recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Գրքի և հրատարակչական գործի կենտրոն**, ՀՀ մշակույթի նախարարության կազմակերպություն։

Պատմություն
-----------

Ստեղծվել է ՀԽՍՀ Նախարարների խորհրդի և ՀԿԿ ԿԿ-ի 1963 թվականի դեկտեմբերի համատեղ որոշմամբ։ 1963-1972 թվականներին՝ ՀԽՍՀ Նախարարների խորհրդի մամուլի, 1972-1990 թվականներին՝ Հրատարակչությունների, պոլիգրաֆիայի և գրքի առևտրի գործերի պետական կոմիտե (Հրատպետկոմ), 1990-1992 թվականներին՝ ՀՀ Նախարարների խորհրդին առընթեր մամուլի կոմիտե, 1992-1995 թվականներին՝ ՀՀ Կառավարությանն առընթեր հրատարակչական գործի վարչություն, 1995-1997 թվականներին՝ ՀՀ տեղեկատվության նախարարություն, 1997–2002 թվականներին՝ Տեղեկատվության և գրահրատարակչության վարչություն, 2002-2012 թվականներին՝ Տեղեկատվության և գրահրատարակչության գործակալություն։ 

Ղեկավարել է գրահրատարակչական պետպատվերները, Հայֆիլմի, «Երևան» ստուդիայի, Արմենպրես գործակալության, պարբերական մամուլի, հեռուստառադիոընկերությունների ֆինանսավորման, պետական և պետական մասնակցությամբ գրահրատարակչությունների մի մասի աշխատանքները, 1995-2001 թվականները՝ նաև Հայաստանի ազգային ռադիոն և հեռուստատեսությունը, Հայմամուլը։ 2002 թվականից ղեկավարում է գրահրատարակչական պետպատվերի իրականացման գործառույթը։ 

1968-1999 թվականներին լույս է ընծայել «Գրքերի աշխարհ» ամսաթերթը։ 

Վարչության (կոմիտեի) պետեր (նախագահներ) են եղել Հ. Մարտիրոսյանը, Հայկարամ Ութմազյանը, Սպարտակ Բաղդասարյանը, Գեղամ Մուղնեցյանը, Ստեփան Պողոսյանը, Կարեն Սիմոնյանը, Էդվարդ Սաֆարյանը, Հրաչյա Թամրազյանը, Գարեգին Չուգասզյանը, Րաֆֆի Հովհաննիսյանը, Հարություն Կարապետյանը, Տիգրան Հակոբյանը, Էդվարդ Միլիտոնյանը (2002 թվականից)։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
«**Բյուրոկրատ**», գրատուն-հրատարակչություն Երևանում։

Պատմություն
-----------

Հիմնադրվել է 2010 թվականին։ Հիմնադիր-տնօրեն` Սամվել Հովհաննիսյան, տնօրեն՝ Շուշան Արզաքանյան (2012 թվականից)։

Գրախանութում վաճառվում են «Տաշեն» (Գերմանիա), «Սկիրա» (Իտալիա–Կանադա), «Ֆեյդըն» (Մեծ Բրիտանիա) և արտերկրի հայտնի այլ հրատարակչությունների լույս ընծայած գրքեր ու ալբոմներ, Ռուսաստանում հրատարակված համաշխարհային և ժամանակակից հայտնի հեղինակների երկեր՝ ռուսերեն, անգլերեն և այլ լեզուներով, դասական ու արդի հայ գրողների գործեր։

«Բյուրոկրատ»-ում կազմակերպվում են գրքերի, ամսագրերի և այլ հրատների շնորհանդեսներ, դասախոսություններ, հանդիպումներ հեղինակների, հրատարակիչների հետ, ցուցահանդես-վաճառքներ։

Հրատարակչությունը սկզբնական շրջանում թողարկել է միայն «խոսող գրքեր» («Հայ սիրերգակներ», Հ. Թումանյանի «Հեքիաթները» և այլն)։ Լույս է ընծայել «Ռուբեն Հախվերդյան» (կազմ.` Շ. Արզաքանյան) ժողովածուն, Սենեկայի «Նամակներ Լուցիլիոսին բարոյական կյանքի մասին», Սուն Ցզիի «Ստրատեգիայի արվեստը» (երեքն էլ՝ 2011) և Դ. Ռիդի «Գաղտնախորհուրդ Սիոնը» (2012) գրքերը, «Բուսիդոյի օրենսգիրք»-ը (2014, 4-ն էլ ռուսերենից թարգմ.՝ Ա. Տեր-Հովհաննիսյանի)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Երևանի աստղադիտարան**, Երևանի պետական համալսարանի գիտաուսումնական հիմնարկություն։ Աստղադիտարանն ունի 6 սմ տրամագծով աստղադիտակ, դիտողական և չափիչ գործիքներ ու սարքեր։ Ուսումնական դիտումներ են անցկացնում համալսարանի ֆիզիկայի, մեխանիկա-մաթեմատիկական և աշխարհագրության ֆակուլտետների ուսանողները։

Կառույցն ընդգրկված է Կենտրոն վարչական շրջանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում։

Շենքը
-----

Երևանի աստղադիտարանի շենքը կառուցվել է 1933 թվականին (նախագծվել՝ 1921 թվականին ճարտարապետ Ա. Թամանյանի կողմից)։ Համաձայն Երևանի առաջին գլխավոր հատակագծի (1924 թվական)՝ նախատեսված «Ուսանողական թաղամասի» կոմպոզիցիայի կենտրոնն է եղել Երևանի պետական համալսարանի Աստղաֆիզիկայի ամբիոնի ուսումնական բազան, որտեղ էլ տեղակայված է եղել Երկրի արհեստական արբանյակների Երևանի դիտակայանը (հիմնադրվել է 1957 թվականին)։ Այստեղ ՍՍՀՄ ԳԱ աստղագիտական խորհրդի ծրագրով ամեն օր կատարվում էին դիտումներ, իսկ արդյունքները հրապարակցվում էին միութենական և արտասահմանյան գիտական պարբերականներում։
Շենքի ճարտարապետական հորինվածքը ներառում է ուղղանկյուն հատակագիծն և շարժական գմբեթը՝ գլանաձև, միմյանց համակցված ծավալներով։ Շենքի առաջին հարկում կան ընդարձակ լսարան և աշխատասենյակներ, երկրորդ հարկում՝ հարթակ՝ դիտման բոլոր անհրաժեշտ սարքերով։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Աղբյուրներ
----------

* Հայկական սովետական հանրագիտարան, հատոր 3, Երևան, 1977

Արտաքին հղումներ
----------------

* Երևանի քաղաքապետարանի պաշտոնական կայքը


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 567)։*  |

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Երևանի աստղադիտարան** կատեգորիայում։ |
**Գալայի հնաոճ իրերի թանգարան** (ադրբ.՝ Qala Əntiq Əşyalar Muzeyi), Թանգարանը հիմնադրվել է Հեյդար Ալիևի հիմնադրամի կողմից Գալա պետական պատմական և ազգագրական արգելոցի տարածքում։

Թանգարանի շինարարությունը սկսվել է 2010 թվականի հունիսին և ավարտվել 2011 թվականին։ 2011 թվականի սեպտեմբերի 7-ին նախագահ Իլհամ Ալիևը և նրա կինը, Հեյդար Ալիևի Հիմնադրամի նախագահ Մեհրիբան Ալիևան մասնակցել են թանգարանի բացմանը։ 

Թանգարանում ցուցադրվում է ավելի քան 800 ցուցանմուշ։ Եռահարկ շենքի առաջին և երկրորդ հարկերում ցուցադրվում են տարատեսակ դեկորատիվ-կիրառական արվեստներ, որոնք ստեղծվել են ադրբեջանցի ժողովրդի կողմից դարեր շարունակ։ Երրորդ հարկում ցուցադրվում են երկրի տարբեր շրջաններից հավաքված իրեր, որոնք արտադրվել են Ավստրիայում, ԱՄՆ-ում, Գերմանիայում, Անգլիայում, Իրանում, Ռուսաստանում, Ֆրանսիայում, Բելգիայում, Ուզբեկստանում, Թուրքիայում, Լեհաստանում և այլ երկրներում։ Շենքի առաջին հարկում կան վարչական սենյակներ, հուշանվերների բաժին և վերանորոգման և վերականգնման արհեստանոց, նիստերի դահլիճ։ Հայտնաբերված հնությունները վերականգնվում են այս արհեստանոցում։

