**Հելմուտ Յոզեֆ Միխայել Կոլ** (գերմ.՝ Helmut Josef Michael Kohl, ապրիլի 3, 1930(1930-04-03)[…], Friesenheim, Լուդվիգսհաֆեն ամ Ռեին, Գերմանիա - հունիսի 16, 2017(2017-06-16)[…], Oggersheim, Լուդվիգսհաֆեն ամ Ռեին, Ռայնլանդ Պֆալց, Գերմանիա), գերմանացի պետական և քաղաքական գործիչ։ Գերմանիայի դաշնային կանցլեր (1982-1998)։ ԳԴՀ-ի ղեկավար Հելմուտ Կոլը մեծ դեր է խաղացել Եվրոպայի և Գերմանիայի միավորման գործընթացում և սառը պատերազմի դադարեցման գործում։ Քրիստոնեական-դեմոկրատական միության նախագահ (1973-1998)։ Կանցլերի պաշտոնում է գտնվել 16 տարի՝ բոլորից երկար Գերմանիայի պատմության մեջ՝ երեք տարով հետ մնալով Օտտո ֆոն Բիսմարկը, ռեյխսկանցլերից։

Կենսագրություն
--------------

Հելմուտ Կոլն առաջին կնոջ՝ Հաննելորեի և որդիների՝ Վալտերի և Պետերի հետ: Լայպցիգ: 1975 թվական
Հելմուտ Կոլը ծնվել է 1930 թվականի ապրիլի 3-ին Բավարիայի ֆինանսական կառավարման պաշտոնյա Հանս Կոլի (1887-1975) և նրա կնոջ՝ Ցեցիլիայի (1890-1979) ընտանիքում։ Նա ընտանիքի երրորդ զավակն էր, որը պահպանում էր պահպանողական-բուրժուական հայացքները և կաթոլիկ դավանանքը։ Ավագ եղբայրը մահացել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։ Պատերազմի վերջում Հելմուտ Կոլը նույնպես մոբիլիզացվել է ՀՕՊ, որպես զենիթային թնդանոթ կրակող, սակայն ռազմական գործողություններին մասնակցելու կարիք չի եղել։

Հելմուտ Կոլը մեծացել է Լյուդվիգսհաֆենում։ 1950 թվականին ընդունվել է Ֆրանկֆուրտի համալսարանի իրավագիտության ֆակուլտետը, իսկ 1951 թվականին տեղա Հայդելբերգի համալսարան, որտեղ սովորել է պատմություն և հասարակական-քաղաքական գիտություններ։ Համալսարանն ավարտելուց հետո 1956 թվականին Կոլը Հայդելբերգի համալսարանին կից Ալֆրեդ Վեբերի անվան ինստիտուտում աշխատել է որպես գիտաշխատող։ 1958 թվականին պաշտպանել է թեկնածուական (փիլիսոփայության դոկտորի) ատենախոսություն «Պֆալցի քաղաքական զարգացումը և կուսակցությունների վերածնունդը 1945 թվականից հետո» թեմայով(PDF): Դրանից հետո նա ստացել է Լյուդվիգսհաֆենի ձուլման գործարանի տնօրինության ասիստենտի պաշտոնը, իսկ 1959 թվականին ռեֆերենտ է անցել Լյուդվիգսհաֆենի քիմիական արդյունաբերության միություն։ 1960 թվականին Հելմուտ Կոլն ամուսնացել է թարգմանչուհի Հաննելորա Ռենների հետ, որի հետ ծանոթ է եղել 1948 թվականից։ Ամուսնության ժամանակ ծնվել է երկու որդի։ 2001 թվականի հուլիսի 5-ին 68 տարեկան Հաննելորե Կոլը, որը ծանր տառապում էր ցերեկային լույսի ալերգիայից, ինքնասպան է եղել։

