**Մարի Սթրիթ** (անգլ.՝ Marie Stritt, փետրվարի 18, 1855(1855-02-18) կամ 1855, Սիգիշոարա, Մուրեշ, Ռումինիա - սեպտեմբերի 16, 1928(1928-09-16) կամ 1928, Դրեզդեն, Սաքսոնիա), գերմանացի, գերմանական թատրոնի դերասանուհի, ֆեմինիստ, իրավապաշտպան և առաջատար ուժ կանանց ընտրական իրավունքի միջազգային և գերմանական շարժման մեջ։ Գործունեություն է ծավալել կանանց կրթության ուղղությամբ և պայքարել է պետության կողմից կարգավորվող մարմնավաճառության դեմ։ Մարի Սթրիթը «Կանանց իրավաբանական օգնության» ընկերության միջոցով փորձել է ամուսնալուծության մասին օրենքներում փոփոխություններ կատարել։ Նա ծնելիության վերահսկման և աբորտի մեծ կողմնակից է եղել։

Կենսագրություն
--------------

Մարի Սթրիթը ծնվել է 1855 թվականի փետրվարի 18-ին, որպես Մարի Բեկոն, Տրանսիլվանիայի Սիգիշոարա քաղաքում, գերմանացի փաստաբանների ընտանիքում։ Նա տասը քույրերից ու եղբայրներից ամենաավագն է եղել․ նրանցից վեցը մահացել են մանուկ հասակում։ Նրա հայրը՝ Ժոզեֆ Մարտին Բեկոնը (1820-1885), ի թիվս այլ բաների, Հունգարական խորհրդարանի (Ռայխստագի) անդամ էր։ Սթրիթի եղբայրը՝ Յոզեֆ Բեկոնը (1857-1941), քաղաքային բժիշկ էր և *Alt-Säßburg* պատմա-ազգագրական թանգարանի հիմնադիրը` իր հայրենի քաղաքում։

Մայրը՝ Թերեզա Բեկոնը, ներգրավված էր կանանց իրավունքներին վերաբերող քաղաքականության մեջ այն ժամանակ, երբ ավելի մեծ՝ Կանանց շարժում դեռևս գոյություն չուներ։ Հենց մայրն էր, որ Մարի Սթրիթին ծանոթացրել է Դրեզդենում կանանց շարժմանը 1890-ական թվականների սկզբին։

1873 թվականին Մարի Սթիթը հեռացել է Սիգիշոարայից՝ դերասանուհի դառնալու համար։ Նա հաճախել է Վիեննայի կոնսերվատորիան և առաջին պայմանագիրը կնքել է 1876 թվականին, Կարլսրուեում՝ Բադենի պետական թատրոնում։ Նրա դեբյուտը եղել է Հենրիխ ֆոն Կլեյստի *«Քետհենը Հայլբրոնից կամ Կրակով փորձությունը»* (գերմ.՝ Das Käthchen von Heilbronn oder Die Feuerprobe) ասպետական դրաման և Գյոթեի *Քույրերն ու եղբայրները* (գերմ.՝ Die Geschwister) պիեսը, որտեղ նա կատարում էր գլխավոր դերերից՝ Մարիանեի դերը։ Բադենի պետական թատրոնում նա սիրահարների թեմայով պիեսներում խաղացել է մինչև 1881 թվականը։ Դրան հաջորդել է Ֆրանկֆուրտը, որտեղ նա շուտով խզել իր պայմանագիրը և աշխատել է միայն որպես հյուր Համբուրգում («Թալիայի թատրոնում») և Դրեզդենում։

Մարի Սթրիթի ամուսինը՝ Ալբերտ Սթրիթը, 1890 թվական
1879 թվականին Մարի Սթրիթն ամուսնացել է դերասան, բեմադրիչ և օպերային երգիչ Ալբերտ Սթրիթի (1847-1908) հետ։ Նրանք ունեցել են երկու երեխա։ 1889 թվականին Մարի Սթրիթը հեռացել է բեմից և բնակություն հաստատել Դրեզդենում։ Այնտեղ, սկսած 1894 թվականից, նա ավելի ու ավելի է ներգրավվել կանանց շարժման մեջ, որում երկրորդական չէր մոր կողմից ոգեշնչումը։

