Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Նեապոլ (այլ կիրառումներ)

**Նեապոլ** (հին հունարեն՝ Νεάπολις, հին հունարեն՝ νέα πόλις, բառացի՝ *նոր քաղաք*, լատին․՝ Neapolis, իտալ.՝ Napoli, նեապ.՝ Napule), քաղաք Իտալիայում, Կամպանիայի շրջանի և Նեապոլ պրովինցիայի վարչական կենտրոնը։ Տեղակայված է Նեապոլիտանյան ծովածոցի ափին։

Նեապոլն Իտալիայի՝ մեծությամբ երրորդ քաղաքն է (Հռոմից ու Միլանից հետո) և Հարավային Իտալիայի ամենամեծ քաղաքը՝ շուրջ մեկ միլիոն բնակչությամբ (արվարձանների հետ՝ շուրջ երեք միլիոն)։ Տրանսպորտային խոշոր հանգույց է (միջազգային օդանավակայան, նավահանգիստ)։ Պաշտոնական լեզուն իտալերենն է, որից բացի գործածալան են նաև նեապոլիտաներենը։ Քաղաքի հովանավորն է Սուրբ Յանուարին, որի հիշատակի օրը՝ սեպտեմբերի 19-ը, նշվում է քաղաքի տոնը։

Քաղաքը տեղակայված է սեյսմավտանգ գոտում (քաղաքի պատմական հատվածը տեղակայված է Վեզուվի արևմտյան լանջին)։ Վեզուվի վերջին ժայթքումը տեղի է ունեցել 1944 թվականին։ Իսկ վերջին աղետալի երկրաշարժը Նեապոլում տեղի է ունեցել 1980 թվականին։

Աշխարհագրություն
----------------

Քաղաքը գտնվում է երկրաշարժի գոտում (պատմական մասը գտնվում է Վեզուվի արևմտյան լանջին)։ Վեզուվիուսի վերջին ժայթքումը տեղի է ունեցել 1944 թվականին։ Վերջին աղետալի երկրաշարժը տեղի ունեցավ Նեապոլում 1980 թ.։

Նեապոլից արևելք գտնվում են Պոմպեյը և Հերկուլանումը՝ Նեապոլի ծոցի ափին գտնվող հին քաղաքներ, որոնք ավերվել են 79-ին Վեզուվի ժայթքումից։ Մոխիրը թաղեց այս քաղաքները և պահպանեց դրանք մինչ օրս անփոփոխ։ Ամեն տարի այս տարածքում պեղումներ են անցկացվում, որոնք հնագետներին նոր հայտնագործություններ են բերում։ Նոյեմբերի սկզբին պեղումների վայրերը հասանելի են բոլորին։ Հայտնաբերված բոլոր իրերը խնամքով վերականգնվում և ցուցադրվում են Նեապոլի ազգային հնագիտական թանգարանում։

Նեապոլից 40 կմ հյուսիս գտնվում է Թագավորական պալատը Կազերտայում, որը ամենամեծերից մեկն է Եվրոպայում։

Պատմություն
-----------

Նեապոլը հիմնել են հույն վերաբնակիչները մ.թ.ա. 8-րդ դարում։ Նեապոլը կոչվում է Պարթենոպա (անունն առասպելական ազդանշանի սարենից) IV դարում։ Մ.թ.ա. Նեապոլի Պարտենոպան ավերվել է իտալացիների կողմից, բայց շուտով նրա կողքին առաջացել է նոր քաղաք, որը ստացել է հունական Նեապոլիս անվանումը [3]: Դրանից հետո այն մտավ Հռոմեական հանրապետություն, իսկ հետո ՝ Հռոմեական կայսրություն։

476 թվականին Կաստել դել Օվո ամրոցում իր տապալումից հետո բանտարկվեց Արևմտյան Հռոմեական կայսրության վերջին կայսր Ռոմուլուս Ավգուստուլոսը։

6-րդ դարում Նեապոլը գրավվեց բյուզանդացիների կողմից Հուստինիանոս I կայսեր Հռոմեական կայսրությունը վերստեղծելու փորձի ժամանակ։

638-1137 թվականներին այն իրականում անկախ Նեապոլի դքսության մայրաքաղաքն էր, մինչև գրավվեց նորմանացիների կողմից։ 1139 թվականին Ռոջեր II թագավորը միացավ Սիցիլիայի թագավորությանը [4]:

Նեապոլի համալսարանը հիմնադրվել է 1224 թվականին։

1266-ին քաղաքը Սիցիլիայի ամբողջ թագավորության հետ միասին տեղափոխվեց Անջուի Հռոմի Պապ Կառլոս I- ը, որը մայրաքաղաքը տեղափոխեց Պալերմոյից Նեապոլ։

