recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
| **՞**Կասպյան հաստափոր |
| --- |
| Կասպյան հաստափոր  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Ճառագայթալողակ ձկներ |
|
|
|
| Կարգ | Ծածանաձկներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Ծածաններ |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | **Կասպյան հաստափոր** |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Alosa caspia

 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : 3.1 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Կասպյան հաստափոր** (լատ.՝ Alosa caspia), ծածանաձկների կարգի տառեխայինների ընտանիքի ձկնատեսակ։

Կասպյան հաստափոր ձկնատեսակը ունի արդյունա-գործածական կարևոր նշանակություն։ Կասպից ծովի ձկների որսի 30-70 %-ը կազմում է այս ձկնատեսակի որսը։ Հաճախ ձուկը դառնում է որսագողության զոհ։

Տարածվածություն
---------------

Քաղցրահամ և թույլ աղի ջրերի բնակիչ-ձուկ է։ Հիմնականում տարածված է Կասպից և Սև ծովերի ջրերում, ինչպես նաև ծովերի մեջ թափվող գետերի դելտաներում։

Ձվադրման ժամանակ բարձրանում է գետերը։ Անվանումը կապված է Կասպից ծովում չափազանց մեծ տարածվածության հետևանքով։

Նկարագրություն
--------------

Միջին չափերի ձկնատեսակ է։ Մարմնի երկարությունը հասնում է 28 սմ-ի։ Այս ձուկն ունի կախ ընկած փոր, մեծ աչքեր, խռիկային կափարիչի հետևում կա մուգ պուտ, իսկ կողքերին՝ հաճախ 6-8 պուտեր։

Գաղթող կամ կիսագաղթող ձուկ է։ Միսը հավականին համեղ է։ Մարմինը թեփուկապատ է։ Շնչառությունը կատարվում է բավականին լավ զարգացած խռիկների միջոցով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հ․Ջ․ Գրիգորյան, *Ողնաշարավորներ*, Հայերեն կենդանաբանական տերմինաբանություն (վերլուծություն և սկզբունքներ) (խմբ. Հ․Գ․ Խաչատրյան), «ՀՀ ԳԱԱ Գիտություն հրատարակչություն», 2008, էջ 85 — 264 էջ. — 300 հատ, ISBN 978-5-8080-0723-9։


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2779142692 |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Կապան (այլ կիրառումներ)

**Կապան**, սահմանային բերդ և լեռնանցք Կիլիկյան Հայաստանում, Զեյթունից հարավ-արևմուտք, Ֆռնուզ և Աստվածաշեն լեռների միջև։ Կապանը պաշտպանում էր Դաշտային Կիլիկիայի մատույցները։

Առաջին անգամ հիշատակվում է որպես Լևոն Ա իշխանի (1129-1137) տիրույթ։ Լևոնի գերեվարությունից հետո գրավել են սելջուկյան թուրքերը, բայց շուտով այն ազատագրել է Թորոս Բ-ն։

Ռուբեն Բ իշխանը 1182 թվականին Կապանի հսկողությունը հանձնել է եղբորը՝ Լևոն Բ-ին Հայոց գահը ժառանգելուց հետո Լևոն Բ Կապանի պաշտպանությունը հանձնել է իր վասալներից լատին իշխան Տանգրին։

1217 թվականին Իկոնիայի Քեյքաուս Իզեդդին սուլթանը թեև պաշարել է Կապանը և Շողականի մերձակա դաշտի ճակատամարտում հաղթել հայկական փոքրաթիվ զորքին, սակայն չի կարողացել գրավել այն։ Կիլիկիայի հայոց պետության անկումից հետո էլ Կապանը մնում էր հայերի ձեռքում։ 20-րդ դարի սկզբին Կապանի մերձակա համանուն ավանում ապրում էին ավելի քան 400 տուն հայեր, որոնք տեղահան ու բնաջինջ եղան 1915-1921 թվականներին։

Այժմ էլ նշմարվում են Կապանի ավերակները։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 249)։*  |
**Վուլկանացում**, հում կաուչուկից ռետինի ստացման պրոցես, որի ընթացքում կաուչուկի գծային մակրոմոլեկուլները «կարվում» են իրար ընդլայնական քիմիական կապերով, առաջացնելով տարածական ցանց։ Վուլկանացումը մեծացնում է կաուչուկի մեխանիկական կայունությունը, առաձգականությունը, էլաստիկությունը, ջերմադիմացկունությունը և ցրտադիմացկունությունը, փոքրացնում գազաթափանցիկությունը, ուռչելիությունը և լուծելիությունը օրգանական լուծիչներում։ Սովորական կաուչուկները (բնական, բուտադիենային, բուտադիենստիրոլային և այլն) վուլկանացնում են մեծ մասամբ ծծմբով (140— 180 °C)։ Ծծմբային վուլկանացմամբ ստացված ռետինում միջմակրոմոլեկուլային կամրջակները պարունակում են ծծմբի (1–4) ատոմներ։ Կաուչուկին 0,5—5% զանգվածով ծծումբ ավելացնելիս ստացվում է փափուկ ռետին (օգտագործվում է դողեր, խողովակներ, գնդակներ պատրաստելու համար), 30—50% ավելացնելիս՝ ոչ առաձգական և կարծր զանգված (էբոնիտ)։ Վուլկանացնող նյութը (ծծումբ և այլն) ավելացնում են կաուչուկային վուլկանացման արագացուցիչների, վուլկանացման ակտիվատորների և ռետինին շահագործման համար անհրաժեշտ հատկություններ հաղորդող այլ հավելանյութերի (մուր, կավիճ, կաոլին, պլաստիֆիկատորներ, հակածերացնողներ և այլն) հետ խառնելուց հետո։ Վուլկանացման արագացուցիչները (2- մերկապտաբենզաթիազոլի սուլֆենամիդային ածանցյալներ և այլն) կրճատում են վուլկանացման տևողությունը, իսկ վուլկանացման ակտիվատորները (ամենից հաճախ՝ 3—5% ZnO) մեծացնում են մակրոմոլեկուլների կարվածության աստիճանը, ստացվում է լավագույն հատկություններ ունեցող և մաշակայուն ռետին։

* *Վուլկանացման այն տևողությունը, որի ընթացքում ստացվում է հատկությունների լավագույն համադրությամբ ռետին, կոչվում է օպտիմում։*

Ծծմբային վուլկանացումը արդյունաբերության մեջ իրականացնում են հատուկ կաղապարներում՝ ճնշման տակ տաքացնելով (ստացվում են ռետինի պատրաստի առարկաներ կամ կիսապրոդուկտներ)։ Հատուկ նշանակության ռետիններ ստանալու համար օգտագործում են այլ վուլկանացնող նյութեր կամ իոնացնող ճառագայթներ (ճառագայթային վուլկանացում)։ Օրինակ, սիլիցիումօրգանական և հագեցած էթիլենպրոպիլենային կաուչուկները վուլկանացնում են բենզոիլի, երրորդային բութիլի և այլ գերօքսիդներով, քլորապրենային և կարբօքսիլատային կաուչուկները՝ ցինկի, մագնեզիումի օքսիդներով, ուրետանային էլաստամերները՝ իզոցիանատներով, ֆտորկաուչուկները՝ երկեռֆտորմեթիլերկֆենիլմեթանով և այլն։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
|  |
| --- |
| **Գնարբուկ սքանչելի** |
| Գնարբուկ սքանչելիԳնարբուկ սքանչելի |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Հավամրգածաղկավորներ (Ericales) |
| **Ընտանիք** | Գնարբուկազգիներ (Primulaceae) |
| **Ցեղ** | Գնարբուկ *(Primula)* |
| **Տեսակ** | **Գնարբուկ սքանչելի** *(P. amoena)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Primula amoena***M.Bieb. 1808 |

