**Ինքնազարգացման գրականություն** (անգլ.՝ self-help books),  գրականություն, որը պարունակում է խորհուրդներ կարողությունների և հմտությունների զարգացման, անձնական կյանքում և աշխատանքում հաջողությունների հասնելու համար։

Պատմություն
-----------

Ինքնազարգացման գրականության ժանրի հիմնադիրներից մեկը՝ Սամուել Սմայլսը
Ինքնազարգացման գրականության ժանրի հիմնադիրներից մեկն է բրիտանացի Սամուել Սմայլսը, ով գրել է «Օգնություն ինքներդ ձեզ», «Խնայողություն», «Կյանք և աշխատանք» գրքերը։ Սմայլի «Self-help» («Օգնություն ինքներդ ձեզ», «Ինքնօգնություն», ռուսերեն թարգմանությամբ՝ «Самодеятельность» («Ինքնագործունեություն»)) գլխավոր գիրքը հրատարակվել է 1866-ից 1903 թվականներին տասն անգամ։

Այնուամենայնիվ, ինքնազարգացման գրականությունը, որպես «հաջողության պաշտամունքի» մաս, հատկապես հայտնի դարձավ հիմնականում ԱՄՆ-ում։ Ամերիկացի Ուոթեր Ջուլիեսը՝ «Նոր մտածողություն» կրոնական շարժման հետևորդ, 1910 թվականին հրատարակել է «Գիտություն հարստանալու մասին» գիրքը։ Գիրքը հետագայում ազդել է ինքնազարգացման ձեռնարկների շատ հեղինակների վրա։ Երբ 2007 թվականին այն վերահրատարակվեց, այն կրկին դարձավ բեսթսելլերը, ԱՄՆ-ում վաճառվել է 75 000 օրինակ տպաքանակով։

Ուիլյամ Ուոլասի գաղափարները զարգացրել է Նապոլեոն Հիլլը, որը 1937 թվականին հրատարակել է «Մտածիր և հարստացիր» գիրքը։ 1970 թվականին այս գրքի համաշխարհային վաճառքը կազմել է 20 միլիոն օրինակ։ Հիլլը «Եվ աղքատությունը, և հարստությունը ծնվում են գլխում» արտահայտության հեղինակն է։ Նա հիմնադրել է մարդկանց «հաջողության գիտություն» ուսուցանող կազմակերպություն, բացել է «Անձնական նվաճումների ակադեմիա»։

Դեյլ Քարնեգին ոչ միայն օգտագործեց «Դրական վերաբերմունքի» կարևորության մասին գաղափարը, այլև իր գրքերում գործնական խորհուրդներ տվեց ուրիշների հետ հարաբերություններ կառուցելու, հռետորական արվեստի և այլնի մասին։ Քարնեգին հիմնադրեց Dale Carnegie Training ընկերությունը։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո գրքերի և ինքնազարգացման դասընթացների նորաձևությունը եկավ Արևմտյան Եվրոպա։

1960-1970-ական թվականներին Մարտին Սելիգմանի հետազոտությունները սկիզբ դրեցին «դրական հոգեբանությանը», որը նախատեսում էր զարգացնել մարդու դրական հատկությունները՝ ի տարբերություն ավանդական հոգեբանության, որը զբաղվում էր մարդու անձի բացասական դրսևորումների շտկմամբ։ Մինչև 1960-ական թվականները մարդկանց սոցիալական դերերը ԱՄՆ հասարակությունում հստակ սահմանված էին, գործում էին բազմաթիվ ոչ ֆորմալ արգելքներ։ Բայց 1960-ականներին հայտնի դարձան այն հեղինակները, ովքեր պնդում էին, որ յուրաքանչյուր մարդ եզակի անձնավորություն է, ով ի վիճակի է հասնել այն ամենին, ինչ ուզում է։

