recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Տատյանա Տոլմաչովա** (ռուս.՝ Толмачёва, Татьяна Александровна. օրիորդական ազգանունը՝ Գրանատկինա, հունվարի 21, 1907(1907-01-21), Bronnitsky Uyezd, Մոսկվայի մարզ, Ռուսական կայսրություն - հոկտեմբերի 21, 1998(1998-10-21), Մոսկվա, Ռուսաստան), խորհրդային գեղասահորդ, մարզիչ, գեղասահքի խորհրդային դպրոցի հիմնադիրը։ ԽՍՀՄ սպորտի վաստակավոր վարպետ։ Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետ (1997)։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է սպորտային ընտանիքում (եղբայրը` ֆուտբոլիստ և հոկեյիստ Վ. Ա. Գրանատկինը)։ Սկսել է սահել որպես մենասահորդուհի։ 1929 թվականից ներկայացրել է «Դինամոն»։ 1930-ականների սկզբին Ա. Ֆ. Տոլմաչովի հետ հանդես է եկել զուգասահքում։ Միջազգային մրցույթներում ԽՍՀՄ-ի չմասնակցելը Տոլմաչովային հնարավորություն էր տալիս հանդես գալ միայն Համամիութենական Միությունում։ Նրա սպորտային արդյունքները հին լինելու պատճառով, ըստ տարբեր աղբյուրների, շատ տարբեր են։ Ռուսաստանի Դաշնության Գեղասահքի ֆեդերացիան ներկայացնում է 1946 թվականի տվյալներ հաղթանակների մասին կատարումների ավարտի վերաբերյալ՝ 7 մենասահքի և 8 զուգասահքի։ «Դինամո»-ն նշում է, որ մինչ 1952 թվականը նա եղել է ԽՍՀՄ 10-ակի չեմպիոն, սակայն մենասահքում՝ 2 անգամ։ Նրա գերեզմանաքարի վրա նշված է, որ 13 անգամ եղել է չեմպիոն։

Ավելի ճշգրիտ ուսումնասիրությամբ կարելի է հասկանալ, որ մենասահքում Տ.Գրանատկինան, հավանաբար, ԽՍՀՄ չեմպիոն է եղել մինչև 7 անգամ՝ 1931-1937թթ. (մրցաշարեր մի քանի տարի չէին անցկացվում), զուգասահքում՝ 10 անգամ՝ 1937 թվականին (առաջին հորիզոնականը կիսվել է Ռ. Նովոժիլովա-Բ. Գանդելսման զույգի հետ), 1938 թ. 1941 թ. և 1945-1951թթ. անընդմեջ, և այդ տվյալները դեռ ամբողջությամբ չեն ավարտվել։ Սակայն, ամեն դեպքում, ընդհանուր առմամբ, Տոլմաչովան (Գրանատկինա) հաղթել է ԽՍՀՄ-ի առաջնությունում բացարձակ ռեկորդային թվով (մինչև 18 անգամ)։

Մինչև ելույթների ավարտը աշխատել է որպես մարզիչ, այնուհետև (1946 թ.) ստեղծել է սեկցիա (մանկապատանեկան սպորտդպրոցից հետո) Պատանի պիոներների կայարանում (ավելի ուշ` մարզադաշտում)։ Նա դարձել է գեղասահքի խորհրդային դպրոցի հիմնադիրներից (Ն.Ա. Պանին-Կոլոմենկինի հետ միասին)։ Տ.Գրանատկինան պատրաստել է ավելի քան մեկ տասնյակից ավելի ԽՍՀՄ չեմպիոններ, այնուհետև՝ Եվրոպայի և Աշխարհի՝ Ալեքսանդր Վեդենին, Գալինա Գրժիբովսկայա (Կուխար), Ի. Գրիշկովա, Վալենտին Զախարով, Նոննա Կարտավենկո (Նեստեգինա), Տատյանա Նեմցովա, Ե.Օսիպովա (Չայկովսկայա), Լ. Պախոմովա, Ելենա Շչեգլովա, Սերգեյ Չետվերուխին, Վ. Կովալյով և այլն։

Ավարտել է մարզչական բարձրագույն դպրոցը։

1937 թվականին ամուսնացել է իր պարազույգի՝ Ա.Ֆ. Տոլմաչյովայի հետ։ 1938 թվականին ծնվել է որդին՝ Ալեքսանդրը։

Աճյունասափորը թաղվել է Ալեքսեևյան գերեզմանատանը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Указ Президента Российской Федерации от 25 августа 1997 года № 937 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»
2. ↑  Федерация фигурного катания на коньках России. Фигурное катание: новости, видео, фото, соревнования, результаты, календарь, расписание, правила Archived 2007-10-10 at Archive.is
3. ↑  Динамо. Энциклопедия
4. 1 2  Где дремлют мёртвые


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | FSkate.ru |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Այվազովսկու փողոց (այլ կիրառումներ)

**Այվազովսկու փողոց** (ռուս.՝ Улица Айвазовского), փողոց Ռուսաստանի Ռոստովի մարզի Կրասնի Սուլինի շրջանի և Կրասնոսուլինսկի քաղաքային շրջանի վարչական կենտրոն Կրասնի Սուլին քաղաքում։ Անվանվել է հայազգի հանճարեղ աշխարհահռչակ ծովանկարիչ Հովհաննես Կոստանդինի Այվազովսկու (1817-1900) պատվին։ Սկիզբ է առնում Բայկալսկի նրբանցքից և ավարտվում Բերեժնոյի փողոցի հետ հատվելով։ Երկարությունը 700 մետր է։

Նկարագրություն
--------------

Կրասնի Սուլին քաղաքի Այվազովսկու փողոցը սկսվում է Բայկալսկի նրբանցքից, շարունակվում Կունդրյուչյա գետի հունին զուգահեռ, այնուհետև շրջադարձ է կատարում դեպի հարավ և ավարտվում Բերեժնոյի փողոցի հետ հատվելով։ Փողոցում կա համարակալված 37 շինություն. ձախ կողմում (կենտ համարներ)՝ 31, կողմում (զույգ համարներ)՝ 6։ Կարճ փողոց է. երկարությունն ընդամենը 700 մետր է։

Այվազովսկու փողոցի փոստային դասիչն է՝ 346358։

Փողոցն անվանվել է հայազգի հանճարեղ աշխարհահռչակ ծովանկարիչ Ռուսական կայսրությունում, Պետերբուրգի, Հռոմի, Ֆլորենցիայի, Շտուտգարտի, Ամստերդամի գեղարվեստի ակադեմիաների անդամ, Ռուսական աշխարհագրական ընկերության անդամ (1853), Ռուսական կայսրության պատվավոր ծովակալ, Ռուսաստանի կայսերական ակադեմիայի անդամ Հովհաննես Կոստանդինի Այվազովսկու (1817-1900) պատվին։ Առավել հայտնի է իր ծովանկարներով, որոնք կազմում են նրա գործերի կեսից ավելին։ Այվազովսկին համարվում է բոլոր ժամանակների ամենամեծ ծովանկարիչներից մեկը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հ. 1, էջ 350»
2. ↑  World's 10 greatest Seascapes - The Sea in paintings, theartwolf.com
3. ↑  Russian Paintings Gallery - Aivazovskiy Ivan (1817-1900) - brief biography Archived 2013-05-09 at the Wayback Machine. russianpaintings.net
4. ↑  Ivan Aivazovsky. About creativity of Ivan Aivazovsky | Русские художники. Russian Artists Archived 2022-03-27 at the Wayback Machine. tanais.info

Աղբյուրներ
----------

* Улица Айвазовского в Красном Сулине
* Подробная карта Улица Айвазовского, город Красный Сулин со спутника с номерами домов, индекс и маршруты, Яндекс, Гугл карты

Արտաքին հղումներ
----------------

* г. Красный Сулин, улица Айвазовского Archived 2019-04-02 at the Wayback Machine.
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Ասլանյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Վարդան Ասլանյան Քահանա**(1863, Սեբաստիայի նահանգ, Սե­բաս­տի­ա­յի գա­վա­ռ, Ակն գավառակ, Բինկյան ավան - 1915, Խարբերդ), հայ բժիշկ, մշակութային գործիչ։

