**1151–1156 թվականների բյուզանդա-հունգարական պատերազմներ,** զինված հակամարտություններ բյուզանդական կայսր Մանուել I Կոմնենոսի և Հունգարիայի թագավոր Գեզա II-ի միջև։

Պատերազմի պատճառներ
-------------------

Ինչպես նախորդ հակամարտությունը, այս պատերազմի պատճառը Բալկաններում հունգարական էքսպանսիան և երբեմնի կորցրած տարածքները հետ գրավելու Բյուզանդիայի փորձերն էին: Այս անգամ իրավիճակը բարդացավ նրանով, որ երկու հակառակորդները միաժամանակ ներգրավված էին մի քանի առնչվող հակամարտությունների մեջ։

Հունգարիան, որտեղ Սուրբ Հռոմեական կայսրությունը և Բյուզանդիան փորձում էին հաստատել իրենց ազդեցությունը, վախենում էր երկուսի կողմից ագրեսիայից, քանի որ Մանուել Կոմնենուսը և Կոնրադ III-ը դաշինք կնքեցին Սիցիլիայի թագավոր Ռոջեր II-ի դեմ: Այս դաշինքը կարող է վտանգ ներկայացնել նաև Հունգարիայի համար, հատկապես այն բանից հետո, երբ Վենետիկը միացավ նրան՝ ցանկանալով վերադարձնել հունգարացիների կողմից գրավված Դալմատիայի քաղաքները։ Դաշնակիցներ փնտրելու համար Գեզա II-ը դիմեց նորմաններին և 1149 թվականին կամ փոքր-ինչ ավելի ուշ Ռոջեր II-ի հետ պայմանագիր կնքեց Բյուզանդիայի դեմ։

Բյուզանդիա-նորմանդական պատերազմը սկսվեց 1147 թվականին, իսկ 1149 թվականին Մանուելը պատրաստվեց Կոնրադի հետ հարձակվել հարավային Իտալիայի վրա, բայց ստիպված եղավ հետաձգել արշավը, քանի որ սերբերը ապստամբեցին՝ ոգեշնչված Հունգարիայից և, հնարավոր է, նորմաններից։ Այս ապստամբությունը ճնշելու ժամանակ կայսերական զորքերը 1150 թվականին բախվեցին հունգարական զորքերի հետ, որոնք ուղարկվել էին Գեզայի կողմից՝ օգնելու իր սերբ ազգականներին։

Միայն այս փաստը բավական էր պատերազմը սկսելու համար, սակայն, ըստ Յոհան Կիննամայի, կայսեր ամենամեծ դժգոհությունը առաջացրել է Գեզայի միջամտությունը Ռուսաստանի ներքին պատերազմին Կիևի գահի շուրջ կոնֆլիկտում Բյուզանդիան աջակցում էր Յուրի Դոլգորուկիին, իսկ նրա աջակից Վլադիմիրկո Գալիցկին Կոստանդնուպոլսում համարվում էր կայսրության վասալ։

Յուրիի հակառակորդ Իզյասլավ Մստիսլավիչը 1148 թվականին հունգարական թագավորին է տվել իր քրոջը՝ Եվֆրոսինեին, որից հետո նա բերել է իր փեսային՝ մասնակցելու հակամարտությանը։ 1148-1152 թվականներին Հունգարիայի թագավորը երեք անգամ զորք ուղարկեց Իզյասլավին օգնելու և երկու անգամ անձամբ հայտնվեց մեծ բանակի գլխին։ 1151 թվականի ամռանը, Գալիցիայի իշխանությունում հերթական արշավանքից հետո, Գեզան հաղորդագրություն ստացավ Մանուելից պատերազմ հայտարարելու մասին։

1151 թվականի պատերազմ
---------------------

1151 թվականի աշնանը Մանուելը սկսեց իր առաջին արշավը Հունգարիայի դեմ։ Մինչ նավատորմը բարձրանում էր Դանույը, բանակն անցավ Մորավայի հովտով և կենտրոնացավ Բելգրադի մերձակայքում։ Քանի որ նավերը ուշանում էին անհայտ պատճառով, զորքերը մեկ տախտակամած նավերով հատեցին Սավան, որից հետո բանակի մի մասը Թեոդոր Վատացի հրամանատարությամբ պաշարեց Զեմունը, իսկ մնացածը կայսեր գլխավորությամբ սկսեց ավերել Ֆրանգոխորիա (Սրեմա) շրջանը։ Ըստ Կիննամի՝ բյուզանդացիները նույնիսկ ավերեցին թագավորական պալատը, «մի արարք, որը արժանի էր տեղ գրավելու հռոմեական զենքի մեծագույն հաջողությունների շարքում»։

