**Աբու Համիդ Մուհամմադ իբն Մուհամմադ ալ-Ղազալի աթ-Թուսի** (արաբ․՝ ابو حامد محمد بن محمد الغزالى‎‎, *Աբու Համիդ Մուհամմադ իբն Մուհամմադ ալ-Ղազալի*, 1058 կամ մոտ 1056, Թուս, Իրան - դեկտեմբերի 19, 1111, Թուս, Իրան), իսլամական աստվածաբան, իրավագետ, փիլիսոփա և միստիկ։ Ծնունդով Պարսկաստանի (այժմ՝ Իրան) Խորասան մարզից է։ Սուֆիզմի հիմնադիր առավել հեղինակավոր ուսուցիչներից մեկն է։ Ալ-Ղազալիի գործունեությունն ուղղված է եղել սուֆիզմի բազմակողմանի ու համակարգված համակարգի ստեղծմանը, ինչպես նաև սուֆիզմի տեսական հիմքերի ձևակերպմանը։

Կենսագրություն
--------------

Հարունի (Հարուն ալ-Ռաշիդ) դամբարանը Թուսում, ենթադրաբար ալ-Ղազալիի դամբարանը եղել է մուտքի մոտ
Ալ-Ղազալիի ենթադրյալ դամբարանը
Աբու Համիդ ալ-Ղազալին ծնվել է 1058 թվականին։ Նրա ընտանիքն ապրել է Թուսում և ուներ պարսկական արմատներ։ Աբու Համիդի հայրը եղել է բուրդ մանող։ Նա կյանքից շուտ է հեռացել և նրա որդիների՝ Աբու Համիդի ու նրա եղբայր Աբուլ-Ֆուտուհա Ահմեդի դաստիարակությամբ զբաղվել է հոր ընկերներից մեկը։ Շուտով հոր կողմից թողած ժառանգությունը վերջացել է, և քանի որ հոր ընկերն ինքը շատ աղքատ էր, եղբայրներին առաջարկել է մեդրեսում ընդունվել որպես սովորողներ, որպեսզի ապրուստի միջոցներ հայթայթեն։

1070 թվականին ալ-Ղազալին եղբոր հետ գնացել է Ջուրջան (Գորգան), որպեսզի կրթությունը շարունակի իմամ Ահմեդ ար-Ռազիկանի և Աբուլ-Կասիմ Ջուրջանիի մոտ։ 1080 թվականին ալ-Ղազալին մեկնել է Նիշապուր, որպեսզի աշակերտի հայտնի մուսուլման գիտնական Աբուլ-Մաալի ալ-Ջուվայնիի մոտ (մահացել է 1085 թվականին), որը հայտնի է որպես Իմամ ալ-Հարամայն)։ Ալ-Ջուվայնի իմամի մոտ Աբու Համիդն ուսումնասիրել է ֆիքհ, իսլամական իրավաբանության հիմքեր, աշարիականության քալամ և այլ գիտաճյուղեր։ Ալ-Ղազալիին սուֆիզմի նրբությունները սովորեցնող ուսուցիչների թվում էին Ֆազլ իբն Մուհամմադ ալ-Ֆարամիզին (Աբուլ-Քասիմ ալ-Քուշայրիի աշակերտը) և Յուսուֆ ան-Նասաջը։

Շուտով երիտասարդ և տաղանդավոր աստվածաբանին նկատել է սելջուկ վեզիր Նիզամ ալ-Մուլքը։ Նա ալ-Ղազալիին հրավիրել է Բաղդադ և հանձնարարել ղեկավարել Նիզամիայի մեդրեսեն։ 1091-1095 թվականներին նա իր կողմից ստեղծված գիտական հաստատությունում դասավանդել է իսլամական իրավունք։ Մեդրեսում սովորում էին մոտավորապես 300 աշակերտ, որոնց թվում էին Աբու Բաքր իբն ալ-Արամին, Աբու Ջիլդ իբն ար-Ռազարը, Աբու Գայս ալ-Ջայլին, ալ-Բարբաբազին, Աբուլ-Բայիհ ալ-Բաքրաջին, Աբուլ-Աբբաս ալ-Աքլիշին, Աբդուլ-Քադիր ալ-Ջիլանին, Մուհամմադ իբն Յահիա աշ-Շաֆիին և իսլամիստական հայտնի այլ աստվածաբաններ։

1092 թվականին Նիզամ ալ-Մուլքն սպանվել է իսլամիստների ձեռքով, և 1095 թվականին ալ-Ղազալին հաջ կատարելու պատրվակով իր ընտանիքի հետ լքել է Բաղդադը։ Ինքը՝ ալ-Ղազալին, իր այս քայլը բացատրել է հետևյալ կերպ.

> 
> 
> «Այնուհետև, նայելով ինձ մյուս կողմից, ես զգացի, որ իմ դրությունը շատ վտանգավոր է, և ես շատ կապված եմ այն ամենի հետ, ինչը ձեռք եմ բերել երկրային կյանքում, և ընդհանրապես այն ամենի հետ, ինչը շրջապատում է ինձ։ Ապա ես, հետամուտ լինելով իմ գործերին, տեսա, որ լավագույնը, ինչով կարող եմ զբաղվել, դասավանդելն ու ուսուցանելն է։ Բայց դրանք այն գիտություններն էին, որոնք ոչ մի օգուտ չէին բերում այս աշխարհում և այդքան էլ կարևոր չէին երկրային ապականված կյանքի համար։ Ես հիշեցի ուսուցանելու իմ մտադրության մասին, և պարզվեց, որ դա անում եմ ոչ թե զուտ հանուն Ալլահի, այլ հանուն փառքի ու պատվի։ Այդ ժամանակ ես համոզվեցի, որ գտնվում եմ անունդի եզրին և արդյունքում կարող եմ դժոխք ընկնել, եթե չսկսեմ ուղղել իմ վիճակը։ Ուստի ես որոշեցի մեկնել Բաղդադից, քանի որ իմ դրության մասին մտքերս ինձ հանգիստ չէին տալիս, և իմ հոգուն (նաֆսու) այս քայլն ամենևին դուր չէր եկել, և այն սկսել էր ինձ հակառակվել։ Եվ այսպիսով, ես սկսեցի տատանվել իմ անսանձ կրքի ու եսասիրության և այն աշխարհի կոչերի միջև մինչ այն պահը, երբ գործն ընտրությունից հասավ անհրաժեշտության...»— Իմամ Ալ-Ղազալի աթ-Թուսիի կենսագրությունը
> 
> 

11 տարվա ընթացքում՝ մինչև 1106 թվականը, ալ-Ղազալին իր կյանքն անցկացրել է որպես ճգնավոր։ Սկզբում նա ապրել է Լևանտում։ Դամասկոսում նա առանձնանալով հաղորդակից է դարձել սուֆիական պրակտիկային (հալվաթ)՝ կատարելով ներքին վարժություններ (ռիյազաթ) և հոգևոր ջանքեր (մուջահադաթ)։ Որոշ ժամանակ ալ-Ղազալին ծառայության մեջ է եղել Օմայանների մզկիթում (իթիկաֆ)։ Այնուհետև մեկնել է Երուսաղեմ (Բայթ ուլ-Մուքադաս)։ Այնտեղ ժամանակի մեծ մասն անցկացրել է Ժայռի գմբեթ մզկիթում, որը գտնվում է Ալ-Ակսա մզկիթի մոտ։ Երուսաղեմում ալ-Ղազալին սկսել է գրել իր ամենահայտնի՝ «Կրոնական գիտությունների հարություն» գիրքը, որն ավարտել է Դամասկոսում։ Դամասկոս վերադառնալուց հետո նա ուխտագնացություն է կատարել Մեքքա և այցելել Մուհամմադ մարգարեի գերեզմանին Մեդինայում։ Այդ տարիներին գրել է իր համեմատաբար հայտնի ստեղծագործությունները։

1106 թվականին Նիզամ ալ-Մուլքի որդին՝ Ֆահր ալ-Մուլքը ալ-Ղազալիին առաջարկել է վերադառանալ դասավանդելուն, ալ-Ղազալին նորից դասախոսություններ է կարդացել Նիշապուրի Նիզամիա մեդրեսում։ Նիշապուրում ալ-Ղազալին ծանոթացել է շեյխ Աբու Ալի ալ-Ֆարմադիի հետ, որը նակշբանդիական տարիկաթի շեյխերի շղթայում (սիլսիլիայում)։ Ալ-Ֆարմադի ղեկավարությամբ և խրատներով նա կարողացել է հաղթահարել սուֆիզմի բոլոր աստիճանները։

