recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Բուկուրա «Ֆանի» Դումբրավա** (ռումիներեն՝ Bucura Dumbravă, դեկտեմբերի 28, 1868(1868-12-28), Բրատիսլավա, Ավստրո-Հունգարիա - հունվարի 26, 1926(1926-01-26), Պորտ Սաիդ, Եգիպտոս), Հունգարիայում ծնված ռումինացի վիպասան, մշակույթի քարոզիչ, ճանապարհորդ և թեոսոֆ։ Նրա գրական ստեղծագործությունները, որոնք հիմնականում գրված էին գերմաներեն լեզվով, ռոմանտիկ պատմություններ էին հայդուկների լեգեենդար սխրագործությունների մասին։ Նրանք առևտրային մեծ հաջողություն բերեցին` ինչպես գերմանալեզու Եվրոպայում, այնպես էլ Ռումինիայում։

Դումբրավան մի շարք մշակութային ծրագրեր էր պրոպագանդում. բայց նրա գործունեությունը հիմնականում ուղղված էր Ռումինիայում տուրիզմի զարգացմանն ու շրջակա միջավայրի պահպանմանը։ Նա ակտիվ զբոսաշրջիկ և լեռնագնաց էր, երկրի առաջին տուրիստական ակումբներից մի քանիսի հիմնադիրն է։ Նրա ճամբորդական ուրվագծերը ռումինական գրականության մեջ արդիական են մինչև օրս, չնայած նրա գեղարվեստական աշխատանքը քիչ է հիշատակվում։

Իր կարիերայի ընթացքում Դումբրավան նպաստել է կանանց ներգրավմանը ռումինական մասոնության մեջ։ Տարեց հասակում նրա աշխատանքները հիմնականում կենտրոնացվել են սպիրիտուալիզմի վրա և լինելով Ճիտու Քրիշնամուրդիի աշակերտուհին, նա Թեոսոֆիտական հասարակության մեջ ստեղծել է ռումինական օթյակը։ Մահացել է Ադյարում կայացած թեոսոֆինյան կոնֆերանսին մասնակցելուց հետո՝ Բրիտանական Հնդկաստանից վերադառնալու ճանապարհին։

Կենսագրություն
--------------

### Վաղ կյանքը

Ապագա գրողը ծնվել է Բրատիսլավայում (այն ժամանակ՝ Պրեսսբուրգ), նրա հայրը ուներ կամ հունգարա-սլովակյան, կամ սլովակյան-հունգարական արմատներ, մայրական գծով նա էթնիկ գերմանուհի էր։ Դումբրավան դաստիարակվել է գերմանական մշակույթի մեջ, հետևաբար շրջապատի կողմից հաճախ ընկալվում էր որպես գերմանուհի։

Դումբրավան վաղ մանկությունը անցկացրել է Ավստրո-Հունգարիայի տարբեր շրջաններում ճանապարհորդելիս, չորս տարեկանում այցելել է Վիեննա։ Մեկ տարի անց նրա ընտանիքը արտագաղթել է Ռումինիայի Թագավորություն, քանի որ ընկերական հարաբերությունների մեջ էին Ռումինիայի թագավոր Կառոլ 1-ինի հետ։ Դումբրավայի հայրը ապահովագրական ընկերության կառավարիչ էր, որոշ աղբյուրներ կարծում են, որ «zur Brüderlichkeit» մասոնական օթյակի ղեկավարն էր։

Թագավորական ընտանիքը ուշադրություն է դարձնում, թե ինչպես է Ֆանին նվագում դաշնամուրի վրա, գերմաներեն լեզվով բանաստեղծություն գրելու տաղանդի, և ռումինական ռոմանտիկ գրականություն կարդալու կրքի վրա։ Սինայայի պալատում նա դարձել էր Ելիզավետա թագուհու վստահված անձը և պալատական ազնվական օրիորդը, իսկ 1884 թվականի հուլիսին ընդունվել է բարձր հասարակություն, որպես թագավորական զույգի հյուր։

1886 թվականին Դումբրավան դարձել է մարդասեր և հասարակական ակտիվիստ, նա հիմնադրել է Տիբիշուայի ընկերությունը, կիրակնօրյա դպրոցի շենքը տրամադրեց ստորին խավի երեխաներին։ Ավելի ուշ նա հիմնականում երաժշտկան քննադատ էր, արվեստի խթանող, Ռումինիայի ակադեմիայում հետազոտող և կրոնական կարգապահության դասախոս, աշխատում էր քանդակագործ Քերոլ Շտորկի և երաժշտագետ Իոն Պոպեսկի- Պասարեի հետ։ 1905 թվականին Դումբրավան, քաղաքական գործիչ Վինտիլե Բրետիանու հետ ստեղծել է «Չինդիա» ընկերությունը՝ ռումինական ֆոլկլորի՝ հիմնականում ազգային պարերի պահպանման և զարգացման համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Wedemeyer, Doniger, 2010, էջ 149
2. ↑  Marinescu, 2012, էջ 27—36
|  |
| --- |
| **Իշամառոլ արարատյան** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Աստղածաղկավորներ (Asterales) |
| **Ընտանիք** | Աստղածաղկազգիներ (Asteraceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Եղերդակայիններ (Cichorioideae) |
| **Տրիբա** | *Cichorieae* |
| **Ցեղ** | Կաթնբեկ *(Sonchus)* |
| **Տեսակ** | **Իշամառոլ արարատյան** *(S. araraticus)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Sonchus araraticus***Nazarova & Barsegyan, 1983 |
|
| **Կարգավիճակ** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Կրիտիկական վիճակում գտնվող |

**Իշամառոլ արարատյան** (լատ.՝ Sonchus araraticus), բարդածաղկավորների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գիրքում։

Նկարագրություն
--------------

Բազմամյա բույս է, որն ունի 150-230 սմ բարձրություն։ Կոճղարմատը բազմագմբեթ է։ Ցողունը պարզ է, մերկ, վերին մասը թավոտ։ Ստորին ցողունային տերևները մակույկանման են, իսկ վերինները՝ գծային, նշտարաձև։ Ծաղկաբույլն ունի բազմաթիվ խաղիկներից կազմված զամբյուղեր։ Ծաղիկները դեղին են։ Սերմնիկների երկարությունը 2-3 մմ է, նիստերը 3-4-ն են և դարչնամոխրագույն։

Տարածվածություն
---------------

Աճում է միայն Երևանի (ավան Արարատ) ֆլորիստիկական շրջանում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ստորին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 850 մ բարձրությունների վրա։ Ծաղկում է հունիս-հուլիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հուլիս-սեպտեմբերին։

Պահպանություն
-------------

Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է։ Հայաստանի էնդեմիկ բույս է։ Հայտնի է միայն 1 պոպուլյացիա, որի տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 10 քառ․ կմ-ից պակաս է։ Տեսակին հատկապես գյուղատնտեսական գործունեության հետ կապված աճելավայրերի պայմանների փոփոխության հետևանքով սպառնում է տարածման և բնակության շրջանների կրճատում։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես ոչնչացման սպառնալիքի ենթակա տեսակ։ Ընդրգված չէ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

ՀՀ Կառավարության 2008 թվականի որոշման համաձայն՝ Արարատի ճահիճները ընդգրկված են բնության հուշարձանների ցանկում, սակայն պահպանության համար գործողություններ դեռ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Armeniapedia |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · WoRMS |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Sonchus araraticus
* EoL: 6250842
* GBIF: 3105819
* iNaturalist: 443822
* IPNI: 903122-1
* IUCN: 200517
* Plant List: gcc-30448
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:903122-1
* Tropicos: 2717797
* WoRMS: 1090138

 |

 |
Սամիթ
Սամիջի մաքուր եթերային յուղով սրվակ
**Սամիթի ձեթ** (լատ.՝ *oleum anethi*), եթերային յուղ, որը ստացվում է ծաղկող բույսի սերմերից կամ սամիթ բույսի ամբողջական կանաչ զանգվածից(*Anethum graveolens*):

Սենյակային ջերմաստիճանում թարմ սամիթին բնորոշ հոտով անգույն կամ փոքր-ինչ դեղնավուն հեղուկ է, ունի դառը կամֆարային (սկզբում), ապա քաղցր համ։

Ստացում
-------

Եվրոպայում սամիթի ձեթը սկսել են ստանալ XV—XVI դարերում՝ թորման գործընթացի յուրացման շրջանակներում։ Նախկինում խիստ առանձնացնում էին սերմերից և սամիթի ծաղկող կանաչից ջրային գոլորշով սամիթի ձեթի ստացումը։ Այժմ սամիթի ձեթն արտադրվում է սերմերի ամբողջական հասունության փուլում ամբողջական մանրացված բույսից։ Այս մեթոդը օգտագործվել է նաև ԽՍՀՄ գործարաններում, որտեղ այն սկսել են արտադրել 1960-ականների սկզբին՝ սննդի արդյունաբերության կարիքների համար։ ԽՍՀՄ-ում մեծ մասշտաբի առաջին արտադրությունը բացվել է Ուկրաինայում։ Հետագայում սամիթի ձեթ սկսեցին արտադրել Մոլդովայում և Կրասնոդարի երկրամասում։ 1976-1990 թվականներին ԽՍՀՄ-ում միջին արտադրությունը կազմում էր 35 տ/տարի։

Սամիթի ձեթի ավանդական արտադրողներն են հանդիսանում Ֆրանսիան և Արևելյան Եվրոպայի երկրները, ինչպես նաև ԱՄՆ-ն։

Բաղադրություն
-------------

Սամիթի յուղի քիմիական բաղադրությունը անկայուն է։ Այն կախված է վերամշակման ենթարկված սամիթի և դրա սորտերի հասունության աստիճանից։ Սամիթի կանաչ մասերից ստացած յուղում գերակշռում է ալֆա-ֆելանդրենը (մինչև 60%, սովորաբար 10-20%)։ Բացի այդ, ներառում է 30-40% լիմոնեն, 3-10 % «սամիթի եթեր» (դիլեթեր,) և 30-40%՝ կարվոն։ Այս բաղադրիչով նաև սովորաբար ուղեկցվում են հիդրոկարբոնը, կարվեոլը և դիլլապիոլը։

Կիրառություն
------------

Սամիթի ձեթը օգտագործվում է սննդի արդյունաբերության մեջ՝ որպես համեմունք։ Նրա կիրառումը օծանելիքի և կոսմետիկայի արտադրության մեջ մեծ չէ։ Ռուսաստանում սամիթի յուղից առանձնացնում են կարվոն և լիմոնեն՝ պարֆյումերային նպատակների համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Բուսաբանական պատկերազարդում» Օտտո Վիլհելմի «*Томе Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz*, 1885» գրքից
2. ↑  Սամիթի ձեթ, արտադրություն:
3. ↑  М. В. Круглова и др. Масло-жировая пром. 1980, № 10, 28

Գրականություն
-------------

* С. А. Войткевич, «Эфирные масла для парфюмерии и ароматерапии», 1999
* Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան, Սանկտ-Պետերբուրգ. Բրոքհաուզ-Եֆրոն։ 1890—1907:
**Բուղրա Գյուլսոյ** (թուրքերեն՝ Buğra Gülsoy, փետրվարի 22, 1982(1982-02-22), Անկարա, Թուրքիա), թուրք դերասան, մոդել, ճարտարապետ, ռեժիսոր, գրաֆիկական դիզայներ և լուսանկարիչ։

Վաղ կյանք
---------

Բուղրա Գյուլսոյը ծնվել է 1982 թվականի փետրվարի 22-ին Անկարայում։

Դպրոցական կրթությունը ստացել է հայրենի քաղաքում։ Առաջին անգամ բեմ է բարձրացել 13 տարեկանում։ Ավարտել է Արևելամիջերկրածովյան համալսարանի ճարտարագիտության ֆակուլտետը։

Կարիերա
-------

Գյուլսոյը առաջին անգամ նկարահանվել է «Մեր բոլորի համար» հեռուստասերիալում, որտեղ մարմնավորել է Նազըմի դերը։ 2009 թվականին նա նկարահանվել է «Ես տեսել եմ արևը» ֆիլմում։ 2010 թվականին նկարահանվել է «Ո՞րն է Ֆաթմագյուլի հանցանքը» հեռուստասերիալում, որտեղ մարմնավորել է Վուրալ Նամլըի դերը։ 2010 թվականին նկարահանվել է «Ստվերներ և դեմքեր» ֆիլմում։ Այնուհետև նկարահանվել է «Դեպի լավ օրեր» ֆիլմում, որտեղ մարմնավորել է Ջումալիի դերը։ 2011 թվականին նկարահանվել է Հյուսիս-հարավ հեռուստասերիալում, որտեղ մարմնավորել է Գյունեյ Թեքինօղլուի դերը։ Հեռուստասերիալը ցուցադրվել է Kanal D հեռուստաընկերության եթերում։ Գյունեյի դերի համար 2012 թվականին արժանացել է «Թուրքիայի լավագույն հեռուստադերասան» կինոմրցանակին։ 2013 թվականին նկարահանվել է «Հին պատմություն» հեռուստասերիալում, որտեղ մարմնավորել է Մեթեի դերը։ 2015 թվականին նկարահանվել է «Նորից սեր» հեռուստասերիալում, որտեղ մարմնավորել է Ֆաթիհի դերը։

Անձնական կյանք
--------------

Գյուլսոյը հանդիպել է դերասանուհի Բուրջու Քարայի հետ։ Զույգը 2011 թվականի հուլիսի 22-ին ամուսնացել է։ Սակայն մեկ տարի անց՝ 2012 թվականի դեկտեմբերին նրանք բաժանվել են։

Ֆիլմագրություն
--------------

| Տարի | Անվանում | Դեր | Ծանոթագրություն |
| --- | --- | --- | --- |
|
| 2009 | *Ես տեսել եմ արևը* | Բերաթ |  |
| 2009-2011 | *Հիշարժան* | Թոլգա |  |
| 2010-2011 | *Ո՞րն է Ֆաթմագյուլի հանցանքը* | Վուրալ Նամրը |  |
| 2010 | *Ստվերներ և դեմքեր* | Ահմետ |  |
| 2012 | *Դեպի լավ օրեր* | Ջումալի |  |
| 2012 | *Հյուսիս-հարավ* | Գյունեյ Թեքինօղլու |  |
| 2013 | *Հին պատմություն* | Մեթե |  |
| 2015 | *Նորից սեր* | Ֆաթիհ Սեքերչիզադե |  |
|

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Biography Archived 2015-02-25 at the Wayback Machine.. bugragulsoy.com
2. ↑  «Բուղրա Գյուլսոյի կենսագրություն» (չաշխատող հղում)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք էջ

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք · Թվիթթեր |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Ինստագրամ |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | AllMovie · AlloCiné · ČSFD · Internet Movie Database · ԿինոՊոիսկ · Rotten Tomatoes |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: no2017104361 · VIAF: 4206150264376105860009 · WorldCat VIAF: 4206150264376105860009 |

 |
Հայկական խաղողի տեսականի
**Խաղողագործությունը** Հայկական լեռնաշխարհում զարգացել է դեռևս վաղ անցյալում։ Հայաստանում խաղողի որթի բազմաթիվ վայրի տեսակներ են փոխանցվել հնուց, որի մասին են վկայում ասորական և ուրարտական աղբյուրները, Կարմիր բլուրի պեղումներից հայտնաբերված մառանները, բազմաթիվ կարասներ և գինեգործական պարագաներ։ Պեղածո ածխացած սերմերը վկայում են խաղողի այժմյան որոշ տեսակների (Ոսկեհատ, Գառան դմակ, Մսխալի, Արարատի և այլն) տեղական ծագումը։ Հայկական մանրանկարչությունը, հուշարձանների վրա խաղողի քանդակները, միջնադարյան քաղաքներից հայտնաբերված նյութական մշակույթի մնացորդները, գրավոր հիշատակարաններն արժեքավոր տեղեկություններ են պարունակում միջնադարյան Հայաստանի զարգացած խաղողագործության մասին։

Տարածվածություն
---------------

Խաղողագործությունը տարածված էր Արարատում, Վասպուրականում, Աղձնիքում, Փոքր Հայքում, Արցախում, Սյունիքում և Հայաստանի այլ վայրերում։ 19-20-րդ դարերում որոշ գավառներում (Արցախ, Գողթն և այլն) խաղողի որթերը բարձրացվում էին մարդու հասակից վեր՝ փայտի բարակ հենասյուներով հարմարանքների վրա, որը հատուկ է բազմամյա այգիներին։

Հայաստանում խաղողագործությյամբ զբաղվում են Արարատյան դաշտում, հյուսիս-արևելքում, Վայքի և Զանգեզուրի նախալեռնային գոտիներում։ Արարատյան և Վայքի գոտիներում այգիները թաղովի են, հյուսիսարևելյան և Զանգեզուրի գոտիներում՝ չթաղվող։ Բացառությամբ հյուսիսարևելյան գոտու որոշ այգիների՝ Հայաստանում խաղողի այգիները ջրովի են։

Խաղողի սորտեր
-------------

Արենու գինու գործարան
Ըստ տնտեսական նշանակության՝ տարբերում են խաղողի՝ գինու, սեղանի և քիշմիշի, ըստ հասունացման ժամկետների՝ գերվաղահաս, վաղահաս, միջահաս, ուշահաս և առավել ուշահաս սորտեր։

Հայաստանում, ըստ բնական գոտիների, շրջանացված են խաղողի 30 տեղական և 9 բերովի սորտեր, որոնցից 18-ը՝ սեղանի (Սպիտակ արաքսենի, Սպիտակ և Սև սաթենի, Դեղին և Վարդագույն Երևանի, Սև քիշմիշ, Նազելի և այլն), 21-ը՝ գինու (Ոսկեհատ, Գառան դմակ, Սև Արենի, Մսխալի և այլն)։

