recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Սախարովի հրապարակ**, հրապարակ Երևանի Կենտրոն վարչական շրջանում։

Պատմություն
-----------

Սախարովի անվան հրապարակը գտնվում է Նալբանդյան փողոցի սկզբնամասում՝ Հանրապետության հրապարակից քիչ հյուսիս-արևելք։

Պարսից տիրապետության ժամանակաշրջանում այս տարածքն անվանվել է Փանա Խանի հրապարակ։ Այն ներառված է եղել Մեհրաբովի հատակագծում, մինչև Ալեքսանդր Թամանյանի Երևանի գլխավոր հատակագծի իրագործումը։ Հրապարակը նախկինում կոչվել է Ազիզբեկովի անվան հրապարակ։ 1991 թվականին անվանափոխվել է ի պատիվ մեծանուն հայագետ, ֆիզիկոս, ատոմագետ, ջրածնային ռումբի հեղինակներից, ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոս, 1975 թվականի Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ Անդրեյ Սախարովի։

Հրապարակն իրար է կապում Վարդանանց, Նալբանդյան և Պուշկինի փողոցները։ Հրապարակի կենտրոնում Սախարովի կիսանդրին է (քանդակագործ՝ Տիգրան Արզումանյան, ճարտարապետ՝ Լևոն Ղալումյան, դրվագող՝ Ներսես Չարխչյան)։

Պատկերասրահ
-----------

* Անդրեյ Սախարովի հուշարձանը և Սախարովի հրապարակըԱնդրեյ Սախարովի հուշարձանը և Սախարովի հրապարակը
* Թաթիկ Սարյանի հուշատախտակը Սախարովի հրապարակին կից շենքի պատինԹաթիկ Սարյանի հուշատախտակը Սախարովի հրապարակին կից շենքի պատին

Տես նաև
-------

* Անդրեյ Սախարովի հուշարձան (Երևան)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Երևանի հրապարակները


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Երևանի հրապարակներ |
| --- |
|  |
|  Ազատության հրապարակ  • Ալեքսանդր Մյասնիկյանի հրապարակ  • Աշխատանքի հրապարակ  • Բարեկամության հրապարակ  • Բրազիլիայի հրապարակ  • Գարեգին Նժդեհի հրապարակ  • Դյորի հրապարակ  • Եվրոպայի հրապարակ  • Էրեբունի հրապարակ  • Հանրապետության հրապարակ  • Մխիթար Հերացու հրապարակ  • Շառլ Ազնավուրի հրապարակ  • Ուրուգվայի հրապարակ  • Ռուսաստանի հրապարակ  • Սախարովի հրապարակ  • Սասունցի Դավթի հրապարակ  • Ֆրանսիայի հրապարակ  |
|  |
| Պորտալ:Երևան |

 |

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Սախարովի հրապարակ (Երևան)** կատեգորիայում։ |
Գրպանի ոսկյա ժամացույց շղթայով
**Գրպանի ժամացույց**, ժամացույցի հատուկ տեսակ, որը նախատեսված է գրպանում պահելու համար։ Սովորաբար ունենում են շղթա, որ նախատեսված է ժամացույցը հարմարավետ պահելու և գրպանից ապահով դուրս բերելու համար։

Պատմություն
-----------

Գրպանի մեխանիկական ժամացույց
Շղթայով գրպանի ժամացույցները ի հայտ են եկել 17-րդ դարում, երբ հայտնագործվեց փոքր չափերի ժամացույցի մեխանիզմը, ինչը թույլ էր տալիս այն պահել գրպանում, ոչ թե գցել վզին, ինչպես նախկինում։

Հետաքրքիր է, որ հետագայում ձեռքի ժամացույցների մշակումն ու գործածությունը գրպանի ժամացույցների կիրառման վրա չազդեց, քանի որ շատ մարդիկ էին կարծում, որ ժամացույցը ձեռքին կրելը այնքան էլ հարմար չէ։ Այսօր էլ շատ մարդիկ նախընտրում են ժամացույցը կրել գրպանում։

Գրպանի ժամացույց կրելու հիմնական եղանակը նրան կախազարդով շղթա ամրացնելն է։ Ժամացույցը սովորաբար պահում են տաբատի կամ բաճկոնի առանձին գրպանում, որը որպես կանոն աշխատող ձեռքի հակառակ կողմում է լինում։ Այդ առանձնահատկությունը հետևանք է այն բանի, որ հաճախ հարկ է լինում գրել` միաժամանակ ժամին հետևելով։

Գրպանի փայտե ժամացույց
Հարկ է նշել, որ այդպիսի ժամացույցների հայտնագործումն իր ազդեցությունն է թողել նորաձևության վրա. աստիճանաբար սկսել են գործածել ժամացույցի համար հատուկ գրպան ունեցող բաճկոններ։ Երբեմն գրպանի ժամացույցն ամրացրել են կոճակներին այնպես, որ կախազարդը ևս երևա` դառնալով լրացուցիչ աքսեսուար։

Ուշագրավ է, որ 19-րդ դարի կեսին գրպանի ժամացույցների մեծ մասն աշխատում էր բանալու օգնությամբ, որն իր ուղղանկյուն կտրվածքով ժամացույցը լարելիս միանում էր գլանի լիսեռին, իսկ մնացած ժամանակ պահվում շղթայի վրա` ժամացույցի կողքին։ Այդպիսով` առանձին գրպանի առկայությունը նորաձևության օրինաչափ պատասխանն էր տեխնիկական առաջընթացին։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ս. Միխալ, «Գնոմոնից մինչև ատոմային ժամացույց»
**Լեհաստանի հայ մշակութային ընկերություն**, հիմնադրվել է 1985-ին Կրակովում։ Հիմնադիրն ու նախագահը լեհահայ Ադամ Տերլեցկին է։ Ընկերությունը հրատարակում է ՀՄԸ Տեղեկագիր՝ Լեհաստանի մշակույթի ու արվեստի նախարարության ֆինանսական օգնությամբ։ Տեղեկագրում հրապարակվում են լեհահայ գաղութի ու Հայաստանի պատմությանը, մշակույթին, ինչպես նաև այժմեական հիմնախնդիրներին նվիրված գիտաճանաչողական հոդվածներ։ Տեղեկագրի եռանդուն գործիչներից է ազգությամբ լեհ, Կրակովի Յագելոննյան համալսարանի պրոֆեսոր, իրանագետ և ճանաչված հայագետ, ակադեմիկոս Անջեյ Պիսովիչը։

Լեհաստանի հայերը սկսած XV-րդ դարից զգալի վաստակ են ունեցել ինչպես հայ, այնպես էլ լեհ գիտական մտքի ու մշակույթի հատկապես աստվածաբանության, փիլիսոփայության, պատմագիտության զարգացման գործում։ Լեհահայության ստեղծած մշակութային արժեքները կարևոր դեր են խաղացել Լեհաստանի հայ գաղութի ազգային հիմքերն ամրապնդելու գործում, հարստացրել հայկական մշակույթը։ Միևնույն ժամանակ լեհահայերը զգալի ավանդ են ներդրել նաև լեհ մշակույթի տարբեր բնագավառների զարգացման գործում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայաստանի հանրապետության սփյուքրի նախարարություն(չաշխատող հղում)
**Վելս** (*գերմ.՝ Wels*), Ավստրիայի հյուսիս-արևմուտքում գտնվող հին քաղաք, ըստ մեծության ֆեդերալ Վերին Ավստրիայի երկրորդ քաղաքը Լինցից հետո։ Ըստ 2001 թվականի մարդահամարի՝ բնակչությունը 56478 մարդ է։

Աշխարհագրություն և տրանսպորտ
----------------------------

Քաղաքը տեղակայված է Տրաուն գետի (Դանուբ գետի վտակը) ափին՝ Լինցից 30 կմ հարավ-արևմուտք, ծովի մակարդակից 317 մ բարձրության վրա։ Հյուսիսից հարավ քաղաքը ձգվում է 9.5 կմ, արևմուտքից արևելք՝ 9.6 կմ երկարությամբ։

Վելսով են անցնում Վիեննա-Զալցբուրգ երկաթուղային մայրուղին։ Բացի այդ երկաթուղային և ավտոմոբիլային ճանապարհները տանում են հյուսիս՝ դեպի Գերմանիայի և Պասաուի սահմանները։

Պատմություն
-----------

Վելսի շրջակայքի բնակավայրերը գոյություն են ունեցել դեռևս նեոլիթի շրջանից։ Հռոմեկան կայսրության ժամանակ ներկայիս քաղաք Վելսը կրել է Օլիվիա (Ovilava) անվանումը և եղել է Նորիկ նահանգի ամենամեծ ու ամենագլխավոր քաղաքներից մեկը։ Կայսրության անկումից հետո Վելսը ամբողջովին կորցրեց իր նշանակությունը, 477 թվականին ոչնչացվեց մինչ գերուլների հիմնումը։

1222 թվականին Բաբենբերգների ընտանիքի իշխանների օրոք Վելսը կրկին ստացավ քաղաքի իրավունքը։ 14-15-րդ դարերում սկսվեց քաղաքի նշանավորումը որպես առևտրային և շուկայական կենտրոն։ Վելսի զարգացումն ընթանում էր հարևան Լինցի աճին զուգահեռ։

1519 թվականին Վելսում վախճանվեց Մաքսիմիլիան I կայսրը։

Սրբազան Հռոմեական կայսրության անկումից հետո 19-րդ դարի սկզբին Վելսը մտավ Ավստրիայի կազմի մեջ։

Տնտեսություն
------------

Միջնադարից մինչ մեր օրեր պահպանվում է երկու տարին մեկ Վելսի մեծ շուկաների իրականացման ավանդույթը։ Վելսի ցուցահանդեսային կենտրոնը բազմաթիվ ցուցահանդեսների իրականացման վայրն է։

Հղումներ
--------

* Վելսի պաշտոնական կայք

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Bevölkerung zu Jahresbeginn nach Gemeinden seit 2002, Population at the beginning of the year for municipalities since 2002 (գերմ.) — Statistik Austria, 2023.
2. ↑  Einwohnerzahl 1.1.2018 nach Gemeinden mit Status, Gebietsstand 1.1.2018 — Statistics Austria.
3. ↑
**Սածիլ,** Մատղաշ բույսեր, որոնք սովորաբար աճեցնում են ծածկած գրունտում և ապա սածիլում մշտական տեղում։ Օգտագործվում է բանջարաբուծության, պտղաբուծության, ծաղկաբուծության, անտառաբուծության մեջ, ինչպես նաև մի քանի բույսերի մշակման ժամանակ։ Առավել տարածված է բանջարաբուծության մեջ։ Սածիլումը (սածիլման մեթոդ) հնարավորություն է տալիս կրճատել բույսերի վեգետացիայի շրջանը բաց գրունտում, կարճատև ամառ ունեցող գոտիներում աճեցնել երկար վեգետացիայի շրջան ունեցող արժեքավոր կուլտուրաներ և սորտեր, ստանալ բանջարեղենի վաղ բերք, տնտեսել ցանքանյութը (սածիլելիս 3—5 անգամ քիչ սերմ է պահանջվում, քան գրունտում ցանելու դեպքում)։ Բաց գրունտի համար սածիլները աճեցնում են ջերմոցներում, տաքացվող թաղանթապատ ջերմատներում, սածիլանոցներում, թունելային և քանդովի-փոխադրական թաղանթապատ կառույցներում։ Փակ գրունտի համար (ձմեռային և գարնանային ջերմատներում) սածիլները աճեցնում են թաղարներում (10X10 կամ 12x12 սմ), դարակավոր և գրունտային ձմեռային ջերմատներում։ Հունվար-փետրվար ամիսներին ջերմատներում աճեցվող սածիլների համար կիրառվում է լրացուցիչ էլեկտրական ճառագայթում։ Այս դեպքում արագանում է արտադրանքի ստացումը 7—15 օրով, բարձրանում բերքատվությունը՝ վարունգինը՝ 15—20, լոլիկինը՝ 20—30%-ով։ Մարտ-ապրիլ ամիսներին թաղանթապատ և ապակեպատ ջերմատներում տնկելու համար սածիլներն աճեցնում են թաղարներում (8x8 կամ 10Х10 սմ)Հառանց լրացուցիչ ճառագայթման։ Վարունգի, դդմիկի, վաղ սպիտակագլուխ կաղամբի, ծաղկակաղամբի, սմբուկի, տաքդեղի և բոստանային բույսերի սերմերը ցանում են թաղարներում, լոլիկինը և սալպթինը՝ սկզբում ցանքի արկղերում, իսկ առաջին իսկական տերևի փուլում՝ վերատնկում (սածիլում) են թաղարներում։ Միջահաս և ուշահաս կաղամբի սորտերի, նեխուրի, սոխի սածիլները աճեցնում են առանց թաղարների, անմիջապես ջերմոցի, ջերմատների գրունտում։ Բարձրորակ սածիլներ ստանալու համար անհրաժեշտ է բույսին ապահովել սննդարար միջավայրով (հողախառնուրդ, հիդրոպոնիկայում՝ լուծույթ), սերմերը ախտահանել, և կազմակերպել պայքար հիվանդությունների և վնասատուների դեմ։ Սածիլները մինչև բաց գրունտում տնկելը կոփում են ցածր ջերմաստիճանի պայմաններում (գիշերը՝ խոնավ եղանակին մոտ — 14°ցելսիուս), չափավոր ջրում, սնուցում ֆոսֆոր-կալիումական պարարտանյութերով, իսկ ջերմոցներում բարելավում են նաև լույսի ռեժիմը, սածիլումից 5—7 օր առաջ՝ հանելհվ ջերմոցների շրջանակները։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Մեծ կատալոնական · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · MESH ID · Treccani |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh85119536 · Microsoft: 2776096895 · NKC: ph125477 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 131)։*  |
**Centén segoviano (1633)**, 100 էսկուդոսին համարժեք իսպանական ոսկե մետաղադրամ, որից արտադրվել է 7 կտոր, որոնցից մեկը գտնվում է Մադրիդի ազգային հնագիտական թանգարանում 108085 համարի ներքո :

Նկարագրություն
--------------

Ոսկին հատվել է 1633 թվականին և համարվում է ամենամեծ ոսկե մետաղադրամը Եվրոպայում և արժեքավորը Իսպանիայում։ Օգտագործվել է որպես խորհրդանիշ։

Ոսկեդրամի հակադարձ կողմը
* Թողարկում՝ Իսպանիա, 1633, Սեգովիա
* Նյութը՝ ոսկի
* Տրամագիծը՝ 7.5 սմ
* Քաշը՝ 338,05 գրամ

Պահպանում
---------

Նախկինում սենտենը պատկանել է Դոն Տոմաս Ֆրանցիսկոյի Պրիետոյին, ով 18-րդ դարում համարվել է հայտնի մետաղադրամ փորագրող վարպետ։ Նրա մահից հետո թագավոր Կառլոս III թագավորը ձեռք է բերել նրա ամբողջ հավաքածուն՝ այն Մադրիդի դրամահատարանում օգտագործելու համար, սակայն 1842 նվիրել է Ազգային գրադարանին պատկանող մեդալների թանգարանին, այժմ՝ հնագիտական թանգարան։

Միջնադարյան դրամահատարան

Տես նաև
-------

* Դրամագիտություն
* Ազգային հնագիտական թանգարան (Մադրիդ)
* Իսպանական էսկուդո

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  CERES. Museo Arqueológico Nacional de España (ed.). «Ficha completa»

Արտաքին հղումներ
----------------

* Página del Centén segoviano del Museo Arqueológico Nacional.
* Artículo del diario español El País del día 21/10/2009.
* Artículo del diario español 20 minutos del día 21/10/2009.
* Web oficial de la Asociación Numismática de España
|  |
| --- |
| **Մերկապոչուկ թեքահասկ** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ինֆրաթագավորություն** | *Streptophyta* |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Հացածաղկավորներ (Poales) |
| **Ընտանիք** | Հացազգիներ (Poaceae) |
| **Ցեղ** | **Մերկապոչուկ թեքահասկ** *(Psilurus)*Trin. 1820 |

**Մերկապոչուկ թեքահասկ** (լատ.՝ Psilurus incurvus), հացազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Բարակ մերկ ցողուններով միամյա խոտաբույս է, որն ունի 7-30 սմ բարձրություն։ Տերևաթիթեղները կարճ են, նեղ գծային, տերևապատյանները՝ համարյա մինչև հիմքը ճեղքված։ Ծաղկաբույլը հասկ է՝ շատ բարակ նուրբ գալարաձև կամ աղեղնաձև թեքված։ 2,5-7 մմ երկարությամբ ստորին ծաղկային թեփն ունի քիստ։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հանդիպում է միայն Մեղրու ֆլորիստիկական շրջանում (Ագարակ, Մեղրի, Նյուվադի)։ Կովկասում աճում է նաև Ադրբեջանում, Նախիջևանում, Միջերկրածովյան ավազանում, Հարավարևմտյան, Միջին և Կենտրոնական Ասիայում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ստորին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 400-700 մ բարձրություններում, ինչպես նաև չոր քարքարոտ կամ մանրահողային լանջերին, գետերի չորացած հուների երկարությամբ, գետեր հղկված գլաքարերի և քարաթափվածքների վրա։ Ծաղկում է մարտ-ապրիլ ամիսներին, պտղաբերում՝ ապրիլ-մայիսին։