Ալ-Ղազալին իր մահից ոչ շատ շուտ թողել է դասավանդումն ու վերադարձել Թուս։ Այնտեղ նա ապրել է մի խցում և երիտասարդներին սովորեցրել սուֆիական ապրելակերպը։ Ալ-Ղազալին մահացել է 1111 թվականի դեկտեմբերին՝ 53 տարեկան հասակում։ Ըստ Աբդուլ-Հաֆուրա Ֆարիսի՝ ալ-Ղազալին ունեցել է մի քանի աղջիկներ և ոչ մի տղա։

Աստվածաբանական գործունեություն
------------------------------

Աբու Համիդ ալ-Ղազալին եղել է շաֆիիտական իրավական դպրոցի (մազհաբ) և աշարիտական աքիդի հետևորդ։ Նրա աշխատություններն օժանդակել են սուֆիզմի կանոնավոր ներկայացման զարգացմանը և նրա ներդրմանն օրթոդոքսալ սուննիական իսլամի մեջ։ Ալ-Ղազալին քննադատական քննարկման է ենթարկել իսլամական գաղափարի բոլոր հիմնական ուղղությունները` սկսած իսլամական աստվածաբանությունից, սուֆիզմից, իսլամիզմից մինչ փիլիսոփայություն։

### Քալամ

Ալ-Ղազալիի մտքերը կարևոր ազդեցություն են ունեցել միջնադարյան ինչպես իսլամադավան, այնպես էլ քրիստոնյա փիլիսոփաների վրա։ Ալ-Ղազալին համարվում է նաև աշարիտական քալամի ականավոր ներկայացուցիչ (փաստացի քալամի վերջին ականավոր փիլիսոփա, որն ավարտել է աշարիտական մետաֆիզիկայի ստեղծումը) և սուֆիզմի հիմնադիր աստվածաբան։ Նրա՝ ինքնախորասույզ մտածողի և միստիկի կերպարը, որ չի հրաժարվում իր գիտելիքները ուրիշներին փոխանցելուց, սակայն խուսափում է աշխարհիկ փառաբանությունից և իշխանությունից, շատ հանրաճանաչ է որպես «իրական» մուսուլմանի՝ մումինի օրինակ։

Ալ-Ղազալին ներմուծել է *ջիհադ* հասկացության նոր մեկնաբանությունը Ղուրանում։ Ալ-Ղազալիի կարծիքով այատայի 95-րդ Ան Նիսա սուրահում («Կանայք») խոսքը վերաբերում է ոչ թե մարտի դաշտում կռվին, այլ սեփական ցածրագույն «ես»-ը հաղթահարելուն։ Ջիհադի մասին թեման ներկայացրել է «Ալ-Վասիտ ֆիլ մազհաբ» գրքում (6-րդ հատոր)։

Ալ-Ղազալին մարդկանց, ըստ իրենց ճանաչողական կարողությունների մակարդակի, բաժանել է 2 կատեգորիայի՝ «լայն հասարակություն», «զանգված» (ալ-ամմա, ալ-ավամմ), և «ընտրյալներ» (ալ-հասսա)։ Առաջին կատերգորիայում ներառել է շարքային հավատացյալներին, որոնք կուրորեն հետևում են կրոնական ավանդույթներին։ Այդպիսի մարդկանց չի կարելի ներկայացնել սուրբ տեքստերի խորհրդանշական-այլաբանական մեկնաբանությունը։ Նա առաջին կատեգոիայում է ընդգրկել նաև մութաքալլիմներին, որոնց գործառույթը պետք է սահմանափակել իսլամի դրույթները նորամուծություններից (բիդա) պաշտպանելով։ Երկրորդ կատեգորիայում նա ընդգրկել է առաջին հերթին փիլիսոփաներին և սուֆիականներին, որոնք ինտուիցիայի օգնությամբ հանգում են կենցաղի վերաբերյալ մոնիստական հայացքների (իլհամ)։

Փիլիսոփաներից ալ-Ղազալիի քննադատության հիմնական սուբյեկտներ են դարձել Արիստոտելը, ալ-Ֆարաբին և Ավիցեննան։ Ապացուցելով իմացության փիլիսոփայական ուղիների անհամապատասխանությունը՝ ալ-Ղազալին մշտապես կիրառել է հերքման փիլիսոփայական մեթոդները՝ լայնորեն դիմելով արիստոտելյան տրամաբանության հնարներին։ Ճշմարտության որոնման նրա շարժիչ ուժերը կասկածն ու թերահավատությունն էին։

