**Անգլո-շոտլանդական պատերազմը** (1650–1652), որը նաև հայտնի է որպես **Երրորդ քաղաքացիական պատերազմ**, վերջին հակամարտությունն էր Երեք թագավորությունների պատերազմներում՝ խորհրդարանականների և ռոյալիստների միջև տեղի ունեցող մի շարք զինված և քաղաքական հակամարտությունների ընթացքում։

1650 թվականի անգլիական ներխուժումը Անգլիական Համագործակցության նոր մոդել բանակի կանխարգելիչ և զգուշացնող ռազմական ներխուժում էր, որը նպատակ ուներ վերացնել Չարլզ II- ի շոտլանդական բանակով Անգլիա ներխուժելու վտանգը։ Անգլիական առաջին և երկրորդ քաղաքացիական պատերազմները տեղի են ունեցել 1642-ին և 1648-ին, որոնց ժամանակ անգլիական ռոյալիստները, հավատարիմ մնալով Չարլզ I- ին, կռվում էին խորհրդարանականների դեմ երկրում իշխանության համար։ Երբ ռոյալիստները երկրորդ անգամ պարտվեցին, անգլիական կառավարությունը, բանակցությունների ընթացքում Չարլզի խոսքերի և գործողությունների միջև եղած հակասությունների պատճառով զայրացած, նրան մահապատժի ենթարկեցին 1649 թվականի հունվարի 30-ին։ Չարլզ I-ը նաև եղել է Շոտլանդիայի թագավորը, որն այն ժամանակ անկախ ազգ էր։ Չնայած նրան, որ առաջին քաղաքացիական պատերազմում շոտլանդացիները կռվեցին ի պաշտպանություն խորհրդարանականների, Երկրորդի ժամանակ նրանք բանակ ուղարկեցին թագավորին աջակցելու համար։ Շոտլանդիայի խորհրդարանը, որը մինչ մահապատիժը չէր ունեցել որևէ խորհրդաժողով, որոշեցին Չարլզ I որդուն՝ Չարլզ II-ին, հռչակել Բրիտանիայի թագավոր ։

1650 թվականի դրությամբ Շոտլանդիան բանակը արագ զարգանում էր։ Անգլիական Համագործակցության կառավարության ղեկավարները վտանգ զգացին, և հուլիսի 22-ին Օլիվեր Կրոմվելի գլխավորած "Բանակային նոր մոդելը" ներխուժեց Շոտլանդիա։ Շոտլանդացիները, Դեյվիդ Լեսլիի հրամանատարությամբ, նահանջեցին Էդինբուրգ և հրաժարվեցին ճակատամարտից ։ Մեկ ամիս մանևրելուց հետո Կրոմվելը սեպտեմբերի 3-ին գիշերային հարձակման ժամանակ անսպասելիորեն դուրս հանեց անգլիական բանակը Դանբարից և շոտլանդացիներին ծանր պարտության մատնեցին ։ Անգլիացիներն ապահովեցին իրենց տիրապետությունը հարավային Շոտլանդիայի վրա, բայց չկարողացան առաջ անցնել Ստիրլինգից(bottleneck of Stirling): 1651 թվականի հուլիսի 17-ին անգլիացիները հատուկ կառուցված նավակներով հատեցին Ֆերթ Ֆորտը և հաղթեցին շոտլանդացիներին հուլիսի 20-ին Ինվերքեյթինգի ճակատամարտում ։ Սա զրկեց Ստերլինգում գտնվող շոտլանդական բանակին իր մատակարարման աղբյուրներից և ամրացումներից։

Չարլզ II-ը, հավատալով, որ միակ այլընտրանքը օկուպացումն է, օգոստոսին ներխուժեց Անգլիա։ Կրոմվելը հետապնդեց, և որոշ անգլիացիներ կարողացան հավաքվել ռոյալիստական գործի համար, և անգլիացիները մեծ բանակ կազմեցին։ Կրոմվելը սեպտեմբերի 3-ին Վուսթերում ճակատամարտի դուրս ելավ շատ անգամներ գերազանցող շոտլանդացիներին դեմ և ամբողջովին ջախջախեց նրանց ՝ նշանավորելով Երեք թագավորությունների պատերազմների ավարտը։ Չարլզը այն քչերից էր, որը կարողացավ փախչել։ Սա ցույց տվեց, որ անգլիացիները կարող էին և պատրաստ էին պայքարել հանրապետությունը պաշտպանելու համար՝ և դա անել՝ արդյունավետորեն ամրապնդելով անգլիական նոր կառավարության դիրքերը։ Շոտլանդիայի պարտված կառավարությունը լուծարվեց, և Շոտլանդիայի թագավորությունը կլանվեց Համագործակցության մեջ։ Մի շարք հաջողված պատերազմներից և ճակատամարտերից հետո Կրոմվելը ստացավ Լորդ Պաշտպան անվանումը ։ Նրա մահից հետո հետագա մարտերի արդյունքում Չարլզը թագադրվեց Անգլիայի թագավոր 1661 թվականի ապրիլի 23-ին՝ շոտլանդացիների կողմից թագադրվելուց տասներկու տարի անց։ Այսպիսով ավարտվեց Ստյուարտի վերականգնումը ։

Տերմինաբանություն
-----------------

Շատ պատմաբաններ անրադառնալով այս հակամարտությանը, այն որակել են որպես Առաջին և Երկրորդ քաղաքացիական պատերազմներին հաջորդող Երրորդ քաղաքացիական պատերազմ։  Այս տեսակետը քննադատության է ենթարկվել. Ջոն Ֆիլիպս Քենյոնը և Ջեյն Օլմեյերը ովքեր նշել են, որ հակամարտությունը բացառապես անգլիական գործ չէ, ուստի չի կարող համարվել Անգլիայի քաղաքացիական պատերազմի մաս.  պատմաբան Օսթին Վուլրիխը նշել է, որ այդ հակամարտության արդյուքում մեծ ռազմական գործողություններ են տեղի ունեցել շոտլանդական և անգլիական զորքերի միջև, որը ներառում էր շատ քիչ անգլիացի զինվորներ, որոնք կռվում էին թագավորի անունից Վուսթերի վերջին ճակատամարտում, ուստի «լուրջ մոլորեցնող» էր դրան վերագրել որպես քաղաքացիական պատերազմ։  Չնայած հակամարտությունը, անշուշտ , Երեք թագավորությունների ավելի լայն պատերազմների մի մասն էր, այլ ոչ թե Անգլիայի քաղաքացիական պատերազմի շարունակությունը, այս փուլում դա պատերազմ էր Շոտլանդիայի միջև, որը ղեկավարվում էր Չարլզ II- ի օրոք դաշնային կառավարության կողմից, և Անգլիական Համագործակցություն .

