recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Զավեն Տիգրանի Տատինցյան** (սեպտեմբերի 22, 1926(1926-09-22), Գորիս, Հայկական ԽՍՀ, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ - փետրվարի 11, 2005(2005-02-11) կամ 2005, Երևան, Հայաստան), հայ բեմադրիչ, ռեժիսոր։ ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1979)։

Հայ ռեժիսոր, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ Օլգա Մելիք-Վրթանեսյանի ամուսինը։

Կենսագրություն
--------------

Զավեն Տատինցյանը ծնվել է 1926 թվականին, Գորիս քաղաքում։ 1950 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի ռեժիսորական ֆակուլտետը, այնուհետև աշխատել է Երևանի Պատանի հանդիսատեսի թատրոնում, եղել է ռեժիսորի ասիստենտ, 1953 թվականից՝ ռեժիսոր, 1957-1959 թվականներին և 1962-1980 թվականներին՝ գլխավոր ռեժիսոր, 1959-1962 թվականներին՝ Երևանի Գաբրիել Սունդուկյանի անվան ազգային ակադեմիական թատրոնի ռեժիսոր։

1952 թվականին բեմադրել է առաջին ինքնուրույն ներկայացումը՝ Ն. Օստրովսկու «Ինչպես էր կոփվում պողպատը»։ Երևանի Պատանի հանդիսատեսի, Գաբրիել Սունդուկյանի անվան ազգային ակադեմիական, շրջանային և այլ թատրոններում բեմադրել է շուրջ 100 ներկայացումներ։ 1956 թվականից դասավանդել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտում, պրոֆեսոր՝ 1979 թվականից։

Տատինցյանի բեմադրությամբ սրամիտ ու գունեղ է Շաթիրյանի «Երաժշտախումբը» պիեսի ներկայացումը (1957), Գոցցիի «Ագռավը» (1959, հայ բեմում առաջին անգամ) հնչել է հեքիաթի ու պայմանականության և հոգեբանական ռեալիզմի բարձրարվեստ ու նուրբ զուգորդումով, Գորկու «Քաղքենիներ» (1965) պիեսը՝ նոր մեկնաբանությամբ, Ռոստանի «Ռոմանտիկները» (1963)՝ գույների բազմազանությամբ, առանձնացել դերասանական ցայտուն աշխատանքով։

1970-1980-ական թվականներին Տատինցյանը ձգտել է խաղացանկը համահնչուն դարձնել գիտատեխնիկական հեղափոխության ժամանակաշրջանի մանուկ սերնդի մտավոր զարգացմանը։ Մանկանը մատչելի խորհրդածություններով են տոգորված՝ Գաբբեի «Անագե մատանիներ» (1971), Կորչակի «Մաթիուշ առաջին թագավորը» (1971), Լինդգրենի «Մանչուկն ու Կառլսոնը» (1973), Հարությունյանի «Աղջիկը, Ծիպիլին և Տիմբական» (1979) և այլ բեմադրություններ։

Ներկայացումներ
--------------

* Մ. Շաթիրյանի «Երաժշտախումբ»
* Կ. Գոցցիի «Ագռավը»
* Է. Ռոստանի «Ռոմանտիկներ»
* Յ. Օտչենաշեկի «Ռոմեոն, Ջուլիետը և խավարը»
* Հովհաննես Թումանյանի «Գիքորը»
* Մաքսիմ Գորկու «Քաղքենիներ», «Թշնամիներ»
* Ալեքսանդր Շիրվանզադեի «Պատվի համար», «Չար ոգի»
* Տ. Գաբբեի «Անագե մատանիներ»
* Յ. Կորչակի «Մաթիուշ առաջին թագավորը»
* Ա. Լինդգրենի «Մանչուկն ու Կառլսոնը», «Երկարագուլպա Պեպպին»
* Սաղաթել Հարությունյանի «Աղջիկը, Ծիպիլին և Տիմբական»

Մրցանակներ
----------

* ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ, 1965
* ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ, 1979
* ՀՀ Մովսես Խորենացու մեդալ (2002)
* ՀԹԳՄ «Արտավազդ» մրցանակ (2003)

Գրականություն
-------------

* Գրիգորյան Վ. Զավեն Տատինցյան, Երևան, 1981։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Զավեն Տատինցյանի կենսագրությունը avproduction.am կայքում». Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ դեկտեմբերի 5-ին. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 19-ին.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 602)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Գրիբոյեդովի փողոց (այլ կիրառումներ)

**Գրիբոյեդովի փողոց** (ռուս.՝ Улица Грибоедова), փողոց Ռուսաստանի Ռոստովի մարզի Շախտի քաղաքում։ Անվանվել է ռուս դրամատուրգ, բանաստեղծ, դիվանագետ Ալեքսանդր Սերգեևիչ Գրիբոյեդովի (1795-1829) պատվին։ Սկիզբ է առնում Նեկրասովի փողոցից և ավարտվում Երմակովի նրբանցքի հետ հատումով։ Երկարությունը 180 մետր է։

Նկարագրություն
--------------

Շախտի քաղաքի Գրիբոյեդովի փողոցը սկսվում է Նեկրասովի փողոցից և ավարտվում Երմակովի նրբանցքի հետ հատումով։ Փողոցում կա համարակալված 16 շինություն. ձախ կողմում (կենտ համարներ)՝ 8 շենք, աջ կողմում (զույգ համարներ)՝ նույնպես 8։ Շատ կարճ փողոց է. երկարությունն ընդամենը 180 մետր է։

Գրիբոյեդովի փողոցի փոստային դասիչն է՝ 346519։

Փողոցն անվանվել է ռուս դրամատուրգ, բանաստեղծ, դիվանագետ, «Խելքից պատուհաս» կատակերգության հեղինակ Ալեքսանդր Սերգեևիչ Գրիբոյեդովի (1795-1829) պատվին։ «Խելքից պատուհաս» չափածո կատակերգությունը ռուսական թատերգության ու պոեզիայի գագաթներից է համարվում։ Գրված լինելով աֆորիստիկ ոճով՝ ժողովրդականացված տասնյակ մեջբերումների տեսքով այն տարածվել է երկրով մեկ։ «Խելքից պատուհաս» կատակերգությունն առաջին անգամ բեմադրվել է Երևանում՝ քաղաքը պարսիկներից 1828 թվականին ազատագրած ռուսական զորքի սպաների ուժերով։ 1829 թվականի հունվարի 30-ին Գրիբոյեդովը, դեսպանատան 37 այլ աշխատակիցների հետ, մոլեռանդ մուսուլմանների խառնամբոխի ձեռքով գազնաբար սպանվել է Թեհրանում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Эриваньский сюрприз для Грибоедова».
2. ↑  «День в истории / Родился русский писатель и дипломат Александр Сергеевич Грибоедов».
3. ↑  «Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հ. 3, էջեր 210-211».

Աղբյուրներ
----------

* Улица Грибоедова в Шахтах
* Подробная карта Улица Грибоедова, город Шахты со спутника с номерами домов, индекс и маршруты, Яндекс, Гугл карты

Արտաքին հղումներ
----------------

* Почтовый индекс улица Грибоедова, г. Шахты
**«Պանարմենիան Մեդիա Գրուպ»**-ը Հայաստանի ամենամեծ մեդիա միավորումն է, որը գործել է 2019-2019 թթ։ Մեդիա գրուպի կազմում էին Հայաստանի ամենավարկանիշային հեռուստաընկերություններն ու ռադիոկայանները, ամենաշատ ընթերցվող օնլայն պարբերականները, ինչպես նաև Հայաստանում եզակի՝ տպագիր գունավոր շաբաթաթերթը։

Պատմություն
-----------

Հիմնադրվել է 2012 թ. հուլիսի 18-ին։ Այն համախմբում է մի քանի հեռուստաընկերություններ, ռադիոկայաններ և տպագիր մամուլ։ Պանարմենիան մեդիա գրուպը դադարեցրել է գործունեությունը 2019-ը թվականին։

Հեռուստաընկերություններ
-----------------------

Պանարմենիան Մեդիա Գրուպ միավորման կազմում էին հետևյալ հեռուստաընկերությունները՝

* **Արմենիա Թի-Վի**
* **Ա-Թի Վի**
* **Արմնյուզ**
* **ՊանԱրմենիան Թի-Վի (ԱՄՆ)**

Ռադիոկայաններ
-------------

* **Ռադիո Ջան**

Ռադիո ջանը երաժշտական ռադիոկայանը հիմնադրվել է 2012 թվականին։ Ռադիոկայանի եթերացանցում են Ջան Առավոտ, Տոնդ շնորհավոր, Լրատվություն, Պրոավտո, Զանի տասնյակը հաղորդումները։ Ռադիոկայանի կարգախոսն է «Ջան ենք ասում, ջան ենք լսում»։ Ռադիոկայանն ունի iOS և Android հավելվածներ, ինչպես նաև օնլայն հեռարձակվում է պաշտոնական կայքի՝ www.radiojan.am-ի միջոցով։

