Այս հոդվածը իսպանական Վալենսիա քաղաքի մասին է։  Այլ գործածությունների համար այցելեք Վալենսիա (այլ կիրառումներ)։

**Վալենսիա** (իսպաներեն՝ Valencia / València), Վալենսիա ինքնավար համայնքի մայրաքաղաքն է և Իսպանիայում երրորդ ամենամեծ քաղաքը Մադրիդից և Բարսելոնայից հետո, որը ունի մոտ 800.000 բնակիչ։ Վալենսիան իր արվարձաններով ունի մոտ 1,5 միլիոն բնակիչ։ Վալենսիայի մետորապոլյան տարածքը նույնպես երրորդն է Իսպանիում, որտեղ ապրում են 1,7-ից 2,5 միլիոն մարդ։ Վալենսիայի նավահանգիստը 5-րդն է իր զբաղվածությամբ Եվրոպայում և ամենազբաղվածը Միջերկրական ծովի ափին։

Վալենսիան հիմնադրվել է որպես հռոմեական գաղութ մ.թ.ա. 138 թվականին։ Քաղաքը գտնվում է Տուրիա գետի ավազանին, Պիրենեյան թերակղզու արևելյան ափին։ Այն Իսպանիայի մեծագուն պատմական կենտրոններից մեկն է, մոտ 169 հեկտար տարածքով, որը ներառում է հնադարյան հուշարձաններ, տեսարաններ, մշակութային վայրեր, որոնք Վալենսիան դարձնում են երկրի զբոսաշրջության կենտրոններից մեկը։

Աշխարհագրություն
----------------

Վալենսիա քաղաքը գտնվում է Պիրենեյան թերակղզու Միջերկրական ծովի ափին, Ցուկար և Տուրիա գետերի խոշոր ալյուվիալ դաշտում ՝ Վալենսիական ծոցի սրտում։ Նախնադարյան քաղաքը գտնվում էր ծովից մոտ չորս կիլոմետր հեռավորության վրա ՝ գետի Տուրիա կղզում։ Քաղաքին ամենամոտ լեռները Վալենսիական համայնքում գտնվող Պիրենեյան համակարգի վերջին նախալեռներն են, ինչպիսիք են Էլ Պուիգը և Սիեռա Կալդերոնան։

Բնակչություն
------------

Քաղաքը հիմնականում իսպանախոս է, բայց կառավարությունը խթանում է վալենսիերեն լեզուն։ Բնակչությունն աճում է հիմնականում ներգաղթի շնորհիվ։ 1 550 887 մարդ - այդքան շատ մարդիկ ապրում են Վալենսիայի մայրաքաղաքային տարածքում։

Կրթություն
----------

Վալենսիայում կա չորս համալսարան։ Նրանցից երկուսը պետական են։ Դրանցից ամենամեծը Վալենսիայի Պոլիտեխնիկական համալսարանն է (UPV) և Վալենսիայի համալսարանը, որը հիմնադրվել է 1499 թվականին։ Գոյություն ունի նաև Արվեստների թագավորական ակադեմիա ՝ Սան Կառլոս։

Տեսարժան վայրեր
---------------

Քաղաքը հարուստ է տեսարժան վայրերով. Հսկայական գոթական տաճար (որտեղ պահվում է աման, որը Կաթոլիկ եկեղեցին ճանաչում է ի դեմս Հռոմի պապի կողմից որպես Սուրբ Գրաալ) զանգակատունով, որը հայտնի է որպես «Միգելետե», հին եկեղեցիներ, առատորեն զարդարված դրսից և ներսից, քաղաքի ամրությունների բեկորներ, ներառյալ մի քանի տպավորիչ դարպասներ։ , La Longja Silk Exchange- ի միջնադարյան գոթական շենքը, հին քաղաքի շենքերը, 19-ից 20-րդ դարի սկզբի նրբագեղ շենքերը Art Nouveau ոճով (Կենտրոնական շուկա, երկաթուղային կայարան, փոստային բաժանմունք), թանգարաններ, ժամանակակից կենդանաբանական այգի և օվկիանարիում։ 1996 թվականից Վալենսիան ընդգրկված է մարդկության համաշխարհային ժառանգության մեջ։

### Մայր տաճար

Այն կառուցվել է մզկիթի տեղում XIII-XV դարերում ՝ Ռեկոնկիստայի ժամանակ մավրերից իսպանացիներին քաղաքի վերահսկողությունը փոխանցելուց հետո։ Մայր տաճարը զարդարված է նկարներով, վիտրաժներով, սրբերի արձաններով։

