recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Տիրանիտար** (ճապ.՝ バンギラス, անգլ.՝ Tyranitar), քար և մութ տեսակի պոկեմոն։ Պոկեմոն ապրանքանիշի՝ մանգայի և անիմե սերիաների կերպար։ Գերհզոր պոկեմոններ Չարիզարդի և Ալակազամի հետ միասին (երեքն էլ պոկեմոնի զարգացման բարձրագույն մակարդակի են) ձևավորում է թիմ «A.C.T.»-ն։

Տիրանիտարի կարգաթիվը պոկեմոնների ցանկում՝ #248: Համարվում է Լարվիտարի զարգացման ամենավերջին մակարդակը։ Հասակը կազմում է 200 սմ, իսկ քաշը՝ 202 կգ։

Լարվիտարը զարգանալով դառնում է Պուպիտար, իսկ Պուպիտարը՝ Տիրանիտար։ Մեգա քարի առյակության դեպքում Տիրանիտարը կարող է վերածվել Մեգա Տիրանիտարի։

Նկարագրություն և հատկություններ
-------------------------------

Տիրանիտարը քար և մութ տեսակի պոկեմոն է։ Լարվիտար պոկեմոնի զարգացման երկրորդ՝ ամենավերջին ձևն է։ Տիրանիտարի և Լարվիտարի միջանկյալ ձևը Պուպիտարն է։ Լարվիտարից Պուպիտար հատկությունները գրեթե չեն փոխվում, սակայն ամրապնդվում են քար և հող պոկեմոնին բնորոշ հատկանիշները։ Պուպիտարից Տիրանիտար հատկությունները կտրուկ փոխվում են։ Տիրանիտարի մոտ հող հատկությունները վերանում են և ի հայտ են գալիս մութ պոկեմոնին բնորոշ ձևակերպումներ։

Տիրանիտարը գիգանոտոզավր է։ Պոկեմոնների պաշտոնական ցանկում նախորդում է Լուգիային և հաջորդում Պուպիտարին։ Ըստ պոկեդեքսի՝ Տիրանիտարը այնքան հզոր է, որ բույն կառուցելու համար կարող է նույնիսկ լեռներ տապալել։ Այս պոկեմոնը բնակվում է լեռներում և ժամանակ առ ժամանակ լեռներում շրջելիս փնտրում է նոր հակառակորդներ։

Ունի գորշ կանաչ, իսկ հաճախ նաև կանաչ գունավորում, մարմինը զրահապատ է։ Երկուստեք իր կրծքավանդակի կենտրոնում, մեջքի վրա և ծնկներին ունի երկու եռանկյունաձև անցքեր։ Պատրաստ է դիմակայել ցանկացած տեսակի փորձության։ Զայրացած ժամանակ նա երկրի վրա կարող է ահռեի երկրաշարժ սահմանել և նույնիսկ փոխել լանդշաֆտը։ Փորի հատվածում նկատվում է կապույտ զրահանման մարմին։

Հանդիպում է երկու տարբեր սեռերով (արական, իգական)։ Հիմնական կարողությունները երկուսն են՝ ավազարձակումը և փակումը։ Երկրորդ կարողության էությունն այն է, որ մրցակցության ժամանակ նա ավազահողմ կարող է բարձրացնել, որի միջոցով էլ կարողանում է հետ մղել դիմացինի հարվածը։

Արագությունը վիճակագրության մեջ գտանահատվում է լավ։

Պոկեմոնի վրա առավել հզոր ազդեցություն ունեն մարտական, միջատ, խոտ, հող, երկաթ, ջուր և փերի տեսակի պոկեմոնները։

Տես նաև
-------

* Պոկեմոն
* Չարիզարդ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Team A.C.T. - Bulbapedia, the community-driven Pokémon encyclopedia»։ *bulbapedia.bulbagarden.net* (անգլերեն)։ Վերցված է 2018 թ․ հոկտեմբերի 14
2. 1 2 3 4 5 6  Տիրանիտար պոկեմոնի մասին պոկեդեքսում, պոկեմոնի ընդհանուր նկարագիր, զարգացումներ
3. ↑  Տիրանիտար պոկեմոնի մասին բուլբապեդիայում, պոկեմոնի ընդհանուր հատկություններ և նկարագիր, զարգացումներ
4. 1 2 3  #0248 Տիրանիտար, պոկեմոնների ընդհանուր վիճակագրություն, ազդեցություններ և հատկություններ

Գրականություն
-------------

* Պոկեմոններ, Պոկեմոն պլատինիում. պոկեմոնների պաշտոնական խաղ-ուղեցույց, պրիմա խաղեր, 2009, էջ 399, ISBN 978-0-7615-6208-5.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Տեսաֆիլմ. Չարիզարդը ընդդեմ Տիրանիտարի
* Լիամետրաժ մենամարտ. Պիկաչուն ընդդեմ գերհզոր պոկեմոն Տիրանիտարի

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Giant Bomb |

 |
**Քինգ Բանայան** (1957, Մանչեսթր (Նյու Հեմփշիր), Նյու Հեմփշիր, ԱՄՆ), հայկական ծագումով ամերիկացի քաղաքական գործիչ Մինեսոտայում և Մինեսոտայի ներկայացուցիչների պալատի նախկին անդամ, որը 2011-2013 թվականներին ներկայացրել է 15B թաղամասը։ Թաղամասը հյուսիս-կենտրոնական մասում իր մեջ ներառում է Բենտոնի, Շերբյուռնի և Ստերնսի շրջանները։ Լինելով Մինեսոտայի հանրապետական կուսակցության անդամ՝ Բանայանը նաև տնտեսագետ է և տնտեսագիտություն է դասավանդում Սենթ Քլաուդի *St. Cloud State* համալսարանում։

Բանայանը առաջին անգամ ընդունվել է Ներկայացուցիչների պալատի անդամ 2010 թվականին՝ քվեարկությունում ընդամենը 13 ձայնով հաղթելով DFL-ի թեկնածու Լուիս Քերոլին։ Նա աշխատել է *Capital Investment*-ում, Բարձրագույն կրթության և ֆինանսների, օրենքների և օրենսդրական կառավարման և պետական կառավարման ոլորտներում։ 2012 թվականի ընտրություններում Բանայանը իր տեղը զիջել է դեմոկրատ Զեչ Դորհոլթին։

Բանայանը սովորել է Կալիֆոռնիայի նահանգի Կլերմոնտի համալսարանում և ստացել է արվեստի մագիստրոսի կոչման և փիլիսոփայության դոկտորի աստիճան։ Նա եղել է Կենտրոնական Մինեսոտայի *«United Way»* կազմակերպության համայնքային խորհրդի անդամ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  NUKAT — 2002.
2. 1 2  Minnesota Legislators Past & Present
3. 1 2  «Banaian, King - Legislator Record - Minnesota Legislators Past & Present»։ *www.leg.state.mn.us*։ Վերցված է 2018 թ․ սեպտեմբերի 24
4. 1 2  «King Banaian For House: FAQs»։ *www.kingforhouse.com*։ Վերցված է 2018 թ․ սեպտեմբերի 24
5. ↑  «Election Reporting»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ հոկտեմբերի 13-ին։ Վերցված է 2011 թ․ փետրվարի 2  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
6. ↑  «Banaian, King - Legislator Record - Minnesota Legislators Past & Present»։ *www.house.leg.state.mn.us*։ Վերցված է 2018 թ․ սեպտեմբերի 24

Արտաքին հղումներ
----------------

* Rep. Banaian Web Page
* Project Votesmart - Rep. King Banaian Profile
* King Banaian Campaign Web Site
* King Banaian on Twitter
* King Banaian on Facebook
**Վալերի Յուրիի Սարկիսով** (հունիսի 6, 1951(1951-06-06)), ռուս ռեժիսոր, թատերական գործիչ։

Կենսագրություն
--------------

Վալերի Սարկիսովը ծնվել է 1951 թվականի հունիսի 6-ին։ 1981 թվականին ավարտել է Ռուսաստանի թատերական արվեստի համալսարանի ռեժիսուրայի ֆակուլտետը։ Իր առաջին ներկայացումը բեմադրել է Մոսկվայի գեղարվեստական ակադեմիական թատրոնում՝ Ալեքսանդր Ռեմեզի «Ուղի» պիեսի հիման վրա։ Ներկայացումներ է բեմադրել նաև Մոսկվայի այլ թատրոններում։

1983 թվականից սկսել է դասավանդել Ռուսաստանի թատերական արվեստի համալսարանի ռեժիսուրայի ֆակուլտետում, որտեղ էլ աշխատում է մինչ այժմ (2017)։ 1989 թվականից ղեկավարում է «Վալերի Սարկիսովի թատերախումբ»-ը։

Թատերական աշխատանքներ
---------------------

| Հեղինակ | Ներկայացում |
| --- | --- |
| Ալեքսանդր Վոլոդին | Հիսուսի մայրը |
| Լեոնիդ Անդրեև | Անֆիսա |
| Ֆեոդոր Դոստոևսկի | Կարամազով եղբայրները |
| Ալեքսանդր Սուխովո-Կոբիլին | Կրեչինսկու հարսանիքը |
| Յուրի Օլեշա | Զգացմունքների ծուղակ |

