|  |
| --- |
| **Կարմրան** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ինֆրաթագավորություն** | *Streptophyta* |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Մեխակածաղկավորներ (Caryophyllales) |
| **Ընտանիք** | Կարմրանազգիներ (Tamaricaceae) |
| **Ցեղ** | **Կարմրան** *(Tamarix)*L. 1753 |

**Կարմրան**, մոշա, իրղուն (լատին․՝ *Támarix*), կարմրանազգիների ընտանիքի բույսերի ցեղ։

Կենսաբանական նկարագիր
---------------------

Ցողունը ճյուղավորվող է, բարձրությունը՝ 6 մ, ընձյուղները՝ բարակ, կարմրավուն։ Տերևները թեփուկանման են, հերթադիր, նստադիր, կապտականաչավուն կամ մոխրագույն։ Ծաղկաբույլը կողային պարզ ողկույզ է կամ գագաթնային խոշոր հուրան, ծաղիկները՝ երկսեռ (հազվադեպ՝ երկտուն), սպիտակ, վարդագույն կամ մանուշակագույն։ Ծաղկում է ապրիլից մինչև ուշ աշուն։ Պտուղը բազմասերմ, եռակող տուփիկ է։ Սերմերը մանր են, հակառակ ձվաձև։
Ծառեր կամ թփեր են, բարձրությունը՝ 6-10, երկար, բարակ, կարմիր ընձյուղներով։ Տերևները մանր են, թեփուկանման. կապտականաչավուն կամ մոխրագույն։ Ծաղիկները մանր են, սպիտակ, վարդագույն կամ մանուշակագույն։ Բազմաճյուղ կարմրան ծաղկափթթությունները կողային պարզ ողկույզներ են կամ գագաթնային խոշոր հուրաններ։ Աճում է արագ, լուսասեր է, երաշտակայուն, պահանջկոտ չէ հողի նկատմամբ, որոշ տեսակներ աղադիմացկուն են։ Բազմանում է սերմերով, կտրոններով, արմատային մացառներով։

Տարածում
--------

Տարածված է Արարատի, Տավուշի, Վայոց ձորի, Սյունիքի մարզերում։ Աճում է աղուտ-ալկալի հողերում, չորացած գետերի հուներում, գետափերին, խոնավ վայրերում և այլն։

Նշանակություն և կիրառում
------------------------

Որոշ տեսակներ պարունակում են աղաղանյութեր, տոկոֆերոլներ, կարոտին (A-նախավիտամին), ներկանյութ ևն, որոշները օգտագործվում են ժողովրդական բժշկության մեջ՝
դեղնախտի, ռևմատիզմի, փայծաղի հիվանդությունների բուժման ժամանակ և որպես արյունահոսությունը դադարեցնող միջոց։ Բազմանում է սերմերով, կտրոններով, արմատային մացառներով։ Լուսասեր է, երաշտակայուն, գեղազարդիչ և մեղրատու։ Կարելի է օգտագործել աղուտ և ալկալի հողերի և ավազուտների կանաչապատման նպատակով։

Դասակարգում
-----------

### Տեսակներ

Հայտնի 35, հետագայում նրանց թիվը հասավ մոտ 90-ի,նրանցից մի քանիսը՝ (այլ տվյալներով՝ 54) տեսակը, աճում է Հարավային Եվրոպայի, Աֆրիկայի, Ասիայի անապատներում, կիսաանապատներում ու տափաստաններում։ ԽՍՀՄ նախկին տարածքում տարածված է 24, ՀՀ-ում՝ 6 տեսակ, հիմնականում կենտրոնացված է Արարատյան դաշտում։ Հայաստանում ամենատարածված տեսակը բազմաճյուղ կարմրանն է (*T. ramosissima*), որը հանդիպում է նաև Մեղրիում, Իջևանում։ Մեղրատու է, ունի նաև դեկորատիվ նշանակություն։ 

ՀՀ-ում՝ 8 (9) տեսակ՝

* կարմրան ճյուղառատ (*T. ramosissima*),
* կարմրան Արարատի (*T. araratica*),
* կարմրան քառառէջ (*T.tetrandra*),
* կարմրան Մեյերի (*T. meyeri*)
* կարմրան ութառէջը (*T. octandra*) և այլն։

Կարմրան պայծառը (*T. florida*) հանդիպում է միայն Սյունիքի մարզում (Մեղրի), աճում է գետափերին, կավոտ և ավազոտ վայրերում), Մեյերի կարմրան՝ Արարատի (գյուղ Երասխ), Արմավիրի (գյուղ Եղեգնուտ) և Սյունիքի (Ագարակ, Մեղրի) մարզերում՝ փուխր աղուտներում և առափնյա ավազուտներում։

Կարմրան ութառէջը (*T. octandra*)՝ Արարատի (Երասխ, Արարատ), Արմավիրի (գյուղ Մարգարա) մարզերում՝ աղուտներում և գետափերին։ Այս հազվագյուտ տեսակները գրանցված են ՀՀ Կարմիր գրքում։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Список видов *Tamarix* на сайте TPL.
2. ↑  По данным книги «Флора СССР» (см. раздел Литература).
3. ↑  Список составлен по данным сайтов GRIN и NCBI (см. карточку растения). Русские названия даны по книгам «Флора СССР» и «Деревья и кустарники СССР» (см. раздел Литература).


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրիտանիկա · Հրեական Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2780505049, 2910650463 |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Tamarix
* APDB: 195309
* APNI: 79998
* BioLib: 38911
* EoL: 60977
* EPPO: 1TAAG
* FloraBase: 21791
* FNA: 132255
* FoAO2: Tamarix
* FoC: 132255
* GBIF: 2874694
* GRIN: 11855
* iNaturalist: 51305
* IPNI: 38986-1
* IRMNG: 1030871
* ITIS: 22303
* NBN: NHMSYS0000464143
* NCBI: 63084
* NZOR: ed532915-dcd7-46a0-b445-e444a6717c7d
* PLANTS: TAMAR2
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:326334-2
* Tropicos: 40009834
* VASCAN: 1930
* VicFlora: ab1cd7b0-f00e-4753-92c7-0e1e02e955a3
* WoRMS: 416040

 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 337)։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |