**Քյոնիգսբերգ** ( ռուս.՝ Короле́вец, լատին․՝ Regiomontium, գերմ.՝ Königsberg), քաղաք, գերմանական Արևելյան Պրուսիա նահանգի վարչական կենտրոնը 1773-1945 թվականներին։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո ՝ 1945 թվականին, այն անցավ Խորհրդային Միության իրավասությանը, իսկ 1946 թվականին վերանվանվեց Կալինինգրադ ։

Անվան ստուգաբանություն
----------------------

Քաղաքի առանցքը ամրոցն էր՝ հիմնված Սամբիական կամ պրուսական *Տվանգեստե ամրոցի տեղում (Tuvangeste, Twangste)*, որը նշանակում է «*Կաղնու անտառ*» , ինչպես նաև պրուսական մի քանի բնակավայրեր, ներառյալ Լիպնիկ գյուղը և նավահանգիստը, Սակկեիմ և Թրաքքեյմ գյուղատնտեսական բնակավայրերը։ Նոր ամրոցը հիմնադրվել է 1255 թվականին։ Հիմնադրումից հետո ստացել է «Թագավորական բլուր» անվանումը (լատիներեն *Regiomontium*, հետագայում՝ *Regiomonti*, գերմաներեն *Königsberg* ): Ամենատարածված տարբերակի համաձայն, այն անվանվել է Չեխիայի թագավոր Պրեմիսլ Օտակար II- ի պատվին, որը վճռորոշ դեր է ունեցել քաղաքի հիմնադրման մեջ։ Այնուամենայնիվ, կան տեղանունի այլ մեկնաբանություններ, օրինակ՝ գոթական ծագում ունեցող պրուսական *Konungaberg* տեղանունից, որտեղ *կունիգսը* արքայազնի գլուխն է, *բերգը՝* ափ ։

Ամրոցի հիմնադրումից ի վեր, հարևան ժողովուրդներն այն իրենց լեզուներով սովորաբար անվանում են Karaliaučius։ *Կորոլևեց* անվան տակ ամրոցը և նրա շրջակայքը հիշատակում են սկսած 13-րդ դարից ռուսական տարբեր աղբյուրներում՝ տարեգրություններ, գրքեր, ատլասներ ։ Ռուսաստանում այս անունը լայնորեն օգտագործվել է Պետրոս I- ից առաջ և երբեմն ավելի ուշ ժամանակաշրջանում, մինչև 20-րդ դարի սկիզբը, ներառյալ գեղարվեստական գրականության մեջ, օրինակ, Մ. Սալտիկով-Շչեդրին ։ Այնուամենայնիվ, Պետրոս I-ից հետո և մինչև 1946-ի անվանափոխումը, ռուսներն ավելի հաճախ օգտագործում էին գերմանական տարբերակը։

Մինչև 1724 թվականը միայն ամրոցը պաշտոնապես կրում էր Քյոնիգսբերգ անունը, թեև դրանից առաջ առօրյա կյանքում բնակչությունը միավորում էր հարակից երեք քաղաքներն այս անունով։

Պատմություն
-----------

### Պատվերի ժամանակաշրջան

10-11-րդ դարերի վերջում ջրային առևտրի ուղիների օգտագործումը վերահսկելու համար ստեղծվեց պրուսական Տվանգստե բնակավայրը, որի ենթակառուցվածքները բավականին զարգացած էին։ Մոտակա Լիպնիկ գյուղի բնակչությունը սնունդ էր ապահովում քաղաքաբնակների համար, Պրեգել գետի գետաբերանի բնակավայրերի պահակները տեղափոխվում էին ռազմիկների կողմից, որոնք բնակություն էին հաստատել Տուվանգստեի մոտակա և հեռավոր թաղամասում։

1255 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Չեխիայի թագավոր Պրեմիսլ Օտակար II-ի զորքերը (հրավիրվել էին լեհական թագավորի կողմից կռվելու հեթանոսների դեմ) օգնության հասան տեղի բնակչության կողմից պարտված ասպետներին բարձր բլրի վրա։ Ամրոցը հիմնադրվել է Տևտոնական օրդենի կողմից։ Լեհերենում այն կոչվում էր Krolevets՝ ի պատիվ Չեխիայի թագավորի, իսկ գերմաներենում՝ Königsberg:

Սկզբում ամրոցը փայտե էր, սակայն 1257 թվականին սկսվեց քարե, ավելի ճիշտ՝ աղյուսե ամրոցի կառուցումը։

1260 թվականին, Պրուսական Մեծ ապստամբության ժամանակ, մի քանի պրուսական ցեղերի զորքերը պաշարեցին ամրոցը, բայց չկարողացան գրավել այն։ Պրուսական առանձին ցեղերի կողմից ամրոցը ոչնչացնելու անհաջող փորձերը կրկնվել են 1263 և 1273 թվականներին։

Հետագա տարիներին գերմանացի գաղութարարները սկսեցին ժամանել նվաճված երկրներ։ Նրանք աստիճանաբար խառնվեցին տեղի պրուսական բնակչության հետ, որոնք հետագայում մոռացան իրենց լեզուն, մշակույթը և գրեթե ամբողջությամբ ձուլվեցին։ 16-րդ դարում պրուսացիները դեռևս կազմում էին Քյոնիգսբերգի բնակչության մոտ 20%-ը։

Ամրոցի պատերի մոտ առաջացել է բնակավայր, որը նույնպես սկսել է կոչվել Քյոնիգսբերգ։ Կուլմի օրենքի վրա հիմնված քաղաքային իրավունքները բնակավայրին շնորհվել են 1286 թվականի փետրվարի 28-ին Պրուսիայի հողապետ Կոնրադ ֆոն Թիերբերգի կողմից ։

Քանի որ Քյոնիգսբերգի աճը սահմանափակվում էր քաղաքի պարիսպներով, շուրջը սկսեցին աճել այլ բնակավայրեր, քանի որ քաղաքի և ամրոցի մոտիկությունը բազմաթիվ առավելություններ ուներ։ Այն ժամանակվա քաղաքաբնակների խոհանոցի մասին կարելի է դատել Տևտոնական կարգի խոհարարական գրքույկից ։

1300 թվականին Լյոբենիխտ բնակավայրը նույնպես ստացել է քաղաքային իրավունքներ։ Թեև այս երկու քաղաքները վարչականորեն անկախ էին, սակայն իրականում կազմում էին մեկ ամբողջություն։ Այս քաղաքը սկսեց կոչվել նաև Քյոնիգսբերգ։ Շփոթմունքից խուսափելու համար բնօրինակ Քյոնիգսբերգն անվանվել է Ալտշտադտ, այսինքն՝ Քյոնիգսբերգի «հին քաղաք»։

Մայր տաճարի կառուցման մասին առաջին հիշատակումը 1333 թվականին է։ Գտնվում է քաղաքի կենտրոնում՝ Կանտ կղզում (նախկին Կնեյֆոֆ )։

Երրորդ Քյոնիգսբերգ բնակավայրը, որը 1327 թվականին ստացել է քաղաքային իրավունքներ, Կնեյֆոֆն էր։ Այն Ալտշտադտից բաժանված էր Պրեգոլ գետի ճյուղով ( գերմ.՝ Pregel - Pregel) և գտնվում է համանուն կղզում ։ Փաստորեն այն նույնպես Քյոնիգսբերգի մաս էր կազմում։

1454-1466 թվականների տասներեքամյա պատերազմից հետո Տևտոնական Օրդերը իրեն ճանաչեց որպես լեհ վասալ և իր մայրաքաղաքը տեղափոխեց Մարիենբուրգից (այժմ՝ Մալբորկ Լեհաստանում) Քյոնիգսբերգ։ 1525 թվականին Տևտոնական կարգի մեծ վարպետ Ալբրեխտը աստվածապետական պետությունը վերածեց աշխարհիկ Պրուսական դքսության, որը ենթարկվում էր Լեհաստանին, և ինքն էլ դարձավ դուքս։ Քյոնիգսբերգը դարձավ նոր պետության մայրաքաղաքը ։

1523 թվականին Հանս Վայնրայխը դուքս Ալբրեխտի աջակցությամբ հիմնադրեց առաջին տպարանը Քյոնիգսբերգում՝ Լոբենիխտում, որտեղ առաջին գիրքը տպագրվեց 1524 թվականին ։ Տպարանի տնտեսական հիմքը եղել է դքսական արքունիքը, եկեղեցին, քաղաքապետարանը, իսկ ավելի ուշ ՝ համալսարանը։

1544 թվականին քաղաքում բացվեց Քյոնիգսբերգի համալսարանը, որը հետագայում կոչվեց «Ալբերտինա»՝ դուքս Ալբրեխտի անունով։

* Altstadt, Kneiphof և Löbenicht, Koenigsberg բնակավայրերի գտնվելու վայրը, 1255 թ.Altstadt, Kneiphof և Löbenicht, Koenigsberg բնակավայրերի գտնվելու վայրը, 1255 թ.
* Քյոնիգսբերգ, 1652 թՔյոնիգսբերգ, 1652 թ
* Պրեմիսլ Օտակար IIՊրեմիսլ Օտակար II
* Քյոնիգսբերգի տաճար, ներկայիս տեսարանՔյոնիգսբերգի տաճար, ներկայիս տեսարան

### Պրուսիայի դքսության և Պրուսիայի թագավորության դարաշրջանը

 Altstadt Königsberg-ի զինանշանը
16-րդ դարից քաղաքը դարձել է լիտվական մշակույթի կարևոր կենտրոն․ այստեղ լույս է տեսել լիտվերեն առաջին գիրքը, այստեղ են ապրել լիտվական մշակույթի կարևոր գործիչներ Մարտինաս Մաժվիդասը, Կրիստիյոնաս Դոնելայտիսը, Լյուդվիկաս Ռեզան և այլք։

1660 թվականից Քյոնիգսբերգում սկսեցին լույս տեսնել թերթեր։ Առաջին թերթը առաքվել է Ռուսաստան և ներառվել եվրոպական մամուլի գրախոսականներում, որոնք դեսպանական հրամանով կազմվել են Բոյար Դումայի և ցար Ալեքսեյ Միխայլովիչի համար ։

«Եռակի» քաղաքը (Ալտշտադ, Լյոբենիխտ և Կնեյֆոֆ), որն իրականում մեկն էր, բայց բաղկացած էր երեք վարչականորեն անկախ մասերից (երեք քաղաքներից յուրաքանչյուրն ուներ իր քաղաքապետարանը, իր բուրգոմիստը, իր դատարանը և այլն), գոյություն ուներ մինչև 1724 թվականը։

1724 թվականին երեք քաղաքները, բազմաթիվ այլ քաղաքներ, ավաններ և արվարձաններ, ինչպես նաև ամրոցը, որը նախկինում ոչ մի քաղաքների մաս չէր կազմում, բայց կառավարական նստավայրի հատուկ կարգավիճակ ուներ, միավորվեցին Քյոնիգսբերգ քաղաքի մեջ։

Նույն թվականին Քյոնիգսբերգում ծնվել է Իմանուել Կանտը (1724-1804)՝ քաղաքի ամենահայտնի բնիկն իր ողջ պատմության ընթացքում։

Յոթնամյա պատերազմի ժամանակ, երբ Ռուսական զորքերը մտան Քյոնիգսբերգ, քաղաքի բնակիչները հավատարմության երդում տվեցին կայսրուհի Էլիզաբեթին ։ Դրանից հետո Ֆրիդրիխ Մեծը մինչև իր մահը չայցելեց քաղաք։ Մինչև օգոստոսի 23ը քաղաքը պատկանել է Ռուսաստանին, եղել է Արևելյան Պրուսիայի գլխավոր նահանգապետի կենտրոնը ։ Քաղաքը վերադարձվել է Պրուսիային՝ համաձայն Պետերբուրգի խաղաղության պայմանագրի, որը կնքվել է Ռուսաստանի կայսր Պետրոս III-ի կողմից ։

