Սուրբ Թովմա Աքվինացի, (1225–1274)
**Թոմիզմ**, փիլիսոփայական ուղղություն, որն առաջացել է Թովմա Աքվինացու (1225-1274, փիլիսոփա, աստվածաբան և եկեղեցական դոկտոր) աշխատությունների և մտքերի ժառանգության արդյունքում։ Փիլիսոփայության մեջ նրա վիճահարույց հարցերը և մեկնաբանությունները Արիստոտելի վերաբերյալ թերևս նրա ամենահայտնի աշխատանքներն են։ Աստվածաբանության մեջ նրա "Ամենաբարձր աստվածաբանությունը" (Summa Theologica) համարվում է ամենաազդեցիկ փաստաթղթերից մեկը միջին դարերի աստվածաբանության մեջ։ Պիոս 10-րդ պապը իր աշխատության մեջ (encyclical Doctoris Angelici) զգուշացնում է, որ եկեղեցական ուսմունքները չեն կարող ընկալվել առանց Թովմայի գլխավոր թեզերի փիլիսոփայական հիմունքների.
Թովմայի փիլիսոփայության հիմնական դրույթները չեն սահմանվում կարծիքների կատեգորիայում, որոնք ենթակա են քննարկման, բայց համարվում են հիմունքներ, որոնց վրա հիմնված են բնության ամբողջ գիտությունը և աստվածային երևույթները։ 
Վատիկանի երկրորդ խորհուրդը Թովմայի համակարգը նկարագրում է որպես "Հավիտենական փիլիսոփայություն":

Թոմասյան փիլիսոփայություն
-------------------------

### Ընդհանուր փիլիսոփայություն

Սուրբ Թովմա Աքվինացին կարծում էր, որ ճշմարտությունը պետք է ընդունել՝ անկախ նրանից, թե որտեղ է այն գտնվում։ Նրա ուսմունքները բխում էին հունական, հռոմեական, հրեական և մուսուլմանական փիլիսոփաներից։ Մասնավորապես, նա ռեալիստ էր (այսինքն, ի տարբերություն սկեպտիկների, նա աշխարհը ճանաչում էր այնպես, ինչպես որ այն կա)։ Նա մեծապես հետևում էր Արիստոտելի տերմինաբանությանը և մետաֆիզիկային և համապարփակ մեկնաբանություններ էր արել Արիստոտելի վերաբերյալ, հաճախ հաստատելով Արիստոտելի տեսակետները անկախ փաստարկների ձևով։ Թովման Արիստոտելին համարում էր ""իսկական փիլիսոփա։ Նա նաև հավատարիմ էր մնում որոշ նեոպլատոնական սկզբունքների, օրինակ "միանգամայն ճշմարիտ է, որ սկզբում գոյություն է ունեցել որպես էապես գոյ և էապես բարի, որին մենք անվանում ենք Աստված... և որ այն այնքան երկար ժամանակ է գոյ և բարի համարվում ինչ որ միջակայքում, որքան ժամանակ մասնակցություն է ունենում տվյալ միջակայքում հստակ յուրացման ձևով... ":
Թովմայի մահից որոշ ժամանակ առաջ նրա ընկեր Պիպեռնոյի Ռեջինալդը խնդրեց նրան թույլ տալ իրեն վերջացնել Թովմայի աշխատանքները։ Նա պատասխանեց, որ չի կարող, քանի որ այն ամենը, ինչ որ գրել է, համարում է իր հույսը։

### Թոմասյան 24 դրույթները

1914 թվականի հուլիսի 27-ի Postquam sanctissimus-ի որոշումից հետո Պապ սուրբ Պիոս 10-րդը հրապարակեց 24 դրույթներ, որոնք ձևավորվել են տարբեր հաստատությունների ուսուցիչների կողմից և հստակ պարունակում են Թովմայի սկզբունքները և մտքերը։ Թոմասյան 24 դրույթների հիմնական և գլխավոր աջակիցներից էին փիլիսոփա Դոմինիկը և աստվածաբան Էդուարդ Հյուգոնը և ճիզվիտ աստվածաբան Գուիդո Մատիուսսին։

