Կարիբյան տարածաշրջանի նահանգների պատմությունը 1700 թվականից մինչև 20-րդ դարի վերջ
**Կարիբյան ավազանի**, ինչպես Արևմտյան Հնդկաստանի կղզիների, այնպես էլ Կենտրոնական և Հարավային Ամերիկայի ափերի պատմությունը լավագույնս հայտնի է եվրոպական տերությունների կողմից, Ամերիկայի գաղութացման դարաշրջանից։ Ավելի վաղ շրջանների պատմությունն ուսումնասիրվում է հնագիտական և գենետիկական մեթոդներով։

Իսպանական գաղութացումից առաջ
----------------------------

Քրիստոփոր Կոլումբոսի արշավախմբի վայրէջքը Իսպանիոլայում, 1492 թվական
Կարիբյան ավազանի կղզիների նախակոլումբիական բնակավայրի պատմության մեջ առանձնանում են ժողովուրդների երեք խումբ. առաջին խմբի ժողովուրդները (պալեո-հնդիկներ) կղզիներ են եկել մ.թ.ա. 5000-2000 թվականներին Կենտրոնական կամ Հարավային Ամերիկայից։ Հաջորդ խումբը, որը գաղթել է մ.թ.ա 1000-500 թվականներին Հարավային Ամերիկայից մինչև Մեծ Անտիլյան կղզիներ և Տրինիդադ կղզի, ստեղծել է մեզո-հնդկական կամ սիբոնյան մշակույթը։ Տարածաշրջանում հայտնված ժողովուրդների երրորդ խումբը Տայնոններն էին, որոնք ժամանել են մ.թ.ա. 300 թվականին Հարավային Ամերիկայից Տրինիդադ կղզի և այնտեղից բնակեցվել են Փոքր և Մեծ Անտիլյան կղզիներում, իսկ հետո Կարիբները, որոնք գաղթել են մ.թ. 1000-ից հետո՝ Օրինոկոյի դելտա շրջանից՝ արավակախոս հնդկացիներին տեղահանել են Տրինիդադից և Փոքր Անտիլյան կղզիներից[1]:

Կարիբյան ծովի հյուսիս-արևմտյան ափին, Յուկատան թերակղզում, այս շրջանում էլ մայաների քաղաքակրթությունը ծաղկել է։

Կարիբյան անվանումը գալիս է Կարիբներից՝ հնդիկ ժողովուրդների մի խումբ, որոնք ապրել են Անտիլյան կղզիներում 15-րդ դարում եվրոպացիների կողմից իրենց հայտնագործության ժամանակ։ Սկզբում իսպանացի նվաճողները խեղաթյուրել են այս ցեղերի անվանումը և սկսել անվանել «մարդակեր»։ Նոր հողերը, որոնք կոչվում էին Արևմտյան Հնդկաստան, իսպանացիները նույնպես հաճախ անվանում էին Անտիլյան ծով, ուստի այս անվանումը օգտագործվում է նաև որոշ եվրոպական լեզուներում։

Երբ իսպանացիները ժամանել են Անտիլյան կղզիներ, նրանց բնակեցրել են Տայնո հնդկացիները, որոնք Հարավային Ամերիկայից մոտավորապես մեր թվարկությունից առաջ են այնտեղ գաղթել։ 1492 թվականին Քրիստոփոր Կոլումբոսի առաջին արշավախումբը վայրէջք է կատարել Բահամյան կղզիներում՝ լիովին համոզված լինելով, որ նրանք նոր ճանապարհ են հայտնաբերել դեպի Ասիա։ Հիսպանիոլա (այժմ՝ Հաիթի) կոչվող կղզում հիմնադրվել է առաջին իսպանական բնակավայրը՝ նշանավորելով տարածաշրջանում իսպանական դարավոր գերիշխանության սկիզբը։ 1506-1511 թվականներին Էռնան Կորտեսի և Դիեգո Վելասկես դե Կուելարի մասնակցությամբ նվաճվել են Իսպանիոլա և Կուբան կղզիները, իսկ տեղի բնակչությունը վերածվել է ստրուկների։ 1517 թվականին Ֆրանցիսկո Էրնանդես դե Կորդոբան հայտնաբերել է Յուկատան թերակղզին, որտեղ իսպանացիներն առաջին անգամ հանդիպել են մայաների զարգացած քաղաքակրթությանը։ Խուան դե Գրիյալվայի (1518) և Էրնան Կորտեսի (1519) հետագա արշավախմբերը նշանավորել են Մեքսիկայի գրավման և գաղութացման սկիզբը։

Եվրոպական մյուս կայսրությունները նույնպես սկսել են ընդարձակվել դեպի արևմուտք՝ նավեր ուղարկելով դեպի Նոր աշխարհ։ Առաջին անգլիական գաղութները հայտնվել են Բերմուդայում (1612), Սենտ Քիթսում (1623) և Բարբադոսում (1627), այնուհետև օգտագործվել են այլ կղզիներ գաղութացնելու համար։ Ֆրանսիական Արևմտյան Հնդկաստանը նույնպես սկիզբ է առել Սենտ Քիթս կղզուց (1624)։ Մեծ Բրիտանիան և Ֆրանսիան թուլացող Իսպանական կայսրությունից նույնպես հաջողությամբ գրավել են կղզիները։ 1655 թվականին Ջամայկան գտնվում էր բրիտանացիների վերահսկողության տակ, իսկ 1697 թվականին ֆրանսիացիները գրավել են Հիսպանիոլայի արևմտյան մասը։ 17-րդ դարում Կուրասաո, Սուրբ Մարտին, Արուբա և մի շարք այլ կղզիներում հայտնվել են հոլանդական գաղութներ, որոնք հետագայում դարձել են Նիդերլանդական Անտիլյան կղզիների կազմը։ Տարածաշրջանում դանիական ունեցվածքը հայտնվել է 1672 թվականին Սուրբ Հովհաննես և Սուրբ Թոմաս կղզիներում։