1284 թ.-ին թագավորությունը բաժանվեց երկու մասի, որոնցից յուրաքանչյուրը պահանջներ ներկայացրեց «Սիցիլիայի թագավորություն» կոչվելու իրավունքի համար։

17-րդ դարում Նեապոլն ուներ 300 հազար բնակիչ և Փարիզից հետո Եվրոպայի երկրորդ քաղաքն էր։ Այն հայտնի էր Սան Կառլոյի թատրոնով - այն ժամանակ աշխարհում ամենամեծը։

1504-ից քաղաքը պատկանում էր Իսպանիային և հանդիսանում էր Հաբսբուրգների հիմնական ռազմական հենակետը Վալուիսի դեմ պայքարում։

1647 թվականին քաղաքում տեղի ունեցավ ժողովրդական խոշոր ապստամբություն՝ Մազանիելոյի ղեկավարությամբ։

Իսպանական իրավահաջորդության պատերազմի ժամանակ այն անցավ Ավստրիայի տիրապետության տակ։ 1734-ին գրավվեց Բուրբոնների կողմից, իսկ 1799-ի հունվարին՝ Նապոլեոնի կողմից, որից հետո քաղաքում հռչակվեց Պարթենոպայի հանրապետությունը, որն իր հերթին ընկավ նույն տարվա հունիս-հուլիս ամիսներին ։

1805 թվականին Վեզուվի ժայթքման պատճառով ավերվեց քաղաքի զգալի մասը, զոհվեց շուրջ 26 հազար մարդ։

1806-1815 թվականներին Նեապոլը Ֆրանսիայից կախված Նեապոլի թագավորության մայրաքաղաքն էր, իսկ 1815 թվականից՝ երկու Սիցիլիայի թագավորությունը։ 1860 թվականի սեպտեմբերին Գ. Գարիբալդիի [6] հեղափոխական բանակը մտավ քաղաք, որից հետո հանրաքվեի արդյունքում հայտարարվեց թագավորության ավարտը և Իտալիայի պետության հիմնադրումը։

1942-1943 թվականներին քաղաքը ենթարկվեց ամերիկյան ինտենսիվ ռմբակոծությունների։ Արշավանքների ընթացքում սպանվեց շուրջ 1900 մարդ։ Արդյունաբերական օբյեկտներից բացի ոչնչացվել են կայարանը, նավահանգիստը, օպերային թատրոնը, եկեղեցիները և բազմաթիվ բնակելի շենքեր։ 1943-ի սեպտեմբերին գերմանական զորքերի կողմից գրավված քաղաքում ապստամբություն սկսվեց, որի արդյունքում 1943-ի հոկտեմբերի սկզբին Նեապոլն անցավ դաշնակիցների վերահսկողության տակ։

Ժամանակակից Նեապոլը կապված է նաև Կամորայի և կոռուպցիայի հետ։ 2007-2008 թվականներին քաղաքը դժվարություններ ունեցավ աղբահանության և թափոնների վերամշակման հետ կապված, այդ իսկ պատճառով այսպես կոչված «Աղբի ճգնաժամ»։

Տրանսպորտ
---------

Ժամանակակից Նեապոլը խիտ բնակեցված քաղաք է՝ միջազգային օդանավակայան, ծովային նավահանգիստ և մետրո։ Նեապոլիտանական մետրոյի թիվ 1 կենտրոնական գիծը ժամանակակից արվեստի հանրային ստորգետնյա թանգարանի նմուշն է։ Մետրոյի 25 կայարանների զարդարանքն ավարտվել է 2005 թվականին։

Եվրոպայում մետրոյի ամենագեղեցիկ կայարանը գտնվում է Նեապոլում և նախագծվել է ճարտարապետներ Մասիմիլիանո Ֆուկասասի և Դորիան Մադրելիի կողմից։ Կայանը հագեցած է Մամ նախագծի շրջանակներում (Մետրո թանգարան) և հիշեցնում է «զբոսանք տարածության մեջ»։

Սպորտ
-----

Քաղաքում է գտնվում «Նապոլի» ֆուտբոլային ակումբը, Ա Սերիայի կրկնակի դափնեկիր, Իտալիայի գավաթի վեցակի դափնեկիր ու 1988-1989 թվականների ՈՒԵՖԱ-ի գավաթակիր։

