**«Եգիպտոսի արքայազնը»** (անգլ.՝ The Prince of Egypt), 1998 թվականի ամերիկյան անիմացիոն գեղարվեստական ֆիլմ, որը արտադրվել է DreamWorks-ի կողմից և առաջին ավանդական անիմացիոն ֆիլմը, որն արտադրվել է ստուդիայի կողմից։ Պատմությունը հետևում է հրեա առաջնորդին և մարգարե Մովսեսին իր ծնունդից մինչև Եգիպտոսի իշխանի պատանեկությունը, և ավարտվում է նրա կյանքի առաքելությամբ՝ հրեա ժողովրդի ազատագրմամբ Եգիպտոսի ստրկությունից։

Ուիթնի Հյուսթոնի և Մրայա Քերիի կատարմամբ «When You Believe» երգի համար «Երգ ֆիլմի համար» անվանակարգում արժանացել է Օսկար մրցանակի։

Սյուժե
------

Հրեաները ստրկության մեջ են։ Փայտերի ու մտրակների հարվածների տակ աշխատում են՝ տաճարներ կառուցելով և արձաններ տեղադրելով։ Եգիպտացի զինվորները փարավոն Սեթի I- ի հրամանով հրեաներից խլում են երեխաներին՝ նրանց հետագա ոչնչացման նպատակով։ Երիտասարդ հրեա կին Հոքաբեդը, որպեսզի պաշտպանի իր երեք ամսական երեխային, նրան դնում է զամբյուղի մեջ և լողում գետի ափով։ Թագուհին՝ փարավոնի կինը, բռնում է զամբյուղը, որոշում է երեխային պահել իր համար և նրան տալիս է Մովսես անունը։

Անցել է մեկուկես կամ մի քիչ ավելի տասնամյակ։ Թագավորի որդիները՝ Ռամզեսն ու Մովսեսը, իրենց ժամանակն անցկացնում են զվարճանալով։ Փարավոնն իր ժառանգն է հռչակում ավագ արքայազն Ռամզեսին։ Մովսեսը սկսում է հետապնդել փախած աղջկան (Սիփորա), որին քահանաները տվել են Ռամզեսին, և հայտնվում է ստրուկի աղքատ թաղամասում։ Այնտեղ նա հանդիպում է Մարիամին և Ահարոնին. աղջիկը ճանաչում է նրան և ասում, որ ինքը՝ Մովսեսը, նույնպես հրեա է։ Ավելին, նա նրա եղբայրն է և պետք է ազատի հրեա ժողովրդին Եգիպտոսի ստրկությունից։ Մովսեսը չի հավատում և շփոթված վերադառնում է պալատ։ Այնտեղ նա գնում է մի հսկայական սրահ, որտեղ պատերին պատկերված է Եգիպտոսի պատմությունը, և գտնում է Միրիամի խոսքերի հաստատումը։ Շատ տարիներ առաջ նրա որդեգրած հայրը փաստացի հրաման է տվել ոչնչացնել բոլոր հրեա արու նորածիններին։

Շուտով Մովսեսը բարեխոսում է հրեա ծերունու համար և սպանում վերակացուն։ Նա պետք է վազի։ Անապատում երկար թափառելուց հետո նա հայտնվում է մադիանացիների մոտ, որտեղ նա փրկում է Սեպփորայի քույրերին ավազակներից։ Նրան ջերմորեն ողջունում է նրանց հայրը՝ Հեթրոն՝ Մադիանացիների Քահանայապետը։ Մովսեսը դառնում է ցեղի հովիվը և աստիճանաբար նվաճում Սեպփորայի հարգանքն ու սերը։ Շուտով Մովսեսը Սեպփորային վերցնում է իր կնոջը։ Մի օր նրա ոչխարներից մեկը փախավ, և որոնելիս Մովսեսը մտավ քարայր, որտեղ տեսավ վառվող թուփ։ Տերը խոսում է նրա հետ կրակի միջից, ով ասում է նրան, որ վերադառնա Եգիպտոս և պահանջի, որ փարավոնը ազատ արձակի հրեաներին։

Մովսեսը Սեպփորայի հետ գնում է Եգիպտոս, որտեղ տեսնում է իր եղբայր Ռամզեսին որպես փարավոն։ Մովսեսը նրան փոխանցում է Աստծո պատվիրանը և նրա գավազանը վերածում է օձի։ Հոթեփ և Խոյ քահանաները նույնպես ձողերն օձի են «վերափոխում»։ Ռամզեսը, տեսնելով դա, հրաժարվում է, իսկ Մովսեսը հեռանում է։ Նա արհամարհված է փողոցում գտնվող հրեաների կողմից, քանի որ փարավոնը կրկնապատկել է ստրուկների արտադրության քվոտան՝ ի պատասխան վրեժի։ Միրիամը հանգստացնում է եղբորը և ոգեշնչում նրան նորից փորձել։ Մովսեսը գնում է Նեղոս և տեսնում փարավոնին, որը նավում է նավի վրա։ Մովսեսը կրկնում է Աստծո պատվիրանը, Ռամզեսը կրկին մերժում է. Այնուհետև Մովսեսը գավազանը գցում է գետը, և այնտեղի ջուրը դառնում է արյուն։ Փարավոնը, տեսնելով, թե ինչպես են Հոթեփն ու Խոյը նույնպես ջուրը «դարձրել» արյուն, Մովսեսի հրաշքը վերցնում է հերթական հնարքի համար և երես է դարձնում նրանից։