* **Լավ Ռադիո**

Լավ Ռադիոն երաժշտական ռադիոկայանը հիմնադրվել է 2014 թվականին։ Այն իր եթերացանցում ունի այնպիսի հաղորդումներ, ինչպիսին են ԼԱՎ Տասնյակ, Ձեր Պատվերով, ԼԱՎ Լուրեր։ Ռադիոկայանի կարգախոսն է՝ «Լավից լավը՝ չկա»։ Ռադիոկայանն ունի iOS և Android հավելվածներ, ինչպես նաև օնլայն հեռարձակվում է պաշտոնական կայքի՝ www.lavradio.net-ի միջոցով։

Առցանց մեդիա
------------

* **Tert. am**
* **Blognews.am**
* **Armsport.am**

Պանարմ Փաբլիշինգ հաուս
----------------------

* **TV մոլ շաբաթաթերթ**

Պանարմենիան մեդիա դպրոց
-----------------------

Պանարմենիան մեդիա դպրոցը մեդիա միավորման կրթական նախագիծն է։ Այն ինտերակտիվ հարթակ է «նորեկների» և պրոֆեսիոնալների շփման համար։

Պանարմենիան մեդիա դպրոցի տարբերանշանըՊատրաստվում են մեդիա ոլորտի կադրեր, որոնք հեռուստաշուկա կբերեն թարմ և նոր գաղափարներ։ Թրեյնինգներ, մաստեր-կլասեր, գործնական դասեր են անցկացնոմ հեռուստաշուկայի պահանջված մասնագետները։

Ուսման տևողությունը 6 ամիս է։ Ուսումնառության հետևյալ մասնագիտություններով՝

* **Հաղորդավարական աշխատանք**
* **Մոնտաժի արվեստ**
* **Օպերատորություն**
* **Ռեժիսուրա**
* **Լրագրություն**
* **Պրոդյուսերական գործ**
* **Սպորտային մեկնաբան**

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պանարմենիան մեդիա գրուպի կայքը Archived 2017-02-27 at the Wayback Machine.
* Պանարմենիան մեդիա գրուպի ֆեյսբուքյան էջը
* Մենք Արցախում ենք, մենք` Արցախն ենք. Պանարմենիան Մեդիա Գրուպ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Tert.am-ն ու Blognews.am-ը արդեն «Պանարմենիան մեդիա գրուպ»-ում են». *media.am*. 2015 թ․ մարտի 6. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ մարտի 26-ին. Վերցված է 2017 թ․ հունվարի 12-ին.
2. ↑  ««Պանարմենիան Մեդիա Գրուպը» հայտարարում է որպես մեդիա միավորում գործունեությունը դադարեցնելու մասին». *www.tert.am*. Արխիվացված է օրիգինալից 2024 թ․ հունվարի 12-ին. Վերցված է 2024 թ․ հունվարի 12-ին.
3. ↑  «Երազանքը կարող է ավելի քան մոտ լինել. Պանարմենիան մեդիա դպրոցն առաջարկում է ուսման այլ տարբերակ». *www.tert.am*. Արխիվացված է օրիգինալից 2022 թ․ փետրվարի 11-ին. Վերցված է 2017 թ․ հունվարի 12-ին.
**Ստոպանի Ալեքսանդր Սիարոֆանովիչ** (հոկտեմբերի 21, 1871(1871-10-21), Usolye-Sibirskoye, Irkutsky Uyezd, Իրկուտսկի նահանգ, Արևելյան Սիբիրյան ընդհանուր կառավարություն, Ռուսական կայսրություն - հոկտեմբերի 23, 1932(1932-10-23), Մոսկվա, ԽՍՀՄ), խորհրդային կուսակցական և պետական գործիչ։ Կոմունիստական կուսակցության անդամ 1893 թվականից։

Կենսագրություն
--------------

Սովորել է Կազանի համալսարանում և Յարոսլավլի իրավաբանական լիցեյում, եղել է խորհրդա-դեմոկրատական խմբակի անդամ։ Եղել է «Իսկրա»-ի գործակալ, աշխատել «Հյուսիսային բանվորական միությունում»։ ՌՍԴԲԿ 2-րդ համագումարի (1903) հրավիրման կազմակերպական կոմիտեի անդամ, ՌՍԴԲԿ 2-րդ և 5-րդ համագումարների պատգամավոր։ Կուսակցական, հեղափոխական աշխատանք է կատարել Կոստրոմայում (1905-1907), Բաքվում (1908 թվականից), բազմիցս ձերբակալվել է։ 1917 թվականի Հոկտեմբերյան օրերին աշխատել է Սմոլնիում՝ պարենահանձնաժողովում։ 1918-1920 թվականներին եղել է Աշխատանքի ժողկոմատի կոլեգիայի, Հյուսիս-Կովկասյան հեղկոմի անդամ, Աշխատանքի ժողկոմի և ՀԱՍԿխ-ի լիազորը Կովկասում։ 1921 - 1922 թվականներին՝ Կովկասյան աշխատանքային բանակի Ռազմհեղխորհրդի անդամ։ 1922 թվականից աշխատել է Աշխատանքի ժողկոմատում, միաժամանակ եղել է ՌՍՖՍՀ Գերագույն դատարանի անդամ, 1924-1929 թվականներին՝ ՌՍՖՍՀ դատախազ աշխատանքային գործերով։ 1930-1932 թվականներին՝ հին բոլշևիկների համամիութենական ընկերության նախագահի տեղակալ։ Հեղափոխական շարժման պատմությանը, տնտեսական վիճակագրությանը նվիրված աշխատությունների հեղինակ է։ Թաղված է Կարմիր հրապարակում, Կրեմլի պատի մոտ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Стопани Александр Митрофанович // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 146)։*  |
Նավթի պոմպն աշխատանքի ժամանակ
**Նավթահանույթ**, երկրի ընդերքից նավթի և դրան ուղեկցող գազի արդյունահանում, այդ նյութերի հավաքում և նախապատրաստում (մաքրում ջրից և պինդ խառնուկներից)։ Նավթահանույթի ժամանակակից եղանակներն են նավթի կարգավորվող բնական շատրվանային արդյունահանումը, արդյունահանումը խորքային պոմպերով, նավթի կոմպրեսորային արդյունահանումը։ Վերջին եղանակի դեպքում հանքաշերտից հեղուկը հորատանցքով մակերևույթ է հանվում կոմպրեսորից հորատանցք տրվող սեղմած օդի (էյրլիֆթ) կամ գազի (գազլիֆթ) միջոցով։ Լայնորեն կիրառվում են հորատանցքերի արդյունավետության և հանքաշերտերից նավթի հանույթի ավելացման հատուկ մեթոդներ. ջրի, օդի կամ գազի լցամղում նավթաշերտ, շերտերի հիդրավլիկական ճեղքում (հորատանցքի փողին հարող ապարներում ճեղքերի առաջացման եղանակ՝ ապարներում մածուցիկ հեղուկներ մղելով հանքախորշում ճնշում ստեղծելու ճանապարհով), տորպեդահարում, նավթային հորատանցքերի հանքախորշերի քիմիական և ջերմային մշակում։ Կիրառվում է նաև նավթի հանքավայրերի երկրորդային շահագործումը՝ մնացորդային նավթի արդյունահանումը։ Դա իրականացվում է երկրի մակերևույթից ներմղման հորատանցքերով նավթաշերտ՝ ջրի, լուծիչների, սեղմած գազի, գոլորշու ևն մատուցմամբ՝ մնացորդային նավթը արտամղելու նպատակով։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Հրեական Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ սովետական (1 հրտ.) |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4139144-5 · Microsoft: 2779917134 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 193)։*  |
**Պիրոլիզ** (հին հունարեն՝ πῦρ - կրակ, տաք և λύσις - կազմալուծվել, քայքայվել), բարձր ջերմաստիճաններում օրգանական միացությունների դեստրուկցիայով ուղեկցվող փոխարկումները։

Նեղ իմաստով՝ պիրոլիզ նավթային և բնական գազային հումքի բարձր ջերմաստիճանային փոխարկումներն են՝ մոլեկուլների ջերմային դեստրուկցիան, իզոմերումը, պոլիմերումը և այլն։ Պիրոլիզ նավթաքիմիական սինթեզի կարևոր արտադրական եղանակ է, որի հիմնական նպատակն է ստանալ պլաստմասսաների, սինթետիկ մանրաթելերի, կաուչուկի և այլ կարևոր նյութերի արտադրությանն անհրաժեշտ հումք՝ չհագեցած ածխաջրածիններով (էթիլեն, պրոպիլեն, բութադիեն և այլն) հարուստ գազեր։

