Մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ի պատմական զարգացում։
**Ճապոնիայի տնտեսական պատմությունը** ամենաշատն ուսումնասիրված է 1800-ական թվականներին Մեյձիի հեղափոխությունից հետո տպավորիչ սոցիալական և տնտեսական աճի զարգացման համար։ Այն դարձավ առաջին ոչ արևմտյան մեծ տերությունը և անշեղորեն ընդլայնվեց մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում իր պարտությունը։ Երբ Ճապոնիան վերականգնվեց ավերածություններից, այն դարձավ աշխարհի երկրորդ խոշորագույն տնտեսությունը Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներից հետո, իսկ 2010 թվականից՝ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունից հետո։ Գիտնականները գնահատել են երկրի եզակի տնտեսական դիրքը Սառը պատերազմի ժամանակ, արտահանումներն ուղղվել են ինչպես Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների, այնպես էլ Խորհրդային Միության երկրներին, և մեծ հետաքրքրություն են ցուցաբերել հետսառը պատերազմից հետո ճապոնական «կորցրած տասնամյակների» իրավիճակով։

Նախապատմական և հին Ճապոնիա
--------------------------

### Յայոյի շրջանը

 Շինջու-կյո բրոնզե հայելին Յայոյի ժամանակաշրջանից պեղվել է Ցուբայ-ոցուկայամա կոֆունում, Յամաշիրո, Կիոտո
Յայոյի ժամանակաշրջանը ընդհանուր առմամբ ընդունված է մ.թ.ա. 300-ից մինչև մ.թ. 300 թվականը։ Այնուամենայնիվ, ռադիոածխածնային ապացույցները վկայում են այն մասին, որ ամսաթիվը եղել է մինչև 500 տարի առաջ՝ մ.թ.ա. 1000-ից մինչև 800 թվականը։ Այս ժամանակահատվածում Ճապոնիան անցում կատարեց հաստատուն գյուղատնտեսական հասարակության։ Քանի որ Յայոյի բնակչությունը մեծանում էր, հասարակությունը դառնում էր ավելի շերտավորված և բարդ։ Նրանք գործվածքներ էին հյուսում, ապրում էին մշտական գյուղատնտեսական գյուղերում և փայտից ու քարից շինություններ էին շինում։ Նրանք հարստություն են կուտակել նաև հողի սեփականության և հացահատիկի պահեստավորման միջոցով։ Նման գործոնները նպաստեցին տարբեր սոցիալական դասերի զարգացմանը։ Յայոյի ղեկավարները, Կյուսյուի որոշ շրջաններում, կարծես թե հովանավորել և քաղաքականապես շահարկել են բրոնզի և այլ հեղինակության առարկաների առևտուրը։ Դա հնարավոր դարձավ Հարավային Չինաստանի Յանցզի գետաբերանից ոռոգվող, խոնավ բրնձի գյուղատնտեսության ներդրմամբ Ռյուկյու կղզիների կամ Կորեական թերակղզու միջոցով։

### Կոֆունի շրջան (250–538)

Brown building with an angular roof Վերակառուցված Կոֆունի դարաշրջանի պահեստ
Կոֆունի ժամանակաշրջանը գրանցեց Ճապոնիայի ամենավաղ քաղաքական կենտրոնացումը, երբ Յամատո կլանը իշխանության եկավ հարավ-արևմտյան Ճապոնիայում, հիմնեց Կայսերական տունը և օգնեց վերահսկել առևտրային ուղիները ողջ տարածաշրջանում։ Կոֆունի ժամանակաշրջանի նյութական մշակույթի մեծ մասը ցույց է տալիս, որ Ճապոնիան սերտ քաղաքական և տնտեսական կապի մեջ է եղել մայրցամաքային Ասիայի հետ (հատկապես Չինաստանի հարավային դինաստիաների հետ) Կորեական թերակղզու միջոցով; Ցուշիմայի նեղուցի երկու կողմերում հայտնաբերվել են նույն կաղապարից ձուլված բրոնզե հայելիներ։ Ոռոգումը, շերամագործությունը և մանածագործություն Ճապոնիա են բերել չինացի ներգաղթյալները, որոնք հիշատակվում են հին ճապոնական պատմություններում։ Չինական Հատա կլանը  (ճապ.՝ 秦) ներմուծեց շերամաբուծությունը և գործվածքների որոշ տեսակներ։

Դասական Ճապոնիա
---------------

### Ասուկայի ժամանակաշրջան (538–710)

Պղինձ *富本銭 (անգլ.)*
 *(富本銭) 7-րդ դարի, Ասուկայի ժամանակաշրջանի մետաղադրամ։*
Յամատո քաղաքականությունը մեծապես զարգացավ Ասուկայի ժամանակաշրջանում, որը կենտրոնացած էր Ասուկայի շրջանում և իշխանություն էր իրականացնում Կյուսու և Հոնսյու կլանների վրա՝ շնորհելով տիտղոսներ, որոշ ժառանգական տիտղոսներ կլանների պարագլուխներին։ Յամատո անունը դարձավ ամբողջ Ճապոնիայի հոմանիշը, քանի որ Յամատո կառավարիչները ճնշեցին այլ կլաններ և ձեռք բերեցին գյուղատնտեսական հողեր։ Հիմնվելով չինական մոդելների վրա (ներառյալ չինական գրավոր լեզվի ընդունումը), նրանք մշակեցին առևտրային ճանապարհների համակարգ և կենտրոնական վարչակազմ։ Յոթերորդ դարի կեսերին գյուղատնտեսական հողերը դարձել էին զգալի հանրային սեփականություն՝ ենթարկվելով կենտրոնական քաղաքականությանը։ *Gokishichidō* (ճապ.՝ 五畿七道) համակարգի հիմնական վարչական միավորը կոմսությունն էր, և հասարակությունը կազմակերպված էր օկուպացիոն խմբերի։ Մարդկանց մեծ մասը ֆերմերներ էին. մյուսները եղել են ձկնորսներ, ջուլհակներ, բրուտագործներ, արհեստավորներ, զրահագործներ և ծիսակարգի մասնագետներ։

645 թվականին Սոգա կլանը գահընկեց արվեց իշխան Նակա նո Ուեի և Ֆուձիվարա նո Կամատարիի կողմից կազմակերպված հեղաշրջման արդյունքում։ Նրանց կառավարությունը մշակեց և իրականացրեց Տայկայի լայնածավալ բարեփոխումները։ Բարեփոխումը սկսվեց հողային բարեփոխումներով, որոնք հիմնված էին Չինաստանի կոնֆուցիական գաղափարների և փիլիսոփայությունների վրա։ Այն ազգայնացրեց Ճապոնիայի ողջ հողը, որը հավասարապես բաշխվեց մշակողների միջև, և հրամայեց կազմել կենցաղային ռեգիստր՝ որպես հարկման նոր համակարգի հիմք։ Այն, ինչ նախկինում կոչվում էր "private lands and private people" (ճապ.՝ 私地私民 *shichi shimin*) դարձավ "public lands and public people" (ճապ.՝ 公地公民 *kōchi kōmin*), քանի որ դատարանն այժմ փորձում էր իր վերահսկողությունը հաստատել ամբողջ Ճապոնիայի վրա։ եւ ժողովրդին գահի անմիջական հպատակներ դարձնել։ Հողն այլևս ժառանգական չէր, բայց սեփականատիրոջ մահից հետո վերադարձվեց պետությանը։ Հարկերը գանձվում էին բերքահավաքից և մետաքսից, բամբակից, կտորից, թելից և այլ ապրանքներից։ Զինվորական զորակոչի և շինարարական հասարակական աշխատանքների համար սահմանվեց կորվե (աշխատանքային) հարկ։

### Նառայի ժամանակաշրջան (710–794)

Հիմնական շենքը, այսինքն՝ Դայգոկու-դենը Հեյջո պալատում (Լուսանկարի կենտրոնում ժամանակակից տարբերակ է, որը կառուցվել է Նառայի՝ Ճապոնիայի մայրաքաղաք դառնալու 1300-ամյակին):
Մինչ Թայխո օրենսգրքի հաստատումը, մայրաքաղաքը սովորաբար տեղափոխվում էր կայսրի մահից հետո՝ հնագույն հավատքի պատճառով, որ մահվան վայրը աղտոտված է։ Բարեփոխումները և կառավարության բյուրոկրատացումը հանգեցրին մշտական կայսերական մայրաքաղաքի ստեղծմանը Հեյջոկյո կամ Նարա մ.թ. 710 թվականին։ Մայրաքաղաքը կարճ ժամանակում (այս բաժնում նկարագրված պատճառներով) տեղափոխվել է Կունի-կյո (ներկայիս Կիզուգավա) 740–744-ին, Նանիվա-կյո (ներկայիս Օսակա) 744–745-ին, Սիգարակինոմիյա (紫香楽宮) ներկայիս Սիգարակի) 745 թվականին, իսկ 745 թվականին վերադարձել է Նարա։ Նառան Ճապոնիայի առաջին իսկական քաղաքային կենտրոնն էր։ Շուտով այն ունեցավ 200000 բնակչություն (որը ներկայացնում է երկրի բնակչության գրեթե 7%-ը) և մոտ 10000 մարդ աշխատում էր պետական աշխատատեղերում։

Տնտեսական և վարչական գործունեությունը Նառայի ժամանակաշրջանում աճել է։ Ճանապարհները Նարան կապում էին գավառների մայրաքաղաքների հետ, և հարկերը հավաքվում էին ավելի արդյունավետ և կանոնավոր։ Մետաղադրամներ են հատվել, եթե ոչ լայն կիրառություն։ Նառայի տարածքից դուրս, սակայն, քիչ առևտրային գործունեություն կար, և գավառներում Շոտոկուի հողային բարեփոխումների հին համակարգերը անկում ապրեցին։ Ութերորդ դարի կեսերին shōen (հողատարածքներ), որը նախապատմական Ճապոնիայի ամենակարևոր տնտեսական հաստատություններից մեկն էր, սկսեց վերելք ապրել՝ որպես հողի սեփականության ավելի կառավարելի ձևի որոնումների արդյունքում։ Տեղական կառավարումն աստիճանաբար դարձավ ավելի ինքնաբավ, մինչդեռ հողի բաշխման հին համակարգի քայքայումը և հարկերի բարձրացումը հանգեցրին բազմաթիվ մարդկանց հողերի կորստի կամ լքման, որոնք դարձան «ալիք ժողովուրդ» (ֆուրոշա)։ Նախկինում այդ «հանրային մարդկանց» մի մասը մասնավոր զբաղված էր խոշոր հողատերերի կողմից, և «հանրային հողերը» գնալով վերադառնում էին շոենին։

Կայսերական արքունիքում խմբակային կռիվները շարունակվեցին Նարայի ողջ ժամանակաշրջանում։ Կայսերական ընտանիքի անդամները, առաջատար պալատական ընտանիքները, ինչպիսիք են Ֆուջիվարան, և բուդդայական քահանաները, բոլորը պայքարում էին ազդեցության համար։ Ավելի վաղ այս ժամանակահատվածում արքայազն Նագայան իշխանությունը գրավեց արքունիքում Ֆուջիվարա նո Ֆուհիտոյի մահից հետո։ Ֆուհիտոյին հաջորդեցին չորս որդիներ՝ Մուչիմարոն, Ումակայը, Ֆուսասակին և Մարոն։ Նրանք գահին դրեցին Շոմու կայսրը՝ Ֆուհիտոյի դստեր արքայազնը։ 729 թվականին նրանք ձերբակալեցին Նագայային և վերականգնեցին վերահսկողությունը։ Այնուամենայնիվ, երբ 735 թվականին Կյուսյուից տարածվեց ջրծաղիկի մեծ բռնկումը, բոլոր չորս եղբայրները մահացան երկու տարի անց, ինչը հանգեցրեց Ֆուջիվարայի գերիշխանության ժամանակավոր կրճատմանը։ 740 թվականին Ֆուջիվարա կլանի անդամ Հիրոցուգուն ապստամբություն սկսեց Կյուսյու նահանգի Ֆուկուոկա քաղաքի իր բազայից։ Չնայած պարտված, անկասկած է, որ կայսրը սաստիկ ցնցված էր այս իրադարձություններից, և նա երեք անգամ տեղափոխեց պալատը ընդամենը հինգ տարվա ընթացքում՝ սկսած 740 թվականից, մինչև որ ի վերջո վերադարձավ Նառա։ Նարայի վերջին շրջանում պետության ֆինանսական բեռը մեծացավ, և դատարանը սկսեց աշխատանքից ազատել ոչ էական պաշտոնյաներին։ 792-ին համընդհանուր զորակոչը լքվեց, և շրջանների ղեկավարներին թույլատրվեց ստեղծել մասնավոր միլիցիայի ուժեր տեղական ոստիկանության աշխատանքի համար։ Իշխանության ապակենտրոնացումը դարձավ կանոն՝ չնայած Նարայի ժամանակաշրջանի բարեփոխումներին։ Ի վերջո, վերահսկողությունը կայսերական ձեռքերին վերադարձնելու համար մայրաքաղաքը 784-ին տեղափոխվեց Նագաոկա-կյո, իսկ 794-ին՝ Հեյան-կյո (բառացիորեն Խաղաղության և հանգստության մայրաքաղաք), Նառայից մոտ քսանվեց կիլոմետր հյուսիս։ Տասնմեկերորդ դարի վերջին քաղաքը ժողովրդականորեն կոչվում էր Կիոտո (մայրաքաղաք), այն կոչվում էր այն ժամանակից ի վեր։

### Հեյանի ժամանակաշրջան (794–1185)

Թեև, մի կողմից, Հեյանի շրջանը անսովոր երկար բարգավաճման շրջան էր, կարելի է նաև պնդել, որ այդ ժամանակաշրջանը տնտեսապես թուլացրեց Ճապոնիան և հանգեցրեց աղքատության բոլոր բնակիչների համար, բացառությամբ մի փոքր մասի։ Բրնձի դաշտերի վերահսկումը եկամտի հիմնական աղբյուր էր այնպիսի ընտանիքների համար, ինչպիսին Ֆուջիվարան էր և նրանց հզորության հիմնարար հիմքն էր։ Հեյանի մշակույթի արիստոկրատ շահառուները՝ *Ryōmin-ը* (良民 «Լավ մարդիկ») կազմում էին մոտ հինգ հազար՝ հավանաբար հինգ միլիոնանոց երկրում։ Սամուրայների իշխանությունը վերցնելու պատճառներից մեկն այն էր, որ իշխող ազնվականությունը ապաշնորհ էր Ճապոնիան և նրա նահանգները կառավարելու հարցում։ 1000 թվականին կառավարությունն այլևս չգիտեր արժույթ թողարկել, և փողը աստիճանաբար վերանում էր։ Դրամական շրջանառության լիովին իրականացված համակարգի փոխարեն բրինձը փոխանակման հիմնական միավորն էր։

Հեյանի ողջ ժամանակաշրջանում կայսերական արքունիքի իշխանությունը անկում ապրեց։ Դատարանը այնքան ինքնամփոփ դարձավ իշխանության կռիվներով և պալատական ազնվականների գեղարվեստական հետապնդումներով, որ անտեսեց մայրաքաղաքից դուրս կառավարության կառավարումը։ Հողերի ազգայնացումը, որը ձեռնարկվել էր որպես *ritsuryō* պետության մաս, քայքայվեց, քանի որ տարբեր ազնվական ընտանիքների և կրոնական կարգերի հաջողվեց ապահովել հարկերից ազատված կարգավիճակ իրենց մասնավոր *շոեն* կալվածքների համար։ Մինչև տասնմեկերորդ դարը Ճապոնիայում ավելի շատ հողեր վերահսկվում էին *շոենի* սեփականատերերի կողմից, քան կենտրոնական իշխանությունը։ Այդպիսով կայսերական արքունիքը զրկվեց իր ազգային բանակի համար վճարելու հարկային եկամուտներից։ Ի պատասխան՝ *շոենի* տերերը ստեղծեցին սամուրայ մարտիկների իրենց բանակները։ Երկու հզոր ազնվական ընտանիքներ, որոնք սերում էին կայսերական ընտանիքի ճյուղերից, Տաիրա և Մինամոտո տոհմերը, ձեռք բերեցին մեծ բանակներ և բազմաթիվ *շոեններ* մայրաքաղաքից դուրս։ Կենտրոնական կառավարությունը սկսեց օգտագործել այս երկու ռազմիկ կլանները ապստամբությունները և ծովահենությունը ճնշելու համար։ Ճապոնիայի բնակչությունը կայունացել է ուշ-Հեյանի ժամանակաշրջանում՝ հարյուրավոր տարիների անկումից հետո։

