**Մարիա Ելենա Մոյանո Դելգադո** (իսպ.՝ María Elena Moyano Delgado, նոյեմբերի 23, 1958(1958-11-23)[…], Բարրանկո, Լիմա, Պերու - փետրվարի 15, 1992(1992-02-15), Վիլյա էլ Սալվադոր, Լիմա, Պերու), աֆրոպերուական համայնքի կազմակերպիչպերուացի ֆեմինիստ, որը սպանվել է «Սենդերո Լումինոսո» կազմակերպության անդամների կողմից։ Նա երկու անգամ եղել է *FEPOMUVES*-ի (Վիլա էլ Սալվադորի կանանց ժողովրդական ֆեդերացիա) նախագահ, մինչ սպանությունը եղել է փոխքաղաքապետ։ Նրա հուղարկավորությանը ներկա է եղել 300 հազար մարդ, ինչը հանգեցրել է «Սենդերո Լումինոսո» կազմակերպության ազդեցության նվազմանը։ Հետմահու պարգևատրվել է «Պատվո շքանշանով»։

Կենսագրություն
--------------

Մարիա Ելենա Մոյանոն ծնվել է Լիմայի Սանտյագո դե Սուրկո քաղաքում, 1958 թվականի նոյեմբերի 29-ին, Եվգենիա Դելգադո Կաբրերայի և Էրմոգենես Մոյանո Լեսկանոյի ընտանիքում։ Ունեցել է վեց եղբայրներ և քույրեր։ Երբ նա 13 տարեկան էր, ընտանիքը տեղափոխվել է Վիլա էլ Սալվադոր, Լիմայի շրջակայքի տնակային ետնախորշեր։ Մարիա Ելենան մեծացել է աղքատության մեջ, կրթաթոշակ է ստացել Գարսիլասո դե Լա Վեգա Ինկերի համալսարանում իրավագիտություն սովորելու համար, բայց երկու տարի անց թողել է ուսումը՝ կենտրոնանալով հասարակական ակտիվության վրա։ 1980 թվականին Մարիա Ելենան ամուսնացել է Գուստավ Պինեկիի հետ։ Նրանք ունեցել են երկու երեխա։

Հասարակական գործունեություն
---------------------------

Վիլա էլ Սալվադորում Մարիա Ելենան օգնել է բացել տարրական դպրոցներ, անվճար ճաշարաններ և մայրիկների ակումբներ։ 1983 թվականին նա դարձել է Վիլլա Սալվադորի Կանանց Ժողովրդական ֆեդերացիայի «*FEPOMUVES*» հիմնադրման նախաձեռնողներից մեկը։ Ֆեդերացիան դասընթացներ է անցկացրել կանանց համար, ստեղծել նախագծեր և ներկայացրել նրանց հետաքրքրությունները։ Մարիա Ելենան երկու անգամ ընտրվել է ֆեդերացիայի նախագահ։ Ֆեդերացիան կազմակերպել է տեղական սրճարաններ և իրականացրել «*Vaso de Leche*» ծրագիրը, որի նպատակն է եղել յուրաքանչյուր երեխայի ստիպել ամեն օր մեկ բաժակ կաթ խմել։ Նախաձեռնությունը ստանձնել են Լիմայի քաղաքապետ Ալֆոնսո Բարրանտես Լինգանը և Միացյալ Ձախերը, ապա ներգրավվել է նաև «*FEPOMUVES*» ֆեդերացիան։ 1991 թվականին Մարիա Ելենան նշանակվել է Վիլա Սալվադորի քաղաքապետի տեղակալ։

Մարիա Ելենան քննադատել է Ալբերտո Ֆուխիմորիի և Սենդերո Լյումինոսո կազմակերպության գլխավորած Պերուի կառավարությանը։ Նրա կարծիքով վարչակազմը անարդյունավետ է կազմակերպել աշխատանքները, իսկ ոստիկանությունը կոռումպացված է եղել։ Ֆուխիմորին ձեռնարկել է տնտեսման արմատական միջոցառումներ, որոնք նախատեսված են եղել գնաճը մեղմելու համար, բայց սրել են սոցիալական խնդիրները և հասարակության անհավասարությունը։

Մոյանոն ակտիվ աշխատանքներ է իրականացրել նոր ձախ Միավորված մարիատեգիստական կուսակցության մեջ։ Իմանալով, որ իրեն կարող են սպանել, նա շարունակել է ընդդիմանալ Սենդերո Լյումինոսոյին՝ պնդելով, որ իրենց գործունեությունն այլևս հեղափոխական չէ։ Ի պատասխան` Սենդերո Լյումինոսոն նրան հայտարարել է «ռևիզիոնիստ»։ Սենդերո Լյումինոսոն տպագրել է թռուցիկներ, որոնք պարունակել են մեղադրանքներ Մարիա Ելենայի հասցեին. նրանք ասում էին, որ նա աշխատում է կառավարության համար, և ինքը պատասխանատու է բաշխիչ կենտրոնի պայթյունի համար։ Մարիա Ելենան հերքել է այդ մեղադրանքները։ Խուանա Լոպես Լեոն և մեկ այլ ակտիվիստ՝ Վասո դե Լեչեն, սպանվել են Սենդերո Լումինոսոյի կողմից 1991 թվականի օգոստոսի 31-ին, որից հետո Մարիա Ելենան սկսել է նամակներ ստանալ մահվան սպառնալիքներով։ Նա որոշ ժամանակով լքել է երկիրը, իսկ վերադառնալուն պես նրան տրամադրել են թիկնապահներ։ Երբ Սենդերո Լյումինոսոն 1992 թվականի փետրվարի 14-ին կոչ է արել զինված գործադուլ կազմակերպել և բոլորին մնալ տանը, նա բողոքել է՝ ղեկավարելով խաղաղության երթը։ Մարիա Ելենան հավատում էր, որ բռնությունը հեռանկար չունի և հանդես էր գալիս սոցիալական արդարության և ինքնակառավարման օգտին։

Սպանություն
-----------

1992 թվականի փետրվարի 15-ին Սանդերո Լյումինոսո կազմակերպության անդամների կողմից Վիլա էլ Սալվադորում տեղի ունեցած խոշոր միջոցառման ժամանակ Մարիա Ելենա Մոյանոն սպանվել է իր երեխաների աչքի առաջ։ Մարդասպանները գնդակահարել են նրան, ապա մարմինը պայթեցրել պայթուցիկ նյութերով։ Նախնական տվյալներով՝ նրա հուղարկավորությանը ներկա է գտնվել շուրջ 300 հազար մարդ։ 1992 թվականի սեպտեմբերին Սանդերո Լյումինոսոյի առաջնորդ Աբիմաել Գուզմանի ձերբակալությանը զուգընթաց, Մարիա Ելենայի սպանության նկատմամբ վրդովմունքը դիտվել է որպես կարևոր քայլ կազմակերպության ազդեցությունը թուլացնելու ուղղությամբ։ Նախագահ Պեդրո Պաբլո Կուչինսկին հետմահու պարգևատրել է Մարիա Ելենային «Պատվո շքանշանով»։ Մրցանակը նրա մորն է հանձնվել 2017 թվականին։

1998 թվականին թողարկվել է «Քորաջ» ֆիլմը, որտեղ ներկայացվել է Մարիա Ելենայի կյանքի գեղարվեստական տարբերակը։ 1997 թվականին *Amnesty International*-ը Պերուում մարդու իրավունքների վերաբերյալ զեկույց է հրապարակել` նվիրված Մարիա Ելենայի հիշատակին։ Իլինոյսի համալսարանի Լատինական Ամերիկայի և Կարիբյան ավազանի ուսումնասիրությունների կենտրոնը 2017 թվականին Ուրբան-Շամպեյնում հիմնել է Մարիա Ելենա Մոյանոյի անվան կրթաթոշակային հիմնադրամ, որը նախատեսված է Լատինական Ամերիկայի իսպանախոս ասպիրանտների ուսանողներին ֆինանսավորելու համար։

Գրականություն
-------------

* *Burt, Jo-Marie* Los usos y abusos de la memoria de Maria Elena Moyano. A Contracorriente: Una revista de historia y de América Latina.(անգլ.). — 2020. — Т. 7. — № 2. — С. 165–209.
* *Burt, Jo-Marie* Accounting for Murder: The Contested Narratives of the Life and Death of Maria Elena Moyano," in Accounting for Violence edited by Ksenija Bilbija and Leigh Payne. Chapel Hill:. — Duke University Press, 2011. — P. 69–97.
* Courage (1999 film).
* *Gorriti, Gustavo* The Shining Path. Chapel Hill:. — University of North Carolina, 1999, Print.
* *Heilman, Jaymie Patricia* Before the Shining Path: Politics in Rural Ayacucho, 1895–1980.. — Stanford, CA: Stanford UP, 2010.
* *Shaw, Lisa, Dennison, Stephanie* Pop Culture Latin America: Media, Arts and Lifestyle.. — ABC-CLIO, 2005.
* *Starn, Orin, La Serna, Miguel* The Shining Path – Love, Madness, and Revolution in the Andes.. — W.W. Norton & Company, Inc. 2019.

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. 1 2
2. 1 2
3. 1 2
4. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
5. 1 2
6. ↑  «Moyano Delgado, María Elena». *Oxford African American Studies Center* (անգլերեն). Վերցված է 2021 թ․ մարտի 12-ին.
7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  *Tupac, Diana Miloslavich.* Autobiography of Maria Elena Moyano: The Life and Death of a Peruvian Activist. — University of Florida, 2000. — ISBN 978-0813027463
8. 1 2  «Maria Elena Moyano». *en.gariwo.net* (անգլերեն). Վերցված է 2021 թ․ մարտի 12-ին.
9. 1 2 3 4  «Peru: Women's Human Rights. In memory of María Elena Moyano"» (PDF) (անգլերեն). Amnesty International. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 5-ին.
10. ↑  *Vijay Prashad* The Poorer Nations: A Possible History of the Global South. — Verso Books, 2014. — 321 с. — ISBN 978-1-78168-158-9
11. ↑  Brooke, James (1990 թ․ օգոստոսի 12). «Peru's Poor Feel Hardship of 'Fuji Shock' Austerity (Published 1990)». *The New York Times*. 0362-4331. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 12-ին.
12. ↑  *C. Gutiérrez, R. López, V. Novo* Generalized -quasi-solutions in multiobjective optimization problems: Existence results and optimality conditions // *Nonlinear Analysis: Theory, Methods & Applications*. — 2010-06. — В. 11. — Т. 72. — С. 4331–4346. — ISSN 0362-546X. — doi:10.1016/j.na.2010.02.012
13. ↑  *ProQuest (Firm)* ProQuest Digital Microfilm New York times.. — New-York, N.Y.: New York Times Co. 1851.
14. 1 2  *Deborah Avant, Erica Chenoweth* Civil Action and the Dynamics of Violence. — Oxford University Press, 2019. — 321 с. — ISBN 978-0-19-005689-6
15. ↑  *Tony Wood* Even Hotter, Even Louder(անգլ.) // *London Review of Books*. — 2019-07-04. — В. 13. — Т. 41. — ISSN 0260-9592.
16. ↑  Empresa Peruana de Servicios Editoriales S. A. EDITORA PERÚ. «Peru: Gov't awards posthumous Order of Merit to Maria Elena Moyano». *andina.pe* (իսպաներեն). Վերցված է 2021 թ․ մարտի 12-ին.
17. ↑  *Sarah Barrow* Peruvian cinema, national identity and political violence 1988-2004(անգլ.). — University of Sheffield, 2007-05. Архивировано из первоисточника 18 Ապրիլի 2021.
18. ↑  «Maria Elena Moyano Fellowship Fund | Giving to CLACS - University of Illinois at Urbana-Champaign» (անգլերեն). Վերցված է 2021 թ․ մարտի 12-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Review of The Autobiography of Maria Elena Moyano (2000).
* Pictures of Maria Elena Moyano by www.amigosdevilla.it.
* «El Asesinato de Maria Elena Moyano — Especial de TV Peru» (in Spanish). YouTube. February 13, 2012.
* «Sucedio en el Perú — María Elena Moyano — bloque 1/5» (in Spanish). YouTube. October 20, 2009.

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | MusicBrainz |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 90953097 · BNE: XX946664 · BNF: 150541511 · GND: 119428091 · ISNI: 0000000059565920 · LCCN: n94069413 · NTA: 25041760X · VIAF: 256148995766059750835 · WorldCat VIAF: 256148995766059750835 |

 |

 |