recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Խուրշիտբանու Նաթավան Ջավանշիր** (ադրբ.՝  Xurşidbanu Natavan xanım Cavanşir, 1832, Շուշի - 1897, Շուշի), 19-րդ դարի ադրբեջանական նշանավոր բանաստեղծուհի, Ղարաբաղի խան Մեհդիկուլու խան Ջավանշիրի դուստր, Իբրահիմխալիլ խանի թոռնուհի։

Կենսագրություն
--------------

Խուրշիդբանու Նաթավանը ծնվել է 1832 թվականի օգոստոսի 15-ին Շուշիում։ Խուրշուդբանուն ընտանիքի միակ զավակն էր։ Նա նաև հայտնի է որպես «Խան գիզի (Խանի դուստրը)»։ Նա սկսեց սովորել ժամանակի գիտնականներից և արհեստավորներից։ Խուրշիդբանու Նաթավանը սովորել է արաբերեն և պարսկերեն։ Նատավանի հայացքների և գեղարվեստական ճաշակի ձևավորումը մեծ դեր է խաղացել հայտնի անձանց, ինչպիսիք են՝ Քասիմ բեկ Զաքիրը, Միրզա Ջամալ Ջավանշիր-Ղարաբաղը, Միրզա Ադիգոզալ բեյ Կարաբաղը, Ահմեդ Բեյ Ջավանշիրը։ Ըստ պատմաբանների, այդ ժամանակոմ արտաքին և ներքին իրավիճակը լրջորեն սրվում է։ Խուրշուդբանուն ամուսնացել է Խասայ Խան Ուսմիևի հետ։ 1850 թվականի աշնանը Խասայ բեկ եկավ Շուշի և ամուսնացավ Խուրշիդբանու Նաթավանի հետ։ Նաթավանը ստիպված էր Թբիլիսի գնալ Հասան Բեգի հետ։ Երիտասարդության տարիներին Խուրշուդբանուն ապրել է Թիֆլիսում։ Նատավանը կարողացավ խոսել երեք լեզուներով։ 1855 թվականին ծնվեց Խուրշուդբանուի որդին։ Նրա որդու անունը Մեհիկուլուն էր։ 1856 թվականին ծնվեց նրա դուստրը՝ Խանբիկեն։
Խուրշիդբանու Նաթավանը մեծ տաղանդավոր անձնավորություն էր։ Նրա ստեղծագործությունը մեծ ազդեցություն ունեցավ ադրբեջանական մշակույթի վրա։ Խուրշիդբանու Նատավանը իր ժամանակի ականավոր անձնավորություններից մեկն էր։ Նա հայտնի է ոչ միայն Ադրբեջանում, այլև Հարավային Կովկասում։ Նա վազեց ջրի խողովակաշարը Շուշի։ Խուրշիդբանու Նաթավանը մահացավ 1897 թ. հոկտեմբերի 1-ին։ Նա թաղվեց Աղդամի «Իմարաթ» գերեզմանատանում։

Ստեղծագործություններ
--------------------

Նատավանը սկսեց իր ստեղծագործական գործունեությունը 19-րդ դարի 50-ականներին։ 1870 թվականից ի վեր բանաստեղծուհին իրեն «Նաթավան» մականուն էր տվել և ստեղծել գեղեցիկ գազելներ և բանաստեղծություններ։ Նատավանի ստեղծագործական գործունեությունը չի ավարտվում պոեզիայով։ Նա նաև նկարել էր։ Նաթավանի բանաստեղծությունների շարքում․ «Ագլարամ (Ես լաց եմ)», «Օլայդը (եթե դա եղել է)», «Գեթդի (գնաց)», «Սենսիզ (առանց քեզ)», «Ոլուրեմ (մահանում եմ)» և այլն։

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. ↑  Натәван / Под ред. Дж. Кулиева. — Азербайджанская советская энциклопедия: Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии, 1983. — Т. 7. — С. 163-164.
2. ↑  Исмаилов Э. Э. Восходящая родословная (пять поколений) Хуршидбану-беим Натаван // Известия Азербайджанского историко-родословного общества. — Баку, 2000. — № 1. — С. 38-39.
3. ↑  Натаван Хуршудбану Мехтикулихан кызы // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Rodovid |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 136059554 · ISNI: 000000006623373X · LCCN: no2009105792 · NKC: jo20191048021 · VIAF: 91138964 · WorldCat VIAF: 91138964 |

 |
**Ելենա Նիկոլաևնա Վերեյսկայա** ( աղջկական ազգանուն՝ Կարեևա, 7(19) դեկտեմբեր 1886 - 19 սեպտեմբեր 1966), սովետական մանկագիր։

Կենսագրություն
--------------

Ելենա Կարեևան ծնվել է 1886 թվականին Սանկտ Պետերբուրգում։ Նրա հայրը եղել է հայտնի պատմաբան Ն․Ն․Կարեևը։ Կրթությունը Ելենան ստացել է Շաֆֆեի գիմնազիայում և մասնակցել Բեստուժևյան կանանց դասընթացներին։ 1917-1922 թվականներին ապրել է Սմոլենսկի մոտակայքում գտնվող գյուղում, որտեղ աշխատել է որպես ուսուցչուհի և գրադարանավարուհի։ Այնուհետև նա վերադարձել է Պետրոգրադ։ 1923 թվականից Ս.Յա.Մարշակի ղեկավարությամբ ակտիվ մասնակցել է «մանկագիրների խմբակում»։

Տպագրել սկսել է 1910 թվականին, երբ «Այրատ» ամսագիրը հրապարակել է նրա առաջին բանաստեղծությունը «Կիսաստվերներ․․․կիսաձայներ»։ 1920 թվականներին նրա պատմությունները և բանաստեղծությունները տպագրվել են հայտնի մանկական ամսագրերում «Ազնվասարեկ», «Ոզնի», «Պիոներ» և «Կրակ», օրինակ «Հնդկահավ», «Ժուրկան և Շուրկան»։ Շուտով սկսեց գրել ավելի մեծ աշխատություններ երեխաների համար։ Մինչև պատերազմը նա գրել է «Սերյոժկան գյուղում»(1925թ․), «Բակի Պաշկան»(1929թ․), «Բեսիկ»(հետագայում հրատարակվել է «Տատիկի գաթան» անվան տակ), «Հեղափոխական Տանյան» վիպակները։ Պատերազմից հետո մեծ ճանաչում են ստացել նրա «Երեք աղջիկները» գիրքը, «Երեք դիմանկար» պատմությունը, «Հիշարժան օր» և «Անմոռանալի օր» (1917 թվականի հեղափոխության մասին) վեպերը։ Վերեյսկայի վերջին խոշոր ստեղծագործությունները դարձան «Օտավա» (1959) և «Համայնքի թոռնուհին» (1966)։ 1966 թվականին «Մանկական գրկանություն» հրատարակչությունում հրատարակվել է Ելենա Վերեյսկայի «Սպիտակ մուշտակ» գիրքը, որի մեջ են մտել «Կարայ», «Անակնկալ», «Ճուտիկների ղեկավարը» պատմությունները։

Ընտանիք
-------

* Առաջին ամուսին - Վերեյսկի Գեորգի Սեմյոնովիչ (1886-1962), գրաֆիկական նկարիչ և գեղանկարիչ, ԽՍՀՄ արվեստի ակադեմիայի ակադեմիկոս
* Որդի- Վերեյսկի Նիկոլայ Գեորգիևիչ (1912-1996) - երկրաբան, երկրաբանական և հանքաբանական գիտությունների թեկնածու
* Որդի-Վերեյսկի Օրեստ Գեորգիևիչ (1915-1993)-նկարիչ, գրքային գրաֆիկական նկարիչ
* Երկրորդ ամուսին - Դունաևսկի Ֆյոդոր Ռոմանովիչ - Խարկովի Համաուկրաինական ինստիտուտի հիմնադիր և տնօրեն

Գրականություն
-------------

* Կալաշնիկով Վ.Ա.Վերեյսկայա // Համառոտ գրական հանրագիտարան։ T. 9. - Մ. ՝ Սովետական հանրագիտարան, 1978. - Ստլբ. 187 .
* Արեսկինա Լ․Ա․ Վերեյսկայա Ելենա Նիոլաևնա// XX դարի ռուս մանկագիրներ։ Կենսաբիբլիոգրաֆիկ բառարան։ - Մ.։ Ֆլինտա; Գիտություն, 1997. - S. 95-96: - ISBN 5-02-011304-2.
* Վախրոմեեվա Օ.Բ. մանկական գրող Ելենա Նիկոլեևնա Վերեյսկայի պատերազմական տարիների ստեղծագործական կյանքը // Հայրենական և համաշխարհային պատմության պատերազմ և խաղաղություն։ Միջազգային գիտական կոնֆերանսի նյութեր. 2 գլուխ. Նվիրվում է Հայրենական Մեծ պատերազմի հաղթանակի 75-ամյակին։ Սանկտ պետերբուրգ, 2020, էջ 75-84

Արտաքին հղումներ
----------------

* ք. Նովոռոսիյսկի մանկական գրադարանների կենտրոնացված համակարգ Արխիվացված 2016-12-24 Wayback Machine
**Գունդեգա Ռեպշե** (լատիշ․՝ Gundega Repše, հունվարի 13, 1960(1960-01-13), Ռիգա, Լատվիական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), լատվիացի արձակագիր, դրամատուրգ, արվեստաբան։

Ծնվել է Ռիգայում 1960 թվականին։ Գրականություն է մուտք գործել 19 տարեկանում «Ուղտը Հին Ռիգայում» պատմվածքով, որին հետևել են պատմվածքների 5 ժողովածու և 7 վեպ։ Ընդհանուր առմամբ երկու տասնյակից ավելի գրքերի հեղինակ է։ Ռեպշեի հետաքրքրությունը մշակույթի և արվեստի գործընթացների հանդեպ ի հայտ է գալիս հատկապես լատվիական պարբերականներում հրատարակվող նրա անհամար հոդվածներում, կենսագրական Էսսեներում և ընդհանրապես արձակում։ Նրա ստեղծագործությունները («Խարան», «Ալվալի ճիչը» «Ծովի դևերը» և այլն) բազմիցս բեմադրվել են Լատվիայի տարբեր թատրոններում։ Հեղինակն արժանացել է բազմաթիվ մրցանակների, որոնց թվում են Ռայնիսի և Ասպազիայի հիմնադրամի (1993), Տարվա գրական (2000) մրցանակները։ Թարգմանվել է ռուսերեն, շվեդերեն, գերմաներեն, ֆրանսերեն, անգլերեն։

Ապրում է Ռիգայում։

Գունդեգա Ռեպշեն հայերեն
-----------------------

* Լոտոսն ու Փուշը։ Լատվիայի ժամանակակից արձակ, Ե. «Անտարես», 2013, էջ 75-83։ Լատվիերենից թարգմ.՝ Նաիրա Խաչատրյան։

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. ↑  Լատվիայի ժամանակակից արձակ, Ե. «Անտարես», 2013, էջ 74։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  ⛭  | 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 14574861d · GND: 120485141 · ISNI: 0000000083943688 · LCCN: n93050155 · LNB: 000001364 · NKC: xx0046289 · LIBRIS: 337635 · SUDOC: 082027870 · VIAF: 74096820 · WorldCat VIAF: 74096820 |

 |

 |
**«Արարատ-73»-ի 40-ամյակի հուշարձան**, գտնվում է Արագածոտնի մարզի Ագարակ գյուղում, տեղադրվել է 2013 թվականի հոկտեմբերի 6-ին։

Հեղինակներ
----------

* Քանդակագործ՝ Վարազդատ Համբարձումյան
* Ճարտարապետ՝ Աշոտ Դավայան

«Արարատ-73»-ի 40-ամյակի հուշարձանը Ագարակ գյուղում
Հուշարձանը կառուցվել է բարերար Հրաչյա Պողոսյանի միջոցներով և նախաձեռնությամբ Արագածոտնի մարզի իր հայրենի Ագարակ գյուղում։

Պատմություն
-----------

1973 թվականի հոկտեմբերի 10-ին կայացած ԽՍՀՄ ֆուտբոլի գավաթի եզրափակչի դրամատիկ մրցապայքարում 2:1 հաշվով հաղթելով Կիևի «Դինամոյին»՝ «Արարատը» նվաճեց ԽՍՀՄ գավաթը, իսկ 18 օր անց, Երևանում 3:2 հաշվով հաղթելով Լենինգրադի «Զենիթին», պաշտոնապես ձևակերպեց ոսկե դուբլ՝ նվաճելով երկրի չեմպիոնի կոչումը։

Հուշարձանը տեղադրվել է ԽՍՀՄ առաջնությունում 1973 թվականին «Արարատ» ֆուտբոլային թիմի հաղթանակի 40-րդ տարեդարձի առթիվ։ Հուշարձանի բացմանը ներկա էին Հայաստանի սպորտի և երիտասարդության հարցերի նախարար Յուրի Վարդանյանը, Հայաստանի պաշտպանության նախարար Սեյրան Օհանյանը, Արագածոտնի թեմի առաջնորդ Մկրտիչ Պռոշյանը, ԱԺ պատգամավորներ Աշոտ Աղաբաբյանը, Գալուստ Սահակյանը, ԱԺ փոխխոսնակ Հերմինե Նաղդալյանը։

Տես նաև
-------

* Արարատ-73-ին նվիրված արձանախումբ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Կառուցվածք - Մարզպետարան - Արագածոտնի մարզպետարան». *aragatsotn.mtad.am*. Վերցված է 2016 թ․ հոկտեմբերի 24-ին.
2. ↑  «Արարատ 73»-ի հաղթանակների 40-ամյակին նվիրված հուշարձան՝ Ագարակ գյուղում

Արտաքին հղումներ
----------------

* Բացվեց «Արարատ-73»-ի 40-ամյակին նվիրված հուշարձան
* Ագարակում կանգնեցվել է Արարատ-73-ին նվիրված հուշարձան, տեսանյութ(չաշխատող հղում)
**Դացե Ռուկշանե** (լատիշ․՝ Dace Rukšāne, օգոստոսի 7, 1969(1969-08-07), Ռիգա, Լատվիական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), լատվիացի արձակագիր, դրամատուրգ, սցենարիստ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, խմբագիր։

Ծնվել է Ռիգայում 1969 թվականին։ Երեք վեպերի՝ «Սիրավեպիկ» (2002), «Բեատրիսի անկողնային պատմությունները» (2002), «Ինչու էիր լաց լինում» (2003), պատմվածքների ժողովածուների՝ «Հարյուր սեքսոտ շաբաթ օր» (2005), «Զրույցներ հարաբերությունների մասին» (2008), «Կիպսալայի թռչունները» (2009), և էսսեների հեղինակ է։ Նրա ստեղծագործությունները թարգմանվել են գերմաներեն, դանիերեն, անգլերեն և ռուսերեն։ Անգլերենից Ռուկշանեի թարգմանությամբ լույս են տեսել Իվ Էնցլերի «Հեշտոցի մենախոսությունները» (2004) պիեսը, Հենրի Միլերի «Ուղղակի խենթանում եմ Հարրիի համար» վեպը «Այդ խենթ, խենթ Հարրին» անվանումով (2005) և բեմադրվել են Լատվիայի բեմերում։ Այս գրքում ներկայացված են Դացե Ռուկշանեի «Կիպսալայի թռչունները» ժողովածուից երկու պատմվածք։

Հեղինակն ապրում է Ռիգայում։ 2004 թվականից մինչ օրս «Լիլիտա» ամսագրի գլխավոր խմբագիրն է։

Դացե Ռուկշանեն հայերեն
----------------------

* Ֆլամինգո-սագերը; Բուն։ Լատվիայի ժամանակակից արձակ, Ե. «Անտարես», 2013, էջ 85-95։ Լատվիերենից թարգմ.՝ Նաիրա Խաչատրյան։

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. ↑  Լատվիայի ժամանակակից արձակ, Ե. «Անտարես», 2013, էջ 84։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  ⛭  | 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| GND: 132734613 · ISNI: 0000000055877302 · LCCN: n2003011755 · LNB: 000031848 · NUKAT: n2018083959 · SUDOC: 19374368X · VIAF: 23308842 · WorldCat VIAF: 23308842 |

 |

 |
**Բորիս Ապրիլով** (բուլղար․՝ Борис Априлов, ծննդյան անունը՝ *Атанас Василев Джавков*, մարտի 21, 1921(1921-03-21), Malko Tarnovo, Բուրգասի մարզ, Բուլղարիա - ապրիլի 10, 1995(1995-04-10), Թել Ավիվ, Իսրայել), բուլղարացի բանաստեղծ, դրամատուրգ, արձակագիր, երգիծաբան, մանկագիր։

Կենսագրություն
--------------

Կրթությունն ստացել է Բուրգաս քաղաքում, որտեղ ուսմանը զուգահեռ տեղական թերթերում հրապարակել է կարճ պատմվածքներ, ֆելիետոններ, բանաստեղծություններ։ 1947 թվականին հրավիրվում է աշխատանքի «Стършел» երգիծական թերթի խմբագրությունում և տեղափոխվում է Սոֆիա։ 1959 թվականից ամբողջովին նվիրվում է գրական աշխատանքի և մինչև մահ ապրում բացառապես գրական հոնորարներով։ 1959-63 թթ. եղել է բուլղարական կրկեսի տնօրինության գլխավոր դրամատուրգը և գրական խմբագիրը։ 1963-69 թթ. Սլիվեն քաղաքի թատրոնում եղել է դրամատուրգ և գրական խորհրդատու։

Ստեղծագործություն
-----------------

Գրել է 10 մանկական գրքեր և բազմաթիվ մանկական պիեսներ դրամատիկական, տիկնիկային ու հեռուստեստեսային թատրոնի համար։ Միաժամանակ մեծահասակների համար գրել է ֆելիետոններ, վիպակներ և վեպեր։

### Հայերեն թարգմանությամբ

Ստորև ներկայացված է Բորիս Ապրիլովի այն ստեղծագործությունների ցանկը, որոնք թարգմանվել են հայերեն՝

* Աղվեսիկի արկածները (երգիծական պատմվածք), Ե. Հայպետհրատ, 1967, 135 էջ։ Ռուսերենից թարգմ.՝ Մ. Սաֆարյան։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 133273679 · GND: 1031352511 · ISNI: 0000000071440493 · LCCN: n80144949 · NKC: jn20000600336 · NUKAT: n2007101638 · VIAF: 66611409 · WorldCat VIAF: 66611409 |

 |

 |
**Ավետիս Ղլիճենց** Երևանցի, (ծննդյան թիվն անհայտ, Սպահան–1682 թվականից հետո), վաճառական, հրատարակիչ։

Կենսագրություն
--------------

Ոսկան Երևանցու եղբայրն է։ Ամստերդամում Մատթեոս Ծարեցու տպագրական գործունեությանն աջակցելու նպատակով փակել է նրա տպարանի պարտքերը, նախապես Ծարեցու հետ պայմանավորվելով՝ տպարանը կոչել Սուրբ Էջմիածնի և Սուրբ Սարգսի անվան, և կտակել է Սուրբ Էջմիածնի և Ուշիի Սուրբ Սարգիս զորավար վանքերին (այդ անվամբ տպարանը գործել է շուրջ 28 տարի)։ Ծարեցու մահվանից հետո ստանձնել է տպարանի տնօրինությունը, ավարտել է նրա սկսած Ներսես Շնորհալու «Յիսուս Որդի» պոեմի տպագրությունը (1660–1661 թվականներ)։ Տպագրական գործը շարունակելու նպատակով դիմել է Հակոբ Ջուղայեցի կաթողիկոսին՝ եղբորը՝ Ոսկանին, Ամստերդամ ուղարկելու խնդրանքով։ Ավետիս Ղլիճենց ստիպված է եղել տպարանում կատարել նաև սրբագրական աշխատանք՝ չտիրապետելով գրաբարին։ Տպագրել է «Տետր ժամու եւ պարզատօմարի» (1661 թվական) համառոտ ժամագիրքը, Կարապետ Անդրիանացու հետ՝ Սաղմոսարան (1661–1662 թվական), Ժամագիրք (1662–1663 թվական), նաև վերջինիս «Այբբենարանը» (1662 թվական)։ 1663 թվականին, տպարանի և տպատառերի փոխանցման փաստաթուղթը պատրաստելուց հետո, Ավետիս Ղլիճենց մեկնել է Զմյուռնիա։ 1664 թվականին տպարանի տնօրինությունն ստանձնել է Ոսկան Երևանցին, որին տպագրության գործում շարունակել է օգնել Կարապետ Անդրիանացին։ Հետագայում վերադարձել է Ամստերդամ՝ աջակցելու եղբորը։

Գրականություն
-------------

* Զարբահանալեան Գ. Պատմութիւն հայկական տպագրութեան, Վենետիկ, 1895 թվական։
* Սարուխան Ա. Հոլլանդան եւ հայերը 16-19 դարերում, Վիեննա, 1926 թվական։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Աբազյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին։*

**Աշխեն Մեխակի Աբազյան** (հուլիսի 2, 1938(1938-07-02), Բերդավան, Նոյեմբերյանի շրջան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ - հունվարի 6, 2023(2023-01-06), Նոյեմբերյան, Տավուշի մարզ, Հայաստան), հայ բանաստեղծ, արձակագիր։ Հայաստանի գրողների միության անդամ (1989)։

Կենսագրություն
--------------

Աշխեն Աբազյանը ծնվել է Ղալաչա (այժմ՝ Բերդավան) գյուղում, ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը։ Աշխատել է Նոյեմբերյանի «Ծիածան» թերթում։ 1981-1982 թվականներին նրա «Արևային հովտի երգը» և «Հողի զինվորները» հեռուստատեսային վավերագրական ֆիլմերի սցենարները լավագույնն են ճանաչվել Երևանում անցկացվող համամիութենական վավերագրական ֆիլմերի ցուցադրման ժամանակ։ Նոյեմբերյանի պատուհասած արհավիրքների (պատերազմ, երկրաշարժ) թեմայով երկու գիրք է հրատարակել՝ «Կանաչ, կարմիր որոտներ» (1999 թվական) և «Կանաչ կանգառ» (2003)։ Առաջինը արժանացել է ՀՀ Պաշտպանության նախարարության և Հայաստանի լրագրողների միության համատեղ «Ես զինվորն եմ հայրենիքի» մրցանակին, իսկ երկրորդը՝ «Վահագն» մրցանակին (2002)՝ որպես վերջին տասը տարիներին տպագրված արձակ ստեղծագործություն։

Մահացել է 2023 թվականի հունվարի 6-ին, Նոյեմբերյանի Նիկոլայ Նասիբյանի անվան բժշկական կենտրոնում` թոքերի հետ կապված ծանր առողջական խնդրի պատճառով։ Հանգչում է հայրենի Բերդավան գյուղի գերեզմանոցում։

Մրցանակներ
----------

* «Պիոներ» մանկապատանեկան ամսագրի սահմանած «Տարվա լավագույն գեղարվեստական ստեղծագործություն» մրցանակ, 1984
* ՀՀ պաշտպանության նախարարության և Հայաստանի Լրագրողների միության համատեղ «Ես զինվորն եմ հայրենիքի» մրցանակ, 1999
* «Վահագն» մրցանակ՝ որպես վերջին տասը տարիներին տպագրված արձակ ստեղծագործություն, 2002

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեքստեր Վիքիդարանում

1. ↑  Աշխեն Աբազյանի կենսագրությունը avproduction.am կայքում(չաշխատող հղում)
2. ↑  Աշխեն Աբազյանի կենսագրությունը ՀԳՄ կայքում

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Հայաստանի գրողների միություն |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | AV Production |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 1068631686 · ISNI: 0000000049299796 · LCCN: n2006000601 · VIAF: 48647411 · WorldCat VIAF: 48647411 |

 |
**Աբդուլ Հադի Վիջի Մութհարի** (ինդոն.՝ **Abdul Hadi Widji Muthari**, հունիսի 24, 1946(1946-06-24), Sumenep - հունվարի 19, 2024(2024-01-19)), ինդոնեզացի բանաստեղծ ու գիտնական։

Կենսագրություն
--------------

1967 թվականին ավարտել է Ջոկյակարտի Գաջա Մարդի համալսարանը։ 1992 թվականին պաշտպանել է բժշկական թեզ Մալազիայի համալսարանում։ Բացի այդ 1973-1974 թվականներին ԱՄՆ-ի Իովա համալսարանում ներկայացրել է գրողների միջազգային ծրագիր։

1960-1970-ական թվականներին զբաղվել է ամսագրի խմբագրմամբ և հրապարակել «Բելեյ Պուստակա» ամսագիրը։ Ներկայումս (2008 թվականին ստացել է պրոֆեսորի կոչում) դասախոսում է Ջակարտի Պարամդին համալսարանում։

Հրատարակչություն
----------------

Հրապարակել է հինգ բանաստեղծությունների հավաքածու՝ «Բարձր ալիքը ծովն է, ոչ ավելի» (1971), «Հայելի» (1975), «Խոհ» (1976), «Քամուց կախված» (1977), «Ծովի որդին, քամու որդին» (1983)։ Նա հանդիսանում է նաև «Մոդին Կառոկ» հեքիաթների հավաքածուի հեղինակը(1983), երեխաների համար գրված «Մուկիկի ընտանիքը» (1999) պատմվածքների հավաքածուն և փիլիսոփայական գիրք «Իսլամ։ Մշակութային և էսթետիկ հորիզոն» (1999)։

