recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Միջազգային սովորութային իրավունքի** (լատ․ Ius consuetudinis, անգլ․ Customary International Law) ուսումնասիրության առարկան սովորույթի սկզբունքն է միջազգային իրավական հարաբերություններում։ Ինչպես իրավունքի և պայմանագրերի ընդհանուր սկզբունքները, սովորույթը նույնպես հանդիսանում է միջազգային իրավունքի հիմնական աղբյուր Արդարադատության միջազգային դատարանի, Միավորված ազգերի կազմակերպության և նրա անդամ պետությունների համար։

Միջազգային սովորութային իրավունքը սկզբունքորեն ընդունելի է աշխարհի շատ երկրների կառավարությունների համար, թեպետ կան նաև տարակարծություններ նրանում առկա օրենքների առնչությամբ։

Միջազգային սովորութային իրավունքի ճանաչումը
-------------------------------------------

Արդարադատության միջազգային դատարանի Կանոնադրության 38-րդ հոդվածի 1-ին մասի (բ) կետի համաձայն` միջազգային սովորութային իրավունքը սահմանվում է որպես "ընդհանուր գործառնություն, որը սովորույթի ուժով ընդունելի է որպես օրենք։"

Տարբեր պետություններ ճանաչում են միջազգային սովորութային իրավունքի տարբեր կողմեր։ Նրանցից մի քանիսը, որպես միջազգային հանրության կողմից ընդունվող անբեկանելի իրավունքներ, ունեն բարձրագույն պարտավորությունների (jus cogens) ուժ, մինչդեռ կան շատ ուրիշ սկղբունքներ, որոնց սահմանափակ թվով պետություններ են հետևում։ Պետությունների համար միջազգային սովորութային իրավունքը որպես կանոն ունի պարտադիր ուժ՝ անկախ ներպետական օրենսդրության կամ ստորագրված կամ վավերացված միջազգային պայմանագրերի մեջ ամրագրված լինելու փաստից։

**Jus cogens**

Միջազգային հանրության կողմից որպես անբեկանելի նորմ ընդունվող միջազգային իրավունքի հիմնարար սկզբունք, որի հիմքում ընկած են բնական իրավունքի սկզբունքները։ Վերջիններիս հակասող ցանակացած օրենք համարվում է առոչինչ։ Դրա օրինակներ են միջազգային հանցագործությունները․ ստրկություն, խոշտանգումներ, ցեղասպանություններ, պատերազմական ագրեսիա կամ մարդկութան դեմ հանցագործություններ թույլ տվող պետությունները համարվում են միջազգային սովորութային իրավունքը խախտող սուբյեկտներ։

### Միջազգային սովորութային իրավունքի ամրագրումը իրավական ակտերում

Միջազգային սովորութային իրավունքի շատ սկզբունքներ ամրագրված են պայմանագրերում կամ տարբեր երկրների ազգային օրենսդրության մեջ։

Պատերազմի օրենքներն ու սովորույթները սահմանված են Հաագայի 1899 թ․ և 1907 թվականի կոնվենցիաներով, Ժնևի կոնվենցիայով և միջազգային այլ պայմանագրերով, սակայն այդ փաստաթղթերը պատերազմական իրավիճակների դեպքում չեն երաշխավորում իրենցում ամրագրված բոլոր սկզբունքների և պահանջների բացարձակ կիրառում։

##### Լռությունը որպես համաձայնություն

Միջազգային պայմանագրի կամ իրավական նորմի հանդեպ պարտավորություն ստանձնելու համար պետությունները որպես կանոն պետք է տան իրենց համաձայնությունը։ Սակայն միջազգային սովորութային իրավունքում առկա նորմերի պարագայում դա պարտադիր պահանջ չէ։
Ինֆորմատիկայում **էջանշան** տերմինը (անգլերեն՝ bookmark) օգտագործվում է նույն իմաստով, ինչ գրքի էջանշանը, որը նախատեսված է օգնել ընթերցողին հեշտ գտնելու այն էջը, որտեղ նա կանգ է առել։ Դրանք հիմնականում հանդիպում են տեքստային խմբագրման կամ ինտերնետ զննարկման ծրագրերում։

Տեքստի խմբագրում
----------------

Տեքստերի խմբագրման էջանշանը գրքային էջանշանի էլեկտրոնային տարբերակն է։ Էջանշանը նախատեսված է հիշելու էջի համարը հետո այն բացելու համար։ Նմանատիպ գործառույթ գոյություն ունի զարգացման որոշ միջավայրի համար, որը թույլ է տալիս նշել կոդ աղբյուրը՝ այնուհետև այնտեղ մուտք ունենալու համար։

Ինտերնետ զննարկում
------------------

**Mozilla Firefox ծրագրի էջանշանի սեփականությունը**

Հայտնի նաև **bookmark, favorite կամ signet** անունների տակ, ինտերնետ զննարկիչների էլեկտրոնային էջանշանը թույլ է տալիս օգտագործողին էջանշան դարձնելով հիշել տալ որևէ վեբ հասցե՝ այն ցանկացած ժամանակ բացելու նպատակով։ Այս էջանշանները հնարավոր է ձայնագրել և կիսել այնպիսի վեբ կայքերում, ինչպես օրինակ **del.icio.us** կայքը։

Սոցիալական էջանշան
------------------

**del.icio.us կայքի** նման կայքերում սոցիալական էջանշանները օգտագործողին թույլ են տալիս ձայնագրել իր սիրելի էջերը արդեն կայքի սերվերների վրա։ Օգտագործողը ոչ թե ճյուղավորված համակարգի միջոցով է դասակարգում իր սիերելի կայքերը, այլ էջանշանների։ Այս կայքերի սոցիալական կողմը բացատրվում է, որ յուրաքանչյուր օգտագործողի էջանշան տեսանելի են բոլորի կողմից։ Այսպես հնարավոր է որոնում կատարել էջանշանների միջև՝ որևէ կատեգորիայում որոնելով ամենահայտնի վեբ կայքերը կամ ուսումնասիրել որևէ մեկի նախընտրությունների բնագավառները՝ նրա էջանշանների հոսանքի զննարկման միջոցով։
Այս գործիքի միակ ֆրանսերենով տարբերակը հասանելի է **Orange.fr** կայքում։ Փաստորեն **del.icio.us** կայքի պես **Orange-**ը ունի սիրելի կայքերը պահելու և կիսելու իր սեփական ծառայությունը, որը կոչվում է **Orange Favoris**, այն հասանելի է  հասցեում։ Պետք է ասել, որ US ծառայության ֆրանսերեն սխալ տարբերակի պատճառով ոչ մի այլ ֆրանսերեն գործիք չի գործում այս պահին։
**Զինաիդա Յուսուպովայի ամառանոց** (ռուս.՝ Дача З. И. Юсуповой), 1856-1859 թթ. Զինաիդա Յուսուպովայի պատվերով պալատական ճարտարապետ Իպպոլիտ Մոնիգետտիի նախագծով Ցարսկոյե Սելոյում (այժմ՝ Պուշկին) կառուցված քաղաքից դուրս գտնվող ամառանոց։ Շինությունը նախագծվել է որպես տաղավար-էրմիտաժ, որտեղ կարելի է հանգստանալ աշխարհիկ ունայնությունից։

Վիլլայի ճակատային ինտերիերը հարուստ կերպով զարդարված էր Լուի XV-ի ոճով, որը Վասիլի Սադովնիկովը ներառել է իր ջրաներկերի ալբոմում (1872 թ. այժմ գտնվում է Պետական պատմական թանգարանի հավաքածուում)։

Իպպոլիտ Մոնիգետտի, դեպի Պավլովսկայա ճանապարհ նայող ճակատամասի նախագիծ, 1856
1909-1911 թվականներին ամառանոցը վերակառուցվել է ճարտարապետ Անդրեյ Վայտենսի նախագծով, շենքն արդիականացվել է և ապահովվել էլեկտրաէներգիայով։ 1911 թվականին Վայտենսը Յուսուպովայի հանձնարարությամբ զբաղվել է Սանկտ Պետերբուրգի նահանգի Շլիսսելբուրգյան գավառի «Յուսուպովայի ավանում» եկեղեցու կառուցմամբ, Հյուսիսային երկաթգծի կայանի մոտ, Մգա գետի վրա գտնվող կայսրուհու կալվածքի հողերում, որոնք նախատեսված էին տաճարի կառուցման համար, 1910 թվականին նվիրաբերվել է Սանկտ Պետերբուրգի հոգևոր կոնսիստորիային։

Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո վիլլան սեփականազրկվել է։ Նրա հավաքածուն անցել է Ցարսկոյե Սելոյի արգելոց-թանգարանին, իսկ շենքը փոխանցվել է Լունաչարսկու անվան մանկական աշխատանքային գաղութին։

