**Թոգարմա** (նաև՝ **Թեգարամա**, **Գուրենա**, **Թեգ Արամա**, **Թեգարամմա**, **Թիլ Գարիմմի**, **Թիլ Գարիմմու**, **Տեգարամա**, **Տեգարամմա**, **Տեգարմա**, **Տիգարամա**, **Թորգոմի տուն**), քաղաք և երկրամաս Հնագույն Հայաստանում, Վերին Եփրատ գետի հովտում, նրա աջ կողմում։

Ստուգաբանություն
----------------

Թոգարմա անունը կազմված է «թոգ», որը նշանակում է ազգ, ցեղ, տուն, և «արմա» (արմեն ցեղի անունից) մասերից։ Թորգոմ անձնանունը ծագում է եբրայերեն Thorgama ձևից, որի ճիշտ ընթերցումն է համարվում Togarma-ն։ Ըստ դրա` հունարեն տառադարձվել է՝ θοργaµá, θεργaµá, θοργoµá. իսկ հայերեն` Թորգոմա, որից էլ առաջացել է Թորգոմ անձնանունը։ Որոշ հետազոտողներ կարծում են, որ ասուրա-բաբելական աղբյուրների Թիլ Գարիմմու տեղանունը ոչ մի կապ չունի Թոգարմա, Թորգամա անվանաձևերի հետ, համարելով դրանք լեզվական առումով տարբեր անվանաձևեր։

Տեղադրություն
-------------

Մի շարք մասնագետներ, ելնելով խեթական արձանագրությունների հիշակատություններից, Թոգարման տեղադրում են Վերին Եփրատ գետի հովտում, աջ կողմում՝ հետագայի Փոքր Հայքի Երկրորդ Հայք պրովինցիայում։ Թոգարմա քաղաքը նույնացվում է այժմյան Մալաթիա քաղաքից հյուսիս-արևմուտք գտնվող Գյուրուն գյուղի հետ։ Բոլոր մասնագետները «համաձայն են Թեգարամման Մելիտենեի արևմտուտքում տեղադրելու և Գաուրաինայի (ար-դի Գորունի) հետ նույնացնելու հարցում», սակայն, ըստ նոր ուսումնասիրությունների՝ «Թեգարաման գտնվել է մալաթիայից անմիջապես հյուսիս՝ Եփրատի աջ ափին»։

Պատմություն
-----------

Թեգարամա քաղաքը առաջին անգամ հիշատակվում է Աշշուրի «կապադովկիական աղյուսակներում» (մ․թ․ա․ 20-18-րդ դարեր), իսկ մ․թ․ա․ 16-րդ դարից սկսած՝ խեթական աղբյուրներում։ Թեգարամա երկիրը նույնացվում է Աստվածաշնչյան Թոգարմայի հետ (հայերեն թարգմանության մեջ՝ «Տուն Թորգոմայ»), որը հիշատակվում է մ․թ․ա․ 593 թվականով։

Հայկական աղբյուրներում Թոգարման հիշատակվում է «Թորգոմի տուն» տարբերակով և ըստ հայ պատմական ավանդության, «Թորգոմի տուն»-ը համարվում է Հայաստանի հոմանիշ, իսկ հայերը անվանվում են «Թորգոմեան», «Թորգոմածին»։

Խեթական Մուրսիլիս Բ (մ․թ․ա․ 1345-1320) թագավորի տարեգրության մեջ հիշատակվում է Թեգարաման, որը գրառված է նրա գահակալության իններորդ տարում տեղի ունեցած ռազմական գործողությունների համատեքստում։ Ըստ ժամանակագրության՝ հայասացիներն ավերում են Իշտիտինա մարզը և պաշարում Կանաուվարա քաղաքը։ Մուրսիլիսի հրամանով Վերին երկրում բանակ դրած խեթական զորքերը օգնության են հասնում պաշարված քաղաքին և պարտության մատնում հակառակորդին։ Այդ ընթացքում Մուրսիլիս Բ-ն, որը գտնվում էր Կիզզուվանտա երկրում, մեկնում է Կարքեմիշ։ Ապա վերադառնում է Կիզզուվանտա՝ կանգ առնելով Թեգարամայում։ Խեթական բանակի հրամանատար Նուվանզան իր զորքերով նույնպես ժամանում է Թեգարամա։ Բայց դեպի Հայասա արշավանքը հետաձգվում է։ Մուրսիլիս Բ-ն իր զորքերով մեկնում է Խարրանա։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  Հակոբյան Թ. Խ. Մելիք-Բախշյան Ստ. Տ. Բարսեղյան Հ. Խ. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 2 [Դ-Կ] (խմբ. Մանուկյան Լ. Գ.), Երևան, «Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն», 1986, էջ 462 — 992 էջ։
2. 1 2 3 4 5 6 7 8  "«Թեգարամա (Թոգարմա) քաղաքի տեղեորոշման հարցի շուրջ», Ա․Հ․ Ղարագյոզյան" (PDF). Արխիվացված է the original (PDF) 2021 թ․ ապրիլի 16-ին. Retrieved 2021 թ․ ապրիլի 16.
3. 1 2  «Հայոց անձնանունների բառարան», Հրաչյա Աճառյան, Երևան, 1942, Հատոր 2, Ցուցակ 1, Էջ 343․
4. ↑  «Հայաստանի պատմություն», Նիկողայոս Ադոնց, Երևան, 1972, էջ 48․
5. ↑  «Государство Митанни», Аветисян Г. М, Е. 1984, с. 59-60․
6. ↑  «Հայաստանի պատմություն», Նիկողայոս Ադոնց, Երևան, 1972, էջ 42․
7. ↑  «Հայաստանը մ.թ.ա. XV-VII դարերում (Հայոց հին պատմություն)», Վ․Խաչատրյան, Երևան, 1998, էջ 54․
8. ↑  «Հայ ժողովրդի պատմության քրեստոմատիա», հատոր 1, Երևան, 2007, էջ 80․
9. ↑  «Տուն Թորգոմա», Ա․ Քոսյան, Երևան, 1998, էջ 7, ծան․ 9․
10. ↑  «Հայ Ժողովրդի պատմություն», Երևան, 1971, հատոր 1, էջ 195-196․