**Դուն Ցիչան** 1555[…], Songjiang, Սոնցզյան - 1636[…], Չինացի նկարիչ, տեսաբան, կոլեկցիոներ։

Կենսագրություն
--------------

Դուն Ցիչանը ծնվել է Հուատինում` աղքատ, բայց կրթված գավառական ուսուցչի ընտանիքում։ Նրա ընդունակությունները վաղ են ի հայտ եկել։ 12 տարեկան հասակում հանձնեց զինվորական ծառայության քննություն, ստանալով «կառավարական ուսանող» անվանումը և ցանկալի տեղը պրեֆեկտուրայում։ 17 տարեկանում նա դիմացավ կայսերական ծառայության քննությանը, սակայն արժանացավ միայն երկրորդ տեղին, քանի որ վատ հանձնեց գեղագրությունը։ Դրանից հետո գեղագրությունը դարձավ նրա համար հատուկ առարկա, որով նա զբաղվել է և, վերջապես, դարձել է հայտնի այդ արվեստը գնահատողների շրջանում։ Նա մանրակրկիտ ուսումնասիրել է Չժուն Յաո (151-230 թթ.) և Վան Սիչի (306-361 թթ.) հռչակավոր վարպետների ոճերը մինչև Յու Շինան (558-638թթ.) և Յան Չժենցինի (709-785թթ.): Նրանց նա նվիրել է մի քանի տարի։ 1580 թվականին Դուն Ցիչանն աշխատել է որպես ուսուցիչ այն ժամանակվա ամենահայտնի կոլեկցիոներ Սյան Յուանբյանի տանը։ 1589 թվականին Դուն Ցիչանն ընդունվել է ծառայության կայսերական բակում` ստանալով ավագի բարձր պաշտոն։ 1590 թվականին նա մեկնել Է Պեկին, որտեղ դարձել է կայսերական ակադեմիայի անդամ և կայսեր որդու (1572-1620) դաստիարակ։

16-րդ դարի տարեվերջը և 17-րդ դարերի սկիզբը Չինաստանում այն ժամանակն էր, երբ Մինսկի կայսրերի իշխանությունը քայքայվում էր, իսկ սոցիալական բախումներն ու պայքարը, իշխող էլիտայի ներսում` ուժեղանում էին։ Դուն Ցիչանը, զբաղեցնելով կայսերական ընտանիքի գործերի հոգաբարձուների բարձրագույն պաշտոնը, չի խուսափել իր ժամանակի քաղաքական անախորժություններից. 1599-ին նրան տարել են որոշակի ինտրիգի, բայց, ցանկանալով խուսափել վնասակար հետևանքներից, նա հիվանդացել է, և մի քանի տարի հեռացել է բակից։ Այս ժամանակ Դուն Ցիչանը մեծ համբավ էր ձեռք բերել, նահանգապետներն ու մեծահարուստները մի կերպ էին մտնում հերթի մեջ նրա գեղարվեստական օրինակի պատճենը ստանալու համար։ Վարպետի կերպարը սկսեց վատթարանալ, և, դատելով պատմական փաստաթղթերից, նա չկարողացավ դիմանալ փառքի և ուժի փորձությանը. Դուն Ցիչանը դարձավ ամբարտավան, նախասիրահար և լիցենզավորված։

1604 թվականին նա վերադարձավ Ակադեմիա, սակայն իրեն այնպես պահեց, որ ուսանողներն ապստամբեցին իր դեմ։ Ու թեև արդյունքում նա անմեղ ճանաչվեց, նա ստիպված եղավ հրաժարական տալ։ 1615 թվականին, էլ ավելի վրդովեցուցիչ պատմություն տեղի ունեցավ։ Դուն Ցիչանը բռնությամբ գերի էր վերցրել իրեն դուր եկած մի ֆերմերի դստերը։ Այս պատմությունը մի քանի աղավաղումներով դարձավ հանրության սեփականությունը։ Դուն Ցիչանը կասկածում էր, որ պատմությունը հորինել է ոմն Ֆան Չանը, պահանջել է նրա հարցաքննությունը հակումով, և ի վերջո, նա դատապարտվել է մահապատժի։ Ֆան Չանի կինը, որը բողոքով եկել էր Դուն Ցիչանի մոտ, վիրավորված է եղել և ծեծի ենթարկվել նրա ծառայի կողմից։ Նրա բողոքը, որն ուղղված էր կառավարությանը, դանդաղեցրին, հավանաբար, ոչ առանց Դուն Ցիչանի ազդեցությամբ։ Պատմությունն ավարտվեց նրանով, որ զայրացած ամբոխը ջախջախեց և տապալեց նրա նստավայրը։

