Արցախի Հանրապետության քարտեզը, որտեղ մուգ շագանակագույնով պատկերված են Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության ներքո գտնվող տարածքները, իսկ մարմնագույնով՝ Արցախի վերահսկողության ներքո գտնվող տարածքները 2021 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ
**Խարխափուտ** (նաև՝ Խրխափոր), գյուղ Արցախի Հանրապետության Շահումյանի շրջանում։

Աշխարհագրություն
----------------

Գյուղը գտնվում է Ներքիշեն ավանից 5 կմ արևելք՝ Սևջուր գետի աջ կողմում՝ ծովի մակերևույթից 780-820 մ բարձրության վրա։ Գյուղում կա նաև նույնանուն վտակ, որը գնալով խառնվում է Գորանի գետակին։

Պատմություն
-----------

Գյուղը իր անունը ստացել է համանուն հին գյուղից, որը գտնվում էր ձորի մեջ (փոր=ձոր), գյուղը ժամանակի ընթացքում մի քանի անգամ ամայացել է և նորից վերաշինվել է։
Վերջին անգամ գյուղը դատարկվել է 18-րդ դարի վերջում և նորից բնակեցվել է տեղացի խրխափորցիներով 19-րդ դարի 80-ական թվականներին, և քանի որ երկու գյուղերն էլ գոյատվեում էին միասին, դրանք տարբերելու համար ստացել են Հին և Նոր Խրխափոր անունները։
1894-1895 թվականներին գյուղը պատկանում էր Գրիգոր, Հովսեփ, Գերասիմ, Մելիք, Բեգլարյաններին;
Հայ-թաթարական ընդարումների ժամանակ՝ 1906 թվականի օգոստոսի վերջին, տակնուվրայ արին գյուղը։
1920 թվականին մարտ-ապրիլ ամիսներին գավառի հայաբնակ մյուս գյուղերի նման թաթարներն ամբողջությամբ ավերում են նաև Խրխափորը ( բնակիչները սպանդից ազատվում են փախուստով)
1970-ական թվականներից՝ ադրբեջանական իշխանությունների սաստկացող ազգային խտրական վերաբերմունքի պատճառով գյուղը սկսում է դանդաղ քայքայվել, իսկ 1992 թվականի հունիսի 13-ին ամբողջությամբ կիսում շրջանի հայկական բնակավայրերին բաժին հասած օրհասը և մինչև այժմ գտնվում է ադրբեջանցիների վերահսկողության ներքո։

### Պատմամշակութային հուշարձաններ

Գյուղն ուներ գեղեցիկ քարաշեն եկեղեցի՝ կառուցված Մելիք-Բեգլարյանների կողմից։ Աչքի էր ընկնում նաև Մելիք-Բեգլարյանների առանձնատունը։ Խարխափուտի մոտ գտնվում էր Կողեր կոչված գյուղատեղին, որտեղ կար ավերակ վանք։

Բնակչություն
------------

Մինչև 1880-ական թվականների կեսերը խրխափորցիները բնակվում էին համանուն հին գյուղում, բայց դրանից հետո գրեթե բոլորը նորահիմն նույնանուն գյուղ են փոխադրվել։ 
Խրխափորը գավառի սակավաբնակ գյուղերից էր։ Առավել ծաղկուն շրջանում՝1910-թվականների վերջերին, դատելով վիճակագրական տվյալների համադրումից, ունեցել է մոտ 300 բնակիչ։
1920 թվականի դրությամբ Խրխափորում էր բնակվում Մեծ եղեռնը վերապրած 39 հայ գաղթական (15-տուն), որից 7 տունը Վան քաղաքից էր, 2-ը Շատախ գավառի Խումար գյուղից, 1-ական տուն էլ՝այլ վայրերից։

Գյուղի թվաքանակը ըստ վիճակագրական տվյալների ժամանակագրության աղյուսակի։

| Տարեթիվ | Տուն | Արական | Իգական | Միասին |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1841 | 25 | 48 | 40 | 88 |
| 1851 | 10 | 35 | 26 | 61 |
| 1857 | 21 |  |  |  |
| 1876 |  |  |  | 213 |
| 1886 | 27 | 88 | 90 | 178 |
| 1889 |  | 114 | 80 | 194 |
| 1893 | 27 | 101 | 91 | 192 |
| 1901 |  | 134 | 105 | 239 |
| 1902 |  | 139 | 107 | 246 |
| 1905 | 30 | 148 | 112 | 260 |
| 1906 |  |  |  | 243 |
| 1908 |  | 162 | 130 | 292 |
| 1909 |  | 164 | 134 | 298 |
| 1910 |  | 170 | 137 | 307 |
| 1912 | 50 | 94 | 103 | 197 |
| 1914 |  |  |  | 204 |
| 1915 |  |  |  | 272 |
| 1918 | 52 | 143 | 132 | 275 |
| 1925 | 61 |  |  | 540 |
| 1992 |  |  |  | 550 |

Խրխափոր գյուղի գլխավոր հատակագիծը ըստ Google Earth-ի՝2009 թվականի արբանյակաին լուսանկարի (գրաֆիկական մշակումը՝ Ա․ Հակոբյան, 2018 թվական)

Տնտեսություն
------------

Խրխափորցիները զբաղվում էին, անասնապահությամբ, մետաքսագործությամբ, բայց առավելապես այգեգործությամբ զբաղվող խրխափորցիները նաև ցանում էին բամբակ։ 
Գյուղում եղել է պաղլեղի (շիբ) հանք։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Արցախի տարածքները համարվում են օկուպացված Ադրբեջանի կողմից. ԱՀ ԱԺ հայտարարությունը, *(արխիվացված 05․04․2021թ․)*
2. ↑  Սամվել Կարապետյան, «Հայ մշակույթի հուշարձանները Խորհրդային Ադրբեջանին բռնակցված շրջաններում», Երևան, 1999 *(էլեկտրոնային տարբերակ Արխիվացված 2019-07-02 Wayback Machine)*
3. ↑  Խրխափոր (աղբյուր՝ Գիրք Մռակավանք, էջ 99 Արխիվացված 2021-06-02 Wayback Machine)
4. ↑  Խրխափոր (աղբյուր՝ Գիրք Մռակավանք, էջ 100  Արխիվացված 2021-06-02 Wayback Machine)