**Ադամակերտը** (այժմ՝ **Բաշքալե**, թուրքերեն՝ Başkale, քրդ.՝ Elbak) քաղաք է ներկայիս Թուրքիայի Հանրապետության արևելյան մասում, Վանի մարզում, Վանա լճից 78-80 կմ հարավ-արևելք, Տիգրիսի ձախակողմյան վտակ Մեծ Զավ (Զաբ) գետի վերին հոսանքում, ընդարձակ սարավանդի արևմտյան մասում, ծովի մակարդակից 2250 մ. բարձրության վրա։ Պատմագրության մեջ հիշատակվում է որպես ավան, գյուղաքաղաք և քաղաք։ Կլիման բարենպաստ է, հողն արգավանդ։ Նրա միջով է հոսում Մեծ Զավը։

Անվան ստուգաբանություն
----------------------

Սեպագիր արձանագրություններում հիշատակվում է Adamma ձևով։ Ադամակերտ անվանումը ստուգաբանվում է եբրայերեն *«Ադամ»* և հայերեն *«կերտ»*։

Պատմություն
-----------

Հնում Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի Մեծ Աղբակ գավառի կենտրոնն էր, Արծրունիների ոստանը։ Նոր ժամանակներում՝ Վանի նահանգի Աղբակի գավառի կենտրոնը։

Քաղաքի մասին հիշատակվում է դեռևս սեպագիր արձանագրություններում։ Ադամակերտի մասին վկայություն ունեն նաև Մովսես Խորենացին, Ղազար Փարպեցին, Թովմա Արծրունին և այլ պատմիչներ։ Միջին դարերում Ադամակերտն ավելի շեն, մարդաշատ, նշանավոր կենտրոն է եղել, քան հետագայում։ XIX դարում և XX դարասկզբին այն փաստորեն սովորական գյուղական բնակավայրից ոչնչով չէր տարբերվում

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Ադամակերտում և համանուն գավառում տեղի են ունեցել մարտեր, որոնցում կարևոր դեր է խաղացել զորավար Անդրանիկը։

Բնակչություն
------------

XIX դարի 70-ական թվականների սկզբին ուներ ընդամենը 100 տուն բնակիչ, որից 40-ը հայկական, իսկ 55–ը քրդական, թուրքական և հրեական։ 1885 թվականին ուներ 100 տուն մուսուլման և 150 տուն հրեա բնակչություն։ 1909 թ. քաղաքի տների թիվը մոտ 500 էր։ Ապրում էին հայեր, մուսուլմաններ (քրդեր ու թուրքեր) և հրեաներ։ Գրեթե նույնքան էր նրա տների թիվը նաև Մեծ եղեռնի նախօրյակին։ 1915 թվականին Ադամակերտի հայ բնակչությունը համանուն գավառի ողջ հայության հետ միասին՝ թվով 10 հազար մարդ, օգտվելով բարեպատեհ առիթից (այդ թվականին ռուսական զորքերը գրավել էին Ադամակերտը), գաղթել են Կովկաս՝ փրկվելով կոտորածից։

Տնտեսություն
------------

Ադամակերտի հայերը հիմնականում զբաղվում էին երկրագործությամբ և վաճառականությամբ, թուրքերն ու հրեաները՝ մանր առևտրով, իսկ քրդերը՝ խաշնարածությամբ։ Հին ժամանակներից ի վեր Ադամակերտով էր անցնում Թավրիզ-Վան-Բաղեշ (Բիթլիս) ճանապարհը։ Չնայած իր փոքրությանը՝ Ադամակերտը XIX դարում և XX դարի առաջին քառորդում առևտրի նշանակալի կենտրոն էր։ Քաղաքի խանութների և կրպակների թիվը հասնում էր 100–ի։

Պատմամշակութային կոթողներ
-------------------------

Ադամակերտում եղել է համանուն վանքը, որի պատմությունը մեզ համար մնում է անծանոթ։ Թովմա Արծրունու վկայությամբ, այդ վանքում է հանգչում Վահան Մամիկոնյանի քեռու՝ Աղան Արծրունու (V դար) աճյունը։ Քաղաքը նոր ժամանակներում ուներ փայտաշեն եկեղեցի։

Ադամակերտն ուներ իր բերդը, որի պաշտպանական պարիսպներն ու մյուս կառուցվածքներն ավերել ու քարուքանդ են արել օսմանյան Իսմայիլ փաշայի զորքերը այն քրդերից գրավելու ժամանակ։