Պիրոլիզի համար օգտագործում են բնական գազերը, նավթի թորման արդյունքները (գազային ածխաջրածիններից մինչև ծանր ֆրակցիաները), նավթը են։ Գազերից բացի պիրոլիզի հետևանքով ստացվում են նաև կողմնակի հեղուկ խեժեր, որոնց քանակությունը կախված է հումքի տեսակից, գազային հումքից ստացվում է մինչև 5%, իսկ բենզիններից՝ 20% խեժ։

Հումք
-----

Պիրոլիզի հումքը նախ նոսրացնում են գերտաքացված ջրային գոլորշիով, ապա ենթարկում պիրոլիզի խողովակավոր վառարաններում։ Վառարանից դուրս եկող տաք (750-850 °С) գազերն արագ սառեցնում են ջրով, ապա բարձր ճնշման գոլորշի արտադրող կաթսաներում և յուղային լվացման սարքերում, ուր կլանվում են մրի, կոքսի և խեժի մասնիկները։ Գազերը վերջնական սառեցումից հետո բաժանում են ջրից և ծանր ածխաջրածիններից։

Չհագեցած ածխաջրածիններն անջատում են գազաֆրակցիոն սարքերում։ Առաջացած խեժերը պարունակում են արոմատիկ և չհագեցած ածխաջրածիններ։ Պիրոլիզը ավելի շահավետ դարձնելու համար օգտագործում են կատալիզատորներ։ 1200 °C-ում գազային հումքի պիրոլիզի հիմնական արգասիքը ացիտիլենն է։ Նավթամթերքների և ածխաջրածնային այլ հումքերի բարձրջերմաստիճանային վերամշակումը, որն իրականացվում է շարժիչային վառելանյութեր ստանալու նպատակով, կոչվում է կրեկինգ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 309)։*  |
**Մորոզով Նիկոլայ Ալեքսանդրովիչ** (ռուս.՝ *Никола́й Алекса́ндрович Моро́зов*, հունիսի 25 (հուլիսի 7), 1854 կամ հուլիսի 7, 1854(1854-07-07), Բորոկ (գյուղ, Նեկոուզսկի շրջան), Mologskij County, Յարոսլավլի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - հուլիսի 30, 1946(1946-07-30), Բորոկ (գյուղ, Նեկոուզսկի շրջան), Նեկոուզսկի շրջան, Յարոսլավլի մարզ, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), ռուս հեղափոխական և հասարակական գործիչ, գիտնական, գրող, ԽՍՀՄ ԳԱ պատվավոր անդամ (1932)։

1874 թվականին մտել է չայկովականների նարոդնիկական մոսկովյան խմբակի մեջ, մասնակցել «դեպի ժողովուրդ գնալու» շարժմանը։ 1874 թվականին Ժնևում խմբագրել է «Ռաբոտնիկ» («Работник») ամսագիրը, 1875 թվականին մտել է I Ինտերնացիոնալի Փարիզի կոմունայի բաժանմունքի կազմի մեջ։ 1875 թվականին ձերբակալվել է, 1877-1878 թվականներին՝ դատվել «193-ի գործով», ապա՝ ազատվել։ 1878 թվականին մտել է «Զեմլյա ի վոլյա» («Земля и воля») կազմակերպության մեջ, եղել է համանուն ամսագրի խմբագիրներից։ 1879 թվականից՝ «Նարոդնայա վոլյա»-ի(«Народная воля») Գործադիր կոմիտեի և համանուն թերթի խմբկոլի անդամ։ 1880 թվականին Լոնդոնում ծանոթացել է Կառլ Մարքսի հետ։ 1881 թվականին նորից ձերբակալվել է և «20-ի գործով» (1882) դատապարտվել ցմահ տաժանակրության, մինչև 1905 թվականի նոյեմբերը մեկուսի բանտարկություն է կրել Շլիսելբուրգի ամրոցում։ Այդ շրջանում ուսումնասիրել է քիմիա, ֆիզիկա, աստղագիտություն, մաթեմատիկա, պատմություն։ Հետագայում, ազատվելուց հետո, նվիրվել է գիտամանկավարժական գործունեության։ Գրել է (հիմնականում բանտում) «Նյութի կառուցվածքի պարբերական համակարգը» (1907), «Դ․ Ի․ Մենդելեևը և նրա պարբերական համակարգի նշանակությունը ապագայի քիմիայի համար» (1907) ուսումնասիրությունները։ Գրական ասպարեզում հանդես է եկել XIX դարի 70-ական թվականներին։ Մորոզովի «Բանտից» բանաստեղծությունների ժողովածուն տպագրվել է Ժնևում, 1877 թվականին։ Գրել է «Հայտնություն ի մեջ ամպրոպի և փոթորկի» (1907), «Մարգարեներ» (1914), «Քրիստոս» (1924-1932) և այլն, որոնք նվիրված են կրոնի և մշակույթի պատմությանը, ինչպես նաև «Պատմվածքներ իմ կյանքից» (1916-1918) հիշողությունների գիրքը։ 1917 թվականին մասնակցել է Մոսկվայի պետական խորհրդակցությանը։ 1918 թվականից մինչև կյանքի վերջը եղել է Լեսգաֆտի անվան բնագիտության ինստիտուտի տնօրենը։ Մորոզովի անունով են կոչվում Մորոզովիա մոլորակ-աստերոիդը և խառնարան Լուսնի վրա, ավան Լենինգրադի մոտ։ Պարգևատրվել է Լենինի և Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշաններով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Русская литература XX века. Прозаики, поэты, драматурги (ռուս.) / под ред. Н. Н. Скатов — 2005. — С. 582—586. — ISBN 5-94848-262-6
2. 1 2  Морозов Николай Александрович // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 55)։*  |
**Մսեր Գրիգորի Մսերեան** (դեկտեմբերի 24 1808 (հունվարի 5 1809), Իզմիր, Անատոլիայի էլայեթ, Օսմանյան կայսրություն - օգոստոսի 2 (14), 1873, Մոսկվա, Ռուսական կայսրություն), հայ մատենագիր, մշակութային գործիչ։

Կենսագրություն
--------------

Սովորել է ծննդավայրի Մեսրոպյան վարժարանում, աշակերտել Հովհաննես Վանանդեցուն։ 1825 թվականին տեղափոխվել է Էջմիածին, ուսումը շարունակել Գևորգյան ճեմարանում (Խաչատուր Աբովյանի հետ)։ Եղել է կաթողիկոսի ատենադպիրը։ 1848 թվականին հրավիրվել է Մոսկվա, կրոնի պատմություն և հայոց լեզու դասավանդել Լազարյան ճեմարանում։ Այստեղ, 1858-1862 թվականներին, որդու՝ Զարմայր Մսերյանի հետ հրատարակել է «Ճռաքաղ»-ը, իսկ 1861-1864 թվականներին՝ «Համբավաբեր Ռուսիո» կիսամսյա թերթը։ Այս պարբերականներում Մսերյանը տպագրել է կրոնաաստվածաբանական բնույթի հոդվածներ («Թէոդորոսի միայնակեցի գովեստի սուրբ աստուածածին», «Քրիստոսի թուականն»), գրաբար բանաստեղծություններ ու պոեմներ («Պարոյր պսակեալ», «Օթևանք դիւցազանց հայոց»), պահպանողական դիրքերից քննել հայ ժողովրդի ապագան։ Գաղափարների համար նրան խիստ քննադատել են Նալբանդյանը և Ա․ Նազարյանը։ «Խմբագիր չափածո բանից» (1864) ժողովածուում Մսերյանը խորը գրաբարով գովերգել է պատմական Հայաստանն ու Աստվածաշնչի զանազան դրվագներ։ Ուշագրավ է «Յիշատակարան կենաց և գործոց մեծանուն Պայագատաց Լազարետն տոհմի» (1856) մատենագիտական-պատմաբանական աշխատությունը, որը Լազարյանների տոհմածառի գործունեությունը պատմական քննության ենթարկելու առաջին փորձն է։ Մսերյանին որպես մատենագրի է ներկայացնում «Պատմութիւն կաթողիկոսաց Էջմիածնի ի Սիմէօնէ մինչ ցՅոհաննէս» (1876) գործը։ Կրոնադավանաբանական բնույթի են «Հաւատապատում, կամ այն է մանր ումունք քրիստոնեական հաւատոյ․․․» (1850) երկհատոր մենագրությունը, «Հրահանգ քրիստոնեական հաւատոյ» (1850) և «Մանր ուսմունք ազգային եկեղեցական պատմության․․․» (1874) դասագրքերը։ Նրա որոշ ուսումնասիրություններ («Միրզայան պեյ, պատմություն վարուց նորա») և նամակներ (Խաչատուր Աբովյանին, Հարություն Ալամդարյանին) ետմահու տպագրվել են կնոջ՝ Սոփիա Մսերյանի հրատարակած «Փարոս Հայաստանի» (1879-1881) հանդեսում։

Մատենագիտություն
----------------

* Վասակ։ «Արարատ» (Թիֆլիս), 1851, № 17։
* Վասակ ի դժոխս (բանաստեղծություն)։ «Արարատ» (Թիֆլիս), 1851, № 17։
* Յաղթանակ հաւատոյ մեծին Վարդանայ (պոեմ)։ «Արարատ» (Թիֆլիս), 1851, № 28-31։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Վիեննայի մենաստանի մամուլի շտեմարան- ՀԱՄԲԱՒԱԲԵՐ ՌՈՒՍԻՈՅ». Վերցված է 2023 թ․ հունվարի 11-ին.
2. ↑  «Համահայկական թվանշային գրադարան».

