recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Քնարական երգեր**, ավանդական երաժշտական բանահյուսության բաժին, որի գործերում առավել անմիջականորեն և հստակորեն են դրսևորվում երաժշտական հերոսի զգացմունքները, հուզական վերաբերմունքն իրականության նկատմամբ։ 

Լայն առումով՝ քնարական երգերն ընդգրկում են մարդկանց սոցիալական կացության բոլոր երևույթների անդրադարձները, նաև կյանքի փիլիսոփայական ընկալման խոհերն ու բնության պատկերումները։ Քնարականությունը դրսևորված է նաև մի շարք թեմատիկ երգախմբերում, որոնք սովորաբար դիտարկում են առանձին՝ ըստ կենցաղային գործառության (պանդխտության, օրորոցային երգեր, հորովելներ և այլն)։ 

Նեղ առումով՝ քնարական երգեր անվանում են միայն սիրո թեմայով երգերը, որոնք ամենամեծ խումբն են։ 

Հայկական ժողովրդական երաժշտության մեջ քնարականությունը զարգացման բարձր մակարդակի է հասել միջնադարում։ Հայկական քնարական երգերին բնորոշ է արտահայտման զսպվածությու­նը, որը գրական տեքստերում դրսևորվում է մտքի խտացմամբ, հերոսի հուզաշխարհի և բնության պատկերների զուգահեռներով կամ հակադրություններով և այլն, մեղեդիներում՝ «զուսպ» արտահայտչամիջոցներով։ Կոմիտասի գրառած «Գարուն ա, ձուն ա արել», «Կուժն առա, ելա սարը» խորապես հուզական երգերում մարմնավորված են ընդամենը 4-ական տարբեր հնչյուններ՝ ամենապարզ ռիթմերի միջոցով։ 

Փոքրածավալ քնարական երգերը Կոմիտասը երբեմն անվանել է «խաղեր»։ Կան նաև ծավալուն երգեր և մի քանի երգերից կազմված ամբողջություններ («Հով արեք», «Ծիրանի ծառ», «Ալագյազ աչերդ», «Յոթն օր, յոթ գիշեր» և այլն)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Պարունակ Կերտիկյան** (1824, Կոստանդնուպոլիս, Օսմանյան կայսրություն - 1868, Կոստանդնուպոլիս, Օսմանյան կայսրություն), հայ բժիշկ, հասարակական գործիչ։

Կենսագրություն
--------------

1949 թվականին ավարտել է Կ. Պոլսի ռազմաբժշկական ուսումնարանը։ 1847 թվականին Թուրքիայի փոքրասիական նահանգներում կատարել է ծաղկի դեմ պատվաստումներ, գրել «Ճանապարհորդություն Հայաստան երկրով դեպի Բաբելոն» օրագիրը (հրատարակվել է հետմահու)։ 1849 թվականին նշանակվել է Կ. Պոլսի «Հեյդար-Փաշա» հոսպիտալի բժիշկ, ապա ուղարկվել ծառայության Շումնա։ 1850 թվականին վերադարձել է Կ. Պոլիս, մասնակցել (Սերովբե Վիչենյանի և Գասպար Սինափյանի հետ) կառավարական հանձնաժողովի աշխատանքներին, ուսումնասիրել է Կ. Պոլսի հայկական ազգային դպրոցներում դասավանդման որակը։ 1860-1865 թվականներին իրականացրել է պայքարի արդյունավետ միջոցառումներ չարորակ տենդի և խոլերայի համաճարակների դեմ (արժանացել է կառավարական պարգևների)։ 1860 թվականին Կ. Պոլսում մասնակցել է Հայկական ազգային սահմանադրության ստեղծմանը։ Գրիպի, գերհյուծվածության (կախեքսիա) առաջացման պատճառների և բուժման մասին Կերտիկյանի հոդվածները հրատարակվել են Կ. Պոլսի ֆրանսիական և հայկական ամսագրերում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005*
**Մուրզիլկայի արկածները** (ռուս.՝ Приключения Мурзилки), խորհրդային ​​մուլտիպլիացիոն ֆիլմ, որը ստեղծվել է 1956 թվականին, ռեժիսոր-մուլտիպլիկատորներ Բորիս Ստեպանցևի և Եվգենի Ռայիկովսկու կողմից։ Առաջին մուլտֆիլմն է հատուկ թղթակից Մուրզիլկայի արկածների մասին։

Սյուժե
------

Հեքիաթային լրագրող Մուրզիլկան արձակուրդում գտնվելու ընթացքում ամսագրի գլխավոր խմբագրից «Կայծակ» հեռագիր է ստանում, որում Մուրզիլկային հանձնարարվում է նոր թողարկման համար լուսանկարել լավ տղայի կամ գյուտարար երեխայի։ Մուրզիլկան բզեզի տեսքով շտապ «անտառային տաքսի» է վերցնում և թռչում Մոսկվա։

Մոսկվայում Մուրզիլկան պատահաբար հետևում է մի բնակարանի պատուհանին, որտեղ ապրում է սովորական դպրոցական Պետյան։ Սկզբում Պետյան շատ լավ տպավորություն է թողնում Մուրզիլկայի վրա. նա լսում է իր մորը, քաղաքավարի է, պարզվում է, որ նա գյուտարար է, ինչի համար մայրը նրան անակնկալ էր խոստացել, և Մուրզիլկան անմիջապես լուսանկարում է նրան։ Բայց փողոց դուրս գալով՝ տղան արմատապես փոխվում է՝ հանկարծ վերածվելով կռվարարի։ Մուրզիլկան լուսանկարում է նաև նրա բոլոր գործողությունները. թե ինչպես է ծաղրում կատվին, աղջիկների հյուսիկներից քաշում, ծխում և ամենից վատը՝ պարսատիկից կրակում է թռչունների բույնին, մինչև որ Մուրզիլկան կարողանանում է փրկել թռչուններին։

Երբ հաջորդ օրը Պետյան արթնանում է, պարզվում է, որ անակնկալը «Մուրզիլկա» ամսագրի բաժանորդագրությունն է, որի վերջին համարը ստանում է տղան։ Բացելով ամսագիրը՝ Պետյան տեսնում է իր լուսանկարն «օրինակելի տղայի» տեսքով. «Պետյան տանն է»։ Բայց երբ նա շրջում է էջը, նա իր մոր հետ տեսնում է Մուրզիլկայի կողմից արված բոլոր «հերոսությունների» լուսանկարները` «Եվ նա այդպիսին է փողոցում» մակագրությամբ։

Գլխավոր խմբագիրը շնորհակալություն է հայտնում թղթակից Մուրզիլկային կատարած աշխատանքի համար և շեշտում նրա ինքնատիպությունը. մամուլը ոչ միայն պետք է նշի լավը, այլև բացահայտի վատը։

Հեղինակներ
----------

* Սցենարի հեղինակներ՝ Օլեգ Էրբերգ, Ա. Կարանով, Նիկոլայ Էրդման
* Ռեժիսորներ՝ Եվգենի Ռայկովսկի, Բորիս Ստեպանցև
* Կոմպոզիտոր՝ Յուրի Լևիտին
* Բեմադրող նկարիչ՝ Անատոլի Սավչենկո
* Օպերատորներ՝ Եկատերինա Ռիզո, Ն. Սոկոլովա
* Հնչյունային օպերատոր՝ Բորիս Ֆիլչիկով
* Նկարիչ-մուլտիպլիկատորներ՝ Ֆեոդոր Խիտրուկ, Վադիմ Դոլգիխ, Վիկտոր Լիխաչև, Ֆաինա Եպիֆանովա, Տատյանա Ֆյոդորովա, Տատյանա Տարանովիչ

Վերաթողարկում
-------------

Այս մուլտֆիլմը VHS ձևաչափով թողարկվել է «Սոյուզ վիդեո» ընկերության կողմից 1990-ական թվականներին, նույն ընկերության կողմից DVD ձևաչափով վերաթողարկվել է 2000-ական թվականներին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Մուրզիլկայի արկածները» մուլտֆիլմը

Գրականություն
-------------

* Фильмы-сказки. Сценарии рисованных фильмов. Выпуск 5.. — М.: Искусство, 1958. — 290 с.: *А. Каранов, О. Эрберг, Н. Эрдман* «Приключения Мурзилки» — стр. 17. *В. Коростылёв, М. Львовский* «Опять двойка» — стр. 33.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database · Animator.ru |

 |
**Սուրբ Սանդուխտ** (դուստրն է Սանատրուկ Ա թագավորի, որը թագավորել է 38-68թթ.)։
Հայոց եկեղեցու պարծանքը և առաջին հայ մարտիրոսուհին (նախամարտիրոսուհին) է։ Ինչպես Սուրբ Ստեփանոսը քրիստոնեական եկեղեցու համար, այնպես էլ Սուրբ Սանդոուխտը Հայ Եկեղեցու համար։ Աշակերտելով Սուրբ Թադևոս առաքյալին՝ հորից թաքուն քրիստոնեություն է ընդունում։ Սուրբ Սանդուխտ կույսը հայ եկեղեցու առաջին նահատակ կույսն է։

Սանդուխտ կույսի նահատակությունը ըստ Ավանդության
-----------------------------------------------

