**Սըր Ֆրենսիս Գալթոն (Գելթըն)** (անգլ.՝ Sir Francis Galtonփետրվարի 16, 1822(1822-02-16)[…], Բիրմինգհեմ, Ուորիքշիր, Անգլիա, Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն - հունվարի 17, 1911(1911-01-17)[…], Haslemere, Waverley, Սըրրի, Անգլիա, Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն )բրիտանացի եվգենիկ, պոլիմաթ և Վիկտորյական դարաշրջանում վարքային գենետիկայի շարժման հիմնադիրը։ Գալթոնը թողարկել է ավելի քան 340 թղթեր և գրքեր։ Նա նաև մշակեց հարաբերակցության վիճակագրական հայեցակարգը և լայնորեն խթանեց ռեգրեսիան դեպի միջինը։ Նա առաջինն էր, ով կիրառեց վիճակագրական մեթոդներ մարդկային տարբերությունների և ինտելեկտի ժառանգականության ուսումնասիրության համար և ներկայացրեց հարցաթերթիկների և հարցումների օգտագործումը մարդկային համայնքների վերաբերյալ տվյալների հավաքագրման համար, որոնք նրան անհրաժեշտ էին ծագումնաբանական և կենսագրական աշխատանքների և իր մարդաչափական ուսումնասիրությունների համար։ Նա հորինել է «բնությունն ընդդեմ դաստիարակության» արտահայտությունը։ Նրա «Ժառանգական հանճար» գիրքը (1869) առաջին հասարակական գիտական փորձն էր՝ ուսումնասիրելու հանճարն ու մեծությունը։

Որպես մարդկային մտքի հետաքննիչ՝ նա հիմնել է հոգեմետրիկան և դիֆերենցիալ հոգեբանությունը, ինչպես նաև անհատականության բառապաշարի վարկածը։ Նա ստեղծեց մատնահետքերի դասակարգման մեթոդ, որն օգտակար էր դատաբժշկական գիտության մեջ։ Նա նաև հետազոտություն է անցկացրել աղոթքի զորության վերաբերյալ՝ եզրակացնելով, որ այն ոչ մի ազդեցություն չի ունեցել աղոթողների երկարակեցության վրա իր անվավեր ազդեցության պատճառով։ Տարբեր երևույթների գիտական սկզբունքների իր որոնումները տարածվեցին նույնիսկ թեյի պատրաստման օպտիմալ մեթոդի վրա։ Որպես գիտական օդերևութաբանության նախաձեռնող, նա մշակեց առաջին եղանակային քարտեզը, առաջարկեց անտիցիկլոնների տեսություն և առաջինն էր, ով սահմանեց կարճաժամկետ կլիմայական երևույթների ամբողջական գրառումը եվրոպական մասշտաբով։ Նա նաև հորինել է Գալթոնի սուլիչը՝ դիֆերենցիալ լսողության կարողությունը ստուգելու համար։ Գալթոնը Չարլզ Դարվինի կիսով չափ զարմիկն էր։ 1909 թվականին Գալթոնը ասպետի կոչում է ստացել գիտության մեջ ունեցած ավանդի համար։ Վերջին տարիներին նա լուրջ քննադատության է արժանացել սոցիալական Դարվինիզմի, էվգենիկայի և կենսաբանական ռասիզմի կողմնակից լինելու համար։ Նա եվգենիկայի առաջամարտիկն էր՝ 1883 թվականին հորինելով հենց այդ տերմինը։

Վաղ կյանք
---------

Գալթոնը ծնվել է Լարչիսում, Անգլիայի Բիրմինգհեմի Սփարքբրուք շրջանում գտնվող մի մեծ տան մեջ, որը կառուցվել է «Fair Hill»-ի տեղում՝ Ջոզեֆ Փրիսթլիի նախկին տանը, որը բուսաբան Ուիլյամ Ուիզերինգը վերանվանել էր։ Նա Չարլզ Դարվինի կես զարմիկն էր,ում ընդհանուր պապիկը Էրազմուս Դարվինն էր։ Նրա հայրը Սամուել Տերտիուս Գալթոնն էր՝ կրտսեր Սամուել Գալթոնի որդին։ Նա նաև Դուգլաս Ստրուտ Գալթոնի զարմիկն էր։ Գալթոնները Քվակեր հրացան արտադրողներ և բանկիրներ էին, մինչդեռ Դարվինները զբաղվում էին բժշկությամբ և գիտությամբ։

Գալթոնի և Դարվինի ընտանիքների մեջ մտնում էին Թագավորական ընկերության անդամներ, ովքեր սիրում էին ստեղծագործել իրենց ազատ ժամանակ։ Ե՛վ Էրազմուս Դարվինը, և՛ Սամուել Գալթոնը եղել են Բիրմինգհեմի լուսնային ընկերության հիմնադիր անդամներ, որոնց թվում էին Մեթյու Բուլթոնը, Ջեյմս Ուոթը, Ջոսիա Ուեդգվուդը, Ջոզեֆ Փրիսթլին և Ռիչարդ Լովել Էջվորթը։ Երկու ընտանիքներն էլ հայտնի էին իրենց գրական տաղանդով։ Էրազմուս Դարվինը երկարատև տեխնիկական չափածո տրակտատներ է կազմել։ Գալթոնի մորաքույր Մերի Էնն Գալթոնը գրել է գեղագիտության և կրոնի մասին, և նրա ինքնակենսագրությունը մանրամասնում է իր մանկության միջավայրը, որը բնակեցված էր Լուսնային հասարակության անդամներով:

Գալթոնի դիմանկարը Օկտավիուս Օքլիի կողմից, 1840 թ․
Գալթոնը հրաշամանուկ երեխա էր, նա կարդում էր երկու տարեկանում, հինգ տարեկանում նա գիտեր որոշ հունարեն, լատիներեն և երկար բաժիններ, իսկ վեց տարեկանում նա անցել էր մեծահասակների համար նախատեսված գրքերի, այդ թվում Շեքսպիրի՝ հաճույքի համար, և պոեզիայի, որոնք նա մեջբերում էր ։ Գալթոնը հաճախել է Էդուարդ թագավորի դպրոցը` Բիրմինգհեմը, բայց նեղ դասական ուսումնական ծրագրին հետևել է և հեռացել է 16 տարեկանում։ Ծնողները ստիպեցին նրան ընտրել բժշկական մասնագիտություն, և նա երկու տարի սովորեց Բիրմինգհեմի ընդհանուր հիվանդանոցում և Քինգս Լոնդոն քոլեջի բժշկական դպրոցում։ Նա Քեմբրիջի Թրինիթի քոլեջում մաթեմատիկական ուսումնասիրություններով խորացավ 1840 թվականից մինչև 1844 թվականի սկիզբը։

Ըստ Անգլիայի Միացյալ Մեծ օթյակի արձանագրությունների՝ 1844 թվականի փետրվարին էր, երբ Գալթոնը դարձավ մասոն գիտական օթյակում, որը պահվում էր Քեմբրիջի Red Lion Inn-ում՝ առաջադիմելով երեք մասոնական աստիճաններով. Աշակերտ՝ 1844 թվականի փետրվարի 5-ին, Fellow Craft՝ 1844 թվականի մարտի 11-ին, Վարպետ Մասոն՝ 1844 թվականի մայիսի 13-ին։ Գրառման մեջ ասվում է. «Ֆրենսիս Գալթոն Թրինիթի քոլեջի ուսանողը ստացել է իր վկայականը 1845 թվականի մարտի 13-ին»։ Գալթոնի մասոնական վկայականներից մեկը գիտական օթյակից կարելի է գտնել Լոնդոնի համալսարանական քոլեջի նրա աշխատությունների մեջ։

Նյարդային պոռթկումը խանգարեց Գալթոնի մտադրությունը՝ փորձել պատվի արժանանալ։ Փոխարենը նա ընտրեց «հարցում» անել Բ.Ա. աստիճանի համար, ինչպես իր կես զարմիկ Չարլզ Դարվինը ։ (1847 թվականին հետևելով Քեմբրիջի սովորույթին, նրան շնորհվեց M.A (արվեստի վարպետ)՝ առանց հետագա ուսումնասիրության)։ Նա կարճ ժամանակով վերսկսեց իր բժշկական ուսումը, բայց 1844 թվականին հոր մահը նրան թողեց էմոցիոնալ վատ վիճակում, և թեև նա ֆինանսապես անկախ էր, նա դադարեցրեց իր բժշկական ուսումը՝ սկսելով արտերկրյա ճամփորդություններ, սպորտային և տեխնիկական գյուտեր։

Իր վաղ տարիներին Գալթոնը խանդավառ ճանապարհորդ էր և նախքան Քեմբրիջ ընդունվելը մենակ ճանապարհորդեց Արևելյան Եվրոպայով Ստամբուլ։ 1845 և 1846 թվականներին նա գնաց Եգիպտոս և շրջեց Նեղոսով մինչև, Սուդանի Խարթում իսկ այնտեղից Բեյրութ, Դամասկոս և հետո Հորդանան։

*1850 թվականին նա միացավ Թագավորական աշխարհագրական ընկերությանը և հաջորդ երկու տարիների ընթացքում երկար ու դժվարին արշավ ունեցավ դեպի այն ժամանակ քիչ հայտնի Հարավ-Արևմտյան Աֆրիկա (այժմ՝ Նամիբիա)։ Նա իր փորձառության մասին գիրք է գրել. «Հարավային արևադարձային Աֆրիկայում հետազոտողի պատմությունը»*։ 1853 թվականին նա պարգևատրվել է Թագավորական աշխարհագրական ընկերության հիմնադիրի մեդալով և Ֆրանսիական աշխարհագրական ընկերության արծաթե մեդալով՝ տարածաշրջանի իր քարտեզագրական պիոներական հետազոտության համար։ Սա հաստատեց աշխարհագրագետի և հետազոտողի համբավը։ Նա սկսեց գրել «Ճամփորդության արվեստը» բեսթսելլերը՝ վիկտորյական շարժման մեջ գտնվող գործնական խորհուրդների ձեռնարկը, որը շատ է հրատարակվել և դեռ տպագրվում է։

Միջին տարիներ
-------------

### Վաղ գիտական կարիերա

Գալթոնը 1850-ական թթ
Գալթոնը պոլիմաթ էր, ով կարևոր ներդրում ունեցավ բազմաթիվ ոլորտներում, ներառյալ օդերևութաբանությունը (անտիցիկլոնը և եղանակային առաջին հայտնի քարտեզները), վիճակագրությունը (ռեգրեսիա և հարաբերակցություն), հոգեբանություն (սինեսթեզիա), կենսաբանություն (ժառանգականության բնույթը և մեխանիզմը) և քրեաբանությունը(մատնահետքեր)։ Սրա մեծ մասի վրա ազդել է հաշվելու և չափելու նրա հակումը։ Գալթոնը պատրաստել է եղանակի առաջին քարտեզը, որը հրապարակվել է The Times-ում (1875 թվականի ապրիլի 1-ին, որը ցույց է տալիս նախորդ օրվա եղանակը՝ մարտի 31-ին), որն այժմ ստանդարտ հատկանիշ է ամբողջ աշխարհի թերթերում։