Տես նաև
-------

* Ամրոցի հնագիտական-ազգագրական թանգարանային համալիր

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Գալայի հնաոճ իրերի թանգարան
2. ↑  Əntiq Əşyalar muzeyi
3. ↑  Հեյդար Ալիևի հիմնադրամ
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Գևորգ Եղիազարյան (այլ կիրառումներ)
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Եղիազարյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Գևորգ Մյասնիկի Եղիազարյան** (հուլիսի 21, 1963(1963-07-21), Լենինական, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ նկարիչ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1963 թվականի հուլիսի 21-ին, Լենինական (այժմ՝ ՀՀ Շիրակի մարզի Գյումրի) քաղաքում։

1983 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստի ուսումնարանը, 1991 թվականին՝ Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը։

1994 թվականից Հայաստանի նկարիչների միության անդամ է։ 2005 թվականին հիմնադրել է «Սալազարդ» խեցեգործական փորձարարական արվեստանոցը։
2005 թվականին արժանացել է Վահան Թեքեյանի անվան մրցանակի։

Անձնական կյանք
--------------

Ամուսնացել է 1989 թվականի հուլիսի 21-ին։ Ունի երկու երեխա։ Կինը՝ Ալվարդ Ջիվանյանը, թարգմանչուհի է։

Ստեղծագործություններ
--------------------

Եղիազարյանի գեղանկարներին բնորոշ են գունային նուրբ և ռիթմիկ զուգորդումները, երաժշտականությունը՝ արտահայտված խորհրդանշական և պայմանական միջոցներով։ 

* «Դոն Կիխոտ», 1993
* «Իմ Ջոկոնդան», 2001
* «Հոգու մեղեդի», 2002
* «Մտքի թագավորը», 2003
* «Մայրություն», 2004
* «Երաժիշտը», 2004
* «Ջութակահարը», 2004

Անհատական ցուցահանդեսներ
------------------------

* Բեյրութ, 1995
* Երուսաղեմ, 1996
* Ամստերդամ, 1997
* Բոստոն, 1998
* Ատլանտա, 1999,2009
* Վաշինգտոն, 2000, 2002, 2008, 2009,
* Նյու Յորք, 2000, 2004, 2006
* Ժնև, 2004
* Լիոն, 2006, 2007
* Չիկագո, 2009

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. ↑  *Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005*

Արտաքին հղումներ
----------------

«Հայազգ» հիմնադրամի հանրագիտարան
**Բոբր** (բելառուս․՝ Бобр), գետ, որը գտնվում է Բելառուսի Վիտեբսկի մարզի Տոլոչինի շրջանում և Մինսկի մարզի Կրուպսկայա և Բորիսովսկայա շրջաններում, Բերեզինայի ձախ վտակն է։ Գետի երկարությունը` 124 կմ, ջուր հավաքող ավազանի մակերեսը` 2190 կմ2։ Ջրի միջին տարեկան ծախսը գետաբերանում 15 մ3/վ է, հորդացումը մինչև` 540 մ3/վ։ Գետի միջին թեքությունը` 0,56 ր/կմ։

Սկիզբ է առնում Օրշանսկի բարձրավանդակից, Ռաֆալով գյուղի մոտ, Տոլոչինի շրջանում։ Արտահոսումը գտնվում է Բերեզինա, Դրուտ և Արևմտյան Դվինա գետերի ավազանների սահմաններին։ Հոսում է Կենտրոնաբերեզինյան դաշտավայրով, գետի հոսանքի գլխավոր ուղղությունը դեպի հարավ-արևմուտք է։ Սառում է դեկտեմբերի կեսերին, սառցահոսանքը սկսվում է մարտի կեսերից։ Գետի ափերին բնակվում են կուղբեր, ողողադաշտերում մելիորատիվ ջրանցքներ կան։ Հովիտը տրապեցաձև է, երկարությունը` 1-2 կմ։ Գետահովիտն անհամաչափ է, տեղ-տեղ` ճահճացած, լայնությունը հասնում է 300-500 մ-ի։ Գետի հունը ոլոր-մոլոր է, ազատ ոլորվում է, լայնությունը սակավաջրության ժամանակ 6-25 մ. է, գետաբերանում` 40 մ։ Ափերը ուղղաբերձ են, տեղ-տեղ` զառիթափ։

Հիմնական վտակներն են` Նաչան, Օբչուգան, Մոժան, Ելենկան, Պլիսան, Օսոկան։

Բոբր գետի վրա գտնվում են Կրուպսկ քաղաքը, Բոբր բնակավայրը, խոշոր գյուղեր Օբչուգան, Ծեր Բոբրը, Վիդրիցան և շատ այլ փոքր գյուղեր։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Блакітная кніга Беларусі : Энцыклапедыя / рэдкал.: Н. А. Дзісько і інш. — Мінск: БелЭн, 1994. — 415 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-133-1

Գրականություն
-------------

* Бобр // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец (белор.) / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1996. — С. 199. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0068-4.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Երևման Սուրբ Խաչ եկեղեցի (այլ կիրառումներ)
 Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Սուրբ Նշան եկեղեցի (այլ կիրառումներ)

**Երևման Սուրբ Խաչ եկեղեցի** (նաև՝ **Սուրբ Նշան եկեղեցի** կամ **Կոկոլայի եկեղեցի**), Հայ Կաթոլիկ եկեղեցու տաճար Վրաստանի Սամցխե-Ջավախքի մարզի Ախալցխա քաղաքի հին՝ Ռաբաթ կոչված թաղամասի ամենաբարձր մասում։ Դրա մասին է վկայում հետևյալ աղբյուրը. *«Հին քաղաքի մէջ եղած Հայ կաթոլիկաց եկեղեցիներէն Ս. Նշան կամ Երևման Ս. Խաչ, կառուցուած է բարձր բլրան վրայ, Հայոց միջին դարու եկեղեցեաց ձևով, ոչ այնչափ սրածայր կաթողիկէիւ, որ բաւական հնութեան նշան է...: Զանազան ժամանակաց մէջ նորոգուած է եկեղեցիս...»*։

Պատմություն
-----------

Ինչպես ավանդույթը, այդպես էլ որոշ աղբյուրներ վերաբերում են եկեղեցում կառուցմն Հայոց կաթողիկոս Ներսես Գ Տայեցուն։ Ցավոք, սոն ավանդությունը ո՛չ հերքելու և ո՛չ էլ հաստատելու հիմքեր չունենք։ Անկասկած, ավանդապատում կամ նույնիսկ մտացածին է նաև 1872 թվականի հետևյալ վկայությունը.

> 
> 
> ...բոլորը գտնվում են միմյանցից ոչ հեռու*։ Ամենից բարձր տեղը զբաղեցնում է Սուրբ Խաչ եկեղեցին։ Ակադեմոկոս Բրոսեն վկայում է, թե այս եկեղեցին կոչվում էր նաև,, կոկոլա,, այսինքն Նիկոլայի եկեղեցի, որն իր անունը ստացել էր հիմնադրի՝ վրացի Նիկոլայ Շալիկովի անունից։ Կառույցի արձանագրությունները ներկայումս եկեղեցին Շալիկովին վերագրելու հիմք չեն տալիս։ Հին արձանագրությունները հայերեն են*
> 
> 
> 
> *Բնօրինակ տեքստ* (ռուս.)  
> 
> *...все они находятся в весьма близком разстоянии друг от друга. Самое высшее место занимает церковь св. Креста. Акад. Броссе утверждает, что эта церковь иначе называлась "Кокола", т. е. церковью Николая, по имени своего оснавателья грузина Николая Шаликова. По надписи о сооружении этой церкви Шаликовым в настоящее время не оказывается,- старинныя-же надписи-армянския"*
> 
> 
> 
> 