Տաճարի միջանցքում (գլուխների սրահում) ցուցադրվում է Հռոմի պապի կողմից բնօրինակը ճանաչված Սուրբ Գրաալի կրկնօրինակը ։

### Արվեստների և գիտությունների քաղաք

Վալենսիան բազմիցս տառապել է դրա միջով Թուրիա գետի վարարումից։ Ի վերջո որոշվեց գետը սկսել քաղաքից հարավ գտնվող նոր ջրանցքով։ Նախկին գետի հունի հողերը տրվել են արվեստի և գիտությունների քաղաք կառուցելու համար։ Շենքերը տեղակայված են 10 կիլոմետր երկարությամբ նոր պարկում։ Տարածքի մի մասը զարդարված է լճակներով և լողավազաններով։ Համալիրի հիմնական դիզայներներն են Սանտյագո Կալատրավան և Ֆելիքս Կանդելան։

Համալիրի տարածքում 2019 թվականին տեղի ունեցան «Westworld» սերիալի 3-րդ սեզոնի նկարահանումները։

### Արձակուրդներ և ավանդույթներ

Հիմնական տոնը ՝ Ֆալլասը, նշվում է Սուրբ Ջոզեֆի օրվան նախորդող շաբաթվա ընթացքում (մարտի 19)։ Սա պապիե-մաչեից պատրաստված հսկայական քանդակների մրցույթ է, որը խորհրդանշում է մարդկային տարբեր արատներ, որոնք այրվում են տոնի վերջին գիշերը։ Շաբաթվա ընթացքում անցկացվում են նաև հրավառություններ, տարբեր մրցույթներ, շքերթներ, ինչպես նաև ամենօրյա ցլամարտ լավագույն մատրադորների մասնակցությամբ։

1980-ականների վերջին։ Վալենսիան դարձել է տեխնիկական երաժշտության իսպանական կենտրոն և ռեյվերի թեժ կետ։ Թմրանյութերի օգտագործումը և ճանապարհատրանսպորտային պատահարները բարձրացել են։ 1995 թ.-ին Վալենսիայի խորհրդանշական դիսկոտեկների մեծ մասը փակվել էին։

Վալենսիական տիպիկ ուտեստը պաելան է։ Այն ունի մի քանի տեսակներ. Վալենսիական ավանդական պաելան պատրաստվում է հավի, նապաստակի և երբեմն խխունջի հետ. Պատրաստվում են նաև ծովամթերքի պաելա, խառը պաելա (մսով և ծովամթերքով) և նույնիսկ բուսական պաելա։ Օգտագործված բանջարեղենի բաղադրությունը նույնպես տարբեր է. Կանաչ լոբի, սպիտակ լոբի, կարմիր պղպեղ, արտիճուկ և այլն։ Կա մի շարք, որտեղ բրինձը փոխարինվում է վերմիշելով. Այն կոչվում է ֆիդեու։

Հիշողություն
------------

1982-ի հոկտեմբերի 20-ին Քրիմի աստղաֆիզիկական աստղադիտարանում աստղագետ Լյուդմիլա Կարաչկինայի կողմից հայտնաբերված Վալենսիա (5941) աստերոիդը անվանակոչվել է ի պատիվ Վալենսիայի։

Հայտնի մարդիկ
-------------

Իսպանացի երգչուհի և կինոդերասանուհի Կոնչա Պիկերը (1908-1990) ծնվել է Վալենսիայում և հաճախ հյուրախաղերով հանդես եկել։ Նրան նույնիսկ անվանում էին ոչ թե իսպանացի, այլ վալենսիացի երգչուհի։

Սպորտ
-----

•Համանուն բասկետբոլի և ֆուտբոլի ակումբները հիմնված են Վալենսիայում։ «Վալենսիան» Ֆրանսիայում ամենաուժեղ ակումբներից մեկն է. Վեց անգամ ակումբը նվաճեց չեմպիոնությունը Իսպանիայում և յոթ անգամ ՝ գավաթում։ Երկու անգամ անընդմեջ (2000 և 2001 թվականներին) Վալենսիան խաղացել է ՈՒԵՖԱ-ի Չեմպիոնների լիգայի եզրափակչում, բայց երկու անգամ էլ պարտվել է։ Քաղաքի ամենահին ֆուտբոլային ակումբը «Լևանտեն» է։

•2008-2012 թվականներին Վալենսիայի քաղաքային ուղու վրա անցկացվեց Ֆորմուլա 1-ի Եվրոպայի Գրան Պրիի փուլը։

