**Արևելա-ֆրանկական թագավորություն** (լատ.՝ regnum Francorum orientalium) կամ Արևելյան Ֆրանկիա (լատ.՝ Francia orientalis, գերմ.՝ Ostfrankenreich),պետություն, որը ստեղծվել է Ֆրանկական կայսրության 843 թվականին Վերդենի բաժանման արդյունքում՝ որպես Գերմանիայի Լյուդովիկոս II-ի ժառանգական սեփականություն և ներառում է տարածքներ Հռենոսից արևելք և Ալպերից հյուսիս։ Արևելյան Ֆրանկիան Սուրբ Հռոմեական կայսրության և ժամանակակից Գերմանիայի նախահայրն էր:

Ժամանակագրական և աշխարհագրական շրջանակ
--------------------------------------

Ամենից հաճախ Արևելյան Ֆրանկիայի գոյության շրջանը սահմանափակվում է մի կողմից 843 թվականի Վերդենի պայմանագրով, իսկ մյուս կողմից՝ 919 թվականին, երբ առաջին անգամ հիշատակվեց regnum teutonicorum (գերմանական թագավորություն) արտահայտությունը։ Մասնավորապես, 919 թվականի տակ Զալցբուրգի տարեգրությունում գրված է, որ «Բավարացիները Գերմանական Թագավորության թագավոր ընտրեցին դուքս Առնուլֆին» (լատ.՝ Baiuarii sponte se reddiderunt Arnolfo duci et regnare ei fecerunt in regno teutonicorum)։ Բայց թագավորների պաշտոնական տիտղոսը մնաց «Արևելյան Ֆրանկների արքա» (լատ.՝ rex Francorum Orientalium կամ պարզապես rex Francorum) մինչև 962 թվականը, երբ Օտտոն I թագավորը ստանձնեց «Հռոմեացիների և Ֆրանկների կայսր» տիտղոսը (լատ.՝ imperator Romanorum et Francorum): Ուստի երբեմն պատմաբանները համարում են 843-962 թվականները որպես Արևելյան Ֆրանկիայի գոյության ժամանակաշրջան։

Պետության տարածքը համեմատաբար կայուն էր և հակված էր ընդլայնվելու. 870-ին միացվեց Լոթարինգիայի արևելյան մասը, ներառյալ Նիդեռլանդները, Էլզասը և Լոթարինգիան, սկսվեց Էլբայի երկայնքով սլավոններով բնակեցված հողերի բռնագրավումը, արևելյան Ֆրանկների թագավորները փորձեցին գերիշխանություն հաստատել Մեծ Մորավիայի պետության վրա:

Ռեգենսբուրգը Լյուդովիկոս Գերմանացու օրոք դարձավ Արևելյան Ֆրանկիայի մայրաքաղաքը։

Անջատողականություն և ինտեգրացիոն միտումներ
------------------------------------------

Արևելյան Ֆրանցիայի հիմնական առանձնահատկությունն այն էր, որ այն իրականում բաղկացած էր հինգ խոշոր ցեղային դքսություններից՝ Սաքսոնիա, Բավարիա, Ֆրանկոնիա, Շվաբիա և Թյուրինգիա (հետագայում դրանց ավելացվեց Լոթարինգիան), որոնք ցեղային կազմով համեմատաբար միատարր կիսաանկախ իշխանություններ են։ Ավելի քիչ, քան Արևմտյան Ֆրանկիայում, հռոմեական պետական-իրավական ինստիտուտների ազդեցությունը և ցեղային հարաբերությունների երկարաժամկետ պահպանումը կանխորոշեցին Արևելյան Ֆրանկիայի սոցիալ-քաղաքական զարգացման հարաբերական հետամնացությունը արևմտյան հարևանից: Պետության իշխանության իրական աղբյուրը ցեղային դուքսերն էին, մինչդեռ թագավորի իշխանությունը, պարզվեց, բավականին սահմանափակ էր և մեծապես կախված էր երկրի ամենամեծ ֆեոդալներից։ Դրան նպաստեց նաև Արևելյան Ֆրանկիայում թագավորի հողային մեծ տիրույթի բացակայությունը և արտաքին քաղաքականության հարցերում դքսերի ռազմական ուժերին ապավինելու անհրաժեշտությունը։

