recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ժոնգլյոր**, ֆրանսերեն է. նշանակում է կատակաբան, զվարճաբան։ Ժոնգլյորի արվեստի ակունքները կապված են ժողովրդական երկրագործական ծեսերի և խաղերի հետ։ Նրանք հանդես են եկել որպես երգիչներ, երաժիշտներ, աճպարարներ։ XI դարից դառնալով պրոֆեսիոնալ կատարողներ՝ համախմբվել են քաղաքներում, իսկ XIII դարից որոշ երկրներում միավորվել են «Եղբայրություն» կազմակերպության մեջ։ Երկար ժամանակ ժոնգլյորները եղել են աշխարհիկ երաժշտության միակ ներկայացնողներն ու մասնագետ նվագածուները։ Ժոնգլյորները կոչվել են նաև հիստրիոններ (վաղ միջնադարում՝ ժողովրդական թափառաշրջիկ դերասաններ)։ Ժոնգլյորին արվեստով նման են շպիլմանները՝ Գերմանիայում, ֆրանտները՝ Լեհաստանում, սկոմորոխները՝ Ռուսաստանում, Մենեստրենները՝ Անգլիայում և Ֆրանսիայում, գուսանները՝ Հայաստանում։

Պատմություն
-----------

Ժոնգլյորների արվեստի հիման վրա ստեղծվել է կրկեսային ժանրը՝ ժոնգլյորությունը։ Կրկեսում ժոնգլյորը մի քանի առարկայով (գնդակներ, գլխարկներ, մականներ, ջրով լի ամաններ, օղակներ և այլն) ձեռնածություն անող արտիստն է։ Կրկեսի այս ժանրը գոյություն է ունեցել Հին Եգիպտոսում, Հին Չինաստանում, Հին Հունաստանում և Հին Հռոմում։ Ժոնգլյորները հանդես են գալիս միայնակ, զույգերով կամ խմբով։

Ժոնգլյորությունը պահանջում է արագ շարժումներ, որոնք մշակվում են տևական փորձերի շնորհիվ։

Ժոնգլյորությունը Հայաստանում
----------------------------

Հայկական կրկեսում տարբեր տարիների այդ ժանրում են ստեղծագործել Նազի Շիրայը, Ռազմիկ Նիկողոսյանի ժոնգլյորների խումբը։ Ձեռնածու Սոս Պետրոսյանն իր «Հայկական ժողովրդական խաղեր» համարում օգտագործել է դհոլներ, զուռնա, դուդուկ և երաժշտական այլ գործիքներ։ Հետագայում այդ համարն ավելի կատարելագործել է Սոս Պետրոսյան-կրտսերը։ Աճպարարությունը նույնպես կրկեսային ժանր է՝ ժոնգլյորության տարրերով։ Հանրաճանաչ են աճպարար-ձեռնածու, ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ Հարություն Հակոբյանը (1918 – 2005 թվականներ) ու նրա որդին՝ Հմայակ Հակոբյանը (ծնվել է 1956 թվական), և ուրիշներ։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հայկական հանրագիտարան Archived 2015-03-05 at the Wayback Machine.


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Ժոնգլյոր***էջը Վիքիպահեստում |



|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 300)։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 696)։*  |
|  |
| --- |
| **Լուպին** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Բակլածաղկավորներ (Fabales) |
| **Ընտանիք** | Բակլազգիներ (Fabaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Բակլայիններ (Faboideae) |
| **Տրիբա** | *Genisteae* |
| **Ցեղ** | **Լուպին** *(Lupinus)*L. 1753 |

**Լուպին** (լատին․՝ Lupinus), թրմուզ, եգիպտաոլոռ, բակլազգիների (թիթեռնածաղկավորներ) ընտանիքի միամյա կամ բազմամյա խոտաբույսերի, կիսաթփերի, հազվադեպ՝ թփերի ցեղ։

Ունի ավելի քան 200 տեսակ։ Հայրենիքը Միջերկրածովյան ափերն են և Հյուսիսային Ամերիկան։

Կենսաբանական նկարագիր
---------------------

Ցողունն ուղիղ է, ճյուղավորվող, բարձրությունը՝ 1-1,5 մ։ Տերևները հերթադիր են, բարդմատնաձև, տերևիկները՝ ամբողջաեզր, երկարավուն-օվալաձև, գծանշտարաձև, երկարավուն–ձվաձև և այլն։ Ծաղկաբույլն ուղղաձիգ ողկույզ է, ծաղիկները՝ սպիտակ, դեղին, վարդագույն, կապույտ և այլն։ Ծաղկում է մայիս-սեպտեմբերին։ Պտուղը հաստակեղև, բազմասերմ, թավոտունդ է։ Սերմերը կլորավուն են, կողավոր, բազմերանգ, պարունակում են ճարպեր, սպիտակուցներ և այլն։

Օգտագործում
-----------

Մշակվում է կերի և կանաչ պարարտացման նպատակով։ Կերի համար մշակում են միամյա տեսակները, առավելապես դեղին Լուպին։ Օգտագործվում է պրոտեինային նյութերով (29–46%) հարուստ կանաչ զանգվածը և հատիկը։ Որոշ տեսակներ ունեն դեկորատիվ նշանակություն։ Ակտիվ ազոտսևեռող է։ Հայաստանում վայրի վիճակում չի հանդիպում, սակայն որոշ մարզերում (Լոռի) մշակվում է որպես կերաբույս։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · MESH ID |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4168329-8 · LCCN: sh85078933 · Microsoft: 2776959544, 2908725289 · NKC: ph553986 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 685)։*  |
Զանազան լուսախցիկներ
Լույսի շարժումը ֆոտոխցիկում լուսանկարելու պահին
**Լուսանկարչական ապարատ**, **ֆոտոխցիկ** կամ **ֆոտոապարատ**, լուսանկար գրանցող/հիշող սարք է։

Կառուցվածք
----------

Ֆոտոապարատը բաղկացած է 2 հիմնական մասից՝

1. օբյեկտիվ
2. ոչ լուսաթափանցիկ խցիկ

Օբյեկտիվի միջոցով մենք ստանում ենք պատկերներ։ Այսինքն՝պատկերը կառուցվում է օբյեկտիվով և հաղորդվում ժապավենին։
Օբյեկտիվի վրա գտնվում են ֆոկուսային հեռավորության ղեկավարման վահանակը, որի միջոցով ղեկավարվում է ապարատից մինչև նկարահանվող կետ ընկած տարածությունը։

Դիաֆրագմայի միջոցով ղեկավարվում է այն լույսի քանակը, որը պետք է հայտնվի ժապավենի վրա։ Ինչքան լույսը քիչ է, այնքան պետք է դնել ցածր դիաֆրագմաներ՝ 2/ 2,8/ 4 և հակառակը։

Բարձր լուսավորության դեպքում պետք է դրվեն բարձր դիաֆրագմաներ՝ 8/ 11/ 16։ 

Ապարատի երկրորդ հիմնական մասը ոչ լուսաթափանցիկ խցիկն է, որն ավելի շատ ֆիզիկական դեր է կատարում և ունի բազմաթիվ ֆունկցիաներ։

1) արագությունների վահանակ
Այն կապված է խցիկի ներսում գտնվող փակաղակի հետ։ Վահանակի վրա կան տարբեր արագություններ՝ 30-500 կամ ավել։ Որը նշանակում է վայրկյանի 30-րդ ական կամ 500-րդ ական մասը։ Ինչքան լուսավորությունը քիչ է, այնքան արագությունները ցածրանում են՝ 30,60, որպեսզի ավելի շատ լույս ընկնի ժապավենի վրա, իսկ բարձր լուսավորության դեպքում դրվում են մեծ արագություններ՝ 250,500։ Այսինքն արագությունների վահանակը ղեկավարում է այն ժամանակը, որի ընթացքում լույսը պետք է ընկնի ժապավենի վրա, որպեսզի ստացվի նորմալ մգություն։ Արագությունը և դիաֆրագման իրար հետ միասին կոչվում է էքսպոզիցիա, իսկ գործիքը, որով չափվում է էքսպոզիցիան կոչվում է էքսպոնոմետր, որը նույնպես գտնվում է խցիկի վրա։ Արագությունը կատարում է ֆիզիկական դեր և ապահովում է ժապավենի մգության աստիճանը։ Պատկերը հիմնականում ղեկավարվում է դիաֆրագմայի միջոցով, որի միջոցով կարող ենք ստանալ տարբեր խորություններ՝այսինքն հեռանկար։ Ինչքան դիաֆրագման մեծ է, այնքան խորությունը շատ է և հակառակը։ Խցիկի վրա կան հետևյալ ֆունկցիաները նույնպես՝

