| Էլեկտրամագնիսականություն |
| --- |
| 

---

Սոլենոիդ |
| Էլեկտրականություն
Մագնիսականություն |
| Էլեկտրաստատիկա
* Էլեկտրական լիցք
* Ստատիկ էլեկտրականություն

* Էլեկտրական դաշտ
* Հաղորդիչ

* Մեկուսիչ
* Տրիբոէլեկտրականություն

* Էլեկտրաստատիկ լիցքաթափում
* Ինդուկցիա

* Կուլոնի օրենք
* Գաուսի օրենք

* Էլեկտրական հոսք
* Պոտենցիալ էներգիա
* Էլեկտրական դիպոլային մոմենտ

* Բևեռացման խտություն
 |
| Մագնիսաստատիկա
* Մագնիսական դաշտի շրջապտույտի թեորեմ
* Մագնիսական դաշտ

* Մագնիսացում
* Մագնիսական հոսք

* Բիո-Սավարի օրենք

* Մագնիսական դիպոլային մոմենտ

* Գաուսի օրենքը մագնիսականության համար
 |
| Էլեկտրադինամիկա
* Լորենցի ուժ

* Էլեկտրամագնիսական ինդուկցիա

* Ֆարադեյի օրենք

* Լենցի կանոն
* Շեղման հոսանք

* Մաքսվելի հավասարումներ

* Էլեկտրամագնիսական դաշտ

* Էլեկտրամագնիսական ճառագայթում

* Մաքսվելի թենզոր
* Պոյնտինգի վեկտոր

* Լիենար-Վիխերտի պոտենցիալներ

* Յեֆիմենկոյի հավասարումներ

* Մրրկային հոսանք

* Լոնդոնի հավասարումներ
 |
| Էլեկտրական ցանց
* Էլեկտրական հոսանք
* Էլեկտրական պոտենցիալ

* Լարում
* Դիմադրություն

* Օհմի օրենք

* Հաջորդական միացում
* Զուգահեռ միացում

* Հաստատուն հոսանք
* Փոփոխական հոսանք

* Էլեկտրաշարժիչ ուժ
* Ունակություն

* Ինդուկտիվություն
* Իմպեդանս

* Ռեզոնատոր
* Ալիքատար
 |
| Կովարիանտ ձևակերպում
* Էլեկտրամագնիսական թենզոր
* Քառաչափ հոսանք
* Էլեկտրամագնիսական պոտենցիալ
 |
| Գիտնականներ
* Ամպեր
* Կուլոն
* Ֆարադեյ
* Գաուս
* Հեվիսայդ
* Հենրի
* Հերց
* Լորենց
* Մաքսվել
* Տեսլա
* Վոլտա
* Վեբեր
* Էրստեդ
 |
| * դ
* ք
* խ
 |

**Էլեկտրամագնիսական դաշտ**, մատերիայի ձև է, իրականացնում է լիցքավորված մասնիկների փոխազդեցությունը։ Էլեկտրամագնիսական դաշտի աղբյուրը դադարի կամ շարժման վիճակում գտնվող էլեկտրական լիցքերն են։ Անշարժ լիցքերի շուրջը գոյություն ունի ստատիկ էլեկտրական դաշտ, հավասարաչափ-ուղղագիծ շարժման դեպքում լրացուցիչ առաջանում է ստատիկ մագնիսական դաշտ, իսկ արագացումով շարժվելիս ստեղծվում է փոփոխական էլեկտրամագնիսական դաշտ, որի մի մասն անջատվում է լիցքերից և ճառագայթվում տարածության մեջ էլեկտրամագնիսական ալիքների ձևով։

Բնութագրերը
-----------

### Լարվածություններ

Էլեկտրամագնիսական դաշտը բնութագրվում է էլեկտրական դաշտի լարվածության {\vec E} և մագնիսական դաշտի լարվածության {\displaystyle {\vec {H}}} վեկտորներով, որոնց մեծությունն ու ուղղությունը, ընդհանուր առմամբ, տարածության տարբեր կետերում տարբեր է, ընդ որում՝ փոփոխական մագնիսական դաշտը սկզբնավորում է փոփոխական էլերկտրական դաշտ (էլեկտրամագնիսական ինդուկցիայի երևույթ)և հակառակը։ Էլեկտրական և մագնիսական դաշտերը կարելի է առանձին-առանձին դիտարկել միայն դանդաղ փոփոխվող էլեկտրամագնիսական դաշտի դեպքում, երբ դրանց փոխադարձ կապը էական չէ։ Պետք է նկատի ունենալ, սակայն, որ էլեկտրամագնիսական դաշտի բաժանումը երկու դաշտերի պայմանական է։

