recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Երրորդ Սպարտակիադայի նամականիշներ
**Սպաակիադա**, ամառային և ձմեռային մարզաձևերի զանգվածային ավանդական համալիր մրցույթ նախկին Խորհրդային Միությունում։ Հանդես է եկել որպես Ֆիզիկական կուլտուրայի և սպորտի բնագավառի նվաճումների ստուգատես, որը նպաստում է սպորտի հետագա զարգացմանը, ի հայտ բերում տաղանդավոր մարզիկների։

ԽՍՀՄ-ում առաջին Սպարտակիադաները տեղի են ունեցել 1923 թվականին կարմիր բանակի զորամասերում և Պետրոգրադի Սպարտակի անվան երիտասարդական ֆիզկուլտուրային կազմակերպություններում։ 1928 թվականին Մոսկվայում տեղի է ունեցել համամիութենական Սպարտակիադա (21 մարզաձևից), որին մասնակցել է 7 հազար մարզիկներ, այդ թվում 17 երկրների բանվորական մարզական կազմակերպությունների ավելի քան 600 ներկայացուցիչ։ 1930 թվականին անցկացվել են արհմիությունների և «Դինամո» ընկերության համամիութենական Սպարտակիադաներ, այնուհետև՝ ԽՍՀՄ ժողովուրդների, ԽՍՀՄ ԴՕՍԱԱՖ-ի, դպրոցականների, սոցիալիստական ճամբարի երկրների բանակների Սպարտակիադաներ։ ԽՍՀՄ ժողովուրդների Մրցումներն անցկացվում էին 1956 թվականից՝ նախաօլիմպիական տարում (ԽՍՀՄ-ում տարածված օլիմպիական մարզաձևերի ծրագրով)։ Նախապես տեղի էին ունենում ձեռնարկությունների, կառույցների, կոլեկտիվ և սովետական տնտեսությունների, ուսումնական հաստատությունների ֆիզկուլտուրայի կոլեկտիվների, շրջանային, քաղաքային, մարզային, երկրամասային, հանրապետական, ապա՝ համամիութենական (ԿՄԸ-ների, արհմիությունների, ԽՍՀՄ զինված ուժերի, ԴՕՍԱԱՖ-ի) սպարտակիադաներ։

Ամառային 1-ին Սպարտակիադաի (1956) մասսայական մրցումներին մասնակցել է 20 միլիոն, իսկ 8-ին (1983)՝ մոտ 100 միլիոն մարդ (8685 եզրափակիչում)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 60)։*  |
|  |
| --- |
| **Խլոպուզ Միրզոևայի** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Շուշանածաղկավորներ (Liliales) |
| **Ընտանիք** | Շնդեղազգիներ (Colchicaceae) |
| **Ցեղ** | Խլոպուզ *(Merendera)* |
| **Տեսակ** | **Խլոպուզ Միրզոևայի** *(M. mirzoevae)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Merendera mirzoevae***Gabrieljan, 1986 |

**Խլոպուզ Միրզոևայի** (լատ.՝ Merendera mirzoevae), շնդեղազգիների ընտանքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Վտանգման սպառնացող վիճակին մոտ գտնվող տեսակ է և Հայաստանի էնդեմիկ, որի տարածման շրջանի մակերեսը 20000 կմ²-ից պակաս է, բնակության շրջանի մակերեսը՝ 2000 կմ²-ից պակաս։ Միջավայրի պայմանների վատացման և բնակության տարածքի մակերեսի կրճատման պատճառ կարող է դառնալ տեսակի աճման վայրերում էկոհամակարգերի վրա շարունակվող ազդեցությունը։ Հանդիպում է Իջևանի և Դարեղեգիսի ֆլորիստիկական շրջաններում։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես հազվագյուտ տեսակ։ Ընդգրկված չէ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* GBIF: 2739784
* IPNI: 930979-1
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:930979-1
* Tropicos: 100224075
* WCSP: 281260

 |

 |
**Դե Սիտերի տարածություն, դե Սիտերի տարածաժամանակ** (անգլ.՝ De Sitter space), հարաբերականության ընդհանուր տեսությունում ի հայտ եկող պարզագույն բազմաձևություն։ Այն Էյնշտեյնի վակուումային հավասարուﬓերի մաքսիմալ սիﬔտրիկ լուծուﬓ է՝ դրական կոսմոլոգիական հաստատունի առկայությամբ, երբ այլ տիպի աղբյուրները բացակայում են։

Մաթեմատիկական սահմանումը և դերը ֆիզիկայում
------------------------------------------

Դե Սիտտերի քառաչափ տարածությունն առավել հարմար է պատկերացնել
որպես ﬕախոռոչ հիպերբոլոիդ

{\displaystyle z\_{0}^{2}-z\_{1}^{2}-z\_{2}^{2}-z\_{3}^{2}-z\_{4}^{2}=-\alpha ^{2}}
Մինկովսկու հնգաչափ տարածությունում, որը նկարագրվում է հետևյալ գծային էլեﬔնտով՝

{\displaystyle ds^{2}=dz\_{0}^{2}-dz\_{1}^{2}-dz\_{2}^{2}-dz\_{3}^{2}-dz\_{4}^{2}},
որտեղ α պարաﬔտրը դե Սիտտերի կորության շառավիղն է։

Քվանտային երևույթների ուսուﬓասիրությունը ֆիքսված ֆոնային տարածության վրա ﬔծ հետաքրքրություն է ներկայացնում դաշտի քվանտային տեսությունում։ Այս երևույթները կարող են կարևոր դեր ունենալ սև խոռոչների ֆիզիկայում և կոսմոլոգիայում։ Գրավիտացիոն դաշտի առկայությունը, ընդհանուր առմամբ, կրճատում է սիﬔտրիաների թիվը, և ճշգրիտ արդյունքներ կարող են ստացվել ﬕայն բարձր համաչափությամբ ֆոնային տարածությունների համար։ Այդպիսի տարածություններից ﬔկը դե Սիտտերի տարածությունն է։ Այն օժտված է նույնքան թվով սիﬔտրիաներով ինչքան Մինկովսկու տարածությունը (Կիլինգի տաս վեկտորներ քառաչափ
տարածա-ժամանակի համար)։ Բարձր համաչափության շնորհիվ բազմաթիվ ֆիզիկական խնդիրներ ճշգրիտ լուծվում են դե Սիտտերի տարածության ֆոնի վրա։
Դա հնարավորություն է տալիս գաղափար կազﬔլ ֆիզիկական պրոցեսների վրա գրավիտացիոն դաշտի ազդեցության վերաբերյալ ավելի բարդ երկրաչափությամբ
բազմաձևությունների դեպքում։

Դե Սիտտերի տարածությունը կարևոր դեր է խաղում ժամանակակից կոսմոլոգիայում։ Մասնավորապես, ինֆլյացիոն սցենարը ենթադրում է արագացումով
ընդարձակման փուլի առկայություն վաղ Տիեզերքում, որում երկրաչափությունը մոտ է դե Սիտտերի տարածությանը։ Այդ փուլի առկայությունը հնարավորություն
է տալիս բնական լուծում տալ ստանդարտ կոսմոլոգիայի ﬕ շարք պրոբլեﬓերի։ Մյուս կողﬕց, Տիեզերքի ընդարձակման վերաբերյալ ժամանակակից տվյալները
վկայում են, որ ներկա փուլում այդ ընդարձակումը արագացող է։ Այն ղեկավարող աղբյուրը, որը անվանում են մութ էներգիա, իր հատկություններով բավական
մոտ է դրական կոսմոլոգիական հաստատունի և հետևաբար, ներկա փուլում Տիեզերքի երկրաչափության համար դե Սիտտերի տարածությունը բավական լավ մոտարկում է։ Այդ մոտարկման ճշգրտությունը ավելանում է Տիեզերքի ընդարձակմանը զուգընթաց։

