**Վասիլի II Վասիլևիչ Տյոմնի** (ռուս.՝ Василий II Васильевич Тёмный, մարտի 10, 1415 կամ 1415, Մոսկվա, Մոսկվայի մեծ իշխանություն - մարտի 27, 1462 կամ 1462, Մոսկվա, Մոսկվայի մեծ իշխանություն), Մոսկվայի Մեծ իշխան 1425 թվականից, Վլադիմիրի և Մոսկվայի Մեծ իշխան Վասիլի I Դմիտրիևիչի և Սոֆյա Վիտովտովնայի հինգերորդ (կրտսեր) որդին։

Պայքար իշխանության համար
------------------------

### Սկիզբ

1389 թվականի Դմիտրի Դոնսկոյի կտակի համաձայն իր երեխաներից Վասիլի I Դմիտրիևիչի մահվան դեպքում վերջինիս եղբայրը՝ Յուրի Դմիտրիևիչը նշանակվելու էր ժառանգ։ Այս կտակը գրվել էր այն ժամանակ, երբ Վասիլին դեռևս ամուսնացած ճէր և ժառանգներ չուներ։ Ինքը Վասիլի I-ը իր կտակում (1423 թվական) իր կնոջն ու երեխաների հանձնեց Լիտվայի մեծ Դուքս Վիտովտի պաշտպանության ներքո։ 1425 թվականի փետրվարի 27-ին, Վասիլի I-ի մահից հետո, Յուրին մտավ Մոսկվայի գահի համար պայքարի մեջ ՝ ներկայացնելով մեծ իշխանության իր իրավունքները ՝ համաձայն Դմիտրի Դոնսկոյի կտակի։ Կողմերը սկսեցին հավաքել դաշնակիցներ և զորքեր։

Վասիլին, ուժերը միավորելով իր հորեղբայրների (Յուրիի եղբայրների) ՝ Անդրեյի, Պետրոսի և Կոնստանտին Դմիտրիևիչի հետ, գնաց Կոստրոմա, որը պետք է դառնար հարձակման հենակետ։ Միտրոպոլիտ Ֆոտիուսի ակտիվ միջնորդությամբ կողմերը կարողացան համաձայնության գալ, և Յուրին իր երկու բոյարներին ուղարկեց մեծ դքսի մոտ, սակայն նրանք չկարողացան համաձայնության գալ։

Պայքարն ավելի սրվեց, երբ մահացավ Դմիտրովսկի իշխան Պյոտր Դմիտրիևիչը։ Կողմերը շուտով համաձայնության եկան, և Յուրին 1428 թվականի մարտի 11-ին Վասիլի II-ի հետ ստորագրեց համաձայնագիր, որում եղբորորդուն ճանաչեց որպես «ավագ եղբայր»։

### Պայքարի հետագա ընթացքը

Վասիլի I-ն իր կտակում (1423) տվել է իր կնոջն ու որդիներին իր աներոջ՝ Լիտվայի մեծ դուքս Վիտովտի հովանու ներքո և Վասիլի I-ի (1425) մահից հետո Սոֆիան 1427 թվականին պաշտոնապես փոխանցեց Մոսկվայի իշխանությունը Վիտովտին, որը մոտավորապես նույն ժամանակ պայմանագրեր կնքեց Տվերի (1427), Ռյազանի (1430) և Պրոնսկու (1430) իշխանների հետ։ 1430), ըստ որի նրանք դարձան նրա վասալները։ Վիտովտի ամենաարևելյան տիրապետությունը Տուլայի հողն էր, որը 1430-1434 թվականներին փոխանցվել է նրան Ռյազանի իշխան Իվան Ֆեդորովիչի հետ պայմանագրով։

1430 թվականին Վիտովտի մահից հետո Վասիլի II-ի պապը՝ նրա հորեղբոր՝ Զվենիգորոդի արքայազն Յուրի Դմիտրիևիչի և նրա որդիների՝ Վասիլի Կոսի և Դմիտրի Շեմյակայի գլխավորությամբ, հակադրվեց վերջինիս։ 1430 թվականի ձմռանը Յուրի Դմիտրիևիչը խզեց խաղաղ հարաբերությունները Վասիլի II-ի հետ։ Սակայն այս անգամ էլ լայնամասշտաբ ռազմական գործողություններին չհասավ։ 1431 թվականի ամռանը իրավիճակը վատթարացավ Վասիլի II-ի դաշնակից Մետրոպոլիտ Ֆոտիոսի մահով։

