recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Միջազգային խնամակալություն,** ինքնակառավարում չունեցող որոշ տարածքների կառավարման միջազգային համակարգ, ձևավորվել է 1939-1945 թվականներին երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո՝ ՄԱԿ-ի կանոնադրության համաձայն։ Միջազգային խնամակալության համակարգը տարածվում էր խնամակալության մասին համաձայնագրերով նրա մեջ ընդգրկվող տերիտորիաների, այդ թվում՝ Ազգերի լիգայի մանդատային տերիտորիաների, հիտլերյան կոալիցիայի պետություններից անջատված տերիտորիաների, ինչպես և այն տերիտորիաների վրա, որոնք համակարգի մեջ են մտցվել դրանց կառավարման համար պատասխանատու պետությունների կամավոր համաձայնությամբ։ Խնամակալական իշխանությունն իրականացվում է ՄԱԿ-ի անունից և նրա ղեկավարությամբ։ Ստրատեգիական համարվող տերիտորիաների խնամակալության բոլոր ֆունկցիաներն իրականացնում է ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը, մյուս տերիտորիաների վերաբերյալ՝ Գլխավոր ասամբլեան, որին օգնում է այդ նպատակով ստեղծված հատուկ մարմինը՝ ՄԱԿ-ի խնամակալական խորհուրդը։ Մինչև 1950 թվականը Միջազգային խնամակալության համակարգի մեջ էին մտնում Տանգանիկան, Բրիտանական Կամերունն ու Բրիտանական Տոգոն (խնամակալը՝ Մեծ Բրիտանիա), Ֆրանսիական Կամերունն ու Տոգոն (Ֆրանսիա), Ռուանդա-Ուրունդին (Բելգիա), Նոր Գվինեան (Ավստրալիա), Արևմտյան Սամոան (Նոր Զելանդիա), Մարշալյան, Մարիանյան և Կարոլինյան կղզիները (ԱՄՆ), Նաուրու կղզին (Մեծ Բրիտանիա, Ավստրալիա, Նոր Զելանդիա), Սոմալին (Իտալիա)։ Միջազգային խնամակալության մասին ՄԱԿ-ի կանոնադրությունը շարունակ խախտվել է, կառավարվող տերիտորիաները դիտվել են որպես կառավարող պետությունների անբաժանելի մասը, այդ տերիտորիաներում ստեղծվել են ռազմ, բազաներ ևն։ Միջազգային խնամակալությամբ կառավարվող երկրները մանդատային տերիտորիաներից էապես չէին տարբերվում։ Նրանց մեծ մասի բնակիչները զուրկ էին քաղ․ իրավունքներից։ Ազգային-ազատագրական շարժման ծավալման հետևանքով խնամարկյալ տերիտորիաների մեծ մասը ստացել է անկախություն։ Սոցիալիստական երկրները հետևողականորեն պայքարում էին գաղութատիրության բոլոր ձևերի վերացման համար։ Գաղութային երկրներին ու ժողովուրդներին անկախություն տալու մասին ՄԱԿ-ի ընդունած դեկլարացիայից (1960) հետո միջազգային խնամակալության համակարգը փաստորեն կորցրել էր նշանակությունը։ 1980 թվականի դրությամբ պահպանվում էր ինքնակառավարում չունեցող և խնամարկյալ 23 տարածք՝ 6, 2 միլիոն ընդհանուր բնակչությամբ, այդ թվում՝ ԱՄՆ-ի կառավարման ներքո՝ 7, Մեծ Բրիտանիայի՝ 13, Ավստրալիայի՝ 1, Նոր Զելանդիայի՝ 1, Հարավ-Աֆրիկյան Հանրապետության՝ 1։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 576)։*  |
**Հոնկակու** (ճապ.՝ 本格, honkaku, իսկական, հավաստի, ստույգ, ավանդական), ճապոնական գրականության ժանր, դասական ոճով գրված դետեկտիվ, որը ստեղծվել է Արևմուտքում՝ 19-րդ դարի 2-րդ կեսին և 20-րդ դարի սկզբին։

Այս տերմինի հեղինակը Սաբուրո Կոգան է, չնայած նա Ճապոնիայում առաջին գրողը չէ, որ սկսել է կիրառել այս ժանրը։ Սաբուրո Կոգան Էդոգավա Ռամպոյի հասակակիցը և գործընկերն է, ով համարվում է ճապոնական դետեկտիվ գրականության նախահայրը։ 1925 թվականին Սաբուրոն առաջարկեց «հոնկակու» անվանել այն դետեկտիվ պատմությունները, որտեղ հեղինակը հիմականում կենտրոնանում է տրամաբանական հանգույցի վրա՝ ներկայացնելով հանցագործությունը և հանցագործության բացահայտումը, իսկ մնացած ամեն ինչին շատ ավելի քիչ ուշադրություն է հատկացնում։

Նմանատիպ պատմությունների օրինակներ են դետեկտիվ ժանրի հիմնադիր Էդգար Ա․ Պոյի, Ա. Կոնան Դոյլի աշխատանքները, ինչպես նաև 1930-ականների՝ «դետեկտիվի ոսկե դարի» հեղինակների՝ Ագաթա Քրիստիի, էլլերի Քուինի ստեղծագործությունները։ Չնայած այս տերմինի լայն տարածմանը՝ քննարկումներ կան այն մասին, թե որքանով է այն ճշգրիտ և արդյոք փոխանցում է անհրաժեշտ բոլոր նրբերանգները։

Պատմություն
-----------

Էդոգավա Ռամպոն համարվում է ոչ միայն ճապոնական դետեկտիվի հիմնադիրը, այլ նաև հոնկակու ժանրի ստեղծողը։ Էդոգավայից և Սաբուրոյից բացի հոնկակու ժանրի ձևավորման վրա մեծ ազդեցություն են ունեցել նաև Սեյսի Յոկոմիձոն, Ակիմիցու Տակաձին և այլ գրողներ։

Հոնկակու-դետեկտիվ ժանրը, որը մինչև 1950-ական թվականները Ճապոնիայում լայն տարածում ուներ, սկսում է իր տեղը զիջել հասարակական-քաղաքական և սոցիալ-հոգեբանական ուղվածություն ունեցող բելետրիստիկային՝ սյակաի հային (ճապ.՝ 社会派 shakai ha, սոցիալական դպրոց), որի դրոշակակիրը Սեյտյո Մացումոտոն էր։ Հոնկակուի նկատմամբ հետաքրքրությունը վերստին աճում է 1970-ական թվականներին, երբ Սեյսի Յոկոմիձոն (մահացել է 1981 թվականին) դարձյալ ժողովրդականություն է սկսում վայելել։

1981 թվականին մեծ հաջողություն ունեցավ Սոձի Սիմադայի «Զոդիակի սպանությունները Տոկիոյում» վեպը, որը, նորովի ներկայացնելով այս ժանրը, հիմք հանդիսացավ դրա նոր տարբերակի՝ սին հոնկակուի (ճապ.՝ 新 本 格 shin honkaku, նոր հոնկակու) ձևավորման համար։ Սոձի Սիմադան դեմ էր հոգեբանական և հասարակական-քաղաքական թեմաների ծավալմանը, ինչի հետևանքով երկրորդական տեղ էին գրավում դետեկտիվ թեմաները։
«Զոդիակի սպանությունները Տոկիոյում» վեպում ընթերցողը, իմանալով ճիշտ նույնքան, որքան հանցագործություն հետաքննող հերոսը, կարող է ինքնուրույն փորձել բացահայտել հանցագործությունը։

2000 թվականին ստեղծվել է Ճապոնիայի հոնկակուի հեղինակների ակումբը, որի առաջին նախագահը եղել է Արիսու Արիսուգավան (2000-2005 թվականներին)։ Իսկ 2013 թվականից ակումբը գլխավորում է Ռինտարո Նորիձուկին։ Ակումբը ամեն տարի թողարկում է անթոլոգիաներ և հանձնում է ժանրային մրցանակներ։

Տես նաև
-------

* Դետեկտիվ գրականություն
* Ճապոնական գրականություն
* Սոձի Սիմադա
* Սեյտյո Մացումոտո

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  The Honkaku Mystery Writers Club of Japan(անգլ.)
**Ղրիմի հարավային ափ** (ուկրաիներեն՝ Південне узбережжя Криму), նեղ (2 - 8 կմ) բլրահարթավայրային շերտ (տեղ-տեղ՝ դարավանդաձև) Ղրիմի թերակղզու հարավային ափի երկայնքով՝ Այա հրվանդանի և Կարադաղ զանգվածի միջև։

