recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Բույսերի արհեստական ընտրություն արդյունքում առաջացած ժամանակակից եգիպտացորենի սորտը
**Արհեստական ընտրություն**, ընտանի կենդանիների և կուլտուրական բույսերի նոր ցեղերի ու տեսակների ստացման կոմպլեքս եղանակներ։

Տեսություն
----------

Արհեստական ընտրության տեսությունը տվել է Չ․ Դարվինն իր էվոլյուցիոն ուսմունքում։ Հակառակ բնական ընտրության, արհեստական ընտրության նպատակն է ամրացնել ոչ թե տվյալ օրգանիզմին օգտակար հատկությունները, այլ այն հատկությունները, որոնք պետք են մարդուն (օրինակ՝ խոշոր եղջերավոր անասունների կաթնատվությունը, մսատվությունը ձիերի արագաշարժությունը, ուժը, թռչունների ձվատվությունը, մսատվությունը, երգեցողությունը)։

Սելեկցիա
--------

Արհեստական ընտրության հիմքում ընկած է փոփոխականությունը։ Մարդը, կենդանիների ու բույսերի մեջ ամրապնդելով և ուժեղացնելով իրեն հետաքրքրող հատկանիշները, ստացել է նոր ցեղեր ու տեսակներ։ Ընտանի տեսակների բազմազանությունը պայմանավորված է մարդու գիտակցական վերաբերմունքով և հաստատում է արհեստական ընտրության ստեղծագործական դերը։

Դարվինն ընտանի տեսակների ստացման վերաբերյալ գիտելիքներն ու մեթոդներն ամփոփեց տեսականորեն մշակված և փաստերով հիմնավորված մի համակարգում, որը դարձավ սելեկցիայի հիմքը։

Տեսակներ
--------

Դարվինը տարբերել է արհեստական ընտրության 2 եղանակ՝

* անգիտակից
* մեթոդական։

### Անգիտակից ընտրություն

Մարդկային հասարակության զարգացման վաղ էտապներում մարդը, նպատակ ունենալով բարելավել կամ ստեղծել նոր տեսակ, իր տնտեսական շահերից ելնելով պահպանել է տվյալ կենդանիներից և բույսերից ավելի մթերատուներին և պիտանիներին, վերացրել նրանց վատ հատկանիշները։ Դա արհեստական ընտրության պարզ ձևն է՝ չգիտակցված ընտրությունը, որն ընթանում է դանդաղ, երկարատև է, տարերային։

### Մեթոդական ընտրություն

Մեթոդական ընտրության բնորոշ գիծը նպատակասլացությունն է մարդն իր առջև խնդիր է դնում լավացնել ցեղը իր ցանկացած ուղղությամբ կամ ստեղծել նորը։ Այդ նպատակով խաչասերման համար ընտրվում են ծնողական զույգեր, որոնց մեջ սելեկցիոներին հետաքրքրող հատկություններն ավելի ցայտուն են արտահայտված (նույնպիսի ընտրություն կատարվում է և հաջորդ սերունդներում)։

Մեթոդական ընտրությանը մարդը դիմել է նոր ցեղերի ու տեսակների ստացման օրենքները ճանաչելուց հետո։ Մեթոդական արհեստական ընտրությունը ավելի արագ է ընթանում, դրա միջոցով են ստեղծվում համարյա բոլոր կուլտուրական բույսերի տեսակներն ու ընտանի կենդանիների ցեղերը։

Գրականություն
-------------

* *Воронцов Н.Н. Сухорукова Л.Н.* Эволюция органического мира. — М.: Наука, 1996. — С. 52-55. — ISBN 5-02-006043-7
* *Грин Н. Стаут У. Тейлор Д.* Биология. В 3 томах. Том 2. — М.: Мир, 1996. — С. 291-294. — ISBN 5-03-001602-3

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Ժամանակակից Ուկրաինայի · MESH ID |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 80)։*  |
Բելի գլխավոր տաճարը, 2008
**Բելի տաճար** (արաբ․՝  معبد بل‎‎‎), տաճար Սիրիայի Պալմիրա քաղաքում՝ նվիրված գերագույն աստված Բելին։ Մտնում է Պալմիրայի ավերակների համակարգի մեջ, համարվում է քաղաքի գլխավոր սրբավայրը։ Ավերվել է 2015 թվականին։ Տաճարը արևելյան և անտիկ արևմտյան ճարտարապետության յուրօրինակ համադրություն է. նախագծվել է Մերձավոր Արևելքի ճարտարապետական սկզբունքների համաձայն, սակայն ճակատային մասը կառուցվել է հունական և հռոմեական տաճարների օրինակով։ Կառուցվել է Ք. հ. 32 թվականին (քաղաքի ամենահին շինություններից է)։

2015 թվականի օգոստոսի 30-ին «Իսլամական պետություն» ահաբեկչական խմբավորման անդամները տաճարի տարածքում պայթյուն են իրականացրել՝ գրեթե ամբողջությամբ ավերելով տաճարի կենտրոնական շինությունը։

Էքստերիեր
---------

Բելի տաճարը գտնվել է սրբավայրի ընդարձակ բակի կենտրոնում։ Այն զբաղեցրել է 64.050 մ² մակերեսով տարածք։ Պատերը զարդարված են եղել ոչ մեծ սյուներով։ Բակը բոլոր կողմերից շրջապատված է եղել ծածկած տարածքներով, որոնք հենվել են երկու շարք սյուների վրա։ Արևմտյան մասում գտնվել են գլխավոր դարպասները՝ զարդարված քանդակներով։

### Բելի սրբավայրի գլխավոր տաճարը

Կառուցվել է սանդղահարթակային տարածքի վրա։ Կենտրոնական ուղղանկյունաձև կառույցը բոլոր կողմերից շրջապատված է եղել սյունաշարերով։ Տաճարի կենտրոնական մոտքը գտնվել է ոչ թե դիմային մասում, ինչպես ընդունված է եղել այդ ժամանակ, այլ երկայնաման մասում։ Մուտքը ընդգծվել է քարե աշտարակներով (պիլոն)։

Ինտերիեր
--------

Տաճարի ներքին սրահ
Գլխավոր տաճարի ներքին տարածքը մեծ սրահ է եղել, որը չի բաժանվել պատերով կամ սյուներով։ Տաճարը լուսավորվել է հենց տանիքի տակ տեղադրված ուղղանկյունաձև բացվածքներից։ Կենտրոնում տեղադրված են եղել աստվածների արձաններ։ Նախկինում տաճարը ծածկված է եղել հարթ ծածկով, որից մինչ տաճարի վերջնական կործանումը ոչինչ չէր պահպանվել։ Պահպանվել էին միայն տանիք տանող անկյունային աստիճաններից հատվածներ։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Боевики ИГИЛ уничтожили храм Бэла // Первый канал. — 30.08.2015

Արտաքին հղումներ
----------------

* Բելի տաճար, Պալմիրա(չաշխատող հղում)
* Ճանապարհորդական կայք նկարներով
**Ամֆոտերություն** հին հունարեն՝ (ἀμφότεροι-երկակի, փոխադարձ), որոշ միացությունների հատկությունն է ցուցաբերել և՛ հիմնային, և՛ թթվային հատկություններ։ Ամֆոտեր հասկացությունը, որպես երկակի հատկություն առաջին անգամ ձևավորվել է 1814 թ. Ժոզեֆ Լուի Գեյ-Լյուսակի և Լ. Տենարի կողմից։ Ա. Գրանչը թթվահիմնային փոխազդեցությունների մասին ընդհանուր քիմիական թեորիայի շրջանակներում (1917-1927 թթ) ամֆոտերությունը բնութագրել է իբրև որոշ միացությունների կողմից ցուցաբերելու ինչպես թթվային, այնպես էլ հիմնային հատկություններ՝ կախված միջավայրից և ռեագենտների բնույթից, որոնք մասնակցում են այդ միջավայրի ստեղծմանը, հատուկ ուշադրություն դարձնելով լուծիչի բնույթին։ Թթվային հատկություն ցուցբերելով նյութը հանդիսանում է պրոտոնի դոնոր, իսկ հիմնային հատկություն ցուցաբերելով՝ ակցեպտոր։ Օրինակներ կարող են հանդիսանալ ալյումինը, ալյումինի օքսիդը, ալյումինի հիդրօքսիդը, մանգանը, մանգանի օքսիդը, հիդրօքսիդը, ցինկը, դրա օքսիդն ու հիդրօքսիդը և այլն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Танганов Б.Б. Химические методы анализа. - Улан-Удэ, 2005.- 550 с.


