**Սասանյան Պարսկաստան** (պահլավերեն՝ 𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭𐭱𐭲𐭥𐭩, պարս.՝ ساسانیان), պարսկական պետություն ներկայիս Իրաքի և Իրանի տարածքում 224-651 թվականներին։ Հիմնադրել են Սասանյանները՝ Պարթևստանում տեղի ունեցած հեղաշրջման հետևանքով։ Կործանվել է արաբական արշավանքների հետևանքով։ Իրենք Սասանյաններն անվանում էին իրենց տերությունը *Էրանշահր* ( - *ērānšahr*) «իրանցիների (արիների) պետություն»։

Թագավորության հիմնադիրը Արտաշիր I Պապականն էր (226-239/241), որը 211/212 թվականին նվաճել է Պարսքը, ապա հարևան տարածքները։ 221 թվականին պատերազմ է սկսել պարթևաց արքա Արտավան V-ի դեմ՝ Պարսկաստանում գերիշխանության համար և 224 թվականի ապրիլին Որմզդական (Հորմիզդական) դաշտում տեղի ունեցած ճակատամարտում պարտության մատնել նրան, 226 թվականին հռչակվել է արքայից արքա։ Սասանյաններն իրենց համարել են Աքեմենյանների հաջորդները և նպատակ են ունեցել վերականգնել հին պարսկական աշխարհակալությունը, սկզբից և անհաշտ դիրք են բռնել Հայաստանի նկատմամբ։ Հայ Արշակունիներն իրենց հերթին նրանց համարել են դինաստիական հակառակորդներ։ Ըստ Ագաթանգեղոսի՝ Հայոց արքա Խոսրով Մեծը Արտավան V-ի պարտությունից հետո բազմիցս արշավել է Սասանյանների դեմ և շուրջ տասը տարի պայքարել պարթև Արշակունիների տիրապետությունը վերականգնելու համար։

Սասանյանների պետության թագավորներ
---------------------------------

### Արտաշիր I Պապական

Արտաշիր I Պապականը նվաճել է (228) Մարաստանը, Համադանը։ 229 թվականին փորձել է նվաճել Ատրպատականն ու Հայաստանը, սակայն անհաջողության է մատնվել։ 232 թվականին պատերազմ է սկսվել Սասանյանների պետության և Հռոմեական կայսրության միջև, որը փոփոխակի հաջողություններով ավարտվել է 233 թվականին։ Միջագետքը, որի համար է հիմնականում մղվել պայքարը, մնացել է Հռոմեական կայսրությանը։ Այդ պատերազմում Հռոմը դաշնակցել է Հայաստանի հետ։
Նրա օրոք կատարվել է «Ավեստայի» առաջին կանոնավորումը։ 3-րդ դարի վերջը և 4-րդ դարի սկիզբը Սասանյանների պետության ներքին ժամանակավոր թուլության և Հռոմի դեմ անհաջող պատերազմների ժամանակաշրջան էր հռոմեական կայսր Կարոսի արշավանքը 282 թվականին, Սասանյանների պետության համար ոչ ձեռնտու պայմանագրերը՝ 283 և 298 թվականներին, ըստ որի Սասանյանների պետությունը Հռոմին է զիջել Մեծ Հայքի Ծոփք, Աղձնիք, Կորդուք, Մոկք նահանգները, Անգեղ տուն գավառը և այլն։ Սասանյանների պետությունից անջատվել են արևելյան մի շարք մարզեր։ Սասանը՝ Արտաշիրի պապը, ամուսնացած էր Բազանժան ցեղից Ռամ Բեհեշթի հետ։ Բազանժանը, ըստ Իսթախրիի, Ֆարսի հինգ քուրդ ցեղերից մեկն էր։

### Շապուհ I

Շապուհ I-ի շրջանի մետաղադրամ
Սասանյանների պետության և Հռոմի միջև պայքարը շարունակվել է Շապուհ I-ի (241/243-272) օրոք։ Շապուհ I արշավել է Միջագետք, ասպատակել Կապադովկիան և Կիլիկիան։ 243 թվականին Հռոմեական զորքերը վերագրավել են Խառանը, Մծբինը, Միջագետքը։ 245 թվականին հաշտություն է կնքվել կողմերի միջև։ 252/253 թվականին Շապուհ I-ը գրավել է Հայաստանը, սակայն նրա մահից հետո Հայաստանը դարձյալ անկախացել է։
3-րդ դարում Սասանյանների պետության մեջ դեռևս պահպանվել են որոշ ինքնավար «թագավորություններ» (Սակաստան, Կրման, Մարվ և այլն), ինչպես նաև ինքնավար քաղաքներ (պոլիսի տիպի)։ Այդ երկրամասերի կառավարիչները, որոնք Արշակունիների ժամանակ գրեթե անկախ թագավորներ էին, թեև պահպանել են իրենց բարձր տիտղոսները, իրականում դարձել են բարձրաստիճան պաշտոնյաներ և համարվել Սասանյանների «գործակալները»։ Առաջին Սասանյանների արտաքին քաղաքական հաջողություններն ամրապնդել են իրենց պետությունը և հանգեցրել կենտրոնական իշխանության ուժեղացմանը։ Սասանյան տիրակալներն իրենց անվանել են (սկսած Շապուհ I-ից) Իրանի և ոչ Իրանի (Էրան և անէրան) շահընշահ (արքայից արքա), իսկ Սասանյանների պետությունը ՝ էրանշահր (արիների թագավորություն)։ Սասանյանները հենվել են պարսկական քրմության վրա։ Զրադաշտականությունը դարձել է պետական կրոն, իսկ զրադաշտական հռգևորականությունը՝ երկրի գլխավոր քաղաքական և տնտեսական ուժերից մեկը։

### Շապուհ II

Շապուհ II-ը (309-379) վերամիավորել է կորցրած տարածքները, ամրապնդել Սասանյանների պետությունը, հաջող պատերազմներ մղել Հռոմի դեմ։ 363 թվականին հռոմեական կայսր Հովիանոսի հետ կնքվել է հաշտության պայմանագիր, որով Հռոմեական կայսրությունը Սասանյանների պետությունը զիջել Է Միջագետքի վիճելի տարածքները՝ Աղձնիքը և Մոկքը։ Այդ պայմանագիրը գործողությունների ազատություն է տվել Շապուհ II-ին, որը 364 թվականին պատերազմ է սկսել Հայաստանի դեմ։ Չկարողանալով հաղթահարել Հայաստանի դիմադրությունը զենքի ուժով՝ նա խաբեությամբ գերել է Հայոց արքա Արշակ Բ-ին։ Այնուհետև պարսկական զորքերը ասպատակել են Հայաստանը, բազմահազար գերիներ տարել Պարսկաստան։ Սակայն 371-372 թվականներին հայ-հռոմեական զորքերը ջախջախել են պարսկական զորքերին և խափանել Հայաստանը նվաճելու Շապուհ II-ի փորձը։ Նրա օրոք ամրապնդվել է թագավորի և զրադաշտական հոգևորականության իշխանությունը, մեկ անգամ ևս համակարգվել է «Ավեստան» (վերջնական խմբագրումը կատարվել է VI դարում)։ Ուժեղացել է կրոնական հալածանքը(հատկապես քրիստոնյաների նկատմամբ)։

### Շապուհ III

Շապուհ III-ին պատկերող ռելիեֆ (4-րդ դար)
Շապուհ III-ի շրջանի մետաղադրամ
Շապուհ II-ից հետո կառավարել են մի շարք թույլ տիրակալներ․ Շապուհ III-ի օրոք (383-388) Հայաստանը բաժանվել է (387) Հռոմեական կայսրության և Սասանյանների պետության միջև, Հայաստանի մոտ 4/5 մասը անցել է Սասանյանների տիրապետության տակ։ Հազկերտ I (399-421) որոշ չափով թուլացրել է ավագանու և մոգերի ազդեցությունը, վարել կրոն, հանդուրժողականության քաղաքականություն Հայաստանի և Պարսկաստանի քրիստոնյաների հանդեպ, դրանից դժգոհ հոգևորականությունը և ազնվականությունը գահընկեց են արել Հազկերտ I-ին։

Վահրամ (Բահրամ, Վռամ) V Գոռի օրոք (421-439) Սասանյանները վերացրել են (428) հայ Արշակունիների թագավորությունը․ Հայաստանը դարձել է մարզպանություն։