Պետության միասնությունը պահպանում էին, առաջին հերթին, Կարոլինգների իշխող տունը, ինչպես նաև վարչական հաստատությունները և ֆրանկական արիստոկրատիայի լայն շերտը, որը ժառանգել էր Արևելյան Ֆրանկիան Կարլոս Մեծի կայսրությունից։ 9-րդ դարում, դքսություններում իշխանության ամրապնդման գործընթացին զուգահեռ, ձևավորվեց գերմանական ազգի և պետության միասնության գիտակցումը։ Արևելյան Ֆրանկիան էթնիկապես շատ ավելի միատարր էր, քան Ֆրանկական կայսրության ավերակների վրա ձևավորված մյուս պետությունները: Բացի այդ, եկեղեցու և ֆրանկական ազնվականության հողատարածքները ցրված էին բոլոր դքսությունների տարածքում, ինչը նաև նախադրյալներ էր ստեղծում միավորվելու համար։

Սոցիալական հաստատություններ
---------------------------

Արևելյան Ֆրանկիայում ֆեոդալացման գործընթացները զարգանում էին ավելի դանդաղ տեմպերով, քան Արևմտյան Ֆրանկիայում։ Սա հատկապես վերաբերում է երկրի հյուսիսային շրջաններին՝ Սաքսոնիա, Ֆրիզիա: Թագավորությունում գյուղացիներին ստրկացնելու գործընթացը դեռ սկզբնական փուլում էր, և շատ շրջաններում մնացել էր ազատ գյուղացիության բավականին լայն շերտ (Շվաբիա, Սաքսոնիա, Տիրոլ)։ Կարևոր է նաև ալոդիալ հողային սեփականության երկարաժամկետ գերակայությունը և դրա տեղափոխման համեմատաբար դանդաղ գործընթացը ֆեոդալական հարաբերություններով, որոնք հիմնված են պայմանական ֆեոդալական տիրապետության վրա: Ավելին, Արևելյան Ֆրանկիայի ֆիդային համակարգը ոչ ժառանգական բնույթ էր կրում. Ֆիդերը, սովորաբար, բողոքում էին թագավորի կամ դուքսի մերձավորներից՝ իրենց ծառայության տևողության համար՝ առանց ժառանգության իրավունքի։ Ֆեոդալների դատական ​​անձեռնմխելիությունը նույնպես չստացավ պաշտոնականացման այնպիսի ամբողջականություն, ինչպիսին նկատվում էր արևմտյան Ֆրանկական հողերում, և հակամարտությունների և գործերի մեծ մասը լուծելու իրավունքը մնում էր թագավորին և նրա ներկայացուցիչներին՝ կոմսերին:

Արևելյան Ֆրանցիան ժառանգական միապետություն էր. իշխանությունը փոխանցվում էր հորից որդի Կարոլինգյան դինաստիայի կրտսեր գծում ՝ Լյուդովիկոս II Գերմանացու ժառանգները: 9-րդ դարի վերջին ձևավորվեց պետության անբաժանելիության սկզբունքը, որում իշխանությունը պետք է ժառանգեր մահացած միապետի ավագ որդին։ 911 թվականին գերմանական կարոլինգյան գծի դադարեցումը չհանգեցրեց գահի հաջորդականությանը ֆրանսիացի կարոլինգացիներին. արևելա-ֆրանկական ազնվականությունը որպես իրենց կառավարիչ ընտրեց սաքսոնական դուքս Կոնրադ I-ին, այդպիսով ապահովելով գերմանացի իշխանների իրավունքը՝ ընտրելու թագավորին փոխարինող մահացած միապետի անմիջական ժառանգորդի բացակայության դեպքում։

Թագավորները
-----------

Արևելյան Ֆրանկների թագավորությունը և վասալ տարածքները (բաց կանաչ) Եվրոպայի քարտեզի վրա 843 թ
1. Լյուդովիկոս II Գերմանացի (843—876)
2. Լյուդովիկոս III Կրտսեր (876—882)
3. Չարլզ III Գեր(882—887)
4. Առնուլֆ Կարինթիացի (887—899)
5. Լյուդովիկոս IV Մանուկ (900—911)
6. Կոնրադ I (911—918)
7. Հենրիխ I Թռչնորս (919—936)
8. Օտտոն I Մեծ (936—973)