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Մեծ կատալոնական · Մեծ ռուսական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 126236767 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 338)։*  |
**Գրիգոր Փափազյան** (նաև՝ Գրիգոր Տուտի, Գրիգոր Տուտի Փափազյան, 1893, Բանդրմա, Բալըքեսիրի մարզ, Թուրքիա - դեկտեմբերի 20, 1965(1965-12-20), Ալժիր), հայ բժիշկ, հասարակական և ազգային գործիչ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1893 թվականին Մարմարա ծովի ասիական ափի Բանդրմա քաղաքում։ Գրվել է Գրիգոր Տուտի կամ Գրիգոր Տուտի Փափազյան։ Ավարտել է Կ. Պոլ­սի Կադըգյուղ թաղամասի Մխիթարյան վարժարանը։ 1917 թվականին ավարտել է Կ. Պոլսի Օսմանյան կայսերական բժշկական վարժարանը։

1917 թվականին զորակոչվել է օսմանյան բանակ և զինվորական բժշկի հանգամանքով մասնակցել Առաջին համաշխարհային պատերազմին։ Գերի է ընկել անգլիական բանակին և Եգիպտոս տարվել։ Պատերազմի ավարտից հետո ազատվել է գերությունից և վերադարձել ծննդավայրը, որը գրավել էր Հունաստանը։ Քեմալական արշավանքի սկզբին, շատերի հետ նա էլ ապաստան է գտել Հունաստանում։ Հաստատվել է Թրակիայի Ալեքսանդրուպոլիս (Դեդե աղաջ) քաղաքում, ուր երկար տարիներ մասնակցել է հայ համայնքի ազգային, կրթական, հասարակական և կուսակցական (ՀՅԴ) կյանքին։ Եղել է սիրված և հարգված անձնավորություն։

1945 թվականին ընտանիքով գաղթել է Փարիզ, որտեղ սակայն, իբրև բժիշկ աշխատելու իրավունք չի ունեցել։ 1960-ական թվականների սկզբներին տեղափոխվել է Ալ­ժիր։ Ալժիր մայրաքաղաքի քաղաքապետական բժիշկ է աշխատել։

Մահացել է 1965 թվականի դեկտեմբերի 20-ին Ալ­ժի­րում՝ 72 տարեկանում։

Գրականություն
-------------

* Մեզպուրեան Արթօ, Հայ եւ ծագումով հայ բժիշկներ։ Այբուբենական համառօտ անուանացանկ (1688-1940), Իսթանպուլ, 1940։
* Գէորգեան Կարօ, Ամէնուն տարեգիրքը, ԺԳ. տարի, 1966, Պէյրութ, 1967։

Աղբյուր
-------

Հարություն Մինասյան, Օսմանյան կայսրությունում և Թուրքիայի Հանրապետությունում բռնաճնշումների և ցեղասպանության ենթարկված հայ բժիշկներ, Երևան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
**Կաստրատ** (իտալերեն՝ *castrato*), արական առաձնահատուկ ձայն, որը դիսկանտի մոտ արհեստականորեն ստանում են մինչև ձայնի մուտացիան՝ վիրահատությամբ։ Ձայնը պահպանում է դիսկանտի տեմբրը, սակայն ձեռք է բերում տղամարդկային հզորություն և ուժ։ Բանն այն է, որ մանկական ձայնը՝ դիսկանտը, բավականաչափ բարձր, անգամ կոլորատուրային սոպրանոյի վերին նոտաներին հասնող հնչողական համակարգ ունի։ Որոշակի տարիքում՝ անցման շրջանում, երբ սեռական հասունացման ընթացքում օրգանիզմում հորմոնալ փոփոխություններ են տեղի ունենում, մանկական խռչակը նույնպես զարգացման նոր փուլ է անցնում և ձևափոխության ենթարկվում։ Խռչակի զարգացմանն ու ձևափոխմանը զուգընթաց փոխվում է նաև ձայնը։ Այն կոպտանում է, ծանրանում, դեպի ներքև է իջնում ձայնածավալը, և մանկական հնչողություն ունեցող ձայնը վերածվում է տղամարդկային ձայնի։ Ամորձատված երգիչը կարող էր տարբեր բնույթի ու ձայնածավալի ձայն ունենալ՝ նայած թե ինչ բնույթի և ինչ բարձրության է եղել նրա մանկական ձայնը՝ դիսկանտը։ Բայց, ամեն դեպքում, այդ ձայնը մշտապես բարձր է և իր բնույթով ու ձայնածավալով համապատասխանում է սոպրանոյի ենթատեսակներին։ Հայտնի են դեպքեր, երբ ամորձատված երգիչը կարողացել է մրցել շեփորի բարձր նոտաների և ուժի դեմ (Կառլո Բրոսսկի, Ֆարինելլի )։ 
Ամորձատված երգիչներն աչքի են ընկել վառ, սուր, ականջ ծակող և միայն գլխային հնչողություն ունեցող ձայնով։ 
Հայտնի է եղել դեռևս 3-րդ դարից և օգտագործվել է հոգևոր երգեցողության մեջ՝ փոխարինելով եկեղեցական երգեցողության շրջանում արգելված կանացի ձայներին։ Մեծ տարածում է ստացել 17-18-րդ դարերում օպերային արվեստի մեջ, իսկ 19-րդ դարում իսպառ վերացել է։
**Գրիգոր Վարագեցի դպիր** (կամ **Վանեցի**) XVII դարի հայ տարեգիր և գրագիր։

Աշխատել է Վան քաղաքից ոչ հեռու գտնվող Վարագավանքում։ 1684 թվականին Հայսմավուրքներից մեկը արտագրելիս, էջերի լուսանցքներում գրել է ոչ այնքան մեծ ժամանակագրություն, որը ընդգրկում է 1306-1682 թվականները (հիշատակված է նաև VII-XII դարերի մի քանի իրադարձություններ, բայց կապող պատմողական մասը սկսվում է XIV դարի սկիզբից)։ Արժեք են ներկայացնում Գրիգորի կյանքին վերաբերող վերջին շրջանի մի քանի հաղորդագրություններ(օրինակ, 1648 թվականինի Վանի երկրաշարժի մասին)։ Ժամանակագրության վերջում Գրիգորը ավելացրել է իր բանաստեղծություններից մեկը՝ «Սակս ծուխ քաշողաց»։ Բանաստեղծությունում ծխելը ներկայացվում է որպես լուրջ մեղք, հեղինակը դժգոհում է, որ կան հիմարներ, ովքեր ծխախոտ ձեռք բերելու համար պարտքով գումար են վերցնում, որ այս վնասակար սովորությունը տարածվել է նույնիսկ հոգևորականների շրջանում և այլն։

Վարագեցու ժամանակագրությունը մասնակիորեն լույս է տեսել 1888 թվականին, լիարժեք քննադատական հրատարակությունը լույս է տեսել 1912 թվականին, ապա ևս մեկ անգամ 1956 թվականին։ 2011 թվականին թարգմանվել է չեխերեն։

**Ձեռագրեր**՝

* Մատենադարան, ձեռագիր № 4723

**Հրատարակություն**՝

* Ղևոնդ Փիրղալեմյան, Նոտարք հայոց, Կոստանդնուպոլիս, 1888, էջ 123, 171, 207, 227։ (հատվածներ)
* Ն. Աղանեանց, Դիվան հայոց պատմության, Թիֆլիս, հատոր 10, 1912 թվական, 59-66 էջ։
* Мелкие хроники (XIII—XVIII вв.) / сост. В. А. Акопян. — Ер.: изд-во АН АрмССР, 1956. — Т. 2. — С. 283—284,381—383.
* Kronika písaře Grigora Varageciho (Řehoře z Varagu) // Arménské kroniky od jezera Van. 16.–18. století / ed. Petra Košťálová. — 2011. — С. 83—86. — 285 с. — ISBN 9788087378175 (перевод на չեխ․՝ )

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Мелкие хроники (XIII—XVIII вв.) / сост. В. А. Акопян. — Ер.: изд-во АН АрмССР, 1956. — Т. 2. — С. 379—380. — 686 с.
2. ↑  *N. N. Ambraseys, C. P. Melville* A History of Persian Earthquakes. — Cambridge University Press, 2005. — С. 50, 183. — 240 с. — ISBN 9780521021876
3. ↑  *Г. Аганянц* Диван Хайоц Патмутян. — Тифлис, 1912. — Т. 10. — С. 66.

Արտաքին հղումներ
----------------

«О курильщиках»(հայ.)
|  |
| --- |
| **Քնձմնձուկ իզոպիրոնման** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Կարգ** | Գորտնուկածաղկավորներ (Ranunculales) |
| **Ընտանիք** | Գորտնուկազգիներ (Ranunculaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | *Isopyroideae* |
| **Տրիբա** | *Isopyreae* |
| **Ենթատրիբա** | *Thalictrinae* |
| **Ցեղ** | Քնձմնձուկ *(Thalictrum)* |
| **Տեսակ** | **Քնձմնձուկ իզոպիրոնման** *(T. isopyroides)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Thalictrum isopyroides***C.A.Mey. |

**Քնձմնձուկ իզոպիրոնման** (լատ.՝ Thalictrum isopyroides), գորտնուկազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

10-30 սմ բարձրությամբ բազմամյա խոտաբույս է։ 2-3 (5) մմ երկարությամբ տերևները բազմակի փետրաձև են և ունեն ձվաձև նշտարաձև մասեր։ Բազմաթիվ ծաղիկներով ծաղկաբույլը հուրան է, օվալաձև և փոքր։ Ծաղկումից հետո ուժեղ երկարացող ծաղկակոթերը հորիզոնական հեռացած են։ Ծաղկապատը բաժականման է, վաղ թափվող։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հանդիպում է Երևանի (Երևան, Երանոսի և Երախի լեռնաշղթաներ, Ասնի գետի) և Վայոց Ձորի (Տիգրանաշեն և Զանգակատուն գյուղերի միջև, Խաչիկ, Գնիշիկ) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Աճում է նաև Նախիջևանում, Հարավարևմտյան, Կենտրոնական և Միջին Ասիայում։

Էկոլոգիա
--------

Բույսը աճում է միջին և վերին լեռնային գոտիներում՝ ծովի մակարդակից 1000-2200 մ բարձրությունների վրա, քարքարոտ լանջերին։ Ծաղկում է մայիս ամիսին, պտղաբերում՝ հունիսին։

Պահպանություն
-------------

Խոցելի տեսակ է։ Հայաստանում գտնվում է ընդհանուր տարածման հյուսիսային սահմանում։ Տարածման շրջանների մակերեսը 5000 կմ²-ից պակաս է, բնակության շրջանների մակերեսը՝ 500 կմ²-ից պակաս։ Տեսակին աճելավայրերի պայմանների փոփոխության պատճառով սպառնում է տարածման և բնակության շրջանների կրճատում։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանություն չի իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Thalictrum isopyroides
* EoL: 2873986
* FoC: 200008208
* FoIO: THAISO
* GBIF: 3928466
* iNaturalist: 493058
* IPNI: 714523-1
* NCBI: 1084678
* Plant List: tro-27102820
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:714523-1
* Tropicos: 27102820
* WoI: 3326

 |

 |
**Լևոմեկոլ** (լատ.՝ *Laevomecolum*, միջազգային անվանումը Սինտոմիցին+մեթիլուրացիլ), արտաքին օգտագործման համար նախատեսված սպիտակ քսուք։ Մշակվել է Խարկովի դեղագործական համալսարանում (ներկայիս՝ Ազգային դեղագործական համալսարան) 1970-ական թվականների վերջերին։ Քսուքը չի պարունակում օժանդակ (ձևավորող) նյութեր, այդ իսկ պատճառով բոլոր բաղադրիչները մասնակցում են բուժիչ էֆեկտի ձևավորմանը։

Դեղորայքային ազդեցություն
-------------------------

Լևոմեկոլը իրենից ներկայացնում է կոմբինացված միացություն արտաքին օգտագործման համար։ Այն ունի հակաբորբոքային ազդեցություն։ Քսուքը մաշկի մեջ է ներծծվում՝ չվնասելով կենսաբանական թաղանթը և խթանելով ռեգեներացման գործընթացները։ Թարախային և նեկրոզային վիճակներում դեղորայքի հակաբակտերիալ ազդեցությունը պահպանվում է։

Ցուցումներ և հակացուցումներ
---------------------------

Քսուքի օգտագործման ցուցումներին են դասվում վնասվածքային գործընթացի առաջին (թարախա-ներկոզային) փուլի թարախային վերքերը (ներառյալ միկրոֆլորայի ինֆեկցիոն վերքերը)։ Հակացուցումը գերզգայունությունն է։

Օգտագործման ձևերը, կողմնակի ազդեցություն
----------------------------------------

Անհրաժեշտ է ստերիլ թանզիֆե անձեռոցիկների վրա քսուք քսել և դնել վերքի վրա։ Ինչպես նաև հնարավոր է այն թարախային խոռոչ լցնել կատետրով ներարկիչի օգնությամբ (դեղորայքը նախապես տաքացնելով մինչև 35-36 С°)։ Վիրակապը իրականացնում են ամեն օր մինչը վերքի լիարժեք մաքրումը։ Կողմնակի ազդեցությանն են դասվում ալերգիկ ռեակցիաները (մաշկի դուրս տալ)։

Լևոմեկոլի օգտագործումից առաջ անհրաժեշտ է խորհրդակցել բժշկի հետ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  МАЗЬ ЛЕВОМЕКОЛЬ инструкция по применению
2. ↑  РЛС․ Лекарства и субстанции․ Левомеколь

Արտաքին հղումներ
----------------

* Медицинские Инструкции
* К истории создания популярных мазей «Левомеколь» и «Левосин»
Սկորպիոս կղզու քարտեզ
**Սկորպիոս** (հուն․՝ Σκορπιός), կղզի Հոնիական ծովում, Հունաստանի արևմտյան ափամերձ տարածքում, Նիդրի քաղաքի մոտակայքում։ Փոքրաթիվ մասնավոր կղզիներից մեկը։

Իրենից ներկայացնում է երկարաձիգ կղզի, երկարությունը 1 կիլոմետր է։ Կղզում կա 3 տուն, ուղղաթիռային հրապարակ և նավահանգիստ։

1962 թվականին կղզին ձեռք է բերել Արիստոտել Օնասիսը 3,5 միլիոն դրախմայով։ 1968 թվականին միլիարդատերը կղզում ամուսնացել է Ժակլին Քենեդիի հետ, որը եղել է Ջոն Քենեդիի կինը։ 1975 թվականին Արիստոտել Օնասիսի մահվանից հետո նրա մարմինը թաղվել է կղզում։ Այստեղ նաև թաղված է նրա դուստր Քրիստինան (Աֆինայի թոռան մայրը, ում մինչև վերջին ժամանակները պատկանում էր կղզին) և ողբերգական ավարտ ունեցած որդին՝ Ալեքսանդրը։ Կղզին պահելու համար տարեկան ծախսվում է 1,5 միլիոն եվրո։ 

Կղզու պատկերը 2007 թվական
2013 թվականի ապրիլին Եկատերինա Ռիբոլովլևան 99 տարով վարձակալել է Հունաստանի արևմտյան կղզիները՝ այդ թվում նաև Սկորպիոսը։ Ռիբոլովլևան կղզու համար ԱՄՆ-ին վճարել է 126 միլիոն դոլար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Подарок дочери: миллиардер Рыболовлев купил острова Онассиса на Forbes.ru

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |

 |
**Մանկուք**, գյուղ Արարատի մարզում, Մանկուք գետի վերին հոսանքի անտառապատ հովտում, Ուրցաձոր գյուղից 26 կմ հյուսիս-արևելք։ Նախկինում մտնում էր Երևանի նահանգի Երևանի գավառի Վեդիբասարի ոստիկանական շրջանի մեջ։