* Նկարահանման սեղմակը
* Ֆոտոապարատի լարման մեխանիզմը
* Կադրերի հաշվիչը
* Արհեստական լույսի տեղադրման և միացման հարմարանքները
* Տեսարանաորոշիչը
* Ժապավենի հավաքման մեխանիզմը
* Ավտոմատ նկարահանման մեխանիզմը
* Եռոտանուն միանալու հարմարանքը։
* Խցիկի մեջ գտնվում է փակաղակը։

Ֆոտոապարատները շատ նուրբ ու բարդ մեխանիզմներ են, որոնք կարիք ունեն որոշակի խնամքի՝

* Չի կարելի թափ տալ։
* Չի կարելի պահել տաք և խոնավ վայրերում
* Օբյեկտիվը միշտ պետք է մաքուր լինի՝ առանց մատնահետքերի։

Գրականություն
-------------

* Г. В. Щепанский. Фотографический аппарат // Фотокинотехника։ Энциклопедия / Главный редактор Е. А. Иофис. — М.։ Советская энциклопедия, 1981

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 688)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Հակոբ Անտոնյան (այլ կիրառումներ)

**Հակոբ Ս. Անտոնյան** (հունվարի 21, 1887(1887-01-21), Ստամբուլ, Օսմանյան կայսրություն - դեկտեմբերի 4, 1967(1967-12-04), Նյու Յորք, Նյու Յորք, ԱՄՆ), հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, թարգմանիչ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է Կ. Պոլսում։ Ուսումը ստացել է Ռոբերտ քոլեջում։ 1906 թվականին ավարտել է քոլեջը, զբաղվել մանկավարժական աշխատանքով, ապա պաշտոնավարել Կ. Պոլսի ամերիկյան դեսպանատանը։ 1916 թվականին ամերիկյան դեսպան Հենրի Մորգենթաուի հետ, որի անձնական քարտուղարն էր, մեկնել է ԱՄՆ, շարունակել ուսումը Նյու Յորքի համալսարանում։

Բանաստեղծություններով, հոդվածներով աշխատակցել է հայկական մամուլին («Շանթ», «Հայաստանի կոչնակ», «Հայ կին», «Անահիտ», «Նոր գիր» և այլն)։ 1920 թվականին Կ. Պոլսում լույս է տեսել նրա բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուն «Բյուրեղներ» վերնագրով։ Զբաղվել է նաև թարգմանությամբ, իր կնոջ՝ Ժանին Մեյի (Ժանն Անտոնյան) պատմվածքներից մի քանիսը նրա թարգմանությամբ լույս են տեսել «Հայ կին» և «Հայաստանի կոչնակ» պարբերականներում։ Թարգմանություններ է կատարել Շառլ Բոդլերից, Հենրի Լոնգֆելլոյից, Շեքսպիրից, Վիկտոր Հյուգոյից և ուրիշներից։ Շելլիի «Պրոմեթեոս արձակած» երկը նրա չափածո թարգմանությամբ լույս է տեսել Արշակ Չոպանյանի «Անահիտ» հանդեսում։

Օգտագործել է Ա. Ասուրհակոբ Անտոնբալ, Յ. Ա. Յ. Ս. Ա. ծածկանունները։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 1. — էջ 456.
2. 1 2 3 4  Հայկական համառոտ հանրագիտարան (հայ.) — 1990. — հատոր 1.
3. ↑  Գառնիկ Ստեփանյան (1973)։ *Կենսագրական բառարան, հատոր Ա*։ Երևան: «Հայաստան»։ էջ 101-102
4. ↑  Բախտիար Հովակիմյան, Հայոց ծածկանունների բառարան, Ե. ԵՊՀ հրատ. 2005, էջ 559։


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 10093 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 456)։*  |
**Խորջրյա անդունդներ**, իջվածքներ օվկիանոսի հատակում, որոնց խորությունը անցնում է 6000 մետրից։ Գտնվում են օվկիանոսների եզրային մասերում, երիտասարդ բարձրաբերձ լեռնաշղթաներին զուգահեռ։ Ունեն տեկտոնական ծագում՝ գեոսինկլինալային կառացվածք։

Հայտնի են 20 խորջրյա անդունդներ, որոնցից 16-ը՝ Խաղաղ, 3-ը՝ Ատլանտյան և 1-ը՝ Հնդկական օվկիանոսներում։

Ամենախոր անդունդներ
-------------------

Ամենախոր անդունդներից են Մարիանյանը (11034 մ), Տոնգան (10838 մ)։ Խորջրյա անդունդներում նկատվում է ջրի ուղղաձիգ շրջանառություն, ջերմաստիճանը հաստատուն Է (2 °C), նշանակալի է թթվածնի պարունակությունը։ Կան բարենպաստ պայմաններ ստորակարգ կենդանի օրգանիզմների զարգացման համար։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 402)։*  |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4463868-1 · Microsoft: 154529574 · NDL: 00564581 |

 |
**Լուսավորչի կանթեղը**, բալլադ, որը մեզ է հասել Հովհաննես Թումանյանի մշակմամբ։

Պատմություն
-----------

Բալլադի հիմքը ժողովրդական է։ Ենթադրվում է, որ Հովհաննես Թումանյանն օգտագործել է Գ. Հովսեփյանի` 1892 թվականին Թիֆլիսում լույս տեսած «Փշրանքներ» բանահյուսական ժողովածուն, որտեղ «Ապարան» տեղանվան մասին նշված է հետևյալ ծանոթագրությունը. «Սա Աբարան չէ, Անպարան է, որովհետև Լուսավորչի արտասուքով լիքը կանթեղը երկնքից անպարան կախված է «հաչաների» (գագաթների) մեջ. դորա համար էլ Ապարան են ասում»։

Թումանյանը բալլադը գրել է 1902 թվականին։ Ինքնագիրը մեզ չի հասել։

Առաջին անգամ տպագրվել է Բանաստեղծություններ Թիֆլիս ժողովածուի 68-69 էջերում, իսկ դրանից հետո` Լեգենդներ Թիֆլիս ժողովածուի 30-31 էջերում, Բանաստեղծություններ Բաքու ժողովածուի 86-87 էջերում, Բանաստեղծություններ Կ. Պոլիս ժողովածուի 99-100 էջերում, ապա` Երկերի Ժողովածուի առաջին հատորի 297-298 էջերում։

