recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Մարգարի խաչքար**, գտնվում է Հայաստանի Արմավիրի մարզի Վաղարշապատ քաղաքի արևելյան մասում, Մեսրոպ Մաշտոց - Գրիգոր Նարեկացի փողոցների խաչմերուկ մոտ գտնվող Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցում, որն ընդգրկված է ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում։ Հաշվառված է Հայաստանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների պետական ցանկում (4.2/17.9.5)։

Տեղադրություն
-------------

Գտնվում է Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցու արևելյան կողմում՝ պարսպի մոտ։ Նախկինում գտնվել է Մայր Աթոռի ժառանգավորաց դպրոցում։

Խաչքարի նկարագրություն
----------------------

Հայտնաբերվել է 1896-1897 թվականներին Մայր Աթոռում ընթացող հին վեհարանի, տպարանի և ժառանգավորաց դպրոցի ավերակների մաքրման ժամանակ։ Երկատված է՝ ստորին հատվածը չի պահպանվել։

Խաչքարի վիմական արձանագրություն
-------------------------------

Վիմական արձանագրությունը փորագրված է խաչքարի քիվին, իսկ հիմնախաչի հորիզոնական թևերի մոտ կազմող վարպետի անունն է.

1. ՍԲ ԽԱՉՍ ԲԱՐԷԽԱՒՍ Է ՄԱՐԳԱՐ[ԻՆ]
2. ԿԱԶՄՈՂ ՍԱՆՎԷԼ

Համաձայն արձանագրության՝ խաչքարը նվիրված է Մարգարին։ Խաչքարագործ վարպետը Սամվել կազմողն է։ Միջնադարյան քարգործ վարպետներին նվիրված աշխատության մեջ Ս. Բարխուդարյանն անդրադարձել է արձանագրությանը՝ նշելով, որ Սուրբ Հռիփսիմեի արևելյան պարսպի տակ շարված խաչքարերը հավաքված են տարբեր տեղերից և մեծ մասամբ շրջապատի գերեզմանոցից, սակայն դրանց մեծ մասը 19-րդ դարի վերջին դուրս են հանվել Սուրբ Էջմիածնի հարակից կառույցների մաքրման աշխատանքների ժամանակ։ Ս. Բարխուդարյանը նկատել է, որ այս խաչքարն ունի արձանագրություն փորագրելու մի առանձնահատկություն, քանի որ ողջ քիվը պատած է զուգահեռգծերով` տառերի համաչափությունը պահելու նպատակով։ Նա նշում է, որ այս շարքում կա նաև մեկ այլ նմանատիպ խաչքար, որի քիվի արձանագրությունն ամբողջովին եղծված է, իսկ թվականը պահպանվել է, որ է` ՌԱ. (1552): Բարխուդարյանը կարծում է, որ այդ խաչքարը ևս Սանվել կազմողի ձեռագործն է։ Մենք մեր հե տազո տու թյուն ների ժամանակ նման խաչ քար չենք նկատել։

Գ. Տեր­-Մկրտչյանը գրի է առել այս խաչքարի միայն քիվի արձանագրությունը, իսկ կազմողի անունը հավանաբար չի նկատել։

Տես նաև
-------

* Էջմիածնի Մայր Տաճար
* Սուրբ Շողակաթ եկեղեցի
* Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցի (Վաղարշապատ)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱՐՄԱՎԻՐԻ ՄԱՐԶԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ԱՆՇԱՐԺ ՀՈՒՇԱՐՁԱՆՆԵՐԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՑՈՒՑԱԿԸ ՀԱՍՏԱՏԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ
2. 1 2 3 4  Արսեն Հարությունյան, Վաղարշապատ. վանքերը և վիմական արձանագրությունները, Մայր Աթոռ սուրբ Էջմիածնի հրատարակչություն, 2016 թվական, էջ 101
3. ↑  Հակոբյան Պ. Էջմիածնի վիմագրերը Գալուստ Տեր-Մկրտչյանի վերծանմամբ, «Մշակույթ», 1990, թիվ 2-3, էջ 87։
4. ↑  Ս. Բարխուդարյան, Միջնադարյան հայ ճարտարապետներ և քարգործ վարպետներ, 1963 թվական, էջ 168
| **՞**Հալապենո |
| --- |
| ՀալապենյոՀալապենյո  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Բաժին | Ծածկասերմեր |
|
|
| Դաս | Երկշաքիլավորներ |
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Պղպեղներ |
|
|
|
| Ցեղ | **Հալապենյո** |
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Capsicum annuum

 |
|  Տիպիկ ներկայացուցիչներ |
| 
 Կծու պղպեղ
 |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Հալապենյո** (իսպ.՝ *Jalapeño*), միջին չափի չիլի պղպեղ։ Պղպեղի պտուղների միջին երկարությունը հասնում է 5-ից 9 սմ-ի։ Ունի կանաչ (երբեմն կարմիր) գունավորում։ Հալապենյոյի հայրենիքը համարվում է Լատինական Ամերիկան` Մեքսիկան, ուստի առաջին հալապենյոն աճեցվել է հենց այնտեղ։ Պղպեղի անունը գալիս է մեքսիկական Հալապա Էնրիկես քաղաքի անունից, որտեղ այն առաջին անգամ աճեցվել է։ Պտղի մշակման համար պահապնջվում է 70-80 օր։

Տարածվածություն
---------------

Մեքսիկայում հալապենյո պղպեղը տարածված է Պապալոապան գետի ավազանի պրովինցիաներում` Վարակրուզ և Չիչաուա։ Հալապենյոն նաև քիչ քանակությամբ աճում է Յալիսկոյում, Նայարիտում, Սոնորայում, Սինալոայում և Չիապասում։ Մեքսիկայում այս պտուղը հայտնի է տարբեր անուններով։ Այդպիսի անուններ են, օրինակ՝ *cuaresmeños, huachinangos* և *chiles gordos* : Հալապենյո մշակում են նաև Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների որոշ շրջաններում։ Հիմնական մշակող տարածքները Տեխասը և Նյու Մեքսիկոն է։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Արտաքին հղումներ
----------------

* Халапеньо – острый перец
* Перец халапеньо: свойства
* Турецкие фермеры начали выращивать мексиканский перец халапеньо
| **՞**Ոզնաթուփ Ֆյոդորովի |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Բաժին | Ծածկասերմեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Արճճախոտազգիներ |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Ոզնաթուփ Ֆյոդորովի |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Acantholimon fedorovii

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Ոզնաթուփ Ֆյոդորովի** (լատին․՝ Acantholimon fedorovii ), արճճախոտազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս, որը գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Բարձիկանման, կիսագնդաձև թփիկ է։ Ծաղկակիրները տերևներին չեն գերազանցում։ 6-7 մմ երկարությամբ հասկիկները բազմաթիվ են, շատ մանր, երկշարք և համարյա կղմինդրաձև միմյանց ծածկող։ Պսակաթերթերը սպիտակ են, կամ դժգույն վարդագույն։

Տարածվածություն
---------------

Աճում է Մեղրու ֆլորիստիկական շրջանում (Ագարակի շրջակայք)։ Հայաստանի սահմաններից դուրս հանդիպում է Նախիջևանում (մինչև Օրդուբադ քաղաք)։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ծովի մակարդակից 700-800 մ բարձրությունների վրա, ստորին լեռնային գոտում, չոր քարքարոտ, խճաքարոտ լանջերին, ժայռերի միջև։ Ծաղկում է հունիսին, պտղաբերում՝ հուլիս ամսին։

Պահպանություն
-------------

Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է և Հարավային Անդրկովկասի էնդեմիկ։ Հայաստանում հայտնի է մեկ պոպուլյացիա, որի տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 10 կմ²-ից պակաս է։ Աճման պայմանների փոփոխության և ներքին գործոնների պատճառով տեսակին սպառնում է տարածման և բնակության շրջանների կրճատում։ Ընդգրկված չէ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիայի հավելվածներում։

Պահպանության գործողություններ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Մաշուրյան (այլ կիրառումներ)

**Մկրտիչ (Մակիչ) Մանուչարի Մաշուրյան** (1897, Գորիս - 1920, Գորիսի մոտ), Հայաստանում Մայիսյան խռովության և քաղաքացիական կռիվների մասնակից, ՌԿ(բ)կ անդամ (1917)։ 

