**Ազգային եկամուտ** (անգլ.՝ *national income*), երկրի տնտեսական զարգացման ընդհանրական ցուցանիշներից մեկը, նյութական արտադրությունում ստեղծված արժեք։

Ազգային եկամուտը տնտեսության ամբողջական եկամուտն է, որը ստանում են արտադրության գործոնների մատակարարները։

Բովանդակություն
---------------

Ազգային եկամուտը կազմվում է․

* աշխատողների և ծառայողների աշխատավարձից,
* լրացուցիչ վճարներից,
* ռենտայից,
* սեփականությունից,
* սպառողական վարկերի մաքուր տոկոսադրույքից,
* ձեռնարկությունների շահույթներից,
* սեփականատերերի մաքուր եկամտից։

Ազգային եկամուտը որոշվում է հետևյալ բանաձևերով․

* ԱԵ = Համախառն ազգային արդյունք - ամորտիզացիա, հարկեր և ոչ արտադրական ծախսեր,
* ԱԵ = Զուտ ազգային արդյունք - բիզնեսի անուղղակի հարկեր։

Հաշվարկման այլ մեթոդներ
-----------------------

Գոյություն ունեն ազգային եկամտի հաշվարկման այլ բանաձևեր ևս։ «Էկոնոմիքս Մաքքոնել և Բրյու» հրատարակչության 14-րդ համարում հիմքը վերցնում են համախառն ազգային արդյունքը, որ արտադրվել է տվյալ պետության տարածքում։ Կարելի է հաշվարկել նաև ռեզիդենտների եկամուտների ուղղակի հաշվարկով։շիվներ

Հասնել ապրանքների և ծառայությունների ընդհանուր արտադրության թվին այնպիսի մեծ տարածաշրջանում, ինչպիսին երկիրն է, պահանջում է մեծ քանակությամբ տվյալների հավաքագրում և հաշվարկ։ Թեև ազգային եկամուտները գնահատելու որոշ փորձեր են արվել դեռևս 17-րդ դարում, ազգային հաշիվների համակարգված վարումը, որի մի մասն են կազմում այս թվերը, սկսվել է միայն 1930-ական թվականներին ԱՄՆ-ում և որոշ եվրոպական երկրներում։ Այդ հիմնական վիճակագրական ջանքերի խթանը Մեծ դեպրեսիան և քեյնսյան տնտեսագիտության վերելքն էր, որը նախատեսում էր կառավարության ավելի մեծ դեր տնտեսության կառավարման գործում և անհրաժեշտություն էր առաջացրել, որ կառավարությունները ստանան ճշգրիտ տեղեկատվություն, որպեսզի նրանց միջամտությունները տնտեսության մեջ շարունակվեն։

Շուկայական արժեք
----------------

Ապրանքը կամ ծառայությունը հաշվելու համար անհրաժեշտ է դրան արժեք հատկացնել։ Արժեքը, որ ազգային եկամտի և արտադրանքի չափումները վերագրում են ապրանքին կամ ծառայությանը, դրա շուկայական արժեքն է. այն գինը, որը նա ստանում է գնելիս կամ վաճառելիս։ Ապրանքի իրական օգտակարությունը (նրա օգտագործման արժեքը) չի չափվում՝ ենթադրելով, որ սպառողական արժեքը որևէ կերպ տարբերվում է դրա շուկայական արժեքից։

Բոլոր արտադրված ապրանքների և ծառայությունների շուկայական արժեքները ստանալու համար կիրառվել է երեք ռազմավարություն՝ արտադրանքի, ծախսերի և եկամտի մեթոդ։ Արտադրանքի մեթոդը դիտարկում է տնտեսությունը՝ ըստ արդյունաբերության։ Տնտեսության ընդհանուր արտադրանքը յուրաքանչյուր արդյունաբերության արտադրանքի գումարն է։ Այնուամենայնիվ, քանի որ մի արդյունաբերության արտադրանքը կարող է օգտագործվել մեկ այլ արդյունաբերության կողմից և դառնալ այդ երկրորդ արդյունաբերության արտադրանքի մաս, ապրանքը կրկնակի հաշվելուց խուսափելու համար մենք օգտագործում ենք ոչ թե յուրաքանչյուր արդյունաբերության արտադրանքի արժեքը, այլ ավելացված արժեքը. այսինքն՝ այն արժեքի տարբերությունը, ինչ նա թողարկում է և ինչ է ընդունում։ Տնտեսության կողմից արտադրված ընդհանուր արժեքը յուրաքանչյուր արդյունաբերության կողմից ավելացված արժեքների հանրագումարն է։

Ծախսային մեթոդը հիմնված է այն գաղափարի վրա, որ բոլոր ապրանքները գնում են ինչ-որ մեկի կամ կազմակերպության կողմից։ Հետևաբար, մենք ամփոփում ենք մարդկանց և կազմակերպությունների կողմից իրեր գնելու համար ծախսվող գումարի ընդհանուր գումարը։ Այս գումարը պետք է հավասար լինի արտադրված ամեն ինչի արժեքին։ Սովորաբար, մասնավոր անձանց ծախսերը, բիզնեսի ծախսերը և պետական ծախսերը հաշվարկվում են առանձին, այնուհետև ամփոփվում են ընդհանուր ծախսերը։ Նաև պետք է սահմանվի ուղղիչ տերմին՝ սահմանից դուրս ներմուծման և արտահանման համար։

Եկամտի մեթոդը գործում է սահմանի ներսում բոլոր արտադրողների եկամուտներն ամփոփելու միջոցով։ Քանի որ նրանց վճարվողը միայն իրենց արտադրանքի շուկայական արժեքն է, նրանց ընդհանուր եկամուտը պետք է լինի ապրանքի ընդհանուր արժեքը։ Աշխատավարձը, սեփականատիրոջ եկամուտները և կորպորատիվ շահույթը եկամտի հիմնական ստորաբաժանումներն են։

**Ազգային եկամուտների չափման մեթոդներ**

**Արդյունք**

Արդյունքների մոտեցումը կենտրոնանում է ազգի ընդհանուր արտադրանքի հայտնաբերման վրա՝ ուղղակիորեն գտնելով ազգի արտադրած բոլոր ապրանքների և ծառայությունների ընդհանուր արժեքը։

Ապրանքի կամ ծառայության արտադրության մի քանի փուլերի բարդության պատճառով ապրանքի կամ ծառայության միայն վերջնական արժեքը ներառված է ընդհանուր արտադրանքի մեջ։ Սա խուսափում է այն խնդրից, որը հաճախ կոչվում է «կրկնակի հաշվարկ», երբ ապրանքի ընդհանուր արժեքը մի քանի անգամ ներառվում է ազգային արտադրանքի մեջ՝ այն բազմիցս հաշվելով արտադրության մի քանի փուլերում։ Մսամթերքի արտադրության օրինակում ֆերմայից ապրանքի արժեքը կարող է լինել 10 դոլար, հետո մսագործներից 30 դոլար, իսկ սուպերմարկետից՝ 60 դոլար։ Արժեքը, որը պետք է ներառվի վերջնական ազգային արտադրանքի մեջ, պետք է լինի $60, ոչ թե այդ բոլոր թվերի գումարը՝ $100: Արտադրության յուրաքանչյուր փուլում նախորդ փուլի նկատմամբ ավելացված արժեքները համապատասխանաբար կազմում են $10, $20 և $30: Դրանց գումարը տալիս է վերջնական արդյունքի արժեքը հաշվարկելու այլընտրանքային եղանակ։

Հիմնական բանաձևերն են.

ՀՆԱ (համախառն ներքին արդյունք) շուկայական գնով = տվյալ տարում տնտեսության արտադրանքի արժեքը հանած միջանկյալ սպառումը

ՀՆԱ գործոնային արժեքով = ՀՆԱ շուկայական գնով` հանած արժեզրկումը գումարած NFIA (արտերկրից եկամտի զուտ գործոնը) հանած զուտ անուղղակի հարկերը 

NDP գործոնային արժեքով = Աշխատակիցների փոխհատուցում գումարած զուտ տոկոսները գումարած վարձակալության և ռոյալթիի եկամուտը գումարած ներդրված և չմասնակցված NDP-ի շահույթը գործոնի արժեքով

### Ծախս

Ծախսային մոտեցումը հիմնականում ելքային հաշվառման մեթոդ է։ Այն կենտրոնանում է ազգի ընդհանուր արդյունքը գտնելու վրա՝ գտնելով ծախսված գումարի ընդհանուր գումարը։ Սա ընդունելի է տնտեսագետների համար, քանի որ եկամուտների պես, բոլոր ապրանքների ընդհանուր արժեքը հավասար է ապրանքների վրա ծախսված գումարի ընդհանուր գումարին։ Ներքին արտադրանքի հիմնական բանաձևը վերցնում է բոլոր տարբեր ոլորտները, որոնցում փողը ծախսվում է տարածաշրջանում, և այնուհետև դրանք միավորում է՝ գտնելու ընդհանուր արտադրանքը։

> {\displaystyle \mathrm {GDP} =C+G+I+\left(\mathrm {X} -M\right)}
> 
> 

որտեղ.

C = Սպառում (տնտեսագիտություն) (Տնային տնտեսությունների սպառման ծախսեր / Անձնական սպառման ծախսեր)

I = Ներդրումներ (մակրոտնտեսագիտություն) / Համախառն մասնավոր ներքին ներդրումներ

G = Պետական ծախսեր (Պետական սպառում / Համախառն ներդրումային ծախսեր)

X = զուտ արտահանում (ապրանքների և ծառայությունների համախառն արտահանում)

M = զուտ ներմուծում (ապրանքների և ծառայությունների համախառն ներմուծում)

Նշում. (X - M) հաճախ գրվում է որպես XN կամ ավելի հազվադեպ որպես NX, երկուսն էլ նշանակում են «զուտ արտահանում»։

Միջոցառումների անվանումը բաղկացած է «Համախառն» կամ «Զուտ» բառերից մեկից, որին հաջորդում է «Ազգային» կամ «Ներքին» բառերից մեկը, որին հաջորդում է «Արտադրանք», «Եկամուտ» կամ «Ծախս» բառերից մեկը։ «. Այս բոլոր տերմինները կարելի է բացատրել առանձին։

«Համախառն» նշանակում է ընդհանուր արտադրանք՝ անկախ այն բանից, թե հետագայում ինչից է օգտագործվելու։

«Զուտ» նշանակում է «Համախառն»՝ հանած այն գումարը, որը պետք է օգտագործվի մաշվածությունը փոխհատուցելու համար, այսինքն՝ երկրի հիմնական կապիտալի ակտիվների մաշվածությունը կամ հնացումը։ «Net»-ը ցույց է տալիս, թե որքան ապրանք է իրականում հասանելի սպառման կամ նոր ներդրումների համար։

«Ներքին» նշանակում է, որ սահմանը աշխարհագրական է. մենք հաշվում ենք երկրի սահմաններում արտադրված բոլոր ապրանքներն ու ծառայությունները՝ անկախ նրանից, թե ում կողմից է այն իրականացվում։ «Ազգային» նշանակում է սահմանը սահմանվում է քաղաքացիությամբ (ազգությամբ)։ Մենք հաշվում ենք երկրի քաղաքացիների (կամ նրանց պատկանող ձեռնարկությունների) կողմից արտադրված բոլոր ապրանքներն ու ծառայությունները՝ անկախ այն բանից, թե այդ արտադրությունը ֆիզիկապես որտեղ է տեղի ունենում։ Սենեգալում ֆրանսիային պատկանող բամբակի գործարանի արտադրանքը հաշվվում է որպես Սենեգալի ներքին թվերի մաս, բայց Ֆրանսիայի ազգային գործիչների սեփականությունն է։ «Ապրանքը», «Եկամուտը» և «Ծախսերը» վերաբերում են նախկինում բացատրված հաշվառման երեք մեթոդոլոգիաներին՝ արտադրանքի, եկամուտների և ծախսերի մոտեցումներին։ Այնուամենայնիվ, տերմինները օգտագործվում են անկաշկանդ։ «Ապրանք» ընդհանուր տերմինն է, որը հաճախ օգտագործվում է, երբ իրականում օգտագործվել է երեք մոտեցումներից որևէ մեկը։ Երբեմն օգտագործվում է «Ապրանք» բառը, այնուհետև մեթոդաբանությունը ցույց տալու համար լրացուցիչ խորհրդանիշ կամ արտահայտություն. այսպիսով, օրինակ, ստանում ենք «Համախառն ներքին արդյունքն ըստ եկամտի», «ՀՆԱ (եկամուտ)», «ՀՆԱ(I)» և նմանատիպ կառույցներ։ «Եկամուտ» կոնկրետ նշանակում է, որ կիրառվել է եկամտի մոտեցումը։ «Ծախս» կոնկրետ նշանակում է, որ կիրառվել է ծախսային մոտեցումը։
Նկատի ունեցեք, որ հաշվման բոլոր երեք մեթոդները տեսականորեն պետք է տա նույն վերջնական թիվը։ Այնուամենայնիվ, գործնականում չնչին տարբերություններ են ձեռք բերվում երեք մեթոդներից մի քանի պատճառներով, ներառյալ գույքագրման մակարդակների փոփոխությունները և վիճակագրության սխալները։ Խնդիրներից մեկն, օրինակ, այն է, որ գույքագրման մեջ գտնվող ապրանքներն արտադրվել են (հետևաբար ներառված են ապրանքի մեջ), բայց դեռ չեն վաճառվել (հետևաբար դեռ ներառված չեն ծախսերի մեջ)։ Ժամկետային նմանատիպ խնդիրները կարող են նաև փոքր անհամապատասխանություն առաջացնել արտադրված ապրանքների արժեքի (Ապրանք) և ապրանքները արտադրած գործոնների (եկամուտ) վճարումների միջև, հատկապես, եթե մուտքերը ձեռք են բերվում ապառիկ, ինչպես նաև այն պատճառով, որ աշխատավարձերը հաճախ հավաքվում են որոշակի ժամանակահատվածից հետո։

Համախառն ներքին արդյունք և համախառն ազգային արդյունք
----------------------------------------------------

Համախառն ներքին արդյունքը (ՀՆԱ) սահմանվում է որպես «1 տարվա ընթացքում երկրում արտադրված բոլոր վերջնական ապրանքների և ծառայությունների արժեքը»։

Համախառն ազգային արդյունքը (ՀՆԱ) սահմանվում է որպես «մեկ տարվա ընթացքում արտադրված բոլոր ապրանքների և ծառայությունների շուկայական արժեքը երկրի բնակիչների կողմից մատակարարված աշխատուժի և գույքի հաշվին»։

Որպես օրինակ՝ ստորև բերված աղյուսակը ցույց է տալիս Միացյալ Նահանգների ՀՆԱ-ի և ՀԱԱ-ի որոշ տվյալներ.

**Ազգային եկամուտ և արտադրանք (միլիարդավոր դոլարներ)**| Ժամանակաշրջանի ավարտ | 2003 |
| --- | --- |
| Համախառն ազգային արդյունք | 11,063.3 |
| ԱՄՆ-ի զուտ եկամուտները մնացած աշխարհից | 55.2 |
| ԱՄՆ եկամուտների մուտքեր | 329.1 |
| ԱՄՆ եկամտի վճարումներ | -273.9 |
| Համախառն ներքին արդյունք | 11,008.1 |
| Հիմնական կապիտալի մասնավոր սպառում | 1,135.9 |
| Պետական հիմնական կապիտալի սպառում | 218.1 |
| Վիճակագրական անհամապատասխանություն | 25.6 |
| Ազգային եկամուտ | 9,679.7 |

* Զուտ ներքին արդյունքը սահմանվում է որպես «համախառն ներքին արդյունք (ՀՆԱ) հանած կապիտալի արժեզրկումը»։
* Մեկ շնչին ընկնող համախառն ներքին արդյունքը մեկ անձի հաշվով արտադրված արտադրանքի միջին արժեքն է, որը նաև միջին եկամուտն է։

Ազգային եկամուտ և բարեկեցություն
--------------------------------

Մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն հաճախ օգտագործվում է որպես անձի բարեկեցության չափանիշ։ Ավելի բարձր ՀՆԱ ունեցող երկրները կարող են ավելի բարձր գնահատական ստանալ բարեկեցության այլ չափորոշիչներում, ինչպիսին է կյանքի տեւողությունը։ Այնուամենայնիվ, կան լուրջ սահմանափակումներ ՀՆԱ-ի օգտակարության համար որպես բարեկեցության չափանիշ.

* ՀՆԱ-ի չափումները սովորաբար բացառում են չվճարվող տնտեսական գործունեությունը, ամենակարևորը տնային աշխատանքը, ինչպիսին է երեխաների խնամքը։ Սա հանգեցնում է աղավաղումների. Օրինակ՝ վճարովի դայակի եկամուտը նպաստում է ՀՆԱ-ին, իսկ չվճարվող ծնողի՝ երեխաներին խնամելու համար ծախսած ժամանակը չի նպաստի, թեև նրանք երկուսն էլ նույն տնտեսական գործունեությունն են իրականացնում։
* ՀՆԱ-ն հաշվի չի առնում արտադրանքի արտադրության համար օգտագործվող մուտքերը։ Օրինակ, եթե բոլորն աշխատեն երկու անգամ ավելի ժամերի քանակով, ապա ՀՆԱ-ն կարող է մոտավորապես կրկնապատկվել, բայց դա չի նշանակում, որ աշխատողներն ավելի լավ վիճակում են, քանի որ նրանք կունենան ավելի քիչ ժամանց։ Նմանապես, տնտեսական գործունեության ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա չի չափվում ՀՆԱ-ի հաշվարկում։
* ՀՆԱ-ի համեմատությունը մի երկրից մյուսը կարող է խեղաթյուրվել փոխարժեքների տատանումների պատճառով։ Ազգային եկամուտը գնողունակության համարժեքով չափելը կարող է հաղթահարել այս խնդիրը հիմնական ապրանքների և ծառայությունների գերարժևորման վտանգի տակ, օրինակ՝ գոյատևող գյուղատնտեսությունը։
* ՀՆԱ-ն չի չափում կյանքի որակի վրա ազդող գործոնները, ինչպես, օրինակ, շրջակա միջավայրի որակը (տարբեր մուտքային արժեքից) և անվտանգությունը հանցագործությունից։ Սա հանգեցնում է աղավաղումների. օրինակ, նավթի արտահոսքի մաքրման համար ծախսերը ներառված են ՀՆԱ-ի մեջ, սակայն արտահոսքի բացասական ազդեցությունը բարեկեցության վրա (օրինակ՝ մաքուր լողափերի կորուստը) չի չափվում։
* ՀՆԱ-ն միջին (միջին) հարստությունն է, այլ ոչ թե միջին (միջին կետի) հարստությունը։ Եկամուտների շեղ բաշխված երկրները կարող են ունենալ մեկ շնչի հաշվով համեմատաբար բարձր ՀՆԱ, մինչդեռ նրա քաղաքացիների մեծամասնությունն ունի եկամուտների համեմատաբար ցածր մակարդակ՝ բնակչության փոքր մասի ձեռքում հարստության կենտրոնացման պատճառով։ Տես Ջինիի գործակիցը։

Դրա պատճառով օգտագործվում են բարեկեցության այլ չափումներ, ինչպիսիք են Մարդկային զարգացման ինդեքսը (HDI), Կայուն տնտեսական բարեկեցության ինդեքսը (ISEW), իրական առաջընթացի ցուցանիշը (GPI), համախառն ազգային երջանկությունը (GNH) և կայուն ազգային եկամուտը (SNI):

Մատենագիտություն
----------------

* Ավստրալիայի վիճակագրության բյուրո, Ավստրալիայի ազգային հաշիվներ. հասկացություններ, աղբյուրներ և մեթոդներ, 2000թ.: Այս բավականին մեծ փաստաթուղթն ունի հարուստ տեղեկատվություն ազգային եկամտի և արտադրանքի չափումների նշանակության և դրանց ստացման վերաբերյալ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  "Ազգային եկամուտ" (in ռուսերեն). glossary.ru. Արխիվացված է the original 2012 թ․ սեպտեմբերի 3-ին. Retrieved 2012 թ․ հոկտեմբերի 20. `{{cite web}}`: Cite has empty unknown parameters: `|description=` and `|coauthors=` (help)
2. ↑  "Ազգային եկամուտ" (in ռուսերեն). Արխիվացված է the original 2012 թ․ հոկտեմբերի 23-ին. Retrieved 2012 թ․ հոկտեմբերի 20. `{{cite web}}`: Cite has empty unknown parameters: `|description=` and `|coauthors=` (help)
3. ↑  Ինչպես հաշվարկել ազգային եկամուտը
4. ↑  Australian Council of Trade Unions, APHEDA, Glossary Archived 2008-04-15 at the Wayback Machine. accessed November 2009.
5. ↑  United States, of the United States*], p 5; retrieved November 2009.*
6. ↑  U.S Federal Reserve, the link appears to be dead as of late 2009
7. ↑  "Penn State Glossary". Արխիվացված է the original 2008 թ․ մայիսի 6-ին. Retrieved 2008 թ․ մարտի 11.
8. ↑  England, R. W. (1998). Measurement of social well-being: alternatives to gross domestic product. *Ecological Economics*, *25*(1), 89-103.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Համախառն ազգային եկամուտ
* Ազգային եկամուտ
* Historicalstatistics.org: Links to historical national accounts and statistics for different countries and regions
* World Bank's Development and Education Program Website
* Quandl - GDP by country - data available in CSV, Excel, JSON or XML formats

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Կանադական · Մեծ կատալոնական · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh85090017 · Microsoft: 50091055 · NDL: 00566373 · NKC: ph123428 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 106)։*  |