**Ցիեն Սուե Սեն** (չինարեն՝ 钱学森, դեկտեմբերի 11, 1911(1911-12-11), Շանհայ, Սոնցզյան - հոկտեմբերի 31, 2009(2009-10-31), 301 Military Hospital, Wanshoulu Subdistrict, Հայդյան, Պեկին, Չինաստան), աերոդինամիկ համակարգերի չինացի գիտնական, ինժեներական կիբեռնետիկայի հիմնադիրներից մեկը, ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի նախկին գնդապետ, Չինաստանի Ժողովրդական ազատագրական բանակի հատուկ մակարդակի քաղաքացիական կադր, առաջին կարգի հերոս, Չինաստանի գիտությունների և ճարտարագիտական ակադեմիայի ակադեմիկոս։ Ցիեն Սուե Սենը կարևոր դեր է խաղացել Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության «Երկու ռումբ և մեկ արբանյակ» նախագծում և նշանակալի ներդրում է ունեցել Չինաստանի և ԱՄՆ-ի հրթիռային և տիեզերական ծրագրերում։ 1991 թվականին Չինաստանի կառավարության կողմից պարգևատրվել է «Ազգային գիտնական ակնառու ներդրումով» պատվավոր կոչմամբ, 1999 թվականին Չինաստանի կառավարության կողմից արժանացել է «Երկու ռումբ և արբանյակ» կոչմանը։ Ցիեն Վեի Չանի և Ցիեն Սան Ցիանի հետ նրանք կոչվում են «Երեք փողեր»։

1935 թվականին Ցիեն Սուե Սենը գնաց Միացյալ Նահանգներ՝ հետագա ուսումնառության նպատակով՝ Միացյալ Նահանգների կողմից տրված բռնցքամարտիկի փոխհատուցման պետական ​​միջոցների հաշվին և 1936 թվականին սկսեց սովորել Թեոդոր ֆոն Կարմանի մոտ։ 1945թ.-ին նա ուղարկվեց Գերմանիա՝ հետաքննելու նացիստական ​​Գերմանների հրթիռային տոխնոոլգիան։ 1955 թվականին նա գերի է ընկել Կորեական պատերազմի օդային մարտում։ Շատ ամերիկացի ռազմական օդաչուներ փոխանակվել են Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն։ Նա ժամանակին աշխատել է որպես պրոֆեսոր Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում և Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտում։ Նա Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտի ռեակտիվ շարժիչ լաբորատորիայի, Ազգային պաշտպանության նախարարության հինգերորդ հետազոտական ​​ինստիտուտի հիմնական հիմնադիրներից է։ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն և Չինաստանի Գիտությունների Ակադեմիայի Մեխանիկայի ինստիտուտ։ Նա երկար ժամանակ աշխատել է որպես մեքենաշինական արդյունաբերության յոթերորդ նախարարության փոխտնօրեն-նախարար և Ժողովրդական ազատագրական բանակի Պաշտպանության գիտության և տեխնոլոգիայի ազգային հանձնաժողովի փոխտնօրեն։ Բացի այդ, Ցիեն Սուե Սենը զբաղեցրել է Չինաստանի Ժողովրդական Քաղաքական Խորհրդատվական Կոնֆերանսի վեցերորդ, յոթերորդ և ութերորդ ազգային կոմիտեի փոխնախագահի պաշտոնը և զբաղեցրել է ազգային մակարդակի կուսակցության պատգամավորի պաշտոն և եղել ազգային առաջնորդ։

Կենսագրություն
--------------

### Վաղ տարիներ

Ծնվել է 1911 թվականի դեկտեմբերի 11-ին Շանհայում，ծնվել է Վու Յուեի ընտանիքում և եղել է Ցիեն Լյուի՝ Վու Յուե թագավորության հինգերորդ սերնդի թագավորի 33-րդ սերնդի թոռը։ 1914 թվականին նրա հայրը՝ Ցիեն Ծիա Ճըն աշխատանքի ընդունվեց Չինաստանի Հանրապետության կրթության նախարարությունում և Ցիեն Սուե Սենը իր հոր հետ տեղափոխվեց Պեկինի Սուեն Վու Մըն շրջանից դուրս։

1918 թվականին ընդունվել է Պեկինի թիվ 2 փորձարարական հիմնական դպրոց։ 1921 թվականին տեղափոխվել է Պեկինի համալսարանին կից առաջին հիմնական դպրոց։ 1923 թվականին ընդունվել է Պեկինի համալսարանին առընթեր Միջին դպրոց (այսօրվա Միջին դպրոցը, որը Պեկինի համալսարանին կից է)։

1929 թվականի աշնանը ընդունվել է Ծիաո Թոնի ազգային համալսարանի մեքենաշինության բաժնի երկաթուղային ենթաբաժինը՝ շոգեքարշի ճարտարագիտություն սովորելու համար։ 1930 թվականին Ցիեն Սուե Սենի մոտ ախտորոշվեց որովայնային տիֆ։ Նա մեկ տարի դադարեցրեց համալսարան հաճախելը և ապաքինվեց Հան Ճոուում։ Նա ստացավ չինական բժշկություն և Ցի Կոն կոչվող բուժում, որի արդյունքում զարգացրեց մեծ հետաքրքրություն չինական բժշկության և Ցի Կոնի նկատմամբ։ 1934 թվականին ավարտել է Ծիաո Թոնի ազգային համալսարանը։ Օգոստոսին գնաց Ազգային կենտրոնական համալսարան՝ քննություն հանձնելու Ցինխուայի համալսարանի Գենգրանտի կողմից ֆինանսավորվող կրթաթոշակի համար՝ ԱՄՆ-ում սովորող ուսանողների համար։ Հոկտեմբերին նա դարձավ կառավարության կողմից ֆինանսավորվող 20 ուսանողներից մեկը, որ սովորում է ԱՄՆ-ում։

1935 թվականին Ցինխուայի համալսարանի աերոդինամիկայի պրոֆեսոր Վան Շիճուոյի ղեկավարությամբ նա մեկնեց Նանկինի ավիացիոն գործարան և Նանչանի Ավիացիոն քոլեջ՝ մեկ տարվա ճամփորդության՝ որոշելու Միացյալ Նահանգներում իր հետագա ուսման ուղղությունը։ Վան Շիճուոն ի սկզբանե ավարտել է ԱՄՆ-ի Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտը և խորհուրդ է տվել Ցիեն Սուե Սենին սովորել Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում։ Ուսման ընթացքում նա նաև օգնել է Esleeve տեղական մասնավոր ձեռնարկությունում գոլորշու նեղացման վառարանների հետազոտմանը, որը հիմք դրեց հետագա հրթիռային հետազոտությունների համար։

### Ուսումն ու աշխատանքը ԱՄՆ-ում

Ձախից աջ՝ Փու Լան Թը, Ցիեն Սուե Սեն, ֆոն Կարման։ Նկարում Ցիեն Սուե Սենը կրում է ԱՄՆ բանակի համազգեստ։
1935 թվականի սեպտեմբերին Ցիեն Սուե Սենը և կառավարության կողմից հովանավորվող 20 այլ ուսանողներ, որոնք սովորում էին ԱՄՆ-ում Գենգ Գենգ Գրանտսի հետ, Նախագահ Ջեքսոնի նավը տեղափոխեցին Շանհայից Սիեթլ՝ Միացյալ Նահանգներ։

1936 թվականին Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտից ստացել է ավիացիոն ճարտարագիտության մագիստրոսի կոչում։ Իր մագիստրոսի աստիճանը ստանալուց հետո նա գնաց Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտ՝ տեսնելու պրոֆեսոր Թեոդոր ֆոն Կարմանին՝ աերոդինամիկայի գծով հեղինակություն, հետագա ուսումնասիրությունների վերաբերյալ խորհրդատվություն ստանալու համար։ Ֆոն Կարմանը Ցիեն Սուե Սենին առաջարկեց ընդունվել Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտի ասպիրանտուրա՝ հետագա ուսման համար։ Նույն թվականի աշնանը նա ընդունվեց Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտի ասպիրանտուրան և սովորեց ֆոն Կարմանի մոտ։

1938 թվականից մինչև 1941թվականը Ցիեն Սուե Սենը և ֆոն Կարմանը բազմիցս համագործակցել են և հրատարակել կարևոր աշխատություններ, որոնցից են «Սեղմվող հեղուկի սահմանային շերտը» և «գնդաձև թաղանթների ճկումը արտաքին ճնշման տակ»։

1939 թվականին Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտում ստացել է ավիացիոն և մաթեմատիկայի դոկտորի աստիճան։ Օգոստոսին տպագրվեց «Սեղմվող հեղուկների երկու ենթաձայնային հոսքեր» կարևոր աշխատությունը՝ ճշտելու ճնշման ուղղության բանաձևը, որը հետագայում ակադեմիական հանրության կողմից ճանաչվեց Ցիեն-Կարման բանաձև։

1940 թվականին նա միացավ Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտի հրթիռների մշակման թիմին և ուսումնասիրեց հրթիռային պինդ վառելիքի, կառուցվածքային ճկման և այլ թեմաների մասին։

1940 թվականին նա մասնակցել է հողմային թունելների մշակմանը և հրատարակել «Բարձր արագությամբ օդային հոսքի հանկարծակի փոփոխությունների որոշումը» աշխատությունը։ 1943 թվականին նա հրատարակել է «Քամու թունելներում կոնվերգինգ քամու կործանիչների նախագծման մասին» աշխատությունը։

1943 թվականի աշնանից նա Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտի դոցենտ դարձավ։ 1943 թվականին ԱՄՆ ռազմական հետախուզության վարչությունը հայտնաբերեց, որ գերմանական բանակը Գերմանիայում կառուցում է հրթիռների արձակման լայնամասշտաբ բազա և արագ միջոցներ հատկացրեց Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտի ստեղծման համար - {zh-hans: Jet Propulsion Laboratory; zh-hk: Ռեակտիվ Շարժման Լաբորատորիա; zh-tw՝ Ռեակտիվ Շարժման Լաբորատորիա;}-(Jet Propulsion Laboratory, կրճատ՝ JPL), որը բաղկացած էր չորս խմբից՝ բալիստիկ, նյութեր, ռեակտիվներ և կառուցվածքային։ Ցիեն Սուե Սենը ծառայել է որպես ռեակտիվ հետազոտական ​​խմբի ղեկավար և դարձել հրթիռների և ռեակտիվ շարժիչների համաշխարհային ճանաչում ունեցող փորձագետ։

1944 թվականին ԱՄՆ պաշտպանության նախարարությունը վարձեց ֆոն Կարմանին որպես ԱՄՆ բանակի օդային ուժերի խորհրդատու՝ առաջիկա 20 տարում ԱՄՆ տիեզերական հետազոտությունների նախագիծ մշակելու համար։ Ֆոն Կարմենտը Ցիեն Սուե Սենին հրավիրեց Վաշինգտոն՝ միանալու իր ղեկավարած ԱՄՆ պատերազմի դեպարտամենտի գիտական ​​խորհրդատվական խմբին։ 1944 թվականի ձմռանը Ցիեն Սուե Սենը հրաժարական տվեց Կալտեխում տարբեր պաշտոններից և մեկնեց Վաշինգտոն՝ միանալու Պատերազմի դեպարտամենտի գիտական ​​խորհրդատվական խմբին։

