Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Աշոտ Հովհաննիսյան (այլ կիրառումներ)

**Աշոտ Գարեգինի Հովհաննիսյան** (հունիսի 17, 1887(1887-06-17), Շուշի, Ռուսական կայսրություն - հունիսի 30, 1972(1972-06-30), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ պատմաբան, հասարակական-քաղաքական գործիչ, դասախոս։ Նրա հիմնարար երկերից են *Ֆրիկը պատմաքննական լույսի տակ* գրքույկը, *Նալբանդյանը և նրա ժամանակը* և *Դրվագներ հայ ազատագրական մտքի պատմության* երկհատոր աշխատությունները։

Ավարտել է Մյունխենի Լյուդվիգ-Մաքսիմիլիան համալսարանի փիլիսոփայական ֆակուլտետը՝ 1913 թվականին պաշտպանելով *Իսրայել Օրին և հայ ազատագրական գաղափարը* դոկտորական ավարտաճառը։ Եղել է Սոցիալ-դեմոկրատական բանվորական հայ կազմակերպության (ՍԴԲՀԿ) անդամ 1904-1906 թվականներին, Ռուսաստանի սոցիալ-դեմոկրատական բանվորական կուսակցության (ՌՍԴԲԿ) անդամ 1906 թվականից։ Դասավանդել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում (1914-1917 թվականներ), Մոսկվայի արևելյան լեզուների Լազարյան ինստիտուտում (1918-1919 թվականներ), Երևանի պետական համալսարանում (1921-1926 թվականներ)։ Եղել է Խորհրդային Հայաստանի հիմնադիր գործիչներից․ լուսավորության ժողովրդական կոմիսար 1920-1921 թվականներին, ՀԿԿ Կենտրոնական կոմիտեի առաջին քարտուղար՝ 1922-1927 թվականներին։ Ստալինյան «Մեծ զտման» ժամանակ բռնադատվել է (1937 թվական), վերապրել աքսորը։ Պատմական գիտությունների դոկտոր է 1956 թվական, ՀԽՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս՝ 1960 թվականին։

Կենսագրություն
--------------

Աշոտ Հովհաննիսյանը ծնվել է 1887 թվականի հունիսի 17-ին Շուշի քաղաքում, մահացել է 1972 թվականի հունիսի 30-ին Երևանում։ Սկզբնական կրթությունը ստացել է ծննդավայրի ռեալական վարժարանում։ Ավարտել է Շուշիի ռեալական դպրոցը։ Նրա պատանեկության և վաղ երիտասարդական տարիներին Շուշին հասարակական-քաղաքական հակամարտ հոսանքների, գաղափարական իրարամերժ խմբավորումների մի ուրույն կենտրոն էր։ Աշոտ Հովհաննիսյանն անվերապահորեն կանգնում է սոցիալ-դեմոկրատական հոսանքի ուղղության վրա։ Վլադիսլավ Կասպարովի և իր դասընկերոջ՝ Հայկ Գյուլիքևխյանի հետ նա 1905 թվականին ղեկավարում է ռեալական դպրոցի աշակերտական դասադուլը և գրում հակացարական բովանդակություն ունեցող թռուցիկներ, որոնցում հայոց լեզվի դասավանդումն ուսումնարանում պարտադիր դարձնելու պահանջ է ներկայացնում։

Բարձրագույն կրթությունն ստացել է Գերմանիայում (սովորել է Ենայի, Հալլեի, Մյունխենի համալսարաններում), մասնագիտացել տնտեսագիտության և փիլիսոփայության բնագավառում։ Աշոտ Հովհաննիսյանը 1906 թվականի սեպտեմբերին մեկնում է Գերմանիա՝ ընդունվում Ենայի համալսարանի փիլիսոփայության բաժինը։ Ենայի համալսարանում ուսումնառության տարիներին նա ունկնդրել է ժամանակի նշանավոր գիտնականներ Ռուդոլֆ Էյկենին, Օտտո Լիբմանին, Էռնստ Հեկկելին և այլ հայտնի անհատականությունների։ Աշոտ Հովհաննիսյանը բուռն մասնակցություն է ունենում ուսանողական միությունների աշխատանքներին, 1906 թվականի վերջերին անդամակցում է ՌՍԴԲԿ արտասահմանյան կազմակերպությանը։

