**Ջոն Նյուբերի** (*անգլ.՝ John Newbery, հուլիս 1713, Բերկշիր, Անգլիա, Մեծ Բրիտանիայի թագավորություն - դեկտեմբերի 22, 1767(1767-12-22), Լոնդոն, Միացյալ Թագավորություն*), անգլիացի հրատարակիչ, անգլո-սաքսոնական երկրներում մանկական գրականության հրատարակության հիմնադիր, «մանկական գրականության հայր»։ Նա մանկական գրքերի հրատարակությունը դարձրել է կայուն և շահութաբեր։ Հովանավորել է այնպիսի գրողների, ինչպիսիք են Քրիստոֆեր Սմարթը, Օլիվեր Գոլդսմիթը և Սեմյուել Ջոնսոնը։ 1922 թվականին Ամերիկյան գրադարանների միությունը նրա պատվին սահմանել է պարգև՝ Ջոն Նյուբերի անվան մեդալ, որն ամեն տարի շնորհվում է ամերիկյան հեղինակների կողմից անգլալեզու գրված մանկական գրքի հեղինակին։

Վաղ տարիներ
-----------

Ջոն Նյուբերին ծնվել է 1713 թվականին ֆերմեր Ռոբերտ Նյուբերի ընտանիքում, Անգլիայի Ուոլտհեմ Սեն Լոուրենս գյուղում, որը գտնվում էր Բերքշիրի կոմսության տարածքում։ Ստացել է ինքնուրույն կրթություն, տասնվեց տարեկանում որպես աշակերտ ընդունվել է տեղի մասնավոր տպարանում, որը շուտով վաճառվել է, և որի սեփականատեր է դարձել Վիլյամ Քերնենը։ 1737 թվականին վերջինս մահացել է, և այդ բիզնեսը թողել է իր եղբայր Չարլզին ու Ջոն Նյուբերիին։ Երկու տարի անց Նյուբերին ամուսնացել է Վիլյամի այրու հետ, ով արդեն երեք երեխաների մայր էր։ Այս ամուսնությունից Նյուբերին ունեցել է երեք երեխա՝ Մերին (ծնվել է 1740 թվականին), Ջոնը (ծնվել է 1741 թվականին և մահացել է տասնմեկ տարեկանում) և Ֆրենսիսը (ծնվել է 1743 թվականին)։

Գրահրատարակչական գործունեություն
--------------------------------

1740 թվականին Ջոն Նյուբերին հիմնել է իր հրատարակչական բիզնեսը Ռեդինգում, Բերքշիրի կոմսությունում։ Նրա հրատարակած առաջին գրքերն էին Ռիչարդ Օլեստրիի *The Whole Duty of Man* և *Miscellaneous Works Serious and Humerous [sic] In Verse and Prose* գրքերը։ 1743 թվականին Նյուբերին հեռացել է Ռեդինգից՝ հրատարակչական գործունեությունը վստահելով իր խորթ որդուն՝ Ջոն Քերնենին, և Լոնդոնում բացել է գրախանութ։ Ընդլայնելով գրահրատարակչական իր գործունեությունը՝ Նյուբերին հետաքրքրություն է դրսևորել մանկական գրքերի նկատմամբ և 1744 թվականի հուլիսի տասնութին հրատարակել է առաջին գիրքը՝ հասցեագրելով երեխաներին և վերնագրելով «Մի փոքրիկ սիրունիկ գրպանի գրքույկ» (անգլ.՝ *A Little Pretty Pocket-Book*)։

«Մի փոքրիկ սիրունիկ գրպանի գրքույկ» գիրքն անգլիական գրահրատարակչության պատմության մեջ դարձել է միանգամայն նոր երևույթ։ Նյուբերիի հրատարակած գրքերի նմանատիպ շարքը խաղալիք-գրքերի (*անգլ.՝ Toy book*) նախակարապետն էր՝ արտակարգ ժողովրդականություն ձեռք բերելով Վիկտորյական դարաշրջանում։ Գիրքը եղել է փոքր, գրպանի չափով, երեխային հարմար, վառ շապիկով։ Այդ գիրքը Նյուբերիի խանութում արժեցել է վեց պենս, բայց երկու նմուշ գնելու դեպքում գնորդը որպես նվեր ստացել է քորոցների բարձիկ՝ սև ու կարմիր գլխիկներով։ Դա եղել է գնորդին գրավելու արտասովոր եղանակ, ինչն էլ արտահայտել է Նյուբերիի աշխարհայացքը։ Ջոն Լոքի նման՝ Նյուբերին կարծել է, որ երեխայի համար խաղը ավելի ազդեցիկ է, քանի ֆիզիկական ճնշումը կամ համոզելը, և երեխան, ստանալով քորոցների բարձիկը, կկարողանա քորոցը խրել բարձիկի կարմիր կողմում, եթե դրևորել է լավ վարքագիծ, և հակառակը՝ քորոցը կխրի բարձիկի սև կողմում, եթե իրեն վատ է դրսևորել։