**Գնարբուկ սքանչելի** (լատ.՝ Primula amoena), գնարբուկազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Բազմամյա բարձրարժեք բույս է, որն ունի 10-30 սմ բարձրություն։ Տերևները վերևից մերկ են, իսկ տակից՝ թավոտ, հակաձվաձև կամ երկարավուն, սեպաձև հիմքով։ Ծաղկաբույլը հովանոցանման է, երկար ծաղկասլաքով։ Պսակը խոշոր է, վարդագույն ծիրանի։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հանդիպում է Լոռու (Պրիվոլնոյե և Գարգառ գյուղերի շրջակայք), Իջևանի (Լալվար լեռնագագաթ, Մրխուզի և Փամբակի լեռնաշղթաներ) և Զանգեզուրի («Շիկահող» պետական արգելոց) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Աճում է նաև Մեծ Կովկասում, Արևմտյան, Հյուսիսարևելյան Թուրքիայում և Անդրկովկասում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ենթալպյան և ալպյան գոտիներում՝ ծովի մակարդակից 1900-3200 մ բարձրությունների վրա, մարգագետիններում։ Ծաղկում է մայիս ամսին, պտղաբերում՝ հունիսին։

Պահպանություն
-------------

Խոցելի տեսակ է, որի տարածման շրջանի մակերեսը 20000 կմ²-ից պակաս է, բնակության շրջանի մակերեսը՝ 2000 կմ²-ից պակաս։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես հազվագյուտ տեսակ։ Ընդգրկված չէ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պոպուլյացիաներից մեկը պահպանվում է «Շիկահող» պետական արգելոցի տարածքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · iNaturalist |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Primula amoena
* BioLib: 775674
* GBIF: 5641032
* iNaturalist: 707489
* IPNI: 701544-1
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:701544-1
* Tropicos: 26400562

 |

 |
Հյուսիսային Ամերիկան ունի ջրագրական խիտ ցանց։ Մայրցամաքի գետերը բացի անձրևայինից, ունեն նաև ձնա-սառցադաշտային սնում։ Գետերը պատկանում են Ատլանտյան, Հյուսիսային Սառուցյալ և Խաղաղ օվկիանոսների ավազաններին։ Խոշոր գետերը հիմնականում հոսում են դեպի արևելք (Ատլանտյան օվկիանոս), որովհետև հիմնական ջրբաժանը՝ Կորդիլերները ձգվում են արևմուտքով։

Գետեր
-----

### Ատլանտյան օվկիանոսին պատկանող

Միսիսիպի գետի դելտան
Ատլանտյան օվկիանոսին պատկանող ամենախոշոր գետը Միսիսիպին է։ Միսուրիի ակունքներից հաշված՝ Միսիսիպիի երկարությունը կազմում է մոտ 6000 կմ։ Այն սկիզբ է առնում Մեծ Լճերի հարթությունից և թափվում է Մեքսիկական ծոցը` առաջացնելով ընդարձակ դելտա, որը տարեկան 100 մ խորանում է ծոցի մեջ։ Միսիսիպիի աջափնյա վտակները (Միսսուրի, Արկանզաս) սնվում են ձնհալքներից ու վարարում են գարնանը` իրենց հետ տանելով մեծ քանակությամբ տիղմ։ Ձախափնյա վտակները (Օհայո, Թենեսի) ունեն անձրևային սնում ու հորդանում են ամառային հորդառատ անձրևներից։

Միսիսիպին տրանսպորտային մեծ նշանակություն ունի և ջրանցքներով կապված է Մեծ Լճերի հետ։ Գետի ու նրա վտակների վրա կառուցված են մի շարք հիդրոէլեկտրոկայաններ, իսկ գետի ջուրը օգտագործվում է հազարավոր հեկտար հողատարածությունները ոռոգելու համար։

Մյուս խոշոր գետերից է Սուրբ Լավրենտիոսը, որը Մեծ Լճերը կապում է Ատլանտյան օվկիանոսին։

Մեծ Լճերի համակարգում՝ Էրի լճի ջրերը Նիագարա գետով հոսում են դեպի Օնտարիո լիճը։ Նիագարա գետի վրա է գտնվում Նիագարայի նշանավոր ջրվեժը։

### Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսին պատկանող

Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսին պատկանող գետերը հիմնականում ունեն ձնա-սառցադաշտային սնում։ Ձմռանը՝ 8 - 9 ամիս սառչում են, վարարում՝ գարնան վերջին ու ամռան սկզբին։

Այս շրջանների գետերը երիտասարդ են (ետսառցադաշտային) և հովիտները դեռ լրիվ մշակված չեն։ Ամենամեծ գետը Մակենզին է։ Այն սնվում է Կորդիլերների ձնհալքներից։ Նրա վերին հոսանքը՝ Աթաբասկա գետն է։ Նշանավոր են նաև Նելսոն գետը, որը թափվում է Հուդզոնի ծոց։

### Խաղաղ օվկիանոսին պատկանող

Կոլորադո գետը և կիրճը
Խաղաղ օվկիանոսի ավազանին պատկանող գետերն ունեն լեռնային բնույթ՝ կարճ են, արագահոս։ Նրանց սնումը խառն է՝ ձնա-անձրևային։ Խոշոր գետերից են Յուկոնը, Ֆրեյզերը, Կոլումբիան և Կոլորադոն։

Յուկոնը Ալյասկայի ամենախոշոր գետն է։ Սկիզբ է առնում Կորդիլերներից, ունի ձնա-սառցադաշտային սնում և տրանսպորտային մեծ նշանակություն։

Կոլումբիա և Ֆրեյզեր գետերը հիդրոէներգետիկ մեծ պոտենցիալ ունեն։ Նրանց վրա կառուցված են հիդրոէլեկտրոկայանների հզոր կասկադներ։

Կոլորադոն աշխարհում հայտնի է ամենախորը կանիոնով (մոտ 2000 մ խորությամբ)։

### Ներքին հոսք

Ներքին հոսքի ավազանները Հյուսիսային Ամերիկայում համեմատաբար փոքր տարածք են զբաղեցնում (Մեծ Ավազանը և Մեքսիկական բարձրավանդակի մի մասը)։

Լճեր
----

Մեծ Լճերը տիեզերքից
Հյուսիսային Ամերիկան հարուստ է լճերով, հատկապես՝ քաղցրահամ։ Քաղցրահամ ջրերի խոշոր ավազանը Մեծ Լճերի համակարգն է, որը բաղկացած է Վերին, Միչիգան, Հուրոն, Էրի, Օնտարիո լճերից։ Բոլորը իրար հետ կապված են գետերով, ջրանցքներով, շլյուզներով։

Մայրցամաքում կան նաև սառցադաշտային, տեկտոնա-սառցադաշտային ու մնացորդային լճեր։ Դրանցից նշանավոր են Մեծ Արջի, Մեծ Ստրկական, Աթաբասկա, Վինիպեգ, Մեծ աղի, Նիկարագուա լճերը։
|  |
| --- |
| **Մազոտ մեղու** |
| Մազոտ մեղուՄազոտ մեղու |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Կենդանիներ (Animalia) |
| **Տիպ/Բաժին** | Հոդվածոտանիներ (Arthropoda) |
| **Ենթատիպ** | Վեցոտանիներ (Hexapoda) |
| **Դաս** | Միջատներ (Insecta) |
| **Կարգ** | Թաղանթաթևեր (Hymenoptera) |
| **Ընտանիք** | Մեգախիլիդներ (Megachilidae) |
| **Ցեղ** | **Trachusa** |
| **Տեսակ** | **Մազոտ մեղու** *(T. pubescens)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Trachusa pubescens*** |

**Մազոտ մեղու** (լատ.՝ Archianthidium pubescens), մեգախիլիդների ընտանիքին պատկանող միջատ։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

15-17 մմ երկարությամբ, խոշոր մեղու է։ Էգի երեսկալը գրեթե երկու անգամ լայն է իր երկարությունից։ Երեսկալը, երեսի կողքերը, ճակատկալի եռանկյունաձև բիծը և աչքերի հետևի բծերը դեղին են։ Տերգիտները կողային դեղին բծերով են, իսկ միջնակրծքի կողքերն՝ անկյունաձև դեղին բծերով։ 
Արուի փորիկի 6–րդ տերգիտը ունի ձգված կողմնային անկյուններ, 7–րդ տերգիտը՝ եռոտնուկի տեսք, իսկ ճակատկալը և միջնակրծքի կողքերն առանց դեղին բծերի են։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Արևելյան Միջերկրայքում, Անդրկովկասում, Թուրքմենստանի հարավային շրջաններում, հավանաբար նաև Հյուսիսային Իրանում։ Հայաստանում հայտնի է միայն Արագած լեռան հարավային լանջից (Անտառուտ և Բյուրական գյուղերի և Ամբերդ ամրոցի փլատակների մոտ)։