Սանդուխտը քրիստոնյա է դարձել Թադեոս Առաքյալի քարոզչության արդյունքում։ Հայրը՝ Սանատրուկ թագավորը, իմանալով եղելության մասին, փորձել է տարհամոզել աղջկան։ Սանդուխտը մնաց անդրդվելի իր հավատքի մեջ, հայրը հրամայեց մյուս նորահավատների շարքում բանտարկել նաև նրան։ Թադեոս Առաքյալը գաղտնի բանտ է այցելում, մխիթարում, սրտապնդում և իր աղոթքների շնորհիվ նրանց շղթաները քանդվեցին։ Այս տեսնելով բանտապաները, թվով 33 հոգի, դարձի եկան։

Վերջին փորձն անելու համար թագավորը մարդ է ուղարկում բանտ, որ նա վերստին իր հայրենի և հեթանոսական կրոնին վերադառնա։ Երբ բանտ գնացող մունետիկը տեսավ բանտարկյալների շղթաները քանդված և իրենք էլ զվարթադեմ Թադեոս Առաքյալի քարոզչությունն են լսում, սքանչանալով ինքն էլ դարձի եկավ։ Այս դեպքից հետո թագավորը հրամայում է սպանել բոլոր նորադարձներին, բացի Թադեոս Առաքյալից և իր աղջկանից։

Հոր հրապուրիչ խոստումները, ահաբեկիչ սպառնալիքները չեն կարողանում տկարացնել իշխանուհուն։ Սանատրուկի կատարած բոլոր աշխատանքները զուր էին։ Իշխանազուն կույսի կորովն ու հավատքը անդրդվելի էին, Սանատրուկը հրամայում է սպանել աղջկան։ Դահիճը, ով պիտի գլխատեր Սանդուխտին, սրով խոցում է արքայադստեր սիրտը։ Երեք օր Սանդուխտի մարմնի վրա երկնքից իջած լույս է տարածվում։ Նրան թաղում է Թադեոս առաքյալը, որից հետո ինքը ևս նահատակվում է։

Սուրբ նշխարների զորությունը
---------------------------

Սբ. Թադեոս առաքյալի և Սբ. Սանդուխտ կույսի գերեզմանների տեղը մի քանի դար հայտնի չէր։ 5-րդ դարում, Հովհան Մանդակունի կաթողիկոսի և Վահան Մամիկոնյան մարզպանի օրոք, Կիրակոս անունով մի ճգնավոր, ով բնակվում էր Շավարշանին մոտակա մի քարանձավում, տեսիլքով իմանում է նրանց տեղը և մի քահանայի հետ փորելով տեսիլքով մատնանշված տեղերը՝ գտնում է սուրբ նշխարները։ Սրա համբավը տարածվում է հայոց երկրով մեկ, մեծ տոնախմբություն է կատարվում և բազմաթիվ մարդիկ այդ սուրբ նշխարների զորությամբ բժշկվում են բազմատեսակ հիվանդություններից։

Սբ. Սանդուխտ կույսի հիշատակության օրը
-------------------------------------

Սուրբ Սանդուխտը թաղված է եղել Նարեկ վանքում, որի բուն անունը հենց Սուրբ Սանդուխտ է։ Սբ. Սնադուխտի հիշատակը հին տոնացույցում առանձիննն է կատարվել, հետո միայն միացել Թադեոս Առաքյալի հետ ( ըստ Օրմանյանի վկայության)։
Մարզվանեցիի Հայսմավուրքը նրան հիշատակում է դեկտեմբերի 23-ին, Փեշտիմալճյանը՝ դեկտեմբերի 15-ին։ Ներկայումս մենք տոնում ենք Սբ. Թադեոս Առաքյալի հետ, Վարդավառի տոնին հաջորդող շաբաթ օրը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. ↑

Աղբյուրներ
----------

* «Աստվածաշնչական Սուրբեր» Շնորհք արքեպս. Գալուստյան
* «Գանձասար» մատենաշար, Երևան 1997
Կոլումբայնի զոհերի հուշահամալիր
**Կոլումբայնի ավագ դպրոց** (անգլ.` *Columbine High School*), ավագ դպրոց տեղակայված ԱՄՆ Կոլորադո նահանգի Ջեֆերսոն շրջանում։

Պատմություն
-----------

Դպրոցը բացվել է 1973 թվականի աշնանը։ Առաջին ուսումնական տարում չի ունենցել ավարտական դասարան, ինչը շարունակվում է մինչև 1975 թվականը։ Դպրոցը գտնվում է նույնանուն ավանում։ Անվանումը ստացել է Կոլորադո նահանգում աճող Կոլումբայն ծաղկի էնդեմիկ տեսակից։ Առաջին տնօրենն է եղել ոմն Ջերալդ Դիֆորդը։

Դպրոցի պաշտոնական գույներն են կապույտը և մոխրագույնը։ Գույների ընտրության հարցը դրվել էր 1973 թվականին` քվեարկության ճանապարհով, որին մասնակցում էին ապագա աշակերտները։

### Զանգվածային սպանություններ

Հիմնական հոդված՝ Զանգվածային սպանություններ Կոլումբայնի ավագ դպրոցում
Դպրոցն հայտնվում է համաշխարհային լրատվամիջոցների ուշադրության կենտրոնում 1999 թվականի ապրիլի 20-ին, երբ ավարտական դասարանի աշակերտներ Էրիկ Հարիսը և Դիլան Կլեբոլդը զինված մուտք գործեցին հաստատություն՝ մոտ մեկ ժամվա ընթացքում սպանելով տասներկու աշակերտների և մեկ ուսուցչի, ինչպես նաև վիրավորեցին ևս 23 աշակերտի։ Ոճիրը կատարելուց հետո պատանի մարդասպանները ինքնասպանություն գործեցին։ Կոլումբայնի ահաբեկչությունը մինչ օրս համարվում է ամերիկյան դպրոցներում կատարված խոշորագույն հանցագործություններից մեկը։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայքը(անգլերեն)
* Սպորտային բաժնի պաշտոնական կայքը(անգլերեն)
**Այծիկը** (ռուս.՝ Козлёнок), մուլտիպլիկացիոն ֆիլմ, որը նկարահանվել է 1961 թվականին, «Սոյուզմուլտֆիլմ» կինոստուդիայում, ռեժիսոր Ռոման Դավիդովի կողմից, ըստ Սերգեյ Միխալկովի սցենարի։

Սյուժե
------

Չլսող այծիկը ինքնակամորեն փախչում է անտառ։ Այնտեղ նրան վրա է հասնում ուժեղ տեղատարափ անձրևը, որը հեղեղում է ամբողջ փոքրիկ բացատը։ Նա փրկվում է ոչ մեծ հողակույտի շնորհիվ։ Նա փորձում է օգնության կանչել վայրի խոզին, որը նավակով նավարկում էր, բայց վերջինս անտեսում է նրա խնդրանքը։ Այծիկին կարող էին ուտել գայլերը, եթե չլիներ անտառի բնակիչների օգնությունը, ովքեր եկել էին թռչունների բարձրացրած ահազանգի պատճառով։ Այծիկի ծնողները գտնում են նրան ու նախատում են, իսկ փրկիչներին հրավիրում են խնջույքի։ Տոնին առանց հրավերի գալիս է նաև խոզը, որին, սակայն, վռնդում են։

Հեղինակներ
----------

* Սցենարի հեղինակ` Սերգեյ Միխալկով
* Ռեժիսոր` Ռոման Դավիթով
* Կոմպոզիտոր` Լեոնիդ Ֆեյգին
* Բեմադրող նկարիչներ` Իլդար Ուրմանչ, Լև Պոզդնեև
* Օպերատոր` Միխայիլ Դրույան
* Հնչյունային օպերատոր` Նիկոլայ Պրիլուցկիյ
* Խմբագիր` Պյոտոր Ֆրոլով
* Նկարիչներ`
	+ Իգոր Պոդգորսկի
	+ Ալեքսանդր Դավիթով
	+ Վլադիմիր Զարուբին
	+ Հովսեփ Կուրոյան
	+ Վիոլետա Կարպ
	+ Օ. Ստոլբովա
	+ Ի. Բերեզին
	+ Վ. Ռյաբչիկով
	+ Ե. Վերշինինա
	+ Գ. Նևզորովա

Տեսաերիզ
--------

1990-ականների կեսերին մուլտֆիլմը տեսաերիզներով թողարկվել է խորհրդային ​​լավագույն մուլտֆիլմերի Studio PRO Video ստուդիայի հավաքածուի մեջ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Մուլտֆիլմի մասին` animator.ru կայքում

Գրականություն
-------------

* *Михалков С. В.* Козлёнок. — М.: АСТ, 2013. — 48 с. — (СОЮЗМУЛЬТФИЛЬМ представляет). — ISBN 978-5-17-077441-8. Иллюстрации и текст по мультфильму.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Animator.ru |

 |
**Քումիհո** (կորեերեն՝ 구미호, 구` ինը, 미՝ պոչ, 호՝ աղվես), 
կորեական դիցաբանության արարած, իրենից ներկայացնում է կին-դարձվոր, որը կարող է վերածվել ինը պոչանի աղվեսի։ Այս էակի մասին լեգենդները տարածվել են Արևելյան Ասիայի շատ շրջաններում (Ճապոնիայում՝ կիցունե)։

Ընդհանուր նկարագրություն
------------------------

Լեգենդների մեծ մասի համաձայն՝ քումիհո կարող է դառնալ ցանկացած աղվես, որը կարողանում է ապրել հազար տարի։ Դրանից հետո աղվեսը ունենում է գեղեցիկ աղջկա վերածվելու ունակություն, որը լեգենդներում գրեթե միշտ բացասական դեր է խաղում, հաճախ գայթակղելով տղամարդկանց, ապա սպանելով նրանց և ուտելով նրանց սիրտը կամ լյարդը։ Որոշ լեգենդներում նշվում է, որ քումիհոյի իրական էությունը կարելի է տեսնել միայն այն դեպքում, եթե նրա վրայից հանվեն բոլոր հագուստները, ինչպես նաև, որ քումիհոյի կերպարում կանայք միշտ ագրեսիվ կերպով արձագանքում են որսորդական շներին, որոնք աղվեսի հոտ ունեն, քանի որ քումիխոյի էությունը դեռևս մնում է աղվես։

Որոշ վաղ չինական լեգենդներում քումիհոն երբեմն պատկերվում է որպես մարդասիրական օգնական կամ միամիտ կերպար, բայց հետագա լեգենդներում նա գրեթե միշտ պատկերվում է որպես վախկոտ և թշնամական դաևձվոր։ Սպանելուց բացի, քումիհոյին հաճախ հանձնարարվում է մահացածների սրտերը ուտողի դերը՝ գիշերը շրջելով գերեզմանոցներում։

Ըստ լեգենդների՝ քումիհոն կարող է վերածվել մարդու, եթե կատարի երեք պայմաններից գոնե մեկը։ Նա հազարավոր օրերի ընթացքում պետք է զերծ կմնա դիակներ ուտելուց և մարդկանց սպանելուց։ Մարդը, որը նրան ճանաչել է որպես քումիհո, պետք է տասը տարի ոչ ոքի չպատմի այդ մասին։ Քումիհոն պետք է ուտի հազարավոր տղամարդկանց լյարդը հազար տարվա ընթացքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Korean Mythology, on unsolvedmysteries.com. Retrieved 15 March 2007
**Սուրեն Յուրիի Առաքելով** (ռուս.՝ Суре́н Ю́рьевич Араке́лов, ), հայ մաթեմատիկոս։ Առաքելովի տեսության հիմնադիրը։

Կենսագրություն
--------------

1965 թվականից Առաքելովը հաճախել է Մոսկվայի պետական համալսարանի մաթեմատիկայի բաժին, որն ավարտել է 1971 թվականին։

1974 թվականին Առաքելովը Մոսկվայի Ստեկլովի ինստիտուտից ստացել է գիտությունների թեկնածու կոչում՝ Իգոր Շաֆարևիչի ղեկավարությամբ։ Մինչև 1979 թվականի Գուբկինի անվան Ռուսաստանի նավթի և գազի պետական համալսարանում աշխատել է որպես կրտսեր գիտաշխատող։ Ալեքսանդր Սոլժենիցինի ազատազրկման դեմ ցույց անելու համար ձերբակալվել է տեղափոխվել է հոգեբուժարան։ Ինչից հետո դադարել է գիտությամբ զբաղվել։ 2014 թվականի դրությամբ ապրում է Մոսկվայում՝ կնոջ և երեխաների հետ։

Առաքելովի տեսություն
--------------------

Հիմնական հոդված՝ Առաքելովի տեսություն
Փոլ Վոյտաը օգտագործել է Առաքելովի տեսությունը Մորդելի ենթադրությունը ապացուցելու համար։ Իսկ Գերդ Ֆալթինգսը այն օգտագործել է Մորդելի ենթադրության Լանգի ընդհանրացումը ապացուցելու համար։

Հրատարակություններ
------------------

* S. J. Arakelov (1971)։ «Families of algebraic curves with fixed degeneracies»։ *Mathematics of the USSR-Izvestiya* **5** (6): 1277–1302։ doi:10.1070/IM1971v005n06ABEH001235
* S. J. Arakelov (1974)։ «Intersection theory of divisors on an arithmetic surface»։ *Mathematics of the USSR-Izvestiya* **8** (6): 1167–1180։ doi:10.1070/IM1974v008n06ABEH002141
* Arakelov S. J. (1975)։ «Theory of intersections on an arithmetic surface»։ *Proc. Internat. Congr. Mathematicians* (Vancouver: Amer. Math. Soc.) **1**: 405–408

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «What happened to Suren Arakelov?»։ *Mathoverflow*

Արտաքին հղումներ
----------------

* Serge Lang (1988)։ *Introduction to Arakelov Theory*։ Springer։ ISBN 0387967931
**Ֆիտոքրոմ**, ֆոտոռեցեպտոր է, կապտականաչ գունանյութ, որը գոյություն ունի երկու փոխադարձ փոխակերպող ձևերով: Մեկը կլանում է կարմիր լույսը (λ ~ 660 նմ), մյուսը կլանում է մուգ կարմիր լույսը (λ ~ 730 նմ):Լույսը կլանելով ֆիտոքրոմը մի ձևից անցնում է մյուսը:Այս գունանյութը կարևոր դեր է խաղում մի շարք գործընթացներում, ինչպիսիք են ծաղկումը և սերմերի բողբոջումը:Հայտնի է դրա ազդեցությունը ազդեցություն քրոմոսոմի շեղման արդյունքի վրա սկերդայի սերմերի գամմա ճառագայթահարումից հետո:Բացի այդ, այն օգնում է հաստատել ցիրկադային ռիթմեր, կարգավորում տերևների չափը, ձևը և քանակը, քլորոֆիլի սինթեզը և էպիկոտիլային և հիպոկոտիլների ընդլայնումը երկշաքիլավոր բույսերի սերմերում:

Կենսաքիմիայի տեսանկյունից ֆիտոքրոմը սպիտակուց է, որը պարունակում է բիլինային քրոմոֆոր:

Ֆիտոքրոմը հայտնաբերվել է գրեթե բոլոր բույսերի մեջ, ներառյալ բարձրագույնները, իսկ որոշ բակտերիաներում ՝ նմանատիպ կառուցվածքի մոլեկուլներ:Այս գունանյութերի մեծ մասն այժմ ունի եռաչափ կառուցվածք:

Բացի ֆիտոքրոմից, բույսերն ունեն ծպտյալ քրոմներ և ֆոտոտրոպներ, որոնք զգայուն են սպեկտրի կապույտ և ուլտրամանուշակագույն մասերի նկատմամբ:

Աղբյուրներ
----------

*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  InterPro Release 71.0 — 71.0 — 2018.


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · MESH ID · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 90180588 · NDL: 00563287 |

 |
**Գևորգ Վարժապետյան** (1895, Բաղդադ- հոկտեմբերի 12, 1947, Աթենք), հայ բժիշկ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1895 թվականին Բաղ­դա­դում` վի­րա­բույ­ժի ըն­տա­նի­քում։ Պա­տա­նե­կու­թյան տա­րի­նե­րն ան­ցել են Հալեպում։ Ավար­տել է Հա­լե­պի ազ­գա­յին վար­ժա­րա­նը, այնուհետև Հա­լե­պի Ֆրեր­նե­րի միջ­նա­կարգ դպրո­ցը։ Սո­վո­րել է Դամասկոսի բժշկական վարժարանում։ 1916 թվականին ու­սու­մը շա­րու­նա­կել և ավար­տել է Կոստանդնուպոլսի բժշկական համալսարանը և ստա­ցել բժշկի վկա­յա­կան։

1916 թվականին, երբ ըն­թա­նում էր Առաջին համաշխարհային պատերազմը, զո­րա­կոչ­վել է թուր­քա­կան բա­նակ և Անատոլուի տար­բեր հի­վան­դա­նոց­նե­րում ծա­ռա­յել որ­պես զին­վո­րա­կան բժիշկ։ Գե­րի է վերց­վել անգ­լի­ա­կան զոր­քի կող­մից։ Որ­պես ռազ­մա­գե­րի անգ­լի­ական հի­վան­դա­նո­ցում ծա­ռա­յել է վի­րա­բույժ։ 1918 թվականին` պատերազմի ավարտից հետո, ազատվել է գերությունից։ Այնուհետև ծառայել է Կ. Պոլ­սում, Դար­դա­նե­լում, Մայտոսում։

1923 թվականի հաստատվել է Հունաստանի Սելանիկ (Սալոնիկ) քաղաքում, որտեղ և աշխատել է մինչև իր կյանքի վերջը։ Սելանիկում ունեցել է իր սեփական հիվանդանոցը։ Եղել է հմուտ և բազմաշնորհ վիրաբույժ, սիրված ու հարգված քաղաքացի։

1947 թվականին եղել է Հունաստանի Սելանիկ քաղաքից դեպի Խորհրդային Հայաստան ներգաղթող քարավանները կազմակերպող հանձնախմբի ղեկավարը։ 1947 թվականի հոկտեմբերի 12-ին Աթենքում հանկարծամահ է եղել Եվրոպա կատարած ճամփորդությունից վերադառնալիս։ 1947 թվականի հոկտեմբերի 19-ին թաղվել է Սելանիկի գերեզմանոցում։ Եղել է 52 տարեկան։

Գրականություն
-------------

Գէորգեան Կարօ, Ամէնուն Տարեգիրքը, Պէյրութ, 1960։

Աղբյուր
-------

Հարություն Մինասյան, Օսմանյան կայսրությունում և Թուրքիայի Հանրապետությունում բռնաճնշումների և ցեղասպանության ենթարկված հայ բժիշկներ, Երևան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
**Օթելլո** (անգլ.՝ Othello, իտալ.՝ Otello), Ուիլյամ Շեքսպիրի՝ 1604 թվականին գրված «Օթելլո, Վենետիկի մավր» ողբերգության, ինչպես նաև` ըստ նույն սյուժեի մի շարք երկրորդական ստեղծագործությունների, մասնավորապես՝ օպերաների և կինոնկարերի հերոս: 

Շեքսպիրի պիեսը Ջերալդի Չինտիոյի «Վենետիկի մավր» (1566) պատմվածքի վերապատումն է և, առաջին հերթին, բնագրից տարբերվում է գլխավոր հերոսի՝ Օթելլոյի բնավորությամբ: Յուրի Ֆրիդշտեյնի խոսքերով՝ «բավական սովորական արկածախնդիր-քրեական պատմությունը», որտեղ գլխավոր հերոսը դավադրորեն ազատվում է կնոջից, Շեքսպիրի գրչի տակ ձեռք է բերում «ոգու բարձր ողբերգության գծեր»: Մարդը, որը տարբերվում է մյուսներից (բացի մաշկի գույնից) պարզությամբ և դյուրահավատությամբ, չկարողանալով հաղթահարել լեյտենանտ Կասիոյի և կնոջ՝ Դեզդեմոնայի անհավատարմության կասկածները (որի մասին նրան պատմել է բանսարկու Յագոն)՝ սպանում է իր կնոջը, իսկ հետո, իմանալով նրա անմեղության մասին, ինքնասպանությամբ կյանքին վերջ է տալիս («Ես բարկությունից վրեժ չեմ առել, // այլ զոհաբերել եմ պատիվը, ինչպես կարծում էի»):

Օթելլոյի դերը կատարել են շատ ողբերգական դերասաններ՝ սկսած Ռիչարդ Բյորբեջից։ Առավել հայտնի կատարողների թվում են Դևիդ Գարիկը (1745), Էդմունդ Քինը (1832), Լոուրենս Օլիվիեն (1938), Ֆ. Շրյոդերը և Այրա Օլդրիջը (1826), Տոմազո Սալվինին (1856), Ա. Յուջինը (1907), Կոնստանտին Ստանիսլավսկին (1896) և այլք:

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Фридштейн, 1997

Գրականություն
-------------

* *Фридштейн Ю. Г.* Отелло // Энциклопедия литературных героев / С. В Стахорский. — Аграф, 1997. — С. 301.
**Ընծայեկ Տեր-Ստեփանյան** (1892, Մարաշ, Մարաշի գավառ, Հալեպի նահանգ, Օսմանյան կայսրություն- 11 փետրվարի, 1920, Մարաշ), հայ բժիշկ, ազգային և հասարակական գործիչ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1892 թվականին Օսմանյան կայսրության Հալեպի նահանգի Մարաշի գավառի կենտրոն Մարաշ քաղաքում։
Նախնական կրթությունն ստացել է Մարաշի սրբոց Քառասնից Մանկանց եկեղեցու վարժարանում։ Միջնակարգ կրթությունն ստացել է Մարաշի Ազգային Կեդրոնական վարժարանում։ 1908 թվականին ավարտել է ամերիկացի մի­սի­ո­ներ­նե­րի Տարսոնի Սենթ Փոլ քոլեջը (Ամերիկյան Սուրբ Պողոս վարժարան)։

1908-1910 թվականներին ուսուցչություն է արել Մարաշի և Եդեսիայի (Ուրֆայի) ազգային վարժարաններում։ 1910-1916 թվականներին սովորել է Կ. Պոլ­սի Հայդար փաշայի Օսմանյան կայսերական բժշկական վարժարանում` գի­շե­րօ­թիկ ու­սա­նո­ղի կար­գա­վի­ճա­կով։ 1916 թվականին այս վար­ժա­րա­նը նրա հետ մի­ա­սին ավար­տել են նաև Սարգիս Ազատյանը և Սամվել Գանձապետյանը ու զին­վո­րա­կան բժշկի վկա­յա­կան ստա­ցել։

1916 թվականին` Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, զորակոչվել է օսմանյան բանակ, ուղարկվել Դամասկոս և զինվորական բժիշկ ծառայել տեղի զինվորական հիվանդանոցում։ Այստեղ կարճ ժամանակում արժանացել է աշխատակիցների գնահատանքին ու հարգանքին։ 1918 թվականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո, վերադարձել է Մարաշ և բժիշկ աշխատել։

Ը. Տեր-Ստեփանյանը եղել է նաև հասարակական և ազգային գործիչ։ 1919 թվականի ապրիլին Ազգային պատվիրակության կազմած Առողջապահական առաքելության (նախագահ՝ բժիշկ Ղազարոսյան) կազմում ընդգրկված հայ բժիշկները աշխատել են Կիլիկիան գրաված ֆրանսիական զինվորական ղեկավարության ներքո։ Կիլիկիան հայաթափելու օրերին՝ ֆրան­սի­ա­ցի­նե­րի ու Հայկական լեգեոնի Մարաշից նահանջելուց հետո, բժիշկը ջանացել է հեռանալ թուրք չեթեների կազմակերպած սպանդից։ 1920 թվականի փետրվարի 11-ին Մարաշում` Ակսուի եզեր­քին, զոհ­վել է թուրք հրո­սակ­նե­րի գնդա­կից` 28 տարեկանում։

Գրականություն
-------------

* Գալուստեան Գրիգոր Հ. Մարաշ, Նիւ Եորք, 1934։
* Կարոյեան Գասպար, Մեծ Եղեռնի նահատակ հայ բժիշկները (անոնց պատգամները), Պոսթոն, 1957։
* Գալուստեան Գրիգոր Հ. Մարաշ կամ Գերմանիկ եւ հերոս Զէյթուն, Նիւ Եորք, 1988։
* Յարման Արսեն, Հայերը օսմանյան առողջապահության ծառայության մեջ և պատմություն սուրբ Փրկիչ հայոց հիվանդանոցի (թուրքերեն), Ստամբուլ, 2001։

Աղբյուր
-------

Հարություն Մինասյան, Օսմանյան կայսրությունում և Թուրքիայի Հանրապետությունում բռնաճնշումների և ցեղասպանության ենթարկված հայ բժիշկներ, Երևան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
**Օդարկա (Սոֆյա) Կարլովնա Բանդրովսկայա** (մարտի 17, 1902(1902-03-17), Grybów, Nowy Sącz County, Lesser Poland Voivodeship, Լեհաստան - մայիսի 5, 1981(1981-05-05), Լվով, Ուկրաինական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), խորհրդային ուկրաինացի կամերային երգչուհի (սոպրանո), դաշնակահար, մանկավարժ։ Լվովի Սալոմեա Կրուշելնիցկայայի թանգարանի հիմնադիր։

Կենսագրություն
--------------

Օդարկան մայրական կողմից երգչուհի Սալոմեա Կրուշելնիցկայայի զարմուհին է։ Սովորել է Լվովի դասական գիմնազիայում։ 1922 թվականին ավարտել է Ն. Լիսենկոյի անվան բարձրագույն երաժշտական ինստիտուտի դաշնամուրի բաժինը (Մարիա Կրինիցկայայի դասարան), ուսումը շարունակել է Վիեննայում՝ պրոֆեսոր Ֆրանկի մոտ։ 1924-1928 թվականներին երգեցողություն է սովորել Լեհական երաժշտական ընկերության կոնսերվատորիայում՝ պրոֆեսոր Զ. Կոզլովսկայայի մոտ, ինչպես նաև ընդունվել է Լվովի համալսարանի հումանիտար գիտությունների ֆակուլտետ։ 1928 թվականին մեկնել է Իտալիա (Միլան և Վիարեջո), որտեղ Կրուշելնիցկայայի մոտ կատարելագործել է իր մեներգչական հմտությունները։ 1929 թվականին վերադառնալով Լվով, սկսել է հյուրախաղերը Ուկրաինական ԽՍՀ-ում, Լեհաստանում և Վիեննայում։ 1930-ական թվականներին նա ակտիվ ստեղծագործական գործունեություն է ծավալել որպես երգչուհի և դաշնակահարուհի։

1931-1939 թվականներին մեներգեցողություն է դասավանդել Ն. Լիսենկոյի անվան բարձրագույն երաժշտական ինստիտուտում։ 1940 թվականից եղել է Լվովի պետական կոնսերվատորիայի վոկալի ֆակուլտետի դոցենտ և դեկան։ 1944-1963 թվականներին կրկին զբաղեցրել է Լվովի կոնսերվատորիայի մեներգեցողության դոցենտի պաշտոնը։ Գրել է մի շարք գիտամեթոդական աշխատություններ։ Նրա ուսանողներից են եղել Միրոսլավ Անտոնովիչը, Իլյա Մացյուկը, Պ. Կրինիցկայան, Տ. Դիդիկը, Մ. Պրոցևյատը, Լ. Դորոնինան, Ն. Սաֆրոնովան, Բայկո քույրերի վոկալ եռյակը։

