recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Յոհան Նիքլաուս Շնայդեր-Ամման** (գերմ.՝ **Johann Niklaus Schneider-Ammann**; փետրվարի 18, 1952(1952-02-18), Sumiswald, Trachselwald District, Բեռն, Շվեյցարիա), շվեյցարացի բիզնեսմեն և քաղաքական գործիչ։ 2016 թվականի հունվարի 1-ին ընտրվել է Շվեյցարիայի նախագահ։ Յոհանը Շվեյցարիայի դաշնային խորհրդի անդամ է։ 2010 թվականի նոյեմբերի 1-ից մինչև 2012 թվականի դեկտեմբերի 31-ը եղել է էկոնոմիկայի դեպարտամենտի նախագահը, իսկ 2013 թվականի հունվարի 1-ից՝ տնտեսական հարցերի, կրթության և հետազոտության դեպարտամենտի նախագահը։ 2014 թվականին ընտրվել է 1 տարի ժամկետով Շվեյցարիայի փոխնախագահ, իսկ 2015 թվականի վերջին ընտրվել է Շվեյցարիայի 2016 թվականի նախագահ։

Կենսագրություն
--------------

Յոհան Շնայդերը ծնվել է Զումիսվալդում՝ անասնաբույժի ընտանիքում։ Ցյուրիխում 1977 թվականին ստացել է ինժեներ- էլեկտրիկի որակավորում։ 1983 թվականին Ֆրանսիայում ստացել է գործարար կառավարման մագիստրոսի կոչում։

1978 թվականին դարձել է *Oerlikon-Bührle* նախագծի մենեջե։ 1981 թվականին աշխատել է ինժեներական ընկերությունում, որը պատկանել է նրա կնոջ Կատարինա Շնայդեր Ամմաննի ընտանիքին։ Սկզբնական շրջանում աշխատել է որպես գործադիր տնօրեն, իսկ 1990 թվականին նշանակվել է «Ամմանն հոլդինգի» նախագահ։ 2003 թվականին դարձել է *Mikron Technology Group* ընկերության խորհրդի նախագահ, որտեղ մինչ այդ եղել է խորհրդի անդամ։ 1998 թվականից եղել է նաև *Swatch Group* ընկերության խորհրդի անդամ։

2010 թվականի սեպտեմբերի 22-ին Շնայդեր Ամմանն ընտրվել է Շվեյցարիա դաշնային խորհրդի անդամ՝ Հանս Ռուդոլֆ Մերցի փոխարեն։ Նա ղեկավարել է էկոնոմիկայի դեպարտամենտը, իսկ 2013 թվականի հունվարի 1-ից՝ տնտեսական հարցերի, կրթության և հետազոտության դեպարտամենտը։ Նախկինում հայտարարել է, որ կլքի կորպորացիաները՝ ընտրվելու պարագայում։

2014 թվականին ընտրվել է 1 տարի ժամկետով Շվեյցարիայի փոխնախագահ, իսկ 2015 թվականի վերջին ընտրվել է Շվեյցարիայի 2016 թվականի նախագահ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Historische Lexikon der Schweiz, Dictionnaire historique de la Suisse, Dizionario storico della Svizzera (գերմ.) — Bern: 1998.
2. 1 2  Munzinger Personen (գերմ.)
3. 1 2  Դավոս 2014 մասնակիցների ցանկ
4. ↑  Симонетта Соммаруга избрана президентом Швейцарии на 2015 год.
5. ↑  Выборы в Швейцарии президента.
6. 1 2  Johann Schneider-Ammann: un capitaine d’industrie (Ֆրանսերեն)
7. ↑  "Elections produce female majority in cabinet (անգլերեն)". Արխիվացված է the original 2012-09-11-ին. Retrieved 2016-09-16.
8. ↑  Leuthard au DETEC, Widmer-Schlumpf aux Finances (Ֆրանսերեն)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Նախագահի էջը դաշնային ժողովի կայքում (անգլ.)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Թվիթթեր · Թվիթթեր |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Շվեյցարական կենսագրական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 1046593242 · LCCN: n2014063082 · SUDOC: 230231667 · VIAF: 306324687 · WorldCat VIAF: 306324687 |

 |
Բակե-ձորի (Տոսա Միցունոբի, 16-րդ դար)
**Բակե-ձորի** (ճապ.՝ 化け草履), ցուկումոգամի ճապոնական բանահյուսությունում, հին սանդալի ոգի։ Այս արարածը ճապոնական ավանդական ծղոտե սանդալները վերածում է ձորիի (արտաքին տեսքով հիշեցնում է թերթաքար)՝ հնությամբ մի քանի հարյուր տարվա (հիմնականում մոռացված պահարանում), եթե տերերը վատ են հետևում իրենց կոշիկներին։ Բակե-ձորին պատկերվում էր որպես երկու ձեռքանի և երկու ոտնանի սանդալ, որը միայն մեկ աչք ունի։ Կենդանացած սանդալը գիշերը թափառում է տնով մեկ, երգում հիմար երգեր և գոռում. «Կարարին, կորորին, կանկորորի՜ն։ Մանագու միցու նի հա նինմաի։ Երեք աչք, երեք աչք և երկու ատամ» (ճապ.՝ カラリン、コロリン、カンコロリン、まなぐ三つに歯二ん枚?)։ Երգը, հավանաբար, ծառայում է որպես հիշեցում և ծաղր մեկ այլ ճապոնական կոշիկի՝ փայտե գետա սանդալի, որը քայլելիս նմանատիպ ձայներ է արձակում, ինչպես նաև ունի երեք աչք (անցքերը՝ առաջացած փոկից) և երկու ատամ (փայտե գլխիկները ներբանի տակացուի վրա)։

Բակե-ձորիի արտաքին տեսքի նախատիպը երևի թե Զորին է՝ ավանդական սանդալները, որոնք պատրաստվում էին բրնձի հյուսված ծղոտներից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Masaharu Takemura: ろくろ首考:妖怪の生物学. Bungei-sha, Tokyo 2002, ISBN 4835546350, p. 89-91.
2. 1 2  Michaela Haustein: *Mythologien der Welt: Japan, Ainu, Korea*. ePubli, Berlin 2011, ISBN 3844214070, p. 9.

Արտաքին հղումներ
----------------

* (անգլ.) Bakezōri entry at obakemono.com
* (ճապոներեն) アダム・カバット 『ももんがあ対見越入道 江戸の化物たち』 講談社, 2006, стр. 236. ISBN 978-4-06-212873-5.
* (ճապոներեն) 湯本豪一 『百鬼夜行絵巻 妖怪たちが騒ぎだす』 小学館〈アートセレクション〉, 2005, стр. 37. ISBN 978-4-09-607023-9.
* (ճապոներեն) 水木しげる 『妖鬼化』5、Softgarage, 2004, стр. 51. ISBN 978-4-86133-027-8.
* (ճապոներեն) Տեղեկություն Բակե-ձորիի մասին *yokai.com* կայքում
Բաբա Յագա
**Բաբա Յագա** (ռուս.՝ Баба-Яга), ռուսական ժողովրդական հեքիաթ։

Սյուժե
------

Խորթ մայրն իր չսիրած խորթ աղջկան ուղարկում է իր քույր Բաբա Յագայի մոտ` իբր թել և ասեղ բերելու (իրականում դա պայմանական նշան էր, որով Բաբա Յագան հասկանում էր, որ քույրը ուտելու համար իրեն հաջորդ զոհին է ուղարկել)։ Բաբա Յագայի տանն աղջկան սպասվում էին բազմաթիվ խոչընդոտներ. կատուն փորձում էր ճանկռել աղջկա աչքը, շունը, դարպասները և կեչին նրան տնից բաց չէին թողնում։ Բաբա Յագան հրամայում է աղջկան աշխատել ջուլհակահաստոցի վրա, նա կանչում է սպասուհուն և պատվիրում իրենց հյուրի համար պատրաստել տաք բաղնիք, իսկ հետո` նրան վառել վառարանում։ Իր հարազատ մորաքրոջ խորհրդով նա նվերներով կաշառում է սպասավորներին (սպասուհուն տալիս է թաշկինակ, կատվին` միս, կեչու վրա կապում է կարմիր ժապավեն և այլն ), և նրանք դրա դիմաց օգնում են նրան փախչել։ Աղջիկը դիմում է իր հոր օգնությանը, և վերջինս պատժում է (ըստ որոշ տարբերակների` սպանում է) չար խորթ մորը։

Այս հեքիաթը «սարսափելի հեքիաթի» դասական տարբերակն է, վախի մթնոլորտը կամաց-կամաց է զարգանում, սկսած մորաքրոջ խոսքում հերոսուհուն սպառնացող վտանգների թվարկումից («կեչին աչքերդ կշամփրի... շները քեզ կհոշոտեն... կատուն աչքերդ կփորի»)։

