**Յուրատե ևԿաստիտիս** (լիտ.՝ Jūratė ir Kastytis), լիտվական հայտնի հեքիաթ։ Առաջին անգամ գրի է առնվել 1842 թվականին գրող, բանահավաք Լյուդվիկ Յուցևիչի կողմից։ Հետագայում թեման բազմիցս գործածվել է պոեմներում, բալետում և նույնիսկ ռոք օպերայում։

Անվան ստուգաբանություն
----------------------

*Յուրատե* անունը ծագում է լիտվերեն *Jūra* բառից, որ նշանակում է *ծով*։

Սյուժե
------

Կան սյուժեի տարբերակներ, որոնց հիմնական բովանդակությունը նույնն է։

Յուրատե աստվածուհին ապրել է Բալթիկ ծովի հատակին` սաթե պալատում, և հետևել ծովային կարգ ու կանոնին։ Երիտասարդ ձկնորս Կաստիտիսը, որ եղել է Շվյանտոյի գյուղից, առաջացրել է աստվածուհու զայրույթը, քանի որ չափազանց շատ ձուկ է որսացել։ Յուրատեն դուրս է եկել ծովի խորքից ծովային հավերժահարս Ունդինայի կերպարանքով ձկնորսին պատժելու համար։ Սական աստվածուհին սիրահարվում է ձկնորսին ու նրան տանում ծովային ապարանք` միասին ապրելու։ Նրանք ապրում են երջանիկ, մինչև ամպրոպի աստված Պերկունասն իմանում է աստվածուհու ու հասարակ մահկանացուի սիրո մասին։ Նա բարկանում է, ջարդուփշուր անում սաթե ապարանքը` այն միլիոնավոր կտորների վերածելով, իսկ Յուրատեին շղթայում է ստորջրյա ժայռին։ Հենց այդ պատճառով էլ Բալթիկ ծովի ափերը փոթորկից հետո սաթ է սփռվում։

Մի տարբերակի համաձայն` Յուրատեն սիրելիին փրկում է փոթորկի ժամանակ, իսկ մեկ այլ տարբերակով Կաստիտիսը մահանում է, իսկ Յուրատեն մինչ օրս սգում է նրա մահը։ Նրա արցունքները թափվում են սաթի հատիկների տեսքով` մաքուր ու թափանցիկ, ինչպիսին եղել է Յուրատեի ու Կաստիտիսի սերը, իսկ փոթորկի ձայնը աղջկա հեծկլտանքի արդյունքն է։

Մշակութային նշանակություն
-------------------------

Սաթե մանյակը և Յուրատե աստվածուհու արծաթե թագը Պալանգա քաղաքաի զինանշանին
Լիտվական հեքիաթներից բոլորից առավել սիրելի են երկուսը` «Յուրատե և Կաստիտիս», «Էգլե` օձերի թագուհի»։ Նրանք արմատներով հասնում են լիտվական դիցաբանության խորքերը և փորձում բացատրել առօրյա երևույթների ու իրերի առաջացումը։

Պալանգա առողջարանային քաղաքում 1960 թվականից կա շատրվան` նվիրված Յուրատեին և Կաստիտիսին (քանդակագործ` Ն. Գայգալայտե)։ Քաղաքի զինանշանը ևս մշակվել է լեգենդի մոտիվներով. լազուր դաշտը խորհրդանշում է Բալթիկ ծովը, սաթե մանյակը հղում է բանահյուսական հին ստեղծագործությանը, իսկ արծաթագույն թագը Յուրատե աստվածուհու խորհրդանիշն է։

