**Պրիմախին,** դեղամիջոց, որն օգտագործվում է մալարիայի կանխարգելման և բուժման, ինչպես նաև՝ *պնևմոցիստային* թոքաբորբի բուժման համար։ Այն հիմնականում օգտագործվում է Plasmodium vivax-ով և Plasmodium ovale-ով հարուցված մալարիայի բուժման ժամանակ՝ այլ պրեպարատների հետ զուգակցված, ինչպես նաև կանխարգելման նպատակով, եթե մնացած տարբերակները հնարավոր չէ կիրառել։ Պրիմախինը համարվում է պնևմոցիստային թոքաբորբի բուժման այլընտրանքային տարբերակ՝ կլինդամիցինի հետ զուգակցված։ Օգտագործվում է պերօրալ։

Ընդհանուր կողմնակի ազդեցություններն են՝ սրտխառնոցը, փսխումը և ստամոքսի կծկանքանման ցավերը։ Խորհուրդ չի տրվում նշանակել պրիմախին գլյուկոզ-6-ֆոսֆատ դեհիդրոգենազայի պակասուրդով (Գ6ՖԴՊ) մարդկանց, քանի որ կա էրիթրոցիտների քայքայման վտանգ։ Հղիության ընթացքում խորհուրդ է տրվում խուսափել պրիմախինի կիրառումից։ Այն կարելի է օգտագործել կրծքով կերակրման ժամանակ, երբ հայտնի է, որ երեխան չունի գլյուկոզ-6-ֆոսֆատ դեհիդրոգենազայի պակասուրդ։ Ազդեցության մեխանիզմն ամբողջությամբ պարզաբանված չէ, սակայն գտնում են, որ այն վնասում է մալարիայի պլազմոդիումի ԴՆԹ-ն։

Պրիմախինն առաջին անգամ արտադրվել է 1946 թվականին։ Այն ներառված է Առողջապահության Համաշխարհային Կազմակերպության (ԱՀԿ) հիմնական դեղամիջոցների ցանկում, որպես առավել արդյունավետ և անվտանգ դեղամիջոց, որն անհրաժեշտ է առողջապահության համակարգին։ Այն հասանելի է որպես ընդհանուր դեղամիջոց։ Զարգացող երկրներում մեծաքանակ ծախսերը կազմում են օրական 0.04–0.11 ԱՄՆ դոլար։ ԱՄՆ-ում բուժման ստանդարտ կուրսի արժեքը կազմում է 50-100 ԱՄՆ դոլար։

Բժշկական ցուցումներ
-------------------

### Մալարիա

Պրիմախինը հիմնականում օգտագործվում է *Plasmodium vivax*-ով և *Plasmodium ovale*-ով հարուցված մալարիայի ռեցիդիվը (ախտադարձ) կանխելու նպատակով։ Այն օրգանիզմից հեռացնում է հիպնոզոիտներին («քնած» ձևեր), որոնք մակաբուծում են լյարդում (լյարդային փուլ) և հետագայում անցնում արյան հուն։ Եթե հաստատված է, որ վարակը հարուցված է Pl. vivax-ով կամ Pl. ovale-ով և չի նշանակվել պրիմախին, ապա մեծ է ախտադարձի հավանականությունը շաբաթների կամ ամիսների ընթացքում (երբեմն տարիների)։ Խինինի և պրիմախինի համատեղ կիրառման դեպքում, որոնցից յուրաքանչյուրը արդյունավետ կերպով նպաստում է արյան մաքրմանը Pl. vivax-ից, ունենում ենք ավելի լավ արդյունք, քանի որ մեծանում է պրիմախինի ազդեցությունը։

Ըստ 2016 թվականի տվյալների՝ հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնի կողմից առաջարկվել է օգտագործել պրիմախինը էնդեմիկ գոտիներ այցելելուց առաջ (բարձր է Pl. vivax-ով հիվանդացության մակարդակը)՝ առաջնային կանխարգելման նպատակով, ինպես նաև ուղևորությունից հետո՝ վերջնական կանխարգելման նպատակով (հակաախտադարձային բուժում)։

