**Սաքարյայի ճակատամարտ,** հունական բանակի Անատոլիական արշավի կամ Թուրքիայի անկախության համար պատերազմի հիմնական մարտերից մեկը, որը տեղի է ունեցել 1921 թվականի օգոստոսի 10-ից (23) մինչև օգոստոսի 31-ը (սեպտեմբերի 13), Սաքարյա գետից արևելք, Պոլաթլայի անմիջական հարևանությամբ (այժմ Անկարայի մայրաքաղաքի շրջանն է)։ Անգլիացի պատմաբան Ռ. Գրանտը (R. G. Grant) Սաքարյայի ճակատամարտը դասում է համաշխարհային պատմության ընթացքը փոխած մարտերի շարքին։

Նախապատմություն
---------------

|  |  |
| --- | --- |
| Էլեֆտերիոս Վենիզելոս, Հունաստանի վարչապետ: | Կոնստանտինոս թագավոր, 1921 թվական: |

Սևրի հաշտության պայմանագիրը 1920թ. օգոստոսի 10-ին ամրագրեց Զմյուռնիայի շրջանի ժամանակավոր վերահսկողությունը, որտեղ բնակվում էր 375 հազար հույն և 325 հազար մուսուլման, Հունաստանից դուրս։ Նոմինալ տարածաշրջանը մնացել էր թուրքական՝ նրա ճակատագրի որոշման հեռանկարով 5 տարի անց՝ բնակչության հանրաքվեում։ Պայմանագիրը ստորագրվել է սուլթանի կառավարության կողմից, բայց չի ճանաչվել քեմալականների շարժման կողմից։

Դիվանագիտական և ռազմական հաղթանակներից հետո Հունաստանի վարչապետ է. Վենիզելոսը համաձայնել է անցկացնել ընտրություններ, վստահ լինելով իր հաղթանակի վրա։ Միապետական Ժողովրդական կուսակցությունը նախընտրական քարոզարշավ է անցկացրել Մենք մեր տղաներին տուն կվերադարձնենք կարգախոսով։ Ստանալով մուսուլմանական բնակչության աջակցությունը՝ 1920 թվականի նոյեմբերի 30-ի ընտրություններում հաղթեցին միապետները։ Վենիզելոսի կուսակցությունը ստացել է 308 հազար ձայն, միապետները՝ 340 հազար, որոնցից 100 հազար ձայնը Մակեդոնիայի մուսուլմաններինն է։ Միապետների հաղթանակն անսպասելի հարված է հասցրել Հունաստանի արտաքին քաղաքական դիրքերին և ճակատագրական իրադարձություն է դարձել Փոքր Ասիայի հույն բնակչության համար։ Դաշնակիցները հայտարարել են, որ թագավոր Կոնստանտինի գերմանոֆիլ թագավորին Հունաստան վերադառնալու դեպքում նրանք կդադարեցնեն ֆինանսական օգնությունը և կսառեցնեն վարկերը։

Կոնստանտինի վերադարձը (դեկտեմբերի (6 (19)) դաշնակիցներին ազատել Է Հունաստանի հանդեպ պարտավորություններից։ Չերչիլը, իր «Aftermath» աշխատանքում (էջ 387-388) գրել է. «Կոնստանտինի վերադարձը խզեց Հունաստանի հետ բոլոր դաշնակցային կապերը և չեղյալ հայտարարեց բոլոր պարտավորությունները, բացի իրավաբանական պարտավորություններից։ Վենիզելոսի հետ մենք շատ պարտավորություններ ենք ստանձնել։ Բայց Կոնստանտիի հետ՝ ոչ մի։ Իսկապես, երբ առաջին անակնկալը տեղի ունեցավ, օգնության զգացողությունը ակնհայտ դարձավ ղեկավար օղակներում։ Հակաթուրքական քաղաքականությանը հետևելու կարիք չկար»։

Նախքան Սաքարյայի ճակատամարտ
---------------------------

Դեռևս հոկտեմբերին Քեմալի հետ հաշտություն կնքելով՝ իտալացիները Անթալիան և իրենց զինանոցը թողել են քաղաքում, և, մնալով Հունաստանի անվանապես դաշնակիցներ, սկսել են զենք մատակարարել թուրքերին։

1921 թվականի փետրվարի 28/մարտի 10-ին ֆրանսիացիները քեմալականների հետ նախնական համաձայնագիր կնքեցին, ինչը շուտով թույլ տվեց նրանց ազատել ուժերը Կիլիկիայից. երկու դիվիզիաներ մասնակցեցին Սաքարյայի ճակատամարտին։

1921 թվականի մարտի 3 (16)-ին քեմալականները նախնական համաձայնագիր ստորագրեցին Խորհրդային Ռուսաստանից զենքի մատակարարման մասին։ Պետք է խոստովանել, որ ի տարբերություն ֆրանկոիտալացի դաշնակիցների, որոնք իրենց շահերն ապահովելով՝ անջատողական խաղաղություն են կնքել, միապետների կառավարությունը չէր կարող դուրս գալ պատերազմից՝ չլուծելով Փոքր Ասիայի հունական բնակչության հարցը։ Քեմալականները շարունակել են Փոքր Ասիայի բնիկ քրիստոնյա բնակչության նկատմամբ ցեղասպանության երիտթուրքական քաղաքականությունը և Այդինի և Վիֆինիայի կոտորածները հունական ղեկավարությանը զրկել են կասկածներից, թե ինչ կպատահի Հոնիայի բնակչության հետ, երբ հունական բանակը կհեռանա տարածաշրջանից։ Ն. Պսիրուկիսը գրել է, որ ժողովուրդն իր ձայնը տվել է միապետներին իրենց խաղաղասեր դեմագոգիայի համար, սակայն նրանք նախընտրել են պատերազմը շարունակել բացարձակ անբարենպաստ պայմաններում. դեռևս 1921 թվականի հունվարին Կոնստանտինը հայտարարեց հարցի ուժային լուծման մասին։ Սակայն 1921 թվականի փետրվարին Լոնդոնի խորհրդաժողովում ֆրանսիացի գեներալ Գուրոն հայտարարել էր, որ Փոքր Ասիայում խաղաղության պարտադրման համար անհրաժեշտ է ունենալ 27 դիվիզիա, սակայն հույներն ունեին ընդամենը 9 դիվիզիա։

Սուլթանի և Քեմալի պատվիրակությունների ժամանումից հետո Սևրի հաշտությունը ստորագրած դաշնակիցները Անտանտի՝ Թուրքիայի առճակատումը վերածեցին հույների՝ Թուրքիայի առճակատման։ Ինչպես գրում է հույն պատմաբան Դ. Ֆոտիադիսը, «դաշնակիցներից նրանք վերածվել են մրցավարների»։ Քեմալականները Լոնդոնում պատասխանելու համար 25 օր են պահանջել։

Միապետները կանգնած էին երկընտրանքի առաջ՝ շարունակել մինչև հաղթանակը կամ Զմյուռնիան թողնել Արևելյան Թրակիայի դիմաց։ Ժամանակակից անգլիացի պատմաբան Դ. Դաքինը գրում է, որ «Ֆրանսիայի և Իտալիայի գործողությունները հաջորդած դավաճանության նախերգանք էին»։ «Աղաղակող կերպով ուղղելով իրենց պարտավորություններն ու ստորագրությունները, նրանք, ի թիվս այլ բաների, վրդովեցուցիչ կերպով անտեսում էին հույն, ինչպես նաև հայ քրիստոնյաների ճակատագրի մասին հարցը»։ Սակայն Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Դ. Լլոյդ Ջորջը, որը 1919 թվականին նախաձեռնել էր հունական զորքեր ուղարկել Զմյուռնիա, սահմանափակվել է հույների բանավոր աջակցությամբ՝ նրանց պատվիրակություններին հայտարարելով, որ ոչ ոք չի կարող խանգարել նրանց, եթե նրանք գործեն ռազմական ճանապարհով։

### Հունական բանակի գարնանային և ամառային հարձակումը

Միապետների առաջին ակտերից մեկը բանակ հետ կանչելն էր միապետ սպաներին, որոնք ազգային պառակտման պատճառով չմասնակցեցին Առաջին համաշխարհային պատերազմին։ Այդ սպաները նոր կոչումներ են ստացել երկարամյա ծառայության համար և մեծ մասշտաբով սկսել են փոխարինել Վենիզելոսի կողմնակիցների սպաներին, որոնք իրենց կոչումներն են ստացել Առաջին համաշխարհային պատերազմի և Անատոլիական արշավի դաշտերում։ Բացի միապետների կադրային քաղաքականության հետևանքով առաջացած այլ խնդիրներից, պատասխանողների ռազմական փորձի մեջ մի ամբողջ տասնամյակի բացը կար, և նրանց մարտավարությունը մնաց հեռավոր 1913 թվականին։

Հունական բանակի «Գարնանային հարձակումը» սկսվել է 1921 թվականի մարտի 10-ին։ Ռազմաճակատի հյուսիսային հատվածում հունական բանակի 3-րդ կորպուսը կանգնեցվել է Ինյեի մոտ, սակայն հարձակման վերջնական արդյունքը որոշել է մարտի 28-ին (ապրիլի 10-ին) Թումլու Բունարի 1-ին կորպուսի հաղթանակը։ Սակայն առաջադրված ռազմաքաղաքական խնդիրները չեն լուծվել։ Պատերազմի ավարտի և 4 մլն-ից մի փոքր ավելի բնակչության դեպքում Հունաստանին պահանջվել է ևս երեք զորակոչի զորահավաք։