2005 թվականին Հայաստանում խաղողի տնկարկների տարածքը կազմել է 13,1 հազար հեկտար, բերքատվությունը 1 հա֊ից՝ 71, 4 ց, խաղողի բերքը՝ 81, 6 հզ. տ։

Հայաստանում խաղողագործության գիտական հարցերով զբաղվում են Խաղողապտղագինեգործության գիտական կենտրոնում և Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարանում։ Ուսումնասիրվում են ընդհանուր խաղողագործության (խաղողի որթի ծագման, կենսաբանական, էկոլոգիայի և ագրոտեխնիկայի), մասնավոր խաղողագործության (խաղողի որթի առանձնահատկությունները տարբեր էկոլոգիական պայմաններում՝ ըստ արտադրության ուղղության), խաղողագրության (ամպելոգրաֆիա) և խաղողի ընտրասերման հիմնախնդիրներ։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հայաստանի խաղողագործների միություն

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
Ագնի
**Ագնի** (ռուս.՝ Агни́ ), կրակի, տան, զոհաբերության հնդկական Աստված։ Երկրային աստվածներից գլխավորը, որի հիմնական գործառույթը աստվածների և մարդկանց միջև միջնորդությունն է։ 
Ագնիի օրհներգը, որով սկսվում է Ռիգվեդան, գովաբանում է Ագնիին՝ որպես միջնորդ աստված և մարդկանց մեջ որպես անմահ հյուրի, մեծահոգի բարեխոս և պաշտպան մարդկանց դևերից, աղքատությունից և սովից։
Արդեն Ռիգվեդայում նա ներկայացված է մարդկային հատկանիշներով՝ Ագնի-խոհարար և քահանա, ով կատարում է ծիսակատարություն։ Ագնին Ռիգվեդայում ներկայացված է որպես զոհաբերություն ստացող, ինչպես նաև, ով զոհաբերություն է մատուցում այլ դևերին։ կրոնական-էպիկական ստեղծագործությունները՝ Պուրաններ և Մահաբհարաթա, ավելի են մարդեղենացնում Ագնիին։ Ավելի ուշ նրա ազդեցությունը նվազում է. այն դառնում է հարավ-արևելքում տիրող ութ աստվածներից մեկը։ 
Նկարներում Ագնին պատկերված է երեք ոտքերով, երկգլխանի տղամարդ է՝ վեց աչքերով, չորս եղջյուրներով, կարմիր հագուստով։ Դրոշը կրակոտ է, իսկ նրան ուղեցկում է կենդանի՝ գառի տեսքով։ Այդ մարդակերպությունը կարևոր դեր ունի դիցաբանության մեջ։ Ծիսակատարություններում Ագնին հանդես է գալիս կրակի տեսքով։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Jeaneane D. Fowler (1997)։ *Hinduism: Beliefs and Practices*։ Sussex Academic Press։ էջ 71։ ISBN 978-1-898723-60-8
**Էսպերանտիստ,** էսպերանտո լեզվի տարածմանը մասնակցող անձնավորություն։ Ստուգաբանորեն, էսպերանտիստը հույս ունեցող անձն է։ Էսպերանտոյին տիրապետողները էսպերանտիստներ են, քանի որ լեզվով խոսելիս մարդիկ մասնակցում են այդ լեզվի տարածմանը։ Սակայն ոչ բոլոր էսպերանտիստներն են տիրապետում կամ խոսում լեզուն, քանի որ կան էսպերանտոյին աջակցելու բազմաթիվ ձևեր՝ բացի լեզվին տիրապետելուց։ Այս բառը կարող է նաև նշանակել մի անձ, ով տրամադրված է էսպեպրանտոյի նկատմամբ և ոչ անհրաժեշտաբար էսպերանտոյի շարժմանը համախոհ։

Հայտնի էսպերանտիստներ
---------------------

### Կարևոր էսպերանտիստներ

* Լյուդվիկ Լազարուս Զամենհոֆ, էսպերանտոյի ստեղծողը

### Քաղաքական գործիչներ

* Ֆիդել Կաստրո, Կուբայի նախագահը

*Ես ինձ համարում եմ էսպերանտոյի զինվոր։ Կարևոր չէ թե դուք սակավաթիվ եք, ձեր մտահղացումը հաջողության կարժանանա։ Այն կհաջովի, քանզի իրավացի է։ Ամեն ազգ ունի իր լեզուն, մարդկությունն էլ պիտի ունենա իրենը՝ էսպերանտոն։* (Ճառ 1990 թ. Հավանայում անցկացվող 75րդ Համընդհանուր Հանրագումարում)
* Էդվարդ VII, Անգլիայի թագավոր

*Կարծում եմ էսպերանտոն մեծ օգուտ է մարդկությանը, և մաղթում եմ նրան լիագույն և աարագ հաջողություն։*
* Գանդի, Հնդիկ մարդկային իրավունքների ակտիվիստ

*Ես կողմնակից եմ համընդհանուր օրացույցի ամբողջ աշխարհի համար, ինչպես նաև համընդհանուր դրամի ամենքի համար և էսպերանտոյի նման օժանդակ լեզվի բոլորի համար։*
* Յոսիպ Բռոզ Տիտո, Հարավսլավիայի ղեկավար

*Էսպերանտոն պետք է ուսուցանվի մտավորականների, արտասահմանյան կապեր ունեցող յուրաքանչյուր ոքի և առավել ևս աշխատավորների կողմից։*
### Գրողներ

* Ումբերտո Էկո, Իտալացի լեզվաբան
* Ժյուլ Վեռն

Իր մինչև 1993 թ. չտպագրված մնացած գիրքը պարունակում է էսպերանտոյով գրված 50 էջ՝ *Voyages of Study* (*Ուսուցման ճամփորդություններ*) հատվածում։ Այնտեղ իր կերպարներից մեկն ասում է.
*Էսպերանտոն քաղաքակրթության ամենահաստատ և սրընթաց միջոցն է։*
Եվ նա այսպես է դիմում իր ուղեկիցներին.
*Միջազգային լեզվի բանալին, որ կորցվել է Բաբելոնի աշտարակում, կարելի է գտնել էսպերանտոյի գործածության մեջ*
* Լև Տոլստոյ

*Ես գտնում եմ, որ վոլապուկ լեզուն շատ բարդ է, մինչդեռ էսպերանտոն, հակառակը, շատ պարզ է։ Այն այնքան պարզ է, որ վեց տարի առաջ ստանալով քերականական ձեռնարկ, բառարան և մի քանի հոդված այդ լեզվով, ես կարողացա երկու կարճ ժամ անց, եթե ոչ գրել, ապա գոնե հստակ այդ լեզվով կարդալ։ () Մեր եվրոպական աշխարհի յուրաքանչյուր ոք այդ լեզուն սովորելուն մի քիչ ժամանակ հատկացնելու զոհաբերությունը այնքան փոքր է, մինչդեռ արդյունքները կարող են այնքան մեծ լինել, որ հնարավոր չի ժխտել փորձել այն։* (1894)
### Գիտնականներ

* Ռուդոլֆ Դիզել, գերմանացի գյուտարար, դիզել շարժիչի ստեղծողը

*Շատ տարիներ անց ես ինքն հետաքրքրվեցի էսպերանտոյով։ Այս միջազգային օժանդակ լեզուն համապատասխանում է սկզբունքային չափանիշներին, քանի որ բազմաթիվ մարդիկ ընդունում են այն, և սա դառնում է հիմնական լեզուների բնական կապորդը՝ իր մտերմիկ պարզունակության և կառուցվածքի տրամաբանության շնորհիվ։*
**Արտավան Արշակունի** (ծննդյան և մահվան թվականներն անհայտ, 5-րդ դար), նախարար Մարզպանական Հայաստանում, Գազրիկ Արշակունու եղբայրը, Հմայակ Մամիկոնյանի փեսան։ Սերվում է Արշակունիների հայկական թագավորական ճյուղից։

Կենսագրություն
--------------

471 թվականին Արտավանը իր եղբոր՝ Գազրիկի հետ, գահակալական կռիվների պատճառով զրկված լինելով իրենց իշխանությունից և իրենց կյանքից զրկվելու վտանգի տակ, գնում են Բյուզանդիա՝ Կոստանդնուպոլիս, Լևոն Ա կայսեր մոտ և ստանում Մակեդոնիայի Նիկիա քաղաքը՝ բնակվելու համար, որտեղ տոհմը բազմանալով, Հերակլ կայսեր ժամանակ տեղափոխվում է Ադրիանապոլիս, որտեղ երկար ժամանակ նրանք պահում են իրենց տոհմանունը։

