**Ֆրանկլին Ռամոն Չանգ-Դիաս** (ապրիլի 5, 1950(1950-04-05), Սան Խոսե, Կոստա Ռիկա), ամերիկացի մեխանիկ, ֆիզիկոս և ՆԱՍԱ-ի նախկին տիեզերագնաց։ *Ad Astra Rocket* ընկերության միակ հիմնադիրն ու գործադիր տնօրենն է, ինչպես նաև Cummins-ի տնօրենների խորհրդի անդամ։ Նա Ամերիկայի քաղաքացի է դարձել 1977 թվականին։

Յոթ մաքոքային թռիչքների վետերան է, որը 2021 թվականի տվյալներով ռեկորդային է տիեզերական թռիչքների մեծամասնությամբ (ռեկորդը պատկանում է Ջերի Լ. Ռոսին)։ Դարձել է երրորդ լատինամերիկացին, սակայն ՆԱՍԱ-ի առաջին ներգաղթյալ լատինաամերիկացի տիեզերագնացն է ընտրվել տիեզերք թռչելու համար։ Չանգ-Դիասը ՆԱՍԱ-ի տիեզերագնացների փառքի սրահի անդամ է։

Ընտանիք և կրթություն
--------------------

Ֆրանկլին Ռամոն Չանգ-Դիասը ծնվել է Սան Խոսեում, Կոստա Ռիկա, 1950 թվականի ապրիլի 5-ին նավթագործ Ռամոն Անխել Չանգ Մորալեսի, ում հայրը փախել է Չինաստանից բռնցքամարտիկների ապստամբության ժամանակ, և Մարիա Եվգենիա Դիասի ընտանիքում։ Վեց երեխաներից մեկն է, նա ունի կրտսեր քույր՝ Սոնյա Ռոզան (ծնված 1952 թվականի դեկտեմբերին), իսկ մայրը, քույրերն ու եղբայրները դեռ ապրում են Կոստա Ռիկայում։ Նախկին կնոջ՝ Քենդիս Չանի հետ նրա երկու ավագ դուստրերից մեկը Սոնյա Ռոզան է, ով Մասաչուսեթսի նահանգի Սենատի անդամ է։ Ամուսնացել է Միացյալ Նահանգներում 1984 թվականի դեկտեմբերի 17-ին, դոկտոր Փեգի Մարգարեթ Դոնկաստերի հետ (ծնված Ստաֆորդում, Ալեքսանդրիա, Լուիզիանա), որի հետ նա ունի երկու դուստր, որոնք երկուսն էլ ծնվել են Տեխասի Հյուստոն քաղաքում։

1967 թվականի նոյեմբերին ավարտել է Սան Խոսեի «*Collegio de La Salle»*-ն «A» առաջադիմությամբ, այնուհետև տեղափոխվել Միացյալ Նահանգներ՝ 1969 թվականին Կոնեկտիկուտի Հարթֆորդի հանրային ավագ դպրոցում ավարտելու միջնակարգ դպրոցը։ 1973 թվականին հաճախել է Կոնեկտիկուտի համալսարան, որտեղ ստացել է բակալավրի կոչում մեքենաշինության ոլորտում և դարձել ուսանողների աջակցության դաշնային *TRIO* ծրագրի մասնակից։ Այնուհետև սովորել է Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում (MIT), որտեղ 1977 թվականին ստացել է պլազմայի կիրառական ֆիզիկայի թեկնածուի կոչում։ Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում (MIT) ուսանելու ընթացքում Չանգ-Դիասը աշխատել է միաձուլման տեխնոլոգիայի և պլազմային հրթիռների շարժման ոլորտներում։

ՆԱՍԱ-ի կարիերա
--------------

Չանգ-Դիասը ՆԱՍԱ-ի կողմից ընտրվել է որպես տիեզերագնացի թեկնածու 1980 թվականին և առաջին անգամ թռել է տիեզերական մաքոքով 1986 թվականին STS-61-C առաքելությամբ։ Հետագա թռիչքները ներառում էին STS-34 (1989 թվական), STS-46 (1992 թվական), STS-60 (1994 թվական), STS-75 (1996 թվական), STS-91 (1998 թվական) և STS-111 (2002 թվական)։ STS-111-ի ընթացքում նա Ֆիլիպ Պերինի հետ կատարել է երեք արտաճանապարհային գործողություններ (EVA) Միջազգային տիեզերական կայանի (ISS) կառուցման շրջանակներում։ 1993-2005 թվականներին եղել է նաև Ջոնսոնի տիեզերական կենտրոնի առաջադեմ տիեզերական շարժման լաբորատորիայի տնօրեն։ Չանգ-Դիասը թոշակի է անցել NASA-ից 2005 թվականին։

