Թորիում
Th
**Թորիում**, քիմիական տարր է, որի նշանն է *Th* և ատոմային թիվը՝ 90։ Մենդելեևի պարբերական աղյուսակի 3-րդ խմբի տարր է, պատկանում է ակտինիդներին. ծանր, թույլ ռադիոակտիվ տարր է։

Պատմություն
-----------

Առաջին անգամ թորիումը բյուրեղից առանձնացրել է Իյոնս Յակոբ Բերցելիուսը 1828 թվականին. այն հետագայում ստացել է *թորիտ* անվանումը։ Տարրը հայտնաբերողն այն անվանել է սկանդինավյան դիցաբանության ամպրոպի աստված Թորի պատվին։

Բնության մեջ
------------

Թորիում գրեթե միշտ պարունակում են հազվադեպ հանդիպող տարրերի բյուրեղները։ Երկրակեղևում թորիումի պարունակությունը 8-13 գ/տ է, ծովային ջրում` 0.05 մկգ/լ։ Հրաբխային ապարներում թորիումի պարունակությունը նվազում է թթուներից (18 գ/տ) հիմնական (3 գ/տ)։ Զգալի քնակությամբ թորիում է կուտակվում պեգմատիտային ու հետհրաբխային գործընթացների արդյունքում, ընդ որում նրա քանակությունը մեծանում է ապարներում կալիումի քանակի աճին զուգընթաց։ Ապարներում թորիումի գոյության հիմնական ձևը ուրան-թորիումի բաղադրիչ մասի տեսքով է։ Հետհրաբխային գործընթացներում որոշակի նպաստող հանգամանքների պարագայում (լուծույթների հարստացում հալոգեններով, ածխաթթվով) թորիումն ի վիճակի է տեղափոխվելու հիդրոթերմալ լուծույթներում և ֆիքսվելու ուրան-թորիումի և կարկեհան-դիօպսիդային օրթիդ պարունակող տեղանքում։ Այս դեպքում թորիումի հիմնական հանքային ապարներն են կազմում մոնացիտային ավազը և ֆերիտորիտը (թորիումի սիլիկատ)։ Թորիումը կուտակվում է նաև գրեյզենային տեղանքներում, որտեղ խտանում է ֆերիտորիտում կամ ձևավորում է տիտան, ուրան այլ տարրեր պարունակող ապարներ։ Մտնում է գրանիտ ձևավորող ապարների մեջ, այդ պատճառով էլ արգելված է որոշ տեղերի գրանիտը կիրառել շինարարության մեջ։

Գոյացման վայրեր
---------------

Թորիում հիմնականում պարունակում 12 ապարներ։ Այդ ապարների ձևավորման վայրեր հայտնի են Ավստրալիայում, Հնդկաստանում, Նորվեգիայում, ԱՄՆ-ում, Կանադայում, ՀԱՀ-ում, Բրազիլիայում, Պակիստանում, Մալայզիայում, Շրի Լանկայում, Ղրղզստանում և այլ երկրներում։

Արդյունահանում
--------------

Թորիում պարունակող մոնացիտային խտանյութից թորիում ստանալու համար կիրառվում են թթուներ կամ ալկալիներ։ Հազվադեպ հանդիպող տարրերից այն դուրս են բերում տրիբուտիլֆոսֆատով և սորբումով։ Այնուհետև թորիումը մնացած ապարներից անջատում են դիօքսիդի, տետրաքլորիդի և տետրաֆտորիդի տեսքով։

Մետաղական թորիումը այնուհետև առանձնացնում են հալոգենիդներից կամ օքսիդներից մետաղի ջերմամշակման եղանակով (կալցիում-, մագնեզիում- կամ նատրիոթերմիա) 900-1000 °С պայմաններում։

{\displaystyle {\mathsf {ThF\_{4}+2Ca\longrightarrow Th+2CaF\_{2}}}}
էլեկտրալիզով ThF4 կամ KThF5 KF (կալիումի ֆտորիդ) հալույթում 800 °С գրաֆիտային անոդում։

Թորիումի գինը նվազել է 73,37 $/կգ (2009), մինչդեռ 2008 թվականին այն կազմել է 96,55 $/կգ։

Քիմիական հատկություններ
-----------------------

Թորիումը պատկանում է ակտինիդների խմբին, սակայն էլեկտրոնային թաղանթներով այն նման է Ti-ի, Zr-ի, Hf-ի հատկանիշներին։

