Մագնուս Կարլսենը խաղում է 5 × 6 շախմատային տարբերակը **Chess Attack** 
**Minic Chess-** ը շախմատային տարբերակների ընտանիք է, որը խաղում են սովորական շախմատի խաղաքարերով և ստանդարտ կանոններով, բայց ավելի փոքր խաղատախտակի վրա։ Այս տարբերակներով խաղը ավելի հեշտ է և կարճ, քան ստանդարտ շախմատի խաղերը։ Շախմատի առաջին համակարգչային խաղը « Լոս Ալամոս» շախմատի 6 × 6 տարբերակն էր։ Համակարգչի հիշողության ցածր հզորությունը պահանջում էր խաղատախտակի կրճատված չափ և փոքր քանակությամբ խաղաքարեր։

3 × 3 և 3 × 4 խաղատախտակներ
---------------------------

3 × 3 խաղատախտակի շախմատը չունի հստակ սահմանված մեկնարկային դիրք։ Այնուամենայնիվ, դա լուծված խաղ է. Հայտնի է յուրաքանչյուր հնարավոր դիրքի արդյունքը։ Հայտնի է նաև յուրաքանչյուր կողմի համար լավագույն քայլը։ Խաղը ինքնուրույն լուծվեց 2001-ին Ալորիլի կողմից, իսկ 2004-ին `Կիրիլ Կրյուկովի կողմից։ Կրյուկովի լուծումը ավելի ամբողջական է, քանի որ այն թույլ է տալիս զինվորները տեղադրել ամենուր, և ոչ միայն երկրորդ շարքում, ինչպես Ալորիլի տարբերակը։ 3 × 3 տարբերակի ամենաերկար պարտիան 16 քայլ է կատարում։

2009 թվականին Կրյուկովի հայտնել է 3 × 4 շախմատ լուծելու մասին։ Այս տախտակում կա 167,303,246.916 հնարավոր դիրքեր, իսկ ամենաերկար մատի համար 43 քայլ է պահանջվում։

4 × 4, 4 × 5 և 4 × 8 շախմատ
---------------------------

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

**Silverman 4×4**
 | 

**Silverman 4×5**
 | 

**Microchess**
 | 

**Demi-chess**
 |

1981 թվականին մաթեմատիկոս Դեյվիդ Սիլվերմանը առաջարկեց դիագրամում ներկայացված 4 × 4 շախմատային տարբերակը։ Առաջին խաղացողը հեշտությամբ հաղթում է այս խաղում (1. axb3 + Qxb3 2. cxb3 + Kxb3 (կամ 2։. . Kb4 3. bxc3 ստուգիչ). bxa3 + Kc4 4: Qa2 checkmate): Սիլվերմանը առաջարկեց մի տարբերակ ևս, սևը կարող է ընտրել զինվոր, իսկ Սպիտակները պետք է առաջին քայլը կատարեն այս զինվորով։ Այնուամենայնիվ, այս դեպքում Սևն էլ ավելի հեշտ է հաղթում (ընտրեք գրավատուն b2, 1.bxa3 (կամ 1.bxc3) b2 + 2: Qxb2 Qxb2 չմուշկ)։ Որպեսզի տարբերակն ավելի դյուրին դարձնել, Սիլվերմանը վերջապես առաջարկեց մի շարք ավել օգտագործելով 4x5 տախտակը ։ Այս տարբերակով զինվորները կարող են կրկնակի քայլեր անել, եթե թիրախային վանդակն ազատ է։

4 × 5 տախտակի ՝ շախմատի մի այլ տարբերակ ՝ Միկրոշախամտն է,որզ Glimne- ն է ստեղծել 1997 թվականին։ տեղափոխությունը թույլատրվում է այս տարբերակում։

4 × 8 տախտակի վրա կա նաև մի տարբերակ ՝ *Demi-Chess*, որը ստեղծել է Պիտեր Կրիստուֆեկը 1986 թվականին։ տեղափոխությունը թույլատրվում է այս տարբերակում։

5 × 5 շախմատ
------------

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

**Gardner**
 | 

**Baby chess**
 | 

**Jacobs–Meirovitz**
 | 

**Mallett**
 |

Առաջին շարքում բոլոր տեսակի շախմատային կտորներ պարունակելու համար տախտակը պետք է լինի հինգ քառակուսի։ 1969-ին Մարտին Գարդները առաջարկեց շախմատի տարբերակ 5x5 տախտակում, որում կարող են կատարվել շախմատի բոլոր տեղաշարժերը, ներառյալ ՝ զինվորի կրկնակի քայլը, շրջապատի գրավումը, ինչպես նաև տեղափոխությունը։ Ավելի ուշ AISE- ն ( *Associazione Italiana Scacchi Eterodossi*, «Իտալական Heterodox Chess Association») հրաժարվեց *զինվորի* կրկնակի քայլից և տեղափոխությունից։ Խաղը հիմնականում խաղացվեց Իտալիայում և մշակվեց բացման տեսությունը։ Ավարտված խաղերի վիճակագրությունը հետևյալն է.