Կենսագրություն
--------------

Վարդան Ասլանյան Քահանան ծնվել է 1863 թվականին, Սեբաստիայի նահանգի Սե­բաս­տի­ա­յի գա­վա­ռի Ակն գավառակի Բինկյան ավանում։ Նախնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրում։ Այնուհետև Կ. Պոլ­սում 3 տարի դեղագործություն է ուսանել։ 1884 թվականին Կ. Պոլսում գրատուն է հիմնել։ 1889 թվականին շրջագայել է Եվրոպայում և Փարիզի արվեստահանդեսը այցելել։ Կ. Պոլսում հիմնադրել է հյուսվածքեղենի գործարան, որի համար պատվոնշան է ստացել։ 1892-1897 թվականներին Բինկյանում ուսուցչությամբ է զբաղվել։ 1897 թվականին քահանա է ձեռնադրվել։ 1897-1909 թվականներին պաշտոնավարել է Սեբաստիայի գավառի Տիվրիկի գավառակի Զմառա ավանում։ Այնուհետև պաշտոնավարել է Խարբերդի սբ. Կարապետ թաղի քարոզիչ քահանա։ Միաժամանակ, աշ­խար­հագ­րու­թյուն և կրոն է դասավանդել Թլկատինցու դպրոցում և աղջկանց Սմբատյան ճեմարանում։ Պատմաբանասիրական, կրոնա-բարոյական և այլ բնույթի հոդվածներով աշխատակցել է «Հայ­րե­նիք», «Արե­ւելք», «Բիւ­զան­դի­ոն» (Կ. Պոլիս) և «Արե­ւե­լե­ան մա­մուլ» (Զմյուռնիա [Իզմիր]) օրաթերթերին։ Հրատարակել է Հին և Նոր Ուխտի դասագրքեր, պատմական անտիպ երկեր։

1915 թվականի սարսափի օրերին իբրև հեղափոխական դեմք, բանտարկվել է Խարբերդի բանտում, եղել Թլկատենցու խցակիցը և երկու գործ գրել։ 1915 թվականին Խարբերդի բանտում նահատակվել է ուրիշ հայ մտավորականների և հոգևորականների հետ միասին՝ շենքի հրկիզումով՝ 52 տարեկանում։

Գրականություն
-------------

* Ստեփանյան Գառնիկ, Կենսագրական բառարան, հ. Ա. Երևան, 1973։
* Թէոդիկ, Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երեւան, ապրիլ 24, 1985։

Աղբյուրներ
----------

* Հարություն Մինասյան, Օսմանյան կայսրությունում և Թուրքիայի Հանրապետությունում բռնաճնշումների և ցեղասպանության ենթարկված հայ բժիշկներ, Երևան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
**Հայկանուշ Դանիելյանի անվան արվեստի դպրոց**, մշակութային և նախնական մասնագիտական հաստատություն Երևանի Նոր Նորք վարչական շրջանում։ Անվանվել է ի պատիվ հայ դասական երգարվեստի վարպետ Հայկանուշ Դանիելյանի։

Պատմություն
-----------

Հայկանուշ Դանիելյանի անվան արվեստի դպրոցը հիմնադրվել է 1968 թվականին, որպես «Հայկանուշ Դանիելյանի անվան թիվ 9 երաժշտական դպրոց», 1992 թվականի հոկտեմբերին վերանվանվել է «Հայկանուշ Դանիելյանի անվան թիվ 3 արվեստի դպրոց»։ 2003 թվականի փետրվարին դպրոցը կրկին վերանվանվել է «Երևանի քաղաքապետարանի Հայկանուշ Դանիելյանի անվան արվեստի դպրոց ՊՈԱԿ», 2009 թվականի սեպտեմբերին դարձել է «Նոր Նորք վարչական շրջանի Հայկանուշ Դանիելյանի անվան արվեստի դպրոց ՀՈԱԿ»։

Բաժիններ
--------

Դպրոցն ունի դաշնամուրային, լարային, ազգային, փողային նվագարանների, վոկալի (դասական, ժողովրդական, էստրադային), կիթառի (դասական, ակուստիկ, բաս) բաժիններ, հարվածային գործիքների դասարան, գեղարվեստի (կերպարվեստ, դիզայն, խեցեգործություն, քանդակագործություն), պարարվեստի (լատինաամերիկյան, ժողովրդական, ազգերի, ժամանակակից) բաժիններ, ստեղծագործական դասարան։

Հայտնի շրջանավարտներ
--------------------

* Էդմոն Մակարյան՝ ՀՀ կոմպոզիտորների միության անդամ
* Միքայել Հախնազարյան՝ թավջութակահար (Գերմանիա)
* Արաքս Մուխսի-Հովեյան՝ դաշնակահար (Գերմանիա)
* Արաքս Սարգսյան՝ դաշնակահար (Շվեյցարիա)
* Լիկա Հախնազարյան՝ դաշնակահար (Շվեյցարիա)
* Գևորգ Ղարաբեկյան՝ ջութակահար (Գերմանիա)
* Վահե Հայրապետյան՝ կոմպոզիտոր, ռադիոհաղորդավար

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Երևանի երաժշտական և արվեստի դպրոցներ, Հայկանուշ Դանիելյանի անվան արվեստի դպրոց
2. ↑  Հ. Դանիելյանի անվան արվեստի դպրոց
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Նինա Խաչատուրյան (այլ կիրառումներ)

**Նինա Խաչատուրյան** (անգլ.՝ Nina Katchadourian, 1968, Սթենֆորդ, Կալիֆորնիա, Սանտա Կլարա շրջան, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ), ամերիկահայ արվեստագետ։ Ստեղծում է կոնցեպտուալ աշխատանքներ, որոնք բացահայտում են քարտեզագրմանը, տրանսլյացիային, հանրային տարածքներին առնչվող թեմաներ։ Նրա աշխատաանքները բազմիցս ցուցադրվել են, այդ թվում 2008 թվականին Սան Դիեգոյի ժամանակակից արվեստի թանգարանում անհատական վիդեո ինստալյացիան։

Կենսագրություն
--------------

1989 թվականին ավարտել է Բրաունի համալսարանի Վիզուալ արվեստի և գրականության ու հասարակագիտության ֆակուլտետը, 1993 թվականին՝ Կալիֆորնիայի համալսարանի Սան Դիեգո Վիզուլ արվեստի բաժինը, 1996 թվականին Whitney թանգարանում անցել է անհատական ուսուցման ծրագիր։

«Չընտրվածների հուշարձան», արվեստագետ՝ Նինա Խարատուրյան, Վաշինգտոն Փոստ 15 հասցեի հանրախանութի ճակատային ինստալյացիա, Վաշինգտոն ԿՇ
Նինա Խաչատուրյանն աշխատում է քանդակի, լուսանկարչության, վիդեո և ձայնային տիրույթներում։ Նինան օդում թռիչքի երկար ժամերն օգտագործում է ֆոտոստեղծագործություններ ստանալու համար։ Նա ոգեշնչվում է օդանավից բացվող տեսարաններով։ 2010 թվականին Ատլանտա թռիչքի ժամանակ Նինա Խաչատուրյանը iPhone-ով սկսել է Seat Assignment ֆոտոշարքը։

Նինան սենդվիչների մնացորդներով ստեղծում է բնության պատկերներ։ Զուգարանի թղթերով և անձեռոցիկներով իրեն վերածում է 17-րդ դարի հոլանդական կտավների հերոսուհիների, որն անմահացնում է սելֆիներով։

Նինա Խաչատուրյանի ստեղծագործությունները ներկայացված են Սան Ֆրանցիսկոյի Catharine Clark պատկերասրահում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Nina Katchadourian — 2008.
2. 1 2  Nina Katchadourian
3. ↑
4. ↑  Found In Translation ArtReview, April 2008, p. 68.]
5. ↑  Katchadourian, CV
6. ↑  Նինա Խաչատուրյան. արտիստ, ով ստեղծագործում է 9 կմ բարձրության վրա. Wall Street Journal
7. ↑  Watch That Space: The Oracle of the 17th Floor The New York Times, Randy Kennedy, Nov. 21, 2006.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Nina Katchadourian Personal home page for Katchadourian
* Special Feature: A Conversation with Nina Katchadourian in September 2008.
* Nina Katchadourian: One Chase Manhattan Plaza Artforum, March 2007.
* A Closer Look Brown Alumni Monthly article.
* Airplane Lavatory Self-Portraits in the Flemish Style

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Discogs · RKDartists |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Armeniapedia |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| GND: 124384048 · ISNI: 0000 0000 7868 0852 · LCCN: no2006119425 · SUDOC: 145765237 · VIAF: 37850098 · ULAN: 500116043 · WorldCat VIAF: 37850098 |

 |

 |
**Բասկետբոլի միջազգային ֆեդերացիա** (ֆրանսերեն՝ *Fédération Internationale de Basketball*, անգլերեն՝ *International Basketball Federation*), կրճատ՝ **ՖԻԲԱ**, համաշխարհային բասկետբոլը կարգավորող սպորտային կառույց։ ՖԻԲԱ-ի կազմում են ընդգրկված աշխարհի գրեթե բոլոր պետությունների ազգային բասկետբոլային ֆեդերացիաները։