Աշխարհահռչակ գրող Էռնստ Թեոդոր Ամադեուս Հոֆմանը (1776-1822) ծնվել է Քյոնիգսբերգում 1776 թվականին։

### Քաղաքի զարգացումը 19-րդ դարում

 Քյոնիգսբերգ ամրոց, 20-րդ դարի սկզբի լուսանկար
19-րդ դարի ընթացքում արդիականացվել են քաղաքի պաշտպանական կառույցները։ Կառուցվել են բազմաթիվ բաստիոններ, ավազաններ, պաշտպանական պարիսպներ, որոնց մեծ մասը պահպանվել է մինչ օրս ։ Առանձնահատուկ հետաքրքրություն ունեն քաղաքի դարպասները։ Դրանք կառուցվել են նեոգոթիկ ոճով և հետաքրքիր ճարտարապետական հուշարձաններ են։

19-րդ դարում քաղաքը զգալիորեն աճել է։ 1782 թվականին քաղաքն ուներ 31368 բնակիչ, 1888 թվականին՝ 140 909, 1910 թվականին՝ 249 600, իսկ 1939 թվականին՝ 373 464 բնակիչ։ Երկաթուղին 1857 թվականին եկավ Քյոնիգսբերգ, իսկ 1862 թվականին միացավ Ռուսաստանի երկաթուղիներին։

Քաղաքի մեծացման հետ առաջացավ հասարակական տրանսպորտի կարիք։ 1881 թվականի մայիսին Քյոնիգսբերգում բացվեց առաջին ձիավոր տրամվայի երթուղին (նույն թվականին Բեռլինում արդեն գործարկվեց էլեկտրական տրամվայ )։ Konka-ն պատկանում էր բաժնետիրական ընկերություններին։ Դրոշկիի հետ համեմատած՝ ձիով զբոսանքի արժեքը շատ ավելի ցածր էր՝ 10-ից 20 պֆենինգ (կախված հեռավորությունից)՝ մեկ ուղեւորի համար 60 պֆենինգ, երկուսի համար՝ 70, երեքի համար՝ 80։

Իսկ 1895 թվականի մայիսին առաջին տրամվայները մտան Քյոնիգսբերգի փողոցներ։ 1901 թվականին քաղաքը գնեց բոլոր տրամվայի գծերը (բացառությամբ Հուֆենի գծերի) և սկսեց էլեկտրիֆիկացնել դրանք։

### Քյոնիգսբերգ - Կալինինգրադ 20-րդ դարում

 Քյոնիգսբերգ (1925)
1919 թվականին Քյոնիգսբերգում բացվեց Դևաու օդանավակայանը ՝ Գերմանիայի առաջին օդանավակայանը և՛ Եվրոպայի, և՛ աշխարհի առաջին օդանավակայաններից մեկը։ 1922-ին կազմակերպվեց Քյոնիգսբերգ- Ռիգա - Մոսկվա օդային հաղորդակցությունը։

20-րդ դարում քաղաքը զգալիորեն ընդարձակվեց։ Կառուցվեցին նոր կայաններ, այդ թվում՝ Գլխավոր կայարանը, բազմաթիվ բնակելի շենքեր, արվարձաններ (օրինակ՝ Ամալիենաու ), որոնք ստեղծված են Garden City ծրագրի շրջանակներում, եկեղեցական շենքեր, Art Nouveau և Bauhaus գրասենյակային շենքեր։ Այս շրջանում քաղաքի արտաքին տեսքը փոխելու գործում հատկապես մեծ ներդրում են ունեցել ճարտարապետներ Հանս Հոփը և Ֆրիդրիխ Հայտմանը ։

Քաղաքը հյուրընկալեց Արեւելյան տոնավաճառը, որի գլխավոր ցուցասրահը Տեխնոլոգիայի տունն էր ։