### Սուֆիզմ

Ալ-Ղազալին շատ կարևոր դեր է խաղացել սուֆիզմի հասկացություններն ու շարիաթի օրենքները համադրելու գործում։ Նա այն մարդկանցից էր, որ իր աշխատանքներում տվել է սուֆիզմի պաշտոնական նկարագրությունը։ Երբ (հատկապես մեկուսացման տարիներին) նա սկսել է հանգամանորեն ուսւմնասիրել գիտությունները (քալամ, փիլիսոփայություն, իսմայիլականություն, սուննիական դավանաբանություն), եզրակացրել է, որ ռացիոնալ հորինված հավատը կենսական չէ, և լրջորեն դիմել է սուֆիզմին։ Նա հասկացել է, որ բարոյական սկզբունքները պետք է հիմնված լինեն Ալլահի հետ անմիջական կապի, ինչպես նաև ապրումների սեփական փորձի վրա։ Կարևոր է լուսավորության կամ աստվածային շնորհի ձեռքբերումը, որի համար անհրաժեշտ է ազատվել բոլոր տեսակի արհեստականություններից։

Ալ-Ղազալին առանձնացրել է կյանքի երեք մակարդակ։

1. Բարձրագույն մակարդակն զբաղեցրել է Ալլահը, որն ինքնին բավարար է։
2. Ցածրագույն մակարդակը կազմում է Ալլահի կողմից սահմանված նյութական աշխարհը։
3. Նրանց միջև գտնվում է մարդկանց աշխարհը, որոնց հոգիներն ազատ կամք ունեն։ Ալլահի կողմից նրանց տրվում են գաղափարներ և հակումներ, սակայն գործերը որոշվում են միայն մարդկանց կամքով։

Ալ-Ղազալին սուֆիզմի գործնական կիրառությունը տեսել է մարդկանց բարոյական կատարելագործման ուսուցման ուղղության մեջ։ Նա մերժել է Աստծո հետ գոյաբանական միության վերաբերյալ սուֆիների պահանջները և «միությունն» ընդունել միայն որպես աստվածության ճանաչողական բարձրագույն ուժի ըմբռնման խորհրդանիշ։

Տիտղոսներ
---------

Ալ-Ղազալիի աշխատություններն իսլամական աշխարհում բարձր են գնահատվել։ Նա ստացել է բազմաթիվ տիտղոսներ, այդ թվում՝ Շարաֆուլ-Ա’իմմա (արաբ․՝ شرف الائمة‎‎), Զայնուդ-դին (արաբ․՝ زین الدین‎‎՝ *կրոնի գեղեցկություն*), Հուջաթուլ-իսլամ (արաբ․՝ حجة الاسلام‎‎՝ *իսլամի փաստարկ*) և այլն։ Իսլամական այնպիսի աստվածաբաններ, ինչպիսիք են ալ-Զահաբին, աս-Սույուտին, ան-Նավավին, Իբն Ասակիրը, ալ-Ղազալիին համարել են 5 դարի հիջրայի «նորոգիչ»։ Ալ-Ղազալիի ուսմունքի բազմակողմանիությունը պատճառ է դարձել, որ իսլամական դոգմատիստները նրան միաժամանակ ենթարկել են քննադատության և մեծարել որպես «իսլամի փաստարկ»։ Ժամանակակից աշխարհում ալ-Ղազալին իսլամական ամենահեղինակավոր աստվաբաններից մեկն է։ Շեյխ Համզա Յուսուֆը նրա մասին գրել է որպես մի մարդու, որը «բառացիորեն փրկել է իսլամը»

Այն բանից հետո, երբ դեռ երիտասարդ ալ-Ղազալին գրել է «ալ-Մանհուլ ֆի ուսուլ ալ-ֆիկհ» (Իսլամական իրավունքի հիմունքները, 1109 թվական), նրա ուսուցիչ Աբդուլ-Մալիք ալ-Ջուվեյնին ասել է. «Դու թաղեցիր ինձ, երբ ես դեռ կենդանի եմ, միթե դու չես կարող սպասել, մինչև ես մահանամ։ Քո գիրքը ծածկում է իմ գիրքը»։