1622 թվականինին, 1605 թվականից տևած երկարատև հրաժարականից հետո, նրա նախկին ուսանող, կայսր Տիանցին (1620-1627թթ.) հրավիրեց Դուն Ցիչանին պետական ծառայության, այս անգամ ՝ Մինգի դինաստիայի պատմությունը կազմելու համար։ Սակայն քաղաքական ծեծկռտուքները նրան կրկին ստիպեցին հեռանալ ծառայությունից։ 1631 թվականին նա կրկին եկել Է Պեկին, որպեսզի ծառայի երրորդ կայսեր Ժու Յուցզյանյուին (1627-1644թթ.)՝ որպես թագաժառանգի դաստիարակ։ Երեք տարի ծառայելուց հետո, նա 1634-ին թոշակի անցավ և մինչև իր մահը՝ 1636 թվականը, նվիրվեց բացառապես արվեստին։

Տեսություն
----------

Դուն Ցիչանի ամենամոտ ընկերներից էին գիտնական-նկարիչները Մո Շիլունը (1537-1587) և Չեն Ցզիժուն (1558–1639), որոնք նրա հետ մոտավորապես նույն տարիքի էին։ Այս եռյակը կազմել է գեղանկարչության, այսպես կոչված, «Հուատինյան դպրոցի» ողնաշարը։ Նրանք վաղ տարիքից ընկերություն են արել և պահպանել են իրենց բարեկամական հարաբերությունները՝ չնայած այն բանին, որ հետագայում նրանց ուղիները բաժանվել են։ Նրանց երեքին իրար հետ կապել է հետաքրքրությունների մոտ լինելը, և նրանք հաճախ հանդիպել են, որպեսզի քննարկեն հին գրքեր ու նկարներ։ Նրանք ոգեշնչել են միմյանց, և նրանց քննարկումների արդյունքն է դարձել Դուն Ցիչանի կողմից մշակված և նրա կողմից «Հուաչժիում» (Նկարչության էությունը) ներկայացված տեսությունը։ Բացի այս աշխատանքից, Դուն Ցիչանը գրել է ևս երկու տրակտատ՝ «Հուայան» («Նկարչության աչքը», այլ թարգմանությամբ՝ «Քննելով նկարչությունը») և «Հուաչանշի սույբի» (Նոթեր գեղանկարչության և մեդիտացիայի աշխատասենյակից)։ Վերջին աշխատանքը շատ ընդհանուր բնույթի գործ է, որում անդրադարձ է կատարվում ոչ միայն նկարչությանը և գեղագրությանը, այլև բանաստեղծությանը և ուղղակիորեն չան փիլիսոփայությանը։

Դուն Ցիչանը եղել է չան բուդդիզմի կայուն կողմնակից (հայտնի է, որ 19 տարեկանում՝ նույնիսկ գեղանկարչությամբ զբաղվելուց առաջ, նա պատճենել է «Ադամանդյա սուտրայի» տեքստը), հավատացել է հոգիների վերամարմնավորմանը՝ ենթադրելով, որ յուրաքանչյուր նկարչի մեջ, հակառակ թվացյալ ինքնուրույնությանը, ապրումէ անցյալի ինչ-որ նկարչի հոգի (նրանից բացի, նույն կարծիքն են ունեցել նաև Մի Ֆեյն ու Չժաո Մենֆուն)։ Գեղագիտական տեսությունը, որի շնորհիվ նա ճանաչման է արժանացել, շարադրված է «Նկարչության էությունը» տրակտատում, որը նույնպես կառուցվել է չանի հետ սերտ կապի մեջ։ Դուն Ցիչանը նրանում «գիտնականների նկարչությունը» (վենժենհուա), որը ծագում է Վան Վեյից, ավելի վեր է դասում, քան ակադեմիական պալատական նկարչությունը։ Նա «գիտնականների նկարչությունը» համարում է բուդդայական հոգևոր պրակտիկաներից մեկը, թրեյնինգի մեթոդ, որը նպաստում է անհատականության ներդաշնակեցման և երկարակեցության։ Նա գրում է, որ նկարչությունը պետք է ուրախացնի, նպաստի ֆիզիկական և հոգեկան առողջությանը, ոչ թե լինի հոգևոր լարվածության աղբյուր։ Իր տեսակետի ճիշտությունը նա ապացուցում է պատմական օրինակներ վկայակոչելով, ինչպիսիք են` Հուան Գունվանան, Շեն ՉԺոուն և Վեն Չժենմինը, որոնք չէին լարվում, հաճույք էին ստանում կեղծ իմաստությամբ զբաղվելով և աշխատում էին վրձնով, ինչի շնորհիվ ապրել են երկար տարիներ, իսկ Չժաո Մենֆուն և Ցյու Ինոմը, որոնք ինտենսիվ կյանք են վարել, կյանքից հեռացել են ուժերի ծաղկման շրջանում։

