**Նյարդային համակարգի հիվանդություններ**, բժշկական վիճակների մի խումբ են, որոնց դեպքում ախտահարվում է նյարդային համակարգը։ Այստեղ ընդգրկված են ավելի քան 600 հիվանդություններ, ներառյալ ժառանգական, վարակային, ուռուցքային, աուտոիմուն ախտահարումներ, ցնցումային հիվանդություններ (օր.՝ էպիլեպսիա), սիրտ-անոթային ծագման ախտահարումներ (օր.՝ կաթված), բնածին և զարգացման արատներ, դեգեներատիվ հիվանդություններ (օր.՝ Ալցհեյմերի հիվանդություն, Պարկինսոնի հիվանդություն, Կողմնային ամիոտրոֆիկ սկլերոզ)։

Պատճառներ
---------

### **Ժառանգական**

Նյարդային համակարգի որոշ հիվանդությունները առաջանում են գենետիկ մուտացիայի արդյունքում։ Օրինակ՝ Հանտինգտոնի հիվանդությունը ժառանգաբար փոխանցվող վիճակ է, որը արտահայտվում է հարաճուն ընթացող նեյրոդեգեներացիայով։ Հիվանդության հիմքում ընկած է HTT գենի մուտացիան, ինչի պատճառով առաջանում է աննորմալ կառուցվածքի սպիտակուց։ Վերջինս կուտակվում է նյարդային բջիջներում (նեյրոններում) և բերում հիմային հանգույցների (գլխուղեղում գորշ նյութի կուտակումներ) վնասման։

### Բնածին/զարգացման արատներ

Աճող երեխայի օրգանիզմում ծնվելու պահին կարող են լինել զարգացման արատներ, այդ թվում նաև նյարդային համակարգում։ Օրինակ անէնցեֆալիան (գլխուղեղի բացակայությունը) առաջանում է նյարդային խողովակի սխալ ձևավորման արդյունքում։

### Ուռուցքներ

Նկարում պատկերված է, թե ինչպես է գլիոբլաստոնամ ազդում գլխուղեղի հյուսվածքի վրա։
Նյարդային համակարգի մասնագիտացված բջիջները, ինչպիսիք են գլիոցիտները, կարող են աննորմալ աճել և բազմանալ՝ առաջացնեով գլիոմաներ։ Գլիոբլաստոմաները առավել ագրեսիվ ընթացքով գլիոմաներն են։

### Վարակներ

Շատ միկրոօրգանիզմներ՝ սնկեր, բակտերիաներ, վիրուսներ, կարող են ախտահարել նյարդային համակարգը։ Օրինակ մենինգիտները՝ ուղեղաթաղանթների բորբոքումը, նյարդային համակարգի հաճախ հանդիպող վարակային հիվանդություններ են։ Դրանք կարող են լինել բակտերիալ կամ վիրուսային ծագման։

### Ցնցումային ախտաբանություններ

Ընդունված է համարել, որ ցնցումները գլխուղեղի կեղևի սինխրոն ակտիվության հետևանք են։ Օրինակ էպիլեպսիա հիվանդությունը բնութագրվում է գլխուղեղի կեղևի ոչ նորմալ էլեկտրական ակտիվությամբ, ինչը բերում է կրկնվող ցնցումների առաջացման։

### Անոթային

Գլխուղեղը հարուստ անոթավորմամբ օրգան է, քանի որ այն իր աշխատանքի ընթացքում օգտագործում է մեծ քանակությամբ թթվածին և սննդարար նյութեր։ Կաթվածը գլխուղեղի որոշակի հատվածի արյունամատակարարման սուր խանգարման հետևանք է, ինչի պատճառ կարող է լինել անոթի խցանումը կամ արյունահոսությունը։

### Նեյրոդեգեներատիվ

Սխեմայում պատկերված է միելինային թաղանթը (կապույտ գույնով) աքսոնի շուրջը առողջ օրգանիզմում (ձախից) և դրա վնասումը ցրված սկերոզի ժամանակ (աջից)։
Ներյրոդեգեներատիվ հիվանդությունները առաջանում են նեյրոնների վնասման հետևանքով։ Որպես օրինակ կարող են ծառայել Ալցհեյմերի հիվանդությունը, Կողմնային ամիոտրոֆիկ սկլերոզը, Պարկինսոնի հիվանդությունը։ Վերջինս առաջանում է գլխուղեղի սև նյությում նեյրոնների վնասման հետևանքով։

### Աուտոիմուն

Աուտոիմուն հիվանդությունները առաջանում են, երբ օրգանիզմի իմուն համակարգը սկսում է պայքարել սեփական բջիջների դեմ։ Նյարդային համակարգի աուտոիմուն հիվանդություններից է ցրված սկլերոզը։ Վերջինս առաջանում է նեյրոնների աքսոնները ծածկող միելինային շերտի նկատմամբ օրգանիզմի աուտոիմուն պատասխանի հետևանքով։ Արդյունքում առաջանում է միելինի վնասում և աքսոնների դեմիելինիզացիա։

