**Հակաֆոսֆոլիպիդային համախտանիշը** (**ՀՖՀ**) հակաֆոսֆոլիպիդային հակամարմիններով հարուցված աուտոիմուն գերմակարդելիության վիճակ է։ ՀՖՀ-ը հարուցում է արյան թրոմբների (թրոմբոզ) առաջացումը ինչպես զարկերակներում, այնպես էլ երակներում և բերում է հղիության մի շարք բարդությունների՝ կրելախախտերի, մեռելածնության, վաղաժամ ծննդաբերության և ծանր պրեէկլամպսիաների։

Ախտորոշման համար հարկավոր է մեկ կլինիկական դրվագ (օրինակ՝ թրոմբոզ կամ հղիության հետ կապված որևէ խնդիր) և երկու արյան հետազոտության դրական պատկեր միմյանցից նվազագույնը երեք ամիս «հեռավորության» վրա։ Անհրաժեշտ հետազոտություններ են գայլախտային հակամակարդիչը կամ հակա-β2-գլիկոպրոտեին-1-ը (վերջինս քանի որ հանդիսանում է հակակարդիոլիպինային հակամարմնի ենթադաս, ապա հակակարդիոլիպինային հակամարմնի ստուգումը նույնպես արդարացված է, որպես ավելի ոչ սպեցիֆիկ թեստ)։

ՀՖՀ-ը լինում է առաջնային և երկրորդային։ Առաջնային ՀՖՀ-ը սկսվում է որևէ այլ հիվանդության բացակայության ֆոնին վրա։ Երկրորդային ՀՖՀ-ը առաջանում է որևէ այլ աուտոիմուն հիվանդության, օր.՝ համակարգային կարմիր գայլախտի ֆոնին։ Որոշ դեպքերում ՀՖՀ-ը կարող է սկսվել սուր բազմաօրգանային անբավարաությոամբ, ինչն առաջանում է սուր գեներալիզացված թրոմբոզի հետևանքով և մեծ վտանգ է ներկայացնում մարդու կյանքի համար։ Այս վիճակը կոչվում է աղետային հակաֆոսֆոլիպիդային համախտանիշ (ԱՀՖՀ) կամ Աշերսոնի համախտանիշ։

ՀՖՀ-ն հաճախ կարիք է լինում բուժել հակամակարդիչներով, ինչպիսին է հեպարինը, հետագա թրոմբոզները կանխելու նպատակով։ Վարֆարինը կիրառելի չէ հղիության ընթացքում, քանի որ այն անցնում է պլացենտար պատնեշով և տերատոգեն (հրեշածին) հատկություն ունի։

Նշաններ և ախտանիշներ
--------------------

Հակաֆոսֆոլիպիդային համակմարմինների (հՖԼ) առկայութնունը առանց որևէ կլինիկական նշանի և թրոմբների առկայության չի համարվում ՀՖՀ։ ՀՖՀ-ի ժամանակ կարող առաջացնել թրոմբներ ցանկացած օրգան համակրգի և՛ երակներում, և՛ զարկերակներում, ինչպես նաև հղիության բարդություններ։ ՀՖՀ-ով պացիենտների մոտ ամենահաճախ երակային թրոմբոզները առաջանում են ստորին վերջույթների խորանիստ երակներում, իսկ զարկերակային ամենահաճախ թրոմբոզների արդյունք են կաթվածները։ ՀՖՀ-ով հղի կնոջ մոտ առկա է կրկնվող կրելախաղտերի, ներարգանդային աճի հապաղման և վաղաժամ ծննդաբերությունների բարձր ռիսկ։ Այս բարդությունների առավել հաճախ պատճառը պլացենտար ինֆարկտն է։ Որոշ դեպքերում ՀՖՀ-ն հանդիսանում է նորածնի մտավոր և/կամ ֆիզիկական զարգացման հապաղման գլխավոր պատճառը՝ տրոֆոբլաստի տարբերակման հՖԼ-հարուցված ընկճման պատճառով։ Համակարգային կարմիր գայլախտի և հղիության զուգակցման դեպքում ուշ եռամսյակներում կրելախաղտերի առավել հաճախ պատճառը ՀՖՀ-ն է։