1945 թվականի ապրիլին ԱՄՆ պատերազմի դեպարտամենտը հետաքննող խումբ ուղարկեց՝ ֆոն Կարմանի գլխավորությամբ ներառյալ Ցիեն Սուե Սենին՝ դաշնակիցների օկուպացիայի տակ գտնվող Գերմանիա՝ գերմանացի հրթիռային գիտնականներին հարցաքննելու համար։ Ցիեն Սուե Սենն անձամբ հարցաքննել է գերմանացի հրթիռային գիտնականներին, ներառյալ Ուորներ ֆոն Բրաունին և Ռուդոլֆ Հերմանը։ Ցիեն Սուե Սենի խնդրանքով ֆոն Բրաունը զեկույց է գրել «Գերմանական հեղուկ հրթիռների հետազոտություն և հեռանկարներ» թեմայով։ Ցիեն Սուե Սենը նաև ստուգել է գերմանական գաղտնի Գորինգի աերոդինամիկայի ինստիտուտը, որը թաքնված է Բրունսվիքի ծայրամասում գտնվող սոճու անտառում և Գերմանիայի այլ վայրերում գտնվող հողմային թունելներում և գրել բազմաթիվ զեկույցներ։ Ձմռանը Ցիեն Սուե Սենին դասախոսական ասիստենտից բարձրացրին դոցենտի։

1946 թվականին հրատարակել է «Սուպեր աերոդինամիկա, գազային մեխանիկա» աշխատությունը，և խմբագրել «ռեակտիվ շարժիչի նոր աշխարհը» ժողովածուն։

1946 թվականի օգոստոսին նա աշխատանքի է ընդունվել Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում որպես դոցենտ և հրաժարական է տվել Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտում և ռեակտիվ շարժիչ լաբորատորիայում ունեցած բոլոր պաշտոններից։ 1947 թվականի մայիսին նա ստացել է Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի պրոֆեսորի կոչում։ Սեպտեմբերին Շանհայում նա ամուսնացավ վոկալիստ Ծիան Ինի հետ։

Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում աշխատելու ընթացքում Ցիեն Սուե Սենը ղեկավարել է ընդհանուր առմամբ 11 ասպիրանտ, այդ թվում՝ 2 դոկտորանտ, մասնավորապես.

* Մաք, Լեսլի Մ.（1950）Sc.D.
* Շեն, Շան-Ֆու.（沈申甫）（1949）Sc.D.

1949 թվականի ամռանը նա վերադարձավ Կալտեխ որպես ամբիոնի պատվավոր պրոֆեսոր։ 1949 թվականի հոկտեմբերին նա դիմում է ներկայացրել ԱՄՆ քաղաքացիություն ստանալու համար։ Բայց, ըստ Ցիեն Սուե Սենի կնոջ՝ Ցիեն Ինի հիշատակի, «Նա (ամերիկյան անձնակազմը) հույս ուներ, որ Ցիեն Սուե Սենը կդառնա Ամերիկայի քաղաքացի, քանի որ շատ չինացի ընկերների է դա հաջողվել երկար ժամանակ ԱՄՆ-ում մնալուց հետո, բայց Ցիեն Սուե Սենը չարեց այդպես, նա ասաց, որ նա ամերիկացի չեմ, այլ չինացի»。同年应聘为加州理工学院正教授，并出任加州理工学院Կաղապար:Tslտնօրեն，ղեկավարում է ԱՄՆ տիեզերական հրթիռների հետազոտությունը։ Նույն թվականին նախագծվել է 12 մախ հզորությամբ հիպերձայնային հրթիռային ինքնաթիռ՝ «Ցիեն Սուե Սեն Բալիսիտիք»։

Կալթեքում աշխատելու ընթացքում Քիան Քսուսենը ղեկավարել է ընդհանուր առմամբ 11 դոկտորական (Ph. D.) ասպիրանտների։

* Նրանց թվում կան 6 դոկտորանտներ, միակ ղեկավարը Ցիեն Սուե Սենն է, նրանք են.
	+ Hartlieb, Robert Joseph（1956）
	+ Kerrebrock, Jack L.（1956）
	+ Serdengecti, Sedat（1955）
	+ Cheng, Che-Min（郑哲敏）（1952）
	+ Rannie, W. Duncan（1951）
	+ Lo Chih-Chun（罗时钧）（աշխատանքը պաշտպանել է 1951 թվականի հունվարի 1-ին）
* Դոկտորանտները վերապատրաստվել են այլ ղեկավարների հետ համագործակցությամբ.
	+ Marble, Frank E. （Առաջին ղեկավարը եղել է ֆոն Կարմանը）
	+ Monroe, Gerald M.（1951）
	+ Chang, Chieh-Chien（张捷迁）（1950）Առաջին ղեկավարը եղել է ֆոն Կարմանը
	+ Fejer, Andrew（1945）
	+ Yuan, S.W.（袁绍文）（1942），Առաջին ղեկավարը եղել է ֆոն Կարմանը

Քանի որ Ցիեն Սուե Սենի կարգավիճակը դժվարեցնում էր բաժանորդագրվել Հոնկոնգի «Ta Kung Pao»-ին և Նյու Յորքի «American Overseas Chinese Daily»-ին, Լուո Փեյլինը՝ Կալտեքի դոկտորանտ, ամեն շաբաթ-կիրակի գնում էր Ցիենի տուն՝ հաղորդելու ներքին նորությունները։

### Անդամագրվելը կոմունիստական ​​կուսակցությանը և արտաքսվելը

1950 թվականի հուլիսին ԱՄՆ զինվորականները նամակ ուղարկեցին Ցիեն Սուե Սենին՝ զրկելով նրան գաղտնի ռազմական հետազոտություններից օգտվելու իրավունքից:
Բ. Փերեթը գրել է, որ 1949 թվականի հոկտեմբերին Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության հիմնադրումից հետո Ցիեն Սուե Սենը հպատակագրման դիմում է ներկայացրել ԱՄՆ ներգաղթի ծառայությանը։ Այնուամենայնիվ, բացառությամբ վերոհիշյալ մեջբերումից և նրա թարգմանությունից, որը հրապարակվել է «Aviation Week & Space Technology»-ում իր անունով, ներկայումս չկա որևէ հրապարակային գրավոր փաստաթուղթ այն մասին, որ Ցիեն Սուե Սենը դիմել է ԱՄՆ-ում հպատակվելու համար. միևնույն ժամանակ, Ցիեն Սուե Սենի կինը՝ Ցիեն Ինն ասել է, որ անհնար է, որ Ցիենն առաջարկի միանալ Միացյալ Նահանգներին։ Սառը պատերազմի սկզբի և 1950 թվականին Միացյալ Նահանգներում Մաքարթիզմի տարածման պատճառով հակակոմունիստական ​​գաղափարները աճում էին։ ՀԴԲ-ն նաև ԱՄՆ Կոմունիստական ​​կուսակցության փաստաթղթերից պարզվեց, որ Ցիեն Սուե Սենը կապ է հաստատել Ճուի հետ։ Էնլայի հատուկ բանագնացը ևս մասնակցել է Կոմունիստական ​​կուսակցության ծայրամասային կազմակերպությունների որոշակի գործունեությանը, և ԱՄՆ-ն արգելել է նրան մասնակցել գաղտնի աշխատանքներին։ Ցիեն Սուե Սենը չի կարողացել շարունակել իր հետազոտությունը։ Երկու շաբաթ անց նա դպրոցին հայտնեց Չինաստանում գտնվող հարազատներին այցելելու իր մտադրության մասին, իսկ դպրոցը առարկություն չուներ և պատրաստ էր համագործակցել։ Այնուամենայնիվ, երբ այն ժամանակվա ռազմածովային նավատորմի փոխքարտուղար Դեն Ա. Քիմբլը իմացավ այդ մասին, նա հավատաց, որ քանի որ Ցիեն Սուե Սենը խորապես ներգրավված է ԱՄՆ բանակի գաղտնի աշխատանքի մեջ և հաշվի առնելով Չինաստանի և Միացյալ Նահանգների միջև վատ հարաբերությունները, և այն ժամանակվա Խորհրդային Միությունը, տեղին կլիներ փորձել նրան հետ պահել Չինաստան այցելելուց։ ՀԴԲ-ն հիմնվել է Կոմունիստական ​​կուսակցության կողմից կազմակերպված սոցիալական ընթրիքի այցելուների ցուցակի վրա, որին մասնակցել է Ցիեն Սուե Սենը իր վաղ տարիներին, և մեղադրել է նրան միտումնավոր հերքելու մեջ, որ նա միացել է Կոմունիստական ​​կուսակցության ծայրամասային կազմակերպությանն իր հպատակագրման դիմումում։ Արդարադատության նախարարությունը չեղարկել է նրա գաղտնի աշխատանքի թույլտվությունը և արտաքսել «սուտ ցուցմունքի» հիման վրա ԱՄՆ արդարադատության դեպարտամենտը 1950 թվականի օգոստոսի 30-ից 15 օրով ժամանակավորապես կալանավորել է Ցիեն Սուե Սենին Տերմինոյի բանտում։ Կալտեխի անդադար ջանքերի և պայքարի շնորհիվ Ցիեն Սուե Սենն արագորեն ազատ արձակվեց գրավի դիմաց մինչև դատավարությունը:（Grant Cooper）Ներկայացուցիչը ներկայացել է դատարան՝ ԱՄՆ ներգաղթի ծառայության հետ 5-ամյա դատական ​​պայքար սկսելու համար։ Քիմբլը նաև շոկ է հայտնել արդարադատության նախարարության գործողությունների մասին իմանալուց հետո. «Ես չէի ուզում նրան ձերբակալել, սարսափելի է, նա կոմունիստ չէ, մենք չպետք է բանտարկենք նրան»։

1951 թվականի ապրիլի 26-ին Ցիեն Սուե Սենին արգելվեց լքել Լոս Անջելեսը։

Ցիեն Սուե Սենի վերաքննիչ գործը որոշվեց միայն 1954 թ. Հնգամյա բողոքարկման ժամանակահատվածում Ցիեն Սուե Սենը կարող էր զբաղվել միայն որոշ հիմնական առարկաների ուսումնասիրություններով և դասավանդմամբ։ Հետաքննությունների դաշնային բյուրոն կարծում էր, որ Ցիեն Սուե Սենի իմացած գաղտնի տեղեկատվությունը հինգ տարի հետո կդառնա հնացած և անօգուտ, ուստի նա արտաքսվեց։ Եվ այս ընթացքում նա ավարտեց հետազոտությունը ինժեներական կիբեռնետիկայի վերաբերյալ։ Ավելի ուշ Ցիեն Սուե Սենը կատակով ասաց. «Եթե ինձ թույլ չտաք հետազոտություններ կատարել, ես կզարգանամ այստեղ (իմ մատներով)։ Չին-ամերիկյան հարաբերությունների կարգավորումից հետո Ցիենը արժանացել է Վաստակավոր շրջանավարտների մրցանակի և հրավերք ստացել Կալտեխի կողմից։ Մրցանակը հետագայում հանձնվեց Ցիեն Սուե Սենին 2001 թվականին, պրոֆեսոր Ֆրենկ Է. Մարբլի կողմից, որը Կալտեխի ընկերն էր, և նրա կինը (պրոֆեսոր Մարբլն անձամբ գնաց Լոս Անջելեսի նավահանգիստ՝ ճանապարհելու Ցիեն Սուե Սենին, երբ նա լքեց Միացյալ Նահանգները 1955 թվականին։ Ցիենը ասել է «Ես երդվել եմ այլևս երբեք չգալ Միացյալ Նահանգներ»։ «Aviation Weekly»-ն հատուկ հոդված է գրել, երբ 2007 թվականին առաջադրել է Ցիեն Սուե Սենին որպես տարվա մարդ։

### Վերադարձ հայրենիք

1955 թվականի օգոստոսի 4-ին ԱՄՆ-ի ներգաղթի և հպատակագրման ծառայությունը նամակ է ուղարկել Քիեն Սուե Սենին՝ վերացնելով նրա վրա դրված արգելքը և թույլ տալով հեռանալ Միացյալ Նահանգներից։
1955 թվականի սեպտեմբերի 18-ին ցԻԵն Սուե Սենի ընտանիքը լուսանկարվեց նավի վրա
Արդեն 1949 թվականի մայիսի 14-ին Կաո Րիչանը (Չինաստանի Կոմունիստական ​​կուսակցության անդամ և Հոնկոնգի համալսարանի պրոֆեսոր), որը Հոնկոնգում գաղտնի կապի գործունեությամբ էր զբաղվում, նամակ գրեց և ուղարկեց Ցիեն Սուե Սենին Կը Թին Սուիի միջոցով (ԱՄՆ-ում չինացի գիտնականների ասոցիացիայի ԱՄՆ-Չինաստան տարածաշրջանի ղեկավար). Նամակում Կաո Րիչանը Ցիեն Սուե Սենին հրավիրել է վերադառնալ Չինաստան՝ որպես հյուսիսային արդյունաբերության մենեջեր՝ ղեկավարելու «ավիացիոն արդյունաբերության» ստեղծումը Հյուսիսարևելյան կամ Հյուսիսային Չինաստանում։

1954 թվականի հունիսին Չինաստանի և Ամերիկայի կառավարությունները սկսեցին ընդհանուր նախնական քննարկումներ անցկացնել Ժնևում կայացած երկկողմ բանակցություններում, որ իրենց համապատասխան տարածքներում գտնվող օտարեկրկացի քաղաքացիներին պետք է թույլ տրվի վերադառնալ իրենց երկրներ։ Մինչև 1955 թվականի հունիսը ԱՄՆ պետքարտուղար Դալլսը բանակցություններ վարեց նախագահ Էյզենհաուերի հետ՝ քննարկելու այնպիսի հարցեր, ինչպիսիք են ռազմագերիների և քաղաքացիական անձանց վերադարձը։ Նախագահ Էյզենհաուերն ասել է. «Ես կարծում եմ, որ մենք պետք է թույլ տանք բոլոր չինացիներին վերադառնալ հայրենիք, քանի որ նրանց ունեցած տեղեկատվությունը այլևս այնքան արժեքավոր չէ, որքան մենք կարծում էինք»։ Բացի այդ, ԱՄՆ պաշտպանության նախարարությունն փոխել է իր նախկին առարկությունները՝ նշելով զեկույցում. «Այժմ պարզվում է, որ գաղտնի տեղեկատվությունը, որը Ցիեն Սուե Սենը ուներ այն ժամանակ, կարող էր գերազանցված լինել վերջին հետազոտությունների կողմից, և որ կարող է դիտարկվել նաև խորհրդային ճամբարի կողմից այլևս դարձել է սովորական տեղեկություն»։ Նախագահ Էյզենհաուերը համաձայնել է նրանց ազատ արձակելու Պաշտպանության նախարարության որոշմանը։ Այս կերպ Ցիեն Սուե Սենի վերադարձը Չինաստան վերջնականապես հաստատվեց ԱՄՆ նախագահ Էյզենհաուերի կողմից անձամբ հարցաքննվելուց հետո։ Օգոստոսի 4-ին ԱՄՆ ներգաղթի և հպատակագրման ծառայության Լոս Անջելեսի մասնաճյուղի տնօրեն Ալբերտ Դել Գուլչուն ստորագրեց պաշտոնական ծանուցում, որով հաստատում էր Քիան Քսուսենի վերադարձը հայրենիք:。

Սեպտեմբերի 17-ին Ցիեն Սուե Սենը բարցրացավ Ամերիկայի նախագահի Steamship Company նավը։ Թեև Դուբրիջը՝ այն ժամանակվա Կալտեխի նախագահը, չգնաց նավահանգիստ նրան ճանապարհելու, և ասաց մի իմաստալից բան․ «Ցիեն Սուե Սենը չի գնում Չինաստան խնձորենիներ աճեցնելու»։ Ցիեն Սուե Սենը նույն նավի մեջ էր ինչ Սու Կուո Ճըն էր, ով հետո դարձավ օպերատիվ հետախույզ։ Ցիեն Սուե Սենը գնաց Հոնկոնգ, հոկտեմբերի 8-ին և Կոուլուն կայարանից շարժվեց դեպի Շենճեն՝ Չինաստան։ Հենց ույն գիշեր մեկնեց Գուանճոու, հետո գնաց Շանհայ և մնաց այնտեղ հոկտեմեբրի 12-ից 26-ը, այնուհետև հոկտեմեբրի 28-ին ժամանեց Պեկին։

1955 թվականի հոկտեմբերից դեկտեմբեր նա այցելել է տարբեր գիտահետազոտական ​​ինստիտուտներ, քոլեջներ, համալսարաններ և արտադրական գործարաններ Պեկինում և Հյուսիսարևելյան Չինաստանում՝ հասկանալու Չինաստանի ավիացիոն արդյունաբերության հիմքը։ 1955 թվականի նոյեմբերի 25-ին Ցիեն Սուե Սենին թույլ տրվեց այցելել Հարբինի ռազմական ինժեներական ինստիտուտ։ Գեներալ Չեն Կենը՝ Հարբինի ռազմական ինժեներական ինստիտուտի առաջին դեկանը, ժամանեց Պեկինից Հարբին, որպեսզի անձամբ ուղեկցի Ցիեն Սուե Սենին՝ այցելելու Հարբինի ռազմական ինժեներական ինստիտուտ։ Տեսչական այցի ընթացքում Չեն Կենը և Ցիեն Սուե Սենը զրուցել են այն մասին, թե արդյոք Չինաստանը կարող է հրթիռներ մշակել։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Չեն Կենը հարցրեց. Պարոն Ցիան, ի՞նչ եք կարծում, մենք՝ չինացիներս, կարո՞ղ ենք հրթիռներ մշակել։  Ցիեն Սուե Սենը առանց վարանելու պատասխանեց. Ի՞նչ չի կարելի անել։ Այն, ինչ կարող են ստեղծել օտարները, մենք՝ չինացիներս, նույնպես կարող ենք ստեղծել։ Արդյո՞ք չինացիներն ավելի ցածրահասակ են, քան օտարերկրացիները։ Չեն Կենը հանկարծ զայրացավ. |  |

1956թ. Նոր տարվա կեսօրից հետո, ժամը երեքին, Ցիեն Սուե Սենը գրատախտակին գրեց «Հրթիռային բանակ» արտահայտությունը, երբ դասախոսություն էր կարդում Ժողովրդական ազատագրական բանակի ավագ գեներալների համար և կանխատեսեց, որ հրթիռային պատերազմն անխուսափելի է լինելու ապագա պատերազմներում։ Նա նաև առաջարկել է Կենտրոնական ռազմական հանձնաժողովին ստեղծել մասնագիտացված հրթիռային ուժեր。

1956 թվականի փետրվարի 16-ին Ցիեն Սուե Սենն հյուրընկալվեց Ճոու Էնլայի և Չեն Յիի կողմից։ Ճոու Էնլայը վստահեց նրան հրթիռների զարգացման ծրագրի մշակումը։ Ներկա էին նաև Ֆան Չան Ծիանը, Գիտության և տեխնոլոգիաների պետական ​​հանձնաժողովի փոխտնօրենը, Ճան Ծիաֆուն՝ փոխնախագահը և Չինաստանի գիտությունների ակադեմիայի և մեքենաշինության երկրորդ նախարարության փոխնախարար Լյո Ծիեն։ 1956թ. փետրվարի 17-ին Ցիեն Սուե Սենը կատարեց Ճոու Էնլայի հանձնարարած առաջադրանքները և կազմեց «Կարծիքների փաստաթուղթ Չինաստանի պաշտպանական ազգային ավիացիոն արդյունաբերության ստեղծման վերաբերյալ» (այսուհետ՝ «Կարծիքների փաստաթուղթ») և այն ներկայացրեց Ճոու Էնլային։ Փետրվարի 22-ին Ճոու Էնլայը փաստաթուղթը ուղարկեց Մաո Ցզե Դունին վերանայման նպատակով և նամակ գրեց՝ բացատրելով. «Սա այն կարծիքն է, որ ես ուզում եմ, որ գրի Ցիեն Սուե Սենը, և ես պատրաստվում եմ այն ​​քննարկել այսօր երեկոյան, երբ խոսենք ատոմային էներգիայի մասին»։ Փետրվարի 28-ին Ճոու Էնլայը փաստաթուղթը կրկին որպես նամակ է ուղարկել, որը ուղված էր Կենտրոնական ռազմական հանձնաժողովի գլխավոր քարտուղարին, ազգային պաշտպանության փոխնախարար Հուան Կե Չենին և Կենտրոնական ռազմական հանձնաժողովի բոլոր անդամներին։ «Կարծիքի նամակը» արագորեն կիրառվեց և փաստացի դարձավ Չինաստանի հրթիռների մշակման նախագծի ուղեցույցի պլանը և տեխնիկական փաստաթուղթը։

1957 թվականի փետրվարի 18-ին վարչապետ Ճոու Էնլայի կողմից ստորագրված նշանակման նամակը Սիեն Սուե Սենին նշանակեց Ազգային պաշտպանության նախարարության հինգերորդ հետազոտական ​​ինստիտուտի տնօրեն:
1956 թվականին Ցիեն Սուե Սենը, Քիեն Վե Ճանը, Կուո Յոն Խուայը և ուրիշներ հիմնեցին և սկսեցին ղեկավարել Չինաստանի Գիտությունների ակադեմիայի մեխանիկայի ինստիտուտը։ Ցիեն Սուե Սենը զբաղեցրեց առաջին տնօրենի պաշտոնը։ Սա առաջին պաշտոնն էր, որը նա զբաղեցրեց Չինաստան վերադառնալուց հետո։ «Կարծիքի նամակի» առաջարկությունների համաձայն, 1956 թվականի հուլիսին Կենտրոնական ռազմական հանձնաժողովը հավանություն տվեց Հրթիռների կառավարման բյուրոյի (ՊՆ հինգերորդ բյուրոյի) ստեղծմանը որպես հրթիռների մշակման աշխատանքների առաջատար գործակալություն։ Չինաստանի հրթիռների մշակման առաջին հաստատությունը՝ «Ազգային պաշտպանության նախարարության հինգերորդ գիտահետազոտական ​​ինստիտուտը», ստեղծվել է 1956 թվականի հոկտեմբերի 8-ին։ 1957 թվականին Ճոու Էնլայը ստորագրել է Պետական ​​խորհրդի հրամանը, որով պաշտոնապես նշանակվել է Ցիեն Սուե Սենը նախագահ։ 1957 թվականի մարտին Կենտրոնական ռազմական հանձնաժողովի հրթիռների կառավարման բյուրոն (Ազգային պաշտպանության նախարարության հինգերորդ բյուրո) միավորվել է Ազգային պաշտպանության նախարարության հինգերորդ գիտահետազոտական ​​ինստիտուտին։ «Կարծիքը» նաև առաջարկել է արտասահմանյան ուսանողների ուղարկելու մանրամասն ծրագիր և նոր տաղանդների վերապատրաստման նպատակներ է հետապնդել։ «Կարծիքի նամակում» թվարկված է «ավագ անձնակազմի» ցուցակը՝ աերոդինամիկա՝ Շեն Յուան, Լու Շի Ծիա, Ճուան Ֆեն Կան, Լուո Շի Ծյուն, Լին Թոն Ծի, Փան Լիան Րու, ավիացիոն կառուցվածք՝ Վան Ծուն Քուի, Ցիեն Վեի Չան, Վան Րեն, Տու Ցին Խուա, Հու Հայ Չան, Ցիեն Լին Սի, Ճեն Ճը Մին, Լի Մին Հուա, Ֆան Սյու Ծի, շարժիչների ճարտարագետներ՝ Վու Ճոն Խուա, Չեն Շի Խու, Լիան Շոու Փան, կառավարման շարժիչ՝ Լուո Փեյ Լին, Լին Ծին, հրթիռ՝ Րեն Սին Մին։ Նույն թվականի սեպտեմբերի 7-ին Ցիեն Սուե Սենը, որպես գիտատեխնիկական խորհրդատու, հետևեց Չինաստանի կառավարության արդյունաբերական պատվիրակությանը` Նի Րոն Ճենի և փոխղեկավարներ Չեն Կենի և Սոն Րենցիոնի գլխավորությամբ դեպի Խորհրդային Միություն։ Պատվիրակության մյուս անդամներն էին Լի Ցիանը, Լիո Ցին, Վան Յին, Լիո Ինը, Վան Ճենը, ճան Լիան Կույը։ Նրանք և այլք խորհրդային կողմի հետ բանակցել են նոր տեխնոլոգիական աջակցության և «Նոր պաշտպանական տեխնոլոգիաների մասին չին-խորհրդային համաձայնագրի» ստորագրման շուրջ։ Այս ժամանակահատվածում Ցիեն Սուե Սենը քննարկումներ է անցկացրել խորհրդային գիտնականների հետ, համակողմանի պատկերացում կազմել սովետական ​​հրթիռների և հրթիռների ակնարկի, պլանավորման, կազմակերպչական կառուցվածքի և անձնակազմի կառուցվածքի մասին և հանդես է եկել ակադեմիական զեկույցով Սովետական ​​գիտությունների ակադեմիայում։

