recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Խալիֆայի տուն-թանգարան**, էթնոգրաֆիկ թանգարան, տեղակայված է Սուդանի Օմդուրման քաղաքում գտնվող Մուհամմադ Ահմադի դամբարանի առջև։ 19-րդ դարի վերջին դարձել է Մուհամմադ Ահմադի իրավահաջորդ Խալիֆա Աբդալլահ իբն Մուհամմադի (հայտնի է Խալիֆա անվամբ) նստավայրը։ Տունը վերածվել է թանգարանի 1928 թվականին Սուդանում բրիտանա-եգիպտական համատիրության տարիներին։

Պատմական կառույց
----------------

Խալիֆայի տունն իրենից ներկայացնում է երկհարկանի կառույց միմյանց կապվող բակերով։ Առաջին հարկը կառուցվել է 1888 թվականին, իսկ վերնահարկը՝ 1891-ին։ Նրա կառուցվածքը պատմական մեծ արժեք ունի, քանզի պատկերացում է տալիս ժամանակի ճարտարապետական ոճի մասին։

Էթնոգրաֆիկ թանգարան
-------------------

Խալիֆայի տուն-թանգարանը ներառում է արտեֆակտներ, որոնք առնչվում են Սուդանյան Մահդիյա պետությանը, այդ թվում՝ մետաղադրամներ, Խալիֆայի անձնական իրերը։ Մի շարք սրահներ նվիրված են Օմդուրմանի կռվին, ներկայացված են հրացաններ, նիզակներ, որոնք պեղվել են կռվի դաշտից։ Հավաքածուն ներառում է նաև այդ ժամանակաշրջանի և հետագա՝ բրիտանական օկուպացիայի շրջանում մայրաքաղաք Խարթումի լուսանկարներ։ Բակում ցուցադրվում են այլ առարկաներ․ գմբեթ, որ պահպանվել է Մուհամմադ Ահմադի դամբարանի ավերակներից, ինչպես նաև Սուդանում առաջին ավտոմեքենան՝ Արոլ-Ջոնսթոնի շարժիչային տրակտորը։

Վերականգնում
------------

2018 թվականին Խալիֆայի տուն-թանգարանը ֆինանսավորում է ստանում Բրիտանական խորհրդի կողմից Արևմտյան Սուդանի հասարակական թանգարանների ծրագրի շրջանակներում։ 2 տարի անընդմեջ ներդրման շնորհիվ թանգարանի կառույցն ու հավաքածուն վերականգնվում են։ Աշխատակիցները անցնում են վերապատրաստումներ՝ կապված նյութերի պահպանման, հավաքածուի ղեկավարման, ցուցանմուշների պահպանման ու պաշտպանության հետ։ Ցուցանմուշները լուսանկարվել են ու թվայնացվել, և այդ տվյալնեը փոխանցվել են Բրիտանական խորհրդի կողմից ֆինանսավորվող՝ *Սուդանյան հիշողություն* կոչվող,մշակույթի պաշտպանության մեկ այլ ծրագրի։ Վերջինս իրականացվում է Սուդանի հնությունների ու թանգարանների ազգային կորպորացիայի հետ բրիտանա-սուդանյան համագործակցության շրջանակներում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Khalifa House, Omdurman, Sudan». 2010 թ․ փետրվարի 4. Վերցված է 2023 թ․ մայիսի 16-ին.
2. ↑  *The making of mail at Omdurman, in: Kush. Journal of the Sudan Antiquities Service, vol.IV*. 1956. էջեր 83–84.
3. ↑  *Khalifa House Museum Opens For Visitors*. `{{cite book}}`: Text "Sudanow Magazine" ignored (օգնություն)
4. ↑  «Community museums of Western Sudan: Omdurman, El Obeid, Nyala».
5. ↑  Davenport, Ben (2019 թ․ մայիսի 22). «Cambridge Heritage Bulletin - 9 April 2019». *www.heritage.arch.cam.ac.uk* (անգլերեն). Վերցված է 2023 թ․ մայիսի 16-ին.
6. ↑  «Sudan Memory: Conserving and Promoting Sudanese Cultural and Documentary Heritage». *Culture in Crisis* (անգլերեն). Վերցված է 2023 թ․ մայիսի 16-ին.
**Օղուզլուի եկեղեցի**, 9-10-րդ դարերի հայ առաքելական եկեղեցի է, գտնվում է Թուրքիայի Կարսի մարզի Օղուզլու գյուղում՝ Կարս քաղաքից մոտավորապես 35 կմ արևելք և Անի քաղաքից 15 կմ հյուսիս արևմուտք։

Պատմություն
-----------

Եկեղեցու սկզբնական հայկական անունը հայտնի չէ։ Եկեղեցու պատերը գոտևորող շինարարական արձանագրությունը, որը թվագրվում է 9-րդ դարի վերջով, նշում է, որ եկեղեցու շինարարությունը հովանավորել է Հասան Գնթունի Իշխանը, ով Հովհաննես Դրասխանակերտցի կաթողիկոսի տարեգրության մեջ հանդիսանում է Սմբատ Ա Բագրատունի թագավորի զորքերի հրամանատար և Կարսի կուսակալ։ Քանի որ արձանագրության մեջ չի խոսվում Սմբատ Ա Բագրատունուց, առաջ է քաշվել այն տեսակետը, որ արձանագրությունը գրվել է 10-րդ դարի սկզբում տեղի ունեցած Կարսի ապստամբության և Սմբատի` իշխանությունից ժամանակավորապես հեռանալու շրջանում։ Իսկ մեկ այլ արձանագրության մեջ, որն այսօր ավերված է, նշվում է, որ 1001 թվականին եկեղեցին վերանորոգել է իշխանաց իշխան Աշոտ Պահլավունին։

Ճարտարապետություն
-----------------

Կառույցը Շիրակի ճարտարապետական դպրոցի միակ եռախորան եկեղեցին է։ Ուղղանկյուն պարագիծ ունեցող հատակագծում խաչ է ներգծված, որի հարավային, հյուսիսային ու արևելյան թևեիը կազմավորում են կիսաշրջանխորաններ, իսկ արևմտյանը ուղղանկյուն է։ Ավագ խորանն ավելի խոր է, ուղղաձիգ սկիզբ ունենալու պատճառով։ Այդտեղից մուտքեր են բացվում դեպի ավանդատներ։ Բացի արևմտյան ճակատից, մյուսները օժտված են եռանկյունաձև զույգ որմնախորշերով։ Արտաքին պարզ ճարտարապետական միջոցներով ընդգծված են հարավային մուտքն ու բոլորլուսամուտները, որմնասյուներով ու որմնանկարներով դրվագված գլանաձև թմբուկը, և եռանկյունի խորշերի կամարակապ պսակները՝ ծածկված նրբակերտ զարդանախշերով։

Խորանի յուրաքանչյուր երկու կողմում մատուռ կա, որոնցից յուրաքանչյուրի վրա ուղղանկյուն սենյակ կա, հավանաբար նախագծվել է որպես ապաստան, ուր առանց սանդուղքի կամ ճոպանի հասնել հնարավոր չէ։ Այս ժամանակաշրջանի եռախորան եկեղեցիների համար անսովոր հյուսիսարևմտյան և հարավարևմտյան անկյուններում նույնանման մատուռներ չկան։ Սրանց փոխարեն կան ուղղանկյուն բաժիններ, որոնք բացվում են դեպի կենտրոնական նավ։

Պատենաձև քիվերով զարդարված, խորքային քանդակներով խորշերը հյուսիսային, հարավային և արևելյան ճակատների արտաքին առանձնահատկություններն են։ Հարավային դռան ճակատային մասի վրա մի ռելիեֆ է եղել, որի վրա պատկերված են եղել Մարիամ Աստվածածինը՝ գահին նստած, մանուկը՝ ձախ ծնկին, երկու կողմից հրեշտակների նմանվող ձիավորներ, որոնք, հնարավոր է, եկեղեցու հովանավորները լինեն։ Պահպանվել է եկեղեցու հարավային և արևելյան պատերին հայերեն արձանագրությունը։