Այլ հաճախ հանդիպող նշաններ են թրոմբոցիտների ցածր քանակը, սրտի փականային հիվանդությունը և ցանցանման լիվեդո, չնայած այս նշանները դեր չունեն հիվանդության դասակարգման հարցում։ Կան տվյալմներ, որ գոյություն ունի որոշակի կապ ՀՖՀ-ի և գլխացավերի, միգրենի և օսցիլօպսիայի միջև։ Որոշ հետազոտություններ ցույց են տվել հոգեկան խանգարումներով անձանց արյան մեջ հՖԼ-ի առկայություն։ Շատ քիչ դեպքերում առաջնային ՀՖՀ-ով պացիենտների մոտ կարող է զարգանալ համակարգային կարմիր գայլախտ։

Ռիսկի գործոններ
---------------

ՀՖՀ առաջացման ռիսկի գործոնները ներառում են.

* Առաջնային ՀՖՀ
	+ HLA-DR7 գենի առկայություն
* Երկրորդային ՀՖՀ
	+ Համակարգային կարմիր գայլախտ կամ այլ աուտոիմուն հիվանդություններ
	+ Գենետիկ մարկերներ։ HLA-B8, HLA-DR2, HLA-DR3
	+ Ռասսա։ սևամորթներ, ասիացիներ, բնիկ ամերիկացիներ, հիսպանիկներ

Պաթոգենեզ
---------

Հակաֆոսֆոլիպիդային համախտանիշը աուտոիմուն հիվանդություն է, որի ընթացքում հակաֆոսֆոլիպիդային հակամարմինները (հՖԼ) (հակակարդիոլիպինային հակամարմինը և գայլախտային հակամակարդիչը) գործում են ցիտոպլազմատիկ թաղանթի մակերեսին անիոնային ֆոսֆոլիպիդները կապող սպիտակուցների դեմ։ Ինչպես և այլ բազմաթիվ աուտոիմուն հիվանդություններ, ՀՖՀ-ն նույնպես ավելի հաճախ հանդիպում է կանանց քան տղամարդկանց մոտ։ Կլինիկորեն նշանակալի հՖԼ-ները (նրանք որոնք առաջանում են աուտոիմուն պրոցեսների հետևանքով) բերում են թրոմբոզների և անոթային հիվանդություններ առաջացման։ Համախտանիշը բաժանվում է առաջնային (առանց հիմքում ընկած որևէ հիվանդության) և երկրորդային (որևէ այլ աուտոիմուն պրոցեսի հետևանք) տեսակների։

Հակա-ApoH և հակակարդիոլիպինային ենթադասի հակամարմինները կապում են Apoh-ը (β2-գլիկոպրոտեին I, β2GPI), ինչի պատճառով ընկճվում է C սպիտակուցը։ Վերջինս ունի կարգավորող ակտիվություն ընդհանուր մակարդելության համակարգի վար (նվազեցնում է ակտիվացած V գործոնի քանակը և ունի հակամակարդիչ ազդեցություն)։

Գայլախտային հակամակարդիչը, որը իրականում հակամակարդիչ չէ, կապվում է պրոթրոմբինի հետ, վերածելով այն ակտիվ ձև թրոմբինի։

ՀՖՀ-ի ժամանակ կան նաև շրջանառող հակամարմիններ, որոնք կապում են S սպիտակուցը, որը C սպիտակուցի կոֆակտորն է։ Այսպիսով հակա-S-սպիտակուցային հակամարմինները նվազեցնում են C սպիտակուցի քանակը։

Անեքսին A5-ը շրջապատելով բացասական լիցքավորված ֆոսֆոլիպիդների մոլեկուլները, ընկճում են նրանցով հարուցվող մակարդելիությունը։ Այսպիսով հակա-անեքսին A5 հակամարմինները բարձրացնում են ֆոֆոլիպիդներով պայմանավորված մակարդելիությունը։