Գերմանիայի համալսարաններում ընդունված կարգի համաձայն՝ նա սովորում է ոչ թե մեկ, այլ մի քանի համալսարաններում։ Ենայից հետո Հովհաննիսյանը ուսումը շարունակում է Հալլեի համալսարանի տնտեսագիտության և Մյունխենի համալսարանի փիլիսոփայության ֆակուլտետներում։

1913 թվականին վերադարձել է Շուշի և դասավանդել հոգևոր ճեմարանում։ Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գևորգ Ե Սուրենյանցի առաջարկությամբ նա 1914 թվականի սեպտեմբերին տեղափոխվում է Վաղարշապատ և նշանակվում Գևորգյան ճեմարանի քաղաքատնտեսության, լատիներենի, գերմաներենի և ընդհանուր պատմության առարկաների դասախոս։

1917 թվականի փետրվարյան հեղափոխությունից հետո Գևորգյան ճեմարանը դադարեցնում է իր գործունեությունը. ուսուցիչներն ու սաները ցրվում են։ Աշոտ Հովհաննիսյանը նույն թվականի հուլիսին վերադառնում է Շուշի, որտեղ խմբագրում է «Նեցուկ» թերթը, որի համարներում տպագրված հրապարակախոսական հոդվածներում և խմբագրականներում պաշտպանում է սոցիալիստական հեղափոխություն իրագործելու ծրագիրը։ Ստեփան Շահումյանի հրավերով նա 1917 թվականի վերջերին տեղափոխվում է Բաքու,որտեղ գործուն մասնակցություն է ունենում Բաքվի խորհրդի, այնուհետև Բաքվի խորհրդային իշխանության (Կոմունա) աշխատանքներին։ Նշանավոր հեղափոխական Նադեժդա Կոլեսնիկովայի հետ գլխավորում է Բաքվի խորհրդի ժողովրդական կրթության բաժինը։ Նույն խորհրդում աշխատում է որպես կուլտուր-լուսավորական բաժնի վարիչ, խմբագրում է «Բանվորի խոսք» թերթը։ Բաքվի կոմունայի անկումից հետո (1918 թ. օգոստոսի 10) Աշոտ Հովհաննիսյանը որոշ ժամանակ հանգրվանում է Աստրախանում, որտեղ խմբագրում է «Կարմիր բանվոր» թերթը, քաղաքական աշխատանք կատարում «Իվան Կոլեսնիկով» շոգենավի կոլեկտիվում։ Այնուհետև տեղափոխվում է Մոսկվա։ 1918-1919 թվականներին եղել է Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանի պրոֆեսոր, միաժամանակ, Հայկական գործերի կոմիսարիատում՝ հրատարակչական բաժնի վարիչ։

1920 թվականի գարնանը գործուղվում է Դոնի Ռոստով, որտեղ խմբագրում է «Բանվորի կռիվ» թերթը և քաղաքական աշխատանք կատարում հայ բնակչության շրջանում։ 1920 թվականին վերադառնում է Երևան և Բորիս Լեգրանի առաքելության կազմում մասնակցում Հայաստանի Հանրապետության (1918-1920) կառավարության հետ բանակցություններին։

Զբաղեցրել է ՀԽՍՀ առաջին լուսժողկոմի պաշտոնը։ Նա է ստորագրել հայոց լեզուն հանրապետությունում պետական ճանաչելու, անգրագիտությունը վերացնելու, պետական հրատարակչություն կազմակերպելու, կուլտուր-լուսավորական ինստիտուտի ստեղծման, Երևանի համալսարանի կազմակերպման, կուլտուր-պատմական ինստիտուտի ստեղծման, Երևանի հեղափոխական թանգարանի հիմնադրման և այլ դեկրետներ։ 1921-1927 թվականներին եղել է ՀԿԿ ԿԿ գլխավոր քարտուղար։ 1921-1926 թվականներին դասախոսել է ԵՊՀ-ում։ Հետագա տարիներին կատարել է գիտամանկավարժական աշխատանք (Մոսկվա, Երևան)։

1927 թվականի հուլիսին ազատվում է զբաղեցրած պաշտոնից և տեղափոխվում Լենինգրադ, որտեղ Մ. Սալտիկով-Շչեդրինի անվան գրադարանում մեկ տարի աշխատելուց հետո հրավիրվում է Մոսկվա։ 1928–1931 թվականներին աշխատում է Մարքսիզմ-լենինիզմի ինստիտուտի կաբինետի վարիչ, այնուհետև՝ 1931-1934 թվականներին ԽՍՀՄ Ազգությունների ինստիտուտի փոխտնօրեն, 1934–1935 թվականներին Նյութական մշակույթի
պատմության պետական ակադեմիայի մոսկովյան բաժանմունքի տնօրեն և վերջում՝ 1935-1937 թվականներին, ԽՍՀՄ պատմության ինստիտուտի փոխտնօրեն։ 1937 թվականին անհիմն բռնադատվել է, 1943 թվականին՝ բանտից ազատվել, վերջնականապես արդարացվել է 1954 թվականին։ Նույն թվականից աշխատել է ՀԽՍՀ ԳԱ պատմության ինստիտուտում, ղեկավարել նոր պատմության բաժինը։ Նա 1955 թվականից նորից պաշտպանում է դոկտորական ատենախոսություն, իսկ 1960 թվականին ընտրվում ԳԱ ակադեմիկոս։ Նրան գիտության վաստակավոր գործչի կոչում է շնորհվում 1961 թվականին։

Աշխատություններ
---------------

Աշոտ Հովհաննիսյանը 1913 թվականին Մյունխենում հրատարակում է «Իսրայել Օրին և հայ ազատագրական գաղափարը» աշխատությունը, որը պաշտպանում է որպես դոկտորական ատենախոսություն և ստանում փիլիսոփայության դոկտորի գիտական աստիճան։

Կենտկոմի առաջին քարտուղար աշխատած տարիներին իր խմբագրած գրական, գիտական և քաղաքական «Նորք» հանդեսում են տպագրվել նրա «Դաշնակցության իդեոլոգիայի ընթացիկ կուրսը», «Հայաստանի հեղափոխության հուլիսն ու հոկտեմբերը», «Նժդեհի բացատրությունը Լեռնահայաստանի անկման պատճառների մասին», «Դաշնակցությունը և պատերազմը», «Դաշնակցական Հայաստանի գործերից», «Դաշնակցության սոցիալական ծագումը», «Ամերիկահայ կոմունիստական շարժումը» և այլ ուսումնասիրություններ։
Հիմնական ուսումնասիրությունները նվիրված են հայ ազատագրական մտքի, հայ-ռուսական հարաբերությունների պատմությանը։ Նա հայագիտության պահեստապաշարը հարստացրեց «Ֆրիկը պատմաքննական լույսի տակ» (1955, «Դրվագներ հայ ազատագրական մտքի պատմության» (հ․ 1-2, 1957, 1959), «Նալբանդյանը և նրա ժամանակը» (հ․ 1-2, 1955, 1956) մենագրություններով։ Այդ աշխատություններում բացահայտելով հայ ազատագրական մտքի դեգերումները, նրա էությունը, նպատակներն ու դրսևորումները՝ հանգել է այն եզրակացության, որ հայ ժողովրդի պետական անկախության վերականգնման գաղափարն իշխող է եղել դարեր շարունակ՝ Արշակունիների կործանման ժամանակաշրջանից (V դ․) մինչև XIX դ․ 2-րդ կեսը։

1960-ական թթ․ վերջին հրատարակել է մի շարք հոդվածներ, որոնք «Ուրվագծեր XIX դ․ 2-րդ կեսի արևելահայ հասարակական հոսանքների և ազգային քաղաքական կուսակցությունների պատմություն» չհրապարակված աշխատության առանձին մասեր են։ Նրանցում քննարկված են հայ քաղ․ կուս-ների կազմավորման, նրանց գաղափարախոսության և գործելակերպի բարդ հարցերը։

Մասնակցել է ՀԽՍՀ ԳԱ պատմության ինստիտուտի հրատարակած «Հայ ժողովրդի պատմություն» բազմահատորյակի ստեղծմանը, եղել նրա գլխավոր խմբագիրը և հեղինակը (հհ․ IV, V, VI)։ Կազմել և հրատարակել է (Վ․ Հակոբյանի հետ) XVII դ․ հայ ձեռագրերի հիշատակարանները (հ․ 1, 2, 1974, 1977)։ Խմբագրել է «Հայ-ռուսական հարաբերությունները XVIII դ․ առաջին երեսնամյակին» փաստաթղթերի ժող․ (1964, ռուս․)։ ՀԽՍՀ պետ․ մրց․ (1985, հետմահու)։