Քաղաքական զարգացում
-------------------

Արևելյան Ֆրանկիայի հիմնադիրը Լյուդովիկոս II-ը Գերմանացին էր (804-876), որի օրոք այս պետական ​​միավորը ձեռք բերեց ինքնիշխանություն։Թագավորը բավականին հաջող կռվեց պետության արևելյան սահմանին, հնազանդեցնելով օբոդրիտներին և հաստատելով գերիշխանություն Մեծ Մորավիայի վրա, բայց Կարլոս Մեծի կայսրության միասնությունը վերականգնելու նրա փորձերը անհաջող էին: Պատերազմը Արևմտյան Ֆրանկիայի հետ Լոթերի կոտրված գծի իրավահաջորդության համար ավարտվեց 870 թվականին Մերսենի պայմանագրի ստորագրմամբ` ըստ որի Լոթարինգիայի արևելյան մասը հանձնվեց Արևելյան Ֆրանկիայի։ Իր գահակալության վերջում Լյուդովիկոս II-ը, հետևելով կարոլինգների հնագույն ավանդույթին և ենթարկվելով իր որդիների զինված պահանջներին, միապետությունը բաժանեց երեք մասի՝ Բավարիան փոխանցելով ավագ որդուն՝ Կարլոմանին, Սաքսոնիան՝ միջին Լյուդովիկոս III-ին, իսկ Շվաբիան Լոթարինգիայի հետ՝ կրտսեր Չարլզ III Գերին։

870-ականների վերջին Լոթարինգիայի վրա իշխանության համար պայքարը Արևմտյան Ֆրանցիայի հետ կրկին սրվեց։ 876 թվականին Լյուդովիկոս III-ի զորքերը Անդերնախի ճակատամարտում հաղթեցին Չարլզ II Ճաղատի արևմտյան ֆրանկական բանակին, որն ապահովեց Լոթարինգիայի տարածքը Գերմանիայի համար։ Ռիբմոնտի համաձայնությամբ (880) սահմանվել է արևմտյան և արևելյան ֆրանկների թագավորությունների միջև սահման, որը գոյատևել է մինչև 14-րդ դարը։ Վիկինգների ներխուժման վտանգը պետության համար ավելի լուրջ դարձավ. 9-րդ դարի կեսերից Նորմանների նորվեգական և դանիական նավատորմերը կանոնավոր կերպով ավերեցին հյուսիսային գերմանական հողերը՝ գործնականում չհանդիպելով կենտրոնական կառավարության դիմադրությանը: Չնայած Լյուդովիկոս III-ի և Չարլզ III-ի անհատական ​​հաջողություններին, ընդհանուր առմամբ, պետության տնտեսական թուլության և ռազմական ուժերը մոբիլիզացնելու դժվարությունների պատճառով հնարավոր չեղավ վճռական հակահարված կազմակերպել վիկինգներին:

Չարլզ III-ի (882-887) օրոք Լյուդովիկոս I Բարեպաշտի ժամանակներից ի վեր առաջին անգամ Կարոլինգյան կայսրության բոլոր մասերը կարճ ժամանակով միավորվեցին. 879-ին Չարլզ Չարը ժառանգեց Իտալիան և կայսրի տիտղոսը, իսկ 884-ին ՝ Արևմտյան Ֆրանցիայի գահը:Սակայն նոր միապետը պարզվեց, որ բավականին թույլ կառավարիչ էր և չկարողացավ կազմակերպել վիկինգների արշավանքի հետ մղումը, որը Փարիզ հասավ 886 թվականին։ 887 թվականին Հարավարևելյան Գերմանիայում նրա դեմ ապստամբություն բռնկվեց՝ Արևելյան Ֆրանցիայում իշխանությունը զավթած Կարլոման թագավորի անօրինական որդու՝ Առնուլֆ Կարինթացու գլխավորությամբ։

Առնուլֆի (887-899) օրոք Արևելյան Ֆրանցիան վերելքի շրջան ապրեց. նրան հաջողվեց հաստատել պետության անբաժանելիության սկզբունքը, իր իշխանությանը ենթարկել ցեղային հերցոգներին և հետ մղել նորմաններին։ 895 թվականին Առնուլֆը նվաճեց Իտալիան և թագադրվեց կայսր՝ դրանով իսկ սկսելով Հռոմեական կայսրության կայսրի և Գերմանիայի թագավորի տիտղոսների գրեթե հազարամյա միավորումը։ Պակաս հաջողակ էին Առնուլֆի պատերազմները Մեծ Մորավիայի պետության սլավոնների և հունգարացիների հետ, որոնք 895 թվականին հաստատվեցին Միջին Դանուբում և սկսեցին գիշատիչ արշավանքներ իրականացնել գերմանական հողերի վրա։