Նախապատմություն
---------------

### Եպիսկոպոսների պատերազմները և Անգլիայի քաղաքացիական պատերազմները

1639-ին և կրկին 1640-ին Չարլզ I- ը, որը և՛ Շոտլանդիայի, և՛ Անգլիայի թագավորն էր անձնական միության մեջ, իր շոտլանդացի հպատակների հետ մասնակցեց Եպիսկոպոսների պատերազմներում ։ Պատերազմները Չարլզի առաջարկած կրոնական բարեփոխումների մերժման արդյունք էին, ըստ որի՝ շոտլանդական եկեղեցու շատ օրենքներ պետք է համապատասխանեցվեյին անգլիականի հետ։  Չարլզը այս գործընթացում հաջողություն չունեցավ , և դրան հաջորդած կարգավորումը հաստատեց Covenanters- ի դիրքերը(Convenanters նշանակում է համաձայնություն կամ համաձայնագիր) Շոտլանդիայի կառավարության վրա՝ պահանջելով բոլոր քաղաքացիական պաշտոն զբաղեցնողներից, խորհրդարանականներից և հոգևորականներից ստորագրել Ազգային դաշնագիրը, և Շոտլանդիայի խորհրդարանին տալով լիազորություն՝ հաստատելու թագավորի բոլոր խորհրդականներին Շոտլանդիայում։  Տարիներ շարունակ աճող լարվածությունից հետո Չարլզի և նրա անգլիական խորհրդարանի հարաբերությունները խզվեցին՝ սկիզբ դնելով Անգլիայի Առաջին քաղաքացիական պատերազմին 1642 թվականին 

An oil painting of Charles I, depicted as a bearded, long-haired man in armour riding a white horseCharles I
Անգլիայում Չարլզի կողմնակիցներին՝ ռոյալիստներին, դեմ էին դուրս եկել խորհրդարանականների և շոտլանդացիների միավորված ուժերը։ 1643 թվականին ստեղծվեց վերջին դաշինքը՝ կապված Հանդիսավոր Լիգայի և Ուխտի հետ, որում Անգլիայի խորհրդարանը համաձայնեց բարեփոխել անգլիական եկեղեցին շոտլանդական Քըրքի նմանությամբ՝ շոտլանդացիների ռազմական օգնության դիմաց։ Չորս տարվա պատերազմից հետո թագավորականները պարտություն կրեցին  և Չարլզը հանձնվեց շոտլանդացիներին 1646 թվականի մայիսի  5-ին։ Շոտլանդացիները Բրիտանական խորհրադարանի հետ կազմեցին խաղաղության համաձայնագիր, որը հայտնի է որպես Նյուքասլի առաջարկներ։ Պայմանագրի վերաբերում էր Շոտլանդիայում, Անգլիայում և Իռլանդիայում գտնվող թագավորի բոլոր հպատակներին։ Հպատակաները պարտավորվում էին ստորագրել Հանդիսավոր Լիգան և Ուխտը, յուրաքանչյուր թագավորությունում եկեղեցին համապատասխանեցնել Ուխտին և պրեսբիտերականությանը և զիջել Չարլզի աշխարհիկ իշխանության մեծ մասը, այն Անգլիայի թագավորից փոխանցելով ՝ Անգլիայի խորհրդարանին։ Շոտլանդացիները մի քանի ամիս փորձեցին համոզել Չարլզին համաձայնել այս պայմաններին, բայց նա հրաժարվեց դա անել։ Շոտլանդական բանակը պատերազմից հետո մնացել էր Անգլիայում՝ սպասելով խորհրդարանականների խոստացած մեծ սուբսիդավորման վճարմանը։ Ֆինանսական համաձայնություն ձեռք բերվեց, շոտլանդացիները Չարլզին հանձնեցին անգլիական խորհրդարանական ուժերին և նրանք լքեցին Անգլիան 1647 թվականի փետրվարի 3-ին 

Չարլզն այժմ առանձին բանակցություններ էր վարում տարբեր խմբակցությունների հետ։ Պրեսբիտերական անգլիացի խորհրդարանականները և շոտլանդացիները ցանկանում էին, որ նա ընդուներ Նյուքասլի առաջարկների փոփոխված տարբերակը, սակայն 1647 թվականի հունիսին Կոռնետ Ջորջ Ջոյսը գերի վերցրեց Չարլզին,  և բանակի խորհուրդը ճնշում գործադրեց նրա վրա, որպեսզի վերջինս ընդունի առաջարկների համաձայնագիրը ։ Պայմանների ավելի քիչ պահանջկոտ էին , որը, էականորեն, չէր պահանջում եկեղեցու պրեսբիտերական բարեփոխում։  Նա նույնպես մերժեց դրանք և փոխարենը ստորագրեց առաջարկը, որը հայտնի է որպես « Նշանադրություն », որը տապալվել էր շոտլանդական պատվիրակության հետ 1647 թվականի դեկտեմբերի 26-ին։ Չարլզը համաձայնեց հաստատել Հանդիսավոր Լիգան և Ուխտը խորհրդարանի ակտով երկու թագավորություններում և ընդունել պրեսբիտերականությունը Անգլիայում, բայց միայն երեք տարվա փորձաշրջանից հետո՝ Անգլիայում իր գահը վերականգնելու հարցում շոտլանդացիների օգնության դիմաց։ 

Երբ պատվիրակությունը համաձայնագրի հետ վերադարձավ Էդինբուրգ, շոտլանդացիները դառնորեն բաժանվեցին՝ վավերացնելու պայմանները։ Նրա կողմնակիցները, որոնք հայտնի դարձան որպես Engagers, պնդում էին, որ դա լավագույն հնարավորությունն շոտլանդացիների համար ընդունելու Դաշնագիրը երեք թագավորություններում, և որ դրա մերժումը Չարլզին կդրդի ընդունել առաջարկների փաթեթը։ Դրան հակադրվեցին նրանք, ովքեր կարծում էին, որ թագավորի անունից բանակ ուղարկելը կնշանակի խախտել Հանդիսավոր Լիգան և Ուխտը, և որ դա ոչ մի երաշխիք չի տալիս Անգլիայում պրեսբիտերական եկեղեցու գոյատևման համար. Քըրքը այնքան հեռուն գնաց, որ 1648թ. մայիսի 5-ին հրապարակեց հռչակագիր, որով դատապարտում էր նշանադրությունը(համաձայնագիրը հայտնի տվյալ անվանմամբ) որպես Աստծո օրենքի խախտում։  Երկարատև քաղաքական պայքարից հետո Engagers(համաձայնագրի կողմնակիցները) մեծամասնություն ստացան Շոտլանդիայի խորհրդարանում, այդ ժամանակ Անգլիայում կրկին պատերազմ սկսվեց թագավորականների և խորհրդարանականների միջև։ Շոտլանդացիները Հեմիլթոնի դուքսի հրամանատարությամբ բանակ ուղարկեցին Անգլիա՝ հուլիսին թագավորի կողմից կռվելու համար, սակայն նրանք ծանր պարտություն կրեցին Պրեստոնում Օլիվեր Կրոմվելի գլխավորած ուժերի կողմից։  Engager-ների բանակի ջախջախումը հանգեցրեց հետագա քաղաքական ցնցումների Շոտլանդիայում, և հակառակորդ ֆրակցիան և ուժերը կարողացան վերահսկողություն հաստատել կառավարության վրա՝ Կրոմվելի գլխավորած անգլիական խորհրդարանական հեծելազորի խմբի օգնությամբ։  