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ · AV Production · Բրոքհաուսի և Եփրոնի |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 15527 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 61)։*  |
**Սվետլանա Վլադիմիրի Ալեքսանյան** (հունվարի 31, 1965(1965-01-31), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), կոմպոզիտոր, Հայաստանի կոմպոզիտորների միության անդամ, նույն միության պատասխանատու քարտուղար (1991, 2013-2016)։

Կենսագրություն
--------------

Սվետլանա Ալեքսանյանը ծնվել է 1965 թվականի հունվարի 31-ին, Երևան քաղաքում։ Ավարտել է Երևանի Չայկովսկու անվան երաժշտական դպրոցի տեսության (1982, դասատու՝ Է. Բաղդասարյան), Երևանի պետական կոնսերվատորիայի դաշնամուրի (Ն. Շամախյանի դասարան), կոմպոզիցիայի (Ղ. Սարյանի դասարան) բաժինները (1988) և ասպիրանտուրան (1991)։ Սվետլանա Ալեքսանյանը վարպետության դասեր է առել անգլիացի կոմպոզիտոր Ջ. Մաքլաուդից։ 1988–2009-ին դասավանդել է Երևանի պետական կոնսերվատորիաում։ Գրել է «Պիոներական քայլերգ» (1979), «Մոխրոտը» (2008, ըստ Շառլ Պեռոյի, բեմադրությունը՝ Երևանի երաժշտական կամերային թատրոն, 2008) մյուզիքլը, «Գիշերային զրույց Նարեկացու հետ» (1987–88, ըստ Վահագն Դավթյանի)՝ սիմֆոնիկ նվագախմբի, խառը երգչախմբի, ձայնի, ասմունքողի, «Նվիրումի խորալ մեդիտացիա Ղազարոս Սարյանի հիշատակին» (2008)՝ կամերային նվագախմբի համար, խմբերգի երկեր (ըստ Վահագն Դավթյանի, Միսաք Մեծարենցի, Ներսես Շնորհալու, Ներսես Մոկացու, Նաղաշ Հովնաթանի), դաշնամուրային գործեր՝ «Միտք» (1984–1985, 3 դաշնամուրային պիես), «Տարափոխումներ» (2008–09, «Էլեգիա», «Արևին», «Հ. Գ. Հրաժեշտ») կոմպոզիցիան՝ ջութակի և դաշնամուրի, «Twilight» (2009, ըստ Ջ. Բայրոնի)՝ ձայնի և դաշնամուրի, սոնատ (1983–84)՝ թավջութակի և դաշնամուրի համար, «Երեք երգ Սոնա Վանի խոսքերով» (2013), շուրջ 30 էստրադային երգեր ու կոմպոզիցիաներ։

Արժանացել է Համամիութենական երաժշտական ընկերության հատուկ (1985, Մոսկվա), «Nashville International Stroke Conference» միջազգային (2009–10, ԱՄՆ), Հանրապետական երիտասարդական երգի (1987, Երևան) մրցույթների 3-րդ մրցանակների։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. ↑  Ժամանակակից կոմպոզիտորները Գյումրիում
3. ↑  «Երաժշտական ամառ» ծրագիրը համախմբեց բազմաթիվ մանուկների
4. ↑  *Հայ երաժշտության հանրագիտարան*. Երևան: «Հայկական հանրագիտարան. հրատարակչություն»,. 2019. էջեր 8–9.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ հավելյալ կետադրություն (link)

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Երաժշտական ամառ» մանկապատանեկան նախագիծը կավարտվի Դիլիջանում
* Չին արվեստագետները տպավորված էին հայ երաժշտությամբ, ճարտարապետությամբ ու կինոյով Archived 2023-01-17 at the Wayback Machine.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Սաֆարյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին։*

**Հրաչ Սրապի Սաֆարյան** (հուլիսի 16, 1930(1930-07-16) - 1978, Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ բանաստեղծ։

Կենսագրություն
--------------

Հրաչ Սաֆարյանը ծնվել է Հրազդանի Գյումուշ գյուղում 1930 թվականին եղեռնի ճիրաններից փրկված ընտանիքում։

Ունեցել է ծանր մանկություն ու պատանեկություն։ Ստացել է տնտեսագիտական կրթություն։

Սաֆարյանի թողած փոքր գրական ժառանգությունը լի է փիլիսոփայությամբ, հուզականությամբ։ Նրա բանաստեղծություններում կարոտ կա օտար երկրում թողած հայրենի տան, հողի հանդեպ, որոնք հնչում են իր ծննդավայրում, փոքրիկ Գյումուշ գյուղում ապրող նրա ազգականների շուրթերից։ Նրա կարճատև կյանքը հնարավորություն չտվեց բացահայտվելու, սակայն նա թողեց մի քանի տասնյակ բանաստեղծություն, որոնք առանձնանում են իրենց հուզականությամբ, պարզությամբ և խոհականությամբ։

* «Հայրենիքիս»
* «Հորս»
* «Մորս»
* «Եղբորս»
* «Կոմիտասին»
* «Քեզ հետ»
* «Քարե աղբյուր»
* «Առվակ»

Ստեղծագործություններ
--------------------

**Մորս**

Մա΄յր, իմ հույսն ես, մտքիս լույսը մշտավառ,  
 
Քանի դու կաս, կյանքս ջահ է հրավառ,  
 
Մա΄յր, դու հին ես, դու իմ նորն ես, մայր տաճար,  
 
Մա΄յր, միշտ կապրե΄ս, ինձ չթողնես որբ, անճար։

Քո գոգնոցը սեղանն է իմ մանկության,  
 
Սուրբ ձեռքերդ մոմ են եղել ինձ համար։  
 
Մա΄յր, միշտ ներող որդուդ, միշտ օրհնող,  
 
Մա΄յր, դու աչք ես, միշտ քո որդուն որոնող։

Արարիչ ես որդուդ մանուկ մտքերին,  
 
Նրա գիրքն ես, մինչև հանձնես գրքերին։  
 
Մա΄յր անարատ, սերդ սահման չի տեսել,  
 
Տիեզերք մայր, բյուր անգամ ես դու լացել։

Մա΄յր, չլացես, մատաղ քո թաց աչքերին,  
 
Խինդն ուղեկից քեզ, որդուդ, ամենքին։  
 
Մա΄յր, իմ հույսն ես, մարդ մնալուս ճիշտ ճամփան։  
 
Դու Մասիսն ես՝ իմ մտքերին հանգրվան։

**Կարոտ**

Ու՞ր գնացիք մանկության հրաշալի իմ օրեր,  
 
Ա˜խ, դուք կորաք հավիտյան, ձեզնից շատ եմ խռովել…

Կարոտել եմ գնացած իմ մանկության օրերին,  
 
Դեպի աղբյուրը տանող նեղ, ոլորուն այն ճամփին։  
 
Արևին են կարոտել, այն մեծ, կլոր արևին,  
 
Գիշեր, ցերեկ աղմկող ջրաղացին մեր ձորի,  
 
ՈՒ ջրաղաց գնացող սայլերին եմ կարոտել։  
 
Կարոտել եմ հին Զանգվին, ընկերներիս լողացող,  
 
Կարոտել եմ մեր այգու զույգ խնձորի ծառերին։  
 
Թանից կարագ հավաքող մորս ձեռքն եմ կարոտել։  
 
Հաղթանդամ ու ժպտադեմ, ես իմ հորն եմ կարոտել։  
 
ՈՒ միշտ ցածից ինձ նայող իմ եղբորն եմ կարոտել։  
 
Այդ կարոտն է, որ գլխիս սպիտակ արտ է ցանել,  
 
Ամեն կարոտ ճակատիս մի ակոս է դրոշմել,  
 
Այդ կարոտներն հին ու սուրբ սրտիս խորքերն են մտել։

Ու՞ր գնացիք մանկության հրաշալի իմ օրեր,  
 
Ա˜խ, դուք կորաք հավիտյան, ձեզնից շատ եմ խռովել…

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Չարենցավան 60, Չարենցավանի մտավորականների միություն, 2007*.
**Խաչմիան գյուղի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի** հայկական եկեղեցի, որը գտնվում է Վրաստանի Կախեթի մարզի Խաչմիան գյուղում։