* Սպիտակը շահեց խաղերի 40% -ը։
* Սևերը շահեցին 28%։
* 32% -ը ոչ-ոքի։

1989-ին Մարտին Գարդները առաջարկեց ևս մեկ տարբերակ, որը նա անվանեց **Baby Chess** : Ի տարբերություն Գարդների մինի շախմատի սև խաղաքրերը հայելային են։ Փաուլ Յակոբսը և Մարկո Մեյրովիցը առաջարկեցին մեկ այլ մեկնարկային 5 × 5 տարբերակ։ Effեֆ Մալետը ( Zillions of Games- ի հիմնական ծրագրավորողը) առաջարկեց ստեղծել այն մի տարբերակ, որում սպիտակներն ունեն երկու ձի երկու սև փղերի դիմաց։

5×6 շախմատ
----------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Կաղապար:Chess diagram 5x6 | Կաղապար:Chess diagram 5x6 |

5 × 6 տախտակի վրա կան մի քանի շախմատային տարբերակներ։ Հրապարակված ամենահին հրատարակությունը **Փեթթի շախմատն է**, որը հորինել է Բ. Ուոկեր Վաթսոնը 1930-ին։ **Speed chess** հորինել է դեն Օոդը 1988-ին։ **Ելենա շախմատը** հորինել է Սերգեյ Սիրոտկինը 1999 թվականին։

**QuickChess-** ը հորինել է Յոզեֆ Միչիոն 1991 թվականին։ Զինվօրի կրկնակի քայլը և տեղափոխությունը այս տարբերակում չի թույլատրվում, զինվորները կարող են նպաստել միայն գրավված վանդակներին։ Խաղը վաճառվել է Amerigames International- ի կողմից և 1993-ին ստացել է Ազգային ծնողական հրատարակությունների մրցանակ։ 1993 թվականին Miccio– ն ստացավ ԱՄՆ արտոնագիր, որում նկարագրվում էր շախմատի ևս 3 տարբերակ ՝ 5 × 6 տախտակի վրա։ Բացի *Speed շախմատի* և *Elena Chess- ի* նման երկու տարբերակներից, արտոնագիրը պահանջվեց ևս մեկ տարբերակի, որը անվանվեց *Chess Attack* : Միչիոն գովազդում էր այդ խաղերը, որպես կրթական գործիք, որպեսզի երեխաները սովորեն շախմատի կանոնները։ Փոքր տախտակն ու ավելի քիչ խաղաքարերը նվազեցնում են խաղի բարդությունը և թույլատրում ավելի արագ խաղեր։ The *Speed շախմատը* նախատեսված էր ուսանել կարճ տեղափոխության, իսկ *Chess Attack- ում* `երկար տեղափոխության համար։

Լասլո Պոլգարը 1994 *թվականին* հրատարաkec *Minichess 777 + 1 Positions (Quickchess- ը արագ է սովորեցնում շախմատը արագորեն)*, որն ամբողջովին նվիրված է 5x6 խաղատախտակով շախմատին։ Բացի նախնական կարգավորումից, ինչպես QuickChess- ում, Պոլգարը առաջարկեց օգտագործել խաղաքարերի ցանկացած այլ հնարավոր կարգավորումը, նույնիսկ ասիմետրիկ։ Գիրքը պարունակում էր խնդիրներ, կոմբինացիաներ և խաղեր 5 × 6 շախմատի համար։ Պոլգարը խորհուրդ է տալիս օգտագործել այս գիրքը որպես առաջին ուսուցողական գիրք երեխաների համար։

**Chess Attack- ը**, որն ունի նույն կարգավորումը, ինչ Gardner minichess- ը (բայց խաղացել է ավելի մեծ տախտակի վրա), վաճառվում է Նորվեգիայի *Yes Games AS- ի* կողմից 2008 թվականից։ Այս տարբերակով ՝ զինվորները կարող են կրկնակի քայլեր կատարել և կողմնակի զինվորի հարվածելը։ Խաղը հաստատեցին Մագնուս Կարլսենը և Ալեքսանդրա Կոստենյուկը ։

MinitChess- ը, որը հրապարակվել է 2010 թ.-ին հիմնվել է 2007 և 2009 թվականների ավելի վաղ տարբերակների վրա, խաղարկվում է Gardner տախտակի վրա` հայելային սև կտորներով։ Այս տարբերակում չկա տեղափոխություն, զինվորները կրկնակի քայլեր, զինվորները հակառակորդի առաջին շարքում վերակերպվում են միայն թագուհու։ Այս տարբերակը նպատակ ունի հեշտությամբ գրել համակարգչային ծրագրեր `խաղալու համար ավելի բարդ և ստանդարտ շախմատային փորձառու խաղացողների համար, միևնույն ժամանակ պահպանելով խաղի հիմնական բնույթը. Անցկացվել են համակարգչային մի շարք մրցաշարեր։