Ռեժիսոր
-------

| Տարեթիվ | Ֆիլմ |
| --- | --- |
| 2006 | Երջանկություն չէր լինի․․․ |
| 2004 | Ամանորյա տղամարդիկ |
| 1986 | Ուղի (ֆիլմ-ներկայացում) |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Саркисов Валерий Юрьевич»։ kino-teatr.ru/։ ապրիլի 2, 2010։ Վերցված է հունվարի 16, 2017
**Քլաուս Թոյբեր** (գերմ.՝ Klaus Täuber, հունվարի 17, 1958(1958-01-17), Էռլանգեն, Միջին Ֆրանկոնիա, Բավարիա, Գերմանիայի Ֆեդերատիվ Հանրապետություն - հուլիսի 1, 2023(2023-07-01)), գերմանացի ֆուտբոլիստ, խաղացել է որպես հարձակվող։ Նրան «Բռնցքամարտիկ» մականունն են տվել ոչ միայն այն պատճառով, որ ծնվել է Մուհամեդ Ալիի հետ նույն օրը, այլ նաև այն պատճառով, որ պրոֆեսիոնալ կարիերայի ընթացքում ստացել է ընդամենը մեկ կարմիր քարտ։

Կենսագրություն
--------------

Քլաուս Թոյբերը պրոֆեսիոնալ կարիերան սկսել է Երկրորդ Բունդեսլիգայում հանդես եկող «Նյուրնբերգ» ակումբում։ Իր դեբյուտային մրցաշրջանում 1976/77 թվականներին նա անցկացրել է ընդամենը երեք խաղ, իսկ հաջորդ մրցաշրջանից դարձել է ակումբի հիմնական թիմի խաղացող։ Տեյբերն իր առաջին գոլը խփել է 1977 թվականի սեպտեմբերի 23-ին «VfR 1910 Bürstadt» ակումբի դեմ խաղում։ Այդ մրցաշրջանում «Նյուրնբերգը» զբաղեցրել է երկրորդ տեղը և իրավունք ստացել հանդես գալ առաջին Բունդեսլիգայում։ Այնուամենայնիվ, 1978/79 մրցաշրջանում «Նյուրնբերգը» զբաղեցրել է միայն 17-րդ տեղը և իջել երկրորդ Բունդեսլիգա։ Մեկ տարի անց թիմը կրկին վերադարձել է առաջին դիվիզիոն։ Թոյբերը «Նյուրնբերգի» կազմում անցկացրել է 79 հանդիպում և դարձել 24 գոլի հեղինակ։

1980 թվականին Թոյբերը տեղափոխվել է «Շտուտգարտ Կիկերս», որտեղ անցկացրել է երեք մրցաշրջան, 99 հանդիպում և խփել 49 գոլ։ 1983 թվականին Թոյբերը տեղափոխվել է «Շալկե 04» և օգնել ակումբին զբաղեցնել երկրորդ տեղը և դուրս գալ առաջին Բունդեսլիգա։ «Շալկե 04»-ի կազմում նա անցկացրել է ևս երեք մրցաշրջան, 125 հանդիպում և խփել 58 գոլ։

1987 թվականին Տեյբերը պայմանագիր է կնքել «Բայեր 04»-ի հետ, որտեղ նա հաղթել է 1988 թվականի ՈւԵՖԱ-ի գավաթը։ «Բայեր 04»-ի կազմում Տեյբերն անցկացրել է երկու մրցաշրջան, 31 հանդիպում և խփել 8 գոլ, որից հետո ավարտել է կարիերան։

Մարզիչ
------

Իր ֆուտբոլային կարիերայի ավարտից հետո Թոյբերը որպես մարզիչ աշխատել է «Ռադե» և «Յան Ռեգենսբուրգ» ակումբներում։ 1995-2002 թվականներին նա մարզել է «Շալկե 04» պատանեկան (U-23), 2005/06 մրցաշրջանում՝ «Էսեն Շվարց-Վայս», 2007-2010 թվականներին՝ «Հյուլս» ակումբները։

Քլաուս Թոյբերը մահացել է 2023 թվականի հուլիսի 1-ին, 65 տարեկանում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Transfermarkt.com(բազմ․) — 2000.
2. 1 2  FC Schalke 04 trauert um Klaus „Boxer" Täuber (գերմ.)
3. ↑  «Klaus Täuber - Stats and titles won»։ *footballdatabase.eu*։ Վերցված է 2023-07-10
4. ↑  «Klaus Täuber Stats, Goals, Records, Assists, Cups and more»։ *FBref.com* (անգլերեն)։ Վերցված է 2023-07-10
5. ↑  «BAYER 04 MOURN THE LOSS OF KLAUS TÄUBER»։ *www.bayer04.de*։ 2023-07-10
6. ↑  «FC Schalke 04 trauert um Klaus „Boxer" Täuber» (գերմաներեն)։ 2023-07-10։ Վերցված է 1 July 2023

Արտաքին հղումներ
----------------

* Профиль Клауса Тойбера на сайте Fussballdaten.de
* Профиль Клауса Тойбера на сайте weltfussball.de
* Профиль Клауса Тойбера на сайте dfb.de
* Klaus Täuber
* FC Schalke 04 trauert um Klaus „Boxer" Täuber

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | FootballDatabase.eu · Fussballdaten.de · Transfermarkt (խաղացող) · Transfermarkt (մարզիչ) · worldfootball.net (խաղացող) |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Munzinger |

 |
**Սոյուզ 7Կ-Լ1 համար 4Լ** (ռուս.՝ Союз 7К-Л1 №4Л, կամ *Зонд 1967A*), խորհրդային Զոնդ ծրագրի շրջանակներում արձակված նոր նախագծի տիեզերանավերի փորձարկման առաքելություն։ Արձակվել է Բայկոնուր տիեզերակայանից Պրոտոն կրող հրթիռով։ 7Կ-Լ1 տիեզերանավը նախատեսված էր Խորհրդային Լուսնային ծրագրի շրջանակներում անձնակազմով Լուսնի շուրջ թռիչք իրականացնելու և Երկիր վերադառնալու համար։ Այս ծրագրի շրջանակներում փորձարկումները իրականացվել է Զոնդ անվան տակ 1967-ից 1970 թվականներին։

Արձակում
--------

Սոյուզ 7Կ-Լ1 համար 4Լ-ը արձակվել է 1967 թվականի սեպտեմբերի 27-ին Բայկոնուր տիեզերակայանից Պրոտոն կրող հրթիռով։ Մեկնարկի ժամանակ հիմնական շարժիչի սնուցման համակարգում անսարքության պատճառով այն անջատվեց, և հրթիռը կորցրեց քարշի ուժը։ Արդյունքում հրթիռը կորցրեց դիրքի վերահսկումը և սկսեց շեղվել հետագծից, հետևաբար Երկրի վրա գտնվող կառավարման կենտրոնից ուղարկվեց ինքնաոջնջացման հրաման, մեկնարից 97 վայրկյան անց։ Տիեզերանավը վթարային փրկության համակարգի միջոցով անջատվեց հրթիռից պայթյունից առաջ և վայրէջք կատարեց 50-ից 60 կմ հեռավորության վրա։ Հաջորդ առավոտյան վերականգնման վայրէջքի սարքը հայտնաբերվել է, սակայն դրան մոտենալը դժվար է եղել՝ տարածքում թափված շարժիչի և դեռևս այրվող հրթիռի բեկորների պատճառով։ Այն տեղափոխվել է Բայկոնուր Մի-6 ուղղաթիռով հաջորդ առավոտյան։

Տես նաև
-------

* Զոնդ ծրագիր

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Williams David R. (6 January 2005)։ «Tentatively Identified Missions and Launch Failures»։ NASA NSSDC։ Վերցված է 30 July 2010
2. ↑  Harvey Brian (2007)։ *Soviet and Russian Lunar Exploration* (անգլերեն)։ Springer Science & Business Media։ էջ 138։ ISBN 9780387739762
3. ↑  Wade Mark։ «Soyuz 7K-L1»։ Encyclopedia Astronautica։ Արխիվացված է օրիգինալից 16 May 2010-ին։ Վերցված է 27 July 2010  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
4. ↑  Krebs Gunter։ «Zond (L1)»։ Gunter's Space Page։ Վերցված է 27 July 2010
5. ↑  McDowell Jonathan։ «Launch Log»։ Jonathan's Space Page։ Վերցված է 27 July 2010
6. ↑  Wade Mark։ «Proton»։ Encyclopedia Astronautica։ Արխիվացված է օրիգինալից September 13, 2008-ին։ Վերցված է 27 July 2010  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Զոնդ ծրագիր |
| --- |
|  |
| 3ՄՎ-ի առաքելություններ | 
* Զոնդ-1
* Զոնդ-2
* Զոնդ-3

 |  |
|  |
| Սոյուզ 7Կ-Լ1/Լ1Ս | 
* Կոսմոս-146
* Կոսմոս-154
* Զոնդ-1967Ա
* Զոնդ-1967Բ
* Զոնդ-4
* Զոնդ-5
* Զոնդ-6
* Զոնդ-7
* Զոնդ-8

 |
|  |
| Այլ | 
* Զոնդ-3ՄՎ-1 համար 2

 |

 |
**Քլեյնմոնդ** (աֆրիկաանս՝  և անգլ.՝ Kleinmond), փոքր քաղաք Հարավաֆրիկյան Հանրապետության հարավ-արևմուտքում՝ Արևմտյան Կապ նահանգի տարածքում։ Ընդգրկված է Օֆերբրեխ շրջանի և Օֆերստրանդ մունիցիպալիտետի կազմում։