### Պոտենցիալներ

{\vec E} և {\displaystyle {\vec {H}}} կարելի է արտահայտել օժանդակ **φ** և {\displaystyle {\vec {A}}} մեծությունների՝ պոտենցիալների օգնությամբ։ Տրված {\vec E} և {\displaystyle {\vec {H}}} դաշտերի համար **φ** և {\displaystyle {\vec {A}}} պոտենցիալների ընդհանրությունը միարժեք չէ։ Այդ հանգամանքը թույլ է տալիս **φ** և {\displaystyle {\vec {A}}} ընտրել տվյալ խնդրի պահանջներին համապատասխան՝ նրանց վրա դնելով լրացուցիչ տրամաչափարկման պայման։

### Էներգիայի խտություն

Էլեկտրամագնիսական դաշտի էներիգիայի խտությունը վակուումում որոշվում է

{\displaystyle {\vec {E}}={\frac {1}{8\pi }}\left({\vec {E}}^{2}+{\vec {H}}^{2}\right)}
բանաձևով, իսկ միավոր մակերեսի միջով (այդ մակերեսին ուղղահայաց ուղղությամբ) վայրկյանում անցնող էլեկտրամագնիսական էներգիայի հոսքը՝ Պոյնտինգի վեկտորով՝

{\displaystyle {\vec {S}}={\frac {c}{4\pi }}[{\vec {E}}\times {\vec {H}}]}
(**c**-ն լույսի արագությունն է)։ Էլեկտրամագնիսական երկու (կամ մի քանի) դաշտերի վերադրման դեպքում էլեկտրական և մագնիսական դաշտի լարվածությունները գումարվում են՝

{\displaystyle {\vec {E}}={\vec {E}}\_{1}+{\vec {E}}\_{2}}, {\displaystyle {\vec {H}}={\vec {H}}\_{1}+{\vec {H}}\_{2}}
որտեղ {\displaystyle {\vec {E}}\_{1},} {\displaystyle {\vec {E}}\_{2},} {\displaystyle {\vec {H}}\_{1},} {\displaystyle {\vec {H}}\_{2}} բաղադրիչ դաշտերի լարվածություններն են։

Արդյունարար էլեկտրամագնիսական դաշտի էներգիայի խտությունը որոշելիս բաղադրիչ դաշտերի էներգիայի խտություններից բացի, պետք է հաշվի առնել նաև այդ դաշտերի փոխադարձ էներգիան։

Մաքսվելի հավասարումներ
----------------------

Էլեկտրամագնիսական դաշտի {\vec E} և {\displaystyle {\vec {H}}} լարվածությունները լիցքերի տվյալ բաշխման դեպքում կարելի է գտնել Մաքսվելի հավասարումներից։ Այդ հավասարումներից հետևում է, որ էլեկտրամագնիսական դաշտը (էլեկտրամագնիսական ալիքները) վակուումում տարածվում է 3×108 մ/վ արագությամբ, որն անփոփոխ է մնում իներցիալ մի համակարգից մյուսին անցնելիս։ {\vec E} և {\displaystyle {\vec {H}}} վեկտորները իներցիալ մի համակարգից մյուսին անցնելիս ձևափոխվում են այնպես, ինչպես Eμν (μ,ν=0,1,2,3) քառաչափ թենզորի համապատասխան բաղադրիչները։ Այս հանգամանքն ապահովում է Մաքսվելի հավասարումների ինվարիանտությունը Լորենցի ձևափոխումների նկատմամբ։ Էլեկտրամագնիսական դաշտի տեսության կիրառումների զգալի մասը պահանջում է Մաքսվելի հավասարումների ձևակերպումը նյութական միջավայրի համար։ Այս դեպքում հավասարումների մեջ անհրաժեշտ է հաշվի առնել նաև միջավայրի լիցքերի և դրանց ստեղծած էլեկտրական հոսանքների համապատասխանաբար միջինացված արժեքները։