ՖԻԲԱ-ին է ընձեռված բասկետբոլային կանոնների սահմանումն ու կարգավորումը, երկրների միջև բասկետբոլիստների փոխանակումը (տրանսֆեր), ինչպես նաև բասկետբոլային հանդիպումների անցկացման համար անհրաժեշտ մարզադաշտերի և այլ բաղադրիչների չափորոշումը և մի շարք այլ գործառույթներ։ 1989 թվականից ի վեր ՖԻԲԱ-ի կազմում առկա են 213 ազգային ֆեդերացիաներ, որոնք հանդես են գալիս կառույցի աշխարհամասային գոտիներում՝ Եվրոպայում, Ասիայում, Ամերիկայում, Աֆրիկայում և Օվկիանիայում։

ՖԻԲԱ բասկետբոլի աշխարհի առաջնությունն անցկացվում է ամեն չորս տարին։ Մրցակցող հավաքականները մրցում են բասկետբոլի հիմնադիր Ջեյմս Նեյսմիթի անունը կրող գավաթը նվաճելու համար։ Բասկետբոլի աշխարհի առաջնությունը ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության հետ մեկտեղ մեկնարկել է 1970 թվականից ի վեր, սակայն սկսած 2019 թվականից բասկետբոլի առաջնությունը կանցկացվի ֆուտբոլի առաջնությունից մեկ տարի անց։

ՖԻԲԱ-ի գրասենյակը գտնվում է Շվեյցարիայի Ժնև քաղաքում։ Պաշտոնական լեզուներն են անգլերենը, ֆրանսերենը, գերմաներենը, ռուսերենը և իսպաներենը։

ՖԻԲԱ-ի նախագահներ
-----------------

* 1932-48՝ Շվեյցարիա Լեոն Բուֆարդ
	+ 1932-39՝  Ջեյմս Նեյսմիթ (պատվավոր նախագահ)
* 1948-60՝ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ Ուիլարդ Գրեյմ
* 1960-68՝ Բրազիլիա Անտոնիո դոս ռեյս Կարնեյրո
* 1968-76՝ Եգիպտոս Աբդել Վահդի
* 1976-84՝ Ֆիլիպիններ Գոնզալո Պույատ
* 1984-90՝ Ֆրանսիա Ռոբերտ Բասնել
* 1990-98՝ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ Ջորջ Կիլիան
* 1998-06՝ Սենեգալ Աբդուլայե Սերե Մոլեայու
* 2006-10՝ Ավստրալիա Բոբ Էլֆինսթոն
* 2010-14՝ Ֆրանսիա Իվան Մայինինի
* 2014-այժմ՝ Իսպանիա Հորացիո Մուրատուրե

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  OpenStreetMap(բազմ․) — 2004.
2. ↑  «ՖԻԲԱ-ի 2006 թվականի *ողջույնի խոսքերը*, Հոդված 37.6»

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք Archived 1996-11-04 at the Wayback Machine.
**Ֆրանսիայի թագավորություն** (ֆր.՝ Royaume de France), միջնադարյան և վաղ ժամանակակից միապետություն Արևմտյան Եվրոպայում։ Այն Եվրոպայի հզորագույն տերություններից մեկն էր և մեծ տերություն էր Ուշ միջնադար։ Այն նաև վաղ գաղութատիրական կայսրություն էր՝ գաղութներ ունենալով ամբողջ աշխարհում։

Ֆրանսիան սկիզբ է առել Արևմտյան Ֆրանկիայից (*Francia Occidentalis*), որը Կարոլինգյան կայսրության մի մասն էր ըստ Վերդենի պայմանագրի (843)։ Կարոլինգյան հարստության ճյուղը շարունակեց կառավարել մինչև 987 թվականը, երբ Հուգո Կապեն ընտրվեց թագավոր և հիմնեց Կապեան հարստությունը։ Տարածքը շարունակեց հայտնի լինել որպես *Ֆրանկիա* և նրա ռեղակավրը՝ *rex Francorum* («ֆրանկների թագավոր») մինչև Բարձր միջնադար։ Առաջին արքան, ով իրեն կոչեց *Roi de France* («Ֆրանսիայի թագավոր») Ֆիլիպ II-ն էր 1190 թվականից։ Ֆրանսիան շարունակեցին ղեկավարել կապեանները և նրանց դուստր ճյուղեր Վալուաներն ու Բուրբոնները մինչև միապետությունը տապալվեց 1792 թվականը Ֆրանսիական հեղափոխության ընթացքում։

Ֆրանսիան միջնադարում ապակենտրոնացված ավատատիրական միապետություն էր։ Բրիտանի դքսությունում և Կատալոնիայի իշխանությունում (այժմ Իսպանիայի մաս) Ֆրանսիայի ազդեցությունը աստիճանաբար ընկավ։ Լոթարինգիան և Պրովանսը Սրբազան Հռոմեական կայսրության կազմում պատություններ էին և Ֆրանսիայի մաս չէին կազմում։ Սկզբում Արևմտյան Ֆրանկիայի թագավորները ընտրվում էին մագնատների կողմից, սակայն հետագայում հիմնվեց թագավորի մեծ տղային ժառանգական մեխանիզմը, որը հաստատվեց Սալիական իրավունքով։ Ուշ միջնադարում Անգլիայի թագավորները պահանջներ ներկայացրին Ֆրանսիական գահին, արդյունքում տեղի ունեցան մի շարք հակամարտություններ, հայտնի որպես Հարյուրամյա պատերազմ (1337–1453)։ Հասնելով հաղթանակւ՝ Ֆրանսիան արագորեն մեծացրեց իր ազդեցությունը Իտալիայում, սակայն պարտություն կրեց Իսպանիայից Իտալական պատերազմներում (1494–1559)։

Վաղ ժամանակակից Ֆրանսիայում իշխանությունը կենտրոնացված էր, ֆրանսերենը սկսեց փոխարինել այլ լեզուներում պաշտոնական գործածման մեջ և միապետը հասավ բացարձակ իշխանության։ Կրոնական առումով ՖՐանսիան բաժանվեց կաթոլիկ մեծամասնության և բողոքական փոքրամասնության միջև ի դեմս Հուգենոտների, որոնք կազմակերպեցին մի շարք քաղաքացիական պատերազմներ և կրոնական պատերազմներ (1562–1598)։

Պատմություն
-----------

Ֆրանսիան քաղաքական քարտեզի վրա հայտնվեց այն ժամանակ երբ Ֆրանկական պետության կայսր Կարլոս Մեծի մահից հետո նրա տերությունը պառակտվեց։

843 թվականին կնքվեց Վերդենի դաշնագիրը, որի համաձայն առաջացան Ֆրանսիա, Գերմանիա և Իտալիա պետությունները։

Չնայած նրան, որ Ֆրանկական պետությունը վաղուց կործանվել էր, սակայն իշխանության նախկին տերերը՝ Կարոլինգները, շարունակում էին կառավարել Ֆրանսիայում մինչև 987 թվականը։

Ֆրանսիայի թագավորությունը միջնադարյան ժամանակահատվածում եղել է ավատատիրական պետություն։

Նոր շրջանը Ֆրանսիայի թագավորության պատմության մեջ նշանավորվում է նրանով, որ 1791 թվականին ընդունվեց համաֆրանսիական առաջին սահմանադրությունը։

Ֆրանսիական մեծ հեղափոխությունից հետո երկիրը գնաց դեպի կործանում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Jim Bradbury. *The Capetians: Kings of France, 987–1328* (2007).
2. ↑  Stuart Airlie, "Review article: After Empire‐recent work on the emergence of post‐Carolingian kingdoms." *Early Medieval Europe* (1993) 2#2 pp: 153-161.
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Ժամկոչյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Լևոն Հրանտի Ժամկոչյան** (դեկտեմբերի 4, 1946(1946-12-04), Բեյրութ, Լիբանան), հայ նկարիչ, քանդակագործ, կավագործ, դիզայներ։

Կենսագրություն
--------------

1964-1966 թվականներին սովորել է Վենետիկի գեղարվեստի ակադեմիայում՝ Ջ. Սանտոմազոյի, Ա. Ֆեռռոյի, Ռ. Վիոյի և Արվեստների Ինստիտուտում՝ Ղ. Ղազիկյանի մոտ։ 1966-1968 թվականներին Ժամկոչյանն ուսանել Է Միլանի Գեղեցիկ Արվեստների Բրերա ակադեմիայում Ջ. Ֆ. Ուզելլինիի և Դելլաքվայի մոտ, որտեղ նա արժանանացել է հաստոցային նկարչության 1-ին մրցանակին և ստացել պրոֆեսորության աստիճան (Գեղեցիկ Արվեստների Վարպետի կոչմանը համարժեք)։ 1968 թվականից հաստատվել Է ԱՄՆ-ում։

Ուսումնասիրել Է հայկական մանրանկարչությունը, Արշիլ Գորկու գեղանկարչությունը։

Ժամկոչյանն ստեղծել է ուսուցողական երկու ֆիլմ հաստոցային նկարչության արվեստի մասին։ Նա նաև տնօրինել է հեղինակավոր պատկերասրահներ՝ 1969 -1970 թվականներին Մայամիում, Ֆլորիդայում և 1972 -1975 թվականներին` Վաշինգտոնում։