Հունգարիայի տարածքից վերցրել են մեծ թվով գերիներ։ Մանուելը նպատակ չուներ գրավել թշնամու տարածքը, այլ պատրաստվում էր ավերել այն և մարդկանց զանգվածներ վերաբնակեցնել բյուզանդական հողերը դատարկելու համար։

Երբ Մանուելը վերադարձավ արշավանքից, Զեմունը դեռ դիմանում էր՝ հույս ունենալով հունգարական թագավորի արագ մոտենալու մասին, բայց երբ բյուզանդացիները պատրաստվեցին հարձակմանը, քաղաքի պաշտպանները հայտարարեցին, որ պատրաստ են հանձնվել, եթե իրենց կյանքը խնայեն: Կայսրը մերժեց նրանց պահանջները, իսկ հունգարացիները բերդից հեռացան գլուխները բացած, պարանները վզին՝ հուսալով նրա ողորմածությունը։ Մանուելը արգելում էր սպանել որևէ մեկին, և միայն միջնաբերդը տվեց թալանելու։

Շուտով լուր ստացվեց հունգարական թագավորի մոտեցման մասին։ Մանուելը հրամայեց գերիներին տեղափոխել աջ ափ, և ինքն էլ պատրաստվեց պաշտպանության։ Պարզվեց, որ հունգարական զորքերը ոչ թե թագավորական բանակն էին, այլ Բելոշի հրամանատարության տակ գտնվող առաջապահ ջոկատը։ Այդ ընթացքում բյուզանդական նավատորմը մոտեցավ, և Դունայն անցնելը դժվարացավ հունգարացիների համար։ Բելոշը շարժվեց դեպի Բրանիչևի շրջան՝ հավանաբար դիվերսիա անելու և հակառակորդին Սրեմից նահանջելու ստիպելու համար։ Մանուելը նույնպես մոտեցավ այս վայրին և դիրքավորվեց աջ ափին։ Քանի որ Բելոշը ոչինչ չարեց՝ սպասելով թագավորի մոտեցմանը, Մանուելը որոշեց անցնել հարձակման։

Բորիս Կոլոմանովիչի հրամանատարությամբ մի ջոկատ անցավ Դունայը և թալանով շարժվեց դեպի վերին Թեմեշի հովիտ։ Կ. Յ․ Գրոտը և Ֆերդինանդ Շալանդոնը առաջարկեցին, որ կայսրը միտումնավոր բանակի գլխին դնի Բորիսին, ով բազմաթիվ համախոհներ ուներ Հունգարիայում՝ հուսալով, որ հունգարացիները նրան ուժեղ դիմադրություն չեն ցուցաբերի։ Բորիսը թալանեց հսկայական տարածք, հաղթեց իր դեմ հանդես եկող հունգարացիներին՝ հավատալով, որ գործ ունեն հենց կայսրի հետ, և մեծ ավարով վերադարձավ Դանուբ։ Բելոշը և ժամանակին ժամանած թագավորը փորձեցին նրան խանգարել, բայց Բորիսին գիշերը հաջողվեց անցնել Դանուբը, շնորհիվ այն բանի, որ Մանուելը հրամայեց վառել բազմաթիվ ջահեր՝ նշելով անցման կետը։

Որոշ ժամանակ բանակները կանգնեցին Դունայի հակառակ ափերին, հետո Գեզան առաջարկեց հաշտություն կնքել: Մանուելը համաձայնեց։ Այս համաձայնագրի պայմաններն անհայտ են։ Վերադառնալով Կոստանդնուպոլիս՝ կայսրը շքեղ հաղթական երթ կազմակերպեց՝ փողոցներով առաջնորդելով հունգարական և անցյալ տարվա սերբական արշավանքների ժամանակ գերիների ամբոխը: Քանի որ ղեկավարներից ոչ մեկին չի հաջողվել գերել, նա հրամայեց մի քանի գերիների հագցնել առատ հագուստ, որպեսզի ժողովուրդը կարծի, թե նրանք պարտված թշնամու առաջնորդներ են։

Ռազմական սպառնալիք
------------------

1152 թվականին Գեզա II-ը, իմանալով Կոնրադ III-ի մահվան մասին, նորից շարժվեց դեպի Դունայ։ Կայսրը ընդառաջ եկավ նրան։ Նավատորմը կրկին ուշացավ, և բյուզանդացիները սկսեցին նավակներ պատրաստել անցման համար, երբ Գեզան հաշտության հայց ներկայացրեց: Ենթադրվում է, որ նրան դա կարող էր դրդել Ֆրեդերիկ Բարբարոսայի ընտրության մասին լուրը՝ ըստ որի Օտտոն Ֆրեյզինգենացու՝ գերմանացի նոր թագավորի առաջին մտադրություններից մեկը Հունգարիա ներխուժելն էր։ Գեզան խնդրեց, որ Մանուելը 10 հազար գերի պահի իր համար, իսկ մնացածը վերադարձնի, իսկ բյուզանդական կայսրը, որը վախենում էր պատերազմի վերսկսումից, քանի դեռ պարզ չի դարձել Գերմանիայի նոր թագավորի դիրքորոշումը, համաձայնեց։

1153 թվականին նորից պատերազմի վտանգ առաջացավ։ Կայսրը գտնվում էր Պելագոնիայում, հավանաբար պատրաստվում էր պատերազմի նորմանների հետ, իսկ արևմտյան թեմաների զորքերը կենտրոնացած էին Սոֆիայում, երբ Հունգարիայի դեսպանները ժամանեցին խաղաղությունը երկարաձգելու առաջարկով։ Նույն թվականին Մանուելը անխոհեմաբար Անդրոնիկոս Կոմնենոսին նշանակեց Նիշի և Բրանիչևի դուկա և նրան տիրեց Կաստորիայում։ Անդրոնիկոսը պայմանագիր կնքեց հունգարական թագավորի հետ, որին խոստացավ բյուզանդական հողերի մի մասը կայսեր դեմ օգնության դիմաց։

1153 կամ 1154 թվականի դեկտեմբերին Անդրոնիկոսը որոշեց սպանել կայսրին, որը գտնվում էր Պելագոնիայում՝ հետևելու հունգարացիներին և նորմաններին, փորձեց դաշույնով ներթափանցել Մանուելի վրանը, սակայն նրան կանգնեցրեցին պահակները։ Նրան հաջողվեց փախչել նրանից, սակայն Մանուելը հետապնդեց։ Անդրոնիկոսը բռնվեց և բանտարկվեց։

1155—1156 թվականների պատերազմ
-----------------------------

Գեզա II-ը, ով չգիտեր Անդրոնիկոսի ձերբակալության մասին, անցավ Դունայը և պաշարեց Բրանիչևը 1154 կամ 1155 թթԱյս անգամ նա իր հետ ուներ նաև չեխական և գերմանական զորքեր՝ կա՛մ վարձկաններ, կա՛մ օգնականներ, որոնք տրամադրվել էին Բոհեմիայի Վլադիսլավ II-ի և Հենրի Յասոմիրգոտի կողմից։ Բացի այդ, արշավին մասնակցել է բոսնիացի բան Բորիչը։ Բյուզանդացիներին հնարավոր չէր անակնկալի բերել. կայսրը արագորեն զորք հավաքեց և դիրք գրավեց Սվիլայնացում (Սմիլովցի), այն վայրում, որտեղ Մորավան լեռներից դուրս է գալիս հարթավայր: Այնտեղից նա լուր ուղարկեց իր մոտեցման պաշարվածներին։ Նետաձիգը պետք է նետ արձակեր՝ կից նամակով, բայց նա վրիպեց, և հաղորդագրությունն ընկավ ոչ թե քաղաքում, այլ պաշարման ճամբարում։ Այնտեղ Մանուելի մոտեցման լուրն այնպիսի մտավախություն առաջացրեց, որ հունգարացիները հապճեպ վերացրեցին պաշարումը, այրեցին իրենց մեքենաները և նահանջեցին։

Անձրևների պատճառով Դանուբը վարարեց, և Բրանիչևի ձախ ափն անհնար էր անցնել, ուստի Գեզան տեղափոխվեց Բելգրադ, իսկ Բորիչը գնաց Դրինա՝ վերադառնալու իր երկիր։ Մանուել կայսրը Չարտուլար Վասիլի Ցինցիլուկին ուղարկեց հետապնդելու բոսնիացիներին, բայց նա փոխարենը հարձակվեց հունգարական բանակի վրա անցման վրա։ Սկզբում դա հաջողվեց, քանի որ հունգարացիները որոշեցին, որ կայսրն ինքն է հարձակվել իրենց վրա, և խուճապահար ամբոխով խուժեցին գետը, բայց հետո, հասկանալով, որ գործ ունեն առաջապահ ջոկատի հետ, անցան հակահարձակման։ Բյուզանդացիները համառորեն դիմակայեցին նրանց գրոհին, բայց մեծ կորուստներ կրեցին, և երբ դաշնակից հունգարական ջոկատը Գեզայի եղբոր Իշտվանի հրամանատարությամբ փախավ, նրանք հետևեցին նրան։

Իմանալով Բելգրադի որոշ բնակիչների դավադրության մասին, ովքեր ծրագրում էին քաղաքը հանձնել հունգարացիներին, կայսրը այնտեղ ուղարկեց Յոհան Կանտակուզենուսին, որը ձերբակալեց դավաճաններին։ Ենթադրվում է, որ մոտավորապես այս ժամանակ Բորիս Կոլոմանովիչը զոհվել է Կումանցիների հետ ճակատամարտում, որոնք հավանաբար Գեզայի դաշնակիցներն էին։

Խաղաղություն
------------

Կայսրը ձմեռը անցկացրեց Բերոյում և պատրաստվում էր նոր արշավ սկսել 1155 կամ 1156 թվականներին, երբ Հունգարիայի դեսպանները եկան խաղաղության առաջարկով։ Պայմանագրի պայմանների համաձայն՝ Գեզան վերադարձրել է գերիներին, բոլորը գրաված զենքերը, ռազմական ավարը և նույնիսկ ընկած ձիերն ու եզները փոխարինել հունգարական ցեղատեսակի կենդանիներով։

Կայսրին խաղաղության դրդեց 1155 թվականին արտաքին քաղաքական իրավիճակի փոփոխությունը, սկսվեց բյուզանդական ներխուժումը Հարավային Իտալիա, սերբերը վերջնականապես ենթարկվեցին 1153 թվականին, Իզյասլավ Մստիսլավիչը մահացավ 1154 թվականին, իսկ Յուրի Դոլգորուկին տիրեց Կիևին, որից հետո Գեզան։ դադարեցրել է միջամտությունը Ռուսաստանի գործերին. Բորիս Կոլոմանովիչի մահվան արդյունքում Մանուելը կորցրեց հունգարական թագավորի վրա ճնշում գործադրելու հնարավորությունը։

1151-1156 թվականների պատերազմները հաջողություն չբերեցին կողմերից ոչ մեկին և չլուծեցին քաղաքական հակամարտությունը։ Հնգամյա հաշտության պայմանագիրը թարմացվել է 1161 թվականին, սակայն երկու տարի անց Մանուելը միջամտել է Հունգարիայի դինաստիկ պայքարին և սկսել նոր պատերազմ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Chalandon, p. 399—401
2. ↑  Chalandon, p. 401—402
3. ↑  Иоанн Киннам. III, 11
4. ↑  К тому же, родственник Мануила (Грот, с. 180)
5. ↑  Грот, с. 181—182
6. 1 2  Chalandon, p. 404
7. ↑  Иоанн Киннам. III, 10 Вероятно, речь идет о каком-то королевском замке
8. ↑  Chalandon, p. 405
9. ↑  Chalandon, p. 405—406
10. ↑  Chalandon, p. 406—407
11. ↑  Chalandon, p. 407
12. ↑  Chalandon, p. 407—408
13. ↑  Chalandon, p. 408—409
14. ↑  Chalandon, p. 409
15. ↑  Chalandon, p. 411—412
16. 1 2 3  Иоанн Киннам. III, 19
17. ↑  Chalandon, p. 413—414
18. ↑  Chalandon, p. 414

Աղբյուրներ
----------

* *Chalandon F.* Jean II Comnène (1118—1143) et Manuel I Comnène (1143—1180). P.: Picard, 1912
* *Stephenson P.* Byzantium's Balkan Frontier. A Political Study of the Northern Balkans, 900—1204. — Cambridge University Press, 2000. — ISBN 0-521-77017-3
* *Грот К. Я.* Из истории Угрии и славянства в XII веке (1141—1173). — Варшава: М. Зенкевич, 1889