Դասական և քվանտային էլեկտրադինամիկա
-----------------------------------

Էլեկտրամագնիսական դաշտի՝ Մաքսվելի հավասարումների վրա հիմնված տեսությունը՝ դասական էլեկտրադինամիկան, ընդգրկում է այնպիսի բնագավառներ, ինչպիսիք են ժամանակակից էլեկտրատեխնիկան և ռադիոտեխնիկան, ռադիոֆիզիկան, օպտիկան ևն։ Սակայն էլեկտրամագնիսական դաշտի դասական տեսությունը կիրառելի չէ շատ բարձր հաճախականության էլեկտրամագնիսական ալիքների համար։ Մասնավորապես, այդ տեսությունն անկարող եղավ բացատրել էլեկտրամագնիսական ալիքների կլանումը և ճառագայթումը, Քոմփթոնի էֆեկտը, էլեկտրոն-պոզիտրոն զույգի առաջացումը և մի շարք այլ երևույթներ, որոնք իրենց հիմնավորումը գտան դաշտի քվանտային տեսության շրջանակներում՝ քվանտային էլեկտրադինամիկայում, որտեղ լիցքավորված համակարգերի և վակուումի քվանտամեխանիկական նկարագրությանը զուգընթաց տրվում է էլեկտրամագնիսական դաշտի մասնիկային նկարագրությունը։ Այդ անցումը կատարվում է քվանտային եղանակով։ Վերջինս նշանակում է, որ **ω** հաճախականությամբ էլեկտրամագնիսական դաշտին համապատասխանության մեջ է դրվում լույսի մասնիկների՝ ֆոտոնների մի համախումբ, որոնցից յուրաքանչյուրը շարժվում է **c** արագությամբ, ունի հանգստի զրոյական զանգված, **hω** էներգիա, **hk** շարժման քանակ (**հ**-ը Պլանկի հաստատունն է, **k=c/ω** )և 1-ի հավասար սպին։ Էլեկտրամագնիսական դաշտի ինտենսիվությունը համապատասխանում է ֆոտոնների թվին։ Նյութական համակարգի և Էլեկտրամագնիսական դաշտի փոխազդեցությունը համարժեք է այդ համակարգի և ֆոտոնների փոխազդեցությանը։

**էլեկտրամագնիսական դաշտի էներգետիկ հատկությունները**

v ծավալի ներսում փակված էլեկտրամագնիսական դաշտի էներգիան չի կարող անփոփոխ մնալ։ Դաշտի էներգիան ժամանակի ընթացքում փոփոխվում է որոշակի հործոնների ազդեցության տակ.

* էլեկտրամագնիսական դաշտի էներգիայի մի մասի վերածումը էներգիայի այլ տեսակի, օրինակ, նյութի մասնիկների մեխանիկական էներգիայի, որ կապված է դրանց ջերմային շարժման հետ, որը հարուցված է հաղորդման հոսանքի ընթացքում։
* արտաքին աղբյուրներ աշխատանքը, որը կարող է և՛ ավելացնել, և՛ նվազեցնել դաշտի էներգիան։
* V ծավալի և նրան շրջափակող տարածության միջակայքի միջև կատարվող էներգիայի սպեցիֆիկ փոխանակում, որ բնորոշ է էլեկտրամագնիսական դաշտին և կոչվում է ճառագայթում։

Ճառագայթման գործընթացի ինտենսիվությունը էլեկտրադինամիկայում բնութագրում են՝ որոշելով տարածության ամեն կետում հատուկ վեկտորային մեծություն- *Պոյնտինգի* վեկտորը, նրա ֆիզիկական իմաստը այն է, որ Պոյնտինգի վեկտորի մոդուլն ու ուղղությունը բնութագրում են տարածության յուրաքանչյուր կետում ճաագայթման էներգիայի հոսքի մեծությունն ու ուղղություն։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 20)։*  |