Էկոլոգիա
--------

Ապրում է ծովի մակարդակից 1800-2200 մ բարձրությունների վրա՝ լեռնատափաստաններում, քսերոֆիտ նոսրանտառներում և թփուտներում։

Միայնակ մեղուներ են, թռիչքը հուլիսին է։ Հանդիպում են շրթնածաղիկների ընտանիքի բույսերի ծաղիկների վրա։

Պահպանություն
-------------

Հանրապետությունում ծայրահեղ սահմանափակ, մեկուսացած արեալով հազվագյուտ տեսակ է։ Բնության պահպանության միջազգային միության Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով հայկական պոպուլյացիան գնահատվում է որպես անհետացող տեսակ։

Հանդիպում է հազվադեպ, հայտնի են եզակի հայտնաբերումներ։

Վտանգման հիմնական գործոններն են անասունների չկարգավորված արածեցմամբ պայմանավորված էկոհամակարգերի դեգրադացումը, կերաբույսերի ծաղկման շրջանում իրականացվող խոտհունձը։

Պահպանության միջոցառումներ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · ITIS TSN |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Կարեն Աբրահամյան (այլ կիրառումներ)
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Աբրահամյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Կարեն Աբրահամյան** (հունիսի 9, 1960(1960-06-09), Հադրութ, Հադրութի շրջան, ԼՂԻՄ, ԽՍՀՄ - հուլիսի 3, 1992(1992-07-03), Ցոր, Հադրութի շրջան, Արցախ), հայ ազատամարտիկ։

Կենսագրություն
--------------

Կարեն Աբրահամյանը ծնվել է 1960 թվականի հունիսի 9-ին Հադրութ ավանում։ Միջնակարգ դպրոցն ավարտել է Հադրութում։ Այնուհետև ավարտել է Վանաձորի շինարարական տեխնիկումի հեռակա բաժինը։ Զինվորական պարտադիր ծառայությունն անցել է Թիֆլիս քաղաքում։ Զորացրվելուց աշխատել է կոմունալ տնտեսությունում որպես ինժեներ, այնուհետև գյուղի կոլտնտեսությունում որպես աշխղեկ։

Արցախյան շարժման ակտիվ մասնակից էր, եղել դասակի հրամանատար։ Զոհվել է 1992 թվականի հուլիսի 3-ին՝ Ցոր գյուղի ազատագրման ժամանակ։ Հետմահու պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Արիության համար» մեդալով մեդալով։ Ամուսնացած էր, ունի երեք երեխա։ Հանգչում է Հադրութի գերեզմանատանը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Կարեն Աբրահամյանը Արցախյան պատերազմի թանգարանի կայքում(չաշխատող հղում)
**Բանջարաբոստանային և տեխնիկական մշակաբույսերի գիտական կենտրոն**, (1993-1998 թվականներին՝ Բանջարաբոստանային մշակաբույսերի ԳՀԻ), կազմավորվել Է Բանջարաբոստանային բույսերի ընտրասերման-սերմնաբուծական կայանի (1949) հիման վրա (որին 1981 թվականին միացել է Երկրագործության ԳՀԻ բանջարաբոստանային մշակաբույսերի բաժինը)։

Հիմնական խնդիրներ
-----------------

Հիմնական խնդիրներն են բանջարաբոստանային և տեխնիկական մշակաբույսերի սերմնաբուծությունը, սերմնարտադրությունը, բանջարաբոստանային մշակաբույսերի առավել բերքատու, բարձրորակ, հիվանդությունների և վնասատուների նկատմամբ դիմացկուն սորտերի ստեղծումը՝ ավանդական և նորագույն (կենսատեխնոլոգիա, մուտագենեզ և այլն) եղանակներով, դրանց մշակության արդյունավետ տեխնոլոգիաների, հումքի վերամշակման եղանակների մշակումը, բույսերի ֆիզիոլոգիայի և կենսաքիմիայի, ջերմոցներում բանջարեղենի արտասեզոնային աճեցման, ոռոգման, պարարտացման ուսումնասիրումը։

Ունի մորմազգի բանջարային մշակաբույսերի ընտրասերման և սերմնաբուծության, բոստանային մշակաբույսերի ընտրասերման, սերմնաբուծության և մշակության տեխնոլոգիայի, պաշտպանված գրունտի, բույսերի ֆիզիոլոգիայի, կենսաքիմիայի և հումքի վերամշակման բաժիններ, բույսերի կենսատեխնոլոգիայի լաբորատորիա։ Մշակվել և արտադրության մեջ ներդրվել են բաց և պաշտպանված գրունտում բանջարաբույսերի մշակության տեխնոլոգիաներ։ Ընտրասերվել և ներդրվել են 40-ից ավելի նոր սորտեր և հիբրիդներ, լոլիկի՝ Նվեր, Լիա, Վաղահաս նուշ, Առաքել, Լուսին, Երազ, Ձուրաբ, Գյումրի, Նոր Անահիտ, Սյունիք և ջերմոցային՝ Զվարթնոց, Նորակերտ, Ձյունանուշ, հայկական ջերմոցային սորտերը, տաքդեղի՝ Անի, Աբրահամ, Նուշ 55, հայկական բամիայի՝ Սոնա, սմբուկի՝ Ադելա, Արշալույս, Ավանդ, վարունգի՝ Դարակերտի 18, Գայանե, դդումի՝ Բերքանուշ, դդմիկի՝ Աննա, ձմերուկի՝ Արևիկ, սեխի՝ Դուրեկան, Գետառ, Գովական, Անուշիկ և այլ սորտեր։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Աբրահամյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Սամվել Աբրահամի Աբրահամյան** (հունվարի 6, 1954(1954-01-06), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ բանասեր, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ։

Կենսագրություն
--------------

1961-1971 թվականներին սովորել է Երևանի թիվ 8, այնուհետև թիվ 55 դպրոցներում, 1971-1976 թվականներին՝ Երևանի Վ. Բրյուսովի անվան պետական մանկավարժական ինստիտուտի օտար լեզուների ֆակուլտետի անգլիական բաժնում։

1976 թվականին ընդունվել է ԽՍՀՄ ԳԱ Մոսկվայի միջազգային բանվորական շարժման ինստիտուտի ասպիրանտուրա։ 1980 թվականին Մոսկվայում պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն։ 2008 թվականին նրան շնորհվել է դոցենտի կոչում։

1980-1991 թվականներին եղել է ՀԿԿ Կենտկոմի հասարակական-քաղաքական հետազոտությունների ինստիտուտի կրտսեր գիտաշխատող, գիտական քարտուղար, 1991-1995 թվականներին՝ Սփյուռքահայության հետ կապերի կոմիտեի գիտական քարտուղար և գլխավոր մասնագետ, 1995-1997 թվականներին՝ Գործնական հոգեբանության և սոցիոլոգիայի համալսարանի անգլերենի դասախոս և արտասահմանյան կապերի գործով պրոռեկտոր։ 1997 թվականից աշխատում է ԵՊՀ անգլերենի թիվ 1 ամբիոնում որպես դասախոս, ապա՝ դոցենտ։ 1998-2009 թվականներին եղել է ռոմանագերմանական բանասիրության ֆակուլտետի դեկանի տեղակալ։ 2009 թվականին ընտրվել է նույն ֆակուլտետի դեկան։

Հեղինակ է շուրջ 40 գիտական և գիտամեթոդական աշխատությունների՝ նվիրված Անգլիայի երկրագիտության, անգլերենի դասավանդման, ազգային մշակույթի և լեզվագիտակցության հարցերին։ Հեղինակ է նաև «English Customs, Traditions and Festivals» (Yerevan, 2008) ուսումնական ձեռնարկի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Կենսագրական հանրագիտարան, Ե. ԵՊՀ հրատ. 2009, էջ 58։
**Հողի բերրիություն**, հողի հատկություն, որով բույսն ապահովվում է յուրացվող սննդանյութերով, խոնավությամբ, օդով և դառնում բերքատու։ Տարբերում են.

