recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
***Նեմատիկ*** հեղուկ բյուրեղներում,(ՆՀԲ) մոլեկուլների ծանրության կենտրոն­նե­րի համար հեռակա կարգը բացակայում է, սակայն գոյություն ունի կողմնորո­շու­մային կար­գավորվածություն։ Այսինքն`մոլեկուլները կողմնորոշված են արտա­քին պայ­ման­ներով որոշվող որևէ գերադասելի ուղղությամբ։ Այդ գերադասելի ուղղու­թյամբ ուղ­­ղված միա­­վոր վեկտորը կոչվում է դիրեկտոր [1]:

***Խոլեստերիկ*** հեղուկ բյուրեղները տեղայնորեն շատ նման են նեմատիկներին։ Ծա­վալային առումով դրանք ունեն պարուրաձև կառուցվածք։

***Սմեկտիկ*** (հունարեն <<օճառ>> բառից) հեղուկ բյուրեղները ավելի կարգավոր­ված են, քան նեմատիկ բյուրեղները։ Նրանք ունեն շերտավոր կառուցվածք։ Յուրաքանչյուր շերտի հաստությունը մեկ մոլեկուլի երկարության կարգի է։ Շերտի ներսում մոլե­կուլ­ներն ունեն կողմնորոշումային, բայց ոչ տրանսլյացիոն կարգավորվա­ծություն։ Մոլե­կուլ­ները չեն կարող անցնել շերտից շերտ։ Շերտերը կարող են իրար նկատմամբ ազատ սահել։

Գոյություն ունեն ՆՀԲ­-ի­ կողմնորոշման հետևյալ տեսակները՝ պլանար, հո­մե­ո­տրոպ, հիբրիդ և թվիստ [2]:

***Պլանար*** կողմորոշումով նեմատիկ հեղուկ բյուրեղական բջջում դիրեկտորը զու­գահեռ է պատերին։ Այն օպտիկապես միառանցք բյուրեղ է, որի օպտիկական ա­ռանցքը զուգահեռ է պատերին։

***Հոմեոտրոպ*** կողմնորոշումով նեմատիկ հեղուկ բյուրեղական բջջում դիրեկտորը (հետևաբար նաև օպտիկական առանցքը) ուղղահայաց է պատերին։

***Հիբրիդ*** կողմնորոշումով նեմատիկ հեղուկ բյուրեղական բջջում պատերից մեկին առկա է պլանար, իսկ մյուսին՝ հոմեոտրոպ կողմնորոշում։

***Թվիստ*** կողմնորոշման դեպքում յուրաքանչյուր պատին և պատերին զու­գա­հեռ ցանկացած հարթության մեջ կողմնորոշումը պլանար է։ Պարզապես դի­րեկ­տորի ուղղությունը հարթությունից հարթություն պտտվում է և ստացվում է պատերին ուղղա­հայաց ուղ­ղու­թյամբ  պարուրաձև կառուցվածք։

1. Ռ. Ս. Հակոբյան, Ռ. Ս. Չիլինգարյան Հեղուկ բյուրեղների ֆիզիկա 2006
2. Сонин А.С. Введение в физику жидких кристаллов. Москва: Наука, 1983(չաշխատող հղում)
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Տուրգենևի փողոց (այլ կիրառումներ)

**Տուրգենևի փողոց** (ռուս.՝ Улица Тургенева), փողոց Ռուսաստանի Ռոստովի մարզի Կրասնի Սուլինի շրջանի և Կրասնոսուլինսկի քաղաքային շրջանի վարչական կենտրոն Կրասնի Սուլին քաղաքի Տատարսկի միկրոշրջանում։ Անվանվել է ռուս գրականության դասական Իվան Սերգեևիչ Տուրգենևի (1818-1883) պատվին։ Սկիզբ է առնում Գրիբոյեդովի նրբանցքից և ավարտվում Գնիլուշա գետի ափից քիչ հեռու։ Երկարությունը 150 մետր է։

Նկարագրություն
--------------

Կրասնի Սուլին քաղաքի Տուրգենևի փողոցը սկսվում է Գնիլուշա գետի ափերից մեկի մոտից՝ Գրիբոյեդովի նրբանցքից և ավարտվում Գնիլուշա գետի մեկ այլ ափից քիչ հեռու։ Կարճ փողոց է. երկարությունն ընդամենը 150 մետր է։ Փողոցում կա համարակալված 15 շինություն. ձախ կողմում (կենտ համարներ)` 8 շինություն, աջ կողմում (զույգ համարներ)` 7։

Տուրգենևի փողոցի փոստային դասիչն է՝ 346351։

Փողոցն անվանվել է ռուս ռեալիստ գրող, բանաստեղծ, հրապարակախոս, դրամատուրգ, թարգմանիչ, ռուս գրականության դասական, Պետերբուրգի գիտությունների կայսերական ակադեմիայի ռուսերենի գծով թղթակից անդամ, Օքսֆորդի համալսարանի պատվավոր դոկտոր Իվան Սերգեևիչ Տուրգենևի (1818-1883) պատվին։ Տուրգենևի ստեղծած գեղարվեստական համակարգը ազդեցություն է թողել 19-րդ դարի երկրորդ կեսի ոչ միայն ռուս, այլև արևմտաեվրոպական վեպի բանաստեղծական արվեստի վրա։ Նա ռուս գրականության և դրամատուրգիայի քարոզիչն էր Արևմուտքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հ. 12, էջեր 128-129»։ Վերցված է 2019 Ապրիլ 5

Աղբյուրներ
----------

* Улица Тургенева в Красном Сулине
* Подробная карта Улица Тургенева, город Красный Сулин со спутника с номерами домов, индекс и маршруты, Яндекс, Гугл карты

Արտաքին հղումներ
----------------

* г. Красный Сулин, улица Тургенева Archived 2019-03-26 at the Wayback Machine.
«*Ալքիմիկոսը փիլիսոփայական քարը փնտրելիս»* *Ջոզեֆ Ռայթի նկարը, 1771*
**Փիլիսոփայական քար** (լատ.՝ lapis philosophorum), ըստ միջնադարյան ալքիմիկոսների նկարագրությունների՝ որոշակի ռեագենտ, որի միջոցով հնարավոր է իրականացնել մետաղների ոսկու վերափոխում (փոխարկում), ինչպես նաև ստեղծել կյանքի էլիքսիր։

Ալքիմիայի գլխավոր նպատակներից մեկը՝ երկու առեղծվածային նյութի պատրաստումն էր, որը կօգներ կատարելագործել մետաղները։ Առաջինը կոչվում էր «սպիտակ առյուծ»։ Այն կարող էր հասարակ մետաղները վերածել արծաթի։ Առավել կարևոր էր «փիլիսոփայական քարի» պատրաստումը, որը պետք է օժտված լիներ յուրահատուկ հատկությամբ. այն է՝ վերածել հասարակ մետաղները ոսկու։ Այն անվանում էին նաև կյանքի համադարման և կյանքի էլիքսիր։ Բացի այդ այն հանդիսանում էր հատուկ դեղորայք, որի լուծույթի ոսկե ըմպելիքի նույնիսկ շատ փոքր զանգվածների ընդունումը կնպաստեր զանազան հիվանդությունների բուժմանը, երիտասարդեցմանը, կյանքի տևողության երկարեցմանը։

Ալքիմիկոսների աշխատություններում «Փիլիսոփայական քարի» խորհրդանիշ է հանդիսանում իր պոչը ուտող վիշապ Իռոբոռոսը կամ մի էակ, որը առաջանում է փիլիսոփայության թագավորի և թագուհու միավորումից։

«Փիլիսոփայական քարը» հայտանաբերողներին անվանում էին ադեպտներ։

Իրական ալքիմիկոսների համար փիլիսոփայական քարը ոչ թե նպատակ էր, այլ զուտ միջոց։ Նրանց հետաքրքրում էր ինքը՝ «փիլիսոփայական քարը», նրանց հետաքրքրում էր այն, թե ինչպես է այն շնորհում հոգու ազատագրում, մեծարում իր տիրոջը։
Թեև շատերը «փիլիսոփայական քարը» համարում են հորինվածք, սակայն XX դարում փորձերի արդյունքում պարզվել է, որ հաճախ ոսկու շատ փոքրիկ զանգվածներ ստացվում են այլ էլեմենտներից՝ միջուկային շարժիչի հետ աշխատանքի արդյունքում։

«Փիլիսոփայական քարի» պատրաստման բաղադրատոմս («Մեծ Գրիմուար» գրքից)՝

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4368519-5 · Microsoft: 192051995 |

 |
**Պլեոքրուզմ** (հին հունարեն՝ πλέον - ավելի շատ և χρόα - գույն կամ Պլեոքրուզմ), բազմագունություն, նյութերի գունավորման փոփոխությունը դրանցով անցնող լույսի ազդեցությամբ՝ կախված վերջինիս տարածման ուղղությունից և բևեռացումից։

Պատմություն
-----------

Առաջինը դիտել են Ժ. Բիոն և գերմանացի ֆիզիկոս Թ․ Զեեբեկը 1816 թվականին։ Պլեոքրուզմ նյութերի օպտիկական անիզոտրոպության դրսևորումներից է․ լույսի կլանումը դրանցում անիզոտրոպ է, իսկ կլանման կախումը ճառագայթման ալիքի երկարությունից («գույնից») հանգեցնում է պլեոքրուզմի։

Տեսակներ
--------

Պլեոքրուզմի տեսակներից մեկը շրջանային դիքրոիզմն է՝ կլանման տարբերությունը աջ և ձախ շրջանային բևեռացման լույսի համար։ Պլեոքրուզմ ամենից հաճախ դիտվում է բյուրեղներում, որոնց համար բնորոշ, է նաև գծային դիքրոիզմը՝ սովորական և ոչ սովորական ճառագայթների ոչ նույնանման կլանումը։

Միառանցք բյուրեղների դեպքում տարբերում են 2 «գլխավոր» (հիմնական) գունավորում՝ օպտիկական առանցքի երկայնքով և դրան ուղղահայաց ուղղությամբ դիտելիս։

Երկառանցք բյուրեղներում դիտվում է 3 հիմնական գունավորում երեք ուղղություններով, որոնք կարող են համընկնել կամ չհամընկնել բյուրեղի գլխավոր ուղղությունների հետ։ Մյուս ուղղություններով բյուրեղը երևում է այլ, այսպես կոչված, միջանկյալ գույներով։ Ուժեղ Պլեոքրուզմով աչքի են ընկնում, օրինակ, տուրմալինը (միառանցք բյուրեղ) և պղնձի ացետատը (երկառանցք բյուրեղ)։

Պլեոքրուզմ ուսումնասիրում են նուրբ հեղկուկներում, բևեռացած լույսի մանրադիտակով, որի սեղանիկը շրջելիս բյուրեղի գույնը փոխվում է կտրվածքի կողմնորոշմանը համապատասխան։

Կիրառություններ
---------------

Պլեոքրուզմի գործնական կարևոր կիրառություններից է պոլյարոիդների (բևեռացուցիչի տարատեսակ) օգտագործումը, որոնց աշխատանքի հիմքում ընկած է գծային դիքրոիզմի երևույթը։

Տես նաև
-------

* Բևեացում լույսի

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 330)։*  |
|  |
| --- |
| **Գորբունովի երկարաբեղիկ** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Կենդանիներ (Animalia) |
| **Տիպ/Բաժին** | Հոդվածոտանիներ (Arthropoda) |
| **Ենթատիպ** | Վեցոտանիներ (Hexapoda) |
| **Դաս** | Միջատներ (Insecta) |
| **Կարգ** | Բզեզներ (Coleoptera) |
| **Ընտանիք** | Երկարաբեղիկներ (Cerambycidae) |
| **Ցեղ** | **Dorcadion** |
| **Տեսակ** | **Գորբունովի երկարաբեղիկ** *(D. gorbunovi)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Dorcadion gorbunovi*** |

**Գորբունովի երկարաբեղիկ** (լատ.՝ Dorcadion gorbunovi), երկարաբեղիկների ընտանիքին պատկանող միջատ։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

11-14,5 մմ երկարությամբ, բավականին ձգված, սև մարմնով, գրեթե հավասարաչափ, խիտ, բաց մոխրագույն կամ արծաթագույն թավշյա ծածկույթ ունեցող վերնաթևերով, կողային եզրերի երկայնքով ձգվող սև զոլով ոչ մեծ չափի բզեզ է։ Վերնաթևերն առաջնամեջքից փոքր-ինչ լայն են, նեղ ձվաձև, էգինը՝ ավելի լայն, քան արուինը։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետությունում, Հայաստանում հանդիպում է Դարալագյազի լեռնաշղթայի և Զանգեզուրի լեռնաշղթայի ծայրհյուսիսային հատվածից։ Հայտնաբերվել է Գնիշիկ գյուղի (Վայոց ձորի մարզ), Տաթև և Անգեղակոթ (Սյունիքի մարզ) գյուղերի մոտակայքում։

Էկոլոգիա
--------

Ապրում է ծովի մակարդակից 1800-2200 մ բարձրությունների վրա՝ լեռնատափաստանային, ալպյան և ենթալպյան գոտիներում։

Բզեզները գետնին սողում են ցերեկը` ապրիլի վերջից մինչև հուլիսի կեսերը։ Զարգացումը ընթանում է հողում։

Պահպանություն
-------------

Սահմանափակ արեալով հազվագյուտ տեսակ է։ Բնության պահպանության միջազգային միության Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես վտանգված տեսակ։

Թվաքանակը բավականին բարձր է, իսկ փոփոխության միտումները հայտնի չեն։

Վտանգման հիմնական գործոններն են անասունների չկարգավորված արածեցումը, կլիմայի կանխատեսվող փոփոխությունների հետևանքով դրա սահմանների լանջն ի վեր տեղաշարժմամբ պայմանավորված տեսակի տարածման շրջանների կրճատումը։

Պահպանության միջոցառումներ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · IRMNG |

 |
**Կասանդրա Հարիս** (անգլ.՝ Cassandra Harris), իրական անունն է՝ **Սանդրա Կոլլին Ուեթս** անգլ.՝ Sandra Colleen Waites, դեկտեմբերի 15, 1948(1948-12-15), Սիդնեյ, Ավստրալիա - դեկտեմբերի 28, 1991(1991-12-28), Լոս Անջելես, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ), ավստրալիացի և ամերիկացի դերասան։

Կենսագրություն և կարիերա
------------------------

**Կասանդրա Հարիսը** ծնվել է 1948 թվականի դեկտեմբերի 15-ին Սիդնեյի Նոր Հարավային Ուելս նահանգում, Ավստրալիա։

1961 թվականին, երբ նա 12 տարեկան էր՝ ընդունվում է՝ National Institute of Dramatic Art|National Institute of Dramatic Art|en|National Institute of Dramatic Art, Սանդրա Գլիսոն անունով։

1970-ականների վերջերին նա սկսում է նկարահանվել ֆիլմերում։

Անձնական կյանք
--------------

Կասանդրան 1964 թվականին ամուսնացել է Վիլյամ Ֆերթի հետ, հետագայում նրանք բաժանվեցին։

1970-1978 թվականներին Կասանդրան ամուսնացած է եղել պրոդյուսեր՝ Դերմոտ Հարիսի հետ։ Այս ամուսնությունից ունեցել է երկու երեխա՝ աղջիկը՝ Շարլոտ Եմիլի Բրոսնանը և տղան՝ Քրիստոֆեր Բրոսնանը։

1980-1991 թվականները (մինչ մահը) Կասանդրան ամուսնացած է եղել՝ դերասան Պիրսո Բրոսնանի հետ։ Այս ամուսնությունից Հարիսն ունեցել է իր երրորդ երեխային՝ Շոն Բրոսնանին։