Աշխարհագրություն
----------------

Հյուսիսից սահմանափակված է Ղրիմի լեռների գլխավոր լեռնաշարքով։ Բնության առանձնահատկությամբ բաժանվում է 3 մասի, արևմտյան՝ Այա հրվանդանից մինչև Ալուշտա (տիպիկ միջերկրածովյան կլիմայով), կենտրոնական՝ Ալուշտայից մինչև Պրիվետնայա (ավելի զով և չոր կլիմայով) և արևելյան՝ Պրիվետնայայից մինչև Կարադաղ լեռը (ցամաքային տիպի կլիմայով)։



Ղրիմի հարավային ափ
Ղրիմի հարավային ափ

Ղրիմի հարավային ափը կազմված է կավային թերթաքարերից՝ կտրտված խոր ձորերով ու հովիտներով։ Հանդիպում են բյուրեղային ապարների ցրոններ ու լակոլիթներ։ Տարածված են գորշ լեռնաանտառային, կարմրագորշ և շագանակագույն հողերը։ Կա բուսական երկու գոտի։ Ստորին գոտում աճում են միջերկրածովային տեսակներով քսերոֆիտային տիպի բույսերը, վերին գոտում՝ լայնատերև անտառները։ Այգիներում ու պուրակներում աճեցվում են դափնեկեռաս, մագնոլիա, հովհարաձև արմավենի։ Զարգացած է խաղողագործությունը և ծխախոտագործությունը։ Միութենական առողջարաններից է։ Այստեղ են Յալթա, Ալուշտա, Ալուպկա, Սիմեիզ, Գուրզուֆ, Միսխոր, Լիվադիա ևն առողջարանները։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 46)։*  |
Հակաֆեռոմագնիսական կարգով մագնիսացում
**Հակաֆեռոմագնիսականություն**, նյութի մագնիսական վիճակներից մեկը։ Այդ վիճակում, ի տարբերություն ֆեռոմագնիսականության, նյութի հարևան մասնիկների տարրական մագնիսները հակազուգահեռ են միմյանց, հետևաբար՝ ամբողջ մարմնի մագնիսացումը շատ թույլ է։ Հակաֆեռոմագնիսականությունը հայտնաբերվել է ցածր ջերմաստիճաններում պարամագնիսական նյութերի հատկությունների ուսումնասիրության ժամանակ։

Մագնիսացման մեխանիզմը
---------------------

Պարամագնիսի I մագնիսացումը համեմատական է արտաքին մագնիսական դաշտի H լարվածությանը՝ I=xH (x-ն մագնիսական ընկալունակությունն է)։ Եթե պարամագնիսների x-ն հակադարձ համեմատական է T բացարձակ ջերմաստիճանին (Կյուրիի օրենք), ապա հակաֆեռոմագնիսական նյութերում (քրոմ, մանգան և քիմիական շատ միացություններ) x-ի ջերմաստիճանային կախումը բոլորովին այլ է։ T=T\_{N} ջերմաստիճանում (Նեելի ջերմաստիճան) x-ն հասնում է առավելագույն արժեքի, իսկ T<T\_{N} տիրույթում x-ի արժեքը խիստ կախված է մագնիսական դաշտի ուղղության և գլխավոր բյուրեղային առանցքի միջև կազմված անկյունից։ Բացի այդ, հակաֆեռոմագնիսական նյութերի ջերմունակությունը նույնպես T=T\_{N} կետում առավելագույն արժեք ունի։ Նյութի ներքին կառուցվածքի փոփոխումը վկայող փորձնական այս փաստերը բացատրելու համար 1930ական թվականներին Լև Դավիդովիչ Լանդաուն և Լուի Էժեն Ֆելիքս Նեելը ենթադրեցին, որ T=T\_{N} կետում տեղի է ունենում պարամագնիսական վիճակի անցում հակաֆեռոմագնիսականության (երկրորդկարգի ֆազային անցում)։ Պարամագնիսներում կան ոչ լրիվ զբաղեցված ներքին էլեկտրոնային թաղանթներով ատոմներ (իոններ), որոնք ունեն ատոմային մագնիսական մոմենտ, այսինքն՝ տարրական մագնիսներ են։ T<T\_{N} ջերմաստիճանում փոխանակային ուժերի շնորհիվ ստեղծվում է մագնիսական մոմենտների որոշակի կարգավորում՝ նույնիսկ արտաքին մագնիսական դաշտի բացակայության դեպքում։ Առաջացած կառուցվածքը կարելի է պատկերացնել որպես ներդրված մագնիսական իոնների ցանցերից (ենթացանցերից) կազմված համակարգ։ Ենթացանցի հանգույցներում գտնվում են միմյանց զուգահեռ մագնիսական մոմենտներ, և երբ արտաքին դաշտ չի լինում, առանձին ենթացանցերի համազոր մագնիսական մոմենտները լրիվ համակշռում են միմյանց։ Մագնիսական մոմենտների դասավորությունը բյուրեղային առանցքների նկատմամբ պայմանավորված է մագնիսական անիզոտրոպության ուժերով։

Կիրառություններ
---------------

Հակաֆեռոմագնիսականության կառուցվածքը կարելի է հետազոտել նեյտրոնների դիֆրակցիայի միջոցով։ Հակաֆեռոմագնիսականության հետ կապված՝ հայտնաբերվել են նոր տեսակի մագնիսական կառուցվածքներ (թույլ ֆեռոմագնիսականություն, պարուրաձև կառուցվածքներ), նոր երևույթներ (պիեզոմագնիսականություն, մագնիսաէլեկտրական էֆեկտ)։ Գործնականում առայժմ կիրառվում են միայն հակաֆեռոմագնիսի բարձրահաճախային հատկությունները։

Տես նաև
-------

* Հակաֆեռոմագնիսներ
* Ֆեռոմագնիսականություն
* Պարամագնիսականություն
* Դիամագնիսականություն

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 65)։*  |
**Մակերիկամներ**, բարձրակարգ ողնաշարավոր կենդանիների և մարդու ներզատիչ գեղձային զույգ օրգան։ Մարդու մակերիկամների կշիռը 12 գ է, երկարությունը՝ 25-30 մմ, հաստությունը՝ 6-10 մմ։ Գտնվում են որովայնի խոռոչում՝ ետորովայնամզայիը տարածությունում՝ կրծքային և գոտկային ողների սահմանում։ Աջը բրգաձև է, փոքր է ձախից և տեղադրված է երիկամի վերին բևեռին, ձախը կիսալուսնաձև է և հպվում է երիկամի առաջային միջային եզրին։ Մակերիկամի առաջային մակերեսին գտնվում է դրունքը, որով անցնում են նրա արյան և ավշային անոթներն ու նյարդերը։ 

Մակերիկամին արյուն են մատակարարում մակերիկամային վերին, միջին և ստորին զարկերակները, նյարդավորում ընդերային մեծ նյարդի ճյուղերը։ Մակերիկամները բաղկացած են կեղևային և միջուկային նյութից։ Կաթնասուն կենդանիների և մարդու մակերիկամի կեղևային նյութը կամ կեղևը կազմված է Էպիթելային բջիջներից գոյացած երեք գոտիներից (խրձային, կծիկային, ցանցային) և արտադրում է ստերոիդային ավելի քան 40 միացություն՝ կորտիկոստերոիդներ, որոնք ազդում են հանքային նյութերի և ածխաջրերի փոխանակության, ինչպես նաև սեռական ֆունկցիայի վրա։ Կեղևի ֆունկցիան կարգավորվում է հիպոֆիզի առաջային բլթում արտադրվող աղրենոկորտիկոտրոպ հորմոնով։ Միջուկային նյութը կազմված է հիմնականում էպիթելային բազմանկյուն խոշոր բջիջներից, որոնք գոյացնում են շարակցական հյուսվածքով և երակային մազանոթային ծոցերով միմյանցից սահմանազատված հանգույցներ։ 
Միջուկային նյութում արտադրվում են կատեխոլամիններ (ադրենալին, նորադրենալին), որոնք հաճախացնում և ուժեղացնում են սրտի կծկումները, բարձրացնում արյան ճնշումը, թուլացնում բրոնխների, միզապարկի հարթ մկանունքը, մասնակցում ածխաջրային փոխանակության կարգավորմանը։ Մակերիկամի ֆունկցիան գտնվում է նյարդային համակարգի և նրա բարձրագույն բաժնի՝ գլխուղեղի մեծ կիսագնդերի կեղևի հսկողության տակ։ 



|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 178)։*  |
**Սիլլոգիզմ** (հուն. συλ-λογισμός-մտահանգում), դեդուկտիվ միջնորդավորված մտահանգում, որի մեջ մեկ ընդհանուր տերմին (հասկացություն) ունեցող երկու պարզագույն հատկության դատողություններից (նախադրյալներ) բխեցվում է մի այլ դատողություն (եզրակացություն)` նախադրյալների ընդհանուր տերմինի նկատմամբ մյուս տերմինների ծավալային (որոշ ըմբռնմամբ` բովանդակային) հարաբերակցության հիման վրա։ Նախադրյալներից մեկում եղած այն տերմինը, որը եզրակացության մեջ դառնում է սուբյեկտ, կոչվում է փոքր տերմին (S), իսկ այդ նախադրյալը՝ փոքր նախադրյալ, մյուս նախադրյալում եղած այն տերմինը, որը եզրակացության մեջ դառնում է պրեդիկատ, կոչվում է մեծ տերմին (P), իսկ այդ նախադրյալը՝ մեծ նախադրյալ։ Երկու նախադրյալներում էլ առկա տերմինը, որը չի անցնում եզրակացության մեջ, կոչվում է միջին տերմին (M)։

Ըստ նախադրյալներում միջին տերմինի գրաված դիրքի (սուբյեկտ է, թե պրեդիկատ) սիլլոգիզմը ունի չորս տեսակ՝ ֆիգուր.