* Պոտենցիալ (բնական) հողի բերրիություն՝ տվյալ ժամանակաշրջանում հողի մեջ եղած բույսերի համար անմատչելի սննդանյութերը, դրանց ընդհանուր պաշարները, խոնավությունը
* Արդյունավետ (տնտեսական) հողի բերրիութուն՝ տվյալ տարում մշակվող բույսերի կողմից բերքատվության տարրերի օգտագործման հնարավորությունը, փաստացի բերքատվությունը, որն առաջին հերթին կախված է ագրոտեխնիկական համալիրի միջոցառումների կիրառումից։

Հողի բերրիության կարևորագույն գործոններն են. բույսերին անհրաժեշտ սննդանյութերի պարունակությունը, մատչելի խոնավության առկայությունը, դրա կայուն մակարդակը, հողի օդային ռեժիմը (արմատային համակարգի լավ զարգացման, ինչպես նաև մանրէների կենսագործունեության համար), հողի մեխանիկական կազմը, կառուցվածքը և ռեակցիան, թունավոր նյութերի պարունակությունը և այլն։ Հողի բերրիությունը կախված է հող առաջացնող գործոններից՝ կլիմայից, հողառաջացնող ապարներից, բնական և մշակովի բուսականությունից, ռելիեֆից, բայց առանձնակի նշանակություն ունի հողօգտագործման բնույթը։ Բերքատու, հարուստ հողերը պարունակում են մեծ քանակությամբ հումուս (5-40%), ազոտական, ֆոսֆորական, կալիումական միացություններ, որոնք բույսերին մատչելի են միայն շարժուն վիճակում։ Հողի հումուսը, որը բերրիության ցուցանիշն է, անմիջապես բույսին սնել չի կարող, այն մշակման ընթացքում տարրալուծվում է՝ ազատելով ազոտը, ֆոսֆորը, կալիումը, որոնցով և բույսերը սնվում են։ Բերքատվության բարձրացման համար անհրաժեշտ է հողն ապահովել այդ կարևվոր տարրերով, ինչպես նաև միկրոտարրերով (Տ, Mo, Fe, Cu, Zn)։ Բացի այդ անհրաժեշտ է ապահովել հողի ջրակլանունակությունը, օդի ազատ շրջանառությունը, բարելավել ստրուկտուրան և այլն՝ կիրառելով գիտականորեն հիմնավորված, յուրաքանչյուր շրջանի հողակլիմայական պայմաններին համապատասխան ագրոտեխնիկա՝ ցանքաշրջանառության, պարարտացման ճիշտ համակարգ, հողի մշակումː

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 533)։*  |
**Սայմոն Ռայթ** (անգլ․ *Simon Wright,*հունիսի 19, 1963(1963-06-19), Օլդեմ, Մեծ Մանչեսթեր, Միացյալ Թագավորություն ), բրիտանական թմբկահար, որը հայտնի է *AC/DC* և *Dio* խմբերում աշխատանքով։

Կենսագրություն
--------------

Դեռ մանկուց սկսել է թմբուկ նվագել։ Նրա վրա ազդեցություն են ունեցել Քոզի Փաուելը, Թոմի Օլդրիջը և Ջոն Բոնեմը։ Պրոֆեսիոնալ կարիերան սկսել է «A II Z» խմբում, որը հիմնադրվել է 1979-ին Մանչեսթրում և պատկանում էր բրիտանական հևի մետալի նոր ալիքին։ Խումբը ճանաչում էր ձեռք բերել՝ դառնալով բավականին հայտնի հարազատ Մանչեսթրում։ Խմբին նաև հաջողվել է պայմանագիր կնքել «*Polydor Records*»- ի հետ։ Սակայն որոշ ժամանակ անց խումբը քայքայվել է։ 1983 թվականին Սայմոնը դարձել է *AC/DC-ի* թմբկահար՝ հեռացած Ֆիլ Ռադի փոխարեն։ Ռայթի մասնակցությամբ ձայնագրվել է երեք ալբոմ՝ *Fly on the Wall, Who Made Who և Blow up Your Video*։ Ռայթը լքել է խումբը 1989 թվականին և նրան փոխարինել է Քրիս Սլայդը։ Դրանից հետո Ռայթը նվագել է *Rhino Bucket* խմբում։

1990-91 և 1998-2010 թվականներին Ռայթը նաև նվագել է *Dio* խմբում։ Նրա մասնակցությամբ ձայնագրվել են *Lock up the Wolves, Magica, Killing the Dragon, Master of the Moon, Evil or Divine - Live in New York City և Holy Diver* *- Live* ալբոմները։

Բացի խմբերից, նա համագործակցել է նաև *UFO-ի, Michael Schenker Group-ի և John Norum-ի* հետ։

Իր կյանքի կարևոր իրադարձությունների մասին հարցին Սայմոնը պատասխանել է հետևյալը․

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Իրականում դրանք երեքն էին։ Նախ, երբ ես նվագում էի *AC/DC-ում* և իմ ընտանիքը եկել էր Կասլ-Դոնինգտոն քաղաքում իմ շոուն դիտելու։ Իմ հոգնեցուցիչ, ծանր աշխատանքը վերջապես փոխհատուցվեց, և ես երբեք չեմ մոռանա այդ օրը։ Նաև *UFO-ի* հետ վեց ներկայացումները Չիկագոյում։ Եվ երրորդը, երբ Ռոնին մրցանակ էր ստանում Վակենի փառատոնում, մենք կանգնած էինք բեմում, և 40 000 երկրպագուներ երգում էին *Dio-ն*. Մենք հպարտ ենք այս պահով։- Get Ready To Roll - 16th September 2007 |  |

Սկավառակագրություն
------------------

*AC/DC*
* *Fly on the Wall* (1985)
* *Who Made Who* (1986)
* *Blow Up Your Video* (1988)

*Dio*
* *Lock up the Wolves* (1990)
* *Magica* (2000)
* *Killing the Dragon* (2002)
* *Master of the Moon* (2004)

*Rhino Bucket*
* *Pain* (1994)
* *PAIN & Suffering* (2007)
* *The Hardest Town* (2009)

ուրիշներ

* *John Norum — Worlds Away (1996)*
* *Tim «Ripper» Owens — Play My Game (2009)*
* *Mogg/Way — Chocolate Box (1999)*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Discogs — 2000.
2. 1 2  MusicBrainz — MetaBrainz Foundation, 2000.
3. ↑

Աղբյուրներ
----------

* musicbrains — Սայմոն Ռայթ
* discogs — Սայմոն Ռայթ
|  |
| --- |
| **Խոստեկ խոշորածաղիկ** |
| Խոստեկ խոշորածաղիկԽոստեկ խոշորածաղիկ |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Խուլեղինջածաղկավորներ (Lamiales) |
| **Ընտանիք** | Խուլեղինջազգիներ (Lamiaceae) |
| **Ցեղ** | **Conradina** |
| **Տեսակ** | **Խոստեկ խոշորածաղիկ** *(C. grandiflora)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Conradina grandiflora***Small, 1924 |

**Խոստեկ խոշորածաղիկ** լատ.՝

C. grandiflora (M. B.) DC.
, Կարմրանազգիների ընտանիքի, Կարմրան ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Տերևաթափ թուփ է մինչև 1 մ բարձրությամբ, գորշամոիլրավուն կեղևով։ Ընձյուղները մերկ են կամ մազմզուկապատ, անկյունավոր։ Տերևները բարդ են, կազմված 4 տերևիկներից, հակառակ-ձվաձև կամ նեղ հակառակ-ձվաձև, 0,4—1,2 սմ երկարությամբ և 0,1—0,3 սմ լայնությամբ։ Ծաղիկները միայնակ են, դեղին։ Ունդերը գծանմանեն, 2,7—4 սմ երկարությամբ' 0,3—0,4 սմ լայնությամբ։ Ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին, պտուղները հասունանում են հուլիս-օգոստոսին։ Բազմանում է սերմերով։ Աչքի է ընկնում ցրտադիմացկունությամբ և երաշտադիմացկունությամբ։ Լուսասեր է, բայց լավ է աճում նաև ստվերում։ ճողի նկատմամբ պահանջկոտ չէ։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Կովկասում, Փոքր Ասիայում, Հյուսիսային Իրանում։ Հայկական տարածքում հանդիպում է հյուսիսարևելյան շրջաններում (Սանահինում, Այրումում), ինչպես նաև Մեղրիում, որտեղ աճում է ստորին լեռնային գոտում, չոր, քարքարոտ թեքությունների վրա, ժայռային բուսականության մեջ, փոքր թփուտներում։ Մեղրատու է։

