**Իվան Մալխազովիչ Անդրոնիկով** (*Андро́нников*; նոյեմբերի 11, 1798(1798-11-11), Թիֆլիս, Քարթլի-Կախեթի թագավորություն - սեպտեմբերի 19, 1868(1868-09-19)), ռուս գեներալ, Կովկասի և Ղրիմի պատերազմների հերոս։

Կենսագրություն
--------------

Իվան Անդրոնիկովը սերում էր կախեթական իշխաններ Անդրոնիկովների հնագույն ցեղից (Անդրոնիկաշվիլի)։ Իշխան Մելքիսեդեկի (Մալխազ, 1773-1822) և նրա կնոջ՝ արքայադուստր Մարիամ Արչիլովնայի (1775-1854)՝ արքայազն Արչիլի դստեր և իմերեթական Սողոմոն I թագավորի զարմուհու, իմերեթական Սողոմոն II թագավորի քրոջ, որդին էր։ Նրա տատիկը՝ արքայադուստր Ելենան, Վրաստանի թագավոր Հերակլ II-ի դուստրն էր։

Ծառայությունը սկսել է 1817 թվականին հեծելազորային լեյբ-գվարդիայում որպես յունկեր, որտեղից յոթ տարի անց մայորի աստիճանով տեղափոխվել է Կովկաս ՝ մտնելով Նիժնի Նովգորոդի դրագունական գնդի շարքերը ։

Նրա համար այստեղ շուտով մարտականորեն աչքի ընկնելու առիթ եղավ. 1826 թվականի Պարսկաստանի հետ բռնկված պատերազմը Անդրոնիկովին «դարձրեց» ռազմական գործողությունների ամենամոտ մասնակիցը։ Ելիզավետպոլի ճակատամարտում, այն ժամանակ, երբ ձախ թևում և կենտրոնում ռուսական զորքերն արդեն կարող էին հաղթանակ տոնել, աջ թևի վրա նրանց պարտություն էր սպառնում։ Պարսկական զորքերը, շրջանցելով կազակական երկու թույլ գնդերը, արդեն շրջանցել էին ռուսական զորքերի գիծը, երբ Անդրոնիկովն իր դիվիզիոնով հրահանգ ստացավ հարձակվել պարսկական շրջանցիկ շարասյան վրա ։ Անդրոնիկովը արշավելով առաջ անցավ և հարվածեց հակառակորդի ֆալանգին։ Ականատեսների խոսքով ՝ «դա ամենասրընթաց, բուռն հարձակումներից մեկն էր, և այն ամենը, ինչ հայտնվել էր այս փոթորիկի տակ, կոխոտված էր եւ տրորված ։ Անդրոնիկովի էսկադրոնները մխրճվել էին թշնամու զորքերի մեջտեղում և սարսափելի դատարկություն առաջացրել նրանց միջև» ։ «Միայն կիրճերով ծածկված լեռնոտ տեղանքը, - հետո հաղորդել է Նիժնի Նովգորոդի գնդի հրամանատար գնդապետ Շաբելսկին, - փրկեց թշնամուն ոչնչացումից և թույլ չտվեց նրան այնպիսի վնաս հասցնել, ինչպիսին փախչող և հուսահոտ հետևակը պետք է սպասեր հեծելազորից»։ Իզուր էր Անդրոնիկովը փորձում ևս մեկ անգամ շրջանցել թշնամուն, որպեսզի դանդաղեցնի նրա փախուստը և հարվածի տակ դնի ռուսական հետևակին։ Տեղանքը դժոխային էր, և միայն Կուրակչայի կիրճի առջևում Անդրոնիկովին վերջապես հաջողվեց կտրել թշնամու գումարտակների մի մասը և կոտորել նրանք ձեռնամարտի ժամանակ։  Այսպիսով, ամբողջ գծով ապահովվեց հաջողությունը։ Այս սխրանքի համար Անդրոնիկովը պարգևատրվել է Սուրբ Վլադիմիրի 4-րդ աստիճանի ժապավենով։