Պատմություն
-----------

Եկեղեցու մասին առաջին հիշատակությունն արված է 1818 թվականին։ Եկեղեցին փայտաշեն է և կառուցվել է հասարակության ծախսերով։ Հավանաբար եկեղեցին կառուցվել է 18-րդ դարի կեսերին։ 1836 թվականի մի արձանագրության մեջ նշված է՝ «...ասացին հայ բնակիչք գեղջն այն, թէ ի հնոց նախնեաց անդ լեալ է եկեղեցին այն, չկայ ոք այժմ, որ զերբ շինել նոյն եկեղեցւոյն պատմեսցէ ի մէջ մեզ, որոյ հնութեան վկայօղք գոն և ծեր քահանայք բաց յօկանէ այժմ կենդանիք...»։ Նույն թվականին թարմացրել-տաշել են հին, սևացած տախտակները և նորոգել տանիքը։

Հայոց եկեղեցին բազմաթիվ վավերագրերում հիշվում է Սուրբ Աստվածածին անվամբ, այն մոտ է գտնվում վրաց եկեղեցուն. այս հանգամանքը հարուցել է վրացիների դժգոհությունը։

1864 թվականին եկեղեցին կողոպտվել է։ Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին վավերագրերում վերջին անգամ հիշվել է 1885 թվականին ։

Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին անվանափոխվել է՝ օծվելով Սուրբ Պողոս-Պետրոս անվամբ և գործել որպես հայ կաթոլիկ եկեղեցի։

Եկեղեցական իրեր
---------------

1818 թվականի եկեղեցուն պատկանող մոտ 38 անուն իրերի որոշների վրա կա կարճ արձանագրություն՝

* Ավետարան՝ Յիշ(ա)տ(ա)կ կնեազ Սիմօն Դիւան Քօբուլովի
* Կտակարան՝ Յիշատակ Չեթավ Դավթի
* Արծաթյա ձեռաց խաչ՝ Պղնձ(ա)գործ Յարթին յիշատակ
* Ձեռաց շարական, ձեռաց ժամագիրք, կտավյա շապիկ, վակաս հին չթից՝ Յիշատակ հանգուցեալ Տ(է)ր Դաւիթ ք(ա)հ(ա)ն(ա)յէ
* Չթե պատկերատիպ վարագույր՝ Յիշատակ Տէր Գեորգի կինն՝ Աննայի
* Բուրվառ՝ թիթեղյա՝ Յիշատակ Տ(է)ր Յահարօն Քամօեանի

Քահանաներ
---------

1810-1818 թվականներին եկեղեցուն քահանայագործել է Տեր Գեորգ Մեհրաբյանց (ծնվել է 1783 թվականին, ձեռնադրվել 1810 թվականի Թիֆլիսի թեմի առաջնորդ Հովհաննես արքեպիսկոպոսի կողմից)։ 1836 թվականին գյուղին հովվել է Ղորելի քահանան։ Գյուղում քահանայագործած կաթոլիկ հոգևորականներից հիշվում է միայն Տեր-Ստանիսլավ Կաճկաճյանցը, որը ծխատեր հովվի պարտականությունները ստանձնել է առնվազն 1913 և 1914 թվականներին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  ՀԱԱ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 2569, թ. 29
2. 1 2 3  ՀԱԱ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3315, թ. 3
3. ↑  ՀԱԱ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3877, թ. 33
4. ↑  ՀԱԱ, ֆ. 316, ց. 1, գ. 26, թ. 10
5. ↑  ՀԱԱ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 2569, թ. 29, 31
6. ↑  ՀԱԱ, ֆ. 316, ց. 1, գ. 26, թ. 10, գ. 30, թ. 119

Արտաքին հղումներ
----------------

* Կարապետյան, Սամվել Գևորգի; Զաքարյան, Անուշավան Հազարապետի ; Հասրաթյան, Մուրադ Մարգարի ; Չոբանյան, Պավել Աշոտի; Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող կազմակերպության (RAA) գիտական խորհուրդ.Էջ 128-129 Archived 2021-06-13 at the Wayback Machine.
Ձկնալյուրի փոշի
Ձկան կերի գործարան Շոտլանդիայի Բրեսսեյ բնակավայրում
**Ձկնալյուր**, ձկան վերամշակման մնացորդներից ստացվող կերային արտադրանք։ Հանդիսանում է համակցված կերերի կարևոր բաղադրատոմսերից։

Ձկնալյուրի պատրաստման համար հումքը չորացնում և աղում են։ Բարձրորակ ձկնալյուրը հարուստ է պրոտեինով (մինչև 60-72%), կալցիումով (1 կգ-ում՝ 67,2 գ), ֆոսֆորով (31,8 գ), A, B և D վիտամիններով։ Մեկ կիլոգրամ ձուկը պարունակում է մինչև 60% պրոտեին, 1,31 կերամիավոր, 65-70 % պրոտեինի դեպքում՝ 1,43 կերամիավոր։ Մեծ քանակությամբ ճարպի (18%-ից բարձր) պարունակությամբ ձկնալյուրը հնարավոր չէ երկար պահպանել, իսկ կենդանիներին դրանով կերակրելիս նրանց միսն ու կաթը ձեռք են բերում ձկան համ ու հոտ։ Յուղատու ձկնատեսակների պարագայում, նախևառաջ առանձնացվում է ձկան յուղը։

Ձկնալյուրը ներառվում է գյուղատնտեսական կենդանիների (մասնավորապես՝ խոզերի, թռչունների, մորթատու գազանների և հորթերի) օրական կերաբաժիններում։ Բտման վերջին փուլում կաթնատու կովերին տրվում է քիչ քանակությամբ ճարպ պարունակող ձկնալյուր։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑   FA122
2. ↑  «Manufacture, Storage, Composition And Use Of Fish Meal». Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ հունվարի 1-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 6-ին.(անգլ.)
3. ↑  M. L. Windsor for the UK Department of Trade and Industry, Torry Research Station. Fish meal. Torry Advisory Note No. 49 Archived 2019-01-01 at the Wayback Machine. Published by FAO in partnership with Support unit for International Fisheries and Aquatic Research, SIFAR, 2001) Bibliographical information from FAO index page Archived 2018-12-30 at the Wayback Machine.

Գրականություն
-------------

* Այվազյան, Հովհաննես (2015). *«Գյուղատնտեսական հանրագիտարան»*. Երևան: ՀՀ Գյուղատնտեսության նախարարություն, ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիա. էջ 1096. ISBN 9785897000418.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · MESH ID |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh85048638 · Microsoft: 204288101 · NDL: 00562684 |

 |
Իրանի հիմնական ճանապարհային ու երկաթուղային ճանապարհները
Իրանն ունի զարգացած մայրուղիների ցանց, որը միավորում է երկրի համարյա բոլոր քաղաքները։ 2002 թվականին Իրանում կառուցվել է 178 հազար կիլոմետր երկարությամբ մայրուղի, որից 117 կիլոմետրը ասֆալտապատ է։ Գործում է 7256 կիլոմետր երկարությամբ երկաթուղի։ Իրանը տարածվում է երկու ծովերի ափերին՝ Կասպից և Արաբական ։ Խոշոր նավահանգիստներն են Բանդար Աբբաս, Խորեմշահր, Բանդարե Անզալի։ Աշխատում է 321 օդանավակայան։ Խոշոր քաղաքներում գործում է զարգացած հասարակական տրանսպորտային ցանց։ Վեց քաղաքներում կառուցվում է մետրոպոլիտեն։

### Երկաթուղի

Հիմնական հոդված՝ Իրանական երկաթուղի
Իրանում տարածվում է 8300 կմ երկարությամբ երկաթուղի։ Ստանդարտ ուղին 1435 մմ։ 94 կիլոմետրը ճանապարհի ընկած է երկրի արևելքում, Սիստան և ԲելուջիստաՆ նահանգներում և ունի մոտ 1676 միլիմետր՝ համաձայն Պակիստանում ընդունված չափանիշների։ Էլեկտրաֆիկացված է 148 կիլոմետրը՝ Թեհրանում և արվարձաններում, ինչպես նաև Հարավային Ադրբեջանում։

Երկաթուղային կապ ունի հետևյալ պետությունների հետ.

