**Բանգլադեշի տնտեսություն**, բնութագրվում է որպես զարգացող շուկայական տնտեսություն։ Անվանական արտահայտությամբ կամ ընթացիկ գներով աշխարհում 41-րդն է, իսկ գնողունակության համարժեքությամբ՝ 30-րդը։ Այն դասակարգվում է հաջորդ տասնմեկ զարգացող շուկայական միջին եկամուտ ունեցող տնտեսությունների և սահմանամերձ շուկաների շարքում։ 2019 թվականի առաջին եռամսյակում Բանգլադեշը աշխարհի յոթերորդ ամենաարագ աճող տնտեսությունն էր՝ իրական ՀՆԱ-ով կամ ՀՆԱ-ով մշտական գներով տարեկան 8,3% աճի տեմպերով Դաքան և Չիտագոնգը երկրի հիմնական ֆինանսական կենտրոններն են, որտեղ գտնվում են Դաքայի ֆոնդային բորսան և Չիտագոնգի ֆոնդային բորսան։ Բանգլադեշի ֆինանսական հատվածը երրորդն է Հնդկական թերակղզում։ Բանգլադեշն աշխարհի, ինչպես նաև Հարավային Ասիայի ամենաարագ զարգացող տնտեսություններից մեկն է։

2004-ին հաջորդող տասնամյակում Բանգլադեշում ՀՆԱ-ի միջին աճը կազմել է 4,5%։ Այս աճը մեծապես պայմանավորված էր նրա պատրաստի հագուստի արտահանմամբ, դրամական փոխանցումներով և ներքին գյուղատնտեսական հատվածով։ Երկիրը հետամուտ է եղել արտահանմանն ուղղված արդյունաբերականացմանը՝ իր հիմնական արտահանման ոլորտները ներառում են տեքստիլ, նավաշինություն, ձուկ և ծովամթերք, ջուտ և կաշվե իրեր։ Այն նաև զարգացրել է ինքնաբավ արդյունաբերություն դեղագործության, պողպատի և սննդի վերամշակման ոլորտներում։ Բանգլադեշի հեռահաղորդակցության արդյունաբերությունը տարիների ընթացքում ականատես է եղել արագ աճի` ստանալով բարձր ներդրումներ արտասահմանյան ընկերություններից։ Բանգլադեշն ունի նաև բնական գազի զգալի պաշարներ և Ասիայի յոթերորդ խոշորագույն գազ արտադրողն է։ Բենգալյան ծոցում գտնվող նրա ծովային տարածքում ծովային հետախուզական գործունեությունը մեծանում է։ Ունի նաև կրաքարի մեծ հանքավայրեր։ Կառավարությունը խթանում է թվային Բանգլադեշի սխեման՝ որպես երկրի աճող տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտի զարգացմանն ուղղված իր ջանքերի մի մաս։

Բանգլադեշը ռազմավարական նշանակություն ունի Նեպալի և Բութանի տնտեսությունների համար, քանի որ Բանգլադեշի ծովային նավահանգիստները ծովային ելք են ապահովում այս ծով ելք չունեցող շրջանների և երկրների համար։ Չինաստանը նաև դիտարկում է Բանգլադեշը որպես պոտենցիալ դարպաս իր դեպի ծով ելք չունեցող հարավ-արևմուտք, ներառյալ Տիբեթը, Սիչուանը և Յունանը։

Բանգլադեշը Տնտեսական համագործակցության D-8 կազմակերպության, Տարածաշրջանային համագործակցության հարավասիական ասոցիացիայի, Արժույթի միջազգային հիմնադրամի, Համաշխարհային բանկի, Առևտրի համաշխարհային կազմակերպության և Ասիական ենթակառուցվածքային ներդրումների բանկի անդամ է։ Տնտեսությունը բախվում է ենթակառուցվածքների խցանումների, բյուրոկրատական կոռուպցիայի և երիտասարդների գործազրկության մարտահրավերներին։

Տնտեսական պատմություն
---------------------

### Հին Բենգալիա

Հին Բենգալիայում եղել են մի քանի խոշոր Ջանապադաներ (թագավորություններ), մինչդեռ ամենավաղ քաղաքները թվագրվում են Վեդայական ժամանակաշրջանով։ Արևելյան Բենգալիան՝ Բենգալիայի արևելյան հատվածը, պատմականորեն բարգավաճ տարածաշրջան էր։

Գանգեսի դելտան ապահովում էր մեղմ, գրեթե արևադարձային կլիման, բերրի հողը, առատ ջուրը և ձկների, վայրի բնության և մրգերի առատությունը։ Ենթադրվում է, որ կենսամակարդակը ավելի բարձր է եղել՝ համեմատած Հարավային Ասիայի այլ մասերի հետ։ Արդեն տասներեքերորդ դարում տարածաշրջանը զարգանում էր որպես ագրարային տնտեսություն։ Բենգալը Հարավարևելյան Մետաքսի ճանապարհի առևտրային ուղիների հանգույցն էր։

### Բենգալյան սուլթանություն

Բենգալյան սուլթանության ծովային կապեր
Բենգալիայի սուլթանության տնտեսությունը ժառանգել է Դելիի սուլթանության ավելի վաղ ասպեկտները, այդ թվում՝ դրամահատարանի քաղաքները, վարձու բյուրոկրատիան և հողի սեփականության ջագիրդար համակարգը։ Բենգալիայի սուլթանի անունով արծաթե մետաղադրամների արտադրությունը Բենգալիայի ինքնիշխանության նշան էր։ Բենգալիան ավելի հաջողակ էր զուտ արծաթյա դրամների հավերժացման գործում, քան Դելիին և ասիական և եվրոպական այլ կառավարությունները։ Արծաթի երեք աղբյուր կար. Առաջին աղբյուրը նախորդ թագավորությունների արծաթի մնացորդներն էին։ Երկրորդ աղբյուրը ենթակա թագավորությունների տուրքի վճարներն էին, որոնք վճարվում էին արծաթե ձուլակտորներով։ Երրորդ աղբյուրը ռազմական արշավների ժամանակ էր, երբ բենգալյան ուժերը կողոպտեցին հարևան նահանգները։

Բենգալիայի տնտեսության ակնհայտ աշխուժությունը 15-րդ դարի սկզբին վերագրվում է Դելիին տուրքերի վճարման ավարտին, որը դադարեց Բենգալիայի անկախությունից հետո և դադարեցրեց հարստության արտահոսքը։ Մա Հուանի վկայությունը ծաղկող նավաշինության արդյունաբերության մասին վկայության մի մասն էր, որ Բենգալը վայելում էր զգալի ծովային առևտուր։ Մա Հուանի՝ Բենգալիայից Չինաստան արտահանվող ապրանքների ցանկում նշվել է մուսլինի արտադրության ընդլայնումը, շերամաբուծությունը և մի շարք այլ արհեստների ի հայտ գալը։ Բենգալական նավագնացությունը գոյակցում էր չինական նավատորմի հետ մինչև վերջինս դուրս եկավ Հնդկական օվկիանոսից 15-րդ դարի կեսերին։ Եվրոպացի ճանապարհորդների վկայությունները, ինչպիսիք են Լյուդովիկո դի Վարթեման, Դուարտե Բարբոսան և Թոմե Պիրեսը, վկայում են Մալակկայում մեծ թվով հարուստ բենգալական առևտրականների և նավատերերի առկայության մասին։ Պատմաբան Ռիլա Մուխերջին գրել է, որ Բենգալիայի նավահանգիստները կարող էին լինել արգելավայրեր, որոնք ներմուծում էին ապրանքներ և վերաարտահանում դրանք Չինաստան:

**Բաղլա**, նավի տեսակ, որը լայնորեն օգտագործվում էր Հնդկական օվկիանոսի, Արաբական ծովի, Բենգալյան ծոցի, Մալակկայի նեղուցների և Հարավչինական ծովի առևտրականների կողմից։Բենգալիայում գոյություն ուներ գետային նավաշինության աշխույժ ավանդույթ։ Նավաշինության ավանդույթը վկայում է Գանգեսի դելտայում սուլթանության ռազմածովային արշավանքները։ Բենգալիայի և Մալդիվների միջև առևտուրը, որը հիմնված էր բրնձի և կեղևի կճեպի վրա, հավանաբար արաբական ոճի բաղլա նավերով էր իրականացվում։ Չինական հաշիվները ցույց են տալիս, որ բենգալյան նավերը հայտնի են Հարավարևելյան Ասիայի ջրերում։ Բենգալյան նավը, որը հավանաբար պատկանել է Բենգալիայի սուլթանին, կարող էր տեղավորել երեք տուրքի առաքելություն՝ Բենգալից, Բրունեյից և Սումատրայից, և ակնհայտորեն միակ նավն էր, որը կարող էր նման առաջադրանք կատարել։ Բենգալական նավերը ամենամեծ նավերն էին, որոնք թռչում էին այդ տասնամյակների ընթացքում Հարավարևելյան Ասիայի ջրերում։ Բոլոր խոշոր բիզնես գործարքները կատարվել են արծաթե տակայի մասով։ Մեկ արծաթե մետաղադրամն արժեր 10250 կավային պատյան։ Բենգալիան ապավինում էր Մալդիվներից կեղևի կեղևի ներկրվող նավերի վրա։ Բերրի հողի շնորհիվ կար գյուղատնտեսական ապրանքների առատություն, այդ թվում՝ բանան, մրգեր, նուռ, շաքարեղեգ և մեղր։ Մայրենի մշակաբույսերը ներառում էին բրինձ և քնջութ։ Բանջարեղենը ներառում էր կոճապղպեղ, մանանեխ, սոխ և սխտոր, ի թիվս այլոց։ Կային չորս տեսակի գինիներ, այդ թվում՝ կոկոսի, բրնձի, թառի և քաջանգի։ Բենգալյան փողոցները լավ ապահովված էին սննդի հաստատություններով, խմելու տներով և բաղնիքներով։ Գոյություն ունեին մուսլինի նուրբ կտորի առնվազն վեց տեսակ։ Առատ էին նաև մետաքսե գործվածքները։ Մարգարիտները, գորգերը և յուղը այլ կարևոր ապրանքներ էին։ Բենգալիայում թթի ծառերի կեղևից պատրաստում էին թղթի լավագույն տեսականի։ Թղթի բարձր որակը համեմատվել է թեթև սպիտակ մուսլինի կտորի հետ:

**Դանուջամարդդանա Դևա (1416-1418)։** Արծաթե մետաղադրամների հատում Բենգալյան սուլթանության վասալ Չանդրադվիպից։Եվրոպացիները Բենգալիան անվանում էին «առևտրի ամենահարուստ երկիրը»։ Բենգալը իսլամական Հնդկաստանի արևելյան բևեռն էր։ Ինչպես Հնդկաստանի արևմտյան ափին գտնվող Գուջարաթ սուլթանությունը, այնպես էլ արևելքում Բենգալը բաց էր ծովի առջև և առևտրից շահույթ էր կուտակում։ Աշխարհի տարբեր երկրներից առևտրականներ առևտուր էին անում Բենգալյան ծոցում։ Բամբակի տեքստիլի արտահանումը Բենգալիայի տնտեսության եզակի կողմն էր։ Մարկո Պոլոն նշել է Բենգալիայի նշանավորությունը տեքստիլի առևտրում։ 1569 թ.-ին վենետիկցի հետախույզ Կեսար Ֆրեդերիկը գրել է այն մասին, թե ինչպես են Բիրմայի Պեգուի վաճառականները բենգալցիների հետ արծաթի և ոսկու առևտուր անում։ Ցամաքային առևտրային ուղիները, ինչպիսիք են Grand Trunk Road-ը, կապում էին Բենգալիայի հյուսիսային Հնդկաստանի, Կենտրոնական Ասիայի և Մերձավոր Արևելքի հետ։

### Մուղալ Բենգալ

Մի կին Դաքայում՝ հագած նուրբ բենգալական մուսլին, 18-րդ դար։Մուղալների իշխանության ներքո Բենգալը գործում էր որպես մուսլինի, մետաքսի և մարգարիտի համաշխարհային առևտրի կենտրոն։ Ներքին առումով, Հնդկաստանի մեծ մասը կախված էր բենգալյան արտադրանքներից, ինչպիսիք են բրինձը, մետաքսը և բամբակյա գործվածքները։ Արտասահմանում եվրոպացիները կախված էին բենգալյան արտադրանքներից, ինչպիսիք են բամբակյա գործվածքները, մետաքսը և ափիոնը։ Հոլանդիայի ներմուծման 40%-ը բաժին է ընկել Բենգալին։ Բենգալը սելիտրա էր առաքում Եվրոպա, ափիոն էր վաճառում Ինդոնեզիայում, հում մետաքս արտահանում Ճապոնիա և Նիդեռլանդներ և արտադրում բամբակ և մետաքսե տեքստիլ՝ Եվրոպա, Ինդոնեզիա և Ճապոնիա արտահանելու համար։ Իրական աշխատավարձը և կենսամակարդակը 18-րդ դարի Բենգալիայում համեմատելի էին Բրիտանիայի հետ, որն իր հերթին ուներ Եվրոպայում ամենաբարձր կենսամակարդակը։

Մուղալների ժամանակաշրջանում բամբակի արտադրության ամենակարևոր կենտրոնը Բենգալիան էր, մասնավորապես նրա մայրաքաղաք Դաքայի շրջակայքում, ինչը հանգեցրեց նրան, որ մուսլինը կոչվում էր «դակա» հեռավոր շուկաներում, ինչպիսիք են Կենտրոնական Ասիան։ Բենգալացի գյուղատնտեսները արագորեն սովորեցին թթի մշակության և սերմնաբուծության տեխնիկան՝ Բենգալը հաստատելով որպես աշխարհի մետաքս արտադրող խոշոր շրջան։ Բենգալին բաժին է ընկել տեքստիլի ավելի քան 50%-ը և մետաքսի մոտ 80%-ը, որը ներմուծվել է հոլանդացիների կողմից Ասիայից։

**Պանամ Սիթի,** հնագույն պատմական քաղաք էր՝ որպես տասնհինգերորդ դարի Բենգալիայի կառավարիչ Իսա Խանի մայրաքաղաքը և ժամանակին կարևոր առևտրային և քաղաքական կենտրոն Սուլթանության, Մուղալների և գաղութատիրության ժամանակաշրջաններում:
Բենգալն ուներ նաև նավաշինության մեծ արդյունաբերություն։ Ինդրաջիտ Ռեյը գնահատում է տասնվեցերորդ և տասնյոթերորդ դարերի Բենգալիայի նավաշինության արտադրանքը տարեկան 223250 տոննա՝ համեմատած 1769-1771 թվականներին Հյուսիսային Ամերիկայի տասնինը գաղութներում արտադրված 23061 տոննայի հետ։ Նա նաև գնահատում է նավերի վերանորոգումը որպես շատ առաջադեմ Բենգալիայում։ Բենգալական նավաշինությունը զարգացած էր՝ համեմատած այն ժամանակվա եվրոպական նավաշինության հետ։ Նավաշինության մեջ կարևոր նորամուծություն էր բենգալյան բրնձի նավերում ողողված տախտակամածի դիզայնի ներդրումը, ինչը հանգեցրեց կեղևների, որոնք ավելի ամուր և պակաս հակված էին արտահոսքի, քան աստիճանավոր տախտակամածով կառուցված ավանդական եվրոպական նավերի կառուցվածքային թույլ կեղևները։ Բրիտանական Արևելյան հնդկական ընկերությունը հետագայում կրկնօրինակեց 1760-ական թվականներին բենգալյան բրնձի նավերի ողողված տախտակամածների և կորպուսի նմուշները, ինչը հանգեցրեց արդյունաբերական հեղափոխության ընթացքում եվրոպական նավերի ծովային պիտանիության և նավարկության զգալի բարելավմանը։

### Բրիտանական Բենգալիա

Բրիտանական Արևելյան հնդկական ընկերությունը, որը 1793 թվականին ամբողջությամբ վերահսկեց Բենգալիան՝ վերացնելով Նիզամաթը (տեղական իշխանությունը), ընտրեց զարգացնել Կալկատան՝ այժմ Արևմտյան Բենգալիայի մայրաքաղաքը, որպես իրենց առևտրային և վարչական կենտրոն Հարավային Ասիայում Ընկերության կողմից վերահսկվող տարածքների համար։. Արևելյան Բենգալիայի զարգացումն այնուհետև սահմանափակվեց գյուղատնտեսությամբ։ Տասնութերորդ և տասնիններորդ դարերի վերջին վարչական ենթակառուցվածքը ամրապնդեց Արևելյան Բենգալիայի գործառույթը՝ որպես գյուղատնտեսական հիմնական արտադրող՝ հիմնականում բրնձի, թեյի, տեքի, բամբակի, շաքարեղեգի և ջուտի, վերամշակողների և առևտրականների համար ամբողջ Ասիայից և նրա սահմաններից դուրս։

### Ժամանակակից Բանգլադեշ

**Չիտագոնգ**, Բանգլադեշի երկրորդ ամենամեծ քաղաքն է և նրա գլխավոր ծովային նավահանգիստը։
Պակիստանից անկախանալուց հետո Բանգլադեշը հետևեց սոցիալիստական տնտեսությանը` ազգայնացնելով բոլոր արդյունաբերությունները, ինչը ապացուցեց, որ դա կարևոր սխալ էր, որը ձեռնարկվել էր Ավամի լիգայի կառավարության կողմից։ Նույն գործոններից մի քանիսը, որոնք Արևելյան Բենգալիան դարձրեցին բարգավաճ տարածաշրջան, դարձան մինուսներ տասնիններորդ և քսաներորդ դարերի ընթացքում։ Քանի որ կյանքի տեւողությունը մեծանում էր, հողերի սահմանափակումները և ամենամյա ջրհեղեղները դառնում էին տնտեսական աճի սահմանափակումներ։ Ավանդական գյուղատնտեսական մեթոդները խոչընդոտներ դարձան գյուղատնտեսության արդիականացման համար։ Աշխարհագրությունը խիստ սահմանափակեց ժամանակակից տրանսպորտի և կապի համակարգի զարգացումն ու պահպանումը։ Բրիտանական Հնդկաստանի մասնատումը և 1947 թվականին Հնդկաստանի և Պակիստանի առաջացումը խիստ խաթարեցին տնտեսական համակարգը։ Պակիստանի միացյալ կառավարությունն ընդլայնեց մշակվող տարածքները և որոշ ոռոգման հնարավորություններ, սակայն գյուղական բնակչությունը ընդհանուր առմամբ աղքատացավ 1947-1971 թվականներին, քանի որ բարելավումները չեն համընթաց գյուղական բնակչության աճին։ Պակիստանի հնգամյա ծրագրերում ընտրվել է զարգացման ռազմավարություն, որը հիմնված է արդյունաբերականացման վրա, սակայն զարգացման բյուջեի հիմնական մասը բաժին է ընկնում Արևմտյան Պակիստանին, այսինքն՝ ժամանակակից Պակիստանին։ Բնական ռեսուրսների բացակայությունը նշանակում էր, որ Արևելյան Պակիստանը մեծապես կախված էր ներմուծումից՝ ստեղծելով վճարային հաշվեկշռի խնդիր։ Առանց էական ինդուստրացման ծրագրի կամ համարժեք ագրարային էքսպանսիայի, Արևելյան Պակիստանի տնտեսությունը անշեղորեն անկում ապրեց։ Տարբեր դիտորդներ, հատկապես Արևելյան Պակիստանում գտնվողները, մեղադրեցին Արևմտյան Պակիստանի առաջնորդներին, ովքեր ոչ միայն գերակշռում էին կառավարությանը, այլև Արևելյան Պակիստանի նորաստեղծ արդյունաբերությունների մեծ մասը։

Քանի որ Բանգլադեշը հետևեց սոցիալիստական տնտեսությանը` ազգայնացնելով բոլոր արդյունաբերությունները իր անկախությունից հետո, այն դանդաղ աճ ունեցավ` արտադրելով փորձառու ձեռնարկատերեր, մենեջերներ, ադմինիստրատորներ, ինժեներներ և տեխնիկներ։ Պատերազմի ժամանակ խափանումների պատճառով առաջնային սննդամթերքի և այլ հիմնական ապրանքների զգալի պակաս կար։ Ջուտի արտաքին շուկաները կորել էին մատակարարման անկայունության և սինթետիկ փոխարինիչների աճող ժողովրդականության պատճառով։ Արտարժութային ռեսուրսները չնչին էին, իսկ բանկային և դրամավարկային համակարգերը՝ անվստահելի։ Թեև Բանգլադեշն ուներ մեծ աշխատուժ, սակայն քիչ պատրաստված և ցածր վարձատրվող աշխատողների հսկայական պաշարները հիմնականում անգրագետ, հմուտ և թերաշխատված էին։ Առևտրային շահագործվող արդյունաբերական ռեսուրսները, բացառությամբ բնական գազի, բացակայում էին։ Գնաճը, հատկապես առաջին անհրաժեշտության սպառման ապրանքների, տատանվել է 300-400 տոկոսի սահմաններում։ Անկախության պատերազմը խաթարել էր տրանսպորտային համակարգը։ Հարյուրավոր ճանապարհային և երկաթուղային կամուրջներ ավերվել կամ վնասվել էին, իսկ շարժակազմը անբավարար էր և վատ վերանորոգված։ Նոր երկիրը դեռ վերականգնվում էր սաստիկ ցիկլոնից հետո, որը հարվածեց այդ տարածքին 1970 թվականին և 250,000 մահվան պատճառ դարձավ։ Պակիստանից Բանգլադեշի անկախացումից հետո առաջին ամիսներին Հնդկաստանը անմիջապես հանդես եկավ խիստ չափված տնտեսական աջակցությամբ։ 1971 թվականի դեկտեմբերից մինչև 1972 թվականի հունվարը Հնդկաստանը 232 միլիոն ԱՄՆ դոլարի օգնություն է տրամադրել Բանգլադեշին ԱՄՆ-ից և ԽՍՀՄ-ից Հնդկաստանի ստացած քաղաքական-տնտեսական օգնությունից։ Հատկացման պաշտոնական չափը դեռևս հայտնի չէ։

1975 թվականից հետո Բանգլադեշի առաջնորդները սկսեցին իրենց ուշադրությունը կենտրոնացնել նոր արդյունաբերական հզորությունների զարգացման և տնտեսության վերականգնման վրա։ Այնուամենայնիվ, այս վաղ առաջնորդների կողմից ընդունված ստատիկ տնտեսական մոդելը, ներառյալ արդյունաբերական հատվածի մեծ մասի ազգայնացումը, հանգեցրեց անարդյունավետության և տնտեսական լճացման։ Սկսած 1975 թվականի վերջից, կառավարությունն աստիճանաբար ավելի մեծ հնարավորություն տվեց մասնավոր հատվածի մասնակցությանը տնտեսության մեջ, մի օրինակ, որը շարունակվեց։ Բազմաթիվ պետական ձեռնարկություններ սեփականաշնորհվել են, ինչպիսիք են բանկային ոլորտը, հեռահաղորդակցությունը, ավիացիան, լրատվամիջոցները և ջուտը։ Հանրային հատվածում անարդյունավետությունն աճում է, սակայն աստիճանաբար. աճում է արտաքին դիմադրությունը երկրի ամենահարուստ բնական պաշարների զարգացմանը. և էներգետիկայի ոլորտները, ներառյալ ենթակառուցվածքները, նպաստել են տնտեսական աճի դանդաղմանը։

1980-ականների կեսերին առաջընթացի հուսադրող նշաններ կային։ Տնտեսական քաղաքականությունը, որն ուղղված էր մասնավոր ձեռնարկատիրության և ներդրումների խրախուսմանը, պետական արդյունաբերության մասնավորեցմանը, բյուջետային կարգապահության վերականգնմանը և ներմուծման ռեժիմի ազատականացմանը, արագացվեցին։ 1991 թվականից մինչև 1993 թվականը կառավարությունը հաջողությամբ հետևեց Արժույթի միջազգային հիմնադրամի (ԱՄՀ) կառուցվածքային ճշգրտման ընդլայնված ծրագրին (ESAF), սակայն չկարողացավ շարունակել բարեփոխումները հիմնականում կառավարության ներքին քաղաքական խնդիրներով զբաղված լինելու պատճառով։ 1990-ականների վերջին կառավարության տնտեսական քաղաքականությունն ավելի արմատավորվեց, և որոշ ձեռքբերումներ կորցրին, ինչը ընդգծվեց 2000 և 2001 թվականներին օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների կտրուկ անկմամբ։ 2003 թվականի հունիսին ԱՄՀ-ն հաստատեց 3-ամյա 490 միլիոն դոլարի ծրագիրը որպես մաս։ Աղքատության կրճատման և աճի հիմնադրամի (PRGF) Բանգլադեշի համար, որը նպատակ ուներ աջակցել կառավարության տնտեսական բարեփոխումների ծրագրին մինչև 2006 թվականը։ Յոթանասուն միլիոն դոլար անհապաղ հասանելի դարձավ։ Նույն ուղղությամբ Համաշխարհային բանկը հաստատել է 536 մլն դոլարի անտոկոս վարկեր։ 2003 թվականից ի վեր տնտեսությունը գրանցել է ՀՆԱ-ի շարունակական աճ՝ առնվազն 5%-ով։ 2010 թվականին Հնդկաստանի կառավարությունը 1 միլիարդ դոլար արժողությամբ վարկային գիծ է տրամադրել՝ հակակշռելու Չինաստանի սերտ հարաբերությունները Բանգլադեշի հետ։

