**Լեյլի և Մեջնուն** (ադրբ.՝ Leyli və Məcnun), չորս գործողությունից բաղկացած ադրբեջանական օպերա, որի հեղինակը Ուզեիր Հաջիբեկովն է։

Ներկայացման պատմություն
-----------------------

Օպերան գրվել է 1907 թվականին և առաջին անգամ ներկայացվել է 1908 թվականի հունվարի 12-ին Բաքվի Թագիևի թատրոնում։ Այն համարվում է իսլամական աշխարհի առաջին օպերան։

Օպերայի առաջին ներկայացումը ղեկավարել է Հուսեյն Արաբլինսկին, իսկ Հաջիբեկովը անձամբ նվագել է ջութակ։

Ուզեիր Հաջիբեկովը և նրա եղբայրը Ջեհում Հաջիբեկովը Մուհամմեդ Ֆիզուլիի «Լեյլա և Մեջնուն» պոեմի հիման վրա գրել են օպերայի լիբրետտոն․ պոեմի որոշ մասեր թողնվել են անփոփոխ։

Լեյլի և Մեջնուն օպերան դառնում է աշխարհի երաժշտական մշակույթում եզակի նոր ժանրի հիմնադիրը, որը սինթեզում է արևելյան և եվրոպական երաժշտական ձևերը՝ նմանվելով Արևելքի և Արևմուտքի երաժշտական մշակույթների երկխոսությանը։

Օպերան ավելի քան 20 000 անգամ ցուցադրվել է ինչպես Ադրբեջանի օպերայի և բալետի պետական ակադեմիական թատրոնում, այնպես էլ այլ երկրներում՝ Ռուսաստանում, Ուկրաինայում, Իրանում, Թուրքիայում, Ուզբեկստանում և Թուրքմենստանում։

Դերեր
-----

Հուսեյնգուլու Սարաբսկին Մեջնունի առաջին դերում

| Դեր | Ձայնի տեսակ | Պրեմիերա 1908 թվականի հունվարի 12
(Խմբավար Աբդուռահիմ Հախվերդով) |
| --- | --- | --- |
| Գեյս (Մեջնուն) | տենոր | Հուսեյնկուլի Սարաբսկի |
| Լեյլի | սոպրանո | Աբդուրահման Ֆարաձև |
| Գեյսի հայր | տենոր | Միրզա Մուխթար Մամեդով |
| Գեյսի մայր | սոպրանո | Միր Մահմուդ Կազիմովսկի |
| Լեյլիի հայր | բարիտոն | Իմրան Կասումով (Քյանգյարլի) |
| Լեյլիի մայր | մեցցո սոպրանո | Ջ. Վեզիրով |
| Իբն Սալամ | տենոր | Ջեյհուն Հաջիբեկով (Դաղստանի) |
| Նոֆել | բարիտոն | Ջեյհուն Հաջիբեկով (Դաղստանի) |
| Զեյդ | տենոր | Իմրան Կասումով (Քյանգյարլի) |
| Առաջին արաբ | տենոր | Մամեդով |
| Երկրորդ արաբ | տենոր | Սաֆարով |
| Խնամախոսներ, հյուրեր, աշակերտ տղաներ և աղջիկներ |

### Գործողություն 1

*Տեսարան 1*

Տղաներն ու աղջիկները գնում են դպրոց։ Գեղեցիկ Լեյլին և Գեյսը սիրում են իրար, նրանք սիրում են շփվել՝ մոռանալով մյուսներին։ Բայց ընկերները Լեյլիի վարքգիծը համարում են ոչ բարոյական և հեռանում են նրանից։

Գեյսը խնդրում է հորը ամուսնացնել իրեն Լեյլիի հետ, քանի որ առանց նրա չի կարող ապրել։

*Տեսարան 2*

Լեյլիի ծնողները իմանում են Գեյսի՝ Լեյլիի նկատմամբ ունեցած սիրո և Լեյլիի նրա հանդեպ ունեցած փախադարձ սիրո մասին։ Աղջկա մայրը բարկացած հանդիմանում է նրան, իսկ աղջիկը տխուր լսում է։ Նա չի ժխտում, որ սիրում է Գեյսին աշխարհում ամեն ինչից շատ։

Գեյսի հայրը գալիս է Լեյլիին և Գեյսին միավորելու։ Լեյլիի հայրը խիստ և վճռական մերժում է դա։ Նա երբեք չի որոշի ամուսնացնել իր աղջկան Մեջնունի (խելագարի) հետ․ բոլորը այդպես էին անվանում Գեյսին, որը սիրուց խելագարվել էր։