1921 թվականին Ցարսկոյե Սելոյում գտնվող Յուսուպովայի նախկին ամառանոցը շահագործելու իրավունք ստացավ բալետի ուսումնարանը։ Քաղաքից դուրս գտնվող վիլլան մինչև 1933 թվական օգտագործվել է որպես աշակերտների համար ամառային հանգստի տուն, այնուհետև փոխանցվել Բուսագիտական ինստիտուտին, այնտեղ լաբորատորիա և անձնակազմի բնակարաններ ստեղծելու համար։

Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ շենքը վնասվել է։ Վերանորոգումից հետո այնտեղ տեղավորվել է մանկական առողջարան։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Интерьер в русской графике XIX – начала XX века Archived 2017-11-11 at the Wayback Machine. //Государственный исторический музей

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Զինաիդա Յուսուպովայի ամառանոց** կատեգորիայում։ |
Պատկեր:Han Solo and Chewbacca costumes.jpgԵրկրպագուները կրում են Հան Սոլոյի և Չուբակայի կոստյումները
**Հան Սոլո** (անգլ.՝ Han Solo), երկրորդ պլանի կերպար «Աստղային պատերազմներ» գիտաֆանտաստիկ սագայի առաջին եռապատումում։ «Հազարամյա բազե» կոչվող տիեզերանավի օդաչու է, որն օգտագործում է իր վուկի ընկերոջ՝ Չուբակայի հետ։ Հան Սոլոյի դերում հանդես է գալիս Հարիսոն Ֆորդը։

Մինչև ֆիլմում ներկայանալը, Սոլոն գալակտիկայում զբաղվել է մաքսանենգությամբ։

Եռապտման առաջին՝ «Նոր հույս» ֆիլմում Լյուկ Սքայուոքերը և Օբի-Վան Կենոբին վարձում են Սոլոյին, որպեսզի վերջինս իր տիեզերանավով ուղեկցի նրանց դեպի Մահվան աստղ՝ փրկելու Արքայադուստր Լեային։ Սկզբնապես Սոլոյին միայն հետաքրքրում էր կատարած ծառայությունների դիմաց ստացվելիք վարձավճարը, սակայն ավելի ուշ նա վերադառնում և փրկում է Լյուկին, իսկ ավելի ուշ օգնում նրան հասնել Մահվան Աստղ։ Ավելի ուշ Սոլոն սիրահարվում է արքայդստերը։ Ցուցաբերած քաջությունների դիմաց Սոլոն ստանում է Անջատողականների Միության գեներալի տիտղոս։ Երկրորդ՝ «Կայսրությունը հասցնում է պատասխան հարված» ֆիլմում Սոլոն կյանքը վտանգի ենթարկելով կրկին փրկում է Լյուկ Սքայուոքերին, ով մոլորվել էր ձնամրրիկի մեջ։ Երբ կայսրությունն հարձակվում է ապստամբների բազայի վրա, Հան Սոլոն Չուբակային, Լեային և C-3PO-ին իր հետ տանում է Հետամպային Քաղաք, որի ղեկավարը նրա վաղեմի ընկեր Լենդո Կալրիսիանն էր, սակայն քաղաքում նրանց էր սպասում Դարթ Վեյդերն իր զինվորների հետ։ Վեյդերը հրամայում է Սոլոյին մտցնել կարբոնիտե զանգվածի մեջ և ուղարկել Տատուին մոլորակ՝ հանցագործների առաջնորդ Ջաբբա Հաթի մոտ, ով Սոլոյի գլխի համար խոշոր գումար էր խոստացել գալակտիկայի բնակիչներին։ Հետագայում («Ջեդայի վերադարձը») ընկերները փրկում են Հանին գերությունից և հավաքում ապստամբ բոլոր ուժերին։ Ապստամբների մի մասը վայրէջք է կատարում էնդոր մոլորակ և տեղացի էվոկների հետ ճակատամարտի բռնվում մութ ուժերի ներկայացուցիչների դեմ, իսկ միևնույն ժամանակ Լյուկ Սքայուոքերը կարողանում է ոչնչացնել երկրորդ Մահվան աստղը։ Ապստամբները հաղթում են պատերազմում, իսկ Լեան խոստովանում է իր սերը Հանի հանդեպ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  *Mangels A.* Star Wars: The Essential Guide to Characters — 1 — Ballantine Books, 1995. — P. 144—148. — ISBN 0-345-39535-2
2. ↑  Star Wars Databank
3. ↑  Star Wars — 1977.
4. ↑  Star Wars: The Force Awakens — 2015.

Արտաքին հղումներ
----------------

 Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են  ***Հան Սոլո*** հոդվածին
* Էջը «Աստղային պատերազմների» կայքում

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Giant Bomb (անգլ.) |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: nb2015003384 · NLA: 56408614 · VIAF: 41150868272422071822 · WorldCat VIAF: 41150868272422071822 |

 |
**Սան Սատիրո**, ճարտարապետական հուշարձան Միլանում։ Հուշարձանախմբի կազմում են՝ մատուռը (կառուցվել է 868—881 թթ.-ին), ավելի ուշ կառուցված զանգակատունը և եկեղեցին (1478 թ. ճարտարապետ Բրամանտե)։ Մատուռը քառաբսիդ, գմբեթակիր չորս սյուներով, կենտրոնակազմ, փոքր չափերի կառույց է։ 1482 թ.-ին Բրամանտեն մատուռի արտաքին քառաբսիդ ծավալը դասական թոլոսի նմանությամբ վերափոխել է գլանաձև, չորս խորշերով շենքի, պահպանելով ներսի հորինվածքը։ Սան Սատիրոյի մատուռի հատակագծային և կառուցվածքային հորինվածքը կրկնում է Բագարանի Սուրբ Թեոդորոս եկեղեցուն։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: n84222066 · VIAF: 129061072 · WorldCat VIAF: 129061072 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 169)։*  |
**Ստրեպտոմիցին**, անտիբիոտիկ, առաջանում է Actinomyces (Strepfomyces) ճառագայթասնկերից։ Առաջինն ստացել է ամերիկացի գիտնական Զ․ Վաքսմանը՝ A․ griseus-ից, 1944 թ.-ին։ Քիմիական բնույթով ստրեպտոմիցին դասվում է ամինագլիկոզիդային անտիբիոտիկների շարքը։ Ստրեպտոմիցինն ունի հիմնային հատկություն, ջրում լավ է լուծվում, օրգանական․ լուծիչներում գործնականորեն անլուծելի է։ Տարբեր թթուների հետ հեշտությամբ առաջացնում է աղեր, մոլ․ զանգվածը՝ 581,6։ Չոր պայմաններում ակտիվությունը պահպանում է 2-ից ավելի տարի։ Ստրեպտոմիցին․ ակտիվ է տուբերկուլոգային միկրոբակտերիայի, ժանտախտի, տուլարեմիայի, բրուցելոզի, ինչպես նաև դիզենտերիայի հարուցիչների, աղիքային ցուպիկի, ստաֆիլակոկերի, ստրեպտոկոկերի, պնևմոկոկերի, գոնոկոկերի, մենինգոկոկերի և այլնի հանդեպ։ Սնկերի, նախակենդանիների, անաերոբ մանրէների, սպիրոխետների, ոեկետսիաների և վիրուսների վրա չի ազդում։ Ստրեպտոմիցինի ազդեցության առաջնային մեխանիզմը դեռևս լրիվ պարզ չէ։ Կլինիկայում Ստրեպտոմիցինի կիրառումից առաջանում են բակտերիաների կայուն շտամներ, այդ պատճառով էլ ստրեպտոմիցին․ օգտագործում են այլ պատրաստուկների հետ զուգորդումներով։ Ստրեպտոմիցինի երկարատև օգտագործումն ազդում է լսողության վրա։ Ստրեպտոմիցին օգտագործում են նաև կենսաքիմիայում՝ ռիբոսոմների ֆունկցիաները և սպիտակուցների կենսասինթեզի մեխանիզմները հետազոտելու նպատակով։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 155)։*  |
**Վիկտոր Ավդեև**, (ռուս.՝ Виктор Фёдорович Авде́ев, սեպտեմբերի 11 (24), 1909, Ուրյուպինսկ, Դոնի զորքի մարզ, Ռուսական կայսրություն - 1983[…]), խորհրդային և ռուս գրող։ Ստալինյան մրցանակի երրորդ աստիճանի դափնեկիր։

