**Խառնուրդ** (նաև՝ Խառնորտկներ, թուրքերեն՝ Değirmendüzü՝ **Դեղիրմենդյուզյու**), նախկին հայկական գյուղ Վանի նահանգի Հայոց ձորի գավառում, ներկայիս Թուրքիայի Հանրապետության Գյուրփընար քաղաքի թաղամաս։ Տեղակայված է ծովի մակերևույթից 1775 մետր միջին բարձրության վրա։

Անվանում
--------

Խառնուրդ բնակավայրի անվանումը կապված է այն հանգամանքով, որ այստեղ հատվում են Անգղ գետն ու Մենուայի ջրանցքը։ Հնում կոչվել է նաև Խառնորտկներ։

Պատմություն
-----------

Խառնուրդ բնակավայրն ունի ավելի քան 3000-ամյա պատմություն, ինչի մասին փաստում են գյուղի հարևանությամբ անցնող Մենուայի ջրանցքը, այն կառուցելու մասին պատմող սեպագիր արձանագրությունը և Անգղ գետի վրա կառուցված հնագույն ջրանցույցը։

### Պատմական հուշարձաններ

#### Ջրանցք

Խառնուրդի մոտով է անցնում Վանի թագավորության արքա Մենուայի կառուցած համանուն ջրանցքը, որի կառուցման մասին պատմող սեպագիր արձանագրությունը գրեթե ոչնչացված պահպանվել է գյուղի հյուսիսային եզրին գտնվող ժայռի վրա։ Այն բաղկացած է 14 տողից։ Ընդունված է համարել, որ սեպագիր արձանագրությունն առաջին անգամ հայտնաբերվել է 1891 թվականին գերմանացի հնագետ Վալդեմար Բելքը։

#### Ջրանցույց

Բնակավայրի տարածքում պահպանվել է հնագույն ջրանցույց, որը Մենուայի ջրանցքի ժամանակակիցն է։ Գտնվում է Խառնուրդից հյուսիս՝ Անգղ գետի և Մենուայի ջրանցքի հատմն վայրում։ Ջրանցույցի ջրերը կհոսեն արևելքից դեպի արևմուտք՝ լցվելով Վանա լիճ։

#### Եկեղեցի

Խառնուրդ գյուղում հին ժամանակներից մինչև 19-րդ դար պահպանված է եղել առաքելական եկեղեցի, որը 1860-ական թվականներից բնակավայրում հաստատված քրդերի կողմից վերափոխվել է մզկիթի։ Եկեղեցին կառուցված է եղել սրբատաշ քարերից և կոչվել է Սուրբ Գևորգ։

#### Ջրաղացներ

Ժամանակին հայաբնակ գյուղում գործել են 40 ջրաղացներ, որոնք աղացել են հիմնականում ցորեն։ Ըստ հուշարձանագետ Սամվել Կարապետյանի՝ 2000-ական թվականներին դեռևս կանգուն էին բոլոր 40 ջրաղացների շինությունները, որոնցից 15-ը մինչև 2010 թվականը գործում էր որպես ջրաղաց։ Այնուհետև տեղի բնակիչների կողմից մի մասը վերածվել են բնակելի տների, իսկ մյուս մասը՝ կանգնած են փլուզման շեմին։

Բնակչություն
------------

Բնակավայրը անհիշելի ժամանակներից եղել է հայաբնակ, և միայն 19-րդ դարի ընթացքում է այնտեղ սկսվել քրդական բնակչության ներթափանցումը։ 1894-1896 թվականներին իրականացված Համիդյան ջարդերի հետևանքով գյուղն ամբողջովին հայաթափվել է։ Ներկայում բնակավայրն ունի քրդական բնակչություն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Սամվել Կարապետյան, Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող հիմնադրամ, «Հայոց ձոր, Հայաստանի պատմություն գրքաշար, հատոր Ա», Երևան 2015 թվական։
2. 1 2 3 4  Բազեան Յ. Համառօտ ստորագրութիւն Հայկաձոր եւ Ոստան գաւառաց, «Սիօն», 1869, էջ 251։
3. 1 2 3  Միրախորեան Մ. Նկարագրական ուղեւորութիւն հայաբնակ գաւառս Արեւելեան Տաճկաստանի, մաս Ա, Կ.Պօլիս, 1884։
4. 1 2  Հ. Ն. Ա. Վալտեմար Պելքին նոր գտած սեպագիր արձանագրությունները, «Արարատ», 1893։
5. 1 2  Բասմաջեան Կ. Յաւելուած եւ քննութիւն «Ցուցակի Տոսպական կամ հայկական բեւեռաձեւ արձանագրութեանց» (Հիվեռնայ), «Բազմավէպ», 1896։
6. 1 2  Ադոնց Ն. Հայաստանի պատմություն, Երևան, 1972։
7. ↑  Տեր-Ավետիսյան Ս. Ուրարտական թագավոր Մենուաս Առաջինի կառուցած Շամիրիամի ջրանցքը, «Տեղեկագիր», 1941, № 3-4:


|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Հայոց ձորի գավառ |
| --- |
|  |
| գյուղեր | Ագրակ • Ադանան • Աթանանց • Անգ • Անգղ • Առեղ • Առեղ (այլ գյուղ) • Աստվածաշեն • Արատենց • Գեմ Բելասան Մեծ • Գեմ Բելասան Փոքր • Գուկանց • Էրեմերի • Թրքաշեն • Իշխանիգոմ • Խարականց • Խառնուրդ • Խեք • Խոսպ • Խորգոմ • Կարմրաքար • Կեմ • Կզըլդաշ • Կղզի • Հիրճ • Հնդստան • Մաշտակ • Մարգս • Մուլք • Նորգեղ • Ոչխրանց • Պժնկերտ • Պլթենց • Սուրբ Վարդան • Տոնի • Քարավանց • Քերծ • Նորովանց • Քյոշք |
|  |
| Պորտալ:Արևմտյան Հայաստան |

 |