Պահպանություն
-------------

Խոցելի տեսակ է։ Տարածման շրջանի մակերեսը 100 կմ²-ից պակաս է։ Քանի որ տեսակի հիմնական տարածման շրջանը գտնվում է Հայաստանի սահմաններից դուրս, սպառնալիքի կատեգորիան նվազեցվել է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանության միջոցառումներ չեն իրականացվում։ Անհրաժեշտ է ստեղծել նոր ԲՀՊՏ Ագարակ բանավանի (Մեղրու շրջան) շրջակայքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2778370750 |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Psilurus
* APDB: 194150
* APNI: 88249
* EPPO: 1PUUG
* FoAO2: Psilurus
* GBIF: 3232704
* GrassBase: gen00532
* GRIN: 10049
* iNaturalist: 341177
* IPNI: 18850-1
* IRMNG: 1289643
* NBN: NHMSYS0000462104
* NCBI: 200274
* PLANTS: PSILU
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:18850-1
* Tropicos: 40019043
* VicFlora: 74b69c2f-6fdf-4222-b00d-369360b69e0e

 |

 |
**Ամանոր** (սերբ.՝ Нова година), պաշտոնական տոն, որը տոնվում է երկրում դեկտեմբերի 31-ի լույս հունվարի 1-ի գիշերը։ Հանգստյան տոնական օր համարվում է միայն հունվարի 1-ը։

Տոնի պատմություն
----------------

Մինչև XX դարի սկիզբը Նոր տարին չուներ այնպիսի նշանակություն սերբերի տոնական օրացույցում, ինչպես հիմա։ Գլխավոր տոնն այդ ժամանակ ուղղափառ Սուրբ Ծնունդն էր։

Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո Նոր տարին սկսեց առավել մեծ նշանակություն ստանալ, սակայն նախկինի պես պաշտոնական տոն չէր համարվում։ Նոր տարին պաշտոնական տոնի կարգավիճակ ստացավ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո։ Նաև հայտնվեցին տոնին ամեն ինչը զարդարելու և համատարած տոնախմբությունների ավանդույթները։ Եվ չնայած դրան՝ գլխավոր ընտանեկան տոնի դերը պատկանում է Ուղղափառ Սուրբ Ծնունդին։

Տոնական սեղան
-------------

Ամանորյա սեղանի վրա ավանդական ուտեստներից են սարման (միս՝ փաթաթված կաղամբի թփի մեջ, ինչպես տոլման), սպիտակ լոբուց պատրաստված ուտեստը՝ պրեբրանացը, խոզի և մսի տարատեսակներ, չրեր, աղանդեր։ Գլխավոր ալկոհոլային խմիչքը սլիվովիցան է (սերբ.՝ шљивовица):

Տոնի հերոսներ
-------------

Սերբիայում Ամանորի ժամանակակից տոնակատարությունների պարտադիր մասնակիցը Ձմեռ պապը (սերբ.՝ Деда Мраз) և Ձյունանուշն են (սերբ.՝ Снегулица), որոնց ճանաչվածությունը սկսել է տարածվել XX դարի կեսերից։ Այդ տոնի ավանդական սերբական հերոսը Բոժիչ Բատան է (սերբ.՝ Божић Бата), որը նվերներ է բերում երեխաներին գիշերը նրանց կողմից թողած զուգագուլպայի մեջ։

Հին Նոր տարի
------------

Սերբիայում ընդունված է տոնել Հին Նոր տարին, որը կոչվում է **«Սերբական Նոր տարի»** (սերբ.՝ Српска Нова година):

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑   Ամանորը Սերբիայում
2. ↑   Ինչպե՞ս են Նոր տարին դիմավորում Սերբիայում
3. ↑   Հին Նոր տարի
**Ալք**, hայկական և քրդական դիցաբանության մեջ չար ոգիներ, որոնք վնասում են ծննդկաններին և նորածիններին, հարձակվում են հղի կանանց վրա և առևանգում մանուկներին։ Նմանատիպ անուններով հայտնի են նաև Կովկասի և Միջին Ասիայի շատ ժողովուրդների դիցաբանություններում։

Առանձնահատկություններ
---------------------

Քրիստոնեական առասպելի մեջ Աստված ստեղծեց իգական սեռի Ալք, որպես Ադամի ընկերուհու, բայց նա, լինելով մարմնեղեն արարած, չսիրեց Ալքին, որը կրակոտ էր, և ապա Աստված ստեղծեց Եվային։ Այդ ժամանակից ի վեր Ալքերը թշնամական են կանանց և նրանց սերունդների նկատմամբ։

Նկարագրություն
--------------

Հայկական ժողովրդական ավանդության համաձայն, Ալքն ունի անտրոպոզոմորֆային կերպար, այսինքն՝ կիսով չափ մարդիկ, կիսով չափ գազաններ. դրանք մոհնաթներ են՝ կրակոտ աչքերով, պղնձե ճիրաններով, երկաթե ատամներով։ Լինում են արական և իգական սեռի։ Ապրում են լեռներում, ավազուտներում, հաճախ՝ տների կամ գոմերի անկյուններում, իսկ նրանց թագավորը՝ խորը կիրճում։ Ալքը խեղդում է ծննդկանին, ուտում նրա միսը, հատկապես լյարդը, երեխային վնաս պատճառում դեռևս մոր արգանդում. առևանգում են նորածիններին և տանում նրանց իրենց թագավորի մոտ։

Ալքը չի կարող դիպչել երկաթին։ Եթե նրա հագուստին ասեղ մտցնեն, նա երկար ժամանակ կզրկվի ուժից, քանի որ նա չի կարող ազատվել ասեղից և ոչ ոքի չի կարող չարիք պատճառել։ Ապագա մորը Ալքից պաշտպանելու համար գիշերը նրա մոտ սուր կամ դանակ էին թողնում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Мифы народов мира: энциклопедия. В 2-х томах / Под. ред. Токарева. — репринт. изд. М. — Большая Российская Энциклопедия. «Дрофа». 2008. С. 61

Գրականություն
-------------

* Алы // Мифологический словарь/ Гл. ред. Е. М. Мелетинский. — М.:Советская энциклопедия, 1990. — 672 с.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Հայկական դիցաբանություն |
| --- |
|  |
| Սրբազանվայրեր | 
Արագած •
Արարատ •
Նեմրութ •
Պորտաքար •
Քարահունջ
 |  |
|  |
| Հավատալիքներև ծեսեր | 
Տոներ
(Բարեկենդան •
Նավասարդ •
Վարդավառ)
Բագին •
Մատաղ •
Սոսյաց անտառ
 |
|  |
| Գլխավոր աստվածներ | 
Անահիտ •
Անգեղ •
Ամանոր •
Աստղիկ •
Արա Գեղեցիկ •
Արամազդ •
Արեգ •
Բարշամին •
Գիսանե •
Դեմետր •
Լուսինե•
Ծովինար •
Հայկ •
Միհր •
Նանե •
Սպանդարամետ •
Տիր •
Վահագն •
Վանատուր •
 |
|  |
| Այլ աստվածներ,աստվածություններ և ոգիներ | 
Աժդահակ •
Ալ •
Արալեզ •
Բախտ •
Գիշերամայրեր •
Գրող •
Դև •
Ժուկ ու ժամանակ •
Նար •
Նուրին •
Տորք Անգեղ •
Վիշապ •
Քաջքեր
 |
|  |
| Հերոսներև նահապետեր | 
Ամասիա •
Արա Գեղեցիկ •
Արամանյակ •
Արամայիս •
Զարմայր •
Գեղամ •
Հայկ Նահապետ •
Հարմա
 |
|  |
| Տաճարներ | 
Աշճիշատ •
Արամազդի դպիրի դիվանը •
Արմավիր •
Բագառիճ •
Բագարան •
Գառնի •
Երիզա •
Թորդան •
Կուառս •
Յոթնփորակյան բագինք
 |

 |
**Մանդու** (կորեերեն՝ 만두; 饅頭) կորեական ուտեստ, որը նման է պելմենների։ Մանդուն ի սկզբանե չինական ուտեստ էր։ Այն հայտնվել է Չինաստանում Հան կայսերական դինաստիայի օրոք (իշխել է մ.թ.ա. 206-ից մինչև մ.թ. 220 թվականը)։ Մանդուն հայտնվել է Կորեայում Գորյոյի ժամանակաշրջանում։ «Գորյոյի պատմության» մեջ նշվում է, թե ինչպես 1343 թվականին Չունգե թագավորի օրոք հպատակներից մեկը սողոսկեց թագավորական խոհանոց, գողացավ մանդու և դրա համար պատժվեց։ Նաև «մանդու» տերմինը (կորեերեն՝ 만두) առկա է հին կորեական «Գերատեսչության էթիկետի ձևերը» (կորեերեն՝ 영접도감의궤) (1643) փաստաթղթում։ Այս փաստաթղթում ասվում է, որ մանդուն պատրաստվել են և ծառայել որպես հյուրասիրություն չինացի բանագնացներին։

