**Մարտին Լյութեր Քինգ- կրտսեր,** ամերիկացի իրավաբան, սպանվել է **Մենֆիսե քաղաքում, Թենեսի նահանգում**, 1968 թվականի ապրիլի 4-ին, 39 տարեկանում։ 1968 թվականի հունիսի 10-ին Ջեյմս Էրլ Ռեյը փախել է Միսուրիի բանտից, ձերբակալվել է լոնդոնյան Հիթրոու օդանավակայանում, արտահանձնվել է ԱՄՆ և մեղադրվել սպանության մեջ։ 1969 թվականի մարտի 10-ին Ռեյը մեղավոր է ճանաչվել և դատապարտվել 99 տարվա ազատազրկման՝ Թենեսի նահանգի շրջանային բանտում։ Վճիռը բողոքարկելու և երդվյալ ատենակալների առաջ ներկայանալու Ռեյի փորձերը ապարդյուն են անցել։ 1998 թվականի ապրիլի 23-ին 70 տարեկանում նա մահացավ։

Մինչև մահափորձը
---------------

1968 թվականի մարտին Քինգը մեկնել է Մեմֆիս, Թենեսի, որտեղ նա պատրաստվում էր օժանդակել սևամորթ աղբահանների գործադուլը։ 1968 թվականի փետրվարի 11-ին, աշխատողները գործադուլ են հայտարարել անհավասար աշխատավարձերի և աշխաանտանքային պայմանների պատճառով։ Այդ ժամանակ սևամորթ աշխատողներին ավելի քիչ էին վճարում, քան սպիտակամորթներին։ Բացի այդ, ի տարբերություն սպիտակամորթ գործընկերների, սևամորթներին չէին վարձատրում, երբ նրանք վատ եղանակի պատճառով աշխատանքի չէին գնում, հետևաբար նրանք ստիպված էին աշխատել հորդառատ անձրևների և ձնաբքերի ժամանակ։

Ապրիլի 3-ին Քինգը վերադարձել էր Մեմֆիս` Մեյսոնյան տաճարում ելույթ ունենալու համար։ Դեպի Մեմֆիս նրա չվերթը հետաձգվել էր ինքնաթիռի պայթեցման վտանգի պատճառով։ Այդ օրը Մարտին Լյոթեր Քինգը հանդես եկավ իր կյանքի վերջին ելույթով, որը հայտնի է որպես «Ես լեռան գագաթին էի»։ Իր ելույթի վերջում նա նշել է պայթունի մասին. 

> «Այնուհետև ես ուղևորվեցի Մեմֆիս։ Եվ որոշները սկսեցին խոսել սպառնալիքի մասին… կամ խոսել սպառնալինքերի մասին, որոնք իրականում չկային։ Ի՞նչ կարող է լինել ինձ հետ, մեր սպիտակամորթ հիվանդ եղբայրների պատճառով։ Ես չգիտեմ, թե ինչ կլինի հիմա։ Մեզ առջևում դժվար օրեր են սպասվում։ Բայց դա ինձ չի վերաբերում։ Քանի որ ես եղել եմ լեռան գագաթին։ Եվ այս ամենը ինձ չի անհանգստացնում։ Ինչպես բոլորը, ես ևս կցանանայի երկար կյանք ապրել։ Երկարակեցությունը նշանակալի է։ Բայց ես այդ մասին չեմ մտածում հիմա։ Ես պարզապես ցանկանում եմ կատարել Աստծո կամքը։ Նա ինձ թույլ է տվել բարձրանալ լեռան գագաթը։ Եվ ես նայել եմ շուրջս։ Եվ ես տեսա ավետյաց երկիրը։ Ես գուցե ձեզ հետ չհասնեմ այնտեղ։ Բայց ես ցանկանում եմ, որ դուք իմանաք, որ մենք` որպես ժողովուրդ կհասնենք ավետյաց երկիր։ Եվ ես այնքան ուրախ եմ այսօր։ Եվ ես ոչնչից չեմ անհանգստանում։ Ես ոչ ոքից չեմ վախենում։ Աչքերս տեսել են Աստծո զորությունը»։
> 
>

Սպանություն
-----------

Քինգը Մեմֆիսի սևամորթ գործարար Ուոլթեր Բեյլին պատկանող «Մորեյն» մոտելում ամրագրել է 306 սենյակը։ Քինգի գործընկեր Ռալֆ Դեվիդ Աբերնետլին ներկա էր մահափորձի ժամանակ։ Ըստ կենսագիր Թեյլոր Բրանչի, Քինգի վերջին խոսքերը հասցեագրված էին երաժիշտ Բեն Բրանչին։ Բրանչը պետք է ելույթ ունենար այն համերգի ժամանակ, որին պատրաստվում էր ներկա գտնվել Մարտին Լյութերը։ Քինգը ասել է. «Բեն անպայման նվագիր „Take My Hand, Precious Lord" երգը այսօրվա երեկոյի ժամանակ։ Այն իսկապես շատ լավ նվագիր»։

