Վաղ իսլամի բազմաթիվ հոսանքներից և ուղղություններից միայն շիայականությունը կարողացավ ստեղծել համոզիչ և կայուն այլընտրանք սուննի իսլամի նկատմամբ։։ Աբբասյանների օրոք(750-1258) սուննի աստվածաբանների միավորված ուժերին և նրանց ղեկավարներին ընդհանուր առմամբ հաջողվում էր կանխել շիայական համայնքի ներկայացուցիչների իշխանությանը։ Միայն 16-րդ դարասկզբին Սեֆյան դինաստիան իշխանության գալով, կառողանում է Իրանում և Իրաքում կրոնաքաղաքական շարժման միջոցով շիայականությունը հայտարարել պետական կրոն։

Շիա բառը գալիս է աշ-շիա(թ)՝արաբ. شيعة‎‎ *Shīʿah*, *Shīʿatu ʿAlī*, «**Ալիի համախոհներ») բառից:**

Ժամանակակից աշխարհում շիա իսլամի հետևորդների քանակը կազմում է մոտ 180 միլիոն մարդ։

Հիմնական երկրները, որտեղ շիայականների քանակաը նշանակալի է․

* Իրան – մոտ 87%․ ·
* Բահրեյն – 64%,
* Իրաք– 59%,
* Ադրբեջան – 65%,
* Լիբանան – 40%,
* Եմեն – 38%,
* Աֆղանստան – 21%,
* Քուվեյթ – 20%,
* Պակիստան – 20%,
* Միացյալ Արաբական Էմություններ – 17%,
* Թուրքիա – 16%,
* Սիրիա – 15%,
* Սաուդյան Արաբիա – 14%,
* Քաթար – 11 %,
* Օման – 7%,
* Հնդկաստան – 1%,

Շիայականության դավանաբանական հայեցակարգը
----------------------------------------

Շիաները իսլամի (արաբ․՝ اسلام) այն հետևորդներն են, ովքեր ընդունում են Ալի իբն Աբի Տալիբին (արաբ․՝ علي ابن ابي طالب) և նրա հետնորդներին որպես միակ օրինական խալիֆներ (արաբ․՝ خليفة‎‎), կրոնական ղեկավարներ և հոգևոր ուսուցիչներ։ Սկզբնապես շիական շարժումը հանդես էր գալիս քաղաքական պահանջներով։ Սրան զուգահեռ աստիճանաբար տեղի էր ունենում շիական գաղափարների դավանաբանական ամրագրում։ Սուննիզմի և շիիզմի միջև գլխավոր և հիմնական տարաձայությունը կայանում է իմամի և իմամաթի վերաբերյալ նրանց ունեցած գաղափարներով։ Սուննիների (արաբ․՝ سني) համար իմամը (խալիֆը)՝ հոգևոր և աշխարհիկ առաջնորդ է, ով ընտրվում էր Կուրեյշցիներից ումմայի անդամների կողմից, որպեսզի կարգավորեր համայնքի կյանքը շարիաթի (արաբ․՝ شريات) օրենքներին համապատասխան և հետևեր աստվածային կամքի կատարմանը։ Մինչդեռ շիաների համար իմամության իրավունք ուներ միայն Մուհամմադի (արաբ․՝ محمد) ընտանիքի անդամը, այսինքն Ալին և նրա ժառանգները։ Շիաների համար իմամը Մուհամմադի առաքելության ժառանգողն է և իմամաթը չէր կարող կախված լինել մարդկանց կամքից։ Շիական խմբավորումների դավանաբանական հայացքը ամենաբազմազանն է՝ սկսած չափազանց արմատականներից և «ծայրահեղականներից» (ղուլաթ,արաբ․՝ غلات), որոնց ուղղափառ իսլամի ներկայացուցիչները մուսուլմաններ չեն համարում (մասնավորապես Ալիին և այլ իմամների աստվածացնելու պատճառով), մինչև չափավորները։ Իսլամը, բացի սուննի-շիա բաժանումից, որը հիմնականն էր և շարունակում է մնալ այդպիսին մեր օրերում ևս, ժամանակի ընթացքում ունեցավ նաև այլ բաժանումներ, հատկապես շիիզմի ներսում։ Չափավոր շիա-իմամականները ընդունում էին 12 իմամների հաջորդականությունը (հենց այդտեղից էլ ծագում է նրանց անվանումը՝ իսնաաշարիականներ)։ 11-րդ Իմամ Հասան ալ-Ասկարիի (արաբ․՝ حسن العسكري‎‎) մահից հետո (873 թվական), իմամականները ընդունեցին նրա որդուն՝ մանկահասակ Մուհամմադին՝ որպես 12-րդ իմամ, որը սակայն, որոշ ժամանակ անց անհետացավ, ենթադրաբար սպա‌ նվեց։ Իմամականները նրան հռչակեցին «թաքնված» իմամ։ Եվ հենց «թաքնված» իմամի գաղափարը դարձավ իմամականների հիմնական դոգմաներից մեկը։

