|  |
| --- |
| **Կոճապղպեղ** |
| ԿոճապղպեղԿոճապղպեղ |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Իմբիրածաղկավորներ (Zingiberales) |
| **Ընտանիք** | Իմբիրազգիներ (Zingiberaceae) |
| **Ցեղ** | **Zingiber** |
| **Տեսակ** | **Կոճապղպեղ** *(Z. officinale)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Zingiber officinale***Roscoe, 1807 |
|
| **Կարգավիճակ** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Տվյալների անբավարարություն |

 **Գետնախնձոր** (լատին․՝ Zingiber officinale), արևադարձային բազմամյա բույս։ Հայրենիքը Հարավարևելյան Ասիան է։ Վերգետնյա ընձյուղի բարձրությունը մինչև 1 մ է, տերևները նշտարաձև են, ծաղկաբույլը՝ մանուշակագույն։ Կոճղարմատը մսալի է, հաճելի հոտով, պարունակում է 1,2-3 % եթերայուղեր։ Խոնավասեր է, լավ աճում է խոնավ, արևադարձային շրջանների ավազահողերում։ Ունի այրող, կծու համ։ Որպես համեմունք (կոչվում է *իմբիր*) օգտագործվում է խոհարարության, ինչպես նաև սննդարդյունաբերության մեջ (մուրաբաներ, լիկյորներ պատրաստելիս)։

Տարածվածություն
---------------

Գետնախնձոր հայրենիքը Հարավային Ասիան է։ Ներկայումս աճեցվում է Չինաստանում, Հնդկաստանում, Ինդոնեզիայում, Ավստրալիայում, Արևմտյան Աֆրիկայում, Ճապոնիայում, Բարբադոսում։

Միջին դարերում ներմուծվել է Եվրոպա, որտեղ օգտագործվել է որպես դեղամիջոց և համեմունք։ Մասամբ կոճապղպեղը համարվում է ժանտախտի կանխարգելման հիմնական միջոց։ Վաճառականները պատմում են, որ այն աճում է աշխարհի ծայրին՝ տրոգլոդիտների երկրում, որոնք այն աչալրջորեն հսկում են՝ ավելի բարձրացնելով հրաշագործ արմատի գինը։

16-րդ դարի սկզբին առաջին բույսը ներմուծվել է Ամերիկա և արագ տարածվել այնտեղ։

Իմբիրի երիտասարդ ընձյուղը
Իմբիր

Կոճղարմատ
---------

### Կոճղարմատի արտաքին տեսք

Կոճապղպեղի կոճղարմատը
Համեմատաբար երիտասարդ իմբիրի կոճղարմատի կտրվածքը
Կոճապղպեղի կոճղարմատն ունի կլորավուն, մեկ հարթության վրա տեղակայված մատնաբաժան կտորների տեսք։

### Քիմիական կազմ

Չոր կոճղարմատներում եթերային յուղերի քանակությունը կազմում է 1,5-3 %, նրա գլխավոր բաղադրամասն են հանդիսանում ցինգիբեռն α-ն և β-ն, պարունակում է նաև կամֆեն, ցինեոլ, բոռնեոլ, ցիտրալ, բիսաբոլեն, լինալոոլ, ինչպես նաև վիտամիններ ասկորբինաթթու, տիամին(դեղամիջոց), ռիբոֆլավին, և անփոխարինելի ամինաթթուներ։ Այրող համը պայմանավորված է գինգերոլ նյութով։

Կիրառություն
------------

Հիմնական հոդված՝ Իմբիրը (համեմունք)
### Խոհարարության մեջ

Իմբիրն ավելի շատ գործածվում է աղացած վիճակում։ Աղացած համեմունքը իրենից ներկայացնում է մոխրադեղին ալրային փոշի։ Եթե այն ունի ուժեղ և կայուն հոտ, ապա ավելի որակյալ է համարվում։ Տարբեր ազգերի խոհանոցներում այն օգտագործվում է որպես համեմունք։

* խմիչքներում (կվաս, թեյ, սուրճ)։
* թխվածքներում (թխվախքաբլիթներ, կեքսեր, բիսկվիտներ)։
* պահածոներում (մուրաբաներ)։
* սոուսներում (մսի հետ, բանջարեղենային և մրգային մարինադներ)։
* որպես նախուտեստ սուշի (մարինացված իմբիր)։

Իմբիրն օգտագործվում է նաև որպես առանձին մթերք՝ մուրաբայի, չրի կամ մարինացված իմբիրի տեսքով։

Իմբիրը մտնում է հնդկական կարրի հանեմունքի բաղադրության մեջ։

Իմբիրը շաքարավազի և հանքային ջրի հետ, որի մեջ ավելացվում է խմորիչ և համեմունքներ, ավանդական իմբիրային էյլի բաղադրատոմսն է կազմում։ Երբեմն լրացուցիչ օգտագործում են մեղր, տարատեսակ մրգեր և հատապտուղներ, ինչպես նաև թեյի տերևներ։

*Կոճապղպեղի գարեջուր*՝ ոգելից խմիչք, որը պատրաստում են իմբիրից, շաքարավազից և ջրից՝ ավելացնելով հացթուխական խմորիչ նաև կաթնաթթվային մանրէներ։ Ալկոհոլի պարունակությունը իմբիրային գարեջրում կարող է հասնել 11 % -ի։

### Բժշկության մեջ

Իմբիրի կոճղարմատն դեղատներում վաճառքի է հանվում խցանակեղևից մաքրված կամ առանց մաքրելու։

Իմբիրը թուրմի կամ փոշու տեսքով օգտագործվում է հոդերի հիվանդությունների (արթրիտի, արթրոզի,ասթերիոարթրոզի) բուժման, ախորժակի բացման և մարսողության լավացման, աթերոսկլերոզի, ճարպային և խոլեստերինային նյութափոխանակության խանգարման ժամանակ, արյունատար անոթների վիճակի բարելավման համար։

Իմբիրի եփուկը՝ մեղրով և լիմոնով, հաճախ օգտագործում են մրսածության ժամանակ։

Թրջոցներն օգտագործում են գլխացավի, մեջքի ցավերի և խրոնիկական ռևմատիզմի դեպքում։

Եթերայուղը լայնորեն կիրառվում է հոգեզգացմունքային խանգարումների, հենաշարժողական ապարատի հիվանդությունների, մրսածության և վիրուսային հիվանդությունների բուժման նպատակով։ Օգտագործվում է տաք ինհալացիաների, լոգանքների, մերսման համար։

Անգինայի դեպքում իմբիրի եփուկն օգտագործում են կոկորդի ողողման համար։

Թարախային պզուկների ժամանակ խորհուրդ է տրվում այն հաճախ օգտագործել սննդի մեջ։

Իմբիրը լավ է օգնում ծովախտի ժամանակ։ Ծովագնացները ծով դուրս գալուց առաջ միշտ ծամում են իմբիր։

Չինական բժշկության մեջ այն օգտագործում են հիշողության ամրապնդման համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Toussaint-Samat M.* A History of Food. — 2nd ed. — 2009. — P. 447.
2. 1 2 3  *Блинова К. Ф. и др.* Ботанико-фармакогностический словарь: Справ. пособие / Под(չաշխատող հղում)
 ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева. — М.: Высш. шк. 1990. — С. 191. — ISBN 5-06-000085-0
3. ↑  *Drozdov VN, Kim VA, Tkachenko EV, Varvanina GG.* Influence of a specific ginger combination on gastropathy conditions in patients with osteoarthritis of the knee or hip // *The Journal of Alternative and Complementary Medicine*. — 2012. — Vol. 18. — № 6. — P. 583-8. — doi:10.1089/acm.2011.0202. — PMID 22784345.
4. ↑  *Altman RD, Marcussen KC.* Effects of a ginger extract on knee pain in patients with osteoarthritis // *Arthritis & Rheumatology*. — 2001. — Vol. 44. — № 11. — P. 2531-8. — PMID 11710709.
5. ↑  *M.Thomsona, K.K.Al-Qattana, S.M.Al-Sawana, M.A.Alnaqeeba, I.Khanb, M.Ali.* The use of ginger (Zingiber officinale Rosc.) as a potential anti-inflammatory and antithrombotic agent // *Prostaglandins, Leukotrienes and Essential Fatty Acids*. — 2002. — Vol. 67. — № 6. — P. 475-478. — doi:10.1054/plef.2002.0441
6. ↑  Բուսաբուժության փոքր հանրագիտարան, Բնությունը՝ հարուստ դեղատուն, Երևան-2007

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | UNII |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · MESH ID |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX5253308 · BNF: 12421766n · GND: 4161720-4 · LCCN: sh85054971 · LNB: 000150115 · Microsoft: 2908700518 · NDL: 00576571 · NKC: ph1112360 |

 |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Zingiber officinale
* APDB: 20242
* APNI: 55812
* BOLD: 439845
* Ecocrop: 2177
* EoL: 987032
* EPPO: ZINOF
* FoAO2: Zingiber officinale
* FoC: 200028468
* GBIF: 2757280
* GRIN: 42254
* iNaturalist: 122971
* IPNI: 798372-1
* IRMNG: 10208099
* ISC: 57537
* ITIS: 42402
* IUCN: 88308170
* MoBotPF: 287577
* NCBI: 94328
* NZOR: 65f70ee3-99d1-4e41-92e9-e890bf910b2e
* PfaF: Zingiber officinale
* Plant List: kew-273361
* PLANTS: ZIOF
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:798372-1
* Tropicos: 34500018
* WCSP: 273361

 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 531)։*  |