**Ղրիմի թաթարների տեղահանություն** (Ղրիմի թաթարերեն՝ Qırımtatar halqınıñ sürgünligi, Къырымтатар халкъынынъ сюргюнлиги), Ղրիմի թաթարների բռնի տեղահանումը Ղրիմից Ուզբեկստան և Ղազախստանի և Տաջիկստանի հարևան շրջաններ. փոքր խմբեր ուղարկվեցին նաև Մարիի ՀՍՍՀ և ՌՍՖՍՀ մի շարք այլ շրջաններ։ Տեղահանությունն իրականացվել է ԽՍՀՄ Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատի կողմից 1944 թվականի մայիսի 18-20-ին Պաշտպանության պետական կոմիտեի որոշմամբ, որը ստորագրել է նրա նախագահ Ի.Վ.Ստալինը և ավարտվել 1944 թվականի հունիսի 4-ին:

Պաշտոնապես տեղահանությունը հիմնավորվում էր Ղրիմի թաթարների մասնակցությամբ կոլաբորացիոնիստական կազմավորումներին, որոնք գործում էին Նացիստական Գերմանիայի կողքին Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ և օկուպացիոն իշխանությունների հետ համագործակցությամբ, թեև միջազգային իրավունքը չէր նախատեսում կոլեկտիվ պատասխանատվություն։ մարդկանց կողմից անհատների կատարած գործողությունների համար։

ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահությունը 1967 թվականի սեպտեմբերի 5-ի «Ղրիմում բնակվող թաթար ազգության քաղաքացիների մասին» թիվ 493 հրամանագրում ընդունել է, որ «1944 թվականին Ղրիմը նացիստական օկուպացիայից ազատագրվելուց հետո ակտիվ համագործակցության փաստերը Ղրիմում ապրող թաթարների որոշակի մասի գերմանացի զավթիչները անհիմն կերպով վերագրվում էին Ղրիմի ողջ թաթար բնակչությանը»։

1989 թվականի նոյեմբերին ԽՍՀՄ Գերագույն խորհուրդը Ղրիմի թաթարների տեղահանությունը ճանաչեց անօրինական և հանցավոր։

2014 թվականի ապրիլի 21-ին՝ Ղրիմի Ռուսաստանի բռնակցումից հետո, ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինը հրամանագիր է ստորագրել Ղրիմի թաթարների և Ղրիմում ստալինյան բռնաճնշումներից տուժած այլ ժողովուրդների վերականգնման մասին։

Ուկրաինայի Գերագույն Ռադան 2015 թվականին Ղրիմի թաթարների տեղահանումը ճանաչեց որպես ցեղասպանություն և սահմանեց Ղրիմի թաթարների ցեղասպանության զոհերի հիշատակի օր՝ մայիսի 18-ը։

Նախապատմություն
---------------

Ղրիմի թաթարների թիվը Ղրիմում| Տարի | Քանակ | Բաժին (%) |
| --- | --- | --- |
| **1785** | **92 000** | **98,0** |
| **1897** | **186 212** | **34,1** |
| **1939** | **218 879** | **19,4** |
| **1959** | **—** | **—** |
| **1979** | **5 422** | **0,3** |
| **1989** | **38 365** | **1,6** |

Սևծովյան տարածաշրջանի քաղաքական քարտեզը 17-րդ դարի սկզբին
Ղրիմի թաթարները Ղրիմի թերակղզու բնիկ բնակչությունն են։ 1441-1783 թվականների ընթացքում նրա տարածքում գոյություն է ունեցել Ղրիմի խանությունը, որը ձևավորվել է Ոսկե Հորդայի փլուզման հետևանքով։ Խանության բնակիչները, որոնք հիմնականում թյուրքախոս էին, 14-րդ դարում ընդունել են իսլամ։ XV-XVII դարերում Ղրիմի խանությունը մասնակցել է Ռեչ Պոսպոլիտայի և Ռուսական կայսրության պատերազմներին՝ որպես երկու կողմերի իրավիճակային դաշնակից։ Ղրիմի խաների հիմնական գործունեությունը արշավանքներն ու արշավներն էին լիտվա-լեհական և ուկրաինա-ռուսական հողերում նրանց կողոպուտի համար, տուրք հավաքելը և գերիների գերեվարումը վաճառելու համար որպես ստրկություն կամ փրկագին։

1475 թվականին թուրքական նվաճումից հետո ծովափնյա քաղաքները և Ղրիմի լեռնային հատվածը մտան Օսմանյան կայսրության կազմի մեջ։

18-րդ դարում Ռուսական կայսրությունը սկսեց ընդարձակվել դեպի հարավ՝ «հարավային ծովեր» մուտք գործելու համար, ինչի արդյունքում մի շարք ռուս-թուրքական պատերազմներ սկսվեցին Ղրիմի խանության դեմ արշավներով, որոնց նպատակը Ղրիմի վրա վերահսկողություն ձեռք բերելն էր։

Ռուս-թուրքական պատերազմ 1768-1774 թթ ավարտվեց Քյուչուկ-Կայնարջի պայմանագրի ստորագրմամբ, որով Ռուսաստանը հաստատեց Ղրիմի խանության անկախությունը իր այն ժամանակվա սահմաններում, ներառյալ Ղրիմը և Սև ծովի տարածքները՝ արևմուտքում գտնվող Բուդժակից և Էդիսանից մինչև արևելքում՝ Թաման և Կուբան, և դուրս գալը։ ռուսական զորքերի՝ Խանության տարածքից։ Սակայն 1783 թվականին Պոտյոմկինի 1782-1783 թվականների «Ղրիմը խաղաղեցնելու» ռազմական արշավի արդյունքում Ղրիմի խանությունը միացվեց Ռուսական կայսրությանը, իսկ նրա տարածքում 1784 թվականին կազմավորվել է Տաուրիդյան շրջանը:

Ղրիմի խանության միացումից անմիջապես հետո ռուսական իշխանությունները փորձեցին Կուբանում բնակվող Նողայի թաթարներին վտարել Ուրալ։ Վտարումն իրականացվել է Սուվորովի գլխավորած զորքերի կողմից, այս փորձը հանգեցրել է Կուբանի Նողայի ապստամբությանը, որը դաժանորեն ճնշվել է, Նողայի գյուղերը այրվել են, սպանվել է ավելի քան 7000 նողայ։

Ղրիմի թաթարները, հակառակվելով ռուսական տիրապետությանը և ռուսական վարչակազմի ճնշման տակ, սկսեցին զանգվածաբար լքել Ղրիմը։ 1784-ից 1790 թվականներին մոտ մեկ միլիոն մարդ ընդհանուր բնակչությունից մոտավորապես 300 000 Ղրիմի թաթարներ տեղափոխվեցին Օսմանյան կայսրություն։

Թաուրիդա նահանգի վարչական բաժանման քարտեզը 20-րդ դարի սկզբին
Ղրիմի պատերազմը առաջացրեց Ղրիմի թաթարների զանգվածային արտագաղթի հերթական ալիքը։ 1855-1866 թվականներին առնվազն 500.000 մուսուլման լքել է Ռուսական կայսրությունը և գաղթել Օսմանյան կայսրություն։ Այս թվից առնվազն մեկ երրորդը եղել են Ղրիմից, իսկ մնացած գաղթականները՝ Կովկասից։ Այս արտագաղթողները կազմում էին Ղրիմի ընդհանուր բնակչության 15-23%-ը։ Ռուսական կայսրությունը զանգվածային արտագաղթն օգտագործեց որպես «Նովոռոսիայի» հետագա ռուսացման գաղափարական հիմնավորում։ Երկու դարի ընթացքում Ղրիմի թաթարները Ղրիմում դարձան փոքրամասնություն. 1783 թվականին նրանք կազմում էին բնակչության 98%-ը, սակայն 1897 թվականին նրանց մասնաբաժինը իջել է 34,1%-ի։ Երբ Ղրիմի թաթարները լքեցին իրենց հայրենիքը, ռուսական կառավարությունը խրախուսեց թերակղզու ռուսացումը՝ այն բնակեցնելով ռուսներով, ուկրաինացիներով և այլ սլավոնական էթնիկ խմբերով. այս քաղաքականությունը շարունակվեց նաև խորհրդային ժամանակաշրջանում։

19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին Ղրիմը մտնում էր Թաուրիդա նահանգի մեջ.

| № | Շրջան | Շրջանային քաղաք | Քառակուսի մղոն ² | Բնակչություն
(1897), մարդ |  % թաթար |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 3 | Եվպատորիայան | Եվպատորիա (17 913 մարդ) | 5 040,2 | 63 211 | 42,7 % |
| 5 | Պերեկոպյան | Պերեկոպ (5 279 մարդ) | 5 111,9 | 51 393 | 23,9 % |
| 6 | Սիմֆերոպոլյան | Սիմֆերոպոլ (49 078 մարդ) | 4 153,9 | 141 717 | 44,4 % |
| 7 | Թեոդոսիայան | Թեոդոսիա(24 096 մարդ) | 6 060,3 | 115 858 | 38,3 % |
| 8 | Յալթայան | Յալթա (13 155 մարդ) | 1 465,0 | 73 260 | 59,0 % |
| 9 | Կերչ-Ենիքալի քաղաքային վարչակազմ | Կերչ (33 347 մարդ) | 143,9 | 43 698 | 5,9 % |
| 10 | Սևաստոպոլյան վարչակազմ | Սևաստոպոլ(53 595 մարդ) | 266,4 | 57 455 | 3,3 % |
| **Ընդհանուր** |  |  | **22 241,6** | **546 592** | 34,1 % |

Ընդհանուր առմամբ, գավառում 196,854 մարդ թաթարերենն իրենց մայրենի լեզուն է անվանել։ ընդհանուր բնակչության 1,443,566 մարդ, կամ 13,6%։

Ղրիմի թաթարների վերջին արտագաղթը տեղի է ունեցել 1902-1903 թվականներին, հեռացել է մոտ 13 հազար մարդ։ 1917 թվականին Ղրիմի թաթարների մասնաբաժինը իջել է մինչև 28,7%։

1917 թվականի Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո 1921 թվականի հոկտեմբերի 18-ին Ղրիմը ստացավ ինքնավար կարգավիճակ ԽՍՀՄ կազմում։ Ըստ մեկ գնահատականի՝ սովի զոհերի երեք քառորդը Ղրիմի թաթարներն էին. նրանց վիճակն էլ ավելի վատացավ Ստալինի կառավարման տարիներին։

Արտաքսման պատճառները
--------------------

Յալթայում Ղրիմյան թաթարների արտաքսման զոհերի հուշարձան
### Կոլաբորացիոնիզմ

1944 թվականի մայիսի 11-ին, Ղրիմի ամբողջական ազատագրումից անմիջապես հետո, Ի.Վ.Ստալինը ստորագրեց ԽՍՀՄ պաշտպանության պետական կոմիտեի 1944 թվականի մայիսի 11-ի թիվ ՀԱԿՕ-5859 հրամանագիրը Ղրիմի բոլոր թաթարներին Ղրիմի տարածքից վտարելու մասին։. Տեղահանության հիմնավորումը պատրաստվել է Լավրենտի Բերիայի հուշագրում, մասնավորապես, ասվում է, որ «Ղրիմի թաթար բնակչության զգալի մասը ակտիվորեն համագործակցում էր նացիստական օկուպանտների հետ և պայքարում խորհրդային իշխանության դեմ։ 1941 թվականին Կարմիր բանակի ստորաբաժանումներից լքած ավելի քան 20000 թաթարներ, ովքեր դավաճանեցին իրենց հայրենիքը, ծառայության անցան գերմանացիներին և զենքը ձեռքին կռվեցին Կարմիր բանակի դեմ։ Նշվում էր, որ Ղրիմի թաթարական բնակչությունը աջակցում է օկուպացիոն իշխանությունների օգնությամբ ստեղծված «թաթարական ազգային կոմիտեների» գործունեությանը, որոնք աջակցում էին զավթիչներին կազմակերպելու թաթարական զորամասեր, պատժիչ և ոստիկանական ջոկատներ՝ ուղղված Կարմիր բանակի և Խորհրդային Միության դեմ։ պարտիզաններ, մասնակցել են խորհրդային ավելի քան 50 հազար քաղաքացիների տեղահանության կազմակերպմանը։ Ըստ ՆԳԺԿ-ի՝ Ղրիմի ազատագրումից հետո օպերատիվ միջոցառումների արդյունքում ձերբակալվել են ավելի քան 5 հազար «հայրենիքի դավաճաններ, նացիստական զավթիչների և այլ հակախորհրդային տարրերի մեղսակիցներ», բնակչությունից առգրավվել են ավելի քան 6 հազար ատրճանակ և ականանետ։

«Հաշվի առնելով Ղրիմի թաթարների դավաճանական գործողությունները խորհրդային ժողովրդի դեմ և ելնելով Ղրիմի թաթարների հետագա բնակության անցանկալիությունից Խորհրդային Միության սահմանային ծայրամասերում», հուշագրում առաջարկվում էր բոլոր թաթարներին վտարել Ղրիմի տարածքից։

Տեղահանության օպերացիան ղեկավարել են պետական անվտանգության և ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարների տեղակալներին՝ Բոգդան Քոբուլովը և Ի.Ա.Սերովը։

Ըստ պատմական գիտությունների թեկնածու, սյունակագիր Սերգեյ Գրոմենկոյի խոսքով. Ազատ Եվրոպա, Ղրիմի թաթարներից մոտ 3500 մարդ ներգրավված է եղել գերմանացիների հետ համագործակցության մեջ։

.Ղրիմի թաթարների համախոհները գերմանական զորքերի հետ տարհանվել են Գերմանիա, որտեղ նրանցից ստեղծվել է ՍՍ-ի թաթարական լեռնային Յագերի գունդը։ Անկախ նրանից, թե Ղրիմի թաթարների քանի ներկայացուցիչներ են մասնակցել օկուպացիոն իշխանությունների կողմից ստեղծված զինված կազմավորումներին, դա հիմք չի տվել վտարումը որպես պատիժ կիրառելու ողջ Ղրիմի թաթար ժողովրդի նկատմամբ։

Պատմաբան Անդրեյ Մալգինը նշում է, որ համագործակիցների թիվը հաշվելիս պետք է հաշվի առնել ոչ միայն ՍՍ ստորաբաժանումները, այլև ՍԴ ընկերությունները, «ինքնապաշտպանական ստորաբաժանումները», ինչպես նաև պահեստազորայինները։ Հաշվի առնելով այս բոլոր կատեգորիաները՝ համագործակիցների ընդհանուր թիվը բավականին մոտ է ԽՍՀՄ պաշտոնական կառավարության հայտարարածին և մինչև 1942 թվականի փետրվարը կազմել է մոտ 19 հազար մարդ՝ 11-րդ բանակի ստորաբաժանումները և ՍԴ ընկերության ստորաբաժանումները (մոտ 10 հազար մարդ), ինքնապաշտպանական ստորաբաժանումների անդամներ (մոտ 4 հազար մարդ) և մոտ 5000 պահեստազոր։

Սակայն վարչական վտարման ենթակա են նաև Ղրիմի թաթարները, որոնք կռվել են Կարմիր բանակում և պարտիզանական ջոկատներում։

Հայտնի են բացառություններ, երբ Ղրիմի թաթարներից սպաներին որպես հատուկ վերաբնակիչներ չեն ուղարկել տեղահանության վայրեր, ինչպիսիք են օդաչուներ Ամեթ Խան Սուլթանը և Էմիր Ուսեին Չալբաշը, բայց նրանց արգելվել է ապրել Ղրիմում։

Ա.Ի.Միկոյանն իր հուշերում այսպես է բնութագրել Ստալինի կայացրած որոշումը ժողովուրդների տոտալ տեղահանության մասին.

