ԱՄՆ ներկայացուցիչ Զալմայ Խալիլզադը (ձախից) և Թալիբան շարժման ներկայացուցիչ Աբդուլ Հանին (աջից) համաձայնագիր են ստորագրում ԱՄՆ-ի և Թալիբան շարժման միջև Դոհայում, Կատար, 2020 թվականի փետրվարի 29
**Աֆղանստանում խաղաղ գործընթացը** ներառում էր առաջարկներ և բանակցություններ, որոնք ուղղված էին Աֆղանստանում պատերազմի դադարեցմանը։ Չնայած 2001 թվականին պատերազմի սկսվելուց ի վեր պարբերաբար ջանքեր են գործադրվել, խաղաղ գործընթացն ակտիվացել է 2018 թվականին՝ թալիբների միջև բանակցությունների ֆոնին, որոնք հիմնական ապստամբ խմբավորումն էին, որոնք պայքարում էին Աֆղանստանի կառավարության և ամերիկյան զորքերի դեմ։ Բացի Միացյալ Նահանգներից, խաղաղ գործընթացին աջակցելուն մասնակցում են տարածաշրջանային այնպիսի տերություններ, ինչպիսիք են Պակիստանը, Չինաստանը, Հնդկաստանը և Ռուսաստանը, ինչպես նաև ՆԱՏՕ-ն։

Մինչ այժմ ստորագրվել են խաղաղության երկու պայմանագրեր՝ Աֆղանստանի նախագահ Աշրաֆ Հանիի կառավարության և «Հեզբ-ի Իսլամի Գուլբուդդին» ռազմականացված խմբավորման միջև։ 2016 թվականի սեպտեմբերի 22-ի համաձայնագիրը և ԱՄՆ-ի և թալիբների միջև 2020 թվականի պայմանական համաձայնագիրը, որը կոչ էր անում 14 ամսվա ընթացքում դուրս բերել ամերիկյան զորքերը, եթե թալիբները կատարեն համաձայնագրի պայմանները։ 2020 թվականի սեպտեմբերից Դոհայում շարունակվում են բանակցությունները աֆղանական պետության պաշտոնյաների և թալիբների միջև։

Նախապատմություն
---------------

Թալիբանը, որն իրեն անվանում է Աֆղանստանի իսլամական էմիրություն, սուննի իսլամական կազմակերպություն է, որը գործում է Աֆղանստանում։ Թալիբանը ի հայտ է եկել 1994 թվականին՝ օգտվելով քաղաքական ճգնաժամից, որը տեղի է ունեցել Աֆղանստանի քաղաքացիական պատերազմից հետո։ Սկզբնապես խումբը բաղկացած էր հիմնականում Պակիստանի մեդրեսեի կրոնական ուսանողներից, ովքեր կռվել են խորհրդա-աֆղանական պատերազմում՝ Մուհամմեդ Օմարի գլխավորությամբ։

Միջազգային ահաբեկչական ցանց Ալ-Կաիդային ապաստան է տրվել Աֆղանստանում, պայմանով, որ այն թշնամաբար չի վերաբերվի Միացյալ Նահանգներին, սակայն Ուսամա բեն Լադենը հրաժարվել է համաձայնագրից 1998 թվականին, Արևելյան Աֆրիկայում կազմակերպած ամերիկյան դեսպանատների պայթյուններից հետո։

2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչությունից հետո ԱՄՆ նախագահ Ջորջ Բուշ կրտսերը դիմել է թալիբների ղեկավարությանը՝ պահանջելով հանձնել Ուսամա բեն Լադենին, որը ահաբեկչության գլխավոր կասկածյալն էր։ Թալիբները հրաժարվել են հանձնել բեն Լադենին՝ պահանջելով ահաբեկչություններին նրա մասնակցության ապացույցներ։ Հետևաբար, 2001 թվականի հոկտեմբերի 7-ին ԱՄՆ-ը ՆԱՏՕ-ի իր դաշնակիցների հետ համատեղ սկսեց Միացյալ Նահանգների ներխուժումը Աֆղանստան՝ «Անխորտակելի ազատություն» ծածկանունով գործողությամբ։ Նույն թվականի դեկտեմբերի 17-ին ԱՄՆ-ը և նրա դաշնակիցները հետ մղեցին թալիբներին իշխանությունից և սկսեցին ռազմաբազաներ կառուցել երկրի խոշոր քաղաքների մոտ։ Ավելի ուշ, ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը ստեղծեց անվտանգության աջակցության միջազգային ուժեր՝ աֆղանական ազգային անվտանգության ուժերին վերապատրաստելու երկրում ռազմական գործողությունների վերահսկման համար, որպեսզի կանխի «Թալիբան» խմբավորման ցանկացած վերածնունդ։ Թալիբները բազմաթիվ հարձակումներ են ձեռնարկել աֆղանական զորքերի, կառավարական օբյեկտների և ցանկացած կազմակերպության վրա, որոնք, նրանց կարծիքով, դաշնակցում են ԱՄՆ-ի հետ։

Խաղաղ բանակցությունների հարցեր
------------------------------

Գաղափարական տարաձայնությունները հանգեցրել են նոր խնդիրների առաջացմանը, մասնավորապես մարդու իրավունքների ոլորտում։ Աֆղանստանի 2004 թվականի Սահմանադրությունը պաշտպանում է կանանց իրավունքները, ինչպիսիք են խոսքի և կրթության ազատության իրավունքը, ինչպես նաև մամուլի ազատությունը, ներառյալ խոսքի ազատությունը, որոնք ճնշվել են Աֆղանստանում թալիբների կառավարման օրոք։ Հալիլզադը, Հանին, Աբդուլահը և մի քանի այլ բարձրաստիճան աֆղանցի պաշտոնյաներ հայտարարել են, որ այդ իրավունքները պետք է պաշտպանված լինեն։ Աֆղանստանի առաջին տիկին Ռուլա Հանին ակտիվորեն զբաղվում է կանանց իրավունքների պաշտպանությամբ։ Աֆղան լրագրողները պահանջել են, որ մամուլը պաշտպանված լինի ցանկացած հնարավոր խաղաղության համաձայնագրում։

Երկու կողմերի շարունակական բռնությունները շարունակում են խոչընդոտ հանդիսանալ վերջնական խաղաղության համաձայնության հասնելու համար։ Մինչ նախնական բանակցություններ էին ընթանում, թալիբները շարունակում էին կռվել ռազմի դաշտում և ահաբեկչություններ կազմակերպել մայրաքաղաքում, ինչպես նաև սպառնում էին 2019 թվականի Աֆղանստանի նախագահական ընտրություններին։ ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի վիճակագրության համաձայն, որը հրապարակվել է 2020 թվականի փետրվարին, ԱՄՆ-ը 2019 թվականին ավելի շատ ռումբեր է նետել Աֆղանստանի վրա, քան 2013 թվականից ի վեր ցանկացած այլ տարի։

Համաձայնագիրը կարող է հանգեցնել թալիբների իշխանության վերադառնալուն, ինչպես 1973 թվականի Փարիզի խաղաղության համաձայնագրերի հետևանքները, որոնք պարտվեցին ԱՄՆ-ի կողմից աջակցվող Հարավային Վիետնամի կառավարությունը Սայգոնի անկման ժամանակ։ Պակիստանը նախազգուշացրել է, որ իրանցի գեներալ Ղասեմ Սոլեյմանիի սպանությունից հետո Պարսից ծոցի տարածաշրջանում լարվածության աճը կարող է ազդել առանց այն էլ ձգձգված ամերիկա-աֆղանական խաղաղ գործընթացի վրա։

Խաղաղ գործընթաց
---------------

Քաբուլի անկումից և փուշթունի ցեղերի առաջնորդ Համիդ Քարզայի ազգային ժամանակավոր առաջնորդ ընտրվելուց հետո թալիբները Քանդագարը հանձնեցին այն բանից հետո, երբ Քարզայը նրանց համաներում առաջարկեց։ Սակայն ԱՄՆ-ը մերժել է համաներման այն մասը, որով թալիբների առաջնորդ մոլլա Օմարը կարող էր արժանապատիվ ապրել իր հայրենի Քանդահարում։ Թալիբանի ղեկավարությունը չի հրավիրվել 2001 թվականի դեկտեմբերից Բոննի համաձայնագրի ստորագրման արարողությանը, որը, շատերի կարծիքով, դարձել Է թալիբների ռազմական գործողությունների վերսկսման և հակամարտության շարունակման պատճառ։ 2003 թվականին թալիբների ելույթներն ակտիվացան։ 2006 թվականին ՄԱԿ-ի նախագահ Լահդար Բրահիմին խոստովանեց, որ թալիբներին Բոն չհրավիրելը իրենց նախնական մեղքն էր։ 2002-2006 թվականներին երկրում ապստամբների հարձակումների թիվը քառապատկվել է։ 2007 թվականի վերջին Աֆղանստանը գտնվում էր թալիբների վերահսկողության տակ ընկնելու լուրջ վտանգի մեջ՝ չնայած ՆԱՏՕ-ի 40 000 զինծառայողների ներկայությանը։

Նախնական հեռանկարներ (2007-2010 թվականներ)
------------------------------------------

Բանակցություններին երկար ժամանակ աջակցում էին Աֆղանստանի նախկին նախագահ Համիդ Քարզայը, ինչպես նաև բրիտանական և Պակիստանի կառավարությունները, սակայն ամերիկյան կառավարությունը դիմադրություն ցույց տվեց։ Քարզայը թալիբների հետ խաղաղության բանակցություններ էր առաջարկել 2007 թվականի սեպտեմբերին, սակայն այդ առաջարկն արագորեն մերժվեց ապստամբ խմբավորման կողմից, որը վկայակոչում էր օտարերկրյա զորքերի ներկայությունը։ Մինչև 2009 թվականը Աֆղանստանում համաձայնություն էր ձեռք բերվել, որ պատերազմը պետք է ավարտվի, բայց թե ինչպես դա պետք է տեղի ունենա, հիմնական հարցն էր 2009 թվականի Աֆղանստանի նախագահական ընտրությունների թեկնածուների համար, ովքեր վերընտրեցին Քարզային։ Ընտրվելուց հետո հեռուստատեսային ելույթում Քարզայը կոչ է արել. «մեր Թալիբան եղբայրներին վերադառնալ տուն և ընդունել իրենց հողը»։ Օբամայի վարչակազմի ջանքերը խաթարվել են երկրում ամերիկյան զորքերի ավելացմամբ։ Քարզայը 2010 թվականի հունվարին Լոնդոնի խորհրդաժողովում կրկնել է, որ կցանկանար դիմել թալիբներին՝ զենքը վայր դնելու խնդրանքով։ ԱՄՆ պետքարտուղար Հիլարի Քլինթոնը զգուշորեն աջակցել է այդ առաջարկին։ 2010 թվականի մայիսին Քարզայը հայտարարել էր, որ «խաղաղ գործընթացը իրականացվելու է թալիբների և այլ զինյալների հետ, որոնք Ալ-Կաիդայի կամ այլ ահաբեկչական ցանցերի մաս չեն կազմում կամ գաղափարապես մեր դեմ են»։ Խոսելով կոնկրետ թալիբների մասին՝ նա նշել է. «նրանք գյուղական տղաներ են, որոնք չեն ատում Միացյալ Նահանգները, գուցե նրանցից շատերը կցանկանային այցելել Միացյալ Նահանգներ, եթե հնարավորություն ունենային»։

«Խաղաղ ջիրգա» (2010-2016 թվականներ)
-----------------------------------

Թալիբան շարժման համահիմնադիր, ապա նրա տեղակալ Աբդուլ Գանի Բարադարը Թալիբան շարժման առաջատար անդամներից մեկն էր, որը հանդես էր գալիս ԱՄՆ-ի և Աֆղանստանի կառավարությունների հետ բանակցությունների օգտին։ Հաղորդվում է, որ Քարզայի վարչակազմը Բարադարի հետ բանակցություններ է վարել 2010 թվականի փետրվարին, սակայն նույն ամսվա վերջին Բարադարը գրավվել է Պակիստանի Կարաչի քաղաքում ամերիկա-պակիստանյան համատեղ արշավանքի ժամանակ։ Ձերբակալությունը զայրացրել է Քարզային և կասկածներ առաջացրել, որ նրան ձերբակալել են այն պատճառով, որ Պակիստանի հետախուզությունը դեմ էր Աֆղանստանում խաղաղ բանակցություններին։ Քարզայը 2009 թվականին Աֆղանստանի նախագահական ընտրություններում վերընտրվելուց հետո հայտարարել է, որ «խաղաղ ջիրգա» է անցկացնելու Քաբուլում։ Այս միջոցառումը, որին մասնակցել են 1600 պատվիրակներ, տեղի է ունեցել 2010 թվականի հունիսին, սակայն թալիբները և Հեզբ-ի Իսլամի Գուլբուդդինը, որոնք Քարզայի կողմից հրավիրվել էին որպես բարի կամքի դրսևորում, ներկա չեն եղել համաժողովին։

