**Երկրաշարժի մագնիտուդ** ( լատին․՝ magnitudo «կարևորություն, նշանակություն, չափ, մեծություն»), էներգիան բնութագրող մեծություն, երկրաշարժի ժամանակ սեյսմիկ ալիքների տեսքով։ Մագնիտուդի նախնական սանդղակը առաջարկել է ամերիկացի սեյսմոլոգ Չարլզ Ռիխտերը 1935 թվականին, այդ պատճառով էլ սովորաբար մագինիտուդի չափը կոչում են Ռիխտերի սանդղակ։

Երկրաշարժի մագնիտուդը և երկրաշարժի ինտեսիվությունը բալային սանդղակով
--------------------------------------------------------------------

Ռիխտերի սանդղակը պայմանականորեն ընդգրկում է (1-ից մինչև 9,5) միավոր՝ մագինտուդ, որոնք հաշվարկվում են տատանումներով, գրանցվում է սեյսմոգրաֆով։ Այս սանդղակը հաճախ շփոթում են **երկրաշարժի ինտեսիվության բալային սանդղակի** հետ (7 կամ 12 բալային համակարգով), որը հիմնավորված է երկրի մակերևույթին ցնցումների ուժգնությամբ (մարդկանց, իրերի, շինությունների, բնության օբյեկտների վրա ազդեցությամբ)։ Երբ երկրաշարժ է լինում, սկզբում հայտնի է դառնում նրա մագնիտուդը, որը որոշվում է սեյսմոգրավի միջոցով, այլ ոչ թե նրա արտաքին ուժգնությամբ, որը պարզվում է որոշ ժամանակ անց, հետևանքների մասին տեղեկություններ ստանալուց հետո։

**Ճիշտ օգտագործումը**՝ «*երկրաշարժ 6,0 մագնիտուդով*».

**Սկզբում սխալ էին օգտագործում**՝ « *6 բալ ուժգնությամբ երկրաշարժ ըստ Ռիխտերի սանդղակի*».

**Սխալ օգտագործում՝** «*6 բալ մագնիտուդով երկրաշարժ*», « *6 բալ մագնիտուդով երկրաշարժ ըստ Ռիխտերի* »։

Ռիխտերի սանդղակ
---------------

Չարլզ Ֆրենսիս Ռիխտերը առաջարկեց երկրաշարժի ուժգնությունը գնահատել (նրա էպիկենտրոնում) տասական լոգարիթմի տեղաշարժով *A* (միկրոմետրերով) Վուդ-Անդերսոնի ստանդարտ սեյսմոգրաֆի ասեղներով, որը գտնվում է էպիկենտրոնից ոչ ավելի, քան 600 կմ հեռավորության վրա։ {\displaystyle M\_{L}=\lg A+f,} որտեղ *f* — կարքավորող ֆունկցիան է, որը հաշվարկվում է ըստ աղյուսակի կախված էպիկենտրոնից ունեցած հեռավորությունից։ Երկրաշարժի էներգիան մոտավորապես համամասնական է {\displaystyle A^{3/2},} այսինքն մագնիտուդայի մեծացումը մինչև 1,0 համապատասխանում է տատանումների մեծությանը՝ ամլիտուդայի տատանումներին 10 անգամ և էիներգիան ավելանում է մոտ 32 անգամ։

Այս սանդղակն ուներ որոշ էական թերություններ՝ 

* Ռիխտերը իր սանդղակի ստացման համար հիմք էր ընդունել հարավային Կալիֆորնիայի փոքր և միջին երկրաշարժերը, որոնք գտնվում էր փոքր խորության վրա։
* Սարքավորումների սահմանափակ լինելու պատճառով Ռիխտերի սանդղակը սահմանափակվում էր 6,8 բալով։
* Առաջարկված մեթոդը՝ չափել միայն արտաքին ալիքների ուժգնությունը սակայն խորքային երկրաշարժի էներգիայի էական մասը հանսիսանում էին ծավալային ալիքների տեսքով։

Տասնյակ տարիների ընթացքում Ռիխտերի սանդղակը ճշգրտվել է և համապատասխանեցվել է նոր ուսումնասիրությունների հետ։ Ներկայում գոյություն ունեն բազմաթիվ սանդղակներ, որոնցից մանակերևորը հանդիսանում է՝

Երկրաշարժի մագնիտուդի սանդղակը՝ ըստ Ռիխտերի
**Խորշոր ալիքների մագնիտուդա**

{\displaystyle m\_{b}=\lg(A/T)+Q(D,h),}
որտեղ *A* — ստորգետնյա ցնցումների ամպլիտուդան է (միկրոմոտրերով), *T* — ալիքների հաճախականությունը (վայրկյաններով), և *Q* — ուղղումը, էպիկենտրոնի հեռավորությունը՝ *D* և երկրաշարժի օջախի խարությունը՝ *h*.