Այնուհետև Աստված երկնքից Եգիպտոսի վրա արձակում է գորտերի, մորեխների, ժանտախտի և կրակի ժանտախտը ։ Բայց միայն այն բանից հետո, երբ Աստված ուղարկում է ամենասարսափելի պատիժը՝ յուրաքանչյուր առաջնեկի (ներառյալ փարավոնի որդու) մահը, Ռամզեսը Մովսեսի հետ միասին ազատում է հրեաներին։ Սկսվում է երջանիկ հրեաների՝ այլևս ոչ ստրուկների արտագաղթը Եգիպտոսից Ավետյաց երկիր։ Փախստականները մոտենում են Կարմիր ծովին, երբ նրանց է հասնում եգիպտական բանակը, որը գլխավորում է հենց փարավոնը։ Մովսեսը բարձրացնում է իր գավազանը, և ծովի ջրերը բաժանվում են կողքերին։ Հրեաները քայլում են ծովի հատակով դեպի մյուս կողմը։ Եգիպտացիներին ուշանում է երկնքից իջնող կրակի սյունը։ Այն բանից հետո, երբ սյունը անհետանում է, բանակը շտապում է հետապնդելու։ Բայց հենց հրեաներն անցնում են մյուս կողմը, ջրերը փակվում են ու խեղդում եգիպտական կառքերը։ Ռամսզսին ափ են նետում. Նա երկու անգամ գոռում է՝ «Մովսես!!!», իսկ նա, ում կանչում է, հանգիստ ասում է դեպի ծովը. «Ցտեսություն, եղբայր»։

Մովսեսը իջնում է Սինայից ՝ իր ձեռքերում պահելով պատվիրանների տախտակները։ Ժողովուրդը ուրախությամբ ընդունում է նրան։

Դերերը հնչունավորել են
----------------------

* Վալ Քիլմեր /Ամիկ Բիրամ *(վոկալ)* - *Մոզես*
* Վալ Կիլմեր - *Աստված*
* Ռալֆ Ֆայնս - *Ռամզես*
* Պատրիկ Ստյուարտ - *Փարավոն Սեթի I*
* Միշել Պֆայֆեր - *Զիփորա*
* Հելեն Միրեն /Լինդա Դի Շեյն *(վոկալ)* - *Queen*
* Ջեֆ Գոլդբլում - *Ահարոն*
* Սանդրա Բալոք /Սալի Դվորսկի *(վոկալ)* - *Միրիամ (Մարիամ)*
* Դենի Գլովեր /Բրայան Սթոքս Միտչել *(վոկալ)* - *Yethro (Jethro)*
* Սթիվ Մարտին - *Հոթեպ*
* Մարտին Շորթ - *Հոյ*
* Բոբի Մոթաուն - *Ռամզեսի որդին*
* Օֆրա Հազա - *Յոքեբեդ*

Արտադրություն
-------------

Ավանդական մուլտֆիլմի գաղափարը ծնվել է 1994 թվականին Սթիվեն Սփիլբերգի, Ջեֆրի Կատցենբերգի և Դեյվիդ Գեֆենի հանդիպման ժամանակ, որը հանգեցրեց DreamWorks SKG-ի ստեղծմանը։ Կատցենբերգն ասաց, որ վաղուց էր ցանկանում մուլտֆիլմ նկարահանել, որը կտարբերվի ավանդական Դիսնեյի հեքիաթներից՝ պատմություն Ինդիանա Ջոնսի կամ Տերմինատոր 2 ֆիլմերի ոգով։ Նման ֆիլմի չափանիշներից, նրա կարծիքով, պետք է լինեն հզոր այլաբանություններ, որոնք կարելի է նախագծել ժամանակակից ժամանակներում, արտակարգ իրավիճակ՝ որպես հուզական պատմվածքի շարժառիթ, ինչ-որ զարմանալի բան մարդկային ոգու մասին, բարու հաղթանակը չարի նկատմամբ, երաժշտություն։ որպես ազդեցիկ պատմվածքի տարր։ Ի պատասխան՝ Սփիլբերգն առաջարկեց «Տասը պատվիրանները» ֆիլմի անիմացիոն ռիմեյքը ։ Դեյվիդ Գեֆենը վերցրեց այս գաղափարը։