#### Օնթոլոգիա

Կարողությունը և գործողությունը բաժանված են այնպես, որ ինչ էլ որ լինի, մաքուր գործողություն է կամ անհրաժեշտության գործողություն, որը կազմված է կարողությունից և գործողությունից՝ որպես առաջնային և հատուկ սկզբունքներ։ 
Քանի որ գործողությունը ավարտունություն է, այն սահմանափակ չէ, բացի կարողության միջոցից, որը ինքնին ավարտունության կարողություն է։ Հետևաբար յուրաքանչյուր կարգում, որտեղ գործողությունը մաքուր գործողություն է, այդ կարգում այն գոյություն կունենա որպես եզակի և անսահմանափակ գործողություն։ 
Հետևաբար, միակ Աստվածը, եզակի և պարզ, միայնակ գոյություն ունի բացարձակ գոյության մեջ։ Ամենը, ինչ որ մասնակցում է գոյության մեջ ունի բնություն, որի միջոցով նրանց գոյությունը սահմանափակ է։ Նրանք կազմված են գոյից և էությունից։ 
Բանը կոչվում է գոյ իր գոյության շնորհիվ։ Աստված և արարիչը միանշանակորեն չեն կոչվում գոյեր, ոչ էլ ամբողջապես։ 
Ամեն արարածի մեջ գոյություն ունի գոյություն ունեցող առարկայի և հավելյալ երկրորդական ձևի իրական խառնուրդ։ Այսպիսի խառնուրդը անհասկանալի է, քանի դեռ գոյը իրականում չի ընդունվել էության տարբերության մեջ։ 
Բացի բացարձակ դեպքերից, կան նաև հարաբերական դեպքեր։ Չնայած իր բնույթի պատճառով հարաբերությունը չի նշանակում յուրաքանչյուր բան, որը ներհատուկ է այլ բանին, այնուամենայնիվ այն հաճախ պատճառ ունի բաներում և ուստի իրական անձը տարբերվում է առարկայից։ 
Հոգևոր արարածը լիովին պարզ է իր էությամբ։ Մինչդեռ գոյություն ունի երկակի կազմ հոգևոր արարածի մեջ, այն է էությունը գոյության հետ և իսկությունը պատահականության մեջ։ 
Այնուամենայնիվ ֆիզիկական արարածը կազմված է գործողությունից և կարողությունից՝ նույնիսկ իր էությունից ելնելով։ Այս գործողությունը և կարողությունը էությունից ելնելով ստեղծված է համապատասխանաբար անվանական ձևերից և նյութերից։ 

#### Տիեզերաբանություն

Ոչ նյութը, ոչ էլ ձևը գոյություն չունեն իրենք իրենցով, ոչ էլ ստեղծված են իրենք իրենցից կամ ներառված չեն որևէ կատեգորիայի մեջ։ Չնայած ընդլայնում քանակական մասերում տեղի է ունենում մարմնական բնության մեջ, այդուհանդերձ այն նույնը չէ մարմնի համար նյութական լինելու կամ քանակական լինելու համար։ Նյութը ինքնին անբաժանելի է. ոչ թե անբաժանելիության հարցն է, այլ այն, ինչ որ դուրս է մնում ծավալից։ Իսկ քանակը, որի շնորհիվ մեծանում է նյութը, մեծապես տարբերվում է նյութից և իրապես պատահականություն է։ 
Անհատականացման սկզբունքը( այն է մի անհատի քանակական տարբերությունը մյուսից, որին հատուկ է միևնույն բնորոշ բնությունը ) քանակության ձևավորած նշանակություն է։ Այսպիսով, մաքուր հոգում չի կարող լինել մեկից ավելի անհատ՝ միևնույն բնություն ունեցող։ 
Մարմնի քանակության արժանիքներով մարմինը սահմանափակված է մի վայրում՝ անկախ որևէ ուժի եղելությունից։ 
Մարմինները բաժանվում են երկու խմբի. որոշները ապրում են, իսկ մյուսները զուրկ են կյանքից։ Կենդանի մարմինների դեպքում, նյութական ձևը, որը նշվում է հոգի անվանումով, պահանջում է օրգանական կարգ(տարասեռ մասեր)։ 

