**Իվան III Վասիլևիչ** (ռուս.՝ Иван III Васильевич, հունվարի 22, 1440, Մոսկվա, Մոսկվայի մեծ իշխանություն - հոկտեմբերի 27, 1505, Մոսկվա, Մոսկվայի մեծ իշխանություն), Ռուսիայի ականավոր պետական գործիչ, Մոսկվայի մեծ իշխան (1462-1505 թվականներ)։

Ամրապնդեց իշխանութան հեղինակությունը և հիմքը դրեց կենտրոնացված պետականության, Մոսկվայի իշխանությունը գերիշխան առաջատար պետությունների շարքում հաստատելով և փաստորեն սկիզբ տալով համառուսական ամբողջական միապետությանը։ Իվան Վասիլևիչի օրոք սկսվեց Լեհաստանի և Լիտվայի իշխանության տակ գտնվող Ուկրաինայի զավթումը Ռուսիայի կողմից։

Մոսկվայի մեծ իշխան Վասիլի II-ի և սերպուխովյան իշխանուհի Մարիա Յարոսլավնայի որդին էր։ Ժառանգելով Մոսկվայի իշխանական գահը 1462 թվականին, Իվան III-ը ընդլայնեց իշխանության սահմանները, միացնելով Յարոսլավլի (1463) և Ռոստովի (1474) իշխանությունները, ինչպես նաև Նովգորոդի հանրապետությունը (1478), Տվերի իշխանությունը (1485) և հողատարածքներ Վյատկայից ու Ռյազանից։ 1480 թվականին վերջնականապես թոթափեց թաթար-մոնղոլական Ոսկե Հորդայի լուծը։ Իվան III-ի իշխանության օրոք ձևավորվեց «Համայն Ռուսիայի մեծ իշխան» անվանումը, որը հիմքն էր՝ ռուսական ցար տիտղոսի։

Գահի ժառանգության շուրջ սկսված պայքարի արդյունքում (1502) Իվան III-ը վերջապես գահի ժառանգորդ նշանակեց իր երկրորդ կնոջից՝ Բյուզանդիայի կայսերական գահաժառանգ Սոֆիա Պալեոլոգոս իշխանուհուց ունեցած ավագ որդի՝ Վասիլիին։

Իվան III-ը երկու անգամ հարձակվեց լեհ-լիտվական պետության վրա, բայց իրեն հաջողվեց միայն մասամբ գրավել Ուկրաինայի տարածքը։

Իվան III-ը վախճանվեց 1505 թվականի հոկտեմբերի 27-ին, Մոսկվայում։ Նա ռուսական միասնական պետություն ստեղծելու գործում մեծ դեր խաղաց։ Նրա օրոք տապալվեց մոնղոլական լուծը։

Արտաքին քաղաքականություն
------------------------

Իվան III-ի գահակալության ողջ ընթացքում երկրի արտաքին քաղաքականության հիմնական նպատակը հյուսիսարևելյան Ռուսաստանի միավորումն էր մեկ պետության մեջ։ Այս քաղաքականությունը չափազանց հաջող ստացվեց։ Իվանի գահակալության սկզբում Մոսկվայի իշխանությունը շրջապատված էր ռուսական այլ մելիքությունների հողերով։ Մահանալով՝ նա իր որդուն՝ Վասիլիին հանձնեց այն երկիրը, որը միավորում էր այդ իշխանությունները։ Հարաբերական (ոչ այնքան լայն) անկախությունը պահպանեցին միայն Պսկովը, Ռյազանը, Վոլոկոլամսկը և Նովգորոդ-Սևերսկին։

Իվան III-ի գահակալությունից սկսած՝ հատկապես սրվեցին հարաբերությունները Լիտվայի Մեծ Դքսության հետ։ Ռուսական հողերը միավորելու Մոսկվայի ցանկությունն ակնհայտորեն հակասում էր Լիտվայի շահերին, և սահմանային մշտական ​​փոխհրաձգությունները և սահմանային իշխանների տեղափոխումը պետությունների միջև հաշտեցմանը չէին նպաստում։

Իվան III-ի օրոք տեղի ունեցավ ռուսական պետության անկախության վերջնական պաշտոնականացումը։ Արդեն բավականին անվանական կախվածությունը Հորդայից դադարում է։ Իվան III-ի կառավարությունը խստորեն աջակցում է թաթարների շրջանում Հորդայի հակառակորդներին, մասնավորապես, դաշինք է կնքվել Ղրիմի խանության հետ։ Հաջող է ստացվել նաև արտաքին քաղաքականության արևելյան ուղղությունը՝ համատեղելով դիվանագիտությունն ու ռազմական ուժը՝ Իվան III-ը փորձում է ազդել Կազանի խանության վրա։

Իվան III-ի օրոք ընդլայնվեցին միջազգային կապերը այլ պետությունների հետ, առաջին հերթին Սուրբ Հռոմեական կայսրության, Դանիայի և Վենետիկի հետ, հարաբերություններ հաստատվեցին Օսմանյան կայսրության հետ։

### «Հողերի հավաքում»

Դառնալով Մեծ դուքս՝ Իվան III-ը սկսեց իր արտաքին քաղաքական գործունեությունը հարևան իշխանների հետ նախկին պայմանավորվածությունները հաստատելով և ընդհանուր առմամբ ամրապնդելով իր դիրքերը։ Այսպիսով, պայմանագրեր կնքվեցին Տվերի և Բելոզերսկի իշխանությունների հետ։ Արքայազն Վասիլի Իվանովիչը, ամուսնացած Իվան III-ի քրոջ հետ, նստեցվել է Ռյազանի իշխանապետության գահին։

Սկսած 1470-ական թվականներից, կտրուկ ակտիվացել են ռուսական մնացած մելիքությունների բռնակցմանն ուղղված գործունեությունը։ Առաջինը Յարոսլավլի իշխանությունն էր, որը վերջնականապես կորցրեց անկախության մնացորդները 1471 թվականին՝ արքայազն Ալեքսանդր Ֆեդորովիչի մահից հետո։ Յարոսլավլի վերջին արքայազնի ժառանգը՝ արքայազն Դանիիլ Պենկոն, անցել է Իվան III-ի ծառայությանը և հետագայում ստացել բոյարի կոչում։ 1472 թվականին մահացավ Դմիտրովի արքայազն Յուրի Վասիլևիչը՝ Իվանի եղբայրը։ Դմիտրովի իշխանությունն անցավ Մեծ Դքսին, սակայն մահացած արքայազն Յուրիի մնացած եղբայրները դեմ էին դրան։ Հակամարտությունը լռեց առանց Վասիլի այրու՝ Մարիա Յարոսլավնայի օգնության, ով ամեն ինչ արեց երեխաների միջև վեճը հանգցնելու համար։ Արդյունքում Յուրիի փոքր եղբայրները նույնպես ստացան Յուրիի հողերի մի մասը։

1474 թվականին հերթը հասավ Ռոստովի իշխանությանը։ Փաստորեն, այն նախկինում եղել է Մոսկվայի իշխանության մաս։ Մեծ Դուքսը Ռոստովի համասեփականատերն էր։ Այժմ Ռոստովի իշխանները գանձարանին վաճառեցին իշխանությունների «իրենց կեսը»՝ այդպիսով վերջնականապես վերածվելով ծառայող ազնվականության։ Մեծ Դուքսը ստացածը փոխանցել է մոր ժառանգությանը։

### Նովգորոդի անեքսիան

Կլավդիուս Լեբեդև,Մարֆա Պոսադնիցա - Նովգորոդի վեչեի ոչնչացումը (1889)։ Մոսկվա, Պետական ​​Տրետյակովյան պատկերասրահ
Իրավիճակը Նովգորոդի հետ զարգացավ այլ կերպ, ինչը բացատրվում է մելիքությունների և առևտրաազնվական Նովգորոդյան պետության բնույթի տարբերությամբ։ Մոսկվայի Մեծ Դուքսի գործողությունները սպառնալիք էին Նովգորոդի անկախության համար, որը 13-րդ դարից ի վեր պաշտոնապես ենթարկվում էր Մեծ Դուքսի գահին։ Այս իրավիճակում Նովգորոդում առաջացավ ազդեցիկ հակամոսկովյան կուսակցություն։ Այն ղեկավարում էր քաղաքապետի եռանդուն այրին՝ Մարֆա Բորեցկայան և նրա որդիները։ Մոսկվայի ակնհայտ գերազանցությունը ստիպեց անկախության կողմնակիցներին փնտրել դաշնակիցներ, առաջին հերթին Լիտվայի Մեծ Դքսությունում։ Այնուամենայնիվ, ուղղափառության և կաթոլիկության միջև թշնամության պայմաններում, դիմումը կաթոլիկ Կազիմիրին, Լիտվայի մեծ դուքսին, մինչև երեկո չափազանց երկիմաստ ընկալվեց, և ուղղափառ արքայազն Միխայիլ Օլելկովիչին ՝ Կիևի արքայազնի և Իվանի զարմիկին։ Այնուամենայնիվ, Նովգորոդի արքեպիսկոպոսի մահվան և Միխայիլին հրավիրած Հովնանի մահվան և ներքաղաքական պայքարի հետագա սրման պատճառով արքայազնը երկար չմնաց Նովգորոդի հողում, և արդեն 1471 թվականի մարտի 15-ին նա լքեց քաղաքը։ Հակամոսկովյան կուսակցությանը հաջողվեց ներքաղաքական պայքարում մեծ հաջողություններ գրանցել՝ դեսպանություն ուղարկվեց Լիտվա, որի վերադարձից հետո Մեծ Դուքս Կազիմիրի հետ կազմվեց համաձայնագրի նախագիծ։ Այս համաձայնագրի համաձայն՝ Նովգորոդը, ճանաչելով Լիտվայի Մեծ Դուքսի իշխանությունը, այնուամենայնիվ, անձեռնմխելի է պահել իր պետական ​​կառուցվածքը։ Լիտվան խոստացել է օգնել Մոսկվայի իշխանության դեմ պայքարում։ Իվան III-ի հետ բախումն անխուսափելի դարձավ։

1471 թվականի հունիսի 6-ին Մոսկվայի տասը հազարանոց ջոկատը Դանիլա Խոլմսկու հրամանատարությամբ մայրաքաղաքից դուրս եկավ Նովգորոդի հողի ուղղությամբ, մեկ շաբաթ անց Ստրիգա-Օբոլենսկու բանակը մեկնեց արշավի, իսկ 1471 թվականի հունիսի 20-ին Իվան III-ն ինքը սկսեց արշավանք Մոսկվայից։ Մոսկվայի զորքերի առաջխաղացումը Նովգորոդի հողերով ուղեկցվել է կողոպուտներով և բռնությամբ, որոնք նախատեսված էին թշնամուն վախեցնելու համար։