6 × 6 շախմատ
------------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

**Diana chess**
 | 

**L'Hermitte chess**
 | 

**Los Alamos chess**
 |

Բացի « Los Alamos» շախմատից, կան նաև շախմատի այլ տարբերակներ, որոնք խաղում են 6 × 6 տախտակում։ **Դիանա շախմատ** (կամ *տիկնայք շախմատ* ) խաղը առաջարկվեց Հոփվուդի կողմից 1870 թվականին։ Նախնական դիրքը ցույց է տրված վերևում։ Տախտակի վրա թագուհիներ չկան, և զինվորները նույնպես չեն կարող դառնալ թագուհիներ։ Զինվորմերը առաջին քայլում չեն կարող առաջ շարժվել երկու խաղադաշտ։ Տեղափոխությունը կատարվում է թագավորի և նավակի դիրքերը փոխելով։ Նույն պայմանը, ինչ շախմատում է, կիրառվում է տեղափոխության համար (օրինակ ՝ թագավորը չպետք է շախի տակ լինի, ոչ էլ նավակը կամ թագավորը չպետք է տեղափոխվեին նախկինում և այլն)։ )

Սերժ Լ'Հերմիտը 1969-ին առաջարկել է խաղ գրեթե նույն կազմով, ինչ Դիանա շախմատը, բացառությամբ, որ «Սև արքայի» և ձիու դիրքերը փոխանակվում են «Դիանա» շախմատի իրենց դիրքերից։ Բացի այդ, ձիերը չեն կարող շարժվել առաջին երեք քայլերի ընթացքում, և թագավորը կարող է տեղափոխվել ձիու դիրքը ՝ առանց տեղափոխության իրավունքը կորցնելու։ 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

**Simpler chess**, without rooks
 | 

**Simpler chess**, without knights
 | 

**Simpler chess**, without king or queen
 | 

**Mallett 6x6 chess**
 |

Ա․ Վարդլեյը 1977 թ-ին առաջարկել է **Simpler շախմատ** ՝ 6 × 6 տարբերակը, որում երկու կողմերից մի զույգ խաղաքար հանվում է ՝ նավակներ, ձիեր, փիղ կամ նույնիսկ թագավոր և թագուհի։ Փղերի հեռացումը հանգեցնում է « Los Alamos» շախմատի ; նավակների, ձիերի կամ արքա/թագուհի հեռացման արդյունքը ցույց է տրված վերը նշված դիագրամներում։

Տես նաեւ
--------

* Hexapawn - խաղում էր միայն ներդիրներով 3x3 տախտակի վրա
* Microshogi - խաղաց 4 × 5 տախտակում
* Մինիշոգի - խաղաց 5 × 5 տախտակում

Նոտաներ
-------

1. ↑  
Pritchard, D. (1994)։ *The Encyclopedia of Chess Variants*։ Games & Puzzles Publications։ ISBN 0-9524142-0-1
2. ↑  3×4 Chess by Kirill Kryukov.
3. 1 2 3  Pritchard (2007), p. 113
4. ↑  Demi-chess (Jocly)(չաշխատող հղում)
5. ↑  
Martin Gardner (1991)։ *The Unexpected Hanging and Other Mathematical Diversions* (Reprint ed.)։ University Of Chicago Press։ ISBN 0-226-28256-2
6. ↑  This game can be found in set of games shipped together with Zillions of Games. The history section says: *A little experiment by Jeff Mallett.*
7. ↑  Petty Chess
8. ↑  Chess - Speed Game by Hans Bodlaender
9. ↑  Polgar (1994), p.3
10. ↑  USA patent 5257787 *Chess-like game*
11. ↑  Polgar (1994)

Հղումներ
--------

* Pritchard, D. (2007)։ *The Classified Encyclopedia of Chess Variants*։ John Beasley։ ISBN 978-0-9555168-0-1
* Laszlo Polgar (1994)։ *Minichess 777+1 Positions (Quickchess teaches chess quick)*։ Laszlo Polgar։ ISBN 963-450-805-7
* Knight դատարանը ՝ Jեյսոն Դ. Ուիթմանի կողմից
* Արագ շախմատ ՝ Հանս Բոդլենդերի կողմից
* Մինի-շախմատային տարբերակներ
* 6 շարքեր ՝ Չարլզ Գիլմանի մնացած տարբերակները ։
* Բոլորը մեկով ՝ 4 × 5, 4x8, 5x5, 5x6, 6x6 տախտակներ