Ֆեոդալական Ճապոնիա
------------------

### Կամակուրայի ժամանակաշրջան (1185–1333)

Ամբողջ ազգի սամուրայական բանակները մոբիլիզացվել են 1274 և 1281 թվականներին՝ դիմակայելու Մոնղոլական կայսրության Կուբլայ խանի կողմից ձեռնարկված երկու լայնածավալ արշավանքներին։ Չնայած գերակա զինատեսակներով հագեցած թշնամուն, ճապոնացիները երկու անգամ էլ Կյուսյուում կռվեցին մոնղոլների դեմ, մինչև որ մոնղոլական նավատորմը կործանվեց *կամիկաձե* կոչվող թայֆունների կողմից, որը նշանակում է «աստվածային քամի»։ Չնայած Կամակուրայի շոգունատի հաղթանակին, պաշտպանությունն այնքան սպառեց իր ֆինանսները, որ չկարողացավ փոխհատուցում տալ իր վասալներին հաղթանակում նրանց դերի համար։ Սա մշտական բացասական հետևանքներ ունեցավ սամուրայ դասակարգի հետ շոգունատի հարաբերությունների վրա։ Ճապոնիան, այնուամենայնիվ, թեւակոխեց բարգավաճման և բնակչության աճի շրջան՝ սկսած մոտ 1250 թվականին Գյուղական վայրերում երկաթե գործիքների և պարարտանյութերի ավելի մեծ օգտագործումը, ոռոգման բարելավված տեխնիկան և կրկնակի մշակումը բարձրացրեց արտադրողականությունը, և գյուղական գյուղերը աճեցին։ Ավելի քիչ սով և համաճարակներ թույլ տվեցին քաղաքներին աճել, իսկ առևտուրը զարգանալ։

### Մուրոմաչիի ժամանակաշրջան (1333–1568)

Մուրոմաչիի ժամանակաշրջանի նավ (1538)։
 1584 Ճապոնիա-Մինգ առևտրային նավի դրոշը, մակագրված երեք Մինգ վաճառականների ստորագրություններով և կաո կամ ոճավորված ստորագրություններով։ Կբարձրացվի հաջորդ տարի՝ այժմյան Սիմոնոսեկիում ժամանելուն պես (Յամագուչի պրեֆեկտուրալ արխիվ)։
Չնայած պատերազմին, Ճապոնիայի հարաբերական տնտեսական բարգավաճումը, որը սկսվել էր Կամակուրայի ժամանակաշրջանում, շարունակվեց մինչև Մուրոմաչիի ժամանակաշրջանը։ 1450 թվականին Ճապոնիայի բնակչությունը կազմում էր տասը միլիոն՝ տասներեքերորդ դարի վերջի վեց միլիոնի համեմատ։ Ծաղկեց առևտուրը, ներառյալ զգալի առևտուրը Չինաստանի և Կորեայի հետ։ Քանի որ *daimyōs-ը* և Ճապոնիայի մյուս խմբերը հատում էին իրենց մետաղադրամները, Ճապոնիան սկսեց անցում կատարել փոխանակման տնտեսությունից դեպի արժույթի վրա հիմնված տնտեսություն։ Այդ ժամանակաշրջանում զարգացան Ճապոնիայի ամենաներկայացուցիչ արվեստի ձևերը, այդ թվում՝ թանաքով լվացվող նկարչությունը, *իկեբանայի* ծաղիկների ձևավորումը, թեյի արարողությունը, ճապոնական այգեգործությունը, *բոնսայը* և *Նո* թատրոնը։ Թեև ութերորդ Աշիկագա շոգունը՝ Յոսիմասան, անարդյունավետ քաղաքական և ռազմական առաջնորդ էր, նա կարևոր դեր խաղաց այս մշակութային զարգացումները խթանելու գործում։

Ճապոնական կապը Մին դինաստիայի հետ (1368–1644) սկսվեց, երբ Չինաստանը վերականգնվեց Մուրոմաչիի ժամանակաշրջանում այն բանից հետո, երբ չինացիները աջակցություն խնդրեցին Չինաստանի ափամերձ տարածքներում ճապոնացի ծովահեններին ճնշելու համար։ Այս դարաշրջանի և տարածաշրջանի ճապոնացի ծովահեններին չինացիները անվանում էին *վոկու* (ճապոնական *wakō* ): Ցանկանալով բարելավել հարաբերությունները Չինաստանի հետ և ազատել Ճապոնիան վոկու սպառնալիքից՝ Աշիկագա Յոշիմիցուն ընդունեց հարաբերությունները չինացիների հետ, որոնք պետք է տևեին կես դար։ 1401 թվականին նա վերագործարկեց տուրքերի համակարգը՝ իրեն Չինական կայսրին ուղղված նամակում նկարագրելով որպես «Ձեր հպատակը՝ Ճապոնիայի թագավոր»։ Ճապոնական փայտը, ծծումբը, պղնձի հանքաքարը, թրերը և ծալովի հովհարները փոխանակվում էին չինական մետաքսի, ճենապակի, գրքերի և մետաղադրամների հետ, ինչը չինացիները համարում էին տուրք, իսկ ճապոնացիները՝ շահավետ առևտուր։

Առաջին շփումները Եվրոպայի հետ (16-րդ դար)
-----------------------------------------

Վերածննդի ժամանակաշրջանի եվրոպացիները բավականին հիացած էին Ճապոնիայով, երբ նրանք հասան երկիր 16-րդ դարում։ Ճապոնիան համարվում էր թանկարժեք մետաղներով անչափ հարուստ երկիր, տեսակետ, որն իր հայեցակարգի շնորհիվ հիմնականում պայմանավորված էր Մարկո Պոլոյի՝ ոսկեզօծ տաճարների և պալատների պատմություններով, բայց նաև հրաբխային երկրին բնորոշ մակերևութային հանքաքարերի հարաբերական առատությամբ։ լայնածավալ խորքային հանքարդյունաբերությունը հնարավոր դարձավ արդյունաբերական ժամանակներում։ Այդ ժամանակահատվածում Ճապոնիան պետք է դառնա պղնձի և արծաթի խոշոր արտահանող։

 Սամուրայ Հասեկուրա Ցունենագան Հռոմում 1615 թվականին, Բորգեզե, Հռոմ։
Ճապոնիան նաև ընկալվում էր որպես բարդ ֆեոդալական հասարակությունժ՝ բարձր մշակույթով և առաջադեմ նախաարդյունաբերական տեխնոլոգիայով։ Այն եղել է խիտ բնակեցված և քաղաքաշինական։ Ժամանակի նշանավոր եվրոպացի դիտորդները կարծես համաձայն էին, որ ճապոնացիները *«գերազանցում են ոչ միայն մյուս բոլոր արևելյան ժողովուրդներին, այլև գերազանցում են եվրոպացիներին»* (Alessandro Valignano, 1584, «Historia del Principo y Progresso de la Compania de Jesus en las Indias Orientales»)։

Եվրոպացի այցելուները զարմացած էին ճապոնական արհեստագործության և մետաղագործության որակով։ Սա բխում է նրանից, որ Ճապոնիան ինքը բավականին աղքատ է Եվրոպայում սովորաբար հանդիպող բնական պաշարներով, հատկապես՝ երկաթով։ Այսպիսով, ճապոնացիները հայտնի տնտեսող էին իրենց սպառվող ռեսուրսներով. ինչ քիչ ունեին նրանք փորձագիտական հմտությամբ օգտագործեցին։

### Առևտուր Եվրոպայի հետ

Ճապոնիա ժամանած առաջին պորտուգալական նավերի (սովորաբար ամեն տարի մոտ չորս փոքր նավերի) բեռները գրեթե ամբողջությամբ բաղկացած էին չինական ապրանքներից (մետաքս, ճենապակյա)։ Ճապոնացիները շատ անհամբեր սպասում էին նման ապրանքների ձեռքբերմանը, սակայն նրանց արգելվել էր որևէ շփում ունենալ Չինաստանի կայսրի հետ՝ որպես պատիժ Վակոյի ծովահենների արշավանքների համար։ Պորտուգալացիները (որոնք կոչվում էին *Նանբան*, լույս. Հարավային բարբարոսները), հետևաբար, հնարավորություն գտան հանդես գալ որպես միջնորդ ասիական առևտրում։

 Պորտուգալական վագոն Նագասակիում, 17-րդ դար։
1557 թվականին Մակաոյի ձեռքբերման և չինացիների կողմից որպես առևտրային գործընկերներ նրանց պաշտոնական ճանաչումից ի վեր, պորտուգալացիները սկսեցին կարգավորել առևտուրը Ճապոնիայի հետ՝ ամենաբարձր գնորդին վաճառելով ամենամյա «Կապիտանությունը» Ճապոնիային՝ փաստորեն շնորհելով բացառիկ առևտուր։ յուրաքանչյուր տարի Ճապոնիա մեկնող մեկ վագոնի իրավունք։ Վագոնները շատ մեծ նավեր էին, սովորաբար 1000-ից 1500 տոննա, մոտավորապես կրկնակի կամ եռակի մեծ, քան մեծ գալեոնը կամ աղբը։

Այդ առևտուրը շարունակվեց մի քանի ընդհատումներով մինչև 1638 թվականը, երբ արգելվեց այն հիմքով, որ նավերը մաքսանենգ ճանապարհով քահանաներ էին տեղափոխում Ճապոնիա։

Պորտուգալական առևտուրն աստիճանաբար ավելի ու ավելի էր վիճարկվում անպետք իրերի վրա չինացի մաքսանենգների կողմից, ճապոնական կարմիր կնիքի նավերը մոտ 1592 թվականից (տարեկան մոտ տասը նավ), իսպանական նավերը Մանիլայից մոտ 1600 թվականից (տարեկան մոտ մեկ նավ), հոլանդացիները 1609, իսկ անգլիացիները 1613-ից (տարեկան մոտ մեկ նավ)։

Հոլանդացիները, որոնք ոչ թե «Նանբան» էին կոչվում «Kōmō» (Jp:紅毛, lit. «Կարմիր մազեր») ճապոնացիների կողմից, առաջին անգամ ժամանել է Ճապոնիա 1600 թվականին, *Liefde* նավի վրա։ Նրանց օդաչուն Ուիլյամ Ադամսն էր՝ առաջին անգլիացին, ով հասավ Ճապոնիա։ 1605թ.-ին *Liefde-* ի անձնակազմից երկուսին Տոկուգավա Իեյասուն ուղարկեց Պատտանի ՝ հոլանդական առևտուր հրավիրելու Ճապոնիա։ Pattani հոլանդական առևտրային կետի ղեկավար Վիկտոր Սպրինկելը հրաժարվեց՝ պատճառաբանելով, որ չափազանց զբաղված է Հարավարևելյան Ասիայում պորտուգալական ընդդիմության հետ գործ ունենալով։ Սակայն 1609 թվականին հոլանդացի Ժակ Սպեքսը երկու նավերով ժամանեց Հիրադո և Ադամսի միջոցով Իեյասուից առևտրային արտոնություններ ստացավ։

Հոլանդացիները նաև ծովահենությամբ և ծովային մարտերով զբաղվեցին Խաղաղ օվկիանոսում պորտուգալական և իսպանական նավագնացությունը թուլացնելու համար և, ի վերջո, դարձան միակ արևմտյան բնակիչները, որոնց թույլատրվեց մուտք գործել Ճապոնիա Դեջիմա փոքր անկլավից 1638 թվականից հետո և հաջորդ երկու դարերի ընթացքում։

Էդո ժամանակաշրջան
-----------------

 Ճապոնական արտադրության 18-րդ դարի ժամացույց: Հետո ժամանակը փոխվեց, քանի որ արևածագից մայրամուտ 12 ժամ էր, իսկ մայրամուտից մինչև արևածագ՝ 12 ժամ։
Էդոյի ժամանակաշրջանում տնտեսական զարգացումը ներառում էր ուրբանիզացիա, ապրանքների առաքման ավելացում, ներքին և, սկզբում, արտաքին առևտրի զգալի ընդլայնում և առևտրի և արհեստագործական արդյունաբերության տարածում։ Շինարարական առևտուրը զարգանում էր բանկային օբյեկտների և առևտրական միությունների հետ միասին։ <i id="mwAWI">Հանի</i> իշխանությունները գնալով վերահսկում էին գյուղատնտեսական արտադրության աճը և գյուղական արհեստագործության տարածումը։ 18-րդ դարի կեսերին Էդոն ուներ ավելի քան 1 միլիոն բնակչություն, իսկ Օսական և Կիոտոն ՝ յուրաքանչյուրը ավելի քան 400,000 բնակիչ։ Բազմաթիվ այլ ամրոցային քաղաքներ նույնպես աճեցին։ Օսական և Կիոտոն դարձան զբաղված առևտրի և արհեստագործական արտադրության կենտրոններ, մինչդեռ Էդոն սննդի և հիմնական քաղաքային սպառողական ապրանքների մատակարարման կենտրոնն էր։ Բրինձը տնտեսության հիմքն էր, քանի որ daimyō-ն գյուղացիներից հարկերը հավաքում էր բրնձի տեսքով։ Հարկերը բարձր էին, բերքի մոտ 40%-ը։ Բրինձը վաճառվել է Էդոյի *ֆուդասաշիի* շուկայում։ Գումար հայթայթելու համար daimyō-ն օգտագործում էր ֆորվարդային պայմանագրեր ՝ վաճառելու բրինձը, որը դեռ չէր հավաքվել։ Այս պայմանագրերը նման էին ժամանակակից ֆյուչերսների առևտրին։

Էդոյի ժամանակաշրջանի սկիզբը համընկնում է Նանբանի առևտրային շրջանի վերջին տասնամյակների հետ, որի ընթացքում տեղի ունեցավ ինտենսիվ փոխգործակցություն եվրոպական տերությունների հետ տնտեսական և կրոնական հարթության վրա։ Էդոյի ժամանակաշրջանի սկզբում Ճապոնիան կառուցեց իր առաջին օվկիանոսային արևմտյան ոճի ռազմանավերը, ինչպես, օրինակ, <i id="mwAXE">San Juan Bautista</i>, 500 տոննա կշռող գալեոն նավ, որը Ճապոնիայի դեսպանատուն էր տեղափոխում Հասեկուրա Ցունենագայի գլխավորությամբ Ամերիկաներ, այնուհետև։ շարունակվել է դեպի Եվրոպա։ Նաև այդ ժամանակահատվածում *Բաքուֆուն* ներասիական առևտրի համար շահագործման հանձնեց շուրջ 350 Red Seal նավ, եռակայմ և զինված առևտրային նավեր։ Ճապոնացի արկածախնդիրները, ինչպիսիք են Յամադա Նագամասան, ակտիվ էին ամբողջ Ասիայում։

Քրիստոնեության ազդեցությունը արմատախիլ անելու համար Ճապոնիան մտավ մեկուսացման մի շրջան, որը կոչվում էր սակոկու, որի ընթացքում նրա տնտեսությունը վայելում էր կայունություն և մեղմ առաջընթաց։ Սակայն շատ չանցած՝ 1650-ականներին, ճապոնական արտահանվող ճենապակու արտադրությունը մեծապես աճեց, երբ քաղաքացիական պատերազմը մի քանի տասնամյակով դուրս բերեց ճենապակու արտադրության չինական գլխավոր կենտրոնը ՝ Ջինգդեժենում։ 17-րդ դարի մնացած հատվածում ճենապակյա ճենապակու արտադրության մեծ մասը Կյուսյուում էր՝ չինական և հոլանդական արտահանման նպատակով։ Առևտուրը նվազեց Չինաստանի նոր մրցակցության պայմաններում 1740-ական թվականներին, մինչև այն վերսկսվեց 19-րդ դարի կեսերին Ճապոնիայի բացումից հետո։

Այդ ժամանակահատվածում Ճապոնիան աստիճանաբար ուսումնասիրում էր արևմտյան գիտություններն ու տեխնիկան (կոչվում է *rangaku*, բառացիորեն «հոլանդական ուսումնասիրություններ») Դեջիմայի հոլանդացի առևտրականների միջոցով ստացված տեղեկատվության և գրքերի միջոցով։ Հիմնական ոլորտները, որոնք ուսումնասիրվել են, ներառում էին աշխարհագրությունը, բժշկությունը, բնական գիտությունները, աստղագիտությունը, արվեստը, լեզուները, ֆիզիկական գիտությունները, ինչպիսիք են էլեկտրական երևույթների ուսումնասիրությունը և մեխանիկական գիտությունները, ինչպես օրինակ՝ արևմտյան տեխնիկայից ոգեշնչված ճապոնական ժամացույցների կամ վադոկեյի մշակմամբ։

Մեյձի ժամանակաշրջան
-------------------

1854 թվականից հետո, երբ Տոկուգավայի շոգունատն առաջին անգամ բացեց երկիրը արևմտյան առևտրի և ազդեցության համար ( Բակումացու ), Ճապոնիան անցավ տնտեսական զարգացման երկու ժամանակաշրջան։ Երբ 1868 թվականին տապալվեց Տոկուգավայի շոգունատը և հիմնադրվեց Մեյջի կառավարությունը, ճապոնական արևմտականացումը սկսվեց ամբողջությամբ։ Առաջին տերմինը նախապատերազմյան Ճապոնիայի ժամանակաշրջանն է, երկրորդը՝ հետպատերազմյան Ճապոնիան։