**Մակերևութային ալիքների մագնիտուդ[en]**

{\displaystyle M\_{s}=\lg(A/T)+1,66\lg D+3,30.}
Այս սանդղակները վատ եմ աշխատում ամենաուժեղ երկրաշարժերի դեպքում — *M* ~ 8 դեպքում *հագեցում* է տեղի ունենում։

Սեյսմիկ ակնթարթ և Կանամորի սանդղակ
----------------------------------

1977 թվականին սեյսմոլոգ Խիրո Կանամորին՝ Կալիֆոռնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտից առաջարկեց երկրաշարժի ինտենսիվության ակզբունքորեն այլ գնահատական, հիմնված **սեյսմիկ վայրկյանի** հայեցակարգին։

Երկրաշարժի սեյսմիկ վայրկյանը որոշվում է {\displaystyle M\_{0}=\mu Su}, որտեղ

* μ — ժայռերի տեղաշարժի մոդուլն է, մոտ 30 ԳՊա
* *S* — տարածքը, որի վրա երևում են երկրաբանական կոտրվածքներ
* *u* — կոտրվածքների միջին տեղաշարժը

Նման ձևով, միավորի արժեքով Միավորների միջազգային համակարգ սեյսմիկ վայրկյանը չափվում է՝ Па × м² × м = Н × м.

Մագնիտուդան ըստ Կանամորի չափվում է այսպես՝

{\displaystyle M\_{W}={2 \over 3}(\lg M\_{0}-16,1),}
որտեղ *M*0 — սեյսմիկ վայրկյանն է, արտահայտված դինաներով × սմ (1դինա×սմ էկվիվալենտ 1 Էրգ, կամ 10−7 Н×м):

Կանամորի սանդղակը լավ հարմարեցվում է ավելի վաղ ստեղծված սանղակների հետ {\displaystyle 3<M<7} և ավելի հարմար է խոշոր երկրաշարժերը գնահատելու համար։

Երկրաշարժի էներգիան
-------------------

Ինչ- որ իմաստով երկրաշարժի մագնիտուդը տարբեր մեթողներով չափելու համար մոտենում է «իդեալական» էներգետիկ սանդղակին՝

{\displaystyle M={2 \over 3}(\lg E-4{,}8),}
որտեղ *E* — երկրաշարժի էներգիան է ջոուլով։ Սեյսմիկ էներգիան, առաջանում է ստորգետնյա միջուկային պայթյունից 1 մեգատոն հզորությամբ ( 1 մեգատոն տրոտիլային էկվիվալենտի= 4,184·1015 Ջ), էկվիվալենտիային երկրաշարժը համարժեք է մատավոր 6 մագնիտուդի։ Պետք է նշել, որ նույնիսկ ստորգետնյա միջուկային պայթյունի դեպքում որը մեծ սեյսմիկ գործընթաց է, երբ միջուկային հուսանքը պեղավորված է բավականին կոմպակտ լեռնահանքային մեծ ամուր հումքի մեջ (ստորերկյա փայթուն), փայթունի ընդհանուր էիներգիայի միայն մի մասն է (ըստ կարգի որոշ տոկոս) վերածվում սեյսմիկ տատանումների։ Այս վիճակը ավելի քիչ է քան երկրի վրա և հատկապես օդում միջուկային պայթյունից։ Էներգիայի անջատման չափումը միջուկային պայթյունի ժամանակ 1000 անգամ հավասար պայմանների դեպքում մագնիտուդան փոխվում է երկու միավորով՝ օրինակ ստորգետնյա պայթյունը, 1 էկվիվալենտ էներգիայի արտանետմամբ, հավասար է մոտ 4 մագնիտուդով երկրաշարժին։

Տարբեր մագնիտուդայով երկրաշարժերի հաճախականություն
--------------------------------------------------

Մեկ տարվա ընթացքում Երկրի վրա տեղի է ունենում մոտավորապես`

* 1 երկրաշարժ 8,0 մագնիտուդայով և ավելի
* 10 — 7,0—7,9 մագնիտուդայով
* 100 — 6,0—6,9 մագնիտուդայով
* 1000 — 5,0—5,9 մագնիտուդայով

Ամենաուժեղ երկրաշարժը տեղի է ունեցել Չիլլիում 1960 թվականին՝ ավելի ուշ գնահատականների համաձայն, ըստ Կանամորի սանդղակի եղել է 9,5 բալ։

Տես նաև
-------

* ՄՍԿ-64

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Землетрясения». Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ օգոստոսի 23-ին. Վերցված է 2018 թ․ հուլիսի 20-ին.
2. ↑  «Рихтера шкала». География. Современная иллюстрированная энциклопедия. — М.: Росмэн. Под редакцией проф. А. П. Горкина. 2006. Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ օգոստոսի 23-ին. Վերցված է 2020 թ․ սեպտեմբերի 14-ին.
3. ↑  *Hiroo Kanamori* The Energy Release in Great Earthquakes (англ.) // *J. of Geophysical Research*. — July 10, 1977. — В. 20. — Т. 82. — С. 2981—2987. Архивировано из первоисточника 23 Հուլիսի 2010.
4. ↑  *Николай Владимирович Короновский* Общая геология. — Книжный дом "Университет", 2016.
5. 1 2  Nevada Seismological Lab. What is Richter Magnitude?
6. ↑  Ed.: Gregory E. Van der Vink, ed. (1994). «V. Assessing Monitoring Requirements». *Nuclear testing and nonproliferation: The role of seismology in deterring the development of nuclear weapons*. Arlington, Virginia: The IRIS Consortium. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ փետրվարի 13-ին. Վերցված է 2018 թ․ հուլիսի 20-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Measuring Earthquake Magnitudes Արխիվացված 2011-10-15 Wayback Machine