Հունիսի 29/հուլիսի 12-ին հունական բանակը սկսեց Մեծ ամառային հարձակում, պարտության մատնեց թուրքերին Աֆյոնկարահիսար Էսկիշեհիրի պատերազմի ամենամեծ ճակատամարտում, սակայն քեմալականների բանակը խուսափեց ջախջախումից։ Թուրքերը 300 կմ-ով մեկնել են դեպի արևելք, Անկարա, և հունական կառավարությունը կրկին կանգնել է երկընտրանքի առջև․ «ինչ անել հետո»։ «Ես չէի կարող մտածել առանց դաշնակիցների աջակցության Թուրքիայի հետ պատերազմի մասին, առավել ևս նրանց դեմ ...կառավարությունը պետք է դադարեցնի ռազմական դրությունը և փրկի այն ամենը, ինչ դեռ հնարավոր է մեր քաղաքականության պտուղներից ...ռազմական հաղթանակը ...անվերապահ կապիտուլյացիայով բացառվում է, առավել ևս, որ թշնամին գիտի, որ մենք դիվանագիտական մեկուսացման մեջ ենք և նրա մայրաքաղաքը (Կոստանդնուպոլիսը) պաշտպանված է մեր նախկին դաշնակիցների ցանկացած գրոհից ... շարունակությունը կբերի մեր հյուծմանը»։ Ավելի ուշ, 1923 թվականին, նա գրել է. «Փոքր Ասիայի խորքերի վրա հարձակումը խելագարություն էր»։

Անկարայի վրա արշավանք սկսելու մասին որոշման կայացում
----------------------------------------------------

 Գեներալ Անաստասիոս Պապուլասը, որը Փոքր Ասիայում հունական էքսպեդիցիոն բանակի հրամանատարն է, 1920 թվականի նոյեմբերից, միապետների իշխանության գալուց հետո:
 Գնդապետ Պտղոմեյ Սարիյանիս, Փոքր Ասիայում հունական էքսպեդիցիոն բանակի գլխավոր շտաբի պետի տեղակալ:
 Դիմիտրիոս Գունարիսը, միապետների կառավարության վարչապետը, որը որոշում է կայացրել Անկարա արշավելու մասին:
Քաղաքական ղեկավարության ժամանմանը սպասելիս՝ 1921 թվականի հուլիսի 13-ին, հունական բանակի կողմից գրավված Քյութահյեում, տեղի է ունեցել էքսպեդիցիոն բանակի շտաբի նախնական խորհրդակցություն՝ հրամանատար, գեներալ Ա.Պապուլասի նախագահությամբ, որտեղ քննարկվել է հետագա հարձակման հնարավորությունը։ Շտաբի պետ Պ. Սարիյանիսը հայտարարել է, որ բանակը չպետք է ժամանակ կորցնի, բայց պետք է որքան հնարավոր է շուտ շարունակի իր հարձակումը, որպեսզի խանգարի թուրքերի վերախմբավորմանն ու նրանց կողմից պաշտպանություն կազմակերպելուն։ Սակայն 4-րդ բաժնի (լոգիստիկա) պետ, փոխգնդապետ Սպիրիդոնովը հայտարարել է, որ բանակը ռազմամթերք ունի միայն մարտեր վարելու 2 օրով, և որ այն չի կարող անցնել Սաքարյա գետով՝ իրեն թույլ չտալով մնալ առանց մատակարարման։ Սպիրիդոնոսը շարունակեց, որ նույնիսկ եթե նոր պաշարներ ստեղծվեն, և արևելք հարձակումը շարունակվի, բանակը չունի տրանսպորտային միջոցներ իր ապահովման համար։

Հաջորդ օրը ժամանեցին վարչապետ Դ. Գունարիսը և թագավորը։ Հուլիսի 15-ին (28) Կոնստանտինի՝ «հիվանդ և լուռ թագավորի» նախագահությամբ տեղի ունեցավ մեծ ռազմական խորհուրդը։ Պապուասի կասկածները կոտրվել են քաղաքական գործիչների համառությամբ։ Հարձակումը շարունակելու որոշումը քաղաքական էր։ Կառավարությունը նպատակ չի դրել նոր տարածքներ գրավել Սաքարյայից դեպի արևելք, առավել ևս, որ այդ անապատային տարածքները հեռու էին հույն բնակչության կոմպակտ բնակատեղիներից։ Այդ պատճառով գործողությունն Անկարայի դեմ արշավանք անունն է ստացել (հունարեն՝ Επιδρομή προς Άγκυρα)։ Արշավանքի նպատակը քեմալականներին խաղաղության պարտադրելն էր, կամ էլ նրանց դեպի արևելք հետ շպրտելը, նրանց մատակարարման բազաներն ու տրանսպորտային ենթակառուցվածքները քանդելն ու Սևրի խաղաղությամբ նախատեսված սահմանները պաշտպանելը։ Դա հնարավորություն կտա կառավարությանը դուրս գալ քաղաքական փակուղուց, կատարել իր նախընտրական խոստումները և հեռացնել մի քանի կոչեր։

Արշավի նախօրեին
---------------

 Հունական բանակի հարձակողական գործողությունների քարտեզը մինչև 1921 թվականի հուլիսը: Դեպի արևելք գտնվում է Անկարայի գրավման գոտին։
Հույն պատմաբաններ Սարանդոս Կարգակոսը և Դիմիտրիս Ֆոտիադիսը հունական դիվիզիաների արշավն Անկարա անվանում են «հունական բանակի էպոս»։

Հուլիսի 28-ին (օգոստոսի 10-ին) 9 հունական հետևակային դիվիզիաներ և 1 հեծելազորային բրիգադ ելման դիրքեր են դուրս եկել Անկարա արշավելու համար։ Նրանք պետք է անցնեին անջուր անապատով, նախքան Անկարային ծածկող լեռներին մոտենալը, որտեղ Քեմալը պատրաստել էր պաշտպանության 3 գիծ։

Հունական 12-րդ դիվիզիան պետք է անցներ անապատով 130 կմ, 5-րդ և 12-րդը՝ 190 կմ, 3-րդը 220 կմ, 9-րդը՝ 280 կմ։ Միայն 7-րդ դիվիզիան, որին հրամայված էր գործել անկախ էքսպեդիցիոն բանակից և Սաքարյայով ամրացնել նրա հյուսիսային ոլորանի վրա, պետք է գործի ավելի բարենպաստ կլիմայական պայմաններում։ Անապատի միջով անցումը, որը հույն պատմաբանները բնութագրում են ճակատամարտից առաջ հույն զինվորների անհարկի խոշտանգմամբ, առաջացրել է թուրքական հրամանատարության զարմանքը, սակայն չի մտցրել հանկարծակիի տարրը։ Կ. Բալոմենոսը գրում է, որ Սաքարյայի հետևից գնալը ողբերգական սխալ էր, որը արշավի խնդրահարույց պլանի պատճառով վերաճեց հանցագործության։

Կողմերի ուժեր
-------------

Փոքր Ասիայում հունական բանակի ուժերը կազմում էին 5500 սպա և 178 հազար շարքային, 1912-1921 թվականների զորակոչը, 11 հետևակային դիվիզիաների և 1 հեծելազորային բրիգադի կազմում։ Սակայն Անկարա կատարած արշավին մասնակցել են միայն 9 դիվիզիաներ՝ 2 դիվիզիաներ, մնացել են թիկունքի եզրային եզրերը։ Հունաստանի գլխավոր շտաբի տվյալներով՝ արշավին մասնակցել է 3780 սպա և 120 հազար շարքային։ Սակայն, մեծ թվով օժանդակ անձնակազմի դուրս գալուց հետո, էքսպեդիցիոն բանակի մարտական կազմը ներառում էր 1860 սպաներ և 75 հազար շարքային։ Հունական հրետանին 296 զենք է ունեցել։

Հունական ավիացիան, որը գերիշխում էր Փոքր Ասիայի երկնքում պատերազմի ողջ ընթացքում, 18 ինքնաթիռ է տրամադրել՝ մասնակցելու արշավին։ Այս թիվը հաստատվում է թե հունական, թե թուրքական աղբյուրներով։ Սակայն նրանց տարիքն ու տեխնիկական վիճակն այնպիսին էին, որ բրիտանացի ավիացիոն սպան հայտարարել էր, որ ինքը չէր վստահի իրենց անգամ իր թռիչքը։

Մյուս կողմից, քեմալականների բանակը բաղկացած էր 16 հետևակային ստորաբաժանումներից և 3 առանձին գնդերից, 4 հեծելազորային ստորաբաժանումներից և 1 մեկ առանձին բրիգադներից։ Սակայն թուրքական դիվիզիաներից յուրաքանչյուրի թվակազմը չէր գերազանցում 5 հազար մարդ։ Ըստ հունական աղբյուրների՝ քեմալականների բանակը 90 հազար մարդ է ունեցել, ինչը համաչափ է եղել հունական բանակի հետ, իսկ եթե հաշվի առնենք միայն հունական բանակի մարտական կազմը, ապա պաշտպանվողները աննշան թվային առավելություն են ունեցել։ Թուրքական հրետանին ուներ 167 զենք։ Սակայն ռազմական պատմաբանները նշում են, որ չնայած քանակական առումով առավելությունը հունական հրետանին էր, իրականում առավելությունը թուրքական հրետանին էր, որի Շկոդա ավստրիական զենքերը մեկուկես անգամ գերազանցում էին հունական զենքերը։

Արշավի սկիզբ
------------

Անկարայի վրա հարձակումը սկսվել է օգոստոսի 1-ին (14)։ Հունական բանակի 3 զորամասեր ելույթ են ունեցել միաժամանակ։ Նրանց հետևից, մեկ օրով հետ մնալով, հանդես են եկել շարժական պահեստներ.1500 սայլեր, որոնց մեջ լծվել են եզներ, 600 ծանր (3 տոննա) բեռնատարներ և 240 թեթև, 1600 ուղտեր՝ վարձված թուրք անասնավարներով, ինչպես նաև ոչխարների հոտեր (մսի համար)։

Մինչև հունական բանակի ելույթը, 1-ին թուրքական դիվիզիան և Քեմալի գրեթե ողջ հեծելազորը մնացել էին Սաքարյայի ձախ ափին, որպեսզի հետևեն հույների գործողություններին։

Աղի անապատով անցումը փորձություն էր հունական դիվիզիաների համար։ Իրենց ճանապարհին երբեմն հանդիպած հորերը, որպես կանոն, թունավորվել են թուրքերի կողմից։ 9-րդ դիվիզիայի զինվորները 2 օրվա ընթացքում ջրի մեկ կաթիլ էլ չեն խմել։ Անջուր ու անարատ անապատով անցնելը նաև փորձություն էր ձիերի ու անասունների համար (բացառությամբ ուղտերի), որոնց գլխաքանակը փոքր-ինչ ավելացել էր։ Դուրս գալով անապատից՝ հունական դիվիզիաները մոտեցան Քեմալի կողմից մինչև 30 կմ խորությամբ ամրացված անապատային լեռներին։ Ոչ մի հանկարծակի, ոչ մի շրջապատի կամ թուրքական դիրքերի շրջանցման մասին խոսք անգամ լինել չէր կարող։ Անկարայի գրավման համար հունական դիվիզիաները պետք է հարձակվեին ճակատին պաշտպանական 3 և ավելի ամրացված գծերի վրա։

Ճակատամարտի սկիզբ
-----------------

Էվզոնների 5/42 գնդի զինվորները, ովքեր մասնակցել են Մանղալ Դաի գրավմանը:
Հույները, հուսալով, որ կհաղթահարեն օկուպացված հակառակորդին, որի դիմադրությունը խոչընդոտում էր նրանց տուն վերադառնալուն, հույն զինվորները գերազանցեցին իրենց։ Հարձակվողների և պաշտպանվածների ուժերը մոտավորապես հավասար էին, ինչը չէր համապատասխանում այն ժամանակ տիրող դոկտրնային, ըստ որի հարձակվողների հաջողության համար պաշտպանվողների դեմ նրանց ուժերի հարաբերակցությունը պետք է լիներ նվազագույնը 3։1։ Էլ ավելի նշանակալի էր այն, որ թուրքերը պաշտպանվում էին պատրաստված ամրացված դիրքերից, որոնք տեղակայված էին նաև իշխող Լեռնային բարձունքներում ու ժայռերում, ուր և առանց հակառակորդի կրակի հարձակվողները հեշտ չէին (իսկ երբեմն էլ անհնար էր) բարձրանալ։ Սակայն հույն զինվորների հարձակողական պոռթկումն այնպիսին էր, որ դժվարին քայլերթով անցնելով Աղի անապատով, 1923 թվականի օգոստոսի 10-ի (23) 1-ին դիվիզիան, առանց ընդհատումների և առանց հրետանային պատրաստության բացակայության, թուրքերից հետ մղեց Մանգալ-Դագ գագաթը (1400մ)։ Քեմալը տպավորված էր իր համար անսպասելի այս հունական հաջողությամբ։ Եթե մենք պարտություն կրենք, այստեղ կլինի Թուրքիայի գերեզմանը»։

 Տուն Ալագյոզ գյուղում, որտեղ գտնվում էր Քեմալի շտաբը Անկարայի համար ճակատամարտի ժամանակ։
Մարտի դաշտին մոտ լինելու համար Քեմալը տեղափոխվել է Ալագյոզ գյուղի Իննյուի շտաբ և հրամայել է գնդակահարել յուրաքանչյուր սպայի, ով նահանջել է առանց գրավոր ցուցումի իր ենթակաների հետ՝ հավելելով, որ «նահանջի գիծ չկա, յուրաքանչյուրը պետք է մահանա իր խրամատում»։

Պայքար Տամբուր Օղլու համար
--------------------------

Առաջին հունական հաջողությանը հաջորդեց ևս մեկը, բայց այս անգամ եռօրյա արյունալի մարտից հետո։ 2-րդ հունական դիվիզիան հարձակում է սկսել Տամբուր օղլու վրա՝ նպատակ ունենալով հետապնդել Թեփե Տուրբան և «Երկվորյակների բլուրները», սակայն կեսգիշերին կանգնեցվել է հրետանային և գնդացիրային կրակով թուրքական դիրքերի առջև։ 1-ին դիվիզիան, տեսնելով, որ 2-րդը մահացու վտանգի մեջ է, սեփական նախաձեռնությամբ նրան օգնության է ուղարկել իր 4-րդ գունդը, որը կարողացել է մխրճվել Տուրբան Թեփեի և «Եկվորյակների» միջև։

Ֆևզի փաշան հրամայել է գլխավոր հարձակում 1-ին և 2-րդ հունական դիվիզիաների դեմ։ Տուրբան Թեփեն հույների կողմից լքված էր թուրքական հրետանու կրակի տակ, սակայն հաջորդ օրը 34-րդ հունական գունդը կարողացավ կրկին գրավել այն։ Օգոստոսի 14 (27)-ին, պայքարի երրորդ օրը, հանկարծակի հարձակման շնորհիվ հունական հատվածները վերցրեցին «Երկվորյակները»։

Սապանջա
-------

Գեորգիոս Պոլիմենակոսը հունական բանակի 3-րդ կորպուսի հրամանատար։
Թուրքական պաշտպանության գծի բեկման և Անկարային դուրս գալու հիմնական ծանրությունը ընկել է Գ․ Պոլիմենակոսի հունական բանակի 3-րդ կորպուսի վրա։ Պոլիմենակոսը ուներ միայն երկու դիվիզիա,3-րդ և 10-րդ, քանի որ նրա 7-րդ դիվիզիան, Էսքիշեհիր-Անկարա երկաթուղային գծի երկայնքով, անկախ էքսպեդիցիոն բանակի հիմնական ուժերից, պետք է ամրացներ Սաքարյան իր հյուսիսային կորի վրա և զբաղեցներ Պոլաթլայի կայարանը Անկարայի առջև։ Պոլիմենակոսի 3-րդ մասնաշենքի առջև վեր էր խոյանում Սապանջի լեռնային զանգվածը, որն իր հերթին պաշտպանված էր Սաքարյա վտակով, Գեուկ գետով և ճահճուտներով։

Օգոստոսի 11-ին (24) հունական սակրավորների կողմից կառուցված վերին կամրջի վրայով անցնելով Գեուկը, կորպուսի ստորաբաժանումն առաջ է քաշվել Սապանջիի մոտ գտնվող թուրքական դիրքերի մոտ։ Օգոստոսի 15-ին (28) 10-րդ դիվիզիան առաջ է շարժվել դեպի հյուսիս։ Թուրքերը պաշտպանվում էին և 27-րդ ու 30-րդ գնդերը թուրքերին խրամատներից դուրս էին մղում սվիններով։ Դիվիզիայի անկասելի հարձակումը թույլ տվեց զբաղեցնել գերիշխող մերկ գագաթը։ Չնայած մարտադաշտի նկատմամբ հունական ավիացիայի գերիշխանությունը շարունակվել է, օրը նշվել է նաև թուրքական ինքնաթիռի առաջին հայտնվելով, որի հարձակման հետևանքով զոհվել է 2 և վիրավորվել 7 հույն զինվոր։
Թուրքերն ամբողջ գիշեր փորձում էին հետ մղել Մերկ գագաթը, բայց կարողացան ամրապնդվել միայն մի վայրում՝ լեռան ստորոտին։ Նույն օրը հունական էքսպեդիցիոն բանակի շտաբը կորպուսին տեղեկացրել է, որ նկատվում է զինամթերքի մեծ դեֆիցիտ, և որ շտաբը արգելում է հրետանու կրակը հետևակի գրոհից առաջ։ Բացի տրանսպորտային միջոցների պակասից և հաղորդակցության գծերի մեծ երկարությունից, դա թուրքական հեծելազորի և Մուրետտեպ հետևակային դիվիզիայի գործունեության արդյունքն էր, որոնք գործում էին հունական բանակի վերահսկողությունից դուրս գտնվող տափաստանային տարածություններում և Աղի անապատում։ 10-րդ հունական դիվիզիան, որը մնացել է ոչ միայն առանց արկերի, այլ երկու օրվա ընթացքում ոչ սնունդ, ոչ ջուր չի ստացել, սպառվել է և գործնականում առաջ չի շարժվել։
Բայց 3-րդ դիվիզիան կարողացավ օգոստոսի 17-ին (30) զբաղեցնել Գիլդիզ Դագի տեղը և փրկել դիրքը։ Անմիջապես հետո հունական ինժեներական մասերը հովվական կամուրջ են կառուցել Սաքարյայի Հյուսիսային կորի վրա Կավունջի Կեպրուի մոտ, ինչը թույլ է տվել հունական ստորաբաժանումներին մատակարարումներ ստանալ նաև շրջանցելով Աղի անապատը։ 3-րդ դիվիզիան իր հաջողության համար վճարել է 200 սպանված, 50 անհետ կորած և 1100 վիրավոր, 80-րդ դիվիզիա սպանվածներ և 1200 վիրավորներ։
։

Թուրքական միավորումների գործողությունները Հունական էքսպեդիցիոն բանակի թիկունքում և հունական բանակի մատակարարման խնդիրները
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Անատոլիայում հունական բանակային բեռնատարներ են։
Քեմալը հունական դիվիզիաների թիկունքում թողել է հետևակային դիվիզիա Մուրետտեպը և 5-րդ հեծելազորային խումբը (14-րդ դիվիզիա և 4-րդ բրիգադ) Ֆահրեդին բեյի հրամանատարությամբ։ Բացի այդ, տարածաշրջանում գործում էին նաև անկանոն թուրք խմբավորումներ։ Այդ թուրքական միավորումների գործունեության զոհ են դարձել ոչ միայն դեպի արևելք շարժվող մատակարարման գումակները, այլև դեպի արևմուտք շարժվող վիրավորների գումակները։ Այդ գործողությունների և արկերի պակասի առաջացման արդյունքում հունական ծանր հրետանին օգոստոսի 12-ին (25) մարտերի առաջին օրը թողարկել է 412 արկ, օգոստոսի 13-ին (26) 41 արկ և օգոստոսի 14-ին (27) միայն 2 արկ, առանց զինամթերքի համալրման հույսի։ Շուտով արկերի պակաս առաջացավ նաև դաշտային և լեռնային հրետանու համար։ Օգոստոսի 14-ին (27) էքսպեդիցիոն բանակի շտաբը կորպուսներին հայտարարել է, որ օգոստոսի 15-ին (28-ին) և 16-ին (29-ին) ռազմամթերք չի լինի, և զենքերը լռել են։