Մեյձիի ժամանակաշրջանի առաջին կեսին աշխատանքային վեճերի մեծ մասը տեղի է ունեցել հանքարդյունաբերության և տեքստիլ արդյունաբերության մեջ և ստացել փոքրածավալ գործադուլների և ինքնաբուխ անկարգությունների ձև։ Ժամանակաշրջանի երկրորդ կեսին ականատես եղավ արագ ինդուստրացման, կապիտալիստական տնտեսության զարգացման և բազմաթիվ ֆեոդալական աշխատողների վերափոխմանը վարձու աշխատանքի։ Գործադուլի կիրառումը մեծացավ, և 1897 թվականին, մետաղագործների արհմիության ստեղծմամբ, սկիզբ դրվեց ժամանակակից ճապոնական արհմիութենական շարժմանը։

Արդյունաբերական հեղափոխությունը առաջին անգամ հայտնվեց տեքստիլում, ներառյալ բամբակը և հատկապես մետաքսը, որը հիմնված էր գյուղական վայրերի տնային արհեստանոցներում։ 1890-ական թվականներին ճապոնական տեքստիլները գերիշխում էին ներքին շուկաներում և հաջողությամբ մրցակցում բրիտանական ապրանքների հետ Չինաստանում և Հնդկաստանում, ինչպես նաև։ Ճապոնական բեռնափոխադրողները մրցում էին եվրոպացի առևտրականների հետ՝ այս ապրանքները Ասիայում և նույնիսկ Եվրոպա տեղափոխելու համար։ Ինչպես և Արևմուտքում, տեքստիլ գործարաններում հիմնականում աշխատում էին կանայք, որոնց կեսը քսան տարեկանից ցածր էր։ Նրանք այնտեղ ուղարկվեցին իրենց հայրերի կողմից, և նրանք իրենց վարձը հանձնեցին իրենց հայրերին։ Ճապոնիան հիմնականում բաց թողեց ջրային էներգիան և տեղափոխվեց ուղիղ դեպի գոլորշու էներգիայով աշխատող ջրաղացներ, որոնք ավելի արդյունավետ էին, և որոնք ածխի պահանջարկ էին ստեղծում։

1907 թվականը տեսավ ամենամեծ թվով վեճերը վերջին տասնամյակում, լայնածավալ անկարգություններով Ճապոնիայի երկու առաջատար պղնձի հանքերում՝ Աշիոյում և Բեշիում, որոնք ճնշվեցին միայն զորքերի կիրառմամբ։ Այս վաղ արհմիություններից և ոչ մեկը մեծ չէր (մետաղագործների արհմիությունն ուներ 3000 անդամ, արդյունաբերության մեջ աշխատող աշխատողների միայն 5%-ը), կամ գոյատևեց ավելի քան երեք կամ չորս տարի՝ հիմնականում գործատուների ուժեղ հակազդեցության և կառավարության հակաարհմիության քաղաքականության պատճառով։ մասնավորապես Հասարակական կարգի և ոստիկանության դրույթների մասին օրենքը (1900 թ.):

Տնտեսության վրա ամենամեծ ազդեցություններից մեկը, որ բերեց Մեյջիի ժամանակաշրջանը, ֆեոդալական համակարգի ավարտն էր։ Համեմատաբար թույլ սոցիալական կառուցվածքով ճապոնացիները կարողացան առաջադիմել հասարակության շարքերում ավելի հեշտ, քան նախկինում։ Նրանք կարողացան դա անել՝ հորինելով և վաճառելով իրենց սեփական ապրանքները։ Ավելի կարևոր էր այն փաստը, որ ճապոնացիներն այժմ ունեին ավելի կրթված դառնալու ունակություն։ Ավելի կրթված բնակչությամբ Ճապոնիայի արդյունաբերական հատվածը զգալիորեն աճեց։ Կապիտալիզմի արևմտյան իդեալի ներդրումը տեխնոլոգիաների զարգացման մեջ և դրա կիրառումը նրանց բանակում օգնեց Ճապոնիան 20-րդ դարի սկզբին դարձնել ինչպես ռազմատենչ, այնպես էլ տնտեսական հզոր կենտրոն։

Մեյձիի ժամանակաշրջանում առաջնորդները բացեցին նոր արևմտյան կրթական համակարգ բոլոր երիտասարդների համար, հազարավոր ուսանողների ուղարկեցին Միացյալ Նահանգներ և Եվրոպա և վարձեցին ավելի քան 3000 արևմտյանների՝ ժամանակակից գիտություն, մաթեմատիկա, տեխնոլոգիա և օտար լեզուներ դասավանդելու Ճապոնիայում։ (O-yatoi gaikokujin): Կառավարությունը նաև կառուցեց երկաթուղիներ, բարեկարգեց ճանապարհները և բացեց հողային բարեփոխումների ծրագիրը՝ երկիրը հետագա զարգացմանը նախապատրաստելու համար։

Արդյունաբերականացումը խթանելու համար կառավարությունը որոշեց, որ թեև պետք է օգնի մասնավոր բիզնեսին ռեսուրսներ բաշխելու և պլանավորելու հարցում, մասնավոր հատվածը լավագույնս պատրաստված էր տնտեսական աճը խթանելու համար։ Կառավարության ամենամեծ դերն այն էր, որ օգնի ապահովել տնտեսական պայմաններ, որոնցում բիզնեսը կարող է ծաղկել։ Մի խոսքով, ղեկավարը պետք է լիներ կառավարությունը, իսկ արտադրողը՝ բիզնեսը։ Meiji-ի վաղ շրջանում կառավարությունը կառուցեց գործարաններ և նավաշինարաններ, որոնք վաճառվում էին ձեռնարկատերերին իրենց արժեքի չնչին չափով։ Այս բիզնեսներից շատերը արագորեն վերածվեցին ավելի մեծ կոնգլոմերատների։ Կառավարությունը հայտնվեց որպես մասնավոր ձեռնարկատիրության գլխավոր խրախուսող՝ ձեռնարկելով մի շարք բիզնեսի կողմնակից քաղաքականություն։

### Բանկային գործ

Բանկային ոլորտի զարգացումը և բանկային ֆինանսավորման վրա կախվածությունը եղել է Ճապոնիայի տնտեսական զարգացման կենտրոնում Մեյջիի դարաշրջանից ի վեր։ Մինչև 1868 թվականը ֆեոդալական ֆիդերը թողարկում էին իրենց սեփական փողերը, *որոնք կոչվում էին հանսացու*, անհամատեղելի դավանանքների մի շարքով։ Կառավարությունը դիտորդներ ուղարկեց Միացյալ Նահանգներ և սկզբում պատճենեց ապակենտրոնացված ամերիկյան համակարգը առանց կենտրոնական բանկի։ Meiji 4-ի *նոր արժույթի մասին օրենքը* (1871) վերացրեց տեղական արժույթները և իենը սահմանեց որպես նոր տասնորդական արժույթ։ Այն հավասարություն ուներ մեքսիկական արծաթե դոլարի հետ։ Նախկին հանը (ֆիդերը) դարձան պրեֆեկտուրաներ, իսկ դրանց դրամահատարանները դարձան մասնավոր կանոնադրական բանկեր։ Սկզբում նրանք պահպանեցին փող տպելու իրավունքը։ Որոշ ժամանակ և՛ կենտրոնական կառավարությունը, և՛ այս, այսպես կոչված, «ազգային» բանկերը փող էին թողարկում։ Այդ ժամանակաշրջանն ավարտվեց, երբ կենտրոնական բանկը՝ Ճապոնիայի բանկը, հիմնադրվեց 1882 թվականին՝ բելգիական մոդելով։ Այդ ժամանակվանից այն մասամբ մասնավոր սեփականություն է (նրա բաժնետոմսերը վաճառվում են վաճառակետերում, հետևաբար՝ բաժնետոմսերի համարը)։ 1884 թվականին Ազգային բանկին տրվեց փողի զանգվածը վերահսկելու մենաշնորհը, իսկ մինչև 1904 թվականը նախկինում թողարկված թղթադրամները բոլորը հեռացվեցին։ Բանկը սկսեց աշխատել արծաթե ստանդարտով, բայց ընդունեց ոսկու ստանդարտը 1897 թվականին։ Ոսկու ստանդարտը կասեցվել է 1917 թվականին և իջել 1931 թվականին։ 1973 թվականին ընդունվեցին ճկուն փոխարժեքներ։

### Երկաթուղիներ

1868 թվականից հետո Մեյձիի նոր ռեժիմը խստորեն խրախուսեց երկաթուղու շինարարությունը։ Արդիականացնող այս քայլը բազմաթիվ նպատակներ ուներ. Դա կթուլացնի ֆեոդալական ինստիտուտները։ Երկաթուղիները հնարավորություն կտան արագ ռազմական պատասխան տալ ներխուժման սպառնալիքներին, քանի որ Ռուսաստանի կողմից Բրինձի տեղաշարժը կդառնա ավելի էժան, իսկ արտաքին առևտուրը կաճի։ Ավելի լայն իմաստով արդիականացված տրանսպորտը կոգեշնչի մարդկանց և կհեշտացնի աճը։ Կառավարությունը համակարգը կառուցելու վերջնական որոշումը կայացրել է 1870 թվականին՝ օգտագործելով Բրիտանիայի և բրիտանացի ինժեներների միլիոն ֆունտ ստեռլինգ վարկը։ Շինարարությունը իրականացրել է Ճապոնիայի հանրային աշխատանքների նախարարությունը։

1868 թվականին շոտլանդացի վաճառական Թոմաս Բլեյք Գլովերը պատասխանատու էր առաջին շոգեքարշը ՝ «Երկաթե Դյուկը» բերելու համար Ճապոնիա, որը նա ցուցադրեց Նագասակիի Ուրա թաղամասում 8 մղոնանոց ուղու վրա։ Այնուամենայնիվ, դարեր շարունակ «օտարների հանդեպ անվստահության» մշակույթից հետո, ոչ ճապոնացիների կողմից կառուցված գլխավոր երկաթուղու կառուցումը համարվում էր քաղաքականապես անընդունելի ճապոնական նոր ռեժիմի համար։ Հետևաբար, Ճապոնիայի կառավարությունը որոշեց կառուցել երկաթգիծ Յոկոհամա խոշոր նավահանգստից մինչև Տոկիո՝ օգտագործելով բրիտանական ֆինանսավորումը և 300 բրիտանացի և եվրոպացի տեխնիկական խորհրդատուներ՝ քաղաքացիական ինժեներներ, գլխավոր մենեջերներ, լոկոմոտիվ շինարարներ և վարորդներ։ Շինարարությունն իրականացնելու համար օտարերկրյա փորձագետների հետ պայմանագրեր կնքվեցին՝ հատուկ մտադրությամբ, որ այդպիսի փորձագետները կկրթեն ճապոնացի գործընկերներին, որպեսզի Ճապոնիան կարողանա ինքնուրույն դառնալ երկաթուղու շինարարության փորձագիտությամբ, այդ ժամանակ ակնկալվում էր, որ օտարերկրյա կապալառուները կհեռանան երկրից։. 1872 թվականի վերջին բացվեց առաջին երկաթուղին Շիմբաշիի (հետագայում՝ Շիոդոմե ) և Յոկոհամա (ներկայիս Սակուրագիչո ) միջև։ Միակողմանի ճանապարհորդությունը տևում է 53 րոպե՝ համեմատած ժամանակակից էլեկտրագնացքի 40 րոպեի հետ։ Ծառայությունը սկսվեց օրական ինը հետադարձ շրջագայությամբ։

Բրիտանացի ինժեներ Էդմունդ Մորելը (1841–1871) ղեկավարել է Հոնսյուում առաջին երկաթուղու շինարարությունը։ Ամերիկացի ինժեներ Ջոզեֆ Ու. Քրոուֆորդը (1842–1942) վերահսկել է ածխի հանքի երկաթուղու շինարարությունը Հոկայդոյում 1880 թվականին, իսկ գերմանացի ինժեներ Հերման Ռամշոտելը (1844–1918) ղեկավարել է Կյուսյուի երկաթուղու շինարարությունը, որը սկսվել է 1887 թվականին։ Երեքն էլ վերապատրաստել են ճապոնացի ինժեներներին երկաթուղային նախագծեր իրականացնելու համար։ Քրոուֆորդի կողմից վերապատրաստված երկու տղամարդ ավելի ուշ դարձան Ճապոնիայի ազգային երկաթուղիների նախագահներ։

#### Ցանցի ընդլայնում

Հաջորդ գիծը կառուցվեց մեկ այլ նավահանգստից՝ Կոբեից, դեպի Օսակա խոշոր առևտրային քաղաք (բացվել է 1874 թվականին), այնուհետև դեպի Կիոտո (1877) և Օցու (1880)՝ Բիվա լճի հարավային ծայրում։ Ճապոնական ծովի Ցուրուգայից գիծ է կառուցվել դեպի Օգակի (կապող ջրանցքի հետ Նագոյա) Նագահամայով Բիվա լճի հյուսիսային ծայրով, բացվելով 1884 թվականին և օգտագործելով փոխադրումը դեպի ջրատար նավեր՝ ծովը միացնելու համար։ Ճապոնիայից մինչև Օսակա, Կիոտո և Նագոյա։

Հաջորդ առաջնահերթությունը դարձավ Տոկիոն Նագոյայի և Կիոտոյի հետ կապելը։ Սկզբում առաջարկված երթուղին ցամաքային էր՝ Տոկիոյից հյուսիսից Տակասակի, այնուհետև արևմուտք՝ Ուսուի լեռնանցքով դեպի Կարուիզավա և Կիսո գետի հովիտ։ Այս ժամանակ Nippon Railway Co.-ն (NRC) դարձավ առաջինը, ում տրվեց կոնցեսիոն՝ շահագործելու այն, ինչը դարձավ Տոհոկուի գլխավոր գիծը Ուենոյից մինչև Աոմորի, իսկ ճյուղավորվող գիծը Օմիայից Տակասակի։ Երկու գծերի շինարարությունը ձեռնարկվել է կառավարության կողմից ընկերության միջոցների հաշվին, ընդ որում կառավարությունը իրավունք ունի Տակասակի-Ուենո հատվածի վրա։ Տակասակի տանող գիծը բացվել է 1884 թվականին, ինչպես նաև Տոհոկու գիծը մինչև Ուցունոմիա։

NRC-ը նաև ֆինանսավորել է նոր գիծ, որը կապում է Յոկոհամա գծին, որը կառուցվել է Ակաբանեից Սինջուկուով մինչև Շինագավա (NRC-ն Շինագավայի կառավարական կայանում ձեռք է բերել ուղու օգտագործման իրավունքներ)։ Սա Yamanote Line- ի առաջին հատվածն էր և բացվեց 1885 թվականին։

Կառավարության կողմից ֆինանսավորվող գիծը Տակասակիից հասել է Յոկոկավա Ուսուի լեռնանցքի հիմքում 1885 թվականին, և նախնական հետազոտությունները ցույց են տվել, որ իշխող աստիճանը կազմել է 10% (հետագայում բարելավվել է մինչև 6,67%), իսկ Կարուիզավա հասնելու համար պահանջվել է լայնածավալ թունելավորում։

Շինարարությունը սկսվել է նաև Ճապոնական ծովից մեկ այլ գծի վրա, որը սկսվել է Նաոեցուից և բացվել դեպի Կարուիզավա՝ Նագանոյի միջոցով 1888 թվականին։

Երբ Ճապոնիայի լեռնային ինտերիերի միջոցով շինարարության ծախսերն ակնհայտ դարձան, 1886 թվականին հաստատվեց այն, ինչ դարձավ Տոկայդո գիծը, մոտավորապես զուգահեռելով հարավային ափին (և Տոկայդո ճանապարհին) մինչև Նագոյա։ Չնայած ~238 կմ երկարությամբ, կանխատեսվում էր, որ այն կարժենա 13%-ով ավելի քիչ, և այդ խնայողությունը այնուհետև հատկացվեց Օցուից Բիվա լճի արևելյան մասով դեպի Նագահամա գիծ կառուցելու համար՝ վերափոխելու անհրաժեշտությունը վերացնելու համար, որը բացվեց 1889-ին, ինչպես և վերջնականը։ Tokaido Line-ի հատվածը Gotemba-ի միջոցով։ Մինչև 1964 թվականին Տոկայդո Շինկանսենի բացումը, սա Ճապոնիայի ամենակարևոր հիմնական գիծն էր։

