**Աշխատելու իրավունքը** այն հայեցակարգն է, որ մարդիկ ունեն աշխատելու կամ արդյունավետ զբաղվածության իրավունք և դրանք չպետք է խոչընդոտվեն։ Աշխատելու իրավունքն ամրագրված է Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրում և ճանաչված մարդու իրավունքների միջազգային օրենսդրության՝ ներառելով տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների միջազգային դաշնագիրը, որտեղ աշխատանքի իրավունքը շեշտը դնում է տնտեսական, սոցիալական և մշակութային զարգացման վրա։ Որպես քաղաքացու հիմնարար իրավունք ամրագրված էր նաև Խորհրդային Միության սահմանադրությամբ։

Մարդու իրավունքների չափման նախաձեռնությունը համեմատում է աշխատանքի իրավունքը աշխարհի տարբեր երկրներում՝ ելնելով նրանց եկամտի մակարդակից։

Սահմանում
---------

Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը համաձայն հոդված 23.1–ի պնդում է․

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | (1) Յուրաքանչյուր ոք ունի աշխատելու, աշխատանքի ազատ ընտրության, աշխատանքի արդար և բարենպաստ պայմանների և գործազրկությունից պաշտպանվելու իրավունք։- Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիր |  |

Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների միջազգային դաշնագիրը համաձայն 6–րդ հոդվածի երրոդ մասի պնդում է

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | (1) Սույն դաշնագրի մասնակից պետությունները ճանաչում են աշխատելու իրավունքը, որը ներառում է յուրաքանչյուրի իրավունքը՝ իր ազատորեն ընտրած կամ ընդունած աշխատանքով վաստակելու իր ապրուստը, և համապատասխան քայլեր կձեռնարկեն այդ իրավունքը պաշտպանելու համար։ 
(2) Սույն դաշնագրի մասնակից պետության կողմից այս իրավունքի լիարժեք իրացմանն ուղղված քայլերը ներառում են տեխնիկական և մասնագիտական ուղղորդման և ուսուցման ծրագրեր, քաղաքականություն և տեխնիկա՝ ապահովելու կայուն տնտեսական, սոցիալական և մշակութային զարգացում, լիարժեք և արդյունավետ զբաղվածություն անհատի հիմնարար քաղաքական և տնտեսական ազատությունների պահպանում.- Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների միջազգային դաշնագիր |  |

Մարդու և ժողովուրդների իրավունքների աֆրկյան խարտիան ևս ճանաչում է իրավունքը՝ ընդգծելով պայմաններն ու վարձատրությունը, այսինքն՝ աշխատանքային իրավունքները։ 15-րդ հոդվածում ասվում է

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Յուրաքանչյուր անհատ իրավունք ունի աշխատելու արդար և բավարար պայմաններով և պետք է ստանա հավասար աշխատանքի դիմաց հավասար վարձատրություն։- Մարդու և ժողովուրդների իրավունքների աֆրիկյան խարտիա |  |

Պատմություն
-----------

«Աշխատանքի իրավունք» արտահայտության հեղինակը ֆրանսիացի սոցիալիզմի առաջնորդ Լուի Բլանը 19–րդ դարասկզբի սոցիալական ցնցումների և 1846 թվականի ֆինանսական ճգնաժամի հետևանքով աճող գործազրկության լույսի ներքո, որը հանգեցրեց 1848 ֆրանսիական հեղափոխության։ «Սեփականության իրավունքը» վճռորոշ պահանջ էր քաղաքական ազատության և իրավահավասարության վաղ շրջաններում, ինչպես նաև ավատատիրության վերահսկողության դեմ։ Սեփականությունը կարող է հիմք հանդիսանալ այն իրավունքների համար, որոնք ապահովում են համապատասխան կենսամակարդակի իրավունքի իրացումը, և միայն սեփականտերերն էին ի սկզբանե ստացել քաղաքական և քաղաքացիական իրավունքներ, ինչպես օրինակ՝ ակտիվ ընտրական իրավունքը։ Քանի որ ոչ բոլորն են սեփականատեր, աշխատանքի իրավունքը ամրագրված էր, որպեսզի բոլորը կարողանային հասնել համապատասխան կենսամակարդակի։ Այսօր, սեփականության հիման վրա խտրականությունը համարվում է լուրջ սպառնալիք մարդու իրավունքների հավասար օգտագործման համար բոլորի կողմից և «մարդու իրավունքների միջազգային փաստաթղթերում» խտրականության դեմ դրույթները հաճախ ներառում են սեփականությունը որպես հիմք, որի հիման վրա խտրականությունն արգելվում է (տես նաև՝ իրավահավասարություն)։

Քննադատություն
--------------

Ֆրանսիացի մարքսիզմ ուսմունքի հեղինակ Պոլ Լաֆարգի «Ծույլ լինելու իրավունքը» (1883) քննադատել է աշխատանքի իրավունքի հայեցակարգը։ Նա գրել է․ «եվ կարծել, որ ահաբեկչության ժամանակաշրջանի հերոսների որդիները թույլ են տվել իրենց նսեմացնել աշխատանքի կրոնը, այն աստիճան որ, 1848 թվականից ի վեր, որպես հեղափոխական նվաճում, ընդունեն գոծարանի աշխատանքը տասներկու ժամով սահմանափակող օրենքը։ Նրանք որպես հեղափոխական սկզբունք հռչակում են աշխատանքի իրավունքը։ Ամոթ ֆրանսիական պրոլետարիատին։ Միայն ստրուկները կարող էին նման ստորության»։

Տես նաև
-------

* Լրիվ զբաղվածություն (տեսություն)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  "Human Rights Measurement Initiative – The first global initiative to track the human rights performance of countries". *humanrightsmeasurement.org*. Retrieved 2022 թ․ մարտի 9.
2. ↑  "Right to work - HRMI Rights Tracker". *rightstracker.org* (in անգլերեն). Retrieved 2022 թ․ մարտի 9.
3. ↑  "International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights". Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights. 1966.
4. ↑  "African Charter on Human and Peoples' Rights". *www.achpr.org* (in անգլերեն). Արխիվացված է the original 2012 թ․ հուլիսի 19-ին. Retrieved 2018 թ․ ապրիլի 9.
5. ↑  Robertson, Priscilla Smith (1952). *Revolutions of 1848: A Social History*. Princeton University Press. p. 69. ISBN 9780691007564. Right to work.
6. ↑  Alfredsson, Gudmundur; Eide, Asbjorn (1999). *The Universal Declaration of Human Rights: a common standard of achievement*. Martinus Nijhoff Publishers. p. 533. ISBN 978-90-411-1168-5.
7. ↑  Alfredsson, Gudmundur; Eide, Asbjorn (1999). *The Universal Declaration of Human Rights: a common standard of achievement*. Martinus Nijhoff Publishers. p. 372. ISBN 978-90-411-1168-5.
8. ↑  Paul Lafargue *The Right To Be Lazy*, Chapter II, 2nd paragraph