Տես նաև
-------

* Հարաբերականության հատուկ տեսություն
* Բազմաձևություն

Գրականություն
-------------

* Sean Carroll, *"Spacetime and Geometry: An introduction to General Relativity"*, University of Chicago, 2003
* Jerry B. Griffiths, Jiri Podolsky, *"Exact Space-Times in Einstein's General Relativity"*, Cambridge university press, New York, 2009
**Ադիլե սուլթան** (մայիսի 23, 1826(1826-05-23), Ստամբուլ, Օսմանյան կայսրություն - փետրվարի 12, 1899(1899-02-12), Ստամբուլ, Օսմանյան կայսրություն), օսմանյան սուլթան Մահմուդ II-ի և Զերնիգար Քադըն Էֆենդիի դուստրը։ Ադիլեի մայրը՝ Զերնիգար Քադըն Էֆենդին եղել է օսմանյան հայտնի բանաստեղծուհի։ Ադիլեն եղել է սուլթաններ Աբդուլ Մեջիդի և Աբդուլ Ազիզի քույրը։ Ադիլե սուլթանը գրել է նաև բանաստեղծություններ։ Նրա մանկական բանաստեղծությունները մինչ օրս զետեղված են թուրքական դպրոցների տարրական դասարանների ծրագրերում։

Կենսագրություն
--------------

Ադիլե սուլթանը ծնվել է Կոստանդնուպոլսում։ Իր մորը կորցրել է 6 տարեկան հասակում։ Նրան խնամել է Հաջիյե Փերթևփիյալե Նևֆիդան Քադըն էֆենդին։ Ադիլե սուլթանը ստացել է լավ կրթություն՝ մանկուց հետաքրքրված լինելով արվեստով։

1845 թվականին Ադիլե սուլթանը դարձել է օսմանյան մեծ վեզիր Մեհմեդ Ալի փաշայի հետ, ով սուլթանական պալատում զբաղեցրել է մեզ վեզիրի պաշտոն՝ Ադիլեի եղբայր Աբդուլ Մեջիդի օրոք։ Զույգը ունեցել է երեք երեխա, ովքեր շուտով մահացել են։ 1868 թվականին Ադիլեի ամուսինը մահացել է։ Շուտով մահացել է նաև նրանց դուստրը՝ Հայրիյե Հանըմ սուլթանը։ Դրանից հետո սուլթանուհին նվիրել է իրեն բարեգործությանը և արվեստներին։

Ադիլե սուլթանը մահացել է Ստամբուլում 1899 թվականին։ Թաղված է Ստամբուլի Էյուպ թաղամասում։

Երեխաներ և սերունդներ
---------------------

Ադիլե սուլթանը ամուսնացած է եղել Դամաթ Մեհմեդ Ալի փաշայի հետ`

* Հայրիյե Հանըմսուլթան ամուսնացել է սկզբում Ահմեդ Ռիֆաթ բեյը, այնուհետև բաժանվել և ամուսնացել է Իշքոդրալըզադե Ալի Ռիզա բեյի հետ, որից ունեցել է՝
	+ Իշքոդրալըզադե Ջելալալեդդին՝ մահացել է վաղ հասակում
* Սըդըքա Հանըմսուլթան՝ մահացել է վաղ հասակում
* Սուլթանզադե Իսմայիլ՝ մահացել է վաղ հասակում
* Ալիյե Հանըմսուլթան՝ մահացել է վաղ հասակում

Տես նաև
-------

* Ադիլե սուլթանի պալատ

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ադիլե սուլթանի կենսագրությունը (թուրքերեն)

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | MusicBrainz |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| GND: 123197031 · ISNI: 0000 0000 4926 5756 · LCCN: nr97012289 · NTA: 159827612 · SUDOC: 109139909 · VIAF: 46899332 · WorldCat VIAF: 46899332 |

 |

 |
**«Կռունկներ» հուշահամալիր** (ռուս.՝ Мемориал «Журавли»), հուշահամալիր Ռուսաստանի Դաշնության Սանկտ Պետերբուրգ քաղաքում, որը նվիրված է Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին Սանկտ Պետերբուրգում զոհված հերոսների հիշատակին։ Գտնվում է Հեռավորարևելյան պողոտայի և Նորաբնակների փողոցի հատվածում։

Նկարագրություն
--------------

Հորինվածքը ներառում է թռչող կռունկներով հուշաստելա, կոթող, տապանաքարեր և ծաղկեպսակով աղջկա բրոնզե արձան։

Կառուցվել է 1977-1980 թվականներին եղբայրական գերեզմանների տեղում։ Հեղինակներն են ճարտարապետներ Դ. Ս. Գոլդգորը, Ա. Վ. Ալաննեն, Ա. Պ. Իզոտովը և քանդակագործ Լ. Գ. Մոգիլևսկին։

Նախկինում քաղաքի ժամանակակից Նորաբնակների և Թելմանի փողոցների միջև գոյություն է ունեցել Նևսկոյե գերեզմանոցը։ 1941-1943 թվականներին այդ գերեզմանոցում հուղարկավորել են Լենինգրադի զինվորներին և շրջափակման ժամանակ մահացած խաղաղ բնակիչներին։ Տեղանքը որպես բնակելի թաղամաս վերանախագծելու և նոր մայրուղիներ անցկացնելու ժամանակ Նևսկոյե գերեզմանոցը հավասարեցվել է հողին։

Հուշահամալիրի կազմի մեջ մտել է նաև ռելիեֆային զարդաքանդակներով և սափորով գրանիտե սյունը, որը տեղադրվել էր դեռևս 1949 թվականին։

Ստելաներից մեկի վրա արված է բրոնզե մակագրություն լենինգրադցի բանաստեղծ Միխայիլ Դուդինի բառերով.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Պողպատից և քարից ամուր էր ձեր տոկունությունը։ Հերոսներ, ձեր քաջության փառքը հիշում է հպարտ Լենինգրադը։- Բառացի թարգմանություն |  |

Կռունկներով ստելայի վրա արված է հետևյալ մակագրությունը.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Կյանքի պաշտպաններ զոհված հերոսների հիշատակը սրբազան է,եղի՛ր նրան արժանի կյանքիդ վառ սխրագործությամբ։- Բառացի թարգմանություն |  |

Պատկերասրահ
-----------

* Ռելիեֆային զարդաքանդակներով և սափորով գրանիտե սյունըՌելիեֆային զարդաքանդակներով և սափորով գրանիտե սյունը
* ԽՍՀՄ հերոս Նիկոլայ Սմիռնովի տապանաքարըԽՍՀՄ հերոս Նիկոլայ Սմիռնովի տապանաքարը

Գրականություն
-------------

* *Исаченко, Валерий Григорьевич* Памятники Санкт-Петербурга. — СПб.: Паритет, 2004. — 400 с. — ISBN 5-93437-188-6
* *Гусаров А. Ю.* Памятники воинской славы Петербурга. — СПб, 2010. — ISBN 978-5-93437-363-5

Աղբյուրներ
----------

* Невский район. Правый берег Невы
* Невский мемориал. Фото 21 апреля 2003 г.
**Գոյականական բառակապակցություն**, բառակապակցություն, որի գերադաս անդամը գոյական է, իսկ ստորադաս անդամի դերում կարող են լինել գոյական, դերանուն, մակբայ, մասամբ և թվական, ածական, դերբայ։

Այս տեսակի բառակապակցության մեջ լրացումը՝ ստորադաս անդամը, գերազանցապես նախադաս է և կարող է արտահայտվել բոլոր հոլովներով, նաև դրսևորվել կապական հոլովառությամբ։ Երբեմն լրացումն ու լրացյալը կարող են պաշտոնավարել իբրև նախադասության մեկ անդամ։ Գոյականական բառակապակցություններում շարահյուսական հարաբերակցությունը գերազանցապես որոշչային ու հատկացուցչային է, մասամբ՝ խնդրառական-պարագայական։

Կաղապարներ
----------

Կաղապարումն ըստ ստորադաս անդամի (լրացման) խոսքիմասային արտահայտության իրացվում է գոյականով (Վարդան զորավար, Հասմիկ մորաքույր, հովիվ պատանի), ածականով (կանաչ դաշտ. պայծառ արև, սիրուն աղջիկ), թվականով (յոթ հրաշալիքներ, իններորդ ալիք, տասներորդ դասարան), մակբայով (խիստ ամուր, ֆիզիկապես տկար), դերանունունով (իմ որդին, այս քաղաքը, բոլոր մարդիկ), դերբայով (խմելու ջուր, քնած երեխա), մակբայով (դանդաղ քայլվածք, կրկնակի հերոս, արագ ընթացք)։

Կաղապարում ըստ ստորադաս անդամի հոլովական արտահայտության
-------------------------------------------------------

