| **՞**Արջատխլենի |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Բաժին | Ծածկասերմեր |
|
|
| Դաս | Երկշաքիլավորներ |
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Տխիլազգիներ |
|
|
|
| Ցեղ | Տխլենի |
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Corylus
L. |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


 **Արջատխլենի**  (լատին․՝ Corylus), տխիլազգիների ընտանիքին պատկանող սլացիկ, ուտելի ընկույզներով, բարեկազմ ու գեղեցիկ սաղարթով տերևաթափ ծածկասերմ խոշոր ծառ՝ մինչև 20-25 մ բարձրությամբ և մինչև 1 մ բնի տրամագծով։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Ուղիղ, հարթ ճյուղերից ազատ բունը ծածկված է մոխրագույն, խոր ճաքերով պատված հաստ կեղևով, որը անջատվում է խոշոր շերտերով։ Մեկ տարեկան ընձյուղները դեղնամոխրավուն են, խոզանականման մազմզուկներով ծածկված։ Բողբոջները երկարավուն-նշտարաձև են, 6-8 մմ երկարությամբ, կարմրագորշավուն, մազմզուկապատ թեփուկներով։ Տերևները կլորավուն են, լայն-ձվաձև կամ օվալաձև, 7-12 սմ երկարությամբ և 5-9 սմ լայնությամբ, գագաթում սեղմված, կարճ սրածայր, հիմքում սրտանման, երկակի բութ-ատամնաեզր, խոշոր, բլթականման գլխավոր ատամիկներով, մուգ կանաչ, նոր բացված ժամանակ վերևի կողմից մազմզուկապատ, ներքևի կողմից մազմզուկապատ է միայն ջղերի ուղղությամբ, ավելի ուշ՝ մերկ։ 1,5-4,5 սմ երկարությամբ տերևակոթունները ծածկված են գեղձային մազմզուկներով։ Տերևակիցները նշտարաձև են, սրածայր։ Առէջային կատվիկների երկարությունը 6-10 սմ է, իսկ հաստությունը՝ 0,5-0,6 սմ։ Պտուղները հավաքված են 3-8-ական փնջերում։ Տերևափաթթոցը մահուդանման է, լայն բացված, զգալիորեն գերազանցում է ընկույզի չափերին, բազմակի կտրատված է, նեղ ծռմռված, սուր և ատամնաձև բաժիններով։ Ընկույզները համեմատաբար մանր են, գնդաձև կամ հակաձվաձև, կողքերից սեղմված, հաստ և ամուր կճեպով, բայց աչքի են ընկնում բարձր յուղայնությամբ։ Պտղագավաթը կազմված է հատված, պտուղները գերազանցող, նեղ, կորացած, նշտարաձև մասերից։ Ծաղկում է մարտ-ապրիլին (առանձին դեպքերում Արարատյան դաշտում ծաղկում է փետրվարի վերջերին)։ Ընկույզները հասունանում են սեպտեմբեր-հոկտեմբերին։ Պտղաբերում է անկանոն կերպով, բարձր բերք է տալիս 2-3 տարին մեկ անգամ։

Ծառերն աճում են մեկական կամ փոքր խմբերով, հաճարենու, կաղնու և բոխու անտառներում։ Գերադասում է սննդանյութերով հարուստ, խոնավ և փուխր հողերը, զգայուն է նաև օդի խոնավության և հողի հիմնայնության նկատմամբ։ Պտուղներն ավելի մանր են, հաստ և ամուր կճեպով։ Բնափայտը լավորակ է, ամուր, վարդագույն երանգներով, մանրաշերտ, որը պիտանի է կահույքի արտադրության և մանր գործիքաշինության համար։ Արջատխլենու եզակի ծառուտը հայտարարված է որպես արգելավայր և գրանցված է նախկին ԽՍՀՄ-ի և Հայաստանի Կարմիր գրքերում։

Բնական տարածման արեալն ընդգրկում է Կովկասը, Հյուսիսային Իրանը, Բալկանյան թերակղզին, Փոքր Ասիան։ Հայաստանում հանդիպում է Իջևանի տարածաշրջանում (Սևքար գյուղի շրջակա անտառներում)՝ ընդամենը 42 հա տարածքով։ Մաքուր ծառուտներ չի կազմակերպում։

Նկարագրություն
--------------

25-30 մ բարձրությամբ գեղեցիկ, ուտելի ընկույզներով, վարդագույն բնափայտով, բարեկազմ, ուղիղ բնով, խիտ սաղարթով, հսկա ծառեր են։ Խոր-ճեղքավորված կեղևը մուգ մոխրագույն է։ Խոշոր, թույլ սրտաձև տերևները կրկնակի ատամնավոր են, վերևինները՝ բլթակավոր ատամնավոր։ 3-20-ական պտուղները հավաքված են։ Պտղագավաթը կազմված է հատված, պտուղները գերազանցող, նեղ, կորացած, նշտարաձև մասերից։ Հաստ կճեպով, գնդաձև կամ հակաձվաձև, փոքր ընկույզը կողքերից սեղմված է։

Տարածվածություն
---------------

Աճում է Իջևանի (Սևքար գետի վերնագավառ, Գետահովիտ, Ենոքավան, Ոսկեպար) ֆլորիստիկական շրջանում։ Աճում է նաև է Նախակովկասում, Դաղստանում, Արևմտյան և Արևելյան Անդրկովկասում, Թալիշում, Բալկանյան թերակղզում, Փոքր Ասիայում, Իրանում և Հիմալայներում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է միջին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 1200-1500 մ բարձրությունների վրա, կաղնու և բոխու անտառներում։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է, որի տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես ոչնչացման սպառնալիքի ենթակա տեսակ։ Ընդգրկված չէ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պոպուլյացիայի մի մասը պահպանվում է «Արջատխլենու» արգելավայրում։

Պահպանության գործողություններ չեն իրականացվում։

Տեսակներ
--------

* + - *Corylus americana*
		- *Corylus avellana*
		- *Corylus heterophylla*
		- *Corylus yunnanensis*
		- *Corylus colchica*
		- *Corylus cornuta*
		- *Corylus maxima*
		- *Corylus sieboldiana*
		- *Corylus chinensis*
		- *Corylus colurna*
		- *Corylus fargesii*
		- *Corylus jacquemontii*
		- *Corylus wangii*
		- *Corylus ferox*

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 1, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ 206։
2. 1 2 3 4 5 6  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*. Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն. 2010. ISBN 978-99941-2-420-6.