1431-ի աշնանը Յուրին և Վասիլի II-ը նվերներով գնացին Հորդա՝ տիտղոս ստանալու համար Հորդայի խան Ուլու-Մուհամմադից։ Յուրիի և Վասիլի միջև վեճերը շարունակվեցին խանի ակտիվ մասնակցությամբ։ Ի վերջո, հաջորդ տարի՝ 1432 թվականին, մեծ թագավորության տիտղոսը ստացավ Վասիլին՝ բոյար Իվան Վսևոլոժի ջանքերի շնորհիվ։ Այնուամենայնիվ, Հորդայի ազնվական Թեգինիի ճնշման տակ խանը Դմիտրովում թագավորելու տիտղոսը տվեց Յուրիին։ 1433-ի վերջին Յուրի Դմիտրիևիչը ճանաչեց Մեծ Դքսերի բացառիկ իրավունքը Հորդայի հետ հարաբերություններում։

Վասիլին երբեք Յուրիին չի տվել Դմիտրովսկու ժառանգությունը՝ այնտեղ դնելով իր նահանգապետերին։ Յուրին չէր ցանկանում առանց կռվի հրաժարվել Դմիտրովից, և միայն պատճառ էր փնտրում պատերազմ սկսելու համար։ Միևնույն ժամանակ, բոյար Իվան Դմիտրիևիչ Վսևոլոժսկին փախավ նրա մոտ, դժգոհ լինելով նրանից, որ 1432 թվականի աշնանը Մեծ Դքսը նշանվել է Սերպուխով արքայազն Վասիլի Յարոսլավիչի քրոջ՝ Մարիայի հետ։

Կարլ Գուն. «Մեծ դքսուհի Սոֆյա Վիտովտովնան Մեծ Դուքս Վասիլի Տյոմնիի հարսանիքին» (1861):
1433 թվականի փետրվարի 8-ին Մոսկվայում տեղի ունեցավ Վասիլի Վասիլևիչի և Մարիա Յարոսլավնայի հարսանիքը։ Հարսանիքին ժամանեցին Յուրի Դմիտրիևիչի որդիները՝ արքայազն Դմիտրին (Շեմյակա), եղբոր՝ Վասիլի (Կոսիմ) հետ միասին, բացակայում էին Յուրի Դմիտրիևիչը և Դմիտրի Կրասնին։ Տոնակատարության ժամանակ Զախարի Կոշկինը (ըստ մեկ այլ վարկածի՝ Պյոտր Դոբրինսկի) «կապեց» թանկարժեք գոտին Վասիլի Յուրիևիչի վրա։ Տոնակատարությանը ներկա Սոֆյա Վիտովտովնան Վասիլի Յուրիևիչի վրայից պոկել է գոտին։

1433 թվականին արքայազն Յուրին, Կլյազմայի ճակատամարտում հաղթելով Վասիլի II-ի բանակին, գրավեց Մոսկվան, բայց ավելի ուշ, սակավաթիվ բնակչության պատճառով (Վասիլի II-ը կոչ արեց բոլոր մոսկվացիներին որոշ ժամանակ գնալ Կոլոմնա), նա ստիպված եղավ հրաժարվել Մոսկվայի գահից։ «Այս քաղաքը (Կոլոմնա) դարձավ մեծ թագավորության իսկական մայրաքաղաքը, մարդաշատ և աղմկոտ», - նկարագրում է Ն. Մ. Կարամզինը։ Կոլոմնան ծառայում էր որպես միավորված ուժերի կենտրոն, որոնք համակրում էին Մեծ Դքսին «Ռուսաստանը հավաքելու» նրա քաղաքականության մեջ։ Բազմաթիվ բնակիչներ լքել են Մոսկվան՝ հրաժարվելով ծառայել արքայազն Յուրիին և ուղղվել Կոլոմնա։ Կոլոմնայի փողոցները լցվեցին սայլերով, և քաղաքը որոշ ժամանակով վերածվեց Հյուսիսարևելյան Ռուսաստանի մայրաքաղաքի՝ գրեթե ողջ վարչական, տնտեսական և քաղաքական գործառույթներով։ Ի դեմս Վասիլի II-ի նման աջակցության, Յուրին նախընտրեց հաշտվել նրա հետ և վերադարձնել նրան գահը, որը, սակայն, հետագա պատերազմի ժամանակ Վասիլին ևս մի քանի անգամ կորցրեց։

### Պայքար Դմիտրի Յուրիևիչի դեմ (1436-1453)

1445թվականի հուլիսի 7-ին Սուզդալի ճակատամարտում Վասիլի II-ը ռուսական միացյալ զորքերի հետ պարտություն կրեց Կազանի բանակից Կազանի իշխանների՝ Մահմուդի և Յակուբի (Խան Ուլու-Մուհամեդի որդիներ) հրամանատարությամբ, արդյունքում՝ ինքը՝ Վասիլի II-ը և նրա զարմիկ Միխայիլը գերեվարվեցին, բայց 1445 թվականի հոկտեմբերի 1-ին նրանք ազատ արձակվեցին։ Ազատագրման պայմանների մասին ստույգ տվյալներ չկան, սակայն նշվում է, որ դա մեծ գումար է եղել։

Բորիս Չորիկով, արքայազնները կամավոր վերադարձնում են գահը Վասիլի Տյոմնիին, 1446 թվական։
Այս ստրկատիրական պայմանագրի պայմաններով, ըստ որոշ աղբյուրների, Ռուսաստանի կազմում՝ Մեշչերայում ստեղծվեց Կասիմովի խանությունը, որի առաջին խանը Ուլու-Մուհամմադի որդին էր՝ իշխան Քասիմը։

1446 թվականին Վասիլի II-ը գերի է ընկել։ Փետրվարի 16-ի գիշերը Դմիտրի Յուրիևիչ Շեմյակայի, Իվան Մոժայսկու և Բորիս Տվերսկոյի անունից, ովքեր, ինչպես գրում է Կարամզինը, նրան ասացին, որ ասի. Ինչո՞ւ եք քրիստոնեական արծաթով ու ոսկով ողողում անհավատներին։ Ինչո՞ւ եք ժողովրդին հյուծում հարկերով։ Ինչո՞ւ կուրացրիր մեր եղբորը՝ Վասիլի Կոսոյին»,- կուրացվել է (Վասիլիի աչքերը թիթեղով են վառվել), ինչի պատճառով էլ ստացել է «Տյոմնի» մականունը։ Դրանից հետո Վասիլիին կնոջ հետ ուղարկեցին Ուգլիչ (վանք), իսկ մորը՝ Սոֆյա Վիտովտովնային՝ Չուխլոմա։ 1447 թվականին Վասիլին այցելեց Ֆերապոնտովի վանք և ստացավ վանահայր Մարտինյանի օրհնությունը Մոսկվան գրաված Դմիտրի Շեմյակայի դեմ արշավելու համար։

Նա մեծ դժվարությամբ վերականգնեց Մոսկվայի գահը։ Նրա կառավարման կարճ ժամանակաշրջանում մետաղադրամներ են թողարկվել «Ամբողջ ռուսական հողի տեր» մակագրությամբ։ Այսպիսով, հավանաբար Դմիտրի Յուրիևիչը դարձավ Մոսկվայի պատմության մեջ առաջինը, ով իր մետաղադրամների վրա որպես պաշտոնական անվանում օգտագործեց «Ռուսական հողի տոր» անվանումը։ Գահին վերադարնալուց հետո Վասիլի II-ը շարունակեց իր անունով մետաղադրամներ հատել։

Արտաքին քաղաքականություն
------------------------

### Հարաբերությունները Լիտվայի և Նովգորոդի հետ

1426 թվականին Պսկովի երկիր ներխուժելուց հետո Վիտովտը, առանց հաջողության հասնելու, բանակցություններ սկսեց Վասիլի II-ի դաշնակից պսկովցիների հետ։ Խաղաղության պայմանները մեղմելու համար Վասիլին Լիտվա ուղարկեց իր դեսպան Ալեքսանդր Վլադիմիրովիչ Լիկովին։ Պսկովի և Լիտվայի հարաբերությունները, սակայն, շարունակում էին լարված մնալ նույնիսկ զինադադարից հետո։

Հասկանալով Վասիլի Կոսի հետ նոր բախման անխուսափելիությունը՝ Վասիլի II-ը փորձեց կարգավորել հարաբերությունները Նովգորոդի Հանրապետության հետ։ 1435-1436 թվականների ձմռանը նա նովգորոդցիներին զիջեց վիճելի տարածքների մի մասը՝ խոստանալով ուղարկել իր ժողովրդին հողերը սահմանազատելու համար։ Վասիլի Կոսի նկատմամբ տարած հաղթանակից հետո Մեծ Դուքսը հրաժարվեց կատարել իր նախկին պարտավորությունները։ Այնուամենայնիվ, նովգորոդցիները, ցանկանալով պահպանել իրենց անկախությունը միջազգային հարաբերություններում, չդիմացան Մոսկվայի քաղաքականությանը (այսպես, 1437 թվականի գարնանը Նովգորոդը, առանց դիմադրության, Մոսկվային վճարեց ամենածանր հարկերից մեկը)։

1440 թվականին դավադիրների ձեռքով Մեծ դուքս Սիգիզմունդի մահից հետո Լիտվայի գահ բարձրացավ Կազիմիր Յագայլովիչը (1447 թվականին նա դարձավ նաև Լեհաստանի թագավոր)։ Նովգորոդցիներն ու պսկովացիները շտապեցին պայմանագրեր կնքել Կազիմիրի հետ։ Դրան ի պատասխան՝ Վասիլի II-ը 1440-1441 թվականների ձմռանը արշավանք սկսեց Նովգորոդի Հանրապետության դեմ, գրավեց Դեմոնին և ոչնչացրեց Նովգորոդի մի շարք շրջաններ։ Նրա Պսկովի դաշնակիցները նույնպես ավերեցին Նովգորոդի երկիրը։ Նովգորոդցիները կազմակերպեցին մի շարք կործանարար պատասխան արշավներ մեծ դքսության ունեցվածքի դեմ։ Շուտով Մեծ Դուքսը (պսկովիտների հետ միասին) խաղաղության պայմանագիր կնքեց Նովգորոդի արքեպիսկոպոս Եվտիմիոսի հետ, ըստ որի Նովգորոդը Մոսկվային վճարեց հսկայական փրկագին (8000 ռուբլի)։

Միաժամանակ Լիտվայում վիճաբանություն է սկսվել արքայազն Յուրի Սեմենովիչի (Լուգվենիևիչ) և Կազիմիրի միջև։ 1444 թվականին Յուրի Սեմյոնովիչը եկավ Նովգորոդ, բայց չկարողանալով այնտեղ թագավորել, վերադարձավ Լիտվա՝ 1445 թվականին Կազիմիրից ստանալով Մստիսլավլին։ Կազիմիր IV-ի հակառակորդների թվում էր Լիտվայի «ռուսամետ» կուսակցությունը։

1444-1445 թվականներին VKM-ն և Լիտվայի Մեծ Դքսությունը փոխանակեցին սահմանային ռազմական արշավներ, և ի վերջո, հավերժական խաղաղությունը (1449) կնքվեց Վասիլի II-ի և Կազիմիր IV-ի միջև, այդ ժամանակ արդեն Լեհաստանի թագավորը և Մեծ Դքսը։ Լիտվայի, ինչը նպաստեց Դմիտրի Շեմյակայի և Նովգորոդի հանրապետության արտաքին քաղաքական մեկուսացմանը, որում նա ամրապնդվեց Մոսկվայի թագավորության կորստից հետո։ Վասիլին, իր հերթին, խոստացավ չաջակցել Միխայիլ Սիգիզմունդովիչին, ով իր հոր և Սվիդրիգայլ Օլգերդովիչի մահից հետո գլխավորում էր լիտվա-ռուսական ազնվականության այն մասը, որը դեմ էր լեհ ֆեոդալների և կաթոլիկ եկեղեցու աճող ազդեցությանը Լեհաստանում։ Լիտվայի Մեծ Դքսությունը և ճանաչեց Կազիմիրի իշխանությունը բոլոր ռուսական հողերում, որոնք այդ ժամանակ Լիտվայի Մեծ Դքսության մաս էին կազմում։

