Հետախույզ Կազիմիերզ Նովակ
**Աշխարհագրական հետազոտություն**, տեղեկատվություն կամ ռեսուրսներ հայտնաբերելու որոնման գործընթացը։ Այն բնորոշ է կենդանիների բոլոր տեսակներին, այդ թվում նաև մարդկանց։ Մարդկության պատմության մեջ հետազոտության ամենատպավորիչ վերելքը եղել է Հայտնագործության դարաշրջանում(Age of Discovery), երբ եվրոպացի հետախույզները նավարկելով կարողացան մոտավոր ունենալ աշխարհի այլ մասերի գծագիրները։ «Բացահայտման դարաշրջանից» ի վեր խոշոր հետազոտություններ տեղի են ունեցել նոր տեղեկատվություններ բացահայտելու համար։

Գիտական ուսումնասիրության մեջ հետազոտությունն էմպիրիկ հետազոտության 3 տեսակներից մեկն է(մյուս 2-ը նկարագրությունն ու բացատրությունն են)։ Տերմինը հաճախ օգտագործվում է փոխաբերակ իմաստով։ Օրինակ, անհատը կարող է խոսել ինտերնետի հետազոտության մասին և այլն։

Մարդկանց հետազոտության ուշագրավ ժամանակաշրջաններ
------------------------------------------------

### Փյունիկյան գավազան

Փյունիկեցիները (մ.թ.ա. 1550 - մ.թ.ա. 300) Միջերկրական ծովով և Փոքր Ասիայով առևտուր էին անում, բայց այդ երթուղիներից շատերը մինչ օրս անհայտ են:Անագի առկայությունը որոշ փյունիկյան արտեֆակտներում վկայում է այն մասին, որ նրանք գուցե կարողացել են մեկնել Բրիտանիա։ Ըստ Վիրջիլի Աենեդի և այլ հնագույն աղբյուրների, լեգենդար Դիդո թագուհինՏիարից փյունիկ էր, ով նավարկեց դեպի Հյուսիսային Աֆրիկա և հիմնեց Կարթագեն քաղաքը։ Ըստ Վիրջիլի Աենեդի և այլ հնագույն պատմագիրների, լեգենդար տիրաիցի Դիդո թագուհին ով ապրում էր Փյունիկում, նավարկել է դեպի Հյուսիսային Աֆրիկա և հիմնել այնտեղ Կարթագեն քաղաքը։

### Արևմտյան Աֆրիկայի Կարթագեն քաղաքի ուսումնասիրություն

Աննո Նավիգատոր (մ.թ.ա. 500), կարթագենացի նավարկող, ով հետազոտել է Աֆրիկայի արևմտյան ափը։

### Հյուսիսային Եվրոպայի և Թուլեի հունական և հռոմեական ուսումնասիրություններ

* Հույն հետախույզ Պիտեուսին (մ.թ.ա. 380 - 310), ով Մարսելից էր առաջինն էր, ով շրջանցեց Մեծ Բրիտանիան ՝ ուսումնասիրեց Գերմանիան և հասավ Թյուլին (Շեթլանդիայի կղզիներ կամ Իսլանդիա)։
* Հռոմեացիները՝ Ավգուստիոս կայսրից հետո, հասան և ուսումնասիրեցին ամբողջ Բալթիկ ծովը։

### Հռոմեական հետազոտություններ

Աֆրիկայի ուսումնասիրություն
Հռոմեացիները կազմեցին արշավախմբեր՝ հինգ տարբեր ճանապարհներով Սահարայի անապատը անցնելու համար.

* արևմտյան Սահարայի միջով, դեպի Նիգեր գետը և Տիմբուկտոն։
* Տիբեստի լեռների միջով, դեպի Չադ լիճ և Նիգերիա
* Նեղոս գետի միջով, դեպի Ուգանդա։
* Աֆրիկայի արևմտյան ափով, դեպի Կանարյան կղզիներ և Կաբո-Վերդե կղզիներ։
* Կարմիր ծովի միջով, դեպի Սոմալի և Տանզանիա։

Այս բոլոր արշավախմբերին աջակցում էին լեգեոներները, ովքեր հիմնականում ունեին առևտրային նպատակ։ Միայն Ներոն կայսրի պատրաստած արշավախումբը   նախապատրաստվեց Եթովպիայի և Նուբիայի նվաճմանը. Մ.թ. 62-ին երկու լեգեոներներ ուսումնասիրեցին Նեղոս գետի ակունքները։