Թորիումը ընդունակ է դրսևորելու +4, +3 և +2 աստիճանի թթվայնություն։ +3 և +2 թթվայնության աստիճանները դրսևորվում են բրոմի և յոդի հալոգենիդներում, որոնք ստացվում են ամուր փուլում ուժեղ վերականգնիչների ազդեցությամբ։ Th4+ իոնը տարբերվում է հիդրոլիզի հակվածությամբ և կոմպլեքս միացությունների գոյացությամբ։

Թորիումը դժվար է լուծվում հիմնական թթուներում։ Այն լուծվում է НСl (6-12 մոլ/լ) և HNO3 (8-16 մոլ/լ) լուծույթներում ֆտորի իոնի առկայությամբ։ Հազվադեպ է լուծվում արքայաջրում։

Տաքացման արդյունքում փոխազդեցության մեջ է մտնում ջրածնի, հալոգենների, ազոտի, ալյումինի և մի շարք այլ տարրերի հետ։ Օրինակ` ջրածնային մթնոլորտում 400-600 °С ջերմության պայմաններում ձևավորվում է ThH2 հիդրիդը։

Ֆիզիկական հատկություններ
------------------------

Թորիումը սպիտակա-արծաթավուն, փայլուն, փափուկ, ձուլվող, հրավտանգ (պիրոֆորային) մետաղ է, այդ պատճառով նրա փոշին խորհուրդ են տալիս պահել կերոսինի մեջ։ Օդում մաքուր մետաղը դանդաղ մգանում է, տաքացման դեպքում` բռնկվում և այրվում սպիտակ բոցով` ձևավորելով դիօքսիդ։ Համեմատաբար դանդաղ է կոռոզիայի ենթարկվում սառը ջրում, մինչդեռ տաք ջրում թորիումի կոռոզիայի արագությունը բարձր է։

Մինչև 1400 °С ջերմաստիճանում թորիումն ունի խորանարդաձև կենտրոնաձիգ ցանցի տեսք։ 1.4 °С ջերմաստիճանում թորիումը գերհաղորդական հատկություն է դրսևորում։

Հալման ջերմաստիճանը 1.750 °С է, եռման ջերմաստիճանը` 4.788 °С: Իոնիզացման էներգիան M → M+ , M+ → M2+, M2+ → M3+, M3+ → M4+ համապատասխանաբար կազմում է 587, 1110, 1978 և 2780 կՋ/մոլ։

Իզոտոպներ
---------

2012 թվականի դրությամբ հայտնի էին թորիումի 30 իզոտոպներ և նրա նուկլիդների` միջուկային իզոմերիայի երեք տեսակ։

Թորիումի նուկլիդներից մեկը` թորիում-232-ը, ունի կիսաքայքայման մեծ շրջան Երկրի տարիքի վերաբերմամբ. այդ պատճառով բնական թորիումը բաղկացած է միայն այդ նուկլիդից։ Նրա որոշ իզոտոպներ բնության մեջ բնորոշվում են հետքային քանակությամբ, քանի որ մտնում են ռադիումի, ակտինիումի ռադիոակտիվ շարքի մեջ։ Դրանք ունեն ներկայումս հնացած հետևյալ անունները.

* ռադիոակտինիում 227Th
* ռադիոթորիում 228Th
* իոնիում 230Th
* ուրան Y 231Th
* ուրան X1 234Th

Առավել կայուն իզոտոպներ են 232Th (կիսաքայքայման շրջանը 14,05 միլիարդ տարի է), 230Th(75 380 տարի), 229Th (կիսաքայքայման շրջանը` 7340 տարի), 228Th (1,9116 տարի)։ Մնացած իզոտոպների կիսաքայքայման շրջանը 30 օր է :

Տես նաև
-------

* Պարբերական աղյուսակ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. ↑  И. Н. Бекман: Торий. Курс лекций.
3. ↑  Կաղապար:Справочник:Nubase2003


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 206)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Միջուկային տեխնոլոգիա |
| --- |
|  |
| Գիտություն | 

 Ֆիզիկա **·**  Տրոհում **·**  Միաձուլում **·**  Ճառագայթում (Իոնացնող) **·**  Միջուկ **·**  Քիմիա **·**  Ճարտարագիտություն
 |
|  |
| Վառելանյութ | 

 Տրոհման **·**  Պարարտ **·**  Թորիում **·**  Ուրան (հարստացված **·**  սպառված) **·**  Պլուտոնիում **·**  Դեյտերիում **·**  Տրիտիում **·**  Իզոտոպների բաժանում 
 |
|  |
| Նեյտրոն | 

