**Ծոփքի միացումը Մեծ Հայքին**, Մեծ Հայքի Արտաշեսյան թագավորության արքա Տիգրանի կողմից պատմական Հայաստանի մաս կազմող Ծոփք նահանգի միացումը հայոց տիրակալությանը։ Մեծ Հայքում պետականության վերականգնման ժամանակ Արտաշես I-ի միավորիչ գործունեության արդյունքում Ծոփքը չի հայտնվում Մեծ Հայքի թագավորության կազմում և վերջինիս միանում է միայն տասնյակ տարիներ հետո։

Ծոփքը հնուց ի վեր բնակեցված է եղել հայերով՝ հանդիսանալով հայկական քաղաքակրթության օրրաններից մեկը, որը հիշատակված է Անանիա Շիրակացու «Աշխարհացույց»-ում։ Մ․թ․ա․ 95 թվականին երկրի գլուխ անցնելով՝ Տիգրան Բ-ն սկսում է հայոց պետականության կազմից դուրս գտնվող հայկական հողերի միավորման գործընթացը և առաջինը կանգ է առնում Ծոփքի վրա։ Մ․թ․ա․ 110 թվականից ի վեր Ծոփքի թագավորությունում իշխում էր Արտանես արքան, որի օրոք սկսել էր թագավորության լճացումը։ Մ․թ․ա․ 94 թվականին հայկական զորքերը մտնում են Ծոփք և գահընկեց անում իշխող Երվանդականներին։

Այսպիսով՝ մ․թ․ա․ 94 թվականին Տիգրան Մեծը գրավում է Ծոփքը և միացնում Մեծ Հայքի թագավորությանը։ Վարչական բարեփոխումների արդյունքում մեկ տարի անց՝ մ․թ․ա․ 93 թվականին, Տիգրանը Ծոփք նահանգին է միացնում նաև Մելիտենեի (ներկայումս հայտնի է որպես Մալաթիա) շրջանը կամ գավառը։

Ծոփքը նախքան Մեծ Հայքին միացումը
--------------------------------

Ծոփքը, կամ ինչպես ընդունված էր անվանել Չորրորդ Հայքը, գտնվում էր Արևմտյան Տիգրիսի վերին և Արածանու ստորին հոսանքի շրջանում։ Հյուսիսից սահմանակից էր Բարձր Հայք, հարավից՝ Աղձնիք, արևելքից՝ Տուրուբերան նա­հանգներին, արևմուտքից՝ Փոքր Հայքին։ Ծոփքը հնուց ի վեր եղել է հայկական պետականությունների անբաժանելի մասնիկը՝ ունենալով ռազմավարական կարևորագույն նշանակություն։ Ծոփքը Մեծ Հայքի 15 նահանգներից երկրորդն է։ Մ.թ.ա. 9-րդ դարի վերջին քարորդից Ծոփքն ընդգրկելով Վանի թագավորության կազմում և նոր վերելք ապրել։ Հետագա հարյուրամյակներում այստեղ իշխել են համահայկական առաջին պետականության կերտողները՝ Երվանդունիները։

Ծոփքում պետականությունը կրկին վերելք է ապրում մ․թ․ա․ 189 թվականին։ Դա պայմանավորված էր Մագնեսիայի ճակատամարտում Սելևկյան տերության կրած խայտառակ պարտությամբ, որից հետո երկիրը այլևս չէր կարող ոտքի կանգնել։ Աշխարհաքաղաքական խառնակ իրավիճակից օգտվում են Մեծ Հայքի կառավարիչ Արտաշեսն ու Ծոփքի կառավարիչ Զարեհը, ովքեր իրենց հռչակում են անկախ երկրների թագավորներ։ Զարեհը մասամբ իր թագավորությանն է միավորել Սելևկյանների միջամտությամբ տրոհված հայկական մերձեփրատյան հողերը։ Իր կառավարման ժամանակահատվածում՝ մ․թ․ա․ 189-160 թվականներին, Արտաշես Բարեպաշտը հայոց վերահսկողության սահմաններում է համախմբում հայկական բոլոր հողերը, բացառությամբ՝ Ծոփքի, Կոմմագենեի և Փոքր Հայքի։ Վերջինս չի կարողանում գրավել Ծոփքը հաշվի առնելով Զարեհի հետ ունեցած ընկերական հարաբերություններն ու վերջինիս պայմանական բնույթը։

Ծոփքի միացում
-------------

Մ․թ․ա․ 95 թվականին Մեծ Հայքում թագավոր է կարգվում Տիրանի որդի Տիգրանը, ով պարթևական պատանդությունից վերադառնալով բազմում է հայոց գահին։ րա առաջնահերթ խնդիրը հայկական բոլոր տարածքները մեկ ընդհանուր պետության մեջ միավորելն էր։ Արտաշես Ա-ն հիմնականում լուծել էր այդ կարևոր խնդիրը՝ բացառությամբ Ծոփքի և Փոքր Հայքի թագավորությունների։ Այժմ Տիգրան Բ-ն եռանդուն գործունեություն ծավալեց շարունակելու իր պապի միավորիչ քաղաքականությունը։ Մ․թ․ա․ 94 թվականին Տիգրան Մեծի բանակը անցնում է Արածանին և ներխուժում Ծոփք։

Ծոփքում իշխում էին Երվանդյանների կրտսեր ճյուղի ներկայացուցիչները, իսկ Տիգրանի ներխուժման պահին Ծոփքի արքան Արտանեսն էր՝ Զարեհի ժառանգներից։ Մեծ Հայքի թագավորության բանակը կարճ ժամանակահատվածում կարողանում է գահընկեց անել Արտանեսին՝ գրավելով ամբողջ երկիրը։ Այսպիսով՝ կարճ ժամանակահատվածում Տիգրանը գրավում է Ծոփքը՝ բոլոր 15 նահանգները միավորելով Մեծ Հայքի թագավորության կազմում։

Տես նաև
-------

* Ծոփքի թագավորություն
* Տիգրան Մեծ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Ծոփք՝ Մեծ Հայքի վարչական բաժանում» (անգլերեն). Վերցված է 2018 թ․ նոյեմբերի 9-ին.(չաշխատող հղում)
2. ↑  «Ծոփք-Կոմագենեի թագավորության առաջացումը». *findarmenia.org*. Վերցված է 2018 թ․ նոյեմբերի 9-ին.
3. ↑  «Տիգրան Մեծ, Ծոփքի վերամիավորումը Մեծ Հայքին և հայ-պոնտական դաշինքը». *www.historyofarmenia.am*. Վերցված է 2018 թ․ նոյեմբերի 9-ին.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Տիգրան Մեծ |
| --- |
|  |
| Ընտանիքի անդամներ | 
Տիրան Ա (հայր) •
Արտավազդ Ա (հորեղբայր) •
Արտաշես Բարեպաշտ (պապ) •
Կլեոպատրա Պոնտացի (կին)•
Տիգրան Կրտսեր •
Արտավազդ Բ
 |
|  |
| Գործունեություն | 
Արքայազն Տիգրանի պատանդություն •
Տիգրան Մեծի թագադրություն •
Ծոփքի միացումը Մեծ Հայքին •
Հայ-պոնտական դաշինք (տե՛ս նաև Միհրդատ Եվպատոր •
Կապադովկիական առաջին արշավանք •
Կապադովկիական երկրորդ արշավանք •
Արտաշեսյանների հաստատումը Վիրքում •
Հայ-պարթևական պատերազմ •
Սելևկյան տերության միավորում •
Դաշինք Կիլիկիայի ծովահենների հետ •
Միջերկրածովյան ազատ քաղաքներ •
Տիգրան Մեծի զորքերի մուտքը Կիպրոս •
Աջակցություն Պտղոմեոսյան Եգիպտոսին •
Տիգրան Մեծի նաբաթեական արշավանք •
Տիգրան Մեծի հրեական արշավանք •
Հայ-հռոմեական պատերազմ •
Միհրդատյան պատերազմներ •
Տիգրանակերտի ճակատամարտ •
Արածանիի ճակատամարտ •
Պոմպեոսի արևելյան արշավանք •
Տիգրան Կրտսերի ապստամբություն •
Արտաշատի պայմանագիր •
Կորդուքի ճգնաժամ •
Տիգրան Մեծի մահ
 |
|  |
| Տիգրանյան տերություն | 
Տիգրանյան աշխարհակալություն •
Մեծ Հայքի աշխարհագրական սահմանները Տիգրան Մեծի օրոք •
Պետական կարգ •
Զինված ուժեր •
Տիգրանակերտի հիմնադրում •
Տիգրան Մեծի քաղաքաշինական գործունեություն •
Տիգրան Մեծի դրամներ •
Տիգրանյան տերության դրամահատարաններ •
Տիգրան Մեծի արտաքին քաղաքականություն
 |
|  |
| Սերունդների հիշողություններում | 
Տիգրան Մեծի սերունդների հիշողություններում •
Անվանակոչություններ Տիգրան Մեծի պատվին •
Տիգրան Մեծի շքանշան •
Տիգրան Մեծի հուշարձաններ •
Տիգրան Մեծի կերպարը մշակույթում •
Տիգրան Մեծի մասին պատմագիտական հիշատակումներ
 |
|  |
| Այլ | 
Յոթանասուն հովիտներ •
Արքայից արքա •
Ծովից ծով Հայաստան •
Տիգրանյան թագ •
Տիգրան •
Հայկական ազգայնականություն
 |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Երվանդունիներ |
| --- |
|  |
| Երվանդունյաց Հայաստան | 
Երվանդ Ա •
Տիգրան Ա •
Վահագն •
Հիդարնես Ա•
Հիդարնես Բ •
Հիդարնես Գ •
Արտաշիր•
Երվանդ Բ •
Միհրան •
Երվանդ Գ•
Շամ (Շամուշ) •
Արշամ •
Շավարշ-Քսերքսես•
Աբդիսարես •
Երվանդ Դ Վերջին •
 |  |
|  |
| Ծոփքի թագավորություն | 
Զարեհ •
Միթրոբարզանես •
Արտանես •
Միթրոբարզանես Բ (Տիգրան Մեծի բանակի զորահրամանատարներից)
 |
|  |
| Կոմմագենե | 
Շամ Երվանդական •
Արշամ •
Շավարշ-Քսերքսես •
Պտղոմեոս •
Շամ Բ Թեոսեբոս Դիկայոս •
Միհրդատ Ա Կալինիկոս •
Անտիոքոս Ա Կոմմագենացի •
Անտիոքոս Բ Եպիֆանոս •
Միհրդատ Բ Կոմմագենացի
Միհրդատ Գ Կոմմագենացի •
Անտիոքոս Գ •
Անտիոքոս Դ
 |
|  |
| Երվանդունյաց մայրաքաղաքներ | 
Արմավիր •
Երվանդաշատ •
Արկաթիակերտ (Կարկաթիակերտ) •
Արշամշատ •
Սամոսատ
 |

 |