Նա շատ ակտիվ դարձավ Գիտության զարգացման բրիտանական ասոցիացիայում՝ 1858-ից 1899 թվականներին իր ժողովներում ներկայացնելով բազմաթիվ հոդվածներ տարբեր թեմաների շուրջ։ Նա եղել է գլխավոր քարտուղար 1863-1867 թվականներին, 1867 և 1872 թվականներին աշխարհագրական բաժնի նախագահ, 1877 և 1885 թվականներին մարդաբանական բաժնի նախագահ։ Նա ավելի քան քառասուն տարի ակտիվ գործունեություն է ծավալել Թագավորական աշխարհագրական ընկերության խորհրդում, և թագավորական ընկերության, օդերևութաբանական տարբեր հանձնաժողովներում։

Ջեյմս ՄակՔին Քաթելը, Վիլհելմ Վունդտի աշակերտը, ով կարդում էր Գալթոնի հոդվածները, որոշեց, որ ցանկանում է սովորել նրա մոտ։ Նա, ի վերջո, ստեղծեց մասնագիտական հարաբերություններ Գալթոնի հետ՝ չափելով առարկաները և միասին աշխատելով հետազոտության վրա։

1888 թվականին Գալթոնը լաբորատորիա հիմնեց Հարավային Քենսինգթոնի թանգարանի գիտական պատկերասրահներում։ Գալթոնի լաբորատորիայում մասնակիցներին կարող էին չափել՝ իրենց ուժեղ և թույլ կողմերի մասին գիտելիքներ ձեռք բերելու համար։ Այս տվյալները Գալթոնն օգտագործել է նաև իր սեփական հետազոտության համար։ Նա սովորաբար մարդկանցից փոքր գումար էր գանձում իր ծառայությունների համար։

1873 թվականին Գալթոնը նամակ գրեց The Times-ին «Աֆրիկա չինացիների համար» վերնագրով, որտեղ նա պնդում էր, որ չինացիներին, որպես բարձր քաղաքակրթության ընդունակ ռասա և միայն ժամանակավորապես խանգարված չինական դինաստիաների վերջին ձախողումներից պետք է խրախուսեն ներգաղթելու համար Աֆրիկա և տեղահանելու համար ստորադաս աբորիգեն սևամորթներին։

### Ժառանգականություն և եվգենիկա

Պատկեր:Francis Galton2.jpgԳալթոնն իր վերջին տարիներին
Դիմանկար Չարլզ Վելինգթոն Ֆուրսի կողմից, 1903 թ
Նրա զարմիկ Չարլզ Դարվինի կողմից 1859 թվականին «Տեսակների ծագումը» գրքի հրապարակումը մի իրադարձություն էր, որը փոխեց Գալթոնի կյանքը։ Նա սկսեց տարվել աշխատանքով, հատկապես առաջին գլխով՝ «Փոփոխություններ ընտելացման պայմաններում» թեմայով, որը վերաբերում էր կենդանիների բուծմանը։

Գալթոնն իր մնացած կյանքի մեծ մասը նվիրեց մարդկային պոպուլյացիաների փոփոխության և դրա հետևանքների ուսումնասիրությանը, ինչի մասին Դարվինը միայն ակնարկել էր «Տեսակների ծագումը» գրքում, թեև նա դրան վերադարձավ իր 1871 թվականի «Մարդու ծագումը» գրքում՝ հիմնվելով իր զարմիկի աշխատանքի վրա միջանկյալ ժամանակահատվածում։ Գալթոնը ստեղծեց հետազոտական ծրագիր, որն ընդգրկում էր մարդկային փոփոխությունների բազմաթիվ ասպեկտներ՝ մտավոր բնութագրերից մինչև հասակ, դեմքի պատկերներից մինչև մատնահետքերի նմուշներ։ Սա պահանջում էր հատկանիշների նոր չափումներ հորինել, տվյալների լայնածավալ հավաքածու մշակել՝ օգտագործելով այդ չափումները, և ի վերջո՝ տվյալներ հասկանալու և նոր վիճակագրական տեխնիկայի նկարագրման հայտնաբերում։

Գալթոնին սկզբում հետաքրքրում էր այն հարցը, թե արդյոք մարդկային կարողությունները ժառանգական են, և առաջարկեց հաշվել տարբեր աստիճանի նշանավոր մարդկանց հարազատների թիվը։ Եթե որակները ժառանգական լինեին, նա պատճառաբանեց, որ ազգականների մեջ ավելի շատ նշանավոր տղամարդիկ պետք է լինեին, քան ընդհանուր բնակչության մեջ։ Դա ստուգելու համար նա հորինել է պատմաչափության մեթոդները։ Գալթոնը լայնածավալ տվյալներ է ձեռք բերել կենսագրական աղբյուրների լայն շրջանակից, որոնք նա աղյուսակավորել և համեմատել է տարբեր ձևերով։ Այս պիոներական աշխատանքը մանրամասն նկարագրված է նրա «Ժառանգական հանճար» գրքում 1869 թվականին։ Այստեղ նա, ի թիվս այլ բաների, ցույց տվեց, որ ականավոր ազգականների թիվը նվազել է առաջին աստիճանից երկրորդ աստիճանի, իսկ երկրորդ աստիճանից երրորդի։ Նա սա ընդունեց որպես ունակությունների ժառանգականության վկայություն։

Գալթոնը գիտակցեց իր մեթոդների սահմանափակումները այս երկու աշխատություններում և կարծում էր, որ հարցը կարող է ավելի լավ ուսումնասիրվել երկվորյակների համեմատությամբ։ Նրա մեթոդը նախատեսում էր թեստավորում՝ պարզելու, թե արդյոք երկվորյակները, որոնք ի ծնե նման, փոխվում էին տարբեր միջավայրերում, և արդյոք երկվորյակները,որոնք ի ծնե նման չէին նմանվում էին, երբ մեծանում էին նմանատիպ միջավայրում։ Նա կրկին օգտագործեց հարցաթերթիկների մեթոդը տարբեր տեսակի տվյալներ հավաքելու համար, որոնք աղյուսակավորվեցին և 1875 թվականին նկարագրվեցին «երկվորյակների պատմությունը» աշխատության մեջ։ Դրանով նա կանխատեսում էր վարքագծի գենետիկայի ժամանակակից դաշտը, որը մեծապես հիմնված էր երկվորյակների ուսումնասիրությունների վրա։ Նա եզրակացրեց, որ ապացույցները նպաստում էին բնությանը, քան սնուցմանը։ Նա նաև առաջարկեց յուրացման ուսումնասիրություններ, ներառյալ տրանսռասայական յուրացման ուսումնասիրությունները՝ ժառանգականության և շրջակա միջավայրի ազդեցությունները առանձնացնելու համար։

Գալթոնը գիտակցում էր, որ մշակութային հանգամանքներն ազդել են քաղաքակրթության քաղաքացիների կարողությունների և նրանց վերարտադրողական հաջողությունների վրա։ «Ժառանգական հանճար»-ում նա պատկերացրել է մի իրավիճակ, որը նպաստում է կայուն քաղաքակրթությանը հետևյալ կերպ։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ցեղի բարելավման առումով քաղաքակրթության լավագույն ձևը կլինի այն, որում հասարակությունը արժեքավոր չլիներ, որտեղ եկամուտները հիմնականում ստացվեին մասնագիտական աղբյուրներից, և ոչ շատ ժառանգության միջոցով։ Որտեղ յուրաքանչյուր անձ հնարավորություն ունենար դրսևորելու իր կարողությունները, և եթե շատ օժտված լիներ, նրան հնարավորություն տրվեր հասնել առաջին կարգի կրթության և մուտք գործել մասնագիտական կյանք՝ ցուցահանդեսների և կրթաթոշակների ազատական օգնությամբ, որոնք նա ձեռք կբերեր իր վաղ երիտասարդության տարիներին։ Որտեղ ամուսնությունն անց կկացվեր նույնքան բարձր պատվով, որքան հին հրեական ժամանակներում և որտեղ կխրախուսվեր ռասայական հպարտությունը (իհարկե, ես չեմ անդրադառնում մեր օրերի անիմաստ զգացումներին, որը գնում է այդ անվան տակ)։ Որտեղ թույլերը կկարողանային ընդունելություն և ապաստան գտնել կուսակրոն վանքերում կամ քույրական ընտանիքներում, և վերջապես, որտեղ կհրավիրվեին և կընդունվեին այլ երկրներից ավելի լավ գաղթականներ և փախստականներ, իսկ նրանց սերունդները՝ քաղաքացիություն կստանային։ |  |

Գալթոնը հորինել է Եվգենիկա տերմինը 1883 թվականին և իր բազմաթիվ դիտարկումներ և եզրակացություններ շարադրել է «Հարցումներ մարդկային ֆակուլտետի և նրա զարգացման մեջ» գրքում։ Գրքի ներածականում նա գրել է.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | [Այս գրքի] նպատակն է շոշափել տարբեր թեմաներ, որոնք քիչ թե շատ կապված են ռասայի ձևավորման հետ, կամ, ինչպես մենք կարող ենք անվանել «Եվգենիկ» հարցերը և ներկայացնել արդյունքները իմ մի քանի առանձին հետազոտությունների մեջ։ Սա այն հարցերի հետ կապված է, թե ինչ է կոչվում հունարեն «eugenes», այսինքն՝ լավ պաշար, ժառանգաբար օժտված ազնիվ հատկություններով։ Սա և հարակից բառերը՝ «eugeneia» և այլն, հավասարապես կիրառելի են մարդկանց, կենդանիների և բույսերի համար։ Մենք շատ ենք ուզում հակիրճ բառ արտահայտելու համար ֆոնդը բարելավելու մասին գիտությունը, որը ոչ մի կերպ չի սահմանափակվում խելամիտ զուգավորման հարցերով, բայց որը, հատկապես մարդու դեպքում, գիտակցում է բոլոր ազդեցությունները, որոնք հակված են որքան էլ հեռավոր աստիճանի, ավելի հարմար ռասաները կամ արյան շտամները ավելի լավ հնարավորություն ունեն արագորեն գերակշռելու ավելի քիչ հարմարներին, քան նրանք այլ կերպ կունենային։ «Եվգենիկա» բառը բավականաչափ կարտահայտեր այդ միտքը և դա առնվազն ավելի կոկիկ և ավելի ընդհանրացված բառ է, քան «գյուղատնտեսական մշակույթը», որը ես ժամանակին համարձակվել էի օգտագործել։ |  |