Այստեղ առկա են համաշխարհային ֆոլկլորում տարածված հեքիաթային սյուժեների մոտիվները (Յագան կրծում է իր ճանապարհին աճող ծառեր, խմում է լճերն ամբողջությամբ և այլն)։ Ի հակադրություն սարսափելի սյուժեի` հեքիաթի ավարտը զգալի կերպով դրական է։

Նմանատիպ սյուժեներ
------------------

Իրեն սպառնացող կախարդի ծառաներին կաշառելու մոտիվը հանդիպում է նաև իտալական «Սեր երեք նարինջների հանդեպ» հեքիաթում։ Ռուսական հեքիաթներում նմանատիպ սյուժե հանդիպում է «Վայրի սագեր» հեքիաթում (աղջկա հանդիպումը կախարդի հետ և փախուստը նրանից)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Баба-Яга (Русская народная сказка)

Գրականություն
-------------

* Сказки о Бабе-Яге.\Н.Будур. — М.: Эгмонт Россия Лтд. 1999. — С.17. -ISBN 5-85044-275-8

Արտաքին հղումներ
----------------

* БАБА ЯГА. СКАЗКА ПРО БАБУ ЯГУ. СБОРНИК ПРО БАБУ ЯГУ. МУЛЬТФИЛЬМ
* Любимые сказки. Баба Яга ( Георгий Милляр)
* Баба Яга - русская народная аудио сказка - слушать онлайн
***«Ցեղասպանության մեծ խաղը. իմպերիալիզմը, ազգայնականությունը և օսմանյան հայերի ոչնչացումը»,*** 2005 թվականին տպագրված ոչ գեղարվեստական գիրք, որի հեղինակը Դոնալդ Բլոքսամն է։ Գիրքը հրատարակվել է Օքսֆորդի համալսարանի հրատարակչության կողմից (OUP), այն հայոց ցեղասպանության մասին է։ Գրքում Բլոքսամը եզրահանգում է, որ հայոց ցեղասպանությունը ծրագրված էր Օսմանյան կառավարության կողմից։

Այն կենտրոնանում է առաջին համաշխարհային պատերազմի և հայոց ցեղասպանության տերությունների աշխարհաքաղաքական հարաբերությունների վրա, և ինչպես են որոշ երկրներ աշխարհաքաղաքական պատճառներով աջակցել հայերին, սակայն հետագայում դադարեցրել են աջակցությունը կայսրության և ապա իրավահաջորդ Թուրքիայի Հանրապետության նկատմամբ նոր աշխարհաքաղաքական գործոնների պատճառով։ Գիրքը ներառում է օսմանյան հայերի և օսմանյան թուրքերի հարաբերությունների ակնարկ, մինչդեռ ցեղասպանության վերաբերյալ շատ այլ աշխատություններ կենտրոնանում են բացառապես եղեռնի վրա։

Վերջին գլուխը քննարկում է Միացյալ Նահանգների կառավարության ու ժողովրդի արձագանքը Հայոց ցեղասպանությանը։

Ջեյ Ուինթերն իր գրախոսության մեջ ասել է, որ քանի որ Բլոքսամը հաստատում է ցեղասպանությունը, գրքի «վերնագրի դառը հեգնանքը» ցեղասպանության ժխտում չէ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  "Հայոց Ցեղասպանությունը, Անգլալեզու գրքերի գրականության համառոտ ցանկ` չորս փոխկապակցված փուլերի վերաբերյալ" (PDF). 24 ապրիլի 2007 թվական. `{{cite web}}`: line feed character in `|title=` at position 69 (help)
2. ↑  Oktem, p. 712.
3. ↑  Winter, p. 126.

Արտաքին հղումներ
----------------

* *Ցեղասպանության մեծ խաղը* - Օքսֆորդի համալսարանի հրատարակչություն
* *Ցեղասպանության մեծ խաղը* հասանելի է առցանց Օքսֆորդի կրթաթոշակում
* Oktem, Kerem (October 2006). "The Great Game of Genocide: Imperialism, Nationalism and the Destruction of the Ottoman Armenians. Reviewed by Kerem Oktem". *Nations and Nationalism*. **12** (4): 712–714. doi:10.1111/j.1469-8129.2006.00266\_7.x. - First published online on 13 September 2006, issue published on 01 October 2006.
* Winter, Jay (2008 թ․ հունվարի 1). "Review: Donald Bloxham, The Great Game of Genocide: Imperialism, Nationalism and the Destruction of the Ottoman Armenians, Oxford University Press: Oxford, 2005; 352 pp.; 0199273560, £23 (hbk)". *European History Quarterly*. **38** (1): 126–128. doi:10.1177/02656914080380010408.
Ջոն Մարտին, Սոդոմի և Գոմորի կործանում, 1852 թվական
**Սոդոմ** (եբրայերեն՝ סְדוֹם‎, *Sədom* — բառացի՝ «*այրվող*», հունարեն՝ Σόδομα) **և Գոմոր** (եբրայերեն՝ עֲמוֹרָה‎, *ʿAmora* — բառացի՝ «*ընկղմում, հեղեղում*»; հունարեն՝ Γόμορρα), ըստ Հին Կտակարանի ավանդության՝ հնագույն քաղաքներ Սիդդիմի դաշտում, որոնք երկու այլ քաղաքների հետ կործանվել են «երկնային հրով», ապա ծածկվել Սոդոմա ծովակի (Մեռյալ ծովի) ջրով՝ ի պատիժ իրենց բնակիչների մեղքերի։ Թշնամիներին անիծելիս՝ հրեա մարգարեները նրանց հաճախակի են հիշեցնում Սոդոմ և Գոմորի կործանումը։ Սուրբ Գրոց ավանդություններում Սոդոմ և Գոմորը խորհրդանշում է աստվածային այն սոսկալի պատուհասը, որի մեջ իբր իրենց մոտալուտ կործանումը պիտի գտնեն զեխությամբ ու հեշտասիրությամբ ապրող բոլոր մեղսագործ մարդիկ։ Որոշ ուսումնասիրողներ ենթադրում են, որ Սոդոմ և Գոմորի ավանդությունն ունի պատմական հիմք, գտնելով, որ ժողովրդի հիշողության մեջ արտացոլվել է ինչ-որ հնագույն տարերային աղետի հետք Մեռյալ ծովի շրջանում, որի հարավային ափերին հայտնաբերվել են հրաբխային մնացորդներ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 488)։*  |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Աստվածաշնչյան · Աստվածաշնչյան · Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Կրուգոսվետ · Համառոտ հրեական · Հրեական Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Հրեական Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Catholic (1997—…) |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh94007657 |

 |
**Փյանջ** (տաջ.՝ Панҷ), գետ Ասիայում, Ամուդարյայի ձախ վտակը։ Ձևավորվում է Պամիր և Վախանդարյա գետերի միախառնումից։ Ակունքի բարձրությունը ծովի մակերևույթից կազմում է 2817 մ։ Սահմանային գետ է, բաժանում է Աֆղանստանը (ձախ ափ) և Տաջիկստանը (աջ ափ)։ Բացառություն է կազմում Խատլոնի մարզի Խամադոնի շրջանում մի փոքր հատված, որտեղ գետի հունի փոփոխման պատճառով Տաջիկստանի մի փոքր հատված հայտնվել է ձախ ափում։ Երկարությունը 921 կմ է, ջրահավաք ավազանի մակերեսը՝ 114 հզ. կմ², ջրի միջին ծախսը՝ 1000 մ³/վ։ Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման համար։

Անվան ստուգաբանություն
----------------------

Անվանումը իրաներեն նշանակում է «հինգ», բայց քանի որ վտակները զգալիորեն շատ են այդ թվից, ապա տարբեր մեկնաբանողներ այդ հնգյակի մեջ են ներառում տարբեր գետեր, ամենից հաճախ՝ Պամիր, Վախանդարյա, Գունտ Բարտանգ և Վանչ։

Պատմություն
-----------

Փյանջի հովտով է անցնում Դուշանբե-Խորոգ ավտոմայրուղու մի հատվածը։ Յորխդարայի և Փյանջի միախառնման մոտ գտնվում է Յորխ գյուղը (կիշլակը)։ Փյանջի վերին հոսանքներում հնագետները հայտնաբերել են հնագույն ժամանակների բնակատեղիներ։