Պատմություն
-----------

Բնակավայրը, որն ավելի ուշ վերածվել է քաղաքի, թաունշիփի կարգավիճակ է ստացել 1929 թվականին։ 1959 թվականին Քլեյնմոնդը ստացել է մունիցիպալիտետի կարգավիճակ։

Աշխարհագրական դիրք
------------------

Քաղաքը գտնվում է նահանգի հարավային մասում՝ Ատլանտյան օվկիանոսի Սանդաուն ծովածոցի ափին, նահանգի վարչական կենտրոն Քեյփթաունից մոտ 40 կիլոմետր (ուղիղ գծով) հարավ-արևելք։ Ծովի մակարդակից բացարձակ բարձրությունը 0 մետր է։

Կլիմա
-----

Քաղաքի կլիման մերձարևադարձային-միջերկրածովյան է։ Միջին տարեկան տեղումների քանակը կամզում է 747 մմ։ Ամենաշատ տեղումներ լինում են ապրիլից հոկտեմբեր ընկած ժամանակահատվածում։ Օդի միջին առավելագույն ջերմաստիճանը տատանվում է 15,8 °C-ից (հուլիսին) մինչև 25,5 °C (փետրվարին)։ Տարվա ամենացուրտ ամիսը հուլիսն է։ Միջին նվազագույն գիշերային ջերմաստիճանը այդ ամսում լինում է 7 °C։

Բնակչություն
------------

2011 թվականի պաշտոնական մարդահամարի տվյալներով՝ Քլեյնմոնդի բնակչությունը կազմել է 6634 մարդ, որոնցից տղամարդիկ կազմել են 50,06 տոկոս, կանայք՝ համապատասխանաբար 49,94 տոկոս։ Ռասայական առումով սպիտակամորթները կազմում էին քաղաքի բնակչության 36,34 %-ը, նեգրոիդները՝ 34,79 %-ը, գունամորթները՝ 27,63 %-ը, ասիացիները (այդ թվում՝ հնդիկները)՝ 0,33 %-ը, այլ ցեղերի ներկայացուցիչները՝ 0,9%-ը։ Քաղաքացիների շրջանում առավել տարածված լեզուներն էին աֆրիկաանսը (60,13 %), կոսան (25,53 %), անգլերենը (7,56 %) և սեսոտոն (3,23 %)։

Տրանսպորտ
---------

Քաղաքով անցնում է R44 տարածաշրջանային խճուղին։ Մոտակա օդանավակայանը տեղակայված է Հերմանուս քաղաքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  South African Post Office
2. 1 2
3. ↑  Южно-Африканская Республика. Справочная карта (масштаб 1:2 500 000). — ГУКГ, 1980.
4. ↑  *Raper, R.E.* Dictionary of Southern African Place Names. — HSRC.
5. 1 2  «Kleinmond, South Africa Page» (անգլերեն)։ Fallingrain Global Gazetteer։ Վերցված է 2018-11-24
6. ↑  «Kleinmond climate» (անգլերեն)։ South Africa Explorer։ Վերցված է 2018-11-24
7. ↑  «Kleinmond» (անգլերեն)։ Census 2011։ Վերցված է 2018-11-24

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: n88253902 · VIAF: 125600646 · WorldCat VIAF: 125600646 |

 |
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Գևորգյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին։*

**Վահագն Ժիրայրի Գևորգյան** (դեկտեմբերի 8, 1975(1975-12-08), Աբովյան, Հայաստան), հայ քաղաքական գործիչ, Աբովյան քաղաքի քաղաքապետ

Կենսագրություն
--------------

### Կրթություն

* 1991-1994 թթ. Երևանի տնտեսաիրավագիտական համալսարան
* 1997-1999 թթ. Բուդապեշտի իրավապահ մարմինների միջազգային ակադեմիա

### Աշխատանքային գործունեություն

1996-1997 թթ. «Կոտայքի էլեկտրացանց» պետական ձեռնարկություն՝ իրավախորհրդատու
1997-2013 թթ. ՀՀ Ազգային ժողովի պաշտպանության, ազգային անվտանգության և ներքին գործերի մշտական հանձնաժողով՝ փորձագետ-գլխավոր մասնագետ։ 2013-2015 թթ. ՀՀ Ազգային ժողովի տարածքային կառավարման և տեղական ինքնակառավարման մշտական հանձնաժողով՝ փորձագետ-գլխավոր մասնագետ 
2015 թ. հունիսի 15-ից մինչև այժմ ստանձնել է է Աբովյանի քաղաքապետի պաշտոնը

Ամուսնացած է, ունի երկու երեխա։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Համայնքի ղեկավար ՎԱՀԱԳՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Կոտայքի մարզպետարան»։ *kotayk.mtad.am*։ Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 27
**Ֆարիդաբադ** (հինդի՝ फरीदाबाद — *Pharīdābād*, անգլ.՝ Faridabad), քաղաք Հնդկաստանի հյուսիսում, Հարյանա նահանգի գլխավոր արդյունաբերական կենտրոնը։ Ֆարիդաբադի գավառի վարչական կենտրոնն է։

Պատմություն
-----------

Քաղաքը հիմնադրվել է 1607 թվականին Ջահանգիր փադիշահի գանձապետ շեյխ Ֆարիդի կողմից այդ տեղով անցնող ճանապարհի պաշտպանության նպատակով։ Շեյխ Ֆարիդը կառուցել է ամրոց, շտեմերան և մզկիթ, որը ներկայումս ավերված է։ 1979 թվականի օգոստոսի 15-ին Ֆարիդաբադը դարձել է Հարյանա նահանգի 12-րդ շրջանը։

Աշխարհագրություն
----------------

Ֆարիդաբադը տեղեկայված է Դելի քաղաքից 25 կմ դեպի հարավ։ Աշխարհագրական կոորդինատներն են՝ 28°25′ հս․ լ. 77°18′ ավ. ե.HGЯOL։ Հյուսիսում սահմանակից է Դելիի ազգային մայրաքաղաքային շրջանին, արևմուտքում՝ Գուրգաոնի շրջանին, արևելքում ու հարավում՝ Ուտտար Պրադեշ նահանգին։ Դելի-Մատհուրա № 2 ազգային ավտոմայրուղին անցնում է շրջանի կենտրոնով։ Ֆարիդաբադը երկաթուղային կայան է Դելի-Մատհուրա երկաթգծի վրա։

Ֆարիդաբադի գավառը բաժանված է 5 շրջանների՝ Ֆարիդաբադ Բալլաբգարհ,Պալվալ, Հոդալ և Հոտխին։

Քաղաքը գտնվում է հարթավայրում, որի արևելյան կողմում հոսում է Յամունա գետը, իսկ արևելքում և հարավ արևելքում ձգվում են Արավալլի բլուրները։

Բնակչություն
------------

Ֆարիդաբադի բնակչության մեծ մասը սիկհեր և հնդիկներ են։ Բնակվում են նաև հուջարներ, ջաթեր, բենգալցիներ, ներգաղթյալներ Պակիստանից և այլն։ 2011 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ քաղաքի բնակչությունը կազմում է 1 404 653 մարդ։

Արդյունաբերություն
------------------

Ֆարիդաբադը հայտնի է որպես հինայի արտադրության կենտրոն։ Այնտեղ արտադրվում են նաև տրակտորներ, մոտոցիկլետներ, կոմուտատորներ, սառնարաններ, կոշիկներ և ավտոմեքենաների անվադողեր։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above» (անգլերեն)։ Provisional Population Totals, Census of India 2011։ Վերցված է 2012 թ․ սեպտեմբերի 3

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ֆարիդաբադի շրջանի պաշտոնական կայք
* Ֆարիդաբադի զբոսաշրջային համալիրներ Archived 2009-10-17 at the Wayback Machine.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames · Open Directory Project |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4576535-2 · LCCN: n89223520 · VIAF: 153727982 · WorldCat VIAF: 153727982 |

 |
**Տրուխիլյոյի մուրալյա** (իսպ. Muralla de Trujillo), պերուական պաշտպանական կառույց է, որը հիմնադրվել է 17-րդ դարում՝ Տրուխիլիոն ծովահենների և ավազակների հարձակումներից պաշտպանելու համար։ Կառուցվել է փոխարքա Մելչոր դե Նավառա ի Ռոկաֆուլի օրոք 1687-1690 թվականներին։ Շրջապատված է Տորիխուլիո քաղաքի պատմական կենտրոնով (Historic Centre of Trujillo): 19-րդ դարում, երբ քաղաքն ընդլայնվել է, ամրոցի տարածքում շինարարական աշխատանքներ են ընթացել, կառուցվել են նոր թաղամասեր։ Ամրոցի մի քանի պատեր այսօր էլ տեսանելի են, մասնավորապես նրանք, որոնք վերականգնվել են Էլ Ռեկրեո հրապարակում՝ պատմական կենտրոնի Պիցարո փողոցի վերջում։ Այն այսօր հանրային տարածք է։ Որոշ պատեր էլ պահպանվել են Իսպանիայի պողոտայում։

Տրուխիլյոն Իսպանիայի երեք պարսպապատված քաղաքներից մեկն է Իսպանիայի՝ ամերիկյան տիրապետության տարիներին։ Մյուս երկուսն են՝ Լիման և Կարթագենան։