Հելմուտ Կոլը երկրորդ կնոջ՝ Մայք Ռիխտերի հետ։ 2009 թվական
2004 թվականի մարտի 4-ին, իր քաղաքական կարիերայի ավարտից հինգ տարի անց, Հելմուտ Կոլը թողարկեց իր հուշագրությունների առաջին մասը, որոնք վերնագրված էին *«Հիշողություններ, 1930-1982»* և նվիրված էին իր կնոջ՝ Հաննելոր Կոլի հիշատակին։ *«Առանց նրա, առանց իմ Հաննելորի, իմ բոլոր հաջողություններն ու ձեռքբերումներն անհնար կլինեին»*, գրում է Հելմուտ Կոլը։ Երկրորդ մասը, որն ընդգրկում է մինչև 1990 թվականը իշխանության գլուխ գտնվելու ժամանակահատվածը, հայտնվել է 2005 թվականի նոյեմբերի 3-ին, իսկ երրորդ մասը, որն ավարտվում է 1994 թվականին, 2007 թվականի նոյեմբերի 16-ին։ Նախատեսվում է հուշագրությունների չորրորդ մասի թողարկումը։

2008 թվականի մայիսի 8-ին 78-ամյա Հելմուտ Կոլն ամուսնացել է երկրորդ անգամ։ Նրա ընտրյալը 43-ամյա մայկա Ռիխտերն է, որը դիպլոմավորված տնտեսագետ է, որը 1994-1998 թվականներին աշխատել է դաշնային կանցլերի գերատեսչության տնտեսական բաժնում։ Պսակադրության համեստ արարողությունը տեղի է ունեցել Հայդելբերգի հիվանդանոցում մտերիմ ընկերների ներկայությամբ, որտեղ Կոլը վերականգնողական բուժում էր անցնում գլխի վնասվածքից հետո։

Հելմուտ Կոլը մահացել է 2017 թվականի հունիսի 16-ին կյանքի 88-րդ տարում։

Գ. Կոլեմի հրաժեշտի պաշտոնական արարողությունը տեղի է ունեցել հուլիսի 1-ին Ստրասբուրգում (Ֆրանսիա) Եվրոպական խորհրդարանի շենքում։ Ելույթներով հանդես են եկել Գերմանիայի կանցլեր Անգելա Մերկելը, ԱՄՆ նախկին նախագահ Բիլ Քլինթոնը, ինչպես նաև ՌԴ կառավարության նախագահ Դմիտրի Մեդվեդևը։ Կտակի համաձայն՝ Հելմուտ Կոլին հուղարկավորել են Շպայերում (Գերմանիա)։

Քաղաքական գործունեություն
-------------------------

Հելմուտ Կոլը Քրիստոնեական-դեմոկրատական միություն է մտել դեռ դպրոցում, 1946 թվականին դարձել է իր հայրենի Լյուդվիգսհաֆենում «Երիտասարդական միության» համահիմնադիրը։ Համալսարանում ուսանելու ժամանակ Կոլը շարունակել է զբաղվել քաղաքականությամբ։ 1953 թվականին նա դարձել է Ռայնլանդ-Պֆալցում ՔԴՄ վարչության անդամ, 1954 թվականին ընտրվել է Ռայնլանդ-Պֆալցում «Երիտասարդական միության» բաժանմունքի նախագահի տեղակալ, իսկ 1955 թվականին ընդգրկվել Ռեյնլանդ-Պֆալցում ՔԴՄ վարչության կազմում։ 1959 թվականին Հելմուտ Կոլը Լյուդվիգսհաֆենում զբաղեցրել է ՔԴՄ շրջանային բաժանմունքի նախագահի պաշտոնը, 1960-1969 թվականներին ղեկավարել է ՔԴՄ խմբակցությունը Լյուդվիգսհաֆենի քաղաքային խորհրդում։ 1963 թվականին Կոլը նշանակվում է Ռեյնլանդ Պֆալցի լանդթագ խմբակցության նախագահ, իսկ 1966-ի մարտից մինչև 1974 թվականի սեպտեմբերն գնտվում է Ռայնլանդ Պֆալցի ՔԴՄ-ի բաժանմունքի նախագահի պաշտոնում։ 1966 թվականից Հելմուտ Կոլը՝ ՔԴՄ-ի դաշնային վարչության անդամ, 1968 թվականին ստացել է ՔԴՄ-ի կուսակցության փոխնախագահի պաշտոնը։ Հելմուտ Կոլի քաղաքական կարիերայում կարեւոր դեր է խաղացել նացիոնալ-սոցիալիզմի և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին հարստացած արդյունաբերող Ֆրից Ռիսը։