Վտակներ
-------

* Բարտանգ
* Վանչ
* Յորխդարա
* Տանգշև

Փյանջ գետը

Ծանոթագրություն
---------------

1. ↑
2. ↑  "Сафаров Ш. Совместная таджикско-афганская комиссия определила линию госграницы в районе Хамадони // AVESTA — Новости Таджикистана. 30.01.2008". Արխիվացված է the original 2009 թ․ փետրվարի 4-ին. Retrieved 2009 թ․ փետրվարի 1.
3. ↑

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Մեծ սովետական (1 հրտ.) |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4273243-8 · VIAF: 130512052 · WorldCat VIAF: 130512052 |

 |
**Բաղաձայնական տեղաշարժ, բաղաձայնների տեղաշարժ**, հնչյունափոխության տեսակ, մասնավորապես հնդեվրոպական նախալեզվի պայթական բաղաձայնների որոշակիորեն համակարգված փոփոխությունները ցեղակից լեզուների մի մասում, այդ թվում և հին հայերենում, ապա և՝ ետգրաբարյան հայերենի որոշակի վիճակներում, փուլերում։

Տեղաշարժերը հանդես են գալիս աստիճանակարգությամբ՝ առաջին տեղաշարժ, երկրորդ տեղաշարժ և այլն։ Հնդեվրոպական պայթականների համակարգը եռաստիճան (եռաշարք) էր՝ շնչեղ ձայնեղներ-պարզ ձայնեղներ-խուլեր։ Որոշ հնդեվրոպաբաններ ընդունում են նաև 4-րդ՝ շնչեղ խուլերի բաղաձայնական աստիճանը։

Բաղաձայնների առաջին տեղաշարժ
----------------------------

Ստորև ներկայացված է հնդեվրոպական մի շարք լեզուներում պայթականների կանոնավորված փոփոխությունների ընդհանրացված համադրությունը։

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| հնդեվրոպական | սանսկր. | Հունարեն | գերման. | հայ. |
| \*p | \*t | \*k(w) | p | t | k | p | t | k/p | f | þ | χ(w) | հ | թ | ք |
| \*b | \*d | \*g(w) | b | d | g | b | d | g/b | p | t | k(w) | պ | տ | կ |
| \*bh | \*dh | \*g(w) հ | bh | dh | gh | ph | th | kh/ph | b | d | g(w) | բ | դ | գ |

Բաղաձայնների երկրորդ տեղաշարժ
-----------------------------

Բաղաձայնների երկրորդ տեղաշարժն արտահայտվում է այն անցումներով, որ կատարել են հինհայերենյան պայթականներն ու հպաշփականները ետգրաբարյան որևէ վիճակում։ Հայ բարբառագետներն այստեղ նոր աստիճանավորում են սահմանում՝ առաջին տեղաշարժ, երկրորդ տեղաշարժ, տեղաշարժ-տեղափոխություն։

Գրականություն
-------------

* Հայկական կոնսոնանտիզմը միջազգային լեզվաբանության գնահատմամբ, Ե. 1976,
* Աճառյան Հ. Հայ բարբառագիտություն, Մոսկվա-Նոր Նախիջևան, 1911,
* Գրիգորյան Ա. Վ. Հայ բարբառագիտության դասընթաց, Ե. 1957։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հ. Զ. Պետրոսյան (1987). *Հայերենագիտական բառարան*. Երևան: «Հայաստան». p. էջ 85.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2778931113 |

 |
**Քեննեթ Մինիհեն** (անգլ.՝ Kenneth A. Minihan, դեկտեմբերի 31, 1943(1943-12-31), Pampa, Տեխաս, ԱՄՆ), ամերիկացի ռազմական գործիչ, ՌՕՈւ գեներալ-լեյտենանտ, Ազգային անվտանգության գործակալության տնօրեն (1996—1999):

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է դեկտեմբերի 31, 1943(1943-12-31), Pampa, Տեխաս, ԱՄՆ, 1966 թվականին ստացել է Ֆլորիդայի համալսարանի քաղաքական գիտությունների բակալավրի աստիճան, որտեղ միաժամանակ անցել է պահեստազորի սպաների վերապատրաստման կուրսեր, եղել է «Phi Kappa Psi» եղբայրության անդամ։ Հետագայում բազմիցս վերապատրաստություն է անցել ԱՄՆ-ի տարբեր ուսումնական կենտորններում՝ Squadron Officer School, Naval Postgraduate School, Ռազմաօդային ուժերում և այլն։

1966 թվականից ծառայել է ԱՄՆ ՌՕՈւ-ում, Վիետնամական պատերազմի մասնակիցէ։ 1970—1990-ականներին ծառայել է ԱՄՆ ՌՕՈւ տարբեր ստորաբաժանումներում, ինչպես ԱՄՆ-ի տարածքում, այնպես էլ արտերկրում։ 1995 թվականի սպետեմբերից մինչև 1996 փետրվարը եղել է ԱՄՆ-ի պաշտպանության նախարարության հետախուզական վարչության տնօրենը, 1996 թվականի փետրվարից մինչև 1999 թվականի մարտը զբաղեցրել է Ազգային անվտանգության գործակալության տնօրենի և Կենտրոնական անվտանգության ծառայության տնօրենի պաշտոնները։

Թոշակի անցնելուց հետո եղել է Intelligence and National Security Alliance հասարակական կազմակերպության ղեկավարը։ Ներկա պահին աշխատում է Paladin Capital Group վենչուրային կապիտալում որպես գլխավոր տնօրեն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Grand Catalogue of the Phi Kappa Psi Fraternity — Twelfth Edition*, p.235: Bernard C. Harris Publishing Company, 1985.
2. ↑  "Kenneth A. Minihan Profile — Forbes.com". Արխիվացված է the original 2011 թ․ հոկտեմբերի 14-ին. Retrieved 2017 թ․ հունիսի 17.
3. ↑  "Արխիվացված պատճենը". Արխիվացված է the original 2009 թ․ մարտի 21-ին. Retrieved 2017 թ․ հունիսի 17.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Notable Names Database |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ISNI: 0000000418920331 · LCCN: no2013097120 · VIAF: 305279663 · WorldCat VIAF: 305279663 |

 |
**Բազելի հնության թանգարան և Լյուդվիգի հավաքածու** (գերմ.՝ Antikenmuseum Basel und Sammlung Ludwig) արվեստի թանգարան Բազելում։ Շվեյցարիայի միակ հնագույն թանգարանն է, որը նվիրված է բացառապես միջերկրական արվեստին ու մշակույթին։ Հիմնադրվել է 1961 թվականին ընթերցողների զգալի նվիրատվությունների շնորհիվ։ Թանգարանը բացվել է 1966 թվականին և համարվում է Բազելի ամենաերիտասարդ թանգարանը մյուս պետական թանգարաններից։ Գտնվում է Բազելի արվեստի թանգարանի դիմաց։ Թանգարանի հավաքածուի հիմքը կազմում է 1661 թվականին Ամիրբախների ընտանիքի նվիրաբերությունները։

Թանգարանի հավաքածուներում ներկայացված են Մերձավոր Արևելքի արվեստի ցուցանմուշներ` հին եգիպտական, հին հունական, հին հռոմեական ։ Բազելի թանգարանի հնությունների մեջ ներառվում է նաև քանդակների սրահը, որտեղ ցուցադրվում է գիպսից հին քանդակներ։ 1981 թվականին Լյուդվիգ Պետրոսը թանգարանին է նվիրել իր հնաոճ հավաքածուն, ինչի հետ կապված 1986 թվականին փոխվեց թանգարանի պաշտոնական անունը։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Swiss GLAM Inventory, 16 September 2016 — 2016.