1453 թվականին Դմիտրի Շեմյակային թունավորեցին, իսկ 1456 թվականին Նովգորոդի Հանրապետությունը ստիպված եղավ ճանաչել Մոսկվայից իր կախվածությունը Յաժելբիցկիի պայմանագրով։

### Հարաբերությունները Հորդայի հետ

Լարված էին նաև Մոսկվայի և Հորդայի հարաբերությունները։ Արքայազն Սեիդ-Ահմեդի հետ ծանր պատերազմից հետո Ուլու-Մուհամմադը փոքր ուժերով բնակություն հաստատեց Լիտվայի վասալ Բելև քաղաքի մոտ։ Տնտեսական և ռազմավարական հարաբերություններում քաղաքի կարևորության պատճառով Վասիլի II-ը 1437 թվականին զորքեր ուղարկեց խանի դեմ՝ Դմիտրի Յուրիևիչ Շեմյակիի և Դմիտրի Յուրիևիչ Կարմիրի գլխավորությամբ։ Իշխանները, հասնելով Բելև, տապալեցին թաթարներին՝ ստիպելով նրանց ապաստան փնտրել քաղաքում։ Չնայած այն հանգամանքին, որ Մոսկվայի նահանգապետերի համար քաղաքը գրավելու փորձն անհաջող էր, հաջորդ օրը թաթարները սկսեցին բանակցությունները։ Հենվելով սեփական ուժերի վրա՝ դադարեցրին բանակցությունները և դեկտեմբերի 5-ին վերսկսեցին մարտը։ Ռուսական գնդերը ջախջախվեցին։ Ուլու-Մուհամեդի զորքերը նահանջեցին Բելևից։ Բելևի հաջողությունից տպավորված՝ Ուլու-Մուհամմադը մոտեցավ Մոսկվային 1439 թվականի հուլիսի 3-ին։ Վասիլի II-ը, պատրաստ չլինելով հետ մղել թշնամու զորքերը, հեռացավ Մոսկվայից՝ քաղաքի պաշտպանության պարտականությունները վստահելով նահանգապետ Յուրի Պատրիկեևիչին։ Չկարողանալով տիրանալ քաղաքին, Ուլու-Մուհամեդը, 10 օր կանգնելով Մոսկվայի մոտ, ետ դարձավ՝ թալանելով շրջակա տարածքը։

Ռուսական հողերի վրա թաթարական արշավանքները չեն դադարել, որոնք ավելի հաճախակի են դարձել 1443 թվականի վերջին սաստիկ սառնամանիքների պատճառով։ Ի վերջո, Ռուսաստանի վերջին թշնամի Ցարևիչ Մուստաֆան, տափաստանում ապրելու դժվարին պայմանների պատճառով, հաստատվեց Ռյազանում։ Չցանկանալով հանդուրժել թաթարների ներկայությունը իր հողերում՝ Վասիլի II-ը արշավեց անկոչ հյուրերի դեմ, իսկ ռուս-մորդովական միացյալ զորքերը Լիստանի գետի ճակատամարտում ջախջախեցին թաթարական բանակին։ Սպանվել է արքայազն Մուստաֆան։ Հենց այս ճակատամարտի ժամանակ առաջին անգամ աչքի ընկավ Ֆյոդոր Վասիլևիչ Բասյոնոկը։

1440-ականների կեսերին Ուլու-Մուհամմադի արշավանքները Ռուսաստանի վրա նկատելիորեն հաճախակի դարձան, և 1444-ին խանը սկսեց Նիժնի Նովգորոդը միացնելու պլաններ կազմել, ինչին նպաստեց Սուզդալ-Նիժնի Նովգորոդի իշխանների սերտ կապերը Հորդայի հետ։ Մոսկվայի մեծ դուքս Վասիլի II-ի և Կազան խանի միջև կատաղի պայքար սկսվեց Նիժնի Նովգորոդի համար։ 1444 թվականի ձմռանը Խանը, գրավելով Նիժնի Նովգորոդը, ավելի առաջ շարժվեց՝ գրավելով Մուրոմը։ Ի պատասխան այս գործողությունների՝ Վասիլի II-ը զորք հավաքեց և Աստվածահայտնության ժամանակ մեկնեց Մոսկվայից։ Վասիլի II-ը, ըստ տարեգրության աղբյուրների, ուներ տպավորիչ ուժեր, և, հետևաբար, խանը չհամարձակվեց մարտի մեջ մտնել և նահանջեց Նիժնի Նովգորոդ։ Շուտով քաղաքը վերագրավվեց, իսկ թաթարները ջախջախվեցին Մուրոմի և Գորոխովեցի մոտ։ Հաջողությամբ ավարտելով արշավանքը՝ Մեծ Դուքսը վերադարձավ Մոսկվա։

Վասիլիի կնիքը
1445 թվականի գարնանը Խան Ուլու-Մուհամեդը իր որդիներին՝ Մամուտյակին և Յակուբին ուղարկեց Ռուսաստանի դեմ արշավանքի։ Տեղեկանալով այս մասին՝ Վասիլի II-ը ոչ մի կարևորություն չի տվել այս իրադարձությանը, քանի որ նրան հանգստացրել են նախորդ տարվա հաջողությունները։ Մոսկվայից Մեծ Դքսը ճամփա ընկավ դեպի Յուրիև, որտեղից հետո ժամանեցին նահանգապետեր Ֆյոդոր Դոլգոլդովը և Յուրի Դրանիցան՝ հեռանալով Նիժնի Նովգորոդից։ Արշավը վատ էր կազմակերպված. իշխաններ Իվան և Միխայիլ Անդրեևիչները և Վասիլի Յարոսլավիչը փոքր ուժերով ժամանեցին Մեծ Դքսի մոտ, իսկ Դմիտրի Շեմյական ընդհանրապես չմասնակցեց արշավին։ Մեծ Դքսի բանակը աղետալի պարտություն կրեց Սուզդալի ճակատամարտում։ Վասիլի II-ը գերի է ընկել, սակայն հոկտեմբերի 1-ին ազատ է արձակվել։ Դմիտրի Շեմյական կարճ ժամանակով հաստատվեց գահին:Վասիլի II-ի համար խոստացվել է մեծ փրկագին։ 1445 թվականի նոյեմբերի 17-ին Վասիլի II-ը վերադարձավ Մոսկվա, բայց նրան դիմավորեցին սառը։

1447 թվականին Դմիտրի Շեմյական հրաժարվեց տուրք ուղարկել Հորդային, որից հետո Վասիլին նույնպես հրաժարվեց դրանից։ 1449 - 1459 թվականներին տեղի են ունեցել Սեիդ-Ահմեդի մի շարք արշավանքներ, որոնք վճռական արդյունք չեն տվել։ Մասնավորապես, 1450 թվականին Հորդան ջախջախվեց Դոնի միջին ավազանում գտնվող Բիտյուգ գետի վրա, իսկ 1451 թվականին թաթարները պաշարեցին Մոսկվան և այրեցին։

Արդյունքներ
-----------

Վասիլի II-ը ուժեղացրեց իր իշխանությունը։ Մի շարք ռազմական արշավների արդյունքում մեծացավ Սուզդալ-Նիժնի Նովգորոդի իշխանությունների, Նովգորոդի հողի, Պսկովի և Վյատկայի հողերի կախվածությունը Մոսկվայից։ Վասիլի II-ի հրամանով մետրոպոլիտ է ընտրվել Ռյազանի եպիսկոպոս Հովհանը(1448)։ Նա մետրոպոլիտ է ձեռնադրվել ոչ թե Կոստանդնուպոլսի պատրիարքի կողմից, այլ ռուս եպիսկոպոսների խորհրդի կողմից, որը նշանավորեց ռուսական եկեղեցու անկախության սկիզբը Կոստանդնուպոլսի պատրիարքությունից։

Մահվանից մի քանի օր առաջ նա հրամայեց մահապատժի ենթարկել արքայազն Վասիլի Բորովսկու տղա երեխաներին, քանի որ կասկածում էր դավադրության մեջ։

Վասիլի II-ը հիվանդ էր չոր հիվանդությամբ (տուբերկուլյոզ)։ 1462 թվականի մարտին Վասիլի II-ը մահացավ։ Արքայազնի կտակը գրել է ատենադպիր Վասիլին։