### Վարչապետ

1966 թվականին ընտրվել է Ռեյնլանդ Պֆալցի ՔԴՄ կուսակցության նախագահ։ 1969-1976 թվականներին զբաղեցրել է երկրի վարչապետի պաշտոնը։ Հելմուտ Կոլայի օրոք երկրում տեղի է ունեցել տեղական վարչական բարեփոխում և հիմնադրվել է Թրիերի-Կայզերսլաուտերնի համալսարանը (այժմ Թրիերի համալսարան և Կայզերսլաուտերնի տեխնիկական համալսարան)։

1971 թվականին Հելմուտ Կոլը ՔԴՄ-ի նախագահ Ռայներ Բարցելի ընտրություններում պարտվել է։ 1973 թվականին, Դաշնային կանցլեր Վիլի Բրանդտին անվստահություն հայտնելու Բարցելի անհաջող փորձից մեկ տարի անց, Կոլը Բարցելին փոխարինել է ՔԴՄ-ի նախագահի պաշտոնում և պահպանել այդ պաշտոնը մինչև 1998 թվականի նոյեմբերի 7-ը։

### Դաշնային կանցլեր

1982 թվականի սեպտեմբերի 17-ի փլուզումից հետո դաշնային կանցլեր Հելմուտ Շմիդտի սոցիալ-լիբերալ կոալիցիայի փլուզումից հետո, որն առաջացել էր Գերմանիայի տնտեսական քաղաքականության հարցերի շուրջ լուրջ տարաձայնությունների պատճառով, 1982 թվականի սեպտեմբերի 20-ին բանակցություններ սկսվեցին Ազատ դեմոկրատական կուսակցության և Քրիստոնեական-դեմոկրատական միության միջև կոալիցիա ստեղծելու շուրջ։ Խզման համար առիթ է հանդիսացել ԱԺԿ-ի ռազմավարական փաստաթուղթը, որը մշակվել է Օտտո Լամբսդորֆի կողմից, որը ոչ լիբերալ դիրքորոշում ունի աշխատաշուկայի բարեփոխման վերաբերյալ։

Հելմուտ Կոլը Գերմանիայի դաշնային կանցլեր է ընտրվել 1982 թվականի հոկտեմբերի 1-ին՝ Բունդեսթագի պատմության մեջ առաջին հաջող կառուցողական անվստահության քվե հայտնելու ժամանակ գործող դաշնային կանցլեր Հելմուտ Շմիդտին։ Արտաքին գործերի դաշնային նախարար, ինչպես և սոցիալ-լիբերալ կոալիցիայում, դարձավ Հանս Դիտրիխ Գենշերը։ Կոալիցիայի փոփոխությունը բանավեճ է առաջացրել Ազատ դեմոկրատական կուսակցության ներսում։ Հելմուտ Կոլն իշխանության եկավ ոչ Բունդեսթագի սովորական ընտրությունների ժամանակ, և լեգիտիմություն ձեռք բերելու համար Կոլը համարձակ քայլի դիմեց.նա Բունդեսթագի առաջ դրեց իր վստահության հարցը, որի վերաբերյալ որոշումը պետք է կայացներ 1982 թվականի դեկտեմբերի 17-ին։ Այն բանից հետո, երբ կառավարական կոալիցիան դրանից մեկ օր առաջ զգալի մեծամասնությամբ ընդունել էր երկրի 1983 թվականի բյուջեն, կառավարական կոալիցիայի պատգամավորների մեծ մասը համաձայնեցված ձեռնպահ է մնացել քվեարկությունից, ինչի հաշվին ստացվել է ցանկալի արդյունքը՝ ձայների մեծամասնության բացակայությունը, որի դեպքում Գերմանիայի նախագահը հնարավորություն է ստանում առաջարկել խորհրդարանի լուծարումը։ Երկար մտորումներից հետո ԳՖՀ-ի նախագահ Կարլ Կարստենսը 1983 թվականի հունվարին որոշում է կայացրել արձակել Բունդեսթագը և նոր ընտրություններ նշանակել 1983 թվականի մարտի 6-ին։ Բունդեսթագի մի քանի պատգամավորներ փորձել են բողոքարկել այդ որոշումը Սահմանադրական դատարանում, սակայն դատարանը որոշում է կայացրել Բունդեսթագի լուծարման սահմանադրականության մասին։