Առնուլֆի իրավահաջորդը՝ նրա երիտասարդ որդին՝ Լուի IV Մանուկը, գտնվում էր գերմանական ամենամեծ իշխանների և եպիսկոպոսների լիակատար վերահսկողության ներքո։ Տոհմային դուքսերի իշխանությունը կրկին մեծացավ, մինչդեռ թագավորական իշխանության մեխանիզմները թուլացան։ Իրավիճակը բարդացավ հունգարացիների հետ շարունակական պատերազմներով, որոնք հիմնովին ավերեցին նահանգի հարավարևելյան սահմանների պաշտպանական համակարգը։ Արտաքին վտանգը ետ մղելու և պետական ​​իշխանությունը պահպանելու նախաձեռնությունն անցավ տարածաշրջանային կառավարիչներին՝ Բավարիայի, Սաքսոնիայի և Ֆրանկոնիայի դուքսերին։ 911 թվականին Լյուդովիկոս IV-ի մահով ավարտվեց գերմանական կարոլինգյան շարքը։ Ֆորխհեյմում կայացած խորհրդի ժամանակ Արևելյան Ֆրանցիայի արքայազները նոր միապետ ընտրեցին Ֆրանկոնիայի դուքս Կոնրադ I-ին և մահացած թագավորի եղբորորդուն: Կոնրադ I-ի կարճատև թագավորությունը ներքաղաքական ճգնաժամի շրջանի շարունակությունն էր։ Իշխանությունները յուրացվում էին տարածաշրջանային ինքնիշխանների կողմից, կենտրոնական կառավարությունը գործնականում դադարեց վերահսկել դքսություններում իրավիճակը:

918 թվականին Կոնրադ I-ը մահացավ՝ գահը կտակելով Սաքսոնիայի դուքս Հենրիխ I Թռչնորսին (918-936), որը թագավոր ընտրվեց 919 թվականին։ Սակայն ֆեոդալներից ոմանք չճանաչեցին Հենրիին՝ 919 թվականին թագավոր ընտրելով Բավարիայի դուքս Առնուլֆ Չարին։ Այս փաստը տարեգրության մեջ առաջին անգամ հիշատակվել է «Գերմանիայի թագավորություն» արտահայտությունը (լատ.՝ regnum teutonicorum), որը հաճախ համարվում է Արևելյան Ֆրանկիայի տարածքում նոր պետության՝ Գերմանիայի թագավորության առաջացման պահը։
921 թվականին Առնուլֆ Չարը թագավոր ճանաչեց Հենրիխ I Թռչնորսին։Նույն 921 թվականին Հենրին Բոննում պայմանագիր կնքեց Արևմտյան Ֆրանկիայի թագավոր Չարլզ Պարզի հետ։ Միևնույն ժամանակ Հենրիին անվանում էին արևելյան ֆրանկների թագավոր (լատ.՝ rex Francorum orientalium)։

936 թվականին Հենրիխ I-ի մահից հետո նրա որդին՝ Օտտոն I-ն ընտրվեց Արևելյան Ֆրանկիայի թագավոր։ 962 թվականին Օտտոն I-ը ստանձնեց «հռոմեացիների և ֆրանկների կայսր» տիտղոսը (լատ.՝ emperator Romanorum et Francorum)։ Այս տարին համարվում է Սուրբ Հռոմեական կայսրության հիմնադրման տարին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Смирницкая С. В.* Романо-германская контактная зона. Ареальная специфика рейнско-мозельского региона. — Л.: Наука, 1988. — С. 13.
*Բնօրինակ տեքստ* (ռուս.)  

*Таким образом, Франкская провинция (Francia), простиравшаяся от Луары и Ла-Манша до Среднего Рейна с включением бассейна Майна, оказалась в конце IX в. поделённой на три части: Эападная Франкия (Francia oссidentalis) вошла в состав Западно-Франкского королевства; Восточная Франкия (Francia orientalis) - в состав Восточно-франкского королевства...*
2. ↑  *Флекенштейн Й. Бульст-Тиле М. Л. Йордан К.* Священная Римская империя: эпоха становления. — СПб.: Евразия, 2008. — С. 15. — ISBN 978-5-8071-310-9
*Բնօրինակ տեքստ* (ռուս.)  

*В Восточной Франкии король Арнульф после неудачи Карла III сумел ещё раз собрать силы государства для борьбы против норманнов и славян.*
3. ↑  *Рапп Ф.* Священная Римская империя германской нации. — СПб.: Евразия, 2009. — С. 22. — ISBN 978-5-8071-0333-8
*Բնօրինակ տեքստ* (ռուս.)  

*Восточную Франкию ждала примерно та же участь, что, срединное королевство: после смерти Людовика Немецкого его земли, расположенные вдоль долины Роны, были поделены между тремя его сыновьями...*