Ադրբեջան Ադրբեջան

Պակիստան Պակիստան

Թուրքմենստան Թուրքմենստան

Թուրքիա Թուրքիա

Ընթանում են դեպի Աֆղանստան (Մաշհադ — Հերաթ) տանող երկաթուղու շինարարական աշխատանքները։ Ծրագրվում է ճանապարհի շինարարություն դեպի Իրաք։

### Ավտոմոբիլային ճանապարհներ

* Ընդհանուր տարածվածությունը 178152 կիլոմետր։
* Կոշտ մակերեսով 118115 կիլոմետր։

### Օդային տրանսպորտ

Իրանի տարածքում գործում է 321 քաղաքացիական օդանավակայան (2006)։ 

* Թռիչքուղիները՝ 129:
* Գրունտային թռիչքուղիներ՝ 192

Ազգային ավիաընկերություն- Iran Air

Տես նաև
-------

* Իրանական երկաթուղի
* Թեհրանի մետրոպոլիտեն

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Иран - Валовой внутренний продукт // Knoema - самый полный источник глобальных данных
2. ↑  Объем ВВП в Иране в 2019 году
**Հռոմի օպերային թատրոն** կամ **Հռոմի օպերա** (իտալ.՝ Teatro dell’Opera di Roma), օպերային թատրոն Հռոմում։

Պատմություն
-----------

Շենքը կառուցվել է Դոմենիկո Կոստանցիի միջոցներով, իսկ ճարտարապետը եղել է Աքիլե Սֆոնդրինին։ Այն բացվել է 1880 թվականին Ջոակինո Ռոսսինիի Սեմիրամդա օպերայով։ 1926 թվականին թատրոնը գնել է քաղաքային խորհուրդը և մասնակի վերակառուցվել է։ 1928 թվականին թատրոնը կրկին բացվեց և այժմ «Թագավորական օպերային թատրոն» (Teatro Reale dell’Opera) անունով։ 1946 թվականին թատրոնը ստացավ արդիական անվանում և 1958 թվականին մասնակի վերակառուցվեց երկրորդ անգամ։

Գործունեություն
---------------

Այդ թատրոնում անցել են օպերայի համաշխարհային պրեմիերաներ, ինչպես՝ Ջակոմո Պուչինիի «Տոսկա» (1900), Պիետրո Մասկանիի «Գեղջկական ասպետություն» (1890), «Իրիս» (1898), «Դիմակներ» (1901) և այլն։ Թատրոնի բեմահարթակին ելույթ են ունեցել երգիչներ և երգչուհիներ, ինչպես՝ Բելինոչի Ջեմա, Հարիքլեյա Դարքլե, Անտոնիո Կատոնյի, Ռոբերտո Ստայնո (XIX դար), Ալեսանդրո Բոնչի, Ամելիտա Գալլի-Կուրչի, Ջիլյի Բենյամինո, Էնրիկո Կարուզո, Տիտո Սկիպա, Լյոպալդ Մերսեդես (XX դար)։

Ռիկարդո Մուտին 2011 թվականի օգոստոսին նշանակվել է թատրոնի պատվավոր ցմահ տնօրեն։

2014 թվականին թատրոնը իրեն ճանաչեց սնանկ և տնօրեն Մուտին չեղարկեց բոլոր պլանավորած ներկայացումները, և դրանից հետո թատրոնը արտիստներ է վարձում աութսորսինգի պայմաններով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  dati.beniculturali.it — 2014.
2. ↑  Teatro dell'Opera di Roma. «Ballet Company, A History». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 7-ին. Վերցված է 2017 թ․ օգոստոսի 20-ին.
3. ↑  Riccardo Muti Official Website. «Riccardo Muti Official Biography».
4. ↑  Lizzy Davies. «Riccardo Muti severs ties with the Opera of Rome».
5. ↑  Reuters. «Rome opera house sacks orchestra, chorus as arts funding shrivels». Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ սեպտեմբերի 12-ին. Վերցված է 2017 թ․ օգոստոսի 20-ին. `{{cite web}}`: `|author=` has generic name (օգնություն)
6. ↑  Nick Squires. «Rome's Opera House fires entire orchestra and chorus».

Արտաքին հղումներ
----------------

* Rome Opera House website
* Photographs of the Opera House
* Teatro dell'Opera di Roma at Google Cultural Institute
1965 թվականին ռելիկտային ճառագայթման հայտնաբերումը հենք հանդիսացավ նոր տեսության զարգացմանը։ Այս ճառագայթումը, ըստ ինտենսիվության, համապատասխանում էր 3 K ջերմաստիճան ունեցող բացարձակ սև մարմնի ջերմային ճառագայթմանը։ Դոպլերի կարմիր շեղմամբ տրվող բացատրությունը բերում է Տիեզերքի ընդարձակվող մոդելին։ Այսինքն սկզբում եղել է շատ մեծ խտությամբ գերխիտ նյութ, որը պայթյունի հետևանքով դուրս է մղվել և շարունակվում է տարածվել կենտրոնից դուրս գնացող արագությամբ։

Որոշ գիտնականներ Տիեզերքի զարգացումը ներկայացնում են իրար հաջորդող 4 փուլով․

Հադրոնային ժամանակաշրջան
------------------------

Տևել է {\displaystyle 10^{-4}}վրկ․։ Նյութի խտությունն ավելին է քան միջուկային նյութի խտությունը {\displaystyle -10^{15}}գ/սմ{\displaystyle ^{3}} և ջերմաստիճանը ավելին քան 1 ԳէՎ։ Այսպիսի սև մարմնի ճառագայթումն իրենից ներկայացնում է հադրոններ, լեպտոններ և ֆոտոններ։

Այս ժամանակաշրջանի վերջում խտությունը համեմատական է միջուկային նյութի խտությանը։

Լեպտոնային ժամանակաշրջան
------------------------

Ջերմաստիճանը 100 ՄէՎ-ից ցածր է։ Այս դեպքում բացարձակ սև մարմնի ճառագայթման ժամանակ հադրոններ չեն կարող ծնվել։ Ճառագայթումը հիմնականում կազմված է լեպտոններից և γ քվանտներից։

Նյութի խտությունն այս շրջանի վերջում դառնում է {\displaystyle 10^{4}}գ/սմ{\displaystyle ^{3}}։

Ռադիացիոն ժամանակաշրջան
-----------------------

Ջերմաստիճանը 1ՄէՎ-ից ցածր է։ Չնայած, այն բանին, որլեպտոնները գոյություն ունեն, միևնույն է ինքնուրույն չեն կարող ծնվել սև մարմնի ճառագայթման ճամանակ։ Այս ժամանակահատվածում ճառագայթումը հիմնականում կազմված է ֆոտոններից և տևում է այնքան, մինչև ֆոտոնային ճառագայթումը կատարվում է նյութից անկախ։

Աստղային ժամանակաշրջան
----------------------

Նյութի խտությունը դառնում է ավելի մեծ քան ճառագայթման խտությունը։ Այն մեծանում է Տիեզերքի մեծացմանը զուգընթաց։ Այն շարունակվում է մինչ օրս։

Ներկայումս նյութի խտությունն է՝ {\displaystyle 10^{-30}}գ/սմ{\displaystyle ^{3}} և ջերմաստիճանը՝ T=3 K:

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Մնացորդային ճառագայթում». 2017 թ․ սեպտեմբերի 21. `{{cite journal}}`: Cite journal requires `|journal=` (օգնություն)
2. ↑  Kaviany, M. (Massoud) (2002). *Principles of heat transfer*. New York: Wiley. ISBN 0471434639. OCLC 46473915.
3. ↑  «Տիեզերքի ընդլայնում». 2017 թ․ ապրիլի 13. `{{cite journal}}`: Cite journal requires `|journal=` (օգնություն)
4. ↑  «Nuclear astrophysics» (անգլերեն). 2019 թ․ հունիսի 3. `{{cite journal}}`: Cite journal requires `|journal=` (օգնություն)
**Լյութեր Էսքիջյան** (նոյեմբերի 1, 1913, գյուղ Էքիզ-Օլուխ, Սիրիա - 2007, ԱՄՆ), հայ ճարտարապետ, բարերար, Լոս Անջելեսում գտնվող Արարատ-Էսքիջյան թանգարանի հիմնադիր։

Կենսագրություն
--------------

Մարտին Լյութեր Էսքիջյանը ծնվել է 1913 թվականի նոյեմբերի 1-ին, Սիրիայի Էքիզ-Օլուխ գյուղում։ Նրա հայրը՝ Հովհաննես Էսքիջյանը եղել է բողոքական գործիչ։
Էսքիջյանները վերակառուցել են 1909 թվականի Ադանայի և շրջակայքի կոտորածների ժամանակ ավերված Էքիզ-Օլուխի ավետարանական եկեղեցին։

Հովհաննես Էսքիջյանի կյանքի և գործունեության մասին է պատմում գերմանացի պատմաբան Հիլմար Քայզերի «Դեր Զորի խաչմերուկի վրա. մահ, վերապրում և ընդհատակյա մարդասիրական դիմադրություն Հալեպում, 1915-1917 թթ.» անգլերեն աշխատությունը, որը հեղինակը գրել է Լյութեր Էսքիջյանի և նրա դստեր՝ Նենսիի համագործակցությամբ։

