**Աբրահամ Ա Աղբաթանեցի** (*անհայտ*, Աղբաթան, Ռշտունիք, Վասպուրական, Հայկական մարզպանություն - մոտ 615), հայ հոգևորական գործիչ, մատենագիր, Ամենայն Հայոց կաթողիկոս (607-615)։ Հաջորդել է Մովսես Բ Եղիվարդեցուն։ Նախքան կաթողիկոս ընտրվելը եղել է Ռշտունիք գավառի եպիսկոպոսը։ Նրա օրոք է տեղի ունեցել Վրաց եկեղեցու բաժանումը Հայ Առաքելական եկեղեցուց։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է մոտ VI դարի կեսերին, Վասպուրական աշխարհի Ռշտունիք գավառի Աղբաթան գյուղում։ Նախապես եղել է Ռշտունիքի եպիսկոպոսը։ 607 թվականին մասնակցել է Հայ Առաքելական եկեղեցու եկեղեցական ժողովին, որին ներկա է եղել 50 եպիսկոպոս և 390 քահանա, սակայն հիշատակվում է միայն 12 եպիսկոպոսների անունները։ Ժողովի ժամանակ չի ընտրվում կաթողիկոս, որի պատճառով էլ եպիսկոպոսները Վրկանի մարզպան Սմբատ Բագրատունու նախաձեռնությամբ նորից են գումարում եկեղեցական ժողով և կաթողիկոս ընտրում Ռշտունյաց Աբրահամ եպիսկոպոսին։ Գահ բարձրանալով՝ նորընտիր կաթողիկոսը 607 թվականին նորից ժողով է հրավիրում, որպեսզի համոզվի հատկապես այն գավառների եպիսկոպոսների ուղղափառության մեջ, որոնք 571 թվականի պայմանագրով անցել էին Բյուզանդական կայսրությանը։ Այդ ժողովին մասնակցում են միայն 15 եպիսկոպոսներ։

Գործունեությունը
----------------

VI-VII դարերում, ինչպես ողջ քրիստոնյա Արևելքում, այնպես էլ հայ և բյուզանդական եկեղեցիների միջև սրվել էր պայքարը դավանական հարցերի շուրջ։ Այդ պայքարն ընթացել է քաղկեդոնականների և հակաքաղկեդոնականների, նեստորականների և արևելյան եկեղեցիների, այդ թվում՝ Հայ Առաքելական եկեղեցու միջև։ Սասանյան Պարսկաստանի և Բյուզանդիայի միջև շարունակվող պատերազմում երկու կողմերն էլ ձգտել են իրենց կողմը գրավել քրիստոնյաներին՝ այդ քաղաքականության մեջ մեծ տեղ հատկացնելով դավանության խնդիրներին։ Չնայած արդեն V դարի վերջին նեստորական եկեղեցին Պարսկաստանում պաշտոնապես ճանաչում էր ստացել, սակայն քաղկեդոնականություն ընդունած Բյուզանդիայի ազդեցությունից հայերին հեռացնելու համար Պարսից Խոսրով Բ Փարվեզ թագավորը պաշտպանել է Հայ եկեղեցու հակաքաղկեդոնական դիրքը և խրախուսել հակահունական տրամադրությունները։ Վրկանի մարզպան Սմբատ Բագրատունի Բազմահաղթի (VI դարի վերջ) միջոցով հեռացնելով Հայքի հունաց մասի հակաթոռ Հովհաննես կաթողիկոսին, որին հաստատել էր բյուզանական Մորիկ կայսրը (591 թվականից), թույլատրել է Մարզպանական Հայաստանի մայրաքաղաք և կաթողիկոսանիստ Դվինում կառուցել նոր եկեղեցի, իսկ ավելի ուշ՝ Պարսից ժողովում Հայ եկեղեցու դավանանքը ճանաչել է միակ ուղղափառ դավանությունը Պարսից տերության սահմաններում։ Աբրահամ Ա Աղբաթանեցու օրոք պայքարը բյուզանդական և պարսկական կողմնորոշում ունեցող քրիստոնյաների (հայեր, վրացիներ, ասորիներ) միջև շարունակվել է քաղկեդոնական և հակաքաղկեդոնական դավանանքի քողի տակ։ Չնայած Աղբաթանեցու ջանքերին՝ հետ պահել Վրաց Կյուրիոն կաթողիկոսին քաղկեդոնականություն ընդունելուց և հույների հետ դավանական միություն հաստատելուց, այնուամենայնիվ 608 թվականին Վրաց եկեղեցին ընդունել է քաղկեդոնականությունը։