Հունական բանակի 1-ին կորպուսի հրամանատար Ալեքսանդրոս Կոնդուլիսը
Հունական բանակի 1-ին կորպուսի հրամանատար Ա.Կոնդուլիսը հրամանատարությանը տեղեկացրել է, որ իր կորպուսը մնում է առանց զինամթերքի և հրաձգային զենքի։ Պապուլասը հրաման է տվել 4-րդ բաժնի պետ, փոխգնդապետ Սպիրիդոնոսին, նրան, ով Քյութահյեում կայացած խորհրդակցության ժամանակ, բանակի մատակարարման հետ կապված անլուծելի խնդիրներ կանխատեսելով, կտրականապես դեմ էր Անկարա գնալուն, հարցը լուծելուն։
էվզոնների խումբը տեղավորելով 3 բեռնատարերում ՝ Սպիրիդոնոսը նրանց հետ հասել է Սաքարյայի Բալըք Դամի կամրջին, որտեղ կուտակվել են զինամթերքով 120 բեռնատարներ։ Բեռնատարների անձնակազմերը չէին համարձակվում շարժվել դեպի արևելք։ Սպիրիդոնոսը գլխավորել է շարասյունը՝ հանդես գալով Սաքարյայի օգտին։ Ընդամենը 20 կմ անց շարասյունը ենթարկվել է հրետանային գնդակոծության և հարձակման թուրքերի 5-րդ հեծելազորային խմբի կողմից՝ Ֆահրեդին բեյի հրամանատարությամբ։ Սպիրիդոնոսը հրաման է տվել ոչ թե ներգրավվել ճակատամարտի մեջ և առաջ գնալ լիարժեք արագությամբ։ 90 բեռնատարներ, որոնք ընթացել են շարասյան սկզբում, ճեղքվել են։ 20-ը, որոնք ընթանում էին հետևից, հասցրել են պպտվել և հետ վերադառնալ։ 10 բեռնատարներ և դրանց անձնակազմերը ոչնչացվել ենԾ։

Նույն օրը՝ օգոստոսի 15-ին (28), Կոնդուլիսի 1-ին կորպուսը հրաման է ստացել հարձակվել Չալ Դաղ և Արդիզ Դաղ բարձունքների վրա թուրքերի պաշտպանության երկրորդ գծում։
Սակայն օգոստոսի 17-ին (30) հունական էքսպեդիցիոն բանակի շտաբը բոլոր կորպուսներին տեղեկացրել է, որ միայն զինամթերք է մատակարարելու, բայց ոչ պարենամթերք, չնայած Սաքարյայի Արևելյան ափի երկայնքով բանակի մասերի առաջխաղացման շնորհիվ նոր կամուրջ է կառուցվել Կավունջի Կեպրուում։ Աճող դեֆիցիտի հիմնական պատճառը ոչ այնքան թուրքերի պարտիզանական գործողություններն են, այլ նույնիսկ բեռնատարների պակասն ու նրանց մեխանիկական խնդիրները։ Հիմնական պատճառը դարձել է սովորական փաստը, որը նախկին դաշնակիցների կողմից ֆինանսական և ռազմական էմբարգոյի հետևանք էր։ Անապատի արտաճանապարհով ընթացող բեռնատարները անիվներ էին մաշացնում, սակայն պահեստայինները կես տարի էր չէին ստանում։

### Դրվագ Սուզունում

Ֆահրեդին Ալթայ, քեմալականների 5-րդ հեծելազորային կորպուսի հրամանատար:
Իր հարձակումներից մեկում ֆահրեդինի հեծելազորը 200 ուղտերի քարավան է բռնել՝ հունական բանակի համար երկրորդական մատակարարումներով։ Հույների կողմից վարձված թուրք տերերից և ուղտերից Ֆահրեդինը տեղեկություն է ստացել, որ հույները Ուզուն գյուղում մատակարարման կայան և օդանավակայան են կազմակերպել։ Իրականում, ինչ չեն իմացել, գյուղում ժամանակավոր բնակություն է հաստատել հունական էքսպեդիցիոն բանակի շտաբը՝ հրամանատար Ա.Պապուլասի և գահաժառանգ արքայազն Գեորգիի գլխավորությամբ և երկու դաշտային հոսպիտալ։

Օգոստոսի 14-ին (27), երբ հունական շտաբը պատրաստվում էր անցնել Թախաժիր կորտ, Ուզուն գյուղը սկսեց գնդակոծել Ֆահրեդինի հրետանին։ Հունական շտաբի պահպանության վաշտն ու գնդացիրային դասակն արդեն հեռացել են Տախաժիր։ Գյուղում մնացել է միայն 9-րդ դիվիզիայի 26-րդ գումարտակը, որը զբաղեցրել է պաշտպանական դիրքը։ Գումարտակին օգնության են կանչվել շտաբիստները, պիսարին և այլն։ Վիրավորները, որոնք կարող են զենք կրել, տարվել են պաշտպանության պարագծով։ Բուժքույրերը հրաժարվել են լքել գյուղը։ Սակայն թուրքական հարձակումը թուլացել է և շուտով դադարել։

Դրվագի հանգուցալուծման բացատրությունը եկավ ավելի ուշ։ Ֆահրեդինի շրջակայքում մշտապես գտնվել է ընդհատումներով աշխատած ռացիան։ Ուզունի վրա հարձակման սկզբում, այդ պահին լռում էր ռացիան, հանկարծ սկսեց աշխատել։ Ֆահրեդինը հրաման է ստացել շտապ տեղափոխվել։ Սաքարյուից դուրս գալուց հետո Ֆահրեդինը հայտնվել է Ուզունում, որտեղ իմացել է, թե ով է գտնվել գյուղում իր հարձակման պահին։ Անիծյալ ռացիայի հասցեին հայհոյանքներ հնչեցնելով՝ Ֆահրեդինն իր տիրադն ավարտեց կիսմետ բառով (ճակատագիր)։

Կալե Գրոտո
----------

 Նկարիչ Պրոկոպիու, Գեորգիոս․ Հունական հետևակը վերցնում է Անկարայի մատույցներում գտնվող Կալե Գրոտոյի բարձրությունը։
Տամբուր Օղլուի և Սապանջուի համար ծանր մարտերից հետո 1-ին և 3-րդ հունական զորամիավորումները գրավեցին ոչ միայն թուրքերի պաշտպանության առաջին գիծը, այլև միջանկյալ ամրացված գծերը, որտեղից պատրաստվում էին ճեղքել պաշտպանության երկրորդ գիծը։

7-րդ դիվիզիայի հյուսիսում օգոստոսի 10-ի լույս 11-ի գիշերը գոտեմարտով Սաքարյային ամրացրել է և պլացդարմ է ստեղծել գետի արևելյան ափին։ Թուրքական ձախ թևի շրջանցումը հանձնարարվեց արքայազն Անդրեյի II կորպուսին (5, 9 և 13-րդ դիվիզիաներ)։ Կալե Գրոտոյի անառիկ ժայռեր կորպուսի առջև։ Օգոստոսի 13-ին (26) 5-րդ դիվիզիան հարձակվել է անառիկ ժայռերի վրա։ Թուրքերը չէին սպասում այդ գրոհին և ընդամենը մեկ ժամ անց թողեցին իրենց դիրքերը։ Հունական հետևակն առանց կանգ առնելու շարունակել է հարձակումը և մինչև երեկոյան ժամը 9-ը գրավել է Կալե Գրոտոյի ամենաբարձր գագաթը և սվիններով դուրս մղել 24-րդ դիվիզիայի թուրքերին խրամատներից, որոնց նահանջը վերածվել է խուճապային փախուստի։
13-րդ հունական դիվիզիան օգոստոսի 14-ին (27) գրոհել է Գրոտոյից արևմուտք գտնվող բարձունքները, սակայն դադարեցվել է թուրքական հրետանու կրակով։ Գիշերը թուրքերը փորձել են հակագրոհել այդ հատվածում, սակայն հետ են շպրտվել հունական հակագրոհով։

9-րդ հունական դիվիզիան և հեծելազորային բրիգադը փորձել են շրջանցել Կալե Գրոտոյի ժայռերը աջից, սակայն նրանց ավանգարդը հանդիպել է Ֆահրեդինի հեծելազորին, որը հասցրել է պաշտպանել թուրքական ձախ եզրը շրջապատից։
Հունական հաջողությունները անհանգստացրել են Քեմալին, ով ժամանել է այդ հատված, որտեղ անմիջական հրամանատարությունն իրականացնում էր Չաքմաքի գլխավոր շտաբի պետ Մուստաֆա Ֆևզինը։ Բոլոր մասերը կպաշտպանեն իրենց դիրքերը մինչև վերջին զինվորը։ Հակառակորդի հատուկենտ հաջողությունները բացատրվում են գիշերային փոթորիկներով և մեր զորամասերի չհամաձայնեցվածությամբ մենք չպետք է կասկածենք, որ հանգստությամբ պաշտպանելով մեր դիրքերը՝ մենք վերջնականապես կկանգնեցնենք թշնամուն։ Դ. Ֆոտիադիսը գրում է, որ այդ մենք չպետք է կասկածենք դիմացը որքան մեծ էր թուրքական շտաբի անհանգստությունը։ Քեմալը հետագայում գրել է, որ եղել են պահեր, երբ ես մտածում էի, որ ամեն ինչ կորած է»։

Պայքար «Ժայռերի հուշարձանի» համար
---------------------------------

Դեպի հյուսիս-արևելք և Կալե Գրոտոյի ետևում վեր էր խոյանում 1483 մետր բարձրությամբ ժայռափոր Ուլու Դագը, որը հույն զինվորներից ստացել էր ժայռերի հուշարձան անունը։ Ուլու Դագը գերիշխում էր տարածաշրջանում և թուրքերի պաշտպանության երկրորդ գծի հիմնական հենարանն էր աջ հունական թևի առջև։ Թուրքերը համարում էին, որ Ուլու Դագի ժայռերն անառիկ էին։

