|  |
| --- |
| **Սիսալ (բույս)** |
| Սիսալ (բույս)Սիսալ (բույս) |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Ծնեբեկածաղկավորներ (Asparagales) |
| **Ընտանիք** | Ծնեբեկազգիներ (Asparagaceae) |
| **Ցեղ** | Ագավա *(Agave)* |
| **Ենթացեղ** | **Agave** |
| **Վերնատեսակ** | 'Sisalanae' |
| **Տեսակ** | **Սիսալ (բույս)** *(A. sisalana)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Agave sisalana***Perrine, 1838 |

**Սիսալ** կամ ագավայի սիսալ (լատին․՝ Agāve sisalāna), ագավազգիների ընտանիքի բույս է, ագավա ցեղի տեսակ է։

Այն լայնորեն մշակվում է աշխարհի շատ արևադարձային և մերձարևադարձային շրջաններում՝ տերևներից ստացված կոպիտ մանրաթելի համար։

Տարածում և էկոլոգիա
-------------------

Ենթադրվում է, որ բույսը տարածվել է Հարավային Մեքսիկայից (Յուկատան թերակղզի)։ Այնտեղից այն բնականացվել է Անտիլյան կղզիներում։

Ներկայումս մշակվում է Մեքսիկայում, Անտիլյան և Բահամյան կղզիներում, Հարավային Ամերիկայում (հիմնականում Բրազիլիայում), Հնդկաստանում, Մալայզիայում, Ինդոնեզիայում, Ֆիլիպիններում, արևադարձային Աֆրիկայում (Քենիա, Տանզանիա), Նոր Գվինեայում, Ավստրալիայում, Հավայան կղզիներում, Կենտրոնական Ասիայի հարավում, Մադագասկարում և Ֆիջի կղզիներում։

Կենսաբանական նկարագրություն
---------------------------

Կարճ ցողունով բազմամյա բույս է, որը կազմում է խոշոր, մսոտ, կոշտ տերևների վարդակ։

Տերևները 1,5-2,5 մ երկարությամբ և 10-12 սմ լայնությամբ, ուղղված են դեպի վեր։ Յուրաքանչյուր տերև ապրում է 10 տարի կամ ավելի։

Տերևների երկար գոյություն ունեցող վարդակից բույսը հանկարծ դուրս է նետում մինչև 2 մ բարձրության ծաղկի սլաքը։ Դրանից հետո սկսվում է բուռն ծաղկումը, այնուհետև պտղաբերում, որից հետո բույսը մահանում է։

Քիմիական բաղադրություն
----------------------

Բույսի տերևները հարուստ են ստերոիդային սապոնիններով, որոնցից գլխավորը հեկոգենինն է կամ 12-օքսոթիգոգենինը։

Օգտագործում
-----------

Սիսալի ծաղկաբույլեր
Սիսալը արդյունաբերական նշանակություն ունեցող մանրաթելային բույս է։ Տերևներից արդյունահանվող մանրաթելն անվանում են նաև սիսալ։ Այն օգտագործվում է պարանների, բոլոր տեսակի ցանցերի, թելերի, գործվածքների փաթեթավորման, դասական տեգերի թիրախների, ներքնակների, լվացարանների, խոզանակների և այլնի արտադրության համար։

Սիսալի պեդունկուլը հյութալի է։ Դրա ստորին մասի միջուկը հարուստ է շաքարներով և տեղի բնակչության կողմից օգտագործվում է տարբեր նպատակներով (որպես մեղուների կեր, կիտրոնաթթու ստանալու, հյութ արդյունահանելու համար՝ երկու-երեք ամսվա ընթացքում 4-5 լիտր պուլքե հյութ արդյունահանելով)։ Բույսից, որպես կողմնակի արտադրանք, ստացվում է պինդ բուսական մոմ, որը ձևավորվում է տերևների վրա ափսեի տեսքով։

Տերևները հարուստ են ստերոիդային սապոնիններով՝ հեկոգենինի (12-օքսոթիգոգենին) ածանցյալներով, որն օգտագործվում է հորմոնալ դեղամիջոցների սինթեզի համար։

Չինաստանում սիսալից ստացվել են հակաբեղմնավորիչների խումբ կազմող անորդրին և դինորդրին նյութերը։ Ունենալով կարևոր առավելություն՝ ի տարբերություն սովորական հաբերի, բավական է դրանք ընդունել ամիսը մեկ կամ երկու անգամ։

Պատկերասրահ
-----------

* ՍիսալՍիսալ
* Սիսալի պլանտացիա Մորոգորոյում, ՏանզանիաՍիսալի պլանտացիա Մորոգորոյում, Տանզանիա
* Բրազիլական սիսալ մանրաթելԲրազիլական սիսալ մանրաթել
* Դռան գորգ հյուսելը ՈւգանդայումԴռան գորգ հյուսելը Ուգանդայում
* Ծաղկաբույլ Հնդկաստանի Գոա քաղաքումԾաղկաբույլ Հնդկաստանի Գոա քաղաքում
* Սիսալ մանրաթելերի չորացման մեքենաՍիսալ մանրաթելերի չորացման մեքենա

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Муравьёва Д. А.* Тропические и субтропические лекарственные растения: — М.; Медицина, 1983. — С. 254.
2. ↑  *Муравьёва Д. А.* Тропические и субтропические лекарственные растения: — М.; Медицина, 1983. — С. 255.
3. 1 2  *Блинова, К. Ф. и др.* Ботанико-фармакогностический словарь: Справ. пособие / Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева. — М.: Высш. шк. 1990. — С. 161. — ISBN 5-06-000085-0 «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ ապրիլի 20-ին. Վերցված է 2023 թ․ հունիսի 4-ին.

Գրականություն
-------------

* *Муравьёва, Д. А.* Тропические и субтропические лекарственные растения. — М.; Медицина, 1983. — 336 с.

Արտաքին հղումներ
----------------

* UNIDO
* The Sisal plant