1983 թվականի մարտի 6-ի ընտրություններում ՔԴՄ/ՔՍՄ և ԱԺԿ կոալիցիան հաղթել է։ Հելմուտ Կոլը, որի թեկնածությունը 1976-1998 թվականներին դաշնային կանցլերի պաշտոնում առաջադրվել է վեց անգամ, հասել Է ընտրություններում իր համար լավագույն արդյունքների։ ԳՍԴԿ-ի կանցլերի պաշտոնի թեկնածուն արդարադատության նախկին դաշնային նախարար և Մյունխենի օբեր-բուրգոմիստր Հանս-Յոխեն Ֆոգելն էր։

1984 թվականի սեպտեմբերի 22-ին տեղի ունեցավ Հելմուտ Կոլի և Ֆրանսիայի նախագահ Ֆրանսուա Միտտերանի նշանակալի հանդիպումը, որոնք ժամանել էին Վերդենի ճակատամարտի դաշտ, որպեսզի միասին հիշեն մարտում զոհվածների հիշատակը։ Նրանց ձեռքսեղմումը դարձավ գերմանացիների և ֆրանսիացիների հաշտեցման խորհրդանիշ։ Հետագա տարիներին Կոլի և Միտերանի մոտ ձևավորվել են հատուկ վստահելի հարաբերություններ։ Նման քայլերն առաջ մղելու Եվրոպական միասնության, ինչպես Մաաստրիխտի պայմանագրի, ապա ներմուծումը միասնական եվրոպական արժույթի արդյունք է այդ թվում սերտ ֆրանս-գերմանական համագործակցության։

Հելմուտ Կոլը Գերմանիայում քաղաքական գործիչներին կաշառելու և գաղտնի ծառայությունների ֆինանսավորման հետ կապված Ֆլիկի աֆերայում ներգրավված է եղել, կանչվել է Բունդեսթագի՝ ցուցմունք տալու համար հետաքննության հարցերով համապատասխան հանձնաժողով։

1987 թվականի Բունդեսթագի ընտրություններում Հելմուտ Կոլին պարտվել է Հյուսիսային Հռենոս-Վեսթֆալիայի վարչապետ Յոհաննես Ռաուն։

Նախարարների խորհրդի նախագահ Հանս Մոդրովը, դաշնային կանցլեր Հելմուտ Կոլը, Արևմտյան Բեռլինի կառավարող բուրգոմիստր Վալտեր Մոմպերը, 1989 թվականի դեկտեմբերի 22-ին Բեռլինում Բրանդենբուրգյան դարպասների հանդիսավոր բացմանը
Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինի հետ հանդիպմանը
ԳԴՀ-ում նախանշված Ժողովրդավարական փոփոխություններից և 1989 թվականի նոյեմբերի 9-ին Բեռլինի պատի անկումից հետո Հելմուտ Կոլն առանց կոալիցիայի գործընկերների հետ նախնական համաձայնության Բունդեսթագում հանդես է եկել տասը կետից բաղկացած Գերմանիայի և Եվրոպայի բաժանման հաղթահարման ծրագրով։ Արդեն 1990 թվականի մայիսի 18-ին ԳՖՀ-ի և ԳԴՀ-ի միջև ստորագրվել է արժութային, տնտեսական և սոցիալական միության մասին Պետական պայմանագիր։ Չնայած Բունդեսբանկի նախագահ Կարլ Օտտո Ապելի դիմադրությանը, Կոլը հասել է նրան, որ դրանում գդր-ի մեկ նամականիշի փոխանակման կուրս գրանցվի աշխատավարձերի, վարձավճարների և կենսաթոշակների համար։ Այնուհետև սա ծանր բեռ դարձավ նոր դաշնային նահանգների ձեռնարկությունների համար։ «Երկու գումարած չորս» ձևաչափով բանակցություններում արտաքին գործերի նախարար Հանս Դիտրիխ Գենշեր Հելմութ Կոլը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում հաղթող տերությունների համաձայնության է հասել Գերմանիայի միավորման շուրջ, որն արտահայտված է «Երկու գումարած չորս» պայմանագրում և միավորված Գերմանիան ՆԱՏՕ-ի դաշինքում ընդգրկելու մեջ։