### Խմբագրական կոլեգիայի անդամ

*Խմբագրական կոլեգիա` Աղայան Է. Բ. Առաքելյան Բ. Ն. Գալոյան Գ. Ա. Երեմյան Ս. Տ. Խաչիկյան Լ. Ս. Հակոբյան Ա. Մ. Հովհաննիսյան Ա. Գ. Ներսիսյան Մ. Գ.:* Հայ Ժողովրդի Պատմություն, Հ. 1.» ՀԽՍՀ ԳԱ պատմության ինստիտուտ. Երևան։ ՀԽՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1971

Երկեր
-----

* Ֆրիկը պատմաքննական լույսի տակ, Ե․, 1955։
* Դրվագներ հայ ազատագրական մտքի պատմության, գիրք 1, Ե,․ 1957, գիրք 2, Ե․ 1959.
* Հուշեր և բնութագրումներ, Ե․, 1969։

Գրականություն
-------------

* Աշոտ Գարեգինի Հովհաննիսյան, Ե․, 1973 (Սովետական Հայաստանի ականավոր գիտնականները, № 14)։
* Խուդավերդյան Կ․, Աշոտ Հովհաննիսյան (ծննդյան 100-ամյակի առթիվ), ՊԲՀ, 1987, № 3։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Иоаннисян Ашот Гарегинович // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
2. ↑  Հովհաննիսյան, Աշոտ (2016). *Իսրայել Օրին և հայ ազատագրական գաղափարը*. Երևան: Հովհաննիսյան ինստիտուտ. ISBN 978-9939-1-0315-0.
3. ↑  Վարդան Ազատյան, ««Ոչ եղիցի չեղեալ, զոր ինչ եղևն»․ Աշոտ Հովհաննիսյանի ավարտաճառը և նրա գործուն պատմագիտությունը», տե՛ս Աշոտ Հովհաննիսյան, *Իսրայել Օրին և հայ ազատագրական գաղափարը* (Երևան։ Հովհաննիսյան ինստիտուտ, 2016), էջ 580-581։
4. ↑  Ազատյան, «Ոչ եղիցի չեղեալ, զոր ինչ եղևն», էջ 616։
5. ↑  «ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիայի իսկական անդամներ». Վերցված է 2023 թ․ հունիսի 8-ին.
6. ↑  «ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոսների կենսամատենագիտություններ». Վերցված է 2023 թ․ հունիսի 8-ին.
7. ↑  «ՀՀ ԳԱԱ հիմնարար գիտական գրադարանի էլ․ քարտարան- Աշոտ Հովհաննիսյան». Վերցված է 2023 թ․ հունիսի 8-ին.

Աղբյուրներ
----------

* Նորայր Սարուխանյան, «Ակադեմիկոս Աշոտ Հովհաննիսյանի կյանքը և պատմագիտական ժառանգությունը» (Ծննդյան 125-ամյակի առթիվ) պատմաբանասիրական հանդես №1, 2012, էջ 271-278
* Վարդան Ազատյան, ««Ոչ եղիցի չեղեալ, զոր ինչ եղևն»․ Աշոտ Հովհաննիսյանի ավարտաճառը և նրա գործուն պատմագիտությունը», տե՛ս Աշոտ Հովհաննիսյան, *Իսրայել Օրին և հայ ազատագրական գաղափարը* (Երևան։ Հովհաննիսյան ինստիտուտ, 2016), էջ 567-709։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ով է Աշոտ Հովհաննիսյանը

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է* Հայկական համառոտ հանրագիտարանից*, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Ստեղծագործությունների տեքստ | Հայ մատենագրութեան թուանշային գրադարան |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | ՀՀ ԳԱԱ · WikiTree |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ · AV Production |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| ՀԳՀԳ: 9586 · BNF: 15592675m · GND: 138105901 · ISNI: 0000000108966326 · LCCN: n82237002 · NTA: 078314666 · NUKAT: n2005110295 · SUDOC: 228323282 · VIAF: 47083921 · WorldCat VIAF: 47083921 |

 |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Հայաստանի մշակույթի նախարարները |
| --- |
|  |
| Հայաստանի առաջին հանրապետություն1918-1920 | Հանրային կրթության և արվեստի նախարարներ: Միքայել Աթաբեկյան (4 նոյեմբերի 1918թ. - 4 դեկտեմբերի 1918թ.) • Գևորգ Մելիք-Ղարագյոզյան (4 դեկտեմբերի 1918թ. - 24 հունիսի 1919թ.) • Սիրական Թադևոսի Տիգրանյան (24 հունիսի 1919թ. - 5 օգոստոսի 1919թ.) • Նիկոլ Աղբալյան (19 օգոստոսի 1919թ. - 5 մայիսի 1920թ.) • Գևորգ Ղազարյան (5 մայիսի 1920թ. - 23 նոյեմբերի 1920թ.) • Վահան Մինախորյան (23-29 նոյեմբերի 1920թ.) |
|  |
| Անդրկովկասյան ԽՍՖՀ  կամ Հայկական ԽՍՀ |      *Լուսավորության ժողովրդական կոմիսարներ:* Աշոտ Գարեգինի Հովհաննիսյան (4 դեկտեմբերի 1920 - 14 նոյեմբերի 1921) • Պողոս Մկրտչի Մակինցյան (14 նոյեմբերի 1921 - 7 օգոստոսի 1922) • Սարգիս Աբովյան (7 օգոստոսի 1922 - 23 հունվարի 1923) • Ասքանազ Մռավյան (23 հունվարի 1923 - 23 հոկտեմբերի 1929) • Արտավազդ Միքայելի Եղիազարյան (21 նոյեմբերի 1929 - 28 օգոստոսի 1931) • Դրաստամատ Ասքանազի
Տեր-Սիմոնյան (28 օգոստոսի 1931 - 5 հոկտեմբերի 1932) • Զարմայր Անդրեասի Աշրաֆյան (9 դեկտեմբերի 1932 - 17 ապրիլի 1933) • Լևոն Եղիայի Արիսյան (11 սեպտեմբերի - 28 նոյեմբերի 1933) • Ներսիկ Ստեփանյան (28 նոյեմբերի 1933 - 26 հունիսի 1934) • Արտավազդ Միքայելի Եղիազարյան (26 հունիսի 1934 - 20 փետրվարի 1936)  *Կուլտուրայի (մշակույթի) մինիստրներ:* Զավեն Տիգրանի Գրիգորյան (27 մարտի - 29 դեկտեմբերի 1953) • Անդրանիկ Խաչատուրի Շահինյան (6 փետրվարի 1954 - 19 նոյեմբերի 1959) • Հրաչյա Խաչատուրի Մարգարյան (19 նոյեմբերի 1959 - 6 մարտի 1964) • Ռոբերտ Խաչատրյան (6 մարտի 1964 - 6 մարտի 1966) • Հովհաննես Բաղդասարյան (6 մարտի 1966 - 18 դեկտեմբերի 1967) • Կամո Բաբիի Ուդումյան (18 դեկտեմբերի 1967 - 29 օգոստոսի 1972) • Ռուբեն Հովսեփի Պարսամյան (13 սեպտեմբերի 1972 - 28 օգոստոսի 1979) • Գուրգեն Աշոտի Առաքելյան (9 հունվարի 1980 - 19 դեկտեմբերի 1985) • Յուրի Ավետիսի Մելիք-Օհանջանյան (19 դեկտեմբերի 1985 - 3 դեկտեմբերի 1990) |
|  |
| Հայաստան |  Մշակույթի նախարարներ։ Պերճ Զեյթունցյան (3 դեկտեմբերի 1990 - 5 դեկտեմբերի 1991) • Հակոբ Մովսես (5 դեկտեմբերի 1991 - 1995)  Մշակույթի, երիտասարդության հարցերի և սպորտի նախարարներ: Հակոբ Մովսես (1995 - 8 նոյեմբերի 1996) • Արմեն Սմբատյան (8 նոյեմբերի 1996 - 20 ապրիլի 1998) • Ռոլանդ Շառոյան (8 մայիսի 1998 - 11 հունիսի 2003)  Մշակույթի և երիտասարդության հարցերի նախարարներ։ Թամարա Պողոսյան (11 հունիսի 2003 - 3 մայիսի 2004) • Հովիկ Հովեյան (3 մայիսի 2004 - 5 հունվարի 2006) • Գևորգ Գևորգյան (7 փետրվարի - 22 մայիսի 2006) • Հասմիկ Պողոսյան (8 հունիսի 2006 - 8 հունիսի 2007)  Մշակույթի նախարարներ: Հասմիկ Պողոսյան (2007թ. հունիսի 8 - 2016 սեպտեմբերի 27) • Արմեն Ամիրյան (2016 սեպտեմբերի 27 - 2018, մայիսի 2) • Լիլիթ Մակունց (2018, մայիսի 12) |

 |


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 568)։*  |