**Գրեգորի Բեյթսոն** (անգլ.՝ Gregory Bateson, մայիսի 9, 1904(1904-05-09)[…], Grantchester, South Cambridgeshire, Քեմբրիջշիր, Քեմբրիջշիր, Անգլիա, Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն - հուլիսի 4, 1980(1980-07-04)[…], Սան Ֆրանցիսկո, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ), բրիտանացի-ամերիկացի գիտնական։ Նրա աշխատանքները ունեն միջդիսցիպլինային բնույթ․ դրանք կապված են իմացաբանության, կիբեռնետիկայի, ինֆորմացիայի տեսության, մարդաբանության, սոցիալիզացիայի, հաղորդակցության և էկոլոգիայի տեսությունների հետ։

Բեյթսոնի ամենից հայտնի աշխատանքները զետեղված են նրա «Քայլեր դեպի գիտակցության էկոլոգիան» (1972 թվական), «Գիտակցությունը և բնությունը։ Անխուսափելի միությունը» (1979 թվական) և «Հրեշտակները վախենում են» (1988 թվական) գրքերում։ «Հրեշտակները վախենում են» գիրքը համահեղինակել է իր դստեր՝ Մերի Բեյթսոնի հետ․ այն հրատարակվել է Գրեգորիի մահից հետո։

Բեյթսոնը եղել է Ուիլիամ Իրվին Թոմփսոնի անվան *Lindisfarne Association* ասոցացիայի անդամ։

Կենսագրություն
--------------

### Մանկություն և երիտասարդություն

Գրեգորի Բեյթսոնը ծնվել է 1904 թվականի մայիսի 9-ին՝ Քեմբրիջի մոտակայքում գտնվող Գրանչեստեր գյուղում։ Նա Բեատրիս Դարեմի և գենետիկ Ուիլիամ Բեթսոնի երրորդ և կրտսեր որդին է եղել։ Նրան Գրեգորի են կոչել Գրեգորի Մենդելի պատվին։

1917-1921 թվականներին Գրեգորի Բեյթսոնը ուսանել է Չարտերհաուս դպրոցում (տղամարդկանց արտոնյալ ամենահին ինը հեղինակավոր միջնակարգ դպրոցներից մեկը), այնուհետև փոխադրվել է Քեմբրիջի համալսարանի Սենտ-Ջոնս քոլեջ, որտեղ ուսումնասիրել է բնագիտություն։ 1925 թվականին՝ 21 տարեկան հասակում, ստացել է բակալավրի աստիճան։

### Գործունեությունը Քեմբրիջում

Որոշ ժամանակ անց Բեյթսոնը որոշել է վերադառնալ Քեմբրիջ և ուսումնասիրել մարդաբանություն։ Այստեղ նա լեզվաբանության դասախոսություններ է կարդացել՝ Ալֆրեդ Ռեջինալդ Ռեդկլիֆֆ-Բրաունի ղեկավարության ներքո։ 1930 թվականին ստացել է մագիստրոսի աստիճան։

### Ճանապարհորդություն

1928 թվականին Բեյթսոնը լեզվաբանության վերաբերյալ դասախոսություններ է կարդացել Սիդնեյի համալսարանում։ 1931-1937 թվականներին Սուրբ Իոհաննի քոլեջի անդամ է եղել։ Գիտական աստիճան ստանալուց հետո Բեյթսոնը երկու տարով մեկնել է Նոր Գվինեա։ Այստեղ նա ծանոթացել է իր ապագա կնոջ՝ Մարգարետ Միդի հետ։ Այստեղ է նա գրել յատմուլ ցեղի մասին իր «*Naven*» վերնագրով գիրքը, որը հրատարակվել է 1936 թվականին։