### Հազկերտ II

Հազկերտ II-ը (439-457) Հայաստանի ներքին ինքնավարությանը վերջ տալու համար վարել է հայկական նախարարական ուժերը ջլատելու քաղաքականություն, պահանջել կրոնափոխություն։ Դա առաջացրել է ապստամբություն (Վարդանանց պատերազմ, Ավարայրի ճակատամարտ 451)։ Ապստամբություններ են տեղի ունեցել նաև Վիրքում և Աղվանքում։ Սասանյանների օրոք նոր, «արքայական» քաղաքների (Նև Շապուհ, Փերոզ Շապուհ, Գունդի Շապուհ, Վեհ Շապուհ և այլն) շինարարությունն ուղեկցվել է հին քաղաքների ինքնավարության վերացմամբ։ Պետության մեջ կարևոր դեր են կատարել վազուրգ-ֆրամաթարը (առաջին մինիստր), մոգպետան մոգպետը, էրան սպահպատը (գլխավոր հրամանատար) և այլ բարձր պաշտոնյաներ։ Իշխանության կենտրոնացումը բարձր ազնվականության ներկայացուցիչների, զորահրամանատարների և քրմության ձեռքին ուղեկցվել է պարսկ․ համայնքի շահագործման ուժեղացմամբ և V դարի հասարակական ու տնտեսական ճգնաժամի աճով։

### Պերոզ

Պերոզ I-ի շրջանի մետաղադրամ
Պերոզ II-ի շրջանի մետաղադրամ
Պերոզ I-ի շրջանի մետաղադրամ
Մինչև V դարի կեսը Սասանյանների պետությունը հաջողությամբ պայքարել է արևելքից և հյուսիսից իրենց սպառնացող ցեղերի դեմ, սակայն հեփթաղների դեմ պայքարն ավարտվել է պարտությամբ, իսկ արքա Պերոզը (459-484)՝ սպանվել։ Սասանյանների պետությունը կորցրել է Մարվից արևելք գտնվող մարզերը։ Պերոզի օրոք ընդդեմ Սասանյանների կեղեքիչ քաղաքականության Հայաստանում և Անդրկովկասում բռնկել է ապստամբություն (Վահանանց պատերազմ 481-484)։ V դարի 90-ական թվականներին սկզբնավորվել է մազդակյան շարժումը, որի հետևանքով խոր փոփոխություններ են կատարվել երկրի կառավարման համակարգում, սոցիալ-քաղաքական կառուցվածքում և մշակույթի մեջ։ Սկսել են զարգանալ և ամրապնդվել ֆեոդալական հարաբերությունները։ Գյուղական համայնքի ներսում գույքային շերտավորման հետևանքով երևան է եկել ազատ դեհկանների խավը, որոնցից աստիճանաբար առանձնացել են մանր և միջին հողատերերը։ Նրանցից կախման մեջ են ընկել համայնքի աղքատացած անդամները։ V դարում շնչահարկից և գյուղատնտեսական մթերքներից գանձվող հարկից (բերքի 1/6-ից մինչև 1/3-ը) բացի գյուղացիները վճարել են այլևայլ հարկեր, կատարել պարհակներ։

### Խոսրով I

Խոսրով I Անուշիրվանի (531-579) և Կավադ I-ի (488-496, 498/499-531) ռեֆորմները կարգավորել են հարկային, ֆինանսական համակարգը, վերացել է տեղական իշխանություններին ենթակա աշխարհազորը, ստեղծվել է կանոնավոր և մշտական բանակ։ Խոսրով I-ի հարկային քաղաքականությունը Հայաստանում առաջ է բերել նոր ապստամբություն 571-572 թվականներին։ Մինչև VI դարի սկիզբը Սասանյանների պետությունը Բյուզանդիայի նկատմամբ վարել է հիմնականում խաղաղ քաղաքականություն․ պատերազմ նրանց միջև սկսվել է 502 թվականին։ Հայաստանը իր կողմը գրավելու համար Կավադ I-ը 502 թվականին ճանաչել է Հայոց եկեղեցու անկախությունը։ 502-503 թվականների ընթացքում պարսկական զորքերը ավերել են Միջագետքի բյուզանդական մասը և Ասորիքը, գրավել Ամիդը, սակայն Կովկասից հոների արշավանքի պատճառով Պարսկաստանը ստիպված էր հաշտություն կնքել (505 կամ 506)։ Հետագա պատերազմները (527-532, 540-562) ունեցել են փոփոխակի հաջողություն, չեն ազդել երկու երկրների սահմանների փոփոխության վրա։ 558-568 թվականներին ջախջախվել են հեփթաղները, Սասանյանների պետության մեջ ընդգրկվել են Աֆղանստանի և Միջին Ասիայի մի շարք շրջաններ, մուռ 570 թվականին պարսկական զորքերը գրավել են Եմենը, մոտ 589/590 թվականին ջախջախել Սասանյանների պետության տարածք ներխուժած թյուրքերին։

### Խոսրով II

Խոսրով II Ափարվեզի (591-628) օրոք ավարտվել է (591) Բյուզանդիայի և Սասանյանների պետության միջև 572 թվականին սկսված պատերազմը։ Պարսկաստանը, զորավար Վահրամ Չուբինի ապստամբությունը ճնշելու գործում Բյուզանդիայի օգնության դիմաց, զիջել է նախկինում գրաված որոշ տարածքներ, իսկ Հայաստանը բաժանվել է (591) երկու երկրների միջև։ 602-629 թվականների պարսկա-բյուզանդական պատերազմի սկզբնական շրջանում պարսկական զորքերը գրավել են Բյուզանդիայի արևելյան և հարավային մի շարք նահանգներ, երեք անգամ մոտեցել Բոսֆորին, սակայն անհաջողության են մատնվել, Խոսրով II գահընկեց է արվել։ 629 թվականի հաշտությամբ Սասանյանների պետությունը Բյուզանդիային է զիջել Խոսրով II-ի գրաված բոլոր տարածքները։ Երկարատև պատերազմները, որոնք հյուծել էին Սասանյանների պետության նյութական ռեսուրսները, և հարկերի ծանրացումը թուլացրել են Սասանյանների պետության քաղաքական և տնտեսական հզորությունը։ 628-632 թվականների ընթացքում փոփոխվել է շուրջ 10 գահակալ։