Բանգլադեշը պատմականորեն ունեցել է մեծ առևտրային դեֆիցիտ, որը հիմնականում ֆինանսավորվում է արտասահմանյան աշխատողների օգնության մուտքերի և դրամական փոխանցումների միջոցով։ Արտաքին պահուստները նկատելիորեն նվազել են 2001թ.-ին, սակայն կայունացել են 3-4 մլրդ ԱՄՆ դոլարի սահմաններում (կամ ներմուծման ծածկույթը մոտ 3 ամիս)։ 2007 թվականի հունվարին պահուստները կազմել են 3,74 միլիարդ դոլար, իսկ հետո մինչև 2008 թվականի հունվարին աճել են մինչև 5,8 միլիարդ դոլար, 2009 թվականի նոյեմբերին այն գերազանցել է 10,0 միլիարդ դոլարը, իսկ 2011 թվականի ապրիլի դրությամբ այն գերազանցել է 12 միլիարդ դոլարը՝ ըստ Բանգլադեշի Կենտրոնական բանկի տվյալների։ 1990-ականների սկզբից աստիճանաբար նվազել է նաև արտաքին օգնությունից և ներմուծումից կախվածությունը։ Բանգլադեշի բանկի տվյալներով՝ 2016 թվականի օգոստոսին պահուստը կազմում է 30 միլիարդ դոլար։

Վերջին տասնամյակում աղքատությունը նվազել է մոտ մեկ երրորդով՝ մարդկային զարգացման ցուցանիշի, գրագիտության, կյանքի տեւողության և մեկ շնչին ընկնող սննդի սպառման զգալի բարելավմամբ։ Տարեկան մոտ 6%-ով աճող տնտեսության պայմաններում ավելի քան 15 միլիոն մարդ դուրս է եկել աղքատությունից 1992 թվականից ի վեր։

Մակրոտնտեսական միտում
---------------------

Մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ի զարգացումը 1950 թվականից սկսած
Սա Արժույթի միջազգային հիմնադրամի կողմից գնահատված շուկայական գներով Բանգլադեշի համախառն ներքին արդյունքի միտումների գծապատկերն է՝ միլիոնավոր Բանգլադեշյան Տակա թվերով։ Սակայն սա արտացոլում է միայն տնտեսության ֆորմալ հատվածը։

| Տարի | Համախառն ներքին արդյունք (միլիոն թակա) | ԱՄՆ դոլարի բորսա | Գնաճի ինդեքս(2000=100) | Մեկ շնչի հաշվով եկամուտ
(%) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1980 | 250,300 | 16.10 թակա | 20 | 1.79 |
| 1985 | 597,318 | 31.00 թակա | 36 | 1.19 |
| 1990 | 1,054,234 | 35.79 թակա | 58 | 1.16 |
| 1995 | 1,594,210 | 40.27 թակա | 78 | 1.12 |
| 2000 | 2,453,160 | 52.14 թակա | 100 | 0.97 |
| 2005 | 3,913,334 | 63.92 թակա | 126 | 0.95 |
| 2008 | 5,003,438 | 68.65 թակա | 147 |  |
| 2015 | 17,295,665 | 78.15 թակա | 196 | 2.48 |
| 2019 | 26,604,164 | 84.55 թակա |  | 2.91 |

2009 թվականին միջին աշխատավարձը կազմել է 0,58 դոլար մեկ աշխատաժամանակի համար։

Ստորև բերված աղյուսակում ներկայացված են 1980–2019 թթ. տնտեսական հիմնական ցուցանիշները։ 5%-ից ցածր գնաճը կանաչ գույնով է։

| Տարի | ՀՆԱ( ԱՄՆ դոլար ՊԳ)) | մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ(ԱՄՆ դոլար ՊՄԳ) | ՀՆԱ աճ(իրական) | Գնաճի տեմպ(տոկոսով) | Գործազրկության մակարդակ
(տոկոսով) | Պետական պարտք(ՀՆԱ-ի %-ով) | Ընդհանուր ներդրում

(ՀՆԱ-ի %-ով) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1980 | 41.2 | 500 | 3.1 % | negative increase15.4 % | հ/հ | հ/հ | 14.44 % |
| 1981 | 47.4 | 560 | 5.6 % | negative increase14.5 % | հ/հ | հ/հ | 17.16 % |
| 1982 | 52.0 | 597 | 3.2 % | negative increase12.9 % | հ/հ | հ/հ |  17.36% |
| 1983 | 56.5 | 633 | 4.6 % | negative increase9.5 % | հ/հ | հ/հ | Decrease16.56 % |
| 1984 | 61.0 | 664 | 4.2 % | negative increase10.4 % | հ/հ | հ/հ | Decrease16.48 % |
| 1985 | 65.3 | 693 | 3.7 % | negative increase10.5 % | հ/հ | հ/հ | Decrease15.83 % |
| 1986 | 69.3 | 715 | 4.0 % | negative increase10.2 % | հ/հ | հ/հ | 16.18 % |
| 1987 | 73.1 | 735 | 2.9 % | negative increase10.8 % | հ/հ | հ/հ | Decrease15.47 % |
| 1988 | 77.5 | 759 | 2.4 % | negative increase9.7 % | հ/հ | հ/հ | 15.74 % |
| 1989 | 84.0 | 801 | 4.3 % | negative increase8.7 % | հ/հ | հ/հ | 16.12 % |
| 1990 | 91.1 | 848 | 4.6 % | negative increase10.5 % | հ/հ | հ/հ | 16.46 % |
| 1991 | 98.1 | 892 | 4.2 % | negative increase8.3 % | 2.20 % | հ/հ | 16.90 % |
| 1992 | 105.1 | 935 | 4.8 % | 3.6 % | negative increase2.25 % | հ/հ | 17.31 % |
| 1993 | 112.3 | 977 | 4.3 % | 3.0 % | negative increase2.37 % | հ/հ | 17.95 % |
| 1994 | 119.9 | 1,021 | 4.5 % | negative increase6.2 % | negative increase2.44 % | հ/հ | 18.40 % |
| 1995 | 128.2 | 1,069 | 4.8 % | negative increase10.1 % | negative increase2.48 % | հ/հ | 19.12 % |
| 1996 | 137.1 | 1,120 | 5.0 % | 2.5 % | negative increase2.51 % | հ/հ | 20.73 % |
| 1997 | 146.8 | 1,175 | 5.3 % | 5.0 % | negative increase2.69 % | հ/հ | 21.82 % |
| 1998 | 155.9 | 1,223 | 5.0 % | negative increase8.6 % | negative increase2.83 % | հ/հ | 22.12 % |
| 1999 | 166.9 | 1,284 | 5.4 % | negative increase6.2 % | negative increase3.10 % | հ/հ | 22.72 % |
| 2000 | 180.2 | 1,361 | 5.6 % | 2.5 % | negative increase3.27 % | հ/հ | 23.81 % |
| 2001 | 193.2 | 1,434 | 4.8 % | 1.9 % | negative increase3.55 % | հ/հ | 24.17 % |
| 2002 | 205.7 | 1,501 | 4.8 % | 3.7 % | negative increase3.96 % | հ/հ | 24.34 % |
| 2003 | 221.9 | 1,594 | 5.8 % | negative increase5.4 % | negative increase4.32 % | 44.3 % | 24.68 % |
| 2004 | 241.9 | 1,713 | 6.1 % | negative increase6.1 % | positive decrease4.30 % | positive decrease43.5 % | 24.99 % |
| 2005 | 265.5 | 1,855 | 6.3 % | negative increase7.0 % | positive decrease4.25 % | positive decrease42.3 % | 25.83 % |
| 2006 | 292.4 | 2,018 | 6.9 % | negative increase6.8 % | positive decrease3.59 % | 42.3 % | 26.14 % |
| 2007 | 319.7 | 2,183 | 6.5 % | negative increase9.1 % | negative increase3.77 % | positive decrease41.9 % | 26.18 % |
| 2008 | 344.0 | 2,325 | 5.5 % | negative increase8.9 % | negative increase4.07 % | positive decrease40.6 % | 26.20 % |
| 2009 | 365.0 | 2,441 | 5.3 % | 4.9 % | negative increase5.00 % | positive decrease39.5 % | 26.21 % |
| 2010 | 391.7 | 2,592 | 6.0 % | negative increase9.4 % | positive decrease3.37 % | positive decrease35.5 % | 26.25 % |
| 2011 | 425.8 | 2,785 | 6.5 % | negative increase11.5 % | negative increase3.71 % | negative increase36.6 % | 27.42 % |
| 2012 | 460.8 | 2,979 | 6.3 % | negative increase6.2 % | negative increase4.04 % | positive decrease36.2 % | 28.26 % |
| 2013 | 496.5 | 3,171 | 6.0 % | negative increase7.5 % | negative increase4.43 % | positive decrease35.8 % | 28.39 % |
| 2014 | 537.3 | 3,396 | 6.3 % | negative increase7.0 % | positive decrease4.41 % | positive decrease35.3 % | 28.58 % |
| 2015 | 581.6 | 3,638 | 6.8 % | negative increase6.2 % | negative increase4.42 % | positive decrease33.6 % | 28.89 % |
| 2016 | 629.9 | 3,900 | 7.2 % | negative increase5.7 % | positive decrease4.35 % | positive decrease33.3 % | 29.65 % |
| 2017 | 710.5 | 4,331 | 7.6 % | negative increase5.6 % | negative increase4.37 % | positive decrease32.6 % | 30.51 % |
| 2018 | 785.9 | 4,730 | 7.3 % | negative increase5.6 % | positive decrease4.30 % | negative increase34.0 % | 31.23 % |
| 2019 | 869.4 | 5,228 | 7.9% | negative increase5.5% | positive decrease4.29 % | positive decrease33.5% | 31.60 % |
| 2020 | 890.0 | 5800.0 | 5.2% | negative increase5.6 % |  |  |  |
| 2021 | 1007.0 | 6,380 | 6.8% | negative increase5.5% |  | negative increase40.7 % |  |