### Չարլզ II-ի միանալը

A printed image showing Charles II's nose being held to a grindstone by a Scottish clergyman, with a caption that reads "The Scots holding their young king's nose to the grindstone". In a speech bubble, the clergyman demands "Stoop Charles".A contemporary English view of the Scots imposing conditions on CharlesԿաղապար:NbsII in return for their support
Վրդովված Չարլզի երկակիությունից և խորհրդարանի մերժումից՝ նրա հետ բանակցությունները դադարեցնելուց և բանակի պահանջները ընդունելուց հրաժարվելուց, Բանակային նոր մոդելը մաքրեց խորհրդարանը և հիմնեց Ռամփ խորհրդարանը, որը դատ նշանակեց Չարլզին անգլիացիների դավաճանելու համար ։ Չարլզը դատապարտվեց և 1649 թվականի հունվարի 30-ին մահապատժի ենթարկվեց ։  Մայիսի 19-ին Անգլիայի Համագործակցության ստեղծմամբ երկիրը դարձավ հանրապետություն ։  Շոտլանդիայի խորհրդարանը, որը չէր խորհրդակցել թագավորի մահապատժից առաջ, նրա որդուն՝ Չարլզին, հռչակեց Բրիտանիայի թագավոր ։   Մինչ նրանք թույլ կտան նրան վերադառնալ աքսորից ՝Հոլանդիայի Հանրապետությունից , վերցնելու իր թագը, նրանք պահանջեցին, որ նա ստորագրի երկու դաշնագրերը՝ ճանաչելով Քըրքի հեղինակությունը կրոնական հարցերում, և խորհրդարանի իրավասությունը քաղաքացիական գործերում։    Չարլզ II-ն ի սկզբանե դժկամությամբ էր ընդունում այս պայմանները, բայց այն բանից հետո, երբ Կրոմվելի արշավը Իռլանդիայում ջախջախեց այնտեղ նրա թագավորական կողմնակիցներին , նա ստիպված էր զգում ընդունել շոտլանդական պայմանները և ստորագրեց Բրեդայի պայմանագիրը ։ 1650 թվականի մայիսի 1. Շոտլանդիայի խորհրդարանը սկսեց արագորեն բանակ հավաքագրել նոր թագավորին աջակցելու համար, և Չարլզը նավարկեց դեպի Շոտլանդիա՝ վայրէջք կատարելով հունիսի 23-ին։

Անգլիական ներխուժումը Շոտլանդիա
-------------------------------

**Lua error in Մոդուլ:Location\_map/multi at line 73: Unable to find the specified location map definition. Neither "Module:Location map/data/Scotland South" nor "Template:Տեղորոշման քարտեզ Scotland South" exists.**
Անգլիական Համագործակցության առաջնորդները վտանգ զգացին, երբ շոտլանդացիների կողմից սկսվեց բանակի հավաքագրումը։ Նրանք ճնշում գործադրեցին Թոմաս Ֆեյրֆաքսին, բանակային նոր մոդելի գեներալին, որպեսզի նա կանխարգելիչ հարձակում սկսի։  Ֆայրֆաքսը ընդունեց պահանջները՝ բանակը դեպի հյուսիս առաջնորդելու համար, որպեսզի կանխարգելի շոտլանդական հնարավոր ներխուոժումը, սակայն գեներալը չէր ցանկանում առաջին հարվածը հասցնել իր նախկին դաշնակիցներին՝ հավատալով, որ Անգլիան և Շոտլանդիան դեռևս կապված են հանդիսավոր լիգայի և դաշնագրի հետ։  Երբ 1650 թվականի հունիսի 20-ին հարձակման պաշտոնական հրաման ստացվեց, Ֆեյրֆաքսը հրաժարվեց ենթարկվել ։  Խորհրդարանական հանձնաժողովը, որը ներառում էր Կրոմվելին՝ նրա մտերիմ ընկերոջը, փորձեց համոզել նրան՝ մի ամբողջ գիշեր +աղաչելով նրան փոխել իր միտքը, սակայն Ֆեյրֆաքսը մնաց վճռական և հեռացավ քաղաքական կյանքից։  Կրոմվելը ստանձնեց իր պաշտոնը որպես լորդ գեներալ՝ դառնալով Նոր մոդել բանակի գլխավոր հրամանատար։ Նա ստացավ իր հանձնարարությունը հունիսի 28-ին և նույն օրը արշավեց Շոտլանդիա,  հուլիսի 22-ին 16000 տղամարդկանց գլխավորելով անցնելով Թվիդը ։  

Երբ Բրեդայի պայմանագիրը ստորագրվեց, Շոտլանդիայի խորհրդարանը սկսեց մարդկանց հավաքագրել նոր բանակ ստեղծելու համար՝ փորձառու գեներալ Դեյվիդ Լեսլիի հրամանատարությամբ։  Նրանց նպատակն էր մեծացնել իրենց ուժերը մինչև ավելի քան 36000 մարդ, բայց այդ թիվը երբեք չգրանցվեց.  Երբ Կրոմվելը մտավ Շոտլանդիա, Լեսլին ուներ 10000-ից քիչ հետևակ և 3000 հեծելազոր, թեև այդ թիվը տատանվում էր արշավի ընթացքում։  Կառավարությունը ստեղծեց հանձնաժողով՝ բանակը մաքրելու բոլոր նրանցից, ովքեր կասկածվում էին համաձայնագրությանն աջակցելու մեջ, ինչպես նաև մեղավոր կամ անցանկալի համարվող մարդկանցից։ [note 1]  Սրան, անհաջող կերպով, հակադրվեցին շոտլանդական ազնվականության մեծ մասը և փորձառու ռազմական առաջնորդների մեծ մասը, այդ թվում՝ Լեսլին։ Մաքրումը հեռացրեց բազմաթիվ փորձառու տղամարդկանց և սպաների, և բանակի մեծ մասը կազմված էր հում նորակոչիկներից, որոնք քիչ պատրաստվածություն կամ փորձ ունեն։ 

