**«Ժիզել»** (/dʒɪˈzɛl/; ֆր.՝ Giselle, ou les Wilis), կոմպոզիտոր Ադոլֆ Ադանի «ֆանտաստիկ բալետը» երկու գործողությամբ, Անրի դե Սեն Ժորժի լիբրետոյի հիման վրա, ըստ Թեոֆիլ Գոթիեյի և Ժան Կորալիի լեգենդի՝ վերապատմված Հայնրիխ Հայնեյի կողմից։ Խորեոգրաֆիան Ժան Կորալիի, Ժյուլ Ժոզեֆ Պեռոյի մասնակցությամբ, դեկորացիան Պիեռ Սիսերիի, հագուստները Պոլյա Լորմեյի։

Պրեմիերան կայացել է 1841 թվականի հունիսի 28-ին Փարիզի ազգային օպերայում, Օպերա Լե Պելետե (Փարիզ) դահլիճում։ Գլխավոր դերերը կատարում էին Կարլոտա Գրիզին, Ժյուլ Պեռոն և Ադել Դյումիլատրը։

Գործող անձինք
-------------

* *Ժիզել*
* *Բերտա, նրա մայրը*
* *Կոմս Ալբերտ*
* *Բատիլդա*
* *Հանս, անտառապետ*
* *Վիլֆրիդ, զինակիր*
* *Հերցոգ*
* *Վիլիսի. Միրտա, Մոնա, Զյուլմա*

Բալետի կարճ բովանդակությունը
----------------------------

**Գործողություն I**

Լեռնային գյուղ՝ շրջապատված անտառներով և խաղողի այգիներով։ Գյուղի տներից մեկում ապրում են Բերտան և իր աղջիկը՝ Ժիզելը։ Գյուղացիները գնացել էին խաղող հավաքելու։ Աղջիկները բարևում են Ժիզելին՝ իրենց ընկերուհուն, որին բոլորը սիրում էին։

Հայտնվում է անտառապետ Հանսը։ Նա խոստանում է ոչնչացնել երիտասարդների սերը։ Այդ պահին գալիս է Գրաֆ Ալբերտը, գյուղացիական հագուստներով, իր զինակիր Վիլֆրիդի հետ։ Ալբերտը եկել էր Ժիզելի հետ հանդիպման։ Վիլֆրիդը ամեն կերպ փորձում էր հետ պահել նրան այդ քայլից, սակայն չի կարողանում։ Ալբերտը հեռացնում է իր զինակիրին, թակում է Ժիզելի տան դուռը և թաքնվում։ Դռան թակոցից Ժիզելը դուրս է գալիս տանից և ոչ ոքի չտեսնելով ցանկանում է գնալ տուն։ Սակայն հայտնվում է Ալբերտը։ Նա դիպչում Ժիզելի ձեռքին։ Նրանք սկսում են պարել և աստիճանաբար իրենց պարը վերածվում է սիրո տեսարանի։ Նրանց կողքին հայտնվում է Հանսը։ Նա հավատացնում է Ժիզելին իր հավատարմության համար։ Ալբերտը հեռացնում է անտառապետին։

Խաղողահավաքից վերադառնում են Ժիզելի ընկերուհիները և բոլորով սկսում են ուրախ պարել։

Բերտան դուրս է գալիս տանից և դադարեցնում պարը։ Նա հիշեցնում է իր աղջկան, որ նրան երկար պարել չի կարելի, քանի որ նա սրտի խնդիրներ ունի։

Վերադառնում է Հանսը, նա Ժիզելի մերժումից հետո ցանկանում էր բացահայտել հակառակորդի գաղտնիքը և մտնում է Ալբերտի տուն։ Հեռվից լսվում էին որսորդություն վերադառնողների ձայները, շուտով նրանք հայտնվում են։ Նրանց կողքին էին Հերցոգը և իր աղջիկը՝ Բատիլդան՝ Ալբերտի հարսնացուն։