Պատմություն
-----------

Քաղաքը հիմնել են հռոմեացիները մ․թ․ա 138 թվականին։ Նախկինում այդտեղ կարթագենցիների և հույների բնակատեղիներ էին։

714 թվականին քաղաքը գրավում են մավրերը, և այն անցնում է Կորդովայի խալիֆայության տիրապետության տակ։

1094 թվականին Ռոդրիգո Դիազ դե Վիվարը՝ նույն ինքը Էլ Սիդը, կարողանում է ազատել Վալենսիան մավրերի տիրապետությունից և ղեկավարում է այն մինչև իր մահը (1099 թ․)։ Իր կառավարման տարիներին նա կարողանում է իսլամացված քաղաքը դարձնել Իսպանիայի ամենամեծ քրիստոնեական կենտրոններից մեկը։ Էլ Սիդի մահից հետո՝ 1099 թվականից մինչ 1102 թվականը քաղաքը ղեկավարում է նրա կինը, սակայն ի վերջո նա ստիպված է լինում թողնել քաղաքը մավրերին։ Վերջնականապես քաղաքն ազատագրվում է մավրերից 1238 թվականին։ Քաղաքից նահաջելու ընթացքում քրիստոնյաներն այրում են այն։

Միջնադարում այն Միջերկրական ծովի առևտրային ծաղկուն քաղաք էր։ 1936-1939 թվականների քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ քաղաքը եղել է հանրապետական կառավարության նստավայր, փաստորեն՝ Իսպանիայի ժամանակավոր մայրաքաղաք։

Տնտեսություն
------------

Պատմական քաղաքը եղել է տեքստիլ արդյունաբերության և առևտրի կենտրոն։ Ժամանակակից փուլում Վալենսիայի արվարձաններում տեղակայված են բազմաթիվ ձեռնարկություններ, ինչպիսին է Ֆորդի գործարանը։ Քաղաքը համարվում է նաև զբոսաշրջության կենտրոն։

Քույր քաղաքներ
--------------

* Ուկրաինա Օդեսսա, Ուկրաինա
* Ուկրաինա Մարիուպոլ, Ուկրաինա

Այլ
---

1988 թվականին բացվեց մետրոպոլիտեն, որի կազմի մեջ են մտնում նաև տրամվայների գծերը։ 2006 թվականի հուլիսի 3–ին մետրոյում տեղի ունեցավ վթար, որի արդյունքում զոհվեց 41 մարդ։

Ժողովրդագրություն
-----------------

Ըստ Եվրոստատի տվյալների՝ Վալենսիայի վարչական կենտրոնում 134,65 կմ² տարածքի վրա ապրում է 809 267 մարդ, այսպես կոչված՝ *Urban Zone*-ում՝ 1 564 145 մարդ։ Քաղաքային ողջ համալիրն ունի 1 561 000 բնակիչ։ Իսպանիայի զարգացման նախարարության տվյալների համաձայն՝ *Gran Área Urbana*-ում 628,81 կմ² տարածքի վրա բնակվում է 1 551 585 մարդ, ընդ որում՝ 2001-2011 թթ. բնակչության թվաքանակն ավելացել է 191 842-ով կամ 14,1%-ով։ Քաղաքային ամբողջ մեգապոլիսի բնակչության թիվը մոտավորապես 2 միլիոն է։

**Վալենսիայի բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները** (1787-2012)

### Կլիմա

Ըստ Köppen climate classification|Köppen *Csa*-ի դասակարգման՝ Վալենսիան ունի միջերկրածովյան կլիմա՝ կարճատև ու մեղմ ձմեռներով և շոգ ու չոր ամառներով։ Ձյան տեղումները խիստ հազվադեպ են. վերջինը եղել է 1960 թվականի հունվարի 11-ին, չնչին քանակությամբ։ Արևոտ ժամերի քանակը միջին տարեկան հաշվարկով 2.696 Է; Ծովի ջրի միջին ջերմությունը ձմռանը մոտավորապես 13.0 °C է, ամռանը՝ շուրջ 24 °C: Համեմատական խոնավությունը միջին տարեկան կտրվածքով՝ 65%:

| Վալենսիա կենտրոն (4 km [2 mi] from sea, altitude: 11 m.a.s.l. 1981–2010, location)ի կլիմայական տվյալները |
| --- |
| Ամիս | հունվ | փետ | մարտ | ապր | մայ | հուն | հուլ | օգոս | սեպ | հոկ | նոյ | դեկ | Տարի  |
| Միջին բարձր °C (°F) | 16.4 (61.5) | 17.1 (62.8) | 19.3 (66.7) | 20.8 (69.4) | 23.4 (74.1) | 27.1 (80.8) | 29.7 (85.5) | 30.2 (86.4) | 27.9 (82.2) | 24.3 (75.7) | 19.8 (67.6) | 17.0 (62.6) | 22.75 (72.94) |
| Միջին օրական °C (°F) | 11.9 (53.4) | 12.7 (54.9) | 14.6 (58.3) | 16.2 (61.2) | 19.0 (66.2) | 22.9 (73.2) | 25.6 (78.1) | 26.1 (79) | 23.5 (74.3) | 19.7 (67.5) | 15.3 (59.5) | 12.6 (54.7) | 18.34 (65.02) |
| Միջին ցածր °C (°F) | 7.1 (44.8) | 7.8 (46) | 9.7 (49.5) | 11.5 (52.7) | 14.6 (58.3) | 18.6 (65.5) | 21.5 (70.7) | 21.9 (71.4) | 19.1 (66.4) | 15.2 (59.4) | 10.8 (51.4) | 8.1 (46.6) | 13.82 (56.89) |
| Տեղումներ մմ (դյույմ) | 37 (1.46) | 36 (1.42) | 33 (1.3) | 38 (1.5) | 39 (1.54) | 22 (0.87) | 8 (0.31) | 20 (0.79) | 70 (2.76) | 77 (3.03) | 47 (1.85) | 48 (1.89) | 475 (18.7) |
| Միջ. տեղումների օրեր (≥ 1 mm) | 4.4 | 3.9 | 3.6 | 4.8 | 4.3 | 2.6 | 1.1 | 2.4 | 5.0 | 5.0 | 4.3 | 4.8 | 46.3 |
| Միջին ամսական արևային ժամ | 171 | 171 | 215 | 234 | 259 | 276 | 315 | 288 | 235 | 202 | 167 | 155 | 2696 |
| *աղբյուր: Agencia Estatal de Meteorología* |

Պատկերասրահ
-----------

* ՏաճարըՏաճարը
* Արագոնի ծովակալի պալատը (Palau de l'Almirall)Արագոնի ծովակալի պալատը (*Palau de l'Almirall*)
* Սանտո Դոմինգո վանքը (1300-1640)Սանտո Դոմինգո վանքը (1300-1640)
* Llotja de la Seda-նLlotja de la Seda-ն
* Mercado de Colón շուկանMercado de Colón շուկան
* Միջնադարյան պալատՄիջնադարյան պալատ
* L´Hemisfèric (IMAX Dome) կինոթատրոնը և Սոֆյա թագուհու արվեստների պալատըL´Hemisfèric (IMAX Dome) կինոթատրոնը և Սոֆյա թագուհու արվեստների պալատը
* Իշխան Ֆիլիպի գիտությունների թանգարանըԻշխան Ֆիլիպի գիտությունների թանգարանը
* Sant Joan de l'Hospital եկեղեցին՝ կառուցված  1316 թ.Sant Joan de l'Hospital եկեղեցին՝ կառուցված 1316 թ.
* Mudéjar բաղնիքը Banys de l'Almirall (1313-1320)Mudéjar բաղնիքը Banys de l'Almirall (1313-1320)
* Վալենսիայի գեղարվեստի թանգարանը, որ նկարների իր հարուստ հավաքածուով երկրորդ տեղն է գրավում Իսպանիայում՝ Պրադո թանգարանից հետոՎալենսիայի գեղարվեստի թանգարանը, որ նկարների իր հարուստ հավաքածուով երկրորդ տեղն է գրավում Իսպանիայում՝ Պրադո թանգարանից հետո
* Կենտրոնական շուկան՝ կառուցված Valencian Art Nouveau ոճովԿենտրոնական շուկան՝ կառուցված *Valencian Art Nouveau* ոճով
* Հոգևոր ճեմարանը (Real Colegio Seminario del Corpus Christi)Հոգևոր ճեմարանը (Real Colegio Seminario del Corpus Christi)
* Բազմակամար կամուրջներից մեկը՝ կառուցված 1666 թ.Բազմակամար կամուրջներից մեկը՝ կառուցված 1666 թ.
* San Miguel de los Reyes վանքը՝ կառուցված 1548-1763 թթ. միջակայքումSan Miguel de los Reyes վանքը՝ կառուցված 1548-1763 թթ. միջակայքում

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Gran Enciclopèdia Catalana (կատ.) — Grup Enciclopèdia, 1968.
2. ↑  Llei 4/1983, de 23 de novembre, d'Ús i Ensenyament del Valencià
3. ↑  Ley 4/1983, de 23 de noviembre, de Uso y Enseñanza del Valenciano
4. ↑  *National Statistics Institute* Իսպանիայի մունիցիպալ ռեգիստր 2023 — 2023.
5. ↑  World Urban Areas – Demographia, May 2014
6. ↑  «Districte 1. Ciutat Vella» (PDF). *Oficina d'Estadística. Ajuntament de València* (Catalan and Spanish). 2008. Վերցված է 2010 թ․ փետրվարի 16-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
7. ↑  Eurostat. «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ փետրվարի 12-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունիսի 3-ին.
8. ↑  Áreas urbanas +50, Ministerio de Fomento de España (pol. Ministerstwo Rozwoju) Արխիվացված 2014-08-26 Wayback Machine.
9. ↑  %5b%5bAgencia Estatal de Meteorología%5d%5d «Guía resumida del clima en España (1981-2010)» (իսպաներեն). Վերցված է 2016 թ․ նոյեմբերի 7-ին. `{{cite web}}`: Check `|url=` value (օգնություն)
10. ↑  Pérez Cueva, Alejandro J. (1994). Conselleria de Vivienda, Obras Públicas y Vertebración del Territorio (ed.). *Atlas climático de la Comunidad Valenciana: 1961-1990* (1ª ed.). Valencia: Generalitat Valenciana. էջ 205. ISBN 84-482-0310-0. OCLC 807093628.
11. ↑  Kottek, M.; Grieser, J.; Beck, C.; Rudolf, B.; Rubel, F. (2006 թ․ հուլիսի 10). «World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated». *Meteorol. Z.* **15** (3): 259–263. doi:10.1127/0941-2948/2006/0130. Վերցված է 2009 թ․ ապրիլի 22-ին.
12. ↑  «Snow in Valencia». *La Vanguardia*.
13. ↑  Dani (2011 թ․ դեկտեմբերի 31). «Temperatura Agua del Mar, Año 2012». *Registro de Datos* (իսպաներեն). Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 24-ին.
14. 1 2  «Valencia Climate Guide». *Weather2Travel.com*. Վերցված է 2012 թ․ հունիսի 16-ին.
15. ↑  Rivera, Antonio (2010 թ․ հուլիսի 18). «Temperatura del agua del mar». *Las Provincias* (իսպաներեն). Vocento. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 24-ին.
16. ↑  «Valores climatológicos normales. València». *Agencia Estatal de Meteorología* (իսպաներեն). Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 4-ին.
17. ↑  «Valores climatológicos extremos». *Agencia Estatal de Meteorología* (իսպաներեն). Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 4-ին.
18. ↑  EFE (հոկտեմբերի 22, 2014). «La segunda pinacoteca de España cumple 175 años y mira al siglo XXI». *El Mundo*. Unidad Editorial Información General S.L.U. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 4-ին.
19. ↑  Vázquez, Cristina (հունվարի 12, 2017). «El San Pío V, segunda pinacoteca de España, culmina su ampliación». *El País*. Prisa. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 4-ին.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Վալենսիա» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames · Open Directory Project |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Դասական հնությունների իրական բառարան · Համառոտ հրեական · Հրեական Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · Սիտինի ռազմական · Treccani · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 11934376h · GND: 4062284-8 · LCCN: n78095488 · NKC: ge250316 · SUDOC: 027263835 · VIAF: 167320322 · WorldCat VIAF: 167320322 |

 |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Իսպանիայի ինքնավար համայնքների մայրաքաղաքներ |
| --- |
|  |
|  • Սևիլյա (Անդալուզիա) • Սարագոսա (Արագոն) • Օվիեդո (Աստուրիա) • Պալմա դե Մալյորկա (Բալեարյան կղզիներ) • Վիկտորիա (Բասկերի երկիր) • Սանտա Կրուս և Լաս Պալմաս (Կանարյան կղզիներ) • Սանտանդեր (Կանտաբրիա) • Տոլեդո (Կաստիլյա լա Մանչա) • Վալյադոլիդ (*դե ֆակտո*, Կաստիլիա և Լեոն) • Բարսելոնա (Կատալոնիա) • Մերիդա (Էքստրեմադուրա) • Սանտիագո դե Կոմպոստելա (Գալիսիա) • Լոգրոնո (Լա Ռիոխա) • Մադրիդ (Մադրիդ) • Մուրսիա (Մուրսիա) • Պամպլոնա (Նավառա) • Վալենսիա (Վալենսիա) • Սեուտա1 • Մելիլյա1 | Իսպանիայի դրոշ |
|  |
| 1 Ինքնավար քաղաքներ: |

 |