* 1831 թվականին ուներ 100,
* 1897 թվականին՝ 291,
* 1926 թվականին՝ 97,
* 1939 թվականին՝ 205,
* 1959 թվականին՝ 27 բնակիչ։

Տեղեկություն
------------

Մանկուկ գետի հովտում է գտնվում «ՄԱՆԿՈՒՔ» հուշարձանախումբը /պետ. ցուցիչ՝ 3.98.13./, (V-XVII դդ.)։ Խոսրով գետից ձախ, բարձր ժայռոտ սարի գագաթին տեղակայված է եղել ամրոցը (V-VIII դարեր) /պետ. ցուցիչ՝ 3.98.13.1.1./, որն այժմ հիմնովին ավերված է։ Ստորոտում գյուղատեղին է՝ բնակելի և կենցաղային շինություններով, ինչպես նաև գերեզմանոցը՝ նրբաքանդակ խաչքարերով։ Գյուղատեղիի հարավարևմտյան մասում՝ անտառոտ լանջին է գտնվում X-XIII դարերի եկեղեցի /պետ. ցուցիչ՝ 3.98.13.1.3./, իսկ հյուսիսարևմտյան մասում՝ ժայռի լանջին, XIII դարի մեկ այլ եկեղեցի /պետ. ցուցիչ՝ 3.98.13.1.4./, որի պատերի վերին շարքերը քանդված են։ Մանկուկը, որպես բնակավայր, գոյատևել է մինչև 1950-ական թվականները։

Այլ անվանումներ
---------------

Մանգյոփ, Մանգյոք, Մանգյուկ, Մանգյուք, Մանգուկ, Մանգուք, Մանդուք, Մանկյուք, Մանկուկ, Մանկունս։

Հետագայում ապաբնակեցվել է։ Հիշատակում է Սիմեոն Երևանցին « Ջանբոում »։ Թերևս նույն հեղինակի հիշատակած Մանկունք գյուղն է։

Ղևոնդ Ալիշանը հիշատակում է Մանկուկ և Մանկուսն ձևերով և հնարավոր է համարում նույնացնել Հավուց թառի արձանագրության մեջ հիշատակված Մոնկուկն գյուղի հետ։ Այստեղ պահպանվել են 10-15-րդ դարերի խաչքարեր և տապանաքարեր։ Խաչքարերից մեկը քանդակազարդել է Մարտիրոս Կազմողը 1213 թվականին։

Աղբյուրներ
----------

«Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ. Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
**Պենյալարա** (իսպ.՝ Parque natural de la Cumbre, el Circo y las Lagunas de Peñalara), ազգային պարկ Իսպանիայի Մադրիդ ինքնավար համայնքի հյուսիսարևմտյան հատվածում, որն ընդգրկում է 7,68 քառ. կմ։

Պարկը տեղակայված է Իսպանիայի Սիերա դե Գվադառամա կենտրոնական գոտում, (լեռնային առանցքի մի մասը Պիրենեյան թերակղզին է)։ Արգելոցն ընդգրկում է Պենյալարա լեռնագագաթը, որն ամենաբարձր կետն է լեռնային համակարգում։ Մադրիդի ինքնավար համայնքը 1990 թվականի հունիսին տարածքը հռչակեց ազգային պարկ։ Ամենացածր գոտիներում սպիտակ սոճու անտառներ և խոտածածկ տարածքներ են։ Ավելի բարձր լեռներում կան մացառուտներ, որոնք հիմնականում բաղկացած են ալպիական մարգագետիններից և ժայռոտ տարածություններից։ Այգին սև անգղի և իսպանական արծվի, նաև շատ փոքր կաթնասունների ու երկկենցաղների «տունն» է։

Այգին հասանելի է Պուերտո դե Կոտոսից, որը հանդիսանում է տարածաշրջանի զբոսաշրջության կենտրոնը։ Հատկապես մեծ մասսայականություն է վայելում արձակուրդների ժամանակ։ Արգելոցը դառնում է արշավի, լեռնագնացության և դահուկային սպորտի վայր։

Բուսական և կենդանական աշխարհ
----------------------------

Պենյալարայի բնական արգելոցի բուսական և կենդանական աշխարհը բացառապես լեռներում է։ Սառը կլիմայի, ուժեղ քամու ու առատ ձյան պատճառով է, որ անտառներն աճում են ցածր բարձրություններում և կենդանական աշխարհում միայն փոքր կենդանիներ են։

Կրծողները բնակվում են տափաստաններում և ժայռերում, իսկ լեռնային մողեսները միայն ժայռերում։ Թիթեռներից հայտնի են բելոզորը, *Plebicula ni ecensis* և *Arctiina*։ Կաթնասուններից են սկյուռները, ճագարները և կուղխերը։ Երկկենցաղներն ապրում են լճերում և ջրամբարներում։

Կլիմա
-----

Պենյալարա բնական արգելավայրն ունի լեռնային կլիմա, արտահայտված շատ ցուրտ ձմեռներով և մեղմ ամառներով։ Մթնոլորտային տեղումներն առատ են։ Ձյուն գալիս է ձմռանը և գարնան մի մասը։ Ամենաբարձր գոտում ձյունը կարող է տևել մինչև հուլիս։ Պենյալարայի լճերը սառչում են դեկտեմբերին և հալվում են մարտին։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
*

Տես նաև
-------

* Պենյալարա

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  LEY 6/1990, de 10 de mayo, de Declaración del Parque Natural de la Cumbre, Circo y Lagunas de Peñalara // Boletín Oficial de la Comunidad de Madrid (իսպ.) — Madrid: Gobierno de la Comunidad de Madrid, 1990. — Iss. 141. — P. 2—7. — ISSN 1889-4410

Արտաքին հղումներ
----------------

* Image of the Peñalara Nature Reserve in Google Maps

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 7667766-7 · LCCN: sh00004720 · VIAF: 234377440 · WorldCat VIAF: 234377440 |

 |
**Արղության հայ օրիորդաց դպրոց**, իգական դպրոց Ալեքսանդրապոլում, գործել է 1871-1921 թվականներին։

Պատմություն
-----------

Հիմնվել է իշխան Ղահրաման Արղության-Երկայնաբազուկի կտակի համաձայն։ Բազմիցս փակվել է ցարական իշխանության կողմից և վերաբացվել (1879 թ. 1884 թ. 1896 թ. և այլն)։ Սկզբում ունեցել է 2 դասարան և 2 նախապատրաստական բաժանմունք (ուսման տևողությունը՝ 4 տարի)։ Ընդունվում էին 8-9 տարեկան աղջիկները։ Դասավանդվում էր կրոն, հայոց լեզու, ռուսաց լեզու, հայոց պատմություն, նկարչություն, ձեռագործ, թվաբանություն, գերմաներեն, վայելչագրություն։ Մեկ տարի հետո դարձել է 6-ամյա, 1905 թվականին՝ միջնակարգ (214 աշակերտ)։ 1917 թվականին ունեցել է 385 աշակերտ, դասավանդվել են նաև նոր առարկաներ՝ հայրենագիտություն, ընդհանուր պատմություն, ռուսաց պատմություն, աշխարհագրություն, բնագիտություն, հանրահաշիվ, երկրաչափություն, ֆիզիկա, քիմիա, երգ, առողջապահություն, հայ գրականություն, ֆրանսերեն և մանկավարժություն։

Պատկերասրահ
-----------

* Դպրոցի աշակերտները, 1910 թ․Դպրոցի աշակերտները, 1910 թ․
* Դպրոցի աշակերտները աշակերտները, 1910 թ․Դպրոցի աշակերտները աշակերտները, 1910 թ․
* Դպրոցի աշակերտները աշակերտները, 1917 թ․Դպրոցի աշակերտները աշակերտները, 1917 թ․
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 2. — էջ 87.


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 87)։*  |
**She** (թարգմ.՝ «Նա») երգի հեղինակներն են Շառլ Ազնավուրը և Հերբերտ Կրեցմերը։ Երգը թողարկվել է 1974 թվականին Շառլ Ազնավուրի կողմից։ Երգը հատուկ գրվել է «Կնոջ յոթ դեմքերը» (անգլ.՝ Seven Faces of Woman) բրիտանական հեռուստասերիալի համար ։ Երգը ձայնագրվել է նաև ֆրանսերեն, գերմաներեն, իտալերեն և իսպաներեն՝ "Tous les visages de l'amour" խորագրով, (English: All the Faces of Love), "Sհe" (հայ.՝ նա) "Lei" (հայ.՝ նա) and "Es" (հայ.՝ նա) համապատասխան անուններով ։ Ազնավուրը նաև թողարկել է երգի ավելի ռիթմիկ տարբերակը Ֆրանսերենով՝ այլ բովանդակությամբ, վերնագրելով՝ "Elle" (հայ.՝ նա)։

Մեծ Բրիտանիայի երգերի ցանկում (the UK Singles Chart) երգը զբաղեցրել է առաջին հորիզոնականը, մնացել այնտեղ չորս շաբաթ, վաճառվել ավելի քան 250000 օրնակով և արժանացել արծաթի։ Այն նաև առաջին հորիզոնականն է գրավել Իռլանդիայի երգերի ցանկում՝ (Irish Charts) մեկ շաբաթ շարունակ գլխավորելով հիթ- շքերթը։ Երգը տարբեր լեզուներով ձայնագրվել է նաև Ազնավուրի կողմից։ Բացի անգլերենից՝ կատարել է ֆրանսերենով և իտալերենով, ինչպես նաև իսպաներենով և գերմաներենով։ Երգը ավելի քիչ ճանաչում ուներ Մեծ Բրիտանիայի սահմաններից դուրս (այնտեղ <<Կնոջ յոթ դեմքերը>> հեռուստասերիալը մեծ ճանաչում չուներ)։ Ֆրանսիայում երգը հազիվ 40-րդ հորիզոնականում էր, իսկ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում անգամ ձախողվեց ընդգրկվել Բիլբոարդ 100 -ում (the Billboard Hot 100) և միայն ընդգրկվեց ցածրակարգ երաժշտության ցանկերում։

Ելվիս Կոստելոն 1999 թվականին ձայնագրել է երգի քավր (Cover version) տարբերակը։ Այն թողարկվել է Թրեվր Ջոնսի կողմից և ցուցադրվել Նոթինգ Հիլ ֆիլմի ընթացքում՝ տարածում գտնելով ամբողջ Եվրոպայում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  ISWC-Net
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Արմա (այլ կիրառումներ)

**Արմա**, (անգլ.՝ Armagh, իռլանդերեն՝ Ard Mhacha), քաղաք Հյուսիսային Իռլանդիայի հարավարևելյան մասում, Մեծ Բրիտանիայում։ Քաղաքի կարգավիճակ տվել է Եղիսաբեթ II-ը 1994 թվականին։

Բնակչություն
------------

Այն իր բնակչության թվով Հյուսիսային Իռլանդիայի և ընդհանուր Իռլանդիա կղզու ոչ մեծ քաղաք է։ Ըստ 2001 թվականի մարդահամարի տվյալների բնակչությունը կազմում է 14590 մարդ։

Կրոն
----

Արաման դեռևս կելտական ժամանակներից համարվում է Իռլանդիայի կրոնական կարևոր կենտրոններից մեկը։ Ներկայումս այն քրիստոնեական երկու ճյուղերի երկու թեմերի կենտրոն է (կաթոլիկ և բողոքական)։

Քաղաքի համայնապատկերը

Պատմամշակույթային կառույցներ
----------------------------

XIX դարում քաղաքում կառուցվել է Սուրբ Պատրիկի կաթոլիկական տաճար, որի հեղինակն է Թոմաս Դաֆֆան։ Արմայում կա նաև հայական աստղադիտարան։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Армаг»։ *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames · Open Directory Project |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4293636-6 · LCCN: n85188911 · NKC: ge1141167 · VIAF: 137274280 · WorldCat VIAF: 137274280 |

 |
|  |
| --- |
| **Քնձմնձուկ** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Գորտնուկածաղկավորներ (Ranunculales) |
| **Ընտանիք** | Գորտնուկազգիներ (Ranunculaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | *Isopyroideae* |
| **Տրիբա** | *Isopyreae* |
| **Ենթատրիբա** | *Thalictrinae* |
| **Ցեղ** | **Քնձմնձուկ** *(Thalictrum)*L. 1753 |

**Քնձմնձուկ** (լատ.՝ Thalictrum), գնձմնձուկ, գունդատ, գորտնուկազգիների (հրանունկազգիներ) ընտանիքի, բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է մոտ 250 (այլ տվյալներով՝ 120) տեսակ։

Հայաստանում
-----------

ՀՀ-ում՝ 6 տեսակ՝ 

* դեղին քնձմնձուկ (*Thalictrum flavum*),
* փոքր քնձմնձուկ (*Thalictrum minus*),
* գարշահոտ քնձմնձուկ (*Thalictrum foetidum)* և այլն։

Հանդիպում է գրեթե բոլոր մարզերում։ Աճում է չոր տափաստանային, միջին և վերին լեռն, գոտիներում, անտառոտ, խոնավ վայրերում, այգիներում և այլն։ Հիմնականում մարգագետնային (նաև դաշտային) մոլախոտ է։

Կենսաբանական նկարագիր
---------------------

Ցողունը ճյուղավորվող է, բարձրությունը՝ 10-125 սմ։ Տերևները հերթադիր են, եռմասնյա կամ փետրաբաժան։ Ծաղկաբույլը հուրանանման է, ծաղիկները՝ մանր, անշուք, կանաչակարմրավուն։ Ծաղկում է մայիս-օգոստոսին։

Ծաղկի բանաձևը.{\displaystyle \ast P\_{4}\;A\_{\infty }\;G\_{\underline {5-8}}}։

Պտուղը բազմընկուզիկ է։ Սերմերը մանր են։

Քիմիական կազմ
-------------

Դեղաբույս է. պարունակում է ալկալոիդներ, եթերայուղեր, վիտամին C, ներկանյութ և այլն։

Կիրառություն
------------

Պատրաստուկներն օգտագործվում են մալարիայի, դեղնախտի, ընկնավորության, թարախային վերքերի և այլ հիվանդությունների բուժման համար։ Ունի միզամուղ հատկություն։ Թունավոր է, մեղրատու, որոշ տեսակներ գեղազարդիչ են։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Крупкина, 2001
2. ↑  *Барабанов Е. И.* Ботаника: учебник для студ. высш. учеб. заведений. — М: Издательский центр «Академия», 2006. — С. 239. — 448 с. — ISBN 5-7695-2656-4
**Սկանդինավյան լեռներ**, լեռնային համակարգ Սկանդինավյան թերակղզում։ Երկարությունը մոտ 1700 կմ է, լայնությունը՝ հյուսիսում 200-300 կմ, հարավում մինչև 600 կմ, բարձրությունը՝ մինչև 2470 մ (Գալհյոպիգեն լեռ)։ Սկանդինավյան լեռների խիստ կտրտված լեռնաճյուղերը զառիվայր իջնում են դեպի Նորվեգական ծով՝ առաջացնելով բազմաթիվ հրվանդաններ, թերակղզիներ, կղզիներ, խոր հովիտներ և ֆիորդեր։ Սկանդինավյան լեռների ռելիեֆը հնագույն սառցադաշտերի գործունեության հետևանքով հարթվել է։ Նրա ձևավորման գործում կարևոր դեր ունեն ջրային էրոզիան, ձյան և սառցադաշտերի գործունեությունը։ Սկանդինավյան լեռների բնորոշ են Սկանդինավյան (վահանաձև) տիպի ժամանակակից սառցադաշտեր։ Օգտակար հանածոներից կան երկաթի, պղնձի, տիտանի, պիրիտի հանքանյութեր։ Գետերը կարճ են, ջրառատ, սահանքավոր։ Կան տեկտոնասառցադաշտային ծագման բազմաթիվ լճեր և ջրվեժներ։ Լանջերը (300-1100 մ բարձրությունները) ծածկված են ասեղնատերև անտառներով, ավելի վեր՝ լեռնային տունդրայով և մարգագետիններով։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրիտանիկա (օնլայն) · Մեծ նորվեգական · Մեծ ռուսական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh87004440 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 437)։*  |
Բրդի հիմնական աղբյուր հանդիսացող ոչխարները
Բրդի տարբեր տարատեսակներ, ինչպես նաև բրդից պատրաստված նկար
**Բուրդ**, կենդանիներից` ոչխարից, այծից, ուղտից խուզվող մազածածկ, որն ունի ***մանվելու հատկություն*** և որից գործելու կամ թաղիքացնելու միջոցով հնարավոր է տարբեր գործվածքներ պատրաստել։ Մազածածկը, որից հնարավոր չէ գործվածք կամ թաղիք պատրաստել, չի պատկանում բրդային հումքին։  

