**Մարդկային զարգացում,** ներառում է մարդու վիճակի ուսումնասիրություն, որի առանցքը կարողությունների մոտեցումն է։ Անհավասարության ճշգրտված Մարդկային զարգացման ինդեքսն օգտագործվում է որպես ՄԱԿ-ի կողմից մարդկային զարգացման իրական առաջընթացը չափելու միջոց։ Սա այլընտրանքային մոտեցում է տնտեսական աճի վրա միասնական կենտրոնում, և ավելի շատ կենտրոնացած է սոցիալական արդարության վրա՝ որպես առաջընթացը հասկանալու միջոց։

ՄԱԿ-ի զարգացման ծրագիրը սահմանում է մարդկային զարգացումը որպես «մարդկանց ընտրության ընդլայնման գործընթաց», ասվում է, որ ընտրությունները թույլ են տալիս «երկար և առողջ կյանք վարել, կրթվել, վայելել արժանապատիվ կենսամակարդակ, ինչպես նաև՝ «քաղաքական ազատություն», մարդու այլ երաշխավորված իրավունքներ և ինքնահարգանքի տարբեր բաղադրիչներ»։ Այսպիսով, մարդկային զարգացումը շատ ավելին է, քան տնտեսական աճը, որը միայն մարդկանց ընտրությունն ընդլայնելու միջոց է։ Այս ընտրություններն ընդլայնելու համար հիմնականը մարդկային կարողությունների ձևավորումն է՝ այն ամենի շրջանակը, որոնք մարդիկ կարող են անել կամ լինել կյանքում։ Կարողությունները այն «էական ազատություններն» են, որոնցից մարդը հաճույք է ստանում՝ նման կյանք վարելով։

Պատմություն
-----------

Մարդկային զարգացման տեսությունը արմատներ ունի հին փիլիսոփայության և վաղ տնտեսական տեսության մեջ։ Արիստոտելը նշել է, որ «հարստությունն ակնհայտորեն այն բարին չէ, որը մենք փնտրում ենք, քանի որ այն պարզապես օգտակար է այլ բանի համար», իսկ Ադամ Սմիթը և Կարլ Մարքսը մտահոգված էին մարդկային կարողություններով։. Տեսությունը մեծ նշանակություն ունեցավ 1980-ականներին Ամարտյա Սենի աշխատանքով և նրա Մարդկային կարողությունների հեռանկարով, որը դեր խաղաց 1998 թվականին տնտեսագիտության Նոբելյան մրցանակ ստանալու գործում։ Նշանավոր վաղ ակտիվ տնտեսագետները, ովքեր ձևակերպել են մարդկային զարգացման տեսության ժամանակակից հայեցակարգը, եղել են Մահբուբ ուլ Հակը, Ուներ Քիրդարը և Ամարտյա Սենը։ Մարդկային զարգացման ինդեքսը, որը մշակվել է ՄԱԿ-ի Զարգացման ծրագրի (ՄԱԶԾ) համար, բխում է այս վաղ հետազոտությունից։ 2000 թվականին Սենը և Սուդհիր Անանդը հրապարակեցին տեսության ուշագրավ զարգացում՝ կայունության խնդիրները լուծելու համար։

Մարթա Նուսբաումի հրապարակումները 1990-ականների վերջին և 2000-ականներին դրդեցին տեսաբաններին ավելի մեծ ուշադրություն դարձնել տեսության մեջ մարդուն և հատկապես մարդկային հույզերին։ Առանձին մոտեցումը մասամբ բխում է հոգեբանության կարիքների տեսություններից, որոնք մասամբ սկիզբ են առել Աբրահամ Մասլոուից (1968 թվական)։ Դրանց ներկայացուցիչն է 1980-ականների կեսերից մինչև վերջ Մանֆրեդ Մաքս-Նիֆի կողմից մշակված Մարդկային մասշտաբի զարգացման մոտեցումը, որն անդրադառնում է մարդու կարիքներին և բավարարողներին, որոնք ժամանակի համատեքստում քիչ թե շատ ստատիկ են։

Մարդաբաններն ու սոցիոլոգները նույնպես վիճարկել են Մարդկային զարգացման տեսության տեսակետները, որոնք բխում են նեոկլասիկական տնտեսագիտությունից։ Գիտնականների օրինակներն են՝ Դայան Էլսոնը, Ռայմոնդ Ապտորփը, Իրեն վան Ստավերենը և Անանտա Գիրին։ Էլսոնը (1997 թվական) առաջարկում է, որ մարդկային զարգացումը պետք է շարժվի դեպի անհատական խթանների ավելի բազմազան մոտեցում։ Սա կներառի մարդկանց, որպես իրենց ընտրությունները վերահսկող գործակալների, տեսնելու փոփոխություն՝ ընտրելով մի շարք հնարավորություններից՝ օգտագործելով մարդկային կապիտալը որպես բազմաթիվ ակտիվներից մեկը։ Փոխարենը, տեսաբանները պետք է տեսնեն, որ մարդիկ ունեն ավելի փոփոխական ընտրություններ, որոնք ազդում են սոցիալական կառուցվածքների և փոփոխական կարողությունների վրա և օգտագործեն տեսության հումանիստական մոտեցում, ներառյալ անհատի մշակույթի, տարիքի, սեռի և ընտանեկան դերերի հետ կապված գործոնները։ Այս ընդլայնումները արտահայտում են տեսության դինամիկ մոտեցում, դինամիզմ, որը պաշտպանում են Ուլ Հակը և Սենը՝ չնայած այդ երկու գործիչների անուղղակի քննադատությանը։

Չափում
------

Մարդկային զարգացման չափորոշիչներից մեկը Մարդկային զարգացման ինդեքսն է (HDI), որը ձևակերպվել է Միավորված ազգերի կազմակերպության զարգացման ծրագրի կողմից։ Ցուցանիշը ներառում է վիճակագրություն, ինչպիսիք են կյանքի սպասվող տեւողությունը ծննդյան ժամանակ, կրթության ինդեքսը (հաշվարկված միջին դպրոցական տարիների և ուսման ակնկալվող տարիների հիման վրա) և մեկ շնչի հաշվով համախառն ազգային եկամուտը։ Թեև այս ինդեքսը չի ներառում բոլոր ասպեկտները, որոնք նպաստում են մարդկային կարողություններին, այն ազգերի և համայնքների միջև մարդկային կարողությունների քանակականացման ստանդարտացված միջոց է։ Այն ասպեկտները, որոնք կարող են դուրս մնալ հաշվարկներից, ներառում են եկամուտները, որոնք հնարավոր չէ չափել, օրինակ՝ տանը մնալը երեխաներին մեծացնելու կամ ապրանքների/ծառայությունների փոխանակումը, ինչպես նաև անհատների պատկերացումները սեփական բարեկեցության մասին։ Մարդկային զարգացման այլ միջոցառումները ներառում են Մարդկային աղքատության ինդեքսը (HPI) և Գենդերային հզորացման միջոցը։ Այն չափում է զարգացման բազմաթիվ ասպեկտներ։

Սյուներ
-------

Մարդկային զարգացման վեց հիմնական սյուներ կան՝ արդարություն, կայունություն, արտադրողականություն, հզորացում, համագործակցություն և անվտանգություն։

* Արդարությունը յուրաքանչյուր մարդու արդարության գաղափարն է՝ տղամարդկանց և կանանց միջև. մենք յուրաքանչյուրս ունենք կրթության և առողջապահության իրավունք։
* Կայունությունը այն տեսակետն է, որ մենք բոլորս իրավունք ունենք ապրուստ վաստակելու, որը կարող է պահպանել մեր կյանքը և ունենալ ապրանքների ավելի հավասարաչափ բաշխում։
* Արտադրողականությունը նշում է մարդկանց լիարժեք մասնակցությունը եկամուտների ստեղծման գործընթացին։ Սա նաև նշանակում է, որ կառավարությանն անհրաժեշտ են ավելի արդյունավետ սոցիալական ծրագրեր իր ժողովրդի համար։
* Հզորացումը մարդկանց ազատությունն է՝ ազդելու զարգացման և որոշումների վրա, որոնք ազդում են իրենց կյանքի վրա։
* Համագործակցությունը նախատեսում է մասնակցություն և պատկանելություն համայնքներին և խմբերին՝ որպես փոխհարստացման միջոց և սոցիալական իմաստի աղբյուր։
* Անվտանգությունն առաջարկում է մարդկանց ազատ և ապահով զարգացման հնարավորություններ՝ վստահ լինելով, որ ապագայում դրանք հանկարծակի չեն անհետանա։