Գայլախտային հակամակարդիչ հակամարմինները ավելի մոտ են ասոցիացվում թրմբոզների հետ քան հակա-β2GPI հակամարմինների առկայությունը։ Միաժամանակ երկու տեսակի հակամարմինների առկայությունը ավելի շատ է ասոցիացնում թրմբոզների հետ, քան դրանցից յուրաքանչյուրի առանձին գոյությունը։

Կրելախախտերի, ներարգանդային աճի հապաղման, վաղաժամ ծննդաբերության բարձր ռիսկերը հՖԼ-ով անձանց մոտ, ըստ in vitro հետազոտությունների, պայմանավորված են տրոֆոբլաստի ապրելիության, սինցիտիալիզացիյի և ինվազիայի ընկճմամբ, տրոֆոբլաստի կողմից հորմոնների և ազդանշանային մոլեկուլների սինթեզի ընկճմամբ, ինչպես նաև գերմակարդելիությամբ և կոմպլեմենտի համակարգի ակտիվացմամբ։

Ախտորոշում
----------

ՀՖՀ-ի լաբորատոր ախտորոշման համար կիրառվում է ինչպես մակարդելիության հեղուկ փուլի գնահատումը (գայլախտային հակամակարդիչի հայտնաբերման նպատակով), այնպես էլ պինդ փուլի ELISA գնահատումը (հակակարդիոլիպինային հակամարմիններ)։

Ժառանգական թրոմբոֆիլիաները տարբերակիչ ախտորոշման մի մասն են կազմում, և կարող են գոյություն ունեալ ՀՖՀ-ով հիվանդների մի մասի մոտ։ Ժառանգական թրոմբոֆիլիաների առկայությունը հիմք է հանդիսանում հակամակարդիչ թերապիայի սկսման համար։ Ժառանգական թրոմբոֆիլիաների հայտնաբերման համար կարևոր է մակարդելիության համակարգի մի շարք բաղադրիչների հետազոտումը, այդ թվում՝ մակարդելիության V, VIII գործոնները, հակաթրոմբին, պլազմինոգեն, հյուսվածքային պլազմինոգենի ակտիվատոր, պրոտեին C և S, ինչպես նաև մի շարք սպեցիֆիկ գեներ։

Ներկայումս կա տեսակետ, որ հակակարդիոլիպինային հակամարմինների հայտնաբերումը բավական զգայուն հետազոտություն է ՀՖՀ-ի համար, և այլ հետազոտությունների անհրաժեշտությունը հարցականի տակ է դրվում։

### Ախտորոշման չափանիշներ

Համաձայն վերջին ախտորոշիչ չափանիշների, ՀՖՀ ախտորոշման համար անհրաժեշտ է մեկ փաստաթղթավորված կլինիկական տիպիկ դրսևորում (թրոմբոզ կամ մանկաբարձական բարդություն) և լաբորատոր տվյալներ կրկնվող հակաֆոսֆոլիպիդային հակամարմինների մասին։ Ախտորոշման չափանիշներն են.

* Կլինիկական.
	+ Զարկերակային, երակային կամ մանր անոթային թրոմբոզի փաստաթղթավորված մեկ էպիզոդ (բացառությամբ մակերեսային երակների թրոմբոզի), որը ախտորոշվել է օբյեկտիվ ախտորոշիչ չափանիշներով և չի հաստատվել անոթի պատի բորբոքման նշանների որևէ կասկած։
	+ Մեկ կամ մի քանի կառուցվածքորեն նորմալ զարգացած պտղի մահ (փաստաթղթավորված ուլտրաձայնային հետազոտությամբ կամ պտղի անմիջական զննմամբ) հղիության 10-րդ շաբաթից սկսած ժամկետներում *կամ* երեք և ավելի չբացատրված սպոնտան վիժումներ մինչև հղիության 10 շաբաթականը, մայրական նորմալ անատոմիական և հորմոնալ վիճակի ինչպես նաև մայրական և հայրական քրոմոսոմային խնդիրների բացակայության պարագայում *կամ* առնվազն մեկ վաղաժամ ծննդաբերություն անատոմիորեն նորմալ զարգացած պտղի պարագայում, մինչև 34 շաբաթական հիղության ժամկետներում՝ էկլամպսիայի կամ ծանր պրեէկլամպսիայի պատճառով, որը ախտորոշվել է ստանդարտ ախտորոշիչ չափանիշներով *կամ* հայտնաբերված պլացենտար անբավարաություն։
* Լաբորատոր.
	+ Հակակարդիոլիպինային IgG և/կամ IgM, որոշված ստանդարտացված մեթոդներով, 2 և ավելի չափում առնվազն 12 շաբաթ միջակայքով
	+ Հակա-β2GPI IgG և/կամ IgM, որոշված ստանդարտացված մեթոդներով, 2 և ավելի չափում առնվազն 12 շաբաթ միջակայքով
	+ Գայլախտային հակամակարդիչ, հայտնաբերված համաձայն Թրոմբոզների և հեմոստազի միջազգային միության չափորոշիչների, 2 և ավելի չափում առնվազն 12 շաբաթ միջակայքով