Տնտեսական ոլորտներ
------------------

| Բանգլադեշի համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) հատվածային մասնաբաժիններ | 2015-16 | 2016-17 | 2017-18 | 2018-19 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Ա) Գյուղատնտեսություն | 14.77 | 14.17 | 13.82 | 13.32 |
| Գյուղատնտեսություն և անտառային տնտեսություն | 11.55 | 10.98 | 10.68 | 10.25 |
| Բուսաբուծություն և այգեգործություն | 8.15 | 7.69 | 7.48 | 7.12 |
| Անասնաբուծություն | 2.01 | 1.93 | 1.86 | 1.79 |
| Անտառային և հարակից ծառայություններ | 1.39 | 1.37 | 1.34 | 1.35 |
| Ձկնորսություն | 3.22 | 3.19 | 3.14 | 3.07 |
| Բ) Արդյունաբերություն | 28.77 | 29.32 | 30.17 | 31.15 |
| Լեռնահանքային արդյունաբերություն | 1.73 | 1.83 | 1.83 | 1.82 |
| Բնական գազ և նավթ | 0.65 | 0.64 | 0.62 | 0.58 |
| Այլ հանքաարդյունաբերություն և ածուխ | 1.08 | 1.18 | 1.2 | 1.24 |
| Արտադրություն | 17.91 | 18.28 | 18.99 | 19.89 |
| Մեծ և միջին մասշտաբով | 14.58 | 14.93 | 15.63 | 16.37 |
| Փոքր մասշտաբով | 3.34 | 3.35 | 3.36 | 3.52 |
| Էլեկտրաէներգիա, գազ և ջուր | 1.45 | 1.4 | 1.38 | 1.33 |
| Էլեկտրաէներգիա | 1.12 | 1.09 | 1.07 | 1.04 |
| Գազ | 0.26 | 0.24 | 0.24 | 0.22 |
| Ջուր | 0.07 | 0.07 | 0.07 | 0.07 |
| Շինարարություն | 7.67 | 7.81 | 7.98 | 8.12 |
| Գ) Սպասարկում | 56.46 | 56.5 | 56 | 55.53 |
| Մեծածախ և մանրածախ առևտուր, վերանորոգում, շարժիչային, տրանսպորտային միջոցներ, 
մոտոցիկլետներ, անձնական և կենցաղային ապրանքներ | 13.01 | 13.05 | 13.15 | 13.34 |
| Հյուրանոցներ և ռոստորաններ | 1.04 | 1.03 | 1.04 | 1.04 |
| Տրանսպորտ, պահեստավորում և կապ | 10.27 | 10 | 9.61 | 9.34 |
| Ցամաքային տրանսպորտ | 7.76 | 7.64 | 7.38 | 7.22 |
| Ջրային տրանսպորտ | 0.62 | 0.59 | 0.55 | 0.51 |
| Օդային տրանսպորտ | 0.08 | 0.07 | 0.07 | 0.07 |
| Տրանսպորտային ծառայությունների աջակցություն, պահեստավորում | 0.49 | 0.47 | 0.46 | 0.44 |
| Փոստային և բջջային հեռահաղորդակցություն | 1.32 | 1.24 | 1.16 | 1.1 |
| Ֆինանսական միջնորդություններ | 3.86 | 3.91 | 3.93 | 3.89 |
| Դրամական միջնորդություն (բանկեր) | 3.27 | 3.34 | 3.37 | 3.35 |
| Ապահովագրություն | 0.38 | 0.36 | 0.34 | 0.34 |
| Այլ ֆինանսական օժանդակ միջոցներ | 0.21 | 0.21 | 0.22 | 0.21 |
| Անշարժ գույքի վարձակալություն և բիզնես գործունեություն | 7.51 | 7.73 | 7.82 | 7.87 |
| Պետական կառավարում և պաշտպանություն | 4.05 | 4.19 | 4.24 | 4.09 |
| Կրթություն | 2.82 | 3.04 | 3.03 | 3.02 |
| Առողջություն և սոցիալական աշխատանքներ | 2.11 | 2.08 | 2.07 | 2.15 |
| Համայնքային, սոցիալական և անձնական ծառայություններ | 11.79 | 11.46 | 11.11 | 10.78 |
| Բանգլադեշի ՀՆԱ-ի մասնաբաժիններ |

### Գյուղատնտեսություն

Քարտեզ, որը ցույց է տալիս հիմնական գյուղատնտեսական արտադրանքի աճող տարածքները:
### Արտադրություն և արդյունաբերություն

Շատ նոր աշխատատեղեր, հիմնականում կանանց համար, ստեղծվել են երկրի դինամիկ պատրաստի կարի արդյունաբերության կողմից, որը երկնիշ տեմպերով աճել է 1990-ականների մեծ մասի ընթացքում։ 1990-ականների վերջին մոտ 1,5 միլիոն մարդ, հիմնականում կանայք, աշխատում էին հագուստի, ինչպես նաև կաշվե արտադրատեսակների, հատկապես Կոշկեղենի ոլորտում (Կոշիկի արտադրություն)։ 2001–2002 թվականների ընթացքում պատրաստի հագուստի արտահանման եկամուտը հասել է $3,125 միլիոնի, որը ներկայացնում է Բանգլադեշի ընդհանուր արտահանման 52%-ը։ Բանգլադեշը 2009 թվականին առաջ է անցել Հնդկաստանից հագուստի արտահանմամբ, նրա արտահանումը կազմել է 2,66 միլիարդ ԱՄՆ դոլար՝ Հնդկաստանի 2,27 միլիարդ ԱՄՆ դոլարից առաջ, իսկ 2014 թվականին արտահանումը ամսական աճել է մինչև 3,12 միլիարդ դոլար։ 2018 ֆինանսական տարում Բանգլադեշը կարողացել է վաստակել 36,67 միլիարդ ԱՄՆ դոլար արտահանման եկամուտ՝ արտադրված ապրանքների արտահանմամբ, որից 83,49 տոկոսը ստացվել է հագուստի արտադրության ոլորտում։

Արևելյան Բենգալիան հայտնի էր իր նուրբ մուսլինով և մետաքսե գործվածքով մինչև բրիտանական ժամանակաշրջանը։ Ներկանյութերը, մանվածքը և կտորը նախանձում էին նախամոդեռն աշխարհի մեծ մասը։ Բենգալական մուսլինը, մետաքսը և բրոշադը կրում էին Ասիայի և Եվրոպայի արիստոկրատները։ Տասնութերորդ դարի վերջին Անգլիայից մեքենայական տեքստիլի ներմուծումը դատապարտեց ձեռքի ջուլհակների թանկարժեք և ժամանակատար գործընթացին։ Արևելյան Բենգալիայում բամբակագործությունը դադարեց, և տեքստիլ արդյունաբերությունը կախված դարձավ ներկրվող մանվածքից։ Նրանք, ովքեր իրենց ապրուստը վաստակում էին տեքստիլ արդյունաբերության մեջ, ստիպված էին ավելի շատ ապավինել հողագործությանը։ Միայն երբեմնի ծաղկող տնակային արդյունաբերության ամենափոքր մնացորդներն են պահպանվել։

Այլ ճյուղերը, որոնք ցույց են տվել շատ ուժեղ աճ, ներառում են դեղագործական արդյունաբերությունը, նավաշինության արդյունաբերությունը, տեղեկատվական տեխնոլոգիաները, կաշվի արդյունաբերությունը, պողպատի արդյունաբերությունը և թեթև ճարտարագիտության արդյունաբերությունը:

Բանգլադեշի տեքստիլ գործվածքների գործարան
Բանգլադեշի տեքստիլ արդյունաբերությունը, որը ներառում է տրիկոտաժեղեն և պատրաստի հագուստ (RMG) մասնագիտացված տեքստիլ արտադրանքի հետ միասին, երկրի թիվ մեկ արտահանման շահույթն է, որը կազմում է 21,5 միլիարդ դոլար 2013 թվականին՝ Բանգլադեշի 27 միլիարդ դոլար ընդհանուր արտահանման 80%-ը։ Բանգլադեշը տեքստիլի համաշխարհային արտահանմամբ 2-րդն է` զիջելով Չինաստանին, որը 2009 թվականին արտահանել է 120,1 միլիարդ դոլարի տեքստիլ։ Արդյունաբերությունում աշխատում է մոտ 3,5 միլիոն աշխատող։ Ընթացիկ արտահանումը կրկնապատկվել է 2004 թվականից ի վեր։ Բանգլադեշի տեքստիլ արդյունաբերության աշխատավարձերը 2010 թվականի դրությամբ ամենացածրն էին աշխարհում։ Երկիրը համարվում էր Չինաստանի ամենահզոր մրցակիցը, որտեղ աշխատավարձերը արագորեն աճում էին, իսկ արժույթը արժեւորվում էր։ 2012 թվականի դրությամբ արդյունաբերության մեջ զբաղված 3 միլիոն մարդկանց համար աշխատավարձերը ցածր էին մնում, սակայն աշխատանքային անկարգությունները մեծանում էին, չնայած աշխատանքային խաղաղության հաստատմանն ուղղված կառավարության բուռն գործողություններին։ Տեքստիլ ֆիրմաների սեփականատերերը և նրանց քաղաքական դաշնակիցները հզոր քաղաքական ազդեցություն էին Բանգլադեշում։ Քաղաքային կարի արդյունաբերությունը ստեղծել է ավելի քան մեկ միլիոն ֆորմալ հատվածի աշխատատեղ կանանց համար՝ նպաստելով Բանգլադեշում կանանց աշխատանքի բարձր մասնակցությանը։ Թեև կարելի է պնդել, որ կարի արդյունաբերությունում աշխատող կանայք ենթարկվում են անապահով աշխատանքային պայմանների և ցածր աշխատավարձի, Դինա Մ. Սիդդիքին պնդում է, որ չնայած Բանգլադեշի կարի ֆաբրիկաներում պայմանները «ոչ մի դեպքում իդեալական չեն», նրանք դեռ Բանգլադեշում կանանց տալիս են. սեփական աշխատավարձը ստանալու հնարավորություն. Որպես ապացույց, նա մատնանշում է 1993 թվականի Հարկինսի օրինագծի (Երեխաների աշխատանքի կանխարգելման մասին օրինագծի) ընդունումից առաջացած վախը, որը ստիպեց գործարանների սեփականատերերին աշխատանքից հեռացնել «մոտավորապես 50,000 երեխաների, որոնցից շատերն օգնում էին իրենց ընտանիքներին՝ ստիպելով նրանց մտնել բացարձակապես չկարգավորվող ոչ պաշտոնական։ ոլորտը, ավելի ցածր վարձատրվող և շատ ավելի քիչ ապահով զբաղմունքներում, ինչպիսիք են աղյուս կոտրելը, տնային սպասարկումը և ռիկշա քաշելը»։

Թեև կարի ֆաբրիկաներում աշխատանքային պայմանները իդեալական չեն, դրանք հակված են ֆինանսապես ավելի հուսալի լինել, քան մյուս զբաղմունքները և «բարձրացնել կանանց տնտեսական հնարավորությունները՝ ծախսելու, խնայելու և ներդնելու իրենց եկամուտները»։ Ե՛վ ամուսնացած, և՛ չամուսնացած կանայք գումար են ուղարկում իրենց ընտանիքներին՝ որպես տրանսֆերտներ, սակայն այս վաստակած աշխատավարձն ավելին է, քան պարզապես տնտեսական օգուտները։ Կարի արդյունաբերության շատ կանայք ավելի ուշ են ամուսնանում, ունեն ծնելիության ավելի ցածր մակարդակ և բարձրագույն կրթություն են ստանում, այնուհետև կանայք աշխատում են այլուր։

2006-ին աշխատանքային զանգվածային անկարգություններից հետո կառավարությունը ձևավորեց Նվազագույն աշխատավարձի խորհուրդ, որը ներառում էր բիզնեսի և աշխատողների ներկայացուցիչներ, որոնք 2006-ին սահմանեցին նվազագույն աշխատավարձը 1662,50 տակային՝ ամսական 24 դոլար՝ 950-ից բարձր։ 2010 թվականի հունիսին 60,000 աշխատողների մասնակցությամբ լայնածավալ աշխատանքային բողոքներից հետո, Խորհրդի կողմից քննարկվում էր վիճելի առաջարկ, որը կբարձրացներ ամսական նվազագույնը մինչև $50-ին համարժեք ամսական, որը դեռ շատ ցածր է աշխատողների մուտքի համար 5000 տակա (72 դոլար) պահանջներից։ մակարդակի աշխատավարձ, բայց անընդունելի բարձր, ըստ տեքստիլ արտադրողների, ովքեր պահանջում են 30 դոլարից ցածր աշխատավարձ։ 2010 թվականի հուլիսի 28-ին հայտարարվեց, որ մուտքի նվազագույն աշխատավարձը կբարձրացվի մինչև 3000 տակա՝ մոտ 43 դոլար։

Կառավարությունը նույնպես կարծես թե կարծում է, որ անհրաժեշտ է որոշակի փոփոխություն։ 2006 թվականի սեպտեմբերի 21-ին, այն ժամանակվա նախկին վարչապետ Խալիդա Զիան Բանգլադեշի հագուստի և տեքստիլ ցուցահանդեսի (BATEXPO) բացման ժամանակ ելույթի ժամանակ կոչ արեց տեքստիլ ընկերություններին ապահովել աշխատողների անվտանգությունը՝ համապատասխանելով միջազգային աշխատանքային օրենսդրությանը։

Շատ արևմտյան բազմազգ կազմակերպություններ օգտագործում են աշխատուժ Բանգլադեշում, որն ամենաէժաններից մեկն է աշխարհում՝ ամսական 30 եվրո՝ Չինաստանում 150 կամ 200 եվրոյի դիմաց։ Չորս օրը բավական է, որպեսզի տեքստիլ համաշխարհային առաջատար հինգ ապրանքանիշերից մեկի գործադիր տնօրենը վաստակի այն, ինչ բանգլադեշցի կարի աշխատողը կվաստակի իր կյանքի ընթացքում։ 2013 թվականի ապրիլին առնվազն 1135 տեքստիլագործներ մահացել են իրենց գործարանի փլուզման հետևանքով։ Հակասանիտարական գործարանների հետևանքով այլ մահացու վթարներ են տուժել Բանգլադեշում. 2005 թվականին գործարանը փլուզվեց և 64 մարդու մահվան պատճառ դարձավ։ 2006 թվականին մի շարք հրդեհների զոհ է դարձել 85 մարդ, վիրավորվել՝ 207-ը։ 2010 թվականին մոտ 30 մարդ մահացել է շնչահեղձությունից և այրվածքներից երկու լուրջ հրդեհների հետևանքով։