Միաժամանակ բանակցություններ են ընթացել Գուլբեդդին Հեքմատիյարի «Հիզբ-ի իսլամի Գուլբեդդին» խմբի հետ։ Հեկմատիյարը, որը խորհրդա-աֆղանական պատերազմի ընթացքում ամերիկյան և պակիստանյան աջակցության հիմնական շահառուն էր, ավելի մեղմ դիրքորոշում ուներ երկրից օտարերկրյա զորքերը դուրս բերելու հարցում՝ համեմատած թալիբների հետ։

2010 թվականին Օբամայի վարչակազմում տեղի ունեցավ ռազմավարության փոփոխություն, որը թույլ տվեց լուծել պատերազմի խնդիրը։ Թալիբներն իրենք հրաժարվել են խոսել Աֆղանստանի կառավարության հետ՝ նրան ներկայացնելով որպես ամերիկյան խամաճիկ։ ԱՄՆ-ի և թալիբների միջև խաղաղ բանակցությունների սպորադիկ փորձերը տեղի են ունեցել ավելի ուշ, և 2010 թվականի հոկտեմբերին հաղորդվել է, որ թալիբների ղեկավարության հրամանատարները լքել են իրենց ապաստարանը Պակիստանում և ՆԱՏՕ-ի ինքնաթիռներով անվտանգ տեղափոխվել Քաբուլ՝ բանակցությունների համար՝ հավաստիացնելով, որ ՆԱՏՕ-ի աշխատակիցները չեն ձերբակալելու նրանց։ Բանակցությունների ավարտից հետո պարզվեց, որ այս պատվիրակության ղեկավարը, ով պնդում էր, որ ինքը թալիբների հրամանատարի տեղակալ Ախթար Մանսուրն է, իրականում խաբեբա էր, որը խաբել էր ՆԱՏՕ-ի պաշտոնյաներին։

Քարզայը 2011 թվականի հունիսին հաստատել էր, որ ԱՄՆ-ի և թալիբների միջև գաղտնի բանակցություններ են ընթանում, սակայն դրանք ձախողվել են 2011 թվականի օգոստոսին։ Բանակցությունները վերսկսելու հետագա փորձերը չեղարկվել են 2012 թվականի մարտին և 2013 թվականի հունիսին՝ Աֆղանստանի կառավարության և թալիբների միջև Քաթարում վերջինիս կողմից քաղաքական գրասենյակ բացելու վերաբերյալ վեճից հետո։ Նախագահ Քարզայը մեղադրել է թալիբներին, որ նրանք իրենց ներկայացնում են որպես վտարանդի կառավարություն։ 2016 թվականի հունվարին Պակիստանը քառակողմ բանակցությունների փուլ է անցկացրել աֆղան, չինացի և ամերիկացի պաշտոնյաների հետ, սակայն թալիբները ներկա չեն եղել դրանց։ Թալիբները ոչ պաշտոնական բանակցություններ են վարել Աֆղանստանի կառավարության հետ 2016 թվականին։

### Համաձայնագիր «Հեզբ-ի Իսլամ Գուլբեդինի» հետ (2016 թվական)

Մի քանի ամիս տևած բանակցություններից հետո «Հեզբ-ի Իսլամի Գուլբեդինը»՝ Թալիբանից հետո թվով երկրորդ ներքին զինյալների խմբավորումը, Քաբուլում խաղաղության համաձայնագիր է ստորագրել Աֆղանստանի նախագահ Աշրաֆ Ղանիի կառավարության հետ։ Սա առաջին խաղաղության պայմանագիրն էր 2001 թվականին Աֆղանստանում պատերազմի սկսվելուց ի վեր։ Կառավարության պաշտոնյաները բարձր են գնահատել այս գործարքը որպես քայլ դեպի խաղաղություն և, հնարավոր է, գործարք թալիբների հետ։

2017-2020 թվականներ
-------------------

ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը Պակիստանին մեղադրել է թալիբներին պատսպարելու և ահաբեկիչների դեմ անգործության մեջ նախ 2017 թվականի օգոստոսին, այնուհետև կրկնել է այդ մեղադրանքները 2018 թվականի հունվարին։

2018 թվականի փետրվարի 27-ին, բնակչության աճից հետո, Աֆղանստանի նախագահ Աշրաֆ Ղանին առաջարկեց անվերապահ խաղաղության բանակցություններ թալիբների հետ՝ առաջարկելով նրանց ճանաչել որպես օրինական քաղաքական կուսակցություն և ազատ արձակել թալիբների բանտարկյալներին։ Այս առաջարկը թալիբների համար ամենաշահութաբերն Է եղել պատերազմի սկզբից ի վեր։ Դրան նախորդել էին Ազգային կոնսենսուսի ձևավորման ամիսներ, ինչը ցույց տվեց, որ աֆղանցիները ճնշող մեծամասնությամբ աջակցում են բանակցությունների միջոցով պատերազմի դադարեցմանը։ 2018 թվականի մարտի 27-ին 20 երկրների համաժողով է տեղի ունեացել Տաշքենդում, որտեղ երկրների մեծ մասը պաշտպանել Է Աֆղանստանի կառավարության խաղաղության առաջարկը թալիբներին։ Սակայն թալիբները հրապարակայնորեն չեն արձագանքել Գանիի առաջարկին։

2018 թվականի ընթացքում Աֆղանստանում առաջացավ խաղաղության աճող շարժում, հատկապես խաղաղության երթից հետո, որը աֆղանական լրատվամիջոցները անվանեցին «Գիլմենդի խաղաղ ավտոշարասյուն»։ Խաղաղության երթը պատասխան էր մարտի 23-ին Լաշքարգախում ականապատ մեքենայի պայթյունի, որի հետևանքով 14 մարդ էր զոհվել։ Երթի մասնակիցները մի քանի հարյուր մղոն են անցել Գիլմենդ նահանգի թալիբների կողմից վերահսկվող տարածքով մինչև Քաբուլ։ Այնտեղ նրանք հանդիպել են Գանիի հետ և նստացույց են անցկացրել ՄԱԿ-ի Աֆղանստանի աջակցության առաքելության և մոտակա դեսպանատների շենքի մոտ։ Նրանց ջանքերը ոգեշնչեցին հետագա շարժումները Աֆղանստանի այլ մասերում։

Քայլերթից հետո Գանին և թալիբները պայմանավորվել են փոխադարձ հրադադարի մասին 2018 թվականի հունիսին Կուրբան բայրամի տոնակատարության ժամանակ։ Քուրբան բայրամում հրադադարի ժամանակ Թալիբան շարժման անդամները հավաքվել են Քաբուլում, որտեղ հանդիպել և շփվել են տեղի բնակիչների և պետական անվտանգության ուժերի հետ։ Չնայած քաղաքացիական անձինք անընդհատ հրադադարի կոչ էին անում, թալիբները մերժեցին երկարաձգումը և վերսկսեցին ռազմական գործողությունները հունիսի 18-ի հրադադարից հետո, մինչդեռ Աֆղանստանի կառավարության կողմից հրադադարն ավարտվեց մեկ շաբաթ անց։

