**Էմիլիա Ֆրանցևնա Պլյատեր** (բելառուս․՝ Эмілія Плятэр, լեհ.՝ Emilia Plater, լիտ.՝ Emilija Pliaterytė, նոյեմբերի 13, 1806(1806-11-13), Վիլնյուս, Ռուսական կայսրություն - դեկտեմբերի 23, 1831(1831-12-23), Յուստիանովո, Սեյնի գավառ, Augustów Voivodeship, Լեհական թագավորություն, Ռուսական կայսրություն), կոմսուհի, հայրական գծով բալթյան արքունի ազնվական, մայրական գծով Բրասլավայի գավառի (Ուկրաինայում մինչև 1929 թվականը և Լեհաստանում) բելառուս շլյախտա (լեհական ազնվական), հեղափոխական գործիչ։ Բելառուսական բանահյուսության բանահավաք, 1830 թվականի նոյեմբերյան ապստամբության մասնակից, որի ընթացքում կազմակերպել և գլխավորել է պարտիզանական փոքր ջոկատ, իսկ հետո կապիտանի կոչումով ղեկավարել է լեհ հետևակայինների վաշտը։

Ապստամբության ավարտի մոտ Էմիլիան, որը հազիվ քսանհինգ տարեկան էր, անսպասելի հիվանդացել է և հանկարծակի մահացել։ Ադամ Միցկևիչի «Գնդապետի մահը» (1832) բանաստեղծության շնորհիվ, որը նվիրված էր նրան, կոմսուհու անունը և անսովոր ճակատագիրը լայն ճանաչում գտավ անկախության մարտիկների շրջանում, դարձավ հայրենասիրական պարտքի կատարման խորհրդանիշ։ Նրան իրենց ազգային հերոս կոչելու իրավունքի համար հավակնում են Լեհաստանը, Բելառուսը, Լատվիան և Լիտվան։ Նրան հաճախ անվանում էին «լիտվական Ժաննա դ'Արկ»։

Վաղ տարիներ
-----------

Էմիլիա Պլյատեր
Ծնվել է Պլյատերների կոմսական ընտանիքում, Վիլնայում (Վիլնյուս)։ Ֆոն Պլյատերի կաթոլիկ արիստոկրատ ընտանիքը հնուց արմատավորվել էր Լիվոնիայում, ապա Լիտվական մեծ իշխանությունում, եկել էր Վեսթֆալիայից։

1815 թվականին ծնողների՝ Ֆրանցիշկա Կսավերիա Պլյատերի և նրա առաջին կին Աննա ֆոն Մոլի բաժանումից հետո ինը տարեկան Էմիլիան տեղափոխվել է մոր մոտ՝ նրա հեռավոր ազգական Պլյատեր Զիբերգների տոհմական Լիկսնա կալվածք, որը Դինաբորգի (Դաուգավպիլսա) շրջակայքում էր, լաթգալների և բելառուսների էթնիկ միջավայրերի սահմանին։

Վիտեբշինայում հարազատների հետ ապրելով՝ հավաքել է և մշակել բելառուսական ժողովրդական երգեր։ Մեծ վարպետությամբ տիրապետել է «ողբասացության» ժանրին, դաշնամուրով կատարել է ժողովրդական մեղեդիներ, հետաքրքրվել է բելառուսական խորեոգրաֆիայով, ինքը ևս պարել է ժողովրդական պարեր։ Փորձել է գրել բելառուսերեն բանաստեղծություններ, այդ թվում ժողովրդական «ողբասացության» ոճավորմամբ։ Ինչպես վկայել են շատ ժամանակակիցներ, Էմիլիա Պլյատերը ամբողջ հոգով ձգտել է բելառուսական կենցաղային կացութաձևին, իմացել է ժողովրդի դժվարությունների և աղքատության մասին։

Ուշադրության է արժանի այն, որ երաժշտությունից բացի Էմիլիան հետաքրքրվել է սպորտով և հրաձգությամբ։ Նրա կատարելատիպը կին ռազմիկներն էին՝ Ժաննա դ՛Արկը և Բոբելինան, որը Օսմանյան կայսրության դեմ հունական ապստամբության հերոսուհի էր։ Լավ կրթություն ստանալուց հետո նա կարդացել է Յոհան Վոլֆգանգ ֆոն Գյոթեի և Ֆրիդրիխ Շիլլերի ստեղծագործությունները, հարգանքով է վերաբերվել Տադեուշ Կոստյուշկոյի և Յուզեֆ Պոնյատովսկու պայքարի հիշատակին։