### Հազկերտ III

Հազկերտ III-ի (632-651/652) օրոք Սասանյանների պետությունը նվաճել են արաբները։

Սասանյան Պարսկաստանի արքայացանկ
-------------------------------

Սասանյան շրջանի Բիշապուր քաղաքի ավերակներ
* Սասան
* Պապակ, Սասանի որդի (209 - 220)
* Շապուհ I, Պապակի որդի (209 - 220)
* Արտաշիր Պապական, Պապակի որդի (224 - 239)
* Պերոզ Ա (239)
* Շապուհ Ա (260 - 274)
* Որմիզդ Ա (260 - 274)
* Վահրամ Ա (274 - 276)
* Վահրամ Բ (276 - 293)
* Վահրամ Գ (293)
* Ներսես (293 - 302)
* Որմիզդ Բ (302 - 309)
* Շապուհ Բ (309 - 379)
* Արտաշիր Բ (379 - 383)
* Շապուհ Գ (383 - 388)
* Վահրամ Դ (388 - 399)
* Հազկերտ Ա (399 - 421)
* Վռամ Ե (421 - 439)
* Հազկերտ Բ (439 - 457)
* Որմիզդ Գ (457 - 459)
* Պերոզ (459 - 484)
* Վաղարշ (484 - 488)
* Կավադ Ա (488 - 496, 498 - 531)
* Ջամասպ (496 - 498)
* Խոսրով Ա (531 - 579)
* Որմիզդ Դ (579 - 590)
* Վռամ Չուբին (ոչ Սասանյան տոհմից) գահի անուն՝ Վռամ Զ (590 - 591)
* Խոսրով Բ (590 - 628)
* Կավադ Բ (628)
* Արտաշիր Գ (628 - 629)
* Ֆարուխան Շահրվարազ (ոչ Սասանյան տոհմից), Խոսրով Բ զորավար, շահնշահ (629)
* Բորանդուխտ, Խոսրով Բ դուստր (629 - 630)
* Հազարմդուխտ, Խոսրով Բ դուստր (630 - 631)
* Ֆարուխզադ Խոսրով (631 - 632)
* Հազկերտ Գ (632 - 651)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  The Origins and Appearance of the Kurds in Pre-Islamic Iran, John Limbert, Iranian Studies, Vol. 1, No. 2 (Spring, 1968), pp. 41-51 (11 pages) Published By: Taylor & Francis, Ltd.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Սասանյան թագավորությունը
* Սասանյան արծաթի հավաքածու Archived 2009-03-15 at the Wayback Machine.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Իրանիկա · Լարուսի · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4072922-9 · LCCN: no2023022830 · NKC: ge369476 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 193)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Միջնադար |
| --- |
|  |
| Վաղ միջնադար | Սասանյան Իրան • Քրիստոնեության տարածում • Ժողովուրդների Մեծ Գաղթ • Բյուզանդական կայսրություն • Արևմտյան Հռոմեական կայսրություն • Մարզպանական Հայաստան • Իսլամի տարածում • Արաբական խալիֆայություն • Առաջին Բուլղարական կայսրություն • Ֆրանկական թագավորություն • Ֆրանկական կայսրություն • Բագրատունյաց Հայաստան • Խորվաթիայի թագավորություն • Անգլո-սաքսոնյան Անգլիա • Վիկինգների դարաշրջան • Կիևյան Ռուսիա |
|  |
| Զարգացած միջնադար | Ֆեոդալիզմ • Սրբազան Հռոմեական կայսրություն • Քրիստոնեական եկեղեցու պառակտում • Խաչակրաց արշավանքներ • Կիլիկիայի Հայկական Թագավորություն • Զաքարյան Հայաստան • Երկրորդ Բուլղարական կայսրություն • Հայկական հարստություն • Միջնադարյան Հնդկաստան • Միջնադարյան Չինաստան • Միջնադարյան Ճապոնիա |
|  |
| Ուշ միջնադար | Հարյուրամյա պատերազմ • Ալ և սպիտակ վարդերի պատերազմ • Բուրգունդիա • Կոստանդնուպոլսի անկում • Թուրք-պարսկական պատերազմներ • Օսմանյան կայսրություն • Սեֆյան Իրան • Աշխարհագրական մեծ հայտնագործություններ • Վերածնունդ • Ռեֆորմացիա • Նիդեռլանդական հեղափոխություն • Երեսնամյա պատերազմ |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Կայսրություններ |
| --- |
|  |
| Հին աշխարհ | 
* Աքքադյան
	+ *Ասորական*
	+ *Բաբելոնյան*
* Եգիպտական
* Խեթական
* Կարթագեն
* Հելլենական
	+ *Մակեդոնական*
	+ *Սելևկյաններ*
* Հռոմեական
	+ *Արևմտյան*
	+ *Արևելյան*
* Հնդկական
	+ *Նանդա*
	+ *Մաուրյա*
	+ *Սատավահանա*
	+ *Շունգա*
	+ *Գուպտա*
	+ *Հարշա*
* Մոնղոլական
	+ *Քսիանբեյ*
	+ *Խուննու*
* Չինական
	+ *Ցին*
	+ *Հան*
	+ *Ցզին*
	+ *Հյուսային Վեյ*
* Պարսկական
	+ *Մարաստան*
	+ *Աքեմենյան պետություն*
	+ *Պարթևստան*
	+ *Սասանյան Պարսկաստան*
* Վանի թագավորություն
* Տեոտիուական
* Քուշանական

 |
|  |
| Միջնադար | 
* Արաբական
	+ *Բարեպաշտ*
	+ *Օմայյան*
	+ *Աբբասյան*
	+ *Ֆաթիմյան*
	+ *Կորդովա*
* Արագոնի
* Անժուի
* Ացտեկների
* Բենին
* Բյուզանդական
	+ *Նիկիա*
	+ *Տրապիզոն*
* Բորնու
* Բրունեյան
* Բուլղարական
	+ *Առաջին*
	+ *Երկրորդ*
* Եթովպական
	+ *Զագվե*
	+ *Սողոմոնյան*
* Թյուրք-պարսկական
	+ *Ղազնևիների պետություն*
	+ *Սելջուկյան սուլթանություն*
	+ *Խորեզմշահերի պետություն*
	+ *Լենկթեմուրյան*
* Ինկերի
* Լատինական
* Կարոլինգյան
* Հյուսիսային ծով
* Հնդկական
	+ *Չոլա*
	+ *Գուջարա-Փրաթիհարա*
	+ *Պալա*
	+ *Արևելագանգեսյան դինաստիա*
	+ *Դելի*
	+ *Վիջայանագար*
* Հոնական
* Մարոկկո
	+ *Իդրիսիներ*
	+ *Ալ-Մորավիներ*
	+ *Ալ-Մոհադներ*
	+ *Մարինիներ*
* Մալակկա
* Մալի
* Մաջափահիթ
* Մեծ Հայք
* Մոնղոլական
	+ *Յուան*
	+ *Ոսկե հորդա*
	+ *Չաղաթայի ուլուս*
	+ *Իլխանություն*
* Շրիվիջիա
* Վրացական
* Չինական
	+ *Սույ*
	+ *Տան*
	+ *Սուն*
	+ *Յուան*
* Պարսկական
	+ *Թահիրիների էմիրություն*
	+ *Սամանիների պետություն*
	+ *Բուիների պետություն*
	+ *Սալարիների պետություն*
	+ *Զիարիների պետություն*
* Սերբական
* Սրբազան Հռոմեական
* Սոմալիական
	+ *Աջուրական*
	+ *Իյֆաթ*
	+ *Ադալ*
	+ *Մոգադիշյան*
	+ *Վարսանգալի*
* Սոնգայ
* Վագադու
* Վիետնամական
	+ *Լի*
	+ *Չան*
	+ *Լե*
* Տիբեթ
* Քանեմ-Բորնու
* Քմերական
* Օյո

 |
|  |
| Ժամանակից | 
* Աշանտի
* Ավստրիական
* Ավստրո-Հունգարիա
* Բրազիլական
* Գերմանական
	+ *Առաջին Ռեյխ*
	+ *Երկրորդ Ռեյխ*
	+ *Երրորդ Ռեյխ*
* Եթովպական
* Թուրքական
	+ *Օսմանյան*
	+ *Քարամանիներ*
	+ *Ռամազանիներ*
* Կենտրոնաաֆրիկյան
* Կորեական
* Հայիթի
	+ *Առաջին*
	+ *Երկրորդ*
* Հնդկական
	+ *Մարատհական*
	+ *Սիկհ*
	+ *Մողոլյան*
	+ *Բրիտանական Հնդկաստան*
* Ճապոնական
* Մարոկկոյան
	+ *Սաադիներ*
	+ *Ալաուիներ*
* Մեքսիկական
	+ *Առաջին*
	+ *Երկրորդ*
* Շվեդական
* Չինական
	+ *Մին*
	+ *Ցին*
	+ *Չինական*
	+ *Մանչուկուո*
* Պարսկական
	+ *Սեֆյան Պարսկաստան*
	+ *Աֆշարիների պետություն*
	+ *Զանդների պետություն*
	+ *Դուրանի կայսրություն*
	+ *Ղաջարական Պարսկաստան*
	+ *Փահլավիներ*
* Ջոհոր
* Ռուսական
	+ *Ռուսական կայսրություն*
	+ *ԽՍՀՄ*
	+ *Ռուսաստանի Դաշնություն*
* Սոմալի
	+ *Գելեդի*
	+ *Մաջարտին*
	+ *Հոբյո*
	+ *Դերվիշներ*
* Վիետնամական
	+ *Թայշոն*
	+ *Նգույեն*
	+ *Վիետնամ*
* Տոնգոյան
* Ֆրանսիական
	+ *Առաջին*
	+ *Երկրորդ*

 |
|  |
| Գաղութատիրական | 
* Ամերիկյան
* Բելգիական
* Բրիտանական
* Գերմանական
* Դանիական
* Իսպանական
* Իտալական
* Հոլանդական
* Ճապոնական
* Նորվեգական
* Շվեդական
* Պորտուգալական
* Ֆրանսիական

 |
|  |
| Ցանկեր | 
* Կայսրություններ
	+ *Խոշորագույն*
* Հին դարերի գերտերություններ
* Միջին դարերի գերտերություններ
* Ժամանակակից գերտերություններ

 |

 |