Կիրառություն
------------

Սերմերից ստանում են շուտ չորացող, արժեքավոր յուղ։ Բնափայտը օգտագործում են մանր ատաղձագործական իրեր պատրաստելու համար։ Խորհուրդ է տրվում լայնորեն օգտագործել կանաչապատման և անտառապատման բնագավառում, որպես դիմացկուն և արժեքավոր թփատեսակ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 2, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ 60։


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |

 |
Վիքիբառարան

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ընթերցե՛ք **«twiddle one's thumbs»** բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։ |

Ձեռքի մատների և բթամատերի դիրքը պտտվելու պրակտիկայի ժամանակ
**Բթամատերը պտտեցնելը** գործողություն է, որն արվում է մարդու երկու ձեռքերով, երբ մնացած մատները միացած են, իսկ բթամատերը պտտվում են ընդհանուր կետի շուրջ, որը սովորաբար գտնվում է երկու բթամատերի միջև եղած հեռավորության մեջտեղում:

Թեև դա պահանջում է չափավոր մատների ճկունություն, բթամատերի պտտումը հաճախ օգտագործվում է որպես ժամանակ կորցնելու, անօգուտ գործունեության օրինակ:

Բժշկական օգտագործում
--------------------

Բթամատերի ոլորումը կարող է օգտագործվել որպես ձեռքերի ճկունության պարզ թեստ.

Բթամատերի հակառակ պտույտ
------------------------

Հակառակ պտույտը բթամատեր շարժումն է հակառակ ուղղություններով: Թեև բթամատը պտտելը բնական է գրեթե բոլորի համար, շատ հազվադեպ է պատահում, որ մարդիկ կարողանան բնական կերպով հակառակ պտտել իրենց բթամատերը՝ առանց զգալի ժամանակ ծախսելու նոր տեխնիկան վարժեցնելու համար: Սովորաբար, մարդիկ բթամատերով կատարում են կես պտույտ, նախքան բթամատերը անհասկանալի կերպով միևնույն ուղղությամբ շարժվելը: Նմանատիպ երևույթ տեղի է ունենում մյուս մատների կամ ձեռքերի նմանատիպ շարժումների ժամանակ:

Տես նաև
-------

* Բթամարտ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Hayes, Justin Cord. *747 Things to Do on a Plane: From Lift-off to Landing, All You Need to Make Your Travels Fly By*. F+W Publications, Inc. 2008.
2. ↑  O'Sullivan, Joanne. *I Don't Care If We're There Yet: The Backseat Boredom Buster*. Sterling Publishing Co Inc, 2008, p. 19.
3. ↑   (անգլերեն) *Thumb Twiddling - Contra-Rotating for Fun & Coordination Training*, վերցված է 2021-10-13
4. ↑   (անգլերեն) *Rotating Fingers in all Different Directions*, վերցված է 2021-10-13
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Էդուարդ Ալթունյան (այլ կիրառումներ)
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Ալթունյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Էդուարդ Լևոնի Ալթունյան** (օգոստոսի 26, 1922(1922-08-26), Բեյրութ, Լիբանան - հոկտեմբերի 23, 1995(1995-10-23), Երևան, Հայաստան), հայ ճարտարապետ։

Կենսագրություն
--------------

1949 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանը։ 1970-1981 թվականներին եղել է Հայարդնախագիծ ինստիտուտի գլխավոր մասնագետ։

Հեղինակ է Հրազդան քաղաքի 1961-1963 թվականների և 1978-1980 թվականների (հեղինակային խմբի հետ) գլխավոր հատակագծերի, 1964-1988 թվականներին (հեղինակային խմբի հետ)՝ հյուսիսային զանգվածի չորս միկրոշրջանների կառուցապատման հատակագծերի։

Ստեղծագործական գործունեություն
------------------------------

Էդուրադ Ալթունյանի նախագծերով Երևանում կառուցվել են՝

* Կոմպոզիտորների տունը (1957)
* «Ինտուրիստ» (1973-1985, այժմ՝ «Արմենիա-2») և «Էրեբունի» (1980) հյուրանոցները
* Հակոբ Պարոնյանի անվան երաժշտական կոմեդիայի թատրոնը (1986)
* Դիլիջանում` ՀԿՄ ստեղծագործական տունը (1960-1977)
* Նախարարների խորհրդի ամառանոցային տները (1960)
* Սևանի ափին՝ «Կապուտակ Սևան» առողջարանի քոթեջները (1976-1983)
* Սոչիում «Բարեկամություն» պիոներ ճամբարը (1985)

Պատկերասրահ
-----------

* Հակոբ Պարոնյանի անվան պետական երաժշտական կոմեդիայի թատրոնՀակոբ Պարոնյանի անվան պետական երաժշտական կոմեդիայի թատրոն

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005*
**Սան Ֆրանցիսկոյում հայերը** բնակություն են հաստատել 19-րդ դարի 80-90-ական թվականներին։ 1912 թվականին նրանց թիվը 150 էր։ Համայնքը սկսել է ստվարանալ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո։ 1924 թվականին Սան Ֆրանցիսկոյամ (Օքլենդի և Բերկլիի հետ) բնակվել է 1500 հայ։ Հայերի հոսքը շարունակվել է ընդհուպ մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը և դրանից հետո։ 1962 թվականին Սան Ֆրանցիսկոյամ և նրա արվարձաններում (Սան Մաթեո, Ռեդվուդ Սիթի, Սան Խոսե, Բերկյի, Սանտա Կլարա, Ռիչմոնդ են) բնակվել է 6 հզ. հայ, 1970-ական թվականների սկզբին՝ շուրջ 10 հզ. 1983 թվականին՝ 25 հզ.: 2003 թվականի տվյալներով Սան Ֆրանցիսկոյի և շրջակայքի հայերի թիվը շուրջ 100 հզ. է։

Սկզբնական շրջան
---------------

Առաջին հայ բնակիչների մեծ մասը վասպուրականցիներ էին, խարբերդցիներ, բիթլիսցիներ. զբաղվել են դերձակությամբ, խոհարարությամբ, գորգավաճառությամբ, ծաղկավաճառությամբ են։ Հետագա տարիներին հայերն աստիճանաբար ընդգրկվել են քաղաքի հասարակական, տնտեսական և մշակութային կյանքի տարբեր ոլորտներում։

Գործող կազմակերպություններ
--------------------------

Համայնքի ազգային հասարակական կյանքը կազմակերպում են հայապահպան գործունեությամբ զբաղվող զանազան միություններ։ 20-րդ դարի սկզբից գործում են հայ ազգային կուսակցությունների տեղական կազմակերպությունները, Ամերիկահայ քաղաքացիների լիգայի, Ամերիկահայ իրավանց խորհրդի, Ամերիկահայ ճարտարագետների և գիտնականների ընկերակցության, Կալիֆոռնիայի ամերիկահայ բժշկական միության, Հայ դատի հանձնախմբի, ինչպես նաև ՀԲԸՄ-ի, ՀՕՄ-ի, ՀՄԸՄ-ի, հայրենակցական միությունների, Թեքեյան, Համազգային և այլ մշակութային միությունների մասնաճյուղերը։

Հասարակական կյանքը
------------------

Սան Ֆրանցիսկոյամ և արվարձաններում գործում են հայ առաքելական Ս. Գրիգոր Լուսավորիչ (1925 թվականից), Ս. Հովհաննես Մկրտիչ (1941 թվականից, ունի տիկնանց օժանդակ մարմին), Ս. Վարդան (1932 թվականից), ավետարանական Գողգոթա (1926 թվականից) և Բեթըլ (1933 թվականից) եկեղեցիները։ Կան սակավաթիվ հայ կաթոլիկներ։ Հայկական Եկեղեցիներին կից գործում են կիրակնօրյա կամ երեկոյան դպրոցներ։ 1980 թվականին բացվել է նորակառույց Հայ կենտրոնը՝ սրահով և Գռուզյան-Զաքարյան Վասպուրական ամենօրյա վարժարանով։ 1994 թվականից Բերկլիի համալսարանում գործում է Վիլյամ Սարոյանի անվան հայագիտական ամբիոնը։ 1924-1995 թվականներին հրատարակվել է «Ծիածան» ամսաթերթը։ 1921 թվականին հիմնվել է «Մասիս» ակումբը, որն ունեցել է թատերախումբ։ 1960-ական թվականների սկզբին ստեղծվել է Հայ դրամատիկ թատերախումբը (գործել է 16 տարի)։ Այժմ գործում են «Կռունկ» պարախումբը, Նիկոլ Աղբալյան գրադարանը, թատերախումբ։ Եթեր է հեռարձակվում հայկական ռադիոժամ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 172)։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է* *«Հայ Սփյուռք» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Ալթունյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Վահան Ալթունյան** (1888, Կոստանդնուպոլիս, Օսմանյան կայսրություն - 1964, Ստամբուլ, Թուրքիա), հայ բժիշկ։

Կենսագրություն
--------------

Վահան Ալթունյանը ծնվել է 1888 թվականին, Կոստանդնուպոլսում։ Ավարտել է Կ. Պոլսի ատամնաբուժական վարժարանը։ Կ. Պոլսում ատամնաբույժ է աշխատել։ 1915 թվականի Ապրիլին բանտարկվել է Կ. Պոլսի կենտրոնական բանտում (Այաշ), որտեղից աքսորվել է Չանղըրը՝ հայ մտավորականների խմբի հետ։ Անունը փորագրվել է Չանղըրըի բանտում հավաքված համրիչի 99 հատիկներից մեկի վրա։ 1915 թվականի օգոստոսի 6/12-ին ազատվել է Չանղըրըի աքսորից և բռնել Կ. Պոլիս վերադարձի ճանապարհը, սակայն օգոստոսի 8-ին Անկարայում (Էնկյուրի) ձերբակալվել է և բանտարկվել։ Օգոստոսի 17-ին նրան դուրս են բերել բանտից և տեղի կաթոլիկ հայերի 750800 հոգուց բաղկացած քարավանի հետ, բազուկներն իրար կապած, մահվան ճանապարհ են հանվել։ Հռոմի Պապի և Կ. Պոլսի նվիրակ Մոնսենյոր Դոլչիի միջնորդությամբ փրկվել են և տարվել Գարակետիկ գյուղ։ Օգոս­տո­սի 20-ին երկու ընկերների հետ այստեղից դուրս են եկել և ոտքով 21 օրում հասել Պոզանթի, որտեղից էլ քշվել են Տարսոն՝ քաղաքից դուրս հաստատված տարագիրների վրանաքաղաքը։ Ընտանիքի անդամների ջանքերով կարողացել են վերստանալ աքսորից ազատված լինելու նոր հրաման։ Սեպ­տեմ­բե­րի 19-ին Տարսոնից մեկնել և սեպ­տեմ­բե­րի 22-ին հասել են Կ. Պոլիս։

1922 թվականին ավարտել է Բեյրութի Սեն Ժոզեֆ Ֆրանսիական համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը։ 1923-1924 թթ. եղել է սբ.Փրկիչ ազգային հիվանդանոցի ղեկավարության կազմում։ 1925 թվականի դրությամբ, որպես վիրաբույժ-ատամնաբույժ, հիվանդներ է ընդունել Կ. Պոլսի Բերա, Բանկալթի, Համամ ճատտե-25 հասցեում և Կ. Պոլիս, Պահչե գաբու, Մինասյան դեղարանին կից թիվ 47 դարմանատանը, հեռ. 16-55։ Մահացել է 1964 թվականին, Կ. Պոլսում։

ԸՆտանիք
-------

Ունեցել է որդիներ Նուրհանին և Արային և դուստր Սյուզան Հալեպլիին, որը 2003 թվականին դրությամբ բնակվել է Մոնրեալում և հետազոտող Կարինե Ավագյանին նամակով ուղարկել հոր կենսագրականը։

Աղբյուրներ
----------

* Հարություն Մինասյան, Օսմանյան կայսրությունում և Թուրքիայի Հանրապետությունում բռնաճնշումների և ցեղասպանության ենթարկված հայ բժիշկներ, Երևան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։

Գրականություն
-------------

* Պալաքեան Գրիգորիս ծ. վրդ. Հայ գողգոթան, Վիեննա, 1922։
* «Կավ­ռօշ» Տարեգիրքը, Կ. Պոլիս, 1925
* Պալաքյան Գրիգորիս ծ. վրդ. Հայ գողգոթան, Երևան, 1991։
* Յարման Արսեն, Հայերը օսմանյան առողջապահության ծառայության մեջ և պատմություն սուրբ Փրկիչ հայոց հիվանդանոցի (թուրքերեն), Ստամբուլ, 2001։
* Ավագյան Կարինե, Եղեռնահուշ մասունք կամ խոստովանողք և վկայք խաչի, Երևան, 2002։
* Ավագեան Կարինէ, «Չան­ղը­րըի 1915 թ. ապ­րի­լի 11, Յի­շա­տակ»… Թանգարանային ցուցանմոյշը, «Հան­դէս Ամ­սօ­րե­այ», 2008, հ. 1-12
**Ներսես Գերասիմի Շահլամյան** (հուլիսի 27, 1860(1860-07-27), Թիֆլիս, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն - մայիսի 2, 1904(1904-05-02), Սանկտ Պետերբուրգ, Ռուսական կայսրություն), հայ օպերային երգիչ, տենոր։

Կենսագրություն
--------------

Նախնական կրթությունն ստացել է Թիֆլիսում, աչքի ընկել զորեղ ու գեղեցիկ ձայնով։ 1880 թվականից ղեկավարել է իր կազմակերպած կանանց քառաձայն երգչախումբը, ապա այն միացրել Քրիստափոր Կարա-Մուրզայի երգչախմբին և որպես մենակատար մասնակցել նրա կազմակերպած համերգներին։ 1888 թվականի դեկտեմբերի 26-ին Պետերբուրգում հանդես է եկել հայկական երեկույթում և գրավել արքունական թատրոնների դիրեկցիայի ուշադրությունը։ Վերջինիս նշանակած թոշակով 1889 թվականին մեկնել է Իտալիա, երեք տարի կատարելագործվել Միլանում։ Շահլամյանի առաջին ելույթն օպերայում կայացել է 1891 թվականի հոկտեմբերի 30-ին, Մալթայի արքունական թատրոնում (կատարել է Մանրիկոյի դերերգը Վերդիի «Տրուբադուր»-ում)։ Միլանի «Լա Սկալա» օպերային թատրոնը նրան հրավիրել է մշտական աշխատանքի, սակայն 1892 թվականին վերադարձել է Ռուսաստան, ընդունվել Պետերբուրգի Մարիինյան թատրոն։ 1893 թվականի հունվարի 4-ին Ա․ Պոնքիելիի «Զոկոնդա» օպերայում կատարել է էնցոյի դերերգը։ Այնուհետև նվիրվել է համերգային գործունեության՝ կատարելով արիաներ արևմտաեվրոպական ու ռուս, օպերաներից, ռուս կոմպոզիտորների երգեր ու ռոմանսներ, հայկական ժողովրդական և ազգային-հայրենասիրական երգեր։ 1893 թվականին Ն․ Պապայանի և Բեգլար Ամիրջանյանի հետ համերգներ է տվել Թիֆլիսում և Աստրախանում, ապա եղել Շուշիում, Դոնի Ռոստովում, Երևանում և այլ քաղաքներում։ Մասնակցել է նաև Պանաևի օպերային թատրոնի ներկայացումներին, հանդես եկել Թիֆլիսի օպերային թատրոնում։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ներսես Շահլամյան Archived 2022-05-05 at the Wayback Machine.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 425)։*  |
**Իվիսա** (իսպ.՝ Ibiza, կատ.՝ Eivissa)՝ հետխորհրդային տարածության երկրների լրատվամիջոցների նյութերում և գրականության մեջ լայն տարածում է գտել սխալ արտասանությամբ **Իբիցա** տարբերակը), կղզի Միջերկրական ծովում։ Գտնվում է Իսպանիայի Բալեարյան կղզիների կազմում։ Տարածքը՝ 572, 56 կմ², բնակչությունը՝ 133, 702 մարդ։ Համախառն ներքին արդյունքի հիմնական մասը բաժին է ընկնում տուրիզմին։

Գիշերային կյանք
---------------

Իվիսան աշխարհում հայտնի է տոնակատարություններով և գիշերային կյանքով։ Համաշխարհային ճանաչում ունեն նաև կղզում գտնվող Բորա-Բորա և Պաչա ժամանցային համալիրները։ Աշխարհի ամենաճանաչված դիջեյներն իրենց նոր ստեղծագործությունների պրեմիերան ներկայացնում են Իվիսայի գիշերային տոնակատարությունների ժամանակ։ Սովորաբար այդ տոնակատարությունները սկսվում են հունիս ամսին և ավարտվում են հոկտենբերին։

Տրանսպորտ
---------

Իվիսայի միջազգային օդանավակայանը
Չնայած իր փոքր չափերին Իվիսայում կա մայրուղիների լայանածավալ ցանց և միջազգային օդանավակայան, որտեղից ամառային տուրիստական շրջանի ժամանակ իրականցում են չվերթներ աշխարհի տարբեր ծայրերից՝ հիմնականում ԵՄ-ից։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* տոնակատարություն Պաչա գիշերային ակումբումտոնակատարություն Պաչա գիշերային ակումբում
* 
* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Вопрос № 248577; gramota.ru (ռուս.) /վերցված է 2015-12-18/

Աղբյուրներ
----------

* Պաշտոնական կայք.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames · Open Directory Project |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4026432-4 · LCCN: sh85063913 · NKC: ge131419 · VIAF: 315127257 · WorldCat VIAF: 315127257 |

 |
Կանտի համար գեղեցկությունը ոչ թե ինչ-որ առարկայի սեփականություն է, այլ սուբյեկտիվ զգացողության վրա հիմնված գեղագիտական դատողություն
**Գեղագիտական ճաշակ**, գեղեցիկի դիրքերից արվեստի ստեղծագործությունն ու իրականությունն ընկալելու և սոցիալ-հոգեբանական գնահատական տալու մարդու հոգևոր ընդունակությունը։ Որպես գեղագիտական կատեգորիա ճաշակը, ըստ էության, կիրառվում է 17-րդ դարից։ Սկսած Ն․ Բոալոյից ճաշակի հիմնական հատկանիշներ են համարվել ճշմարտանմանությունը, բանական լինելը, հստակությունը․ Հ․ Հոմը և Ա․ Շաֆտսբհրին ճաշակին հաղորդել են նաև բարոյական իմաստ։ Ի․ Կանտը «ճաշակի անտինոմիաներում» ճաշակ ներկայացրել է որպես զգայության և բանախոհության երկընտրանք, որպես հակասություն անհատական ազատ դատողության և ճաշակի համընդհանրության միջև։ Սակայն Կանտը չկարողացավ լուծել այս անտինոմիաները։ Հեգելը ճաշակը քննարկել է հիմնականում կասված արվեստի հետ։ Սակայն գիտակցելով ճաշակի լայն բովանդակությունը՝ պնդել է, որ այն «մշակույթի ազդեցությամբ նրբացված գեղեցիկի զգացումն է։ Մարքսիստական գեղագիտությունն ընդգծում է ճաշակի հասարակական բնույթը և կախվածությունը նրա կրողի սոցիալական դրությունից, գործուն բնույթը և առարկայական պայմանավորվածությունը։ Մարքսիստական գեղագիտությունը ճաշակը դիտում է որպես կյանքի բոլոր բնագավառներում դրսևորվող պատմահասարակական մշակույթի արտահայտություն։ Ճաշակի առաջացման մեջ ելակետային գործոն է ճանաչվում արվեստը։ Բնության, մարդու և մարդկային պատմության գեղագիտական կողմի նկատմամբ ճաշակի ձևավորումը ածանցյալ է և պատմականորեն իրականացվել է արվեստի միջոցով։ Ընդհանրապես ճաշակի զարգացման պատմությունը վկայում է նրա ոլորտների ընդլայնումը։ Արվեստի մեջ գեղեցիկի ընկալումով ավելի խոր և նուրբ է ըմբռնվում նաև բնության, շրջապատի իրերի, մարդու գեղեցկությունը,։ Առօրյայում օգտագործվում է նաև «գեղարվեստական ճաշակ» հասկացությունը՝ որպես գեղագիտական ճաշակի հոմանիշ։ Այս դեպքում գեղարվեստական ճաշակը հասկացվում է որպես գեղագիտական ճաշակ, որը դրսևորվում է գեղարվեստական գործունեության ոլորտում (գեղարվեստական ստեղծագործության գնահատումը, ստեղծումը, ընկալումը)։ Գեղարվեստական ճաշակի ձևավորման վրա ազդեցություն են ունենում ինչպես անհատի սոցիալական դրությունը, այնպես էլ ժողովրդի ազգային ավանդույթները ն տեղի գեղարվեստական մշակույթի յուրահատկությունները։ Գեղագիտական ճաշակի ձևավորումը գեղագիտական դաստիարակության նպատակներից է։ Ճաշակ գործածվում է նաև սեր կամ հակում («երաժշտական ճաշակ», «գրական ճաշակ»), ինչպես և ոճ («եվրոպական ճաշակ», «18-րդ դարի ճաշակով») իմաստներով։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 67)։*  |
**Լիդիա Մեյ** (*Լիդիա Յուհանի Ստարկոպֆ-Մեյ*, էստ․՝ Lydia Mei, 2 հուլիսի, 1896, Հիյումաա - 14 սեպտեմբերի, 1965, Տալլին), էստոնացի նկարչուհի-ջրանկարիչ, նատյուրմորտների վարպետ։

Կենսագրություն
--------------

Լիդիա Մեյը ծնվել է 1896 թվականի հուլիսի 2-ին էստանական Հիյումաա կղզում՝ նավապետի ընտանիքում։ Նա եղել է ընտանիքի երեք երեխաներից երկրորդը։ Երեք քույրերն էլ հետագայում իրենց կյանքը նվիրել են արվեստին. Լիդիան ու Նատալյան զբաղվել են նկարչությամբ՝ դառնալով 1920-ական թվականներին էստոնական արվեստում ծավալված «Նոր իրեղենություն» ուղղության ներկայացուցիչներ, իսկ Քրիստինա Մեյը դարձել է քանդակագործ։

1915 թվականին Լիդիա Մեյն ավարտել է Տալլինի իգական գիմնազիան, այնուհետև մինչև 1918 թվականը ճարտարապետություն է սովորել Պետրոգրադի Կանանց ճարտարագիտական ինստիտուտում։ Դրանից հետո վերադարձել է Էստոնիա։ 1920-1921 թվականներին Լիդիա Մեյը՝ որպես նկարչության ուսուցչուհի, աշխատել է Տարտուի մանկավարժական քոլեջում։ Որպես ջրանկարիչ՝ Լիդիա Մեյը ճանաչում է ձեռք բերել 1920-ական թվականների վերջին. նրա նկարները ցուցադրվել են Ամստերդամում, Ռիգայում, Հելսինկիում, Բեռլինում և այլ քաղաքներում կազմակերպված ցուցահանդեսներում։ 1940-ական թվականների սկզբին Լիդիա Մեյն զբաղվել է մանկական գրքերի նկարազարդումներով։ Լիդիա Մեյի նատյուրմորտներն աչքի են ընկնում վառ ու հարուստ գույներով։

1925 թվականին Լիդիա Մեյը դարձել է Էստոնիայի Կերպարվեստի նկարիչների կենտրոնական միության (EKKKÜ) անդամ, 1931-1935 թվականներին անդամակցել է Էստոնացի նկարիչների միությանը (EKR), իսկ 1936 թվականին նա դարձել է Կիրառական արվեստի միության (RaKü) անդամ։ Լիդիա Մեյը Էստոնիայի նկարիչների միության անդամ է 1946 թվականից։

