**«Կատեգորիաներ» (Արիստոտել)** (հին հունարեն՝ Κατηγορίαι, լատին․՝ Categoriae կամ Praedicamenta),Արիստոտելի առաջին Organone շարադրությունը։ Այստեղ թվարկվում են բոլոր հնարավոր տեսակները, որոնք կարող են լինել դատողության առարկա կամ նախապատմություն։

Ստեղծագործության հատկանիշի հետ կապված խնդիրներ
----------------------------------------------

Արիստոտելի հեղինակությունը բազմիցս կասկածի տակ է առնվել։ «Կատեգորիաներ»-ում Արիստոտելի այլ աշխատանքներին ուղղակի հղում չկա։ Կան նաև որոշ հակասություններ «Կատեգորիա»-ի տեքստի և Արիստոտելի այլ տեքստերի, առաջին հերթին «Մետաֆիզիկայի» միջև։

Այնուամենայնիվ, ներկայումս հետազոտողների մեծ մասը հակված է այն բանին, որ «Կատեգորիաները» Արիստոտելի շարադրանքն են։ Դարեր շարունակ դրանք համարվում էին արիստոտելյան կորպուսի կարևորագույն մասը։

Կարճ շարադրանք
--------------

Արիստոտելը բերում է ամեն մի բան, որի մասին հնարավոր է խոսել։ Դրանք նախատեսված են թվարկելու այն ամենը, ինչը կարող է արտահայտվել առանց կազմի կամ կառուցվածքի, այսինքն՝ այն ամենը, ինչը կարող է լինել կամ դատողության առարկա կամ նախաբան։

Ներածական դրույթներ (1-3 գլուխներ)
----------------------------------

Արիստոտելի կատեգորիաները վերլուծելու համար կան ներածական դրույթներ, որոնք միջնադարյան հեղինակներն անվանում էին «Անտեպրեդիկամենտներ» (լատ.՝ ante-առջև)։

Տեքստը սկսվում է բացատրությունից, թե ինչ է նշանակում «նույնանուն» առարկաներ, ինչ է նշանակում «համանուն» առարկաներ, և ինչ է նշանակում «անվանական» առարկաներ։

Այն ամենը, ինչ մենք ասում ենք իրերի մասին մենք խոսում ենք,։

* Առանց ուրիշ առարկաների հետ կապի։ Կա անուն (առարկա) կամ բայ, ինչպես օրինակ «մարդ», «ցուլ», «հաղթում է» և այլն։
* Կապի մեջ է այլ առարկաների հետ, բայց կա ստեղծում է նախադասություն՝ «մարդը հաղթում է», «մարդը փախչում է»։

Այնուհետև Արիստոտելը տարբերակեց այն, ինչ խոսվում է առարկայի մասին։

Ավելին, Արիստոտելը հաղորդում է կատեգորիաների կամ նախատիպերի մասին, որոնք առանձնացվում են այն հիմքով, թե ինչպես է այս կամ այն նախատիպը վերաբերում իրի էությանը։

Տասը կատեգորիա (4-9 գլուխներ)
-----------------------------

Տասը կատեգորիաները, ըստ 4-րդ գլխի ցուցակի, ամենատարածվածն են։

* **Նյութը** կամ «**էություն**» (հին հունարեն՝ οὐσία)։ Նախապատմություն բառը նշանակում է անձի նախապատմություն, եթե իրի համապատասխան բնութագիրը ոչ մի բանի վրա, բացի ինքն իրենից, հիմնված չէ։ «Այս եզակի մարդը» կամ «այս եզակի ծառը» իրենց բնույթով էություն են։ Ստորև բերված է տեքստում Արիստոտելը կոչ է անում այդ հատուկ էությունները «առաջին էությունները», դրանք տարբերել «երկրորդ անձերից», որոնք համընդհանուր են։ Հետևաբար, «Սոկրատ»-ը առաջին էությունն է, մինչդեռ «մարդը» երկրորդն է։
* **Քանակություն** (հին հունարեն՝ τὸ πόσον- ինչքան), սա տարածական թվային բնութագրեր են։ Բոլոր միջնադարյան վեճերը կապված բնության հետ, 6-րդ գլխում մեկնաբանությունները շարունակվող են, քանակությամբ։
* **Որակ** (հին հունարեն՝ τὸ πόιον -ինչպիսի), բնութագրում է օբյեկտի բոլոր ոչ բացարձակ հատկությունները։ Այս հատկությունները չեն համապատասխանում բնությանը։
* **Հարաբերություն** (հին հունարեն՝ τὸ πρὸς τί - ինչ- որ բանի հարաբերությունը մեկին), սա միջոց է, որով մի իր կարող է կապվել մյուսի հետ։
* **Տեղանք** (որտեղ) - իրի դիրքը շրջապատի նկատմամբ։
* **Ժամանակ** (երբ) - իրի դիրքը կախված իրադարձությունների հաջորդականությունից։
* **Վիճակ** (սիտուացիա) - իրի մասերի բաժանած մասը՝ կախված մյուսից։
* **Աղբյուր** - իրի արտաքին վիճակը (օրինակ՝ հագնված.
* **Գործողություն** (հին հունարեն՝ τὸ ποιει̃ν - գործել) - ինչ-որ ուրիշ առարկայի փոփոխությունը։
* **Կրում** - կրած փոփոխությունն այլ ուրիշ առարկայից։

