**1966 թվականի սիրիական պետական հեղաշրջումը** վերաբերում է փետրվարի 21-ից 23-ի իրադարձություններին, որի ընթացքում Սիրիայի Արաբական Հանրապետության կառավարությունը տապալվեց։ Արաբական սոցիալիստական Բաաս կուսակցության իշխող Ազգային հրամանատարությունը իշխանությունից հեռացվել է կուսակցության ռազմական կոմիտեի և տարածաշրջանային հրամանատարության միության կողմից ՝ Սալահ Ջադիդի ղեկավարությամբ։

Հեղաշրջումը հրահրվել է Միշել Աֆլակի, Սալահ ադ-Դին ալ-Բիտարի և Մունիֆ Ալ-Ռազզազի և նեոբաասիստական դիրքորոշում ունեցող ավելի երիտասարդ խմբակցությունների միջև իշխանության համար պայքարի սրմամբ։ Փետրվարի 21-ին բանակում հին գվարդիայի կողմնակիցները հրամայել են տեղափոխել իրենց մրցակիցներին։ Երկու օր անց ռազմական կոմիտեն, աջակցելով կրտսեր խմբակցություններին, սկսեց հեղաշրջում, որը ներառում էր դաժան մարտեր Հալեպում, Դամասկոսում, Դեյր Զորում և Լաթաքիայում։ Հեղաշրջման արդյունքում կուսակցության հիմնադիրները փախել են երկրից և իրենց կյանքի մնացած մասն անցկացրել աքսորի մեջ։

Ջադիդի կառավարությունը Սիրիայի պատմության մեջ ամենաարմատական վարչակազմն էր։ Հեղաշրջումը մշտական պառակտում է ստեղծել Բաաս կուսակցության սիրիական և իրաքյան տարածաշրջանային բաժանմունքների և նրանց ազգային հրամանատարությունների միջև։ Ընդ որում սիրիացի բարձրաստիճան շատ բաասիստներ անցել են Իրաքի կողմը։ Ջադիդի օրոք Սիրիան քարոզարշավ է սկսել իրաքյան բաասիստների դեմ։ Ջադիդի կառավարությունը տապալվեց 1970 թվականին, երբ իշխանության եկավ Հաֆեզ ալ-Ասադը։

Նախապատմություն
---------------

### 1963 թվականի հեղաշրջումը

1963-ին Սիրիայի պետական հեղաշրջման ժամանակ իշխանության գալուց հետո իշխանության համար պայքարը բռնկվեց հեղափոխական հրամանատարության Ազգային խորհրդի և Բաաս կուսակցության միջև։ Նասերիտները ձգտում էին վերականգնել Միացյալ Արաբական Հանրապետությունը ՝ նախկին ֆեդերացիան, որն ընդգրկում էր Եգիպտոսն ու Սիրիան 1958-ից մինչև 1961 թվականը Գամալ Աբդել Նասերի իշխանության ներքո, բայց բաասիստները թերահավատորեն էին վերաբերվում Նասերի հետ նոր դաշինքին և ցանկանում էին անկախ ֆեդերացիա, որտեղ Բաաս կուսակցությունը կարող էր միայնակ կառավարել Սիրիան առանց միջամտության: Նասերիտները սկսել են փողոցային մեծ ցույցեր հօգուտ միության։ Ժամանակ պահանջվեց, մինչև Բաաս կուսակցությունը հասկացավ, թե ինչպես արձագանքել դրան, քանի որ սիրիացի արաբ ազգայնականների մեծ մասը ոչ թե բաասիզմի, այլ նասերիզմի կողմնակիցներ էին։

Բնակչության աջակցությունը փորձելու փոխարեն բաասիստները գնացել են սիրիացի զինվորականների նկատմամբ իրենց վերահսկողությունն ամրապնդելու։ Մի քանի հարյուր նասերիտներ ու պահպանողականներ հեռացվել են բանակից, իսկ բաասիստները նստել են ղեկավար պաշտոններում։ Նոր հավաքագրված բաասիստ սպաների մեծ մասը գյուղացիներ էին կամ ցածր սոցիալական դասից։ Այդ բաասիստ սպաները հիմնականում փոխարինել են «բարձրագույն և միջին դասի քաղաքային սուննիական սպայական կորպուսին» և փոխարինել այն գյուղական ծագմամբ սպայական կորպուսով։ Այդ փոփոխությունները հանգեցրել են ռազմական իսթեբլիշմենթի նկատմամբ սուննի վերահսկողության ոչնչացմանը։

Բողոքի ակցիաները ճնշելու համար հայտնվեց Ամին Ալ Հաֆիզը ՝ որպես բաասիստների ռազմական առաջնորդ։ Էլիտան, որը բաղկացած է բարձրագույն խավերից, որը բաասիստների կողմից հեռացվել էր իշխանությունից, զգում էր Բաաս կուսակցության սոցիալիստական քաղաքականության սպառնալիքը։ «Մուսուլման եղբայրները» Սիրիայում սիրիական տարածաշրջանային բաժանմունքի պատմական մրցակիցն էր։ Այն սպառնալիք էր զգում կուսակցության աշխարհիկ քաղաքականության կողմից։ Աքրամ Ալ Հավրանին և նրա կողմնակիցները, ինչպես նաև Սիրիայի կոմունիստական կուսակցությունը դեմ են հանդես եկել միակուսակցական համակարգին, որը ստեղծել է Բաաս կուսակցությունը:

Սուննի մուսուլմանների մեծ մասը արաբ ազգայնականներ էին, բայց ոչ բաասիստներ, ինչը նրանց ստիպում էր օտարված զգալ։ Կուսակցությունում հիմնականում գերակշռում էին փոքրամասնությունների խմբեր, ինչպիսիք են ալավիները, դրուզները և իսմայիլիտները, ինչպես նաև գյուղացիներ։ Դա հակամարտություն է ստեղծել քաղաքի և գյուղի միջև, որը հիմնված է հիմնականում էթնիկ տարբերությունների վրա։ Իշխանության գալուց հետո Բաաս կուսակցությունը սպառնում էր առավելապես հակաբաասիստական տրամադրություններ ունեցող գործիչներին։ Հավանաբար միակ պատճառը, որ բաասիստներին հաջողվեց մնալ իշխանության ղեկին, բավականին թույլ կազմակերպված և մասնատված ընդդիմությունն էր, որի հետ նա բախվեց։

### Հակամարտություն աֆլակիստների հետ

Միահամուռ ներքին միասնությունը 1963 թվականին իշխանության զավթումից հետո քիչ-քիչ փլուզվել է․ Միշել Աֆլակը, Սալահ ադ-Դին ալ-Բիտարը և նրանց հետևորդները ցանկանում էին իրականացնել «դասական» բաասիզմը, այսինքն ՝ նրանք ցանկանում էին ազատ դաշինք հաստատել Եգիպտոսի ղեկավար Նասերի հետ, ձևավորել սոցիալիզմի չափավոր համակարգ և ունենալ միակուսակցական պետություն, որը կհարգեր անհատի իրավունքները, հանդուրժողաբար կվերաբերվեր խոսքի և մտքի ազատությանը։ Սակայն աֆլակիտները (կամ աֆլակիստները) արագ հետ մղվեցին հետին պլան, և Բաաս կուսակցության 6-րդ ազգային համագումարում ռազմական կոմիտեին և նրանց կողմնակիցներին հաջողվեց բաասիզմի նոր համակարգ ստեղծել․ Բաասիզմը մարքսիզմ-լենինիզմի ուժեղ ազդեցության տակ է։ Բաասիզմի այս նոր ձևը շեշտը դնում էր «մեկ երկրում հեղափոխությունների», այլ ոչ թե արաբական աշխարհի միավորման վրա։ Միևնույն ժամանակ 6-րդ ազգային կոնգրեսը բանաձև է ընդունել, որում ընդգծվում էր Սիրիայում սոցիալիստական հեղափոխության իրականացումը։ Սոցիալիզմի նման համակարգի պայմաններում տնտեսությունն ընդհանուր առմամբ պետք է ենթարկվեր պետությանը, իսկ տնտեսության և արտաքին առևտրի գերակա բարձունքները պետք է ազգայնացվեին։ Նրանք հավատում էին, որ այդ քաղաքականությունը վերջ կդնի աշխատանքի շահագործմանը, որ կապիտալիզմը կվերանա, իսկ գյուղատնտեսությունում նրանք նախատեսում էին ծրագիր, որի համաձայն հողը պետք է տրվեր «նրան, ով այն մշակում է»։ Սակայն մասնավոր ձեռնարկատիրությունը դեռ գոյություն կունենա մանրածախ առևտրի, շինարարության, զբոսաշրջության և փոքր արդյունաբերության բնագավառներում։ Այդ փոփոխությունները և շատ այլ բաներ Բաաս կուսակցությունը վերածում էին Լենինյան կուսակցության։

Համայում և այլ քաղաքներում 1964 թվականի անկարգություններից հետո արմատականները նահանջել են, իսկ աֆլակիտները կարճ ժամանակով կարողացել են վերականգնել վերահսկողությունը։ Բիթարը ձևավորել է նոր կառավարություն, որը կանգնեցրել է ազգայնացման գործընթացը ՝ հաստատելով քաղաքացիական ազատություններն ու մասնավոր սեփականությունը։ Սակայն այդ քաղաքական փոփոխությունները բավարար աջակցություն չեն ստացել, և բնակչությունը նախկինի պես դեմ է եղել Բաաս կուսակցության վարչությանը։ Բարձր խավերը շարունակում էին կապիտալին զրկել ներդրումներից և շարունակել մաքսանենգությունը․ կապիտալի այդչափ կորստի միակ կանխատեսելի որոշումը ազգայնացման շարունակությունն էր։ Կուսակցության ձախ թևը պնդում էր, որ բուրժուազիան երբեք չի նվաճվի, եթե նրան տնտեսության նկատմամբ լիակատար վերահսկողություն չտրվի, ինչպես դա եղել է նախկինում։ Իշխանության համար հենց այդ պայքարն է աֆլակիտների, որոնք գերիշխում էին Բաաս կուսակցության ազգային հրամանատարությունում, և արմատականների միջև, որոնք գերիշխում էին Բաաս կուսակցության Սիրիայի տարածաշրջանային հրամանատարությունում, հանգեցրել 1966 թվականի պետական հեղաշրջման:

Պայքար իշխանության համար
------------------------

1964 թվականի անկարգությունները ճնշելուց առաջ ռազմական կոմիտեում իշխանության համար պայքար է սկսվել պաշտպանության նախարար Մուհամեդ Ումրանի և Սալահ Ջադիդի միջև։ Մահրանը ՝ կոմիտեի ավագ անդամը, ցանկանում էր հաշտվել ապստամբների հետ և դադարեցնել միջին խավի հետ առճակատումը, մինչդեռ Ջադիդը կարծում էր, թե որոշումն այն է, որ ցուցարարներին ստիպեն և ճնշեն Մարտի 8-ի հեղափոխությունը փրկելու համար: Դա առաջին բաց պառակտումն էր ռազմական կոմիտեում, որը պետք է վճռորոշ դառնար գալիք իրադարձությունների համար։ Հաֆեզ ալ-Ասադի աջակցությամբ ռազմական կոմիտեն կատաղի հակահարված է սկսել ապստամբների դեմ, ինչը հանգեցրել է Մահրանի թուլացմանը և ասպարեզից դուրս գալուն։ Ի պատասխան ՝ նա բացահայտել է Բաաս կուսակցությունը կուսակցության Ազգային հրամանատարությանը հանձնելու Ռազմական կոմիտեի ծրագիրը։ Աֆլակը ՝ Ազգային հրամանատարության գլխավոր քարտուղարը, արձագանքել է Սիրիայի տարածաշրջանային հրամանատարությունը լուծարելու տեղեկատվությանը։ Նա ստիպված է եղել հերքել իր հայտարարությունը, քանի որ կուսակցության շարքային անդամները իրեն բողոքներն են հայտնել։ Ազգային հրամանատարությունը օրեցօր թուլանում էր։ երբ վերջինս անզոր է եղել, ռազմական կոմիտեն Սիրիայի տարածաշրջանային հրամանատարության վերահսկողության միջոցով սկսել է բուրժուազիայի վրա հարձակումը և նախաձեռնել է ազգայնացում, որը տարածել է պետական հսկողությունը էլեկտրաէներգիայի արտադրության, նավթի բաշխման, բամբակի հավաքման վրա։

Ազգային հրամանատարությունը անկում է ապրում, իսկ ռազմական կոմիտեն շարունակում էր պայքարը Բաաս կուսակցության նկատմամբ վերահսկողության հաստատելու համար։ Թեև Ազգային հրամանատարությունն օգտագործել է կուսակցական կանոններն ու դրույթները Ռազմական կոմիտեի դեմ, ամենասկզբից պարզ էր, որ վճռական որոշումը պատկանում է ռազմական կոմիտեին։ Ռազմական կոմիտեի հաջողության պատճառը եղել է նրա միությունը ռեգիոնալիստների ՝ մի խումբ բաժանմունքների հետ, որոնք չեն կատարել 1958 թվականի Աֆլակի հրամանը սիրիական տարածաշրջանային բաժանմունքը լուծարելու մասին։ Ռեգիոնալիստները չէին սիրում Աֆլակին և դեմ էին նրա ղեկավարությանը։ Ասադը ռեգիոնալիստներին անվանել է «կուսակցության իսկական բջիջներ»։

Իշխանության համար ռազմական կոմիտեի և ռեգիոնալիստների միութենական պայքարը Ազգային հրամանատարության դեմ իրականացվում էր կուսակցական կառույցի ներսում։ Սակայն ռազմական կոմիտեին ու ռեգիոնալիստներին հաջողվել է գլխիվայր շուռ տալ կուսակցական կառույցը։ Տարածաշրջանային 2-րդ կոնգրեսում (որը տեղի է ունեցել 1965 թվականի մարտին) որոշում է ընդունվել հավանություն տալ այն սկզբունքին, ըստ որի տարածաշրջանային հրամանատարության քարտուղարը կլինի դե յուրե պետության ղեկավարը, իսկ տարածաշրջանային հրամանատարության լիազորությունները կստանա վարչապետը նախարարների կաբինետ, շտաբի պետ և բարձրագույն զինվորական հրամանատարներ նշանակելու համար։ Այդ փոփոխությունը սահմանափակել է Ազգային հրամանատարության լիազորությունները, որն այդ ժամանակից ի վեր շատ քիչ ազդեցություն է ունեցել Սիրիայի ներքին գործերի վրա։ 8-րդ ազգային կոնգրեսում (1965 թվականի ապրիլ) Աֆլակը սկզբում ծրագրել էր հարձակում սկսել ռազմական կոմիտեի և ռեգիոնալիստների վրա, սակայն չէր արել Ազգային հրամանատարության մյուս անդամների ՝ առաջին հերթին լիբանանյան անդամ Ջիբրան Մաջդալանիի և Սաուդյան անդամ Ալի Հաննամի համոզելուց հետո, քանի որ դա կարող է հանգեցնել կուսակցության Քաղաքացիական ղեկավարության տեղահանմանը, ինչպես դա տեղի ունեցավ Իրաքի տարածաշրջանային բաժանմունքում։ Այդ որոշման պատճառով Աֆլակը հեռացվել է գլխավոր քարտուղարի պաշտոնից, իսկ նրան հաջորդել է Ազգային հրամանատարության անդամ Մունիֆ Ալ Ռազզազը։ Ռազզազը սիրիական ծագում ունեցող հորդանանցի էր, որըայնչափ արմատավորված չէր կուսակցական քաղաքականության մեջ, որպեսզի լուծեր ճգնաժամը, չնայած նրա հրամանատարության ներքո տեղի ունեցավ Ազգային և տարածաշրջանային հրամանատարության մի քանի համատեղ հանդիպումներ։ Աֆլակի ՝ պաշտոնը կորցնելուց հետո Հաֆիզը նշանակվեց տարածաշրջանային հրամանատարության քարտուղար, փոխել է իր քաղաքական հոսանքը և աջակցություն հայտնել Ազգային հրամանատարությանը։ Մինչ Հաֆիզը Սիրիայի դե յուրե առաջնորդն էր (նա զբաղեցնում էր տարածաշրջանային հրամանատարության քարտուղարի, նախագահական խորհրդի նախագահի, վարչապետի և գլխավոր հրամանատարի պաշտոնները), Ջադիդը ՝ տարածաշրջանային հրամանատարության գլխավոր քարտուղարի օգնականը, Սիրիայի դե ֆակտո առաջնորդն էր:

Հեղաշրջումը
-----------

1963 թվականին Աֆլակի և ռազմական կոմիտեի միջև մշակված պայմանավորվածությունները հանգեցրին ռեժիմի ռազմական և քաղաքացիական հատվածների շատ սերտ փոխադարձ ներգրավմանը, այնպես որ 1965 թվականի վերջին սիրիական բանակի քաղաքականությունը դարձավ Բաաս կուսակցության գրեթե նույնական քաղաքականությունը։ Հաֆիզը, Ջադիդը և Մահրանը ՝ ժամանակաշրջանի գլխավոր ռազմական գործիչները, այլևս զինվորական ծառայության մեջ չէին, և նրանց իշխանությունը կախված էր բանակում և կուսակցությունում նրանց միջնորդական կողմնակիցներից։ 1965 թվականի նոյեմբերին ազգային հրամանատարությունը որոշում էր կայացրել, որում ասվում էր, որ տարածաշրջանային հրամանատարությանը արգելվում է առանց Ազգային հրամանատարության համաձայնության տեղափոխել կամ հեռացնել զինվորական սպաներին։ Տեղեկանալով սրա մասին ՝ Ջադիդն անմիջապես ապստամբեց և հրամայեց ձերբակալել գնդապետ Մուստաֆա Տլասին, Հոմսի կայազորի հրամանատարներին և նրա տեղակալներին։ Ի պատասխան ՝ Ռազզազը հրավիրել է Ազգային հրամանատարության արտակարգ նիստ, որը հայտարարել Է տարածաշրջանային հրամանատարության լուծարման մասին և Բիթարին նշանակել վարչապետ։ Հաֆիզը դարձել Է նախագահական նոր խորհրդի նախագահ, իսկ Շիբլի Ալ-Այսամին ՝ նրա տեղակալ։ Մահրանը հետ է կանչվել աքսորից և կրկին նշանակվել պաշտպանության նախարարի և գլխավոր հրամանատարի պաշտոնում, իսկ Մանսուր Ալ Ատրաշը նշանակվել է նոր և ընդլայնված ազգային հեղափոխական խորհրդի նախագահ։ Ջադիդը և նրա կողմնակիցները պատերազմով պատասխանեցին Ազգային հրամանատարությանը։ Ասադը, որը չէր սիրում աֆլակիտներին և նրանց նկատմամբ համակրանք չէր տածում, ուժային դիմակայություն չի ցուցաբերել։ Առաջիկա հեղաշրջմանն ի պատասխան Ասադը Նաջի Ջամիլի, Հուսեյն Մուլհիմի և Յուսուֆ Սայիգի հետ մեկնել է Լոնդոն։

Հեղաշրջումը սկսվել է 1966 թվականի փետրվարի 21-ին, երբ Մահրանը հրաման է տվել Ջադիդի երեք կողմնակիցների ՝ գեներալ-մայոր Ահմեդ Սուիդանիին, գնդապետ Իզադ Ջադիդին և մայոր Սալիմ Խաթումին տեղափոխել։ Ռազմական կոմիտեն պետք է պատասխան տար հաջորդ օրը, սակայն մինչ այդ նա խորամանկություն էր կազմակերպել, որը Ազգային հրամանատարությունը դուրս բերեց հավասարակշռությունից։ Խորամանկությունն այն էր, որ Իսրայելին ուղղված ալավիական ճակատի հրամանատար Աբդ ալ-Ղանի Իբրահիմը շտաբին զեկուցել է, որ ճակատային սպաների միջև վեճ է սկսվել և որ զենք է կիրառվել։ Մահրանը, Ալ-Հաֆիզը և շտաբի պետը հապշտապ ուղևորվել են Գոլանի բարձունքներ այնտեղ սպայական կորպուսի հետ երկարատև զրույցի համար։ Երբ փետրվարի 23-ի գիշերը ժամը 3-ին նրանք վերադարձել են, նրանք խոշտանգման են ենթարկվել։ Երկու ժամ անց ՝ առավոտյան ժամը 5-ին, Ջադիդը սկսեց իր հեղաշրջումը։ Դրանից կարճ ժամանակ անց հարձակում է սկսվել Ալ Հաֆիզի մասնավոր նստավայրի վրա, որը ղեկավարում էին Սալիմ Խաթումը և Ռիֆաթ ալ-Ասադը, տանկային ստորաբաժանումների էսկադրիլիայի աջակցությամբ, որը գլխավորում էր Իզադ Ջադիդը։ Չնայած ակտիվ պաշտպանությանը ՝ Հաֆիզի զորքերը հանձնվել են այն բանից հետո, երբ նրանց բոլոր զինամթերքները սպառվել են։ Կռվի ժամանակ Հաֆիզի դուստրը կորցրել է աչքը։ Ալ Հաֆիզի թիկնապահների պետ Մահմուդ Մուսան վիրավորվել է Իզզադ Ջադիդի կողմից, սակայն փրկվել և գաղտնի դուրս է բերվել։ Դամասկոսից դուրս դիմադրություն կար։ Համայում Թլասը ստիպված է եղել զորքեր ուղարկել Հոմսից ՝ ապստամբությունը ճնշելու համար, մինչդեռ Հալեպում Աֆլակի կողմնակիցները կարճ ժամանակով վերահսկել են ռադիոկայանը։ Որոշակի դիմադրության մասին հաղորդվել է Լաթաքիայում և Դեյր Էզ Զորում։ Այստեղի պարտություններից հետո դիմադրությունը գրեթե փլուզվել է. Ռազզազը Ազգային հրամանատարության միակ անդամն էր, որը ռազմական պարտություններից հետո կազմակերպված դիմադրություն էր ցույց տալիս ՝ իր տարբեր թաքստոցներից կառավարության դեմ հայտարարություններով հանդես գալով։

Հետևանքները
-----------

### Նոր կառավարությունը

Ձախից աջ․ ներքին գործերի նախարար Մուհամադ Ռաբահ Ալ Տավիլ, շտաբի պետ Մուստաֆա Թլաս, Գոլանի ճակատի հրամանատար Ահմադ Ալ Մեեր և Սալահ Ջադիդ
Հեղաշրջումից անմիջապես հետո Մահրանին և աֆլակիտներին հավատարիմ սպաները վտարվել են զինված ուժերից և Մահրանի հետ միասին բանտարկվել Մեզզեի բանտում։ Ջադիդի կառավարության առաջին ակտերից մեկը Ասադին պաշտպանության նախարար նշանակելն էր։ Ասադը, սակայն, չի աջակցել հեղաշրջմանը և հաղորդել է Մանսուր Ալ-Ատրաշին, Ջուբրան Մաջդալանին և այլ աֆլակիտներին, որ ինքը չի աջակցում Ջադիդի գործողություններին։ Ավելի ուշ, Լը Մոնդեին տված հարցազրույցում Ասադը ասել է, որ ռազմական միջամտությունը ցավալի է, քանի որ Բաաս կուսակցությունը ժողովրդավարական է, և որ վեճերը պետք է լուծվեին ժողովրդավարական ճանապարհով։ Սակայն Ասադը այդ գործողություններն անհրաժեշտ էր համարում, քանի որ դրանք վերջ դրեցին, նրա կարծիքով, Ազգային հրամանատարության բռնապետությանը։

Ջադիդի կառավարությունը Սիրիայի ամենաարմատական կառավարությունն է համարվում պատմության մեջ։ Այն նախաձեռնել է չմտածված և արմատական քաղաքականություն ներսում և սահմաններից դուրս, փորձել է շրջադարձ կատարել սիրիական հասարակությանը վերևից ներքև։ Չնայած Ասադն ու Ջադիդը համաձայն էին գաղափարապես, նրանք միասնական կարծիքի չէին եկել այն մասին, թե ինչպես գործնականում իրականացնել այդ գաղափարները։ Ռազմական կոմիտեն, որը վերահսկում էր 1963-66 թվականներին սպաների որոշումների կայացման առանցքային գործընթացը, կորցրել է իր կենտրոնական ինստիտուցիոնալ իշխանությունը Ջադիդի օրոք, քանի որ աֆլակիտների դեմ պայքարն ավարտվել է: Թեև Ջադիդը երբեք ձեռք չի բերել և չի զբաղեցրել վարչապետի կամ նախագահի պաշտոնները ՝ փոխարենը նախընտրելով ղեկավարել տարածաշրջանային հրամանատարության քարտուղարի օգնականի պաշտոնը, նա Սիրիայի անվիճելի առաջնորդն էր 1966-1970 թվականներին։ Մինչև 1966 թվականի հեղաշրջումը Ջադիդը վերահսկում էր սիրիական զինված ուժերը սպաների գործերի բյուրոյի ղեկավարի իր պաշտոնի միջոցով, սակայն 1966 թվականից ի վեր Ջադիդը զբաղվում էր երկրի ղեկավարությամբ, և նրա փոխարեն Ասադը խնդիր էր ստացել վերահսկել զինված ուժերը։ Ավելի ուշ դա սխալ էր, որը հանգեցրեց 1970 թվականին Ջադիդի անկմանը։

Ջադիդը Նուրեդդին Ալ Աթասին նշանակել է նախագահ, տարածաշրջանային հրամանատարության քարտուղար և Ազգային հրամանատարության գլխավոր քարտուղար, Յուսուֆ Զուայինը կրկին վարչապետ է դարձել, իսկ Բրահիմ Մահուսը նշանակվել է արտաքին գործերի նախարար: Ռազմական հետախուզության նախկին ղեկավար Ահմեդ Սուիդանին նշանակվել էր շտաբի պետ, գնդապետ Մուհամմադ Ռաբահ Ալ-Տավիլը ՝ աշխատանքի նախարար և վերջերս ստեղծված Ժողովրդական դիմադրության ուժերի ղեկավար, իսկ գնդապետ Աբդ ալ-Քարիմ Ալ-Ջունդին ՝ Ռազմական կոմիտեի հիմնադիրներից մեկը, նշանակվել էր ագրարային բարեփոխումների, հետագայում ՝ ներքին գործերի նախարար:

### Նեոբաասիզմ

Հավելյալ տեղեկություն՝ Նեոբաասիզմ
Ոմանք կարծում են, որ Սիրիայում հեղաշրջումից հետո քարոզվող բաասիստական գաղափարախոսությունը պետք է կոչվի նեոբաասիզմ, քանի որ այն ոչ մի կապ չունի Աֆլակի, Բիտարի և աֆլակիտների կողմից տարածվող գաղափարախոսության դասական ձևի հետ: Մունիֆ Ալ-Ռազզազը համաձայնվել է այդ կարծիքի հետ ՝ հայտարարելով, որ 1961 թվականից ի վեր գոյություն են ունեցել Բաասի երկու տեսակներ ՝ Բաասի ռազմական կուսակցություն և Բաասի քաղաքացիական կուսակցություն, որոնցից իրական իշխանությունը պատկանում էր առաջինին։ Այնուհետեւ նա նշել է, որ Քաղաքացիական Բաասը (ինչպես «վերաձևակերպել է Մարտին Սեյմուրը) միայն անվանապես էր բաասիզմը ներկայացնող․ այն եղել է ավելի փոքր ֆիգուր, քան ռազմականը, և որ 1959 թվականին Ռազմական կոմիտեի հիմնադրման պահից իրադարձությունների շղթան և բաասիզմի համատարած կոռուպցիան անտանելի տրամաբանությամբ են ընթացել։ Բիթարը համաձայնել է ՝ հայտարարելով, որ 1966 թվականի հեղաշրջումը «նշանավորեց Սիրիայում բաասիստական քաղաքականության վերջը»։ Աֆլակը կիսել էր այդ կարծիքը և հայտարարել. «Ես այլևս իմ կուսակցությունը չեմ ճանաչում»։

### Պառակտումը

Աֆլակի, Բիթարի և Ազգային հրամանատարության տապալումը խորը պառակտում է առաջացրել Բաասի պատմության մեջ։ Թեև Բաաս կուսակցությունում շատ պառակտումներ են եղել, Աֆլակն ու Բիթարը միշտ հաղթող են դուրս եկել և մնացել են որպես կուսակցական առաջնորդներ, սակայն 1966 թվականի հեղաշրջումը իշխանության է բերել առաջնորդների նոր սերունդ, որը այլ նպատակներ է հետապնդել, քան իր նախորդները: Չնայած Աֆլակն ու Բիթարը դեռ կողմնակիցներ են ունեցել Սիրիայում և ոչ միայն Սիրիայի տարածաշրջանային բաժանմունքներում, նրանց խանգարել է ֆինանսական միջոցների պակասը. Ջադիդը և նրա կողմնակիցները այժմ իրենց տրամադրության տակ են վերցրել սիրիական պետությունը և տեսականորեն կարող էին ստեղծել նոր կուսակցական կազմակերպություններ, բայց դա չաշխատեց, քանի որ տարածաշրջանային բաժանմունքների մեծ մասը փոխեց իր հավատարմությունը դեպի Բաղդադը։ Ավելի ուշ ՝ 1966 թվականին, տեղի ունեցավ առաջին հետաֆլակիտական ազգային կոնգրեսը, որը պաշտոնապես անվանվեց 9-րդ, և ստեղծվեց նոր Ազգային հրամանատարությունը։ Մեկ այլ փոփոխություն էր սիրիական տարածաշրջանային բաժանմունքի և նոր Ազգային հրամանատարության գաղափարական կողմնորոշումը, մինչդեռ աֆլակիտները հավատում էին պանարաբական Բաաս կուսակցությանը և արաբական աշխարհի միավորմանը, Սիրիայի նոր առաջնորդներն այն համարում էին անիմաստ։ Հեղաշրջումից հետո Ազգային հրամանատարությունը սկսեց ենթարկվել սիրիական տարածաշրջանային հրամանատարությանը և դադարեց արդյունավետ դեր խաղալ արաբական կամ սիրիական քաղաքականության մեջ։

Ազգային հրամանատարության վերացումից հետո նրա անդամներից ոմանք, այդ թվում Հաֆիզը, Բաասի 9-րդ ազգային կոնգրես էին հրավիրել (այն սիրիական «9-րդ ազգային կոնգրեսից» տարբերելու համար) և նոր ազգային հրամանատարություն ընտրել Աֆլակին, որը ներկա չէր Կոնգրեսին, որպես ազգային հրամանատարության գլխավոր քարտուղար։ Ինչ վերաբերում է Բիթարին և Ռազզազին, նրանք լքել էին կուսակցությունը։ Աֆլակը տեղափոխվել էր Բրազիլիա և այնտեղ մնացել մինչև 1968 թվականը։

### Միջկուսակցական հարաբերություններ

Երբ 1966-ին Ազգային հրամանատարությունը տապալվեց, Իրաքի տարածաշրջանային բաժանմունքը հայտարարություններով դեռևս աջակցում էր Աֆլակի «օրինական ղեկավարությանը»: Երբ 1968 թվականին Իրաքի տարածաշրջանային բաժանմունքը վերադարձավ իշխանության հուլիսի 17-ի հեղափոխության արդյունքում, ոչ մի միավորման փորձ չձեռնարկվեց, որպեսզի հասնի Արաբական միասնության կամ Սիրիական Բաասի հետ հաշտության իր ենթադրյալ նպատակին: Իրաքում Բաասի իշխանության հաստատումից հետո սիրիական Բաաս շարժման շատ անդամներ անցել են իրենց իրաքյան գործընկերոջ կողմը։ Իրաքին հավատարիմ բաասիստներից միայն քչերն են փորձել փոխել իրենց հավատարմությունը դեպի Դամասկոսը: Դրա պատճառն այն էր, որ նրանք, ովքեր փախել էին Դամասկոսից, հավատարիմ էին հին, աֆլակիտական ազգային հրամանատարությանը։ Մի քանի ավագ անդամներ, ինչպիսիք են Բիթարը, Հաֆիզը, Շիբլի Ալ-Այսամին և Էլիաս Ֆարահը, կա՛մ այցելել են Իրաք, կա՛մ շնորհավորական ուղերձ հղել Իրաքի տարածաշրջանային հրամանատարության քարտուղար Ահմեդ Հասան ալ-Բաքրին: Աֆլակը Իրաք չի այցելել մինչև 1969 թվականը, սակայն 1970-ի վերջից նա դարձել Է Իրաքի Բաաս կուսակցության առաջատար պաշտոնյան, թեև նա երբեք որոշում կայացնելու լիազորություն չի ստացել:

Ամենասկզբից Դամասկոսի կառավարությունը սկսել է դեպքերի ճնշող մեծամասնությամբ բաասիստների հակաիրաքյան քարոզարշավը, որին արձագանքել են Բաղդադում նրանց գործընկերները։ Սակայն իրաքցի բաասիստներն օգնել են Ասադին, որը Սիրիայի տարածաշրջանային բաժանմունքի 4-րդ համագումարում կոչ է արել վերամիավորել Բաաս կուսակցությունը ՝ Ջադիդից իշխանությունը զավթելու նպատակով։ Հաղորդվում էր, որ Ասադն իրաքցիներին խոստացել է ճանաչել Աֆլակի պատմական առաջնորդությունը։ Իրաքի արտաքին գործերի նախարար Աբդուլ Քարիմ աշ Շեյխլին անգամ իր անձնական կաբինետն է ունեցել Սիրիայի պաշտպանության նախարարությունում, որը գլխավորում էր Ասադը։ Սակայն դա չպետք է սխալ մեկնաբանվի․ Իրաքի տարածաշրջանային բաժանմունքը արաբական ազգայնականության հետևորդ էր միայն անվամբ, իսկ իրականում իրաքյան ազգայնականության հետևորդ էր։

Սիրիայի տարածաշրջանային բաժանմունքը սկսել է Աֆլակին դատապարտել որպես «գող»։ Նրանք պնդում էին, որ նա գողացել է բաասիստական գաղափարախոսությունը Զակի Ալ-Արսուզիից և այն հռչակել սեփական, իսկ Ասադն Արսուզիին հռչակել է բաասիստական մտքի գլխավոր հիմնադիրը։ Սակայն Իրաքի տարածաշրջանային բաժանմունքը դեռ Աֆլակին բաասիզմի հիմնադիր էր հռչակում։ Ասադը Արսուզիին անվանել է «իր ժամանակի մեծագույն սիրիացի» և պնդել, որ նա «առաջինն է Բաասը հղացել որպես քաղաքական շարժում»։ 1971 թվականին Ասադի կառավարությունը Աֆլակին հեռակա մահապատժի դատապարտեց։ Սիրիայի տարածաշրջանային բաժանմունքը 1966 թվականի հեղաշրջումից հետո Արսուզիի պատվին արձան է տեղադրել։ Սակայն Բաաս շարժման Սիրիայից դուրս գտնվող հետևորդների մեծ մասը Աֆլակին է համարում բաասիզմի հիմնադիրը, այլ ոչ թե Արսուզիին։

Երբ Իրաքի տարածաշրջանային բաժանմունքը զավթեց իշխանությունը, Սիրիայի տարածաշրջանային բաժանմունքը պատասխանեց նրանով, որ չի հիշատակել մամլո հաղորդագրության մեջ, թե Բաաս կազմակերպությունը զավթել է իշխանությունը Իրաքում: Օրինակ, դրանում հիշատակվում էր, որ Բաքրը նշանակվել է նախագահ, բայց չի հիշատակվել նրա կուսակցության պատկանելությունը, իսկ դրա փոխարեն հիշատակվել է միջադեպը ՝ որպես ռազմական հեղաշրջում։ Օրինակ, Բաքրը հայտարարել է. «նրանք բաասիստներ են, մենք բաասիստներ ենք»։ Դրանից կարճ ժամանակ անց արտաքին գործերի նախարար Շեյլին հայտարարել է, որ «ոչինչ չի խանգարում մեր միջև համագործակցությանը (նկատի ունի Իրաքը և Սիրիան)»։ Հակաիրաքյան քարոզչությունը Սիրիայում հասել է նոր բարձունքների այն ժամանակ, երբ Ասադն ամրապնդում էր իր դիրքերը կուսակցությունում և պետությունում։ Երբ Ջադիդը տապալվեց 1970 թվականին Ասադի Ուղղիչ շարժման ժամանակ, վերաբերմունքի որևէ փոփոխություն չի եղել։ Սիրիայի Ազգային հրամանատարության և տարածաշրջանային հրամանատարության առաջին համատեղ կոմյունիկեում իրաքյան Բաասը կոչվում էր «աջ կլիկա»։

Տես նաև
-------

* Սիրիայի ճգնաժամը (1957)
* Սիրիայի հեղաշրջումը (1961)
* Սիրիայի հեղաշրջումը (1963)
* Հուլիսի 14-ի հեղափոխություն
* Ռամադանի հեղափոխություն
* Իրաքի հեղաշրջումը (1963-ի նոյեմբեր)
* Հուլիսի 17-ի հեղափոխություն
* Ուղղիչ շարժում
* Սիրիայի քաղաքացիական պատերազմ

Հղումներ
--------

### Գրառումներ

1. ↑  Mullenbach, Mark (ed.). «Syria (1946–present)». *The Dynamic Analysis of Dispute Management Project*. University of Central Arkansas. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 12-ին.
2. ↑  Rabinovich, 1972
3. ↑  Hinnebusch, 2001, էջ 44
4. ↑  Hinnebusch, 2001, էջեր 44–45
5. ↑  Hinnebusch, 2001, էջ 45
6. 1 2  Hinnebusch, 2001, էջ 46
7. ↑  Hinnebusch, 2001, էջեր 46–47
8. 1 2  Hinnebusch, 2001, էջ 47
9. ↑  Hinnebusch, 2001, էջեր 47–48
10. 1 2  Seale, 1990, էջ 96
11. ↑  Seale, 1990, էջ 95
12. ↑  Seale, 1990, էջեր 96–97
13. ↑  Seale, 1990, էջ 97
14. ↑  Seale, 1990, էջ 99
15. ↑  Seale, 1990, էջեր 99–100
16. ↑  Seale, 1990, էջ 100
17. ↑  Seale, 1990, էջ 101
18. ↑  Seale, 1990, էջ 102
19. ↑  Seale, 1990, էջ 103
20. ↑  Seale, 1990, էջ 104
21. ↑  Seale, 1990, էջեր 104–105
22. ↑  Seale, 1990, էջ 105
23. ↑  Seale, 1990, էջ 106
24. ↑  Seale, 1990, էջ 107
25. ↑  Seale, 1990, էջ 88
26. ↑  Pipes, 1992, էջ 158
27. ↑  Rabinovich, 1972, էջեր 204–205
28. ↑  Rabinovich, 1972, էջ 205
29. ↑  Rabinovich, 1972, էջեր 205–206
30. ↑  Dishon, 1973, էջ 735
31. ↑  Kienle, 1991, էջ 34
32. ↑  Kienle, 1991, էջ 15
33. ↑  Kienle, 1991, էջ 31
34. ↑  Kienle, 1991, էջ 35
35. ↑  Moubayed, 2006, էջ 347
36. ↑  Kienle, 1991, էջ 37
37. ↑  Kienle, 1991, էջ 38
38. ↑  Curtis, 1971, էջ 138
39. 1 2  Sluglett, 2001, էջ 147
40. ↑  Seale, 1990, էջ 27
41. ↑  Tucker, 2010, էջ 30
42. ↑  Helms, 1984, էջ 89
43. ↑  Ayubi, 1996, էջ 140
44. ↑  Kienle, 1991, էջ 39
45. ↑  Kienle, 1991, էջ 40
46. ↑  Kienle, 1991, էջ 42

### Մատենագրություն

* Ayubi, Nazih (1996). *Over-stating the Arab state: Politics and Society in the Middle East*. I.B. Tauris. ISBN 978-1-85043-828-1.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ ref duplicates default (link)
* Curtis, Michel (1971). *People and Politics in the Middle East*. Transaction Publishers. ISBN 978-0-87855-500-0.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ ref duplicates default (link)
* Dishon, Daniel, ed. (1973). *Middle East Record 1968*. Vol. 4. John Wiley & Sons. ISBN 0-470-21611-5.
* Hinnebusch, Raymond (2001). *Syria: Revolution from Above* (1st ed.). Routledge. ISBN 978-0-415-26779-3.
* Kienle, Eberhard (1991). *Ba'th versus Ba'th: The Conflict between Syria and Iraq 1968–1989*. I.B. Tauris. ISBN 1-85043-192-2.
* Moubayed, Sami M. (2006). *Steel and Silk: Men and Women who shaped Syria 1900–2000*. Cune Press. ISBN 978-1-885942-41-8.
* Seale, Patrick (1990). *Asad of Syria: The Struggle for the Middle East*. University of California Press. ISBN 978-0-520-06976-3.
* Pipes, Daniel (1992). *Greater Syria: The History of an Ambition*. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-506022-5.
* Rabinovich, Itamar (1972). *Syria under the Baʻth, 1963–66: the Army Party symbiosis*. Transaction Publishers. ISBN 978-0-7065-1266-3.
* Farouk-Sluglett, Marion; Sluglett, Peter (2001). *Iraq Since 1958: From Revolution to Dictatorship*. I.B. Tauris. ISBN 978-1-86064-622-5.
* Tucker, Spencer (2010). *The Encyclopedia of Middle East Wars: The United States in the Persian Gulf, Afghanistan, and Iraq Conflicts*. Vol. 1. ABC-CLIO. ISBN 978-1-85109-947-4.
* Watenpaugh, Keith (2006). *Being modern in the Middle East: Revolution, Nationalism, Colonialism, and the Arab Middle Class*. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-12169-7.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ ref duplicates default (link)
* Helms, Christine Moss (1984). *Iraq: eastern flank of the Arab world*. Brookings Institution. ISBN 0815735561. Վերցված է 2020 թ․ հունիսի 12-ին.