Լեսլին պատրաստեց հողային պաշտպանական գծեր Էդինբուրգի և Լեյթի միջև  և կիրառեց այրված հողի քաղաքականություն այս գծի և անգլիական սահմանների միջև ։  Այնուհետև նա թույլ տվեց Կրոմվելին առաջ շարժվել առանց հակառակորդի դիմադրության ։  Մատակարարումների բացակայությունը և անգլիացի զավթիչների նկատմամբ տեղի բնակչության թշնամանքը ստիպեցին Կրոմվելին ապավինել ծովային մատակարարման շղթային, և նա գրավեց Դանբար և Մուսելբուրգ նավահանգիստները՝ դա հեշտացնելու համար։  Ռազմական գործողությունները և առաջընթացը խափանվում ու դանդաղում էր մշտական վատ եղանակի պատճառով։ Այս անբարենպաստ պայմանները անգլիական բանակում սննդի պակասի և բազմաթիվ հիվանդությունների պատճառ դարձան՝ էապես նվազեցնելով նրա ուժը և կռվելու պատրաստակամությունը։ 

An oil painting depicting Oliver Cromwell, wearing a suit of plate armour (but no helmet)Oliver Cromwell
Կրոմվելը փորձեց շոտլանդացիներին մարտի հանել Էդինբուրգում։ Հուլիսի 29-ին նա առաջ շարժվեց Լեսլիի գծով՝ գրավելով Արթուրի նստատեղը և ռմբակոծելով Լեյթին Սոլսբերի Քրագսի-ի կողմից։ Կրոմվելը չկարողացավ դուրս քաշել Լեսլիին, և անգլիացիները հետ քաշվեցին Մուսելբուրգում գտնվող իրենց ճամբար, որտեղ նրանք գիշերային հանկարծակի հարձակման ենթարկվեցին շոտլանդական հեծելազորի կողմից։  Կրոմվելի հարձակումը համընկավ Չարլզ II-ի այցի հետ շոտլանդական բանակ, որտեղ նրան ջերմորեն ընդունեցին։ Կովենանտերի կառավարության անդամները, մտահոգված լինելով, որ իրենց աստվածահաճո պատերազմը կփչացվի թագավորի հանդեպ անձնական հավատարմության զգացումներով, Չարլզին խնդրեցին հեռանալ։ Այնուհետև նրանք հրամայեցին նոր մաքրում իրականացնել, որն արագորեն ուժի մեջ մտավ օգոստոսի սկզբին՝ հեռացնելով 80 սպաների և Լեսլիի 4000 մարդկանց։ Սա խաթարեց բանակի ոգին, կռվելու ցանկությունը, ինչպես նաև թուլացրեց բանակի ուժը։ 

Օգոստոսի ողջ ընթացքում Կրոմվելը շարունակեց փորձել և դուրս հանել շոտլանդացիներին իրենց պաշտպանությունից, որպեսզի հնարավորություն ընձեռվի բաց մարտի ։   Լեսլին դիմադրեց՝ անտեսելով աշխարհիկ և կրոնական շոտլանդական հիերարխիայի ճնշումը՝ Կրոմվելի թուլացած բանակի վրա հարձակվելու համար։ Նա պատճառաբանեց, որ մշտական վատ եղանակը, անգլիական մատակարարման դժվար իրավիճակը և անգլիական ճամբարում բռնկված դիզենտերիան և տենդը կստիպեն Կրոմվելին հետ քաշվել Անգլիա՝ նախքան ձմեռը սկսվելը  :

Օգոստոսի 31-ին Կրոմվելն իրոք հեռացավ.  անգլիական բանակը Դանբար հասավ սեպտեմբերի 1-ին,  երկու օր տևեց 17 miles (27 km) ճանապարհ անցնելը։ Ամբողջ ճանապարհի ընթացքում՝ Մուսելբուրգից սկսած, օր ու գիշեր հետապնդվում էին շոտլանդացիների կողմից։ Տղամարդիկ հասան սոված ու բարոյալքված։  Շոտլանդական բանակը շրջանցեց անգլիացիներին՝ փակելով Բերվիք և Անգլիա տանող ճանապարհը հեշտությամբ պաշտպանվող Քոքբերնսպատ Դեֆիլում։ Նրանց հիմնական ուժերը ճամբարել են 177 metres (581 ft) թ Դուն բլուր, 2 miles (3.2 km) Դանբարից հարավ, որտեղ այն նայում էր քաղաքին և քաղաքից հարավ-արևմուտք ձգվող ափամերձ ճանապարհին։   Բլուրն անխոցելի էր ուղղակի հարձակման համար։   Անգլիական բանակը կորցրել էր մանևրելու իր ազատությունը, չնայած նրանք կարող էին հեռանալ ծովով և, անհրաժեշտության դեպքում, նույն կերպ տարհանել բանակը։  Սեպտեմբերի 2-ին Կրոմվելը ուսումնասիրեց իրավիճակը և գրեց Նյուքասլի նահանգապետին՝ նախազգուշացնելով նրան պատրաստվել Շոտլանդիայի հնարավոր ներխուժմանը։ 

### Դանբարի ճակատամարտ

A photograph of a military medal, which bears a relief of Oliver Cromwell's profileThe Dunbar victory medal
Կարծելով, որ անգլիական բանակը գտնվում էր անելանելի վիճակում և ճնշման տակ էր՝ ցանկանալով արագ ավարտ տալ իրավիճակին   Լեսլին իր բանակը տեղափոխեց բլուրից դեպի Դունբար հարձակվելու դիրք։   Սեպտեմբերի 2-ի լույս 3-ի գիշերը Կրոմվելը մանևրեց իր բանակը, որպեսզի կարողանար կենտրոնացված հարձակում սկսել շոտլանդական աջ թևի դեմ լուսաբացից առաջ։   Պատմաբանները քննարկում են՝ արդյոք սա նրանց վճռականորեն ջախջախելու ծրագրի մի մասն էր, թե ճեղքելու և Անգլիա վերադառնալու փորձի մաս։    Շոտլանդացիները անսպասելի հարձակման ենթարկվեցին, բայց մեծ դիմադրություն ցույց տվեցին։   Նրանց հեծելազորը հետ մղվեց անգլիացիների կողմից,  և Լեսլին չկարողացավ իր հետևակի մեծ մասը տեղակայել ճակատամարտում՝ տեղանքի պատճառով։   Ճակատամարտը չորոշված մնաց, երբ Կրոմվելն անձամբ ղեկավարեց իր հեծելազորային ռեզերվը, կողային հարձակման մեջ շոտլանդական երկու հետևակային բրիգադների վրա, որոնք կարողացել էին պայքարել անգլիացիների հետ և շրջել շոտլանդական գիծը։   Լեսլիի 12000-անոց բանակից մոտ 6000 շոտլանդացիներ գերի են ընկել և մոտ 1500 սպանվել կամ վիրավորվել։   Բանտարկյալներին տարան Անգլիա; շատերը մահացան հարավային երթի ժամանակ կամ գերության մեջ։ Նրանցից առնվազն ոմանք, ովքեր ողջ են մնացել, արտաքսվել են՝ դառնալու Հյուսիսային Ամերիկայի անգլիական գաղութի վարձակալված աշխատողներ ։ 

