**Կյուրոս Մեծի դամբարան** (պարսկերեն՝ آرامگاه کوروش بزرگ‎), պարսից Կյուրոս Մեծ արքայի նախկին հանգստարանը։ Կառուցվել է մ.թ.ա. 6-րդ դարում։

Գտնվում է Կյուրոս Մեծի կողմից հիմնադրված Պասարգադ մայրաքաղաքում (Իրան)։ Այն վեց աստիճան ունեցող բրգաձև կառույց է, որի գագաթին դամբարանն է` մեկ մուտք ունեցող տան տեսքով։ Դամբարանը պղծվել է այն բանից հետո, երբ մ.թ.ա. 4-րդ դարում Ալեքսանդր Մակեդոնացին գրավել է Պարսկաստանը։

Պատմություն
-----------

Մասքութների դեմ պայքարում Կյուրոս արքայի մահից հետո նրա մարմինը չեն զմռսել` հասցնելով Պասարգադա և թաղելով դամբարանում։ Հին հույն պատմիչ Արիանոսը այսպես է նկարագրել այդ տեղանքը. «Պասարգադայի արքայական այգում գտնվում է Կյուրոսի դամբարանը։ Նրա շուրջը պուրակ է` տարատեսակ ծառերով ու առվակներով, և մարգագետին` բարձր բուսականությամբ։ Սենյակում դրված է ոսկե դագաղը, որում ամփոփված է Կյուրոսի մարմինը, իսկ դագաղի կողքին` ոսկյա ոտքերով մահճակալ։ Այդտեղ փռված են բաբելոնյան գործվածքի գորգեր, Միջագետքի մորթիներ և մանուշակագույն ու ծիրանագույն շքեղ հագուստներ։ Կա նաև սեղան` վրան ոսկուց ու թանկարժեք քարերից վզնոցներ, զարդեր, թրեր։ Սենյակի կենտրոնում դագաղն է` Կյուրոսի մարմինը մեջը դրված։ Սենյակում պահվում են Կյուրոս Մեծի թանկարժեք զենքերը»։ Պլուտարքոսը հիշատակում է դամբարանին արված գրության մասին.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Մա'րդ, ով էլ որ դու լինես և որտեղից էլ եկած լինես, քանզի ես գիտեմ, որ դու կգաս, ես Կյուրոսն եմ, ով հիմնադրել է պարսից թագավորությունը։ Մի' զրկիր ինձ այս փոքր հողակտորից, որ շրջապատում է իմ մարմինը։ |  |

Պլուտարքոսի պատմածը նման է Ստրաբոնի և Արիանոսի պատմություններին, ովքեր հիմնվում են Արիստոբուլ Կասանդրացու նկարագրություններին. «Ո'վ մարդ, ես Կյուրոսն եմ` Կամբյուսեսի որդին, որ հիմնել եմ պարսից թագավորությունը և տիրել Ասիային. մի' զրկիր ինձ իմ հուշարձանից» (Ստրաբոն)։ Ստրաբոնի և Արիանոսի նկարագրած դամբարանը չափերով համընկնում է կառույցին, որ 1960-ական թվականներին հայտնաբերել է Պարսկաստանի ուսումնասիրության բրիտանական ինստիտուտի պրոֆեսոր Դ. Ստրոնախի արշավախումբը։ Կյուրոսի դամբարանի շինարարությունը սկսվել է դեռևս Կյուրոս Մեծի կենդանության օրոք և ավարտին հասցվել նրա որդու` Կամբյուսես II-ի օրոք։

Արիստոբուլի վկայությամբ Ալեքսանդր Մակեդոնացին Կյուրոս մեծի դամբարանի մոտ եղել է երկու անգամ։ Առաջին անգամ դա եղել է մ.թ.ա. 330 թվականին` Պարսկաստան կատարած արշավանքի ժամանակ, երբ Արիստոբուլին Ալեքսանդրը հրամայել է մտնել դամբարանի ներսը և զարդարել այն։

Դամբարանի պղծում
----------------

Դամբարանի պղծման մասին հիշատակություններ են թողել անտիկ պատմիչներ Արիանոսը, Քվինտոս Կուրտիոս Ռուփոսը, Պլուտարքոսը և Ստրաբոնը։ Ռուփոսի պատմությունը խիստ տարբերվում է մնացած երեք պատմիչների ներկայացրածից։ Համաձայն Ռուփոսի պատմության` ավարառուները Կյուրոսի դամբարանից տարել են ոսկի և արծաթ, իսկ Ալեքսանդրը, դամբարան գալով, չի գտնում ուրիշ ոչինչ` բացի կլորավուն վահանից և սկիֆյան երկու աղեղներից։ Ամեն ինչ թալանված է եղել` բացի դագաղից, որը չարագործները փորձել են ջարդել և մաս առ մաս տեղափոխել, սակայն չհասցնելով իրականացնել իրենց մտադրությունը` թողել են և հեռացել։ Արիստոբուլը պատմում է, որ Ալեքսանդրն իրեն անձամբ պատվիրել է վերականգնել դամբարանը, ոսկորները հավաքել դագաղում, վնասները շտկել, գորգերով զարդարել հատակը նախկին շքեղությամբ` թողնելով իր արքայական կնիքը։

Ըստ Ռուփոսի պատմության` Ալեքսանդրի ներքինի Բագոյը թալանի համար մեղադրել է սատրապ Օրսինին, որին մահապատժի են ենթարկել։ Ստրաբոնը, վկայելով Արիստոբուլին, հաղորդում է, որ դամբարանը թալանվել է` «չնայած պահապանների առկայությանը, ովքեր որպես կերակուր օրական մեկ գառ, իսկ ամիսը մեկ անգամ ձի են ստացել»։ Ալեքսանդրը որոշել է քննել նրանց` կտտանքի ենթարկելով, որպեսզի իմանա եղելությունը։ Չնայած կտտանքներին` քննվողները ոչ մի ցուցում չեն տվել այն մասին, որ իրենք ներկա են եղել թալանին։ Դրանից հետո պահապաններին վտարել են։

Ճարտարապետություն
-----------------

Դամբարանը գտնվում է աշտարակից արևմուտք։ 3.16×2.18 չափերով դամբարանային խցիկը` երկփեղկ կափարիչով, գտնվում է վեց աստիճան ունեցող պատվանդանի վրա` 5.5 մ բարձրությամբ։ 11 մ ընդհանուր բարձրությամբ կառույցը պատված է կրաքարի սալիկներով, որոնց բարձրությունն աստիճանաբար նվազում է։ Դամբարանի ներքևի հատվածում և քիվերի մոտ հունական ուրվապատկերներ են։ Դամբարանը Պարսկաստանի միակ շինությունն է եղել, որ ունեցել է ճակտոն։ Առաստաղի տակ առկա են եղել երկու փակ խցեր։ Դամբարանի դուռն ունեցել է 1.39 մ բարձրություն և 0.78 մ լայնություն։ Մուսուլմանները հուշարձանի երկու կողմերում կանգնեցրել են սյունաշար, որի սյուները հավաքել են պալատի տարածքից։

Պատկերասրահ
-----------

* Պետական տոնի ժամանակՊետական տոնի ժամանակ
* Դամբարանի անիմացիոն պատկերԴամբարանի անիմացիոն պատկեր
* Վերակառուցման ընթացքումՎերակառուցման ընթացքում
* Կյուրոս Մեծի դամբարանԿյուրոս Մեծի դամբարան
* Դամբարանի նկար, 1818Դամբարանի նկար, 1818
* Դամբարանի նկար, 1840Դամբարանի նկար, 1840
* Դամբարանի նկար, 1865Դամբարանի նկար, 1865

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8
2. ↑
3. ↑  *Бойс, Мэри.* Зороастрийцы. Верования и обычаи. — Наука, 1988. — С. 38.
4. ↑  *Альберти, Л. Б.* Десять книг о зодчестве. — М.: Издательство Всесоюзной академии архитектуры, 1987. — Т. 2. — С. 571.
5. ↑  *Михайлов, А. В.* «Дело» об ограблении гробницы Кира // История Древней Греции. — С. 36.
6. ↑  *Михайлов, А. В.* «Дело» об ограблении гробницы Кира // История Древней Греции. — С. 37.
7. 1 2 3  *Михайлов, А. В.* «Дело» об ограблении гробницы Кира // История Древней Греции. — С. 31—35.
8. ↑  *Ксенофонт, Ф. А.* Киропедия. — СПб, 1837. — С. 522.
9. ↑  *Аллахи, Хабиб Аллах Айат.* История иранского искусства. — СПб: Петербургское Востоковедение, 2007. — С. 86.
10. 1 2  Архитектура Древнего мира // Всеобщая история архитектуры в 12 томах. — второе. — М.: издательство литературы по строительству, 1970. — Т. 1. — С. 309.
11. ↑  *Вёрман, Карл.* История искусства всех времён и народов. — СПб: Полигон, 2000. — С. 305.
12. ↑  *Аллахи, Хабиб Аллах Айат.* История иранского искусства. — СПб: Петербургское Востоковедение, 2007. — С. 87.


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |

 |