**Հնագիտական տարեգրությունը** անցյալի մասին Ֆիզիկական (ոչ գրավոր) վկայությունների ամբողջությունն է։ Սա հնագիտության հիմնական հասկացություններից մեկն է, փաստաթղթավորման և հնագիտական տարեգրության մեկնաբանմանն առնչվող հնագիտական կարգապահություն։ Հնագիտական տեսությունը միտված էր մեկնաբանելու հնագիտական տարեգրությունը՝ մարդկային մշակութներին ավելի հասկանալի դարձնելու համար։ Հնագիտական տարեգրությունը կարող է ինչպես բաղկացած լինել վաղ ժամանակների հնագույն գտածոներից, այնպես էլ ժամանակակից արտեֆակտներից։ Մարդկային գործունեությունը խոշոր ազդեցություն է ունեցել հնագիտական տարեգրության վրա։ Կործանարար մարդածին գործընթացները, ինչպիսիք են՝ գյուղատնտեսությունը և հողաշինությունը, կարող են վնասել կամ ոչնչացնել հնարավոր հնագիտական հուշարձանները։ Հնագիտական տարեգրությանն ուղղված այլ վտանգներից են բնական երևույթներն ու աղբահանությունը։ Հնագիտությունը կարող ա կործանիչ գիտություն լինել, քանի որ հնագիտական տարեգրության սահմանափակ ռեսուրսները կորչում են պեղումների ընթացքում։ Հետևաբար, հնագետները սահմանափակում են յուրաքանչյուր հուշարձանում իրենց կատարած պեղումների քանակը և մանրակրկտորեն գրանցում այն, ինչ գտել են։ Հնագիտական տարեգրությունը մարդկային նախապատմության և պատմության ֆիզիկական տարեգրությունն է, թե ինչու՞ են ցանկացած հնագույն քաղաքակրթությունները բարգավաճել կամ կործանվել, և ինչու՞ն են վերոնշյալ մշակույթները փոփոխվել և աճել։ Սա մարդկային աշխարհի պատմությունն է։

Սահմանումներ
------------

Գիտնականները հաճախ են օգտագործել տեսքտային անալոգիաներում, ինչպիսիք են «գրառումը», «աղբյուրը» և «արխիվը» անցյալի՝ առնվազն 19-րդ դարից սկսած, իրեղեն ապացույցները վկայակոչելու համար։ «Հնագիտական տարեգրություն» տերմինը հավանաբար այսպես է ծագել, ամենայն հավանականությամբ երկրաբանության (երկրաբանական տարեգրություն) կամ հնէաբանության մեջ (բնածոների տարեգրություն) զուգահեռ հասկացությունների միջոցով։ Այս տերմինը պարբերաբար օգտագործվել է Գորդոն Չայլդի կողմից 1950-ականներին և, ըստ երևույթին, հետագայում դրանից հետո է մտել խոսակցական լեզու։

Այս հայեցակարգի առաջին քննադատական տեսության մեջ, փիլիսոփա Լինդա Պատրիկը հայտնաբերել է, որ 1980-ական թվականներին հնագետները գաղափարականացրին տերմինի առնվազն հինգ տարբեր ձևեր։ 

1. Որպես նյութական հանքավայրերի «պահոց»
2. Որպես նյութական հանքավայրեր
3. Որպես արտեֆակտներ և առարկաներ
4. Որպես նմուշների հավաքածու
5. Որպես հնագետների կողմից գրված զեկույցներ

Պատրիկը պնդում էր, որ առաջին երեք սահմանումները արտացոլում են հնագիտական վկայությունների «ֆիզիկական մոդելը»-ը։ որտեղ այն դիտարկվում էր, որպես ֆիզիկական գործընթացների անմիջական արդյունքը (ինչպես՝ բրածոների տարեգրություն)՝ ի հակադրություն վերջինիս, չորրորդ և հինգերորդ սահմանումները հետևում են «տեքստային մոդելին», որտեղ հնագիտական տարեգրությունը դիտվում է, որպես անցյալի մասին պատմող՝ կոդավորող մշակութային տեղեկատվություն (Օրինակ՝ պատմական տեքստերը)։ Նա ընդգծեց, թե որքանով է հնագետների այն ըմբռնումը, թե ինչի՞ց է կազմված «հնագիտական տարեգրությունը», կախված հնագիտական տեսության ավելի ընդարձակ հոսանքներից, այն է՝ գործնթացական հնագետները, ամենայն հավանականությամբ, կհամաձայնեն ֆիզիկական մոդելին, իսկ գերծընթացական հնէագետները՝ տեսքստային մոդելին։