Մահ
---

1987 թվականին պարզ դարձավ որ դերասանուհին հիվանդ է քաղցկեղով։ Չորս տարվա պայքարից հետո՝ 1991 թվականի դեկտեմբերի 28-ին Կասանդրա Հարիսը մահացել է Լոս Անջելեսում (Կալիֆոռնիա նահանգում, ԱՄՆ)։

Ֆիլմագրություն
--------------

| Թվական | Ֆիլմի անունը | Դերը |
| --- | --- | --- |
| 1982-1987 | Remington Steele | Ֆելիցիա |
| 1981 | For Your Eyes Only | Գրաֆինիա Լիզլ ֆոն Շալֆ |
| 1980 | Rough Cut | Տիկին Լլոյիդ Պալմեր |
| 1978 | The Greek Tycoon | Կասանդրա |
| 1975-1978 | Space: 1999 |  |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Internet Movie Database — 1990.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Կասանդրա Հարիսը Find a Grave կայքում։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | AllMovie · AlloCiné · ČSFD · Internet Movie Database · ԿինոՊոիսկ · WikiTree |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | CONOR: 275631459 · LCCN: no2013069522 · VIAF: 304424864 · WorldCat VIAF: 304424864 |

 |
**Լեռնամետալուրգիայի ինստիտուտ**, փակ բաժնետիրական ընկերությունը լեռնամետալուրգիայի ոլորտի տարածաշրջանային նշանակության համալիր գիտահետազոտական և նախագծային ինստիտուտ է Երևանում։

Պատմություն
-----------

Ինստիտուտը հիմնադրվել է 1952 թվականին, ԽՍՀՄ Գունավոր մետալուրգիայի նախարարության կողմից։ Եղել է Մոսկվայի «Գիպրոցվետմետ» նախագծային ինստիտուտի երևանյան մասնաճյուղը։ Շինարարության և նախագծային-հետազոտական աշխատանքների ծավալների ավելացմամբ պայմանավորված՝ երևանյան մասնաճյուղի հիման վրա 1957 թվականին կազմակերպվել է ինքնուրույն հաշվեկշռով առաջին կարգի նախագծային ինստիտուտ, որին վերապահվում են Հայաստանում կառուցվող՝ գունավոր մետալուրգիայի բնագավառի ձեռնարկությունների գլխավոր նախագծողի գործառույթները։

1957 թվականին Հայաստանում ստեղծվել է գիտահետազոտական լեռնամետալուրգիական ինստիտուտ (ԳՀԼՄԻ), որը գլխադասային ինստիտուտի իրավասություն ուներ՝ գիտական հիմնախնդիրների մշակման և մետալուրգիական և լեռնահանքային արդյունաբերական գործընթացների կատարելագործման նպատակով Հայաստանի գունավոր մետալուրգիայի ձեռնարկությունների համար գիտահետազոտական և փորձնական-շինարարական աշխատանքներ իրականացնելու։ Հետագայում ԳՀԼՄԻ-ն և Արմգիպրոցվետմետը միավորվել են։

1963 թվականին ինստիտուտն անցել է ԽՍՀՄ Պետմետալուրգկոմիտեի ենթակայության տակ։

1967 թվականին ինստիտուտի հիմնական երեք բաժիններն էին՝ լեռնային, հարստացման և մետալուրգիայի, որոնց ենթակայության տակ կային 8 մասնագիտացված հետազոտական լաբորատորիաներ։

Հիմնական բաժինների իրականացրած հետազոտությունների համընդգրկունությունն ու արդյունավետությունն ապահովելու համար ստեղծվել են երկրաբանության, տեխնիկատնտեսական և գիտատեխնիկական հետազոտությունների և արտոնագրային ծառայության բաժինները, կեղտաջրերի մաքրման և գազամաքրման ու փոշեզտման լաբորատորիաները։

Ինստիտուտի վերլուծական մասը ներկայացված էր կենտրոնական վերլուծական, հարգորոշման, սպեկտրալ վերլուծության, ռենտգենա-կառուցվածքային վերլուծության և միներոլոգիայի ու պետրոգրաֆիայի լաբորատորիաներով։

Իր պատմության ողջ ընթացքում ինստիտուտի գործունեությունն անշեղորեն ընդլայնվել է, զուգահեռաբար աճել են կատարված աշխատանքների ծավալները։ Որոշակի անկում է արձանագրվել միայն 90-ականներին՝ Հայաստանում հանքարդյունաբերության ոլորտի ճգնաժամով պայմանավորված։

1994 թվականին ինստիտուտը գրանցվել է Հայաստանի Հանրապետության պետական ռեգիստրի կողմից՝ որպես «**Հայաստանի Գունավոր Մետալուրգիայի գիտահետազոտական և նախագծային ինստիտուտ**» («**Հայգիտգունմետգիտնախագիծ**») Պետական ձեռնարկություն, որը 02.02.1998 թվականին վերակազմավորվել է «**Հայգիտգունմետգիտնախագիծ**» պետական փակ բաժնետիրական ընկերության, իսկ 08.12.1999 թվականին անվանափոխվել է «Լեռնամետալուրգիայի ինստիտուտ» փակ բաժնետիրական ընկերության։

Լաբորատորիաներ
--------------

* Երկրաբանության լաբորատորիա
* Հանքահարստացման և ազնիվ մետաղների լաբորատորիա
* Լեռնային բաժին
* Մետալուրգիայի լաբորատորիա
* Շրջակա միջավայրի պահպանության բաժին
* Կենտրոնական անալիտիկ և հարգորոշման լաբորատորիա

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայաստանի լեռնամետալուրգիայի ինստիտուտը կատարում է Չիտայի մարզի Չինեյ հանքավայրի շահագործման նախագծային աշխատանքները

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայքը
* «Վալլեքս» խումբը միության կայքը
* ՀԱՅԱՍՏԱՆՆ ԱՐԺԱՆԱՑԵԼ Է ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՄՐՑԱՆԱԿԻ` ԼԵՌՆԱՄԵՏԱԼՈՒՐԳԻԱՅԻ ԲՆԱԳԱՎԱՌՈՒՄ ՁԵՌՔԲԵՐՈՒՄՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ
Աղի արդյունահանում Սալինաս Գրանդեսում
Hymenaea courbaril ծառեր Սալինաս Գրանդեսում
**Սալինաս Գրանդես** (իսպ.՝ Salinas Grandes, թարգմանաբար նշանակում է *Մեծ աղուտներ*), ընդարձակ աղուտ Արգենտինայի հյուսիս-արևմուտքում։ Գտնվում է տեկտոնիկ իջվածքում՝ ծովի մակերևույթից մոտավորապես 170 մետր բարձրության վրա, Սիեռա Պամպայի երկու լեռնաշղթաների՝ Սիեռա դե Անկաստիի և Սիեռա դե Կորդովայի միջև։

Աղուտների մակերեսը կազմում է շուրջ վեց հազար քառակուսի կիլոմետր։</ref> Ընդհանուր երկարությունը ավելի քան 250 կիլոմետր է, լայնությունը ամենալայն տեղամասում՝ 100 կիլոմետր։ Տարածքում կան սոդայի և կալիումի կարբոնատի՝ պոտաշի նստվածքներ, փոքր քանակությամբ՝ նաև բորակ։
Բուսական աշխարհը աղքատիկ է։ Տեղ-տեղ հանդիպում են Allenrolfea vaginata տեսակի կակտուսներ, փոքր քանակություններով՝ Hymenaea Courbaril, Geoffrroea Decorticans ծառատեսակներ, Schinopsis-ի խիստ սակավաթիվ նմուշներ։

Սալինաս Գրանդիսի միջով անցնում է Տուկուման-Կորդովա երկաթուղին, ինչպես նաև՝ ասֆալտապատ մայրուղի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Martin Iriondo (2006). "Introducción a la Geología", Editorial Brujas 3º Edición, Argentina. ISBN 978-987-591-061-4*
2. 1 2  *Instituto Argentino de Investigaciones de las Zonas Aridas (IADIZA-CONICET) (2007) "Ambientes de las Salinas Grandes de Catamarca, Argentina".*

Արտաքին հղումներ
----------------

* *Manejo Sustentable del Ecosistema Salinas Grandes, Chaco Árido* en Google Books

Աղբյուրներ
----------

* *Սալինաս Գրանդես* հոդվածը Սովետական մեծ հանրագիտարանում .

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh2012000049 |

 |
1861 թվականին տպագրված ֆրանսերեն այբբենարան։
**Այբբենարան**, մայրենի լեզվի ուսուցման առաջին դասագիրքը։ Այբբենարանով աշակերտը սովորում է տպագիր և ձեռագիր տառերն ու նրանց հնչյունային իմաստը, սովորում վանկերով, ապա՝ միաձույլ կարդալ և ըմբռնել բառը, կարդալ ու հասկանալ փոքր տեքստերը, գրել պարզ բառեր և նախադասություններ։

Անվանումը
---------

Անունը ստացել է հայերեն այբուբենի առաջին տառերից (այբ, բեն)։

Նոր, հին և ամենաառաջին այբբենարաններ
------------------------------------

Մեզ հասած ամենահին ձեռագիր այբբենարանը («Յաղագս իմաստութեան անվարժ տղայոց ուսման») կազմել է Թովմա Մեծոփեցին (1430 թ.)։ Առաջին տպագիր այբբենարանը («Փոքր քերականութիւն կամ Այբբենարան») Աբգար Թոխաթեցունն է, որը լույս է տեսել Կ. Պոլսում, 1567 թվականին։ Աշխարհաբար առաջին այբբենարանը («Նոր այբբենարան») հրատարակվել է Տրիեստում, 1781 թվականին։ Նոր ժամանակների այբբենարաններից նշանավոր են Խաչատուր Աբովյանի «Նախաշավիղ»-ը, Ն. Տեր-Ղևոնդյանի «Մայրենի լեզու»-ն, Ղազարոս Աղայանի «Ուսումն մայրենի լեզվի»։

Այբբենարաններ են նաև «Լուսաբեր»-ը, «Դասընկեր»-ը, Զ. Աճեմյանի, Հ. Հայրապետյանի և Ա. Ճուղուրյանի կազմած դասագրքերը։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Մեծ ռուսական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNE: XX528154 · LCCN: sh00008832 · NKC: ph161931 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 339)։*  |
**Այգեկութ**, **այգեքաղ**, խաղողի բերքահավաք։ Ժամկետը որոշվում է խաղողի միջին նմուշների պարբերական վերլուծությունների հիման վրա։ Ժամանակից շուտ կամ ուշ այգեկութը իջեցնում է բերքի որակը (ցածր շաքարայնություն, վնասվածքներ վաղ աշնանային ցրտահարություններից, փտում անձրևներից)։

Հասուն խաղողի ողկույզները կտրում են դանակով կամ մկրատով, դասավորում արկղերում (10- 12 կգ) և ուղարկում նախնական վերամշակման կետեր։ Սեղանի խաղողի սորտերը հավաքում են լրիվ հասունության ժամանակ, չոր եղանակին, ողկույզները կտրում են՝ չդիպչելով պտուղներին, պահպանելով դիմացկունությունը բարձրացնող մոմային փառը։ Այգեկութից առաջ նախապատրաստում են մառանները, համապատասխան գույքը, ախտահանում տակառները, շենքերը, գործիքները և մեքենաները, ապահովում տարան, փոխադրամիջոցները։

Սովորույթներ
------------

Դեռևս հին ժամանակներից այգեկութը հայերի համար եղել է ուրախության, խնդության տոն։ Այգեկութ սկսելու հանդիսավոր արարողությունը հեթանոսական ժամանակներում կապված է եղել Նավասարդի տոնակատարության հետ (օգոստոսի կեսերին)։ Մինչև տոնակատարության օրը չէր կարելի խաղող ուտել։ Այս սովորությունը հայ ժողովրդի մեջ պահպանվել է նաև քրիստոնեությունն ընդունելուց հետո։ Այս սովորության նպատակն էր թերհաս խաղող չքաղելն ու չօգտագործելը։

Մինչև 20-րդ դարի սկիզբ
----------------------

Ընդհուպ մինչև 20-րդ դարի սկիզբը Գողթնում, Արարատյան դաշտում և այլ վայրերում այգեկութի առաջին օրը հրավիրում էին ազգականների և բարեկամների, այգում կազմակերպում էին ճաշկերույթ, երգում էին ուրախ երգեր։

Այգեկութը սկսում էին բարեմաղթանքներով։ Հավաքած խաղողը տեղափոխում էին հնձան, որը գտնվում էր այգու մի անկյունում։ Հրավիրված տղամարդկանցից մեկը բոբիկ ոտքերով տրորում էր խաղողը, հյութը հոսում էր շրջանաձև, փոքր ավազանի մեջ, որտեղից լցնում էին տկերը և տեղափոխում տուն, լցնում մառանում տեղավորված կարասները։

Խաղողի մի մասն էլ կողովներով փոխադրում էին կախանի համար։ Այգեկութը պատկերվել է հայ միջնադարյան շատ հուշարձանների քանդակներում (Դվին 5-րդ դար, Աղթամարի վանք, 20-րդ դար և այլն)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 342)։*  |
Ժոսկեն Դեպրեն 16-րդ դարում ձեռք է բերել դարաշրջանի մեծագույն կոմպոզիտորի համբավ
**Եկեղեցական երաժշտություն**, քրիստոնեական ժամասացությանը ուղեկցող երաժշտությունը։ Հին ժամանակներից աշխարհում տարածված հոգևոր երաժշտության տեսակ, միջնադարի երաժշտա–բանաստեղծական մասնագիտացված արվեստ։ Կրոնը լայնորեն օգտագործել է երաժշտության գաղափարա-հուզական ուժը։ Յուրաքանչյուր եկեղեցի (ուղղափառ, կաթոլիկական, բողոքական, հայ առաքելական) մշակել է պաշտամունքի երաժշտական ձևավորման իր սկզբունքները, տեսակներն ու ձևերը, որոնք ունեն էական տարբերություններ և կապված են առանձին երկրների, ժողովուրդների երաժշտական մշակույթի պատմական զարգացման պայմանների և առանձնահատկությունների հետ։ Ռուս, ուղղափառ եկեղեցու երաժշտության հիմքում ընկած է «զնամեննի ոասպեվ»-ը, կաթոլիկական եկեղեցական երաժշտության հիմքում՝ գրիգորյան խորալը, լյութերականինը՝ բողոքական խորալը, հայ առաքելականինը՝ շարականերգությունը։ Ժամերգությունը ուղղափաո եկեղեցում կատարվում է եկեղեցա-սլավոնական լեզվով, առանց նվագակցության, կաթոլիկական եկեղեցում՝ լատիներեն (1962 - 1965 թվականների կաթոլիկ եկեղեցու XXI Տիեզերական ժողովի թույլտվությամբ՝ նաև մայրենի լեզուներով), պրոֆեսիոնալ երգիչների ա կապելլա երգեցողությամբ կամ երաժշտական գործիքների (երգեհոն, նվագախումբ) նվագակցությամբ, լյութերական եկեղեցում՝ տվյալ ժողովրդի մայրենի լեզվով, բոլոր ծխականների մասնակցությամբ, երգեհոնի կամ այլ նվագարանների նվագակցությամբ։ Հայ Առաքելական Եկեղեցում ժամերգությունը հայերեն է։ Բազմաթիվ կոմպոզիտորներ եկեղեցական երաժշտությանը բնորոշ ձևերով ստեղծել են բարձրարժեք ստեղծագործություններ։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 496)։*  |
| **՞**Կորնգան Հայաստանի |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Բաժին | Ծածկասերմեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Լոբազգիներ |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Կորնգան Հայաստանի |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Onobrychis hajastana