Մրցանակներ
----------

* «Խորիսոն» ամսագրին՝ լավագույն բանաստեղծությունների համար (1969)
* Ինդոնեզիայի մշակույթ (1979)
* Հարավ-արևելյան Ասիայի գրականական մրցանակ (1985)
* Մաստրայի գրականական մրցանակ

Ընտանիք
-------

Հայրը՝ Կ. Աբու Մուտարը, ուսուցիչ է։ Մայրը՝ Ռ. Ա. Մարտիյան, Սուրկարտների արիստոկրատ տոհմից է։ Կինը՝ Տաջեվատի Կունչորոն լրագրող և նկարիչ է։ Երեխաները (դստրերը)՝ Գայատրի Վեդոտամի (գրող), Դիան Կուսվանդինի (լրագրողուհի), Այուշա Աշուտխյա (ուսուցչուհի)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Professor of Paramadina University Abdul Hadi WM Passed Away
2. ↑  Profil Abdul Hadi Widji Muthari | merdeka.com
3. ↑  Погадаев, В. Малайский мир (Бруней, Индонезия, Малайзия, Сингапур). Лингвострановедческий словарь. М.:"Восточная книга", 2012, с. 218

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | NKC: xx0202096 · VIAF: 200154983522767860003 · WorldCat VIAF: 200154983522767860003 |

 |
**Պետրոս Մկրտչի Մնացականյան** (կուսակցական ծածկանունը՝ *Պիեր*, 1867, Գանձակ, Ռուսական կայսրություն - 1933, Բաքու, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ բոլշևիկ հեղափոխական, Անդրկովկասում խորհրդային ռեժիմի հաստատման աջակից, ԽՄԿԿ անդամ (1905)։

1906 թվականից Բաքվում և Թիֆլիսում աշխատակցել է բոլշևիկյան թերթերին, կատարել կուսակցական հանձնարարություններ։ Բաքվում նրա լուսանկարչատունը եղել է բոլշևիկների ընդհատակյա հավաքատեղի։ Մուսավաթական Ադրբեջանի տարիներին Մնացականյանը Բաքվի ընդհատակյա բոլշևիկյան կոմիտեի ակտիվ անդամներից էր։ Կուսակցական աշխատանք է տարել նաև Լեռնային Ղարաբաղում։ Խորհրդային իշխանության հաստատումից հետո եղել է Բաքվի «Կոմունիստ» (հայերեն) թերթի խմբագրական կոլեգիայի անդամ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) — Երևան: 1981. — հատոր 7. — էջ 652.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 652)։*  |
**Աստուածաշունչ** (4905), Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 4905 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 1649 թվականին Անդրեաս քահանա գրիչի կողմից Շոռոթում։ Ծաղկող՝ Հովհաննես Շոռոթեցի։ Ստացողը եղել է Խջյ Մարդար Փրկենցը։ Գրված է թղթի վրա, որը ունի 29x19 չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 635 թերթից։ Գրված է երկսյուն, բոլորգրով։ Ունի կիսախորան, լուսանցազարդ մանրանկարներ։ Կազմը՝ կաշեպատ տախտակ դրոշմազարդ։ Հիշատակարան գրչի՝ 69ա, 238ա, 297ա, 624բ և այլուր, ծաղկողի՝ 244բ, ստացողի՝ 530ա, 571ա։

Բովանդակություն
---------------

* նաև՝ Ստեփաննոսի Ձիքի Հիշատակարան Աստուածաշունչ գրոց (չափ. 1570 թվական)։
* Տոնացույց։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայկական ՍՍՌ Մինիստրների Սովետին առընթեր Մաշտոցի անվան հին ձեռագրերի ինստիտուտ «Մատենադարան», Ցուցակ ձեռագրաց Մաշտոցի անվան Մատենադարան, հ. Ա (խմբ. Լ. Խաչիկյան, Ա. Մնացականյան), Երևան, «Հայկական ՍՍՌ Գիտությունների Ակադեմիայի հրատարակչություն», 1965, էջ 1312 — 1636 էջ։
**Ռոուզ Հոբարտ** (անգլ.՝ Rose Hobart, մայիսի 1, 1906(1906-05-01), Նյու Յորք, Նյու Յորք - օգոստոսի 29, 2000(2000-08-29), Վուդլենդ Հիլզ, Լոս Անջելես, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ), ամերիկյան դերասանուհի։

Կենսագրություն
--------------

Ռոուզը ծնվել է 1906 թվականի մայիսի 1-ին Նյու Յորքում։ Նրա հայրը Նյու Յորքի սիմֆոնիկ նվագախմբում թավջութակահար էր։ Նա իր դերասանական կարիերան սկսել է թատերական բեմում 15 տարեկանում։ Նրա ամենահայտնի թատերական դերը Գրացիայի դերն է «Մահն արձակուրդ է վերցնում» բեմադրության մեջ 1929 թվականին։

Մեկ տարի անց՝ 1930 թվականին կայացավ Ռոուզ Հոբարտի դեբյուտը կինոյում։ Նա Ֆրեդրիկ Մարչի և Միրիամ Հոփկինսի հետ նկարահանվեց «Դոկտոր Ջեքիլը և միստր Հայդը» ֆիլմում, որտեղ խաղում էր դոկտոր Ջեքիլի հարսնացուի՝ Մյուրիելի դերը։ 1931 թվականին Ռոուզը նկարահանվում էր «Արևելյան Բորնեո» կինոնկարում, և սյուռեալիստ նկարիչ Ջոզեֆ Քորնելը նկատեց նրան։ Նկարիչը հիացած էր Ռոուզով և նա, նախապես կտրելով այդ ֆիլմի այն կադրերը, որոնցում Ռոուզը չկար, նեգատիվները կապույտ ներկեց՝ այդպիսով ձգձգելով ֆիլմի ցուցադրումը, և 1936 թվականին վերջինիս հիման վրա նկարահանեց իր սեփական «Ռոուզ Հոբարտ» կինոնկարը։

1949 թվականին Ռոուզը նկարահանվեց իր վերջին՝ «Վրեժի հարսնացուն» ֆիլմում։ 1950-ական թվականներին նա հայտնվեց Հոլիվուդի «սև ցուցակում», ինչից հետո նա այլևս մեծ էկրաններին չերևաց։ 1960-ական և 1970-ական թվականներին Ռոուզը փոքրիկ դերերով հանդես եկավ հեռուստասերիալներում։

1994 թվականին Ռոուզը հրապարակեց «Ֆիքսված կետից հաստատուն շեղում» ինքնակենսագրությունը։

Ռոուզ Հոբարտը մահացավ 2000 թվականի օգոստոսի 29-ին 94 տարեկան հասակում Վուդլենդ Հիլզի դերասանների տանը, Կալիֆոռնիա։

Ընտրյալ ֆիլմագրություն
----------------------

* Ֆերմերի դուստրը (1947)՝ Վիրջինիա Թետչեր
* Բախում (1945)՝ Քեթրին Մեյսոն
* Բժիշկ Ջիլիսպեի նոր ասիստենտը (1942)՝ միսիս Բլեք
* Լեդի, եղեք ավելի լավը (1942)՝ միսիս Կարտեր Վարդլի
* Զիքֆիլդի աղջիկները (1941)՝ միսի Ֆրենկ Մերթոն
* Սյուզենն ու Աստվածը (1940)՝ Այրին
* Մահվան աշտարակը (1939)՝ Էնն Նեվիլ
* Դոկտոր Ջեքիլը և միստր Հայդը (1931)՝ Մյուրիել Կերյու

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2 3 4  Internet Broadway Database — 2000.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ռոուզ Հոբարտը *Internet Broadway Database* կայքում

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | AllMovie · AlloCiné · ČSFD · Դանիական ազգային ֆիլմագրություն · Internet Broadway Database · Internet Broadway Database · Internet Movie Database · ԿինոՊոիսկ · Find A Grave |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Notable Names Database |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 10002260 · BNF: 125724261 · CONOR: 54077539 · GND: 119196468 · ISNI: 0000000114394520 · LCCN: no90009967 · NKC: xx0161034 · SUDOC: 11427763X · VIAF: 22260145 · WorldCat VIAF: 22260145 |

 |

 |
**Ելենա Անջելա Վերդուգո** (անգլ.՝ Elena Angela Verdugo, ապրիլի 20, 1925(1925-04-20), Պասո Ռոբլես, Սան Լուիս Օբիսպո շրջան, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ - մայիսի 30, 2017(2017-05-30), Լոս Անջելես, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ),  կինոյի և հեռուստատեսության ամերիկացի դերասանուհի, առավել հայտնի է դարձել «բժիշկ Մարկուս Ուելբի» հեռուստասերիալում իր կատարած դերի համար, որի շնորհիվ «Էմմի» մրցանակաբաշխության ժամանակ նա ստացել է երկու անվանակարգ։