Ստորադաս անդամը կարող է արտահայտվել ուղղական-հայցական հոլովով (ոսկի աշուն, մուտքը ցուցահանդես, վերադարձ տուն), սեռական-տրական հոլովով (հացի կտոր, աղբյուրի ակ, գարնան օր), գործիական հոլովով (տարիքով մարդ, համով ճաշ, ճաշակով աղջիկ), բացառական հոլովով (մետաքսից դրոշակ, քարից տուն), ներգոյական հոլով (անցուդարձ փողոցում, երեկո դպրոցում, գիշերը սարերում)

Գոյականական բառակապակցությունները կարող են հանդես որպես մեկ նախադասության անդամ, օրինակ, հինգ մետր (կտոր), չորս կգ (հաց), մեկ գյուղում, ձեռքը ճակատին, գլխարկը գլխին, արտասուքն աչքերին
։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հ.Զ. Պետրոսյան, Հայերենագիտական բառարան, Երևան, 1984
**IPhone 3GS** հեռախոսը արտադրել է Apple ընկերությունը, այն ներկայացվել է 2009 թվականին արտադրանքի կենտրոնը Սան Ֆրանցիսկոյում։ IPhone 3GS նախապես տեղադրված օպերացիոն համակարգը IPhone OS 3.0 վերջին տարբերակը, դարձել է iOS 6.1.6։

Պատմությունը
------------

IPhone 3GS-ն դարձել է հասանելի 2009 թվականի հունիսի 8- ին, 2009 թվականին հունիսի 19- ին թողարկվել է Կանադայում, ԱՄՆ-ում և յոթ Եվրոպական երկրներում, հունիսի 26- ին ազատ վաճառվել է Ավստրալիայում և Մեծ Բրիտանիայում։ Արտադրման առաջին շաբաթից հետո ազատ վաճառվել է ավելի քան մեկ միլիոն 3GS։ Հուլիս և օգոստոս ամիսներին IPhone 3GS-ն ներկայացվել է միջազգայնորեն։

Առանձնահատկությունները
----------------------

Apple ընկերությունը արտադրվել է LCD էկրանը, Apple-ի էկրանի անկյունագիծը 3,5 դյույմ է։ Ի տարբերություն նախորդ էկրանի այս էկրանն ավելի հագեցած է գույներով։

Պրոցեսր և RAM
-------------

IPhone 3GS հագեցած է 1256 ՄԲ RAM, ինչը երկու անգամ ավելի է, քան IPhone 3G, շնորհիվ սրա աճել է արտադրողականությունը։

Մարտկոց
-------

IPhone 3GS ունի այս հզորությամբ 3․7 V 1219 mA ժամ, մարտկոց։ Apple ընկերությունը պնդում է, որ IPhone 3GS մարտկոցը կարող է աշխատել մինչև 12 ժամ խոսելու, 2G ցանցերում, 30 ժամ երաժշտության և 300 ժամ սպասման ժամանակ։

Մագնետոմետր
-----------

Մագնետոմետրը կառուցել է IPhone 3GS, որով չափում են ուժը և մագնիսական դաշտը։

Ցանց
----

3GS ունի նաև աջակցելու HSDPA կապ 7․2 ՄԲ ներբեռնման արագություն։

Ձայնի հսկողություն
------------------

Voice Control թույլ է տալիս մեզ զանգահարել և վերահսկել մեր երաժշտությունը և օգտագործել FaceTime մեր ձայնը։

Տարբերակներ հաշմանդամություն ունեցող անձանց համար
-------------------------------------------------

Վերնագրի տեքստ
--------------

Գունաշրջումը inverts գույները, և Text Zoom տեքստային չափի մեծացում էկրանի վրա։

| Բջջային ցանցի տեսակները անլար տեխնոլոգիաներ | դաս | Հաճախականուրյան որում աշխատում է ցանցը | Ամբողջովին արագություն Downlink (Mbps) | Ամբողջովին արագություն Uplink (Mbps) | Արդիակաքնություն |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| GPRS | 2G (2.5G) | 850, 900, 1800, 1900 МГц | 0.04 | Հայտնի չէ | Որ տեխնոլոգիան է համապատասխան |
| EDGE | 2G (2.75G) | 850, 900, 1800, 1900 МГц | 0.38 | Հայտնի չէ | Որ տեխնոլոգիան է համապատասխան |
| UMTS/HSDPA | 3G | 850, 900, 1900, 2100 МГц | 3.6 | Հայտնի չէ | Որ տեխնոլոգիան է համապատասխան |
| Wi-Fi | 802.11 b/g/ | ? | 54.0 | 54.0 | Որ տեխնոլոգիան է համապատասխան |
| Bluetooth 2.1 + EDR | 802.15.4 | ? | 3.0 | 3.0 | Технология актуальна |
|
**Արամ Սուրենի Փարսադանյան** (դեկտեմբերի 21, 1957(1957-12-21), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ - հունիսի 8, 2018(2018-06-08)), հայ ֆուտբոլիստ, պաշտպան, ֆուտբոլային մարզիչ։ ԽՍՀՄ սպորտի վարպետ (1976)։

Կենսագրություն
--------------

Արամ Փարսադանյանը Երևանի «Արարատ» ակումբի կազմում իր նորամուտը նշել է 1975 թվականի սեպտեմբերի 12-ին՝ 17 տարեկանում մասնակցելով ԽՍՀՄ առաջնության 22-րդ տուրի՝ «Չերնոմորեցի» դեմ արտագնա խաղին։ Հինգ օր հետո նա անցկացրել է իր միակ հանդիպումը եվրագավաթներում՝ փոխարինման դուրս գալով Գավաթակիրների գավաթի խաղարկության 1/16 եզրափակչի՝ Կիպրոսի «Անորտոսիսի» դեմ տնային խաղի (9:0) 80-րդ րոպեին։ «Արարատում» անցկացրած հինգ տարիների ընթացքում մասնակցել է 46 հանդիպման։ 1980 թվականի մրցաշրջանից առաջ դիտումների է մասնակցել Մոսկվայի «Տորպեդոյում»։ 1982 թվականից հանդես է եկել Երկրորդ լիգայի «Կոտայք» (Աբովյան) ակումբում, որի հետ 1984 թվականին անցել է առաջին լիգա։ Թիմի կազմում յոթ տարվա ընթացքում անցկացրած 245 խաղերում խփել է 15 գոլ։ 1990-1991 թվականներին խաղացել է երկրոր Դիլիջանի «Իմպուլս» և Կապանի «Սյունիք» ակումբներում։ 1992-1994 թվականներին հանդես է եկել Հայաստանի առաջնության «Բանանց» ակումբում։

1995-2003 թվականներին, որպես մարզիչ, աշխատել է Հայաստանի ակումբներում, 2000 թվականին եղել է Հայաստանի հավաքականի մարզչական շտաբում։

Ձեռքբերումներ
-------------

* 1976 թվականի ԽՍՀՄ առաջնության (գարուն) արծաթե մեդալակիր,
* 1976 թվականի ՈՒԵՖԱ պատանեկան առաջնության հաղթող։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  КЛИСФ. ПАРСАДАНЯН Арам Суренович
2. ↑  ВОЗВРАТИТЬ АВТОРИТЕТ
3. ↑  ШЕВЧЕНКО УГРОБИЛ НАДЕЖДЫ НА СЕНСАЦИЮ(չաշխատող հղում)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ֆուտբոլիստի էջը *FootballFacts.ru* կայքում

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | FootballFacts.ru |

 |
**Հայաստանի Հանրապետության կառավարությանն առընթեր ճարտարապետության պետական կոմիտե**, 2013-2014 թթ. գործող պետական կառավարման մարմին։

Գործառույթները
--------------

Հայաստանի Հանրապետության կառավարությանն առընթեր ճարտարապետության պետական կոմիտեն համաձայնեցնում է քաղաքաշինական գործունեության հատուկ կարգավորման օբյեկտների տարածքներում կառուցվող առանձին օբյեկտների կամ համալիրների ճարտարապետահատակագծային առաջադրանքները և նախագծերի ճարտարապետական մասի էսքիզային լուծումները, նախաձեռնում և իրականացնում է միջոցառումներ՝ ուղղված ճարտարապետության ոլորտին առնչվող օրենսդրական դաշտի կատարելագործմանը, ինչպես նաև աջակցում է ճարտարապետական համալիրների կառուցապատման ներդրումային ծրագրերին և դրանց իրագործմանը։