Իր ֆիզիկատեխնիկական, տեխնոլոգիական և մեխանիկական համալիր հատկություններով ոչխարի բուրդը համարվում է բարդ կառուցվածքով արժեքավոր հումք։ Այն ունի վատ ջերմահաղորդականություն, լավ էլեկտրաջերմամեկուսիչ է, ամուր է, խոնավածուծ է, բաց է թողնում օդը (շնչող է) և ուլտրամանուշակագույն ճառագայթները, օժտված է ներկվելու բացառիկ հատկությամբ և չափազանց հիգիենիկ է։

Արտադրությունը
--------------

Բրդի տարեկան համաշխարհային արտադրությունը կազմում է մոտավորապես 1.3 միլիոն տոննա։

1. Ավստրալիա Ավստրալիա։ համաշխարհային խուզի 25%-ը (2004/2005 թթ. 475 միլիոն կգ չլվացած)
2. Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն Չինաստան։ 18%
3. Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ։ 17%
4. Նոր Զելանդիա Նոր Զելանդիա։ 11%
5. Արգենտինա Արգենտինա։ 3%
6. Թուրքիա Թուրքիա։ 2%
7. Իրան Իրան։ 2%
8. Մեծ Բրիտանիա Մեծ Բրիտանիա։ 2%
9. Հնդկաստան Հնդկաստան։ 2%
10. Սուդան Սուդան։ 2%
11. Հարավային Աֆրիկա Հարավային Աֆրիկա։ 1%

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ավստրալիական բրդի շուկա
* AWI կայք Archived 2009-08-15 at the Wayback Machine.
* Բրդի արդյունաբերությունը Միացյալ նահանգներում Archived 2009-01-15 at the Wayback Machine.

Վիքիբառարան

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ընթերցե՛ք **«բուրդ»** բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 619)։*  |
**Սոցիալիստ-հեղափոխականների կուսակցությունը Հայաստանում** (ռուս.՝ Партия социалистов-революционеров в Армении), պաշտոնական անունը՝ **Սոցիալիստ-հեղափոխականների կուսակցության հայկական կազմակերպություն** (ռուս.՝ Армянская организация партии социалистов-революционеров), քաղաքական կուսակցություն Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունում, Սոցիալիստ-հեղափոխականների կուսակցության Հայաստանի մասնաճյուղը։ Հիմնադրվել է 1907 թվականին՝ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության նախկին անդամներ Լևոն Աթաբեկյանի և Արսեն Ամիրյանի կողմից։ Մինչև Հայաստանի խորհրդայնացումը հանդիսացել է երկրորդ ամենամեծ կուսակցությունը Դաշնակցությունից հետո։ 1919 թվականից մինչև լուծարումը կուսակցության պաշտոնաթերթն էր Թիֆլիսում հրատարակվող «Տրուդովոյե զնամյա» (ռուս.՝ Трудовое знамия, թարգմ. Աշխատանքային դրոշակ) թերթը։

1918 թվայանին կուսակցությունը մաս է կազմել նորանկախ Հայաստանի Ազգային Ժողովին՝ ստանալով 6 պատգամավորական մանդատ։ Սոցիալ-հեղափոխականները հրաժարվում են միանալ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն-Հայ ժողովրդական կուսակցություն կոալիցիային, որը հիմնվեց նոյեմբերի 4-ին, ու հռչակում են իրենց ընդդիմություն։

1919 թվականին անցկացված առաջին խորհրդարանական ընտրությունների արդյունքում՝ հունիսի 4-ին կազմավորված երկրորդ գումարման Ազգային Ժողովի մեջ Սոցիալիստ-հեղափոխականները ստանում են 4 պատգամավորական մանդատ։

1920 թվականի նոյեմբերի 24-ին ներկայացվում է Սիմոն Վրացյանի գլխավորած նոր կառավարությունը, ըստ որի կուսակցության առաջնորդ Արշամ Խոնդկարյանը նշանակվում է հաղորդակցության, իսկ Վահան Մինախորյանը կրթության նախարար։ Չնայած ՀՅԴ-ի հետ մշտական անհամաձայնություններին՝ երկու կուսակցությունները կոալիցիա կազմեցին, որը սակայն տևեց ընդամենը 9 օր և ավարտվեց Հայաստանում Խորհրդային կարգերի հաստատմամբ։ 1921 թվականին, կուսակցությունը սատարեց Փետրվարյան ապստամբությունը։ «Հայրենիքի փրկության կոմիտեի» մեջ ընդգրկվեցին կուսակցության առաջնորդներ Արշամ Խոնդկարյանը և Վահան Մինախորյանը։ Ապստամբության պարտությունից հետո նրանք լքեցին Հայաստանը և կուսակցությունը լուծարվեց։ Կուսակցության որոշ անդամներ անդամակցեցին Հայաստանի կոմունիստական կուսակցությանը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Մելիքյան Սասունիկ (1984)։ *Սոցիալիստ-հեղափոխականների կուսակցության հայկական կազմակերպության մասին (1907-1921)*։ Երևան, Հայաստան
2. ↑  Բաբաջանյան Վանիկ (2017)։ *Միջկուսակցական հարաբերությունները Հայաստանի Հանրապետությունում 1918-1920 թթ.*։ Երևան, Հայաստան: ԵՊՀ Հրատարակչություն

Գրականություն
-------------

* The Republic of Armenia։ The first year, 1918-1919 By Richard G. Hovannisian; ISBN 0520018052

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Հայաստանի լուծարված կուսակցություններ |
| --- |
|  |
| Արմենական կուսակցություն  · Ազգային միացյալ կուսակցություն  · Արմենական-Ռամկավար ազատական կուսակցություն  · Հայ ժողովրդական կուսակցություն  · Հայաստանի կոմունիստական կուսակցություն (1917)  · Հայաստանի կոմունիստական կուսակցություն (ՀԽՍՀ)  · Հայաստանի միավորված կոմունիստական կուսակցություն  · Հայաստանի Ռամկավար ազատական կուսակցություն  · Սահմանադրական Ռամկավար կուսակցություն  · Սոցիալիստ-հեղափոխականների կուսակցություն (Հայաստան)  · Վերակազմյալ Հնչակյան կուսակցություն |
|  |
| Պորտալ:Քաղաքականություն - Հայաստանի քաղաքականություն - .Հայաստանի կուսակցությունների ցանկ |

 |
Կոդ
**Կոդ**, պայմանանշանների համակարգ՝ *ինֆորմացիայի* պահպանման, հաղորդման և վերամշակման համար։

Ինֆորմացիայի պայմանանշանների բազմությունը կոչվում է այբուբեն, նրա տարրերը՝ տառեր, տառերի քանակը՝ *կոդի հիմք*։ Տառերի վերջավոր հաջորդականությունը կոչվում է *բառ*։ Պայմանանշանների այբուբենի բառերի բազմությունը կոչվում է կոդ (երբեմն այբբենական կոդ), եթե այդ բազմությունը փոխմիարժեք համապատասխանության մեջ է դրված ինֆորմացիայի տարրերի բազմության հետ։ Բառի տառերի քանակը կոչվում է բառի երկարություն։ 
Կոդավորման հիմնական խնդիրներից է այնպիսի կոդի կառուցումը, որի բառերի միջին երկարությունը լինի հնարավորինս նվազագույն։

Կոդը կոչվում է *լրիվ*, եթե առանց նրա զանազանելիությունը խախտելու հնարավոր չէ ավելացնել ոչ մի նոր բառ։ 
Կոդերը հիմնականում բաժանվում են երկու խմբի՝ *սովորական* և *աղմկակայուն։* Սովորական կոդերն օգտագործվում են աղմուկների բացակայության դեպքում և լինում են հավասարաչափ (բոլոր բառերի երկարությունները նույնն են) և անհավասարաչափ (բառերի երկարությունները տարբեր են)։ Անհավասարաչափ կոդերից առանձնակի նշանակություն ունեն վերծանելի կոդերը, որոնք ունեն այն հատկությունը, որ ինչպիսի հաջորդականությամբ էլ օգտագործվեն կոդի բառերը, միշտ հնարավոր է միարժեք կերպով վերականգնել դրանք։