Նա կարծում էր, որ պետք է սահմանվի «նշանների» սխեման ընտանեկան արժանիքների համար, և բարձրաստիճան ընտանիքների միջև վաղ ամուսնությունները խրախուսվեն դրամական պարգևատրումների միջոցով։ Նա մատնանշեց բրիտանական հասարակության որոշ միտումներ, ինչպիսիք են նշանավոր մարդկանց ուշ ամուսնությունները և նրանց երեխաների սակավությունը, որոնք, իր կարծիքով, դիսգենիկ են։ Նա հանդես էր գալիս եվգենիկ ամուսնությունների խրախուսման օգտին՝ ունակ զույգերին երեխաներ ունենալու խթաններ տրամադրելով։ 1901 թվականի հոկտեմբերի 29-ին Գալթոնը որոշեց անդրադառնալ եվգենիկայի խնդիրներին, երբ նա Հաքսլիի երկրորդ դասախոսությունը կարդաց Թագավորական մարդաբանական ինստիտուտում։

Եվգենիկայի տեսությունը՝Եվգենիկայի կրթության ընկերության ամսագիրը սկսեց հրատարակվել 1909 թվականին։ Գալթոնը՝ հասարակության պատվավոր նախագահը, գրեց առաջին հատորի առաջաբանը։ Եվգենիկայի առաջին միջազգային կոնգրեսը տեղի ունեցավ 1912 թվականի հուլիսին, որի մասնակիցների թվում էին Ուինսթոն Չերչիլը և Կարլս Էլիոթը։

Ըստ Nature խմբագրականի՝ «Գալթոնը նաև կառուցեց ռասայական հիերարխիա, որում սպիտակամորթները համարվում էին բարձրակարգ։ Նա գրել էր, որ նեգրական ռասայի միջին ինտելեկտուալ չափանիշը մոտ երկու աստիճան ցածր է մերից (անգլոսաքսոնականից)։"Ըստ «Ցեղասպանության հանրագիտարանի»՝ Գալթոնը սահմանակից էր ցեղասպանության արդարացմանը, երբ նա հայտարարեց «Գոյություն ունի մի զգացում, որն անհիմն է մեծամասնության համար և դեմ է ցածր խավի աստիճանական վերացմանը։

2020 թվականի հունիսին UCL-ը հայտարարեց Գալթոնի անվան դասախոսական թատրոնի անվանափոխության մասին՝ եվգենիկայի հետ ունեցած կապի պատճառով։

### Բնակչության կայունության մոդել

Սըր Ֆրենսիս Գալթոն, 1890-ական թթ
Գալթոնի ռեգրեսիայի ձևակերպումը և դրա կապը երկփոփոխական նորմալ բաշխման հետ կարելի է հետևել բնակչության կայունության համար մաթեմատիկական մոդել մշակելու նրա փորձերին։ Թեև Դարվինյան հարցերն ուսումնասիրելու Գալթոնի առաջին փորձը՝ ժառանգական հանճարը, այդ ժամանակ քիչ ոգևորություն առաջացրեց, տեքստը հանգեցրեց նրա հետագա ուսումնասիրություններին 1870-ականներին՝ կապված ֆիզիկական հատկությունների ժառանգության հետ։ Այս տեքստը պարունակում է որոշ կոպիտ պատկերացումներ ռեգրեսիայի հայեցակարգի վերաբերյալ, որոնք նկարագրված են որակական հարցում։ Օրինակ, նա գրել է շների մասին. «Եթե մարդը բուծում է ուժեղ, լավ ձևավորված, բայց խառը տոհմային շների, շան ձագերը երբեմն, բայց հազվադեպ, նման կլինեն իրենց ծնողներին։ Նրանք սովորաբար խառը, անհասկանալի տիպ են, քանի որ նախնիների առանձնահատկությունները կարող են առաջանալ սերունդների մեջ»։

Այս հասկացությունը խնդիր ստեղծեց Գալթոնի համար, քանի որ նա չկարողացավ համադրել ազգից սերունդ հատկանիշների բնականոն բաշխումը պահպանելու բնակչության միտումը ժառանգության հասկացության հետ։ Թվում էր, թե մեծ թվով գործոններ ինքնուրույն են գործում սերունդների վրա՝ հանգեցնելով յուրաքանչյուր սերնդի մեջ հատկանիշի նորմալ բաշխմանը։ Այնուամենայնիվ, սա բացատրություն չտվեց, թե ինչպես կարող է ծնողը էական ազդեցություն ունենալ իր սերնդի վրա, որը ժառանգության հիմքն էր։

Գալթոնի այս խնդրի լուծումը ներկայացվել է իր Նախագահական ուղերձում 1885 թվականի սեպտեմբերին Բրիտանական գիտության զարգացման ասոցիացիայի հանդիպման ժամանակ, քանի որ նա այդ ժամանակ ծառայում էր որպես H. Անթրոպոլոգիա Բաժնի նախագահ։ Հասցեն հրապարակվել է «Nature» ամսագրում, և Գալթոնը հետագայում զարգացրել է տեսությունը «Ռեգրեսիա դեպի միջակություն ժառանգական հասակում» և «Ժառանգական հասակ» աշխատություններում։ Այս տեսության մշակումը տպագրվել է 1889 թվականին «Բնական ժառանգություն» ամսագրում։ Կային երեք հիմնական զարգացումներ, որոնք օգնեցին Գալթոնին զարգացնել այս տեսությունը։ 1874–1875 թվականներին սխալի օրենքի մշակումը, 1877 թվականին վերադարձի էմպիրիկ օրենքի ձևակերպումը և 1885 թվականի ընթացքում մարդկային բնակչության տվյալների օգտագործմամբ ռեգրեսիա ներառող մաթեմատիկական շրջանակի մշակումը։

Գալթոնի կողմից ռեգրեսիայի օրենքի մշակումը դեպի միջին, կամ հետադարձի օրենքը պայմանավորված էր Գալթոնի տախտակի («լոբի սարք») և քաղցր ոլոռի ուսումնասիրությունների շնորհիվ։ Մինչ Գալթոնը նախկինում հորինել էր կունկունքսը մինչև 1874թ. փետրվարին, 1877թ.-ի տարբերակն ուներ նոր առանձնահատկություն, որն օգնեց Գալթոնին ցույց տալ, որ նորմալ բաշխումների նորմալ խառնուրդը նույնպես նորմալ է:Գալթոնը ցույց տվեց դա՝ օգտագործելով quincunx-ի նոր տարբերակը՝ ապարատին ավելացնելով սահանքներ՝ վերադարձը ներկայացնելու համար։ Երբ գնդիկները անցան կոր սահանքների միջով (որը ներկայացնում է հետադարձը), այնուհետև քորոցները (խմբիի փոփոխականությունը ներկայացնող), արդյունքը կայուն պոպուլյացիա էր։ 1877 թվականի փետրվարի 19-ին ուրբաթ օրը Գալթոնը Լոնդոնի Թագավորական հաստատությունում դասախոսություն է կարդացել ժառանգականության տիպիկ օրենքներով։ Այս դասախոսության ժամանակ նա պնդեց, որ պետք է լինի հակազդող ուժ՝ բնակչության կայունությունը պահպանելու համար։ Այնուամենայնիվ, այս մոդելը պահանջում էր միջսերնդային բնական ընտրություն շատ ավելի մեծ աստիճանով, քան հնարավոր էր։

Նա պարզեց, որ սերմերի յուրաքանչյուր խումբ հետևում է նորմալ թեքության, և կորերը հավասարապես ցրված են։ Յուրաքանչյուր խումբ կենտրոնացած էր ոչ թե աղբյուրի քաշի վրա, այլ ավելի մոտ բնակչության միջինին։ Գալթոնն անվանեց այս վերադարձը, քանի որ յուրաքանչյուր սերունդ խումբ բաշխված էր մի արժեքով, որն ավելի մոտ էր խմբի միջինին, քան աղբյուրին։ Խմբի միջինից շեղումը եղել է նույն ուղղությամբ, սակայն շեղման մեծությունն ընդամենը մեկ երրորդն էր։ Դրանով նա ցույց տվեց, որ ընտանիքներից յուրաքանչյուրի միջև կա փոփոխականություն, սակայն ընտանիքները միավորվեցին՝ ստեղծելով կայուն, նորմալ բաշխված պոպուլյացիա։ Երբ նա 1885 թվականին դիմեց Գիտության զարգացման բրիտանական ասոցիացիային, նա ասաց քաղցր ոլոռի իր հետազոտության մասին․ «Այն ժամանակ ես կույր էի այն բանի նկատմամբ, ինչ հիմա ընկալում եմ որպես երեւույթի պարզ բացատրություն»։

Գալթոնը կարողացավ զարգացնել ռեգրեսիայի մասին իր պատկերացումը՝ հավաքելով և վերլուծելով մարդկային հասակի վերաբերյալ տվյալներ։ Գալթոնը օգնություն խնդրեց մաթեմատիկոս Ջ.Հեմիլթոն Դիքսոնից տվյալների երկրաչափական հարաբերությունները ուսումնասիրելու համար։ Նա որոշեց, որ ռեգրեսիայի գործակիցը պատահականորեն չի ապահովում բնակչության կայունությունը, այլ ավելի շուտ ռեգրեսիայի գործակիցը, պայմանական շեղումը և բնակչությունը փոխկապակցված մեծություններ էին, որոնք կապված էին պարզ հավասարման միջոցով ։ Այսպիսով, Գալթոնը բացահայտեց, որ ռեգրեսիայի գծայինությունը պատահական չէր, այլ ավելի շուտ բնակչության կայունության անհրաժեշտ հետևանք էր։

Բնակչության կայունության մոդելը հանգեցրեց Գալթոնի կողմից նախնիների ժառանգականության օրենքի ձևակերպմանը։ Այս օրենքը, որը հրապարակվել է Natural Inheritance-ում, սահմանում է, որ սերունդների երկու ծնողները համատեղ ներդրում են ժառանգների ժառանգության մեկ կեսը, մինչդեռ մյուս՝ ավելի հեռացված նախնիները կազմում են ժառանգների ժառանգության ավելի փոքր մասը։ Գալթոնը հետադարձը դիտում էր որպես զսպանակ, որը ձգվելու դեպքում կվերադարձնի գծերի բաշխումը նորմալ բաշխման։ Նա եզրակացրեց, որ էվոլյուցիան պետք է տեղի ունենա ընդհատվող քայլերի միջոցով, քանի որ հետադարձը կչեզոքացնի ցանկացած աստիճանական քայլ։ .Երբ 1900 թվականին Մենդելի սկզբունքները նորից հայտնաբերվեցին, դա հանգեցրեց կատաղի պայքարի Գալթոնի նախնիների ժառանգականության օրենքի հետևորդների, կենսաչափների և Մենդելի սկզբունքները պաշտպանողների միջև ։