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Կորնգան Հայաստանի** (լատ.՝ Onobrychis hajastana), լոբազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

25-70 սմ բարձրությամբ բազմամյա խոտաբույս է։ Տերևիկները լինում են 4-8 զույգ, 10-30 մմ երկարությամբ և 1-2 մմ լայնությամբ։ Ծաղկակիրները՝ ծաղկաբույլի հետտ միասին ունեն 7-20 սմ երկարություն։ Ծաղկաբույլը ծաղկելուց հետո երկարացող է։ Բաժակը առսեղմ մազոտ է։ Պսակը լինում է վարդագույն-սպիտակից մինչև կարմիր-վարդագույն։ Դրոշը մերկ է, մոտ 6-10 մմ երկարությամբ։ Ունդերը առսեղմ թավոտ են։

Տարածում
--------

Հանդիպում է Գեղամի (Գեղարդ, Զառ, Քյանքան, Գելայսոր գյուղերի շրջակայք) և Երևանի (Ջրվեժ, Ողջաբերդ, Զովաշեն, Գառնի գյուղերի շրջակայք) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Հանդիպում է նաև Նախիջևանում, Հյուսիսարևելյան Անատոլիայում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ստորին և միջին լեռնային գոտիներում՝ ծովի մակարդակից 800-1850 մ բարձրությունների վրա։ Ծաղկում է հունիս-հուլիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հուլիս-օգոստոսին։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ CITES–ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պոպուլյացիայի մի մասը պահպանվում է «Էրեբունի» և «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցների տարածքներում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Onobrychis hajastana
* EoL: 681962
* GBIF: 2972746
* GRIN: 25696
* iNaturalist: 138791
* IPNI: 509957-1
* IRMNG: 11201557
* ITIS: 819643
* NCBI: 1235875
* Plant List: ild-55267
* PLANTS: ONHA
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:509957-1
* Tropicos: 13059678

 |

 |
|  |
| --- |
| **Հիրիկ ատրպատականյան** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Ծնեբեկածաղկավորներ (Asparagales) |
| **Ընտանիք** | Հիրիկազգիներ (Iridaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | *Iridoideae* |
| **Տրիբա** | *Irideae* |
| **Ցեղ** | Հիրիկ *(Iris)* |
| **Տեսակ** | **Հիրիկ ատրպատականյան** *(I. atropatana)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Iris atropatana***Grossh. 1936 |

**Հիրիկ ատրպատականյան** (լատ.՝ Iris atropatana ), հիրիկազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս, որը գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Սոխուկավոր բույս է։ Տափակ, երկարությամբ ծավալված, մանգաղաձև ծայրերով տերևները հիմքի մոտ ունեն 2-4 սմ լայնություն։ Ցողունների բարձրությունը 5-10 սմ է։ Ծաղիկները 1-2 հատ են, դեղին, հազվադեպ՝ բաց կապտավուն։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում տարածված է Դարեղեգիսի ֆլորիստիկական շրջանում (Հերհեր, Բարձրունի, Մարտիրոս, Խնձորուտ, Սերս, Գետապ, Եղեգնաձոր, Ագարակաձոր, Մալիշկա)։ Աճում է նաև Նախիջևանում և Արևելյան Անատոլիայում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ծովի մակարդակից 1200-2000 մ բարձրությունների վրա, ստորին և միջին լեռնային գոտիներում, չոր քարքարոտ, կավային, գիպսակիր, խճաքարոտ լանջերին, տրագականտային և ֆրիգանանման բուսականության մեջ, գիհու անտառներում։ Ծաղկում է ապրիլ-մայիսին, պտղաբերում է մայիս-հունիս ամիսներին։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս է։ Տեսակին աճելավայրերի պայմանների փոփոխության պատճառով սպառնում է տարածման և բնակության շրջանների կրճատում։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ, CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

Պահպանության գործողություններ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Iris caucasica var. atropatana
* EoL: 5866412
* GBIF: 5298740
* GRIN: 428846
* iNaturalist: 1199032
* IPNI: 438372-1
* NCBI: 1037019
* Plant List: kew-321580
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:438372-1
* Tropicos: 16602573
* WCSP: 321580

 |

 |
|  |
| --- |
| **Հիրիկ վրացական** |
| Հիրիկ վրացականՀիրիկ վրացական |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Ծնեբեկածաղկավորներ (Asparagales) |
| **Ընտանիք** | Հիրիկազգիներ (Iridaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | *Iridoideae* |
| **Տրիբա** | *Irideae* |
| **Ցեղ** | Հիրիկ *(Iris)* |
| **Տեսակ** | **Հիրիկ վրացական** *(I. iberica)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Iris iberica***Steven, 1808 |

**Հիրիկ վրացական** (լատ.՝ Iris iberica) հիրիկազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

8-20 սմ բարձրությամբ ցողունով կոճղարմատավոր, գեղազարդային բույս է։ Տերևները ցողունագիրկ են, սովորաբար ուղիղ կամ սրանման։ Ծաղիկները մեծ են, ծաղկապատի 4-5 (16) սմ երկարությամբ, 2,5-4 սմ լայնությամբ արտաքին մասերի ետծալը խիտ ծածկված է դարչնագույն ջղերով և պուտերով, կենտրոնական մասում մեծ հակաձվաձև սևավուն պուտով, իսկ 3-5 (6) սմ տրամագծով ներքինները սպիտակավուն են, կամ բաց կապտավուն՝ դժգույն մանուշակագույն ջղերով։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հանդիպում է միայն Իջևանի ֆլորիստիկական շրջանում, Այրում կայարանի շրջակայքում։ Հայաստանից բացի, աճում է Վրաստանում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ստորին լեռնային գոտում` ծովի մակարդակից 400-600 մ բարձրությունների վրա, չոր քարքարոտ լանջերին, շիբլյակում։ Ծաղկում է մայիս ամսին, պտղաբերում՝ հունիսին։

Պահպանություն
-------------

Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է։ Անդրկովկասի էնդեմիկ է։ Հայաստանում հայտնի է մեկ պոպուլյացիա տեսակի ընդհանուր տարածման հարավային սահմանում։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 10 կմ²-ից պակաս է։ Հողատարածքների յուրացման պատճառով տեսակին սպառնում է անհետացում։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանության գործողություններ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · iNaturalist · NCBI |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Iris iberica
* GBIF: 5297923
* GRIN: 20335
* iNaturalist: 128601
* IPNI: 438723-1
* NCBI: 292538
* Plant List: kew-321969
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:438722-1
* WCSP: 321969

 |

 |
|  |
| --- |
| **Հիրիկ կեղծ կովկասյան** |
| Հիրիկ կեղծ կովկասյանՀիրիկ կեղծ կովկասյան |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Ծնեբեկածաղկավորներ (Asparagales) |
| **Ընտանիք** | Հիրիկազգիներ (Iridaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | *Iridoideae* |
| **Տրիբա** | *Irideae* |
| **Ցեղ** | Հիրիկ *(Iris)* |
| **Տեսակ** | **Հիրիկ կեղծ կովկասյան** *(I. pseudocaucasica)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Iris pseudocaucasica*** |