* *I*- ֆիգուրի բանաձևն է՝ M-P, S-M, S-P(«Մարդը մահկանացու է, Սոկրատեսը մարդ է, հետևաբար, Սոկրատեսը մահկանացու է»)
* *II*- բանաձևը՝ P-M, S-M, S-P(«Ազնիվ մետաղները չեն օքսիդանում, երկաթն օքսիդանում է, հետևաբար, երկաթն ազնիվ մետաղ չէ»)
* *III*- բանաձևը՝ M-P, M-S, S-P(«Սունկը տերև չունի, սունկը բույս է, հետևաբար, որոշ բույսեր տերև չունեն»)
* *IV*- բանաձևը՝ P-M, M-S, S-P(«Ձուկը կաթնասուն չէ, որոշ կաթնասուններ ջրային կենդանիներ են, հետևաբար, որոշ ջրային կենդանիներ ձուկ չեն»)։

Ըստ սիլլոգիզմը կազմող դատողությունների քանակի և որակի, ֆիգուրներն ունեն տարբեր թվով ենթատեսակներ՝ մոդուսներ, ընդամենը՝ 24 (որից 5-ը՝ այսպես կոչված, թուլացված մոդուս), որոնք բավարարում են սիլլոգիզմի ընդհանուր և մասնավոր ֆիգուրների կանոններին։ Մտածողության պրակտիկայում սիլլոգիզմը հանդես է գալիս նաև *կրճատ (էնթիմեմա), բարդ (պոլիսիլլոցիզմ), բարդ-կրճատ (էպիխեյրեմա, սորիտ)* ձևերով։ Հաճախ սիլլոգիզմ են կոչվում նաև պայմանական, բաժանարար և այլ մտահանգումները, և այդ կապակցությամբ բուն սիլլոգիզմը կոչվում է կատեգորիկ սիլլոգիզմ, որը նպատակահարմար չէ (մասնավորապես խիստ դժվարանում է ընդհանրապես սիլլոգիզմի սահմանումը)։ Սիլլոգիզմի տեսությունը (Սիլլոգիստիկան) ստեղծել է Արիստոտելը։ Սիլլոգիստիկան վերլուծել են նաև հին և միջնադարյան հայ մտածողները (Դավիթ Անհաղթ, Հովհան Որոտնեցի, Սիմեոն Ջուղայեցի, Հովհաննես Մրքուզ և այլք)։
**Գույների ընկալման հոգեբանություն**, մարդու կողմից գույները ճանաչելու, ընկալելու և անվանելու ընդունակություն։

Ընդհանուր տեղեկատվություն
-------------------------

Գույնի զգացումը կախված է ֆիզիոլոգիական, հոգեբանական և սոցիալ-մշակութային համակարգերից։ Սկզբնապես, գույնի ընկալման մասին հետազոտությունները անցկացվում էին գույների տեսության շրջանակներում. ավելի ուշ խնդրին միացան նաև ազգագրագետները, սոցիոլոգները և հոգեբանները։

Գույների տեսություն
-------------------

Գույների տեսությունը գիտություն է գույների ընկալման և տարբերակման հետազոտությունների մասին` ֆիզիկայից, ֆիզիոլոգիայից և հոգեբանությունից համակարգված տվյալների հիման վրա։ Գույների տեսությունն ներառում է.

* գույների ֆիզիկական տեսությունը,
* գունային ընկալման տեսությունը,
* գույների արտահայտության տեսությունը,
* գույների անհատական ընկալումը, ինչը հայտնի է նաև որպես քվալիա։

«Գույների անունների» քանակությունը
----------------------------------

Տարբեր մշակույթի կրողները տարբեր կերպ են ընկալում օբյեկտների գույները։ Կախված ժողովրդի առօրյա կյանքում օգտագործվող գույներից և երանգներից` որոշ գույներ կարող են ունենալ մեծ կամ փոքր ազդեցություն լեզվի վրա։

Օրինակ, «հասարակ» գյուղատնտեսական ազգերի լեզուներում կան կանաչ գույնի երանգների բազմաթիվ անվանումներ, ինչը կապված է աճեցվող բույսերի վիճակը վերահսկելու և գնահատելու կենսական կարևոր անհրաժեշտութան հետ։

Ավելի «հին» գույներ, որ մարդկային մշակույթի մեջ առաջինն են հայտնվել, սովորաբար սպիտակը, սևը և կարմիրը։

«Հիմնական» գույների քանակը տարբեր մշակույթներում տարբեր է։ Հին Արևելքը առաջարկել է 5 գույներից, իսկ Եվրոպան` 3 գույներից բաղկացած համակարգ։ Իսկ դեռ Նյուտոնի ժամանակներից հաճախ խոսվում է 7 գույների համակարգի մասին։

Գույները կարող են մեծ ազդեցություն ունենալ մեր տրամադրության, ինչպես նաև որոշումների կայացման վրա։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Գույների ընկալման հոգեբանություն

Արտաքին հղումներ
----------------

* Առանձին գույների ազդեցությունը մարդու վրա (ռուս.)
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Մեղք (այլ կիրառումներ)

Ադամի ու Եվայի մեղսագործությունը (Միքելանջելոյի որմնանկարը Սիքստինյան մատուռում)
**Մեղք**, կրոնական պատվիրանների (Աստծո (Աստվածների) պատվիրաններ, կարգադրություններ, ավանդույթներ) ուղղակի կամ ոչ ուղղակի խախտումն է, դրանցից հեռանալը կամ դրանց կատարումից հրաժարվելն է։ Մեղքը անհատի կամքի գործողության հետևանք է, որը հանցանք է պարունակում և հատուցման է տանում։
Քրիստոնեական անթրոպոլոգիան և կոսմոլոգիան պնդում են, որ գոյության և անհատականության զարգացման բարոյական օրենքների խախտումը դրանց համար օնթոլոգիկ հետևանքներ է ունենում ՝ վնասի տեսքով, որոնք կարելի է համեմատել ֆիզիկական օրենքների խախտման հետևանքների հետ։ Մեղք հասկացությունը զղջման հետ միասին քրիստոնեական ավանդույթներում առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում։ Մեղքը քրիստոնյաների համար ոչ միայն մեղսավորություն ու հանցանք է, այլև պատվիրաններով շարժվելուց հրաժարվելն է, ինչպես նաև բնությանը հակասող ինչ-որ երևույթ (քանզի մարդը ստեղծված է Աստծո պատկերով), մարդկային էության հանցավորությունը նրա անկյալ բնության դրսևորումն է։
Քրիստոնեության մեջ տարբերակում են երեք տեսակ մեղքեր։
Անձնական մեղք – խղճի և Աստծո պատվիրանների դեմ կատարված արարք 
Առաջնային մեղք – մարդկային բնույթի անկատարությունը, որը առաջացել էր նախահայրերի մեղքից
Ցեղային մեղք – իր տիպի մեջ հատուկ/ ցեղի, ազգի և այլն/ ժառանգական ենթարկվածություն որևիցե կրքի, պայմանավորված սեփական նախնիի, որևէ հանցանքով։ Այս հասկացությունը առավել նոր է և ոչ այդքան ընդունված։
Մեղսավոր կարող են լինել գործը ու անգործությունը, խոսքը, միտքը, ցանկությունը և զգացմունքը։
Քրիստոնեության մեջ որպես մահացու մեղք է բնորոշվում այն գիտակցված և չապաշխարհված մեղքերը, որոնք մահվան են տանում մարդկային հոգին։ Ի հեճուկս լայն տարածված պատրանքի «Յոթ մահացու մեղքերը» հանդես չեն գալիս քրիստոնեության դոգմատիկ հավատի ուսուցման մասը / օրինակ ուղղափառ եկեղեցում դրանք բացակայում են, փոխարենը նրան հատուկ է «ութ կրքերի» կոնցեպցիան, որը տանում է մեղքին/, այն հանդիսանում է կաթոլիկ եկեղեցու մարդու մեղքերը դասակարգելու փորձ։ Նոր Կտակարանում միայն մեկ մեղք կա, որը չի ներվում, դա Աստծո բարեգթության և Սուրբ Հոգու գոյության բացահայտ մերժումն է։
**Բանաձև**, որևէ կանոնի, առնչության, օրենքի ճշգրիտ, ընդհանուր սահմանումը, որը որոշակի պայմաններում վերաբերում է բոլոր մասնավոր դեպքերին, լայն առումով` ամփոփ ձևով արտահայտած յուրաքանչյուր բնորոշում։