Պատմություն
-----------

Կոմիտեն հիմնադրվել է ՀՀ Նախագահի 2013 թ. հուլիսի 22-ի հրամանագրով։ 2013 թ. օգոստոսի 8-ին կոմիտեի նախագահ է նշանակվել Նարեկ Սարգսյանը։ 2014 թ. ապրիլի 25-ին կոմիտեի նախագահ Նարեկ Սարգսյանը ազատվել է զբաղեցրած պաշտոնից։ 2014 թ. ապրիլի 30-ի ՀՀ Նախագահի հրամանագրով կոմիտեն վերակազմակերպվել է՝ միացվելով ՀՀ քաղաքաշինության նախարարությանը։

2014 թ. փետրվարին կոմիտեի նախագահի առաջին տեղակալ է նշանակվել Արամ Բադալյանը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայաստանի Հանրապետության կառավարությանն առընթեր ճարտարապետության պետական կոմիտե ստեղծելու և Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի 2002 թվականի մարտի 16-ի ՆՀ-1063 հրամանագրում լրացում կատարելու մասին
2. ↑  ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆՆ ԱՌԸՆԹԵՐ ՊԵՏԱԿԱՆ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՄԱՐՄԻՆՆԵՐ ՎԵՐԱԿԱԶՄԱԿԵՐՊԵԼՈՒ ԵՎ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՆԱԽԱԳԱՀԻ 2002 ԹՎԱԿԱՆԻ ՄԱՐՏԻ 16-Ի ՆՀ-1063 ՀՐԱՄԱՆԱԳՐՈՒՄ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԿԱՏԱՐԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ
**Արամայիս Հակոբի Բեկզադյան** (1901, Բուրաստան, Արտաշատի շրջան - 1977), հայ բժիշկ, բժշկական գիտությունների թեկնածու (1950), դոցենտ (1951):

Կենսագրություն
--------------

Հայրը գյուղի դպրոցի հիմնադիրն էր և առաջին ուսուցիչը։ Արամայիսը սովորել է նախ գյուղում, ապա՝ Երևանի արական գիմնազիայում։ 1918 թվականին ավարտել է և ուսուցիչ աշխատել Արտաշատի տարբեր գյուղերում։

1925 թվականին գործուղումով ընդունվել է Երևանի պետական համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը և ավարտել 1930 թվականին։ Այդ տարիներին սովորել է նաև Մոսկվայի օտար լեզուների ինստիտուտի գերմաներեն լեզվի ֆակուլտետում։ 1930-1934 թվականներին տեղամասային բժիշկ էր Սևանում։ 1934 թվականին հրավիրվել է բժշկական ինստիտուտի ֆակուլտետային վիրաբուժության կլինիկա և օրդինատոր աշխատում Հ. Քեչեկի ղեկավարությամբ։ 1938 թվականին նշանակվել է նույն ինստիտուտի տեղագրական կազմախոսության ամբիոնի ասիստենտ, իսկ հետագայում՝ վնասվածքաբանության ու օրթոպեդիայի ինստիտուտի բժիշկ, ավագ գիտաշխատող։

Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին կոնսուլտանտ էր էվակուհոսպիտալներում և որպես վիրաբույժ, գլխավորել է քաղաքի մի քանի զինվորական կոմիսարիատների բժշկական հանձնաժողովները։ 1974 թվականից Երևանի բժշկական ինստիտուտի կոնսուլտանտ էր։ Հիանալի գիտեր գրաբար լեզուն, տիրապետում էր ռուսերենին, գերմաներենին, ֆրանսերենին, անգլերենին, լատիներենին և հունարենին։ Նա հեղինակ, հեղինակակից կամ խմբագիր էր բազմաթիվ գիտական մեծարժեք աշխատությունների, ձեռնարկների ու դասագրքերի։ Նրա «Արյունատար անոթների վերքերը և նրանց բուժումը» աշխատությունը արժանացել է ՀԽՍՀ առողջապահության նախարարության բժշկական գիտական խորհրդի պարգևին։ Դոցենտ Հ. Հակոբյանի հետ մշակել և լատիներեն ու ու հայերեն պարբերականներում հրատարակում է «Կազմախոսական միջազգային անվանակարգը», որը 1950 թվականի հուլիսի 30-ին կազմախոսների փարիզյան 6-րդ միջազգային կոնգրեսի կողմից հաստատվել և նյույորքյան 7-րդ միջազգային կոնգրեսի կողմից լրացվել ու որոշ ուղղումների էր ենթարկվել։ Մեծ է նրա վաստակը բժշկագիտական հայերեն տերմինների մշակման և տերմինաբանական բառարաններ կազմելու գործում։ Թարգմանել է նաև մասնագիտական գրականություն։

Պարգևատրվել է Կարմիր դրոշի շքանշանով և մեդալներով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ա. Վ. Գրիգորյան, Բ. Գ. Մելքումյան, Հայաստանի բժիշկները Մեծ հայրենականում, գիրք 2, Ե. 1987, էջ 55-56։
**Ալմա Հովսեփի Սաֆրազյան** (*Վարդանուշ Դելոյան*, նոյեմբերի 20, 1859(1859-11-20), Ախալցխա, Թիֆլիսի նահանգ, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն - նոյեմբերի 18, 1932(1932-11-18), Աղդաշ, Ադրբեջանական ԽՍՀ, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), Ադրբեջանական ԽՍՀ վաստակավոր արտիստուհի (1926 թ.)։

Հայ դերասան, թատերական գործիչ Ստեփան Սաֆրազյանի կինը։

Գործունեություն
---------------

Բեմական գործունեությունն սկսել է 1880 թվականին, Ախալցխայում (Օֆելյա, Շեքսպիրի «Համլետ», Պ. Ադամյան-Համլետի խաղընկերությամբ)։ 1882 թվականից ամուսնու՝ Ստեփան Սաֆրազյանի հետ շրջագայել է Անդրկովկասում, Ռուսաստանում, Պարսկաստանում և այլուր։ Կատարել է դրամատիկ և բնութագրական դերեր՝ Կեկել, Շուշան (Գ. Սունդուկյանի «Պեպո», հայերեն, ադրբեջաներեն), Ռուզան (Մուրացանի «Ռուզան»), Շուշանիկ (Հ. Կարինյանի «Շուշանիկ»), Դեզդեմոնա (Շեքսպիրի «Օթելլո»), Ամալյա (Շիլլերի «Ավազակներ»), Ռոզալիա (Զակոմետտիի «Ոճրագործի ընտանիքը») և այլն։ 1883 թվականից խաղացել է նաև ադրբեջանական թատրոնում, եղել նրա առաջին դերասանուհին, հանդես եկել Մ. Ֆ. Ախունդովի «Հաջի Կարա», Վ. Մադաթյանի «Ագահությունը թշնամի է վաստակում», Գոգոլի «Ռևիզոր» պիեսներում՝ խաղընկեր ունենալով Զ. Զեյնալովին, Ն. Նարիմանովին, Հ. Արաբլինսկուն, Ստեփան Սաֆրազյանին և ուրիշների։ 1920 թվականից աշխատել է Բաքվի հայկական և ադրբեջանական թատրոններում, թատերախմբեր ղեկավարել բանվորական ակումբներում։ Թարգմանել է Ա. Ցագարելու «Խանում» պիեսը, կինոսցենարի վերածել Գ. Սունդուկյանի «Պեպո»-ն և Մ. Ֆ. Ախունդովի «Հաջի Կարա»-ն (ռուսերեն)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 256)։*  |
Անագի ժանտախտով անագե մետաղադրամ
**Անագի ժանտախտ**, անագի թանգարանային հիվանդություն, անագե իրերի քայքայումը ցածր ջերմաստիճաններում։

Հատկություններ
--------------

Սովորական, սպիտակ անագը՝ β-անագը, 13,2 °C-ից ցածր ջերմաստիճաններում անկայուն է դանդաղ փոխարկվում է (-33 °C շատ արագ) մի այլ ալոտրոպային ձևափոխության՝ մոխրագույն կամ α-անագի։

Փոխարկման հետևանքով անագի ծավալը խիստ աճում է (25,6%) և անագե իրը դառնում է փոշի։ Մոխրագույն անագի առկայությունը «վարակիչ» է և արագացնում է «հիվանդության» ընթացքը, (այստեղից էլ անագի ժանտախտ անվանումը)։

