**Նագարջունա** (սանսկրիտ՝ नागार्जुन, Nāgārjuna ***IAST*** — «արծաթե օձ»; չինարեն՝ 龍樹, *Lóngshù Լունշու*; ճապ.՝ 龍樹, *Ռյու։ Ձյու*; կորեերեն՝ 용수, *Յոնջյու*; տելուգու՝ నాగార్జునా), (մոտ 150, South India, Հնդկաստան - մոտ 250, Հնդկաստան), նշանավոր հնդիկ վանական-մտածող, ով զարգացրել է դհարմայի շունյատա («դատարկություն», ոչինչ) գաղափարը։ Նագարջունան Մադհյամակա բուդդայական դպրոցի հիմնադիրն է և Մահայանա բուդդիզմի փիլիսոփայության առաջատար դեմքը։

Գերմանացի փիլիսոփա Յան Վեստերհոֆը նրան համարում է «ասիական փիլիսոփայության պատմության մեծագույն մտածողներից մեկը»։

Մահայանայում նա հարգվում է որպես երկրորդ Բուդդա, ով կարողացավ բացահայտել Դհարմայի խորը փիլիսոփայական իմաստը։ Պատկանում է Մահայանա և Վաջրայանա բուդդայականության 84 մահասիդդաներին։

Կենսագրություն
--------------

Հնդկաստանը մ.թ. առաջին և երկրորդ դարերում քաղաքականապես բաժանված էր տարբեր պետությունների, այդ թվում՝ Քուշան կայսրության և Սատավահանայի թագավորության։ Բուդդայական պատմության այս պահին բուդդայական համայնքն արդեն բաժանված էր տարբեր բուդդայական դպրոցների և տարածվել էր ողջ Հնդկաստանում։

Այս ժամանակ արդեն կար Մահայանա որոշ շարժում։ Մահայանա գաղափարներն այն ժամանակ Հնդկաստանում կրում էին բուդդիստների փոքրամասնությունը։ Ինչպես գրում է Ջոզեֆ Ուալսերը, «Մահայանան մինչև հինգերորդ դարը հիմնականում անտեսանելի էր և, հավանաբար, գոյություն ուներ միայն որպես փոքրամասնություն և հիմնականում չճանաչված շարժում Նիկայա բուդդիզմի ծիրում»։ Երկրորդ դարում վաղ Մահայանա սուտրաները, ինչպիսիք են Aṣṭasāhasrikā Prajñāpāramitā-ն, արդեն շրջանառվում էին Մահայանա որոշ շրջանակների մեջ։

### Կյանք

Սատավահանա թագավորության քարտեզը, որը ցույց է տալիս Ամարավաթի (ըստ Վալսերի, որտեղ Նագարջունան կարող էր ապրել և աշխատել) և Վիդարբհա (ըստ Կումարաջիվայի` Նագարջունայի ծննդավայրը) վայրերը
Նագարջունայի կյանքի ստույգ տարիներն անհայտ են, ենթադրաբար՝ մ.թ. 2-3-րդ դարեր (150 - 250), նրա մասին տեղեկությունները միահյուսված են ֆանտաստիկ և առասպելական սյուժեներով՝ դժվարացնելով նրա կյանքի իրական իրադարձությունների որոշումը։ Մի շարք ավանդական տեքստեր պնդում են, որ նա ապրել է 600 տարի (մ.թ.ա. 2-րդ դարից)։ Որոշ քննադատներ ենթադրում են, որ երկու տարբեր Նագարջունաներ են եղել։ Պահպանված ամենավաղ պատմությունները գրվել են չինական և տիբեթերեն լեզվով նրա մահից դարեր անց և հիմնականում պատմականորեն չստուգելի հագիոգրաֆիկ պատմություններ են։

Ըստ Կումարաջիվայի (4-5-րդ դդ.) Նագարջունան ծնվել է հարավային Հնդկաստանում գտնվող բրահմանների ընտանիքում և ավարտել բրահմանի կրթության ամբողջական դասընթացը, այնուհետև ինքն ընդունել է բուդդիզմ և դավանափոխ արել տեղի թագավորին։ Ըստ Սյանցզանի (VII դ.) Նագարջունայի գործունեությունը ծավալվել է հյուսիսարևելյան Հնդկաստանում։

Որոշ գիտնականներ, ինչպիսիք են Ջոզեֆ Ուալսերը, պնդում են, որ Նագարջունան Սատավահանա դինաստիայի թագավորի խորհրդականն էր, որը կառավարում էր Դեկանի սարահարթը երկրորդ դարում։ Դրան են աջակցում նաև ավանդական սրբանկարչական աղբյուրների մեծ մասը։ Ամարավաթիի հնագիտական ապացույցները ցույց են տալիս, որ եթե դա ճիշտ է, ապա թագավորը կարող է լինել Յաջնա Շրի Շատակարնին (մոտ 2-րդ դարի երկրորդ կես)։ Այս ասոցիացիայի հիման վրա Նագարջունան պայմանականորեն տեղադրվում է մոտավորապես մ.թ. 150-250 թվականների միջակայքում։

Վալսերը կարծում է, որ ամենայն հավանականությամբ, երբ Նագարջունան գրում էր Ռատնավալիը, նա ապրում էր խառը վանքում (մահայանա և ոչ մահայանա), որտեղ փոքրամասնություն էին կազմում մահայանականները։ Վանքի ամենահավանական աղանդավորական պատկանելությունը, ըստ Վալսերի, եղել են Պուրվասաիլյա, Ապարասաիլյա կամ Կայտյակա (որոնք Mahāsāṃghika ենթադպրոցներ էին)։

Նա նաև պնդում է, որ «հավանական է, որ նա գրել է *Ռատնավալին* երեսուն տարվա ընթացքում երկրորդ դարի վերջին Անդրա շրջանում (ներկայիս Ամարավատի)»։

Տորչինովը, հղում անելով տիբեթական և չինական բուդդայական աղբյուրներին, հիմնականում՝ 11-րդ դարում սանսկրիտ գրված «84 մահասիդհաների կենսագրություն» աշխատանքին, ներկայացնում է հետևյալ կենսագրական տվյալները.

> Իր պատանեկության տարիներին նա եղել է հինդու յոգի աշակերտ, ով սովորեցրել է Նագարջունային և նրա ընկերներին դառնալ անտեսանելի։ Երիտասարդները շատ անլուրջ օգտագործեցին այդ ունակությունը՝ նրանք սկսեցին թափանցել թագավորական հարեմ և զվարճանալ նրա բնակիչների հետ։ Թագավորը, սակայն, շատ շուտով հասկացավ, թե ինչ է կատարվում և բռնեց բոլոր անտեսանելի մարդկանց, բացի Նագարջունայից։
> 
> 
> Նրանց հարեմի զվարճանքներն ավարտվեցին թաղամասում, և Նագարջունան այնքան ցնցված էր անլուրջության և զգայական հաճույքների հետ կապված հետևանքներից, որ նա անմիջապես դարձավ բուդդայական վանական՝ ճանապարհորդելով դեպի հյուսիս դեպի հայտնի Նալանդա վանք։
> 
> 
> Նրա ինտենսիվ մտորումների արդյունքը տեսիլքն էր, որը որոշեց Նագարջունայի փիլիսոփայական ուսմունքների բնույթը։
> 
> 
> Նա տեսավ մի ստուպա, որը շրջապատված էր բուդդաներով և բոդհիսատվաներով։ Նագարջունան բացեց ստուպան և ներսում տեսավ մեկ ուրիշը, ճիշտ նույնը։ Հետո նա որոշեց գտնել հենց առաջին, օրիգինալ ստուպան։ Նա բացեց երկրորդ ստուպան և տեսավ նույն երրորդի ներսը, մեջը՝ չորրորդը և այդպես անվերջ։ Եվ հետո Նագարջունան հասկացավ, որ չկա առաջին ստուպա, այլ կերպ ասած՝ առաջնային սուբստանց, հիմնարար սկզբունք, և չի կարող լինել։
> 
> 
> Այս ըմբռնումը նրան արժանի դարձրեց ձեռք բերելու Պրաջնա-պարամիտայի սուտրաները՝ դեպի կատարելություն տանող Գերիմաստությունը, որը հինգ հարյուր տարի առաջ Բուդդան թաքցրել էր օձ-նագաների մեջ։
> 
> 
> Նագարջունան իջավ Նագաների թագավորի ստորջրյա պալատը և այնտեղ գտավ Պրաջնա-պարամիտա սուտրաները, որոնց շուրջ մեդիտացիաները նրան ստիպեցին զարգացնել փիլիսոփայական համակարգ (կամ, գուցե, «հակահամակարգ»)։
> 
> 
> 
> Նագարջունան երկար տարիներ եղել է Նալանդայի վանահայրը, սակայն ծերության տարիներին նա վերադարձել է հայրենի վայրեր, որտեղ նրան հրավիրել է այն ժամանակ տիրող թագավորը, որը հույս ուներ, որ Նագարջունան կդառնա իր գուրու, հոգևոր դաստիարակը։ Նագարջունան համաձայնվեց, և թագավորը նրա համար կառուցեց նոր վանք, որը հետագայում կոչվեց Նագարջունիկոնդա (նրա ավերակները պահպանվել են մինչ օրս)։
> 
> 

Նալանդա համալսարանի ավերակները
Նագարջունայի ուսմունքը տարածվել է Չինաստանում՝ Սանլուն բուդդայական դպրոցի («Երեք տրակտատների դպրոց») տեսքով։ Պրաջնապարամիտայի փիլիսոփայությունը և նրա հիմնարար տեքստը՝ «Մահապրաջնապարամիտա-շաստրա» (*չինարեն՝ 大智度論*, Դա ջիդու լուն, «*Տրակտատ անցման մասին մեծ իմաստության օգնությամբ»*) հետագծվում են դրանում։ Նրա գործունեության հետ է կապված Նալանդա հայտնի բուդդայական համալսարանը։

Ուսմունք
--------

Նագարջունան քննադատել է Բուդդայի ուսմունքների այն մեկնաբանությունները, որոնք եղել են այդ ժամանակ, վիճել բուդդիզմի հակառակորդների հետ, մասնակցել միսիոներական գործունեությանը, կենդանության օրոք հարգվել է որպես բոդհիսատվա, իսկ նրա հեռանալուց հետո դարձել է հարգանքի առարկա։

Նագարջունայի դիսկուրսի մեկնարկային կետը պատճառահետևանքային ծագման սկզբունքի (սանսկրիտ.՝ pratitya-samutpada) ճանաչումն է՝ որպես մեթոդաբանական հիմք։ Նագարջունայի հիմնական եզրակացությունը. ամեն ինչ գոյություն ունի միայն այնքանով, որքանով այն որոշված է պատճառականորեն, և չկա որևէ բան (ոչ մի դհարմա), որը պատճառականորեն որոշված չլիներ։ Եվ սա նշանակում է, որ ոչինչ (ոչ մի դհարմա) չունի ինքնագոյություն (սվաբհավա), այսինքն՝ չկա այնպիսի էություն, որն ինքնաբավ լինի, որ գոյություն ունենար ինքն իրենով՝ իր էության ուժով։ Քանի որ այդպես է, և ամեն ինչ պատճառահետևանքային է որոշված, գոյություն չունեն ինքնագոյություն ունեցող գոյեր, քանի որ փոխառված կեցությունը իրական գոյություն չէ, ինչպես որ պարտք վերցրած փողը իրական հարստություն չէ։ Պատճառականության շղթան բաց է. չկա բացարձակ «փոխատու» (Աստված, Աբսոլյուտ), և երևույթներն իրենք անվերջ որոշում են միմյանց գոյությունը։

Այսպիսով, բոլոր դհարմաները *դատարկ* են, անէական և անհենարան։ Այսպիսով, Մադհյամական լրացնում է հին Աբհիդհարման. նրա «պուդգալա նաիրատմյա» («մարդու անշահախնդրություն») սկզբունքը լրացվում է նորով, այն է՝ «դհարմա նաիրատմյա» («դհարմայի անշահախնդրություն») սկզբունքով։ Հիմա անիմաստ է «տարբերակել դհարմաները». նրանք իրենց դատարկությամբ բավականին «հավասար» են միմյանց նկատմամբ (սամատա)։ Հետևաբար, պրաջնան այլևս չի կարող ընկալվել որպես տարբերակող իմաստություն. այժմ դա իրականության բնույթի, իրականում եղածի բնույթի սեմիոտիկայից դուրս ըմբռնումն է (ներըմբռնում)։

*Բացարձակ իմաստության սրտի սուտրայում* ասվում է. «Բոլոր դհարմաների համար դատարկությունը նրանց [ընդհանուր] էական հատկանիշն է։ Նրանք ո՛չ ծնվում են, ո՛չ կործանվում, ո՛չ աղտոտվում, ո՛չ մաքրվում, ո՛չ ավելանում, ո՛չ պակասում»։ Այնուամենայնիվ, այն ամենը, ինչ սեմիոտիկ է, խորհրդանշական, նկարագրելի, խոսքով արտահայտելի, միայն արտաքին արտաքուստ ու թվացյալ է, տարբերակող մտքի (վիկալպա) և դրա կառուցվածքի (կալպանա) գործունեության պտուղը։

Իրականությանը համարժեք մետաֆիզիկական համակարգ կամ համապատասխան գոյաբանություն ստեղծելու ցանկացած փորձ դատապարտված է ձախողման. մտածելով, որ մենք նկարագրում ենք էությունը, մենք նկարագրում ենք միայն մեր պատկերացումները կեցության մասին, որոնք ստեղծվել են մեր ընտրողական մտքի միջոցով, որն առաջին հերթին դրել է սուբյեկտ-օբյեկտ երկատվածությունը որպես էմպիրիկ գիտելիքի պայման։ Նախ, մենք իրականության վրա պիտակներ ենք դնում, այնուհետև սկսում ենք դրանք ուսումնասիրել՝ դրանք ընդունելով որպես իրականություն, կամ, այլ կերպ ասած, լուսնին ուղղված մատը ընդունում ենք որպես լուսին (չինական դաոսական գրականության պատկեր, որը, սակայն, ակտիվորեն օգտագործվում է նաև չինացի բուդդիստների կողմից)։

Ապացուցելով փիլիսոփայական կատեգորիաների (ինչպես բուդդայական, այնպես էլ բրահմանական դպրոցների) անհամապատասխանությունը իրականությունը նկարագրելու և համարժեք գոյաբանություն ստեղծելու համար՝ Նագարջունան օգտագործում է մի տեսակ բացասական դիալեկտիկա, որը կոչվում է «պրասանգա» («ժխտող փաստարկում»)։

> **Լեզուն, սկզբունքորեն, չի կարող համարժեք նկարագրել իրականությունը, քանի որ բոլոր լեզվական ձևերը անհամապատասխան են իրականությանը։** Դրան ոչ ադեկվատ է նաև փիլիսոփայական մտածողությունը, որը գործում է հասկացությունների և կատեգորիաների հետ։ Տրամաբանական մտածողությունն ի վիճակի չէ ընկալել իրականությունն այնպես, ինչպես որ կա, իսկ լեզուն անկարող է նկարագրել այն։ Հետևաբար, ոչ մի գոյաբանություն, ոչ մի «գոյության գիտություն» հնարավոր չէ, քանի որ այն միշտ կապված կլինի ոչ թե իրականության, այլ դրա մասին մեր պատկերացումների կամ նույնիսկ մեր մտածողության հմտություններով և կեղծ գաղափարներով կառուցված ինչ-որ կեղծ իրականության հետ։ **Այն, ինչ իրական է, աննկարագրելի է, այն ամենը, ինչ նկարագրվում է, անիրական է**։
> — Ե. Ա. Տորչինով «Աշխարհի կրոններ»
> 
> 

Նագարջունան իր *Մուլա Մադհյամանկա-կարիկա* *տ*րակտատում դիտարկում և ժխտում է այնպիսի հարաբերական կատեգորիաներ, ինչպիսիք են պատճառականություն, շարժում, ժամանակ, տարածություն, քանակություն և մի շարք այլ կատեգորիաներ` որպես *աբսոլյուտ ճշմարտության մակարդակում* անտեղի։ Դիտարկենք երկու օրինակ՝ Նագարջունայի քննադատությունը պատճառահետևանքային կապի և բուդդայական ակնթարթային տեսության և «ժամանակ» կատեգորիայի քննադատությունը։

Նագարջունան հարց է տալիս. ինչպե՞ս են կապված պատճառն ու հետևանքը։ Կարո՞ղ ենք ասել, որ արդյունքը տարբերվում է պատճառից։ Ոչ, մենք չենք կարող, քանի որ այս դեպքում անհնար է ապացուցել, որ տվյալ հետևանքը հենց այդ և ոչ մեկ որևէ ուրիշ պատճառի հետևանք է։ Միգուցե հետևանքն ու պատճառը նույնակա՞ն են։ Նույնպես ոչ, որովհետև այդ դեպքում ընդհանրապես իմաստ չունի դրանք տարբերել։ Կարո՞ղ է արդյոք պատճառն ու հետևանքը նույնական են և տարբեր։ Ոչ, դա նույնպես անհնար է, քանի որ այս տեսակետը կմիավորի առաջին երկու պնդումների սխալները։ Կարո՞ղ ենք ասել, որ պատճառն առաջացնում է հետևանք։ Դա անհնար է, քանի որ այս դեպքում պետք է ենթադրել հետևյալ այլընտրանքների հնարավորությունը՝

ա) հետևանքն արդեն առկա է եղել պատճառի մեջ

բ) հետևանքը պատճառի մեջ նախապես չի եղել, այլ նորից հայտնվել է

գ) տեղի են ունեցել և' մեկը, և' մյուսը։

Այս այլընտրանքները հավասարապես անհնար են։ Առաջին դեպքում ընդհանրապես չի կարելի խոսել պատճառի և հետևանքի մասին, քանի որ դրանք պարզապես նույնն են։ Երկրորդ դեպքում պնդվում է ինչ-որ անհավանական բան, քանի որ կեցությունը ու ոչ-կեցություն է, ինչպես կյանքը և մահը, լույսն ու խավարը, հակադիր (փոխբացառող) հակադրություններ են, և եթե ինչ-որ բան գոյություն չունի, ապա այն չի կարող լինել` «ոչ»-ը չի կարող վերածվել «այո»-ի, «ոչինչ»-ից չի կարելի «ինչ-որ բան» ստացվել։ Երրորդ դեպքը միավորում է ինչպես առաջին, այնպես էլ երկրորդ տարբերակների սխալ լինելը։ Այսպիսով, պատճառն արդյունք չի տալիս, ընդհանրապես ոչինչ չի կարող առաջանալ։ Պատճառականությունը դատարկ է։

Նագարջունայի ոսկե արձան
Մոտավորապես նույն կերպ Նագարջունան ցույց է տալիս «ժամանակ» կատեգորիայի սխալ լինելը։ Ի՞նչ է ժամանակը։ Դա անցյալ է, ներկա և ապագա։ Բայց պարզ է, որ այս չափումներից ոչ մեկը «օրիգինալ» չէ, դրանք գոյություն ունեն միայն միմյանց նկատմամբ՝ լիովին որոշվելով միմյանց կողմից. «անցյալ» հասկացությունն իմաստ ունի միայն ապագայի և ներկայի, ապագան` անցյալի և ներկայի, իսկ ներկան՝ անցյալի և ապագայի առնչությամբ։ Բայց անցյալն անցել է։ Ապագան դեռ չկա։ Որտեղ է այդ դեպքում ներկան։ Ո՞ւր է այն «ակնթարթը անցյալի և ապագայի միջև, որը կոչվում է «կյանք»։ Ի վերջո, այս իբր իրական «ներկան» գոյություն ունի երկու հորինվածքի առնչությամբ՝ այն, որն այլևս գոյություն չունի, և այն, ինչը դեռ չկա։

Այսպիսով, առաջանում է մի տարօրինակ պատկեր. էմպիրիկորեն կան պատճառականություն, և ժամանակ, և տարածություն, և շարժում, բայց հենց որ մենք փորձում ենք ռացիոնալ վերլուծել այդ երևույթները նշող կատեգորիաները, անմիջապես հայտնվում ենք անլուծելի հակասությունների օվկիանոսի մեջ։ Հետևաբար, բոլոր փիլիսոփայական կատեգորիաները միայն մեր մտավոր գործունեության արդյունք են, որոնք բոլորովին պիտանի չեն իրականությունը նկարագրելու համար, ինչպես որ կա։