1. Մաթեմատիկական տրամաբանության մեջ․ պրոցեսների, երևույթների միջև գոյություն ունեցող կապերի, առնչությունների պատկերումը տրամաբանական որոշակի գործողություններով միավորված նշաններով (սիմվոլներով)։ Մաթեմատիկական տրամաբանության հաշվարկներում *P* հասկացությունը յուրաքանչյուր հաշվարկման համար սահմանվում է ինդուկտիվորեն։

2. Մաթեմատիկայում թվանշանների, տառերի և մաթեմատիկական նշանների զուգակցությամբ արտահայտվող որևէ առաջադրություն (պնդում), օրինակ՝ {\displaystyle 4\times 5=20,(a+b)^{2}=a^{2}+2ab+b^{2}} ևն։

3. Քիմիայում ընդունված նշանների (սիմվոլների) միջոցով քիմիական միացության կրճատ նշանակումը (տես Քիմիական բանաձևեր)։

4. Համագումարում, համաժողովում, ասամբլեայում որևէ հարցի վերաբերյալ ընդունած որոշումը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 270)։*  |
**Ես խոստանում եմ** (պորտ.՝ Eu Prometo), բրազիլական հեռուստասերիալ՝ արտադրված Ռեդե Գլոբոյի կողմից։ Հեռարձակվել սկսել է 1983 թվականի սեպտեմբերի 19-ից և ավարտվել 1984 թվականի փետրվարի 17-ին։ Աշխարհահռչակ գրող, սցենարիստ, դրամատուրգ Գլորիա Պերեզի առաջին հեռուստասերիալն է։

Սյուժե
------

Պարոն Լուկաս Կանտոնոան մի մարդ է, ով հասել է իր քաղաքական կարիերայի գագաթնակետին։ Նա լավ որդի է, լավ հայր, լավ ամուսին, ինչպես նաև՝ շիտակ քաղաքական գործիչ։ Նա օգնում է նախկին դատապարտյալններին վերականգնվել և ինտեգրվել հասարակություն։ Լուկասը ամուսնացած է Դարլենե անունով մի կնոջ հետ։Ունի երեք երեխա, սակայն Դարլենեն Լուկասին դավաճանում է լուսանկարիչ Քելլի Ռոմանի հետ։ Լուկասը պետք է դիմակայի բազմաթիվ փորձությունների, նաև ճնշումների իր քաղաքական ընդդիմախոս, գործընկեր, հակառակորդ՝ Հորացե Ռագնարի կողմից։ Այս ամենին չդիմանալով Լուկասը ընկնում է խորը ընկճախտի մեջ և տարվում ալկոհոլիզմով։

Ստեղծում
--------

Գլորիա Պերեզը գրում է *Նրա անունը Մալու է* հեռուստասերիալի սցենարը և ուղարկում Ռեդե Գլոբո հեռուստաընկերություն, որտեղ այն քննադատվում է և հետ ուղարկվում։ Սակայն Գլորիան չի հանձնվում։ Գլորիայի ընկերուհին՝ հայտնի սցենարիստ Ժանետ Կլեռի հարսը, ցույց է տալիս սկեսրոջը ՛՛չստացված՛՛ սցենարը։ Ծանր հիվանդ Ժանետ Կլեռը շտապում էր ավարտել արդեն փոփոխված վերնագրով ՛՛Ես խոստանում եմ՛՛ սերիալի սցենարը և նրան օգնող հավելյալ ձեռք էր պետք։ Սկզբից Գլորիան միայն տպագրում էր, սցենարը տանում էր հեռուստատեսություն։ Սակայն Ժանետի վիճակը ծանրանում է և նա չի կարողանում վերջացնել սերիալը։ Դա անում է Գլորիա Պերեզը։ Գլոբոյի ղեկավարությունը երիտասարդ սցենարիստին աշխատանք է առաջարկում։

Ժանետ Կլեռը մահվանից առաջ Գլորիա Պերեզի մասին ասել է՝ «Նա ինձ մոտ եկավ շատ վճռական, չնայած որ նրան մերժել էին, բայց նա չէր հանձնվում։ Ես օգնեցի նրան քանզի գիտեմ, որ նա դառնալու է Բրազիլիայի պատմության ամենաազդեցիկ կինը։ Նա փոքր մայրամուտ է, որը լուսավորելու է ամբողջ աշխարհը։»
**Ջավախքի դրոշ** (վրաց.՝ ჯავახქის დროშა), Վրաստանի Սամցխե-Ջավախեթի մարզի կամզի մեջ մտնող հայկական Ջավախք տարածաշրջանի ոչ պաշտոնական դրոշը։

Պատմություն
-----------

Դեռևս 2006 թվականի հոկտեմբերից վիրտուալ տիրույթում Ջավախքի խորհրդանիշներ ստեղծելու բուռն քննարկումներ էին ընթանում։ 2010 թվականի սեպտեմբեիրն Ջավախքի տեղեկատվական ցանց կազմակերպությունը հրապարակեց Ջավախքի դրոշը, ինչպես նաև զինանշանը, օրհներգը, որոնք կազմվել են այդ կազմակերպության հարթակում ընթացած քննարկումների արդյունքում։

Ջավախքի տեղեկատվական ցանցի ներկայացուցիչ Վահագն Տեր-Միքայելյանի խոսքով, նախկինում «...Ջավախքին առանձնապես դրոշ պետք չէր, քանի որ Ջավախքի հայեցի կեցությունը արդեն իսկ դրոշ էր. հայ երեխաները գնում էին հայկական դպրոցներ հայաբնակ գյուղերում ու քաղաքներում։ Այս վիճակը տասնամյակներ շարունակ Ջավախքի շուրջ հայկական եւ վրացական շահերի բալանսի արդյունք էր, ու հրատապ փոփոխությունների կարիք չէր զգում»։ Սակայն, ըստ Տեր-Միքայելյանի, վերջին տարիներին իրավիճակը փոխվել է, և առաջացել է Ջավախքի ինքնությունը սահմանող խորհրդանիշերի անհրաժեշտությունը, քանի որ «Վրաստանը հստակ բռնել է հայության ասիմիլացիայի ու դուրս մղման ուղին։ Միաժամանակ Անդրկովկասում անշեղորեն աճում է Թուրքիայի կշիռը, որը Ջավախք-Բորչալուի վրայով ցամաքային «միջանցք» է կառուցում դեպի Ադրբեջան»։

Վահագն Տեր-Միքայելյաի խոսքով, Ջավախքի դրոշի նախատիպ է ծառայել Հայաստանի դրոշը և հայկական խաչքարի ուրվագիծը` ուղղանկյուն մակերեսին մեծ խաչի պատկերը։ Քարը ընտրված է որպես Ջավախքի էության խորհրդանիշ այն պատճառով, որ, ըստ Տեր-Միքայելյանի, Ջավախքը խաչքարի առաջացման ու զարգացման օրաններից է։

Տես նաև
-------

* Ջավախքի զինանշան
* Ջավախքի օրհներգ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Ջավախքը խորհրդանիշներ կունենա, իսկ վրացիների համար` անջատողական նկրտումներ


|  |
| --- |
| 
  **Հայաստան** [[Պատկեր:|link=Պորտալ:Ջավախք|25x25px]]  **Ջավախք**   **Վրաստան**
 |
1804 թ.-ի փետրվարի 14-ին տեղի ունեցած **Պուլո Աուրայի ճակատամարտը** Նապոլեոնական պատերազմների մի փոքրիկ ծովային առաջադրանք էր, որի ընթացքում մի մեծ Պատվավոր Արևելյան Հնդկաստանի Ընկերության (ՊԱՀԸ) շարասյունը՝ Արևելյան հնդկացիները և լավ զինված առևտրական նավերը ահաբեկում, դուրս քշում ու հետապնդում էին Ֆրանսիական հզոր ծովային էքսկադրիլիային։ Չնայած նրան, որ Ֆրանսիական զորքը ավելի հզոր էր, քան Բրիտանական շարասյունը, այդուհանդերձ Commodore Նաթանիել Դանսի ագրեսիվ տակտիկան ստիպեց Contre Ադմիրալ Շարլզ Ալեքսանդր Դուռանդ Լինոիսին հեռանալ ընդամենը մի կարճատև կրակոցներից հետո։ Դանսը շարունակեց ֆրանսիական ռազմանավերի հետապնդումը՝ քանի դեռ իր շարասյունը վտանգված չէր, որից հետո նա շարունակից՝ դեպի Բրիտանական Հնդկաստան իր անցուղղին։ Հետագայում Լիոնիսը հայտարարեց, թե պահակախումբ չունեցող բրիտանական նավատորմին պաշտպանում էին ութ գծանի շարք կազմած նավերը. հայտարարությունը քննադատվեց այդ ժամանակի սպաների կողմից և հետագայում էլ՝ պատմաբանների։