Լյութեր Էսքիջյանը զբաղեցրել է պատասխանատու պաշտոններ ամերիկյան ճարտարապետական և շինարարական մեծ ընկերություններում, ունեցել հասարակական եռանդուն գործունեություն ամերիկյան և հայկական շրջանակներում։ Նրա նախագծերով ամերիկյան զանազան քաղաքներում կառուցվել են տասնյակ փոքր եկեղեցիներ՝ հայկական, անգլիկան և աֆրոամերիկյան։ Եղել է նաև Հայկական Աստվածաշնչյան քոլեջի (այժմ՝ Էմանուել Աստվածաշնչյան քոլեջ) հոգաբարձուների խորհրդի նախագահը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  At the crossroads of Der Zor, Death, Survival, and Humanitarian Resistance in Aleppo, 1915-1917, by Hilmar Kaiser, Nancy Eskijian, Luther Eskijian - 2002 - p. 93
2. ↑  Լութեր Էսքիջյան, «Հայաստանին մաղթում եմ ներդաշնակություն»
**Վարդան Հարությունի Ջինիշյան** (1870, Մարաշ, Ադանայի վիլայեթ, Օսմանյան կայսրություն - 1966), հայ բարերար։

Կենսագրություն
--------------

Վարդան Ջինիշյանը ծնվել է 1870 թվականին Մարաշում։ Հարություն և Քեթրին Ջինիշյանների ավագ որդին էր։

20-րդ դարի սկզբին նա տեղափոխվել է Ֆրանսիա, այնուհետև՝ Միացյալ Նահանգներ։ Նյու Յորք-ում աշխատել է որպես անգլերենի ուսուցիչ, Հետագայում աշխատել է ազգությամբ հայ Միհրան Կարագյոզյանին պատկանող ընկերությունում, դարձել այդ ընկերության գործընկերը։ Ընկերությունը սկիզբ դրեց արևելյան գորգերի արտադրությանը։

Վարդան Ջինիշյանը նաև արվեստի նմուշների և ներկրված արևելյան գորգերի հավաքածու ուներ։ Նա անշարժ գույքի ներդրումներ է արել Նյու Յորքում, Մանհեթենում։ Անդամակցել է ինչպես Հայկական Ավետարանչական, այնպես էլ ԱՄՆ-ի Երիցական եկեղեցուն։

1966 թվականին 95 տարեկան հասակում Վարդան Ջինիշյանը և Երիցական եկեղեցին համաձայնության են եկել հիմնադրել բարեգործական հիմնադրամ Երիցական եկեղեցու հովանավորչության ներքո։ Չնայած այն ղեկավարում էր եկեղեցին, ըստ հաձայնագրի՝ այն պետք է առաջնորդվի նաև միացյալ խորհրդի որոշումներով։ Խորհրդում ընդգրկվում են հինգ անձ՝ Երիցական եկեղեցու սպասավորներ և ազգությամբ հայ անդամներ։

Նրա մահից հետո՝ 1966 թվականին, հիմնադրամն ուներ 9 միլիոն դոլարի ժառանգություն։ Այդ գումարից ստացված տոկոսագումարներն ու դիվիդենտները պետք է օգտագործվեին աղքատ և կարիքավոր հայերի համար, որոնք ապրում են Միացյալ Նահանգներից դուրս։

Ջինիշյան հիշատակի ծրագիրն իր առաջին քայլերը կատարել է Հալեպում, Սիրիայում և Բեյրութում և Լիբանանում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ո՞վ էր Վարդան Ջինիշյանը և որտեղից էր նա
**10 ամերիկացի նկարիչներ** (անգլ.՝ Ten American Painters), կրճատ` «տասնյակ» (անգլ.՝ The Ten), ամերիկյան արվեստագետների միություն, որը ստեղծվել է 1897 թվականին և բաժանվել է Ամերիկացի նկարիչների միությունից։

Պատմություն
-----------

Միության անդամները 1908 թվականին
1897 թվականին ամերիկացի տասը նկարիչներ լքում են Ամերիկացի նկարիչների միությունն այն պատճառով, որ համարում էին, թե դա ղեկավարվում է միջանկյալ նկարիչների կողմից, իմպրեսիոնիզմն ավելի ցածր է գնահատվում, քան կլասիցիզմը, ռոմանտիզմն ու ռեալիզմը, հասարակությունը վատ վերաբերմունք ուներ դրա ցուցահանդեսների հանդեպ։ Նրանց կարծիքով, հասարակության կազմակերպած ցուցահանդեսները առևտրային բնույթ ունեին։ Նոր արվեստի միության անդամներն էին Էդվարդ Սիմոնսը, Ուիլյարդ Մետքալֆը, Չելե Գասսը, Ջուլիան Վեյրը, Ռոբերտ Ռիդը, Ջոն Թվակթմանը, Ֆրենկ Բենսոնը, Էդմունդ Թարբելը, Թոմաս Դյուինգը, Ջոզեֆ Դե Քամպը։ Խմբի կազմավորումից հետո նրա անդամները խնդրում են Ուինսլոու Հոմերին միանալ նրան, բայց վերջինս մերժում է։ Մեկ այլ նկարիչ, Էբոտ Թայերը, միանում է նրանց, բայց հետո փոխում է իր միտքն ու թողնում միությունը։ 1902 թվականին, երբ մահանում է Թվախտմանը, Վիլյամ Չեյզը միանում է «Տասնյակին»։ 
Բոլոր տասը արվեստագետները աշխատում էին Նյու Յորքում կամ Բոստոնում։ Նրանք հայտարարել էին, որ նոր անդամները կարող են ընդունվել իրենց խումբ միայն այն ժամանակ, երբ լինի խմբի բոլոր մասնակիցների համաձայնությունը։ Միությունն աշխատել է քսան տարի, տարեկան ցուցահանդեսների անցկացումով։ Միության գոյությունը դադարել է մի շարք մասնակիցների մահից հետո։ Ինչպես նաև, հանրության հետաքրքրությունը միության գործունեության հանդեպ նվազել էր։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  The Ten (անգլ.)
2. 1 2  Brockett, Erik. «The Ten American Painters». Antiques & Fine Art Magazine. Վերցված է 2015 թ․ սեպտեմբերի 10-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Տասը ամերիկացի նկարիչներ (անգլ.)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |

 |
**Պաուլ Ռորբախ Ռուբեն** (գերմ.` *Paul Rohrbach Rubben*, հունիսի 29, 1869(1869-06-29), Կուլդիգա, Կուրլանդիական գուբերնիա, Ռուսական կայսրություն - հուլիսի 19, 1956(1956-07-19), հուլիսի 20, 1956(1956-07-20) կամ հունիսի 19, 1956(1956-06-19), Langenburg]), գերմանացի քաղաքական և հասարակական գործիչ, Գերմանա-հայկական ընկերության նախագահի տեղակալներից։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է Լատվիայի Ռանկի պարիշ բնակավայրում։ 1887-1896 թվականների ընթացքում հաճախել է Դորպատի, Բեռլինի և Ստրասբուրգի համալսարանները։

Գրել է մի շարք աշխատություններ նվիրված Մերձավոր Արևելքում Գերմանիայի քաղաքականությանը, որոնցում գնահատել է արևմտյան Հայաստանի նշանակությունը Գերմանիայի տնտեսական և քաղաքական շահերի տեսանկյունից։ «Բաղդադի երկաթուղի» (1902) աշխատության մեջ հիմնավորել է այդ շինության նշանակությունը Մերձավոր և Միջին Արևելքում Գերմանիայի նվաճողական քաղաքականության դիրքերից, նշել արևմտյան Հայաստանով այն անցկացնելու նպատակահարմարությունը, որը պետք է նպաստեր այդ տարածաշրջանում Գերմանիայի ազդեցության ամրապնդմանը։ «Պատերազմը և հայկական քաղաքականությունը» աշխատության մեջ Ռորբախը նշել է. «Նա ով տիրում է Հայաստանին, անմիջականորեն տիրում է ինչպես Փոքր Ասիայի արևելյան մասին, այնպես և Միջագետքին»։ Ընդգծելով այն կարևոր նշանակությունը, որ ուներ Հայաստանը Օսմանյան կայսրության համար, նույն աշխատությունում Ռորբախը շեշտել է, որ «Թուրքիան թե քաղաքական և թե ռազմական առումով կկորցնի իր կենսունակությունը հենց որ կորցնի Հայաստանը, հատկապես եթե այն կորցնի հօգուտ Ռուսաստանի»։ Ելնելով դրանից՝ Ռորբախը դեմ է արտահայտվել արևմտյան Հայաստանի անկախության գաղափարին, պաշտպանել է այնտեղից հայերի տեղահանության մասին Թուրքիայի իշխող շրջանների ծրագրերը։ Նշել է, որ «Արևմտյան Հայաստանից պետք է դուրս անել բնիկ հայերին», իսկ նրանց տեղում բնակեցնել Թրակիայից և Ռուսաստանից բերված մուսուլմանների, ավելացնելով, որ «եթե այդպես վարվեին, ապա Հայաստանը մեկ հարվածով կպոկվեր Ռուսաստանի ձեռքից»։