Ավարտելով հետազոտությունները Նոր Գվինեայում՝ նա սկսել է ճանապարհորդել ԱՄՆ-ում՝ տարատեսակ թեմաներով դասախոսություններ կարդալով Ամերիկայի տարբեր բուհերում։ Բեյթսոնը Նորբերթ Վիների և Ջոն ֆոն Նեյմանի հետ սկսել է կիբեռնետիկա ուսումնասիրել։ Նոր ոլորտը բավարարել է Բեյթսոնի հետաքրքրությունը միջանձնային հաղորդակցության հարցում։

### Կյանքի վերջին տարիներ

1941 թվականին Բեյթսոնը Նյու Յորքի Ժամանակակից արվեստի թանգարանում գերմանական պրոպագանդիստական ֆիլմերի վերլուծաբան է եղել։ Այնուհետև աշխատել է Ռազմավարական ծառայությունների կառավարման ոլորտում, դասախոսություններ է կարդացել Քեմբրիջի համալսարանում, այնուհետև դասավանդել է Չինաստանում, Բիրմայում, Ցեյլոնում և Հնդկաստանում։ Պատերազմից հետո՝ որպես հրավիրված մասնագետ երկար ժամանակ դասախոսություններ է կարդացել Հարվարդի համալսարանում։

1956 թվականին Գրեգորի Բեյթսոնը ստացել է ԱՄՆ քաղաքացիություն։ Որոշ ժամանակ անց նա մեկնել է Սան Ֆրանցիսկո՝ հաղորդակցության գործընթացները ուսումնասիրելու համար։

Լիլի Ջոնն, հայտն նեյրոկենսաբան, Գրեգորի Բեյթսոնի ընկերը
1963-1964 թվականներին Ջոն Լիլիի հրավերով աշխատել է Վիրջինյան կղզիներում գտնվող Սենթ Թոմաս քաղաքի Հաղորդակցության ուսումնասիրությունների համալսարանի տնօրեն։

1964-1972 թվականներին Թեյլոր Պրայորի հրավերով եղել է Օկենյան համալսարանի տնօրենը (Հավայան կղզիներ)։ Այդ ժամանակահատվածում նա ուսումնասիրել է դելֆինների հաղորդակցման գործընթացը, թեմա, որը մինչ որս մինչև վերջ ուսումնասիրված չէ։ Նրան չի հաջողվել խորացնել իր ուսումնասիրությունները այնքան, որքան ինքը ուզեցել է։

Գրեգորի Բեյթսոնը մահացել է 1980 թվականի հուլիսի 4-ին՝ Սան Ֆրանցիսկոյում, 76 տարեկան հասակում։

Գիտական գործունեություն և ժառանգություն
---------------------------------------

Շատ մարդիկ, այդ թվում նաև հայտնի գիտնականներ, Բեյթսոնին պաշտամունքի առարկա են դարձրել։ Դրան նպաստել է նրա խորհրդավորությունը, էքսցենտրիկությունը և բազմազան հետաքրքրությունները։ Բեյթսոնը մասնագիտացած է եղել բազմաթիվ գիտական ճյուղերում։ Նա անդրադարձել է կենդանահոգեբանության, ազգագրության, մշակութային մարդաբանության, հոգեբանության և հոգեբուժության մի շարք հարցերի։

Ֆիզիկոս Ֆրիտյոֆ Կապրան իր «Իմաստության դասեր» գրքում գրել է, որ ապագա պատմաբանները Գրեգորի Բեյթսոնին կդասեն մեր ժամանակաների ամենազդեցիկ իմաստասերների դասին։

Նա շատ ընդարձակ և ընդհանրական մտածելակերպ է ունեցել, լայնախոհ է եղել։ Գերմասնագիտացման և տարանջատման ժամանակներում Բեյթսոնը տարբեր գիտությունների հիմնական նախադրայլներին հակադրել է կաղապարների հետևում գտնվող կաղապարների և կառուցվածքների հետևում ընկած գործընթացների որոնումը։

Ըստ Բեյթսոնի՝ նրա աշխատանքները իրականում սխալ են մեկնաբանվել, ինչին նպաստել է նրա յուրահատուկ ոճը։