> Ինձ վրա ճնշող տպավորություն թողեց այն, որ Ստալինը հասավ ամբողջ ժողովուրդների վտարմանը <…> արդեն այն բանից հետո, երբ գերմանացիներին վտարեցին այն տարածքներից, որտեղ ապրում էին այդ ժողովուրդները։
> 
> 
> Ես առարկեցի սրան։ Բայց Ստալինը դա բացատրում էր նրանով, որ այդ ժողովուրդները անհավատարիմ էին խորհրդային իշխանությանը և համակրում էին գերմանացի ֆաշիստներին։ Ես չհասկացա, թե ինչպես կարելի էր ամբողջ ժողովուրդներին մեղադրել գրեթե դավաճանության մեջ, որովհետև կան նաև կուսակցական կազմակերպություններ, կոմունիստներ, գյուղացիների զանգված, խորհրդային մտավորականություն։ Ի վերջո, շատերը մոբիլիզացվեցին բանակ, նրանք կռվեցին ճակատում, այս ժողովուրդների շատ ներկայացուցիչներ ստացան Խորհրդային Միության հերոսի կոչում։
> 
> 
> Բայց Ստալինը համառ էր։ Եվ նա պնդում էր, որ այս ժողովուրդներով բնակեցված վայրերից յուրաքանչյուրը վտարվի…
> 
> 
> Չի կարելի ամբողջ ազգին մեղադրել դավաճանության մեջ, թեև գուցե կային, ինչպես ռուսների կամ ուկրաինացիների, հայերի և այլոց մեջ, ինչ-որ ռեակցիոն տարրեր, որոնք հետո անցան գերմանացիների ծառայությանը։ Բայց սրանք քիչ էին, նրանց կարելի էր բացահայտել, գտնել, հետաքննել նրանց գործերը։
> 
> 
> Մեկ-երկու օրվա ընթացքում վագոնները բարձվեցին ու ուղարկվեցին այլ վայրեր։ Այս դեպքում կար կազմակերպվածության այնպիսի բարձր աստիճան, որը, բնականաբար, պետք է կիրառվեր այլ դեպքում, այլ ոչ թե նման խայտառակ։
> 
> 
> 
> — Անաստաս Միկոյան, խորհրդային պետական և կուսակցական գործիչ
> 
> 

### Անհուսալիություն

Տեղահանության հնարավոր պատճառների թվում է, ի թիվս այլ բաների, «*անվստահությունը ԽՍՀՄ-ի Թուրքիայի հետ սահմանամերձ շրջաններում (մասնավորապես՝ Ղրիմ), Իրանի և այլն բնակեցված ազգային փոքրամասնությունների նկատմամբ։ Ադրբեջանի սահմանամերձ շրջաններում ապրող ժողովուրդները Հայաստանն ու Վրաստանն ընկել են «անվստահելիների» կատեգորիային, քանի որ նրանցից շատերն արտասահմանում հարազատներ ունեին*»:

«Անվստահելի» ժողովուրդների մասին պատկերացումները ծագում են 19-րդ դարի վերջին ռազմական վիճակագրության մասնագետներ Վ.Ա.Զոլոտարևի, Ա.Մակշեևի և Ն.Ն.Օբրուչևի աշխատություններից։ Նրանց պատկերացումներով երկրի սլավոնական բնակչությունը համարվում էր վստահելի, իսկ Ռուսաստանի ծայրամասերի ժողովուրդները՝ անվստահելի։ Օտարերկրյա քաղաքացիությունը, ազգային կամ կրոնական մտերմությունը մի երկրի հետ, որի հետ պատերազմում էր Ռուսաստանը, նույնպես համարվում էին անվստահության նշաններ։ Մեկ այլ չափանիշ էր համարվում Ռուսաստանի կողմից նոր հողերի գաղութացման հնարավոր խոչընդոտները:

### Թուրքական քաղաքականություն

Հայրենական մեծ պատերազմի ողջ ընթացքում խորհրդա-թուրքական հարաբերություններում լարվածությունը պահպանվում էր։ Դա պայմանավորված էր Թուրքիայի քաղաքականության անկանխատեսելիությամբ, որը բնութագրվում էր որպես «թշնամական չեզոքություն»։ 1941 թվականի հունիսի 18-ին Թուրքիան Գերմանիայի հետ ստորագրեց «Բարեկամության և չհարձակման մասին» պայմանագիր, իսկ 1941 թվականի հոկտեմբերին՝ նույն ուղղության ևս մեկ համաձայնագիր։ Այս պայմանագրերը, փաստորեն, խաչ քաշեցին 1925 թվականի դեկտեմբերի 17-ի «Բարեկամության և չեզոքության մասին» խորհրդա-թուրքական պայմանագիրը և վկայեցին ԽՍՀՄ-ի նկատմամբ թուրքական ղեկավարության թշնամական վերաբերմունքի մասին:

Կարծիք կա, որ Ղրիմի թաթարների վտարումը նպատակ ուներ Ղրիմում պոտենցիալ «հինգերորդ շարասյունը» վերացնելուն, եթե Թուրքիան մտներ պատերազմի մեջ՝ պահպանելով պատմական կապերը Ղրիմի թաթարների հետ։ Այս ենթադրությունը հաստատում է այն փաստը, որ նույն ժամանակաշրջանում Հյուսիսային Կովկասից և Հարավային Կովկասից բռնագաղթվել են իսլամադավան այլ ժողովուրդներ՝ չեչեններ, ինգուշներ, կարաչայներ, բալկարներ, թուրք-մեսխեթներ։ Խորհրդային հետախուզությունը տեղյակ էր Երրորդ Ռայխի և Թուրքիայի միջև կապերի մասին, որոնց գերմանական ղեկավարությունը փորձում էր ներքաշել ԽՍՀՄ-ի դեմ պատերազմի մեջ։

Այսպիսով, տեղահանության հիմնական դրդապատճառը չէր կարող լինել Ղրիմի թաթարների պաշտոնապես հայտարարված պատիժը ռազմական հանցագործությունների և զավթիչների հետ համագործակցության համար, այլ հնարավոր մարտական գոտուց հնարավոր թշնամական ժողովրդի հեռացումը։

Ա. Մ. Բուգաևի խոսքով, Ստալինին անհանգստացրել են ոչ այնքան Հյուսիսային և Հարավային Կովկասի Ղրիմի թաթարների և մուսուլման ժողովուրդների մեծ մասի հնարավորությունները, որքան նրանց հնարավոր համախմբումը Թուրքիայի նկատմամբ Կրեմլի ագրեսիվ ծրագրերի և գործողությունների դեմ:

### Հրեական ինքնավարություն

Որոշ հետազոտողներ դիրքորոշում են հայտնում Ղրիմում հրեական ինքնավարություն ստեղծելու քաղաքականության մասին, որը գործնականում նույնպես իրականացվել է։ XX դարի 20-ական թվականներից սկսվում է հրեաների զանգվածային տեղափոխումը Ղրիմ, այդ ժամանակ էլ հայտնվում են մտքեր Ղրիմի տարածքում հրեական ինքնավարություն ստեղծելու մասին։ Այսպես, 1924 թվականին ստեղծված Հրեական աշխատողների հողային կարգավորման կոմիտեն, որը գլխավորվում էր Պյոտր Սմիդովիչի կողմից, որոշում է կայացնում. «Հրեական աշխատողների բնակավայրերի շրջանների համար առաջին հերթին սահմանել ազատ տարածքները, որոնք գտնվում են Ուկրաինայի հարավում գոյություն ունեցող հրեական գաղութների շրջանում, ինչպես նաև Հյուսիսային Ղրիմում»։

Քաղաքականությունը բավականին հաջող է եղել. այսպես, 1939 թվականի մարդահամարը ցույց է տվել, որ 1926 թվականի համեմատությամբ Ղրիմում հրեաների թիվը չորս անգամ ավելացել է (համապատասխանաբար 16 593-ից 65 452 մարդ)։

### Կուսակցականների ձախողումների մեղքը փոխելու տարբերակը

Պատմաբանների և հետազոտողների մի մասը, մասնավորապես գիտությունների թեկնածու և ուկրաինական պատմաբան Գ. Թ. Բեկիրով, Ս. Մ. Գ. Չերվոննան կարծում է, որ քրեատատատար կոլաբորացիոնիստների մասին տվյալների կեղծման և հետագա արտաքսման պատճառը եղել է խորհրդային ղեկավարության փորձը քրեատատատարներին մեղադրել պարտիզանական ղեկավարության անհաջողությունների և ակնհայտ սխալների համար։ Այս փաստը հաստատում է, օրինակ, այլ բաների շարքում բերվում է ԿՀԿ Ղրիմի շրջանային կոմիտեի բյուրոյի որոշումը *«Ղրիմյան թաթարերի վարքագծի գնահատման մեջ թույլ տրված սխալների մասին, այդ սխալները վերացնելու և թաթար բնակչության շրջանում քաղաքական աշխատանքը ուժեղացնելու միջոցների մասին»*, որը ընդունվել է դեռևս 1942 թվականի նոյեմբերի 18-ին, բայց հասկանալի պատճառներով հայտնի չի մնացել լայն հանրությանը:

### ՆԿՎԴ-ի քաղաքականության տարբերակ

Հետազոտող Դ. Մ. Գ. Էդիևը առաջարկում է իր վարկածը։ Առաջին հերթին, ռազմաքաղաքական ղեկավարության մեջ ամրապնդվել են ազգային հատկանիշներով անվստահության պատկերացումները։ Երկրորդ, սահմանամերձ և ճակատամերձ շրջանների ամրապնդման կանխարգելիչ միջոցառումների իրականացման ընթացքում էթնիկ զտումների փորձ է հավաքվել։ Առաջին արտաքսումների ընթացքում ստեղծվել և ամրապնդվել է նախադեպ մարդկանց գիտակցության և խորհրդային իշխանության քաղաքական գործիքակազմի մեջ։ Դեպորտացիաների պետական մեքենան ստեղծվեց և դրա աշխատանքի սցենարը շրջանառվեց։ Գերմանացիների արտաքսման ժամանակ 1941 թվականի օգոստոսին ՆԿՎԴ-ի կառուցվածքում ստեղծվել է հատուկ բնակավայրերի բաժին:

Նախկինում արտաքսումները նախաձեռնում էին զինվորականները, իսկ ՆԿՎԴ-ն հանդես էր գալիս որպես այդ գործողությունների կատարող։ 1943-1944 թթ. արտաքսումների ժամանակ ՆԿՎԴ-ն հանդես է եկել որպես նախաձեռնող, կատարող և մեղադրող՝ ձևավորելով ճնշված ժողովուրդների մեղքի ապացույցներ։

Պատերազմի երկրորդ կեսին ռազմաճակատներում հաղթանակների շնորհիվ բարձրացավ բանակի հեղինակությունը։ Դա չի բավարարել ՆԿՎԴ-ի ղեկավարությանը և Ի. Վ. Սթալինը, ինչը երևում է Գ.-ի հետևողական տեղաշարժերից։ Կ. Զուկովա։ Այս պայմաններում որոշվել է օգտագործել արտաքսման մեխանիզմը ՆԿՎԴ-ի վարկանիշը բարձրացնելու համար։ Դեպորտացիաների արդյունքներով ՆԿՎԴ ղեկավարությունն ու աշխատակիցները պարգևատրվել են մարտական, այդ թվում՝ հրամանատարական շքանշաններով։ Լ. Պ. Բերիա, Բ. Զ. Կոբուլով, Ս. Ն. Կրուգլով, Ի. Ա. Սերովերը պարգևատրվել են առաջին աստիճանի Սուվորովի շքանշաններով, որոնցով, ըստ շքանշանի կանոնադրության, պարգևատրվում են ճակատների և բանակների հրամանատարները, նրանց տեղակալները, շտաբների, օպերատիվ վարչությունների և օպերատիվ բաժինների պետները, ճակատների և բանակների զորքերի սերունդների պետները *«լավ կազմակերպված և իրականացված ճակատային կամ բանակային գործողությունների համար՝ հակառակորդին ոչնչացնելով ավելի քիչ ուժերով»*։ Ա. Ն. Ապոլոնով, Վ. Ն. Մերկուլով և Ի. Ի. Պիասեֆները պարգևատրվել են առաջին աստիճանի Կուտուզովի շքանշանով, որով պետք է պարգևատրվեին Կարմիր բանակի հրամանատարները «դեմքի, բանակային կամ առանձին միավորման գործողությունների լավ մշակված և իրականացված պլանի համար, որի արդյունքում հակառակորդին ծանր պարտություն է հասցվել, իսկ մեր զորքերը պահպանել են իրենց մարտունակությունը»։ Դեպորտացիաների ավելի ցածր կարգի կազմակերպիչները ստացել են ավելի ցածր կարգի շքանշաններ. երկրորդ աստիճանի Սուվորովի շքանշան 13 մարդ, երկրորդ աստիճանի Կուտուզովի շքանշան 17 մարդ և այլն:

Դեպորտացիաները սկսվել են որպես օտարազգիների (արևմտյան և արևելյան) մաքրման ակցիաներ, իսկ ավարտվել են «իրենց» ազգային փոքրամասնությունների հետապնդմամբ առանձին մարդկանց և գերատեսչությունների շահերից ելնելով:

Դեպորտացիա
----------

Դեպորտացիայի գործողությունը սկսվել է մայիսի 18-ի վաղ առավոտյան և ավարտվել է 1944 թվականի մայիսի 20-ի 16:00-ին: Դրա համար ներգրավված են ավելի քան 32 հազար մարդ։ Դեպորտացվածներին մի քանի րոպեից մինչև կես ժամ էին տրամադրում հավաքների համար, որից հետո նրանց բեռնատարներով տեղափոխում էին երկաթուղային կայարաններ։ Դրանից էշելոնները ուղևորվում էին դեպի տեղերը։ Ականատեսների խոսքերով՝ նրանց, ովքեր դիմադրում էին կամ չէին կարողանում քայլել, երբեմն սպանում էին տեղում։ ՆԳՆ-ի զորքերի հետ նշանակալի զինված բախումներ աղբյուրները չեն արձանագրում։

Ուզբեկստան, արտաքսվածների հիմնական նպատակակետը
Քաղաքացիական գերատեսչության 5859-րդ որոշման համաձայն, քրեական թաթարներին թույլատրվում էր իրենց հետ վերցնել անձնական իրեր, հագուստ, կենցաղային ինվենտար, գործիքներ և սնունդ՝ մեկ ընտանիքի համար 1/2 տոննա չափով։ Նման մեծ քանակությամբ անձնական իրերի և սննդամթերքի տեղափոխման համար հատկացվել է 250 բեռնատար։ Եթե ընտանիքը 1/2 տոննայից ավելի մթերք ուներ, ապա հնարավորություն էր ունենում ցուցակով հանձնել հացահատիկ, բանջարեղեն և գյուղատնտեսական այլ ապրանքներ, ինչպես նաև անձնական անասուններ։ Այս գույքը ընդունում էին ԽՍՀՄ Մսամթերքարդյունաբերության, ԽՍՀՄ Ժողովրդավարության, Ժողովրդավարության և Ժողովրդավարության կոմիտեի աշխատակիցները «փոխանակման քվիտանտներով», որտեղ այն գնահատվում էր պետական գներով, այնուհետև տեղափոխված ընտանիքներին նույն գույքը տրվում էր կամ նույն պետական գներով հնարավոր էր ստանալ «մորթ, ցորեն և բանջարեղեն»։ «Փոխանակման վիտամիններ» տրամադրելը ստանդարտ ընթացակարգ էր, որը կիրառվում էր ԽՍՀՄ-ում Հայրենական պատերազմի տարիներին անձանց տեղափոխման ժամանակ լոգիստիկ ծախսերը կրճատելու համար, այդ փաստաթղթերը ենթակա էին խիստ պետական հաշվառման։ Դեպորտացված անձանց տեղափոխումը տարբեր կերպ է լուսաբանվում քրեական և թատերական աղբյուրներում։ Ղրիմյան թաթարական աղբյուրները վկայակոչելով ականատեսներին, նշում են սննդի, ջրի և բժշկական սպասարկման սահմանափակումների մասին, ինչը, նրանց կարծիքով, հանգեցրել է ճանապարհին զգալի մահվան։ Ռուսաստանը սովորաբար վկայակոչում է 3-գ կետը և 5859-րդ որոշման 1-ին հավելվածը, որոնք ցույց են տալիս, որ ճանապարհին պահելու պայմանները հետևյալն էին. ճանապարհին տեղահանվածները պետք է ապահովված լինեին տաք սննդով և եռացող ջրով, դրա համար ԽՍՀՄ Ազգային առևտրի կոմիտեն արտադրանքներ, ելնելով մեկ անձի մեկ օրական նորմայից. հաց 500 գրամ, մս ու ձուկ 70 գրամ, ցորեն 60 գրամ, յուղ 10 գրամ։ ԽՍՀՄ Առողջապահության ժողովրդական կոմիսարիատը պետք է հատկացներ մեկ բժիշկ և երկու բուժքույր՝ դեղորայքի պաշարով յուրաքանչյուր էշելոնի համար՝ հատուկ վերաբնակիչներով։ Փոխադրումն ինքնին իրականացվել է ջեռուցման վագոններով, այսինքն՝ բեռնատար վագոններով, որոնք, իրենց կարծիքով, մարդկանց փոխադրելու համար փոխադրվել են՝ տեղադրելով «բուրժուեյկա», տեղադրելով բեռնախցիկներ և մասնակի մեկուսացում։

Ղրիմցիները հետևյալ վկայությունները են տալիս ճանապարհի պայմանների մասին.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Առավոտյան ողջույնի փոխարեն ընտրանի գորգ ու հարց՝ դիակներ կա՞ն։ Մարդիկ կառչում են մեռելներից, լացում են, հետ չեն տալիս։ Զինվորները մեծերի դիերը դռնից դուրս են նետում, երեխաներին՝ պատուհանից... |  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Բժշկական օգնություն չի եղել։ Մահացածներին դուրս են բերել մեքենայից ու թողել կայարանում՝ թույլ չտալով հուղարկավորել։ |  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Բժշկական օգնությունը բացառվում էր։ Մարդիկ ջուր էին խմում ջրամբարներից և այնտեղից կուտակում հետագա օգտագործման համար։ Ջուրը եռացնելու միջոց չկար։ Մարդիկ սկսեցին հիվանդանալ դիզենտերիայով, որովայնային տիֆով, մալարիայով, քոսով, ոջիլները հաղթեցին բոլորին։ Շոգ էր ու անընդհատ ծարավ։ Մահացածներին թողել են հանգույցներում, ոչ ոք չի թաղել։ |  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Մի քանի օր ճամփորդելուց հետո մեր մեքենայից տարան մահացածներին՝ մի ծեր կնոջ և մի փոքրիկ տղայի։ Գնացքը կանգ է առել փոքր կայարաններում՝ մահացածներին թողնելու համար։ ...Չթողեցին թաղել։ |  |

«Հատուկ վերաբնակիչների» թիվը՝ Ղրիմի թաթարները ԽՍՀՄ սուբյեկտներում 1953 թվականի հունվարի 1-ին.
ՆԿՎԴ-ի նամակում, որը ուղարկվել է Ստալինի անունից, նշված է, որ արտաքսվել է 183 155 մարդ։ Պաշտոնական տվյալներով՝ ճանապարհին զոհվել է 191 մարդ։ Ժամանակակիցների տվյալներով'միայն գնացքներում սովից և հիվանդություններից տեղափոխման ժամանակ առնվազն 8 հազար քրեական թաթար է զոհվել։ Ղրիմյան թաթարական աղբյուրները սովորաբար նշում են, որ մահացությունը կապված է ջրի, սննդի և բժշկության մատչելիության սահմանափակման հետ։ Ռուսաստանցիները սովորաբար վկայում են, որ մահացությունը համեմատելի է բնական մահացության հետ, քանի որ ուղևորության ժամանակն էլ հաշվի է առնվում, և քանի որ տարեցներն են եղել, մահացածների մեծ մասը կարող է մահանալ ծերությունից, այլ ոչ թե վատ պայմաններից։

ՆԳՆ-ի հատուկ բնակավայրերի բաժնի տվյալներով, 1944 թվականի նոյեմբերին տեղահանման վայրերում գտնվել է 193 865 Ղրիմյան թաթար, որոնցից 151 136-ը գտնվում է Ուզբեկստանում, Մարիի ԱՍՍՀ-ում' 8597, Ղազախական ՍՍՀ-ում' 4286, մնացածը հատկացվել է աշխատանքներում օգտագործելու համար ՌՍՖՍՀ-ի Մոլոտովյան (10 555), Քեմերովյան (6743), Գորկովյան (5095), Սվերդլովյան (3 594), Իվանովյան (2 800), Յարոսլավյան (1059) մարզերում։

Ուզբեկստանում բազմաթիվ միգրանտներ նշանակված են աշխատելու Բեկաբադ քաղաքում Ֆարխադ հիդրոէլեկտրակայանի կառուցման վրա, Սամարղանդի շրջանի Կոիտաշի հանքերում և Տաշքենդ-Ստալինգուգոլում, Տաշքենդի, Անդիջանի, Սամարղանդի կոլտնտեսություններում և պետական տնտեսություններում։ շրջաններ, Կաշկադարյա շրջանի Շախրիզյաբ, Քիթաբ շրջաններ։ Նրանք մեծ մասամբ տեղավորվել են բնակության համար ոչ պիտանի բարաքներում, իսկ Կոիտաշի հանքավայրում նրանք հիմնականում հայտնվում են բաց տարածքում։

Արդյունքները
------------

### Ղրիմյան թաթարերի զանգվածային մահը ԽՍՀՄ-ում 1946-1947 թվականների սովի ժամանակ

Ղրիմի թաթար հատուկ գաղթականների ծանր վիճակը արդեն 1944 թվականի հուլիսի 8-ին քննարկման է դրվել Ուզբեկստանի Կոմկուսի Կենտկոմի բյուրոյի կողմից։ Ուզբեկստանի Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի և Ուզբեկստանի Կոմկուսի Կենտկոմի որոշմամբ կուսակցության շրջանային կոմիտեներին հանձնարարվել է շտապ միջոցներ ձեռնարկել հատուկ վերաբնակիչների աշխատանք գտնելու և «կենցաղը բարելավելու համար»։ Առողջապահության ժողովրդական կոմիսարիատը պետք է միջոցներ ձեռնարկեր «համաճարակների բռնկման վայրերում բժշկական օգնությունը բարելավելու համար (Նարփայ սովխոզ, Տաշքենդ-Ստալինգուգոլ հանքավայր և այլն)»։

Այնուամենայնիվ, տեղահանվածների կյանքը դժվար էր, աշխատանքային պայմանները խտրական էին (աշխատանքի վայրի ընտրությունը բացառված էր, ղեկավար պաշտոնների և մտավոր աշխատանքի հասանելիությունը դժվար էր), մահացությունը՝ բարձր։

Այնուամենայնիվ, Ղրիմի թաթարների համար ամենադժվար փորձությունը տեղի է ունեցել ԽՍՀՄ-ում 1946-1947 թվականներին տեղի ունեցած լայնածավալ սովի ժամանակ, որի ընթացքում, ըստ Մ.Էլմանի, մահացել է մոտ 1,5 միլիոն մարդ, որից մինչև 16 հազար Ղրիմի թաթարներ։ Թեև սովից մահացած Ղրիմի թաթարները մեծ չէին ԽՍՀՄ քաղաքացիների ընդհանուր թվաքանակում, սակայն նրանք հսկայական կորուստներ էին փոքր ժողովրդի համար։ Այս ժամանակահատվածում մահացությունների թվի գնահատականները խիստ տարբերվում են՝ 15-25%-ից, ըստ խորհրդային տարբեր պաշտոնական մարմինների, մինչև 46%, ըստ Ղրիմի թաթարական շարժման ակտիվիստների, ովքեր տեղեկություններ են հավաքել 1960-ականներին մահացածների մասին։

«Ղրիմի թաթար ժողովրդի կոչում» կոչված է մահացած թաթարների թիվը՝ ընդհանուր բնակչության 46%-ը։ Այս թվերը, անշուշտ, չափազանցված են։ 1968 թվականին Ուզ-ի դատախազության կողմից հարուցված քրեական գործից ՍՍՀ-ն դեմ է քրեական շարժման մասնակիցներին Մամետով, Յու։ Օսմանովին հայտնի է, որ դատախազը վիճարկել է քրեական շարժման փաստաթղթերից մեկում պարունակվող 46% քրեական թաթարերի մահվան մասին հայտարարությունը։ Դատարանը երկու կարևոր փաստաթուղթ է ներկայացրել։

Երկուսն էլ հրատարակվել են Սամիզդատում, իսկ հետո՝ 1974 թվականին, Նյու Յորքում։ Այս փաստաթղթերից պարզվում է, որ 1944 թվականի հուլիսից մինչև 1946 թվականի հունվարի 1-ը Ուզբեկստանում մահացած քրեական թաթարերի թիվը կազմել է այնտեղ ժամանածների 17,7%-ը։

Այսպես, ըստ ՕՍՊ-ի տվյալների, միայն «1944 թվականի 6 ամիսների ընթացքում, այսինքն՝ ՕՍՊ-ում ժամանելուց մինչև տարվա վերջ, մահացել է 16 052 մարդ (10,6 %)»։

**Ղրիմի թաթարների շրջանում մահացության տարբեր գնահատականներ**

|  |  |
| --- | --- |
| **20 %** | **80 %** |
| **Մահացել է արտաքսման առաջին տարիներին** | 
**Կենդանի մնացին արտաքսման առաջին տարիներին**
 |

|  |  |
| --- | --- |
| **27 %** | **73 %** |
| **Մահացել է արտաքսման առաջին տարիներին** | **Մահացել է արտաքսման առաջին տարիներին** |

|  |  |
| --- | --- |
| **46 %** | **54 %** |
| **Մահացել է արտաքսման առաջին տարիներին** | **Մահացել է արտաքսման առաջին տարիներին** |

### Ղրիմի թաթարների իրավունքների վերականգնում և նրանց վերադարձ Ղրիմ

12 տարի՝ մինչև 1956 թվականը, Ղրիմի թաթարներն ունեին հատուկ վերաբնակիչների կարգավիճակ, ինչը նշանակում էր նրանց իրավունքների տարբեր սահմանափակումներ։ Բոլոր հատուկ վերաբնակիչները գրանցված էին և պարտավոր էին գրանցվել հրամանատարության գրասենյակներում։ ԽՍՀՄ

1947 թվականի նոյեմբերի 21-ի ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի որոշմամբ և 1948 թվականի նոյեմբերի 26-ի Գերագույն Խորհրդի Պրեզիդիումի հրամանագրով հատուկ տեղահանվածների վիճակը խստացվեց. այլ շրջան տեղափոխվելը կարող էր թույլատրվել միայն մոտ հարազատներից «զանգ» ստանալու դեպքում. թույլատրված բնակության վայրից դուրս չգալու համար պատժվում էր հինգօրյա կալանքի տեսքով, իսկ կրկնակի խախտումը դիտարկվում էր որպես փախուստ տեղից և պատժվում 20 տարվա կատորգիա։ 1954 թվականի հուլիսի 13-ի հրամանագրով աքսորի վայրն անօրինական լքելու համար պատասխանատվությունը կրճատվել է մինչև 1 տարվա ազատազրկում։ Ֆորմալ կերպով հատուկ վերաբնակիչները պահպանում էին քաղաքացիական իրավունքները. նրանք իրավունք ունեին մասնակցելու ընտրություններին, կոմունիստները միանում էին տեղական կուսակցական կազմակերպություններին։ Ստալինի մահից հետո Ա.Ի.Միկոյանի նախագահությամբ կազմակերպվեց հանձնաժողով՝ անհիմն տեղահանված ժողովուրդներին հայրենիք վերադառնալու, պետականությունը վերականգնելու համար. Բացառություն էին կազմում Ղրիմի թաթարները և Վոլգայի գերմանացիները։ Միկոյանն իր հուշերում մատնանշում է Ղրիմի թաթարներին Ղրիմ չվերադարձնելու և նրանց ինքնավարությունը չվերականգնելու հիմնական պատճառը։

> Ղրիմի թաթարական ինքնավար հանրապետությունը չվերականգնվելու հիմնական պատճառը հետևյալն էր. նրա տարածքը բնակեցված էր այլ ժողովուրդներով, և երբ թաթարները վերադառնան, շատ մարդիկ նորից պետք է վերաբնակեցվեին։
> 
> — Անաստաս Միկոյան, խորհրդային պետական և կուսակցական գործիչ
> 
> 

1967 թվականին ընդունվեց ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության հրամանագիրը «Նախկինում Ղրիմում բնակվող թաթարական ազգության քաղաքացիների մասին», որը 1-ին կետով վերացնում էր Ղրիմի թաթարների դեմ բոլոր պատժամիջոցները և նույնիսկ դատապարտում էր նախորդ օրենսդրական ակտերը. «Անհիմն մեղադրանքներ… անհիմն կերպով վերագրվում են Ղրիմի թաթարական բնակչությանը»։ Այնուամենայնիվ, նույն հրամանագրի 2-րդ կետը փաստացի վերաբերում է ԽՍՀՄ-ում գործող անձնագրային ռեժիմին, որը Ղրիմի թաթարներին հաշվառման վայրում կապում է նրանց տրված հողատարածքների նորակառույց տներին, հիմնականում Ուզբեկական ԽՍՀ-ում։ Հիշեցնենք, որ թիվ 5859-սս հրամանագրով ԽՍՀՄ կառավարությունը Ղրիմի թաթարներին Ուզբեկստանի ԽՍՀ-ում անհատույց հող է տվել և շինանյութ տրամադրել նոր տների կառուցման համար, ինչպես նաև 5000 ռուբլի վարկ՝ նման շինարարության համար։ Ուստի ԽՍՀՄ կառավարության տեսակետից Ղրիմի թաթարները, որպես այդ ունեցվածքը ստացողներ, պետք է ապրեին Ուզբեկական ԽՍՀ-ի այս տներում, որտեղ գրանցված էին։ Նաև ԽՍՀՄ-ում աշխատանքային օրենսդրությամբ մեկ այլ տարածաշրջանում աշխատանքը փոխելու սահմանափակումներ կային, այդ թվում՝ գրանցման վայրի պատճառով։ Հետևաբար, Ղրիմի թաթարները, չնայած ԽՍՀՄ-ի քաղաքացիների լիարժեք իրավունքներին, իրականում չէին կարող վերադառնալ Ղրիմ, քանի որ նրանք չէին կարող բնակարան ստանալ և աշխատել Ղրիմում։

Պատմաբան Էդվարդ Ալվորթի խոսքերով, նման կոշտ միջոցներ՝ նման սահմանափակումներ չեն կիրառվել Ստալինի օրոք տեղահանված այլ մարդկանց նկատմամբ, ձեռնարկվել են այն պատճառով, որ խորհրդային իշխանությունները ցանկանում էին Ղրիմի թաթարների պատիժը լավ օրինակ դարձնել այլ ազգությունների համար։

1989 թվականի նոյեմբերի 28-ին ԽՍՀՄ Գերագույն դատարանն իր թիվ 845-1 հրամանագրով հաստատել է «Ղրիմի թաթար ժողովրդի հիմնախնդիրների վերաբերյալ հանձնաժողովի եզրակացությունները և առաջարկությունները»։ Այս փաստաթուղթը նախատեսում էր Ղրիմի թաթար ժողովրդի ամբողջական քաղաքական վերականգնում և ռեպրեսիվ և խտրական բնույթի նորմատիվ ակտերի վերացում, և նաև ճանաչել է Ղրիմի թաթար ժողովրդի օրինական իրավունքը՝ վերադառնալու «պատմական բնակության վայրեր և վերականգնել ազգային ամբողջականությունը», վերանայել Ղրիմի թաթարների ազգային շարժմանը մասնակցելու համար հարուցված գործերը։ Նաև Ղրիմի ՀԽՍՀ-ի վերականգնումը Ուկրաինական ԽՍՀ կազմում։ Ղրիմ վերադառնալու խնդիրն առաջարկվել է լուծել կազմակերպված, խմբակային և անհատական քայլով։ Գ. Յանաևի հանձնաժողովը անհրաժեշտ է համարել ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդին առաջարկել վերանայել 1987 թվականի դեկտեմբերի 24-ի «Ղրիմի շրջանի և Կրասնոդարի երկրամասի որոշ բնակավայրերում քաղաքացիների գրանցումը սահմանափակելու մասին» հրամանագիրը և վերացնել սահմանափակումները։ Ղրիմի թաթարներ։

1991 թվականի ապրիլի 26-ին ընդունվեց ՌՍՖՍՀ թիվ 1107-1 «Բռնադատված ժողովուրդների վերականգնման մասին» օրենքը, որը ԽՍՀՄ ժողովուրդների բռնաճնշումները ճանաչում էր որպես ցեղասպանության ակտ։ Այս օրենքի 4-րդ հոդվածը հռչակում էր, որ բռնադատված ժողովուրդների վերականգնմանը խոչընդոտող գրգռումը չի թույլատրվում, և նման գործողություններ կատարողները պետք է պատասխանատվության ենթարկվեն։

Массовое возвращение крымских татар началось с постановления Совета Министров СССР от 11 июля 1990 года № 666. Ըստ այդմ՝ Ղրիմի թաթարները կարող էին անվճար հողատարածքներ և շինանյութ ստանալ Ղրիմում։ Սակայն նրանք կարող էին վաճառել նաև Ուզբեկստանում գտնվող իրենց հողատարածքներն ու տները։ Մոտ 150.000 Ղրիմի թաթարներին հաջողվել է տեղափոխվել Ղրիմ դեռևս ԽՍՀՄ փլուզումից առաջ: Ամենաշատը տուժել են մոտ 60,000 Ղրիմի թաթարները, որոնք ստիպված եղան տեղափոխվել Ղրիմ Խորհրդային Միության փլուզման հետ կապված, քանի որ Ուզբեկստանը մեծ տնտեսական ճգնաժամ ապրեց, և մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն կտրուկ անկում ապրեց նախկին խորհրդային այլ հանրապետությունների, այդ թվում՝ Ուկրաինայի համեմատ։ Պրիբիտկովան իր հետազոտության մեջ նշում է, որ միգրացիայի հիմնական խթաններն են եղել աղքատությունը (65,6%) և գործազրկությունը (31,6%) Ուզբեկստանի Ղրիմի թաթարների շրջանում։ Միևնույն ժամանակ, Ուզբեկստանում Ղրիմի թաթարների միայն 12,5%-ն է որպես միգրացիայի հիմնական խթան նշել այնպիսի խնդիրներ, ինչպիսիք են մեկուսացումը իրենց ժողովրդից, ընտանիքների բաժանումը և հարազատների հետ շփվելու անկարողությունը։ Տնտեսական ճգնաժամը և Ուզբեկստանից դրան հաջորդած զանգվածային արտագաղթը զգալիորեն արժեզրկեցին Ղրիմի թաթարների հողատարածքներն ու տները, ուստի 1997 թվականի գներով Ուզբեկստանում Ղրիմի թաթարների տներն արժեն միջինը մոտ 5800 ԱՄՆ դոլար, իսկ Ղրիմում՝ ցանկալին։ Ղրիմի թաթարների կողմից արժեցել է 2,4 անգամ ավելի (պետք է, սակայն, հաշվի առնել, որ Ղրիմի թաթարների 64,8%-ը ցանկանում էր ստանալ Ղրիմում ամենաթանկ անշարժ գույքը քաղաքային տիպի բնակավայրերի ենթակառուցվածքի շրջանակներում)։ Ղրիմ վերադարձը բացատրվում էր նաև 80-ականների վերջին և 90-ականների սկզբին Ուզբեկստանում ազգայնական տրամադրությունների աճով՝ ուղղված ռուսների, մեսխեթցի թուրքերի և Ղրիմի թաթարների դեմ։

1990 թվականի հոկտեմբերի 1-ին Ղրիմում առաջին անգամ 1944 թվականի մայիսի 18-ին հալածվելուց հետո ստեղծվել է Ղրիմյան թաթարների միակ պետական մարմինը, որը կոչվում է «Ղրիմյան թաթար ժողովրդի իրավունքների վերականգնման և հայրենիք վերադառնալու կազմակերպված կոմիտե»։ Հետագայում Ղրիմի մարզային ղեկավարությունը այն վերանվանեց «Տեղահանված ժողովուրդների գործերով կոմիտե»։ Հաշվի առնելով այն, որ ՀԱԿ-ը պատրաստել է պետական վերադարձի կազմակերպված հայեցակարգը, որով վերականգնվեն քրեական ժողովրդի իրավունքները, բնական է, որ այդ մարմնի ձևավորումը հանձնարարվել է ազգային շարժմանը՝ Յուրի Բեկիրովիչ Օսմանովի գլխավորությամբ։

Պրիբիտկովայի հետազոտությունը նաև ցույց է տվել, որ Ղրիմում վերաբնակեցված Ղրիմի թաթարների 52,1%-ը չի ցանկանում վարկեր վերցնել օրինական անշարժ գույք ձեռք բերելու համար, ինչը, ի վերջո, հանգեցրել է Ղրիմի թաթարներին այլ ֆիզիկական և իրավաբանական անձանց պատկանող հողատարածքների ինքնուրույն ձեռքբերմանը։ Սա և՛ բազմաթիվ հակասություններ ստեղծեց նոր սեփականատերերի հետ, որոնցից այս կերպ բռնագրավվեց ունեցվածքը, և՛ շատ լուրջ իրավական խնդիր՝ օրինականացնելու այդ գործողությունները։ Ուկրաինայում այս հարցը չլուծվեց։ Ղրիմի բռնակցումից հետո Ղրիմի թաթարներին ՌԴ վարչակազմի ղեկավար Սերգեյ Ակսյոնովի մշակած ծրագրով առաջարկվել է վերադարձնել գրավված հողատարածքները, իսկ դրա դիմաց պետությունը սեփական ունեցվածքից Ղրիմի թաթարներին հատկացնել հողատարածքներ։

2014 թվականին Ռուսաստանի Դաշնության Նախագահ Վ.Վ.Պուտինի հրամանագիրն ընդունվեց Ղրիմում տեղահանությունների տակ ընկած ժողովուրդների վերականգնման մասին։ Այս հրամանագիրը պարունակում էր հանձնարարություն Ղրիմի թաթարներին, ովքեր հայտնվել էին արտաքսման մեջ՝ ռեաբիլիտացվածի կարգավիճակով, ինչը, ըստ Ռուսաստանի Դաշնության օրենսդրության, նշանակում է տարբեր վճարումներ և արտոնություններ նման կարգավիճակ ունեցող անձին։ 2016 թվականին, ըստ ռուսական լրատվամիջոցների, Ղրիմի բյուջեում հատկացվել է 168 մլն ռուբլի՝ օգնության վճարման և նպաստների փոխհատուցման համար։ Ճիշտ է, պետք է հաշվի առնել, որ վերականգնված Ղրիմի թաթարների երեխաները նպաստի իրավունք ունեն միայն այն դեպքում, եթե նրանք ծնողների հետ միասին են եղել աքսորում։ Սա առաջացնում է այս փաստի ապացուցման բավականին բարդ իրավական գործընթաց։ Ռուսաստանի Դաշնության Նախագահի հրամանագրի երկրորդ մասը վերաբերում է Ղրիմի թաթարերենի աջակցությանը, որն իրականացվում է դպրոցներում դրա ուսուցման աջակցությամբ, ինչպես նաև Ղրիմի թաթարների թանգարանների, թատրոնների և հիշատակի օրերի ֆինանսավորմամբ։ 2016 թվականի գարնանը Ղրիմ են ժամանել Ղրիմի թաթարերեն թարգմանված դպրոցական դասագրքերը։ Այնուամենայնիվ, ըստ Ղրիմի թաթար մանկավարժների ասոցիացիայի «Մաարիֆ» տվյալների, Ղրիմի թաթարերեն ուսուցման դասաժամերի փաստացի թիվը նվազել է։ Ըստ Ղրիմի թաթար հասարակական գործիչ Էմինե Ավամիլևայի՝ 2014 թվականից դպրոցականների միայն 3%-ն է սովորում Ղրիմի թաթարերեն լեզվով, և այս թվի մեջ են նրանք, ովքեր այն ուսումնասիրում են կամայական կամ շրջանակներով։

### Դեպորտացիաների ժամանակաշրջանում Ղրիմի բնակչության էթնիկ կազմի փոփոխություններ

Ղրիմի թաթարները դարձան Ղրիմի գերիշխող բնակչությունը 15-րդ դարից Ղրիմի խանության ձևավորմամբ։ Ղրիմի հայաթափման առաջին ալիքը կապված էր Ռուսաստանի կողմից Ղրիմի գրավման հետ. մինչև 1785 թվականը Ղրիմի բնակչությունը կրճատվեց մինչև 92 հազար։ Թերակղզու բնակչությունը սկսեց նվազել նույնիսկ նախքան Ռուսաստանին միանալը. օրինակ, հայաթափման դրվագներից մեկը Սուվորովի կողմից Ղրիմից քրիստոնյաների վտարումն էր 1778 թվականին՝ արդեն Քուչուկ-Կայնարջիի խաղաղությունից հետո, բայց նույնիսկ մինչև հրամանագիրը։ Եկատերինա II-ը Ղրիմի բռնակցման մասին, որի ընթացքում նա վտարվեց 31 հազար մարդու, հիմնականում հույների և հայերի։

Ղրիմի բնակչության էթնիկական կազմի փոփոխություններ
Դեպորտացիայի հետևանքը եղել է նրանց ամբողջական անհետացումը Ղրիմից մինչև վերադարձը 1990-ական թվականներին, քանի որ ԽՍՀՄ-ում արգելված էր նրանց վերադարձը Ղրիմ, ի տարբերություն Ղրիմի այլ ոչ սլավոնական ժողովուրդների (գերմանացիների, իտալացիների, հույների, հայերի, բուլղարացիների), որոնք արտաքսվել էին 1941-1944 թվականներին։