Հոկտեմբերյան հեղափոխության հաղթանակից հետո ներգրավվել է հեղափոխական գործունեության մեջ և շուտով դարձել Զանգեզուրի բոլշևիկյան կազմակերպության ղեկավարներից։ 

1919 թվականին Մաշուրյանի մասնակցությամբ ստեղծվել է ՌԿ(բ)կ Զանգեզուրի գավառային ընդհատակյա կոմիtե։ Եղել է Զանգեզուրում գործող կարմիր պարտիզանների ջոկատի հրամանատարը։ Մասնակցել է 1920 թվականի սեպտեմբերին Բաքվում գումարված Հայաստանի կոմունիստական կազմակերպությունների կոնֆերանսին։ 

Սպանվել է դաշնակցական զորքերի դեմ մղված մարտերում։

Ծանոթագրություններ
------------------



|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 262)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Մարգարե (13-րդ դար) (այլ կիրառումներ)

**Մարգարե** (*անհայտ* - *անհայտ*), XIII դարի հայ մանրանկարիչ։ 1211–ին ծաղկել է «Հաղպատի Ավետարանը»։ Բարձրարվեստ են հատկապես խորանները և «Քրիստոսի մուտքը Եղուսաղեմ» տերունական նկարը։ Դրանք տոգորված են կենսախնդությամբ և լավատեսությամբ, որին նպաստում են ոչ միայն պատկերված բուսական և կենդանական աշխարհի թավշերանգ ու ծաղկաոթիթ գույները, այլև, ասես, ուղղակի իրականությունից վերցված պերսոնաժները։ Այդ լավատեսությունն ու կենդանությունը որոշ գծերով շարունակում են Թորոս Տարոնացու և Գրիոգոր Տաթևացու ստեղծագործություններում և այդ ժամանակ ու հետագայում հատուկ էր արևելյան արաբական–քրիստոնեական ու իսլամական արվեստներին։ Խորանները կազմված են սյուներին հանգչող ուղղանկյուն գորգաձև գլխազարդերով, որոնց ներքին դաշտում ընդելուզված են բուսազարդ համակենտրոն կամարներ։ Քիվերի ու պատվանդանների ծայրերում նկարված են նռերի, ձիթենի, արմավենի և այլ ծառերի ու թփեր, աքաղաղ, սիրամարգ, ծառին փաթաթված եղջերավոր օձ, հուշկապարիկ, որոնց մի մասը բացակայում է մինջնադարյան «խորանների մեկնություններում», բայց գործածվում են հետագայում Կիլիկիայի և Գլաձորի մանրանկարչական դպրոցներում։ Մարգարեի մանրանկարներում միաժամանակ հանդես են գալիս սիմվոլիկը և աշխարհիկը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) — Երևան: 1981. — հատոր 7. — էջ 300.


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 300)։*  |
**Մարկ IX 102 մմ-անոց ռազմածովային թնդանոթ** (անգլ.՝ Breech Loading 4-inch gun Mark IX), բրիտանական ծովային միջին տրամաչափի թնդանոթ, որն օգտագործվել է որպես «Ռինաուն» տիպի գծային հածանավերի, «Քորեյջես» տիպի ավիակիրների և «Ֆլաուեր» տիպի կորվետների երկրորդային սպառազինում երկու համաշխարհային պատերազմների տարիներին։

Պատմություն
-----------

### Առաջին համաշխարհային պատերազմ

HMS Repulse հածավանի թնդանոթ (1916)
Թնդանոթ Հալ քաղաքի նավահանգստում
Բրիտանացի զինվորները կրակ են վարում 102 մմ-անոց ռազմածովային թնդանոթից Լիվերպուլի մոտ (օգոստոս, 1940)
Բրիտանացիները լիցքավորում են զենքը (Սուեզ, 1942)
Այս թնդանոթը ստեղծվել է երկու թնդանոթների օրինակով, որոնցից մեկից փոխառվել է փողը, իսկ մյուսից` փակաղակի մեխանիզմը։ Առաջին անգամ այն հայտնվել է «Ռինաուն» տիպի հածանավերի և «Քորեյջես» տիպի ավիակիրների նավակողերին։ Որպես երկրորդային սպառազինություն նմանատիպ երեքական թնդանոթ էր տեղադրվում ամեն փոքր թնդանոթային աշտարակի վրա։

Բրիտանացի զինվորականները գոհ չէին այս թնդանոթներից և ասում էին, որ դրանք բավականին դժվարաշարժ են, իսկ դրանց սպասարկման համար անհրաժեշտ է նվազագույնը 23 մարդուց բաղկացած անձնակազմ։ Արդյունքում թնդանոթները որպես հիմնական սպառազինություն տեղափոխվել են փոքր նավերի վրա։

### Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին թնդանոթն օգտագործվել է այնպիսի փոքր նավերի վրա, ինչպիսիք են «Ֆլաուեր» տեսակի կորվետները, ականային արգելափակիչներն ու ականազերծիչ նավերը, ինչը թույլ է տվել հաջողությամբ մարտեր վարել հակառակորդի սուզանավերի դեմ։ Նմանատիպ թնդանոթները վերջինն էին 102 դյույմանոց BL շարքի թնդանոթներից. արդյունքում բրիտանական նավերի վրա սկսել են տեղադրվել Quick Fire (Արագ կրակ) տեսակի թնդանոթներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Tony DiGiulian, British 4"/45 (10.2 cm) BL Marks IX and X
2. ↑  Jane’s Fighting Ships 1919, page 62 Archived 2008-10-06 at the Wayback Machine.
Կոնստանտին Մակովսկի «Համբույրի ծես»
**Համբույրի ծես** (ռուս.՝ Поцелуйный обряд), մեծահարուստ մոսկվացիների հյուրերի մեծարման ծես 17-րդ դարում։

Պատմություն
-----------

16-րդ դարում և ավելի վաղ Ռուսաստանում հարուստ ընտանիքների կանայք ապրում էին շատ փակ, շփվելով միայն մոտ հարազատների հետ։ Եկեղեցի էին գնում միայն մեծ տոների ժամանակ։ Փողոցներում շարժվում էին փակ կառքերով։
Համբույրի ծեսը Ռուսաստանում առաջացել է 17-րդ դարից ոչ շուտ։ Խնջույքի ավարտից հետո հյուրերի մոտ դուրս է գալիս տան տիրոջ կինը կամ աղջիկը, հյուրերին տալիս է խմիչք, իսկ նրանք ի պատասխան համբուրում են նրա այտը։
Գավրիլա Ուսպենսկին կարծում է, որ հնարավոր է ծեսը եկել է օտարերկրացիներից, ովքեր ապրում էին Ռուսաստանում։ Իվան Զաբելինը համեմատում է այն «լեզվական պաշտամունքի» հետ։

Նկարագրություն
--------------

Բարոն Մայերբերգը, լինելով 1661 թվականին Մոսկվայում, կազմեց ծեսի նկարագրությունը։ Սեղանից հետո երկու կամ երեք աղջիկների ուղեկցությամբ հյուրերի մոտ լավագույն զգեստով դուրս է գալիս տան տիրոջ կինը։ Շուրթերով հպվելով գավաթին նա այն խմիչքով փոխանցում է հյուրին։ Մինչ հյուրը խմում է, տիրուհին մտնում է ուրիշ սենյակ և փոխում է վերնազգեստը։ Նոր հագուստով նա գավաթը տալիս է մյուս հյուրին։ Այն բանից հետո, երբ խմիչքը մատուցվում է բոլոր հյուրերին, տան տիրուհին աչքերը խոնարհելով կանգնում է դեպի պատը և բոլոր հյուրերից համբույր է ստանում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Мейерберг, 1874
2. ↑  Мейерберг, 1874, էջ 84
3. ↑  *И. Забелин* Домашний быт русских цариц в XVI и XVII столетиях. Москва 1869 стр 102-103

Գրականություն
-------------

* *Мейерберг А.* Путешествие в Московию барона Августина Майерберга и Горация Вильгельма Кальвуччи, послов Августейшего Римского Императора Леопольда к Царю и Великому Князю Алексею Михайловичу в 1661 году, описанное самим бароном Майербергом. — М.: Университетская Типография, 1874. — 260 с.
* *Успенский Г. П.* Опыт повествования о древностях русских. — Харьков: 1818. — С. 101—105.
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Սամվելյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Վարդան Տիգրանի Սամվելյան** (հունվարի 5, 1901(1901-01-05), Վաղարշապատ, Երևանի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - օգոստոսի 4, 1956(1956-08-04), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ երգահավաք, երգիչ, երաժշտագետ։