18-րդ դարի առաջին կեսից տիրել են հայ կաթողիկեները։ Շնորհիվ տարբեր դարերում պարբերաբար իրականացված մի շարք նորոգությունների, որոնց հետքերը որմերի՝ տակավին կանգուն հատվածների վրա ցարդ հայտնի են, միանգամայն կանգուն և անվնաս է եղել մինչև ռուսների՝ Ախալցխան գրավելը։

Ճարտարապետություն
-----------------

Տես նաև
-------

* Հայ Կաթոլիկ եկեղեցի
* Վրաստանի հայկական տաճարների ցանկ

Արտաքին հղումներ
----------------

* old.hetq.am՝ Ախալցխայում սկսել են վերանորոգել Երևման Սուրբ Խաչ եկեղեցին(չաշխատող հղում)
* ankakh.com՝ Ախալցխայի Երևման Սուրբ Խաչ եկեղեցու գոյությունը վտանգված է Archived 2010-08-27 at the Wayback Machine.
* akhaltskha.net՝ ԱԽԱԼՑԽԱՅՈւՄ ՔԱՆԴՈւՄ ԵՆ ՀԱՅ ԿԱԹՈՂԻԿԵ ԵՐԵՎՄԱՆ ՍՈւՐԲ ԽԱՉ ԵԿԵՂԵՑԻՆ(չաշխատող հղում)
* news.am՝ Ախալցխայի Երևման Ս. խաչ եկեղեցու խաչքարերը հանվել են և փոխադրվել գավառագիտական թանգարան

### Բլոգեր

* Հակոբ Սիմոնյանը հանդես է գալիս է Ախալցխայի Երևման Սուրբ Խաչ եկեղեցու պաշտպանությամբ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Էփրիկեան Ս. Պատկերազարդ բնաշխարհիկ բառարան, հ. 1, Վենետիկ, 1903-1905, էջ 60
2. ↑  Գեղամեանց Յ. Նամակ Ախալցխայից, «Փորձ», 1876, N 1, էջ 443  
«Սուրբ Խաչ, Ներսէս Շինող կաթողիկոսից հիմնարկած»
3. ↑  Загурский Л. Поездка в Ахалцихский уезд в 1872 г. "Записки Кавказскаго отдела императорскаго русскаго географическаго общества", книжка VIII, Тифлис, 1873, էջ 18
4. ↑  Սամվել Կարապետյան, Ախալցխա, Երևան, 2008, էջ 150-160
**Բյուրեղօպտիկա**, գիտություն բյուրեղներում լույսի տարածման մասին։

Նկարագրությունը
---------------

Բյուրեղների սեփական ճառագայթումը, նրանց սպեկտրային բնութագրերի և էներգիայի մակարդակների ու անցումների հավանականության կապը սովորաբար քննարկվում է բյուրեղների սպեկտրոսկոպիայում։ Բյուրեղօպտիկայում, ինչպես և ողջ մակրոսկոպիկ ֆիզիկական օպտիկայում, նյութը բնութագրվում է իր հատկությունները նկարագրող մի քանի մեծություններով։ Միկրոսկոպիկ բյուրեղօպտիկան այդ պարամետրերը կապում է բյուրեղը կազմող մասնիկների հատկությունների, նրանց դասավորության և փոխազդեցության հետ։ Բյուրեղներին բնորոշ է նրանց ֆիզիկական հատկությունների անիզոտրոպությունը, այդ թվում նաև այնպիսի հատկությունների, որոնք նկարագրվում են դիէլեկտրիկ (е), մագնիսական (р), թափանցելիություններով և էլեկտրահաղորդականությամբ (а)։ Լուսային ալիքի դաշտի ազդեցությամբ բյուրեղում էլեկտրոնների տեղափոխման ուղղություններն ու մեծությունները այդ դաշտի ուղղությունից կախված տարբեր են, ուստի և տարբեր են էներգիայի կլանման հավանականությունները։ Դրա հետևանքը բյուրեղի օպտիկական անիզոտր աղությունն է, որն անդրադառնում է բյուրեղի օպտիկական հատկությունների (լույսի տարածման արագություն, կլանում, օպտիկական ակտիվություն, անդրադարձնող ունակություն) վրա։ Անիզոտրոպությամբ են պայմանավորված նաև բյուրեղլույսի այնպիսի բնութագրական օպտիկական հատկանիշներ, ինչպիսիք են երկբեկումն ու դիքրոիզմը։ Բյուրեղօպտիկայի տեսական և փորձնական մեթոդները կիրառելի են նաև բյուրեղային կառուցվածք չունեցող անիզոտրոպ նյութերի համար, ուստի երբեմն «բյուրեղօպտիկան» ասելով հասկացվում է նաև ցանկացած անիզոտրոպ միջավայրի օպտիկա։ Բյուրեղօպտիկայի մեթոդները կիրառվում են բյուրեղագիտության բոլոր բնագավառներում, միներալոգիայում և պետրոգրաֆիայում։ բյուրեղօպտիկայի մեթոդները թույլ են տալիս բացահայտելու և հետազոտելու արհեստական անիզոտրոպությունը, որն առաջանում է մեխանիկական լարվածության դեպքում։ Բյուրեղօպտիկայի մեթոդները կիրառվում են նաև պլազմայի ֆիզիկայում (պլազմայի հատկությունները մագնիսական դաշտում ձևականորեն հիշեցնում են օպտիկապես ակտիվ միաառանցք բյուրեղի հատկությունները)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 483)։*  |
**Գևորգ Նազարի Հատիտյան** (ապրիլի 19, 1924(1924-04-19), Հալեպ - հունվարի 5, 1984(1984-01-05), Լենինական, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ գրականագետ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1956 թվականից։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է Սիրիայի Հալեպ քաղաքում։ 1940 թվականին ավարտել է տեղի Կրթասիրաց վարժարանը։ Աշխատակցել է «Զարթոնք», «Արարատ» օրաթերթերին, «Հայ գիր», «Ծիածան», «Կայծ» գրական ամսագրերին։ 1946 թվականին ներգաղթել է Հայաստան և բնակություն հաստատել Լենինական քաղաքում։ 1952 թվականին ավարտել է Երևանի հեռակա մանկավարժական ինստիտուտի լեզվագրական ֆակուլտետը։ 1963 թվականից ֆրանսերեն է դասավանդել Լենինականի միջնակարգ դպրոցներում։ Կյանքի վերջին տարիներին հայ գրականություն է դասավանդել Լենինականի Մ. Նալբանդյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտում։ 1959 թվականին «Արագած» ալմանախում տպագրվել է Դանիել Վարուժանին նվիրված նրա ընդարձակ ուսումնասիրությունը։ Մահացել է Լենինականում։

Գ. Հատիտյանի երկերի մատենագրություն
-----------------------------------

* Ռուբեն Սևակ (գրաքննադատական վերլուծության փորձ), Երևան, Հայպետհրատ, 1959, 87 էջ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայկ Խաչատրյան (1986)։ *Գրական տեղեկատու*։ Երևան: «Սովետական գրող»։ էջ էջ 285


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 10622 |

 |
Bossini–ի խանութը Հոնգկոնգում
**Բոսսինին** (չինարեն՝ 堡獅龍), նորաձևության տուն Հոնգկոնգում։ Վաճառում է կանացի, տղամարդու և երեխաների հագուստ՝ միջազգային ասպարեզով, այդ թվում նաև Հայաստանում։ Այժմ այն ունի ավելի քան 1,000 խանութներ տարբեր երկրներում, որոնցից ամենահայտնիներն են Հոնգկոնգը, Չինաստանը, Թայվանը, Մալազիան, Դոմինիկյան Հանրապետությունը, Լիբանանը, Սաուդյան Արաբիան, Հնդկաստանը և այլն։

Պատմություն
-----------

Ընկերությունը հայտնաբերել է Լոու Տինգ–պոնգը 1987 թվականին, որի ընտանիքի անդամները նույնպես զբաղեցնում են գլխավոր պաշտոններ ընկերության կազմում։