1823 թվականին նրա զարմիկներից մեկին որպես պատիժ բռնի տարել են կայսերական բանակ, քանի որ տոնել էր 1791 թվականի մայիսի 3-ի լեհական սահմանադրության տարեդարձը։ 1829 թվականին Էմիլիան մոր հետ ուղևորվել է ճանապարհորդության դեպի Վարշավա և Կրակով։

Ապստամբություն
--------------

Մայիսի 25-ին ապստամբությանը մասնակցելու Պլյատերի գրությունը
Հենց որ Էմիլիան իմացել է Վարշավայում ապստամբության ծագման մասին, սկսել է կոչ անել մոտիկ հարազատներին և ծանոթներին՝ պատրաստվել ապստամբությանը Լիտվայում և Բելառուսում։ Զարմիկների հետ նա նույնիսկ նախագիծ է մշակել գրավելու Դինաբուրգի ամրոցը։ Եվ թեպետ այդ վիթխարի նախագծերը չեն իրականացվել, եռանդուն աղջկա մեջ ի հայտ են եկել առաջնորդի հատկանիշներ։ Տեղի ազնվականները, որոնք դեռ հիշում էին փառավոր Լիվոնյան օրդենի սովորույթները, բոլոր հին ծեսերով կույս ասպետուհի են ձեռնադրել Էմիլիային։ 1831 թվականի մարտի 29-ին, պատարագից հետո ճառ ասելով, իր հարազատ Ցեզար Պլյատերի հետ Էմիլիան կազմակերպել է Դուսյատոս գյուղակի պարտիզանական միավորումը, որը բաղկացած էր 280 հրաձիգից, 60 ձիավորից և մի քանի հարյուրի հասնող աշխարահազորից (գերանդիներով զինված գեղջուկներ), տարել է նրանց Դվինսկ։ Ապստամբների թվում քիչ չէին աղջիկները։ Մարտի 25-ի գրությունը հաստատել է, որ ապստամբության գաղափարը ծագել էր նրա մոտ։

Մարտի 30-ին ապստամբները ջարդել են ռուսական ռազմական խումբը Դավգելի փոստային կայարանի մոտ, ապրիլի 2-ին տեղի է ունեցել մարդ գեներալ Շիրմանի պաշտպանական մասում, ապա մարտ Ուտենայի մոտ, որում ապստամբները ցարական զինվորներին փախուստի են մատնել։ Ապրիլի 4-ին տեղի է ունեցել Եզերոսա քաղաքի քաղաքի գրավումը, սակայն որոշ պատմաբաններ կասկածում են՝ տեղի է ունեցել արդյոք այդ դեպքը։ Դաուգավպիլսը գրավելու գաղափարից ստիպված են եղել հրաժարվել։

Կազակների՝ ապստամբությունը ջախջախելուց հետո Էմիլիա Պլյատերը, փոքրիկ խմբի գլուխն անցած, ապրիլի 30-ին միացել է Կարոլ Զալուսկու միավորմանը։ Մայիսի 4-ին անհաջող մարտի է մասնակցել Պրեստավնայի մոտ, իսկ դրանից հետո՝ Մայշագոլի ճակատամարտին։ Մայիսի 17-ին Է. Պլյատերի խումբը գրավել է Վիլկոմիրը և հունիսի 5-ին միացել է Դ. Ա. Խլոպովսկու լեհական կանոնավոր բանակին։

Ապստամբական ուժերի ռազմական գործողություններում խիզախության և վճռականության համար Է. Պլյատերը դարձել է հետևակ գնդի վաշտի պատվավոր ղեկավար և տվել նրան կապիտանի կոչում՝ ամենաբարձրը, որն այդ ժամանակ կարող էին ունենալ կանայք։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Նման նշանակումը ոչ մեկին չէր կարող մոլորեցնել։ Չնայած որոշ պատմաբանների երազանքին՝ Պլյատերին պատկերելու որպես իսկական ռազմական ղեկավար, նրա պաշտոնը բացառապես ձևական էր, և միայն այն գնդում, որն զբաղվում էր գումակի պաշտպանությամբ։