Գրականություն
-------------

1. Annemarie Monteil: *Basler Museen.* Birkhäuser, Basel 1977, ISBN 3-7643-0945-8, S. 78-82.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  ⛭  | 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 12148409k · GND: 2004106-8 · ISNI: 0000000108069801 · LCCN: n94032350 · NKC: uk20181002482 · SUDOC: 031047130 · VIAF: 148640166 · WorldCat VIAF: 148640166 |

 |

 |
**Օլավսվերն** (նորվ.՝ Olavsvern), Նորվեգիայի ռազմածովային ուժերին պատկանող ռազմաբազա՝ տեղակայված Տրոմսե քաղաքից հարավ 15 կմ, Ֆյորդի, Ռամֆորդենի և Բալս-ֆյորդի միացման տեղում, Եվրոպական E08 ճանապարհի մոտ։ Ներկա պահին ռազմաբազան չի օգտագործվում որպես զինվորական կառույց։

Պատմություն
-----------

Օլավսվերնը կառուցել են Սառը պատերազմի տարիներին՝ 1967թ.-ին ԽՍՀՄ-ի սահմանից ոչ հեռու։ Այն իրենից ներկայացնում է քարանձավներից կազմված հսկայական կառույց։ Կառուցման արժեքը 40 միլիարդ Նորվեգական կռոն կամ 494 միլիոն ԱՄՆ դոլար է արժեցել։ Ստորգետնյա քարանձավը կառուցել են նորվեգացի ինժեներները, իսկ ամրաշինական աշխատանքները կատարել են ՆԱՏՈյի մասնագետները։ Սառը պատերազմի տարիների ռազմաբազան օգտագործվել է հիմնականում ամերիկյան սուզանավերի կողմից, որոնք հսկում էին Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսի տարածքները։ Այն իր կարգավիճակը կորցրեց 2002թ.-ին և փակվեց 2009թ.-ին Նորվեգիայի կառավարության կողմից,, ինչի մասին հայտարարվեց Նորվեգիայի խորհրդարանում՝ Ստորտինգում։

2011թ.-ին ռազմական քարանձավ-կայանը աճուրդի հանվեց Նորվեգիայի կառավարության կողմից 105 միլիոն նորվեգական կռոնով (17,5 միլիոն ԱՄՆ դոլար) նորվեգական Finn.no[en] կայքում։ Օլավսվերնը, շուրջ 950 հազար քառակուսի մետր տարածքով վաճառվեց 38 միլիոն նորվեգական կրոնով (4,4 միլիոն Եվրո) գործարար Գուննար Վիլհելմսենին, որը իր հերթին վարձակալության տվեց ռուսական հետազոտական նավերին։ Ներկա պահին կառույցը շահագործվում է ռուսական Սեվերնեֆեգեոֆիզիկա ընկերության կողմից։ 2014թ.-ին այնտեղ ձմեռը անցկացրեցին «Ակադեմիկ Նեմչիկով» և «Ակադեմիկ Շատսկի» նավերը։

Պատահարներ
----------

2005թ.-ի մարտի 14-ին ռազմաբազային տարածքում տեղի ունեցավ արտակարգ պատահար։ Սուզվելու ժամանակ խեղդվեց «Նավակային հատուկ ծառայության» հրամանատար փոխգնդապետ Րիչարդ վան դեր Հորսթը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Rapp, Ole Magnuss. "Nå kan sivile kjøpe marinebase" (in Norwegian). Aftenposten.`{{cite news}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
2. ↑  Price, John. "Naval base for sale in Norway". the Foreigner. Արխիվացված է the original 2015 թ․ ապրիլի 23-ին. Retrieved 2016 թ․ նոյեմբերի 14.
3. ↑  Pettersen, Trude (2012 թ․ մայիսի 30). "Arctic submarine base for sale". *Barents Observer*. Արխիվացված է the original 2014 թ․ նոյեմբերի 3-ին. Retrieved 2016 թ․ նոյեմբերի 14.
4. ↑   "...with a total area of 948,900 square metres,"
5. ↑  Russian ships in old Arctic NATO base set alarms bells ringing — Yahoo News
6. ↑  "Hur utnyttjar Ryssland ubåtsbasen Olavsvern? — Nyheter — Samhälle — Rysslands röst". Արխիվացված է the original 2015 թ․ ապրիլի 6-ին. Retrieved 2016 թ․ նոյեմբերի 14. `{{cite web}}`: no-break space character in `|title=` at position 45 (help)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Может, купим Пентагон? հոդված: (ռուսերեն)
**Բայանուն**, այն անունը (գոյական, ածական), որ սերում է բայական հիմքերից (արմատներից)` հատուկ ածանցումով, իսկ երբեմն էլ առանց դրա։ Երբ բայանունը գոյական է, կոչվում է նաև *բայական* կամ *բայակազմ գոյական*, *բայածանց գոյական*, իսկ երբ այն ածական է, կոչվում է *բայածական*։

Մ. Աբեղյանը բայանուն է համարում նաև անորոշ դերբայը, որ պատմականորեն սերում է դիմավոր ձևերի հիմքերից` ածանցումով և ունի նաև գոյականական, անվանողական գործառույթներ։

Բայի գոյականացումը հայերենում տարածված երևույթ է։ Սա բառակազմական կենսունակ միջոց է, բառապաշարի (այդ թվում տերմինաբանության) հարստացման միջոց։ Ժամանակակից հայերենում շատ գործուն են *-ություն, -ում* վերջածանցները, որոնց միջոցով վերացական գոյականներ են ստեղծվում, օրինակ՝ *հաղթ- + -ություն - հաղթություն, շարժ- + -ում - շարժում* և այլն։ Հայերենում *-ոց, -յուն* ածանցներով ստեղծվել են բազմաթիվ բնաձայնական բայանուններ, օրինակ՝ *խշշ- + -ոց - խշշոց, մռնչ- + -յուն - մռնչյուն* և այլն։ Ժամանակակից հայերենում նման գործածություն ունեն նաև *-անք, -մունք, -վածք, -ույթ, -ք* և այլ ածանցներ (օրինակ՝ *դավանանք, համոզմունք, կեցվածք, սովորույթ, խոսք* և այլն)։

Բայածականը կոչվում է նաև *բայական կամ բայակազմ, բայածանց ածական*։ Այս դեպքում (բայակազմ գոյական-բայակազմ ածական) հակադրվում են նաև բայական՝ դերբայական ձևից կազմվածները, ինչպես՝ *խոսող+ություն > խոսողություն* (գոյական), *խոսող+ական > խոսողական* (ածական)։ Մ. Աբեղյանը «բայածական» է կոչում նաև ածականական գործածություն ունեցող դերբայները (հարակատար դերբայ, ենթակայական դերբայ)։

Բայածականներ կազմվում են, օրինակ, *ան-, տ-, չ-, -իչ* ածանցներով (օրինակ՝ *անխոս, տգետ, չտես, հաշվիչ* և այլն), բազմաթիվ ածականներ կազմվել են հին հայերենի՝ *-իչ* մասնիկով կազմվող ենթակայական դերբայի փոխանցումով։ Ժամանակակից հայերենում բայածականներ են կազմվում նաև *-ական, -արար, -ուն, -կոտ, -ու* ածանցներով (օրինակ՝ *մխիթարական, կործանարար, մնայուն, ամաչկոտ, ազդու* և այլն)։

Բայածականը կարող է կազմված լինել նաև միայն բայարմատից, օրինակ՝ *զուրկ, կախ* և այլն։

Տես նաև
-------

* Բայ
* Գոյական
* Ածական
* Բառակազմություն

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Մ. Աբեղյան, Հայոց լեզվի տեսություն, Երևան, 1965։
2. ↑  Մ. Աբեղյան, Հայոց լեզվի տեսություն, Երևան, 1965, էջ 365։

Աղբյուրներ
----------

* Հ. Պետրոսյան, Հայերենագիտական բառարան, Երևան, 1987, էջ 97-98։
**Ֆինլանդիայի դրամահատարան** (Ֆիններեն՝ Suomen Rahapaja, շվեդերեն՝ Myntverket i Finland), Ֆինլանդիայի ազգային դրամահատարանն է։

Պատմություն
-----------

Հելսինգֆորսի դրամահատարան (1863-1917)
1912 թվականի 20 մարկ: S տառը մինցմեյստեր Իսահակ Սունդելի նշումն է (ֆին՝ SUNDELL, 1913-1917)
Ֆինլանդիայի դրամահատարանը հիմնադրվել է կայսր Ալեքսանդր II-ի կողմից 1860 թվականին այն բանից հետո, երբ Համայն Ռուսիո կայսր, Լեհաստանի թագավոր և Ֆինլանդիայի Մեծ իշխան Ալեքսանդր II-ի 1860 թվականի մարտի 23-ի Բարձրագույն մանիֆեստով մտցվեց ֆիննական մարկ հատուկ դրամական միավորը։

Այդ ժամանակ դրամահատարանը գտնվում էր Հելսինկիի (Հելսինգֆորս) Կատայանոկկա շրջանում։ 1988 թվականին նոր արտադրական համալիր բացվեց Վանտաա քաղաքում։ Ֆինլանդիայի դրամահատարանը 1993 թվականից հանդիսանում է Բաց բաժնետիրական ընկերություն։

2001 թվականին Ֆինլանդիայի դրամահատարանը Շվեդիայի բանկից ձեռք բերեց Շվեդիայի դրամահատարանը, իսկ 2003 թվականին ձեռք բերեց նորվեգական Det Norske Myntverket AS ընկերության բաժնետոմսերի 50 տոկոսը, որը թողարկում է նորվեգական մետաղադրամներ, ինչպես նաև այլ պետությունների մետաղադրամներ։

Ֆինլանդիայի Մեծ իշխանության օրոք մետաղադրամների վրա Ֆինլանդիայի դրամահատարանի ոչ մի նշում չի եղել, միայն դրվում էին մինցմեյստերի սկզբնատառերը։