Լեհաստանում լեգենդար աստվածուհու պատվին անվանակոչվել է Յուրատա առողջարանը։

Գեղեցիկ լեգենդը գրական ու երաժշտական բազում գործերի ներշնչանքի աղբյուր է հանդիսացել։ 1920 թվականին լիտվացի նշանավոր բանաստեղծ Մայրոնիսը գրել է բալլադ` փառաբանելով հեքիաթի սիրահարներին։ Այս բալլադի նկարազարդումները մեծ ուշադրության են արժանացել Փարիզի համաշխարհային ցուցահանդեսում (1937)։ 1933 թվականին Յուոզաս Գրուդիսի երաժշտության հիման վրա բեմադրվել է բալետ, իսկ 1955 թվականին՝ օպերա և ներկայացում։ 2002 թվականին Կլայպեդայի 750-ամյակի առթիվ բեմադրվել է ռոք օպերա, որն ունեցել է տխուր վերջաբան. ամրոցն ավերվել է, իսկ սիրահարները` բաժանվել։

1959 թվականին ԽՍՀՄ-ում լիտվական լեգենդի հիման վրա նկարահանվել է «Սաթե ապարանք» մուլտֆիլմը։

Բանաստեղծ Իոսիֆ Բրոդսկին այն հիշատակել է իր «Պալանգայում» բանաստեղծության մեջ (1967)։

*Բնօրինակ տեքստ* (ռուս.)  

'**...Конец сезона. Столики вверх дном.**
  
*Ликуют белки, шишками насытясь.*
  
*Храпит в буфете русский агроном,*
  
*как свыкшийся с распутицею витязь.*
  
*Фонтан журчит, и где-то за окном*
  
*милуются Юрате и Каститис*…

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Мотеюнайте Л. И.* Юрате и Каститис / Григорович Ю. Н.. — Балет. Энциклопедия. — М.: Большая Советская энциклопедия, 1981.
2. 1 2 3  «Legenda apie Jūratės ir Kastyčio meilę». www.pgm.lt. Վերցված է 2017 թ․ օգոստոսի 14-ին.
3. ↑  *Мария Староста* О том, как мы жили среди своих, или о Каунасе по-русски. — Litres, 2017. — ISBN 504033267X
4. ↑  *Jerry Greer* 28000+ русский - Латышский Латышский - русский словарь. — Soffer Publishing.
5. ↑  «Легенда о Юрате и Каститисе :: Музей янтаря» (ռուսերեն). www.ambermuseum.ru. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ մայիսի 2-ին. Վերցված է 2017 թ․ ապրիլի 17-ին.
6. ↑  Труды Академии художеств СССР / Научно-исследовательский институт теории и истории изобразительных искусств (Академия художеств СССР. — Изобразительное искусство, 1988. — Т. 5. — С. 311.
7. ↑  *Йонас-Римантас Ионович Глэмжа, Зита Жемаитытэ* 300 памятников культуры. — Минтис, 1984. — 270 с.
8. ↑  Геральдика.ру. «Герб города Паланга (Клайпедский уезд) | Геральдика.ру». geraldika.ru. Վերցված է 2017 թ․ օգոստոսի 15-ին.
9. ↑  *Edmundas Rimša* Lietuvos heraldika. — Vilnius: Baltos lankos, 2008. — ISBN 978-9955-23-202-5
10. 1 2  *Борис Иванович Сребродольский* Мир янтаря. — Киев: Наукова думка, 1988. — С. 7-8. — 141 с.
11. ↑  A Journal of Central European Architecture and Related Arts (англ.) // *Centropa*. — 2004. — С. 32.
12. ↑  «Jūros šventė - 2002. Roko opera "Jūratė ir Kastytis"» (видео). *LRT* (լիտվերեն). Lietuvos Radijas ir Televizija. 2002 թ․ օգոստոսի 1. Վերցված է 2017 թ․ օգոստոսի 15-ին.
13. ↑  Советские художественные фильмы: 1958-1963. — Всесоюзный государственный фонд кинофильмов. — М.: Искусство, 1968. — С. 234.
14. ↑  *Воронов Б. А. А. В. Винокуров, Б. П. Степанцев, И. А. Шварцман* Фильмы-сказки: сценарии рисованных фильмов. — Искусство, 1963. — Т. 1135. — С. 190-194. — 199 с.

Տես նաև
-------

* Ջրահարսը