Կենսագրություն
--------------

Վերդուգոն ծնվել է Կալիֆոռնիա նահանգում՝ Հոլիվուդում։ Վերդուգոյի դերասանական կարիերան սկսել է 1931 թվականին «Հեծելազորը Արևմուտքից» ֆիլմում, սակայն դերասանուհին ակտիվորեն նկարահանվել է միայն 1940-ականներից սկսած։ 1946 թվականին, «Փոքրիկ հսկա» ֆիլմի նկարահանումների ժամանակ, Ելենա Վերդուգոն ծանոթանում է սցենարիստ Չարլզ Մարիոնի հետ, ով հետագայում դարձել է նրա ամուսինը։ Ամուսինները միասին ապրել են ավելի քան 50 տարի, մինչև 1999 թվականին Մարիոյի սրտամկանի սուր կաթվածից մահանալը։ Այնուհետև Ելենայի երկրորդ ամուսինը դարձավ Չարլզ Ռոզուելը։

1949 թվականին դերասանուհին գլխավոր դեր է ստացել ռեժիսոր Ֆրենկ Մաքդոնալդի «Մեծ սոմբրերո» ֆիլմում։ Հեռուստատեսությունում Վերդուգոն շատ մեծ ճանաչում է ձեռք բերել «Միլի հետ հանդիպումը» կատակերգությական ֆիլմում գլխավոր դերակատարման համար։ Այնուհետև Ելենա Վերդուգան նկարահանվել է՝ «Բոբ և սքանչելի ռիելթորական» (1958), «Ռեդիգո» (1963) և «Ձեր առաջին տպավորությունը» (1963) հեռուստասերիալներում։

1964 թվականի փետրվարից մինչև հունիսն ընկած ժամանակահատվածում դերասանուհին մասնակցել Է CBS հեռուստաալիքի հեռարձակած «Ֆիլա Սիլվերսի նոր շոուն» իրավիճակային կատակերգությունում։ Ավելի ուշ Վերդուգոն մասնակցել է մի շարք հեռուստահաղորդումներում և ռադիոհաղորդումներում՝ «Շնորհավորում եմ», «Հայրիկը ավելի լավ գիտի», «Տիեզերքում կորածը» և «Ջոնի Ռինգո» ֆիլմերը։

Ելենա Վերդուգոն Հոլիվուդյան փառքի ծառուղում ունի իր աստղը, որին նա արժանացել է հեռուստատեսության զարգացման գործում ունեցած ներդրումների համար։

Ելենա Վերդուգոն մահացել է 2017 թվականի մայիսի 30-ին Լոս Անջելեսում 92 տարեկան հասակում։

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. 1 2
2. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
3. 1 2
4. 1 2
5. 1 2 3 4 5  Elena Verdugo, Emmy-Nominated Actress on 'Marcus Welby, M.D.' Dies at 92 / J. Min — LA: Penske Media Corporation, 1930. — ISSN 0018-3660
6. ↑  Elena Verdugo, Emmy-Nominated Actress on 'Marcus Welby, M.D.' Dies at 92

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | AllMovie · AlloCiné · ČSFD · Internet Movie Database · ԿինոՊոիսկ · Rotten Tomatoes · Find A Grave · WikiTree |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Notable Names Database |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 14703529r · GND: 1287709257 · ISNI: 0000000460673864 · LCCN: no89013746 · VIAF: 66026652 · WorldCat VIAF: 66026652 |

 |
**Ավետարան** (4647), Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 4647 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 15-րդ դարում Յովհաննես աբեղա գրիչի կողմից։ Գրված է թղթի վրա, որը ունի 17.5X13 չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 320 թերթից։ Գրված է երկսյուն, բոլորգրով։ Ունի տերունական 12, ավետարանիչ 4, խորան 10, կիսախորան և լուսանցազարդ մանրանկարներ։ Պահպանակը ունի 2 էջ, գրված է՝ մագաղաթի վրա՝ բոլորագիծ երկաթագրով, Ավետարան։ Կազմը՝ կաշեպատ տախտակ դրոշմազարդ, կոստղապատ, 2 արծաթյա և 1 մետաղյա խաչով, մոտաղյա անկյունազարդերով և 4 ակերով, աստառը՝ շերտազարդ մետաքս։ Հիշատակարաններ գրչի՝ 253բ, 318բ, հետագայի՝ 254ա (1692 թ.), 113ա (17-րդ դար), 25ա (1838 թ.):

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. ↑  Հայկական ՍՍՌ Մինիստրների Սովետին առընթեր Մաշտոցի անվան հին ձեռագրերի ինստիտուտ «Մատենադարան», Ցուցակ ձեռագրաց Մաշտոցի անվան Մատենադարան, հ. Ա (խմբ. Լ. Խաչիկյան, Ա. Մնացականյան), Երևան, «Հայկական ՍՍՌ Գիտությունների Ակադեմիայի հրատարակչություն», 1965, էջ 1253 — 1636 էջ։
**Սեբաստիայի գրչության կենտրոն**, միջնադարյան հոգևոր և մշակույթի կենտրոն։

Պատմություն
-----------

Ներկայում հայտնի առաջին ձեռագիրը «Սեբաստիայի Աւետարանն» է (Մատենադարան, ձեռ. № 311)։ 1193 թվականին այստեղ Ավետարան է ընդօրինակել Վարդե քահանայի որդի Պապերը, 1200 և 1211 թվականներին Հայրապետ գրիչն ու Հովհաննես ծաղկողն ընդօրինակել ու պատկերազարդել են երկու Ավետարան (Մատենադարան, ձեռ. 2589, № 987)։ 1222 թվականին Նորոգես գրիչը Սիմեոն գրկապի օժանդակությամբ ընդօրինակել է Ավետարան, 1239 թվականին Աստվածատուր գրիչը կազմել է Ժողովածու՝ «ի հոյակապ քաղաքիս Սեբաստիա»։

13-րդ դարի սկզբին մոնղոլական նվաճումների պատճառով մշակութային կյանքն անկում է ապրել։ Մեզ հայտնի մյուս մատյանն ընդօրինակվել է 1313 թվականին։ Բազմաթիվ ձեռագրեր են ընդօրինակվել նաև հետագա դարերում, հատկապես՝ 17-րդ դարում։ Դրանց զգալի մասը պահվում է Մատենադարանում։

Գրականություն
-------------

* Հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ. Ե–ԺԲ դդ. (աշխատասիր.՝ Ա. Մաթևոսյանի), Ե. 1988։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Ավետարան** (4648), Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 4648 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 1456 թվականին Ստեփանոս քահանա գրիչի կողմից Բազէշում։ Ստացողը եղել է Ղըփչախ մահտեսն։ Կազմողը եղել է Փիլիպոսն։ Գրված է թղթի վրա, որը ունի 26x17 չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 254 թերթից։ Գրված է երկսյուն, բոլորգրով։ Ունի տերունական 13, ավետարանիչ 4, նկար ստացողի 1, խորան 7, կիսախորան և լուսանցազարդ մանրանկարներ։ Կազմը՝ կաշեպատ տաշտակ դրոշմազարդ, արծաթյա 5 խաչով (չորսը ականակուռ) և 1 անկյունազարդով, աստառը՝ կապույտ կտավ։ Հիշատակարաններ գրչի՝ 226ա, 280բ, կազմողի՝ 284ա (1584թ.), հետագայի՝ 282ա (15-րդ դար), 283բ (16-րդ դար), 284 (1600թ.), 99ա, 150ա (1607թ.):

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. ↑  Հայկական ՍՍՌ Մինիստրների Սովետին առընթեր Մաշտոցի անվան հին ձեռագրերի ինստիտուտ «Մատենադարան», Ցուցակ ձեռագրաց Մաշտոցի անվան Մատենադարան, հ. Ա (խմբ. Լ. Խաչիկյան, Ա. Մնացականյան), Երևան, «Հայկական ՍՍՌ Գիտությունների Ակադեմիայի հրատարակչություն», 1965, էջ 1253 — 1636 էջ։
Ֆուջիվարա նո Հիդեհիրա
**Ֆուջիվարա նո Հիդեհիրա** (ճապ.՝ 藤原 秀衡), (1122 - նոյեմբերի 30, 1187 կամ նոյեմբերի 30, 1187(1187-11-30)), Հյուսիսային Ֆուջիվարայի երրորդ կառավարիչը Մուցու նահանգում, Ճապոնիա։ Ֆուջիվարա նո Կիյոհիրայի թոռն է։ Գենփեյի պատերազմի ժամանակ նա վերահսկում էր իր տարածքը կենտրոնական կառավարությունից անկախ, սակայն 1181 թվականի դրությամբ նա Մուցու նահանգի պաշտոնական կայսերական կառավարիչն էր։ Նա ապաստան առաջարկեց երիտասարդ Մինամոտո նո Յոշիցունեին, որը փախել էր Կիոտոյից։ Երկար տարիներ Հիդեհիրան Յոշիցունեի բարերարն ու պաշտպանն էր, և հենց Հիդեհիրայի տարածքից Յոշիցունեն միացավ իր եղբորը Գենփեյի պատերազմի սկզբում։

Ավելի ուշ, երբ Յոշիցունեն զայրացրեց իր եղբայր Մինամոտո նո Յորիտոմոյին, նա վերադարձավ Հիրաիզումի և որոշ ժամանակ ապրեց խաղաղության մեջ։ Յոշիցունեն դեռ Հիդեհիրայի հյուրն էր, երբ վերջինս մահացավ 1187 թվականին։ Հիդեհիրայի որդի Ֆուջիվարա նո Յասուհիրան խոստացավ շարունակել ապաստանել Յոշիտունեին և նրա պահապան Բենկեիին, սակայն Յասուհիրան տեղի տվեց Յորիտոմոյին և շրջապատեց ամրոցը իր զորքերով, ստիպելով Յոշիտունեին կատարել սեպպուկու։ Այնուհետև Յասուհիրան Յոշիցունեի գլուխը պահեց սակեի տարայի մեջ և ուղարկեց Յորիտոմոյին։ Յորիտոմոն ոչնչացրեց Ֆուջիվարայի տիրույթը և սպանեց Յասուհիրային՝ Հիդեհիրայի որդուն, 1189 թվականին։

Ըստ լեգենդի Հիդեհիրան մեծացել է և գայլերի հետ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  National Library of Israel Names and Subjects Authority File
2. ↑  «奥州藤原三代について». Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հոկտեմբերի 6-ին. Վերցված է 2007 թ․ մայիսի 29-ին.
3. ↑  Sansom, George (1958). *A History of Japan to 1334*. Stanford University Press. էջեր 325–328. ISBN 0804705232.
4. ↑  "Minamoto Yoshitsune." *Encyclopædia Britannica*. 30 January 2007
5. ↑  熊野の説話／滝尻王子、藤原秀衡の子捨て
**Մեկ օրվա ճանապարհորդություն,** հեռավորության չափ է, մինչ ժամանակակից գրականության մեջ, ներառյալ Աստվածաշունչ, Հին աշխարհագրագետներ ու ազգագրագետներ, ինչպիսին Հերոդոտոսն է։

Աստվածաշնչում այն այնքան հստակ սահմանված չէ, որքան հեռավորության մյուս աստվածաշնչյան չափումները. հեռավորությունը գնահատվել է 32-ից 40 կիլոմետր (20-ից 25 մղոն)։ Գրված է 19 դատավորներից, երեք հոգուց և երկու ջորիներից բաղկացած մի խումբ կեսօրից հետո ճանապարհորդեցին Բեթղեհեմից Գաբաա, մոտ 10 մղոն հեռավորություն։ Փորթերը նշում է, որ ջորին կարող է ճամփորդել ժամում մոտ 3 մղոն՝ օրական ութ ժամում անցնելով 24 մղոն։

Բուրիի թարգմանությամբ (Պրիսկոս, պ. 8 Հույն պատմիչների հատվածներում) մենք բարբարոսների հետ ճանապարհ ընկանք և հասանք Սարդիկա, որը Կոստանդնուպոլսից տասներեք օր է արագ ճանապարհորդի համար։ Կոստանդնուպոլիս-Ստամբուլից Սոֆիա գտնվում է 550–720 կմ հեռավորության վրա՝ օրական 42-ից 55 կմ արագությամբ։

Հերոդոտոսի, Գեուսի հղումների համապարփակ վերանայման հիման վրա եզրակացնում է, որ «Հերոդոտոսը շատ հստակ պատկերացում ունի այն մասին, թե ինչ հեռավորություն կարող է անցնել ճանապարհորդը նորմալ պայմաններում մեկ օրվա ընթացքում (150-ից 200 ստադի կամ մոտավորապես 27-ից 40 կիլոմետրի միջակայքում), չնայած նա բերում է 100-ից ավելի օրական-կմ բացառիկ օրինակներ։։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Numbers 11:31
2. ↑  1 Kings 19:4
3. ↑  International Standard Bible Encyclopedia, article "Day's Journey"
4. ↑  Klaus Geus, "A Day's Journey in Herodotus' Histories", in: Klaus Geus and Martin Thiering (Eds.), Common Sense Geography and Mental Modelling, Berlin: Max-Planck-Institut für Wissenschaftsgeschichte, 2012, 110–118

Կաղապար:.Աստվածաշունչ.
**Ֆեստուս Ռուփուս** (լատին․՝ Féstus Rufus, *անհայտ*, Volsinii, Բոլսենա, Վիտերբո, Լացիո, Իտալիա - հունվար 380, Եփեսոս, Ասիա, Հռոմեական կայսրություն), հին հռոմեացի պատմիչ, մատենագիր։

Կենսագրություն
--------------

Ֆեստուսի կյանքի հստակ ժամանակը անհայտ է։ Նրա ժամանակակից պատմական աղբյուրներից պարզ է դառնում, որ նրա ծնվելու վայրը եղել է Հռոմեական Ռեցիա պրովինցիայի Տրիդենտ քաղաքը ու ապագա պատմիչը եղել է տեղի գավառական անհայտ շերտերից.

Հետագայում Ֆեստուսը հայտնվում է Մաքսիմինուսի անիջական շրջապատում, վերջինս, ապագայում՝ 371-376 թվականներին դառնում է Գալիայի պրետորիական պրեֆեկտուրայի պրեֆեկտ, որն էլ թույլ է տալիս Ֆեստուսին կատարել պետական պաշտոնյայի ծառայություն։

365 (կամ 368) թվականին Ֆեստուսը նշանակվում է Սիրիայի կոնսուլյար։ Շուտով՝ մոտ 369 թվականին նա Հռոմի կայսր Վաղեսի (364-378) օրոք ստանում է քարտուղարի պաշտոն (*magister memoriae*):

372 թվականին Ֆեստուսը նշանակվում է Ասիայի պրոկոնսուլ, որը ամենայն հավանականությամբ, զբաղեցնում է մինչև 378 թվականը։

378 թվականին, Ադրիանապոլսի ճակատամարտում Վաղեսի սպանվելուց հետո, Ֆեստուսը հեռացվում է իր պաշտոնից, ապա նրա դեմ մեղադրանք է առաջադրվում, բայց, ըստ երևույթին Ֆեստուսի և նոր կայսեր՝ Թեոդոսիոս Ա Մեծի (379-395) հանդիպման արդյունքում, նախկին պրոկոնսուլի դեմ առաջադրված բոլոր մեղադրանքները հանվում են։ Դրանից հետո նա վերադառնում է Ասիայի իր նստավայր Եփեսոս, որտեղ շուտով (հավանաբար՝ 380 թվականի հունվարին) մահանում է Նեմեսիսի տաճարում աստիճաններից սայթաքելու և մարմնական վնասվածք ստանալու պատճառով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Seeck O.* Festus 11 (գերմ.) // *Kategorie:RE:Band VI,2* — 1909.
2. ↑  Festus // *Encyclopædia Britannica*: *a dictionary of arts, sciences, literature and general information* / H. Chisholm — 11 — New York, Cambridge, England: University Press, 1911.
3. ↑  «Երկեր», Հակոբ Մանանդյան, հատոր Բ, էջ 37.
4. ↑  Ամմիանուս Մարցելինուս, XXIX. 2. 22.
5. ↑  Baldwin B. Festus // The Oxford Dictionary of Byzantium. Vol. 2. Oxford, 1991. P. 783.
6. ↑  Եվնափիուս. Жизни философов и софистов // Римские историки IV века. М. 1997. С. 262.

Աղբյուրներ
----------

* «Երկեր», Հակոբ Մանանդյան, հատոր Բ, էջ 37.

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Դասական հնությունների իրական բառարան · Treccani · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 95004540 · BNE: XX5165576, XX4969069 · BNF: 122000076 · CiNii: DA09667700 · CONOR: 166880099 · GND: 118843966 · ICCU: SBLV105095 · ISNI: 0000000121200675 · LCCN: n88181630 · NKC: jn19981002093 · NLG: 216597 · NSK: 000382515 · NTA: 073755842 · NUKAT: n96401014 · PTBNP: 1253650, 626192 · LIBRIS: 53189 · SUDOC: 030739233 · VIAF: 79076696 · WorldCat VIAF: 79076696 |

 |

 |
**Մագնուս Սկևինգ** (Magnús Örn Scheving նոյեմբերի 10, 1964(1964-11-10), Բորգարնես, Իսլանդիա), իսլանդացի գրող, պրոդյուսեր, ձեռնարկատեր և մարզիկ։ Հանդիսանում է նաև հեղինակ և դերասան «Lazy Town» սերիալում։

Վաղ տարիներ և կարիերա
---------------------

Մագնուս Սկևինգը ծնվել է Ռեյկյավիկում, բայց մեծացել է Բորգարնես փոքրիկ քաղաքում(Իսլանդիա)։

Սպորտային մարմնամարզության Իսլանդիայի վեցակի չեմպիոն է։ 1994 և 1995 թվականներին նույն ասպարեզում Եվրոպայի չեմպիոն է դարձել։ 1994 թվականին Աշխարհի մարմնամարզության չեմպիոնատում դարձել է արծաթե մեդալակիր սպորտային մարմնամարզություն սպորտաձևում։ Նույն թվականին դարձել է Իսլանդիայի տարվա մարզիկը։

Որպես հեղինակ գրող ստեղծել է «Lazy Town» գիրքը, որի հիման վրա էլ նկարահանվել է համանուն սերիալը։ Մագնուսը նկարահանվել է այդ ֆիլմում Սպորտակուս սուպերհերոսի դերով և բոլոր ակրոբատիկ հնարքները անձամբ է կատարել։

Անձնական կյանք
--------------

Մագնուս Սկևինգը ամուսնացած է Ռագնհեյդուր Մելստեդի հետ։ Նրանք ունեն 2 երեխաներ և նույնքան էլ թոռներ։ Մագնուսի արտաամուսնական կապից կա ևս մեկ երեխա՝ աղջիկ։ Ինքն անձամբ ունի ավագ քույր և կրտսեր եղբայր։ Ներկայումս Մագնուսը կնոջ հետ ապրում է իսլանդական Սելտյարնարես քաղաքում։

Ֆիլմագրություն
--------------

| տարի | ֆիլմ/սերիալ | բնօրինակ անվանում | դեր |
| --- | --- | --- | --- |
| 2004 | LazyTown (հեռուստասերիալ) | Lazy Town | Սպորտակուս |
| 2008 | LazyTown | LazyTown | Սպորտակուս |
| 2008 | Teletón | Teletón | Սպորտակուս |
| 2010 | Լրտեսը հարևանությամբ | The Spy Next Door | Փոլդակ |

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. ↑  "The adventures of Sportacus!". Արխիվացված 2013-10-04 Wayback Machine Fédération Internationale de Gymnastique. Retrieved February 13, 2013.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Թվիթթեր |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | FIG · AllMovie · AlloCiné · ČSFD · Internet Movie Database · ԿինոՊոիսկ |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 6033471 · BNE: XX4775253 · CONOR: 211349091 · GND: 1031748970 · ISNI: 0000000047730626 · LCCN: n2005067772 · NTA: 330358057 · NUKAT: n2017122450 · VIAF: 1881365 · WorldCat VIAF: 1881365 |

 |

 |
|  |
| --- |
| **Բալոբան** |
| ԲալոբանԲալոբան |
|
| **Դասակարգում** |
| **Ենթատիպ** | Ողնաշարավորներ (Vertebrata) |
| **Դաս** | Թռչուններ (Aves) |
| **Վերնակարգ** | *Neoaves* |
| **Կարգ** | Բազեանմաններ (Falconiformes) |
| **Ընտանիք** | Բազեներ (Falconidae) |
| **Ենթաընտանիք** | *Falconinae* |
| **Ցեղ** | Բազե *(Falco)* |
| **Տեսակ** | **Բալոբան** *(F. cherrug)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Falco cherrug***Gray, 1834 |
|
| **Տարածվածություն և պահպանություն** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Վտանգված տեսակՏաքսոնի տարածվածությունը Տաքսոնի տարածվածությունը |

**Բալոբան** (լատին․՝ Falco cherrug), բազեների կարգի գիշատիչ թռչուն։ Բալոբանը շիկամոխրագույն է, նստակյաց, հանդիպում է լեռնատափաստաններում, մերձարևադարձային շրջաններում, ձմռանը՝ նաև Արարատյան դաշտում։ Ունի սուր ձայն։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Արևելյան Եվրոպայի տափաստանային և անտառատափաստանային գոտիներում՝ մինչև Նախակովկաս, Ղազախստան, Միջին Ասիա, Արևմտյան Սիբիր, Ալթայ, Տուվա, Անդրբայկալ։ Հայաստանում նստակյաց, բնադրող տեսակ է, հանդիպում է Երևանի շրջակայքում, Գավառի, Վայքի, Արարատի, Վարդենիսի, Ճամբարակի, Ստեփանավանի, Թալինի, Էջմիածնի շրջաններում։

Էկոլոգիա
--------

Ապրում են Ախուրյանի հովտի՝ ծառերից զուրկ կիսանապատային տեղամասերով շրջապատված ժայռային զանգվածներում։ Ներկայումս ապրելավայրերն ինտենսիվորեն օգտագործվում են որպես արոտավայրեր։ Բները սովորաբար տեղադրված են ժայռեզրերին և խորշերում։ Բնադրում են ծառերի վրա, ձվադրում են ապրիլին՝ դնելով 1-6, ավելի հաճախ՝ 3-4 ձու։ Թխսումը տևում է 30 օր, մասնակցում են ինչպես էգը, այնպես էլ արուն։ Ձվադրման շրջանը՝ 40-45 օր, հուլիսի առաջին կեսին նկատվում են երիտասարդ թռչունները։ Սնվում են միջին չափերի կաթնասուններով և թռչուններով։

Պահպանություն
-------------

Հայաստանի համար անհետացող տեսակ է։ Գրանցված է նախկին ԽՍՀՄ Կարմիր գրքում։ ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես վտանգված տեսակ։

Թվաքանակը և դրա փոփոխման միտումները հայտնի չեն։

Վտանգման հիմնական գործոնները հայտնի չեն։

Պահպանվում է «Խոսրովի անտառ» արգելոցում և «Սևան» ազգային պարկում։

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. 1 2 3  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*. Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն. 2010. ISBN 978-99941-2-420-6.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | Avibase · CMS · eBird · EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4266400-7 · LCCN: sh85116661 · NKC: ph436718 |

 |
**Դավիթ Արամայիսի Հովսեփյան** (հուլիսի 1, 1971(1971-07-01), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ - հուլիսի 30, 1989(1989-07-30), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), վաղամեռիկ բանաստեղծ, Հայաստանի գրողների միության անդամ, Արցախյան շարժման մասնակից։

Կենսագրություն
--------------

Դավիթ Հովսեփյանը ծնվել է ՀԽՍՀ մայրաքաղաք Երևանում 1971 թվականի հուլիսի 1-ին։ 1987 թվականին ավարտել է Երևանի Խրիմյան Հայրիկի անվան հայագիտական թեքումով միջնակարգ դպրոցը։ Նրա առաջին բանաստեղծությունները՝ «Ինչ փույթ, թե ունես շուրթեր գեղեցիկ» և «Սևակի շիրմաքարի առաջ», տպագրվել են «Գարուն» ամսագրի 1988 թվականի № 1-ում։ Առանձին բանաստեղծություններ տպագրվել են նաև «Երկիր ուխտավայր» ամսագրում։ Գրել է մարդկային հոգին գովերգող քնարաշունչ երգերի մի փունջ։ 1986 թվականին իր տան սենյակներից մեկը վերածել է «Հովհաննես Շիրազ»-ի թանգարանի։ 1988 թվականից ակտիվորեն մասնակցել է Ղարաբաղյան շարժմանը։ 1988 թվականին ստեղծել է «Զորավար Անդրանիկ» ընկերությունը և դարձել նրա նախագահը։ 1988-1989 թվականներին Երևանի Անկախության հրապարակում մասնակցել է նստացույցերի, տարածել իր հիմնադրած ընդհատակյա «Հայորդիք» ամսագրի առաջին համարը՝ նվիրված 19-րդ դարի վերջի և 20-րդ դարի սկզբի հայ ազգային-ազատագրական պայքարի գործիչներին։ 1989 թվականի մայիսի 13-ին Երևանի թիվ 191 դպրոցի բակում հրավիրված հանրահավաքում առաջարկել է Երևանի Հարավ-Արևմտյան թաղամասը վերանվանել Զորավար Անդրանիկի անունով։ Սույն գաղափարի իրագործման համար իր համախոհների հետ կարողացել է հավաքել շուրջ 20.000 բնակչի ստորագրություն։ 1991 թվականին «Արևիկ» հրատարակչությունը լույս է ընծայել Դավիթ Հովսեփյանի բանաստեղծությունների անդրանիկ ժողովածուն՝ «Եթե արցունքը խոսել գիտենար» խորագրով։ Գնահատելով վաղամեռիկ բանաստեղծի եռանդուն գործունեությունը՝ Հայաստանի Գրողների Միության նախագահությունը 1992 թվականին նրան հետմահու ընդունել է Հայաստանի Գրողների Միության անդամ։