Անատոմիա
--------

### Կենտրոնական նյարդային համակարգ (ԿՆՀ)

ԿՆՀ-ն կազմված է գլխուղեղից և ողնուղեղից։ Այն ընդունում, վերամշակում և պահեստավորում է ինֆորմացիան ամբողջ օրգանիզմից և շրջակա միջավայրից, ինչպես նաև կառավարում է օրգանիզմի գործունեությունը։

Հիմնական հոդված՝ Կենտրոնական նյարդային համակարգ
#### Գլխուղեղ

Գլխուղեղն օրգանիզմի ամենաբարդ կառուցվածքով օրգանն է։ Այն կազմված է 6 հիմնական բաժիններից՝ երկարավուն ուղեղ, Վարոլյան կամուրջ (կամ պարզապես կամուրջ), միջին ուղեղ, միջանկյալ ուղեղ, ուղեղիկ և մեծ կիսագնդեր։ Վերջին 2 մասերն իրենց հերթին կազմված են զույգ՝ աջ և ձախ, կիսագնդերից։ Ուղեղիկի կիսագնդերը միմյանց կապում է որդը, իսկ մեծ կիսագնդերինը՝ բրտամարմինը։ Մեծ կիսագնդերից յուրաքանչյուրը կազմված է 4 բլթերից՝ ճակատային, գագաթային, քունքային և ծոծրակային։

Հիմնական հոդված՝ Գլխուղեղ
#### Ողնուղեղ

Ողնուղեղը գտնվում է ողնաշարային խողովակում և հանդիսանալով երկարավուն ուղեղի անմիջական շարունակությունը՝ ձգվում է ծոծրակային մեծ անցքից մինչև գոտկային 1-2 ողի մակարդակ (մեծահասակների մոտ)։ Այն կազմված է 5 բաժիններից, որոնք ունեն գումարային 31 սեգմենտ. պարանոցային բաժին՝ 7 սեգմենտ, կրծքային՝ 12, գոտկային և սրբանային՝ 5-ական, պոչուկային` 2 սեգմենտ։ Յուրաքանչյուր սեգմենտի աջ և ձախ կողմերից դուրս են գալիս զույգ ողուղեղային նյարդերը (ընդհանուր 31 զույգ), որոնք էլ կապ են հաստատում ծայրամասային նյարդային համակարգի հետ։

Հիմնական հոդված՝ Ողնուղեղ
### Ծայրամասային նյարդային համակարգ

Ծայրամասային նյարդային համակարգը կապ է հաստաում ԿՆՀ-ի և օրգանիզմի մնացած մասերի հետ։ Այն կազմված է 12 զույգ գանգուղեղային և 31 զույգ ողնուղեղային նյարդերից, դրանց ճյուղերից, հանգույցներից, հյուսակներից և պարզ զգայարաններից։

Հիմնական հոդված՝ Ծայրամասային նյարդային համակարգ

Ախտորոշում
----------

Նյարդային համակարգի հիվանդությունների համար կիրառվում են հիվանդության պատմության հավաքագրում, ընդհանուր զննում, նյարդաբանական զննում, բազմաթիվ լաբորատոր-գործիքային հետազոտություններ։

### Գոտկային պունկցիա

Հիմնական հոդված՝ Գոտկային պունկցիա
Գոտկային պունկցիան ինվազիվ միջամտություն է, որի ժամանակ հատուկ ասեղով մտնում են սուբարախնոիդալ տարածություն՝ ողնուղեղային հեղուկի ստացման նպատակով։ Ստացած հեղուկը օգտագործվում է բազմապիսի լաբորատոր հետազոտությունների մեջ։ Պաթոլոգիկ նշաններ կարող են համարվել արյան, թարախի առկայությունը, ոչ նորմալ բջջային, իոնային կազմը, սպիտակուցի և գլյուկոզի կոնցենտրացիայի շեղումները, այլ ախտաբանական նյութերի հայտնաբերումը։ Գոտկային պունկցիան կարող է կիրառվել նաև բուժական և անզգայացման նպատակներով։