1958 թվականին Ցիեն Սուե Սենը և նրա գործընկերները Չինաստանի Գիտությունների ակադեմիայից համատեղ նախաձեռնեցին և մասնակցեցին Չինաստանի Գիտության և տեխնոլոգիայի համալսարանի ստեղծմանը։ 1959 թվականի հունվարի 5-ին Չինաստանի Գիտությունների ակադեմիայի կուսակցական կոմիտեի հաստատմամբ Ցիեն Սուե Սենն ընդունվում է որպես Չինաստանի Կոմունիստական ​​կուսակցության փորձաշրջանի անդամ։ Նոյեմբերի 12-ին Մեխանիկայի ինստիտուտի մասնաճյուղի ժողովը միաձայն հավանություն տվեց Ցիեն Սուե Սենին որպես լիիրավ անդամ։ Այդ ժամանակվանից նա դարձել է Չինաստանի կոմունիստական ​​կուսակցության պաշտոնական անդամ։

1960 թվականին հաջողությամբ արձակվեց Dongfeng-1 կարճ հեռահարության բալիստիկ հրթիռը։ 1965 թվականին սկսեց իրագործվել արհեստական ​​արբանյակային նախագիծը։ 1970 թվականի ապրիլին հաջողությամբ արձակվեց Չինաստանի առաջին արհեստական ​​արբանյակը «Dongfanghong-1»-ը։

1967 թվականին ֆոն Կարմանը իր ինքնակենսագրության մեջ հրատարակեց հատուկ գլուխ՝ «Ցիեն Սուե Սենը և Կարմիր Չինաստանը»:։ Ֆոն Կարմանի մեկնաբանությունը Ցիեն Սուե Սենի վերաբերյալ հետևյալն էր. «Ամերիկյան հրթիռային ոլորտում ամենամեծ հանճարներից մեկը և իմ նշանավոր աշակերտը»։

### Մշակութային հեղափոխության ժամանակաշրջանը

«Մեծ Պրոլետարական մշակութային հեղափոխության» ժամանակ Ցիեն Սուե Սենի ընտանիքը լքեց Ճոն Կուան Ցունը և տեղափոխվեց Պեկինի Ֆու Չեն ճանապարհի ռազմական համալիր։ Մեկուսացված զինվորական համալիրում ապրելը թույլ է տվել Ցիեն Սուե Սենին խուսափել և պաշտպանվել մշակութային հեղափոխության ժամանակ եղած ազդեցություններից։

1965 թվականին Ազգային պաշտպանության նախարարության հինգերորդ ակադեմիան անջատվեց ռազմական համակարգից և վերանվանվեց Մեքենաների արդյունաբերության յոթերորդ նախարարություն, որը կոչվում էր նաև «Յոթերորդ մեքենայական վարչություն»։ Ցիեն Սուե Սենը դարձավ վերանվանված նախարարության ղեկավարը։

1966 թվականի օգոստոսից մինչև սեպտեմբեր Կարմիր գվարդիականների ալիքը ներխուժեց Ճոն Կուան Ցունում ավագ գիտնականների տները։ Ցիեն Սուե Սենը փրկվեց։ Խուա Լուո Կընը և Չինաստանի գիտության և տեխնոլոգիայի համալսարանի այլ հայտնի գիտնականներ ստիպված էին մեծ գրվածքներով պաստառներ տարածել։

1967 թվականի հունվարին տեղի ունեցավ «Յոթ մեքենաների նախարարության էլեկտրաէներգիայի բռնագրավման միջադեպը»։ «Սեպտեմբերի 16» կազմակերպության ղեկավարը, ով նախաձեռնել էր իշխանության բռնագրավումը, Յե Թինի որդին՝ Յե Ճեն Կուանն էր։ 1967 թվականի հունվարի 23-ի երեկոյան նա տարավ նախարարներ Վանգին։ Պին Ճանը, Ցիեն Սուե Սենը և չորս այլ փոխնախարարներ կանչվեցին նախարարի գրասենյակ և իմացան, որ Յոթերորդ Մեքենաների վարչությունը զավթել է իշխանությունը։ Ցիեն Սուե Սենը դա լսելուց հետո գունատվեց և քիչ էր մնում ուշաթափվեր։ Յե Ճեն Կուանը շտապեց աջակցելու նրան, թույլ տվեց նստել և ասաց, որ չանհանգստանա, նա պաշտպանության տակ է և չի հեռացվի փոխնախարարի պաշտոնից։ Ցիեն Սուե Սեն և մյուս երկու փոխնախարարները անմիջապես աջակցություն հայտնեցին իշխանության զավթմանը, մինչդեռ Վան Պին Ճանը և մյուս երկու փոխնախարարները դեմ արտահայտվեցին, և Վան Պին Ճանը հրաժարվեց հանձնել իր կնիքը։

1968 թվականից շատ չինացի գիտնականներ տուժել են մշակութային հեղափոխությունից և նույնիսկ մահապատժի են ենթարկվել։ 1968 թվականի հունիսի 8-ին Յաո Թոն Պինը, թիվ 703 ինստիտուտի տնօրենը և մետալուրգիայի և ավիացիոն նյութերի փորձագետը «Սեպտեմբերի 15» կոչվող գործողության շրջանակներում պողպատե խողովակով սպանվեց պահպանողական Կարմիր գվարդիայի կազմակերպության անդամների կողմից՝ իր ապստամբ հայացքների պատճառով։ Տիեզերական ֆիզիկոս Ճաո Ծիո Ճանը Չինաստանի Գիտությունների ակադեմիայի երկրաֆիզիկայի ինստիտուտի տնօրենն էր։ Նա ինքնասպանություն գործեց 1968 թվականի հոկտեմբերին Ճոն Կուան Ցունում գտնվող իր տանը քնաբեր ընդունելով։ Յաո Թոն Պինի և Ճաո Ծիու Ճանի մահը վարչապետ Ճոու Էնլային ստիպեց զգալ գիտնականներին պաշտպանելու հրատապությունը։ 1966 թվականին նա կազմեց «Պաշտպանվող կադրերի ցուցակը», ներառյալ մի քանի կարևոր գիտնականներ և պահանջեց, որ ցուցակի բոլոր անդամները պաշտպանված լինեն և՛ կյանքը, և՛ անվտանգությունը։ Ցիեն Սուե Սենն ավելի ուշ ասաց. «Եթե վարչապետ Ճոուն պաշտպանված չլիներ Մշակութային հեղափոխության ժամանակ, ես կարող էի վաղուց մահացած լինել։

1969 թվականին մահացել է Ցիեն Սուե Սենի հայրը՝ Ցիեն Ծիա Ճըն։ Նա այդ ժամանակ աշխատում էր Գրականության և պատմության կենտրոնական գիտահետազոտական ​​ինստիտուտում։ Նշանակվել էր Պետական ​​խորհրդի կողմից՝ Ցիեն Սուե Սենի Չինաստան վերադառնալուց հետո։ Նրա աշխատավարձը կասեցվել էր Մշակութային հեղափոխության սկզբում մինչև իր մահը։

1969 թվականի ապրիլին Ցիեն Սուե Սենը Չինաստանի Կոմկուսի իններորդ ազգային կոնգրեսում ընտրվել է Կենտկոմի տեղակալ։

1970 թվականի ապրիլի 24-ին Չինաստանի առաջին արհեստական ​​արբանյակը՝ Dongfanghong-1-ը, հաջողությամբ արձակվեց, ինչպես նախատեսված էր։ Օգոստոսի 23-ին բացվեց Չինաստանի Կոմկուսի իններորդ կենտրոնական կոմիտեի երկրորդ լիագումար նիստը, որը «Լուշանի կոնֆերանսն» էր մշակութային հեղափոխության ժամանակ, բացման երկրորդ օրը Ցիեն Սուե Սենը ելույթ ունեցավ Հյուսիսային Չինաստանի խմբում։ Հանդիպմանը քննարկվել է Լին Պիաոյի բացման խոսքը։ Նրա ելույթը ներառվել է «Թիվ 6 ճեպազրույցում»։ Անսպասելիորեն այս ճեպազրույցը Մաո Ցզե Դունի կողմից որակվեց որպես «հակահեղափոխական բրիֆինգ» և խստորեն քննադատվեց։ Նրա ելույթի բովանդակությունը վերաբերում էր երկրի նախագահի գոյության կամ վերացման խնդրին. «Խորհուրդ է տրվում 2-րդ հոդվածում ավելացնել նախագահ Մաոյին որպես երկրի նախագահ, իսկ փոխնախագահ Լինին՝ որպես երկրի փոխնախագահ»։ Այնուհետև Վան Տոն Սինը առաջարկեց Սահմանադրության մեջ վերականգնել Նախագահի վերաբերյալ գլուխը, բոլորը ոգևորված ծափահարեցին և համաձայնեցին այս առաջարկին։ Մաո Ցզեդունը, ով հանդես էր գալիս սահմանադրության փոփոխության օգտին՝ նախագահի պաշտոնը վերացնելու համար, պահանջում էր, որ յուրաքանչյուր ոք, ով սխալներ է թույլ տվել իր ելույթներում, պետք է քննվի։

1971 թվականի սեպտեմբերին տեղի ունեցավ սեպտեմբերի 13-ի միջադեպը, երբ Լին Պիաոն փախավ, այնուհետև Ցիեն Սուե Սենի գործընկեր Վան Պին Ճանը բանտարկվեց՝ Լին Պիաոյի ծովահենական նավ նստելու համար։

1975 թվականին Ցիեն Սուե Սենը հրապարակեց մեծ գրությամբ պաստառ, որտեղ քննադատում էր իր ղեկավար Ճան Այփինին 1975 թվականի «Քննադատել Դենին և ճիշտը շրջելու միտումը» քարոզարշավի ժամանակ, ինչի հետևանքով վերջինս սրտի կաթված է ստացել և հոսպիտալացվել։

