**Էրի** (անգլ.՝ Erie, [ˈɪəri]), քաղաք, որը գտնվում է ԱՄՆ-ի Փենսիլվանիա նահանգի հյուսիս-արևմտյան շրջանում։ Այն Էրի լճի հարավային ափին է, որից էլ ստացել է իր անվանումը։ 102,000 բնակչությամբ քաղաքը չորրորդն է Փենսիլվանիայում՝ Ֆիլադելֆիա, Փիթսուրգ և Ալենթաուն քաղաքներից հետո։ Էրիի մետրոպոլիսում բնակվում է մոտավորապես 280,000 մարդ (ներառյալ հեռավոր արվարձանները՝ 195,000 բնակչությամբ)։ Քաղաքը Էրի շրջանի կենտրոնն է։

Քաղաքի կենտրոնի տեսքը վերևից
Նա սահմանակից է Քլիվլենդ (Օհայո), Բուֆֆալո (Նյու-Յորք), Փիթսբուրգ (Փենսիլվանիա) քաղաքներին։ Էրիի տնտեսությունը հիմնված է մեքենաշինական և քիմիական արդյունաբերությունների վրա։ Առողջապահությունը, կրթությունը և զբոսաշրջությունը նույնպես տնտեսական կարևոր գործոն են։ Շատ մարդիկ ծովափնյա հանգստի համար գալիս են Պրեսկ֊Այլ֊Սթեյթ պարկ, այցելում *Presque Isle Downs* խաղատուն և ձիարշավարան, որոնք իրենց անուններն ստացել են պետական այգու անունից։

Էրին համարվում է *«ֆլագմանի քաղաք»*, քանի որ Օլիվեր Հազարդ Փերիի *«USS Niagara»* ֆլագմանի հաղորդագրությունների նավահանգիստն է։ Քաղաքը հայտնի է նաև «Մարգարտյա քաղաք» անվամբ, որն ստացել է լճի բազմաքանակ շողերի պատճառով։ 1972 թվականին Էրին արժանացել է Համաամերիկյան քաղաքային մրցանակի։

Պատմություն
-----------

Եվրոպացիների կողմից գաղութացումից առաջ Էրիի տարածքը բնակեցված էր իրոկեզների ցեղով։ 1750-ական թվականներին այդ տարածքում հենակետ ձեռք բերելու ֆրանսիացիների փորձերը անհաջողությամբ են պսակվել՝ հնդիկների դիմադրության պատճառով, որոնք հրահրվել են բրիտանական գործակալների կողմից։ 1760 թվականին տարածքը հայտնվել է բրիտանական վերահսկողության տակ։ Հաջորդ երեք տասնամյակների ընթացքում տարածքը վիճարկվել է Կոնեկտիկուտ, Մասաչուսեթս, Նյու-Յորք և Փենսիլվանիա նահանգների միջև, ի վերջո, 1792 թվականի մարտի 3-ին՝ դաշնային որոշմամբ, վաճառվել է Փենսիլվանիային՝ ընդհանուր 151,640 դոլար 25 ցենտով (75 ցենտ մեկ ակրի դիմաց)։

Քաղաքը հիմնադրվել է 1795 թվականի ապրիլի 18-ին։ Բայց, փաստացի, այն փոքրիկ գյուղ է եղել մինչև 1812 թվականի անգլո-ամերիկյան պատերազմը, որի ժամանակ նավերի զանգվածային շինարարությունը խթան են հանդիսացել Էրիի զարգացման համար։

XIX դարից մինչև XX դարի առաջին կեսը Էրին զարգացել է որպես նավաշինության, մետալուրգիայի, ձկնորսության կենտրոն, եղել է կարևոր երկաթուղային հանգույց։ 20-րդ դարի կեսին արդյունաբերական ճգնաժամի պատճառով Էրին ունեցել է տնտեսական գործունեության զգալի անկում, ինչը հանգեցրել է բնակչության նվազմանը։ Քաղաքը համարվում է «Ժանգոտ գոտու» կենտրոնը։

Քաղաքի կենտրոնի համայնապատկերը, 1912

Աշխարհագություն և կլիմա
-----------------------

Էրին գտնվում է Փենսիլվանիայի ծայր հյուսիս-արևմուտքում՝ Էրի գետի հարավային ափին։ Քաղաքի կլիման բնորոշ է Մեծ Լճերի շրջանի կլիմային. հստակ արտահայտված են տարվա չորս եղանակները։ Էրին գտնվում է այսպես կոչված ձյունե գոտում, տարեկան տեղումների քանակը հասնում է 200 սմ-ի (ԱՄՆ-ում 6-րդն է)։ Ձմեռները ցուրտ են, ուժեղ ձնհալներով և հողմերով։ Լճի մերձակայության շնորհիվ ամառները շատ շոգ չեն լինում, ինչը չի կարելի ասել լճերից հեռու նահանգների մասին։

| Էրիի կլիման |
| --- |
| Ցուցանիշ | Հունվ. | Փետրվ. | Մարտ | Ապր. | Մայ. | Հուն. | Հուլ. | Օգ. | Սեպտ. | Հոկտ. | Նոյ. | Դեկտ. | Տարի |
| Միջին մինիմում, °C | 0.9 | 2.0 | 6.6 | 13.4 | 19.2 | 24.3 | 36.6 | 16.0 | 22.2 | 16.0 | 9.9 | 3.5 | 14.2 |
| Միջին ջերմաստիճան, °C | -2.6 | -1.9 | 2.1 | 8.5 | 14.1 | 19.6 | 22.1 | 21.5 | 17.7 | 11.8 | 6.3 | 0.3 | 10.0 |
| Միջին մաքսիմում, °C | -6.1 | -5.9 | -2.4 | 3.5 | 9.1 | 14.8 | 17.6 | 17.1 | 13.3 | 7.5 | 2.7 | -2.9 | 5.7 |
| **Տեղումների քանակ, մմ** | **75** | **61** | **75** | **84** | **87** | **95** | **90** | **88** | **117** | **103** | **100** | **97** | **1072** |