Լուկասը խտացնում է Պատրիկի ցուցակը հնագիտական տարեգրության երեք հստակ սահմանումների։ 

1. Հնագիտական տարեգրությունը նյութական մշակույթ
2. Հնագիտական տարեգրությունը անցյալի նյութական մնացորդներն է
3. Հնագիտական տարեգրությունը հնագետների կողմից օգտագործված աղբյուրներն են

### Որպես նյութական մշակույթ

Իր ամենալայն իմաստով, հնագիտական տարեգրությունը կարելի է ընկալել որպես մի ամբողջական մարմին, որից բաղկացած են մարդկության կողմից պատրաստած, օգտագործված կամ վերջինիս հետ կապված օբյեկտների ամբողջականությունը։ Այս սահմանումը ընդգրկում է երկու արտեֆակտեր (մարդկանց կողմից ստեղծված կամ ձևոփոխված օբյեկտները) և էկոֆակտեր (մարդկային գործունեությանն առնչվող բնական օբյեկտները)։ Այս պարագայում սա համարժեք է նյութական մշակույթին և ներառում է ոչ միայն «հնագույն» մնացորդներ, այլև ժամանակակից հասարակությունների հետ կապված ֆիզիկական իրեր։ Այս սահմանումը, որը ընդգծում է հնագիտական տարեգրության նյութականությունը և հնագիտությունը կապում է նյութական մշակույթի ուսումնասիրությունների հետ և մշակութային հնաբանության՝ «նյութական շրջադարձի», մեծ տարածականություն է գտել հետընտրական գործընթացների հնաբանության զարգացման հետ։

### Որպես նյութական մնացորդներ

Ավելի պահպանողական սահմանումները հատկապես նշում են, որ հնագիտական տարեգրությունը բաղկացած է «մնացորդներից», «հետքերից» կամ անցյալի մարդկային գործունեության «նստվածքներից», չնայած որ «անցյալի» և «ներկայի» միջև բաժանարար գիծը կարող է պարզորոշ չլինել։ Այս տեսակետը մասնավորապես առնչվում է գործընթացական հնագիտության հետ, որը հնագիտական տարեգրությունը տեսնում էր իբր ֆիզիկական, մակութային և տակտոնիկ գործընթացների "քարացած" արդյունք, որը կատարվել է անցյալում և կենտրոնացած է այդ գործընթացների ընկալման վրա։

### Որպես աղբյուրներ

Հնագիտական տարեգրությունը կարող է նաև բաղկացած լինել գիտական ամսագրերում ներկայացված գրավոր փաստաթղթերից։ Սա այն է, ինչ հնագետները սովորել են իրենց փաստագրած արտեֆակտերից։ Սա ընդգրկում է ամբողջ աշխարհը․ հնագիտությունը մարդկության պատմությունն է, որը պատկանում է յուրաքանչյուրի անցյալին և իրենից ներկայացնում յուրաքանչյուրի ժառանգությունը։ Այս տվյալները հնագետները կարող են արխիվացնել և վերհանել հետազոտությունների համար։ Հնագետի առաքելությունը հաճախ հանդիսանում է հնագիտական տարեգրության պահպանումը։ Գոյություն ունեն տվյալների տարբեր բազաներ, որոնք օգտագործվում են փաստաթղթերի արխիվացման և պահպանման համար, բացի՝ որպես հնագիտական տարեգրություն ծառայող արտեֆակտերից։ Տվյալների բազաներից մեկն էլ Թվային հնագիտական տարեգրությունն է։