Ամերիկացի պաշտոնյաները գաղտնի հանդիպել են Թալիբան շարժման անդամների հետ 2018 թվականի հուլիսին Քաթարում։ 2018 թվականի սեպտեմբերին Թրամփը Զալմայ Խալիլզադին նշանակել է ԱՄՆ Պետդեպարտամենտում Աֆղանստանի հարցերով հատուկ խորհրդական՝ ներաֆղանական քաղաքական խաղաղ գործընթացին աջակցելու նպատակով։ Խալիլզադը գլխավորել է ԱՄՆ-ի և թալիբների միջև հետագա բանակցությունները Կատարում 2018 թվականի հոկտեմբերին։

Քաթարում բանակցությունների մեկ այլ փուլ տեղի է ունեցել 2019 թվականի փետրվարին, այս անգամ Բարադարի մասնակցությամբ թալիբների պատվիրակության կազմում. նա ազատ է արձակվել Պակիստանի կողմից 2018 թվականի հոկտեմբերին՝ ԱՄՆ-ի խնդրանքով։ Խալիլզադը հայտնել է, որ բանակցությունների այս փուլը ավելի արդյունավետ էր, քան նախկինում, և որ համաձայնեցվել է խաղաղության համաձայնագրի նախագիծը։ Համաձայնագրի պայմանները նախատեսում էին Աֆղանստանից ամերիկյան և միջազգային զորքերի դուրսբերում, իսկ թալիբները թույլ չէին տալիս այլ ջիհադական խմբավորումներին գործել երկրի ներսում։

Թալիբան շարժման պաշտոնյաների և բարձրաստիճան աֆղան քաղաքական գործիչների պատվիրակությունը հանդիպել է Մոսկվայում՝ խաղաղ բանակցությունների համար 2019 թվականի փետրվարին և մայիսին։ «Ռոյթերս» գործակալությունը հայտնում է, որ ռուս պաշտոնյաները, ինչպես նաև կրոնական առաջնորդներն ու ավագները խնդրել են հրադադար։

2019 թվականի ապրիլի 29-ից մայիսի 3-ն ընկած ժամանակահատվածում Աֆղանստանի կառավարությունը քառօրյա Լոյա-ջիրգա անցկացրեց՝ քննարկելու խաղաղ բանակցությունները։ Թալիբները հրավիրված էին, բայց ներկա չգտնվեցին։ Ավելի ուշ՝ մայիսին, Մոսկվայում տեղի ունեցավ թալիբների պատվիրակության երրորդ հանդիպումը մի խումբ աֆղան քաղաքական գործիչների հետ։ Քաթարում ԱՄՆ-Թալիբանի բանակցությունների 8-րդ փուլը տեղի է ունեցել 2019 թվականի օգոստոսին։ Washington Post թերթը հայտնել է, որ ԱՄՆ-ն մոտ է թալիբների հետ խաղաղության համաձայնագրի կնքմանը և պատրաստվում է Աֆղանստանից դուրս բերել 5000 զինծառայողների։ Սեպտեմբերին Խալիլզադը հայտարարել էր, որ ԱՄՆ-ն և թալիբները համաձայնության են եկել՝ սպասելով Թրամփի հավանությանը։ Սակայն մեկ շաբաթ չանցած՝ Թրամփը չեղյալ հայտարարեց խաղաղ բանակցությունները՝ ի պատասխան Քաբուլում տեղի ունեցած ահաբեկչության, որի հետևանքով զոհվեցին ամերիկացի զինվոր և ևս 11 մարդ։ ԱՄՆ-ի հետ բանակցությունների ձախողումից հետո թալիբները պատվիրակություն են ուղարկել Ռուսաստան՝ քննարկելու Աֆղանստանից ամերիկյան զորքերի դուրսբերման հեռանկարները։ 2019 թվականի սեպտեմբերի 18-ին թալիբները հայտարարել են, որ իրենց «դռները բաց են», եթե Թրամփը որոշի ապագայում վերսկսել խաղաղ բանակցությունները։

Խաղաղ բանակցությունները վերսկսվել են 2019 թվականի դեկտեմբերին, ինչը հանգեցրել է յոթօրյա մասնակի հրադադարի, որը սկսվել է 2020 թվականի փետրվարի 22-ին։

### Համաձայնագիր «Թալիբանի» հետ (2020 թվական)

2020 թվականի փետրվարի 29-ին Միացյալ Նահանգները և Թալիբանի ղեկավարությունը Դոհայում ստորագրեցին խաղաղության համաձայնագիր, որը պաշտոնապես կոչվում է Աֆղանստանում խաղաղության համաձայնագիր։ Համաձայնագրի դրույթները ներառում են Աֆղանստանից ամերիկյան և ՆԱՏՕ-ի բոլոր զորքերի դուրսբերումը, թալիբների խոստումը՝ թույլ չտալ Ալ Քաիդաի գործունեությունը թալիբների վերահսկողության տակ գտնվող տարածքներում, և բանակցությունները թալիբների և Աֆղանստանի կառավարության միջև։ ԱՄՆ-ը համաձայնել է մինչև 2020 թվականի հուլիս իր ուժերի նախնական կրճատմանը՝ 13,000-ից մինչև 8,600 մարդ, իսկ այնուհետև 14 ամսվա ընթացքում ամբողջությամբ դուրս բերել, եթե թալիբները կատարեն իրենց պարտավորությունները։ Միացյալ Նահանգները նաև պարտավորվել է 135 օրվա ընթացքում փակել հինգ ռազմաբազա և հայտնել է իր մտադրությունը դադարեցնել թալիբների դեմ տնտեսական պատժամիջոցները մինչև 2020 թվականի օգոստոսի 27-ը։

Այս համաձայնագիրը հավանության է արժանացել Չինաստանի, Ռուսաստանի և Պակիստանի կառավարությունների կողմից, չնայած դրա ստորագրմանը չի մասնակցել Աֆղանստանի կառավարությունը։