Վեչեի զանգի հեռացում։ Մանրանկարչություն.
Նովգորոդը նույնպես անգործ չի մնացել։ Քաղաքաբնակներից ստեղծվեց միլիցիա, որի հրամանատարությունը ստանձնեցին քաղաքապետեր Դմիտրի Բորեցկին և Վասիլի Կազիմերը։ Այս բանակի չափը հասնում էր քառասուն հազար մարդու, բայց նրա մարտունակությունը, ռազմական գործերում չուսուցանված քաղաքաբնակներից կազմավորվելու շտապողականության պատճառով, մնաց ցածր։ 1471 թվականի հուլիսին Նովգորոդի բանակը առաջ շարժվեց Պսկովի ուղղությամբ՝ նպատակ ունենալով թույլ չտալ, որ Պսկովի բանակը, որը դաշնակցում էր Մոսկվայի արքայազնին, կապ հաստատի Նովգորոդի հակառակորդների հիմնական ուժերի հետ։ Շելոն գետի վրա նովգորոդցիներն անսպասելիորեն հանդիպեցին Խոլմսկու ջոկատին։ Հուլիսի 14-ին մարտ սկսվեց հակառակորդների միջեւ, Շելոնի ճակատամարտի ժամանակ Նովգորոդի բանակը լիովին ջախջախվեց։ Նովգորոդցիների կորուստները կազմել են 12 հազար մարդ, մոտ երկու հազար մարդ գերվել է։ Դմիտրի Բորեցկին և երեք այլ տղաներ մահապատժի են ենթարկվել։ Քաղաքը հայտնվեց շրջափակման մեջ, իսկ նովգորոդցիների մեջ առավելության հասավ մոսկովյան կողմը և սկսեց բանակցություններ վարել Իվան III-ի հետ։ 1471 թվականի օգոստոսի 11-ին կնքվեց խաղաղության պայմանագիր՝ Կորոստինի հաշտության պայմանագիրը, որի համաձայն Նովգորոդը պարտավոր էր վճարել 16000 ռուբլի փոխհատուցում, պահպանեց իր պետական ​​կառուցվածքը, բայց չկարողացավ «հանձնվել» Լիտվայի Մեծ Դքսի իշխանությանը։ Դվինյան հսկայական հողի մի զգալի մասը զիջվել է Մոսկվայի մեծ իշխանին։ Նովգորոդի և Մոսկվայի հարաբերությունների առանցքային հարցերից մեկը դատական ​​իշխանության խնդիրն էր։ 1475 թվականի աշնանը Մեծ Դուքսը ժամանեց Նովգորոդ, որտեղ նա անձամբ զբաղվեց անկարգությունների մի շարք դեպքերով։ Որոշ հակամոսկովյան ընդդիմադիր գործիչներ մեղավոր են ճանաչվել։ Փաստորեն, այս ընթացքում Նովգորոդում ձևավորվեց դատական ​​երկիշխանություն, մի շարք բողոքողներ ուղարկվեցին անմիջապես Մոսկվա, որտեղ նրանք ներկայացրին իրենց պահանջները։ Հենց այս իրավիճակն էլ հանգեցրեց նոր պատերազմի պատճառի առաջացմանը, որն ավարտվեց Նովգորոդի անկմամբ։

1477 թվականի գարնանը Նովգորոդից մի շարք բողոքողներ հավաքվեցին Մոսկվայում։ Այդ մարդկանց թվում են եղել երկու անչափահաս պաշտոնյաներ՝ զինվորական սպա Նազարը և գործավար Զախարին։ Բացատրելով իրենց գործը՝ նրանք Մեծ Դքսին անվանեցին «ինքնիշխան»՝ «վարպետ» ավանդական անվան փոխարեն, որը ենթադրում էր հավասարություն «պարոն Մեծ Դքսի» և «Պարոն Մեծ Նովգորոդի» միջև։ Մոսկվան անմիջապես օգտագործեց այս պատրվակը։ Դեսպաններ ուղարկվեցին Նովգորոդ՝ պահանջելով պաշտոնական ճանաչում ինքնիշխանի տիտղոսը, արքունիքը վերջնականապես հանձնել Մեծ Դքսի ձեռքը։ Վեչեն, լսելով դեսպաններին, հրաժարվեց ընդունել վերջնագիրը և սկսեց պատերազմի նախապատրաստվել։

1477 թվականի հոկտեմբերի 9-ին մեծ դքսական բանակը արշավեց Նովգորոդի դեմ։ Դրան միացան դաշնակիցների՝ Տվերի և Պսկովի զորքերը։ Քաղաքի պաշարումը, որը սկսվեց, բացահայտեց պաշտպանների միջև խորը տարաձայնություններ։ Մոսկվայի կողմնակիցները պնդում էին Մեծ Դուքսի հետ խաղաղության բանակցությունները։ Խաղաղություն կնքելու կողմնակիցներից էր Նովգորոդի արքեպիսկոպոս Թեոֆիլոսը, որը պատերազմի հակառակորդներին տվեց որոշակի առավելություն՝ արտահայտված դեսպանություն ուղարկելով Մեծ Դուքսի մոտ՝ արքեպիսկոպոսի գլխավորությամբ։ Բայց նույն պայմաններով համաձայնության գալու փորձը հաջողությամբ չպսակվեց։ Մեծ Դուքսի անունից դեսպաններին ներկայացվեցին խիստ պահանջներ («Նովգորոդում մեր հայրենիքում զանգը կհնչեցնեմ, քաղաքապետ չի լինի, և մենք կպահենք մեր պետությունը»), որն իրականում նշանակում էր Նովգորոդի անկախության ավարտ։ Նման հստակ արտահայտված վերջնագիրը հանգեցրեց քաղաքում նոր անկարգությունների բռնկմանը։ Քաղաքի պարիսպների պատճառով բարձրաստիճան բոյարները սկսեցին տեղափոխվել Իվան III-ի շտաբ, այդ թվում՝ Նովգորոդյանների զորավար արքայազն Վասիլի Գրեբենկա-Շույսկին։ Արդյունքում որոշվեց տեղի տալ Մոսկվայի պահանջներին, և 1478 թվականի հունվարի 15-ին Նովգորոդը հանձնվեց, վեչեի կանոնները վերացան, իսկ վեչեի զանգը և քաղաքային արխիվը ուղարկվեցին Մոսկվա։

### «Ուգրայի վրա կանգնած» և ազատագրում Ոսկե Հորդայի իշխանությունից

Կանգնած Ուգրայի վրա: Տարեգրության մանրանկարչություն (XVI դ.)
Ոսկե Հորդայի հետ հարաբերությունները, որոնք արդեն լարված էին, ամբողջովին վատթարացան 1470-ականների սկզբին։ Թամերլանի զորքերից կրած ռազմական պարտությունից հետո Ոսկե Հորդան շարունակեց քայքայվել։ Նրա տարածքում ձևավորվեցին անկախ պետություններ՝ «Մեծ Հորդա» (Սարայ-Բերք մայրաքաղաքով), 1420-ականների սկզբին Սիբիրի խանությունը, 1428-ին՝ Ուզբեկստանի խանությունը, այնուհետև Կազանի (1438), Ղրիմի (1441) խանությունները, և առաջացել է Նողայի հորդան (1440-ական թթ.) և Ղազախական խանությունը (1456/1465), Խան Կիչի-Մուհամմեդի մահից հետո (մոտ 1459 թ.), Ոսկե Հորդան դադարեց գոյություն ունենալ որպես մեկ պետություն։

1472 թվականին Մեծ Հորդայի Ախմատի խանը սկսեց արշավանք Ռուսաստանի դեմ։ Տարուսայում թաթարները հանդիպեցին ռուսական մեծ բանակի։ Օկան անցնելու Հորդայի բոլոր փորձերը հետ են մղվել։ Հորդայի բանակին հաջողվեց այրել Ալեքսին քաղաքը, սակայն արշավն ամբողջությամբ ավարտվեց անհաջողությամբ։ Շուտով (նույն 1472-ին կամ 1476-ին) Իվան III-ը դադարեց տուրք տալ Մեծ Հորդայի խանին, որն անխուսափելիորեն պետք է հանգեցներ նոր բախման։ Այնուամենայնիվ, մինչև 1480 թվականը Ախմատը զբաղված էր Ղրիմի խանության դեմ պայքարով,պատերազմի բռնկման անմիջական պատճառն Ախմատի կողմից Իվան III-ին տուրքի համար ուղարկված Հորդայի դեսպանության մահապատիժն էր։ Ըստ այս լուրերի՝ Մեծ Դուքսը, հրաժարվելով տուրք տալ խանին, վերցրել է նրա «երեսի բասման» և տրորել այն։ Սրանից հետո Հորդայի բոլոր դեսպանները, բացի մեկից, մահապատժի են ենթարկվել։ Այնուամենայնիվ, «Կազանի պատմության» հաղորդագրությունները, որոնք պարունակում են նաև մի շարք փաստական ​​սխալներ, անկեղծորեն առասպելական բնույթ ունեն և, որպես կանոն, լուրջ չեն ընդունվում ժամանակակից պատմաբանների կողմից։

1480 թվականի ամռանը Խան Ախմատը տեղափոխվեց Ռուսաստան։ Մոսկովյան պետության համար իրավիճակը բարդացավ արևմտյան հարևանների հետ հարաբերությունների վատթարացմամբ։ Լիտվայի մեծ դուքս Կազիմիրը դաշինքի մեջ մտավ Ախմատի հետ և կարող էր ցանկացած պահի հարձակվել, իսկ Լիտվայի բանակը Լիտվային պատկանող Վյազմայից մինչև Մոսկվա մի քանի օրում կարող էր անցնել տարածությունը։ Լիվոնյան օրդենի զորքերը հարձակվել են Պսկովի վրա։ Մեծ դուքս Իվանի համար մեկ այլ հարված էր նրա եղբայրների և քույրերի ապստամբությունը, իշխաններ Բորիս և Անդրեյ Բոլշոյը, դժգոհ լինելով Մեծ Դքսի ճնշումներից (այսպես, խախտելով սովորույթները, Իվան III-ը, իր եղբոր՝ Յուրիի մահից հետո, վերցրեց ողջ ժառանգությունը իր համար և իր եղբայրների հետ չկիսեց Նովգորոդում վերցրած հարուստ ավարը, ինչպես նաև խախտեց ազնվականների հեռանալու հնագույն իրավունքը՝ հրամայելով գերել արքայազն Օբոլենսկին, որը թողել էր Մեծ Դքսին իր եղբոր՝ Բորիսի համար)։ Իր ողջ արքունիքով և ջոկատներով նրանք գնացին Լիտվայի սահման և բանակցությունների մեջ մտան Կազիմիրի հետ։ Եվ թեև եղբայրների հետ ակտիվ բանակցությունների արդյունքում, սակարկությունների և խոստումների արդյունքում, Իվան III-ին հաջողվեց նրանց հետ պահել իր դեմ գործելուց, քաղաքացիական պատերազմի կրկնության սպառնալիքը չլքեց Մոսկվայի Մեծ Դքսությունը։

Շուստովի «Իվան III-ը տապալում է թաթարական լուծը, պատռում է խանի կերպարը և պատվիրում դեսպանների մահը» նկարը (1862)
Իմանալով, որ Խան Ախմատը շարժվում է դեպի Մոսկվայի Մեծ Դքսության սահմանը, Իվան III-ը, զորք հավաքելով, նույնպես ուղղվեց դեպի հարավ՝ Օկա գետը։ Մեծ դքսի բանակին օգնության հասան նաեւ Տվերի մեծ դուքսի զորքերը։ Երկու ամիս ճակատամարտի պատրաստ բանակը սպասում էր թշնամուն, բայց Խան Ախմատը, նույնպես պատրաստ կռվի, չսկսեց հարձակողական գործողություններ։ Վերջապես, 1480 թվականի սեպտեմբերին Խան Ախմատը հատեց Օկան Կալուգայի հարավում և Լիտվայի տարածքով շարժվեց դեպի Ուգրա գետը ՝ Մոսկվայի և Լիտվայի ունեցվածքի սահմանը։

Սեպտեմբերի 30-ին Իվան III-ը թողեց իր զորքերը և մեկնեց Մոսկվա՝ հրաման տալով ժառանգորդ Իվան Երիտասարդի պաշտոնական հրամանատարության տակ գտնվող զորքերին, որի անդամ էր նաև նրա հորեղբայրը՝ արքայազն Անդրեյ Վասիլևիչ Մենշոյը, տեղափոխվել Ուգրա գետի ուղղությամբ։ Միաժամանակ արքայազնը հրամայեց այրել Կաշիրային։ Աղբյուրները նշում են Մեծ Դքսի երկմտանքը տարեգրություններից մեկում նույնիսկ նշվում է, որ Իվանը խուճապի է մատնվել։