Թվային հնագիտական տարեգրությունը (ԹՀՏ) հնագիտական հետազոտությունների թվային տարեգրությունների միջազգային պահոց է։ ԹՀՏ-ի օգտագործումը, զարգացումը և պահպանումը կարգավորվում է Թվային հնության (անգլ.՝ Digital Antiquity) կողմից՝ կառույց նվիրված անփոխարինելի հնագիտական տվյալների երկարաժամկետ պահպանման ապահովմանը ր դեպի այդ տվյալների հասանելիության ընդլայնմանը։ Հնագիտական տարեգրությունը ծառայում է որպես բազա այն ամենի համար, ինչ հնագիտություն է և թե ինչ է այն դարձել։ Հնագիտական պեղումների հետ կապված նյութական մշակույթը, ինչպես նաև ակադեմիական ամսագրերում գիտական տարեգրությունները հնագիտական տարեգրության ֆիզիկական միավորումն են։ Երկիմաստությունը, որը առնչվում է հնագիտական տարեգրության հետ, հաճախ պայմանավորված է օրինակների բացակայությամբ, բայց հնագիտական տարեգրությունն այն ամենն է, ինչը հնագիտության գիտությունը գտել և ստեղծել է։

Բաղկացուցիչ մասեր
-----------------

Հնագիտական տարեգրության բաղկացուցիչ մասերը ընդգրկում են՝ արտեֆակտեր, շինկառույցներ, մարդու ազդեցությունը շրջապատին, աղբ, ստատիգրաֆիա, թաղման պրակտիկա, բույսերի մնացորդներ կամ կենդանիների մնացորդնեի մնացորդներ։ Հնագիտական տարեգրության արտեֆակտերը հիմնականում հանյտնաբերվել են հողի վրա և փորելուց հետո, հնագետները տեղադրել են տվյալները, ինչպիսիք են՝ լուսանկարներ կամ արտեֆակտերի ճշգրիտ տեղակայության վայրը, հնագիտական տարեգրության մեջ։ Ոսկորները երբեմն հայտնաբերվում և ընդգրկվում են հնագիտական տարեգրություններում։ 
Ոսկորները կարող են լինել և՛ կենդանիներից, և՛ մարդկանցից, որոնք մահացել և պահպանվել են։ Ոսկորների բեկորները, և հենց իրենք ոսկորները կարող են լինել հնագիտական տարեգրության մի մասը։ Հայտնաբերված բույսները և օրգանիկ նյութերը նույնպես կարող են դառնալ հնագիտական տարեգրությունների մի մասը։ Սերմերը ամենատարածված բուսական բյութերն են, որոնք հայտնաբերվել և ներառվել են հնագիտական տարեգրքում։ Հնագետների կողմից հայտնաբերվող սերմերը սովորաբար նրանք են, որոնք այրվում են սննդի պատրաստման ժամանակ, ինչը օգնում է պահպանել դրանք։ Առանձնահատկությունները նույնպես հնագիտական տարեգրությունների մի մասն են և համարվում են նյութական մշակույթ, որը սովորաբար հնագետները չեն կարող վերցնել և ուսումնասիրել լաբորատորիայի ներսում։ Առանձնահատկությունները կարող են ներառել այրվածքների հետքեր հրդեհային հանքահորերից կամ բլուրներից, ինչպես և այլ վաղուց կառուցված այլ շինություններից։Առանձնահատկությունները կարող են ներառել նաև կուրգաններ կամ այլ հուշարձաններ, որոնք կառուցվել են այլ քաղաքակրթությունների կողմից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Patrik Linda E. (1985)։ «Is There an Archaeological Record?»։ *Advances in Archaeological Method and Theory* **8**: 27–62։ ISBN 9780120031085։ JSTOR 20170186։ doi:10.1016/B978-0-12-003108-5.50007-5
2. ↑  Hardesty Donald L. (2008)։ «Goals of Archaeology, Overview»։ in Deborah M. Pearsall։ *Encyclopedia of Archaeology*։ էջեր 1414–1416։ ISBN 978-0-12-373962-9։ doi:10.1016/B978-012373962-9.00121-7
3. ↑  Lipe William D.։ «Conserving the In Situ Archaeological Record»։ Վերցված է April 13, 2012
4. 1 2  McChesney Melisa (23 July 2012)։ «What is the archaeological record and why does it matter?»։ *The Archaeology Channel Blog*։ Արխիվացված է օրիգինալից 22 February 2015-ին
5. 1 2 3 4 5  Lucas Gavin (2012)։ «The Trouble with Theory»։ *Understanding the Archaeological Record*։ Cambridge: Cambridge University Press։ էջեր 1–17։ ISBN 978-1-107-01026-0
6. ↑  Childe V. Gordon (1956)։ *Piecing Together the Past: The Interpretation of Archaeological Data*։ London: Routledge։ ISBN 9781138812789