Ներաֆղանական բանակցությունները պետք է սկսվեին 2020 թվականի մարտի 10-ին Նորվեգիայի Օսլո քաղաքում։ Համաձայնագիրը պահանջում է, որ Աֆղանստանի կառավարությունը ազատ արձակի 5000 բանտարկյալ թալիբներին մինչև բանակցությունների մեկնարկը՝ թալիբների կողմից պահվող 1000 կառավարական զինվորների դիմաց։ Մարտի 1-ին Գանին հայտարարել էր, որ կհրաժարվի գերիների փոխանակումից։ Մարտի 2-ին թալիբների ներկայացուցիչը հայտարարել է, որ իրենք «լիովին պատրաստ են» ներաֆղանական բանակցություններին, սակայն բանակցություններ չեն լինի, եթե իրենց մոտ 5000 բանտարկյալ ազատ չարձակվի։ Նա նաև հայտարարել է, որ բռնության կրճատման համաձայնեցված ժամանակահատվածն ավարտվել է, և որ աֆղանական կառավարական ուժերի դեմ գործողությունները կարող են վերսկսվել։

Ապստամբների հարձակումների հետևանքներ
------------------------------------

Չնայած ԱՄՆ-ի և «Թալիբան» շարժման միջև խաղաղության համաձայնագրին, երկրում հաճախակիացել են ապստամբների հարձակումները աֆղանական անվտանգության ուժերի վրա։ Համաձայնագրի ստորագրումից 45 օրվա ընթացքում (2020 թվականի մարտի 1-ից ապրիլի 15-ը) թալիբները Աֆղանստանում իրականացրել են ավելի քան 4500 հարձակում, ինչը ցույց է տվել ավելի քան 70% աճ նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ։ Այս ընթացքում սպանվել է ավելի քան 900 աֆղանական անվտանգության ուժ՝ նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի մոտ 520-ի համեմատ։ Միևնույն ժամանակ, համաձայնագրի արդյունքում թալիբների դեմ աֆղանական և ամերիկյան ուժերի հարձակողական գործողությունների և օդային հարվածների թվի զգալի կրճատման պատճառով թալիբների կորուստները նվազել են մինչև 610 մարդ այս ժամանակահատվածում՝ նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի մոտ 1660-ի դիմաց։ Պենտագոնի ներկայացուցիչ Ջոնաթան Հոֆմանը հայտարարել է, որ չնայած թալիբները դադարեցրել են հարվածներն Աֆղանստանում ԱՄՆ ուժերին, բռնության մակարդակը նախկինի պես «անթույլատրելի բարձր է» և «չի նպաստում դիվանագիտական լուծմանը»։

2020 թվականի հունիսի 22-ին Աֆղանստանը հայտնել է իր «վերջին 19 տարվա ամենաարյունալի շաբաթվա» մասին, որի ընթացքում սպանվել են Աֆղանստանի ազգային պաշտպանության և անվտանգության ուժերի 291 անդամներ, իսկ 550-ը վիրավորվել են թալիբների կողմից իրականացված 422 հարձակումների արդյունքում։ Առնվազն 42 խաղաղ բնակիչ, ներառյալ կանայք և երեխաներ, սպանվել և 105 այլ վիրավորվել են թալիբների կողմից 18 նահանգներում իրականացված հարձակումների հետևանքով։ Մեկ շաբաթվա ընթացքում թալիբները Կենտրոնական Դայկունդի նահանգում առևանգել են 60 քաղաքացիական անձի։

2020 թվականի հուլիսի 1-ին ԱՄՆ Ներկայացուցիչների պալատի զինված ուժերի հանձնաժողովը ձայների ճնշող մեծամասնությամբ քվեարկեց «Ազգային պաշտպանության մասին» օրենքում փոփոխություն կատարելու օգտին, որը սահմանափակում է նախագահ Թրամփի՝ Աֆղանստանից ամերիկյան զորքերը դուրս բերելու ունակությունը։

Գերիների փոխանակման բանակցություններ
------------------------------------

Թալիբները վերսկսել են հարձակողական գործողությունները աֆղանական բանակի և ոստիկանության դեմ 2020 թվականի մարտի 3-ին՝ հարձակումներ իրականացնելով Կունդուզ և Գիլմենդ նահանգներում։ Մարտի 4-ին ԱՄՆ-ն ավիահարվածներ է հասցրել թալիբների գրոհայիններին Աֆղանստանի հարավային Գիլմենդ նահանգում։

Միջաֆղանյան բանակցությունները, որ նախատեսված էր 2020 թվականի մարտի 10-ին, չսկսվեցին։ Սակայն, նույն օրը հրամանագիր է ստորագրել մարտի 14-ին 1,500 գերեվարված թալիբների ազատ արձակումը սկսելու մասին, եթե նրանք համաձայնեն ստորագրել պարտավորություն, որը երաշխավորում է, որ նրանք չեն մասնակցի մարտական գործողություններին։ Խմբավորումը մերժել է գերիներին փոխանակելու հրամանագիրը և առաջվա պես պնդել է 5000 թալիբների ազատ արձակումը։ 2020 թվականի մարտի 14-ին Ազգային անվտանգության խորհրդի խոսնակ Ջավիդ Ֆեյսալը հայտարարեց, որ նախագահ Գանին հետաձգել է թալիբների բանտարկյալների ազատ արձակումը՝ վկայակոչելով բանտարկյալների ցուցակի վերանայման անհրաժեշտությունը՝ դրանով իսկ վտանգելով ԱՄՆ կառավարության և թալիբների միջև խաղաղության համաձայնագիրը։

2020 թվականի մարտի 27-ին Աֆղանստանի կառավարությունը հայտարարեց խաղաղ բանակցությունների համար 21 անդամից բաղկացած բանակցային խմբի ձևավորման մասին։ Սակայն մարտի 29-ին թալիբները մերժեցին այդ խմբին։ 2020 թվականի մարտի 31-ին թալիբների երեք հոգանոց պատվիրակությունը ժամանել Է Քաբուլ՝ քննարկելու բանտարկյալների ազատ արձակման հարցը։ Աֆղանստանի կառավարությունը նույնպես ավելի վաղ համաձայնել էր բանակցություններ վարել Բագրամ բանտում։ Նույն օրը, սակայն, Աֆղանստանի կառավարությունը հայտարարեց, որ թալիբների մերժումը համաձայնել ևս մեկ հրադադարի և թալիբների պատվիրակության կողմից նշանակված ժամին բանտ ներկայանալուց հրաժարվելը հանգեցրել է գերիների փոխանակման հետաձգմանը։

2020 թվականի մարտի 31-ին ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը կոչ արեց բոլոր պատերազմող կողմերին հրադադար հայտարարել, որպեսզի խաղաղ գործընթացն առաջ ընթանա։ 2020 թվականի ապրիլի 1-ին հայտնի դարձավ, որ թալիբները և Աֆղանստանի կառավարությունը նախօրեին առերես բանակցություններ են անցկացրել Քաբուլում, ի տարբերություն նախորդ տեսակոնֆերանսի բանակցությունների, և որ դրանք տեղի են ունեցել Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեի (ԿԽՄԿ) հսկողության ներքո։ Բանակցությունների երկրորդ օրը որոշվել է, որ 2020 թվականի ապրիլի 2-ին ազատ կարձակվեն մինչև 100 Թալիբան բանտարկյալներ՝ 20 աֆղան զինծառայողների դիմաց։