Իհարկե, Պլյատերն ինքն անկասկած կռվում էր մարտերում, բայց Խլոպովսկին, հասկանալով լեհ կին սպայի վիթխարի պրոպագանդիստական նշանակությունը, ջանում էր նրան պահել իր մոտ և ավելորդ վտանգների չենթարկել։
- «Առասպել «բելառուսական դ’Արկի» մասին», Կիրիլ Մետելիցա |  |

Ի թիվս այլ հեղափոխական խմբավորումների՝ միավորումը մասնակցել է ցարական զորքերի դեմ մարտերին (Ռաձիվիլիշկիսում, Վիլնոյում, Շյաուլյայում և այլ վայրերում)։

Էմիլիա Պլյատերի հուշարձանը Կապչամեստիսում
Հունիսին Խլոպովսկու զինվորները եղել են Կովնոյում, որտեղ տեղի է ունեցել լիտվական նահանգների ամենախոշոր մարտերից մեկը։ Սակայն նրանց չի հաջողվել դիմակայել վրա հասած ռուսական բանակին։ Հուլիսի 8-ին Շյաուլյայում կրած պարտությունից հետո Խլոպովսկին որոշում է ընդունել նահանջել արևմուտք՝ դեպի պրուսական սահման։ Էմիլիա Պլյատերը վիճարկել է այդ հրամանը. դրա կատարման փոխարեն նա պնդում էր ճեղքել Վարշավան, որպեսզի շարունակեն պայքարը։

Ապստամբների՝ Պրուսիա նահանջի ժամանակ Էմիլիան, չցանկանալով ամոթալի վարվել, երկու ուղեկիցների հետ առանձնացել է հիմնական ապստամբ ուժերից և ուղևորվել շրջապատված Վարշավա, սակայն ճանապարհի գերհոգնածության, անքնության և սովի պատճառով հիվանդացել է և անկողին ընկել։ Նրան թողել են ճանապարհամերձ գյուղական տանը, որտեղից շուտով տարել են արքունական Աբլոմովիչի առանձնատուն։ Աբլոմովիչները մոտ մեկ մաիս խնամել են նրան։ Սակայն Էմիլիան 1831 թվականի դեկտեմբերի 23-ին մահացել է։ Դա տեղի է ունեցել Յուստիանովո գյուղում։

Նրա մարմինը տարել են մոտակա քաղաքի՝ Կոպտոյովոյի (այժմ՝ Կապչամեստիս, Լազդիսի շրջան) գերեզմանատուն։ Գերեզմանը գտնվում է այնտեղ մինչ օրս, այն մուգ մոխրագույն գրանիտե կոթող է՝ խաչով պսակավորված, որը վերականգնվել է 2004 թվականին։ Պահպանվել է և սկզբնական հուշարձանի գրանիտե քարը «Mów Wieczny Pokoy» գրությամբ։

Քաղաքի կենտրոնում տեղադրվել է հերոսուհու հուշարձանը, որի պատվանդանին մեջբերում է արված Ադամ Միցկևիչի «Գնդապետի մահը» ստեղծագործությունից (լիտվերեն)։

Հիշատակ
-------

Էմիլիա Պլյատերի պատկեով 1936 թվականի լեհական թղթադրամ
Էմիլիայի մասին հյուսվել են լեգենդներ, նրա մասին է Ադամ Միցկևիչի «Գնդապետի մահը» բանաստեղծությունը, լեհ այլ գրողների, բանաստեղծների, նկարիչների բազմաթիվ այլ ստեղծագործություններ։ Նրա պատվին անվանակոչվել են բազմաթիվ փողոցներ և Վարշավայի կենտրոնական հրապարակներից մեկը։

Նրա հիշատակին անվանակոչվել է հետևակ գումարտակը, որը կռվել է Տադեուշ Կոստյուշկոյի անվան 1-ին հետևակ դիվիզիայի կազմում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին (*1 Samodzielny Battalion Kobiecy im. Emilii Plater*):

