**Այծեմնիկ Ուրարտու**, Համազասպի (օրիորդական ազգանունը՝ Տեր-Խաչատրյան, սեպտեմբերի 15 (27) 1899 թվականին, Կարս - դեկտեմբերի 17, 1974, Երևան), հայ խորհրդային քանդակագործ։ 1956 թվականից ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչ, 1960 թվականից ՀԽՍՀ ժողովրդական նկարիչ։ Մասնագիտական կրթություն ստացած առաջին հայ կին քանդակագործն է։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1899 թվականին Կարսում մանկավարժի ընտանիքում։ Սովորել է Թիֆլիսում։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին ընտանիքի հետ տեղափոխվել է Ստավրոապոլ, որտեղ մինչև ութերորդ դասարան սովորել է տեղի գիմնազիայում:1918 թվականից հաճախել է Ստավրոպոլի Լիշչենկոյի նկարչական ստուդիան։ 1921-1925 թվականներին սովորել է Բաքվի Պետական բարձրագույն գեղարվեստական դպրոցում՝ Ստեփան էրզիաի քանդակագործական արվեստանոց, հետագա կրթությունը շարունակել է Մոսկվայում։ Առաջին անգամ ցուցադրվել է 1926 թվականին, Մոսկվայում՝ Ռուս քանդակագործների ընկերության (ՕՌՍ) ցուցահանդեսում («Անապաստանը», «Հանգիստ»)։ Այդ գործերով, որոնք առաջին անգամ ստորագրել է Ուրարտու կեղծանունով, քանդակագործուհին իրեն դրսևորել է իբրև իրականությունը ռեալիստորեն ընկալող, մարդկային մարմնաձևերի պլաստիկությունը նրբորեն վերարտադրող արվեստագետ։

### Հայաստանում

1926 թվականին Ուրարտուն տեղափոխվել է Երևան, նպաստել Մովետական Հայաստանի մշակութային կյանքի և ազգային ռեալիստական քանդակագործության զարգացմանը։ 1926-ական թվականների 2-րդ կեսից և 1930-ական թվականների սկզբին Ուրարտուն աշխատել է մոնումենտալ պրոպագանդայի բնագավառում (Մ․ Շահումյանի արձանը, 1928, չի պահպանվել), միաժամանակ ստեղծել ժամանակակիցների հաստոցային դիմաքանդակներ («Պատանին», մարմար, 1930, Հայաստանի պետական պատկերասրահ, Երևան, «Դիվիզիայի հրամանատար Աթոյան», 1933, գրանիտ, Ուրարտուի նախկին արվեստանոց)։ 1930-ական թվականներին կերտել է «Սասունցի Դավիթ»-ը (բրոնզ, 1935), «Անուշ» (մարմար, 1938, երկուսն էլ՝ Հայաստանի պետական պատկերասրահում), «Ալմաստը» (բրոնզ, 1937, Հովհաննես Թումանյանի տուն-թանգարան, Երևան)։ Դրանք, ինչպես և Ուրարտուի շատ այլ գործեր, քնարականության գծեր են ներմուծել հայ քանդակագործության մեջ։ 1939 թվականին Ուրարտուն ստեղծել է «Կժով աղջիկը» մոնումենտալ–դեկորատիվ քանդակը (բազալտ), որը տեղադրվել է Քանաքեռի խճուղու սկզբնամասում։ Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին ստեղծել է խորհրդային մարդկանց հայրենասիրության և հերոսության թեմաներով կոմպոզիցիոն գործեր (բոլորաքանդակներ և բարձրաքանդակներ), հատկապես՝ ժամանակակիցների դիմաքանդակներ («Նկարչուհի Ս. Ղարագյոզյան», մարմար, 1942, «Ջութակահար Ա․ Գաբրիելյան», երանգավորված գիպս, 1943, երկուսն էլ՝ Հայաստանի պետական պատկերասրահ)։ Ետպատերազմյան տարիներին մինչև 1960-ական թվականներին Ուրարտուն զարգացրել է դիմաքանդակի ժանրը, կերտել մտավորականների, գյուղի և արտադրության մարդկանց կերպարներ, որոնցից նշանակալից է իր ամուսնու՝ ակադեմիկոս Ա․ Հովհաննիսյանի դիմաքանդակը (բրոնզ, 1948, Հայաստանի պետական պատկերասրահ)։ Ստեղծել է նաև կոմպոզիցիոն բարձրաքանդակներ («Առատություն», երանգավորված գիպս, 1961)։ Վերջին աշխատանքներից է Մովսես Խորենացու արձանը (բրոնզ, 1962, Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան)։

Ընտանիք
-------

Այծեմնիկ Ուրարտուն մտերիմ է եղել հայտնի բոլշևիկ, պատմաբան Աշոտ Գարեգինի Հովհաննիսյանի հետ, որը 1922-1927 թվականներին եղել էր ՀԿԿ կենտկոմի  առաջին քարտուղարը, հետագայում` Հայաստանի Գիտությունների Ակադեմիայի ակադեմիկոս։ 1937 թվականի ստալինյան բռնաճնշման օրերին Հովհաննիսյանին բանտարկել և աքսորել են։ 1943 թվականին Հովհաննիսյանին ազատել են բանտից, և մեկ տարի անց՝ 1944 թվականին Այծեմնիկ Ուրարտու և Հովհաննիսյան ամուսնացել են։

Այծեմնիկ Ուրարտուն երկար տարիներ տառապել է Ալցհեյմերի հիվանդությամբ։ Մահացել է Երևանում 1974 թվականին։

Ստեղծագործություններ
--------------------

* Հանգիստ, 1926,
* Անապաստանը, 1926,
* Առաջ, 1927,
* Երգչուհի Վերա Դուխովսկայայի դիմապատկեր, 1927,
* Ավետիք Իսահակյանի պորտրետ, 1929,
* Դեռահասը, 1929-32,
* Անուշը 1934,մարմար
* Հովհաննես Թումանյան 1934-1938 թթ.հուշարձան
* Կժով աղջիկը 1939
* Մովսես Խորենացի 1934
* Նկարչուհի Ս. Կարագոզյան, 1934,
* Ստեփան Շահումյանի կիսանդրի , 1934,
* Մրգերով աղջիկը, 1931-34,
* Անուշ, 1938,
* Հովհաննես Թումանյանի արձանի կոմպոզիցիոն մակետ, 1938,
* Մսրա Մելիք և Սասունցի Դավիթ, 1938,
* Սասունցի Դավիթ, 1939,
* Մայոր Անտոնովի , 1941,
* Ջութակահար Ավետ Գաբրիելյան , 1942,
* Վիրաբույժ Ա. Քեչեկ, 1943,
* Բերքահավաք, 1945
* Մարտիրոս Սարյանի դիմապատկեր, 1947
* Աշոտ Հովհաննիսյանի դիմաքանդակ, 1948,
* Առատություն, 1961,
* Մովսես Խորենացու արձան, 1962

Պատկերասրահ
-----------

* ԱնուշըԱնուշը
* Կժով աղջիկըԿժով աղջիկը
* Հովհաննես Թումանյանի կիսանդրին ԴսեղումՀովհաննես Թումանյանի կիսանդրին Դսեղում

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. 1 2  "Մասնագիտական կրթություն ստացած առաջին հայ քանդակագործուհին… Այծեմիկ Ուրարտու (լուսանկարներ)". *www.panorama.am*. Retrieved 2020 թ․ հուլիսի 22.
3. 1 2 3  "Հայ կինը և 20-րդ դարը․ Այծեմնիկ Ուրարտու․ առցանց ցուցահանդես – Գյոթե կենտրոն". Retrieved 2022 թ․ օգոստոսի 20.
4. ↑  Հայկական Սովետական Համրագիտարան, Երևան, 1986, հատոր 12, էջեր 275-276

Արտաքին հղումներ
----------------

* Այծեմնիկ Ուրարտուն avproduction.am կայքում Archived 2021-06-28 at the Wayback Machine.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ · AV Production |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: n2001047245 · VIAF: 23944654 · WorldCat VIAF: 23944654 |

 |