Աղանդեր
**Աղանդեր** (ֆր.՝ dessert), սեղանին մատուցվող ավարտական ուտեստ։ Նախատեսված է, որ համտեսողը ստանա հաճելի համային զգացումներ ճաշից կամ ընթրիքից հետո։ Աղանդերը հիմնականում քաղցր խորտիկ է (ո՛չ մրգերը)։

Աղանդերը հրամցվում է հիմնականում հատուկ աղանդերային ափսեներով։ Այն, որպես կանոն, ուտում են աղենդերային գդալներով։ Վերջիններիս չափերը տատանվում է ճաշի գդալի և թեյի գդալի միջակայքում։ Աղանդերի սեղանի բաղկացուցիչ մասերից են համարվում նաև աղանդերային դանակն ու պատառաքաղը։

Պատմություն
-----------

Հիմնական ճաշատեսակներից հետո քաղցր ուտեստներ ճաշակելու սովորությունը լայն տարածում է գտել Եվրոպայում միայն 19-րդ դարում: Դա կատարվեց այն բանից հետո, երբ լայն տարածում գտավ շաքարավազի արտադրությունը։ Մինչ շաքարի լայն տարածում գտնելը, այդ արտոնությունից օգտվում էին միայն հարուստ ընտանիքների ներկայացուցիչները։ Միջին կամ ցածր խավի սեղաններին քաղցրավենիք հայտնվում էր միայն տոնական օրերին։ Հենց այս փաստն էլ հիմք հանդիսացավ, որպեսզի աղանդերը այդքան գեղեցիկ ու տոնական զարդարեն։

Շառլոտկա

Նկարագիր
--------

Աղանդերը, որպես կանոն, համարվում է քաղցր ուտեստ (օրինակ՝ պաղպաղակը կամ տորթը)։ Սակայն կան նաև ոչ քաղցր տարատեսակներ, որոնք պատրաստած են մրգերից, զանազան ընկույզներից, պանիրներից, ու կրկին ոչ քաղցր հրուշակեղենից։ Բացի այդ, ոչ բոլոր քաղցր ուտեստներն են համարվում աղանդեր։ Օրինակ, չինական խոհանոցում կան քաղցր մսային ճաշատեսակներ, որոնք երբեք չեն համարվում աղանդեր։ Չինաստանում հանդիպում են նաև կոնֆետներ՝ պատրաստված պղպեղով և կոճապղպեղով. սրանք նույնպես չեն համարվում աղանդեր։ Կենտրոնական Ամերիկայի հնդկացիները մինչկոլումբոսյան ժամանակաշրջանը պատրաստում էին ըմպելիք կակաոյի հատիկներով, որին կոչում էին չոկոլատլ։ Շաքարավազի փոխարեն նրանք նույնպես օգտագործում էին պղպեղ և այլ համեմունքներ։ Ռուսական խոհանոցում հանդիպող սև ձկնկիթը հանդիսանում է ոչ քաղցր աղանդեր։ Իսկ Ֆրանսիայիում ամենատարածված և դասական աղանդերը պանիրն է։

Ֆլամբե

Տեսակներ
--------

Հրամցնելու ջերմաստիճանից կախված աղանդերը լինում է տաք և սառը։  

Որպես աղանդեր կարող են հրամցվել հետևյալ սննդամթերքները.

* հրուշակեղենից՝ տորթեր, զանազան տեսակների թխվածքաբլիթներ, վաֆլիներ, կեքսեր, կարկանդակներ
* տարբեր տեսակի ու համի կոնֆետներ
* հարած սերուցքով ուտեստներ
* պաղպաղակներ և պաղպաղակից պատրաստած աղանդեր
* քաղցր մրգահատապտղային խառնուրդներ՝ մրգային աղցաններ, մրգային յոգուրտներ, սնիկերոսով աղցան
* ըմպելիքներ՝
	+ տաք ըմպելիքներից՝ թեյ, կակաո, սուրճ, պաղպաղակով սուրճ (café glacé)
	+ թույլալկոհոլոյին ըմպելիքներ՝ աղանդերային գինիներ, տաք գլինտվեյն
	+ անալկոհոլ ըմպելիքներ՝ հյութեր, գազավորված ըմպելիքներ, կոմպոտներ, կիսելներ
* քաղցր կաթնային աղանդեր, շոկոլոդային և մրգահատապտղային մուսեր, կրեմներ, դոնդողներ, ջեմեր
* խյուսեր (խնձորապուր)

Ֆրանսիական պաղպաղակ

Աղանդերային ազգային ուտեստներ
-----------------------------

* Չակ-չակ
* Պուդինգ
* Տիրամիսու
* Հալվա
* Գրիլյաժ
* Չիզքեյք

Շոկոլադապատ մրգեր
* Էկլեր
* Մուրաբա
* Դիմսամ՝ հրամցվում է հիմնականում թեյախմության ժամանակ
* Պրալին
* Ցիմես
* Քաղցր հաց (չորահաց, տապակած հաց)
* Մացեբրայ
* Պրոֆիտրոլի
* Պաննա կոտտա
* Ֆալուդե
* Իտալական սառույց՝ սառեցված օշարակ և մրգախյուս
* Գրանիտա

Ֆալուդե անանուխի տերևներով
* Պաստեղ
* Փախլավա
* Շառլոտկա
* Շտրուդել
* Կլաֆուտի
* Շոդո
* Կանոլի
* Պարֆե
* Շոկմանժե
* Բլանմանժե

Տես նաև
-------

* Հրուշակեղեն

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Чтоб вам весь год пить чоколатль!» — журнал «Eclectic».

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Աղանդեր». *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*. Սանկտ Պետերբուրգ. 1890–1907.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)
* Десерт // Кулинарный словарь

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիգրքերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Աղանդեր» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Աղանդեր» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Արմենիապեդիա · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Վ. Դալի · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 119373678 · GND: 4011539-2 · LCCN: sh85037243 · NKC: ph114308 |

 |