Կենսագրություն
--------------

Վարդան Սամվելյանը ծնվել է 1901 թվականին Վաղարշապատում։ Երաժշտական կրթությունն ստացել է Երևանի կոնսերվատորիայում (1923-1936 թթ.)։ Եղել է Երևանի կոնսերվատորիայի (1933-1936 թթ.), Հայֆիլհարմոնիայի (1937-1938 թթ.), Մոսկվայի հայ կուլտուրայի տան (1940-1941 թթ.), Գաբրիել Սունդուկյանի անվան թատրոնի (1941-1943 թթ.) տնօրեն, Հայֆիլհարմոնիայի մենակատար (1943 թ.-ից), Հայկական ԽՍՀ ԳԱ արվեստի պատմության և տեսության սեկտորի գիտաշխատող (1949-1956 թթ.)։ Զբաղվել է հայկական ժողովրդական երգերի հավաքմամբ, կատարել է երաժշտաազգագրական, գիտահետազոտական աշխատանք, գրել հոդվածներ, մենագրություններ հայ երաժշտության պատմության, տեսության, հայ երաժշտական գործիչների մասին։ Կազմել է Երգարան (1948 թ.)։


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 161)։*  |
| **՞**Որմնաբույս կարճաթերթիկավոր |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Բաժին | Ծածկասերմեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Մեխակազգիներ |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Որմնաբույս կարճաթերթիկավոր |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Arenaria brachypetala

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Որմնաբույս կարճաթերթիկավոր** (լատին․՝ Arenaria brachypetala), մեխակազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Բազմամյա խոտաբույս է՝ 20-40 սմ բարձրությամբ։ Պսակաթերթերը բաժակաթերթերից կարճ են, դեղնավուն ու կանաչավուն, իսկ բաժակաթերթերը բթացած են ։ Բույսի ներքևի մասի տերևները մահացած են։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հայտնի է միայն Երևանի ֆլորիստիկական շրջանում (Երախի լեռնաշղթա, լեռնագագաթ՝ Փոքր Իլկասար)։ Աճում է նաև Հյուսիսարևմտյան Իրանում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ստորին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 800-900 մ բարձրությունների վրա, չոր քարքարոտ լանջերին, կիսաանապատում և ֆրիգանանման բուսականության մեջ։ Ծաղկում է հունիս ամսին, պտղաբերում՝ հունիս-հուլիսին։

Պահպանություն
-------------

Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է։ Հայտնի է ընդամենը մեկ պոպուլյացիա՝ 10 կմ²-ից պակաս տարածման և բնակության շրջաններով։ Տեսակին, կապված տնտեսական գործունեության ակտիվացման հետ, սպառնում է աճելավայրերի պայմանների փոփոխություն։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանություն չի իրականացվում։ Անհրաժեշտ է ստեղծել նոր ԲՀՊՏ Երախի լեռնաշղթայում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ ՀԱՄ (այլ կիրառումներ)
**Հայ արվեստագետների միություն** (ՀԱՄ), հայ կերպարվեստագետների անդրանիկ միավորումը։ Հիմնադրվել է 1916 թվականին, Թիֆլիսում։ ՀԱՄ կազմակերպմանը մասնակցել են Եղիշե Թադևոսյանը (նախագահ), Մարտիրոս Սարյանը, Փանոս Թերլեմեզյանը, Ս. Խաչատուրյանը, Գ. Լևոնյանը և ուրիշներ։ 
Միությունը համախմբել և ցուցահանդեսների մասնակից է դարձրել նաև Ռուսաստանում և արտասահմանում գործող հայ արվեստագետներին (Զ. Զաքարյան, Վ. Մախոխյան, Էդգար Շահին, Դ. Օքրոյան, Սերգեյ Աղաջանյան, Հակոբ Գյուրջյան, Գեորգի Յակուլով, Ս. Ալաջալով և ուրիշներ)։ «Պերեդվիժնիկներին» հարող դիրքերում կանգնած ՀԱՄ-ը ստեղծագործական մեթոդի համընդհանուր սկզբունքներ չի ունեցել, բացառությամբ «հայկական ոճի» տարածման կանոնադրական պարտավորությունը։ Միության առաջին պատվավոր անդամն էր ռուս նկարիչ Վ.Դ. Պոլենովը։ ՀԱՄ-ը գործակցել է ռուսական և վրացական գեղանկարչական միությունների հետ՝ նպատակ ունենալով կազմակերպել հայ և այլազգի արվեստագետների գործերի պատկերահանդեսներ Անդրկովկասի, իսկ ցուցահանդեսներ՝ Ռուսաստանի քաղաքներում։ Կազմակերպել է 6 ցուցահանդես, ուր ներկայացվել են նաև Վ.Դ. Պոլենովի, Մ.Ա. Վրուբելի, Ի.Ի. Լևիտանի, Ա.Յա. Գոլովինի, Վ.Ե. Բորիսով-Մուսատովի, Ի․ Մ․ Թոիձեի և այլոց կտավները։ 1921 թվականին ՀԽՍՀ կառավարության հանձնարարությամբ կազմակերպել է հայկական դրամանիշների էսքիզների մրցանակաբաշխություն, ցուցահանդեսներ՝ Երևանում և Կ. Պոլսում։ Երևանում Հայաստանի կերպարվեստից աշխատողների ընկերության հիմնադրումից (1923) հետո ՀԱՄ-ը վերածվել է Հայաստան սեկցիայի։

Գրականություն
-------------

* Կանոնադրություն հայ արվեստագետների միության, Թիֆլիս, 1916։
* Վ. Հարությունյան, Հայ կերպարվեստագետների անդրանիկ միավորումը, ՍԱ, 1955, դ 11։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է* Հայկական համառոտ հանրագիտարանից*, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 122)։*  |
«**Մարիամ Մագդաղենացին քարայրում»** նկար, ֆրանսիացի գեղանկարիչ Ժյուլ Լեֆևրի նկարներից, գտնվում է Էրմիտաժում։

Նկարում պատկերված է մերկ, շիկահեր կին՝ ձեռքով փակած դեմքը։ Նա հենված է ժայռի անկյունին, որտեղից երևում է մուտքը։ Նկարի աջ մասում երևում է նկարչի ստորագրությունը:*Jules Lefebvre*.

Նկարչի նկարած պատկերը նկարագրում է վաղ քրիստոնեական ապոկրիֆում նկարագրված Յակով Վորագինսկու «Ոսկե լեգենդից»մի դրվագ։ Խաչ բարձրացնելուց և խաչելությունից հետո Մարիամ Մագդաղենացին ճանապարհվում է քրիստոնեությունը տանելու Գալլիա՝ Մասսիլիա քաղաք կամ Ռոնի գետաբերան՝ քաղաք Սենտ Մարի դը լա Մեր։ Մարիամ Մագդաղենացու երկրորդ կյանքն ըստ լեգենդի, անցել է այսպես. Նա հեռանում է անապատ և վարում ճգնավորի կյանք՝ վճարելով իր գործած մեղքերի համար։ Նրա հագուստը քայքայվում է, բայց մերկությունը ծածկում են երկար մազերը։ Իսկ տանջահար մարմինը ամեն գիշեր երկնքից իջած հրեշտակները դարմանում են։

Լեֆևրի այս աշխատանքը տիպիկ սալոնային մշակութի օրինակ է։ Էրմիտաժի թանգարանի արևմտաեվրոպական գեղարվեստի բաժնի գլխավոր գիտաշխատող, արվեստի պատմության դոկտոր Ա. Կոստենևիչը 19-րդ դարի 20-ականների սկզբին, ֆրանսիական արվեստի մասին իր զեկույցում, խոսելով սալոնային նկարչության մասին, նշում է.