Ախտանիշ
-------

Անագի ժանտախտով ավելի հաճախ են «հիվանդանում» չտաքացվող շենքերում (եկեղեցիներ, թանգարաններ են) պահվող անագե իրերը՝ հին երգեհոններ, ամանեղեն, զարդեր ևն։ Անագի ժանտախտի տարածման հետևանքով, հարավային բևեռից վերադառնալիս (1912 թվական), կործանվեց Ռ. Սկոտի արշավախումբը (հեղուկ վառելանյութը պահված էր անագով զոդված անոթներում)։ Հայտնի է նաև զինվորական համազգեստների համար պատրաստված անագե կոճակների փոշիացման, դեպքը Նապոլեոնի բանակում։ Անագի ժանտախտից խուսափելու համար անհրաժեշտ է անագե իրերը պաշտպանել ցրտից։ Փոշի անագը վերականգնում են հալելով։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 158334679 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 358)։*  |
| **՞**Սապնարմատ Ստևենի |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Բաժին | Ծածկասերմեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Մեխակազգիներ |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Սապնարմատ Ստևենի |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Gypsophila stevenii

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Սապնարմատ Ստևենի** (լատ.՝ Gypsophila stevenii), մեխակազգիներին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

20-40 սմ բարձրությամբ բազմամյա բույս է։ Տերևները գծային են, 1-3 մմ լայնությամբ։ Բաժակի երկարությունը 3-3․5 մմ է։ Պսակաթերթերը սպիտակ են, 1․5 անգամ բաժակից երկար։ Ծաղկաբույլի մասում բույսը ծածկված է կարճ գեղձային մազիկներով։

Տարածում
--------

Հայաստանում հայտնի է Իջևանի ֆլորիստիկական շրջանում (Իջևանի շրջակայք, գյուղ Հովք)։ Հանդիպում է նաև Արևելյան Անդրկովկասում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ստորին լեռնաըին գոտում՝ ծովի մակարդակից 800-1200 մ բարձրության վրա, չոր քարքարոտ լանջերին, շիբլյակում։ Ծաղկում է հուլիս ամսին, պտղաբերում՝ օգոստոսին։

Պահպանություն
-------------

Կրիտիկական վիճակում գտվող տեսակ է։ Անդրկովկասի էնդեմիկ է։ Հայտնի է ընդամենը մեկ պոպուլացիա, որի տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 10 կմ²-ից պակաս է։ Տեսակին, բնակավայրերի ենթակառուցվածքի զարգացման և ճանապարհաշինության հետևանքով, սպառնում է աճելավայրերի պայմանների խախտում։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակչության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Gypsophila stevenii
* EoL: 591001
* GBIF: 5384463
* iNaturalist: 836706
* IPNI: 154645-1
* IRMNG: 10201615
* ITIS: 502857
* NCBI: 1137868
* Plant List: kew-2836899
* PLANTS: GYST3
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:154645-1
* Tropicos: 6302712

 |

 |
Եռանկյուն
**Կոսինուսների թեորեմը** կապ է հաստատում եռանկյան կողմերի երկարությունների և երկու կողմերի միջև ընկած անկյան կոսինուսի միջև։

Թեորմի ձևակերպումը.

*Եռանկյան ցանկացած կողմի քառակուսին հավասար է մյուս երկու կողմերի քառակուսիների գումարին՝ հանած այդ կողմերի և նրանցով կազմված անկյան կոսինուսի կրկնապատիկ արտադրյալը՝*
c^{2}=a^{2}+b^{2}-2ab\cos \gamma \ ։
Այն հանդիսանում է Պյութագորասի թեորեմի ընդհանրացված տարբերակը։ Երբ *γ* անկյունը ուղիղ է (90° կամ π/2 ռադիան), կոսինուսների թեորեմը վերածվում է Պյութագորասի թեորեմին.

c^{2}=a^{2}+b^{2}\,
Եռանկյան տարբեր կողմերի միջև ընկած անկյունները ընտրելիս՝ այն կստանա հետևյալ տեսքը.

a^{2}=b^{2}+c^{2}-2bc\cos \alpha \,
b^{2}=a^{2}+c^{2}-2ac\cos \beta \,։

Ապացույց եռանկյունաչափական մեթոդով
----------------------------------

Նկար 1
*c* կողմին ուղղահայաց տարեք (Նկար 1). այդ դեպքում

c=a\cos \beta +b\cos \alpha \,.
Երկու կողմերը բազմապատկելով *c*-ով՝, կստանաք

c^{2}=ac\cos \beta +bc\cos \alpha .\,
Մյուս ուղղահայացները տանելով՝ կստանաք

a^{2}=ac\cos \beta +ab\cos \gamma ,\,
b^{2}=bc\cos \alpha +ab\cos \gamma .\,
Վերջին երկու հավասարությունները գումարելով՝ կստանաք

a^{2}+b^{2}=ac\cos \beta +bc\cos \alpha +2ab\cos \gamma .\,
Առաջին հավասարումը երկրորդ հավասարումից հանելով՝ կստանանք

a^{2}+b^{2}-c^{2}=-ac\cos \beta -bc\cos \alpha +ac\cos \beta +bc\cos \alpha +2ab\cos \gamma \,,
որը կարելի է պարզեցնել հետևյալ տեսքի.

c^{2}=a^{2}+b^{2}-2ab\cos \gamma .\,
Այս ապացուցման հարմարությունն այն է, որ կարիք չկա առանձին դիտարկել սուր և բութ γ անկյան դեպքերը։

Ապացույց վեկտորների օգտագործմամբ
--------------------------------

Թեորեմը կարելի է ապացուցել՝ օգտվելով վեկտորների գումարման կանոնից և վեկտորների սկալյար արտադրյալի բանաձևից

{\vec b}\cdot {\vec c}=\Vert {\vec b}\Vert \Vert {\vec c}\Vert \cos \theta ։
Նկար 2 — Վեկտորական եռանկյուն
Նկար 2-ից երևում է, որ 

{\vec a}={\vec b}-{\vec c}\,,։
Հաշվի առնելով դա՝

{\begin{aligned}\Vert {\vec a}\Vert ^{2}&=\Vert {\vec b}-{\vec c}\Vert ^{2}\\&=({\vec b}-{\vec c})\cdot ({\vec b}-{\vec c})\\&=\Vert {\vec b}\Vert ^{2}+\Vert {\vec c}\Vert ^{2}-2{\vec b}\cdot {\vec c}.\end{aligned}}։
Այսպիսով, ստացանք

\Vert {\vec a}\Vert ^{2}=\Vert {\vec b}\Vert ^{2}+\Vert {\vec c}\Vert ^{2}-2\Vert {\vec b}\Vert \Vert {\vec c}\Vert \cos(\theta ),\,
որը համարժեք է կոսինուսների թեորեմի հավասարմանը։
**Սապատաձուկ** (*Oncorhynchus gorbuscha*), խաղաղօվկիանոսյան սաղմոնների սեռի ձուկ։ Մարմնի երկարությունը՝ մոտ 0.5 մ, կենդանի զանգվածը՝ 1,5 կգ (սեռի ամենամանր ներկայացուցիչն է)։ Թեփուկները շատ մանր են։ Տարածված է Խաղաղ օվկիանոսի հյուսիսում, ինչպես նաև Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսում։ Ձվադրության համար մտնում է գետերը (հունիսի վերջից օգոստոսի սկիզբը), ձվադրում գետակների ծանծաղ, գետաքարերով պատվքսծ տեղերում (հուլիսի կեսից հոկտեմբերի սկիզբը, 1200—2000 ձկնկիթ)։ Ձվադրումից առաջ արուների մեջքին սապատ է առաջանում (այստեղից՝ անվանումը)։ Ձվադրումից հետո ձկները սատկում են։ Մատղաշները ծով են իջնում մայիսին և սեռահասուն վիճակում գետերը վերադառնում հաջորդ տարին։ Ձկնորսության կարևոր օբյեկտ է։ Կլիմայավարժեցված է Բարենցի, Սպիտակ ծովերում և Նյուֆաունդլենդի շրջանում։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | UNII |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրոքհաուս · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ նորվեգական · Մեծ ռուսական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh85102251 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 185)։*  |
**Սեռական հատկանիշներ**, առանձնահատկությունների կամ հատկանիշների ամբողջություն, որով մեկ սեռը տարբերվում է մյուսից (բացառությամբ սեռական գեղձերի, որոնք առաջնային սեռական հատկանիշներ են)։

