**Հեռաչափ**, հեռավորություն չափող սարք։ Օգտագործվում է ինժեներական գեոդեզիայում, տեղագրական հանույթի ժամանակ, ռազմական գործում, աստղագիտական հետազոտություններում և այլն։ Ըստ գործողության սկզբունքի հեռաչափերը լինում են երկրաչափական և ֆիզիկական։ Երկրաչափական հեռաչափով երկարությունը չափում են համապատասխան ABC հավասարասրուն եռանկյան (նկ. 1) h բարձրությունը որոշելու (օրինակ, ըստ {\displaystyle AB=1} կողի՝ բազա, և հակադիր b սուր անկյան՝ պարալաքսային անկյուն) հիման վրա։ l և b մեծություններից մեկը սովորաբար հաստատուն է, իսկ մյուսը՝ փոփոխական, ըստ այդմ էլ տարբերում են հաստատուն անկյունով և հաստատուն բազայով հեռաչափեր։

Թելային հեռաչափի կառուցվածքը
----------------------------

**Նկ. 1.** երկրաչափական հեռաչափի գործողության սկզբունքը. բացատրող սխեմա. {\displaystyle AB}-բազա, \beta -պարալաքսային անկյուն, h-չափվող հեռավորություն
**Նկ. 2.** միօկուլյար հեռաչափի կառուցվածքը. {\displaystyle B\_{1}} և {\displaystyle B\_{2}}-բազայի ծայրերին տեղադրված անդրադարձիչներ, {\displaystyle O\_{1}} և {\displaystyle O\_{2}}-պատկերներ կառուցող օպտիկական համակարգեր, C-հատուկ անդրադարձիչ (պրիզմա), որը երկու պատկերն էլ համատեղում է մի ընդհանուր կիզակետային F հարթության մեջ, **ՕԿ**- - Վերևի նյութը կարելի է բաժանել մասերի - Նյութից ստեղծել 4 նկարներ և նրանցում տեղադրել ներքևի նկարագրությունները։ **Նկ. 1.** երկրաչափական հեռաչափի գործողության սկզբունքը. բացատրող սխեմա. {\displaystyle AB}-բազա, \beta -պարալաքսային անկյուն, h-չափվող հեռավորություն **Նկ. 2.** միօկուլյար հեռաչափի կառուցվածքը. {\displaystyle B\_{1}} և {\displaystyle B\_{2}}-բազայի ծայրերին տեղադրված անդրադարձիչներ, {\displaystyle O\_{1}} և {\displaystyle O\_{2}}-պատկերներ կառուցող օպտիկական համակարգեր, C-հատուկ անդրադարձիչ (պրիզմա), որը երկու պատկերն էլ համատեղում է մի ընդհանուր կիզակետային F հարթության մեջ, **ՕԿ**-օկուլյար։ ***ա*** շրջանում ցույց է տրված օկուլյարում երևացող պատկերը նախքան համատեղելը, ***բ*** շրջանում՝ համատեղելուց հետո
**Նկ. 3.** լուսանկարչական հեռաչափ. {\displaystyle C\_{1}} և {\displaystyle C\_{2}}-պրիզմաներ, B-լուսանկարչական ապարատի օբյեկտիվ, K-լծակ։ Տեսարան որոնող հարմարանքում նախքան ֆոկուսացումը երևում է երկու պատկեր (***ա***), ֆոկուսացումից հետո՝ մեկ պատկեր (***բ***) 
**Նկ. 4.** ստերեոսկոպային հեռաչափի արտաքին տեսքը (***ա***) և կառուցվածքի սխեման (***բ***). {\displaystyle A\_{1},A\_{2}}-պատուհաններ, {\displaystyle B\_{1},B\_{2}}-անդրադարձիչներ (պրիզմաներ), {\displaystyle O\_{1},O\_{2}}-պատկեր կառուցող օպտիկական համակարգեր, K-հատուկ նշանը պատկերի հետ համատեղող կոմպենսատոր, {\displaystyle C\_{1},C\_{2}}-պրի զմաներ, **ՕԿ**-օկուլյար
Հաստատուն անկյունով թելային հեռաչափն (հարաբերական սխալը՝ {\displaystyle \sim }0,3-1%) տեսադաշտում երկու զուգահեռ թել ունեցող դիտակ է։ Որպես բազա ծառայում է հավասարահեռ նշումներով շարժական ձողաքանոնը։ Բազայի հեռավորությունը համեմատական է երկու թելի միջև երևացող նշանների թվին։ Թելային հեռաչափով հանդերձված են գեոդեզիական շատ գործիքներ (թեոդոլիտ, հարթաչափ և այլն)։ Օպտիկական ավելի բարդ, երկրաչափական տիպի հեռաչափերն ունենում են սեփական հաստատուն բազա և բաժանվում երկու խմբի՝ միօկուլյար և երկօկուլյար (ստերեոսկոպային)։ Միօկուսար հեռաչափը (նկ. 2) կառուցված է այնպես, որ օբյեկտի պատկերը ՕԿ օկուլյարում երևում է հորիզոնական գծով՝ երկու մասի բաժանված։ Պատկերի առանձին մասերը ստացվում են տարբեր օպտիկական համակարգերով ({\displaystyle O\_{1}} և {\displaystyle O\_{2}}) անցնող ճառագայթներով։ Հեռավոր օբյեկտի դեպքում, երբ հեռաչափը մտնող {\displaystyle A\_{1}} և {\displaystyle A\_{2}} ճառագայթները գործնականորեն զուգահեռ են, պատկերի երկու կեսն էլ գտնվում է նույն տեղում, և պատկերը ստացվում է ամբողջական։ Օբյեկտը մոտենալիս {\displaystyle A\_{1}} և {\displaystyle A\_{2}} ճառագայթների զուգահեռությունը խախտվում է, և պատկերի կեսերը տեղաշարժվում են բաժանման գծի երկարությամբ։ Հեռավորությունը չափելու համար օպտիկական կոմպենսատորի օգնությամբ պատկերի երկու կեսերը ի մի են բերվում, որից հետո չափման արդյունքը կարդացվում է հատուկ սանդղակի վրա։ Մինչև 1 կմ չափելիս այս տիպի հեռաչափերի սխալը 0,1% է։ 3-10 սմ բազա ունեցող նշանը «համատեղելու» համար, համեմատական է որոշվող հեռավորությանը։ Ստերեոսկոպային հեռաչափի ճշգրտությունը մի կարգով բարձր է միօկուլյար հեռաչափի ճշգրտությունից։

Ֆիզիկական տիպի հեռաչափ
----------------------

Ֆիզիկական տիպի հեռաչափերով հեռավորությունը չափում են ազդանշանի՝ մինչև օբյեկտը գնալու-ետ գալու տևողությունը որոշելու միջոցով։ Լուսահեռաչափերը, կամ էլեկտրաօպտիկական հեռաչափերը, բաժանվում են իմպուլսայինի և փուլայինի։ Առաջին տիպի հեռաչափը չափում է այն ժամանակամիջոցը, որի ընթացքում լուսային իմպուլսն անցնում է օբյեկտի հեռավորության կրկնակին՝ {\displaystyle 2L}, այնպես որ {\displaystyle L={\frac {c\tau }{2}}+k} (k-ն հեռաչափի հաստատունն է)։ Փուլային հեռաչափում օգտագործվում է անընդհատ լուսային հոսք, որի ինտենսիվությունը մոդուլում (փոփոխում) են մեծ հաճախականությամբ։ Մոդուլման հաճախականությունը սահուն փոփոխելիս փոփոխվում է ուղարկվող և անդրադարձվող լուսային հոսքերի փուլերի տարբերությունը։ Արդյունքում ստացվում են լույսի ինտենսիվության մաքսիմումներ և մինիմումներ, որոնց թվով էլ որոշվում են լույսի անցման \tau ժամանակը, հետո՝ L հեռավորությունը։ Ռադիոհեռաչափերում սովորաբար օգտագործում են սանտիմետրային և միլիմետրային դիապազոնի էլեկտրամագնիսական ալիքներ։ Տարբերում են անընդհատ ճառագայթող և իմպուլսային ռադիոհեռաչափեր։ Կոնդենսացված միջավայրերը (հեղուկներ, պինդ մարմիններ) խիստ կլանում և ցրում են լույսն ու ռադիոալիքները, ուստի լուսա- և ռադիոհեռաչափերը օգտագործվում են միայն մթնոլորտում և տիեզերքում։ Զրի մեջ հեռավորությունը որոշում են ակուստիկ հեռաչափերով, որովհետև ջուրն ուլտրաձայնը կլանում է աննշան չափով (տես Էխոլոտ)։ Ֆիզիկական հեռաչափի գործողության շառավիղը որոշվում է ուղարկվող ազդանշանի հզորությամբ և անդրադարձող ազդանշանն ընդունող սարքի զգայնությամբ։ Հեռաչափի հնարավորությունները շատ մեծ են. «Վեներա-7» միջմոլորակային կայանի թռիչքի ժամանակ Երկիր-Վեներա հեռավորությունը (մոտ 60 միլիոն կմ) չափվել է 1 կմ ճշտությամբ։ «Լուսնագնաց-1»-ի վրա տեղադրվել է լազերային լուսահեռաչափ անդրադարձիչ՝ նախատեսված Երկիր-Լուսին հեռավորությունը մի քանի մետր ճշգրտությամբ չափելու համար։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 359)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Լուսանկար |
| --- |
|  |
| Ժանրեր | Ինքնապատկեր **·** Ճարտարապետական **·** Օդալուսանկարչություն **·** Վավերագրական **·** Արբանյակային **·** Լոմոգրաֆիա **·** Սիրողական **·** Մակրոլուսանկարչություն **·** Միկրոլուսանկարչություն **·** Շարժալուսանկարչություն **·** Նորաձև **·** Գիտական (Աստղալուսանկարչություն) **·** Նատյուրմորտ **·** Գիշերային **·** Նյու (ժանր) **·** Համայնապատկերային **·** Բնանկար **·** Ստորջրյա նկարահանում **·** Դիմապատկեր **·** Հետմահու **·** Արդյունաբերական **·** Գովազդային **·** Վերարտադրանկար **·** Հարսանեկան **·** Լուսագրաֆիկա **·** Ինքնուկ **·** Փողոցային **·** Գեղարվեստական **·** Ֆոտոորսորդություն **·** Ճեղքային **·** Ֆոտոլրագրություն **·** Ֆոտոքանդակ |
|  |
| Ֆոտոապարատների տեսակներ | Օդալուսանկարչական ապարատ **·** Արկղային խցիկ **·** Հեռաչափական **·** Երկօբյեկտիվ հայելային **·** Ճանապարհային **·** Կարդանային **·** Կոմպակտ **·** Խոշորաձևաչափային **·** Փոքրաձևաչափային **·** Միաօբյեկտիվ հայելային **·** Համայնապատկերային **·** Կիսաձևաչափային **·** Պարզագույն **·** Մամլախցիկ **·** Ուղղակի դիտման **·** Պսևդոհայելային **·** Ծալովի **·** Միջնաձևաչափային **·** Ստենոպ **·** Ստերեոսկոպիկ **·** Ֆոտոթակարդ **·** Ֆոտոգնդացիր **·** Ֆոտոգրանցիչ **·** Ֆոտոհրացան **·** Թվային (Անհայելային **·** Հայելային **·** Միջնաձևաչափային)  **·** Սանդղակային |
|  |
| Եզրույթներ | Սպիտակի հաշվեկշիռ **·** Բոկե **·** Լուսաբռնկիչի առաջատար թիվ **·** Դրվագազարդում **·** Պահաժամ **·** Կիզակետ **·** Հստակության խորություն **·** Օբյեկտիվի դիաֆգրամա **·** Դիստորսիա **·** Կադրավորում **·** Կրոպ գործոն **·** Լուսավորվածություն **·** Հարաբերական անցք **·** Ցրման բիծ **·** Աշխատանքային հատված **·** Լուսաուժ **·** Լուսաբռնկիչի համաժամացում **·** Կիզակետային հարթություն **·** Կիզակետային հեռավորություն **·** Լուսատպագրություն **·** Լուսանկարչական լայնություն **·** Լուսակայում **·** Համարժեքային կիզակետային հեռավորություն |
|  |
| Արտադրողներ | Agfa **·**  Canon  **·** Casio **·** Eastman Kodak **·** Fujifilm **·** Hama **·** Konica **·** Konica Minolta **·** Leica **·** Minolta **·** Nikon **·** Olympus **·** Panasonic Lumix **·** Pentax **·** Polaroid **·** Ricoh **·** Samsung **·** Sigma Corporation **·** Sony **·** Tamron **·** Արսենալ **·** ԲելՕՄՕ **·** ԿՄԳ **·** ԼՈՄՈ **·** ՖԵԴ |
|  |
| Ֆոտոտեխնիկա | Ինքնաթողք **·** Ինքնակիզակետում **·** Օբյեկտիվի հարմարակ **·** Օբյեկտիվի սվինամիացք **·** Մարտկոցային բռնակ **·** Կոշիկ **·** Բլենդ **·** Շարժիչային հաղորդակ **·** Գլխիկ **·** Դիտան **·** Հեռաչափ **·** Լիցքավորման թևք **·** Փոփոխական կիզակետային հեռավորության օբյեկտիվ **·** Մատրից **·** Կիզակետային պարկ **·** Փորձաղյուսակ **·** Մոնոպոդ **·** Ակնապանակ **·** Հավելադիր ոսպնյակ **·** Օբյեկտիվ **·** Որսորդական խցիկ **·** Հարմարակ (լուսանկարչական սարքվածք) **·** Դիաֆգրամայի ռեպետիր **·** Լուսազտիչ **·** Թողքի պարան **·** Հեռափոխարկիչ **·** Երկարացնող օղակներ **·** Հաստատուն կիզակետային հեռավորության օբյեկտիվ **·** Բայերի զտիչ **·** Լուսաբռնկիչ **·** Լուսանկարչական փականակ **·** Թվային հետնամաս **·** Լայնանկյուն փոխարկիչ **·** Կալան (եռոտանի) **·** Լուսակայացույց |
|  |
| Պորտալ **·** Ամենաթանկարժեք լուսանկարների ցանկ |

 |