#### Հոգեբանություն

Հոգիները վեգետատիվ և սենսիտիվ կարգով, չեն կարող գոյություն ունենալ իրենք իրենցով և ոչ էլ ստեղծվել են իրենք իրենցից։ Ոչ էլ համարվում են սկզբունքներ, անկախ այն բանից՝ կենդանի առարկան գոյություն ունի և ապրում է։ Եվ քանի որ նրանք ամբողջովին կախյալ են մատերիայից, պատահականորեն ապականվում են բաղադրայլի ապականացման միջոցով։ 
Մյուս կողմից, մարդկային հոգին կազմված է ինքն իրենից։ Երբ այն կարելի է ներարկել բավականին դասակարգված սուբյեկտում, ապա այն ստեղծվել է Աստծու կողմից։ Ի8 բնույթով այն անապականելի է և անմահ։ 
Այս բանական հոգին միացած է մարմնին այնպես, որ այն մարմնի միակ էական ձևն է։ Իր հոգու արժանիքներով մարդը մարդ է, կենդանի, կենդանի բան, մարմին, նյութ և գոյ։ Այսպիսով, հոգին մարդուն տալիս է կատարելության ամեն էական աստիճան
Մարդկային հոգուց բնականորեն բխում են 4 ուժեր՝ պատկանելով 2 կարգի՝ օրգանական և ոչ-օրգանական։ Օրգանական ուժերը(զգայարաններ) իրենց բաղադրյալում ունեն սուբյեկտ։ Ոչ օրգանական ուժերը ունեն հոգի, որը միակ սուբյեկտն է։ 
Այսպիսով, բանականությունը ուժ է, որը ըստ էության անկախ է մարմնական օրգանից։ 
Ինտելեկտուալությունը անպայմանորեն գալիս է աննյութականությունից և ընդ որում այնպես, որ ինչքան մեծ է հեռավորությունը մատերիայից, այնքան մեծ է ինտելեկտուալության մակարդակը։ Յուրաքանչյուր գոյ հասկացողության համապատասխան օբյեկտն է առհասարակ։ Սակայն հոգու և մարմնի միության այժմյան վիճակի դեպքում անհատականության նյութական վիճակներից բխող մեծությունները մարդկային ինտելեկտի ճշգրիտ օբյեկտներն են։ 
Ուստի, մենք գիտելիք ենք ստանում բանական առարկաներից։ Սակայն քանի որ բանական առարկաները իրականում դյուրըմբռնելի են, ի հավելում ինտելեկտի, որը ֆորմալ առումով հասկանում է՝ ակտիվ ուժը ճանաչվում է հոգում, որը ուժը համարում է դյուրըմբռնելի նմանություն կամ զգայական պատկերների տեսակներ երևակայությունում։ 
Այս դյուրըմբռնելի նմանության կամ տեսակների միջոցով մենք ուղղակիորեն ճանաչում ենք համընդհանուրները, այն է առարկաների բնույթը։ Մենք եզակի թիվը ընկալում ենք մեր զգայարանների միջոցով, ինչպես նաև մեր ինտելեկտի միջոցով, երբ այն դիտարկում է զգայական պատկերները։ Սակայն հոգևոր առարկաների գիտելիքը ստանում ենք անալոգիայի միջոցով։ 
Կամքը չի նախորդում ինտելեկտին, սակայն հետևում է նրան։ Կամքը անպայմանորեն ցանկանում է այն, ինչ որ ամեն առումով բավարարում է հակումը։ Բայց այն ազատ կերպով ընտրում է մի շարք իրերի միջև, որոնք ներկայացվում են որպես ցանակալի իր՝ համաձայն փոփոխական որոշման կամ գնահատման։ Հետևաբար, վերջնական գործնական որոշմանը հաջորդում է ընտրությունը։ Իսկ կամքը դրա պատճառն է՝ լինելով վերջինը։ 

#### Աստված

Մենք Աստծո գոյությունը չենք ընկալում անմիջական ինտուիցիայով և ոչ էլ ապացուցում ենք առաջնահերթորեն։ Սակայն ապացուցում ենք երկրորդականորեն. ստեղծված իրերից հետևում է մի պնդում՝ հետևանքային պատճառ։ Մասնավորապես այն իրերից, որոնք տեղաշարժված են և չեն կարող իրենց շարժման համարժեք աղբյուրը լինել՝ առաջին չշարժված շարժիչ ուժի։ Այս աշխարհում իրերի կանխատեսումից պատճառների կողմից, որոնք ենթակա են մեկը մյուսին, առաջին պատճառազուրկ պատճառի։ Ապականելի իրերից, որոնք հավասարապես կարող են լինել կամ չլինել, բացարձակապես անհրաժեշտ գոյի։ Իրերից, որոնք քիչ թե շատ գոյություն ունեն, կենդանի են և հասկանալի են գոյության, կենդանության և հասկանալի լինելու աստիճանից ելնելով, այն ինչ որ առավելագույնս հասկանալի է, կենդանի և գոյություն ունի։ Ի վերջո, բոլոր իրերի կարգից, առանձին ինտելեկտի, որը պատվիրել և կազմակերպել է իրերը և ուղղորդում է նրանց մինչև վերջ։ 
Աստվածային գոյի մետաֆիզիկական շարժումը ճշգրտորեն արտահայտված է՝ այն նույնականացնելով իր սեփական գոյի իրականացված իրականության հետ կամ որ այն կազմված է ինքն իրենից։ Եվ սա է նրա անվերջ և անսահման կատարելության պատճառը։ 
Նրա գոյության ամենաանպղծության շնորհիվ Աստված տարբերվում է բոլոր մահկանացուներից։ Ուստի առաջին հերթին համարվում է, որ աշխարհը ստեղծվել է Աստծու կողմից, երկրորդ հերթին նույնիսկ հրաշքների ճանապարհով որևէ մահկանացուի չէր շնորհվի ստեղծողի ուժ, որը ուղղակիորեն հասնում է յուրաքանչյուր գոյի իսկական գոյին։ Եվ ի վերջո ոչ մի ստեղծված կատարող չէր կարող որևէ կերպ ազդեցություն ունենալ յուրաքանչյուր հետևանքի գոյությանը մինչև որ այն ինքնուրույն չի տեղափոխվում առաջին պատճառով։

