Տեսարան Հաղպատ գյուղից
**Հաղպատի գյուղացիների ապստամբություն**, ըմբոստություն ընդդեմ կալվածատիրական կարգերի, որը տեղի է ունեցել 1903 թվականի նոյեմբերին Ռուսական կայսրության Թիֆլիսի նահանգի Բորչալուի գավառի կազմում ներառված Հաղպատ գյուղում։ Այն վերաճել է զինված ընդհարումների Հաղպատի բնակչության և ռուսական իշխանության միջև և դաժանորեն ճնշվել կայսերական կազակական զորաջոկատների կողմից։

Նախապատմություն
---------------

1900-ական թվականների սկզբին Հաղպատի բնակչությունը գտնվում էր տնտեսաիրավական դժվարին իրավիճակում։ Բնակչությանն էր պատկանում Հաղպատի հողատարածքից 500 դեսյատին, իսկ մնացած 6500 դեսյատինը պատկանում էր իշխան Բարաթովին։ Հաղպատի բնակչությունը գյուղատնտեսությամբ զբաղվելու համար ստիպված էր Բարաթովի հողերը վերցնել կապալով։ 

Կապալի պայմանները բավականին ծանր էին, և գյուղացիները վճարում էին մեծ գումարներ ու կատարում կապալով սահմանված պարտավորությունները։ 1902 թվականին Բարաթովը բարձրացնում է հողի կապալավարձը, ինչը հանգեցնում է գյուղացիների անհամաձայնության։ Ստեղծված իրավիճակում Բարաթովը դիմում է դատարան և գյուղացիներից պահանջում իր սահմանած կապալավարձը։ Դատարանը վճիռ է կայացնում ի օգուտ Բարաթովի։

Գյուղացիների բարձրացրած խռովություն
-----------------------------------

Հաղպատի գյուղացիների ապստամբության պատկերումը Էդուարդ Իսաբեկյանի կտավում (1956 թվական)
Չցանկանալով համակերպվել դատարանի վճռին և վճարել բարձրացված կապալավարձը՝ Հաղպատի բնակչությունը հրաժարվում է կատարել դատարանի պահանջը։ Իրավիճակը կարգավորելու համար մի քանի անգամ Հաղպատ գյուղ է ժամանում գավառապետ Շանշիևը, սակայն չի կարողանում հանգուցալուծել խնդիրը։ 

1903 թվականի նոյեմբերին կազակ-ոստիկանների ուղեկցությամբ Հաղպատ է ժամանում դատական կարգադրիչը (այն ժամանակ պրիստավը), որպեսզի առգրավելու և վաճառքի ներկայացնելու համար գույքագրի գյուղացիների գույքը։ Հաղպատի բնակչությունը չի հանդուրժում նման գործողությունները և խռովվություն բարձրացնում։ Նրանք ծեծի են ենթարկում և գյուղից հեռացնում դատական կարգադրիչին և կազակ-ոստիկաններին։ Գյուղացիների ըմբոստությունից հետո գավառապետ Շանշիևը հեռագիր է ուղարկում Թիֆլիսում գտնվող Կովկասի կառավարչապետին և հայտնում, որ Հաղպատի բնակչությունը ըմբոստացել է և զինված դիմադրություն ցույց տալիս։ 

Որոշ ժամանակ անց Հաղպատ են ժամանել կազակ-ոստիկանների խոշոր զորաջոկատ և սկսել բնակչության նկատմամբ բռնաճնշումներ։ Նրանք ներխուժել են տներ և առգրավվել գյուղացիների իրերը, գոմերից դուրս հանել կենդանիներին։ Դրանից հետո Հաղպատի բնակչությունը դիմադրություն է ցույց տվել, փայտերով ու քարերով հարձակվել կազակ-ոստիկանների վրա։ Բախումների ընթացքում կազակ-ոստիկանները կրակ են բացել գյուղացիների ուղղությամբ, ինչի հետևանքով սպանվել է 8 գյուղացի, այդ թվում՝ 4 կին, իսկ շատերը ծանր վիրավորվել։ Ճնշելով գյուղացիների դիմադրությունը՝ կազակ-ոստիկանները գյուղացիների նկատմամբ իրականացրել են անմարդկային գործողություններ։ Նրանք դաժանորեն ծեծել են տղամարդկանց և երեխաների, իսկ կանանց ու աղջիկների բռնաբարել։ Իրականացրել են համատարած թալան և կողոպուտ։ Շուրջ 60 գյուղացի ձերբակալվել է։

Հետագա իրադարձություններ
------------------------

Հաղպատի դեպքերը հուզումներ առաջացրեցին հարակից բնակավայրերում։

1905 թվականին Հաղպատի բնակչությունը ստեղծում են հեղափոխական գյուղացիական կոմիտե, որը հրաժարվել է ճանաչել կառավարության իշխանությունը և ստանձնել է գյուղի կառավարումը, հրաժարվել կալվածատերերին հարկեր վճարելուց, ցարական իշխանությունների կարգադրությունները կատարելուց։

Պատահական չէ, որ ցարական իշխանությունների դեմ պայքարող բոլշևիկներ Ստեփան Շահումյանի և Սուրեն Սպանդարյանի առաջին հավաքներից մեկը 1905 թվականին տեղի ունեցավ հենց Հաղպատում։

Դեպքերի արտացոլումը մշակույթում
-------------------------------

Հաղպատի գյուղացիների ապստամբության պատկերումը Էդուարդ Իսաբեկյանի կտավում (1957 թվական)
Հաղպատի գյուղացիների ապստամբությանն է նվիրված Խորհրդային Հայաստանի ժողովրդական նկարիչ Էդուարդ Իսաբեկյանի 2 կտավները, որոնք նա նկարել է 1956 և 1957 թվականներին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21  Մ․Ներսիսյան, *«Հայ ժողովրդի պատմություն, Հայաստանը 1905-1907 թթ․ ռեվոլյուցիայի տարիներին»*, Հայկական ՍՍՌ գիտությունների ակադեմիայի տեղեկագիր, 1955 թվական։
2. ↑  Վահե Աթանեսյան, *«Միքայել Արամյանց։ կյանքի եւ գործունեության դրվագներ»*, Էդիտ Պրինտ հրատարակչություն]
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  «Ավանգարդ», օրգան ՀԼԿԵՄ կենտկոմի, № 89, հինգշաբթի, 25 հուլիսի 1963 թվական։]
4. ↑  Լ․Ա․Մկրտումյան, «Հայոց պատմություն», Երևան, «Տնտեսագետ» հրատարակչություն, 2016 թվական, ISBN 978-9939-61-150-1
5. ↑  *«Հաղպատի գյուղացիների ապստամբությունը 1903 թվականին. 1957, կտավ, յուղաներկ, 208×230»*, *(արխիվացված 12․02․2024 թվականին)*։
6. ↑  *«Հաղպատի գյուղացիների ելույթը 1903թ.. 1956, կտավ, յուղաներկ, 149.5×140»*, *(արխիվացված 12․02․2024 թվականին)*։