1976 թվականի սեպտեմբերի 9-ին Մաո Ցզեդունը մահացավ հիվանդությունից։ Սեպտեմբերի 16-ին «People's Daily»-ն հրապարակեց Ցիեն Սուե Սենի «Ես երբեք չեմ մոռանա նախագահ Մաոյի սրտանց ուսմունքները իմ ողջ կյանքի ընթացքում» հոդվածը։ Այն նաև պնդում էր, որ «Լիո Շաո Ցին, Լին Պիաոն և Դեն Սիաո Փինը այնուամենայնիվ, մի խումբ կապիտալիստ ճանապարհորդների հետ միասին հանդես են գալիս «ուսումնասիրել պաշտոնյա դառնալու համար», «իմաստուն և հիմար» և «փորձագետի ուղի» կոչերով և նպաստում են հակահեղափոխականների ռեվիզիոնիստական ​​գիծը, որը փորձում է մեզ տանել կապիտալիզմի վերականգնման փակուղի։ Նրանք սոցիալիստական ​​հեղափոխության հիմնական ուժերն են։ Շարժման թիրախը մեր գիտական ​​և տեխնոլոգիական կադրերի մահացու թշնամին է, որը ցանկանում է բռնել հեղափոխության ճանապարհը»։

### Գործունեությունը և ձեռքբերումները հետագա կյանքում

1979-ին Ցիեն Սուե Սենը արժանացել է Կալտեխի «Առաջնակարգ շրջանավարտներ» մրցանակին։

1980 թվականի մարտի 15-ին Պեկինում տեղի ունեցավ Գիտության և տեխնիկայի Չինաստանի ասոցիացիայի երկրորդ ազգային կոնգրեսը, որի ժամանակ ընտրվեց երկրորդ Ազգային կոմիտեն, Ցիեն Սուե Սենը ընտրվեց որպես փոխնախագահ։ 1986 թվականի հունիսին Պեկինում տեղի ունեցավ Գիտության և տեխնիկայի Չինաստանի ասոցիացիայի երրորդ ազգային կոնգրեսը, և ընտրվեց երրորդ Ազգային կոմիտեն։ Հունիսի 28-ին տեղի ունեցավ երրորդ ազգային կոմիտեի անդրանիկ նիստը, և Ցիեն Սուե Սենը ընտրվեց որպես նախագահ։

1986 թվականին Ցիեն Սուե Սենն ընտրվել է Չինաստանի Ժողովրդական Քաղաքական Խորհրդատվական Կոնֆերանսի Ազգային Կոմիտեի փոխնախագահ և դարձել ազգային առաջնորդի տեղակալ։ Այդ ժամանակից ի վեր Ցիեն Սուե Սենը զբաղեցրել է Չինաստանի Ժողովրդական Քաղաքական Խորհրդատվական Կոնֆերանսի Ազգային Կոմիտեի փոխնախագահի պաշտոնը մինչև 1998 թվականը։

1989 թվականին Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության հիմնադրման 40-ամյակի կապակցությամբ, հինգ հոգի՝ Լեի Ֆենը, Ծիաո Յու Լուն, Վան Ծին Սին, Շի Լայ Խըն և Ցիեն Սուե Սենը Չինաստանի Կենտրոնական կոմիտեի կազմակերպչական բաժնի կողմից կոչվեցին «Կոմունիստական ​​կուսակցության անդամների նշանավոր ներկայացուցիչներ, ովքեր Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության հիմնադրումից ի վեր մեծ հեղինակություն են վայելել լայն զանգվածների մեջ»։

1991 թվականին Պետխորհրդի և Կենտրոնական Զինվորական Հանձնաժողովի կողմից Ցիեն Սուե Սենը արժանացել է «Ազգային գիտաշխատող» (առայժմ միակը) պատվավոր կոչման և հերոսի մոդելի առաջին մեդալի։ 1995 թվականի մայիսին տեղի ունեցավ Չինաստանի գիտության և տեխնիկայի ասոցիացիայի չորրորդ համագումարը և ընտրվեց Չորրորդ ազգային կոմիտեն։ Մայիսի 27-ին տեղի ունեցավ Չորրորդ Ազգային կոմիտեի առաջին ժողովը, և նա ընտրվեց պատվավոր նախագահ։

1996 թվականի ապրիլի 8-ին, Ծիաո Թոն համալսարանի հիմնադրման հարյուրամյակի արարողության ժամանակ, Ցիեն Սուե Սենի գրադարանը բացվեց նրա մայր բուհում՝ Սիանի Ծիաո Թոն համալսարանում, հենց իր՝ Ցիեն Սուե Սենի համաձայնությամբ «Չինաստանի կոմունիստական ​​կուսակցության կենտրոնական կոմիտե» անվանումը գրված է որպես գրադարանի անվանում։

Սի Ան Ծիաո Թոն համալսարանի Ցիեն Սուե Սենի անվան գրադարան

1999 թվականի սեպտեմբերին ընդհանուր առմամբ 23 հոգի, այդ թվում՝ Ցիեն Սուե Սենը և Տեն Ծիա Սիանը պարգևատրվեցին «երկու ռումբ և մեկ արբանյակ» վաստակավոր ծառայության մեդալներով։

2005 թվականին, երբ Վեն Ծիա Պաոն՝ Պետական ​​խորհրդի այն ժամանակվա վարչապետը, այցելեց Ցիեն Սուե Սենին, Ցիենը կարծում էր, որ Չինաստանը դեռ ամբողջական զարգացած չէ։ Հիմնական պատճառն այն էր, որ չկային տաղանդներ և ուրույն նորամուծություններ»։ Հետագայում Ցիեն Սուե Սենի միտքը լայն և բուռն քննարկումներ առաջացրեց կրթական շրջանակներում։

2006 թվականի հոկտեմբերին ընդհանուր առմամբ հինգ փորձագետներ, այդ թվում՝ Րեն Սին Մինը, Տու Շոուն, Խուան Վեի Լուն և Լիան Շոու Փանը արժանացան «Չինաստանի օդատիեզերական արդյունաբերության հիսուն տարվա բարձրագույն պատվի» մրցանակին։

2008 թվականի սեպտեմբերի 13-ին Չինաստանի Գիտության և տեխնոլոգիայի համալսարանում դրվեց Ցիեն Սուե Սենի արձանը։。

2009 թվականի հոկտեմբերի 31-ի առավոտյան ժամը 08:06-ին Պեկինում Չինաստանի Ժողովրդա-ազատագրական բանակի գլխավոր հիվանդանոցում մահացել է հիվանդության պատճառով։

Հիշատակ
-------

### 3763 աստերոիդ

3763 աստերոիդն ստացել է Ցիեն Սուե Սենի անուը։

### Ցիեն Սուե Սենի անվան լաբարատորիա

Չինաստանի Տիեզերական տեխնոլոգիաների ակադեմիայի Ցիեն Սուե Սենի անվան տիեզերական տեխնոլոգիաների լաբորատորիա (ստեղծվել է 2011 թվականի դեկտեմբերին)։

### Ցիեն Սուե Սենի անվան գիտության և տեխնոլոգիայի համալսարան

2020 թվականին Հունան նահանգային կառավարությունը հրապարակեց «Հունան նահանգի եռամյա գործողությունների ծրագիր՝ խթանելու Հունան-Ծիանսի սահմանային տարածաշրջանային համագործակցության ցուցադրական գոտու կառուցումը (2020-2022 թթ.)», որն առաջարկում էր խթանել Ցիեն Սուե Սենի անվան գիտության և տեխնոլոգիայի համալսարանի ստեղծմանը (փորձնական անվանում) Լիո Յան քաղաքում։

### Ցիեն Սուե Սենի անվան վարժարաններ

* Սի Ան Ծիաո Թոն համալսարանին կից Ցիեն Սուե Սենի անվան վարժարան, հիմնադրվել է 2016 թվականին
* Նանկինի գիտության և տեխնոլոգիայի համալսարանին կից Ցիեն Սուե Սենի անվան վարժարան, հիմնադրվել է 2017 թվականին
* Նանչանի տեխնոլոգիայի ինստիտուտին կից Ցիեն Սուե Սենի անվան վարժարան, հիմնադրվել է 2019 թվականին

### Ցիեն Սուե Սենի անվան գրադարան

* Շանհայի Ծիաո Թոն համալսարանի Ցիեն Սուե Սենի անվան գրադարանը բացվել է 2011 թվականի դեկտեմբերի 11-ին Ցիեն Սուե Սենի ծննդյան 100-ամյակի կապակցությամբ։
* Սի Ան Ծիաո Թոն համալսարանի Ցիեն Սուե Սենի անվան գրադարան

### Ցիեն Սուե Սենի անվան դասարաններ

* Սի Ան Ծիաո Թոն համալսարանի Ցիեն Սուե Սենի անվան փորձարարական դասարան, հիմնադրվել է 2007 թվականին
* Ցինխուա համալսարանի Ցիեն Սուե Սենի անվան մեխանիկայի դասարան, հիմնադրվել է 2009 թվականին
* Ուհանի կենսաճարտարագիտության ինստիտուտի Ցիեն Սուե Սենի անվան փորձարարական դասարան, հիմնադրվել է 2009 թվականին
* Պաշտպանական տեխնոլոգիաների ազգային համալսարանի Ցիեն Սուե Սենի անվան դասարան, հիմնադրվել է 2010 թվականին
* Շանհայի Ծիաո Թոն համալսարանի Ցիեն Սուե Սենի անվան դասարան, հիմնադրվել է 2013 թվականին
* Սի Ան էլեկտրոնային գիտության և տեխնոլոգիական համալսարանի Ցիեն Սուե Սանի անվան տիեզերական գիտության փորձարարական դասարան, հիմնադրվել է 2014 թվականին

### Ցիեն Սուե Սենի անվան դպրոցներ

Պեկինի Ցիեն Սուե Սենի անվան միջնակարգ դպրոց
* Պեկինի Ցիեն Սուե Սենի անվան թիվ 12 միջնակարգ դպրոցի կառուցումը ավարտվել և պաշտոնապես շահագործման է հանձնվել 2018 թվականի սեպտեմբերի 1-ին, 2022 թվականին նախատեսվում էր ավելացնել դպրոցի ցուցանակը։ Ցիեն Սուե Սենի որդին՝ Ցիեն Յոն Կանը դպրոցի տնօրենն է։
* Հան Ճոուի Ցիեն Սուե Սենի անվան դպրոցը կառուցումը սկսվել է 2019 թվականին։ Այն իննամյա կրթությամբ դպրոց է։
* Կուանի Նինի Ցիեն Սուե Սենի անվան դպրոցը կառուցվել է 2019 թվականին։ 12-ամյա կրթությամբ դպրոց է։

### Ցիեն Սուե Սենի նախկին նսատավայրը

Ցիեն Սուե Սենի նախկին նստավայրը գտնվում է Հան Ճոուի Սիաո Յին 2 Ֆան Կուան Յուեն հասցեում։ Դա այն վայրն էր, որտեղ ապրել է Ցիեն Սուե Սենը մինչև 3 տարեկանը։ Այն որպես հուշահամալիր բացվել է հանրության համար 2011 թվականի դեկտեմբերին։

Ընտանիքի անդամներ
-----------------

### Ծնողներ

* Հայրը՝ Ցիեն Ծիա Ճը՝ մանկավարժ և գրականության ու պատմության փորձագետ։
* Մայրը՝ Ճան Լան Ծուեն

### Կինը

* Ծիան Ին՝ հայտնի երգչուհի և Չինաստանի Հանրապետության ռազմական մանկավարժ Ծիան Պաի Լիի երրորդ դուստրը։