### Շոտլանդական նահանջ

A printed image showing David Leslie dressed in robes with an elaborate wigDavid Leslie
Charles II as a boy with shoulder-length black hair and standing in a martial poseCharles II, Կաղապար:Circa
Երբ պարտության լուրը հասավ Էդինբուրգ, շատ մարդիկ խուճապահար փախան քաղաքից, բայց Լեսլին ձգտեց համախմբել այն, ինչ մնացել էր իր բանակից և նոր պաշտպանական գիծ ստեղծեց Ստերլինգի ռազմավարական խեղդվող կետում ։ Այնտեղ նրան միացան կառավարության, հոգևորականների և Էդինբուրգի առևտրական վերնախավի մեծ մասը։  Գեներալ-մայոր Ջոն Լամբերտը ուղարկվեց գրավելու Էդինբուրգը, որն ընկավ սեպտեմբերի 7-ին, մինչդեռ Կրոմվելը արշավեց դեպի Լեյթ նավահանգիստ, որն առաջարկում էր շատ ավելի լավ պայմաններ կանգնելու համար, քան Դանբարը։ Կրոմվելը ջանում էր համոզել Էդինբուրգի քաղաքացիներին, որ իր պատերազմը նրանց հետ չէ. նա խոստացավ նրանց ունեցվածքը հարգել, և թույլ տվեց նրանց ազատ գալ ու գնալ, շուկաներ անցկացնել և կատարել իրենց սովորական կրոնական ծառայությունները, թեև վերջիններս սահմանափակված էին, քանի որ հոգևորականների մեծ մասը տեղափոխվել էր Ստերլինգ։ Նա նաև քայլեր ձեռնարկեց քաղաքի համար սննդամթերք ապահովելու համար, որն այդ պահին մեծագույն խնդիր էր։  Էդինբուրգի ամրոցը պահպանվեց մինչև դեկտեմբեր,  բայց քանի որ այն կտրված էր աջակցությունից և մատակարարումներից և ոչ մի սպառնալիք չէր ներկայացնում, Կրոմվելը չհարակվեց նրա վրա և նրա հրամանատարին քաղաքավարությամբ վերաբերվեց։  Օսթին Վուլրիխը նկարագրեց օկուպացիոն զորքերի պահվածքը որպես «օրինակելի» և նկատեց, որ կարճ ժամանակ անց շատ փախածներ վերադարձան քաղաք, և նրա տնտեսական կյանքը դարձավ սովորականի նման։ 

Դանբարում կրած պարտությունը մեծ վնաս հասցրեց Լեսլիի հեղինակությանը։ Նա փորձեց հրաժարական տալ բանակի ղեկավարի պաշտոնից, բայց Շոտլանդիայի կառավարությունը թույլ չտվեց դա, քանի որ որևէ հավանական փոխարինող չուներ։  Նրա մի քանի սպաներ հրաժարվեցին նրանից հրամաններ ընդունել և լքեցին Լեսլիի զորքերը՝ միանալու նոր բանակին, որը ստեղծվել էր Արևմտյան ասոցիացիայի կողմից։  Շոտլանդիայի կառավարությունում արդեն առկա բևեռները ընդլայնվեցին նոր իրավիճակի պատճառով։ Ավելի պրակտիկները Լեսլիի պարտության համար մեղադրում էին մաքրագործմանը և ձգտում էին վերադարձնել Էնգեյջերին, ավելի դոգմատիկ մտածողները կարծում էին, որ Աստված լքել էր նրանց, քանի որ մաքրումները բավականաչափ հեռու չէին գնացել, և պնդում էին, որ չափից դուրս մեծ հավատ է դրվել աշխարհիկ իշխանի նկատմամբ, որը բավականաչափ հավատարիմ չէր Ուխտի գործին։  Այս ավելի արմատական տարրերը դարձան Արևմտյան ընդվզման պատճառ, որը քննադատեց կառավարությանը բանակը ոչ պատշաճ և ձաղոխված մաքրման համար և ավելի մեծացրեց շոտլանդացիների միջև տարաձայնությունները։  Remonstrants-ը, ինչպես հայտնի դարձավ այս խումբը, ստանձնեցին Արևմտյան ասոցիացիայի բանակի հրամանատարությունը և փորձեցին բանակցել Կրոմվելի հետ՝ հորդորելով նրան հեռանալ Շոտլանդիայից և թողնել իրենց վերահսկողության տակ. Կրոմվելը մերժեց նրանց առաջարկությունները և արշավելով ոչնչացրեց նրանց բանակը դեկտեմբերի 1- ին Հիթոնի ճակատամարտում (ժամանակակից Համիլթոնի կենտրոնի մոտ)։  

### Ինվերքեյթինգի ճակատամարտ

A colour photograph showing a re-enactment of a seventeenth century battle, with a unit of infantry firing musketsA modern re-enactment of a battle of the period
1650 թվականի դեկտեմբերի ընթացքում Չարլզը և Շոտլանդիայի կառավարությունը հաշտվեցին Էնգագերների և լեռնաշխարհի այն ղեկավարների հետ, որոնք դաշնագիրը ստորագրելուց հրաժարվել էին։  Այս մրցակից խմբակցությունները վատ համակարգված էին  և միայն 1651 թվականի վերջին գարնանը նրանք լիովին ինտեգրվեցին շոտլանդական բանակին։  1651 թվականի հունվարին անգլիացիները փորձեցին շրջանցել Ստերլինգը՝ ուժեր ուղարկելով Ֆիրթի վրայով, բայց դա անհաջող էր։  Փետրվարի սկզբին անգլիական բանակը առաջ շարժվեց Ստերլինգի ուղղությամբ, այնուհետև նահանջեց սարսափելի եղանակի պատճառով, հետագայում Կրոմվելը հիվանդացավ։ 

Հունիսի վերջին շոտլանդական բանակը առաջ շարժվեց դեպի հարավ։ Անգլիացիները Էդինբուրգից շարժվեցին դեպի հյուսիս՝ նրանց ընդառաջ, բայց Լեսլին իր բանակը տեղավորեց Ֆալկիրքից հյուսիս՝ Կարոն գետի հետևում։ Այս դիրքը չափազանց լավն էր Կրոմվելի հարձակվելու համար. Լեսլին դիմադրեց յուրաքանչյուր սադրանքի՝ հերթական բաց ճակատամարտից խուսափելու համար և ի վերջո նահանջեց։ Կրոմվելը հետևեց և փորձեց շրջանցել Ստերլինգում, բայց չկարողացավ։  Այնուհետև նա արշավեց դեպի Գլազգո և գրոհայիններ ուղարկեց Շոտլանդիայի վերահսկողության տակ գտնվող տարածք։ Շոտլանդական բանակը ստվերում էր անգլիացիներին հետապնդելով նրանց՝ հուլիսի 13-ին շարժվելով դեպի հարավ-արևմուտք դեպի Քիլսիթ ։ 

Հուլիսի 17-ի սկզբին, գնդապետ Ռոբերտ Օվերթոնի ղեկավարությամբ 1600 հոգուց բաղկացած անգլիական զորքը 50 հատուկ կառուցված հարթ հատակով նավակներով հատեց Ֆորթ Ֆիրթը, իջնելով Հյուսիսային Քուինսֆերիում նավահանգստից դեպի մայրցամաք տանող իսթմուսի վրա։ Շոտլանդական կայազորը Բերնթիսլենդում շարժվեց դեպի անգլիական կայանատեղին և ուղարկեց աջակցային ջոկատներ Ստերլինգից և Դանֆերմլայնից ։ Շոտլանդացիները սպասեցին իրենց ուղարկված աջակցությանը, և չորս օր շարունակ անգլիացիները իրենց ուժի մնացորդը տեղափոխեցին Ֆորթի վրայով, և Լամբերտը ստանձնեց հրամանատարությունը։   

Հուլիսի 20-ին շոտլանդացիները, ավելի քան 4000 հոգուց բաղկացած գեներալ-մայոր Ջեյմս Հոլբորնի հրամանատարությամբ առաջ շարժվեցին մոտ 4000 հոգանոց անգլիական զորքերի դեմ։  Իննսուն րոպե տևած ընդմիջումից հետո երկու ուժերի հեծելազորը վերադարձան յուրաքանչյուրը իրենց թև։ Երկու դեպքում էլ շոտլանդացիներն ի սկզբանե ավելի լավն էին, բայց չկարողացան օգտագործել իրենց առավելությունը, անգլիական պահեստայինների կողմից հակահարված ստացան և ջախջախվեցին։ Այդ ընթացքում չներգրավված շոտլանդական հետևակը փորձեց նահանջել, բայց մեծ կորուստներ կրեց սկսված մարտում՝ կորցնելով բազմաթիվ սպանված կամ գերի ընկած մարդկանց։ 

Ճակատամարտից հետո Լամբերտը շարժվեց 6 miles (9.7 km) արևելք և գրավեց Բերնթիսլենդի խորջրյա նավահանգիստը։ Կրոմվելն այնտեղ ուղարկեց անգլիական բանակի մեծ մասը՝ մինչև հուլիսի 26-ը հավաքելով 13000-14000 մարդ։ Այնուհետև նա անտեսեց Շոտլանդիայի Ստերլինգում գտնվող բանակը և հուլիսի 31-ին արշավեց դեպի Շոտլանդիայի կառավարության նստավայրը Պերտում, որը նա պաշարեց։ Պերտը հանձնվեց երկու օր հետո՝ կտրելով շոտլանդական բանակը հնարավոր աջակցություններից, պաշարներից և նյութից ։   Կրոմվելը միտումնավոր հեռացավ դեպի հարավ երթուղուց՝ հաշվի առնելով, որ եթե շոտլանդացիները լքեն իրենց պաշտպանական դիրքերը, ապա բաց հայտնվելուց հետո նրանք կարող են ոչնչացվել։  Չարլզը և Լեսլին, չտեսնելով հաղթանակի հույս, եթե մնան դիմակայելու Կրոմվելին, հուլիսի 31-ին արշավեցին դեպի հարավ՝ հուսահատ ձգտելով բարձրացնել թագավորականների աջակցությունը Անգլիայում։  Այս ժամանակ նրանք ունեին ընդամենը մոտ 12,000 տղամարդ, որոնց մոտ շատ քիչ էր հրազենային պաշարը։  Կրոմվելը և Լամբերտը հետապնդեցին շոտլանդական բանակը, գեներալ-լեյտենանտ Ջորջ Մոնկը 5000 մարդկանց հետ թողնելով Շոտլանդիայում՝ դիմադրությունը ոչնչացնելու նպատակով։ 

### Մաքրում

A colour photograph of an isolated stone gate surmounted by crenelsEast Port, Dundee
Օգոստոսի վերջին Մոնկը գրավել էր Ստերլինգը, Ալիթը և Սենթ Էնդրյուսը։ Դանդին և Աբերդինը վերջին խոշոր քաղաքներն էին, որոնք անգլիական վերահսկողության տակ չէին։ Դանդիի ամրությունների հզորությունը, ամրությունը նշանակում էր, որ շատ շոտլանդացիներ գումար և թանկարժեք իրեր էին կուտակել այնտեղ՝ նրանց անգլիացիներից պաշտպանելու համար։ Օգոստոսի 26-ին Մոնքն իր ամբողջ բանակը հավաքեց քաղաքից դուրս և պահանջեց հանձնվել։ Նահանգապետը, հավատալով, որ քաղաքի պարիսպները և տեղի միլիցիան բավականաչափ ուժեղ են, որպեսզի դիմակայեն անգլիացիներին, հրաժարվեց։ Վրդովված լինելով, որ ստիպված է եղել վտանգի ենթարկել իր մարդկանց կյանքը հարձակման պատճառով, արդեն երբ պատերազմն ավարտվել է, Մոնքը թույլ է տվել, որ քաղաքը կողոպտվի այն գրավելուց հետո։ Եռօրյա ռմբակոծությունից հետո անգլիացիները ներխուժեցին արևմտյան և արևելյան նավահանգիստները սեպտեմբերի 1-ին։  Նրանք ներխուժեցին քաղաք և հիմնովին կողոպտեցին այն. զոհվեցին են մի քանի հարյուր խաղաղ բնակիչներ, այդ թվում՝ կանայք և երեխաներ։  Մոնքն ընդունեց որ զոհերի թիվը հասել է 500-ի, բայց ընդհանուր թիվը կարող էր հասնել մինչև 1000-ի։ Մոնքը բանակին 24 ժամ թույլ տվեց թալանել, և մեծ քանակությամբ ավար առգրավվեց։ Կարճ ժամանակ անց Աբերդինը, որի խորհուրդը ոչ մի օգուտ չտեսավ անխուսափելի և թանկարժեք պարտությանը դիմակայելու մեջ, անմիջապես հանձնվեց, երբ Մոնքի հեծելազորի խումբը եկավ։  Անգլիական բանակը արշավեց արևմտյան լեռնաշխարհում ՝ կլաններին ենթարկելու համար մինչև 1652 թվականի սկիզբը  և որոշ ժամանակ պահպանվեցին երեք նշանակալից, բայց մեկուսացված ամրոցներ։ Բրոդիկ ամրոցը հանձնվեց ապրիլի 6-ին, իսկ Բաս ժայռը ընկավ մի քանի օր անց։ Դանոտար ամրոցը, որտեղ անցկացվում էին Շոտլանդիայի Պատվոները, շոտլանդական վերջին խոշոր հենակետն էր, որը հանձնվեց 1652 թվականի մայիսի 24-ին, այն բանից հետո, երբ Հոնորները մաքսանենգորեն դուրս բերվեցին ամրոցից։