Բյուզանդիայի կայսր Կոստանդին Ծիրանածինը Գազրիկին կոչում է Կղիենէս, իսկ նրանց Կոստանդնուպոլիս գնալը դնում է 460 թվականին, ըստ Ծիրանածնի նրանցից է սերվել Բյուզանդիայի Վասիլ Ա կայսրը։

Աղբյուրներ
----------

* «Հայոց անձնանունների բառարան», Հրաչյա Աճառյան, Հատոր 1, Ցուցակ 1, Էջ 439
* «Պատմութիւն հայոց», Միքայել Չամչյան, Վենետիկ, 1785, Հատոր Բ, էջ 148
* «Iranisches Namenbuch» հայ․՝ Իրանական անձնանունների գիրք, էջ 32 ա
* «Հայ կայսերք Բիւզանդիոնի», Կարապետ Տեր-Սահակյան, Վենետիկ, 1905, Հատոր Ա, էջ 337-338, 349 ա
**Էլեկտրական հոսանքի աշխատանք և հզորություն** , փակ էլեկտրական շղթայի որևէ տեղամասով լիցք տեղափոխելիս էլեկտրական դաշտը կատարում է աշխատանք, որն անվանում են էլեկտրական հոսանքի աշխատանք։ Համաձայն բանաձևի` այդ աշխատանքը կարելի է հաշվել, եթե հայտնի է տրված տեղամասում էլեկտրական լարումը` *A=qU*, որտեղ A-ն հոսանքի աշխատանքն է, U-ն՝ լարումը շղթայի տեղամասում, q-ն՝ այդ տեղամասի կամայական լայնական հատույթով t ժամանակում անցած լիցքը։ Քանի որ *q=It*, որտեղ I-ն հոսանքի ուժնն է տեղամասում, ապա *A=IUt*։

Այսպիսով՝ հաստատուն էլեկտրական հոսանքի աշխատանքը շղթայի որևէ տեղամասում հավասար է հոսանքի ուժի, լարման և այն ժամանակի արտադրյալին, որի ընթացում այդ տեղամասով հոսանք է անցել։ Միավորներ միջազգային համակարգում էլեկտրական հոսանքի աշխատանքն արտահայտվում է ջոուլով (Ջ)։

Հզորությունը հավասար է աշխատանքի հարաբերությանն այն ժամանակին, որի ընթացքում այդ աշխատանքը կատարվել է։ Էլեկտրատեխնիկայում հզորությունը սովորաբար նշանակում են P տառով։ Հետևաբար, ըստ սահմանման, *P=A/t*։ Նկատի ունենեալով բանաձևը՝ հոսանքի հզորությունը հաշվելու համար կունենանք հետևյալ արտահայտությունը՝ *P=IU*։

Միվաորների միջազգային համակարգում հզորությունն արտահայտվում է վատտով (Վտ), ընդ որում, *1Վտ=1Ջ/վ*։ Բանաձևի հիման վրա 1 վատտը կարող ենք ներկայացնել նաև հետևյալ կերպ՝ *1Վտ=1Ա\*1Վ=1Ա\*Վ*։

Բացի վատտից` օգտագործում են նաև կիլովատտ (կՎտ), մեգավատտ(ՄՎտ), միլիվատտ (մՎտ) միավորները`

1կՎտ=103Վտ=1000Վտ

1ՄՎտ=106Վտ=1000000Վտ

1մՎտ=10−3Վտ=0.001Վտ

P=A/t բանաձևից հոսանքի աշխատանքը կարող ենք արտահայտել հոսանքի հզորության և ժամանակի արտադրյալով՝ *A=Pt*։

Հետևաբար՝ կարող ենք գրել՝ *1Ջ=1Վտ\*1Վ=1Վտ\*վ*։

Բանաձևը հնարավորություն է տալիս հոսանքի աշխատանքն արտահայտել նաև ոչ համակարգային միավորով։ Քանի որ գործնականում հաճախ ավելի հարմար է ժամանակն արտահայտել ժամով, իսկ հզորությունը՝ կիլովատտով, ուստի բնական է հհոսանքի աշխատանքի ոչ համակարգային միավորն անվանել կիլովատտ-ժամ։ Այսպիսով՝

1կՎտ-ժ=1000Վտ\*3600վ=3600000Վտ\*վ=3.6\*106Ջ=3.6ՄՋ

Կենցաղում, տեխնիկայում տարբեր սպառիչների ծախսած էլեկտրաէներգիան չափում են հատուկ սարքով՝էլեկտրաէներգիայի հաշվիչով։ Հաշվիչում ալյումինե սկավառակը հորիզոնական դիրքով դրվում է 2 էլեկտրամագնիսական բևեռների միջև։ Էլեկտրամագնիսներից մեկը՝ ամպերաչափի, իսկ մյուսը՝ վոլտաչափի բաղկացուցիչ մաս է։ Առաջին էլեկտրամագնիսի փաթույթը սպառիչին միացված է հաջորդաբար, իսկ երկրորդինը՝ զուգահեռ։ Սպառիչով հոսանք անցնելիս ալյումինե սկավառակը պտտվում է, ընդ որում, պտտման արագությունը համեմատական է ինչպես սպառիչով անցնող հոսանքի ուժին, այնպես էլ՝ սպառիչում լարմանը։ Իսկ սկավառակի կատարած պտույտների թիվը հնարավորություն է տալիս դատելու որևէ ժամանակում հոսանքի աշխատանքի մասին։

Այս աղյուսակում բերված են մի քանի սպառիչների հզորություններ՝

| Սպառիչ | P,կՎտ | Սպառիչ | P,կՎտ |
| --- | --- | --- | --- |
| Լապտերի լամպ | 0.001 | Հեռուստացույց | 0.3 |
| Տեսամագնիտոֆոն | 0.014 | Լվացքի մեքենա | 0.35/0.60 |
| Կենցաղային հովհար | 0.010/0.065 | Փոշեկուլ | մինչև 0.6 |
| Լուսավորման լամպեր | 0.015/0.2 | Էլեկտրական արդուկ | 0.3/1 |
| Սառնարան | 0.11/0.16 | Տրոլեյբուսի շարժիչ | 80/100 |

Աղբյուրներ
----------

* Է.Ղազարյան, Ա.Կիրակոսյան, Գ.Մելիքյան, Ռ.Թոսունյան, Ս.Մաիլյան, Ս.Ներսիսյան,«Ֆիզիկա և աստղագիտություն 9»,Երևան 2009,էջ 64
Բերդպար «Բերդ» պարային անսամբլի կատարմամբ
**Բերդպար**, հայկական երկհարկ մարտական պար։ Պատկերում է բերդի պաշարումը (ներքևի շրշան) և «բերդապաշտպաններին» («պաշարողների» ուսերին կանգնած վերևի շրջան)։ Պարում են զուռնայի և դհոլի նվագակցությամբ։ Պարեղանակը կազմված է ինը մեղեդիներից, որոնք հերթականորեն արտահայտում են բերդպարի մեջ ընդգրկվող բոլոր դրվագները՝ բերդի պաշարումից («կանչ») մինչև պաշարվածների հաղթանակը («պինդ քարից բերդ»)։ Պարում են տղամարդիկ (16–40 հոգի)։ Ենթադրվում է, որ հնում բերդպարը եղել է քառահարկ։ Գուցե պարողները զենք էլ են կրել։ Մեզ հասած բերդպար պարել են Արթիկի շրջանում, Թիֆլիսի բանվորական ակումբում (Սասունի, Վանի, Ալաշկերտի, Շատախի, Հայոց ձորի գաղթական հայերը), Ղարաքիլիսայում և Ալեքսանդրապոլում 1920-ական թվականներին։ Բերդպարը տեղ է գտել հայկական պետական և ինքնագործ պարի խմբերի ծրագրերում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 421)։*  |
Չեխոսլովակյան զորքերը Վլադիվոստոկում
**Չեխոսլովակյան կորպուսի խռովություն**, Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ, Վոլգայի, Սիբիրի և Ուրալի երկրամասերում Չեխոսլովակյան կորպուսի զինված ապստամբությունը բոլշևիկյան ուժերի դեմ՝ 1918 թվականի մայիս-օգոստոս ամիսներին։