### Պանգենեզի և Լամարկիզմի փորձնական թեստ

Գալթոնը լայնածավալ հետազոտություններ կատարեց ժառանգականության վերաբերյալ, ինչը նրան ստիպեց վիճարկել Չարլզ Դարվինի պանգենեզի վարկածը։ Որպես այս մոդելի մաս Դարվինը առաջարկել էր, որ որոշ մասնիկներ, որոնց նա անվանեց «գեմուլներ», շարժվում են ամբողջ մարմնով և պատասխանատու են նաև ձեռք բերված հատկանիշների ժառանգման համար։ Գալթոնը, խորհրդակցելով Դարվինի հետ, ճամփա ընկավ՝ տեսնելու, թե արդյոք դրանք արյան մեջ են տեղափոխվել։ 1869-1871 թվականներին փորձերի երկար շարքում նա արյուն է փոխներարկել նապաստակների տարբեր ցեղատեսակների միջև և ուսումնասիրել նրանց սերունդների առանձնահատկությունները։ Նա ոչ մի ապացույց չի գտել փոխներարկված արյան մեջ փոխանցված բնորոշ գծերի մասին ։

Դարվինը վիճարկեց Գալթոնի փորձի վավերականությունը՝ պատճառներ բերելով «Nature»-ում հրապարակված հոդվածում, որտեղ նա գրում էր.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Այժմ, իմ «[[Կենդանիների և բույսերի ընտելացման տակ գտնվող կենդանիների և բույսերի բազմազանությունը]» գլխում ես ոչ մի բառ չեմ ասել արյան կամ որևէ շրջանառության համակարգին համապատասխան հեղուկի մասին։ Իրոք, ակնհայտ է, որ արյան մեջ գեմուլների առկայությունը չի կարող իմ վարկածի ոչ մի անհրաժեշտ մաս կազմել. որովհետև ես դրա օրինակով ակնարկում եմ ամենացածր կենդանիներին, ինչպիսիք են նախակենդանիները, որոնք չունեն արյուն կամ անոթներ. և ես անդրադառնում եմ բույսերին, որոնցում հեղուկը, երբ առկա է անոթներում, չի կարող համարվել իրական արյուն։ Աճման, վերարտադրության, ժառանգության և այլնի հիմնարար օրենքներն այնքան մոտ են նման ամբողջ օրգանական թագավորությունում, որ այն միջոցները, որոնցով գեմուլները (այս պահին ենթադրելով դրանց գոյությունը) տարածվում են մարմնի միջով, հավանաբար նույնը կլինեն նաև մարմնում։ բոլոր էակները։ Հետևաբար միջոցը դժվար թե լինի արյան միջոցով դիֆուզիոն։ Այնուամենայնիվ, երբ ես առաջին անգամ լսեցի պարոն Գալթոնի փորձերի մասին, ես բավականաչափ չմտածեցի այդ թեմայի շուրջ և չտեսա արյան մեջ գեմուլների առկայությանը հավատալու դժվարությունը։ |  |

Գալթոնը բացահայտորեն մերժեց ձեռքբերովի հատկանիշների ժառանգության գաղափարը (Լամարկիզմ) և միայն ընտրության միջոցով «կայուն ժառանգականության» վաղ կողմնակիցն էր։ Նա մոտեցավ Մենդելի ժառանգականության մասնիկային տեսությունը վերագտնելուն, բայց նրան թույլ չտվեցին այս հարցում վերջնական բեկում մտցնել՝ շարունակական, այլ ոչ թե դիսկրետ հատկանիշների վրա կենտրոնանալու պատճառով (այժմ համարվում են բազմածին հատկություններ)։ Նա շարունակեց հիմնել ժառանգականության ուսումնասիրության կենսաչափական մոտեցումը, որն առանձնանում էր վիճակագրական տեխնիկայի օգտագործմամբ՝ շարունակական հատկությունների և ժառանգականության պոպուլյացիայի մասշտաբային ասպեկտների ուսումնասիրման համար։

Հետագայում այս մոտեցումը խանդավառությամբ ընդունվեց Քարլ Փիրսոնի և Ուելդընի կողմից։ 1901թ.-ին նրանք միասին հիմնեցին շատ ազդեցիկ «Բիոմետրիկա» ամսագիրը։ (Ռ. Ա. Ֆիշերը հետագայում ցույց տվեց, թե ինչպես կարելի է կենսաչափական մոտեցումը համադրել Մենդելյան մոտեցման հետ )։ Գալթոնի մշակած վիճակագրական տեխնիկան (հարաբերակցություն և ռեգրեսիա - տես ստորև) և նրա հաստատած երևույթները (հետադարձ դեպի միջին) հիմք են հանդիսացել կենսաչափական մոտեցման համար և այժմ կարևոր գործիքներ են բոլոր հասարակական գիտությունների համար։

1884 Առողջապահության միջազգային ցուցահանդես
-------------------------------------------

### Մարդաչափական լաբորատորիա

"1884 թվականին Լոնդոնում տեղի ունեցավ Առողջապահության միջազգային ցուցահանդեսը։ Այս ցուցահանդեսը մեծ շեշտադրում էր դնում սանիտարական և հանրային առողջության ոլորտում վիկտորիանական զարգացումների ընդգծման վրա և թույլ տվեց ազգին ցուցադրել իր առաջադեմ հանրային առողջության տարածումը, համեմատած այն ժամանակվա այլ երկրների հետ։ Ֆրենսիս Գալթոնը, օգտվելով այս հնարավորությունից, ստեղծեց իր անտրոպոմետրիկ լաբորատորիան։ Նա հայտարարեց, որ այս լաբորատորիայի նպատակն է «հանրությանը ցույց տալ գործիքների և մեթոդների պարզությունը, որոնցով կարելի է չափել և գրանցել մարդու հիմնական ֆիզիկական բնութագրերը» ։ Լաբորատորիան ինտերակտիվ ցուցադրությյուն էր, որտեղ ֆիզիկական բնութագրերը, ինչպիսիք էին հասակը, քաշը և տեսողությունը, չափվելու էին յուրաքանչյուր առարկայի համար ընդունելության վճար վճարելուց հետո։ Լաբորատորիա մտնելուց հետո առարկան հերթականությամբ այցելում էր հետևյալ կայանները.

Սկզբում նրանք լրացնում էին անձնական և ընտանեկան պատմությունը (տարիքը, ծննդավայրը, ամուսնական կարգավիճակը, բնակության վայրը և զբաղմունքը), այնուհետև այցելում էին կայաններ, որոնք գրանցում էին մազերի և աչքերի գույնը, որին հաջորդում էին եռանդունությունը, գույնի զգացողությունը և խոր տեսողության ընկալումը։ Այնուհետև նրանք ուսումնասիրում էին լսողության սրությունը կամ հարաբերական ճշգրտությունը և իրենց լսողության ամենաբարձր ձայնային նոտան, որին հետևում էր շոշափելիության զննում։ Այնուամենայնիվ, քանի որ շրջակա տարածքը աղմկոտ էր, լսողությունը չափելու ապարատը անարդյունավետ դարձավ շենքում առկա աղմուկի և արձագանքների պատճառով։ Նրանց շնչառությունը, ինչպես նաև բռունցք նետելու կարողությունը նույնպես չափվում էին։ Հաջորդ կայանները երկու ձեռքով ուսումնասիրում էին երկու ձեռքով քաշելու և սեղմելու ուժը։ Վերջապես, չափվում էին առարկաների հասակը տարբեր դիրքերում (նստած, կանգնած և այլն), ինչպես նաև ձեռքերի բացվածքն ու քաշը։

Հետաքրքրության բացառված հատկանիշը գլխի չափն էր։ Գալթոնն իր վերլուծության մեջ նշում է, որ այս բացթողումը հիմնականում եղել է գործնական պատճառներով։ Օրինակ, դա այնքան էլ ճշգրիտ չէր լինի, և բացի այդ, կանանցից շատ ժամանակ կպահանջվի իրենց մազերը և գլխարկները ապամոնտաժելու և հավաքելու համար։ Այնուհետև հովանավորներին տրվում էր հուշանվեր, որը կպարունակի նրանց բոլոր կենսաբանական տվյալները, մինչդեռ Գալթոնը նույնպես պահում էր պատճենը հետագա վիճակագրական հետազոտությունների համար։

Թեև լաբորատորիան չէր օգտագործում որևէ հեղափոխական չափման տեխնիկա, այն եզակի էր սահմանափակ տարածքում նման ցուցադրություն կառուցելու պարզ լոգիստիկայի և բոլոր անհրաժեշտ տվյալների հավաքագրման արագության և արդյունավետության պատճառով։ Լաբորատորիան ինքնին թափանցիկ (վանդակապատերով) պարիսպապատ պատկերասրահ էր՝ 36 ոտնաչափ երկարությամբ և 6 ոտնաչափ երկարությամբ։ Տվյալների արդյունավետ հավաքագրման համար Գալթոնը պետք է գործընթացը հնարավորինս պարզ դարձներ, որպեսզի մարդիկ հասկանան։ Արդյունքում, առարկաները լաբորատորիայի միջով անցկացվեցին զույգերով, որպեսզի բացատրություններ տրվեն միաժամանակ երկուսին, նաև այն հույսով, որ երկուսից մեկը վստահորեն նախաձեռնություն կցուցաբերի առաջինը անցնել բոլոր թեստերը՝ խրախուսելով մյուսին։ Այս դիզայնով ցուցահանդեսում անցկացրած ընդհանուր ժամանակը կազմում էր տասնչորս րոպե յուրաքանչյուր զույգի համար։

Գալթոնը նշում է, որ մարդկային հատկանիշների չափումները օգտակար են երկու պատճառով. Նա բերում օգտակար օրինակ համաձայն որի այս կենցաղային չափումների գործնականությունը երեխայի տեսողության կանոնավոր ստուգումն է՝ ցանկացած թերությունները վաղ շտկելու համար։ Նրա մարդաչափական լաբորատորիայի տվյալների երկրորդ օգտագործումը վիճակագրական ուսումնասիրությունների համար է։ Նա մեկնաբանում է հավաքագրված տվյալների օգտակարությունը զբաղմունքների, բնակավայրերի, ռասաների և այլնի հատկանիշները համեմատելու համար։ Առողջապահական ցուցահանդեսի ցուցադրությունը Գալթոնին թույլ տվեց հավաքել մեծ քանակությամբ հումքային տվյալներ, որոնցից կարող էր հետագա համեմատական ուսումնասիրություններ կատարել։ Նա ուներ 9337 հարցվողներ, որոնցից յուրաքանչյուրը չափվում էր 17 կատեգորիաներով՝ ստեղծելով բավականին համապարփակ վիճակագրական տվյալների բազա ։

Առողջապահության միջազգային ցուցահանդեսի ավարտից հետո Գալթոնն օգտագործեց այս տվյալները՝ մարդկանց մեջ հաստատելու իր գծային ռեգրեսիայի տեսությունը, որը դրվել էր քաղցր ոլոռի ուսումնասիրությունից հետո։ Մարդկային այս տվյալների կուտակումը թույլ տվեց նրան դիտարկել նախաբազկի երկարության և բարձրության, գլխի լայնության, ինչպես նաև գլխի երկարության և բարձրության միջև կապը։ Այս դիտարկումներով նա կարողացավ գրել Համատեղ հարաբերություններ և դրանց չափումներ՝ հիմնականում անտրոպոմետրիկ տվյալների հիման վրա։ Այս հրապարակման մեջ Գալթոնը սահմանեց, թե ինչ հարաբերակցություն է, որպես երևույթ, որը տեղի է ունենում, երբ «մեկի [փոփոխականի] վարիացիան միջինում ուղեկցվում է մյուսի քիչ թե շատ փոփոխությամբ և նույն ուղղությամբ»։