Տեղահանության արդյունքում Ղրիմի շատ շրջաններ և հատկապես հարավային ափերն ու գյուղերը գործնականում մնացել են առանց բնակչության։ Ղրիմի շատ տարածքներ իրականում դատարկ էին։ Բնակչության կորստի չափը պարզելու համար 1944 թվականի ամռանը անցկացվեց թերակղզու պարզեցված մարդահամար, որը ցույց տվեց, որ Ղրիմում մնացել է ընդամենը 379000 մարդ, որոնցից 75%-ը ռուսներ էին, 21%-ը՝ ուկրաինացիներ և 4%-ը՝ այլ ազգություններ։ Միևնույն ժամանակ, 1939 թվականի մարդահամարը ցույց տվեց, որ թերակղզու բնակարանային ֆոնդը և տնտեսությունը նախատեսված է 1,2 միլիոն մարդու համար։ Անհրաժեշտ էր շտապ համալրել բնակչության կորուստները։

1944 թվականի օգոստոսի 18-ի որոշմամբ «պարարտ հողերը, պտղատու այգիները և խաղողի այգիները արագ զարգացնելու» նպատակով Պաշտպանության պետական կոմիտեն ճանաչեց ՌՍՖՍՀ տարբեր շրջաններից Ղրիմում «բարեխիղճ և աշխատասեր կոլեկտիվ ֆերմերներին» վերաբնակեցնելու անհրաժեշտությունը։ Ուկրաինական ԽՍՀ՝ ընդհանուր 51000 մարդ։ Նախկին թաթարական, բուլղարական և այլ կոլտնտեսությունների հողերը, որտեղից «1944-ին կատարվել են հատուկ վերաբնակեցումներ՝ առկա մշակաբույսերով և տնկարկներով», փոխանցվել են Ռուսաստանի և Ուկրաինայի մարզերից ներգաղթյալների նոր կազմակերպված կոլտնտեսություններին և հատկացվել են դրանց։ «մշտական օգտագործման» կոլտնտեսություններ։ Մինչև 1944 թվականի դեկտեմբերի 1-ը Ղրիմ է ժամանել 64000 միգրանտ։ Ղրիմ վերաբնակեցումը եղել է կամավոր և պոտենցիալ հասանելի ԽՍՀՄ բոլոր քաղաքացիների համար՝ լրացնելով հատուկ հարցաթերթիկ, որն այնուհետև հաստատվել է ԽՄԿԿ մարզային կոմիտեների կողմից։

1959 թվականի հաջորդ մարդահամարը ցույց է տալիս, որ բնակչությունը վերականգնվել է մինչև 1,2 միլիոն մարդ, բայց արմատապես տարբեր էթնիկ կազմով, քան պատերազմից առաջ՝ 71% ռուսներ, 22% ուկրաինացիներ, 2% բելառուսներ։ Նախապատերազմյան ժամանակների համեմատ՝ Ղրիմում ուկրաինացիների մասնաբաժինը ամենաշատն աճել է՝ գրեթե 2 անգամ՝ 13%-ից հասնելով 22%-ի։ Բելառուսների մասնաբաժինը ավելի քան կրկնապատկվել է. Գերմանացիներն ու Ղրիմի թաթարները գործնականում անհետացել են Ղրիմից։

1946 թվականի հունիսի 25-ին ՌՍՖՍՀ Գերագույն խորհուրդն ընդունեց «Չեչեն-ինգուշական ՀՍՍՀ-ի վերացման և Ղրիմի ԽՍՀՄ-ը Ղրիմի շրջանի վերածելու մասին» օրենքը։ Դրան նախորդել էր ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության 1945 թվականի հունիսի 30-ի «Ղրիմի ԽՍՀՄ-ը ՌՍՖՍՀ-ի կազմում Ղրիմի շրջանի վերածելու մասին» հրամանագիրը, որը գործնականում որոշեց Ղրիմի ինքնավարության ճակատագիրը Ա. Օրենքի ընդունումից մեկ տարի առաջ

1944 թվականի օգոստոսի 18-ի որոշմամբ «պարարտ հողերը, պտղատու այգիները և խաղողի այգիները արագ զարգացնելու» նպատակով Պաշտպանության պետական կոմիտեն ճանաչեց ՌՍՖՍՀ տարբեր շրջաններից Ղրիմում «բարեխիղճ և աշխատասեր կոլեկտիվ ֆերմերներին» վերաբնակեցնելու անհրաժեշտությունը։ Ուկրաինական ԽՍՀ՝ ընդհանուր 51000 մարդ։ Նախկին թաթարական, բուլղարական և այլ կոլտնտեսությունների հողերը, որտեղից «1944-ին կատարվել են հատուկ վերաբնակեցումներ՝ առկա մշակաբույսերով և տնկարկներով», փոխանցվել են Ռուսաստանի և Ուկրաինայի մարզերից ներգաղթյալների նոր կազմակերպված կոլտնտեսություններին և հատկացվել են դրանց։ «մշտական օգտագործման» կոլտնտեսություններ։ Մինչև 1944 թվականի դեկտեմբերի 1-ը Ղրիմ է ժամանել 64000 միգրանտ։ Ղրիմ վերաբնակեցումը եղել է կամավոր և պոտենցիալ հասանելի ԽՍՀՄ բոլոր քաղաքացիների համար՝ լրացնելով հատուկ հարցաթերթիկ, որն այնուհետև հաստատվել է ԽՄԿԿ մարզային կոմիտեների կողմից:.

1944-1948 թվականներին հազարավոր բնակավայրեր (բացառությամբ Բախչիսարայի, Ջանկոյ, Իշունի, Սակի), թերակղզու լեռներն ու գետերը, որոնց անունները ծագումով Ղրիմի թաթարական ծագում ունեն, փոխարինվեցին ռուսականներով։

Կիպչակյան լեզուների բաշխում՝ նշելով Ղրիմի թաթարների ամենամոտ ազգականների ներկայիս բնակության վայրերը
1990-ականներին Ղրիմի թաթարները սկսեցին վերադառնալ Ղրիմ։ Քանի որ նրանց տները զբաղեցնում էին այլ մարդիկ, իսկ տեղական իշխանությունները չէին պատրաստվում լուծել Ղրիմի թաթարներին բնակարանով ապահովելու հարցը, դա ստեղծեց Ղրիմի թաթարների կողմից հողատարածքների ինքնազավթման խնդիր։ Վերջին մարդահամարների համաձայն՝ Ղրիմի թաթարների թիվը կազմում է Ղրիմի բնակչության մոտ 15%-ը։ Նաև Ղրիմում ազդեցին ԽՍՀՄ ազգային քաղաքականության հետևանքները թաթարների նկատմամբ, որտեղ ենթադրվում էր, որ Ղրիմի թաթարների բաժանումը թաթարներից արհեստական էր և Օսմանյան կայսրության մասունք (սա մասամբ արվել է Թուրքիային նվազեցնելու համար. ազդեցությունը Ղրիմում)։ Ուստի ԽՍՀՄ-ում գործողություններ կատարվեցին Թաթարստանի հիման վրա բոլոր թաթարների ազգային ինքնավարությունը կազմակերպելու ուղղությամբ և առաջարկվեց Ղրիմի թաթարներին ցանկության դեպքում տեղափոխվել այնտեղ։

Միևնույն ժամանակ անտեսվել է, որ չնայած թաթարերենն ու քրիմատատարերենը շատ նման են, սակայն լեզուների ժամանակակից ձևերը տարբերվում են։

Ղրիմը Ռուսաստանի վերահսկողության տակ անցնելուց հետո անցկացված մարդահամարում Ղրիմի բնակչության 2%-ն իրեն անվանել է «թաթար» (45 հազար մարդ), 10,6 տոկոսը՝ «Ղրիմի թաթարներ» (232 հազար մարդ)։ Փորձագետների մի զգալի մասը հակված է կարծելու, որ, հավանաբար, շատ Ղրիմի թաթարներ մարդահամարի ժամանակ իրենց նշել են որպես «թաթարներ»։

Ցեղասպանության ճանաչում
-----------------------

| Ճանաչումը որպես ցեղասպանություն |
| --- |
| Երկիր | Մարմին, որը ճանաչեց | Փաստաթուղթ | Ճանաչման ամսաթիվը |
| ՈւկրաինաՈւկրաինա | Ուկրաինայի Գերագույն ռադա | Հրամանագիր | Նոյեմբերի 12, 2015 թիվ |
| ԼատվիաԼատվիա | Լատվիայի խորհրդարան | Հայտարարություն | մայիսի 10, 2019 թիվ |
| Լիտվա Լիտվա | Լիտվայի խորհրդարան | Բանաձև | հունիսի 6, 2019 թիվ |
| Կանադա Կանադա | Կանադայի խորհրդարան | Բանաձև | հունիսի 10, 2019 թիվ |

ԽՍՀՄ Գերագույն Խորհրդի Նախագահության 1967 թվականի սեպտեմբերի 5-ի թիվ 493 «Ղրիմում բնակվող թաթարական ազգության քաղաքացիների մասին» հրամանագրով ընդունվեց, որ «1944 թվականին Ղրիմը նացիստական օկուպացիայից ազատագրվելուց հետո ակտիվ համագործակցության փաստեր են արձանագրվել Ղրիմում բնակվող թաթարական ազգության քաղաքացիների մասին»։ Ղրիմում ապրող թաթարների որոշակի մասի գերմանացի զավթիչները անհիմն կերպով վերագրվում էին Ղրիմի ողջ թաթար բնակչությանը»։

1989 թվականի նոյեմբերի 15-ին Ղրիմի թաթարների և այլ ժողովուրդների տեղահանությունը դատապարտվեց ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի կողմից և ճանաչվեց անօրինական և հանցավոր։

### Ռուսաստանի կողմից Ղրիմի բռնակցումից հետո

2014 թվականի ապրիլի 21-ին՝ Ղրիմի Ռուսաստանի բռնակցումից հետո, ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինը հրամանագիր է ստորագրել Ղրիմի թաթարների և Ղրիմում ստալինյան բռնաճնշումներից տուժած այլ ժողովուրդների վերականգնման մասին։

Չնայած դրան, ըստ մի շարք ԶԼՄ-ների ու միջազգային կազմակերպությունների, Ղրիմի բռնակցումից հետո թաթարական բնակչության նկատմամբ բռնաճնշումները ակտիվացել են։

Օրինակ, Ղրիմյան թաթարական ժողովրդի Մեջլիսը ճանաչվել է ծայրահեղական միավորում, և նրա գործունեությունը Ռուսաստանում արգելվել է, ինչը Եվրոպայի խորհրդի ներկայացուցիչների կողմից գնահատվել է որպես հակասություն ռուսական ղեկավարության կողմից հայտարարված վերականգնման որոշումներին։

Վասվի Աբդուրայմովի խոսքերով, Ղրիմի թաթարների վերականգնումը պետք է հիմնված լինի իրավական փաստաթղթերի վրա, Ռուսաստանի Դաշնության No. ՌՍՖՍՀ օրենքը թիվ 1107-1 «Բռնադատված ժողովուրդների վերականգնման մասին» 1991 թվականի ապրիլի 26-ի Ռուսաստանի Դաշնության Նախագահի թիվ 268 «Հայ, բուլղար, հույն, Ղրիմի թաթարների վերականգնման միջոցառումների մասին». և գերմանացի ժողովուրդները և պետական աջակցությունը նրանց վերածննդին և զարգացմանը» 2014 թվականի ապրիլի 21-ի, Աբդուրայմովի խոսքով, Ղրիմում արգելափակված է Ղրիմի թաթարների խնդիրների հետ կապված գրեթե բոլոր հարցերի լուծումը։

Ուկրաինայի Գերագույն ռադան 2015 թվականին Ղրիմի թաթարների տեղահանումը ճանաչեց որպես ցեղասպանություն և մայիսի 18-ին սահմանեց Ղրիմի թաթարների ցեղասպանության զոհերի հիշատակի օր։

2019 թվականին Լատվիայի Սեյման հայտարարություն է պատրաստել Ղրիմի թաթարների տեղահանությունը որպես ցեղասպանություն ճանաչելու վերաբերյալ։ 2019 թվականի մայիսի 10-ին Լատվիան ճանաչեց Ղրիմի թաթարների տեղահանությունը որպես ցեղասպանություն, իսկ հունիսի 6-ին նույնը արեց հարևան Լիտվան։ 2019 թվականի հունիսի 10-ին Կանադայի խորհրդարանը բանաձև ընդունեց, որով 1944 թվականի Ղրիմի թաթարների տեղահանությունը (Սուրգունլիգ) ճանաչեց որպես ցեղասպանություն, որը կազմակերպել էր Ստալինի խորհրդային կառավարությունը և մայիսի 18-ը սահմանեց որպես զոհերի հիշատակի օր։

Գիտական գնահատականներ
---------------------

Պատմաբան Նորման Նայմարքը կարծում է, որ Ստալինը հիմք ուներ կասկածելու Ղրիմի թաթարներին անհավատարմության և ռազմաքաղաքական բնույթի անկեղծ վախերի մեջ՝ Ղրիմի թերակղզու ռազմավարական խոցելիության պատճառով։ Նա հանդես է գալիս ԽՍՀՄ ժողովուրդների նկատմամբ բռնությունը մեկնաբանելու որպես ցեղասպանական բնույթի։ Պատմաբանը նշում է, որ միայն ԽՍՀՄ-ի հակազդեցության պատճառով ցեղասպանության կոնվենցիան չներառեց հասարակական և քաղաքական խմբերի դեմ ուղղված հանցագործությունները, որոնք, խորհրդային կարգերի կարծիքով, ամեն դեպքում կապված էին էթնիկ պատկանելության հետ։ Ըստ Նայմարկի, թեև ստալինյան ռեժիմը ի սկզբանե նպատակ չի ունեցել ճնշել Ղրիմի թաթարների և այլ ժողովուրդների ազգային ինքնությունը, ի վերջո տեղահանությունները հենց դրան են հանգեցրե՝ հայրենիքից բաժանում և հյուծում։ Գիտնականը գրում է, որ «միջազգային իրավունքի ցանկացած օբյեկտիվ ըմբռնման համաձայն՝ խորհրդային ժողովրդի նկատմամբ Ստալինի բռնությունները կարող են ներառվել ցեղասպանության կոնվենցիայում», և որ հետազոտողները չեն կարող այդ դեպքերը բացառել ցեղասպանության ուսումնասիրություններից՝ հիմնվելով կոնվենցիայի քաղաքական դրդապատճառների վրա։ Միչիգանի համալսարանի պրոֆեսոր, մարդաբան Գրետա Ուլինգը կարծում է, որ ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի ներկայիս տարբերակի համաձայն՝ Ղրիմի թաթարների տեղահանությունը պետք է մեկնաբանվի որպես ցեղասպանություն։ Դեռևս 2000-ականներին նա նշել էր, սակայն, որ Ղրիմի իշխանությունները հավատարիմ էին ցեղասպանությունը հասկանալու բացառապես որպես լիակատար ոչնչացում, դրանով իսկ հերքելով Ղրիմի թաթարներին հասցված վնասը։ «Ցեղասպանության գործընթացը» Ստալինի կողմից ամբողջ ժողովուրդների արտաքսումը Վաշինգտոնի համալսարանի պատվավոր պրոֆեսոր Լայման Լեգթերսն է անվանում։ Ըստ պատմաբան Ջոնաթան Օտտո Փոլի՝ Ղրիմի թաթարների տեղահանությունը «սոցիալիստական ռասիզմի» և «էթնիկական զտումների» օրինակ էր. արտաքսման ռասիստական կամ ազգայնական դրդապատճառի առկայությունը նկատում է նաև Դարթմութ քոլեջի կից պրոֆեսոր, քաղաքագետ Բենջամին Վալենտինոն։ Արտաքին քաղաքականության ամերիկյան խորհրդի ավագ գիտաշխատող, քաղաքագետ Սթիվեն Բլանկը Ղրիմի թաթարների տեղահանությունը դիտարկում է 18-րդ դարից մինչև մեր օրերը ռուսական իշխանությունների կողմից իրականացվող «ինքնագաղութացման» քաղաքականության ընդհանուր համատեքստում։ Նա Ղրիմի թաթարների տեղահանումը որակում է որպես ցեղասպանություն։ Նրա կարծիքով, դա պետական իշխանության մի տեսակ մեթոդ էր, որն ուղղված էր գոյություն ունեցող էթնիկ ինքնության ոչնչացմանը և դրա փոխարեն նորի ստեղծմանը, իշխող վարչակարգի կարիքների համար սոցիալական հարաբերությունների վերակազմավորմանը։ Կա նաև պատմաբան Ալան Ֆիշերի կողմից դեռևս 1970-ականներին առաջ քաշած վարկածը, ըստ որի տեղահանության պատճառը տարածքային պահանջներն էին, որոնք ԽՍՀՄ-ը մտադիր էր առաջադրել Թուրքիային Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, և համապատասխան ցանկությունը մաքրել Ոչ սլավոնական բնակչության սևծովյան շրջան։

