Հարավեգեյան հրաբխային աղեղը Հունաստանի և Թուրքիայի միջև
**Հարավեգեյան հրաբխային աղեղ**, լեռնակազմական հրաբխային աղեղ է (հրաբուխների շղթա) Եգեյան ծովի հարավում՝ Բալկանյան և Փոքր Ասիա թերակղզիների միջև։ Ձևավորվել է սալերի տեկտոնիկայի արդյունքում։ Նախնական պատճառը Աֆրիկյան պլատոյի ընկղմումն էր Եվրասիական պլատոյի տակ՝ բարձրացնելով Հունական աղեղը ներկայիս Հյուսիսային Եգեյան ծովի վրայով։ Հոլոցենում սկսվեց հետին աղեղի երկարացման գործընթացը, որը հավանաբար խթանվել էր Արաբական պլատոյի ճնշումից, ինչը սեղմում էր աղեղի հետևում գտնվող շրջանը։ Ընդլայնումը դեֆորմացրել է տարածաշրջանն իր ներկայիս տեսքով։ Նախ, կամարը շարժվեց դեպի հարավ և ստանձնեց իր կամարաձև կոնֆիգուրացիան։ Երկրորդ՝ Եգեյան ծովը բացվեց աղեղի հետևում, քանի որ ընդերքը նոսրացել և թուլացել էր այնտեղ։ Երրորդ, մագման ճեղքեց նոսրացած ընդերքը՝ ձևավորելով հրաբխային շղթայից կազմված երկրորդ աղեղը։ Եվ վերջապես, Եգեյան պլատոն պոկվեց Եվրասիայից՝ հյուսիսում գտնվող նոր խզվածքի գոտում։ Այն շարունակում է լինել ակտիվ լեռնակազմական գոտի։

Երկարաձգումը դեռ շարունակվում է։ Ներկայիս հարավային Եգեյան ծովը Ալպ-Հիմալայան լեռնային գոտու ամենաարագ դեֆորմացվող շրջաններից մեկն է։ Այն ունի մոտավորապես 450 կմ երկարություն և 20 կմ-ից 40 կմ լայնություն և ձգվում է Հունաստանի ցամաքում գտնվող Կորնթոսի պարանոցից մինչև փոքրասիական Բոդրում թերակղզի։ Տարածքում կան բազմաթիվ կղզիներ ու հրաբուխներ, տեղի են ունենում երկրաշարժեր։

Հունական ծալքավորության զարգացում
---------------------------------

Ալպ-Հիմալայան գեոսինկլինալային օղակի արևմտյան հատվածին կից գոյացած Հարավեգեյան հրաբխային աղեղը, որը հավանաբար ևս, գոյացել է նախապատմական Լավրասիա (Եվրասիայի և Հյուսիսային Ամերիկայի խումբ) և Գոնդվանա (մնացած բոլորը) մայրցամաքների միջև գտնվող Թետիս օվկիանոսի տարածքում, գործում է որպես ուրույն լեռնաշղթա։ Բոլոր զուգահեռ շղթաները չեն թվագրվում նույն ժամանակաշրջանին կամ չեն ծագում նույն լեռնային ապարներից։ Հունաստանի լեռնաշղթաները կամ «Հելլենիդները» ունեցել են եզակի ծագում, որը հայտնի է որպես առանձին ծալքավորություն՝ «հելլենական»։ Դրանք կուտակված լեռնաշղթաներ են, որոնք առաջացել են ժամանակի ընթացքում կուտակված ծալքավոր բեկորներից։ Կարելի է առանձնացնել ծալքավոր ակտիվության երեք «ալիքներ», որոնց արդյունքում առաջանում են երեք «ծալքավորության գոտիներ»։

Հունական աղեղ
Առաջին ալիքին նախորդող գերմայրցամաքը՝ Պանգեա, արդեն ճեղքվել էր Լավրասիայի և Գոնդվանայի։ Նրանց միջև ընկած էր Թետիս Օվկիանոսը։ Խզումը առաջացել էր տեղաշարժվող հոսանքների պատճառով։ Նորաստեղծ ցամաքամասը՝ Կիմերիան (կոչվում է Ղրիմի անունով), ճամփորդեց օվկիանոսով՝ ձևավորելով Ալպ-Հիմալայան օղակի ամենահյուսիսային շղթաները։ Դրանք ընդգրկում են Սև ծովի շրջանը, հյուսիսային Եգեյան ծովը և Բալկանների արևելյան մասը, թվագրվում են Յուրայի դարաշրջանին։