Մարջա-է թաղլիդ
--------------

Ըստ շիա մուսուլմանների՝ շիայական համայնքի կրոնական, քաղաքական ու հոգևոր առաջնորդությունը մարգարեն պատվիրակել է իմամներին։ Թաքուցման մեջ գտնվող տասներկուերորդ իմամը, սակայն, շիայական համայնքը թողել է առանց առաջնորդի։ Հեղինակության ու առաջնորդության այս բացը լրացնելու համար 1864 թվականին, ժամանակի Իրանի ամենահեղինակավոր կրոնական հեղինակություններից մեկը՝ Մորթեզա ալ-Անսարին ձեռնարկում է «մարջաիյա»- յի ինստիտուտի ձևավորումը։ Ըստ Ալ-Անսարիի՝ մինչև թաքուցման մեջ գտնվող իմամ Մահդիի վերադարձը, շիայական համայնքի կրոնական ու քաղաքական առաջնորդությունը պետք է ստանձնի կրոնական որևէ հեղինակություն, որը պետք է ընկալվի որպես «ընդօրինակման աղբյուր»՝ «մարջայե թաղլիդ»։ Այսպիսով, բոլոր հավատացյալները պիտի հետևեն այդ հեղինակությանը՝ իրենց կրոնական պարտավորությունները կատարելիս։ Արդյունքում, շիայական աշխարհում, հատկապես՝ Իրանում, Իրաքում ու Լիբանանում, մի շարք կրոնական հեղինակություններ ստացան «մարջայե թաղլիդի» տիտղոսը և հետևորդների հսկայական բանակ ձեռք բերեցին։ Ներկայում ողջ շիայական աշխարհում քսան «մարջայե թաղլիդ» կա, որոնց մեծամասնությունը հաստատված են շիայական խոշոր կենտրոններում՝ Ղոմում, Նաջաֆում ու Քերբալայում։ «Մարջայե թաղլիդը» պիտի հետևորդների մեծ թիվ ունենա, հրատարակի իր անհատական կրոնական ուղեցույցը՝ «ռեսալեն», ունենա մի քանի գրասենյակ՝ «դաֆթարներ», որտեղ իր ուսանողները կքարոզեն իր գաղափարները, և «մարջայե թաղլիդն» է միայն, որ իրավասու է շիայական հարկ՝ «խոմս» հավաքագրելու։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  A.Д Кныш, А.И Маточкина (2016)։ *,Шиитскиислам, Санкт- Петербург,*։ Санкт- Петербург։ էջեր 10–11
2. ↑   Archived 2020-08-06 at the Wayback Machine.
3. ↑  سید حسین محمد جعفری։ *تشیع در مسیر تاریخ*։ تحلیل و بررسی علل پیدایش تشیع در اسلام։ էջ 99
4. ↑  Юнусов Ариф (2012)։ *Исламская палитра Азербайджана*։ Баку։ էջ 23

Աղբյուրներ
----------

* 
* سید حسین محمد جعفری ،تشیع در مسیر تاریخ، تحلیل و بررسی علل پیدایش تشیع در اسلام