Սյուժե
------

Բալլադը պատմում է կանթեղի լեգենդը, որն առանց պարան կախված էր երկնքից։ Այն երկար դարեր լույս է տալիս։ Կանթեղը այնքան բարձր է, որ ոչ մի մարդու ձեռք չի հասնում նրան։ Այն նմանեցվում է աստծո պայծառ աչքի հետ, որը հսկում է երկնքից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Թումանյան Հովհաննես (1988)։ *Երկերի լիակատար ժողովածու*։ Երևան: Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն։ էջեր 559–560
2. ↑  Ա. Ղանալանյան, Թումանյանը և ժողովրդական բանահյուսությունը, ՈՒՀ1, էջ 41-43
| **՞**Կեռնեխանման եղեգնաթռչնակ |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Թռչուններ |
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Շահրիկներ |
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Acrocephalus arundinaceus  (Linnaeus, 1758) |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : ??? |
|  Արեալ |
| պատկեր |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Կեռնեխանման եղեգնաթռչնակ** (լատին․՝ Acrocephalus arundinaceus), շահրիկների ընտանիքի թռչուն։ Բնադրող–չվող է, տարածված։ Մարմնի երկարկարությունը 19-20 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 25-29 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 27-32 գ։ Խոշոր է, ոտքերն ու կտուցը՝ ամուր։ Հոնքը բաց գույնի է, սանձիկը՝ մուգ։ Մարմինը վերևից ձիթապտղագույն-դարչնագույնից շիկակարմիր-դարչնագույն է, գոտկատեղը՝ ավելի բաց, ներքևից՝ աղոտ սպիտակ, կողքերը՝ ավելի մուգ։ Երգում է խռպոտ, բայց հեռուն տարածվող զրնգուն ձայնով՝ եղեգի ծայրին նստած։ Բնակվում է ճահճուտներում։ Սնվում է անողնաշարավորներով։ Գարնանային վերադարձը՝ մարտի առաջին կեսից։ Բները հայտնվում են ապրիլի կեսերին, կառուցում են էգը և արուն՝ 8 օրում։ Բույնը գավաթաձև է՝ եղեգից, եղեգի ցողունին ամրացված, երբեմն բնադրում է նախորդ տարվա խարխլված բնում։ Առաջին ձվերը հայտնվում են մայիսի առաջին կեսից հունիսի վերջը, կրկնակի բնադրման դեպքում՝ հուլիսի առաջին օրերին։ Դնում է 23 մմ տրամագծով, բաց կապույտից կանաչ՝ մուգ դարչնագույն պտերով 3-5 ձու։ Սովորական կկուն գերադասում է ձվադրել կեռնեխանմանի բնում՝ ձվերի գույնը նմանեցնելով տիրոջ ձվերի գույնին։ Թխսակալումը 14 օր է։ Ձագերը բնից դուրս են գալիս կյանքի 13-14-րդ օրը։ Հուլիս-օգոստոսին գրանցվում են ընտանեկան խմբեր՝ թռիչքին հմուտ տիրապետող ձագեր և երիտասարդ թռչուններ։ Կրկնակի բնադրման դեպքում էգը, առաջին բնից դուրս եկած ձագերի խնամքը թողնելով արուի վրա, նոր բույն է պատրաստում, թխսակալում, ապա արուի հետ անցնում 2-րդ բնի ձագերի կերակրմանը։ Աշնանային չուն՝ մինչև հոկտեմբերի առաջին կեսը։

Պատկերասրահ
-----------

* Կեռնեխանման եղեգնաթռչնակի ձվերըԿեռնեխանման եղեգնաթռչնակի ձվերը
* 
* 
* 
* 
* Cuculus canorus canorus + Acrocephalus arundinaceus - Museum specimen*Cuculus canorus canorus* + *Acrocephalus arundinaceus* - Museum specimen

Արտաքին հղումներ
----------------

* Позвоночные животные России: Дроздовидная камышевка Archived 2019-03-10 at the Wayback Machine.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | Avibase · eBird · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |

 |
**Լուսիկ Հարությունի Լիսինյան** (մայիսի 22, 1897(1897-05-22), Թիֆլիս, Ռուսական կայսրություն - նոյեմբերի 1 (14), 1917, Մոսկվա, Խորհրդային Ռուսաստան), բանվոր երիտասարդության միությունների կազմակերպիչ, Մոսկվայում՝ 1917 թվականի Հոկտեմբերյան հեղափոխության ակտիվ մասնակից։

ԽՄԿԿ անդամ՝ 1916 թվականից։ Թիֆլիսի օրիորդաց գիմնազիայում սովորելիս մերձեցել է պատմության ուսուցիչ, ընդհատակյա հեղափոխական գործիչ Ելենա Ստասովայի հետ, որի ազդեցությամբ էլ հետագայում ներգրավվել է հեղափոխական գործունեության մեջ։ 1915-1917 թվականներին, Լիսինյանը սովորել է Մոսկվայի առևտրական ինստիտուտում։ Մասնակցել է ուսանողական ընդհատակյա խմբակների հավաքույթներին, պրոպագանդիստական աշխատանք արել Միխելսոնի, Բրոկարի և Դանիլովյան գործարաններում։ 1917 թվականի Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո ընտրվել է Զամոսկվորեչիե շրջանի խորհրդի քարտուղար։ 1917 թվականի հունիսին մասնակցել է «III Ինտերնացիոնալ» բանվոր երիտասարդության միության ստեղծմանը։ Մոսկվայում հոկտեմբերյան հեղաշրջման ժամանակահատվածում եղել է Ռազմահեղափոխական կոմիտեի հետախույզն ու կապավորը։ Սպանվել է յունկերների հետ Օստոժենկե փողոցում ունեցած զինված բախումներից մեկի ժամանակ։ 

Թաղված է Կարմիր հրապարակում՝ Կրեմլի պարսպի մոտ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 4. — էջ 623—624.


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Find A Grave |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 623)։*  |
**Հակոբ Ստեփանի Ղազարյան** (հուլիսի 22, 1928(1928-07-22), Աբուլ, Ախալքալաքի շրջան, Սամցխե-Ջավախեթի մարզ, Վրաստան), հայ անասնաբույժ, անասնաբուժական գիտությունների դոկտոր (1989), պրոֆեսոր (1998)։

Կենսագրություն
--------------

Հակոբ Ղազարյանը ծնվել է 1928 թվականի հունիսի 22-ին Աբուլ գյուղում (Վրաստանի Ախալքալաքի շրջան)։ 1953 թվականին ավարտել է Երևանի անասնաբուծական-անասնաբուժական ինստիտուտը։ 1973-1989 թվականներին աշխատել է նույն ինստիտուտի համաճարակաբանության ամբիոնում, 1976-1979 թվականներին՝ միաժամանակ, եղել է ուսումնափորձնական տնտեսության տնօրեն, 1979-2002 թվականներին՝ ՀԳԱ զուգորդված իմունացման լաբորատորիայի վարիչ, 1998 թվականից՝ պրոֆեսոր, 2003 թվականից՝ «Կյանքի աղբյուր» ՍՊԸ-ի տնօրեն։

Աշխատանքները վերաբերում են խոշոր եղջերավոր կենդանիների սիբիրախտ, բրուցելոզ, լեպտոսպիրոզ և պաստերելոզ հիվանդությունների դեմ անջատ, համալիր և զուգորդված եղանակներով պատվաստման խնդիրներին։

Ստեղծել է «Լակտոբակտերին–6» թթվակաթնային պատրաստուկը, որն ունի բուժկանխարգելիչ հատկություններ և փոխարինում է մայրական կաթին։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Խունտա** (իսպ.՝ junta` ժողով, ժողովրդական ժողով) զինվորականների խումբ, որն իշխանության է եկել բռնի ճանապարհով իրականացված հեղաշրջման արդյունքում և որպես կանոն իրականացնում է բռնապետական կառավարում` տեռորի ճանապարհով։ Իսպանախոս երկրներում այդպես են կոչվում նաև միավորումներն ու պետական մարմինները։ Սկզբնապես տերմինը ձևավորվել է Իսպանիայում և նշանակում է դաշինք, խորհրդատվական ժողով։ Մասնավորապես մինչև XVI դարը կիրառվել է կորտեսների հավաքների առնչությամբ։ 1808 թվականին աշխարհիկ և հոգևոր իշխանության ներկայացուցիչներից կազմված խունտան Իսպանիայի արքա ընտրեց Նապոլեոնի եղբայր Ժոզեֆ Բոնապարտին։ Սա հանգեցրեց հեղափոխության, որը ղեկավարում էին բազմաթիվ նահանգային խունտաներ։ Արդյունքում XIX—XX դարերում Իսպանիան ծվատող բազմաթիվ քաղաքացիական պատերազմների արդյունքում իշխանության էին գալիս ազատականների, արմատականների և այլ խունտաներ։ Այսօր տարբեր լեզուներում խունտան բառը ձեռք է բերել ընդհանրական իմաստ և օգտագործվում է ոչ միայն իսպանալեզու երկրների առնչությամբ, այլև բոլոր այն երկրների որտեղ զինված հեղափոխության արդյունքում հաստատվել է բռնապետություն։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 102)։*  |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Մեծ սովետական (1 հրտ.) |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4533644-1 |

 |
Իգգդրասիլ հացենին, Ֆրիդրիխ Վիլհելմ Հայնը, 1886 թվական
**Իգգդրասիլ** (հին սկանդինավերեն՝ *Yggdrasill*, [ˈyɡːˌdrasilː]), հսկայական հացենի, տիեզերական ծառ, որը կենտրոնական նշանակություն ունի սկանդինավյան դիցաբանությունում։ Այն գտնվում է տիեզերքի կենտրոնում և նրանից է կախված ինը աշխարհների գոյությունը։

