Լատիմերիա (*Latimeria chalumnae*) էնդեմիկ ձկնատեսակ, որը հանդիպում է միայն Մադագասկարի և Կոմորյան կղզիների ափամերձ շրջաններում
**Էնդեմիկ**, **էնդեմ**, **բնաշխարհիկ** (հուն․՝ ἔνδημος՝ «տեղական»), բույսերի ու կենդանիների տեղական տեսակներ կամ այլ կարգաբանական միավորներ, որոնք տարածված են աշխարհագրական համեմատաբար ոչ մեծ տարածքում՝ մայրցամաքում, կղզիներում, լեռներում և ոչ մի այլ վայրում չեն հանդիպում։ Էնդեմիկները ներառում են տեսակներ, ցեղեր, ընտանիքներ կամ կենդանիների և բույսերի այլ տաքսոններ, որոնց ներկայացուցիչներն ապրում են համեմատաբար սահմանափակ տարածքում, ներկայացված են փոքր աշխարհագրական տարածքով։ Բույսերի և կենդանիների էնդեմիկ տեսակները, իրենց սահմանափակ տարածության և սահմանափակ քանակի պատճառով, հաճախ Կարմիր գրքում գրանցված են որպես հազվագյուտ կամ անհետացող տեսակներ։

Անվան ծագումնաբանություն
------------------------

Էնդեմիկ բառը ծագել է նոր լատիներեն՝ *endēmicus*, հունարեն՝ ενδήμος, *endēmos*, «բնիկ» բառից։ *Endēmos*-ը կազմված է *en*՝ «մեջ» և*dēmos*՝ «մարդիկ» բառերից։

Նկարագրություն
--------------

Էնդեմիկները որևէ բուսական կամ կենդանական աշխարհի յուրահատուկ բաղադրիչներն են։ Էնդեմիկներիի առաջացմանն ու զարգացմանը նպաստում են աշխարհագրական մեկուսացումը, կլիմայական պայմանները, կենսածին գործոնները (մակաբուծություն, մրցակցություն և այլն)։ Տեսակի (կամ ենթատեսակի) համար էնդեմիկությունը կարող է լինել խիստ սահմանափակ՝ մինչև մի քանի կմ² տարածքում։ Առավել հաճախ էնդեմիկները հանդիպում են կղզիներում, լեռնային շրջաններում և մեկուսացած ջրամբարներում։

Տաքսոնի այնպիսի հատկանիշը, ինչպիսին է սահմանափակ տարածքում ապրելը, կոչվում է ***էնդեմիզմ***, որը հակադրվում է *կոսմոպոլիտիզմին*։ Էնդեմիզմի զարգացմանը նպաստում է՝ աշխարհագրական մեկուսացումը, կլիմայական և էդաֆիական պայմանները, բիոտիկ գործոնները (մակաբուծություն, մրցակցություն և այլն)։ Տեսակի (կամ ենթատեսակի) համար էնդեմիզմը կարող է չափազանց սահմանափակվել փոքր տարածքով։ Օրինակ, անառողջ *Lysimachia minoricensis*-ի տարածությունը Մենորկա կղզում ընդամենը մի քանի քառակուսի կիլոմետր է։

Տարբերում են հնաբնաշխարհիկներ՝ մնացուկային անհետացող տեսակներ, և նորբնաշխարհիկներ՝ զարգացող նոր ձևեր և տեսակներ, որոնք առաջացել են վերջին շրջանում՝ մեկուսացած տարածքներում։

Օվկիանոսային կղզիները, մեկուսացված լեռնային հովիտները և ջրամբարները, մեկուսացված այլ ջրամբարներից՝ նման են կենսաբանական բնութագրերին, ամենահարուստ են էնդեմիկ ձևերով։ Մասնավորապես, տեսակների մոտ 85 %-ը էնդեմիկ է Սուրբ Հեղինե կղզու ֆլորայում, իսկ Գալապագոսյան կղզիներում՝ մինչև 97 %-ը։ Բայկալ լճի կենդանական և բուսական աշխարհը էնդեմիկ է մինչև 75 %։