Պրակտիկա
--------

Դուն Ցիչանի բնապատկերը հայտնի չափով ցույց է տալիս նրա տեսությունները։ Մասնավորապես, նմանությունը հին գեղանկարչության հետ արտացոլում է հին վարպետներից սովորելու անհրաժեշտության մասին նրա աքսիոմաներից մեկը։ Սակայն նրա բնապատկերների մեջ կան ստեղծագործություններ, որոնցում գրությունը չի համապատասխանում պատկերին։
Օրինակ, իր գրքում ՝ «Լեռները ընկնող ձյունից հետո» (1635, Գուգուն, Պեկին), իր կյանքի վերջին տարիներին ստեղծված մի հիանալի գործ, թվացյալ անվերջանալի սարեր և անտառներով ծածկված ձորեր, ստեղծվել են դիակների կոպիտ, անշնորհք վրձնահարվածներով։ Դուն Ցիչանը գրության մեջ պնդում է, որ այս աշխատանքը դուրս է գրվել Գուան Տոնգի նկարից, բայց դա նման չէ Գուան Տոնգ-ի գործերին։ Նմանապես, «Ցինբիանի սարերը» (1617, արվեստի թանգարան, Քլիվլենդ) կտավում գրված է, որ այն կրկնում է Դուն Յուանի աշխատանքը, մինչդեռ իրականում այն ակնհայտորեն ոգեշնչված է «Բնակարան Ցինբիան սարերում» գրքից Վան Մենի։ Հսկայական լանդշաֆտը կարծես մի տեսարան է նույն լեռան վրա, որի հետ նա գրել է Վան Մեն։ Բարձր գագաթին մոտ, հեռավորության վրա, երևում են գետը և այլ գագաթներ, որոնք շրջապատված են ամպերով։ Սակայն այս ակնածանք ներշնչող բնապատկերին չի հասնում Վան Մենի կենսատիպությունն ու բնականությունը, որտեղ փոխանցված են լեռնային զանգվածի ծավալներն ու խորքերը։

Գրականություն
-------------

* Dong Qichang. Huazhi. (The principles of painting) in Hualun congcan, vol I. Beijing People’s Fine Art Publishing House, 1989.
* Չինաստանի հոգևոր մշակույթը` Հանրագիտարան Տ.6, Մ. 2010, էջ. 572—574
* «Հին Չինաստանի ձեռագրի էսթետիկ». Մ. 1975, էջ. 130—136, 199—201
* Cahill, James. Chinese Painting. Geneva, 1960, էջբ 149—158
* Various authors. Three Thousand Years of Chinese Painting. Yale University Press. 1997 pp. 232–236
* Watson, William, The Arts of China 900—1620. Yale University Press, London 2000, pp 210–214

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Միջազգային տիպօրինակ անունների նույնացուցիչ — 2012.
2. 1 2 3 4  Union List of Artist Names
3. 1 2 3 4  *Swartz A.* Open Library — 2007.
4. 1 2  Կենսագրական տվյալների չինական բազա

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 12405582w · CBDB: 0035003, 0360684 · CiNii: DA01554245 · GND: 11862458X · ISNI: 0000000083673278 · LCCN: n80149803 · NDL: 00317820 · NTA: 169217450 · LIBRIS: 285868 · SUDOC: 162252862 · VIAF: 27864416 · ULAN: 500125621 · WorldCat VIAF: 27864416 |

 |

 |