Պատմություն
-----------

Ամրոցը կառուցվել է քաղաքը ծովահենների հարձակումներից պաշտպանելու համար, ինչն այդ ժամանակ մեծ վտանգ էր ներկայացնում, քանի որ Տրուխիլյոն ծովափնյա քաղաք էր։ Մեկ այլ պատճառ էր այն, որ հյուսիսային ափի մի շարք քաղաքներ արդեն ենթարկվել էին նման հարձակումների։

Մուրալյան կառուցվել է իտալացի Ժոսեֆ Ֆորմենտոյի նախագծով, հրամանատարությամբ՝ մայոր Բարտոլոմեո Մարտինես դե Խարաբեիտիայի և Ֆերնանդո դե Օրեյանայի։ Մուրալյան նախատեսված էր կառուցել էլիպսաձև, կառուցման աշխատանքները ավարտվել են 1690 թվականին, այն ունի 5 դարպաս ու 15 բաստիոն։ Դարպասների անուններն էին՝ Հուաման, Մանսիչ, Միրաֆլորես, Սիերա և Մոչե։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Wiki Loves Monuments monuments database — 2017.
2. ↑  «Wall of Trujillo»։ *Wikipedia, the free encyclopedia* (անգլերեն)։ 2016 թ․ մարտի 14

Գրականություն
-------------

* MINCETUR (ed.). "(spanish)Muralla Militar De Trujillo Colonial - Ministerio de Turismo del Gobierno Peruano". Retrieved October 9, 2012.
* Melvin Hoyos galarza & Efrén Avilés Pino. "Historia de Guayaquil (in Spanish)" Archived 2012-07-31 at the Wayback Machine.. Retrieved October 17, 2012.
* Eduardo Schuldt. "PIRATES IN THE PACIFIC" Archived 2016-03-05 at the Wayback Machine.. Retrieved October 17, 2012.
* "Trujillo: HISTORICAL CENTER (in Spanish)". Retrieved October 17, 2012.
* Municipalidad de Trujillo (ed.). "Regulatory Zoning Ordinance of Historic Center of Trujillo (in Spanish)" Archived 2015-09-24 at the Wayback Machine. (PDF). Retrieved October 17, 2012.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Map of the Historic Centre of Trujillo
**Տրոֆյե** (նաև *տրոֆիե, տրոֆի,* իտալ.՝ trofie), իտալական մակարոնի տարատեսակ։

Տրոֆյեի հայրենիքը` Ռեքոն է (Լիգուրիա շրջան)։ Անունը, հավանաբար, առաջացել է լիգուրիական *strufuggiâ* բառից («տրորել», «քսել») և նկարագրում է ձեռքի շարժումները խմորից «երշիկ» պատրաստելիս։ Սրանք փոքր, թեթևակի կծկված իլիկաձև մակարոններ են։ Դրանց երկարությունը սովորաբար մոտ 3-4 սմ է։ Փոքր տրոֆյեները կոչվում են «տրոֆյետե» (իտալ.՝ trofiette)։

Ավանդական տրոֆյեները պատրաստվում են ձեռքով ցորենի պինդ սորտերից, ջրից և աղից, առանց ձվի։ Սակայն, մեր ժամանակներում գերակշռում է արդյունաբերական արտադրությունը։ Գոյություն ունի նաև տրոֆյենների տեսակ, որը կոչվում է trofie bastarde, և այն պատրաստվում է շագանակի ալյուրից։

Որպես կանոն, տրոֆյեները մատուցվում են պեստո սոուսով։ Երբեմն նրանք պատրաստվում են լոբիով և կարտոֆիլով։ Տրանիում առավել հայտնի են խեցգետնով տրոֆյեները։

Որոշ իտալական քաղաքներում անցկացվում են տրոֆյեի ամենամյա տոներ, ինչպես օրինակ, Սորիում, Բելֆորտե Մոնֆերատոյում, Կարենտինոյում և Մոնտորոյում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Marinella Penta de Peppo* La Grande Cucina Italiana con cenni di storia in 2000 ricette semplici e gustose delle nostre Regioni. — P. 303.
2. ↑  «Sagra delle Trofie di Sori 2017»։ Վերցված է 2017-12-30
3. ↑  «Sagra Delle Trofie Al Pesto»։ Վերցված է 2017-12-30
4. ↑  «Sagra delle trofie - festa patronale»։ Վերցված է 2017-12-30 (չաշխատող հղում)
5. ↑  «Arriva la Sagra delle trofie con radicchio e porcini!»։ Վերցված է 2017-12-30

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Trofie»։ *Alimentipedia* (իտալերեն)։ Վերցված է 2017-01-17

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Տրոֆյե** կատեգորիայում։ |
**Ֆելդդրիֆ** (աֆրիկաանս՝  և անգլ.՝ Velddrif), քաղաք Հարավաֆրիկյան Հանրապետության հարավ-արևմուտքում՝ Արևմտյան Կապ նահանգի տարածքում։ Ընդգրկված է Ուեսթ Քոսթ շրջանի և ՄԲերխրիֆիր տեղական մունիցիպալիտետի կազմում։

Աշխարհագրական դիրք
------------------

Քաղաքը գտնվում է նահանգի արևմտյան մասում՝ Բերխրիֆիր գետի գետաբերանում՝ հեռավ նահանգի վարչական կենտրոն Քեյփթաուն քաղաքից մոտ 126 կիլոմետր (ուղիղ գծով) դեպի հյուսիս-արևմուտք։ Ծովի մակարդակից բացարձակ բարձրությունը կազմում է 30 մետր։

Կլիմա
-----

Քաղաքի կլիման մերձարևադարձային-միջերկրածովյան է։ Միջին տարեկան տեղումների քանակը 190 մմ է։ Առավելագույն տեղումների քանակը լինում է ապրիլից հոկտեմբեր ընկած ժամանակահատվածում։ Օդի միջին առավելագույն ջերմաստիճանը տատանվում է 17 °C-ից (հուլիսին) մինչև 26,9 °C (փետրվարին)։ Տարվա ամենացուրտ ամիսը հուլիսն է։ Միջին նվազագույն գիշերային ջերմաստիճանն այդ ամսվա ընթացքում 7,6 °C է։

Բնակչություն
------------

2001 թվականի պաշտոնական մարդահամարի տվյալներով՝ բնակչությունը կազմել է 7327 մարդ, որոնցից տղամարդիկ կազմել են 47,59 %, կանայք՝ 52,41 %: Ռասայական առումով գունամորթները եղել են քաղաքի բնակչության 58,17 %-ը, սպիտակամորթները՝ 34,08 %, նոգրոիդները՝ 7,63 %, ասիացիները (այդ թվում՝ հնդիկներ)՝ 0,12 %։ Քաղաքացիների շրջանում առավել տարածված լեզուներն են եղել աֆրիկաանսը (88,82 %), կոսան (6,24 %) և անգլերենը (4,71 %)։

2011 թվականի պաշտոնական մարդահամարի ընթացքում ստացված տվյալների համաձայն՝ Ֆելդդրիֆում բնակվել է 11 017 մարդ, որոնցից տղամարդիկ կազմել են 48,55 %, կանայք՝ 51,45 %: Ռասայական առումով գունամորթները եղել են քաղաքի բնակչության 57,13 %-ը, սպիտակամորթները՝ 29,59 %, նեգրոիդները՝ 12,22 %, ասիացիները (այդ թվում՝ հնդիկներ)՝ 0,48%, այլ ցեղերի ներկայացուցիչներ՝ 0,58 %։ Քաղաքի բնակիչների շրջանում առավել տարածված լեզուներն են եղել աֆրիկաանսը (83,52 %), կոսան (8,68 %), անգլերենը (5,76 %) և թսվանան (0,49 %)։

Տրանսպորտ
---------

Քաղաքով անցնում է R399 տարածաշրջանային մայրուղին։

Տեսարժան վայրեր
---------------

Քաղաքից 25 կմ դեպի հյուսիս տեղակայված է Ռոխերպան արգելավայրը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  South African Post Office
2. 1 2
3. ↑  Южно-Африканская Республика. Справочная карта (масштаб 1:2 500 000). — ГУКГ, 1980.
4. ↑  «Velddrif, South Africa Page» (անգլերեն)։ Fallingrain Global Gazetteer։ Վերցված է 2017 թ․ մայիսի 15
5. ↑  «Velddrif climate» (անգլերեն)։ South Africa Explorer։ Վերցված է 2017 թ․ մայիսի 15
6. ↑  «Velddrif» (անգլերեն)։ Census 2001։ Վերցված է 2017 թ․ մայիսի 15
7. ↑  «Velddrif» (անգլերեն)։ Census 2011։ Վերցված է 2017 թ․ մայիսի 15