Բնակչություն
------------

Քրիստոսի Սուրբ Ծննդյան եկեղեցի

2010 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ քաղաքում բնակվում էր 101 786 մարդ, կար 22 915 ընտանիք և 40 913 տնային տնտեսություն։ Տնտեսական անկման պատճառով վերջին 50 տարվա ընթացքում քաղաքի բնակչությունը նվազել է մոտ 40 000-ով։ Էրիի բնակչության շուրջ 65 %-ը սպիտակամորթներ են, 22 %-ը՝ սևամորթներ, 8 %-ը լատինոամերիկացիներ, իսկ 6 %-ը այն մարդիկ, որոնք ծնվել են ԱՄՆ-ում։ Միջազգային իրավապաշտպան կազմակերպության Էրիի միջազգային ինստիտուտի գործունեության արդյունքում քաղաքում բնակություն են հաստատել զգալի թվով փախստականներ՝ Բոսնիայից, Իրաքից, Սոմալիից, Կոսովոյից, Լիբերիայից, Սուդանից և Էրիտրեայից, ինչը հանգեցրել է հանցագործությունների կտրուկ աճի և միջին խավի արտահոսքի ավելացմանը դեպի արվարձաններ։

20-րդ դարի սկզբին Էրի քաղաքում բնակվում էին բազմաթիվ ռուս հին հավատացյալներ, բայց երբեմնի մեծ և բարեկեցիկ համայնքից այժմ մնացել է միայն մեկ ուղղափառ եկեղեցի՝ ի պատիվ Քրիստոսի Ծննդյան։

Մեկ շնչի հաշվով տարեկան եկամուտը կազմում է 14.972 ԱՄՆ դոլար։

Տնտեսություն
------------

Լքված գործարան՝ Էրիի արվարձանում
Սկսելով զարգանալ որպես նավաշինարարական կենտրոն և կարևոր լճային նավահանգիստ, ապահովելով Փենսիլվանիայի մուտքը դեպի Մեծ Լճերի համակարգ՝ Էրին հետագայում դարձել է նաև երկաթուղային խոշոր հանգույց, մետալուրգիայի և ծանր մեքենաշինության կենտրոն։ Երկրորդ համաշխարհայինից հետո արդյունաբերության ավանդական ճյուղերի անկումը ծանր հարված է հասցրել քաղաքի տնտեսությանը, որից մինչ հիմա Էրին չի վերականգնվել։

1970-1980-ական թվականներին գործարանների մեծ մասը փակվել է։ Այնուամենայնիվ, Էրին մինչ օրս էլ խոշոր մեքենաշինական կենտրոն է (մասնավորապես՝ ԱՄՆ-ում արտադրված ջերմաքարշների կեսից ավելին հավաքվել են Էրի քաղաքում՝ *General Electric* գործարանում)։ 1980-ական թվականների վերջին քաղաքում սկսել է զարգանալ քիմիական, պլաստմասսայի, պոլիէթելային և բիովառելիքների արդյունաբերությունը։ Մեծանում է զբոսաշրջության և բժշկության դերը։

Մշակույթ
--------

19-րդ դարի կեսի տուն
Ծովային թանգարան
Էրին ունի երաժշտական և պարային շատ խմբեր, որոնք հայտնի են քաղաքի և նույնիսկ նահանգի սահմաններից դուրս։
Քաղաքում կան բազմաթիվ պատմամշակութային կոթողներ, որոնք նվիրված են Մեծ Լճերի տարածքի համար գաղութարարների դեմ Անգլիայի, Ֆրանսիայի և ԱՄՆ-ի պայքարին։

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. ↑  2020 թվականի ԱՄՆ մարդահամար / United States Census Bureau
2. ↑
3. ↑  «Interesting Facts about Erie County» (անգլերեն). Erie County Government. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հուլիսի 14-ին. Վերցված է 2011 թ․ մարտի 20-ին.
4. 1 2  «About Erie» (անգլերեն). The City of Erie. 2010. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հուլիսի 14-ին. Վերցված է 2011 թ․ մարտի 20-ին.

Գրականություն
-------------

* Эри // Элоквенция — Яя. — М. : Советская энциклопедия, 1957. — С. 153. — (Большая советская энциклопедия : [в 51 т.] / гл. ред. Б. А. Введенский ; 1949—1958, т. 49).

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames · Open Directory Project |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · American Cycl. (1879) |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 158127314 · GND: 4695406-5 · LCCN: n79108948 · VIAF: 125769299 · WorldCat VIAF: 125769299 |

 |