Օգոստոսի 14-ի երեկոյան (27) հունական բանակի 2-րդ կորպուսը զեկուցել է, որ զինամթերքի պակասի պատճառով հարձակման շարունակությունը խնդրահարույց է համարում։ Բացի այդ, վիրավորները չեն դուրս բերվել ավտոմեքենաների և բենզինի բացակայության պատճառով։ Հունական էքսպեդիցիոն բանակի շտաբը պնդել է և հրամանի վերջում գրել.
Հարձակման հիմնական ծանրությունը կրկին իր վրա է վերցրել Հունական 5-րդ դիվիզիան։ Էվզոնները բարձրանում էին ժայռերի վրա և սվիններով խրամատներից դուրս էին հանում թուրքերին։ Թուրքերը սկզբում հուսահատ դիմադրում էին, բայց, ի վերջո, կոտրվեցին։ Թուրք սպաները ստիպված են եղել տեղում գնդակահարել զինվորներին, որպեսզի նրանց ստիպեն հակահարված տալ։ Դիրքերը անընդհատ ձեռքից ձեռք էին անցնում։ Ցերեկվա 2-րդ կեսին, հունական աէրա մարտական կլիչի հետ էվզոններն ամբողջությամբ և վերջնականապես զբաղեցրին Ուլու Դաղան՝ իրենց հաջողության համար վճարլով 150 սպանված և սպաների կեսին։
Օգոստոսի 18 (31) 9-րդ դիվիզիան, գեղեցիկ հարձակումից հետո, Կարասուլեյման գյուղից հարավ գտնվող թուրքական խրամատների երեք հաջորդական գիծ է զբաղեցրել։ Դա հունական բանակի 2-րդ կորպուսի վերջին հարձակողական գործողությունն էր ճակատամարտում։ Մարտերի 6 օրվա ընթացքում 2-րդ կորպուսը կորցրել է 550 սպանված և 2800 վիրավոր։ Օգոստոսի 19-ին (սեպտեմբերի 1) օգոստոսի 19-ին/սեպտեմբերի 1-ին կորպուսը հրաման ստացավ իր 9-րդ դիվիզիան տեղափոխել Սապանջա և զբաղեցնել զբաղեցրած դիրքերը մնացած երկու դիվիզիաների ուժերով։

Հունաստանի 7-րդ դիվիզիայի դուրս գալը դեպի Անկարա
------------------------------------------------

Ռազմաճակատի գիծը ձգվում էր Սաքարյայից 120 կմ հեռավորության վրա։ Պոլաթլիի ծայրահեղ հյուսիս-արևմտյան ճակատի կետը
Անդրեաս Պլատիս՝ հունական 7-րդ դիվիզիայի ղեկավար
Ի տարբերություն մյուս դիվիզիաների, որոնք Անկարա էին գնացել անցնելով անջուր Աղի անապատը, Ա․ Պլատիսի7-րդ դիվիզիան խնդիր էր դրել 130 կմ երթով անցնել Էսկիշեհիր-Անկարա երկաթուղային գծի երկայնքով և Սակարյայի Հյուսիսային կորի վրա մարտեր անցկացնել։ Ռազմավարական նպատակն էր գրավել Պոլաթլի (հին Գորդիոն) երկաթուղային կայարանը, որը գտնվում էր Անկարայից 80 կմ հեռավորության վրա և այն ժամանակ առաջ քաշված քեմալական բանակի մատակարարման բազայի կողմից։

Դիվիզիան հույս ուներ միայն իր ուժերի վրա և չէր կարող օգնության հույս ունենալ անհաջողության դեպքում։ Դիվիզիան օգոստոսի 10-ի լույս 11-ի գիշերը ուժեղացրել է Սակարյան և արևելյան ափին հենվելով սկսել է պլացդարմի ընդլայնումը։ Դիվիզիան հրաման ստացավ գրավել Պոլաթլին։

Պոլաթլիի ճանապարհին էր գտնվում, այսպես կոչված, Կոնաձև բլուրը, որը դիվիզիայի զինվորները վերցրել էին ընթացքում։ Սակայն թուրքական ծանր հրետանու գնդակոծությունից հետո բլուրը թողնվել է։ Պլացդարմի վտանգ առաջացավ։ Պլատիսը հրամայեց իր 1/22 գումարտակին կրկին վերցնել բլուրը ամեն գնով։ Գիշերային գրոհի և երկու ժամ տևած մարտերի ժամանակ զոհվել են այդ գումարտակի երեք վաշտի հրամանատարները։ Այդ բլրի շուրջ ընթացող ճակատամարտում Պլատիսի դիվիզիան դիմակայում էր թուրքական չորս դիվիզիաներ։ Սակայն օգոստոսի 12-ին (25) 3/23 գումարտակին հաջողվել է կոտրել թուրքերի դիմադրությունը և գրավել կոնաձև բլուրը։
Քանի որ թուրքերը փորձում էին խուսափել Անկարայի առջև իրենց ճակատի ճեղքումից հարավային հատվածում, որտեղ վրա էին հասել մնացած հունական դիվիզիաները, նրանք ստիպված էին իրենց ուժերի մի մասը տեղափոխել Պոլաթլիի հատվածից։ Պլատիսն օգտվեց իրավիճակից և նախաձեռնությունը վերցրեց իր ձեռքը։ Դիվիզիան կարողացել է ներխուժել Պոլաթլիի լեռնային անցուղի և զբաղեցնել Ատամնավոր բլուրը, ինչպես նաև Բեշ Տեփելեր լեռնաշղթան։ Սակայն զինվորների ուժերը սպառվել են այդ շարունակական հարձակողական պոռթկումում, և Պլատիսը ստիպված է եղել դադար տալ նրանց։ Մի քանի ժամ անց հարձակումը շարունակվեց, և դիվիզիան գրավեց Դուա Տեփեն (երկվորյակների բլուրները), որոնք գերիշխում են այդ տարածաշրջանում։ Այդ նշանակալի հաջողությունից հետո դիվիզիան նետվեց հարձակման Պոլաթլայի վրա։ Պատմաբան Դ. Ֆոտիադիսի կարծիքով՝ Պլատիսի դիվիզիայի առջև դրված օբյեկտիվ խնդիրը գրեթե ձեռք է բերվել։ 3/23 գումարտակը մոտեցել է Պոլաթլին՝ 4 կմ հեռավորության վրա։ Նրանք փորձել են զինամթերքը պահեստներից հեռացնել, սակայն տրանսպորտային միջոցների թերության պատճառով սկսել են պայթեցնել դրանք։ Պոլաթլին չեզոքացվել է որպես թուրքերի մատակարարման առաջ քաշված բազա։

7-րդ դիվիզիան միավորվել է բանակի 3-րդ կորպուսի հետ, որի ենթակայության տակ էլ եղել է։

Արդիզ Դաղ
---------

1-ին հունական դիվիզիայի հրամանատար Աթենասիոս Ֆրանգու։
14-րդ հունական գնդի հրամանատար Իոաննիս Կոտուլասը:
Սաբանջիից հյուսիս-արևելք, թուրքական պաշտպանության երկրորդ գծում իշխում էին Չալ դաղ և Արդիզ Դաղ բարձունքները։ Այդ բարձունքների գրավումը հանձնարարվել է գեներալ Կոնդոլիզի 1-ին կորպուսին։ Կորպուսի ձախ եզրում եղել է 2-րդ դիվիզիան, կենտրոնում 12-րդը և աջ եզրում՝ 1-ին դիվիզիան։ Բայց լեռներին հասնելու համար թուրքերին պետք էր դուրս մղել պաշտպանական միջանկյալ գծերից։

Արդիս Դագի գրավման հիմնական ծանրությունն ընկել է գնդապետ Պ.Կալիդոպուլոսի 12-րդ դիվիզիայի վրա, որի մեջ մտնում էր փոխգնդապետ Ի. Կոտուլասի և գնդապետ Ա. Ֆրանգուի 1-ին դիվիզիայի գունդը ։

Էվզոնների հարձակումը 1/38 գնդի վրա, 1921 թվականի օգոստոս:
1-ին դիվիզիան գրոհել է 1329 գագաթը, կանգնեցվել է թուրքական հրետանու և հետևակի կրակով, սակայն որոշում է կայացրել մարտի նետել իր 3 գնդերից 2-ը։ Հունական հարձակումը սրընթաց էր, և թուրքերը ստիպված էին նահանջել Արդիզ Դաղի լեռնաշղթայի վրա։

Դիվիզիան էվզոնների 1/38 գվարդիական գունդ է առաջադրել 5-րդ գնդին օգնելու համար, որի դեմ պաշտպանվում էր Կովկասի 3-րդ թուրքական դիվիզիան։ Էվզոնների գնդի գրոհն այնքան վճռական էր, որ թուրքական դիվիզիան խուճապի էր մատնվել։ Սպաները չէին կարող կանգնեցնել փախուստը՝ չօգնեց նաև հետևից ժանդարմների կրակոցը։

12-րդ հունական դիվիզիան օգոստոսի 19-ի առավոտյան ժամը 5-ին (սեպտեմբերի 1-ին) նետվել է Արդիզ Դաղի համար վերջին մենամարտին։ Կոտուլասի 14-րդ գունդը, ձախ եզրից քողարկված լինելով 41-րդ գնդով, որը նախորդ օրը գրավել էր Գեդիկի բարձունքը, 15 րոպեում կրակի տակ 800 մետր նետում կատարեց և ներխուժեց թուրքական խրամատներ։

Թուրք գերիների ցուցակի կազմումը, թարգմանիչը զրուցում է թուրք սպայի հետ։ 1921 թվականի օգոստոս։
Իր խրամատներում տեսնելով շեյթան ասքերին (սատանայական բանակ)՝ Թուրքերը շպրտեցին իրենց գնդացիրները և վազեցին։ Սակայն թուրքական 176-րդ գնդի մի ամբողջ գումարտակ, 355 մարդ, սպաների և հրամանատարի գլխավորությամբ, հանձնվեցին Կոտլասին։ Անկարայի համար ճակատամարտի սկզբից սա թուրքական մի ամբողջ միավորման գերեվարման առաջին դեպքն էր։ Թուրքերի կորուստները կարող էին զգալիորեն մեծ լինել, եթե նահանջող թուրքերը ենթարկվեին հունական հրետանու գնդակոծությանը։ Բայց հունական հրետանին արկ չուներ։

Մարտի ավարտից հետո Կոտուլասը երկու հարց է առաջ քաշել բաժնի համար․ ավելացնել սպաներին, քանի որ նրանց մեծ մասը սպանվել կամ վիրավորվել է գագաթի խենթ կրակոցների ժամանակ, իսկ երկրորդը՝ մարդկանց ուղարկել՝ թուրքերի նետած զենքն ու պարագաները հավաքելու համար։

 Պայքար Սաքարյայի գետի համար (պայքար Անկարայի համար): Հունաստանում նատուրալիզացված գերմանական փորագրիչի՝ Կառլ Հաուպտի փորագրությունը։

Պայքար Չալ Դաղի համար
---------------------

3-րդ հունական կորպուսի ուժերի ճնշման տակ թուրքերը օգոստոսի 16-ի լույս 17-ի գիշերը թողել են Հիլդիս Դաղին՝ վախենալով հունական հատվածներով շրջապատից, որոնք հարձակվել են Չալ Դաղի վրա։ 28-րդ հունական գունդը գրավել է Սիվրի դիրքը Չալ Դաղի գագաթից հարավ-արևմուտք, սակայն թուրքական շտաբը մարտի է նետել նոր ուժեր և կարողացել է հետ մղել այդ երկու դիրքերը։ Երկու թուրքական դիվիզիաներ՝ 57-ը և 8-ը, նետվել են 28-րդ գնդի դեմ, հունական գնդի վրա, չնայած թուրքերի հսկայական թվային գերակշռությանը, կանգուն է մնացել։ Սակայն 10-րդ հունական դիվիզիան, որը մխրճվել էր թուրքերի մեջ, հայտնվեց առանց երկու եզրերից պաշտպանվելու և վտանգի ենթարկվեց։ Հունական կորպուսի 12-րդ դիվիզիան կարողացել է ամրապնդվել Չալ Դաղի հյուսիսային լանջին և այդ կերպ ծածկել 10-րդ դիվիզիայի աջ եզրը։

Օգոստոսի 18-ին (31), 34-րդ և 41-րդ հունական զորագնդերը սկսեցին կռվել 1340 մետր բարձրությամբ լեռան գագաթին, սակայն ստիպված եղան դադարեցնել իրենց փորձը թուրքերի համառ դիմադրության պատճառով։

Նույն գիշերը հունական էքսպեդիցիոն բանակի շտաբը 3-րդ կորպուսին կարգադրել է հաջորդ օրը զբաղեցնել Չալ Դաղի գագաթը ամեն գնով։ Սակայն 3-րդ և 10-րդ դիվիզիաները զեկուցեցին, որ իրենց զինվորներն այնքան են սպառվել, որ նոր փորձն անհնարին էր դառնում։ Բացի այդ, 10-րդ դիվիզիան ամբողջ գիշեր հետ է մղել թուրքերի շարունակական հարձակումները։ 3-րդ կորպուսը հավանություն է տվել նրանց դիրքերին գտնվելուն՝ նրանց տաք ճաշ տրամադրելով, միակ բանը, որ նա կարող էր տալ նրանց։

Նույն երեկոյան 3-րդ կորպուսը հաղորդագրություն է ստացել, որ 1-ին կորպուսը գրավել է Արդիզ Դաղը, սակայն չի կարողացել շարունակել հարձակումը, քանի որ 3-րդ կորպուսը առաջ չի շարժվել։ Հաջորդել է 3-րդ կորպուսի շտաբի նոր հրամանը՝ զբաղեցնել նշված դիրքերը։ Հաջորդ օրվա առավոտյան 3-րդ կորպուսի 10-րդ դիվիզիան կարողացել է ամրապնդվել Չալ Դաղի արևելյան լանջերին։ Այնուհետև 1-ին կորպուսի 12-րդ դիվիզիան նրան օգնելու համար գրավեց մոտակա լանջը՝ ենթարկվելով թուրքերի մշտական հարձակումներին։ Հունական Լեռնային հրետանին չէր կարող կանգնեցնել թուրքերի առաջխաղացումը, քանի որ գրեթե սպառել է իր բոլոր արկերը։ Այն ժամանակ 2-րդ դիվիզիան նետվեց գլխավոր գրոհի, կարողացավ բեկանել թուրքական 17-րդ դիվիզիան և երեկոյան 10-ին գրավեց Չալ Դաղի գագաթը։

Արդիզ Դաղում ևՉալ Դաղում տեղի ունեցած հունական հաղթանակներից հետո Քեմալը հրաման է տվել իր ծայրահեղ ձախ եզրից ուժերը կենտրոն տեղափոխել, քանի որ գիտակցել է, որ 2-րդ հունական կորպուսը Քալե Գրոտոյի շրջանում զբաղեցրել է պաշտպանական դիրքեր։

Գեներալ Պապուլասի զեկույցը
--------------------------

Օգոստոսի 15-ից 20-ը տեղի ունեցած մարտերի ընթացքում 1-ին և 3-րդ հունական կորպուսների կորուստները կազմել են 650 զոհ և 3500 վիրավոր։ Հունական դիվիզիաները կորուստներով մեկը մյուսի հետևից զբաղեցնում էին հերթական Դաղը, բայց ճակատամարտի վերջը չէր երևում։ Ընդ որում հունական դիվիզիաների զինամթերքն ու պարենը սպառվել են, դրանց համալրումը հարյուրավոր կիլոմետրերի ընթացքում խնդրահարույց է եղել՝ հաշվի առնելով հատկապես այն փաստը, որ բեռնատարների կեսն արդեն շարքից դուրս է եղել։ Մյուս կողմից՝ թուրքերի մատակարարման պահեստները ռազմաճակատից մի քանի կմ հեռավորության վրա էին։ Բայց կարևորը, ելույթ ունենալով լրագրողների առջև և ուրվագծելով պայքարի հեռանկարը, Քեմալը հայտարարել է. Կպաշտպանվեմ Անկարայի առջև, կպաշտպանվեմ Անկարայում, կպաշտպանվեմ Անկարայի հետևում։

Հունական էքսպեդիցիոն բանակի արշավանքը վերաճել է երկարատև ռազմական արշավի, ինչը չի եղել նրա պլանների մեջ և, ամենակարևորը, հարձակողական գործողությունները շարունակելու համար հունական բանակը ոչ մի ռեզերվ չի ունեցել։.

Չալ Դաղի ճակատամարտի ավարտին գահաժառանգ արքայազն Գեորգը ժամանել է Բուրսա, որտեղ գեներալ Պապուլասի զեկույցը հանձնել է Կոնստանտին թագավորին և ռազմական նախարար Ն. Թեոտոկիսին։ Զեկույցում Պապուասը գրել է, որ իր շտաբը եկել է այն եզրակացության, որ Անկարային վերցնելու փորձը պետք է դադարեցնել։ Պապուլասը տեղեկացրել է, որ կռվի սկզբում թուրքերը մոտավոր հավասար ուժեր են ունեցել հարձակված հույների հետ։ Բայց եթե հունական բանակի կորուստներն անդառնալի էին, թուրքերին մոտեցան 5 և 9-րդ դիվիզիաները (Կիլիկիայից, ֆրանսիացիների հեռանալուց հետո) և ևս երկու նոր դիվիզիաներ՝ 17 և 18 Զեկույցում նաև նշվում էր, որ ի տարբերություն թուրքերի, հունական դիվիզիաները սպառել են իրենց բոլոր պաշարները և նորերի առաքումը գնալով ավելի խնդրահարույց է դառնում։ Վերջում գեներալ Պապուլասը գրել է․ 

> 
> «Բանակը մնում է քաղաքական իրավիճակի բացարձակ անտեղյակության մեջ և չի կարող իմանալ, եթե Անկարայի զբաղմունքից ակնկալվող քաղաքական դիվիդենտներն այդպիսին են քաղաքական տեսանկյունից, որպեսզի ամեն գնով զբաղվի (Անկարայի) կողմից պարտության հավանականությունն վտանգելու փորձով և, հետևաբար, ողջ Անատոլիական հարցի անհաջողությամբ»։
> 
> 

Պապուլասը պատասխան չի ստացել և նամակը կրկնել է օգոստոսի 26-ին (սեպտեմբերի 8)՝ պահանջելով զինադադար։ Սակայն վարչապետ Գունարիսի քողարկված պատասխանը որոշում կայացնելու պատասխանատվությունը բարդեց էքսպեդիցիոն բանակի շտաբի վրա։.