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: no2001100980 · VIAF: 125821683 · WorldCat VIAF: 125821683 |

 |
**Հայ Ավետարանական Շամլյան Թաթիկյան երկրորդական վարժարան** (արևմտ․հայ․՝ Հայ Աւետարանական Շամլեան Թաթիկեան Երկրորդական Վարժարան, անգլ․՝ Armenian Evangelical Shamlian Tatigian Secondary School), գտնվում է Լիբանանի մայրաքաղաք Բեյրութից հյուսիս-արևելյան արվարձանում՝ Բուրջ Համուդում։ Հիմնադրվել է 1934 թվականին որպես Նոր Մարաշի Հայ Ավետարանական վարժարան մանկապարտեզով և տարրական դասարաններով։ 1964 թվականին Շամլյան ընտանիքը և նրանց որդի Ջ. Թաթիկյանը իրենց ներդրումն ունեցան դպրոցի նոր ժամանակակից շենքի կառուցման գործում, և դպրոցը վերանվանվեց Հայ Ավետարանական Շամլյան Թաթիկյան միջնակարգ վարժարան։ Այժմ վարժարանում սովորում է 300 աշակերտ։ Գործում են տարրական և միջնակարգ դասարաններ, նաև գործում է մանկապարտեզ։

Տնօրեն՝ Վարդուհի Պալգճյան։

Պատմություն
-----------

Նոր Մարաշի Հայ Ավետարանական վարժարանը գործում էր 1930 թվականից Բուրջ Համուդի Նոր Մարաշ թաղամասում։ Այն հիմնականում բնակեցված էր եղել 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանության պատճառով կիլիկիայից եկած փախստականներով։ Նոր Մարաշի Հայ Ավետարանական վարժարանն ուներ մանկապարտեզ և երկու տարրական դասարան։

Վարժարանը տարիների ընթացքում զարգանում էր և 1936 թվականին վերապատվելի Կարապետ Հասսեսյանը տարրական դասարանների թիվը հասցրեց վեցի։ Հետագայում Արամ Հատիյեանը ստեղծեց ևս մի քանի դասարան։ 1950 թվականին ձևավորվեցին միջնակարգ ևս չորս դասարան։

1964 թվականին վարժարանի անվանումը փոխվում է՝ Հայ Ավետարանական Շամլյան Թաթիկյան երկրորդական վարժարանի, քանի Գ․ Շամլյանը և իր որդի՝ Գ. Թաթիկյանը, գումար են հատկացրել վարժարանին նոր, ժամանակակից շենք կառուցելու համար։ Վարժարանի համալրում է նաև գտնվում Նոր Մարաշի Հայ Ավետարանական եկեղեցին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «ԱՌԱՋՆՈՐԴ ՍՐԲԱԶԱՆԸ ԸՆԴՈՒՆԵՑ ԼԻԲԱՆԱՆԻ ՀԱՅ ԱՒԵՏ. ՇԱՄԼԵԱՆ-ԹԱԹԻԿԵԱՆ ՎԱՐԺԱՐԱՆԻ ՏՆՕՐԷՆՈՒՀԻԻՆ ԱՅՑԵԼՈՒԹԻՒՆԸ « Western Prelacy»։ *westernprelacy.org*։ Վերցված է 2022-07-15

Տես նաև
-------

* Հայ Ավետարանական Կերթմենյան վարժարան (Աշրաֆիա, Լիբանան)
* Հայ Ավետարանական Փիթեր և Ելիզաբեթ Թորոսյան դպրոց (Ամանոս, Լիբանան)
* Թրատի Հայ Ավետարանական վարժարան (Թրատ, Լիբանան)
* Հայ ավետարանական կենտրոնական բարձրագույն դպրոց (Աշրաֆիա, Լիբանան)
* Եփրեմ և Մարթա Ֆիլիպոսյան հայ ավետարանական քոլեջ (Բեյրութ, Լիբանան)
* Անջարի հայ ավետարանական միջնակարգ դպրոց (Այնճար, Լիբանան)
* Հայկազյան համալսարան (Ռիադ աս-Սոլհ, Բեյրութ, Լիբանան)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Մերձավոր Արևելքի Հայ Ավետարանական Եկեղեցիների Միության Ուսումնական Խորհուրդը (ՄԱԷՀՄ)
*
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Ղահրամանյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին։*

**Վահե Կամոյի Ղահրամանյան** (հունվարի 31, 1997(1997-01-31), Օձուն, Լոռու մարզ, Հայաստան - հոկտեմբերի 7, 2020(2020-10-07)), Հայաստանի զինված ուժերի ավագ լեյտենանտ, Արցախի 44-օրյա պատերազմի մասնակից, «Մարտական խաչ» առաջին աստիճանի շքանշանակիր։

Կենսագրություն
--------------

Վահե Ղահրամանյանը ծնվել է 1997 թվականի հունվարի 31-ին Հայաստանի Լոռու մարզի Օձուն գյուղում։ Ավարտելով տեղի  N 2 միջնակարգ դպրոցի 9-րդ դասարանը` 2011-2014 թթ. ուսումը շարունակել է «Տիգրան Մեծ» ռազմամարզական վարժարանում։ 2014-2018 թվականներին սովորել է Վազգեն Սարգսյանի անվան ռազմական համալսարանում: 2018 թվականին նշանակվել է Արցախի Հանրապետության Պաշտպանության բանակի N զորամասիի 1-ին տանկային դասակի հրամանատարի պաշտոնում։ Ծառայությանը զուգընթաց սովորել է ՀՀ ԳԱԱ Գիտակրթական միջազգային կենտրոնում՝ ուսումնասիրելով հոգեբանություն։

Վահեն 2020 թվականի սեպտեմբերի 27-ից մասնակցել է Արցախի պաշտպանական շրջանների մարտական գործողություններին։ Հոկտեմբերի 3-ի տվյալներով՝ Վահեն իր տանկով ոչնչացրել է թշնամու՝ 15 և ավելի տանկ, շարքից հանել մի քանի հետևակի մարտական մեքենա։

Պարգևներ
--------

* «Մարտական խաչ» առաջին աստիճանի շքանշան (2021, հունվարի 7, Ստեփանակերտ, ՆՀ-62- Ա) - հետմահու

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  Ղահրամանյան Վահե Կամոյի
2. ↑  «Ղահրամանյան Վահե Կամոյի»։ *erablur.am* (անգլերեն)։ Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 12
3. ↑  «Հայոց բանակի երախտավորները. Վահե Ղահրամանյան»։ www.aravot.am/։ Փետրվար 10,2021
4. ↑  «Պրոֆեսիոնալ զինվորականը. ընկերները՝ Արցախի 44-օրյա պատերազմի մասնակից Վահե Ղահրամանյանի մասին»։ *armenpress.am* (հայերեն)։ Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 12  CS1 սպաս․ հայերենը նշված է (link)

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Մեր հերոսները. Վահե Կամոյի Ղահրամանյան»։ *www.1tv.am* (հայերեն)։ Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 12  CS1 սպաս․ հայերենը նշված է (link)
* LLC Ayb Solutions։ «ՄԻՆՉԵՎ ՎԵՐՋ ՄՆԱՑ ԱՆՊԱՐՏ…»։ *Hay Zinvor* (անգլերեն)։ Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 12
**Թրատի հայ ավետարանական դպրոց** (արմտ․հայ․՝ Հայ Աւետարանական Վարժարան Թրատ, անգլ․՝Armenian Evangelical School of Trad) կառուցվել է 1936 թվականին, Արևելյան Բեյրութի աղքատ Թրադ թաղամասում։ Գործում էին մանկապարտեզ և վեց տարրական դասարան։

Վերջին տնօրեն՝ Վերա Սեվաչյան։

Պատմություն
-----------

Հայ Ավետարանական սոցիալական կենտրոնի Թրատի վարժարանը կառուցվել է 1936 թվականին, Բեյրութի արևելյան արվարձաններում՝ Թրատ աղքատ թաղամասում։ Ի սկզբանե՝ 1915 թվականին, եղել է ցեղասպանությունից փախչողների համար ճամբար։ Վարժարանըը կառուցվել է անապահով երեխաների համար՝ հայ փախստականների սերնդի համար, ովքեր իրենց անելանելի վիճակի պատճառով մնացել էին առանց կրթության։ Դիտարկելով այս իրավիճակը, հայ համայնքում ծառայող միսիոներ՝ միսս Էլիզաբեթ Ուեբը տեսլականն ուներ հիմնել կենտրոն այս երեխաներին փրկելու համար։ Նա հավաքեց նրանց և սկսեց սովորեցրնել գրել և կարդալ։

Հետագայում միսս Ուեբը գնեց հողատարածք Բեյրութում և նվիրեց այն Հայ ավետարանական եկեղեցուն, որպեսզի որպես սոցիալական կենտրոն շահագործվի։ Աստիճանաբար կենտրոնը վերածվեց վարժարանի։ 1948 թվականին դպրոցն ուներ իր ամբողջական տարրական դասարանները։ 1969 թվականին կառուցվեց վարժարանի ներկայիս շենքը։

Վարժարանը կիսում էր իր շենքը սոցիալական կենտրոնի հետ, որը հասանելի էր երեխաներին դասերից հետո։ Այնտեղ նրանք կարող էին սովորել և օգնություն ստանալ։ Սոցիալական կենտրոնը նաև օգնում էր երեխաներին և դեռահասներին հոգևոր և սոցիալական օգնությումբ։

Աշակերտների կորստի պատճառով վարժարանը փակվեց, և այն վերածվեց հաշմանդամություն ունեցող հայ երեխաների դպրոցի՝ Զվարթնոցի։