Ռորբախն առաջարկել է արևմտահայերին գաղթեցնել Միջագետք, ինչը, նրա կարծիքով, կնպաստեր «ճանապարհի տնտեսական զարգացմանը»։

Գրականություն
-------------

* «Die Bagdadbahn», В. 1902

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.) / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
2. 1 2 3 4  Չեխիայի ազգային գրադարանի կատալոգ
3. 1 2  Munzinger Personen (գերմ.)
4. 1 2 3 4  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #118790978 // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է* *«Հայկական հարց» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Գուտենբերգ նախագիծ |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուս |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 12635714x · GND: 118790978 · ISNI: 0000000108691713 · LCCN: n85810911 · NKC: ola2007404861 · NLA: 48431269 · NLG: 155478 · NLP: a0000002542045 · NTA: 071091904 · NUKAT: n99028609 · SUDOC: 050122819 · VIAF: 9968622 · WorldCat VIAF: 9968622 |

 |

 |
**Մեքսիկական խոհանոց** — խոհանոց, որը իրենից ներկայացնում է ացտեկական և իսպանական ավանդույթների խառնուրդ։ Հիմքը կազմում են տորտիլյաները (Tortillas) (եգիպտացորենի լավաշ) համեմունքներով, որոնց մեջ առաջին տեղն է զբաղեցնում չիլի պղպեղը (մեքսիկական խոհանոցի «այցեքարտ») և սալսան։ Տորտիլաներից պատրաստում են տարբեր ռուլետներ. բուրիտո (մսով կարկանդակ), էնչիլադա (տորտիլյա թաթախված պանրի սոուսի մեջ, ներսում` հավի միս ու լոբի) և չիմիչանգի (եռացող ձեթի մեջ տապակված գլանափաթեթ պանրով, հավի կամ տավարի մսով ու լոլիկով)։ Դրանցով նաև պատրաստում են ձվածեղ *ուէվոս*։ Դրանք մատուցվում են մրգերով և բանջարեղենով աղցանների հետ, որոնցից ամենահայտնին է գուակամոլեն (սառը նախուտեստ ավոկադոյի խյուսային միջուկից՝ լոլիկի, լայմի հյութի և այլ բանջարեղենի ու համեմունքների ավելացմամբ) և պիկո-դե-գայոն (աքաղաղի կտուց) — կծու սոուս կտրտած լոլիկի խորանարդիկներով, սոխով և հալապենո պղպեղով։ Մսային ուտեստների շարքում առաջին տեղը զբաղեցնում է ֆահիտան (Fajita) — տավարի միս տապակված գրիլի վրա։ Ամենատարածված նախուտեստները բրինձն ու լոբին են։ Բնորոշ համեմունքներ. համեմ, պղպեղներ սերանո (Serrano) և հալապենո (Jalapeno): Մեքսիկական հայտնի ալկոհոլային խմիչքը տեկիլան է։ Մեքսիկական ծագում ունի սիրված ըմպելիքը` կակաոն կամ տաք շոկոլադը, այս ըմպելիքները ավանդական են համարվում Մեքսիկայի համար։

Ապուրներից հայտնի է տորտիլյայով ապուրը (sopa de tortilla), որը շատ կծու ուտեստ է։ Հավի արգանակին ավելացնում են եգիպտացորենի ձեթի մեջ տապակված սոխ և սխտոր, կեղևազերծված և մանր կտրտած լոլիկ, սև պղպեղ, զիրա, համեմ, չորացրած շատ կծու չիլի պղպեղ և հալապենո։ Խառնուրդը կրակի վրա պահվում է կես ժամ, այնուհետև մատուցվում է խորը ամանների մեջ քերած պանիրով և 1սմ հաստություն ունեցող տապակած տորտիլյայով։ Ապուրի մեջ տորտիլաները ուռչում են և ներծծվում են արգանակի այրող հյութով։ Զարդարում են կիսախակ ավոկադոյի շերտերով և թթվասերով։ Նաև լայն տարածում ունի պոզոլեն, որը եգիպտացորենից և մսից պատրաստված ապուր է` տարբեր հավելումներով։ Յուկատան նահանգը համարվում է լայմով ապուրի հայրենիքը, որը տարածված է ամբողջ Մեքսիկայում։

Մեքսիկայի ազգային խոհանոցը, որի բաղադրատոմսերից շատերը գալիս էին հնագույն ժամանակներից, ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային մշակութային ժառանգության ցուցակում, 2010 թվականի նոյեմբերին Քենիայում կայացած ՄԱԿ-ի միջազգային խորհրդաժողովում։

Տես նաև
-------

* Հնդկացիական խոհանոց
* Կեսադիլյա
* Բուրիտո
* Տակո

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  «Особенности мексиканской кухни». Արխիվացված է օրիգինալից 2006 թ․ նոյեմբերի 7-ին. Վերցված է 2006 թ․ սեպտեմբերի 27-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Traditional Mexican cuisine - ancestral, ongoing community culture, the Michoacán paradigm» (անգլերեն). ЮНЕСКО. 2010. Վերցված է 2016 թ․ օգոստոսի 1-ին.
* Nuestra cocina, nuestro alimento ՅուԹյուբում (իսպ.)

Կաղապար:Լատինամերիկյան խոհանոց
**Մաքս Սաքս**, *Մաքս, Սաքսոնիայի արքայազն* (գերմ.՝ Max von Sachsen; Maximilian Wilhelm August Albert Prinz von Sachsen), նոյեմբերի 17, 1870(1870-11-17), Դրեզդեն, Սաքսոնիայի թագավորություն - հունվարի 12, 1951(1951-01-12), Ֆրիբուր, Շվեյցարիա), շվեյցարական արևելագետ, աստվածաբան, հասարակական գործիչ, քահանա։ Իրավունքի և աստվածաբանության դոկտոր։

Կենսագրություն
--------------

Կրթությունը ստացել է Ֆրիբուրի (Շվեյցարիա) և Լայպցիգի համալսարաններում, Այխշտետի (Գերմանիա) հոգևոր ճեմարանում։ 1900 թ.-ից դասախոսություններ է կարդացել Ֆրիբուրի համալսարանում, ուսումնասիրել քրիստոնեական Արևելքի պատմությունը։

Տիրապետել է հայերենին, կապեր հաստատել Վիեննայի և Վենետիկի Մխիթարյանների հետ, 1907-ին այցելել է Էջմիածին, Ալեքսանդրապոլ, Անի (որտեղ ավերված Սուրբ Գրիգոր եկեղեցում լատիներենով քարոզ է կարդացել)։ Հանդես է եկել հանուն եկեղեցիների միասնության։

Գերմաներեն է թարգմանել ու հրատարակել միջնադարյան հայ պատմիչ, աստվածաբան Ներսես Լամբրոնացու գործերը, հրատարակել հոդվածներ հայ եկեղեցու պատմության վերաբերյալ։ Լինելով համոզված պացիֆիստ՝ խստորեն դատապարտել է Թուրքիայում հայերի հալածանքներն ու ջարդերը, ինչպես նաև ցարիզմի ռուսիֆիկացման քաղաքականությունը XIX դ. վերջին։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի (1914-1918) տարիներին մեծ հոգածություն է դրսևորել Գերմանիայում և Ավստրո-Հունգարիայում ռուսական բանակի գերի ընկած հայ զինվորների նկատմամբ, իր սեփական միջոցներից մեծ օգնություն տրամադրել նրանց։ Պատերազմից հետո դիմել է կաթոլիկ հոգևորականությանը՝ սատար կանգնել հայերին, փրկել նրանց սովից և մահից։

1921 թվականից Ֆրիբուրի համալսարանում կարդացել է դասախոսություններ՝ նվիրված հայ ժողովրդի և հայ եկեղեցու պատմությանը։

Հայերի մասին իր վերջին հոդվածներից մեկում (1934) Մաքս Սաքսը գրել է. *«Ժողովուրդ, որի քրիստոնեական հավատքը այնքան հին է, որը չի ուրացել Քրիստոսին նույնիսկ ահեղ փոթորիկներից և դաժան հալածանքներից հետո, ժողովուրդ, որի պատմությունը գրեթե ամբողջությամբ հանդիսանում է անվերջ մի մարտիրոսություն, իհարկե արժանի է ոչ միայն մեր կարեկցանքին, այլև մեր սիրուն»։*

Ֆրիբուրի համալսարանի շենքերից մեկում 1988 թվականին Մաքս Սաքսի հիշատակին տեղադրվել է խաչքարի ձևով հուշատախտակ՝ հայերեն և գերմաներեն մակագրությամբ։

Գրականություն
-------------

* Baumer L. Prinz Max Von Sachsen (1870-1951) und Armenien, Bremen, 1986.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2 3 4 5 6  *Lundy D. R.* The Peerage
3. 1 2 3 4  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #118604678 // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է* *«Հայկական հարց» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |