**Շնչառական հիվանդություններ** կամ **թոքերի հիվանդություններ****,** բժշկական տերմին, որը ընդգրկվում է պաթոլոգիկ վիճակ է որը ախտահարում է օրգանները և հյուսվածքները որը դարձնում է գազափոխանակությունը դժվար օդ շնչող կենդանիների մոտ։ Դրանք ընդգրկում են շնչառական համակարգի վիճակներ որոնք ներառում են շնչափողը, բրոնխները, բրոնխիոլները, ալվեոլները, պլևրան, պլևրալ խոռոչները և ներվերը և շնչառական մկանները։ Շնչառական հիվանդությունները տատանվում են սկսած միջինից մինչև ինքնասահմանափակվող, ինչպես օրինակ ընդհանուր մրսածությունը, կյանքին վտանգ սպառնացող հիվանդությունները ինչպես օրինակ բակտերալ թոքաբորբ․ թոքային էմբոլիա, սուր ասթմա և թոքի քաղցկեղ։

Շնչառական համակարգի հիվանդությունները ուսումնասիրում է պուլմոնոլոգիան։ Մասնագետը ով զբաղվում է այդ գիտությամբ հայտնի է որպես պուլմոնոլոգ, կրծքային բժշկության մասնագետ, շնչառական բժշկության մասնագետ։

Շնչառական հիվանդությունները կարող են դասակարգվել բազում տարբեր յեղանակներով օրինակ ըստ օրգանի, հյուսվածքի, Տարբեր նշանների և սիմպտոմների համախտանիշի որը առաջացելէ հիվանդության պատճառով։

Թոքի օբստրուկտիվ հիվանդություն
------------------------------

Ասթմա, քրոնիկ բրոնխիտ, բրոնխոէկտազ և Թոքային քրոնիկական օբստրուկտիվ հիվանդություն (ԹՔՕՀ) այս բոլորը թոքերի օբստրուկտիվ հիվանդություններ են որոնց հատկանաշական է օդատար ուղիների օբստրուկցիան։ Այս պրոցեսը սսահմանափակում է օդի մուտքը օդատար ուղիներով դեպի ալվեոլներ որի պատճառը բորբոքմամբ պայմանավորված բրոնխային ծառի կոնստրուկցիան է։ Օբստրուկտիվ հիվանդությունները սովորաբար նույնականացվում են սիմպտոմներով և ախտորոշվում թոքային ֆունկցիայի հետազաոտմամբ սպիրոմետրիայի միջոցով։ Շատ օբստրուկտիվ հիվանդություններ կառավարվում են խուսափելով տրիգերներից ինչպես օրինակ (փոշու տիզը կամ ծխելը), սիմպտոմները կառավարվում են բրոնխոլիտիկներով, և բորբոքման ճնշմամաբ (օրինակ կորտիկոստերոիդներով) սուր դեպքերում։ԹՔՕՀ-ի առաջացման պատճառը էմֆիզեման է և քրոնիկական բրոնխիտը պայմանավորված ծխախոտով, և բրոնխոէկտազի գլխավոր բատճառը ներառում է սուր ինֆեկցիան և ցիստիկ ֆիբրոզը։ Ասթմայի տարբերակված պատճառըդեռ չի հայտնաբերվել։

Թոքի ռեստրիկտիվ հիվանդություն
-----------------------------

Տարիքային ստանդարտեցված հաշմանդամույուն-հարմարեցված շնչառական հիվանդությունների հանդիպմանհաճախականությունը մեկ տարում ըստ պետությունների (յուրաքանչյուր 100,000 առողջին):  

Թոքորի ռեստրիկտիվ հիվանդությունները շնչառական հիվանդությունների խումբ է որին հատկանշական է թոքի առաձգականության կորուստը, որն առաջանում է թոքերի լայնացման և թոքային կոշտության անհամապատասխանությամբ, ինչպես օրինակ նորածինների մոտ դիսթրես սինդրոմի ժամանակ։