Երկրորդական սեռական հատկանիշների ձևերը
--------------------------------------

Մարդկանց երկրորդական սեռական հատկանիշներ են՝ տղամարդկանց բեղերը, մորուքը, ադամախնձորը, կանանց բնորոշ զարգացած կրծքագեղձերը, ճարպաբջջանքը, կոնքի ձևը։ Կենդանիների երկրորդական սեռական հատկանիշներից են՝ արու թռչունների խիստ վառ փետրավորումը, կաթնասունների հոտ արձակող գեղձերը, զարգացած եղջյուրները, ժանիքները։ Կենդանիների երկրորդական սեռական հատկանիշներ ունեն հարմարվողական նշանակություն։ Կաթնասունների, թռչունների, երկկենցաղների, ձկների սեռական գեղձերի ֆունկցիաները և երկրորդական սեռական հատկանիշների զարգացումը փոխադարձորեն պայմանավորված են միմյանցով։ Մ. Զավադովսկին (1922 թվական) երկրորդական սեռական հատկանիշները պայմանականորեն բաժանել է՝ կախյալ (էուսեքսուալ), որոնք զարգանում են սեռական գեղձերի գործունեությամբ, և անկախ կամ կեղծ (պսևդոսեքսուալ), որոնց զարգացումն իրականանում է անկախ սեռական գեղձերի ֆունկցիայից։ Կենդանիների ամորձատումից (սեռական գեղձերի հեռացումից) հետո կախյալ երկրորդական սեռական հատկանիշներ չեն զարգանում, իսկ եթե արդեն զարգացած են՝ աստիճանաբար կորցնում հև իրենց ֆունկցիան, երբեմն լրիվ անհետանում են։

Կենդանիների սեռական հատկանիշները
--------------------------------

Ամորձատված կենդանուն սեռական գեղձ պատվաստելիս կամ նրա հորմոնը ներարկելիս զարգանում են համապատասխան սեռին բնորոշ կախյալ երկրորդական սեռական հատկանիշները, օրինակ, ամորձատված հավին արական սեռական գեղձ պատվաստելիս զարգանում են արական սեռական ռեֆլեքսներ (կռվարարություն, կանչի ընդունակություն, աքաղաղի կատար)։ Անկախ երկրորդական սեռական հատկանիշները, օրինակ, աքաղաղի բիտը կամ փետրավորումը զարգանում են առանց սեռական հորմոնների մասնակցության (ամորձատված աքաղաղների մոտ ևս այդ հատկանիշնևրը հայտնաբերված են)։ Միջատենրին բնորոշ է սոմոսեքսուալ կամ հյուսվածքասեռական երկրորդական սեռական հատկանիշների խումբը, որը կախված չէ սեռական գեղձերի ֆունկցիայից և հատուկ է միայն մեկ սեռին։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 635)։*  |
| **՞**Ճարտարուկ խոզանավոր |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Բաժին | Ծածկասերմեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Խաչածաղկավորներ |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Ճարտարուկ խոզանավոր |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Draba hispida

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Ճարտարուկ խոզանավոր** (լատ.՝ Draba hispida), խաչածաղկավորների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Փուխր ճիմերով, ցածրահասակ բույս է։ Ծաղկասլաքները անտերև են և ունեն 2,5-15 սմ բարձրություն, երբեմն հասնում են նաև 25 սմ-ի։ Տերևները հակաձվաձև են, 1-3, երբեմն՝ 7 խոշոր ատամիկներով, հիմքում ունի ձգված կոթուն։ Ծաղիկները քառատիպ են, պսակաթերթերը՝ դեղին։ Պատիճակները մերկ են, 6–13 մմ երկարությամբ։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հանդիպում է Արագածի ֆլորիստիկական շրջանում (լեռնազանգված Արագած)։ Ընդհանուր արեալը ընդգրկում է Մեծ Կովկասը, Արևմտյան, Կենտրոնական, Արևելյան, Հարավարևելյան Անդրկովկասը, Հյուսիսարևելյան Անատոլիան։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ալպյան գոտում՝ ծովի մակարդակից 3000-3300 մ բարձրությունների վրա, ժայռոտ տեղերում, խճաքարոտ լանջերին։ Ծաղկում է հունիս ամսին, պտղաբերում՝ հուլիսին։

Պահպանություն
-------------

Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է։ Տարածման և բնակության շրջանի մակերեսը 10 կմ²-ից պակաս է։ Տեսակին, կապված կլիմայի փոփոխության հետ, սպառնում է անհետացում։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանության միջոցառումներ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Draba hispida
* EoL: 5144692
* GBIF: 3050260
* iNaturalist: 852651
* IPNI: 282670-1
* NCBI: 311937
* Plant List: kew-2776746
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:282670-1
* Tropicos: 4104707

 |

 |
**Սուխմու** (նաև՝ **Սուխնու**, **Ցուխմա**, **Սուխմե**, **Զուխմա**, **Սուխմի**, **Սուխնի**, **Զուխմե**, **Ծուխմա**, **Նեմմե**, **Նիմմե**, **Նիմմի**, **Նիմնի**, **Տումե**, **Տումմե**, **Տումմի**, **Տումնի**), հնագույն երկրամաս Հայկական լեռնաշխարհում՝ Վանի թագավորությունում։

Պատմություն
-----------

Սուխմուն հիշատակվում է մ․թ․ա․ 14-13-րդ դարերում, հեթական և ասորեստանյան արձանագրություններում։ Ճշգրիտ տեղադրությունն անորոշ է։ Ուսումնասիրողների մեծ մասը երկրամասը տեղադրում Կարինի և Բալուի միջև՝ Հաշտյանք, Բալահովիտ, Անձիտ գավառների տեղում։ Նիկողայոս Ադոնցը Սուխմուն համարում է Դայանի երկրամասի մի շրջանը։ Ոմանք գտնում են, որ վրացերենում Հայաստանի *Սոմխեթի* և հայերի *սոմեխի* անվանումները ծագում են Սումխուի *Սուխմի* և *Սուխմա* ձևերից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հակոբյան Թ. Խ. Մելիք-Բախշյան Ստ. Տ. Բարսեղյան Հ. Խ. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 4 [Ն-Վ] (խմբ. Մանուկյան Լ. Գ.), Երևան, «Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն», 1986, էջ 706 — 804 էջ։
2. 1 2  Հակոբյան Թ. Խ. Մելիք-Բախշյան Ստ. Տ. Բարսեղյան Հ. Խ. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 2 [Դ-Կ] (խմբ. Մանուկյան Լ. Գ.), Երևան, «Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն», 1986, էջ 323 — 992 էջ։
Մելանոցիտ և մելանին
**Մելանոցիտներ** (հուն․՝ μέλας - *սև*, *մուգ* և հուն․՝ κύτος - *տարա*, այստեղ՝ *բջիջ* ) - մելանին գունակ արտադրող մասնագիտացված բջիջներ։ Տեղակայված են հիմնականում մաշկում՝ վերնամաշկի հիմային բջիջների շերտում, մազի մատրիքսում, ինչպես նաև, համեմատաբար քիչ քանակով, աչքի միջին թաղանթում (անոթաթաղանթ), ներքին ականջում, մենինգեալ թաղանթում, ոսկրերում և սրտում։ Մարդկանց մոտ պայմանավորում են մաշկի գույնը։

Ծագում
------

Մելանոցիտները ունեն էկտոմեզենքիմային ծագում։ Մելանոբլաստներից նրանց վերջնական տարբերակումը կատարվում է նյարդային կատարում և նյարդային խողովակում, հյուսվածքային շրջապատի և հիպոֆիզի մելանոտրոպին հորմոնի ազդեցության տակ։ Մարդու էպիդերմիսում առաջին մելանոցիտները հայտնվում են էմբրիոգենեզի 2-րդ ամսում, իսկ դերմայում՝ դրանից 2 շաբաթ առաջ։

Կառուցվածք
----------

Մելանոցիտները ելուստավոր, դենդրիտային բջիջներ են։ Ելուստները պարունակում են բազմաթիվ մելանոսոմներ, ռիբոսոմներ և հաղորդակցվում են հարակից կեռատինոցիտների հետ դեսմոսոմների միջոցով։ Յուրաքանչյուր մելանոցիտ իր այդ ելուստներով կապված է մի խումբ հարևան կեռատինոցիտների հետ. այդպիսի կառուցվածքը անվանում են *էդիդերմալ-մելանոցիտային միավորում*։