5-8 գլուխների առաջին չորսում ամեն ինչ մանրամասնորեն բացատրված է, վերջին վեցը թեթևակի նկարագրվում են 9-րդ գլխում, քանի որ միտքը հասանելի է։ Սխոլաստիկ փիլիսոփաների տեքստերը քննման արդյունքում նույնպես ցույց են տալիս անհավասարություն։

Եզրափակիչ դրույթներ (10-15-րդ գլուխներ)
---------------------------------------

Արիստոտելի կատեգորիաների ցուցակում հաջորդում են գրքեր եզրափակիչ դրույթներին վերաբերվող, որոնք հեղինակներն անվանել են «հետնախաձեռնություն» (լատ․՝ post-հետո)։

* Հակասող և հակադիր (10-11-րդ գլուխներ)
* Նախորդող և հաջորդող (Գլուխ 12)
* Տրվածը միասին (Գլուխ 13)
* Շարժման տեսակները (Գլուխ 14)
* Սեփականության երկրորդ վերլուծությունը (Գլուխ 15)։

Կատեգորիայի երկրաչափական թեորեմ
-------------------------------

Փիլիսոփաների կարծիքով՝ Արիստոտելը համակարգը դուրս է բերել անմիջապես հունական քերականությունից, այսինքն, նա վերագրել է խոսքի մասերի օնտոլոգիական նշանակությունը։ Օրինակ, էություն ցույց տվող կատեգորիաները համապատասխանում են գոյականներին։

* գոյություն – գոյական (մարդ)
* քանակություն – թվական (մեկ, մի քանիսը)
* որակ – ածական (ծեր, երիտասարդ)
* հարաբերություն - համեմատության աստիճան (առաջին, վերջին, բոլորից բարձր)
* տեղ - տեղի մակբայ (փողոցում, լեռան վրա)
* ժամանակ - ժամանակի մակբայ (այսօր, երեկ)
* տեղադրություն - անանցողական բայեր (կանգնած է, դրած է )
* տիրապետում - հունական իդեալը կրավորական սեռով (հագնված, ոտաբոբիկ)
* իրադրություն - բայ իրական սեռով (փախչում է, հաղթում է)
* համբերություն - բայ կրավորական սեռով (նրան քշում են, ծեծում են).

Արիստոտելը ոչ մի կերպ չի օգտագորում թեորեմը և չի հղում հունական քերականությանը որպես գաղափարի աղբյուր։ Բացի այդ, քերականությունը ոչ բոլոր դեպքերում համապատասխանում է աղյուսակին։ Օրինակ, քանակը և որակը կարելի է բնութագրել որպես գոյականներ (համեմատական բառը՝ հսկա, վիթխարի)։

Նշանակություն
-------------

Ըստ Ստենֆորդսկի համալսարանի պրոֆեսոր Ռեվիելյա Նետցայի՝ Արիստոտելի կատեգորիաները մեծամասամբ հիմք են ծառայել արևմտյան մտածողության պատմության ողջ տրամաբանական ուսումնասիրության համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Газета. Ru — Пергамент на троих». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ օգոստոսի 8-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 7-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Արիստոտել Կատեգորիաները «Փիլիսոփայությունը Ռուսաստանում» պորտալում

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Կատեգորիաներ (Արիստոտել)» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 122452967 · GND: 4244154-7 · LCCN: nr96035857 · NLG: 304863 · SUDOC: 028218876, 031189911 · VIAF: 186512058, 174045205, 483158790626838851375 · WorldCat VIAF: 186512058, 174045205, 483158790626838851375 |

 |

 |