**Իդրիս Դեբի Իտնո** (ֆր.՝ Idriss Déby Itno, հունիսի 18, 1952(1952-06-18), Fada, French Chad, French Equatorial Africa - ապրիլի 20, 2021(2021-04-20), Նջամենա, Չադ), Չադի պետական, քաղաքական և զինվորական գործիչ, 1990 թվականի դեկտեմբերի 2-ից 4-ը Փրկություն հայրենասիրական շարժման նախագահ, 1990 թվականից Չադի նախագահ։

Կենսագրություն
--------------

### Բանակային կարիերա

Իդրիս Դեբին ծնվել է 1952 թվականի հունվարի 26-ին Ֆադայում՝ Չադի հյուսիս-արևելքում։ Էթնիկ ծագումով զագավա է։ Դեբին զինվորական ծառայության է անցել, 1976 թվականին նա դասընթացներ է անցել Ֆրանսիայում և ստացել է օդաչուի դիպլոմ, իսկ 1978 թվականին վերադարձել է Չադ, որտեղ ընթանում էր առաջին քաղաքացիական պատերազմը։ Ուշացումով նա միացել է «Հյուսիսի զինված ուժեր» ապստամբ խմբին՝ Խիսսեն Խաբրեի գլխավորությամբ։ 1982 թվականին նա օգնել է Խիսսեն Խաբրեին տապալել նախագահ Գուկունի Ուետդեյին։

1989 թվականի ապրիլին Դեբին մեղադրվել է Խաբրեի կառավարության տապալման նպատակի համար, որից հետո փախել է Լիբիա, հետո՝ Սուդան, որտեղ 1990 թվականի ապրիլին ստեղծել է Փրկություն հայրենասիրական շարժումը։ Խմբի կազմավորումից հետո Դեբին իր կողմնակիցների հետ հարձակումներ են իրականացրել Խաբրեի զորքերի վրա՝ Սուդանի Դարֆուր շրջանում գտնվող իրենց ռազմաբազայից։ 1990 թվականի նոյեմբերի 30-ին Դեբիի զորքի կողմից Աբեշե քաղաքը գրավելուց հետո Խաբրեն և իր շրջապատը լքել են մայրաքաղաքը։ և դեկտեմբերի 1-ին Իդրիս Դեբիի ղեկավարությամբ գործող ջոկատները մտել են Նջամենա։

ԱՄՆ նախագահ Բարաք Օբաման և առաջին տիկին Միշել Օբաման ողջունում են Չադի նախագահ Իդրիս Դեբի Իտնոյին և նրա տիկին Հինդա Դեբի Իտոյին, Սպիտակ տուն, ԱՄՆ-Աֆրիկայի առաջնորդների գագաթնաժողով
### Պետության ղեկավար

1996 թվականի հուլիսի 3-ին երկրում տեղի են ունեցել նախագահական ընտրությունների երկրորդ փուլը, որտեղ հաղթել է Իդրիս Դեբին՝ հավաքելով ձայների 71,59 %։

### Երկրորդ քաղաքացիական պատերազմը Չադում

Նախագահական ընտրությունների շեմին Ժողովրդավարական փոփոխությունների միացյալ ճակատը ապրիլի սկզբից սկսել է շարժում երկրի խորքից և 2006 թվականի ապրիլի 13-ին փորձել են գրավել Նջամենան և տապալել նախագահին, սակայն կռիվների ընթացքում կառավարական ուժերը կարողացել են հետ մղել հարձակումը։ Մայիսի 3-ին տեղի ունեցած նախագահական ընտրությունների ժամանակ Դեբին վերընտրվել է՝ հավաքելով ձայների 64,67 %։

2007 թվականի ամռանն ու աշնանը Լիբիայի միջնորդությամբ Տրիպոլիում լայնամասշտաբ խաղաղ բանակցություններ են ընթացել Չադի կառավարության և ապստամբ չորս հիմնական խմբավորումների՝ (UFDD, UFDD-F, RFC, CNT) միջև։ Բանակցությունների արդյունքում նույն թվականի հոկտեմբերի 25-ին Սիրտում խաղաղ համաձայնագիր է ստորագրվել՝ Իդրիս Դեբիի, Լիբիայի առաջնորդ Մուամմար Կադդաֆիի և Սուդանի նախագահ Օմար ալ-Բաշիրի ներկայությամբ։ Որպես համաձայնագրի մաս՝ ընդդիմադիրները և կառավարությունը որոշել են անհապաղ դադարեցնել կրակը, համընդհանուր համաներում իրականացնել, իրավունք տալ ապստամբներին՝ միանալու զինվորներին և ստեղծել քաղաքական կուսակցություններ։ Սակայն նոյեմբերին համաձայնագիրը խախտվել է և երկրում նորից զինված գործողություններ են բռնկվել։ 2008 թվականի հունվարի վերջին ապստամբները շարժվել են մայրաքաղաք։ Փետրվարի 2-ին նրանց ջոկատները մտել են Նջամենա՝ դաժան մարտեր բռնվելով կառավարական զորքերի հետ։ Երկու օր կռվելուց հետո նրանք նահանջել են քաղաքի ծայրամասեր։ Փետրվարի 6-ին Դեբին հանդես է եկել մամուլի ասուլիսով՝ հայտնելով հակառակորդի կործանման մասին, և Սուդանին մեղադրել է ապստամբներին աջակցելու համար։ Փետրվարի 14-ին նա երկրում արտակարգ դրություն է մտցրել՝ 15 օր ժամկետով։