#### Ցանցի համախմբում

1888 թվականին San'yō Railway Co.-ին (SRC) տրվել է կանոնադրություն՝ կառուցելու San'yō-ի գլխավոր գիծը Կոբեից արևմուտքից մինչև Շիմոնոսեկի, նավահանգիստ, որը կապ է ապահովում Կյուսյուի Մոջի նավահանգստի հետ, որտեղից Kyushu Railway Co. KRC) կառուցել է իր գիծը դեպի Հակատա և Կումամոտո, բացվելով 1889-ից 1891 թվականներին, ընդարձակվելով մինչև Յացուշիրո 1896 թվականին։ ՊԵԿ գիծը հասել է Հիրոսիմա 1894 թվականին, իսկ Շիմոնոսեկին՝ 1901 թվականին։ Մյուս մասնավոր ջանքերը ներառում էին Mito Railway-ը, որը բացեց Joban Line- ի առաջին հատվածը 1889-ին և ձեռք բերվեց NRC-ի կողմից 1892-ին, որը տարածվեց դեպի Սենդայ արևելյան ափամերձ ճանապարհով 1905-ին և Bantan Railway-ը, որը կառուցեց 52 կմ գիծ Հիմեջիից դեպի հյուսիս 1894-1901 թվականներին և ձեռք է բերվել ՊԵԿ-ի կողմից 1903 թվականին։

Nippon Railway Co-ի և այլ մասնավոր ընկերությունների հաջողությունը հանգեցրեց ճապոնական մի իրավիճակի, որը նման է Մեծ Բրիտանիայի երկաթուղային մոլուցքին։ 1880-ականների կեսերից մինչև 1891 թվականը նոր երկաթուղային ընկերությունները քիչ դժվարություններ ունեցան ֆինանսավորում ներգրավելու հարցում, սովորաբար բաժնետոմսերի թողարկման միջոցով։ Այնուամենայնիվ, 1891 թվականին ընկերության ձախողումը, որն առաջարկում էր Գոտենբայից Մացումոտո գիծ կառուցել, վերջ դրեց «մոլուցքին», և կառավարությունը հասկացավ, որ ավելի ծրագրված մոտեցում է պահանջվում ցանցի ընդլայնման հարցում։

#### Զարգացող քաղաքականություն

1887 թվականին ճապոնական բանակն առաջարկեց կառուցել սեփական գծեր՝ ապահովելու համար ռազմական նշանակության երթուղիների առաջնահերթությունը։ Երկաթուղու վարչությունը շեղեց այդ առաջարկը՝ սկսելով համապարփակ ազգային ցանցի քաղաքականության մշակումը։ Ճապոնիայի կառավարությունն ավելի ու ավելի էր հետաքրքրվում քաղաքականության ձևակերպմամբ 1889 թվականին Տոկայդոյի գլխավոր գծի ավարտից հետո, 1890 թվականին Ազգային դիետայի ստեղծումից և 1891 թվականի ֆինանսական խուճապից հետո։ 1892 թվականի Երկաթուղու շինարարության ակտը (RCA) թվարկեց մի շարք առաջնահերթ երթուղիներ Հոնսյուի, Կյուսյուի և Սիկոկուի վրա (Հոկայդոն ընդգրկված էր առանձին 1896թ. օրենսդրությամբ), հատուկ քաղաքականությամբ, որ նման երթուղիների մասնավոր շինարարությունը կխրախուսվի, միայն Ճապոնիայի կառավարության ֆինանսավորմամբ։ երթուղիներ, որոնք հնարավոր չէ մասնավոր կառուցել։ Այդ տարի մասնավոր սեփականության ցանցը կազմում էր ~2124 կմ՝ կառավարության պատկանող հատվածների համեմատ՝ ընդհանուր ~887 կմ. Թեև այս թիվը, թվում էր, ցույց է տալիս երկաթուղու շինարարության հետագա մասնավոր ֆինանսավորման ներուժը (չնայած մասնավոր ընկերությունների կողմից արդեն թիրախավորված երթուղիներին), հետագա իրադարձություններն այլ բան ցույց տվեցին։

RCA-ում ընդունվել է երկփուլ մոտեցում՝ 40 երթուղիներով՝ ընդհանուր ~3000 կմ ընդգրկված է «փուլ առաջին» 12-ամյա ծրագրում, որի 2-րդ փուլն ընդգրկում է ևս ~4000 կմ առաջարկվող գծեր, առաջնահերթությունները սահմանվում են տնտեսական զարգացման և/կամ ռազմավարական նշանակության հիման վրա։

RCA-ի կոնկրետ արդյունքն այն էր, որ յուրաքանչյուր պրեֆեկտուրա կսպասարկի երկաթուղային հաղորդակցությունը։ Կառավարության շինարարության համար ակտով առաջարկվող հիմնական երթուղիները ներառում էին.

* Չուոյի գիծը, ցամաքային կապ Տոկիոյից Նագոյա, որը բարենպաստ է զինվորականների կողմից (մանրամասն ստորև)։
* Ou գիծը, որը նույնպես մանրամասն ներկայացված է ստորև։
* Ցուրուգայից մինչև Կանազավա և Տոյամա ( Հոկուրիկու հիմնական գիծ ) գծի ընդլայնումը, որը բացվել է 1896–1899 թվականներին։
* Միացում Չուո գծից Շիոջիրիում դեպի Մացույամա և Նագանո ( Շինոնոյի գիծ ) բացվել է 1900–1902 թվականներին։
* Բնօրինակ ներքին գիծը Կագոսիմայից Յացուշիրո (այժմ ՝ Նիպպոյի գլխավոր գիծ և Հիսացու գիծ ) բացվել է 1901–1909 թվականներին։

Չուո գիծը, որի երթուղին մոտ էր Տոկիոյի և Նագոյաի միջև նախնական առաջարկված ներքին գծին, հավանության էր արժանացել զինվորականների կողմից, քանի որ դրա ներքին ուղղությունը պաշտպանում էր այն թշնամու նավերի կողմից ռմբակոծման ենթադրյալ վտանգից։ Մասնավոր կառուցված գիծը Շինջուկուից մինչև Հաչիոջի մետաքսի արդյունաբերության կենտրոնը բացվել էր 1889 թվականին, և դա դարձավ պետական շինարարության մեկնարկային կետը։

Նոր որոշված երթուղին Կոֆուով էր (4657-ով մ Սասագոյի թունելը, որն ամենաերկարն էր Ճապոնիայում մինչև Շիմիզու թունելը բացվեց 1931 թվականին), Շիոջիրին և այնուհետև Կիսո գետի հովտով դեպի Նագոյա։ Շինարարությունն իրականացվել է երկու ծայրերից, որոնց հատվածները հաջորդաբար բացվել են 1900 թվականից մինչև գծերի միացումը 1911 թվականին։

Ou գիծը Ֆուկուսիմայից մինչև Յամագատա, Ակիտա և Աոմորի, որը սպասարկում է Ճապոնական ծովի ավելի աղքատ ափամերձ պրեֆեկտուրաները, համարվում էր ազգային զարգացման առաջնահերթություն, որը առևտրային առումով գրավիչ չէր։ Կառավարությունը սկսեց շինարարությունը Աոմորիից դեպի Հիրոսակի 1894 թվականին, իսկ հարավային ծայրում՝ Ֆուկուսիմայից 1899 թվականին, 1905 թվականին միացնող գծերը։ Մասնավոր շինարարության համար ակտով առաջարկվող հիմնական երթուղիների մեծ մասը այդքան էլ չի ֆինանսավորվել և ի վերջո կառուցվել են կառավարության կողմից։

Ճապոնիայի ազգային երկաթուղիները ձևավորվել են 17 մասնավոր երկաթուղիների ազգայնացմամբ 1907 թվականին։ Այն ակտիվորեն նպաստում էր միատեսակությանը և գիտական կառավարմանը։

20-րդ դարի սկիզբ
----------------

1918 - 1921 թվականներին խոշոր արդյունաբերական վեճերի ալիքը նշանավորեց կազմակերպված աշխատուժի գագաթնակետը։ Դրան հաջորդած երկարատև տնտեսական անկումը բերեց ծանր արդյունաբերության ոլորտում զբաղվածության կրճատման։ Մինչև 1928 թվականը Ճապոնիայի ՀՆԱ-ն ընթացիկ գներով հասնում էր գագաթնակետին՝ 16,506 միլիոն յեն։ 1930-ականների կեսերին ճապոնական անվանական աշխատավարձի դրույքաչափերը կազմում էին Միացյալ Նահանգների գործակիցների տասներորդ մասը (հիմնվելով 1930-ականների կեսերի փոխարժեքների վրա), մինչդեռ գների մակարդակը գնահատվում է մոտ 44% ԱՄՆ-ի համեմատ։

Մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ի (ԱՄՆ դոլար) համեմատությունը Արևելյան Ասիայի երկրների և ԱՄՆ-ի միջև 1935 թվական.

| Երկիր | ՀՆԱ/մարդիկ, 1935 դոլարով (Լյու-Տա-Չուն ) | ՀՆԱ-ՊՄԳ/մարդիկ, 1990 դոլարով (Ֆուկաո ) | ՀՆԱ-ՊՊՊ/մարդիկ, 1990 դոլարով (Մեդիսոն ) |
| --- | --- | --- | --- |
| ԱՄՆ | 540 | 5590 | 5590 |
| Ճապոնիա ( Մայրցամաքային Ճապոնիա ) | 64 | 1760 | 2154 |
| Թայվան | 42 | 1262 | 1212 |
| Կորեա | 24 | 690 | 1224 |
| Չինաստան | 18 | 619 | 562 |

### Միլիտարիզմ

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից առաջ Ճապոնիան կառուցեց ընդարձակ կայսրություն, որն իր մեջ ներառում էր Ռյուկյուն, Թայվանը, Կորեան, Մանջուրիան և հյուսիսային Չինաստանի մի մասը։ Ճապոնացիները համարում էին ազդեցության այս ոլորտը որպես քաղաքական և տնտեսական անհրաժեշտություն՝ թույլ չտալով օտար պետություններին խեղդել Ճապոնիան՝ արգելափակելով նրա մուտքը դեպի հումք և կարևոր ծովային ուղիներ, քանի որ Ճապոնիան ուներ շատ քիչ սեփական բնական և հանքային ռեսուրսներ, թեև ներկրում էր մեծ քանակությամբ։ քանակությամբ քարածուխ Կորեայից, Մանջոու-Գո և օկուպացված Չինաստանի որոշ շրջաններից։ Ճապոնիայի մեծ ռազմական ուժը համարվում էր կայսրության պաշտպանության համար կարևոր նշանակություն ունեցող ասպեկտ։

Արագ աճը և կառուցվածքային փոփոխությունները բնութագրում էին Ճապոնիայի տնտեսական զարգացման երկու ժամանակաշրջանները՝ սկսած 1868 թվականից։ Առաջին շրջանում տնտեսությունը սկզբում միայն չափավոր աճ ունեցավ և մեծապես հենվեց ավանդական գյուղատնտեսության վրա՝ ժամանակակից արդյունաբերական ենթակառուցվածքները ֆինանսավորելու համար։ Երբ 1904 թվականին սկսվեց ռուս-ճապոնական պատերազմը, զբաղվածության 65%-ը և համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) 38%-ը դեռևս հիմնված էին գյուղատնտեսության վրա, սակայն ժամանակակից արդյունաբերությունը սկսել էր զգալիորեն ընդլայնվել։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Ճապոնիան օգտագործեց համաշխարհային շուկայում պատերազմից տուժած եվրոպացի մրցակիցների բացակայությունը՝ իր տնտեսությունը զարգացնելու համար՝ Էդոյի ժամանակաշրջանում մեկուսացումից հետո առաջին անգամ առաջացնելով առևտրի ավելցուկ։ 1920-ականների վերջին արտադրությունն ու հանքարդյունաբերությունը կազմում էին ՀՆԱ-ի 23%-ը, մինչդեռ ամբողջ գյուղատնտեսության 21%-ը։ Տրանսպորտը և հաղորդակցությունը զարգացել են ծանր արդյունաբերության զարգացումը պահպանելու համար։

1930-ականներին Ճապոնիայի տնտեսությունը Մեծ դեպրեսիայից ավելի քիչ տուժեց, քան արդյունաբերական զարգացած երկրների մեծ մասը, նրա ՀՆԱ-ն աճում էր տարեկան 5% արագ տեմպերով։ Արտադրությունը և հանքարդյունաբերությունը կազմել են ՀՆԱ-ի ավելի քան 30%-ը, ինչը երկու անգամ գերազանցում է գյուղատնտեսության ոլորտի արժեքը։ Արդյունաբերական աճի մեծ մասը, այնուամենայնիվ, ուղղված էր երկրի ռազմական հզորության ընդլայնմանը։

Սկսած 1937 թվականից Չինաստանում հողերի զգալի զավթումներից և ավելի մեծ չափով 1941 թվականից հետո, երբ Հարավարևելյան Ասիայում և Խաղաղ օվկիանոսում բռնակցումներն ու ներխուժումները ստեղծեցին Մեծ Արևելյան Ասիայի Համատեղ բարգավաճման ոլորտը, Ճապոնիայի կառավարությունը ձգտում էր ձեռք բերել և զարգացնել կարևոր բնական պաշարները։ տնտեսական անկախության ապահովման համար։ Ճապոնիայի բռնագրավված և զարգացած բնական ռեսուրսներից են՝ ածուխը Չինաստանում, շաքարեղեգը Ֆիլիպիններում, նավթը հոլանդական Արևելյան Հնդկաստանից և Բիրմայից, և անագն ու բոքսիտը Հոլանդիայի Արևելյան Հնդկաստանից և Մալայայից։ Ճապոնիան նաև գնել է Թաիլանդի, Բիրմայի և Կոչինչինայի բրնձի արտադրությունը։

Ճապոնիայի էքսպանսիայի սկզբնական փուլերում ճապոնական տնտեսությունը զգալիորեն ընդլայնվեց։ Նույն ժամանակահատվածում պողպատի արտադրությունը 6,442,000 տոննայից հասել է 8,838,000 տոննայի։ 1941 թվականին ճապոնական ավիաարդյունաբերությունն ուներ տարեկան 10000 ինքնաթիռ արտադրելու հնարավորություն։ Այս տնտեսական ընդլայնման մեծ մասը շահեց « զայբացուն»՝ խոշոր արդյունաբերական կոնգլոմերատները։

Խաղաղօվկիանոսյան պատերազմի ընթացքում Ճապոնիայի և նրա օկուպացված տարածքների տնտեսությունները բոլորը լրջորեն տուժեցին։ Գնաճը սանձարձակ էր. Ճապոնական ծանր արդյունաբերությունը, որը ստիպված էր գրեթե ամբողջ արտադրությունը հատկացնել ռազմական կարիքները հոգալու համար, չկարողացավ բավարարել Ճապոնիայի առևտրային պահանջները (որն իրենց արտադրած ապրանքների համար նախկինում հիմնվում էր արևմտյան երկրների հետ առևտրի վրա)։ Տեղական արդյունաբերություններն ի վիճակի չէին արտադրել բավականաչափ բարձր մակարդակ, որպեսզի խուսափեն լուրջ պակասուրդներից։ Ավելին, ծովային առևտուրը, որից մեծապես կախված էր կայսրությունը, կտրուկ սահմանափակվեց պատերազմի ընթացքում ճապոնական առևտրական նավատորմի վնասման պատճառով։

Պատերազմի ավարտին ճապոնական կայսրությունից մնացածը խարխլվեց դեֆիցիտի, գնաճի և արժույթի արժեզրկման պատճառով։ Տրանսպորտը գրեթե անհնար էր, և Ճապոնիայի քանդված քաղաքներում արդյունաբերական արտադրությունը կանգ առավ։ Պատերազմի հետևանքով առաջացած ավերածությունները ի վերջո Ճապոնիայի տնտեսությունը վիրտուալ կանգ առան։

2020 թվականի ուսումնասիրության համաձայն՝ Ճապոնիան օգտագործել է իր կայսերական ուժը՝ իր արդյունաբերականացումը խթանելու համար։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո
-------------------------------------

Պատերազմը ջնջեց բազմաթիվ ձեռքբերումներ, որոնք Ճապոնիան ձեռք էր բերել 1868 թվականից ի վեր։ Ավերվել են երկրի արդյունաբերական ձեռնարկությունների և ենթակառուցվածքների մոտ 40%-ը, և արտադրությունը վերադարձել է մոտ տասնհինգ տարի առաջվա մակարդակին։ Ժողովուրդը ցնցված էր ավերածություններից և գործի անցավ։ Նոր գործարանները համալրվեցին լավագույն ժամանակակից մեքենաներով՝ Ճապոնիային նախնական մրցակցային առավելություն տալով հաղթող պետությունների նկատմամբ, որոնք այժմ ունեին ավելի հին գործարաններ։ Երբ սկսվեց Ճապոնիայի տնտեսական զարգացման երկրորդ շրջանը, միլիոնավոր նախկին զինվորներ միացան կարգապահ և բարձր կրթությամբ աշխատուժին՝ վերակառուցելու Ճապոնիան։ Ճապոնիայի գաղութները կորել են Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի արդյունքում, սակայն այդ ժամանակից ի վեր ճապոնացիներն իրենց տնտեսական ազդեցությունը տարածել են Ասիայում և դրանից դուրս։