Հետազոտության հիմնական պատճառներից մեկն այն էր, որ ոսկի  տեղափոխման համար օգտագործվում էին ուղտեր։

Աֆրիկայի արևմտյան և արևելյան ափերի մոտակայքում իրականացվող հետախուզություններին աջակցել են հռոմեական նավերը և խորապես առնչվել են ռազմածովային առևտրի հետ (հիմնականում Հնդկական օվկիանոսում)։
Հռոմեացիները նաև մի շարք հետազոտություններ կազմակերպեցին դեպի Հյուսիսային Եվրոպա և հետազոտեցին Ասիական երկրներ, օրինակ՝ Չինաստանը:

Ք.ա. 30-Ք.հ. 640 թվականներՊտղոմեական Եգիպտոսի ձեռքբերմամբ հռոմեացիները սկսում են առևտուր իրականացնել Հնդկաստանի հետ։ Կայսրությունն այժմ ուղղակի կապ ունի համեմունքների առևտրի հետ, որը Եգիպտոսը սկսել է մ.թ.ա.118թվականին։
Ք.հ. 100-166 թվականներՍկսվում են հռոմեա-չինական հարաբերությունները։ Պտղոմեոսը գրում է Ոսկե Չերսոնեզի (Golden Chersonese) և Կատտարանա առևտրի նավահանգստի մասին, որն այժմ նույնականացվել է որպես Óc Eo-ում՝  հյուսիսային Վիետնամում, այնուհետև Ժիոժհոյի մի մասը ՝ Չինաստանի Հան կայսրության նահանգում։ Չինական պատմական նյութերը նկարագրում են հռոմեական դեսպանատները ՝ մի երկրից, որը նրանք անվանում էին Դաքին։
2-րդ դարՀռոմեացի առևտրականները հասնում են Սիամ, Կամբոջա, Սումատրա և Ջավա։
161 թվականՀռոմեական կայսր Անտոնինուս Պիուսի կամ նրա իրավահաջորդի՝ Մարկուս Ավրելիուսի դեսպանատունը հասնում է Չինական կայսր Հուան Հանին Լուոյանգում։
226 թվականՀռոմեացի դիվանագետ կամ առևտրական ժամանում է Վիետնամի հյուսիս և այցելում է Նանջին, Չինաստան և Արևի Վուի կառավարիչ Սան Քուանի դատարան։
### Չինական հետազոտությունները Կենտրոնական Ասիայում

Մ.թ.ա. 2-րդ դարի ընթացքում Հանի դինաստիան ուսումնասիրել է Արևելյան հյուսիսային կիսագնդի մեծ մասը։ Մ.թ.ա. 139 թվականից սկսած, Հան դիվանագետ Ժանգ Քիանը ուղևորվեց դեպի արևմուտք՝ դաշինք կնքելու Դաուն Յուժիի հետ Խիոնգնուի դեմ(Ք.ա. 177), սակայն, որը հաջողությամբ չպսակվեց. այնուամենայնիվ,  Ժանգի ճանապարհորդությունների ժամանակ հայտնաբերվել են մի շարք երկրներ, որոնց մասին տեղյակ չեն եղել չինացիները մինչ այդ, ներառյալ Ալեքսանդր Մակեդոնացու նվաճումների մնացորդները (մ.թ.ա. 336–323): Երբ  Ք.ա 125 թվականին Ժանգը վերադարձավ Չինաստան, նա զեկուցեց Դեյուանի (Ֆերգանա), Կանգյուի(Սոգդիանա) և Դաքսիայի (Բակտերիա, նախկին հունահռոմեական թագավորություն, որը նոր էր ենթարկվել Դե Յուժիին)իր կատարած այցերի մասին։ Ժանգը Դեյուանն ու Դաքսիան նկարագրեց որպես Չինաստանի նման գյուղատնտեսական և քաղաքային երկրներ, և չնայած նրան, որ նա այնտեղ չէր զբաղվում, նկարագրեց Շենդուն (Հյուսիսարևմտյան Հնդկաստանի Հնդկաստանի գետի հովիտ) և Անսի (Արսակիդային տարածքներ) հետագա արևմուտքում։