Հաֆիզ ազ-Զահաբին (մահացել է 1348 թվականին) ալ-Ղազալիի կենսագրության մեջ գրել է. «Ալ-Ղազալի՝ շեյխ, իմամ, գիտելիքների օվկիանոս, իսլամի փաստարկ, իր ժամանակի ֆենոմեն, կրոնի գեղեցկություն, Աբու Համիդ Մուհամմադ իբն Մուհամմադ իբն Մուհամմադ իբն Մուհամմադ իբն Ահմադ աթ-Թուսի աշ-Շաֆիի ալ-Ղազալի։ Բազմաթիվ աշխատությունների հեղինակ, չափազանց սրամիտ։ Իսլամական իրավունք սովորել է իր քաղաքում, այնուհետև տեղափոխվել է Նայսաբուր և հայտնվել ուսանողների շրջանում, սովորել է իմամ ալ-Հարամայնի մոտ և կարճ ժամանակում ամբողջովին կլանվել իսլամական իրավունքով, և բանավեճերում դարձել ճարտասան ու հմուտ և բանավիճողների գլխավորն էր»։

Ալ-Ղազալիի ազդեցությունը համաշխարհային փիլիսոփայության և աշխարհայացքի վրա
-------------------------------------------------------------------------

Ալ-Ղազալի աշխատանքներն սկսել են միանգամից թարգմանվել բազմաթիվ լեզուներով։ Նա հայտնի է դարձել քրիստոնյա Եվրոպայում և հրեական համայնքներում։

### Ազդեցությունը քրիստոնեության վրա

Նրա գրվածքները ծանոթ էին Թովմա Աքվինացուն, որը նրան բարձր է գնահատել։

12-րդ դարի վերջին «Փիլիսոփաների մտադրություններ» աշխատությունը թարգմանվել է լատիներեն ու լայնորեն տարածվել։ «Logica et philosophia Algazelis» աշխատությունը թարգմանել է Դոմինիկ Գունդիսսալին հրեա գիտնական Ավենդաուտի հետ։ Այդ թարգմանությունը Եվրոպայում դարձել է արաբական փիլիսոփայության ուսումնասիրության հիմնական աղբյուրը։ Այնուամենայնիվ, ալ-Ղազալին սխալմամբ համարվել է Ավիցեննայի հետևորդը։

### Ազդեցությունը հրեական մտքի վրա

12-13-րդ դարերում արաբական Իսպանիայի հրեա բնակչությունն ակտիվորեն տիրապետում էր արաբերենին, և հրեա մտածողները կարող էին անմիջականորեն ընկալել արաբական գրականությունը։ Եհուդա Հալևին Արիստոտելի դեմ իր բանավեճային աշխատանքներում հետևել է ալ-Ղազալիի դիրքորոշմանը («Փիլիսոփաների ինքնահերքում»)՝ փիլիսոփայության անհստակությանը հակադրելով մաթեմատիկան ու տրամաբանությունը։ Աբրահամ իբն Դաուդը «Էմունա Ռամա» (եբրայերեն՝ אמונה רמה‎, «Բարձրյալ հավատք») աշխատության մեջ կամքի, մտադրության ու էքստազի հայեցակարգերում հետևել է Ավիցեննային ու ալ-Ղազալիին (ալ-Ղազալիի «Փիլիսոփաների մտադրություններ» աշխատություն)։

Ալ-Ղազալիի աշխատությունները հետագայում բազմիցս թարգմանվել են հրեերեն, առաջին թարգմանիչներից մեկը եղել է Իսաակ Ալբալագը։ Նրա աշխատանքները մեծ տարածում ունեին, նրա մահից հետո կատարվել է ևս երկու թարգմանություն։

Ալ-Ղազալիի «Փիլիսոփաների մտադրություններ» աշխատության «De’ôt ha-Fîlôsôfîm» կամ «Kavvanôt ha-Fîlôsôfîm» վերնագրերով հրեերեն թարգմանությունները եվրոպական հրեաների շրջանում դարձել են գրեթե ամենատարածված փիլիսոփայական տեքստերը։

Հրեական օրենքների ու կենսակերպի մասին իրենց գրվածքներում Ալ-Ղազալիից մեջբերումներ կատարել են այնպիսի մտածողներ, ինչպիսիք են Մայմոնիդը, Աբրահամ Հասիդը, Օբադիա իբն Խասդայը և կաբալիստ Աբրահամ Գավիսոնը Թլեմսենից։