Հետագա իրադարձությունները աղբյուրներում երկիմաստ են մեկնաբանվում։ 1480-ականների մոսկովյան անկախ օրենսգրքի հեղինակը գրում է, որ Մեծ Դուքսի հայտնվելը Մոսկվայում ցավալի տպավորություն է թողել քաղաքաբնակների վրա, որոնց մեջ աղմուկ բարձրացավ։ Դրանից հետո տարեգրությունը հայտնում է, որ Ռոստովի եպիսկոպոս Վասիանը, ով հանդիպել է արքայազնին մետրոպոլիտի հետ, ուղղակիորեն մեղադրել է նրան վախկոտության մեջ; Սրանից հետո Իվանը, վախենալով կյանքի համար, մեկնել է Կրասնոե Սելցո՝ մայրաքաղաքից հյուսիս։ Մեծ դքսուհի Սոֆիան իր շքախմբով և գանձարանով ուղարկվել է ապահով վայր՝ Բելուզերո, արքայազն Միխայիլ Վերեյսկու արքունիքը։ Մեծ Դքսի մայրը հրաժարվել է լքել Մոսկվան։ Ըստ այս տարեգրության՝ Մեծ Դուքսը բազմիցս փորձել է բանակից կանչել իր որդուն՝ Իվան Երիտասարդին, նամակներ ուղարկել նրան, որոնք նա անտեսել է։ Այնուհետև Իվանը հրամայեց արքայազն Խոլմսկուն ուժով իրեն հանձնել որդուն։ Խոլմսկին չի կատարել այս հրամանը՝ փորձելով համոզել արքայազնին։

Կ. Ե. Մակովսկու գծանկարը «Հովհաննես III և թաթարական դեսպանները» (1870)
Ինչպես նշում է Ռ. Գ. Սկրիննիկովը, այս տարեգրության պատմությունը ակնհայտ հակասության մեջ է մի շարք այլ աղբյուրների հետ։ Այսպիսով, մասնավորապես, Ռոստովի եպիսկոպոս Վասյանի կերպարը, որպես Մեծ Դուքսի վատագույն մեղադրողի, հաստատում չի գտնում։ Դատելով «Ուղերձից» և կենսագրական փաստերից՝ Վասիանը լիովին հավատարիմ է եղել Մեծ Դուքսին։ Հետազոտողն այս օրենսգրքի ստեղծումը կապում է գահաժառանգ Իվան Երիտասարդի միջավայրի և մեծ դքսական ընտանիքում տոհմական պայքարի հետ։ Սա, նրա կարծիքով, բացատրում է ինչպես Սոֆիայի գործողությունների դատապարտումը, այնպես էլ ժառանգին ուղղված գովասանքը, ի տարբերություն Մեծ Դուքսի անվճռական գործողությունների։

Միևնույն ժամանակ, Իվան III-ի Մոսկվա մեկնելու փաստը գրանցված է գրեթե բոլոր աղբյուրներում։ Տարեգրության պատմությունների տարբերությունը վերաբերում է միայն այս ճանապարհորդության տևողությանը։ Մեծ դքսության մատենագիրները կրճատեցին այս ճանապարհորդությունը ընդամենը երեք օրով (սեպտեմբերի 30 - հոկտեմբերի 3, 1480 թվական)։ Ակնհայտ է նաև մեծ դքսության շրջանի տատանումների փաստը։ 1490-ականների առաջին կեսի մեծ դքսական օրենսգիրքը նշում է նենգ Գրիգոր Մամոնին որպես թաթարների դիմադրության հակառակորդ։ Բացի Գրիգորի Մամոնից, 1480-ականների անկախ օրենսգրքում, որը թշնամաբար տրամադրված է Իվան III-ին, հիշատակվում է նաև Իվան Օշերան, իսկ Ռոստովի տարեգրության մեջ նշվում է Վասիլի Տուչկոյի մասին։ Մինչդեռ Մոսկվայում Մեծ Դուքսը հանդիպում ունեցավ իր տղաների հետ և հրամայեց մայրաքաղաքը նախապատրաստել հնարավոր պաշարմանը։ Մոր միջնորդությամբ ակտիվ բանակցություններ են վարվել ըմբոստ եղբայրների հետ, որոնք ավարտվել են հարաբերությունների վերականգնմամբ։ Միևնույն ժամանակ Ուգրայի վրա կատաղի բախումներ են սկսվել։ Հորդայի գետն անցնելու փորձերը հաջողությամբ հետ են մղվել ռուսական զորքերի կողմից։ Շուտով Իվան III-ը հարուստ նվերներով խանի մոտ ուղարկեց դեսպան Իվան Տովարկովին։ Խանը պահանջեց արքայազնի անձնական ներկայությունը, բայց նա հրաժարվեց գնալ նրա մոտ։ Արքայազնը նաև մերժեց խանի առաջարկը՝ իրեն ուղարկել իր որդուն, եղբորը կամ դեսպան Նիկիֆոր Բասենկովին, որը հայտնի էր իր առատաձեռնությամբ (ով նախկինում հաճախ էր ճանապարհորդում Հորդա)։

1480 թվականի հոկտեմբերի 26-ին Ուգրա գետը սառեց։ Ռուսական բանակը, հավաքվելով, նահանջեց Կրեմենսկ քաղաք, ապա Բորովսկ։ Այնտեղ Իվան III-ը պատրաստվում էր մարտ տալ Հորդայի բանակին լավագույն պաշտպանական դիրքերում։ Նոյեմբերի 11-ին Խան Ախմատը նահանջելու հրաման տվեց։ Թաթարական փոքրաթիվ ջոկատին հաջողվել է Ալեքսինի մոտ ոչնչացնել ռուսական մի շարք վոլոստեր, սակայն նրա ուղղությամբ ռուսական զորքեր ուղարկելուց հետո նա նույնպես նահանջել է դեպի տափաստան։ Ռուսական զորքերին հետապնդելուց Ախմատի հրաժարումը բացատրվում է ձմեռային դաժան պայմաններում պատերազմ մղելու խանի բանակի անպատրաստությամբ։ Բացի այդ, լիովին պարզ դարձավ, որ Կազիմիր թագավորը չի պատրաստվում կատարել Ախմատի նկատմամբ իր դաշնակցային պարտավորությունները։ Իվան III-ի դաշնակից Ղրիմի զորքերի հարձակումը հետ մղելուց բացի, Լիտվան զբաղված էր ներքին խնդիրների լուծմամբ։ «Ուգրայի վրա կանգնած»-ն ավարտվեց ցանկալի անկախություն ստացած ռուսական պետության փաստացի հաղթանակով։ Խան Ախմատը, ի պատասխան Կազիմիրի անգործության, իր զորքերը ուղարկեց Լիտվա, որտեղ նա այրեց բազմաթիվ բնակավայրեր և թալանեց շատ ավար, բայց շուտով սպանվեց նախանձ մարդկանց կողմից ավարը բաժանելիս։ Նրա մահից հետո Հորդայում սկսվեցին քաղաքացիական ընդհարումներ։ Այսպիսով, «Ուգրայի վրա կանգնած» արդյունքը ոչ միայն Հորդայի կախվածությունից ազատվելն էր, այլև Լիտվայի Իշխանության դիրքերի բավականին լուրջ թուլացումը։

1484 թվականին, այն բանից հետո, երբ Իվան III-ն օգնեց Կասիմովի արքայազն Մուհամեդ-Ամինին վերցնել Կազանում խանի գահը, համաձայն «հավերժական խաղաղության» պայմանագրի, Մոսկվան դադարեցրեց տուրքը Կազանին վճարել, որը վճարվում էր 1445 թվականից Սուզդալի ճակատամարտից հետո։

### Առճակատում Լիտվայի Մեծ Դքսության հետ

Քաղաքական քարտեզ Իվան III-ի գահ բարձրանալու ժամանակ
Էական փոփոխություններ են տեղի ունեցել Իվան III-ի օրոք Մոսկվայի պետության հարաբերություններում Լիտվայի Մեծ Դքսության հետ։ Ի սկզբանե բարեկամական (Լիտվայի մեծ դուքս Կազիմիրը նույնիսկ նշանակվել էր, համաձայն Վասիլի II-ի կամքի, որպես Մոսկվայի Մեծ Դուքսի երեխաների խնամակալ), նրանք աստիճանաբար վատթարացան։ Բոլոր ռուսական հողերը հպատակեցնելու Մոսկվայի ցանկությունը մշտապես հանդիպում էր Լիտվայի հակադրությանը, որն ուներ նույն նպատակը։ Նովգորոդցիների՝ Կազիմիրի իշխանության տակ անցնելու փորձը չնպաստեց երկու պետությունների բարեկամությանը, և Լիտվայի և Հորդայի միությունը 1480 թվականին, «Ուգրայի վրա կանգնելու» ժամանակ, սրեց հարաբերությունները մինչև սահման։ Ռուսական պետության և Ղրիմի խանության միության ձևավորումը սկսվում է այս ժամանակներից։

Քաղաքական քարտեզ Իվան III-ի մահվան ժամանակ
1480-ական թվականներից սկսած՝ իրավիճակի սրումը հանգեցրեց սահմանային փոխհրաձգությունների։ 1481 թվականին Լիտվայում հայտնաբերվեց իշխաններ Իվան Յուրիևիչ Գոլշանսկու, Միխայիլ Օլելկովիչի և Ֆյոդոր Իվանովիչ Բելսկու դավադրությունը, ովքեր մահափորձ էին նախապատրաստում Կազիմիրի վրա և ցանկանում էին իրենց ունեցվածքով գնալ Մոսկվայի Մեծ Դուքսի մոտ։ Իվան Գոլշանսկին և Միխայիլ Օլելկովիչը մահապատժի են ենթարկվել, արքայազն Բելսկին կարողացել է փախչել Մոսկվա, որտեղ վերահսկողություն է ստացել Լիտվայի սահմանին գտնվող մի շարք շրջանների վրա։ 1482 թվականին արքայազն Իվան Գլինսկին փախավ Մոսկվա։ Նույն թվականին Լիտվայի դեսպան Բոգդան Սակովիչը պահանջեց, որ մոսկվացի արքայազնը ճանաչի Լիտվայի իրավունքները Ռժևուի և Վելիկիե Լուկիի և նրանց մեծամասնությունների նկատմամբ։

Լիտվայի հետ առճակատման համատեքստում Ղրիմի հետ դաշինքը ձեռք է բերել առանձնահատուկ նշանակություն։ Ձեռք բերված պայմանավորվածություններից հետո 1482 թվականի աշնանը Ղրիմի խան Մենգլի Գիրայը ավերիչ արշավանք կատարեց Լիտվայի Իշխանության հարավի (ներկայումս Ուկրաինայի տարածք) տարածքի վրա։ Ինչպես հայտնում է Nikon Chronicle-ը, «սեպտեմբերի 1-ին, Համայն Ռուսիո Մոսկվայի մեծ դուքս Իվան Վասիլևիչի խոսքի համաձայն, Ղրիմի Պերեկոպ Հորդայի արքա Մենգլի-Գիրեյը ամբողջ ուժով եկավ թագուհու մոտ և տարավ Կիև քաղաքը և կրակով այրեցին այն և բռնեցին Կիևի նահանգապետ սըր Իվաշկա Խոտկովիչին, և ես վերցրեցի անհամար քանակություններ իսկ Կիևի երկիրը դատարկվեց»։ Ըստ Pskov Chronicle-ի՝ արշավի արդյունքում 11 քաղաք է ընկել, ամբողջ թաղամասն ավերվել է։ Լիտվայի Մեծ Դքսությունը լրջորեն թուլացավ։