### Վիկինգների դարաշրջան

Վիկինգների բնակավայրերը և ճանապարհորդությունները
Մ.թ. 800-ից մինչև 1040 թվականնեը վիկինգները գետերի և օվկիանոսների միջոցով ուսումնասիրում էին Եվրոպան և Արևմտյան Հյուսիսային կիսագնդի մեծ մասը։ Օրինակ՝  հայտնի է, որ նորվեգացի վիկինգներին հետախուզող Էրիկ Դը Ռեդը (950–1003) նավարկեց և բնակություն հաստատեց Գրենլանդիայում, Իսլանդիայից վտարվելուց հետո, իսկ նրա որդին ՝ իսլանդացի հետախույզ Լեյֆ Էրիկսոնը (980–1020), հասավ Նյուֆաունդլենդ և հարևան Հյուսիսային Ամերիկայի ափերը.նա համարվում է  առաջին եվրոպացին, ով վայրէջք է կատարել Հյուսիսային Ամերիկա։

### Պոլոնեզյան դարաշրջան

Ավստրոնեզիայի ընդարձակման քարտեզը
Պոլինեզացիները ծովային ժողովուրդ էին, ովքեր բնակեցրին և հետախուզեցին Խաղաղ օվկիանոսի կենտրոնական և հարավային մասերը, շուրջ 5000 տարի՝ մինչև 1280 թվականը,սկսած այն ժամանակից, երբք հայտնաբերեցին Նոր Զելանդիան։ Նրանց հետախուզման համար հիմնական գյուտը մակույկն էր, որն ապահովում էր արագ և կայուն հարթակ ապրանքներ և մարդկանց տեղափոխելու համար։ Հիմք ընդունելով սահմանափակ ապացույցները, ենթադրում են, որ Նոր Զելանդիա կատարվող ճամփորդությունները եղել են ծրագրված։ Անհայտ է, թե քանի նավակ է գնացել Նոր Զելանդիա, այդ նավակների տեսակը, և այնտեղ գաղթածների անունները։ 2011 թ.-ին կատարված ուսումնասիրությունները Նոր Զելանդիայի Wairau Bar-ում ցույց են տալիս, որ մեծ հավանականություն կա, որ սկզբնակետերից մեկը Ռուահին կղզին է եղել Society կղզիներում։ Կա վարկած, որ մոտ երեք շաբաթվա ընթացքում Նոր Զելանդիա հասնելու համար պոլինեզացիները կարող էին օգտագործել գերակշռող հյուսիսարևելյան առևտրի քամիները։ Քուքի կղզիները ուղիղ գծի տակ են գտնվում միգրացիոն ուղու երկայնքով և, հնարավոր է, որ դա եղել է միջանկյալ կանգառի կետը։ Քուք Այլենդերների և Նոր Զելանդիա Մաորի միջև կան մշակութային և լեզվական ընդհանրություններ։ Վաղ Մաորիի ծագուման վերաբերյալ կան տարբեր լեգենդներ, բայց պատմությունները սխալ էին ընկալվել եւ նորից մեկնաբանվել Նոր Զելանդիայի վաղ եվրոպական եվրոպացի պատմաբանների գրավոր հաշիվներում, ովքեր փորձել էին ներկայացնել Նոր Զելանդիայում Մաորի բնակավայրի համապարփակ օրինաչափությունը։

ԴՆԹ-ի գենոմի ուսումնասիրությունների հիման վրա մաթեմատիկական մոդելավորումը, օգտագործելով նորագույն տեխնիկա, ցույց է տրվել, որ մեծ թվով պոլինեզիացի միգրանտներ (մոտ 100–200 հոգի), ներառյալ կանայք, ժամանել են Նոր Զելանդիա, մոտավորապես 1280 թվականին։ Օտագոյի համալսարանի ուսումնաիրությունները փորձել են կապել ատամի ԴՆԹ-ի պատկերներն իրար, որը ցույց է տվել հատուկ սննդակարգիային ազդեցությունը տվյալ տարածքում ապրած բնակիչների վրա։