Շոտլանդիայի ներխուժումը Անգլիա
------------------------------

Անգլո-շոտլանդական պատերազմ (1650–1652)ը գտնվում է ԱնգլիաումԱնգլո-շոտլանդական պատերազմ (1650–1652) (Անգլիա)
Բանակը, որը Լեսլին և Չարլզը առաջնորդեցին Անգլիա, չնայած 12000 հոգանոց զորքին, պաշարների և սարքավորումների զգալի պակաս ուներ։ Մուշկետների բացակայությունը նշանակում էր, որ շատ տղամարդիկ զինված էին ընդամենը աղեղներով։ Շոտլանդացիները արագորեն արշավեցին դեպի հարավ և 1651 թվականի օգոստոսի 8-ին գտնվում էին Կարլայլից դուրս։ Քաղաքը մերժեց Չարլզի մուտքը [note 2], իսկ շոտլանդացիները արշավեցին դեպի Անգլիա։ Կրոմվելը երկու ուժ ուղարկեց՝ յուրաքանչյուրը մոտ 4000 հեծյալ տղամարդկանցից՝ շոտլանդացիներին սանձելու որին և հետևեց իր հիմնական 10000 մարդուց բաղկացած ուժով։ Օգոստոսի 13-ին խորհրդարանականները փորձեցին պահել Ուորինգթոնի կամուրջը, բայց երբ շոտլանդացիները ուժով հարձակվեցին, անգլիացիները հետ քաշվեցին։ Ստերլինգից հեռանալուց քսաներկու օր անց շոտլանդական բանակը հասավ Վուսթեր ՝ անցնելով մոտ 330 miles (530 km) : Ուժասպառ շոտլանդացիները կանգ առան Վուսթերում և հույս ունեին, որ թագավորական նորակոչիկներն իրենց կմիանան Ուելսից, ուելսյան երթերից և արևմտյան երկրից, բայց միացողների քանակը սակավ էր։  

Չարլզը հույս ուներ մեծ ռոյալիստական ապստամբության, բայց շատ քիչ անգլիացիներ միացան բանակին, մասամբ այն պատճառով, որ նրանք գտնում էին, որ միապետության հեռանկարը, որը կապված է Դաշնագրի հետ, անզոր էր։ Չարլզին քիչ ռազմական աջակցություն հասավ, և դա արագորեն ճնշվեց խորհրդարանականների կողմից։ Մեն կղզուց 1500 հոգանոց ուժ հավաքվեց Լանկաշիրում ՝ կոմս Դերբիի տակ և փորձեց միանալ ռոյալիստական բանակին, սակայն օգոստոսի 25-ին նրանք ձերբակալվեցին Ուիգանում խորհրդարանական զորքերի կողմից և պարտվեցին ։ Բանակին միանալու ամենամեծ անգլիական զորախումբը ընդամենը 60 հոգի էր։  Անգլիայի Պետական խորհուրդը կանչեց բոլոր զորքերը, որ կարող էր։ Մեծ հավաքներ են տեղի ունեցել Նորթհեմփթոնում, Գլոսթերում, Ռեդինգում և Բարնեթում ։ Օգոստոսի 25-ին Լոնդոնում պատրաստված խմբերը հավաքեցին 14000 հոգի, իսկ Ֆեյրֆաքսը ապահովեց Յորքշիրը ։ Խորհրդարանական ուժերը կենտրոնացան շոտլանդական բանակի շուրջ, որտեղ օգոստոսի վերջին Կրոմվելն ուներ 31000 մարդ՝ ընդդեմ Չարլզի 12000-ի։ 

### Վուսթերի ճակատամարտ

*Battle of Worcester*, by Machell Stace
Անգլիացիները ոչ միայն շատ էին գերազանցում շոտլանդացիներին, այլև ավելի լավ պատրաստված էին, ավելի լավ սարքավորված, ավելի լավ էին զինված և կտրեցին շոտլանդացիների նահանջի գիծը։  Վուսթերը բնականաբար ուժեղ պաշտպանական դիրք էր և լավ ամրացված , ուստի Կրոմվելն իր ուժերը միտումնավոր տեղափոխեց այդ դիրք։ Շոտլանդացիները հուսահատ հակագրոհի փորձ կատարեցին, սակայն Կրոմվելը տեղափոխեց իր պահեստայինները՝ ուժեղացնելու վտանգված հատվածը, և շոտլանդացիները ետ մղվեցին։ Խորհրդարանականները ներխուժեցին Վուսթեր և գրավեցին այն տնետուն կատաղի կռիվներից հետո։  Պատմաբան Բարի Քաուարդը գրել է «Դա բաժանված թշնամի էր, որ Կրոմվելը կռվեց Դանբարից հետո և վճռականորեն ջախջախեց Վուսթերում»։ 

Պարտված բանակը ավելի քան 2000 մարդ սպանվեց, և ավելի քան 6000 ռոյալիստներ գերվեցին  գրեթե բոլորը շոտլանդացիներ։ Բանտարկյալներին կա՛մ ուղարկում էին Ֆենսի ջրահեռացման նախագծերի վրա աշխատելու, կա՛մ տեղափոխում Հյուսիսային Ամերիկա՝ որպես հարկադիր աշխատանք կատարելու ։  Լեսլին, ռոյալիստների մեծ մասի հետ միասին, գերի է ընկավ։ [note 3] Չարլզին հաջողվեց փախչել մայրցամաքից։  Ճակատամարտից հետո Վուսթերը թալանվեց խորհրդարանական բանակի կողմից։  Մոտ 3000 շոտլանդական հեծելազոր փախավ է դեպի հյուսիս; Շոտլանդիա վերադառնալու ճանապարհին նրանք բռնվեցին տեղի անգլիացիների կողմից և շատերը սպանվեցին։