### Օկուպացիա

1945 թվականի օգոստոսի 15-ին ճապոնացիների հանձնվելուց հետո դաշնակից ուժերը, հիմնականում ամերիկյան, արագորեն սկսեցին ժամանել Ճապոնիա։ Գրեթե անմիջապես օկուպանտները սկսեցին օրենսդրական փոփոխությունների ինտենսիվ ծրագիր, որը նախատեսված էր Ճապոնիայի ժողովրդավարացման համար։ Գործողություններից մեկը արհմիության մասին օրենքի ստեղծումն ապահովելն էր, որն առաջին անգամ աշխատողներին թույլ կտա կազմակերպել, գործադուլ և կոլեկտիվ բանակցություններ վարել, որն ընդունվել է Ճապոնիայի դիետայի կողմից 1945 թվականի դեկտեմբերի 22-ին Թեև օրենքը ստեղծվել է այն ժամանակ, երբ Ճապոնիան գտնվում էր օկուպացիայի տակ, օրենքը ինքնին հիմնականում ճապոնական աշխատանք էր։ Այն կազմվել է մեծ իրավախորհրդատվական հանձնաժողովի կողմից՝ իրավաբան Սուեհիրո Իզուտարոյի գլխավորությամբ։ Հանձնաժողովը բավականին մեծ էր՝ բաղկացած «Երեք բարեկեցության նախարարության բյուրոկրատներից և երկու գիտնականներից, 30 անդամից բաղկացած ղեկավար կոմիտեից (ներառյալ կոմունիստական հրշեջ Կյուիտի Տոկուդան) և ավելի քան 130 անդամներից, որոնք ներկայացնում էին համալսարաններ, կորպորացիաներ, քաղաքական կուսակցություններ, բյուրոկրատիա, սոցիալական աշխատողներ և աշխատուժ»։ Օկուպացիայի ժամանակ ԱՄՆ-ի օգնությունը կազմել է մոտ 1,9 միլիարդ ԱՄՆ դոլար կամ այդ ժամանակահատվածում երկրի ներմուծման 15%-ը և ՀՆԱ-ի 4%-ը։ Այս օգնության մոտ 59%-ը եղել է սննդամթերքի, 15%-ը՝ արդյունաբերական նյութերի, 12%-ը՝ տրանսպորտային սարքավորումների տեսքով։ ԱՄՆ-ի դրամաշնորհային օգնությունը, սակայն, արագորեն կրճատվեց 1950-ականների կեսերին։ ԱՄՆ-ի ռազմական գնումները Ճապոնիայից հասել են 1953-ին Ճապոնիայի ՀՆԱ-ի 7%-ին համարժեք մակարդակի, իսկ 1960-ից հետո ընկել են 1%-ից ցածր։ Օկուպացիայի ժամանակ Միացյալ Նահանգների կողմից հովանավորվող մի շարք միջոցառումներ, ինչպիսիք են հողային բարեփոխումները, նպաստեցին տնտեսության հետագա արդյունավետությանը` մեծացնելով մրցակցությունը։ Մասնավորապես, արդյունաբերական առաջնորդների հետպատերազմյան մաքրումը թույլ տվեց նոր տաղանդներ առաջանալ երկրի վերակառուցված արդյունաբերության կառավարման մեջ։ Ի վերջո, տնտեսությունը օգուտ քաղեց արտաքին առևտուրից, քանի որ այն կարողացավ բավական արագ ընդլայնել արտահանումը, որպեսզի վճարի սարքավորումների և տեխնոլոգիաների ներմուծման համար՝ առանց պարտքերի տակ ընկնելու, ինչպես 1980-ականներին մի շարք զարգացող երկրներ։

2018 թվականի ուսումնասիրությունը, օգտագործելով սինթետիկ հսկողության մեթոդը, որով Ճապոնիան համեմատվում է «սինթետիկ Ճապոնիայի» հետ (որոնց համակցությունը նման է Ճապոնիային, բայց առանց ԱՄՆ դաշինքի), ցույց է տվել, որ ԱՄՆ դաշինքը թույլ է տվել Ճապոնիայի ՀՆԱ-ն «շատ ավելի արագ աճել» 1958 թվականից սկսած։ մինչև 1968 թվականը։

### «Նվերներ երկնքից»

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի հետևանքով ճապոնացիները տառապում էին համատարած հյուծվածությունից և պատերազմից հուսահատությունից, որը հայտնի էր որպես «կիոդացու», ինչը լայնածավալ վհատություն և հուսահատություն էր առաջացնում։ «Նվերներ դրախտից» տերմինը հորինել է ծաղրանկարիչ Կատո Էցուրոն ԱՄՆ-ի ռազմական օկուպացիայի ժամանակ իր առաջին նկարազարդումներում։ Այս նվերները վերաբերում էին վերևից անարյուն դեմոկրատական հեղափոխությանը, որը սկիզբ դրվեց ԱՄՆ ուժերի կողմից, որը վերջ դրեց սոցիալապես թուլացնող պատերազմին։ Վերևից հեղափոխության բազմաթիվ ասպեկտներից, բարեփոխումները, որոնք տրամադրում են ընտրելու իրավունքը կանանց, արհմիության ամրապնդմանը և տնտեսության ազատականացմանը, մինչ օրս գոյություն ունեցող ամենատեւական փոփոխություններից էին։

1947 թվականի ընտրություններից հետո, որոնցում առաջին տեղը զբաղեցրեց Ճապոնիայի սոցիալիստական կուսակցությունը, վարչապետ Տեցու Կատայաման ձևավորեց կոալիցիոն կառավարություն Դեմոկրատական կուսակցության և Ազգային կոոպերատիվ կուսակցության հետ։ Առաջին և ամենակարևոր տնտեսական բարեփոխումներից մեկը գյուղական հողերի բաժանումն ու բաշխումն էր ճապոնացի վարձակալ ֆերմերներին։ Նախկինում սեփականությունը պատկանում էր տանտերերին, իսկ ֆերմերները դրա վրա աշխատում էին ֆեոդալական տիպի համակարգով։ Ժամանակակից կապիտալիստական տեսությունը պնդում էր, որ այս ֆեոդալական պրակտիկան չէր խթանում աճը, և գյուղական տանտերերի դասը լուծարվեց։ Ի լրումն տանտերերի դասի լուծարման, « Զայբացու » անունով հայտնի բիզնես-կոնգլոմերատները, որոնք արդյունավետորեն վերահսկում էին ճապոնական տնտեսությունը գրեթե 100 տարի, նույնպես տրոհվեցին և բախվեցին շուկայական մրցակցությանը։ Չափազանց տնտեսական կենտրոնացման վերացման մասին օրենքը (ընդունվել է 1947թ. դեկտեմբերին) նախատեսում էր մենաշնորհային համարվող ցանկացած ընկերության լուծարում, մինչդեռ 1948 թվականի Zaibatsu-ի խորհրդի անդամները, ովքեր սերտ առնչություն են ունեցել Zaibatsu-ի ընտանիքների հետ, մինչդեռ որոշում է կայացվել արգելել նրանց փոխկապակցված ընկերությունների խորհրդի միաժամանակ պաշտոններ զբաղեցնելը։ Բացի այդ, ընդունվեց պետական աշխատողների մասին օրենք, նշանակվեց Ճապոնիայի Գերագույն դատարանի դատավորների առաջին խումբը, վերակազմավորվեցին տեղական իշխանությունները և ոստիկանությունը, վերացան ներքին գործերի, նավատորմի և պատերազմի նախարարությունները, լայնածավալ վերանայումներ կատարվեցին։ քրեական իրավունք, և առաջընթաց է գրանցվել հողային բարեփոխումների ուղղությամբ։ Վերջապես, ճապոնացի աշխատողների արհմիությունը խրախուսվեց ԱՄՆ-ի օկուպացիոն ուժերի կողմից, որոնք ստիպեցին ընկերություններին մրցակցել տեխնոլոգիաների և նորարարությունների վրա։

### Վերակառուցում

Հետպատերազմյան վաղ տարիները նվիրված էին կորցրած արդյունաբերական հզորությունների վերականգնմանը. խոշոր ներդրումներ կատարվեցին էլեկտրաէներգիայի, ածուխի, պողպատի և քիմիական նյութերի ոլորտներում։ 1950-ականների կեսերին արտադրությունը համապատասխանում էր նախապատերազմյան մակարդակին։ Ազատվելով ռազմական գերիշխող կառավարության պահանջներից՝ տնտեսությունը ոչ միայն վերականգնեց կորցրած թափը, այլև գերազանցեց նախորդ ժամանակաշրջանների աճի տեմպերը։ 1953-1965 թվականներին ՀՆԱ-ն աճել է տարեկան ավելի քան 9%-ով, արդյունաբերությունն ու հանքարդյունաբերությունը՝ 13%-ով, շինարարությունը՝ 11%-ով, ենթակառուցվածքները՝ 12%-ով։ 1965 թվականին այս ոլորտներում աշխատում էր աշխատուժի ավելի քան 41%-ը, մինչդեռ գյուղատնտեսության մեջ մնաց միայն 26%-ը։

Ճապոնիայի հետպատերազմյան կրթական համակարգը մեծապես նպաստեց արդիականացման գործընթացին։ Աշխարհում գրագիտության ամենաբարձր մակարդակը և կրթության բարձր չափանիշները տեխնոլոգիապես զարգացած տնտեսություն ձեռք բերելու մեջ Ճապոնիայի հաջողության հիմնական պատճառն էին։ Ճապոնական դպրոցները նաև խրախուսում էին կարգապահությունը՝ արդյունավետ աշխատուժի ձևավորման ևս մեկ առավելություն։

1960-ականների կեսերը սկիզբ դրեցին արդյունաբերական զարգացման նոր տեսակին, քանի որ տնտեսությունը բացվեց միջազգային մրցակցության համար որոշ արդյունաբերություններում և զարգացրեց ծանր և քիմիական արդյունաբերությունը։ Մինչդեռ տեքստիլ և թեթև արտադրությունները պահպանեցին իրենց շահութաբերությունը միջազգային մակարդակում, այլ ապրանքներ, ինչպիսիք են ավտոմեքենաները, էլեկտրոնիկան, նավերը և հաստոցները, նոր կարևորություն ստացան։ Արտադրության և հանքարդյունաբերության ավելացված արժեքը 1965-1970 թվականներին աճել է տարեկան 17%-ով։ Աճի տեմպերը չափավորվեցին մինչև մոտ 8% և հավասարվեցին արդյունաբերության և ծառայությունների ոլորտների միջև 1970-1973 թվականներին, քանի որ մանրածախ առևտուրը, ֆինանսները, անշարժ գույքը, տեղեկատվական տեխնոլոգիաները և սպասարկման այլ ճյուղերը հեշտացրին իրենց գործունեությունը։

Ճապոնական սպառողականությունը շարունակեց աճել 1960-ական թվականներին՝ առաջացնելով հայտնի ասացվածք, որ « երեք գանձերը », որոնք պետք է ունենային բոլոր ճապոնական ընտանիքները՝ սառնարան, լվացքի մեքենա և հեռուստացույց է։ Մինչև 1962 թվականը հաշվարկվում էր, որ Ճապոնիայի բոլոր քաղաքային տների 79,4%-ը և գյուղական տների 48,9%-ը հեռուստացույց ունեն։

### Աշխատանքային արհմիություններ

NUGW May Day 2011 2011 Ազգային արհմիության խորհրդի (<i id="mwAsg">Զենրոկյո</i>) մայիսմեկյան երթ, Տոկիո։
Արհմիությունները ի հայտ եկան Ճապոնիայում Մեյջիի ժամանակաշրջանի երկրորդ կեսին, երբ երկիրն անցավ արագ ինդուստրացման շրջան։ Մինչև 1945 թվականը, սակայն, բանվորական շարժումը մնաց թույլ՝ խոչընդոտված օրինական իրավունքների բացակայությամբ, հակաարհմիութենական օրենսդրությամբ, ղեկավարության կողմից կազմակերպված գործարանային խորհուրդներով և «կոոպերատիվ» և արմատական արհմիությունների միջև քաղաքական տարաձայնություններով։

Պատերազմից հետո օկուպացիոն իշխանությունները ի սկզբանե խրախուսեցին անկախ միությունների ստեղծումը։ Ընդունվեց օրենսդրություն, որն ամրագրեց կազմակերպվելու իրավունքը և անդամությունը արագորեն հասավ 5-ի։ միլիոն մինչև 1947 թվականի փետրվարին։ Կազմակերպության մակարդակը, սակայն, հասել է գագաթնակետին՝ 55,8% 1949 թվականին և հետագայում նվազել մինչև 18,2% (2006 թ.): Աշխատավորական շարժումը 1987-ից 1991 թվականներին անցավ վերակազմավորման գործընթացի միջով որից առաջացավ երեք խոշոր արհմիությունների ֆեդերացիաների՝ Ռենգոյի, Զենրորենի և Զենրոկյոյի ներկայիս կազմավորումը, ինչպես նաև այլ փոքր ազգային արհմիութենական կազմակերպություններ։

### Նավթային ճգնաժամ

Ճապոնիան բախվեց լուրջ տնտեսական մարտահրավերի 1970-ականների կեսերին։ 1973 թվականի նավթային ճգնաժամը ցնցեց տնտեսությունը, որը կախված էր ներկրվող նավթից։ Ճապոնիան իր առաջին հետպատերազմյան անկումն ապրեց արդյունաբերական արտադրության մեջ՝ գների կտրուկ գնաճի հետ մեկտեղ։ Առաջին նավթային ճգնաժամին հաջորդած վերականգնումը վերակենդանացրեց բիզնեսի առաջնորդների մեծ մասի լավատեսությունը, սակայն արդյունաբերական աճի պահպանումը էներգիայի բարձր ծախսերի պայմաններում պահանջում էր փոփոխություններ արդյունաբերական կառուցվածքում։

Գնային պայմանների փոփոխությունը նպաստեց արդյունաբերական էներգիայի պահպանմանը և այլընտրանքային աղբյուրներին։ Չնայած ներդրումային ծախսերը բարձր էին, շատ էներգատար արդյունաբերություններ հաջողությամբ նվազեցրին իրենց կախվածությունը նավթից 1970-ականների վերջին և 1980-ականներին և բարձրացրին իրենց արտադրողականությունը։ 1970-ականների վերջին և 1980-ական թվականներին միկրոսխեմաների և կիսահաղորդիչների առաջընթացը հանգեցրեց սպառողական էլեկտրոնիկայի և համակարգիչների նոր աճի արդյունաբերության և նախապես ստեղծված արդյունաբերության ավելի բարձր արտադրողականության։ 1978 թվականին Ճապոնիայի Միջազգային Առևտրի և Արդյունաբերության նախարարությունը սուբսիդիաներ տրամադրեց, որն անօրինական էր միջազգային իրավունքի համաձայն, օգնելու ճապոնական կիսահաղորդչային ընկերություններին վաճառել իրենց չիպերն արհեստականորեն ցածր գներով ԱՄՆ-ում, մինչդեռ գները բարձր պահելով Ճապոնիայում, առևտրային պրակտիկա, որը հայտնի է որպես դեմպինգ Այս ճշգրտումների զուտ արդյունքը եղել է արտադրության էներգաարդյունավետության բարձրացումը և գիտելիքատար արդյունաբերության ընդլայնումը։ Ծառայությունների արդյունաբերությունն ընդլայնվել է ավելի ու ավելի հետինդուստրիալ տնտեսության մեջ։

Կառուցվածքային տնտեսական փոփոխությունները, սակայն, չկարողացան ստուգել տնտեսական աճի դանդաղումը, քանի որ տնտեսությունը հասունացավ 1970-ականների վերջին և 1980-ականներին՝ հասնելով տարեկան աճի ընդամենը 4-6%-ի։ Բայց այս տեմպերը ուշագրավ էին թանկարժեք նավթով և քիչ բնական ռեսուրսներով երկրում։ Օրինակ, 1980-ականների վերջին Ճապոնիայի միջին աճի տեմպը՝ 5%, շատ ավելի բարձր էր, քան ԱՄՆ-ի 3,8% աճը։ Չնայած 1979 թվականին նավթի գների աճին, ճապոնական տնտեսության հզորությունն ակնհայտ էր։ Այն ընդլայնվեց առանց երկնիշ գնաճի, որը տուժեց այլ արդյունաբերական երկրներին (և դա անհանգստացրել էր հենց Ճապոնիային 1973թ. առաջին նավթային ճգնաժամից հետո)։ Ճապոնիան ավելի դանդաղ աճ ապրեց 1980-ականների կեսերին, սակայն 1980-ականների վերջին նրա պահանջարկով կայուն տնտեսական բումը վերածնեց շատ անհանգիստ արդյունաբերություններ։