**Հիրիկ կեղծ կովկասյան** (լատ.՝ Iris pseudocaucasica), հիրիկազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Սոխուկավոր բույս է։ Ցողունն ունի 10-25 սմ բարձրություն։ 1-1,5 սմ լայնությամբ տերևները տափակ են, երկարությամբ ծալված, մանգաղաձև թեքված և սպիտակ կռճիկային ծայրերով։ Ծաղիկները 2-3 հատ են, բաց երկնագույն, մանուշակագույն կամ կանաչավուն դեղնավուն։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում տարածված է Երևանի (Ուրծի լեռնաշղթայի միջին մաս) և Մեղրու (Այգեձոր, Վարդանաձոր, Գուդեմնիս, Շվանիձոր, Գյումարանց, Նյուվադի) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Աճում է նաև Նախիջևանում, Արևելյան Անատոլիայում, Հյուսիսային Իրաքում, Հյուսիսային և Հյուսիսարևմտյան Իրանում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ստորին և միջին լեռնային գոտիներում՝ ծովի մակարդակից 600-1600 (2000) մ բարձրությունների վրա, ինչպես նաև չոր, քարքարոտ և կավային լանջերին, շիբլյակում և գիհու նոսրանտառում։ Ծաղկում է մարտ-մայիս ամիսներին, պտղաբերում՝ մայիս-հունիսին։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է։ Տարածման շրջանի մակերեսը 5000 կմ²-ից պակաս է, բնակության շրջանի մակերեսը՝ 500 կմ²-ից պակաս։ Տեսակին, կապված աճելավայրերի պայմանների փոփոխության հետ, սպառնում է տարածման և բնակության շրջանների կրճատում։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես հազվագյուտ տեսակ։ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

Պոպուլյացիայի մի մասը պահպանվում է «Արևիկ» ազգային պարկի սահմաններում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · iNaturalist · NCBI |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Iris pseudocaucasica
* GBIF: 5298181
* GRIN: 428905
* iNaturalist: 508393
* IPNI: 438997-1
* NCBI: 292551
* Plant List: kew-322262
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:438997-1
* Tropicos: 16602540
* WCSP: 322262

 |

 |
**Մայ Հելեն Սորկմո** (նորվ.՝ Maj Helen Sorkmo, օգոստոսի 14, 1969(1969-08-14), Ուս, Հեդմարկ, Նորվեգիա), նորվեգացի դահուկորդուհի, մասնակցել է երկու Օլիմպիական խաղերի և երեք աշխարհի առաջնության։

Սորկմոն աշխարհի  գավաթում առաջին անգամ հանդես է եկել 1992 թվականի  մարտի 14-ին, 2002 թվականի նոյեմբերին տարել է իր առաջին հաղթանակը՝ աշխարհի գավաթում, էստեֆատ ոճում։ Աշխարհի առաջնություն ընդամենը ունի երկու հաղթանակ, երկուսն էլ էստեֆատ ոճում, դահուկավազքում հինգ անգամ հայտնվել է լավագույն եռյակում, ամեն անգամ սպրինտ ձևում։ Սորկմոի լավագույն ձեռքբերումները ընդհանուր առմամբ եղել են 1999 թվականից 2000 թվականների մրցաշրջանում, աշխարհի առաջնությունում։

1998 թվականին Նագանոյում տեղի ունեցած օլիմպիական խաղերում, 30 կմ ազատ ոճում զբաղեցրել է 19-րդ տեղը։

2002 թվականին Սոլթ Լեյք Սիթիում տեղի ունեցած օլիմպիական խաղերում զբաղեցրել է 6-րդ տեղը, բացի այդ, նաև մեկնարկել է 15 կմ ազատ ոճով, բայց դուրս է եկել հեռավորության սահմանից։

Իր կարիերայի ընթացքում մասնակցել է երեք աշխարհի առաջնության, լավագույն արդյունքը եղել է 1999 թվականի աշխարհի առաջնությունում, 5 կմ դասական ոճում զբաղեցրել է 14-րդ տեղը և 2003 թվականի աշխարհի առաջնությունում, սպրինտ ոճում։

Մարզական կարիերան ավարտել է 2003 թվականին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑

Արտաքին հղումներ
----------------

* Մայ Հելեն Սորկմո
* Մայ Հելեն Սորկմո Archived 2010-02-01 at the Wayback Machine.
**Խեթագիտություն**, արևելագիտության բնագավառ, որն ուսումնասիրում է մ. թ. ա. II հազարամյակում Փոքր Ասիայում ապրած խեթերի, լուվիացիների, պալայացիների լեզուն, մշակույթն ու պատմությունը։ Խեթագիտության՝ իբրև գիտության ձևավորմանը նախորդել են XIX դարի մի շարք գիտնականների աշխատությունները (Արչիբալդ Սեյս, Ա. Կնուդսոն և ուրիշներ), որտեղ կռահվել է խեթերի նշանակությունը Փոքր Ասիայի հնագույն պատմության մեջ։ Խեթագիտության առաջացման գործում էական դեր կատարեցին 1906 թվականին գերմանացի գիտնական Հյուգո Վինկլերի՝ Բողազքյոյում խեթական պետության մայրաքաղաք Խատտուսայի ավերակներից սեպագիր դիվանի հայտնաբերումը և 1915 - 1917 թվականին չեխ գիտնական Բ. Հրովսիի կողմից խեթերեն տեքստերի վերծանումը։ Գերմանիայում սկիզբ դրվեցին խեթերեն սեպագիր տեքստերի ինքնագրերի երկու պարբերական հրատարակությունների՝ «Սեպագիր փաստաթղթեր Բողազքյոյից» և «Սեպագիր տեքստեր Բողազքյոյից», որոնց հատորների թիվն այժմ անցել է 60-ից։ Խեթերեն տեքստերի բանասիրական մանրազնին վերլուծության սկզբունքները, որ տվել է գերմանացի գիտնական Ֆ. Զոմմերը 1920 - 1924 թվականներին, զարգացրել են 1920-1960-ական թթ. Ալբրեխտ Գյոտցեն, Յոհաննես Ֆրիդրիխը և ուրիշներ։ Առանձնապես կարևոր են Է. Ֆոռերի 1920-1930-ական թթ. աշխատությունները։ Յո. Ֆրիդրիխը հրատարակել է «Խեթական թագավորության պետական դաշնագրերը» (հ. 1-2, 1926-1930) մենագրությունը, մշակել խեթերենի դասագիրքն ու բառարանը։ Սկզբնավորվել են խեթագիտության մի շարք բնագավառներ՝ լեզվագիտություն, աշխարհագրություն, պատմություն, կրոն։ 1957 թվականին Ա. Գյոտցեն լույս ընծայեց «Փոքրասիացիներ» աշխատությունը, որտեղ ամփոփված են խեթագիտության բոլոր բնագավառները։

Հայաստանում խեթագիտության հետ կապված բազմաթիվ հարցերին, մասնավորապես խեթական պետության և Հայկական լեռնաշխարհի ու նրա հնագույն բնակիչների փոխհարաբերություններին են նվիրված Ա. Խաչատրյանի, Գ. Ղափանցյանի, Վ. Խաչատրյանի մի շարք ուսումնասիրություններ և հոդվածներ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 44)։*  |
**Խեդենեկ Ա Արծրունի** (ծննդյան և մահվան թվականներն անհայտ, 10-ից - 11-րդ դար), Մեծ իշխան և վերակացու Վասպուրականում, Վասպուրականի վերջին թագավոր Սենեքերիմ Արծրունու ազգականը։ Խեդենեկ Ա-ն սերվում էր Արծրունիների իշխանական տոհմի ճյուղերից մեկից և հիմք է դրել միայն պատմագիտության մեջ կիրառվող Խեդենեկյանների իշխանական տոհմին։

Վասպուրականի թագավորության վերացում
-----------------------------------

Բյուզանդական նենգ քաղաքականության որոգայթն ընկած Սենեքիմ Արծրունին դեսպանություն է ուղարկում Կոստանդնուպոլիս, որդու՝ Դավթի գլխավորությամբ, և ընդունում է Բարսեղ Բ-ի պարտադրած ծանր պայմանագիրը՝ կայսրությանը զիջել Վասպուրականը (8 քաղաք, 72 բերդ, 4 հազար գյուղ) և 1021 թվականին իր արքունիքով, մերձավորներով ու զորքով (մոտ 70—80 հազար մարդ) գաղթում է Սեբաստիա, որը ճանաչվել է Արծրունիների ժառանգական տիրույթը։ Սենեքերիմ Արծրունու գաղթից հետո Խեդենեկ Ա-ն գրավում է Ամյուկ (Ամիւկ) բերդը և իշխում նրա շրջակայքի վրա։ 1021 թվականի արտագաղթից հետո Վասպուրականի «մեծ իշխան և վերակացու» է հիշվում Խեդենեկ Ա-ն (Խեդենիկ), որին հաջորդում է որդին՝ Թոռնիկը։