Վաթեռլոյի համալսարանի կից պրոֆեսոր, պատմաբան Ալեքսանդր Ստատիևը կարծում է, որ ցեղասպանություն չի եղել, քանի որ պլանավորված ֆիզիկական բնաջնջում չի եղել։ Իր հերթին, քաղաքագետը, սակայն, կարծում է, որ Ստատիևը չափազանց խիստ պահանջներ է առաջադրում «ցեղասպանական մտադրություն» հասկացության համար։ Նա նաև ուշադրություն է հրավիրում այն փաստի վրա, որ միջազգային իրավունքի համաձայն (ոչ միայն ցեղասպանության կոնվենցիայի, այլև Հռոմի ստատուտի) «բնաջնջումը», ի թիվս այլ բաների, այնպիսի կենսապայմանների ստեղծումն է, որոնք ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն ոչնչացնում են մեկը կամ մյուսը. մարդկանց խումբ. Ահա թե ինչու ստալինյան տեղահանությունները ամեն դեպքում հանցագործություն են մարդկության դեմ։ Ըստ Ղրիմի թաթարների տեղահանության հետազոտող Գրետա Ուլինգի, «նեոստալինիզմը» ծաղկում է ժամանակակից Ղրիմի հասարակության մեջ, և Ղրիմի թաթարների ողբերգության համար մեղքի կամ ամոթի զգացում չկա։ Ուլինգը նշում է, որ 2014 թվականից հետո Ղրիմի թաթարներին ծանոթ հիշատակի պրակտիկաները՝ կապված մայիսի 18-ին որպես տեղահանության օրվա հետ, արգելվել են, ինչը, նրա կարծիքով, վկայում է այն մասին, որ Ղրիմում ներառական հասարակություն կառուցելու նախադրյալներ չկան։

Հիշողություն
------------

Հիշատակ մետաղադրամի ավերսը՝ հունվարի 10
Ղրիմյան թաթարների արտաքսման տարելիցի խորհրդանիշը
Հիշատակի տախտակ Սիրեն կայարանի շենքում
Սուդակ քաղաքում Ղրիմատատատորների արտաքսման զոհերի հուշարձան
Սուդակում տեղահանության զոհերի հուշարձա։ Քանդակագործ՝ Իլմի Ամետով։ Տեղադրվել է 1994 թվականին։

Ղրիմի Բախչիսարայի շրջանի «Սիրեն» երկաթուղային կայարանի մոտ տեղահանության զոհերի հիշատակին նվիրված հուշահամալիր։ Բացվել է 2016 թվականի մայիսի 18-ին։

2016 թվականի մայիսին Ուկրաինան թողարկեց 10 գրիվնա արժողությամբ արծաթե հուշադրամ՝ «Ի հիշատակ Ղրիմի թաթար ժողովրդի ցեղասպանության զոհերի»՝ թողարկված Ուկրաինայի Ազգային բանկի կողմից։

Արվեստում
---------

2004 թվականին Ղրիմի թաթար նկարիչ Ռուստեմ Էմինովն առաջինն էր, ով ստեղծեց «Ունութմա - հիշիր» նկարների շարքը, որտեղ նա արտացոլում էր իր ժողովրդի ողբերգությունը։ 2005 թվականի մայիսի 18-ին այս շարքը առաջին անգամ ցուցադրվեց Ղրիմում իր անհատական ցուցահանդեսում։

2013 թվականին 1944 թվականի մայիսյան իրադարձությունները հիմք են հանդիսացել ռեժիսոր Ախտեմ Սեյթաբլաևի «Հայտարմա» («Վերադարձ») գեղարվեստական ֆիլմի համար։ Նկարի գլխավոր հերոսը ռազմական կործանիչի օդաչու է, պահակային մայոր, երկու անգամ Խորհրդային Միության հերոս Ամետ-Խան Սուլթանը։

2016 թվականի մայիսի 14 Ուկրաինացի երգչուհի Ջամալան հաղթեց Եվրատեսիլ 2016 երգի մրցույթում Ղրիմի թաթարների արտաքսման մասին 1944 երգով։

Մեկնաբանություններ
------------------

1. ↑  В состав новосозданной области были включены крымская и таманская части бывшего ханства; Кубань, согласно указу о создании Таврической области, «по удобности имеет вступить в составление Кавказской губернии»