### Սկեպտիցիզմ

Ալ-Ղազալիի ռացիոնալիզմը, պատճառականությունը կասկածի ենթարկելու և պատճառների ու հետևանքների միջև կապերը խզելու փորձերը, որոնք կարող են լինել ոչ այլ ինչ, եթե ոչ իրադարձությունների պարզ հաջորդականություն, բազմաթիվ հեղինակների կողմից մեկնաբանվել են որպես ժամանակակից սկեպտիցիզմի նախամուտք։

Աշխատություններ
---------------

ալ-Ղազալիի ինքնակենսագրության վերջին էջը
Աբու Համիդ ալ-Ղազալին աստվածաբանական գիտությունների, փիլիսոփայության ու սուֆիզմի մասին ավելի քան 70 գրքերի հեղինակ է։ Նրա գլխավոր աշխատանքները կրում են բանավեճային բնույթ։

Կրոնական գիտությունների հարություն
Ալ-Ղազալիի հիմնական աշխատությունը «Կրոնական գիտությունների հարություն» (արաբ․՝ إحياء علوم الدين‎‎) տրակտատն է, որտեղ բացահայտվում են պաշտամունքային պրակտիկային (իբադաթ), սոցիալապես նշանակալից սովորույթներին (ադաթ), բնավորության «կործանարար» գծերին (մուհլիկաթ) և փրկության տանող գծերին վերաբերող հարցեր (մունջիյաթ)։ Այս տրակտատում ալ-Ղազալին սահմանում է սուֆիական հիմնական արժեքներն ու իդեալները՝ համբերություն, սեր, աղքատություն, մենակեցություն։ «Հարություն» նշանակում է սուննիական քարացած հայացքների համակարգի վերակենդանացման ձգտում, որ սահմանում է ճշմարտությունը ճանաչելու ուղիները և զուգակցում է խելքը, անկեղծությունն ու սերը, ազնվությունն ու ձգտումն առ Ալլահ։ Մի կողմից նա խելքը գնահատում է որպես ճանաչողության համար անհրաժեշտություն, որն ներառում է տրամաբանությունը, պրակտիկան, կասկածներն ու օբյեկտիվությունը։ Մյուս կողմից նա ինտուիցիայի ու էքստազի փայլատակման մակարդակները որոշում է Ալլահին մոտ լինելու չափով և խոսում է սուֆիական կոլեկտիվ ծիսակարգերի մասին։

Սուֆիզմ
* Կումիյա-ե սա’դատ (արաբ․՝ كمياء السعادة ‎‎ – *Երջանկության էլիքսիր*) – սուֆիզմի մասին գիրք՝ գրված պարսկերենով։ Այս գրքում ալ-Ղազալին քննադատել է իր ժամանակակից ուլեմներին, որոնք կրոնական գիտելիքները վերածել են աշխարհիկ նպատակներին հասնելու միջոցների
* Միշքատ ալ-անվար («Լույսի որմնախորշ») – հադիսի բացատրությունը 70 հազար բացահայտումների մասին։

Փիլիսոփայություն
* Մաքասիդ ալ-ֆալասիֆա (1094) (արաբ․՝ مقاصد الفلاسفة‎‎ – *փիլիսոփաների մտադրություններ*) – գիրք, որում տրված է արևելյան պերիպատետիկների տրամաբանության, ֆիզիկայի և մետաֆիզիկայի հիմնական դրույթների օբյեկտիվ ու համակարգված շարադրանքը։
* Տահաֆուտ ալ-ֆալասիֆա (արաբ․՝ تهافت الفلاسفة‎‎ – *փիլիսոփաների ինքնահերքում*) – աշխատություն, որը հայտնի է դարձել արևմուտքում և համարվում է փիլիսոփայական դպրոցի հերքում, վերջինս արաբական միջավայրում հայտնի է «ֆալյասիֆա» անունով (հիմականում ալ-Քինդիի հետևորդները)։ Այս գրքի վերնագրի ընկալումը որպես հարձակում փիլիսոփայության վրա ընդհանրապես թարգմանիչների կեղծ ընկերների տիպական օրինակ է։ Լավ հայտնի է Իբն Ռուշդի՝ ալ-Ղազալիի «Տահաֆուտ ալ-տահաֆուտ» աշխատության հերքումով գիրքը (Ինքնահերքում ինքնահերքում), հայտնի է նաև հրական ավանդույթներում։