7. ↑  Clarke David (1973)։ «Archaeology: the loss of innocence»։ *Antiquity* **47** (185): 16։ ISSN 1745-1744։ doi:10.1017/S0003598X0003461X։ «[...] hominid activities, social patterns, and environmental factors, one with another and with the sample and traces which were at the time deposited in the archaeological record.»
8. ↑  Binford Lewis R. (1964)։ «A Consideration of Archaeological Research Design»։ *American Antiquity* **29** (4): 425–441։ JSTOR 277978։ doi:10.2307/277978։ «The loss, breakage, and abandonment of implements and facilities at different locations, where groups of variable structure performed different tasks, leaves a "fossil" record of the actual operation of an extinct society.»
9. ↑  Renfrew Colin (1972)։ *The Emergence of Civilisation: The Cyclades and the Aegean in the Third Millennium B.C.*։ London: Methuen։ էջ 441։ «[...] the durable objects constituting the archaeological record pottery, metal, obsidian, emery offer only a small part of the possible range of commodities traded. Much evidence for early trade has perished slaves, wine, wood, hides, opium, lichens even [...] make up a considerable repertoire of traded materials which are only rarely recorded archaeologically. The range and volume of trade could thus have been far greater than the record now documents.»
10. ↑  Watson Patty Jo, LeBlanc Steven A. Redman Charles L. (1971)։ *Explanation in Archeology: An Explicitly Scientific Approach*։ New York, NY: Columbia University Press։ էջեր 22։ «Although the humans themselves are long dead, their patterned behavior can be investigated by the hypothetico-deductive method of science because archaeological remains and their spatial interrelationships are empirically observable records of that patterning.»
11. ↑  Childe V. Gordon (1956)։ *Piecing Together the Past: The Interpretation of Archaeological Data*։ London: Routledge։ էջեր 1։ ISBN 9781138812789։ «The aim of this book is therefore to explain how archaeologists order their data to form a record and how they may try to interpret them as concrete embodiments of thoughts.»
12. ↑  Cherry John F. Gamble Clive, Shennan Stephen, eds. (1978)։ *Sampling in Contemporary British Archaeology*։ BAR British Series 50։ Oxford: Archaeopress։ էջ 11։ «In order to achieve this representative assessment [of the range of surviving archaeological traces] it is first necessary to appreciate the factors which cause variability in cultural systems (e.g. land use potential), and in the archaeological record itself (e.g. selective recovery by field-workers).»
13. ↑  de Laet Sigfried J. (1957)։ *Archaeology and Its Problems*։ Translated by Ruth Daniel։ New York, NY: Macmillan
14. ↑  Lucas Gavin (2012-02-06)։ «Materialized culture»։ *Understanding the Archaeological Record*։ Cambridge: Cambridge University Press։ էջեր 124–168։ ISBN 9781107010260 – via Google Books
15. ↑  Lucas Gavin (2012)։ «Formation Theory»։ *Understanding the Archaeological Record*։ Cambridge: Cambridge University Press։ էջեր 74–123։ ISBN 978-1-107-01026-0
16. ↑  Marwick Ben, Birch Suzanne E. Pilaar (5 April 2018)։ «A Standard for the Scholarly Citation of Archaeological Data as an Incentive to Data Sharing»։ *Advances in Archaeological Practice* **6** (2): 125–143։ doi:10.1017/aap.2018.3  `|doi-access=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
17. ↑  «About»։ *The Digital Archaeological Record*
18. ↑  «The Role of Archaeology»։ *Michigan Historical Museum's Digging Up Controversy Exhibit*։ Արխիվացված է օրիգինալից 3 July 2013-ին

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2779269003 |

 |