Ճակատամարտում տեղի ունեցավ ֆրանսիական էսկադրիլիայի ծավալած առևտրական արշավների գործողւթյունների ժամանակ, որոնց առաջնորդում էր Մարենգո նավի տախտակամածին կանգնած Լինոիսը։ Դեռ 1803 թ.-ին, նախքան պատերազմ հայտարարելը, Լինոիսը նավարկել էր դեպի Հնդկական Օվկիանոս՝ կարգադրություն ստանալով՝ Ֆրանսյիական և հոլանդական գաղութներում կայազորներ տեղակայելու և թալանել բրիտանական՝ թույլ պաշտպանված առևտրական նավերը։ Դրանցից ամենահարուստ և առավել նշանակալի թիրախներից էին Չինական Նավատորմը, Արևելյան Indiamen-ի շարասյունը Չինաստանից և հեռավոր արևելքի նավահանգիստները, որոնք իրականացնում էին միլիոնավոր ֆունտ արժողությամբ առևտրական ապրանքներ։ Չնայած, որ այս մեծ նավերին ուղղեկցում էին բազմաթիվ փոքրիկ նավեր, պատերազմի բռնկման մասին լուրերը տեղ հասան միայն Խաղաղ Օվկիանոսում և միակ նավը, որ ի վիճակի էր պաշտպանել նավատորմին, դա փոքրիկ HEIC-ն էր՝ զինված բանակի բրիգադայիններով։ Մինչ Լինոիսը խարիսխ էր գցել Ջավայի Բատավիայում, հոլանդացի լրտեսները տեղեկացան Լինոիսի նավատորմի շարժման ուղղության և Կանտոնից հեռանալու օրվա մասին։ 1803 թ.-ի դեկտեմբերին Լինոիսը նավարկեց՝ հայտնաբերելու շարասյանը՝ ի վերջո հայտնաբերելով այն փետրվար ամսվա սկզբնամասում։

Չնայած նրան, որ ոչ մի ռազմանավ պաշտպանված չէր, Commodore Դանսը գիտեր, որ դիտորդները կարող են տարածության վրա սխալված լինեն՝ տարածության մեջ բաց չնկատելով մեծ Արևելյան Indiamen-ին։ Նա բարձրացրեց դրոշները, որը վկայում էր, որ իր նավատորմը, ներառած Թագավորական Ռազմածովային էսկադրիլիան, որն այդ ժամանակ իր հերթին գործողություններ էր իրականացնում Հնդկական Օվկիանոսում, և ձևավորվեց ճակատամարտի շփման գիծը։
**Ֆորմալիզմ**, մաթեմատիկայի և տրամաբանության հիմնավորման հիմնական ուղղություններից (ինտուիցիոնիզմի և լոգիցիզմի հետ միասին)։

Ձևավորվել է Դավիթ Հիլբերտի և նրա հետևորդների աշխատություններում որպես բազմությունների տեսության պարադոքսների հետ կապված պրոբլեմների լուծում առաջարկող ուղղություն։

Ըստ ֆորմալիզմի, ակտուալ անվերջ բազմությունների դասական տեսության հիմնական գաղափարները կտրված են ֆիզիկական իրականությունից և բովանդակային մեկնաբանություններ չունեն ֆիզիկական աշխարհում, ֆիզիկական փորձնական ստուգման ենթակա է դասական մաթեմատիկայի միայն մի մասը։ Սակայն ֆորմալիզմն առաջարկում է պահպանել դասական մաթեմատիկան որպես հաշիվ որևէ ձևայնացված լեզվի սահմաններում, ընդ որում այդ լեզվի միջոցով արտահայտված ասույթների ճշմարտությունը հանգում է միայն ձևային հաշվի կանոնների պահպանմանը թեորեմների ձևային ապացույցներում, իսկ ֆիզիկական իրականության հետ կապերը բնորոշում են միայն որևէ տեսության պահանջները կամ զարգացման նպատակահարմարությունը։

Մաթեմատիկայի հուսալի հիմունքների կառուցման համար Դ. Հիլբերտն առաջարկել է ձևայնացնել ամբողջ մաթեմատիկան և մետամաթեմատիկայի եղանակներով ապացուցել ձևայնացված մաթեմատիկայի անհակասականությունը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 12, էջ 695)։*  |
**Սճճիլ** ( Պարսկերէն ՝ سجیل ) Իրանական հրթիռ է պինդ վարելանութով աշխատող բալիստիկ հրթիռ է։ Սճճիլ հրթիռը կը համարուի Շիհապ հեշղուկ վարելանիւթով աշխատող հրթիռներու ընտանիքի փոխարէն բալիստիկ հրթիռն է։
Հրթիռը շատ կը համապատասխանէ եւ կը նմանի Աշուրա եւ Ղատր-110 հրթիռներուն։

Սճճիլ-1
-------

Սճճիլ հրթիռը երկու փուլի եւ պինդ վարելանիւթով աշխատող ցամաք-ցամաք բալիստիկ հրթիռ է, արտադրուծ է Իրանի կողմէ որ իրէն միջակայքը կը գերազանցէ 2400 Քմ առաջին հաջող փորձը տեղի ունեցաւ 13 նոյեմբեր 2008 ին այս մեծ միջակայքը թոյլ կուտայ Իրանին որպէսզի հարձակումներբ իրակացնէ Իսրայել եւ Հարավ - Արեւելեան Եվրոպաի մէջ գտնող թիրախներու վրայ սակայն Իրանը կը պնդէ թէ այս հրթիռը նախագծուած է զուտ պաշտպանական նպատակներով։

##### Նախագծում

Ըստ Jane տեղեկութիւներու խումբին մանարամսն տեղելութիւներ չկան հրթիռի համար բացի թէ հրթիռը կ՝ աշխատի միքանի փուլով եւ իրէն շարժիչը կ՝ աշխատի պինդ վարելանիւնթով, ինչպէս նաեւ Uzi Ruben նախկին տնօրեն Իսրաելի հրթիռաին պաշտպանութեան համակարգերու կազմակերպութեան նշեց թէ ( ի տարբերութիւն մոյս Իրանական հրթիռներու Սճճիլը չնմանիր Ռուսական , Հյուսիսային Կորեական , Չինական կամ Պակիստանական հրթիռներու եւ այս կը նշանակէ թէ Իրանը մեծ զգալի թռիչք ըրաւ հրթիռաին արտադրութեան կարողութիւներու մէջ եւ այս կը նշանակէ թէ Իրանը միջմայրցամաքային բալիստիկ հրթիռներ արտադրելու ճանապարհին վրայ է)։

Սճճիլ-1 որպէս զենք կը ներկաիանայ մեծ վտանք Իրանի ապագայ թշնամիներուն որովհետեւ հրթիռը կ՝ աշխատի պինդ վարելանիւթի վրայ այսպիսով իրէն հարուածէլը շատ բարդ է։

Սճճիլ-2
-------

Սճճիլ-2 զարգացած տարեբերակն է Սճճիլ-1 էն իրէն առաջին արձակման փորձը եղաւ 20 մայիս 2009 թ ունի 2000 Քմ միջակայք եւ առաջնորդութեան համակարգ եւ ավելի մեծ կարողութիւն ծանր մարտագլխիկներ շալկելու եւ արձակաման մեծ արագութիւն եւ պահեստաին երկար կեանք եւ արգելումի ենդարկուելու գիչ հնարավորութիւն։

Սճճիլ-2 հրթիռը կը գործածէ պինդ վարելանիւթ հակառակ Շիհապ-3 հրթիռին որ կը գործածէ հեղուկ վարելանիւթ նաեւ Սճճիլը կարէլի է արձակել տարփեր անկիւներով հակառակ Շիհապ հրթիռի որ միայն ուղահաիաց կարէլի է արձակէլ իրէն եւ հրթիռի հնարավորութիւները ավելցան հակահրթիռաին պաշտպանութեան համակարգերը անձնելու որովհետեւ ավելի ճկուն շարժումներ կարող է ընել խուսափելու թնամու պաշտպանութեան համակարգերը նաեւ կարէլի է իրէն հարտու նիւթով ներկել որպէսզի իրէն ռատարաին հետքերը նվազի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  "Iran Tests Second Solid-Fuelled Sejil Missile, Capable of 2,000 km". Defense Update. 2009-05-20. Retrieved 2009-05-21.
2. ↑  "Iran tests new long-range missile". BBC. 2008-11-12. Retrieved 2008-11-12.
3. ↑  "New missile marks 'significant leap' for Iran capabilities". Jane's Defence Weekly. 2008-11-14. Retrieved 2010-04-17.
**Ամերիկյան նպաստամատույց արշավախումբը Փոքր Ասիայում Կարմիր խաչի հովանու ներքո** (անգլ.՝ American Relief Expedition to Asia Minor under the Red Cross), զեկույց է, որ կազմվել է Ամերիկյան Կարմիր խաչի ազգային կոմիտեի կողմից, որի հեղինակներն են Կլարա Բարտոնը, Ջորջ Փուլմանը, Ջ. Հաբելը, Ի. Հարիսը և Կարմիր խաչի այլ ներկայացուցիչներ։ Զեկույցը բաղկացած է մի քանի բաժիններից, որոնք անդրադառնում են Կարմիր խաչի՝ Օսմանյան Կայսրության տարածքում ծավալած գործունեության տարբեր ոլորտներին։