Մետաֆիզիկա
----------

Թովման ասում է, որ օնթոլոգիայի հիմունքային աքսիոմաները ոչ հակասության և պատճառականության սկզբունքներ են։ Ուստի, որևէ գոյություն, որը չի հակասում այս երկու օրենքներին, կարող է տեսականորեն գոյություն ունենալ, եթե նույնիսկ այն համարվում է ոչ նյութական։

### Ստորոգում

Թովման նշում է նկարագրական լեզվի երեք ձևեր՝ միաձայն, անալոգիական և երկիմաստ։ 
Միաձայնությունը բնութագրիչի կիրառումն է միևնույն իմաստով, երբ խոսքը երկու օբյեկտների կամ օբյեկտների խմբի մասին է։ Օրինակ, "կաթ" բառը վերաբերվում է և կովի կաթին և այլ էգ կաթնասուն կենդանու կաթին։ 
Անալոգիան առաջանում է, երբ բնութագրիչը փոխում է իր որոշ իմաստներ, բայց ոչ բոլորը։ Օրինակ, "առողջարար" բառը անալոգիական է այն առումով, որ այն վերաբերվում է և առողջ մարդուն և կենդանուն և որոշ սննդի կամ խմիչքների (եթե այն լավ է առողջության համար)։ 
Երկիմաստությունը բնութագրիչի իմաստային ամբողջական փոփոխությունն է և ոչ ձևական սխալություն է։ Օրինակ, անգլերեն "bank" բառը նշանակում է գետի ափ և ֆինանսական ինստիտուտ՝ բանկ։ 
Այնուհետև "սահմանման" կիրառությունը, որը Թովման տալիս է, գոյական սեռն է, գումարած տարբերությունը, որը այն բաժանում է սեռից։ Օրինակ, Արիստոտելի սահմանումը "մարդ" բառի համար՝ բանական կենդանի. սեռը կենդանի լինելն է, իսկ այն, ինչ մարդուն տարանջատում է կենդանուց՝ բանական լինելն է։

### Գոյություն

Թոմիզմի փիլիսոփայության մեջ գոյության սահմանումն է՝ "այն, ինչը... է", որը կազմված է երկու մասից.
"Ինչը" վերաբերվում է իր էությանը(ինչ լինելը), իսկ "է"-ն վերաբերվում է իր լինելուն։ Այլ կերպ ասած՝ գոյը էություն է, որը գոյություն ունի։ 
Գոյը բաժանվում է երկու ձևով. այն, որը ինքն իրենում է (էություններ) և մյուսը, որը այլ մեկում է (պատահականություն)։ Էությունները գոյություն ունեն իրենց սեփական կամքով։ Պատահականությունները որակներն են, որոնք տրվում են առարկաներին՝ ձև, գույն և այլն. պատահականությունները իրենց սահմանման մեջ պիտի ունենան որևէ առարկա, որը իրենց սեռի մեջ չի մտնում։ Քանի որ նրանք միայն գոյություն ունեն այլ առարկաներում Թովման կարծում է, որ մետաֆիզիկան առաջնահերթորեն էությունների ուսումնասիրություն է, քանի որ նրանք գոյության առաջնային ձևերն են։
Կաթոլիկական հանրագիտարանը մատնանշում է Թովմայի "էության" վերաբերյալ սահմանումը՝ "այն, ինչ որ արտահայտված է իր սահմանումով": Առարկայի էությունը կամ ձևը այն է, ինչը առարկային դարձնում է այն, ինչ որ կա. ձևի միջոցով, որը մատերիայի իրականությունն է, մատերիան դառնում է իրական և անհատական որևէ բան, ինչպես նաև ձևը պատճառ է հանդիսանում մատերիայի լինելու համար։ Այսպիսով, այն բաղկացած է երկու մասից՝ "հիմնական էություն" (էություն առանց ձևի) և նյութական ձև, որն էլ պատճառ է հանդիսանում էության բնութագրերի համար։ 
Օրինակ, կենդանին գոյ է, որի էությունը իր մարմինն է, իսկ հոգին նրա էության ձևն է։ Միասին այն կազմված է էություն-գոյություն ձևից։
Բոլոր իրական առարկաները ունեն գոյի տրանսցենդենտալ հատկություններ. նույնություն, ճշմարտություն, բարիություն (այն է՝ բոլոր առարկաները ունեն վերջին պատճառ և ուստի՝ նպատակ) և այլն։