1968 թվականի ապրիլի 4-ին, տեղի ժամանակով ժամը 18:01-ին, երբ Քինգը կանգնած էր մոտելի երկրորդ հարկի պատշգամբներից մեկում, նրան հարվածել են հրացանից արձակած մեկ փամփուշտով։ Փամփուշտը անցել է պարանոցի և կոկորդի աջ մասով, այնուհետև անցնելով ողնուղեղով, կանգ է առել նրա ուսի մեջ։

Քինգին տեղափոխվել է սբ. Հովսեփի հոսպիտալ, որտեղ բժիշկները բացել են նրա սիրտը և սրտի ուղիղ մերսում կատարել։ Նրա մահվան մասին հայտարարվել է 19:05-ին:

Հետագա իրադարձություններ
------------------------

### Ռոբերթ Քենեդու ելույթը

Սպանության վերաբերյալ ելույթ է ունեցել Նյու Յորքի սենատոր Ռոբերթ Քենեդին (վերջինիս սպանել էլ երկու ամիս անց), 1968 թվականի ապրիլի 4-ին։ Ռոբերթ Քենեդին քարոզարշավ էր սկսել 1968 թվականի նախագահական ընտրություններում առաջադրվելու համար, այդ օրը նա ելույթ էր ունեցել Նոթերդամի և Բոլի համալսարաններում։ Մինչև Ինդիանապոլիսում ինքնաթիռի վայրէջքը, որտեղ նա պետք է հանդես գար քարոզարշավի վերջին ելույթով, նա տեղեկացավ, որ Քինգի վրա մահափորձ են կատարել։ Մինչև ինքնաթիռի վայրէջքը Ինդիանապոլիսում, Քենեդին տեղյակ չէր Քինգի վերքի մահացու լինելու մասին։

Մամլո խոսնակը սպանության մասին արագորեն ելույթ է պատրաստել Ռոբերթ Քենեդիի համար, բայց Ռոբերթը հրաժարվել է նրանց տարբերակից և հանդես է եկել ելույթով, որը ինքն էր գրել թռիչքի ժամանակ։ Ելույթից առաջ Ինդիանապոլիսի ոստիկանապետը տեղեկացրել է Ռոբերթ Քենեդուն, որ չի կարողանալու պատշաճ անվտանգություն ապահովել, բայց չնայած դրան Ռոբերթը որոշել էր ելույթ ունենալ։ Նրա ելույթը տևել է 4 րոպե և 57 վայրկյան։

Նա առաջինն էր, ով հրապարակայնորեն տեղեկացրել էր մարդկանց Մարտին Լյութեր Քինգի սպանության մասին, ինչը աղաղակներ առաջացրեց ամբոխի մեջ։ Ռոբերթ Քենեդու օգնականներից մի քանիսը հավանական էին համարում, որ Քինգի սպանության մասին լուրը հասարակական անկարգություններ կարող է առաջացնել։ Երբ ամբոխը հանդարտվել է, Քենեդին խոստովանել է, որ լի է բարկությամբ, հատկապես այն փաստի համար, որ մարդասպանը ամենայն հավանականությամբ սպիտակամորթ էր և նա լի է այն զգացմունքներով, որոնք զգացել է իր եղբոր` Ջոն Ֆիջերալդ Քենեդու սպանությունից հետո։ Նրա օգնականները զարմացել էին նման հայտարարությունից, քանի որ նա երբեք չէր խոսել եղբոր մահվան մասին։

Ռոբերթ Քենեդին շարունակել է իր ելույթը, ասելով, որ երկիրը պետք է ջանքեր գործադրի որպեսզի «հաղթահարեն այս բավականին դժվար ժամանակները» և մեջբերում է կատարել հույն բանաստեղծ Էհիլի ստեղծագործությունից (Ռոբերթ Քենեդին վերջինիս անվանել է իր սիրելի հեղինակը)։ Վերջում Ռոբերթ Քենեդին հայտարարել է, որ երկիրը զգում է սևամորթ և սպիտակամորթ բնակիչների միասնության կարիքը, խնդրել է ներկաներին աղոթել Քինգի ընտանիքի և երկրի համար և ևս մեկ հին հունական մեջբերում է արտասանել «Եկենք մեզ նվիրենք նրան, ինչի մասին հին հույները գրել են շատ դարեր առաջ. մարդկային դաժանության վերացմանը և խաղաղ ու բարի երկրի կառուցմանը»։

### Անկարգություններ

Մարտին Լյութեր Քինգի սպանությունը անկարգույթունների ալիք բարձրացրեց ամբողջ երկրի տարածքում, գրեթե 60 քաղաքներում։

Վեց օր անց Լինդոն Ջոնսոնը ազգային սգո օր է հայտարարել քաղաքացիական իրավունքի համար մահացածների համար։ Գրեթե 300 հազար մարդ էր ներկա Քինգի հուղարկավորությանը։ Նախագահի փոխարեն թաղմանը ներկա է գտնվել փոխնախագահ Հյուբերթ Հեմփրին։ Նախագահը Վիետնամի պատերազմին նվիրված հանդիպման էր, որը անցկացվում էր Քեմփ Դևիդ ռազմական բազայում։ Քինգի վերջին քարոզի ձայնագրությունը Էբենզերի Բապտիստական եկեղեցում հնչել է նրա հուղարկավորության ժամանակ։ Այդ քարոզում նա խնդրում է չհիշատակել իր պարգևների և մրցանակների մասին, բայց նա ցանկանում էր մարդկանց փոխանցել, որ նա փորձել է «կերակրել քաղցածներին», «հագցնել մերկերին», «Արդար լինել Վիետնամի պատերազմի հարցում» և «սիրել ու ծառայել մարդկությանը»։ Քինգի խնդրանքով Մահալիա Ջեքսոնը նրա հուղարկավորությանը կատարել է նրա սիրելի հիմնը. «Take My Hand, Precious Lord»:

Սպանությունից հետո, Մեմֆիսի սևամորթ աղբահանների գործադուլը լուծվել է նրանց օգտին։

#### Անկարգություններ Վաշինգտոնում

1968 թվականի ապրիլի 4-8-ի անկարգությունները ծագել էին Քինգի սպանության պատճառով։ Անկարգույթունները ընդգրկել էին ավելի քան 110 քաղաք, այդ թվում այնպիսի խոշոր քաղաքներ, ինչպիսիք են՝ Վաշինգտոնը, Չիկագոն, Բալթիմորը։

1960-ական թվականներին Վաշինգտոնում հասարակական ծառայության նոր աշխատատեղերը շատ մարդկանց գրավեցին։ Միջին դասի սևամորթներով բնակեցված շրջանները ծաղկունք ապրեցին։ Չնայած ռասսայական տարանջատման պաշտոնական չեղարկմանը, Վաշինգտոնի որոշ թաղամասեր շարունակում էի մնալ սևամորթ ամերիկացիների գործնական կյանքի կենտրոններ։

Քինգի սպանության նորությունը սևամորթների թաղամասերում տարածվելուն պես, մարդիկ դուրս էին գալիս փողոց և համախմբվում։ Սկզբում հանդարտ մարդկանց ամբոխը ավելի ուշ դուրս եկավ վերահսկողությունից և սկսեցին թալանել խանութները և ջարդել ապակիները։

Քաղաքապետ Ուոլթեր Վաշինգտոնը հրամայել էր քաղաքը մաքրել խռովությունների արդյունքից։ Բայց ամբոխի տրամադրվածությունը շարունակում էր անփոփոխ մնալ։ Բախումներ տեղի ունեցան ոստիկանության և ապստամբների միջև։ Օրվա կեսին որոշ շենքեր կրակի ին մատնված, բայց հրշեջները չէին կարողանում դեպքի վայր հասել՝ մասշտաբային անկարգությունների պատճառով։

Անկարգությունները ծանր վնաս են հասցրել Վաշինգտոնի տնտեսությանը։ Բազմաթիվ ավերածությունների հետևանքով բազմաթիվ աշխատատեցեր են փակվել, իսկ ապահովագրության գները աճել են, ինչը իր հերթին առաջացրել է բնակարանների գնաճ։ Տուժած թաղամասերում հանցավորության մակարդակը աննախադեպ աճել է։

Մարդասպանի ձերբակալությունն ու դատավարությունը
----------------------------------------------

1968 թվականի հունիսի 10-ին, Քինգի սպանությունից երկու ամիս անց, սպանության մեջ կասկածվող Ջեյմս Էրլ Ռեյին ձերբակալել են Լոնդոնի Հիթրու օդանավակայանում, այն ժամանակ, երբ նա փորձում էր Անգլիայից մեկնել Անգոլա, Ռոդեզիա, կամ Հարավային Աֆրիկա, օգտագործելով կանադական կեղծ անձնագիր` Ռոման Գեորգ Սնեյդ անունով։ Ռեյը անհապաղորեն արտահանձնվել է Թենեսի և մեղադրվել Քինգի սպանության մեջ։ Այնտեղ նա խոստովանել է մեղքը, սակայն երեք օր անց հերքել է իր խոսքերը։

Իր փաստաբանի խորհրդով Ռեյը համագործակցել է արդարադատության հետ և ինքնակամ խոստովանել մեղքը, ինչի շնորհիվ խուսափել է մահապատժից (որը կսպառնար նրան, եթե նրա մեղքը բացահայտվեր դատական գործի ընթացքում)։ Արդյունքում նա դատապարտվել է 99 տարվա ազատազրկման։

Ռեյը ազատել է իր փաստաբանին, պատճառաբանելով, որ նա կառավարության իր դեմ լարած դավադրության մասն էր կազմում։ Իր կյանքի մնացած մասը նա փորձել է վիճարկել դատավճիռը, բայց այդ փորձերը հաջողությամբ չեն փսակվել։

### Փախուստ

1977 թվականի հունիսի 10-ին Ռեյը ևս 7 բանտարկյալների հետ փախել են բանտից, որը տեղակայված էր Թենեսի նահանգի Պետրոս քաղաքում։ Բոլորը ձերբակալվել և բանտ են վերադարձվել հունիսի 13-ին։ Ռեյի ժամկետին ավելացրել են ևս մեկ տարի՝ փախուստի համար, ընդհանուր առմամբ նրա ժամկետը կազմել է 100 տարի։

Դատական գործի վերանայում
------------------------

1997 թվականին Քինգի որդին` Դեկսթերը հանդիպել է Ռեյին և հրապարակավ ողջունել գործի վերանայման Ռեյի ցանկությունը։ Լոյդ Ջոուվերսը, որը ռեստորան ուներ Մեմֆիսում, քաղաքացիական պատասխանատվության է ենթարկվել` Քինգի սպանելու դավադրության մեջ մեղադրվել է Մեմֆիսի ռեստորաններից մեկի սեփականատերը` Լոյդ Ջոուվերսը, և Քինգերի ընտանիքին որպես փոխատուցում վճարել է 100 հազար դոլլար։

Դոկտոր Վիլյամ Պեպերը մինչև իր պաշտպանյալի մահը հանդիսացել է նրա փաստաբանը և գործել է Քինգերի ընտանիքի անունից։ Ընտանիքը կարծում էր, որ Ռեյը ներգրավված չէր Մարտին Լյութեր Քինգի սպանության գործում։

Հայտարարություն դավադրության մասին
----------------------------------

Կարծիքներ կան, որ Ռեյը որպես քավության նոխազ է օգտագործվել այս գործում, ինչպես Լի Հարվին` Ջոն Քենեդիի գործում։ Դավադրության վարկածի փաստարկերից մեկն այն էր, որ Ռեյի խոստովանությունը ստացել էին մահապատժի դատապարտման սպառնալիքի միջոցով։

Շատերը նաև անդրադարձել են հրացանի բալիստիկական հետազոտության արդյունքներին, որից հավնաբար արձակվել էր մահացու կրակոցը, որը չի կարողացել հստակորեն ապացուցել Ռեյի մեղքը, և ապացուցել, որ այդ զենքը օգտագործվել էր սպանության ժամանակ։ Բացի այդ` մարդիկ, ովքեր Քինգի հետ էին մահափորձի ժամանակ, հայտարարել են, որ կրակոցը այլ կողմից էր արձակվել, քան թե պնդում էր հետաքննությունը։

Մշակույթում
-----------

«Գաղտնի նյութեր» հեռուստասերիալում այս իրադարձությունը ներկայացվել է «Ծխամոլի երազանքները» սերիայում։

Ազդեցություն
------------

Մարտին Լյութեր Քինգի սպանությունը ոգեշնչել է ռասիզմի դեմ պայքարող ամերիկացի ակտիվիստ Ջեյն Էլիոթին ստեղծել «Կապուտաչյաներ/ շականակագույն աչքեր ունեցողներ», փորձարարությունը, որի մասնակիցները բաժանվել են «արտոնյալների» և «ճնշվողների» խմբերի, փորձարարությունը հնարավորություն է տվել մասնակիցներին զգալ խտրականության ազդեցությունը և զարգացել է որպես ռասիզմին հակազդող մարտավարություն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Կաղապար:Нп3* Lesson of a Lifetime(անգլ.) // *Smithsonian Magazine* : magazine. — 2005.