Առաջին անգամ Հայաստան է այցելել 1979 թվականին։ Հայրենիքից ստացած հույզերն ու տպավորությունները միանգամից նա արվեստի հարթություն է տեղափոխել ու մի քանի նկարաշարերով հանդես եկել`«Միությունը զորություն է», «Արարատ և նախահայրեր»։

Ստեղծագործական գործունեություն
------------------------------

Հայկական այբուբենի, Արարատ լեռան, հայկական եկեղեցիների և ազգային այլ խորհրդանիշերով ստեղծել է հայ ժողովրդի կենսափիլիսոփայությունն արտահայտող կոմպոզիցիաներ։ Մեծ եղեռնը դատապարտող «Ոդիսական 1980-1984» պատկերաշարը ցուցադրվել Է Վաշինգտոնում (1985), Կոնգրեսի Քանոն Հաուզ Ռոթոնդայում։ Մասնակցել է Ամերիկահայ նկարիչների ընկերության ցուցահանդեսին (1979, Երևան)։

1989-1992 թվականներին Հայաստանի, այդ թվում երկրաշարժից ավերված վայրերի ուսումնական հաստատություններին է նվիրել մեծ արժողությամբ նկարչական պարագաներ, կազմակերպել ցուցահանդեսներ (Երևան, Մոսկվա, Կիև, Ջերմուկ, Եղեգնաձոր, Էջմիածին, Գյումրի), վաճառված նկարների հասույթը հատկացրել աղետի գուոու ֆոնդին։

Գործերից պահվում են Հայաստանի ազգային պատկերասրահում, Երևանի ժամանակակից արվեստի թանգարանում, Հայոց Ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտում, Գյումրու Ձիթողցոնց թանգարանում, Մոսկվայի Պուշկինի, Կիևի Լենինի և Շևչենկոյի թանգարաններում, մասնավոր հավաքածուներում, Եվրոպայի, Մերձավոր Արևելքի և Հյուսիսային ու Հարավային Ամերիկաների նշանավոր թանգարաններում։

Ցուցահանդեսներ
--------------

Ավելի քան 50 անհատական ցուցահանդեսներով հանդես է եկել աշխարհի տարբեր երկրներում՝ Բեյրութում, Լոնդոնում, Փարիզում, Մարսելում, Լիոնում, Միլանում, Նյու Յորքում, Դետրոյթում, Բոստոնում, Ստամբուլում, Վենետիկում, Կորսիկայում, ԱՄՆ-ում, Կանադայում և այլուր։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005*
2. ↑  Արվեստագետը՝ նույն ինքը՝ Լևոն Ժամկոչյան(չաշխատող հղում)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Լևոն Ժամկոչյան Archived 2021-06-02 at the Wayback Machine.
* Հայաստանի ազգային պատկերասրահ
* Levon Jamgochian @ The Art Scene
* Hye Loor - Armenian C1 News
* ԱՆՀԱՆԳԻՍՏ ՈՐՈՆՈՒՄՆԵՐԻ ՆԿԱՐԻՉԸ(չաշխատող հղում)
* Levon Jamgochian: Life in Art
**Պարույկը**, **ոլորակը** կամ **հարցական նշանը** հայերենի կետադրության առոգանության նշաններից մեկն է, որը դրվում է հիմնականում նախադասությունում հարցական բառի վերջին ձայնավորի վրա՝ հարցական նախադասություն կազմելու համար։ Հայերենը աշխարհի միակ լեզուն է, որում հենց վաղագույն շրջանից հարցական ու բացականչական նշանները գործածվել են հարցում և բացականչություն պահանջող բառերի վրա և ոչ թե նախադասությունների վերջում, ինչպես եվրոպական լեզուներում։

Պատմություն
-----------

Հայ քերականական գրչագրերում հարցական նշանը հանդես է եկել Ե-Է դարերից, իսկ բուն գրչության մեջ՝ ԺԱ-ԺԳ դարերից։ Եվրոպայի գրականության մեջ, սակայն, հարցական նշանները առաջին անգամ հանդես են գալիս ԺԷ դարի վերջերին։

Հայերենը հանդիսանում է աշխարհի միակ լեզուն, որտեղ հարցական նշանը գործածվում է պահանջող բառերի վրա և ոչ նախադասությունների վերջում։

Գործածություն
-------------

Հայերենում հարցական նշանն դրվում է՝

**ա.** հարցական իմաստ արտահայտող դերանունների և վերաբերականների վերջին ձայնավորի վրա.

Օրինակներ՝

> 
> 
> Հագուստս հանում են, կասեն՝ համբերի,  
> 
> Ճրագս մարում են, կասեն՝ համբերի,  
> 
> Օջախս քանդում են, կասեն՝ համբերի,.  
> 
> Մինչև ե՞րբ համբերեմ, մինչև ե՞րբ, ասեք,  
> 
> Մարդիկ լեզու չունեն, քարե՛ր, դուք խոսեք։ --*Քարեր, դուք խոսեք, Գուսան Շերամ*
> 
> 

> 
> 
> Ի՞նչ անենք ուրեմն, ինչպե՞ս փըրկըվինք,  
> 
> Մեզ հալածողեն մենք որտե՞ղ փախչինք,  
> 
> Հայության անվան խարանած կընիք,  
> 
> Հայի ճակատին կոխել են մարդիկ։ --*Հայ վիշտը, Ռափայել Պատկանյան*
> 
> 

**բացառություն.**

«Միթե» բառի դեպքում, հարցական նշանը դրվում է ի տառի վրա։ Օրինակ՝

> 
> 
> Մի՞թե չեմ կարող, մարգարե չեղած,  
> 
> Քու գալիք օրերն պատմել քու դիմաց. --*Ամիրա, Ռափայել Պատկանյան*  
> 
>   
> 
> Մի՞թե միշտ այդպես ազգը խղճալի,  
> 
> Կը լինի ծառա օտար իշխանի,  
> 
> Մի՞թե Աստուծո աթոռի մոտին  
> 
> Անարժան է հայն և հայի որդին։ --*Ձա՛յն տուր, ո՜վ ծովակ... Րաֆֆի*
> 
> 

**բ.** հարցական հնչերանգով արտահայտվող ցանկացած բառի վերջին ձայնավորի վրա։

*Օրինակ՝*

> 
> 
> Խլացնե՞լ սիրտը, չզգա՞լ, չընդվզե՞լ,  
> 
> Մոռանալո՞ւ տալ, անգամ մոռանա՞լ։ --*Սիլվա Կապուտիկյան*
> 
>

Յունիկոդում
-----------

Հարցական նշանը համակարգչային յունիկոդ ստանդարտում ներկայացվում է U+055E նիշով։

Վինդոուզում ՔեյԴՎին (KDWin) հայերեն դասավորություն պարունակող ծրագրի (որը Վինդոուզում հայերեն գրելու լավագույն տարբերակը չէ - տե՛ս Ինչպես գրել հայերեն) խնդիրներից մեկն այն է, որ լռելյայն վիճակում թաքցնում է պարույկը և մի շարք այլ նշաններ։ ՔեյԴՎինից օգտվելիս խնդիրը կարելի է լուծել հետևելով այս ուղեցույցին Archived 2011-09-11 at the Wayback Machine.։

Աղբյուրներ
----------

1. 1 2  Մխիթարյան, Հ․Մ․ (1960)։ «Հին հայերենի կետադրությունը»։ *Պատմաբանասիրական հանդես* (4): 162-178
2. ↑  «Հայոց Լեզվի առոգանութան նշանների ուղեցույց»։ Վերցված է 2011 թ․ հուլիսի 8

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հայերեն հարցական նշանը յունիկոդում
* Յունիկոդի հայերենի նիշերը
**Երեք ուսանողների արկածները** (անգլ.՝ The Adventure of the Three Students), «Շերլոք Հոլմսի Վերադարձը» դետեկտիվ շարքի պատմվածքներից մեկն է, գրվել է Արթուր Կոնան Դոյլի կողմից և հրատարակվել 1904 թվականին։

Սյուժե
------

Շերլոք Հոլմսը հայտնվում է հայտնի համալսարաններից մեկի քաղաքում, երբ դասախոս պարոն Հիլթոն Սոմսի հետ տեղի է ունենում մի հետաքրքիր դեպք։ Ինչ որ մեկը քննությունից առաջ մտել է պարոն Սոմսի սենյակ և գրասեղանից վերցրել քննության թեստի պատասխանները, իսկ այդ ժամանակ Սոմսը եղել է իր ընկերոջ՝ Շերլոք Հոլմսի սենյակ թեյ խմելու իսկ երբ վերադառնում է տեսնում է որ բանալին դռան կողպեքի մեջ է։ Նրա ծառա Բենիսթրը մտել է սենյակ երբ Սոմսը գնացել է թեյ խմելու և բանալին մոռացել է կողպեքի մեջ, սակայն դա Բենիսթրը չի եղել քանի որ սենյակի պատուհանը բաց է եղել և ամենայն հավանականության թղթերը վերցնողը մտել է պատուհանից։ Սոմսը ցանկանում է բացահայտել այդ ամենի հեղինակը և կանխել դա...