Ընտանիքը
--------

Ըստ Մեսրոպ Մաքսուդյանի «Հավաքարան անվանց կաթողիկոսաց (Աղթամարա)»-ի Խեդենեկ Ա-ի որդիներն են՝ իշխան Թոռնիկ Ա Արծրունին, Դավիթ և Ստեփաննոս եպիսկոպոսները

Տես նաև
-------

* Խեդենեկյաններ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  «Հավաքարան անվանց կաթողիկոսաց (Աղթամարա)», Մաքսուդյանց Մ. Էջմիածին, 1916, էջ 36
2. 1 2  «Հայկական Սովետական Հանրագիտարան», 5-րդ հատոր, էջ 44
3. ↑  «Պատմություն Արծրունյաց տան», Թովմա Արծրունի, Դ. ժբ.

Աղբյուրներ
----------

* «Հայոց անձնանունների բառարան», Հրաչյա Աճառյան, Հատոր 1, Ցուցակ 1, Էջ 507
* «Պատմություն Արծրունյաց Տան», Թովմա Արծրունի, 1985, Երևան, Դ. ժբ.

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Հավաքարան անվանց կաթողիկոսաց (Աղթամարա)», Մաքսուդյանց Մ. Էջմիածին, 1916, էջ 36 (Խեդենիկ)
**Խեթական կերպարվեստ և ճարտարապետություն**, խեթական արվեստի հնագույն նմուշները (մ. թ. ա. III հազարամյակի 2-րդ կես) ոսկե, բրոնզե, պղնձե կնիք-խորհրդապատկերներ են, կենդանիների արձանիկներ, խեցեղեն իրեր։ Մ. թ. ա. II հազարամյակում միակտուր քարերից կառուցվել են ամրությունների բարդ համակարգով, հատակագծում շրջանաձև ամրոց-բնակավայրեր և ամրոց-ապաստարաններ։ Բնակելի տները (երբեմն երկհարկանի) ունեցել են հարթ ծածկ, ճակատի կողմից՝ բաց բակ։ Տարածված է եղել կառույցի (տներ, պալատներ, տաճարներ) «բիտ-հիլանի» տիպը, որը երկայնական կողմում ունեցել է ուղղանկյուն կողային աշտարակներով և սյունազարդ պորտիկով մուտք։ Պատերի ներքևի մասը հաճախ արտաքինից երեսապատվել է քանդակազարդ քարե ուղղադիր սալերով (այսպես կոչված՝ օրթոստատներով)։ Բարձր զարգացման հասցված բոլորաքանդակը և բարձրաքանդակը, որպես կանոն, կերտվել են քարի խոշոր բեկորից (առյուծների և սֆինքսների կիսաֆիգուրներ Հատտուսայի դարպասներին, մ. թ. ա. XVIII դար, աստվածների զանգվածեղ արձաններ)։ Օրթոստատների և կոթողների հարթաքանդակները (սրբազան կենդանիներ, աստվածներ, աղոթող թագավորներ, պալատական կյանքի տեսարաններ) աչքի են ընկնում մոնումենտալությամբ, ստատիկությամբ, կերպարների խստորոշ հզորությամբ, ազատ կոմպոզիցիայով։ Առավել կանոնիկ են սրբազան ժայռաքանդակները։ Մ. թ. ա. IX-VIII դդ. խեթերի արվեստը հետզհետե կորցրել է ինքնատիպությունը՝ կրելով ասորական ու արամեական մշակույթների ազդեցությունը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 45)։*  |
**Սերջիու Չելիբիդակե** (ռումիներեն՝ Sergiu Celibidache, հունիսի 28 (հուլիսի 11), 1912, Ռոման, Ռումինիայի թագավորություն - օգոստոսի 14, 1996(1996-08-14)[…], Լա Նեվիլ սյուր Էսոն), գերմանական քաղաքացիությամբ ռումինացի դիրիժոր։

Կենսագրություն
--------------

Չելիբիդակեն ծնվել է Ռումինիայի Ռոման քաղաքում։ Երաժշտությամբ սկսվել է զբաղվել դաշնամուրով, այնուհետև Բուխարեստում, իսկ ավելի ուշ Փարիզում, ստացել է երաժշտական, փիլիսոփայական և մաթեմատիկական ուսում։ Նրա կյանքում մեծ նշանակություն ունեցավ Մարտին Շտայնկեի հետ հանդիպումը, որը, ապագայում նրան ծանոթացրեց բուդդայականության հետ։

Կարիերա
-------

Սերջիուն սովորել է Բեռլինի երաժշտական Բարձրագույն դպրոցում, Վալտեր Գմայնդլի (դիրիժորություն), Հուգո Դիստլերի (ձայնակարգություն) և Հայնց Տիսսենի (կոմպոզիցիա) մոտ։ 1945-1946 թվականներին գլխավորել է Բեռլինյան ռադիոյի սիմֆոնիկ օրկեստրը։ Միաժամանակ 1945 թվականի օգոստոսի 29-ին իր դեբյուտն է նշում, փաստացի առանց պատրաստվելու, Բեռլինյան ֆիլարմոնիկական օրկեստրում և, որպես գլխավոր դիրիժոր, այնտեղ մնացել է մինչև 1952 թվականը։ Ավելի ուշ աշխատել է Ստոկհոլմյան, Շտուտգարտյան և Փարիզյան ռադիոնների օրկեստրերում։ 1970 թվականին նրան պարգևատրում են դանիական Լեոնի Սոննիգի պարգևով։ 1979 թվականից մինչև մահը ընկած ժամանակաշրջանում Չելիբիդակեն համարվել է Մյունխենյան ֆիլարմոնիկական օրկեստրի երաժշտական ղեկավար։ Նա պարբերաբար դասեր էր տալիս Գերմանիայում գտնվող Մայնցի Համալսարանում, և նաև, 1984 թվականին Կյերտիսովսկիի երաժշտական համալսարանում, որն էլ տեղակայված է Ֆիլադելֆիա քաղաքում։

Չելիբիդակեի կյանքը ավարտվում է 1996 թվականին, 84 տարեկան հասակում, Լյա Նեվիլ սյուր Էսսոնում, որը գտնվում է Պիտիվիե շրջանում, Փարիզի մոտակայքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
3. 1 2  filmportal.de — 2005.
4. 1 2  Discogs — 2000.