Քաղաքական գործունեություն
-------------------------

Մարի Սթրիթը գերմանական կանանց շարժման կարևոր ռահվիրան է համարվում։ Դերասանական պատրաստության շնորհիվ նա կանանց շարժման լավագույն խոսնակներից մեկն էր։ 1891-1896 թվականների ընթացքում Սթրիթը անդամակցում էր և ժամանակավորապես նախագահում էր *Կին-ռեֆորմատորների ասոցիացիան*։ 1894 թվականին նա Դրեզդենում հիմնադրել է առաջին *Կանանց իրավական պաշտպանության ասոցիացիան* (գերմ.՝ Rechtsschutzverein für Frauen): 1896 թվականին նա ընդդեմ Գերմանիայի քաղաքացիական օրենսգրքի (BGB) ընտանիքի մասին օրենքի նախագծի երկրորդ ընթերցման *Ֆրաուեն լանդշտուրմ* (գերմ.՝ Frauen-Landsturm) կանանց բողոքի ակցիայի կազմակերպիչներից մեկն էր։ *Ֆրաուեն լանդշտուրմը* դեղին թղթի վրա ութ էջանոց թռուցիկի վերնագիրն է, որը բաժանվել է 1896 թվականի հունիսի 25-ին։ Հեղինակը Մարի Սթրիթն էր։ Հուզական, բայց կտրուկ տոնով գրված թռուցիկները բաժանվել էին Ռայխստագի բոլոր պատգամավորներին և պաշտոնատար անձանց։

1899-1910 թվականներին նա եղել է *Գերմանական կանանց ասոցիացիաների ֆեդերացիայի* (գերմ.՝ Bund Deutscher Frauenvereine - BDF) նախագահ։ 1900-1920 թվականներին Մարի Սթրիթը BDF-ի հրատարակչական մարմնի գլխավոր խմբագիրն էր։ Այս հրատարակությունը լույս է տեսել մինչև 1913 թվականը` *Կենտրոնական թերթ* (գերմ.՝ Centralblatt) խորագրի ներքո, որից հետո այն վերանվանվել է *Կանանց խնդիր* (գերմ.՝ Frauenfrage): BDF շատ ազդեցիկ կազմակերպություն էր, ուներ մեկ միլիոն անդամ և գոյատևել է մինչև 1933 թվականը` Գերմանիայում Նացիոնալ սոցիալիստների իշխանության գալը։

Սթրիթը մեծ ազդեցություն է ունեցել Գերմանիայում կանանց քվեարկության իրավունքի շարժման մեջ։ 1911-1919 թվականներին նա ղեկավարել է *Կանանց քվեարկության իրավունքի գերմանական ասոցիացիան*, իսկ 1913-ից մինչև 1920 թվականը` Կանանց քվեարկության իրավունքի համաշխարհային ֆեդերացիայի (Միջազգային կին ընտրողների դաշինք) նախագահն էր։ 1920 թվականին նա Ռայխստագի կառավարության պատվիրակ էր Ժնևի միջազգային կոնգրեսում, 1919-1922 թվականներին՝ Դրեզդենի քաղաքային խորհրդի խորհրդական և 1920-1922 թվականներին՝ Դրեզդենի պատվավոր խորհրդական։

1919-ին դարձել է Գերմանիայի կանանց ասոցիացիաների ֆեդերացիայի ընդլայնված դաշնային գործադիր կոմիտեի անդամ, իսկ 1922-1927 թվականներին՝ Դրեզդենի կանանց ասոցիացիայի նախագահ։ Բացի այդ, Սթրիթը *Կանանց կրթության ասոցիացիայի* (հետագայում՝ Կանանց կերպարի ուսումնասիրման կանանց ասոցիացիա) համահիմնադիրն էր։

1904 թվականի հունիսին նրա դիմանկարով լուսանկարը զարդարում էր ամենամեծ ժողովրդականություն վայելող *Berliner Illustrirten Zeitung* Բեռլինի իլյուստրացիոն շաբաթաթերթի առաջին էջը։ Այդ օրերին Բեռլինում մեկնարկել էր *Կանանց միջազգային կոնգրեսը*, որտեղ նա ներկա էր որպես *Գերմանական կանանց ասոցիացիաների ֆեդերացիայի* նախագահ։ 1910 թվականին պահպանողական մեծամասնության հրահրմամբ Սթրիթին փոխարինել է Գերտրուդ Բոյմերը։ Պատճառն այն էր, որ Սթրիթը հանդես էր գալիս հղիության և մայրության դեկրետային արձակուրդի օգտին, ինչպես նաև պաշտպանում էր միայնակ մայրերի շահերը, նաև` հանդես էր գալիս համապարփակ սեռական բարեփոխումների օգտին էր և անզիջում դիրքորոշում ուներ ընդդեմ § 218-ի, որը պատժում էր աբորտը որպես քրեորեն պատժելի արարք։ Չնայած Սթրիթը կանանց շարժման արմատական թևի մաս էր կազմում, բայց նա մերժում էր ցանկացած բևեռացում և փորձում էր միջնորդ լինել մրցակցող թևերի միջև։

Մարի Սթրիթը մահացել է Դրեզդենում, սակայն նրան թաղել են Սիգիշոարայի գերեզմանատանը։

Մարի Սթրիթի հիմնադրամ
---------------------

«Marie Stritt» հիմնադրամը ստեղծվել է 1910 թվականին, *Գերմանիայի կանանց ասոցիացիաների ֆեդերացիայի* նախագահի պաշտոնից հրաժարվելու կապակցությամբ։ Մարի Սթրիթը որպես եկամուտ ստանում էր հիմնադրամի միայն տոկոսները, իսկ մայր գումարը մնում էր BDF-ի տիրապետության տակ։ Գնաճի պատճառով հիմնադրամը լուծարվել է 1923 թվականին։

Մատենագրություն
---------------

* *Häusliche Knabenerziehung*, Berlin 1891.
* *Frauenlogik*, Dresden 1892.
* *Die Frau gehört ins Haus*, Dresden 1893.
* *Die Bestimmung des Mannes*, Dresden 1894.
* *Weibl. Schwächen*, Dresden 1894.
* *Der Internationale Frauenkongress in Berlin 1904*
* Chrystal Macmillan; Marie Stritt; Maria Verone: *Frauenstimmrecht in der Praxis*. International Woman Suffrage Alliance. Dresden : Verlag von Heinrich Minden, 1913

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Nationalencyklopedin (շվեդերեն) — 1999.
2. 1 2 3 4 5 6  Չեխիայի ազգային գրադարանի կատալոգ
3. 1 2  WeChangEd
4. ↑  WeChangEd
5. ↑  «Stritt, Marie». *Encyclopedia of Women Social Reformers - Credo Reference* (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ դեկտեմբերի 12-ին. Վերցված է 2018 թ․ հունվարի 15-ին.
6. ↑  լատին․՝ Stadtphysikus - մարմնի բժիշկ, ֆիզիոլոգ, բժիշկ, որին ուշ միջնադարում նշանակում էր քաղաքային խորհուրդը և ով իր անձնական պրակտիկայից բացի ստանձնում էր քաղաքի առողջապահական գործերը՝ այսօրվա առողջապահության վարչության նման։ Նա պատասխանատու էր պետական միջոցառումների ժամանակ բնակչության առողջության և քաղաքում գործող հիգիենիկ պայմանների համար։ Նրա պարտականությունների մեջ էին մտնում դեղատների և բժշկական խնդիրներով զբաղվող մարդկանց վերահսկողությունը, ինչպիսիք էին մանկաբարձներն ու բաղնիքի վարսավիրները (ռուս.՝ Цирю́льник): Բացի այդ, նա ուներ դատաբժշկական առաջադրանքներ, ինչպիսիք էին՝ ողջ մարդկանց հասցված վնասվածքների գնահատումը, մահացածների մարմնի արտաքին զննումն ու դիահերձումը։ Համաճարակային ժամանակաշրջանում շատ քաղաքային ֆիզիկոսներ հրատարակում էին փոքր, տպագիր ուղեցույցներ
7. ↑  «100 Jahre Museum „Alt-Schäßburg": Dr. Josef Bacon – Heimatforscher und Museumsgründer». *Schäßburger Nachrichten 12*. 1999-12-01. էջեր 3–4. Արխիվացված է օրիգինալից 2007-09-28-ին. Վերցված է 2020-02-18-ին. «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ սեպտեմբերի 28-ին. Վերցված է 2020 թ․ ապրիլի 5-ին.«Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ սեպտեմբերի 28-ին. Վերցված է 2020 թ․ ապրիլի 5-ին.
8. ↑  *Markus Raasch, Andreas Linsenmann․* Die Frauen und der politische Katholizismus: Akteurinnen, Themen, Strategien․ Ferdinand Schöningh․ 2018․ ISBN=978-3-657-78906-1 էջ 215․ BuchID=qjh3DwAAQBAJ․
9. ↑  «Bund Deutscher Frauenvereine (BDF)». *Digitales Deutsches Frauenarchiv* (գերմաներեն). Վերցված է 2021 թ․ մարտի 6-ին.
10. ↑  Stadtmuseum Dresden (Hrsg.): 100 Jahre Frauenwahlrecht. Frauen wählen in Dresden. Dresden 2019, S. 19.

Գրականություն
-------------

* Ludwig Eisenberg: *Großes biographisches Lexikon der Deutschen Bühne im XIX. Jahrhundert*. Verlag von Paul List, Leipzig 1903, S. 1015
* Stritt Marie, Ավստրիական 1815–1950 թվականների կենսագրական բառարան, ISBN 978-3-7001-6963-5, էջեր 407, 408
* Sophie Pataky Stritt, Frau Marie  *Lexikon deutscher Frauen der Feder* Digitalisat Արխիվացված 2020-11-24 Wayback Machine․ Band 2. Verlag Carl Pataky, Berlin 1898, S. 345–347
* Elke Schüller: *Marie Stritt – Eine „kampffrohe Streiterin" in der Frauenbewegung (1855–1928).* Helmer 2005, ISBN 3-89741-178-4 (Rezension).
* *Stritt, Marie, geb. Bacon*. ISBN 3-7829-0459-1. էջ 450.

Արտաքին հղումներ
----------------

Վիքիդարանի պատկերանիշըՎիքիդարանի պատկերանիշը Վիքիդարանում կան նյութեր այս թեմայով՝  
**Մարի Սթրիթ**

* Rena Jacob (2005). «Die Frauenrechtlerin ‚Marie Stritt'». *wider-des-vergessens.org*. Արխիվացված է օրիգինալից 2016-02-14-ին. Վերցված է 2020-02-18-ին. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|kommentar=` ignored (օգնություն)Արխիվացված 2016-02-14 Wayback Machine
* «18. Feb 1855: Erster Rechtsschutzvereins für Frauen: Marie Stritt». *Humanistischer Pressedienst*. Վերցված է 2020-02-18-ին.
* Christoph Sorge (2016-06-13). «Marie Stritt, geb. Bacon (1855–1928)». Leibniz Universität Hannover, Juristische Fakultät. Արխիվացված է օրիգինալից 2017-03-26-ին. Վերցված է 2020-02-18-ին. Արխիվացված 2017-03-26 Wayback Machine
* «baconhaus.de». Վերցված է 2020-02-18-ին. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|kommentar=` ignored (օգնություն)
* Richard Ackner (2004-06-30). «Eine Schäßburgerin vor 100 Jahren» (pdf, 16 MB). *Schäßburger Nachrichten 21*. էջ 40. Վերցված է 2020-02-18-ին.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Մարի Սթրիթ» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  ⛭  | 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| GND: 117676802 · ISNI: 0000000385741600 · LCCN: n84151156 · NKC: mub20211113379 · NTA: 315481234 · NUKAT: n2014006690 · VIAF: 244211175 · WorldCat VIAF: 244211175 |

 |

 |