Պատրաստում և տարատեսակներ
-------------------------

Մանդուի առանձնահատկությունն այն է, որ դրանք պատրաստվում են տարբեր միջուկներով, հաճախ համակցված։ Կարող է լինել միս (խոզի միս, թռչնամիս), ձուկ, ծովամթերք, ենթամթերք, տոֆու, սոյայի (կամ մունգ լոբի) ծիլեր, սոխ, կանաչ սոխ, սունկ (հիմնականում շիտակե), կաղամբ (սպիտակ, պեկինյան), ցուկկինի դդմիկ և այլն։ Պատրաստելիս և մատուցելիս օգտագործվում են ավանդական ասիական համեմունքներ՝ սոյայի սոուս, ոստրեի սոուս, քնջութի յուղ։

Մանդուն պատրաստում են նաև տարբեր ձևերով՝ եփած, շոգեխաշած, տապակած, շոգեխաշած։ Թավայի կամ հալած ճարպի մեջ պատրաստած մանդուները կոչվում են Կունմանդու (կորեերեն՝ 군만두), շոգեխաշած՝ Չինմանդու ( կորեերեն՝ 찐만두), եփած արգանակի մեջ (կամ ջրի)՝ Մուլմանդու,(կորեերեն՝ 물만두)։ Կորեացիները մանդու պատրաստում են ձկան կամ տավարի արգանակի մեջ։ Հաջորդ տարբերությունը փաթաթված խմորի բաղադրությունն է (ցորենի ալյուր, հնդկաձավար, օսլա)։ Այնուամենայնիվ, Կորեայում խմորից ստացած պարուրակի փոխարեն հաճախ օգտագործվում են ձկան, մսից և բանջարեղենից պատրաստած պարուրակներ։ Այսպես, օրինակ, ձկան մանդուում ձուկն օգտագործվում է որպես պարուրակ։ փասիանից կամ ծովատառեխից պատրաստաված մանդուի մեջ պարուրակն ընդհանրապես բացակայում է (փասիան կամ ծովատառեխի միսը մանր կտրատում են, և ստացվում են գնդիկներ, որոնք այնուհետև գլորում են օսլայի մեջ և եփում)։

Տարբեր է նաև մանդուի ձևը։

Կորեացինները պատրաստում են քառակուսի մանդու՝ Փխյոնսու (կորեերեն՝ 편수), ձվաձև մանդու՝ Կյուասան, վերևում պտղունցով, նման է տրեպանգին (կորեերեն՝ 규아상)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Манду — корейские пельмени
2. ↑  Жаренные корейские пельмени

Գրականություն
-------------

* Корейская кухня. Блюда из мяса. — DirectMEDIA. — ISBN 5998937694, 9785998937699
**Կարեն Մանվելի Մարդանյան**, հայտնի է որպես Գարմար (հոկտեմբերի 18, 1984(1984-10-18), Կիրովական, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ արդի բանաստեղծ։

Կենսագրություն
--------------

Մանկությունն ու պատանեկությունն անցել են Դիլիջանում։ Առողջական խնդիրների պատճառով կիսատ է թողել ուսումը, իսկ 2006 թվականից տեղափոխվել ու ապրում է Ռուսաստանում։

Գարմարի տողերը լի են փիլիսոփայությամբ, պատկերավոր ու պարզ տեսարանների ներկայացմամբ։ «Վայրի անտառ դար 21», «Ծուռ նստած՝ շիտակ խոսեմ», «Ծերացած ծառը», «Փուչիկը», «Խոկում խորհուրդ» այս և ուրիշ բանաստեղծություններում նկատելի է հեղինակի խոհափիլիսոփայական մոտեցումը կյանքին, այն հասկանալու մեծ ձգտումը։ Գարմարը ձգտում է նաև ճանաչել մարդուն ինքնաճանաչման միջոցով, միևնույն ժամանակ սուր արտահայտված ազգային խնդիրների, հոգսերի թեմաներով բանաստեղծությունների «Հիշիր Լաո» շարքը հեղինակի յուրովի արտահայտումն է հայ ազգի շարունակական պայքարի վերաբերյալ։

Մեջբերումներ Գարմարից
---------------------

Բանաստեղծությունը իրադարձությունների, հոգու, մտքի, զգայական աշխարհի, կյանքի խտացված արտահայտումն է։ Բանաստեղծությունն ապրում է իր առանձին կյանքով, բանաստեղծն՝ իր, նրանք երբեմն հանդիպում են ստեղծագործելիս։ Բանաստեղծությունն ապրում է ընթերցողի շնորհիվ, բանաստեղծը՝ բանաստեղծությունը հանրության շուրթերում ապրելու շնորհիվ։

Դարի կոշկատակը   

Փոշոտվում է նորից,   

Ճանապարհը նույնն է.   

Կամ երկար է, կամ կարճ։   

Դու ինձ ների՛ր,   

Որովհետև ես էլ քեզ եմ ներում,   

Կհանդիպե՞նք, թե՞ չէ,   

Ո՞վ իմանա…   

Ինձ հրաժեշտ չտա՛ս,   

Չկարոտե՛ս իզուր,   

Որովհետև ես եմ քեզ կարոտում։

Պատկերասրահ
-----------

* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Կան բանաստեղծություններ, որոնց միակ ընթերցողը ես եմ». Կարեն Մարդանյան (Գարմար)
2. ↑  Կարեն Մարդանյան (Գարմար)
3. ↑  Գարմար(չաշխատող հղում)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Գարմար, Բանաստեղծությունն ապրում է այստեղ
* Գարմար, Մեր պատմությունը
* Գարմարի ստեղծագործությունների թարգմանությունները ռուսերեն
* Անտառ 21-րդ դար
Ավստրալիական զինվորները գրավում են Վիլլեր-Բրետոնյոյից ոչ հեռու դիրքերը, մայիս 1918 թվական
**Խաղաղ ներթափանցում** (անգլ.՝ Peaceful penetration), Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին ավստրալիական հետևակի մարտավարության ձև։ Այս մարտավարությունը օգտագործել են նաև Նոր Զելանդիայի զորքերը։ Խաղաղ ներթափանցումը միջանկյալ մարտավարություն է խրամատային մարտարշավի և պարեկության միջև։ Նպատակը նույնն է, ինչը որ խրամատային մարտարշավինն է՝ ռազմական հետախուզություն և չեզոք գոտու վերահսկում։ Հավելյալ նպատակը հակառակորդի ուղեկալների գրավումն է, տարածքներ գրավելու հեռահար նպատակով։ Եզրը հայտնի է դարձել պատերազմի սկբից անմիջապես առաջ։ Բրիտանական մամուլը նկարագրել է գերմանական առևտրի Բրիտանիա թափանցելու շարունակությունը։ Բրիտանական թերթերը գրել էին, որ Գերմանիան մարտնչելու կարիք չունի, քանի որ Մեծ Բրիտանիան գրավելու է խաղաղ ներթափանցմամբ։ Եզրը թարգմանվել էր ֆրանսերենից, որով նկարագրվում էին առանց այլ գաղութատեր երկրների վնաս տալու Ֆրանսիայի Թունիսից կամ Մարոկկոյից տարածքներ գրավելը։