Վիճակագրական նորարարություն և հոգեբանական տեսություն
----------------------------------------------------

### Պատմաբանություն

«Ժառանգական հանճար»-ում օգտագործված մեթոդը նկարագրվել է որպես պատմաբանության առաջին օրինակ։ Այս արդյունքներն ամրապնդելու և «բնության» և «դաստիարակության» միջև տարբերություն դնելու համար (նա առաջինն էր, ով կիրառեց այս արտահայտությունը թեմայի վերաբերյալ), նա մշակեց մի հարցաշար, որն ուղարկեց Թագավորական ընկերության 190 անդամների։ Նա աղյուսակավորեց նրանց խմբերի առանձնահատկությունները, ինչպիսիք են ծննդյան կարգը և նրանց ծնողների զբաղմունքն ու ռասան։ Նա փորձեց պարզել՝ արդյոք նրանց հետաքրքրությունը գիտության նկատմամբ «բնածին» է, թե ուրիշների աջակցությունների պատճառով։ 1874 թվականին հետազոտությունները հրատարակվել են որպես գիրք․«Անգլիացի գիտնականները, նրանց բնությունն ու դաստիարակությունը»։ Ի վերջո, այն առաջ քաշեց բնությունն ընդդեմ դաստիարակության հարցը, թեև այն չլուծեց, և որոշ հետաքրքրաշարժ տվյալներ տվեց ժամանակի գիտնականների սոցիոլոգիայի վերաբերյալ։

### Բառագիտական վարկած

Սըր Ֆրենսիսն առաջին գիտնականն էր, ով ճանաչեց այն, ինչ այժմ հայտնի է որպես բառապաշարի վարկած։ Սա այն գաղափարն է, որ մարդկանց կյանքում ամենաակնառու և սոցիալական առումով կարևոր տարբերությունները, ի վերջո, կոդավորվեն լեզվի մեջ։ Վարկածն այնուհետև ենթադրում է, որ ընտրանքային լեզվի միջոցով հնարավոր է ստանալ մարդու անհատականության գծերի համապարփակ դասակարգում։

### Հարցաթերթիկ

Գալթոնի մտքի հարցումները ներառում էին մարդկանց սուբյեկտիվ հաշվետվությունների մանրամասն գրանցում այն մասին, թե արդյոք և ինչպես է նրանց միտքը վարվում այնպիսի երևույթների հետ, ինչպիսիք են մտավոր պատկերները։ Այս տեղեկատվությունը ավելի լավ հանելու համար նա առաջ քաշեց հարցաթերթիկի կիրառումը։ Ուսումնասիրություններից մեկում նա խնդրեց Լոնդոնի թագավորական ընկերության իր ընկերներին նկարագրել մտավոր պատկերները, որոնք նրանք զգացել են։ Մեկ ուրիշում նա խորը հարցումներ է հավաքել ականավոր գիտնականներից՝ գիտական մտածողության հակվածության վրա բնության և դաստիարակության ազդեցությունն ուսումնասիրող աշխատության համար։

### Տարբերություն և ստանդարտ շեղում

Ցանկացած վիճակագրական վերլուծության հիմքում ընկած է այն հայեցակարգը, որ չափումները տարբերվում են. դրանք ունեն և՛ կենտրոնական միտում, կամ միջին, և՛ տարածվածություն այս կենտրոնական արժեքի կամ շեղումների շուրջ։ 1860-ականների վերջին Գալթոնը մտահղացավ նորմալ տատանումների քանակական չափման միջոց՝ ստանդարտ շեղում։

Գալթոնը խորաթափանց դիտորդ էր։ 1906 թվականին, այցելելով անասնաբուծական տոնավաճառ, նա պատահաբար հանդիպեց մի հետաքրքիր մրցույթի։ Ցուցադրված էր եզ, և գյուղացիներին հրավիրել էին մորթելուց և հագցնելուց հետո գուշակել կենդանու քաշը։ Գրեթե 800-ը մասնակցեցին, և Գալթոնը կարողացավ ուսումնասիրել նրանց անհատական գրառումները միջոցառումից հետո։ Գալթոնը հայտարարեց, որ «ամենամիջին գնահատականն արտահայտում է vox populi-ը, յուրաքանչյուր այլ գնահատական դատապարտվում է որպես չափազանց ցածր կամ չափազանց բարձր ընտրողների մեծամասնության կողմից», և հաղորդում է այս արժեքը (միջին, տերմինաբանությամբ, որը նա ինքն էր ներկայացրել, բայց նախընտրեց չօգտագործել այս առիթով) որպես 1207 ֆունտ։ Ի զարմանս նրա, դա եղել է մրցավարների չափած քաշի 0,8%-ի սահմաններում։ Շուտով, հարցմանն ի պատասխան, նա հայտնեց ենթադրությունների միջինը 1197 ֆունտ, բայց չմեկնաբանեց դրա բարելավված ճշգրտությունը։ Արխիվային վերջին հետազոտությունները որոշ սայթաքումներ են հայտնաբերել Գալթոնի հաշվարկները «Nature»-ի բնօրինակ հոդվածին փոխանցելու հարցում. միջինը իրականում եղել է 1208 ֆունտ, իսկ եզի քաշը՝ 1197 ֆունտ, ուստի միջին գնահատականը զրո սխալ է ունեցել։ Ջեյմս Սուրովեցկին օգտագործում է այս քաշային մրցույթը որպես իր բացման օրինակ։ Եթե նա իմանար իրական արդյունքը, իր եզրակացությունը ամբոխի իմաստության վերաբերյալ, անկասկած, ավելի խիստ կարտահայտվեր։

Նույն թվականին Գալթոնը «Nature» ամսագրին ուղղված նամակում առաջարկեց կլոր տորթ կտրելու ավելի լավ մեթոդ՝ խուսափելով ճառագայթային կտրվածքներ անելուց ։

### Նորմալ բաշխման փորձարարական շեղում

Գալթոնյան տախտակի կամ քուինկունքսի լուսաբանումը 1889 թ․
Ուսումնասիրելով փոփոխությունը՝ Գալթոնը հայտնագործեց Գալթոնյան տախտակը, պաչինկոյի նման սարք, որը հայտնի է նաև որպես լոբի մեքենա, որպես սխալի օրենքը և նորմալ բաշխումը ցուցադրելու գործիք։

### Երկփոփոխական նորմալ բաշխում

He also discovered the properties of the bivariate normal distribution and its relationship to correlation and regression analysis. Նա նաև հայտնաբերեց երկփոփոխական նորմալ բաշխման հատկությունները և դրա կապը հարաբերակցության և ռեգրեսիոն վերլուծության հետ։

### Հարաբերակցություն և ռեգրեսիա

Գալթոնի հարաբերակցության գծագիր 1886 թ․
1846 թվականին ֆրանսիացի ֆիզիկոս Օգյուստ Բրավեն (1811–1863) առաջին անգամ մշակեց այն, ինչը կդառնար հարաբերակցության գործակիցը։ Նախաբազկի և հասակի չափումները ուսումնասիրելուց հետո Գալթոնը 1888 թվականին ինքնուրույն վերագտավ հարաբերակցության հայեցակարգը և ցույց տվեց դրա կիրառությունը ժառանգականության, մարդաբանության և հոգեբանության ուսումնասիրության մեջ։ Գալթոնի հետագա վիճակագրական ուսումնասիրությունը ազգանունների անհետացման հավանականության վերաբերյալ հանգեցրեց Գալթոն-Վաթսոնի ստոխաստիկ գործընթացների գաղափարին ։

Գալթոնը հորինել է ռեգրեսիոն գծի օգտագործումը և r-ի ընտրության համար (վերադարձի կամ ռեգրեսիայի համար) հարաբերակցության գործակիցը ներկայացնելու համար։

1870-ական և 1880-ական թվականներին նա սովորական տեսության կիրառման պիոներ էր՝ հիստոգրամները և սրակամարները համապատասխանեցնելու համար փաստացի աղյուսակավորված տվյալներին, որոնցից շատերը նա հավաքել էր ինքը, օրինակ՝ քույր ու եղբայրների և ծնողի հասակի մեծ նմուշներ։ Այս փորձառական ուսումնասիրությունների արդյունքների դիտարկումը հանգեցրեց նրա հետագա պատկերացումներին էվոլյուցիայի, բնական ընտրության և ռեգրեսիայի վերաբերյալ մինչև միջինը։

### Հետընթաց դեպի միջինը

Գալթոնն առաջինն էր, ով նկարագրեց և բացատրեց ռեգրեսիայի սովորական երևույթը դեպի միջինը, որը նա առաջին անգամ նկատեց քաղցր ոլոռի հաջորդական սերունդների սերմերի չափը իր փորձերում։

Պայմանները, որոնց դեպքում տեղի է ունենում ռեգրեսիա դեպի միջինը, կախված են տերմինի մաթեմատիկական սահմանման ձևից։ Գալթոնն առաջին անգամ դիտել է այդ երեւույթը տվյալների կետերի պարզ գծային ռեգրեսիայի համատեքստում։ Գալթոնը մշակել է հետևյալ մոդելը. գնդիկները ընկնում էին քինկունկսի կամ «լոբի մեքենայի» միջով՝ ձևավորելով նորմալ բաշխում, որը կենտրոնացած էր անմիջապես իրենց մուտքի կետի տակ։ Այդ գնդիկները կարող էին այնուհետև բաց թողնել երկրորդ պատկերասրահում (համապատասխանում է երկրորդ չափման դեպքին)։ Այնուհետև Գալթոնը տվեց հակառակ հարցը՝ «որտեղի՞ց են հայտնվել այս գնդիկները»։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Պատասխանը «միջինում ուղիղ վերևում» չէր։ Ավելի շուտ այն եղել է «միջին հաշվով, ավելի դեպի մեջտեղ», այն պարզ պատճառով, որ դրա վերևում ավելի շատ գնդիկներ կային դեպի մեջտեղը, որոնք կարող էին թափառել ձախ, քան ձախ ծայրահեղության մեջ, որոնք կարող էին թափառել դեպի աջ, դեպի ներս։ |  |

### Ընկալման տեսություններ

Գալթոնը դուրս եկավ չափման և ամփոփման սահմաններից՝ փորձելով բացատրել իր նկատած երևույթները։ Նման զարգացումների թվում նա առաջարկեց ձայնի և լսողության տիրույթի վաղ տեսություն և հանրությունից հավաքեց մեծ քանակությամբ մարդաչափական տվյալներ իր հանրաճանաչ և երկարաժամկետ Անթրոպոմետրիկ լաբորատորիայի միջոցով, որը նա հիմնեց 1884 թվականին, և որտեղ նա ուսումնասիրեց ավելի քան 9000 մարդու։ Միայն 1985 թվականին այս տվյալները ամբողջությամբ վերլուծվեցին։