Հոգևոր ժառանգությունը
---------------------

Այդ շրջանի իրադարձությունների, դավանական թեժ պայքարի կարևոր վավերաթղթեր են «Գիրք թղթոցում» պահպանված՝ Աղբաթանեցու եպիսկոպոսական և կաթողիկոսական գործունեությանը վերաբերող թղթերը, շրջաբերական գրությունները՝ ուղղված Վրաց Կյուրիոն կաթողիկոսին, Ցուրտավի Մովսես եպիսկոպոսին, Վրթանես Քերթողին, Վրկանաց մարզպան Սմբատ Բագրատունուն։ Հատկապես Վրաց Կյուրիոն կաթողիկոսին գրած թղթերում Աղբաթանեցին շեշտել է Հայոց, Վրաց և Աղվանից եկեղեցիների միությունը VI դարի սկզբին, երբ նրանք միասնաբար պայքարել են Հույն եկեղեցու նկրտումների և քաղկեդոնականության դեմ («Գիրք թղթոց»)։ Հայոց կաթողիկոսն իր թղթերում կարևոր տեղեկություններ է հաղորդել Դվինի 506 թվականի Ա ժողովի ընդունած որոշումների, Հայ եկեղեցու հակաքաղկեդոնական դիրքորոշման վերաբերյալ։ Ըստ Աղբաթանեցու, Դվինի Ա ժողովի գլխավոր նպատակը Քաղկեդոնի և քաղկեդոնական խնդիրների հանդեպ Հայ եկեղեցու և նրա ավագությունն ու գահերեցությունն ընդունող Վրաց և Աղվանից եկեղեցիների դավանական դրության պարզեցումն էր, միասնական պաշտոնական դիրքորոշման արտահայտումը։

Աղբաթանեցու գրություններն օգտագործել են հետագա դարերի հայ պատմիչներն ու մատենագիրները՝ Հայ և Վրաց եկեղեցիների բաժանման դեպքերը շարադրելիս, իսկ Ուխտանես եպիսկոպոս պատմիչը Աղբաթանեցու 14 թղթերից 11-ը զետեղել է իր «Պատմություն Հայոց» գրքի «Պատմութիւն բաժանման Վրաց ի Հայոց» հատվածում։  

Աղբաթանեցին գրել է նաև դավանական բնույթի ճառեր։

Աշխատություններ
---------------

* Աբրահամ Աղբաթանեցու գործերը հայ մատենագրութեան թուանշային գրադարանում
* Աբրահամ Աղբաթանեցի, Թղթեր («Մատենագիրք Հայոց», Դ հատոր, Է դար, Անթիլիաս, 2005, էջ 3-37)։
* Աբրահամ Աղբաթանեցի, Խոստովանութիւն («Մատենագիրք Հայոց», Դ հատոր, Է դար, Անթիլիաս, 2005, էջ 42)։
* Աբրահամ Աղբաթանեցի, Կանոն. Յաղագս դատաստանաց ամուսնութեան եւ քանիոնութեան ազգականաց («Մատենագիրք Հայոց», Դ հատոր, Է դար, Անթիլիաս, 2005, էջ 38-41)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 1. — էջ 41.
2. 1 2 3 4  Հայկական համառոտ հանրագիտարան (հայ.) — 1990. — հատոր 1.
3. 1 2 3 4 5 6 7  «Հայաստանը Հուստինիանոսի դարաշրջանում», Նիկողայոս Ադոնց, Երևան, 1987, էջ 371.
4. 1 2 3  «Գիրք թղթոց», էջ 146, 149, 151.

Գրականություն
-------------

* Տէր-Մինասեան Երուանդ, Հայոց եկեղեցւոյ յարաբերութիւնները ասորւոց եկեղեցիների հետ, Էջմիածին, 1908։ Երկրորդ հրատարակութիւնը տե՛ս Էջմիածին, 2009։
* Ակինեան Ներսէս, Կիւրիոն կաթողիկոս Վրաց, Վիեննա, 1910։
* Օրմանեան Մաղաքիա, Ազգապատում, հտ. 1, Կ. Պոլիս, 1912։
* Անասյան Հ. Հայկական մատենագիտություն, հ. 1, Ե. 1959։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Ստեղծագործությունների տեքստ | Հայ մատենագրութեան թուանշային գրադարան |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ · Ուղղափառ |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 5782 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 41)։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  *Քրիստոնյա Հայաստան հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո:*  |