### Աճի գործոններ

Բարդ տնտեսական և ինստիտուցիոնալ գործոնները ազդեցին Ճապոնիայի հետպատերազմյան աճի վրա։ Նախ, ազգի նախապատերազմյան փորձը մի քանի կարևոր ժառանգություն տվեց։ Տոկուգավայի ժամանակաշրջանը (1600–1867) կտակեց *կարևոր առևտրային հատված* զարգացող քաղաքային կենտրոններում, համեմատաբար լավ կրթված վերնախավը (չնայած եվրոպական գիտության սահմանափակ գիտելիքներով), բարդ պետական բյուրոկրատիա, արտադրողական գյուղատնտեսություն, սերտ միասնական ազգ՝ բարձր զարգացածությամբ։ ֆինանսական և շուկայավարման համակարգեր և ճանապարհների ազգային ենթակառուցվածք։ Արդյունաբերության աճը Մեյջիի ժամանակաշրջանում մինչև այն կետը, երբ Ճապոնիան կարող էր պայքարել համաշխարհային հզորության համար, կարևոր նախերգանք էր հետպատերազմյան աճի համար 1955-1973 թվականներին և ապահովեց փորձառու աշխատուժի լողավազան։

Երկրորդը և ավելի կարևորը ներդրումների մակարդակն ու որակն էր, որը պահպանվեց 1980-ականներին։ Կապիտալ սարքավորումների մեջ ներդրումները, որոնք միջինը կազմում էին ՀՆԱ-ի ավելի քան 11%-ը նախապատերազմյան ժամանակաշրջանում, 1950-ականներին հասան ՀՆԱ-ի մոտ 20%-ի, իսկ 1960-ականների վերջին և 1970-ականներին՝ ավելի քան 30%-ի։ 1980-ականների վերջին տնտեսական բումի ժամանակ փոխարժեքը դեռ տատանվում էր 20%-ի շուրջ։ Ճապոնական բիզնեսը ներմուծել է նորագույն տեխնոլոգիաներ՝ արդյունաբերական բազան զարգացնելու համար։ Որպես արդիականացման ուշ եկող՝ Ճապոնիան կարողացավ խուսափել որոշ փորձություններից և սխալներից, որոնք ավելի վաղ անհրաժեշտ էին այլ երկրների կողմից արդյունաբերական գործընթացները զարգացնելու համար։ 1970-ականներին և 1980-ականներին Ճապոնիան բարելավեց իր արդյունաբերական բազան ԱՄՆ-ից արտոնագրման, արտոնագրային գնումների և արտասահմանյան գյուտերի իմիտացիայի և բարելավման միջոցով։ 1980-ականներին արդյունաբերությունն արագացրեց իր հետազոտություններն ու զարգացումները, և շատ ընկերություններ հայտնի դարձան իրենց նորարարություններով և ստեղծագործական ունակություններով։

Ճապոնիայի աշխատուժը զգալիորեն նպաստել է տնտեսական աճին, քանի որ դրա մատչելիությունը և գրագիտությունը, ինչպես նաև աշխատավարձի ողջամիտ պահանջները։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից առաջ և անմիջապես հետո բազմաթիվ գյուղատնտեսական աշխատողների տեղափոխումը ժամանակակից արդյունաբերություն հանգեցրեց արտադրողականության բարձրացման և աշխատավարձի չափավոր բարձրացման։ Քանի որ բնակչության աճը դանդաղեց, և 1960-ականների կեսերին ազգը դարձավ ավելի արդյունաբերական, աշխատավարձերը զգալիորեն բարձրացան։ Այնուամենայնիվ, արհմիությունների համագործակցությունը, ընդհանուր առմամբ, պահեց աշխատավարձերի բարձրացումը արտադրողականության աճի շրջանակում։

Արտադրողականության բարձր աճը առանցքային դեր խաղաց հետպատերազմյան տնտեսական աճի մեջ։ Բարձր որակավորում ունեցող և կրթված աշխատուժը, արտասովոր խնայողությունների տեմպերը և ներդրումների ուղեկցող մակարդակները, ինչպես նաև Ճապոնիայի աշխատուժի ցածր աճը արտադրողականության աճի բարձր տեմպերի հիմնական գործոններն էին։ 

Ազգը նույնպես շահեց մասշտաբի տնտեսումից։ Թեև միջին և փոքր ձեռնարկությունները ստեղծում էին երկրի զբաղվածության մեծ մասը, խոշոր ձեռնարկությունները ամենաարդյունավետն էին։ Շատ արդյունաբերական ձեռնարկություններ միավորվեցին՝ ձևավորելով ավելի մեծ, ավելի արդյունավետ միավորներ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից առաջ խոշոր հոլդինգային ընկերությունները ձևավորում էին հարստության խմբեր կամ zaibatsu, որոնք գերակշռում էին արդյունաբերության մեծ մասում։ Զայբացուն լուծարվեց պատերազմից հետո, բայց առաջացան keiretsu ՝ խոշոր, ժամանակակից արդյունաբերական ձեռնարկությունների խմբավորումները։ Այս խմբավորումների շրջանակներում գործողությունների համակարգումը և խմբերին ավելի փոքր ենթակապալառուների ինտեգրումը բարձրացրեցին արդյունաբերական արդյունավետությունը։

Ճապոնական կորպորացիաները մշակեցին ռազմավարություններ, որոնք նպաստեցին նրանց հսկայական աճին։ Աճին միտված կորպորացիաները, որոնք շանսեր օգտագործեցին, հաջողությամբ մրցեցին։ *Արտադրանքի դիվերսիֆիկացիան* դարձավ շատ keiretsu-ի աճի օրինաչափությունների հիմնական բաղադրիչը։ Ճապոնական ընկերությունները պահանջարկից առաջ ավելացրել են բույսերի և մարդկային կարողությունները։ Շուկայական մասնաբաժին փնտրելը և ոչ թե արագ շահույթը մեկ այլ հզոր ռազմավարություն էր։

Վերջապես, Ճապոնիայի անմիջական վերահսկողությունից դուրս հանգամանքները նպաստեցին նրա հաջողությանը։ Միջազգային հակամարտությունները հակված էին խթանելու ճապոնական տնտեսությունը մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտի ավերածությունները։ Ռուս-ճապոնական պատերազմը (1904–1905), Առաջին աշխարհամարտը (1914–1918), Կորեական (1950–1953) և Երկրորդ Հնդկաչինական պատերազմը (1954–1975) տնտեսական վերելք բերեցին Ճապոնիային։ Բացի այդ, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Միացյալ Նահանգների կողմից բարենպաստ վերաբերմունքը նպաստեց ազգի վերակառուցմանը և աճին։

### Փոփոխվող մասնագիտական կառուցվածքը

Դեռևս 1955-ին աշխատուժի մոտ 40%-ը դեռևս աշխատում էր գյուղատնտեսության մեջ, սակայն այս ցուցանիշը նվազել էր մինչև 17% մինչև 1970 թվականը և մինչև 7,2% մինչև 1990 թվականը և 5%-ից ցածր 21-րդ դարում, քանի որ Ճապոնիան ավելի ու ավելի էր ներմուծում իր սննդամթերքը։ իսկ փոքր ընտանեկան տնտեսությունները անհետացան։

1960-ականներին և 1970-ականներին Ճապոնիայի տնտեսական աճը հիմնված էր ծանր արդյունաբերության արագ ընդլայնման վրա այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են ավտոմեքենաները, պողպատը, նավաշինությունը, քիմիական նյութերը և էլեկտրոնիկան։ Երկրորդային հատվածը (արտադրություն, շինարարություն և հանքարդյունաբերություն) ընդլայնվել է մինչև 1970 թվականը մինչև աշխատուժի 35,6%-ը։ Մինչև 1970-ականների վերջը ճապոնական տնտեսությունը սկսեց հեռանալ ծանր արտադրությունից դեպի ավելի կենտրոնացված ծառայություններ (երրորդական հատված)։ 1980-ականների ընթացքում աշխատատեղերը մեծածախ, մանրածախ, ֆինանսներ, ապահովագրություն, անշարժ գույք, տրանսպորտ, կապ և կառավարությունում արագ աճեցին, մինչդեռ երկրորդային հատվածում զբաղվածությունը մնաց կայուն։ Երրորդական հատվածը աշխատուժի 47%-ից 1970թ.-ին հասել է 59,2%-ի 1990 թվականին։

### 1980-ական թվականներ

1970-ականների ընթացքում Ճապոնիան ուներ աշխարհի երրորդ խոշոր համախառն ազգային եկամուտը (Ազգային եկամուտ)՝ Միացյալ Նահանգներից և Խորհրդային Միությունից անմիջապես հետո, և 1990 թվականին առաջին տեղն էր զբաղեցնում խոշոր արդյունաբերական երկրների շարքում՝ մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ով 23,801 ԱՄՆ դոլարով, ինչը կտրուկ աճել է 1980 թվականի 9,068 ԱՄՆ դոլարից։. 1980-ականների կեսերին մեղմ տնտեսական անկումից հետո Ճապոնիայի տնտեսությունը 1986 թվականին սկսեց ընդլայնման շրջան, որը շարունակվեց մինչև 1992 թվականին այն նորից մտավ անկման շրջան։ 1987-ից 1989 թվականներին միջինը 5% տնտեսական աճը վերածնեց արդյունաբերությունը, ինչպիսիք են պողպատը և շինարարությունը, որոնք համեմատաբար քնած էին 1980-ականների կեսերին և բերեցին ռեկորդային աշխատավարձեր և զբաղվածություն։ 1992 թվականին, սակայն, Ճապոնիայի իրական ՀՆԱ-ի աճը դանդաղեց մինչև 1,7%։ Նույնիսկ այնպիսի արդյունաբերություններ, ինչպիսիք են ավտոմոբիլները և էլեկտրոնիկան, որոնք ֆենոմենալ աճ էին գրանցել 1980-ականներին, 1992 թվականին մտան անկման շրջան։ Ճապոնական ավտոմեքենաների ներքին շուկան կրճատվել է միևնույն ժամանակ, երբ Ճապոնիայի մասնաբաժինը Միացյալ Նահանգների շուկայում նվազել է։ Նվազեց նաև ճապոնական էլեկտրոնիկայի արտաքին և ներքին պահանջարկը, և թվում էր, թե Ճապոնիան կորցնում է իր առաջատարությունը համաշխարհային կիսահաղորդչային շուկայում ԱՄՆ-ին, Կորեային և Թայվանին։

Ի տարբերություն 1960-ականների և 1970-ականների տնտեսական վերելքի, երբ արտահանման աճը առանցքային դեր խաղաց տնտեսական էքսպանսիայի մեջ, 1980-ականների վերջին ներքին պահանջարկը խթանեց ճապոնական տնտեսությունը։ Այս զարգացումը ներառում էր հիմնարար տնտեսական վերակազմավորում՝ արտահանումից կախվածությունից անցնելով ներքին պահանջարկից կախվածության։ 1986թ.-ին սկսված բումը առաջացել է ընկերությունների որոշումներով՝ ավելացնելու մասնավոր կայանների և սարքավորումների ծախսերը, իսկ սպառողների՝ գնումների աշխուժացումը։ Ճապոնիայի ներմուծումն աճել է ավելի արագ, քան արտահանումը։ Ճապոնական հետպատերազմյան տեխնոլոգիական հետազոտություններն իրականացվել են ոչ թե ռազմական, այլ տնտեսական աճի համար։ 1980-ականներին բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության աճը պայմանավորված էր բարձր տեխնոլոգիական արտադրանքների, ինչպիսիք են էլեկտրոնիկան, ինչպես նաև կենցաղային, բնակարանային և բնապահպանական ավելի բարձր չափանիշների ներքին պահանջարկի աճով. ավելի լավ բժշկական օգնություն և ավելի շատ բարեկեցություն; ընդլայնված հանգստի հնարավորություններ; և արագ ծերացող հասարակությանը հարմարեցնելու բարելավված ուղիները։

1980-ականների ընթացքում ճապոնական տնտեսությունն իր շեշտադրումը առաջնային և երկրորդական գործունեությունից (հատկապես գյուղատնտեսությունից, արտադրությունից և հանքարդյունաբերությունից) տեղափոխեց դեպի վերամշակում, հեռահաղորդակցությունն ու համակարգիչները գնալով ավելի կարևոր էին դառնում։ Տեղեկատվությունը դարձավ կարևոր ռեսուրս և արդյունք՝ առանցքային հարստության և իշխանության համար։ Տեղեկատվության վրա հիմնված տնտեսության վերելքը առաջնորդվել է բարձրակարգ տեխնոլոգիաների, ինչպիսիք են առաջադեմ համակարգիչները, խոշոր հետազոտություններով։ Տեղեկատվության վաճառքն ու օգտագործումը շատ ձեռնտու դարձավ տնտեսությանը։ Տոկիոն դարձավ խոշոր ֆինանսական կենտրոն, որտեղ տեղակայված են աշխարհի որոշ խոշոր բանկերը, ֆինանսական ընկերությունները, ապահովագրական ընկերությունները և աշխարհի ամենամեծ ֆոնդային բորսան ՝ Tokyo Securities and Stock Exchange-ը։ Նույնիսկ այստեղ, սակայն, ռեցեսիան իր ազդեցությունը թողեց։ 1992թ.-ին Nikkei 225 բաժնետոմսերի միջին ինդեքսը տարին սկսեց 23000 կետով, սակայն օգոստոսի կեսերին իջավ մինչև 14000 կետի մինչև տարեվերջ 17000-ի մակարդակը։

### Սառը պատերազմի ավարտից ի վեր

#### 1989 Տնտեսական պղպջակ

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին հաջորդած տասնամյակների ընթացքում Ճապոնիան կիրառեց խիստ սակագներ և քաղաքականություն՝ խրախուսելու մարդկանց խնայել իրենց եկամուտները։ Բանկերում ավելի շատ փողի առկայության դեպքում վարկերի և վարկերի ստացումն ավելի դյուրին դարձավ, իսկ Ճապոնիայի առևտրային մեծ ավելցուկների առկայության պայմաններում իենը արժեւորվեց արտարժույթի նկատմամբ։ Սա թույլ տվեց տեղական ընկերություններին ավելի հեշտ ներդրումներ կատարել կապիտալ ռեսուրսներում, քան իրենց արտասահմանյան մրցակիցները, ինչը նվազեցրեց ճապոնական արտադրության ապրանքների գինը և ավելի ընդլայնեց առևտրի ավելցուկը։ Եվ, երբ իենը արժեւորվեց, ֆինանսական ակտիվները դարձան եկամտաբեր։

Ներդրումների համար պատրաստակամորեն հասանելի այդքան գումարի պայմաններում, շահարկումներն անխուսափելի էին, հատկապես Տոկիոյի ֆոնդային բորսայում և անշարժ գույքի շուկայում։ Nikkei ֆոնդային ինդեքսը հասել է իր պատմական առավելագույնին 1989 թվականի դեկտեմբերի 29-ին, երբ այն հասել է 38,957,44-ի ներօրյա առավելագույնին, նախքան փակվելը 38,915,87-ին։ Բնակարանների, բաժնետոմսերի և պարտատոմսերի տոկոսադրույքներն այնքան բարձրացան, որ մի պահ կառավարությունը թողարկեց 100 տարվա պարտատոմսեր։ Բացի այդ, բանկերը տրամադրում էին ավելի ու ավելի ռիսկային վարկեր։

Պղպջակի գագաթնակետին անշարժ գույքը չափազանց գերագնահատված էր։ Գները ամենաբարձրն էին Տոկիոյի Գինզա թաղամասում 1989թ.-ին, որտեղ ընտրված անշարժ գույքն արժեցել է ավելի քան 1,5 միլիոն ԱՄՆ դոլար մեկ քառակուսի մետրի համար (139 000 ԱՄՆ դոլար մեկ քառակուսի ֆութի համար)։ Տոկիոյի այլ շրջաններում գնի տարբերությունը չնչին։ Մինչև 2004 թվականը Տոկիոյի ֆինանսական թաղամասերի հիմնական «A» գույքը անկում ապրեց, և Տոկիոյի բնակելի տները իրենց գագաթնակետի մի մասն էին, բայց դեռևս կարողացան ընդգրկվել որպես աշխարհի ամենաթանկ անշարժ գույքը։ Տրիլիոնները ոչնչացվեցին Տոկիոյի բաժնետոմսերի և անշարժ գույքի շուկաների համակցված փլուզմամբ։