### Երեխաներ

* Ցիեն Յոն Կան։ Միացել է բանակին 1969 թվականին և ծառայել որպես տեխնիկ և տեխնիկական օգնական։ 1982 թվականին ավարտել է Չինաստանի պաշտպանական տեխնոլոգիաների համալսարանի համակարգչային գիտության բաժինը՝ ստանալով բակալավրի աստիճան։ 1988 թվականին ավարտել է Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտի համակարգչային գիտության բաժինը՝ ստանալով մագիստրոսի կոչում։ Նա երկար ժամանակ զբաղվում է համակարգչային կիրառական ծրագրային համակարգերի մշակմամբ, ավագ ինժեներ է և հեռակա պրոֆեսոր Շանհայի Ծիաո Թոն համալսարանում։ Ամուսնացած է Ֆու Յալիի (նաև հայտնի է Լի Լի անունով), հիմնադիր գեներալ-մայոր Ֆու Չոն Պիի ավագ դուստրը։
* Ցիեն Յոն Ճըն՝ ծնվել է 1950 թվականին։ 1968թվականին Պաշտպանության ազգային գիտության և տեխնոլոգիաների հանձնաժողովի փոխտնօրեն Լուո Շունչուն և Պաշտպանական արդյունաբերության ազգային գրասենյակի փոխտնօրենը զեկուցեց Ճոու Էնլային հաստատման համար և պայմանավորվեց միանալ բանակին և ծառայել Ազգային պաշտպանական գիտության և տեխնոլոգիայի առողջարանում։ Հետագայում նա դարձավ մանկաբույժ։

### Թոռներ

* Ցիան Լեի, Չինաստանի ժողովրդական ազատագրական բանակի գլխավոր շտաբի սպա։

### Ծոռնուհի

Կաղապար:Or

### Այլ ազգակիցներ

* Ցիեն Սուե Ծյու՝ զարմիկ
* Ցիեն Յոն Յոու՝ Ցիեն Սուե Սենի եղբորորդին, նյարդակենսաբան, Սթենֆորդի համալսարանի պրոֆեսոր
* Ցիեն Յոն Ծիան՝ Ցիեն Սուե Ծյուի եղբորորդին, Ցիեն Սյուե Կուի որդին, 2008 թվականի քիմիայի Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր։
* Ծին Յոն՝ Ծին Յոնի զարմիկը, Հոնկոնգյան մարտարվեստի հայտնի արձակագիր։

Ասեկոսեներ
----------

### Զինովորական կոչում

Միացյալ Նահանգներում գտնվելու ժամանակ նրան շնորհվել է ԱՄՆ բանակի օդային կորպուսի գնդապետի կոչում։ 1956 թվականին, երբ Չինաստանը և Խորհրդային Միությունը բանակցում էին հրթիռային տեխնոլոգիայի շուրջ, Մաո Ցզեդունի հավանությամբ նրան ժամանակավորապես շնորհվեց Ժողովրդա-ազատագրական բանակի գեներալ-լեյտենանտի կոչում։

Տարաձայնություններ
------------------

### «Տասը հազար կիլոգրամ ակր» հասարակական գործ

1958 թվականի Մեծ թռիչքի ժամանակ Ցիեն Սուե Սենը գյուղատնտես չէր, և նա լուրջ և կոնկրետ փորձեր չէր անում։ Նա չէր մշակում մեկ մետր բերքի 100%-ը։ Փոխարենը, նա ենթադրում էր, որ իր մասին պետք է հիշատակվի գիտական հոդված China Youth Daily-ի կողմից։ Սիմպոզիումի ելույթները և «Գիտելիքը ուժ է» ամսագրում հրապարակված «Մեխանիկական խնդիրները գյուղատնտեսության մեջ» հոդվածում ասվում է, որ գյուղատնտեսական արտադրանքի վերջնական սահմանը որոշվում է տարեկան արևային էներգիայով մեկ միավոր տարածքի համար վերածվելով սննդի, կարծում է, որ քանի դեռ պահպանվում են ջրի պահպանման, պարարտանյութի, աշխատուժի և այլ պայմանները, հացահատիկի արդյունահանումը շարունակաբար ավելացնելու խնդիր չկա, և այն կարող է հասնել և անցնել նույնիսկ 2000 կիլոգրամից ավելի քան 20 անգամ։ Որոշ մարդիկ կարծում են, որ այս քննարկումները «գիտական ​​հիմնավորում» են տվել արբանյակի արձակման համար և ազդել լուրջ որոշումների կայացման վրա։

Լի Րուի «Մտորումներ մեծ թռիչքի մասին» գրքում մի անգամ արձանագրվել է, որ Մաո Ցզեդունի քարտուղար Թիեն Ծիայինը մի անգամ հարցրել է Մաո Ցզեդունին. «Այնպես չէ, որ դուք երբեք ֆերմեր չեք եղել։ Դուք պետք է իմանաք, որ անհնար է արտադրել 10,000 կիլոգրամ մեկ կտոր հողատարածքում»։ Ցեդունը պատասխանել է. «Ես դրան հավատացի միայն մեծ գիտնական Ցիեն Սուե Սենի հոդվածը կարդալուց հետո»։ Ցիեն Սուե Սենն ավելի ուշ պաշտպանեց իր միտքը նշելով, որ իր առաջարկած արտադրանքի ցուցանիշը հստակորեն վերաբերում է «տարեկան հաշվարկված արտադրանքին մեկ միավոր տարածքի վրա, անկախ նրանից, դա հացահատիկ է թե փայտը, դա իդեալական սահմանային քանակ է։ Սակայն այս ցուցանիշին հասնելու համար պետք է լուծել հարցերի մի շարք խնդիրներ։

Ցիեն Սուե Սենն այնուհետև 1993 թվականին ընկերոջը ուղղված նամակում պնդում է. «Եթե օդում առկա CO2-ի 100%-ը և արմատներից կլանված ջուրն օգտագործվեն ածխաջրեր սինթեզելու համար, ապա տարեկան մեկ ակր հողատարածքում կլինի 190-320 տոննա օգուտ։ Ֆոտոսինթեզի արդյունավետությունը կարող է հասնել 50%-ի, իսկ հացահատիկները կազմում են բոլոր ապրանքների միայն 1/3-ը, ուստի մեկ մյու-ի տարեկան առավելագույն բերքատվությունը կազմում է 32-53 տոննա, շատ ավելի քիչ, քան իդեալական թիվը»։

### Աջակցություն «մարմնի գիտության» հետազոտությանը

Մայրցամաքային Չինաստանի բարեփոխումների սկզբում տարբեր գերբնական ուժեր, գերբնական իրադարձություններ մեծ ազդեցություն ունեին ժողովրդի, ինչպես նաև քաղաքական և գիտական ​​շրջանակներում։ 1980թ.-ի հունիսին Ցիեն Սուե Սենը հստակ հայտարարեց Nature ամսագրում, որ աջակցում է մարդու մարմնի հատուկ գործառույթների վերաբերյալ հետազոտություններին։ Նա ասաց. «Մարդու մարմնի հատուկ գործառույթներն այնքան անսովոր են, որ ես վախենում եմ, որ միայն մի քանի հոգի կարող են դրանք ընդունել։ Ավելի մեծ մասշտաբով ցիկոնը կարող է բուժել հիվանդություններ և հեշտությամբ ընդունելի է մարդկանց կողմից։ Թեև հատուկ գործառույթները չեն կարող հանրաճանաչ լինել, սակայն ցիկոնը կարող է։ Այդ պատճառով նա թեժ վիճաբանություն ունեցավ Յու Կուան Յուանի և մյուսների հետ, ովքեր դեմ էին գերբնական ուժերին և ցիկոնին։

1982 թվականի մայիսի 5-ին Ցիեն Սուե Սենը գրեց Չինաստանի Կոմկուսի Կենտկոմի պրոպագանդայի բաժնի այն ժամանակվա փոխտնօրեն Յու Վենին՝ ասելով. «Ես երաշխավորում եմ կուսակցության ոգով. Մարդու մարմինը իրական է և ոչ կեղծ, ոմանք կեղծ են, որոշները՝ խաբուսիկ, բայց դրանք մարդու մարմնի հատուկ գործառույթներ չեն»։

1983 թվականին Ցիեն Սուե Սենը առաջ քաշեց «մարդու մարմնի գիտություն» հայեցակարգը և պատրաստվեց ստեղծել Չինաստանի Մարդու մարմնի գիտության հետազոտական ​​միություն։ 1986 թվականին Ցիկոն գիտահետազոտական ​​ընկերության կողմից անցկացված սիմպոզիումի ժամանակ Ցիեն Սուե Սենն ասաց. «Մեր երկիրն ունի մեկ միլիարդ բնակչություն։ Եթե հարյուրից մեկ հոգի կիրառի ցիկոն, ապա կստանանք 10 միլիոն։ Մեզ պետք են 100,000 ցիկոնի վարպետներ, և այդ 100,000 ցիկոն վարպետների պատրաստումը մեծ խնդիր է»։ Նա կարծում է, որ ցիկոնը կարող է բարելավել առողջությունն ու բանականությունը և կարող է մոբիլիզացնել մարդկանց բնածին ներուժը։ 1990-ին Ցիեն Սուե Սենը Մարդու մարմնի գիտությունների չինական ընկերության առաջին խորհրդի չորրորդ հանդիպման ժամանակ իր ելույթում առաջարկեց, որ «մարդու մարմնի գիտության» վերաբերյալ հետազոտությունները պետք է ուշադրություն դարձնեն կլինիկական բժշկությանը, արևմտյան բժշկությանը, ավանդական չինական և արևմտյան բժշկության ինտեգրմանը, ժողովրդական բժշկություն, հոգեթերապիա, ցիկոն և այլ հատուկ գործառույթներ։

Համաձայն Չինաստանի Գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս Հե Ծուո Սիոի հիշողությունների, նա 1995 թվականին հրապարակել է «Գերմարդ Ճան Պաոշենը և պարտությունը Մայչենում» հոդվածը «Գիտություն և տեխնոլոգիական գրականություն» պարբերականում այն ​​բանից հետո, երբ կենտրոնական կառավարությունը մի փաստաթուղթ հրապարակեց՝ կոչ անելով ընդդիմանալ կեղծ գիտությանը, իսկ հոդվածում նշվում էր մարդու մարմնի հատուկ գործառույթների մասին։ Փորձարկումն իրականացվել է 1988 թվականի մայիսին։ Պատճառը որ նա այդ ժամանակ չհրապարակեց այս հոդվածը, այն էր, որ նա չէր ցանկանում վիրավորել Ցիեն Սուե Սենին և խայտառակել նրան։

### Գիտաֆանտաստիկայի ճնշումը

### Մեղադրանքներ 1999 թվականի ԱՄՆ Կոնգրեսի Քոքսի զեկույցից

ԱՄՆ Կոնգրեսի 1999 թվականի Քոքսի զեկույցը ներառում էր «Ցիեն Սուե Սենի դերը Չինաստանի հրթիռային և տիեզերական ծրագրերի զարգացման մեջ» վերնագրով բաժին，որտեղ պնդում էին, որ Ցիեն Սուե Սենը «լրտես է»։ Ցիեն Սուե Սենի կենսագիր Ճան Չուն Րուն հերքել է մեղադրանքը։

Թեզեր
-----

### Դիսերտացիաներ

* Th. von Karman and H.S.Tsien, Boundary Layer in Compressible Fluids, Journal of Aeronaut. Sci, vol. 3, pp227–232, 1938（可压缩流体中的边界层）
* Hsue-shen Tsien,Supersonic Flow over an Inclined Body of Revolution, J Aeronaut. Sci, vol. 5, pp. 480–483, 1938（倾斜旋转体上的超音速流动）
* Hsue-shen Tsien, Ph.D Thesis, Problems in Motion of Compressible Fluids and Reaction Propagation, Caltech, 1938（可压缩流体运动和反应传播问题）
* Tsien HS. Two-dimensional subsonic flow of compressible fluids // Aeronaut. Sci. 1939（可压缩流体的二维亚音速流动）
* Th. von Karman and Hsue-shen Tsien, The Buckling of Spherical Shells by External Pressure,J. Aeronaut. Sci, vol 7, pp. 43–50, 1940（外压作用下球壳的屈曲）
* Th. von Karman,Louis G.Dunn and Hsue-shen Tsien, The Influence of Curvature on the Bucklng Characteristics of Structures J.Aeronaut. Sci, vol. 7, pp. 276–289, 1940（曲率对结构屈曲特性的影响）
* Von Karman T, Tsien HS. The buckling of thin cylindrical shells under axial compression. J Aeronaut Sci, 1941（薄壁圆柱壳在轴向压缩下的屈曲）
* Tsien, HS. Symmetrical Joukowsky Airfoils in shear flow. Q. Appl. Math. 1943（剪切流中的对称 Joukowsky 翼型）
* Tsien, HS. On the Design of the Contraction Cone for a Wind Tunnel. J. Aeronaut. Sci. 10, 68-70, 1943（风洞收缩锥的设计）
* Von Karman, T. and Tsien, HS. Lifting- line Theory for a Wing in Nonuniform Flow. Quarterly of Applied Mathematics, Vol. 3, 1945（非均匀流中机翼的升力线理论）
* Tsien, HS. Similarity laws of hypersonic flows. J. Math. Phys. 25, 247-251, (1946).（高超声速流的相似定律）
* Tsien, HS, and Kuo, YH (郭永怀）, "Two-Dimensional Irrotational. Mixed Subsonic and Supersonic Flow of a Compressible Fluid and the Upper Critical Mach dumber", NACA Technical Note No. 495, 1946（"二维无旋。可压缩流体的亚音速和超音速混合流以及上临界马赫数"）
* Tsien, HS. Rockets and Other Thermal Jets Using Nuclear Energy", The Science and Engineering of Nuclear Power, Addison-Wesley, Vol. 11, 1949（"使用核能的火箭和其他热喷射"）
* Tsien, HS. The transfer functions of rocket nozzles. J. Am. Rocket Soc, 1952（火箭喷嘴的传递函数）
* Tsien, HS. Take-Off from Satellite Journal of the American. Rocket Society, Vol. 23, No. 4, 1953（从美国卫星杂志起飞）
* Tsien, HS. The Poincare-Lighthill-Kuo Method, Advances in Appl. Mech. 1956（庞加莱-莱特希尔-郭方法）
* Tsien, HS. The equations of gas dynamics. 1958（气体动力学方程）
* «一个科学新领域--开放的复杂巨系统及其方法论». *自然杂志* (1). 1990. `{{cite journal}}`: Cite uses deprecated parameter `|authors=` (օգնություն)

### Գրքեր

* Engineering Cybernetics，Tsien, H. S. McGraw Hill, 1954（工程控制论）
* Tsien, H.S. Technische Kybernetik, Übersetzt von Dr. H. Kaltenecker, Berliner Union Stuttgart 1957（技术控制论——德文译本）
* ТЕХНИЧЕСКАЯ　КИБЕРНЕТИКА（技术控制论——俄文译本）
* 工程控制论. 科学出版社. 1956. ISBN 978-7-110-01196-6
	+ 工程控制论（第2版）. 科学出版社. 1980. ISBN 978-7-110-01196-6
	+ 工程控制论（第3版）. 科学出版社, 2011. ISBN 978-7-03-030094-2
* 《导弹概论》钱学森手稿 中国宇航出版社 2009 ISBN 978-7-80218-657-6
* 《钱学森科学技术思想丛书》
	+ 钱学森论火箭导弹和航空航天. 科学出版社, 2011.
	+ 钱学森现代军事科学思想. 科学出版社, 2011.
	+ 钱学森论系统科学（讲话）. 科学出版社, 2011.
	+ 现代科学技术体系总体框架的探索. 科学出版社, 2011.
	+ 社会工程学. 科学出版社, 2011.
	+ 地理科学与现代科学技术体系. 科学出版社, 2011.
	+ 钱学森哲学思想. 科学出版社, 2011.
	+ 钱学森思维科学. 科学出版社, 2011.
	+ 马克思主义哲学与现代科学技术.科学出版社, 2011.
	+ 人体复杂系统科学探索.科学出版社, 2011.
	+ 系统论—还原论与整体论的辨证统一. 科学出版社, 2011.
* 创建系统学。山西科学技术出版社，2001. ISBN 978-7-5377-1948-3
	+ 创建系统学（新世纪版）.上海交通大学出版社, 2007. ISBN 978-7-313-04592-8
* 气体动力学诸方程. 1966.
* 星际航行概论. 1966.
	+ 星际航行概论. 中国宇航出版社, 2008. ISBN 978-7-80218-439-8
* 物理力学讲义. 1962.
	+ 物理力学讲义（新世纪版）. 上海交通大学出版社，2007. ISBN 978-7-313-04876-9
* 从飞机导弹说到生产过程的自动化. 1959.
* 论系统工程。湖南科学技术出版社, 1982. ISBN 978-7-5357-0412-2
	+ 论系统工程（新世纪版）.上海交通大学出版社, 2007. ISBN 978-7-313-04589-8
* Collect Works of Hsue-Shen Tsien 钱学森文集 1938-1956 海外学术文献 （英文版）2011 上海交通大学出版社 ISBN 978-7-313-06830-9
* 论人体科学与现代科技。上海交通大学出版社, 1998. ISBN 978-7-313-01601-0
* 钱学森手稿. 山西教育出版社，2000. ISBN 978-7-5440-2226-2
* 水动力学讲义手稿.上海交通大学出版社, 2007. ISBN 978-7-313-04199-9
* 钱学森书信（1-10卷）.国防工业出版社, 2007. ISBN 978-7-118-04620-5
* 钱学森书信选（上、下卷）.国防工业出版社, 2008. ISBN 978-7-118-05645-7