Կենսագրություն
--------------

Վ. Ավդեևը ծնվել է 1909 թվականի նոյեմբերի 11-ին (24) Ուրյուպինսկ ավանում (այժմ` Վոլգոգրադի մարզի Ուրյուպինսկ քաղաք), կազակի ընտանիքում։ Որբանալուց հետո տղային իր ավագ եղբոր հետ ուղարկել են Նովոչերկասկի Պ. Ալեքսեևի անվան ինտերնատ։ Ապագա գրողը երկար ժամանակ անօթևան էր և թափառում էր ամբողջ երկրով մեկ։ 1925 թվականին նրան մանկատնից վերցրել է Ուկրաինայի Կարմիր խաչի և Երեխաների ընկերների կազմակերպությունն ու ուղարկում յոթնամյա կրթության։ Տարվելով գրական ստեղծագործությամբ` Վ. Ավդեևը մեկնել է Մոսկվա, իր վաղ ստեղծագործությունները հրատարակել է Մաքսիմ Գորկու նախաձեռնությամբ ստեղծված «Երեկ և այսօր» ալմանախում։ Նրա կողմից գրողը հանձնարարական նամակ է ստացել աշխատավորական ֆակուլտետի համար։ 1938 թվականին ավարտել է Մաքսիմ Գորկու անվան գրականության ինստիտուտը։ Եղել է ԽՍՀՄ գրողների մության անդամ։

Իր պատմվածքներում և վիպակներում հեղինակը պատմում է անօթևանների, Քաղաքացիական պատերազմի իրադարձությունների, ժամանակակից գյուղի կյանքի մասին, բարձրացնում է սոցիալիստական հասարակարգում մարդու անձնային կայացման թեման։

Ստեղծագործություններ
--------------------

### Պատմվածքներ

* Թևավոր կապավորը (1937-1954)
* Մեր բակում (1940)
* Գյուղացիները (1946—1952)
* Նախիրը ճանապարհին (1947)
* Լյոնկա Օխնար (1957)
* Գուբանի վերջը (1957)
* Հաց (1957)
* Իմ Ոդիսականը (1960)
* Քայլ առաջ (1976)
* Վազքով դեպի Պառնաս (1971)

«Երեկ և այսօր» (Մոսկվա, «Երիտասարդ գվարդիա», 1970, Մոսկվա, «Խորհրդային Ռուսաստան», 1976) ժողովածուի կազմողղներից ու նախաբանի հեղինակներից մեկն է։ 
Այս հավաքածուն կոչված էր դառնալու Մաքսիմ Գորկու նախաձեռնությամբ ստեղծված «Երեկ և այսօր» ալմանախի շարունակությունը։

Էկրանավորում
------------

* Անմահ երգ

Մրցանակներ և պարգևներ
---------------------

* «Նախիրը ճանապարհին է» պատմվածքի համար արժանացել է Ստալինյան մրցանակի երրորրդ աստիճանի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Czech National Authority Database
2. 1 2  NUKAT — 2002.
3. 1 2  CONOR.SR
4. ↑  Справочник СП СССР, 1964, էջ 16
5. ↑  Вчера и сегодня [Текст]: Альманах бывших правонарушителей и беспризорных. Сборник / С предисл. М. Горького.. — М.; Л.: Огиз-Гослитиздат, 1931. — 258 с.

Գրականություն
-------------

* Справочник Союза писателей СССР [по состоянию на 01.12.1963] / ред. К. В. Воронков, сост. Н. В. Боровская. — М.: Советский писатель, 1964. — 776 с. — 3000 экз.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  ⛭  | 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| GND: 1032152621 · ISNI: 0000 0000 4658 1278 · LCCN: nr88000512 · LNB: 000139133 · NKC: xx0025002 · NTA: 069485291 · NUKAT: n2012148915 · SUDOC: 122684788 · VIAF: 44140102 · WorldCat VIAF: 44140102 |

 |

 |
«**Հոլանդական հիվանդություն**» (**Գրոնինգենի էֆեկտ**), ակնհայտ պատճառահետևանքային կապն է տնտեսության որոշակի հատվածի տնտեսական զարգացման խթանման (օրինակ՝ բնական ռեսուրսներ) և մյուս հատվածների (ինչպես գյուղատնտեսությունը կամ թեթև արդյունաբերությունը) թուլացման միջև։ Հավանական մեխանիզմը հետևյալն է. տնտեսության զարգացող հատվածում եկամուտները (կամ արտասահմանից օգնության հոսքը) աճում են, տվյալ երկրի ազգային արժույթի փոխարժեքը դառնում է ավելի ուժեղ՝ համեմատած այլ ազգերի արժույթների (արտահայտված փոխարժեքով)։ Սա բերում է նրան, որ արտահանումը դառնում է ավելի թանկ այլ երկրների կողմից գնելու համար և ներկրումը ավելի էժան է դառնում, ինչն էլ բերում է այս հատվածների առավել քիչ չափով մրցունակ լինելուն։

Նկարագրություն
--------------

Էֆեկտն իր անունը ստացել է Գրոնինգենի գազային հանքից, որը հայտնաբերվել է 1959 թվականին Հոլանդիայի հյուսիսում։ Գազի արտահանման արագ աճը հանքավայրի հայտնաբերման արդյունքում 1970-ական թվականներին բերեց ինֆլյացիայի և գործազրկության աճի, վերամշակող արդյունաբերության արտահանման անկմանը և եկամուտների աճի տեմպի նվազեցմանը։ Նավթի գների աճը 1970-ական թվականների կեսերին և 1980-ական թվականների սկզբին առաջացրեց նման էֆեկտ Սաուդյան Արաբիայում, Նիգերիայում, Մեքսիկայում։
՝
Արտահանման եկամուտների կտրուկ աճը՝ ի հաշիվ տնտեսության արդյունահանող հատվածի, տանում է երկրում արտարժույթի լրացուցիչ հոսքի, ինչը, իր հերթին, բերում է ազգային արժույթի ամրապնդմանը։ Ազգային արժույթի ամրապնդումը նվազեցնում է արդյունահանող ժյուղերի ապրանքների մրցունակությանը, ինչը տանում է տվյալ ապրանքի թողարկմանն ու արտահանմանը և կարող է բերել գործազրկության աճի։ Աճում է նաև ներկրումը, նվազում է զուտ արտահանումը և, վերջին հաշվով, համախառն ներքին արտադրանքը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Полит. Ру 28.09.2000  Archived 2008-10-07 at the Wayback Machine.
2. ↑  Забелина О. Российская специфика "Голландской болезни.- Вопросы экономики, 2004 № 11

Գրականություն
-------------

* Buiter Willem H. Purvis Douglas D. (1983)։ «Oil, Disinflation, and Export Competitiveness: A Model of the 'Dutch Disease'»։ in Bhandari Jagdeep S. Putnam Bluford H.։ *Economic Interdependence and Flexible Exchange Rates*։ Cambridge: MIT Press։ էջեր 221–47։ ISBN 0-262-02177-3
* Elkhan Richard Zada. 2016. Oil Abundance and Economic Growth. Berlin: Logos Verlag.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Sadik-Zada, R. Oil Abundance and Economic Growth. Berlin: Logos Verlag 2016. ISBN 9783832543426 (անգլ.)
**Մասնիկների կոնցենտրացիա**, ֆիզիկական մեծություն, ցույց է տալիս {\displaystyle N} մասնիկների թվի հարաբերությունը {\displaystyle V} ծավալին, որտեղ գտնվում են մասնիկները.

{\displaystyle n={\frac {N}{V}}}
Միավորների միջազգային համակարգում կոնցենտրացիայի չափողականությունը {\displaystyle [n]=1/}մ³ է, ՍԳՎ համակարգում՝ {\displaystyle [n]=1/}սմ³։

Եթե կոնցենտրացիան ֆունկցիա է կոորդինատներից՝ {\displaystyle n=n({\vec {r}})}, ապա կոնցենտրացիա ասելով հասկանում ենք 

{\displaystyle n({\vec {r}})=\lim \_{V\rightarrow 0}{\frac {N}{V}}}
առնչությունը։

Այսպիսով

{\displaystyle N=\int \limits \_{V}n(\mathbf {r} )\,\mathrm {d} V}
Սակայն նման պատկերացումը խիստ պայմանական է, քանի որ կոնցենտրացիան (ինչպես, օրինակ, ջերմաստիճանը) մակրոպարամետրերի թվին է դասվում, և անվերջ փոքր ծավալի դեպքում կորցնում է իմաստը։

Բանաձևեր, որոնց մեջ մտնում է կոնցենտրացիան
------------------------------------------

