**Սուրբ Նշան կամ Սուրբ Վարդանանց**, եկեղեցի Վրաստանի հայաբնակ Ախալցխա քաղաքում (վրաց.՝ ახალციხე, թարգմանաբար՝ *նոր ամրոց*, հին անունները՝ «ლომსია» - "Լոմսիա" և "Խիսկա") Փոցխով գետի ափին (Կուր գետի վտակ)։ Ախալցխայում հայերը բնակվել են միջնադարից սկսած։ Հայությունը ակտիվ սոցիալ-տնտեսական և կրթա-մշակութային գործունեություն է ծավալել 19-րդ դարի կեսերից մինչև 1917 թվականը, որը պայմանավորված էր 1829-1830 թթ․ կարնեցիների ներգաղթով։ Ախալցխան դառնում է Անդրկովկասի հայ մշակութային և արհեստավորական զարգացած կենտրոններից մեկը։ Մինչև 1917 թվականը քաղաքն ուներ ինը հայկական եկեղեցի, որից կանգուն են երեքը, գործում է միայն Սբ. Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին։

Տեղադրություն
-------------

Գտնվում է Ախալցխա քաղաքի հարավային Մարդա թաղամասում, որտեղ 1829-1830 թթ․ ներգաղթի հետևանքով հաստատվել էր 300 հայ ընտանիք։ Եկեղեցին կառուցվել է ժայռոտ բլրի վրա, որն իշխող դիրք ունի քաղաքի նկատմամբ։ Հիշատակություն կա, որ եկեղեցին անվանել են կարինցիները ի հիշատակ Կարինում գտնվող Ս․ Նշան սրբավայրի։

Պատմություն
-----------

Եկեղեցու վերաբերյալ առաջին հիշատակությունը վերաբերում է 16-րդ դարին։ Տեսակետ կա, որ այն կառուցվել է նախինում եղած եկեղեցու ավերակների վրա։ Սակայն մեկ այլ տեսակետի՝ այն կառուցվել է 1828-1829 թթ․ ռուս-թուրքական պատերազմի արդյունքում զոհվածների գերեզմանատան տարածքում։ Թեև քաղաքում արդեն կար Սուրբ Փրկիչ կամ Ամենափրկիչ եկեղեցին, սակայն այն գտնվում էր Մարդայից բավականին հեռու։ Եկեղեցին կառուցելու թույլտվությունը հայերը ստացել են 1861 թվականին։ Արդեն 1862 թվականի մարտի 5-ին սկսվել է շինարարությունը, որը տևել է երկու տարի։ 1864 թվականի փետրվարի 27-ին Բարեկենդանի հինգշաբթի օրը կատարվեց օծման արարողությունը։ Ֆինանսական միջոցները հատկացրել է քաղաքի բնակիչ, մահտեսի Վարդան Վարդանյանցը։ Կառուցման վերաբերյալ եկեղեցու արևելյան պատին մեծահարուստ-բարերարը թողել է 9 տողանի արձանագրություն, որտեղ եկեղեցին հիշատակվում է Սուրբ Վարդանանց։ Հարավային մուտքի վերնամասում մարմարյա քարի վրա ևս պահպանվել է վեց տողանի գեղագիր արձանագրություն, որտեղ ևս եկեղեցին հիշատակվում է Սուրբ Վարդանանց։ Եկեղեցու եկամուտը տրամադրվելու էր ուսումնարանի աղքատ աշակերտներին։ Եկեղեցին գործել է մինչև խորհրդային կարգերի հաստատումը, որից հետ այն փակվել է, իսկ 20-րդ դարի 70-ական թվականներին վրացական իշպանությունների կողմից այն դարձել է ազգագրական թանգարանի։ 1989 թվականին հայության կողմից այստեղ կազմակերպել է 1915 թվականի հայոց ցեղասպանության հիշատակի արարողություն, որը վերածվեց հայ-վրացական կրոնական կոնֆլիկտի։ Երկար բանավեճերի արդյունքում այն մնաց երկու ժողովուրդների համար որպես սրբավայր։ Առ այսօր չի վերադարձվել Վիրահայոց թեմին։

Ճարատարապետություն
------------------

Ս․ Նշանը կառուցվել է Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի նմանությամբ։ Այն սրբատաշ քարով, արտաքուստ ուղղանկյուն հատակագծով եռանավ կառույց է, վեղարը՝ սրածայր։ Վեցանիստ թմբուկը ներքուստ պահում է երկու զույգ սյուների թաղակապ կամարները։ Արևմուտքից կից է զանգակատունը։ Ունի երեք մուտք՝ հարավից, արևմուտքից և հյուսիսից։

Քահանաներ
---------

1864 թվականի հաստատվել են եկեղեցու հոգևորականները՝ Հովհաննես ավագ քահանա Առվանյանցը, Աբրահամ քահանա Ղազազյանցը, Երեմիա քահանա Տեր-Անտոնյանցը։ Հետագայում հիշատակվում է Հովհաննես ավագ քահանա Տեր-Մարգարյանցը։ 1879 թվականին բարերար Վարդան Վարդանյանցի առաջարկությամբ Ամենայն հայոց Գևորգ Դ կաթողիկոսը եկեղեցու քահանա է ձեռնադրում Տիգրան սարկավագ Սիսակյանցին։1896 թվականին հայերը խնդրանքով դիմում են Ախալցխայի հոգևոր կառավարությանը քահանա ձեռնադրել Մինաս Ազնավուրյանցին։ 1904 թվականին եկեղեցու քահանաներ հիշատակվում են Մինաս Ազնավուրյանցը և Գևորգ Սիսակյանցը։ 1924 թվականին եկեղեցին ուներ 350 ծուխ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Կարապետյան Սամվել (2008)։ *Ախալցխա*։ Երևան: Հայկական ճարտարապետության ուսումնասիրություն ՀԿ։ էջ 129
2. ↑  Արմեն Ասատրյան (2018, Ա, 136-147)։ «Ախալցխայի հայոց սուրբ Վարդանանց եկեղեցին»։ *Էջմիածին*
3. ↑  Արմեն Ասատրյան (2018, Ա, 140)։ «Ախալցխայի հայոց Սուրբ Վարդանանց եկեղեցին»։ *Էջմիածին*
4. ↑  Սուսաննա Ադամյան (2017, 1, 7-17)։ «Ախալցխայի նորահայտ արձանագրությունները»։ *Տարեգիրք, պատմություն և հասարակագիտություն*