Այստեղից Նագարջունան անցնում է երկու ճշմարտությունների կամ գիտելիքի երկու մակարդակի տեսությանը։ Գիտելիքի առաջին մակարդակը էմպիրիկ իրականության մակարդակն է (սանսկրիտ՝ sanvritti satya), որը համապատասխանում է առօրյա պրակտիկային։ Այս մակարդակի վերաբերյալ կարելի է խոսել պատճառականության, շարժման, ժամանակի, տարածության, միասնության, բազմակի և այլնի պայմանական գոյության մասին։ Այս մակարդակը տարբերվում է մաքուր պատրանքից՝ երազներ, հալյուցինացիաներ, միրաժներ և այլ երևույթներ, ինչպիսես՝ «նապաստակի եղջյուրները», «կրիայի մորթին» կամ «ամուլ կնոջ որդու մահը»։ Բայց դա նույնքան պատրանքային է բացարձակ կամ աբսոլյուտ ճշմարտության (paramartha satya) մակարդակի հետ կապված։ Այս մակարդակը անհասանելի է տրամաբանական դիսկուրսի համար, բայց հասկանալի է յոգական ինտուիցիայի ուժերով։

Մադհյամակայի ժխտողական դիալեկտիկայի կիրառման հետ է կապված Նագարջունայի հայտնի «աթեիստական» (ավելի ճիշտ՝ հակաստեղծագործ) «Այն մասին, որ Վիշնուն չկարողացավ ստեղծել աշխարհը ...» տրակտատի գաղափարները, որը ռուսերեն թարգմանել է Ֆ. Ի. Շչերբացկին 1920 թվականին։ Այս տրակտատում Նագարջունան ներկայացնում է հակակրեացիոնիստական հետևյալ փաստարկները. Նախ, թեիստներն ասում են, որ քանի որ ամեն ինչ ունի պատճառ, աշխարհը որպես ամբողջություն նույնպես պետք է ունենա պատճառ, և այդ պատճառը Աստված է։ Սակայն այս դեպքում Աստված նույնպես պետք է ունենա իր պատճառը, նա՝ իր սեփականը, և այդպես անվերջ։ Միանգամայն անհասկանալի է, թե ինչու պետք է պատճառահետեւանքային կապի շղթան վերջանա Աստծու վրա։

Երկրորդ՝ յուրաքանչյուր գործողություն ենթադրում է ինչ-որ նպատակ, իսկ այդպիսի նպատակի առկայությունը կատարողի անկատարությունն է։ Եթե Աստված ստեղծում է աշխարհը, նշանակում է, որ նա ինչ-ինչ պատճառներով դրա կարիքն ունի, նրան ինչ-որ բան պակասում է, հետևաբար նա կատարյալ և ինքնաբավ չէ, ինչը հակասում է Աստծո գաղափարին։ Սա նշանակում է, որ կա՛մ Աստված չի ստեղծում աշխարհը, կա՛մ այն կատարյալ չէ, այսինքն՝ թեիստական իմաստով նա Աստված չէ։ Եթե Աստված ստեղծում է աշխարհն առանց շարժառիթների և նպատակի, ապա նա նման է փոքրիկ անխոհեմ երեխայի, ով ինքն էլ չի հասկանում, թե ինչ է անում, և դա նույնպես անհամատեղելի է Աստված հասկացության հետ։ Ի վերջո, արարչագործության գաղափարն ինքնին հակասական է. ի վերջո, եթե աշխարհը գոյություն չունի, ապա այն չէր կարող հայտնվել, քանի որ կեցությունը չի կարող առաջանալ ոչ-կեցությունից, և ոչնչից չի կարող ինչ-որ բան առաջանալ։

Նագարջունան իր հիմնավորումներից մեկ այլ եզրակացություն է անում, որը չափազանց կարևոր է Մահայանայի փիլիսոփայական ուսմունքի համար. նա պնդում է, որ սամսարա և նիրվանա հակացությունները նույնական են։

«Նագարջունա օձի նվաճողը» (1925)

«Նագարջունա օձի նվաճողը» (1925) Նիկոլայ Ռերիխ, 
Նագարջունայի այս հայտարարությունը բաց է երկու մեկնաբանության համար, որոնք երկուսն էլ օգտագործվել են բուդդայական ավանդույթներում։ Նախ, կարելի է ասել, որ սամսարան նիրվանայի պատրանքային կողմն է, որը կառուցված է տարբերակող գիտակցության կողմից, որն անհետանում է իրականության ճիշտ ըմբռնման հետ, ինչպես որ անհետանում է օձը, երբ գիտակցում ես, որ դա ճոպան էր, որը մթության մեջ սխալմամբ օձի տեղ ես դրել։ Այդ դեպքում բոլոր կենդանի էակները եղել են, կան և միշտ կլինեն Բուդդա։ Նրանք երբեք չեն մտել սամսարա և ի սկզբանե գտնվում են նիրվանայի մեջ։ Սամսարայի ամբողջ տառապանքը, ծնունդ-մահ ամբողջ անսկիզբ շրջապտույտը միայն պատրանք է, որը պետք է վերացնի ամենաբարձր գիտելիքը՝ Պրաժնա-պարամիտան, Տրանսցենդենտալ Իմաստությունը։

Երկրորդ մեկնաբանությունը կապված է մադհյամակայի հարաբերականության հետ։ Քանի որ նիրվանան նիրվանա է միայն սամսարայի առնչությամբ, իսկ սամսարան այդպիսին է միայն նիրվանայի առնչությամբ, ուրեմն ոչ սամսարան, ոչ էլ նույնիսկ նիրվանան չունեն իր գոյությունը (սվաբհավա), և, հետևաբար, նրանք նույնպես դատարկ են և անէական, և նրանց ընդհանուր տատհատան ( սանսկր.`«նմանություն», «այսպեսություն») կամ իսկական բնույթը շունյատա է (դատարկություն)։ Բոդհիսատվան գիտակցում է և՛ սամսարայի, և՛ նիրվանայի դատարկությունը և այդպիսով հասնում է Բուդդայի վիճակին։

Մատենագրություն
---------------

Նագարջունային վերագրվող մոտ 200 գրություններից ամենահավաստի են համարվում հետևյալ հինգը.

1. «**Մուլամադհյամիկա-կարիկի»** (չինարեն՝ 中論頌, Mulamadhyamika-kariki, «Միջինի ուսուցման հիմնարար տողեր») մոտ չորս հարյուր հիսուն չափածո տողեր, որը բաժանված է քսանյոթ գլուխների։ Տեքստը նվիրված է էմպիրիկ իրականության «դատարկության» (սանսկրիտ՝ *շունյատա*) թեմային և այն հասկացություններին, որոնց վրա հիմնված է դրա ճանաչողության փորձը։ Ընդհանուր ընդունված հասկացությունների քննադատությունն իրականացվում է Նագարջունայի կողմից ճշմարտության երկու մակարդակով՝ հարաբերական և բացարձակ։ Կարիկայի տեքստը կառուցված է պարադոքսների վրա և տարբեր մեկնաբանություններ է առաջացրել հետագա մտածողների շրջանում։ Սկզբում շատ արևմտյան մեկնաբաններ, հենվելով Նագարջունայի ուսմունքների մակերեսային մեկնաբանության վրա, դատարկություն հայեցակարգը համարեցին համընդհանուր ժխտում, իսկ բուդդայական փիլիսոփայությունը` ծայրահեղ նիհիլիզմի օրինակ, սակայն 20-րդ դարի երկրորդ կեսին՝ բուդդայաբանության զարգացումից և ավանդույթին ավելի մանրամասն ծանոթանալուց հետո, Նագարջունայի մեկնաբանությունը` որպես նիհիլիստ հազվադեպ դարձավ։
2. **«Վիգրակա-վյավարտանի»** (չինարեն՝ 空七十論 - *Կուն ցի շի լուն*, «Այն, ինչ վերացնում է դիսկուսիան»), յոթանասուն ոտանավոր, որն ուղեկցվում է ավտոմեկնաբանությամբ, զարգացնում է Նագարջունայի կենտրոնական ուսմունքը՝ «դատարկության» ուսմունքը, որը նույնացվում է անհատի գոյության վիճակների կախյալ ծագման օրենքի և սեփական բնույթի իրերի բացակայության օրենքի հետ։ Այստեղ Նագարջունան քննադատում է համահնդկական իմացաբանությունը՝ գիտելիքի աղբյուրների ուսմունքը, և փորձում է հերքել «ժխտման դիալեկտիկայի» հակառակորդների հիմնական փաստարկը (որը հետևողական լինելու համար, նրանց կարծիքով, պետք է ժխտի հենց ինքն իրեն)։
3. **«Յուկտիշաշտիկա»** (չինարեն՝ 六十頌如理論, «Վաթսուն ոտանավոր տրամաբանական համահունչության մասին»), ընդգրկում է, չնայած սահմանափակ ծավալին, բազմաթիվ թեմաներ՝ սկսած անհատի լինելու վիճակների կախված ծագումից և վերջացրած «մեծ հոգիների» հատկանիշներով, որոնք արդեն հասել են «ազատագրմանը» կամ մոտենում են դրան, և որոնց հակադրվում են կրքերին հավատարիմ և « վանդակում բանտարկված օբյեկտների » հոգիները։
4. **«Վայդալյա Պրակարանա»** («Կեղծ ուսմունքների փոշի դառնալու մասին տրակտատ»), քննադատում է Նյայա ուսմունքը, հատկապես նրա 16 դիալեկտիկական թեմաներից բաղկացած համակարգը։
5. **«Ռատնա-վալի»** (չինարեն՝ 宝行王正論, *Բաո սին վան ջեն լուն*, «Գոհարների ծաղկեշղթա»), բանաստեղծական տրակտատ հինգ գլուխներից, յուրաքանչյուրում 100 ոտանավոր։ Նվիրված է էթիկական, սոտերիոլոգիական (մարդու փրկության աստվածաբանություն) և քաղաքական խնդիրներին։ Մադհյամակայի փիլիսոփայություն։

