**Փերվեզ Մուշարաֆ** (օգոստոսի 11, 1943(1943-08-11), Դելի, Բրիտանական Հնդկաստան, Բրիտանական կայսրություն - փետրվարի 5, 2023(2023-02-05), Դուբայ, ԱՄԷ) -Պակիստանի ռազմական, քաղաքական և պետական ​​գործիչ՝ գեներալ, դարձել է Պակիստանի նախագահ (2001-2008), իշխանության գալով 1999 թվականին անարյուն պետական ​​հեղաշրջման արդյունքում։ Լինելով Պակիստանի դե ֆակտո ղեկավար՝ 1999-2001 թվականներին Մուշարաֆը, չզբաղեցնելով նախագահական պաշտոնը, պաշտոնապես կոչվեց «Պակիստանի գործադիր տնօրեն»։

2019 թվականի դեկտեմբերի 17-ին Պակիստանի հատուկ դատարանը հեռակա կարգով մահապատժի է դատապարտել Մուշարաֆին՝ նրան մեղավոր ճանաչելով 2007 թվականին դավաճանություն կատարելու մեջ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է Դելիում, Արտաքին գործերի նախարարության աշխատակցի ընտանիքում, նա երեք որդիներից երկրորդն էր։ 1947 թվականին Բրիտանական Հնդկաստանի մասնատման պատճառով ընտանիքի հետ տեղափոխվել է Կարաչի (Պակիստան)։ Մանկության տարիներին նա ապրել է Թուրքիայում, քանի որ հայրն այնտեղ դիվանագետ է ծառայել։ Պակիստանում հաճախել է քրիստոնեական դպրոցներ, ապա ռազմական կրթություն ստացել ռազմական ակադեմիայում։

### Զինվորական կարիերա

Ռազմական ակադեմիան ավարտելուց հետո մասնակցել է Հնդկաստանի դեմ երկու պատերազմի:Փերվեզ Մուշարաֆը տարբեր պաշտոններ է զբաղեցրել Պակիստանի բանակում, այդ թվում՝ հետևակային դիվիզիայի հրամանատարի (1991թ.) և ընտրված 1-ին կորպուսի հրամանատարի (1995թ.) պաշտոնները։ Նա Պակիստանի պաշտպանության նախարարության քարտուղարության ղեկավարի տեղակալն էր, իսկ 1993-1995 թվականներին՝ զինված ուժերի գլխավոր հրամանատարության համակցված սպառազինության գործողությունների վարչության գլխավոր տնօրեն։

1998 թվականի հոկտեմբերի 7-ին նա ստացել է լրիվ գեներալի կոչում և նշանակվել Պակիստանի ցամաքային զորքերի շտաբի պետ։

Ռազմական հեղաշրջում
-------------------

### Նախադրյալներ

1998-ի վերջին - 1999-ի սկզբին Պակիստանի և Հնդկաստանի միջև հարաբերություններում լարվածություն կար, դրան նպաստեցին Շարիֆի և նրա հնդիկ գործընկեր Աթալ Բիհարի Վաջպայիի հանդիպումները։ Սակայն բոլոր ջանքերը զրոյացան մայիսին, երբ լարվածությունը սկսեց աննախադեպ աճել 1971 թվականից ի վեր։ Հնդկական զորքերը Կարգիլ հատվածում ջախջախեցին Քաշմիր ներխուժած պակիստանյան զորքերին (տես Կարգիլի պատերազմ)։ Պակիստանի զինվորականների կողմից նախագծված Քաշմիրի գրավման գործողությունը ձախողվեց, և վարչապետ Նավազ Շարիֆն ասաց, որ բանակը գործել է սեփական նախաձեռնությամբ։ Զինվորականներին զայրացրել է վարչապետի նման պահվածքը՝ այն համարելով «ազգային շահերի դավաճանություն»։

Որոշ հնդիկ վերլուծաբանների կարծիքով, Կարգիլի հակամարտությունը Մուշարաֆը նախագծել է որպես Հնդկաստանի հետ լայնամասշտաբ պատերազմի Պակիստանի ռազմավարական ծրագրի փորձ։ Ըստ որոշ աղբյուրների՝ Շարիֆն իբր չգիտեր հակամարտությունում կանոնավոր զորքերի մասնակցության մասին, և Մուշարաֆն այդ մասին վարչապետին տեղեկացրել է միայն այն բանից հետո, երբ Հնդկաստանը կարողացավ հզոր կերպով հետ մղել զինյալներին։ Կարգիլի հակամարտությունում Պակիստանի պարտությունը արյունալի էր և խորացրեց թշնամությունը գեներալի և վարչապետի միջև։

### Հեղաշրջում

Պերվեզ Մուշարաֆի հետ առճակատման հանդիպելով՝ Շարիֆը կասկածեց, որ Մուշարաֆը ծրագրում է զավթել իշխանությունը և որոշեց առաջինը հարվածել։ 1999 թվականի հոկտեմբերի 11-ին, երբ Մուշարաֆը վերադառնում էր արտասահմանյան ուղևորությունից, վարչապետը հայտարարեց հրամանատարի հրաժարականի մասին և արգելեց նրա ինքնաթիռը վայրէջք կատարել Պակիստանում։ Զինվորականների արձագանքը արագ էր՝ զինված ուժերի ղեկավարությունը հակադարձեց վարչապետին։ Տեղեկանալով վարչապետի որոշման մասին՝ գեներալ Մուշարաֆը ընդհատել է այցը Շրի Լանկա և վերադարձել տուն։ Գեներալին տեղափոխող ինքնաթիռը բարեհաջող վայրէջք կատարեց Կարաչիի օդանավակայանում, որտեղ նրան դիմավորեցին համախոհների մեծ խումբ, իսկ 1999 թվականի հոկտեմբերի 12-ին Մուշարաֆը գլխավորեց Շարիֆի կառավարության դեմ անարյուն հեղաշրջումը։ Մի քանի ժամվա ընթացքում բանակի ստորաբաժանումները վերահսկողության տակ են վերցրել երկրի առաջատար քաղաքների գլխավոր կառավարական շենքերը, հեռուստատեսությունը և օդանավակայանները։ Վարչապետը և մայոր Զիա Ուդդինը, ով նախօրեին նրա կողմից նշանակվել էր Մուշարաֆի փոխարեն, ինչպես նաև Պակիստանի արտաքին գործերի նախարար Սարթաջ Ազիզը և տեղեկատվության նախարար Մուշահիդ Հուսեյնը տնային կալանքի տակ էին։ Շուտով երկիրը գլխավորեց Փերվեզ Մուշարաֆը։

Մուշարաֆին սկսեցին անվանել «գլխավոր գործադիր»։ Երկրում հայտարարվեց արտակարգ դրություն, զինվորականները կասեցրել են սահմանադրությունը և օրենսդիր մարմինների աշխատանքը, ցրվել են կենտրոնական և շրջանային իշխանությունները։ Հեղաշրջումից հետո ստեղծվեց կառավարական նոր մարմին՝ Ազգային անվտանգության խորհուրդը, որը նախատեսված էր գործադիր իշխանության ղեկավարին (2001 թվականից՝ նախագահին) խորհուրդներ տալու իսլամական գաղափարախոսության, ազգային անվտանգության և ազգային քաղաքականության այլ կարևոր բաղադրիչների վերաբերյալ։

Նախագահ
-------

Նոր ռազմական կառավարիչը խոստացել է վերջ տալ կոռուպցիային և միջազգային հարցերում բանակցություններ սկսել Հնդկաստանի հետ Քաշմիրի, իսկ Աֆղանստանի հետ՝ ահաբեկչության հարցով։ Պակիստանի Գերագույն դատարանը որոշել է, որ գեներալ Մուշարաֆին ժամանակ կտրվի մինչև 2002 թվականի հոկտեմբեր երկիրը ժողովրդավարական կառավարմանը վերադարձնելու համար։