Բոսսինին հայտնի է իր բաց կանաչ լոգոյով և գույներով։

Հասնելով հաջողությունների, 2015 թվականի ապրիլին Քուինի Ռոսիտա Լոուին՝ Լոու Տինգ–պոնգի թոռնուհուն, ով ընտանիքի ժառանգորդ է, առևանգում են և պահանջում 28 միլիոն դոլար, որպես փրկագին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Bossini International Holdings Ltd.
2. ↑  Bossini International Holdings Limited
3. 1 2  I was scared but physically and emotionally unharmed, insists Hong Kong kidnap victim, SCMP, 1 May 2015
|  |
| --- |
| **Զամանիխա բարձր** |
| Զամանիխա բարձրԶամանիխա բարձր |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Հովանոցածաղկավորներ (Apiales) |
| **Ընտանիք** | Արալիազգիներ (Araliaceae) |
| **Ցեղ** | Զամանիխա *(Oplopanax)* |
| **Տեսակ** | **Զամանիխա բարձր** *(O. elatus)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Oplopanax elatus***Nakai, 1927 |

**Զամանիխա բարձր** (լատին․՝ Oplopánax elátus)` արալիազգիների ընտանիքից է։ Փշոտ կարճահասակ թփուտ է, ունի մեկ մետր բարձրություն։ Կոճղարմատները հարուստ են և երկար, տեղադրված են մակերեսորեն։ Ծաղկում է հունիս - հուլիս ամիսներին, պտուղները հասունանում են սեպտեմբերին։ Աճում է եղևնու և կեչու անտառներում, ինչպես նաև լեռներում, քարքարոտ թեքություններում։ Բուժական նշանակություն ունեն բույսի կոճղարմատները, արմատների հետ միասին։ Դրանք հանում են աշնանը ձեռքով, թափ տալիս հողից, կտրում ցողունները, լվանում ջրով և չորացնում չորանոցներում կամ տաք տեղում` նախօրոք մանր կտրատելով։

Քիմիական կազմը
--------------

Պարունակում է եթերայուղ, սպիրտ, թթուներ, ածխաջրատներ, սապոնիններ և ալկալոիդներ։

Բուժական ազդեցությունը
----------------------

Հայտնի են բույսի` օրգանիզմը տոնուսավորող և խթանիչ ազդեցությունները։ Այն նաև բարձրացնում է նյութափոխանակության ակտիվությունը և կարգավորում շաքարի պարունակությունը արյան մեջ։ 
Կիրառվում է ասթենիայի, դեպրեսիվ վիճակների, արյան ցածր ճնշման, սեռական թուլության, շաքարախտի, ֆիզիկական և մտավոր գերհոգնածության դեպքում։
Հակացուցված է խիստ զգայուն հիվանդներին։ Երբեմն կարող է առաջանալ անհատական հակակրանք դեղաբույսի նկատմամբ։ Զամանիխան հակացուցված է նաև բարձ ճնշում ունեցողներին։

Կիրառման եղանակները
-------------------

Օգտագործվում է ոգեթուրմը (դեղատնային)` քսանից քառասուն կաթիլ, օրական երկուսից երեք անգամ, խմելու ձևով։

Աղբյուրներ
----------

* Է. Գ. Ղուկասյան - Բուժում դեղաբույսերով։ Երևան։ «Նարեկացի» 1992 թվական էջ 36

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | UNII |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Գևորգ Մադոյան (այլ կիրառումներ)

**Գևորգ Արշակի Մադոյան** (օգոստոսի 6, 1969(1969-08-06), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայագետ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է Երևանում, տոհմիկ մտավորականի ընտանիքում (Արշակ Մադոյանի որդին է, Գևորգ Մադոյանի թոռը, Արշակ Մադոյանի (Սեյլան) ծոռը)։ 1987 թվականին ավարտել է Երևանի 139 անգլիական թեքումով դպրոցը և ընդունվել Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը։ Մեկ տարի անց զորակոչվել է բանակ։ Զորացրվելուց հետո շարունակել և 1993 թվականին ավարտել է ուսումը։

Նույն թվականի սկզբից աշխատանքի է անցել ԵՊՀ Հայագիտական կենտրոնում, ուր աշխատել է մինչև 1999 թ.։ 1997 թվականին պաշտպանել է թեզ՝ Գրիգոր Անավարզեցին շարականագիր թեմայով, ստացել բանասիրական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճան։ 1998-1999 թթ. հայ գրականության պատմություն է դասավանդել Երուսաղեմի սրբոց Հակոբյանց միաբանության վարժարանում։ 1999 թ. հիմնադրել և մինչև 2003 թվականը ղեկավարել է Ռուս-Հայկական համալսարանի հայագիտության ամբիոնը։ 2003 թվականից հայ գրականության պատմություն է ավանդել Սևանի Վազգենյան հոգևոր դպրանոցում։ 2013-2016 թթ. եղել է Գևորգյան հոգևոր ճեմարանի ուսումնական գծով փոխտեսուչ, 2016-2018 թթ. Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի հրատարակչության գլխավոր խմբագիր, 2018-ից «Էջմիածին» կրոնագիտական և հայագիտական պարբերականի գլխավոր խմբագիրն է։

Ութ գրքի և մոտ հիսուն հոդվածների հեղինակ է։ Արշակ Մադոյանի հետ համատեղ գրաբարից թարգմանել է Գրիգոր Լուսավորչին նվիրված ներբողյաններ, շարականներ, սրբախոսական ժանրի երկեր ևն։
**Զամբիական ֆունտ** (անգլ.՝ Zambian pound), Զամբիայի դրամական միավորը 1964-1968 թվականներին 1 ֆունտ = 20 շիլլինգ = 240պ։

Պատմություն
-----------

Զամբիական ֆունտը ներդրվել է 1964 թվականի նոյեմբերի 16-ին՝ փոխարինելով Ռոդեզիայի և Նյասալենդի ֆունտը 1:1 հարաբերակցությամբ։ 1965 թվականի դեկտեմբերի 15-ին Զամբիական ֆունտը դարձավ միակ օրինական վճարման միջոցը, սակայն Ռոդեզիայի և Նյասալենդի 3 պենս մետաղադրամները որոշ ժամանակ դեռ պահպանվում էին շրջանառության մեջ։

Ֆունտի ոսկու պարունակությունը սահմանվել է 2.48828 գ ոսկի, որը հավասար է ֆունտի ոսկու պարունակությանը։ Ֆունտի հետ հավասարությունը պահպանվեց մինչև 1967 թվականի նոյեմբերին ֆունտ ստեռլինգի արժեզրկումը։

1968 թվականի հունվարի 16 - ին ներդրվեց նոր դրամական միավոր՝ Զամբիական կվաչա։ Փոխանակումն իրականացվել է 1 ֆունտ = 2 կվաչի հարաբերակցությամբ։ Զամբիական ֆունտով թղթադրամներն ու մետաղադրամները շրջանառության մեջ օգտագործվել են մինչև 1974 թվականի հունվարի 31-ը։

Մետաղադրամներ և թղթադրամներ
---------------------------

Հատվել են 1 և 6 պենս, 1, 2 և 5 շիլլինգ անվանական արժեքներով մետաղադրամներ։

Թողարկվել են Զամբիայի բանկի 10 շիլլինգ, 1 և 5 ֆունտ անվանական արժեքով թղթադրամներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Бутаков, 1987, էջ 100-101
2. ↑  Cuhaj 1901-2000, 2011, էջ 2319
3. ↑  Cuhaj 1961-, 2011, էջեր 1100-1101

Գրականություն
-------------

* *Бутаков Д.Д. Золотаренко Е.Д. Рыбалко Г.П.* Валюты стран мира: Справочник / Под ред. С. М. Борисова, Г. П. Рыбалко, О. В. Можайскова. — 5-е изд. перераб. и доп. — М.: Финансы и статистика, 1987. — 383 с.
* *Cuhaj G. Michael T. Miller H.* Standard Catalog of World Coins 1901-2000. — 39-е изд. — Iola: Krause Publications, 2011. — 2345 с. — ISBN 978-1-4402-1172-8
* *Cuhaj G.S.* Standard Catalog of World Paper Money. General Issues 1961—Present. — 17-е изд. — Iola: Krause Publications, 2011. — 1112 с. — ISBN 978-1-4402-1584-1
«Ազատություն կարիքից» (նկարիչ՝ Նորման Ռոքուել)
**Բնակչության կենսամակարդակ**, վերաբերում է առողջության մակարդակի, հարմարավետության, նյութական ապրանքների և անհրաժեշտությունների հասանելիությանը որոշակի սոցիալ-տնտեսական դասի համար, որոշակի աշխարհագրական տարածքում։ Կենսամակարդակը ներառում է այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են եկամուտը, որակը և բնակարանների մատչելիությունը, պահանջվող աշխատանքի ժամաքանակը կարիքները բավարարելու համար, համախառն ներքին արդյունքը(ՀՆԱ), գնաճը, տարեկան հանգստի ժամանակը, մատչելի (կամ անվճար) և որակյալ առողջապահության հասանելիությունը, կրթության որակն ու մատչելիությունը, կյանքի տևողությունը, հիվանդությունների մակարդակը, ապրանքների և ծառայությունների գինը, ենթակառուցվածքները, տնտեսական աճը, տնտեսական և քաղաքական կայունությունը, քաղաքական և կրոնական ազատությունը, բնապահպանության որակը, կլիման և անվտանգությունը։ Կենսամակարդակը սերտորեն կապված է կյանքի որակի հետ։