2020 թվականի ապրիլի 7-ին թալիբները հրաժարվեցին գերիների փոխանակման բանակցություններից, որոնք թալիբների խոսնակ Սուհայլ Շահինը անվանեց «անպտուղ»։ Բանակցություններից դուրս գալուց հետո թալիբների բանակցային թիմը հետ է կանչվել Քաբուլից։ Թալիբները նույնպես չեն կարողացել հասնել 15 հրամանատարներից ոչ մեկի ազատ արձակմանը։ Վեճերն այն մասին, թե բանտարկյալներից ում պետք է փոխանակվեն, նույնպես հանգեցրել են պլանավորված գերիների փոխանակման հետաձգմանը։ Հաջորդ օրը, Ֆեյսալը պնդում էր, որ միայն 100 թալիբ բանտարկյալներ ազատ կարձակվեն։ Ավելի ուշ նա հայտարարեց, որ Բաղրամում բանտարկված 100 կալանավորներն ազատ են արձակվել։

2020 թվականի մայիսի 17-ին Գանին իշխանության բաժանման մասին համաձայնագիր է ստորագրել իր մրցակից Աբդուլլա Աբդուլլայի հետ։ Այս համաձայնագիրը վերջ դրեց 2019 թվականին Աֆղանստանում կայացած նախագահական ընտրությունների արդյունքների շուրջ ձգձգված վեճին և խաղաղ բանակցությունների պատասխանատվությունը դրեց Աբդուլլայի վրա։

2020 թվականի օգոստոսին Աֆղանստանի կառավարությունն ազատ է արձակել 5100 բանտարկյալի, իսկ թալիբները՝ 1000-ի, սակայն Աֆղանստանի կառավարությունը հրաժարվել է ազատել 400 բանտարկյալների այն ցուցակից, որոնց թալիբները ցանկանում էին ազատ արձակել, քանի որ նրանք մեղադրվում էին լուրջ հանցագործությունների մեջ։ Գանայի նախագահը հայտարարել է, որ ինքը սահմանադրական լիազորություններ չունի այդ բանտարկյալներին ազատ արձակելու համար, ուստի օգոստոսի 7-ից 9-ը հրավիրել է Լոյա-ջիրգա՝ հարցը քննարկելու համար։ Որոշվել է, որ ազատ արձակեն մնացած 400 բանտարկյալներին։

2020 թվականի օգոստոսի 14-ին Աֆղանական խաղաղ բանակցությունների խմբի 21 անդամներից մեկը՝ Ֆավզիա Քուֆին, իր քրոջ՝ Մարիամ Քուֆիի հետ, Քաբուլի Մոտակայքում հարձակման է ենթարկվել զինյալների կողմից։ Ֆավզիա Քուֆին Աֆղանստանի հայտնի իրավապաշտպան է, ով ակտիվորեն հանդես է եկել «Թալիբան» շարժման դատապարտմամբ։ Նա նաև այն խմբի մի մասն էր, որը ներկայացնում էր Աֆղանստանի կառավարությունը թալիբների հետ խաղաղ բանակցություններում։

Թալիբան շարժման պաշտոնական ներկայացուցիչները Աֆղանստանի կառավարությանը մեղադրել են այն բանում, որ այն միտումնավոր հետաձգում է թալիբների կողմից ձերբակալված 100 անձանց ազատ արձակումը, որպեսզի խանգարի ներաֆղանյան բանակցությունների անցկացմանը։ Աֆղանստանի կառավարությունը Թրամփի վարչակազմի խնդրանքով ազատ է արձակել մոտ 5000 թալիբների։ Աֆղանստանի կառավարությունը հերքում է այդ պնդումները։

Ներաֆղանական բանակցություններ (2020)
------------------------------------

Աֆղանստանի կառավարության և թալիբների միջև բանակցությունները սկսվել են Դոհայում 2020 թվականի սեպտեմբերի 12-ին։ Բանակցությունները նշանակվել էին մարտին, սակայն հետաձգվել էին գերիների փոխանակման շուրջ վեճի պատճառով։ Թալիբների հետ բանակցությունները վարել է խմբավորման գլխավոր դատավոր և Հեյբաթուլա Ախունդզադեի մերձավոր, վստահված անձ Մավլավի Աբդուլ Հաքիմը։ Աբդուլլա Աբդուլլան նաև Աֆղանստանի կառավարության բանակցային խմբի առաջատար դեմքերից էր։ Աֆղանստանի կառավարական խմբի կազմում էին նաև կանանց իրավունքների պաշտպանության շարժման ակտիվիստներ։

Տարածաշրջանային դերակատարություն
--------------------------------

Հնդկաստանն ու Պակիստանը հակամարտում են Աֆղանստանի խաղաղ գործընթացի շուրջ 2020 թվականի մայիսին Քաբուլի հիվանդանոցի վրա հարձակումից հետո, որում աֆղանական պետությունը մեղադրում էր թալիբներին, իսկ ԱՄՆ-ը մեղադրում էր ԴԱԻՇ-ի տարածաշրջանային մասնաճյուղին, Պակիստանը Հնդկաստանին մեղադրեց գործընթացը խափանելու փորձի մեջ։ ԱՄՆ-ի և թալիբների միջև 2020 թվականի փետրվարին ստորագրված համաձայնագիրը Հնդկաստանում ընկալվել է որպես «Թալիբանի և Պակիստանի հաղթանակ»։ Աֆղանստանի կառավարությունը մերժել է Պակիստանի պահանջները և նշել, որ Հնդկաստանն իր գործընկերն է։ Հնդկաստանը եղել է Աֆղանստանի ռազմական օգնության և զարգացման աջակցության խոշոր գործընկերը։