Աշակերտներ
----------

Նագարջունայի հետևորդները` սկսած Կումարաջիվայի դարաշրջանից, դարձան Հնդկաստանից դուրս կարևոր Մահայանա դպրոցների հիմնադիրներ։ Խոսքը առաջին հերթին չինական *Սանլուն դպրոցի* (երեք տրակտատների դպրոց) մասին է, որը հիմնադրվել է 6-րդ դարում վանական Ցզիցզանգի կողմից (Ճապոնիայում այն կոչվում էր *Սանրոն-սյու*) և մշակում է ուսմունքներ երկու մակարդակների ճշմարտության մասին` «դատարկության» (շունյատա) և այն մասին, որ Բուդդայի նվիրական ուսուցումը չի կարող փոխանցվել հայեցակարգային լեզվով (որն էլ հենց քննադատել է Նագարջունան)։

Իր ժամանակակից Ցզիցզան-Չժիի հիմնադրած Տյանտայ դպրոցի (ճապոներեն՝ Տենդայ) ուսմունքի հիմքում ընկած է Նագարջունայի ուսմունքը, ըստ որի, թեև իրերը «դատարկ են», բայց ունեն որոշակի ժամանակավոր գոյություն, ինչը ապացուցված է դրանց մասին մեր ընկալմամբ, և կա երրորդ սկիզբը, որը պետք է կապի նրանց կեցության այս երկու պարամետրերը։

Նագարջունայի ուսմունքի ազդեցությունը նշանակալի է նաև Չան (Զեն) դպրոցի վրա, որի ժառանգության մեջ են մտնում «Մադհյամիկ կոանները»։ Կամալաշիլան կարևոր դեր է խաղացել Նագարջունայի ուսմունքը Տիբեթում տարածելու գործում՝ շնորհիվ 792 թվականին չինական դպրոցներից մեկը ներկայացնող հակառակորդի նկատմամբ տարած հաղթանակի (չնայած այս հաղթանակը նրա կյանքի գնով է եղել)։

Նագարջունայի ամենահայտնի ուսանողը *Արյադեվան* էր (3-րդ դար), այսպես կոչված Մադհյամակա Պրասանգիկա կամ «արմատական մադհյամակայի» ստեղծող (ի տարբերություն Մադհյամակա Սվատանտրիկա՝ «չափավոր Մադհյամակա»)։ Նրա գրվածքների հիմնական մեկնաբաններն են եղել Բուդհապալիտան (5-րդ դար), Բհավավիվեկան (6-րդ դար) և Չանդրակիրտին (VII դար)։

Պատկերագրության մեջ
-------------------

Նագարջունան հաճախ պատկերվում է որպես կոմպոզիտային էակ, որը ներառում է մարդու և նագայի բնութագրերը։ Միաժամանակ նագա տարրերը պսակում և պաշտպանում են մարդու գլուխը։ Նագաների գաղափարը գալիս է հնդկական կրոնական մշակույթից, որտեղ նրանք նկարագրվում են որպես իմաստուն օձեր կամ վիշապներ, որոնք պատասխանատու են անձրևների, լճերի և այլ ջրային մարմինների համար։ Բուդդայականության մեջ նագաները *արհատներ* են, այսինքն՝ նրանք իմաստուն մարդիկ են, ովքեր հասել են լիակատար ազատագրման կլեշաներից և դուրս են եկել «վերածննդի անիվից»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Internet Philosophy Ontology project
2. ↑  Identifiants et Référentiels (ֆր.) — ABES, 2011.
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18  Buddhist Digital Archives — BDRC.
4. 1 2 3 4 5  Walser, Joseph (2005-05). *Nagarjuna in Context: Mahayana Buddhism and Early Indian Culture*. Columbia University Press. ISBN 978-0-231-50623-6.
5. 1 2 3  Westerhoff, Jan Christoph (2022). Zalta, Edward N. (ed.). *Nāgārjuna* (Summer 2022 ed.). Metaphysics Research Lab, Stanford University.
6. ↑  Westerhoff, Jan Christoph (2007). «Nāgārjuna's Madhyamaka : a philosophical investigation» [«Նագարջունայի Մադհյամակա. փիլիսոփայական ուսումնասիրություն»]. `{{cite journal}}`: Cite journal requires `|journal=` (օգնություն)
7. ↑  Mäll, Linnart. *Studies in the Aṣṭasāhasrikā Prajñāpāramitā and other essays.* 2005. p. 96
8. 1 2  Kalupahana, David J. (1992 թ․ մարտի 1). *A History of Buddhist Philosophy: Continuities and Discontinuities* (անգլերեն). University of Hawaii Press. էջ 160. ISBN 978-0-8248-1402-1.
9. ↑  *Торчинов Е. А.* Введение в буддологию. — СПб.: Санкт-Петербургское философское общество, 2000. С. 81—82. Արխիվացված 2005-12-30 Wayback Machine
10. ↑  Торчинов Е.А. Лекция 4. Доктринальные тексты Махаяны (литература сутр) Բուդդոլոգիայի ներածություն. դասախոսությունների դասընթաց. Սանկտ Պետերբուրգ։ Սանկտ Պետերբուրգի փիլիսոփայական միություն, 2000. էջ 63-76.
11. ↑  Е.А.Тоpчинов. РЕЛИГИИ МИPА: ОПЫТ ЗАПPЕДЕЛЬНОГО. ПСИХОТЕХНИКА И ТPАНСПЕPСОНАЛЬНЫЕ СОСТОЯНИЯ СПб.: Центp "Петеpбypгское Востоковедение", 1998
12. ↑  **МАДХЬЯМАКА-КАРИКА** Ռուսական էլեկտրոնային գրադարան կայքում
13. ↑  Нагарджуна. Муламадхъямака-карика, XXV, 19-20
14. ↑  «Нагарджуна :: Энциклопедия современной эзотерики. Словарь терминов :: Сайт Лотоса». *ariom.ru*. Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ օգոստոսի 13-ին. Վերցված է 2023 թ․ օգոստոսի 30-ին. Վ. Կ. Շոխինի հոդվածի
15. ↑  Е.А. Торчинов ФИЛОСОФИЯ БУДДИЗМА МАХАЯНЫ. Петербургское Востоковедение, 2002. — 320 с. — ISBN 5-85803-197-8.
16. ↑  Berger, Douglas. «Nagarjuna (c. 150—c. 250)». *Internet Encyclopedia of Philosophy*. Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ մարտի 11-ին. Վերցված է 2017 թ․ մայիսի 2-ին.

Գրականություն
-------------

ռուսերեն
* *Андросов В. П.* Буддизм Нагарджуны. Религиозно-философские трактаты. — М.: Восточная литература, 2000.
* *Андросов В. П.*. Нагарджуна и его учениеМ.: Наука, 1990.
* *Андросов В. П.* Учение Нагарджуны о Срединности. — М.: Восточная литература (издательство), 2006. — 502 с.
* Нагарджуна. Муламадхьямакакарика. dbu ma rtsa ba’i tshig le’ur byas pa shes rab ces bya ba. Перевод с тиб. И. Кучина, 2018.
* Нагарджуна / Андросов В. П. // Монголы — Наноматериалы. — М. : Большая российская энциклопедия, 2013. — С. 656. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 21). — ISBN 978-5-85270-355-2.
* *Лифинцева Т. П.* Онтологические основания негативности в буддизме Махаяны и учении Нагарджуны // Онтология негативности: Сборник научных работ. М. 2015.- ISBN 978-5-88373-412-9 С.8-24.
* *Торчинов Е. А.* Философия буддизма Махаяны. — СПб.: Петербургское Востоковедение, 2002. — 320 с. — ISBN 5-85803-197-8
* *Щербатской Ф. И.* Избранные труды по буддизму. — М.: Наука, 1988. С. 245—253.

այլ լեզուներով
* Mulamadhyamakakarika of Nagarjuna. The Philosophy of the Middle Way. Introduction, Sansrkrit Text, English Translation and Annotation by D. J. Kalupahana. — Delhi, 1999.
* *Murty K. S.* Nagarjuna. — New Delhi: National Book Trust, 1978.
* *Ramanan K. V.* Nāgārjuna’s Philosophy. — Delhi: Motilal Banarsidass, 1978.
* *Walser J.* Nāgārjuna in Context: Mahāyāna Buddhism and Early Indian Culture. — New York: Columbia University Press, 2005.

Արտաքին հղումներ
----------------

* *Վասիլև Վ. Պ.* Աշվաղոշայի, Նագարջունայի, Արյադևայի և Վասուբանդուի կենսագրությունները(անգլ.)
* Նագարջունա в «Кругосвет» առցանց Հանրագիտարանի հոդված (անգլ.)
* Նագարջունայի տեքստերը (անգլ.) սանսկրիտից թարգմանություն։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Rhys Davids, T. W. (1911). «Nāgārjuna». In Chisholm, Hugh (ed.). *Encyclopædia Britannica* (անգլերեն). Vol. 19 (11th ed.). Cambridge University Press. էջ 151.
* Nagarjuna (c. 150—c. 250) *Internet Encyclopedia of Philosophy*
* Nāgārjuna – Sanskrit Buddhist texts: Acintyastava, Bodhicittavivaraṇa, Ratnāvalī, Mūlamadhyamakakārikās &c.
* Overview of traditional biographical accounts
* Online version of the Ratnāvalī (Precious Garland) in English Թարգմանել է պրոֆ. Վիդյակարապրաբհա և Բել-ձեկ
* Online version of the Suhṛllekha (Letter to a Friend) in English Թարգմանեց Ալեքսանդր Բերզինը
* Nagarjuna *( - c. 150-250)* LibriVox
* Nārāgjuna vis-à-vis the Āgama-s and Nikāya-s Բյոմա Կուսումա նեպալյան Դհարմասանգհա (արխիվացված)
* ZenEssays: Nagarjuna and the Madhyamika
* Mula madhyamaka karika առցանց տիբեթերեն և անգլերեն տարբերակը թարգմանվել է Սթիվեն Բատչելորի կողմից (արխիվացված)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Նագարջունա» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Լարուսի · Կրուգոսվետ · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Treccani · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 90238054 · BNE: XX1648339 · BNF: 11917351g · GND: 118641263 · ISNI: 0000000080880781 · LCCN: n81097126 · NKC: jn20010525103 · NLP: a0000001708282 · NTA: 06827825X · SUDOC: 027043983 · VIAF: 8711937, 266092044 · WorldCat VIAF: 8711937, 266092044 |

 |

 |