Մակարդակ
--------

Կենսամակարդակը հիմնականում չափվում է այնպիսի ստանդարտներով, ինչպիսիք են մեկ անձի իրական եկամուտը և աղքատության մակարդակը։ Այլ չափանիշներ են առողջապահության որակն ու հասանելիությունը, եկամտի աճի անհավասարությունը և կրթական ստանդարտները։ Օրինակներ են որոշակի ապրանքների հասանելիությունը (ինչպես սառնարանների քանակը հազար մարդու համար) և կյանքի տևողությունը։ «Ստանդարտի» հիմնական գաղափարը հակադրվում է կյանքի որակին, որը հաշվի է առնում ոչ միայն նյութական կենսամակարդակը, այլ նաև ավելի նյութական ասպեկտներ, որոնք կազմում են մարդկային կյանքը։ Դրանցից են ժամանցի, անվտանգության, մշակութային ռեսուրսների, սոցիալական կյանքի, ֆիզիկական առողջության, շրջակա միջավայրի որակի հարցերը և այլն։ Բարեկեցության ավելի բարդ չափման միջոցներ պետք է կիրառվեն, որպեսզի կատարվեն այնպիսի դատողություններ, որոնք ավելի հաճախ քաղաքական են և վիճահարույց։ Նույնիսկ երկու ազգերը կամ հասարակությունները, որոնք ունեն միևնույն կենսամակարդակը, կարող են տարբերվել կյանքի որակի այնպիսի գործոններով, որոնք տվյալ երկիրը դարձնում են ավելի գրավիչ անհատի կամ խմբի համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Կենսամակարդակի սահմանում


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 494)։*  |
**Գևորգ Մկրտչի Փերիխանյան** (նոյեմբերի 8 (21), 1900, Թիֆլիս-փետրվարի 21, 1981, Երևան), Անդրկովկասում խորհրդային ռեժիմի հաստատման աջակից, ԽՄԿԿ անդամ (1917)։

Ավարտել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը, 1923-1924 թվականներին և 1925-1930 թվականներին սովորել է Մոսկվայի Պլեխանովի անվան ժողտնտեսական ինստիտուտում։ 1916-1917 թվականներին Թիֆլիսում եղել է մարքսիստական խմբակի անդամ։ Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ, 1918 թվականին Հյուսիսային Կովկասում կռվել է սպիտակգվարդիականների դեմ։ 1919-1920 թվականներին Թիֆլիսում կուսակցական քաղաքական աշխատանք է տարել աշխատավոր երիտասարդության շրջանում, որի համար ձերբակալվել և արտաքսվել է Վրաստանից։ 1920 թվականի սեպտեմբերին մասնակցել է Արևելքի ժողովուրդների I համագումարին (Բաքու), նոյեմբերին տեղափոխվելով Բաքու՝ ներգրավվել է Հայաստանում խորհրդային ռեժիմ հաստատելու համար տարվող նախապատրաստական աշխատանքներին, ապա՝ XI բանակի շարքերում մասնակցել Հայաստանի ռազմակալմանը և խորհրդայնացմանը։ 1920-1922 թվականներին եղել է Լոռի-Փամբակի գավառային, ապա Վրաստանի արտակարգ հանձնաժողովի անդամ։ 1922-1923 թվականներին՝ Վրաստանի արհմիությունների խորհրղի, 1924-1925 թվականներին Անղրերկրկոմի հրահանգիչ։ 1930 թվականից աշխատել է Անդրկովկասի մի շարք շինարարական կազմակերպություններում։ 1937 թվականից՝ Հայէներգոյի կառավարիչ, 1952 թվականից՝ Գյումուշհէկի տնօրեն, 1954 թվականից՝ Վերին Հրազդանի հէկի կասկադի տնօրեն։ 

Պարգևատրվել է Հոկտեմբերյան հեղափոխության, Աշխատանքային կարմիր դրոշի (2), Կարմիր աստղի շքանշաններով։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
**Զանգակներ** (ֆր.՝ carillon), որոշակի բարձրութ­յան հնչյուններ արտաբերող հարվածային երաժշտական գործիք՝ իդիոֆոնների ընտա­նիքից։

Ձևով նման է քսիլոֆոնին, տար­բերվում է մետաղե ստեղներով, որոնք տուփի մեջ երկշար դասավորված տարբեր մեծության թիթեղիկներ են (դաշնամուրի ստեղների սկզբունքով)՝ թույլ ամրացված փայտե ձողիկների կամ մետաղե լարերի վրա։ Հնչեցվում են մետաղե (երբեմ՝ փայ­տե, կաուչուկե) մուրճիկներով։ Կան նաև ստեղնաշարային զանգակներ, որոնք հնչում են ավելի թույլ, սակայն տեխնիկապես առավել շարժուն են, դրանցով կարելի է հնչեցնել ակորդներ։ Ունեն զնգուն, մաքուր հնչո­ղություն։ Նոտագրվում է ջութակի բանա­լիով։ Դիապազոնը 2–5 (c2 – c5) և ավելի օկ­տավա է՝ պայմանավորված թիթեղիկների քանակով։ Ըստ գրության՝ 1­ին օկտավայի դո­ից մինչև 3-­րդ օկտավայի դո­ն հնչում է գրածից 1 օկտավա վեր (երբեմ լսվում է 2 օկտավա վեր)։

Պարտիտուրներում նվագաբաժինը գրվում է զանգակներ­ից հետո։ Զանգակները սիմֆոնիկ նվագախմբում առաջին անգամ օգտագործել է Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտը «Կախար­դական սրինգ» օպերայում։ Ընդգրկված են հիմականում սիմֆոնիկ մեծ նվագախմբե­րում (տեղադրվում են հատուկ հենակների վրա)։ Առավել տարածվել է 19-րդ դարից (Լեո Դելիբի «Լակմե» օպերայում՝ «Զանգակ­ներով արիան», Պյոտր Չայկովսկու «Իտա­լական կապրիչչո», Պոլ Դյուկայի «Գուշակի աշակերտը» սիմֆոնիկ սկերցո, Սերգեյ Պրոկո­ֆևի դաշնամուրի և նվագախմբի 1-­ին (Des­ dur) կոնցերտ, Պաուլ Հինդեմիթի կլառնետի և նվագախմբի կոնցերտ)։ Զանգակները օգտագոր­ծում են նաև ռոք և ֆոլք երաժշտության մեջ, որոշ ազգային տոնակատարությունների ժամանակ (կախիչներով ամրացնում են երաժշտին, որպեսզի քայլելով կարողա­նա նվագել)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Consortium M.* Revision of the Hornbostel-Sachs Classification of Musical Instruments by the MIMO Consortium
2. ↑  *Hornbostel–Sachs* Classification of Musical Instruments — P. 11.


