**Քղի**, գավառակ Արևմտյան Հայաստանում, էրզրումի վիլայեթում։ Իր տարածքով համապատասխանում էր Չորրորդ Հայք աշխարհի Խորձյան գավառին։ Կենտրոնը Քղի գյուղաքաղաքն էր։

Աշխարհագրություն
----------------

Քղին գտնվում էր Էրզրումի գավառի հարավարևմտյան ծայրամասում։ Այն արևելքից սահմանակից էր Խնուսի, հյուսիսից՝ Դերջանի, հյուսիս-արևմուտքից՝ Չարսանջակի, իսկ հարավից Ճապաղջրի գավառակների հետ։

Ուներ խիստ լեռնային տարածք, որը տեղ-տեղ անտառապատ էր։ Գավառակի արևմտյան մասում գտնվում է Քղիի ամենաբարձև Սուրբ Լույս լեռը, որն հասնում է մինչև Դերսիմի սահմաններին։ Լեռն հայտնի է իր քարայրներով։

Կար նաև հովտային տեղամասեր։ Ջրառատ էր։ Գավառակի միջով հոսում է Արածանի վտակ Քղի գետը։

Քղիի կենդանական աշխարհը հարուստ էր։

Կլիմա
-----

Կլիման առողջարար է։ Հայտնի էր երկարատև ձմեռներով։

Պատմություն
-----------

Գավառակը բավականին տուժել է 1616 թվականի երկրաշարժի ժամանակ։ Զովել է 1700 մարդ։

XVII-XVIII դարերում եղել է գավառ։ Էրզրումի կազմի մեջ մտնելուց հետո դարձել է գավառակ։

1895 թվականի հոկտեմբերի 10-ին տեղի է ունեցել հայերի զանգվածային կոտորածներ։ Ավերվել են հայաբնակ գյուղերն ու եկեղեցիները։

1914 թվականին թուրքերը կոտորել են գավառակի և այստեղ ապաստան գտած հազարավոր հայերի։

Բնակչություն
------------

Ըստ Վ. Քինեի Քղին 1891 թվականին ուներ 41 225 բնակիչ, որից 12 040-ը՝ հայեր։ 1909 թվականին 50 հայաբնակ գյուղերում բնակվում էր 16 255 հայ բնակիչ։

Տնտեսություն
------------

Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահություն, երկրագործություն, մեղվապահություն և արհեստներն էին։ Զբաղվում էին կաշեգործությամբ, գրուտագործությամբ և որմնդրությամբ։ Անտառներից հավաքում էին կաղին, ընկույզ, տանձ և այլ պտուղներ։

Գավառակում տարածում ուներ պանդխտությունը։ Միայն 1978 թվականին Պոլսում շուրջ 3000 պանդուխտներ կային։

Օգտակար հանածոներ
-----------------

Քղին ուներ աղի, արջասպի, արճճի, երկաթի և կավի հանքեր։

Պատմամշակութային կառույցներ
---------------------------

Քղին հարուստ է պատմական հնություններով։ Դրանցից է **Արտալես** բերդը, որը Հուստիանոս կայսեր օրոք ամրացվեց և դարձվեց բյուզանդական դքսի ու կայազորի կայան։

Հայտնի կրոնական կառույցներից են Աստղաբերդ գյուղի մոտ գտնվող **Ս. Կիրակոս** և Սերկևիլ գյուղի մոտ գտնվող **Ս. Փրկիչ** վանքերը, **Սուրբ Լույս** լեռան քարայր ուխտատեղին։ Քղիի գավառակն ուներ 47 հայկական եկեղեցիներ։

Կրթություն
----------

XX դարի սկզբում Քղիի գավառակում գործում էր 27 հայկական դպրոց, որտեղ սովորում էին 1700 աշակերտ։

Վարչական բաժանում
-----------------

Քղին Առյուծ լեռով և Շեյթանդերեսի գետակով բաժանվում էր Ներքին և Վերին Քղի գավառամասերի։ XIX դարի վերջին և XX դարի սկզբին ուներ 15 գյուղախումբ։

1909 թվականին ուներ 206 գյուղ, որից 50-ը հայաբնակ էին։ Մյուս գյուղերում մեծ մասամբ բնակվում էին քրդեր, իսկ այնուհետև թուրքեր և այլազգիներ։

Մարդաշատ հայաբնակ գյուղերից էին Արեգ, Աստղաբերդ, Դարման, Խուբս, Ծերմակ, Հերտիֆ, Ճըպըռգեղ, Չան, Չանախչի, Չումախ, Սագաձոր, Սեղանք, Սերկևիլ և Օսնակ գյուղերը։

Տես նաև
-------

* Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», հտ 1, էջ 490
2. ↑  «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», հտ 5, էջ 382

Աղբյուրներ
----------

* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ. Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Քղիի գավառակ |
| --- |
|  |
| Քաղաքներ | Քղի |
|  |
| Գյուղեր | Աբողանք • Աբուղնակ • Ագարակ • Ագբունդար • Ագրակ • Ազնիկ • Աթթուն Հուսեյն • Ալթան • Ալթըն-Հուսեին • Ալիյարան • Ալմալի • Ալմալու • Ակինեվանք • Ակիպիվան • Աղաթուզլա • Աղայե-Շենլիկ • Աղաքյոյ • Աղբզուտ • Աղբլուր • Ամառիճ • Ապողնակ • Առեկ • Առինձ • Ասեղ • Աստղաբերդ • Ավրտնիկ • Ապար • Արեգ • Արմենիկ • Արնիս • Արք • Ափեվանք • Բիլիջա • Գառկալը • Գառկալը (այլ գյուղ) • Դարման • Դուշան • Զոկան • Էլբեկ • Թաթկիլան • Ինախ • Լեք • Լճիկ • Խաշգեղ • Խաչաթուր • Խասգյուղ • Խարաբա • Խարաբեք • Խոլանք • Խոլխոլ • Խոյուզ • Խոշքար • Խոսնակ • Խովաս • Խոփձոր • Խուբս • Խուպեք • Ծերմակ • Ծծվարս • Կալաջիքյոյ • Կարաբեկ • Կարակայգան Մեծ • Կարակայգան Փոքր • Կարգալի • Կզըլ Մեջիդ • Կըզըլ Չիբուխ • Կոճակ • Հանգստուն • Հարկապ • Հարտիվ • Հեթև • Հոլանք • Հողաս • Հողես • Ղազի • Ճերմակ • Ճպըռգեղ • Մասրում • Մելիքան • Մեխոխ • Միրզա • Մոզիկ Ներքին • Մոզիկ Վերին • Մուրավանց • Յոլմեջ • Շեն • Շուրուկ • Չան • Չանախչի • Չարիբաշ • Չեթման • Չելեբի • Չերման • Չերմե • Չիրիկ • Չիֆթլիկ • Չոմագ • Չումախ • Պնախ • Ջերման • Ջիբեր • Սագաձոր • Սագնիս • Սեղանք • Սեղանք (ավերակ) • Սերկևիլ • Վիմախոր • Տզմորի • Տինեկ • Փարչեվանք • Քարբույս • Օղնուտ • Օրոր • Ֆեմ |
|  |
| Պորտալ:Արևմտյան Հայաստան |

 |


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Էրզրումի վիլայեթ |
| --- |
|  |
| Բայազետի գավառ | Աթմանլու • Ալաշկերտ • Այնթապ • Բայազետ • Դիադին • Կարաքիլիսա |
|  |
| Երզնկայի գավառ | Երզնկա • Կամախ • Կերճանիս • Կուրուչայ • Ղուզուջան |
|  |
| Էրզրումի գավառ | Բաբերդ • Բասեն • Դերջան • Էրզրում • Թորթում • Խնուս • Կիսկիմ • Մամրվան • Սպեր • Քղի |
|  |
| Այլ | Բաբերդի գավառ • Խնուսի գավառ |
|  |
| Պորտալ:Արևմտյան Հայաստան |

 |