Ալիքի երկարության փոփոխությունը շարժման հետևանքով
Շարժապատկեր, որը ցույց է տալիս,թե ինչպես Դոպլերի էֆեկտի ազդեցությամբ մեքենայի շարժիչը մոտենալիս ավելի բարձր ձայն է հանում, քան հեռանալիս. վարդագույն կորերը ներկայացնում են ձայնային ալիքները
Լողացող կարապի շուրջը ջրի շարժման հետևանքով դիտվում է Դոպլերի Էֆեկտ
**Դոպլերի էֆեկտ**, ալիքի երկարության կամ հաճախականության փոփոխությունն ընդունիչի և ալիքի աղբյուրի շարժման դեպքում։ Իրարից անկախ հայտնաբերել են ավստրիացի ֆիզիկոս Քրիստիան Դոպլերը (1842 թ.) և ֆրանսիացի ֆիզիկոս Իպոլիտ Ֆիզոն (1848 թ.)։ Դոպլերի էֆեկտը դիտվում է Էներգիայի տարածման ցանկացած ալիքային պրոցեսի դեպքում։ Տատանման հաճախականության փոփոխությունը կախված է ալիքների տարածման միջավայրի նկատմամբ աղբյուրի և ընդունիչի շարժման արագությունից։ Ձայնային ալիքների համար Դոպլերի էֆեկտը դրսևորվում է ձայնի տոնի բարձրացմամբ, երբ աղբյուրն ու ընդունիչը մոտենում են իրար, և ընդհակառակը, ցածրացմամբ, երբ դրանք հեռանում են իրարից։ Վակուումում Էլեկտրամագնիսական ալիքների տարածման դեպքում հաճախականության փոփոխությունն արտահայտվում է

{\displaystyle \upsilon =\upsilon \_{0}{\frac {\sqrt {1-\beta ^{2}}}{1-\beta \cos \alpha }}}
օրենքով, որտեղ՝

* {\displaystyle \upsilon \_{o}}-ն առաքված տատանումների հաճախականությունն Է,
* {\displaystyle \upsilon } -ն ընդունիչի գրանցած տատանումների հաճախականությունն Է,
* {\displaystyle \beta =\upsilon /c} ( {\displaystyle \upsilon }-ն աղբյուրի կամ ընդունիչի հարաբերական արագությունն Է, {\displaystyle c}-ն՝ ալիքի տարածման արագությունը),
* {\displaystyle \alpha }-ն ընդունվող ճառագայթի կազմած անկյունն է շարժման ուղղության հետ։

Բեկող միջավայրում հաճախականության փոփոխման օրենքն ավելի բարդ է (հաշվի է առնվում նաև բեկման ցուցչի կախումը հաճախականությունից)։ Դոպլերի էֆեկտ հասկցությունն ընդհանրացվում է նաև ձգողական դաշտում էլեկտրամագնիսական ճառագայթման հաճախականության փոփոխման համար (Էյնշտեյնի ձգողության տեսության էֆեկտ)։

Դոպլերի Էֆեկտի կիրառումը
------------------------

Դոպլերի էֆեկտն օգտագործվում է աստղերի ճառագայթային արագությունները և երկնային մարմինների պտույտը որոշելու համար։ Հեռավոր գալակտիկաների սպեկտրային գծերի դոպլերյան շեղումների հետազոտությունները հաստատեցին հարաբերականության ընդհանուր տեսությունից բխող այն տեսական դրույթը (Ա․ Ֆրիդման), ըստ որի Մետագալակտիկան ընդարձակվում է։

Դոպլերի էֆեկտն օգտագործվում է նաև ռադիոլոկացիայում, հիդրոլոկացիայում (նպատակակետի արագությունը որոշելու համար) և գիտության ու տեխնիկայի այլ բնագավառներում։

Պատմություն
-----------

Էֆեկտի մասին Դոպլերն առաջին անգամ ազդարարել է 1842 թվականին իր 1842 *Über das farbige Licht der Doppelsterne und einiger anderer Gestirne des Himmels* (Երկնային կրկնակի աստղերի և մի քանի այլ աստղերի գունավոր լույսի մասին) տրակտատում։ Ձայնային ալիքների համար հիպոթեզը ստուգել է Քրիստափոր Բեյս Բալլոտը 1845 թվականին։ Նա հաստատեց, որ երբ ձայնի աղբյուրը մոտենում է իրեն, ձայնի բարձրությունը ավելի մեծ է առաքված հաճախությունից, իսկ երբ ձայնի աղբյուրը հեռանում է, հաճախությունը ավելի փոքր է։ 1848 թվականին այս նույն երևույթը Դոպլերից անկախ հայտնաբերեց Իպոլիտ Ֆիզոն էլեկտրամագնիսական ալիքների համար (Ֆրանսիայում Դոպլերի էֆեկտը երբեմն կոչվում է *Դոպլեր-Ֆիզոյի էֆեկտ*, սակայն աշխարհում այս անվանումն ընդունված չէ, քանի որ Ֆիզոյի հայտնագործությունը Դոպլերի ազդարարածից վեց տարի հետո էր)։ 1848 թվականին Բրիտանիայում Դոպլերի էֆեկտը ուսումնասիրելու համար փորձ է դրել Ջոն Սկոտ Ռասելը։

Տես նաև
-------

* Կարմիր շեղում
* Կոսմոլոգիական սկզբունք

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Alec Eden *The search for Christian Doppler*,Springer-Verlag, Wien 1992. Contains a facsimile edition with an English translation.
2. ↑  Buys Ballot (1845). «Akustische Versuche auf der Niederländischen Eisenbahn, nebst gelegentlichen Bemerkungen zur Theorie des Hrn. Prof. Doppler (in German)». *Annalen der Physik und Chemie*. **11**: 321–351. Bibcode:1845AnP...142..321B. doi:10.1002/andp.18451421102.
3. ↑  Fizeau: "Acoustique et optique". *Lecture, Société Philomathique de Paris*, 29 December 1848. Ըստ Բեկերի (էջ 109), այս աշխատությունը երբեք չի հրապարակվել, սակայն հիշատակվել է ֆրանսերեն *M. Moigno(1850): "Répertoire d'optique moderne"* գրքում (հատ. 3, էջ 1165-1203), իսկ ավելի ուշ՝ Ֆիզոյի կողմից իր "Des effets du mouvement sur le ton des vibrations sonores et sur la longeur d'onde des rayons de lumière"; [Paris, 1870]. *Annales de Chimie et de Physique*, 19, 211-221 աշխատանքում։ 

	* Becker (2011). Barbara J. Becker, *Unravelling Starlight: William and Margaret Huggins and the Rise of the New Astronomy*, illustrated Edition, Cambridge University Press, 2011; ISBN 110700229X, 9781107002296.
4. ↑  Scott Russell, John (1848). «On certain effects produced on sound by the rapid motion of the observer». *Report of the Eighteenth Meeting of the British Association for the Advancement of Science*. John Murray, London in 1849. **18** (7): 37–38. Վերցված է 2008 թ․ հուլիսի 8-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* The Doppler effect - The Feynman Lectures on Physics

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 438)։*  |