Արյան հանձնում Մելբուռնի Թագավորական հոսպիտալում, 1940-ական թվականների ավարտ.
Արյան հանձնում Տիրասպոլի Արյան Հանրապետական կենտրոնում, 2009 թվականների կեսերին.
**Արյան դոնորություն** (от լատին․՝ donare — «նվիրել»)  — արյան և (կամ) նրա բաղադրիչների կամավոր հանձնումն է դոնորների կողմից, ինչպես նաև միջոցառումներ, ուղղված արյան և նրա բաղադրիչների նախապատրաստման կազմակերպմանն ու անվտանգության ապահովմանը։ Դոնորից վերցրած արյունը, (դոնորական արյուն), կիրառվում է գիտահետազոտական և կրթական նպատակներով:Արյան բաղադրիչների, դեղորայքի և բժշկական ապրանքների արտադրության մեջ։ Դոնորական արյան և (կամ ) նրա բաղադրիչների կիրառությունը կապված է տրանսֆուզիայի հետ հեմոտրանսֆուզիա|փոխներարկում ռեցիպիենտին և բուժական նպատակներով և դոնորական պահուստային արյան և կամ նրա բաղադրիչների ստեղծման նպատակով։ Շիֆր ՀՄԴ-10 Z52.0 արյան դոնոր։

Գրեթե բոլոր արհեստական այսօր հայտնի արյան փոխարինիչները, թանկարժեք են և ունակ չեն ամբողջությամբ փոխարինելու արյան բոլոր բաղադրիչներին և վերարտադրելու արյան բոլոր գործառույթներն օրգանիզմում, ինչպես նաև ունեն կողմնակի ազդեցություններ, մասնավորապես, օրգանիզմի վրա առաջացնում են մեծ լիպիդային ծանրաբեռնվածություն ( լիպոսոմներում իմունոկապսուլավորված հեմոգլոբինի վրա հիմնված վարկածների համար), կամ պոլիմերային բաղադրիչների չուսումնասիրված երկարատև տոքսիկության էրիթրոցիտար ֆերմենտների կոմպլեքսի և պոլիմերոսոմներում իմունոկապսուլավորված հեմոգլոբինի և պոլիհեմոգլոբինի վրա հիմնված տեսակետների համար)։ Այդ պատճառով դոնորական արյունը մնում է անփոխարինելի այրվածքներից և տրավմաներից տուժածների փոխներարկման համար, ինչպես նաև բարդ վիրահատությունների և ծանր ծննդաբերությունների ժամանակ։ Արյունը կենսականորեն կարևոր է նաև հեմոֆիլիայով, սակավարյունությամբ տառապողների և օնկոհիվանդների քիմիոթերապիայի դեպքում։

Արյան դոնորության կազմակերպմամբ և քարոզչությամբ զբաղվում է Արյան ծառայությունը.

Ռեկորդակիր դոնորներ
-------------------

Պաշտոնական ռեկորդսմեն-դոնոր է ավստրալիացի Ջեյմս Հարիսոնը (ծնվ. 1936). արյուն է հանձնել 1173 անգամ։

Խորհրդանիշ
----------

Սկանդինավյան երկրներում որպես դոնորության խորհրդանիչ կիրառվում է հավալուսնի պատկերը մեկ կաթիլ արյունով։ Եվրոպական երկրներում գերբագիտության հավալուսնը , որը պատռում է իր կուրծքը ձագերին արյամբ կերակրելու համար, խորհրդանշում է անձնուրաց ծնողական սերը։ Վաղ քրիստոնեական հեղինակները հավալուսնին համեմատել են Հիսուս Քրիստոսիհետ, ով մարդկության փրկության համար իրեն արյամբ զոհաբերեց։

Արյան դոնորի օր
---------------

Արյան դոնորի միջազգային օրը նշվում է հունիսի 14-ին։

Դոնորության տեսակները
---------------------

### Աուտոդոնորություն

Աուտոդոնորությունը հիվանդի սեփական արյան պատրաստումն է հերթական պլանային վիրահատությունից առաջ։ Օտար արյան փոխներարկումը սթրես է օրգանիզմի համար, իսկ սեփական փոխներարկումը թույլ է տալիս նվազագույնի հասցնել բացասական հետևանքները։ Կիրառվում է նաև նախապես պատրաստված սեփական  արյան պլազման։ Այն կիրառում են ծննդաբերության և բարդ վիրահատությունների ժամանակ։

