recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Հեյդի Վենգ** (նորվ.՝ Heidi Weng, հուլիսի 20, 1991(1991-07-20), Ytre Enebakk, Էնեբակ, Ակերսհուս, Նորվեգիա), նորվեգացի դահուկորդուհի, Աշխարհի առաջնության քառակի չեմպիոն, 2014 թվականի Ձմեռային օլիմպիական խաղերի 7.5+7.5 կմ կանանց դահուկավազքի մրցման բրոնզե մեդալակիր, Տուր դե Սքիի 2016/2017 մրցաշրջանի հաղթող։ Հաջողությամբ հա նդես է գալիս և՛ տարածության և՛ սպորտային մրցավազքերում։

TV2 հեռուստատեսությանը տված հարցազրույցի ժամանակ Հեյդի Վենգը հայտնել է, որ ցուրտ եղանակին դահուկասպորտով զբաղվելու պատճառով իր մոտ 2011 թվականին առաջացել է հեղձուկ, որի հետևանքով մինչ օրս պաշտոնապես օգտագործում է հակահեղձուկային դեղահաբեր և էթիկայի տեսակետից չի համարում այդ քայլը սխալ։

Սպորտային կարիերա
-----------------

Իր առաջին աշխարհի առաջնության ժամանակ (2013 թ.) Հեյդի Վենգ փոխանցավազքում քառյակի կազմում նվաճել է ոսկե մեդալ և բրոնզե մեդալ դահուկացատկում։ Երկու տարի անց՝ 2015 թվականին, շվեդական Ֆալուն քաղաքում նա կրկին դարձավ Աշխարհի դահուկասպորտի կանանց առաջնության փոխանցավազքի հաղթող։

Ռուսաստանի Դաշնության Սոչի քաղաքում տեղի ունեցած 2014 թվականի Ձմեռային օլիմպիական խաղերում 7.5+7.5 կմ կանանց մրցավազքում Հեյդի Վենգը նվաճեց բրոնզե մեդալ։

Դահուկավազքի աշխարհի գավաթում առաջին անգամ Վինգը հանդես է եկել 2009 թվականին։ 2012 թվականի փետրվարին առաջին անգամ գավաթի մրցումներում նա դուրս է եկել մրցաբեմ։ Հեյդի Վենգը ընդհանուր հաշվով գավաթի տարբեր մրցումներում ունի վեց հաղթանակ։ Աշխարհի գավաթի վերջնական հաշվով նրա ամենամեծ նվաճումը 2016/2017 մրցաշրջանում առաջին տեղը զբաղեցնելն է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. 1 2 3  OLYMPIC TEAM NORWAY Team and Media guide Sochi 2014 — Olympiatoppen. — P. 25.
3. ↑  Йохауг не считает применение препаратов от астмы здоровыми спортсменами этической проблемой.(ռուս.)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հեյդի Վենգի էջը Դահուկասպորտի միջազգային ֆեդերացիայի կայքում:(անգլ.)
* Հեյդի Վենգի սպորտային վիճակագրական ցուցանիշները Օլիմպիական կոմիտեի կայքում: Archived 2014-04-13 at the Wayback Machine.(անգլ.)

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | FIS (դահուկներով մրցավազք) · Olympic Channel · Red Bull · ՄՕԿ · Internet Movie Database |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական · Munzinger |

 |
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Ռոստոմյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Ռոստոմյան Կորյուն Եզեկի** (ապրիլի 16, 1918(1918-04-16), Ղարաքիլիսա, Ալեքսանդրապոլի գավառ, Երևանի նահանգ - փետրվարի 24, 2002(2002-02-24), Երևան, Հայաստան), գյուղատնտեսության էլեկտրիֆիկացման բնագավառի հայ խորհրդային գիտնական։ Տեխնիկական գիտությունների դոկտոր (1967), պրոֆեսոր (1967)։ ԽՄԿԿ անդամ 1941 թվականից։

Կենսագրություն
--------------

Ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը (1946)։ 1956-1960 թվականներին եղել է ՀԽՍՀ անասնապահության, ապա ՀԽՍՀ գյուղատնտեսության մեքենայացման և էլեկտրիֆիկացման ԳՀԻ-ների բաժնի, 1960-1966 թվականներին՝ Երևանի անասնաբուծական-անասնաբուժական ինստիտուտի գյուղատնտեսական արտադրության մեքենայացման և էլեկտրիֆիկացման, 1966-1979 թվականներին՝ էլեկտրատեխնիկայի ամբիոնների վարիչ։ 1979 թվականից Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի գյուղատնտեսության էլեկտրիֆիկացման ամբիոնի վարիչն է։ Գիտական աշխատանքները վերաբերում են էլեկտրաէներգիայի արտադրման, բաշխման և գյուղատնտեսության մեջ կիրառելու հարցերին։ Ստեղծել է նոր ավտոմատ փոխադրամիջոցներ անասնապահական ֆերմաների համար, որոնք լայնորեն կիրառվում են ԽՍՀՄ տարբեր գոտիներում։ Ռոստոմյանը մշակել է մաթեմատիկական մոդելավորման կիրառման մեթոդիկա՝ գյուղատնտեսական բարդ համակարգերի (գյուղատնտեսական համալիրներ, կաթի արդյունաբերության մի շարք ձեռնարկություններ) ֆունկցիոնալ դինամիկայի հետազոտման համար։ Ռոստամյանը եղել է ԽՍՀՄ Մինիստրների խորհրդի գիտության և տեխնիկայի պետական կոմիտեի էներգիայի ու էլեկտրիֆիկացման, Լենինի անվան ԳԳԱ և դրա Անդրկովկասի բաժանմունքի, ԽՍՀՄ գյուղատնտեսության մինիստրության գլխավոր վարչության և այլ գիտությունների խորհուրդների անդամ։

Երկեր
-----

* Երկերի փոխադրական աշխատանքների հոսքային գծերը անասնապահական ֆերմաներում, Երևան, 1962։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4
2. ↑  *Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր երկրորդ, Երևան, 2007*


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |

 |
Հրապարակի տեսարանը դեպի Տինյան եկեղեցի
**Հին քաղաքի հրապարակ** (չեխ.՝ **Staroměstské náměstí** (օգնություն • ինֆո)), հնագույն և պատմական հրապարակ Չեխիայի Հանրապետության մայրաքաղաք Պրահայի կենտրոնական Հին քաղաք թաղամասում։ Տարածքը կազմում է 15 հազար քառ. կմ։ Շրջապատված է քաղաքային շենքերով, որոնց ճակատամասերը տարբեր ճարտարապետական ոճերի են՝ գոթական, Վերածննդի, բարոկկո, ռոկոկո։

Հայտնի է դեռևս 12-րդ դարից, այդ ժամանակ հրապարակը մեծ շուկա էր՝ տեղակայված եվրոպական առևտրային ճանապարհների խաչմերուկում։ 13-րդ դարում հրապարակն սկսեց անվանվել Մեծ շուկա, իսկ 14-դ դարում՝ Հին քաղաքի շուկա։ 18-րդ դարում հրապարակը փոխեց մի քանի անվանում՝ Հին քաղաքի վարժահրապարակ, Մեծ հինքաղաքային հրապարակ, Մեծ հրապարակ։ 1895 թ. հրապարակը պաշտոնապես ստացավ այժմյան անվանումը։

Հրապարակում տեղի են ունեցել թագադրման արարողություններ՝ հաջորդելով Պրահայի ամրոցին։ Բացի հանդիսավոր արարողությունները, հրապարակում տեղի են ունեցել նաև ողբերգություններ։ 1422 թ. այստեղ բախումներ տեղի ունեցան, որի դրդապատճառը Պրահայի աղքատավորության առաջնորդ Յան Ժելիվսկու մահապատիժն էր։ 1437 թ. այստեղ մահապատժի ենթարկվեց հուսյան վերջին հետման Յան Ռոգաչն իր յուրայինների հետ։ 1621 թ. հունիսի 21-ին Հին քաղաքի հրապարակն «ընդունեց» Հաբսբուրգների դինաստիայի դեմ պայքարող Դասային դիմադրության 27 մասնակիցների մահը։ Նրանց հիշատակին գլխավոր սրահի մայթի մոտ տեղադրված են 27 խաչեր՝ թրի և փշոտ թագի սիմվոլներով։

Old Town SquareOld Town Square

Տես նաև
-------

* Պրահայի դեֆենեստրացիաներ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Derek Sayer, "The Language of Nationality and the Nationality of Language: Prague 1780-1920", Past & Present, No. 153 (Nov. 1996), pp. 164-210

Արտաքին հղումներ
----------------


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Old Town Square***էջը Վիքիպահեստում |

* Old Town Square Live WebCam

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | NKC: ge130929 |

 |
**Մերի Ջարեդ** (հոկտեմբերի 9, 1899(1899-10-09) - դեկտեմբերի 12, 1993(1993-12-12)), քսաներորդ դարակեսի անգլիացի օպերային երգչուհի, որը երբեմն համարվել է մեցցո-սոպրանո, երբեմն՝ կոնտրալտո։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է Յորքշիրի Բրոթթոն գյուղում ու սովորել երաժշտության թագավորական քոլեջում։

### Օպերա

Կարիերան սկսել է 1929 թվականին Կովենտ գարդեն արքունական թատրոնում երկրորդական դերերգեր կատարելով։ Լաուրից Մելխիորի երաշխավորությամբ հրավիրվել է Համբուրգի օպերային թատրոն և հաջորդ երեք տարիներին մնացել այնտեղ որպես հյուր-կատարող։ Դերեգերի ցանկում էին՝ բուժքույրը Ռիխարդ Շտրաուսի «Անստվեր կինը» օպերայից և մի քանի այլ դերեր Հանս Պֆիցների և Ալբան Բերգի ստեղծագործություններից։ 1933 թվականին Անգլիական ազգային օպերայում հանդես է եկել Քրիստոֆ Վիլիբալդ Գլյուկի «Օրփեոս և Էվրիդիկե» օպերայից Օրփեոսի դերերգով։

Կովենտ գարդենում երգել է 1933 թվականից մինչև 1939 թվականը, երբ պատերազմի սկսվելով պայմանավորված օպերան փակվել է։ Կատարել է Էրդայի դերը Վագների «Հռենոսի ոսկին» օպերայից, ինչպես նաև «Զիգֆրիդ» ու «Վալկիրիա» օպերայից Ֆրիկայի դերերգը։ 1934 թվականին Ալբան Բերգի «Վոցցեկ» օպերայի՝ BBC-ի առաջին հեռարձակման ժամանակ հանդես է եկել Մարգրետի դերերգով։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում և դրանից անմիջապես հետո հանդես է եկել մենահամերգներով և համերգներով, 1953 թվականին վերադարձել օպերա՝ Իգոր Ստրավինսկու «The Rake's Progress» օպերայի բրիտանական պրեմիերայում կատարելով հասարակաց տան տիրուհու դերը։

### Համերգներ ու հետագա տարիներ

Համերգներում հռչակ է ձեռք բերել որպես կոնտրալտո մեներգիչ Գեորգ Ֆրիդրիխ Հենդելի «Մեսսիա», Բախի «Սուրբ Մատթեոսի կիրքը», Մենդելսոնի «Էլիջա» օրատորիաներում ու Բեթհովենի «9-րդ սիմֆոնիայում»։ Հայտնի էր նաև Անգելի նրա կատարումը Էդուարդ Էլգարի «Գերոնիտուսի երազը» օպերայից։ «*The Times* »-ի մեկնաբանության համաձայն՝ «Բոլոր այս դերերում նրա նվիրումը, անկեղծությունն ու անհատականության ջերմությունը բացահայտորեն ակնհայտ են»։ 1938 թվականի հոկտեմբերի 5-ին ընդգրկվել է Ռալֆ Վոան Ուիլյամսի «Սերենադ երաժշտությանը» ստեղծագործության 16 սկզբնական կատարողների շարքում։

Հանգստի անցնելուց հետո՝ 1965-1973 թվականների ընթացքում եղել է Երաժշտության թագավորական ակադեմիայի պրոֆեսոր։ Էվա Թըրների ու Ռոյ Հենդերսոնի հետ մասնակցել է 1989 թվականին երաժշտագետ Ջոն Ստինի հեղինակած ու BBC ռադիոյով հեռարձակված «Սերենադ երաժշտությանը» ստեղծագործության 50 ամյակին նվիրված հաղորդմանը։

Վախճանվել է 94 տարեկանում։

Ձայնագրություններ
-----------------

Ջարեդի ձայնագրությունների թվում են՝

* Բեդրժիխ Սմետանայի «Վաճառված հարսնացուն» օպերան
* Ռիխարդ Վագների «Թռչող հոլանդացի» օպերան սոպրանո Կիրսթեն Ֆլագսթադի մասնակցությամբ
* Լյուդվիգ վան Բեթհովենի «9-րդ սիմֆոնիան» Իսոբել Բեյլիի մասնակցությամբ
* Լյուդվիգ վան Բեթհովենի «Միսսա Սոլեմնիսը» Ռե մաժորում 123,
* Մերի Ջարեդ, կոնտրալտո

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  FemBio տվյալների շտեմարան (գերմ.)
2. 1 2 3 4 5  *The Times* (obituary), 16 December 1993
3. 1 2 3  *The Independent* (obituary), 14 January 1994
4. ↑  BBC Radio 4, 5 January 1989


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 135052122 · ICCU: DDSV240219 · ISNI: 0000000069125195 · LCCN: no98122946 · VIAF: 4555329 · WorldCat VIAF: 4555329 |

 |
**Հիպնոպեդիա** (հին հունարեն՝ ὕπνος-քուն և παιδεία-ուսուցում, դաստիարակություն), ուսուցում բնական քնի ժամանակ։

Հիպնոսի կամ արհեստական քնի (էլեկտրաքուն, դեղորայքային քուն) ընթացքում գիտելիքներ ձեռք բերելը հիպնոպեդիա չի համարվում, քանի որ ուսուցման գործընթացը կրում է հիպնոտիկ ներշնչման բնույթ։

Գիտելիքներ ձեռք բերելու նպատակով քնի (բնական կամ արհեստական) օգտագործումը կիրառվել է դեռևս հին ժամանակներում (բուդդայական լուսավորիչները Չինաստանում, ֆակիրներն ու յոգերը՝ Հնդկաստանում և այլն)։ Նորագույն շրջանում հիպնոպեդիան կիրառելու առաջին փորձը կատարել է Դ. Ա. Ֆիննեյը (ԱՄՆ)։ Հիպնոպեդիայի նկատմամբ հետաքրքրությունը և այն տեսականորեն հիմնավորելու ձգտումը վերսկսվել են 1950-60-ական թվականների սկզբին։ Հիպնոպեդիայի վրա զգալի ազդեցություն է ունեցել իդեալիստական, գլխավորապես՝ ֆրոյդիստական ըմբռնումը։ Միևնույն ժամանակ, խորհրդային գիտնականները (Լեոնիդ Բլիզնիչենկո, Վլադիմիր Զուխար և ուրիշներ) հիպնոպեդիաի հնարավորությունը բացատրում էին քնի ժամանակ գլխուղեղի մեծ կիսագնդերի կեղևում պահակային կետերի առկայության վերաբերյալ պավլովյան ուսմունքով։

Փորձառական տվյալները վկայում են, որ հիպնոպեդիկ ճանապարհով մատուցված ինֆորմացիայի յուրացումը կախված է հիշողության բնույթից, սովորողի տարիքից, սեանսների քանակից ու ծրագրի ծավալից, խոսքի արտասանական երանգավորման (ինտոնացիոն) բնութագրից։ Հիպնոպեդիայի շատ տեսական և գործնական հինահարցեր (աշխատունակություն, հիպնոպեդիայի երկարատև կիրառման հետևանքով առաջացած հոգնածություն, հիպնոպեդիայի սիստեմատիկ օգտագործումից նյարդային համակարգի ֆունկցիոնալ վիճակի փոփոխություն և այլն) մինչև վերջ պարզ չեն։ Ենթադրվում է, որ հիպնոպեդիան չի կարող փոխարինել մանկավարժական գործընթացին, այն կարող է օգտակար լինել հիշողության մեջ ամրապնդելու միայն մի քանի տեսակ ինֆորմացիաներ (օտար բառեր, հեռագրային այբուբեն, բանաձևեր, աղյուսակներ)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 418)։*  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2776246576 |

 |
Սիստոլիկ արյան ճնշումը, որը 90 մմ-ից պակաս է, համարվում է հիպոտենզիա (ցածր արյան ճնշում)
**Հիպոտոնիա**, **հիպոտենզիա** [հիպո... լատիներեն՝ tensio— լարում], հյուսվածքի, օրգանի կամ համակարգի տոնուսի նվազում։ Առավել հաճախ «Հիպոտոնիա» տերմինն օգտագործվում է արյան ճնշման իջեցումը (տղամարդկանց մոտ՝ 105/65 մմ սնդիկի սյունից, կանանցը՝ 96/60 մմ սնդիկի սյունից ցածր) նշելու համար։ Տարբերում են անոթային հիպոտոնիայի մի շարք ձևեր. ֆիզիոլոգիական կամ հարմարվողական (ադապաացիոն), հանդիպում է ֆիզիկապես մարզված մարդկանց, մարզիկների, հարավային շրջանների բնակիչների մոտ, չի ուղեկցվում հիվանդագին որևէ երևույթով, լրիվ կոմպենսացվում է և հատուկ բուժում չի պահանջում։ 

Ախտանշանային հիպոտոնիան լինում է մի շարք հիվանդությունների (տուբերկուլոզ, ուռուցքներ, վարակիչ, սրտի և այլն) դեպքում։ Առաջնային կամ նյարդացիրկուլյատոր հիպոտոնիան զարգանում է որպես ինքնուրույն ախտաբանական պրոցես, անոթային տոնուսը կարգավորող նյարդահումորալ ապարատի վրա որոշ գործոնների (բացասական հուզումներ, նյարդային համակարգի գերբեռնվածություն, մտավոր գերլարվածություն) ազդեցության, վնասակար սովորությունների (ծխել, ալկոհոլային խմիչքների օգտագործում և այլն) հետևանքով։ Հիպոտոնիաի այս ձևը կարող է առաջանալ հանկարծակի և դրսևորվել կոլապսով, ուշագնացությամբ և շոկով։ Հիպոտոնիաի քրոնիկական ընթացքի դեպքում առաջանում են գլխացավեր, գլխապտույտ, մարմնի դիրքի փոփոխության հանդեպ ադապտացիայի թուլացում, քնի խանգարում, սրտխփոց ևն։ Պրոցեսի խորանալիս զարգանում է հիպոտոնիկ հիվանդություն։ 

Բուժումը. Հիպոտոնիա առաջացնող պատճառի վերացում, աշխատանքի, հանգստի և սննդի ճիշտ ռեժիմ, բուժական մարմնամարզություն, ֆիզիոթերապևտիկ պրոցեդուրաներ, դեղորայքային և սանատորա-կուրորտային բուժում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 421)։*  |
**Կորպորացիա** (ուշ լատին․՝ corporatio - միավորում բառից), մասնակիցների որևէ հատուկ արտոնության պաշտպանության նպատակով ստեղծված միությունների և կազմակերպությունների՝ տնտեսագիտական և իրավաբանական գրականության մեջ տարածված անվանում։ Սրանք գոյություն ունեին դեռևս ֆեոդալիզմի ժամանակ՝ առևտրական գիլդյաների, ասպետական խմբերի և այլ ձևերով։ Ներկայումս կորպորացիաներն իրավաբանական ինքնուրույն սուբյեկտներ են ակցիոներական կոմպանիաների, մոնոպոլիստական միավորումների, պետական և մասնավոր ֆիրմաների միավորման և այլ ձևերով։ Կորպորացիայի մեջ առաջատար դեր է խաղում կառավարող վերնախավը, որը սերտորեն կապված է նաև պետության հետ։

Միջնադարյան ավատատիրական հասարակարգում կորպորացիա էին անվանվում արհեստավորական ցեղերը, առևտրական գիլդիաները, հոգևոր ասպետական միաբանությունները։ ժամանակակից քաղաքացիական իրավունքում կորպորացիան որևէ գործունեության համար միավորված մարդկանց խումբ է և իրավունքի ինքնուրույն սուբյեկտ՝ իրավաբանական անձ։

Այն նաև պրոֆեսիոնալ միավորումների ձև է, երբեմն՝ պետական կառավարման ֆունկցիաներն իրականացնող մարմին։

ԱՄՆ-ում առաջին կորպորացիան (բաժնետիրական ընկերությունը) ստեղծվել է 19-րդ դարում։ 20-րդ դարի սկզբներին դարձել է կապիտալիստական ձեռնարկությունների կազմակերպման հիմնական ձևը։ Ետպատերազմյան շրջանում առավել տարածված են բազմազգ կորպորացիաները։

Գրականություն
-------------

* Barnet Richard, Muller Ronald E. (1974)։ *Global Reach: The Power of the Multinational Corporation*։ New York: Simon & Schuster  `|url-access=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
* Bakan, Joel. *The New Corporation: How "Good" Corporations Are Bad for Democracy*. (2020)
* Blackstone, W. *Commentaries on the Laws of England* (1765) 455–473
* Blumberg, Phillip I. *The Multinational Challenge to Corporation Law: The Search for a New Corporate Personality*, (1993)
* Blumberg, PI, *The Multinational Challenge to Corporation Law* (1993)
* Bromberg, Alan R. *Crane and Bromberg on Partnership*. 1968.
* Brown, Bruce. *The History of the Corporation* (2003)

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 662)։*  |
| **՞**Հարավային ծովառյուծ |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
| Ենթատիպ | Ողնաշարավորներ |
|
|
|
|
| Դաս | Գիշատիչներ |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Հարավային ծովառյուծ |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| *Otaria flavescens*
*Shaw*, 1800 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : ??? |
|  Արեալ |
| պատկեր |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | ITIS**180619**NCBI**161931**

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Հարավային ծովառյուծ** (լատին․՝ *Otaria flavescens*), *Otariidae* ընտանիքի ներկայացուցիչ։

Արտաքին տեսք
------------

Արուները կարող են հասնել 2,5 մետրի և կշռել մինչև 300 կգ։ Մարմնի վերին հատվածում մուգ շագանակագույն է, ներքևի մասերում՝ դեղնաշագանակագույն։ Էգերը կարող են լինել 2 մ և կշռում են 140 կգ։ Նրանք ունեն բաց շագանակագույն երանգավորում։ Կյանքի չորրորդ տարում արուների գույնը փոխվում է՝ դառնալով ավելի մուգ և շագանակագույն, իսկ էգերի գույնը բացվում է՝ դառնալով մոխրագույն։

Տարածում
--------

Հարավային ծովառյուծների բնական արեալը համարվում է Խաղաղ օվկիանոսը՝ Հարավային Ամերիկայից մինչև Պերու ընկած հատվածում։ Հանդիպում է նաև Ատլանտյան օվկիանոսի ափերին՝ մինչև Բրազիլիայի հարավ։ Հարավային ծովառյուծի գաղութներ կան նաև Ֆոլկլենդյան կղզիներում։ Որոշ առանձնյակներ երբեմն հանդիպում են ընդհանուր գաղութից հեռու տարածքներում, օրինակ՝ Գալապագոսյան կղզիներում կամ Բրազիլիայի ծովափերի ավելի հյուսիսային մասերում։ Երբեմն, որպես կանոն, նրանք նախընտրում են գտնվել գաղութի մեջ։

Բազմացում
---------

Վերարտադրությունը նման է ընտանիքի այլ ներկայացուցիչների բազմացմանը։ Հասուն արուները հանդիպում են էգերին ծովափերին և կռվում են միմյանց հետ տարածքի համար։ Ավելի թույլերը մարտի ընթացքում փոխադրվում են գաղութից։ Էգերը ափ դուրս գալով մտնում են այն մոնոգամ խմբի մեջ, որը գտնվում է տվյալ տարածքում։ Խումբը կարող է բաղկացած լինել 18 էգերից։ Միջինում յուրաքանչյուր արու բազմանում է 3 էգի հետ։ Հղիությունից հետո, որը տևում է 330 օր, էգը ծննդաբերում է մեկ ձագ։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
*

Տես նաև
-------

* Հարավամերիկյան ծովակատու
* Ծովակատուներ
* Ծովառյուծ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Արտաքին տեսք։ Պատկերներ
2. 1 2  Նկարագիր։ Պատկերներ


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Treccani |
|  |
| Տաքսոնոմիա | CMS · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · SeaLifeBase · WoRMS |

 |
**Մահմուդ Թեյմուր** (արաբ․՝ تيمور، محمود،‎‎,հունիսի 16, 1894(1894-06-16), Կահիրե, Եգիպտոս - օգոստոսի 25, 1973(1973-08-25), Լոզան, Շվեյցարիա), արաբ գրող։ Արաբերենի ակադեմիայի (Կահիրե) իսկական անդամ։ Եգիպտական ռեալիստական նորավեպի հիմնադիր, Մուհամմադ Թեյմուրի ավագ եղբայրը։

Կենսագրություն
--------------

Մահմուդ Թեյմուրը ծնվել է բանասեր Ահմեդ Թեյմուրի ընտանիքում։ Սովորել է Բարձրագույն գյուղատնտեսական դպրոցում։ 

1925 թվականին սկսել է հրապարակել իր ստեղծագործությունները։ Նրա վաղ ստեղծագործությունների վրա ազդել են Իվան Տուրգենևը, Անտոն Չեխովը և Գի դը Մոպասանը։

1920-1930-ական թվականների պատմվածքներում նա ցույց է տվել եգիպտական հասարակության տարբեր շերտերի կյանքը։ 1930-ականների վերջից սկսել է դրսևորվել սիմվոլիզմի ազդեցությունը՝ «Անհայտի կանչը» (1939), «Սալվան քամու պոռթկումներում» (1947)։

Եգիպտական հեղափոխությունից (1952) հետո նրա ստեղծագործություններում սկսել են գերիշխել ռեալիզմի միտումները։

Գրել է «Շամրուխ» (1958) և «Կապույտ լապտերներ» (1960) վեպերը, պատմվածքներ, պիեսներ, գրականության պատմությանը և գրական արաբերենին նվիրված աշխատություններ։

Արձակն առանձնանում է հոգեբանական հատկանիշների նրբությամբ և հումանիստական ուղղվածությամբ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2 3 4  AlKindi (Դոմինիկյան Արևելագիտության ինստիտուտի առցանց կատալոգ)
3. 1 2 3 4 5 6  ТЕЙМУ́Р, Махмуд // Краткая литературная энциклопедия


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 168)։*  |
Անկախության հռչակում`

---

Հունիսի 25 1991  Սլովենիա

---

Հունիսի 25 1991  Խորվաթիա

---

Սեպտեմբերի 8 1991  Մակեդոնիա

---

Սեպտեմբերի 22 1991  Կոսովոյի Հանրապետություն *(անկախությունը կասեցվել է ՆԱՏՕ-ի և Հարավսլավիայի միջև պատերազմի արդյունքում)*

---

Նոյեմբերի 18 1991  Հերցեգ-Բոսնիայի խորվաթական հանրապետություն *(194 թվականին կնքված Վաշինգտոնյան համաձայնագրով միացել է Բոսնիա և Հերցեգովինայի Հանրապետությանը)*

---

Դեկտեմբերի 19 1991  Սերբիական Կրաինայի Հանրապետություն *(ոչնչացվել է «Փոթորիկ» ռազմագործողության հետևանքով)*

---

Փետրվարի 28 1992  Սերբական Հանրապետություն *(միավորվել է Բոսնիա և Հերցեգովինայի համադաշնության հետ 1995 թվականին կնքված Դեյտոնյան համաձայնագրով)*

---

Ապրիլի 6 1992  Բոսնիա և Հերցոգովինա *(Վաշինգտոնյան համաձայնագրի արդյունքներով 1994 թվականին միացվել է Հերցեգ-Բոսնիա համադաշնության հետ, որն էլ մտել է Բոսնիա և Հերցեգովինայի համադաշնության կազմ)*

---

Սեպտեմբերի 27 1993  Արևմտյան Բոսնիա ինքնավար շրջան *(հռչակվել է որպես ինքնավարություն)*

---

Մարտի 18 1994  Բոսնիա և Հերցեգովինայի համադաշնություն

---

Հուլիսի 26 1995  Արևմտյան Բոսնիայի Հանրապետություն *(ոչնչացվել է «Փոթորիկ» ռազմագործողության հետևանքով)*

---

Դեկտեմբերի 14 1995  Բոսնիա և Հերցեգովինա

---

Հունիսի 10 1999  Կոսովո ՄԱԿ-ի վերահսկողության ներքո *(կազմավորվել է ՆԱՏՕ-ի և Հարավսլավիայի միջև պատերազմի արդյունքում)*

---

Հունիսի 3 2006  Չեռնոգորիա

---

Փետրվարի 18 2008  Կոսովո
**Հարավսլավիայի կազմալուծում**, 1991-2008 թվականների իրադարձություններ, որոնց հետևանքով նախկին Հարավսլավիայի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Հանրապետությունը բաժանվել է վեց անկախ պետությունների և մեկ մասամբ ճանաչված պետության։ Գործընթացը սկսվել է 1991-1992 թվականների ընթացքում, երբ իրենց անկախությունը հռչակեցին նշված վեց երկրներից չորսը` Սլովենիա, Խորվաթիա, Բոսնիա և Հերցեգովինա և Հյուսիսային Մակեդոնիա։

Հարավսլավիան, որի կազմում մնացին երկու հանրապետություն, դարձավ Սերբիայի և Չերնոգորիայի կազմում Ֆեդերատիվ Փոքր Հարավսլավիայի, 1992-2003 թվականներին` Հարավսլավիայի Դաշնային Հանրապետություն, 2003-2006 թվականներին` Սերբիայի և Չերնոգորիայի պետական միություն։

Գրականություն
-------------

* *Степан Месич* Как развалилась Югославия = Kako je srusena Jugoslavija. — М.: Альпина Паблишер, 2013. — 400 с. — ISBN 978-5-9614-2228-3
* Гуськова Е. Ю. История югославского кризиса (1990—2000). — Москва: Русское право / Русский национальный фонд, 2001. — 720 с.
* Кузнецов Д. В. Югославский кризис: взгляд сквозь призму общественного мнения. — М.: УРСС, 2009. — 344 с.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Сергей Романенко. ЮГОСЛАВСКИЙ РУБИКОН. Archived 2009-06-23 at the Wayback Machine.
* Виктор Дятликович. Полураспад ненависти. Archived 2017-01-21 at the Wayback Machine.
* ЮГОСЛАВСКИЕ ВОЙНЫ 1991—2001.
* Александр Тарасов. Экономические причины югославской войны.
* Олег Валецкий. Югославия в войне.
* «Десятидневная война» (отделение Словении).
* Отделение Хорватии.
* Стереотипы и распад Югославии.Archived 2013-04-09 at the Wayback Machine.
* Ю. С. Кирьяков, Е. Г. Волкова. Факторы распада СФРЮ и СССР.
| **՞**Հնդկական սկյուռ |
| --- |
| Հյուսիսային արմավենու սկյուռ  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Կաթնասուններ |
|
|
|
| Կարգ | Կրծողներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Սկյուռանմաններ |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Հնդկական սկյուռ |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Funambulus pennantii  Wroughton, 1905 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : 8702 |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Հյուսիսային արմավենու սկյուռ** (լատին․՝ Funambulus pennantii), Սկյուռանմանների ընտանիքի կրծող։ Վերցված է հատուկ պահպանության տակ՝ որպես քիչ մտահոգող տեսակ։

Քանի որ կրծողները մեծ քանակությամբ ապրում են Հնդկաստանում, հյուսիսային արմավենու սկյուռերին հաճախ անվանում են նաև հնդկական արմավենու սկյուռներ կամ պարզապես հնդկական սկյուռներ։

Նկարագրություն
--------------

Հյուսիսային արմավենու սկյուռերը չափսերով համարվում են շատ փոքր կրծողներ։ Մարմնի ընդհանուր երկարությունը կազմում է ընդմամենը 11-18 սմ, իսկ պոչը ունի գրեթե նույն երկարությունը, ինչ մարմինը։

Այս տեսակի սկյուռերը արտաքին հատկանիշներով շատ նման են շերտավոր սկյուռերին։ Մարմինը պատված է բրդով և այն բավականին փափուկ է և խիտ։ Պոչը ծածկված է երկար մազերով, իսկ մարմնի մազերը ավելի կարճ են։

Հանդիպում են տարբեր գունավորումով սկյուռեր։ Հիմնականում լինում են գորշ գույնի, շագանակագույն և երբեմն նաև սև։ Արտաքինից պատված են թույլ բծերով։

Գլուխը ունի մոխրագույն գույնի գունավորում։

Տարածվածություն
---------------

Հյուսիսային արմավենու սկյուռերը շատ տարածված են Հարավային Ասիայում, այդ թվում նաև Անդամանյան կղզիներում, Նեպալում, Պակիստանում և Իրանի Իսլամական Հանրապետություն։

Մեծ տարածում ունեն նաև Հնդկաստանի տարածքում։ Ապրում են Հնդկաստանի տարածքի հիմնական մասում և այդ իսկ պատճառով ստացել են հնդկական սկյուռ անվանումը։

Մեծ քանակությամբ ապրում են Հնդկաստանի Փենջաբ, Անդհրա-Պրադեշ, Ասսամ նահանգներում։ Ապրում են նույնիսկ այնպիսի քաղաքներում, ինչպիսիք են Դելին և Կալկաթան։ 20-րդ դարից սկսած հյուսիսային արմավենու սկյուռերը սկսել են հարմարվել նաև Ավստրալիայի կլիմայական պայմաններին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Соколов В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Млекопитающие. Латинский, русский, английский, немецкий, французский. / под общей редакцией акад. В. Е. Соколова. — М.: Рус. яз. 1984. — С. 139. — 10 000 экз.
2. ↑  Davidson, Alan. Oxford Companion to Food (1999), «Squirrel». p. 750. ISBN 0-19-211579-0


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |

 |
**Մամբրե Վերծանող** (գրաբար՝ **Մամբրէ Վերծանող**, մոտ 400 - մոտ 460), հայ մատենագիր, մեկնիչ, ճառախոս և թարգմանիչ։ Իրեն են վերագրում «Ճառ յարութեան Ղազարու» «Ճառ Քրիստոսի գալստեան յԵրուսաղէմ» ճառերը։

Կենսագրություն
--------------

Ստեղծագործել է V դարի երկրորդ կեսին։ Նրա կենսագրությանը վերաբերվող տեղեկությունները սակավ են ու կցկտուր։ Ըստ ավանդական տեղեկությունների Մամբրե Վերծանողը Մովսես Խորենացու եղբայրն է, Սահակ Պարթևի և Մեսրոպ Մաշտոցի կրտսեր աշակերտներից մեկը։ Բարձրագույն կրթությունը ստացել է Ալեքսանդրիա քաղաքում։ Եղել է Բյուզանդիայում, արժանացել պատիվների։ Հետագա մատենագիրները նրան անվանել են «մեծ փիլիսոփա»։ Մամբրե Վերծանողի մատենագիտական ժառանգությունից պահպանվել է միայն չորս ճառ (որոնց բովանդակությունն առնչվում է Նոր կտակարանին) և «Դատումն քերթածաց» խորագրով մի գրվածք, որը հավանաբար մի հատված է նրա կորած քերականության մեկնությունից։ Թովմա Արծրունին (IX-X դարեր) օգտվել է նրա պատմական մի երկից, որը նույնպես չի պահպանվել։ Մամբրե Վերծանողի լեզուն հունաբան դպրոցի վաղ շրջանի հայերենն է, մեկնաբանության եղանակը՝ այլաբանական։

Մամբրե Վերծանողին նվիրված իր ուսումնասիրության մեջ Արամ վրդ. Քեշիշյանը (այժմ՝ Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Արամ Ա․ կաթողիկոս Մեծի Տանն Կիլիկիոյ), հեղինակի ապարած ժամանակի վերաբերյալ, զանազան կարծիքների համադրումից հետո հասել է այն եզրակացության, որ՝ ««Մամբրէ Վերածանող Ե․ դարուն 430-էն 500 թուականներուն միջեւ ապրած եւ գործած, թարգմանչաց Բ. սերունդին պատկանող հեղինակ մըն է՝ «երկրորդ փիլիսոփայս»։

Մեսրոպ Մաշտոցն իր աշակերտներով շրջապատված

Աշխատություններ
---------------

* Մամբրէ Վերծանող
* Մամբրէի Վերծանողի ճառք

Գրականություն
-------------

* Անդրիկյան Հ. Ն. Մամբրէ Վերծանող, «Բազմավեպ», 1904, համար 7, 8։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Տե՛ս «Հասկ» հայագիտական տարեգիրք, նոր շրջան, Թ. տարի, 1997-2001, Անթիլիաս-Լիբանան, 2001, էջ 35-36։

Աղբյուրներ
----------

* Հայոց անձնանունների բառարան, Հրաչեայ Աճառեան, Երեւան, 1946, Հատոր 3, Ցուցակ 1, Էջ 183
* Երկ. Մատննագրութիւնք, Վնտ. 1833, էջ 31-93։ Պ. Խաչատրյան

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Ստեղծագործությունների տեքստ | Հայ մատենագրութեան թուանշային գրադարան |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 23920 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 191)։*  |
**Կուլտիվացում** (ուշ լատ` *cultiva [կուլտիվա] - մշակում եմ*), մշակված հողի փխրեցումը ( առանց շրջելու) մոլախոտերի ոչնչացման հետ միասին։ Կուլտիվացմման շնորհիվ բարելավվում է հողի օդային և ջրային ռեժիմը, ուժեղացվում դրա միկրոօրգանիզմների գործունեությունը, ապահովվում են առավել նպաստավոր պայմաններ մշակովի բույսերի սերմերի համաչափ ծլման, աճման և զարգացման համար։ Կուլտիվացումը հողի մակերևույթին ստեղծում է փուխր շերտ, որը արգելակում է մազանոթներով խոնավության վեր բարձրանալուն և ինտենսիվ գոլորշացմանը, հարթեցնում է վարած հողը։ Կուլտիվացումը մոլախոտերի դեմ պայքարելու արդյունավետ միջոց է։ Փխրեցումը կատարվում է կուլտիվատորներով։ Կուլտիվացումը լինում է համատարած, երբ մշակվում է դաշտի ողջ մակերեսը, և միջշարքային, երբ փխրեցվում են միայն միջշարքերը։ Համատարածը կիրառվում է աշնանավարը և ցելը մշակելիս։ Աշնանավարը մշակում են վաղ գարնանը, որպեսզի փխրեցվի ձմռան ընթացքում ամրացած հողի շերտը, ուժեղացվի աերացիան, արագացվի հողի տաքացումը ու ոչնչանան մոլախոտերի ծիլերը։ Գարնան նախացանքային կուլտիվացումը կատարվում է ակոս հանելուց մի քանի օր հետո, որպեսզի մոլախոտերի ծիլերը ոչնչացվեն և փուխր հողի տակ նպաստավոր պայմաններ ստեղծվեն սերմերի աճի համար։ Մոլախոտերի դեմ պայքարելու համար ուշ գարնանացան կուլտուրաների աշնանավարը փխրեցնում են 2-3 անգամ։ Կուլտիվացումը մեծ նշանակություն ունի հատկապես երաշտի ենթակա շրջաններում, որտեղ հողը շրջելիս խոնավության մեծ կորուստ է նկատվում։ Հողի մակերևույթը լավ հարթեցնելու և խոնավությունը պահպանելու նպատակով, փխրեցնելուն զուգընթաց, այն տափանում են։ Ցելի առաջին կուլտիվացում գարնանը կատարում են մեծ խորությամբ (10-12 սմ), հաջորդների խորությունն աստիճանաբար կրճատում են մինչև 6-8 սմ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 6)։*  |
**Մայիսյան բզեզ**, թերթաբեղիկավորների ընտանիքի *Melolontha* սեռի բզեզների 2 տեսակի ընդունված անվանումը։ Երկարությունը 22-29 մմ է։ Մարմինը՝ սև, վերնաթևերը՝ կարմրագորշ, պատված խիտ, գորշ մազիկներով։ Բզեզի 2 տեսակի թրթուրները դեղնասպիտակավուն են (երկարությունը՝ մինչև 60 մմ) և համարյա չեն տարբերվում։ Արևելյան Մայիսյան բզեզը (Melolontha hippocastani) տարածված է Եվրոպայում և Ասիայում։ Արևմտյան Մայիսյան բզեզը (*Melolontha melolontha*) հանդիպում է միայն Եվրոպայում։

Մեծ վնաս է հասցնում պտղատու, հատապտղային և անտառային ծառերի ու թփերի մատղաշ տնկիներին, ինչպես նաև բանջարանոցային ու դաշտային կուլտուրաներին (զանգվածային թռիչքի տարիներին լրիվ ուտում են տերևները)։ Այս բզեզների թռիչքը սկսվում է մայիսին, հարավում՝ ապրիլի վերջին։ Թռիչքի սկզբից 10-20 օր հետո զուգավորվում են, ապա էգը հողում մի քանի անգամ ձվադրելուց (50-70 ձու ընդհանուր քանակով) հետո սատկում է։

Առավել վնասակար են թրթուրները, որոնք սկզբից սնվում են հումուսով և խոտաբույսերի, ապա՝ ծառերի արմատներով։ Հողում թրթուրի զարգացումը շարունակվում է 4-5 տարի։ Հատկապես տուժում են սոճու մատղաշ տնկիները։ Թրթուրներով վարակված տնկիները և սերմնաբույսերն արագ ոչնչանում են կամ դանդաղում է դրանց բնականոն զարգացումը։

Պայքարի միջոցներն են՝ առողջ և դիմացկուն տնկարկների աճեցումն ապահովող միջոցառումներ (մեկ կամ երկու տարվա ցել, ծառա և թփատեսակների ճիշտ ընտրություն ցանքա և տնկանյութի բարձրարժեք սորտերի օգտագործում), միջատասպաններով տնկարկների (բզեզի թռիչքի շրջանում), տնկումից առաջ տնկանյութի արմատների մշակում միջատասպան նյութերով և հողում թրթուրների ոչնչացում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 203)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Հարություն Աբրահամյան (այլ կիրառումներ)

**Հարություն Վարանգյուլի Աբրահամյան** (մարտի 30, 1972(1972-03-30), Փարաքար, Էջմիածնի շրջան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ - օգոստոսի 8, 1992(1992-08-08), Արծվաշեն, Կրասնոսելսկի շրջան, Հայաստան), հայ ազատամարտիկ։

Կենսագրություն
--------------

1992 թվականի հուլիս-օգոստոսին Վանաձորի մոտոհրաձգային գնդի կազմում մասնակցել է ՀՀ սահմանամերձ շրջանների պաշտպանական և Վահան-Արծվաշեն գյուղերի ուղղությամբ մղվող մարտերին։ Աչքի է ընկել Արծվաշենի պաշտպանության մարտում. Հարություն Աբրահամյանը և 11 ազատամարտիկներ, իրենց վրա վերցնելով հակառակորդի գրոհները, ապահովել են գյուղի 4500 բնակչի տարհանումն անվտանգ գոտի, իրենք զոհվել։

Հետմահու պարգևատրվել է ՀՀ «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով։ Թաղված է Եռաբլուրում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ (1988—1994) հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո ։*  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |

 |
Տիրանոզավրի նմուշ
**Հնէաբանություն**, գիտություն երկրաբանական ժամանակաշրջանների օրգանական աշխարհի, դրա զարգացման օրինաչափությունների մասին՝ կապված երկրի զարգացման պատմության հետ։ Հնէաբանությունն ուսումնասիրում է ապարաշերտերի մեջ պահպանված օրգանիզմների բրածոները և դրանց կենսագործունեության հետքերը։ Ըստ հետազոտման առարկայի հնէաբանությունը կենսաբանական գիտություն է՝ սերտորեն կապված երկրաբանական գիտությունների հետ (կենսաշերտագրություն, երկրաբանություն, լիթոլոգիա)։ Հնէաբանության տվյալների վրա են հիմնված ապարների հարաբերական հասակի որոշման կենսաշերտագրական մեթոդը, երկրաբանական պատմության պարբերացումը, մասամբ՝ անցյալ ֆիզիկաաշխարհագրական պայմանների պատկերի վերականգնումը։ Հնէաբանությունը բաղկացած է հնակենդանաբանություն և հնաբուսաբանություն բաժիններից։ ՀՀ տարածքը կազմող տարբեր հասակի ապարաշերտերը պարփակում են բազմատեսակ ու բազմաթիվ բրածոներ (ֆորամինիֆերներ, բուստեր, օստրակոդներ, ուսոտանիներ, փորոտանիներ, երկփեղկանիներ, գլխոտանիներ, փշամորթներ, կաթնասուններ, ծաղկավոր բույսեր)։ ՀՀ տարածքի մինչքեմբրիի ապարներում բրածոներ չեն հայտնաբերվել։ Հայկական լեռնաշխարհին վերաբերող առաջին հնէաբանական տեղեկությունները տրված են Հ. Աբիխի, Վ. Մյոլերի, Կ. Ռեդլիխի, Ա. Ղուկասովի, Պ. Բոնեի աշխատություններում (XIX դարի 2-րդ կես)։ ՀՀ տարածքում հնէաբանական ուսումնասիրություններով զբաղվել են Բ. Մեֆերտը, Վ. Ռենգարտենը, Գ. Կրիմհոլցը, Մ. Աբրահամյանը, Ա. Գաբրիելյանը, Ն. Ազարյանը, Ա. Աթաբեկյանը, Ս. Մեժլումյանը և ուրիշներ (բրածո կենդանիներ), Ա. Թախտաջյանը, Ս. Կրիշտոֆովիչը և ուրիշներ (բրածո բույսեր)։ Հանրապետության հնէաբանական (հնակենդաբանական) ուսումնասիրությունների արդյունքներն ամփոփված են «ՀԽՍՀ բրածո ֆաունայի ատլաս» մենագրությունում (ռուսերեն, 1974)։ Հնէաբանական գիտական աշխատանքներ տարվում են ՀՀ ԳԱԱ երկրաբանական գիտությունների ինստիտուտում, ԵՊՀ-ում, ՀՀ բնապահպանության նախարարության երկրաբանական վարչությունում։