 Ջերմաստիճան **·**  Ջերմային **·**  Արագ **·**  Միաձուլման **·**  Լայնական հատույթ **·** Գերում **·**  Ակտիվացում **·**  Թույն **·**  Ճառագայթում **·**  Գեներատոր **·**  Ցոլարձակ 
 |
|  |
| Տրոհմանռեակտորներ ըստչափավորիչի | 

|  |  |
| --- | --- |
| Ջուր | 

 Թեթև (LWR) (Ճնշված (PWR) **·**  Եռման (BWR) **·**  Գերկրիտիկական (SCWR)) **·**  Ծանր (HWR) (PHWR **·** CANDU **·** SGHWR) 
 |
| Գրաքար | 

 Գլաքարահիմք (PBR) **·**  Ջատ բարձր ջերմաստիճանային (VHTR) **·**  UHTREX **·**  RBMK **·**  Magnox **·**  AGR 
 |
| FLiBe | 

 Հալեցած աղային (MSR) 
 |
| Ոչինչ(Արագ) | 

 Բուծման (FBR) **·**  Հեղուկ մետաղային սառեցված (LMFR) **·**  Ինտեգրալ (IFR) **·**  Ճամփորդող ալիքային (TWR) **·**  SSTAR Չորրորդ սերնդի ըստ սառնազդակի՝ (Գազային (GFR) **·**  Արճիճային (LFR) **·**  Նատրիումային (SFR)) 
 |

 |
|  |
| Հզորություն | 

 Ըստ երկրի **·**  Տնտեսություն **·**  Անվտանգություն **·**  Միաձուլման **·**  Ռադիոիզոտոպների ջեմաէլեկտրական (RTG) **·**  առաջահրում (հրթիռ) 
 |
|  |
| Բժշկություն | 

|  |  |
| --- | --- |
| Պատկերում | 

 Գամմա ապարատի հիման վրա՝ Սինտիգրաֆիա **·**  Պոզիտրոն էմիսիա (PET) **·**  Միաֆոտոն էմիսիա (SPECT)
Ռենտգենի հիման վրա՝ Պրոյեկցիային ռենտգենանկարահանում **·**  Հաշված շերտագրություն 
 |
| Թերապիա | 

 Ճառագայթային թերապիա **·**  Շերտաբուժություն **·**  Պրոտոնային **·**  Մոտֆոկուսային ճառագայթաբուժություն **·**  Բորային նեյտրոնի գերման (BNCT) 
 |

 |
|  |
| Զենք | 

|  |  |
| --- | --- |
| Թեմաներ | 

 Պատմություն **·**  Նախագծում **·**  Պատերազմ **·**  Մրցարշավ **·**  Պայթյուն (ազդեցություններ) **·**  Թեստավորում (ստորգետնյա) **·**  Առաքում **·**  Տարածում **·**  Արտադրողականություն (ԹիԷնԹի համարժեք) 
 |
| Ցանկեր | 

 Պետություններ **·**  Թեստեր **·**  Զենքեր **·**  Ազատ գոտիներ **·**  Պայմանագրեր **·**  Ժողովրդական մշակույթ
 |

 |
|  |
| Թափոն | 

|  |  |
| --- | --- |
| Արտադրանքներ | 

 Տրոհման (LLFP) **·**  Ակտիվացմա **·**  Ակտինիդ՝ (Վերամշակած ուրան **·**  Ռեակտորի կարգի պլուտոնիում **·**  Մինոր ակտինիդ) 
 |
| Հեռացում ևվնասազերծում | 

 Վառելանյութի ցիկլ **·**  Սպառված վառելանյութ (ավազան **·**  տակառային) **·**  HLW **·**  LLW **·**  Պահեստարան **·**  Վերամշակում **·**  Փոխակերպում
 |

 |

 |

| * դ
* ք
* խ
 Պարբերական աղյուսակ |
| --- |
| H |   | He |
| Li | Be |   | B | C | N | O | F | Ne |
| Na | Mg |   | Al | Si | P | S | Cl | Ar |
| K | Ca |   | Sc | Ti | V | Cr | Mn | Fe | Co | Ni | Cu | Zn | Ga | Ge | As | Se | Br | Kr |
| Rb | Sr |   | Y | Zr | Nb | Mo | Tc | Ru | Rh | Pd | Ag | Cd | In | Sn | Sb | Te | I | Xe |
| Cs | Ba | La | Ce | Pr | Nd | Pm | Sm | Eu | Gd | Tb | Dy | Ho | Er | Tm | Yb | Lu | Hf | Ta | W | Re | Os | Ir | Pt | Au | Hg | Tl | Pb | Bi | Po | At | Rn |
| Fr | Ra | Ac | Th | Pa | U | Np | Pu | Am | Cm | Bk | Cf | Es | Fm | Md | No | Lr | Rf | Db | Sg | Bh | Hs | Mt | Ds | Rg | Cn | Nh | Fl | Mc | Lv | Ts | Og |