Մեծ ուշադրություն է դարձվել հուշարձանների և քաղաքային փոքր քանդակների կառուցմանը, որոնց ստեղծման համար լայնորեն ներգրավված են եղել Քյոնիգսբերգի Արվեստի ակադեմիայի շրջանավարտներն ու ուսուցիչները (հատկապես նշանակալի ներդրում են ունեցել քանդակագործներ Ֆրիդրիխ Ռոյշը և Ստանիսլավ Կաուերը )։ Ամրոցում իրականացվել են վերակառուցման և հնագիտական հետազոտություններ։

 Նոր սինագոգ, կառուցված 1894-1896 թթ
Նացիստների իշխանության գալուց հետո « Քրիստալնախտի » ժամանակ Քյոնիգսբերգում ավերվել է 1894-1896 թվականներին կառուցված Նոր սինագոգը։

Նույնիսկ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից առաջ՝ 1944 թվականի օգոստոսին, Քյոնիգսբերգ քաղաքը մեծապես ավերվեց բրիտանական ռմբակոծիչների կողմից «Հատուցում» գործողության ժամանակ ։ Ռմբակոծությունն իրականացվել է հիմնականում քաղաքի պատմական կենտրոնում, որտեղ գործնականում ռազմական օբյեկտներ չեն եղել։ Զոհվեցին բազմաթիվ խաղաղ բնակիչներ, հիմնովին ավերվեց հին քաղաքը, այդ թվում՝ տաճարը, օպերային թատրոնը, քաղաքային գրադարանը, համալսարանը, այն տունը, որտեղ ծնվել էր Հոֆմանը և շատ այլ քաղաքացիական օբյեկտներ ։ Ամրոցը մեծ վնաս է կրել։ Ավելի ուշ քաղաքը գրավվեց խորհրդային զորքերի կողմից։

Մինչև 1944-1945 թվականների ձմռան գրոհը, քաղաքը և զորամասը գեներալ Լյաշի հրամանատարությամբ շրջապատված էին։ Գրոհը սկսվեց ապրիլի 5-ին, հատկապես կատաղի էր պայքարը հինգերորդ ամրոցի համար։ Այս հարձակման ժամանակ սովետական զորքերը մարշալ Վասիլևսկու հրամանատարությամբ առաջին անգամ օգտագործեցին հետևակային հարձակման մարտավարությունը, ինչը հնարավորություն տվեց խուսափել հակառակորդի կրակից։ Ապրիլի 10-ին Դեր Դոնա աշտարակի վրա, որտեղ այժմ գտնվում է Սաթի թանգարանը, կարմիր պաստառ է բարձրացվել՝ նշանավորելով քաղաքի գերմանական պատմության ավարտը։

Պոտսդամի կոնֆերանսի որոշմամբ գերմանական Արևելյան Պրուսիա նահանգի հյուսիսային մասը՝ մայրաքաղաք Քյոնիգսբերգի հետ միասին, պետք է փոխանցվեր Խորհրդային Միությանը ։ Հետագայում սահմանային պայմանագրերը ստորագրելիս Քյոնիգսբերգի շրջանը լիովին ճանաչվեց որպես Խորհրդային Միության սեփականություն։

Մինչ պատերազմը այնտեղ ապրած 370000 գերմանացիներից միայն 20.000-ն է մնացել։ Պատերազմի ավարտից հետո «Նոր ժամանակ» թերթը հրատարակվեց գերմաներենով, կազմակերպվեցին դպրոցներ, որտեղ ուսուցումն անցկացվում էր գերմաներենով, որոշվեց գերմանացի բնակչությանը արտաքսել Գերմանիա ։ Գրեթե բոլորն ուղարկվել են Գերմանիա մինչև 1947 թվականը, միայն որոշ մասնագետներ օգնել են վերականգնել ձեռնարկությունների աշխատանքը մինչև 1948 թվականը և նույնիսկ մինչև 1950 թվականը, սակայն նրանց չեն տվել խորհրդային քաղաքացիության իրավունք և հետագայում նրանց արտաքսել են Գերմանիա։