Կարիերան ՆԱՍԱ-ից հետո
---------------------

Դոկտոր Չանգը ուսանողների հետ «Odyssey 2050 The Movie» ֆիլմի նկարահանումների ժամանակ Ad Astra Rocket Company-ում, 2010 թվական:
ՆԱՍԱ-ից հեռանալուց հետո Չանգ-Դիասը հիմնել է «*Ad Astra Rocket*» ընկերությունը, որը սկսել է զարգացնել պլազմային հրթիռների շարժման առաջադեմ տեխնոլոգիաներ։ Տարիների հետազոտությունների և մշակումների արդյունքում ստեղծվել է Variable Specific Impulse Magnetoplasma Rocket (VASIMR) էլեկտրական շարժչի համակարգը՝ տիեզերքում օգտագործելու համար։ Իր ճկուն գործող ռեժիմի շնորհիվ հրթիռը կարող է հասնել արտանետման շատ բարձր արագությունների, և բավականաչափ հզոր էներգիայի մատակարարմամբ այն նույնիսկ տեսականորեն ի վիճակի է 39 օրվա ընթացքում անձնակազմով հրթիռ հասցնել Մարս։

Չանգ-Դիասը նաև ակտիվ է շրջակա միջավայրի պաշտպանության և կլիմայի փոփոխության մասին իրազեկվածության բարձրացման գործում, մասնավորապես, դերակատարում ունենալով «Օդիսական 2050» ֆիլմում, որտեղ նա խրախուսում է երիտասարդներին ակտիվ դեր խաղալ բնապահպանական խնդիրների լուծման գործում։

Բացի այդ, Չանգ-Դիասը Ռայսի համալսարանի ֆիզիկայի և աստղագիտության դոցենտ է։ 2009 թվականի դեկտեմբերի 8-ից աշխատում է *Cummins*-ի տնօրենների խորհրդում։