«Մի փոքրիկ սիրունիկ գրպանի գրքույկ» գիրքն ունի հետևյալ խրատական հանձնարարականը՝ *Ինչպես Թոմիին դարձնել լավ տղա և Պոլիին՝ լավ աղջիկ*։ Այն պարունակում է նաև բանաստեղծություններ, առածներ և այբուբենի յուրացման համար երգեր։

Շարունակելով մանկական գրքերի հրատակությունը՝ Նյուբերին օգտագործել է իր հրատարակած գրքերի ժողովրդականությունը բարձրացնող նոր մեթոդներ, օրինակ՝ գրքերը հրատակել է հոլանդական գունավոր թղթերով և գովազդել է իր գրքերը սեփական պատմություններով։ Դրա շնորհիվ Նյուբերին հաջողությամբ զարգացրել է իր բիզնեսը, և շուկայում նրա հրատարակած մանկական գրականությունը դարձել է իշխող։

1745 թվականին Նյուբերին իր գրախանութը տեղափոխել է Լոնդոնի մի նոր, ավելի բանուկ տեղ՝ *St. Paul’s Churchyard 65* հասցե և շարունակել է ծավալել երեխաների և մեծահասակների համար գրքերի հրատարակությունը։ Իր հաջողակ բիզնեսի շնորհիվ Նյուբերին ունեցել է անհրաժեշտ միջոցներ, որպեսզի իր որդուն՝ Ֆրենսիսին, կրթության տա Քեմբրիջի և Օքսֆորդի համալսարաններում։ Գրահրատարակության իր գործունեության ընթացքում Նյուբերին հրատարակել է մոտ 500 անուն գիրք, որոնց մեկ հինգերորդ մասը կազմել է մանկական գրականությունը՝ ներառյալ այբուբենի դասագրքերը, երեխաների համար գրքերը և մանկական ամսագրերը։ Նյուբերին հրատարակել է նաև այնպիսի գրքեր, որոնց հեղինակներին էին Սեմյուել Ջոնսոնը և Օլիվեր Գոլդսմիթը։ Նյուբերիի հրատարակած «Փոքրիկ Գուդի երկու կոշիկների պատմությունը» (*անգլ.՝* The History of Little Goody Two-Shoes) գրքի հեղինակի անունը մինչև հիմա վիճելի է (գիրքը մեծ ժողովրդականություն է վայելել․ 1765 թվականից մինչև 1800 թվականը հրապարակվել է 29 անգամ), քանի որ որոշ հրատարակիչներ այն կարծիքին են, որ հեղինակը Օլիվեր Գոլդսմիթն է։

Նյուբերին միաժամանակ հրապարակել է գիտահանրամատչելի գրքերի շարք, որը վերնագրված է «Հեռադիտակ Թոմը», և 1761 թվականից մինչև 1787 թվականը հրատարակվել է 7 անգամ։ Այդ շարքի գրքերը արտացոլում են ժամանակի գիտական պատկերացումները․ առավել հետաքրքրական է «Նյուտոնի փիլիսոփայական համակարգը՝ հարմարեցված շնորհալի երիտասարդների ու աղջիկների համար» (*անգլ.՝ The Newtonian System of Philosophy Adapted to the Capacities of Young Gentlemen and Ladies*) շարքը։

Գործարարական գործունեություն
----------------------------

Հրատարակչական բիզնեսին զուգահեռ՝ Ջոն Նյուբերին հաջողակ էր նաև առևտրի մեջ։ Նա հասույթ է ունեցել թոքերի բժիշկ Ռոբերտ Ջեյմսի բժշկական փոշու վաճառքից։ Այս դեղամիջոցը, ինչպես հետագայում հաստատվել է, բուժել է նաև խոշոր եղջերավոր անասունների հոդատապը, ռևմատիզմը, գեղձախտը, լնդախտը և բոր հիվանդությունը։ Ջեյմսի փոշին մեծ տարածում է գտել Նյուբերիի հրատարակած գրքերում տեղ գտած գովազդներով, ինչպես օրինակ՝ «Փոքրիկ Գուդի երկու կոշիկների պատմությունը» գրքում հերոսուհու հայրը հիվանդանում է թոքախտով այնտեղ, որտեղ բժիշկ Ջեյմսի փոշին չկար։

Մարդասիրական գործունեություն
----------------------------

Նյուբերին հանդես է եկել նաև որպես մարդասեր՝ ցուցաբերելով ֆինանսական օգնություն որոշ գրողների, մասնավորապես Ս․ Ջոնսոնին, ով Նյուբերիին անվանել է «Ջեկ-Պտուտան»՝ նկատի ունենալով նրա մշտական ակտիվությունը և շարժունությունը, ինչպես նաև՝ Գոլդսմիթի նկատմամբ, ով Նյուբերիին իր (*The Vicar of Wakefield*) գրքում մարմնավորել է սուրբ Չարլզ Պրիմրոզի կերպարում՝ անվանելով «ամբողջ մարդկության բարեկամ»։

Մահ
---

Ջոն Նյուբերին մահացել է 1767 թվականին Լոնդոնում և հուղարկավորվել է իր հայրենի գյուղում՝ Ուոլտհեմ Սեն Լոուրենսում։