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Doyle A. C.* The Return of Sherlock Holmes — George Newnes, 1905.

Արտաքին հղումներ
----------------

Վիքիդարանի պատկերանիշըՎիքիդարանի պատկերանիշը Անգլերեն Վիքիդարանում կան նյութեր այս թեմայով՝  
**Երեք ուսանողների արկածները**

* Կարդալ «Երեք ուսանող» պատմվածքը առցանց Archived 2022-01-29 at the Wayback Machine.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Ստեղծագործությունների տեքստ | Գուտենբերգ նախագիծ |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | MusicBrainz |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի (այլ կիրառումներ)

**Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի** (ադրբ.՝ Müqəddəs Maarifləndirici Qriqori Kilsəsi, Bakı Erməni Kilsəsi), հայկական առաքելական եկեղեցի է Բաքվում։

Պատմություն
-----------

Եկեղեցին կառուցվել է 1903 թ. զանգակատունը ավելի ուշ։ Եկեղեցին գտնվում է Բաքվի շատրվանների հրապարակում։
Եկեղեցին ամբողջապես կողոպտվել է 1918 թ. Սեպտեմբերի 15-ին՝ թուրքական զորքի կողմից Բաքուն գրավելուց հետո։
Խորհրդային տարիներին միակ հայկական գործող եկեղեցին էր Ադրբեջանի ողջ տարածքում։ 
Եկեղեցում տեղի ունեցող պատարագի տեսանյութ կա 1987 թ. նկարված որտեղ դեռևս եկեղեցին գործում էր։
1988-90 թթ Ադրբեջանում սկսած հայահալած քաղաքականության պայմաններում, 1989 թ. Դեկտեմբերի 25-ին ադրբեջանցիները հրդեհել են եկեղեցին, որի հետևանքով այրվել են մեծ քանակությամբ եկեղեցական արժեքավոր գրքեր, սրբապատկերներ և կրոնական ամբողջ գույքը։ Այնուհետև Ադրբեջանի իշխանություննները շենքն օգտագործել են այլ նպատակներով։ Նախապես այն տրամադրվել է գիտաարտադրական վարչության շինարարական կազմակերպությանը, հետագայում օգտագործվել է որպես գրքերի պահեստ։ Այժմ եկեղեցին գտնվում է անշուք վիճակում, գմբեթից և զանգակատնից պոկվել և շպրտվել են խաչերը, փայտյա զարդաքանդակ դռները փոխարինված են երկաթյա կոնստրուկցիաներով, երկու պատուհանները փակվել էին պատով, քերված են հյուսիսային և հարավային մուտքերի երկու կողմից երիզվող զույգ խաչքարերը, իսկ հայկական արձանագրությունները ջնջված են։ 2010 թ. Ապրիլի 26-ին Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Բ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսը, 
Բաքվում ԱՊՀ և Բալթյան երկրների հոգևոր առաջնորդների գագաթաժողովի շրջանականերում այցելեց եկեղեցի, որտեղ տասնամյակներ անց կրկին հնչեցին հայերեն լեզվով աղոթքներ և երգեցողություն։

Ներկայիս վիճակը
---------------

Եկեղեցու գմբեթից խաչը հանված է։ Օգտագործվում է որպես գրադարան։

Տես նաև
-------

* Բաքու
* Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Բաքու) (1799 թ.)
* Սուրբ Հարություն մատուռ (Բաքու) (1894 թ.)
* Սուրբ Թադևոս-Բարդուղոմեոս մայր տաճար (Բաքու) (1900 թ.)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Армянская церковь в Баку, возможно, станет библиотекой (Ռուսերեն)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Բաքվի հայկական եկեղեցին պետք է դառնա գործող
* Համառոտ ակնարկ Բաքվի Սբ. Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցու պատմության
* Բաքվի հայկական եկեղեցին - տենսայութ
**Հայրապետովյան թատրոն** (ռուս.՝ Гайрабетовский театр), նախկին թատրոն Նոր Նախիջևանում (այժմ` Դոնի Ռոստովի Պրոլետարսկի շրջանի կազմում)։ Գտնվել է Բոլշայա Սադովայա փողոցի և Նիկոլաևյան նրբանցքի (այժմ` Սեմաշկոյի նրբանցք) խաչմերուկում։ Շենքը գոյատևել է 1862-1896 թվականներին։

Պատմություն
-----------

1862 թվականի աշնանը քաղաքագլխի նախաձեռնությամբ տեղի մեծահարուստ բնակիչներ Կ. Մ. Հայրապետովը, Ի. Ի. Գրիբանովը և Մ. Բ. Դրաշկովիչը կազմակերպեցին թատերական տնօրենություն` քաղաքում դրամատիկական թատրոնի շինարարություն կազմակերպելու նպատակով։ Թատրոնի շենքի շինարարությունը տևել է մեկ տարի։ Շենքը կառուցվել է Կարապետ Հայրապետովի և Մարկ Դրաշկովիչի միջոցներով` քաղաքի կողմից դրամական օժանդակության տրմամբ։ Նախարարությունը մերժել էր դրամական օժանդակություն տրամադրել մասնավոր անձանց, սակայն Հայրապետովն ու Դրաշկովիչը դատական հայց էին ներկայացրել և շահել գործը։

Հայրապետովյան թատրոնը բացվել է 1863 թվականի հունիսի 23-ին։ Նույն թվականին այնտեղ հանդես է եկել ռուս դերասան Միխայիլ Շչեպկինը։

1882 թվականին վաճառական, Ռոստովի ծխախոտի ֆաբրիկայի սեփականատեր Վ. Ի. Ասմոլովը կառուցեց քաղաքում առաջին քարե թատրոնը, որը դարձավ մրցակից Հայրապետովյան հին թատրոնին։ Հայրապետովյան թատրոնի սեփականատերերը կարծում էին, որ իրենք քաղաքային իշխանության հետ կնքել են այնպիսի պայմանագիր, ըստ որի` Ռոստովում ոչ ոք իրավունք չուներ կառուցելու այլ թատրոն։ Ռոստովի ղեկավարությունը գնաց փոխզիջման և նոր թատրոնն անվանեց Ասմոլովի համերգային դահլիճ։ 1883 թվականի հոկտեմբերի 19-ին կայացավ Ասմոլովյան թատրոնի բացումը, և հանդիսատեսը լքեց Հայրապետովյան թատրոնը։ Նրա փայտե շենքը կանգուն մնաց մինչև 1896 թվականը, որից հետո քանդվեց։

1897 թվականին, նախկին թատրոնի տեղում, անվանի ճարտարապետ Ալեքսանդր Պոմերանցևի նախագծով սկսվեց Քաղաքային դումայի շենքի շինարարությունը։

Ճարտարապետություն
-----------------

1862 թվականին բացված Հայրապետովյան թատրոնը գտնվում էր ցածր փայտե գերանաշեն շենքում։ Հանդիսասրահում բազկաթոռների 22 շարք էր, թատերահարկի երկու օթյակ և երեք պատշգամբ։

Հանդիսականները նեղ միջանցքից մտնում էին պարտեր։ Քամին արտաքին դռնից փչում էր դեպի դահլիճ։ Մուտքի երկու կողմերում երկու նեղ միջանցք էր, որոնցով դժվարությամբ կարող էին անցնել 4 հոգի, օթյակներից դռները դուրս էին գալիս դեպի միջանցք, իսկ միջանցքից ելքեր կային դեպի կանանց նախասրահ, բուֆետ և զուգարան։ Թատրոնը լուսավորվում էր կերոսինային լամպերով։

Դեպի պատշգամբ տանում էր երկու շրջադարձով սանդուղքը փողոցից, շենքի ձախ կողմում։ Պատշգամբում կար նստարանների 4 շարք։ Պատշգամբի նստատեղերը համարակալված չէին։ Այնտեղ կարող էր տեղավորվել 420 մարդ։ Բեմը փոքր էր և անհարմար։ Բեմի հետնամասում կար երկու շարք հարդասենյակ, որոնց հնարավոր էր հասնել նեղ անցումներով։ Դեպի կուլիսներ ելքն անցնում էր բուֆետային սենյակով։ Թատրոնի շենքի հետնամասում կար ևս մեկ ելք, որից հազվադեպ էին օգտվում։

Նվագախմբի համար նախատեսված հատվածում կարող էր տեղավորվել մինչև 15 երաժիշտ։

Գրականություն
-------------

* Сидоров В. Энциклопедия старого Ростова и Нахичевани-на-Дону. Т.5.- Ростов-на-Дону, 1999.