> 
> 
> Սալոնային մշակույթի հիմական խորագիրը միշտ էլ եղել են մերկ մարմիններ՝ առավելապես կանանց... հավերժահարսեր, բաքոսուհիներ, հարճեր, ստրկուհիներ, խաշնարածուհիներ, ինչ ասես այնտեղ չկար։ Օրինակ՝ Ժյուլ Լեֆևրի (1836—1912) «Մարիամ Մագդաղենացի» նկարը (1976), որն անկասկած, ամրապնդում է գեղանկարչության նրբագեղությունը։
> 
> 
> 

Նկարը ստեղծվել է 1876 թվականին և հենց նույն տարում ցուցադրվել է Փարիզում։ Ալեքսանդր Դյուման (որդի) այնտեղից ձեռք է բերում նկարը և համալրում իր հավաքածուն։ Նրա մահվանից հետո նկարն ուղարկվում է Սանկտ-Պետերբուրգ՝ ֆրանսիական նկարներիչների ցուցահանդեսին մասնակցելու։ Այնտեղ նկարը ձեռք է բերում կրճատ անուն՝ «Մագդաղենացին քարայրում»: 1896 թվականին Նիկոլայ Երկրորդ կայսրը նկարը գնում է թանգարանից 8400 ռուբլիով։ Ապա 1920 թվականին այն կրկին Էրմիտաժի է վերադարձվում։ 1958 թվականին Էրմիտաժի կատալոգում նկարն անհայտ պատճառով վերանվավում է և կոչվում « Պառկած հավերժահարսը»։ Այժմ ցուցադրվում է Գլխավոր շտաբի շենքի չորրորդ հարկում։

* «Մարիամ Մագդաղենացին քարայրում»«Մարիամ Մագդաղենացին քարայրում»
* Գլխավոր շտաբի շենք  Փարիզյան գեղանկարչության սրահ. ձախից աջ Ֆ.Ֆլամենգ «Ջրահարսերի լոգանքը18-րդ դարում» Տ.Կուտյուր «Փոքրիկ լողորդուհին» Ժ.Լեֆևր «Մարիամ Մագդաղենացին քարայրում»։Գլխավոր շտաբի շենք Փարիզյան գեղանկարչության սրահ. ձախից աջ Ֆ.Ֆլամենգ «Ջրահարսերի լոգանքը18-րդ դարում» Տ.Կուտյուր «Փոքրիկ լողորդուհին» Ժ.Լեֆևր «Մարիամ Մագդաղենացին քարայրում»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8
2. ↑  *Костеневич А. Г.* Французское искусство XIX — начала XX веков в Эрмитаже. Очерк-путеводитель. Л.: Искусство, 1984. — С. 88.
3. ↑  Французская художественная выставка в пользу попечительного комитета о сёстрах Красного Креста, состоящих под покровительством Ея Имп. Высочества принцессы Евгении Максимилиановны Ольденбургской. — СПб. 1896. — № 180.
4. ↑  Государственный Эрмитаж. — Лефевр, Жюль Жозеф. «Мария Магдалина в гроте».
5. ↑  *Березина В.* Французская живопись первой половины и середины XIX века в Эрмитаже. Научный каталог. — Л.: Искусство, 1983. — С. 174.
**Մարինա Ցվետաևայի հուշարձան**, Մոսկվայի Բորիսոգլեբսկի նրբանցքում գտնվող հուշարձան, որը բացվել է 2007 թվականին։ Հուշարձանի հեղինակներն են քանդակագործ Նինա Մատվեևան, ճարտարապետներ Սերգեյ Բուրիցկին, Անատոլի Դուբովսկին։ Հուշարձանը պատկանում է «Քաղաքային քանդակ» կատեգորիային»։

Պատմություն
-----------

Մոսկվայում ռուս բանաստեղծուհի Մարինա Ցվետաևայի հուշարձանը տեղադրումը նախատեսվել է դեռևս 1990-ականների սկզբին՝ նրա ծննդյան 100-ամյակի կապակցությամբ։  1992 թվականին անցկացվել է մրցույթ, իսկ 1993 թվականին հայտարարվել է, որ առաջին տեղն զբաղեցրել է քանդակագործ Նինա Մատվեևայի նախագիծը։  Սակայն առաջացել են ֆինանսավորման հետ կապված խնդիրներ, իսկ հովանավորներ գտնել չի հաջողվել։ Այն վայրում, որտեղ նախատեսվել է տեղադրել հուշարձանը, շուտով շինհրապարակ է գոյացել։

Հուշարձանը բրոնզից ձուլվել է միայն 2007 թվականին։ Դրա տեղադրումը նվիրվել է բանաստեղծուհու 115-ամյակին։ Բացման հանդիսավոր արարողությունը տեղի է ունեցել 2007 թվականի դեկտեմբերի 26-ին։ Բացմանը ներկա են եղել Մոսկվայի կառավարությունում քաղաքապետի առաջին տեղակալ Լյուդմիլա Շվեցովան, Ռուսաստանի Դաշնության մշակույթի և զանգվածային հաղորդակցությունների փոխնախարար Անդրեյ Բուսիգինը, Ռուսաստանի գրողների միության նախագահ Վալերի Գանիչևը։

Հուշարձանը գտնվում է Մարինա Ցվետաևայի տուն-թանգարանի մոտ։ Այդ տանը նա ապրել է 1914-1922 թվականներին, որից հետո ընտանիքի հետ մեկնել է արտասահման։

Տարուսում գտնող Մարինե Ցվետաևայի հուշարձանի համահեղինակ Բորիս Մեսերերը Մատվեևայի աշխատանքի մասին ասել է. «Այն շատ նրբագեղ է, այն համեստ է, բոլորովին նման չէ հուշարձանի։ Այն շատ վեհանձն է և ստեղծում է ճարտարապետական անսամբլ շատ կամերային»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Вестник Мэра и Правительства Москвы № 65 ноябрь 2011 (2189)(չաշխատող հղում)
2. 1 2 3  В Москве открыт памятник Марине Цветаевой // lenta.ru от 26 декабря 2007
3. ↑  В столице открыт памятник Марине Цветаевой // Известия. 26 декабря 2007
4. ↑  Памятник Цветаевой появился в Москве Archived 2018-07-10 at the Wayback Machine. // Телеканал «Культура». 26 декабря 2007

Գրականություն
-------------

* Памятники монументального искусства Москвы: справ. изд. / Департамент культурного наследия г. Москвы. — М.: ООО «Милк Эдженси», 2016. — 404 с.: с. 264. ISBN 978-5-9907078-1-8.
**Սառցալի**, լեռնագագաթ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզի և Արցախի սահմանագլխին, Զանգեզուրի լեռների հյուսիսային մասում, Արփա գետի վերնագավառում, Ջերմուկ քաղաքից 10 կմ հյուսիս-արևելք։

Այլ անվանումներ
---------------

*Սարիեր Սերչալի, Սառչալի, Սարեր Սառցալի, Սարիալ Սարչալի, Սարիար Սարչալի, Սարիար Սարչալու, Սարիար Սըռչալու, Սարիեր Սարչալի, Սարիեր Սերչալի, Սարիեր Սըրչալի, Սարիեր Սիրչալի, Սարիրեր Սրչալի, Սարիյալ Սարչալի, Սարիյար Սարչալի, Սարիյար Սըռչալու, Սարիյար Սըրչալը, Սարյար Սոչալու, Սարյար Սարչալը, Սըրեր, Սըրեր Սառչալի, Սըրեր Սարչալի, Սըրեր Սըրչալի, Սըրեր Սրչալի, Սըրլալը, Սըրյեր, Սըրյեր Սաոչալի, Սըրյեր Սըռչալի, Սիրեր Սիրչալի, Սիրչալի, Սրչալի*։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայաստանի Հանրապետության Ֆիզիկաաշխարհագրական օբյեկտների համառոտ տեղեկատու-բառարան, Երևան, «Գեոդեզիայի և քարտեզագրության կենտրոն ՊՈԱԿ», 2007, էջ 105 — 150 էջ։
2. ↑  Հակոբյան Թ. Խ. Մելիք-Բախշյան Ստ. Տ. Բարսեղյան Հ. Խ. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 4 [Ն-Վ] (խմբ. Մանուկյան Լ. Գ.), Երևան, «Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն», 1986, էջ 503 — 804 էջ։
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Մելիք (այլ կիրառումներ)

**Հակոբ Մելիք** (1817, Վան, Վանի էյալեթ, Օսմանյան կայսրություն - *անհայտ*), ռումինահայ հասարակական գործիչ, ճարտարապետ, Վալաքիայի 1848 թվականի հեղափոխության մասնակից։

