**Դեյվիդ Չարլզ Ստոուվ** (անգլ.՝ David Charles Stove, սեպտեմբերի 15, 1927(1927-09-15), Moree - հունիսի 2, 1994(1994-06-02), Mulgoa), ավստրալացի գիտական փիլիսոփա։

Գիտության փիլիսոփայության վերաբերյալ նրա աշխատությունները ներառում են ոչ միայն Դեյվիդ Հյումի ինդուկտիվ թերահավատության մանրամասն քննադատությունը, այլև նրա հայտնի ժամանակակիցների՝ Կառլ Պոպերի, Թոմաս Կունի, Իմրե Լակատոսի, Փոլ Ֆեյերաբենդի կողմից որդեգրված տեսակետների քննադատությունը։ Նաև 1986 թվականին իր աշխատության մեջ՝ «Ինդուկցիայի ռացիոնալիզմը» («The Rationality of Induction»), նա դրական կարծիք է հայտնում ինդուկցիայի խնդրի վերաբերյալ։

Ստոուվը սոցիոբիոլոգիայի բուռն քննադատ էր, նկարագրում էր այն որպես նոր կրոն, որտեղ գեները խաղում են Աստծո դերը։

Կենսագրություն
--------------

Դեյվիդ Ստոուվը ծնվել է Մորեյում (Նոր Հարավային Ուելս)՝ ավստրալական փոքրիկ քաղաքում։ Հետագայում նա ապրել է Նյուքասլում (Նոր Հարավային Ուելս), այնուհետև ընդունվել Սիդնեյի համալսարան, որտեղ 1940-ական թվականներին փիլիսոփայություն է սովորել։ Համալսարանում նա, ինչպես այդ սերնդի ավստրալացի շատ փիլիսոփաներ, ընկավ պրոֆեսոր Ջոն Անդերսոնի ազդեցության տակ։ Չնայած նա աջակցում էր ռացիոնալիզմի վերաբերյալ իր տեսակետներին, նա հետագայում ազատվեց իր ազդեցության բոլոր մյուս տարրերից։

Կրթությունն ավարտելուց հետո Ստոուվը դարձավ Սիդնեյի համալսարանի քաղաքական/բոհեմական շրջանակի անդամ (որի որոշ անդամներ հետագայում մտան «Sydney Push» («Սիդնեյի հրում»))։ Այդ ժամանակ Ստոուվը զբաղվում էր մարքսիզմով, բայց հետագայում հրաժարվեց դրանից, երբ հասկացավ «իրականում ինչ է մտավոր աշխատանքը»։ Նա դարձավ պահպանողական, իսկ ավելի ուշ նրա հայացքները հաճախ բախվեցին իր նախկին ընկերների տեսակետներին։

Սթոուվը 1952 թվականին հաճախել է դասախոսություններ Նոր Հարավային Ուելսի համալսարանում (Սիդնեյում), իսկ 1960 թվականին սկսել է դասախոսություններ կարդալ Սիդնեյի համալսարանում, որտեղ, ի վերջո, դարձել է դոցենտ։ 1970-ական թվականների սկզբին նրա ամբիոնը բավականին ոչ պոպուլյար դարձավ մարքսիստների և պահպանողականների միջև կռիվների պատճառով։ Նրանց թյուրիմացությունները լայնորեն լուսաբանվել են տեղական մամուլում։ Ստոուվը և Դեյվիդ Արմսթրոնգը ակտիվ դիմադրություն ցույց տվեցին այն ամենին, ինչ նրանք պատկերացնում էին մարքսիստների կողմից ամբիոնի ղեկավարությունը իրենց ձեռքը վերցնելու փորձերով։ Այս մարտերի հետևանքը ամբիոնի բաժանումն էր երկու նորի։ Նույնիսկ դրանից հետո Ստոուվը շարունակում էր խոսել համալսարանում մարքսիստների և ֆեմինիստների գերիշխանության մասին, ինչի հետևանքով նրան սպառնում էին համալսարանի կողմից իր դեմ կարգապահական վարույթ հարուցել, եթե նա չդադարեցնի նման հայտարարությունները։ Հիասթափված այն բանից, թե ինչ է կատարվում մասնավորապես համալսարանական կյանքի և ընդհանրապես ակադեմիական մշակույթի հետ, Ստոունվը վաղաժամ հրաժարական տվեց 1987 թվականին։