Ներկայումս Ֆինլանդիայի դրամահատարանը թողարկում է եվրոյի մետաղադրամներ Էստոնիայի, Հունաստանի, Լյուքսեմբուրգի, Սլովենիայի, Կիպրոսի Հանրապետության և Իռլանդիայի համար, մետաղադրամներ Բոլիվիայի, Կոլումբիայի, Դոմինիկյան Հանրապետության համար, հավաքորդային մետաղադրամներ և այլն։

Ֆինլանդիայի դրամահատարանի գլխավոր տնօրենը 2016 թվականից Ջոն Հանկիմաան է (М. С. Jonne Hankimaa):

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  The History of Mint of Finland Archived 2015-08-22 at the Wayback Machine. монетный двор Финляндии (անգլերեն)
2. ↑  "Minting of Estonia's Euro Coins Begins in Finland". Yle Uutiset. 2010 թ․ հուլիսի 20. Retrieved 2015 թ․ հոկտեմբերի 1.
3. ↑  Как тираж монеты изготовлены Archived 2014-05-27 at the Wayback Machine. монетным двором Финляндии.
4. ↑  "Finskt myntverk ska sätta prägel på svenska kronan" (in շվեդերեն). Dagens Nyheter. 2007 թ․ նոյեմբերի 2. Retrieved 2015 թ․ հոկտեմբերի 1.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Монетный двор Финляндии Официальный сайт
**Գրիգոր Չալխուշյան** (հուլիսի 1, 1861(1861-07-01), Նոր Նախիջևան, Ռուսական կայսրություն - մարտի 1, 1939(1939-03-01) կամ 1931, Դոնի Ռոստով, ԽՍՀՄ), հասարակական գործիչ, պատմաբան, իրավաբան։

1919 թվականին Հայաստանի կառավարությունը Չալխուշյանին նշանակել է Հանրապետության ներկայացուցիչ Դոնում։ 1920 թվականի հունվարին եկել է Հայաստան, ընտրվել Կարմիր խաչի կենտրոնական վարչության նախագահ։ 1920 թվականի նոյեմբերի 10-ին մեկնել է Կ. Պոլիս, այնտեղ մնացել Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո։ Ուսումնասիրությունների նշանակալի մասը վերաբերում է հայկական հարցին և հայերի ցեղասպանությանը։ «Հայկական պոեզիան ի դեմս Ռափայել Պատկանյանի» (1886, ռուս.) գործում ներկայացրել է արևմտյան Հայաստանի ծանր վիճակը, եվրոպական տերությունների խաղերը հայկական հարցում։ «Հայկական խնդիրը և հայկական կոտորածները Ռուսաստանում» («Պանիսլամիզմ», 1905, ռուսական) աշխատության մեջ Չալխուշյանը հիշեցնում է ռուս, կայսրերի հայերին շնորհած արտոնությունները, հայերի դերը ռուս-թուրքական պատերազմներում, ապա անդրադառնում ցարական իշխանությունների այն քաղաքականությանը, որն ուղղված էր հայերի դեմ. հայկական դպրոցների փակմանը X դարի 1880-1890 ական թվականներին, եկեղեցական գույքի բռնագրավման մասին օրենքին (1903) և այլն։ Չալխուշյանը քննում է 1905 թվականի հայ-թաթարական բախումները Հարավային Կովկասում, մերկացնում ռուսական կառավարության դիրքորոշումը, պանիսլամիզմի էությունը։ «Կարմիր գիրք» (1919, ռուս.) երկում լուսաբանում է 1894-1896 թվականների հայկական կոտորածները արևմտյան Հայաստանում և Թուրքիայում, երիտթուրքերի իշխանության գալը, Ադանայի կոտորածը (1909), առաջին աշխարհամարտի նախօրեին կայացած բանակցությունները, հայերի մասնակցությունը պատերազմին, հայկական կամավորական ջոկատների գործողությունները, հայերի ցեղասպանությունը։ Փաստաթղթերի և վկաների հարցման հիման վրա հեղինակը մերկացնում է թուրքերի բարբարոսությունը, քննադատում գերմանական ղեկավար շրջանների և զինվորական հրամանատարության թողտվության քաղաքականությունը։ 1923 թվականին հրատարակել է «Ինչ էր և ի՞նչ պիտի լինի մեր ուղին» ուսումնասիրությունը, որտեղ վերլուծել է Հայաստանի Հանրապետության անկման տնտեսական և քաղաքական պատճառները։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է* *«Հայկական հարց» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
**Օզխան Ջանայդն** (թուրքերեն՝ Özhan Canaydın, հունվարի 23, 1943(1943-01-23), Բուրսա, Թուրքիա - մարտի 22, 2010(2010-03-22), Բուրսա, Թուրքիա), թուրք գործարար և բասկետբոլիստ։ 2002-2008-ական թվականներին եղել է թուրքական «Գալթասարայ» սպորտային ակումբի ղեկավարը։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1943 թվականի հունվարի 23-ին, Բուրսայում։ 1963 թվականին ավարտել է Գալաթասարայի վարժարանը։ Պրոֆեսիոնալ կերպով զբաղվել է բասկետբոլով։ 1962 թվականին Թուրքիայի երիտասարդական հավաքականը հաղթել է Եվրոպայի երիտասարդական առաջնությունը։ 1964 թվականին թողել է բասկետբոլը։

1963 թվականին զբաղվել է տեքստիլ բիզնեսով։ 2002 թվականին նշանակվել է «Գալթասարայ» սպրոտային ակումբի ղեկավար։ Դրանից հետո իր բիզնեսի կառավարումը փոխանցել է մենեջերների։ Վերանշանակվել է «Գալտասարայի» նախագահի պաշտոնում։ 2006-2008 թվականներին ստիպված էր լքել այդ պաշտոնը առողջական խնդիրների պատճառով։

Մահացել է 2010 թվականի մարտի 22-ին ենթատամոքսային գեղձի քաղցկեղից։

Անձնական կյանք
--------------

Ամուսնացել է 1965 թվականին։ Նրանք ունեն երկու երեխաներ և չորս թոռներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  "Özhan Canaydın — Kim Kimdir? Biyografi Bankası — FORSNET". Արխիվացված է the original 2016 թ․ մարտի 3-ին. Retrieved 2020 թ․ ապրիլի 30. `{{cite web}}`: no-break space character in `|title=` at position 15 (help)
2. ↑  Galatasaray’a Adanmış Bir Hayat: Özhan Canaydın
3. ↑  "Die Türkei trauert um Canaydin". Արխիվացված է the original 2010 թ․ դեկտեմբերի 16-ին. Retrieved 2020 թ․ ապրիլի 30.
4. ↑  Özhan Canaydın'ı Kaybettik
5. ↑  Özhan Canaydın vefat etti
6. ↑  Özhan Canaydın Hayatını Kaybetti(չաշխատող հղում)
**Բայթ** (անգլ.՝ byte), ինֆորմացիայի քանակի չափման միավոր, բիթերի համախմբություն, վերամշակված համակարգչի կողմից միաժամանակ։ Ժամանակակից հաշվարկման համակարգերում բայթը կազմված է ութ հաջորդական բիթերից, և, համապատասխանաբար, նրա օգնությամբ կարող ենք կոդավորել 256 միմյանցից տարբեր պայմանանշաններ (28)։
Հաշվարկային ճարտարապետության մեծամասնության մեջ բայթը համարվում է անկախ հասցեավորված տվյալների ամբողջություն։
Համակարգչում ներկայացվող ցանկացած պայմանանշան երկուական կոդի վերածվելով՝ուղիղ մեկ բայթ է զբաղեցնում։ Հետևաբար՝ 13 տառ պարունակող կոմբինատորիկա բառը կզբաղեցնի 13 բայթ կամ 10 տառ պարունակող կոդավորում բառը կզբաղեցնի 10 բայթ։ Այսպես, օրինակ, եթե ենթադրենք, որ դասագրքի մեկ էջը պարունակում է տեքստի 34 տող, իսկ յուրաքանչյուր տողում կա 65 պայմանանշան, ապա դասագրքի մեկ էջը կզբաղեցնի 34x65=2210 բայթ։ Իսկ եթե դասագիրքը բաղկացած է տեքստի 200 էջից, ապա այն կզբաղեցնի 2210x200=442000 բայթ ծավալով հիշողություն։

