**Յանիս Պավլովիչ Ստրադինշ** կամ **Յան Ստրադինշ** *(ռուս.՝* Страдиньш*,* Страдынь *լատիշ․՝ Jānis Stradiņš, դեկտեմբերի 10, 1933(1933-12-10), Ռիգա, Interwar Latvia - նոյեմբերի 29, 2019(2019-11-29), Ռիգա, Լատվիա)*, խորհրդային լատիշ գիտնական, պրոֆեսոր, Լատվիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամ, հասարակական գործիչ ֆիզիկական-օրգանական քիմիայի բնագավառի 330 հոդվածների և 7 գրքերի հեղինակ, ինչպես նաև պատմության և գիտության, տեխնիկայի և մշակույթի այլ ոլորտների վերաբերյալ 270 հոդվածների և 20 գրքերի հեղինակ։

Կենսագրություն
--------------

Յանիս Ստրադինշը ծնվել է 1933 թվականի դեկտեմբերի 10-ին Ռիգայում, բժիշկների ընտանիքում։ Նրա հայրը բազմավաստակ վիրաբույժ Պաուլս Ստրադինշն էր (1896-1958), մայրը Լատվիայի ֆիզիոթերապևտիկ բուժման առաջամարտիկ՝ Նինա Ստրադինյան (1897-1991)։ Յանիսը ընտանիքի չորս երեխաներից երրորդն է։

### Կրթություն

Յանիս Ստրադինշը միջնակարգ կրթությունը ստացել է Ռիգայի քաղաքային թիվ 5 դպրոցում։ Դպրոցն ավարտելուց հետո ընդունվել է Լատվիայի պետական համալսարանի Քիմիայի ֆակուլտետ, որն ավարտել է 1956 թվականին։ 1960 թվականին Մոսկվայի Լոմոնոսովի անվան Մոսկվայի պետական համալսարանում պաշտպանել է ԽՍՀՄ Քիմիական գիտությունների դոկտորի թեկնածուական թեզը (Ph.D.)։ 1957-1961 թվականներին աշխատել է Լատվիայի գիտությունների ակադեմիայի Օրգանական սինթեզի ինստիտուտում։ Այստեղ նա հիմնել է ֆիզիկական-օրգանական քիմիայի լաբորատորիա, որը գլխավորել է 1961-2006 թվականներին, 1993 թվականից՝ գլխավոր գիտական ղեկավար։ 1968 թվականին Լատվիայի գիտությունների ակադեմիայում պաշտպանել է ԽՍՀՄ Քիմիական գիտությունների դոկտորի թեզը։ Երկուսն էլ նվիրված են եղել օրգանական կառույցների և էլեկտրաքիմիական վերափոխումների օրինաչափությունների ուսումնասիրությանը։ Մոլեկուլային Էլեկտրաքիմիայի և էլեկտրաքիմիական սերնդի ազատ ռադիկալների այս ուսումնասիրությունները միջազգային հանրության լայն ուշադրությունն են արժանացել (Լատվիական ԽՍՀ Պետական մրցանակի, 1988 թվականին)։

Հետդոկտորական կրթություն է ստացել.

* Ն. Սեմյոնովի անվան Մոսկվայի Քիմիական ֆիզիկայի ինստիտուտում (1961)
* Ն. Զելինսկու անվան Մոսկվայի Օրգանական քիմիայի ինստիտուտում (1961)
* Լեհաստանի գիտությունների ակադեմիայի Ֆիզիկական քիմիայի ինստիտուտում (1968, Վարշավա)
* Յարոսլավ Հեյրովսկու անվան Պրահայի Էլեկտրոքիմիայի և ֆիզիկական քիմիայի ինստիտուտում (1984)
* Յենայի Միկրոկենսաբանության և փորձարարական թերապիայի ինստիտուտի Կենսաէլեկտրաքիմիայի ֆակուլտետում (Գերմանիա, Յենա, 1965, 1975, 1989)։