Ստոուվը քաղաքի կենտրոնից տեղափոխվեց Սիդնեյի ծայրամաս՝ Մուլգոա ծովածոց։ Նա հետաքրքրված էր այգեգործությամբ և կարծում էր, որ անհրաժեշտ է պահպանել շրջակա աշխարհի բնական գեղեցկությունը, սակայն երբեմն քննադատվում էր բնապահպանների կողմից։ Ստոուվի մյուս հոբբիներն էին նրա ընտանիքը, խաղողի բերքահավաք գրքերը և ծղրիդը։ Դեյվիդ Ստոուվը ծխում էր և 1990-ական թվականների սկզբին նրա մոտ ստամոքսի քաղցկեղ էր հայտնաբերվել։ Նրա կինը նույնպես տառապում էր այս հիվանդությունից, չնայած որ նա 7 տարի ավելի լավ ապրեց Ստոուվից։ Հիվանդության դեմ տանջալից պայքարից հետո Դեյվիդ Չարլզ Ստոուվը ինքնասպան եղավ 1994 թվականի հունիսի 2-ին՝ 66 տարեկան հասակում։

Հեղինակություն
--------------

Սթոուվն առավել հայտնի է դարձել իր կատաղի քննադատության համար (հատկապես Պոպերի կեղծարարությունը, մարքսիզմը, ֆեմինիզմը և պոստմոդեռնիզմը)։ Ոմանք կարծում էին, որ Սթոուն սրամիտ կերպով արտահայտում է ընդհանուր կարծիքը և ասում էին, որ նա կհաղթի ինդուկտիվ թերահավատությանը։ Այնուամենայնիվ, շատերը մերժում են նրա ինդուկցիայի փաստարկները և նրա քննադատությունները ժամանակակիցների՝ Կառլ Պոպերի, Թոմաս Կունի, Իմրե Լակատոսի և Փոլ Ֆեյերաբենդի կողմից։ Երբեմն Ստոուվը պարզապես դիտվում է որպես ռեակցիոն հակասություն։ Նա նաև հոդվածներ է գրել տարբեր թեմաներով, ոչ փիլիսոփայական ամսագրերի համար։ 2000-ականների սկզբին գեղարվեստական քննադատ և պահպանողական փորձագետ Ռոջեր Քիմբալը հրատարակեց Սթոուվի հոդվածների ժողովածու, որը չէր կարող չբարելավել վերջինիս դիրքը հասարակության մեջ։ 1994 թվականին Դեյվիդ Սթոուվի մահից ի վեր լույս են տեսել նրա ստեղծագործությունների 2 ժողովածուներ։

Ստոուվի գիտական հայացքները
--------------------------

Շատ առումներով Սթոուի հայացքները հակասում էին այն ամենին, ինչը շատերն ընդունելի էին համարում։ «Կանանց մտավոր ունակությունները» և «Ռասայական և այլ անտագոնիզմներ» («The Intellectual Capacity of Women» and «Racial and Other Antagonisms» — from «Cricket versus Republicanism» and «Against the Idols of the Age» — and «Against the idols of the age: edited with an introduction by Roger Kimball»)։ Այս աշխատություններից առաջինում նա բերում է ինդուկտիվ ապացույց, որ «շատ դեպքերում» կանայք մտավոր զարգացման մեջ ավելի ցածր են, քան տղամարդիկ։ Ստոուվը նշում է, որ պատմության մեջ եղել են ընդամենը մի քանի կանայք, ովքեր ունեն բարձր ինտելեկտի մակարդակ, և, հետևաբար, հիմք չկա հավատալու, որ այս հանգամանքը չի արտացոլում կանանց բնածին մտավոր կարողությունների աստիճանը։ «Ռասայական և այլ անտագոնիզմներ» աշխատության մեջ Ստոուվը պնդում է, որ ռասիզմը բոլորովին էլ նախապաշարմունքի որոշակի ձև չէ, բայց արտացոլում է հանրային գիտելիքները. «Չնայած այն հանգամանքին, որ բոլորը պնդում են, որ «ռասիզմը» կեղծ բան է և իրականությանը չհամապատասխանող, իրականում բացարձակապես բոլորը գիտեն, որ այն հիմնավորված է»։

Գիտության փիլիսոփայություն, ինդուկցիա և հավանականություն
--------------------------------------------------------

Ստոուվի համար գիտության փիլիսոփայության մեկնարկային կետը Հյումի փաստարկներն էին՝ հօգուտ ինդուկտիվ թերահավատության։ Ստոուվը միշտ հիացել է Դեյվիդ Հյումով, բայց միևնույն ժամանակ կարծում էր, որ նրա փաստարկները ոչ միայն սխալ են, այլև կործանարար և վնասակար, քանի որ դրանք դարձել են հասարակության մեջ ժամանակակից անկարգությունների պատճառներից մեկը։ Այսպիսով, Ստոուվը ձեռնամուխ եղավ Հյումի ինդուկտիվ թերահավատությունը հերքելու գործին՝ բացահայտելով նրա փաստարկների անվճարունակությունը և հաստատելով ինդուկցիայի հուսալիությունը։

Ստոուվը հերքեց Հյումի դիրքորոշումը հետևյալ կերպ։ Վերցնենք բոլորիս հայտնի հայտարարությունը, որ «Որ բոլոր ագռավները սև են»։ Ըստ Հյումի՝ դա մեզ հայտնի չէ ապրիորի, և դա ակնհայտ ճշմարտություն չէ։ Բացի այդ, ագռավների վերաբերյալ մեր դիտարկումները չեն կարող մեզ համոզել դրանում։ Հավանաբար, մենք կարող ենք ենթադրել, որ աննկատ ագռավները ճիշտ են, ինչպես դիտվածները, բայց մենք չենք կարող վստահ լինել այս ենթադրության ճիշտության մեջ։ Այսպիսով, զգայական փորձի հիման վրա դա ապացուցելու փորձերը մեզ ներկայացվում են շրջանաձև շարժումով։ Այսպիսով, Հյումը եզրակացրեց, որ ինդուկցիան ստուգելի չէ։

Ստոուվը կարծում էր, որ Հյումը նույնիսկ համարձակվել է խոսել «դեդուկտիվիզմի» գոյության մասին (այս մասին նա մանրամասն գրում է իր «Հյում, Հավանականություն և Ինդուկցիա հոդվածում)։ Դեդուկտիվիզմը, որը աջակցություն է գտել շատ ժամանակակից գիտնականների մտքում, ենթադրում է, որ միայն հիմնավոր և տրամաբանական փաստարկները թույլ են տալիս մեզ եզրակացություններ անել և հասնել ցանկալի արդյունքների։ Եթե մենք համաձայն ենք այս հայտարարության հետ, ապա անհրաժեշտ է ավելացնել այն պայմանը, որ աննկատ ագռավները, ինչպես դիտարկվածները, անհետանում են, քանի որ մեր դիտարկումներն իրենք կարող են մեզ բերել անհրաժեշտ եզրակացությունների՝ համոզելով մեզ, որ «բոլոր ագռավները սև են»։ Ստոուվը կարծում էր, որ Հյումի փաստարկները մանրամասն չեն ուսումնասիրվել և կետ առ կետ չեն ուսումնասիրվել, քանի որ դրանք նման են անհերքելի փաստի, բայց դա շարունակվեց մինչև այն պահը, երբ գիտնականները սկսեցին ուսումնասիրել դեդուկտիվիզմը։ Սռոուվը առաջինը չէր, ով խոսեց այդ մասին, բայց նա առաջիններից մեկն էր, ով հստակ ձևակերպեց իր դիրքորոշումը և բացահայտ արտահայտեց այն։ Շատ փիլիսոփաներ համաձայնվեցին նրա հետ՝ դրանով իսկ զգալի աջակցություն ցուցաբերելով դեդուկտիվիզմին։