Մելանինը մելանոցիտներում տեղակայվում է հատուկ օրգանելների՝ մելանոսոմների մեջ, որոնցում և տեղի է ունենում մելանինի սինթեզը։

Մելանոցիտներից դեպի կեռատինոցիտներ մելանինի տեղափոխման մեխանիզմը դեռևս մինչև վերջ հայտնի չէ։ Ենթադրվում է, որ այն իրականացվում է կեռատինոցիտի կողմից առանձին մելանոսոմները կամ նրանց խմբերը ֆագոցիտոզի ենթարկելու եղանակով։

Ֆունկցիաները
------------

Մելանոցիտները կատարում են պաշտպանական ֆունկցիա. օրգանիզմը պաշտպանում են ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներից։ Ի պատասխան ՈՒՄ-ճառագայթման ուժգնացման տեղի է ունենում մելանինի քանակի ավելացում մելանոցիտներում։ Մելանինը ընտրողաբար կլանում է արևային ճառագայթման ուլտրամանուշակագույն սպեկտրը։ Բացի այդ մելանինը կատարում է նաև յուրահատուկ ջերմամեկուսիչ ֆունկցիա։

Մաշկի գույնը պայմանավորված է ոչ թե էպիդերմիսում մելանոցիտների քանակով (որն ընդհանուր առմամբ հաստատուն է տարբեր ռասայի ներկայացուցիչների մոտ), այլ մելանոսոմների՝ մելանինով հագեցվածությամբ։ Տարբերում են էումելանոսոմներ և ֆեոմելանոսոմներ, որոնք պարունակում են համապատասխանաբար *էումելանին* և *ֆեոմելանին* գունակներ, և պայմանավորում են մաշկի գույնի համապատասխանաբար մուգ (սև-դարչնագույն) և բաց (դեղնա-կարմիր) երանգները։

Հիվանդություններ
----------------

* Մելանոմա
* Ալբինիզմ
* Վիտիլիգո

Գրականություն
-------------

* *Кожные и венерические болезни*. Учебное руководство. В.П. Адаскевич, В.М. Козин. 2006, ISBN 5-89677-076-6

Արտաքին հղումներ
----------------

* melanocyte(անգլ.)
* Definition of Melanocyte Archived 2015-06-27 at the Wayback Machine.(անգլ.)
Լույսի ցրում
Լույսի կոմբինացիոն ցրում
**Լույսի կոմբինացիոն ցրում**, լույսի ցրում, որն ուղեկցվում է հաճախականության զգալի փոփոխմամբ։ Հայտնագործել են (1928) սովետական ֆիզիկոսներ Գրիգորի Լանդսբերգն ու Լեոնիդ Մանդելշտամը՝ բյուրեղներում և հնդիկ ֆիզիկոսներ Չանդրասեկհարա Ռամանն ու Կ. Ս. Կրիշնանը՝ հեղուկներում լույսի ցրումն ուսումնասիրելիս։ Անգլիալեզու գրականության մեջ *լույսի կոմբինացիոն ցրումն* ավելի հայտնի է *Ռամանի էֆեկտ* անունով։

Էությունը
---------

Նյութը լույսի ինտենսիվ մեներանգ ճառագայթներով լուսավորելիս ցրված ճառագայթման սպեկտրի մեջ երևան են գալիս նոր հաճախականություններ (սպեկտրային գծեր), որոնք գրգռող լույսի հաճախականության և բյուրեղային ցանցի, մոլեկուլների տատանումների կամ պտտման հաճախականությունների գումարման և հանման (կոմբինացիայի) արդյունքն են։ *Լույսի կոմբինացիոն ցրման* սպեկտրային գծերը բնութագրող մեծություններն են հաճախականությունը, ինտենսիվությունը, ապաբևեռացման աստիճանը և սպեկտրային գծի կիսալայնությունը։ Այս պարամետրերը միարժեքորեն որոշվում են ցրող մոլեկուլների կառուցվածքով և շրջապատող միջավայրի հետ դրանց փոխազդեցությամբ։

Լույսի կոմբինացիոն ցրման սպեկտրները խիստ յուրահատուկ են տվյալ նյութին և օգտագործվում են խառնուրդում այդ նյութի քանակությունը որոշելու համար։ Լայն տարածում է ստացել մոլեկուլների տատանումների հետ կապված կոմբինացիոն ցրման սպեկտրների ուսումնասիրությունը։ *Լույսի կոմբինացիոն ցրման* սպեկտրային գծերի ինտենսիվությունները շատ փոքր են և սովորական պայմաններում կազմում են 10 −10 - 10 −13 վտ։

Ստիպողական կոմբինացիոն ցրում
----------------------------

Լազերի հայտնագործումով հնարավորություն ստեղծվեց ոչ միայն գրգռման մեծ ինտենսիվություն ապահովել, այլև գործնականում իրականացնել կանխատեսված ստիպողական կոմբինացիոն ցրման երևույթը։ Ստիպողական կոմբինացիոն ցրումը լույսի ինտենսիվության զգալի մասը փոխակերպում է ուրիշ հաճախականության։ Այս երևույթը հնարավորություն է տալիս հեշտությամբ ուսումնասիրել մոլեկուլների և բյուրեղների կառուցվածքը, այն գործնական նշանակություն ունի նաև նոր հաճախականության ինտենսիվ ճառագայթում ստանալու համար։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 683)։*  |
**Խեցգետնի կղզի**, պաշտոնական անվանումը՝ **Վիեկես** (իսպ.՝ Isla de Vieques), Պուերտո Ռիկոյին պատկանող կղզի Կարիբյան ծովում։

Համարվում է կղզեախմբային այս պետության խոշորագույն կղզիներից մեկը։ Բրիտանացիներն այն անվանում են *«Խեցգետնի կղզի»*։

Աշխարհագրություն
----------------

Խեցգետնի կղզին գտնվում է Հարավային Ամերիկա մայրցամաքում՝ Կարիբյան ծովում։ Տեղակայված է Պուերտո Ռիկոյի հիմնական կղզուց 13 կմ արևելք։ Զբաղեցնում է 135 կմ² տարածք։

Աշխարհագրորեն Վիրջինյան կղզիների մաս է կազմում։ Վիեկեսը, հարևան Կուլեբրա կղզին, ինչպես նաև մի շարք փոքրիկ կղզիներ միասին ձևավորում են Իսպանական Վիրջինյան կղզիները։ Խեցգետնի կղզու կլիման արևադարձային է։ Միջին ջերմաստիճանը 28-31 °С։

Տեղանքը լեռնային է և բարձրադիր։ Տարեկան տեղումների միջին քանակը կազմում է 1100-1400 մմ։ Խեցգետնի կղզու ամենաբարձր կազմում է 300 մետր։

Վիեկեսի տնտեսության գերակա ճյուղը զբոսաշրջությունն է։ Խեցգետնի կղզու հանդեպ հետաքրքրությունը պայմանավորված է վերջինիս աշխարհագրական դիրքով։

Բնակչություն
------------

Ըստ 2010 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ Խեցգետնի կղզու բնակչությունը կազմում է 9301 մարդ։ Զբոսաշրջային սեզոնին բնակչության թիվը կտրուկ ավելանում է։

Տես նաև
-------

* Պուերտո Ռիկո

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  2020 United States Census / United States Census Bureau
2. ↑  Եղանակային պայմանները Կարիբյան ավազանում(չաշխատող հղում)
3. ↑  Պուերտո Ռիկայի բնակչության մասին ElectionsPuertoRico.org կայքում


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | GeoNames · GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Մեծ կատալոնական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 155048524 · GND: 4716951-5 · LCCN: n87851513 · SUDOC: 112749291 · VIAF: 150192153 · WorldCat VIAF: 150192153 |

 |
**Ադրբեջանի ազգային գրադարան** (ադրբ.՝ Azərbaycan Milli Kitabxanası), ազգային գրադարան Բաքվում, որը հիմնադրվել է 1923 թվականին։ Այն կրում է ադրբեջանցի գրող Միրզա Ախունդով Ֆաթալիի անունը։