2006 թվականին տասնյակ հազարավոր բանվորներ մոբիլիզացվել են երկրի խոշորագույն գործադուլային շարժումներից մեկում՝ ազդելով գրեթե բոլոր 4000 գործարանների վրա։ Բանգլադեշի կարի արտադրողների և արտահանողների ասոցիացիան (BGMEA) օգտագործում է ոստիկանական ուժեր՝ ճնշելու համար։ Երեք աշխատող սպանվեց, հարյուրավորներն էլ վիրավորվեցին գնդակներից կամ բանտարկվեցին։ 2010 թվականին, նոր գործադուլային շարժումից հետո, բռնաճնշումների հետևանքով աշխատողների շրջանում տուժել է մոտ 1000 մարդ։

### Նավաշինություն և նավաբեկություն

BNS Durgam-ը կառուցվել է Բանգլադեշում
Նավաշինությունը Բանգլադեշում մեծ ներուժ ունեցող աճող արդյունաբերություն է։ Բանգլադեշում նավաշինության ներուժի պատճառով երկիրը համեմատվել է այնպիսի երկրների հետ, ինչպիսիք են Չինաստանը, Ճապոնիան և Հարավային Կորեան։ Անդրադառնալով նավաշինական ընկերությունների կողմից ձեռք բերված արտահանման գործարքների աճին, ինչպես նաև երկրում առկա էժան աշխատուժին, փորձագետները ենթադրում են, որ Բանգլադեշը կարող է հայտնվել որպես խոշոր մրցակից փոքր և միջին օվկիանոսային նավերի համաշխարհային շուկայում։

Բանգլադեշն ունի նաև նավ կոտրելու աշխարհի ամենամեծ արդյունաբերությունը, որն աշխատում է ավելի քան 200,000 բանգլադեշցի և կազմում է Բանգլադեշի պողպատի կեսը։ Chittagong Ship Breaking Yard-ը աշխարհի երկրորդ ամենամեծ նավերի կոտրման տարածքն է։

### Ֆինանսներ

Մինչև 1980-ական թվականները Բանգլադեշի ֆինանսական հատվածում գերակշռում էին պետական բանկերը։ Ֆինանսական ոլորտում իրականացված լայնածավալ բարեփոխումների արդյունքում մասնավոր առևտրային բանկերը ստեղծվեցին մասնավորեցման միջոցով։ Ֆինանսական ոլորտի բարեփոխումների հաջորդ ծրագիրը մեկնարկել է 2000-2006 թվականներին՝ ուղղված ֆինանսական հաստատությունների զարգացմանը և Բանգլադեշի բանկի կողմից ռիսկերի վրա հիմնված կանոնակարգերի ընդունմանը և վերահսկողությանը։ Այսօրվա դրությամբ բանկային հատվածը բաղկացած էր 4 SCB-ից, 4 պետական սեփականություն հանդիսացող մասնագիտացված բանկերից, որոնք զբաղվում են զարգացման ֆինանսավորմամբ, 39 մասնավոր առևտրային բանկերից և 9 օտարերկրյա առևտրային բանկերից։

### Տուրիզմ

**Սաջեկի հովիտ**, արևածագին տեսարանը մի փոքր տաքանում է, և ամպերի հեղեղները հոսում են գետերի պես: Այս ամպերի խորքից կարելի է տեսնել ծառ։
Ճանապարհորդության և զբոսաշրջության համաշխարհային խորհուրդը (WTTC) 2013 թվականին զեկուցել է, որ Բանգլադեշի ճանապարհորդության և զբոսաշրջության արդյունաբերությունը 2012 թվականին ուղղակիորեն ստեղծել է 1,281,500 աշխատատեղ կամ երկրի ընդհանուր զբաղվածության 1,8 տոկոսը, ինչը Բանգլադեշին զբաղեցրել է 157-րդ տեղը աշխարհի 178 երկրներից։ Արդյունաբերության մեջ ուղղակի և անուղղակի զբաղվածությունը կազմել է 2,714,500 աշխատատեղ կամ երկրի ընդհանուր զբաղվածության 3,7 տոկոսը։ WTTC-ն կանխատեսել է, որ մինչև 2023 թվականը ճանապարհորդությունը և զբոսաշրջությունը ուղղակիորեն կստեղծեն 1,785,000 աշխատատեղ և կաջակցեն ընդհանուր առմամբ 3,891,000 աշխատատեղի կամ երկրի ընդհանուր զբաղվածության 4,2 տոկոսին։ Սա կներկայացնի ուղղակի աշխատատեղերի տարեկան աճը 2,9 տոկոսով։ 2012 թվականին ներքին ծախսերը կազմել են ուղղակի ճանապարհորդության և զբոսաշրջության համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) 97,7 տոկոսը։ Բանգլադեշի համաշխարհային վարկանիշը 2012 թվականին ՀՆԱ-ում ճանապարհորդության և զբոսաշրջության ուղղակի ներդրման համար, որպես ՀՆԱ-ի տոկոս, կազմել է 142-ը 176-ից։

2014 թվականին Բանգլադեշ է այցելել 125 000 զբոսաշրջիկ։ Այս թիվը չափազանց ցածր է ընդհանուր բնակչության համեմատ։ 2019 թվականի մայիսի 22-ի դրությամբ ընդհանուր տեղական բնակչությունը կազմում է 166,594,000 բնակիչ։ Սա տալիս է 1 զբոսաշրջիկի հարաբերակցությունը յուրաքանչյուր 1333 տեղաբնացու համար։

### Տեղեկատվական և հաղորդակցման տեխնոլոգիաներ

Բանգլադեշի տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտը աճող օրինակ է այն բանի, թե ինչի կարելի է հասնել ՏՀՏ ոլորտում հմուտ աշխատուժ ստեղծելու ներկայիս կառավարության անողոք ջանքերից հետո։ ՏՀՏ աշխատուժը բաղկացած էր մասնավոր հատվածից և ազատ մասնագետներից՝ հմուտ ՏՀՏ աշխատուժից։ Բանգլադեշի տնտեսական աճին նպաստել է նաև ՏՀՏ ոլորտը։ Վարչապետի ՏՀՏ խորհրդական Սաջիբ Վազեդ Ջոյը հուսով է, որ Բանգլադեշը ապագայում կդառնա ՏՀՏ ոլորտում հիմնական խաղացողը։ Վերջին 3 տարում Բանգլադեշը հսկայական աճ է գրանցել ՏՀՏ ոլորտում։ Բանգլադեշը 160 միլիոնանոց շուկա է, որտեղ սպառողական հսկայական ծախսեր կան բջջային հեռախոսների, հեռահաղորդակցության և ինտերնետի շուրջ։ Բանգլադեշն ունի 80 միլիոն ինտերնետ օգտատեր, ինչը 2017 թվականի հունիսին ինտերնետի օգտագործման գնահատված աճը կազմում է 9%՝ շարժական ինտերնետի միջոցով։ Բանգլադեշը ներկայումս ունի 23 միլիոն ակտիվ ֆեյսբուքյան օգտատեր։ Բանգլադեշը ներկայումս ունի 143,1 միլիոն բջջային հեռախոսի բաժանորդ։ Բանգլադեշը մինչև 2017 թվականի հունիսի 30-ը 800 միլիոն դոլարի ծրագրային ապահովում, խաղեր, աութսորսինգ և ծառայություններ է արտահանել եվրոպական երկրներ, ԱՄՆ, Կանադա, Ռուսաստան և Հնդկաստան։ Փոստի, հեռահաղորդակցության և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների նախարարության ՏՀՏ բաժնի կրտսեր նախարարն ասել է, որ. Բանգլադեշը մտադիր է մինչև 2021 թվականը տեղեկատվական և հաղորդակցական տեխնոլոգիաների (ՏՀՏ) հատվածից իր արտահանման եկամուտը հասցնել 5 միլիարդ դոլարի։

Ներդրումներ
-----------

Բանգլադեշում Դաքայի ֆոնդային բորսայի արժեթղթերի շուկայի կապիտալիզացիան 2007 թվականի նոյեմբերին հատեց 10 միլիարդ դոլարը, իսկ 2009 թվականին՝ 30 միլիարդ դոլար, իսկ 2010 թվականի օգոստոսին՝ 50 միլիարդ դոլար․ զարգացած երկրների ֆոնդային շուկաների հետ համեմատաբար ցածր հարաբերակցության պատճառով։

Ներքին և արտասահմանցի բանգլադեշցիների կողմից անշարժ գույքի ոլորտում խոշոր ներդրումները հանգեցրել են Դաքայում և Չիտագոնգում շինարարական հսկայական բումի։

Բանգլադեշում ներդրումների վերջին (2011) միտումները, քանի որ Սաուդյան Արաբիան փորձում է ապահովել պետական և մասնավոր ներդրումներ նավթի և գազի, էներգիայի և տրանսպորտային նախագծերում, Արաբական Միացյալ Էմիրությունները (ԱՄԷ) ցանկանում են ներդրումներ կատարել Բանգլադեշում նավաշինության աճող արդյունաբերության մեջ՝ խրախուսված ծախսերի համեմատական առավելություններով։ , Tata, հնդկական առաջատար արդյունաբերական բազմազգ կազմակերպությունը, որը կներդնի Taka 1500 կրոն Բանգլադեշում ավտոմոբիլային արդյունաբերություն ստեղծելու համար, Համաշխարհային բանկը ներդրումներ կատարի գյուղական ճանապարհներում՝ բարելավելով կյանքի որակը, Ռուանդայի ձեռնարկատերերը ցանկանում են ներդրումներ կատարել Բանգլադեշի դեղագործական ոլորտում՝ հաշվի առնելով դրա հնարավորությունները։ միջազգային շուկայում Samsung-ը ձգտել է արտահանման գոտիների իշխանությունից 500 արդյունաբերական տարածքներ վարձակալել՝ Բանգլադեշում էլեկտրոնիկայի կենտրոն ստեղծելու համար՝ 1,25 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի ներդրմամբ։ Եկամուտների ազգային խորհուրդը (NBR) պատրաստվում է հանել հարկային զեղչերի հնարավորությունները՝ ներդրումների համար։ 2011 թվականին Միջազգային համագործակցության ճապոնական բանկը Բանգլադեշը դասել է որպես օտարերկրյա ներդրողների համար 15-րդ լավագույն ներդրումային ուղղությունը։

### 2010-11 թվականների շուկայի վթար

2010թ.-ի ընթացքում կապիտալի աճող շուկան անկում ապրեց, երբ բորսան կորցրեց 1800 կետ 2010թվականի դեկտեմբերից մինչև 2011թվականի հունվար ընկած ժամանակահատվածում։ Միլիոնավոր ներդրողներ սնանկացել են շուկայի անկման հետևանքով։ Ենթադրվում է, որ վթարը տեղի է ունեցել արհեստականորեն՝ մեծ խաղացողների հաշվին մի քանի խաղացողների օգուտ բերելու համար։

### Ընկերություններ

Ցանկում ներառված են Բանգլադեշի տասը խոշորագույն ընկերություններ՝ առևտրային արժեքով (միլիոններ BDT-ով) 2018 թվականին։

| Աստիճան | Ընկերություն | Առևտրային անվանումը Դաքայի ֆոնդային բորսայում | Շտաբ | Արդյունաբերություն | Առևտրային արժեք |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Square Pharmaceuticals Limited | SQURPHARMA | Դաքա | Դեղագործություն | 449.8880 |
| 2 | Dragon Sweater and Spinning Limited | DSSL | Դաքա | Հագուստ | 129.4030 |
| 3 | Ifad Autos Limited | IFADAUTOS | Դաքա | Ավտոմոբիլային | 117.5370 |
| 4 | Grameenphone Private Limited | GP | Դաքա | Հեռահաղորդակցություն | 106.8660 |
| 5 | Bangladesh Thai Aluminium Ltd | BDTHAI | Դաքա | Արտադրություն | 99.7690 |
| 6 | City Bank Limited | CITYBANK | Դաքա | Բանկային գործ | 78.6010 |
| 7 | Golden Harvest | GHAIL | Դաքա | Գյուղատնտեսություն | 76.6710 |
| 8 | IPDC Finance Limited | IPDC | Դաքա | Ֆինանսական ծառայություններ | 67.0430 |
| 9 | Olympic industries limited | OLYMPIC | Դաքա | Արտադրություն | 60.5570 |
| 10 | Shahjalal Islami Bank Limited | SHAHJABANK | Դաքա | Բանկային գործ | 53.1710 |

### Տնտեսական ոլորտների կազմ

Գործարան Գազիպուրում:
Բանգլադեշի կարի արտադրողների և արտահանողների ասոցիացիան (BGMEA) կանխատեսել է, որ տեքստիլի արտահանումը 2005-2006 թվականներին վաստակած 7,90 միլիարդ ԱՄՆ դոլարից մինչև 2011 թվականը կհասնի 15 միլիարդ դոլարի։ Մասամբ այս լավատեսությունը բխում է նրանից, թե ոլորտը որքան լավ է առաջադիմել տեքստիլի և տեքստիլի ավարտից հետո։ հագուստի քվոտաները, համաձայն Multifibre Համաձայնագրի, 2005 թվականի սկզբին։

Համաձայն Միավորված ազգերի կազմակերպության զարգացման ծրագրի «Կարի մտքեր. ինչպես իրականացնել մարդկային զարգացման ձեռքբերումները հետքվոտային աշխարհում» զեկույցի համաձայն՝ Բանգլադեշը կարողացել է փոխհատուցել եվրոպական վաճառքների անկումը Միացյալ Նահանգներում նոր շուկաներ մշակելով։

«[2005 թվականին] մենք հսկայական աճ ունեցանք։ Քվոտաներից զերծ տեքստիլի ռեժիմը մեծ խթան հանդիսացավ մեր գործարանների համար», - ասաց BGMEA-ի նախագահ Ս.Մ. Ֆազլուլ Հոքեն լրագրողներին ասել է ոլորտի 24 տոկոս աճի տեմպերի բացահայտումից հետո։

Բանգլադեշի տրիկոտաժի արտադրողների և արտահանողների ասոցիացիայի (BKMEA) նախագահ Ֆազլուլ Հոկեն նույնպես լավատեսական երանգ է ստացել։ United News Bangladesh-ին տված հարցազրույցում նա գովաբանեց աճի բուռն տեմպերը՝ ասելով, որ «Մեր արտադրանքի որակը և դրա մրցունակությունը գների առումով օգնեցին ոլորտին հասնել այդպիսի հսկայական հաջողությունների»։

Տրիկոտաժեղենը 2005–06 թվականներին գրանցել է բոլոր տեքստիլ արտադրանքի ամենաուժեղ աճը՝ աճելով 35,38 տոկոսով՝ մինչև 2,82 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։ Նվազող կողմը, սակայն, ոլորտի ուժեղ աճը տեղի ունեցավ համաշխարհային շուկայում տեքստիլ արտադրանքի գների կտրուկ անկման ֆոնին, որի աճը հետագայում կախված էր ծավալների մեծ աճից։

Մանածագործական ապրանքների առևտուրը մեծացնելու Բանգլադեշի ձգտումը նույնպես օգնեց ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի կողմից չինական տեքստիլ արտադրանքի սահմանափակումները։ ԱՄՆ-ի սահմանաչափը սահմանափակում է չինական տեքստիլի ներմուծման աճը հաջորդ տարի մինչև 12,5 տոկոս, իսկ 2008-ին՝ 15-ից 16 տոկոս։ ԵՄ համաձայնագիրը նմանապես կառավարում է ներմուծման աճը մինչև 2008 թվականը։

Բանգլադեշը կարող է շարունակել օգուտ քաղել այս սահմանափակումներից առաջիկա երկու տարիների ընթացքում, սակայն տեքստիլի համաշխարհային գների անկման մթնոլորտը ստիպում է աշխատավարձի դրույքաչափերը կենտրոնանալ շուկայի մասնաբաժինը մեծացնելու ազգի ջանքերի վրա։

Նրանք առաջարկում են մի շարք խթաններ պոտենցիալ ներդրողներին, ներառյալ 10-ամյա հարկային արձակուրդները, կապիտալ ապրանքների, հումքի և շինանյութերի առանց մաքսատուրքի ներմուծումը, օտարերկրյա քաղաքացիներին երեք տարի վճարվող աշխատավարձի եկամտահարկից և տվյալ ժամանակաշրջանի համար շահութաբաժինների հարկից։ հարկային արձակուրդի մասին.

Գոտիներում արտադրված բոլոր ապրանքները կարող են արտահանվել առանց մաքսատուրքի, ի լրումն, որ Բանգլադեշը օգտվում է ԱՄՆ, եվրոպական և ճապոնական շուկաներում արտոնությունների ընդհանրացված համակարգից, ինչպես նաև օժտված է Միացյալ Նահանգներից առավել բարենպաստ ազգի կարգավիճակով։

Ավելին, Բանգլադեշը չի սահմանում EPZ-ներում ներդրումների առաստաղը և թույլ է տալիս շահույթի ամբողջական վերադարձը։

Արգելվում է արհմիությունների ստեղծումը EPZ-ների շրջանակներում, ինչպես նաև գործադուլները։

Բանգլադեշը եղել է համաշխարհային առաջատար՝ կարի ֆաբրիկաներում երեխաների աշխատանքի կիրառումը դադարեցնելու իր ջանքերում։ 1995 թվականի հուլիսի 4-ին Բանգլադեշի կարի արտադրողների և արտահանողների ասոցիացիան, Աշխատանքի միջազգային կազմակերպությունը և ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ը փոխըմբռնման հուշագիր ստորագրեցին կարի ոլորտում երեխաների աշխատանքի վերացման վերաբերյալ։ Այս պիոներական համաձայնագրի իրականացումը սկսվեց 1995 թվականի աշնանը, և մինչև 1999 թվականի վերջը հագուստի առևտրում երեխաների աշխատանքը գործնականում վերացավ։ Ջարդոնի համար նավը ջարդելու աշխատատար գործընթացն այնքան է զարգացել, որ այժմ բավարարում է Բանգլադեշի ներքին պողպատի կարիքների մեծ մասը։ Արդյունաբերության մյուս ճյուղերը ներառում են շաքարավազ, թեյ, կաշվե իրեր, թերթի տպագիր, դեղագործություն և պարարտանյութերի արտադրություն։

Բանգլադեշի կառավարությունը շարունակում է գրավել օտարերկրյա ներդրումները, մի բան, որը նա բավականին հաջողությամբ արել է մասնավոր էներգիայի արտադրության և գազի որոնման և արտադրության, ինչպես նաև այլ ոլորտներում, ինչպիսիք են բջջային հեռախոսակապի, տեքստիլ և դեղագործությունը։ 1989-ին, նույն տարում, երբ նա ստորագրեց երկկողմանի ներդրումային պայմանագիր Միացյալ Նահանգների հետ, ստեղծեց Ներդրումների խորհուրդ՝ օտարերկրյա ներդրողների համար հաստատման և մեկնարկի ընթացակարգերը պարզեցնելու համար, թեև գործնականում խորհուրդը քիչ բան է արել ներդրումներն ավելացնելու համար։ Կառավարությունը ստեղծեց Բանգլադեշի արտահանման վերամշակման գոտու մարմինը, որը կառավարում է արտահանման վերամշակման տարբեր գոտիները։ Գործակալությունը ներկայումս կառավարում է EPZ-ները Ադամջիում, Չիտագոնգում, Կոմիլայում, Դաքայում, Իշվարդիում, Կարնաֆուլիում, Մոնգլայում և Ուտտարայում։ Սիլհեթի համար առաջարկվել է նաև EPZ: Կառավարությունը մասնավոր հատվածին թույլտվություն է տվել կառուցել և շահագործել մրցակցային EPZ-ներ. սկզբնական շինարարությունը կորեական EPZ-ի վրա սկսվել է 1999 թվականին։ 1999 թվականի հունիսին AFL–CIO-ն միջնորդեց ԱՄՆ կառավարությանը՝ արգելել Բանգլադեշի մուտքը դեպի ԱՄՆ շուկաներ՝ ըստ Նախապատվությունների ընդհանրացված համակարգի։ (GSP)՝ վկայակոչելով երկրի ձախողումը 1992 թվականին տրված խոստումներին՝ թույլ տալով միավորումների ազատությունը EPZ-ներում։

Միջազգային առևտուր
------------------

Բանգլադեշի արտահանման քարտեզ (2016)
Վերջերս COVID-19 համաճարակը մեծ վնաս է հասցրել տնտեսության գրեթե բոլոր ճյուղերին, ի թիվս այլոց, հատկապես այն, որ հանգեցրել է արտահանման 16,93 տոկոսով կրճատման, իսկ ներմուծմանը՝ 17 տոկոսով 2019-2020 թվականներին։

2015-ին Բանգլադեշի արտահանման առաջատարներն են՝ ոչ տրիկոտաժե տղամարդկանց կոստյումները (5,6 միլիարդ դոլար), տրիկոտաժե շապիկները (5,28 միլիարդ դոլար), տրիկոտաժե սվիտերները (4,12 միլիարդ դոլար), կանացի ոչ տրիկոտաժե կոստյումներ (3,66 միլիարդ դոլար) և ոչ տրիկոտաժե տղամարդկանց վերնաշապիկներ։ (2,52 միլիարդ դոլար)։ 2015 թվականին Բանգլադեշի ներմուծման առաջատարներն են՝ մաքուր հյուսված բամբակը (1,33 միլիարդ դոլար), զտված նավթը (1,25 միլիարդ դոլար), բաց մաքուր հյուսված բամբակը (1,12 միլիարդ դոլար), հում բամբակը (1,01 միլիարդ դոլար) և ցորենը (900 միլիոն դոլար)։

2015 թվականին Բանգլադեշի արտահանման առաջատար ուղղություններն են ԱՄՆ-ը (6,19 միլիարդ դոլար), Գերմանիան (5,17 միլիարդ դոլար), Միացյալ Թագավորությունը (3,53 միլիարդ դոլար), Ֆրանսիան (2,37 միլիարդ դոլար) և Իսպանիան (2,29 միլիարդ դոլար)։ 2015 թվականին ներմուծման ամենաառաջին երկրներն են Չինաստանը (13,9 միլիարդ դոլար), Հնդկաստանը (5,51 միլիարդ դոլար), Սինգապուրը (2,22 միլիարդ դոլար), Հոնկոնգը (1,47 միլիարդ դոլար) և Ճապոնիան (1,36 միլիարդ դոլար)։

Բանգլադեշի կանայք և տնտեսություն
--------------------------------

Տղամարդկանց և կանանց աշխատանքի մասնակցության ցուցանիշները
Համաշխարհային բանկի տվյալների համաձայն՝ 2014 թվականի դրությամբ կանանց մասնակցությունը աշխատուժում կազմում է 58%, իսկ տղամարդկանց մասնակցությունը՝ 82%:

Համաշխարհային բանկի 2007 թվականի զեկույցում ասվում է, որ այն ոլորտները, որտեղ կանանց աշխատուժի մասնակցությունն ամենաշատն է աճել, գյուղատնտեսության, կրթության, առողջապահության և սոցիալական աշխատանքի ոլորտներն են։ Աշխատուժի կանանց ավելի քան երեք քառորդն աշխատում է գյուղատնտեսության ոլորտում։ Մյուս կողմից, Աշխատանքի միջազգային կազմակերպությունը հայտնում է, որ կանանց աշխատուժի մասնակցությունը մասնագիտական և վարչական ոլորտներում միայն աճել է 2000-2005 թվականներին՝ ցույց տալով կանանց մասնակցության աճը բարձրագույն կրթություն պահանջող ոլորտներում։ Զբաղվածության և աշխատուժի մասնակցության վերաբերյալ տվյալները Համաշխարհային բանկի, ՄԱԿ-ի և ԱՄԿ-ի կողմից տարբեր են և հաճախ ենթարկվում են զեկույցների կանանց աշխատանքի՝ չվճարվող աշխատուժի և ոչ ֆորմալ հատվածի աշխատատեղերի պատճառով։ Թեև այս ոլորտները հիմնականում վարձատրվում են, կանայք ունեն շատ տարբեր աշխատանքային պայմաններ, քան տղամարդիկ, ներառյալ աշխատավարձի տարբերությունները և աշխատանքային նպաստները։ Կանանց աշխատավարձը զգալիորեն ցածր է տղամարդկանց աշխատավարձից նույն աշխատանքի համար, ընդ որում կանայք 60-75 տոկոսով ավելի քիչ են վարձատրվում, քան տղամարդիկ։

Գործողությունների օրինակներից մեկը, որն իրականացվում է աշխատուժում կանանց պայմանները բարելավելու համար, ոչ կառավարական կազմակերպություններն են։ Այս ՀԿ-ները խրախուսում են կանանց ապավինել իրենց սեփական խնայողություններին, այլ ոչ թե արտաքին միջոցներն ապահովում են կանանց ավելի մեծ որոշումներ կայացնելու և մասնակցություն ընտանիքում և հասարակության մեջ։ Այնուամենայնիվ, որոշ ՀԿ-ներ, որոնք անդրադառնում են առանձին ընտանիքների միկրոտնտեսական խնդիրներին, չեն կարողանում լուծել ավելի լայն մակրոտնտեսական խնդիրները, որոնք խոչընդոտում են կանանց ամբողջական ինքնավարությանը և առաջընթացին։

Պատմական վիճակագրություն
------------------------

Բազարները հայտնի առևտրի վայրեր են կենցաղային կարիքների համար:
Բանգլադեշը զգալի առաջընթաց է գրանցել իր տնտեսական հատվածի կատարողականում 1971 թվականի անկախությունից ի վեր։ Թեև 1990-ականներին տնտեսությունը զգալիորեն բարելավվել է, Բանգլադեշը դեռևս տուժում է Հարավային Ասիայի արտաքին առևտրի ոլորտում։ Չնայած աճի հիմնական խոչընդոտներին, ինչպիսիք են պետական ձեռնարկությունների անարդյունավետությունը, արագ աճող աշխատուժը, որը չի կարող կլանվել գյուղատնտեսությամբ, անբավարար էներգամատակարարմամբ և տնտեսական բարեփոխումների դանդաղ իրականացմամբ, Բանգլադեշը որոշակի առաջընթաց է գրանցել՝ բարելավելով օտարերկրյա ներդրողների համար մթնոլորտը և ազատականացնելով։ կապիտալի շուկաներ; Օրինակ, նա բանակցություններ է վարել արտասահմանյան ընկերությունների հետ նավթի և գազի հետախուզման համար, բարելավել է եփող գազի ողջ երկրում բաշխումը և նախաձեռնել բնական գազի խողովակաշարերի և էլեկտրակայանների կառուցումը։ Տնտեսական այլ բարեփոխումների առաջընթացը կանգ է առել բյուրոկրատիայի, պետական հատվածի արհմիությունների և շահագրգիռ այլ խմբերի հակազդեցության պատճառով։

1998 թվականի հատկապես սաստիկ ջրհեղեղները մեծացրել են միջազգային օգնության հոսքը։ Առայժմ համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամը տնտեսության վրա մեծ ազդեցություն չի ունեցել։ Օտարերկրյա օգնությունը վերջին մի քանի տասնամյակների ընթացքում աստիճանաբար անկում է ապրել, սակայն տնտեսագետները դա համարում են ինքնապահովման լավ նշան։ Տեղի է ունեցել արտահանման և տրանսֆերտների ներհոսքի կտրուկ աճ, որն օգնել է տնտեսությանը կայուն տեմպերով ընդլայնվել։

Բանգլադեշը ՄԱԿ-ի ամենաքիչ զարգացած երկրների (LDC) ցուցակում է 1975 թվականից։ Բանգլադեշը բավարարել է զարգացող երկիր ճանաչվելու պահանջները 2018 թվականի մարտին։ Բանգլադեշի համախառն ազգային եկամուտը (GNI) $1,724 մեկ շնչի հաշվով, Մարդկային ակտիվների ինդեքս (HAI): ) 72 և տնտեսական խոցելիության (EVI) ինդեքս 25.2.։

### Համախառն արտահանում և ներմուծում

| Տարի | Ընդհանուր արտահանում
(միլիարդ ԱՄՆ դոլար) | Ընդհանուր ներմուծում
(միլիարդ ԱՄՆ դոլար) | Օտարերկրյա դրամական փոխանցումների եկամուտ
(միլիարդ ԱՄՆ դոլար) |
| --- | --- | --- | --- |
| 2007–2008 | $14.11 | negative increase$25.21 | $8.9b |
| 2008–2009 | $15.56 | positive decrease$22.51 | $9.68b |
| 2009–2010 | $16.7 | negative increase$23.83 | $10.87 |
| 2010–2011 | $22.93 | negative increase$32b | $11.65 |
| 2011–2012 | $24.30 | negative increase$35.92 | $12.85 |
| 2012–2013 | $27.09 | positive decrease$34.09 | $14.4 |
| 2013–2014 | $30.10 | positive decrease$34.08 | Decrease$14.2 |
| 2014–2015 | $31.014 | negative increase$47.260 | $14.23 |
| 2015-2016 | $33.661 | negative increase$49.436 | Decrease$13.60 |
| 2016-2017 | $37.966 | negative increase$59.561 | Decrease$12.76 |
| 2017-2018 | negative increase$37.612 | negative increase$67.133 | $15.31 |
| 2018-2019 | $41.53 | negative increase$68.103 | Decrease$14.98 |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  
—Riaz, Ali; Rahman, Mohammad Sajjadur (2016). *Routledge Handbook of Contemporary Bangladesh*. Routledge. էջ 165. ISBN 978-1-317-30876-8.  

—Thorp, John P. (1986). «Bangladesh, Bangladesh!—A Review Article». *The Journal of Asian Studies*. Cambridge University Press. **45** (4): 789–796. doi:10.2307/2056087. JSTOR 2056087.  

—Siddiqi, Dina M. "Miracle Worker or Womanmachine? Tracking (Trans)National Realities in Bangladeshi Factories." Economic and Political Weekly, vol. 35, no. 21/22, Economic and Political Weekly, 2000, pp. L11–17,.  

—Paksha Paul, B. (2010), "Does corruption foster growth in Bangladesh?", International Journal of Development Issues, Vol. 9 No. 3, pp. 246-262. doi:10.1108/14468951011073325  

—Chowdhury, M.S. (2007), "Overcoming entrepreneurship development constraints: the case of Bangladesh", Journal of Enterprising Communities: People and Places in the Global Economy, Vol. 1 No. 3, pp. 240-251. doi:10.1108/17506200710779549  

—Bashar, Omar K. M. R. and Habibullah Khan. "Liberalisation and Growth in Bangladesh: An Empirical Investigation." The Bangladesh Development Studies, vol. 32, no. 1, Bangladesh Institute of Development Studies, 2009, pp. 61–76,.  

—Ahamed, Md Mostak. "Market Structure and Performance of Bangladesh Banking Industry: A Panel Data Analysis." The Bangladesh Development Studies, vol. 35, no. 3, Bangladesh Institute of Development Studies, 2012, pp. 1–18,.  

—Abdin, MD. Joynal, The Nature and Evolution of Capitalism in Bangladesh (March 16, 2016). Abdin, M.J. (2016). The Nature and Evolution of Capitalism in Bangladesh, "The Nature and Evolution of Capitalism in All World", March 16, 2016.. doi:10.2139/ssrn.2752969.
2. ↑  «Real GDP Growth: Annual Percent Change». *International Monetary Fund*. Վերցված է 2019 թ․ հոկտեմբերի 3-ին.
3. ↑  «Largest limestone reserve discovered». *The Daily Star*. 2012 թ․ հունիսի 4.
4. ↑  Rahmatullah, M (2013 թ․ մարտի 20). «Regional Transport Connectivity: Its current state». *The Daily Star*. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ դեկտեմբերի 31-ին. Վերցված է 2022 թ․ մայիսի 20-ին.
5. ↑  Chowdhury, Kamran Reza (2013 թ․ մայիսի 19). «Mongla seaport to get railway link in 4 years». *Dhaka Tribune*.
6. ↑  «Sub-regional connectivity in South Asia: Prospects and challenges». *The Financial Express*. 2013 թ․ հուլիսի 13.
7. 1 2 3 4  Lawrence B. Lesser. "Historical Perspective". *A Country Study: Bangladesh* (James Heitzman and Robert Worden, editors). Library of Congress Federal Research Division (September 1988). *This article incorporates text from this source, which is in the public domain.*About the Country Studies / Area Handbooks Program: Country Studies – Federal Research Division, Library of Congress
8. ↑  «Bengal». *Encyclopedia Iranica*. Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ հունվարի 3-ին.
9. ↑  John H Munro (6 October 2015). Money in the Pre-Industrial World: Bullion, Debasements and Coin Substitutes. Routledge. p. 176. 978-1-317-32191-0.
10. ↑  Irfan Habib (2011). *Economic History of Medieval India, 1200-1500*. Pearson Education India. էջ 185. ISBN 978-81-317-2791-1.
11. ↑  Rila Mukherjee (2011). *Pelagic Passageways: The Northern Bay of Bengal Before Colonialism*. Primus Books. էջ 30. ISBN 978-93-80607-20-7. «some of them [items exported from Bengal to China] were probably re-exports. The Bengal ports possibly functioned as entrepots in Western routes in the trade with China.»
12. ↑  Tapan Raychaudhuri; Irfan Habib, eds. (1982). *The Cambridge Economic History of India*. Cambridge University Press. էջ 130. ISBN 978-0-521-22692-9. «Volume I, c.1200-c.1750»
13. ↑  María Dolores Elizalde; Wang Jianlang (2017 թ․ նոյեմբերի 6). *China's Development from a Global Perspective*. Cambridge Scholars Publishing. էջեր 57–70. ISBN 978-1-5275-0417-2.
14. ↑  J. N. Nanda (2005). *Bengal: the unique state*. Concept Publishing Company. էջ 10. ISBN 978-81-8069-149-2. «Bengal [...] was rich in the production and export of grain, salt, fruit, liquors and wines, precious metals and ornaments besides the output of its handlooms in silk and cotton. Europe referred to Bengal as the richest country to trade with.»
15. ↑  Claude Markovits, ed. (2004) [First published in 1994 as Histoire de L'Inde Moderne]. *A History of Modern India, 1480-1950*. Anthem Press. էջ 37. ISBN 978-1-84331-004-4.
16. ↑  Sushil Chaudhury (2012). «Trade and Commerce». In Sirajul Islam and Ahmed A. Jamal (ed.). *Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh* (Second ed.). Asiatic Society of Bangladesh.
17. 1 2  Prakash, Om (2006). «Empire, Mughal». In John J. McCusker (ed.). *History of World Trade Since 1450*. Vol. 1. Macmillan Reference USA. էջեր 237–240. Վերցված է 2017 թ․ օգոստոսի 3-ին – via Gale in Context: World History.
18. ↑  Richards, John F. (1995). *The Mughal Empire*. Cambridge University Press. էջ 202. ISBN 9780521566032.
19. ↑  Parthasarathi, Prasannan (2011). *Why Europe Grew Rich and Asia Did Not: Global Economic Divergence, 1600–1850*. Cambridge University Press. էջեր 39–45. ISBN 978-1-139-49889-0.
20. ↑  Eaton, Richard Maxwell (1996). *The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760*. University of California Press. էջ 202. ISBN 9780520205079.
21. ↑  Richards, John F. (1995). *The Mughal Empire*. Cambridge University Press. էջ 190. ISBN 9780521566032.
22. ↑  Ray, Indrajit (2011). *Bengal Industries and the British Industrial Revolution (1757-1857)*. Routledge. էջ 174. ISBN 978-1-136-82552-1.
23. ↑  «Technological Dynamism in a Stagnant Sector: Safety at Sea during the Early Industrial Revolution» (PDF).
24. ↑  Lawrence B. Lesser (September 1988). «Economic Reconstruction after Independence». In James Heitzman; Robert Worden (eds.). *A Country Study: Bangladesh*. Library of Congress Federal Research Division. *This article incorporates text from this source, which is in the public domain.* About the Country Studies / Area Handbooks Program: Country Studies – Federal Research Division, Library of Congress
25. 1 2 3  «Background Note: Bangladesh». *Bureau of South and Central Asian Affairs*. March 2008. Վերցված է 2008 թ․ հունիսի 11-ին. *This article incorporates text from this source, which is in the public domain.*
26. ↑  «Politics and managing the national economy: How to achieve sustainable economic growth». *The Financial Express*. Dhaka. 2013 թ․ մայիսի 22. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 22-ին.
27. ↑  «World Bank: Bangladesh Country Overview».
28. ↑  «Report for Selected Countries and Subjects». *International Monetary Fund*. Վերցված է 2018 թ․ սեպտեմբերի 11-ին.
29. ↑  «Report for Selected Countries and Subjects». *International Monetary Fund*. Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 25-ին.
30. ↑   , page 2
31. ↑  Hossain, Md. Sajib; Kabir, Rashedul; Latifee, Enamul Hafiz. «Export Competitiveness of Bangladesh Readymade Garments Sector: Challenges and Prospects». *International Journal of Research in Business and Social Science*. **8** (3): 51. doi:10.20525/ijrbs.v8i3.205.
32. ↑  Karim, Abdul (2012). «Muslin». In Islam, Sirajul; Jamal, Ahmed A. (eds.). *Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh* (Second ed.). Asiatic Society of Bangladesh.
33. ↑  «Bangladesh to emerge as 'power house' in drug manufacturing». *The Financial Express*. Dhaka. 2012 թ․ օգոստոսի 29. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 22-ին.
34. ↑  «Shipbuilding prospects shine bright». *The Daily Star*. 2013 թ․ մարտի 3. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ օգոստոսի 10-ին. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 22-ին.
35. ↑  «Bangladesh IT industry going global». *The Daily Star*. 2010 թ․ հունվարի 6. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հոկտեմբերի 29-ին. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 22-ին.
36. ↑  «Leather industry aims to cross $1b exports». *The Daily Star*. 2013 թ․ հունվարի 18. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հուլիսի 14-ին. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 22-ին.
37. ↑  «Bangladesh can tap potential in electronics, ICT sectors». *Daily Sun*. 2013 թ․ ապրիլի 20. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ սեպտեմբերի 1-ին. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 22-ին.
38. ↑  «The prince of steel». *The Daily Star*. 2010 թ․ դեկտեմբերի 19. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ օգոստոսի 10-ին. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 22-ին.
39. ↑  «Light engineering in limelight». *The Daily Star*. 2010 թ․ հունվարի 8. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ օգոստոսի 10-ին. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 22-ին.
40. ↑  «Bangladesh looks to diversify». *Dhaka Courier*. 2012 թ․ հուլիսի 21. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ սեպտեմբերի 3-ին. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 22-ին.
41. ↑  «Bangladesh Sept exports soar 36 pct on garment sales». *Reuters*. 2013 թ․ հոկտեմբերի 9. Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ մայիսի 13-ին. Վերցված է 2014 թ․ մայիսի 11-ին.
42. 1 2  Bajaj, Vikas (2010 թ․ հուլիսի 16). «Bangladesh, With Low Pay, Moves In on China». *The New York Times*. Վերցված է 2010 թ․ հուլիսի 17-ին.
43. ↑  «China textile cos may go bankrupt». *The Financial Express*. New Delhi. 2010 թ․ հուլիսի 13. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հունիսի 15-ին. Վերցված է 2010 թ․ հուլիսի 17-ին.
44. ↑  Yardley, Jim (2012 թ․ օգոստոսի 23). «Export Powerhouse Feels Pangs of Labor Strife». *The New York Times*. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 24-ին.
45. 1 2  «Whispers to Voices: Gender and Social Transformation in Bangladesh» (PDF). *Bangladesh Development Series, Paper No. 22*. Washington, D.C.: The World Bank. էջ 57.
46. ↑  Siddiqi, Dina (2009). «Do Bangladeshi Factory Workers Need Saving?: Sisterhood in the Post-Sweatshop Era». *Feminist Review*. Palgrave Macmillan. **91** (1): 154–174. doi:10.1057/fr.2008.55. S2CID 144578517.
47. ↑  Khosla, Nidhi (2009). «The Ready-made Garments Industry in Bangladesh: A Means to Reducing Gender-based Social Exclusion of Women?». *Journal of International Women's Studies*. **11** (1): 289–303.
48. ↑  «One dead after Bangladesh protest». *BBC News*. 2006 թ․ մայիսի 23.
49. ↑  «Bangladesh world's 2nd most pro-free market country». *Dhaka Tribune*. 2014 թ․ նոյեմբերի 1.
50. ↑  «Full blown RMG violence at Ashulia». *The Financial Express*. Dhaka. 2010 թ․ հունիսի 22. Վերցված է 2010 թ․ հուլիսի 17-ին.
51. ↑  «Bangladesh garment workers reject 25 dollar minimum wage, to strike on Oct. 10». *Hindustan Times*. New Delhi. 2006 թ․ հոկտեմբերի 6. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ սեպտեմբերի 24-ին. Վերցված է 2015 թ․ օգոստոսի 12-ին – via HighBeam Research.
52. ↑  «All quiet on Ashulia front Case filed against 60,000 unidentified factory workers». *The New Nation*. Dhaka. 2010 թ․ հունիսի 24. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ սեպտեմբերի 24-ին. Վերցված է 2015 թ․ օգոստոսի 12-ին – via HighBeam Research.
53. ↑  «Bangladesh garment industry edging closer to wage deal?». *just-style.com*. 2010 թ․ հուլիսի 9. Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ հուլիսի 14-ին. Վերցված է 2010 թ․ հուլիսի 17-ին.
54. ↑  Bajaj, Vikas (2010 թ․ հուլիսի 28). «Bangladesh Garment Workers Awarded Higher Pay». *The New York Times*. Վերցված է 2010 թ․ հուլիսի 29-ին.
55. ↑
56. ↑  «Mozena sees bright future of shipbuilding industry». *The Independent*. Dhaka. 2013 թ․ հուլիսի 2. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ դեկտեմբերի 17-ին.
57. ↑  «Shipbuilders seek working capital for 10 years». *Bangladesh Sangbad Sangstha (BSS)*. 2013 թ․ մայիսի 9. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ մարտի 4-ին. Վերցված է 2022 թ․ մայիսի 20-ին.
58. ↑  «Bangladesh shipbuilding goes for export growth». *BBC News*. 2012 թ․ օգոստոսի 20. Վերցված է 2015 թ․ մարտի 3-ին.
59. ↑  «Experts for promoting shipbuilding business», *The Bangladesh Today*, June 2013, արխիվացված  օրիգինալից 2014-12-20-ին, վերցված է 2022-05-20
60. ↑  «Ship breaking in Bangladesh: Hard to break up». *The Economist*. 2012 թ․ հոկտեմբերի 27. Վերցված է 2013 թ․ մայիսի 15-ին.
61. ↑  Aaron Batten, Poullang Doung, Enerelt Enkhbold, Gemma Estrada, Jan Hansen, George Luarsabishvili, Md. Goland Mortaza, and Donghyun Park, 2015. The Financial Systems of Financially Less Developed Asian Economies: Key Features and Reform Priorities. ADB Economics Working Paper Series No. 450
62. ↑  «ICT sector in Bangladesh». *theindependentbd*. 2016 թ․ հուլիսի 30. Վերցված է 2018 թ․ հունվարի 4-ին.
63. 1 2  «Over half of Bangladesh's 160 million population now use internet: BTRC». *benews24*. 2017 թ․ դեկտեմբերի 12. Վերցված է 2018 թ․ հունվարի 4-ին.
64. ↑  «BRTC counts 73.73 million internet users». *benews24*. 2017 թ․ օգոստոսի 8. Վերցված է 2018 թ․ հունվարի 4-ին.
65. ↑  «ICT export earnings rise by 25% in FY'17». *dhakatribune*. 2017 թ․ օգոստոսի 8. Վերցված է 2018 թ․ հունվարի 4-ին.
66. ↑  «ICT export fetches $800m in 2017». *The Daily Star*. 2017 թ․ նոյեմբերի 17. Վերցված է 2018 թ․ հունվարի 4-ին.
67. ↑  «Macroeconomic situation» (PDF). *Ministry of Finance*. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2014 թ․ օգոստոսի 12-ին. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 30-ին.
68. ↑  «Bangladesh plans mass privatisations to cool stock market». *Daily FT*. Colombo, Sri Lanka. Agence France-Presse. 2010 թ․ նոյեմբերի 14. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 30-ին.
69. ↑  «Samsung wants plots in Bangladesh EPZs to set up electronics hub». *Priyo*. 2011 թ․ հունիսի 27. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ սեպտեմբերի 5-ին. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 31-ին.
70. ↑  «Bangladesh 15th best investment destination». *The Daily Star*. 2011 թ․ հունվարի 7. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ հուլիսի 4-ին. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 31-ին.
71. 1 2  «Probe panel finds massive manipulation at Bangla stock market». *The Economic Times*. 2011 թ․ ապրիլի 7. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հունվարի 21-ին. Վերցված է 2011 թ․ հոկտեմբերի 18-ին.
72. ↑
73. ↑  «Pharma firms take to contract manufacturing». *The Daily Star*. 2008 թ․ ապրիլի 7.
74. ↑  «Sewing Thoughts: How to Realise Human Development Gains in the Post-Quota World» (PDF). United Nation Development Programme. April 2006. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2018 թ․ հոկտեմբերի 5-ին. Վերցված է 2022 թ․ մայիսի 20-ին.
75. ↑  «BD eyes $15bn textile exports by 2011». *Dawn*. Karachi. 2006 թ․ սեպտեմբերի 3. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ հուլիսի 8-ին.
76. ↑  «Bangladesh Export Promotion Bureau». *Bangladesh Export Promotion Bureau*. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ հուլիսի 4-ին.
77. ↑  «addressing child labour in the Bangladesh garment industry 199». *ILO*. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ օգոստոսի 31-ին. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 31-ին.
78. ↑  «Export promotion Zone in the Sylhet region of Bangladesh demanded». *Bangladesh Sangbad Sangstha (BSS)*. 2002 թ․ հոկտեմբերի 29. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ նոյեմբերի 12-ին.
79. ↑  Latifee, Enamul Hafiz; Hossian, Md Sajib (2020 թ․ օգոստոսի 10). «Corona crisis can be a best opportunity to start own business». *The Daily Observer* (Op-Ed). Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 13-ին.
80. 1 2 3 4  «Bangladesh». *MIT*. 2015 թ․ դեկտեմբերի 29. Վերցված է 2018 թ․ հունվարի 4-ին.  Material was copied from this source, which is available under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported license.
81. ↑  «World Bank». World Bank. Վերցված է 2016 թ․ նոյեմբերի 17-ին.
82. ↑  Mahmud, Simeen; Sakiba Tasnee (2011). ﻿The Under Reporting of Women's Economic Activity In Bangladesh: An Examination of Official Statistics﻿ (Report). BRAC Development Institute. .
83. ↑  Hossain, Mohammad; Clement A. Tisdell (2005). «Closing the Gender Gap in Bangladesh: Inequality in Education, Employment and Earnings» (PDF). *International Journal of Social Economics*. **32** (5): 439–453. doi:10.1108/03068290510591281.
84. 1 2  Kabeer, Naila; Muhmud Simeen; Jairo Isaza (2012). «NGOs and the Political Empowerment of Poor People in Rural Bangladesh: Cultivating the Habits of Democracy?». *World Development*. **40** (10): 2044–2062. doi:10.1016/j.worlddev.2012.05.011.
85. ↑  «Bangladesh Power Demand». *Bangladesh Power Development Board*. June 2012.
86. ↑  «South Asia's Power Sector Relatively Unaffected by Global Financial Crisis, Says New Report». Energy Sector Management Assistance Program. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 22-ին.
87. ↑  «Bangladesh no longer dependent on foreign aid». Khabar Southasia. 2012 թ․ փետրվարի 23. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 22-ին.
88. ↑  «Bangladesh economy growth 'best in decades'». *The Express Tribune*. Karachi. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 22-ին.
89. ↑  «Bangladesh grows – on remittances, exports». *Bdnews24.com*. 2013 թ․ հունիսի 25. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 22-ին.
90. 1 2  «Bangladesh eligible for UN 'developing country' status». *bdnews24.com*. Dhaka. Վերցված է 2018 թ․ մարտի 21-ին.
91. ↑  «Bangladesh secures UN 'developing country' status». *The Independent*. Dhaka. Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ մարտի 20-ին. Վերցված է 2018 թ․ մարտի 21-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Bangladesh Economic News Archived 8 June 2015 at the Wayback Machine.
* Bangladesh Budget 2007 – 2008
* Budget in Brief 2016–17
* World Bank Summary Trade Statistics Bangladesh, 2007