Իր դիրքորոշումն ավելի հստակ ձևակերպելու փորձը Ստոուվն արեց իր «Հյումի Հավանականությունն ու Ինդուկտիվ Թերահավատությունը» (1973) և «Ինդուկցիայի ռացիոնալությունը» (1986) աշխատություններում։ Ինդուկցիայի օգտին Ստոուվի հիմնական փաստարկն արտահայտվել է նրա հետագա գրքերում։ Այն մշակվել է Ստոուվի հարգված, հանգուցյալ Ուիլյամ Դոնալդ Համիլթոնի (Հարվարդի պրոֆեսորի կենդանության օրոք) գաղափարներից, որոնք նա արտահայտել է իր «Ինդուկցիայի հիմքը» գրքում։ Ստոուվը վստահ էր, որ որոշակի չափի հավանական ենթատեսակների մեծ մասը նման է մնացած պոպուլյացիային, որին նրանք պատկանում են։ Օրինակ՝ 3000 ագռավ պարունակող ենթատեսակների մեծ մասը, որոնք ձևավորվում են ագռավների ամբողջ պոպուլյացիայից, բոլորը նման են միմյանց։ Ըստ այդմ, Ստոուվը և պնդում էր, որ եթե վերցնենք որևէ ենթաբազմություն, մեծ է հավանականությունը, որ այն ենթաբազմություններից մեկն է, որը կապված է բուն բազմության հետ, և այստեղից մենք համոզվում ենք, որ ենթաբազմությունը բավականին ճշգրիտ համապատասխանում է բազմությանը։ Նմանատիպ իրավիճակ հնարավոր է, երբ դուք պետք է գնդակը դուրս հանեք տակառից գնդիկներով, որոնց 99%-ը կարմիր է։ Այս դեպքում կարմիր գնդակը քաշելու հավանականությունը 99% է։ Այսպիսով, երբ մենք տեսնում ենք ագռավի անհատ, մենք վստահ ենք, որ դա ագռավների տիպիկ ներկայացուցիչ է։ Քանի դեռ հիմք չունեք մտածելու, որ այս անհատը բնորոշ չէ ագռավների պոպուլյացիային, վստահ եք, որ դա հնարավոր է (չնայած դա ամենևին էլ այդպես չէ)։

Փոփերի և այլ «իռացիոնալիստների» քննադատությունը
-----------------------------------------------

Սթոուվը հայտնի դարձավ լայն մտավորականությանը Փոփերի աշխատանքների և գիտության փիլիսոփայության կեղծման, ինչպես նաև Թոմաս Կունի և Փոլ Ֆեյրաբենդի ազդեցիկ փիլիսոփայությունների քննադատությամբ։ Նրա «Փոփերը և հետևորդները. 4 ժամանակակից իռացիոնալիստներ» (1982) գիրքը («Popper and After: Four Modern Irrationalists») վերջին տարիներին լույս է տեսել երկու հրատարակություններում․

* «Scientific Irrationalism: Origins of a Postmodern Cult»(«Գիտական իռացիոնալիզմ. հետմոդեռն դարաշրջանի ծագումը»)
* «Anything Goes: Origins of the Cult of Scientific Irrationalism» («Ամեն ինչ կընթանա. գիտական իռացիոնալիզմի փիլիսոփայության ծագումը»)

Դրանցում Ստոուվը հայտարարում է Պոպերի, Կունի և Ֆեյրաբենդի կողմից իրենց ստեղծագործություններում օգտագործված մեթոդների բացահայտման և ցուցադրման մասին, որպեսզի իրենց իմաստով անվստահելի պատճառաբանությունը համոզիչ թվա։

Նման մեթոդներից մեկը «կարևոր բառերի չեզոքացումն է»։ Ստոուվը խոսում է այնպիսի բաների բացակայության մասին, ինչպիսիք են առաջընթացը, հայտնագործությունը, ապացույցը և գիտելիքը այս հեղինակների պատճառաբանության մեջ։ Եվ եթե այդ հիմնավորումները հաստատապես ամրագրվեին և հայտարարվեին հստակ և բացահայտ, ապա քչերը երբևէ լուրջ կվերաբերվեին իրենց փիլիսոփայություններին։ Այն փաստը, որ այս բառերը պարբերաբար օգտագործվում են, նույնիսկ չակերտների մեջ, տպավորություն է ստեղծում, որ առաջ քաշված տեսակետները այս կամ այն կերպ չեն շեղվում իրական հասկացություններից։ Ստոուվ Պոպպերին, Կունին, Լակատոսին և Ֆեյրաբենդին վերագրվող մեկ այլ մեթոդ այսպես կոչված «տրամաբանական արտահայտությունների սաբոտաժն է»։ Այն ներկայացնում է տրամաբանական արտահայտությունների զրկում իրենց տրամաբանական ուժից՝ դրանք դնելով իմացաբանական համատեքստերում. օրինակ՝ «A-ն B-ի ապացույցն է» արտահայտության փոխարեն նրանք կասեն «Սովորաբար գիտնականների կողմից ընդունվում է որպես ճշմարտություն, որ A-ն B-ի ապացույցն է»։ Դրանք տպավորություն են ստեղծում, որ տրամաբանության լուրջ պնդումներ են արվել, չնայած դա այդպես չէ. իրականում արվածը սոցիոլոգիական կամ պատմական հայտարարություններ են, որոնք տրամաբանության վրա հիմնված քննադատությանը դիմացկուն են։