Ընտանիք
-------

### Կին և երեխաներ

Վասիլի II-ի կինը Մարիա Յարոսլավնան էր՝ արքայազն Յարոսլավ Բորովսկու դուստրը։ 1432 թվականի հոկտեմբերին տեղի ունեցավ նրանց նշանադրությունը, իսկ 1433 թվականի փետրվարի 8-ին տեղի ունեցավ նրանց հարսանիքը։ Վասիլին և Մարիան տասը երեխա ունեին։

* *Յուրի Մեծ* (1437 թվականի հունվարի 22—1441թվական)
* Իվան III ( 1440թվականի հունվարի 22 — 1505 թվականի հոկտեմբերի 27) — Մոսկվայի մեծ իշխան 1462 թվականից մինչև 1505 թվական
* *Յուրի (Գեորգի) Մենշոյ* ( 1441 թվականի նոյեմբերի 22 — 1473 թվականի սեպտեմբերի 12) — Դմիտրովսկի և Մոժայսկի իշխան
* *Անդրեյ Մեծ* (1446թվականի օգոստոսի 13 — 1493 թվականի նոյեմբերի 7)
* *Սիմեոն* (1447թվականի սեպտեմբերի 1—1449 թվական)
* *Բորիս Վոլոցկի* (1449թվականի հուլիսի 26 — 1494թվականի մայիսի 25) — Ռուզսկի և Վոլոցկի իշխան
* *Աննա* (1450 թվական — 1501թվականի ապրիլի 14) 1465 թվականից Վասիլի Իվանովիչ Ռյազանսկու կինը (1447-1483)
* *Անդրեյ Մենշոյ* (1452 թվականի օգոստոսի 8 — 1481 թվականի հուլիսի 10)
* *Դմիտրի* (1455 թվականի սեպտեմբերի 30 — 1461թվական)
* Մարիա (մահացել է 1465 թվականին)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4
2. ↑  *Вейнберг Л. Б.* Анна Васильевна (ռուս.) // *Русский биографический словарь* — СПб.: 1900. — Т. 2. — С. 156—157.
3. ↑  «Духовная грамота (вторая) великого князя Дмитрия Ивановича». Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ սեպտեմբերի 4-ին. Վերցված է 2022 թ․ փետրվարի 1-ին.
4. 1 2  *Вернадский Г. В.* Россия в средние века Արխիվացված 2016-10-06 Wayback Machine
5. ↑  «Лицевой летописный свод XVI века. Русская летописная история. Книга 13. 1425—1443 гг». *runivers.ru*. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հոկտեմբերի 6-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 6-ին.
6. ↑  Трудности наследования-5 Արխիվացված 2012-01-20 Wayback Machine — Лев Усыскин, polit.ru
7. ↑  Иона (святой, митрополит московский) // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб.—М. 1896—1918.
8. ↑  *Уорнс Д.* Русские цари. Хроника. От Ивана Великого до Николая II. — Терра-Спорт. 2001. ISBN 5-93127-147-3.
9. ↑  *Пчелов Е.* Рюриковичи. История династии. — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2003. — С. 396—397.
10. ↑  Рудаков, Василий Егорович (1890–1907). «Борис Васильевич». *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*. Սանկտ Պետերբուրգ.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)

Գրականություն
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Վասիլի II Վասիլևիչ» հոդվածին։ |

* Белов, Евгений Александрович (1890–1907). «Василий Васильевич Темный». *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*. Սանկտ Պետերբուրգ.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)
* *Зимин, Александр Александрович* Витязь на распутье: феодальная война в России XV в. — М.: Мысль, 1991. — ISBN 5-244-00518-9Արխիվացված է Փետրվար 20, 2010 Wayback Machine-ի միջոցով:
* Կաղապար:Книга:Хмыров М. Д.: Алфавитно-справочный перечень государей русских
* Василий Тёмный / Николай Борисов. — М.: Молодая гвардия, 2020. — 316 [4] с. — (Жизнь замечательных людей: сер. биогр.; вып. 1816).

Արտաքին հղումներ
----------------

* Послание от Патриарха Иерусалимского Иоакима к Великому Князю Василью Васильевичу, прощательное все его грехи и клятвы, бывшия на нём // Древняя Российская Вивлиофика, ч. 14. М. 1790.
* Василий Васильевич Тёмный // проект «Хронос»
* *Карамзин Н. М.* История государства Российского. том V
* Родословные таблицы великих и удельных князей Владимирских и Московских XIII—XVII вв.