### Անարատ արյան դոնորություն

* Արյան անմիջական հանձնումԱրյան անմիջական հանձնում
* Խողովակների հերմետիկ զադման սարքավորումԽողովակների հերմետիկ զադման սարքավորում

Ենթադրում է արյան պատնեշավորում, որը հետագայում վերասուսպենզավորվում է հատուկ կոնսերվատիվ լուծույթում, բաղադրիչների է բաժանվում , փոխներարկվում և վերամշակվում։

### Դոնորական պլազմաֆերեզ

Պլազմաէքստրակտոր, Տիրասպոլի Արյան Հանրապետական Կենտրոնի
Պլազմաէքստրակտորն աշխատանքի ժամանակ
Ցենտրիֆուգ-սեպարատոր
Արյան պլազմայի հավաքագրում՝

* Ձեռքի պլազմաֆորեզի ժամանակ արյունը լցվում է ստերիլ փաթեթի մեջ (ինչպես արյան հանձման սովորական կարգի դեպքում), ցենտրիֆուգվում է, բաժանվում Էրիթրոցիտների զանգվածի և պլազմայի լիրառելով պլազմոէքստրակտոր, որից հետո էրիթրոցիտային զանգվածը վերադարձվում է դոնորին։ Շրջանառվող արյան ծավալը լրացվում է համապատասխան քանակությամբ ֆիզիոլոգիական լուծույթի ներարկմամբ.
* Ավտոմատ պլազմաֆերեզի դեպքում դոնորը հատուկ համակարգի միջոցով միանում է սեպարատորին, արյունը վերցվում է ամբողջությամբ, հետո բաժանվում պլազմայի և ձևավոր տարրերի, հետո ձևավոր տարրերը կրկին վերադարձվում են դոնորի արյան մեջ։ Կախված սարքավորման ծավալից միաֆազ վերցրած արյունը կարող է տարբեր լինել, սակայն այն միշտ առավել փոքր է այն ծավալից, որը վերցվում է ցենտրիֆուգման (դիսկրետ) մեթոդի միջոցով, որպես կանոն մի քանւի տասնյակ մլ-ից մինչև 300 մլ։ Արյան միաֆազ վերցրած ծավալի վերադարձի ժամանակը նույնպես տարբերվում է սարքից և կարող է լինել մի քանի վայրկյանից մինչև մի քանի րոպե։ Նմանատիպ մեթոդով է տեղի ունենում նաև արյան մաքրումը պլազմայի աստիճանական ֆիլտրացման մեթոդով։

Դոնորական պլազման փոխներարկվում է ուժեղ այրվածքների և Երկարատև սեղմման համախտանիշի դեպքում (օրինակ, երկրաշարժի դեպքում շինությունների փլուզման)։

### Դոնորական թրոմբոցիտաֆերեզ

Հատուկ սարքավորման (սեպարատորի) օգնությամբ արյունից առանձնացվում է թրոմբոցիտային խտանյութ. Թրոմբոցիտներն անհրաժեշտ են օնկոհիվանդների ինտենսիվ քիմեոթերապիայի անցկացման համար և այլ թրոմբոցիտոպենիայով ուղեկցվող այլ կարգավիճակներում։ Թրոմբոցիտների մշակման կարգը առանձնանում է իր բարձր արժեքով, քանի որ այն անց է կացվում այն դոնորների մոտ, ովքեր առաջին անգամ չեն արյուն հանձնում։

### Դոնորական գրանուլոցիտաֆերեզ (լեյկոցիտաֆերեզ)

Ծանր ինֆեկցիոն բարդություններով հիվանդներին բացառիկ դեպքերում անհրաժեշտ են լինում գրանուլոցիտներ, որոնք հանդիսանում են լեյկոցիտների տարատեսակ։ Գրանուլոցիտների հանձնման պրոցեդուրան գրեթե համարժեք է թրոմբոցիտների հանձնմանը(թրոմբոցիտոֆերեզին)։ Գրանուլոցիտների փոխներարկումը սովորաբար կատարվում է նրանց հանձնումից հետո մի քանի ժամվա ընթացքում։