|
|  |
| Նախորդող՝**Մովսես Բ Եղիվարդեցի** | **Կաթողիկոս**607–615 | Հաջորդող՝**Կոմիտաս Ա Աղցեցի** |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
**Հայ Առաքելական Եկեղեցու Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսներ** |
| --- |
|  |
| 4-րդ — 7-րդ դարեր | Գրիգոր Ա · Արիստակես Ա · Վրթանես Ա · Հուսիկ Ա · Դանիել Ա · Փառեն Ա · Ներսես Ա · Շահակ Ա · Զավեն Ա · Ասպուրակես Ա · Սահակ Ա · Հովսեփ Ա · Մելիտե Ա · Մովսես Ա · Գյուտ Ա · Հովհաննես Ա · Բաբկեն Ա · Սամվել Ա · Մուշե Ա · Սահակ Բ · Քրիստափոր Ա · Ղևոնդ Ա · Ներսես Բ · Հովհաննես Բ · Մովսես Բ · Աբրահամ Ա · Կոմիտաս Ա · Քրիստափոր Բ · Եզր Ա · Ներսես Գ · Անաստաս Ա · Իսրայել Ա · Սահակ Գ |
|  |
| 8-րդ — 13-րդ դարեր | Եղիա Ա · Հովհաննես Գ · Դավիթ Ա · Տրդատ Ա · Տրդատ Բ · Սիոն Ա · Եսայի Ա · Ստեփանոս Ա · Հովաբ Ա · Սողոմոն Ա · Գևորգ Ա · Հովսեփ Բ · Դավիթ Բ · Հովհաննես Դ · Զաքարիա Ա · Գևորգ Բ · Մաշտոց Ա · Հովհաննես Ե Դրասխանակերտցի · Ստեփանոս Բ · Թեոդորոս Ա · Եղիշե Ա · Անանիա Ա · Վահան Ա · Ստեփանոս Գ · Խաչիկ Ա · Սարգիս Ա · Պետրոս Ա · Խաչիկ Բ · Գրիգոր Բ · Բարսեղ Ա · Գրիգոր Գ · Ներսես Դ · Գրիգոր Դ · Գրիգոր Ե · Գրիգոր Զ · Հովհաննես Զ · Կոնստանդին Ա · Հակոբ Ա · Կոնստանդին Բ · Ստեփանոս Դ · Գրիգոր Է |
|  |
| 14-րդ - 18-րդ դարեր | Կոնստանդին Գ · Կոնստանդին Դ · Հակոբ Բ · Մխիթար Ա · Հակոբ Բ · Մեսրոպ Ա · Կոնստանդին Ե · Պողոս Ա · Թեոդորոս Բ · Կարապետ Ա · Հակոբ Գ · Գրիգոր Ը · Պողոս Բ · Կոնստանդին Զ · Գրիգոր Թ · Կիրակոս Ա · Գրիգոր Ժ · Արիստակես Բ · Սարգիս Բ · Հովհաննես Է · Սարգիս Գ · Զաքարիա Բ · Սարգիս Դ · Գրիգոր ԺԱ · Ստեփանոս Ե · Միքայել Ա · Գրիգոր ԺԲ · Դավիթ Դ · Մովսես Գ · Փիլիպոս Ա · Հակոբ Դ · Եղիազար Ա · Նահապետ Ա · Աղեքսանդր Ա · Աստվածատուր Ա · Կարապետ Բ · Աբրահամ Բ · Աբրահամ Գ · Ղազար Ա · Մինաս Ա · Ալեքսանդր Բ · Հակոբ Ե · Սիմեոն Ա · Ղուկաս Ա |
|  |
| 19-րդ - 21-րդ դարեր | Դավիթ Ե · Դանիել Ա · Եփրեմ Ա · Հովհաննես Ը · Ներսես Ե · Մատթեոս Ա · Գևորգ Դ · Մակար Ա · Մկրտիչ Ա · Մատթեոս Բ · Գևորգ Ե · Խորեն Ա · Գևորգ Զ · Վազգեն Ա · Գարեգին Ա · Գարեգին Բ |
|  |
| Հայոց Առաքելական Եկեղեցու պատկերանիշըԱմենայն Հայոց Կաթողիկոսների ցանկ |

 |