Հիշատակվում է Պոետիկ Էդդայում, որ կազմվել է 13-րդ դարում ավանդական աղբյուրներից, ինչպես նաև՝ Արձակ Էդդայում՝ գրված իսլանդացի Սնորրի Սթուրլուսոնի կողմից 13-րդ դարում։ Երկու աշխատություններում էլ Իգգդրասիլը հսկայական հացենի է, որը գտնվում է աշխարհի կենտրոնում և համարվում է շատ սուրբ։ Աստվածները գնում են Իգգդրասիլի մոտ ամեն օր՝ ժողովներ անելու։ Իգգդրասիլի ճյուղերը տարածվում են երկինքներում, իսկ նրա երեք արմատներն այնքան խորն են, որ գտնվում են տարբեր աշխարհներում․ մեկը գտնվում է Ուրդարբրուննր ջրհորի մոտ երկնքում, մեկը՝ Հվերգելմիր աղբյուրի մոտ և մեկը՝ Միմիսբրուննր ջրհորի մոտ։ Իգգդրասիլի մոտ բնակվում են որոշ էակներ՝ Նիդհյոգր վիշապը, մի անանուն արծիվ և եղջերուներ Դաիննը, Դվալիննը, Դունեյրրը և Դուրաթորը։

Գոյություն ունեն տարբեր տեսություններ, թե ինչ ծագում ունի Իգգդրասիլի մասին պատկերացումը։ Ոմանց կարծիքով Իգգդրասիլը հացենուց տարբերով ծառատեսակ է, որոշ գիտնականներ կապեր են փնտրում Իգգդրասիլի և Միմամեիդրի, Լեյրադրի, Հոդդմիմիս անտառի և Ուպպսալա սուրբ ծառի միջև։ Առանձին ուսումնասիրության առարկա է Իգգդրասիլի ճակատագիրը Ռագնարոկի ժամանակ։

Անվանումը
---------

Իգգդրասիլ Լորենց Ֆրոյլիխ, 1895 թվական
Իգգդրասիլ բառի համար ընդունված բացատրությունն է «Օդինի ձի», ինչը նշանակում է կախաղան։ Այս բացատրությունը գալիս է նրանից, որ drasill հին սկանդինավերենում նշանակում է ձի, իսկ Ygg(r)-ը Օդինի բազում անուններից մեկն է։ Պոետիկ Էդդայի Հավամալ գլխում նկարագրում է, թե ինչպես է Օդինն ինքն իրեն զոհաբերում՝ կախվելով Իգգդրասիլի ճյուղերից, ինչն Իգգդրասիլը դարձնում է Օդինի կախաղան։ 
Այլ տեսության համաձայն՝ Իգգդրասիլը բնավ ծառի անվանումը չէ, այլ միայն askr Yggdrasil արտահայտությունն է վերաբերում տիեզերական ծառին, ինչը նշանակում է «ծառը, որին Օդինի ձին է կապված»։ 
Ֆ. Դեթթերի ինտերպրետացիայում Իգգդրասիլ բառը գալիս է yggr՝ տեռոր բառից և նշանակում է «տեռորի ծառ»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Simek 2007, p. 375.

Աղբյուրներ
----------

Davidson, Hilda Ellis (1993). The Lost Beliefs of Northern Europe. Routledge. ISBN 0-203-40850-0.  

Dowden, Ken (2000). European Paganism: the Realities of Cult from Antiquity to the Middle Ages. Routledge. ISBN 0-415-12034-9.  

Dronke, Ursula (Trans.) (1997). The Poetic Edda: Volume II: Mythological Poems. Oxford University Press. ISBN 0-19-811181-9.  

Larrington, Carolyne (Trans.) (1999). The Poetic Edda. Oxford World's Classics. ISBN 0-19-283946-2.  

Lindow, John (2001). Norse Mythology: A Guide to the Gods, Heroes, Rituals, and Beliefs. Oxford University Press. ISBN 0-19-515382-0.  

Faulkes, Anthony (Trans.) (1995). Edda. Everyman. ISBN 0-4608-7616-3.  

Schön, Ebbe (2004). Asa-Tors hammare, Gudar och Jättar i tro och Tradition. Fält & Hässler, Värnamo. ISBN 91-89660-41-2.  

Schröder, Franz Rolf (1931). "Germanische Schöpfungsmythen". Germanisch-Romanische Monatsschrift 19: 1–26.  

Simek, Rudolf (2007). Dictionary of Northern Mythology. Translated by Angela Hall. D.S. Brewer. ISBN 0-85991-513-1.
**Իգոր Ասլանյան** (ռուս.՝ Асланян, Игорь Борисович, մարտի 21, 1967(1967-03-21)), խորհրդային և ռուսաստանցի ֆուտբոլիստ։ Խաղացել է կիսապաշտպանի և հարձակվողի դիրքերում։

Կարիերա
-------

Վլադիմիրյան ֆուտբոլի սան է։ ԽՍՀՄ առաջնություններում հանդես է եկել տեղական «Տորպեդոյի» կազմում։ 1992 թվականին ֆուտբոլիստը տեղափոխվել է Մոսկվայի «Ասմարալ», որի կազմում մասնակցել է Ռուսաստանի առաջին առաջնությանը։ Հաջորդ տարի հանդես է եկել Մոսկվայի «Տորպեդոյում»։ 1994 թվականին տեղափոխվել է Նիժնի Նովգորոդի «Լոկոմոտիվ», որի կազմում խաղացել է հինգ խաղ։ Այնուհետև Առաջին լիգայում խաղացել է «Տորպեդոյում» (Վլադիմիր) և «Սատուրնում»։ Կարիերան ավարտել է Շույի «Սպարտակ-Տելեկոմում»։

Ձեռքբերումներ
-------------

* Ռուսաստանի գավաթի գավաթակիր (1) ։ 1992/93

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Transfermarkt.com(բազմ․) — 2000.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Վիճակագրությունը footbookе կայքում
* Վիճակագրությունը «Տորպեդոյի» (Վլադիմիր) ոչ պաշտոնական կայքում
* Ֆուտբոլիստի էջը *FootballFacts.ru* կայքում

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | FootballFacts.ru · Transfermarkt (խաղացող) |

 |
| **՞**Կետեր |
| --- |
| Սապատավոր կետՍապատավոր կետ  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Կաթնասուններ |
|
|
|
| Կարգ | Կետանմաններ |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Cetacea

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | ՊատկերներՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Կետեր** (հուն․՝ κῆτος — «ծովային հրեշներ»), կետանմանների կարգին պատկանող ծովային կաթնասուններ։

Կետերը հսկա չափերի (1,2-33 մ) կենդանիներ են։ Մարմինը մերկ է, իլիկանման և աննկատելիորեն անցնում է պոչի, որը վերջանում է հորիզոնական երկթիակ լողակով։ Առջևի վերջավորությունները վեր են ածվել լողակների, ետինները անհետացել են։ Մազածածկը, քրտինքային, ճարպային գեղձերը և արտաքին ականջը ետ են զարգացել։ Մաշկային ճարպաշերտը շատ հաստ է, որը փոքրացնում է մարմնի տեսակարար քաշը և պաշտպանում ջերմային կորուստներից։ Քթանցքերը ծածկված են փականներով։ Թոքերը խիստ առաձգական են։ Կմախքը սպունգանման է, ողնաշարը սրբոսկր չունի։ Կողերը 17 զույգ են, սակայն կրծոսկրի հետ միացած են 1-11 զույգը։ Մկանները շատ միոգլոբին են պարունակում և երկար ժամանակ կարող են ջրում սուզված մնալ։ Լավ զարգացած են լսողությունը, համի, շոշափելիքի և մաշկային զգացողությունը։ Շոշափելիքի օրգան են ծառայում գլխի վրայի վիբրիսները։ Աչքերը մանր են, արցունքագեղձեր չունեն։ Կետերի կարգն ունի 2 ենթակարգ՝ անատամ կետեր կամ բեղավորներ, ունեն 3 ընտանիք, և ատամնավոր կետեր, որ ունեն 4 ընտանիք։ Հայտնի է 38 սեռ, 83 տեսակ՝ տարածված համաշխարհային օվկիանոսում՝ Արկտիկայից մինչև Անտարկտիկա։ Մեծ մասը ձմռանը գնում են դեպի տաք ջրեր (բազմանալու), ամռանը՝ սառը ջրեր (գիրանալու, ճարպ կուտակելու)։

Ատամնավոր կետերը սնվում են ձկներով, գլխոտանի փափկամորթներով, անատամները՝ պլանկտոնային խեցգետնանմաններով։ Ատամների քանակը 2-ից մինչև 240 է։ Ծնում են 1 խոշոր ձագ։ Սեռահասուն են 2-6 տարում, կյանքի տևողությունը 30-50 տարի է։ Ապրում են ընտանիքով կամ հոտերով։

Կետերի նախնիները (հավանաբար կրեոդոնտները) ջրային կյանքի են անցել համարյա 60 մլն տարի առաջ։ Հայտնի են 127 սեռի բրածո կետեր։ Բրածո կետեր գտնվել են ստորին օլիգոցենի շերտերում (Կովկասում) և վերին միոցենի շերտերում (Մոլդովայում, Ղրիմում, Կովկասում)։

Կետորսության օբյեկտ են, որը կարգավորում է Միջազգային կետորսության հանձնաժողովը։ Որոշ տեսակների միսը օգտագործվում է որպես սնունդ, ստանում են մեծ քանակությամբ կետաճարպ։

* Սապատավոր ԿետՍապատավոր Կետ
* Ֆին ԿետՖին Կետ
* Մոխրագույն ԿետՄոխրագույն Կետ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 389)։*  |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Աստվածաշնչյան · Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Հրեական Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ կատալոնական · Infernal (6e éd.) · MESH ID |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNE: XX529236 · BNF: 119407776 · LCCN: sh85146352 · Microsoft: 2777704720 · NDL: 00567084 |

 |
Այս հոդվածը պարբերականի մասին է։  Այլ գործածությունների համար այցելեք ծաղիկ (այլ կիրառումներ)։

**«Ծաղիկ»**, գրական-բանասիրական, մանկավարժական, տնտեսական, գիտական և քաղաքական պարբերական։ Հրատարակվել է 1886-1908 թվականներին, Կոստանդնուպոլսում, փոփոխական պարբերականությամբ (եռօրյա, շաբաթաթերթ, կիսամսյա, օրաթերթ)։ Հիմնադիր-տնօրեն՝ Ա. Սագայան, խմբագիրներ՝ Հ. Հաճյան, Ա. Սագայան, Գ. Փալագաշյան, Մ. Մուլթանյան, Մ. Տյոքմեճյան և ուրիշներ։

«Ծաղիկ»-ին զուգահեռ կամ դադարների շրջանում նոր անվանումով լույս են տեսել մանուկների, կանանց, պատանիների համար պարբերականներ՝ նոր խմբագրական կազմով։ Տպագրել է գեղարվեստական գործեր, ժողովրդական ու աշուղական երգեր, տնտեսագիտական-երկրագործական, բժշկագիտական հոդվածներ, գրախոսականներ, ուղեգրություններ ու հուշեր, գիտական զրույցներ և այլն։ Արտացոլել է արևմտահայ գրականության զարգացման ընթացքը XIX դարի վերջին և XX դարի սկզբին, համախմբել պոլսահայ մտավորականության կարող ուժերը (Արշակ Չոպանյան, Տիրան Չրաքյան, Ռուբեն Զարդարյան, Լևոն Բաշալյան, Զապել Եսայան, Հրանդ Ասատուր, Ռ. Որբերյան, Սիպիլ, Ա. Հարությունյան, Թլկատինցի, Ռ. Պերպերյան, Թեոդիկ, Հ. Մառք և ուրիշներ)։ Քննարկել է ուսումնակրթական, լեզվաոճական, նախադպրոցական դաստիարակության, հայ մամուլի և հրապարակագրության հարցեր։ Լույս է ընծայել պատմամշակութային, հին ձեռագրերի ու գաղթավայրերի, ժողովրդական կենցաղի ու սովորույթների, կանանց կրթության վերաբերյալ հոդվածներ։ 

Անդրադարձել է նաև արևելահայ հասարակական-քաղաքական և գրական-մշակութային հարցերին։ Տպագրել է Հակոբ Պարոնյանի և Ե. Տեմիրճիպաշյանի գործերը, Ա. Ծատուրյանի, Ա. Իսահակյանի բանաստեղծությունները, Հ. Հիսարյանի «Խոսրով և Մաքրուհի» վեպը, Թ. Թերզյանի, Հ. Ոսկանի, Վ, Տեր-Մինասյանի և ուրիշների հոդվածներն ու ուսումնասիրությունները։ Մեծ տեղ է հատկացրել արևմտաեվրոպական գրականությանը, թարգմանաբար լույս ընծայել Շեքսպիրի, Դանթեի, Գյոթեի, Մոպասանի, Բալզակի, Զուդերմանի, Ֆրանսի, Իբսենի երկերից, նյութեր հրատարակել ականավոր գրողների (Սերվանտես, Շիլլեր, Գյոթե, Հայնե, Տոլստոյ, Հաուպտման, Չեխով) մասին։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 108)։*  |
Կովի կիթ
**Կիթ**, գյուղատնտեսական կենդանիներից (կով, այծ, մատակ, մաքի, զամբիկ) կաթի ստացման գործընթաց։ Կարող է լինել ձեռքով և ավտոմատացված։

Անընդհատ գոյացող կաթը կաթնագեղձերում կուտակվում է շնորհիվ վերջիններիս մազականության, ծորանների հատուկ կառուցվածքի և պտուկների սֆինկտրների (մկան-սեղմիչներ) առկայության։ Կիթ իրականացվում է կաթնազատության բարդ ռեֆլեքսի շնորհիվ։ Կաթի գոյացման և արտաբերման պրոցեսներում կարևոր դեր են խաղում հիպոֆիզի հորմոնները։ Կովերի մոտ կաթնաբեր ռեֆլեքսն առաջանում է կրծքի և պտուկների մաշկի զգացող նյարդային վերջույթների գրգռման հետևանքով (մերսման ժամանակ)։ Գրգիռները հաղորդվում են գլխուղեղ, ապա հիպոֆիզ, որի հետին բիլթն արտազատում է օքսիտոցին հորմոնը, վերջինս թափանցելով կուրծք, առաջացնում է ալվեոլների շուրջը տեղադրված աստղաձև բջիջների կծկում, և կաթը արտահոսում է կաթնամբարի և ծորանների մեջ։

Ամենախնամքով կթելուց հետո էլ կրծքում մնում է որոշ չափով (10-15%) կաթ (մնացորդային), որի յուղայնությունը 9-12% է։ Կիթը ձգձգելիս կրծքում գոյացած կաթը լրիվ չի կթվում, այն կասեցվում է ալվեոլներում և կաթնածորաններում։ Պտուկների ռեցեպտորների գրգռմանը պետք է անմիջապես հաջորդի կիթ։ Կովերին սովորաբար կթում են սահմանված ժամերին։ Այդ պատճառով նրանց մոտ մշակվում են պայմանական ռեֆլեքսներ։ Կթում են օրական 2-3, իսկ ծնից հետո առաջին օրերին՝ 3—4 անգամ մեքենայով կամ ձեռքով։ Մեքենայական կիթի դեպքում միաժամանակ կթվում են կրծքի 4, ձեռքով կթելիս՝ միայն 2 քառորդը։ Նախքան կիթը, կովի կուրծքը լվանում են գոլ ջրով, առաջին շիթերը կթում առանձին ամանի մեջ (ձեռքով), 1-1, 5 ր հետո պտուկներին հագցնում են կթող բաժակներ։