Երկու պետությունների միջև սահմանային վեճերը շարունակվել են ողջ 1480-ական թվականներին։ Մի շարք վոլոստներ, որոնք ի սկզբանե գտնվել են Մոսկվա-լիտվական (կամ Նովգորոդ-Լիտվա) համատեղ տիրապետության տակ, իրականում գրավված են եղել Իվան III-ի զորքերի կողմից (հիմնականում խոսքը վերաբերում է Ռժևա Տորոպեցին և Վելիկիե Լուկիին)։ Պարբերաբար բախումներ էին ծագում Վյազմայի իշխանների միջև, ովքեր ծառայում էին Կազիմիրին և ռուսական իշխաններին, ինչպես նաև Մեզեթի իշխանների (Լիտվայի կողմնակիցներ) և Օդոևսկի և Որոտինսկի իշխանների միջև, ովքեր անցան Մոսկվայի կողմը։ 1489 թվականի գարնանը տեղի ունեցավ բաց զինված բախում Լիտվայի և Ռուսաստանի զորքերի միջև, իսկ 1489 թվականի դեկտեմբերին մի շարք սահմանապահ իշխաններ անցան Իվան III-ի կողմը։ Բողոքի ցույցերն ու դեսպանատների փոխադարձ փոխանակումները ոչ մի արդյունք չտվեցին, և չհայտարարված պատերազմը շարունակվեց։

1492 թվականի հունիսի 7-ին մահացավ Լեհաստանի թագավոր Կազիմիրը, Լիտվայի, Ռուսաստանի և Սամոգիթի մեծ դուքսը։ Նրանից հետո Լիտվայի Մեծ Դքսության գահին ընտրվեց նրա երկրորդ որդին՝ Ալեքսանդրը։ Կազիմիրի ավագ որդին՝ Յան Օլբրախտը, դարձավ Լեհաստանի թագավոր։ Լիտվայի Մեծ Դքսի փոփոխության հետ կապված անխուսափելի շփոթությունը թուլացրեց իշխանությունները, որից չօգտվեց Իվան III-ը։ 1492 թվականի օգոստոսին զորքեր ուղարկվեցին Լիտվայի դեմ։ Նրանց գլխավորում էր արքայազն Ֆյոդոր Տելեպնյա Օբոլենսկին։ Գրավվել են Մցենսկ, Մոսալսկ, Լյուբուց, Սերպեյսկ, Խլեպեն, Ռոգաչև, Օդոև, Կոզելսկ, Պրշեմիսլ և Սերենսկ քաղաքները։ Տեղական մի շարք իշխաններ անցան Մոսկվայի կողմը, ինչը ամրապնդեց ռուսական զորքերի դիրքերը։ Իվան III-ի զորքերի նման արագ հաջողությունները ստիպեցին Լիտվայի նոր Մեծ Դուքս Ալեքսանդրին սկսել խաղաղ բանակցություններ։ Լիտվացիների առաջարկած հակամարտությունը լուծելու միջոցներից մեկը Ալեքսանդրի ամուսնությունն էր Իվանի դստեր հետ։ Մոսկվայի մեծ դուքսը հետաքրքրությամբ արձագանքեց այս առաջարկին, սակայն պահանջեց, որ նախ լուծվեն բոլոր վիճելի հարցերը, ինչը հանգեցրեց բանակցությունների ձախողմանը։

1492 թվականի վերջին Լիտվայի բանակը արքայազն Սեմյոն Իվանովիչ Մոժայսկու հետ մտավ ռազմական գործողությունների մեջ։ 1493 թվականի սկզբին լիտվացիներին հաջողվեց կարճ ժամանակով գրավել Սերպեյսկ և Մեզեցկ քաղաքները, սակայն մոսկովյան զորքերի հակահարձակման ժամանակ նրանք հետ շպրտվեցին։ Բացի այդ, մոսկովյան բանակին հաջողվեց գրավել Վյազման և մի շարք այլ քաղաքներ։ 1493 թվականի հունիս-հուլիս ամիսներին Լիտվայի մեծ դուքս Ալեքսանդրը դեսպանություն ուղարկեց հաշտություն կնքելու առաջարկով։ Երկարատև բանակցությունների արդյունքում 1494 թվականի փետրվարի 5-ին վերջապես կնքվեց խաղաղության պայմանագիր։ Նրա խոսքով, ռուսական զորքերի կողմից նվաճված հողերի մեծ մասը ռուսական պետության կազմում էր։ Մյուս քաղաքներից բացի ռուսական է դարձել Մոսկվայից ոչ հեռու գտնվող ռազմավարական նշանակություն ունեցող Վյազմա ամրոցը։ Լյուբուտսկ, Մեցեցկ, Մցենսկ և մի քանի այլ քաղաքները վերադարձվեցին Լիտվայի Մեծ Դուքսին։ Մոսկվայի ինքնիշխանի համաձայնությունը ստացվել է նաև Ալեքսանդրի դստեր՝ Ելենայի հետ ամուսնության համար։

### Միություն Ղրիմի խանության հետ

Ղրիմի խան Մենգլի-Գիրեյ (16-րդ դարի օսմանյան մանրանկարչության հատված)1482 թվականի մարտին Լիտվայի Մեծ Դքսության հետ հարաբերությունների վատթարացման պատճառով Մոսկվայի դեսպանությունը կրկին գնաց Խան Մենգլի-Գիրեյի մոտ։ 1482 թվականի աշնանը Ղրիմի խանության զորքերը ավերիչ արշավանք կատարեցին Լիտվայի Մեծ Դքսության հարավային հողերի վրա։ Ի թիվս այլ քաղաքների, գրավվեց Կիևը, և ​​ամբողջ հարավային Ռուսաստանը ավերվեց։ Իր ավարից խանը Իվանին ուղարկեց մի բաժակ և արտոնագիր Կիևի Սուրբ Սոֆիայի տաճարից, որը թալանվել էր Ղրիմի կողմից։ Հողերի ավերածությունները լրջորեն ազդեցին Լիտվայի Մեծ Դքսության մարտունակության վրա։

Հետագա տարիներին ռուս-ղրիմական դաշինքը ցույց տվեց իր արդյունավետությունը։ 1485 թվականին ռուսական զորքերն արդեն արշավանք են իրականացրել դեպի Հորդայի հողերը՝ Ղրիմի խանության խնդրանքով։ 1491 թվականին, կապված Ղրիմի-Հորդայի նոր բախումների հետ, այս արշավանքերը նորից կրկնվեցին։ Ռուսական աջակցությունը կարևոր դեր խաղաց Մեծ Հորդայի նկատմամբ Ղրիմի զորքերի հաղթանակում։ 1492 թվականին Լիտվայի փորձը՝ Ղրիմը գրավելու իր կողմը, ձախողվեց։ 1492 թվականից Մենգլի-Գիրեյը սկսեց ամենամյա արշավներ Լիտվային և Լեհաստանին պատկանող հողերի դեմ։ 1500-1503 թվականների ռուս-լիտվական պատերազմի ժամանակ Ղրիմը մնաց Ռուսաստանի դաշնակիցը։ 1500 թվականին Մենգլի-Գիրեյը երկու անգամ ավերեց հարավային Ռուսաստանի հողերը, որոնք պատկանում էին Լիտվային՝ հասնելով Բրեստ։ Լիտվային դաշնակից Մեծ Հորդայի գործողությունները կրկին չեզոքացվեցին ինչպես Ղրիմի, այնպես էլ ռուսական զորքերի գործողություններով։ 1502 թվականին, վերջնականապես հաղթելով Մեծ Հորդայի խանին, Ղրիմի խանը նոր արշավանք սկսեց՝ ավերելով Ուկրաինայի և Լեհաստանի աջ ափի մի մասը։ Սակայն Մոսկվայի պետության համար հաջողված պատերազմի ավարտից հետո հարաբերությունների վատթարացում նկատվեց։ Նախ անհետացավ ընդհանուր թշնամին` Մեծ Հորդան, որի դեմ հիմնականում ուղղված էր ռուս-ղրիմական դաշինքը։ Երկրորդ, այժմ Ռուսաստանը դառնում է Ղրիմի խանության անմիջական հարեւանը, ինչը նշանակում է, որ այժմ Ղրիմի արշավանքները կարող են իրականացվել ոչ միայն Լիտվայի, այլև Ռուսաստանի տարածքում։ Եվ վերջապես, երրորդը, ռուս-ղրիմական հարաբերությունները վատթարացան Կազանի խնդրի պատճառով։ Փաստն այն է, որ Խան Մենգլի-Գիրեյը հավանություն չի տվել Վոլոգդայում տապալված Կազան խան Աբդուլ-Լատիֆի բանտարկությանը։ Այնուամենայնիվ, Իվան III-ի օրոք Ղրիմի խանությունը մնաց Մոսկվայի պետության դաշնակիցը ՝ համատեղ պատերազմներ մղելով ընդհանուր թշնամիների ՝ Լիտվայի Մեծ Դքսության և Մեծ Հորդայի դեմ, և միայն Մեծ Դուքսի մահից հետո անընդհատ արշավանքներ կատարվեցին։ 

### Հարաբերություններ Կազանի խանության հետ

Կազանի գրավումը (1487) և Կազանի խանի գերեվարումը
Կազանի խանության հետ հարաբերությունները մնացին Ռուսաստանի արտաքին քաղաքականության չափազանց կարևոր ուղղություներից։ Իվան III-ի գահակալության առաջին տարիներին նրանք խաղաղ մնացին։ Խան Մահմուդի մահից հետո գահ բարձրացավ նրա որդին՝ Խալիլը, իսկ շուտով հանգուցյալ Խալիլին, իր հերթին, 1467 թվականին հաջորդեց Մահմուդի մեկ այլ որդին՝ Իբրահիմը։ Սակայն Խան Մահմուդի եղբայրը՝ ծեր Կասիմը, որը ղեկավարում էր Մոսկվայից կախված Կասիմովի խանությունը, դեռ ողջ էր։ Մի խումբ դավադիրներ՝ արքայազն Աբդուլ-Մումինի գլխավորությամբ, փորձել են նրան Կազանի գահ հրավիրել։ Այս մտադրությունները աջակցություն գտան Իվան III-ից, և 1467 թվականի սեպտեմբերին Կասիմով խանի զինվորները արքայազն Իվան Ստրիգա-Օբոլենսկու հրամանատարությամբ մոսկովյան զորքերի հետ միասին հարձակում սկսեցին Կազանի վրա։ Այնուամենայնիվ, արշավանքը անհաջող էր՝ հանդիպելով Իբրահիմի ուժեղ բանակին, Մոսկվայի զորքերը չհամարձակվեցին անցնել Վոլգան և նահանջեցին։ Նույն թվականի ձմռանը Կազանի զորքերը արշավեցին դեպի ռուսական սահմանային հողեր՝ ավերելով Գալիչ Մերսկու ծայրամասերը։ Ի պատասխան՝ ռուսական զորքերը պատժիչ արշավանք են իրականացրել Կազանի խանության կազմում գտնվող Չերեմիսի հողերի վրա։ Սահմանային փոխհրաձգությունները շարունակվեցին 1468 թվականին Կազանի ժողովրդի համար մեծ հաջողություն էր Վյատկայի երկրի մայրաքաղաք Խլինովի գրավումը։

1469 թվականի գարունը նշանավորվեց Մոսկվայի զորքերի նոր արշավով Կազանի դեմ։ Մայիսին ռուսական զորքերը սկսեցին պաշարել քաղաքը։ Սակայն կազանցիների ակտիվ գործողությունները հնարավորություն տվեցին նախ կասեցնել երկու մոսկովյան բանակների գրոհը, ապա հերթով ջախջախել նրանց։ Ռուսական զորքերը ստիպված եղան նահանջել։ 1469-ի օգոստոսին, ստանալով ուժեղացում, Մեծ Դուքսի զորքերը նոր արշավ սկսեցին Կազանի դեմ, սակայն Լիտվայի և Հորդայի հետ հարաբերությունների վատթարացման պատճառով Իվան III-ը համաձայնեց հաշտություն կնքել Խան Իբրահիմի հետ։ Նրա պայմանների համաձայն՝ Կազանի բնակիչները հանձնել են նախկինում գերեվարված բոլոր գերիներին։ Սրանից հետո ութ տարի կողմերի միջև հարաբերությունները մնացին խաղաղ։ Սակայն 1478 թվականի սկզբին հարաբերությունները նորից սրվեցին։ Պատճառն այս անգամ կազանցիների արշավն էր Խլինովի դեմ։ Ռուսական զորքերը շարժվեցին դեպի Կազան, բայց ոչ մի էական արդյունքի չհասան, և խաղաղության նոր պայմանագիր կնքվեց նույն պայմաններով, ինչ 1469 թվականին։ 1479 թվականին խան Իբրահիմը մահացավ։ Կազանի նոր տիրակալը Իլխամն էր (Ալեգամ), Իբրահիմի որդին՝ դեպի Արևելք (առաջին հերթին Նողայ Հորդա) կողմնորոշված ​​կուսակցության հովանավորյալ։ Ռուսամետ կուսակցության թեկնածուն՝ Իբրահիմի մյուս որդին՝ 10-ամյա Ցարևիչ Մուհամմադ-Էմինը, ուղարկվել է Մոսկվայի իշխանություն։ Սա Ռուսաստանին առիթ տվեց միջամտելու Կազանի գործերին։ 1482 թվականին Իվան III-ը սկսեց նախապատրաստվել նոր արշավանքի։ Հավաքվեց բանակ, որը ներառում էր նաև հրետանին Արիստոտել Ֆիորավանտիի գլխավորությամբ, սակայն կազանցիների ակտիվ դիվանագիտական ​​ընդդիմությունը և զիջումների գնալու պատրաստակամությունը հնարավորություն տվեցին պահպանել խաղաղությունը։ 1484 թվականին մոսկովյան բանակը, մոտենալով Կազանին, նպաստեց Խան Իլհամի տապալմանը։ Գահ է բարձրացել մոսկվամետ կուսակցության հովանավորյալ 16-ամյա Մուհամեդ-Էմինը։ 1485-ի վերջին - 1486-ի սկզբին Իլհամը կրկին բարձրացավ Կազանի գահ (նաև ոչ առանց Մոսկվայի աջակցության), և շուտով ռուսական զորքերը ևս մեկ արշավ կատարեցին Կազանի դեմ։ 1487 թվականի հուլիսի 9-ին քաղաքը հանձնվեց։ Հակամոսկովյան կուսակցության նշանավոր դեմքերը մահապատժի ենթարկվեցին, Մուհամմադ-Էմինը կրկին գահ բարձրացավ, իսկ Խան Իլհամն ու նրա ընտանիքը բանտ ուղարկվեցին Ռուսաստանում։ Այս հաղթանակի արդյունքում Իվան III-ն ընդունեց «Բուլղարիայի իշխան» տիտղոսը։ Ռուսաստանի ազդեցությունը Կազանի խանության վրա զգալիորեն մեծացավ։

Հարաբերությունների հաջորդ վատթարացումը տեղի ունեցավ 1490-ականների կեսերին։ Կազանի ազնվականության մեջ, դժգոհ խան Մուհամմադ-Էմինի քաղաքականությունից, ձևավորվեց ընդդիմություն՝ իշխաններ Քել-Ախմեթ (Կալիմետ), Ուրաքի Սադիրի և Ագիշի գլխավորությամբ։ Նա գահ է հրավիրել սիբիրյան արքայազն Մամուկին, որը բանակով Կազան է ժամանել 1495 թվականի կեսերին։ Մուհամմադ-Էմինը ընտանիքի հետ փախել է Ռուսաստան։ Սակայն որոշ ժամանակ անց Մամուկը հակասության մեջ է մտնում իրեն հրավիրած որոշ իշխանների հետ։ Մինչ Մամուկը քարոզարշավի մեջ էր, քաղաքում տեղի ունեցավ հեղաշրջում իշխան Քել-Ախմեթի գլխավորությամբ։ Գահ է հրավիրվել Աբդուլ-Լատիֆը՝ Մուհամմադ-Էմինի եղբայրը, ով ապրում էր ռուսական նահանգում, ով դարձավ Կազանի հաջորդ խանը։ Կազանի գաղթականների՝ իշխան Ուրակի գլխավորությամբ 1499 թվականին գահին գահակալելու՝ Ագալակին գահընկեց արված խան Մամուկի եղբորը անհաջող է անցել։ Ռուսական զորքերի օգնությամբ Աբդուլ-Լատիֆին հաջողվել է հետ մղել հարձակումը։

1502 թվականին Աբդուլ-Լատիֆը, ով սկսեց ինքնուրույն քաղաքականություն վարել, հեռացվեց ռուսական դեսպանատան և արքայազն Քել-Ախմետի մասնակցությամբ։ Մուհամմադ-Ամինը կրկին բարձրացվեց Կազանի գահին (երրորդ անգամ)։ Բայց հիմա նա սկսեց շատ ավելի անկախ քաղաքականություն վարել՝ ուղղված Մոսկվայից կախվածությանը վերջ դնելուն։ Ձերբակալվել է ռուսամետ կուսակցության առաջնորդ արքայազն Քել-Ախմեթը։ Իշխանության եկան ռուսական պետության ազդեցության հակառակորդները։ 1505 թվականի հունիսի 24-ին, տոնավաճառի օրը, Կազանում տեղի ունեցավ ջարդ։ Քաղաքում գտնվող ռուս հպատակները սպանվեցին կամ ստրկացան, իսկ նրանց ունեցվածքը թալանվեց։ Պատերազմը սկսվել էր, այնուամենայնիվ, 1505 թվականի հոկտեմբերի 27-ին Իվան III-ը մահացավ, և Իվանի ժառանգորդ Վասիլի III-ը ստիպված եղավ ղեկավարել այն։

### Հյուսիսարևմտյան ուղղություն՝ պատերազմներ Լիվոնիայի և Շվեդիայի դեմ

Տեսարան դեպի Իվանգորոդ ամրոց Նարվա ամրոցի բաստիոնից
Նովգորոդի բռնակցումը ռուսական պետության սահմանները տեղափոխեց դեպի հյուսիս-արևմուտք, ինչի արդյունքում Լիվոնիան դարձավ անմիջական հարևան այս ուղղությամբ։ Պսկով-Լիվոնյան հարաբերությունների շարունակական վատթարացումը, ի վերջո, հանգեցրեց բաց բախման՝ 1480-1481 թվականների ռուս-լիվոնյան պատերազմին։ 1480 թվականի օգոստոսին լիվոնացիները պաշարեցին Պսկովը, սակայն անհաջող։ Հաջորդ տարվա փետրվարին՝ 1481-ին, նախաձեռնությունն անցավ ռուսական զորքերին։ Մեծ դքսական ուժերը, որոնք ուղարկվել էին օգնելու պսկովացիներին, արշավեցին դեպի Լիվոնյան հողեր՝ պսակվելով մի շարք հաղթանակներով։ 1481 թվականի սեպտեմբերի 1-ին կողմերը զինադադար կնքեցին 10 տարի ժամկետով։ Հետագա մի քանի տարիների ընթացքում Լիվոնիայի հետ հարաբերությունները, հիմնականում առևտուրը, զարգանում էին բավականին խաղաղ։ Սակայն Իվան III-ի կառավարությունը մի շարք միջոցներ ձեռնարկեց երկրի հյուսիս-արևմուտքի պաշտպանական կառույցներն ամրապնդելու համար։ Այս պլանի ամենանշանակալի իրադարձությունը 1492 թվականին Լիվոնյան Նարվայի դիմաց Նարովա գետի վրա քարե Իվանգորոդ ամրոցի կառուցումն էր։

Լիվոնիայից բացի, հյուսիսարևմտյան ուղղությամբ ռուսական պետության մյուս մրցակիցը Շվեդիան էր։ 1323 թվականի Օրեխովեցի պայմանագրով նովգորոդցիները շվեդներին զիջեցին մի շարք տարածքներ, այժմ, ըստ Իվան III-ի, եկել է նրանց վերադարձնելու պահը։ 1493 թվականի նոյեմբերի 8-ին ռուսական պետությունը դաշինքի պայմանագիր կնքեց Շվեդիայի կառավարիչ Ստեն Ստյուրեի մրցակից Դանիայի թագավոր Հանսի (Յոհանի) հետ։ Բաց հակամարտությունը բռնկվեց 1495 թվականի օգոստոսին ռուսական բանակը սկսեց Վիբորգի պաշարումը։ Այնուամենայնիվ, այս պաշարումն անհաջող էր, Վիբորգը դիմադրեց, և մեծ դքսության զորքերը ստիպված եղան վերադառնալ տուն։ 1496 թվականի ձմռանը և գարնանը ռուսական զորքերը մի շարք արշավանքներ են իրականացրել Շվեդիայի Ֆինլանդիայի տարածքում։ 1496 թվականի օգոստոսին շվեդները պատասխան հարված հասցրեցին, 70 նավերի վրա բանակը, իջնելով Նարովան, իջավ Իվանգորոդի մոտ։ Մեծ դքսի տեղակալ արքայազն Յուրի Բաբիչը փախավ, իսկ օգոստոսի 26-ին շվեդները փոթորկեցին բերդը և այրեցին այն։ Այնուամենայնիվ, որոշ ժամանակ անց շվեդական զորքերը լքեցին Իվանգորոդը, և այն արագ վերականգնվեց և նույնիսկ ընդարձակվեց։ 1497 թվականի մարտին Նովգորոդում 6 տարի ժամկետով զինադադար կնքվեց՝ վերջ տալով ռուս-շվեդական պատերազմին։

Մինչդեռ Լիվոնիայի հետ հարաբերությունները զգալիորեն վատթարացան։ Նկատի ունենալով ռուս-լիտվական նոր պատերազմի անխուսափելիությունը՝ 1500 թվականին Լիտվայի Մեծ Դուքս Ալեքսանդրից դեսպանություն ուղարկվեց Լիվոնյան կարգի մեծ վարպետ Պլետենբերգին՝ դաշինքի առաջարկով։ Հիշելով Լիտվայի նախկին փորձերը՝ ենթարկեցնելու Տևտոնական օրդենը, Պլետենբերգն անմիջապես չտվեց իր համաձայնությունը, այլ միայն 1501 թվականին, երբ վերջնականապես լուծվեց Ռուսաստանի հետ պատերազմի հարցը։ 1501 թվականի հունիսի 21-ին Վենդենում ստորագրված պայմանագիրը ավարտեց դաշինքի պաշտոնականացումը։

Ռազմական գործողությունների բռնկման պատճառը Դորպատում մոտ 150 ռուս վաճառականների ձերբակալությունն էր։ Օգոստոսին երկու կողմերն էլ զգալի ռազմական ուժեր ուղարկեցին միմյանց դեմ, իսկ 1501 թվականի օգոստոսի 27-ին ռուսական և լիվոնական զորքերը կռվեցին Սերիցա գետի վրա (Իզբորսկից 10 կմ հեռավորության վրա)։ Ճակատամարտն ավարտվեց լիվոնացիների հաղթանակով։ Նրանց չհաջողվեց գրավել Իզբորսկը, սակայն սեպտեմբերի 7-ին ընկավ Պսկովյան ամրոց Օստրովը։ Հոկտեմբերին ռուսական պետության զորքերը, որը ներառում էր նաև թաթարների ստորաբաժանումները, պատասխան արշավանք կատարեցին Լիվոնիա։

1502 թվականի արշավանքում նախաձեռնությունը լիվոնացիների կողմն էր։ Այն սկսվեց Նարվայի ներխուժմամբ։ Մարտին Իվանգորոդի մոտ մահացավ Մոսկվայի նահանգապետ Իվան Կոլիչև-Լոբանը։ Լիվոնյան զորքերը հարվածներ են հասցրել Պսկովի ուղղությամբ՝ փորձելով գրավել Կարմիր քաղաքը։ Սեպտեմբերին Պլետենբերգի զորքերը նոր հարված հասցրին՝ կրկին պաշարելով Իզբորսկն ու Պսկովը։ Պաշարումները ապարդյուն ավարտվեցին, և լիվոնացիները ստիպված եղան նահանջել։ Սմոլինա լճի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում նրանց հաջողվեց կռվել իրենց հետապնդող ռուսական զորքերի դեմ։ Հաջորդ տարի կայացան խաղաղության բանակցությունները։ 1503 թվականի ապրիլի 2-ին Լիվոնյան օրդենը և ռուսական պետությունը զինադադար կնքեցին վեց տարի ժամկետով՝ վերականգնելով հարաբերությունները ստատուս քվոյի պայմաններով։