Նրա կյանքը քննել են նաև ֆեմինիստական տեսանկյունից, ինչպես այն կանանցից, որոնք մարտահրավեր են նետել կարծրատիպին, որ միայն տղամարդիկ կարող են կռվել։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Առցանց լեհական կենսագրական բառարան (польск.)
2. ↑  Robin Morgan (1996 թ․ նոյեմբերի 1). *Sisterhood is Global: The International Women's Movement Anthology*. Feminist Press. p. 559. ISBN 978-1-55861-160-3. Retrieved 2012 թ․ սեպտեմբերի 4.
3. 1 2  Амелькович, Дарья (2011 թ․ հունիսի 23). "Эмилия Плятер - «белорусская Жанна д'Арк»". *Свободное время*. No. газета. Аргументы и факты в Беларуси. Արխիվացված է the original 2016 թ․ հունիսի 17-ին. Retrieved 2016 թ․ հունիսի 9. `{{cite news}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
4. ↑  "Litwa: przewodnik", Tomasz Krzywicki, Oficyna Wydawnicza "Rewasz", 2005, s. 196
5. ↑  "W pamięci potomnych". Արխիվացված է the original 2014 թ․ նոյեմբերի 4-ին. Retrieved 2018 թ․ մարտի 23. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
6. ↑  Shastouski, K. "Grób Emilii Broel-Plater - wieś Kopciowo okręg olicki". Retrieved 2016 թ․ նոյեմբերի 19.
7. ↑  Plikūnė, Dalia. "Lietuviškoji Žana d'Ark – grafaitė, atsisakiusi tekėti už caro generolo ir pasirinkusi visai kitą gyvenimo kelią". *DELFI.lt*. Retrieved 2017 թ․ հուլիսի 30.
8. ↑  Jerzy Jan Lerski (1996). *Historical dictionary of Poland, 966-1945*. Greenwood Publishing Group. p. 444. ISBN 978-0-313-26007-0. Retrieved 2011 թ․ փետրվարի 27.
9. ↑  Suzanne LaFont (August 1998). *Women in transition: voices from Lithuania*. SUNY Press. p. 29. ISBN 978-0-7914-3811-4. Retrieved 2011 թ․ փետրվարի 27.
10. ↑  Mary Fleming Zirin (2007). *Russia, the non-Russian peoples of the Russian Federation, and the successor states of the Soviet Union*. M.E. Sharpe. p. 695. ISBN 978-0-7656-0737-9. Retrieved 2011 թ․ փետրվարի 27.
11. ↑  Богушевский В. Д. Записки генерала В. Д. Богушевского. // Ворожеское дворянство в Отечественную войну. М. 1912. С. 237.
12. ↑  Stefan Kieniewicz, *Emilia Plater*, Polski Słownik Biograficzny, Tom XXVII, Zakład Narodowy Imenia Ossolińskich I Wydawnictwo Polskieh Akademii Nauk, 1983, p.652
13. ↑  Метелица, Кирилл (23.01.2016). "Миф о «белорусской Жанне д'Арк»". *Лечебник истории*. IMHO club BY. Retrieved 2016 թ․ հունիսի 9.
14. ↑  Ellen Berry (1995 թ․ հուլիսի 1). *Genders 22: Postcommunism and the Body Politic*. NYU Press. p. 71. ISBN 978-0-8147-1248-1. Retrieved 2012 թ․ սեպտեմբերի 4.
15. ↑  Stefan Kieniewicz, *Emilia Plater*, Polski Słownik Biograficzny, Tom XXVII, Zakład Narodowy Imenia Ossolińskich I Wydawnictwo Polskieh Akademii Nauk, 1983, p.653
16. ↑  Pamela Chester; Sibelan Elizabeth S. Forrester; Halina Filipowicz (1996). "The Daughters of Emilia Plater'". *Engendering Slavic Literatures*. Indiana University Press. p. 34. ISBN 978-0-253-33016-1. Retrieved 2012 թ․ սեպտեմբերի 6.

Գրականություն
-------------

* Ադամ Միցկևիչ. «Śmierć pułkownika»
* Վացլավ Գոնսյորովսկի «Emilia Plater»

Արտաքին հղումներ
----------------

* Original letter by Emilia Plater, in which she confirms the fact that she joined the ranks of the army of her own will
* Westphalian Plater family
* Death place of Emilia Plater. Ruins of Justinavas manor and Emilia's sculpture Archived 2018-03-21 at the Wayback Machine.

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Rodovid |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| GND: 120995875 · ISNI: 0000000022206246 · LCCN: n83203131 · LNB: 000206526 · NLP: a0000001182347 · NUKAT: n99041429 · SUDOC: 184109701 · VIAF: 8231736 · WorldCat VIAF: 8231736 |

 |

 |