Իմանալով մերժման մասին՝ Գեյսը կատաղի անիծում է մարդկանց և իր տխուր ճակատագիրը։

Նա իրեն մենակ է զգում և հեռանում է անապատ։

Բայց Լեյլիի ճակատագիրը այլ կերպ է լուծվում։ Ծնողները համաձայնվում են ամուսնացնել նրան հարուստ Իբն Սալամի հետ։ Այս լուրից զարմացած Լեյլին ուշաթափվում է։

### Գործողություն 2

Վիշտը փոխում է Գեյսին։ Նա շրջում է լեռներում և անապատի ավազներում՝ մտածելով Լեյլիի մասին։ Մեջնունի հայրը և ընկերը՝ Զեյդը, գտնում են նրան, բայց խելագարված տղան չի համաձայնվում հետ վերադառնալ։ Նրա տխուր ճակատագիրը և հոր թախիծը անապատով անցնող արաբների մոտ համակրանք են առաջացնում, և նրանց հրամանատար Նոֆելը հետաքրքրություն է ցուցաբերում դժբախտ Մեջնունի նկատմամբ։ Նա ուզում է օգնել դժբախտ տղային և սուրհանդակ է ուղարկում Լեյլիի հոր մոտ։

Բայց նույնիսկ Նոֆելի միջամտությունը չի ստիպում Լեյլիի հորը փոխել իր որոշումը։ Այդ ժամանակ Նոֆելը որոշում է ստիպել նրան ուժով։ Լեյլիի հայրը բացատրում է մերժման պատճառը․ իր դուստրը մեկ ուրիշի նշանածն է։

### Գործողություն 3

Գալիս է Իբն Սալամի ու Լեյլի հարսանիքի օրը։ Հյուրերը ուրախ տոնում են, երջանկություն ցանկանում նորապսակներին։ Եվ վերջապես նորապսակները մնում են իրար հետ։ Լեյլին խառնաշփոթության մեջ է։ Այդ պահին լսվում է Մեջնունի թույլ ձայնը, որը ստվերի պես հայտնվում է նրա կողքին։ Իբն Սալամը կանգնած է, Լեյլին ուշաթափվում է։ Ծառաները զգուշությամբ հեռացնում են խելագարվածին։

### Գործողություն 4

*Տեսարան 1*

Իբն Սալամի տանը երջանկություն չկա։ Լեյլին տառապում է դեպրեսիայով։ Նա խոստովանում է ամուսնուն, որ սիրում է Գեյսին, և չի կարող սիրել ուրիշին։ Թող Իբն Սալամը սպասի, որ նրա զգացմունքները Մեջնունի նկատմամբ կանցնեն։ Իբն Սալամը հեռանում է։ Եվ հանկարծ կրկին Լեյլիին որպես անմարմին ստվեր հայտնվում է Մեջնունը։ Նա բողոքում է Լեյլիին, որ նա դավաճանել է իրեն, կործանել է իր կյանքը, տվել է ցավ և վիշտ։ Մոռանալով իր հիվանդության մասին՝ Լեյլին իրեն նետում է իր սիրեցյալի գիրկը, բայց վերջինս չի ճանաչում նրան․ նա որոնում և կանչում է իր անցյալ մաքուր սիրուն։

Լեյլիի սիրտը չի դիմանում դրան։

Նա մահանում է Իբն Սալամի ձեռքերում։

*Տեսարան 2*

Մեջնունը գալիս է Լեյլիի գերեզմանին։ Հիմա Լեյլին պատկանում է իրեն, հիմա նրանք միասին կլինեն ընդմիշտ։ Հուսահատված Մեջնունը ընկնում է սիրեցյալի գերեզմանին և մահանում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Talibov, Yusif; Sadigov, Ferahim; Guliyev, Sardar (2000). *C.Məmmədquluzadə və Ü.Hacıbəyovun pedaqoji fikirləri*.
2. ↑  *Leyli & Majnun*, *Azerbaijan International* ([northern] Autumn 2009)
3. ↑  «100th anniversary of the first opera in the East: *Leyli and Majnun* (1908)» (PDF). UNESCO.
4. ↑  «The Permanent Delegation of Azerbaijan to UNESCO requested that UNESCO should be associated with the 100th anniversary of the first opera in the East: "Leyli and Majnun", in 2008» (PDF). UNESCO.
5. ↑  "*Leyli and Majnun* – 90th Jubilee", by Ramazan Khalilov, *Azerbaijan International* ([northern] Winter 1997)
6. ↑  «Опера "Лейли и Меджнун" покорит США». 1News.
7. ↑  «Opera revived in Turkmenistan». Central Asia Online.
8. ↑  «Leyli And Majnun (opera)». Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ նոյեմբերի 13-ին.
9. ↑  Libretto - Leyli and Majnun. Mugham Opera in Five Acts (1908) by Uzeyir Hajibeyov and Jeyhun Hajibeyli.