Ռուսաստանում Չեխոսլովակիայի զորամասերը կազմավորվել էին առաջին համաշխարհային պատերազմի (1914—1918) ժամանակ, ավստրո-հունգարական բանակի՝ ազգությամբ չեխ և սլովակ ռազմագերիներից, ինչպես նաև ռուսահպատակ չեխերից և սլովակներից։ 1917 թվականի հունիսին երկու հրաձգային դիվիզիայից կազմվել էր չեխոսլովակիայի կորպուսը, որը տեղադրվել էր Ուկրաինայում։ Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո, կորպուսի հրամանատարությունը չի սատարում խորհրդային պրոպագանդան և, կորպուսը ֆրանսիական բանակի մաս հայտարարելով, պահանջում է խորհրդային իշխանությունից այն ուղարկել Արևմտյան Եվրոպա։ 1918 թվականի մարտին կորպուսի հիմնական ուժերը հեռանում են Ուկրաինայից։ 1918 թվականի մարտի 26-ին խորհրդային կառավարությունը որոշում է ընդունում Չեխոսլովակիայի կորպուսի էվակուացիայի մասին (Վլադիվոստոկի վրայով), պայմանով, որ զենքի հիմնական մասը հանձնվեր տեղական սովետներին։ Կորպուսի հրամանատարությունը որոշեց չհնազանդվել և կոչ արեց զինվորներին Վլադիվոստոկ հասնել զենքի ուժով։ Մայիսի վերջին Չեխոսլովակիայի զորքերով (շուրջ 45 հազար մարդ) լեցուն էշելոնները ձգվեցին ամբողջ Միբիրյան երկաթուղով՝ մոտ 7000 կմ (Պենզայից՝ Վլադիվոստոկ)։ Մայիսի 25-ին ապստամբությունը բռնկվեց Մարիինսկում, 26-ին՝ Չելյաբինսկում, որից հետո ապստամբները, սպիտակգվարդիականների հետ, գրավեցին Նովոնիկոլաևսկը, Պենզան, Սիզրանը, Տոմսկը, Օմսկը, Սամարան, Կրասնոյարսկը, Ուֆան, Սիմբիրսկը, Եկատերինբուրգը, Կազանը։ 1918 թվականի հուլիսին Պովոլժիեում խորհրդային զորքերը միավորվեցին արևելյան ռազմաճակատի մեջ։ Օգոստոսին կասեցվեց չեխոսլովակիան և սպիտակգվարդիական զորամասերի առաջխաղացումը։ Սեպտեմբերին խորհրդային զորքերն անցան հակահարձակման, վերագրավեցին Կագանը, Սիմբիրսկը, Սամարան, Սիզրանը, Ուֆան, Չելյաբինսկը։ 1918 թվականի նոյեմբեր-դեկտեմբերին չեխոսլովակյան ուժերը հրաժարվեցին կռվել սպիտակգվարդիականների կողմում։ 1919 թվականի 2-րդ կեսին Կոլչակի զորքերի նահանջի հետ չեխոսլովակիայի զորքերը ևս նահանջեցին արևելք։ 1920 թվականի փետրվարի 7-ին կարմիր բանակի չեխոսլովակիայի կորպուսի հրամանատարությունը կնքեցին զինադադար, որը երաշխավորում էր կորպուսի Հեռավոր Արևելք հասնելը և էվակուացիան։ 1920 թվականի գարնանը չեխոսլովակիայի զորքերը կենտրոնացվեցին Վլադիվոստոկում և, այնուհետև, աստիճանաբար էվակուացվեցին Ռուսաստանից։ Չեխոսլովակյան ուժերի դեմ բոլշևիկյան ուժերի կազմում նշանակալի դերակատարում են ունեցել Գայը և Գուրգեն Ոսկանյանը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 710)։*  |
Մետաղները կազմվացծ են դրական (+) իոններից ,որոնք տատանվում են բյուրեղացանցի հանգույցներում , և ազատ էլեկտրոններից ։ Էլեկտրական դաշտի բացակայությամբ ազատ էլեկտրոնները շարժվում են քաոսային ձևով ։ Այդ պատճառով էլ ազատ էլեկտրոնների համախումբն անվանում են էլեկտրոնային գազ։ Էլեկտրական դաշտի ազդեցությամբ ազատ էլեկտրոնները ձեռք են բերում նույն կողմն ուղղված լրացուցիչ արագություն և անկանոն շարժման հետ մեկտեղ շարժվում որպես մեկ ամբողջություն ՝ ստեղծելով Էլեկտրական հոսանք ։ Մետաղի բյուրեղացանցի իոններն էլեկտրական հոսանք չեն ստեղծում ։ Այս ենթադրությունը փորձով հաստատել է գերմանացի ֆիզիկոս Կառլ Ռիկեն XIX դարավերջին ։Բայց Ռիկեի փորձն անուղղակիորեն էր ապացուցում ,որ մետաղներում էլեկտրական հոսանքը պայմանավորված է ազատ էլեկտրոններով ։ 1916 թվականին ֆիզիկոսներ Թոմաս Ստյուարտը և Ռիչարդ Թոլմենը ,փորձով չափելով մետաղներում էլեկտրական հոսանք ստեղծող մասնիկների Տեսակարար լիցքը ՝ մասնիկի լիցքի հարաբերությունը նրա զանգվածին , ցույց են տվել ,որ այդ մասնիկներն ,իրոք էլեկտրոններ են ։

Փորձի հիմքում ընկաց էր հետևյալ գաղափարը ։ Եթե արագ շարժվող հաղորդիչը կտրուկ արգելակի ,ապա նրա մեջ առկա լիցքավորված մասնիկները , շնորհիվ իներտության ,որոշ ժամանակ դեռևս կշարունակեն շարժվել , և այդ ընթացքում հաղորդչում կառաջանա կարճատև հոսանք ։ Ստյուարտի և Թոլմենի փորձում մետաղալարով փաթաթված կոճը պտտական շարժման մեջ էր դրվում և ապա կտրուկ արգելակվում։ Արգելակելիս մետաղալարի ծայրերին սահուն հպակներով միացված գալվանաչափը գրանցում էր կարճատև հոսանք , որի ուղղությունը ցույց էր տալիս , որ այն ստեղծվել է բացասական լիցքով մասնիկի շարժմամբ ։ Չափելով հաղորդալարով անցած ընդհանուր լիցքի քանակը ՝ Ստյուարտը և Թոլմենը հաշվել են ազատ մասնիկի տեսակարար լիցքը , որի արժեքը մեծ ճշտությամբ համընկնում է էլեկտրոնի համար այլ եղանակով որոշված տեսակարար լիցքի արժեքին ։

Այսպիսով ՝ ապացուցվել է ,որ մետաղներում էլեկտրական հոսանքն ազատ էլեկտրոնների ուղղորդված շարժումն է ։
**Էլեկտրական հաստատուն**, **վակուումի դիէլեկտրիկական թափանցելիություն**, **դիէլեկտրիկական հաստատուն**, ֆիզիկական մեծություն, վակուումի էլեկտրական թափանցելիությունը։ Սովորաբար նշանակվում է *ε*0՝

ε0 = 8.854 187 817... x 10−12 Ֆ/ մ (Ֆ•մ−1):
Էլեկտրական հաստատունը կապ է հաստատում էլեկտրական լիցքի և մեխանիկական մեծությունների միջև, օրինակ, ըստ Կուլոնի օրենքի՝ երկու լիցքերի միջև փոխազդեցության ուժը տրվում է

{\displaystyle \ F\_{C}={\frac {1}{4\pi \varepsilon \_{0}}}{\frac {q\_{1}q\_{2}}{r^{2}}}}
բանաձևով, որտեղ *q*1-ը և *q*2-ը լիցքերն են, *r*-ը՝ հեռավորությունը դրանց միջև։ *ε*0 հաստատունն առկա է նաև Մաքսվելի հավասարումներում, որոնք նկարագրում են էլեկտրական և մագնիսական դաշտերը։
Մաքսվելի հավասարումներում էլեկտրական ինդուկցիայի **D** վեկտորի և էլեկտրական դաշտի **E** լարվածության կապը վակուումում տրվում է էլեկտրական հաստատունով՝

{\displaystyle \mathbf {D} =\varepsilon \_{0}\ \mathbf {E} }
Միջավայրի համար 

{\displaystyle \mathbf {D} =\varepsilon \mathbf {E} =\varepsilon \_{\text{r}}\varepsilon \_{0}\mathbf {E} }
որտեղ *ε*-ը միջավայրի բացարձակ դիէլեկտրիկական թափանցելիությունն է, *ε*r-ը՝ հարաբերական դիէլեկտրիկական թափանցելիությունը։

Արժեքը
------

*ε*0 էլեկտրական հաստատունի արժեքը *սահմանվում է*

{\displaystyle \varepsilon \_{0}={\frac {1}{\mu \_{0}c^{2}}}}
բանաձևով, որտեղ *c*-ն լույսի արագությունն է վակուումում, իսկ *μ*0-ն՝ մագնիսական հաստատունը (վակուումի մագնիսական թափանցելիություն)։ Քանի որ *μ*0-ի սահմանված արժեքը 4π × 10−7 H m−1, է, իսկ *c*-ի արժեքը՝ 299 792 458 մ•վ−1,, *ε*0-ի արժեքը կլինի

*ε*0 ≈ 8.854187817620 × 10−12Ֆ•մ−1 (կամ Ա2•վ4•կգ−1•մ−3 ՄՄՀ հիմնական միավորներով կամ Կլ2•Ն−1•մ−2 կամ Կլ•Վ−1•մ−1) ՄՄՀ ածանցյալ միավորներով։
### Էլեկտրական հաստատունի վերասահմանումը

Եթե Ամպերը սահմանենք որպես միավոր ժամանակում անցած էլեկտրոնների քանակ, ապա էլեկտրական հաստատունը չի ունենա ճշգրիտ արժեք։ Էլեկտրոնի լիցքի մեծությունն այդ դեպքում տրված թիվ է, ոչ թե չափման ենթակա արժեք, հետևաբար μ0 կդառնա չափման ենթակա մեծություն, և ε0 կհետևի դրան։ Ինչպես նախկինում, այն կարելի է որոշել ε0= 1/(μ0c2) արտահայտությունից, բայց այս դեպքում հաշվի առնելով մագնիսական հաստատունին վերաբերող չափման սխալը։ Այս նույն չափման սխալը կարելի է վերագրել նաև α նուրբ կառուցվածքի հաստատունին, քանի որ 

{\displaystyle \varepsilon \_{0}={\frac {1}{\mu \_{0}c^{2}}}={\frac {e^{2}}{2\alpha hc}}\,}
որտեղ *e*-ն ճշգրիտ տարրական լիցքն է, *h*-ը՝ ճշգրիտ Պլանկի հաստատունը, *c*-ն՝ ճշգրիտ լույսի արագությունը վակուումում։ Նուրբ կառուցվածքի հաստատունի համար այստեղ օգտագործեցինք

{\displaystyle \alpha ={\frac {\mu \_{0}ce^{2}}{2h}}\ }
արտահայտությունը։ Այսպիսով, ε0-ի արժեքի հարաբերական անորոշությունը կլինի նույնը, ինչ նուրբ կառուցվածքի հաստատունինը՝ 6.8×10−10։

Տես նաև
-------

* Դիէլեկտրիկական թափանցելիություն
* Կազիմիրի էֆեկտ
* Կուլոնի օրենք

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  See the last sentence of the NIST definition of ampere.
2. ↑  See the last sentence of the NIST definition of meter.
3. ↑  Տես CODATA
4. ↑  Սահմանումները *c*, *μ*0 and *ε*0 մեծությունների համար տրված են 2006 CODATA զեկույցում, տես CODATA զեկույց, էջ. 6-7 (անգլ.)
5. ↑  Տե՛ս CODATA հանձնարարելի արժեքները հիմնարար ֆիզիկական հաստատունների համար
**Թանգարան-այգի «Բարեկամության ծառ»**, եզակի թանգարան Ռուսաստանի, Կրասնոդարի երկրամասի Սոչի քաղաքում։

Բարեկամության ծառն աճում է Ռուսաստանի տրոպիկական կուլտուրաների և ծաղկաբուծության պետական գիտահետազոտական ինստիտուտի ցիտրուսային այգու տարածքում։

1934 թվականին ինստիտուտի գիտնական Ֆ. Մ. Զորինը ցիտրուսային բույսերի նոր, ցրտադիմացկուն տեսակների ստացման համար այգում տնկեց վայրի լիմոնի ծառ։ Նրա սաղարթին նա հետևողականորեն պատվաստում էր ճապոնական մանդարինների, իսպանական նարինջների, իտալական լիմոնների, թուրինջների և այլ ծառերի ընդամենը 45 տեսակի ցիտրուսներ։ 1940 թվականին այդ ծառի վրա ի հիշատակ իր այցի հայտնի հետազոտող Օտտո Շմիդտը պատվաստում կատարեց։ 1957 թվականին երեք վիետնամացի բժիշկներ առաջարկեցին այդ եզակի ծառ-այգին անվանել Բարեկամության ծառ։

Այժմ այդ ծառին կան աշխարհի 167 երկրից ներկայացուցիչների պատվաստած ճյուղեր։ Նրա վրա արված է ավելի քան 630 պատվաստում։ Դրանք կատարվել են շատ երկրների նախագահների, հայտնի հասարակական և քաղաքական գործիչների, գիտնականների և մշակույթի գործիչների ձեռքերով։

Բարեկամության ծառի կողքին աճում են բարեկամության ծառերի ավելի քան 60 նոր տնկիներ։ Դրանք տնկել են տարբեր երկրներից և տարբեր մասնագիտությունների տեր մարդիկ։ Այգում աճում են ԱՄՆ-ից, Լեհաստանից, Կանադայից, Ճապոնիայից և այլ երկրներից բերված ծառեր։

1981 թվականին Զորինի գործի շարունակող Լյուդմիլա Դմիտրենկոյի նախաձեռնությամբ այգում բացվեց թանգարան (ճարտարապետներ` Ե. Ի. Բորկալով, Ա. Ի. Սավելյով)։ Նրա ցուցանմուշներն են տարբեր երկրներից մարդկանց նվերները Բարեկամության ծառին։ Դրանք ազգային հուշանվերներ են, նամակներ, նկարներ, տարբեր երաժշտական գործիքներ, դրամներ և այլն։ Թանգարանում կան մոտավորապես 20 հազար նվերներ։

Հասցե
-----

*354002 Ռուսաստան, ք. Սոչի, Ֆաբրիցիուսի 2/28*

Գրականություն
-------------

* *Зорин В. Дмитриенко Л. Дерево Дружбы.- Краснодар, 1975*

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Տես նաև
-------

* Ցանկությունների ծառ (Պետրոզավոդսկ)
* Սիրո ծառ
* Дерево дружбы официальная страничка Archived 2013-09-17 at the Wayback Machine.
**«Երիտասարդ գնչուհին»** կամ **«Գնչուհին դափով որսում է իրեն նետված դրամը»** (լատիշ․՝ Jaunā čigāniete), Կարլ Գունի 1870 թվականին ստեղծած կտավը։ Գտնվում է Լատվիայի գեղարվեստի ազգային թանգարանի հավաքածուում։

Պատմություն
-----------

1870 թվականին փարիզյան սալոնի ցուցահանդեսից հետո Կարլ Գունը մեկնում է Նորմանդյան կղզիներ, Նորմանդիա, ապա՝ Բելգիա, 
որտեղ էլ հավանաբար ստեղծել է «Երիտասարդ գնչուհին» կտավը։ Նկարչի այս ոճի աշխատանքը՝ «մեկ ֆիգուրով կոմպոզիցիա», բարձր է գնահատվել։ Երիտասարդ գնչուհու փխրուն մարմինը, աղերսող հայացքը, ընկնող մետաղադրամի դիմաց պարզած դափը, այս բոլոր տարրերը համալրում են կոմպոզիցիան, որտեղ սոցիալականը միախառնվում է ռոմանտիկ մոտիվներին։

Ակադեմիական ավանդույթներին համահունչ՝ կտավը ստեղծելիս յուրաքանչյուր տարր հաշվի է առնվել՝ կիրառելով նկարչին բնորոշ արտահայտչամիջոցներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  100 dārgumu mākslas muzejā: Hūna 'Jaunā čigāniete'
2. ↑  Jaunā čigāniete, LNB Digitālā bibliotēka

Արտաքին հղումներ
----------------

* Masterpieces of Latvian Painting. Late 19th – mid-20th century(չաշխատող հղում)
* Young Gypsy Woman
* Biography and pictures of Kārlis Hūns on the site "The History of Latvian Art
**Անիմալիստական ժանր** (ֆր.՝ *Animalisme*, լատ.՝ *animal* կենդանի, անասուն), կենդանիների պատկերումը կերպարվեստում։

Բնութագիր
---------

Անիմալիստական ժանրը, բնագիտական և գեղարվեստական պատկերումների զուգորդմամբ նպաստում է մարդու դիտողականության զարգացմանը և առաջացնում սեր դեպի բնությունը։ Հեքիաթների, առակների նկարազարդումներում, այլաբանական և երգիծական պատկերներում կենդանին «մարդկայնացվում» է, օժտվում մարդկանց հատուկ արարքներով և ապրումներով։ Ոչ սակավ, անիմալիստական ժանրի խնդիրն է դառնում կենդանու ճշգրիտ պատկերումը (օրինակ գիտական և գիտա-հանրամատչելի գրականության նկարազարդումներում)։ Նկարիչ որսորդների սուր դիտողականության մասին են վկայում գազանների և թռչունների պատկերումները նախնադարյան արվեստում։

Զարգացումը տարբեր երկրներում
----------------------------

Կենդանիների վառ կերպով ոճավորված ֆիգուրներով հարուստ է Հին Արևելքի, Աֆրիկայի, Օվկիանիայի, հին Ամերիկայի արվեստը։ Կենդանիների պատկերներ հանդիպում են անտիկ քանդակագործության, սափորանկարչաթյան, խճանկարչության նմուշներում։ Միջին դարերում Եվրոպայում տարածում գտան կենդանիների և թռչունների այլաբանական և բանահյուսական, հեքիաթային կերպարները։ Վերածննդի դարաշրջանում արվեստագետներն սկսեցին կենդանիներին պատկերել՝ դիմելով բնությանը (Պիզանելլո, Ալբրեխտ Դյուրեր)։ Սակայն բուն անիմալիստական ժանրը (որ սերտորեն կապված է բնանկարի, նատյուրմորտի, կենցաղային ժանրի հետ) հանդես եկավ Չինաստանում (VIII–XIII դարեր), Եվրոպայում (17-րդ դար)։

Անիմալիստական ժանրը Հայաստանում
-------------------------------

Հայաստանում հայտնաբերված ժայռապատկերներն ու հնագույն որմնաքանդակները հարուստ են կենդանիների պատկերներով, որոնք հաճախ ոճավորված են, երբեմն ունեն խորհրդանշային կամ այլաբանական բնույթ։ Այդպիսիք են նաև Վիշապները։ Միջին դարերում կենդանական մոտիվները մուտք են գործել ձեռագրերի ասպարեզ (թռչնագրեր, կենդանազարդեր), տեղ գտել պալատների որմնանկարներում, նույնիսկ եկեղեցիների, տապանաքարերի հարդարանքում (Աղցքի դամբարան, Աղթամարի Սբ․ Խաչ տաճար և այլն)։ Խորհրդային անիմալիստների գործերը առանձնանում են կենդանական աշխարհի նուրբ իմացությամբ, կերպարների դեկորատիվ արտահայտչականությամբ (Վ.Ա. Վատագին, Ի.Ս. Եֆիմով, Ե.Ի. Չարուշին, Ի.Գ. Ֆրիխիոսր, Ա. Ստարկոպֆ և ուրիշներ)։ Հայ կերպարվեստագետներից անիմալիստական բազմաթիվ գործեր են ստեղծել քանդակագործ Հ. Գյուրջյանը և գրաֆիկ Վ. Այվազյանը։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 416)։*  |
**Կոսիցինի գիմնազիա** (ռուս.՝ Гимна́зия Коси́цына), շենքերի համալիր Մոսկվայի Չեռնիգովսկի նրբանցքում, 18-րդ դարի քաղաքային դաստակերտ (հետագայում վերակառուցվել է)։ Դաշնային նշանակության մշակութային ժառանգության օբյեկտ է։

Պատմություն
-----------

Շինության առաջին հայտնի սեփականատերն է եղել Պրեոբրաժենսկի լեյբգվարդիայի ղեկավար Վ. Տ. Ռժևսկին։ Նրա օրոք, 1710 թվականին, Բոլշայա Օրդինկա փողոցին կից դաստակերտի հիմքի վրա կառուցվեցին քարե պալատներ, իսկ նրանց հետևում տնկվել է կանոնավոր այգի։

1758 թվականին՝ Ի. Գ. Ժուրավլյովի օրոք, փայտե կցակառույցները փոխարինվել են քարե կառույցներով, տեղադրվել են ներքին սանդուղքներ, ձևավորվել են սրահներ։ 18-րդ դարում գոյություն ունեցող, այսպես կոչված, «խուլ թաղամասում» հիմնական տան արևելյան եզրի մուտքի մոտ, Ժուրավլյովի օրոք ճակատային մուտքն արգելափակվել է արտաքին շինություններով։

18-րդ դարի վերջում դաստակերտը տուժել է հրդեհի պատճառով։ Առանձնատան սեփականատերերից մեկը՝ վաճառական Վասիլևը, գրեթե ամբողջությամբ վերակառուցել է շենքը. գլխավոր տանն ավելացվել է երրորդ հարկ, շենքի ճակատը զարդարվել է, մուտքն ազատվել է, տեղադրվել են նոր դարպասներ, կառույցի հարավային մասում տնկվել է շքեղ այգի։

Կառույցը հետագա փոփոխությունների ենթարկվեց 1812 թվականի Հայրենական պատերազմից հետո։ 1830-ական թվականներին շինության նոր սեփականատերերը դարձան առևտրական Գրաչովները, որոնց օրոք հիմնական տանն ավելացվել է դեպի այգին նայող տերասը։ 19-րդ դարի վերջում սեփականատերերը կառույցում չեն բնակվել։

1906 թվականին դաստակերտի հյուսիսարևմտյան հատվածը վաճառվել է տան սեփականատեր Ա. Ա. Դուրիլինին, որի օրոք շենքը վարձակալվել է որպես Վ. Դ. Կոսիցինի արական մասնավոր գիմնազիային կից «Մարիա Ֆեոդորովնայի գրասենյակ»։ Շենքի վերակառուցումն իրականացրել է ճարտարապետ Վլադիմիր Վլադիմիրովիչ Շերվուդը։ Սենյակները, որոնք հետագայում դարձել են դասասենյակներ, ընդլայնվել են, սանդուղքը զգալիորեն փոքրացել է, կառուցվել է կցաշենք։

Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո նախկին գիմնազիայի շենքում տեղակայվել են երկրորդ աստիճանի միջնակարգ դպրոց, բժշկական դպրոց և մանկապարտեզ։

Այժմ նախկին դաստակերտի գլխավոր տանը տեղակայված է 1989 թվականին հիմնադրված Սլավոնական գրականության և մշակույթի միջազգային հիմնադրամը։ 1993 թվականին դաստակերտի կցակառույցում հիմնադրվել է Իգոր Տալկովի թանգարանը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ДЕПАРТАМЕНТ КУЛЬТУРНОГО НАСЛЕДИЯ ГОРОДА МОСКВЫ/ Усадьба городская (гимназия Косицына), XVIII - нач. XX вв
2. 1 2  Знаменитые и известные исторические здания и дома Москвы
3. 1 2 3 4 5 6  Денис Дроздов - «Большая Ордынка. Прогулка по Замоскворечью»

Աղբյուրներ
----------

* Знаменитые и известные исторические здания и дома Москвы
* *Денис Дроздов - «Большая Ордынка. Прогулка по Замоскворечью»*
**Գրական-գեղարվեստական խմբակ** (ռուս.՝ Литературно-художественный кружок), ակումբ մտավորականների համար Մոսկվայում։ Մտավորականների առաջին ակումբներից մեկը Մոսկվայում։

Պատմական տեղագրություն
----------------------

1899 թվականից մինչև 1905 թվականը ակումբը գտնվում էր Վոզդվիժենկա փողոցի վրա։

1905 թվականից մինչև 1919 թվականը գտնվում էր Բոլշայա Դմիտրովկա փողոցի վրա, տուն 15ա։ 1909 թվականից նրա սենյակներից մեկում անցկացվում էին նաև «Սռեդա» գրական խմբակի անդամների միջև հանդիպումներ։

1914 թվականին Մոսկովյան ճարտարապետական ընկերակցությունը անցկացրեց Գրական-գեղարվեստական խմբակի սեփական տան շինարարության նախագծի մրցույթ Մոսկվայի Մալայա Դմիտրովկայում։ Առաջին մրցանակը շնորհվեց ճարտարապետ Ս․ Ե․ Չեռնիշովին, այնուամենայնիվ շենքի կառուցումը այդպես էլ չի սկսվել։

Պատմություն
-----------

Ակումբը հիմնադրվել է 1899 թվականին ` գրող Ա. Պ. Չեխովի, թատրոնի ռեժիսոր Կ. Ս. Ստանիսլավսկու, Մ. Ն. Երմոլովայի, Ա. Ի. Յուժին-Սումբատովի, Ա. Ֆ. Կոնիի առաջարկով։ 1899 թվականից մինչև 1908 թվականը խորհրդի նախագահն էր Ա․ Ի․ Յուժին-Սումբատովը։

Խմբակի կազմը բաղկացած էր 3 մասից․ լիիրավ անդամներ, թեկնածուներ՝ արվեստագետներ, հասարակական գործիչներ և գիտնականներ, մրցակից անդամներ՝ փաստաբաններ, բանկիրներ, բժիշկներ, ինժեներներ և արտադրողներ։

Ակումբը պարունակում էր մեծ գրադարան, արվեստագետների դիմանկարների հավաքածու՝ պատկերված նկարիչների ՝ Ի․ Ե․ Ռեպինի, Վ․ Ա․ Սեռովի, Ն․ Պ․ Ուլյանովի, Ա․ Յ․ Գոլովինի, Ս․ Վ․ Մալյուտինի կողմից։ Խմբակը հայտնի էր իր երեքշաբթիներով, երբ հանդես էին գալիս ռուս և արտասահմանցի գրողներ, արվեստագետներ, ընթերցվում էին զեկույցներ և դասախոսություններ, տոնվում էին հոբելյաններ։ Կ․ Դ․ Բալմոնտի, Ա․ Բելովի, Մ․ Ա․ Վոլոշինի, Վ․ Ի․ Իվանովի ելույթները մեծագույն ազդեցությունն էին թողնում ունկնդիրների վրա։

Խմբակը իրականացնում էր բարեգործական աշխատանք և 1906 թվականին ֆինանսավորում է ՄԳԹ-ի ելույթները արտասահմանում։

1907 թվականին ակումբում ստեղծվեց ազատ գեղագիտության հասարակություն։ 1913 թվականից մինչև 1917 թվականը տպագրում էին «Իզվեստիան»։

1908 թվականից մինչև 1920 թվականը խորհրի նախագահն էր Վ․ Յ․ Բրյուսովը։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ շենքում տեղակայվեց հոսպիտալ, ակումբի ֆինանսական միջոցներով Սոկոլինյան սարի վրա կառուցվեց հիվանդանոց։

1917 թվականին խմբում կային 300 լիիրավ անդամներ, 213 թեկնածուներ և 407 մրցակից անդամներ։

1920 թվականին ակումբը փակվեց։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Николай Дмитриевич Телешов. «Среда». Литературный кружок
2. ↑  Московское архитектурное общество. 1914—1916. — М.: Типография И. Д. Сытина, 1917. — С. 7.
**Գրաճանաչության մեթոդ**, կարդալ և գրել սովորեցնելու միջոց, որի հիմքում դրված է լեզվի հնչույթների ու տառերի փոխհարաբերությունը և ուսուցվող լեզվական միավորը։ Հնարավորություն Է տալիս բանավոր խոսքը ճշտությամբ գրանցել տվյալ լեզվի հնչույթները մարմնավորող գրաֆիկական սիմվոլների կամ այբուբենի միջոցով, այսինքն՝ գրևլ սովորեցնել և այդ պայմանական նշանները վերստին իրենց համապատասխան հնչույթներին վերածելու միջոցով վերականգնել բանավոր խոսքը։ Գրաճանաչության մեթոդները բաժանվում են չորս խմբի՝ տառային, հնչյունային, վանկային և բառային, որոնցից յուրաքանչյուրը կարող է լինել վերլուծական, համադրական և վերլուծական-համադրական։ Հայ դպրոցում գրաճանաչության ամենահին մեթոդը հնչյունայինն էր, որը կոչվել է նաև պատմակաև։ Հիմնադիրն ու առաջին գործադրողը եղել է Մեսրոպ Մաշտոցը։ Միջին դարերում Հռոմից ու Հունաստանից Հայաստան է թափանցել տառանուննևրի մեթոդը, որը երկար ժամանակ տիրապետող է եղել։ 19-րդ դարի 30-40-ական թվականներին, շնորհիվ Խաչատուր Աբովյանի ջանքերի, հնչյունային մեթոդը նորից մուտք է գործել հայ դպրոցները, որի հետագա մշակմանն ու կատարելագործմանը մեծապես նպաստել են ականավոր մանկավարժներ Ս․ Մանդինյանը, Ն․ Տեր-Ղևոնդյանը, Ղազարոս Աղայանը և Թ․ Խզմալյանը։ 1870-1880-ական թվականներից մինչն 20-րդ դարի 30-ական թվականները հայ դպրոցում գործածության մեջ են եղել օրինակելի կամ նորմալ բառերի, ինչպես նաև կարդալու հիմքում ձայնավոր տառը դնելու և նրա շուրջ բաղաձայնները խմբավորելու մեթոդները։ Վերլուծական-համադրական հնչյունային մեթոդի տարբերակներից է նաև մաքուր-բնական հնչյունների մեթոդը։ Խորհրդային դպրոցի առաջին շրջանում լայն տարածում է գտել ամբողջական բառապատկերների մեթոդը, որը հիմնականում նախատեսվել էր անգլերենի ուսուցման համար։ Հայ դպրոցում մեծ տարածում չգտնելով՝ տեղը զիջել է վերլուծական-համադրական հնչյունային մեթոդին, որը հարյուր տարուց ավելի, ընդմիջումներով, գործադրվում Է։ 1970 թվականին նոր այբբենարանի հրապարակմամբ գործածության մեջ է դրվել վերլուծական-համադրական հնչույթավանկային մեթոդը, որի հիմքում դրվում է երեխաների հնչույթային լսողության զարգացումը, խոսքի հնչույթային կառուցվածքի ըմբռնումը, հնչույթների տարբերակման ու իմաստազատիչ նշանակության գիտակցումը, վանկի մեխանիզմի յուրացումը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 200)։*  |
**«Դադի վանքի վերանորոգումը 1997-2011 թվականներ»** (անգլ.՝ The restoration of Dadivank monastery between 1997 and 2011), Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող հիմնադրամի կողմից 2015 թվականին հրատարակված «ՀՃՈՒ գիտական ուսումնասիրություններ» շարքի թվով 17-րդ գիրքը (Գիրք ԺԷ)։ Այն հեղինակել է Սամվել Այվազյանը։ Տպագրվել է երկլեզու տարբերակով՝ հայերեն, անգլերեն։ Աշխատությունը ներկայացնում է հայկական միջնադարյան պաշտամունքային առավել աչքի ընկնող վանական համալիրներից մեկի` Արցախի Հանրապետության Շահումյանի շրջանի Դադիվանք գյուղում գտնվող Դադի վանքի վերականգնման աշխատանքները 1997-2011 թվականներին։ Գրքում ներկայացված են նաև բովանդակությանն առնչվող արժեքավոր լուսանկարներ։

«Դադի վանքի վերանորոգումը 1997-2011 թվականներ» գիրքը հրատարակվել է Դադի վանքի Կաթողիկե եկեղեցու կառուցման 800-ամյակի առթիվ (1214-2014)։ Աշխատության հրատարակմանը նպաստել է ԱՄՆ-ի Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող կազմակերպությունը և անանուն բարերարը, ով բարեգործությունը կատարել է ի հիշատակ Ադրինե Մարտիրոսյանի։

Տես նաև
-------

* Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող հիմնադրամ
* Դադիվանք

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  «Դադի վանքի վերանորոգումը 1997-2011 թվականներ» գրքի մասին տեղեկություններ Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող հիմնադրամի կայքում Archived 2019-02-06 at the Wayback Machine. *(արխիվացված)*։
**Կարաս սևափայլ** (մ.թ.ա. 10-9-րդ դարեր, Դվին), կավե կարաս, որը պահվում է Երևանում գտնվող Հայաստանի պատմության թանգարանում և գրանցված է 2604-1 համարի տակ։

Այս կարասը համարվում է մ.թ.ա. 10-9-րդ դարերի հնություն։ Հայտնաբերվել է Դվինում։

Նկարագրություն
--------------

Կարասի պարանոցից ցած տեղադրված են երկու ելուստանման ունկեր։ Դրանցից մեկը հարթ սկավառակաձև տեսք ունի և զոհասեղան է հիշեցնում։ Իրանի կենտրոնը շրջանակում են ակոսազարդ երկու լայն գոտիներ, որոնց վրայով սահող ռելիեֆ գալարը օձի խորհրդանիշ է։

Նշանակություն
-------------

Բրոնզեդարյան խեցեղեն անոթների ունկերի մոտ կամ իրանի պարագծերով ձգվող օձերի խորհրդանիշեր հանդիսացող գալարները զետեղվում էին իբրև պահապան ուժի գաղափարագրեր։ Օձը, ըստ հավատալիքների, գաղտնի հոգևոր զորություն կրողն էր, նաև բարիքի, կյանքի խորհրդանիշն ու պահապանը միաժամանակ։ Սրա հետ էին կապվում թե՛ օձի պաշտամունքը, թե՛ նրան մատուցվող զոհաբերությունները։

Աղբյուրներ
----------

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։
* Հասմիկ Իսրայելյան - Պաշտամունքն ու հավատալիքները ուշ բրոնզեդարյան Հայաստանում, Երևան, 1973։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակի նյութը տրամադրված է* Հայաստանի պատմության թանգարանի կողմից **ԳԼԱՄ** ծրագրի շրջանակներում։ *GLAMGLAM* |
**Կարաս՝ երկրաչափական զարդանախշով**, մ. թ. ա. 3-րդ հազարամյակի կարաս, որը հայտնաբերվել է Հայաստանի Շիրակի մարզի Կառնուտ գյուղում։ Ներառված է Հայաստանի պատմության թանգարանի հավաքածուում 2859-118 համարի ներքո։

Նկարագրություն
--------------

Իրանի վերին մասը բոլորված է նրբագիծ երկրաչափական գոտիով, որը կազմված է ռոմբերից, եռանկյուններից, զիգզագներից, խաչերից և կիսապարույրներից։ Այս նշանները պաշտամունքային թալիսման-խորհրդանիշեր են, անոթի պարունակության յուրահատուկ հմայիլ պահպանակներ, որոնցից հին հավատալիքներում վերագրվում էր առանձնահատուկ կախարդական իմաստ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2016, 160 էջ։ A Glance from the Bronze Age. Yerevan, History Museum of Armenia, 2016, 160 pages.

Աղբյուրներ
----------

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակի նյութը տրամադրված է* Հայաստանի պատմության թանգարանի կողմից **ԳԼԱՄ** ծրագրի շրջանակներում։ *GLAMGLAM* |