Գերմանիայի միավորումը բավական դրական է անդրադարձել Կոլյայի հետագա կարիերայի վրա դաշնային կանցլերի պաշտոնում, որը, հնարավոր է, առանց նրա այդքան երկար չէր տևի։ 1989 թվականին Բրեմենում կայացած կուսակցական համագումարում Կոլյային մեծ դժվարությամբ հաջողվեց կանխել իր ներկուսակցական ընդդիմության՝ ի դեմս Հայներ Հայսլերի, Ռիտա Զյուսմութի և Լոթար Շպետի «ռազմական հեղաշրջման փորձը»։

1991 թվականի հունվարի 17-ին Կոլը երրորդ անգամ ընտրվեց Գերմանիայի դաշնային կանցլեր ԳՍԴԿ-ից իր մրցակից Սաար Օսկար Լաֆոնտենի նկատմամբ տարած հաղթանակից հետո և դարձավ Միացյալ Գերմանիայի առաջին դաշնային կանցլերը։

1994 թվականի Բունդեսթագի ընտրություններում բարդ հաղթանակից հետո Կոլը կրկին դարձել է դաշնային կանցլեր։ Այս անգամ ընտրություններում ՍԴՀԿ-ից նրան դիմակայել է վարչապետ Ռայնլանդ-Պֆալցի Ռուդոլֆ Շարփինգը։ Հաջորդ տարիները նշանավորվել են ավելի շուտ արտաքին քաղաքական հաջողություններով. Մայնի Ֆրանկֆուրտում հիմնվել է Եվրոպական կենտրոնական բանկը, որը ներմուծում էր եվրոն։ Կոլյայի կառավարության գործունեության ներքաղաքական կյանքում սկսվել է դադարի շրջանը, որը պայմանավորված է եղել դաշնային կառավարության սահմանափակ հնարավորություններով բունդեսրատում սոցիալ-դեմոկրատների գերակշռության պատճառով, ինչը, ի վերջո, ավարտվել է 1998 թվականի Բունդեսթագի ընտրություններում՝ ՔԴՄ-ի պարտությամբ։

Այս ընտրություններում հաղթել է Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությունը՝ Ներքին Սաքսոնիայի դաշնային երկրամասի վարչապետ Գերհարդ Շրյոդերի գլխավորությամբ։ Քրիստոնեա-լիբերալ կոալիցիան փոխվել է կարմիր-կանաչով։ Հոկտեմբերի 26-ին Գերմանիայի նախագահ Ռոման դուքսը դաշնային կանցլերի պաշտոնից ազատել է Հելմուտ Կոլյային։ 2002 թվականի Բունդեսթագի ընտրություններում Հելմուտ Կոլը չի առաջադրվել։

### ՔԴՄ-ի անօրինական ֆինանսավորման սկանդալ

ՔԴՄ-ի անօրինական ֆինանսավորման հետ կապված սկանդալը ծագել է 1998 թվականի խորհրդարանական ընտրություններից հետո, երբ հայտնի է դարձել, որ Հելմուտ Կոլը, չնայած իր պաշտոնավարման ընթացքում քաղաքական կուսակցությունների մասին դաշնային կանցլերի ստորագրած օրենքում ամրագրված իր պարտավորություններին, թաքցրել է կուսակցության ստացած ֆինանսական միջոցները մեկուկես-երկու միլիոն գերմանական մարկի չափով։ Կոլը երբեք որևէ մեկնաբանություն չի տվել այս հարցի վերաբերյալ, բացի բացատրությունից, որ նա դրամական միջոցներ է ստացել հովանավորներից, որոնց անունները խոստացել է չհրապարակել, ինչը հակասում էր օրենքին և ժամանակին ենթարկվել էր խիստ քննադատության հանրության կողմից։ Բունդեսթագի հատուկ հանձնաժողովը զբաղվել է 1999 թվականի դեկտեմբերից մինչև 2002 թվականի հունիսը տեղի ունեցածի հետաքննությամբ, ինչն ուղեկցվել է ՔԴՄ-ի ներսում տեղի ունեցած բուռն փոփոխություններով։ 2000 թվականի հունվարի 18-ին ՔԴՄ ֆինանսական միջոցների հետ կապված խարդախությանը մասնակցելու կապակցությամբ Հելմուտ Կոլը ստիպված հեռացել է կուսակցության պատվավոր նախագահի պաշտոնից։

Գործը Կոլի վերաբերյալ Ստազիում
------------------------------

2003 թվականի սեպտեմբերին Բեռլինի Վարչական դատարանը վճռել էր, որ Արևելյան Գերմանիայի Շտազի հետախուզության կողմից հավաքված Կոլյա գործի հրապարակման արգելքը պետք է չեղյալ համարել։ Կոլի վերաքննիչ բողոքով 2004 թվականի հունիսին Դաշնային վարչական դատարանը որոշեց.

* Օրենքի նոր խմբագրությունը, որը թույլ է տալիս Ստազիի գործի հասանելիությունը հայտնի գերմանացի քաղաքական գործիչների վրա, բացում է արխիվների հասանելիությունը, բայց միայն Շտազիի պատմությամբ զբաղվող հետազոտողների համար։ Ընդ որում, նման հասանելիություն ստացած հետազոտողները պարտավոր են երաշխավորել, որ անձնական կյանքի մասին իրենց ստացած տեղեկատվությունը չի հրապարակվի կամ փոխանցվի երրորդ անձանց,
* Արգելվում է հրապարակել մասնավոր կամ պաշտոնական շինություններում անօրինական «գաղտնալսման» ձայնագրություններից (ձայնագրությունների սղագրություններից) ստացված հրապարակային անձանց անձնական կյանքի մասին տեղեկությունները, ինչպես նաև այդ ձայնագրությունների (ձայնագրությունների սղագրությունների) վրա հիմնված Շտազիի ներքին հաշվետվություններից ստացված տեղեկությունները,
* Սահմանափակված է լրտեսության միջոցով հավաքագրված բոլոր տեղեկությունների հասանելիությունը,
* Արգելվում է առանց տուժած ֆիզիկական անձի գրավոր համաձայնության հրապարակել նրա մասին անձնական տեղեկություններ կամ փոխանցել այն կրթական նպատակներով։

Մրցանակներ
----------

Գերմանիայի մրցանակները

| Երկիր | Ամսաթիվ | Մրցանակ | Литеры |
| --- | --- | --- | --- |
| Գերմանիա Գերմանիա | սեպտեմբերի 29, 1998 | Մեծ Խաչի 1-ին դասի ասպետ հատուկ կատարմամբ | «Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությանը մատուցած ծառայությունների համար» շքանշան |  |
| 1979-1998 | 1 դասի Մեծ խաչի ասպետ |  |
| 1975-1979 | Մեծ խաչ աստղով և ուսի ժապավենով |  |
| 1973-1975 | Մեծ սպայական խաչի ասպետ |  |
| 1970-1973 | Հրամանատարական խաչի ասպետ |  |
| Բավարիա Բավարիա | 1994 | Բավարական «Վաստակի համար» շքանշանի ասպետ |  |
| Բադեն-Վյուրթեմբերգ | ապրիլի 24, 1999 | Բադեն-Վյուրտեմբերգի երկրամասի արժանիքների շքանշանի ասպետ |  |

