Հռոմեական հանրապետության և կայսրության փոփոխվող քարտեզՀռոմեական հանրապետության և կայսրության փոփոխվող քարտեզ մ. թ. ա. 510-ից մինչև մեր թվարկության 530 թվականը
     Հանրապետություն
     Կայսրություն
     Արևելյան/Բյուզանդական կայսրություն
     Արևմտյան կայսրություն
**Արևմտյան Հռոմեական կայսրության անկում** (նաև անվանում են **Հռոմեական կայսրության անկում** կամ **Հռոմի անկում**), գործընթաց, որի ընթացքում տապալվեց Արևմտյան Հռոմեական կայսրությունը, և նրա ենթակայության գտնվող հսկայական տարածքները անցան որոշ ազգերի։ Անկման հիմնական պատճառների մեջ ժամանակակից պատմաբանները դասում են, վերահսկողության թուլացումը, տնտեսության, բանակի, առողջապահության թուլացումը։ "Բարբարոսների" կողմից ճնշման ուժեղացումը դրսից նույնպես կարևոր նշանակություն ունեցավ անկման հարցում։ Սակայն այս պատճառները մինչ այժմ քննարկվում են պատմաբանների կողմից և առաջ են քաշվում նաև այլ վարկածներ։

117 թվականին կայսրությունը հասավ իր տարածքային մեծության գագաթնակետին, իսկ 284 թվականին Դիոկղետիանոսը կայսրությունը բաժանեց երկու մասի։ Հիմնական տարածքային կորուսները սկսվեցին 376 թվականին, երբ մեծ տարածք անցավ Գոթերին և այլք։ 476 թվականին, երբ Օդոակրը գահընկեց արեց Հռոմուլոս կայսրին, Արևմտյան Հռոմեական կայսրությունը ուներ չնչին ռազմական, քաղաքական կամ ֆինանսական ներուժ և չէր վերահսկում կայսրության մեծ մասին, որոնք ֆիկտիվ կոչվում էին հռոմեական։ Նվաճելով կայսրությունը, բարբարոսները ստեղծեցին սեփական իշխանությունը կայսրության մեծ մասում։ Սակայն կայսրության անկմամբ նրա մշակութային ժառանգությունը մնում է մինչ օրս։

### Պատճառներ

Պատմաբան Էդվարդ Գիբբոնը տվել է անկման պատճառների դասական բնութագրում։ Քրիստոնեության տարածման հետ միասին նա մեծ կշիռ տվեց այլ ներքին խնդիրներին և արտաքին ուժերի կողմից հարձակումներին։
Գերմանացի պատմաբան Ալեքսանդր Դեմանդը համշվում էր 210 տարբեր վարկած, ինչի Հռոմը կործանվեց, իսկ դրանից հետո ծնվեցին նոր մտքեր։ Պատմաբանները դեռևս շարունակում են վերլուծել պատճառները, թե ինչու կայսրությունը կորցրեց վերահսկողությունը հսկայական տարածքների նկատմամբ։ Համեմատություն է կատարվում նաև չինական Հան կայսրության հետ, որը վերածնվեց որպես Մեծ միություն, մինչդեռ Միջերկրական աշխարհը մնաց քաղաքապես տարանջատված։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ward-Perkins, 2007, էջ 1
2. ↑  e.g. Why Nations Fail. Acemoglu D and Robinson JA. Profile Books (Random House Inc.) 2012. ISBN 978-1-84668-429-6. pp. 166–175
3. ↑  Alexander Demandt: 210 Theories Archived 2015-03-16 at the Wayback Machine. quoting A. Demandt, *Der Fall Roms* (1984) 695.
4. ↑  Galinsky, 1992, էջեր 53–73


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Հին աշխարհ |
| --- |
|  |
| Եգիպտոս և Միջագետք | Եգիպտոսը Հին աշխարհում • Հին Եգիպտոսի մշակույթ • Եգիպտական կրոն • Եգիպտոսի գիտություն և գրականություն • Շումերական քաղաք-պետություն • Աքքադի պետություն • Ուրի պետություն • Աշշուր քաղաք-պետություն • Միտաննիի պետություն • Ասորեստան • Բաբելոն • Համմուրապպի թագավորի օրենքներ • Ասորեստանի աշխարհակալ տերություն • Նոր Բաբելոնի թագավորություն |
|  |
| Փոքր Ասիա | Հին Հայաստան (Վանի թագավորություն) • Խեթական պետություն • Լուվիական պետություն • Փռյուգիական տերություն • Լիդիա • Աքեմենյան պետություն • Փյունիկյան քաղաք-պետություն • Էլամ պետություն • Արիական ցեղերի գաղթ • Երվանդունիների թագավորություն • Մարաստան • Հին Չինաստան • Հին Ճապոնիա • Հին Հնդկաստան • Արտաշեսյանների թագավորություն |
|  |
| Հին Հունաստան | Հին Հունաստան • Կրետեի ծովապետություն • Աքայական պետություն • Դորիական ցեղերի գաղթ • Հին Հունական կրոն • Հունական թատրոն • Իլիական • Ոդիսական • Հոմերոսի դարաշրջան • Դրակոնի օրենքներ • Սոլոնի բարեփոխումներ • Կլիսթենեսի բարեփոխումներ • Սպարտա • Հելոտներ • Հույն-պարսկական պատերազմներ • Հունաստանի դասական դարաշրջան • Օլիմպիական խաղեր • Հունաստանի գիտություն և արվեստ • Պելոպոնեսյան պատերազմ • Մակեդոնիա (Հունաստան) • Հելլենիզմ • Գավգամելայի ճակատամարտ |
|  |
| Հին Հռոմ | Հին Հռոմ • Հռոմեական կայսրություն • Սերվիոս Տուլիոսի բարեփոխումներ • Պատրիկ • Պլեբեյ • Մագնեսիայի ճակատամարտ • Տիբերիոս Գրակքոսի բարեփոխումներ • Գայոս Գրակքոսի բարեփոխումները • Հռոմեա-պոնտական պատերազմ • Միհրդատյան պատերազմներ • Սուլլայի դիկտատուրա • Սպարտակի ապստամբություն • Օգոստոսի դարաշրջան • Հին Հռոմեական կրոն • Հին հռոմեական մշակույթ • Քրիստոնեության ծագում • Արևմտյան Հռոմեական կայսրության անկում |

 |