|  |
| --- |
| **Մեծ իլիկակտցար** |
| Մեծ իլիկակտցարՄեծ իլիկակտցար |
|
| **Դասակարգում** |
| **Ենթատիպ** | Ողնաշարավորներ (Vertebrata) |
| **Դաս** | Թռչուններ (Aves) |
| **Ենթադաս** | Տիպիկ թռչուններ (Neognathae) |
| **Վերնակարգ** | *Neoaves* |
| **Կարգ** | Քարադրանմաններ (Charadriiformes) |
| **Ընտանիք** | Մորակտցարներ (Scolopacidae) |
| **Ցեղ** | **Limosa** |
| **Տեսակ** | **Մեծ իլիկակտցար** *(L. limosa)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Limosa limosa***von Linné, 1758 |
|
| **Տարածվածություն և պահպանություն** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Վտանգման սպառնացող վիճակին մոտ գտնվող տեսակՏաքսոնի տարածվածությունը Տաքսոնի տարածվածությունը |

**Մեծ իլիկակտցար** (լատին․՝ Limosa limosa ), քարադրների ընտանիքին պատկանող թռչուն։

Տարածված է Իսլանդիայից մինչև Կամչատկա, դեպի հարավ Սև ծովի ափերին, Հարավային Կովկասում, Կասպից ծովում, Սիրդարիայի հովտում և Մոնղոլիայում։ Ձմեռում է Հարավային Եվրոպայում, Աֆրիկայում, Հարավային Ասիայում և Ավստրալիայում։ Գարնանային ու աշնանային չուի ընթացքում Հայաստանում գրանցված է Արարատյան հարթավայրի և Սևանա լճի ճահճուտներում։ Գարնանային չուն տեղի է ունենում մարտ-ապրիլ ամիսներին, առաջին անհատները նկատվում են Արարատյան հարթավայրի ջրավազաններում, իսկ այնուհետև` (ապրիլի կեսերից մինչև վերջ) Սևանա լճի ավազանում, հավանաբար նաև Արփա լճում։

Աղավնուց քիչ փոքր թռչուն է, որի քաշը 235-367 գրամ է, թևերի բացվածքը՝ 69-80 սմ։ Մարմնի վերին մասը խայտաբղետ շիկագորշագույն է, գլուխն ու կուրծքը՝ ժանգաշիկավուն, որովայնը սպիտակ է՝ մուգ լայնակի շերտով, պոչը սև է, իսկ հիմքը սպիտակ, կտուցը՝ չնչին կեռված դեպի վեր։ Բնորոշ է թևի վրայի սպիտակ շերտը, որը լավ նկատելի է թռիչքի ընթացքում։ Թռչելիս աչքի են ընկնում երկար ոտքերը, որոնք զգալի չափով դուրս են գալիս պոչի սահմաններից։ Ձմռանը գլուխը և մարմնի ստորին մասը մոխրագույն են։

Սնվում է միջատներով և նրանց թրթուրներով, սարդերով, մանր խեցգետնակերպերով, երկփեղկավոր փափկամարմիններով, օղակավոր և բազմախոզան որդերով, ավելի հազվադեպ՝ գորտնկիթներով և ձկնկիթներով, շերեփուկներով։ Բնակալող ժամանակաշրջանում ռացիոնում հայտնվում են ծղրիդներ և այլ մորեխազգիներ։ Չուի և գաղթի ժամանակ օգտագործում են նաև բուսական սնունդ՝ հատապտուղներ, սերմեր, բրինձ։

Ցամաքում սնունդ հայտնաբերում են հողի և խոտի վրայից կամ կտուցը ավազի մեջ մտցնելով։ Ջրում սնվում է պլանկտոնով։ Հասարակական թռչուն է, հիմնականում սնվում են մեծ խմբերով, երբեմն կտցարների (Tringa totanus) հետ միասին։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Իսլանդիայից մինչև Կամչատկա, Սև ծովի հարավային շրջաններում, Անդրկովկասում, Կասպից ծովում, Միջին Ասիայում և Մոնղոլիայում։ Ձմեռում է Եվրոպայում, Հարավային Ասիայում, Աֆրիկայում և Ավստրալիայում։ Հայաստանում հանդիպում է գարնանային և աշնանային չուի շրջաններում Սևանա և Արփի լճերի ավազաններում և Արարատյան հարթավայրում։

Էկոլոգիա
--------

Նախընտրում են գետաբերանները, ճահճուտները և գերխոնավ տարածքները։ Բները պատրաստում են ջրին մոտ՝ խոտաբույսերի մեջ և թփուտների տակ։ Դնում են բաց կանաչավուն, 48-59 մմ չափեր ունեցող 4 ձու, թխսում՝ 24 օր։ Ձագերն աճում են շատ արագ և մեկ ամիս հետո կարողանում են թռչել։

Պահպանություն
-------------

Հայաստանի համար հազվագյուտ տեսակ է, որի թվաքանակը արագորեն կրճատվում է։ Տեսակն ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում խոցելի տեսակ կարգավիճակով։

Թվաքանակի համար հատուկ ուսումնասիրություններ չեն կատարվել։

Վտանգման հիմնական գործոններից է չուի շրջաններում որսագողությունը։

Պահպանվում են «Սևան» և «Արփի լիճ» ազգային պարկերում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*. Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն. 2010. ISBN 978-99941-2-420-6.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Յակոբեան բնապահպանական կենտրոն - Մեծ իլիկակտցար

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Մեծ իլիկակտցար» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Մեծ իլիկակտցար» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | Avibase · CMS · eBird · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |

 |