Նկարագրություն
--------------

### Տարածում

1918 թվականի կեսերին, Գերմանիայի գարնանային հարձակումից հետո ավստալական զորքերը սկսել են հարձակողական պարեկություն չեզոք գոտում։ Քանի որ ճակատային գիծը բավականին ամրացված չէր, ավստալացի հետևակայինները կարողացել են գերմանացիների կողմ և հայտնվել նրանց ուղեկալի երևում։ Սրա շնորհիվ ուղեկալի գրավումը կատարվեց արագ և առանց մեծ ջանքերի։ Այս մարտավարությունը օգտագործելու փաստը հայտնի դարձավ 1918 թվականի ապրիլի 5-ին։ Խաղաղ ներթափանցման մարտավարությունը առաջին անգամ օգտագործել են Ավստրալիայի զինված ուժերի 5-րդ դիվիզիայի 15-րդ բրիգադի 58-րդ գումարտակի զինվորները։ Այս մարտավարությանը դիմել են ավստալական և նոր զելանդական հինգ դիվիզիաների զինվորները։ Որոշ զինվորական ստորաբաժանումներում այս մարտահրավերը որպես մրցում էին օգտագործում։ Ավստրալիական 41-րդ գումարտակի զինվորները մրցում էին, թե ով ավելի շատ գերմանացի ռազմագերի կբռնի։ Նման մարտավարություն օգտագործվել է 1917 թվականին Մեսինի գործողության ժամանակ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *C.E.W. Bean* The Australian Imperial Force in France, 1916. Official History of Australia in the War of 1914–1918.. — 12-е. — Канберра, Австралия: Australian War Memorial, 1941. — С. 244-ая.
2. ↑  *C.E.W. Bean* The Australian Imperial Force in France during the Allied Offensive, 1918. Official History of Australia in the War of 1914–1918.. — 1-е. — Канберра, Австралия: Australian War Memorial, 1942. — С. 47-ая.
3. ↑  *John Laffin* Guide to Australian Battlefields of the Western Front 1916–1918. — Kenthurst, New South Wales: Kangaroo Press, 1992. — С. Страница 93-я. — ISBN 0-7318-0855-X
4. ↑  *C.E.W. Bean* The Australian Imperial Force in France during the Allied Offensive, 1918. Official History of Australia in the War of 1914–1918.. — 1st. — Canberra, Australian Capital Territory: Australian War Memorial, 1942. — С. 42-ая.
**Պսկովյան դատաստանագիրք** (ռուս.՝ Псковская судная грамота), Պսկովի ֆեոդալական հանրապետության իրավական նորմերի ժողովածու։ Կազմվել է սովորութային իրավունքի, Ռուսկայա պրավդայի նորմերից, Պսկովի վեչեի, բոյարների խորհրդի որոշումներից, իշխանների հրովարտակներից։ Կարգավորել է Պսկովյան հանրապետության ֆեոդալական, հարաբերությունները XIV—XV դդ․։ Պսկովյան դատաստանագիրքը պաշտպանել է մասնավոր սեփականության, հատկապես հողի ֆեոդալական, սեփականության իրավունքը, սահմանել սեփականության իրավունքի ձևակերպման կարգը, կարգավորել առևտրաարհեստավորական, այդ թվում՝ առուծախի, գրավի, նվիրատվության, փոխառության, վարկային, վարձակալական իրավահարաբերություններ։ Պսկովյան դատաստանագիրքը տարբերում էր շարժական և անշարժ գույքը, սահմանում սեփականության ձեռքբերման նոր միջոցներ (վաղեմություն)։ Պսկովյան դատաստանագիրքը մեծ տեղ է հատկացրել պարտավորական իրավունքին, տարբերել ժառանգումն ըստ կտակի և ըստ օրենքի։ Պատիժ նախատեսվել է ինչպես անհատներին, այնպես էլ պետությանը վնաս պատճառելու համար։ Պսկովյան դատաստանագիրքը սահմանել է հանցագործությունների և պատիժների (մահապատիժ, ազատազրկում, տուգանք) կատարելագործված համակարգ։ Ապացուցման տեսակներն էին՝ ինքնախոստովանությունը, դատական մենամարտը, երդումը, իրեղեն ապացույցները։ Մենամարտի համար կողմերը կարող էին դատարանում ունենալ նաև ներկայացուցիչներ։ Որպես կանոն, դատավճիռը բողոքարկման ենթակա չէր։ Պսկովյան դատաստանագիրը Ռուսական, կենտրոնացված պետության առաջին դատաստանագրքի (1497 թ.) կարևոր աղբյուրներից էր։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 409)։*  |
**Ամենաառաջինը** (ռուս.՝ Самый первый), խորհրդային կարճամետրաժ մուլտֆիլմ։

«Ուրախ կարուսել» № 2 մուլտիպլիկացիոն ալմանախի երեք սյուժեներից երկրորդն է։

Մուլտֆիլմում հնչում է Վադիմ Գամալիայի «Գարնանային զբոսանք» գործիքային պիեսը` հեղինակի նվագախմբի կատարմամբ։

Սյուժե
------

Ծույլ պիոները չէր ցանկանում ինքնուրույն գնալ արշավի, սակայն փորձում էր տարբեր միջոցներով անցնել իր ընկերներին։ Նախ նա մտնում է ընկերոջ ուսապարկի մեջ և դրանով գնում է։ Բայց երբ ընկերը շեղվում է` հատապտուղ հավաքելու, արջը տանում է ուսապարկը։ Ծույլ պիոները հազիվ է փրկվում արջի կողմից ջախջախվելուց, որը ցանկանում էր նստել ուսապարկի վրա։ Անհաջողակ փորձից հետո արջը փորձում է ուսապարկը պիոների հետ դեն շպրտել, որն ընկնում է եղջերուի կոտոշին։ Եղջերուն վախենում է և սկսում է գնացքի արագությամբ վազել և ուսապարկը ճահճի մեջ է նետում։ Այնտեղ ծույլ պիոները հանդիպում է արագիլին, որի ոտքը եղեգի տեղ է դնում, որով նա ցանկանում է գորտին վախեցնել։ Արագիլը երշիկ է ուտում, որով դրանից առաջ խաղում էր պիոները և վերցնելով պիոներով ուսապարկին` տանում և կախում է լեռան գագաթի մի ծառի վրա, որին պիոներներն ուզում էին հասնել։ Ծույլ պիոները թռչկոտում է ուրախությունից և կոտրում է բույնը, որից հետո սարից ցած է գլորվում և վախեցնում իր ընկերներին։ Դրանից հետո նա հայտնվում է իր լքված ուսապարկի կողքին` մեջքին կապտուկներով, իսկ նրա ընկերները հասնում են իրենց նպատակին։

Նկարահանող խումբ
----------------

|  |  |
| --- | --- |
| Սցենարի հեղինակներ | Ա. Կուրլյանդսկի, Ա. Խայտ, Ֆելիքս Կամով |
| Ռեժիսոր | Անատոլի Պետրով |
| Բեմադրող նկարիչ | Ա. Վոլկով |
| Օպերատոր | Միխայիլ Դրույան |
| Նկարիչ-մուլտիպլիկատորներ | Գալինա Բարինովա, Գենադի Սոկոլսկի |
| Ռեժիսորի օգնական | Ե. Շիլովա |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Ամենաառաջինը»(անգլ.) ֆիլմը Internet Movie Database կայքում
2. ↑  Հայրենական մուլտիպլիկացիայի հանրագիտարան (հեղ.` Սերգեյ Կապկով, «Ալգորիթմ», 2006)

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Ամենաառաջինը» Հայրենական կինոյի հանրագիտարան կայքում(չաշխատող հղում)
* «Ամենաառաջինը» myltik.ru կայքում
* «Ամենաառաջինը» մուլտֆիլմը «Անիմատոր.ռու» կայքում

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database · Animator.ru |

 |
|  |
| --- |
| **Գարնանթարամ գեղեցիկ** |
| Գարնանթարամ գեղեցիկԳարնանթարամ գեղեցիկ |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Աստղածաղկավորներ (Asterales) |
| **Ընտանիք** | Աստղածաղկազգիներ (Asteraceae) |
| **Տրիբա** | *Astereae* |
| **Ցեղ** | Գարնանաթարամ *(Erigeron)* |
| **Տեսակ** | **Գարնանթարամ գեղեցիկ** *(E. speciosus)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Erigeron speciosus***DC. 1836 |