### Իմունային պլազմայի նվիրատվություն

Կամավորը իմմունիզացվում է ինֆեկցիոն որևէ ագենտի անվտանգ շտամով։ Այդպիսի դոնորից ստացված պլազման պարունակում է [[հակամարմիններ|հակամարմիններ]] ով տվյալ հարուցիչի հանդեպ և կարող է օգտագործվել բժշկական պրեպարատների պատրաստման համար։ Երբեմն այն ներարկվում է մաքուր վիճակում թույլ հիվանդներին պրոֆիլակտիկ նպատակներով կամ որպես պոլիվալենտ թերապիայի բաղադրիչ։

### Դոնորական էրիթրոցիտաֆերեզ

Էրիթրոցիտար զանգվածն անհրաժեշտ է Դայմոնդ Բլեքֆենի անեմիայի և այլ հիվանդությունների դեպքում որոնց դեպքում իջնում է արյունաստեղծման պրոցեսը և հեմոգլոբինի մակարդակը։ Աֆերեզի մեթոդով էրիթրոցիտների ձեռքի պատնեշը համարժեք է ձեռքի պլազմաֆորեզին։ Տարբերությունը կայանում է նրանում, որ էրիթրոցիտաֆերեզի դեպքում դոնորի արյան հուն են վերադարձվում արյան բոլոր բաղադրիչները, բացի էրիթրոցիտար զանգվածից, այդ պատճառով շրջանառող արյան ծավալը լրացնելու համար անհրաժեշտ է ներարկել ֆիզիոլոգիական լուծույթ։

Դոնորին ներկայացվող պահանջները, նրա իրավունքները և պարտականությունները
----------------------------------------------------------------------

Դոնորներին ներկայացվող պահանջները տարբեր են ՝ կախված երկրից:Սովորաբար դոնորները արյան հանձնումից առաջ հայտնում են ճանապարհորդության, ինֆեկցիոն հիվանդների հետ կոնտակտի և այլն։ Կախված այդ հարցերի պատասխաններից, անձը կարող է ժամանակավորապես թույլ չտալ արյան հանձնումը (օրինակ, մի քանի շաբաթ մրսածության պատճառով կամ մի քանի ամիս շարունակ ՄԻԱՎ-ով հիվանդացության բարձր մակարդակ ունեցող երկրներ այցելելուց հետո), կամ ընդմիշտ։

### Սահմանափակումները և առաջարկությունները դոնորներին

Դոնորներին խորհուրդ չի տրվում`

* արյան հանձնման նախօրեին երեկոյան ուտել ճարպ, տապակած, կծու, ապխտած, կաթնամթերք, կարագ, ձու, սունկ, ընկույզ, բանան, ճակնդեղ։
* օգտագործել ալկոհոլ երկու օրից պակաս (48 ժամ), Նախքան պրոցեդուրան
* ընդունել ցավազրկող դեղամիջոցներներ և ասպիրին, ինչպես նաև դրանք պարունակող դեղեր (այդ նյութերը վատացնում են արյան մակարդելիությունը), պրոցեդուրայից առնվազն 3 օր (72 ժամ) առաջ։
* Ծխել պրոցեդուրայից առնվազն մեկ ժամ առաջ։
* Անոթի արյուն հանձնել։ Արյուն հանձնելու օրն առավոտյան պետք է ուտել ոչ ճարպոտ ածխաջրային նախաճաշ(ջրով եփված ապուր, չոր թխվածքաբլիթ) և մեծ քանակությամբ հեղուկ խմել (քաղցր թեյ)։
* Արյուն հանձնել վատ ինքնազգացողության դեպքում։ սարսուռ, գլխապտույտ, գլխացավ, թուլություն։

