**Սուրբ Աստվածածին վանք** (հայտնի էր նաև **Սուրբ Ստեփանոս վանք** անունով), հայկական առաքելական ավերված վանական համալիր ներկայիս Ադրբեջանի Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Որդուարի շրջանի Բիստ գյուղի կենտրոնական հատվածում։

Պատմություն
-----------

Վանական համալիրը կառուցված էր 12-րդ դարում պատմական Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի Գողթն գավառի Բիստ գյուղի կենտրոնական հատվածում, արևելյան հատվածի բարձրադիր վայրում։

18-րդ դարում Աբրահամ կաթողիկոս Կրետացին այցելելով Բիստ եկեղեցին որակավորել է որպես 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | «պատուական մեծ եկեղեցի» |  |

Ճարտարապետություն
-----------------

Վանական համալիրը կազմված էր եկեղեցուց, գավթից, պարսպից և վանքապատկան այլ շինություններից, որոնք արդեն 20-րդ դարի կեսերից ավերված էին։

### Եկեղեցի

Սուրբ Աստվածածին վանքի եկեղեցին կառուցված էր կարմրերանգ (տուֆ) սրբատաշ քարերից և բազալտից։ Ուղղանկյուն հատակագծով այդ եկեղեցին մեկ զույգ մույթերով եռանավ բազիլիկա էր, հնգանիստ աբսիդով, երկհարկանի զույգ ավանդատներով և ծածկված էր երկթեք տանիքով։ Ներքուստ և արտաքուստ զուրկ էր հարդարանքից։

Եկեղեցու միակ մուտքը գտնվում էր արևմտյան ճակատում, որի ուղղանկյուն բացվածքը երիզված էր բարձր և քանդակազարդ կամարով։ Բարավորից վերև ագուցվաժ էր 17-րդ դարի խաչքար։

Սուրբ Աստվածածին վանքի եկեղեցու բարձր և ընդարձակ սրահը չորս խաչաձև կտրվածքով հաստահեղույս (1,57 մ) մույթերով և կամարաշարով բաժանված էր երկու փոքր և մեկ մեծ նավի։ Սրահը ուներ 15,64 մ լայնություն և 22,5 մ երկարություն, միջին նավի թաղի լայնությունը կազմում է 7 մ, իսկ կամարների թռիչքը երկայնական ուղղությամբ 7,60 մ։ Եկեղեցու սրահի որմերում կան բավական լայն բացվածքներով 14 որմնախորշեր։ Ծածկում՝ մեծ նավի թաղի մեջ, բացված է շրջանաձև երդիկ, որի վրա ժամանակին կառուցված էր եղել զանգակատան ռոտոնդան։

Բեմի աբսիդը, որն ուներ յոթանիստ կազմություն։ Ընդարձակ և բարձր աբսիդի բոլոր նիստերում արված էին լայն բացվածքներով խորշեր։ Միջին խորշի վերևում կար պատուհան, որը և լուսավորում էր աբսիդը։

Եկեղեցու բեմը իր երկու կողմերում ուներ համարյա քառակուսի հատակագծերով երկհարկանի ավանդատներ, որոնց առաջին հարկերի որմնախորշերը ևս ունեին լայն ու բարձր բացվածքներ և լուսավորվում են արևելյան որմի պատուհաններով։ Եկեղեցու աբսիդի և ավանդատների, ինչպես նաև նավերի թաղերի միջև, ծածկի տակ թողնված էին թունելանման թաքստոցներ, որոնք միջանցքների պես ձգվում էին կառույցի երկարությամբ՝ արևելք-արևմուտք։ Թաքստոցների մուտքերը բացված էին առաջին հարկի ավանդատների որմերում։ Հյուսիսային ավանդատան թաքստոցների մուտքը բացված էր նրա առաջին հարկի հարավային որմի հարավ-արևելյան անկյունային որմնախորշում, իսկ հարավային ավանդատանը՝ հյուսիս-արևելյան անկյունային որմնախորշում, որոնք փակվել էին սալերով և միանգամայն աննկատ դարձրել թաքստոցների մուտքերը։ Այդ մուտքերից քարե աստիճաններով նախ բարձրանում էին ավանդատների երկրորդ հարկերի անմիջապես ետին մասերում հյուսիս-հարավ առանցքով կառուցված 3,30 մ x 1,60 մ թաքստոց-սենյակները, որոնք օդ ու լուսավորություն էին ստանում արևերյան որմում քողարկված և արտաքինից աստղաձև փոքրիկ լուսամուտներից։ Այնուհետև այդ սենյակ-թաքստոցներից բարձրանում էին աբսիդի ծածկի ուղղությամբ և թունելանման միզանցքներով մտնում սրահի ծածկի տակ թողնված թաքստոցները։

### Գավիթ

Գավիթը կցված էր եկեղեցուն հարավից։ Գավիթը հատակագծում ուղղանկյունի էր, կառուցված էր սրբատաշ բազալտից և տեղական կարմիր քարից։ Նրա հարավային ճակատը իրենից ներկայացնում է երեք բացվածքներով կամարաշար։ Գավթի և եկեղեցու պատերի շարվածքի կոնստրուկտիվ կապերի առկայությունը թռւյլ էր տալիս եզրակացնելու, որ գավիթը կառուցվել էր եկեղեցու վերանորոգման հետ միաժամանակ (1687 թվական)։

### Պարիսպ և այլ շինություններ

Եկեղեցու արևմտյան և հարավային կողմերում կառուցված էին եղել վանքապատկան շինություններն ու խցերը։ Վանքապատկան տարածքը շրջապատված էր պարսպով։

Տես նաև
-------

* Գողթն
* Վասպուրական
* Բիստ

Գրականություն
-------------

* Այվազյան, Արգամ, «Նախիջևանի կոթողային հուշարձաններն ու պատկերաքանդակներն», Երևան, 1987 թվական, էջ 47-48
* Այվազյան, Ա. (1978) Գողթն գավառի Բիստ ավանի ճարտարապետական հուշարձանները. Պատմա-բանասիրական հանդես, № 1. pp. 283–289

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Այվազյան Ա. Ա. Նախիջևանի հայկական ճարտարապետության կոթողներ, Երևան, 1981։
2. ↑  Աբրահամ կաթողիկոսի Կրետացւոյ Պատմութիւն անցիցն իւրոց և Նատր-Շահին», Վաղարշապատ, 1870, էջ 78։
3. ↑  Մ. Փափազյան, Հնությունք վանորեից. Գողթան գավառ, լուսանկարչական ալբոմ, Վաղարշապատ, 1891, էջ 296։