**Սուրբ Աստվածածին**, 17-րդ դարում կառուցված հայ առաքելական եկեղեցի Արցախի Հանրապետության Հադրութի շրջանի Թաղասեռ գյուղում։ Այն գտնվում է գյուղից մոտ 4 կիլոմետր հյուսիս-արևմուտք՝ Հին Թաղասեռ գյուղատեղիում, Պարզագետ գետի ձախ ափին, բլրի վրա։

Հորինվածք
---------

Եկեղեցին հորինվածքով ուղղանկյուն հատակագծով եռանավ բազիլիկ է, որն ունի երկու զույգ մույթեր։ Արևելքում կիսաշրջան խորանն է և նրան կից հարավային և հյուսիսային ավանդատները։ Այն կառուցված է կիսատաշ որձաքարով, իսկ կամարները շարված են սրբատաշ քարով։ Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու երկարությունը 17,20 մետր է, լայնությունը՝ 11 մետր, իսկ բարձրությունը՝ 7,5 մետր։ Եկեղեցին արտաքուստ ունի երկթեք տանիք։ Այն ասբեստե թիթեղով է պատվել անցած դարի 90-ական թվականներին։ Բեմը քանդված է եղել 2020 թվականի ադրբեջանական օկուպացիայից առաջ։ Հյուսիսային պատի մեջ է տեղադրված մկրտության ավազանը։ Եկեղեցին լուսավորվում է յոթ փոքր լուսամուտներով, որոնցից երեքը տեղակայված են հարավային, երեքը՝ արևելյան և մեկը՝ արևմտյան պատին։ Սրբատաշ են նաև պատուհանների եզրաքարերը։ Հարավային պատին կիսով չափ պահպանվել է արևային ժամացույցը։ Արևմտյան կողմից բացվում է գեղեցիկ զարդահյուսերով մուտքը։ Շքամուտքն իր կառուցվածքով և զարդանախշերով նման է Ծակուռիի Սուրբ Աստվածածին և Քյուրաթաղի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցիների շքամուտքերի հետ։

Եկեղեցու ներսից պատերին ագուցված են մի քանի խաչքարեր։ Մեկ խաչքար էլ  պահպանվել է հյուսիսային մույթերից մեկի վրա։ Եկեղեցու վրա առկա չէ կառուցման արձանագրություն։ Խաչիկ վարդապետ Դադյանը 1880-ական թվականներին նկատել է, որ այս եկեղեցին «նման է շենքով Քուրաթաղ գյուղի եկեղեցուն» և այն կարծիքն է հայտնել, որ այդ երկու եկեղեցիները թերևս կառուցվել են նույն ժամանակահատվածում։ Համաձայն շինարարական արձանագրության, Քուրաթաղի եկեղեցին կառուցվել է 1683 թվականին, սակայն Հին Թաղասեռի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու մասին հիշատակում է եղել 1635 թվականին։ Կառույցն ամենայն հավանականությամբ պատկանում է 17-րդ դարի ճարտարապետական վերելքի շրջանին։

Պատմություն
-----------

Պատմական տեղեկությունների համաձայն, 17-րդ դարում Դիզակ գավառի գրչության կենտրոններից համարվող Թաղասեռում եղել են չորս եկեղեցիներ՝ Ամենափրկիչ, սուրբ Աստվածածին, Անապատ և սուրբ Սարգիս։ Մինչև 2020 թվականի հոկտեմբերը կանգուն են եղել այդ չորս եկեղեցիներից Սուրբ Աստվածածինը և Անապատ եկեղեցիները։

Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու մասին հիշատակվում է 1635 թվականին այնտեղ գրված մի Ավետարանում.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | ի գեաւղ, որ կոչի Թեղասեռ՝ ընդ հովանեալ Ս․Աստուածածին- Գուշակեան 1925, 476 |  |

Եկեղեցին հիշատակվում է նաև Թաղասեռում 1791 թվականին գրված մեկ այլ ձեռագրում, որը ձեռքից ձեռք անցնելով հայտնվել էր գերության մեջ։ 1791 թվականի ապրիլի 1-ին թիֆլիսեցի Նալբանդ Սիսոյի որդի Եզչիսեսոն ազատել է գերված ձեռագիրը և նվիրել սուրբ Աստվածածին եկեղեցուն․

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | որ եւ յիշատակն բարի եղիցի տէր Գրիգորի- Մինասյան 2015, 43 |  |

Վիճակ
-----

Եկեղեցին չի տուժել արցախյան առաջին և երկրորդ պատերազմի ժամանակ։ Այն գտնվել է լավ վիճակում։ 2020 թվականի հոկտեմբերին Ադրբեջանն օկուպացրել է Հադրութի շրջանը և Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու ներկայիս վիճակի մասին տեղեկություններ չկան։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Թաղասեռի սբ. Աստվածածին եկեղեցին»։ *Monument Watch* (հայերեն)։ Վերցված է 2023-11-03  CS1 սպաս․ հայերենը նշված է (link)
2. ↑  Մկրտչյան Ա (1990)։ «Թաղասեռի պատմությունից»։ *Դիզակ, թիվ 14, Հադրութ*
3. ↑  Մինասյան Թամարա (2015)։ *Արցախի գրչության կենտրոնները*։ Երևան: Նաիրի։ էջ 43