Վերծանելի կոդերից ամենակարևորն են ոչ նախածանցային կոդերը, որոնց բառերի ոչ մեկը մյուսի նախածանցը չէ։ Ինֆորմացիան բնական պայմաններում հաղորդելիս միշտ աղմուկներ են լինում, որոնք հաճախ աղավաղում են կոդը։ Այդ պատճառով անհրաժեշտություն առաջացավ ստեղծել այնպիսի կոդեր, որոնք հնարավորություն ընձեռնեն որոշ աղմուկների առաջացրած աղավաղումների դեպքում վերականգնելկոդավորված ինֆորմացիան։ Այդպիսի կոդի ստեղծման հնարավորությունը առաջինը տեսականորեն ապացուցել է ամերիկացի գիտնական Կ. Շենոնը, իսկ այդպիսի կոդ երկուական համակարգում կառուցել է Ռ. Հեմինգը։ Հեմինգի կոդը հնարավորություն է տալիս վերականգնել ինֆորմացիան այն դեպքում, երբ աղմուկները փոխում են կոդի մեկից ոչ ավելի տառ։ Այժմ գոյություն ունեն բազմաթիվ աղմկակայուն կոդեր, որոնք նախատեսված են տարբեր տեսակի աղմուկների առկայության դեպքում ինֆորմացիա կոդավորելու համար։ Աղմկակայուն կոդերի կառուցմանհիմնական խնդիրն է՝ ապահովել տրված աղմուկների նկատմամբ կայունություն և ամենակարճ միջին երկարություն։

Աղմկակայուն կոդերի մի մասը, որը նախատեսված է թվաբանական գործողությունների կատարման ընթացքում առաջացած աղմուկների դեմ պայքարելու համար և հիմնականում օգտագործվում է արդի հաշվողական մեքենաներում, կոչվում է *թվաբանական կոդ*։ Գործնականում կոդի ընտրությունը կատարվում է ինֆորմացիայի մշակման, պահպանման և հաղորդման պայմաններից ելնելով և առանձնապես հաշվի է առնվում կապի անցուղու արդյունավետ օգտագործման հարցը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 503)։*  |
**Փոկասներ** (հուն․՝ Φωκᾶς), հայկական ծագմամբ ազնվական տոհմ և կայսերական հարստություն Բյուզանդիայում։

Պատմություն
-----------

Փոկասների ընտանիքը ծագում էր Կապադովկիայից։ Պատմական այս միջավայրը Բյուզանդական կայսրությանը տվել է պետական, զինվորական և հոգևոր բազմաթիվ գործիչներ, այդ թվում կայսրեր և պատրիարքներ։ Այս հունադավան («հայ-հոռոմ») միջավայրից սերում էին նաև Փոկասները։ Փոկասների ընտանիքին պատկանող մի շարք քաջարի զինվորականներ փառք բերեցին կայսրությանը, տերության արևելյան սահմաններում պայքարելով արաբների դեմ։ Հետագայում, Բարսեղ Ա Մակեդոնացու հիմնադրած Հայկական հարստությունը ստիպված էր հաշվի նստելու Փոկասների և այլ հայկական ազնվական տոհմերի հավակնությունների հետ։

Տոհմաբանություն
---------------

* Նիկեփոր Բ Փոկաս (963-969)
* Պետրոնաս Փոկաս
* Վարդաս Փոկաս, Նիկեփորոս Բ Փոկասի զարմիկը

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  «Հայ-բյուզանդական ուսումնասիրություններ», Նիկողայոս Ադոնց, «Երկեր հինգ հատորով», հատոր Ե, Երևան, ԵՊՀ հրատարակչություն, էջ 12, 103, 173․․
2. ↑  «La Carrière du premier Nicéphore Phocas», Անրի Գրեգուար, «Prosphora eis S. Kyriakiden», Սալոնիկ, 1953, էջ 250․
3. ↑  «Армяне в составе господствующего класса Византийской империи в XI—XII вв.», Ալեքսանդր Կաժդան, Երևան, 1975, էջ 72-74․

Բյուզանդիայի հայկական տոհմեր

Անգելոսներ •Անիի տոհմ • Ապոկապներ (Ապուխապներ) • Արմենոպուլներ • Արտավազդներ • Արծրունիներ (Սենեքերիմներ) • Ասպիետներ • Վարդաններ • Վասիլակներ • Վասպրականիտներ • Վահրամներ (Վրահմաներ) • Վիխկացներ • Վուրցեր • Գավրասներ (Գավրներ) • Գնունիներ • Դավաթիններ • Դալասիններ • Դելֆիններ • Կեկավմեններ • Կոկովասիլներ • Կոտերցներ • Կրինիտներ • Կուրկուասներ • Կուրտիկիներ • Լեկափենոսներ • Լեվունիներ • Հայկական հարստություն • Մահիտարիներ • Մելիտներ • Մոսիլեներ • Բակուրյաններ (Պակուրյաններ) • Պահլավունիներ • Ռուբինյաններ • Սկլերոսներ • Տարոնիտներ • Թոռնիկյաններ • Թեոդորոկաններ • Փոկասներ • Ցանցեր • Ցինցլուկներ • Ցիրիֆոններ •
**Նոստալգիա** (հին հունարեն՝ νόστος՝ «վերադարձ հայրենիք» և άλγος «ցավ, տխրություն»), հայրենիքի կամ՝ ավելի հաճախ անցյալի հանդեպ կարոտ։ Հոգեբուժության մեջ ռեակտիվ վիճակի ձև, որը պայմանավորված է հայրենիքից երկար կտրվածությամբ։ Այն արտահայտվում է ընկճվածական սինդրոմով և, երբեմն, ընդունում է ծանր նևրոտիկ կամ փսիխոտիկ վիճակի ձև։ Այդ ամենը կարող է ուղեկցվել անքնությամբ։

Այն կարող է նաև նշանակել մի երևույթ, որի ժամանակ մարդ կարոտում է ինչ-որ բան կամ որևէ մեկին ջերմ հիշողություններով։ Դա կարող է ինչ-որ խաղի, պահի կամ կյանքի մի շրջանի հանդեպ նոստալգիա լինել։ Յուրաքանչյուր բան կարող է լինել նոստալգիայի առարկա։

Նկարագրություն
--------------

Տերմինի բացատրությունը տվել է Իոան Հոֆերը 1688 թվականին, նկարագրելով իրենց հայրենիքից հեռու ծառայող շվեյցարական զինվորների և ուսանողների հիվանդությունը, որոնք բուժվում էին տուն վերդառնալուց անմիջապես հետո։

Երկար ժամանակ նոստալգիան հիվանդություն է համարվել։ Փիլիսոփայությունը, հասարակագիտությունը և հոգեբանությունը սկսել են նոստալգիայով հետաքրքրվել միայն 20-րդ դարի առաջին կեսին։ Զարգացնելով Անրի Բերգսոնի գաղափարները, Մորիս Հալբվաքսը 1920 թվականներին թեզիս է առաջադրել, որի համաձայն հիշողությունները վերարտադրություն չեն, այլ մարդու փորձի վերակառուցում։ Դրանից հետևում է, որ հիշողությունները, այդ թվում նաև նոստալգիական, ոչ ճշգրիտ են արտադրում անցյալում կատարված իրադարձությունների ընթացքը, այլ ներառում են նաև սուբյեկտիվ գնահատականը և այն մարդու սխալները, որը հիշում է։ Դրանում է կայանում նոստալգիայի պարադոքսը․ մարդիկ կարոտում են անգամ իրենց անցյալի սարսափելի շրջանները։

Խոսելով նոստալգիայի էթնիկ իմաստի, բարոյական որոշումներ ընդունելու մեջ դերի մասին, Նովիկովը վերագրում է այն բարոյական ռեֆլեքսիային, սակայն կարծում է, որ նոստալգիայի բարոյական հետևանքները միանշանակ չեն։ Օրինակ, Կառլ Յասպերսը նկարագրել է երեխաների սպանությունները երիտասարարդ գավառացի դայակների կողմից, որոնք սպանում էին երեխաներին այն հույսով, որ դրանից հետո կվերադառնան հայրենիք, քանի որ էլ խնամելու երեխա չկար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Большая Советская Энциклопедия
2. ↑  *Блейхер В.М. Крук И.В.* Толковый словарь психиатрических терминов. — МОДЭК, 1995.
3. ↑  Психология. Иллюстрированный словарь. — ОЛМА Медиа Групп. — С. 238. — 508 с. — ISBN 9785938780934
4. ↑  *Карл Ясперс* Ностальгия и преступление.

Գրականություն
-------------

* Davis F. Yearning for Yesterday: a Sociology of Nostalgia. Նյու Յորք։ Free Press, 1979.
* Boym S. Նոստալգիայի ապագա. Նյու Յորք։ Basic Books, 2001.
* Starobinsky J. Նոստալգիայի գաղափար// Diogenes, 1966, № 54, pp. 81−103.
* Բոյմ Ս. Նոստալգիայի վե՞րջ? Դարեվերջի արվեստ և մշակութային հիշողություն։ Իլյա Կաբակովի դեպք Ильи Кабаков
* Դ. Լոուենտալ Անցյալը՝ օտար երկիր СПб: Վլադիմիր Դալ, 2004.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պավել Ռոզենբախ (1890–1907)։ «Կարոտ հայրենիքի հանդեպ»։ *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*։ Սանկտ Պետերբուրգ
* Նովիկով՝ «Նոստալգիայի դեմքեր»՝
**Բեռլինյան պատմություններ**, գիրք, որը կազմված է Քրիստոֆեր Այշերվուդի երկու` «Մնաս բարով, Բեռլին» և «Պարոն Նորիսը փոխում է գնացքները» նովելներից։ Այն հրատարակվել է 1945 թվականին։

*Բեռլինյան պատմություները* ընտրվել է որպես Time ամսագրի 20-րդ դարի անգլալեզու 100 լավագույն նովելներից մեկը։

Բովանդակություն
---------------

Երկու նովելները գրվել են Բեռլինում, 1930-1933 թվականներին, հենց այն ժամանակ, երբ Ադոլֆ Հիտլերը գալիս էր իշխանության։ Բեռլինը պատկերվել է Այշերվուդի կողմից սրճարաների և մարդաշատ պողոտաների, գրոտեսկային գիշերային կյանքի և երազողների, ուժեղ ամբոխի և միլիոնատերերի փոփոխությունների ժամանակաշրջանում։

*Բեռլինյան պատմությունները* ոգեշնչել է Ջոն Վան Դրութենին բեմադրել «Ես տեսախցիկ եմ» ներկայացումը, որն էլ իր հերթին ներշնչել է նկարահանելու «Ես տեսախցիկ եմ» ֆիլմը, ինչպես նաև` «Կաբարե» ֆիլմն ու մյուզիքլը։

Սելլի Բոուելսը հավանաբար *Բեռլինյան պատմությունների* ամենահայտնի կերպարն է, քանի որ «Կաբարե» ֆիլմն ու մյուզիքլն առավելապես կենտրոնացած են նրա վրա, չնայած «Բեռլինյան պատմություններում» նա միայն Մնաս բարով, Բեռլին նովելի կարճ պատմություններից մեկի գլխավոր կերպարն է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «The Berlin Stories by Christopher Isherwood»։ *www.fantasticfiction.co.uk*

Արտաքին հղումներ
----------------

* Time 100 Best English-language novels of the 20th century Archived 2009-05-02 at the Wayback Machine.
* New Directions Publishing Corp. the publishing company of *Berlin Stories*
* *The Berlin Stories*

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | OCLC |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Արմեն Հարությունյան (այլ կիրառումներ)

**Հարությունյան Արմեն Շավարշի** (հունվարի 28, 1952(1952-01-28), Ստեփանակերտ, Ադրբեջանական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), ատամնաբույժ, զինվորական բժիշկ։ Պաշտպանության Բանակի բժշկական ծառայության պահեստի կապիտան (1993 թվական)։

Կենսագրություն
--------------

1977 թվականին ավարտել է Չիտայի (Ռուսաստան) պետական բժշկական ինստիտուտը, վերապատրաստվել Մոսկվայի Ն. Պիրոգովի անվան 2-րդ բժշկական (1978 թվական), բժիշկների կատարելագործման (1980 թվական) ինստիտուտներում։

1978- 1779 թվականներին աշխատել է Բաքվի 4-րդ, 1979-1990 թվականներին՝ Ստեփանակերտի կենտրոնական ատամնաբուժական, 1990- 1991 թվականներին՝ ԼՂՀ ՆԳ պոլիկլինիկաներում։ 1991-1992 թվականներին՝ «Արցախ» փրկարարական ջոկատի անդամ, 1992-1996 թվականներին՝ Ասկերանի, Շուշիի Պաշտպանության Շտաբների, 1996- 1997 թվականներին՝ Մաղաղիսի №14 զորամասի բժշկական ծառայությունների պետ։ 1997 թվականից՝ Ստեփանակերտի «ժպիտ» սահմանափակ պատասխանատվության ընկերության (ատամնաբուժական) տնօրեն, միաժամանակ դասախոսում է «Գրիգոր Նարեկացի» համալսարանում։

Մասնակցել է 1988 թվականի Սպիտակի երկրաշարժի փրկարարական աշխատանքներին, 1990-1994 թվականներին Մալիբեկլուի, Խոջալուի, Շուշիի, Աղդամի, Ֆիզուլիի, Մարտակերտի ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերի ժամանակ կազմակերպել է վիրավորների տարհանումը, ռազմաճակատի առաջին գծի ռազմադաշտային շարժական հոսպիտալներում, Պաշտպանության Շտաբների բուժմասերում և հոսպիտալներում բուժել և վիրահատել է հարյուրավոր ազատամարտիկների և խաղաղ բնակիչների։
Համահայկական ստոմատոլոգների միության անդամ է (2002 թվական)։

Պարգևատրվել է ԼՂՀ «Մայրական երախտագիտություն Արցախի քաջորդիներին» հուշամեդալով։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ (1988—1994) հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո ։*  |
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Լալայան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Դոկտոր Լալայան** (ենթդ․  1855, Գանձակ, Թիֆլիսի նահանգ, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն - 1905, Թիֆլիս, Ռուսական կայսրություն), հայ վրիժառու, ֆիդայի։

Լալայանը մեծացել է ուսուցչի ընտանիքում։ Երիտասարդ տարիքից անդամագրվել էր հայկական ազգային-ազատագրական շարժմանը։ Եղել է Կորյուն վարդապետի համախոհն ու մարտական ընկերը։

1904 թվականին Հովհաննես Ֆարաշյանի, Սիմոն Ֆարաշյանի, Ալեքսանդր Մաշուրյանի, ոմն բարսումցի Գրիգորի հետ Հաջիքենդ գյուղում իրագործել է ազգությամբ ռուս Ելիզավետպոլի փոխնահանգապետ Անդրեև Ֆիլիմոնովիչի սպանությունը։ Վերջինս 1903 թվականին հրահանգել էր գնդակահարել և հալածանքների ենթարկել Գանձակ քաղաքի Սուրբ Հովհաննես հայկական եկեղեցու հարակից հրապարակում խաղաղ ցույցի դուրս եկած հայերին։

Գանձակի գերերալ-նահանգապետ Տակայաշվիլու սպանությունը կազմակերպելու նպատակով Սարգիս Կուկունյանի կարգադրությամբ մեկնել է Թիֆլիս, սակայն ձերբակալվել և տեղափոխվել Թիֆլիսի Մետեխի բանտ։ Լալայանին հաջողվում է փախուստի դիմել բանտից, սակայն Կուր գետի մոտ ոստիկանների կողմից սպանվում է։ Այդ ժամանակ նա 50 տարեկան էր։

Գրականություն
-------------

* Сергей Еремянц-Гандзакеци, "Гандзак 1880-1916", документальная книга, Ереван 2010. Авторское издание. (ռուս.)