Եկեղեցին 20-րդ դարի առաջին քառորդին ամողջական է եղել։ Գմբեթը և հարավարևմտյան անկյունը փլուզվել է 1936 թվականի երկրաշարժից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ղևոնդ Ալիշան (1881). *Շիրակ*. Վենետիկ-Սուրբ Ղազար: Մխիթարյան միաբանություն. էջ 15.
2. ↑  Յովհաննէս կաթողիկոս Դրասխանակերտցի. *Պատմութիւն Հայոց*. էջեր 183–184.
3. 1 2  Վարազդատ Հարությունյան (1992). *Հայկական ճարտարապետության պատմություն․ Շիրակի ճարտարապետական հուշարձանները*. Երևան: «Լույս» հրատարակչություն.
4. 1 2  «Անիից հյուսիս գտնվող հուշարձանները» (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2022 թ․ հուլիսի 17-ին. `{{cite web}}`: Text "Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն" ignored (օգնություն)
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Կարապետյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին։*

**Ռաֆիկ Միքայելի Կարապետյան** (նոյեմբերի 7, 1923(1923-11-07), Բնունիս, Զանգեզուրի գավառ, Հայկական ԽՍՀ, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ - մարտի 24, 2011(2011-03-24)), հայ ռազմական գործիչ, գեներալ-մայոր։

Կենսագրություն
--------------

Ռաֆիկ Կարապետյանին նվիրված հուշատախտակ Երևանի Աբովյան փողոցի 26 հասցեում
Ռաֆիկ Կարապետյանը ծնվել է 1923 թվականի նոյեմբերի 7-ին, Սիսիանի շրջանի Բնունիս գյուղում։ Սովորել է տեղի դպրոցում, այնուհետև կրթությունը շարունակել Թիֆլիսի թիվ 38 հայկական դպրոցում, որն ավարտելուց հետո ընդունվել և 1940 թվականին ավարտել է Անդրկովկասյան երկաթուղային ինստիտուտը։ 1941 թվականից անցել է զինվորական ծառայության։ 1942 թվականին ընդունվել է Թելավիի ռազմական ուսումնարանը։ 6-ամսյա արագացված դասընթացից հետո ստացել լեյտենանտի կոչում։ Նշանակվել է Անդրկովկասյան զինօկրուգի մոտոհրաձգային գնդի հակատանկային զենքի դասակի հրամանատար։ Կարապետյանի դասակը մասնակցել է Մալգոբեկի պաշտպանական գործողություններին և Հյուսիսային Կովկասի մի շարք բնակավայրերի ազատագրմանը։ Նշանակվել է վաշտի, այնուհետև գումարտակի հրամանատար։ 1944 թվականին անցել է սպաների որակավորման բարձրացման դասընթացների։ 1953 թվականին ավարտել է Ֆրունզեի անվան ռազմական ակադեմիան։ 1955 թվականին նշանակվել է 89-րդ հայկական Թամանյան ՀԴ 400-րդ Սևաստոպոլյան մոտոհրաձգային գնդի հրամանատար։ Դիվիզիայի կազմացրելուց հետո՝ 1956 թվականին, Կարապետյանը նշանակվել է 121-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիայի 349-րդ մոտոհրաձգային գնդի շտաբի պետ, երկու տարի անց փոխադրվել 7-րդ գվարդիական բանակի շտաբ։ 1964-1969 թվականներին եղել է գվարդիական գնդի հրամանատար, 1970 թվականից` դիվիզիայի հրամանատարի տեղակալ։ 1961-1964 թվականներին եղել է ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր։ 1975-1984 թվականներին նշանակվել է ՀԽՍՀ ԴՕՍԱԱՖ-ի ԿԿ նախագահի տեղակալ, 1984-2001 թվականներին ընտրվել է Հայաստանի ԴՕՍԱԱՖ-ի ԿԿ նախագահ։ 1997 թվականից նախագահել է «Մարշալ Բաղրամյան» ՀՀԿ-ն։ 1997 թվականից եղել է ՀՀ զինված ուժերի գեներալ-մայոր, ՀՀ պաշտպանության նախարարության Բարձրագույն սպայակազմի հանձնաժողվի նախագահի տեղակալ։ 2004 թվականից նախագահել է վետերանների միությունը։

Ռաֆիկ Կարապետյանը մեծ ներդրում ունի ԴՕՍԱԱՖ-ի վերելքի, բանակի համար զինվորական կադրերի և մարզիկների պատրաստման գործում։ Նա մեծ օգնություն է ցուցաբերել «Սիսական» կազմակերպությանը` Սիսիանի սահմանների պաշտպանության և Արցախյան ազատամարտի ժամանակ։

Ռաֆիկ Կարապետյանը մահացել է 2011 թվականի մարտի 24-ին։

Պարգևներ
--------

* Հայրենական պատերազմի շքանշան
* Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշան
* Կարմիր աստղի շքանշան
* Մեդալներ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Карапетян Рафик Михайлович — ДОСААФ Армении» (ռուսերեն). Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 30-ին.
2. 1 2 3  եներալ-մայոր Ռաֆիկ Միքայելի Կարապետյան

Գրականություն
-------------

* Казарян А.А. Полковник и его время / А.А. Казарян; Авторы-составители: Э.А. Казарян, А.Э. Казарян. – Ер.: Авторское издание, 2014. – С.236-238
* Տիգրան Հայազն, Գարեգին Ղազարյան։ 1000 հայազգի գեներալներ,ծովակալներ.-Ե.Հեղինակային հրատարակություն, 2009 թ.էջ 461։ ISBN 978-9939-53-105-2
* Տիգրան Հայազն, Գարեգին Ղազարյան։ 1000 հայազգի գեներալներ,ծովակալներ.-Ե.Հեղինակային հրատարակություն, 2009 թ.էջ 146։ ISBN 978-9939-53-105-2
**Յոզեֆ Կուդելկա** (չեխ․՝ Josef Koudelka, հունվարի 10, 1938(1938-01-10)[…], Boskovice[…]), լուսանկարիչ, վավերագրական լուսանկարչության կարևորագույն ներկայացուցիչներից մեկը։

Կենսագրություն
--------------

Յոզեֆ Կուդելկան ծնվել է 1938 թվականին Հարավային Մորավիայի շրջանի Բոսկովիցե (մոտ 10000 բնակչություն) գյուղում։ Սովորել է Պրահայի տեխնիկական համալսարանում, որտեղ 1961 թվականին ստացել է դիպլոմ։ 1961 - 1967 թվականներին աշխատել է Պրահայում և Բրատիսլավայում որպես ավիաինժեներ։ 1967 թվականը շրջադարձային էր. Կրակովի Դոմինիկյան վանքում կազմակերպվեց նախորդ տարիների ընթացքում կուտակված աշխատանքների ցուցահանդես, և Կուդելկան ճանաչվեց որպես պրոֆեսիոնալ լուսանկարիչ։ Գալիս է 10-ամյա «գնչուական շրջան», որի շնորհիվ Յոզեֆը հայտնի դարձավ։ Այս շրջանի արդյունքը դարձավ «Գնչուներ» գիրքը (1975 թվական)։ 1968 թվականի օգոստոսի 21-ը գրավեց «Պրահայի գարնան» ավարտը, երբ Պրահայի փողոցներում հայտնվեցին Վարշավյան պայմանագրի անդամ պետությունների տանկերը։ Այս պահը նկատել է հայտնի Մագնում ֆոտոգործակալության աշխատակից Յան Բերին, ում ապշեցրել է լուսանկարչի անվախությունը։ 1971 թվականից նա Մադնումի աշխատակից է, որտեղ համագործակցում է Անրի Կարտիե Բրեսոնի հետ, ում հետ նրանք հետագայում մտերիմ ընկերներ են դառնում։ 1980 թվականին տեղափոխվել է Ֆրանսիա և ստացել Ֆրանսիայի քաղաքացիություն։ 1980 թվականին տեղափոխվել է Ֆրանսիա և ստացել Ֆրանսիայի քաղաքացիություն։ 1994 թվականին մասնակցել է Թեո Անգելոպուլոսի «Ուլիսեսի հայացքը» ֆիլմի նկարահանումներին։ Եվ մինչ օրս Յոզեֆ Կուդելկան մնում է ակտիվ լուսանկարիչ, ով ճանապարհորդում է տարբեր երկրներ և արտացոլում նրանց իրականությունը։

Մրցանակներ
----------

* Ռոբերտ Կապա ոսկե մեդալ (1969)
* Պրիքս Նադար (1978)
* Լուսանկարչության Ազգային Գրան Պրի
* Քարտ Բրեսոնի մրցանակ
* Հասելբլադ մրցանակ

