo. Una reflexión sobre la dicotomía convivencia segregación en el Madrid de los Reyes Católicos». *Revista de la Inquisición. Intolerancia y Derechos Humanos*. **22**: 203–232. ISSN 1131-5571.
* Lozón Urueña, Ignacio (2004). *Madrid. Capital y Corte. Usos, costumbres y mentalidades en el siglo XVII* (PDF). Madrid: Comunidad de Madrid. Consejería de Educación. ISBN 84-451-2683-0.
* Manzano Moreno, Eduardo (1990). «Madrid, en la frontera omeya de Toledo» (PDF). *Madrid del siglo IX al XI*. Madrid: Real Academia de Bellas Artes de San Fernando. էջեր 115–130. ISBN 84-451-0243-5.
* Mazzoli-Guintard, Christine; Viguera Molins, María Jesús (2017). «Literatura y territorio: Madrid (Maŷrīṭ) en el Mugrib de Ibn Sa´īd (s. XIII)». *Philologia Hispalensis*. **31** (2): 99–115. doi:10.12795/PH.2017.i31.14. ISSN 1132-0265.
* Montero, Julio; Cervera Gil, Javier (2009). «Madrid en los años treinta: ambiente social, político, cultural y religioso» (PDF). *Studia et Documenta: Rivista dell'Istituto Storico San Josemaría Escrivá* (3): 13–39. ISSN 1970-4879.
* Montero Vallejo, Manuel (2001). «Oficios, costumbres y sociedad en el Madrid bajomedieval». *Revista de Dialectología y Tradiciones Populares*. Consejo Superior de Investigaciones Científicas. **56** (1): 21–40. doi:10.3989/rdtp.2001.v56.i1.221. ISSN 0034-7981.
* Moral Roncal, Antonio Manuel (2005). «El ejército carlista ante Madrid (1837): la expedición real y sus precedentes» (PDF). *Madrid. Revista de Arte, Geografía e Historia*. **7**: 303–336. ISSN 1139-5362.
* Navascués Palacio, Pedro (1994). «Madrid, ciudad y arquitectura (1808-1898)». *Historia de Madrid* (PDF). Madrid: Editorial Complutense. էջեր 401–440. ISBN 84-7491-474-4.
* Otero Carvajal, Luis Enrique (2016). «La sociedad urbana y la irrupción de la Modernidad en España, 1900-1936». *Cuadernos de Historia Contemporánea*. Madrid: Ediciones Complutense. **38**: 255–283. doi:10.5209/CHCO.53678. ISSN 0214-400X.
* Pérez-Soba Díez del Corral, Ignacio (1997). «El parque de la Casa de Campo en la estructura urbana de Madrid. Evolución histórica». *Estudios Geográficos*. Madrid: Consejo Superior de Investigaciones Científicas. **58** (228). ISSN 0014-1496.
* Porter, Whitworth (1889). *History of the Corps of Royal Engineers Vol I*. Chatham: The Institution of Royal Engineers.
* Rábade Obradó, María del Pilar (2009). «Escenario para una Corte real: Madrid en tiempos de Enrique IV». *E-Spania* (8). doi:10.4000/e-spania.18883. ISSN 1951-6169.
* Rodríguez Lozano, Iván (2015). «El pueblo en armas. Vicálvaro y el golpe de 1936» (PDF). *Espiral: Estudios Sobre Estado y Sociedad*. **22** (64): 101–145. doi:10.32870/espiral.v22i64.2921. ISSN 1665-0565.
* Ruiz, Julius (2005). *Franco's Justice. Repression in Madrid after the Spanish Civil War*. Oxford University Press. ISBN 0-19-928183-1.
* Solé i Sabaté, Josep Maria; Villarroya, Joan (2003). *España en llamas. La guerra civil desde el aire*. Madrid: Temas de Hoy. ISBN 84-8460-302-4.
* Sánchez Pérez, Francisco (2008). «Política y sociedad en el Madrid del siglo XX». *Madrid, de la Prehistoria a la Comunidad Autónoma* (PDF). Madrid: Consejería de Educación de la Comunidad de Madrid. էջեր 541–563. ISBN 978-84-451-3139-8.
* Shubert, Adrian (2003). *A Social History of Modern Spain*. London & New York: Routledge. ISBN 1134875533.
* Zozaya, María (2012). «'Moral Revenge of the Crowd' in the 1854 Revolution in Madrid» (PDF). *Bulletin for Spanish and Portuguese Historical Studies*. **37** (1): 18–46.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | BNE: XX463505 · BNF: 12022374q · LCCN: sh87006028 |

 |