**Բեսս**, գահանուն՝ **Արտաքսերքս V** (հուն․՝ Βήσσος, մ.թ.ա. 4-րդ դար - մ. թ. ա. 329, Եկբատան, Համադան, Իրան), պարսից ինքնահռչակ թագավոր։ Կառավարել է մ․թ․ա․ 330-329 թվականներին։

Կենսագրություն
--------------

Բեսսը նախքան գահակալ դառնալը զբաղեցրել է Բակտրիայի սատրապի պաշտոնը։ Մ․թ․ա․ 331 թվականի հոկտեմբերի մեկին տեղի է ունեցել Գավգամելայի ճակատամարտը, որտեղ Ալեքսանդր Մակեդոնացին հաղթանակ է տարել Դարեհ երրորդ Կոդոմանոսի դեմ։ Ճակատամարտի ժամանակ Բեսսը ղեկավարել է պարսկական բանակի ձախ թևը, որը հիմնականում կազմված է եղել սատրապի ռազմիկներից։ Տանուլ տալով ճակատամարտը և խուսափելով Ալեքսանդրի զորքի հետ բախումից, Դարեհ երրորդը Բեսսի ուղեկցությամբ նահանջել է Էկբատան, որտեղ անցկացրել է ամբողջ ձմեռը։ Հաջորդ տարի Դարեհ երրորդը շարժվել է դեպի արևելք՝ Բակտրիայում ավելի շատ զորքեր հավաքելու մտադրությամբ։ Ճանապարհին Բեսսը սատրապների հետ դավադրություն է կազմակերպել և գահընկեց է արել Դարեհին։ Դավադիրները մտադիր են եղել Դարեհին հանձնել Ալեքսանդրին, բայց Ալեքսանդր Մակեդոնացին շարունակել է հետապնդել պարսիկներին, նույնիսկ Դարեհի տապալման լուրն իմանալով։

Մ․թ․ա 330 թվականի հուլիսին Հեկտամպոլիսի մոտ դավադիրներն իմանալով Ալեքսանդրի հետապնդման մասին, մահացու վիրավորել են Դարեհին և խուճապահար դիմել փախուստի։ Դարեհի սպանությունից հետո Բեսսն իրեն թագավոր է հռչակել՝ ընդունելով Արտաքսերքս հինգերրոդ գահանունը։ Հաստատվելով Բակտրիայում՝ Բեսսն իր շուրջն է համախմբել վճռական մարդկանց, ովքեր պատրաստ էին դիմակայելու մակեդոնացիներին։

Մ․թ․ա․ 329 թվականի գարնանը Ալեքսանդր Մակեդոնացին լուրջ պատրաստությունից հետո անցել է Հինդուկուշ և ներխուժել Բակտրիա։ Բեսսը նահանջել է Սոգդիանա՝ անցնելով Օքս գետը (ժամանակակից Ամու Դարյա) Ալեքսանդրը շարունակել է հետապնդումը։ Բեսսը ժողովրդականություն չի վայելել Արևելյան Իրանում և Միջին Ասիայում, չնայած շարունակել է աքեմենյան թագավորների քաղաքականությունը։ Պարսկական տիրապետության ժամանակ այդ տարածքներն անընդհատ գտնվել են պատերազմների մեջ։ Բեսսը չստանալով տեղական ցեղերի աջակցությունը, ընկել է մակեդոնական հրամանատարներից մեկի՝ Պտղոմեոս Լագի ձեռքը։

Մահ
---

Դարեհ երրորդի մահից հետո Ալեքսանդր Մակեդոնացին իրեն համարել է Աքեմենյանների օրինական ժառանգորդ։ Նա գերեվարված Բեսսի հետ վարվել է այնպես, ինչպես պարսից թագավորները ապստամբների հետ։ Ալեքսանդրի հրամանով կտրել են Բեսսի քիթը, ականջները և շղթայակապ, առանց հագուստի տարել են կառափնարան։

Գոյություն ունեն հակասական պատմություններ Բեսսի մահվան վայրի և պատճառի վերաբերյալ։ Ըստ Կուրտիուս Ռուֆուսի Բեսսին խաչել են այն վայրում, որտեղ սպանել են Դարեհ երրորդին։ Արրիան պնդում է, որ ենթարկել են կտտանքների, ապա գլխատել Էկբատայում։ Պատմիչ Պլուտարքոսը ենթադրում է,որ Բակտրիայում Մակեդոնացու դատավարությունից հետո, Բեսսին դատել են պարսկական սովորության համաձայն՝ կապելով երկու ծառերի գագաթներից թեքել են ներքև։ Բաց թողնելուց հետո ծառերը ուղվել են մասնատելով դատապարտյալին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «ЭСБЕ/Бесс, сатрап Бактрии — Викитека». *ru.wikisource.org*. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 17-ին.
2. ↑  «ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА --[ Военная история ]-- Руф К.К. История Александра Македонского». *militera.lib.ru*. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 17-ին.
3. ↑  «ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА --[ Военная история ]-- Арриан. Поход Александра». *militera.lib.ru*. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 17-ին.
4. ↑  «Плутарх. Александр и Цезарь». *lib.ru*. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 17-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* BCHP 1 Արխիվացված 2019-01-19 Wayback Machine
* Livius.org: Bessus / Artaxerxes V Արխիվացված 2013-06-22 Wayback Machine

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Նախորդող:**Դարեհ III** |  **Պարսկաստանի արքաների արքա** մ․թ․ա․ 330-329 | Հաջորդող:**Ալեքսանդր III (Ալեքսանդր Մեծ)** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Բեսս» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Իրանիկա · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | SUDOC: 236210912 · VIAF: 18156251695007990756 · WorldCat VIAF: 18156251695007990756 |

 |