Կենսագրություն
--------------

Մանուկ հասակում ծնողների հետ տեղափոխվել է Բուխարեստ։ Ճարտարապետի բարձրագույն կրթությունը ստացել է Փարիզում։ 1840-ական թվականների կեսին Մելիքը հրավիրվել է Բուխարեստ, 1847 թվականին նշանակվել Վալաքիայի ինժեներական բաժնի ճարտարապետ։ Վալաքիայի 1848 թվականի հեղափոխության նախօրյակին ընտրվել է Բուխարեստում կազմակերպված դեմոկրատական ակումբի քարտուղար։ Մելիքի տանը գումարվել են գաղտնի ժողովներ, կազմակերպվել զինված ջոկատներ։ Հեղափոխության պարտությունից հետո հեռացել է Բուխարեստից։ 1857 թվականին վերադարձել է, Վալաքիայի 21 ազգային գործիչների հետ ստորագրել (1858) «Հավատքի դավանանք» փաստաթուղթը, որը ժողովրդին կոչ էր անում միավորվել և ստեղծել միասնական Ռումինիա։ 1860 թվականին ընտրվել է Վալաքիայի պառլամենտի անդամ։ 1847 թվականին, ապա 1858 թվականից եղել է Բուխարեստի հայկական համայնքի հոգաբարձության ղեկավարը։ Մելիքը նախագծել է Բուխարեստի Ազգային թատրոնի շենքը (չի կառուցվել), Հաղթական կամարը (1848), Կ․ Պոլսում՝ Ճեզայիրլի ամիրայի ապարանքը (1850), Արճեշ գետի (Ռումինիա) կամուրջը (1857) և այլն։

Հրատարակել է «Արևելքն Արևմուտքի առջև» (ֆրանսերեն, 1856) գիրքը, որը նվիրված է Թուրքիայի պատմությանը, այդ երկրի կյանքում հայերի ունեցած դերին և նրանց թշվառ վիճակին։ Միաժամանակ, Մելիքը պատրանքներ է կապում Թուրքիայում կատարվող բարենորոգումների (թանզիմաթ) հետ։

Գրականություն
-------------

* Քոլանջյան Ս. Բուխարեստի հայոց անցյալն ու ներկան, «Էջմիածին», 1951, համար 1-3։
* Սիրունի Հ. Ճ. Հայերը 1848 թվականին, ԲՀԱ, 1968, համար 3։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 385)։*  |
**Մարտիրոս եպիսկոպոսի խաչքար**, գտնվում է Հայաստանի Արմավիրի մարզի Վաղարշապատ քաղաքի արևելյան մասում, Մեսրոպ Մաշտոց - Գրիգոր Նարեկացի փողոցների խաչմերուկ մոտ գտնվող Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցում, որն ընդգրկված է ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում։ Հաշվառված է Հայաստանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների պետական ցանկում (4.2/17.9.6)։

Տեղադրություն
-------------

Գտնվում է Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցու արևելյան կողմում՝ պարսպի մոտ։ Նախկինում գտնվել է Մայր Աթոռի ժառանգավորաց դպրոցում։

Խաչքարի նկարագրություն
----------------------

Հայտնաբերվել է 1896-1897 թվականներին Մայր Աթոռում ընթացող հին վեհարանի, տպարանի և ժառանգավորաց դպրոցի ավերակների մաքրման ժամանակ։ Խաչքարի վերնամասն ու ստորին ձախ հատվածը՝ կոտրված է։ Խաչքարը իր քանդակային և հնագրական արձանագրություններով թվագրվում է 16-րդ դար։

Խաչքարի վիմական արձանագրություն
-------------------------------

Խաչքարի ստորին մասում ելնդագիր 3 տող վիմական արձանագրություն է.

1. ՍԲ ԽԱՉՍ Բ[Ա]ՐԵԽ[Ա]ՒՍ
2. ՄԱՐՏ[Ի]Ր[Ո]Ս ԵՊ[ԻՍ]Կ[ՈՊՈ]ՍԻՆ
3. …[Գ]Ց[Է] ՆՈՐՈԳՄԱՆ ՀՐ[ԱՄԱ]Ն[Ա]Ւ Մ[Ե]ԼՔ[ԻՍԵԹ] Կ[Ա]Թ[ՈՂԻԿՈՍԻ]

Խաչքարը կանգնեցվել է ոմն Մարտիրոս եպիսկոպոսի հիշատակին, ով ինչ­-որ նորոգություն է արել Մելիքսեթ (Մելքիսեդեկ) կաթողիկոսի հրամանով։ Վերջինս Լուսավորչի աթոռի միահեծան գահակալ չի եղել, և այդ պատճառով Մ. Օրմանյանից սկսած նրա անունը չի հիշատակվում հայոց կաթողիկոսների անվանացանկում։

Գ. Տեր­-Մկրտչյանը խաչքարը կորած է համարել և արձանագրության վերծանությունն արել է ըստ նախորդ տարիներին հանված էստամպաժի։

Հր. Աճառյանը հիշատակում է ոմն Մարտիրոս եպիսկոպոս Ամթեցու, որն իբրև նվիրակ մեկնել է Լեհաստան` Միքայել կամ Մելիքսեթ (Մելքիսեդեկ) կաթողիկոսի կողմից։ Ամենայն հավանականությամբ խոսքը միևնույն անձի մասին է։

Տես նաև
-------

* Էջմիածնի Մայր Տաճար
* Սուրբ Շողակաթ եկեղեցի
* Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցի (Վաղարշապատ)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱՐՄԱՎԻՐԻ ՄԱՐԶԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ԱՆՇԱՐԺ ՀՈՒՇԱՐՁԱՆՆԵՐԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՑՈՒՑԱԿԸ ՀԱՍՏԱՏԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ
2. 1 2 3 4 5  Արսեն Հարությունյան, Վաղարշապատ. վանքերը և վիմական արձանագրությունները, Մայր Աթոռ սուրբ Էջմիածնի հրատարակչություն, 2016 թվական, էջ 101
3. ↑  Հակոբյան Պ. Էջմիածնի վիմագրերը Գալուստ Տեր-Մկրտչյանի վերծանմամբ, «Մշակույթ», 1990, թիվ 2-3, էջ 87։
4. ↑  Հրաչեայ Աճառեան։ Հայոց անձնանունների բառարան, Երեւանի Պետական Համալսարան, Երեւան, 1946։ Հատոր 3, Էջ 286
**Կարեն Չալյան** (օգոստոսի 24, 1955(1955-08-24)), ազգությամբ հայ ռուսական դիվանագետ։

Կենսագրություն
--------------

1977 թվականին ավարտել է Մոսկվայի միջազգային հարաբերությունների պետական ինստիտուտը։ Տիրապետում է անգլերեն և սերբերեն լեզուներին։ Դիվանագիտական աշխատանքով զբաղվում է 1977 թվականից։

1993-1996 թվականներին եղել է Ռուսաստանի ԱԳՆ միջազգային կազմակերպությունների դեպարտամենտի խորհրդական։

1996-2010 թվականներին աշխատել է Բելգրադում ՄԱԿ-ի խաղաղապահ ներկայացուցչության աշխատակազմի, Բոսնիա և Հերցեգովինայում ՄԱԿ-ի առաքելության, Կոսովոյում ժամանակավոր վարչակազմի գործերի գծով ՄԱԿ-ի առաքելության ղեկավար, Լիբերիայում ՄԱԿ-ի առաքելության շտաբի պետ։

2010-2017 թվականներին եղել է Աֆրիկյան միության՝ ՄԱԿ-ի՝ Դարֆուրում (Սուդան) շտաբի պետ։

2014 թվականին ժամանակավորապես ստանձնել Է Հարավային Լիբանանում ՄԱԿ-ի առաքելության ղեկավարի տեղակալի պարտականությունները։

2018 թվականի մարտի 14-ից Ռուանդայում Ռուսաստանի Դաշնության արտակարգ և լիազոր դեսպան է։

Դիվանագիտական աստիճան
---------------------

* 2-րդ դասի արտակարգ և լիազոր դեսպանորդ (2018 թվականի հունիսի 13)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Указ Президента Российской Федерации от 14.03.2018 № 106 «О Чрезвычайном и Полномочном После Российской Федерации в Республике Руанда»
2. ↑  Указ Президента Российской Федерации от 13.06.2018 № 300 «О присвоении дипломатических рангов»