Փոխարենը քաղաքում վերաբնակեցվեցին խորհրդային միության քաղաքացիները։

1946 թվականի հուլիսի 4-ին Միխայիլ Իվանովիչ Կալինինի մահից հետո Կոենիգսբերգը և Կոենիգսբերգի շրջանը նրա պատվին վերանվանվեցին Կալինինգրադ և Կալինինգրադի մարզ ։

Թագավորական ամրոցի ավերակներ
----------------------------

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Թագավորական ամրոցի ավերակների տեղում պեղումներ են իրականացվել։ 1969 թվականին ԽՄԿԿ մարզկոմի առաջին քարտուղար Նիկոլայ Կոնովալովի որոշմամբ ամրոցի ավերակները պայթեցվեցին՝ չնայած բազմաթիվ բողոքներին։

Այնուամենայնիվ, ամրոցի տարածքը մնում է չմշակված, և 13-րդ դարի այս հուշարձանի համակարգված հնագիտական պեղումների հարցը մնում է բաց ։ Քաղաքի վարչակազմը 2010 թվականին առաջարկել է հանրաքվե անցկացնել 2011 թվականի գարնանը ամրոցի վերականգնման անհրաժեշտության վերաբերյալ ։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո կորցրած հուշարձաններ
----------------------------------------------------------