Քանի որ Ճապոնիայի տնտեսությունը պայմանավորված է իր վերաներդրումների բարձր տեմպերով, այս վթարը հատկապես ծանր հարված հասցրեց։ Ներդրումները գնալով ավելի ու ավելի էին ուղղվում երկրից դուրս, և ճապոնական արտադրական ընկերությունները որոշ չափով կորցրին իրենց տեխնոլոգիական առավելությունները։ Քանի որ ճապոնական արտադրանքը դարձել է ավելի քիչ մրցունակ արտասահմանում, որոշ մարդիկ պնդում են, որ սպառման ցածր մակարդակը սկսել է ազդել տնտեսության վրա՝ առաջացնելով գնանկման պարույր։

Հեշտությամբ ձեռք բերվող վարկը, որն օգնեց ստեղծել և լցնել անշարժ գույքի պղպջակը, շարունակեց խնդիր մնալ գալիք մի քանի տարիների ընթացքում, և մինչև 1997 թվականը բանկերը դեռ վարկեր էին տալիս, որոնք ունեին մարման ցածր երաշխիք։ Վարկային մասնագետները և ներդրումային անձնակազմը դժվարանում էին գտնել այնպիսի բան, որում ներդրումներ կատարեին, որը շահույթ կբերեր։ Մինչդեռ ավանդների համար առաջարկվող չափազանց ցածր տոկոսադրույքը, ինչպիսին է 0,1%, նշանակում էր, որ սովորական ճապոնացի խնայողները նույնքան հակված էին իրենց փողերը դնել իրենց մահճակալների տակ, որքան դրանք խնայողական հաշիվներում։ Վարկային խնդրի շտկումն էլ ավելի դժվարացավ, քանի որ կառավարությունը սկսեց սուբսիդավորել ձախողված բանկերին և բիզնեսներին՝ ստեղծելով բազմաթիվ այսպես կոչված «զոմբի բիզնեսներ»։ Ի վերջո, ձևավորվեց առևտուր, որտեղ գումարներ էին վերցնում Ճապոնիայից, ներդրումներ էին կատարում այլ վայրերում վերադարձնելու համար, իսկ հետո ճապոնացիները վերադարձվում էին, ինչը լավ շահույթ էր վաճառողի համար։

Պղպջակների պայթյունից (ճապ.՝ 崩壊 *hōkai*) հետո, որը տեղի ունեցավ աստիճանաբար, այլ ոչ թե աղետալի, հայտնի է որպես "կորցրած տասնամյակ կամ քսաներորդ դարի ավարտ" (ճապ.՝ 失われた10年 *ushinawareta jūnen*) Ճապոնիայում։ Nikkei 225 ֆոնդային ինդեքսը, ի վերջո, 2003 թվականի ապրիլին իջավ 7603,76 կետով, 2007 թվականի հունիսին բարձրացավ մինչև 18,138 նոր գագաթնակետին, մինչ վերսկսեց նվազման միտումը։ Nikkei-ի նվազման շարժումը, հավանաբար, պայմանավորված է համաշխարհային, ինչպես նաև ազգային տնտեսական խնդիրներով։

#### Գնանկում 1990-ականներից առ այսօր

Ճապոնիայում գնանկումը սկսվել է 1990-ականների սկզբին։ 2001 թվականի մարտի 19-ին Ճապոնիայի բանկը և Ճապոնիայի կառավարությունը փորձեցին վերացնել գնանկումը տնտեսության մեջ՝ նվազեցնելով տոկոսադրույքները (նրանց « քանակական մեղմացման » քաղաքականության մի մասը)։ Չնայած երկարաժամկետ զրոյական տոկոսադրույքներին՝ այս ռազմավարությունը հաջողություն չի ունեցել։ Երբ գրեթե զրոյական տոկոսադրույքները չկարողացան կանգնեցնել գնանկումը, որոշ տնտեսագետներ, օրինակ՝ Փոլ Քրուգմանը և որոշ ճապոնացի քաղաքական գործիչներ խոսեցին միտումնավոր գնաճ առաջացնելու (կամ գոնե վախ ստեղծելու) մասին։ 2006 թվականի հուլիսին դադարեցվեց զրոյական դրույքաչափի քաղաքականությունը։ 2008 թվականին Ճապոնիայի Կենտրոնական բանկը դեռևս ուներ ամենացածր տոկոսադրույքները զարգացած աշխարհում, և գնանկումը շարունակվեց։

Ճապոնիայում գնանկման համակարգային պատճառները, կարելի է ասել, ներառում են.

* Ակտիվների գների անկում. 1980-ականներին Ճապոնիայում տնտեսական պղպջակներ կաին և՛ բաժնետոմսերում, և՛ անշարժ գույքի ոլորտում (գագաթնակետին հասավ 1989-ի վերջին)։
* Անվճարունակ ընկերություններ. բանկերը վարկեր են տրամադրում ընկերություններին և անհատներին, որոնք ներդրումներ են կատարել անշարժ գույքի մեջ։ Երբ անշարժ գույքի արժեքն իջավ, շատ վարկեր չվճարվեցին։ Բանկերը կարող էին փորձել հավաքագրել գրավի դիմաց (հողամաս), սակայն անշարժ գույքի արժեքի նվազման պատճառով դա չէր մարի վարկը։ Բանկերը հետաձգել են գրավի դիմաց հավաքագրելու որոշումը՝ հուսալով, որ ակտիվների գները կբարելավվեն։ Այս ուշացումները թույլ են տվել ազգային բանկային կարգավորող մարմինները։ Որոշ բանկեր էլ ավելի շատ վարկեր են տրամադրում այդ ընկերություններին, որոնք օգտագործվում են արդեն իսկ ունեցած պարտքը սպասարկելու համար։ Այս շարունակական գործընթացը հայտնի է որպես «չիրականացված կորուստի» պահպանում, և քանի դեռ ակտիվները ամբողջությամբ չեն վերագնահատվել և/կամ վաճառվել (և վնասը չիրացվել), այն կշարունակի մնալ տնտեսության մեջ գնանկումային ուժ։
* Անվճարունակ բանկեր. իրենց վարկերի մեծ տոկոս ունեցող բանկերը, որոնք «չաշխատող» են (վարկեր, որոնց համար վճարումներ չեն կատարվում), բայց դեռ չեն դուրս գրել դրանք։ Այս բանկերը չեն կարող ավելի շատ գումար տալ, քանի դեռ չեն մեծացնել իրենց կանխիկ պահուստները վատ վարկերը ծածկելու համար։ Այսպիսով, վարկերի թիվը ավելի շուտ է կրճատվում, և տնտեսական աճի համար ավելի քիչ միջոցներ են տրամադրվում։
* Վախ անվճարունակ բանկերից. ճապոնացիները վախենում են, որ բանկերը կփլուզվեն, ուստի նրանք գերադասում են գնել ոսկի կամ (ԱՄՆ կամ ճապոնական) գանձապետական պարտատոմսեր՝ բանկային հաշվին իրենց գումարները խնայելու փոխարեն։ Մարդիկ խնայում են նաև անշարժ գույքում ներդրումներ կատարելով։

*The Economist-ն* առաջարկել է, որ սնանկության մասին օրենսդրության, հողերի փոխանցման և հարկային օրենսդրության բարելավումները կօգնեն Ճապոնիայի տնտեսությանը։ 2009 թվականի հոկտեմբերին Ճապոնիայի կառավարությունը հայտարարեց ծխախոտի և բնապահպանական հարկերը ավելացնելու պլանների մասին՝ միաժամանակ նվազեցնելով փոքր և միջին ընկերությունների դրույքաչափերը, ըստ NHK-ի։

2011 թվականին Ճապոնիան Յոշիհիքո Նոդայի ղեկավարությամբ որոշեց դիտարկել Անդրխաղաղօվկիանոսյան ռազմավարական տնտեսական գործընկերությանը միանալու հարցը։

2000-ականների վերջին համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամը (2007-2010) զգալիորեն վնասեց Ճապոնիայի տնտեսությանը։ 2008 թվականին երկիրը կրել է իրական ՀՆԱ-ի 0,7% կորուստ, որին հաջորդել է 5,2% լուրջ կորուստ 2009 թվականին։ Ի հակադրություն, համաշխարհային իրական ՀՆԱ-ի աճի տվյալները 2008 թվականին աճել են 3,1%-ով, որին հաջորդել է 0,7% կորուստը 2009 թվականին։

Վերջին մի քանի եռամսյակների ընթացքում Ճապոնիայի տնտեսական քաղաքականությունը ենթարկվել է «Աբեէկոնոմիկա» բանավեճի ազդեցությանը, երբ կառավարությունը հետամուտ է եղել պետական ենթակառուցվածքի ագրեսիվ ծախսերի աճին և իենի զգալի արժեզրկմանը։

Մինչև գլոբալ COVID-19 ռեցեսիան, 2019-ի 4-րդ եռամսյակի ՀՆԱ-ն նախորդ համեմատ կրճատվել է տարեկան 7,1%-ով՝ երկու հիմնական գործոնների պատճառով։ Մեկը կառավարության կողմից սպառողական հարկի 8%-ից 10%-ի բարձրացումն է։ Մյուսը Հագիբիս թայֆունի ավերիչ ազդեցությունն է, որը նաև հայտնի է որպես Reiwa 1 East Japan Typhoon (ճապ.՝ 令和元年東日本台風 *Reiwa Gannen Higashi-Nihon Taifū*) կամ Typhoon Number 19 (ճապ.՝ 台風19): Խաղաղօվկիանոսյան թայֆունի սեզոնի 38-րդ դեպրեսիան, 9-րդ թայֆունը և 2019 թվականի Խաղաղօվկիանոսյան թայֆունի 3-րդ սուպերթայֆունը, այն տասնամյակների ընթացքում ամենաուժեղ թայֆունն էր, որը հարվածել էր մայրցամաքային Ճապոնիային և երբևէ գրանցված ամենամեծ թայֆուններից մեկը։ Սա նաև Խաղաղօվկիանոսյան ռեկորդային ամենաթանկ թայֆունն էր՝ գերազանցելով Միռեյլի թայֆունի ռեկորդը ավելի քան 5 միլիարդ ԱՄՆ դոլարով (երբ ինֆլյացիայի համար ճշգրտված չէ)։ Առողջարանային Հակոնե քաղաքում ռեկորդային տեղումներ՝ գրեթե մեկ մետր (942,3 մմ, 37,1 դյույմ) ընդամենը 24 ժամում։ Սա ավելացնում է COVID-19 համաճարակի ազդեցությունը մարդկանց կյանքի և տնտեսության վրա, վարչապետը բացահայտում է «զանգվածային» խթան, որը կազմում է ՀՆԱ-ի 20%-ը։ 2020 թվականի ապրիլին վարչապետ Շինզո Աբեն հայտարարեց, որ Ճապոնիայում COVID-19 համաճարակը, որը նաև ստիպեց ազգային արտակարգ դրություն սահմանել, երկրին պատճառեց իր վատթարագույն տնտեսական ճգնաժամը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից ի վեր։ Ճապոնիայի Տնտեսական հետազոտությունների կենտրոնից Ջուն Սաիտոն հայտարարել է, որ համաճարակը «վերջնական հարվածը» հասցրեց Ճապոնիայի վաղեմի տնտեսությանը, որը նույնպես վերսկսեց դանդաղ աճը 2018 թվականին։ Խթանման երկու փաթեթ՝ 2020 թվականի ապրիլին և մայիսին, ներարկվել է 234 տրլն իեն (2,2 տրիլիոն ԱՄՆ դոլար) կամ Ճապոնիայի ՀՆԱ-ի գրեթե 40%-ը։

Ժամանակացույց
-------------

* 1600, Տոկուգավայի շոգունատի հիմնադրումը, վաղ ժամանակակից արդյունաբերականացման սկիզբը։
* 1868, Մեյձիի վերականգնում, ինդուստրացման սկիզբ։
* 1930-ական թվականներ, Վերահսկվող տնտեսություն։
* 1945, Ճապոնիայի կապիտուլյացիա, տնտեսական խոնարհում; Ամերիկյան օկուպացիա։
* 1948, Reverse Course Պահպանողական կառավարությունները։
* 1950-ականներ, վերականգնում և աճ։
* 1960, Եկամուտների կրկնապատկման պլան։
* 1971 թվականի ապրիլի 25, ոսկու ստանդարտի անկում։
* 1985 թվականի սեպտեմբերի 22, Պլազա Ակորդ։
* 1989 թվականի դեկտեմբերի 29-ին Nikkei 225-ի միջին մակարդակը հասնում է 38915-ի։
* 1990-ականներ, «Կորուսյալ տասնամյակ», Ճապոնիայի տնտեսական պղպջակի փլուզումից հետո։ Nikkei 225 ֆոնդային ինդեքսը 2003 թվականի ապրիլին իջավ 7603,76 կետով, 2007 թվականի հունիսին բարձրացավ մինչև 18,138՝ նոր գագաթնակետ, նախքան վերսկսեց նվազման միտումը։
* 1997 թվականի հուլիս, ասիական ֆինանսական ճգնաժամի սկիզբ, որի պատճառով մի քանի ընկերություններ, ներառյալ Nissan Mutual Life Insurance-ը և Yaohan-ը, սնանկացան։
* 2000 թվականից հետո Ճապոնիայի բանկը սկսում է քանակական մեղմացման ռազմավարություն։
* 2011-ին, 2011-ի Տոհոկուի երկրաշարժի և ցունամիի հետևանքները լայնածավալ տնտեսական հետևանքներ տեղի ունեցան։
* 2012, Աբեէկոնոմիկայի հիմնադիր՝ վարչապետ Շինզո Աբեի ծրագիրը՝ օգնելու երկրի տնտեսական վերականգնմանը. տնտեսական ընդհանուր ծրագրի մի մասն է, որը մեկնաբանել է Ջոզեֆ Ստիգլիցը։
* 2020 թվական, COVID-19 համաճարակ, ընդ որում Աբեն հայտարարեց, որ Ճապոնիան բախվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից ի վեր իր ամենավատ տնտեսական ճգնաժամին։
* 2022 թվականին Ճապոնիայի հիմնական սպառողական գների գնաճն աճել է մինչև 3,7%, ամենաբարձրն է 1981 թվականից ի վեր։

Տես նաև
-------

* Ճապոնիայի բանկ
* Ճապոնիայի տնտեսություն
* Ճապոնիայի պատմություն
* Ճապոնական տնտեսական հրաշք