Նյուբերի մեդալ
--------------

«Մի փոքրիկ սիրունիկ գրպանի գրքույկ»  
անգլ.՝ A Little Pretty Pocket-Book*, 1744*
1922 թվականին Ամերիկյան գրադարանների միությունը Նյուբերիի պատվին սահմանել է Ջոն Նյուբերի անվան մեդալ, որն ամեն տարի շնորհվում է «*Ամերիկյան մանկական գրականության ամենահայտնի ներդրման համար*»։

Ջոն Նյուբերիի հրատարակած առավել հայտնի գրքերը
---------------------------------------------

Համաձայն «Անգլիական գրականության Քեմբրիջի նոր մատենագրություն» (NCBEL 2, 120) տեղեկագրքի՝ Նյուբերին գրել է ամբողջական կամ մասամբ և խմբագրել է կամ էապես ազդել է հետևյալ հրատարակությունների վրա․

* 1791 թվականին՝ *Mother Goose's Melody,* (A. H. Bullen’s 1904 facsimile) Isaiah Thomas, և William Henry Whitmore հետ
* 1744 թվականին՝ *A Little Pretty Pocket-Book,* M. F. Thwaite -ի հետ
* 1761 թվականին՝ *The Newtonian System of Philosophy, համահեղինակներ՝* Թոմ Տելեսկոպ և Օ․ Գոլդսմիթ
* 1764 թվականին՝ *The Renowned History of Giles Gingerbread*
* 1765 թվականին՝ *The History of Little Goody Two-Shoes* (որոշ հրատարակիչներ համարում են, որ գրվել է Օլիվեր Գոլդսմիթի հետ)
* *The Entertaining History of Tommy Gingerbread a Little Boy who Lived Upon Learning*

Տես նաև
-------

* Ջոն Նյուբերի անվան մեդալ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
3. 1 2  Encyclopædia Britannica
4. ↑  Maxted, Ian. «John Newbery». *Oxford Dictionary of National Biography*. Oxford University Press. Retrieved 2 January 2010.
5. 1 2 3 4 5  *Marks, Diana F.* Children's book award handbook. — Westport, Conn: Libraries Unlimited, 2006.
6. 1 2  Rose, p. 216
7. ↑  «The Library Quarterly» (անգլերեն). 2020 թ․ մարտի 17. Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 21-ին.
8. ↑  Townsend, John Rowe. *Written for Children*. (1976). London: Pelican, p. 31 and *The Oxford Companion to Children’s Literature* (1984). Oxford: O.U.P. Carpenter, Humphrey,. *The Oxford companion to Children's Literature*. Oxford [Oxfordshire]. էջ 375. ISBN 0-19-211582-0. OCLC 9827643.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link) CS1 սպաս․ հավելյալ կետադրություն (link)
9. ↑  Townsend, John Rowe. *Written for Children*. (1990). New York: HarperCollins. ISBN 0-06-446125-4, pp. 15-16.
10. ↑  «The Newbery Companion». Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 22-ին.
11. ↑  Rose, p. 218.
12. ↑  Gillespie, John Thomas; Naden, Corinne J. (2001). «The Newbery Companion: Booktalk and Related Materials for Newbery Medal and Honor Books» (անգլերեն). Libraries Unlimited. Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 21-ին.
13. 1 2 3  Rose, p. 219.
14. ↑  *Arbuthnot, May Hill* Children and Books. — Scott Foresman, 1964.
15. ↑  *Buck, John Dawson Carl* The Motives of Puffing: John Newbery's Advertisements 1742–1767(անգլ.) // *Studies in Bibliography* : journal. — 1997. — Т. 30. — С. 196.
16. ↑  Quoted in Rose, p. 219.
17. ↑  *Gillespie, John Thomas* The Newbery Companion: Booktalk and Related Materials for Newbery Medal and Honor Books. — Libraries Unlimited.
18. ↑  «Newbery Awards». Վերցված է 2012 թ․ մայիսի 15-ին.
19. ↑  «Goody Two-Shoes : Free Download, Borrow, and Streaming». *Internet Archive* (անգլերեն). Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 22-ին.

Նշումներ
--------

1. ↑  Կոմսություն – վարչական տարածքային միավոր Անգլիայում։
2. ↑  Պենս - անգլիական մետաղադրամ, որը հավասար է {\displaystyle 1/12} շիլինգի կամ {\displaystyle 1/240} ֆունտի։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Обзор истории детской литературы Британской библиотеки Արխիվացված 2018-08-11 Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ջոն Նյուբերի» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | WikiTree |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Օքսֆորդի կենսագրական · Dictionary of National Biography |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 10057106 · BNF: 122393410 · GND: 119420309 · ISNI: 0000000081562734 · LCCN: n50004541 · NLA: 35384606 · NLP: a0000002703062 · NTA: 070838763 · PTBNP: 226516 · SUDOC: 155272128 · VIAF: 76370928 · WorldCat VIAF: 76370928 |

 |

 |