**Ազոտի (IV) օքսիդ** ազոտի երկօքսիդ, «աղվեսի պոչ» երկատոմ բարդ անօրգանական միացություն է կազմված ազոտի և թթվածնի ատոմներից, ունի հետևյալ բանաձևը՝ NO2: Գորշ դարչնագույն, հեղձուցիչ հոտով, խեղդող, խիստ թունավոր գազ է։ Հեղուկ վիճակում դեղնավուն է։

Ֆիզիկական հատկություններ
------------------------

Սովորական պայմաններում ազոտի երկօքսիդը գտնվում է խառնուրդում իր դիմերի՝ N2O4 հետ։ Դիմերի առաջացումը պայմանավորված է NO2-ի մոլեկուլում չզույգված էլեկտրոնի առկայությամբ։

140°C-ում ազոտի երկօքսիդը կազմված է միայն NO2-ի մոլեկուլներից և շատ մուգ, համարյա սև գունավորում ունի։

Եռման ջերմաստիճանում ազոտի երկօքսիդը դեղնավուն հեղուկ է, որը պարունակում է մոտ 0,1 % NO2:

+21°C-ից ցածր ջերմաստիճանում ազոտի երկօքսիդը անգույն կամ դեղնավուն (մոնոմերի առկայությամբ պայմանավորված) հեղուկ է։

-12°C-ից ցածր ջերմաստիճանում ազոտի երկօքսիդը սպիտակ բյուրեղային նյութ է՝ կազմված N2O4-ից։

Քիմիական հատկություններ
-----------------------

* ԹԹվային օքսիդ է, օժտված մեծ քիմիական ակտիվությամբ։ Ուժեղ օքսիդիչ է փոխազդում է ոչ մետաղների հետ (ֆոսֆոր, ծծումբ և ածխածին)։

{\displaystyle {\mathsf {2NO\_{2}+2C\rightarrow 2CO\_{2}+N\_{2}}}}

{\displaystyle {\mathsf {10NO\_{2}+8P\rightarrow 4P\_{2}O\_{5}+5N\_{2}}}}

* SO2 օսիդացնում է մինչև SO3: Այս ռեակցիայի վրա է հիմնված ծծմբական թթվի ստացման նիտրոզային եղանակը։

{\displaystyle {\mathsf {SO\_{2}+NO\_{2}\rightarrow SO\_{3}+NO}}}

* Ազոտի երկօքսիդը ջրում լուծելիս առաջացնում է ազոտային և ազոտական թթուներ (անհամամասնական օքսիդավերականգնման ռեակցիա)։

{\displaystyle {\mathsf {2NO\_{2}+H\_{2}O\rightarrow HNO\_{3}+HNO\_{2}}}}

* Քանի որ ազոտային թթուն անկայուն է NO2-ը տաք ջրում լուծելիս առաջանում է HNO3 և NO:

{\displaystyle {\mathsf {3NO\_{2}+H\_{2}O\rightarrow 2HNO\_{3}+NO\uparrow }}}

* Ազոտի երկօքսիդը թթվածնի առկայությամբ ջրում լուծելիս առաջանում է միայն ազոտական թթու (NO2-ը ցուցաբերում է վերականգնիչ հատկություններ)։

{\displaystyle {\mathsf {4NO\_{2}+2H\_{2}O+O\_{2}\rightarrow 4HNO\_{3}}}}

* Ալկալիների հետ փոխազդելիս NO2-ը առաջացնում է նիտրիտներ և նիտրատներ։

{\displaystyle {\mathsf {2NO\_{2}+2KOH\rightarrow KNO\_{3}+KNO\_{2}+H\_{2}O}}}

* Հեղուկ NO2-ը կիրառվում է անջուր նիտրատների ստացման համար։

{\displaystyle {\mathsf {Zn+2N\_{2}O\_{4}\rightarrow Zn(NO\_{3})\_{2}+2NO}}}

* Փոխազդում է հալոգենների հետ։

{\displaystyle {\mathsf {2NO\_{2}+2Cl\_{2}\rightarrow NOCl+NO\_{2}Cl+Cl\_{2}O\uparrow }}}

Ստացում
-------

* Լաբորատորիայում ազոտի երկօքսիդ ստանում են խիտ ազոտական թթվի և պղնձի փոխազդեցությունից։

{\displaystyle {\mathsf {Cu+4HNO\_{3}\rightarrow Cu(NO\_{3})\_{2}+2NO\_{2}\uparrow +2H\_{2}O}}}.

* Նիտրիտների և ծծմբական թթվի փոխազդեցությունից։

{\displaystyle {\mathsf {2NaNO\_{2}+H\_{2}SO\_{4}\rightarrow Na\_{2}SO\_{4}+NO\_{2}\uparrow +NO\uparrow +H\_{2}O}}},

* Ազոտի օքսիդի և թթվածնի փոխազդեցությունից։

{\displaystyle {\mathsf {2NO+O\_{2}\rightarrow 2NO\_{2}\uparrow }}}

* Ազոտի երկօքսիդ կարելի է ստանալ կապարի (II) օքսիդի քայքայումից։

{\displaystyle {\mathsf {2Pb(NO\_{3})\_{2}\rightarrow 2PbO+4NO\_{2}\uparrow +O\_{2}\uparrow }}}

* Մշակվել է ազոտի երկօքսիդի ստացման ժամանակակից մեթոդ։

{\displaystyle {\mathsf {CH\_{3}COOH+6HNO\_{3}\rightarrow 6NO\_{2}\uparrow +5H\_{2}O+CO+CO\_{2}}}}

Այս ռեակցիան մշակվել և իրականացվել է նոր քիմիական սարքի՝ NTO հրթիռային վառելիք (ըստ ԳՕՍՏ-ի և ISO 15859-5-2010-ի) օքսիդացնող գեներատորի միջոցով։

Ստացման մյուս եղանակները ներկայացված են հոդվածում։

Կիրառությունը
-------------

* Ազոտի երկօքսիդը կիրառվում է ծծմբական և ազոտական թթուների արտադրություններում։
* Ազոտի երկօքսիդը օգտագործվում է որպես հրթիռային վառելանյութի օքսիդիչ։
* Օգտագործվում է պայթուցիկ նյութերի արտադրության մեջ։

Ֆիզիոլոգիական ազդեցություն և թունավորություն
--------------------------------------------

Ազոտի երկօքսիդը խիստ թունավոր, ուժեղ օքսիդիչ նյութ է՝ գրանցված ուժեղ ներգործող թունավոր նյութերի ցանկում։ Մեծ չափաբաժիններով այն կարող է դառնալ ամենաուժեղ անօրգանական թույնը։ Նույնիսկ փոքր կոնցենտրացիաների դեպքում գրգռում է շնչուղիները, բարձր կոնցենտրացիաներում՝ առաջացնում է թոքային այտուց։ Գռգռում է լորձաթաղանթները։ Ազոտի երկօքսիդը ազդում է արյան բաղադրության վրա՝ նվազեցնելով հեմոգլոբինի պարունակությունը։

Մթնոլորտ արտանետված ազոտի օսիդները էկոլոգիական տեսանկյունից լուրջ վտանգ են ներկայացնում, քանի որ առաջացնում են թթվային անձրևներ։

«Աղվեսի պոչ»
------------

Ազոտի երկօքսիդ
«Աղվեսի պոչ» անվանում են քիմիական գործարանների արտանետումներում պարունակվող ազոտի օքսիդներին (NOx): Անվանումը պայմանավորված է ազոտի երկօքսիդի գորշ-դարչնագույն գունավորմամբ։ Ցածր ջերմաստիճանում ազոտի երկօքսիդը վերածվում է անգույն դիմերի։ Ամռանը «աղվեսի պոչը» տեսանելի է, քանի որ արտանետված գազային խառնուրդում մոնոմերի կոնցենտրացիան մեծ է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Nitrogen peroxide
2. 1 2 3 4 5 6
3. 1 2  *David R. Lide, Jr.* Basic laboratory and industrial chemicals: A CRC quick reference handbook — CRC Press, 1993. — ISBN 978-0-8493-4498-5
4. 1 2
5. ↑

Գրականություն
-------------

* 1. Химическая энциклопедия / Редкол.: Кнунянц И.Л. и др.. — М.: Советская энциклопедия, 1988. — Т. 1 (Абл-Дар). — 623 с.
* 2. A New Method of Nitrogen Dioxide Production / D.A. Rudakov / June 2018. doi: 10.13140/RG.2.2.19010.27844 ()

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | UNII |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · MESH ID |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4183259-0 · LCCN: sh85092072 · Microsoft: 2780723490 · NDL: 00576399 |

 |