### «Հողերի հավաքման» և «Տվերի գրավման» շարունակությունը

Նովգորոդի բռնակցումից հետո շարունակվեց «հողեր հավաքելու» քաղաքականությունը։ Միաժամանակ ավելի ակտիվ էին Մեծ Դուքսի գործողությունները։ 1481 թվականին, Իվան III-ի անզավակ եղբոր՝ Վոլոգդայի արքայազն Անդրեյ Մենշոյի մահից հետո, նրա ողջ ժառանգությունը փոխանցվեց Մեծ Դուքսին։ 1482 թվականի ապրիլի 4-ին Վերեի արքայազն Միխայիլ Անդրեևիչը պայմանագիր կնքեց Իվանի հետ, համաձայն որի, նրա մահից հետո Բելոզերոն անցավ Մեծ Դուքսին, ինչը ակնհայտորեն խախտեց Միխայիլի ժառանգորդի՝ նրա որդու՝ Վասիլիի իրավունքները։ Այն բանից հետո, երբ Վասիլի Միխայլովիչը փախավ Լիտվա, 1483 թվականի դեկտեմբերի 12-ին, Միխայիլը նոր պայմանագիր կնքեց Իվան III-ի հետ, ըստ որի, Վերեյսկի արքայազնի մահից հետո Միխայիլ Անդրեևիչի ամբողջ ժառանգությունը փոխանցվեց Մեծ Դուքսին (արքայազն Միխայիլը մահացավ 1486 թվականին ապրիլի 9-ին)։ 1485 թվականի հունիսի 4-ին Մեծ Դուքսի մոր՝ արքայադուստր Մարիայի (վանական հայտնի Մարթա անունով) մահից հետո նրա ժառանգությունը, ներառյալ Ռոստովի կեսը, դարձավ Մեծ Դուքսի ունեցվածքի մի մասը։

Իվան III-ի պատկերը ռուսական փոստային նամականիշի վրա, 1995 թվական
Լուրջ խնդիր մնացին Տվերի հետ հարաբերությունները։ Մոսկվայի և Լիտվայի միջև ընկած Տվերի Մեծ Իշխանությունը ծանր ժամանակներ էր ապրում։ 15-րդ դարի 60-ական թվականներից սկսվեց Տվերի ազնվականության անցումը Մոսկվայի ծառայությանը։ Աղբյուրներում պահպանվել են նաև Տվերում տարբեր հերետիկոսությունների տարածման մասին հիշատակումներ։ Բազմաթիվ հողային վեճերը մոսկվացիների-հայրենատերերի միջև, ովքեր հողեր ունեին Տվերի իշխանապետությունում, և Տվերի բնակիչները չբարելավեցին հարաբերությունները։ 1483 թվականին թշնամությունը վերածվեց զինված դիմակայության։ Դրա պաշտոնական պատճառը Տվերի արքայազն Միխայիլ Բորիսովիչի փորձն էր ամրապնդել իր կապերը Լիտվայի հետ դինաստիկ ամուսնության և դաշնակցային պայմանագրի միջոցով։ Մոսկվան դրան արձագանքեց՝ խզելով հարաբերությունները և զորքեր ուղարկելով Տվերի հողեր։ Տվերի իշխանը ընդունեց իր պարտությունը և 1484 թվականի հոկտեմբեր-դեկտեմբերին հաշտության պայմանագիր կնքեց Իվան III-ի հետ։ Նրա խոսքով, Միխայիլն իրեն ճանաչում էր որպես մոսկովյան մեծ արքայազնի «փոքր եղբայր», ինչը այն ժամանակվա քաղաքական տերմինաբանության մեջ նշանակում էր Տվերի փաստացի վերածումը իշխանությունների։ Լիտվայի հետ դաշինքի պայմանագիրը, իհարկե, խախտվեց 1485 թվականին՝ որպես պատրվակ օգտագործելով Տվերից Լիտվայի Մեծ Դուքս Կազիմիրի սուրհանդակի գրավումը, Մոսկվան կրկին խզեց հարաբերությունները Տվերի իշխանությունների հետ և սկսեց ռազմական գործողություններ։ 1485 թվականի սեպտեմբերին Մոսկվայի զորքերը սկսեցին Տվերի պաշարումը։ Տվերի բոյարների և իշխանների մի զգալի մասը անցավ մոսկովյան ծառայության, իսկ ինքը՝ արքայազն Միխայիլ Բորիսովիչը, գրավելով գանձարանը, փախավ Լիտվա։ 1485 թվականի սեպտեմբերի 15-ին Իվան III-ը գահաժառանգ արքայազն Իվան Երիտասարդի հետ մտավ Տվեր։ Տվերի իշխանությունը փոխանցվեց գահի ժառանգորդին, բացի այդ, այստեղ նշանակվեց Մոսկվայի նահանգապետ։

1486 թվականին Իվան III-ը նոր պայմանագրեր կնքեց իր եղբայր իշխանների՝ Բորիսի և Անդրեյի հետ։ Բացի Մեծ Դուքսին որպես «ավագ» եղբոր ճանաչելուց, նոր պայմանագրերը նրան ճանաչեցին նաև որպես «տեր» և օգտագործեցին «Համայն Ռուսիո մեծ դուքս» տիտղոսը։ Այնուամենայնիվ, Մեծ Դուքսի եղբայրների դիրքորոշումը մնաց ծայրահեղ անկայուն։ 1488 թվականին արքայազն Անդրեյին հայտնեցին, որ Մեծ Դուքսը պատրաստ է ձերբակալել նրան։ Ինքն իրեն բացատրելու փորձը հանգեցրեց նրան, որ Իվան III-ը երդվեց «Աստծո և երկրի և հզոր Աստծո, բոլոր արարածների Արարչի կողմից», որ նա մտադիր չէ հալածել իր եղբորը։ Ինչպես նշում են Ռ. Գ. Սկրիննիկովը և Ա. Ա. Զիմինը, այս երդման ձևը շատ անսովոր էր ուղղափառ ինքնիշխանի համար։

1491 թվականին Իվանի և Անդրեյ Բոլշոյի միջև հարաբերությունները հասան հանգուցալուծման։ Սեպտեմբերի 20-ին Ուգլիչ արքայազնը ձերբակալվեց և բանտ նետվեց։ Բանտարկվեցին նաև նրա երեխաները՝ իշխաններ Իվանն ու Դմիտրին։ Երկու տարի անց մահացավ արքայազն Անդրեյ Վասիլևիչը Բոլշոյը, իսկ չորս տարի անց Մեծ Դուքսը, հավաքելով բարձրագույն հոգևորականներին, հրապարակավ զղջաց այն փաստի համար, որ «իր մեղքով, զգույշ չլինելով, սպանվեց»։ Այնուամենայնիվ, Իվանի ապաշխարությունը ոչինչ չփոխեց Անդրեյի երեխաների ճակատագրում։ Մեծ Դուքսի զարմիկները իրենց կյանքի մնացած մասը անցկացրին գերության մեջ։

Անդրեյ Բոլշոյի ձերբակալության ժամանակ կասկածի տակ է հայտնվել նաև արքայազն Իվանի մեկ այլ եղբայր Բորիսը, արքայազն Վոլոցկին։ Սակայն նրան հաջողվեց արդարանալ Մեծ Դուքսի մոտ և ազատության մեջ մնալ։ 1494 թվականին նրա մահից հետո իշխանությունը բաժանվեց Բորիսի երեխաների միջև։ Իվան Բորիսովիչը ընդունեց Ռուզային, իսկ Ֆեդորը՝ Վոլոկոլամսկին։ 1503 թվականին արքայազն Իվան Բորիսովիչը մահացավ անզավակ՝ կալվածքները թողնելով Իվան III-ին։

Անկախության կողմնակիցների և Մոսկվայի կողմնակիցների միջև լուրջ պայքար ծավալվեց 1480-ականների սկզբին Վյատկայում, որը պահպանեց զգալի ինքնավարություն։ Ի սկզբանե հաջողությունը ուղեկցում էր հակամոսկովյան կուսակցությանը։ 1485 թվականին Վյաչանները հրաժարվեցին մասնակցել Կազանի դեմ արշավին։ Մոսկվայի զորքերի պատասխան արշավը հաջողությամբ չպսակվեց, ավելին, Մոսկվայի նահանգապետը վտարվեց Վյատկայից։ Մեծ դքսական իշխանության ամենահայտնի կողմնակիցները ստիպված եղան փախչել։ Միայն 1489 թվականին Մոսկվայի զորքերը Դանիիլ Շչենյայի հրամանատարությամբ հասան քաղաքի կապիտուլյացիայի և վերջնականապես միացրին Վյատկան ռուսական պետությանը։

Ռյազանի իշխանությունը նույնպես գործնականում կորցրեց իր անկախությունը։ 1483 թվականին արքայազն Վասիլի մահից հետո Ռյազանի գահ բարձրացավ նրա որդին՝ Իվան Վասիլևիչը։ Վասիլիի մեկ այլ որդին՝ Ֆեդորը, ստացավ Պերևիցկը (նա անզավակ մահացավ 1503 թվականին՝ ունեցվածքը թողնելով Իվան III-ին)։ Իշխանության փաստացի տիրակալը Վասիլի այրին՝ Աննան՝ Իվան III-ի քույրն էր։ 1500 թվականին մահացավ Ռյազանի իշխան Իվան Վասիլևիչը։ Երիտասարդ իշխան Իվան Իվանովիչի խնամակալը նախ նրա տատիկն էր՝ Աննան, իսկ նրա մահից հետո՝ 1501 թվականին, մայրը՝ Ագրաֆենան։ 1520 թվականին մոսկվացիների կողմից Ռյազանի իշխան Իվան Իվանովիչի գրավմամբ, փաստորեն, Ռյազանի իշխանությունը վերջնականապես վերածվեց ռուսական պետության կազմում գտնվող իշխանությունների։

Պետականության աստիճանական սահմանափակմանը համահունչ տեղի ունեցան նաև հարաբերությունները Պսկովյան երկրի հետ, որը Իվան III-ի գահակալության վերջում մնաց գործնականում Մոսկվայից անկախ ռուսական միակ իշխանությունը։ Այսպիսով, Պսկովի բնակիչները կորցնում են իրենց վերջին հնարավորությունը՝ ազդելու իշխանների և մեծ դքսական կառավարիչների ընտրության վրա։ 1483-1486 թվականներին քաղաքում հակամարտություն է տեղի ունեցել մի կողմից Պսկովի քաղաքապետերի և «սևամորթների», իսկ մյուս կողմից՝ Մեծ Դուքսի նահանգապետ արքայազն Յարոսլավ Օբոլենսկու և գյուղացիների («սմերդների») միջև։ Այս հակամարտությունում Իվան III-ն աջակցում էր իր նահանգապետին։ Ի վերջո, Պսկովի վերնախավը կապիտուլյացիայի ենթարկվեց՝ կատարելով Մեծ Դուքսի պահանջները։

Մեծ Դուքսի և Պսկովի միջև հաջորդ հակամարտությունը բռնկվեց 1499 թվականի սկզբին։ Փաստն այն է, որ Իվան III-ը որոշել է իր որդուն՝ Վասիլի Իվանովիչին շնորհել Նովգորոդի և Պսկովի թագավորությունը։ Պսկովիտները Մեծ Դուքսի որոշումը համարում էին «հին ժամանակների» խախտում։ Պոսադնիկների՝ Մոսկվայում բանակցությունների ընթացքում իրավիճակը փոխելու փորձերը միայն բերեցին նրանց ձերբակալությանը։ Միայն նույն տարվա սեպտեմբերին, «հին ժամանակները» հարգելու Իվանի խոստումից հետո, հակամարտությունը լուծվեց։

Սակայն, չնայած այս տարաձայնություններին, Պսկովը մնաց Մոսկվայի հավատարիմ դաշնակիցը։ Պսկովի օգնությունը կարևոր դեր է խաղացել 1477-1478 թվականներին Նովգորոդի դեմ արշավում։ Պսկովիտները զգալի ներդրում ունեցան Լիտվայի Մեծ Դքսության ուժերի նկատմամբ ռուսական զորքերի հաղթանակներում։ Իր հերթին մոսկովյան գնդերը բոլոր հնարավոր մասնակցությունն ունեցան լիվոնացիների և շվեդների գրոհները հետ մղելու գործում։

### Արշավանքներ դեպի Պերմ, Վյատկա և Ուգրա

Իվան III-ն իր կառավարիչներին ուղարկում է 1499 թվականին «Ուգրա երկիր»։ Մանրանկարչություն
Հյուսիսային Պոմերանիան զարգացնելու ժամանակ Մոսկվայի իշխանությունը, մի կողմից հանդիպեց Նովգորոդի հակառակությանը, որը համարում էր այդ հողերը սեփականը, իսկ մյուս կողմից՝ հնարավորություն ընձեռելով առաջխաղացումը դեպի հյուսիս և հյուսիս-արևելք՝ Ուրալից այն կողմ։ Լեռներ՝ մինչև Օբ գետը, որի ստորին հոսանքում կար Նովգորոդցիներին հայտնի Յուգրան։ 1465 թվականին Իվան III-ի հրամանով Ուստյուգի բնակիչները Մեծ Դուքսի նահանգապետ Տիմոֆեյ (Վասիլի) Սկրյաբայի գլխավորությամբ արշավ են իրականացրել Ուգրայի դեմ։ Արշավը բավականին հաջող էր՝ հնազանդեցնելով մի շարք փոքրիկ Ուգրայի իշխանների՝ բանակը վերադարձավ հաղթանակած։ 1467 թվականին Վյաչանների և Կոմի-Պերմյակների կողմից իրականացվեց ոչ այնքան հաջող արշավ անկախ Վոգուլիչների (Մանսի) դեմ։

1457 և 1459 թվականներին Վյատկայի դեմ մոսկովյան բանակի երկու ռազմական արշավանքերից հետո Վյատկայի վրա իշխանությունը պաշտոնապես անցավ Մոսկվային, բայց տեղական ինքնակառավարման պահպանմամբ։ Վյաչանները մասնակցել են Մոսկվայի իշխանապետության ռազմական արշավանքերին Նովգորոդի և Կազանի դեմ։

80-ականների սկզբին իշխանությունը Վյատկայի հողում անցավ անջատողականներին՝ Իոան Անիկիևի գլխավորությամբ։ Խան Իբրահիմի օրոք Կազանի նահանգապետը նստեց Վյատկայի մայրաքաղաք Խլինովում։ Խլինովի զորքերը արշավանքեր են իրականացրել Մոսկվայի իշխանությունների տիրապետության տակ գտնվող հողերի դեմ։ 1489 թվականին հերթական արշավի արդյունքում Դանիիլ Շչենի գլխավորած մոսկովյան բանակը կարողացավ գրավել Խլինովին։ Տեղական ազնվականությունը վերաբնակեցվեց Մոսկվայի մարզում, իսկ քաղաքում նշանակվեց Մոսկվայի նահանգապետ։ Վյատկայի հողը վերջապես մտավ Մոսկվայի նահանգի մեջ։

Ստանալով Նովգորոդի հետ 1471-ի պայմանագրով Դվինայի հողի մի մասը՝ Մոսկվայի իշխանությունները շարունակեցին առաջխաղացումը դեպի հյուսիս։ 1472-ին, որպես պատրվակ օգտագործելով Մոսկվայի վաճառականների հասցեին վիրավորանքները, Իվան III-ը արքայազն Ֆյոդոր Խայտաբղետին բանակով ուղարկեց վերջերս մկրտված Մեծ Պերմ, որը շրջանը ենթարկեց Մոսկվայի իշխանությանը։ Պերմի արքայազն Միխայիլը մնաց տարածաշրջանի անվանական կառավարիչը, մինչդեռ երկրի իրական կառավարիչները, հոգևոր և քաղաքակրթական առումներով, Պերմի եպիսկոպոսներն էին։ 1505 թվականին Պերմի արքայազնի անվանական իշխանությունը վերացավ, և Պերմի հողը վերջնականապես դարձավ ռուսական պետության մաս։

1481 թվականին Պերմ Մեծը ստիպված էր պաշտպանվել Վոգուլիչներից՝ արքայազն Ասիկայի գլխավորությամբ։ Ուստյուժանների օգնությամբ Պերմին հաջողվեց հակահարված տալ, և արդեն 1483 թվականին արշավ սկսվեց ապստամբ Վոգուլիչների դեմ։ Արշավախումբը կազմակերպվել էր մեծ մասշտաբով։ Մեծ հերցոգական կառավարիչներ Արքայազն Ֆյոդոր Կուրբսկի Սևի և Իվան Սալթիկ-Տրավինի հրամանատարությամբ ուժեր էին հավաքվել երկրի բոլոր հյուսիսային շրջաններից։ Արշավանքը հաջող ստացվեց, արդյունքում, մեծ մասամբ թաթարներով բնակեցված հսկայական շրջանի իշխանները՝ Վոգուլիչները (Մանսի) և Օստյակները (Խանտի) ենթարկվեցին Մոսկվայի նահանգի իշխանություններին։

Ռուսական զորքերի հաջորդ և ամենալայնածավալ արշավը Ուգրայի դեմ ձեռնարկվել է 1499-1500 թվականներին։ Ընդհանուր առմամբ, արխիվային տվյալներով, այս արշավանքին մասնակցել է 4041 մարդ՝ բաժանված երեք ջոկատների։ Նրանց ղեկավարում էին Մոսկվայի նահանգապետերը՝ արքայազն Սեմյոն Կուրբսկին, արքայազն Պյոտր Ուշատին և Վասիլի Գավրիլով Բրաժնիկը։ Այս արշավանքի ընթացքում տարբեր տեղական ցեղեր նվաճվեցին, և Պեչորայի և վերին Վիչեգդայի ավազանները մտան Մոսկվայի պետության մի մասը։ Այս արշավաքների ժամանակ հպատակված հողերի վրա մորթի տուրք էր դրվում։

### Պատերազմ Լիտվայի Մեծ Դքսության դեմ 1500-1503 թվականներին

Լիտվայի մեծ դուքս Ալեքսանդրը կնոջ՝ Ելենա Իվանովնայի՝ Իվան III-ի դստեր հետ։ Լեհական փորագրություն
Չնայած սահմանային վեճերի կարգավորմանը, որը հանգեցրեց 1487–1494 թվականների չհայտարարված պատերազմին, Լիտվայի հետ հարաբերությունները շարունակում էին լարված մնալ։ Պետությունների միջև սահմանը շարունակում էր մնալ խիստ անորոշ, ինչը հետագայում հղի էր հարաբերությունների նոր սրմամբ։ Ավանդական սահմանային վեճերին ավելացավ կրոնական խնդիր։ 1499 թվականի մայիսին Մոսկվան տեղեկություն ստացավ Վյազմայի նահանգապետից Սմոլենսկում ուդրի կնոջը կաթոլիկ հավատը պարտադրելու փորձի մասին։ Այս ամենը չօգնեց երկրների միջև խաղաղության պահպանմանը։

1480-ական թվականներին Մոսկվայի Մեծ Դքսության միջազգային դիրքի ամրապնդումը հանգեցրեց նրան, որ վիճելի Վերխովսկի մելիքությունների իշխանները զանգվածաբար սկսեցին ծառայել մոսկովյան արքայազնին։ Դա կանխելու Լիտվայի Մեծ Դքսության փորձն ավարտվեց անհաջողությամբ, և 1487-1494 թվականների ռուս-լիտվական պատերազմի արդյունքում Վերխովսկի իշխանությունների մեծ մասը դարձավ ռուսական պետության մաս։

1499 թվականի վերջին - 1500 թվականի սկզբին արքայազն Սեմյոն Բելսկին իր կալվածքներով միացավ ռուսական պետությանը։ Սեմյոն Իվանովիչն իր «հեռանալու» պատճառն անվանել է մեծ դքսության բարեհաճության և «գերազանցության» կորուստ, ինչպես նաև Լիտվայի մեծ դուքս Ալեքսանդրի՝ այն «հռոմեական օրենքի» փոխանցելու ցանկությունը, ինչը տեղի չի ունեցել օրենսդրությամբ։ Ալեքսանդրը բանագնացներ ուղարկեց Մոսկվա՝ բողոքելու՝ կտրականապես մերժելով իրեն կաթոլիկություն ընդունելու դրդելու մեղադրանքները և արքայազն Բելսկուն անվանելով «առողջ մարդ», այսինքն՝ դավաճան։ Որոշ պատմաբանների կարծիքով՝ Սեմյոն Իվանովիչի՝ ռուսական ծառայության անցնելու իրական պատճառը կրոնական հալածանքն էր, իսկ մյուսների կարծիքով՝ կրոնական գործոնը Իվան III-ի կողմից օգտագործվել է միայն որպես պատրվակ։ Շուտով Մոսկվայի կողմն անցան Սերպեյսկ և Մցենսկ քաղաքները։ 1500 թվականի ապրիլին իշխաններ Սեմյոն Իվանովիչ Ստարոդուբսկին և Վասիլի Իվանովիչ Շեմյաչիչ Նովգորոդ-Սևերսկին ծառայության են անցել Իվան III-ին, և դեսպանություն է ուղարկվել Լիտվա՝ պատերազմ հայտարարելով։ Սահմանի ողջ երկայնքով մարտեր են սկսվել։ Ռուսական զորքերի առաջին հարվածի արդյունքում Բրյանսկը գրավվեց, Ռադոգոշչ, Գոմել, Նովգորոդ-Սևերսկի քաղաքները հանձնվեցին, Դորոգոբուժը ընկավ; Արքայազններ Տրուբեցկոյը և Մոսալսկին ծառայության են անցել Իվան III-ի մոտ։ Ռուսական զորքերի հիմնական ջանքերը կենտրոնացած էին Սմոլենսկի ուղղությամբ, որտեղ Լիտվայի մեծ դուքս Ալեքսանդրը բանակ ուղարկեց Լիտվայի Մեծ Հեթման Կոնստանտին Օստրոժսկու հրամանատարությամբ։ Լուր ստանալով, որ ռուսական զորքերը կանգնած են Վեդրոշի գետի վրա, Հեթմանը գնաց այնտեղ։ 1500 թվականի հուլիսի 14-ին Վեդրոշիի ճակատամարտի ժամանակ լիտվական զորքերը ջախջախիչ պարտություն կրեցին։ Ավելի քան 8000 լիտվացի զինվոր մահացել է։ Հեթման Օստրոգսկին գերվեց։ 1500 թվականի օգոստոսի 6-ին Պուտիվլը ընկավ ռուսական զորքերի հարձակման տակ, օգոստոսի 9-ին Պսկովի զորքերը, որոնք դաշնակցեցին Իվան III-ին, գրավեցին Տորոպեցը։ Վեդրոշայում կրած պարտությունը զգայուն հարված հասցրեց Լիտվայի Մեծ Դքսությանը։ Իրավիճակը սրվեց Մոսկվայի դաշնակից Ղրիմի խան Մենգլի-Գիրեյի ասպատակություններից։