Գրականություն
-------------

* «Գնչուներ» (1975)
* «Վտարանդիներ» (1988)
* «սև եռանկյունի» (1994)
* «Քաոս» (1999)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  RKDartists (նիդերլ.)
2. ↑  *Blumberg N.* Encyclopædia Britannica
3. ↑  Discogs — 2000.
4. ↑  Չեխիայի ազգային գրադարանի կատալոգ
5. ↑  Կերպարվեստի արխիվ — 2003.
6. ↑  Artists + Artworks
7. ↑  «Ontdek fotograaf Josef Koudelka». *rkd.nl* (հոլանդերեն). Վերցված է 2022 թ․ մայիսի 17-ին.
8. ↑  «Josef Koudelka». *The Museum of Modern Art* (անգլերեն). Վերցված է 2022 թ․ մայիսի 17-ին. `{{cite web}}`: Text "MoMA" ignored (օգնություն)
9. ↑  «Libris katalogisering». *Libris katalogisering* (շվեդերեն). Վերցված է 2022 թ․ մայիսի 17-ին.
10. ↑  «Josef Koudelka». *cs.isabart.org*. Վերցված է 2022 թ․ մայիսի 17-ին. `{{cite web}}`: Text "abart" ignored (օգնություն)
11. ↑  «Magnum Photos Photographer Profile». *pro.magnumphotos.com*. Վերցված է 2022 թ․ մայիսի 17-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Фотографии на сайте "Masters of Photography"
* Галерея
* Фрагмент фильма «Контрольные отпечатки» («Contacts»), рассказывающий о фотографе(չաշխատող հղում)
* Интервью (1987 г.)
* Интервью на «Эхе Москвы» посвящённое выставке «Вторжение 68 Прага» (2011 г.)
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Կարապետյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին։*

**Ռուբեն Խանազատ** (Խան-Ազատ), իսկական անունը՝ **Նշան Կարապետյան** (1862, Երևան, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն - 1929), հնչակյան կուսակցության հիմնադիրներից։

Կենսագրություն
--------------

Բարձրագույն կրթությունը ստացել է Ժնևի համալսարանում՝ ավարտելով հասարակագիտության ֆակուլտետը։ Ժնևում Ավետիս Նազարբեկյանի և Մարո Նազարբեկյանի հետ 1887 թվականին հիմնել է «Հնչակ» թերթը, որի անունով էլ կոչվել է Հնչակյան կուսակցությունը։ Արևմտյան Հայաստանի ազատագրման գործով վերադարձել է Հայաստան, 1889 թվականին Տրապիզոնում ստեղծել «Հնչակյան կենտրոն»։ 1890 թվականին Կոստանդնուպոլսում ղեկավար մասնակցություն է ունեցել Գում-Գափուի ցույցի կազմակերպմանը։ 1905 թվականին՝ հնչակյան կուսակցության 4-րդ համագումարից որոշ ժամանակ անց, լքելով իր իսկ հիմնած կուսակցությունը՝ հեռացել է քաղաքական ասպարեզից։ Մահացել է 1929 թվականին Իրանում։

Ստեղծագործական կյանքը
---------------------

Խանազատն իր աշխատություններում պաշտպանել է մանր բուրժուական սոցիալիստական հայացքներ։ Գրել է հայ ժողովրդի պատմության վերաբերյալ դասագրքեր, կատարել թարգմանություններ (ֆրանսերեն և ռուսերեն)։ Հայտնի է իր «Իդեալիզմ, թե մատերիալիզմ», «Դաշնակցությունը և իր ղեկավարները», «Ինչ է սահմանադրությունը», «Ինչպես պետք է կազմել սահմանադրությունը» աշխատություններով։

Թարգմանություններ
-----------------

* Չեխով Անտոն։ Պատմւածքներ.- Թիֆլիզ։ Տպ․ Ն․ Աղանեան, 1913.- 95 էջ։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 25259, 16355 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 10)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Գևորգ Մադոյան (այլ կիրառումներ)

**Գևորգ Արշակի Մադոյան** (Ավագ, ապրիլի 1, 1911(1911-04-01), Ախալքալաք, Թիֆլիսի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - հուլիսի 7, 1990(1990-07-07), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ մանկավարժ ու հրապարակախոս, 19-րդ դարի ազատագրական շարժումների ակտիվ մասնակից Սեյլանի (Արշակ Մադոյան) ընտանիքում։ Ազգային հոգևոր իրողությունների պաշտամունքը նրա տոհմիկ նախնիների համար յուրատեսակ կենսաբանական տրվածք էր, որի սերմերը Գ. Մադոյանի ներաշխարհը նետվեցին վաղ մանկությունից և հետագայում պտղավորվեցին մի շարք բնագավառներում։

Կենսագրություն
--------------

1930 թվականին ավարտելով ծննդավայրի մանկավարժական թեքումով միջնակարգ դպրոցը՝ Գ. Մադոյանը ուսուցչական աշխատանքի է անցել նախ նույն դպրոցում, ապա հայրենի քաղաքի տարբեր դպրոցներում և հայկական մանկավարժական ուսումնարանում՝ դասավանդելով մայրենի լեզու և գրականություն։ 1946-1951 թվականներին եղել է հիշյալ ուսումնարանի տնօրենը և զգալի ավանդ ներդրել շրջակա հայկական դպրոցները մանկավարժական կադրերով ապահովելու գործում։

Աշխատանքին զուգահեռ Մադոյանը սովորել և 1940 թվականին գերազանցության դիպլոմով ավարտել է Թբիլիսիի պետհամալսարանին կից հեռակա մանկավարժական ինստիտուտի հայոց լեզվի և գրականության բաժինը։ 1954 թվականին «Հակոբ Պարոնյանի քաղաքական երգիծանքը» դիսերտացիայի պաշտպանության համար նրան շնորհվել է բանասիրական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճան։

1954 թվականին Գ. Մադոյանն ընտանիքով տեղափոխվել է Երևան, և սկսվել է նրա կյանքի նոր, առավել բեղմնավոր շրջանը։ Մի շարք պատասխանատու աշխատանքներով զբաղվելուց հետո (թարգմանիչ՝ «Արմենպրեսում», ուսմասվար՝ Ալեքսանդր Շիրվանզադեի անվան դպրոցում, բաժնի վարիչ՝ «Խորհրդային մանկավարժ» ամսագրի խմբագրությունում, ավագ գիտաշխատող՝ հանրապետության լուսավորության մինիստրության դպրոցների գիտահետազոտական ինստիտուտում և այլն) Գ. Մադոյանը 1960 թ. աշխատանքի է անցնել Հայաստանի գրականության և արվեստի պետական թանգարանում, որտեղ էլ ի հայտ են եկել թանգարանային աշխատողի ու բանասեր-գրականագետի նրա ձիրքերը։ Շուրջ քառորդ դար եղել է թանգարանի գիտական քարտուղար, այնուհետև ընտրվել է թանգարանների միջազգային կազմակերպության անդամ։

Գրական հասարակայնության գնահատությանն են արժանացել Գ. Մադոյանի «Հակոբ Պարոնյան» (1960), «Գևորգ Ախվերդյան» (1965), «Դանիել Վարուժան» (1976), «Դերենիկ Դեմիրճյան» (1981) մենագրությունները։ Նրա ակտիվ մասնակցությամբ են իրագործվել «Գրական ժառանգություն» մատենաշարի մի քանի հատորները։ Մասնավոր արժեք են ներկայացնում Միքայել Նալբանդյանի, Մ. Մսերյանի, Մուրացանի և հայ մշակույթի այլ գործիչների անտիպ նամակների նրա հրապարակումները։ Գ. Մադոյանի «Մուսաների եղբայրություն» գրքույկը (1985), նվիրված հայ-վրացական գրական-մշակութային առնչություններին, արժանացել է համամիութենական «Գիտելիք» ընկերության հատուկ մրցանակին։ Գ. Մադոյանը նաև հեղինակ է հայ գրականության դասավանդման մեթոդիկայի և հայ դպրոցի պատմության վերաբերյալ մի շարք ուսումնասիրությունների։ 1959 թվականին և 1963 թվականին հրատարակվել է նրա «Հայոց լեզու» ընթերցարանը մեծահասակների համար (Կ. Չերքեզյանի աշխատակցությամբ), իսկ նրա կազմած 9-րդ դասարանի հայ գրականության քրեստոմատիան (Պ. Խաչատրյանի աշխատակցությամբ) ունեցել է մի քանի հրատարակություն։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | hush.am |

 |
**«150 000 000»**,Վլադիմիր Մայակովսկու պոեմը, որը գրվել է 1919 և 1920 թվականներին։

Պատմություն
-----------

Պոեմը Մայակովսկին գրել է 1919 թվականի առաջին կեսին և ավարտել է 1920 թվականի մարտին։ Պոեմը նախապես ունեցել է վերնագրի մի քանի տարբերակ․ «Միլիոնների կամքը», «Բիլինա Իվանի մասին», «Իվան Բիլինա։ Հեղափոխության էպոս»։