Մեկ դեղաչափ պրիմախինը կարող է արագ և ուժեղ կերպով սպանել Pl. falciparum-ի և Pl. vivax-ի արյան մեջ գտնվող գամետոցիտներին (5-րդ փուլ), ինպես նաև Pl. vivax-ի արյան մեջ գտնվող տրոֆոզոիտներին, սակայն չունի ազդեցություն Pl. falciparum-ի տրոֆոզոիտների վրա։ Քանի որ այն հանգեցնում է գամետոցիտների ոչնչացմանը՝ Առողջապահության Համաշխարհային Կազմակերպությունն (ԱՀԿ) առաջարկում է այն օգտագործել որպես Pl. falciparum-ի դեմ պայքարի միջոց և այդ կերպ նվազեցնել վարակի տարածումը։

### Պնևմոցիստային թոքաբորբ

Պրիմախինն օգտագործվում է նաև պնևմոցիստային թոքաբորբի, սնկային վարակի դեպքում, որը հաճախ է հանդիպում ՁԻԱՀ-ով հիվանդ մարդկանց շրջանում և ավելի հազվադեպ՝ իմունոճնշիչ (իմունոսուպրեսիվ) դեղորայքներ օգտագործողների մոտ։ Պնևմոցիստային թոքաբորբի արդյունավետ բուժման նպատակով պրիմախինը համակցում են կլինդամիցինի հետ։

### Հատուկ խմբեր

Պրիմախինի ազդեցությունը 65 և ավելի բարձր տարիքով անձանց շրջանում լայնորեն չի ուսումնասիրվել, հետևաբար չենք կարող ասել, կարիք կա դեղաչափի փոփոխման, թե՝ ոչ։

Պրիմախինը խորհուրդ չի տրվում նշանակել Գ6ՖԴՊ-ով անձանց, քանի որ կա ծանր ռեակցիայի առաջացման վտանգ, որը կարող է հանգեցնել հեմոլիտիկ սակավարյունության։ Այնուամենայնիվ, ԱՀԿ-ի կողմից առաջարկվում է սահմանել պրիմախինի մեկանգամյա օգտագործման այնպիսի դեղաչափ (0.25 մգ/կգ), որն անվտանգ կլինի նույնիսկ Գ6ՖԴՊ-ով անձանց համար, որպեսզի հնարավոր լինի կանխարգելել Pl. falciparum-ի կողմից մալարիայի փոխանցումը։

Հղիության ժամանակ հակացուցված է պրիմախինի օգտագործումը, քանի որ պտղի մոտ գլյուկոզ-6-ֆոսֆատ դեհիդրոգենազայի մակարդակը դեռևս անհայտ է։

Պրիմախինով գերդոզավորումը կարող է հանգեցնել արյան բջիջների մակարդակի զգալի նվազեցման, հետևաբար ագրանուլոցիտոզի ռիսկի դեպքում պետք է խուսափել նրա կիրառումից, ինչպես նաև այնպիսի հիվանդությունների դեպքում, ինպիսին է ռևմատոիդ արթրիտը, համակարգային կարմիր գայլախտը և նվազեցնել այն դեղամիջոցների ընդունումը, որոնք նույնպես հանգեցնում են արյան բջիջների մակարդակի նվազեցմանը։

Կողմնակի երևույթներ
-------------------

Պրիմախինի օգտագործման հիմնական կողմնակի ազդեցություններն են՝ սրտխառնոցը, փսխումն ու ստամոքսի կծկանքանման ցավը։

Պրիմախինի կիրառումը ցիտոքրոմ b5 ռեդուկտազայի անբավարարությամբ մարդկանց մոտ բերում է մեթհեմոգլոբինեմիայի առաջացման, որի ժամանակ, ի տարբերություն նորմայի, արյունը սկսում է ավելի քիչ քանակությամբ թթվածին տեղափոխել։

Գերդոզավորումը կարող է նվազեցնել արյան տարբեր բջիջների ֆունկցիոնալ հնարավորությունները․ հանգեցնել էրիթրոցիտների կորստի, մեթհեմոգլոբինեմիայի առաջացման և լեյկոցիտների կորստի։

Գլյուկոզ-6-ֆոսֆատ դեհիդրոգենազայի պակասուրդով մարդկանց մոտ պրիմախինի կիրառումը կարող է առաջացնել հեմոլիտիկ սակավարյունություն։

Դեղագիտություն
--------------

### Ազդեցության մեխանիզմ

Պրիմախինի կիրառումը *P. vivax-*ի և *P. ovale-*ի լյարդային փուլում համարվում է մահացու, ինչպես նաև *P. vivax-*ի արյան փուլում՝ շնորհիվ բջջի օքսիդատիվ վնասման։ Սակայն ազդեցության մեխանիզմը մինչև վերջ պարզ չէ։

### Ֆարմակոկինետիկա

Պրիմախինը լավ ներծծվում է աղիներից և լայնորեն տարածվում օրգանիզմում՝ առանց էրիթրոցիտներում կուտակվելու։ Պրիմախինի ընդունումը սննդի կամ թուրինջի հյութի հետ մեծացնում է նրա պերօրալ կենսամատչելիությունը։ Արյան մեջ շրջանառող պրիմախինի 20%-ը գտնվում է սպիտակուցի հետ կապված վիճակում։ Այն ընտրողաբար կապվում է սուր փուլի սպիտակուց օրոսոմուկոիդի հետ։ Ընդունումից 6 ժամ անց պրիմախինը լյարդի ֆերմենտների ազդեցությամբ արագ վերածվում է կարբօքսիպրիմախինի, որը չունի հակամալարիային ակտիվություն։ Երիկամային արտազատման է ենթարկվում պրեպարատի սկզբնական քանակության 4%-ից պակասը։

Քիմիա
-----

Պրիմախինը համարվում է պամախինի անալոգ, որը 8-ամինոխինոլոնների դասին պատկանող առաջին պատրաստուկն է. այդպիսի պատրաստուկ է նաև Տաֆենոխինը։

Պատմություն
-----------

Պրիմախինն առաջին անգամ ստեղծել է Ռոբերտ Էլդերֆիլդը՝ Կոլումբիայի համալսարանից, 1940-ականներին, որի նպատակը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ հակամալարիային պատրաստուկների ստեղծմամբ զինվորներին պաշտպանելն ու բուժելն էր Խաղաղօվկիանոսյան ճակատում։

Հասարակություն և մշակույթ
-------------------------

Պրիմախինը ներառված է ԱՀԿ-ի կողմից առաջարկվող հիմնական դեղամիջոցների ցանկում, որպես առողջապահության համակարգին առավել անհրաժեշտ դեղամիջոց։

Այն ընդհանուր դեղամիջոց է, որը հասանելի է ամբողջ աշխարհում հետևյալ վաճառքային անուններով՝ Jasoprim, Malirid, Neo-Quipenyl, Pimaquin, Pmq, Primachina, Primacin, Primaquina, Primaquine, Primaquine diphosphate, Primaquine Phosphate և Remaquin։

Հետազոտություն
--------------

Պրիմախինի կիրառումը կենդանիների մոտ Շագասի հիվանդության դեպքում եղել է չորս անգամ ավելի արդյունավետ, քան նիֆուրտիմոքսով ստանդարտ բուժումը։

Հոմանիշներ
----------

* SN-13272

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  PRIMAQUINE
2. 1 2 3 4 5 6 7  «Primaquine Phosphate». The American Society of Health-System Pharmacists. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ դեկտեմբերի 20-ին. Վերցված է 2016 թ․ դեկտեմբերի 2-ին.
3. 1 2 3 4  Vale, Nuno; Moreira, Rui; Gomes, Paula (2009 թ․ մարտ). «Primaquine revisited six decades after its discovery». *European Journal of Medicinal Chemistry*. **44** (3): 937–953. doi:10.1016/j.ejmech.2008.08.011. PMID 18930565.
4. 1 2 3 4 5 6  Arguin, Paul M.; Tan, Kathrine R. (2016). «Malaria - Chapter 3». In Brunette, Gary W. (ed.). *CDC Health Information for International Travel 2016 (Yellow Book)*. CDC and Oxford University Press. ISBN 978-0-19-937915-6. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ հունվարի 14-ին.
5. 1 2  Hamilton, Richart (2015). *Tarascon Pocket Pharmacopoeia 2015 Deluxe Lab-Coat Edition*. Jones & Bartlett Learning. էջ 57. ISBN 9781284057560.
6. 1 2 3 4  Hill, D. R.; Baird, J. K.; Parise, M. E.; Lewis, L. S.; Ryan, E. T.; Magill, A. J. (2006). «Primaquine: Report from CDC expert meeting on malaria chemoprophylaxis I». *The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene*. **75** (3): 402–15. doi:10.4269/ajtmh.2006.75.402. PMID 16968913. Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ հունվարի 23-ին.
7. ↑  «WHO Model List of Essential Medicines (19th List)» (PDF). *World Health Organization*. 2015 թ․ ապրիլ. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2016 թ․ դեկտեմբերի 13-ին. Վերցված է 2016 թ․ դեկտեմբերի 8-ին.
8. ↑  «Primaquine». *International Drug Price Indicator Guide*. Վերցված է 2016 թ․ դեկտեմբերի 3-ին.
9. 1 2  «Treatment of Malaria (Guidelines For Clinicians)» (PDF). CDC. 2013 թ․ հուլիս. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2017 թ․ օգոստոսի 29-ին.
10. ↑  Markus, MB (2011). «Malaria: Origin of the Term "Hypnozoite"». *Journal of the History of Biology*. **44** (4): 781–786. doi:10.1007/s10739-010-9239-3. PMID 20665090.
11. ↑  «Treatment of Malaria (Guidelines For Clinicians)» (PDF). CDC. 2013 թ․ հուլիս. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2017 թ․ օգոստոսի 29-ին.
12. 1 2 3 4  Baird JK, Rieckmann KH (2003 թ․ մարտ). «Can primaquine therapy for vivax malaria be improved?». *Trends Parasitol*. **19** (3): 115–20. doi:10.1016/S1471-4922(03)00005-9. PMID 12643993.
13. 1 2  *Single dose primaquine as a gametocytocide in* Plasmodium falciparum *malaria*. Geneva, Switzerland: World Health Organization. 2012 թ․ հոկտեմբեր. Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ հունվարի 2-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 2-ին.
14. 1 2 3 4 5  «Primaquine label» (PDF). FDA. 2007 թ․ նոյեմբեր. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2016 թ․ նոյեմբերի 10-ին. Վերցված է 2016 թ․ նոյեմբերի 10-ին.
15. ↑  Keystone, Jay S.; Kozarsky, Phyllis E.; Connor, Bradley A.; Nothdurft, Hans D.; Mendelson, Marc; Leder, Karin (2018). *Travel Medicine E-Book* (անգլերեն). Elsevier Health Sciences. էջ 185. ISBN 9780323547710.
16. ↑  Cuong BT, Binh VQ, Dai B, et al. Does gender, food or grapefruit juice alter the pharmacokinetics of primaquine in healthy subjects? British Journal of Clinical Pharmacology. 2006;61(6):682-689. doi:10.1111/j.1365-2125.2006.02601.x.
17. ↑  Pubchem. «PRIMAQUINE | C15H21N3O - PubChem». *pubchem.ncbi.nlm.nih.gov*. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ նոյեմբերի 10-ին. Վերցված է 2016 թ․ նոյեմբերի 9-ին.
18. 1 2  Edgcomb JH, Arnold J, Young EH, և այլք: (1950). «Primaquine, SN 13272, a new curative agent in vivax malaria; a preliminary report». *Journal of the National Malaria Society*. **9** (4): 285–92. PMID 14804087.
19. ↑  «WHO Model List of EssentialMedicines» (PDF). *World Health Organization*. 2013 թ․ հոկտեմբեր. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2014 թ․ ապրիլի 23-ին. Վերցված է 2014 թ․ ապրիլի 22-ին.
20. ↑  «Primaquine brand names». Drugs.com. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ նոյեմբերի 11-ին. Վերցված է 2016 թ․ նոյեմբերի 10-ին.
21. ↑  «Potentiation of the curative action of primaquine in vivax malaria by quinine and chloroquine». *J Lab Clin Med*. **46** (2): 301–6. 1955. PMID 13242948. `{{cite journal}}`: Cite uses deprecated parameter `|authors=` (օգնություն)