Բեյթսոնը չի առանձնացել ժամանակակից ակադեմիական ստանդարտների հանդեպ սիրով, և նրա աշխատանքները հիմնականում էսսեների ձևով են գրված, այլ ոչ թե գիտական աշխատանքների։ Իր աշխատանքներում նա շատ փոխաբերություններ է օգտագործել, իսկ աղբյուրների ընտրությունը կարելի է ոչ պահպանողական համարել՝ պահպանողական գիտության տեսանկյունից։ Օրինակ՝ իր աշխատանքներում նա կարող էր մեջբերել անցյալի պոետներին և արհամարհել թարմ գիտական հետազոտությունները։

Չնայած այդ ամենին, շատ մարդիկ նրա աշխատանքները ինքնատիպ են համարում, մանրակրկիտ ուսումնասիրության արժանի։

Բեյթսոնը ամենից շատ հիշատակել է հետևյալ հեղինակներին․ Ժան Բատիստ Լամարկ, Ուիլյամ Բլեյք, Սեմյուել Բաթլեր (գրող), Բերտրան Ռասել (տրամաբանական տիպերի տեսությունը), Կարլ Գուստավ Յունգ («Յոթ քարոզ մահացաներին»), Ռ․Ջ․ Կոլլինգվուդ։

Բեյթսոնը հաճախ է օգտագործել հետևյալ ասույթները, որոնք ինչ-որ չափով արտացոլում են նրա աշխարհայացքը․

* «Թիվը տարբերվում է քանակից»։
* «Քարտեզը տեղանքը չէ» և «անունը այն չէ, ինչ նրանով կոչվող առարկան» (Ալֆրեդ Կորժիբսկի)։
* «Տրամաբանությունը պատճառահետևանքային կապի համար վատ մոդել է»։

### «Կրկնակի ուղերձ»

Գրեգորի Բեյթսոնը ավելի հայտնի է իր «Կրկնակի ուղերձ» (անգլ.՝ double bind) տեսությամբ։ Կրկնակի ուղերձը հաղորդակցման պարադոքս է, որն առաջին անգամ նկարագրվել է շիզոֆրենիայի ուսումասիրության համատեքստում։ Լիարժեք կրկնակի ուղերձի համար անհրաժեշտ է հետևել մի շարք պայմանների․

1. Կրկնակի ուղերձի «տուժողը» հաղորդակցման տարբեր ձևերով միմյանց հակասող կամ զգացմունքային ցուցումներ է ստանում (օրինակ՝ խոսքերով սեր է փոխանցվում, իսկ ոչ վերբալ շփումով՝ ատելություն, կամ երբ երեխային առաջարկում են ազատ խոսել, բայց քննադատում են և ստիպում լռել ամեն անգամ, երբ նա փորձում է այդպես անել)։
2. Մետահաղորդակցության անհնարինությունը։ Օրինակ՝ երկու ուղերձների տարբերակում, հաղորդակցման անհասկանալիություն։
3. Տուժողը չի կարող ավարտել հաղորդակցությունը։
4. Հակասող էմոցիաներ չարտահայտելը պատժվում է (օրինակ՝ դադարում են արտահայտել սիրո զգացմունքը)։

Կրկնակի ուղերձը ի սկզբանե շիզոֆրենիաի պատճառագիտության խնդիրները բացատրելու համար է եղել։ Այժմ այն ավելի շատ օգտագործվում է հաղորդակցման խոչընդոտների նկատմամբ Բեյթսոնի մոտեցումը բացատրելու համար։

### Պատճառագիտություն

Բեյթսոնի համար հիմնաքարային փիլիսոփայական հարցերը վերաբերում են «օրգանիզմ - շրջակա միջավայր» և «գիտակցություն - անգիտակցական» թեմաներին։ Բեյթսոնը կարծում է, որ արևմտյան քաղաքակրթությունը չափից շատ բարձր է դասում անհատին՝ ի վնաս նրա կյանքի և շրջակա միջավայրի հետ ներդաշնակ գոյության։ Գիտակցության գերաճի հետևանքով հոգեկան գործունեության մեջ գիտակցականի և անգիտակացականի կապը (արվեստ, կրոն և այլն) հետզհետե խզվում է։

Իսկ ինչ վերաբերում է «օրգանիզմ-շրջակա միջավայր» կապին, Բեյթսոնը պնդում է, որ «մենտալ աշխարհը՝ գիտակցությունը, ինֆորմացիայի վերամշական աշխարհը չի սահմանափակվում մաշկով»։ Գիտակցությունը ներակա է ոչ միայն մարմին, այլև դրանից դուրս գտնվող ինֆորմացիայի հոսանքին։ Նույն կերպ բնական ընտրության և գոյության կռվի ժամանակ շարունակում է ապրել ոչ թե մի օրգանիզմը կամ մի քանի օրգանիզմներ, այլ «ճկուն համակարգը, օրգանիզմը իր շրջակա միջավայրում»։ Այս տեսությունը փոքր ինչ հակասում է դարվինիզմի էվոլյուցիայի տեսությանը․ Բեյթսոնը կարծել է, որ դարվինյան մոտեցումը օրգանիզմի և շրջակա միջավայրի հարաբերությունները աններդաշնակ է դարձնում, ինչը սպառնալիք է թե՛ շրջակա միջավայրի, և թե՛ մարդու համար։ Գիտակցությունը ներակա է ոչ թե անհատին, այլ էկոհամակարգին կամ ընդհանուր էվոլուցիոն գործընթացին։

Բեյթսոնը գիտակցության մեկ միավորը տարբերություն է անվանել, իսկ նվազագույն տեղեկատվական փոփոխությունը՝ «ոչ անտարբեր տարբերություն» (անգլ.՝ a difference that makes a difference):

### Կիբեռնետիկա

Բեյթսոնը կիբեռնետիկայի և համակարգերի տեսության հիմնադիրներից է։ Հետազոտությունների ընթացքում Բեյթսոնը կենտրոնացել է կիբերնետիկայի, համակարգերի տեսության և պատճառագիտության կապի վրա։

### Ազդեցություն հոգեբուժության վրա

Գրեգորի Բեյթսոնը հիմնադրել է մի քանի հոգեբուժական դպրոցներ (ներառյալ՝ պսևդոգիտական «անտիհոգեբուժություն» (Ռոնալդ Լեյնգ և այլք) ու նեյրո-լեզվական ծրագրավորում)։

Բեյթսոնը եղել է նեյրո-լեզվական դպրոցի համահիմնադիրներ Ռիչարդ Բենդլերի և Ջոնն Գրինդերի մենթորը, նրանց ծանոթացրել է հոգեբույժ Միլտոն Էրիկսոնի հետ, որը իր հոգեբուժական սեսիաների ժամանակ օգտագործում էր հիպնոզի «մեղմ» (էրիկսոնովյան) մեթոդը։

### Բեյթսոնի տերմինաբանություն

* *Աբդուկցիա* - հարաբերությունների կաղապարների համեմատման, նրանց համաչափության և անահամաչափության (ինչպես օրինակ՝ համեմատական մարդաբանության մեջ) համեմատումը, հատկապես բարդ օրգանական կամ հոգեկան համակարգերում։ Բեյթսոնը այս տերմինն օգտագործել է գիտության երրորդ մեթոդը բնորոշելու համար (ինդուկցիայի և դեդուկցիայի հետ) և այն համարել իր որակյալ և ամբողջական սքոլաստիկ մոտեցման կենտրոնական օղակը։
* *Գիտակցության չափանիշները*