Եվրոպական տերություններն ակտիվորեն ներմուծում էին աֆրիկյան ստրուկներ և արտահանում գյուղատնտեսական ապրանքներ (ծխախոտ, շաքարավազ, ներկանյութեր և այլն) և ռեսուրսներ (ոսկի և արծաթ), նույնիսկ դրա համար օգտագործելով հատուկ նավատորմեր։ Կարիբյան ծովի տարածաշրջանը դարձել է Եվրոպայի համար նոր ապրանքների առևտրային հարթակ, ինչը հանգեցրել է ծովահենության զարգացմանը։

Ծովահենություն
--------------

Կարիբյան ծովում ծովահենությունը սկիզբ է առել 16-րդ դարում, ծովահենների, կորսատորների և բուկաներների հավաքագրման հիմնական կենտրոնները եղել են Տորտուգա կղզին և Պորտ Ռոյալը։ Նորին Մեծության ծառայության առաջին շարքայիններից մեկը Ֆրենսիս Դրեյքն էր, որն առավել հայտնի էր 1572 թվականին Նոմբր դե Դիոս նավահանգստում իսպանական արծաթե քարավանը գրավելու համար։ Նրա աշխատանքը շարունակել է Հենրի Մորգանը, որը 1671 թվականին ձեռնարկել է հայտնի արշավ Պանամայի դեմ և հետագայում դարձել Ճամայկայի փոխնահանգապետ։

Ծովահենության ծաղկման շրջանը 1700-1730 թվականներին էր, այն կոչվում էր ծովահենության ոսկե դար։ Այս շրջանում հայտնի են դարձել Բլեքմորուքը և Սթիդ Բոնեթը, ովքեր գործել են Կարիբյան ավազանում 1716-1718 թվականներին, ինչպես նաև Չարլզ Վեյնը, ում կարիերան տևել է 1716-1719 թվականներին։ Հայտնի Բլեք Բարտը, ինչպես նաև Ջեք Ռաքհեմը և նրա ընկերուհիներ Էնն Բոննին և Մերի Ռիդը գործել են Արևմտյան Հնդկաստանում մինչև 1720 թվականը։ Այս և այլ ծովահենների կենսագրության մասին տեղեկատվության կարևոր աղբյուր է Չարլզ Ջոնսոնի գիրքը, որը լույս է տեսել 1724 թվականին «Ամենահռչակ ծովահենների կողմից կատարված կողոպուտների և սպանությունների ընդհանուր պատմություն» վերնագրով։

Ռոբերտո Կոֆրեսին աչքի է ընկնում ուշ ծովահենների շարքում, ովքեր որս են արել Կարիբյան տարածաշրջանում 1818-1825 թվականներին։

Հետգաղութային շրջան
-------------------

Անտիլյան ծովի և կղզիների ֆրանսիական քարտեզ, 1843 թվական
19-րդ դարից սկսվել է գաղութատիրական երկրների ելքը կայսրություններից։ Ստրուկների ապստամբության արդյունքում Ֆրանսիայի Սեն-Դոմինգ գաղութն առաջինն էր, որ անկախություն է ձեռք բերել 1804 թվականին։ 1821 թվականին Իսպանիոլայի մնացած մասը գրավել են Հաիթիները, սակայն 1844 թվականին այս տարածքում ձևավորվել է Դոմինիկյան Հանրապետությունը։ Մի շարք պատերազմներից հետո Կուբան 1898 թվականին ԱՄՆ միջամտությամբ անկախացել է Իսպանիայից, իսկ Պուերտո Ռիկո կղզին անցել է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներին, որը սկսել է գերիշխել տարածաշրջանում։ 1903 թվականին ԱՄՆ-ի մասնակցությամբ Կոլումբիայից Պանամայի բաժանումից հետո կառուցվել է Պանամայի ջրանցքը, որը կապում է Կարիբյան ծովը Խաղաղ օվկիանոսի հետ։ Այն բացվել է 1914 թվականի օգոստոսի 15-ին և կառավարվում էր Միացյալ Նահանգների կողմից մինչև 1999 թվականի դեկտեմբերի 31-ը։ 1917 թվականին Դանիան վաճառել է իր ունեցվածքը Միացյալ Նահանգներին։ 1958-1962 թվականներին Մեծ Բրիտանիայի կողմից վերահսկվող հողերի մեծ մասը հատկացվել է Արևմտյան Հնդկաստանի ֆեդերացիային, որն այնուհետև բաժանվել է առանձին նահանգների։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Bridget M. Brereton. «West Indies» (անգլերեն). Britannica Online Encyclopedia. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ օգոստոսի 13-ին. Վերցված է 1.05.2009-ին.
2. ↑  История Карибского региона // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
3. ↑  *Бартоломе де Лас Касас* глава 19 // История Индий = Historia de las Indias. — Ленинград: Наука, 1968. — Т. II.
4. ↑  Antilles (islands, Atlantic Ocean) Արխիվացված 2011-11-19 Wayback Machine — Britannica Online Encyclopedia
5. ↑  «Золотой век пиратства». Пираты морей и океанов. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ օգոստոսի 13-ին. Վերցված է 2009 թ․ ապրիլի 23-ին.
6. ↑  «Declaration of Margarita» (անգլերեն). Association of Caribbean States. 11-12 декабря 2001. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ օգոստոսի 13-ին. Վերցված է 2009 թ․ մարտի 12-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* История Антильских островов с 1666 года
* История Карибского моря Флибустьерское начало