### Չինացիների հետազոտությունները Հնդկական օվկիանոսում

Չինացի հետախույզ, Վանգ Դայուան (1311–1350), կատարել է 2 մեծ ծովային չանապարհորդություն Հնդկական օվկիանոսի վրա։ 1328-1333 թվականների ընթացքում, նա նավարկել է Հարավային Չինաստանի ծովերով և հասել մինչև անգամ Հարավային Ասիա, այցելելով Շրի Լանկա և Հնդկաստան, անգամ Ավստրալիա։ Հետո՝ 1334-1339 թվականներին, նա այցելել է Հյուսիասային Աֆրիկա և Արևելյան Աֆրիկա։ Ավելի ուշ՝ չինացի ադմիրալ Զենգ Հեն(1371-1433), կատարեց 7 ճանապարհորդություն դեպի Արաբիա, Արևելյան Աֆրիկա, Ինդոնեզիա և Թաիլանդ։

### Եվրոպական բացահայտումների դարաշրջան

Քրիստոֆեր Կոլումբոսի տրանսատլանտյան ճանապարհորդությունները
Բացահայտման դարաշրջանը, որը նաև հայտնի է որպես Հետազոտման դարաշրջան անվանմամբ, մարդկության պատմության աշխարհագրական հետախուզության կարևորագույն ժամանակաշրջաններից է։ Այն սկսվել է 15-րդ դարի սկզբին և տևել մինչև 17-րդ դար։ Այդ շրջանում եվրոպացիները հայտնաբերեցին և (կամ) հետազոտեցին Ամերիկայի, Աֆրիկայի, Ասիայի և Օվկիանիայի հսկայական տարածքները։ Առաջին փուլում հետազոտվել են Պորտուգալիան և Իսպանիան, մինչ մյուս եվրոպական երկրներ, ինչպիսիք են Անգլիան, Նիդերլանդները և Ֆրանսիան ուսումնասիրվել են ավելի ուշ

Մեկնում և հետադարձճանապարհները Պորտուգալական Հնդկաստանի տարածքով անցնում էին Ատլանտյան և Հնդկական օվկիանոսներով՝  հյուսիս-ատլանտյան ցիկլով (Volta do mar), որը ընտրված է նավաստիՀենրիի կողմից. դեպի  Ատլանտյան օվկիանոս, որը Բարտոլոմեյ Դիեսը հայտնաբերել է 1488 թվականին, այնուհետև Վասկո դա Գամա և Պեդրո Ալվարես Կաբրալ արշավախմբերը ուսումնասիրել են այդ երթուղիները :
Այս ժամանակահատվածում կարևոր ուսումնասիրությունները անցել են աշխարհի մի շարք մայրցամաքներում և աշխարհամասերում:Աֆրիկայում այս շրջանի կարևոր հետախույզները Դիոգո Կաոն (1452 1486), ով հայտնաբերել է  և բարձրացել Կոնգո գետը և հասել ներկայիս Անգոլայի և Նամիբիայի ափերը։ Բարտոլոմեո Դիասը (մ. 1450–1500), ով առաջին եվրոպացին էր, որը հասավ Լավ Հույսի Կաբո(Cape of Good Hope) և հարավաֆրիկյան ափերի այլ մասեր։

Եվրոպայից դեպի Ասիա, Հնդկական օվկիանոս և Խաղաղ օվկիանոս տանող երթուղիների հետազոտողներ Վասկո դա Գաման (1460–1524), ով առաջին ուղևորությունը Եվրոպայից Հնդկաստան և դեպի Լավ Հույսի Կաբո նահանգ կատարեց ուղեվորություն՝ հայտնագործելով օվկիանոսի ուղին դեպի արևելք. Պեդրո Ալվարես Կաբրալը (1467/68-1520), ով,  ճանապարհին հետևելով Գամային, հասավ Բրազիլիա և ղեկավարեց առաջին արշավախումբը, որը կապում էր Եվրոպան, Աֆրիկան, Ամերիկան և Ասիան. Դիոգո Դիասը, ով հայտնաբերեց Մադագասկարի արևելյան ափը և Աֆրիկայի անկյունը. Դիոգո Ֆերնանդես Պերեյրան և Պեդրո Մասկարենհասը (1470–1555),  որոնք հայտնաբերեցին և քարտեզագրեցին Մասկարեն Կղզիները(Mascarene Islands):