1. Գիտակցությունը փոխներգործող մասերի և բաղադրիչների համագումարն է։
2. Գիտակցության մասերի միջև փոխներգործությունը կատարվում է տարբերակման միջոցով։
3. Հոգեբանական գործընթացների համար անհրաժեշտ է կոլլատերային էներգիա։
4. Հոգեբանական գործընթացների համար անհրաժեշտ են դետերմինացիայի փակ կամ դժվար շղթաներ։
5. Հոգեբանական գործընթացներում տարբերակման էֆեկտները դիտարվում են որպես տարբերությունների տրանսֆորմերներ։
6. Հետևյալ գործընթացների նկարագրումը և դասակարգումը ցույց են տալիս երևույթին բնորոշ տրամաբանական տիպերի ստորակարգությունը։

* *Կրեատուրա և Պլերոմա* - այս գնոստիկ տերմինները փոխառել է Կարլ Յունգի («Յոթ քարոզ մահացածներին» — «*Septem Sermones ad Mortuos*») աշխատությունից․ դրանք որոշակի ընդհանրություններ ունեն հնդուիզմի մայա գաղափարախոսության հետ։ Նրանց տարբերակման հիմնական միտքն այն է, որ իմաստը և կազմակերպումը պրոյեկտվում են կյանքում։ Պլերոման անկենդան, սուբյեկտի կողմից չտարբերակվող, ֆիզիկական փոխհարաբերությունների աշխարհն է։ Իսկ կրեատուրան կենդանի, մտքերի և լեզվի աշխարհն է, որտեղ երևույթները տարբերակվում են տեղեկատվությունով և տարբեր նշաններով։

Բեյթսոնը քննադատել է ձևի և էության հիմնաքարային հակադրությունը։ Ըստ Բեյթսոնի՝ բնական գիտությունների թերությունն այն է եղել, որ դրանք իրականությունը տարել են մաքուր սուբստանցի մոտ, իսկ ձևերը՝ երևույթների մոտ, որոնք համարել են էպիֆենոմենալ։ Այս երևույթը գիտակցության և բնության սխալ հակադրության արդյունքն է։

Գիտակցությունը ներակա է օրգանիզմ - շրջակա միջավայր փոխհարաբերությանը, որում անհնար է հստակ սահմանազատել մարդուն և շրջակա միջավայրը։

Գիտակցության և շրջակա միջավայրի հարաբերությունը Բեյթսոնը ցույց է տալիս կրեատուրայի և պլերոմի կապով, ինչպես դրանք նկարագրել է Կարլ Յունգը՝ իր գնոստիկ աշխատություններում։ Պլերոման նկարագրվում է որպես ուժերի և բախումների աշխարհ, որտեղ, սակայն, բացակայում են տարբերությունները․ սա նյութերի և էներգիայի էկոլոգիան է։ Իսկ կրեատուրան՝ որպես տարբերությունների աշխարհ, որոնք էլ միմյանց վրա ազդեցություն են թողնում։ Կրեատուրայի աշխարհի էկոլոգիան մտքերի էկոլոգիան է։

Գիտնականի աշխատանքները
----------------------

### Անգլերեն լեզվով

Գրքերը բերված են ըստ հրատարակման հաջորդականության (նշված են գրքերի առաջին հրատարակությունները)։

Հրատարակություններ կյանքի օրոք
1. *Bateson G.* Naven: A Survey of the Problems suggested by a Composite Picture of the Culture of a New Guinea Tribe drawn from Three Points of View. — 1936.
2. *Bateson G. Mead M.* Balinese Character: A Photographic Analysis. — New York Academy of Sciences, 1942. — ISBN 0-89072-780-5.
3. *Ruesch J. Bateson G.* Communication: The Social Matrix of Psychiatry. — 1951.
4. *Bateson G.* Steps to an Ecology of Mind: Collected Essays in Anthropology, Psychiatry, Evolution, and Epistemology. — New York: Ballantine Books, 1972.
5. *Bateson G.* Mind and Nature: A Necessary Unity (Advances in Systems Theory, Complexity, and the Human Sciences). — Hampton Press, 1979. — ISBN 1-57273-434-5.