Նա նաև 2022 թվականի Մասաչուսեթսի նահանգապետի թեկնածու Սոնյա Չանգ-Դիասի հայրն է։

Մրցանակներ և պարգևատրումներ
---------------------------

1986 թվականին Ֆրանկլին Չանգ-Դիասը դարձել է Ազատության մեդալի տասներկու դափնեկիրներից մեկը։ 2012 թվականի մայիսի 5-ին ընդունվել է ՆԱՍԱ-ի տիեզերագնացների փառքի սրահ՝ Քենեդու տիեզերական կենտրոնի այցելուների համալիրում տեղի ունեցած արարողության ժամանակ։ Բացի այդ, իր կարիերայի և գիտական ​​նվաճումների շնորհիվ մի քանի անգամ պարգևատրվել է Կոստա Ռիկայում և ստացել է պատվավոր քաղաքացու կոչում երկրի օրենսդիր մարմնի կողմից։ Նրա պատվին անվանվել է Կոստա Ռիկայի բարձր տեխնոլոգիաների ազգային կենտրոնը (CeNAT), ինչպես նաև այլ հաստատություններ։ 2014 թվականին Չանգ-Դիասը արժանացել է «Բազզ Օլդրին» քառամյա մրցանակին, որը հիմնադրվել է *Explorers Club*-ի կողմից։ Մրցանակը հանձնել է Բազ Օլդրինը, ում Չանգ-Դիասը անվանել է իր մանկության հերոսը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Internet Movie Database — 1990.
2. 1 2  GeneaStar
3. 1 2 3
4. ↑
5. ↑  "Chang-Díaz, Franklin". *Current Biography Yearbook 2011*. Ipswich, MA: H.W. Wilson. 2011. pp. 121–124. ISBN 9780824211219.
6. ↑  "Board of Directors". Retrieved 2017 թ․ հոկտեմբերի 23.
7. ↑  "Board of Directors". Retrieved 2017 թ․ հոկտեմբերի 23.
8. 1 2 3  "Franklin Chang-Diaz: Astronaut and Rocket Scientist". *PBS*. Արխիվացված օրիգինալից 2007 թ․ նոյեմբերի 15. Retrieved 2010 թ․ հունվարի 12.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ bot: original URL status unknown (link), *Wired Science*, November 14, 2007
9. ↑  NOVA Science Now. "Profile: Franklin Chang-Diaz". PBS. Retrieved 2011 թ․ ապրիլի 21. The first Latin American to go into space was Arnaldo Tamayo Méndez from Cuba in 1980 (through the Soviet Union) and second was Rodolfo Neri Vela from Mexico in 1985.
10. ↑  Chang-Díaz, Franklin R.: 1950—: Astronaut, Physicist Encyclopedia.com. Retrieved: May 5, 2012
11. 1 2 3 4  "Biographical data: FRANKLIN R. CHANG-DÍAZ (PH.D.) NASA ASTRONAUT (FORMER)" (PDF). NASA. September 2012. Retrieved 2021 թ․ հունվարի 11.
12. ↑  "Sonia Chang-Diaz grabs Senate seat - BostonHerald.com". *Boston Herald*. 2008 թ․ նոյեմբերի 5. Արխիվացված է the original 2012 թ․ սեպտեմբերի 10-ին. Retrieved 2006 թ․ նոյեմբերի 8.
13. ↑  Dr. Franklin R. Chang-Diaz – Keynote Speaker Archived March 29, 2012, at the Wayback Machine. Babson. Retrieved: May 5, 2012
14. ↑  Drake, John C. (2008 թ․ սեպտեմբերի 17). "A Senate fixture toppled: Chang-Díaz defeats embattled Wilkerson in primary". *Boston Globe*. Retrieved 2008 թ․ նոյեմբերի 8.
15. ↑  Consultas de hechos y actos civiles y electorales Archived May 10, 2010, at the Wayback Machine. Tribunal Supremo de Elecciones. Retrieved: May 5, 2012 (es)
16. ↑  La familia Díaz de San José La Nación. Retrieved: May 5, 2012 (es)
17. ↑  Space Shuttle Mission STS-75 Press Kit Archived October 8, 2021, at the Wayback Machine. NASA February 1996
18. 1 2  Spacefacts Biography of Franklin Chang-Diaz *Spacefacts* Retrieved July 18, 2011
19. ↑  "NASA - Propulsion Systems of the Future". NASA. Արխիվացված է the original 2015 թ․ փետրվարի 10-ին. Retrieved 2012 թ․ սեպտեմբերի 25. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
20. ↑  Billings, Lee (2009 թ․ սեպտեմբերի 29). "Former astronaut Dr. Franklin Chang-Diaz explains how his plasma rocket engine could revolutionize space travel and why we need nuclear power in space". *seedmagazine.com*. Seed Media Group. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ դեկտեմբերի 29. Retrieved 2016 թ․ հունվարի 10.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ unfit URL (link)
21. ↑  Whelan, Ben. "Odyssey 2050". British Embassy Costa Rica. Արխիվացված է the original 2014 թ․ հունիսի 21-ին. Retrieved 2012 թ․ փետրվարի 28.
22. ↑  "Franklin Chang-Diaz". *Faculty Information System*. Rice University. Արխիվացված է the original 2023 թ․ փետրվարի 13-ին. Retrieved 2012 թ․ մայիսի 7.
23. ↑  "Cummins.com > News Article". 2009 թ․ դեկտեմբերի 8. Արխիվացված է the original 2017 թ․ մայիսի 9-ին. Retrieved 2016 թ․ հուլիսի 24.
24. ↑  "Collect Space". Collect Space. 2012 թ․ մայիսի 6. Retrieved 2012 թ․ սեպտեմբերի 25.
25. ↑  Address: Building Dr. Franklin Chang Diaz, 1.3 km, North American Embajada Pavas, San Jose, Costa Rica Archived October 4, 2018, at the Wayback Machine. Centro Nacional de Alta de Tecnología (CeNAT), 2011
26. ↑  "Grupo científico mundial premia a Franklin Chang". *La Nacion*. 2014 թ․ մարտի 18. Retrieved 2014 թ․ մարտի 20.

Արտաքին հղումներ
----------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ֆրանկլին Չանգ-Դիաս Վիքիպահեստում |

* Centro Nacional de Alta Tecnología Dr. Franklin Chang Díaz (CeNAT)
* "Biographical data: FRANKLIN R. CHANG-DÍAZ (PH.D.) NASA ASTRONAUT (FORMER)" (PDF). NASA. September 2012. Retrieved 2021 թ․ հունվարի 11.