Ամերիկայի հայտնագործումը
------------------------

Ամերիկացիների ուսումնասիրությունները սկսվեցին Քրիստոֆեր Կոլումբուսի (1451–1506) Ամերիկայի բացահայտումից հետո, ով ղեկավարում էր կաստիլյան (իսպանական) արշավախումբը Ատլանտիկում։ Կոլումբոսի կողմից Ամերիկայի հայտնաբերումից հետո Արևմտյան կիսագնդը ուսումնասիրելու համար ուղարկվեցին մի շարք կարևոր արշավախմբեր։ Սա ներառում էր Խուան Պոնսե դե Լեոն (1474–1521), ով հայտնաբերեց և քարտեզագրեց Ֆլորիդայի ափերը։ Վասկո Նունեզ դը Բալբոան (1475–1519), ով առաջին եվրոպացին էր, որ տեսավ Խաղաղ օվկիանոսը ԱՄՆ-ի ափերից (Պանամայի Իստմուսը հատելուց հետո), հաստատեց, որ Ամերիկան առանձին մայրցամաք է և չի մտնում Ասիայի մեջ; Ալեիշու Գարսիան (14? -1527), ով հետազոտում էր ժամանակակից հարավային Բրազիլիայի, Պարագվայի և Բոլիվիայի տարածքները, հատելով Չակոն հասավ Անդեսին (Սուռեի մոտակայքում)։

Իլվար Նուեզ Կաբիզա դե Վաչան (1490–1558) հայտնաբերեց Միսիսիպի գետը և առաջին եվրոպացին էր, ով նավարկեց Մեքսիկայի ծոցի վրայով և անցավ Տեխասով։ Ժակ Կարտիեն (1491–1557) կազմեց Կենտրոնական և ծովային Կանադայի մասի առաջին քարտեզները. Ֆրանցիսկո Վազգես դե Կորոնադոն (1510–1554) հայտնաբերեց Գրանդ կիրճը և Կոլորադո գետը. Ֆրանցիսկո դե Օրելանան (1511–1546) առաջին եվրոպացին էր, ով նավարկեց Ամազոն գետի երկարությամբ։

Կապիտան Ջեյմս Կուկի ճանապարհորդությունների երթուղիները։ Առաջին ճանապարհորդությունը ցուցադրվում է կարմիրով, երկրորդը՝ կանաչով, իսկ երրորդը` կապույտով:
Հետագա ուսումնասիրություններ
Ֆերդինանդ Մագելանը (1480–1521) առաջին նավարկողն էր, ով հատեց Խաղաղ օվկիանոսը ՝ առաջին անգամ հայտնաբերելով Մագելանի նեղուցը, Տուամոտուսը և Մարիանյան կղզիները և կատարեց Երկրի շուրջ գրեթե ամբողջական պտույտ։ Խուան Սեբաստիան Էլկանոն (1476-1526), ավարտեց առաջին համաշխարհային շրջագայությունը։

16-րդ և 17-րդ դարերի երկրորդ կեսին Ասիայի և Խաղաղ օվկիանոսի հետախուզական աշխատանքները շարունակվեցին այնպիսի հետազոտողների կողմից, ինչպիսիք են Անդրես դե Ուրդանետան (1498-1568), ով բացեցին ծովային ուղին Ասիայից, Ամերիկա Պեդրո Ֆերնանդես դե Կիերոսը (1565–1614), ով հայտնաբերեց Պիտկիրնյան կղզիները և Վանուատու կղզեխումբը, Արոլվարո դե Մենդանյա (1542–1595), ով հայտնաբերեց Տուվալուի կղզեխումբը, Մարկասյան կղզիները, Սոլոմոնյան կղզիները և Ուեյք կղզին։

Ավստրալիայի հետախույզների թվում էին Ուիլեմ Յանսզունը (1570–1630), ով առաջին գրանցված եվրոպական վայրէջքը կատարեց Ավստրալիայում. Յիգիգո Օրտիզ դե Ռետես, ով հայտնաբերեց և հասավ Նոր Գվինեայի արևելյան և հյուսիսային շրջան; Լուիս Վարես դե Տորեսը (1565–1613), ով հայտնաբերեց Տորեսի նեղուցը Ավստրալիայի և Նոր Գվինեայի միջև. Աբել Թասմանը (1603-1659), ով հետախուզեց Հյուսիսային Ավստրալիան, հայտնաբերեց Թասմանիան, Նոր Զելանդիան և Տոնգատապուն։