1990-2000-ական թվականներին մեծ հաջողություն ունեցան Բրայան Թրեյսի գրքերը։ 1981 թվականին ստեղծել է թե Phoenix Seminar ուսուցողական նախագիծը, 1985 թվականին թողարկել է աուդիո ձայներիզներ ՝ «ձեռքբերումների հոգեբանություն» վերնագրով։ Թրեյսին գրել է մոտ 60 գիրք, առավել հայտնի է «Դուրս եկեք ձեր հարմարավետության գոտուց», որի տպաքանակը կազմել է 1,25 միլիոն օրինակ։

1990-ական թվականներին հայտնի դարձավ նաև Էնթոնի Ռոբինսը, ով իր ստեղծագործությունների գովազդային հոլովակում արտասանեց «Ինքնազարգացում կամ մահ» արտահայտությունը։

2017 թվականին ԱՄՆ-ում ինքնազարգացման գրականության վաճառքն աճել է 18%-ով։ Կանխատեսվում է, որ մինչև 2022 թվականը ԱՄՆ-ում ինքնազարգացման արտադրանքի (գրքեր, համակարգչային ծրագրեր և ծառայություններ կյանքի մարզիչ) արժեքը կկազմի տարեկան ավելի քան 13 միլիարդ դոլար։

Քննադատություն
--------------

Դեյլ Քարնեգիի բուռն քննադատը Էվերեթ Լեո Շոստրոմն էր, ով գրել է «Մանիպուլյատիվ մարդը» գիրքը, որը ստացել է «Հակա-Կարնեգի» մականունը։ Շոստրոմը գրել է, որ աշխարհի ընկալումը «Վարդագույն ակնոցի միջոցով» և առաջ շարժվելու մշտական փորձերը երջանկություն չեն բերում, այլ հանգեցնում են հոգնածության։ Նա գրել է. «Մանկուց մեր մեջ սերմանվել է հարգանք բուռն գործունեության, ջանքերի և քրտնաջան աշխատանքի նկատմամբ։ Այնուամենայնիվ, չմոռանանք խոնարհության արժեքը․ այն մարդկային այնպիսի խորը որակ է, որն օգնում է մարդուն զգալ զգալի բավարարվածություն»։

1999 թվականին լույս տեսավ ամերիկացի գրող Քրիստոֆեր Բաքլիի «Տերն իմ բրոքերն է» գիրքը, որը ծաղրում էր ինքնազարգացման բոլոր տեսակի տեխնիկաները։

2005 թվականին Սթիվ Սալեռնոեն հրատարակեց «Շամ. ինչպես ինքնակատարելագործման շարժումը Ամերիկան անօգնական դարձրեց» գիրքը։ Սալեռնոն քննադատել է թրեյնինգային ինդուստրիան և գրել, որ թրեյնինգների այցելուները վերադառնում են իրենց սիրելի «գուրուի» ելույթներին, որպեսզի հոգևոր վերելք ապրեն, բայց դա չի օգնում լուծել նրանց խնդիրները։

Կլինիկական հոգեբան Վերոնիկա Լեոնովան պնդում է, որ ինքնազարգացման գրականությունը սոցիալական խնդիրները հայտարարում է հոգեբանության հետ կապված և առաջարկում է դրանք ուղղել սխալ եղանակով։ Միևնույն ժամանակ, մարդկանց համար հաճելի է այն պատրանքը, որ դրանք կարող են լուծվել կոնկրետ պարզ քայլերով՝ առավոտյան շուտ արթնանալ, մեդիտացիա անել օրական 20 րոպե և այլն։ Նա նաև պնդում է, որ ինքնազարգացման վերաբերյալ գրականությունը կարող է վնասել՝ ստիպելով մարդուն անիրատեսական նպատակներ դնել, ինչի պատճառով նրա ինքնագնահատականը էլ ավելի կնվազի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Micki McGee, *Self-help, Inc.: Makeover Culture in American Life* (Oxford 2005) p. 11
2. 1 2 3  Как устроен рынок литературы для саморазвития и помогают ли эти книги в жизни Archived 2019-04-12 at the Wayback Machine. // РБК
3. 1 2 3 4  Саморазвитие — или смерть! Как родилась индустрия «личностного роста» и куда она нас привела Archived 2019-09-01 at the Wayback Machine. // Нож