Պարսկական զորքերի դեմ 1827 թվականի արշավանքի ժամանակ Անդրոնիկովն աչքի ընկավ Ջևան-Բուլախի մոտ տեղի ունեցած մարտում, որտեղ նրա 1-ին դիվիզիոնը, Նիժնինովգորոդցիների 2-րդ դիվիզիոնի հետ միասին, վճռական պահին տապալեցին պարսիկների հսկայական հեծյալ զանգվածին և, ճեղքելով նրանց մարտակարգի կենտրոնը, նետվեցին քարքարոտ լեռան վրա, որտեղ պարսկական բանակի գլխավոր հրամանատար իշխան Աբաս-Միրզան հատուկ «հաղթական» դրոշի հովանու ներքո, հետևում էր մարտի ընթացքին։ Աբբաս-Միրզան հազիվ ճողոպրեց ռուսական դրագուններից, բայց դրոշն ու նրա շքախմբի վեց ազնվականները, որոնց թվում էր գլխավոր հրամանատարի ամենամոտ օգնական Նաջավ խանը, ձեռնամարտի ավարտից հետո, որտեղ Անդրոնիկովը գլխից վիրավորվեց գնդակից, գերեվարվեցին։ Այս սխրանքի համար Անդրոնիկովը պարգևատրվել է սբ. Աննայի 2-րդ աստիճանի շքանշանով։ Վերքը Անդրոնիկովին չխանգարեց նույն տարում մասնակցելու Սարդար-Աբադ և Երևանի ամրոցների գրավմանը, որոնց պատերի տակ սխրանքների համար նրան տրվեց փոխգնդապետի կոչումը ։

Պարսկաստանի հետ պատերազմը հազիվ ավարտված՝ սկսվեց Թուրքիայի հետ պատերազմը, և Անդրոնիկովը իր 1-ին դիվիզիայի գլուխ անցած հայտնվեց Ախալցխայի պատերի տակ։

Այստեղ 1828 թվականի օգոստոսի 5-ին անակնկալ կերպով թեժ հեծելազորային ճակատամարտ տեղի ունեցավ, որն ավարտվեց ռուսների համար հաղթանակով՝ բացառապես Անդրոնիկովի խիզախության շնորհիվ։ Ախալցխայի կողմից ուժեղ ամրություններով քողարկված՝ պաշարված կորպուսի ճամբարն ապահովված չէր ձախ թևից։ Նրան պաշտպանելու համար Պասկևիչը հրամայեց եգերների գումարտակը տեղադրել Մարդա գյուղի մոտ գտնվող գետի աջ ափին։ Թուրքերը սեղմեցին եգերներին, վերջիններիս օգնության նետվեցին Նիժնի Նովգորոդի դրագունները, որոնք էլ քշեցին թուրքերին։ Հետապնդելով նրանց՝ 2-րդ էսկադրոնը կազմալուծվեց, կորցրեց կապը գնդի հետ և հայտնվեց հազարավոր թուրքերի շրջափակման մեջ։ Դրա կործանումը անխուսափելի էր։ Նկատելով իր  2-րդ էսկադրոնի կրիտիկական վիճակը ՝ Անդրոնիկովը, առաջին տպավորության տակ, միայնակ նետվեց դեպի 2-րդ էսկադրոնը, շրջապատվեց թուրքերով և հազիվ մազապուրծ եղավ  գերի ընկնելուց ։ Վերադառնալով՝ նա վերցրեց 1-ին էսկադրոնը՝ 2 թնդանոթներով և շտապեց օգնության։ Կարճ, բայց թեժ մարտ տեղի ունեցավ։ Թուրքերը փախուստի դօմեցին՝ Նիժնի Նովգորոդցիների ձեռքին թողնելով երկու դրոշ։  Սրա համար Անդրոնիկովին շնորհվեց գնդապետի կոչում, իսկ Ախալքալաքի գրավմանը մասնակցելու համար նա պարգևատրվեց Սուրբ Աննայի 2-րդ աստիճանի շքանշանի ադամանդե նշաններով։

