**Սիդհանթասարա.** (արտասանվում է [sɪd'ðantsar], թարգմանաբար՝ Սկզբունքների էությունը), 1889 թվականի Գուջարաթի գիրք փիլիսոփայության պատմության վերաբերյալ,որը գրել է հնդիկ գրող և փիլիսոփա Մանիլալ Դվիվեդին։ Այն աշխարհի կրոնական փիլիսոփայությունների պատմական քննադատությունն է։ Գիրքը վերաբերում է կրոնական զգացմունքների էվոլյուցիայի և այլ կրոնական փիլիսոփայությունների նկատմամբ Ադվայտայի փիլիսոփայության գերակայությունը հաստատելու փորձերին։
Սիդհանթասարան ստացել է դրական արձագանքներ և դարձել ուղենիշ գուջարաթի գրականության պատմության մեջ, բայց նաև քննադատվել է հեղինակի փաստարկների տրամաբանական բացթողումների և անհամապատասխանությունների պատճառով։ Manishankar Bhatt-ը (հայտնի է որպես Kavi Kant) հրատարակել է իր տեսությունը որպես գիրք վերնագրված՝ Siddhantasaranu Avalokan (Սիդհանթասարայի վերլուծություն)։ Սիդհանթասարան քննադատների կողմից համարվում է Մանիլալի ամենակարևոր գործը և ընդունվել է որպես պատասխան այն ժամանակվա գաղութային Հնդկաստանի մշակութային օրակարգին և բարեփոխումների գործունեությանը։

Նախապատմություն
---------------

1888 թվականին Մանիլալը ծրագրել էր երկու գիրք գրել գուջարաթի լեզվով։ Դրանցից առաջինը ներկայացնում էր հինդու փիլիսոփայության գործնական արտահայտությունները։ Երկրորդը մանրամասն տրակտատ էր Ադվայտայի փիլիսոփայության տեսական ասպեկտների վերաբերյալ՝ մի կողմից հինդուիզմի, մյուս կողմից՝ աշխարհի բոլոր մյուս կրոնների համեմատական ուսումնասիրության համատեքստում։ Այդ տարվա սեպտեմբերի 9-ին նա ավարտեց առաջին գիրքը,, որը կոչվում էր «Պրանավինիմայա», և այն լույս տեսավ դեկտեմբերին։ Պրանավինիմայյան մեսմերիզմի հիման վրա էր գրված։ Հոկտեմբերի 5-ին  Մանիլալը սկսեց գրել երկրորդ գիրքը՝ Սիդհանթասարա։ Նա դադարեց գրելը հիվանդության պատճառով, սակայն գիրքն ավարտվեց 1889 թվականի մարտին և հրատարակվեց Բոմբեյից 1889 թվականի հունիսին։ Գիրքն ուներ ենթավերնագիր Sarvamanya Ekdharmana Tatva Suchavvano Prayatna (Դեպի համընդհանուր կրոնի փիլիսոփայություն)։

Սիդհանթասարայի նախաբանում Մանիլալը պարզաբանում է գիրքը գրելու իր նպատակը.

Այս աշխարհում կան բազմաթիվ մտքի համակարգեր, ինչպիսիք են կրոնը և փիլիսոփայությունը, բայց ես կարծում եմ, որ այս ամենը նույն հավերժական սկզբունքների փոխակերպումներ են։ Այս հավերժական սկզբունքներին հասնելու ճանապարհը հին Հնդկաստանի Ադվաիտա փիլիսոփայությունն է։ Ես կարծում եմ, որ այն որևէ ապացույցի կարիք չունի, քանի որ այն արդեն իսկ իրենով ապացույց է։ Այստեղ ես փորձում եմ է հաստատել այս սկզբունքները։

— Մանիլալ Դվիվեդի, 1889 

Գլխավոր էջում Մանիլալը նկարագրել է աշխատանքը որպես «Հնդկաստանի մտքի պատմության ուրվագիծ, որն ավարտվում է համընդհանուր կրոնի հիմքը մատնանշելու փորձով»։ Մանիլալը բացատրում էր, որ իր «փորձն էր փնտրել ճշմարտություն, որը կապված չէ որևէ աղանդավորական կամ գաղափարական նկատառումներով», և կարծում էր, որ ճշմարտության այս որոնումը պայմանավորված է իր իսկ համոզմունքներով։

Բովանդակություն
---------------

Գիրքը բաղկացած է տասնմեկ գլուխներից։ Առաջին գլուխը քննարկում է կրոնական գաղափարները և ընդգծում է բոլորի համար ընդունելի ստանդարտ կրոնի անհրաժեշտությունը։ Վերջին գլուխը ներկայացնում է կրոնի վերաբերյալ հնդկական և արևմտյան պատկերացումների համեմատությունը և մանրամասն նկարագրում է արիական կրոնի պնդումը, որը հիմնված է Ադվայտայի փիլիսոփայության վրա, որպես ամենաընդունելի կրոնական փիլիսոփայություն։ Միջանկյալ գլուխները ներկայացնում են հնդկական կրոնական-փիլիսոփայական ավանդույթների պատմությունը, ներառյալ Վեդաների, Ուպանիշադների, Սուտրաների, Սմրիտիսների, Հինդու փիլիսոփայության վեց համակարգերի, բուդդիզմի, ջայնիզմի, Չարվակայի փիլիսոփայության, Պուրանաների և Տանտրաների մանրամասն քննարկումը։

Առաջին գլխում Մանիլալը մերժում է Ծննդոց ստեղծման պատմությունը, ինչպես ասվում է Հին Կտակարանում, և պնդում է, որ տիեզերքը հավերժական է. այսինքն՝ ո՛չ սկիզբ ունի, ո՛չ ավարտ։ Մանիլալը պնդում է, որ վեդաները բոլոր կրոնական գաղափարների աղբյուրն են, որտեղ էլ կայանում է համընդհանուր կրոնի ծագումը։ Նա պնդում է, որ Վեդաները «աստվածային ներշնչված» տեքստեր են, և որ նրանք, հետևաբար, հավերժ են։ Նա փորձում է տրամաբանական բացատրություն տալ Վեդաներում նկարագրված ծիսական պրակտիկաների վերաբերյալ, դրանց շեշտադրումը Կարմա Մարգայի վրա, ինչպես նաև բազմաթիվ աստվածների ու աստվածուհիների և կռապաշտության մասին նրանց գաղափարները։

Մանիլալի աստվածաբանական եզրակացություններն այն են, որ Āryāvarta (հին Հնդկաստան) բոլոր կրոնների աղբյուրն է. որ Advaita Vedanta-ն բնօրինակ և համընդհանուր կրոն է, այլ կրոնների հետ որպես ուղղակի ածանցյալներ. և որ Advaita Vedanta-ն գերագույն կրոնն է, որում գտնվում է մոկշան (էմանսիպացիա)։

Մեթոդաբանություն
----------------

Մանիլալը փորձում է ցույց տալ, որ իրենց սկզբնական ձևով բոլոր կրոններն իրենց հիմքում ներառում են Ադվայտայի փիլիսոփայության ասպեկտները։ Այդ նպատակով նա ներկայացնում է աշխարհի կրոնների պատմությունը և ուսումնասիրում յուրաքանչյուրի առանձնահատկությունները։ Նա փորձում է բացատրել հին սովորույթների նշանակությունը և ապացուցել, որ պուրանաների առասպելներն ու ուռճացումները նպատակային են։ Ի պատասխան Մաքս Մյուլերի՝ Պուրանաների վերաբերյալ քննադատությանը, նա ներկայացնում է Պուրանաներում Վիշնուի դաշավատարայի (հինդու աստծու Վիշնուի տասը մարմնավորումները) մանրամասն մեկնաբանությունը՝ մերժելով Դարվինի էվոլյուցիայի տեսությունը։ Որպես Վեդաների, Պուրանաների և Ուպանիշադների փոխհարաբերությունների փոխաբերական բացատրություն, նա գրում է. «Վեդաները փիլիսոփայական մտքերի պատմության տուփն են, Ուպանիշադները այն բացելու բանալին են՝ բովանդակությունը ստանալու համար, իսկ Պուրանաները՝ լամպեր, որոնք մեզ հնարավորություն են տալիս ամբողջությամբ տեսնել այդ բովանդակությունը»։

Մանիլալի կենսագիր Դհիրուբհայ Թակերը բնութագրում է Մանիլալի մեթոդը որպես տրամաբանական հիմնավորման սկիզբ, որն այնուհետև քննադատվում է, քանի որ քննարկումն ընթանում է հօգուտ անձնական համոզմունքի կտրուկ հայտարարության։ Նա գրում է, որ «[Մանիլալի] ոճում կա համոզմունքի ուժ, որն այնքան աշխույժ է, որ սովորական ընթերցողն ի վիճակի չէ բացահայտել հնարքը, բայց այն գրեթե չի վրիպում քննադատական միտք ունեցող ընթերցողի աչքից»։

Ընկալում և Քննադատություն
-------------------------

Սիդհանթասարան համարվում է Մանիլալի ամենակարևոր աշխատանքը։ Դրա հրատարակմամբ Մանիլալը ճանաչվեց որպես իր ժամանակի խոշոր փիլիսոփայական և կրոնական մտածողներից մեկը։ Աշխատությունը նաև երկարատև հակասություններ առաջացրեց մտավորականների միջև՝ կապված հեղինակի փաստարկների տրամաբանական բացթողումների և անհամապատասխանությունների հետ։ Քննադատների մեծամասնությունը պնդում է, որ թեզն ապացուցելու իր չափազանց խանդավառությամբ՝ Մանիլալը որոշ փաստեր ընդունում է որպես ինքնին ակնհայտ, գրում է դրանք իր նպատակին համապատասխան, ապացույցներ է ներկայացնում անհասկանալի աղբյուրներից կամ ապացույցների բացակայության դեպքում դիմում է սոփեստության ։

Պատմաբան Վիջայ Սինգհ Չավդան գրել է. «Այս աշխատանքը Մանիլալի երկար ու մտածված ուսումնասիրության արդյունքն էր Սանատան Հինդու Դհարմայի հիմնարար սկզբունքների վերաբերյալ, և նա դրանք տեղադրեց իրենց պատշաճ պատմական համատեքստում» : Թեյքերը Սիդհանթասարայի հրապարակումը համարում է Գուջարաթում տեղի ունեցած իրադարձություն՝ ասելով, որ այն փոխել է կրթված դասի տպավորությունը, որ Պուրանաները զուտ երևակայական պատմություններ են։ Մշակութային պատմաբան Թրիդիփ Սուհրուդը Սիդհանթասարային տեսնում է որպես «հետաքրքիր պատասխան ինչպես գաղութային մշակութային օրակարգին, այնպես էլ բարեփոխումների շարժումներին»։

### Կանտի քննադատություն

Գուջարաթի բանաստեղծ Մանիշանկար Բհաթը (հայտնի է որպես Կավի Կանտ) երկարատև անդրադարձ կատարեց Սիդհանթասարին։ Նրա մեկնաբանությունները գլուխ առ գլուխ տպագրվել են Jnanasudha ամսագրում, որը խմբագրվել է Ռամանբհայ Նելկանթի կողմից, 1894-1896 թվականներին։ Դրանք գրվել են Կանտի կողմից իր երևակայական սիրելիին՝ Կանտային ուղղված սիրային նամակների տեսքով։ Այս նամակների միջոցով Կանտը թեթեւ, հեգնական ոճով բացահայտել է Մանիլալի բանավոր և տրամաբանական հնարքները։ Մանիլալն արձագանքել է Կանտի մեկնաբանություններին իր սեփական ամսական «Սուդարաշան» գրական ամսագրում։

1895 թվականի հունիսին Կանտը առաջին անգամ հանդիպեց Մանիլալի հետ, պատահաբար, Բարոդայում գտնվող ընդհանուր ընկերոջ նստավայրում։ Ինչպես նշում է Թեյքերը, այդ առիթով Կանտը տպավորվել է Մանիլալի անհատականությամբ ու փիլիսոփայությամբ։ Այս հանդիպումից հետո Կանտի հայացքները փոխվեցին։ Նա դադարեց Մանիլալին քննադատել և իր նամակներում հիացմունք էր հայտնում նրա հանդեպ։ Նամակներից մեկում նա գրել է Մանիլալի տեսակետի մասին Պուրանաների վերաբերյալ։

*Նրա բուժման մեթոդը ճիշտ է։ Նա կարողացել է հաստատել, որ Պուրանաների գրողները մեծ մասամբ տիրապետում էին վեդաներին և ուպանիշադներին, և որ նրանց նպատակը մարդկանց մտքում սնահավատություն ստեղծելը չէր, այլ նրանց կրոնի ճշմարտությունը սովորեցնելը։ Պարզ ժողովրդական ձև ։*

Իր նամակների վերջին հատվածում, որը լույս է տեսել Ջնանասուդայի օգոստոս-սեպտեմբերի համարում, Կանտը գրում է. «Ես հարգանքով ողջունում եմ Մանիլալի այս աշխատանքը՝ չնայած մի շարք հակասությունների, շատ միակողմանի պատճառաբանությունների և նմանատիպ այլ սխալների… Նայիր նրան որպես իմ գուրու՝ մեր հնագույն կրոնի մի քանի գովելի հատկանիշների վրա իմ ուշադրությունը գրավելու համար»:Կանտի «Սիդհանթասարայի» քննադատությունը հետագայում հրատարակվեց որպես գիրք «Սիդհանթասարանու Ավալոկան» (Սիդհանթասարայի վերլուծություն) վերնագրով։

Աղբյուր
-------

* Chavda, V. K. [in գուջարաթի] (1982). *Modern Gujarat*. Ahmedabad: New Order Book Company. էջ 165. OCLC 9477811.
* Dash, Santosh Kumar (2010). «Hindutva and the Caste Archive: On the Question of "Hindu" Consciousness». In Achar, Deeptha (ed.). *Discourse, Democracy, and Difference: Perspectives on Community, Politics, and Culture*. New Delhi: Sahitya Akademi. էջեր 309–341. ISBN 978-81-260-2846-7.
* Dwivedi, Manilal (1919). *Siddhantasara* (3rd ed.). էջեր 4–5.
* *Luzac's Oriental List and Book Review*. Luzac & Company. 1891. էջ 70.
* Suhrud, Tridip (2009). «Love, Desire and Moksha: Manibhai Nabhubhai and the Loss of Svadharma». *Writing Life: Three Gujarati Thinkers*. Hyderabad: Orient Blackswan. ISBN 978-81-250-3043-0.
* Thaker, Dhirubhai (1957). *Manilala Nabhubhai: Jivanaranga* મણિલાલ નભુભાઈ: જીવનરંગ [*Biography of Manilal Nabhubhai*] (գուջարաթի). էջ 150. OCLC 81126946.
* Thaker, Dhirubhai (1983). *Manilal Dwivedi*. Makers of Indian Literature. New Delhi: Sahitya Akademi. OCLC 10532609.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Thaker, 1983, էջ 29
2. ↑  Thaker, 1957, էջ 150
3. ↑  L&C, 1891, էջ 70
4. ↑  Dash, 2010, էջ 326
5. 1 2  Suhrud, 2009, էջ 156
6. 1 2  Suhrud, 2009, էջ 157
7. ↑  Thaker, 1983, էջ 45
8. ↑  Suhrud, 2009, էջ 158
9. ↑  Suhrud, 2009, էջ 160
10. ↑  Suhrud, 2009, էջ 166
11. ↑  Thaker, 1983, էջեր 45–46
12. 1 2  Thaker, 1983, էջ 47
13. 1 2 3  Chavda, 1982, էջ 165
14. ↑  Suhrud, 2009, էջ 155
15. ↑  Thaker, 1983, էջեր 46–47
16. 1 2 3  Thaker, 1983, էջ 46
17. 1 2  Suhrud, 2009, էջ 167
18. ↑  Thaker, 1983, էջեր 47–48
19. 1 2  Thaker, 1983, էջ 48