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Հնէաբանություն** կատեգորիայում։ |


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է* Հայկական համառոտ հանրագիտարանից*, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 492)։*  |
| **՞**Կուսախաղող եռասրածայր |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Կարգ | Դժնիկածաղկավորներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Խաղողազգիներ |
|
|
|
| Ցեղ | Կուսախաղող |
|
|
| Տեսակ | Եռասրածայր |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Parthenocissus Planch tricuspidata

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Կուսախաղող եռասրածայր** (լատին․՝ Parthenocissus Planch tricuspidata), խաղոզազգիների ընտանիքի, կիսախաղող ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Բարձր, խոշոր լիանա է, որը խիտ ծածկոց է առաջացնում։ Բեղիկները կարճ են, ճյուղավորված, ծծիչներով, որը հնարավորություն է տալիս մերկ պատերի վրայով առանց լրացուցիչ հենարանի ազատորեն մագլցել ու բարձրանալ։ Տերևները հոռաշիվերի վրա կլորաձվաձև են, 10-20 սմ լայնությամբ, հաճախ եռաբլթակ կոպիտ ատամնավոր և սրածայր բլթակներով, վերևի կողմից մերկ, փայլուն, ներքևի կողմից ջղերի ուղղությամբ մազմզուկապատ։ Երիտասարդ բույսերի տերևները ավելի մանր են, ներքևի ճյուղերի վրա երբեմն կոպիտ ատամնաեզր երեք տերևիկներով, որոնցից միջինը սովորաբար հակառակ ձվաձև է։ Վահանիկները սովորաբար զույգ-զույգ դասավորված են կարճացած ընձյուղների վրա, որոնք հիմքում ունեն 2 տերև։ Հատապտուղները գնդաձև են, 0,6-0,8 սմ տրամագծով, կապտասևավուն, խավապատ։ Ծաղկում է հունիս-հուլիս ամիսներին, պտուղները հասունանում են սեպտեմբեր-հոկտեմբերին։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Հեռավոր Արևելքում, Կորեայում, Ճապոնիայում։ Աճում է ծովափերի փլվածքներում։ Ունի մի շարք պարտիզային ձևեր և այլատեսակներ, որոնք աչքի են ընկնում վառ կարմիր գունավորված տերևներով կամ մանրատերև են և այլն։ Հայաստանում հանդիպում է միայն բուսաբանական այգիներում և դենդրարիներում։

Կիրառություն
------------

Աչքի է ընկնում դիմացկունությամբ։ Ներկայումս մշակության մեջ քիչ է տարածված։ Էկոլոգիական խումբը՝ XIIբ։ Մշակության հավանական շրջանները՝ 1-32:

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 2, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ 217։


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2780216007 |

 |
|  |
| --- |
| **Կուսական ծաղիկ** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ինֆրաթագավորություն** | *Streptophyta* |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Գորտնուկածաղկավորներ (Ranunculales) |
| **Ընտանիք** | Կակաչազգիներ (Papaveraceae) |
| **Ցեղ** | **Կուսական ծաղիկ** *(Sanguinaria)*L. 1753 |

**Կուսական ծաղիկ լատ**․՝ (Sanguinaria Canadensis)

Խաշխաշազգիների ընտանիքին պատկանող բույս, որի, կարմրագույն բուսահեղուկն օգտագործվում է աղիքային արյունահոսությունները կանխող դողամիջոցներ օգտագործելու համար։ Այս ծաղկի մասին գիտեին դեռևս ամբողջ աշխարհում։ Արաքս գետի նրա ափին բարձրացող Դիորփոս լեռան, (որը բառացիորեն նշանակում էր մթաթափանց և ցուցում էր Մասիսը) մեռյալների աշխարհը իջած, ապա հարություն առած Արա-Էրի մասին պատմող առասպելների շարքում հատուկ տեղ էր գրավում Արաքս գետի ափին Դիորփոս լեռան վրա աճող Արաքսա ծաղկի մասին պատմող պատմությունը։ Ծաղիկների մասին մեր թվարկության 1-2-րդ դարերում ստեղծված և հույն պատմիչ Պլուտարքոսին վերագրվող այդ պատմության մեջ ասվում է, որ ծաղկի հենց անունն ինքը նշանակում է «կույսերին հալածող»։ Եթե որևէ կույս մոտենում է այդ ծաղկին, նա արյուն է ցայտում և թառամում։ Միջնադարյան հայ բժշկարանները այս ծաղիկը կոչում են Արյան կամ Ոսկե խոտ, Արեգակնամայր։ Այն աճում էր մասիսի լանջին, Ակոռի գյուղի շրջակայքում։ Արյան ծաղկին նաև հնարավոր էր հանդիպել Գեղարքունյաց լեռներում և Բալու գավառում։ Խաշխաշազգիներին պատկանող այս բույսն ուներ մոտ կես մետր բարձրություն, աճում էր մեկուսի, սևահող ու քարքարոտ միջավայրում։ Նրա շուրջն ուրիշ այլ բույսեր չի աճել, քանի որ բոլորի ուժն ինքն է վերցրել։ Ծաղկեթուփն ունենում էր չորս երկար (մինչև 30 սմ) տերևներ՝ ծայրերին ասեղանման փշերով, մեջտեղում աճում է գավազանանման կոթունը, որն ավարտվում է դեղնակարմրավուն տարբեր երանգներով հինգ ծաղիկներով։ Այս բույսի ամենամեծ առանձնահատկությունը համարվում է այն, որ ի տաբերություն այլ բույսերի նրա բուսահեղուկը (ի դեպ խիստ առատ) կարմիր է ինչպես արյունը։ Ինչպես պարզել է ականավոր հայագետ Ղևոնդ Ալիշանը, Արյան ծաղկի նկարագրություններին ու բնութագրումներն և անգամ անվանը լիովին համապատասխանում է խաշխաշազգիների ընտանիքին։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | MESH ID |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh2006020023 · Microsoft: 2777145864 |

 |
**Կուսկուս** (արաբ․՝ كسكس‎‎), ցորենի ձավար, որը մավրիտանական կամ բերբերական ծագում ունեցող համանուն ճաշատեսակի հիմնական բաղադրիչն է հանդիսանում։ Պատմական կուսկուսը պատրաստել են կորեկից։ Մեր օրերում առավել տարածված է սպիտակաձավարով պատրաստվող կուսկուսը, որը ստացվում է ցորենի ամուր տեսակից։ Արտաքինից նման է կլոր բրնձի, ձավարեղենի տրամագիծը 1-2 մմ։

Տարածվածություն
---------------

Կուսկուսը հայտնի է 13-րդ դարի պատմական աղբյուրներից։ Մավրիտանիայի, Ալժիրի, Թունիսի, Լիբիայի, Մարոկոյի հյուսիսային շրջանի հիմնական սննդամթերքներից մեկն է։ Աֆրիկայի մնացած մասերում, Ֆրանսիայում, Սիցիլիայի Տրապանի կոմունայում, Իսրայելում և Մերձավոր Արևելքի մի շարք շրջաններում քիչ է տարածված։
1940-1950-ական թվականներին Մավրիտանիայից հրեաների հայրենադարձությունից հետո Իսրայելում տարածվեց կուսկուսի նմանօրինակը՝ փթիթիմը, որը տարբերվում է հատիկի մեծ չափով։

Կուսկուսը որպես ձավար
---------------------

Կուսկուսի ձավարը պատրաստվում է մանր սպիտակաձավարից, ավելի քիչ՝ այլ հատիկաբույսերից։ Սպիտակաձավարը թրջվում է ջրով, հետո ստացված զանգվածից ձևավորվում է ձավարահատիկներ, որի վրա հետո ցանում են սպիտակաձավար կամ ալյուր, որից հետո մաղվում է։ Ամենափոքր հատիկները, որոնք անցնում են մաղի միջով, նորից թաթախվում են սպիտակաձավարով և այլն։ Ավանդաբար կուսկուսը պատրաստել են կանայք, բայց քանի որ կուսկուսի պատրաստումը աշխատատար է, այժմ կուսկուսի պատրաստումը մեքենայացվել է։

### Կուսկուսը որպես ճաշատեսակ

Կուսկուս անվանվող ճաշատեսակը ավանդաբար պատրաստվել է գոլորշու վրա և մատուցվել է խաշած մսի կամ խաշած բանջարեղենի հետ։ Դասական տարբերակ. պատրաստի կուսկուսը համեմվում է կիտրոնի հյութով և զարդարվում թարմ անանուխի տերևներով։

### Տարածված տեսակներ

* Մսով կուսկուս (առավելապես պատրաստվում է ոչխարի կամ գառան մսով), տարածված է միջերկրածովյան ափից հեռու։
* Եգիպտոսից արևմուտք գտնվող երկրներում և Ջերբա կղզում կուսկուսը պատրաստում են ձկով և ծովամթերքով։
* Հանդիպում է նաև համեմունքներով կուսկուս, օրինակ քրքումով (այս դեպքում ձավարն ունենում է դեղին գույն)։
* Տարածված է նաև բանջարեղենով բուսական կուսկուսը։ Խաղողով, չրերով, ընկույզով պատրաստված քաղցր կուսկուսը կոչվում է մասֆուֆ։

Կիսաեփ կուսկուս
---------------

Վաճառվում է նաև փաթեթավորված ձավարեղեն՝ շոգեհարված և չորացված կուսկուս։ Պատրաստման համար բավական է կիսաֆաբրիկատի վրա լցնել եռացրած ջուր, ամուր փակել բերանը և պահել 5 րոպե։

Պատկերասրահ
-----------

* Կուսկուսի ձավարԿուսկուսի ձավար
* Կուսկուսի պատրաստումԿուսկուսի պատրաստում
* Կուսկուսի պատրաստումԿուսկուսի պատրաստում

Տես նաև
-------

* Ձավար

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity, Liste représentative du patrimoine culturel immatériel de l’humanité, Lista Representativa del Patrimonio Cultural Inmaterial de la Humanidad

Գրականություն
-------------

*Похлёбкин, Вильям Васильевич* Кус-кус // Кулинарный словарь. — М.: Э (Эксмо), 2015. — С. 176. — 456 с.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNE: XX554780 · GND: 4700971-8 |

 |
Հերցեպրունգ-Ռեսելի դիագրամ
**Հերցպրունգ-Ռեսելի դիագրամ**, «սպեկտր-լուսատվություն» դիագրամ, աստղերի սպեկտրալ դասերի և լուսատվությունների կապը։

Կոչվել է այդ կապը բացահայտող դանիացի աստղագետ Հերցշպրունգի և մանրամասն ուսումնասիրող Ռեսելի անունով, որոնք առաջինն էլ հենց կառուցել են այդ դիագրամը։ Դիագրամի մի առանցքի վրա տեղադրվում են աստղերի սպեկտրալ դասերը կամ ջերմաստիճանները, իսկ մյուսի վրա՝ լուսատվությունների լոգարիթմները կամ բացարձակ աստղային մեծությունները։ Հերցպրուգ-Ռեսելի դիագրամի վրա աստղերը պատահաբար չեն բաշխված, այլ կուտակված են առանձին մասերում։ Հերցշպրունգ-Ռեսելի դիագրամը Գալակտիկայի հարթ բաղադրիչի աստղերի համար դիագրամի վերևի ձախ անկյունից (ջերմ, բարձր լուսատվության աստղեր) դեպի ներքևի աջ անկյունը (սառը, ցածր լուսատվության աստղեր) ձգվող հաջորդականությունը կոչվում է գլխավոր հաջորդականություն։ Դրա մեջ են մտնում բոլոր աստղերի 90%-ը, այդ թվում նաև Արեգակը։ Վերևի աջ կողմում են գտնվում հսկա և գերհսկա աստղերի հաջորդականությունները (ընդգրկում են աստղերի մոտ 1%-ը)։ Ներքևի ձախ անկյունում մի առանձնացված տիրույթ են զբաղեցնում սպիտակ թզուկները, որոնք կազմում են բոլոր աստղերի մոտ 9%-ը։ Բաց և գնդաձև աստղակույտերի համար, կառուցված Հերցպրունգ-Ռեսելի դիագրամներն իրարից խիստ տարբերվում են։ Դրանք, սովորաբար, տարբերվում են նաև միևնույն տիպի տարբեր աստղակույտերի համար։ Աստղերի բաշխումը Հերցպրուգ-Ռեսելի դիագրամի վրա ցույց է տալիս, որ կայուն վիճակում գտնվող աստղերը չեն կարող ունենալ լուսատվության և մակերևութային ջերմաստիճանի ցանկացած զուգակցություն։ Դիտվող կապերից շեղումներ կարող են լինել անկայուն վիճակում գտնվող աստղերի դեպքում։ Հերցպրունգ-Ռեսելի դիագրամի ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս հետևել աստղերի զարգացմանը, դրանք համեմատել տեսական մոդելների հետ, որոշել աստղակույտերի, հետևաբար և դրանց մեջ մտնող աստղերի տարիքը։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 384)։*  |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 29975890 |

 |
|  |
| --- |
| **Կուրկուրան հիասքանչ** |
| Կուրկուրան հիասքանչԿուրկուրան հիասքանչ |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Կարգ** | Բակլածաղկավորներ (Fabales) |
| **Ընտանիք** | Բակլազգիներ (Fabaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Բակլայիններ (Faboideae) |
| **Տրիբա** | *Desmodieae* |
| **Ենթատրիբա** | *Desmodiinae* |
| **Ցեղ** | **Ototropis** |
| **Տեսակ** | **Կուրկուրան հիասքանչ** *(O. elegans)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Ototropis elegans***H.Ohashi & K.Ohashi, 2012 |

**Կուկուրան հիասքանչ** (լատին․՝ Hedysarum elegans), լոբազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Բազմամյա, անցողուն բույս է, որն ունի 6-25 սմ բարձրություն։ Տերևիկները 1-4-ական զույգերով են, երկու կողմից արծաթավուն-մազոտ, ձվաձև-էլիպսաձև։ Ծաղկաբույլը խիտ է, բազմածաղիկ։ 14-20 մմ երկարությամբ պսակը ծիրանագույն-մանուշակագույն է։ Ունդը կազմված է 3-6 մասերից, որոնք առանց խոզանաձև փշերի են, թմբիկավոր։

Տարածվածություն
---------------

Հանդիպում է Շիրակի (Ջաջուռ, լեռնագագաթ՝ Մեծ Սարիար), Լոռու (Սպիտակ քաղաքի շրջակայք) և Դարեղեգիսի (Խաչիկ, Գնիշիկ, Մոզրով գյուղերի շրջակայք) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Աճում է նաև Նախիջևանում, Հյուսիսային և Արևելյան Անատոլիայում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է վերին լեռնային և ենթալպյան գոտիներում՝ ծովի մակարդակից 1800-2700 մ բարձրությունների վրա, տափաստաններում, քարքարոտ և խճաքարոտ լանջերին, ժայռերի ճեղքերին։ Ծաղկում է մայիս-հուլիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հունիս-օգոստոսին։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է, որի տարածման շրջանի մակերեսը 5000 կմ²-ից պակաս է, բնակության շրջանի մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես ոչնչացման սպառնալիքի ենթակա տեսակ։ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

Անհրաժեշտ է ստեղծել նոր ԲՀՊՏ Շիրակի լեռնաշղթայի վրա։

Պահպանության գործողություններ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · NCBI |

 |