Ժամանակավորապես գլխավորելով Նիժնի Նովգորոդի դրագունյան գունդը՝ 1829 թվականի արշավանքի ժամանակ, Անդրոնիկովը հատկապես աչքի  ընկավ Բայբուրդի ամրությունները վերցնելիս։ Առաջավոր ամրությունները փակած թուրքական հեծելազորի դեմ պահեստազորից կանչված Անդրոնիկովը կատաղի գրոհով հարձակման դիմեց, անցավ թուրքական հետևակի ամրացված ճամբարով, իր ճանապարհին գրավեց մարտկոցներն ու ամրոցները և ներխուժեց  քաղաք։ «Հարձակման մեկնարկից 10 րոպե չէր անցել, - ասել է Նիժնի Նովգորոդի գնդի պատմիչը, - ինչպես քաղաքային ամրությունների ամբողջ գիծը, ամրոցներով և մարտկոցներով, ընկավ դրագունյան 6 էսկադրոնների հարվածի տակ։

1830թվականի օգոստոսի 6-ին Անդրոնիկով պարգևատրվեց Սբ. Գեորգիի 4-րդ աստիճանի շքանշանով՝

*1829 թվականի սեպտեմբերի 27-ին Բեյբուրթի մոտ թուրքերի դեմ մարտերում, որտեղ գրավվել է թուրքական մարտկոցը, աչքի ընկնելու համար։*

Նույն՝ 1829 թվականին Պասկևիչի կողմից նշանակված Նիժնի Նովգորոդի դրագունյան գնդի հրամանատար Անդրոնիկովը հազիվ էր հասցրել գունդը հասցնել Կարա-ագաչեի կենտրոնակայան (1830թվականի մարտին), բայց ստիպված էր լքել այն։ Բանն այն է, որ այն ժամանակվա զինվորական նախարար Կոմս Չերնիշևը Պասկևիչին հայտնել էր, որ Սանկտ Պետերբուրգում նախատեսվել է Նիժնի Նովգորոդի դրագունյան գնդի հրամանատար նշանակել փոխգնդապետ Դոբրովին ։  Պասկևիչը, ցանկանալով հաճոյանալ Չերնիշևին, այժմ առաջարկեց Անդրոնիկովին Ռուսաստանում հեծելազորային գունդը հրամանատարել։ Վիրավորված Անդրոնիկովը պատասխանեց, որ նախընտրում է զբաղվել անձնական գործերով և ներառվեց բանակի կազմի մեջ։ Այդ պաշտոնում նա մնաց 19 տարի, որոնց ընթացքում բազմիցս, իր ցանկությամբ, մասնակցել է արշավանքների։

Այսպես, 1837 թվականի լեզգիական գծում նա մասնակից էր լեռնեցիների դեմ արշավանքին, 1840 թվականին գլխավորել է Օսեթիան սանձահարող առանձին ջոկատը, ընդ որում ՝ ճակատամարտի արդյունքում վերցրել է մինչև 50 ամրացված աուլ,  դրանցից ամենավտանգավոր Թաբին և Բեչյանետ-քարին, 1841 թվականին մասնակցել է գեներալ Գոլովինի դաղստանյան արշավանքին և հատուկ աչքի ընկնելու համար արժանացել է գեներալ-մայորի կոչմանը, 1847 թվականին Գերգեբիլի և Սալտայի գրոհների ժամանակ ունեցած նշանակալի հաջողությունների  համար պարգևատրվել է Սբ. Ստանիսլավ 1-ին աստիճանի շքանշանով։

1849 թվականին, կոմս Վորոնցովի պնդմամբ, իշխան Անդրոնիկովը նշանակվում է Թիֆլիսի ռազմական նահանգապետ և նահանգի քաղաքացիական մասի կառավարիչ։