Կիթի ավարտից առաջ կատարում են ետնակիթ՝ բաժակները ձեռքով մի քանի անգամ ձգում են ներքև և քիչ առաջ։ Լավ նախապատրաստված կիթի տևողությունը 4-5 ր է։ Ձեռքով կթելու լավագույն եղանակը բռնցքակիթն է. պտուկը առնում են ափի մեջ՝ բռնելով որքան հնարավոր է բարձր, այն սեղմում են ռիթմիկ՝ մեկ րոպեում 60-80 սեղմում։ Սովորաբար սկզբից կթում են ավելի զարգացած (մեծ մասամբ ետին) քառորդները, այնուհետև՝ մյուսները։ Նպատակահարմար է կթել խաչաձև՝ սկզբում առջևի աջ և ետին ձախ պտուկները, իսկ հետո՝ մյուսները։ Կիթը այնպես են կազմակերպում, որ դրանց միջև ընկած ժամանակամիջոցում կուրծքը կաթով լցվի և կաթնագոյացումը չարգելակվի։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 404)։*  |
Ծաղիկների բուծում ծաղկաբուծական ընկերությունում
**Ծաղկաբուծություն**, բուսաբուծության և գեղազարդ պարտիզագործության բնագավառ։ Խնդիրն է՝ աճեցնել արժեքավոր դեկորատիվ, գունավոր, բուրավետ ծաղիկներով կամ գեղեցիկ տերևներով բույսեր՝ պուրակներում, փողոցներում և հրապարակներում ծաղկանոցներ ստեղծելու, բնակչությանը ծաղիկ մատակարարելու, ինչպես նաև բնակարաններն ու շենքերը ծաղկազարդելու համար։

Հազարամյակներ առաջ զարգացած է եղել Մերձավոր Արևելքի երկրներում և Չինաստանում։ Հայտնի է, որ Պարսկաստանի այգիներում (պարադիզ) աճեցվել են վարդ, շուշան, մանուշակ, կակաչ, եղրևանի և այլն, իսկ Չինաստանի այգիներում՝ վարդ և քրիզանթեմ։

Ծաղկաբուծությունը զարգացած է եղել նաև հին Հայաստանում։ Ուրարտուի մայրաքաղաք Տուշպան հայտնի էր որպես քաղաք-պարտեզ։ Դեռևս Տիգրան Բ Մեծի օրոք հայերը վարդից յուղ էին ստանում և արտահանում։

Տարատեսակներ
------------

Կակտուսներ
Լինում է 

* բաց
* փակ (ջերմատներ, ջերմոցներ) գրունտի։

*Ջերմատներում* աճեցնում են ջերմասեր բույսեր (վարդ, մեխակ, եղրևանի, փողաշուշան և այլն), իսկ բաց գրունտում՝ միայն երկամյա և բազմամյա ծաղկաբույսեր՝ քաղելու և ծաղկային ձևավորումների համար։ Կան նաև սենյակային բույսեր՝ ֆիկուս, արմավենի, կակտուս, ֆիլոդենդրոն, պտղատուներից՝ ցիտրուսայինները (կիտրոն, մանդարին)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 109)։*  |
**Կիմչիծիգեն** (կորեերեն՝ 김치찌개) կորեական խոհանոցի գլխավոր ուտեստներից մեկն է։ Այն կորեական ստյու է, որի մեջ ավելացնում են կիմչի՝ կծվության համար, և շոգեխաշում։ Այն ամենատարածված կորեական ստյուերից մեկն է, որոնցից են նաև Դդվենջանգծիգեն և Սունդուբուծիգեն։

Պատմություն
-----------

Ենթադրվում է, որ Կիմչիծիգեն գոյություն է ունեցել նույն ժամանակ, երբ ծագել է Կիմչին, որը պատրաստվում է՝ օգտագործելով պղպեղ, կաղամբ, աղ և կարմիր պղպեղ։ Կիմչիի շատ թթու և աղի լինելու դեպքում, ինչպես նաև ծավալը ավելացնելու համար այն եփում են ջրի մեջ, և ենթադրվում է, որ Կիմչիծիգեն հենց այդտեղից էլ առաջացել է։ Ասում են, որ այն մուտք գործելով Կորեայի արքայական պալատի խոհանոց՝ կոչվեց «Կիմչիջոչի»։

Կիմչիծիգե թունայով

Բաղադրամասեր
------------

Քանի որ բաղադրամասերը շատ պարզ են և հեշտ է պատրաստել, կորեական տներում շատ հաճախ է նկատվում։ Կիմչիծիգեն պարունակում է կաղամբի կիմչի, բանջարեղեն, տոֆու, միս և ծովամթերք և այլն, բայց սովորաբար միսը և ծովամթերքը միաժամանակ չեն ներառվում։ Հիմնականում խոզի միս են օգտագործում, իսկ տավարի միսը, քանի որ հեշտ պնդանում է, ընդհանուր առմամբ չի օգտագործվում։ Ծովամթերքներից հիմնականում օգտագործում են թունա, իսկ երբեմն ՝ սայրա (ձկան տեսակ)։ Կորեական մյուս ուտեստների նման, կողմնակի ուտեստներն ու բրինձը մատուցվում են Կիմչիծիգեի հետ միասին։ Ասում են՝ Կիմչիծիգեն եփելուց հետո կարմիր պղպեղ ավելացնելը բարելավում է համն ու գույնը։

Կիմչիծիգեն ինչ-որ չափով խմորված է լինում, այդ պատճառով թթու համ ունեցող կիմչի են օգտագործում, քանի որ նոր ներծծված Կիմչին յուրահատուկ համ չունի։ Թթու Կիմչին կարելի է միանգամից ավելացնել, բայց եթե այն տապակվի յուղի մեջ, այն կարող է ավելի լավ համ տալ։ Տապակելու համար հիմնականում օգտագործվում է քնջութի կամ պերիլայի յուղ։ Եթե այն մատուցվում է խոզի մսով, նույնիսկ եթե խոզի ճարպն է տապակված, այն համեղ կլինի։
Մսով կամ ծովամթերքով մատուցվելիս կարող ենք ավելացնել նաև սոյայի հատիկների (լոբու) մածուկ ՝ տհաճ հոտից ազատվելու համար։ Նույն ազդեցությունը կարելի է ձեռք բերել ավեցնելով չոնգջու, սոջու և այլ կորեական խմիչքներ։ Տհաճ հոտից ազատվելու համար կարող ենք պատրաստման ժամանակ սխտոր և սոխ ավելացնել։ Ինչպես նաև, շատ թթու Կիմչի օգտագործելու դեպքում նույնպես կարող ենք ազատվել տհաճ հոտից՝ առանց նշված բաղադրամասերն ավելացնելու։ Եթե եփելու ժամանակ թթու համը չափից շատ ուժեղ է, կարող ենք ավելացնել շաքար ու աղ՝ համը էլ ավելի հարստացնելու համար։

Սնուցում
--------

Սննդանյութերի քանակը ավելացնելու համար կարող ենք բացի Կիմչիից այլ բաղադրամասեր ավելացվել։ Կիմչին բարձր կրակի վրա եփելիս, կաթնաթթվային մանրէները ոչնչանում են, ուստի սննդարարությունը պակասում է։ Բացի այդ, նատրիումի պարունակությունը շատ բարձր է Կիմչիի և այլ հավելումների պատճառով, ճարպի պարունակությունը նույնպես բարձր է տապակման համար օգտագործվող յուղի պատճառով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
**Հաճախամիզություն**, հաճախացած միզարձակում, բնորոշ է ստորին միզուղիների հիվանդություններին, սակայն նկատվում է նաև երիկամների և վերին միզուդիների հիվանդությունների դեպքում։