{\displaystyle p=nkT} - իդեալական գազի ճնշումը
{\displaystyle \lambda ={\frac {1}{{\sqrt {2}}\pi D^{2}n}}} - գազի մոլեկուլների ազատ վազքի միջին երկարությունը, D-ն մոլեկուլի էֆեկտիվ տրամագիծն է
{\displaystyle \nu ={\frac {n\langle v\rangle }{4}}} - գազի մոլեկուլի հարվածների թիվը պատի միավոր մակերևույթին միավոր ժամանակի ընթացքում, {\displaystyle \langle v\rangle }-ն մոլեկուլների միջին արագությունն է

Օրինակներ
---------

Հետևյալ աղյուսակում բերված են մի շարք նյութերի կոնցենտրացիաները 1 մթն ճնշման և 20 °C ջերմաստիճանի դեպքում։

Մասնիկների կոնցենտրացիան որոշ նյութերի համար| Նյութ | Կոնցենտրացիա (*n*) | Մոլային կոնցենտրացիա (*c*) | Խտություն ({\displaystyle \rho }) | Մոլային զանգված (M) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Միավոր | (1027 մ−3) կամ (1021 սմ−3) | (ամագա) | (103 մոլ/մ3) կամ (մոլ/լիտր) | (103 կգ/մ3) կամ (գ/սմ3) | (10−3 կգ/մոլ) կամ (գ/մոլ) |
| Իդեալական գազ | 0.02504 | 0.932 | 0.04158 | 41.58×10−6×*M* | *M* |
| Չոր օդ | 0.02504 | 0.932 | 0.04158 | 1.2041×10−3 | 28.9644 |
| Ջուր | 33.3679 | 1241.93 | 55.4086 | 0.99820 | 18.01524 |
| Ադամանդ | 176.2 | 6556 | 292.5 | 3.513 | 12.01 |
**Մասնավոր կյանքի անձեռնմխելիություն**,մարդու հիմնական և անօտարելի անձնական իրավունքնե­րից։

Նշանակությունը
--------------

Նշանակում է. որ անձնական և ըն­տանեկան գաղտնիքը սրսշապանվում է օրենքով սահմանված կարգով։ Նորա­գույն սահմանադրությունները որպես մասնավոր կյանքի անձեռնմխելիության երաշխիքներ արգելում են մարդու մաս­նավոր կյանքի մասին տեղեկատվության հավաքում, պահպանում և տարածում։

Մասնավոր կյանքի անձեռնմխելիութ­յան երաշխիքներից է նաև նամակագ­րության, հեռախոսային խոսակցութ­ յունների, փոստային, հեռագրական և այլ հաղորդումների գաղտնիության իրա­վունքը։

Ներկայումս մեծ մտահոգություն է առաջացնում մարդկանց մասնավոր կյանքին անթույլատրելի զանգվա­ծային միջամտությունները, որը համար­վում է լուրջ վտանգ բուն հասարակա­կան հիմքերի համար, մասնավորապես, մեծ ուշադրություն է դարձվում այսպես կոչված սլրայվեսիի (անձի պաշտպա­նությանը պետության, հասարակութ­յան, զանգվածային լրատվամիջոցների և այլ միջամտությունից) ապահովմանը։

Հասարակության մեջ աստիճանաբար ձևավորվում է այն տեսակետը, որ մար­դու անձնական աշխարհը, դրա ան­ձեռնմխելիության իրավական երաշխիք­ների ստեղծումը հասարակության գո­յության և անձնավորության զարգաց­ման կարևորագույն պայմաններից են։

Ամրագրում
---------

Մասնավոր կյանքի անձեռնմխելիության, ինչպես և անձի անձռենմխելխսթյունը. բնակարանի անձեռնմխելիությունը ամ­րագրված է Մարդու իրավունքների հա­մընդհանուր հռչակագրում (հ. 12), Քա­ղաքական և քաղաքացիական իրավունքների միջազգային դաշնագրում (հ. 17), Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին կոնվենցիայում (հ. 8)։ Վերջի­նումս, մասնավորապես նշվում է, որ «Չի թույլատրվում պետական մարմինների միջամտությունն այդ իրավունքի (անձ­նական ու ընտանեկան կյանքի, բնակա­րանի և նամակագրության նկատմամբ հարգանքի իրավունք) իրականացմանը. բացառությամբ այն դեպքերի, երբ դա նախատեսված է օրենքով և անհրա­ժեշտ է ժողովրդավարական հասարա­կությունում ի շահ պետական անվտանգության. հասարակական կարգի կամ երկրի տնտեսական բարեկեցության, ինչ­պես նաև անկարգությունների կամ հանցագործությունների կանխման, առող­ջության կամ բարոյականության պաշտ­պանության կամ այլ անձանց իրավունքների ու ազատությունների պաշտպա­նության նպատակով»։

Աղբյուրներ
----------

* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 1-12, 1974-1986 թթ, Երևան
* Է․ Աղայան «Արդի հայերենի բացատրական բառարան», հատոր 1-2, 1976 թ, Երևան
* А․ Б. Барихин "Большой юридический словарь", 2002 թ, Москва
Աշխատող կոմբայն Բելգիայում
**Բելգիայի գյուղատնտեսությունը** Բելգիայի տնտեսության ճյուղերից մեկն է։ Գյուղատնտեսությանը բնորոշ է բարձր ինտենսիվությունը, սակայն մեծ չէ նրա դերը երկրի տնտեսության մեջ։ Բելգիան մանր և միջին ագրարային տնտեսությունների երկիր է։ Գյուղատնտեսության մեջ օգտագործվող հողատարածության մոտ կեսը պատկանում է 5-ից 20 հա ունեցող ֆերմերներին, որոնք մասնագիտացած են քաղաքներին մթերքներ մատակարարելու գործում, տալիս են ապրանքային արտադրանքի հիմնական զանգվածը։

Այդպիսի ֆերմերների քանակը ընդհանուր տնտեսության մեջ 10% է, մնացած 90% կազմող տնտեսություններից յուրաքանչյուրն ունի 5-ից պակաս հողակտոր (1970)։ Ամբողջ հողատարածության 2/3-ը վարձակալված հողերն են։ 1968 թվականին Բելգիայի գյուղատնտեսության մեջ օգտագործվել է 84,6 հազար տրակտոր, 7,9 հազար կոմբայն, 52,1 հազար կթող ապարատ։

Գյուղատնտեսության առաջատար ճյուղը կաթնամսատու անասնապահությունն է։ 1973 թվականին Բելգիայում կար 2890 հազար գլուխ խոշոր, 101 հազար գլուխ մանր եղջերավոր անասուն, 4691 հազար խոզ, 58 հազար ձի։ Զարգացած է նաև թռչնաբուծությունը։ Բուսաբուծությունը հարմարեցված է անասնապահությանը։ Գյուղատնտեսության հողատարածության 2/3-ը հատկացված է կերային կուլտուրաների մշակմանը։

Աճեցվում են ցորեն, տարեկան, վարսակ, գարի և այլն։ Քաղաքներին մոտ կան բազմաթիվ ջերմոցներ։ Երկաթուղիների ցանցի խտությամբ Բելգիան կապիտալիստական աշխարհում գրավում է 1-ին տեղը (4,4 հազար կմ, 1973)։ Երկաթուղային գլխավոր հանգույցը Բրյուսելն է։ Ներքին ջրային ցանցը (մոտ 1,6 հազար կմ) կազմված է չսառչող գետերից և ջրանցքներից (Ալբերտի ջրանցքը)։ Ծովային նավատորմն ունի 1092 հազար (1973) կարողություն և բավարարում է ծովային փոխադրումների միայն 1/6-ին։ Բեռնաշրջանառության հիմնական մասը կատարվում է Անտվերպենից։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
**Սենատորների պալատ** (իտալերեն՝ Palazzo Senatorio), վերածննդյան ժամանակաշրջանի հասարակական շենք, որը կառուցվել է 1573-1605-ական թվականներին Հռոմում՝ Կապիտոլիում բլրի վրա՝ Միքելանջելոյի նախագծով։ Այժմ այնտեղ տեղակայված է Հռոմի քաղաքապետարանը։

Պատմություն
-----------

Մ.թ.ա. 78 թվականին Սենատը դեսպան Կվինտ Լուտացի Կատուլին հանձնարարել էր Կապիտոլիումի բլրին պետական արխիվ կառուցել՝ Տաբուլարիում։ Շինարարությունը գլխավորում էր ճարտարապետ Լուցիոս Կորնելիոսը։ Միջնադարի ընթացքում արխիվի շենքը դատարկվել է, ինչպես քաղաքի այլ անտիկ շինություններ։ Ազնվական Կորսի ընտանիքը, օգտվելով վերջինիս տեղակայման դիրքից, այնտեղ դղյակ է կառուցել։