Վարչական ոլորտում նրա գործունեությունից հարկ է նշել նրա կողմից Ախալցխայի հուզումների և Հարավային Օսեթիայում խռովության անարյուն զսպումը, որտեղ գյուղացիները ապստամբել էին իրենց տերերի դեմ։ Չնայած Օսեթիայում զորքեր էին կուտակվել, սակայն Անդրոնիկովին հաջողվել է խաղաղ կերպով վերջ դնել խնդրին՝ զիջումների գնալով հողատերերի հետ։

Նահանգապետի պաշտոնում մնալով մինչև 1856 թվականը՝ իշխան Անդրոնիկովը իրեն հեռու չի պահել մարտական գործողություններից. 1853 թվականին Ղրիմի պատերազմի սկսվելուց հետո, ստանալով Ախալցխայի ջոկատը, նոյեմբերի 14-ին առաջին հաղթանակն է տարել թուրքերի նկատմամբ ՝ Ախալցխայի մոտ իր 5-հազարանոց ջոկատով լիակատար պարտության մատնելով Ալի փաշայի 20-հազարանոց կորպուսին և գրավելով 5 դրոշ, 18 կրծքանշան, 11 հրանոթ, բոլոր հրետանային պաշարներն ու ողջ թուրքական ճամբարը (տես Ախալցխայի ճակատամարտը) ։

Այս հաղթանակի համար Անդրոնիկովը 1853 թվականի նոյեմբերի 30-ին պարգևատրվել է սբ. Գեորգիի 3-րդ աստիճանի N 475 շքանշանով։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | *1853 թվականի նոյեմբերի 14-ին Ախալցխայի մոտ 18 հազար թուրքական կորպուսի հետ մարտում ցուցաբերած փայլուն հաղթանակի և խիզախության ու կարգապահության սխրանքի համար. ունենալով հետևակի 7 1/2 գումարտակ, 9 կազակական հարյուրյակ և 17 հարյուր միլիցիաներ ՝14 զենքով, ճակատամարտ է տվել և, չնայած թշնամուն հուսահատ դիմադրությանը ողջ օրվա ընթացքում, նրան հասցրել է կատարյալ պարտություն* |  |

1854 թվականի հունիսին Անդրոնիկովը Չոլոկ գետի համար երկրորդ անգամ լուրջ պարտության է մատնել թուրքերին ՝ 10-հազարանոց ջոկատով կործանելով Սելիմ փաշայի 30-հազարանոց կորպուսը, գրավելով ամբողջ հրետանին (15 ատրճանակ), 35 դրոշ և կրծքանշան, երեք ճամբար՝ ամբողջ գույքով, այգիներով և խանութներով (տես՝ Չոլոկ գետի ճակատամարտ)։  Չոլոկի համար նա պարգևատրվել է Սուրբ Ալեքսանդր Նևսկու շքանշանով, սակայն, ըստ ժամանակակիցների գնահատումների՝ նշված «հաղթանակները ոչ այնքան մտածված նկատառումների և նրա կողմից հասուն կարգապահության հետևանքն էին, որքան զորքերի երջանկության, տոկունության և առանձին ղեկավարների կարգապահության» (Էրիստովի, մայդելի, Բրունների)։

Պատերազմի ավարտից հետո Անդրոնիկովը նշանակվել է գլխավոր հրամանատարի պաշտոնում, 1868 թվականին դարձել է հեծելազորի գեներալ, նույն տարվա սեպտեմբերի 19-ին հանկարծամահ է եղել։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Իվան Անդրոնիկով
2. ↑  Կաղապար:ВТ-РБС

Աղբյուրներ
----------

* *Ольшевский М. Я.* «Кавказ с 1841 по 1866 г.» СПб. 2003.
* *Потто В. А.*, Долгоруков В. П. «История 44-го драгунского Нижегородского полка.» Т. 3. СПб. 1894