Տես նաև
-------

* Հայ ավետարանական Կերթմենյան վարժարան (Աշրաֆիա, Լիբանան)
* Հայ Ավետարանական Փիթեր և Ելիզաբեթ Թորոսյան դպրոց (Ամանոս, Լիբանան)
* Հայ Ավետարանական Շամլյան Թաթիկյան երկրորդական վարժարան (Բուրջ Համուդ, Լիբանան)
* Հայ ավետարանական կենտրոնական բարձրագույն դպրոց (Աշրաֆիա, Լիբանան)
* Եփրեմ և Մարթա Ֆիլիպոսյան հայ ավետարանական քոլեջ (Բեյրութ, Լիբանան)
* Անջարի հայ ավետարանական միջնակարգ դպրոց (Այնճար, Լիբանան)
* Հայկազյան համալսարան (Ռիադ աս-Սոլհ, Բեյրութ, Լիբանան)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Digital Library for International Research Archive | Memorial records for Elizabeth S. Webb»։ *www.dlir.org*։ Վերցված է 2022 թ․ հուլիսի 14

Արտաքին հղումներ
----------------

* Մերձավոր Արևելքի Հայ Ավետարանական Եկեղեցիների Միության Ուսումնական Խորհուրդը (ՄԱԷՀՄ)
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ֆեոդոր Դոստոևսկու հուշարձան (այլ կիրառումներ)

**Ֆեոդոր Դոստոևսկու հուշարձան** (ռուս.՝ Памятник Фёдору Достоевскому), հուշարձան Ռուսաստանի Դաշնության Սանկտ Պետերբուրգ քաղաքի Կենտրոնական շրջանի Վլադիմիրովսկի հրապարակում՝ նվիրված ռուս մեծ գրող, գրականագետ, փիլիսոփա Ֆեոդոր Միխայլովիչ Դոստոևսկուն։

Պատմություն
-----------

Հուշարձանի հեղինակ Լյուբով Միխայլովնա Խոլինան Դոստոևսկու գրանիտե հուշարձանի էսքիզը կազմել է դեռևս 1956 թվականին և հետագա մի քանի տարիների ընթացքում կատարելագործել է այն, սակայն տարբեր պատճառներով հուշարձանի տեղադրումը ձգձգվել է։ Միայն 1988 թվականի հոկտեմբերի 31-ին Լենխորհրդի գործկոմը հրամանագիր է ստորագրել, որի համաձայն Մշակույթի գլխավոր վարչությունը, Լենինգրադի կազմակերպությունները՝ Ճարտարապետների միությունը և ՌԽՖՍՀ նկարիչների միությունը մրցույթ հայտարարեցին զարգացնելու Դոստոևսկու հուշարձանի նախագիծը։ Ընդհանուր առմամբ մրցույթին ներկայացվել է 12 ծրագիր, իսկ առաջին մրցանակը շնորհվել է Լ. Մ. Խոլինայի և ճարտարապետ Վ. Պետրովի նախագծին։ Սակայն այդ ծրագիրը չի իրագործվել, քանի որ անհրաժեշտություն է առաջացել գրանիտե քանդակը փոխարինել բրոնզով։

Ծրագրում անհրաժեշտ փոփոխությունները կատարվել են 1993-1994 թթ. Լ. Մ. Խոլինայի որդու և թոռան՝ նկարիչ Պյոտր Ալեքսանդրովիչի և քանդակագործ Պավել Պետրովիչ Իգնատևի մասնակցությամբ։ Դոստոևսկու բրոնզե քանդակի էսքիզը ձուլվել է «Մոնումենտսկուլպտուրա» գործարանում։

Հուշարձանի տեղադրման վայրի ընտրությունը կատարվել է Դոստոևսկու թանգարանի և քաղաքի գլխավոր նկարիչ Ի. Գ. Ուրալովի նախաձեռնությամբ Բոլշայա Մոսկովսկայա բուլվարում՝ Վլադիմիրսկի եկեղեցու մոտ, Կուզնեչնի նրբանցքի և Յամսկոյ փողոցի անկյունի շենքի հարևանությամբ, որտեղ Դոստոևսկին ապրել է կյանքի վերջին օրերը։

Հուշարձանը բացվել է 1997 թվականի մայիսի 30-ին։ Հուլիսի յուրաքանչյուր առաջին շաբաթ օրը հուշարձանի մոտ կազմակերպվում են Դոստոևսկու օրեր Սանկտ Պետերբուրգում։

Դոստոևսկին 2 մետր բարձրությամբ բրոնզե հուշարձանում պատկերված է նստած՝ ասես լարված աշխատում է իր ստեղծագործությունների վրա։ Գրողի հայացքն ուղղված է Վլադիմիրսկի եկեղեցուն։ Քանդակը տեղադրված է 1,5 մետր բարձրությամբ գրանիտե պատվանդանին, որի վրա փորագրված է «Դոստոևսկուն»։

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Памятник Достоевскому Ф. М.» (ռուսերեն)։ Энциклопедия Санкт-Петербурга։ Վերցված է 2016-07-21
* «Памятник Достоевскому в Санкт-Петербурге» (ռուսերեն)։ Spb-in Дыхание Питера։ Վերցված է 2016-07-21
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Գալուստյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին։*

**Վաղինակ Ասիկի Գալուստյան** (նոյեմբերի 7, 1973(1973-11-07), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), նախկին հունահռոմեական ըմբիշ, ով ներկայացնում էր Հայաստանը միջազգային մրցույթներում։ 2001 թվականին դարձել է աշխարհի չեմպիոն, 2000 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերում եղել է Հայաստանի դրոշակակիրը։ 2009 թվականին ստացել է Հայաստանի սպորտի վարպետի կոչում։

Գալստյանն անկախ Հայաստանի պատմության մեջ երկրորդ ըմբշամարտի աշխարհի չեմպիոնն է Աղասի Մանուկյանից հետո։ Նա նաև մասնակցել է 2004 և 2008 թվականների օլիմպիական խաղերին։

2014 թվականից զբաղեցնում է Հայաստանի սպորտի և երիտասարդության հարցերի նախարարության աշխատակազմի մարզական կազմակերպությունների և մանկապատանեկան սպորտի քաղաքականության վարչության պետի պաշտոնը։

2015 թ. սեպտեմբերի 24-ին Հայաստանի Նախագահի հրամանագրով պարգևատրվել է Երախտագիտության մեդալով։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Sports-Reference.com Archived 2012-11-10 at the Wayback Machine.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Վաղինակ Գալուստյանը նոր պաշտոն ունի
2. ↑  НОК и Минспорта Армении наградили лучших спортсменов 2009 года (ռուսերեն)։ newsarmenia.ru։ Վերցված է փետրվարի 12, 2013
3. ↑  Վ. Ա. ԳԱԼՈՒՍՏՅԱՆԻՆ ԵՐԱԽՏԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՄԵԴԱԼՈՎ ՊԱՐԳԵՎԱՏՐԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Ղուկասյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին։*

**Ֆեոդոր Անդրեյի Ղուկասյան** (1957, Բաքու, Ադրբեջանական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), ռուսական կինոյի ու թատրոնի դերասան։

Կենսագրություն
--------------

Ֆեոդոր Ղուկասյանը ծնվել է 1957 թվականին Բաքվում։ 1982 թվականին ավարտել է Լենինգրադի թատրոնի, երաժշտության և կինեմատոգրաֆիայի պետական ինստիտուտը՝ Իգոր Վլադիմիրովի արվեստանոցը և ստացել թատրոնի և կինոյի դերասան որակավորում։

Բեմական գործունեությունն սկսել է Իվանովոյի մարզային թատրոնում, որից հետո շարունակել է աշխատանքը Տամբովի մարզային թատրոնում, իսկ 1993 թվականին՝ Վոլոգդայի մարզային թատրոնում և Վոլոգդայի մարզային հեռուստատեսությունում։

Տամբով քաղաքում ավարտել է բիզնես քոլեջ և դերասանի աշխատանքը համատեղել դասավանդման հետ․ ուսուցանել է մենեջմենթ, կառավարման հոգեբանություն։

1998 թվականից՝ Չերեպովեցի կամերային թատրոնի առաջատար դերասան։

Ֆիլմագրություն
--------------

| Տարի | Ֆիլմ | Դեր |
| --- | --- | --- |
| 2017 | Սա մեր տունն է | Դավիթ |
| 2014 | Օտարը
* Даваз (ֆիլմ 3)
* Անօրինականը (ֆիլմ 5)
* Մահացածը (ֆիլմ 6)
 | Իսմայիլ Կաչեռլիդի |
| 2014 | Ներքին հետաքննություն
* Դավադրություն (ֆիլմ 2)
* Պատերազմի արձագանքը (ֆիլմ 4)
 | Գեորգի Ալիև |
| 2011 | Սինդբադի թափառումները
* Ճանապարհ դեպի հարավ
 |  |
| 2008 | Гончие 2
* Որս անտեսանելիի վրա
 | Բերիձե |

Մրցանակներ և պարգևներ
---------------------

* Պատվոգիր և շնորհակալական նամակ Չերեպովեցի քաղաքապետարանի մշակույթի բաժնի կողմից՝ քաղաքի մշակույթի զարգացման գործում ունեցած մեծ ավանդի համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  «Фёдор Гукасян»։ *Кино-Театр.РУ*։ Վերցված է 2018-01-09
**Քուրդիստան զորախումբ**, զինյալ իսլամիստական կազմակերպություն, հայտնի է որպես «Ալ Կաիդան Քրդստանում» կամ «Ալ Կաիդայի քրդական զորախումբ» անուններով, հիմնականում ակտիվ է եղել Իրանի և Իրաքի հյուսիսային հատվածներում։ Ալ Կաիդայի քրդական ճյուղն է, որը մի քանի հարձակումներ է իրականացրել Հյուսիսային Իրաքում Քուրդիստանի տարածաշրջանային կառավարության վրա։ 2010 թվականից հետո զորախումբը մեծամասամբ աննկատելի էր և նրա ընթացիկ գործունեության մասին տեղեկությունները հիմնականում քիչ էին և չճշտված։