### Պատճառականություն

Արիստոտելը մետաֆիզիկայում պատճառականությունը բաժանում է ենթաբաժինների, որը Թոմիզմում ինտեգրալ մաս է հանդիսանում.
"Մի իմաստով (1) պատճառ տերմինը նշանակում է "այն, ինչից"՝ որպես ներքին, բնորոշ բան, որից առաջանում է առարկան՝ արձանի բրոնզը, գավաթի արծաթը և այլն։ Այլ իմաստով (2) այն համարվում է առարկայի ձև կամ նմուշ. էության դյուրըմբռնելի արտահայտություն և իր դասերը և մասերը, որոնք ներառված են դյուրըմբռնելի արտահայտության մեջ։ Նորից (3) այն, ինչից սկսվում է փոփոխությունը կամ դրանից հետո եկածը պատճառ է. Օրինակ, խորհրդատուն պատճառ է, հայրը երեխայի պատճառ և ընդհանրապես կատարողը առարկայի պատճառն է, իսկ փոփոխողը փոփոխված առարկայի պատճառը։ Ավելին, առարկան պատճառ է այնքանով, որքանով այն ավարտ է. որի համար ինչ որ բան է արվում։ Օրինակ, առողջությունը քայլելու պատճառ է։ Եթե մեզ հարցնեն՝ ինչու է ինչ որ մեկը քայլում, մենք կպատասխանենք՝ "որպեսզի առողջ լինի" և սա ասելով, մենք տալիս ենք պատճառ։ Եվ ինչ էլ որ հանդիպում է վերջանալու ճանապարհին ինչ որ բանի շարժման ներքո նույնպես համարվում է պատճառ։ Օրինակ, նվազեցումը, զտումը, դեղերը և գործիքները առողջության պատճառներ են. այս ամենը գոյություն ունի վերջանալու նպատակով, չնայած նրանք միմյանցից տարբերվում են այնքանով, որքանով որ որոշները գործընթացներ են։ "

1. Վերաբերվում է նյութական պատճառին, թե ինչից է կազմված գոյի մատերիան
2. Վերաբերվում է ֆորմալ պատճառին, թե ինչ է գոյի էությունը
3. Վերաբերվում է արդյունավետ պատճառին, թե ինչն է բերում ինչ որ բանի սկիզբին, փոփոխությանը, գոյ
4. Վերաբերվում է վերջնական պատճառին, թե որն է գոյի նպատակը

### Բարություն

Արիստոտելի էթիկայի վերաբերյալ աշխատությունների հաշվով Թովման սահմանում է "բարին"՝ այն, ինչին ձգտում են բոլորը։ Օրինակ, կտրող դանակը լավ բան է, եթե այն արդյունավետ է կատարում իր գործողությունը, այսինքն կտրելը։ Քանի որ բոլոր առարկաները ունեն գործողության/վերջնական պատճառը, ապա բոլոր իրական առարկաները լավն են։ Հետևաբար, չարը համարվում է բարության բացակայություն, ինչպես որ սահմանում է Հիպպոյի սուրբ Ավգուստինը։

### Աստծո գոյություն

Թովմա Աքվինացին կարծում է, որ Աստծո գոյությունը կարելի է ցույց տալ պատճառով. տեսակետ, որը տարածում էր կաթոլիկական եկեղեցին։ Աստծո գոյությունը ապացուցելու համար "Ամենաբարձր աստվածաբանության" (Summa Theologica) մեջ հանդիպում են 5 հնարավոր ձևեր, որոնք այսօր դասակարգվում են հետևյալ կերպ.

1. Argumentum ex motu- չշարժվող շարժիչ ուժի ապացույցը
2. Argumentum ex ratione causae efficientis-առաջին պատճառի ապացույցը
3. Argumentum ex contingentia-պատահականությունից բխող ապացույց
4. Argumentum ex gradu-աստիճանից բխող ապացույց
5. Argumentum ex fine-աստվածաբանական ապացույց

Բացի այդ Թովման նաև կարծում էր, որ սուրբ խորհուրդները (Երրորդություն) կարելի է միայն ընկալել հայտնության միջոցով, սակայն այս ճշմարտությունները չեն հակասում պատճառին։ 
Թովման չարի խնդրի մասին ասում է, "Աստված թույլ է տալիս չարի գոյությունը, որպեսզի դրանից բարություն առաջանա, սակայն նա անձնապես չի ստեղծում չարություն":

### Աստծո վերաբերյալ տեսություն

Որպես փիլիսոփա և աստվածաբան Թովման պաշտպանում է ուղղափառ եկեղեցու Աստծո վերաբերյալ հայացքները։ Աստված այն միակ գոյն է, որի գոյությունը համապատասխանում է նրա էությանը. այն, ինչ գոյություն ունի Աստծո մեջ, նրա գոյությունն է։ Հետևաբար, Աստված չի կարող մարմին լինել, այսինքն նա չի կարող ստեղծված լինել մատերիայից, նա չի կարող ունենալ որևէ պատահականություններ և նա պետք է լինի պարզ։ Բացի այդ, նա ինքն իրենով բարություն է, կատարելություն, անմահություն, ամենզոր, ամենագետ, երջանկություն, գիտելիք, սեր, ամենահաս, անփոփոխ և հավերժական։ Այս ամենին Թովման ավելացնում է "actus purus", այսինքն "մաքուր ճշմարտություն"։

Մարդաբանություն
---------------

Ի հավելում Արիստոտելի մարդու վերաբերյալ "բանական կենդանի" սահմանման հետ համաձայնվելուն, Թովման նաև ուներ տարբեր այլ հավատներ՝ մարդու էության վերաբերյալ։ Օրինակ, քանի որ բոլոր մարդկանց էությունը/բնությունը նույնն է, իսկ գոյը սահմանվում է որպես էություն, որը գոյություն ունի, ապա մարդիկ, որոնք իրական են, միմյանցից տարբերվում են իրենց տեսակարար որակներով։ Ավելի ընդհանրացրած՝ միևնույն սեռին պատկանող բոլոր գոյերը ունեն միևնույն էությունը և որքան երկար նրանք գոյություն ունեն, միայն տարբերվում են պատահականություններով և նյութական ձևով։

### Հոգի

Թոմիստները սահմանում են հոգին որպես կենդանի գոյերի նյութական ձև։ Այսպիսով, բույսերը ունեն վեգետատիվ հոգի, կենդանիները ունեն զգայական հոգի, իսկ մարդիկ ունեն ինտելեկտուալ-բանական-անմահ հոգի։
Մարդկային ձգտումները լինում են ռացիոնալ և իռացիոնալ։ Ռացիոնալ մասը կոչվում է կամք, իսկ իռացիոնալը՝ կիրք։

Բարձրագույն աստվածաբանություն
### Էթիկա

Թովման հաստատում է երջանկության վերաբերյալ Արիստոտելի այն սահմանումը, որ այն գործողություն է, որը կատարվում է համաձայն կատարյալ արժանիքների և որ երջանկությունը մարդկային բարձրագույն բարություն, քանի որ այն բարձրագույն բարության հասանելությունն է կամ բավականություն ստանալը։ Հաշվի առնելով արժանիքները՝ Թովման հաստատում է առանցքային արժանիքները՝ խոհեմություն, ժուժկալություն, արդարադատություն և վճռականություն։ Առանցքային արժանիքները բնական են և ի հայտ են գալիս բնության մեջ և պարտավորեցնող են բոլորի համար։ Այնուամենայնիվ, գոյություն ունեն երեք աստվածաբանական արժանիքներ՝ հավատ, հույս և գթություն(սեր)։ Այս արժանիքները գերբնական են և մյուս արժանիքներից տարբերվում են իրենց օբյեկտով, այն է Աստված։

### Օրենքներ

Թոմիզմում տարբերակում են օրենքի երեք տեսակ, որոնք սահմանվում են որպես "ընդհանուր բարության որոշված պատճառ, որը ստեղծվել է նրա կողմից, ով մտահոգվում է հանրության համար"։ 
Հավերժության օրենք, որը աստվածային իմաստության տեսակ է, որը ուղղորդում է բոլոր գործողություններն ու շարժերը։ 
Բնական օրենք, որի միջոցով յուրաքանչյուրը գիտի և գիտակցում է բարու և չարի տարբերությունը, որը բանական գոյի մասնակցությունն է հավերժության օրենքում։
Մարդկային կամ ժամանակավոր օրենք, օրենքներ, որոնք ստեղծվել են մարդկության կողմից՝ անհրաժեշտությունից ելնելով
Աստվածային օրենքներ, որոնք բարոյական հրամայականներ են՝ մասնավորապես տրվում են հայտնության միջոցով։

### Ազատ կամք

Թովման պնդում է, որ ոչ մի հակասություն չկա Աստծո նախախնամության և մարդկային ազատ կամքի միջև.

...պարզապես բնական պատճառները շարժելով Աստված չի խանգարում, որ նրանց գործողությունները լինեն բնական, այսպիսով շարժելով դիտավորյալ պատճառները, նա այդ գործողություններին չի խանգարում դիտավորյալ լինելու...

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑   Archived 2009-08-31 at the Wayback Machine. Accessed 25 October 2012
2. ↑  Second Vatican Council, *Optatam Totius* (28 October 1965) 15.
3. ↑  E.g. *Summa Theologiæ*, Q.84, art.7. where the *sed contra* is only a quote from Aristotle's *De anima*.
4. ↑  "''Summa'', I, Q.6, art.4". Newadvent.org. Retrieved 2011 թ․ նոյեմբերի 20.
5. ↑  Davies, Brian (1993). *The Thought of Thomas Aquinas*, p. 9. Oxford University Press.
6. ↑  *De Ente et Essentia*, 67–68. Archived 2009-11-26 at the Wayback Machine. "Although everyone admits the simplicity of the First Cause, some try to introduce a composition of matter and form in the intelligences and in souls... But this is not in agreement with what philosophers commonly say, because they call them substances separated from matter, and prove them to be without all matter."
7. ↑  "''Summa contra Gentiles'', II, chp. 91". Op-stjoseph.org. Արխիվացված է the original 2009 թ․ փետրվարի 28-ին. Retrieved 2011 թ․ նոյեմբերի 20.
8. ↑  Sproul, R.C. (1998). *Renewing Your Mind: Basic Christian Beliefs You Need to Know*. Grand Rapids, MI: Baker Books. p. 33. ISBN 0-8010-5815-5.
9. ↑  "''De Ente et Essentia'', 37". Op-stjoseph.org. Արխիվացված է the original 2009 թ․ նոյեմբերի 26-ին. Retrieved 2011 թ․ նոյեմբերի 20.
10. ↑  *De Ente et Essentia*, 83. Archived 2009-11-26 at the Wayback Machine. "And this is why substances of this sort are said by some to be composed of "that by which it is" and "that which is," or as Boethius says, of "that which is" and "existence.""
11. ↑  *Summa*, I, Q.3, art.4. "Therefore, if the existence of a thing differs from its essence, this existence must be caused either by some exterior agent or by its essential principles."
12. ↑  "''De Ente et Essentia'', 17". Op-stjoseph.org. Արխիվացված է the original 2009 թ․ նոյեմբերի 26-ին. Retrieved 2011 թ․ նոյեմբերի 20.
13. ↑  Ibid. 110. Archived 2009-11-26 at the Wayback Machine. "And because accidents are not composed of matter and form, their genus cannot be taken from matter and their difference from form, as in the case of composed substances."
14. ↑  "Aveling, Francis. "Essence and Existence." The Catholic Encyclopedia. Vol. 5. New York: Robert Appleton Company, 1909. 4 Nov. 2009". Newadvent.org. 1909 թ․ մայիսի 1. Retrieved 2011 թ․ նոյեմբերի 20.
15. ↑  "''De Ente et Essentia'', 18". Op-stjoseph.org. Արխիվացված է the original 2009 թ․ նոյեմբերի 26-ին. Retrieved 2011 թ․ նոյեմբերի 20.
16. ↑  *Summa*, I, Q.75, art.5. The meaning of this sentence can be altered depending on how the Latin word used in this sentence, "materiæ", is translated into English. An alternate rendering of this sentence is "The form causes matter *to be what it is*.
17. ↑  "''De Ente et Essentia'', 40". Dhspriory.org. Արխիվացված է the original 2011 թ․ դեկտեմբերի 19-ին. Retrieved 2011 թ․ նոյեմբերի 20.
18. ↑  "''De veritate'', Q.1". Op-stjoseph.org. Արխիվացված է the original 2009 թ․ ապրիլի 24-ին. Retrieved 2011 թ․ նոյեմբերի 20.
19. ↑  "''Nicomachean Ethics'', Bk. I, Chp. I, 1094a4". Dhspriory.org. Արխիվացված է the original 2011 թ․ հոկտեմբերի 1-ին. Retrieved 2011 թ․ նոյեմբերի 20.
20. ↑  St. Augustine of Hippo. *Enchridion*, chp. 11.
21. ↑  "''Summa'', I, Q.2". Newadvent.org. Retrieved 2011 թ․ նոյեմբերի 20.
22. ↑  *Catechism of the Catholic Church*, CCC 34.
23. ↑  Thomas offers more metaphysical explanations for the existence of God in *De Ente et Essentia Archived 2009-11-26 at the Wayback Machine.* and elsewhere, though the *Quinquae viae* are the most well-known and most commonly analyzed among these.
24. ↑  *Summa Contra Gentiles*, Bk. III, Q.10. Archived 2011-10-07 at the Wayback Machine. "Thus, it is... that evil is only caused by good accidentally."
25. ↑  "''Summa'', I, Q.49, art.2". Newadvent.org. Retrieved 2011 թ․ նոյեմբերի 20.
26. ↑  "''Summa'', I, Q.3, art.4". Newadvent.org. Retrieved 2011 թ․ նոյեմբերի 20.
27. ↑  "''Summa'', I, Q.13, art.11". Newadvent.org. Retrieved 2011 թ․ նոյեմբերի 20.
28. ↑  "Ibid. art. 1". Newadvent.org. Retrieved 2011 թ․ նոյեմբերի 20.
29. ↑  "Ibid. art. 6". Newadvent.org. Retrieved 2011 թ․ նոյեմբերի 20.
30. ↑  "Ibid. art. 7". Newadvent.org. Retrieved 2011 թ․ նոյեմբերի 20.
31. ↑  *De Ente et Essentia*, 24. Archived 2009-11-26 at the Wayback Machine. "It is clear, therefore, that the essence of man and the essence of Socrates do not differ, except as the non-designated from the designated. Whence the Commentator says in his considerations on the seventh book of the *Metaphysics* that "Socrates is nothing other than animality and rationality, which are his *quiddity*.""
32. ↑  *De Ente et Essentia*, 33. Archived 2009-11-26 at the Wayback Machine. "The difference, on the contrary, is a name taken from a determinate form, and taken in a determinate way, i.e. as not including a determinate matter in its meaning. This is clear, for example, when we say animated, i.e. that which has a soul; for what it is, whether a body or something other, is not expressed. Whence Ibn Sīnā says that the genus is not understood in the difference as a part of its essence, but only as something outside its essence, as the subject also is understood in its properties. And this is why the genus is not predicated essentially of the difference, as the Philosopher says in the third book of the Metaphysics and in the fourth book of the Topics, but only in the way in which a subject is predicated of its property."
33. ↑  St. Thomas Aquinas's commentary on *De anima*, Bk. I, 402a1–403b2, §1. Archived 2010-04-04 at the Wayback Machine. "Now living beings taken all together form a certain class of being; hence in studying them the first thing to do is to consider what living things have in common, and afterwards what each has peculiar to itself. What they have in common is a life-principle or soul; in this they are all alike. In conveying knowledge, therefore, about living things one must first convey it about the soul as that which is common to them all. Thus when Aristotle sets out to treat of living things, he begins with the soul; after which, in subsequent books, he defines the properties of particular living beings."
34. ↑  "''Summa'', I, Q.75, art.6". Newadvent.org. Retrieved 2011 թ․ նոյեմբերի 20.
35. ↑  "''Summa'', II-I, Q.3, art.2". Newadvent.org. Retrieved 2011 թ․ նոյեմբերի 20.
36. ↑  St. Thomas Aquinas's commentary on *Nicomachean Ethics*, Lec. 10, §130. Thomas further says that "it is clear that happiness is a virtue-oriented activity proper to man in a complete life."
37. ↑  "''Summa'', II-I, Q.3, art.1". Newadvent.org. Retrieved 2011 թ․ նոյեմբերի 20.
38. ↑  "''Summa'', II-I, Q.62, art.2". Newadvent.org. Retrieved 2011 թ․ նոյեմբերի 20.
39. ↑  "''Summa'', II-I, Q.93, art. 1". Newadvent.org. Retrieved 2011 թ․ նոյեմբերի 20.
40. ↑  St. Thomas Aquinas cites Romans 2:14 authoritatively on the definition of natural law, in *Summa*, II-I, Q.91, art.2.
41. ↑  *Summa*, II-I, Q.91, art.4. "By the natural law the eternal law is participated proportionately to the capacity of human nature. But to his supernatural end man needs to be directed in a yet higher way. Hence the additional law given by God, whereby man shares more perfectly in the eternal law."

Արտաքին հղումներ
----------------

* Թովմա Աքվինացու աշխատությունները անգլերենով
* Կորպուս Թոմիստիկում, լատիներեն
* Թոմիստիկայի կենսագրությունը
* Դը Թոմիստ, լրագիր Archived 2014-07-16 at the Wayback Machine.
* Թոմիզմի առաջացման վերաբերյալ նկարագրություն Archived 2011-05-26 at the Wayback Machine.
* Միջին դարերի փիլիսոփայության վերաբերյալ էլեկտրոնային աղբյուրներ Archived 2014-09-04 at the Wayback Machine.
* Իրականություն, Թոմիստիկ գաղափարների սինթեզ. Ռեգինալդ Գարիգու-Լագրանժ Archived 2015-10-23 at the Wayback Machine.
* Ժամանակակից Թոմիստիկ փիլիսոփայություն

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Շվեյցարական կենսագրական · Catholic (1997—…) · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LNB: 000078558 · Microsoft: 534595448 · NKC: ph126680 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 197)։*  |