Հրատարակություններ մահից հետո

1. *Bateson G. Bateson M. C.* Angels Fear: Towards an Epistemology of the Sacred. — Toronto: Bantam Books, 1987.
2. *Bateson G. Donaldson R. E.* A Sacred Unity: Further Steps to an Ecology of Mind. — Harper Collins, 1991. — 346 p. — ISBN 0-06-250100-3, ISBN 978-0-06-250100-4.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Encyclopædia Britannica
2. 1 2 3 4  Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.)
3. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
4. 1 2  Internet Movie Database — 1990.
5. ↑
6. ↑  «Gregory Bateson», Minnesota State University, Mankato Արխիվացված 2006-07-08 Wayback Machine (չաշխատող հղում — *պատմություն*, *կրկնօրինակ*)
7. ↑  *Капра Ф.* Уроки Мудрости. — М.: Изд-во Трансперсонального института, 1996.
8. ↑  Сознательная цель против природы // *Бейтсон Г.* Экология разума. — М.: Смысл, 2000. — С. 403.
9. ↑  Форма, вещество и различие // *Бейтсон Г.* Экология разума. — М.: Смысл, 2000. — С. 419.
10. ↑  Форма, вещество и различие // *Бейтсон Г.* Экология разума. — М.: Смысл, 2000. — С. 413—430.
11. ↑  Форма, вещество и различие // *Бейтсон Г.* Экология разума. — М.: Смысл, 2000. — С. 418.
12. ↑  Мир мыслительного процесса // *Бейтсон Г. Бейтсон М. К.* Ангелы страшатся: К эпистемологии священного. — Гл. 2.

Գրականություն
-------------

* About Bateson / ed. by John Brockman. — New York: E. P. Dutton, 1977.
* The Individual, Communication, and Society: Essays in Memory of Gregory Bateson / ed. by Robert W. Rieber. — Cambridge: Cambridge University Press, 1989.
* Rigor and Imagination: Essays From the Legacy of Gregory Bateson / ed. by C. Wilder-Mott and John H. Weakland. — New York: Praeger, 1981.
* *Bateson, Mary Catherine*. Peripheral Visions: Learning Along the Way. — New York: HarperCollins, 1994.
* *Bateson, Mary Catherine*. With a Daughter’s Eye. — New York: Pocket Books, 1984.
* *Lipset, David*. Gregory Bateson: The Legacy of a Scientist. — Boston: Beacon Press, 1982.

Ֆիլմեր
------

* «Trance and Dance in Bali»(անգլ.) (Մարգարետ Միդ և Գրիգորի Բեյթսոն)

Տես նաև
-------

* Մարգարետ Միդ - Գրեգորի Բեյթսոնի կինը

Արտաքին հղումներ
----------------

* Գրեգորի Բեյթսոնի կենսագրությունը Արխիվացված 2006-08-14 Wayback Machine(անգլ.)
* «Գրեգորի Բեյթսոնի տեսական ժառանգություն»  Դմիրտրի Ֆեդոտով
* Կենսագրությունը և լուսանկար՝ կնոջ և աղջկա հետ(անգլ.)
* Gregory Bateson Documentary Website(անգլ.) (Այս կայքում կա ֆիլմ Բեյթսոնի մասին)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Գրեգորի Բեյթսոն» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Դանիական ազգային ֆիլմագրություն · Discogs · Internet Movie Database · Internet Speculative Fiction Database · WikiTree |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Օքսֆորդի կենսագրական · American National Biography · Notable Names Database · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 90058390 · BNC: a11789608 · BNE: XX840831 · BNF: 11890536x · CiNii: DA00141374 · CONOR: 13150819 · GND: 118653474 · ICCU: CFIV034892 · ISNI: 0000000121339693 · LCCN: n80001590 · LNB: 000119757 · NDL: 00432517 · NKC: ola2002152157 · NLA: 36591069 · NLP: a0000002581921 · NTA: 06914351X · NUKAT: n96003113 · PTBNP: 80540 · LIBRIS: 307459 · SUDOC: 02670904X · VIAF: 56605567 · WorldCat VIAF: 56605567 |

 |

 |