Զեկույցի բովանդակությունը
-------------------------

Առաջին մասում Կլարա Բարտոնը՝ Ամերիկյան Կարմիր խաչի հիմնադիրը, առաջին նախագահն ու գանձապահը, մանրամասն ներկայացրել է Ամերիկյան Կարմիր խաչի աշխատակիցների ծավալած գործունեությունը Օսմանյան կայսրությունում բնակվող և համիդյան ջարդերը վերապրած հայերի շրջանում, անդրադարձել է աշխատանքի ընթացքում ծագած խոչընդոտներին և դրանց հաղթահարմանը։ Դրան հաջորդում է Ջորջ Փուլմանի՝ Ամերիկյան Կարմիր խաչի ֆինանսական հարցերով քարտուղարի զեկույցը, որում նա ներկայացնում է այդ ընթացքում առաջացած ֆինանսական խնդիրները, հանգանակություններ կազմակերպելու և անհրաժեշտ գումարներ հայթաթելու ուղղությամբ տարվող աշխատանքները։ Երրորդ բաժնում ներկայացված են Կարմիր խաչի արշավախմբի համար դաշտային պատասխատուներ Ջ. Հաբելի, Է. Ուիսթարի և Չ. Վուդի զեկույցները՝ հասցեագրված կառույցի նախագահ Կ. Բարտոնին։ Առանձին ներկայացված է նաև բժիշկ Ի. Հարիսի զեկույցը Մարաշում և Զեյթունում հայերին ցուցաբերած օգնության վերաբերյալ։

Գրքում առանձին բաժին նվիրված է 1896 թվականի ընթացքում Կլարա Բարտոնի և Ամերիկյան Կարմիր խաչի մյուս աշխատակիցների թղթակցությանը։ Զեկույցում տեղ են գտել նաև տեղացիների կյանքը լուսաբանող լուսանկարներ, ինչպես նաև համայնապատկերներ։

Քաղվածքներ զեկույցից
--------------------


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Փաստ է, որ կղզեխմբի և Կասպից ծովի, Սև և Միջերկրական ծովերի միջև ընկած տարածքում այսօր մեկ և կես միլիոն հայ է բնակվում… ըստ մեր աշխատակիցների անկողմնակալ հաշվարկների նրանցից 100.000-200.000-ը` տղամարդիկ, կանայք, երեխաներ անօթևան են… առանց օտարերկրյա օգնության նրանցից 50.000-ը սովամահ կլինեին կամ պարզապես չէին դիմանա իրենց վրա ծանրացած տանջանքներին մինչև 1897 թ. մայիս ամիսը։- էջ 44-45 |  |



|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Այժմ մի բանի խիստ անհրաժեշտություն է զգացվում, ինչը Կարմիր խաչի հնարավորությունների սահմաններից դուրս է. խոսքն աղքատ գյուղացիների ավերված և հրի մատնված տները վերակառուցելու համար օգնություն տրամադրելու մասին է, ինչի շնորհիվ նրանց հնարավորություն կընձեռվեր օթևան ստեղծելու և վերահաս ցրտաշունչ ձմռանը դիմակայելու։- էջ 40 |  |



|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ես տառապանքների ականատես եմ դարձել ինչպես ԱՄՆ-ում, այնպես էլ Արևելքում, սակայն համոզված եմ, որ երբևիցե չեմ կարողանա մտքիցս հանել այն հյուծված ու հոգնատանջ դեմքերն և ուրվանկարները, որ հավաքվեցին շուրջս այն առաջին օրը /Զեյթունում/: Մինչ մենք դուրս կգայինք վրանից, բժիշկներից մեկն ինձ զգուշացրեց. «Հիմա մենք ականատես ենք լինելու քայլող կմաղքներով լի մի տեսարանի։»- էջ 93 |  |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Report. American Relief Expedition to Asia Minor under the Red Cross,Washington DC, 1896, 125p.
**Արգենտինայի թատրոն**, ստեղծվել է 19-րդ դարի վերջին տասնամյակում, և ունի չափազանց ժողովրդական բնութագիր։ Այստեղ համադրվել են դրամատիկական այնպիսի ստեղծագործությունների տարրերը, ինչպիսիք են մնջախաղը, ֆարսը (զավեշտախաղ) և քննադատական մենախոսությունը։ Թատրոնը յուրահատուկ է եղել արտահայտության միջոցներով, հատկապես մեկ գործողությամբ կոմիկական պիեսով (գրոտեսկ)։

### Գաղութային ժամանակաշրջան

Այն տարածքում, որտեղ գտնվում է Արգենտինան, ի տարբերություն Ամերիկայի մյուս շրջանների, տեղացի ժողովուրդների մոտ թատերական գործողությունների արտահայտություններ չեն դրսևորվել, բացի պարերից և կրոնական ծիսակատարություններից;
1783 թվականի նոյեմբերի 30-ին Խուան Խոսե դե Վերտիզը պատվիրում է Կատակերգության տուն կառուցել Բուենոս Այրեսում, քանի որ թատրոնին քաղաքական գործիչները վերաբերվում էին որպես քաղաքակրթության, լեզվի, սովորույթների լավագույն դպրոցներից մեկին։ Այն անհրաժեշտ էր քաղաքացիների համար, որոնք զուրկ էին զվարճանքներից։ 
Առաջին դահլիճը, որ գոյություն ուներ Բուենոս Այրեսում, գտնվում էր Սան-Կառլոս և Սան-Խոսե փողոցների անկյունում՝ այժմյան Ալսին և Պերու փողոցում և հայտնի էր որպես Ռանչիերա թատրոն։ Թատրոնը գործել է մինչև 1792 թվականը, մինչև որ կրակն ամբողջովին ոչնչացրել է այն։ 
Խուան Մարիա Գուտերրեսը նշում է, որ Ռանչիերա թատրոնը այրվել է 1792 թվականի օգոստոսի 16-ի գիշերը։

Կաթոլիկ հոգևորականությունը համակրանք չուներ Ռանչիերա թատրոնի գործունեության հանդեպ, քանի որ այն համարում էր մեղքերով լի։ Թատրոնի այրվելուց հետո ամեն տարի (որպես հարգանքի տուրք թատրոնին) նոյեմբերի 30-ը նշվում է որպես թատրոնի ազգային տոն։ Խունին մշակութային կենտրոնը կրում է արգենտինյան առաջին կոլիզեումի անունը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  cita libro|apellidos=Ordaz|nombre=Luis|título=Breve historia del teatro argentino tomo 1- de la revolución a Caseros|año=1962|editorial=Editorial universitaria de Buenos Aires|ubicación=Buenos Aires