* 钱学森讲谈录，九州出版社，2009-02
* 钱学森文集（全6卷），国防工业出版社，2012-01

Ծանոթագրություններ
------------------

### Մեջբերումներ

1. 1 2 3 4 5 6  Library of Congress Authorities — Library of Congress.
2. 1 2 3 4  *Kulacki G.* Encyclopædia Britannica
3. 1 2 3 4  Munzinger Personen (գերմ.)
4. 1 2
5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Mathematics Genealogy Project — 1997.
6. ↑  «中国航天之父、我校校友钱学森今日在京逝世 - 北京师范大学附属中学». Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ օգոստոսի 11-ին. Վերցված է 2023 թ․ օգոստոսի 10-ին.
7. ↑  «钱学森：我姓钱，但我不爱钱» (պարզեցված չինարեն). 中国新闻网. Արխիվացված օրիգինալից 2009 թ․ նոյեմբերի 3-ին. Վերցված է 2009 թ․ նոյեմբերի 2-ին.
8. ↑  «钱学森简历». Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ սեպտեմբերի 26-ին. Վերցված է 2015 թ․ օգոստոսի 18-ին.
9. ↑  《共和国科学拓荒者传记系列：钱学森传》， 出版社: 中国青年出版社; 第1版(2015年2月1日); 丛书名: 共和国科学拓荒者传记系列; 平装: 337页。ISBN 9787515329321
10. 1 2  «钱学森图书馆». *www.qianxslib.sjtu.edu.cn*. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ ապրիլի 22-ին. Վերցված է 2023 թ․ մարտի 24-ին.
11. ↑  Th. von Karman, Hsue-shen Tsien Boundary Layer in Compressible Fluids, *J. Aeronautic Sciences*, Vol. 3. 《钱学森文集》, pp. 1-11. 上海交通大学出版社. 2011
12. ↑  Th. von Karman, Hsue-shen Tsien, The Buckling of Spherical Shell by External Pressure, *J. Aeronatic Sciences*, Vol. 7, pp. 43-50. 1940. 《钱学森文集》, pp. 109-121. 交通大学出版社, 2011.
13. ↑  Hsue-shen Tsien, Two-Dimentional Flow of Compressible Fluids, *J. Aeronautic Sciences*, Vol. l6; 《钱学森文集》, pp. 92-108.
14. ↑  Th. von Karman and Hsue-shen Tsien, The Buckling of Spherical Shells by External Pressure,J. Aeronaut. Sci, Vol. 7, pp. 43-50.1940
15. ↑  Hsue-shen Tsien, Ph.D,Technical Report #2, The Aeronautic Research Institude, Chengdu,China 1941
16. ↑  On The Design of Contraction Cone for A Wind Tunnel, J. Aeronautic Sciences, vol 10 pp 68-70 1943;钱学森文集 231-235 交通大学出版社 2011
17. ↑  Superaerodynamics, Mechanics of Rarefied Gases, J. Aeronautic Sciences, vol 13, pp654-664,1946;钱学森文集 406-429 交通大学出版社 2011
18. 1 2  凤凰卫视. «我的中国心 天籁美音——蒋英». *凤凰网/凤凰视频*. Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ մայիսի 13-ին. Վերցված է 2012 թ․ փետրվարի 18-ին.
19. ↑  «蒋英回忆与钱学森相识相恋 揭秘回国背后的故事\_卫视频道\_凤凰网». *phtv.ifeng.com*. 2012 թ․ փետրվարի 20. Արխիվացված օրիգինալից 2014-02-17-ին. Վերցված է 2024-03-14-ին.
20. ↑  «存档副本». Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ նոյեմբերի 14-ին. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 26-ին.
21. ↑  «Tsien Spaceplane 1949». Արխիվացված օրիգինալից 2007 թ․ փետրվարի 4-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 16-ին.
22. ↑  岑格："回忆父亲与钱学森的交往点滴——罗沛霖之子罗晋谈父辈往事"，《中国航天》，2018年第8期，第34-35页。
23. 1 2  Perrett, B. (January 7, 2008), Sea Change, Aviation Week and Space Technology, Vol. 168, No. 1, pp. 57-61.
24. ↑  网易探索. «美国航空周刊2008年度人物:钱学森». 网易新闻. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ հուլիսի 8-ին. Վերցված է 2015 թ․ հունիսի 8-ին.
25. ↑  李鸣生 (1997). *走出地球村*. 福建人民出版社. ISBN 9787211028382.
26. 1 2  «关于钱学森，有几件事你未必知道» (պարզեցված չինարեն). 人文与社会. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ նոյեմբերի 17-ին. Վերցված է 2009 թ․ նոյեմբերի 3-ին.
27. ↑  Williams, Ruth. «Roger Tsien: Bringing color to cell biology». Rockefeller University Press. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հուլիսի 1-ին. Վերցված է 2010 թ․ դեկտեմբերի 23-ին.
28. 1 2  «中国航天之父钱学森逝世» (պարզեցված չինարեն). 南方周末. Արխիվացված օրիգինալից 2009 թ․ նոյեմբերի 3-ին. Վերցված է 2009 թ․ նոյեմբերի 5-ին.
29. ↑  «Tsien». Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ փետրվարի 2-ին. Վերցված է 2009 թ․ նոյեմբերի 2-ին.
30. ↑  «Ranger：关于钱学森，有几件事你未必知道» (պարզեցված չինարեն). 人文与社会. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ նոյեմբերի 17-ին. Վերցված է 2009 թ․ նոյեմբերի 5-ին.
31. ↑  Naval War College Արխիվացված 2009-02-27 Wayback Machine China's Nuclear Force Modernization
32. ↑  Judith Goodstein, California Institute of Technology Oral History Project, "Interview with Lee A. DuBridge, Part II", pp. 31-35, 1981
33. ↑  William L. Ryan and Sam Summerlin (1969). *The China Cloud: America's tragic blunder and China's rise to nuclear power*. Hutchinson. ISBN 978-0090959600.
34. 1 2 3 4 5 6  «吕成冬，六十年前钱学森如何建言中央研制导弹，澎湃新闻，2016-09-22». Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ սեպտեմբերի 23-ին. Վերցված է 2016 թ․ սեպտեմբերի 22-ին.
35. ↑  张现民 (2017). «钱学森回国与二十世纪五十年代中美侨民归国谈判». *上海行政学院学报*. **18** (03): 78–87. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ ապրիլի 13-ին. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 15-ին.
36. ↑  张现民 (2019年1月). *羁绊与归来——钱学森的回国历程（1950-1955）*. 中共党史出版社. ISBN 9787509848753.
37. ↑  李梦涵 (2019 թ․ սեպտեմբերի 18). «填补钱学森回国历史研究的空白——评《羁绊与归来——钱学森的回国历程（1950-1955）》». *中华读书报*. 光明网. էջ 05版. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ սեպտեմբերի 15-ին. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 15-ին.
38. ↑  叶永烈 (2009.11). *《走近钱学森》* (պարզեցված չինարեն). 上海市: 上海交通大学出版社. էջեր 243–244. ISBN 978-7-313-06084-6. Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ փետրվարի 3-ին. Վերցված է 2017 թ․ հունիսի 4-ին.
39. ↑  «许国志：倡导"顶天立地"的系统工程主要创建人之一» (PDF). *学习时报*. 2023 թ․ օգոստոսի 16. էջ 06. Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 8-ին.
40. 1 2  «"火箭军"之名从哪儿来：1956年元旦由钱学森提出\_私家历史\_澎湃新闻-The Paper». *www.thepaper.cn*. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ նոյեմբերի 4-ին. Վերցված է 2019 թ․ օգոստոսի 18-ին.
41. ↑  «中国火箭研发机构谱系揭秘：国防五院是传奇，新浪，2013-06-17». Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ սեպտեմբերի 23-ին. Վերցված է 2016 թ․ սեպտեմբերի 22-ին.
42. ↑  总政治部 (2007 թ․ օգոստոսի 2). *陈赓传*. 当代中国出版社. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ նոյեմբերի 30-ին. Վերցված է 2018 թ․ նոյեմբերի 30-ին.
43. ↑  Theodore von Karman and Lee Edson The Wind and Beyond:Theodore von Karman, Chapter 38, Dr Tsien of Red China
44. ↑  «錢學森如何渡過文革十年/華新民，香港《開放》雜誌，2011年3月。本文摘錄自大陸網刊《記憶》二○一○年一月». Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ մարտի 4-ին. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 6-ին.
45. ↑  «文革中的钱学森». 二闲堂文库. Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ հոկտեմբերի 22-ին. Վերցված է 2019 թ․ հոկտեմբերի 24-ին.
46. ↑  «不一样的钱学森：说话伤人 吹捧大跃进(1)». 人民网. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հուլիսի 13-ին. Վերցված է 2019 թ․ հոկտեմբերի 25-ին.
47. ↑  «钱学森另一面：吹捧大跃进 中伤张爱萍». 多维新闻. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 23-ին. Վերցված է 2019 թ․ հոկտեմբերի 25-ին.
48. ↑  «钱学森简介» (պարզեցված չինարեն). 中国科学院. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ մարտի 29-ին. Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 2-ին.
49. ↑  中共中央组织部，中共中央党史研究室，中央档案馆 (2000). *中国共产党组织史资料 附卷4 中华人民共和国群众团体组织 1949.10-1997.9*. 北京: 中共党史出版社. էջեր 405–406. ISBN 7-80136-318-3.
50. ↑  何志平，尹恭成，张小梅主编 (1990.12). *中国科学技术团体*. 上海：上海科学普及出版社. էջեր 1010–1011. ISBN 7-5427-0276-9.
51. ↑  中国科协研究室编. *中国科学技术协会第三次全国代表大会文件汇编*. 中国科协研究室. էջեր 94–96.
52. ↑  中共中央组织部，中共中央党史研究室，中央档案馆 (2000). *中国共产党组织史资料 附卷4 中华人民共和国群众团体组织 1949.10-1997.9*. 北京: 中共党史出版社. էջ 408. ISBN 7-80136-318-3.
53. ↑  陈建新等主编 (1994.10). *当代中国科学技术发展史*. 武汉: 湖北教育出版社. էջ 609. ISBN 7-5351-1355-9.
54. ↑  李方诗等主编 (1992.10). *中国人物年鉴 1992*. 北京：华艺出版社. էջեր 475–476. ISBN 7-80039-683-5.
55. ↑  中共中央组织部，中共中央党史研究室，中央档案馆 (2000). *中国共产党组织史资料 附卷4 中华人民共和国群众团体组织 1949.10-1997.9*. 北京：中共党史出版社. էջեր 409–410. ISBN 7-80136-318-3.
56. ↑  陈建新等主编 (1994.10). *当代中国科学技术发展史*. 武汉：湖北教育出版社. էջեր 609–610. ISBN 7-5351-1355-9.
57. ↑  李斌 (2005 թ․ հուլիսի 30). «亲切的交谈——温家宝看望季羡林、钱学森侧记». 新华网. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ ապրիլի 14-ին. Վերցված է 2013 թ․ հոկտեմբերի 19-ին.
58. ↑  «钱学森塑像在中国科大落成» (պարզեցված չինարեն). 中国科学技术大学. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ նոյեմբերի 5-ին. Վերցված է 2009 թ․ նոյեմբերի 2-ին.
59. ↑  «中国"航天之父"钱学森逝世» (պարզեցված չինարեն). 人民网. Արխիվացված օրիգինալից 2009 թ․ նոյեմբերի 5-ին. Վերցված է 2009 թ․ հոկտեմբերի 31-ին. `{{cite web}}`: Cite uses deprecated parameter `|authors=` (օգնություն)
60. 1 2  Claire Noland. «OBITUARY: Qian Xuesen dies at 98; rocket scientist helped establish Jet Propulsion Laboratory» (անգլերեն). 洛杉矶时报. Արխիվացված օրիգինալից 2009 թ․ նոյեմբերի 3-ին. Վերցված է 2009 թ․ նոյեմբերի 1-ին.
61. ↑  «Tsien Hsue-Shen Dies» (անգլերեն). Caltech Today. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ սեպտեմբերի 28-ին. Վերցված է 2009 թ․ նոյեմբերի 2-ին.
62. ↑  «北京钱学森中学揭牌». *中国教育报*. 2022 թ․ սեպտեմբերի 2. Վերցված է 2024 թ․ հունվարի 28-ին.
63. ↑  «华南地区首家以"钱学森"冠名的民营学校落户广宁». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 27-ին. Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 13-ին.
64. ↑  «钱学森：从美国空军上校到中国导弹之父» (պարզեցված չինարեն). 扬子晚报网. Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ մարտի 5-ին. Վերցված է 2009 թ․ նոյեմբերի 2-ին.
65. ↑  «周恩来提议授予钱学森中将军衔 毛泽东拍板决定» (պարզեցված չինարեն). 新浪网. 2009 թ․ նոյեմբերի 1. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ փետրվարի 16-ին. Վերցված է 2020 թ․ փետրվարի 16-ին.
66. ↑  钱学森 (1959). «农业中的力学问题». *知识就是力量* (8－9月合刊).
67. ↑  錢學森 (1958年6月16日). «糧食畝產會有多少？». *中國青年報*.
68. 1 2  叶永烈 (2011 թ․ մարտի 2). «钱学森"万斤亩"公案始末». *南方周末*. Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ մարտի 7-ին. Վերցված է 2011 թ․ մարտի 7-ին.
69. ↑  吴晓波 (2009 թ․ հունիսի 24). «钱学森：你的伟大只欠一个道歉» (պարզեցված չինարեն). 网易新闻. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ օգոստոսի 16-ին. Վերցված է 2017 թ․ օգոստոսի 16-ին.
70. ↑  秦晖，等. «反思大跃进». *《炎黄春秋》* (չինարեն). Արխիվացված օրիգինալից 2010 թ․ օգոստոսի 9-ին.
71. ↑  席琳 (2008 թ․ դեկտեմբերի 10). «毛泽东看了钱学森的文章才相信亩产万斤». *网易* (չինարեն). Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ մայիսի 11-ին.
72. ↑  叶永烈 (2011 թ․ մարտի 7). «害钱学森蒙冤半个世纪的"万斤亩"». *腾讯* (չինարեն). 南方新闻网. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ մայիսի 11-ին.
73. ↑  «钱学森曾以党性担保，人体特异功能是真的\_私家历史\_澎湃新闻-The Paper». *澎湃新闻-专注时政与思想-ThePaper.cn* (չինարեն). 2015 թ․ հուլիսի 25. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ հոկտեմբերի 11-ին. Վերցված է 2023 թ․ հուլիսի 28-ին.
74. ↑  «钱学森曾以党性担保，人体特异功能是真的» (պարզեցված չինարեն). 澎湃新闻. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ հոկտեմբերի 9-ին. Վերցված է 2015 թ․ հուլիսի 25-ին.
75. ↑  «HOUSE REPORT 105-851: REPORT OF THE SELECT COMMITTEE ON U.S. NATIONAL SECURITY AND MILITARY/COMMERCIAL CONCERNS WITH THE PEOPLE'S REPUBLIC OF CHINA». Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ մայիսի 10-ին. Վերցված է 2009 թ․ նոյեմբերի 5-ին.
76. ↑  «'Rape of Nanking' Author Denounces Cox Report». Արխիվացված օրիգինալից 2009 թ․ ապրիլի 15-ին. Վերցված է 2009 թ․ նոյեմբերի 5-ին.

### Աղբյուրներ

Կաղապար:ReflistH

Գրքեր
* ［美］张纯如 (1996). *《中国导弹之父——钱学森之谜》*. Translated by 张定绮; 许耀云. 台北市: 天下文化出版公司. ISBN 957-621-355-X.
* Harvey, Brian (2004). China's Space Program: From Conception to Manned Spaceflight (անգլերեն). Springer-Verlag. ISBN 1852335661.

Կաղապար:ReflistF

Արտաքին հղումներ
----------------

* 中央电视台 航天之父钱学森 1至5集
* 錢學森 電影Արխիվացված 2016-03-04 Wayback Machine
* 《环球人物专栏：钱学森》
* 金庸：钱学森夫妇的文章
* 新华网：钱学森
* 钱学森院士
* 钱学森与国防科技
* 钱学森：关于两弹一星与伟人的一些回忆Արխիվացված 2019-06-02 Wayback Machine
* 人民网-科技专题：中国航天的领路人——钱学森Արխիվացված 2020-05-22 Wayback Machine
* 中国航天50年纪念特稿：开天辟地 创建航天基业
* 马勃（Marble）博士：重访钱学森
* 航空周刊2007年度人物：钱学森（页面已删除）
* 钱学森回国的初衷是搞导弹吗Արխիվացված 2020-10-24 Wayback Machine
* 钱学森：导弹以外的人生轨迹Արխիվացված 2020-10-22 Wayback Machine
* 钱学森和冯·卡门1945年的秘密中国行 科学春秋Արխիվացված 2020-10-31 Wayback Machine
* 科技袁人：我们都为钱学森们的精神感动，但还很少了解他们作为科学家的强大Արխիվացված 2020-01-12 Wayback Machine