Որսորդությունից հոգնած նրաք ցանկանում են հանգստանալ։ Հերցոգը ցույց է տալիս Ժիզելի տունը և խնդրում է կանչել տանտիրուհուն։ Դուրս է գալիս Բերտան, իր հետևից Ժիզելը։ Նրանք հյուրերին հյուրասիրում են սառը ըմպելիքներով։ Ժիզելին պարուրում է հմայությունը։ Բալիդան նրան նվիրում է իր վզնոցը։ Նշանավոր հյուրերը գնում են տուն հանգստանալու։ Այդ պահին հայտնվում է Հանսը, ձեռքերում պահաց Գրաֆի սուրը, որը անհերքելի ապացույց էր, որ Ալբերտը ազնվական է։

Հանսը խառնվում է խնջույքին, հրում է Ալբերտին ու Ժիզելին և ցույց է տալիս տղայի տանից հայտնաբերած սուրը։ Ժիզելը նրանից բացատրություն է խնդրում։ Զայրացած Ալբերտը հարձակվում է Հանսի վրա, սակայն Վիլֆրիդը կանգնեցնում է իր պարոնին։ Տանից դուրս է գալիս Բատիլդան իր շքախմբով։ Նա տեսնում է Ալբերտին գյուղական հագուստով, Ալբերտը համբուրում է իր հարսնացույի ձեռքը։

Ժիզելը հասկանում է, որ Ալբերտի տված սիրո խոստոմները և սերը սուտ էին։ Բատիլդան ցույց է տալիս Ժիզելին իր ամուսնական մատանին և ասում, որ նա Ալբերտի հարսնացուն է։ Ժիզելը հեկեկալով ընկնում է մոր ձեռքերի մոտ։ Վերջին անգամ նրա աչքի առաջ հայտնվում են անցյալի նկարները՝ խոստումները, պարերը։ Ժիզելը մահանում է։

**Գործողություն II**

Գիշերը, գյուղական գերեզմանում, լուսնի լույսի ներքո հայտնվում են վիլիսները՝ հարսնացուները, ովքեր մահացել էին իրենց հարսանիքից առաջ, հագած հարսանյաց զգեստներ, պսակված ծաղիկներով։ Վիլիսները պարում էին, քանի որ շուտով նրանք ժամանակը կվերջանար և նրանք ստիպված կմտնեյին իրենց գերեզմանները։

Վիլիսները նկատում են անտառապետին, որը եկել էր Ժիզելի գերեզմանի մոտ։ Վիլիսները նրան շրջապատում են, այնքան ժամանակ մինչև նա անշնչանում է և ընկնում գետնին։

Ալբերտը չէր կարողանում մոռանալ մահացած Ժիզելին։ Ուշ գիշերը նա գնում է Ժիզելի գերեզմանին։ Վիլիսները նրան շրջապատում են։ Անտառապետի ճակատագիրը սպասվում էր նաև Ալբերտին։ Սակայն հայտնվում է Ժիզելի ստվերը, պահպանելով իր անձնուրաց սերը, նա պաշտպանում է և փրկում Ալբերտին զայրացավ վիլիսից։

Արևի առաջին շողերի հետ վերանում են սպիտակ ուրվական-վիլիսները։ Վերանում է նաև Ժիզելի թեթև ստվերը, սակայն նա միշտ կապրի Ալբերտի հիշողության մեջ որպես հավերժական զղջում կորցրած սիրո համար, սեր, որը ուժեղ էր մահից։

Ստեղծման պատմություն
--------------------

Կարլոտա Գրիսին Ժիզելի դերում 1841 թվական
Բալետի պրեմիերան կայացել է 1841 թվականի հունիսի 28-ին Լե Պելետե թատրոնում։ Բեմադրությունն ունեցել է մեծ հաջողություն և մամուլում արժանացել լավ կարծիքների։ Օպերան մեկ ամիս շարունակ ցուցադրում էր միայն «Ժիզել»։ Մեկ տարում ցուցադրվեց 26 ներկայացում։ Ընդամենը 18 տարում ցուցադրվել է 150 ներկայացում։