Կան ՀՖՀ 3 հստակ տեսակներ. առաջնային, երկրորդային և աղետալի։

2006 թ. եկած համաձայնությամբ ՀՖՀ ախտորոշումները գիտական նպատակով դասակարգվում են.

* I։ Առկա են ավելին քան մեկ լաբորատոր չափորոշիչներ ցանկացած համադրությամբ,
* IIa։ Առկա է միայն գայլախտային հակամակարդիչ հակամարմինը
* IIb։ Առկա է հակակարդիոլիպինային IgG և/կամ IgM հակամարմին միջին կամ բարձր արժեքներով
* IIc։ Առկա է հակա-β2GPI IgG և/կամ IgM հակամարմինը, 99-րդ պերցենտիլից բարձր արժեքով։

Աղետալի ՀՖՀ ախտորոշման չափանիշներն են.

* a) Անոթների թրոմբոզ երեք և ավելի օրգաններում կամ հյուսվածքներում **և**
* b) Թրոմբոզների զարգացումը միաժամանակ կամ առավելագույնը մեկ շաբաթվա ընթացքում **և**
* c) Մանր անոթների թրոմբոզի ապացույց առնվազն մեկ օրգանում կամ հյուսվածքում **և**
* d) հՖԼ առկայության լաբորատոր հաստատում։

Բուժում
-------

Հաճախ հիվանդությունը բուժվում է ասպիրինով, որպեսզի ընկճվի թրոմբոցիտների ակտիվությունը կամ վարֆարինով՝ որպես հակամակարդիչ։ Կանխարգելիչ բուժման հիմնական նպատակը հիվանդի ՄՆՀ-ն (Միջազգային նորմալիզացված հարաբերակցություն) լինի 2.0-3.0 արժեքների սահմանում։

Հակամակարդիչները կանխում են կրելախաղտերը։ Հղիների մոտ որպես բուժում կիրառվում են ցածր մոլեկուլային հեպարին և ցածր դոզաներով ասպիրին։ Վարֆարինը իր տերատոգեն հատկության շնորհիվ հակացուցված է։ Ծանր դեպքերում կարող է առաջարկվել պլազմոֆերեզ։

Կանխատեսում
-----------

ՀՖՀ-ով հիվանդների կանխատեսումը կախված է կրկնակի թրոմբոզների հավանականությունից։ Ախտորոշելուց հետո առաջին 5 տարների ընթացքում կրկնակի թրոմբոզների հավանականությունը կազմում է 16.6%, իսկ հաջորդ 5 տարիների ընթացքում՝ 14.4%։

Պատմություն
-----------

ՀՖՀ-ը ամբողջությամբ նկարագրվել է 1980-ականներին, Նիգել Հարիսի (E. Nigel Harris) և Ազիզ Ղարավիի (Aziz Gharavi) կողմից։ Նրանք տպագրել են իրենց առաջին հոդվածը 1982-ին։ Հիվանդությունը սկսել է անվանվել Հյուզի համախտանիշ, անգլիացի ռևմատոլոգ Գրահամ Հյուզի (Graham R.V. Hughes) պատվին, ով հավաքեց այս թիմը։