Նրա կամերային վոկալ երգացանկը ներառել է Ռիխարդ Շտրաուսի, Հուգո Վոլֆի, Ռիխարդ Վագների, Յոհաննես Բրամսի, Յոհան Սեբաստիան Բախի, Նիկոլայ Լիսենկոյի, Յակով Ստեպովոյի, Վ. Բարվինսկու և այլ կոմպոզիտորների ստեղծագործությունները։ Կոնցերտմայստերներն էին` Վասիլի Բարվինսկին, Նեստոր Նիժանկովսկին, Գ. Լևիցկայան, Ռոման Սիմովիչը, Լ. Ումանսկայան, Ա. Երմակովան և Մ. Լիսենկոն (Նիկոլայ Լիսենկոյի դուստրը)։ Նա թողել է բազմաթիվ ձայնագրություններ՝ արևմտաեվրոպական դասականների, ուկրաինացի և գալիցիացի կոմպոզիտորների ստեղծագործությունների կատարումներով։

Օդարկան շատ ժամանակ և ջանք է գործադրել Սալոմեյա Կրուշելնիցկայայի հիշատակը վերականգնելու և նրա համբավը բարձրացնելու համար։ Նա հավաքել և պահպանել է երգչուհու արխիվը, որի հիման վրա Լվովում ստեղծվել է Սալոմեյա Կրուշելնիցկայայի երաժշտական հուշահամալիր թանգարանը (բացվել է 1991 թվականին)։ Հեղինակ է արտիստուհու, Կրուշելնիցկայայաների ընտանիքի, ինչպես նաև Ս. Լյուդկևիչի, Իվան Ֆրանկոյի, Գ. Լևիցկայայի, Ա. Կարպատսկու մասին հուշագրությունների։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Личаківський некрополь (укр.) — P. 149.
2. ↑  Історія кафедри сольного співу в іменах
3. ↑  Історія будинку та музею Соломії Крушельницької
4. ↑  1 квітня — 15 травня 2012 р. — Виставка до 110-річчя від Дня народження Дарії Бандрівської


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Ժամանակակից Ուկրաինայի |

 |
**Կառլոս Ռոկե Մոնսոն** (իսպ.՝ Carlos Roque Monzón, օգոստոսի 7, 1942(1942-08-07), Սանտա Ֆե, Արգենտինա - հունվարի 8, 1995(1995-01-08), Santa Rosa de Calchines, Գարայ, Սանտա Ֆե նահանգ, Արգենտինա), արգենտինացի պրոֆեսիոնալ բռնցքամարտիկ։ Միջին քաշային կարգի աշխարհի չեմպիոն (WBC, 1970-1974, 1976-1977, WBA, 1970-1977), հաջողությամբ պաշտպանել է տիտղոսը 14 անգամ։ Միավորված չեմպիոնի տիտղոսի համար մարտերում հաղթանակների քանակի առումով գրավում է 5-րդ տեղը՝ անկախ քաշային կարգից։ Համարվում է արգենտինացի մեծագույն մարզիկներից մեկը։ Երբեք նոկաուտի չի ենթարկվել, իր կարիերայի սկզբում մեկուկես տարվա ընթացքում ստացել է երեք պարտություն միավորներով, բռնցքամարտիկի իր հետագա կարիերայի 12 տարիների և 9 ամիսների ընթացքում նա ոչ մի մարտում չի պարտվել։ Շնորհիվ իր կոլորիտային, էքսպրեսիվ տիպի անհատականության, նա հայտնի էր ոչ միայն ռինգում իր հաղթանակներով, այլ նաև ռինգից դուրս իր արտասովոր արարքներով, չպատճառաբանված ագրեսիայի բռնկումներով, բարկության պահին պապարացիներին, ինչպես նաև իր ընկերուհիներին ծեծի ենթարկելով։ Նրանցից մեկի ժամանակ նրա ձեռքը վիրավորվել է ատրճանակի կրակոցից, գնդակը երբեք չի հանվել, ինչը չի խանգարել, որ Մոնսոնը անցկացնի ևս ութ չեմպիոնական մարտեր` իր տիտղոսները պաշտպանելու և հաղթել բոլոր ութում (ավելին, դրանցից չորսը` վաղ նոկաուտով)։

Կառլոս Մոնսոնն ավարտել է իր մասնագիտական ​​կարիերան 1977 թվականին։ 1989 թվականին դատապարտվել է 11 տարվա ազատազրկման՝ իր կնոջ սպանության համար։ 1995 թվականին նա մահացել է ավտովթարի հետևանքով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Milbert N. F.* Encyclopædia Britannica
2. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
3. ↑  Cyber Boxing Zone - Carlos Monzon
4. ↑  Carlos Monzon – Documentary of Warrior Boxer
5. ↑  Schenectady Gazette - Google News Archive Search

Արտաքին հղումներ
----------------

* Carlos «Escopeta» Monzón — IBHOF Biography
* *Sports Illustrated*, August 8, 1977, Volume 47, Issue 6
**Քրիստինա Մարիա Լյովման** (դան․՝ Christine Marie Løvmand, մարտի 19, 1803(1803-03-19)[…], Կոպենհագեն, Դանիա - ապրիլի 10, 1872(1872-04-10)[…], Կոպենհագեն, Դանիա), դանիացի նկարչուհի։ Հայտնի է իր ծաղիկներով նկարներով և նատյուրմորտներով։ Իր ժամանակի այն սակավաթիվ կանանցից է, ով ճանաչվել է որպես նկարչուհի։

Կենսագրություն
--------------

«Ծաղիկների փունջ ծառի ստորոտին» (դան․՝ En buket blomster ved foden af et træ)
Մանկության տարիներին Քրիստինա Լյովմանը օգնել է հիվանդ մորը մեծացնելու իր հինգ երեխաներին։ Երբ 1826 թվականին հայրը մահացել է, նա որոշել է շատ աշխատել ընտանիքը պահելու համար։ 1824 թվականից Քրիստինան և նրա քույրը՝ Ֆրեդերիկկան, սկսել են հաճախել նկարչության դասերի նկարիչ Յոհան Լյուդվիգ Կամրադտի մոտ, ով մասնագիտացած է եղել ծաղկային նատյուրմորտների բնագավառում։ 1827 թվականին երկու քույրերի աշխատանքները ներկայացվել են Շառլոտենբորգի գարնանային ցուցահանդեսում։ 1831-1834 թվականներին Քրիստինան եղել է նկարիչ Քրիստոֆեր Վիլհելմ Էկերսբերգի ուսանողների թվում։ Դասերն անցկացվել են կիրակի օրերին, հավանաբար այն պատճառով, որ պրոֆեսորը չի կարողացել նրան հրավիրել իր դասերին արական սեռի ուսանողների հետ։ 

Քրիստինա Լյովմանը Դանիայի ոսկե դարաշրջանի եզակի կին նկարչուհիներից է։ Գեղանկարչության մեջ նրա սիրելի թեմաներն են ծաղիկներն ու մրգերը։ Պաշտոնապես նա հայտնի է դարձել 1827 թվականին, երբ թագավորական հավաքածուն առաջին անգամ ձեռք է բերել նրա նկարներից մեկը։ 1842 թվականին Լյովմանը Քրիստիան VIII թագավորի կողմից ստացել է կրթաթոշակ, որը նրան թույլ է տվել սովորել Գերմանիայում։ 1846 թվականին նա ինքն է կարողացել վճարել Փարիզ կատարած կարճ ուսումնական ճամփորդության համար։ Լյովմանը մի անգամ խոստովանել է, որ ուսումնական ճամփորդությունները ընդլայնել են իր պատկերացումներն արվեստի մասին, բայց քիչ ազդեցություն են ունեցել իր գեղանկարչության վրա։ 

Քրիստինա Լյովմանը երկար ժամանակ իր սեփական տանը զբաղվել է աղջիկներին գեղնկարչություն սովորեցնելով։ Նրա աշակերտներից են եղել դերասանուհի Յոհաննա Լուիզա Հեյբերգը, գրող Բենեդիկտ Արնեսեն Կալը և նրա զարմուհի Էլեոնորա Չերնինգը, որը նույնպես հաջողակ նկարչուհի է դարձել։

Քրիստինա Լյովմանը մահացել է 1872 թվականի ապրիլի 10-ին և թաղված է Կոպենհագենի Ասիստենս գերեզմանատանը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Kunstindeks Danmark (դան.)
2. 1 2 3 4 5 6
3. 1 2 3 4 5 6
4. 1 2  Union List of Artist Names — 2021.
5. 1 2  Geni(բազմ․) — 2006.
6. ↑  «Christine Løvmand», *Den Store Danske*
7. 1 2 3  «Christine Løvmand (1803—1872)», *Dansk kvindebiografisk Leksikon*
8. ↑  «C. W. Eckersberg og hans elever», *Statens Museum for Kunst*, 1983, p. 118.