Հետագա բեմադրություններ
-----------------------

* 1841՝ Մեծ թատրոն, Բորդո
* 1842՝ Մարսել, Թուրին, Լոնդոն, Բրյուսել, Վիեննա և Սանկտ-Պետերբուրգ։ Լոնդոնում պրեմիերան կայացել է մարտի 12-ին Նորին Մեծություն թատրոնում։
* 1843՝ Լիոն, Միլան, Վենեցիա, Բեռլին և Մոսկվա կայացել է հունվարի 17-ին Լա Սկալա թատրոնում։ Մոսկվայում պրեմիերան կայացել է նոյեմբերի 25-ին Մեծ թատրոնում։
* 1844՝ Գաագա, Ֆլորենցիա, Գենույա։
* 1845՝ Ստոկգոլմ, Ռիմ, Դուբլին, Լիսսաբոն։
* 1846՝ Բոստոն, Ֆիլադելֆիա, Չառլստոն, Բեռլին, Նյու-Յորք։
* 1848՝ Կոպենհագենում Թագավորական թատրոնում, Վարշավայի Մեծ թատրոնում։
* 1849՝ Կենիգսբերգ։

**Հաջորդ խմբագրումներ**

**Փարիզում**

* 1863՝ Ժան Կորալի վերասկսումը։
* 1903՝ Ժոզեֆ Հանսենի բեմադրությունը։
* 1910՝ ռուսական Դյագիլևա բալետի ներկայացում։
* 1924՝ Նիկոլայ Սերգեևի ներկայացումը։
* 1932՝ 1924 թվականի Սերժ Լիֆարի խմբագրման նորացված տարբերակը։
* 1972՝ Ալբերտո Ալոնսոյի խմբագրումը։
* 1991 թվականի ապրիլի 25՝ Պատրիսա Բարի խմբագրումը։
* 1998՝ Ալեկսանդր Բենույի բալեի նախագծման վերածնունդը։

**Լոնդոնում**

* 1910` Միխաել Մորդկինի խմբագրումը։
* 1911՝ ռուսական Դյագիլևա բալետի ներկայացում։
* 1913՝ Իվան Խլյուստինի խմբագրումը։

Ֆիլմագրություն
--------------

Աննա Պավլովան Ժիզելի դերում, Մարիինյան թատրոն, 1903
* 1956՝ Ներկայացման ձայնագրությունը Գալինա Ուլանովայի հետ գլխավոր դերում։
* 1969՝ «Ժիզել», ներկայացման էկրանիզացիան Ամերիկյան բալետի թատրոնում։ Գլխավոր դերերում Կարլա Ֆրաչին և Էրիկ Բուրնը, բալետմեյստեր՝ Դավիթ Բլերը, դիրիժոր՝ Ջոն Լանչբերի, ֆիլմի ռեժիսոր Հյուգո Նիբլինգ։
* 1974՝ «Ժիզել», ներկայացման էկրանիզացիան Մեծ թատրոնում։
* 1982՝ «Ժիզել», բալետմեյստեր և ռեժիսոր Մատս Էկ, գլխավոր դերում՝ Աննա Լագունա և Լյուկ Բոուի։
* 1983 «Աննա Պավլովա», Էմիլիա Լոտյանի գեղարվեստական ֆիլմ, գլխավոր դերում Գալինա Բելյաևա։
* 1987՝ «Պարուհիները», Հերբերտ Ռոսսի գեղարվեստական ֆիլմ։
* 1992՝ «Պարող ուրվականները»։
* 1996՝ «Ժիզելի մոլագարությունը»։
* 1997՝ «Աստվածային Ժիզելը»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Archivio Storico Ricordi — 1808.
2. ↑  Ժիզել
3. ↑  Greskovic, Robert (2005), Ballet 101: A Complete Guide to Learning and Loving the Ballet, Limelight, ISBN 9780879103255
4. ↑  В других источниках — композитор Джованни Байетти, 1846.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Балет «Ժիզել» Belcanto.ru կայքում
* Ժիզել Մեծ թատրոնում
* Ժիզել Archived 2012-10-27 at the Wayback Machine. Մոսկվայի երաժշտական թատրոնում
* Ժիզել Մարիինյան թատրոնում
* Ժիզել Միխայիլովսկիի անվան թատրոնում կայքում
* Ժիզել Archived 2008-02-03 at the Wayback Machine. Նովոսիբիրսկի Օպերայի եւ բալետի թատրոն կայքում
* Ժիզել Բալետ և օպերա կայքում