1920 թվականի մարտի 5-ին Մոսկվայում պոետը կարդացել է իր պոեմից հատվածներ ակումբի բացման ժամանակ` Համառուսական միության առջև։ Ամբողջությամբ այն կարդացվել է 1920 դեկտեմբերի 4-ին Արվեստի տանը` Պետրոգրադում և նույն թվականի դեկտեմբերի 12-ին Պոլիտեխնիկական թանգարանում` Մոսկվայում։

Բանաստեղծի նոթատերտրերում բանաստեղծության հատվածների, առանձին տողերի և բլանկների առաջին ինքնագրերը թվագրվում են 1919 թվականին։ Պահպանվել է 1920 թվականի հեղինակի կողմից կատարված ուղղումներով և լրացումներով մեքենագրությունը։ Պոեմից որոշ հատվածներ հրապարակվել են նույն թվականին «Գեղարվեստական խոսք» ամսագրում։ Բանաստեղծության առանձին հրատարակումը՝ առանց հեղինակի անվան, եղել է 1921 թվականին «Գիզ» հարատարակչության կողմից։ Մայակովսկին միտումնավոր է հրաժարվել է նշել իր ազգանունը ենթադրելով, որ այն կարող է հիմք դառնալ զանգվածների ազատ ստեղծագործության համար։ Փորձը ձախողվել է․ «Ավարտեցի «Հարյուր հիսուն միլիոնը»։ Տպում եմ առանց ազգանվան։ Ցանկանում եմ, որ բոլորը ինչ–որ բան ավելացնեն և բարելավեն։ Այդ բանը չարեցին, սակայն բոլորն էլ գիտեին ազգանունը»։

Բանաստեղծության տպագիր տեքստի պատճենը, որը 1924 թվականին պատրաստել է Լիլյա Յուրիևնա Բրիկը, ներկայացվել է Պետական հրատարակչության գրականության և արվեստի բաժին 1924 թվականի հոկտեմբերի 9-ին։ Վլադիմիր Մայակովսկու ձեռքով է գրված տիտղոսաթերթը․ «Վ․ Վ․ Մայակովսկի, 150 000 000»։ Հրապարակումը, սակայն, չի իրականացվել։

Ի տարբերություն պոեմի նախկին հրապարակումների, որտեղ տեքստը տպվել էր «սյունակներով», պոետը առաջարկվող նոր հրատարակության համար օգտագործել է տողերի աստիճանական համակարգը, որին անցել է 1923 թվականից։

Տես նաև
-------

* Ֆլեյտա–ողնաշար
* Վարտիքավոր ամպը

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  Владимир Маяковский (1956). «Том 2. 150 000 000». *Полное собрание сочинений в 13 томах.* (ռուսերեն). ГИХЛ. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ նոյեմբերի 15-ին.
2. ↑  Маяковский В. В. «Я сам»

Գրականություն
-------------

* *Маяковский В. В. Полное собрание сочинений: В 13 т.* / АН СССР. Ин–т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Гос. изд–во худож. лит. 1955—1961.
* *Маяковский В. В. Полное собрание сочинений: В 13 т.* / Т.2. [Стихотворения, поэма и пьесы 1917—1921 годов] / Подгот. текста и примеч. Н. В. Реформатской; Ред. В. Перцов. — — М.: Гос. изд–во худож. лит. 1956. — 520 с.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Владимир Маяковский. «Том 2. Стихотворения и пьесы 1917-1921». Ruslit.traumlibrary.net.
**Նովակ Ռադոնիչ** (սերբ.` Новак Радонић, մարտի 13, 1826(1826-03-13), Մոլ, North Banat District, Վոյեվոդինա - հուլիսի 11, 1890(1890-07-11), Sremska Kamenica, Petrovaradin, Novi Sad City, Սերբիա), սերբ ժամանակակից նկարիչ։ Ստեղծել է մի շարք կրոնական, պատմական խորհրդի բովանդակության նկարներ։

Աշխատանք
--------

Նովակ Ռադոնիչը ծնվել է Մոլում, մահացել է Սրեմսկա Կամենիկայում։

Նախքան Վիեննայում արվեստ սովորելը Նովակ Ռադոնիչը եղել է Պիլարի Պիլիչի և Նիկոլա Ալեքսիչի աշակերտը։ Ավարտելուց հետո նա գնացել է ապրելու և աշխատելու Բայկայում, 1863 թվականին ավարտել է Սենտոմասում (Սրբոբրան)։ Նա շատ ավելի լավն էր որպես դիմանկարների և պատմական կոմպոզիցիաների նկարիչ, օրինակ, կայսր Ուրոկի մահը և արքայազն Մարկոյի մահը։ Բացի կրոնական թեմաներից և պատմական կոմպոզիցիաներից, նա նկարում էր նաև դիմանկարներ, որոնցում նա հասել է գագաթնակետին։ Տղայի Դու Չան Պոպովիչի նրա դիմանկարը 19-րդ դարից սերբական ամենագեղեցիկ և տոնական դիմանկարներից մեկն է։ Որպես սերբական քաղաքացիական հասարակության տեսողական քրոնիկոն, բնույթի բնութագրերի բացառիկ զգացողությամբ, նա թողել է ընկերների դիմանկարների մի ամբողջ պատկերասրահ։ Նրա ուներ ինքնանկարներից բաղկացած հատուկ նկարների շարք, որում տվել է առարկայի սեփական բնավորության և հոգեկան վիճակի ռոմանտիկ վերլուծություն։

Ռադոնիչը, Պավլ Սիհիչը և Ջուրա Յակշիչ սերբ ռոմանտիզմի գագաթնակետն էին։

Պատկերասրահ
-----------

* Դիմիտրիա Սարաչևիչի դիմանկարը (1857)Դիմիտրիա Սարաչևիչի դիմանկարը (1857)
* Պերսիդա Սարաչևիչի դիմանկարը (1857)Պերսիդա Սարաչևիչի դիմանկարը (1857)

Տես նաև
-------

* Ջուրա Յակշիչ
* Կատարինա Իվանովիչ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Benezit Dictionary of Artists — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7
2. 1 2
3. 1 2  Artists of the World Online, Allgemeines Künstlerlexikon Online, AKL Online (գերմ.) / Hrsg.: A. Beyer, B. Savoy — B: K. G. Saur Verlag, Verlag Walter de Gruyter, 2009. — ISSN 2750-6088 — doi:10.1515/AKL
4. ↑  «Rodna kuća Novaka Radonića, Mol». *spomenicikulture.mi.sanu.ac.rs* (սերբերեն). Σερβική Ακαδημία Επιστημών και Τεχνών. Վերցված է 3 Απριλίου 2017-ին.
5. ↑  «Romanticisim». *www.galerijamaticesrpske.rs* (անգլերեն). Ιστοσελίδα της Πινακοθήκη της Μάτιτσα Σρπσκα. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ ապրիլի 4-ին. Վերցված է 3 Απριλίου 2017-ին. `{{cite web}}`: Text "Πινακοθήκης της Μάτιτσα Σρπσκα" ignored (օգնություն)
6. 1 2 3  Galerija Matice srpske

Արտաքին հղումներ
----------------

* Սերբ մշակույթ / ռադոնիկ նկարչություն
**Ժուպնայի ամրոց** (լեհ.՝ Zamek Żupny), շինություն լեհական Վելիչկա քաղաքում, որը կառուցվել է աշխարհի հնագույն աղի հանքերից մեկի պահպանման համար։ 2013 թվականից հանքի ամբողջ համալիրը մտել է ՅՈՒՆԵՍԿՈ-յի համաշխարհային ժառանգության ցանկի մեջ։ Հանքը առաջին անգամ հիշատակվել է 1248 թվականին։

Պատմություն
-----------

### Հիմնում և վերակառուցում

Հանքի պաշտպանության համար ամրացումները սկսվել են 13-րդ դարի կեսին։ Քանի որ աղի առևտրից ստացած հարկերը լրացնում էին պետական գանձարանի եկամուտների մեծ մասը, այդ իսկ պատճառով 1368 թվականին Կազիմիր III Մեծ թագավորը հատուկ հրաման է արձակում, որը պետք է կարգավորեր աղի եկամուտի և վաճառման օրենքները։

13-րդ դարի վերջում կառուցվել են քարե առաջին պաշտպանական շինությունները աղի հանքերի շուրջը։ Հանքի ղեկավարումը Վելիչկայում վստահվել է հատուկ կոմսի։ Այդ շինությունների ընդարձակումը և վերակառուցումը շարունակվել են մինչև 18-րդ դարը։ 

14-ից 16-րդ դարերում աղի առևտրից եկած եկամուտները կազմում էին պետական գանձարանի մուտքի 1/3-ը։ Այդ եկամուտներով կառուցվել է թագավորական Վավել ամրոցը, ինչպես նաև` համալսարանական կառույցների համալիր Կրակովում։ Լավագույն տարիներին աղի հանքում աշխատել է 2000 հանքափոր, իսկ ստացված եկամուտը գերազանցել է 30 000 տոննա աղը։

### 20-րդ դար և ներկայիս դրություն

1918 թվականին հանքերը ազգայնացվել են։ 1932 թվականին աղի առևտուրը դառնում է պետական մենաշնորհ։ 1945 թվականին հանքերը և ամրոցը ռմբակոծվել են։

1968-ից 1988 թվականներին աղի եկամուտը Վելիչկայի տնտեսության մեջ մեծ դեր է խաղացել։

1992 թվականին քաղաքային իշխանությունները վերականգնել են ամրոցը։ Ներքին տարածքներում կառուցել են թանգարան։

ՅՈՒՆԵՍԿՈ-յի համաշխարհային ժառանգություն
---------------------------------------

1988 թվականի մարտին ամրոցը ներառվել է պատմական հուշարձանների ցանկում։ 2013 թվականին հուշարձանների ցանկում ավելացվել են աղի հանքերը։

Պատկերասրահ
-----------

* ՇինությունՇինություն
* Աշտարակի վերականգնումԱշտարակի վերականգնում
* Ամրոցի գլխավոր աշտարակԱմրոցի գլխավոր աշտարակ
* Քանդակագործական կոմպոզիցիաՔանդակագործական կոմպոզիցիա
* Ամրոցի ներքին բակըԱմրոցի ներքին բակը

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Wieliczka - Zamek żupny w Wieliczce - OPIS - (Polskie zamki )» (լեհերեն). www.zamki.pl. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 8-ին.

Գրականություն
-------------

* *Edyta Giżycka, Iwona Pawłowska* Tajemnice Zamku Żupnego w Wieliczce. — Wieliczka, 2005. — 42 с.
* *Walczy, Łukasz* Die Krakauer Salinen Wieliczka und Bochnia in der Anfangsperiode der österreichischen Verwaltung, (1772—1809). — Verlag für Geschichte und Politik, 2001. — 201 с.

Արտաքին հղումներ
----------------

* *Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka* (Offizielle Website des Museums, englisch) Страница музея на английском языке
* Wieliczka and Bochnia Royal Salt Mines, whc.unesco.org Описание замка на сайте whc.unesco.org
* *Johann Nepomuk Hrdina: Geschichte der Wieliczkaer Saline. Wien 1842. (Digitalisat.)*
**Respect** (հայերեն՝ հարգանք), ռիթմ էնդ բլյուզ ժանրի երգ՝ գրված 1965 թվականին Օթիս Ռեդինգի կողմից և հրապարակված ԱՄՆ-ում՝ որպես սինգլ։ Երկու տարի անց, Արետա Ֆրանկլինի կատարմամբ, երգը դառնում է սուպերհիթ և այդ ժամանակից «սոուլի թագուհու» այցեքարտը։

Ռեդինգի երգի սկզբնական տարբերակում տղամարդը խնդրում է կնոջը հարգել իրեն, երբ վերադառնում է աշխատանքից, իսկ դրա փոխարեն խոստանում է աչք փակել կնոջ թերությունների վրա։ Արետա Ֆրանկլինը փոխել է երգի բառերը և այն վերածել ուժեղ կնոջ մենախոսության, որը հարգանք է պահանջում։ Այս տարբերակում մեծ է երգչախմբի և կրկներգի դերը, որը կազմված է R-E-S-P-E-C-T բառի տառ առ տառ արտասանումից։

Արետա Ֆրանկլինի ձայնագրությունը, որի պրոդյուսերը Ջերի Վեքսլերն էր, արժանացել է երկու «Գրեմի» մրցանակի և երկու շաբաթ շարունակ գլխավորել է Billboard Hot 100 հիթ շքերթը։ Երգը դարձավ Ֆրանկլինի առաջին միջազգային հիթը՝ հայտնվելով բրիտանական շքերթների առաջին տասնյակում։ Ժամանակի ընթացքում երգը դառնում է սեռերի հավասարության հիմնը և հնչում տասնյակ գեղարվեստական ֆիլմերում։ Այն հաճախ են կատարում ֆեմինիստական միջոցառումնների ժամանակ։

Մրցանակներ
----------

* «Գրեմի» մրցանակի փառքի դահլիճ (1987)
* National Recording Registry (2002)
* Rolling Stone ամսագրի 500 հզորագույն երգեր ցանկ — № 5
* «Դարի երգեր» ըստ RIAA-ի — № 4

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Deborah Norville. *The Power of Respect*. Thomas Nelson Inc, 2009. Page 18.
2. ↑  Kembrew McLeod. *Creative License: The Law and Culture of Digital Sampling*. Duke University Press, 2001. Page 228.

Գրականություն
-------------

* Soeder, John. «The inside story behind Aretha Franklin's chart topping anthem». Sun News. `{{cite web}}`: Missing or empty `|url=` (օգնություն)
* *The Very Best of Otis Redding*. Rhino/Atlantic Recording Corporation, 1992. Los Angeles, CA.
* *I Never Loved a Man the Way I Love You*. Atlantic Recording Corporation, 1967. New York, NY.
* Guralnick, Peter (1999). *Sweet Soul Music: Rhythm and Blues and the Southern Dream of Freedom*. Back Bay Books. ISBN 978-0-316-33273-6. OCLC 41950519. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ ապրիլի 5-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Օթիս Ռեդինգի սինգլը
* Արետա Ֆրանկլինը կատարում է *Respect* երգը

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | MusicBrainz |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |

 |
**Ջեյմս Արմենակի Գյոզալյան** (հուլիսի 25, 1925(1925-07-25), Լենինական, Հայկական ԽՍՀ, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ - 1987, Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ կոմպոզիտոր, խմբավար։

Կենսագրություն
--------------

Ջեյմս Գյոզալյանը ծնվել է 1925 թվականի հուլիսի 25-ին, Գյումրիում։

1944 թվականին ավարտել է Գյումրու պետական մանկավարժական ինստիտուտը, ապա կրթություն է ստացել Գյումրու Կարա-Մուրզայի անվան պետական երաժշտական քոլեջում, իսկ 1944-1946 թվականներին՝ Երևանի Ռ. Մելիքյանի անվան երաժշտական ուսումնարաններում։ 1951 թվականին ավարտել է Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի խմբավարության բաժինը։ 1952-1953 թվականներին կատարելագործվել Մոսկվայում։ 1953-1961 թվականներին եղել է Հայկական Ժողովրդական Երգի-Պարի Համույթի դիրիժոր-խմբավար։ 1961-1987 թվականներին դասավանդել է Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայում։

1967 թվականին ստացել է Հայկական ԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործչի կոչումը։

Հեղինակ է երգերի և խմբերգերի։

Մահացել է 1987 թվականին, Երևանում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Հայ երաժշտության հանրագիտարան*. Երևան: «Հայկական հանրագիտարան. հրատարակչություն»,. 2019. էջ 148. `{{cite book}}`: Text "Գիտահրատարակչական խորհուրդ՝ Հ. Մ. Այվազյան (գլխ. խմբագիր) և ուրիշներ" ignored (օգնություն)CS1 սպաս․ հավելյալ կետադրություն (link)

Արտաքին հղումներ
----------------

* ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱԶԳԱՅԻՆ ԱԿԱԴԵՄԻԱԿԱՆ ԵՐԳՉԱԽՈՒՄԲ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
|  |
| --- |
| **Լաստենի** |
| ԼաստենիԼաստենի |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Հաճարածաղկավորներ (Fagales) |
| **Ընտանիք** | Կեչազգիներ (Betulaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Կեչայիններ (Betuloideae) |
| **Ցեղ** | Լաստենի *(Alnus)* |
| **Տեսակ** | **Լաստենի** *(A. incana)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Alnus incana***Moench |
|
| **Տարածվածություն և պահպանություն** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Քիչ մտահոգող տեսակՏաքսոնի տարածվածությունը Տաքսոնի տարածվածությունը |

**Լաստենի գորշագույն** - (լատին․՝ Álnus incána) Կեչազգիների ընտանիքից է։ Մինչև քսան մետր բարձրության հասնող ծառ է, ծաղկում է ապրիլ - մայիս ամիսներին, պտուղները հասունանում են հոկտեմբերին, սակայն կոները բացվում են, սերմերը թափվում միայն փետրվար - մարտ ամիսներին։
Լաստենին խոնավասեր բույս է։ Աճում է գետերի և գետակների հովիտներում, լճերի ափերին, խոնավ անտառներում, նախաանտառային գոտիներում և այլն։ Դեղորայքային հումքը լաստենու կոներն են, որոնք հավաքում են աշնանը և ձմռանը` հոկտեմբերից մինչև մարտ ամիսները ընկած ժամանակամիջոցում։ Մկրատով կտրում են բարակ ճյուղերը և ձեռքով դրանց վրայից հավաքում կոները, որոնք հետո չորացնում են տաք տեղերում կամ վառարաններում։ Չոր կոները պահպանվում են չորս տարի։

Քիմիական կազմը
--------------

Հարուստ է դաբաղող նյութերով։ Պարունակում է նաև ալկալոիդներ և այլ նյութեր։

Բուժական ազդեցությունը
----------------------

Ունի արտահայտված հակալուծողական հատկություն։ Աչքի է ընկնում նաև հակաբորբոքային, հյուսվածքների ամբողջականությունը վերականգնող ազդեցություններով։ Կիրառվում է բարակ և հաստ աղիների, լուծով ուղեկցվող բորբոքային հիվանդությունները բուժելիս։ Օգտակար է նաև ստամոքսի և տասներկումատնյա աղու խոցային հիվանդությունների, այրվածքների, մաշկի և բերանի խոռոչի լորձաթաղանթի բորբոքումների ժամանակ։

Կիրառման եղանակները։ Ջրաթուրմ
-----------------------------

Պատրաստում են չորս գրամ կոները մեկ բաժակ եռման ջրում թրմելով։ Ջրաթուրմը կարելի է պատրաստել նաև լաստենու կեղևից` տասնհինգ գրամ հումքը մեկ բաժակ եռման ջրում թրմելու ձևով։ Խորհուրդ է տրվում խմել մեկ ճաշի գդալ, օրական երեքից - չորս անգամ։ Լաստենու կոները եփուկի ձևով կիրառվում են նաև այրվածքների և մաշկի բորբոքումների ժամանակ` թրջոցներ դնելով, լոգանք ընդունելով։

Աղբյուր
-------

* Է. Գ. Ղուկասյան - Բուժում դեղաբույսերով։ Երևան։ «Նարեկացի» 1992 թվական էջ 43

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Լաստենի գորշագույն» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Լաստենի գորշագույն» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | UNII |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LNB: 000126606 · Microsoft: 2780645049 |

 |
Մուսուլմանների վերջին խալիֆ Աբդուլմեջիդ IIը
**Խալիֆայություն** տերմինը, "իշխանություն խալիֆ ('հետևորդ')" ( արաբերեն خلافة or khilāfa, թուրքերեն՝ Hilafet), գալիս է մուսուլմանական աշխարհում սկիզբ առած առաջին կառավարման համակարգից և ցույց է տալիս մուսուլմանների (համայնք) քաղաքական միասնություն։ Տեսականորեն, արիստոկրատ–սահմանադրական հանրապետություն
(Սահմանադրությունը՝ Մեդինայի սահմանադրություն), որը նշանակում է, որ պետության ղեկավարը, խալիֆան և այլ պաշտոնյաներ ժողովրդի և, իսլամի ներկայացուցիչներ են և պետք է ղեկավարեն սահմանադրական և կրոնական օրենքներին, կամ շարիաթին համապատասխան։ Սկզբնական շրջանում, այն ուղղակի ժողովրդավարություն էր (տես շուրա) և ընտրովի միապետություն։

X դարից Արևմտյան Եվրոպայում խալիֆայություն են անվանել նաև Արևմտյան Ասիայում, Հյուսիսային Աֆրիկայում, Հարավ-Արևմտյան Եվրոպայում արաբական նվաճումների հետևանքով VII դարում ստեղծված պետությունը (661 թվականից Օմականների խալիֆայությունը, 750 - 1258 թվականներին Աբբապանների խալիֆայությունը)։ X դարում կազմվել են Ֆաթիմյանների խալիֆայությունը և Կորղովայի խալիֆայությունը։ Հայաստանը արաբական խալիֆայության տիրապետության տակ է գտնվել VII - IX դդ. (տես Արաբական նվաճումներ)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Lecker, Michael (2008), «The 'Constitution of Medina': Muhammad's First Legal Document», *Journal of Islamic Studies*, **19** (2): 251–253, doi:10.1093/jis/etn021. `{{citation}}`: `|access-date=` requires `|url=` (օգնություն)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Խալիֆայություն» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Լարուսի · Կրուգոսվետ · Մեծ կատալոնական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · Treccani · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| GND: 7722009-2 · LCCN: sh85018926, sh85068444 · Microsoft: 2779595473 · NDL: 00564276 · NKC: ph744840 · VIAF: 257263881 · WorldCat VIAF: 257263881 |

 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 706)։*  |
**Վահբի Ահմեդ Էլ Բուրի** (հունվարի 23, 1916(1916-01-23), Ալեքսանդրիա, Եգիպտոս - հունիս 2010, Բենգազի, Լիբիա), լիբիացի քաղաքական գործիչ, դիվանագետ, գրող և թարգմանիչ։ Նա Լիբիայի արտաքին գործերի նախարարն է եղել 1957-1958 թվականներին, ապա նաև 1965-1966 թվականներին։ Նա նաև Լիբիայի նավթի նախարար էր և ՄԱԿ-ում Լիբիայի դեսպանը։

Կենսագրություն
--------------

Վահբի Էլ-Բուրին հմուտ գրող էր, և շատերի կարծիքով նա եղել է Լիբիայում պատմվածքների հայրը։ Նա նաև գրել է շարադրություններ և գեղարվեստական այլ ստեղծագործություններ պատմության և քաղաքականության վերաբերյալ։ Նաև իտալերեն թարգմանել է մի շարք գրքեր Լիբիայի մասին։

Իր մահից հետո դոկտոր Էլ-Բուրին շարունակում էր ոգեշնչման աղբյուր հանդիսանալ շատ լիբիացիների համար՝ սովորելու Հանրային ծառայության իր կյանքի փորձից, քանի որ նա ծառայել էր իր երկրին գրեթե 85 տարի։ 2011 թվականին Լիբիայի ապստամբությունից հետո ընտանիքը հրատարակել է նրա «Հիշողություններ իմ կյանքից» կենսագրությունը։

2017 թվականի հունվարին Էլ-Բուրիի թոռը` Զեյդ Բասյունին և Էլ-Բուրի ընտանիքը հայտարարեցին Էլ-Բուրի հիմնադրամի ստեղծման մասին, որը կշարունակեր Վահբի Էլ-Բուրիի ժառանգությունը։ Այն նպատակ ուներ խրախուսել և աջակցել՝ գրելու, գրականության, հանրային ծառայության և առաջնորդության ոլորտում երիտասարդ մտքերին։

Ծանոթագրությունններ
-------------------

1. 1 2 3  رحيل رائد القصة الليبية وهبي البوري (Arabic). Moheet. 2010 թ․ հունիսի 9. Վերցված է 2012 թ․ հունվարի 12-ին.`{{cite news}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
2. ↑  ليبيا تشيع المؤرخ وهبي البوري (Arabic). Al Jazeera. 2010 թ․ հունիսի 8. Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ հունիսի 11-ին. Վերցված է 2012 թ․ հունվարի 12-ին.`{{cite news}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
3. ↑  Gheblawi, Ghazi (2011 թ․ սեպտեմբերի 15). «Libyan Literature: The Impact of Revolution». *Minerva (Norwegian periodical)*. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ նոյեմբերի 19-ին. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 15-ին. `{{cite journal}}`: Text "Minerva" ignored (օգնություն)
4. ↑  Tarbush, Susannah (2008 թ․ սեպտեմբերի 26). «Non-Political Stories of Love and Hardship». Qantara.de. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ մայիսի 10-ին. Վերցված է 2012 թ․ հունվարի 12-ին.
**Սքանչելագործ վանք**- հայկական վանական համալիր էր պատմական Տուրուբերան նահանգում։ Ունեցել է բավական քանակությամբ տարածք։ այստեղ ստեղծվել են ավելի քան քսան ձեռագրեր։ Ոչնչացվել է Մեծ Եղեռնի ժամանակ։ Հայտնի է նաև որպես Երաշխավոր, Սուրբ Նշան, Պատերազմի Սուրբ Նշան, վանք։ Գտնվեկ է Մեծ Հայքի Տուրուբերան նահանգի Բզնունիք գավառում, Արծկե քաղաքից հյուսիսային, Սիփան լեռան լանջին։

Վանքի մասին հիշատակվում է Վահան Գողթնացու (մոտ 700-737) վարքում (744 թվականին գրի է առել Սուրբ վանքի վանահայր Արտավազդ վարդապետը) և մի ձեռագիր հիշատակարանում («Արարատ», Էջմիածին, 1910, Էջ 623), ուր նշվում Է, որ Աշոտ Ա թագավորի օծումը կատարվել է 884 թվականին, սուրբ վանքում։ Ըստ ճարտարապետական վերլուծություններին․ դե Մաֆֆեին եկեղեցին թվագրում է 7-րդ դարի վերջ-8-րդ դարի սկիզբ։ Պահպանվել են վանքի եկեղեցին և պարսպից հատվածներ։

Եկեղեցին վանքի սեղանաձև տարածքի հարավ-արևելքում Է։ Այն արտաքուստ ուղղանկյուն է (15,25 itX7,2 ւ/)> ներքուստ բաղկացած է երկու մասից՝ բուն եկեղեցին և կից կամարակապ, թաղածածկ քառակուսի սրահը։ Սուրբ Նշան եկեղեցին ուղղանկյան մեջ ներառնված, արևելքի խորանին կից դեպի աղոթասրահ բացվող ավանդատներով, երկու ազատ կանգնած սյուներով (հայկական եկեղեցիներում բացառիկ է գմբեթակիր մույթերի փոխարեն միակտուր քարե սյուների օգտագործումը) գմբեթավոր կառույց Է։ Գմբեթային փոխանցումը առագաստային Է, թմբուկը՝ ներսից գլանաձև, դրսից՝ ութանիստ, որի չորս նիստերին լուսամուտներ են, ծածկը բրգաձև Է։ Կառույցի այս տիպը տարածված է եղել Հունաստանում, Վրաստանում, Հայաստանում (հայտնի են 7-ից 15-րդ դարեր կառուցված մի շարք եկեղեցիներ)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Le Couvent des Miracles d'Ardzgue». *www.collectif2015.org* (ֆրանսերեն). Վերցված է 2021 թ․ օգոստոսի 29-ին.
2. ↑  «Արծկէոյ Սքանչելագործի Վանք». *Պատմական Հետք*. 2020 թ․ սեպտեմբերի 15. Վերցված է 2021 թ․ օգոստոսի 29-ին. `{{cite web}}`: Text "Պատմական Հետք" ignored (օգնություն)

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 219)։*  |
|  |
| --- |
| **Լիմուզին (տավարի ցեղ)** |
|  |

**Լիմուզին**, մսատու տավարի ցեղ։ Անվանումը՝ Ֆրանսիայի պատմական Լիմուզեն (Limousion) պրովինցիայի անունից։ Ծագել է Ֆրանսիայի արմտյան և կենտրոնական շրջաններում բուծված տեղական աքվիտանյան տավարից։ Ցեղը հայտնի է 19-րդ դարի վերջերից։

Նկարագրություն
--------------

Կենդանիները բարձրամարմին են։ Կրծքավանդա կլոր է, մեջքը՝ բավականին լայն ու հավասար՝ լավ զարգացած մկանունքով։ Սրբոսկրը՝ երկար, մկանուտ, ազդրամասը՝ լիամսոտ։ Գույնը՝ մուգ կարմիր, փորի ստորին հատվածում, աչքերի շուրջը և քթահայելին՝ ավելի բաց գույնի։ Ցուլերի կենդանի զանգվածը 1000-1100 կգ է, կովերինը՝ մոտ 600։ Տարեկան միջին կաթնատվությունը՝ 1500-1800 կգ։ Կենդանիները վաղահաս են։ Ինտենսիվ աճեցրած և բտված, 12 ամսական ցլիկներիկների կենդանի զանգվածը 450 կգ է։ Սպանդային ելքը՝ 58–600%։ Մսեղիքը համեմատաբար նուրբ մակերեսային և մեծ քանակության միջմկանային ճարպով է։ Ցեղը լավ կլիմայավարժվում է։ Հայաստանի Հանրապետության Գյուղատնտեսության նախարարության աջակցությամբ վերջին շրջանում ներմուծվել և ֆերմերներին են բաժանվել լլիմեուզին ցեղի տոհմային երինջներ ու ցուլեր։

Տարածվածություն
---------------

Լավ է օգտագործում արոտավայրերը, այդ թվում՝ լեռնալանջերինը։ Ցեղը բուծում են Ֆրանսիայում։ Տոհմական կենդանիներն արտահանվել են Կանադա, Մեծ Բրիտանիա, Հունգարիա, Ռուսաստան, Ուկրաինա, Բելառուս և այլ երկրներ։ Լիմուզինը լայնորեն օգտագործում են այլ ցեղերի կովերի հետ տրամախաչման ժամանակ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Զանգվածային սպանություն Քրենդոնում**, 2007 թվականի հոկտեմբերի 7-ին ԱՄՆ-ի Վիսկոնսին նահանգի Ֆորեստ շրջանի Քրենդոն քաղաքում տեղի ունեցած իրադարձությունները, երբ Թայլեր Ջեյմս Փեթերսոնը սպանել էր 6 մարդու, մեկին՝ վիրավորել և ինքնասպանություն գործել։

Իրադարձություն
--------------

2007 թվականի հոկտեմբերի 7-ին՝ 14:45-ի սահմաններում, Թայլեր Ջեյմս Փեթերսոնը (ծնված 1987 թվականի մարտի 6-ին), որը ծառայում էր ոստիկանության տեղական վարչությունում (այդ ժամանակ ծառայության ժամանակ չի եղել), կիսաավտոմատ հրացանից կրակ է բացել մի խումբ երիտասարդների վրա։ Նա սպանել է վեցին (չորս աղջիկ և երկու տղա) և վիրավորել ևս մեկ մարդու, որից հետո ինքնասպան է եղել։ Սկզբում ենթադրվում էր, որ Փեթերսոնին սպանել է դիպուկահարը, բայց հետո պարզվել է, որ դիպուկահարի գնդակն ընկել է ոտքին, իսկ նա ընկնելով՝ կրակել է իր գլխին՝ մոտ ժամը 14։48-ին։ Սպանված աղջիկներից մեկը Փեթերսոնի ընկերուհին էր։ Դեպքի վայրում հայտնաբերվել է 5.56 տրամաչափի 30 պարկուճ։

Chicago Tribune թերթի վարկածով՝ Քրենդոնում զանգվածային սպանությունը վերջին 20 տարվա ընթացքում աշխարհում առավել դաժան զանգվածային սպանությունների թվում է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  David Cutler. — October 7, 2007 — UNITED STATES — Six people are killed and one wounded when Sheriff’s Department Deputy Tyler James Peterson goes on a shooting rampage at his ex-girlfriend’s apartment, in Crandon, Wisconsin. Peterson, 20, then shot and killed himself. (2012 թ․ օգոստոսի 5). «Timeline: Mass shooting incidents in last 20 years» (անգլերեն). Chicago Tribune. Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ նոյեմբերի 22-ին. Վերցված է 2012 թ․ նոյեմբերի 2-ին. `{{cite web}}`: no-break space character in `|description=` at position 16 (օգնություն)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Cop shot dead after gun rampage.
* Documents fill in lost hours after gunman killed six in Crandon
* Horror and healing in Crandon
* Wisconsin Town in Shock Արխիվացված 2012-10-19 Wayback Machine
**Էռենյո** (իսպ.՝ herreño, բառացի՝ «իեռոյական»), իսպանական պանիր, որը ստանում են այծի, կովի կամ ոչխարի կաթից։ Պանիրն արտադրում են Կանարյան կղզիների Իեռո կղզում։

Արտադրություն
-------------

Սկզբում էռենյո պանիրը ենթարկում են ֆերմենտային կոագուլման, որի արդյունքում այն դառնում է թեթևակի մամլած։ Դրանից հետո պանիրը աղում են խոհարարական աղով։ Հովահարումից հետո խոնավ միջավայրում պանիրն ապխտում են տատասկաթզենու տերևներով, թզենու ճյուղերով և չորացրած ցիստուսով (լատին․՝ Cístus)։ Արդյունքում, ապխտումից հետո, կեղևին հայտնվում են ողորկված գծեր։