Աղբյուրներ
----------

* Հայրապետովյան թատրոն Archived 2017-06-18 at the Wayback Machine.
* Հայրապետովյան թատրոն
**Պիրին ազգային պարկ** (բուլղար․՝ Национален Парк Пирин), ընդգրկում է Բուլղարիայի հարավ-արևմուտքում գտնվող Պիրինի լեռների մեծ մասը։ Ազգային պարկի մակերեսը կազմում է 403 կմ², գտնվում է 1008-2914մ բարձրության վրա։

Պարկի սահմաններում կա երկու արգելավայր՝ Բայուվի Դուպկի-Ջինջիրիցա և Յուլեն։

Պատմություն
-----------

Պիրինի պարկը ձևավորվել է 1962 թվականի նոյեմբերի 8-ին Վիխրեն ազգային պարկ անունով՝ Պիրինի բարձրադիր վայրերում գտնվող անտառները պահպանելու նպատակով։ Պարկը զբաղեցնում էր 62 կմ² տարածք, որն այժմյան պարկի վեցերորդ մասն է։ 1974 թվականին նախարարության որոշմամբ այն վերանվանվում է Պիրինի ազգային պարկ, և ընդարձակվում են սահմանները։

1979 թվականին ձևավորվում է պարկի կառավարման ծառայություն՝ Բանսկո կենտրոնով։ 1983 թվականին պարկը ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում, իսկ 1998 թվականին նոր օրենքով նրա սահմանը ընդարձակվել է՝ ընդգրկելով արդեն 403.32 կմ²։

Բուսական աշխարհ
---------------

Պարկում աճում է մոտ 1300 տեսակի բույս, ինչը կազմում է Բուլղարիայում աճող ողջ բուսականության 30%-ը։ Բացի դրանից՝ կան մոտ 300 տեսակի մամուռներ և մեծ քանակությամբ ջրիմուռներ։ Պիրինում հանդիպում է 18 էնդեմիկ տեսակի բույս։ Պարկի տարածքում աճում են հազվագյուտ շատ տեսակներ, օրինակ՝ էդելվեյսը, որ Պիրինի խորհրդանիշն է։

Կենդանական աշխարհ
-----------------

Ջրվեժ Պոպովո լճի մոտ
Պարկում կա անողնաշարավորների մոտ 2090 տեսակ և ենթատեսակ, որից 300-ը հազվագյուտ տեսակներ են, 214-ը՝ էնդեմիկ, 15-ը անհետացման եզրին են։

Պարկի ջրերում ապրում է վեց տեսակ ձուկ, ինչը Բուլղարիայում ապրող ձկնատեսակների 6%-ն է կազմում։ Պարկում ապրում է 8 տեսակ երկկենցաղ և 11 տեսակ սողուն։

Հանդիպում է 160 տեսակ թռչուն (Բուլղարիայում հանդիպող թռչունների 40%), 45 տեսակ կաթնասուն (Բուլղարիայում հանդիպող կաթնասունների 50%)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. ↑  "21 World Heritage Sites you have probably never heard of". Daily Telegraph.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք Archived 2016-01-10 at the Wayback Machine.
* Պիրին ազգային պարկը BulgariaTravel կայքում

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4672049-2 · SUDOC: 083192808 · VIAF: 201015341 · WorldCat VIAF: 201015341 |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Համաշխարհային ժառանգություն Բուլղարիայում |
| --- |
|  |
| 
* Բոյանայի եկեղեցի
* Մադարացի ձիավոր
* Նասեբար
* Պիրին ազգային պարկ
* Հաճարենու կուսական անտառներ Կարպատներում և Եվրոպայի այլ տարածքներում1
* Ռիլայի վանական համալիր
* Իվանովոյի քարանձավային եկեղեցիներ
* Սրեբարնա բնական արգելոց
* Կազանլիկի դամբարան
* Սվեշտարիի դամբարան

 | Flag of BulgariaFlag of Bulgaria |
|  |
| 1 Ալբանիայի, Ավստրիայի, Բելգիայի, Խորվաթիայի, Գերմանիայի, Իտալիայի, Ռումինիայի, Սլովակիայի, Սլովենիայի, Իսպանիայի և Ուկրաինայի հետ |

 |
**Ականտոցեֆալոզներ**, կենդանիների, երբեմն մարդկանց մակաբույծ հիվանդություն։ Հարուցիչները փշագլուխ որդերն են՝ կարթաճիճուները (կանտոցեֆալներ)։ Մակաբուծվում են աղիներում։

Նկարագրություն
--------------

Ականտոցեֆալոզները իլիկաձև են կամ գլանաձև, նարնջագույն կամ սպիտակ, երկարը՝ մի քանի մմ-ից մինչև 10 սմ և ավելի։ Մարմնի առջևի հատվածում ունեն կնճիթիկ՝ նստած խիտինաձև կեռիկներով, որոնց օգնությամբ դրանք ամրանում են տիրոջ աղիների պատերին։ Մարսողական համակարգ չունեն, սնունդը ներծծում են մարմնի մակերեսով։ Բաժանասեռեր են, զարգանում են միջնորդ տերերի (խեցգետնակերպներ, փափկամարմիններ, միջատներ և այլն) պարտադիր մասնակցությամբ։ Ականտոցեֆալների դասը ներառում է մոտ 500 տեսակ։ Առավել վտանգավոր և տարածված են խոզերի մակրականտորինխոզը, բադերի պոլիմորֆոզը և ֆիլիկոլյոզը, ձկների էխինորինխոզը և այլն։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Հնարավորություն և իրականություն** , փիլիսոփայական կատեգորիաներ, որոնք մատերիալիստական դիալեկտիկայի մեջ օգտագործվում են զարգացումը նկարագրելիս։ Իրականաթյունն առարկաների առկա գոյությունն է՝ ժամանակի և տարածության որոշակի պայմաններում, իրենց ներքին կառուցվածքով, օրինաչափ (էությամբ) և բոլոր դրսևորումներով (երևույթներով) հանդերձ, իսկ հնարավորությունը՝ առարկաներին ներհատուկ զարգացման միտումը։ Ըստ դիալեկտիկայի, զարգացման գաղափարն ինքնին ենթադրում է, որ առարկաները նույնքան օբյեկտիվորեն պարունակում են իրենց հետագա
փոխարկումների հնարավորությունը, որքանով որ այդ փոխարկումները պայմանավորված են նրանց ներքին օրինաչափություններով։ Սակայն անցումը հնարավորությունից իրականության դրանով իսկ ի սկզբանե կանխորոշված և միագիծ չէ։ Ամեն առարկա միաժամանակ ներկայացնում է բազմաթիվ հնարավորություններ, որոնք կարող են իրականություն դառնալ դրանցից յուրաքանչյուրի համար որոշակի պայմաններում։ Հնարավորությունը կոչվում է ռեալ (կոնկրետ), երբ կան նրա իրականացման համար անհրաժեշտ ներքին ն արտաքին պայմանները, և ձևական (վերացական), քանի դեռ այդ պայմանները չեն որոշակիացել։ Հնարավորություն և իրականություն դիալեկտիկական ըմբռնումը հակադրվում է մետաֆիզիկական-մեխանիստական այն տեսություններին, որոնք զարգացումը դիտում են իբրև հնարավորությունների պարզ ծավալում՝ անտեսելով իրական կեցության որակական տարբերությունը հնարավոր կեցությունից (օրինակ, պրեֆորմիզմ, գիտության կումուլյատիվ զարգացման տեսություն), կամ էլ իրար հաջորդող որակական կացությունները չեն բխեցնում միմյանցից՝ չնկատելով զարգացման անընդհատությունը (օրինակ, «աղետների տեսություն», մշակույթի ցիկլային տեսություն, «գիտական հեղափոխությունների» տեսություն)։ Իմացաբանական առումով հնարավորություն և իրականություն կատեգորիաները կապվում են ճշմարտության կոնկրետության դրույթի հետ, երբ խոսքը զարգացող առարկայի մասին է. հատկապես հասարակության ճանաչողությունը, նրա զարգացման ընթացքի կանխատեսումը և հասարակական գործունեությունը ենթադրում են այն որոշակի պայմանների հաշվառումը, որոնք պայմանավորում են ռեալ հնարավորությունների իրականացումը միանգամայն անհատական, անկրկնելի ձևով։ Հնարավորություն և իրականություն կատեգորիաների հետ է կապված քվանտային մեխանիկայի մեկնաբանություններից մեկը. Վ. Ա. Ֆոկը և Վ. Տայզենբերգը գտնում են, որ քվանտային մեխանիկայի հավանականային օրենքները վերաբերում են ոչ թե փաստորեն տեղի ունեցածին՝ «իրականացածին», այլ «պոտենցիալ հնարավորին»։

Գրականություն
-------------

* Լենին Վ. Ի. Երկրորդ ինտերնացիոնալի կրախը, Երկ. հ. 21։
* Ա ն ա ն ի կյ ա ն Կ. Գ. Տնարավորության և իրականության դիալեկտիկան, Ե. 1960։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 463)։*  |
XI դարի սանսկրիտյան ձեռագիր
**Սանսկրիտական գրականություն**, հնդկական գրականության ընդհանրություն՝ դասական սանսկրիտով։ Սանսկրիտական գրականությունը I հազարամյակում առաջատար է եղել Հնդկաստանում։ Հաճախ հասկացվել է լայն իմաստով․ նրա մեջ ընդգրկվել են վեդայական և էպիկական սանսկրիտով, ինչպես նաև պրակրիտներով հուշարձանները։ Ազգային գրականությունների և ազգամիջյան նոր գրական ընդհանրությունների կազմավորմանը համեմատ՝ սանսկրիտական գրականության նշանակությունն սկսել է ընկնել։ Սանսկրիտական գրականությունը, որ Հնդկաստանի ժողովուրդների միատեղված գրական փորձ է, ներառել է դրանց բանահյուսական և գրական ավանդույթները։ Առավել վաղ ներկայացուցիչներն են բանաստեղծ և դրամատուրգ Աշվագհոշան (II դար) և դրամատուրգ Բհասան (մոտ IV դար)։ I հազարամյակի կեսին և վերջին ստեղծվել են Կալիդասայի, Բհավաբհուտիի, Շուդրակայի, Վիշաքադատայի դրամաները, Ամարուի, Բհարթրիհարիի քնարերգությունը, Վասուբանդհուի, Բանայի, Դանդինի արձակը, գրական ձև ստացած «Բրիհաթքաթհա», «Պանչատանտրա», «Շուքասափթաթի» և այլ բանահյուսական հուշարձաններ, երգիծական ֆարսերը, որոնք համաշխարհային նշանակություն ունեն։ Սանսկրիտական գրականությունը ոչ միայն արտացոլել է Հնդկաստանի ժողովուրդների սոցիալական ու մշակութային զարգացման ողջ հակասականությունը հնում և վաղ միջնադարում, այլև ազնվականական միտումների կողքին միաժամանակ զարգացրել է հասարակական մտքի առաջադիմական հոսանքների հետ կապված դեմոկրատական միտումները։ Սանսկրիտական գրականության շրջանակներում են առաջընթաց ապրել գրականության տեսությունն ու գեղագիտությունը։ Սանսկրիտական գրականությունը կարևոր տեղ է գրավում պատմագրական․ համաշխարհային պրոցեսում։ «Պասնչատանտրա», «Վետալայի 25 պատմությունները», «Թագավորական գահի 32 պատմությունները», «Թութակի 70 պատմությունները» ժողովրդական գրքերը ընդունվել և մշակվել են տարբեր ժողովուրդների (այդ թվում նաև եվրոպական) գրականություններում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 183)։*  |
**Այվազովսկու նրբանցք** (ռուս.՝ Переулок Айвазовского), փողոց Ռուսաստանի Դաշնության Դոնի Ռոստով քաղաքում։ Անվանվել է հայազգի հանճարեղ աշխարհահռչակ ծովանկարիչ Հովհաննես Կոստանդինի Այվազովսկու (1817-1900) պատվին։ Սկիզբ է առնում Լարինի փողոցից և ավարտվում Շեբոլդաևի փողոցի հետ հատումով։ Երկարությունը 220 մետր է։

Նկարագրություն
--------------

Դոնի Ռոստով քաղաքի Այվազովսկու նրբանցքը սկսվում է Լարինի փողոցից և ավարտվում Շեբոլդաևի փողոցի հետ հատումով։ Զուգահեռ է Ռոստովսկի նրբանցքին։ Կարճ նրբանցք է. երկարությունը 220 մետր է։ Նրբանցքում կա համարակալված 18 շինություն. ձախ կողմում (կենտ համարներ)՝ 4, կողմում (զույգ համարներ)՝ 14։

Այվազովսկու նրբանցքի փոստային դասիչն է՝ 344079։

Փողոցն անվանվել է հայազգի հանճարեղ աշխարհահռչակ ծովանկարիչ Ռուսական կայսրությունում, Պետերբուրգի, Հռոմի, Ֆլորենցիայի, Շտուտգարտի, Ամստերդամի գեղարվեստի ակադեմիաների անդամ, Ռուսական աշխարհագրական ընկերության անդամ (1853), Ռուսական կայսրության պատվավոր ծովակալ, Ռուսաստանի կայսերական ակադեմիայի անդամ Հովհաննես Կոստանդինի Այվազովսկու (1817-1900) պատվին։ Առավել հայտնի է իր ծովանկարներով, որոնք կազմում են նրա գործերի կեսից ավելին։ Այվազովսկին համարվում է բոլոր ժամանակների ամենամեծ ծովանկարիչներից մեկը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հ. 1, էջ 350»
2. ↑  World's 10 greatest Seascapes - The Sea in paintings, theartwolf.com
3. ↑  Russian Paintings Gallery - Aivazovskiy Ivan (1817-1900) - brief biography Archived 2013-05-09 at the Wayback Machine. russianpaintings.net
4. ↑  Ivan Aivazovsky. About creativity of Ivan Aivazovsky | Русские художники. Russian Artists Archived 2022-03-27 at the Wayback Machine. tanais.info

Աղբյուրներ
----------

* Переулок Айвазовского в Ростове-на-Дону
* Подробная карта Переулок Айвазовского, город Ростов-на-Дону со спутника с номерами домов, индекс и маршруты, Яндекс, Гугл карты

Արտաքին հղումներ
----------------

* Почтовый индекс Переулок Айвазовского, г. Ростов-на-Дону
**Արտաշես Աշոտի Մկրտչյան** (ապրիլի 18, 1951(1951-04-18), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ ջութակահար, մանկավարժ, Երևանի պետական կոնսերվատորիայի պրոֆեսոր (1996):

Կենսագրություն
--------------

Արտաշես Մկրտչյանը ծնվել է 1951 թվականի ապրիլի 18-ին Երևանում։ 1958-1965 թվականներին սովորել է Երևանի Պ. Չայկովսկու անվան երաժշտական դպրոցում, 1965 թվականին ավարտել Ա. Սպենդիարյանի անվան երաժշտական դպրոցի ջութակի բաժինը, 1974 թվականին՝ Երևանի պետական կոնսերվատորիայի ջութակի բաժինը և ասպիրանտուրան (ղեկավար՝ Ժ. Տեր-Մերգերյան)։

1975 թվականից՝ ֆիլհարմոնիայի մենակատար, 1978 թվականից՝ Երևանի կամերային նվագախմբի կոնցերտմայստեր, 1982-2002 թվականին՝ Ա. Խաչատրյանի անվան քառյակի գեղարվեստական ղեկավար և 1-ին ջութակ։ Որպես մենակատար և քառյակի կազմում, սիմֆոնիկ և կամերային նվագախմբերի հետ շրջագայել է Ֆրանսիայում, Նորվեգիայում, Գերմանիայում, Անգլիայում, Շվեյցարիայում, Հարավսլավիայում, ԱՄՆ-ում, Լիբանանում, Սիրիայում և այլուր։

Գրել է 14 պիես՝ ջութակահարների անսամբլի համար, կադենցիաներ, խմբագրել է հայ կոմպոզիտորների մի շարք գործեր՝ կվարտետներ, կոնցերտներ, սոնատներ, պիեսներ և այլն։ Մասնակցել է միջազգային փառատոների Պրահայում, Ս. Պետերբուրգում, Վենետիկում և այլուր։

Մրցանակներ
----------

* 1969 – Ջութակահարների այսրկովկասյան փառատոնի դափնեկիր,
* 1972 – Ջութակահարների փառատոնի դափնեկիր,
* 1983 – Ա. Պ. Բորոդինի անվան քառյակների համամիութենական փառատոնի դափնեկիր,
* 2011 – Հայաստանի Հանրապետության «Մովսես Խորենացի» մեդալ,
* 2011 – Հայաստանի Հանրապետության մշակույթի նախարարության ոսկե մեդալ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ջութակահարը պիտի մաթեմատիկա էլ իմանա

Արտաքին հղումներ
----------------

* Արտաշես Մկրտչյան․ Ջութակն իբրև կյանքի նպատակ Archived 2023-01-23 at the Wayback Machine.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
| **՞**Հեսենյան ճանճ |
| --- |
| Հեսենյան ճանճ  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Հոդվածոտանիներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Միջատներ |
|
|
|
| Կարգ | Երկթևանիներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Գալանավորներ |
| Ենթաընտանիք | *Cecidomyiinae* |
| Տրիբա | *Oligotrophini* |
|
| Ցեղ | Ճանճեր |
|
|
| Տեսակ | **Հեսենյան ճանճ** |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| *Mayetiola destructor*
(Say, 1817) |
|  Հոմանիշներ |
| 
*Cecidomyia destructor* Say, 1817
 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Հեսենյան ճանճ** (լատ.՝ Mayetiolla destructor), գալամլակների (գալանավորների) ընտանիքի միջատ։