Ադամակերտի համար մշակութային առումով կարևոր նշանակություն է ունեցել ս. Բարդուղիմեոսի վանքը, որը գտնվում է 21 - 22 կմ հեռավորության վրա և մեծ դեր է խաղացել միջնադարյան Հայաստանի մտավոր կյանքում։

Քաղաքի տարածքում կար ավերակ հայկական եկեղեցի։

Կրթություն
----------

XIX դարի երկրորդ կեսին և XX դարասկզբին Ադամակերտի հայությունն ուներ դպրոց։

Աղբյուրներ
----------

1. ↑  «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», հտ 1, էջ 600, Բաշկալա
2. ↑  Թ.Խ. Հակոբյան (1987)։ *Պատմական Հայաստանի քաղաքները*։ Երևան: «Հայաստան»։ էջ 24-25


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Աղբակի գավառ |
| --- |
|  |
| Քաղաքներ | Ադամակերտ |
|  |
| գյուղեր | Ագիս • Աթեյ • Ալազի • Ալալան • Ալաիս • Ալանիա • Ալաղի • Ալաս • Ալպես • Ախոլան Ներքին • Ախոլան Վերին • Ամպիկ • Անբեկ • Աշկերտ • Աշկիթան Մեծ • Աշկիթան Փոքր • Առակ • Ավզան • Ատես • Արջի • Բաբլասան • Բագվիստ Ներքին • Բագվիստ Վերին • Բազ • Բազարա • Բաղ • Բարս • Բեկ–Թեյմարան • Բիրոկ • Բուբա • Գայլագոմ • Գերդասոր • Գյուզիկ • Դեդանիս • Եկնիս • Զակոս • Զարան • Զարգավկ • Զելեյդոն • Զերկյավկ • Զոզան • Էրնկան • Թաղիկ • Իլ • Լաշկոտ • Լիս • Խազ • Խազարնուխ • Խանասոր • Խանիկ • Խանըգա • Խանջուլիս • Խաշանյան • Խաչան • Խառատուն • Խարանիս • Կալա-Կալաշին • Կատունի • Կարաբուլի • Կելան • Կելան (այլ գյուղ) • Կելան (մեկ այլ գյուղ) • Կյապեր • Հալկան • Համշարի • Հասփստան • Հերեսան • Մալգավա • Մժնկերտ • Նաչերավա • Շամրախ • Շեփիրան • Շկավտկանց • Չադրան • Չուխ • Պատկան • Ռասուլան • Ռեկան Ներքին • Ռեկան Վերին • Սարդոս • Սինավա • Սորան • Սորատեր • Սևիկ • Սուրենապատ • Վանքի գյուղ • Տարազին • Տարավա • Փանամերիկ • Փիս • Օսի |
|  |
| Պորտալ:Արևմտյան Հայաստան |

 |


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 63)։*  |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Հայաստանի պատմական քաղաքներ |
| --- |
|  |
| Ադամակերտ • Ալաշկերտ • Ակն • Ամասիա • Անի • Արաբկիր • Արդահան • Արդվին • Արծկե • Արծն • Արղանա-Մադեն • Արճեշ • Արմավիր • Արշակավան • Արշամաշատ • Արտամետ • Արտանուջ • Արտաշատ • Բաբերդ • Բագարան • Բալու • Բայազետ • Բերկրի • Բիթլիս • Գյումուշխանա • Դիադին • Դիարբեքիր • Դիլման • Դվին • Երազգավորս • Երզնկա • Երվանդաշատ • Զարեհավան • Զարիշատ • Իգդիր • Խարբերդ • Խլաթ • Խնուս • Խոզաթ • Խոյ • Կաղզվան • Կամախ • Կապան Մադեն • Կարաքիլիսա • Կարկաթիոկերտ • Կարին • Կարս • Հազրու • Հասանկալա • Ճապաղջուր • Մալաթիա • Մակու • Մամախաթուն • Մանազկերտ • Մեծկերտ • Մոկս • Մուշ • Շապին Գարահիսար • Շատախ • Ոստան • Չմշկածագ • Ջերմուկ • Սալմաստ • Սարիղամիշ • Սեբաստիա • Սպեր • Սղերդ • Վաղարշապատ • Վաղարշավան • Վան • Տևրիկ • Տիգրանակերտ • Փերի • Ուրմիա • Քղի • Օլթի |
|  |
| Պորտալ:Հայաստան |

 |