|  |
| --- |
| **Տորոն** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ինֆրաթագավորություն** | *Streptophyta* |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Բոգածաղկավորներ (Gentianales) |
| **Ընտանիք** | Տորոնազգիներ (Rubiaceae) |
| **Ցեղ** | **Տորոն** *(Rubia)*L. 1753 |

**Տորոն** (լատ.՝ Rúbia), գունարմատ, տորոնազգիների ընտանիքի բազմամյա խոտաբույսերի, կիսաթփերի և թփերի ցեղ։

Կենսաբանական նկարագիր
---------------------

Ցողունը քառանիստ է, հիմնականում՝ մագլցող, երբեմն՝ կանգուն, ճյուղավորվող, բարձրանում է՝ 30-200 սմ։ Տերևները նշտարաձևից էլիպսաձև են, հակադիր, ամբողջական, ունեն տերևակիցներ, որոնք հաճախ մեծանում են, և ստացվում է տերևային օրգանների օղակաձև դասավորություն։ Ծաղիկները դեղնականաչավուն են, մանր, երկսեռ, կանոնավոր, գագաթնային կամ տերևանութային կիսահովանոցներում, որոնք հիմնականում առաջացնում են բարդ հուրանաձև, երբեմն՝ ողկուզանման ծաղկաբույլեր։ Ծաղկում է հունիս-հուլիսին։ 

Պտուղը
Պտուղը հյութալի երկբաժան հատիկ է կամ տրոհվող տուփիկ։ Որպես դեղահումք օգտագործում են կոճղարմատն ու արմատները (պարունակում են օքսիմեթիլանթրաքինոններ և դրանց ածանցյալները, կիտրոնա-, խնձորա-, գինեթթուներ, սպիտակուցներ, շաքարներ, պեկտինային նյութեր և այլն)։

Տարածում
--------

Տարածված է Տավուշի, Կոտայքի, Արարատի, Վայոց ձորի, Սյունիքի և այլ մարզերում։ Աճում է թփուտներում, բանջարանոցներում, ճամփեզրերին, քարքարոտ լանջերին։
Տորոնի դասը ընդգրկում է 30 տեսակ, այլ տվյալներով ավելի քան 230, աճում է Հարավային Եվրոպայում, ինչպես նաև արևադարձային երկրներ՝ Ասիայում, Ամերիկայում և Աֆրիկայում։

Տեսակներ
--------

Հայտնի է մոտ 60, ՀՀ-ում՝ 2 տեսակ՝ Տորոն ներկատու (R. tinctorum), Տորոն կոշտատերեվ (R. rigidifolia)։ 

* *Rubia alaica* Pachom.
* *Rubia angustifolia* L.
* *Rubia chinensis* Regel & Maack
* *Rubia chitralensis* Ehrend.
* *Rubia cordata* Thunb
* *Rubia cretacea* Pojark.
* *Rubia deserticola* Pojark.
* *Rubia dolichophylla* Schrenk
* *Rubia jesoensis* (Miq.) Miyabe & Miyake
* *Rubia komarovii* Pojark.
* *Rubia krascheninnikovii* Pojark.
* *Rubia laevissima* Tscherneva
* *Rubia lanceolata* Hayata
* *Rubia laxiflora* Gontsch.
* *Rubia leiocaulis* Diels
* *Rubia linii* Chao
* *Rubia margaritifera* Reiche
* *Rubia membranacea* Diels
* *Rubia pavlovii* Bajtenov & Myrz.
* *Rubia podantha* Diels
* *Rubia polyphlebia* Lo.
* *Rubia pterygocaulis* Lo.
* *Rubia rechingeri* Ehrend.
* *Rubia regelii* Pojark.
* *Rubia rezniczenkoana* Litv.
* *Rubia rigidifolia* Pojark.
* *Rubia salicifolia* Lo.
* *Rubia schugnanica* B.Fedtsch. ex Pojark.
* *Rubia syrticola* Miq.
* *Rubia tatarica* (Trevir.) F.Schmidt
* *Rubia tibetica* Hook.f.
* *Rubia transcaucasica* Grossh.
* *Rubia yunnanensis* (Franch. ex Diels) Diels

Կիրառում և նշանակություն
------------------------

Պատրաստուկներն (թուրմ, փոշի, հաբ) օգտագործում են երիկամաքարային հիվանդությունների բուժման ժամանակ։ Ներկատու Տորոնից ստանում են տորոնաներկ, որի հիմնական գունավոր բաղադրիչ մասն ալիզարինն է։ Բուրդը, զործաթելը, գործվածքն և մանրաթելը ներկելու համար Հայաստանում օգտագործվում է վաղ ժամանակներից (որտեղից նաև արտահանվել է)։ Ըստ հայկական աղբյուրների՝ լավագույն տորոնաներկ պատրաստում են 3-4 տարեկան բույսի արմատներից։ Կախված ներկման պայմաններից և օգտագորվող ժանտանյութի (օրինակ՝ ճարպաթթուներ, աղաղանյութեր, մետաղների աղեր և այլն) տեսակից՝ հումքը ներկվում է վառ կարմիր, մանուշակագույն, շագանակագույն, դեղձանիկադեղին կամ այլ գույներով։ Սինթետիկ ալիզարինի ստացումը սահմանափակեց տորոնաներկի կիրառությունը։

Պատմություն
-----------

1736 թվականին Հովհաննես Ալթունյանը Տորոնի սերմերը գաղտնի տեղափոխել է Ֆրանսիա, որտեղ նրան հաջողվել է մշակել բույսը և խոշոր պլանտացիաներ հիմնել։ Ի պատիվ Ալթունյանի՝ ֆրանսիացիները հուշատախտակ են դրել Ավինյոնի Կելվե թանգարանում (1821), իսկ վոկլյուզցիները Նոտր-Դամ դը Դոմ ժայռի վրա կանգնեցրել են նրա բրոնզե արձանը (1846)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  The International Plant Names Index (2008). Просмотрено 14 апреля 2008.

Արտաքին հղումներ
----------------

* *Rubia* in the World Checklist of Rubiaceae

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Մեծ ռուսական · MESH ID |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2778102951 · NDL: 00576739 |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Rubia
* APDB: 194511
* APNI: 83814
* BioLib: 40624
* EoL: 29700
* EPPO: 1RBIG
* FoC: 128835
* GBIF: 2892184
* GRIN: 10572
* iNaturalist: 82852
* IPNI: 30021224-2
* IRMNG: 1058249
* ITIS: 35144
* NBN: NHMSYS0000462566
* NCBI: 25473
* NZOR: e0bce533-376a-4f44-82e5-205719397bc8
* PLANTS: RUBIA
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:35277-1
* Tropicos: 40027489

 |

 |