Չորս տարվա ընթացքում մուլտֆիլմի վրա աշխատել է 450 անիմատոր։ Գեղարվեստական ղեկավարներ Քեթի Ալտիերին և Ռիչարդ Չավեսը և պրոդյուսերական դիզայներ Դարեկ Գոգոլը ղեկավարել են ինը արվեստագետներից կազմված թիմը՝ ստեղծելու ֆիլմի ընդհանուր տեսողական ոճը։ Այս գործընթացը ներառում էր երկշաբաթյա ճամփորդություն Եգիպտոս, ինչպես նաև ուսումնասիրում էր Գուստավ Դորեի և Կլոդ Մոնեի արվեստի գործերը և ռեժիսոր Դեյվիդ Լիանի ոճը Լոուրենս Արաբացի ֆիլմում "։

Կերպարները նախագծվել են նկարիչներ Քարթեր Գուդրիխի, Կառլոս Գրանգելի և Նիկոլաս Մարլետի կողմից։ Թեև եգիպտական նիշերն ունեն փոքր-ինչ սիմետրիկ, անկյունային տեսք, եբրայական գրանշաններին տրվել է ավելի բնական տեսք։ Անիմատորները փորձել են հնարավորինս ճշգրիտ պատկերել ինչպես մաշկի գույները, այնպես էլ դեմքի հատկությունները։

Վիզուալ էֆեկտները մշակել են նկարիչներ Հենրի ԼաԲունտան և Դագ Էյքլերը։ Նրանց հանձնարարվեց երեք տեսարան՝ Այրվող Բուշը, Եգիպտոսի մահապատիժները և Կարմիր ծովի բաժանումը։ Այրվող բուշի կրակը նման էր դանդաղ շարժման բոցի, և նրա տարածած լույսը հիշեցնում էր ջրի մեջ արտացոլվող լույսը։ Արյան, պատուհասների, կրակոտ կարկուտի, մորեխների և մահվան հրեշտակի իրատեսական տեսքը ստեղծվել է 3D մասնիկների համակարգի։

Ապահովելու համար, որ ֆիլմը պատմական և աստվածաբանորեն ճշգրիտ է, խորհրդակցել են աստվածաշնչագետների և քրիստոնյա, հրեա և մուսուլման աստվածաբանների հետ։ Մուլտֆիլմը նախադիտելուց հետո նրանք նշել են, որ ստեղծողները լսել են նրանց խորհուրդները և գովել ստուդիան.

Սաունդթրեք
----------

Ջեֆրի Կատցենբերգը կարծում էր, որ անիմացիոն ֆիլմերում երաժշտությունն ու երգերը պետք է առաջ տանեն պատմությունը՝ առանց այն ընդհատելու։ Այս արդյունքին հասնելու համար նա դիմեց կոմպոզիտոր Հանս Ցիմմերին և բանաստեղծ Ստիվեն Շվարցին։ Մինչ Եգիպտոսի արքայազնի սաունդթրեքը գրելը, Հանս Զիմմերը ստեղծել է ավելի քան 60 ֆիլմերի երաժշտություն, այդ թվում՝ «Առյուծ արքան» անիմացիոն ֆիլմի համար։ Սթիվեն Շվարցը հայտնի էր Pocahontas մուլտֆիլմի իր երգերով ։

Ըստ Սթիվեն Շվարցի՝ When You Believe երգի ոգեշնչումը եկել է Եգիպտոս կատարած այցից և Սինայ այցելությունից։ Ազդեցություն ունեցավ նաև «When You Wish Upon A Star երգը «Pinocchio» անիմացիոն ֆիլմից։ Մեկ այլ երգ՝ All I Ever Wanted-ը, ոգեշնչված է լուսնյակ գիշերով հին եգիպտական տաճար այցելությունից։ Ցիմերի համար ամենադժվարը Այրվող Բուշի տեսարանի երաժշտական ուղեկցությամբ հանդես գալն էր։

### Ստեղծագործությունների ցանկը

1. «Deliver Us» - Օֆրա Հազա, Էդեն Ռիգել և երգչախումբ
2. «All I Ever Wanted» - Ամիկ Բիրամ
3. «River Lullaby» - Էմի Գրանտ
4. «All I Ever Wanted (Queen's Reprise)» - Լինդա դե Շեյն
5. «Through Heaven’s Eyes» - Բրայան Սթոքս Միտչել
6. «Playing with the Big Boys» - Սթիվ Մարտին և Մարտին Շորթ
7. «The Plagues» - Ամիկ Բիրամ, Ռալֆ Ֆայնս և երգչախումբ
8. «When You Believe» - - Միշել Պֆայֆեր և Սալի Դվորսկի

Ռելիզ
-----

«Եգիպտոսի արքայազն»-ի պրեմիերան կայացել է 1998 թվականի դեկտեմբերի 18-ին։ Չնայած «Ֆլիկի արկածները» մուլտֆիլմի մրցակցությանը, «Արքայազնը» կարողացավ առաջին հանգստյան օրերին զբաղեցնել երկրորդ տեղը՝ ըստ շահույթի հավաքելով 14,5 միլիոն դոլար։ Հաջորդ շաբաթավերջին շահույթն ավելացավ մինչև 15,1 միլիոն դոլար։ Երկու շաբաթվա ընթացքում մուլտֆիլմը հավաքեց ավելի քան 40 միլիոն դոլար։

Կարծիքներ և ակնարկներ
---------------------

Ընդհանուր առմամբ քննադատները ջերմորեն արձագանքեցին *«Եգիպտոսի արքայազնը»* մուլտֆիլմը։ Գրախոսները նշում են, որ սա ամենագեղեցիկ անիմացիոն ֆիլմերից է, որտեղ համակարգչային գրաֆիկան հաջողությամբ լրացնում է ավանդական անիմացիոն տեխնիկան։ Այլ քննադատներ մուլտֆիլմը համարում են «բիբլիական էպոսի, բրոդվեյան մյուզիքլի և կիրակնօրյա դպրոցի հաճելի դասի հաջող միաձուլում»։ Մուլտֆիլմի մեկ այլ մեծ ձեռքբերումն այն է, որ այն ավելի հասկանալի է դարձնում աստվածաշնչյան պատմությունը դիտողների լայն շրջանակի համար։

Ռոջեր Էբերտը Chicago Sun-Times- ից բարձր է գնահատել ֆիլմն իր գրախոսականում՝ ասելով. «Սա երբևէ նկարահանված ամենագեղեցիկ անիմացիոն ֆիլմերից մեկն է։ Այն օգտագործում է համակարգչային անիմացիան որպես օգնություն ավանդական տեխնիկայի համար, այլ ոչ թե դրանց փոխարինող, և մենք զգում ենք մարդկային արվեստագետների հպումը Եգիպտոսի հուշարձանների, միայնակ անապատի բնապատկերների, կառքերի մրցավազքի հուզմունքի, հերոսների անհատականությունների տեսիլքներում։ Այս ֆիլմը ցույց է տալիս, թե ինչպես է անիմացիան հասունանում և ընդգրկում ավելի բարդ թեմաներ, այլ ոչ թե ինքն իրեն փակում մանկական ժամանցի կատեգորիայի մեջ։

Գրաքննություն
-------------

Ֆիլմի ցուցադրումն արգելվել է երկու մուսուլմանական երկրներում՝ Մալդիվներում և Մալայզիայում, քանի որ այն պատկերում է իսլամի հարգված մարգարեներից մեկին (Մուսա)։

Փրիքվել
-------

2000 թվականին DreamWorks SKG-ն թողարկեց «The King of Dreams» մուլտֆիլմի ուղիղ վիդեո պրիքվելը, որը հիմնված էր Ջոզեֆ Գեղեցիկի պատմության վրա։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Internet Movie Database — 1990.
2. ↑
3. ↑  Box Office Mojo — 1999.
4. 1 2 3  The Prince Of Egypt Is A Profound Biblical Epic And «A Quantum Leap In Animation»
5. 1 2 3 4 5  «Breathing Life Into The Prince Of Egypt». Արխիվացված օրիգինալից 2003 թ․ օգոստոսի 13-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 5-ին.
6. 1 2  «The Prince of Egypt: About The Production». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մարտի 27-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 5-ին.
7. ↑  «Respect for Tradition Combined With Technological Excellence Drives Cambridge Animation's Leadership». Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ օգոստոսի 2-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 5-ին.
8. ↑  Ebert, Roger (1998 թ․ դեկտեմբերի 18). «The Prince of Egypt: Roger Ebert». Chicago Suntimes. Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ հունիսի 11-ին. Վերցված է 2018 թ․ հունիսի 11-ին.
9. ↑  Millar, Jeff (1998 թ․ դեկտեմբերի 18). «Prince of Egypt». *Houston Chronicle*. Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ հունիսի 11-ին. Վերցված է 2018 թ․ հունիսի 11-ին.
10. ↑  Hunter, Stephen (1998 թ․ դեկտեմբերի 18). «The Prince of Egypt: Review». The Washington Post. Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ հունիսի 11-ին. Վերցված է 2018 թ․ հունիսի 11-ին.
11. ↑  «Malaysia opposition says 'Prince' ban will hurt country». *CNN Showbuzz* (անգլերեն). CNN. 1999 թ․ հունվարի 27. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ փետրվարի 3-ին. Վերցված է 2016 թ․ նոյեմբերի 15-ին.