Ազգային հաշտեցման Գերագույն խորհրդի նախագահ Աբդուլլա Աբդուլլան 2020 թվականի հոկտեմբերին այցելել է Իսլամաբադի և Նյու Դելիում գտնվող առաջնորդներին՝ համոզելու նրանց աջակցել Աֆղանստանի խաղաղության համաձայնագրին։ Պակիստանցի բարձրաստիճան պաշտոնյան հայտարարել է, որ Հնդկաստանը ցանկանում է «փչացնել» Աֆղանստանի խաղաղությունը։ Հնդկաստանի վարչապետ Նարենդրա Մոդին հայտարարել է, որ հավատարիմ է խաղաղ Աֆղանստանին։ Հնդկաստանը հաստատել է «ակտիվ մասնակցությունը» Դոհայում ներաֆղանյան բանակցություններին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «DOD Anticipates Significant Troop Reduction in Afghanistan». *U.S. DEPARTMENT OF DEFENSE* (ամերիկյան անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մայիսի 12-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
2. ↑  PTI. «US, Russia, China, Pakistan urge Taliban to agree for ceasefire, begin talks with Afghan govt». *@businessline* (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ նոյեմբերի 19-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
3. ↑  Press Trust of India Beijing July 15, 2019UPDATED: July 15, 2019 19:46 Ist. «India not excluded from peace process in Afghanistan: China». *India Today* (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ սեպտեմբերի 3-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link) CS1 սպաս․ թվային անուններ: authors list (link)
4. ↑  «India sheds reluctance in engaging Taliban at the Doha intra-Afghan talks». *Hindustan Times* (անգլերեն). 2020 թ․ սեպտեմբերի 15. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ փետրվարի 10-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
5. ↑  «Afghan warlord Hekmatyar returns to Kabul after peace deal». *BBC News*. 2017 թ․ մայիսի 4. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ նոյեմբերի 12-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
6. ↑  *Abdul Basit* The US-Taliban Deal and Expected US Exit from Afghanistan: Impact on South Asian Militant Landscape // *Counter Terrorist Trends and Analyses*. — 2020. — В. 4. — Т. 12. — С. 8–14. — ISSN 2382-6444. — doi:10.2307/26918076 Архивировано из первоисточника 15 Օգոստոսի 2021.
7. ↑  Readables Network (2020 թ․ մարտի 21). «U.S.-Taliban Deal: India should Chalk-out a New Strategy». *OPED COLUMN* (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հունվարի 3-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
8. ↑  © Stanford University, Stanford, California 94305 Copyright Complaints. «MMP: Afghan Taliban». *cisac.fsi.stanford.edu* (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ օգոստոսի 20-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link) CS1 սպաս․ թվային անուններ: authors list (link)
9. ↑  «Bush confirms Bin Laden is prime suspect». *the Guardian* (անգլերեն). 2001 թ․ սեպտեմբերի 15. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ օգոստոսի 14-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
10. ↑  «Overcoming Inertia: Why It's Time to End the War in Afghanistan». *Cato Institute* (անգլերեն). 2019 թ․ օգոստոսի 13. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ դեկտեմբերի 11-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
11. 1 2  «Afghan Journalists Demand Press Freedom Assurances in Kabul, Taliban Talks | Voice of America - English». *www.voanews.com* (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ օգոստոսի 14-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
12. ↑  Higgins, Andrew (2019 թ․ փետրվարի 5). «In Moscow, Afghan Peace Talks Without the Afghan Government (Published 2019)». *The New York Times*. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ սեպտեմբերի 2-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
13. ↑  «Women's Rights Must Be Protected By Action, Not Rhetoric». *www.amnesty.org* (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ նոյեմբերի 30-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
14. ↑  «Freedoms Should Not Be Sacrificed For Peace: Afghan Women | TOLOnews». *web.archive.org*. 2019 թ․ օգոստոսի 14. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ օգոստոսի 14-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
15. ↑  Ferris-Rotman, Amie. «Her husband's government has been excluded from peace talks. But Afghanistan's first lady is rallying the women». *Washington Post*. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ նոյեմբերի 19-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
16. ↑  Salahuddin, Sayed. «Taliban threatens to disrupt Afghan elections, dismisses September vote as 'ploy'». *Washington Post*. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ դեկտեմբերի 16-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
17. ↑  «Airstrikes on the rise as US pursues Afghan peace talks». *web.archive.org*. 2020 թ․ փետրվարի 29. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ փետրվարի 29-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
18. ↑  Knowlton, Brian (2001 թ․ դեկտեմբերի 7). «Rumsfeld Rejects PlanTo Allow Mullah Omar 'To Live in Dignity' : Taliban Fighters Agree to Surrender Kandahar (Published 2001)». *The New York Times*. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ նոյեմբերի 24-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
19. ↑  «Bonn conference could mark formal start of Afghan peace process». *the Guardian* (անգլերեն). 2011 թ․ հունիսի 20. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ փետրվարի 23-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
20. ↑  «Afghanistan 'falling into hands of Taliban'». *the Guardian* (անգլերեն). 2007 թ․ նոյեմբերի 22. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ նոյեմբերի 24-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
21. ↑  A. B. C. News. «Clinton Backs $500M Effort to Court Taliban». *ABC News* (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ օգոստոսի 16-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
22. ↑  «Karzai's diplomatic language in US charm offensive». *BBC News*. 2010 թ․ մայիսի 14. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 25-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
23. ↑  «Hamid Karzai held secret talks with Mullah Baradar in Afghanistan». *The Telegraph* (բրիտանական անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ օգոստոսի 21-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
24. ↑  «Profile: Mullah Abdul Ghani Baradar». *BBC News*. 2013 թ․ սեպտեմբերի 21. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ դեկտեմբերի 17-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
25. ↑  Caroline Wadhams. «Afghanistan's fluffy peace jirga». *Foreign Policy* (ամերիկյան անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ օգոստոսի 19-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
26. ↑  Afghanistan: Peace talks with the Taliban's Gulbuddin Hekmatyar // *Christian Science Monitor*. — 2010-02-11. — ISSN 0882-7729. Архивировано из первоисточника 26 Հոկտեմբերի 2020.
27. ↑  «White House shifts Afghanistan strategy towards talks with Taliban». *the Guardian* (անգլերեն). 2010 թ․ հուլիսի 19. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ նոյեմբերի 23-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
28. ↑  «America has opened peace talks with Taliban, says Afghan President Hamid Karzai». *The Telegraph* (բրիտանական անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ նոյեմբերի 12-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
29. ↑  «US-Taliban Afghanistan peace talks in Qatar cancelled». *the Guardian* (անգլերեն). 2013 թ․ հունիսի 20. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ նոյեմբերի 11-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
30. ↑  Rothwell, James (2016 թ․ հոկտեմբերի 18). «Taliban holds 'informal' peace talks with Afghanistan». *The Telegraph*. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ օգոստոսի 16-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
31. ↑  «Afghanistan: Hezb-i-Islami armed group signs peace deal». *www.aljazeera.com* (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ դեկտեմբերի 17-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
32. ↑  Torbati, Yeganeh (2017 թ․ օգոստոսի 23). «U.S. puts more pressure on Pakistan to help with Afghan war». *Reuters*. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ սեպտեմբերի 16-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
33. ↑  Jim Michaels. «Trump's pressure on Pakistan is major test of new strategy to end war in Afghanistan». *USA TODAY* (ամերիկյան անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ սեպտեմբերի 12-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
34. ↑  Karzai, Hekmat Khalil (2018 թ․ մարտի 11). «Opinion | An Unprecedented Peace Offer to the Taliban (Published 2018)». *The New York Times*. Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ մարտի 11-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
35. ↑  «Helmand peace convoy makes appeals to Russian, American people for peace». *The Khaama Press News Agency* (ամերիկյան անգլերեն). 2018 թ․ հուլիսի 7. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ օգոստոսի 16-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
36. ↑  «How Afghanistan's Peace Movement Is Winning Hearts and Minds». *web.archive.org*. 2020 թ․ մարտի 4. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ մարտի 4-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
37. ↑  Deutsche Welle (www.dw.com). «Afghanistan President Ashraf Ghani ends ceasefire with Taliban | DW | 30.06.2018». *DW.COM* (բրիտանական անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ սեպտեմբերի 12-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
38. ↑  Shah, Taimoor (2018 թ․ հուլիսի 28). «U.S. Diplomats Held Face-to-Face Talks With Taliban, Insurgents Say (Published 2018)». *The New York Times*. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ սեպտեմբերի 15-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
39. ↑  «Zalmay Khalilzad Will Try to Pave Way for Taliban Talks with Afghanistan». *Cato Institute* (անգլերեն). 2018 թ․ սեպտեմբերի 28. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ դեկտեմբերի 26-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
40. ↑  «Afghan peace talks: Taliban co-founder meets top White House envoy». *BBC News*. 2019 թ․ փետրվարի 25. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ փետրվարի 24-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
41. ↑  Rodionov, Maxim (2019 թ․ մայիսի 30). «Taliban say progress made at Afghan talks in Moscow but no breakthrough». *Reuters*. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ օգոստոսի 5-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
42. ↑  Nicole Gaouette CNN. «US and Taliban reach agreement 'in principle' on Afghanistan, envoy says». *CNN*. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 12-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին. `{{cite web}}`: `|author=` has generic name (օգնություն)
43. ↑  «Afghanistan war: Taliban tell Trump their 'doors are open'». *BBC News*. 2019 թ․ սեպտեմբերի 17. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ նոյեմբերի 11-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
44. ↑  Shereena Qazi. «US-Taliban truce begins, raising hopes of peace deal». *www.aljazeera.com* (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հունվարի 9-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
45. ↑  Lara Seligman. «All U.S. troops to withdraw from Afghanistan under peace deal». *POLITICO* (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հունիսի 12-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
46. ↑  Nayanima Basu (2020 թ․ սեպտեմբերի 12). «India asserts Afghanistan's 'national sovereignty' as peace talks with Taliban start in Qatar». *ThePrint* (ամերիկյան անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ ապրիլի 4-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
47. ↑  «US and Taliban sign deal aimed at ending war in Afghanistan». *web.archive.org*. 2020 թ․ մարտի 1. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ մարտի 1-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
48. ↑  Sediqi, Abdul Qadir (2020 թ․ մարտի 2). «Taliban rule out taking part in Afghan talks until prisoners freed». *Reuters*. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ օգոստոսի 14-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
49. ↑  Jain, Hamid Shalizi, Abdul Qadir Sediqi, Rupam (2020 թ․ մայիսի 1). «Taliban step up attacks on Afghan forces since signing U.S. deal: data». *Reuters*. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ նոյեմբերի 26-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.`{{cite news}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
50. 1 2  REUTERS (2020 թ․ հունիսի 21). «Taliban kidnap 60 civilians in Afghanistan in a week». *Daily Sabah* (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ օգոստոսի 15-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին. `{{cite web}}`: `|author=` has generic name (օգնություն)
51. ↑  «U.S. carries out first airstrike on Taliban since Doha deal». *NBC News* (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ նոյեմբերի 20-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
52. ↑  Shalizi, Hamid (2020 թ․ մարտի 10). «Exclusive: Afghan government to release 1,500 Taliban prisoners from jails - decree». *Reuters*. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 7-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
53. ↑  «Afghan gov't delays Taliban prisoner release, endangering deal». *www.aljazeera.com* (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ նոյեմբերի 9-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
54. ↑  Sediqi, Abdul Qadir (2020 թ․ մարտի 31). «Taliban team arrives in Kabul to begin prisoner exchange process». *Reuters*. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ հունիսի 12-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
55. ↑  gp (2020 թ․ մարտի 31). «Afghan prisoners exchange postponed » Borneo Bulletin Online». *Borneo Bulletin Online* (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.(չաշխատող հղում)
56. ↑  «Afghanistan and Taliban begin direct talks with aim of prisoner swap». *BBC News*. 2020 թ․ ապրիլի 1. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ դեկտեմբերի 24-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
57. ↑  «Afghanistan peace deal: Taliban walk out of 'fruitless' talks». *BBC News*. 2020 թ․ ապրիլի 7. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ հունիսի 12-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
58. ↑  «Afghanistan: Rival leaders Ghani and Abdullah in power-sharing deal». *BBC News*. 2020 թ․ մայիսի 17. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ նոյեմբերի 24-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
59. ↑  «Afghan council frees Taliban prisoners to set up peace talks». *AP NEWS*. 2020 թ․ օգոստոսի 9. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 15-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
60. ↑  Associated Press (2020 թ․ օգոստոսի 16). «Female Afghan peace negotiator wounded in assassination bid». *the Guardian* (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ նոյեմբերի 23-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
61. ↑  Osama Bin Javaid. «Prisoner release issue continues to impede intra-Afghan talks». *www.aljazeera.com* (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ նոյեմբերի 9-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
62. ↑  Shereena Qazi. «Qatar to host long-awaited intra-Afghan talks from Saturday». *www.aljazeera.com* (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ նոյեմբերի 26-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
63. ↑  Deutsche Welle (www.dw.com). «India-Pakistan tug-of-war jeopardizes Afghan peace process | DW | 18.05.2020». *DW.COM* (բրիտանական անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ դեկտեմբերի 18-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
64. ↑  Harsh V. Pant, Shubhangi Pandey. «How India Came Around to Talking to the Taliban». *Foreign Policy* (ամերիկյան անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ դեկտեմբերի 23-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
65. ↑  Nayanima Basu (2020 թ․ հոկտեմբերի 10). «India has assured Kabul of 'active involvement' in Taliban peace talks, says Abdullah Abdullah». *ThePrint* (ամերիկյան անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 16-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.