Արքայազն Անդրեյի կորպուսը հրաժարվում է կատարել հրամանը
------------------------------------------------------

 Արքայազն Անդրեյ։ Ֆիլիպ դե Լասլոյի աշխատանքը, 1913:
Օգոստոսի 26-ի գիշերը (սեպտեմբերի 8-ին) հունական էքսպեդիցիոն բանակի շտաբը կորպուսին տեղեկացրել է, որ հավաստի տեղեկատվության համաձայն՝ Թշնամին զգալի ուժեր է կենտրոնացրել 3-րդ կորպուսի դեմ՝ նպատակ ունենալով գրոհել նրա ձախ եզրը և, ընդհատելով մնացած բոլոր կորպուսների հաղորդակցությունը, ստիպել բանակին նահանջել Աղի անապատով, որտեղ այն կոչնչացվի։ 3-րդ կորպուսը հրաման է ստացել պաշտպանել մինչև վերջ, իսկ մյուս երկու կորպուսը հարձակման սկսվելուց հետո պետք է «կատաղած հարձակումներ» իրականացներ թշնամու դեմ։

Ավելի վաղ՝ օգոստոսի 21-ին (սեպտեմբերի 3-ին), 2-րդ կորպուսի շտաբը, որը ղեկավարում էր արքայազն Անդրեյը, գեներալ Պապուլասի նամակում հայտնել էր այն գաղափարը, որ քանի որ 2-րդ կորպուսը, մնալով Կալե Գրոտոյի անգործության մեջ, ավելի լավ կլիներ, եթե այն անցնի 3-րդ կորպուսի մոտ։ 2-րդ կորպուսը այդ պահին բաղկացած էր 5 և 13-րդ հետևակային դիվիզիաներից և հեծելազորային բրիգադներից։ Նրա դեմ են եղել թուրքական 3 դիվիզիաներ, որոնց ընդհանուր թիվը 14 հազար է։

Ստանալով հրամանը՝ 2-րդ կորպուսի շտաբը պատասխանել է, որ այն համարում է անիրագործելի և անօգուտ և հավելել, որ կորպուսը կանցնի Իսրիին՝ իր նախորդ առաջարկի համաձայն։ Ստանալով պատասխանը, որը կախված էր մի ամբողջ կորպուսի անհնազանդությունից, որը բացատրվում էր թագավորական ընտանիքի անդամի անպատժելիությամբ, զայրացած գեներալ Պապուլասը պատասխանեց նույն առավոտյան ժամը 03:30-ին՝ հրահանգելով մնալ իր դիրքերում։ Պատասխանատու համարելով կորպուսի շտաբի պետին՝ Պապուլասը նրան փոխարինեց՝ այդ պաշտոնում նշանակելով գնդապետ Պ. Նիկոլաիդիսին, որը մինչ այդ հեծելազորային բրիգադի հրամանատար էր ։ Արքայազն Անդրեյն իրեն վիրավորված է համարել և փոխարինող պահանջել, սակայն նրա հրաժարականը չի ընդունվել։

Հունական 2-րդ կորպուսում խռովությունը և նրա անգործությունը թույլ տվեցին թուրքերին զգալի ուժեր նետել իրենց ձախ եզրից և օգտագործել դրանք իրենց հակահարձակման մեջ։ Որոշ չափով արքայազն Անդրեյի կորպուսի դրվագն ազդել է հետագայում հունական էքսպեդիցիոն բանակի շտաբի կողմից Սակարյա մեկնելու որոշման վրա։ Մեկ տարի անց արքայազն Անդրեյը հանդես եկավ հեղափոխական տրիբունալի առջև հրամանը չկատարելու համար, բայց խուսափեց գնդակահարությունից՝ շնորհիվ եվրոպական թագավորական արքունիքների միջամտության։ Գնդակահարությունից խուսափած արքայազն Անդրեյը թողել է սերունդներին։ Նրա թոռներից մեկը՝ Չարլզը, Ուելսի արքայազնը, բրիտանական գահի ժառանգորդն է։

Ճակատամարտի կրիտիկական պահը
---------------------------

 Մուստաֆա Ֆևզի Չաքմաք.
1-ին և 3-րդ հունական կորպուսները շարունակեցին ճակատամարտը։ Քեմալի կենսագիրներից մեկը՝ անգլիացի Արմսթրոնգն իր Գորշ գայլեր՝ Մուստաֆա Քեմալ գրքում գրել է. «Հույներն ու թուրքերը մարտնչում էին անհավանական խիզախության դեմ։ Թուրքերը կռվում էին իրենց տան համար։ Հունական բանակի կեսը բաղկացած էր տեղի քրիստոնյաներից ...և նրանք և մյուսները պայքարում էին իրենց օջախների համար»։

14 օրվա ընթացքում հույները անընդհատ գրոհում էին, բայց նրանց ուժերը վերջանում էին, իսկ ռեզերվներ չկային։ Ֆևզի փաշան ճիշտ է գնահատել 2-րդ հունական կորպուսի անգործությունը։ Նա զանգահարել է Քեմալին, որը նյարդայնացած կերպով Ալագյոզում էր իր շտաբում, հայհոյել է շրջապատին և տատանվել է նահանջելու որոշում կայացնել, քանի դեռ ուշ չէ։ Գիշերային զանգը տեղի է ունեցել այն պահին, երբ Քեմալն արդեն պատրաստ էր նահանջի հրաման տալ։ Քեմալի կենսագիրներից մեկը՝ ֆրանսիացի Ժակ Մեշանը, գրում է. «Եթե հունական հարձակումը մի քանի րոպե տևեր (!) Քեմալը կարգադրել է հեռանալ, որպեսզի խուսափի աղետից»։ Ֆևզին Քեմալին զեկուցել է, որ հույների հարձակումները թուլացել են, և հույները հավանաբար պատրաստվում են հեռանալ։

Մոտավորապես նաև նկարագրում է այդ պատմական րոպեները Ժամանակակից ֆրանս-ռուսական կենսագիր Քեմալ Ալեքսանդր Ժևախովը (Alexandre Jevakhoff, ծնվ․ 1952): Քեմալը նյարդայնացած է, ակնհայտորեն նյարդայնանում է, «... հույները երեք օր կատաղի մարտերից հետո գրավել են Չալ դաղի լեռը։ Քեմալը չի կարող թաքցնել իր հուսահատությունը և նույնիսկ չի փորձում դա անել։ Արդյոք արժե շարունակել դիմադրությունը կամ ավելի լավ նահանջել։ Ժևախովը նաև գրում է, որ Ֆևզին և նրա զանգը փոխել են ամեն ինչ»։

Ֆևզի փաշայի զանգից հետո Քեմալը ոգևորվեց և որոշում կայացրեց հակագրոհել ճակատի հյուսիսային հատվածում և մարտի հանել բոլոր ռեզերվները՝ հակառակորդին նահանջելու ճանապարհը փակելու համար։

Թուրքական հակահարձակման արտացոլում
----------------------------------

Հակահարձակման մասին որոշումն ընդունվել Է օգոստոսի 25-ի լույս 26-ի գիշերը Ալագյոզում թուրքական շտաբի կողմից։ Շեղող հարձակումը ծրագրվում էր ձեռնարկել 1-ին հունական կորպուսի դեմ, այն դեպքում, երբ հիմնական հարձակումը ծրագրվում էր ձեռնարկել հունական բանակի ձախ եզրում՝ 3-րդ կորպուսի դեմ։ Թուրքական պլանի հաջողության դեպքում հունական դիվիզիաների մոտ մնում էր նահանջի միակ ճանապարհը՝ անապատով, որտեղ նրանց կարելի էր ջարդել։ Թուրքական շտաբը ծրագրում էր այստեղ նետել այդ հարձակման համար ձևավորված իր նոր կորպուսը, որը բաղկացած էր ինչպես Թուրքական բանակի ծայրահեղ ձախ եզրից եկած ուժերից, որոնք դիմակայում էին մինչ այդ չգործած 2-րդ հունական կորպուսին, այնպես էլ թարմ ռեզերվային մասերից՝ մարտի նետելով նույնիսկ մեծ Ազգային ժողովի պահակային մասը։ Հունական էքսպեդիցիոն բանակի շտաբը ժամանակին գիտակցել է թուրքական պլանը, ինչպես դա հետևում է հունական շտաբի հրամանից օգոստոսի 26-ի գիշերը/սեպտեմբերի 5-ին։

Թուրքական հակահարձակումը սկսվել է օգոստոսի 28-ի առավոտյան ժամը 5-ին (սեպտեմբերի 10-ին) հունական 1-ին դիվիզիայի և 5-րդ դիվիզիայի միջև, որը մինչ այդ գտնվում էր 2-րդ կորպուսի կազմում։ Թուրքական հետևակի հարձակումն անմիջապես կանգնեցվել է հույն հետևակայինների կրակից, և թուրքերը կանգ են առել հունական խրամատներից 300 մետր հեռավորության վրա։ Ժամը 17։00-ին հունական երկու դիվիզիաներ հակագրոհ են ձեռնարկել։ Թուրքերը սկսեցին նահանջել, բայց շուտով նրանց նահանջը վերածվեց փախուստի։ Թուրքական բարոյալքված և անկազմակերպ մասերը, կենդանիների և սայլերի հետ մեջընդմեջ շփվելով, փախել են դեպի հյուսիս, որոնք հետապնդվում են էվզոնների հետքերով։

Բայց հետո պայքարի հաղթական արդյունքից հետո, 1-ին հունական դիվիզիան մնաց ամբողջությամբ առանց զինամթերքի։ Նույն օրվա կեսօրին 2-րդ հունական կորպուսը հրաման է ստացել թողնել իր դիրքերը և դեպի արևմուտք միանգամից նետումներ կատարել, ինչը համապատասխանում էր այն մանևրին, որը 2-րդ կորպուսը ցանկանում էր կատարել առանց երկու օր առաջ թույլտվության։ Դ. Ֆոտիադիսը բացատրում է աշխատակազմի որոշման փոփոխությունը, որ հունական պաշտպանության ծայրահեղ ձախ եզրը կոտրվել է։

Թուրքական հրամանատարության Դուա Թեպե բլրի վրա մենամարտի տեսություն՝ Ֆևզի Չաքմաք, Կազիմ Օզալպ, Մուստաֆա Քեմալ, Իսմեթ Ինյոնյու, Հայրուլա Ֆիշեք։ 1921 թվականի սեպտեմբերի 10։
Թուրքերը հարձակումն սկսեցին այստեղ նույն օրվա առավոտյան 8-ին և կեսօրին գրավեցին Երկվորյակների (Դուա Թեպե) բլուրները՝ ստիպելով այստեղ պաշտպանվող հունական հատվածներին նահանջել զգալի խորությամբ։ 3-րդ հունական հրետանային դիվիզիոնը, որը զինված էր Շկոդա ավարային զենքերով, չի տեղեկացվել նահանջի մասին և հայտնվել է հարձակողական թուրքերի մեջ։ Հույն հրետանավորները, որոնք զինված են Գրա հնադարյան հրացաններով, կարողացել են կանգնեցնել թուրքերի հարձակումը, որից հետո զենքերը գցել են ձորում, որպեսզի նրանք չհայտնվեն թշնամու ձեռքում։

Օգոստոսի 28-ին, ժամը 13.00-ին (սեպտեմբերի 10-ին) հունական էքսպեդիցիոն բանակի շտաբը երկու անգամ հրաման է տվել իր 3-րդ  կորպուսին գրոհել և կրկին գրավել Դուա Թեփեն և, միևնույն ժամանակ, ապահովել կամուրջը արևելյան ափից Սաքարյայի արևմտյան ափ մեկնելու համար։.