Պատմություն
-----------

«Բայթ» անվանումն առաջին անգամ կիրառվել է 1956 թվականին Վերներ Բուխհոլցի (գերմ.՝ Werner Buchholz) կողմից, ով նախագծել է առաջին սուպերհամակարգիչը IBM 7030 Stretch` նախատեսված մուտք-ելքի սարքերով միաժամանակ 6 բիթ ինֆորմացիայի փոխանցման համար։ Ավելի ուշ, նույն նախագծի սահմաններում, բայթն ընդլայնվեց մինչև ութ բիթ։
Հիշողության մեջ առաջին անգամ բայթային հասցեավորումը կիրառվել է IBM System/360 համակարգում։
Ավելի վաղ համակարգիչներում կարելի էր հասցեավորել միայն մեքենայական բառերով` կազմված մի քանի բայթից, որը դժվարացնում էր տեքստային ինֆորմացիայի վերամշակումը։
Աստիճանաբար, 8 բիթային բայթը դարձավ ստանդարտ։ 1970 թվականից սկսած համակարգիչների մեծամասնությունում բայթը կազմված էր 8 բիթից, իսկ մեքենայական բառի չափը կրճատվեց մինչև 8 բիթ։

Արտահամակարգային միավոր
-----------------------

Միավորների միջազգային (ՍԻ) համակարգի տասնապատիկ և բաժնեմասային միավորների անվանումները։

Արտահամակարգային միավոր

* 
*

Վիճակների (կոդերի) քանակը բայթում
---------------------------------

Դիրքային կոդավորմամբ մեկ բայթի ընդունած վիճակների (կոդերի, արժեքների) քանակը որոշվում է կոմբինատորիկայում` հավասար փոփոխությունների կրկնությունների քանակությանը և որոշվում է հետևյալ բանաձևով.

{\displaystyle N\_{p}={\bar {A}}(n,k)={\bar {A}}\_{n}^{k}=n^{k}=2^{8}=256} հնարավոր վիճակները (կոդերը, արժեքները), որտեղ
* {\displaystyle N\_{p}} — մեկ բայթում վիճակների (կոդերի, արժեքների) քանակն է,
* {\displaystyle {\bar {A}}(n,k)={\bar {A}}\_{n}^{k}} — փոփոխությունների կրկնությունների քանակությունը,
* {\displaystyle n} — մեկ բիթում վիճակների (կոդերի, արժեքների) քանակն է, բիթն ունի 2 վիճակ` 0 կամ 1 (n=2),
* {\displaystyle k} — բայթում բիթերի քանակը, 8 բիթանոց բայթում k=8 և նրանում կարող է լինել 0-ից մինչև 8 միատեսակ բիթեր (կրկնություններ)։

Տես նաև
-------

* Բիթ
* Բայթ
* Կիլոբայթ
* Մեգաբայթ
* Գիգաբայթ
* Տերաբայթ
* Պետաբայթ
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  "Դասագիրք 7-րդ դասարան". Արխիվացված է the original 2017 թ․ փետրվարի 2-ին. Retrieved 2015 թ․ մայիսի 30.
2. ↑  Մեծությունների միավորների հայերեն անվանումը
3. ↑  կոմբինատորիկա
**Նավասար**, *Տապանասար*, Կապուտջուղի արևմտյան կողմի լեռնագագաթը։ Բարձրությունը՝ 3906 մ։ Նրա լանջերից է սկիզբ առնում Մեսրոպավան գետակը։ Նավասարի մերձակա Կռնակոչ (կամ Կռվանկոչ), Ղազարի սար, Սարի Սուրբ Նշան, Ալանգեազ, Գալիս եմ, Գալիս եմ, Ծակ քար լեռները դեռևս հեթանոսական շրջանում եղել են պաշտամունքի վայր։ Դրանց հետ կապված հնամենի մի շարք ավանդություններ, որոնք առ այսօր էլ պատմվում են այդ վայրերի բնակչության շրջանում, վկայում են, որ Կապուտջուղի բարձունքները դեռևս հնադարում եղել են մարդկային բնակատեղիներ և կապված էին հայկական իրականության հետ։ Ավանդության համաձայն, Նավասարի ստորոտում անհիշելի ժամանակներից հիմնված Գողթնի Մեսրոպավան (Մասրեվան) գյուղում մինչև քրիստոնեական վանքի կառուցումը Մեսրոպ Մաշտոցը իր աշակերտների հետ շուրջ 17 տարի բնակվել է Կռնակոչի բնական անձավներից մեկում, որն էլ մինչև այսօր անվանվում է Մեսրոպ Մաշտոցի անձավ։ Նավասարը հետաքրքիր հուշարձան է նաև սարն ի վեր մեծ ու փոքր քարակարկառների ու ժայռերի վրա և Խաչի աղբյուրի ու Գժի աղբյուրի մերձակայքում քանդակված ժայռապատկերներով՝ քարայծ, եղջերու, արջ, կինճ, օձ, կարիճ և այլն, որոնք համապատասխանում են Կապուտջուղի կենդանական կազմին։ Էական տեղ են գրավում նաև որսի տեսարաններ, մարդկանց, սայլերի, թակարդների, օղապարանների, նետ ու աղեղի, երկրաչափական զանազան նշանների տիեզերական և այլ պատկերացումներին վերաբերող պատկերները։ Նավասարի ժայռապատկերները ժամանակագրական առումով, քանդակման եղանակով և մի շարք այլ հատկանիշներով հար և նման են ոչ հեռու գտնվող Ջերմաջուր, Ուխտասար, ինչպես և Որոտան, Արփա գետերի ակունքների մերձակա լեռնապարերի, Գեղամա լեռների, Արագածի, զուգահեռաբար՝ Հարավային Կովկասի, Սիբիրի ու այլ վայրերի ժայռապատկերներին, որոնք թվագրվում են մ.թ.ա. 5—2-րդ հազարամյակներ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 189)։*  |
**Բայրիքի** (անգլ.՝ **Bairiki**), քաղաք և համայնք Կիրիբատիի Հանրապետությունում՝ Հարավային Տարավա անվանումը կրող մայրաքաղաքային ագլոմերացիայի կազմում։ Կիրիբատիի կառավարական շենքերից շատերը գտնվում են Բայրիքիում, որի պատճառով էլ վերջինս թյուրիմացաբար երբեմն անվանվում է այդ երկրի մայրաքաղաքը (այդ կարգավիճակն ունեցել է Կիրիբատիի անկախության հռչակման տարում՝ 1979 թվականին և հաջորդած մի քանի տարիներին, երբ մերձակա գյուղերի միավորման արդյունքում կազմավորվել է որպես քաղաքային բնակավայր ու համայնք)։

Համառոտ տեղեկատվություն
-----------------------

Բայրիքին ընդհանուր առմամբ զբաղեցնում է մոտավորապես 51 հեկտար տարածք։ Ունի արևադարձային շոգ կլիմա։ 1978 թվականին քաղաքի բնակչության թվաքանակը եղել է 1 956.: Տարիների ընթացքում այդ ցուցանիշն աճել է և 2005 թվականին հասել է 2 766-ի, իսկ 2010 թվականի մարդահամարի տվյալներով քաղաքում արդեն ապրում էր 3 524 մարդ։

Բայրիքիում մատուցվում են փոստային և հեռախոսային ծառայություններ, կա ոչ մեծ նավահանգիստ (պետության գլխավոր նավահանգիստը գտնվում է հարևան Բետիո կղզում), գործում է Հարավխաղաղօվկիանոսյան համալսարանի մասնաճյուղը՝ շուրջ 3 հազար ուսանողներով։ Քաղաքը ամբարտակների վրա գցված ճանապարհներով կապված է մերձակա Բետիո և Նանիկայ կղզիների հետ։

Բայրիքիի հասարակական կենտրոնը ֆուտբոլի մարզադաշտն է, որի տրիբունան Կիրիբատիի ամենաբարձր շինությունն է համարվում։ Քաղաքն ունի ընդամենը մեկ փողոց՝ Մեյն սթրիթը։

|  |
| --- |
|  **Քաղաքի բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները.** |
|  | 1978 թ. | 2005 թ. | 2015 թ. |
| Ընդամենը՝ | **1.956** | **2.766** | **3.218** |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  www.spc.int, pristupljeno 24. kolovoza 2013.
2. ↑  www.mfed.gov.ki Archived 2013-09-30 at the Wayback Machine. pristupljeno 24. kolovoza 2013.
3. ↑  USP Kiribati Campus (am 26. Dezember 2017 aufgerufen)
4. ↑  campussen van de University of the South Pacific
5. ↑  Report of the 1978 Census of population and housing. Republic of Kiribati 1980, Vol. 1, S. 7
6. ↑  Kiribati 2005 Census of Population and Housing (am 28. März 2010 aufgerufen)
7. ↑  *2015 Population and Housing Census.* Volume 1. Bairiki, September 2016. Archived 2019-10-29 at the Wayback Machine. (am 26. Dezember 2017 aufgerufen)