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Бугай Н.* Депортация народов Archived 2013-01-16 at the Wayback Machine. / Война и общество. 1941—1945. — Кн. вторая. — М.: Наука, 2004.
2. ↑  Pohl, 1999, էջ 115
3. ↑  «Депортацiя Кримськотатарського народу 1944». *resource.history.org.ua*. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ սեպտեմբերի 3-ին. Վերցված է 2019 թ․ մայիսի 9-ին.
4. 1 2  ««…Нельзя не отметить, что значительная часть татарского населения высказывает желание возвратиться в Крым». К 35-летию Указа Президиума Верховного Совета СССР «О гражданах татарской национальности, проживавших в Крыму»». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ նոյեմբերի 4-ին. Վերցված է 2016 թ․ փետրվարի 6-ին.
5. 1 2  «Декларация Верховного Совета СССР «О признании незаконными и преступными репрессивных актов против народов, подвергшихся насильственному переселению, и обеспечении их прав»». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ փետրվարի 24-ին. Վերցված է 2016 թ․ մայիսի 29-ին.
6. 1 2 3  «Указ Президента Российской Федерации от 21.04.2014 г. № 268 «О мерах по реабилитации армянского, болгарского, греческого, крымско-татарского и немецкого народов и государственной поддержке их возрождения и развития»». Kremlin.ru. 2014 թ․ ապրիլի 21. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ փետրվարի 15-ին. Վերցված է 2016 թ․ հունվարի 20-ին.
7. 1 2  Верховная Рада Украины приняла Постановление «О признании геноцида крымскотатарского народа» Archived 2017-08-28 at the Wayback Machine. // Верховная Рада Украины. Официальный портал (12.11.2015)
8. 1 2  «Про визнання геноциду кримськотатарського народу від 12.11.2015 № 792-VIII». Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ նոյեմբերի 20-ին. Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 20-ին.
9. ↑  Быкова, Т. «Створення Кримської АСРР (1921 р.)» (PDF). *Інститут історії України* (ուկրաիներեն). Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2018 թ․ դեկտեմբերի 22-ին. Վերցված է 2019 թ․ մայիսի 13-ին.
10. ↑  *Евстигнеев Ю. А.* Россия: коренные народы и зарубежные диаспоры (краткий этно-исторический справочник) — СПб.: Литрес, 2008 г. — 330 с.
11. ↑  «Гусейнов Ю. М. Крымское ханство в XV—XVI вв.: охлаждение и разрыв отношений с Россией, и характер взаимоотношений с польско-литовским государством. Вестник Брянского госуниверситета. 2016 (1)». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մայիսի 17-ին. Վերցված է 2019 թ․ մայիսի 22-ին.
12. ↑  *Г. Л. Кессельбреннер* Крым: страницы истории. — М.: SvR-Аргус, 1994. — ISBN 5-86949-003-0 «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ մարտի 6-ին. Վերցված է 2023 թ․ ապրիլի 28-ին.
13. ↑  1762–1796 // Большая российская энциклопедия / Осипов Ю.С. (гл. ред.). — М. 2004. — Т. Россия. — С. 319. — ISBN 5-85270-326-5 — «Аннексия Крыма стала причиной новой войны с Османской империей <…> В дек. 1791 Россия и Турция подписали Ясский мир, по которому Турция признала аннексию Крыма, а новая граница между двумя странами была определена по Днестру»
14. ↑  Лашков Федор Федорович. Шагин-Гирей, последний Крымский хан. — Киев : тип. А. Давиденко, арен. Л. Штамом, 1886 Archived 2018-03-15 at the Wayback Machine. стр. 67-69
15. ↑  ПСЗ-1, 1830, № 15920. — Февраля 2 — Именный, данный Сенату — Об Учреждении Таврической Области
16. ↑  «Василий Каширин: Вступление русских войск в Бессарабию и ликвидация Буджакской татарской орды в начале русско-турецкой войны 1806-1812 гг. - ИА REGNUM». *ИА REGNUM* (ռուսերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ մարտի 12-ին. Վերցված է 2017 թ․ մարտի 10-ին.
17. ↑  Щербина Ф. А. История Кубанского казачьего войска. Вече, 2013
18. ↑  Potichnyj, 1975, էջեր 302–319
19. ↑  «Крымские татары: перманентная депортация». *Крым.Реалии* (ռուսերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մայիսի 10-ին. Վերցված է 2019 թ․ մայիսի 10-ին.
20. ↑  Fisher, 1987, էջեր 356—371
21. ↑  Tanner, 2004, էջ 22
22. ↑  Vardys, 1971, էջ 101
23. ↑  «Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г.». Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 27-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունիսի 24-ին.
24. ↑  «Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей». Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ հոկտեմբերի 6-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունիսի 24-ին.
25. 1 2  Жиромская В. Б. Араловец Н. А. Белов А. В. Население Крыма Archived 2020-06-14 at the Wayback Machine. (численность, расселение, национальный, социальный, половозрастной состав) // С. 273—287 Archived 2022-03-31 at the Wayback Machine. в: История Крыма. В 2 т. Том 2. М.: Кучково поле, 2017. — ISBN 978-5-9950-0872-9
26. ↑  Smele, 2015, էջ 302
27. ↑  Rosefielde, 1997, էջեր 321—331
28. ↑  Постановление ГКО № 5859сс от 11.05.44
29. 1 2  «Государственный комитет обороны товарищу СТАЛИНУ И.В. (10 мая 1944 года) | Никто не забыт, ничто не забыто». 2w.su. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ հունիսի 4-ին. Վերցված է 2016 թ․ մայիսի 23-ին.
30. ↑  д.и.н. *Юрий Жуков*, ведущий научный сотрудник Института российской истории РАН. «Уроки ГУЛАГа в школьном расписании Archived 2011-09-13 at the Wayback Machine.». Լիտերատուրնայա գազետա № 50 (6304), 8 декабря 2010
31. ↑  Романько О. В. Крым 1941-44 гг. Оккупация и коллаборационизм. Симферополь, 2005
32. ↑  Сергей Громенко. «Крымскотатарские дезертиры. Правда или миф». *Крим. Реалии* (ռուսերեն). Крым.Реалии. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հունվարի 19-ին. Վերցված է 2019 թ․ հունվարի 18-ին.
33. 1 2  «Постановление ГКО № 5859-сс "О крымских татарах"». www.memorial.krsk.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ օգոստոսի 18-ին. Վերցված է 2016 թ․ մայիսի 21-ին.
34. ↑  Андрей Мальгин, генеральный директор Крымского республиканского краеведческого музея. Руководство партизанским движением Крыма в 1941—1942 годах и «татарский вопрос» Archived 2020-01-10 at the Wayback Machine. // «Историческое наследие Крыма», № 14. 2006. с. 78-115
35. 1 2 3  Гульнара Бекирова. Крымские татары. 1941—1991 (Опыт политической истории). Том 1. Симферополь 2008. ISBN 978-966-470-011-2
36. 1 2  *Микоян А. И.* Так было. — М.: Вагриус, 1999. — 612 с. — ISBN 5-264-00032-8
37. ↑  Калыбекова, 2010
38. ↑  Эдиев, 2003, էջ 14—15
39. 1 2  Бугаев, 2009
40. ↑  «Депортация крымских татар в вопросах и ответах» (ռուսերեն). Русская служба Би-би-си. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ մայիսի 21-ին. Վերցված է 2016 թ․ մայիսի 21-ին.
41. ↑  «Планировала ли Турция нападение на СССР во время Второй мировой войны?». islam-today.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ մայիսի 12-ին. Վերցված է 2016 թ․ մայիսի 21-ին.
42. ↑  «The Deportation and Fate of the Crimean Tatars». www.iccrimea.org. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հունվարի 7-ին. Վերցված է 2016 թ․ մայիսի 22-ին.
43. ↑  «Crimea, Ukraine Virtual Jewish History Tour». www.jewishvirtuallibrary.org. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հունվարի 24-ին. Վերցված է 2019 թ․ մայիսի 10-ին.
44. ↑  «From the Archive: When Jews 'colonized' Crimea - Jewish World - Jerusalem Post». www.jpost.com. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մայիսի 13-ին. Վերցված է 2019 թ․ մայիսի 10-ին.
45. ↑  «Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей». www.demoscope.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ մարտի 6-ին. Վերցված է 2019 թ․ մայիսի 14-ին.
46. ↑  «Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей». www.demoscope.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ դեկտեմբերի 24-ին. Վերցված է 2019 թ․ մայիսի 14-ին.
47. ↑  Червонная, 1999
48. ↑  Бекирова, 2005
49. ↑  Музафаров, 1993
50. ↑  Эдиев, 2003, էջ 23—24
51. ↑  Эдиев, 2003, էջ 24—25
52. ↑  Эдиев, 2003, էջ 25
53. 1 2 3 4 5  Депортация крымских татар 18 мая 1944 года. Как это было (воспоминания депортированных). Составитель: Рефат Куртиев. Симферополь, Оджакъ, 2004. ISBN 966-8535-14-6
54. 1 2 3 4 5  «Депортация крымских татар 18 мая 1944 года. Как это было (воспоминания депортированных)». Часть вторая. Составитель: Рефат Куртиев. Симферополь, «Оджакъ», 2005. ISBN 966-8535-29-4
55. ↑  «Стратегическая оборона. 1941—1942 гг. А в это время в тылу… Переселение | Красноярск-Берлин». pobeda.krskstate.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ հուլիսի 21-ին. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 10-ին.
56. ↑  Дагджи Т. Ш. Сталинский геноцид и этноцид крымскотатарского народа. Документы, факты, комментарии. Симферополь 2008 Archived 2014-04-15 at the Wayback Machine.. ISBN 978-966-2913-67-5
57. 1 2  Гульнара Бекирова. Крымскотатарская проблема в СССР (1944—1991). Симферополь, Оджакъ, 2004 ISBN 966-8535-06-5
58. ↑  «Постановление ГОКО №5859сс». sevkrimrus.narod.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ մայիսի 18-ին. Վերցված է 2016 թ․ մայիսի 22-ին.
59. ↑  «Вагон-теплушка, слёзы и цветы». www.gazetacrimea.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ հուլիսի 8-ին. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 12-ին.
60. ↑  Телеграмма № 1476 от 8 июня 1944 13 час. 00 мин Л. Берии из Ташкента от Бабаджанова. ГАРФ, ф.9479, оп.1с, д.179, л.241
61. ↑  «Депортация крымских татар в вопросах и ответах» (ռուսերեն). BBC Україна. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մայիսի 14-ին. Վերցված է 2019 թ․ մայիսի 14-ին.
62. ↑  «Крымские татары во время Великой Отечественной войны» (ռուսերեն). «История Евпатории». Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ հունվարի 22-ին. Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 7-ին.
63. 1 2 3 4 5 6  Гульнара Бекирова (2002 թ․ հունիսի 9). «Крымскотатарское национальное движение в 50-60-х гг.: становление, первые победы и разочарования». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հունիսի 22-ին.
64. ↑  «Голод 1947 г. в СССР». www.hist.msu.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2006 թ․ դեկտեմբերի 19-ին. Վերցված է 2016 թ․ մայիսի 22-ին.
65. ↑  «Наказанные народы. Некрич, Александр с. 96-97». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ սեպտեմբերի 1-ին. Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 12-ին.
66. ↑  ГАРФ ф. 9479, оп. 1с, д. 248, л. 12. Опубликовано в кн. Гульнара Бекирова. Крымские татары. 1941—1991 (Опыт политической истории). Том 1. Симферополь 2008.
67. ↑  Pohl, 2000, էջ 10
68. ↑  «Наказанные народы. Некрич, Александр с. 96, 98». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ սեպտեմբերի 1-ին. Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 12-ին.
69. ↑  Ukrainian Congress Committee of America, 2004
70. ↑  Human Rights Watch, 1991, էջ 34
71. ↑  Этнополитика. Шапалов, Владимир Николаевич
72. ↑  Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об уголовной ответственности за побеги из мест обязательного и постоянного поселения лиц, выселенных в отдаленные районы Советского Союза в период Отечественной войны» от 26 ноября 1948 года
73. ↑  «Указ об отмене Указа Президиума Верховного Совета СССР ОТ 26 ноября 1948 года "Об уголовной ответственности за побеги из мест обязательного и постоянного поселения лиц, выселенных в отдаленные районы Советского Союза в период Отечественной войны"». *«Консультант Плюс»* (ռուսերեն).
74. ↑  «Указ Президиума Верховного Совета СССР "О гражданах татарской национальности, проживавших в Крыму"». www.memorial.krsk.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ դեկտեմբերի 1-ին. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 14-ին.
75. ↑  «Депортация народов Крыма во время сталинских репрессий» (ռուսերեն). ՌԻԱ Նովոստի. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ օգոստոսի 13-ին. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 14-ին.
76. ↑  История России и мирового сообщества. — ОЛМА Медиа Групп, 2004-01-01. — 834 с. — ISBN 9785224040643 «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ օգոստոսի 13-ին. Վերցված է 2023 թ․ ապրիլի 28-ին.
77. ↑  Edward E. Allworth. Mass Exile, Ethnocide, Group Derogation: ANomaly or Norm in Soviet Nationality Policies? // The Tatars of Crimea: Return to the Homeland. Edited by Edward A. Allworth. Second edition, revised and expanded. (Central Asia Book Series.) — Durham—London: Duke University Press, 1998. — P. 201—204.
78. ↑  «Постановление Верховного Совета СССР о выводах и предложениях комиссий по проблемам советских немцев и крымско-татарского народа». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ դեկտեմբերի 18-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 22-ին.
79. ↑  «Выводы и предложения комиссии по проблемам крымскотатарского народа Совета Национальностей ВС СССР» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2016 թ․ փետրվարի 3-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 22-ին.
80. ↑  «Закон РСФСР от 26 апреля 1991 г. N 1107-I «О реабилитации репрессированных народов» (с изменениями и дополнениями)». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մարտի 27-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 26-ին.
81. ↑  Administrator. «П О С Т А НОВ СМ СССР О первоочередных мерах по решению вопросов, связанных с возвращением крымских татар в Крымскую область». НДКТ. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ փետրվարի 3-ին. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 15-ին.
82. ↑  Р. И. Хаяли. «Приобретение гражданства Украины депортированными лицами в Автономной Республике Крым» (PDF) (ռուսերեն). НБУВ. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2016 թ․ օգոստոսի 20-ին. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 15-ին.
83. 1 2  И. М. Прибыткова (1999). «Эмиграционный потенциал крымских татар» (PDF) (ռուսերեն). ecsocman.hse.ru. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2016 թ․ օգոստոսի 10-ին. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 14-ին.
84. ↑  «Узелок на память. Как крымские татары снова в Россию вошли». www.fergananews.com. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ հունիսի 17-ին. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 14-ին.
85. ↑  «Крымские татары: Прорыв на родину (Часть II)». Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ սեպտեմբերի 6-ին. Վերցված է 2016 թ․ դեկտեմբերի 8-ին.
86. ↑  «ndkt.org». Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ հունվարի 15-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 22-ին.
87. ↑  YatsenyukLeaks (2012 թ․ հոկտեմբերի 7). «Яценюк: татар нужно наказывать за захват земли в Крыму». Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ սեպտեմբերի 5-ին. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 14-ին.
88. ↑  «Аксенов назвал число отказавшихся от российского гражданства крымских татар» (ռուսերեն). Lenta.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ օգոստոսի 11-ին. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 14-ին.
89. ↑  «Репатрианты Крыма получили право на льготы и пособия». РАПСИ. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ փետրվարի 16-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 16-ին.
90. ↑  «Крымским татарам упростят получение статуса жертв репрессий». Российская газета. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ փետրվարի 16-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 16-ին.
91. ↑  «Распоряжение Совета Министров Республики Крым от 05 мая 2016 года № 451-р» (PDF). Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2017 թ․ փետրվարի 16-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 16-ին.
92. ↑  Школы Крыма обеспечили учебниками на крымскотатарском языке Archived 2017-04-01 at the Wayback Machine. // SEVAS-новости, 24.03.2016
93. ↑  В Крыму сокращают классы крымскотатарского языка Archived 2017-04-03 at the Wayback Machine. // Громадське радіо, 08.10.2015
94. ↑  Крымскотатарский язык в Крыму под угрозой исчезновения — эксперт Archived 2017-04-01 at the Wayback Machine. // Крым. Реалии, 30.03.2017
95. ↑  «А. Г. Виноградов. Население России и СССР с древнейших времен до наших дней: Демография, Статистические таблицы, Часть 2. стр. 57». Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ մայիսի 11-ին. Վերցված է 2018 թ․ մայիսի 16-ին.
96. ↑  *Кащенко С. Г.* Выселение христиан из Крымского ханства в Россию в 1778 г. Ученые записки Таврического национального университета им. В. И. Вернадского. Серия «Юридические науки». Том 19 (58), № 2. 2006 г. с. 29-35.
97. ↑  «Добросовестных и трудолюбивых». БелПресса. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ հունվարի 20-ին. Վերցված է 2016 թ․ մայիսի 23-ին.
98. ↑  «Крымскотатарское национальное движение. Том I. Раздел I. Крымскотатарское национальное движение. Информационная база и историография. Глава 1. Источниковая база изучения крымскотатарского движения / Ред. М. Н. Губогло, С. М. Червонная, Серия: «Национальные движения в СССР», ЦИМО — М. 1992». Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ նոյեմբերի 8-ին. Վերցված է 2016 թ․ փետրվարի 16-ին.
99. ↑  «Литсовет: "Нацтональное движение крымских татар (Попытка краткого анализа участника движения)", Эминов Р. Я.». www.litsovet.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ փետրվարի 3-ին. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 14-ին.
100. ↑  *Александр Черных* Татары Перми: история и культура. — Litres, 2016-04-28. — 65 с. — ISBN 9785040071074 «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ հունիսի 16-ին. Վերցված է 2023 թ․ ապրիլի 28-ին.
101. ↑  «В Крыму при переписи число татар и крымских татар решили не суммировать». Новости Крыма. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ հունիսի 9-ին. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 12-ին.
102. 1 2 3  Jamala remporte l’Eurovision en chantant la tragédie des Tatars Archived 2016-05-16 at the Wayback Machine. Le Figaro. Перевод: Archived 2016-05-16 at the Wayback Machine. *«Джамала уже два года не была в Крыму, где за последние недели усилились репрессии против татарского населения. С 20 апреля Меджлис крымскотатарского народа признан экстремистским объединением, и его деятельность в России запрещена»*
103. 1 2 3  Крымские татары о новой жизни в составе России. «Несколько лет назад пытки — это было ЧП, а сейчас — норма. Для России» Archived 2016-05-12 at the Wayback Machine. Телеканал Дождь *«Уполномоченный по правам человека Татьяна Москалькова приехала в Крым и встретилась с крымскими татарами. Москалькова беседовала с представителями Меджлиса крымскотатарского народа, который решением российского суда признан экстремистским и запрещен. Москальковой в среду, 11 мая, рассказали о внезапных обысках, безосновательных арестах и предвзятом отношении к заключенным татарам в СИЗО.»*
104. ↑  В Симферополе у членов меджлиса крымских татар прошли обыски Archived 2016-05-27 at the Wayback Machine. Телеканал Дождь 12:03, 26 МАЯ
105. ↑  ООН осудила «притеснение» крымских татар Archived 2018-11-19 at the Wayback Machine. — RFI, 16-05-2014
106. ↑  Совет Европы осуждает нарушения прав татарского народа в Крыму Archived 2016-03-05 at the Wayback Machine. — Голос Америки, 03.10.2014
107. ↑  Совет Европы вступился за Меджлис // *Газета "Коммерсантъ"*. — В. 65. — С. 3. Архивировано из первоисточника 2 Մայիսի 2016.
108. ↑  «Report to the Secretary General of the Council of Europe». Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ սեպտեմբերի 18-ին. Վերցված է 2016 թ․ մայիսի 17-ին.
109. ↑  «Закон О реабилитации жертв политических репрессий». Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ փետրվարի 3-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 26-ին.
110. ↑  «Закон «О реабилитации репрессированных народов»». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մարտի 27-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 26-ին.
111. ↑  «Указ Президента РФ № 268 «О мерах по реабилитации армянского, болгарского, греческого, крымско-татарского и немецкого народов и государственной поддержке их возрождения и развития»». Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ փետրվարի 27-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 26-ին.
112. ↑  «Почему буксует реабилитация репрессированных?». Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ փետրվարի 14-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 26-ին.
113. ↑  «Латвия намерена признать геноцидом депортацию крымских татар» (ռուսերեն). Московский комсомолец. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 26-ին. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 29-ին.
114. ↑  «Сейм Латвии признал геноцидом массовую депортацию крымских татар в 1944 году» (ռուսերեն). Новая газета. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մայիսի 10-ին. Վերցված է 2019 թ․ մայիսի 10-ին.
115. ↑  «Сейм Литвы признал депортацию крымских татар геноцидом» (ռուսերեն). www.eurointegration.com.ua. 2019 թ․ հունիսի 6. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հունիսի 6-ին. Վերցված է 2019 թ․ հունիսի 7-ին.
116. ↑  «Borys Wrzesnewskyj». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ օգոստոսի 11-ին. Վերցված է 2021 թ․ հունվարի 1-ին.
117. ↑  «Foreign Affairs Committee passes motion by Wrzesnewskyj on Crimean Tatar genocide». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ ապրիլի 19-ին. Վերցված է 2021 թ․ հունվարի 1-ին.
118. ↑  *Naimark N.* Stalin’s Genocides. — Princeton: Princeton University Press, 2011. — P. 15—29, 97—98. — 163 p.
119. ↑  *Uehling G.* Beyond Memory:The Crimean Tatars’ Deportation and Return. — Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2004. — P. 90—92. — 294 p.
120. ↑  Lyman H. Legters. Soviet Deportation of Whole Nations: A Genocidal Process // A Century of Genocide: Eyewitness Accounts and Critical Views. Archived 2017-04-01 at the Wayback Machine. Edited by Samuel Totten[en] and William S. Parsons and Israel W. Charny. — New York: Garland Publishing, 1997. — PP. 112—35.
121. ↑  J. Otto Pohl.Socialist Racism: Ethnic Cleansing andRacial Exclusion in the USSR and Israel Archived 2020-11-09 at the Wayback Machine. // Human Rights Review[en]. — Volume 7. — Issue 2 (April-June 2006). — PP. 60—80.
122. ↑  *Benjamin A. Valentino* Final Solutions : Mass Killing and Genocide in the Twentieth Century. — Ithaca: Cornell University Press, 2004. — P. 152—153. — 317 p.
123. ↑  Blank S. A Double Dispossession: The Crimean Tatars After Russia’s Ukrainian War Archived 2017-04-01 at the Wayback Machine. // Genocide Studies and Prevention: An International Journal. — Volume 9 (2015—2016). — Issue 1 (2015). — PP. 8-16.
124. ↑  *Fisher Alan W.* The Crimean Tatars. — Stanford: Hoover Institution Press, 1978. — P. 168—170. — 259 p.
125. ↑  Alexander Statiev. Soviet Ethnic Deportations: Intent versus Outcome // Journal of Genocide Research[en]. — Vol. 11 (2009). — No. 2-3. — P. 260.
126. ↑  *Jones A.* Genocide: A Comprehensive Introduction. — 2. — New York — London: Routledge, 2011. — P. 223, n. 67; 538—539. — 294 p.
127. ↑  Uehling G. Genocide’s Aftermath: Neostalinism in Contemporary Crimea Archived 2016-12-04 at the Wayback Machine. // Genocide Studies and Prevention: An International Journal. — Volume 9 (2015—2016). — Issue 1 (2015). — PP. 8-16.
128. ↑  «Архивированная копия». Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ ապրիլի 24-ին. Վերցված է 2017 թ․ ապրիլի 24-ին.
129. ↑  «В Крыму вспоминают жертв депортации: на месте мемориала установлен закладной камень». Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ օգոստոսի 28-ին. Վերցված է 2019 թ․ մայիսի 19-ին.
130. ↑  «НБУ выпускает серебряные памятные монеты к годовщине геноцида крымских татар». *КрымРеалии*. 2016 թ․ մայիսի 6. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ օգոստոսի 23-ին. Վերցված է 2019 թ․ օգոստոսի 23-ին.
131. ↑  Елена Ардабацкая (2013 թ․ հունիսի 19). ««Хайтарма»: боль одного народа?». Московский комсомолец. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ ապրիլի 2-ին. Վերցված է 2015 թ․ մայիսի 15-ին.

Գրականություն
-------------

* *Куртиев Р. И.* Депортация крымских татар 18 мая 1944 год — как это было. — Симферополь: Оджак, 2004. — 251 с.
* *Эдиев Д. М.* Демографические потери депортированных народов СССР. — Ставрополь: СтГАУ "Аргус", 2003. — 336 с. — 600 экз. — ISBN 595960020X
* *Пыхалов И. В.* За что Сталин выселял народы? Сталинские депортации — преступный произвол или справедливое возмездие?. — М.: Яуза-Пресс, 2008. — 480 с. — (Сталинский ренессанс). — 5000 экз. — ISBN 978-5-9955-0017-9
* *Бугаев А. М.* Почему Сталин выселял народы? (постановка проблемы) // *Известия вузов.* : журнал. — 2009. — № 3а. — С. 88—91.
* *Бугай Н. Ф.* Репрессированные народы России. — Капь, 1994. — 259 с.
* *Музафаров Р.* Крымскотатарская энциклопедия. — Симферополь, 1993.
* *Некрич А.* Наказанные народы. — Нью-Йорк: Хроника, 1978. — 170 с.
* *Червонная С.* Татарский Крым в пламени второй мировой войны (Доклад на Международной научной конференции «Африканцы и азиаты в европейских войнах до 1945 года» в центре исследований современного Востока в Берлине. — Берлин, 1999.
* *Гульнара Бекирова* Крым и крымские татары в ХIХ—ХХ вв. — М. 2005.
* *Potichnyj, Peter J.* The Struggle of the Crimean Tatars(անգլ.) // *Canadian Slavonic Papers[en]*. — 1975. — Т. 17. — № 2—3. — С. 302—319. — doi:10.1080/00085006.1975.11091411
* *Garrard, John; Healicon, Alison* World War 2 and the Soviet People: Selected Papers from the Fourth World Congress for Soviet and East European Studies. — New York City: Springer[en], 1993. — ISBN 9781349227969

*Olson, James Stuart; Pappas, Lee Brigance; Pappas, Nicholas Charles* An Ethnohistorical Dictionary of the Russian and Soviet Empires. — Westport, Conn.: Greenwood Publishing Group, 1994. — ISBN 9780313274978
### Գրքեր

*Allworth, Edward* The Tatars of Crimea: Return to the Homeland: Studies and Documents. — Durham: Duke University Press, 1998. — ISBN 9780822319948
*Bazhan, Oleg* The Rehabilitation of Stalin's Victims in Ukraine, 1953–1964: A Socio-Legal Perspective // De-Stalinising Eastern Europe: The Rehabilitation of Stalin's Victims after 1953 / McDermott, Kevin; Stibbe, Matthew. — Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2015. — ISBN 9781137368928
*Buckley, Cynthia J.; Ruble, Blair A.; Hofmann, Erin Trouth* Migration, Homeland, and Belonging in Eurasia. — Washington, D.C.: Woodrow Wilson Center Press[en], 2008. — ISBN 9780801890758
*Bugay, Nikolay[en]* The Deportation of Peoples in the Soviet Union. — New York City: Nova Publishers[en], 1996. — ISBN 9781560723714
*Dadabaev, Timur* Identity and Memory in Post-Soviet Central Asia: Uzbekistan's Soviet Past. — Milton Park[en]: Routledge, 2015. — ISBN 9781317567356
*Drohobycky, Maria* Crimea: Dynamics, Challenges and Prospects. — Lanham: Rowman & Littlefield, 1995. — ISBN 9780847680672
*Fisher, Alan W.* Crimean Tatars. — Stanford, California: Hoover Press, 2014. — ISBN 9780817966638
*Garrard, John; Healicon, Alison* World War 2 and the Soviet People: Selected Papers from the Fourth World Congress for Soviet and East European Studies. — New York City: Springer[en], 1993. — ISBN 9781349227969
*Kamenetsky, Ihor* Nationalism and Human Rights: Processes of Modernization in the USSR. — Littleton, Colorado: Association for the Study of the Nationalities (USSR and East Europe) Incorporated, 1977. — ISBN 9780872871434
*Knight, Amy[en]* Beria: Stalin's First Lieutenant. — Princeton, N.J.: Princeton University Press, 1995. — ISBN 9780691010939
*Kucherenko, Olga* Soviet Street Children and the Second World War: Welfare and Social Control under Stalin. — London: Bloomsbury Publishing, 2016. — ISBN 9781474213448
*Lee, Jongsoo James* The Partition of Korea After World War II: A Global History. — New York City: Springer[en], 2006. — ISBN 9781403983015
*Legters, Lyman H.* The American Genocide // Native Americans and Public Policy / Lyden, Fremont J.. — Pittsburgh: University of Pittsburgh Press, 1992. — ISBN 9780822976820
*Levene, Mark* The crisis of genocide: Annihilation: Volume II: The European Rimlands 1939-1953. — New York City: Oxford University Press, 2013. — ISBN 9780191505553
*Magocsi, Paul R.* A History of Ukraine: The Land and Its Peoples. — Toronto: University of Toronto Press, 2010. — ISBN 9781442610217
*Manley, Rebecca* To The Tashkent Station: Evacuation and Survival in the Soviet Union at War. — Ithaca: Cornell University Press, 2012. — ISBN 9780801457760
*Merridale, Catherine* Ivan's War: Life and Death in the Red Army, 1939-1945. — New York City: Henry Holt and Company[en], 2007. — ISBN 9780571265909
*Moss, Walter G.* An Age of Progress?: Clashing Twentieth-Century Global Forces. — London: Anthem Press, 2008. — ISBN 9780857286222
*Motadel, David* Islam and Nazi Germany's War. — Harvard University Press, 2014. — С. 235. — ISBN 9780674724600
*Olson, James Stuart; Pappas, Lee Brigance; Pappas, Nicholas Charles* An Ethnohistorical Dictionary of the Russian and Soviet Empires. — Westport, Conn.: Greenwood Publishing Group, 1994. — ISBN 9780313274978
*Parrish, Michael[en]* The Lesser Terror: Soviet State Security, 1939-1953. — Westport, Conn.: Greenwood Publishing Group, 1996. — ISBN 9780275951139
*Pohl, J. Otto* Ethnic Cleansing in the Ussr, 1937-1949. — Westport: Greenwood Publishing Group, 1999. — ISBN 9780313309212
*Polian, Pavel[en]* Against Their Will: The History and Geography of Forced Migrations in the USSR. — Budapest; New York City: Central European University Press[en], 2004. — ISBN 9789639241688
*Reid, Anna* Borderland: A Journey Through the History of Ukraine. — New York City: Hachette, UK, 2015. — ISBN 9781780229287
*Requejo, Ferran; Nagel, Klaus-Jürgen* Federalism Beyond Federations: Asymmetry and Processes of Resymmetrisation in Europe. — repeated. — Surrey: Routledge, 2016. — ISBN 9781317136125
*Rywkin, Michael* Moscow's Lost Empire. — Armonk, N.Y.: M.E. Sharpe[en], 1994. — ISBN 9781315287713
*Sandole, Dennis J.D.; Byrne, Sean; Sandole-Staroste, Ingrid; Senehi, Jessica* Handbook of Conflict Analysis and Resolution. — London: Routledge, 2008. — ISBN 9781134079636
*Skutsch, Carl* Encyclopedia of the World's Minorities. — New York: Routledge, 2013. — ISBN 9781135193881
*Smele, Jonathan D.* Historical Dictionary of the Russian Civil Wars, 1916-1926. — Lanham: Rowman & Littlefield, 2015. — ISBN 9781442252813
*Spring, Peter* Great Walls and Linear Barriers. — Barnsley: Pen and Sword Books[en], 2015. — ISBN 9781473853843
*Studies on the Soviet Union* Studies on the Soviet Union. — Munich: Institute for the Study of the USSR, 1970.
*Stronski, Paul* Tashkent: Forging a Soviet City, 1930–1966. — Pittsburgh: University of Pittsburgh Press, 2010. — ISBN 9780822973898
*Syed, Muzaffar Husain; Akhtar, Saud; Usmani, B.D.* A Concise History of Islam. — New Delhi: Vij Books India, 2011. — ISBN 9789382573470
*Tanner, Arno* The Forgotten Minorities of Eastern Europe: The History and Today of Selected Ethnic Groups in Five Countries. — Helsinki: East-West Books, 2004. — ISBN 9789529168088
*Tatz, Colin; Higgins, Winton* The Magnitude of Genocide. — Santa Barbara, CA: ABC-CLIO, 2016. — ISBN 9781440831614
*Travis, Hannibal* Genocide in the Middle East: The Ottoman Empire, Iraq, and Sudan. — Durham, N.C.: Carolina Academic Press[en], 2010. — ISBN 9781594604362
*Tweddell, Colin E.; Kimball, Linda Amy* Introduction to the Peoples and Cultures of Asia. — Englewood Cliffs, N.J.: Prentice-Hall, 1985. — ISBN 9780134915722
*Uehling, Greta* Beyond Memory: The Crimean Tatars' Deportation and Return. — Palgrave, 2004. — ISBN 9781403981271
*Vardy, Steven Béla; Tooley, T. Hunt; Vardy, Agnes Huszar* Ethnic Cleansing in Twentieth-century Europe. — New York City: Social Science Monographs, 2003. — ISBN 9780880339957
*Viola, Lynne[en]* The Unknown Gulag: The Lost World of Stalin's Special Settlements. — Oxford: Oxford University Press, 2007. — ISBN 9780195187694
*Weiner, Amir* Landscaping the Human Garden: Twentieth-century Population Management in a Comparative Framework. — Stanford, California: Stanford University Press, 2003. — ISBN 9780804746304
*Wezel, Katja* Geschichte als Politikum: Lettland und die Aufarbeitung nach der Diktatur. — Berlin: BWV Verlag, 2016. — ISBN 9783830534259 Կաղապար:Ger
*Williams, Brian Glyn[en]* The Crimean Tatars: The Diaspora Experience and the Forging of a Nation. — Boston: BRILL, 2001. — ISBN 9789004121225
*Williams, Brian Glyn* The Crimean Tatars: From Soviet Genocide to Putin's Conquest. — London, New York: Oxford University Press, 2015. — ISBN 9780190494728
*Османов, Ю. Б.* Исторические справки : Сборник исторических статей. — Смф: NDKT, 2013.
*Эдиев Д. М.* Демографические потери депортированных народов СССР. — Ст.: СтГАУ "Аргус", 2003. — ISBN 595960020X
*Пикалов И. В.* За что Сталин выселял народы?. — М.: Яуза-Пресс, 2008. — ISBN 978-5-9955-0017-9
*Абдулла Бугаев* Почему Сталин выселял народы? (постановка проблемы). — М.: Известия вузов. Северо-Кавказский регион, 2009. — ISBN 978-5-9955-0017-9
*Акаев, В. Х.* Сталинско-бериевская депортация чеченцев: факты, идеологемы, интерпретации. Национальная политика Советского государства: репрессии против народов и проблемы их возрождения : материалы международной научной конференции. — 2003.
*Калыбекова М. Ч.* Некоторые аспекты причины выселения и депортации народов(ռուս.) // *«Вестник КарГУ»*. — Караганда: КарГУ, 2010.
* Կաղապար:ПСЗРИ

Արտաքին հղումներ
----------------

* Сайт, посвящённый депортации крымских татар **(թուրքերեն)**
* Депортация крымских татар в воспоминаниях депортированных. Часть первая.
* Депортация крымских татар в воспоминаниях депортированных. Часть вторая.
* Национальная галерея
* Искандер Гилязов. Коллаборационизм тюрко-мусульманских народов ссср в годы второй мировой войны — форма проявления национализма? // Ab Imperio. — 2001. — № 1
* Олександр Лисенко. Як депортували кримських татар? // Крим: шлях крізь віки. Історія у запитаннях і відповідях / Відп. ред. В. А. Смолій; Упорядн. Г. В. Боряк. НАН України. Інститут історії України. — К.: Інститут історії України, 2014. — С. 343—345.
* Pohl, J. Otto (2000). «The Deportation and Fate of the Crimean Tatars» (PDF). self-published. Վերցված է 2017 թ․ օգոստոսի 4-ին.
* «The Ukrainian Quarterly, Volumes 60-61». Ukrainian Congress Committee of America. 2004. Վերցված է 2017 թ․ օգոստոսի 4-ին.
* Human Rights Watch (1991). «Punished Peoples" of the Soviet Union: The Continuing Legacy of Stalin's Deportations» (PDF).
* *Fisher, Alan W.* Emigration of Muslims from the Russian Empire in the Years After the Crimean War(անգլ.) // *Jahrbücher für Geschichte Osteuropas* : journal. — 1987. — Т. 35. — № 3. — С. 356—371.
* *Vardys, V. Stanley* The Case of the Crimean Tartars(անգլ.) // *The Russian Review* : journal. — 1971. — Т. 30. — № 2. — С. 101—110. — doi:10.2307/127890
* *Роузфилд, Стивен* Documented homicides and excess deaths: New insights into the scale of killing in the USSR during the 1930s(անգլ.) // *Communist and Post-Communist Studies* : journal. — 1997. — Т. 30. — № 3. — С. 321—331. — doi:10.1016/S0967-067X(97)00011-1 — PMID 12295079.