Իվան Մեծի կերպարը Վելիկի Նովգորոդի «Ռուսաստանի հազարամյակ» հուշարձանի վրա: Նրա ոտքերի մոտ (ձախից աջ) պարտված լիտվացի, թաթար և բալթյան գերմանացի 
1501 թվականի արշավանքը վճռական հաջողություն չբերեց կողմերից ոչ մեկին։ Ռուսական և լիտվական զորքերի մարտերը սահմանափակվել են փոքր փոխհրաձգություններով։ 1501 թվականի աշնանը ռուսական զորքերը հաղթեցին Լիտվայի բանակին Մստիսլավլի ճակատամարտում, բայց չկարողացան գրավել հենց Մստիսլավլը։ Լիտվական դիվանագիտության մեծ հաջողությունը Ղրիմի սպառնալիքի չեզոքացումն էր Մեծ Հորդայի օգնությամբ։ Ռուսական պետության դեմ գործող մեկ այլ գործոն Լիվոնիայի հետ հարաբերությունների լուրջ վատթարացումն էր, որը հանգեցրեց լայնամասշտաբ պատերազմի 1501 թվականի օգոստոսին։ Բացի այդ, Յան Օլբրախտի մահից հետո (1501թ. հունիսի 17), նրա կրտսեր եղբայրը՝ Լիտվայի մեծ դուքս Ալեքսանդրը, նույնպես դարձավ Լեհաստանի թագավոր։

1502 թվականի գարնանը կռիվներն անգործուն էին։ Իրավիճակը փոխվեց հունիսին, այն բանից հետո, երբ Ղրիմի խանին վերջապես հաջողվեց հաղթել Մեծ Հորդայի խանին՝ Շիխ-Ահմեդին, ինչը հնարավորություն տվեց օգոստոսին նոր ավերիչ արշավանք իրականացնել։ Ռուսական զորքերը նույնպես հարվածներ հասցրեցին՝ 1502 թվականի հուլիսի 14-ին Իվան III-ի որդու՝ Դմիտրի Ժիլկայի հրամանատարությամբ բանակը մեկնեց Սմոլենսկ։ Սակայն նրա պաշարման ընթացքում կատարած մի շարք սխալ հաշվարկներ (հրետանու բացակայություն և հավաքված զորքերի ցածր կարգապահություն), ինչպես նաև պաշտպանների համառ պաշտպանությունը թույլ չտվեցին գրավել քաղաքը։ Բացի այդ, Լիտվայի մեծ դուքս Ալեքսանդրին հաջողվեց ստեղծել վարձկան բանակ, որը նույնպես շարժվեց Սմոլենսկի ուղղությամբ։ Արդյունքում 1502 թվականի հոկտեմբերի 23-ին ռուսական բանակը վերացրեց Սմոլենսկի պաշարումը և նահանջեց։

1503 թվականի սկզբին պետությունների միջեւ սկսվեցին խաղաղության բանակցությունները։ Սակայն ինչպես Լիտվայի, այնպես էլ Ռուսաստանի դեսպանները առաջ են քաշել ակնհայտորեն անընդունելի խաղաղության պայմաններ։ Փոխզիջման արդյունքում որոշվեց ստորագրել ոչ թե խաղաղության պայմանագիր, այլ զինադադար՝ 6 տարի ժամկետով։ Ըստ այդմ, 19 մեծ քաղաքներ, որոնք մինչ պատերազմը կազմում էին Լիտվայի Մեծ Դքսության հողերի մոտ մեկ երրորդը, մնացին ռուսական պետության տիրապետության տակ (պաշտոնապես՝ զինադադարի ընթացքում), մասնավորապես՝ Չերնիգով, Նովգորոդ-Սևերսկի, Ստարոդուբ, Գոմել, Բրյանսկ, Տորոպեց, Մցենսկ, Դորոգոբուժ։ Զինադադարը, որը հայտնի է որպես Բլագովեշչենսկի (Ավետման տոնից հետո), կնքվել է 1503 թվականի մարտի 25-ին։

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. 1 2 3 4  *Чечулин Н.* Иоанн III Васильевич (ռուս.) // *Русский биографический словарь* — СПб.: 1897. — Т. 8. — С. 193—228.
2. 1 2 3 4  Военная энциклопедия (ռուս.) — СПб.: Иван Дмитриевич Сытин, 1913. — Т. 11.
3. 1 2  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #118711032 // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.
4. 1 2  Иван III Васильевич // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
5. ↑  Как отмечает Р. Г. Скрынников, «Обозов с продовольствием у армии не было, и московские ратники грабили население. Чтобы устрашить новгородцев, воеводы „без милости" казнили пленных, „носы, уши, губы им резали". Так испокон веку поступали с мятежными холопами» // *Скрынников Р. Г.* Иван III. — С. 99.
6. ↑  *Скрынников Р. Г.* Иван III. — С. 101.
7. ↑  *Любавский М. К.* Лекции по древней русской истории до конца XVI века. — СПб. 2000. — С. 336.
8. ↑  Как отмечает Р. Г. Скрынников, «кто снарядил их в Москву, невозможно установить» // *Скрынников Р. Г.* У истоков самодержавия.
9. ↑  К. В. Базилевич упоминает в качестве даты окончания выплаты дани 1476 год. По мнению А. А. Горского, выплата дани прекратилась уже в 1472 году. Он выдвигает следующие аргументы: свидетельство Вологодско-Пермской летописи о словах Ахмата в 1480 году, что «выход» (дань) не даётся девятый год; изменения в формуляре договорных грамот Ивана III с 1473 года (упоминание не одной Орды, а нескольких Орд); сведения С. Герберштейна, который связывает прекращение выплаты дани с приездом Софьи Палеолог; текст польского хрониста Яна Длугоша, умершего в мае 1480 года, о том, что Иван Васильевич «свергнул иго рабства». Также А. А. Горский датирует «ярлык» (послание Ахмата Ивану с требованием покорности) 1472-м, а не 1480-м годом (Базилевич К. В. Внешняя политика Русского централизованного государства, стр. 118; Горский А. А. Москва и Орда. — М.: 2003, стр. 159—178)
10. ↑  Крымский хан Менгли-Гирей являлся союзником Ивана III.
11. ↑  «Царь Ахмат восприим царство Златыя Орды по отце своем, Зелет-салтане цари, и посла к великому князю Московскому послы своя, по старому обычаю отец своих и з басмою, просити дани и оброки за прошлая лета. Великия же князь ни мало убояся страха царева и, приим басму лица его и плевав на ню, низлома ея, и на землю поверже, и потопта ногама своима, и гордых послов его всех изымати повеле, пришедших к нему дерзостно, а единаго отпусти жива, носяща весть к царю, глаголя: „да яко же сотворил послом твоим, тако же имам и тебе сотворити, да престаниши, беззаконниче, от злаго начинания своего, еже стужати"» (Казанская история Արխիվացված 2009-02-12 Wayback Machine).
12. ↑  Как отмечал Я. С. Лурье, «наиболее смело переделывал историю событий 1480 г. автор Казанской истории» // *Лурье Я. С.* Две истории Руси XV века. — С. 189.
13. ↑  Независимый летописный свод 80-х гг. XV в.
14. ↑  Оппозиционно настроенная по отношению к Софье ростовская летопись иронично отмечала по возвращении её из Белоозера: «Тое же зимы прииде великая княгиня Софья из бегов, бе бо бегала на Белоозеро от татар, а не гонял никто» // *Скрынников Р. Г.* Иван III. — С. 137.
15. ↑  *Скрынников Р. Г.* Иван III. — С. 72.
16. ↑  Пресняков А. Е. Лекции по русской истории. т. II, вып. 1. «Западная Русь и Литовско-Русское государство» — М.: Государственное социально-экономическое издательство, 1939, стр. 154.
17. ↑  Интересно, что в декабре 1492 года князь Фёдор Бельский был арестован уже по подозрению в попытке бежать в Литву, и несколько лет провёл в заточении. Впоследствии князь Бельский продолжил службу московскому князю.
18. ↑  Эти территории первоначально находились в совместном владении Великого княжества Литовского и Новгорода. В 1486 году обе волости были окончательно включены в состав Российского государства.
19. ↑  История государства Российского
20. ↑  Каргалов В. В. На степной границе. Оборона «крымской украины» Русского государства в первой половине XVI столетия. — М.: Наука, 1974, стр. 33.
21. ↑  По словам Герберштейна, хан Ильхам был низложен самими казанцами, открывшими русским войскам городские ворота (*Худяков М. Г.* Очерки по истории Казанского ханства Արխիվացված 2011-04-07 Wayback Machine).
22. ↑  *Худяков М. Г.* Очерки по истории Казанского ханства Արխիվացված 2011-04-07 Wayback Machine
23. ↑  *Худяков М. Г.* Очерки по истории Казанского ханства Արխիվացված 2011-04-07 Wayback Machine.
24. ↑  *Зимин А. А.* Возрождённая Россия Արխիվացված 2009-02-12 Wayback Machine.
25. ↑  Косточкин В. В. Крепость Ивангород Արխիվացված 2008-09-25 Wayback Machine.
26. ↑  Косточкин В. В. Крепость Ивангород Արխիվացված 2008-09-25 Wayback Machine; Зимин А. А. Возрождённая Россия Արխիվացված 2008-06-26 Wayback Machine.
27. ↑  Зимин А. А. Возрождённая Россия Արխիվացված 2009-02-12 Wayback Machine.
28. ↑  Источники расходятся в описании этих событий. Официальная московская летопись (точнее, две летописи: Софийская вторая и Львовская) сообщает о посылке «порубежной рати», и о том, что князь Михаил, узнав об этом, согласился на мир. Псковская летопись же сохранила известие о взятии и сожжении московскими войсками двух городов, после чего Михаил и запросил мира. А. А. Зимин и Р. Г. Скрынников склонны доверять известию псковской летописи (Зимин А. А. Возрождённая Россия Արխիվացված 2009-02-12 Wayback Machine; *Скрынников Р. Г.* Иван III. — С. 59.); Л. В. Черепнин и К. В. Базилевич же предпочитают считать истинным известие Софийской второй и Львовской летописей (Черепнин Л. В. Образование Русского централизованного государства в XIV—XV веках, стр. 891; Базилевич К. В. Внешняя политика Русского централизованного государства, стр. 231).
29. ↑  Николай Борисов. Горький удел // «Родина» № 12, 2003
30. ↑  Давыдов В. Н. Присоединение Коми края к Московскому государству — Сыктывкар, 1977.
31. ↑  Базилевич К. В. Внешняя политика Русского централизованного государства. Вторая половина XV в. — М. 1952; Герберштейн С. Записки о московитских делах // Россия XV—XVII вв. глазами иностранцев — Л. 1986, стр. 112—116.
32. ↑  Сохранение Еленой православной веры было одним из условий заключения брака. В ответ на протесты Ивана, Александр ответил, что не принуждал супругу к перемене веры.
33. ↑  *Кром М. М.* Меж Русью и Литвой: Западнорусские земли в системе русско-литовских отношений конца XV-первой трети XVI в. — 2-е изд. доп. — М.: Квадрига, 2010. — 318 c. — С. 92—98.
34. ↑  *Кром М. М.* Меж Русью и Литвой: Западнорусские земли в системе русско-литовских отношений конца XV-первой трети XVI в. — 2-е изд. доп. — М.: Квадрига, 2010. — 318 c. — С. 107—111.
35. ↑  Согласно «Хронике Быховца» (одна из летописей, составленных в Литовском государстве), Москва на короткий срок потеряла контроль над Новгородом-Северским и некоторыми другими городами.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Նախորդող**Վասիլի II | **Մոսկվայի մեծ իշխանԻվան III**1462 - 1505 | **Հաջորդող**Վասիլի III |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | The Peerage · WeRelate · Rodovid |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Կրուգոսվետ · Հրեական Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Ռուսական կենսագրական · Սիտինի ռազմական · Սիտինի ռազմական · Ուղղափառ · Notable Names Database · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| CONOR: 256130147 · GND: 118711032 · ISNI: 0000000121360687 · LCCN: n86094847 · NKC: jn20000700783 · NLG: 152950 · NLP: a0000001190785 · NTA: 070582807 · NUKAT: n02047200 · LIBRIS: 216183 · SUDOC: 094151067 · VIAF: 62343402 · WorldCat VIAF: 62343402 |

 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 420)։*  |