Նա կազմել է Բրիտանիայի գեղեցկության քարտեզը՝ հիմնվելով տեղի կանանց գաղտնի գնահատման վրա՝ գրավիչից մինչև վանող սանդղակով։ Ամենացածր կետը եղել է Աբերդինում։

### Դիֆերենցիալ հոգեբանություն

Գալթոնի կողմից մարդու կարողությունների ուսումնասիրությունը ի վերջո հանգեցրեց դիֆերենցիալ հոգեբանության հիմնադրմանը և առաջին մտավոր թեստերի ձևակերպմանը։ Նա շահագրգռված էր ամեն կերպ չափել մարդկանց։ Սա ներառում էր զգայական խտրականություն անելու նրանց կարողության չափումը, որը, նրա կարծիքով, կապված էր մտավոր կարողությունների հետ։ Գալթոնն առաջարկեց, որ ընդհանուր ունակության անհատական տարբերություններն արտացոլվում էին համեմատաբար պարզ զգայական կարողությունների և ազդակի արձագանքման արագության մեջ, փոփոխականներ, որոնք կարող էին օբյեկտիվորեն չափվել զգայական խտրականության և արձագանքման ժամանակի թեստերով։ Նա նաև չափեց, թե որքան արագ են մարդիկ արձագանքում, ինչը նա հետագայում կապեց ներքին լարերի հետ, որոնք, ի վերջո, սահմանափակեցին հետախուզական ունակությունները։ Իր ամբողջ հետազոտության ընթացքում Գալթոնը ենթադրում էր, որ մարդիկ, ովքեր ավելի արագ են արձագանքում, ավելի խելացի են, քան մյուսները։

### Կոմպոզիտային լուսանկարչություն

Գալթոնը նաև մշակել է մի տեխնիկա, որը կոչվում է «կոմպոզիտային դիմանկար» (արտադրվել է նրանց աչքերի վրա գրանցված անհատների դեմքերի բազմաթիվ լուսանկարչական դիմանկարների վրա դնելով)՝ միջին դեմք ստեղծելու համար (տես միջինություն)։ 1990-ականներին, նրա հայտնաբերումից հարյուր տարի անց, շատ հոգեբանական հետազոտություններ ուսումնասիրեցին այս դեմքերի գրավչությունը, մի ասպեկտ, որը Գալթոնը նշել էր իր սկզբնական դասախոսության մեջ։ Մյուսները, ներառյալ Զիգմունդ Ֆրոյդը երազների մասին իր աշխատության մեջ, ընդունեցին Գալթոնի առաջարկը, որ այս կոմպոզիտները կարող են օգտակար փոխաբերություն ներկայացնել Իդեալական տիպի կամ «բնական տեսակի» հայեցակարգի համար (տես Էլեոնորա Ռոշ), ինչպիսիք են հրեա տղամարդիկ, հանցագործները, հիվանդները տուբերկուլյոզով և այլն՝ նույն լուսանկարչական ափսեի վրա՝ դրանով իսկ առաջացնելով միախառնված ամբողջություն կամ «կոմպոզիտ», որը նա հույս ուներ, որ կարող է ընդհանրացնել իր առարկայի դեմքի տեսքը «միջին» կամ «կենտրոնական տիպի»։ (Տե՛ս նաև «Ժամանակակից ֆիզիոգնոմիա» ֆիզիոգնոմիայի մուտքը)։

Այս աշխատանքը սկսվեց 1880-ականներին, երբ հրեա գիտնական Ջոզեֆ Ջեյքոբսը մարդաբանություն և վիճակագրություն էր ուսումնասիրում Ֆրենսիս Գալթոնի մոտ։ Ջեյքոբսը Գալթոնին խնդրեց ստեղծել հրեական տիպի կոմպոզիտային լուսանկար։ Ջեյքոբսի առաջին հրապարակումներից մեկը, որն օգտագործեց Գալթոնի կոմպոզիտային պատկերները, «The Jewish Type, and Galton's Composite Photographs», Photographic News, 29, (24 ապրիլի 1885)։

Գալթոնը հույս ուներ, որ իր տեխնիկան կօգնի բժշկական ախտորոշմանը, և նույնիսկ քրեաբանությանը տիպիկ հանցագործ դեմքերի նույնականացման միջոցով։ Այնուամենայնիվ, նրա տեխնիկան օգտակար չեղավ և ընկավ անօգտագործման, թեև դրա վրա երկար աշխատելուց հետո, ներառյալ լուսանկարիչներ Լյուիս Հայնը և Ջոն Լ. Լովելը և Արթուր Բատուտը։

### Մատնահետքեր

Հանցագործներին մատնահետքերով նույնականացնելու մեթոդը ներդրվել էր 1860-ական թվականներին Հնդկաստանում սըր Ուիլյամ Ջեյմս Հերշելի կողմից, և դրանց պոտենցիալ օգտագործումը դատաբժշկական աշխատանքում առաջին անգամ առաջարկվեց դոկտոր Հենրի Ֆոլդսի կողմից 1880 թվականին։ Գալթոնին այդ ոլորտում ներկայացրեց իր կես զարմիկը՝ Չարլզ Դարվինը, ով Ֆոլդսի ընկերն էր, և նա շարունակեց ստեղծել ուսումնասիրության առաջին գիտական հիմքը (որը նպաստեց դատարանների կողմից դրա ընդունմանը), թեև Գալթոնը երբեք չհամարեց, որ սկզբնական գաղափարը իրենը չէր։

1888 թվականին Թագավորական հաստատության մի թղթում և երեք գրքում (Մատնահետքեր, 1892; Լղոզված մատնահետքերի վերծանում, 1893; և մատնահետքերի տեղեկատուներ, 1895), Գալթոնը գնահատեց երկու մարդկանց նույն մատնահետքը ունենալու հավանականությունը և ուսումնասիրեց ժառանգականությունը և ռասայական տարբերությունները մատնահետքերում։ Նա գրել է տեխնիկայի մասին (ակամայից հակասություն առաջացնելով Հերշելի և Ֆոլդսի միջև, որը պետք է տևեր մինչև 1917 թվականը), բացահայտելով մատնահետքերի ընդհանուր օրինակը և մշակելով դասակարգման համակարգ, որը գոյատևում է մինչ օրս։ Նա նկարագրել և դասակարգել է դրանք ութ լայն կատեգորիաների՝ 1. պարզ կամար, 2. վրանավոր կամար, 3. պարզ հանգույց, 4. կենտրոնական գրպանի հանգույց,5․ կրկնակի օղակ, 6․ կողային գրպանի օղակ, 7․ պարզ պտույտ, 8․պատահական։

Վերջին տարիներ
--------------

Ֆրենսիս Գալթոնը, 87 տարեկան, Ֆոքս Հոլմում, Քոբհեմ, վիճակագիր Կարլ Փիրսոնի հետԱվելի լայն լսարանին հասնելու համար Գալթոնը 1910 թվականի մայիսից մինչև դեկտեմբերն աշխատեց «Kantsaywhere» վերնագրով վեպի վրա։ Նրա չհրապարակված նոթատետրերը ցույց են տալիս, որ սա այն նյութի ընդլայնումն էր, որը նա ստեղծում էր առնվազն 1901 թվականից։ Նա այն առաջարկեց Մեթուենին տպագրության համար, բայց նրանք քիչ ոգևորություն ցուցաբերեցին։ Գալթոնը գրեց իր զարմուհուն, որ այն պետք է կամ «խեղդվի, կամ փոխարինվի»։ Նրա զարմուհին, ըստ երևույթին, այրել է վեպի մեծ մասը՝ վիրավորված սիրային տեսարաններից, բայց մեծ բեկորներ են պահպանվել, և այն առցանց հրապարակվել է Լոնդոնի համալսարանական քոլեջի կողմից։

Գալթոնը թաղված է ընտանեկան դամբարանում Սուրբ Միքայելի և բոլոր հրեշտակների եկեղեցու բակում, Ուորվիքշիր նահանգի Կլավերդոն գյուղում։

Անձնական կյանք և բնավորություն
------------------------------

1853 թվականի հունվարին Գալթոնը հանդիպեց Լուիզա Ջեյն Բաթլերին (1822–1897) իր հարևանի տանը, և նրանք ամուսնացան 1853 թվականի օգոստոսի 1-ին։ 43 տարվա միությունը անզավակ էր։

Լուիզա Ջեյն Բաթլըր
Գալթոնի մասին գրվել է, որ «Իր իսկ գնահատմամբ՝ նա գերագույն խելացի մարդ էր»։ Ավելի ուշ կյանքում Գալթոնն կապ առաջարկեց հանճարի և խելագարության միջև՝ հիմնվելով իր սեփական փորձի վրա.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Աշխարհում իրենց հետքը թողնող տղամարդիկ շատ հաճախ նրանք են, ովքեր լինելով օժտված և լի նյարդային ուժով, միևնույն ժամանակ հետապնդվում և առաջնորդվում են գերիշխող գաղափարով, և, հետևաբար, գտնվում են խելագարության չափելի հեռավորության վրա։ |  |

Գալթոնի կերպարի հավաստումները և նկարագրությունները կատարել են Բեատրիս Ուեբը, Ջեյմս Արթուր Հարիսը և Կարլ Փիրսոնը։

Մրցանակներ և ազդեցություն
-------------------------

Իր կարիերայի ընթացքում Գալթոնը ստացել է բազմաթիվ մրցանակներ, այդ թվում՝ Թագավորական ընկերության Քոպլի մեդալը (1910 թ.)։ 1853 թվականին նա ստացավ Հիմնադիրի մեդալը՝ Թագավորական աշխարհագրական ընկերության բարձրագույն պարգևը՝ հարավարևմտյան Աֆրիկայի իր ուսումնասիրությունների և քարտեզների ստեղծման համար։ Նա ընտրվել է Athenaeum ակումբի անդամ 1855 թվականին և դարձել Թագավորական ընկերության անդամ 1860 թվականին։ Նրա ինքնակենսագրությունը նաև թվարկում է.