Գրականություն
-------------

* Encyklopedia Audiowizualna Britannica – Geografia I, 2006, isbn = 83-60563-07-1 978-83-60563-07-6 83-60563-04-7 978-83-60563-04-5 1-59339-330-X 978-1-59339-330-4 |inni = Rafał Jasiulewicz (red.); Leszek Baraniecki, Poznań, Wydawnictwo Kurpisz, 838992809

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: no96038008 · VIAF: 158576475 · WorldCat VIAF: 158576475 |

 |
Հունարեն
     Հնդիրանական լեզուներ
     Ռոմանական լեզուներ
     Կելտական լեզուներ
     Գերմանական լեզուներ
     Հայերեն
     Բալթյան լեզուներ
     Սլավոնական լեզուներ
     Ալբաներեն
     Հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի մեջ չմտնող լեզուներ
**Բալթյան լեզուներ** - լեզուների խումբ, պատկանում է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին։ Ավելի քան 4.5 միլիոն մարդ խոսում է բալթյան լեզուներով։ Ավելի տարածված է եղել Լատվիայում, Լիտվիայում, իսկ այժմ Լեհաստանում, Ռուսաստանի հյուսիս-արևմուտքում (Կալինիգրադի մարզ) և Բելառուսի հյուսիս-արևմուտքում, ավելի վաղ նաև Վոլգա գետի վերին մասում (VII-XI դարեր), Օկայի ավազանում,Դնեպրի մոտ։ Լեզվախումբը ներառում է կենդանի 2 լեզուներ (Լատվիայի և Լիտվիայի ճյուղերը)։ Բալթյան լեզուները բնութագրվում են բացառիկ արխայիզմով։

Բալթյան լեզուների բաշխումը

Դասակարգում
-----------

* Արևելաբալթիական լեզվախումբ

1. Վաղ-արևելաբալթիական լեզվախումբ
2. Զեմգալական լեզվախումբ
3. Լիտվական լեզվախումբ
4. Լատիշական լեզվախումբ

* Արևմտաբալթիական լեզվախումբ

1. Պրուսա-Յատվիական լեզվախումբ

Պատմություն
-----------

Մի շարք բալթիական և սլավոնական լեզուների սկզբնական նմանություններ թույլ են տալիս լեզուները միավորել բալթո-սլավոնական լեզվախմբի մեջ կամ ենթադրել, որ այս լեզուները կապված են։ Մի շարք հնդեվրոպական լեզուներ ուսումնասիրողներ բացառում են այս լեզուների կապը։ Միաժամանակ օգտագործվում է բալթո-սլավոնական լեզուների կապի տերմինը, որպես ազգակից լեզուներ, դրանք առանձնանում են ոչ թե սկզբունքորեն այլ կառուցվածքային տիպաբանական նմանություններով, որոնք առաջացել են նույն աշխարհագրական տարածքում երկար ժամանակ շփման հետևանքով։ Ժամանակակից լեզուների համար ավելի սովորական ու գործածական են սլավոնական ու բալթիական խմբերի արևմտյան ու արևելյան ճյուղերի առանձնացումը։
Չնայած դրան բալթիական և սլավոնական լեզուները մոտիկ են միմյանց.նույն բարբառների շարունակությունը միմյանց բնութագրող համապատասխանությունն է, սլավոնական և բալթիական լեզուներում հանդիպում է հնչերանգային նման տարբերություն՝ սլավոնական օ-ն համապատասխանում է բալթիական ա-ին։

Աղբյուրներ
----------

* Дини П. У. Балтийские языки. Под ред. В. Н. Топорова. Москва: ОГИ, 2002.
* Топоров В. Н. Балтийские языки // Лингвистический энциклопедический словарь. Москва, 1990

Արտաքին հղումներ
----------------

* Բալթյան լեզուներ Archived 2014-11-09 at the Wayback Machine.
* Քարտեզներ բալթյան լեզուներով Archived 2015-11-17 at the Wayback Machine.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 231)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Կրուգոսվետ · Մեծ նորվեգական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 124100935 · GND: 4120149-8 · LCCN: sh85011364 · LNB: 000048552 · Microsoft: 2781221556 · NKC: ph118744 · SUDOC: 033211752 |

 |

 |
Արհեստական բանականության դերը ճանապարհորդական արդյունաբերության մեջ օգտակար է դարձրել, քանի որ արհեստական ինտելեկտի ներդրումը կարող է վերացնել մարդկային սխալները։

Արհեստական բանականությունն այնքան է զարգացել, որ այն պարբերաբար օգտագործվում է հաճախորդներին օգնելու և շփվելու համար:Արհեստական ինտելեկտը լուծում է այնպիսի խնդիրներ, ինչպիսիք են տվյալների վերլուծությունը, հաշվարկները։

Ճամփորդական արդյունաբերության մեջ AI- ի օրինակներ
-------------------------------------------------

Արհեստական բանականության դերը գործարար աշխարհում կտրուկ աճել է վերջին տասնամյակի ընթացքում, զբոսաշրջության ոլորտում շատ ավելի լայն է նկատվում։

### Chatbots և հաճախորդների առցանց սպասարկում

Հյուրանոցների և զբոսաշրջության արդյունաբերության այլ ձեռնարկությունների համար արհեստական ինտելեկտի ամենահետաքրքիր կիրառումներից մեկը առցանց օգնություն ցուցաբերելն է հաճախորդներին։ Սոցիալական մեդիա հարթակներում, ինչպես նաև ակնթարթային հաղորդագրությունների հավելվածներում չատ -բոտերն արդեն օգտագործվում են:AI- ն ի վիճակի է պատասխանել հարցերին տեղեկություններ տրամադրել հաճախորդներին։

#### Հաճախորդների դեմ առ դեմ սպասարկում

AI ռոբոտը՝ «Connie», որը ստեղծվել է Հիլթոնի կողմից։ Այս ռոբոտը օգտագործում է արհեստական բանականություն և խոսքի ճանաչումը  տեղեկատվություն է տրամադրում իր հետ խոսող հաճախորդներին։ Մարդկային յուրաքանչյուր փոխազդեցություն օգնում է նաև սովորեցնել ռոբոտին՝ բարելավել բոլոր ապագա հաղորդակցությունների որակը։

##### Թռիչքի կանխատեսման համար AI-ի վրա հիմնված ծրագրեր

Այս ծրագիրը ճիշտ ժամանակին գտնում է  թռիչքի լավագույն գինը և հնարավորություն է տալիս տեղեկանալ թռիչքների ապագա գների մասին։ Hopper-ը նման հավելվածի օրինակ է, որն օգտագործվում է ճանապարհորդների կողմից։

##### Hopper

Hopper-ը հիմնված է մեքենայական ուսուցման ալգորիթմների վրա։ Այն օգտագործում է թռիչքների տվյալների՝ հյուրանոցների օպտիմալ գներն ու թռիչքները կանխատեսելու համար ՝ առաջարկելով անհատականացված առաջարկություններ թռիչք ամրագրելու ամենահարմար ժամանակի վերաբերյալ։