Կազմավորում
-----------

Ալ Կաիդայի քրդական զորախումբը ստեղծվել է 2007 թվականին, Ալ Կաիդայի հետ կապված մեկ այլ խմբավորման՝ Անսար ալ Իսլամի լուծարումից հետո։ Թեև զորախումբը համեմատաբար փոքրաթիվ է, սակայն այն ճամբարներ ունի Իրանի Մերիվան և Սանանդաջ քաղաքներում։

Հարձակումներ
------------

Խմբավորումը մի քանի հարձակումներ է իրականացրել, որոնցից ամենախոշորը՝ Էրբիլում գտնվող Քուրդիստանի տարածաշրջանային կառավարության ներքին գործերի նախարարության դեմ, ինչի արդյունքում 2007 թվականի մայիսին սպանվել է 19 մարդ։ 2007 թվականի հուլիսին Ալ Կաիդայի քրդական զորախումբը կատարել է ահաբեկչություն Փենջվանում, որի հետևանքով զոհվել են 7 սահմանապահ և Քուրդիստանի հայրենասիրական միության մեկ սպա։ 2010 թվականի սեպտեմբերին երկու ոստիկան է վիրավորվել Իրաքի Սուլեյմանիա քաղաքում,Ալ Կաիդայի քրդական զորախմբի հարձակումը կանխելիս։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «The Kurdistan Brigades: Al-Qaeda's Kurdish Henchmen»։ *Jamestown* (en-US)։ Վերցված է 2022-09-07
2. ↑  Cassman Daniel։ «Al Qaeda Kurdish Battalions»։ Արխիվացված է օրիգինալից March 13, 2016-ին։ Վերցված է April 12, 2016  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
3. 1 2  «Rudaw in English The Happening: Latest News and Multimedia about Kurdistan, Iraq and the World - US Designates Kurdish Group Terrorists»։ Rudaw.net։ 2012-01-15։ Արխիվացված է օրիգինալից 26 March 2012-ին։ Վերցված է 2012-01-29  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
4. ↑  «Al Qaeda Kurdish Battalions»։ Stanford - CISAC։ Արխիվացված է օրիգինալից 9 June 2019-ին։ Վերցված է 13 June 2019  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
**Ցիպնավանք** կամ **Դաստակ**, հայկական առաքելական եկեղեցի, որը գտնվում է Արևմտյան Հայաստանում, Տուրուբերան աշխարհում, Արծկե քաղաքից հարավ, Վանա լճի Ցիպան (Ծիպան) կղզու հարավում։ Եղել է միջնադարյան հայկական կրթական և գրչության կենտրոններից մեկը։

Անվանումը
---------

Ըստ ավանդության` այստեղ է պահվել Ստեփանոս Նախավկայի դաստակը, որից էլ առաջացել է վանքի անվանումը՝ Դաստակ։

Պատմություն
-----------

14-րդ դարի կեսերին Ցիպնավանքում հիմնադրվել է բարձր տիպի դպրոց՝ Ցիպնավանքի դպրոց, որը կառուցել է Վարդան Ճգնավորը՝ Հերմոնի համալսարանի Տիրատուր րաբունապետի սանը։ Գրիգոր Խլաթեցու րաբունապետությամ օրոք 1406-ին Ցիպնավանք է տեղափոխվել Խառաբաստավանքի վարդապետարանը, որը շուտով փակվել է։ Հետագայում Ցիպնավանքում Գրիգոր Խլաթեցին հիմնել է դպրոց, որտեղ գիտամանկավարժական բեղուն գործունեություն է ծավալել, խմբագրել է Հայսմավուրք, Տոնական, Գանձարան ժողովածուները, ինչպես նաև ընդօրինակել բազմաթիվ ձեռագրեր, որոնցից  մի քանիսը (NN 3440, 3414, 5328, 8366 և այլն) պահպանվում են Մատենադարանում։ Գրիգոր Խլաթեցին խմբագրել է Հայսմավուրքը, թողել է շոշափելի մատենագրական ժառանգություն (օր․՝ «Յիշատակարան աղետից» չափածո երկը)։ Նա նահատակվել է Ցիպնավանքում 1425 թվականին, նվաճողների հարձակման ժամանակ։ Ցիպնավանքում Գրիգոր Խլաթեցու աշակերտներից Հովհաննեսը, Կարապետը, Թովմա Մեծոփեցին, Առաքել Բաղիշեցին գրել են իրենց ուսուցչի վարքը։ Հետագայում ջրի մակարդակի բարձրացման արդյունքում և´ կղզին, և´ վանքը անցել են ջրի տակ։ Երբեմնի շեն վանքից այժմ նշմարվում են ավերակներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Roberson Ed (2002)։ «Stand-In Invocation»։ *Callaloo* **25** (4): 1027–1028։ ISSN 1080-6512։ doi:10.1353/cal.2002.0165
2. ↑  «Ցիպնավանք | armenianreligion.am»։ *www.armenianreligion-am.armin.am*։ Վերցված է 2022-07-19
3. ↑  «ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԳՐՉՕՋԱԽՆԵՐ»։ *www.armenianscriptoria.com*։ Վերցված է 2022-07-19

Արտաքին հղումներ
----------------
**ՏուրԻնֆո**՝ 2003 թվականին հիմնադրված տուրիստական տեղեկատվական անվճար ամսագիր։ 2012 թվականի նոյեմբերին լույս է տեսել ամսագրի հոբելյանական` 100-րդ համարը։

Բովանդակություն
---------------

Ամսագիրը ներկայացնում է Հայաստանի տեսարժան վայրերը, պատմամշակութային, տուրիստական երթուղիները, անդրադառնում տուրիզմին ու նրա զարգացմանը Հայաստանում։ Այն կրում է «Հայաստանը քո գրպանում» խորագիրը։

Ամսագրի միջոցով Հայաստան ժամանողներն իրազեկվում են տեղի ժամանցային կենտրոնների, հյուրանոցների և առհասարակ այն ամենի մասին, ինչը կարող է իրենց հետաքրքրել։ Ամսագրում տեղ են գտնում նաև հետաքրքիր և յուրահատուկ նյութեր Հայաստանի մասին։ 

Զվարթնոց օդանավակայանի ժամանման սրահում գործում է «ՏուրԻնֆո»-ի «Հայաստանի այցելուների կենտրոն»-ի տաղավարը։ Կենտրոնը շուրջօրյա տեղեկատվություն է տրամադրում յուրաքանչյուր այցելուի։

Ամսագիրը տարածվում է դեսպանատներում, հյուպատոսություններում, նախարարություններում, ինչպես նաև հյուրանոցներում, ռեստորաններում, զբոսաշրջության հետ առնչվող կազմակերպություններում, արտասահմանյան գրասենյակների հայաստանյան մասնաճյուղերում, տեղեկատվական և բիզնես կենտրոններում, ավիաընկերություններում և այլն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  ««Տուրինֆո» հայկական զբոսաշրջային անվճար ամսագիրը 10 տարեկան է»։ *www.tert.am* (հայերեն)։ Վերցված է 2024 թ․ փետրվարի 10  CS1 սպաս․ հայերենը նշված է (link)(չաշխատող հղում)
2. ↑  ««Տուրինֆո» ամսագիրը դարձավ հայաստանյան 1-ին ամսագիրը, որ տպագրեց 100-րդ համարը. խմբագիր»։ *www.tert.am* (հայերեն)։ Վերցված է 2024 թ․ փետրվարի 10  CS1 սպաս․ հայերենը նշված է (link)(չաշխատող հղում)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք
**Քսանթի** (հուն․՝ Ξάνθη, թուրքերեն՝ İskeçe), քաղաք Հունաստանի Հանրապետության արևելքում՝ Արևմտյան Թրակիայում, հույն-թուրքական ցամաքային սահմանի շրջակայքում։

Քսանթի քաղաքը վարչականորեն մտնում է Հունաստանի Արևելյան Մակեդոնիա և Թրակիա պերիֆերիայի համանուն նոմոսի կազմի մեջ։

Քսանեթին Կոմոտինի և Ալեքսանդրուպոլիս քաղաքների հետ միասին համարվում է Արևելյան Մակեդոնիա և Թրակիա վարչատարածքային միավորի՝ պերիֆերիայի, պատմա-մշակութային գլխավոր կենտրոններից մեկը։

Աշխարհագրություն
----------------

Քսանեթին գտնվում է ծովի մակարդակից 32-38 մետր բարձրության վրա՝ Թրակիական հարթավայրում, Ռոդոպների ստորոտին։ Այն գտնվում է Հունաստանի մայրաքաղաք Աթենքից 795 մետր և Մակեդոնիա երկրամասի վարչական կենտրոն Սալոնիկից 282 մետր հեռավորության վրա։