Հաճախամիզության հիմքում ընկած է միզապարկի լորձաթաղանթի ներքին միզուկի ետին հատվածի զգայունության բարձրացումը։ Առաջանում է նաև ռեֆլեկտոր ճանապարհով՝ երիկամների ու միզածորանների հիվանդությունների դեպքում։ Կանանց մոտ հաճախամիկզություը նկատվում է նաև հղիության ընթացքում։ Միզապարկի հիվանդությունների ժամանակ լինում են դեպքեր, երբ յուրաքանչյուր 1 ժամում միզարձակումը կատարվում է 10—15 անգամ։ Հաճախամիզությունը երբեմն զուգակցվում է միզարձակման հրամայական մղման հետ, որի դեպքում հիվանդն ի վիճակի չէ պահել մեզը (տես Անմիզուկահություն)։ Հաճախամիկզություը առավելապես զարգանում է շատամիզությամբ (պոլիուրիա) ուղեկցվող բոլոր հիվանդությունների, մասնավորապես՝ երիկամների կարծրացման (նեֆրոսկլերոզ), շաքարային և անշաքար միզահյուծության (դիաբետ) դեպքում և այտուցներն իջնելու շրջանում։ Բուժումը հիմնական հիվանդության վերացում։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 84)։*  |
|  |
| --- |
| **Իլենի եվրոպական** |
| Իլենի եվրոպականԻլենի եվրոպական |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Իլենածաղկավորներ (Celastrales) |
| **Ընտանիք** | Իլենազգիներ (Celastraceae) |
| **Ցեղ** | Իլենի *(Euonymus)* |
| **Տեսակ** | **Իլենի եվրոպական** *(E. europaeus)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Euonymus europaeus***L. 1753 |
|
| **Տարածվածություն և պահպանություն** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Քիչ մտահոգող տեսակՏաքսոնի տարածվածությունը Տաքսոնի տարածվածությունը |

**Իլենի եվրոպական** (լատին․՝ E. europaea), իլենազգիներ ընտանիքի, իլենի ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Փոքր ծառ է` մինչև 7 մ բարձրությամբ և 5—10 սմ բնի տրամագծով։ Երբեմն աճում է թփանման։ Երիտասարդ ճյուղերը քառանկյունի են, կանաչ, 4 գորշավուն խցանային թմբիկներով։ Բնի և բազմամյա ճյուղերի կեղևը գորշամոխրավուն է, երբեմն` գրեթե սև։ Տերևները հակառակ ձվաձև են կամ երկարավուն էլիպսաձև, 2—11 սմ երկարությամբ և 1-6 սմ լայնությամբ, սրածայր, մանր, սղոցաեզր, թեթևակի կաշվեկերպ, վերևի կողմից` մերկ, ներքևից` ջղերի երկարությամբ մազմզուկապատ։ Ծաղկաբույլը իսահովանոց է, կազմված 3—15 ծաղիկներից, որոնք դեղնավուն են, կամ սպիտակականաչավուն։ Պտուղը 4 բլթականի է` 1—13 սմ լայնությամբ և 0,7—1 սմ բարձրությամբ, անթև, մուգ կարմրավուն, կամ վարդագույն։ Ծաղկում է մայիս, հունիս ամիսներին, պտուղները հասունանում են օգոստոս-հոկտեմբերին։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Կովկասում, ԽՍՀՄի Եվրոպական մասում, Ղրիմում, հարավային Եվրոպայում, Փոքր Ասիայում։ Հայաստանի տարածքում հանդիպում է հյուսիսարևելյան և կենտրոնական շրջաններում, Զանգեզուրում, խառն անտառներում, ծովի մակերևույթից մինչև 1800—1900 մ բարձրությունների վրա։

Կիրառություն
------------

Աչքի է ընկնում բարձր ձմեռնադիմացկունությամբ, երաշտադիմացկունությամբ, արագ աճով։ Բավականին լուսասեր է։ Լավ է աճում քաղաքի յուրահատուկ պայմաններում, քանի որ բավականին գազադիմացկուն է։ Լավ է տանում խուզումը։ Արմատակեղևում պարունակում է մինչև 20 % բարձր որակի գուտապերչ, իսկ սերմերում՝ 45 % չչորացող ճարպ, որը լայն կիրառում ունի արդյունաբերության բնագավառում։ Փայտը շատ ամուր է, օգտագործում են կոշկակարային մեխեր, իլիկներ, ստեղներ պատրաստելու համար։ Ածուխից տուշային մատիտներ են պատրաստում։ Պտուղներն ունեն դեղագործական նշանակություն։ Հայտնի են այս տեսակի մոտ 20 այլատեսակներ, որոնք աչքի են ընկնում լացող սաղարթով, թզուկ աճով, խայտաբղետ, նեղ նշտարաձև տերևներով և տարբեր գույնի պտուղներով։
:

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. (2), Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ (182)։


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | UNII |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 7856558-3 · Microsoft: 2780033439 · NKC: ph559697 |

 |
«**Լուսարձակ**», հասարակական-քաղաքական, տնտեսական, մշակութային, վերլուծական տասնօրյա թերթ։

Պատմություն
-----------

Լույս է տեսնում 1939 թվականից Սպիտակում (1939–1992 թվականներին՝ «Ստախանովական կոլտնտեսական», «Սպիտակի կոլտնտեսական», «Փարոս», «Լուսարձակ», «Սպիտակ», մինչև 1990 թվականը՝ Հայաստանի կոմունիստական կուսակցության Սպիտակի շրջկոմի աշխատավորների պատգամավորների շրջանային և քաղաքային խորհուրդների պաշտոնաթերթ)։ Խմբագիրներ՝ Սուրեն Սերոբյան, Լևոն Կանցյան, Վարշամ Դանիելյան, Արիստակես Պապոյան, Ջիվանշիր Մաթևոսյան, Սերժան Հովսեփյան, Աղվան Կարապետյան, Ալբերտ Կյուրեղյան, Ֆահրադ Ափուջանյան (1992 թվականից)։ 

Լուսաբանում է շրջանի տնտեսությունների, արդյունաբերական ձեռնարկությունների աշխատանքները, կրթամշակութային, մարզային առօրյան, տպագրում է շրջանային լուրեր, ընթերցողների գրական փորձեր, անդրադառնում է նաև ՀՀ-ում և աշխարհում տեղի ունեցող հասարակական-քաղաքական կարևոր իրադարձություններին։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Կլադոգրամ**, ժամանակակից կենսաբանական դասակարգման հիմնական հասկացություններից մեկը, գրաֆիկ, որն արտացոլում է տաքսոնների միջև եղած ծագումնաբանական կապերը։ 

Կլադոգրամ, որը ցույց է տալիս բազմախոզանների դասերի միջև ծագումնաբանական կապերը
Կլադոգրամում ընդունված է առանձնացնել **ծայրամասային խմբեր**(խմբեր, որոնք գտնվում են ճյուղերի ծայրերին), **հանգույցներ** և **միջհանգույցային միացումներ**(հանգույցները միացնող գծեր)։ Կլադոգրամի ինֆորմացիոն պարունակությունը կայանում է ճյուղավորման հաջորդականության մեջ։ Միջհանգուցային միացումները, ծայրամասային խմբերիդասավորության հստակ ձևը չունեն ինֆորմացիոն որևէ նշանակություն։ Երբեմն կլադոգրամում ցույց են տրվում մոնոֆիլիայի մասին այս կամ այն հիպոթեզը հաստատող սինապոմորֆիան և երկրաբանական ժամանակաշրջանը։

Կլադոգրամի, ֆենոգրամի և ֆիլոգենետիկ ծառի տարբերությունները
----------------------------------------------------------