1920-1928 թվականներին Լիդիա Մեյն ամուսնացած է եղել քանդակագործ Անտոն Ստարկոպֆի հետ, այդ պատճառով էլ երբեմն հիշատակվում է որպես Լիդիա Մեյ-Ստարկոպֆ։

Լիդիա Մեյը մահացել է 1965 թվականի սեպտեմբերի 14-ին Տալլինում։

Լիդիա Մեյի նկարները, աշխատանքները պահվում են Էստոնիայի գեղարվեստական թանգարանում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Новое в жизни, науке, технике: Литература и искусство, Выпуски 1-24. 1965
2. ↑  Книжная летопись, Том 117. 1941
3. ↑  Государственный художественный музей ЭССР. «Периодика», 1981

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ինքնանկար (1931) Archived 2007-09-28 at the Wayback Machine.
* Mai Lewin: Neue Sachlichkeit in Estonian Art Archived 2006-02-27 at the Wayback Machine.
* Pihlak, Elvi: «*Lydia Mei — Natüürmortide ja lillemaalide meister*» in: *Kunst* Vol. 1962,1 pgs 16-20. Tallinn.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 1109929870 · VIAF: 37147094976625081335 · WorldCat VIAF: 37147094976625081335 |

 |
**Էջանշան**, մետաքսե նեղ (0,5–1 սմ լայնության) ժապավեն, մեջդիր՝ գրքի հարկավոր էջը նշելու համար։ Կպցվում է գրքի բլոկի կռնակի վերին եզրիչին։ Երկարությունն ընտրվում է այնպես, որ նրա ազատ ծայրը, անցնելով էջերի արանքով, դուրս գա բլոկի ներքևի եզրից։

Պատմություն
-----------

15-16-րդ դարերում տարածվել են էջանշան-գրանցամատյանները ժապավենի տեսքով (կաշվից, մագաղաթից, գործվածքից), որը կցված է գրքի ընտրված թերթերի եզրին և որպես կանոն, դուրս է գալիս կողային կտրվածքից։

Էջանշանների օգտագործման ամենավաղ հիշատակումներից մեկը թվագրվում է 1584 թվականով, երբ թագավորական տպագրիչ Քրիստոֆեր Բարկերը Եղիսաբեթ I թագուհուն նվիրել է արծաթե էջանշան։

17-րդ դարում էջանշաններն սկսեցին մեկ կամ մի քանի ժապավեններ կցել գրքի բլոկին՝ որպես էջանշան օգտագործելու համար։ Այնուհետև տարածվել է էջանշանների մի տեսակ, որը բաղկացած էր մի քանի ժապավեններից, որոնք ամրացված էին ինչ-որ առարկայի, օրինակ՝ կոճակի կամ կծիկի վրա։ Այս էջանիշներն առավել հաճախ օգտագործվել են աղոթքների տեքստերն արագ գտնելու համար։

Առաջին զանգվածաբար արտադրված շարժական էջանիշները սկսել են հայտնվել 19-րդ դարի կեսերին. դրանք, որպես կանոն, պատրաստված էին մետաքսից։ Թողարկվել են էջանշաններ շնորհավորանքներով, ընկերներին և հարազատներին մաղթանքներով, երախտագիտության արտահայտությամբ, սիրո և կարեկցանքի խոսքերով, աղոթքների տեքստերով։ Միայն 19-րդ դարի վերջը լայն տարածում են գտել թղթե էջանշանները։

Էջանշանները լայնորեն օգտագործվում են դրանց վրա գովազդ տեղադրելու համար։

Գրականություն
-------------

* Закладка книжная // Товарный словарь / И. А. Пугачёв (главный редактор). — М.: Государственное издательство торговой литературы, 1957. — Т. II. — Стб. 879—880. — 567 с.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ կատալոնական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh85015736 · NDL: 00871125 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Գանձակ (այլ կիրառումներ)

**Գանձակ** (այժմ կոչվում է՝ ադրբ.՝ Gənzə - **Գյանջա**), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Որդուարի շրջանում։

Գանձակի Սուրբ Հակոբ եկեղեցի
---------------------------

Ժամանակը՝ XIV-XV դդ.։ - Տեղը՝ գյուղի կենտրոնական թաղամասում։ - Ճարտարապետը՝ անհայտ։ - Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։ - Հորինվածքը՝ եռանավ բազիլիկա։ - Շինանյութը՝ մշակված և կիսամշակ քար։ - Վերանորոգումներ՝ 1577 թ. XVII դ. 1877 թ.։ - Մուտքը՝ արևմտյան ճակատում։ - Աբսիդը՝ բազմանիստ։ - Մույթերը՝ անհայտ։ - Ավանդատները՝ մեկ զույգ։ - Արձանագրություններ՝ ունեցել է 1577 թ. վիմագիր խաչքար, այժմ անհետ կորած։ - Որմնանկարներ՝ անհայտ։ - Պատկերաքանդակներ՝ անհայտ։ - Զարդաքանդակներ՝ անհայտ։ - Շրջակայքում՝ անհայտ։ - Վիճակը՝ 1927 թ. եկեղեցուց տեսանելի է եղել միայն նրա արևելյան ճակատը և հյուսիսային որմի մի մասը։ Այժմ իսպաո ավերված է։

Գանձակի գերեզմանատուն
---------------------

Ժամանակը՝ XIII-XIX դդ.։ - Տեղը՝ գյուղի հյուսիսարևելյան մասում։ - Տապանաքարերի թիվը՝ 67 -70։ - Տապանաքարերի տեսակը՝ հարթ, քառանկյունի։ - Արձանագիր տապանաքարերի թիվը՝ 48։ - Վիճակը՝ հին տապանաքարերը մեծ մասամբ տեղահան են արված, արձանագրությունները եղծված են ու քայքայված։

Գանձակի Սինեական ուխտատեղի
--------------------------

Ժամանակը՝ XI-XIII դդ.։ - Տեղը՝ գյուղից 1 -1,5 կմ վերև՝ ձորի մեջ։ - Հորինվածքը՝ անհայտ։ - Շրջակայքում՝ տեսանելի են հին եկեղեցու քարաբեկորները։ Հատկապես աչքի է ընկնում Սինեական մականունով խաչքարը, որն այժմ գլորված և կոտրված է։ Ամենայն հավանականությամբ այս ուխտատեղում է եղել Գողթնի նշանավոր Սինեական անապատը։ - Վիճակը՝ ավերակ ու քայքայված։

Տես նաև
-------

* Ազնավիր

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Նախիջևանի ԻՍՍՀ բնակավայրերը


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Օրդուբադի շրջան |
| --- |
|  |
| Վարչական կենտրոն՝ **Օրդուբադ** |
|  |
| 
* Աղբի
* Անապատ
* Տանակերտ
* Վերին Հանդամեջ
* Վերին Ագուլիս
* Ներքին Ազա
* Վերին Ազա
* Բաշդիզա
* Դիսար
* Բոհրուտ
* Բղև
* Բիստ
* Չապաևկա
* Ցղնա
* Դէր
* Դաստակ
* Տրունիս
* Դիզա
* Դուգլին
* Դուգլինդիզա
* Ողոհի
* Գանձակ
* Գիլանչայ
* Քաղաքիկ
* Քալանթարդիզա
* Քոթամ
* Մազրա
* Մեսրոպավան
* Նորակերտ
* Նունիս
* Փառակա
* Փառակաչայ
* Բազմառի
* Կորուխլար
* Կոշադիզա
* Սմբատան Դիզա
* Շահրիար
* Տևի
* Ունուս
* Ստուպի
* Վաղավեր
* Վանանդ
* Խողվանի
* Խուրս
* Վերին Հանդամեջ
* (Ներքին) **Ագուլիս**

 | Որդուարի շրջանը Ադրբեջանի քարտեզին |
|  |
| Լքված | 
* Ազատ
* Բերդակ
* Գիրան
* Ըզնմեր
* Ովդու
* Ռամիս
* Ազայի երկաթգծի կայարանի ավան
* Գեղերեցիկ
* Գիլանևայ
* Գիլնեակ
* Մցգուն
* Նավիշ
* Շրջու (Սրջու)
* Սալ
* Վարակերտ
* Քոթամի երկաթգծի կայարանի ավան
* Օրդուբադի երկաթգծի կայարանի ավան

 |
|  |
| Պորտալ:Ադրբեջան |

 |