**Օսման** (խորվ.՝ Osman), ուշ վերածննդի ժամանակշրջանի դուբրովնիկցի բանաստեղծ Իվան Գունդուլիչի էպիկական պոեմ։

Պոեմի հիմնական գաղափարը թուրքական տիրակալության դեմ պայքարի կոչն է։ Նվիրված է արքայազն, հետագայում Լեհաստանի թագավոր և Լիտվայի մեծ իշխան Վլադիսլավ IV-ին։ Պոեմը, ընդհանուր առմամբ, հավանաբար ավարտին է հասցվել 1630-ական թվականներին։ Առաջին անգամ հրատարակվել է 1826 թվականին։

Պատմություն
-----------

Վլադիսլավ IV արքայազն  
 (ок. 1626)
Գունդուլիչի հետարքրությունը քրիստոնեության ու իսլամի հակամարտության պատմությամբ նկատմամբ դրսևորվել է 1620 թվականին, երբ Դավիթ արքայի «Ապաշխարության սաղմոսների» նախաբանում հեղինակը ցանկություն է արտահայտել թարգամնելու իտալացի բանաստեղծ Տորկվատո Տասսոյի «Ազատագրված Երուսաղեմ» պոեմը։ «Օսման» պոեմը գրելու առիթը եղել է Խոտինի ճակատամարտը 1621 թվականին, որի ժամանակ Ռեչ Պոսպոլիտայի զորքերը հարված են հասցրել Օսմանյան կայսրության ռազմական ուժերին, որոնք գլխավորում էր երիտասարդ սուլթան Օսման II-ը։ 1622 թվականին սուլթանը սպանվել է ապստամբ ենիչերիների ձեռքով։ Այդ ժամանակ Բալկաններում ուժեղացել է հարավսլավոնական ժողովուրդների ազգային-ազատագրական շարժումը՝ ընդդեմ թուրքական տիրապետության։ Գունդուլիչի հետաքրքրությունը թուրքերի դեմ պայքարի հանդեպ սերտորեն կապված է այդ ժամանակներում Բալկաններում տարածում գտած այն տեսակետի հետ, ըստ որի մոտենում է թուրքական տիրակալության ավարտը։ Բալկանների սլավոնների պատկերացումներով Մուհամեդ մարգարեի մահից հազար տարի անց՝ այսինքն 1632 թվականին, Օսմանյան կայսրությունն անկում կապրեր։ Թուրքերի պարտությունը Խոտինի ճակատամարտում ընդունվել է որպես մուսուլմանական իշխանության տապալման նախակարապետ։ Գունդուլիչը հաշվարկել է, որ պեոմը պետք է գրվի թուրքական իշխանության տապալումից առաջ։

Հարավային սլավոնների ազատագրության կազմակերպման գործում՝ ընդդեմ թուրքական իշխանության, Գունդուլիչը առաջնորդողի դերում տեսնում էր Լեհաստանը, որը մինչև 1648 թվականին Վեստֆալյան հաշտությունը կարևոր դեր է խաղացել Օսմանյան կայսրության դեմ պայքարում։ Գունդուլիչի համակրանքը Լեհաստանի նկատմամբ արդարացված է նաև այն հանգամանքով, որ այն կաթոլիկ դավանանք ունի։ Ցավակցելով թուրքերի կողմից նվաճված Հունաստանին՝ պոետը գրել է. «Թուրքը վերցրեց քո ազատությունը, խլեց քո հարստությունը և ազատ ժողովրդին կապեց ստրկության անիծյալ շղթաներով»։ Նրա համար Դուբրովնիկը հարավսլավոնացիների հույսն է, որոնք ստրկացված են, փառազուրկ. «սլավոնական բոլոր իշխանությունները օտար օրենքների ստրուկն են դարձել»։

Պոեմի հակաթուրքական բնույթը դժգոհություն է առաջացրել Դուբրովնիկի հանրապետության իշխանությունների շրջանում, որոնք զգուշանում էին թուրքական իշխանությունների հետ հարաբերությունների բարդացումից։ Պոեմն արգելվել է Սենատի որոշումով։

Հրատարակման պատմություն
-----------------------

Օսման II
Գունդուլիչի մահից հետո պոեմի բնօրինակը պահպանվել է նրա որդու՝ Ֆրանի մոտ։ Սակայն բնօրինակը չի պահպանվել։ Պոեմի ամենահին կրկնօրինակը համարվում է Ֆրանի ընկերոջ՝ Նիկոլայ Օխմուչևիչի կողմից ընդօրինակված տարբերակը, որն արվել է 1654 թվականին։ Հետագայում ի հայտ են եկել տասնյակ այլ կրկնօրինակներ։ Համարվում է, որ պոեմի առաջին թարգմանությունը կատարել է Կոտորի բնակիչ Վենցեսլավ Սմեչը իտալերենով (չի պահպանվել)։

Պոեմն առաջին անգամ հրատարակվել է 1826 թվականին Դուբրովնիկում։ 1844 թվականին ստեղծագործության նոր հրատարակությունն են պատրաստել Իվան և Անտուն Մաժուրանիչները։ Նրանք պոեմը լրացրել են բառարանով, իսկ կրտսեր եղբայրը՝ Իվանը, ավելացրել է 14-րդ և 15-րդ գլուխների պակասող հատվածները։ Այս հրատարակության համար նախաբան է գրել Վեկոսլավ Բաբուկիչը։ Հետագայում հաջորդել են Արմին Պավիչի (1877, լույս են տեսել «Stari pisci hrvatski» մատենաշարով), Իվան Բրոզի (1887) և մի քանի այլ հրատարակություններ։ Պոեմի նկատմամբ մեծ հետաքրքրություն է առաջացել Լեհաստանում 19-րդ դարում։ Պոեմը լեհերենով ամբողջությամբ հրատարակվել է 1934 թվականին Վարշավայում։ 1920-ական թվականներին այն թարգմանվել է ռուսերեն սլավոնագետ Ն. Գալկովսկու կողմից։ Պոեմը ռուսերենով ամբողջությամբ հյրատարակվել է 1969 թվականին Մինսկում։ «Օսմանին» նվիրված է լայնածավալ գրականություն աշխարհի տարբեր լեզուներով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Перевод Зайцева, В. К.* Иван Гундулич. Осман. — Минск, 1969. — С. 12.
2. 1 2 3 4 5  *Перевод Зайцева, В. К.* Иван Гундулич. Осман. — Минск, 1969. — С. 11.
3. ↑  *Перевод Зайцева, В. К.* Иван Гундулич. Осман. — Минск, 1969. — С. 9, 10.
4. ↑  *Перевод Зайцева, В. К.* Иван Гундулич. Осман. — Минск, 1969. — С. 13, 14.
5. ↑  *Перевод Зайцева, В. К.* Иван Гундулич. Осман. — Минск, 1969. — С. 23.
6. 1 2  *Перевод Зайцева, В. К.* Иван Гундулич. Осман. — Минск, 1969. — С. 24.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պոեմի տեքստը Վիքիդարանում (սերբ.)
* Պոեմի տեքստը Վիքիդարանում (խորվ.)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |

 |