* Ֆրանսիական աշխարհագրական ընկերության արծաթե մեդալ (1854)
* Թագավորական ընկերության ոսկե մեդալ (1886)
* Officier de l'Instruction Publique, Ֆրանսիա (1891)
* D.C.L. Օքսֆորդ (1894)
* Սկ.Դ. (Պատվավոր), Քեմբրիջ (1895)
* Հաքսլիի մեդալ, մարդաբանական ինստիտուտ (1901)
* Ընտրվել է հն. Ֆոլո Թրինիթի քոլեջ, Քեմբրիջ (1902)
* Դարվինի մեդալ, թագավորական ընկերություն (1902)
* Լոնդոնի Linnean Society-ի Դարվին-Ուոլեսի մեդալ (1908)
* Գալթոնը ասպետի կոչում է ստացել 1909 թ․

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | {{{1}}} |  |

Նրա վիճակագրական ժառանգորդ Կառլ Փիրսոնը, Լոնդոնի Համալսարանական քոլեջի Գալթոնի Եվգենիկայի ամբիոնի առաջին կրողը (այժմ՝ Գալթոնի գենետիկայի ամբիոն), նրա մահից հետո գրել է Գալթոնի եռահատոր կենսագրությունը՝ չորս մասից։

Գալտոնի անունով է կոչվել Գալտոնիա ծաղկող բույսը։

Լոնդոնի Համալսարանական քոլեջը քսանմեկերորդ դարում ներգրավված է եղել իր դերի` որպես եվգենիկայի ինստիտուցիոնալ ծննդավայրի պատմական հետազոտության մեջ։ Գալթոնը լաբորատորիա է հիմնել UCL-ում 1904 թվականին։ Որոշ ուսանողներ և աշխատակիցներ կոչ են արել համալսարանին վերանվանել իր Գալթոն դասախոսությունների թատրոնը, իսկ լրագրող Անժելա Սաինին նշել է. «Գալթոնի գայթակղիչ խոստումը համարձակ նոր աշխարհի մասին էր, որը լցված էր միայն գեղեցիկ, խելացի, արդյունավետ մարդկանցով։ Գիտնականները, որոնք գտնվում էին դրա ոգեշնչման մեջ, պնդում էին, որ դրան կարելի է հասնել վերարտադրության վերահսկման, որոշ տեսակի ներգաղթյալների կանխարգելման համար սահմանների պահպանության և «անցանկալիներին» արգելափակելու միջոցով, այդ թվում՝ հաշմանդամներ»։

Հրատարակություններ
------------------

* *The art of travel, or, Shifts and contrivances available in wild countries*. London: John Murray. 1855.
* *Narrative of an Explorer in Tropical South Africa*. London. 1853.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)
* *Hereditary Genius*. London: Macmillan. 1869.
* «Statistical Inquiries into the Efficacy of Prayer». *Fortnightly Review*. **12**: 125–35. 1872.
* «On men of science, their nature and their nurture». *Proceedings of the Royal Institution of Great Britain*. **7**: 227–236. 1874.
* «Typical laws of heredity». *Nature*. **15** (388): 492–495, 512–514, 532–533. 1877. Bibcode:1877Natur..15..492.. doi:10.1038/015492a0.
* «Composite portraits» (PDF). *Journal of the Anthropological Institute of Great Britain and Ireland*. **8**: 132–142. 1878. doi:10.2307/2841021. JSTOR 2841021. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2006 թ․ հունիսի 18-ին.
* *Inquiries Into Human Faculty and Its Development*. Macmillan. 1883. էջ 24.
* «Anthropometric Laboratory», *Science*, London: William Clowes, **5** (114): 294–295, 1884, Bibcode:1885Sci.....5..294. doi:10.1126/science.ns-5.114.294, PMID 17831706
* «On the Anthropometric Laboratory at the Late International Health Exhibition». *The Journal of the Anthropological Institute of Great Britain and Ireland*. **14**: 205–221. 1 January 1885a. doi:10.2307/2841978. JSTOR 2841978. Կաղապար:Zenodo.
* «Regression Towards Mediocrity in Hereditary Stature». *The Journal of the Anthropological Institute of Great Britain and Ireland*. **15**: 246–263. 1886. doi:10.2307/2841583. JSTOR 2841583. Կաղապար:Zenodo.
* «Hereditary stature». *Nature*. **33** (848): 295–298. 1886b. Bibcode:1886Natur..33..295.. doi:10.1038/033295c0.
* «Co-Relations and Their Measurement, Chiefly from Anthropometric Data». *Proceedings of the Royal Society of London*. **45** (273–279): 135–145. 1888 թ․ հունվարի 1. Bibcode:1888RSPS...45..135G. doi:10.1098/rspl.1888.0082. JSTOR 114860. S2CID 13851067.
* *Natural Inheritance* (PDF). London: Macmillan. 1889. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2007 թ․ դեկտեմբերի 14-ին.
* «Cutting a Round Cake on Scientific Principles (Letters to the Editor)» (PDF). *Nature*. **75** (1938): 173. 1906 թ․ դեկտեմբերի 20. Bibcode:1906Natur..75..173G. doi:10.1038/075173c0. S2CID 3980060. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2006 թ․ նոյեմբերի 14-ին.
* «Vox Populi» (PDF). *Nature*. **75** (1949): 450–451. 1907 թ․ մարտի 7. Bibcode:1907Natur..75..450G. doi:10.1038/075450a0. S2CID 4013898. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2006 թ․ մարտի 1-ին.
* *Memories of My Life*. New York: E. P. Dutton and Company. 1909. էջ 331.
* *Hereditary Genius: An Inquiry Into Its Laws and Consequences*. Macmillan. 1914.
* «The Eugenic College of Kantsaywhere». *Utopian Studies*. **12** (2): 191–209. 2001. ISSN 1045-991X. JSTOR 20718325. OCLC 5542769084.

Ծանոթագրություններ
------------------

### Մեջբերումներ

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2 3 4  Մակտյուտոր մաթեմատիկայի պատմության արխիվ — 1994.
3. 1 2 3 4 5 6  Encyclopædia Britannica
4. 1 2  Гальтон Фрэнсис // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
5. ↑  Mathematics Genealogy Project — 1997.
6. 1 2 3  Kindred Britain
7. 1 2  *Lundy D. R.* The Peerage
8. 1 2 3 4
9. ↑  Award winners : Copley Medal — Royal Society.
10. ↑
11. ↑
12. ↑  The Darwin-Wallace Medal — Linnean Society of London.
13. ↑
14. ↑  *Royal Geographical Society* Gold Medal Recipients — Royal Geographical Society, 2022.
15. ↑  Langkjær-Bain, Robert (2019 թ․ մայիսի 29). «The troubling legacy of Francis Galton». *Significance*. **16** (3): 16–21. doi:10.1111/j.1740-9713.2019.01275.x. S2CID 191778398.
16. ↑  Gillham, NW (2001 թ․ դեկտեմբեր). «Sir Francis Galton and the birth of behavioral genetics». *Annual Review of Genetics*. **35**: 83–101. doi:10.1146/annurev.genet.35.102401.090055. PMID 11700278.
17. ↑  «Sir Francis Galton · Galton's Children · OnView». *collections.countway.harvard.edu*. Վերցված է 2024 թ․ փետրվարի 27-ին.
18. ↑  «The Origins of Eugenics | Facing History & Ourselves». *www.facinghistory.org* (անգլերեն). 2015 թ․ օգոստոսի 4. Վերցված է 2024 թ․ փետրվարի 27-ին.
19. ↑  Galton, 1874, էջեր 227–236
20. 1 2  Galton, 1869
21. ↑  Galton, 1872, էջեր 125-135
22. ↑  Galton, 1855, էջ 208
23. ↑  Barile, Margherita; Weisstein, Eric W. «Francis Galton (1822-1911)». *Eric Weisstein's World of Scientific Biography*. Վերցված է 2017 թ․ հունվարի 9-ին.
24. 1 2  Galton, 1883
25. ↑  Darwin, 1887, էջ 5
26. ↑  «Page 5806 | Issue 28275, 30 July 1909 | London Gazette | The Gazette». *www.thegazette.co.uk*. Վերցված է 2023 թ․ մարտի 9-ին. «"The KING has also been pleased, by Letters Patent under the Great Seal of the United Kingdom of Great Britain and Ireland, bearing date the 26th June, 1909, to confer the dignity of a Knight of the said United Kingdom upon: Francis Galton, Esq. Sc.D. F.R.S. Honorary Fellow of Trinity College, Cambridge" The London Gazette, 30 July 1909 (issue 28275), pp. 5805-5806.»
27. 1 2  Bulmer, 2003, էջ 4
28. ↑  Cowan, 2005
29. ↑  Կաղապար:Acad
30. ↑  'Scientific Lodge No. 105 Cambridge' in *Membership Records: Foreign and Country Lodges, Nos. 17–145, 1837–1862*. London: Library and Museum of Freemasonry (manuscript)
31. ↑  M. Merrington and J. Golden (1976) *A List of the Papers and Correspondence of Sir Francis Galton (1822–1911) held in The Manuscripts Room, The Library, University College London*. The Galton Laboratory, University College London (typescript), at Section 88 on p. 10
32. ↑  Bulmer, 2003, էջ 5
33. ↑  Galton, 1853
34. ↑  Bulmer, 2003, էջ 16
35. ↑  «Francis Galton: Meteorologist». Galton.org. Վերցված է 2013 թ․ ապրիլի 22-ին.
36. ↑  Bulmer, 2003, էջ 29
37. 1 2 3 4 5  Gillham, 2001a
38. ↑  Hergenhahn, Henley, էջ 288
39. ↑  Galton, Francis (1873 թ․ հունիսի 5). «Africa For The Chinese:To The Editor Of The Times». *The Times* – via galton.org.
40. ↑  Forrest, 1974
41. ↑  Nobles, Melissa; Womack, Chad; Wonkam, Ambroise; Wathuti, Elizabeth (2022 թ․ հունիսի 8). «Science must overcome its racist legacy: Nature's guest editors speak». *Nature* (անգլերեն). **606** (7913): 225–227. Bibcode:2022Natur.606..225N. doi:10.1038/d41586-022-01527-z. PMID 35676434. S2CID 249520597. «Galton, F. Hereditary Genius (Macmillan, 1869).»
42. ↑  Charny, Israel W.; Adalian, Rouben Paul; Jacobs, Steven L.; Markusen, Eric; Sherman, Marc I. (1999). *Encyclopedia of Genocide: A–H* (անգլերեն). ABC-CLIO. էջ 218. ISBN 978-0-87436-928-1.
43. ↑  «UCL renames three facilities that honoured prominent eugenicists». *The Guardian*. 2020 թ․ հունիսի 19. Վերցված է 2020 թ․ հունիսի 20-ին.
44. 1 2  Stigler, 2010, էջեր 469–482
45. ↑  Galton, 1914, էջ 57
46. 1 2 3  Stigler, 1986, էջեր 265–299
47. 1 2  Galton, Francis (1885b). «Opening address as President of the Anthropology Section of the British Association for the Advancement of Science, September 10th, 1885, at Aberdeen». *Nature*. **32**: 507–510.
48. ↑  Galton, 1886, էջեր 246–263
49. ↑  Galton, 1886b, էջեր 295–298
50. 1 2  Galton, 1877, էջեր 492–495, 512–514, 532–533
51. ↑  Gillham, 2001b, էջեր 1383–1392
52. ↑  Gillham, 2013, էջեր 61–75
53. ↑  «Sir Francis Galton». *Science Show*. 2000 թ․ նոյեմբերի 25. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ հունվարի 14-ին. Վերցված է 2007 թ․ սեպտեմբերի 8-ին.
54. ↑  Bulmer, 2003, էջեր 116–118
55. ↑  Bulmer, 2003, էջեր 105–107
56. ↑  Nelson, Pettersson, էջեր 669–676
57. 1 2 3 4  Galton, 1885a, էջեր 205-221
58. 1 2  Galton, 1884
59. ↑  Gillham, 2001c, էջեր 82-102
60. ↑  Galton, 1888, էջեր 273-279
61. ↑  Caprara, Cervone, էջ 68
62. 1 2 3  Clauser, 2007, էջեր 440-444
63. ↑  Chad Denby. «Science Timeline». Science Timeline. Վերցված է 2013 թ․ ապրիլի 22-ին.
64. ↑  Galton, 1907, էջ 450
65. ↑  "The Ballot Box", *Nature*, 28 March 1907
66. ↑  Wallis, 2014, էջեր 420-424
67. ↑  Surowiecki, 2004
68. ↑  Galton, 1906, էջ 173
69. ↑  Galton, 1886, Plate X, էջ 248
70. ↑  Bravais, 1846, էջեր 255-332
71. ↑  Galton, 1888, էջեր 135-145
72. ↑  Bulmer, 2003, էջեր 191–196
73. ↑  Bulmer, 2003, էջեր 182–184
74. ↑  Bulmer, 2003, էջ 184
75. ↑  Galton, 1889
76. ↑  «Francis Galton: The man who drew up the 'ugly map' of Britain». *BBC*. 2011 թ․ հունիսի 16. Վերցված է 2020 թ․ հունիսի 24-ին.
77. ↑  Jensen, 2002, էջեր 145-172
78. ↑  Galton, 1878, էջեր 132–142
79. ↑  Novak, 2008, էջ 100
80. ↑  Bulmer, 2003, էջ 35
81. ↑  «Tribute to fingerprinting pioneer». *BBC News*. 2004 թ․ նոյեմբերի 12. Վերցված է 2019 թ․ հունիսի 1-ին.
82. ↑  Conklin, Gardner
83. ↑  Innes, 2005, էջեր 32–33
84. ↑  Pearson, 1930a, էջ 413
85. ↑  Galton, Sargent, էջեր 191-209
86. ↑  Challis, Debbie. «The Grave of Francis Galton». *UCL Museums & Collections Blog*. Վերցված է 2019 թ․ հունվարի 27-ին.
87. ↑  Pearson, 1914b, էջ 281
88. ↑  «Sir Francis Galton FRS FRGS – I7570». Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ նոյեմբերի 20-ին. Վերցված է 2010 թ․ հունիսի 28-ին.
89. ↑  Winston, 2020
90. ↑  Blacker, C. P. *Eugenics: Galton and After*, Gerald Duckworth & Co. London (1952) pp.78-79.
91. ↑  Dr. J. Arthur Harris. *Francis Galton*, *Popular Science Monthly*, Volume 79, August 1911.
92. ↑  Galton, 1909, էջ 331
93. ↑  «Page 5806 | Issue 28275, 30 July 1909 | London Gazette | The Gazette». *www.thegazette.co.uk*. Վերցված է 2023 թ․ մարտի 9-ին.
94. ↑  Pearson, 1914a
95. ↑  Pearson, 1914b
96. ↑  Pearson, 1930a
97. ↑  Pearson, 1930b
98. ↑  Saini, 2019