Հայաստանը հարուստ է էնդեմիկ բույսերով և էնդեմիկ կենդանիներով։

Դասակարգում
-----------

Կախված արեալից՝ առանձնացնում են․

* Ստենոէնդեմիկներ
* Եվրիէնդեմիկներ
* Ենթաէնդեմիկներ

Ամենահազվադեպ և ամենամեծ հետաքրքրությունը ստենոէնդեմիկներն են, որոնց տարածվածությունը սահմանափակվում է մեկ լեռնային կիրճով կամ լեռնաշղթայով կամ մի քանի նման տարածքներով նույն ֆլորիստիկական շրջանում։ Ստենոէնդեմիկների օրինակ է Մզիմթելա կարծրատերևը, որը Երկրի վրա կարելի է գտնել միայն՝ Ախցու կիրճում գտնվող Մզիմթա գետի ափին։ Ախցու կիրճն ունի ընդամենը 3 կմ երկարություն, իսկ լայնությունը (երկայնքով ներքև) մի քանի տասնյակ մետր է։

Եթե տեսակի արեալն ընդգրկում է ավելի լայն տարածք, բայց չի անցնում դրա սահմաններից, ապա այս տեսակը դասակարգվում է որպես եվրիէնդեմիկ։ Ստենոէնդեմիկները և եվրիէնդեմիկներն առաջնահերթ պաշտպանության օբյեկտներ են, քանի որ դրանք ամենահազվագյուտ և եզակի գենոֆոնդի կրողներ են։

Էնդեմիկ տեսակների մեկ այլ կատեգորիա է՝ ենթաէնդեմիկները (կամ պայմանական էնդեմիկներ), որոնք ունեն տիրույթներ, տարածվում են ուսումնասիրվող տարածաշրջանից և հարակից տարածքներում։ Օրինակ՝ լեռնային տեսակների համար այն Մեծ Կովկասի հարավային մակրոլանջն է, հարթավայրերի համար՝ հարևան վարչական միավորների տարածքը։ Այս տեսակները նույնպես արժանի են հատուկ ուշադրության՝ որպես պահպանվող օբյեկտներ։

Պալեոէնդեմիկներ
---------------

***Պալեոենդեմիկները*** հնագույն տաքսոնների ներկայացուցիչներ են, որոնք պահպանվել են մինչ օրս՝ ավելի առաջադեմ խմբերից իրենց բնակավայրերի մեկուսացման պատճառով։

Ամենավառ պալեոէնդեմիկները Ավստրալիայի միանցքանիները (*Monotremata*) և պարկավորներն (*Metatheria*) են։ Ներկայումս Ավստրալիայի այլ բույսերի և կենդանիների բազմաթիվ տեսակների ներմուծման հետ կապված՝ էնդեմիկ բուսական և կենդանական աշխարհը դուրս է մղվում։ Օրինակ՝ ճագարների և այծերի ինտրոդուկցիան համեմատաբար մեծ վնաս է հասցրել Ավստրալիայի բնությանը։

Պալեոենդեմիաները, որոնք ամենահին խմբերի ներկայացուցիչներ են, կոչվում են կենդանի բրածոներ և մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում էվոլյուցիայի տեսության տեսանկյունից։ Բրածո ամենահայտնի կենդանիներն են կելականտ ձուկը և կտուցագլուխների կարգի սողուն (*Rhynchocephalia*) տուատարան (*Sphenodon punctatum*)։

Նեոէնդեմիկներ
-------------

Նեոէնդեմիկներ, առաջադեմ երիտասարդ տեսակներ կամ ձևեր, որոնք առաջանում են վերջերս մեկուսացված տարածքներում։
Դրանք ներառում են Բրիտանական կղզիների, Ղրիմի, Բայկալի էնդեմիկները։ Բայկալ լճի ամենահայտնի էնդեմիկ ֆաունան բայկալյան փոկն է (*Pusa sibirica*):

Պատկերասրահ
-----------

* Կարպատյան դոդոշ (Pelophylax cerigensis), Հունաստանի էնդեմիկԿարպատյան դոդոշ (*Pelophylax cerigensis*), Հունաստանի էնդեմիկ
* Հարավային Աֆրիկայի էնդեմիկ տեսակՀարավային Աֆրիկայի էնդեմիկ տեսակ
* Գալապագոսյան հսկա կրիա (Chelonoidis nigra porteri), կղզու գիգանտիզմի օրինակԳալապագոսյան հսկա կրիա (*Chelonoidis nigra porteri*), կղզու գիգանտիզմի օրինակ
* Չանել կղզու մոխրագույն աղվես (Urocyon littoralis), կղզու գաճաճության օրինակՉանել կղզու մոխրագույն աղվես (*Urocyon littoralis*), կղզու գաճաճության օրինակ
* Գալապագասյոն բազե, որը էնդեմիկ է մեկուսացված Գալապագոս կղզիների համարԳալապագասյոն բազե, որը էնդեմիկ է մեկուսացված Գալապագոս կղզիների համար
* Կաղամբի ընտանիքի ամենահայտնի էնդեմիկ բույսը Խորվաթիայում Կաղամբի ընտանիքի ամենահայտնի էնդեմիկ բույսը Խորվաթիայում
* Եվրոպական պրոտեուսԵվրոպական պրոտեուս
* Պլատիպուսը պալեոէնդեմիզմի օրինակներից էՊլատիպուսը պալեոէնդեմիզմի օրինակներից է
* Գալապագոսյան ցամաքային իգուանան միակ էնդեմիկ տեսակն է, որը մնացել է Գալապագոսյան կղզիներումԳալապագոսյան ցամաքային իգուանան միակ էնդեմիկ տեսակն է, որը մնացել է Գալապագոսյան կղզիներում
* Բայկալյան փոկԲայկալյան փոկ

Տես նաև
-------

* Էնդեմիկ բույսեր
* Էնդեմիկ կենդանիներ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Биологический энциклопедический словарь / гл. ред. М.С. Гиляров; редкол.: А.А. Бабаев, Г.Г. Винберг, Г.А. Заварзин и др.. — 2-е изд. исправл.. — М.: Советская энциклопедия, 1986. — 831 с. ил..
2. ↑  "Endemic". Reference.com. Retrieved 6 december 2014.
3. ↑  «Эндемизм». *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*. Սանկտ Պետերբուրգ. 1890–1907.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)
4. ↑  «Эндемики». Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ դեկտեմբերի 4-ին. Վերցված է 2023 թ․ հունվարի 9-ին.
5. ↑  «Красная книга Сочи». Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ դեկտեմբերի 4-ին. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 3-ին.

Գրականություն
-------------

* Juan J. Morrone (1994). «On the Identification of Areas of Endemism» (PDF). *Systematic Biology*. **43** (3): 438–441. doi:10.1093/sysbio/43.3.438.
* CDL Orme, RG Davies, M Burgess, F Eigenbrod; և այլք: (2005 թ․ օգոստոսի 18). «Global hotspots of species richness are not congruent with endemism or threat». *Nature*. **436** (7053): 1016–9. Bibcode:2005Natur.436.1016O. doi:10.1038/nature03850. PMID 16107848. `{{cite journal}}`: Explicit use of et al. in: `|author2=` (օգնություն)CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
* JT Kerr (1997 թ․ հոկտեմբեր). «Species Richness, Endemism, and the Choice of Areas for Conservation» (PDF). *Conservation Biology*. **11** (55): 1094–1100. doi:10.1046/j.1523-1739.1997.96089.x. JSTOR 2387391. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2017 թ․ օգոստոսի 9-ին. Վերցված է 2013 թ․ մարտի 10-ին.
* Арциховский В. М. (1890–1907). «Эндемизм». *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*. Սանկտ Պետերբուրգ.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link) CS1 սպաս․ հավելյալ կետադրություն (link)
* Эндемизм, Эндемики // Элоквенция — Яя. — М. : Советская энциклопедия, 1957. — С. 56—57. — (Большая советская энциклопедия : [в 51 т.] / гл. ред. Б. А. Введенский ; 1949—1958, т. 49).
* Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров. — М.: Изд-во Советская Энциклопедия, 1986.

Արտաքին հղումներ
----------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Էնդեմիկ» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Ժամանակակից Ուկրաինայի · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · Treccani · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 137664086 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 54)։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |