Աշոտ Ա Կյուրոպաղատ
**Տայք-Կղարջք** կամ **Տայք-Կղարջքի իշխանություն** (վրաց.՝ ტაო-კლარჯეთის სამეფო՝ **Տաո-Կլարջեթի իշխանություն**), հայ Բագրատունիների կողմից հիմնադրված պետություն Մեծ Հայքի պատմական Տայք նահանգի(վրացիներն անվանում են Տաո) և Կղարջք գավառի(վրացիներն անվանում են Կլարջեթի) տարածքներում (այժմ՝ Թուրքիայի Էրզրում, Արդվին, Արդահան մարզերի տարածքում), որը ծառայել է ժամանակակից Վրաստանի տարածքի վրա Բագրատունիների իշխանության տարածման համար։ Տայքը սահմանակից էր Բյուզանդական կայսրությանն ու Վրաստանին, և մշտապես իր վրա էր սևեռում վերջիններիս ուշադրությունը։

Իշխանությունը հիմնադրել է Աշոտ Ա Կյուրոպաղատը, ով միութենական պայմանագիր է կնքել Բյուզանդիայի հետ արաբական տիրապետությունից Տայքը ազատելու համար և ընդունել է կյուրոպաղատի տիտղոս։ Իշխանության մայրաքաղաք է դարձել Աշոտի կողմից ամրացված Արտանուջ (այժմ՝ Արդանուչ) քաղաքը, որը հաջող դիրք էր զբաղեցնում է Մետաքսե մեծ ճանապարհի երկարությամբ։

Աշոտ Բագրատունին հզոր և խոշոր պետություն է ստեղծել, որի հետ հաշվի էին նստում իր ժամանակի վրացական և օտարերկրյա պետական գործիչները։ Հայոց Սմբատ Առաջին թագավորի օրոք Տայքը գտնվել է նրա ենթակայության ներքո։

Տայքի կյուրոպաղատությունը Դավիթ Կյուրոպաղատի օրոք
-------------------------------------------------

10-րդ դարի երկրորդ կեսի Տայքի պատմության իրողությունները կապված են Դավիթ Կյուրոպաղատի անվան հետ։ Նրա օրոք Տայքը դարձավ հզոր իշխանություն, որի կշիռը մեծ էր Հայաստանում և Վրաստանում։ Դավիթ Կյուրոպաղատը Ատրներսեհ Երրորդ Կյուրոպաղատի որդին էր, որի մահից հետո 961 թվականին իշխանությունն ու տիտղոսը անցավ Դավիթին։

ՕշկվանքԴավիթ Կյուրոպաղատը իր ճկուն արտաքին քաղաքականության շնորհիվ ընդարձակեց իշխանության սահմանները։ Բյուզանդական կայսր Վասիլ Երկրորդի գահակալման տարիներին նրա դեմ ապստամբություն է բարձրացվում մագիստրոս Վարդաս Սկլերոսի գլխավորությամբ, որը տևեց 4 տարի՝ 976-979 թվականներին։ Վասիլ Երկրորդ կայսրը Սկլերոսի դեմ դուրս էր բերել Վարդ Փոկասին, սակայն վերջինս չկարողանալով միայնակ դիմադրել՝ դիմում է Դավիթ Կյուրոպաղատին։ Նա օգնական զորք է տալիս կայսրությանը և ապստամբությունը ճնշվում է, ինչի դիմաց ստանում է նաև որոշակի տարածքներ։

Դավիթ Կյուրոպաղատի հեղինակությունը, բավականին, բարձր էր հայոց թագավորների շրջանում։ Հայտնի է, որ երբ Սմբատ Երկրորդ արքան իր հորեղբայր Մուշեղից խլում է Շատիկ բերդը, վերջինս դիմում է Դավիթի օգնությանը։ Վերջինս էլ զորքով գալիս է Շիրակ և Շատիկը վերադարձնում նախկին տիրոջը։

Դավիթը, քանի որ  անժառանգ էր, որդեգրել և տիրույթների ժառանգորդ էր նշանակել Աբխազաց թագավոր Բագարատ Երրորդին, սակայն նա 988 թվականին դուրս եկավ Կյուրոպաղատի դեմ, ինչի արդյունքում զրկվեց ժառանգությունից։ Այնուհետև Դավիթը իր իշխանության սահմանները ընդարձակում է դեպի հարավ։ Նրա զորքերը գրավում են Մանազկերտը, որի բնակչության մեջ գերակշռություն ունեին մուսուլմանները։ Վերջիններիս արտաքսում է, և նրանց փոխարեն բնակեցնում է հայերի ու վրացիների։ Այս իրողությունը ունեցավ ռազմավարական կարևոր նշանակություն։ Շուտով Ատրպատականի ամիր Մամլանը հարևան մի քանի ամիրայությունների հետ հարձակվում է Դավիթի ուժերի դեմ, սակայն հանդիպելով հուժկու դիմադրության ստիպված է լինում նահանջել։

Այս դեպքերից որոշ ժամանակ անց՝ 1000 թվականին Դավիթ Կյուրոպաղատը մահացավ։ Ճիշտ է, նա արդեն հասել էր խոր ծերության, բայց իր բնական մահով չմահացավ։ Նրան նախ թունավորել, հետո խեղդամահ է արել վրաց արքեպիսկպոս Իլարիոնը, ով խոստումներ էր ստացել Բյուզանդիայի կայսրից։ Իր մահից առաջ Դավիթ Կյուրոպաղատը տիրույթները կտակել էր կայսրությանը։ Այսպիսով Տայքի կյուրոպաղատությունը դադարում է գոյություն ունենալ, իսկ Վասիլ Երկրորդը դառնում է Դավիթի տիրույթների ժառանգորդը։

Տայքում կազմավորվում է բյուզանդական վարչական միավոր «Իբերիա» բանակաթեմը, որի կենտրոնն էր Օլթին։ 1045 թվականին Շիրակի թագավորության անկումից հետո Տայքը միացվում է «Արմենիա» բանակաթեմին և ձևավորվում է «Արմենիայի և Իբերիայի բանակաթեմը»։ Հետագայում, երբ 1071 թվականի Մանազկերտի ճակատամարտի արդյունքում բյուզանդական զորքը պարտություն է կրում, իսկ Կոստանդին Մոնոմախ կայսրը գերի է ընկնում, բանակաթեմը անցնում է սելջուկյան պետությանը:

Տես նաև
-------

* Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն

Արտաքին հղումներ
----------------

* Տայքի հայկականությունը Հ. ՅԱՐՈՒԹԻՒՆ ՎՐԴ. ՊԶՏԻԿԵԱՆ, Մխիթարեան միաբան(չաշխատող հղում)

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. ↑  Очерки истории Грузии. Том 2. Грузия в IV-X веках / [Ред.: М. Лордкипанидзе, Д. Мусхелишвили] -, 1988 – 580 с. (ռուս.)
2. ↑  Չամչյան, Միքայել (1985). *Հայոց պատմություն*. Երևան: ԵՊՀ հրատ. էջ 837.
3. ↑  Մատթեոս, Ուռհայեցի (1973). *Ժամանակագրություն*. Երևան. էջ 33.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)
4. ↑  Ասողիկ (2000). *Պատմություն տիեզերական*. Երևան. էջ 188.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)
5. ↑  Ասողիկ (2000). *Պատմություն տիեզերական*. Երևան. էջ 244.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)
6. ↑  Մատթեոս, Ուռհայեցի (1973). *Ժամանակագրություն*. Երևան. էջեր 35–37.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)
7. ↑  Արիստակես, Լաստիվերցի (1971). *Պատմություն*. Երևան. էջ 23.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)