Արտաքին հղումներ
----------------

* *Eduardo Rovner*, sitio oficial Archived 2018-08-13 at the Wayback Machine.
* Winer
* *La recreación*, en Olimpiadas Nacionales de Contenidos Educativos en Internet.
* *Teatro*, en www.argentina.gob.ar
* *Hotel Berlin 1933, de Pablo Sodor*
* *Martha Stutz*, de Javier Dualte Archived 2018-11-19 at the Wayback Machine.
* *Del Teatro de la Ranchería al Teatro de Verano*, Periódico Nuevo Ciclo
* Archived 2018-04-29 at the Wayback Machine. Sitio del Teatro Escuela Fray Mocho desde sus orígenes hasta 1962, año de su disolución.
**Ղփչաղներ** (պոլովցիներ, կումաններ, կուներ), միջնադարյան թյուրքալեզու ժողովուրդ։ 10-րդ դարում զբաղեցնում էին հարավարևմտյան Ղազախստանի տարածքը։ Բաժանված էին ցեղերի և վարում էին վաչկատուն կյանք։ 10-րդ դարի կեսին, անցնելով Վոլգան, հորդեցին Հյուսիսային Կովկասի և Հյուսիսային մերձսևծովյան շրջանի տափաստանները։ Նրանց գրաված հսկայական տարածքը, որը տարածվում էր Դանուբից մինչև Տյան Շան, 11-15-րդ դարերում կոչվում էր Դեշտի-Ղփչաղ (ղփչաղների հարթավայր)։ Ղփչաղները չունեին պետություն, ապրում էին ցեղային միություններով, որոնց գլուխ կանգնած էր խանը։ Հիմնական զբաղմունքն անասնապահությունն էր։ Զորքը կազմված էր թեթև և ծանր հեծելազորից։ Ռուսական տարեգրություններում ղփչաղները առաջին անգամ հիշատակվում են 1054 թվականին, երբ նրանք սկսում են պարբերաբար ասպատակել Ռուսիայի հողերը։ Ղփչաղները արշավում են նաև դեպի Հունգարիա (1070, 1091, 1094 թվականներ) և Բյուզանդիա (1087, 1095 թվականներ)։ 1064 թվականին, երբ սելջուկները գրավեցին Անին, մեծ թվով հայեր գաղթեցին Կասպից և Սև ծովերի ափերը, որոնք գտնվում էին ղփչաղների ձեռքին։ Հայերը քաղաքական կախվածության մեջ են ընկել նրանցից։ Ղփչաղները չունեին գիր, և ղփչաղերենը յուրացրած հայերը ստիպված էին ղփչաղների լեզվով որևէ բան գրելու համար օգտագործել հայերեն տառերը. այսպես է առաջացել հայատառ ղփչաղերենը։ 12-րդ դարի սկզբին կիևյան իշխաններ Սվյատոպոլկ Իզյասլավիչը և Վլադիմիր Մոնոմախը ձեռնարկել են մի շարք հաղթական արշավանքներ, որոնց հետևանքով Կիևյան Ռուսիայի սահմանների մոտ ղփչաղների թիվը զգալիորեն պակասել է։ Շուրջ 40 հազար ղփչաղներ փախել են Վրաստան՝ Դավիթ Շինարարի մոտ, որտեղ նրանք մասնակցել են թուրք-սելջուկների դեմ կռիվներին։ Ռուսական իշխանների բազմաթիվ արշավանքները ջլատել են ղփչաղների ուժերը, և երբ սկսվեցին մոնղոլ-թաթարական արշավանքները, նրանք անկարող էին պաշտպանվել։ 1223 թվականին, Կալկայի ճակատամարտում կրած պարտությունից հետո, արևելյան ղփչաղները խառնվեցին մոնղոլական բանակի հետ և հետագայում կազմեցին Ոսկե հորդայի հիմնական բնակչությունը։ Ղփչաղների արևմտյան հատվածը Բաթուխանի արշավանքից հետո անցավ նախ Հունգարիա, ապա՝ Բուլղարիա ու Եգիպտոս և միախառնվեց տեղի ժողովուրդներին։ Ղփչաղների դեմ ռուս ժողովրդի մղած հերոսական պայքարը արտացոլված է «Ասք Իգորի ճակատամարտի մասին» էպոսում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 54)։*  |
**Ինֆանտիլիզմ** (լատ.՝ infantilis-մանկական), օրգանիզմի զարգացման կասեցում, որի դեպքում հասուն տարիքում մարդու մոտ պահպանվում են ֆիզիկական և հոգեկան զարգացման մանկական գծերը։ Պատճառներն են վարակիչ հիվանդությունները (տուբերկուլոզ, սիֆիլիս, մալարիա), օրգանիզմի ընդհանուր թունավորումները, գլխուղեղի, սիրտ-անոթային, ստամոքս-աղիքային համակարգի, երիկամների հիվանդությունները, ոչ լիարժեք սնունդը, ավիտամինոզները, կյանքի անբարենպաստ պայմանները, ինչպես նաև ներզատիչ գեղձերի ախտահարումները և օրգանիզմի բնածին-կոնստիտուցիոնալ առանձնահատկությունները։

Տարբերում են ընդհանուր ինֆանտիլիզմի (ամբողջ օրգանիզմի զարգացման կասեցում) և մասնակի ինֆանտիլիզմի (առանձին օրգանների և համակարգերի թերզարգացում)։

*Ընդհանուր* ինֆանտիլիզմի դեպքում պահպանվում է օրգանիզմի մանկական տարիքի համաչափությունը, մարմնակազմվածքը նուրբ է, ճկուն, կրծքավանդակը՝ նեղ, երկար, ոսկրերը՝ բարակ, սիրտը՝ փոքր, աորտան՝ նեղ, արյան ճնշումը՝ ցածր, երկրորդային սեռական հատկանիշները թույլ են արտահայտված։

*Մասնակի* ինֆանտիլիզմի ձևերից հաճախ հանդիպում են հոգեկան և սեռական ինֆանտիլիզմիները։ *Հոգեկան* ինֆանտիլիզմը արտահայտվում է տրամադրության և ուշադրության ծայրահեղ անկայունությամբ, հորինելու հակումով։ Դատողությունները մակերեսային են, հապշտապ։ Անհոգ են, նեղացկոտ, թեթևամիտ, եսամոլ, պահանջկոտ։ *Սեռական* ինֆանտիլիզմը բնորոշվում է ցայլքի և անութային շրջանի աղքատ մազածածկով, կանանց մոտ կրծքագեղձերի և արգանդի թերզարգացմամբ, նեղ կոնքով, անկանոն դաշտանով, ամլությամբ կամ հաճախակի վիժումներով և արտարգանդային հղիության հակումով։ Տղամարդկանց սեռական ինֆանտիլիզմը ավելի հազվադեպ է պատահում, արտահայտվում է արտաքին և ներքին սեռական օրգանների թերզարգացմամբ, սեռական հակումների և ֆունկցիաների խանգարումներով։

Հիմնական հիվանդության վերացում, բարենպաստ հիգիենիկ պայմաններ, լիարժեք սնունդ, սեռական հորմոններ, թիրեոիդին, հիպոֆիզի պատրաստուկներ, ախտահարված օրգանների ֆունկցիայի խթանում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 369)։*  |
**Միջազգային ծառայության համար քաղաքացիական պաշտպանության մեդալ**, Նորվեգիայի քաղաքացիական պաշտպանության գերատեսչական պարգև։

Պատմություն
-----------

Միջազգային ծառայության համար քաղաքացիական պաշտպանության մեդալը հաստատվել է 2003 թ.-ի նոյեմբերին և նախատեսված է Նորվեգիայի քաղաքացիական պաշտպանության այն աշխատակիցներին պարգևատրելու համար, ովքեր մասնակցել են միջազգային փրկարարական աշխատանքների արտասահմանում նվազագույնը 6 ամիս ժամկետով։ Մեդալը շնորհվում է Քաղաքացիական պաշտպանության և արտակարգ իրավիճակների տնօրենի կողմից։ Կրկնակի պարգևատրման դեպքում մեդալի ժապավենապատ սալիկին ամրացվում է արծաթե հնգանկյուն աստղ, բայց որը չի կարող գերազանցել 3 հատը։ 60 ամիս ծառայության դեպքում սալիկին ամրացվում է արծաթյա դափնեճյուղ։

| Մեդալի սալիկները |
| --- |
| 6 ամսվա ծառայության դիմաց | 60 ամսվա ծառայության դիմաց |
|  |  |
|

Նկարագրություն
--------------

Մեդալը շրջանաձև է և պատրաստված է արծաթից։ Դիմային հատվածում պատկերված է երկրագունդը և առյուծ, որը ցույց է տալիս Նորվեգիայի քաղաքացիական պաշտպանությունը։ Մեդալի ժապավենը սպիտակ գույնի է եզրերում 4 մմ լայնությամբ 2 սպիտակ գծերով։

Աղբյուրներ
----------

* Kingdom of Norway: Civil Defence Medal for International Service. (անգլերեն)
* Sivilforsvarets medalje for internasjonal tjeneste. Archived 2016-07-08 at the Wayback Machine. (անգլերեն)
Ինֆիլտրացիոն հանքավայրերը իրենցից ներկայացնում են հողմահարման կեղևում միներալային զանգվածի կուտակում, որը գոյանում է միներալային նյութի վերանստեցման արդյունքներից` նրա ներծծման գործընթացում։ Երկրի մակերևույթ դուրս բերված խորքային ապարներն ու հանքանյութերը դառնում են քիմիապես անկայուն և ջրի, ածխաթթվի ու թթվածնի ներազդեցության տակ վերափոխվում են հողմահարման կեղևում տվյալ պայմաններում կայուն նոր քիմիական միացությունների։ Միներալային միացությունների մի մասը, այդ թվում նաև մետաղապարունակները, անցնում են գետնաջրերի լուծույթների մեջ և ենթարկվումեն ծծանցման` ապարների ծակոտիներով ու ճեղքերով ավելի խորը։ Խորքում օքսիդացնող միջավայրը փոխարինվում է վերականգնվողով, որի հետ կապված` լուծված միներալային միացությունների որոշ մասը դառնում է անլուծելի և նստելով Երկրի մակերևույթից որոշ խորությունում, առաջացնում է ինֆիլտրացիոն հանքավայրեր։ Ինֆիլտրացիոն հանքավայրերը ձևավորվում են գետնաջրերի մակերևույթին մոտ` մինչև մի քանի տասնյակ և հարյուրավոր մետր խորությունները։ Այդ հանքավայրերին են պատկանում ուրանի, երկաթի, պղձի, բնածին ծծումբի հանքանյութերը։
Չինական չանչունյան երկաթուղի
**Չինական չանչունյան երկաթուղի** (ՉՉԵ, 1953 թվականից՝ Խարբինյան երկաթուղի), երկաթուղի Չինաստանի հյուսիս-արևելքում, Մանջուրի կայարանից Խարբինով մինչև Սույֆինհե և Խարբինից մինչև Դալյան (Դալնի)։ Ունի բազմաթիվ ճյուղավորումներ։