Քրոնիկ շնչառական հիվանդություններ
---------------------------------

Քրոնիկ շնչառական հիվանդությունները (ԹՔՀ) քրոնիկ ընթացք ունեցող շնչառական հիվանդությունների խումբ է որոնց դեպքում ախտահարվում են շնչառական ուղիները և թոքերի կառուցվածքում առկա տարեր։ Դրանց հատկանշական է բորբոքային բջիջների հավքագրումը (նեյտրոֆիլ) և/կամ ինֆեկցիայի դեստրուկտիվ ցիկլը (միջնորդավորված *Pseudomonas aeruginosa-ով* )։Ամենահաճախ հանդիպողներն են ասթման, ԹՔՕՀ-ն և սուր շնչառակ դիսթրես համախտանիշը։ Քրոնիկական շնչառական հիվանդությունները չեն բուժվում, ամեն դեպքում կան բուժման բազմաթիվ եղանակներ որոնք լայնացնում են շնչառական ուղիները ապահովելով օդի հոսքը լավացնելով շնչարգելությունը կարող են օգնել նվազեցնել սիմպտոմները և բարելավել կյանքի որակը։

Շնչառական ուղիների ինֆեկցիա
---------------------------

Ինֆեկցիաները կարող են ախտահարել շնչառական ուղիների ցանկացած հատված։ Դրանք բաժանվում են վերին շնչառական ուղիների և ստորին շնչառական ուղիների ինֆեկցիաների։

### Վերին շնչառական ուղիների ինֆեկցիան

Վերին շնչառական ուղիների ինֆեկցիայի հիմնական օրինակը ընդհանուր մրսածություն է։ Սակայն, վերին շնչառական ուղիների վարակների խմբին են պատկանում սինուսիտները, տոնզիլիտները, միջին օտիտները, ֆարինգիտները և լարինգիտները։

### Ստորին շնչառական ուղիների վարակ

Ստորին շնչառական ուղիների ինֆեկցիայի ամենահաճախ հանդիպող տեսակը թոքաբորբն է, թոքային հյուսվածքի բորբոքումը որը հիմնականում առաջանում է բակտերայով պայմանավորված հատկապես *Streptococcus pneumoniae* -ով արևմտյան երկրներում։ Տուբերկուլյոզը թոքաբորբի առաջացման կարևոր պատճառ է ամբողջ աշխարհում։Այլ պաթոգենները ինչպես օրինակ վիրուսները և սնկերը կարող են առաջացնել Սուր շնչառական համախտանիշ և պնևմոցիստիկ թոքաբորբ։Թոքաբորբի ժամանակ կարող են առաջանալ վարդություններ ինչպես օրինակ աբսցես, գնդաձև խոռոչ պայմանավորված ինֆեկցիայով կամ ինֆեկցիան կարող է տարածվել դեպի պլևրալ խոռոչ։

Բերանի խոռոչի հիգիեբայի խախտումը կարող է լինել պատճառ ստորին շնչառական ուղիների ինֆեկցիայիհամար։ Նոր հետազոտությունները ցույց են տալիս որ բակտերիաները կարող են անցնել շնչառական ուղիներով դեպի թոքեր։

Չարորակ ուռուցքներ
------------------

Շնչառական համակարգի չարորակ ուռուցքները, հատկապես թոքերի առաջնային կարցինոման, մեծագույն առողջապահական ղնդիր է որը պատասխանատու է քաղցկեղ ախորոշման 15% համար և քաղցկեղից մահերի 30% համար։ Շնչառական ուղիների քաղցկեղները հիմնականում հատկանշական են ծխողներին։

Ըստ հյուսվածքաբանության տարբերում ենք տարբերում ենք շնչառական համակարգի հետևյալ ուռուցքները։

* Փոքրբջջային քաղցկեղ
* ոչ-փոքրբջջային քաղցկեղ
	+ Թոքերի ադենոկարցինոմա
	+ Թոքի եղջերային բջջային կառցիոնմա
	+ Մեծ բջջային կարցինոմա
* Այլ քաղցկեղներ(կարցինոիդ, Կապոշիի սարկոմա, մելանոմա)
* Լիմֆոմա
* Գլխի և պարանոցի շրջանների քաղցկեղ

Որպես հավելում քաղցկեղային բջիջները անցնելով արյան հոսք շրջանառում են և սրտային արտամղման հետ անցնում են թոքեր սա թոքային մետաստազների առաջացման հիմնական պատճառը և մեխանիզմն է։Կրխքի քաղցկեղը կարող է թափանցել անմիջապես տեղային տարածման ճանապարհով։Լյարդ և հաստ աղիք մետաստազ տալուց հետո այն տարածվում է դեպի թոքեր։ Շագանակագեղձի քաղցկեղը,Ծլային բջիջների քաղցկեղը և երիկամաբջջային կարցինոման կարող են նույնպես մետաստազվել թոքեր։

Շնչառական ուղիների քաղցկեղի բուժումը կախված է քաղցկեղի տեսակից։ Վիրահատական բուժումը կարող է ընդգրկել թոքի հատվածների հեռացում(լոբէկտոմիա,սեգմենէկտոմիա կամ սեպաձև հատվածի հեռացում) կամ ամբողջ թոքի հեռացում (պնևմոնէկտոմիա), քիմիոթերապիայի և ճառագայթյին թերապիայի հետ միասին։Ապրելիությունը թոքի քաղցկեղի ժամանակ կախված է քաղցկեղի փուլից որում այն ախտորոշվել է և որոշ հիստոլոգիական հատկանիշներից և կազմում է ընդհանուր առմամբ 14-17%։ Թոքերի մետաստազների դեպքում բուժումը լինում է արդյունավետ միայն խիստ որոշակի դեպքերում, հազվագյուտ իրավիճակներում։

### Բարորակ քաղցկեղ

Բարորակ քաղցկեղները շնչառական հիվանդոությոինների հազվադեպ հանդիպող տեսակներից են։ որոնց օրինակներն են

* Թոքային համարտոմա
* Բնածին մալֆորմացիաներ ինչպես օրինակ թոքային սեքվեստրացիա և Թոքային ադենամոտոիդ բնածին մալֆորմացիա։

Թոքամզի խոռոչի հիվանդություններ
-------------------------------

Թոքամզի խոռոչի հիվանդությունների մեջ է մտնում պլևրալ մեզոթելիոման, որը հիշատակվել է վերևում։

Պլևրալ խոռոչում հեղուկի ախտաբանական կուտակումը հայտնի է նաև որպես թոքամզային արտաքիրտ։ Սա կարող է առաջանալ արյան հոսքից հեղուկի դեպի կրծքավանդակի խոռոչ անցման հետևանքով, որը հաճախ կանգային սրտային անբավարարության կամ լյարդի ցիռոզի հետևանք է։ Ավելցուկային հեղուկ կարող է կուտակվել նաև պլևրայի բորբոքային հիվանդությունների դեպքում պայմանավորված ինֆեկցիայով, թոքային էմբոլիայի, տուբերկուլյոզի, մեզոթելիոմայի և այլ հիվադությունների պատճառով։

Պնևմոթորքսը առաջանում է թոքը ծածկող պլևրայի վնասման արդյունքում, որի դեպքում օդը անցնում է պլևրայի խոռոչ։ Ախտահրված կողմում թոքը նմանվում է արտափչված բալոնի։ Լարված պնևմոթորաքսը դա պնևմոթորաքսի ծանր և սուր ձևն է, երբ օդը որը հավաքվել է կրծքավանդակի խոռոճում չի կարողանում դուրս գալ որը հանգեցնում է նրան որ օդը այնքան է շատանում պլևրալ խոռոչում որ սկսում է սեղմել սրտի և մագիստրալ անոթների վրա բերելով կյանքին վտանգ սպառնացող վիճակների։