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | AllMovie · Allmusic · AlloCiné · Discogs · Filmportal · Internet Movie Database · ԿինոՊոիսկ · MusicBrainz · Rate Your Music · Find A Grave |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրոքհաուս · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ ռուսական · Notable Names Database · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNC: a10248754 · BNE: XX1260948 · BNF: 13892305v · CONOR: 30777187 · GND: 118892762 · GTAA: 257222 · ISNI: 0000 0001 1084 5646 · LCCN: n79010167 · NDL: 00620474 · NKC: xx0025317 · NLP: A27110643 · NTA: 073697095 · NUKAT: n2010086616 · LIBRIS: 180756 · SUDOC: 078619548 · VIAF: 113906119 · WorldCat VIAF: 113906119 |

 |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ամասիա (այլ կիրառումներ)

**Ամասիա**, հայկական արական և իգական անուն։

Որպես արական անուն ադապտացվել է Խորենացու կողմից՝ բացատրելու համար Մասիս լեռան անվան ստուգաբանությունը, համեմատվում է հրեական Ամասիա թագավորի անվան հետ։ Ամասիան Յուդայի 8-րդ թագավորն էր։ Գահակալել է մ․ թ․ ա․ 838 - մ․ թ․ ա․ 809 թվականներին։ Պարտության է մատնվել Իսրայելի Յովաս թագավորից և մարդասպանների ձեռքով սպանվել։ Այս անձնանունի եբրայերեն ձևն է *Amaşyāh*, որ կազմված է *amş*` զորավոր և *Yāh*` Եհովա բառերից և նշանակում է «աստուածազօր կամ զօրութիւն Աստուծոյ»։ Տառադարձված է հունարեն Αμασίας բառից, որից էլ հայերեն Ամասիա։

Ամասիա անձնանունն է կրել Ալեքսանդր Մակեդոնացու հորեղբայրը, որը մ.թ.ա. IV դ.-ում հիմնել է պատմական Պոնտոսի թագավորության /հետագայում Փոքր Հայքի  Առաջին Հայք պրովինցիա/ կենտրոն՝ Ամասիա քաղաքը։

Որպես իգական անուն կրճատ ձևն է *Ամաս*։ Առաջացել է համասփյուռ ծաղկի անունից։

Գործածություններ
----------------

* Ամասիա, որդի Արմայիսի, նահապետ Հայկազանց (մ․ թ․ ա․ 1940 - մ․ թ․ ա․ 1908), նստաւ Արմավիր, ունեցավ 3 որդի՝ Գեղամ, Փառոխ և Ցոլակ։ Վերջին երկուսի համար գնաց շինեց Փառախոտ և Ցոլակերտ ավանները, լեռը կոչեց իր անունով Մասիս։ Կյանքի մնացյալ մասը անցրեց Արմաւիրում։
* Ամաս, որդի Հազրպէկի։
* Ամասիա, կին Խոփեարի և մայր տէր Մեսրոպի, որի աղջիկն էլ կոչվում է Ամաս։
* Ամաս, կին Փոխանի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Աճառյան Հ.* Հայոց անձնանունների բառարան (հայ.) — Երևանի պետական համալսարան, 1942. — հատոր 5.
2. ↑  Հրաչյա Աճառյան, Հայոց Անձնանունների Բառարան, հ. Ա, Երևան, «Երևանի պետական համալսարանի հրատարակություն», 1942, էջ 114-115 — 634 էջ։
3. ↑  Թորոս Աղբար, Բ, էջ 372, 1655 թ
4. ↑  Ձեռագիր, Վասպուրական, էջ 925, 1666 թ
5. ↑  Ձեռագիր, Վասպուրական, էջ 262, 1786 թ
| **՞**Հրիրկ մուսուլմանական |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Բաժին | Ծածկասերմեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Հրիրկազգիներ |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Հրիրկ մուսուլմանական |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Iris musulmanica

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Հիրիկ մուսուլմանական** (լատ.՝ Iris musulmanica), հիրիկազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Կոճղարմատավոր, գեղազարդային բույս է։ Ցողունն ունի 40-90 սմ բարձրություն։ Տերևները նեղ են, գծային, ցողունից կարճ։ Ծաղիկները 3-5 հատ են, բաց կապույտ կամ դժգույն, հազվադեպ՝ սպիտակավուն։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում տարածված է Երևանի (Մխչյան, Զանգիբասար, Ռեանլու, Մասիս, Արարատ, Սուրենավան գյուղերի շրջակայք) և Ապարանի (Արայի լեռ) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Աճում է նաև Նախիջևանում, ինչպես նաև Արևելյան Անատոլիայում և Հյուսիսարևմտյան Իրանում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ստորին և միջին լեռնային գոտիներում՝ 700-1500 մ բարձրությունների վրա, աղիավուն ճահիճներում, խոնավ աղակալած մարգագետիններում, ոռոգիչ ջրանցքների ափերին։ Ծաղկում է մայիս-հուլիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հուլիս-օգոստոսին։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է, որի տարածման շրջանի մակերեսը 5000 կմ²-ից պակաս է, բնակության շրջանի մակերեսը՝ 500 կմ²-ից պակաս։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված է որպես ոչնչացման սպառնալիքի ենթակա տեսակ։ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

Պոպուլյացիայի մի մասը աճում է «Աղակալած ճահճուտ» բնության հուշարձանի տարածքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · iNaturalist · NCBI |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Iris spuria subsp. musulmanica
* GBIF: 5298956
* GRIN: 429755
* iNaturalist: 508377
* IPNI: 883574-1
* NCBI: 292527
* Plant List: kew-322420
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:883574-1
* Tropicos: 16602658
* WCSP: 322420

 |

 |
**Բնության օրացույց**, ֆենոլոգիական տեղեկագիր տվյալ տեղանքի բնության սեզոնային երևույթների բազմամյա միջին ժամկետների վերաբերյալ։ Ստեղծվում է ֆենոլոգիական դիտարկումների և սեզոնային երևույթների ուսումնասիրությունների հիման վրա։ Առնվազն 3-7 (որոշ դեպքերում 50-100) տարվա դիտարկումների հիման վրա հաշվարկվում է յուրաքանչյուր երևույթի միջին ժամկետը և կազմվում նմուշային կամ չափանմուշային բնության օրացույց։ Սեզոնային երևույթների հաջորդականությունը սովորաբար հաստատուն է, սակայն առանձին տարիների դրանք կարող են շեղվել՝ եղանակային և այլ պայմաններից կախված։ Բնության օրացույցները լայնորեն կիրառվում են գյուղատնտեսության մեջ (կազմվում են պտղաբույծի, խաղողագործի, բանջարաբույծի, անասնաբույծի, մեղվաբույծի բնության օրացույցներ), նաև անտառաբուծության, որսորդության, ռազմական և այլ բնագավառներում։ Բնության օրացույցների օգնությամբ մի քանի օրվա ճշտությամբ կանխատեսվում են ընթացիկ տարվա ցանկացած երևույթի ժամկետները։ Բնության օրացույցում տրվում են տվյալ տարածաշրջանին բնորոշ բույսերի և կենդանիների կյանքի նկատելի փոփոխությունների ժամկետները (բույսերի վեգետացիայի վերսկսումը, տերևակալումը, ծաղկումը, պտուղների ու սերմերի հասունացումը, տերևաթափը, թռչունների չուն, վերադարձը, ձվադրումը, ձագ հանելը, տարբեր միջատների երևան գալը, դրանց ձվադրումը, թրթուրավորումը, թռիչքը և այլն)։

Սեզոնային երևույթների փոփոխությունների պատկերը բավական ճշտությամբ կարելի է տալ օդի ջերմաստիճանի տարեկան փոփոխությամբ։ Այդ երևույթների և եղանակի փոփոխությունների միջև կապը ցույց տալու համար բնության օրացույցում տեղեկություններ են տրված նաև մի շարք օդերևութաբանական և ջրաբանական երևույթների (ձնաշերտի գոյացման, ձնհալի, գետերի հորդացման, սառցակալման և այլն) վերաբերյալ։

Հայաստանում
-----------

Հայաստանում բնության օրացույցները կազմվել են վաղ ժամանակներից, բայց կանոնավոր հրատարակվել են 1960-ական թվականներից՝ «Ագրոկլիմայական տեղեկագրերի» մեջ։ 1976 թվականին առաջին անգամ հրատարակվել է «Հայաստանի բնության օրացույցը» (Ռ. Մկրտչյան, Ֆ. Հայրապետյան), որտեղ ընդհանրացվել են ՀՀ 55 բնակավայրում կատարված օդերևութաբանական կայանների 25-40 տարիների ֆենոլոգիական դիտարկումների արդյունքները։

Բնության օրացույցի միջոցով լուծվում են բազմաթիվ կիրառական խնդիրներ՝ շենքերի ջեռուցումը, անասունների մսուրային կերի անցման ժամկետներն ու տևողությունը և, ըստ դրանց, վառելիքի ու անասնակերի պաշարների կուտակումը։


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |