**Կիմ Չժե Գյու** (կորեերեն՝ 김재규, մարտի 6, 1926(1926-03-06), Կումի (քաղաք), Հյուսիսային Գյոնգսանգ, Կորեան Ճապոնիայի տիրապետության տակ, Ճապոնական կայսրություն, Ճապոնիա - մայիսի 24, 1980(1980-05-24), Seoul Detention Center, Uiwang, Գյոնգի, Հարավային Կորեա), հարավկորեացի քաղաքական գործիչ, բանակի գեներալ-լեյտենանտ և Կորեայի Կենտրոնական հետախուզական վարչության տնօրեն։ 1979 թվականի հոկտեմբերի 26-ին սպանել է Հարավային Կորեայի նախագահ Պակ Չոն Հիին, որը եղել է իր ամենամոտ ընկերներից մեկը, իսկ հետագայում՝ 1980 թվականի մայիսի 24-ին, մահապատժի է ենթարկվել կախաղանի միջոցով։

Ոմանք նրան համարել են հայրենասեր, որը վերջ է դրել Պակ Չոն Հիի 18-ամյա ռազմական բռնապետությանը, իսկ մյուսները՝ դավաճան, որը սպանել է իր վաղեմի բարերարին՝ անձնական թշնամանքից դրդված։ Նաև հայտնի է եղել որպես «Պակ Կըն Հեն»։ Տարիներ շարունակ գերակշռել է վերջին կարծիքը, բայց 2000-ական թվականի սկզբին Կիմի հարաբերությունների վերաբերյալ հետագա բացահայտումները դեմոկրատական շարժման որոշ առաջնորդների հետ որոշ շրջանակներում վերագնահատման պատճառ դարձան։

Վաղ տարիներ
-----------

Կիմը ծնվել է Կումիում, Հյուսիսային Գյոնգսանգ, Գյոնգսանբուկ-դո, Կորեա։ Եղել է քաղաքացիական նախարար (문신;文臣) և «Samjungsin»-ի անդամ (삼중신;三重臣) Կիմ Մուն-կիի (김문기;金文起) 27-րդ սերնդի հետնորդ։ Ավարտել է Գյոնբուքի համալսարանը 1945 թվականին և դարձել ավագ դպրոցի ուսուցիչ, մինչև Հարավային Կորեայի նոր անկախ կառավարության զինված ուժերի և Կորեայի ռազմական ակադեմիաի ստեղծումը, որն այն ժամանակ կոչվել է «*Joseon Defense Academy*»: Ավարտել է «Joseon Defense Academy»-ն 1946 թվականի դեկտեմբերին, նույն թվականին, ինչ Պակ Չոն Հինը, իսկ բանակի քոլեջը՝ 1952 թվականին։ 1954 թվականին եղել է գնդի հրամանատար, իսկ 1957 թվականին՝ բանակի քոլեջի փոխնախագահ, որի նախագահն այդ ժամանակ Կիմ Գե Վոնն էր (Կո)։ Ավելի ուշ Կիմ Գե Վոնը դարձել է նախագահ Պակ Կըն Հեի գլխավոր քարտուղարը։ 1961 թվականին, երբ Պակ Չոն Հին կազմակերպել է ռազմական հեղաշրջում իշխանությունը զավթելու նպատակով, Կիմը չի մասնակցել հեղաշրջմանը և այդ իսկ պատճառով կասկածվել է հակահեղափոխության մեջ։ Ժամանակավորապես ձերբակալվել է և ազատ է արձակվել Պակի հրամանով։ Այդ ժամանակից ի վեր ծառայել է Պակի ռազմական բռնապետությանը մինչև իր սպանությունը՝ 1979 թվականը։

Պակի բռնապետություն
-------------------

Պակի բռնապետության ժամանակ Կիմը 1963 թվականին նշանակվել է 6-րդ դիվիզիայի հրամանատար։ 1964 թվականին տեղի է ունեցել կորեական-ճապոնական պայմանագրի դեմ զանգվածային ցույց, որը Պակը գաղտնի է պահել, քանի որ ձեռնտու չի եղել կորեացի ձկնորսներին։ Կիմի ստորաբաժանումը ուղարկվել է Սեուլ՝ ուսանողական ցույցերը ճնշելու համար։ Ասում են, որ այդ իրավիճակում նա իր գործողությունների շնորհիվ Կիմը վաստակել է Պակի վստահությունն ու բարեհաճությունը։ Մյուս կողմից, ասվում է նաև, որ Կիմը հրաժարվել է բանակը ներգրավել քաղաքացիական անձանց ձերբակալելու գործում և այդ խնդիրը դրել է ոստիկանության վրա՝ փոխարենը հրամայելով իր զորքերին մաքրել փողոցներն ու համալսարանները։ Հետագայում 1966 թվականին ղեկավարել է վեցերորդ ռազմական շրջանը, 1968 թվականին՝ բանակի անվտանգության հրամանատարությունը, իսկ 1971 թվականին՝ երրորդ բանակային խումբը։ Մինչ եղել է բանակի անվտանգության հրամանատարության հրամանատարը՝ ռազմական մարմին, որի հիմնական գործառույթը բռնապետության պաշտպանությունն էր, Պակը առաջադրվել է իր երրորդ ժամկետի համար 1971 թվականի նախագահական ընտրություններում։ Կիմը Պակին համոզել է ընտրողներին խոստանալ, որ դա կլինի իր վերջին ժամկետը։ Նա նաև դեմ է եղել Չուն դու Հվանի և այլ երիտասարդ սպաների կողմից ստեղծված գաղտնի կազմակերպության ձևավորմանը, որոնք երդումներ էին տվել Պակին և խմբին և քննադատել են մասնավոր բանակը։ Ի վերջո, Հանահոն Պակի սպանությունից հետո Չունի գլխավորությամբ ռազմական հեղաշրջում է կազմակերպվել՝ իշխանությունը զավթելու և ռազմական գեներալների ավագ սերնդին վտարելու համար։

Մինչ Կիմը եղել է երրորդ բանակային խմբի հրամանատարը Կան-վոն նահանգում, Պակը հայտարարել է արտակարգ և ռազմական դրություն երկրում, լուծարել է Ազգային ժողովը և արգելել ամեն տեսակի քաղաքական գործունեությունը 1972 թվականի հոկտեմբերին։ Նրա նպատակն եղել է վավերացնել Յուշինի 1972 թվականի սահմանադրությունը, որով 

* չեղյալ է հայտարարել նախագահական ընտրությունների քվեարկությունը և այն փոխարինել պատվիրակների մասնակցությամբ անուղղակի քվեարկության համակարգով,
* նախագահին շնորհել է Ազգային ժողովի տեղերի մեկ երրորդը,
* նախագահին լիազորել է արտակարգ հրամանագրեր արձակել և դադարեցնել դրանց գործողությունը,
* Սահմանադրությունը նախագահին լիազորել է նշանակել բոլոր դատավորներին և լուծարել Ազգային ժողովը,
* վերացնել նախագահության ժամկետի սահմանափակումը։

1971 թվականի ընտրություններում Պակը գրեթե պարտվել է ընդդիմության առաջնորդ Կիմ Դե Ջունգին, չնայած ազգային բյուջեի տասը տոկոսը ծախսել է իր վերընտրման քարոզարշավի վրա։ Յուշինի Սահմանադրությունը մշակվել է նրա ցմահ բռնապետությունը երաշխավորելու համար։ Պակը հետագայում վերընտրվել է նախագահ՝ մոտ 2000 պատվիրակների միաձայն քվեարկությամբ, ովքեր հետո դարձել են պատվիրակներ Պակի հաստատմամբ։ Երրորդ բանակային խմբում Կիմի ենթակա սպաների խոսքով՝ Կիմը չի թաքցրել իր դժգոհությունը՝ Յուշինի Սահմանադրության մասին։

Յուշինի Սահմանադրություն
------------------------

Ձերբակալությունից հետո Կիմը չինական գեղագրությամբ գրել է, որ իրենից յոթ տարի է պահանջվել իր որոշումը կատարելու համար՝ նշելով, որ Յուշինի Սահմանադրությունը նրան հանում է Պակի դեմ։ Դատավարության ժամանակ պնդել է, որ նախատեսվել է ձերբակալել Պակին, եթե վերջինս իր ամենամյա բանակային խմբերի շրջագայության ընթացքում այցելի երրորդ բանակային խմբի բազա և ստիպի նրան հրաժարական տալ։ Երրորդ բանակային խմբի օպերատիվ շտաբի պետ Օ Սու Չունի խոսքով, որը նաև Կիմի աներձագն էր, Կիմի բազայում գտնվող փոքր շենքի շուրջ ցանկապատեր է տեղադրել այնպես որ կանխի ներսից դուրս գալը, այլ ոչ թե դրսից ներս գալը։

Կիմը, ըստ երևույթի, սերտ հարաբերություններ է ունեցել Ժողովրդավարական շարժման ժամանակ լայնորեն հարգված առաջնորդ Չանգ Չուն Հայի հետ՝ որպես նախկին ազատագրական բանակի սպա, ընդդիմադիր օրենսդիր և «Գաղափարախոսության աշխարհ» ամսագրի հրատարակիչ։ Ըստ Չանի ավագ որդու և ամսագրի ներկայիս հրատարակչի՝ Չանը նրան ասել է, որ Կիմը հայրենասեր զինվոր է, որի հետ մի օր միասին աշխատելու է հանուն ժողովրդավարության։ 1979 թվականին Կիմը հայտարարել է իր փաստաբանին, որ նրա առաջին մահափորձը Պակը արել է 1974 թվականին սեպտեմբերի 14-ին, երբ նա նշանակվել է շինարարության նաղարար։ Միջոցառման կինոխրոնիկայում երևում է, թե ինչպես է ինչ-որ բան դուրս ցցվում Կիմի գրպանից, երբ նա սեղմում է Պակի ձեռքը։ Ըստ վերապատվելի Ի Հե Հակի, որը բանտարկված է եղել Չանգ Չոնգ Հա-ի հետ միասին, երբ Չանը դատապարտվել է տասնհինգ տարվա ազատազրկման Յուշինի Սահմանադրության դեմ խնդրագրերի արշավ կազմակերպելու համար, Չանը տեղյակ է եղել Պակին սպանելու Կիմի ծրագրի մասին և շատ հիասթափվել է, երբ դա տեղի չի ունեցել՝ ինքն իրեն ասելով՝ «լավ է նախարար լինելը»։ Այն բանից հետո, երբ Չանը մահացել է կասկածելի հանգամանքներում 1975 թվականին լեռը բարձրանալու ժամանակ, Կիմը գաղտնի ֆինանսական օգնություն է ցուցաբերել Չանի ընտանիքին։ Երբ Կիմը հետագայում՝ 1976 թվականին, դարձել է KCIA-ի տնօրեն, նա խորը ափսոսանքով ասել է Չանի որդուն, որ Չանի մահը պատահական չէ, ինչպես պաշտոնապես հայտարարվել է։

Դեմոկրատական շարժման մեկ այլ առաջատար գործիչ կարդինալ Կիմ Սու Հվանգի խոսքով Կիմը (այն ժամանակ KCIA-ի փոխտնօրենը) եկել է իր մոտ, երբ քաղաքական ճգնաժամ է առաջացել։ 1975 թվականին նա կարդինալ Կիմին խնդրել է խոսել նախագահ Պակի հետ առաջարկելու ինչ-որ կերպ փոփոխել Յուշինի Սահմանադրությունը այնպես, որ Պակի համար ընդունելի լինի։ Կարդինալ Կիմի խոսքով՝ Կիմը նախագահ Պակ Կըն Հեին համեմատել է հիվանդի հետ, որն ի սկզբանե թույլ դեղի կարիք է ունեցել։ Կիմը կարծում էր, որ կաթոլիկ Կարդինալը միակ մարդն էր, որը կարող էր անկեղծ զրույց ունենալ Պակի հետ առանց հետևանքների, և հիասթափված էր, երբ խոսակցությունն, ըստ էության, անիմաստ է եղել։ Կիմի կապը դեմոկրատական շարժման երկու առանցքային դեմքերի՝ Չան Չժուն Հաի և կարդինալ Կիմ Սու-Հվանի հետ, ստիպել է ոմանց վերանայել Պակի կողմից Կիմի սպանության դրդապատճառները։

Որպես շինարարության նախարար (1974-1976)՝ Կիմը նպաստել է կորեական շինարարական ընկերությունների մուտքին Սաուդյան Արաբիա՝ քսան անգամ ավելացնելով Հարավային Կորեայի արտահանման չափերը Մերձավոր Արևելքում՝ 1973 թվականի 45 միլիոն դոլարից մինչև 1976 թվականին 900 միլիոն դոլար, և այդպիսով Սաուդյան Արաբիան դարձնելով չորրորդ ամենակարևոր արտասահմանյան շուկան, որն օգնել է Հարավային Կորեային գոյատևել 1973 թվականի նավթային ճգնաժամին։

KCIA-ի տնօրեն
-------------

1976 թվականի փետրվարի 4-ին Պակը կանչել է Կիմին և նշանակել է Կորեայի Կենտրոնական հետախուզական վարչության (KCIA) տնօրեն՝ Պակի բռնապետության ամենաազդեցիկ և վախ ներշնչող պաշտոններից մեկը։ KCIA-ն ստեղծվել է 1961 թվականին՝ համակարգելու ինչպես միջազգային, այնպես էլ ներքին հետախուզական գործունեությունը, ներառելով զինվորականությանը՝ որպես կոմունիզմի և Հյուսիսային Կորեայի դեմ պայքարի հիմնական նպատակ։ Այդ ժամանակից ի վեր այն օգտագործվել է նաև Պակի ռեժիմի դեմ ցանկացած ներքին ընդդիմություն ճնշելու համար՝ օգտագործելով իր լայն լիազորությունները գաղտնալսելու և կասկածյալներին ձերբակալելու առանց դատարանի որոշման։ KCIA-ն պատասխանատու է Հարավային Կորեայում մարդու իրավունքների լայնածավալ խախտումների, խոշտանգումների, քաղաքական սպանությունների և առևանգումների համար։ Ակտիվորեն մասնակցել է հետնաբեմում իրականացվող քաղաքական զորավարժություններին, որոնք ուղղված են ընդդիմադիր կուսակցությունների թուլացմանը՝ օգտագործելով կաշառք, շանտաժ, սպառնալիքներ, ձերբակալություններ և խոշտանգումներ ընդդիմադիր օրենսդիրների նկատմամբ։ Ավելի ուշ Կիմը պնդել է, որ ինքը չի ցանկացել զբաղեցնել այդ պաշտոնը, բայց կարծել է, որ դա իրեն լավագույն հնարավորությունը կտա համոզել նախագահ Պակին և բարեփոխել Յուշինի համակարգը։

Կիմի պաշտոնավարումը որպես KCIA-ի տնօրեն բազմաթիվ հակասություններ ունի։ Մի կողմից, Կիմը Պակին խնդրել է առնվազն երեք անգամ չեղյալ հայտարարել իններորդ արտակարգ դրության մասին հրամանագիրը, որը մեկ տարվա ազատազրկում է սահմանել Յուշինի սահմանադրության նկատմամբ ցանկացած քննադատություն համար, մինչև այն կփոխարինվեր տասներորդ արտակարգ դրության հրամանագրով, որը թուլացրել է իններորդ հրամանագրի շատ սահմանափակումներ։ Նա նաև ազատ է արձակել բազմաթիվ ակտիվիստների և ուսանողների, որոնք ձերբակալվել են իններորդ հրամանագրի համաձայն։ ԱՄՆ-ի գաղտնազերծված դիվանագիտական հեռագրերը ցույց են տվել, որ Կիմը համարվել է KCIA-ի անսովոր տնօրեն, որը հաճախ խոսել է ժողովրդավարության մասին և այն գործիչներից մեկը, որը հաճախ փոխանցել է Վաշինգտոնի ուղերձները մարդու իրավունքների մասին։

Մյուս կողմից Կիմը պատասխանատու էր KCIA-ի գործունեության համար, որի գործունեությունը տեղի է ունեցել իր պաշտոնավարման ընթացքում, ներառյալ KCIA-ի նախկին տնօրեն Կիմ Հյուն-Ուկի սպանությունը, ընդդիմադիր նոր դեմոկրատական կուսակցության (PDP) ներքին ընտրությունների քաղաքական սաբոտաժը և YH Trade պարիկներ արտադրող ընկերության աշխատակիցների բռնի ձերբակալությունը։ Գրեթե 200 կին, որոնք աշխատում էին YH Trade-ում, նստացույց են անցկացրել NDP-ի կենտրոնակայանում, երբ 2000 ոստիկաններ ներխուժել են NDP-ի կենտրոնակայան 1979 թվականի օգոստոսի 11-ին։ Այս գործընթացի ընթացքում մեկ աշխատող մահացել է, և 52 մարդ, այդ թվում՝ 10 բանվոր, ԱԺԿ 30 անդամ և 12 լրագրող վիրավորվել են, ոմանց հոսպիտալացում է անհրաժեշտ եղել։ Բացի այդ, KCIA-ի փոխտնօրեն Կիմ Ջոն Սոպը և Կիմ Գե Վոնը ցուցմունք են տվել Պակի սպանությունից հետո դատավարության ժամանակ, որ Կիմը վճռական գործողություններ է ձեռնարկել YH-ի գործով՝ չնայած ենթակաների առարկություններին, և որ Կիմը ցանկանում էր ավելի կոշտ միջոցներ ձեռնարկել, քան թույլ կտար իններորդ հրամանագրի ընդունումը։ Այնուամենայնիվ, նրանց հայտարարությունները որևէ մեկի կողմից վստահելի չեն համարվում, քանի որ որոշ այլ ապացույցներ ակնհայտորեն չեն համապատասխանում իրականությանը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Encyclopædia Britannica
2. 1 2  Sound of Seoul, Reevaluation of Kim Jae-kyu Who Shot the Heart of Yushin, May 19, 2011
3. 1 2 3  MBC TV, Why Did Kim Jae-kyu Shoot? *Now We Can Tell the Story,* April 4, 2004
4. 1 2  KBS 1 TV, Jang Jun-ha, Part 2, *Modern History in Biography*
5. ↑  Nigel Disney (1977), South Korean Workers in the Middle East, *Middle East Research and Information Project(MERIP) Reports*
6. ↑  MBC TV, Why Did Kim Jae-kyu Shoot? *Now We Can Tell the Story,* April 4, 2004