Արտաքին հղումներ
----------------

* Կենսագրություն Ռուսաստանի ԱԳՆ կայքում
Մարմարե կոթող, այսպես կոչված Սեյկելի սյուն, բանաստեղծություններով և երաժշտական նշագրությամբ
**Սեյկիլի տապանագիրը** (նաև` **Սեյկիլի ջարդված կտորներ**) (հուն․՝ Επιτάφιος του Σείκιλου), երաժշտական ստեղծագործության ամբողջական հայտնի ամենավաղ գրառումներից է։

Տապանագիրը հելլենիստական ժամանակներում դրոշմվել է մարմարյա սյունի վրա, որը հայտնաբերել է հնագետ Ուիլյամ Ռամզայը 1883 թվականին, ժամանակակից թուրքական Այդըն քաղաքից ոչ հեռու։ Կոթողների ճակատագիրը անհնար է եղել հետազոտել է մինչև 1922 թվականը, երբ հայտնի է դարձել, որ այն պատկանել է մասնավոր կոլեկցիոների։ 1966 թվականից կոթողը գտնվում է Կոպենհագենի դանիական թանգարանում և համարվում է երաժշտական նշանագրության ամենավաղ օրինակներից։

Կոթողի վրա նշվել է հին հունարեն երկու բանաստեղծություն` դիստիկոն և տապանագիր։ Դիստիկոնի տեքստն ասում է. «Ես պատկեր եմ քարի վրա։ Սեյկիլը ինձ տեղավորել է այստեղ, որտեղ ես ընդմիշտ եմ մնացել, համարվելով հավերժ հիշողության խորհրդանիշ»։ Երաժշտական տապանագրի թարգմանությունը հետևյալն է. «Քանի դեռ ապրում ես, փայլիր։ Քեզ չափից վեր որևէ բանով մի վշտացրու։ Քո կյանքը կարճ է։ Ժամանակը վերցնում է իրենը»։ Տապանագրի տեքստի վերևում պատկերված են հնչյունային բարձրության նշանագրությունների տառային խորհրդանիշները և ռիթմիկ նշանագրությունների լրացուցիչ նշանները։

Հետազոտության արդյունքում պարզվել է, որ ջարդված կտորները գրվել են ըստ իոնիական լադի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Владимир Барский* Томас Таллис: Числовая тайна имени(ռուս.) // *Научный вестник Московской консерватории*. — 2018. — Т. 4. — № 35. — С. 119—120. — ISSN 2079-9438.
2. ↑  *Анатолий Трифонович Шербан* Музыкальные Артефакты Древних Цивилизаций: К Вопросу О Нотации Песнопения Фестского Диска(ռուս.) // *Вестник Магнитогорской Консерватории*. — 2018. — В. 4.
3. 1 2 3  *John J. Pilch* Flights of the Soul: Visions, Heavenly Journeys, and Peak Experiences in the Biblical World. — Wm. B. Eerdmans Publishing, 2011-04-29. — 253 с. — ISBN 978-0-8028-6540-3
4. ↑  *John G. Landels* Music in Ancient Greece and Rome. — Routledge, 2002-01-31. — 309 с. — ISBN 978-1-134-70487-3
5. ↑  Перевод В. Г. Цыпина. Цит. по: *Птолемей*. Гармоника <...>. Издание подготовил В. Г. Цыпин. — М. 2013. С. 399.
6. ↑  Там же, с. 399-404.
**Մեշարի** (ալբ․՝ Meshari), ալբաներենով հրատարակված առաջին տպագիր գիրքը։ Ներկայում գոյություն ունի այդ գրքի ընդամենը մեկ օրինակ։

Պատմություն
-----------

Մեշարին հրատարակվել է հավանաբար Վենետիկում 1555 թվականին կաթոլիկ եպիսկոպոս Գյոն Բուզուկուի կողմից։ Մեշարին հայտնաբերվել է 1740 թվականին Սկոպյեում, սակայն մի որոշ ժամանակ անց այն անհետացել է և նրա մասին տեղեկություն չի եղել։ 1910 թվականին գրքի պատճենը գտնվել է կաթոլիկ եպիսկոպոս Լուզի Սկիրոիի մոտ։ 1930 թվականին ստեղծվել է գրքի լուսապատճենված տարբերակը, իսկ 1968 թվականին գիրքը հրատարակվել է գիտնականների ծանոթագրություններով։

Ներկայում գրքի բնօրինակը պահպանվում է Վատիկանի գրադարանում, սակայն այդ օրինակում բացակայում են գրքի տիտղոսաթերթն ու առաջին տասնվեց էջերը։

2005 թվականին Մակեդոնիայի Հանրապետությունը թողարկել է Մեշարիի հրատարակման 450-ամյակին նվիրված փոստային նամականիշ։

Նկարագրություն
--------------

Մեշարին կաթոլիկական պատարագային գրքի հիմնական հատվածների թարգմանությունն է ալբաներեն, այդ պատճառով էլ գրքի ալբաներեն վերնագիրը վերցված է ժամասացության Missale գրքի լատիներեն անվանումից։ Գրքում ներառված են նաև կաթոլիկական գլխավոր տոների ցանկը, աղոթքներ, սրբերին ուղղված խնդրանքներ, հատվածներ Աստվածաշնչից, տրենտյան կատեխիզիսը։ Գիրքը կազմված է 118 էջից, որոնցից յուրաքանչյուրը բաժանված է երկու սյունակի։

Գիրքը գրված է ալբաներենի հյուսիսային (գեգյան) բարբառով։ Այն տպագրված է լատինատառ, սակայն օգտագործվել է նաև կիրիլյան Ћ տառը։

Հրատարակություններ
------------------

* Gjon Buzuku, Il Messale di Giovanni Buzuku. Riproduzione, traduzione e trascrizione a cura di Namik Ressuli. Città del Vaticano : Biblioteca Apostolica Vaticana, 1958
* Gjon Buzuku, Meshari I Gjon Buzukut : (1555). Botim kritik punuar nga Eqrem Cabej. Tirane : Universiteti shteteror. Instituti i historise e i gjuhesise, 1968.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Մակեդոնիայի Հանրապետության փոստային նամականիշ, 2005 թվական
2. ↑  Stanišić, Vanja, Из историје примене словенске писмености за албански језик

Աղբյուրներ
----------

* Giuseppe Schirò, «Il Messale», in Dizionario Bompiani delle opere e dei personaggi, vol. V Isc-Mia, p. 5526, Corriere della Sera, 2005, ISSN 1825-78870
* Eqrem Çabej, Gjon Buzuku dhe gjuha e tij. Prishtine : Rilindja, 1977
* Martin Camaj, Il Messale di Gjon Buzuku : contributi linguistici allo studio della genesi. Roma : Shejzat, 1960
* Buzuku dhe gjuha e tij. Redaksia Enver Hysa et al. Tirane : Akademia e shkencave e shqiperise. Institut i gjuhesise dhe i letersise, 2005

Արտաքին հղումներ
----------------

* Meshari i Gjon Buzukut
* Հատված գրքից
**Չովգան** (ադրբ.՝ Çövkən պարսկերեն՝ چوگان ایرانی‎), խմբակային սպորտի տեսակ, որ խաղում են մականներով և գնդակով։ Ժամանակակից պոլո խաղի մեկ այլ տարբերակը։ Խաղը ունի հնագույն պատմություն։ Հին ժամանակներում Չովգանը համարվում էր արիստոկրատական խաղ և անցկացվեց առանձին դաշտում։

Չովգանը 2013 թվականից ի վեր գրանցված է Ադրբեջանական Հանրապետությունում ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ցանկում։

Պատմություն
-----------

Չովգանը ծագում էր մեր դարաշրջանի առաջին հազարամյակի կեսին որպես թիմային խաղ։ Բառը ծագում է կեռված ծայրով փայտի անունից, որը նախկինում օգտագործում էին չոբանները։ Այսօր խաղը խաղում են երկու թիմեր՝ ավանդական հագուստով ու ավանդական երաժշտության հնչյունների ներքո։ Այն խաղը շատ տարածված է Ադրբեջանի Հանրապետությունում, Կենտրոնական Ասիայում, Իրանում, Թուրքիայում, Իրաքում և հարևան երկրներում։ Չովգանը մարզաձևը 2013 թվականին ներառվել է ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ցանկում։ Չովգան խաղում էին հիմնականում քոչվորները, ու այն ընտրվել է, քանի որ գտնվում է վերացման սպառնալիքի ներքո։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  List of Intangible Cultural Heritage in Need of Urgent Safeguarding, Liste du patrimoine immatériel nécessitant une sauvegarde urgente, Lista del Patrimonio Cultural Inmaterial que requiere medidas urgentes de salvaguardia
2. ↑  Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity, Liste représentative du patrimoine culturel immatériel de l’humanité, Lista Representativa del Patrimonio Cultural Inmaterial de la Humanidad
3. ↑  Azerbaijan and Iran: Wrestling over Polo-like Game
4. ↑  Չովգան
5. ↑  ich.unesco.org
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ալեքսանդր Մելիքյան (այլ կիրառումներ)