Հիշատակ
-------

Դավիթ Հովսեփյանի անունով է կոչվում Երևանի թիվ 191 հանրակրթական դպրոցը, որտեղ գործում է նրա անունը կրող թանգարան։ Դավիթ Հովսեփյանին է նվիրված «Ապրողների մեջ փնտրեցեք նրան» (ռեժիսոր՝ Ջուլիետ Կաժոյան) տեսաֆիլմը։

Պարգևներ
--------

* ՌԴ Սուրբ Գեորգիի 1-ին աստիճանի «Ոսկե խաչ» շքանշան (հետմահու)։
* Արցախի «Մայրական երախտագիտություն Արցախի քաջորդիներին» հուշամեդալ (հետմահու)։

Երկեր
-----

* Եթե արցունքը խոսել գիտենար (բանաստեղծություններ), Երևան, 1991, 74 էջ։
* Տասնութ գարուն (բանաստեղծություններ, ելույթներ, մանրապատումներ, հուշեր, գնահատականներ), Երևան, 2006, 320 էջ։

Գրականություն
-------------

* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատ. 3, Երևան, 1999, էջ 413։
* Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ (1988-1994 թթ.) հանրագիտարան, Երևան, 2004, էջ 405-406։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4
2. ↑  «Դավիթ Հովսեփյանի ծննդյան օրն է. բանաստեղծի երազնքն անկախությունն էր, որն այդպես էլ չտեսավ». Արխիվացված է օրիգինալից 2016-03-15-ին. Վերցված է 2014-11-30-ին.
3. ↑  «Դավիթ Հովսեփյան». Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ մարտի 4-ին. Վերցված է 2014 թ․ նոյեմբերի 30-ին.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է* Հայկական համառոտ հանրագիտարանից*, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
**Ավետարան** (4850), Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 4850 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 1460 թվականին Միքայել քահանա գրիչի կողմից Արծկեյում։ Ծաղկողը եղել է Մուրատ սարկավագը։ Ստացողը եղել է Ստեփաննոս միակյացն։ Գրված է թղթի վրա, որը ունի 28X18,5 չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 294 թերթից։ Գրված է երկսյուն, բոլորգրով։ Ունի տերունական 12, ավետարանիչ 4, խորան 11, կիսախորան և լուսանցազարդ մանրանկարներ։ Կազմը՝ կաշեպատ տախտակ դրոշմազարդ, աստառը՝ վանդակազարդ մետաքս։ Հիշատակարաններ գրչի՝ 289ա, ծաղկողի և ստացողի՝ 290բ, հետահայի՝ 291ա (1585 թ․), 99բ (1867 թ․):

Բովանդակություն
---------------

* Ղևոնդայ Փիրզայէմեան Խրատ (չափ․)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայկական ՍՍՌ Մինիստրների Սովետին առընթեր Մաշտոցի անվան հին ձեռագրերի ինստիտուտ «Մատենադարան», Ցուցակ ձեռագրաց Մաշտոցի անվան Մատենադարան, հ. Ա (խմբ. Լ. Խաչիկյան, Ա. Մնացականյան), Երևան, «Հայկական ՍՍՌ Գիտությունների Ակադեմիայի հրատարակչություն», 1965, էջ 1300 — 1636 էջ։
**Ավետարան** (4829), Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 4829 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 1444 թվականին Հայրապետ աբեղա Թումա Մինասենց գրիչի կողմից Աղթամարում։ Ծաղկողը և կազմողը եղել է Թումա Մինասենցը։ Ստացողը եղել է Թումա Գավաշեցի վաճառականը, Ծերուն աբեղան (եղբայր)։ Գրված է թղթի վրա, որը ունի 27,5X17,5 չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 304 թերթից։ Գրված է երկսյուն, բոլորգրով։ Ունի տերունական 8, նկար ստացողների 1, ավետարանիչ 4, կիսախորան և լուսանցազարդ մանրանկարներ։ Պահպանակը ունի 4 էջ, գրված է՝ մագաղաթի վրա՝ երկաթագրով։ Կազմը՝ կաշեպատ տախտակ դրոշմազարդ, աստառը՝ կարմիր կտավ։ Հիշատակարաններ գրչի և ծաղկողի՝ ՝ 10ա, 87ա, 139բ, 228բ, 295ա, հետագայի՝ 303ա (15-րդ դար), 140ա, 301ա (16-րդ դար), 302ա (1612 թվական), 304ա (1639թվական), 87բ (1668թվական), 304բ (17-րդ դար), 229ա (1884 թվական)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայկական ՍՍՌ Մինիստրների Սովետին առընթեր Մաշտոցի անվան հին ձեռագրերի ինստիտուտ «Մատենադարան», Ցուցակ ձեռագրաց Մաշտոցի անվան Մատենադարան, հ. Ա (խմբ. Լ. Խաչիկյան, Ա. Մնացականյան), Երևան, «Հայկական ՍՍՌ Գիտությունների Ակադեմիայի հրատարակչություն», 1965, էջ 1296 — 1636 էջ։
Նարտյան հերոս Սոսրուկոի պատկերը
**Նարտյան էպոս** (օսերեն՝ Нарты кадджытæ), Հյուսիսային Կովկասի մի շարք ժողովուրդների մոտ ընդունված էպոս, որի հիմքն են կազմում հերոս փահլևանների («նարտերի») ծագման և արկածների մասին պատմվածքներ։ Առաջին հերթին էպոսը գոյություն ունի օսերի և աբխազա-ադըղեական ժողովուրդների (ադըղեների, աբազների, աբխազների) մոտ, սակայն հայտնի են նաև էպոսի տարբերակները չեչենների և ինգուշների, կարաչայների և բալկարների մոտ։

Էպոսի արձագանքները կան սվանների, վրացական լեռնային ցեղերի և Դաղստանի ժողովուրդների մեջ։ «Նարտ» տերմինը ընդհանուր անվանումն է էպոսի հերոսների, որոնք կազմում են յուրօրինակ դյուցազնական միություն, սրա ոգին իմաստուն Սաթանան է (Սաթանե)՝ հզոր կախարդուհին։ Նարտյան էպոսի ծագման պատմությունը դեռևս լրիվ հայտնի չէ։ Անկասկած, հիմքը ալանական հին վիպաշարն է, որ ստեղծվել է մ.թ.ա. VII–IV դդ․ սկյութական ժամանակաշրջանում։ Վիպերգի ազգային տարբերակները հարստացել են տեղի բանահյուսությամբ։ Ծագելով դեռևս մայրիշխանության մնացուկներ պարունակող տոհմական հասարակության պայմաններում՝ Նարտյան էպոսը ներառել է հաջորդ հասարակական ֆորմացիաների տարրերը և առ այսօր պահպանում է իր կենսունակությունը։ Օսերի և ադըղեների նարտյան ասքերն սկսել են գրառվել XIX դ․ կեսերին, մյուսներինը՝ ավելի ուշ։ Աբխազական նարտյան ասքերը հայտնի են դարձել միայն վերջին տասնամյակներին։ Սովետական շրջանում առաջին անգամ հրատարակվել են համահավաք տեքստերը՝ բնագրով և ռուսերեն թարգմանությամբ։ Թարգմանվել են նաև գերմաներեն, ֆրանսերեն, անգլերեն։

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. ↑  «Կրուգոսվետ» հանրագիտարանը, 2008 հունիսի 28

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 209)։*  |