**Գարնանթարամ գեղեցիկ** (լատ.՝ Erigeron speciosus), աստղածաղկազգիների ընտանիքին պատկանող բազմամյա ծաղկաբույս։ Շատ նման է ալպիական բազմամյա աստղածաղիկին։ Վայրի վիճակում տարածված է Հյուսիսային Ամերիկայում (Կալիֆոռնիա)։ Այն հայտնաբերվել է Կանադայի և Միացյալ Նահանգների արևմուտքում, Ալբերտայի և Բրիտանական Կոլումբիայի հարավում, մինչև Արիզոնա և Նյու Մեքսիկո ընկած տարածքում, իսկ որոշ մեկուսացված պոպուլյացիաներ՝ Ստորին Կալիֆոռնիայում և Մեքսիկայում։

Նկարագրություն
--------------

Ծաղիկները մանր են, մեծ մասամբ` մանուշակագույն, դեղին միջնամասով, հավաքված բազմածաղիկ ծաղկաբույլերում։ Բույսի բարձրությունը հասնում է 40-70 սմ-ի։ Տերևները երկարավուն են, ցողունը՝ խորդուբորդ։ Գերադասում է արևոտ, լուսավոր վայրերը, չափավոր խոնավ սևահողերը։ Բավականին ջերմասեր է։ Բազմանում է թփի բաժանմամբ և սերմերով։ Սերմերը սովորաբար ցանում են ջերմատանը մարտի առաջին կեսին։ Սածիլները կարելի է դաշտ տեղափոխել մայիսի վերջերին։

Դեկորատիվ առանձնահատկությունների հետ միասին աչքի է ընկնում նաև մեծ դիմացկունությամբ։ Կարելի է օգտագործել ծաղկային գրեթե բոլոր ձևավորումներում՝ միքսբորդերներում, եզրաշերտերում, պարտերային ձևավորումներում, խմբերով՝ գազոնի ֆոնի վրա։ Խոշորածաղիկ սորտերը կարելի է օգտագործել նաև որպես կտրած ծաղիկ։ Հայաստանի հանրապետությունում մշակվում է 1950 թվականներից սկսած։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Biota of North America Program 2014 county distribution map(չաշխատող հղում)
2. ↑  Լ․Վ․ Հարությունյան, Քո շրջապատի ծաղիկները, Արևիկ, Երևան, 1987


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Տաքսոնի նույնացուցիչներ |
| --- |
|  |
| *Erigeron speciosus* | 
* Վիքիցեղեր: Erigeron speciosus
* EoL: 468949
* EPPO: ERISP
* EUNIS: 153584
* FNA: 250066682
* GBIF: 3147146
* GRIN: 70266
* iNaturalist: 84732
* IPNI: 204526-1
* IRMNG: 10884980
* ISC: 114206
* ITIS: 35950
* NBN: NHMSYS0000458540
* NCBI: 71044
* Plant List: gcc-103560
* PLANTS: ERSP4
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:204526-1
* Tropicos: 2710145
* VASCAN: 3125
* WoRMS: 1103405

 |
|  |
| *Stenactis speciosa* | 
* EUNIS: 155778
* GBIF: 3147149
* IPNI: 251074-1
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:251074-1
* Tropicos: 50076518
* WoRMS: 1204454

 |

 |
**Տետր** (հուն․՝ τετράδιον — թերթի մեկ քառորդ մասը, հուն․՝ τέτρα — «չորս»), ինֆորմացիայի կրող, առարկա, որը կազմված է սպիտակ թղթի ամրացված թերթերից` գրառումներ կատարելու համար։ Թերթերը, որոնցից կազմված է տետրը, կարող են լինել մաքուր, վանդակավոր կամ միտողանի։ Տետրում (հատկապես աշակերտական), կարող են լինել լուսանցքներ։ Տետր ավելի շատ օգտագործում են աշակերտներն ու ուսանողները։ Տետրերը օգտագործվում են նաև գիտական գործունեության մեջ, բայց այդ դեպքում անվանվում են լաբորատոր մատյաններ։ Տետրի որոշ տարատեսակ է հանդիսանում բժշկական ամբուլատոր քարտը։

Տպագրության մեջ տետր անվանում են որոշակի ֆորմատով, որոշակի գծագրով ծալված տպագրական թղթերը, որոնցից հետագայում հավաքվում են գրքերը։

Պատմություն
-----------

Սկսած մ.թ.ա. 7-րդ դարից եվրոպացիները (հույներ, հռոմեացիներ) ինֆորմացիան (տեքստ, նկարներ) գրառում էին փայտե տախտակների վրա` մոմով պատված սուր փայտիկով` ստիլոսով (հին հունարեն՝ στῦλος)։ Գրվածը հեշտությամբ մաքրվում էր ստիլոսի հետևի մասով։ 

հռոմեական ստիլոս
Այդ տախտակները ամրացվում էին 4-ական։ Այդպիսի աշակերտական տետրերից մեկի վրա ուսուցչի ձեռքով գրված էր. «Տղա՛, եղիր ջանասեր, որ քեզ դուրս չանեն»։ Իսկ աշակերտը ջանասիրաբար արտագրում էր այդ նախադասությունը չորս անգամ։

Տետրի կառուցվածք
----------------

պարուրաձև մետաղալարով ամրացված տետր
Տետրը կառուցվածքով նման է գրքույկի, այսինքն՝ այն ունի կազմ, որի տակ ամրացված են թերթերը։ Թերթերը կարվում են տարբեր միջոցներով և ձևերով։ Դրանք կարող են ամրացված լինել ամրակներով, թելով կամ սոսինձով։ Կան տետրեր, որոնց վրա անցքեր են բացված` պարուրաձև մետաղալարով ամրացնելու համար։ Այն հարմար է նաև թերթերը հեշտությամբ փոխելու համար։

Տետրերը ունենում են տարբեր քանակի էջեր` 12-թերթանի, 24-թերթանի, 96-թերթանի և այլն։

Աշակերտական տետրեր
------------------

աշակերտական տետրի հետևի կազմը ՍՍՀՄ, 1975
Աշակերտական տետրերը ամենատարածվածներն են։ Հիմնականում օգտագործվում են միջնակարգ դպրոցներում և բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում։ Հիմնականում ունենում են 12, 18, 24, 36, 46, 48, 60, 80, 96 թերթ։ Աշակերտական տետրերի հիմնական չափը Folio ֆորմատի կեսն է (6,5X8 դյույմ)։ Լինում են տողերով, վանդակավոր կամ գծերով։

Ոչ մեծ չափի տետրերն անվանում են նոթատետր։

Մեծ քանակությամբ թերթեր ունեցող տետրն անվանում են ընդհանուր տետր։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  История бумажного листа, № 12, 2009 год Ամսագիր «Наука и жизнь»
Վերելակ Շանհայում․ հարկերը համարակալված են 4 պարունակող թվերի բացթողումներով։ Չկա նաև 13 թիվը։
**Տետրաֆոբիա** (հին հունարեն՝ τετράς՝ «չորս» և φόβος՝ «վախ»), իռացիոնալ վախ 4 թվից, համարվում է նախապաշարմունք։ Այս սնահավատությունը տարածված է հիմնականում Արևելյան Ասիայի երկրներում՝ Չինաստան, Ճապոնիա, Կորեա։ Այս ֆոբիայի առաջացման պատճառը «չորս» նշանակող չինական հիերոգլիֆի (չինարեն՝ 四) արտասանությունն է։ Այն հնչում է գրեթե այնպես, ինչպես «մահ» նշանակող բառը (չինարեն՝ 死), նրանք տարբերվում են միայն տոնայնությամբ։ Այդ բառերը արտասանության մեջ աննշան փոփոխություններով չինարենից անցել են կորեերենին և ճապոներենին։

Սնահավատությունը այնքան է տարածված այդ երկրներում, որ հիվանդանոցներում և հասարակական վայրերում չորսով վերջացող համարներով հարկերը գրեթե միշտ բացակայում են։ Միևնույն ժամանակ, ի հարգանք արևմուտքից եկած հյուրերի, հաճախ բացակայում է նաև 13 թիվը, ինչի արդյունքում շինությունը կարող է թվալ շատ ավելի բարձր, քան իրականում։ Չորս թիվը չարտասանելը ընդունված է նաև ընտանիքում, երբ բարեկամներից որևէ մեկը առողջ չէ։ Հեռախոսահամարները, որոնք ավարտվում են չորս թվով, կամ շատ չորս են պարունակում, շատ ավելի էժան են, քան մյուս հեռախոսահամարները։

Nokia-ն չի օգտագործում 4 թիվը այն բջջային հեռախոսների մոդելների անվանումների մեջ, որոնք նախատեսված են ասիական շուկայի համար։