Քսանեթի ամենամոտ օդանավակայանները գտնվում են Ալեքսանդրուպոլիս քաղաքում՝ Քսանեթից 65 կմ, և Կավալայից 110 կմ հեռավորության վրա։

Քաղաքում առկա է երկաթուղային գիծ և ավտոբուսային կայարան, որոնք կապում են բոլոր մայրցամաքային հունական քաղաքները, ինչպես նաև Թուրքիայի Ստամբուլ քաղաքը։

Բնակչություն
------------

Քսանեթին բնակչության թվով միջին քաղաք է Հունաստանում։ Ի տարբերություն Կոմոտինիի և Ալեքսանդրուպոլիի՝ ունի բավականին ավելի քիչ բնակչություն։

Ըստ 2011 թվականի տվյալների՝ Քսանեթիի բնակչությունը կազմում է 53 270 մարդ։

Վերջին տարիների ցուցանիշով բնակչության թիվը բավականին մեծացել է։ 1940 թվականին այն ուներ 31 015 մարդ բնակչություն։ Մինչև 1991 թվականը Քսանեթի բնակչությունը հասել է 38 808-ի։ 2001 թվականին այն ուներ 46 464 մարդ բնակչություն։

Քաղաքի հիմնական բնակիչները հույներն են, որոնք դավանում են հույն ուղղափառություն։

Մեծ են նաև ազգային փոքրամասնությունների թիվը։ Թուրքիայի տիրապետությունը և թուրքական բնակավայրերին մոտ գտնվելը նպաստել են նրան, որ քաղաքում բնակություն են հաստատել նաև մեծ քանակությամբ թուրքեր, որոնք դավանում են իսլամ, հաճախ նաև աշխարհիկ են։

Քսանեթիում բնակվող մյուս ազգային փոքրամասնություններն են հայերը, բուլղարացիները և հրեաները։ Նախկինում այստեղ բնակվել են մեծ քանակությամբ հրեաներ, որոնց մեծ մասը սպանվել են Հոլոքոսթի տարիներին։ Հայերը այստեղ բնակություն են հաստատել դեռևս վաղ ժամանակներից։ Քսանեթիում գործում է հայկական եկեղեցի, որը հոգում է հայ համայնքի կրոնական կարիքները։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Interactive Pegasus։ «Ξάνθη: Μία πόλη, χίλια χρώματα»։ *ethnos.gr*։ Վերցված է 2016-10-23

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4235372-5 · NKC: xx0035675 |

 |
**Վասիլի Դանիլովիչ Գինդենբուրգ** (ռուս.՝ Василий Данилович Гинденбург, բելառուս․՝ Васіль Данілавіч Гіндэнбург, **Վիլհելմ Հինդենբուրգ**, գերմ.՝ Willhelm Hindenburg, 1799, Մինսկ, Ռուսական կայսրություն - փետրվարի 18 (մարտի 2), 1877, Մինսկ, Ռուսական կայսրություն), ռուսաստանցի (բելառուս) բժիշկ։

Կենսագրություն
--------------

Վասիլի Հինդենբուրգը ծնվել է 1799 թվականին Մինսկ քաղաքում։ Բժշկական կրթությունը ստացել է Վիլնայի համալսարանում, որն ավարտել է 1821 թվականին, որից հետո բժշկական պրակտիկայով զբաղվել է Մինսկի նահանգում։

1825 թվականին նշանակվել է Ելնյայի շրջանային բժիշկ (Սմոլենսկի նահանգ) (այստեղ նա բուժել է մեծանուն կոմպոզիտոր Միխայիլ Իվանովիչ Գլինկային, որն իր «Նոթերում» նրան անվանում է «մեր բարի շրջանային բժիշկը»), իսկ 1833 թվականին՝ Մինսկի բժշկական վարչության մանկաբարձ։

1840 թվականին Վ. Դ. Հինդենբուրգը զբաղեցրել է նաև բանտային բժշկի պաշտոնը։ Նա եղել է Մինսկի բժիշկների ընկերության անդամ և որոշ ժամանակ կատարել է նախագահի պարտականությունները։ Նա հասարակության մեջ այնպիսի ժողովրդականություն էր վայելում, որ երբ 1871 թվականին նշվում էր նրա 50-ամյակը, Մինսկի արական գիմնազիայում հիմնվեց նրա անվան կրթաթոշակ։

Վասիլի Դանիլովիչ Հինդենբուրգը մահացել է 1877 թվականի փետրվարի 18-ին իր ծննդավայրում։ Նրա թաղման արարողությանը մասնակցել են տարբեր ազգությունների հազարավոր մարդիկ, նրա հոգեհանգիստն անցկացրել են ինչպես լյութերական հոգևորականները, այնպես էլ հրեա ռաբբիները։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8
2. 1 2 3 4  «Гинденбург, Василий Данилович // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб.—М. 1896—1918.»։ *ru.wikisource.org* (ռուսերեն)։ Վերցված է 2021-03-25
3. ↑  «Записки» M. И. Глинки
4. 1 2 3  «Гинденбург Василий Данилович (1799 - 18 февраля 1877)»։ *slonimsmc.grodno.by*։ Վերցված է 2021-03-25 (չաշխատող հղում)

Գրականություն
-------------

* «Wielka encyklopedya powszechna illustrowana», XXVII-XXVIII, 995.
* Адрес-календари.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Ռուսական կենսագրական |

 |
Թվերի տեսության մեջ **Ֆերմայի փոքր թեորեմը** պնդում է, որ եթե p-ն պարզ թիվ է, ապա կամայական a ամբողջ թվի համար ap− a-ն p թվի բազմապատիկ է։ Մնացորդների թվաբանության մեջ այդ պնդումը գրառվում է հետևյալ կերպ․

ap ≡ a (mod p)

Օրինակ՝ եթե a=2 և p=7, ուրեմն 27=128, և 128-2 = 126 = 7 × 18։ Ստացվում է 7-ի բազմապատիկ թիվ։

Եթե a թիվը չի բաժանվում p-ի (դա նշանակում է, որ a-ն և p-ն փոխադարձաբար պարզ են), ուրեմն Ֆերմայի փոքր թեորեմը համարժեք է այն պնդմանը, որ ap-1 - 1-ը p-ի բազմապատիկ է․

ap-1 ≡ 1 (mod p)

Օրինակ՝ եթե a=2 և p=7, ուրեմն 26=64 և 64-1=63=7 × 9 (63-ը 7-ի բազմապատիկ է)։

Ֆերմայի փոքր թեորեմը թվերի տեսության և հատկապես՝ պարզ թվերի ուսումնասիրման մեջ ամենահիմնարար պնդումներից է։ Այն կոչվել է թեորեմը բացահայտող մաթեմատիկոս Պիեռ դը Ֆերմայի անունով․ նա ձևակերպել է այն 1640 թվականին, թեև առաջին ապացույցը ի հայտ է եկել 1736 թվականին։ Թեորեմի անունն է "փոքր թեորեմ", որպեսզի այն չշփոթեն Ֆերմայի մեծ թեորեմի հետ։

Պատմություն
-----------

Առաջին անգամ թեորեմի մասին նշվել է 1640 թվականի հոկտեմբերի 18-ին Ֆերմայի՝ ընկերոջը՝ Բերնարդ Ֆրենիքլ դե Բեսսիին, ուղղված նամակներից մեկում։ Այդ ձևակերպումը համարժեք է հետևյալին․

*Եթե p թիվը պարզ է, և a-ն կամայական ամբողջ թիվ է, որը չի բաժանվում p-ի, ուրեմն a p − 1 − 1 արտահայտությունը բաժանվում է p-ի։*

Պիեռ Ֆերմայի տված նախնական սահմանումը հետևյալն էր․

«Յուրաքանչյուր պարզ թվի [p] համար գոյություն ունի [*a*, *a*2, *a*3, …] երկրաչափական պրոգրեսիայի անդամ որևէ թիվ, որից մեկով պակաս թիվը պարտադիր p թվի բազմապատիկ է, և այդ անդամի ցուցիչը [*t*]   p — 1 թվի բազմապատիկ է։ Եթե գտնվի պահանջին բավարարող [*t*], ապա [*t*]-ի բոլոր բազմապատիկների դեպքում պահանջը նույնպես կբավարարվի»։

Ֆերման հաշվի չէր առել a֊ի՝ p֊ին բազմապատիկ լինելու դեպքը և չի ապացուցել իր պնդումը։ Նա միայն նշել է․

«Եվ այս առաջարկությունն ընդհանուր առմամբ ճշմարիտ է բոլոր վերոնշյալ հաջորդականությունների և բոլոր պարզ թվերի համար։ Ես Ձեզ կուղարկեի այս պնդման ապացույցը, եթե չվախենայի չափից երկար գրելուց»։

Էյլերի կողմից առաջինը հրապարակվեց թեորեմի ապացույցը 1736 թվականին՝ «Theorematum Quorundam ad Numeros Primos Spectantium Demonstratio» վերնագրված հոդվածում Սանկտ Պետերբուրգի ակադեմիայի տեղեկագրում, սակայն Լայբնիցը գրեթե նույն ապացույցը ներկայացրել էր մինչ 1683 թվականը մի չհրապարակված ձեռագրում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ritwik (2019 թ․ հունիսի 11)։ *Excursion In Mathematics Modak*։ էջ 21
2. ↑  «On Fermat's Little Theorem.(2008), էջ 1»