Հետազոտություններ
-----------------

APS ACTION-ը՝ *the AntiPhospholipid Syndrome Alliance for Clinical Trials and InternatiOnal Networking,* աշխարհում առաջին միջազգային հետազոտական խումբն է, որը ստեղծվել է կայուն հՖԼ ունեցող անհատների մոտ բազմակենտրոն լայնածավալ կլինիկական հետազոտություններ կազմակերպելու նպատակով։ Խումբը կազմված է բազմաբնագավառ բժիշկներից և հետազոտողներից ամբողջ աշխարհից, ում գիտական հետաքրքրությունների շրջանակը ներառում է ՀՖՀ-ը։ APS ACTION-ի հիմնական խնդիրն է կանխարգելել և բուժել հՖԼ-ասոցիացված կլինիկական իրավիճակները, գործի դնելով բազմակենտրոն և բազմաբողանդակ կլինիկական հետազոտության տվյալները։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Hughes Graham, Khamashta Munther A. (2013 թ․ հուլիսի 1)։ *Hughes Syndrome: Highways and Byways* (անգլերեն)։ Springer Science & Business Media։ ISBN 9781447151616։ Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ մարտի 31-ին  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
2. ↑  «Aps | Action»։ Apsaction.org։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հուլիսի 25-ին։ Վերցված է 2013 թ․ նոյեմբերի 6  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
3. 1 2  Tong M. Viall C. A. Chamley L. W. (2014)։ «Antiphospholipid antibodies and the placenta: a systematic review of their in vitro effects and modulation by treatment»։ *Human Reproduction Update* **21** (1): 97–118։ PMID 25228006։ doi:10.1093/humupd/dmu049
4. ↑  Lupus and Pregnancy Archived 2013-02-18 at the Wayback Machine. by Michelle Petri. The Johns Hopkins Lupus Center. Retrieved May 2011
5. ↑  «Bilateral loss of vestibular function: clinical findings in 53 patients»։ *J. Neurol.* **245** (6–7): 314–21։ 1998։ PMID 9669481։ doi:10.1007/s004150050225  `|vauthors=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
6. ↑  «Antiphospholipid antibodies in blood and cerebrospinal fluid of patients with psychosis»։ *Journal of Neuroimmunology* **190** (1): 151–6։ 2007։ PMID 17868908։ doi:10.1016/j.jneuroim.2007.08.002  `|vauthors=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
7. ↑  Granados J. Vargas-Alarcón G. Drenkard C. Andrade F. Melín-Aldana H. Alcocer-Varela J. Alarcón-Segovia D. (1997)։ «Relationship of anticardiolipin antibodies and antiphospholipid syndrome to HLA-DR7 in Mexican patients with systemic lupus erythematosus (SLE)»։ *Lupus* **6** (1): 57–62։ ISSN 0961-2033։ PMID 9116720։ doi:10.1177/096120339700600108
8. ↑  De Carolis Sara, Tabacco Sara, Rizzo Francesca, Giannini Andrea, Botta Angela, Salvi Silvia, Garufi Cristina, Benedetti Panici Pierluigi, Lanzone Antonio (2018-10)։ «Antiphospholipid syndrome: An update on risk factors for pregnancy outcome»։ *Autoimmunity Reviews* (անգլերեն) **17** (10): 956–966։ doi:10.1016/j.autrev.2018.03.018
9. ↑  Willis Rohan, Pierangeli Silvia S. (2011-11)։ «Pathophysiology of the antiphospholipid antibody syndrome»։ *Autoimmunity Highlights* (անգլերեն) **2** (2): 35–52։ ISSN 2038-0305։ PMC PMC4389016 Ստուգեք `|pmc=`-ի արժեքը (օգնություն)։ PMID 26000118։ doi:10.1007/s13317-011-0017-9
10. ↑  Triplett DA (November 2002)։ «Antiphospholipid antibodies.»։ *Archives of Pathology & Laboratory Medicine* **126** (11): 1424–9։ PMID 12421152։ doi:10.1043/0003-9985(2002)126<1424:AA>2.0.CO;2 (inactive 2019 թ․ դեկտեմբերի 12)
11. ↑  Rand JH (1998)։ «Antiphospholipid antibody syndrome: new insights on thrombogenic mechanisms.»։ *The American Journal of the Medical Sciences* **316** (2): 142–51։ PMID 9704667։ doi:10.1097/00000441-199808000-00009
12. 1 2  «International consensus statement on an update of the classification criteria for definite antiphospholipid syndrome (APS)»։ *J. Thromb. Haemost.* **4** (2): 295–306։ February 2006։ PMID 16420554։ doi:10.1111/j.1538-7836.2006.01753.x  `|vauthors=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն); `|hdl=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
13. ↑
14. ↑  «Catastrophic antiphospholipid syndrome: international consensus statement on classification criteria and treatment guidelines»։ *Lupus* **12** (7): 530–4։ 2003։ PMID 12892393։ doi:10.1191/0961203303lu394oa  `|vauthors=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
15. ↑  «Warfarin therapy: evolving strategies in anticoagulation»։ *American Family Physician* **59** (3): 635–46։ 1999։ PMID 10029789  `|vauthors=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
16. ↑  «Antithrombotic therapy for pregnancy loss»։ *Human Reproduction Update* **19** (6): 656–673։ 2013։ PMID 23766357։ doi:10.1093/humupd/dmt019  `|vauthors=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
17. ↑  «Archived copy»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ մարտի 23-ին։ Վերցված է 2016 թ․ մարտի 17  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
18. ↑  Titeca-Beauport Dimitri, Salle Valery, Kontar Loay, Maizel Julien, Choukroun Gabriel (2016)։ «Plasma Exchange in the Management of Catastrophic Antiphospholipid Syndrome»։ *Case Reports in Critical Care* **2016**։ ISSN 2090-6420։ PMC 5090084 Ստուգեք `|pmc=`-ի արժեքը (օգնություն)։ PMID 27833765։ doi:10.1155/2016/5375080
19. ↑  Reshetniak T. M. Alekberova Z. S. Kotel'nikova G. P. Aleksandrova E. N. Mach E. S. Radenska-Lopovok S. G. Kalashnikova L. A. Nasonova V. A. (2003)։ «[Survival and prognostic factors of death risk in antiphospholipid syndrome: results of 8-year follow-up]»։ *Terapevticheskii Arkhiv* **75** (5): 46–51։ ISSN 0040-3660։ PMID 12847898
20. ↑  «Antiphospholipid syndrome»։ *Lancet* **376** (9751): 1498–509։ October 2010։ PMID 20822807։ doi:10.1016/S0140-6736(10)60709-X  `|vauthors=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
21. ↑  Hughes GR (October 1983)։ «Thrombosis, abortion, cerebral disease, and the lupus anticoagulant»։ *Br. Med. J. (Clin. Res. Ed.)* **287** (6399): 1088–9։ PMC 1549319։ PMID 6414579։ doi:10.1136/bmj.287.6399.1088
22. ↑  «Antiphospholipid Syndrome Clinical Research Task Force Report»։ *Lupus* **20** (2): 219–224։ 2011։ PMID 21303838։ doi:10.1177/0961203310395053  `|vauthors=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)

Գրականություն
-------------

* Triona Holden (2003)։ *Positive Options for Antiphospholipid Syndrome (APS): Self-Help and Treatment*։ Hunter House (CA)։ ISBN 978-0-89793-409-1
* Kay Thackray (2003)։ *Sticky Blood Explained*։ Braiswick։ ISBN 978-1-898030-77-5  A personal account of dealing with the condition.
* Graham R V Hughes (2009)։ *Understanding Hughes Syndrome: Case Studies for Patients*։ Springer։ ISBN 978-1-84800-375-0  50 case studies to help you work out whether you have it.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հակաֆոսֆոլիպիդային համախտանիշ - Genome.gov
* APS ACTION վեբ կայք