recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Աբաղա
**Աբաղայի դաշտ**, Թուրքիայի Վանի նահանգում՝ Վանա լճից հյուսիս-արևելք, Բերկրի գետի ավազանում։ Եզրավորված է Ծաղկանց և Կոտուրի լեռնաշղթաներով։ Տարածքը մոտ 1800 կմ² է, բարձրությունը՝ 1800-2000 մ։ Հիմքում շրջակա լեռներից արտավիժած լավաներ են՝ ծածկված լճագետաբերուկային նստվածքներով։ Մակերևույթը հարթավայրային է՝ տեղ-տեղ մնացուկային բլուրներով։ Կան բազալտի, տուֆի, կրաքարի, տորֆի պաշարներ։

Անվանում
--------

Աբաղայի դաշտը XIII դարում մոնղոլ իլխան Աբաղայի բանակատեղին էր, ենթադրվում է, որ դաշտը կոչվել է նրա նունով։

Աշխարհագրություն
----------------

Տարածքը 1800 կմ² է, բարձրությունը՝ 1800-2000 մ։ Հիմքում շրջակա լեռներից արտավիժած լավաներն են՝ ծածկված ալյուվիալ-մանրահողային բերուկներով։ Օգտակար հանածոներից են՝ բազալտը, տուֆը, կրաքարը, տորֆը։

Բնակչություն
------------

Մինչև XVII դարը այդտեղ եղել է հայկական խիտ բնակչություն (մոտ 300 գյուղ)։ Այժմ Աբաղայի դաշտում բնակվում են խաշնարած քրդեր։ Լանդշաֆտը մարգագետնա-տափաստանային է։ Հիմնականում անասնապահական շրջան է։ Մշակում են հացահատիկ։

Կլիմա
-----

Կլիման բարեխառն ցամաքային է, ձմեռը՝ խստաշունչ և երկարատև, ամառը՝ զով, հունվարի միջին ջերմաստիճանը՝ -12 °C, հուլիսինը՝ 15 °C, տարեկան տեղումները՝ 500-700 մմ։ Լանդշաֆտը լեռնամարգագետնատափաստանային է։ Հացահատիկային բույսերի մշակման և անասնապահական շրջան է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հակոբյան Թ. Խ. Մելիք-Բախշյան Ստ. Տ. Բարսեղյան Հ. Խ. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 1 [Ա-Գ] (խմբ. Մանուկյան Լ. Գ.), Երևան, «Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն», 1986, էջ 2 — 992 էջ։


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 13)։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Աբաղա

**Աբաղա**, լեռ Հայկական լեռնաշխարհի կենտրոնական հատվածում։

Անվանում
--------

Լեռան անվան հետ կապված կա երկու վարկած։ Վաղ միջնադարում՝ Արշակունիների թագավորության շրջանում, տարածքը պատկանել է Աբեղյան նախարարական տոհմին (մ.թ.ա. 3-րդ - մ.թ. 4-րդ դարեր)։ Համարվում է, որ ինչպես լեռը, այնպես էլ համանուն մի դաշտ և բերդաքաղաք կոչվում են այս տոհմի անունով։ Ապալա անունը հանդիպում է դեռ խեթական աղբյուրներում։

Երկրորդ տարբերակը համեմատական առավել նոր է և հասնում է զարգացած միջնադար։ Զաքարյան իշխանապետության տարիներին Հայաստան են արշավում մոնղոլ-թաթարական զորքերը։ Նրանցից Աբաղա խանը բանակում է Վանա լճի հյուսիսարևելյան կողմում՝ Բերկրի գետի հովտում։ Ենթադրվում է, որ Աբաղայի անունով կոչվում է լեռը և մյուս աշխարհագրական վայրերը։

Տեղադրություն
-------------

Աբաղա լեռը գտնվում է Վանա լճից հյուսիս՝ Ծաղկանց լեռների (թուրքերեն՝ Aladağ) համակարգում։ Աբաղայի աջ կողմում հոսում է Բերկրի գետը, որը թափվում է Վանա լիճ։ Գետի ափերին գտնվում են երկու հովիտներ՝ Աբաղայի (վերին մասում) և Բերկրիի (ստորին մասում)։

Երբեմն սխալմամբ նույնացնում են պատմական Նպատ լեռան հետ։ Համաձայն Թուրքիայի վարչատարածքային բաժանման՝ լեռը գտնվում է Վանի մարզի Չալդըրանի շրջանում, Իրանի սահմանից ոչ հեռու։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հակոբյան Թ. Խ. Մելիք-Բախշյան Ստ. Տ. Բարսեղյան Հ. Խ. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 1 [Ա-Գ] (խմբ. Մանուկյան Լ. Գ.), Երևան, «Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն», 1986, էջ 305 — 992 էջ։
2. ↑  Հակոբյան Թ. Խ. Մելիք-Բախշյան Ստ. Տ. Բարսեղյան Հ. Խ. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 1 [Ա-Գ] (խմբ. Մանուկյան Լ. Գ.), Երևան, «Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն», 1986, էջ 676 — 992 էջ։
3. ↑  Հակոբյան Թ. Խ. Մելիք-Բախշյան Ստ. Տ. Բարսեղյան Հ. Խ. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 1 [Ա-Գ] (խմբ. Մանուկյան Լ. Գ.), Երևան, «Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն», 1986, էջ 2 — 992 էջ։
Կոմիտասը հայ գեղճկական երաժշտության հանճարներից է
**Ժողովրդական երաժշտություն**, հայկական երաժշտական արվեստի այն շերտն է, որը պահպանել է նրա վաղ դրսևորումները, տիպային առանձնահատկությունները և մտածողության հիմնական կերպը։ Բուն հայկական ժողովրդական երաժշտությունը սերնդեսերունդ փոխանցվել է բացառապես բանավոր հաղորդմամբ և դարձել ազգային երգարվեստիի տարատեսակների ու ճյուղերի ոճական հիմքն ու սնուցող աղբյուրը։ Ընդհանուր կերտվածքով միաձայնային (մոնոդիկ) է. բաղկացած է երգային (մեներգ, զուգերգ, խմբերգ), նվագարանային (մենակատարում և անսամբլ) և նվագերգային տեսակներից։ Տարածված են նաև մենապարին ու խմբապարին ուղեկցող երգեցողության ու նվագի տարատեսակներ, որտեղ իշխողը երգեցողությունն է։ Երկրի քաղաքական ու տնտեսական կյանքի փոփոխություններով պայմանավորված՝ ժողովրդական երաժշտությունը հարստացել է առանձին ճյուղերով (գեղջկական երգ, գուսանաաշուղային արփ, քաղաքային երգ), որոնք երևան են եկել այս կամ այն ժամանակաշրջանում՝ իբրև տարբեր խավերի գեղարվեստական մտածողության արտահայտություն։ Վաղ շրջանի պրոֆեսիոնալ երաժշտության ճյուղերը (տաղ, հոգևոր երգ), սերելով գեղջկական երաժշտությունից, հաստատուն տեղ են գտել ժողովրդական երաժշտության մեջ, ձեռք բերել պրոֆեսիոնալ արվեստի վառ անհատականացված գծեր։ Հայկական ժողովրդական երգերի բանաստեղծ, մի շարք բնագրեր ամփոփված են միջնադարյան ձեռագիր տաղարաններում և երբեմն կրում են խազագրության հետքեր։ Բնագրերի կանոնավոր հավաքումը սկզբնավորվել է 19-րդ դարի 2-րդ կեսից (Ղևոնդ Ալիշան, Ռափայել Պատկանյան, Միքայել Միանսարյանց, Գարեգին Սրվանձտյան, Գևորգ Շերենց, Գարեգին Հովսեփյան, Երվանդ Լալայան, Ալեքսանդր Մխիթարյան, Կոմիտաս, Մանուկ Աբեղյան և ուրիշներ)։ 19-րդ դարի 2-րդ կեսից տարածվել են հայկական նոտագրությամբ ժողովրդական երգերի ձեռագիր երգարաններ։ Եղանակների կանոնավոր հավաքումն ու գրառումը սկիզբ են առել 1870-ական թվականներից (Սահակ Ամատունի, Քրիստափոր Կարա-Մուրզա, Նիկողայոս Տիգրանյան, Կոմիտաս, Արշակ Բրուտյան, Ստեփան Դեմուրյան, Հակոբ Հարությունյան, Սպիրիդոն Մելիքյան, Միհրան Թումաճան, Արամ Քոչարյան և ուրիշներ) նախ կատարողից, իսկ 1913 թվականից՝ նաև ձայնագրող սարքերով։ Այս բնագավառում ամենամեծ երախտավորը Կոմիտասն է. նա հայ գեղջկական երաժշտությունը ներկայացրել է իր բազմատեսակությամբ ու գաղափարագեղարվեստական ողջ խորությամբ։ Հավաքված երգերը (տպագրվել է 2 հազարից ավելի նմուշ) թեև տարբեր ժամանակների ու ազգագրական շրջանների արգասիք են, սակայն ներկայացնում են հայ գեղջկական երգի ոճական ամբողջականությունը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստան հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
**Մ 14 ճանապարհ** **(M 14)**, միջպետական նշանակության ճանապարհը, որը հանդիսանում է Հայաստանի Հանրապետության ավտոմոբիլային ճանապարհային ցանցի կարևորագույն հատվածներից մեկը։

Նկարագրություն
--------------

Մ14 ճանապարհը Արտանիշ գյուղի մոտակայքում
Մ 14 ճանապարհը ունի 97.8 կմ երկարություն։ Այն Մ 4 ճանապարհը միացնում է Վարդենիս քաղաքին՝ անցնելով Շողակաթ (նախկին անվանումը՝ Շորժա) գյուղով։

ՀՀ միջպետական նշանակության ավտոմոբիլային ճանապարհները նրանք են, որոնք կապում են Հայաստանի Հանրապետության ճանապարհային ցանցն այլ պետությունների ավտոմոբիլային ճանապարհների ցանցին և ապահովում են միջազգային տրանսպորտային հաղորդակցությունը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  ՀՀ կառավարության 2014 թվականի փետրվարի 13-ի N 265-Ն որոշմում «ՀՀ ընդհանուր օգտագործման պետական ավտոմոբիլային ճանապարհների անվանացանկի» մասին: Archived 2016-07-16 at the Wayback Machine.
2. ↑  «ՀՀ օրենքը ավտոմոբիլային ճանապարհների մասին» ընդունված 2006 թվականի դեկտեմբերի 5-ին, հաստատված ՀՀ նախագահի կողմից 2006 թվականի դեկտեմբերի 21-ին։
**Հարլի փողոց**, **Հարլի-սթրիթ** (անգլ.՝ Harley Street), փողոց Լոնդոնում (Մեծ Բրիտանիա), հանրահայտ է դարձել 19-րդ դարում այնտեղ հաստատված
բժշկության տարբեր ճյուղերի մասնագետների շնորհիվ։

Պատմություն
-----------

XIX դարից սկսվեց աճել բժիշկ պրակտիկանտների, բժիշկների ու վիրաբույժների, դեղատների, մասնավոր կլինիկաների և այլ բժշկական հաստատությունների թիվը՝ տեղակայված Հարլի-սթրիթում և մոտակա շրջանում։ 1852 թվականին այստեղ հաստատվեց հայտնի բժիշկ Ուիլյամ Ջենները։ 1853 թվականին Ֆլորենս Նայթինգլի գլխավորությամբ այստեղ բացվեց Establishment for sick Gentlewomen հիվանդանոցներից առաջինը։

1860 թվականի տվյալներով Հարլի-սթրիթում հաշվվում էր ընդամենը 20 բժիշկ, իսկ 1900 թվականին նրանց քանակը 4 անգամ մեծացավ։ 1914 թվականին բժիշկների քանակը աճեց մինչև 200։ Հաջողության հասած բժիշկները, հաճոյախոսական առաջարկություններ անելով իրենց գործընկերներին, բարձրացնում էին Հարլի-սթրիթի հեղինակությունը որպես բժշկություն մայր կենտրոններից մեկը։

Երբ 1948 թվականին հիմնադրվեց Մեծ Բրիտանիայի Ազգային առողջապահական ծառայությունը, Հարլի-սթրիթում սկսեցին աշխատել մոտ 1500 մարդ։ 21-րդ դարի սկզբում այս հեղինակավոր շրջանում մոտ 3000 մարդ զբաղված էր բժշկության բնագավառում։

Ենթադրվում է, որ բժիշկների այսպիսի հոսքը Հարլի-սթրիթ պայմանավորված է նոր ընդարձակ կառույցների հիմնադրմամբ 19-րդ դարում։ Դրան նպաստել է նաև գնացքով ճանապարհորդելու ուղիներին մոտ գտնվելը. Քինգս-Քրոսս, Սենթ-Փանքրաս և այլն։

1873 թվականին Medical Society of London-ը նույնպես վերահաստատվեց այս շրջանում, տեղակայվելով Չանդոս-սթրիթի Lettsom House-ի առանձնյակներից մեկում։ 
Հարլի-սթրիթի մերձակայքը պատկանում է դե Վալդեն ընտանիքին և ղեկավարվում են de Walden Estate ընկերության կողմից։ Դե Վալդեն ընտանիքը այն ժառանգե է 1715 թվականին, նրանից հետո, երբ Օքսֆորդի 2-րդ կոմս Էդվարդ Հարլին սկսեց զարգացնել Քեվենդիշի հրապարակը և նրան հարող փողոցները։

Հարլի-սթրիթում բնակվել են այնպիսի հայտնի մարդիկ, ինչպիսին են Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Ուիլյամ Գլադստոնը, նկարիչ Ուիլյամ Թըրները և լոգոպետ Լայոնել Լոգը։

Այժմ Հարլի-սթրիթի շրջանում տեղակայված են հիմնականում մասնավոր կլինիկաներ պրեմիում դասի, ինչպես նաև պլաստիկ վիրաբույժները և ստոմատոլոգիական պրակտիկանտները։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  History of Harley Street
**Սերգեյ Նիկոլաևիչ Կոխանովիչ** (ռուս.՝ Сергей Николаевич Коханович, 20 հոկտեմբերի, 1921, Մոսկվա – 26 հոկտեմբերի, 1956, Բուդապեշտ), Խորհրդային բանակի գնդապետ, 1956 թվականի Հունգարական հեղափոխության ճնշման մասնակից, Սովետական Միության հերոս (1956)։

Կենսագրություն
--------------

Սերգեյ Կոխանովիչը ծնվել է 1921 թվականի հոկտեմբերի 20-ին Մոսկվայում։ Ստացել է միջնակարգ կրթություն։ 1939 թվականին զորակոչվել է Բանվորագյուղացիական Կարմիր բանակ։ 1941 թվականին Սերգեյ Կոխանովիչն ավարտել է Մոսկվայի հրետանային ուսումնարանը։ Նույն թվականի հոկտեմբերից մասնակցել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Արևելյան ռազմաճակատի (*«Հայրենական մեծ պատերազմ»*, 1941-1945) գործողություններին՝ կռվելով մինչև ավարտը։ 1951 թվականին Սերգեյ Կոխանովիչն ավարտել է Ռազմական հրետանային ակադեմիան։ 1956 թվականի աշնանը նա ծառայում էր Ռումինիայում և եղել է Առանձին մեքենայացված բանակի 33-րդ գվարդիական մեքենայացված դիվիզիայի 1195-րդ հրետանային գնդի հրամանատար։

Սերգեյ Կոխանովիչի շիրիմը Վագանկովյան գերեզմանատանը
1956 թվականի հոկտեմբերի 23-ին Սերգեյ Կոխանովիչը մեկնել է Հունգարիայի Ժողովրդական Հանրապետություն և ակտիվորեն մասնակցել Հունգաական հեղափոխության ճնշման ուղղությամբ տարվող մարտական գործողություններին։ Հոկտեմբերի 25-ին նրա դիվիզիայի զորամասերը, չունենալով քարտեզ կամ ուղեկցող, մոլորվել են Բուդապեշտում։ Սերգեյ Կոխանովիչը կարողացել է վերականգնել զորամասերի վերահսկողությունը՝ գտնելով շատ զորամասեր ու կազմակերպելով պաշտպանություն։ Բուդապեշտի փողոցներից մեկում նա մահացու վիրավորվել է գլխից և հաջորդ օրը մահացել։ Թաղված է Մոսկվայի Վագանկովյան գերեզմանատանը։

ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության՝ 1956 թվականի դեկտեմբերի 18-ի հրամանով «զինվորական պարտքի կատարման ժամանակ ցուցաբերած արիության ու խիզախության համար» գնդապետ Սերգեյ Կոխանովիչին շնորհվել է Սովետական Միության հերոսի կոչում։ Նա պարգևատրվել է նաև Լենինի, Կարմիր դրոշի, Հայրենական պատերազմի 2-րդ աստիճանի շքանշաններով, Կարմիր աստղի երկու շքանշաններով և մի շարք մեդալներով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Սերգեյ Կոխանովիչը «Երկրի հերոսները» կայքում (ռուս.)

Գրականություն
-------------

* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс. Рег. № в РКП 87-95382.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Երկրի հերոսներ · Find A Grave |

 |
**Մշակույթի աշխարհագրություն**, հասարակական աշխարհագրության ենթահամակարգի բաղադրիչներից։ Չնայած այժմ նրա՝ իբրև գիտության ինքնուրույն ճյուղի գոյությունը կասկածի տակ չի առնվում, սակայն դեռևս չկա միասնական կարծիք նրա սահմանների և կոնկրետ խնդիրների մասին։ Մշակույթի աշխարհագրությունը համարվում է սահմանային գիտական ճյուղ մշակութաբանության և աշխարհագրության միջև։ Հստակ տրված չէ գիտական այս ճյուղի հետազոտության կոնկրետ օբյեկտի և բովանդակության հարցը։

Մշակույթի աշխարհագրությունը մշակույթի և նրա բաղադրիչների տարածքային տարբերակման և տարածքային կազմակերպման, փոխադարձ կապերի և միջավայրի հետ հոխազդեցությունների մասին գիտություն է։

Ներքին կառուցվածք
-----------------

Գլոբալիզացիան Ջակարտայում
Մշակույթի աշխարհագրությունն ունի երկու բաղադրիչ՝ կոմպոնետնային, որի հիմքում ընկած է գործունեության բնագավառը և ռեգիոնալ, որի հիմքում պետությունների, տարածաշրջանների, մշակութային և քաղաքակրթական տարածքային միավորներն են։

Կոմպոնենտային ճյուղի առավել հարուստ ենթաճյուղերից է կրոնի աշխարհագրությունը, որի հետազոտության օբյեկտը կրոնն է, իսկ առարկան՝ դրա տարածական տեղաբաշխումը, տեղական առանձնահատկությունները, կապը էթնիկական, բնական, տնտեսական, սոցիալական պայմանների հետ։

Տես նաև
-------

* Աշխարհագրական դետերմինիզմ
* Մշակույթ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Jordan-Bychkov, Terry G. Domosh, Mona, Rowntree, Lester (1994)։ *The human mosaic: a thematic introduction to cultural geography*։ New York: HarperCollinsCollegePublishers։ ISBN 978-0-06-500731-2
2. ↑  Լեմվել Վալեսյան, Աշխարհագրական գիտությունների մեթոդաբանական և տեսական հիմունքներ։ Դասագիրք բուհերի աշխարհագրական մասնագիտությունների համար, Երևան, 2004թ, 186-րդ էջ։

Արտաքին հղումներ
----------------

* ՔԱՂԱՔԱԿՐԹՈւԹՅՈւՆՆԵՐԻ ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈւԹՅՈւՆ(չաշխատող հղում)

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Մեծ ռուսական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 131699688 · LCCN: sh2006005978 · Microsoft: 48233174 · NKC: ph122023 |

 |
*Մարրաներ. Հավատաքննության ժամանակներում Զատկի գաղտնի տոնում Իսպանիայում*: Մովսես Մայմոնի նկարը
**Մարրաները** կամ **մարաները** (իսպ.՝ Marrano, արաբ․՝ محرّم‎‎ մուհարամ-ից — արգելված), եզրույթ, որով Իսպանիայի և Պորտուգալիայի քրիստոնյա բնակչությունն անվանում էր քրիստոնեություն ընդունած հրեաներին և նրանց սերունդներին՝ անկախ դավանափոխման կամավորության աստիճանից (14-15-րդ դարերի վերջեր)։

Իշխող Ֆերդինանդ II Արագոնացի և Իզաբելլա I (Կաստիլիայի թագուհի) թագավորական զույգի կողմից 1492 թվականին ընդունված հրամանը Իսպանիայի բոլոր հրեաներին կարգադրում էր եռամսյա ժամկետում կա՛մ մկրտվել, կա՛մ լքել երկրի սահմանները։ Հրեաների մեծամասնությունը փախչում էր կա՛մ Պորտուգալիա (որտեղ 30 տարի անց պատմությունը կրկնվեց), այնտեղից էլ Եվրոպայի հյուսիս, կա՛մ Իտալիա, Օսմանյան կայսրություն, Հյուսիսային Աֆրիկայի երկրներ։ Բայց Իսպանիայի հրեաների որոշ մասը, իսկ այնուհետև Պորտուգալիայում, ընդունեց քրիստոնեությունը։ 1502 թվականին նման բախտի արժանացան նաև մուսուլմանները (մավրերը), իսկ հարյուրից քիչ ավելի տարի անց և մորիսկները՝ առերես քիստոնեություն ընդունած մավրերի սերունդները։

Հաճախ մարրաները և նրանց սերունդները շարունակում էին հավատարմություն պահպանել առ հուդայականությունը (ամբողջովին կամ մասամբ)։ Հրեական ավանդույթը մարրաներին դիտարկում է որպես կարևորագույն *անոսիմ* (եբրայերեն՝ אֲנוּסִים‎, բառացի՝ ստիպվածներ) խումբ՝ հրեաներ, որոնք ստիպողաբար հավատափոխ եղան։ Գաղտնի հուդայականություն դավանող մարրաները իսպանական հավատաքննության հետապնդման հիմնական տարրերն էին, ինչպես մորիսկները։

Հաջորդող հարյուրամյակների ընթացքում՝ Իսպանիայի և Պորտուգալիայի կողմից Հարավային Ամերիկայի և Կարիբյան ծովի կղզիների գաղութացման ժամանակաշրջանում, շատ մարրաներ բնակություն հաստատեցին այնտեղ։ Նրանց մի մասը միացավ հոլանդական գաղութներում ապաստան գտած սեֆարդյան հրեաների հետ։ Բայց մարրաների հիմնական զանգվածը ձուլվեց իսպանախոս բնակչության հետ։

Համաձայն 2008 թվականին կատարված Լիդսի համալսարանի գենետիկական հետազոտությունների՝ ժամանակակից Իսպանիայի բնակչության 20 %-ը տղամարդկանց գծով ունեն հրեական արմատներ և 11 %-ը ունեն արաբական և բերբերական արմատներ։

Անվան առաջացումը
----------------

Այս, ըստ էության, արհամարհական մականունն ունի անորոշ ծագում։ Իսպաներեն իսպ.՝ marrano նշանակում է «խոզ». Բայց այնուամենայնիվ գոյություն ունեն նա «marrano» եզրույթի այլ մեկնաբանություններ՝ եբրայերեն՝ מראית עין‎ (*մար’իտ աին*, «արտաքին տեսք»), արամեերեն՝ מר אנוס (*մար անուս*, «հարկադրաբար»), եբրայերեն՝ מומר‎ (*մումար*, «դավանափոխ») իսպանական 'ano' վերջավորությամբ, արաբ․՝ mura'in‎‎ («տարտյուֆ»)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  marrano // DICCIONARIO DE LA LENGUA ESPAÑOLA — Vigésima segunda edición. REAL ACADEMIA ESPAÑOLA
2. ↑   *Մարրաներ*՝ հոդվածը Հրեական էլեկտրոնային հանրագիտարանում
3. ↑  «Գենետիկական փորձեր Իսպանիայում» Նիկոլաս Ուեյդ, New York Times, 12/05/2008 էջ՝ А12
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Մշակույթի տուն (այլ կիրառումներ)
Վերին Արտաշատի մշակույթի տունը
**Վերին Արտաշատի մշակույթի տուն**, գտնվում է Արարատի մարզի Վերին Արտաշատ գյուղում։ Կառուցվել է 1957 թվականին։ Ընդգրկված է Վերին Արտաշատի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում։

Պատմություն
-----------

Գտնվում է Վերին Արտաշատ գյուղի կենտրոնում։ Կառուցվել է 1957 թվականին, Հայկական ԽՍՀ վաստակավոր ճարտարապետ Գևորգ Թամանյանի նախագծով։ Վարդագույն տուֆով կառուցված մշակույթի տունն առանձնանում է իր ինքնատիպ հորինվածքով։ Երկհարկ շինություն է՝ երեք քանդակազարդ մուտքերով։ Զույգ կիսասյուներով և կամարաշարով մշակված ճակատի ամբողջ երկարությամբ երկու շարքով տեղադրված են մեծաչափ պատուհաններ։ Կամարաշարի վերևում կա ավելի փոքր, շրջանաձև պատուհանների մի շարք։ Երկրորդ հարկում տեղակայված է 460-տեղանոց դահլիճը։ 2010 թվականին մասնակի վերանորոգվել է։

Գրականություն
-------------

* Մնացականյան Ս. Հայաստանի գյուղական բնակավայրերի ճարտարապետությունը, Երևան, 1956։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ՀՀ Մշակույթի նախարարություն, «Պատմամշակութային արգելոց-թանգարանների և պատմական միջավայրի պահպանության ծառայություն» ՊՈԱԿ, Վերին Արտաշատի մշակույթի տուն(չաշխատող հղում)
| **՞**Սանտոլին |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Ծածկասերմեր |
|
|
|
|
|
| Դաս | Էուդիկոտներ |
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Բարդածաղկավորներ |
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Santolina

 |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Սանտոլին** (լատ.՝ Santolina), պատկանում է բարդածաղկավորների ընտանիքին։ Հայրենիքը հարավային Եվրոպան է։

Կենսաբանական նկարագիր
---------------------

Բազմամյա, գեղեցիկ բույս է, մշակության մեջ հանդիպում է գորշ-արծաթափայլ տերևավոր (*S.Chamaeeyparissus L.*) տեսակը՝ իր ավելի կարճահասակ կոմպակտ ձև ունեցող այլատեսակներով (*S.ch.incana Lam. S.viridis*)։ Առաջինի տերևները և ինքը՝ բույսը բաց գորշավուն են, իսկ երկրորդը՝ վառ կանաչ։ Այս բույսերին հպվելիս արձակում են խիստ դուրեկան բուրմունք։

Մշակում
-------

Բազմացվում են կտորներով, բազմացման կամ ցանկարկղերում լցված մաքուր լվացված ավազով։ Կտրոնները կարելի է վերցնել աշնան սկզբներին՝ բաց գրունտից, կամ ձմռանը՝ ջերմատներում 10-12° ջերմության տակ պահվող մայրակներից։ Կտրոների համար օգտագործվում են դալար շիվերը, որոնք, սովորաբար, 15-18° ջերմության տակ արմատակալում են 20-30 օրվա ընթացքում։ Կիսափայտացած կամ փայտացած ճյուղերից վերցրած կտորները կամ բոլորովի չեն արմատակալում, կամ արատակալում են մեծ դժվարությամբ՝ 2-2,5 ամսում։ Կանաչ սանտոլինի կտորները համեմատաբար ավելի հաջող են արմատակալում քան գորշագույնինը։ Արմատակալած կտրոնները որոշ ժամանակ անհրաժեշտ է թողնել տեղում, որպեսզի արմատային սիստեմը ամրանա։ Այդ նպատակով ավազի շերտի տակ նախօրոք պետք է լցնել պարարտ և փափուկ հող, խառնած ավազի հետ։

Ժամանակից վաղ հանած, դեռ լրիվ չարմատակալած կտրոնները հաճախ չորանում են այդ պատճառով էլ պետք է ստուգել կտրոնների արմատակալման աստիճանը, երբեմն այս կամ այն բույսը։ Արմատակալած կտրոնները տնկում են 7 սմ-անոց թաղարների կամ սածիլման արկղերի։ Գարնանը դրանք փոխադրում են ջերմոցներ՝ արևին և դրսի օդին ընտելացնելու համար։

Օգտագործում
-----------

Օգտագործվում է գորգային ձևավորումներում, արաբանախշերում, ծաղկաթմբերում՝ նուրբ գծեր և ժապավեններ պատրաստելու համար։ Ծաղկային ձևավորումներում բույսերը տնկում են մեկը մյուսից 5-6, իսկ մեկ տարեկանից ավելի մեծ բույսերը՝ 10-15 սմ հեռավորության վրա։ Վերջիներս օգտագործվում են ավելի մեծ մասսիվներում և լանդշաֆտային տիպի տնկարաններում։

Տեսակներ
--------

* *Santolina adscensionis*
* *Santolina africana*
* *Santolina chamaecyparissus*
* *Santolina elegans*
* *Santolina oblongifolia*
* *Santolina rosmarinifolia*
* *Santolina virens*
* *Santolina viscosa*

Գրականություն
-------------

* Ծաղկաբուծություն և դեկորատիվ այգեգործություն, Հ. Ե. Նարինջյան
**Պարոդիա**, ծաղրանմանակում, երգիծաբանության ձև, որը կրկնօրինակում է որևէ ստեղծագործության կամ հաստատության միջավայրը, անձանց և գործառույթները, վերջիններին ծաղրելու նպատակով։ Նեղ իմաստով պարոդիան չափածո կամ արձակ գրված երգիծական բնույթի երկ է։ Պարոդիայի հեղինակը ծիծաղելի ծայրահեղություն կամ այլ միջոցներով արտահայտում է բոլորովին հակադիր մտքեր ու գաղափարներ` օգտագործելով մի այլ գրողի կամ ուղղության համար բնորոշ լեզվի, ոճի, կառուցվածքի բնորոշ գծերը։ Պարոդիայի օրինակ է Միքայել Նալբանդյանի «Հիմի է՞լ խոսենք» բանաստեղծությունը, որը նա գրել է Ռաֆայել Պատկանյանի «Հիմի է՞լ լռենք» բանաստեղծության դեմ։ Կամ նույնը կարելի է ասել Հովհաննես Հովհաննիսյանի «Իմ հայրենիքը տեսե՞լ ես, ասա'...» բանաստեղծության կապակցությամբ։ Եթե Հովհաննիսյանը նկարագրել է հայրենիքի իրական վիճակը հովվերգական պատկերներով, ապա Հովհաննես Թումանյանը, օգտագործելով նրա բանաստեղծության որոշ պատկերներ ու տողեր, ցուցադրում է այն ժամանակվա հայկական գյուղում իշխող սոցիալական անարդարությունների իրական պատկերը։

Հովհաննես Հովհաննիսյան


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Տեսե՞լ ես արդյոք այն բլուրները, 
Ուր ճոխ ծաղկում է մշտական գարուն,
Կանաչում թաղված այն այգիները,
Ուր իբրև գոհար խաղողն է հասնում |  |

։

Հովհաննես Հովհաննիսյան


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Տեսե՞լ ես արդյոք այն բլուրները, 
Ուր ճոխ ծաղկում է մշտական գարուն,
Ուր թալանում են մերոնք և այլերը,
Ուր հոսում են միշտ արցունք և արյուն |  |

։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Է. Դ. Ջրբաշյան, Հ. Մախչանյան Գրականագիտական բառարան, 1989
**Ձիթենյաց լեռ** (եբրայերեն՝ הַר הַזֵּיתִים‎, *Հար հա-Զեյթիմ*, արաբ․՝ جبل الزيتون ‎‎ *Ջեբել ալ-Զեյթուն*), լեռ Երուսաղեմ քաղաքի արևելյան կողմում, Կեդրոն գետի ափին։ Ունի երեք կատար (միջին բարձրությունը՝ 809 մետր)։ Անցյալում պատած է եղել ձիթենու ծառերով։ Հրեաների հնագույն սրբավայր է (արմ. լանջերին կան մ.թ.ա. II-I հազարամյակում վիմափոր գերեզմաններ)։ Ըստ ավետարանական ավանդության, արմ. ստորոտի Գեթսեմանի կոչվող պուրակը եղել է Հիսուս Քրիստոսի սիրած մենարանը, որտեղ նա Հուդայի մատնությամբ ձերբակալվել է և խաչվել Գողգոթայում (հետագայում այստեղ հիմնվել է Սուրբ Գերեզմանի եկեղեցին)։ Նույն ավանդության համաձայն՝ Քրիստոսը հարություն առնելուց հետո երկինք է համբարձվել (Ձիթենյաց լեռան այն կատարից, որի քարերից մեկին իբր դրոշմվել է նրա աջ ոտնատեղը)։ 326 թվականին կամ 333 թվականին Հռոմի Կոստանդիանոս Մեծ կայսեր մայրը՝ Հեղինեն, Ձիթենյաց լեռան վրա հիմնել է բազիլիկ եկեղեցի (վերակառուցվել է III դարում, կործանվել է XI դարում)։ V-VI դարերում այնտեղ եկեղեցի են հիմնել նաև հայերը։ Հայտնաբերվել է հայերեն գրությամբ ու հայական զարդաքանդակներով (սիրամարգ, կաքավ ևն պատկերներ) VI դ. խճանկարի նմուշ։ Ձիթենյաց լեռան վրա հետագայում կառուցվել են նաև այլ եկեղեցիներ ու մատուռներ։ Ձիթենյաց լեռն այժմ քրիստոնյա ժողովուրդների սրբավայր է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Har-El, Menashe (1977)։ *This is Jerusalem*։ Jerusalem: Canaan Publishing House։ էջ 117


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Աստվածաշնչյան · Աստվածաշնչյան · Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Կրուգոսվետ · Համառոտ հրեական · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · Ուղղափառ · Ուղղափառ աստվածաբանական · Catholic (1997—…) |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BAV: ADV10119567 · GND: 4224109-1 · LCCN: sh85087756 · VIAF: 304910304 · WorldCat VIAF: 304910304 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 705)։*  |
**Ծիսահմայական բանահյուսությունը** հայկական բանավոր ավանդության վաղնջական և կարևոր բաղադրիչներից է. նրա տեսակներն ու ենթատեսակներն են անեծքները, օրհնանք-մաղթանքները, երդումները, հմայական աղոթքները, ծիսատոնական տարբեր բնույթի երգերը, խաղերն ու բանաձևերը։ Այս խումբն ունի կիրառական որոշակի նպատակ և նշանակություն՝ առնչված ժողովրդի ապրած միջավայրի, տնտեսական, սոցիալ-կենցաղային կյանքի, բարոյական ու կրոնապաշտամունքային ընկալումների տարբեր 594 կողմերն ու երևույթները խորհրդանշող ծիսական ու հմայական արարողությունների հետ։ Բանահյուսության հիշյալ տեսակները բնորոշվում են խոսքի ներգործության զորության հանդեպ հավատով, ծիսահմայական արարողություններին ենթակա անձի, առարկայի կամ երևույթի տվյալ վիճակը փոխելու ցանկությամբ՝ հաճախ արտահայտված խորհրդանշական-այլաբանական պատկերներով ու համեմատություններով։ Հմայական համեմատաբար պարզ բանաձևերից են անեծքները, օրհնանք-մաղթանքներն ու երդումները, որոնք գործածվում են ծիսահմայական արարողությունների (ծնունդ, մահ, հարսանիք, ժողովրդական տարբեր հանդիսություններ, խնջույք, ողջույն, հրաժեշտ, շնորհավորանք, բարեմաղթություն) ժամանակ։ Հմայական բարդ բանաձևերից են կապքի (կախարդության արգելք) աղոթքները, որոնք, վիպական նկարագրական սկզբնամասից բացի, բաղադրվում են անեծքի, բարեմաղթության, երդման և սպառնալիքի բանաձևերից, ուղեկցվում են որոշակի արարողություններով, ունեն պահպանական-ապահովական բնույթ, կիրառվում են չար ոգիներից հարուցվող զանազան ցավերից, հիվանդ դրություններից, փորձանքից զերծ պահելու նպատակով։ Ծիսատոնական երգերը, խաղերն ու բանաձևերը կատարվում են ժողովրդական ու կրոն, նշանավոր ծիսակատարությունների, ժողովրդական օրացուցային տոնախմբությունների ժամանակ (Սբ Ծնունդ, Նոր տարի, Բարեկենդան, Տյառնընդառաջ, Զատիկ, Համբարձում, Ծաղկազարդ, Վարդավառ,Սբ Աստվածածին, Սբ Խաչ)։ Ծիսաընտանեկան բանաձևերն ու երգերը մարդու հիմնական կենսաշրջանները (ծնունդ, ամուսնու թյուն, մահ, թաղում) սրբագործող ծիս. արարողու թյուններին ուղեկցող երգերը, խաղերն ու մաղթանքներն են։ Հարսանեկան ու սգո երգերը, ժողովրդական բնույթով վկայված լինելով հին ժամանակներից, հետագայում վերաիմաստավորվել են քրիստոնեական գաղափարներով։
Լատվիայի նամականիշ, 2001 թվական
**Կրիշյանիս Վալդեմար(ս)** (լատիշ․՝ Krišjānis Valdemārs, հայտնի է նաև որպես Քրիստիան Վալդեմար, Վոլդեմար, Խրիստիան Մարտինովիչ Վալդեմար, դեկտեմբերի 2, 1825(1825-12-02), Վալդգալե, Լատվիա - նոյեմբերի 25 (դեկտեմբերի 7), 1891, Մոսկվա, Ռուսական կայսրություն), լատվիացի գրող, բանահյուսագետ, լուսավորական, Երիտասարդ լատվիացիների շարժման և լատվիական վերածննդի հոգևոր առաջնորդ։

Կենսագրություն
--------------

Կրիշյանիս Վալդեմարը ծնվել է 1825 թվականի դեկտեմբերի 2-ին Վեցյունկուրի դաստակերտում։ Կրթություն է ստացել Սասմակայի (ներկայում՝ Վալդեմարպիլս), Պունիի ու Լուբեզարի դպրոցներում։

Դպրոցն ավարտելուց հետո աշխատանքի է ընդունվել Էդոլեում որպես գրագրի օգնական։ Այնտեղ կազմակերպել է Լատվիայի առաջին գրադարանը։

1840-ական թվականներին որպես ուսուցիչ աշխատել է Սասմակայում քաղաքում, որը 1926 թվականին վերանվանվել է նրա պատվին։ Դրանից հետո Ելգավայում սովորել է գիմնազիայում, ապա ընդունվել է Դորպատի համալսարան, որտեղ սովորել է տնտեսագիտություն։ Համասլարանում սովորելու տարիներին կազմակերպել է խմբակ, որի նպատակն էր նպաստել լատիշերենի ու լատվիական մշակույթի ազատ զարգացմանը։ Հետագայում այդ խմբակը վերաճեց Երիտասարդ լատվիացիների շարժման։ 1862 թվականից մինչ 1865 թվականը շարժման մյուս մասնակիցների, այդ թվում՝ Կրիշյանիս Բարոնի հետ հրատարակել է լատիշերեն «Պետերբուրգաս ավիզես» («Պետերբուրգյան լրագիր») թերթը։ Կոչ է արել զարգացնել լատիշերենով կրթությունը, հավաքել ու մշակել բանահյուսական ստեղծագործությունները։ 1848 թվականին կազմակերպել է Լատվիայում առաջին երգչախմբերից մեկը։ 1872-1879 թվականներին հրատարակել է ռուսերեն-գերմաներեն-լատիշերեն բառարան։

Համալսարանն ավարտելուց հետո ընդունվել է պետական ծառայության ֆինանսների նախարարությունում, մշակել է Ռուսաստանում նավագնացության զարգացման նախագիծ, հիմնադրել է (սկսած 1864 թվականից) 11 ծովագնացության ուսումնարաններ, որոնցից տասը գտնվում էին ժամանակակից Լատվիայի տարածքում, տասնմեկերորդը՝ Պալանգայում։

1873 թվականին Կրիշյանիս Վալդեմարի առաջարկությամբ ստեղծվում է Ռուսաստանում առաջին ծովային ընկերությունը։

Կրիշյանիս Վալդեմարը մահացել է 1891 թվականի դեկտեմբերի 7-ին Մոսկվայում։ Թաղված է Ռիգայի Գերմանական մեծ գերեզմանատանը։

Հիշատակը
--------

* Ռիգայում ու Լատվիայի բազմաթիվ քաղաքներում կան Կրիշյանիս Վալդեմարի անունը կրող փողոցներ։
* 2001 թվականին Լատվիայում թողարկվել է Կրիշյանիս Վալդեմարին նվիրված նամականիշ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *К. В.* Вольдемар, Христиан Мартынович (ռուս.) // *Энциклопедический словарь* — СПб.: Брокгауз — Ефрон, 1892. — Т. VII. — С. 130—131.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Կրիշյանիս Վալդեմար Archived 2007-12-14 at the Wayback Machine.
* Կրիշյանիս Վալդեմար Archived 2013-02-17 at the Wayback Machine.


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Կրիշյանիս Վալդեմար***էջը Վիքիպահեստում |



|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ նորվեգական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| GND: 119496097 · ISNI: 0000 0001 0980 6519 · LCCN: n85147885 · LNB: 000015223 · NKC: js2018992266 · NTA: 19761356X · NUKAT: n98081912 · VIAF: 64818712 · WorldCat VIAF: 64818712 |

 |

 |
նկ. 1 Եռանիստ անկյուն
**Եռանիստ անկյուն**, ընդհանուր գագաթ և զույգ առ զույգ ընդհանուր կողեր ունեցող, բայց մի հարթության մեջ չընկած երեք հարթ անկյուններով սահմանափակված տարածության մաս։

Թեորեմներ
---------

Ցանկացած եռանիստ անկյան համար գոյություն ունեն հետևյալ թեորեմները․

### Թեորեմ 1

Եռանիստ անկյուն
Ցանկացած եռանիստ անկյան 2 հարթ անկյունների գումարը միշտ ավելի մեծ է, քան երրորդ հարթ անկյունը։

{\displaystyle \alpha +\beta <\gamma }

{\displaystyle \alpha +\gamma <\beta }

{\displaystyle \beta +\gamma <\alpha }

### Թեորեմ 2

Եռանիստ անկյան հարթ անկյունների գումարը միշտ փոքր է {\displaystyle 360^{0}}ից։

{\displaystyle \alpha +\beta +\gamma <360^{0}}

### Կոսինուսների թեորեմը եռանիստ անկյան համար

Դիցուք տրված է եռանիստ անկյուն (տես նկարը), α-ն, β-ն, γ-ն նրա հարթ անկյուններն են, A-ն, B-ն, C-ն՝ β և γ, α և γ, α և β անկյունների հարթություններով կազմված երկնիստ անկյուններ։

Կոսինուսների առաջին թեորեմը եռանիստ անկյան համար՝

* {\displaystyle \cos {\alpha }=\cos {\beta }\cos {\gamma }+\sin {\beta }\sin {\gamma }\cos {A}}։

Կոսինուսների երկրորդ թեորեմը եռանիստ անկյան համար՝ 

* {\displaystyle \cos {A}=-\cos {B}\cos {C}+\sin {B}\sin {C}\cos {\alpha }}։

### Սինուսների թեորեմը եռանիստ անկյան համար

{\displaystyle {\sin {\alpha } \over \sin A}={\sin \beta \over \sin B}={\sin \gamma \over \sin C}}

Ապացուցում  

OABC՝ տրված եռանիստ անկյուն է (նյ. նկ. 1): Դիտարկենք A գագաթով եռանիստ անկյուն, ABO, ACO կազմած հարթություններով և BAC անկյունով։ Գրենք անհավասարությունը.

{\displaystyle \angle BAC<\angle BAO+\angle CAO}
Համպատասխանաբար B և C գագաթների համար.

{\displaystyle \angle ABC<\angle ABO+\angle CBO}
{\displaystyle \angle ACB<\angle ACO+\angle BCO}
Գումարելով այդ անհավասարությունները և հաշվի առնելով, որ ABC եռանկյան անկյունների գումարը հավասար է 180°, ստանում ենք 

{\displaystyle 180<\angle BAO+\angle CAO+\angle ABO+\angle CBO+\angle BCO+\angle ACO=180-\angle AOB+180-\angle BOC+180-\angle AOC}
Հետևաբար։ {\displaystyle \angle AOB+\angle BOC+\angle AOC<360}

Աղբյուրներ
----------

* Երկրաչափության 10–րդ դասարանի դասագիրք Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine.
**Թոսմենի ֆուտբոլային գավաթ (Երկու Մայրաքաղաքների Չեմպիոնների գավաթ),** ֆուտբոլային պաշտոնական մրցաշար Սովետական Ռուսաստանում և ԽՍՀՄ-ում, 1919-1929 թթ. դադարներով անցկացվող և փաստացի որոշող երկրի լավագույն ակումբը։

Մրցաշարի պատմություն
--------------------

Մրցաշարը հիմնադրվել է «Թոսմեն» ֆուտբոլային թիմի կողմից։ 1916 թ. Սանկտ-Պետերբուրգում ստեղծվեց փոստ-հեռագրային պաշտոնյաների սպորտային խմբակ։ Խմբակի օրոք հիմնադրվել է ֆուտբոլային թիմ, որը Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո անվանումը փոխել է «Թոսմեն», որը նշանակում է՝ հեռագրային սպորտսմենների հասարակություն։ Շուտով այդ հասարակությունը հիմնադրեց «Թոսմենի» գավաթը, որը պետք է հանձնվեր երկրի լավագույն ակումբին։ 1919 թ. Գավաթի առաջին հաղթողն էր «Կոլոմյագի»-ն Պետրոգրադից, իսկ վերջինը 1929 թ.՝ մոսկովյան «Պիշևիկի»-ն էր։

Մրցաշարի ձևաչափ
---------------

Այս գավաթը խաղարկվում էր Սովետական Ռուսաստանի, հետագայում ԽՍՀՄ-ի տեղական առաջնությունների հաղթողների միջև։ Այն իրար մեջ վիճարկում էին Մոսկվայի և Լենինգրադի գարնանային չեմպիոնները։

Ակումբների նվաճումներ
---------------------

| Ակումբ | Չեմպիոն | Ֆինալիստ |
| --- | --- | --- |
| «Կոլոմյագի (Պետրոգրադ)» | 2 (1919, 1923) | — |
| «Սպարտակ (Մոսկվա)» | 1 (1924) | 1 (1923) |
| «Մերկուր (Պետրոգրադ)» | 1 (1921) | — |
| «ԲԿՄԱ (Մոսկվա)» | 1 (1922) | — |
| «Դինամո (Մոսկվա)» | 1 (1928) | — |
| «Պիշևիկի (Մոսկվա)» | 1 (1929) | — |
| «Պիշևկուս (Լենինգրադ)» | — | 2 (1928, 1929) |
| «ԶԿՍ (Մոսկվա)» | — | 1 (1919) |
| «ՍԿԶ (Մոսկվա)» | — | 1 (1921) |
| «Սպորտ (Պետրոգրադ)» | — | 1 (1922) |
| «Սպարտակ (ԼՑԿՍ)(Լենինգրադ)» | — | 1 (1924) |

Եզրափակիչներ
------------

| Ամսաթիվ | Հաղթող | Հաշիվ | Ֆինալիստ | Ծանոթագրություն |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1919 | «**Կոլոմյագի (Պետրոգրադ)»** | 3:1 | «ԶԿՍ (Մոսկվա)» |  |
|
| 1921 | «**Մերկուր (Պետրոգրա)»** | 4:3 | «ՍԿԶ (Մոսկվա)» |  |
| 25.06.1922 | «ԲԿՄԱ (Մոսկվա)» | 1:0 | «Սպորտ (Պետրոգրադ)» |  |
| 25.10.1924 |  | 3:1 | «Սպարտակ (ԼՑԿՍ) (Լենինգրադ)» |  |
| 22.07.1923 | «Կոլոմյագի (Պետրոգրադ)» | 3:1 | «Սպարտակ (Մոսկվա)» |  |
|
| 1928 | «**Դինամո (Մոսկվա)»** | 3:2 | «Պիշևկուս (Լենինգրադ)» |  |
| 06.07.1929 | «Պիշևիկի(Մոսկվա)» |  | «Պիշևկուս (Լենինգրադ)» |  |

Մրցաշարից հետո
--------------

«Թոսմենի» գավաթից հետո Ռուսաստանի լավագույն թիմին սկսեց որոշել ՌԽՖՍՀ-ի ֆուտբոլային առաջնությունը։

Ծանոթագրություն
---------------

1. ↑  *Владимир Алёшин.* Больше, чем футбол. Правдивая история: взгляд изнутри на спорт, Выпуск 1. — Москва: Litres, 2015. — ISBN 9785457355996
**Էնկաուստիկա** (մոմանկարչություն), գեղանկարչական տեխնիկայի տեսակ է, որտեղ իբրև ներկերը կապակցող նյութ, ծառայում է մոմը։ Շնորհիվ նրա քիմիական փոքր ակտիվությանը մոմով կատարված ստեղծագործությունները դարերով պահպանում են լոկալ գույնի նախնական թարմությունը և գունաշերտի ամրությունը։ Մ․թ․ա․ XIV դարից մոմանկարչությունը օգտագործվել է Եգիպտոսում, տաճարների ճակատները երանգավորելու համար։ Հին Հունաստանում մ․թ․ա․ V դ․ մշակվել է տաք եղանակով մոմանկարչության ավելի կայուն տեխնոլոգիա (էնկաուստիկա, հուն.՝ έγχανότιχή, < έγχαίω - այրել)․ ուժեղ տաքացված մոմաներկերը բրոնզե շիկացված բահիկներով լցնում էին հիմնաշերտի վրա։

Էնկաուստիկան Հին Եգիպտոսում
---------------------------

1887 թվականին Լիբիական անապատի Ֆայյում օազիսում հայտնաբերվ ել են մի շարք դիմանկարներ, որոնք ստեղծվել են Հին Եգիպտոսում (հելլենիստական, հռոմեական շրջան, 1-3-րդ դարեր) մոմանկարչության տեխնիկայով։ Պահպանվել է ավելի քան 900 դիմանկար։ Դիմանկարները Նկարել են տախտակների վրա։ Հին շրջանում նկարել են նաև կտավի վրա։ Մեր ժամանակներում մոմանկարչությունը կիրառվում է հիմնականում ստեղծագործությունները վերականգնելու և գունաշերտերը ամրացնելու համար։

Էնկաուստիկաները կրկնօրինակել հնարավոր չէ. Որքան էլ փորձես կրկնօրինակել, միևնույն է, ամեն անգամ ծնվում է նոր ստեղծագործություն։ Արվեստի առավելությունն այն է, որ այս տեխնիկայով կատարված ստեղծագործությունները երկար ժամանակ պահպանում են գույների պայծառությունն ու թարմությունը։

Զարգացումը Հայաստանում
----------------------

Հայաստանում երևույթը տարածվել է Երվանդ Քոչարի շնորհիվ, բայց չի զարգացել։ Էնկաուստիկան Հայաստանում տարածված չէ, շատ քչերն են զբաղվում դրանով։ Մեր օրերում էնկաուստիկան դիտվում է, որպես նորարարություն, քանի որ նկարները ծնվում են արդուկի, մոմամատիտների և ֆոտոթղթի միաձուլմամբ։ Այսօր Շատ երեխաներ փորձում են կիրառել այս արվեստը… Հայաստանում չկան մասնագիտացված կենտրոններ էնկաուստիկա սովորելու համար։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Վրձնի փոխարեն` արդուկ. էնկաուստիկա
|  |
| --- |
| **Ցախակեռաս թաթարական** |
| Ցախակեռաս թաթարականՑախակեռաս թաթարական |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ինֆրաթագավորություն** | *Streptophyta* |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Ակքանածաղկավորներ (Dipsacales) |
| **Ընտանիք** | Այծատերևազգիներ (Caprifoliaceae) |
| **Ցեղ** | Ցախակեռաս *(Lonicera)* |
| **Տեսակ** | **Ցախակեռաս թաթարական** *(L. tatarica)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Lonicera tatarica***L. 1753 |

**Ցախակեռաս թաթարական** (լատ.՝ Lonicera tatarica), ցախակեռասազգիներ ընտանիքի, ցախակեռասների ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Տերևաթափ թուփ է՝ 1-4 (երբեմն՝ 6) մ բարձրությամբ, սնամեջ ճյուղերով, որոնք ծածկված են շերտերով անջատվող մոխրագույն կեղևով։ Երիտասարդ ընձյուղները մերկ են, մոխրագորշավուն կամ դեղնագորշավուն, ծածկված մանր, սևավուն ոսպնյակներով։ Բողբոջները ձվաձև-կոնաձև են։ Տերևները ձվաձև են, կամ ձվաձև-նշտարաձև, սրածայր, հազվադեպ՝ բութ գագաթով, կլորավուն կամ թեթևակի սրտաձև հիմքով, 3-6 սմ երկարությամբ և 1,5-3 սմ լայնությամբ, կարճ կոթունավոր, վերևի կողմից՝ մուգ կանաչ, ներքևի կողմից՝ բաց կանաչավունից մինչև կապտավուն, երկու կողմից էլ մերկ։ Ծաղիկները ծոցային են, զույգերով, երկշուրթ, մուգ վարդագույնից մինչև սպիտակավուն, ուղղաձիգ, մերկ ծաղկակիրներով, որը միշտ տերևակոթունից երկար է (1,5-2 սմ)։ Բաժակը մերկ է, 5 երկարավուն, սուր ատամիկներով։ Սերմնարանը ազատ է կամ հիմքում սերտաճած, կլորավուն կամ լայն երկարավուն, հիմքում ազատ ծաղկակիցներով։ Պտուղները զույգերով են, ազատ կամ մի փոքր սերտաճած, կարմիր, նարնջագույն կամ դեղին, 1-8 սերմերով։ Ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին, պտուղները հասունանում են հուլիս-օգոստոսին։ Դեկորատիվ և սակավապահանջ թփատեսակ է։

Էկոլոգիական խումբը՝ XI: Մշակության հավանական շրջանները՝ 1-32:

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է միջին և ստորին Վոլգայից, հարավային Ուրալից մինչև Բայկալ, հարավում մինչև կենտրոնական-ասիական լեռնային զանգվածների նախալեռները։

Կիրառություն
------------

Թաթարական ցախակեռասի ծաղիկներ Հայաստանում
Մեր հանրապետությունում մշակվում է ամենուրեք։ Ամենատարածված դեկորատիվ թփատեսակն է, որը հավասարապես օգտագործվում է ինչպես անտառային, այնպես էլ դեկորատիվ տնկարկներում։ Ցրտադիմացկուն է, պահանջկոտ չէ հողի նկատմամբ, բավականին ստվերատար է և շոգադիմացկուն, առատորեն ծաղկում և պտղաբերում է։ Վիրուսային հիվանդությունների դեմ պայքարելու համար անհրաժեշտ է պարբերաբար հիվանդ թփերը ոչնչացնել։ Ունի մի շարք այլատեսակներ և պարտիզային ձևեր, որոնց մեծ մասը հանդիպում է մեր հանրապետության բուսաբանական այգիներում, դենդրարիներում և այլ տնկարկներում։ Դրանք աչքի են ընկնում լայն տերևներով (մինչև 10 սմ երկարությամբ և 5 սմ լայնությամբ), վառ-կարմիր, սպիտակ, դրսի կողմից վարդագույն, ներսի կողմից՝ բաց վարդագույն կամ դրսի կողմից բաց վարդագույն, ներսի կողմից՝ սպիտակ, խոշոր ծաղիկներով, դեղին պտուղներով (ծաղիկները մաքուր սպիտակ), թզուկ թփերով և այլն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 2, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ 288։
«**Վագոնում**» (ռուս.՝ В вагоне), 19-20-րդ դարերի ռուս գրող Անտոն Պավլովիչ Չեխովի պատմվածքը, որը գրվել է 1881 թվականին և առաջին անգամ հրատարակվել է «Անտոշա Չ» կեղծանունով, «Հանդիսատես» (ռուս.՝ *Зритель*) գեղարվեստական-հումորային ամսագրի իններորդ համարում։ Սկզբնապես այն հրապարակվեց «Քաղվածք ճամփորդական ամսագրից» խորագրի ներքո։ Գրաքննության կոմիտեի թույլտվությունը ստացվել է սեպտեմբերի 29-ին։

1882 թվականին Անտոն Պավլովիչը պլանավորել էր պատմվածքը տպագրել «Չարաճճիություն» (ռուս.՝ «*Шалость*») հեղինակային ժողովածուում, ինչի համար էլ ստեղծագործության մեջ կատարել էր մի շարք ոճական փոփոխություններ։ Պատմվածքի վերնագիրը փոխվել էր «Վագոնում»։ «... Լավագույն Պոլյակովյան երկաթուղին» նախնական արտահայտությունը պատմվածքից հանվել էր։ Սարկավագի փոխարեն, ստեղծագործության մեջ հայտնվեց գյուղացին, «Սարկավագը պտտվում է» արտահայտությունը դարձավ «Ծղոտե գլխարկը պտտվում է»։ Եկեղեցու և հոգևորականների վերաբերյալ ցանկացած հիշատակում գրաքննության կողմից հետևողականորեն հանվում էր ժողովածուից։ Չեխովը հետևում էր նաև ամեն տեսակի գրական հանրահայտ ճշմարտություններին և շաբլոններին և խուսափում իր ստեղծագործություններում դրանց օգտագործումից։

Հեղինակի նամակներից հետևում է, որ դրա համար նա հավաքել էր ամբողջ գրանցամատյանները։ «Վագոնում» պատմվածքում վերացվեցին հումորիստական լրագրության մեջ սովորական դարձած որոշ կատակերգական մանրամասներ` «Անցյալ տարի ընկերոջս կնոջը խլեցի նրանից <...> Ես ատում եմ զոքանչիս <...> Ներիր ինձ, զոքանչ, ես բազմիցս ցանկացել եմ քո մահը և քո սուրճի մեջ լցրել եմ այրված խցան»։ Ժողովածուն տպագրվել էր, բայց գրաքննության կողմից չի թույլատրվել։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Громов, 1983, էջ 567
2. ↑  Громов, 1983, էջ 567—568
3. 1 2  Громов, 1983, էջ 557
4. ↑  Громов, 1983, էջ 559
5. ↑  Громов, 1983, էջ 568

Գրականություն
-------------

* Громов М. П. Примечания // А. П. Чехов. Полное собрание сочинений и писем в тридцати томах / под ред. Н. Ф. Бельчикова. — Москва: Наука, 1983. — Т. 1. — С. 567—568. — 607 с. — 400 000 экз.
**Սանտյագո դե լոս Կաբալիերոս**, **Սանտյագո դե լոս Տրեյնտա Կաբալիերոս** (իսպ.՝ Santiago de los Treinta Caballeros), քաղաք Դոմինիկյան Հանրապետությունում, վարչական կենտրոն Սանտյագո նահանգում։

Բնակչությունը ՝ 535 362 բնակիչ (2007 թվականին), իսկ ագլոմերացիաներում՝ ավելի քան 1 միլիոն մարդ։ Ըստ բնակչության քանակի քաղաքը երրորդն է երկրում։

Քաղաքը հիմնադրվել է 1494 թվականին, Յակե-դել-Նորտե գետի վրա։ Սա իսպանացիների ծովափին կառուցած առաջին բնակավայրերից մեկն է։ Սկզբում քաղաքը անվանվել է «Հագագուա», բայց այն ավերվել է 1506 թվականին տեղի ունեցած երկրաշարժի հետևանքով։ 1562 թվականին տեղի ունեցած Երկրաշարժը նույնպես մեծ վնաս է հասցրել քաղաքին։

Տնտեսությունը հիմնված է սննդի և քիմիական արտադրությունների վրա, իսկ մարզերում ` գյուղատնտեսության վրա (ծխախոտ (բույս), սուրճ, կակաո, բրինձ, անասնաբուծություն)։ Քաղաքում կան համալսարաններ։ Սանտյագո դե լոս Տրեյնտա Կաբալիերոսը ՝ տրանսպորտային (ճանապարհային և երկաթուղային) խոշոր հանգույց է։ Հիմնման պահից ի վեր իսպանացիների կողմից այստեղ պահպանվել են տուրիստներին հետաքրքրող պալատները, տաճարները, թանգարանները և Սան Լուիսի բերդը։

Պլանավորվում է կառուցել է մետրո ։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Сантьяго-де-лос-Кабальерос // Словарь современных географических названий
2. ↑  *Сантьяго-де-лос-Кабальерос* հոդվածը Սովետական մեծ հանրագիտարանում
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Կայանչա (այլ կիրառումներ)

**Կայանչա**, գետ Ռուսաստանում, հոսում է Ալթայի հանրապետությունում, Ալթայի երկրամաս։ Գետի ակունքը գտնվում է 4 կմ Ուստյուբա գետի ձախ ափից։ Գետի երկարությունը 16 կմ է։

Ջրային գրանցման տվյալներ
------------------------

Ռուսաստանի ջրային գրանցման տվյալների համաձայն՝ գետը պատկանում է Վերին Օբի ավազային շրջանին, գետի ջրային-գյուղական հատվածը Կատունն է, գետային ենթավազանները Բիա և Կատուն են։ Գետի գետային ավազանը Վերին Օբն է մինչև Իրտիշ թափվելը։

Աշխարհատեղեկատվական համակարգի ՌԴ տարածքի ջրատնտեսական շրջանացման տվյալներով ՌԴ պետական ջրային գրանցման տվյալներ.

* Ջրային օբյեկտի կոդը պետական ջրային գրանցման մեջ՝ 13010100312115100007111
* Հիդրոլոգիական ուսումնասիրության կոդը՝ 115100711
* Ավազանի կոդը՝ 13.01.01.003
* Հիդրոլոգիական ուսումնասիրության հատորի կոդը՝ 15
* Հիդրոլոգիական ուսումնասիրության թողարկման համարը՝ 1։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | ГВР |

 |
**Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմի արտացոլումը կինոյում,** շարժման և պատերազմի առաջին իսկ օրերից բազմաթիվ կինոգործիչներ Երևանի Անկախության և Ստեփանակերտի Վերածննդի հրապարակներում, ապա ռազմաճակատի թեժ կետերում, իրականության անմիջական դիտարկումներով պատկերել են Արցախը Հայաստանին վերամիավորելու հայ ժողովրղի ազատագրական պայքարի բազմաթիվ դրվագներ։ Կամավոր մեկնելով ռազմաճակատ՝ կինոօպերատուներն իրենց ստեղծած նյութելով տեղեկություններ են տվել իրականության հրատապ փաստեփ, իրադարձությունների, մարտական գործողությունների մասին, փաստորեն, ստեղծելով այդ տարիների կինոտարեգրությունը։ Հավաստի փաստարկներով և համառոտ մեկնաբանություններով առաջին հեռուստասյուժեները ստեղծել են «Երևան» ստորդիայի օպերատուները և ցուցադրել Երևանի «Մայրաքաղաք» ու «Հայլուր» ծրագրերով։

1989-ին կինոռեժիսու Արման Մանարյանի և հույն օպերատոր Կ. Կալաֆատիսի նկարահանած «Արցախ՝ E=mc2 » ֆիլմը նվիրված է Ղարաբաղյան շարժմանը։ Հայաստանի փաստավավերագրական ֆիլմերի ստուդիայի կինեմատոզրաֆիստների (Ա. Մնացականյան, Ա. Խաչատրյան, Բ.Հովսեփյան, Ռ. Գեուզյանց, Ռ. Սիլոնյան, Վ. Պետասյան. Գ. Հարաթյունյան. Լ. Պետասյան, Ս. Գեուգյանց, 5ու. Բաբախանյան և ուրիշներ) ստեղծած «Արցախի վարպետներ» (1988). «Արցախյան օրագիր», «Շուշի՝ վերադարձ գերությունից» (1992), «Թռիչքներ դեպի պատերազմ» (1992), «Անհուն անդորրի շրշյունը» (1993), «Անվերջ ձգվող դասամիջոց» ֆիլմերում պատկերված են պատերազմի տարիների արցախահայության առօրյան։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ (1988—1994) հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո ։*  |
**Հանրահաշվական գործողություններ** , A բազմության վրա, ո-տեղանի. արտապատկերում {\displaystyle A^{n}=A\times A\times A\times ...\times A} դեկարտյան արտադրյալից A բազմության մեջ։

Առավել կիրառություններ ունեն երկտեղանի {\displaystyle (n=2)} հանրահաշվական գործողությունները։ Մաթեմատիկական տեսակետից այս խիստ սահմանումը հետևյալ (պարզ բնույթի) դիտարկումների վերացարկումն է։ Երկու՝ a և b թվերի գումարումը կարելի է դիտարկել որպես {\displaystyle R\times R} դեկարտյան արտադրյալի (R-ը թվերի բազմություն է) {\displaystyle (a,b)} տարրից R-ին պատկանող մի նոր՝ {\displaystyle a+b} տարրի ստացում (համապատասխանեցում)։ Նույնը կարելի է ասել երկու վեկտորների, ֆունկցիաների, մատրիցների գումարման մասին։ Այսպիսով, երկու օբյեկտների (թվեր, վեկտորներ, ֆունկցիաներ և այլն ․․․) գումարումը հանրահաշվական գործողություն է։ Այս ընդհանրական տեսակետից բազմապատկումը նույնպես հանրահաշվական գործողություն է։

Գումարում տերմինն օգտագործվում է միայն զուգորդական և տեղափոխական, իսկ բազմապատկումը՝ հիմնականում զուգորդական հանրահաշվական գործողությունների նկատմամբ։ Նույն բազմության վրա կարող է տրված լինել մի քանի հանրահաշվական գործողություն։ Օրինակ, թվերի բազմության վրա տրված են բազմապատկման {\displaystyle (X)} և գումարման {\displaystyle (+)} գործողություններ։ Եթե A բազմությունը Աբելյան խումբ է, a-ն և b-ն՝ նրա տարրերը, ապա {\displaystyle a+(-b)} անվանում են a-ի և b-ի տարբերություն և նշանակում {\displaystyle a-b}-ով. իսկ {\displaystyle (a-b)}-ի ստացումը անվանում են հանում։

Եթե A բազմությունը խումբ է բազմապատկման «{\displaystyle X}» գործողությամբ, a-ն և b-ն՝ նրա տարրերը, ապա {\displaystyle a\*b^{(-1)}}-ը անվանում են a-ի և b-ի քանորդ, այն նշանակում են {\displaystyle {\frac {a}{b}}}-ով, իսկ {\displaystyle {\frac {a}{b}}} ստացումն անվանում են բաժանում։

Տես նաև
-------

* Վեկտորական հաշիվ
* Զուգորդականություն
* Տեղափոխականություն
* Խումբ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 226)։*  |
**Տիգրան Ասատուրի Զախարյան** (մոտ 1865 - 1918, Բաքու), հայ բժիշկ, հասարակական-ազգային գործիչ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է մոտ 1865 թվականին։ Ավարտել է Սանկտ Պետերբուրգի ռազմա-բժշկական ակադեմիան։ Սկզբում եղել է զինվորական բժիշկ։ 1895 թվականին մալարիայի մասին գիտական հոդված է գրել և տպագրել «Ռազմա-բժշկական հանդես» ռուսաստանյան պարբերականում։

1898 թվականի դրությամբ Տիգրան Զախարյանն ընտանիքով հավանաբար ապրել և աշխատել է Վրաստանի Գորի քաղաքում, քանզի հայտնի է, որ նրա դուստրը՝ Մարիան, 1898 թվականին այդտեղ է ծնվել։ Տիգրան Զախարյանի հինգ երեխաներից երեքը հետագայում դարձել են բժիշկներ։

1906-18 թվականների դրությամբ Տիգրան Զախարյանը որպես բժիշկ աշխատել է Բաքվում (դստեր կենսագրությունից հայտնի է, որ ինքն այդ տարիներին սովորել է Բաքվում)։ Եղել է բժշկության դոկտոր և դարասկզբին Բաքվի անվանի բժիշկներից էր։

1918 թվականի սեպտեմբերի վերջին թուրքերի Բաքու մուտքի ժամանակ ներխուժողները նրան ձերբակալել են ու սպանել մոտ 53 տարեկանում։

1936 թվականին Մոսկվայում բնակվող երեք բժիշկ զավակները (հավանաբար իրենց հոր «մեղքերի» համար) ստալինյան բռնությունների են ենթարկվել։ Մասնավորապես Մարիա Զախարյանին մինչև 1958 թվականն արգելվել է ապրել Մոսկվայում։

Գրականություն
-------------

* Հայերի կոտորածները Բաքվի և Ելիզավետպոլի նահանգներում, 1918-1920 թթ. պատասխանատու խմբագիր՝ Ամատունի Վիրաբյան, Երևան, 2003։

Աղբյուրներ
----------

* Հարություն Մինասյան, Օսմանյան կայսրությունում և Թուրքիայի Հանրապետությունում բռնաճնշումների և ցեղասպանության ենթարկված հայ բժիշկներ, Երևան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
* Տիգրան Զախարյանի թոռան՝ մոսկվաբնակ բժիշկ Նատալյա Ստեփանի Ռոտինյանի (ծնվ. 1929) գրած՝ իր մոր՝ բժիշկ Մարիա Տիգրանի Զախարյանի կենսագրականը, 19.05.2004։