Հյուսիսային Ամերիկայում խոշոր հետախույզների թվում էին Հենրի Հադսոնը (156 –1611), ով հետազոտում էր Կանադայում գտնվող Հադսոնի ծոցը, Սամուել դե Շամպլեյնը (1574–1635), ով հետախուզեց Սենտ Լոուրենս գետը և Մեծ լճերը (Կանադայում և ԱՄՆ-ի հյուսիսում); և Ռեն-Ռոբերտ Քեյվիլեր, Սիեր դե Լա Սալլեն (1643–1687), որոնք ուսումնասիրեցին Միացյալ Նահանգների և Կանադայի Մեծ լճերի շրջանը և Միսիսիպի գետի ամբողջ երկարությունը։

### Ժամանակակից դարաշրջան

Լյուիսի և Քլարկի արշավախմբի երթուղին
Հայտնաբերման ոսկե դարից հետո շատ այլ հետազոտողներ լրացրեցին համաշխարհային քարտեզը, ինչպիսիք են տարբեր ռուս հետազոտողներ, հասնելով Սիբիրյան Խաղաղ օվկիանոսի ափեր և Բերինգի նեղուց՝ Ասիայի և Ալյասկայի ծայրամաս (Հյուսիսային Ամերիկա); Վիտուս Բերինգը (1681–1741), ով ծառայել է Ռուսաստանի նավատորմում, ուսումնասիրել է Բերինգի նեղուցը, Բերինգի ծովը, Ալյասկայի հյուսիսամերիկյան ափերը և Խաղաղ օվկիանոսի մի շարք այլ հյուսիսային շրջաններ. և Ջեյմս Քուքը, ով ուսումնասիրել է Ավստրալիայի արևելյան ափը, Հավայան կղզիները և շրջանցել Անտարկտիդայի մայրցամաքը։

Եղել են նշանակալի ուսումնասիրություններ, որոնք տեղի են ունեցել ժամանակակից դարաշրջանում։ Սա ներառում է Լուիսի և Քլարքի արշավախումբը (1804-1806), երկրի ցամաքային արշավախումբը, որը ուղարկվել է Նախագահ Թոմաս Ջեֆերսոնի կողմից՝  նոր ձեռք բերված Լուիզիանայի գնումն ուսումնասիրելու և Խաղաղ օվկիանոսի ջրային ներքին ուղին գտնելու համար, այլ նպատակներ էլ են եղել. հետապնդել բուսական աշխարհը և մայրցամաքի կենդանական աշխարհը։ Միացյալ Նահանգների Հետախուզման արշավախումբը (1838-1842) Նախագահ Էնդրյու Ջեքսոնի կողմից ուղարկված արշավախումբ էր՝ Խաղաղ օվկիանոսը և հարակից տարածքները ուսումնասիրելու համար։

Արբանյակային պատկերների և ավիացիայի ներմուծմամ Երկրի ուսումնասիրությունները հիմնականում դադարել են, սակայն շատ անջատված ցեղերի մշակույթը դեռևս մնում է չհամաձայնեցված և մնում է ուսումնասիրել։

### Տիեզերքի հետազոտություն

Մարդկությունը շարունակում է հետևել ուսումնասիրելու իմպուլսին ՝ շարժվելով Երկրից այն կողմ։ Տիեզերական հետազոտումը սկսվել է 20-րդ դարում՝ էքզո-մթնոլորտային հրթիռների գյուտով։ Սա մարդկանց հնարավորություն է տվել ճանապարհորդել Լուսին և ռոբոտ հետախույզներ ուղարկել այլ մոլորակներ և շատ ավելի հեռուներ։

Վոյաջերի երկու տեսակն էլ դուրս են եկել Արեգակնային համակարգից ՝ կրելով ոսկեգույն սկավառակներ՝ բազմաթիվ տվյալների տեսակներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Roth, Jonathan 2002. *The Roman Army in Tripolitana and Gold Trade with Sub-Saharan Africa*. APA Annual Convention. New Orleans.
2. ↑  
di Cosmo 2002, pp. 247–249; Yü 1986, p. 407; Torday 1997, p. 104; Morton & Lewis 2005, pp. 54–55.
3. ↑  Torday, 1997, էջեր 105–106
4. ↑  Torday, 1997, էջեր 108–112
5. ↑  Otago University. Wairau Bar Studies 2011.Dr L. Matisoo-Smith.2011.