Սաքարյայից հետո
---------------

Թերագնահատելով Սաքարյայի օրոք քեմալականների հաջողությունը՝ Անտանտայի դաշնակիցները փորձեցին թուրքերին պարտադրել որպես խաղաղ կարգավորում Սևրի խաղաղության մի քանի փոփոխված տարբերակը, սակայն նրանց առաջարկը մերժվեց։ Մյուս կողմից, ճակատամարտից անմիջապես հետո՝ 1921 թվականի հոկտեմբերի 13-ին, քեմալականները խորհրդային հանրապետությունների հետ ստորագրեցին Կարսի պայմանագիրը, որը նպաստեց նրանց միջազգային դրության ամրապնդմանը և խորացրեց նրանց ռազմական համագործակցությունը Խորհրդային Ռուսաստանի հետ։ Ոչ պակաս նշանակալի դարձավ Անկարայի պայմանագիրը, որը ստորագրվեց ընդամենը մեկ շաբաթ անց՝ 1921 թվականի հոկտեմբերի 20-ին, Ֆրանսիայի հետ։ Ֆրանսիայի ստորագրությունը նշանակում էր նրան ճանաչել Թուրքիայի դե ֆակտո նոր կառավարությունը և նրա պաշտոնական ելքը պատերազմից։

Անկարայի կառավարության դիրքերը ամրապնդվել են ինչպես քաղաքական, այնպես էլ ֆինանսական և ռազմական առումով։ Հունական էքսպեդիցիոն բանակի հրամանատարությունն իրեն հաշիվ է տվել իրական վիճակի և հրամանատար Ա. Պապուլասի սեպտեմբերի 8-ի (21) գրությամբ կառավարությանը տեղեկացրել է, որ 9 տարի անընդմեջ պատերազմներից հետո պահանջվում է արշավի ավարտ, այսինքն՝ միայն քաղաքական ելքը փակուղուց։ Դիրքավորվելով որպես հաղթողներ՝ միապետները չէին կարող նահանջել։ Միապետների կառավարությունը «վրդովմունքի փոթորիկից» հրաժարվել է խորհրդային բանագնացի միջնորդական առաջարկից՝ Հունաստանի կողմից Խորհրդային Ռուսաստանին ճանաչելու դիմաց։

Բանակը շարունակում էր պահպանել վիթխարի երկարության ճակատը իր տրամադրության տակ գտնվող ուժերի նկատմամբ, ինչը Ալեքսանդրոս Մազարակիսի հայտարարության համաձայն, բացի քաղաքական սխալներից, հաջորդած աղետի հիմնական պատճառն էր։ Քաղաքական կամ ռազմական որոշումներ կայացնելիս կառավարության անվճռականությունը հանգեցրեց Պապուլասի հրաժարականին։ Նրա փոխարեն նշանակվեց «անհավասարակշիռը»։ Գ. Խաձիանեստիսը, ով առաջ քաշեց Կոստանդնուպոլիսը երկու դիվիզիաների ուժերով գրավելու զառանցանքային գաղափարը՝ որպես դաշնակիցների և Քեմալի շանտաժ։ 20 հազար զինվոր Ֆրակիա տեղափոխելը առանց այդ էլ «թանձր» ճակատային գիծ էր բացում։

Երբ Սաքարյայի ճակատամարտից մեկ տարի անց քեմալականների բանակը որոշեց հարձակում ձեռնարկել, նրան առանց դժվարության հաջողվեց մխրճվել մեկը մյուսից հեռացված հունական դիվիզիաների միջև, որի արդյունքը դարձավ հունական բանակի անկանոն նահանջը դեպի ափ։ Հունական բանակի նահանջն ու տարհանումը քեմալականներին թույլ տվեցին Զմյուռնիայում կոտորած իրականացնել և ավարտել Փոքր Ասիայի հույների ցեղասպանությունը։

Հունական բանակի կորուստները Անատոլիական արշավանքի ընթացքում (տարբեր աղբյուրներով 25-50 հազար սպանված) անհամաչափ են քաղաքացիական բնակչության կորուստներին (600 հազար սպանված, 1 500 հազար արտաքսված իրենց հինավուրց հայրական օջախներից, ինչի պատճառով այդ իրադարձությունը կոչվում է Հունաստանում «Անատոլիական աղետ»)։

Այդ պատճառով Թուրքիայի ազատագրական պատերազմ տերմինը վիճարկվում է ոչ միայն հույն պատմաբանների մի մասի, այլ նաև որոշ ժամանակակից թուրք պատմաբանների կողմից։ Attila Tuygan-ը «Ցեղասպանություն մայր հայրենիքի համար» աշխատությունում, որը ներառված է «Ցեղասպանությունն Արևելքում. Օսմանյան կայսրությունից դեպի ազգ-պետություն» (Η γενοκτονία στην Ανατολή Από την Οθωμανική Αυτοκρατορία στοθνος-κράτος) գրում է.« ...Պնդում, այն մասին, որ թուրքական ազգային-ազատագրական պատերազմը տրվել է իմպերիալիզմի դեմ՝ ոչ մի բանի վրա հիմնված չէ։ Ընդհակառակը, ինչպես նշում է պրոֆեսոր Թ. Աքչամը, ազատագրական պատերազմը տրվել է ոչ թե ագրեսորների, այլ փոքրամասնությունների դեմ»։

Հուշարձաններ
------------

 Սակարյեի հաղթանակի թուրքական հուշարձան
 Աթենքի Անհայտ զինվորի հուշարձանի հուշաքարերից մեկը
Թուրքերի համար Սաքարյայի ճակատամարտը շրջադարձային պահ է նոր Թուրքիայի կայացման գործում և, ի թիվս այլ բաների, նշվում է ամբողջ երկրում գտնվող հուշարձաններով։ Հույները մարտը նշում են որպես շրջադարձային պահ, որն ընդհատել է հունական բանակի հարձակողական պոռթկումը և դարձել փոքրասիական աղետի նախաբան, որը Փոքր Ասիայում երեք հազար տարվա հունական պատմությունն է խզել։ Այդ պատճառով հունական հուշարձանները հաղթական բնույթ չեն կրում և սոսկ զինվորական խիզախության հուշարձաններ են Սաքարյայի ճակատամարտում հունական բանակի դրսևորած և զոհված հերոսների համար, որոնց «Փառքը պսակ չի հյուսել»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Koçak, Cemil and Akşin, Sina and Tunçay, Mete and Özdemir, Hikmet and Boratav, Korkut and Hilav, Selahattin and Katoğlu, Murat and Ödekan, Ayla (2005) Yakınçağ Türkiye tarihi. Türkiye Tarihi: Çağdaş Türkiye (1908—1980). Cem Tarih Dizisi. Cem Yayınevi, İstanbul, pp. 85-173.
2. ↑  R. G. Grant, 1001 Battles That Changed the Course of World History, ISBN 0789322331, 9780789322333, p.777
3. 1 2 3 4  Douglas Dakin,The Unification of Greece 1770—1923 , ISBN 960-250-150-2
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51  Δημήτρης Φωτιάδης, Σαγγάριος, εκδ.Φυτράκη 1974
5. 1 2 3 4  Δημήτρης Φωτιάδης, Ενθυμήματα, εκδ. Κέδρος 1981
6. ↑  *Ζολώτα, Αναστασίου Π.* Η Εθνική Τραγωδία. — Αθήνα, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Τμήμα Πολιτικών Επιστημών και Δημοσίας Διοικήσεως, 1995. — С. 44 και 58.
7. 1 2  Γιάννης Καψής, 1922, Η Μαύρη Βίβλος, εκδ. Νέα Σύνορα, 1992, ISBN 960-236-302-9
8. ↑  Σαράντος Ι. Καργάκος Η Μικρασιατική εκστρατεία (1919—1922), Από το έπος στην τραγωδία, τόμος Β΄(չաշխատող հղում)
9. ↑
10. ↑  H. C. Armstrong. «Grey Wolf-- Mustafa Kemal: An Intimate Study of a Dictator (Routledge Revivals), издана в 1932 году
11. ↑  Jacques Benoist-Méchin (1901—1983) Mustapha Kemal — La mort d’un Empire (1954)
12. ↑  Alexandre Jevakhoff. Kemal Atatürk. Paris, Tallandier, 1999, Глава седьмая ГРЕКИ НАСТУПАЮТ/Решающее сражение  Archived 2018-04-07 at the Wayback Machine.
13. ↑  «Mustafa Kemal Atatürk | World Library - eBooks | Read eBooks online». Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 30-ին. Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 28-ին.
14. ↑  «*Treaty of Ankara* in the Encyclopædia Britannica Online» (անգլերեն). britannica.com. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ փետրվարի 14-ին. Վերցված է 2013 թ․ փետրվարի 5-ին.
15. ↑  «ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ — 80 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗ ΣΥΝΘΗΚΗ ΤΩΝ ΣΕΒΡΩΝ». Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ հունիսի 19-ին. Վերցված է 2017 թ․ մայիսի 6-ին.
16. ↑  Η γενοκτονία στην Ανατολή. Από την Οθωμανική Αυτοκρατορία στο έθνος-κράτος. Συλλογικό έργο επιμέλεια: Βλάσης Αγτζίδης. Ελευθεροτυπία, 2013. 167 σελ. [Κυκλοφορεί]
17. ↑  Греческая колонизация VIII—VI вв. до н. э