Աստվածաբանություն
* Ալ-իկտիսադ ֆի լը-իտիկադ (1095) (արաբ․՝ الاقتصاد في الاعتقاد‎‎ – *աստվածաբանության միջին ուղի*)
* Ար-ռիսալիա ալ-Քուդսիյա (1097) («Նամակ Երուսաղեմից»)
* Կիտաբ ալ-արբաին ֆի ուսուլ ալ-դին («Քառասուն գլուխ հավատի սկզբունքների մասին»)
* Միզան ալ-համալ (1095) (արաբ․՝ ميزان العمل‎‎)
* Ֆայսալ աթ-տաֆրիկ բայնա ալ-իսլամ վա ազ-զանդակա (արաբ․՝ فيصل التفرقة بين الإسلام والزندقة‎‎ – *Հերետիկոսական ուսմունքից իսլամի տարբերակիչ չափանիշները*) – բանավեճային աշխատանք իսմայիլականների դեմ (բատինիտներ)

Տրամաբանություն
Տրամաբանության մասին իր աշխատանքներում ալ-Ղազալին մասսայականացրել է արևելյան պերիպատետիկների տրամաբանությունը։ Նա դա արել է՝ փոխելով տերմինաբանությունն ու տրամաբանության կանոնները ներկայացնելով այնպես, կարծես դրանք դուրս են բերվում Ղուրանից ու սուննայից։

* Միյար ալ-իլմ (1095)
* Ալ-Կուստաս ալ-Մուստակիմ (1096) (արաբ․՝ القسطاس المستقيم‎‎ – *Ճիշտ կշեռքներ*)
* Միխակ ան-նազար (1095) (արաբ․՝ (محك النظر (منطق‎‎)

### Այլ աշխատանքներ

* արաբ․՝ المستصفى في علم أصول الفقه‎‎
* արաբ․՝ الوجيز في فقه الإمام الشافعي‎‎
* արաբ․՝ الوسيط في المذهب‎‎
* արաբ․՝ فضائح الباطنية‎‎
* արաբ․՝ التبر المسبوك في نصحية الملوك‎‎
* արաբ․՝ ايها الولد المحب‎‎
* արաբ․՝ شفاء الغليل في بيان الشبه والمخيل ومسالك التعليل‎‎
* արաբ․՝ المنخول في علم الأصول‎‎

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Али-заде А.* Газали Мухаммад (ռուս.) // *Исламский энциклопедический словарь* — М.: Ансар, 2007. — ISBN 978-5-98443-025-8
2. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
3. 1 2   — P. 23—25.
4. 1 2 3 4  Encyclopædia Iranica / N. Sims-Williams, A. Ashraf, H. Borjian, M. Ashtiany — USA: Columbia University, 1982. — ISSN 2330-4804
5. 1 2  *AA.VV.* Encyclopaedia of Islam, Encyclopédie de l’Islam (ֆր.) — 1991. — Vol. 2. — P. 1038.
6. ↑
7. ↑
8. 1 2 3 4 5  «Аль-Газали». Философы древности. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հունիսի 12-ին. Վերցված է 2013 թ․ ապրիլի 7-ին.
9. 1 2 3 4 5 6 7  Ибрагим, Т. К. и Сагадеев А. В. аль-Газали // Ислам: энциклопедический словарь / отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 51-52.
10. ↑  Իմամ ալ-Հարամայնը նշանակում է «երկու հարամների իմամ» (Մեքքայի և Մեդինայի)
11. ↑  The Encyclopaedia of Islam. New edition. London, 1968, p. 707
12. ↑  Биография имама Аль-Газали ат-Туси sufizm.ru
13. ↑  *Al-Ghazali* Abstinence in Islam / Transl. and notes by Caesar E. Farah. — Minneapolis: Bibliotheca Islamica. — ISBN 0-88297-048-8
14. ↑  Griffel, Frank (2009). *Al-Ghazālī's Philosophical Theology*. Oxford: Oxford University Press. ISBN 9780195331622.
15. 1 2  Рыбалкин В. С. «Газали». Православная энциклопедия. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ մարտի 27-ին. Վերցված է 2013 թ․ ապրիլի 7-ին.
16. ↑  Сура Ан-Ниса 4:95
17. ↑  Ибрагим Десаи (2009 թ․ հունվարի 14). «Почему аль-Газали не писал о джихаде?». Ask imam.ru. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ օգոստոսի 9-ին. Վերցված է 2013 թ․ ապրիլի 7-ին.
18. ↑  Transcript for Alchemy of Happiness Archived 2012-12-01 at the Wayback Machine. / Sheikh Hamza Yusuf
19. ↑  *Аз-Захаби* «Сияр а’лям ан-нубаля», том 19, стр. 335
20. ↑  *Аз-Захаби* «Сияр а’лям ан-нубаля», том 9, стр. 323
21. ↑  A Judaeo-Arabic Poem Attributed to al-Ghazali by Tzvi Langermann
22. 1 2 3  GHAZĀLĪ, ABU ḤAMID MUḤAMMAD IBN MUḤAM-MAD AL-TŪSĪ AL-, Influence on Jewish Philosophy
23. ↑  Shanab, R. E. A. 1974. *Ghazali and Aquinason Causation*. The Monist: The International Quarterly Journal of General Philosophical Inquiry 58.1: p.140
24. ↑  Степанянц, 1995
25. ↑  Эликсир счастья / Русский перевод (избранное)
26. ↑  Ниша Света / Русский перевод