**Ալեքսանդր Նիկոլայի Մելիքյան** (փետրվարի 5, 1877(1877-02-05), Հադրութ, Ջաբրայիլի գավառ, Ելիզավետպոլի նահանգ, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն - մարտի 16, 1969(1969-03-16), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ ինժեներ-մեխանիկոս, մաթեմատիկոս, մանկավարժ, դոցենտ (1938)։ ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1946)։

Կենսագրություն
--------------

Միջնակարգ կրթությունն ստացել է Շուշիի ռեալական դպրոցում։ 1898 թվականին ընդունվել է Սանկտ Պետերբուրգի տեխնոլոգիական ինստիտուտ։ Մասնակցել է հեղափոխական ուսանողության հավաքույթներին ու ցույցերին, որի համար երկու անգամ (1899, 1900) հեռացվել է ինստիտուտից։ 1908 թվականին ավարտել է ինստիտուտը՝ ստանալով ինժեներ-տեխնոլոգի որակավորում։ 1908-1915 թվականներին աշխատել է Երևանի Երևան քաղաքի ինքնավարությունում որպես նախագծող ու կառուցող ինժեներ, միաժամանակ դասավանդել օրիորդաց գիմնազիայում և սեմինարիայում, իսկ 1915 թվականից՝ նվիրվել ուսուցչական աշխատանքի։ Մելիքյանը նախագծել և կառուցել է Երևանի ջրմուղը (1908-1915)։

Նրա ջանքերով Հայաստանում հիմնվել է առաջին տեխնիկական մասնագիտական դպրոցը՝ ինդուստրիալ տեխնիկումը, որի տնօրենն է եղել տասը տարի։ Դասավանդել է 1923 թվականին Երևանում բացված բանվորական ֆակուլտետում։ Մինչև 1932 թվականը վարել է ծանր արդյունաբերության ժողովրդական կոմիսարիատի կադրերի բաժնի վարիչի տեղակալի և ուսումնական մասին վարիչի պաշտոնը՝ ղեկավարելով տեխնիկական կրթության կազմակերպման ու երիտասարդ մասնագետների պատրաստման գործն ամբողջ հանրապետությունում։ Դասավանդել է գյուղատնտեսական ինստիտուտում (1931-1933), Երևանի պետական համալսարանում (1933-1961)։ 1936 թվականին նա նշանակվել է համալսարանի ուսումնագիտական մասին պրոռեկտորի տեղակալ, իսկ 1941-1961 թվականներին՝ պրոռեկտոր։ Հայկական ԽՍՀ IV գումարման Գերագույն խորհրդի պատգամավոր։ Պարգևատրվել է «Պատվո նշան» շքանշանով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Կենսագրական հանրագիտարան, Ե. ԵՊՀ հրատ. 2009, էջ 405-406։


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 388)։*  |
**Հայկական ժառանգության այգի**, հուշարձան ԱՄՆ-ի Մասաչուսեթս նահանգի Բոստոն քաղաքում։ Հայկական ժառանգության զբոսայգին հայ համայնքի նվերն է Մասաչուսեթսի քաղաքացիներին և Բոստոն քաղաքին։ Հայկական ժառանգության այգու և Հայոց Ցեղասպանության զոհերի հիշատակը հավերժացնող հուշակոթողի պաշտոնական բացման արարողությունը տեղի է ունեցել 2012 թվականի մայիսի 22-ին։

Պատմություն
-----------

«Հայկական ժառանգության այգին» Բոստոնի սրտում առաջին հուշարձանն է, որը հիմնվել է Մասաչուսեթսի պետական սեփականություն հանդիսացող տարածքում ու նվիրված է Հայոց Ցեղասպանության զոհերի հիշատակին. այն նաև խորհրդանշում է հայ համայնքի ներդրումն ամերիկյան հասարակության մշակութային բազմազանության մեջ։

Հայկական ժառանգության զբոսայգու բացման գործում մեծ ներդրում են ունեցել Մասաչուսեթսի նահանգապետ Դուալ Պատրիկը, քաղաքապետ Թոմաս Մ. Մենինոն, կոնգրեսական Էդուարդ Ջ. Մարկեյը և Միդլսեքս շրջանի ոստիկանապետ Փիթեր Ջի Քութուջյանը։ Զբոսայգու բացման միջոցառմանը Հայաստանից ներկա են եղել ՀՀ արտաքին գործերի նախարար Էդվարդ Նալբանդյանը, ՀՀ սփյուռքի նախարար՝ Հրանուշ Հակոբյանը, ԱՄՆ-ում Հայաստանի դեսպան՝ Թաթուլ Մարգարյանը։ Այգու օրհնությունը կատարել է Խաժակ արքեպիսկոպոս Պարսամյանը, արքեպիսկոպոս Օշական Չոլոյանի և արքեպիսկոպոս Վիգեն Հայկազյանի հետ միասին։ Ողջույնի խոսքով ելույթ է ունեցել Մասաչուսեթսի նահանգապետը։

Տվյալներ
--------

Զբոսայգին ունի ջրավազան, ներգաղթյալների պատվին կանգնեցված հուշարձան, ինչպես նաև քարերից ու խոտից կազմված լաբիրինթոս։ Ողջ զբոսայգին հարուստ է սիմվոլներով և խորհրդանշական մեծ նշանակություն ունի։

Քանդակ
------

Զբոսայգում տեղադրված քանդակը յուրաքանչյուր տարի վերանորոգվում է՝ խորհրդանշելով բոլոր նրանց, ովքեր բաժանվել են իրենց ծննդավայրից և նոր կյանք սկսել Մասաչուսեթսի ափամերձ այս շրջանում։

Լաբիրինթոս
----------

Զբոսայգու շրջանաձև ոլորուն ճանապարհը՝ պատված խոտով ու քարերով, խորհրդանշում է կյանքի ուղին, ընթացքը։ Կենտրոնում զետեղված հավերժության նշանի կենտրոնից բարձրացող շատրվանը խորհրդանշում է հույս և վերածնունդ։

Պատկերասրահ
-----------

* «Աբստրակտ քանդակ», մակագրություն քանդակի վրա«Աբստրակտ քանդակ», մակագրություն քանդակի վրա
* ԼաբիրինթոսըԼաբիրինթոսը
* Լաբիրինթոսով զբոսնող մարդիկԼաբիրինթոսով զբոսնող մարդիկ
* «Բոստոնի լաբիրինթոս» հուշադրամի դիմերես, 2016 թ․, 5000 դրամ, արծաթ-925«Բոստոնի լաբիրինթոս» հուշադրամի դիմերես, 2016 թ․, 5000 դրամ, արծաթ-925
* «Բոստոնի լաբիրինթոս» հուշադրամի դարձերես, 2016 թ․, 5000 դրամ, արծաթ-925«Բոստոնի լաբիրինթոս» հուշադրամի դարձերես, 2016 թ․, 5000 դրամ, արծաթ-925

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Բոստոնում բացվել է Հայկական ժառանգության այգին և հայոց Ցեղասպանության զոհերի հիշատակի հուշարձանը(չաշխատող հղում)
2. ↑  Բոստոնում բացվել է հայկական ժառանգության զբոսայգի
3. ↑  Բոստոնի հայ ներգաղթյալներին նվիրված քանդակը վերանորոգումից հետո նոր տեսք է ստացել
4. ↑  Հայկական ժառանգության այգին կմասնակցի Լաբիրինթոսին նվիրված միջազգային օրվան, Բոստոն, Ապրիլ 29, 2013 թ.
"A single jet of water and the symbol of eternity mark its center, representing hope and rebirth."

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հայկական ժառանգության այգու պաշտոնական կայքը Archived 2014-11-09 at the Wayback Machine.
**ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստ**, պատվավոր կոչում, որն հանդիսանում էր պետության և հասարակության կողմից՝ իրենց ծառայություններով տարբերվող քաղաքացիներին գնահատման արժանացնելու ձևերից մեկը և շնորհվում էր Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի նախագահության կողմից։

ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստի կոչմանն հաջորդող ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստի, իսկ այնուհետև նաև ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստի կոչումները՝ համարվել են առավել բարձր աստիճանի պատվավոր կոչումներ։

Նպատակ
------

ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստի կոչումը շնորհվել է արվեստի ակնառու գործիչներին, ովքեր առանձնանում էին թատրոնի, երաժշտության, կինոյի, կրկեսի զարգացման գործում ունեցած իրենց ներդրումներով։ Այն շնորհվում էր ռեժիսորներին, կոմպոզիտորներին, դիրիժորներին, համերգավարներին, դերասաններին, երգիչներին, ինչպես նաև երաժշտական, երգչախմբային, պարային խմբերի գեղարվեստական ղեկավարներին՝ բարձր վարպետության և արվեստի զարգացման գործում իրենց աջակցության ու ներդրումների համար։

Պատմություն
-----------

ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստի կոչումը սահմանվել է 1931 թվականի հոկտեմբերի 3-ին։ 1919 թվականից սկսած՝ մինչ 1931 թվականը առկա էր «Հանրապետության վաստակավոր արտիստ» կոչումը։ ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստի կոչմանն առաջինն արժանացել է դերասան Մկրտիչ Ջանանը՝ 1932 թվականին։

ԽՍՀՄ փլուզումից հետո ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստի կոչումը փոխարինվել է «ՀՀ վաստակավոր արտիստ» կոչումով։ Դրա հետ մեկտեղ պահպանվել են այն իրավունքներն ու պարտականությունները, որոնք նախատեսված էին պարգևների մասին նախկին ԽՍՀՄ և ՀԽՍՀ օրենսդրությամբ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Մկրտիչ Ջանանը Archived 2022-01-23 at the Wayback Machine. avproduction.am կայքում
2. ↑  ՀՀ ՕՐԵՆՔԸ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ, ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ, ԺՈՒՌՆԱԼԻՍՏԻԿԱՅԻ, ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ, ԱՐՎԵՍՏԻ, ԱՌՈՂՋԱՊԱՀՈՒԹՅԱՆ, ՖԻԶԻԿԱԿԱՆ ԿՈՒԼՏՈՒՐԱՅԻ ԵՎ ՍՊՈՐՏԻ ԲՆԱԳԱՎԱՌՆԵՐՈՒՄ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՎԱՎՈՐ ԿՈՉՈՒՄՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ
| **՞**Հայկական կարմրակն |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Բաժին | Ձկներ |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Ծածանազգիներ |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Հայկական կարմրակն |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Rutilus rutilus schelkovnikovi

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Հայկական կարմրակն** (լատին․՝ Rutilus rutilus schelkovnikovi), ծածանազգիների ընտանիքին պատկանող ձուկ, որը գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

Հայաստանում Արարատյան դաշտի բնաշխարհիկ տեսակներից է։ Ունի շատ սահմանափակ տարածում։ Հանդիպում է հիմնականում Մեծամոր գետում, նրան հարող ջրանցքներում և Հրազդան գետի ստորին հոսանքում։

Մարմինը կողքերից սեղմված է, երկարություն՝ 12-15 (երբեմն՝ մինչև 25) սմ, զանգվածը՝ մինչև 250 գ և ավելի։ Թեփուկները խոշոր են, կողագծում՝ 39-43 հատ։ Մեջքային լողակում և հետնալողակում կան 12-13-ական ճառագայթներ։ Գլանային ատամները միաշարք են։ Բերանը կիսաստորին է։ Վերին ծնոտը մի փոքր երկար է ստորինից։ Պոչային լողակը մկրատաձև է։ Աչքի ծիածանաթաղանթը դեղնաարծաթավուն է, երբեմն՝ կարմրավուն։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հանդիպում է Մեծամոր գետում և դրա հետ կապված ջրանցքների և լճերի համակարգում։

Էկոլոգիա
--------

Ապրում է գետերի և լճերի դանդաղ հոսքով տեղամասերում և ջրային բուսականությամբ մացառուտներում։

Սեռահասուն դառնում է 2 տարեկանում։ Ձվադրումը մասնաբաժնային է՝ մարտ-ապրիլին։ Էվրիֆագ տեսակ է։

Պահպանություն
-------------

Տեղային տարածվածություն ունեցող, կրճատվող թվաքանակով էնդեմիկ տեսակ է։ ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես վտանգված տեսակ։

Նախկինում ձվադրման շրջանում բազմաքանակ էր և առաջացնում էր մեծ կուտակումներ։ Ներկայումս անհետացել է ավազահանքերի տեղերում առաջացած մանր դրենաժային ջրանցքներից և լճերից։ Մեծամոր գետի հունի երկայնքով (հատկապես ստորին հոսանքում) դարձել է հազվադեպ։

Սպառնացող վտանգներից է ջրերի չկարգավորվող օգտագործման հետևանքով գետերի ջրային ռեժիմի փոփոխումը, ջրի և ապրելավայրերի աղտոտումը, բնական վերարտադրության պայմանների խանգարումը, ինվազիոն ձկնատեսակների մրցակցային ազդեցությունը և որսագողությունը։

Սիրողական ձկնորսության օբյեկտ է։

Պահպանության միջոցառումներ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6
**Սթիր-Ֆրայ** (անգլ.՝ to stir-fry), կանտոնական խոհանոցի համար ավանդական տեխնիկա է` թեք պատերով, խորը տապակի մեջ, տաք յուղով ուտելիքը տապակելու, անընդհատ խառնելով։

Կիրառում
--------

Մսով և ծովամթերքով, բանջարեղենով և արիշտայով ուտեստները տապակվում են վոկի մեջ։ Այսպիսի բարձր ջերմաստիճանում պատրաստվելու արդյունքում մթերքները պահպանում են իրենց թարմությունը, բույրը և օգտակար հատկությունների զգալի մասը։ Վոկում տապակելու երկու հիմնական եղանակ կա։

Հարավչինական խոհարարների վարպետության չափանիշը համարվում է ուտեստին հատուկ «*տապակի համը*» տալու ունակությունը (wok hei): Այս համային երանգը մասամբ պայմանավորված է կարամելիզացմամբ, մասամբ Մայարի արձագանքով։ Առավել փորձառու խոհարարները ոչ միայն անընդհատ խառնում են պատրաստվող սնունդը, այլև արագորեն այն թավայի մեջ օդ են նետում, ինչը թույլ է տալիս, որ սնունդը անմիջապես սառչի։

Տապակած ուտելիքը խառնելը համարվում է օգտակար և սննդարար։ Գրողները գովաբանել են բարձր ջերմության վրա սննդի պատրաստումը` գույնը, հյուսվածքը և սննդային արժեքը պահպանելու համար։ Չժեցյանի համալսարանի սննդի գիտության և սննդի ամբիոնի հետազոտողների կողմից անցկացված ուսումնասիրությունը համեմատել է բամբուկի շիվի վրա տապակելու և գոլորշու վրա եփելու ազդեցությունը։ Եռացնելը և շոգեխաշելը նվազեցրել են սպիտակուցի, լուծվող շաքարի և ազատ ամինաթթուների քանակը ավելի քան մեկ երրորդով։ Բամբուկի տապակած շիվերը ավելացրել են ճարպերը 528,57% -ով` յուղի ավելացման պատճառով, բայց պահպանել են ավելի շատ հակաօքսիդիչ հնարավորություններ։ Հաշվի առնելով հակաօքսիդանտների ընդհանուր պահպանումը, ուսումնասիրությունը եզրակացրել է, որ խառնելով տապակելը բամբուկե շիվերի համար առավելագույնս հարմար եղանակն է։ Նմանատիպ արդյունքներ են գրանցվել տապակելու ժամանակ կարմիր պղպեղը խառնելու արդյունքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  The Essence of Gastronomy: Understanding the Flavor of Foods and Beverages - Peter Klosse - Google Книги
2. ↑  熱炒 - 程安琪 - Google Книги
3. ↑  Fish Drying and Smoking: Production and Quality - Google Книги

Արտաքին հղումներ
----------------

* How to Stir-fry: Illustrated Step-by-step Archived 2016-12-22 at the Wayback Machine.
* Stir-fry Recipes Archived 2006-12-24 at the Wayback Machine.

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Սթիր ֆրայ** կատեգորիայում։ |