Պատմություն
-----------

Գրադարանը բացվել է 1923 թվականի մայիսի 23-ին։ 1939 թվականին այն կոչվեց Միրզա Ախուդովի անունով։ Այս պահին Ադրբեջանի ազգային գրադարանում պահվոմ է 4 մլն 513 հազար տպագիր նյութ։ 2005 թվականին Ադրբեջանի նախարարների կաբինետը գրադարանին տվեց «Ազգային գրադարանի» կարգավիճակ։

Գրադարանում հավաքվել և պահվում է ադրբեջանցի և արտասահմանյան գրողների ստեղծագործությունները, և տարբեր երկրներում Ադրբեջանի մասին տպագրված գրականություն։

2003 թվականին գրադարանը շահագործեց կառավարման ավտոմատացված համակարգը, որի համար օգտագործվում է VTLS — Virtua ծրագրային ապահովումը։ Գրքերի էլեկտրոնային տեղեկատուի ստեղծմանը զուգընթաց սկսեց նաև գրքերի թվայնացումը։ 2005 թվականին գրադարանը դարձավ «Ազգային գրդարանների եվրոպական կոնֆերանս» կազմակերպության անդամ։

Գրադարանի շենքի ճարտարապետություն
---------------------------------

Գրադարանի ներկայիս շենքը կառուցվել է 1960 թվականին՝ Միքայել Հուսեյնովի նախագծով։

Ֆոնդ
----

2005 թվականի հունվարի 1-ի տվյալներով գրդարանն ունի 40 տարբեր լեզուներով 4'551'3244 տպագիր հրատարակումներ, որից 2'339'1162-ը՝ գրքեր, իսկ 2'122'082-ը՝ փաստաթղթեր։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Əliyeva İ.* Uzun ömrün naxışları(ադրբ.) // *Azərbaycan* : газета. — 2011. — С. 5.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Ինստագրամ · ՅուԹյուբ |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 16193808q · GND: 16075252-8 · ISNI: 0000 0001 0661 460X · LCCN: no2008082590 · NKC: kn20121012015 · VIAF: 131866220 · WorldCat VIAF: 131866220 |

 |

 |
|  |
| --- |
| **Սապնարմատ երկգույն** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Մեխակածաղկավորներ (Caryophyllales) |
| **Ընտանիք** | Մեխակազգիներ (Caryophyllaceae) |
| **Ցեղ** | Ցմախ *(Gypsophila)* |
| **Տեսակ** | **Սապնարմատ երկգույն** *(G. bicolor)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Gypsophila bicolor*** |

**Սապնարմատ երկգույն** (լատ.՝ Gypsophila bicolor), մեխակազգիների ընտանիքին պատկանող դեղաբույս։

Նկարագրություն
--------------

1մ բարձրությամբ, հաստ առանցքային արմատով և ճյուղավոր թխակապույտ ցողուններով բազմամյա խոտաբույս է։ Նստադիր, սրածայր, գծային-նշտարաձև, ուռուցիկ միջին ջղերով և հակադիր տերևադասավորությամբ։ Վահանիկաձև-հուրանաձև ծաղկաբույլերում հավաքված են բարակ ծաղկակոթերով մանր հնգանդամ ծաղիկները։ Բաժակաթերթիկներից կրկնակի երկար պսակաթերթիկները սպիտակ են, իսկ բաժակը՝ լայն զանգականման։ Բազմաթիվ սերմերով պտուղները գնդաձև կամ ձվաձև չորսփեղկավոր տուփիկներ են։ Թունավոր, մեղրատու և գեղազարդային բույս է, որի լավ զարգացած արմատային համակարգը նպաստում է ավազայինհողերի ամրացմանը։

Տարածվածություն
---------------

Աճում է ստորին լեռնային գոտու չոր սարալանջերին, ավազոտ հողերում, երբեմն նաև ցանքսերում։ Հանդիպում է Արմավիրի, Արարատի, Կոտայքի, Սյունիքի մարզերում և Արցախում։

Նշանակություն
-------------

Բուժական նպատակներով օգտագործում են արմատներն ու կանաչ զանգվածը։ Բույսի արմատներն գործածում են որպես վերքամոքիչ միջոց։ Բույսն երբեմն օգտագործում են սննդարդյունաբերության մեջ փրփուր առաջացնող որոշ քաղցր ըմպելիքներ և գարեջուր պատրաստելու համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Ծատուրյան Թամարա, Գևորգյան Մարգարիտա (2014)։ Պողոսյան Ա․, Զաքարյան Ն․, eds.։ *Հայաստանի վայրի դեղաբույսեր* (հայերեն)։ Երևան: Լուսակն։ էջ 315։ ISBN 9789939834689  CS1 սպաս․ հայերենը նշված է (link)


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Gypsophila bicolor
* EoL: 2879782
* GBIF: 5586626
* iNaturalist: 836602
* IPNI: 154399-1
* NCBI: 1137854
* Plant List: kew-2836600
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:154399-1
* Tropicos: 6302622

 |

 |
**Լև Տոլստոյի հուշարձան** (ռուս.՝ Памятник Льву Толстому), հուշարձան Մոսկվայում, որը նվիրված է ռուս մեծանուն գրող Լև Տոլստոյին։ Տեղադրված է Լև Տոլստոյի պետական թանգարանի բակում (Պրեչիստենկա փող. տուն 11)։ Գանիտե քանդակը պատրաստված է 1913 թվականին, հեղինակն է քանդակագործ Սերգեյ Մերկուրովը։ Ներկայիս տեղում կանգնած է 1972 թվականից։

Պատմություն
-----------

Սերգեյ Մերկուրովն ավարտում է Լև Տոլստոյի արձանը ստեղծելու աշխատանքը, 1913 թվական
1910 թվականի նոյեմբերին քանդակագործ Սերգեյ Մերկուրովը վերցրել է Լև Նիկոլաևիչ Տոլստոյի դեմքի դիադիմակը։ Դրանից հետո նա սկսել է զբաղվել գրողի հուշարձանը ստեղծելու աշխատանքով, որը պատվիրել էր մոսկվացի բարերար Ա. Ն. Շախովը։ 1913 թվականին ֆիննական գրանիտից քանդակված արձանը պատրաստ էր։ Ըստ նախնական մտահղացման՝ արձանը նախատեսվում էր տեղադրել Միուսյան հրապարակում՝ Ա. Լ. Շանյավսկու մասնավոր համալսարանի շենքի դիմաց։ Սակայն սևհարյուրյակային «Ռուս ժողովրդի միություն» կազմակերպությունը սպառնացել էր պայթեցնել եկեղեցուց վտարված գրողի հուշարձանը, քանի որ այն պետք է տեղադրվեր կառուցվող Ալեքսանդր Նևսկի տաճարի մոտ։ Ի վերջո, Մոսկվայի քաղաքային դուման չտվեց արձանը տեղադրելու հավանություն, և քանդակը մնաց Մերկուրովի արվեստանոցում.։

Քանդակի մասին հիշեցին խորհրդային իշխանության տարիներին, և 1928 թվականին հուշարձանը տեղադրվեց Դևիչյե պոլեի պուրակում՝ մոնումենտալ քարոզչության լենինյան պլանի շրջանակներում։ 1972 թվականին այն փոխարինվեց քանդակագործ Ա. Մ. Պորտյանկոյի ստեղծած ավելի մոնումենտալ հուշարձանով, իսկ Ս. Դ. Մերկուրովի քանդակը տեղափոխվեց ներկայիս վայր՝ Լև Տոլստոյի թանգարանի մոտ.։

Բացի այդ երկուսից, Մոսկվայում կա նաև Լև Տոլստոյի երրորդ հուշարձանը Պովարսկայա փողոցում՝ այսպես կոչված, «Ռոստովների տան» առջև։

Նկարագրություն
--------------

Հուշարձանը բավական ընդհանրացված է իր կառուցվածքով, ինչը բնորոշ է Մերկուրովի նախահեղափողական աշխատանքներին։ Գրողի մարմինը կարծես աճում է կարմիր խոշորահատիկ գրանիտի կտորից։ Նրա գլուխը փոքր-ինչ թեքված է։ Գրողի հագին լայն վերնաշապիկ է, ձեռքերը գոտու հետևում են.։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Кожевников Р. Ф.* Памятники Герцену А. И. и Огареву Н. П. // Скульптурные памятники Москвы. — М.: Московский рабочий, 1983.
2. ↑  *Соболевский Н. Д.* Скульптурные памятники и монументы в Москве. — М.: Московский рабочий, 1947. — С. 48.