մինի|230x230փքս| Քանդակ «Գերման Միշել», 1904, Քյոնիգսբերգ, հին գերմանական բացիկ

* Ֆրիդրիխ I- ի հուշարձան (1697, Անդրեաս Շլյուտեր ) Լուսանկարը
* Ֆրիդրիխ Վիլհելմ I- ի հուշարձանը ամրոցի հարավային պատի մոտ գտնվող խորշում (1730, Յոհան Մայսներ)
* Ֆրիդրիխ Վիլհելմ III- ի ձիասպորտի հուշարձանը Համալսարանի մոտ գտնվող Paradeplatz-ում (1851, Ռուդոլֆ ֆոն Պրինց)
* Վիլհելմ I- ի հուշարձան (1894, Ֆրիդրիխ Ռոյշ ) ամրոցում
* Բիսմարկի հուշարձան (1901, Ֆրիդրիխ Ռոյշ) ամրոցի մոտ գտնվող հրապարակում
* Քանդակ «Գերման Միշել» (1904, Ֆրիդրիխ Ռոյշ) Վրանգել աշտարակում
* «Archer» քանդակը (1908, Ֆրից Հայնեման) ամրոցի լճակում
* Ֆելդմարշալ Լյուդվիգ Յորկի հուշարձան (1913, Վալտեր Ռոզենբերգ)
* Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ զոհված զինվորների հուշարձանը (Մայրը որդուն ուղեկցում է ռազմաճակատ, 1920 թ.)
* Վրանգել գնդի կուրասիերի ձիավոր արձանը` դրոշը ձեռքին (1934, Օտտո Էմիլ Ռիխտեր)
* «Երիտասարդական ազդակ» քանդակագործական խումբ (Հ. Ալբրեխտ) Առևտրի բարձրագույն դպրոցում (այժմ՝ Կալինինգրադի տեխնիկական քոլեջ )
* Պրուսիայի թագուհի Լուիզայի կիսանդրին (1874, Քրիստիան Ռաուխ ) նրա անունը կրող եկեղեցում
* Պրոֆեսորի գերեզմանատուն (Կալինինգրադ)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Агеенко Ф. Л.* Словарь собственных имён русского языка. Ударение. Произношение. Словоизменение : Более 38 000 словарных единиц. — М.: ООО «Издательство "Мир и Образование"», 2010. — С. 353. — 2000 экз. — ISBN 978-5-94666-588-9
2. ↑  *[ Քյոնիգսբերգ]*՝ հոդվածը Հանրագիտարանային մեծ բառարանից Кёнигсберг — название г. Калининград до 1946.
3. ↑  *Քյոնիգսբերգ*՝ հոդվածը Словаря географических названий Калинингра́д (до 1946 город Кёнигсберг)
4. ↑  Юрий Миролюбов, Материалы к истории крайне-западных славян, стр. 7 (сноска)(չաշխատող հղում)
 ISBN 3-9801158-9-5
5. 1 2  «Основание Кёнигсберга. Крепость на горе». Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հոկտեմբերի 14-ին. Վերցված է 2011 թ․ փետրվարի 3-ին.
6. ↑  *Bradbury, Jim* Routledge Companion to Medieval Warfare. — 2004. — С. 75. — ISBN -0-203-64466-2
7. ↑  Андрющенко Н. С. «Топонимика Калининграда». Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ մարտի 1-ին. Վերցված է 2011 թ․ փետրվարի 3-ին.
8. ↑  «Топонимика Калининграда». Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ մարտի 1-ին. Վերցված է 2011 թ․ փետրվարի 3-ին.
9. ↑  *Костяшов Ю. В.* «Описание Кёнигсберга» 1785 г. русского консула Ивана Исакова Archived 2021-04-18 at the Wayback Machine. // Калининградские архивы Archived 2021-08-31 at the Wayback Machine.. — Калининград: Государственный Архив Калининградской области, 1998.
10. ↑  «Небольшое сообщение о Восточной Пруссии, помещённое в «Братском ежегоднике» А. Мальцева за 1906 года. — С. 148—150». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հոկտեմբերի 19-ին. Վերցված է 2011 թ․ փետրվարի 3-ին.
11. ↑  «…от Королевца до Кибартая всё растёт и колосится, а дальше то дождика мало, то много. И при этом мы утверждаем, что немца кормим!» Салтыков-Щедрин
12. ↑  ««Кёнигсберг-то Королевцем назывался, а это уж после немцы его в Кёнигсберг перекрестили». РВБ: Благонамеренные речи // *Салтыков М. Е. (Щедрин Н.)* Собрание сочинений в 20 томах. Том 11. — С. 476». Արխիվացված օրիգինալից 2010 թ․ օգոստոսի 10-ին. Վերցված է 2011 թ․ փետրվարի 3-ին.
13. ↑  *Качанов Р. Ю.* Городское право орденских городов.
14. ↑  История города. Книжная лавка Archived 2012-03-20 at the Wayback Machine. — статья из журнала «Бизнес-Балтика» (№ 4 (16), ноябрь 2002) на официальном сайте администрации городского округа «Город Калининград»
15. ↑  Вести-Куранты. 1656 г. 1660—1662 гг. 1664—1670 гг.: Иностранные оригиналы к русским текстам. Ч. 2. / Исслед. и подгот. текстов Ингрид Майер. — М.: Языки славянских культур, 2008. — 648 с. — ISBN 978-5-9551-0275-7. — С. 78.
16. ↑  Калининград // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
17. ↑  ««Воздушная операция, которая сродни военному преступлению» Независимая газета 22.01.2010». Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ ապրիլի 2-ին. Վերցված է 2015 թ․ մարտի 8-ին.
18. ↑  *Albinus R.* Königberg Lexikon. Würzburg: Flechsig, 2002. S. 14.
19. ↑  Санакоев Ш. П. Цыбулевский Б. Л. (1970). «Тегеран – Ялта – Потсдам (Сборник документов). 2-е издание». *Библиотека Михаила Грачёва*. Издательство «Международные отношения». Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ սեպտեմբերի 29-ին. Վերցված է 2017 թ․ սեպտեմբերի 28-ին. «Конференция рассмотрела предложение Советского Правительства о том, чтобы впредь до окончательного решения территориальных вопросов при мирном урегулировании прилегающая к Балтийскому морю часть западной границы СССР проходила от пункта на восточном берегу Данцигской бухты к востоку — севернее Браунсберга — Гольдапа к стыку границ Литвы, Польской Республики и Восточной Пруссии. Конференция согласилась в принципе с предложением Советского Правительства о передаче Советскому Союзу города Кёнигсберга и прилегающего к нему района, как описано выше. Однако точная граница подлежит исследованию экспертов. Президент США и Премьер-Министр Великобритании заявили, что они поддержат это предложение Конференции при предстоящем мирном урегулировании.»
20. ↑  Судьбу руин Королевского замка в Калининграде определит референдум