Մարդու իրավունքներ
------------------

Որոնելով այլ բան՝ մարդկային զարգացումը կիսում է մարդու իրավունքների հետ ընդհանուր տեսլականը․ նպատակը մարդու ազատությունն է։ Հետևաբար, մարդկային զարգացումը փոխկապակցված է մարդու իրավունքների և մարդու ազատության հետ, քանի որ լավ կառավարվող բանտերում կյանքի տևողությունը և գրագիտությունը, որը չափվում է Մարդկային զարգացման ինդեքսով, կարող է բավականին բարձր լինել։ Եվ′ կարողություններ հետապնդելու, և′ իրավունքների իրացման համար այս ազատությունը կենսական նշանակություն ունի։ Մարդիկ պետք է ազատ լինեն իրականացնելու իրենց ընտրությունը և մասնակցեն որոշումների կայացմանը, որն ազդում է նրանց կյանքի վրա։ Մարդկային զարգացումը և մարդու իրավունքները փոխադարձաբար ամրապնդվում են՝ նպաստելով բոլոր մարդկանց բարեկեցության և արժանապատվության ապահովմանը, ինքնահարգանքի և ուրիշների հարգանքի ձևավորմանը։ Արագ գլոբալիզացիայի օրերին մարդու իրավունքների խնդիրները ի հայտ են գալիս բազմակողմ կորպորացիաների և աղքատության խնդիրների հետ կապված։ Մարդկային զարգացման գաղափարը նախատեսում է կրթության, աշխատանքի ավելի լավ պայմանների և անհատների համար ավելի շատ ընտրության անհրաժեշտությունը։ Գաղափարը կապված է մարդու իրավունքների հետ։ Երկու հայեցակարգերը միաժամանակ առաջ են մղվում նախ՝ լավ կառավարմամբ, մարդու իրավունքների քաղաքականության իրականացմամբ և որոշումների կայացման գործընթացներում համայնքի մասնակցության ձևավորմամբ, երկրորդը՝ քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների և տնտեսական և սոցիալական իրավունքների խթանմամբ, որոնք զարգացման մակարդակի բաղադրիչներ են։ Օրինակ՝ կրթության իրավունքը վերաբերում է մտավոր զարգացմանը, իսկ քաղաքական իրավունքները՝ այդ հասարակության քաղաքական զարգացման մակարդակին։

Առողջություն
------------

Զարգացման առանցքը կայանում է նրանում, որ այն կարող է վնասել կամ օգուտ բերել մարդու առողջությանը և, ի վերջո, մարդու զարգացմանը, քանի որ այն շարունակվում է։ Առողջության հետ կապված՝ մենք այն բաժանեցինք հիվանդության և աղքատության խնդիրների։ 2006 թվականի հունիսի 16-ին Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը (ԱՀԿ) ներկայացրեց «Հիվանդության կանխարգելում առողջ միջավայրի միջոցով» զեկույցը։ Զարգացումը սկզբում մոտեցվել էր որպես ավելի շատ բուժման և հույսի ապագայի։ Այնուամենայնիվ, քննադատությունը պնդում է կողմնակի ազդեցությունների մասին, ինչպիսիք են շրջակա միջավայրի աղտոտումը, հարստության և աղքատության աճող բացը։ Առողջապահական անհավասարության խնդիրների և սոցիալական խնդիրների առումով հանրային առողջապահության բազմաթիվ քաղաքականության անարդյունավետությունը պետք է վերահսկվի համաշխարհային հանրության կողմից։ Հետևաբար, վերջնական նպատակը բնապահպանական կայունության հասնելն է։ Որոշ քննադատներ ասում են, որ զարգացումը խաթարվում է առողջության հետ կապված մտահոգությունների պատճառով, քանի որ այն ինչպես ուղղակի, այնպես էլ անուղղակիորեն ազդում է աճի ավելի ցածր լինելու վրա։ ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ը, բացի մալարիայից, բացասաբար է ազդել զարգացման և աղքատության աճի վրա շատ վայրերում, հատկապես Աֆրիկայում։ Համարժեք առողջապահական չափանիշների ձեռքբերումը կարևոր է զարգացման հաջողության և աղքատության վերացման համար։

Մարդկային զարգացման զեկույց
---------------------------

Մարդկային զարգացման համաշխարհային զեկույցները (HDR) տարեկան հրապարակում է, որը թողարկվում է ՄԱԶԾ-ի Մարդկային զարգացման զեկույցի գրասենյակի կողմից և պարունակում է Մարդկային զարգացման ինդեքսը։ Համաշխարհային HDR-ում կան չորս հիմնական ինդեքսներ՝ Մարդկային զարգացման ինդեքս, գենդերային զարգացման ինդեքս, գենդերային հզորացման միջոց և մարդկային աղքատության ինդեքս։ Կան ոչ միայն Մարդկային զարգացման համաշխարհային զեկույցներ, այլև կան տարածաշրջանային և ազգային զեկույցներ։ Տարածաշրջանային, ազգային և ենթազգային (երկրների որոշ մասերի համար) HDR-ները տարբեր մոտեցումներ են ընդունում՝ համաձայն առանձին հեղինակային խմբերի ռազմավարական մտածողության, որոնք կազմում են անհատական հաշվետվությունները։ Օրինակ՝ Միացյալ Նահանգներում «Measure of America»-ն 2008 թվականից հրապարակում է մարդկային զարգացման զեկույցները փոփոխված ինդեքսով՝ մարդկային զարգացման ինդեքսով՝ American Human Development Index, որը չափում է նույն երեք հիմնական չափումները, բայց օգտագործում է մի փոքր տարբեր ցուցանիշներ՝ ավելի լավ արտացոլելու ԱՄՆ համատեքստը և առավելագույնի հասցնել հասանելի տվյալների օգտագործումը։

Մարդկային զարգացման ինդեքսը մարդկանց և ազգերի համար միջոց է՝ տեսնելու տարածաշրջանների և երկրների քաղաքականության թերությունները։ Թեև ենթադրվում է, որ այս տեղեկատվության հրապարակումը խրախուսում է երկրներին փոխել իրենց քաղաքականությունը, չկա որևէ ապացույց, որը ցույց է տալիս փոփոխություններ և չկա որևէ դրդապատճառ, որ երկրները դա անեն։

Մարդկային զարգացման ինդեքս
--------------------------

Մարդկային զարգացման ինդեքսի (HDI) միտումները

|  |  |
| --- | --- |
|      Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպություն (ՏՀԶԿ)     Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպա և ԱՊՀ     Լատինական Ամերիկա և Կարիբյան ավազան     Արևելյան Ասիա |      Արաբական պետություններ     Հարավային Ասիա     Ենթասահարյան Աֆրիկա |

Մարդկային զարգացման ինդեքսը (HDI) կյանքի տեւողության, կրթության և մեկ շնչին ընկնող եկամուտի նորմալացված չափումն է աշխարհի երկրների համար։ Այն բարելավված ստանդարտ միջոց է՝ չափելու բարեկեցությունը, հատկապես երեխաների բարեկեցությունը և, հետևաբար, մարդկային զարգացումը։ Չնայած այս ինդեքսը ջանքեր է գործադրում պարզեցնելու մարդկային զարգացումը՝ այն շատ ավելի բարդ է, քան որևէ ցուցանիշ կամ ցուցիչ։

2007 թվականի զեկույցը ցույց է տվել, որ նախորդ տարվա հաշվետվության համեմատությամբ համաշխարհային ՄԶՀ-ի փոքր աճ է գրանցվել։ Այս աճը խթանվեց զարգացող աշխարհում, հատկապես ամենաքիչ զարգացած երկրների խմբի ընդհանուր բարելավմամբ։ Ներքևում գտնվող այս նկատելի բարելավումը փոխհատուցվել է բարձր եկամուտ ունեցող երկրների ՄԶՀ-ի նվազմամբ։

Մարդկային աղքատության ինդեքս
----------------------------

Մարդկային զարգացման ինդեքսի բացթողումները արտացոլելու համար Միավորված ազգերի կազմակերպությունը հրապարակեց Մարդկային աղքատության ինդեքսը (HPI) 1997 թվականին։ HPI-ն չափում է մարդկային զարգացման ինդեքսի երեք ինդեքսների թերությունները՝ երկար և առողջ կյանք, գիտելիք և արժանապատիվ կենսամակարդակ։ HPI-ն կոչված է ապահովելու մարդկային զարգացման ավելի լայն պատկերացում և հարմարեցված է զարգացած երկրներին՝ բացահայտելու սոցիալական բացառումը։

Սոցիալական առաջընթացի ինդեքս
----------------------------

Սոցիալական առաջընթացի ինդեքսը հրապարակվում է ոչ առևտրային սոցիալական առաջընթացի իմպերատիվ կազմակերպության կողմից։ Այն միավորում է սոցիալական բարեկեցության, հավասարության, անձնական ազատության և կայունության հետ կապված ցուցանիշները։

Երկրի գագաթնաժողովներ, օրակարգ 21, Հազարամյակի զարգացման նպատակներ և կայուն զարգացման նպատակներ
-----------------------------------------------------------------------------------------------

Փորձելով խթանել մարդկային զարգացումը՝ Միավորված ազգերի կազմակերպությունն աջակցում է Երկրի տասնամյա գագաթնաժողովներին, որտեղ ՄԱԿ-ի անդամները համախմբում են մարդկության լավագույններին։ Մի քանի փուլերում նրանք քննարկում են, թե որոնք են հումանիտար գիտությունների ամենամեծ խնդիրները, քանակականացնում դրանք և մշակում գործողությունների ծրագիր, թե ինչպես լուծել այդ խնդիրները։ Գործողությունների այս ծրագիրը կոչվում է Օրակարգ 21․ օրակարգ՝ համոզվելու համար, որ մարդկությունը դեռ կլինի 2100 թվականից հետո։ Հազարավոր քաղաքներ այժմ ունեն տեղական օրակարգ 21, և ավելի ու ավելի շատ ընկերություններ և կազմակերպություններ նույնպես համապատասխանեցնում են իրենց ռազմավարական ծրագիրը օրակարգի ռազմավարական ծրագրի հետ։ 2000 թվականի մոտենալուն պես ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղար Քոֆի Անանը ստիպված եղավ մշակել մի բան, որը գոյություն ուներ մասնավոր հատվածում՝ սահմանելով երկարաժամկետ պլան, միջնաժամկետ պլան և կարճաժամկետ պլանավորում։ Այս նախաձեռնությունը աջակցում է Օրակարգ 21-ին և կոչվել է Հազարամյակի զարգացման նպատակներ (ՀԶՆ), որը գործում էր 2000-2015 թվականներին։ Միավորված ազգերի կազմակերպությունը պարտավորվել է հասնել այս նպատակներին մինչև 2015 թվականը և այդպիսով փորձել նպաստել մարդկային զարգացմանը։

Քանի որ այս վարժության փորձը հաջողված էր, մշակվեց հետագա ծրագիր, որը կոչվում էր Կայուն զարգացման նպատակներ (ԿԶՆ):

Մարդկային զարգացման վերաիմաստավորում
------------------------------------

2020 թվականին Միջազգային գիտության խորհուրդը (ՄԳԽ) և Մարդկային զարգացման ծրագիրը (ՄԱԶԾ) նախաձեռնություն են սկսել Մարդկային զարգացման վերաիմաստավորման վերաբերյալ՝ ուսումնասիրելով բազմաթիվ չափումներ և տեսակետներ, թե ինչ է նշանակում Մարդկային զարգացումը այսօրվա աշխարհում։

Մարդկային զարգացման ընդլայնված ինդեքս
-------------------------------------

Լեանդրո Պրադոս դե լա Էսկոսուրան ունի մարդկային զարգացման այլընտրանքային տվյալների բազա, որը նա անվանում է Մարդկային զարգացման ինդեքս։

Կրթության զարգացում
-------------------

2030 թվականի Կայուն զարգացման օրակարգը, որն ընդունվել է Միավորված ազգերի կազմակերպության (ՄԱԿ) Գլխավոր ասամբլեայի կողմից 2015 թվականին, կոչ է անում ստեղծել նոր տեսլական՝ լուծելու բնապահպանական, սոցիալական և տնտեսական մտահոգությունները, որոնք այսօր ծառացած են աշխարհում։ Օրակարգը ներառում է 17 Կայուն զարգացման նպատակներ (ԿԶՆ), այդ թվում՝ ԿԶՆ 4-ը՝ կրթության վերաբերյալ։ Միավորված ազգերի կրթության, գիտության և մշակույթի կազմակերպությունը ղեկավարում է ԿԶՆ 4-ը, որն ընդգրկում է կրթության բոլոր ասպեկտները։ Նախաձեռնությունների, նախագծերի, կոնվենցիաների և միջոցառումների միջոցով ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն լուծում է կրթության հետ կապված խնդիրները և ձևավորում է նրա ապագան։ ՄԱԿ-ի գործակալությունը հաստատել է Կրթության մեջ խտրականության դեմ կոնվենցիան, Բարձրագույն կրթության որակավորումների և «Կրթության ապագան» նախաձեռնությունը։ 2022 թվականի սեպտեմբերին Տրանսֆորմացիոն կրթության գագաթնաժողովը ահազանգեց գլոբալ լուծումների անհրաժեշտության մասին։ Այս առիթով ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն զեկույց է հրապարակել «կրթության համար սոցիալական նոր պայմանագրի» մասին՝ կոչ անելով «խաղաղ, արդար և կայուն» ապագայի մասին և ընդգծելով կրթության կարևորությունը հասարակության խորը փոփոխություններում։

1909 թվականից ի վեր զարգացող աշխարհում դպրոց հաճախող երեխաների տոկոսն աճել է։ Մինչ այդ տղաների փոքրամասնությունը հաճախում էր դպրոց։ Քսանմեկերորդ դարի սկզբին աշխարհի շատ շրջանների երեխաների մեծամասնությունը հաճախում էր ինչ-որ ձևի դպրոց։ Մինչև 2016 թվականը երեխաների ավելի քան 91 տոկոսն ընդգրկված է հիմնական տարրական դպրոցում։ Այնուամենայնիվ, ամբողջ աշխարհում ի հայտ է եկել ուսուցման ճգնաժամ՝ պայմանավորված այն հանգամանքով, որ դպրոց ընդունված աշակերտների մեծ մասը չի սովորում։ Համաշխարհային բանկի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ «ցածր և միջին» եկամուտ ունեցող երկրների երեխաների 53 տոկոսը չի կարող կարդալ և հասկանալ պարզ պատմություն մինչև տարրական դպրոցի ավարտը։ Թեև վերջին մի քանի տասնամյակների ընթացքում դպրոցական կրթությունը արագորեն աճել է, ուսումը չի հետևել օրինակին։

Համընդհանուր տարրական կրթությունը Հազարամյակի զարգացման ութ միջազգային նպատակներից մեկն էր, որի ուղղությամբ առաջընթաց է արձանագրվել վերջին տասնամյակում, թեև դեռևս խոչընդոտներ կան։ Հատկապես մշտական խնդիր է ապագա դոնորներից բարեգործական ֆինանսավորման ապահովումը։ Արտասահմանյան զարգացման ինստիտուտի հետազոտողները նշել են, որ կրթության ֆինանսավորման հիմնական խոչընդոտները ներառում են դոնորների հակասական առաջնահերթությունները, օգնության հասուն կառուցվածքը և հիմնախնդրի ապացույցների և պաշտպանության բացակայությունը։ Բացի այդ, Թրանսփարենսի Ինթերնեշնլը բացահայտել է կրթության ոլորտում կոռուպցիան՝ որպես Աֆրիկայում Համընդհանուր տարրական կրթության հասնելու հիմնական խոչընդոտ։ Ավելին, զարգացող աշխարհում կրթական հասանելիության բարելավման պահանջարկն այնքան մեծ չէ, որքան սպասում էին օտարերկրացիները։ Բնիկ կառավարությունները չեն ցանկանում իրենց վրա վերցնել ընթացիկ ծախսերը։ Տնտեսական ճնշում կա նաև որոշ ծնողների կողմից, ովքեր նախընտրում են իրենց երեխաները կարճաժամկետ գումար վաստակել, քան աշխատել կրթության երկարաժամկետ օգուտների համար։

ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Կրթական պլանավորման միջազգային ինստիտուտի կողմից անցկացված ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ կրթական պլանավորման և կառավարման ավելի ուժեղ կարողությունները կարող են կարևոր ազդեցություն ունենալ ընդհանուր համակարգի վրա։ Կայուն կարողությունների զարգացումը պահանջում է համալիր միջամտություններ ինստիտուցիոնալ, կազմակերպչական և անհատական մակարդակներում, որոնք կարող են հիմնված լինել որոշ հիմնարար սկզբունքների վրա։

* Ազգային առաջնորդությունը և սեփականությունը պետք է լինեն ցանկացած միջամտության փորձաքար,
* ռազմավարությունները պետք է համապատասխանեն համատեքստին և կոնկրետ կոնտեքստին,
* պլանները պետք է օգտագործեն լրացուցիչ միջամտությունների ինտեգրված շարք, թեև իրականացումը կարող է անհրաժեշտ լինել քայլերով,
* գործընկերները պետք է պարտավորվեն երկարաժամկետ ներդրումներ կատարել կարողությունների զարգացման գործում՝ միաժամանակ աշխատելով որոշ կարճաժամկետ ձեռքբերումների ուղղությամբ,
* արտաքին միջամտությունը պետք է պայմանավորվի տարբեր մակարդակներում ազգային կարողությունների ազդեցության գնահատմամբ,
* աշակերտների որոշակի տոկոսը պետք է հեռացվի ակադեմիկոսների իմպրովիզացիայի համար (սովորաբար կիրառվում են դպրոցներում, տասներորդ դասարանից հետո)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  United Nations Development Programme (1997). *Human Development Report 1997*. Human Development Report. էջ 15. ISBN 978-0-19-511996-1.
2. 1 2 3 4  «Human Development». Human Development Reports (UNDP). 2009 թ․ հոկտեմբերի 22. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ ապրիլի 15-ին. Վերցված է 2009 թ․ մարտի 17-ին.
3. ↑  Human Development and Capability Association. «Capability & Functionings: Definition & Justification». *Human Development and Capability Association Briefing Note*: 1–5.
4. ↑  Yousif, Bassam. Human development in Iraq: 1950-1990. Routledge, 2013. p4-6
5. ↑  Anand S. Sen A. (2000). «Human development and economic sustainability». *World Development*. **28** (12): 2029–2049. doi:10.1016/s0305-750x(00)00071-1.
6. ↑  Welzel Christian, Inglehart Ronald, Klikemann Hans Dieter (2003). «The theory of human development: A cross-cultural analysis». *European Journal of Political Research*. **42** (3): 341–379. doi:10.1111/1475-6765.00086. hdl:2027.42/74505.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
7. ↑  Gasper, Des. Logos, pathos and ehtos in martha C. Nussbaum's capabilities approach to human development. in Comim, Flavio, and Martha C. Nussbaum, eds. Capabilities, Gender, Equality: towards fundamental entitlements. Cambridge University Press, 2014. p97
8. ↑  Cruz Ivonne, Stahel Andri, Max-Neef Manfred (2009). «Towards a systemic development approach: Building on the Human-Scale Development paradigm». *Ecological Economics*. **68** (7): 2021–2030. doi:10.1016/j.ecolecon.2009.02.004.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
9. ↑  Gasper Des (2002). «Is Sen's capability approach an adequate basis for considering human development?». *Review of Political Economy*. **14** (4): 435–461. doi:10.1080/0953825022000009898. hdl:1765/50674. S2CID 1981416.
10. ↑  Elson, Diane. "Economic paradigms old and new: The case of human development." In Global Development Fifty Years after Bretton Woods, pp. 50-71. Palgrave Macmillan UK, 1997.
11. ↑  Nations, United (2015 թ․ փետրվարի 19). «What is Human Development? - Human Development Reports». *hdr.undp.org*. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ հոկտեմբերի 27-ին.
12. ↑  «What is Human Development?». UNDP. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հունիսի 1-ին. Վերցված է 2012 թ․ հունիսի 3-ին.
13. 1 2  Streeten, Paul (1994 թ․ մայիս). «Human Development: Means and Ends». *Human Development*. **84** (2): 232–37.
14. ↑  «Human Rights And Development: Potential integration?». Yulia Shirokova. Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ հունիսի 16-ին. Վերցված է 2012 թ․ հունիսի 3-ին.
15. ↑  «Preventing disease through healthy environments: a global assessment of the burden of disease from environmental risks». World Health Organization. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ հուլիսի 30-ին. Վերցված է 2016 թ․ օգոստոսի 4-ին.
16. ↑  Wilkinson R. (2005). «The impact of inequality: how to make sick societies» (London: Routledge). `{{cite journal}}`: Cite journal requires `|journal=` (օգնություն)
17. 1 2 3  «World Health Organization- Poverty and Development». 2009 թ․ հոկտեմբերի 22. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ հոկտեմբերի 22-ին.
18. ↑  «About Human Development — Measure of America: A Program of the Social Science Research Council». *www.measureofamerica.org* (ամերիկյան անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ հունվարի 17-ին. Վերցված է 2018 թ․ հունվարի 12-ին.
19. ↑  Srinivasan, T.N. (1994 թ․ մայիս). «Human Development: A New Paradigm or Reinvention of the Wheel?». *Human Development*. **84** (2): 238–43.
20. ↑  «United Nations Millennium Development Goals». 2009 թ․ հոկտեմբերի 22. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ հունիսի 19-ին.
21. ↑  Tau, Ramiro (2020), «Possible in Human Development», *The Palgrave Encyclopedia of the Possible* (անգլերեն), Cham: Springer International Publishing, էջեր 1–8, doi:10.1007/978-3-319-98390-5\_252-1, ISBN 978-3-319-98390-5, Վերցված է 2022 թ․ օգոստոսի 28-ին
22. ↑  «Rethinking Human Development». 2020 թ․ նոյեմբերի 19.
23. ↑  Escosura, Leandro Prados de la (2021). «Augmented human development in the age of globalization†». *The Economic History Review* (անգլերեն). **74** (4): 946–975. doi:10.1111/ehr.13064. ISSN 1468-0289.
24. ↑  «Human development - Artículos». *Investigación Fundación Rafael del Pino* (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 14-ին.
25. ↑  Escosura, Leandro Prados de la (2022). *Human Development and the Path to Freedom: 1870 to the Present* (անգլերեն). Cambridge University Press. ISBN 978-1-108-47734-5.
26. ↑  *Transforming our World: the 2030 Agenda for Sustainable Development Goals*. New York: UN. 2016.
27. ↑  *Cracking the code: girls' and women's education in science, technology, engineering and mathematics (STEM)*. Paris: UNESCO. 2017. էջ 14. ISBN 978-92-3-100233-5.
28. ↑  «Education transforms lives». *UNESCO*. Վերցված է 2023 թ․ մարտի 30-ին.
29. ↑  «Transforming Education Summit, September 2022 | SDG4 Education 2030 - Global Education Cooperation Mechanism». *www.sdg4education2030.org* (անգլերեն). Վերցված է 2023 թ․ մարտի 30-ին.
30. ↑  Unesco (2021). *Reimagining our futures together : a new social contract for education*. Unesco. Paris. ISBN 978-92-3-100478-0. OCLC 1291877996.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)
31. 1 2  «Primary school enrolment». *Our World in Data*. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ հունիսի 13-ին. Վերցված է 2021 թ․ հուլիսի 15-ին.
32. ↑  «Learning Poverty». *World Bank* (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հուլիսի 15-ին. Վերցված է 2021 թ․ հուլիսի 15-ին.
33. 1 2  Liesbet Steer and Geraldine Baudienville 2010. What drives donor financing of basic education? Archived 2 September 2012 at the Wayback Machine. London: Overseas Development Institute.
34. ↑  Addis Ababa (2010 թ․ փետրվարի 23). «Poor governance jeopardises primary education in Africa». *Transparency International*. Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ հունիսի 27-ին. Վերցված է 2011 թ․ հոկտեմբերի 21-ին.
35. 1 2  de Grauwe, A. (2009). Capacity development strategies (Report). Paris: UNESCO-IIPE. Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ մայիսի 5-ին. Վերցված է 2010 թ․ հոկտեմբերի 1-ին. `{{cite report}}`: More than one of `|archivedate=` and `|archive-date=` specified (օգնություն); More than one of `|archiveurl=` and `|archive-url=` specified (օգնություն).

Արտաքին հղումներ
----------------

* About Human Development on the HDR Office