2001 թվականի հունիսի 20-ին Պ.Մուշարաֆը դարձավ Պակիստանի նախագահ՝ փոխարինելով Ռաֆիկ Տարարին այս պաշտոնում և համաձայնություն ստանալով երդվելու Գերագույն դատարանի նախագահ Իրշադ Հասան Խանի կողմից։ Միաժամանակ Մուշարաֆը պահպանել է գործադիր իշխանության և զինված ուժերի ղեկավարի պաշտոնները։ 2002 թվականի ապրիլի 30-ին Պակիստանում հանրաքվե անցկացվեց Փերվեզ Մուշարաֆին երկրի նախագահ հինգ տարի ժամկետով նշանակելու վերաբերյալ; Մուշարաֆի նախագահական լիազորությունների երկարաձգումը հաստատել է ընտրողների 97,97%-ը։

2002 թվականի հոկտեմբերին Մուշարաֆը խոստացավ նոր խորհրդարանական ընտրություններ անցկացնել, իսկ հետո խորհրդարանին խնդրել իրեն նախագահ ընտրել հինգ տարի ժամկետով։ Մուշարաֆին Պակիստանի նախագահ հռչակելը առաջացրել է Պակիստանի ժողովրդական կուսակցության առաջնորդ Բենազիր Բհուտոյի բողոքը, ով գեներալին մեղադրել է սահմանադրությունը խախտելու մեջ։ Շաուկաթ Ազիզը վարչապետ է դարձել 2004 թվականին։

### Մահափորձեր

2003-ից 2005 թվականներին նա վերապրել է երեք մահափորձ։ Եվս 14 մահափորձ, ըստ Պակիստանի հետախուզական ծառայությունների, կանխվել է։ Ամենաաղմկահարույց հարձակումները եղել են 2003 թվականի դեկտեմբերի 14-ին և դեկտեմբերի 25-ին։

2003 թվականի դեկտեմբերի 14-ին նախագահի ավտոշարասյունն անցավ Ռավալպինդի քաղաքի մերձակայքում գտնվող կամրջի վրայով։ Հինգ պայթուցիկ սարքեր են տեղադրվել կամրջի տակ, սակայն հատուկ սարքավորումների շնորհիվ, որոնք ճնշում են ռադիոազդանշանները, դրանք գործի են դրվել այն բանից հետո, երբ ավտոշարասյունը անցել է կամրջով։

2003 թվականի դեկտեմբերի 25-ին Ռավալպինդիով անցնող նախագահական ավտոշարասյունը հարձակման ենթարկվեց պայթուցիկներով լցված երկու բեռնատարների կողմից։ Մահապարտ մեքենան սկզբում ջարդուփշուր է արել ոստիկանի ոստիկանին, իսկ հետո կարողացել է հարվածել նախագահի ավտոշարասյան մեքենային, որով շրջում էր Պակիստանի բանակի հետախուզության պետ, գեներալ-լեյտենանտ Նադիմ Թաջը։ Երկրորդ մեքենան, որը վարել է մեկ այլ ահաբեկիչ, նույնպես պայթել է, սակայն Մուշարաֆի ավտոշարասյունը չի տուժել։ Զոհվել է 14 պատահական, եւս քառասուն մարդ վիրավորվել է։ Այս գործով հետաքննությունն ընթացել է խորը գաղտնիության պայմաններում։ Ձերբակալվածների ստույգ թիվը դեռ պաշտոնապես չի հաղորդվում։ Նախագահը սկզբում մեղադրեց միջազգային ահաբեկչական «Ալ-Քաիդա» կազմակերպության վրա, սակայն հետաքննության ընթացքում Պակիստանի իշխանությունները պարզեցին, որ հարձակումներն իրականացրել են երկու անկախ խմբավորումներ, որոնց թվում են բանակի ցածրաստիճան սպաներ և իսլամական ծայրահեղականներ։

Երկու մահափորձերի հետաքննության շրջանակում բերման ենթարկված անձինք դատվել են երկու տարբեր ռազմական տրիբունալներում։ Մահափորձերի կազմակերպիչները 2005 թվականի աշնանը դատապարտվել են կախաղանի միջոցով մահապատժի և ցմահ ազատազրկման։ Կատարվել է 2014 թվականի դեկտեմբերի 21-ին։

### Վերընտրություն

#### Պայքար վերընտրվելու համար

Օրենսդիր, իրավական և վարչական իշխանության մարմինների գործողությունների անհամապատասխանության և, առաջին հերթին, Պ.Մուշարաֆի և Գերագույն դատարանի գլխավոր դատավոր Իֆթիխար Մուհամմադ Չուդրիի միջև բացված հակասությունների արդյունքում։ Մուշարաֆը բախվեց տարբեր խոչընդոտների ընտրական որակավորման և նախագահի պաշտոնում իր վերընտրվելու օրինականության հետ կապված, և Գերագույն դատարանը դանդաղեց այդ գործի վերաբերյալ որոշում կայացնելու հարցում։

2007 թվականի սեպտեմբերի 28-ին Պակիստանի Գերագույն դատարանը թույլատրեց Փերվեզ Մուշարաֆին մասնակցել նախագահական ընտրություններին` մնալով բանակի գլխավոր հրամանատար։ Ինը գլխավոր դատավորներից վեցը կողմ են քվեարկել Մուշարաֆին ընտրություններին մասնակցելու թույլտվությանը, իսկ մնացած երեքը՝ դեմ։ Այսպիսով, Գերագույն դատարանը մերժեց ընդդիմադիր կուսակցությունների հայցը, որոնք պնդում էին, որ, ըստ սահմանադրության, նախագահի թեկնածու կարող է լինել միայն քաղաքացիական անձը և պահանջեց, որ Մուշարաֆը հեռացվի ընտրություններից, եթե նա չհրաժարվի գերագույն հրամանատարի պաշտոնից։

2007 թվականի հոկտեմբերի 6-ին տեղի ունեցան նախագահական ընտրություններ, որոնցում հաղթեց երկրի ներկայիս ղեկավար գեներալ Փերվեզ Մուշարաֆը։ Գերագույն դատարանը, սակայն, հրաժարվել է հաստատել նրա ընտրության օրինականությունը, քանի դեռ նա չի անցել զինվորական ծառայությունից։

#### Արտակարգ դրություն

Նոյեմբերի 5-ին դատարանը նախատեսում էր քննել Փերվեզ Մուշարաֆի հերթական նախագահական ժամկետով ընտրվելու օրինականության հարցը 2007 թվականի հոկտեմբերին։ Ըստ նրա ընդդիմախոսների՝ նախագահը խախտել է օրենքը՝ պահպանելով բանակի հրամանատարի պաշտոնը՝ ըստ սահմանադրության՝ պետության ղեկավար կարող է լինել միայն քաղաքացիական անձը։ Պակիստանում իրավիճակը բարդացել է ոչ միայն նախագահի և ընդդիմության միջև քաղաքական առճակատման, այլև իսլամիստների կողմից կազմակերպվող շարունակվող ահաբեկչությունների պատճառով։

Նոյեմբերի 3-ին Պակիստանի նախագահ Փերվեզ Մուշարաֆը երկրում արտակարգ դրություն է հայտարարել։ Սահմանադրությունը կասեցվել է, խոշոր քաղաքներում դադարեցվել են մասնավոր հեռուստաալիքների հեռարձակումը, անջատվել է նաև հեռախոսային ցանցը մայրաքաղաքում։ Գերագույն դատարանի տասնյոթ անդամներից յոթը նախագահի հրամանագիրն անմիջապես անօրինական են ճանաչել և կալանավորվել։ Զինվորականներն արգելափակել են կառավարական հիմնական օբյեկտների մոտեցումները։ Ժողովրդին ուղղված ուղերձում Մուշարաֆն իր որոշումը բացատրել է երկրին սպառնացող իսլամական ծայրահեղականների կողմից։ Բացի այդ, նա անդրադարձել է դատական ​​իշխանության թշնամական գործունեությանը, որը կաթվածահար է արել կառավարության աշխատանքը։ Իրավիճակը սրվել է Պակիստանի ընդդիմադիր ուժերի առաջնորդների և ակտիվիստների ձերբակալությունների մասին հաղորդումներով։ Բհուտոն արշավ է սկսել Մուշարաֆի դեմ՝ պահանջելով դադարեցնել արտակարգ դրությունը։ Շուտով ընդդիմության առաջնորդը հայտնվեց տնային կալանքի տակ, իսկ նրա կողմնակիցների կողմից ծրագրված «երկար երթը» դեպի Իսլամաբադ արգելվեց։

Մուշարաֆը, համաձայն ժամանակավոր Սահմանադրություն մտցնելու հրամանագրի, Իֆթիխար Մոհամմեդ Չաուդհուրիին ազատել է Գերագույն դատարանի գլխավոր դատավորի պաշտոնից՝ նշանակելով նրա իրավահաջորդին։ Նոյեմբերի 22-ին նոր Գերագույն դատարանը, որը բաղկացած էր Մուշարաֆին հավատարիմ դատավորներից, համաձայնեց նրան նախագահ ճանաչել։ Գերագույն դատարանը՝ նոր գլխավոր դատավորի գլխավորությամբ, արագացրել է երկրի ներկայիս նախագահ Պ.Մուշարաֆի վերընտրության վերաբերյալ գործի քննությունը։ Գերագույն դատարանի որոշմամբ նոյեմբերի 24-ին Պակիստանի ընտրական հանձնաժողովը տեղեկացրել է անցումային կառավարությանը վերջին նախագահական ընտրություններում Պ.Մուշարաֆի հաղթանակի մասին։ Դրանից հետո Մուշարաֆը խոստացել է թողնել ազգային բանակի հրամանատարի պաշտոնը և երկիրը կառավարել որպես քաղաքացիական անձ։

#### Քաղաքացիական նախագահ

2007 թվականի նոյեմբերի 28-ին Մուշարաֆը թողեց Պակիստանի բանակի շտաբի պետի պաշտոնը, իսկ նոյեմբերի 29-ին երդվեց որպես պետության քաղաքացիական ղեկավար։ Իր երդմնակալության ժամանակ Մուշարաֆը խոստացել է պահպանել երկրի սահմանադրությունը և պաշտպանել ու պաշտպանել իր ժողովրդին։ Իսկ քաղաքացիական նախագահի պաշտոնի ստանձնումը նա անվանել է «կարևոր քայլ երկրում ժողովրդավարության հաստատման ուղղությամբ»։ Միաժամանակ նա ասել է, որ չի ենթարկվի Արեւմուտքի ճնշմանը՝ արտակարգ դրությունը չեղարկելու համար։ «Մեզ պետք է ժողովրդավարություն, մեզ պետք են մարդու իրավունքներ, մեզ կայունություն է պետք, բայց մենք այնտեղ կհասնենք մեր ճանապարհով», - ասել է Մուշարաֆը։ Հաջորդ քայլը պետք է լիներ համապետական ​​ընտրությունները և նոր կառավարության ձևավորումը։

#### Հրաժարական և ձերբակալություն

2008 թվականի օգոստոսի 18-ին նա ինքնակամ հրաժարական տվեց Պակիստանի նախագահի պաշտոնից՝ այդ օրը նախատեսված իմպիչմենտի գործընթացի սպառնալիքի պատճառով։ Սեփական անվտանգության երաշխիքներով հրաժարական տալու նրա որոշման վրա ազդել է նաև արևմտյան երկրների (այդ թվում՝ ԱՄՆ-ի) դիրքորոշումը, որը հրաժարվել է աջակցել նրան, և Պակիստանի բանակի դիրքորոշումը, որը հրաժարվել է որևէ քայլ ձեռնարկել նախագահին պաշտպանելու համար։

Մուշարաֆի դեմ իր հայրենիքում երկու քրեական գործ է հարուցվել. 2009 թվականին Մուշարաֆի կողմից ավելի քան 60 դատավորների, այդ թվում՝ Գերագույն դատարանի ղեկավարի ապօրինի ձերբակալության մասին՝ 2007 թվականին արտակարգ դրություն հայտարարելու ժամանակ,իսկ 2011 թվականի փետրվարի 12-ին Պակիստանի դատարանը Բհուտոյի սպանության գործով Մուշարաֆին ձերբակալելու օրդեր է տվել։ Մեծ Բրիտանիայում բնակվող նախկին առաջնորդը ներկայացուցչի միջոցով ասել է, որ չի վերադառնա հայրենիք։

2013 թվականի մարտի 24-ին վերադարձել է աքսորից՝ մասնակցելու խորհրդարանական ընտրություններին։ 2013 թվականի մարտի 31-ին Իսլամաբադում Գերագույն դատարանի հատուկ նիստում նա մեղադրվել է պետական ​​դավաճանության մեջ և կալանավորվել; պատժի կատարումը խափանվել է դատարանի որոշմանը Մուշարաֆի դեմ լինելու պատճառով։ 30 ապրիլի, 2013 Մուշարաֆին, ինչպես հետևում է դատարանի վճռից, Պակիստանում ցմահ արգելվում է քաղաքական գործունեությամբ զբաղվել։ 2013 թվականի հոկտեմբերի 9-ին գրավի դիմաց ազատ է արձակվել։ 2013 թվականի հոկտեմբերի 10-ին կրկին կալանավորվել է։

2016 թվականի մարտին այն բանից հետո, երբ Պակիստանի Գերագույն դատարանը նախկին նախագահին հանեց երկրից մեկնելու արգելված անձանց ցուցակից, 72-ամյա Մուշարաֆը բուժման նպատակով մեկնեց ԱՄԷ։ Այդ ժամանակվանից նա գտնվում է Դուբայում, ըստ քննիչների՝ արդարադատությունից փախած՝ կապված իր դեմ հարուցված քրեական գործի հետ։

2019 թվականի դեկտեմբերի 17-ին հատուկ դատարանի երեք հոգանոց կոլեգիան երկրի նախկին նախագահին հեռակա մահապատժի է դատապարտել պետական ​​դավաճանության մեղադրանքով՝ երկրի Սահմանադրության 6-րդ հոդվածի համաձայն (ըստ դրա՝ սահմանադրությունը խախտողը»։ ուժի կիրառմամբ կամ ուժի ցուցադրմամբ» մեղավոր է դավաճանության մեջ։

Մահ և թաղում
------------

Մահացել է 2023 թվականի փետրվարի 5-ին Դուբայում՝ երկարատև հիվանդությունից հետո։ Պակիստանի կառավարությունն աջակցել է նախկին նախագահի դիակի տեղափոխմանը և հուղարկավորության կազմակերպմանը, փետրվարի 6-ի երեկոյան Մուշարաֆի մարմինը հատուկ չվերթով հանձնվել է Պակիստան։ Փետրվարի 7-ին նրան հուղարկավորել են Կարաչիի զինվորական գերեզմանոցում։

Անձնական կյանք
--------------

Մուշարաֆը սպորտի սիրահար էր և ազատ ժամանակ խաղում էր սքվոշ, բադմինտոն և գոլֆ։ Զբաղվում էր կանոեով, սիրում էր ջրային սպորտաձևեր, թղթախաղ։ Մուշարաֆի հոբբիներից մեկը ռազմական պատմությունն է։ Ինչպես հաղորդվում է մամուլում, նրա սիրելի ֆիլմը «Գլադիատորն» էր, որը պատմում է հին հռոմեական զորավարի մասին, որը կռվում է արատավոր կայսրի դեմ։ 2006 թվականին, երբ մասնակցում էր «Geo Television» հեռուստահաղորդմանը, որը նվիրված էր այս մասնավոր հեռուստաալիքի չորրորդ տարեդարձին, Մուշարաֆը, պատասխանելով երեխաների հարցերին, խոստովանեց, որ հազիվ թե եփել գիտեր. «Ես միայն ֆրանսիական կենաց պատրաստել գիտեմ։ Ես կնոջս սովորեցրել եմ նաև ճաշ պատրաստել»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Internet Movie Database — 1990.
2. 1 2  Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.)
3. 1 2  Munzinger Personen (գերմ.)
4. 1 2  وفاة رئيس باكستان السابق برويز مشرف بعد معاناة طويلة مع المرض
5. ↑  «General Pervez Musharraf, President and Chief Executive of Pakistan» (անգլերեն). 2001 թ․ հունիսի 28. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ սեպտեմբերի 28-ին. Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 11-ին. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|cite=` ignored (օգնություն)
6. 1 2  «Бывшего президента Пакистана Мушаррафа приговорили к смертной казни». РИА Новости. 2019 թ․ դեկտեմբերի 17. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ դեկտեմբերի 17-ին. Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 17-ին.
7. 1 2 3 4 5 6  «General Pervez Musharraf» (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ օգոստոսի 23-ին. Վերցված է 2010 թ․ սեպտեմբերի 27-ին.
8. ↑  Pakistan, 30. April 2002 : General Musharraf als Präsident für 5 Jahre Արխիվացված 2015-09-24 Wayback Machine Direct Democracy
9. ↑  «Пакистан: исламисты рвутся вперед». Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ ապրիլի 3-ին. Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 23-ին.
10. ↑  «Казнь за покушение». Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ ապրիլի 3-ին. Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 23-ին.
11. ↑  «Повешен участник покушения на Мушаррафа». Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ սեպտեմբերի 7-ին. Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 23-ին.
12. ↑  «МИД Российской федерации: О ситуации с российским гражданином А.Ахлаком». Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ դեկտեմբերի 22-ին. Վերցված է 2014 թ․ դեկտեմբերի 22-ին.
13. ↑  «Президент Пакистана ввел чрезвычайное положение». Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ սեպտեմբերի 18-ին. Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 23-ին.
14. ↑  «Первез Мушарраф стал гражданским президентом». Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ փետրվարի 14-ին. Վերցված է 2010 թ․ սեպտեմբերի 27-ին.
15. ↑  «Первез Мушарраф ушел в отставку». Lenta.ru. 2008 թ․ օգոստոսի 18. Արխիվացված օրիգինալից 2009 թ․ ապրիլի 30-ին. Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 17-ին.
16. ↑  Наталья Куклина, Елизавета Сурначева (2008 թ․ օգոստոսի 18). «Пакистан потерял президента». Газета.Ru. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հունվարի 21-ին. Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 17-ին.
17. ↑  «Мушарраф назвал обвинения против него «политически мотивированными»». РИА Новости. 2013 թ․ ապրիլի 19. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ դեկտեմբերի 17-ին. Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 17-ին.
18. ↑  «Суд выдал ордер на арест экс-президента Пакистана». Lenta.ru. 2011 թ․ փետրվարի 12. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ սեպտեմբերի 25-ին. Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 17-ին.
19. ↑  Ивашкина, Дарья (2019 թ․ հոկտեմբերի 10). «Экс-президента Пакистана вновь взяли под стражу». Комсомольская правда. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հունվարի 27-ին. Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 17-ին.
20. ↑  Анастасия Ларина (2023 թ․ փետրվարի 5). «Приговоренный к смертной казни экс-президент Пакистана умер в эмиграции». Коммерсантъ. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ մարտի 13-ին. Վերցված է 2023 թ․ փետրվարի 5-ին.
21. ↑  «В Карачи прошли похороны экс-президента Пакистана Мушаррафа». ТАСС. 2023 թ․ փետրվարի 7. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ փետրվարի 7-ին. Վերցված է 2023 թ․ փետրվարի 7-ին.
22. ↑  «I taught my wife to make French toast: Musharraf» (անգլերեն). www.thenews.com.pk. 2006 թ․ օգոստոսի 14. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ հունվարի 22-ին. Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 17-ին.