Տվյալներ
--------

էռենյոն ունի գլանաձև տեսք։ Քաշը՝ 1-3 կգ է։ Տրամագիծը՝ 12-22 սմ է։ Յուղայնությունը 51 % է։ Ըստ կազմության պանիրը կարծր է, վառ սպիտակ գույնով։

Մատուցում
---------

Այս պանիրը հրամցնում են սպիտակ կամ վարդագույն գինով, եթե այն թարմ է, ու կարմիր գինով, եթե հասուն է։ Պանիրը մատուցում են նաև գրիլ արած և մոխո սոուսով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Queso Herreño tierno ahumado. Queso canario artesano. Mezcla 3 leches». *www.laventitadelfoodie.com*. Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 1-ին.
2. ↑  «Nuestro Queso Herreño» (իսպաներեն). Վերցված է 2022 թ․ սեպտեմբերի 1-ին.
3. ↑  *Juliet Harbutt* World Cheese Book. — Dorling Kindersley Limited, 2015. — 352 с. — ISBN 9780241236970
4. ↑  «QUESO HERREÑO MEZCLA TIERNO AHUMADO». *www.iberianwinesandfood.com* (իսպաներեն). Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 1-ին.
5. ↑  «QUESO HERRE�O». *www.jdiezarnal.com*. Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 1-ին. `{{cite web}}`: replacement character in `|title=` at position 12 (օգնություն)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Էռենյո պանիրը

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Էռենյո** կատեգորիայում։ |
**Վրացական կորպուս** (ռուս.՝ Грузинский корпус), Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին գործած ռուսական բանակի զինվորական միավորում (հետևակային կորպուս)։

Պատմություն
-----------

1915 թվականի ապրիլի 6-ին ռուսական բանակի կազմում ձևավորվեցին Թբիլիսիի և Քութայիսի կամավորական դրուժինաները։ Հետագայում դրանք վերակազմավորվեցին Վրացական հրաձգային գումարտակի, 1916 թվականի մարտի 19-ին դառնալով համանուն գունդ։ 
1916 թվականի մարտին Կովկասյան ռազմաճակատի զորքերի հրամանատար` Մեծ իշխան Նիկոլայ Նիկոլաևիչը Գերագույն գլխավոր հրամանատար շտաբի պետ գեներալ Մ. Վ. Ալեքսեևից խնդրել է թույլատրել ձևավորել Վրացական հեծյալ գունդ։ Այս գնդի սպայական կազմն առաջարկվել է ձևավորել ցանկություն հայտնած վրացի սպաներից, առաջնային ենթասպայական կազմը` ռուս ենթասպաներից, իսկ ցածրաստիճան զինվորականները հիմնականում պետք է լինեին վրացիներ։ Թույլտվությունը տրվել է նույն տարվա ապրիլի 23-ին։ Նորաստեղծ գնդի համար հիմք հանդիսացան վրացական հրաձգային գնդի հեծյալ հարյուրականները։

Գունդը ձևավորվել է 1916 թվականի հոկտեմբերի 31-ին։

Վրացի հեծյալներ, 1918
1917 թվականի նոյեմբերի 5-ին սկսվեց վրացական բանակային կորպուսի ձևավորման գործընթացը։ Այն ստեղծվեց այդ ժամանակ գործող վրացական ազգային զորամիավորումների հիմքի վրա, ինչպես նաև Կովկասյան ռազմաճակատի այլ զինվորական կազմավորումների, հետագայում վերակոմպլեկտավորվելով տարբեր զորատեսակներում ծառայող վրացի զինվորականներով։ Ընդամենն անհրաժեշտ էր ձևավորել 2 հրաձգային դիվիզիա, 2 լեռնային հրետանային և հեծելազորային բրիգադներ, հեծյալ-լեռնային մարտկոցներ, ինժեներական գումարտակ, հրասանդային դիվիզիոն և պահուստային գունդ։ Կորպուսի հրամանատար է նշանակվել գեներալ Վասիլի Գաբաևը (Գաբաշվիլի)։

1918 թվականի փետրվարի 25-ին ձևավորվեցին կորպուսի շտաբը, 2 վրացական հրաձգային դիվիզիաները, վրացական հեծելազորային բրիգադան (3 վրացական հեծելազորային գնդերը, հեծյալ սակրավորների խումբը և վրացական հեծյալ լեռնային մարտկոցը), վրացական հրասանդային դիվիզիոնը, Գորիի առանձնակի հրաձգային գումարտակը և հեծյալ հարյուրյակը և պահակախմբային գումարտակը։ Մարտի վերջերից ապրիլի սկզբները նորից ձևավորեցին 1-ին դիվիզիայի 4-րդ լեգիոնը (գունդը), որի հրամանատարն էր գեներալ Մազնիաշվիլին։ Այդ ժամանակահատվածում մասնակիորեն ձևավորվեց 3-րդ դիվիզիան։

Վրացական կորպուսը մասնակցել է Անդրկովկասում գերմանա-թուրքական ինտերվենտների դեմ մղված ռազմական գործողություններին։ 
1918 թվականի գարնանը կորպուսը զբաղեցնում էր Սև ծովից մինչև Ախալքալաք ընկած տարածքի կրակակետերը։ Կորպուսը դարձավ Վրաստանի Դեմոկրատական Հանրապետության բանակի ստեղծման հիմքը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Сардарапат // «Голос Армении». — 27.05.2008. Архивировано 26 мая 2013 года.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Д. Жуков. «Была ли Грузия независимой?» (ռուսերեն). myrt.ru. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 22-ին. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 30-ին.
**Հիստոջեն պաթոլոգիայի հայ–գերմանական գիտագործնական կենտրոն**, ախտաբանական ախորոշիչ կենտրոն։ Հիմնադրվել է 2017 թվականին՝ բժիշկ-ախտաբաններ Արմեն Մխիթարյանի, Փառանձեմ Խաչատրյանի և Վիկտորյա Սահակյանի կողմից։ Կենտրոնի համահիմնադիր-տնօրենը բժիշկ-ախտաբան, կենսաբանական գիտությունների թեկնածու՝ Վիկտորկա Սահակյանն է։

Ծառայություններ
---------------

Կենտրոնում իրականացվում են ձևաբանական հետազոտությունների բոլոր տեսակները՝ բջջաբանական, հյուսվածաբանական, հիստոքիմիական, իմունահիստոքիմիական, մոլեկուլային։ Կենտրոնը համապատասխանում է Ստանդարտացման միջազգային կազմակերպության(ISO) պահանջներին։

Ախտաբանության ամբիոն
--------------------

Կենտրոնը նաև հանդիսանում է Երևանի Մ. Հերացու անվան պետական բժշկական համալսարանի Պաթոլոգիայի ամբիոնի կլինիկական բազա։ Ուսուցումն իրականացվում է ԵՊԲՀ Պաթոլոգիայի ամբիոնի կլինիկական օրդինատորների և ցիկլային պարապմունքների ձևով, այլ մասնագիտությունների օրդինատորների համար(ընդհանուր վիրաբույժներ, գինեկոլոգներ, ուռոլոգներ, մաշկաբաններ, գաստրոէնտերոլոգներ, էնդոկրինոլոգներ, ուռուցքաբաններ և այլն)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Երևանում բացվել է Պաթոլոգիայի գիտագործնական կենտրոն». *armenpress.am*. Վերցված է 2024 թ․ հունվարի 27-ին.
2. 1 2 3  «Հիստոջեն լաբորատորիա». *histogen.am*. Վերցված է 2024 թ․ հունվարի 27-ին. `{{cite web}}`: `|archive-url=` requires `|archive-date=` (օգնություն)
3. ↑  «Հայաստանում բացվել է «Հիստոջեն» լաբորատորիան». *www.1lurer.am*. 2017 թ․ հուլիսի 25. Վերցված է 2024 թ․ հունվարի 27-ին.
4. ↑  «Հիստոջեն. Որակ և ախտորոշման ճշգրտություն մասնագետների պրոֆեսիոնալիզմի շնորհիվ (լուսանկար)». *www.7or.am*. Վերցված է 2024 թ․ հունվարի 27-ին.
5. ↑  «Պաթոլոգիայի ամբիոն». *ԵՐԵՎԱՆԻ ՄԽԻԹԱՐ ՀԵՐԱՑՈւ ԱՆՎԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲԺՇԿԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ*. Վերցված է 2024 թ․ հունվարի 27-ին. `{{cite web}}`: `|archive-url=` requires `|archive-date=` (օգնություն)