Արյան հանձնման պրոցեսից հետո խորհուրդ է տրվում զերծ մնալ ծանր ֆիզիկական և սպորտային ծանրաբեռնվածությունից, ծանրություն բարձրացնելուց, այդ թվում և գնումներով պայուսակներ բարձրացնելուց միօնչև արյուն հանձնելու օրվա ավարտը։ Արյուն հանձնելուց հետո երկու օրվա ընթացքում խորհուրդ է տրվում լիարժեք և պարբերաբար ուտել և խմել օրական առնվազն երկու լիտր հեղուկ ' հյութեր, ջուր, ամուր թեյ (ալկոհոլը խորհուրդ չի տրվում)։ Արյան ճնշման վերչականգնման համար խորհուրդ են տրվում հետևյալ մթերքները ։ բանջարեղեն կամ բուսական հյութեր, հատկապես ճակնդեղի, մրգեր, շոկոլադ։

Արյան հանձնումը հանգեցնում է օրգանիզմում հեղուկի կորստին և ճնշման նվազմանը, ինչի պատճառով սովորաբար արյան դոնորությունը սահմանափակումներ ունի տղամարդիկ կարող են արյուն հանձնել տարեկան հինգ անգամից ոչ ավել , կանայք– տարեկան չորս անգամից ոչ ավել։ Արյուն հանձնելուց հետո պետք է անցնի առնվազն 60 օր, նախքան դոնորը կկարողանա նորից արյուն հանձնել։ արգելվում է դոնորությունը 50կգ-իվ պակաս քաշ ունեցողներին և այլն։

Տես նաև
-------

* Արյան փոխներարկում
* Արյուն
* Արյան ծառայություն
* Արյան դոնորի միջազգային օր
* ԽՍՀՄ պատվավոր դոնոր

Գրականություն
-------------

* «Кровь от „звезды"». И.Невиная. «Российская газета» № 142 (4699) от 3 июля 2008.
* *Amrein, K.* Adverse events and safety issues in blood donation — a comprehensive review :

[անգլ.] / K. Amrein, A. Valentin, G. Lanzer [et al.] // Blood Reviews. — 2012. — Vol. 26, no. 1. — P. 33—42. — doi:10.1016/j.blre.2011.09.003. — PubMed.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Федеральный закон Российской Федерации от 20 июля 2012 г. N 125-ФЗ «О донорстве крови и её компонентов». Статья 2.
2. ↑  *Meerovich I. Dash A.K.* Chapter 8: Polymersomes for drug delivery and other biomedical applications // Materials for Biomedical Engineering: Organic Micro and Nanostructures / A. M. Grumezescu, A.-M. Holban (Eds). — Elsevier, 2019. — 480 p. — ISBN 9780128184332
3. ↑  "Ավստրալիացին փրկել է միլիոնավոր երեխաների կյանքեր հանձնելով արյունը 1150 անգամ։". vesti.ru. Retrieved 2018 թ․ մայիսի 16.
4. ↑  Аутодонорство
5. ↑  "Բժշկական Տեղեկատվական-վերլուծական Կենտրոն — Աուտոդոնորություն". Արխիվացված է the original 2020 թ․ հունիսի 23-ին. Retrieved 2020 թ․ հունիսի 23.
6. ↑  Виды донорства
7. 1 2  "Рекомендации донорам". Արխիվացված է the original 2020 թ․ օգոստոսի 11-ին. Retrieved 2020 թ․ հունիսի 23.
8. ↑  սահմանափակումներ դոնորների համար

Արտաքին հղումներ
----------------

* сайт Государственной программы развития добровольного донорства «Служба крови». На портале находится крупнейшая база-справочник по станциям переливания крови России и вся информация о донорстве. Archived 2022-03-30 at the Wayback Machine.
* Инициативная группа «Доноры — детям» Archived 2019-04-06 at the Wayback Machine.
* Донорство крови и право
* Донорство крови в Приднестровье Archived 2012-03-02 at the Wayback Machine.
* Национальный фонд развития здравоохранения
* Координационный центр по организации, развитию и пропаганде добровольного донорства крови при Общественной палате Российской Федерации
* Молодежное донорское движение России