16-րդ դարի կեսին Հռոմի պապը հանձնարարել է Միքելանջելոյին վերակառուցել ամբողջ Կապիտոլիումը, գագաթին հրապարակ կառուցել՝ Պյացա դել Կամպիդոլյու անվամբ։ Ճարտարապետի մտահղացմամբ հրապարակի ծայրերը պետք է երեք պալատ կազմեին, որոնցից գլխավորը պետք է դառնար սենատորների պալատը։

1538 թվականին Կամպիդոլո հրապարակի կենտրոնում տեղադրել են Մարկոս Ավրելիանոսի արձանը։

Միքելանջելոյի վեհակերտ նախագիծը իրականացվել է նրա մահից հետո, աշակերտների՝ Ջակոմո դելլա Պորտի և Ջիրոլամո Ռայնալդի (մինիմալիզմի ներկայացուցիչներ) կողմից։ Նոր շենքում պահպանվել է անտիկ Տաբուլարիումի ներքևի հատվածը։ Կողքի երկու աշտարակները ևս մնացել են Կորսի ամրության ժամանակաշրջանից։ Այս ամենը կանցնի ամրոցին, չնայած դրա վերածննդյան ճակատին։

Քաղաքապտարանի աշտարակը կառուցվել է 1575-1582 թվականներին ճարտարապետ Մարտինո Լոնգիի կողմից։

1871 թվականից պալատներից մեկը ծառայում է որպես Հռոմի քաղաքապետի նստավայր և քաղաքային այլ պաշտոնյաների կացավայրը, այդ իսկ պատճառով շինության մեծ մասը փակ է զբոսաշրջիկների համար։ 1957 թվականի մարտի 25-ին կնքվել է Հռոմեական պայմանագիրը։ Շենքի ներքևի մասում (անտիկ) ցուցադրվում են Կապիտոլիական թանգարանների որոշ ցուցադրանմուշներ։

Պատկերասրահ
-----------

* Տեսարան ՎիտտորիանոյիցՏեսարան Վիտտորիանոյից
* Պալատի դահլիճներից մեկըՊալատի դահլիճներից մեկը
* Տեսարան Հռոմեական հրապարակիցՏեսարան Հռոմեական հրապարակից

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  archINFORM (գերմ.) — 1994.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Թանգարանի պաշտոնական կայքէջ (անգլ.) (իսպ.) (իտալ.) (ֆր.)
* Կապիտոլիական թանգարանների ցուցանմուշների լուսանկարները (ռուս.)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | BAV: ADV12534084 · VIAF: 414159474307127662215 · WorldCat VIAF: 414159474307127662215 |

 |
**Մասնիկների ցրում**, նյութի մասնիկների բախման պրոցես, որի հետևանքով փոխվում են դրանց վիճակները (առաձգական ցրում) կամ ծնվում այլ մասնիկներ (ոչ առաձգական ցրում)։ Մասնիկների ցրման փորձերը թույլ են տալիս ուսումնասիրել դրանց ներքին կառուցվածքը և փոխազդեցությունների հատկությունները։ Այսպես, ծանր մետաղների ատոմներից մասնիկների ցրման փորձերը (է. Ռեզերֆորդ, 1911) հանգեցրին ատոմային միջուկների հայտնագործմանը։ Բարձր էներգիայի տարրական մասնիկների ցրման ժամանակակից փորձերը այդ մասնիկների հատկությունների մասին ստացվող ինֆորմացիայի հիմնական աղբյուրն են։ Ցրման պրոցեսում չափվող հիմնական ֆիզիկական մեծությունը էֆեկտիվ ձայնական կտրվածքն է։ Տարրական մասնիկների միջուկների և ատոմների ցրումը տեղի է ունենում քվանտային տեսության օրենքների համաձայն։ Ցրման ամեն մի պրոցեսի համապատասխանում է ցրման ամպլիտուդ կոչվող որոշակի կոմպլեքս մեծություն, որի մոդուլի քառակուսին համեմատական է կտրվածքին։ Ցրման ամպլիտուդների հավաքածուն պրոցեսի սկզբնական և վերջնական տարբեր վիճակների համար կազմում է ցրման մատրից (Վ. Հայզենբերգ, 1943)։ Ցրման քվանտային տեսության հիմնական խնդիրը ցրման մատրիցի տարրերի հաշվումն է այս կամ այն տեսակի փոխազդեցության համար։ Ընդ որում էական են այնպահպանման օրենքները, որոնք տեղի ունեն տվյալ փոխազդեցության դեպքում։ Բացի այդ, ցրման մատրիցի վրա խիստ սահմանափակում է դնում նաև այն պայմանը, ըստ որի՝ տրված սկզբնական վիճակից տեղի ունեցող ցրման բոլոր հնարավոր պրոցեսների գումարային հավանականությունը պետք է հավասար լինի մեկի (ունիտարության պայման)։ Ոչ մեծ ինտենսիվության փոխազդեցության դեպքում ցրման մատրիցը կարելի է հաշվել խոտորումների տեսությամբ շարքի վերածելով այն ըստ տվյալ փոխազդեցությանը բնորոշ փոքր պարամետրի։
Ուժեղ (միջուկային) փոխազդեցության դեպքում պետք է տարբերել մեծ և փոքր (ուժեղ փոխազդող մասնիկների բնութագրական չափերի համեմատությամբ) հեռավորությունների տիրույթներ։ Անորոշությունների քվանտամեխանիկական առնչության համաձայն, ցրման ժամանակ այդ տիրույթներին համապատասխանում են իմպուլսի փոքր և մեծ փոխանցումներ։ Իմպուլսի փոքր փոխանցումներով ուժեղ փոխազդող մասնիկների ցրման դեպքում բնութագրական փոքր պարամետրը բացակայում է, որ համապատասխանում է այդպիսի փոխազդեցության մեծ ինտենսիվությանը։ Այդ տիրույթում ցրման ամպլիտուդները հաշվելու համար խոտորումների տեսությունը կիրառելի չէ, և տեսական վերլուծությունը, որպես կանոն, հիմնվում է ունիտարության պայմանի նման ընդհանուր սկզբունքների կիրառման և ամպլիտուդի՝ իբրև էներգիայի ու փոխանցված իմպուլսի ֆունկցիայի, անալիտիկ հատկությունների վերաբերյալ ենթադրությունների վրա։ Ինչպես ցույց են տալիս վերջին տարիներին ստացված փորձարարական տվյալները, իմպուլսի մեծ փոխանցումների (փոքր հեռավորությունների) տիրույթում ուժեղ Փոխազդեցության ինտենսիվությունը ասիմպտոտորեն նվազում է, և խոտորումների տեսության կիրառման հնարավորություն է առաջանում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 273)։*  |
**Պավել Գրիշայի Մամբերյան** (հունվարի 5, 1968(1968-01-05) - հունիսի 16, 1993(1993-06-16)), հայ ազատամարտիկ։

Կենսագրություն
--------------

Պավել Գրիշայի Մամբերյանը ծնվել է 1968 թվականի հունվարի 5-ին Հոկտեմբերյանի շրջանի Մրգաշատ գյուղում՝ գյուղացիականի ընտանիքում։ Սովորել է գյուղի միջնակարգ դպրոցում, որն ավարտելուց հետո ուսման է մեկնել Երևան, որտեղ սովորել է ՄՊՏՈՒ-ի առևտրի բաժնում։ 1986-1988 թվականներին ծառայել է խորհրդային բանակում։ Զորացրվելուց անմիջապես հետո անդամագրվել է Ղարաբաղյան շարժմանը։

Մարտական ուղին
--------------

Մասնակցել է Վարդենիսի և Զանգեզուրի սահմանամերձ գյուղերի պաշտպանությանը։ 1990 թվականից պարտիզանական շարժման ամենաակտիվ մասնակցիներից էր՝ Շահումյանի շրջանում։ Ղեկավարել է «Եղնիկ» պարտիզանական ջոկատի հետախուզությունը։ Ուներ սպայական կոչում։ Իր ռազմական ունակությունների շնորհիվ կարողացել է լեռնական և անտառածածկ վայրերով անկորուստ տեղափոխել Շահումյանի շրջանի գաղթականներին։ 1993 թվականի հունիսի 16-ին Մարտակերտի շրջանի Հակոբ Կամարի գյուղի մոտ Պավելն իր ջոկատով ընկնում է շրջապատման մեջ։ Թվով տասնապատիկ անգամ գերազանցող թշնամին ցանկանում էր ոչնչացնել խումբը։ Թշնամու օղակի ճեղքում գտնվելով՝ Պավելն իր մի քանի ընկերներով փակում էր ճեղքվող խմբի թիկունքը և հենց այդ ժամանակ էլ ծանր վիրավորվում է։ Նույնիսկ այդ վիճակում նա շարունակում է հերոսաբար մաքառել ու կռվել, բայց այդ պահին թշնամու նշանառու գնդակից կտրվում է 25-ամյա երիտասարդ կյանքի թելը։

Անձնական կյանք
--------------

Պավելն ամուսնացած էր։ Իր կյանքի ընկերուհուն ընտրել էր Արցախի հերոսամարտի օրերին։ Ունի մեկ դուստր՝ Նազիկը։

Պավել Գրիշայի Մամբերյանի անունով է կոչվել Մեծամոր ավանի մանկապարտեզներից մեկը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ռ. Սահակյան, Գիրք վշտի և հպարտության


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ (1988—1994) հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո ։*  |
**Մասնիկների կանալավորում** (երբեմն՝ կապուղավորում), լիցքավորված տարրական մասնիկների կամ իոնների յուրահատուկ շարժում բյուրեղներում՝ ատոմական հարթություններով կամ առանցքներով կազմված «կանալներով»։ Համապատասխանաբար, մասնիկների կանալավորումը լինում է հարթ կամ առանցքային։ Քանի որ ատոմների միջուկներն ունեն դրական էլեկտրական լիցք, ուստի հարթ (առանցքային) կանալավորման դեպքում դրական մասնիկները, վանվելով, կատարում են տատանողական շարժում ատոմական հարթությունների (առանցքների) միջև, իսկ բացասականները՝ ձգվելով, մի հարթության (առանցքի) շուրջը։ Շարժման պարբերությունը հազարավոր անգամ մեծ է միջատոմային հեռավորությունից, և այդ հանգամանքը թույլ է տալիս մոդելային հաշվումների ժամանակ ընդունել, որ էլեկտրական լիցքը բյուրեղային հարթություններում (առանցքներում) բաշխված է ոչ թե ընդհատ, այլ հավասարաչափ։

Մասնիկների կանալավորումը տեղի ունի, եթե մասնիկի արագության ուղղությամբ և բյուրեղային հարթությամբ (առանցքով) կազմված անկյունը փոքր է որոշակի կրիտիկական անկյունից, որը կախված է բյուրեղի պարամետրերից, մասնիկի լիցքից և էներգիայից։ Կանալավորված դրական (բացասական) մասնիկների հետագծերն անցնում են միջուկներից ավելի մեծ (փոքր) հեռավորությամբ, քան չկանալավորված մասնիկներինը։ Դա հանգեցնում է մի քանի կարևոր հետևանքների.

1. մասնիկների ատոմային և միջուկային երևույթները բյուրեղներում ուժեղ կախում են ցուցաբերում φ անկյունից։

2. Կանալավորված դրական մասնիկների իոնացման կորուստներն ավելի քիչ են, հետնաբար՝ վազքի երկարություններն ավելի մեծ, քան չկանալավորված կամ համապատասխան բացասական մասնիկներինը։

3. Կանալավորված բացասական մասնիկներն ավելի շատ բնութագրական ռենտգենյան ճառագայթներ են առաջացնում, քան չկանալավորված կամ համապատասխան դրական մասնիկները։

Տատանողական շարժման հետևանքով կանալավորված մասնիկներն առաջացնում են նոր տեսակի ճառագայթում, որի ինտենսիվությունը ռենտգենյան և γ-քվանտների հաճախականությունների որոշակի տիրույթում գերազանցում է արգելակման ճառագայթման ինտենսիվությանը։ Նոր ճառագայթման բնույթը հեշտ կլինի հասկանալ, եթե դիտարկվի հաշվարկման այնպիսի համակարգում, որտեղ կանալավորված մասնիկի միջին արագությունը հավասար է զրոյի։ Այդ համակարգից կանալավորված մասնիկը կդիտվի որպես դիպոլ, որն ունի իր դիպոլային ճառագայթումը։ Լաբորատոր համակարգի անցնելիս, Դոպլերի էֆեկտի հետևանքով ճառագայթումը դառնում է կոշտ U խստորեն ուղղված դեպի առաջ։

Մասնիկների կանալավորոման երևույթը կանխագուշակել է դեռես Շտարկը (1912 թվական), իսկ տեսականորեն «վերահայտնաբերվել» և փորձով դիտվել է 1960ական թվականներին։ Կանալավորված մասնիկների ճառագայթումը հայտնաբերվել է խորհրդային ֆիզիկոսների ջանքերով։ Այդ երևույթն արդեն կիրառվում է պինդ մարմնի և բարձր էներգիայի մասնիկների ֆիզիկայում, իսկ կանալավորված էլեկտրոնների ճառագայթումը կարող է ծառայել γ-քվանտների ինտենսիվ փնջեր ստանալու աղբյուր։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 273)։*  |
**Օպտիկական կառավարում(լատ.՝ optimus**-լավագույն), կառավարվող օբյեկտը (պրոցեսը) այս կամ այն իմաստով լավագույն վիճակի բերելու ծրագրի ընտրությունն ու իրականացումը, որը հանգում է ոչ դասական վարիացիոն խնդիրների լուծման։

Բովանդակություն
---------------

Կառավարվող օբյեկտները սովորաբար ունենում են «ղեկեր», որոնցով մարդը կառավարում է դրանց ընթացքը։ Օբյեկտի վարքը մաթեմատիկորեն նկարագրվում է որոշ հավասարումներով, որոնք պարունակում են նաե «ղեկերի» դիրքերը բնութագրող՝ կառավարող պարամետրեր։ Կառավարվող օբյեկտի օրինակ կարելի է համարել քիմիական ռեակցիայի իրագործման տեխնոլոգիական պրոցեսը, որի «ղեկերն» են բաղադրամասերի կոնցենտրացիան, կատալիզատորի քանակությունը, ջերմաստիճանը և ռեակցիայի ընթացքի վրա ազդող այլ գործոններ։ Որոշելու համար, թե օբյեկտն իրեն հատկապես ինչպես է պահում այս կամ այն կառավարման դեպքում, պետք է գիտենալ դիտարկվող օբյեկտի դինամիկ հատկությունները նկարագրող շարժման օրենքը և կառավարման ամեն մի կոնկրետ տարբերակի դեպքում օբյեկտի վիճակի էվույուցիան։

Օբյեկտի կառավարման հնարավորություններ
-------------------------------------

Օբյեկտի կառավարման հնարավորությունները սահմանափակվում են ոչ միայն կառավարման ռեսուրսներով, այլե այն պահանջով, որ շարժման պրոցեսում օբյեկտը չպետք է ընկնի իր շահագործման կոնկրետ պայմանների տեսակետից անհասանելի կամ անթույլատրելի վիճակների մեջ։

Օպտիկական կառավարման նպատակ
---------------------------

Օպտիկական կառավարման նպատակն է, պահպանելով այս ամենը, խնդիրը լուծել օպտիմալության որոշակի չափանիշի (հնարավոր ամենակարճ ժամանակ կամ վառելանյութի նվազագույն ծախս, առավելագույն տնտեսական արդյունավետություն և այլն) առումով։ Օպտիկական կառավարման տեսության առանցքային արդյունքը Պոնտրյագինի մաքսիմումի սկզբունքն է, որը տալիս է կառավարման օպտիմալության ընդհանուր անհրաժեշտ պայմանը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 12, էջ 560)։*  |
**Գալաթայի կամուրջ** (թուրքերեն՝ Galata Köprüsü, անգլ.՝ Galata Bridge), կամուրջ Ստամբուլում, որը հատում է Ոսկե եղջյուրը։ Կամուրջը տեղակայված է Նոր մզկիթի հակադիր մասում։

Կամուրջը իրենից ներկայացնում է երկհարկանի կառույց, որի առաջին հարկում տեղակայված են ռեստորաններ և զբոսավայր։ Կամրջի երկրորդ հատվածը նախատեսված է ավտոմոբիլային և տրամվային երթևեկության համար։ Կամրջի երկարությունը կազմում է 484 մ, իսկ լայնությունը՝ 42 մ։ Կամրջի կենտրոնական հատվածը (80 մետր) բացովի է։ Մինչ ներկայիս տեսքը, այս տեղանքում կառուցվել է 5 կամուրջ։

### Առաջին կամուրջ

Գալաթայի առաջին կամուրջը կառուցվել է 1845 թ-ին։ Կամուրջը փայտից էր։ Կառուցման ավարտից հետո այն անվանվեց Վալիդեի կամուրջ կամ Նոր կամուրջ։ Անցումը կամրջի վրայով վճարովի է եղել։

### Երկրորդ կամուրջ

1863 թ-ին, մինչև Նապոլեոն III-ի այցը Ստամբուլ, կամուրջն ամբողջովին վերանորոգվեց սուլթան Աբդուլ Ազիզի կողմից։

### Երրորդ կամուրջ

Հաջորդ խոշոր վերակառուցումը տեղի է ունեցել 1875 թ-ին։ Այդ ժամանակ կամրջի երկարությունը կազմում էր 480 մ, իսկ լայնությունը՝ 14 մ։ Ինչպես իր նախորդները, այն նույնպես փայտից էր։ Անցումը կամրջի վրայով եղել է վճարովի։

### Չորրորդ և հինգերորդ կամուրջներ

Գալաթայի չորրորդ կամուրջը կառուցվել է 1912 թ-ին գերմանական «MAN» ֆիրմայի կողմից։ Այդ կամուրջը ուներ 466 մետր երկարություն և 25 մետր լայնություն։ Այն այդ տեսքով ծառայել է մինչև 1992 թ-ը, երբ այն հիմնովին տուժեց մեծ հրդեհից հետո։ Վերակառուցումից հետո այն դարձավ 5-րդը իր վերակառուցումների թվաքանակով։ 2005 թ-ին կամրջի վրայով անց է կացվել տրամվայի գիծ։

Տես նաև
-------

* Ոսկե եղջյուր

Արտաքին հղումներ
----------------

* Yeni Galata Köprüsü на сервисе Яндекс.Панорамы

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) |

 |
**Օպտիկական ակտիվություն**, միջավայրի՝ իր միջով անցնող օպտիկական ճառագայթման (լույսի) բևեռացման հարթությունը պտտելու հատկություն։

Հայտնաբերել է (1811) ֆրանսիացի գիտնական Դ․ Ֆ․ Արագոն՝ քվարցում։ 1815 թվականին Ժ․ Բ․ Բիոն հայտնաբերել է մաքուր հեղուկների (սկիպիդարի), ապա նաև ուրիշ շատ նյութերի (գլխավորապես, օրգանական) լուծույթների ու գոլորշիների օպտիկական ակտիվություն։ Նա էլ հենց պարզել է, որ՝

* լուծույթի դեպքում բևեռացման հարթության պտտման {\displaystyle \varphi } անկյունը գծայնորեն է կախված լուծույթի շերտի 1 հաստությունից և ակտիվ նյութի с կոնցենտրացիայից․

{\displaystyle {\varphi =[\alpha ]lc}}
{\displaystyle [\alpha ]} գործակիցը կոչվում է տեսակարար oպտիկական ակտիվություն։

* պտույտը տեղի է ունենում կամ ժամացույցի սլաքի ուղղությամբ ({\displaystyle {\varphi >0}}), կամ դրան հակառակ ({\displaystyle {\varphi <0}}), եթե դիմացից ենք նայում լույսի ճառագայթների ընթացքին։

Համապատասխանաբար, բնական oպտիկական ակտիվություն դրսևորող օպտիկապես ակտիվ նյութերը պայմանականորեն բաժանվում են՝

* աջ (կամ դրական) պտտող
* ձախ (կամ բացասական) պտտող նյութերի։

Որոշ նյութեր օպտիկապես ակտիվ են միայն բյուրեղային վիճակում (օրինակ, քվարցը), ուստի դրանց օպտիկական ակտիվություն ամբողջ բյուրեղի հատկությունն է։ Այդ նյութերի տեսակարար օպտիկական ակտիվություն, ի տարբերություն լուծույթների, նշանակվում է պարզապես \alpha , և Բիոյի բանաձևը գրվում է՝ {\displaystyle {\varphi =[\alpha ]1}} տեսքով։ Գոյություն ունի նաև արհեստական կամ մակածված օպտիկական ակտիվություն, որը դրսևորվում է, երբ օպտիկապես ոչ ակտիվ նյութը տեղավորվում է մագնիսական դաշտում (Ֆարադեյի երևույթ)։

Օպտիկական ակտիվությունյան ֆենոմենոլոգիական տեսությունը մշակել է Օ․ Ֆրենելը, 1823 թվականին։ Ըստ այդ տեսության, օպտիկական ակտիվություն պայմանավորված է աջ և ձախ շրջանային բևեռացման լուսային ալիքների համար միջավայրի բեկման ցուցիչների տարբերությամբ։

Տես նաև
-------

* Բիոյի օրենք
* Լույսի բևեռացում

Գրականություն
-------------

* Ֆեյնմանի դասախոսությունը օպտիկական ակտիվության մասին
* Լանդսբերգ Գ․ Ս․, Օպտիկա, Ե․ է 1973 (Ֆիզիկայի ընդհանուր դասընթաց, հ․ 3)

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 12, էջ 557)։*  |
**Զինաիդա Կվերենչխիլաձե** (վրաց.՝ ზინაიდა კვერენჩხილაძე, օգոստոսի 25, 1932(1932-08-25), Թիֆլիս, Վրացական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ - սեպտեմբերի 2, 2011(2011-09-02), Թբիլիսի, Վրաստան), վրացի դերասանուհի, Վրացական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1976)։

Կենսագրություն
--------------

Զինաիդա Կվերենչխիլաձեն ծնվել է 1932 թվականի օգոստոսի 25-ին Թբիլիսիում։

1956 թվականից հանդես է եկել Թբիլիսիի Շոթա Ռուսթավելու անվան պետական ակադեմիական թատրոնի թատերախմբի կազմում։ Առաջին նշանակալի հաջողությունը նրան բերել է Լելայի դերը «Բախտրիոնի» ներկայացման մեջ, որ բեմադրել էր Դիմիտրի Ալեքսիձեն 1960 թվականին։

Դերասանուհու խաղացանկում հատուկ տեղ են զբաղեցնում ողբերգական պլանի դասական դերերը՝ Անտիգոնայի դերը «Անտիգոնա» պիեսում, Մեդեան «Մեդեա» ներկայացման մեջ, Կլեոպատրայի դերը «Անտոնիոս և Կլեոպատրա» բեմադրության մեջ։ Նկարահանվել է նաև կինոյում՝ «Դաթա Թութաշխիա», «Երիտասարդ կոմպոզիտորի ճանապարհորդությունը», «Ճանապարհ դեպի տուն» և այլն։

Դասավանդել է Թբիլիսիի Շոթա Ռուսթավելու անվան թատերական ինստիտուտում։

Զինաիդա Կվերենչխիլաձեն 1968 թվականին արժանացել է Վրացական ԽՍՀ վաստակավոր արտիստի, իսկ 1976 թվականին՝ Վրացական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստի կոչման։

1990 թվականին Զինաիդա Կվերենչխիլաձեի նախաձեռնությամբ Դմանիսում հիմնադրվել է «Քվեմո Քարթլի» թատրոն-ստուդիան։

Զինաիդա Կվերենչխիլաձեն մահացել է 2011 թվականի սեպտեմբերի 2-ին Թբիլիսիում։

Ֆիլմագրություն
--------------

* 1989 – Մոտեցում
* 1984 – Երիտասարդ կոմպոզիտորի ճանապարհորդությունը – Գուլկանի
* 1981 – Ճանապարհ դեպի տուն
* 1977 – Ինդի-մինդի
* 1977 – Դաթա Թութաշխիա – Էֆեմիա
* 1974 – Հարազատ ծառերի ստվերում
* 1974 – Ֆերմա լեռներում
* 1971 – Լուսաբացից առաջ
* 1967 – Առավոտյան զանգեր – Իերո, Թեմրազի կինը
* 1966 – Տերևաթափ – էպիզոդ, (տիտրերում՝ Գ. Կվերենչխիլաձե)
* 1965 – Անցյալի էջեր (կինոալմանախ) – Մայա
* 1965 – Միքելա

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑  Զինաիդա Կվերենչխիլաձեն kino-teatr.ru կայքում
4. ↑  Скончалась актриса Зинаида Кверенчхиладзе(չաշխատող հղում)


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database · ԿինոՊոիսկ · Rate Your Music |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | VIAF: 395154380944630290647 · WorldCat VIAF: 395154380944630290647 |

 |
**Հակոբի Շեն** (այժմ կոչվում է *Յաղուբլու* ադրբ.՝ Yaqublu), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության Վարդաշենի (Օղուզի) շրջանում։ Գտնվում է շրջկենտրոնից շուրջ 20 կմ հարավ, Վարդաշեն–Եվլախ մայրուղու ձախ կողմում։

Պատմություն
-----------

Գյուղի վերաբերյալ մատենագրական տեղեկություններ չեն պահպանվել, սակայն պահպանված հուշարձանների ուսումնասիրությունից պարզվում է, որ այն առնվազն միջնադարից արդեն գավառի խոշոր ու ծաղկուն բնակավայրերից էր։ Հակոբի Շենը ծննդավայրն է ճալեթի վանքում նստած Աղվանից Արիստակես կաթողիկոսի։

Գյուղի հարավային կողմում, սարալանջին գտնվում էր գերեզմանոցը։

Բնակչություն
------------

Գյուղի բնակչությունը, դիմագրավելով բոլոր ահեղ փորձություններին (մանավանդ 18-րդ դարի կեսերի կրոնական հալածանքներին), նույն դարի վերջերին համալրվել է ի հաշիվ արցախահայ գաղթականության։

Մինչև 1918 թվականը զուտ հայաբնակ, ներկայում բնակվեցված է ադրբեջանցիներով։

Ճարտարապետություն
-----------------

Գյուղամիջի Սուրբ Մինաս և Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցիները ներկայում գոյություն չունեն։ Պահպանվում են երկու գերեզմանոցները։ Գյուղում պահպանվում են հայ բնակիչներից մնացած քարաշեն ամրակուռ բնակելի շենքերը։

Տես նաև
-------

* Սուրբ Մինաս եկեղեցի (Հակոբի Շեն)
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի (Հակոբի Շեն)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  Սամվել Կարապետյան, Բուն Աղվանքի հայերեն վիմագրերը, Երևան, 1997, էջ 93
Ցուցահանդեսին նվիրված բացիկ
Տիերա դել Ֆուեգոյի (Արգենտինական Պատագոնիա) բնիկները, որոնք ցուցահանդեսի համար բերվել են բելգիացի կետորսային ձեռներեց Մորիս Մեյտրի կողմից Փարիզ:
 Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Համաշխարհային ցուցահանդես (այլ կիրառումներ)
**Համաշխարհային ցուցահանդես 1889** (անգլ.՝  Exposition Universelle of 1889), ցուցահանդես, որը կազմակերպվել է 1889 թվականի մայիսի 6-ից հոկտեմբերի 31-ը Փարիզում Բաստիլի գրավման 100-ամյակի առթիվ։ Որպես մուտքի կամար ցուցահանդեսի տարածքում ինժեներ Գյուստավ Էյֆելի նախագծով կառուցվել է Էյֆելյան աշտարակը, որը նախատեսված էր քանդել ցուցահանդեսի ավարտից անմիջապես հետո։

Տաղավարների ճարտարապետները, փորձելով զգալ ապագայի շունչը, մրցում էին իրար հետ իրենց ծրագրերի ուտոպիզմով։ Չտեսնված արձագանք առաջացրեց մեքենաների 111 մետրանոց շինությունը, որը այդ ժամանակ ծածկված ամենամեծ շինությունն էր աշխարհում։ Այն կառուցել էին զոդված երկաթից, ոչ թե պողպատի ձուլվածքից։ Ինչպես և սպասվում էր, թեժ բանավեճ է ընթանում այս նյութերի գործնական և գեղարվեստական հնարավորությունների շուրջ։

Ցուցահանդեսի թագուհին մամուլի բնորոշմամբ էլեկտրականությունն էր։ Բացի դրա հնարավորություններից` ներկայացվում են տեքստիլ հաստոցներ, շոգեմեքենաներ, որոնց թվում` Դայմլերի և Բենցի մեքենաները։ Ցուցահանդեսին առաջին անգամ հանրությանը ներկայացվում է ֆոտոսրահ։

Ցուցահանդեսն ուղեկցվել է զվարճալի ժամանցային ծրագրով։ Ցուցահանդեսի շրջանակներում առաջին անգամ ներկայացվել է Ժյուլ Մասնեի «Էսկլարմոնդա» օպերան, բացվել է «Մուլեն Ռուժ» կաբարեն, պարահանդեսներ են կազմակերպվել Բաստիլի ոճով ձևավորված տաղավարում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  L'Exposition de 1889 et la tour Eiffel, d'après les documents officiels. 1889. pp. 165-166
**Պետրով-Բիրյուկի տուն** (ռուս.՝ Дом Петрова-Бирюка), շենք Ռուսաստանի Դոնի Ռոստով քաղաքում, որտեղ ապրել է ռուս խորհրդային գրող Դմիտրի Իլյիչ Պետրով-Բիրյուկը։ Մշակույթի հայտնաբերված հուշարձան է։

*Հասցեն՝* ք. Դոնի Ռոստով, Բոլշայա Սադովայա փողոց, 111։

Պատմություն
-----------

Գրող Դմիտրի Իլյիչ Պետրով-Բիրյուկը ծնվել է կազակական ընտանիքում,Դոնի զորքի մարզի Աննինսկայա ստանիցայում, որտեղ անցել են նրա մանկությունն ու պատանեկությունը։ Նա հեղինակ է «Դոնի տափաստանների» բնակիչների մասին հետևյալ ստեղծագործությունների. «Ասք կազակների մասին» եռագրություն, «Վայրի դաշտ», «Կոնդրատ Բուլավին», «Դոնի տափաստանների որդիները», «Գրուզինով եղբայրները», «Իվան Տուրչանինով», «Հարավը կրակի մեջ», «Հայրենիքի առջև»։

1932 թվականից գրողն ապրել է Դոնի Ռոստովում, աշխատել որպես խմբագիր գրքի հրատարակչությունում։

Ճարտարապետություն
-----------------

Այն տունը, որտեղ 1943-1960 թվականներին ապրել է գրող Դ. Ի. Պետրովը (Բիրյուկ) գտնվում է Դոնի Ռոստովի Էնգելսի փողոցի (այժմ՝ Բոլշայա Սադովայա), 111 և Կիրովի պողոտայի խաչմերուկի մոտ։ Շենքը ճարտարապետության տարածաշրջանային հուշարձան է։ Կառուցվել է Մ. Գ. Ֆոմինի և Ի. Ե. Սավինի տների տեղում՝ 1928 թվականին կոնստրուկտիվիզմի ոճով։ Նրա առաջին հարկում նախկինում գործել է «Պուշինկա» կարի արհեստանոցը, այժմ այնտեղ «Մորթիների թագավորություն» խանութն է և ժամացույցների «18 կարատ» խանութը։

Շենքը աղյուսե է, սվաղված է, հիմնական ծավալով յոթհարկանի է և ութհարկանի՝ հյուսիսարևելյան մասում։ Շենքի ճարտարապետական դիմագիծը ձևավորում են երկու ելունները և քիվապատի բետոնե ճաղաշարքը, անկյունային մասում դուրս ցցված պատշգամբները, մետաղյա ճաղերով կարճասյուների տեսքով ցանկապատերը, 1-ին և 2-րդ հարկերի պատուհանների միջև միջնապատերի կոպտատաշ շարվածքը, միջհարկային քիվերը։ Հիմնական մուտքը փողոցի կողմից ունի բետոնե հովար։

Շենքի հատակագիծը բարդ կառուցվածքի է։ Հատակագծի հիմքը վերելակով աստիճանավանդակն է և նրանց շուրջ գտնվող բնակարանները։ Գրողն ապրել է երկրորդ հարկի թիվ 17 բնակարանում։ Նրա բնակարանի պատուհանները նայել են դեպի փողոց։ Այժմ բնակարանի հուշային նկարագիրը կորսված է։

1978 թվականին շենքի պատին տեղադրված է հուշատախտակ, որի վրա գրված է. 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | *Այս տանը 1943-1960 թվականներին ապրել և աշխատել է գրող Դմիտրի Իլյիչ Պետրովը (Բիրյուկ)։ 1900-1977։* |  |

Գրականություն
-------------

* Гегузин И. Страницы ростовской летописи. - Ростов-н/Д, 1983. - С. 153 - 155.
* Писатели Дона - Ростов-н/Д, 1986. - С. 252 - 256.
* Писатели Дона : биобиблиогр. сб./ сост. Г. Г. Тягленко - Ростов-н/Д.: Кн. изд-во, 1986. – 288с. - С. 252 - 256. – Библиограф. до 1986г. – С.253-256
* Материалы Свода памятников истории и культуры РСФСР. Ростовская область: сб. науч. тр. / М-во культуры РСФСР, АН СССР, НИИ культуры; Авт.-сост. Э.А. Шулепова. - М. : НИИК, 1990. - 174, [1] с. - С. 21-84.
* Дон литературный. Писатели России. Шолоховский край. XIX-XXI вв. [Текст] / [авт. проекта, гл. ред. и сост. Г. Губанов]. – Ростов н/Д, 2006. – 511 с.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ростов-на-Дону
* Выявленные памятники Ростова-на-Дону
* 115 лет со дня рождения Дмитрия Ильича Петрова (1900-1977)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  МКОУ Староаннинская СШ Новоаннинского района Волгоградской области.Именитые земляки