Նման, բայց ավելի շատ տարածված արևմտյան աշխարհում վախը 13 թվից կոչվում է տրիսկաիդեկաֆոբիա։

Տես նաև
-------

* Ֆոբիաների ցանկ
* Հեքսակոսիոիհեքսեկոնտահեքսաֆոբիա

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Havil Julian (2007)։ *Nonplussed: Mathematical Proof of Implausible Ideas (Hardcover)*։ Princeton University Press։ էջ 153։ ISBN 0691120560
|  |
| --- |
| **Պսեֆելլուս Զանգեզուրի** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Կարգ** | Աստղածաղկավորներ (Asterales) |
| **Ընտանիք** | Աստղածաղկազգիներ (Asteraceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Տատասկափշայիններ (Carduoideae) |
| **Տրիբա** | *Cynareae* |
| **Ենթատրիբա** | *Centaureinae* |
| **Ցեղ** | **Psephellus** |
| **Տեսակ** | **Պսեֆելլուս Զանգեզուրի** *(P. zangezuri)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Psephellus zangezuri***Sosn. 1948 |
|
| **Կարգավիճակ** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Վտանգված տեսակ |

**Պսեֆելլուս Զանգեզուրի** (լատ.՝ Psephellus zangezuri), բարդածաղկավորների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Բազմամյա բույս է, որի բարձրությունը 12-35 սմ է։ Ցուղունները պառկած կամ աղեղնաձև վեր բարձրացող են, տերևակալված։ Արմատամերձ ցողունները փետրաձևից մինչև փետրաձև–բաժանված են, վերինները՝ ամբողջական։ Եզրի ծաղիկները բաց վարդագույն են՝ նեղ բլթակներով և թելանման ստամինոդիումներով։ Սռնակը բթավուն–երկբլթակ է, փոշեհատիկները՝ դուրս նետող մազիկների նկատելի օձիքով։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հանդիպում է միայն Զանգեզուրի ֆլորիստիկական շրջանում (Գորիս, Բարձրավան, Տաթև, Կապան, Գեղի)։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է միջին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 1300–1700 մ բարձրությունների վրա, չոր քարքարոտ և խոտածածկ լանջերին, տափաստաններում, անտառների եզրերին։ Ծաղկում է հունիս-հուլիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հուլիս-սեպտեմբերին։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է։ Հարավային Հայաստանի էնդեմիկ է։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանության գործողություններ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · iNaturalist · WoRMS |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Psephellus zangezuri
* GBIF: 3137864
* iNaturalist: 442671
* IPNI: 239799-1
* IUCN: 200370
* Plant List: gcc-4502
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:239799-1
* WoRMS: 1083895

 |

 |
**Սուրբ Փրկչի եկեղեցի** (խորվ.՝ Crkva sv. Spasa), կաթոլիկ տաճար Դուբրովնիկում (Խորվաթիա)։ Այն գտնվում է Դուբրովնիկի Հին քաղաքի արևմտյան մասում՝ Պիլեի դարպասի և ամրոցի պարսպի մոտ։

1520 թվականի մայիսի 17-ի երկրաշարժից հետո Դուբրովնիկի հանրապետության խորհուրդը որոշում է կայացրել կառուցել եկեղեցի՝ ի նշան երախտագիտության երկրաշարժի հետևանքով համեմատաբար փոքր վնաս կրելու և զոհերի փոքր քանակի համար։ Այս մասին նշված է ճակատային մասի գլխավոր մուտքի վերևում տեղադրված մոնումենտալ գրության մեջ։ Վերածննդի և գոթիկայի տարրերով եկեղեցին կառուցվել է ճարտարապետ Պետար Անդրիիչի (Կորչուլայից) նախագծով 1520 թվականից մինչև 1528 թվականը։

1667 թվականին Դուբրովնիկում նորից երկրաշարժ է տեղի ունեցել, որը, ի տարբերություն 1520 թվականի երկրաշարժի, աղետալի բնույթ է կրել։ Զոհվել են բազմաթիվ բնակիչներ և ավերվել է քաղաքային կառույցների 68 %-ը։ Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցին, սակայն, պահպանվել է և մնացել գրեթե անվնաս։

Ոչ մեծ մակերես ունեցող եկեղեցին ունի մեկ նավ, որը ծածկված է գոթիկային բնորոշ կամարակապով։ Կողային պատուհանները նույնպես գոթիկայի ոճով են և ունեն սլաքավոր կամարներ։ Սակայն հիմնական ճակատը Վերածննդի ոճով է, որը բնորոշ է Վերածննդի դարաշրջանի Դալմաթյան ճարտարապետությանը։

Ներկայում եկեղեցում ամռան ամիսներին անցկացվում են դասական երաժշտության համերգներ և ցուցահանդեսներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Официальный туристический сайт Дубровника
2. ↑  Antun Travirka; Dubrovnik — history, culture, art heritage, 1998

Գրականություն
-------------

* Antun Travirka; Dubrovnik — history, culture, art heritage, 1998.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Božo Cvjetković. Crkva Sv. Spasa u Dubrovniku
| **՞**Պսևդոպանաքս հաստատերև |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Կարգ | Արալիածաղկավորներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Արալիազգիներ |
|
|
|
| Ցեղ | Պսևդոպանաքս |
|
|
| Տեսակ | Պսևդոպանաքս հաստատերև |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Pseudopanax crassifolius

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Պսևդոպանաքս հաստատերև** (լատ.՝ Pseudopanax crassifolius), արալիազգիների ընտանիքի, պսևդոպանաքների ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Ծառ է 6—15 մ բարձրությամբ։ Տերևների ձևը, կապված բույսի զարգացման փուլերի հետ, խիստ փոփոխական է։ Սերմնաբույսերի տերևները ձվաձև նշտարաձև են, խոշորաբլթակ, 2,5—5 սմ երկարությամբ։ Հաջորդ հասակային փուլում ամբողջական են, նեղ թրանման, փշատամնաեզր, 45—90 սմ երկարությամբ և 2,5—5 սմ լայնությամբ։ Այդ ժամանակ բունը ուղիղ է, չճյուղավորվող։ Հաջորդ հասակային փուլը բնորոշ է բնի ճյուղավորությամբ և բարդ թաթանման, 3—5 անդամանի տերևների առաջացմամբ։ Հասուն բույսի տերևները դարձյալ ամբողջական են, նշտարաձև, 7,5—20 սմ երկարությամբ և 2,5—3,5 սմ լայնությամբ։ Ծաղիկները մանր են, կանաչավուն, հավաքված 7,5—10 սմ տրամագծով ծայրային բարդ հովանոցներում։ Պտուղը գնդաձև է, սև, մոտ 0,8 սմ տրամագծով։ 
Էկոլոգիական խումբը՝ I: Մշակության հավանական։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Նոր Զելանդիայում։ Փորձարկվել է մեր հանրապետության մերձարևադարձային շրջաններում (Բագրատաշեն) ծովի մակերևույթից 400 մ բարձրություններում։ Այժմ ոչնչացել է։

Կիրառություն
------------

```
Աչքի է ընկնում դեկորատիվ բարձր հատկություններով։
```

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 2, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ 164։


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · iNaturalist · NCBI · IRMNG |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2775840508 |

 |
**Ուոլթ Ուիթմենի հուշարձան** (ռուս.՝ Памятник Уитмену), ամերիկացի բանաստեղծ, հրապարակախոս, ամերիկյան ժամանակակից պոեզիայի հիմնադիր Ուոլթ Ուիթմենին նվիրված հուշարձան Մոսկվայում։ Բացվել է 2009 թվականին։ Գտնվում է Մոսկվայի Լոմոնոսովի անվան պետական համալսարանի 1-ին հումանիտար կորպուսի մուտքի մոտ։

Պատմություն
-----------

Ուոլթ Ուիթմենը (1819-1892 թթ.) ամերիկացի բանաստեղծ, հրապարակախոս, ամերիկյան պոեզիայի բարեփոխիչներից է։ Հեղինակել է «Խոտի տերևներ» գրական հավաքածուն։ Նա ամերիկյան գրականություն բերեց ազատ ոտանավորը։

Բանաստեղծի հուշարձանը Մոսկվայում բացվել է 2009 թվականի հոկտեմբերի 14-ին՝ Մոսկվայի պետական համալսարանի առաջին հումանիտար շենքի առջև, բանաստեղծի 190-ամյակի կապակցությամբ։ Հուշարձանը Մոսկվա քաղաքին է նվիրել Վաշինգտոնի քաղաքապետարանը՝ ի պատասխան Մոսկվայի իշխանությունների՝ ամերիկյան մայրաքաղաքին ռուս բանաստեղծ Ալեքսանդր Պուշկինի հուշարձան նվիրելու 2000 թվականի որոշման։ Հուշարձանի բացման արարողությանը ներկա են գտնվել ԱՄՆ պետքարտուղար Հիլարի Քլինթոնը, ՄՊՀ ռեկտոր Վիկտոր Անտոնովիչ Սադովնիչին, Ռուսաստանի արտգործնախարար Սերգեյ Լավրովը, Մոսկվայի քաղաքապետ Յուրի Լուժկովը և այլք։

Հուշարձանի հեղինակներն են Ռուսաստանի պատվավոր ճարտարապետ Մ. Մ. Պոսոխինը, Ռուսաստանի ժողովրդական նկարիչ, քանդակագործ Ալեքսանդր Նիկոլաևիչ Բուրգանովը, ովքեր նաև Վաշինգտոնում գտնվող Ալեքսանդր Պուշկինի հուշարձանի հեղինակներն են։ Վաշինգտոնում գտնվող շրջանաձև սյուն է, որի վերևում տեղադրված է թևավոր Պեգասի քանդակը։

Հեղինակները նույն կերպով են քանդակել նաև Ուոլթ Ուիթմենի Մոսկվայում գտնվող քանդակը։ Բանաստեղծը կանգնած է գլխարկն աջ ձեռքին`ցածր պատվանդանի վրա։ Նրա հետևում Պեգասով սյունն է։

Պատվանդանի վրա ռուսերեն և անգլերեն մակագրություններով հուշատախտակ կա.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ուոլթ Ուիթմենը ամերիկացի մեծ բանաստեղծ է։ Դուք, ռուսներդ, և մենք ամերիկացիներս, այսքան հեռու ենք, այնքան տարբեր ենք թվում, բայց ամեն դեպքում մեր հայրենիքները նման են ... |  |

Տեխնիկական տվյալներ
-------------------

Հուշարձանի բարձրությունն ավելի քան երեք մետր է։ Քանդակները բրոնզից են, պատվանդանը` շագանակագույն գրանիտից։ Հուշարձանի տարածքը բարեկարգված է։

Գրականություն
-------------

* Памятники монументального искусства Москвы: справ. изд. / Департамент культурного наследия г. Москвы. - М.: ООО «Милк Эдженси», 2016. - 404 с.: с. 264. ISBN 978-5-9907078-1-8.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Памятники Пушкину в США

Արտաքին հղումներ
----------------

* Уитмен на родине Пушкина
* Памятник Уитмену
* Памятник «Уолту Уитмену»
Լիդիական դիատոնիկ տետրախորդ։ --- (F-E-D-C) Play (օգնություն • ինֆո).
**Տետրախորդ**, (հին հունարեն՝ τετράχορδον, բառացի՝ քառալար, կազմված է τετρά- — չորս և χορδή — լար բառերից, լատ.՝ tetrachordum), կվարտայի դիապազոնով քառաստիճան հնչյունաշար։ Բնական մաժոր և մինոր լադերի հնչյունաշարերում գոյանում են 4 տարբեր կառուցվածքի տետրախորդներ, որոնք անվանում են հին հունական երաժշտության տեսությունից վերցրած անուններով՝ իոնական, դորիական, փռյուգիական և լիդիական։ Հարմոնիկ լադերում գոյանում է նաև մեծացված սեկունդա պարունակող տետրախորդ, որն անվանում են հարմոնիկ տետրախորդ։

Ընդհանուր բնութագիր
-------------------

Տետրախորդն ընկած էր բոլոր հին հունական հնչունաշարերի հիմքում, ընդհուպ մինչև երկօկտավային ամբողջական համակարգում։ Տետրախորդի ծայրամասային (անշարժ) տոները կոչվում են *հեստոտամներ*, միջանկյալները (փոփոխվող կախված մելոսայի սեռից)՝ *կինումեններ*։

Դասական նոտագրությունում տետրախորդների հիմնական տեսակները կարելի է պայմանականորել ներկայացնել այսպես.

Այդ նույն տետրախորդները գրի են առնվում նաև հետևյալ կերպ.

Կազմությունը
------------

Դորիական տետրախորդ -♭- -  (g-f-e-d) Play (օգնություն • ինֆո).
Առաջին տետրախորդը կոչվում է ներքևի, երկրորդը՝ վերևի տետրախորդ։ Նրանց միջև ընկած մեծ սեկունդան անվանում են բաժանող տոն։ Բնական մաժոր գամման կազմված է 2 միանման՝ իոնական տետրախորդներից։ Բնական մինոր, ինչպես և հարմոնիկ և մեղեդային մաժոր և մինոր գամմաները կազմված են երկուական տարբեր տետրախորդներից։ Մաժոր և մինոր լադերի հնչյունաշարը բազկացուցիչ մասերի բաժանելիս այն դիտում են նաև որպես ներքևի պենտակորդի (5 հաջորդական աստիճանների շարքի) և վերևի տետրախորդի միակցում։ Ներքևի պենտակորդն էական է նրանով, որ իր մեջ ընդգրկում է լադի հիմնական հնչյունի հետ կվինտային օբերտոնը, որը հիմնական հնչյունի հետ միասին կազմում է լադի հիմքը, և բոլոր 3 կայուն հնչյունները, որոնք հարմոնիկ առումով դրսևորում են այդ լադի մաժոր կամ մինոր տոնիկան։ Վերևի տետրախորդը որոշում է լադի բնական, հարմոնիկ կամ մեղեդային տեսակը։

Գրականություն
-------------

* Երաժշտության տեսության դասագիրք
* Chalmers, John H. Jr. (1993). Divisions of the Tetrachord. Hanover, NH: Frog Peak Music. ISBN 0-945996-04-7 Chapter 6, Page 103
* *Холопов Ю. Н.* Гармония. Теоретический курс. М. 2003.
* Музыкально-теоретические системы. Учебник для музыкальных вузов. М. 2006.
* *Лебедев С. Н.* Древнегреческие лады // Большая российская энциклопедия. Т.9.- М. 2007, с.333-334.
|  |
| --- |
| **Սոմխեթական չրխկան** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Կենդանիներ (Animalia) |
| **Տիպ/Բաժին** | Հոդվածոտանիներ (Arthropoda) |
| **Ենթատիպ** | Վեցոտանիներ (Hexapoda) |
| **Դաս** | Միջատներ (Insecta) |
| **Կարգ** | Բզեզներ (Coleoptera) |
| **Ընտանիք** | Չրխկաններ (Elateridae) |
| **Ցեղ** | '**Cardiophorus'** |
| **Տեսակ** | **Սոմխեթական չրխկան** *(C. somcheticus)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Cardiophorus somcheticus*** |

**Սոմխեթական չրխկան** (լատ.՝ Cardiophorus somcheticus), չրխկանների ընտանիքին պատկանող միջատ։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

5,3-5,9 մմ մարմնի երկարությամբ, սև մարմնով և բեղիկներով, կարմիր առաջնամեջքով, առջևի եզրին չհասնող ձվաձև կամ խաչաձև, սև բծեր ունեցող կարմրադարչնագույն ոտքերով փոքր չափի բզեզ է։

Տարածվածություն
---------------

Համարվում է Հայաստանի էնդեմիկ, ներկայում հայտնի է Իջևան քաղաքի շրջակայքից (Տավուշի մարզ)։

Էկոլոգիա
--------

Սոմխեթական չրխկանն ապրում է սաղարթավոր անտառների բացատներում։

Կենսաբանական առանձնահատկությունները հայտնի չեն, բզեզները հանդիպում են հունիսի վերջին-հուլիսին՝ հովանոցազգի բույսերի ծաղիկների վրա։

Պահպանություն
-------------

Ծայրահեղ սահմանափակ արեալով հազվագյուտ տեսակ է։ Բնության պահպանության միջազգային միության Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես վտանգված տեսակ։

Թվաքանակը և դրա փոփոխության միտումները ցածր են, հայտնի են եզակի նմուշներ։

Վտանգման հիմնական գործոններից է ապօրինի անտառահատումներով, չկարգավորված ռեկրեացիայի հետևանքով հողերի պնդացումով պայմանավորված անտառային էկոհամակարգերի դեգրադացումը։

Պահպանության միջոցառումներ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · IRMNG |

 |