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Keally, Charles T. (2006 թ․ հունիսի 3). «Yayoi Culture». *Japanese Archaeology*. Charles T. Keally. Վերցված է 2010 թ․ մարտի 19-ին.
2. ↑  Silberman et al. 154–155.
3. ↑  Schirokauer et al. 133–143.
4. ↑  «A Comment on the Yayoi Period Dating Controversy». *Bulletin of the Society for East Asian Archaeology*. **1**. 2007.
5. ↑  Mizoguchi, Koji (2013). *The Archaeology of Japan: From the Earliest Rice Farming Villages to the Rise of the State*. Cambridge University Press. էջեր 35–36. ISBN 978-0-521-88490-7.
6. ↑  Picken, Stuart D. B. (2007). *Historical Dictionary of Japanese Business*. Scarecrow Press. էջեր 13.
7. ↑  Imamura, Keiji (1996). *Prehistoric Japan: New Perspectives on Insular East Asia*. University of Hawaii Press. էջեր 13.
8. ↑  Pearson, Richard J. Chiefly Exchange Between Kyushu and Okinawa, Japan, in the Yayoi Period. *Antiquity* 64(245)912–922, 1990.
9. ↑  Earlier Start for Japanese Rice Cultivation, Dennis Normile, Science, 2003 (archive)
10. ↑  Denoon, Donald *et al.* (2001). **Multicultural Japan: Palaeolithic to Postmodern,* p. 107.* at Google Books
11. ↑  *国語大辞典 (Kokugo Dai Jiten Dictionary)* (ճապոներեն) (新装版 (Revised Edition) ed.), Tokyo: Shogakukan, 1988, «姓氏。古代の有力帰化系氏族。出自は諸説あるが、おそらく五世紀に渡来した中国人の子孫で、養蚕・機織の技術をもって朝廷に仕え、伴造（とものみやつこ）の一員として秦造（はたのみやつこ）を称したと思われる。  
 Surname. Influential immigrant clan in ancient times. Various theories about origins, but most likely descendants of Chinese immigrants who came to Japan in the fifth century, who are thought to have brought sericulture and weaving technologies and served in the imperial court, and to have been granted the title *Hata no Miyatsuko* as members of the *Tomo no Miyatsuko* [an imperial rank responsible for overseeing technically skilled artisans].»
12. 1 2  L. Worden, Robert (1994). «Kofun and Asuka Periods, ca. A.D. 250–710». *A Country Study: Japan*. Federal Research Division, Library of Congress. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ ապրիլի 6-ին. Վերցված է 2007 թ․ ապրիլի 6-ին.
13. ↑  Totman, Conrad (2005). *A History of Japan*. Malden, MA: Blackwell Publishing. էջեր 107–108. ISBN 978-1-119-02235-0.
14. ↑  Sansom, George (1958). *A History of Japan to 1334*. Stanford, CA: Stanford University Press. էջ 57. ISBN 978-0-8047-0523-3.
15. 1 2  Morris, I. *The World of the Shining Prince; Court Life in Ancient Japan* (Oxford: Oxford University Press, 1964), p. 73.
16. ↑  Henshall, Kenneth (2012). *A History of Japan: From Stone Age to Superpower*. London: Palgrave Macmillan. էջեր 29–30. ISBN 978-0-230-34662-8.
17. ↑  Totman, Conrad (2005). *A History of Japan*. Malden, MA: Blackwell Publishing. էջեր 149–151. ISBN 978-1-119-02235-0.
18. ↑  Perez, 25–26.
19. ↑  Henshall, Kenneth (2012). *A History of Japan: From Stone Age to Superpower*. London: Palgrave Macmillan. էջ 31. ISBN 978-0-230-34662-8.
20. ↑  Totman, Conrad (2005). *A History of Japan*. Malden, MA: Blackwell Publishing. էջ 153. ISBN 978-1-119-02235-0..
21. ↑  Farris, William Wayne (2009). *Japan to 1600: A Social and Economic History*. Honolulu, HI: University of Hawaii Press. էջ 87. ISBN 978-0-8248-3379-4..
22. ↑  Sansom, 441–442.
23. ↑  Henshall, 39–40.
24. 1 2 3  Farris, 141–142, 149.
25. ↑  Farris, 144–145.
26. ↑  Farris, 152.
27. ↑  Perez, 40.
28. ↑  Perez, 43–45.
29. ↑  Harold Bolitho, "Book Review: Yoshimasa and the Silver Pavilion," *The Journal of Asian Studies*, August 2004, 799–800.
30. ↑  Mason, Richard (2011). «10». *History of Japan: Revised Edition*. Tuttle Publishing.
31. ↑  «Wonders and Whoppers / People & Places / Smithsonian». Վերցված է 2014 թ․ հոկտեմբերի 17-ին.
32. ↑  Smith, R.B (2014 թ․ մայիսի 12). *Asia in the Making of Europe, Volume III: A Century of Advance. Book 3 ... – Donald F. Lach, Edwin J. Van Kley – Google Livros*. ISBN 9781136604720. Վերցված է 2014 թ․ հոկտեմբերի 17-ին.
33. ↑  «Dutch-Japanese relations / Netherlands Missions, Japan». Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ դեկտեմբերի 9-ին. Վերցված է 2014 թ․ հոկտեմբերի 17-ին.
34. ↑  G.C. Allen, *Short Economic History of Modern Japan* (1946) pp 9–25.
35. ↑  George Allen, *Short Economic History of Modern Japan* (1972)
36. ↑  E. Patricia Tsurumi, *Factory Girls: Women in the Thread Mills of Meiji Japan* (1992) p. 83
37. ↑  «Japan Answers the Challenge of the Western World». *The Meiji Restoration and Modernization*. Columbia University. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հոկտեմբերի 14-ին. Վերցված է 2012 թ․ սեպտեմբերի 3-ին.
38. ↑  Richard A. Werner, *Princes of the Yen* (M. E. Sharpe, 2003).
39. ↑  Phra Sarasas, *Money And Banking in Japan* (1940) p. 107.
40. ↑  Itsuo Hamaoka, *A study on the Central Bank of Japan* (1902) online
41. ↑  Masato Shizume, "A History of the Bank of Japan, 1882–2016." (Waseda University, 2016) online
42. ↑  Vande Walle, Willy *et al*. "Institutions and ideologies: the modernization of monetary, legal and law enforcement 'regimes' in Japan in the early Meiji-period (1868–1889)" (abstract). FRIS/Katholieke Universiteit Leuven, 2007; retrieved 2012-10-17.
43. ↑  Cargill, Thomas *et al.* (1997). *The political economy of Japanese monetary policy*, p. 10.
44. ↑  Shizume, 2016, p.1
45. ↑  Tokihiko Tanaka, "Meiji Government and the Introduction of Railroads." *Contemporary Japan* (1966) 28#3 pp 567–589.
46. ↑  Tanaka, "Meiji Government and the Introduction of Railroads." *Contemporary Japan* (1966) 28#4 pp 750–788.
47. ↑  Semmens, Peter (1997). *High Speed in Japan: Shinkansen – The World's Busiest High-speed Railway*. Sheffield, UK: Platform 5 Publishing. ISBN 1-872524-88-5.
48. ↑  Dan Free, *Early Japanese Railways 1853–1914: Engineering Triumphs That Transformed Meiji-era Japan* (2008) pp 39 excerpt.
49. 1 2  Naotaka Hirota *Steam Locomotives of Japan* (1972) Kodansha International Ltd. pp.22–25,34–38,44–46&52–54.}
50. ↑  Free, pp 109–180.
51. ↑  Riotaro Kodama, *Railway Transportation in Japan* (1898) online
52. ↑  Steven J. Ericson, *The sound of the whistle: railroads and the state in Meiji Japan* (Harvard Univ Asia Center, 1996) online.
53. ↑  Eisuke Daito, "Railways and scientific management in Japan 1907–30." *Business History* 31.1 (1989): 1–28.
54. ↑  Weathers, C. (2009). Business and Labor. In William M. Tsutsui, ed. *A Companion to Japanese History* (2009) pp. 493–510.
55. 1 2  Fukao, Kyoji (2007). *Real GDP in Pre-War East Asia: A 1934–36 Benchmark Purchasing Power Parity Comparison with the US* (PDF).
56. ↑  Liu, Ta-Chung (1946). *China's National Income 1931–36, An Exploratory Study*. The Brookings Institution.
57. ↑  Maddison, Angus (2003). *The World Economy: Historical Statistics*. OECD Development Center, Paris, France. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ հունիսի 8-ին. Վերցված է 2007 թ․ հունիսի 19-ին.
58. ↑  Ayuso‐Díaz, Alejandro; Tena‐Junguito, Antonio (2020). «Trade in the shadow of power: Japanese industrial exports in the interwar years» (PDF). *The Economic History Review* (անգլերեն). **73** (3): 815–843. doi:10.1111/ehr.12912. ISSN 1468-0289. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2021 թ․ օգոստոսի 5-ին. Վերցված է 2023 թ․ մայիսի 24-ին.
59. ↑  Dower, John. *Embracing Defeat*. Penguin, 1999. 978-0-14-028551-2. Page 82.
60. ↑  Dower, John. *Embracing Defeat*. Penguin, 1999. 978-0-14-028551-2. Page 245.
61. ↑  Gordon, Andrew, ed. (1993). *Postwar Japan as History*. University of California Press. էջեր 99–188, 259–92.
62. ↑  Beckley, Michael; Horiuchi, Yusaku; Miller, Jennifer M. (2018). «America's Role in the Making of Japan's Economic Miracle». *Journal of East Asian Studies*. **18**: 1–21. doi:10.1017/jea.2017.24. ISSN 1598-2408.
63. ↑  Dower, John (2000). *Embracing Defeat: Japan in the wake of World War II*. WW Norton & Company. էջեր 87–89.
64. ↑  Baba, Kimihiko (2010 թ․ օգոստոսի 4). «Japan and East Asia: Shifting Images on an Imagined Map». *Japanese Studies*. **21** (3): 248. doi:10.1080/10371390120101443. ISSN 1037-1397.
65. ↑  Daley, James (1978 թ․ հունիսի 1). «Basic2 – a preprocessed language». *ACM SIGCSE Bulletin*. **10** (2): 70–73. doi:10.1145/382186.382588. ISSN 0097-8418.
66. ↑  Studies on Japan’s social democratic parties, Volume 2 by George Oakley Totten
67. ↑  Parker, Gavin; Amati, Marco (May 2009). «Institutional Setting, Politics and Planning: Private Property, Public Interest and Land Reform in Japan». *International Planning Studies*. **14** (2): 141–160. doi:10.1080/13563470903021191. ISSN 1356-3475.
68. ↑  Castley, Robert (1997), «Japan's Relationship with Korea», *Korea’s Economic Miracle*, Palgrave Macmillan UK: 78–106, doi:10.1007/978-1-349-25833-8\_3, ISBN 9781349258352
69. ↑  The economic emergence of modern Japan, Volume 1 by Kōzō Yamamura
70. ↑  Socialist Parties in Postwar Japan, by Allan B. Cole, George O. Totten And Cecil H. Uyehara, with a Contributed Chapter by Ronald P. Dore
71. ↑  Stockwin, Prof J. A. A.; Stockwin, J. A. A. (2003 թ․ դեկտեմբերի 16). *Dictionary of the Modern Politics of Japan* (անգլերեն). Taylor & Francis. ISBN 9780203402177.
72. ↑  Araki, Takashi (2004-10-07), «Corporate Governance, Labour, and Employment Relations in Japan: The Future of the Stakeholder Model?», *Corporate Governance and Labour Management*, Oxford University Press, էջեր 254–283, doi:10.1093/acprof:oso/9780199263677.003.0010, ISBN 9780199263677
73. ↑  Ukai, Nobushige (1962 թ․ օգոստոսի 1). «The Japanese House of Councillors Election of July 1962». *Asian Survey* (անգլերեն). **2** (6): 1–8. doi:10.2307/3023612. ISSN 0004-4687. JSTOR 3023612.
74. 1 2 3  Cross Currents. Labor unions in Japan. CULCON. Retrieved 11 June 2011
75. ↑  Nimura, K. *The Formation of Japanese Labor Movement: 1868–1914* Error in Webarchive template: Empty url. (Translated by Terry Boardman). Retrieved 11 June 2011
76. ↑  Weathers, C. (2009). Business and Labor. In William M. Tsutsui (Ed.), *A Companion to Japanese History* (pp. 493–510). Chichester, UK: Blackwell Publishing Ltd.
77. ↑  Jung, L. (30 March 2011). National Labour Law Profile: Japan. ILO. Retrieved 10 June 2011
78. ↑  Dolan, R. E. & Worden, R. L. (Eds.). *Japan: A Country Study*. Labor Unions, Employment and Labor Relations. Washington: GPO for the Library of Congress, 1994. Retrieved 12 June 2011
79. ↑  Atsushi Yamakoshi, "A study on Japan's reaction to the 1973 oil crisis" (PhD. Diss. University of British Columbia, 1986) online.
80. ↑  Michael S. Malone (2014). *Intel Trinity* (Kindle ed.). Harper Business. էջ 307. ASIN B00G2A7WL2.
81. ↑  Cyrus Bina, "Oil, Japan, and globalization." *Challenge* 37.3 (1994): 41-48.
82. ↑  Nakamura Takafusa, "An economy in search of stable growth: Japan since the oil crisis." *Journal of Japanese Studies* 6.1 (1980): 155-178. online
83. ↑  Richard Katz, *Japanese Phoenix: the long road to economic revival* (2002)
84. ↑  Yamamura Kozo and Yasuba Yasukichi, eds. *The Political Economy of Japan: Volume 1 – The Domestic Transformation* (1987)
85. ↑  Mikio Sumiya (2000). *A History of Japanese Trade and Industry Policy*. Oxford UP. էջ 158. ISBN 9780191584022.
86. ↑  Gary D. Allinson (2004). *Japan's Postwar History*. Cornell UP. էջեր 84ff. ISBN 0801489121.
87. ↑  Jeffrey Kingston, *Japan in Transformation, 1952–2000* (2001), pp. 36–44
88. ↑  See, as one example, Paul Krugman's website
89. ↑   mundi index
90. ↑  «Real-Time Northwest Pacific Ocean Statistics compared with climatology». Tropical.atmos.colostate.edu. Վերցված է 2020 թ․ ապրիլի 20-ին.
91. ↑   `{{cite news}}`: Empty citation (օգնություն)
92. ↑  «The Promise of Abenomics - CFO Insight». Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ մայիսի 3-ին. Վերցված է 2013 թ․ ապրիլի 10-ին. "The promise of Abenomics"

* Կաղապար:Country study –

Գրականություն
-------------

* Allen, G. C. *A Short Economic History of Modern Japan* (3rd ed. 1982) online
* Black, Cyril, ed. *The Modernization of Japan and Russia: A Comparative Study* (1975)
* Duus, Peter, ed. *The Cambridge History of Japan, Vol. 6: The Twentieth Century* (1989), ch 8–12 excerpt
* Ericson, Steven J*. The Sound of the Whistle: Railroads and the State in Meiji Japan* (Harvard Council on East Asian Studies, 1996)
* Fairbank, John K. Edwin Reischauer, and Albert M. Craig. *East Asia: The great tradition* and *East Asia: The modern transformation* (1960) [2 vol 1960] online free to borrow, famous textbook.
* Ferris, William W. *Japan to 1600: A Social and Economic History* (2009) excerpt and text search
* Flath, David. *The Japanese Economy* (3rd ed. Oxford UP, 2014), on recent conditions
* Francks, Penelope. "Diet and the comparison of living standards across the Great Divergence: Japanese food history in an English mirror." *Journal of Global History* 14.1 (2019): 3–21.
* Free, Dan. *Early Japanese Railways 1853–1914: Engineering Triumphs That Transformed Meiji-Era Japan* (Tuttle Publishing, 2012).
* Fukao, Kyoji and Saumik Paul. 2020. "Baumol, Engel, and beyond: accounting for a century of structural transformation in Japan, 1885–1985." *The Economic History Review*.
* Gordon, Andrew, ed. *Postwar Japan as History* (1993), pp. 99–188, 259–92
* Hashino, Tomoko, and Osamu Saito. "Tradition and interaction: research trends in modern Japanese industrial history," *Australian Economic History Review,* Nov 2004, Vol. 44 Issue 3, pp 241–258.
* Hayami, Yujiro, and Saburo Yamada. *The agricultural development of Japan: a century's perspective* (University of Tokyo Press, 1991).
* Heenan, Patrick (1998). *The Japan Handbook*. London, Chicago: Fitzroy Dearborn. ISBN 9781579580551. "Economy" (bibliography) pp. 304–307.
* Honjō, Eijirō. *The social and economic history of Japan* (1965) online
* Jansen, Marius B. ed. *The Cambridge History of Japan, Vol. 5: The Nineteenth Century* (1989), pp 569–617. excerpt
* Jansen, Marius B. *The Making of Modern Japan* (2002), passim excerpt
* Johnson, Chalmers A. (1982). *MITI and the Japanese Miracle*. Stanford University Press. ISBN 0-8047-1206-9.
* Kapur, Nick (2018). *Japan at the Crossroads: Conflict and Compromise after Anpo*. Cambridge, MA: Harvard University Press. ISBN 978-0674984424.
* Kodama, Riotaro. *Railway Transportation in Japan* (1898) online
* Kornicki, Peter F. ed. *Meiji Japan: Political, Economic and Social History 1868–1912* (4 vol; 1998) 1336 pages
* Kozo, Yamamura, and Yasuba Yasukichi, eds. *The Political Economy of Japan: Volume 1 – The Domestic Transformation* (1987)
* Lechevalier, Sébastien, ed. *The Great Transformation of Japanese Capitalism* (2014) on 1980–2012  excerpt
* Macpherson, W. J. *Economic development of Japan 1868–1941* (1995) online, 92 pp
* Minami, Ryoshin. *The Economic Development of Japan: A Quantitative Study* (1994), in-depth coverage
* Morikawa, Hidemasa. *A History of Top Management in Japan: Managerial Enterprises and Family Enterprises* (2001)
* Nakamura, Takafusa, *et al.* eds. *The Economic History of Japan: 1600–1990: Volume 1: Emergence of Economic Society in Japan, 1600–1859* (2004); *Volume 3: Economic History of Japan 1914–1955: A Dual Structure* (2003)
* Nakamura, James. *Agricultural Production and the Economic Development of Japan, 1873–1922* (Princeton University Press, 1966)
* Odagiri, Hiroyuki and Akira Goto; *Technology and Industrial Development in Japan: Building Capabilities by Learning, Innovation, and Public Policy* (1996)
* Soyeda, Juichi. *A history of banking in Japan* (Routledge, 2013).
* Tang, John P. "Railroad Expansion and Industrialization: Evidence from Meiji Japan". *Journal of Economic History* 74#3 (2014), pp. 863–886. online
* Tiedemann, Arthur E. "Japan's Economic Foreign Policies, 1868–1893." in James William Morley, ed. *Japan's Foreign Policy: 1868–1941* (1974) pp 118–152, historiography
* Tolliday, Steven. *The Economic Development of Modern Japan, 1868–1945: From the Meiji Restoration to the Second World War* (2 vol; 2001), 1376 pages
* Wilkins, Mira. "Japanese multinational enterprise before 1914." *Business History Review* (1986) 60#2: 199–231 online.
* Yamamura, Kozo. "The Role of the Samurai in the Development of Modern Banking in Japan." *Journal of Economic History* 27.2 (1967): 198–220.