Ի տարբերություն ֆենոգրամի` կլադոգրամը չի արտացոլում ծայրամասային խմբերի նմանության քանակական աստիճանը։ Այն ցույց է տալիս *էվոլյուցիոն իրադարձությունների հաջորդականության մասին հիպոթեզը*, որը հանգեցրել է ծագումնաբանական կապերի նման հիերարխիայի ձևավորմանը։ 
Ի տարբերություն ֆիլոգենետիկ ծառի` կլադոգրամի հանգույցները և միջհանգուցային միացումները չեն կարող կառուցվել իրականում գոյատևած օրգանիզմներին, ծայրամասային խմբերի նախնիներին կամ վարկածային խմբերին համապատասխան։ Կլադոգրամն իրենից ներկայացնում է *հայտնի*(ոչ թե վարկածային) խմբերի միջև *ծագումնաբանական* կապերի սխեմատիկ պատկերը, լինեն դրանք բրածո, թե ժամանակակից, յուրաքանչյուրը դիտարկվում է որպես ծայրամասային խումբ։ Ամենից առաջ սա կապված է կլադիստիկ դասակարգման մեջ նաախնի խմբերի ունեցած վիճելի կարգավիճակից։

Գրականություն
-------------

* Wiley E. O. (1981) Phylogenetics: The Theory and Practice of Phylogenetic Systematics. New York: Wiley Interscience.
**Լուտիպրին** 9-րդ դարում Ուրարտուի թագավոր էր։ Նրա մասին քիչ բան է հայտնի, բացառությամբ այն, որ Վանի արձանագրություններում ասվում է, որ նա Սարդուրի I- ի հայրն էր։

Նա թագավորել է մ.թ.ա. 844-834 թվականներին, երբ Սալմանասար III- ի կողմից նախկին մայրաքաղաք Արզաշկունը ավերվել էր, և մինչ Սարդուրին հիմնադրեց Տուշպա նոր մայրաքաղաքը։

Սեպագիր մի գրության մեջ՝ Տուշպա միջնաբերդից արևմուտք ընկած փոքր ամրության վրա, նշվում է, որ Լուտիպրին է կառուցել պարիսպը, և հավանական է, որ իրականում նա է քաղաքի հիմնադիրը։

Սեպագրության մեջ նշված է. «Սա Սարդուրի թագավորի՝ մեծ արքա Լուտիպրիի որդի, հզոր թագավորի, ով չի վախենում պայքարել, զարմանալի հովիվի, ապստամբներին ղեկավարած թագավորի արձանագրությունն է։ Ես Սարդուրին եմ, թագավորների թագավոր Լուտիպրիի որդին և բոլոր թագավորներից տուրք ստացած թագավորը։ Լուտիպրիի որդի Սարդուրին ասում է՝ ես այդ քարե բլոկները բերել եմ Ալնիունու քաղաքից։ Ես կառուցեցի այս պատը»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *The Kingdom of Armenia: A History* by M. Chahin

Տես նաև
-------

* Ուրարտուի թագավորների ցուցակ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 698)։*  |
**«Ծառաբնակ բարոնը»** (իտալ.՝ Il barone rampante), 1957 թվականին հրատարակված Իտալո Կալվինոյի վեպը, որը նրա «Մեր նախնիները» (իտալ.՝ I nostri antenati) եռագրության երկրորդ գիրքն է։ Եռագրության մյուս վեպերն են՝ «Երկատված վիկոնտը» (իտալ.՝ Il visconte dimezzato, 1952), «Գոյություն չունեցող ասպետը» (իտալ.՝ Il cavaliere inesistente):

Վեպի գործողությունները ծավալվում են ծառաշատ Օմբրոզայում։ Գլխավոր հերոսը` Կոզիմո Ռոնդոն, վճռում է այլևս չենթարկվել ավանդապաշտ ու խիստ ընտանիքին, լքում է նրանց ու ողջ կյանքն անցկացնում ծառերի վրա։ «Ծառաբնակ բարոնը» այլաբանական վեպ է։ Վեպում պատմողը գլխավոր հերոսի եղբայրն է։

Հայերեն հրատարակություն
-----------------------

Վեպը 2017 թվականին հայերեն հրատարակել է «Անտարես» հրատարակչությունը «Օտար գիր» մատենաշարով։ Իտալերենից թարգմանեց Հասմիկ Եղիազարյանը, խմբագիր՝ Զավեն Բոյաջյան։ 320 էջ։

### Հայերեն հրատարակության հանձնարարականը

XX դարի իտալացի ականավոր գրող Իտալո Կալվինոյի «Ծառաբնակ բարոնը» վեպի (1957)՝ նրա լավագույն երկերից մեկի գործողությունը ծավալվում է XVIII դարի և XIX դարի սկզբին ծառաշատ Օմբրոզայում։ Արկածային սյուժեով, էքսցենտրիկ կերպարներով և հեղինակին հատուկ թեթև և հեգնական ոճով վեպն արծարծում է նաև մեր ժամանակների կարևորագույն խնդիրները։

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Բարձր գրականություն» հաղորդաշարում «Ծառաբնակ բարոնը» վեպի մասին Արքմենիկ Նիկողոսյանի հետ զրուցում է Հրաչյա Սարիբեկյանը

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Իտալո Կալվինոյի «Ծառաբնակ բարոնը», որ հանդիպում է Նապոլեոինին


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNE: XX1908376 · BNF: 11952593k · GND: 4456170-2 · VIAF: 196908346 · WorldCat VIAF: 196908346 |

 |
Կլայնի շիշ
**Կլայնի շիշ**, փակ միակողմանի մակերևույթ։ Առաջինը նկարագրել է գերմանացի մաթեմատիկոս Ֆելիքս Կլայնը 1882 թվականին։ Այն փողկապակցված է Մյոբիուսի ժապավենի հետ։ Հավանաբար արտահայտությունը գերմաներենից սխալ թարգմանության արդյունք է, ի սկզբանե անվանվելով «*Կլայնի մակերևույթ*» գերմ.՝ Kleinsche Fläche, այն թարգմանվել է որպես «Կլայնի շիշ» (գերմ.՝ Kleinsche Flasche)։

Կլայնի շիշը կարող է ստացվել երկու ծայրն էլ բաց խողովակից, եթե ճկելով այն, նեղ ծայրը անցկացվի իր պատի միջով և միմյանց «սոսնձվեն» (նույնացվեն) երկու շուրթերը՝ արտաքին, լայն շուրթը ծռելով ներս, իսկ ներքին, նեղ շուրթը՝ դուրս։ Այսպիսով, ստացվում է ինքնահատվող մակերևույթ։ Առանց ինքնահատման Կլայնի շիշը կարելի է կառուցել միայն քառաչափ տարածության մեջ։
Կլայնի շիշը պաշտոնապես կարելի է ստանալ սոսնձացման միջոցով {\displaystyle [0,1]\times [0,1]}, բացահայտման միավոր {\displaystyle (0,y)\sim (1,y)} երբ {\displaystyle 0\leqslant y\leqslant 1} և {\displaystyle (x,0)\sim (1-x,1)} при {\displaystyle 0\leqslant x\leqslant 1}, ինչպես ներկայացվում է դիագրամում

Պարամետրացում
-------------

Կլայնի շիշը ութնյակի ձևում ունի բավականին պարզ պարամետրացում.

{\displaystyle x=\left(r+\cos {\frac {u}{2}}\sin v-\sin {\frac {u}{2}}\sin 2v\right)\cos u}
{\displaystyle y=\left(r+\cos {\frac {u}{2}}\sin v-\sin {\frac {u}{2}}\sin 2v\right)\sin u}
{\displaystyle z=\sin {\frac {u}{2}}\sin v+\cos {\frac {u}{2}}\sin 2v}

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

##### Կառուցում

* 
* 
* 
* 
* 
*

Արտաքին հղումներ
----------------

* Магазин стеклянных бутылок Клейна
* Игры Торус Свободно распространяемые игры для Windows и Mac OS X, иллюстрирующие топологию тора и бутылки Клейна
* Анимационный фильм о Бутылке Клейна, созданный в 2010 г. при Свободном Университете г. Берлин (Freie Universität Berlin), включает изображение поездки по Бутылке и изначальное описание Феликса Клейна.

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Կլայնի շիշ** կատեգորիայում։ |


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 472)։*  |