Հաջորդը երկփուլ Ալպիական ծալքավորությունն է։ Առաջին փուլում (կավճի ժամանակ) Թետիսի հատակը իջավ Կիմմերիա-Եվրասիայի տակ՝ բարձրացնելով ներքին (արևելյան) Հելլենիդները (Պինդուսի լեռնաշղթա) և Անատոլիդները։ Երկրորդ փուլը հարավ-արևմուտքից մեկ այլ՝ Ադրիատիկ կամ Ապուլյան պլատոյի ժամանումն է, որը ընկղմվում է Կիմմերիա-Եվրասիայի տակ և բարձրացնում իր եզրը դեպի Դինարիդներ և արտաքին հելլենիդներ էոցենում և օլիգոցենում։

Երկրաբանական փուլը սահմանվել է ամենավերջինը ծալքավոր գոտու համար, որը զարգանում է միոցենում և պլիոցենում։ Ընդունված է համարել Թետիսն անհետացած, փոխարինված Միջերկրական ծովով, պլատոյով և ծալքավորությամբ, որոնք անցումային էին դեպի Միջերկրական ծով։ Միջերկրական պլատոն Գոնդվանայից է. այսինքն՝ Աֆրիկյան պլատոյի նախորդը։ Արդյունքը եղավ ճակատի բարձրացումը և Պելոպոնեսի ու Կրետեի «բարձրացումը»։

Աղեղի հրաբուխներ
----------------

Հարավային Էգեյան հրաբխային աղեղի ակտիվ հատվածը ներառում է մի շարք հանգած և պատմականորեն ակտիվ հրաբուխներ, այդ թվում՝ Սուսակի, Էգինա, Մեթանա, Միլոս, Սանտորինի և Կոլումբո, Կոս, Նիսիրոս, Յալի և Աքյարլար։ Դրանցից միայն Սանտորինին, Կոլումբոն և Նիսիրոսն են ժայթքել կամ ցույց են տվել ակտիվության նշաններ վերջին 100 տարվա ընթացքում։ Այս աղեղից ամենահայտնի հրաբխային ժայթքումներից մեկը տեղի է ունեցել Սանտորինի կղզում մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակում. Սանտորինիի աղետալի հրաբխային ժայթքման ժամանակ ավերվել է բրոնզեդարյան Ակրոտիրի քաղաքը, որտեղ հնագիտական ​​մնացորդները լավ են պահպանվել հրաբխային մոխրի տակ։ Սանտորինիի վերջին ժայթքումը տեղի է ունեցել 1950 թվականին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Meier, T *et al.* (2007) "A Model for the Hellenic Subduction Zone in the area of Crete based on seismological investigations" pp. 194–195 *In* Taymaz, Tuncay and Dilek, Yildirim (eds.) (2007) *The Geodynamics of the Aegean and Anatolia* Geological Society, London, pp. 183–200, 978-1-86239-239-7
2. ↑  Средиземное море / Деев М. Г. Лимонов А. Ф. и др. // Социальное партнёрство — Телевидение. — М. : Большая российская энциклопедия, 2016. — С. 109-111. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 31). — ISBN 978-5-85270-368-2.
3. ↑  Эгейское море // Шервуд — Яя. — М. : Большая российская энциклопедия, 2017. — С. 214—215. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 35). — ISBN 978-5-85270-373-6.
4. ↑  Mountrakis, D. (2005). «Tertiary and Quaternary tectonics in Aegean area». In G. E. Vougioukalakis; M. Fytikas (eds.). *The South Aegean Active Volcanic Arc։ Present Knowledge and Future Perspectives*. Developments in Volcanology 7. Burlington, Vt.: Elsevier Science. ISBN 9780080457574. OCLC 469386658.
5. ↑  Jamie C. Woodward, ed. (2009). Chapter 15։ "Volcanoes". *The Physical Geography of the Mediterranean*. Oxford University Press. 0-19-926803-7.
6. ↑  «Creation of Palea and Nea Kameni» (PDF) (անգլերեն). Santorini.net. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2016 թ․ սեպտեմբերի 9-ին. Վերցված է 2018 թ․ մայիսի 19-ին.

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Հարավեգեյան հրաբխային աղեղ** կատեգորիայում։ |