Hoppers-ի լայնածավալ տվյալների բազան բաղկացած է տրիլիոնավոր պատմական թռիչքների գներից։ Աայս ծրագիրը իր գյուտից ի վեր վաճառել է ավելի քան 600 միլիոն դոլարի ավիատոմսեր։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Izchak, Or (2021 թ․ հունիսի 11). "6 Examples of How AI is Used in the Travel Industry". *Hotelmize* (in ամերիկյան անգլերեն). Retrieved 2021 թ․ հոկտեմբերի 20.
2. ↑  Revfine.com (2020 թ․ հոկտեմբերի 6). "How Artificial Intelligence (AI) is Changing the Travel Industry". *Revfine.com* (in բրիտանական անգլերեն). Retrieved 2021 թ․ հոկտեմբերի 20.
**Որդնալվիճ**, ֆիլոքսերախաղողի, լվիճների ենթակարգի, ֆիլոքսերիների ընտանիքի միջատ, խաղողի վազի վտանգավոր վնասատու։ Հայրենիքը ԱՄՆ է։ Տարածված էր Մոլդավիայում, Ուկրաինայում, Հարավային Կովկասում և Հյուսիսային Կովկասի մի քանի շրջաններում, Հայաստանում՝ Նոյեմբերյանի, Իջևանի, Շամշադինի և Թումանյանի շրջաններում։ Որդնալվիճի մարմինը օվալաձև է, դեղնականաչավուն, երկարությունը՝ 0,8- 1,2 մմ, աչքերը՝ կարմիր, կնճիթը՝ ծակող-ծծող տիպի։ Լրիվ ցիկլով զարգանում է խաղողի վազի վերերկրյա և ստորգետնյա օրգանների վրա։ Ունի 2 ձև՝ արմատային և տերևային։ Ձմեռում են առաջին և երկրորդ հասակի թրթուրները՝ արմատների վրա։ Չորրորդ մաշկափոխումից հետո ձևավորվում է էգը, բազմանում է կուսածնությամբ, արմատների վրա դնում մինչև 200 ձու։ Ծնված թափառող թրթուրները կպչում են արմատներին, և սկսվում է հաջորդ գեներացիան (սերունդը)։ Արմատային ձևը վեգետացիայի ընթացքում հարավային շրջաններում տալիս է 6—9 սերունդ։ Ամռանը արմատային թրթուրներից առաջանում են թևավոր լվիճներ, որոնց էգերը բեղմնավորվելուց հետո ձվադրում են բույսի վերերկրյա մասերի վրա։ Մեծ ձվերից ծնվում են էգեր, փոքրերից՝ արուներ։ Բեղմնավորված էգը բազմամյա ճյուղերի վրա դնում է մեկ ձմեռող ձու։ Գարնանը ձվերից դուրս են գալիս որդնալվիճի տերևային ձևեր, որոնք խաղողի ամերիկյան տեսակների և հիբրիդների տերևների վրա առաջացնում են սափորաձև գխտորներ, որի հետևանքով տերևները չորանում են։ Թրթուրները սնվում են, չորս անգամ մաշկափոխվում և վերածվում հասուն կուսածին էգ՝ սերնդահիմնադիրի, որը դնում է մինչև 400 ձու։ 2—3-րդ գեներացիայից սկսած գխտորներում ծնվում են որդնալվիճի տերևային, ինչպես նաև արմատային ձևերի թրթուրներ։ Աշնանը բոլորը (բացի արմատային թրթուրներից և ձմեռող ձվից) ոչնչանում են։ Որդնալվիճը լրիվ ցիկլով զարգանում է միայն ամերիկյան մի քանի տեսակների և դրանց հիբրիդների արմատների և տերևների վրա։ Եվրոպական և ասիական սորտերի վրա մակաբուծում և շատ վնասակար է միայն արմատային ձևը։ Որդնալվիճի թքի ֆերմենտների ազդեցությունից արմատների վնասված մասերի հյուսվածքները վերաճում են ուռուցքների, արմատները ճաքճքում են, առաջանում են խոցեր, ուր թափանցում են միկրոօրգանիզմները և փտեցնում դրանք։ Վարակված վազերը չեն պտղաբերում և 5—10 տարի հետո սովորաբար չորանում են։ Ամերիկյան խաղողի վազին առավելապես վնասում է տերևային ձևը։ Պայքարի միջոցները. կարանտինի խիստ պահպանում, տնկանյութի վարակազերծում հեքսաքլորանով, բրոմմեթիլով և այլ միջատասպաններով, ֆիլոքսերադիմացկուն սորտերի տնկում, վնասված գոտիներում հողի պարբերական մշակում ֆումիգանտներով։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 644)։*  |
**«Հանճարն ու ամբոխը»**, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ Եղիշե Թադևոսյանի (1870-1936) 1909 թվականին ստեղծած կտավը։ Ցուցադրվում է Հայաստանի ազգային պատկերասրահում։

Նկարագրություն
--------------

1909 թվականին Եղիշե Թադևոսյանի ստեղծած «Հանճարն ու ամբոխը» մեծադիր կտավին անդրադարձ է կատարվել դեռևս ռոմանտիկների արվեստում։ Կտավում նկարիչը պատկերել է առաջադեմ մտածող անհատի և քաղքենի ինքնագոհ հասարակության իդեալների ու տգիտության բախման ողբերգական կոնֆլիկտը։ «Հանճարը»՝ անձը, անհատականությունը, «գլուխն առած» փախչում է ամբոխի աղաղակներից, քրքիջից ու սուլոցից, ծաղրից ու վիրավորանքներից։

Այս թեմային Թադևոսյանն անդրադարձել է նաև «Քրիստոսն ու փարիսեցիները» կտավում։

Տվյալներ
--------

Նկարն ունի 152 սմ բարձրություն, 149 սմ լայնություն, նյութը՝ կտավ յուղաներկ։

Գրականություն
-------------

* Դրամբյան Ռուբեն Գրիգորի, Եղիշե Թադևոսյան, Երևան, 1955։
* Եղիշե Թադևոսյան (ծննդյան 100-ամյակին նվիրված ցուցահանդեսի կատալոգ), Երևան,

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  "Թադևոսյան Եղիշե". Արխիվացված է the original 2016-03-04-ին. Retrieved 2016-04-18. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
2. ↑  Հանճարն ու ամբոխը ՀԱՊ-ում
3. ↑  Անհատի և ամբոխի խնդիրը 21-րդ դարում

Արտաքին հղումներ
----------------

* Եղիշե Թադևոսյան Archived 2016-04-03 at the Wayback Machine.
* Մեր մեծերը - Եղիշե Թադևոսյան
Բասկյան համակարգի հեղինակ   
Դավիդ Բրոնշտեյնը
**Բասկյան համակարգ** կամ **Բրոնշտեյնի շախմատ**, շախմատային մրցախաղի տեսակ, երբ երկու շախմատիստներ միմյանց հետ խաղում են միաժամանակ մի քանի խաղատախտակների (հիմնականում՝ երկու) վրա՝ փաստորեն, իրար դեմ անցկացնելով միաժամանակյա խաղաշար։

Պատմություն
-----------

Համակարգը 1960-ական թվականներին մտահղացել է խորհրդային գրոսմայստեր Դավիդ Բրոնշտեյնը, որը մտահոգված էր դասական շախմատի «տխուր» ժամակարգը բազմազանեցնելու խնդրով։ Այն ժամանակ պարտիայի 40 քայլի համար յուրաքանչյուր կողմին տրվում էր երկուսուկեսական ժամ, գումարած՝ վերախաղարկությունը, որը, որպես կանոն, կայանում էր հաջորդ օրը։ «Իսկ ինչո՞ւ չուրախացնել հանդիսատեսին և մեկ երեկոյի ընթացքում չխաղալ միանգամից չորս, վեց կամ ութ պարտիա, ընդ որում, ոչ թե իրար հետևից, այլ միաժամանակ»,— մտորում էր Բրոնշտեյնը։ Եվ նա անմիջապես աջակցություն ստացավ աշխարհի 8-րդ չեմպիոն Միխայիլ Տալի կողմից։ Առաջին անգամ այս համակարգը կիրառվեց հենց այս երկու գրոսմայստերների մրցախաղում։ Ութ պարտիայից բաղկացած այդ խաղաշարում 5,5-2,5 հաշվով հաղթեց Տալը։ Այն այդպես էլ մնաց Բրոնշտեյնի շախմատով խաղացված գրեթե միակ մրցախաղը։ Հետո այն մոռացվեց և միայն տարիներ անց վերածնվեց Իսպանիայում և վերադարձավ «բասկյան համակարգ» անվանումով։

Կիրառում
--------

Վերջերս այս համակարգը երբեմն կիրառվում է որոշ մրցաշարերում։ Խոշորագույն վերջին մրցաշարը Չինաստանի մայրաքաղաք Պեկինում 2013 թվականի դեկտեմբերին կայացած Համաշխարհային մտավոր խաղերն են, որի «բասկյան համակարգով» մրցաշարին մասնակցել է նաև Հայաստանի շախմատի առաջատար Լևոն Արոնյանը։ Այստեղ մրցակիցներն արագ շախմատի ժամակարգով իրար դեմ խաղացել են միաժամանակ երկու խաղատախտակի վրա՝ մեկում սպիտակ խաղաքարերով, մյուսում՝ սև։ Տղամարդկանց մրցաշարի հաղթող է դարձել ռուսաստանցի գրոսմայստեր Սերգեյ Կարյակինը, իսկ կանանց մրցաշարում՝ աշխարհի չեմպիոն, չինուհի Հու Յիֆանը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Բրոնշտեյնը կսեղմեր Կարյակինի ձեռքը
2. ↑  Գրոսմայստեր Սերգեյ Կարյակինը «բասկյան համակարգի» մասին
3. ↑  Համաշխարհային մտավոր խաղեր-2013, «բասկյան համակարգ». պարտիաներ, լուսանկարներ, մրցաշարային աղյուսակներ

Արտաքին հղումներ
----------------

* 2012 թ. Սան Սեբաստիանում «բասկյան համակարգով» կայացած մրցաշարի լուսանկարներ Archived 2013-05-30 at the Wayback Machine.