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | RKDartists · gravsted.dk |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | VIAF: 771153596618951900000 · ULAN: 500154574 · WorldCat VIAF: 771153596618951900000 |

 |
**Դին Քեյմեն** (անգլ.՝ Dean L. Kamen;ապրիլի 5, 1951(1951-04-05), Լոնգ Այլենդ, Նյու Յորք, ԱՄՆ), ամերիկացի գյուտարար, DEKA գիտահետազոտական կազմակերպության նախագահ, «Սեգվեյ» գիրոսկոպների վրա ինքնաշարժիչի մտքի հեղիանակը։

Կենսագրություն
--------------

Դինը չորս երեխաներից մեկն է, ծնվել է Ջեք և Էվելին Քեյմենների հրեական ընտանիքում, Նյու Յորքի Լոնգ Այլենդ շրջանում։

Նրա հայրը՝ Ջեք Քեյմենը (1920-2008) կոմիքսների նակարազարդող էր։

Դինի մեծ եղբայրը՝ Բարտոնը, մանկաբուժության և դեղաբանության պրոֆեսորը, ղեկավարել է ուռուցքաբանական կլինիկա Նյու Յորքում (Cancer Institute of New Jersey)։

Դինը դեռ դպրոցում մշակել է գունաերաժշտական համակարգը։ Սովորել է Վուսթերի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում, սակայն չի ավարտել այն։

Կարիերան սկսել է որպես բժշկական փորձասարքերի գյուտարար․ ավտոմատ ներարկիչ դիաբետով հիվանդների համար, որը կախված է գոտուց և որոշակի ժամանակահատված ներարկումներ է կատարում, սարք դիալիզի համար, որը բժիշկը կարող է վերահսկել հեռախոսով և այլն։

Հիմնադրել է DEKA Research & Development Corp կազմակերպությունը։ Դարձել է աշխարհահռչակ «Սեգվեյ» էլեկտրական ինքնաշարժիչի հայտնագործությամբ։

Ստեղծել է հաշմանդամների համար կատարելագործված բազկաթոռ գիրոսկոպների վրա։

1989 թվականին Դին Քեյմենը հիմնադրել է FIRST կազմակերպությունը, որպեսզի ոգեշնչի աշակերտներին կատարելագործել նոր տեխնոլոգիաների ծրագրավորման և յուրացման ոլորտը։ 1992 թվականից FIRST կազմակերպությունը անկացնում է ռոբոտատեխնիկայի ամենամյա մրցույթ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Encyclopædia Britannica
2. 1 2  Munzinger Personen (գերմ.)
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑

Հղումներ
--------

compulenta.ru
**Պավել Պավել** (չեխ․՝ Pavel Pavel, մարտի 11, 1957(1957-03-11), Ստրակոնիցե), չեխ ինժեներ, փորձարար-հնագետ, Զատկի կղզու հետազոտող։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1957 թվականին Ստրակոնիցեում։ Ավարտել է Պլզենի համալսարանի էլեկտրատեխնիկական ֆակուլտետը։ Մեծ ճանաչում է ձեռք բերել այն բանից հետո, երբ բացահայտել է եղանակը, որով Զատկի կղզու բնակիչները տեղաշարժել են քարե հսկայական արձանները` մոաիները։ 1982 թվականին Պավելը նման փորձ է կատարել Չեխիայի հարավում։ 1986 թվականին նորվեգացի նշանավոր հետազոտող Թուր Հեյերդալի հետ կրկնել է իր այդ փորձը հենց կղզում ` ապացուցելով նախկինում առաջ քաշած վարկածը։

Պավելի ենթադրությամբ քանդակները տեղափոխել են կանգնած` ճոճելով ու շրջելով դրանք ոտքից ոտք։ Այդպես հնարավոր է եղել փոքրաթիվ մարդկանցով տեղարժել հսկայական քանդակները։ Չեխիայի հարավում գտնվող Ստրակոնիցե քաղաքի իր տանը Պավելը պատրաստել է տվել 12 տ կշռող քանդակի մանրակերտը և բարեհաջող կատարելով փորձը` հաստատել է իր վարկածը։ Դրանից հետո Թուր Հեյերդալը նրան հրավիրել է իր արշավախումբ, որի կազմում Պավելը հայտնվել է Զատկի կղզում։ Այստեղ գիտափորձը կրկնել են արդեն 6.5 մ բարձրությամբ և 10 տ քաշով բնօրինակ քանդակով։ Քանդակը «քայլել» է 17 բնիկների օգնությամբ։

Թուր Հեյերդալի մահից հետո Պավել Պավելը կազմակերպել է մի քանի գիտարշավ Զատկի կղզի` շարունակելով կղզու մշակութային ժառանգության ուսումնասիրությունը։ Օգտագործելով համանման աշխատանքների կազմակերպման իր հմտությունները` նա եզրակացրել է, որ, օրինակ` Բաալբեկի 800 տոննայանոց քարերը ամենահասարակ տեխնոլոգիայով տեղափոխելու համար կպահանջվի 158 մարդու աշխատանք։

1989 թվականի Թավշյա հեղափոխությունից հետո Պավելը` որպես Քաղաքացիական դեմոկրատական կուսակցության անդամ, փորձել է զբաղվել քաղաքական գործունեությամբ` երկու անգամ առաջադրելով իր թեկնածությունը Չեխիայի Հանրապետության Սենատի ընտրություններում, սակայն երկու դեպքում էլ պարտություն է կրել 2002 թվականին սոցիալ-դեմոկրատ Պավել Ռիշետսկուց, 2003 թվականին` քրիստոնյա դեմոկրատ Յոզեֆ Կալբաչից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Չեխիայի ազգային գրադարանի կատալոգ
2. 1 2  Կերպարվեստի արխիվ — 2003.
3. 1 2  Կերպարվեստի արխիվ — 2003.
4. ↑  П.Павел МОАИ УЧАТСЯ ХОДИТЬ («Вокруг света», 1990, № 3, стр.12-16, № 4, стр.38-42)

Գրականություն
-------------

* Pavel Pavel: *Rapa Nui Archived 2014-09-29 at Archive.is*, České Budějovice, 1989.
* Jaroslav Malina, Pavel Pavel: *Jak vznikly největší monumenty dávnověku* (*How the largest ancient monuments had been built*), Prague 1994, ISBN 80-205-0211-4.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պավել Պավելի` Զատկի կղզի կատարած գիտարշավի մասին հոդված(չաշխատող հղում)
* Զատկի կղզու քայլող մոաին

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | ISNI: 0000000055687955 · LCCN: n88212996 · NKC: jo20000070016 · NTA: 357381416 · VIAF: 75415211 · WorldCat VIAF: 75415211 |

 |
**Տավարի ժանտախտ** սուր վարակիչ, համաճարակային հիվանդություն:

Ընդհանուր բնութագիրը
--------------------

Բնորոշվում է ստամոքս-աղիքային ուղիների լորձաթաղանթների բորբոքա–մեռուկային փոփոխություններով և բարձր տենդով: Տավարի ժանտախտը անցյալում տնտեսական հսկայական վնասներ է պատճառել (օրինակ, XVIII դ. Եվրոպայում սատկել և ոչնչացվել է մոտ 200 մլն խոշոր եղջերավոր կենդանի, իսկ Ռուսաստանում 1891–1914-ին՝ 100 մլն): Ռուսաստանում տավարի ժանտախտի վերջին բռնկումն արձանագրվել է 1914–20-ին, այն վերջնականապես վերացվել սովետական շրջանում: Տավարի ժանտախտ հանդիպում է Ասիայի և Աֆրիկայի տարբեր երկրներում: Վտանգավոր էպիզոոտիաներ արձանագրվել են Ինդոնեզիայում (1965), Իրանում, Աֆղանստանում և Թուրքիայում (1969–70):

Հարուցիչը ՌՆԹ պարունակող, արտաքին ազդակների նկատմամբ ոչ դիմացկուն վիրուսն է: Խոշոր եղջերավորներից առավել զգայուն է տավարը, ավելի քիչ՝ գոմեշը, զեբուն: Հիվանդանում են նաև ոչխարը, այծը, այլ որոճողներ, լաբորատոր կենդանիներից՝ ճագարը:

Կլինիկական նկարագիր
-------------------

Վարակի հարուցիչների, հիմնական աղբյուրը հիվանդ կենդանիներն են: Գաղտնի շրջանը տևում է մի քանի օր, բացառիկ դեպքերում՝ 21 օր: Հիվանդությունն սկսվում է տենդով, նկատվում է թուլություն (ատոնիա), բերանի լորձաթաղանթի վրա մանր հանգույցներ, որոնք քայքայվելով վեր են ածվում խոցերի, ապա՝ մեռուկների, քթից և աչքերից լորձաթարախային արտադրություն, արյունային լուծ ևն: Կենդանին խիստ հյուծվում է և 7–10 օրում սատկում:

Ախտորոշում
----------

Ախտորոշելիս հաշվի է առնվում տվյալ երկրում կամ վայրում համաճարակի առկայությունը, կլինիկական և ախտաբանա-անատոմիական փոփոխությունները, կատարվում է վիրուսոլոգիական և շճաբանական հետազոտություն: Անհրաժեշտ է բացառել դաբաղը և չարորակ կատարային տենդը:

Բուժում
-------

Բուժումն արգելվում է՝ նկատի ունենալով հիվանդության արագ տարածման վտանգը:

Պայքարի միջոցառումներ
---------------------

Տավարի ժանտախտը կանխելու նպատակով ստեղծվում են սահմանային անասնաբուժական կայաններ, որոնց խնդիրն է սպառնալիքի ենթակա շրջաններում կազմակերպել և իրագործել կենդանիների իմունացումը: Տավարի ժանտախտի հայտնաբերման դեպքում ամբողջ բնակավայրը հայտարարվում է անապահով և կիրառվում կարանտինային բոլոր միջոցառումները (արգելվում է հիվանդ կամ կասկածելի կենդանիների ելքն ու մուտքը, արոտային պահվածքը, բոլոր տիպի մթերքների ներմուծումն ու արտահանումը): Եթե կիրառված միջոցառումներով չի կանխվում հիվանդության տարածումը, ապա կենդանիների ամբողջ գլխաքանակը ոչնչացվում է: Կարանտինը հանվում է վերջին հիվանդ կենդանու ոչնչացումից 21 օր հետո: Ընթացիկ ախտահանումը կրկնում են ամեն օր, գոմաղբը և ցածր արժեքի առարկաներն այրում են:

Տես նաև
-------

* Վարակիչ հիվանդություններ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 281)։*  |
**Գավրիլ (Գավրիիլ) Գավրիլի Կոլեսով** (8 մարտի 1932 — 31 օգոստոսի 1997 մարտի 8, 1932(1932-03-08), Մեգինո-Կանգալասկի ուլուս, Յակուտիայի Ինքնավար Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ - օգոստոսի 31, 1997(1997-08-31)), յակուտյան դերասան և գրող։ ՌԽՖՍՀ վաստակավոր դերասան (1982), Յակուտիայի Ինքնավար Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության ժողովրդական դերասան (1971).

Կենսագրություն
--------------

Գավրիլ Կոլեսովը ծնվել է 1932 թվականի մարտի 8-ին Յակուտիայի Մեգինո-Կանգալասսկի շրջանի Բատարինսկի 2-րդ գյուղական համայնքում։ Ֆերմերի որդին դեռ նախադպրոցական տարիքից տարվում է ժողովրդական երգերով և հեքիաթներով։ Լսելով օլոնխո ժողովրդական վիպերգեր՝ հիշում է բովանդակությունները և երգերը։

1950 թվականին տասնութ տարեկանում ընդունվում է Յակուտսկի ռադիոկոմիտեի երգչախումբ։ 1954-ին առաջին անգամ ներկայացնում է Պ. Ա. Օյունսկու «Սրընթաց Նուրգուն Բոոթուր» օլոնխոն։ 1957-1997 թվականներին եղել է Պ.Ա.Օյունսկու անվան դրամատիկական թատրոնի դերասան։ Նա դրամատիկական և երաժշտական ​​ներկայացումներում ստեղծել է մի քանի խիստ բնորոշ կերպարներ։

1957 թվականին Մոսկվայում մասնակցել է Երիտասարդների և ուսանողների համաշխարհային VI փառատոնին։

1968 թվականի սեպտեմբերի 5-ից 25-ը Գավրիլ Կոլեսովը «Մելոդիա» ֆիրմայի Լենինգրադի ստուդիայում ներկայացրել է Պ. Ա. Օյունսկու «Սրընթաց Նուրգուն Բոոթուր» օլոնխոյի ամբողջական տեքստը։ Այս եզակի ձայնագրման գիտական ​​ղեկավարը եղել է բանասիրական գիտությունների թեկնածու, ԽՍՀՄ ԳԱ Գորկու անվան համաշխարհային գրականության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող, օլոնխոյի մասին մենագրության հեղինակ Ի․ Վ․ Պուխովը։

Յակուտերեն երեխաների և երիտասարդների համար մի քանի գիրք է գրել։ Սկսել է հրապարակվել է 1960 թվականից։ 1964 թվականին լույս տեսած «Որսորդի թոռը» վիպակը տայգայաբնակ երիտասարդ Մնչիլայի արկածների մասին է (ռուսերեն թարգմանությամբ գիրքը լույս է տեսել 1969-ին «Բևեռային աստղ» ամսագրում՝ Վ. Չուպրեեևի թարգմանությամբ։ «Կյանքն առջևում է» (1966), «Սառը գարուն» (1969), «Զինվորի մտորումները» (1973) գրքերի հեղինակն է։ 1982 թվականից ԽՍՀՄ Գրողների միության անդամ է։

Հիմնական դերեր
--------------

Ա. Սոֆրոնովի «Манчаары» — Իստապանկա

Ի․ Գոգոլևի «Նաարա Սուոխ» — Նաարա Սուոխի

Ս․ Դանիլովի «Քանի դեռ սիրտը բաբախում է» — Նախով

Պ․ Օյունսկու «Կարմիր շաման» — Սասիլ Օյուուն

Պ. Օյունսկու «Մեծն Կուդանգսան» — Չաչիգիր Թաաս Օյունուն

Երաժշտական ​​ներկայացումներում կատարել է «Լոոկուուտ և Նյուրգուսուն» օպերայի Չիչիպ Չաապի հատվածը, Գ․ Գրիգորյանի «Հյուսիսի ծաղիկը» օպերետտայում՝ Թիեխե Թիխեեկը, Ժ․ Բատուևի «Չուրումչուկու» բալետային ներկայացման մեջ՝ Չուպչուրույդանայի մտերիմը։

Մրցանակներ և կոչումներ
----------------------

* ԽՍՀՄ վաստակավոր արտիստ (1982)
* Յակուտիայի ԱՍՍՀ ժողովրդական արտիստ (1971)
* Յակուտիայի ԱՍՍՀ վաստակավոր արտիստ (1962)
* Սախայի (Յակուտիա) Հանրապետության Պ․ Ա․ Օյունսկու անվան պետական մրցանակ (1997)
* «Պատվո նշան» շքանշանի ասպետ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Սախայի (Յակուտիա) Հանրապետության Պ․ Ա․ Օյունսկու անվան պետական մրցանակի դափնեկիր Գավրիլ Գավրիլի Կոլեսով
2. ↑  Բևեռայի աստղ 1970
3. ↑  Արկտիկական հանրագիտարան։ Լրացուցիչ նյութեր հրատարակության համար։ 2017
**Դոն Շոլանդեր** (անգլ.՝ Donald («Don») Arthur Schollander, ապրիլի 30, 1946(1946-04-30), Շառլոթ, Հյուսիսային Կարոլինա, ԱՄՆ), ամերիկացի լողորդ, օլիմպիական հնգակի չեմպիոն, Պանաամերիկյան խաղերի բազմակի չեմպիոն, ԱՄՆ-ի բազմակի չեմպիոն։

Կենսագրություն
--------------

Դոնալդ Շոլանդերը ծնվել է Շառլոթում՝ Հյուսիսային Կարոլինայում։ Իր հորեղբոր շնորհիվ սկսեց զբաղվել լողով, ով քաղաքում ղեկավարում էր մասնավոր լողի դպրոցը։ Ավելի ուշ, ընտանիքով տեղափոխվելով Լեյք Օսվեգո (Օրեգոն) քաղաք, Դոնալդը ընդունվեց տեղի դպրոց, որտեղ շարունակեց զբաղվել լողով՝ իր տարիքային խմբի մրցույթներում անընդհատ հաղթելով։

1962 թվականին արդեն դեռահաս Շոլանդերը տեղափոխվեց Սանտա-Կլարա (Կալիֆոռնիա), որտեղ շարունակեց լողի դասընթացները տեղի լողի ակումբում։ 
1962 թվականին 16 տարեկան հասակում դարձավ ԱՄՆ չեմպիոն՝ հաղթելով տարբեր հեռավորություններով ազատ ոճի երեք լողի մրցաշար՝ այդ կերպ ընդգրկվելով ԱՄՆ-ի հավաքականում կայանալիք օլիմպիական խաղերին։ 1964 թվականին Տոկիոյի խաղերի ժամանակ մարզիկը հաղթեց քառակի օլիմպիական խաղերում 100 և 400 մետր ազատ ոճի լողի մրցաշարում, ինչպես նաև 100 և 200 մետր հեռավորությամբ 2 հաղթական լողի մրցաշար՝ այդ կերպ դառնալով աշխարհի քառակի օլիմպիական չեմպիոն և եռակի ռեկորդակիր։

Շուտով Դոնալդ Շոլանդերը ընդունվում է Եյլի համալսարան, որտեղ, ուսում ստանալով, դառնում է «Գանգ և Ոսկորներ» ուսանողական խորհրդի անդամ, որտեղ հենց այդ ժամանակ զուգահեռ տեղի էր ունենում ԱՄՆ-ի ապագա նախագահ Ջորջ Բուշի ընտրությունը։ Շարունակելով լողով զբաղվել՝ Մեխիկոյի օլիմպիական խաղերի համար անդամագրվում է ԱՄՆ-ի հավաքականում, որտեղից վերադառնում է արդեն որպես հնգակի օլիմպիական չեմպիոն, որտեղ հավաքականի թիմով հաղթում է 4 անգամ 200 մետր լողի մրցաշարը։ Խաղերի եզրափակումից հետո հեռանում է մեծ սպորտից։

1965 թվականին 19 տարեկան հասակում ընդգրկվում է Լողի միջազգային կազմակերպության կազմի մեջ։ 1983 թվականին առաջիններից մեկն էր, ով ընդգրկվեց ԱՄՆ-ի Օլիմպիական կազմակերպությունում։ 1971 թվականին հրատարակեց «անգլ.՝ Deep Water» (ISBN 0720705428) գիրքը, որը նվիրված էր օլիմպիական խաղերի ընթացքում լողի մարզաձևին։

Ներկայումս ապրում է Լեյք Օսվեգո քաղաքում, ամուսնացած է, ունի 3 երեխա, աշխատում է անշարժ գույքի ոլորտում։

Հետաքրքիր փաստեր
----------------

1965 թվականի մարտի 25-ին Մոնղոլիայի փոստը թողարկեց փոստային նամականիշերի շարք (№ 520—527 + № 120 փոստային դաշինք)։ 528 համարի նամականիշի վրա պատկերված է Դոնալդ Շոլանդերը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Encyclopædia Britannica

Արտաքին հղումներ
----------------

* Դոնալդ Շոլանդեր – օլիմպիական վիճակագրությունը *Sports-Reference.com* կայքում (անգլ.)
* Լողի փառքի միջազգային դահլիճում Դոն Շոլանդերի մասին հոդված

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | FINA · Olympic Channel · Swimrankings.net · ՄՕԿ · WikiTree |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական · Munzinger · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| CiNii: DA11736522 · GTAA: 151415 · ISNI: 0000000044819510 · LCCN: no2006051269 · NDL: 00455715 · VIAF: 71144115 · WorldCat VIAF: 71144115 |

 |

 |
**Անտոնիա Արսլան** (1938, Պադովա, Իտալիա), հայկական արմատներով իտալացի գրող, գիտնական։

Կենսագրություն
--------------

Արսլանը ծնվել է Պադովայում։ Հնագիտություն ուսումնասիրելուց հետո, նա դարձել է Պադովայի համալսարանի ժամանակակից և արդի իտալական գրականության պրոֆեսոր և հրատարակել բազմաթիվ նորարարական ուսումնասիրություններ, մասնավորապես 19-րդ և 20-րդ դարերի իտալացի հանրաճանաչ կին գրողների ստեղծագործությունների վերաբերյալ։

Նրա ամենավերջին հրատարակումները վերաբերում են նրա հայկական ծագմանը։ Անտոնիա Արսլանը իտալերեն է թարգմանել Դանիել Վարուժանի պոեզիայի երկու հատորը և խմբագրել է Հայկական ցեղասպանությանը և Իտալիայում հայ փախստականների կյանքին վերաբերող գործերը։

Նրա առաջին վեպը, *La masseria delle allodole* («Արտույտների ագարակը») հրատարակվել է 2004 թ. (անգլերեն տարբերակը՝ 2007 թ. Geoffrey Brockի թարգմանությամբ), որտեղ նա նկարագրում է իր նախնիների պատմությունը։ Այն պատմում է հայ ընտանիքի մասին, որը փորձում է խուսափել Օսմանյան կայսրությունում հայերի մասսայական ջարդերից և փախչել Իտալիա, արդեն 40 տարի այնտեղ բնակվող հարազատների մոտ։ Անտոնիա Արսլանի «Արտույտների ագարակը» գրքի հայերեն թարգմանությունը (թարգմանող՝ Սոնա Հարությունյան, խմբագիր՝ Սոնա Սեֆերյան) հրատարակվել է 2007 թվականին եւ վերահրատարակվել՝ 2012 թվականին։ Նոյն 2012 թվականին «Զանգակ» հրատարակչությունը հրատարակել է երկրորդ՝ «Զմյուռնիայի ճանապարհը» գրքի հայերեն թարգմանությունը։

«Արտույտների ագարակը» գիրքը թարգմանվել է մոտ 20 լեզուներով և ամբողջ աշխարհում իրացվել է հսկայական տպաքանակներով։ Միայն Իտալիայում, որտեղ հայ համայնքն ընդամենը 2000 մարդուց է բաղկացած, սպառվել է գրքի ավելի քան 300.000 օրինակ։ «Արտույտների ագարակը» ցնցել է Տավիանի եղբայրներին, որոնք վեպի սցենարով նկարահանել են ֆիլմ 2007 թ.։

2012 թվականին, Իտալիայում լույս է տեսել Արսլանի նոր գիրքը, որը պատմում է «Մշո ճառընտիր» հայկական ամենամեծ ձեռագիրը Եղեռնի ժամանակ փրկած երկու հայ կանանց մասին։

2010 թ. ՀՀ Նախագահի հրամանագրով պարգևատրվել է Մովսես Խորենացու մեդալով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Հայաստանի գրադարանների համահավաք գրացուցակ
2. 1 2  MAK (польск.)
3. 1 2 3  OPAC SBN (իտալ.)
4. ↑  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
5. ↑  *Antonia Arslan, autrice del libro "La masseria delle allodole", in Biblioteca civica*, Città di Bolzano.
6. ↑  Plot summary Archived 2018-12-28 at the Wayback Machine. at Copac.
7. ↑  Հայաստանի Հանրապետության շքանշանով և մեդալով պարգևատրելու մասին


|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | AlloCiné · Internet Movie Database |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| ՀԳՀԳ: 18953 · BIBSYS: 90193013 · BNE: XX1637520 · BNF: 12129229g · CiNii: DA0768579X · CONOR: 60048227 · GND: 130507520 · ICCU: CFIV006715 · ISNI: 0000000115930399 · LCCN: n85277983 · NDL: 01034030 · NKC: xx0150319 · NLG: 204483 · NTA: 073303534 · NUKAT: n01014718 · PTBNP: 1330342 · SUDOC: 029731399 · VIAF: 9881470 · WorldCat VIAF: 9881470 |

 |

 |
**Ֆրանց Նիկոլաուս Ֆինկ** (գերմ.՝ Franz Nikolaus Finck, հունիսի 26, 1867(1867-06-26), Կրեֆելդ, Դյուսելդորֆ, Հռենոսի պրովինցիա, Պրուսիայի թագավորություն - մայիսի 4, 1910(1910-05-04), Բեռլին, Գերմանական կայսրություն), գերմանացի լեզվաբան, հայագետ, բանասիրական գիտություններ դոկտոր (1895), պրոֆեսոր։

1909 թվականին մեկնել է Կովկաս՝ տեղի լեզուներն ուսումնասիրելու։ Ֆինկը կատարել է լեզուների տիպաբանական դասակարգում՝ փորձելով դրա հիմքում դնել պատկերացումների կամ զգացմունքների առաջնության սկզբունքը։ Ֆինկի նեոհումբոլդտական հայացքները ազդել են գերմանական նեոհումբոլտական էթնոլինգվիստիկայի ձևավորման վրա։

Ֆինկը տիրապետել է հայերենին (գրաբար և աշխարհաբար)։ Հիմնադրել է «Ցայտ-շրիֆտ ֆյուր արմենիշե Ֆիլոլոգի» («Zeit- schrift fiir armenische Philologiei, 1901 — 1904) պարբերականը։ Հայերենից գերմաներեն է թարգմանել հայ գրողների գործերից։ Նրա «Հայերեն նոր գրական լեզվի դասագիրք»ը (1902, համահեղինակ՝ Ս․ Կանայան) եվրոպական լեզուներով գրված արևելահայերենի առաջին ձեռնարկն է։

Ֆրանց Ֆինկը մանրամասնորեն նկարագրել և հրատարակել է 15 ձեռագրեր (Աբգար Հարությունի Հովհաննիսյանի հետ) և շարականների երկու ժողովածու (Հակոբ Մանանդյանի և Ե․ Լ․ Դյանջեցյանի հետ), կազմել Տյուբինգենի թագավորական համալսարանի գրադարանի հայերեն 104 ձեռագրերի ցուցակը, տվել դրանց նկարագրությունը (իր քրոջ՝ Ա․ Գյանջեցյանի և Ե․ Լ․ Գյանջեցյանի հետ)։ 1907 թվականին լույս է տեսել նրա «Ուսումնասիրություն հայկական գնչուերենի մասին» աշխատությունը, որտեղ ցույց է տվել, որ Հայաստանի գնչուների լեզվում մեծ է հայերենի և՝ հնչյունական, և՝ բառային, և՝ քերականական ազդեցությունը։

Ֆինկը զբաղվել է նաև հայ հին թարգմանական գրականությամբ, հնագույն տեքստերի համեմատական քննությամբ, հին հայերենի ձևաբանության և ստուգաբանության հարցերով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Marburger Professorenkatalog — 2016.
2. ↑  Identifiants et Référentiels (ֆր.) — ABES, 2011.

Գրականություն
-------------

* Ակինյան Ն. Հայերենագետ Ֆրանց Նիկոլաուս Ֆինկ, «ՀԱ», 1910, № 9։
* Աղայան Է․ Բ․, Հայ լեզվաբանության պատմություն, հ․ 1, Ե․, 1958։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուս · Մեծ նորվեգական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 10547048j · CONOR: 105951587 · GND: 116514086 · ISNI: 0000000108730962 · LCCN: no99079427 · NKC: kup20030000027416 · NLP: a0000002223949 · NTA: 069991731 · NUKAT: n01028505 · LIBRIS: 53324 · SUDOC: 096407875 · VIAF: 15521731 · WorldCat VIAF: 15521731 |

 |

 |