Հետևանք
-------

Վուսթերի ճակատամարտը երեք թագավորությունների պատերազմների վերջին նշանակալից մարտն էր։  Մինչ Վուսթերը, Համագործակցությունը բախվեց լայնածավալ միջազգային թշնամանքի, որը առաջացել էր Չարլզ I-ի մահապատժից։  Հաղթանակը ամրապնդեց նրանց դիրքերը, քանի որ պարզ էր, որ անգլիացիները պատրաստ են պայքարել հանրապետությունը պաշտպանելու համար և ունակ են դա անել արդյունավետ։. Չարլզի հույսը շոտլանդական բանակի վրա անգլիական թագը վերադարձնելու նրա փորձերում արժեցել է իր աջակցությունը. Չարլզը հասկացավ, որ պետք է հաղթել անգլիացիներին, եթե ցանկանում էր վերականգնել գահը։  Ֆրանսիա ժամանելուն պես նա հայտարարեց, որ գերադասում է կախաղան հանվել, քան երբևէ վերադառնալ Շոտլանդիա։  [note 4] Շոտլանդիայի և Իռլանդիայի նվաճումը արժանացավ Համագործակցության հարգանքին իր մայրցամաքային հարևանների շրջանում։ 1652 թվականի սկզբին դրա օրինականությունը ճանաչվել էր ֆրանսիացիների, իսպանացիների, հոլանդացիների և դանիացիների կողմից, և նրա նավատորմը կարողացել էր հաստատել իր վերահսկողությունը Մանշի և Սիլի կղզիների, ինչպես նաև Բարբադոսում և Հյուսիսային Ամերիկայում Անգլիայի ունեցվածքի վրա։  Ռոյալիստների մոտալուտ ներխուժման վտանգը վերացվել էր։ 

Շոտլանդիայի պարտված կառավարությունը լուծարվեց, և Անգլիայի խորհրդարանը կլանեց Շոտլանդիայի թագավորությունը Համագործակցության մեջ։  Սահմանվեց ռազմական կառավարում, որտեղ 10,000 անգլիական զորքեր կայազորվեցին ամբողջ երկրում՝ ճնշելու տեղական ապստամբությունների վտանգը։   Անգլիական պառլամենտի հանձնակատարների և Շոտլանդիայի նահանգների և բյուրգերի պատգամավորների միջև բանակցությունները սկսեցին պաշտոնականացնել շոտլանդական իրավական և քաղաքական կառույցների ընդգրկումը նոր բրիտանական պետության մեջ։  1653 թվականին երկու շոտլանդացի ներկայացուցիչներ հրավիրվեցին անգլիական Բարեբոնների խորհրդարանում տեղեր զբաղեցնելու ։ 

Խորհրդարանի և բանակի խմբակցությունների միջև կռիվներից հետո Կրոմվելը կառավարում էր Համագործակցությունը որպես լորդ պաշտպան 1653 թվականի դեկտեմբերից մինչև իր մահը 1653 թվականի սեպտեմբերին։Նրա մահվանից հետո այդ պաշտոնը զբաղեցրեց որդին՝ Ռիչարդը, սակայն  1659թ. մայիսին, Օլիվեր Կրոմվելի մահից յոթ ամիս անց, բանակը հեռացրեց Ռիչարդին և նորից նշանակեց Ռամպին;  ։  Գեներալ Ջորջ Մոնքը, անգլիական զորքերի այն ժամանակվա գլխավոր հրամանատարը Շոտլանդիայում,  իր բանակի հետ արշավեց դեպի հարավ՝ անցնելով Թվիդը 1660 թվականի հունվարի 2-ին և մտավ Լոնդոն փետրվարի 3-ին, որտեղ նա նշանակեց նոր խորհրդարանական ընտրություններ։. Դրանց արդյունքում ստեղծվեց Կոնվենցիայի խորհրդարանը, որը 1660 թվականի մայիսի 8-ին հայտարարեց, որ Չարլզ II-ը թագավորել է որպես օրինական  Չարլզ I-ի [note 5] ի որդի։

Տես նաև
-------

* Երեք թագավորությունների պատերազմների ժամանակագրություն
* Անգլիայի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակագրությունը

Նշումներ, մեջբերումներ և աղբյուրներ
-----------------------------------

### Նշումներ

### Մեջբերումներ

1. 1 2  Woolrych, 2002, էջ 496
2. 1 2  Kenyon, Ohlmeyer, էջ 32
3. ↑  Atkin, 2008, էջ 8
4. ↑  Kenyon, Ohlmeyer, էջեր 15–16
5. ↑  Stewart, 2016, էջեր 124–125
6. ↑  Kenyon, Ohlmeyer, էջեր 26–28, 32
7. ↑  Woolrych, 2002, էջ 271
8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27  Woolrych, 2002
9. ↑  Woolrych, 2002, էջ 364
10. 1 2  Gentles, 2002
11. ↑  Stewart, 2016
12. ↑  Stewart, 2016, էջեր 258–261
13. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Furgol, 2002
14. ↑  Young, 1996
15. ↑  Woolrych, 2002, էջեր 430–433
16. ↑  Dow, 1979
17. 1 2  Kenyon, Ohlmeyer
18. ↑  Dow, 1979, էջեր 7–8
19. ↑  Ohlmeyer, 2002, էջեր 98–102
20. 1 2 3  Woolrych, 2002, էջ 482
21. 1 2 3 4 5 6  Woolrych, 2002, էջ 483
22. 1 2  Dow, 1979, էջ 8
23. 1 2 3 4 5 6  Reese, 2006
24. ↑  Furgol, 2002, էջ 65
25. 1 2 3 4 5 6 7  Reid, 2008
26. ↑  Hutton, Reeves, էջ 221
27. ↑  Edwards, 2002, էջ 258
28. ↑  Woolrych, 2002, էջեր 483–484
29. ↑  Woolrych, 2002, էջեր 484–485
30. 1 2 3  Wanklyn, 2019, էջ 138
31. 1 2  Woolrych, 2002, էջ 485
32. ↑  Edwards, 2002
33. 1 2 3  Brooks, 2005
34. 1 2  Royle, 2005
35. 1 2  Wanklyn, 2019
36. ↑  Royle, 2005, էջ 579
37. ↑  Reid, 2008, էջ 57
38. ↑  Brooks, 2005, էջ 514
39. 1 2  Brooks, 2005, էջ 516
40. 1 2  Royle, 2005, էջ 581
41. ↑  Reese, 2006, էջ 78
42. ↑  Reid, 2008, էջ 75
43. ↑  Brooks, 2005, էջ 515
44. ↑  Butler, 1896
45. ↑  Reid, 2008, էջեր 85–86
46. ↑  Ashley, 1954
47. ↑  Woolrych, 2002, էջ 494
48. ↑  Reid, 2008, էջ 89
49. ↑  Wanklyn, 2019, էջ 140
50. 1 2 3  Reid, 2008, էջ 91
51. ↑  Stewart, 2017, էջ 176
52. ↑  Woolrych, 2002, էջ 499
53. 1 2  Dow, 1979, էջ 62
54. ↑  Royle, 2005, էջեր 629–631
55. 1 2 3  Coward, 2003
56. 1 2  Atkin, 2004
57. 1 2  Wheeler, 2002
58. 1 2  MacKenzie, 2009, էջ 159
59. ↑  Dow, 1979, էջ 23
60. ↑  Wheeler, 2002, էջ 244
61. ↑  Dow, 1979, էջ 35
62. ↑  Sherwood, 1997
63. 1 2 3 4  Keeble, 2002