2009 թվականի հունվարին ութ ապստամբ խմբավորումներ միավորվել են «Դիմադրության ուժերի միություն» խմբավորման մեջ՝ Իդրիս Դեբիի տապալման նպատակով։

2011 թվականի ապրիլի 25-ին երկրում տեղի են ունեցել հերթական նախագահական ընտրությունները, որտեղ Դեբին նորից վերընտրվել է՝ հավաքելով ձայների 83,59%։

2016 թվականի ապրիլի 22-ին Դեբին հաղթել է Չադի նախագահական ընտրություններում և սկսել է նախագահի պաշտոնում աֆրիկյան պետության կառավարման հինգերորդ ժամկետը։ Ապրիլի 10-ի ընտրություններին Դեբին ստացել է ձայների 61,5%։

Ընտանիք
-------

Իդրիս Դեբիի տղաներից մեկը՝ Բրահիմը սպանվել է 2007 թվականի հուլիսի 2-ին՝ իր Փարիզի արվարձանում գտնվող Կուրբևուա քաղաքի իր տան ավտոկայանատեղիում։

Զարմիկ Աբդալլա Մոհամադ Ալին 2003 թվականի հունիսից մինչև 2005 թվականի փետրվարը հանդիսացել է երկրի վարչապետը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  تشاد تعلن مقتل رئيسها إدريس ديبي الذي فاز أمس بولاية رئاسية سادسة — RT Arabic, 2021.
2. 1 2  Chad President Idriss Deby dies on frontlines, army spokesman says — Reuters, 2021.
3. 1 2 3 4  «Idriss Déby» (անգլերեն). Encyclopædia Britannica.
4. 1 2  Екатерина Адамова, Кирилл Новиков, Антон Парыгин, Максим Сухманский, Анна Черникова (01.09.2003). «Все мировые лидеры». Журнал «Власть».`{{cite news}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
5. ↑  «Chad country profile» (անգլերեն). BBC News. 2011 թ․ մայիսի 12.
6. ↑  CHAD: Idriss Deby, a president under siege, IRIN, 19 April 2006
7. 1 2 3  «Elections in Chad» (անգլերեն). AFRICAN ELECTIONS DATABASE.
8. ↑  «Чад кромешный» (ռուսերեն). Газета "Коммерсантъ". 14.04.2006.
9. ↑  «Echo effects: Chadian instability and the Darfur conflict», *Sudan Issue Brief* **9**, Small Arms Survey, февраль 2008 года.
10. ↑  «Ливия способствовала мирному договору в Чаде», BBC News, 26 октября 2008 года.
11. ↑  «Chad's leader says government 'in total control'». Associated Press (MSNBC). 6 февраля 2008 года. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ մարտի 2-ին. Վերցված է 15-05-2011-ին.
12. ↑  «Президент Чада объявил в стране чрезвычайное положение» (ռուսերեն). "Лента.Ру". 15.02.2008.
13. ↑  «Повстанцы Чада объединились для свержения президента Идриса Деби» (ռուսերեն). "Лента.Ру". 19.01.2009.
14. ↑  Президента Чада переизбрали на пятый срок
15. ↑  «В Париже убит сын президента Чада» (ռուսերեն). NEWSru.com. 2 июля 2007 г.(չաշխատող հղում)
16. ↑  «В пригороде Парижа убит сын президента Чада» (ռուսերեն). "Лента.Ру". 02.07.2007.
17. ↑  «Президенты с самым большим стажем и их семьи. Топ-10». Газета «Коммерсантъ». 02.03.2005.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք · Թվիթթեր |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Treccani |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 14050969 · BNF: 135135311 · GND: 129698679 · GTAA: 92154 · ISNI: 000000038310312X · LCCN: n94050752 · NTA: 113388241 · SUDOC: 050440489 · VIAF: 306149066604765601931 · WorldCat VIAF: 306149066604765601931 |

 |

 |