Կենսաբանական տարածումը
----------------------

Հայաստանում սակավաթիվ տարածված է ամենուրեք։ Ձմեռում է հասուն թրթուրի փուլում՝ կեղծ բոժոժում, գլխավորապես աշնանացան հացաբույսերի մնացորդների և մի շարք վայրի բույսերի վրա։ Հացաբույսերի վտանգավոր վնասատու է. զարգացման բարենպաստ պայմաններում կարող է զանգվածաբար բազմանալ և լուրջ վնաս պատճառել։

Մարմնի կառուցվածքը
------------------

Նման է մոծակի։ Մարմնի երկարությունը 3 մմ է։ Թևերը երկար են և լայն։ Բեղիկները կազմված են երկարացած հատվածներից։ Թաթերի ճանկերը պարզ են կամ հիմքում ատամիկով։ Թրթուրները երկարացած են, դեղին։ Գարնանը թրթուրը հարսնյակավորվում է, մայիսի 1-ին կեսին տեղի է ունենում ճանճերի թռիչքը և տևում է շուրջ 1 ամիս։ Ճանճն ապրում է 6-7 օր։

Բազմացումը
----------

Ձվադրում է աշնանացան և գարնանացան բույսերի տերևների վերին մակերեսին՝ շղթայաձև։ Ձվի զարգացումը տևում է 4-7 օր։ Ձվից նոր դուրս եկած թրթուրները կարող են սնվել միայն նուրբ և հյութալի ցողունի պատյանի տակ։ Թրթուրի զարգացումը տևում է մոտ 30 օր։ Հարսնյակավորվում են նույն տեղում։ Հարսնյակի զարգացումը տևում է 14-16 օր։ Զարգացման բարենպաստ պայմաններում Հեսենյան ճանճը տալիս է գարնանային և աշնանային հիմն, և ամառային 1-3 սերունդ։ Կլիմայական անբարենպաստ պայմաններում թրթուրները կարող են երկար ժամանակ մնալ կեղծ բոժոժներում՝ հարաբեր, հանգստի (դիսպաուզա) վիճակում։ Պայքարի միջոցները, վաղ և խորը ցրտահերկ, դիմացկուն սորտերի ընտրում, ժամանակին բերքահավաք։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրոքհաուս · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Մեծ նորվեգական · Մեծ ռուսական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 370)։*  |
**Սիմոն Աբգարյան** (մարտի 5, 1962(1962-03-05), Գոնես, Վալ-դը-Ուազ, Ֆրանսիա), ֆրանսահայ դերասան, դրամատուրգ և թատրոնի ռեժիսոր։

Կենսագրություն
--------------

Դպրոցում ֆրանսերեն և հայերեն է սովորել, ամերիկյան ֆիլմերից էլ՝ անգլերեն։ 9 տարեկանում ծնողների հետ մեկնել է Բեյրութ։ Մինչև 1977 թվականը ապրել է Լիբանանում։ Բեյրութի «Լոռի» պարային համույթում պարել է սովորել։ 1977 թվականին Աբգարյանի հայրը Լիբանանում պատերազմելու է գնում, և 15 տարեկան Սիմոնը մոր հետ վերադառնում է Փարիզ։ Մի քանի տարի անց տեղափոխվում է Նյու Յորք և սկսում նորից պարել։ 1983-1985 թվականներին դերասանական արվեստ է սովորում և միանում «Արտավազդ» թատերական ընկերությանը։ 1985 թվականին վերադառնում է Փարիզ և 8 տարի համագործակցում «du Soleil» (Դյու Սոլեյ) թատրոնի տնօրեն Արիանա Մնուշկինայի հետ։ Հելլենե Սիսյուի «L’Indiade» (Ինդիադա) պիեսի բեմադրության մեջ խաղացել է երեք պարսիկի դեր (Հաթիբայ Սեն, Հայաթ խան և Գյաֆար խան)։ Սկսում է խաղալ հունական կատակերգություններում և մեծ ճանաչում է ձեռք բերում։ 2001 թվականին մրցանակի է արժանանում ֆրանսիական թատրոնի կողմից «Հրեշը լուսնի վրա» ներկայացման համար։ 1993 թվականին Սիմոն Աբգարյանը կնոջ՝ դերասանուհի և ռեժիսոր Կատրին Շաուբի հետ Փարիզում հիմնում է իր թատրոնը՝ «T.E.R.A.»–ն (Theatre Espace Recherche Acteur)։ 2006 թվականին նրան մեծ հաջողություն է բերում «Կազինո Ռոյալ»» ֆիլմը, ուր հանդես է գալիս Ալեքս Դիմիտրոսի դերում։ Աբգարյանի մասնակցությամբ առավել հայտնի ֆիլմերից են «Արամ», «Արարատ» և այլն։

Սիմոն Աբգարյանը 2020 թվականին լավագույն ռեժիսուրայի համար արժանացել է ֆրասիական ամենահեղինակավոր թատերական «Մոլիեր» մրցանակին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  filmportal.de — 2005.
2. 1 2  «Ծագումով հայ են», Արծվի Բախչինյան, Երևան, 1993, էջ 15.
3. ↑  «Ֆրանսահայ դերասան Սիմոն Աբգարյանը դարձել է Ֆրանսիայի ամենահեղինակավոր թատերական մրցանակի դափնեկիր»։ *news.am*։ 24․06․2020

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հակիրճ կենսագրությունը ֆրանսերենով

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | AllMovie · AlloCiné · ČSFD · Դանիական ազգային ֆիլմագրություն · Filmportal · Internet Movie Database · ԿինոՊոիսկ |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Armeniapedia |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 7034085 · BNE: XX4608646 · BNF: 146546561 · GND: 173978592 · ISNI: 0000 0001 2118 1515 · LCCN: n97854320 · NKC: pna2017953341 · NTA: 283614935 · SUDOC: 112962297 · VIAF: 2731517 · WorldCat VIAF: 2731517 |

 |

 |
**Ուկրաինայի հայկական տպագրություն**, սկզբնավորվել է Ուկրաինայի Լվով քաղաքում (տե՛ս Լվովի հայկական տպագրություն), իսկ մինչ այդ և դրան զուգընթաց այդ երկրի հայաշատ վայրերում գործել են գրչության կենտրոններ, մասնավորապես՝ Ղրիմում՝ Կաֆայում (Թեոդոսիա) և Սուրխաթում։

Պատմություն
-----------

Մատենադարանում պահվող ամենափոքր ձեռագիրը՝ 1434 թվականին Կաֆայում ստեղծված «Տոնացույցը» (աջից), և ամենամեծ ձեռագիրը՝ «Մշո ճառընտիրը»
Մատենադարանում պահվում են Ղրիմում ստեղծված շուրջ 300 հայերեն ձեռագրեր։ Ամենափոքր ձեռագիրը, որը կոչվում է «Տոնացոյց», լուցկու տուփից էլ փոքր է և կշռում է 19 գրամ, գրվել է 1434 թվականին Կաֆայում (տե՛ս Կաֆայի գրչության կենտրոն, Սուրխաթի գրչության կենտրոն)։

Ուկրաինայում հայկական պարբերականներ հրատարակվել են 20-րդ դարի սկզբից, որոնք հիմնականում կարճ կյանք են ունեցել։ Լույս են տեսել «Արմյանե ի վոյնա» (ռուսերեն, 1916-1917) հանդեսը, «Հոսանք» (1918-1919), «Աստղ» (1920, երեքն էլ՝ Օդեսա), «Կոմունիստ» (1919, Կիև), «Սոցարշավ» (1933-1935, Խարկով) թերթերը։ Ղրիմում տարբեր տարիների լույս են տեսել «Դաստիարակ» (1873-1874, Թեոդոսիա) պատկերազարդ ամսագիրը, «Մասեաց աղաւնի» (1855-1858, Փարիզ, 1857-1864, Թեոդոսիա) հանդեսը, «Հայկական համաշխարհային համագումար» (1995, Սիմֆերոպոլ, 3 համար՝ հայերեն, ռուսերեն, անգլերեն) պարբերաթերթը։

Ներկայում Կիևում լույս են տեսնում «Արագած» (1994 թվականից) և «Կանչ» ամսաթերթերը։ Մինչև Ղրիմի՝ Ուկրաինայից անջատվելը Սիմֆերոպոլում լույս էին տեսնում «Մասյաց աղավնի» (1991 թվականից) և «Սուրբ Խաչ» (1996 թվականից) պարբերականները։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Այվազյան Հովհաննես, ed. (2015)։ *Հայ գրատպություն և գրքարվեստ. հանրագիտարան*։ Երևան: Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն։ էջ 1075։ ISBN 978-5-89700-042-5