Պատմություն
-----------

Երկաթուղին կառուցել է Ռուսաստանը՝ 1897 - 1903 թվականներին՝ 1896 թվականի ռուս-չինական պայմանագրի համաձայն։ 1904-1905 թվականների ռուս-ճապոնական պատերազմից հետո ՉԱԵ-ի հարավային ուղղությունը՝ Չանչունից մինչև Դալյան և Լյույշուն (Պորտ Արթուր) անցել է Ճապոնիային և կոչվել Հարավ-Մանջուր երկաթուղի (ՀՄԵ)։ 1924 թվականին խորհրդա-չինական պայմանագրով ՉԱԵ ճանաչվել է իբրև զուտ առևտրական ձեռնարկություն՝ ԽՍՀՄ-ի և Չինաստանի համատեղ կառավարմամբ։ 1931 թվականին Ճապոնիայի կողմից Հյուսիս-արևելյան Չինաստանի (Մանջուրիա) նվաճումից հետո ՉԱԵ դարձել է ճապոնական, ռազմամոլների հակախորհրդային գործողությունների օբյեկտ։ 1935 թվականին ԽՍՀՄ ոչ մեծ գումարով (140 մլն ի են) ՉԱԵ վաճառել է Մանջոու Դոյի (Մանջուրիայում Ճապոնիայի ստեղծած խամաճիկ պետություն) իշխանություններին։ Կարմիր բանակի կողմից Մանջուրիայի ազատագրումից և Ճապոնիայի կապիտուլացիայից հետո ՀՄԵ և ՉԱԵ անցան (1945 թվականի խորհրդա-չինական պայմանագրով) ԽՍՀՄ-ի և Չինաստանի համատեղ կառավարմանը՝ ստանալով ՉՉԵ ընդհանուր անվանումը։ ՉԺՀ-ի կազմավորումից հետո, ՉՉԵ-ի վերաբերյալ խորհրդա-չինական նոր պայմանագրով (1950 թվական), ԽՍՀՄ-ը ՉՉԵ համատեղ կառավարելու իր բոլոր իրավունքները (ամբողջ գույքով հանդերձ) անվարձահատույց տրամադրեց Չինաստանին։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
**Սիգմատներ** (հուն․՝ στίγματος, «նշաններ, դրոշմ, խոցեր, վերքեր»), ցավոտ արնահոսող վերքեր, բացվող կաթոլիկ նվիրյալների մարմնի այն հատվածում, որտեղ ենթադրաբար եղել են Քրիստոսի վերքերը` ստացած խաչելության ժամանակ։ 

«Սբ. Ֆրանսիսկի ստիգմատիզացիա»։ Երկնքի ճառագայթները մարմնավորում են Քրիստոսին

Պատմություն
-----------

Գալաթեացիներին ուղղված ուղերձում Պողոս առաքյալը օգտագործում է հետևյալ արտահայտությունը. «որովհետև ես կրում եմ Հիսուսի խոցերը իմ մարմնի վրա»։ Սակայն պարզ չէ, թե արդյոք խոսքն իրական սիգմատների մասին է, թե արտահայտությունն ունի փոխաբերական իմաստ։ Մի շարք հետազոտողներ կարծում են, որ խոսելով մարմնի վրա «սիգմատների» մասին, Պողոս առաքյալը ակնարկում է իրեն քարկոծելը՝ նկարագրված Առաքյալների Ակտերում։
Ենթադրվում է, որ առաջին սիգմատները հայտնվել են սուրբ Ֆրանսիսկ Ասիզացու մոտ՝ 1224 թվականին։ Ըստ սուրբ Ֆրանցիսկի կենսագրության, սիգմանտները նրան շնորհվել են Սուրբ Խաչի Մեծարման օրը, Վերնա սարի վրա աղոթքի ժամանակ։ Այդ պահից սկսած Կաթոլիկ եկեղեցին հաշվում է ավելի քան 300 սիգմենտների առաջացման դեպք՝ եկեղեցու կողմից ճանաչված որպես վավերական(ռուս.): Երբեմն պնդում են, որ ստիգմատները առաջին անգամ հայտնվել են XI-XII դարերի խաչակրաց արշավանքների տեքստերում(ռուս.), չնայած՝ այդ սիգմանտների դեպքերը չեն համարվում հանրաճանաչ։

Նկարագրություն
--------------

Որոշ ստիգմատիկների մոտ վերքերը անընդհատ արնահոսում են, մյուսների մոտ՝ պարբերաբար։ Ի տարբերություն սովորական վերքերի ստիգմատները չեն բուժվում, բայց և չեն տանում բարդությունների, նրանք կարող են մնալ անփոփոխ շատ տարիների ընթացքում։ Մեծ մասամբ ստիգմենտները առաջանում են «Քրիստոսի հինգ վերքերի» տեղում՝ ափերին (դաստակներ), ոտնաթաթերին և կողքին, բայց երբեմն դրանք հայտնվել են մարմնի այլ հատվածներում (փշե պսակի հետքեր՝ ճակատին, խաչի հետքը ուսին և այլն)։

Հետազոտություններ
-----------------

Կաթոլիկ եկեղեցին միանշանակ ընդունում է ստիգմատների հրաշալի բնույթը, բայց խաբեությունից խուսափելու նպատակով ստիգմատների առաջացման բոլոր դեպքերը մանրամասն ուսումնասիրվում են՝ ներգրավելով անկախ բժիշկներին(ռուս.): Հետազոտող-մատերիալիստները կամ մեղադրում են ստիգմենտների կրողներին խաբեության մեջ, կամ բացատրում են նրանց առաջացումը ինքնաներշնչմամբ և կրոնական հողի վրա առաջացած նևրոզներով(ռուս.):

Գրականություն
-------------

* А. Гуревич. Культура и общество средневековой Европы глазами современников; там же Archived 2017-06-08 at the Wayback Machine.: Св. Бонавентура. «Legenda maior»: Глава XIII. О святых стигматах; П. Динцельбахер. Мистика.
* Раймон Пейрэ. "Тайна Марты. Очерк жизни Марты Робэн. — М. Истина и Жизнь, 1996. — 112 с.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Ж. Ле Гофф, Н. Трюон, История тела в Средние века
2. ↑  «Стигматы» //Католическая энциклопедия. Т.4, ст.1113
3. ↑  Отец Пио из Италии "сделал себе стигматы кислотой" - ItalyNews.RU - Новости часа, дня, недели
«**Նկարիչ Գ. Բաշինջաղյանի «Ձորագետը գիշերով» նկարի առջև**», Հովհաննես Թումանյանի բանաստեղծություններից՝ գրված 1890 թվականին։

Պատմություն
-----------

Հովհաննես Թումանյանն այս բանաստեղծությունը գրել է 1890 թվականին։

Ինքնագիրը չի պահպանվել։

Այս բանաստեղծությունն առաջին անգամ տպագրվել է 1892 թվականին լույս տեսած «Մուրճ» ամսագրի № 6-ում (էջ 883), թվագրված՝ «*1890 թ․*»։ Այնուհետև՝ Երևանում՝ 1940-1959 թվականներին լույս տեսած Հովհաննես Թումանյանի երկերի ժողովածուի գիտական հրատարակության առաջին հատորում (էջ 53)։

Արտատպվել է «Մուրճ» ամսագրից։

Թումանյանի ներշնչանքի առարկա նկարը գրականության մեջ հայտնի է «*Դեբեդ գետը գիշեր ժամանակ*» անունով։ Ստեղծվել է 1890 թվականին, նույն թվականին ցուցադրվել է Թիֆլիսի, ապա Մոսկվայի և Պետերբուրգի պատկերասրահներում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Թումանյան Հովհաննես (1988)։ *Երկերի լիակատար ժողովածու*։ Երևան: Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն։ էջ 563

Վիքիդարանի պատկերանիշըՎիքիդարանի պատկերանիշը Վիքիդարանում կան նյութեր այս թեմայով՝  
**Նկարիչ Գ. Բաշինջաղյանի «Ձորագետը գիշերով» նկարի առջև**