Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Խալդի (այլ կիրառումներ)

**Խալդի** (dḪal-di, Խալդի), Վանի թագավորության գերագույն և ռազմի աստված։ Պետության համադիցարանի աստվածությունները (կուռքերը) ենթադասվել են Խալդիից հետո։

Հիշատակություններ
-----------------

Իշպուինի արքայի (իշխել է մ.թ.ա. շուրջ 824-810 թվականներին) կազմած հաշտից ցուցակում (արձանագրությունը պահպանվել է Վանի «Մհերի դուռ» կոչվող ժայռին) առաջին աստիճանում դասված է Խալդին, որին նվիրել են առավելագույն թվով զոհեր (17 եզ, 34 ոչխար, 6 ուլ)։ Խալդին նվիրել են բազմաթիվ տաճարներ, բայց նրա պաշտամունքի գլխավոր տաճարատեղին էր Արդինի (Մուսասիր) քաղաքը։ Ասորեստանի Սարգոն Բ թագավորի (մ.թ.ա. 722-705 թթ.) արձանագրություններում այդ քաղաքը հիշատակվում է որպես Խալդիի «բնակարան», որտեղ դրված էին Խալդիի և նրա կնոջ՝ Արուբանի-Բագմաշտուի, ինչպես նաև Վանի թագավորության արքաների անդրիները։ Արին-Բերդ (Էրեբունի) հնավայրի Խալդիի տաճարի ավերակներում գտնվել է Խալդիի որմնանկարը, ուր նա պատկերված է մորուքավոր ռազմիկի կերպարանքով, կանգնած իր սրբազան արբանյակի՝ ահեղ առյուծի մեջքին։

Պաշտամունքը
-----------

Խալդիի գլխավոր տաճարում են կատարվել գերագույն արքայի օծման և թագադրման սրբազան ծեսերն ու արարողությունները։ Խալդիի անունով են սրբագործվել Վանի թագավորության արքաների ռազմական և շինարարական բոլոր գործերը։ Իր գերակա և համապարտադիր պաշտամունքով Խալդին մարմնավորել է Վանի թագավորության մեջ համախմբված Հայկական լեռնաշխարհի հիմնականում արյունակից ցեղերի կենտրոնացման գաղափարը։

Հնագետների կարծիքներ
--------------------

Ավստրիացի արևելագետ Լեհման-Հաուպտը, ելնելով Վանի թագավորության աստվածապետական բնույթից, կարծում էր, որ նրա մեջ միավորված խալդապաշտ ցեղերը իրենց ճանաչել են Խալդիի անունով՝ իբրև «Խալդի որդիներ» (այնպես, ինչպես նրանց ժամանակակից և դրացի ասորեստանցիները՝ Աշուր աստծո անունով)։ Իսկ խորհրդային լեզվաբան և հնագետ, ակադեմիկոս Ի. Մեշչանինովի կարծիքով Հայկական լեռնաշխարհի բնիկ ժողովրդի «հայ» անունը Խալդիի անվան «խալ» հիմքի սոսկ հնչյունաբանական տարատեսակն է։ Այլ ուսումնասիրողների կարծիքով Խալդին իր դիցաբանական հյուսվածքով, ժամանակով և էությամբ նույնանում է հին հայոց Հայկ աստվածությանը։

Պատկերասրահ
-----------

* Խալդի աստծո տաճարը Էրեբունիում։ Մ.թ.ա. 782, Վերակազմություն Կ. ՀովհաննիսյանիԽալդի աստծո տաճարը Էրեբունիում։ Մ.թ.ա. 782, Վերակազմություն Կ. Հովհաննիսյանի
* Խալդի աստվածն առյուծի վրա, հայկական նամականիշ, 1993Խալդի աստվածն առյուծի վրա, հայկական նամականիշ, 1993
* 
* Խալդի Աստծո խորաքանդակ, Վանի թանգարան, ԹուրքիաԽալդի Աստծո խորաքանդակ, Վանի թանգարան, Թուրքիա
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Վանի թագավորության գլխավոր աստվածները
-------------------------------------

| Անուն | Պատկեր | Նույնացում | Ծագում | Զոհաբերության ծավալ |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **Խալդի** |  | Վանի թագավորության գերագույն և ռազմի աստվածը, նույնացվում է առյուծի հետ։ | պաշտել են նաև Ասորեստանում, սրբավայրը Արդինում էր։ | 17 եզ, 34 ոչխար, 6 ուլ |
| **Թեյշեբա** |  | Հողմի և անձրևի աստվածը, նույնացվում է ցուլի հետ։ | Ծագումը կապված է Փոքր Ասիական Թեշուբ և Միջագետքի Ադադ աստվածների հետ։ | 6 եզ, 12 ոչխար |
| **Շիվինի** |  | Արևի աստվածը, նույնացվում է թևավոր շրջանի հետ։ | Ծագումը կապված է Ասորական Շամամ աստծու հետ։. | 4 եզ, 8 ոչխար |

Գրականություն
-------------

* Мещанинов И. И. Древневанский бог Xald-Xaldin, «Восточные записки», 1927 том 1 (ռուս.)
* Леман-Гаупт К. Ф.5 Вступительная лекция по истории и культуре. Тбилиси (ռուս.)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 705)։*  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 
Վանի թագավորություն

|  |  |
| --- | --- |
| Խալդի (Ուրարտու)Խալդի (Ուրարտու)Թեյշեբաինի
Ռուսախինիլի
**Տուշպա**
Արգիշտիխինիլի
Էրեբունի
Մենուախինիլի
Ուլխու
Մուսասիր
Վանալիճ
Ուրմիալիճ
Սևանալիճ | Տնտեսություն | Արվեստ | Ճարտարապետություն | Դիցարան
 |

 

 |