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Կրուգոսվետ · Ռիմանի երաժշտական · Dictionary of Music and Musicians · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4195341-1 · LCCN: sh85020322 · NDL: 00577469 · NKC: ph139229 |

 |
**Գալուստ Մկրտչի Տեր-Մկրտչյան** (Տեր-Սարգսյան) (ապրիլի 9, 1860(1860-04-09), Ծուղրութ, Վրաստան - հուլիսի 3, 1918(1918-07-03), Վաղարշապատ, Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն), Մայր աթոռի միաբան, հայագետ, պատմաբան, բնագրագետ-աղբյուրագետ, թարգմանիչ։ 1887 թվականին Սբ․ Էջմիածնի միաբան դառնալուց հետո հայտնի է նաև Հայր Միաբան անունով։

Կենսագրություն
--------------

Գալուստ Տեր-Մկրտչյանը ծնվել է ներկայիս Վրաստանի Ախալցխայի շրջանի Ծուղրութ գյուղում։ Տաղասաց և մանկավարժ Հովհաննես Կարնեցու ծոռն է։

Սկզբնական կրթությունն ստացել է Ախալցխայի Կարապետյան դպրոցում, 1874-1878 թվականներին սովորել Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում։ 1878-1881 թվականներին դասավանդել է Շամախու և Ախալցխայի դպրոցներում։ 1881 թվականին ավարտական քննություններ է հանձնել Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում։ 1884 թվականին ավարտել է Փարիզի Քաղաքական գիտությունների ազատ դպրոցի հասարակագիտության բաժանմունքը։ Դասախոսություններ է ունկնդրել Մյունխենի համալսարանում։ Ուսանողական տարիներին Փարիզից տարբեր բնույթի հոդվածներով աշխատակցել է «Մեղու Հայաստանի» լրագրին, 1885 թվականին վերադառնալով հայրենիք՝ պաշտոնավարել է Ախալցխայի երկսեռ դպրոցում, 1887 թվականին՝ դարձել Մայր աթոռ Ս. Էջմիածնի միաբանության անդամ (դպիրի աստիճանով), նվիրվել գիտական գործունեությանը։

Հիվանդությունից հետո
--------------------

1888 թվականին, հիվանդության պատճառով (հավանաբար գետում լողանալուց հետո մրսելու հետևանքով), ընդմիշտ զրկվել է քայլելու ունակությունից։ 1892-1894 թվականներին և 1902 թվականին եղել է «Արարատ» ամսագրի խմբագիրը, որտեղ «Միաբան» ստորագրությամբ տպագրել է բազմաթիվ հայագիտական ուսումնասիրություններ՝ արժանանալով լայն ճանաչման։ Երկար տարիներ գործակցել է Մոսկվայի կայսերական հնագիտական ընկերությանը և հայագիտության ասպարեզում ունեցած վաստակի համար 1894 թվականին ընտրվել այդ ընկերության թղթակից, իսկ 1900 թվականից՝ իսկական անդամ։ Եղել է հայ գրերի 1500 և հայ տպագրության 400-ամյակի տոնակատարության կենտրոնական հոբելյանական հանձնաժողովի նախագահը, «Շողակաթ» գիտական ժողովածուի (1913) խմբագիրը։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Գալուստ Տեր-Մկրտչյանի կենսագրությունը, Գևորգյան Ճեմարանի կայք

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Ստեղծագործությունների տեքստ | Հայ մատենագրութեան թուանշային գրադարան |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| ՀԳՀԳ: 12154 · GND: 122493346 · ISNI: 0000000015922519 · NTA: 181360594 · SUDOC: 221405674 · VIAF: 23024710 · WorldCat VIAF: 23024710 |

 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 679)։*  |
**Արտաշես Նուբարի Քարթալյան** (ապրիլի 6, 1961(1961-04-06)), հայ կոմպոզիտոր, դաշնակահար։

Կենսագրություն
--------------

Արտաշես Քարթալյանը ծնվել է 1961 թվականի ապրիլի 6-ին Երևանում։ 

1969-1979 թվականներին սովորել է Հայկանուշ Դանիելյանի անվան արվեստի դպրոցի կոմպոզիցիայի բաժնում։ 1980 թվականին ավարտել է Ռոմանոս Մելիքյանի անվան պետական երաժշտական քոլեջի երաժշտության տեսության և կոմպոզիցիայի բաժինները։ 1985 թվականին ավարտել է Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի ասպիրանտուրայի, իսկ 1988 թվականին՝ կոմպոզիցիայի բաժինները։ 

1981–1991 թվականներին եղել է Երևանի կամերգային թատրոնի երաժշտական ղեկավարը։ 

Հիմնադրել է «Քարթալյան» ջազ-քառյակը, որի հետ ելույթներ է ունենում։ 1989 թվականից ապրում է Լոս Անջելեսում։ 1989–1991 թվականներին դասավանդել է Առնո Բաբաջանյանի անվան պետական երաժշտամանկավարժական քոլեջում՝ որպես ջազային երաժշտության ամբիոնի վարիչ, 1996 թվականից՝ Լոս Անջելեսի «Լարք» երաժշտական դպրոցում։ 

Համերգներով հանդես է եկել բազմաթիվ երկրներում։

Ստեղծագործություններ
--------------------

Գրել է սիմֆոնիկ պոեմ, սիմֆոնիկ պատկերներ, խմբերգներ, կամերային, գործիքային, վոկալ, ջազային, էստրադային ստեղծագործություններ։ 1987 թվականին Մոսկվայում թողարկել է ջազային ստեղծագործությունների ձայնապնակ, իսկ 2000 և 2001 թվականներին, ԱՄՆ-ում՝ լազերային սկավառակներ։


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Զանգվածի ներգործության օրենք**, ֆիզիկական քիմիայի հիմնական օրենքներից է։

Գուլդբերգը և Վաագեն

Օրենքի ձևակերպողներ
-------------------

Ձևակերպել են նորվեգացի գիտնականներ Կ․ Գուլդբերգը և Պ․ Վաագեն 1864—1867 թվականներին։

Օրենքի նկարագիր
---------------

Զանգվածի ներգործության օրենքը կապ է հաստատում քիմիական ռեակցիայի արագության և փոխազդվող նյութերի խտությունների միջև։ 
Համաձայն զանգվածի ներգործության օրենքի, արագությունը, որով A նյութը փոխազդում է B նյութի հետ, կախված է դրանց խտությունից կամ ակտիվությունից։ Դարձելի ռեակցիայի համար՝ {\displaystyle aA+bB=mM+nN}, ուղիղ ռեակցիայի (ձախից աջ ընթացող) արագությունը արտահայտվում է {\displaystyle v\_{1}=k\_{1}[A]^{a}[B]^{b}}, հետադարձ ռեակցիայի (աջից ձախ ընթացող) արագությունը՝ {\displaystyle v\_{2}=k\_{2}[M]^{m}[N]^{n}}, որտեղ {\displaystyle k\_{1}} և {\displaystyle k\_{2}}-ը ռեակցիաների արագությունների հաստատուններն են կամ տեսակարար արագությունները, {\displaystyle [A],[B],[M],[N]}-ը՝ {\displaystyle A,B,M,N} նյութերի խտությունները։ Ուղիղ ռեակցիայի արագությունը ռեակցիայի ընթացքում փոքրանում է, իսկ հետադարձ ռեակցիայինը՝ մեծանում։ Երբ ռեակցիաների արագությունները հավասարվում են՝ {\displaystyle V\_{1}=V\_{2}}, հաստատվում է hավասարակշռություն։ Այդ դեպքում ռեակցիային մասնակցող նյութերի խտությունների միջև կապն արտահայտվում է {\displaystyle {\frac {k\_{1}}{k\_{2}}}=K={\frac {[M]^{m}[N]^{n}}{[A]^{a}[B]^{b}}}} առնչությամբ, որտեղ K-ն հաստատուն մեծություն է տվյալ ռեակցիայի և ջերմաստիճանի համար և կոչվում է ռեակցիայի հավասարակշռության հաստատուն (կոնստանտ)։ Գազային նյութերի համար հավասարումն արտահայտվում է նյութերի պարցիալ ճնշումներով։ Զանգվածի ներգործության օրենքը կիրառվում է քիմիական պրոցեսների տարբեր հաշվարկների համար (օրինակ, ամոնիակի սինթեզ, ծծմբային գազի օքսիդացում և այլն), թույլ է տալիս վճռելու հարցեր, թե նյութերի խտություևների տրված հարաբերության դեպքում որ ուղղությամբ կընթանա ռեակցիան, որքան շատ կստացվի ցանկալի նյութը ռեակցիայի այս կամ այն պայմաններում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 658)։*  |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4169050-3 · Microsoft: 67425144 |

 |
**Դամպիր** (անգլ.՝ Dampier Strait), Պապուա Նոր Գվինեայի կազմում ընդգրկված Ումբոի և Նոր Բրիտանիա կզղիները բաժանող նեղուց Խաղաղ օվկիանոսում։ Միավորում է Բիսմարկի ծովը՝ տեղակայված նեղուցից դեպի հյուսիս, Սողոմոնյան ծովի հետ, տեղակայված հարավում։ Նեղուցն իր անունը ստացել է եվրոպացու պատվին, ով առաջինն է լողացել դրա միջով. բրիտանացի ճանապարհորդ Ուիլյամ Դամպիրը, ով բացահայտել է նեղուցը 1700 թվականին։