Չհաջողված ուղենիշ
-----------------

1880 թվականին հանդիսավորությամբ բացվեց ճոպանուղին դեպի Վեզուվի խառնարան։ Այդ առիթով կոմպոզիտոր Լուիջի Դենզան գրել է հայտնի նեապոլիտանական Funiculì, Funiculà երգը։ Երգը շատ արագ համբավ ձեռք բերեց, այս օրերին մնում է հանրաճանաչ և մնալու է հանրաճանաչ, ինչը չի կարելի ասել ճոպանուղու մասին։ 1906, 1911, 1929 և վերջապես 1944թ. մարտին Վեզուվի ժայթքումները վերջ տվեցին դրա գործունեությանը։

Հետաքրքիր փաստեր
----------------

* Նեապոլը համարվում է պիցցայի, ավելի ճիշտ՝ նրա մի տեսակի (տեղական անվանումը՝ իտալ.՝ pizza napoletana) հայրենիքը, որ հայտնի է 19-րդ դարի 80-ական թվականներից և պատրաստվում է մինչ այժմ։ Դասական են համարվում նեապոլիտանական պիցցայի երկու տարբերակներ (իտալ.՝ verace pizza napoletana artigianale)՝ «Մարինարա» (իտալ.՝ Marinara, սխտորով, առանց պանրի) և «Մարգերիտա» (իտալ.՝ Margherita, պանրով ու ռեհանով, առանց սխտորի)։

Նեապոլիտանական ծովածոց
* Նեապոլի հին անվամբ կոչվել է (11) Պաթենոպե աստերոիդը, որ հայտնաբերվել է Նեապոլում 1850 թվականի մայիսի 11-ին իտալացի աստղագետ Անիբալե դե Գասպարիսի կողմից։

Քույր-քաղաքներ
--------------

1. Ճապոնիա Կագոսիմա, Ճապոնիա
2. Միացյալ Թագավորություն Լոնդոն, Մեծ Բրիտանիա
3. Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ Մայամի, ԱՄՆ
4. Հունաստան Աթենք, Հունաստան
5. Հունգարիա Բուդապեշտ, Հունգարիա
6. Ռումինիա Կելերաշի, Ռումինիա
7. Թունիս Գաֆսա, Թունիս
8. Հնդկաստան Կալկուտա, Հնդկաստան
9. Պաղեստին Նաբլուս, Պաղեստինի ինքնավարություն
10. Մադագասկար Նոսի Բե, Մադագասկար
11. Իսպանիա Պալմա դե Մայորկո, Իսպանիա
12. Ադրբեջան Բաքու, Ադրբեջանական Հանրապետություն
13. Կուբա Սանտյագո դե Կուբա, Կուբա
14. Կուբա Սանտյագո դե Կուբա պրովինցիա, Կուբա
15. Ռումինիա Սիգետու Մարմացիեյ, Ռումինիա
16. Վենեսուելա Վալենսիա, Կարաբոբո, Վենեսուելա
17. Բոսնիա և Հերցեգովինա Սարաևո, Բոսնիա և Հերցեգովինա
18. Թուրքիա Իզմիր, Թուրքիա

* Կաստել ՆուովոԿաստել Նուովո
* Կաստել դել Օվո, Աուգոստո դը ԼուկաԿաստել դել Օվո, Աուգոստո դը Լուկա
* Պլեբիսցիտի հրապարակՊլեբիսցիտի հրապարակ
* Սուրբ Յանուարիի տաճարՍուրբ Յանուարիի տաճար
* Պլեբիսցիտի հրապարակ (հատված), Աուգոստո դը ԼուկաՊլեբիսցիտի հրապարակ (հատված), Աուգոստո դը Լուկա

Ծանոթագրություններ
------------------

**Քույր նախագծիում*** Մեջբերումներ Վիքիքաղվածքում
* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. ↑
2. ↑  «Sister City — Budapest». Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ մայիսի 25-ին. Վերցված է 2015 թ․ հունվարի 15-ին.
3. ↑  «Sister cities of Budapest». Արխիվացված է օրիգինալից 2005 թ․ մարտի 9-ին. Վերցված է 2015 թ․ հունվարի 15-ին.
4. ↑  «Fraternity cities on Sarajevo Official Web Site». Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ դեկտեմբերի 1-ին. Վերցված է 2015 թ․ հունվարի 15-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Panorama of Naples by Google Earth
* Լուսանկարներ

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Ինստագրամ |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | GeoNames · Open Directory Project |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Դասական հնությունների իրական բառարան · Հրեական Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Նոր · Շվեյցարական կենսագրական · Սիտինի ռազմական · Catholic (1997—…) · Treccani · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX1045500 · BNF: 11865052c · GND: 4041476-0 · ICCU: TO0V097222 · ISNI: 0000000121527379 · LCCN: n79015689 · NDL: 00628848 · NKC: ge128524 · PTBNP: 977599 · SUDOC: 026395088 · VIAF: 137842517 · WorldCat VIAF: 137842517 |

 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 211)։*  |