Բուժում
-------

Կախված է ախտահարման բնույթից, կարող է լինել թերապևտիկ և վիրաբուժական։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  "Nervous System Diseases – Neurologic Diseases". *MedlinePlus* (in անգլերեն). Retrieved 2018 թ․ փետրվարի 2.
2. ↑  Breedlove, S. Mark (2018). *Behavioral Neuroscience*. 198 Madison Avenue, New York, NY 10016, USA: Oxford University Press. p. 364. ISBN 9781605357430.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location (link)
3. ↑  Podvin, Sonia; Reardon, Holly T.; Yin, Katrina; Mosier, Charles; Hook, Vivian (March 2019). "Multiple clinical features of Huntington's disease correlate with mutant HTT gene CAG repeat lengths and neurodegeneration". *Journal of Neurology*. **266** (3): 551–564. doi:10.1007/s00415-018-8940-6. ISSN 0340-5354. PMID 29956026.
4. 1 2  Breedlove, S. Mark (2018). *Behavioral Neuroscience*. 198 Madison Avenue, New York, NY 10016, USA: Oxford University Press. p. 365. ISBN 9781605357430.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location (link)
5. 1 2  Johnson, Candice Y.; Honein, Margaret A.; Flanders, W. Dana; Howards, Penelope P.; Oakley, Godfrey P.; Rasmussen, Sonja A. (2012). "Pregnancy termination following prenatal diagnosis of anencephaly or spina bifida: A systematic review of the literature". *Birth Defects Research Part A: Clinical and Molecular Teratology*. **94** (11): 857–863. doi:10.1002/bdra.23086. ISSN 1542-0760. PMC 4589245.
6. ↑  Breedlove, S. Mark (2018). *Behavioral Neuroscience*. 198 Madison Avenue, New York, NY 10016, USA: Oxford University Press. p. 208. ISBN 9781605357430.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location (link)
7. ↑  Lim, Michael; Xia, Yuanxuan; Bettegowda, Chetan; Weller, Michael (July 2018). "Current state of immunotherapy for glioblastoma". *Nature Reviews Clinical Oncology*. **15** (7): 422–442. doi:10.1038/s41571-018-0003-5. ISSN 1759-4774.
8. ↑  Houlihan, Catherine F.; Bharucha, Tehmina; Breuer, Judith (June 2019). "Advances in molecular diagnostic testing for central nervous system infections". *Current Opinion in Infectious Diseases*. **32** (3): 244–250. doi:10.1097/QCO.0000000000000548. ISSN 0951-7375.
9. ↑  Breedlove, S. Mark (2018). *Behavioral Neuroscience*. 198 Madison Avenue, New York, NY 10016, USA: Oxford University Press. p. 49. ISBN 9781605357430.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location (link)
10. ↑  Breedlove, S. Mark (2018). *Behavioral Neuroscience*. 198 Madison Avenue, New York, NY 10016, USA: Oxford University Press. p. 89. ISBN 9781605357430.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location (link)
11. ↑  Breedlove, S. Mark (2018). *Behavioral Neuroscience*. 198 Madison Avenue, New York, NY 10016, USA: Oxford University Press. p. 88. ISBN 9781605357430.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location (link)
12. ↑  Breedloe, S. Mark (2018). *Behavioral Neuroscience*. 198 Madison Avenue, New York, NY 10016, USA: Oxford University Press. p. 50. ISBN 9781605357430.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location (link)
13. ↑  Alsharif, S. Mark (2018). *Behavioral Neuroscience*. 198 Madison Avenue, New York, NY 10016, USA: Oxford University Publisher. p. 51. ISBN 9781605357430.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location (link)
14. ↑  Hurtley, Stella M. (1998 թ․ նոյեմբերի 6). "Neurodegeneration". *Science* (in անգլերեն). **282** (5391): 1071. doi:10.1126/science.282.5391.1071. ISSN 0036-8075.
15. ↑  Breedlove, S. Mark (2018). *Behavioral Neuroscience*. 198 Madison Avenue, New York, NY 10016, USA: Oxford University Press. p. 350. ISBN 9781605357430.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location (link)
16. ↑  Breedlove, S. Mark (2018). *Behavioral Neuroscience*. 198 Madison Avenue, New York, NY 10016, USA: Oxford University Press. p. 361. ISBN 9781605357430.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location (link)
17. ↑  Breedlove, S. Mark (2018). *Behavioral Neuroscience*. 198 Madison Avenue, New York, NY 10016, USA: Oxford University Press. p. 47. ISBN 9781605357430.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location (link)
18. ↑  "Autoimmune diseases fact sheet". *OWH*. 2012 թ․ հուլիսի 16. Արխիվացված from the original on 2016 թ․ հոկտեմբերի 5. Retrieved 2016 թ․ հոկտեմբերի 5.
19. ↑  Merrill, J. E.; Graves, M. C.; Mulder, D. G. (1992-06). "Autoimmune disease and the nervous system. Biochemical, molecular, and clinical update". *The Western Journal of Medicine*. **156** (6): 639–646. ISSN 0093-0415. PMC 1003353. PMID 1319627.
20. 1 2  Shroff, Geeta (2018 թ․ փետրվարի 12). "A review on stem cell therapy for multiple sclerosis: special focus on human embryonic stem cells". *Stem Cells and Cloning: Advances and Applications*. **11**: 1–11. doi:10.2147/SCCAA.S135415. ISSN 1178-6957. PMC 5813951. PMID 29483778.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ չպիտակված ազատ DOI (link)
21. ↑  Breedlove, S. Mark (2018). *Behavioral Neuroscience*. 198 Madison Avenue, New York, NY 10016, USA: Oxford University Press. p. 35. ISBN 9781605357430.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location (link)
22. 1 2  "Central nervous system: Structure, function, and diseases". *Medical News Today* (in անգլերեն).
23. ↑  "Central nervous system: Structure, function, and diseases".
24. ↑  "Peripheral Nervous System". *www.indiana.edu*. Արխիվացված է the original 2019 թ․ դեկտեմբերի 30-ին. Retrieved 2020 թ․ հունվարի 4. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
25. ↑  "Lumbar puncture (spinal tap) - Mayo Clinic". *www.mayoclinic.org*. Retrieved 2020 թ․ հունվարի 4.