Թոքային անոթային հիվանդություններ
---------------------------------

Թոքային անոթային հիվանդությունները վիճակներ են երբ ախտահարվում է թոքերի արյան շրջանառությունը, օրինակներ

* Թոքային էմբոլիա, արյան մակարդուկը որը սովորաբար առաջանում է պերիֆերիկ երակներում անցնում է սրտով գնում դեպի երակային համկարդ և խրվում անոթի լուսանցքում առաջացնելով թրոմբոէմբոլիա։ Մեծ թոքային էմբոլիաները մահացուն են և առաջացնում են հանկարծամահություն։ Այլ նյութեր նույնպես կարող են էմբոլիա առաջացնել բայց դրանք ավելի հազվադեպ են ; Ճարպային էմբոլիա (հատկապես ոսկրերի վնասվածքներից հետո), էմբոլիա ամնիոտիկ հեղուկով (Ծննդաբերության բարդություններ առաջացնելով), օային էմբոլիա (յաթրոգեն առաջանում է սխալ կատարված բժշկական միջամտություններից)։
* Թոքային զարկերակային հիպերտենզիա, ճնշման բարձրացումն է թոքային զարկերակներում․ գերազանցապես այն իդիոպաթիկ է (այսինքն անհայտ էթիոլոգիայի) բայց այն կարող է մեկ այլ հիվանդության արդյունք լինել, հատկապես ԹՔՕՀ-ի․Սա հանգեցնում է սրտի աջ կեսի լարման և մի վիճակի առաջացման որը հայտնի է նաև որպես թոքային սիրտ։
* Թոքի այտուց, հեղուկի անցումն է մազանությաին պատերով դեպի ալվեոլի խոռոչ (կամ շնչառական տարածություն)։ Այն սովորաբար կապված է կանգային սրտային անբավարարության հետ։
* թոքային արյունահոսություն, մազանոթների բորբոքոման և վնասման հետևանքով արյան անցումն է դեպի ալվեոլներ․ Սա կարող է բերել արյունախխման։Թոքային արյունահոսությունը կարող է կապված լինել նաև աուտոիմուն հիվանդության հետևանք ինչպես օրինակ պոլիանգիտով գրանուլեմատոզ և Գուդպաշչերի համախտանիշ։

Նեոնատալ հիվանդություններ
-------------------------

Թոքային հիվանդությունները կարող են ազդել նաև նորածինների վրա օրինակ թոքային հիպերտենզիա, թոքերի ինտերստիցիալ էմֆիզեմա(սովորաբար վաղածին երեխաների մոտ) և նորածինների շնչառական դիսթրես համախտանիշ։

Ախտորոշում
----------

Շնչառական հիվանդությունները կարող են ախտորոշվել կատարելով հետևյալ հետազոտությունները

* Թոքի կամ պլևրայի բիոպսիա
* Արյան ընդհանուր անալիզ
* Բրոնխոսկոպիա
* Կրծքավանդակի ռենգենոգրաֆիա
* ՀՇ հետազոտություն ներառյալ բարձր-որակի կոմպյուտերային տոմոգրաֆիան
* Միկրոօրգանիզմների կուլտուրաների ստացում, օրինակ՝ խորխի նմուշներից
* ՈՒՁՀ-ն կարող է կիրառվել այնպիսի պաթոլոգիաների ախտորոշման համար ինչպիսին է օրինակ պլևրալ արտաքիրտ
* Թոքի ֆունկցիոնալ հետազոտություն
* Վենտիլյացիոն-պերֆուզիոն հարաբերության սկանավորում։

Համաճարակաբանություն
--------------------

Deaths from respiratory diseases per million persons in 2012      19-125     126-169     170-196     197-225     226-275     276-308     309-365     366-440     441-593     594-1,227
Շնչառական հիվանդությունները հիվանդացության և մահացության առաջացման նշանակալից պատճառներից են ամբողջ աշխարհում։Ըստ վիճակագրության ԱՄՆ-ում մոտավորապես գրանցվում է 1 միլարդ մրսածության դեպք։ Հետազոտությունները ցույց են տալիս որ 2010 թվականին ԱՄՆ-ում շնչառական դիստտրեսի պատճառով անհետաձգելի բուժօգնության բաժանմունք են դիմել մոտավորապես 6,8 միլիոն մարդ ում տարիքը չէր գերազանցում 18-ը։2012-ին շնչառական պաթոլոգիաները ամենահաճախ պատճառն էին երեխաներին հիվանդանոցում պահելու համար։

Մեծ Բրիտանիայում 7 մարդկանցից 1-ը ունի շնչառական քրոնիկ հիվանդություն հատկապես թոքերի քրոնիկ օբստրուկտիվ հիվանդություն, որը ներառում է ասթմա, քրոնիկ բրոնխիտ և էմֆիզեմա։Շնչառական պաթոլոգիաները (ներառյալ քաղցկեղը) պատասղանատու է հոսպիտալիզացիայի 10%-ի և 16% մահերի համար կանադայում։

2011 թվականին շնչառական պաթոլոգիաները հանդիսացել են հարկադրական վենտիլյացիայի օգտագորման 93,3% ԱՄՆ-ում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Lung diseases». *MeSH.nlm.nih.gov*. Վերցված է 2019 թ․ օգոստոսի 14-ին.
2. ↑  Sengupta, Nandini; Sahidullah, Md; Saha, Goutam (2016 թ․ օգոստոս). «Lung sound classification using cepstral-based statistical features». *Computers in Biology and Medicine*. **75** (1): 118–129. doi:10.1016/j.compbiomed.2016.05.013. PMID 27286184.
3. ↑  Britton, edited by Brian R. Walker, Nicki R. Colledge, Stuart H. Ralston, Ian D. Penman; illustrations by Robert (2014). *Davidson's principles and practice of medicine* (22nd ed.). էջեր 661–730. ISBN 978-0-7020-5035-0. `{{cite book}}`: `|first1=` has generic name (օգնություն)CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
4. ↑  Sharma, Sat. «Restrictive Lung Disease». Վերցված է 2008 թ․ ապրիլի 19-ին.
5. ↑  «WHO | Chronic respiratory diseases (CRDs)».
6. ↑  «Respiratory Disease & Oral Health». *unitedconcordia.com*. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ մարտի 4-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունվարի 27-ին.
7. ↑  American Academy of Periodontology, kpmjkk 2008
8. ↑  «National Institutes of Health – common cold». Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ հոկտեմբերի 1-ին. Վերցված է 2008 թ․ մայիսի 7-ին.
9. ↑  Wier, L. M.; Hao, Y.; Owens, P.; Washington, R. (2013 թ․ մայիս). «Overview of Children in the Emergency Department, 2010». *HCUP Statistical Brief #157. Agency for Healthcare Research and Quality*. Rockville, MD. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ դեկտեմբերի 3-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունվարի 27-ին.
10. ↑  Witt WP, Wiess AJ, Elixhauser A (2014 թ․ դեկտեմբեր). «Overview of Hospital Stays for Children in the United States, 2012». *HCUP Statistical Brief #186*. Rockville, MD: Agency for Healthcare Research and Quality.
11. ↑  «What is COPD?». *British Lung Foundation* (անգլերեն). 2015 թ․ սեպտեմբերի 7.
12. ↑  «Public Health Agency of Canada - Centre for Chronic Disease Prevention and Control Chronic Respiratory Diseases». Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ ապրիլի 11-ին. Վերցված է 2008 թ․ մայիսի 6-ին.
13. ↑  Barrett ML, Smith MW, Elizhauser A, Honigman LS, Pines JM (2014 թ․ դեկտեմբեր). «Utilization of Intensive Care Services, 2011». *HCUP Statistical Brief #185*. Rockville, MD: Agency for Healthcare Research and Quality.