Այն բանից հետո, երբ բրիտանական կառավարությունը չեղյալ հայտարարեց 1883 թվականի Նոր Գվինեա կղզու անեքսիան Քվինսլենդի գաղութային կառավարության կողմից՝ 141 աստիճանի արևելք երկայնության վրա, 1884 թվականին կղզու հյուսիսային մասը՝ հոլանդական գաղութի սահմանից մինչև Դամպիր նեղուցը, անեքսիացվել է Գերմանական կայսրության կողմից։

Առաջին աշխարհամարտի սկսվելուց հետո 1914 թվականին ավստրալիացի զորքերը գրավեցին գերմանական տիրապետությունները, այդ թվում նաև Բիսմարկի կղզեխումբը և Գերմանական Նոր Գվինեան։ Վերսալի Խաղաղության պայմանագրով այդ տարածքները վերածվել են Ազգերի լիգայի մանդատի՝ Ավստրալիայի վարչական կառավարման ներքո։

1942-ի մարտի 8-ին Լաե և Սալամաուա քաղաքներում՝ Յուոն ծովածոցի ափին, ճապոնական զինուժը վայրէջք կատարեց՝ վերահսկելով Դամպիրի և Վիտյազի նեղուցները։ 1943 թվականի դեկտեմբերին ԱՄՆ զինված ուժերը վայրէջք կատարեցին Նոր Բրիտանիա կղզու վրա, որը նույնպես գտնվում է Դամպիր նեղուցի հսկման տակ։ Ներկայումս նեղուցը Պապուա Նոր Գվինեայի տարածքում է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *William Churchill.* Germany's Lost Pacific Empire // *Geographical Review*. — 1920. — В. 10. — Т. 2. — С. 84.
2. ↑  *William Churchill.* Germany's Lost Pacific Empire // *Geographical Review*. — 1920. — В. 10. — Т. 2. — С. 89.
3. ↑  'New Guinea campaign' in I. C. B. Dear and M. R. D. Foot (eds) (2001) *The Oxford Companion to World War II*
4. ↑  John Coates 'New Guinea Campaign' in Peter Dennis, Jeffrey Grey, Ewan Morris, Robin Prior and Jean Bou (eds) (2009) *The Oxford Companion Australian Military History*
Դայք
**Դայք** (անգլ.՝ dike, dyke՝ քարե պատ), զուգահեռ մակերևույթներով սահմանափակված ներծին մարմին, որը ներփակող ապարներում տեղադրվում Է հիմնականում մեծ թեքությամբ՝ ուղղաձիգ կամ զուգահեռ կրկնվող տեկտոնական ճեղքերում։ Բնորոշվում Է խիստ բազմազան կազմությամբ՝ գերհիմնայինից մինչև թթու։ Դայքերը բնորոշվում են մեծ և փոքր երկարությամբ, խորությամբ և համեմատաբար փոքր հզորությամբ։ Ըստ տեղադրվածության լինում են՝ ճառագայթաձև, միմյանց նկատմամբ զուգահեռ, օղակաձև, կիսաօղակաձև և հիմնականում գծային։ Հայաստանի բնատարածքը բարդեցված է տարբեր երկարության, հզորության ու տարբեր ապարագրական կազմության տարահասակ դայքերով։ Փոքր Կովկասի, Հայաստանի կառուցվածքամետաղագոյացման գոտիներում, հանքային շրջաններում, հանքային դաշտերում, հանքավայրերում դայքերը երբեմն հանդիսանում են տարատեսակ օգտակար հանածոների (պղինձ-հրաքարային ոսկեբեր, բազմամետաղային ոսկեբեր, պղինձ-մոլիբդենային, ոսկի-սուլֆիդային և այլն) որոնողական նախադրյալ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 274)։*  |
**Զավեն Տիգրանի Բախշինյան** (ապրիլի 13, 1908(1908-04-13), Թիֆլիս, Ռուսական կայսրություն - նոյեմբերի 28, 1989(1989-11-28), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ ճարտարապետ, ՀԽՍՀ վաստակավոր շինարար (1957), վաստակավոր և ժողովրդական (1987) ճարտարապետ։

Կենսագրություն
--------------

Զավեն Բախշինյանի հուշատախտակը Երևանում
1930 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի տեխնիկական ֆակուլտետի ճարտարապետություն բաժինը։1930-1939 թվականներին դասավանդել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում։
1944-1949 թվականներին՝ Հայպետնախագիծ ինստիտուտի գլխավոր ճարտարապետ, 1951-1961 թվականներին՝ Հայարդնախագիծ, 1961-1983 թվականներին՝ Հայպետնախագիծ ինստիտուտների ճարտարապետական արվեստանոցների ղեկավար։

Ստեղծագործական գործունեություն
------------------------------

Զավեն Բախշինյանի նախագծերով են կառուցվել Երևանի օրթոպեդիկ ինստիտուտը (1936), բնակելի տների համալիրներ Սայաթ-Նովայի, Թումանյան, Աբովյան, Մաշտոցի, Բաղրամյան փողոցներում, ՀՊՄՀ գլխավոր մասնաշենքը, Վանաձորում և Գյումրիում՝ հասարակական շենքեր, Դիլիջանի «Լեռնային Հայաստան» առողջարանը (1963-1972 թվականներ) և այլն։

Հեղինակ է «Խորհրդային Հայաստանի ճարտարապետությունը» գրքի (ռուսերեն, 1951 թվական)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 2. — էջ 239.
2. ↑  *Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005*


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 239)։*  |
**Արտավազդ Արամի Սագոյան**, (հունվարի 16, 1904(1904-01-16), Ախալցխա - հոկտեմբերի 17, 1971(1971-10-17), Մոսկվա, ԽՍՀՄ), խորհրդային դերծովակալ (27․1․1951)։ Ռազմածովային գիտությունների թեկնածու (1951), դոցենտ (1956)։

Կենսագրություն
--------------

Ավարտել է Մ․ Վ․ Ֆրունզեի անվան ռազմածովային բարձրագույն ուսումնարանը (1927), ինչպես նաև Ռազմածովային ակադեմիան (1941)։ 1927-ից ծառայել է Կասպիական ռազմական նավատորմիղում, ապա՝ Դնեպրյան ռազմական նավատորմիղում։

Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ ղեկավարել է Լենինգրադը պաշտպանող նավախմբերից մեկի հրետանին, մասնակցել Լենինգրադի մոտ թշնամու ջախջախմանը։ Սագոյանը ակտիվորեն մասնակցում էր Բալթիկ ծովի Ֆիննական ծոցի ափամերձ գոտում հակառակորդի ափերի ու հենակետերի արշավանքներին։ Տալլինի պաշտպանության օրերին նա ղեկավարում էր Տալլինի ամբողջ արշավանքի նավերի հրետանային պատրաստումը։ Սագոյանի ջոկատին հաջողվեց հետաձգել գերմանական ստորաբաժանումների կողմից Նարովա գետի հատումը։

Ետպատերազմյան տարիներին պատասխանատու պաշտոններ է վարել ԽՍՀՄ ռազմածովային ուժերի Գլխավոր շտաբում։ 1950-ին նշանակվել է ռազմական ակադեմիայի ավագ դասախոս։ Զորացրվել է 1959-ին։ ԽՄԿԿ անդամ 1932-ից։ 

Պարգևատրվել է Լենինի, Կարմիր դրոշի 3, Նախիմովի և Հայրենական պատերազմի I աստիճանի շքանշաններով։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 109)։*  |
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Գայբակյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Դանիել Սեդրակի Գայբակյան** (փետրվարի 1, 1929(1929-02-01), Բաղդադ, Mandatory Iraq - նոյեմբերի 27, 2004(2004-11-27), Երևան, Հայաստան), քիմիկոս։ Քիմիական գիտությունների դոկտոր (1989), պրոֆեսոր (1990)։

Կենսագրություն
--------------

1953 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանը։ 1958-1960 թվականներին աշխատել է ՀԽՍՀ գյուղատնտեսության նախարարության Հողագիտության և ագրոքիմիայի գիտահետազոտական ինստիտուտում, 1961-2004 թվականներին եղել է ԵՊՀ վերլուծական քիմիայի ամբիոնի աշխատակից, 1991 թվականից՝ «Զեյթուն» հայրենակցական, բարեգործական, մշակութային միության հիմնադիր-նախագահ։

Աշխատանքները վերաբերում են ՀՀ հողերում շարժուն ալյումինի քանակի և աղուտներում ստիբիումական էլեկտրոդով pH-ի որոշման հարցերին։
Զբաղվել է հազվագյուտ տարրերի քրոմատոգրաֆիական ուսումնասիրություններով՝ կիրառելով քրոմատոգրաֆիական իոնափոխանակային, նրբաշերտ, թղթե և էլեկտրաքրոմատոգրաֆական եղանակները։ Ուսումնասիրել է նշված հազվագյուտ տարրերի քրոմատոգրաֆիան և դրա պատրաստուկային տարբերակները՝ կիրառելով ՀՀ-ում ոչ մետաղային հանքերի փոշիները՝ որպես սորբենտ կրող։ Հեղինակ է նաև գրական ստեղծագործությունների։ Օգտագործել է Դանիել Զեյթունց գրչանունը։

Երկեր
-----

* Գայբակյան Դ. Ս. Անալիզի քրոմատոգրաֆիական եղանակներ, ուսումնական ձեռնարկ, 1983։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. ↑  *Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005*
3. ↑  Гайбакян Даниел Седракович, к 70-летию со дня рождения(չաշխատող հղում)
4. ↑  Բախտիար Հովակիմյան, Հայոց ծածկանունների բառարան, Ե. ԵՊՀ հրատ. 2005, էջ 582։


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 9738 |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Զարթոնք (այլ կիրառումներ)

**«Զարթոնք»** (*«Զարթօնք»*), լիբանանահայ ազգային-քաղաքական, հասարակական և գրական օրաթերթ։ Ռամկավար ազատական կուսակցության պաշտոնաթերթ։ Լույս է տեսնում 1937 թվականից (որոշ ընդհատումներով)՝ Լիբանանի մայրաքաղաք Բեյրութում։ Հիմնադիրներ՝ Միհրան Տամատյան և Հովսեփ Սեքսենյան։ Արտոնատեր և առաջին պատասխանատու տնօրեն՝ Բարունակ Թովմասյան։

Ստեղծման օրից մինչ օրս թերթի խմբագիրներն են եղել Վահան Թեքեյանը, Լևոն Թյությունջյանը, Հովհաննես Պողոսյանը, Երվանդ Քեշիշյանը, Հակոբ Դավիթյանը, Միքայել Նաթանյանը, Գրիգոր Պեքերեճյանը, Համբարձում Գումրույանը, Տ․ Դավիթյանը, Գերսամ Ահարոնյանը, Հակոբ Ավետիքյանը, Պարույր Աղպաշյանը, Սևակ Հակոբյանը։ Ռամկավար ազատական կուսակցության օրգանն է։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին լուսաբանել է խորհրդային, ինչպես նաև դաշնակից բանակների ռազմական, գործողությունները, քննադատել Ֆաշիստական Գերմանիային։ Ետպատերազմյան տարիներին ջատագովել է հայրենադարձությունը, օժանդակել Հայաստան-Սփյուռք կապերի ամրապնդմանը, էջեր տրամադրել գիտության, մշակույթի, կրթության և այլ բնագավառներում հայրենիքի բարգավաճումը պատկերող նյութերին, տպագրել հայ և այլ խորհրդային հեղինակների ստեղծագործություններն ու հոդվածները։ Ուշադրության կենտրոնում է պահել միջազգային, քաղաքացիական և սփյուռքահայության ազգային կյանքը։ «Զարթոնք» թերթի գլխագիրը ակտիվորեն միջամտել է ազգապահպանման, եկեղեցական, դպրոցական, մշակութային, երիտասարդական հարցերին, լուսաբանել է ՀԲԸՄ-ի գործունեությունը։ Ունի կանանց, մանկապատանեկան, մարզական ու գրական բաժիններ։ Նոր տարվա և կուսակցական հոբելյանների առիթով լույս է ընծայում բացառիկ համարներ։ 

Առանձին հրատարակությամբ լույս է ընծայել «Զարթոնք սփոր» (1955-1957 թվականներին, խմբագիր՝ Վ․ Պետիկյան) և «Էլ յաքզա» («Զարթոնք», արաբական, 1957 թվական) թերթերը, «Զարթոնք Բացառիկ» (1962 թվական), «Հուշամատյան մեծ եղեռնի» (1965 թվական) ստվարածավալ հատորները։

2015 թվականից պատասխանատու տնօրենն է Սևակ Հակոբյանը։ Պարզաբանում է ՌԱԿ ծրագիրն ու տեսակետները։

Նշումներ
--------

* Kevork Yazdjian, Lebanese-Armenian press in 2002, Yerevan, 2004, 47 p. ISBN 99930-4-293-5

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք Archived 2010-02-09 at the Wayback Machine.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 668)։*  |
Պատմական արտարժույթներ
**Արտարժույթային համակարգ**, դրամական հարաբերությունների կազմակերպման ձև, որը որոշվում է ապրանքային արտադրության զարգացման աստիճանով։ Ընդգրկում է ներքին դրամավարկային շրջանառությունն ու միջազգային հաշվարկների ոլորտը։ Ձևավորվում է տվյալ երկրի տնտեսության շրջանակներում, իսկ համաշխարհային կապիտալիստական շուկայի կազմավորմամբ՝ վերածվում համաշխարհային արտարժութային համակարգի։ 

20–րդ դարի սկզբին համաշխարհային կապիտալիստական Արտարժույթային համակարգը հասավ իր զարգացման բարձրագույն աստիճանին։ Նրա հիմքը ոսկին էր, որը կատարում էր փողի բոլոր ֆունկցիաները։ Զարգացած կապիտալիստական երկրներում հաստատված ոսկու ստանդարտն ապահովում էր դրամաշրջանառության կայունությունը, երկրների միջև կապիտալի անարգել հոսքն ու միջազգային հաշվարկների ազատ կատարումը, ազգային արտարժույթների անսահմանափակ փոխանակությունն ու ոսկյա կետերի սահմաններում արատարժույթի կուրսի շարժը և այլն։ 

Չնայած միջազգային հաշվարկների ճնշող մասը կատարվում է բանկային փոխանցումների միջոցով, առանց կանխիկ դրամի մասնակցության, սակայն ոսկին համարվում է կապիտալիստական երկրների փոխադարձ դրամական պահանջների ու պարտավորությունների վերջնական կարգավորման գլխավոր միջոցը, իսկ նրա պաշարների մեծությունը՝ արտարժույթների կայունության ու առանձին երկրների տնտեսական պոտենցիալի կարևոր ցուցանիշը։ Անկանխիկ հաշվարկների զարգացման և ոսկու անբավարարության պատճառով միջազգային վճարային շրջանառության մեջ օգտագործվում են թղթադրամները, որոնց մեջ հատկապես մեծ է ամերիկյան դոլլարի, անգլյական ֆունտ ստեռլինգի, ֆրանսիական ֆրանկի և արևմտագերմանական մարկի տեսակարար կշիռը։ Համաշխարհային կապիտալիստական Արտարժույթային համակարգում կարևոր դեր են կատարում Միջազգային արտարժույթային հիմնադրամը (ԱՄՀ) և Վերակառուցման և զարգացման միջազգային բանկը (ՎԶՄԲ)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 234)։*  |