Սթոուվը մեղադրում է Փոփերին՝ ասելով, որ իր գիրքը դրդված է անլրջությամբ, դրանում ակնհայտ է ճշմարտության բացահայտումից հրաժարվելը լրջորեն հայտարարված թեմաների շուրջ։ Այն, որ Ֆեյրաբենդը մեղավոր է այս սխալի համար, ակնհայտ է նույնիսկ նրա կողմնակիցների համար, բայց Փոփերի ծայրահեղ լուրջ աշխատանքների վրա հարձակումները, առաջին հայացքից, զարմանալի են թվում։ Այնուամենայնիվ, Ստոուվը գրում է, որ Փոփերը «ջազի դարաշրջանի» մարդ էր, որտեղ, ըստ Կոլ Պորտերի երգի, «օրն այժմ գիշեր է», հակառակն է. միայն ջազի Պոպերի դարաշրջանն ավելի շատ դրսևորվեց մտավոր աշխարհում, քան Բոհեմյան կողմերում։

Մյուս կողմից, Կունի աշխատանքներում թեթևամտություն չկա։ Ստոուվը գրում է. «Նա լուրջ է վերաբերվում գիտության իռացիոնալ փիլիսոփայությանը, իսկ մյուսները՝ ոչ։ Նա իրականում հավատում է, որ մյուսները միայն ենթադրում և կեղծում են հավատը... և նա նույնիսկ թույլ է տալիս իր աշխատանքների հսկայական ազդեցության հավանականությունը հասարակ ժողովրդի վրա և այդպիսով իռացիոնալիզմի վերածումը մեծամասնության կարծիքի։»

Դարվինիզմ
---------

Վերջին տարիներին Ստոուվը սկսեց ուսումնասիրել և քննադատել դարվինիզմը։ Սա զարմացրեց և անհանգստացրեց նրա կողմնակիցներից շատերին։ Այնուամենայնիվ, ի հարձակումները դարվինիզմի վրա այնքան արմատական չէին, որքան սպասվում էր։ Նա խոստովանեց, որ էվոլյուցիան հավատալի տեսություն է բոլոր կենդանի օրգանիզմների համար, և նա առարկություն չունի պարզունակ օրգանիզմների մեծ մասի բնական ընտրության հարցում։ Ստոուվը քննադատել է «ուլտրա-դարվինիզմի» գաղափարը՝ նրանց հայացքներն անվանելով աղավաղված։ Օրինակ, նա փոխկապակցում է գիտնական Հալդանի հայտնի ասացվածքը՝ «ես կյանքս կտայի երկու եղբայրների կամ ութ զարմիկների համար» կենսաբան Համիլթոնի մտորումների հետ, որը զարգացրեց հարակից ընտրության գաղափարները և ենթադրում է, որ այդ գաղափարները սխալ են, և, իհարկե, դրանք փորձարկելի չեն։ Ստոուվը գրում է, որ այս տեսակի հայտարարությունները սովորաբար արվում են անզիջում սոցիոբիոլոգների կողմից, բայց, այնուամենայնիվ, դրանք հազվադեպ են առանձնանում նույնիսկ հակառակորդների կողմից։ Ստոուվը նաև պնդում է, որ առաջատար դարվինիստները շփոթվել են ալտրուիզմի գաղափարներով՝ սովորաբար խոսելով դրա մասին որպես իրականում գոյություն չունեցող, մի տեսակ խաբեություն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2 3 4  Internet Philosophy Ontology project
3. ↑
4. ↑  «The rationality of induction»
5. ↑  «Cricket versus Republicanism: and other essays»
6. ↑  the idols of the age: edited with an introduction by Roger Kimball"
7. ↑  «Probability and Hume’s inductive skepticism»
8. ↑  «The Rationality of Induction»
9. ↑  «Popper and After: Four Modern Irrationalists»
10. ↑  «Scientific Irrationalism: Origins of a Postmodern Cult»

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Ավստրալիական կենսագրական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 90066929 · BNC: a11202531 · BNF: 120541957 · GND: 119546930 · ISNI: 0000000116176068 · LCCN: n83035572 · LNB: 000114399 · NLA: 35527646 · NTA: 070082391 · NUKAT: n02023408 · SUDOC: 028775376 · VIAF: 34476553 · WorldCat VIAF: 34476553 |

 |

 |