Գործունեություն
---------------

1972-1976 թվականներին դասավանդել է Լատվիայի համալսարանում։ 1974 թվականին դարձել է այդ համալսարանի ֆիզիկական քիմիայի պրոֆեսոր։ 1990-ական թվականներին եղել է Լատվիայի համալսարանի Լատվիայի պատմության ինստիտուտի պրոֆեսոր։ 1992 թվականից աշխատել է Ռիգայի Ստրադինշի համալսարանի գիտաշխատող։ 1975-1985 թվականներին աշխատել է Հետերոցիկլիկ միացությունների քիմիա միջազգային պարբերականի գլխավոր խմբագիր (ներկայումս՝ամսագրի խմբագրական կոլեգիայի անդամ)։ 1993-1998 ԵՎՐՈԼԱՏ (EUROLAT) ինստիտուտի կուրատոր (1993 թվականից Լատվիայի պատվիրակության անդամների ղեկավար Եվրոպայի գիտությունների և արվեստների ակադեմիայում)։

1992-1998 թվականներին եղել է Լատվիայի ԳԱ փոխնախագահ, իսկ 1998 - 2004 թվականներին՝ նախագահ։ Սկսած 2004 թվականից հանդիսանում է Լատվիայի ԳԱ Սենատի համանախագահող։ 2008 թվականից հանդիսանում է Լատվիայի համալսարանի Փիլիսոփայության և սոցիոլոգիայի ինստիտուտի գլխավոր գիտաշխատող։

2006 թվականից ղեկավարում է «Letonika» պետական հետազոտական ծրագիրը։

Դեռևս մանկուց օգնելով հորը՝ Պաուլս Ստրադինշը մասնակցել է բժշկության պատմության թանգարանի շենքի ստեղծմանը և բժշկության պատմության մի շարք ուսումնասիրություններին։ Նա մասամբ տպագրել է Պաուլս Ստրադինշի գիտական ժառանգությունը և ներկայացրել է թանգարանի պատմության ստեղծման գործում կատարած ներդրումը։

Ընտանիք
-------

Յանիս Ստրադինշն ամուսնացած է Լայմա Ստրադինյայի հետ։ Նրանք ունեն երկու որդիներ՝ Պաուլս Ստրադինշ (կրտսեր Ստրադինշ), որը ֆիզիկայի պրոֆեսոր է և Պետերիս Ստրադինշը, որը սրտի վիրաբույժ է։

Գրականություն
-------------

* Ян Павлович Страдынь. К 70-летию со дня рождения. 2003. ХИМИЯ ГЕТЕРОЦИКЛИЧЕСКИХ СОЕДИНЕНИЙ, 2003 - vol. 1763 (krieviski)
* Latvijas Zinātņu akadēmijas akadēmiķis Jānis Stradiņš. Biobibliogrāfija II. Rīga։ Latvijas Akadēmiskā bibliotēka, 2004.
* I. Andersone, G. Štāle, Dz. Zaķe. Latvijas Zinātņu akadēmijas akadēmiķis Jānis Stradiņš։ biobibliogrāfija. Rīga։ Latvijas akadēmiskā bibliotēka, 1993. - 299 lappuses
* ХИМИЯ ГЕТЕРОЦИКЛИЧЕСКИХ СОЕДИНЕНИЙ, 2003 - vol. 1763 (krieviski)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #119313030 // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.
2. 1 2 3  Չեխիայի ազգային գրադարանի կատալոգ
3. ↑  Vēsture - Paula Stradiņa Medicīnas vēstures muzejs (լատիշ.)
4. 1 2 3  Janis STRADINS Archived 2014-11-14 at the Wayback Machine.(լատիշերեն)
5. ↑  Профессор, академик Ян Страдынь - к 80-летию
6. ↑  "JĀNIS STRADIŅŠ". Արխիվացված է the original 2016 թ․ ապրիլի 10-ին. Retrieved 2017 թ․ մայիսի 12.

Արտաքին հղումներ
----------------

* JĀNIS STRADIŅŠ Archived 2016-04-10 at the Wayback Machine.(լատիշերեն)

* В „Научном кафе" - академик Янис Страдиньш Archived 2016-04-09 at the Wayback Machine.
* Янис Страдиньш о науке в Латвии
* Jānis STRADIŅŠ 25-11-2009 (լատիշերեն)


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  ⛭  | 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| CiNii: DA10257954 · GND: 119313030 · ISNI: 0000000110014607 · LCCN: n83059551 · LNB: 000000525 · NKC: jo2016922236 · NLP: a0000002779886 · NUKAT: n96610250 · SUDOC: 258643420 · VIAF: 102460723 · WorldCat VIAF: 102460723 |

 |

 |