| Հոգեբանություն |
| --- |
| Հունարեն «փսի» տառը հոգեբանության խորհրդանիշն է |
| * Պատմություն
* Բնագավառներ
 |
| 
Տեսակներ |
| * Ախտահոգեբանություն
* Անհատական
* Զարգացման
* Էթնիկական
* Էվոլյուցիոն
* Կոգնիտիվ
* Համեմատական
* Հոգեգենետիկա
* Մաթեմատիկական
* Միջմշակութային
* Մշակութային
* Նյարդահոգեբանություն
* Պոզիտիվ
* Սոցիալական
* Կենսաբանական
* Տարիքային
* Փորձարարական
* Քանակական
 |
| Կիրառական հոգեբանություն |
| * Անձի
* Առողջության
* Արդյունաբերական
* Բժշկական
* Դատաբժշկական
* Դպրոցի
* Երաժշտության
* Երթևեկության
* Ինժեներական
* Իրավաբանական
* Խորհրդատվական
* Կառավարման
* Կլինիկական
* Կրթական
* Կրոնի
* Համայնքային
* Հատուկ
* Հումանիտար
* Մանկան
* Մանկավարժական
* Շրջակա միջավայրի
* Ռազմական
* Սպառողական
* Սպորտի
* Ստեղծագործության
* Տիեզերական
* Տնտեսագիտական
* Քաղաքական
 |
| * դ
* ք
* խ
 |

**Անգիտակցական** կամ **չգիտակցված**, հոգեկան գործընթացների և երևույթների համախումբ, որը դուրս է սուբյեկտի (մարդու) գիտակցության ոլորտից, այսինքն` չի ղեկավարվում գիտակցության կողմից։ «Անգիտակցական» տերմինը կիրառվում է փիլիսոփայության, հոգեբանության, հոգեվերլուծության, հոգեբուժության, հոգեֆիզիոլոգիայի մեջ, իրավագիտության մեջ, արվեստաբանության և այլ բնագավառներում։ Հոգեբանության մեջ անգիտակցականը հակադրվում է գիտակցականին, սակայն հոգեվերլուծության շրջանակներում անգիտակցականն ու գիտակցականը տարբեր հարթությունների վրա են դիտարկվում։

Տերմինի հեղինակը 18-րդ դարի գերմանացի ռոմանտիկ փիլիսոփա Ֆրիդրիխ Շելինգն է և այնուհետև բանաստեղծ և էսսեիստ Սամուել Թեյլոր Քոլիրջինի կողմից ներդրվել է անգլերենի մեջ։

Էմպիրիկ ապացույցները ենթադրում են, որ անգիտակից երևույթները ներառում են ճնշված զգացմունքներ, ավտոմատ հմտություններ, ենթագիտակցական ընկալումներ, մտքեր, սովորություններ և ավտոմատ ռեակցիաներ և, հնարավոր է, նաև բարդույթներ, թաքնված ֆոբիաներ և ցանկություններ։

Հայեցակարգը հանրաճանաչ է դարձել ավստրիացի նյարդաբան և հոգեբան Զիգմունդ Ֆրոյդի շնորհիվ։ Հոգեվերլուծության մեջ անգիտակցական գործընթացները արտահայտվում են երազների մեջ, ինչպես նաև լեզվի սայթաքումներում և կատակներում։

Անգիտակցականի մի քանի դրսևորումներ
----------------------------------

1. Անգիտակցականն այնպիսի գործընթաց է, որը կատարվում է ավտոմատ/ինքնավար կերպով, ռեֆլեքսային ձևով, երբ նրա պատճառը դեռ չի հասել գիտակցությանը (օր. պաշտոնական ռեակցիան և նման այլ երևույթներ), ինչպես նաև գիտակցության բանական կամ արհեստական անջատման ժամանակ (քնի մեջ, հիպնոսի, լուսնոտության դեպքում, ուժեղ հարբած վիճակում և այլն)։
2. Անգիտակցականն ակտիվ հոգեկան պրոցես է, որն անմիջականորեն չի մասնակցում իրականության նկատմամբ սուբյեկտի գիտակցական վերաբերմունքին և այդ իսկ պատճառով տվյալ պահին չի գիտակցվում սուբյեկտի կողմից (ենթագիտակցական)։
3. Անգիտակցականն այնպիսի հոգեկան բնագավառ է, որտեղ կենտրոնանում են հավերժական և անփոփոխ հակումներ, շարժառիթներ, ձգտումներ, որոնց իմաստը որոշվում է բնազդներով և անհասանելի է գիտակցությանը։ Անգիտակցականի մասին իդեալիստական ուսմունքն առավել ամբողջական զարգացում է ստացել ֆրոյդիզմի մեջ։ Ըստ այդ կոնցեպցիայի, անգիտակցականը կազմված է երեք շերտից՝

* անգիտակցական
* ենթագիտակցական
* գիտակցական։

Անգիտակցականը կազմում է հոգեկանի խոր հիմքը, որը որոշում է մարդու ամբողջ գիտակցական կյանքը և նույնիսկ անհատների ու ամբողջ ժողովուրդների ճակատագրերը։ Անգիտակցական մղումը դեպի հաճույք և մահ (ագրեսիայի բնազդը) բոլոր զգացմունքների և ապրումների իմաստային առանցքն է։

Ենթագիտակցականը կամ նախագիտակցականը կազմում է հատուկ սահմանային ոլորտ գիտակցության և անգիտակցության միջև։ Այդ բնագավառ են ներխուժում անգիտակցական հակումներ, և հենց այստեղ էլ մարդու հասարակական կյանքից ծնված մի հատուկ հոգեկան «ինստանցիա»` նրա «գեր-եսը» կամ խիղճը ենթարկում է դրանք խիստ ցենզուրայի։

Գիտակցությունը հոգեկանի մակերեսային դրսևորումն է արտաքին աշխարհի հետ նրա շփման կետում և կախված է ամենից առաջ միստիկական անգիտակցական ուժերից։ Անգիտակցականը որպես գիտակցական ակտերի միստիկական անճանաչելի հիմք, հանդես է գալիս Հերբարտի, Շոպենհաուերի և մի քանի ուրիշ իդեալիստների կոնցեպցիաներում։

Պատմական ակնարկ
---------------

Պլատոնը (*անտիկ շրջան*) անգիտակցականը մեկնաբանել է որպես *վերհուշի տեսություն*, երբ մարդը ծնված օրվանից իր անգիտակցականում ունենում է որոշակի գաղափարներ, որոնք կյանքի ընթացքում վերհիշում է։ Այս տեսակետը գոյատևեց մինչև նոր շրջանի ժամանակները։

*Նոր շրջանում* առաջինը գիտակցության խնդրին անդրադարձել է Դեկարտը, ըստ որի հոգու էությունը մտածողությունն է։ Դեկարտի գաղափարները պատկերացում տվեցին այն մասին, որ *գիտակցականն ու հոգեկանը նույնական են։* Ըստ Դեկարտի՝ գիտակցությունից դուրս կարող է լինել միայն ուղեղի զուտ ֆիզիոլոգիական գործունեությունը, իսկ հոգեկանը գիտակցության մեջ է։

Անգիտակցականի առաջին խիստ մատերիալիստական բացատրությունը փորձել է տալ անգլիացի փիլիսոփա Հարթլին, անգիտակցականը կապելով *նյարդային համակարգի գործունեության* հետ։

*Գերմանական դասական փիլիսոփայությունը* անգիտակցականին հիմնականում մոտենում էր գնեոսոլոգիական/իմացաբանանական տեսանկյունից։ Ի. Կանտը անգիտակցականը կապում էր ինտուիցիայի խնդրի հետ *(անգիտակցական ապրիորի սինթեզ)։*

*Ռոմանտիզմի* տեսաբանները հակադրվելով ռացիոնալիզմին՝ *ստեղծագործության հոգեբանության* հիմքում տեսնում էին անգիտակցականը։

Անգիտակցականի *իռացիոնալիստական ուսմունքն* առաջ քաշեց Ա. Շոպենհաուերը, իսկ Հարթմանը հետագայում զարգացնելով այդ ուսմունքը անգիտակցականը բարձրացրեց ներկայացնելով որպես ունիվերսալ սկզբունք, *կեցության* հիմք և համաշխարհային գործընթացների պատճառ։

Հոգեկերտվածքի տարրերի դիագրամ–այսբերգ, ըստ Զիգմունդ Ֆրեյդի
19-րդ դարում սկսվեց անգիտակցականի հոգեբանական ուսումնասիրությունը։ 1824 թվականին Հերբարտը տալիս է անգիտակցականի *դինամիկ բնութագիրը*, ըստ որի անհամատեղելի գաղափարները հնարավոր է, որ իրար հետ կոնֆլիկտ ունենան, հակադրվեն իրար, ընդ որում ավելի թույլերը ճնշվելով հանդերձ չեն դադարում ազդել գիտակցության վրա, չկոցնելով իրենց դինամիկ ընդունակությունները։

*Հոգեպաթոլոգիայի* բնագավառում անգիտակցականի ուսումնասիրությունը նոր թափ ստացավ, որտեղ թերապևտիկ նկատառումներով սկսեցին օգտագործել *հիպնոսը՝ որպես անգիտակցականի վրա ազդելու միջոց։*

Անգիտակցականը ըստ Զիգմունդ Ֆրոյդի
---------------------------------

Լինելով բուժող բժիշկ, Ֆրոյդն իր պրակտիկայում հաճախ բախվել է նման դեպքերի, երբ չգիտակցված ապրումները կարող են լուրջ բարդություններ առաջացնել մարդու կյանքում և կարող են նյարդա-հոգեկան հիվանդությունների պատճառ դառնալ։ 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Անգիտակցականի մեջ մտնում են մարդու գաղտնի ցանկություններն ու ֆանտազիաները, որոնք հակասության մեջ են հասարակական կարծիքի և վարքի հասարակական չափանիշների հետ։ Այդ իսկ պատճառով ճնշվել են և մղվել անգիտակցականի մեջ, բայց շարունակում են անհանգստացնել։ |  |

Նա իր աշխատանքի նպատակն էր դարձրել գտնել և չեզոքացնել խորքային հակասությունը գիտակցության և կույր անգիտակցականի միջև։ Այդպես ծնվեց ֆրոյդիզմը՝ հոգին բուժելու Ֆրոյդի մեթոդը, որը անվանվեց *հոգեվերլուծություն։*

Անգիտակցականը ըստ Կարլ Գուստավ Յունգի
-------------------------------------

Հետագայում Յունգը լայնորեն ընդարձակեց անգիտակցականի հասկացությունը՝ ստեղծելով վերլուծական հոգեբանությունը, ներմուծեց *«կոլեկտիվ անգիտակցական»* տերմինը և էականորեն փոխեց անգիտակցականի իմաստը հոգեվերլուծության համեմատ։ Ըստ Յունգի, ոչ միայն գոյություն ունի սուբյեկտի անգիտակցականը, այլ նաև կա ընտանեկան, սեռային, ազգային, ռասայական, կրոնական և կոլեկտիվ անգիտակցական, որն *իր մեջ կրում է հասարակության հոգեկան աշխարհի ինֆորմացիան*։

Տես նաև
-------

* Հիպնոս
* Հոգեբանություն
* Զ. Ֆրոյդ
* Ինքնասպանություն/Սուիցիդ
* Էդիպյան բարդույթ
* Էլեկտրայի բարդույթ
* Կամքի ազատություն
* Տրանսպերսոնալ հոգեբանություն
* Գիտակցություն

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Westen, Drew (1999). «The Scientific Status of Unconscious Processes: Is Freud Really Dead?». *Journal of the American Psychoanalytic Association*. **47** (4): 1061–1106. doi:10.1177/000306519904700404. Վերցված է 2012 թ․ հունիսի 1-ին.
2. ↑  Bynum; Browne; Porter (1981). *The Macmillan Dictionary of the History of Science*. London. էջ 292.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)
3. ↑  Christopher John Murray, *Encyclopedia of the Romantic Era, 1760-1850* (Taylor & Francis, 2004: 1-57958-422-5), pp. 1001–02.
4. ↑   *J Jones* Freudian Slips and Mistakes
5. ↑  Лекция О. Телемского «Структура психики по Юнгу»

Գրականություն
-------------

1. Փիլիսոփայական բառարան, Ե. 1975 թ. էջ 13
2. Фрейд З. Психология бессознательного. — М. 2006. — С. 25-38.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Անգիտակցական» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Լարուսի · Կրուգոսվետ · MESH ID · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 11932099v · GND: 4186835-3 · Microsoft: 115786838 · NDL: 00567892 · NKC: ph123282 |

 |