### Աղբյուրներ

* Bravais, A (1846). «Analyse mathématique sur les probabilités des erreurs de situation d'un point» [Mathematical analysis of the probabilities of errors in a point's location]. *Mémoires Presents Par Divers Savants à l'Académie des Sciences de l'Institut de France. Sciences Mathématiques et Physiques*. **9**: 255–332.
* Bulmer, Michael (1998). «Galton's law of ancestral heredity». *Heredity*. **81** (5): 579–585. doi:10.1038/sj.hdy.6884180. PMID 9988590.
* Bulmer, Michael (2003). *Francis Galton: Pioneer of Heredity and Biometry*. Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-7403-1.
* Caprara, G. V.; Cervone, D. (2000). *Personality: Determinants, Dynamics, and Potentials*. New York: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-58310-7.
* Clauser, Brian E. (2007). «The Life and Labors of Francis Galton: A Review of Four Recent Books About the Father of Behavioral Statistics». *Journal of Educational and Behavioral Statistics*. **32** (4): 440–444. doi:10.3102/1076998607307449. S2CID 121124511.
* Conklin, Barbara Gardner; Gardner, Robert; Shortelle, Dennis (2002). *Encyclopedia of Forensic Science: A Compendium of Detective Fact and Fiction*. Oryx Press. ISBN 978-1-57356-170-9.
* Cowan, Ruth S. (22 September 2005). «Galton, Sir Francis, (1822–1911)». *Oxford Dictionary of National Biography* (online ed.). Oxford University Press. doi:10.1093/ref:odnb/33315. (Subscription or UK public library membership required.)
* Darwin, C. R. (1871 թ․ ապրիլի 27). «Pangenesis». *Nature*. **3** (78): 502–503. Bibcode:1871Natur...3..502D. doi:10.1038/003502a0.
* Darwin, Francis (1887). *The Life and Letters of Charles Darwin*. Vol. 1. New York: Appleton and Co.
* Forrest, D.W. (1974). *Francis Galton: The Life and Work of a Victorian Genius*. Taplinger. ISBN 978-0-8008-2682-6.
* Gillham, Nicholas Wright (2001a). *A Life of Sir Francis Galton: From African Exploration to the Birth of Eugenics*. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-534943-6.
* Gillham, Nicholas (2001b). «Evolution by Jumps: Francis Galton and William Bateson and the Mechanism of Evolutionary Change». *Genetics*. **159** (4): 1383–1392. doi:10.1093/genetics/159.4.1383. PMC 1461897. PMID 11779782.
* Gillham, Nicholas W. (2001c). «Sir Francis Galton and the Birth of Eugenics». *Annual Review of Genetics*. **35**: 83–102. doi:10.1146/annurev.genet.35.102401.090055. PMID 11700278.
* Gillham, Nicholas (2013 թ․ օգոստոսի 9). «The Battle Between the Biometricians and the Mendelians: How Sir Francis Galton's Work Caused his Disciples to Reach Conflicting Conclusions About the Hereditary Mechanism». *Science & Education*. **24** (1–2): 61–75. Bibcode:2015Sc&Ed..24...61G. doi:10.1007/s11191-013-9642-1. S2CID 144727928.
* Hergenhahn, B. R.; Henley, Tracy (2013). *An Introduction to the History of Psychology*. Cengage Learning. ISBN 978-1-133-95809-3.
* Innes, Brian (2005). *Body in Question: Exploring the Cutting Edge in Forensic Science*. Barnes & Noble. ISBN 978-0-7607-7560-8.
* Jensen, Arthur R. (2002 թ․ ապրիլ). «Galton's Legacy to Research on Intelligence». *Journal of Biosocial Science*. **34** (2): 145–172. doi:10.1017/s0021932002001451. PMID 11926452. S2CID 20153127.
* Nelson, R; Pettersson, M; Carlborg, C (2013 թ․ հոկտեմբերի 23). «A century after Fisher: time for a new paradigm in quantitative genetics». *Trends in Genetics*. **29** (12): 669–676. doi:10.1016/j.tig.2013.09.006. PMID 24161664.
* Novak, Daniel A. (2008 թ․ մայիս). *Realism, Photography and Nineteenth-Century Fiction*. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-88525-6.
* Pearson, Karl (1914a). *The Life, Letters and Labours of Francis Galton*. Vol. 1. Cambridge: University Press.
* Pearson, Karl (1914b). *The Life, Letters and Labours of Francis Galton*. Vol. 2. Cambridge: University Press.
* Pearson, Karl (1930a). *The Life, Letters and Labours of Francis Galton*. Vol. 3A. Cambridge: University Press.
* Pearson, Karl (1930b). *The Life, Letters and Labours of Francis Galton*. Vol. 3B. Cambridge: University Press.
* Pearson, Karl. «The life, letters and labours of Francis Galton (3 vols. 1914, 1924, 1930)».
* Saini, Angela (2019 թ․ հոկտեմբերի 3). «In the twisted story of eugenics, the bad guy is all of us». *The Guardian*.
* Stigler, Stephen M. (1986). *The History of Statistics: The Measurement of Uncertainty Before 1900*. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-40341-3.
* Stigler, Stephen M. (2010 թ․ հուլիսի 1). «Darwin, Galton and the Statistical Enlightenment». *Journal of the Royal Statistical Society, Series A*. **173** (3): 469–482. doi:10.1111/j.1467-985X.2010.00643.x. ISSN 1467-985X. S2CID 53333238.
* Surowiecki, James (2004). *The Wisdom of Crowds*. New York: Random House.
* Wallis, Kenneth F (2014). «Revisiting Francis Galton's forecasting competition». *Statistical Science*. **29** (3): 420–424. arXiv:1410.3989. Bibcode:2014arXiv1410.3989W. doi:10.1214/14-STS468. S2CID 53642221.
* Winston, Robert (2020 թ․ փետրվարի 23). «Robert Winston: eugenics has evil in its DNA». *The Times*.

### Հետագա ընթերցանություն

* Brookes, Martin (2004). *Extreme Measures: The Dark Visions and Bright Ideas of Francis Galton*. Bloomsbury.
* Cowan, Ruth Schwartz (1969). *Sir Francis Galton and the Study of Heredity in the Nineteenth Century* (PhD). Georgetown University. hdl:10822/548629.
* Ewen, Stuart; Ewen, Elizabeth (2006), «Nordic Nightmares», *Typecasting: On the Arts and Sciences of Human Inequality*, Seven Stories Press, էջեր 257–325, ISBN 978-1-58322-735-0
* Quinche, Nicolas (2006). *Crime, Science et Identité. Anthologie des textes fondateurs de la criminalistique européenne (1860–1930)* [*Crime, Science and Identity: An Anthology of Foundational Texts in European Criminology*] (ֆրանսերեն). Genève: Slatkine. էջ 368.


|  |
| --- |
| 
  **Biography**   **Mathematics**   **United Kingdom**
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ֆրենսիս Գալթոն» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ֆրենսիս Գալթոն» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Մակտյուտոր մաթեմատիկայի պատմության արխիվ · Mathematics Genealogy Project · Zentralblatt MATH database · Գուտենբերգ նախագիծ · RKDartists · The Peerage · Find A Grave · WikiTree · WeRelate · Rodovid |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Կրուգոսվետ · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · Օքսֆորդի կենսագրական · Dictionary of National Biography (2nd suppl.) · Notable Names Database · Treccani · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BAV: ADV10140852 · BIBSYS: 90238380 · BNE: XX989782 · BNF: 15290046c, 122924603 · CiNii: DA01173955 · CONOR: 207623267 · GND: 118702610 · ISNI: 000000012066307X · LCCN: n79135218 · LNB: 000110208 · NDL: 00521859 · NKC: nlk20000085814 · NLA: 35110848 · NLP: a0000003201535 · NTA: 070232822 · NUKAT: n00098652 · PTBNP: 923791 · LIBRIS: 187900 · SUDOC: 031771289 · VIAF: 88011598 · ULAN: 500058652 · WorldCat VIAF: 88011598 |

 |

 |