Գրականություն
-------------

* Али-заде, А. А. Газали Мухаммад : [арх. 1 октября 2011] // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007.
* Али-заде А. А. «Воззрения Абу Хамида аль- Газали о качествах мусульманских правителей». Portal-Credo.ru. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ մարտի 4-ին. Վերցված է 2013 թ․ ապրիլի 7-ին.
* *Григорян С. Н.* Из истории философии народов Средней Азии и Ирана 7-12 вв.. — М. 1960.
* Ибрагим, Т. К. и Сагадеев А. В. аль-Газали // Ислам: энциклопедический словарь / отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 51-52
* *Гогиберидзе Г. М.* Исламский толковый словарь. — Ростов н/Д: Феникс, 2009. — 266 с. — (Словари). — 3000 экз. — ISBN 978-5-222-15934-7
* *Игнатенко А. А.* Познать непознаваемое (аль-Газали о рациональном познании трансцендентного) // Средневековая арабская философия. Проблемы и решения. — М. 1998.
* *Керимов Г. М.* Газали и суфизм. — Баку, 1969.
* *Ньюби Г.* Краткая энциклопедия ислама = A Concise Encyclopedia of Islam / Пер. с англ.. — М.: Фаир-пресс, 2007. — 384 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-8183-1080-0
* *Степанянц М. Т.* Вера и знание в мусульманской культуре. — В кн.: История философии. Запад-Россия-Восток. Книга первая. Философия древности и средневековья. — М.:Греко-латинский кабинет, 1995. — с.429-441.
* *Уманская Т. А.* Поиски знания и веры: сравнительный анализ «Избавляющего от заблуждений» аль-Газали и «Исповеди» Аврелия Августина // Актуальные проблемы философской и общественной мысли зарубежного Востока. — Душанбе, 1983. — С. 158-169.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ալ-Ղազալիի ստեղծագործությունները vostlit.info կայքում
* Իմամ ալ-Ղազալիի ստեղծագործությունները sufizm.ru կայքում

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Zentralblatt MATH database · MusicBrainz |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Իրանիկա · Լարուսի · Կրուգոսվետ · Հրեական Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · Ուղղափառ · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BAV: ADV11148365, ADV12065561, ADV12036025, ADV12532105, ADV12059486, ADV12059488, ADV12059487 · BIBSYS: 90056976 · BNC: a11428909 · BNE: XX970207, XX5264338 · BNF: 11904478v · CiNii: DA00269673 · CONOR: 9908579 · EGAXA: vtls000999758 · GND: 118537938 · ICCU: CFIV050995 · ISNI: 0000000121003882 · LCCN: n82097778 · LNB: 000059365 · NDL: 00431120 · NKC: jn20020304001 · NLA: 35858591, 35771908 · NLG: 175682 · NLP: a0000002741258 · NSK: 000034143 · NTA: 06857276X · NUKAT: n96211002 · PTBNP: 1487644 · LIBRIS: 32853 · SUDOC: 026886030 · VIAF: 31996761 · WorldCat VIAF: 31996761 |

 |

 |