Օտարերկրյա պետությունների մրցանակներ

| Երկիր | Հանձնման ամսաթիվ | Մրցանակ | Литеры |
| --- | --- | --- | --- |
| Իտալիա Իտալիա | հունիսի 3,1977 | «Իտալիայի Հանրապետությանը մատուցած ծառայությունների համար» շքանշանի Մեծ խաչի ասպետ |  |
| Պորտուգալիա Պորտուգալիա | 1984 | Քրիստոսի շքանշանի Մեծ խաչի ասպետ | GCC |
| Պորտուգալիա Պորտուգալիա | 1988 | Ինֆանտ Դոն Էնրիկեի շքանշանի Մեծ խաչի ասպետ | GCIH |
| Եվրոպական միություն | 1988 | Կառլ Մեծի միջազգային մրցանակի դափնեկիր |  |
| Իսպանիա Իսպանիա | 1996 | Աստուրիայի արքայադստեր մրցանակ |  |
| Մարոկկո Մարոկկո | 1996 | Աստուարիայի գահի շքանշանի Մեծ ժապավենի ասպետ |  |
| Լեհաստան Լեհաստան | ապրիլի 27,1998 | Սպիտակ արծվի շքանշանի ասպետ |  |
| Նիդերլանդներ Նիդերլանդներ | 1999 | Նիդերլանդական առյուծի շքանշանի Մեծ խաչի ասպետ |  |
| Բելգիա Բելգիա | 1999 | Լեոպոլդ I շքանշանի Գրանդ սպա |  |
| Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ | 1999 | Ազատության նախագահական մեդալ |  |
| Միջազգային օլիմպիական կոմիտե | 1999 | Ոսկե Օլիմպիական շքանշան |  |
| Սլովենիա Սլովենիա | 2005 | «Բացառիկ ծառայությունների համար» շքանշանի ասպետ |  |
| Էստոնիա Էստոնիա | 2006 | Մարիամի երկրի խաչի շքանշան |  |
| Խորվաթիա Խորվաթիա | 2010 | Ելենա թագուհու մեծ շքանշանի ասպետ՝ ժապավենով և մեծ առավոտյան աստղով |  |

Հրատարակություններ
------------------

* *Die politische Entwicklung in der Pfalz und das Wiedererstehen der Parteien nach 1945*. Dissertation, Universität Heidelberg 1958
* *Zwischen Ideologie und Pragmatismus. Aspekte und Ansichten zu Grundfragen der Politik*. Verlag Bonn Aktuell, Stuttgart 1973, ISBN 3-87959-014-1
* *Konrad Adenauer 1876/1976*. Belser, Stuttgart 1976, ISBN 3-7630-1163-3
* *Reden* und *Berichte der Bundesregierung*. Presse- und Informationsamt der Bundesregierung, Bonn
* *Die Deutsche Einheit. Reden und Gespräche*. Lübbe, Bergisch Gladbach 1992, ISBN 3-7857-0665-0
* *Der Kurs der CDU. Reden und Beiträge des Bundesvorsitzenden 1973—1993*. Hrsg. von Peter Hintze und Gerd Langguth. DVA, Stuttgart 1993, ISBN 3-421-06659-0
* *Ich wollte Deutschlands Einheit*. Bearbeitet von Kai Diekmann und Ralf Georg Reuth. Ullstein, Berlin 1998, ISBN 3-548-33241-2
* *Mein Tagebuch 1998—2000*. Droemer Knaur, München 2000, ISBN 3-426-27241-5
* *Erinnerungen. 1930—1982*. Droemer Knaur, München 2004, ISBN 3-426-27218-0
* *Erinnerungen. 1982—1990*. Droemer Knaur, München 2005, ISBN 3-426-27320-9
* *Erinnerungen. 1990—1994*. Droemer Knaur, München 2007, ISBN 3-426-27408-6

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Stammdaten aller Abgeordneten des Deutschen Bundestages
2. 1 2 3 4  filmportal.de — 2005.
3. 1 2  Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.) / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
4. 1 2 3 4  Altkanzler Helmut Kohl gestorben (գերմ.) — Bild, 2017.
5. ↑  Мучительная жизнь супруги Гельмута Коля
6. ↑  Умер бывший канцлер Германии Гельмут Коль // Лента. Ру. — 16.07.2017.
7. ↑  Церемония прощання с Гельмутом Колем пройдет 1 июля /DW, 21.06.2017/
8. ↑  Андрос А. И. Буреев А. А. Люстрация в механизме правового регулирования // Вестник Международного юридического института. — 2016. — № 1 (56). — С. 83 — 84.




Արտաքին հղումներ
----------------

* Биография Гельмута Коля Archived 2019-08-25 at the Wayback Machine.
* Die Ära Kohl (Эра Коля), сайт, созданный Фондом Конрада Аденауэра