Խավարածրի հարթությունը լավ երեւում է այս պատկերի վրա, որն ստացվել է 1994 թվականին Լուսնի հետազոտման Կլեմենտին տիեզերանավից։ Երեւում են (աջից ձախ) Երկրի կողմից լուսավորված Լուսինը, Լուսնի մութ կողմից ծագող Արեգակի ճաճանչները եւ Սատուրն, Մարս, Մերկուրի մոլորակները (ներքեւի ձախ անկյունի երեք կետերը):
Երկնակամարում համաստեղությունների դասավորության հավասարամիջակայք գծագրի վրա կետագծերով պատկերված է կենդանակերպի համաստեղություններով անցնող խավարածիրը։
Խավարածրի հարթությունն այս նկարում երկնագույն սկավառակն է, որում պտտվում է Արեգակը, կանաչը հորիզոնի հարթությունն է, դիտման կետը Երկրի մակերևույթն է, ուղղությունը՝ դեպի արևմուտք:
**Խավարածիր** կամ **էկլիպտիկա** (լատ.՝ (linea) ecliptica, հին հունարեն՝ ἔκλειψις՝ թարգմանաբար խավարում), երկնոլորտի մեծ, երևակայական շրջանագիծ է, որի հարթությունում տեղի է ունենում Արեգակի տեսանելի տարեկան շարժումը։  

Ժամանակակից, ավելի ճշգրիտ սահմանումն է՝ *Երկիր - Լուսին համակարգի բարիկենտրոնի ուղեծրի հարթությամբ երկնոլորտը հատելիս ստացված գիծը*։

Նկարագիր
--------

Խավարածրի հարթության նկատմամբ Լուսնի ուղեծրի թեքվածության, Երկիր-Լուսին համակարգի բարիկենտրոնի շուրջ Երկրի պտույտի, ինչպես նաև մոլորակների նկատմամբ Երկրի ուղեծրի պերտուրբացիաների պատճառով, *իրական Արեգակը* ոչ միշտ է ճշգրտորեն գտնվում խավարածրի հարթության վրա, այլ կարող է նրանից շեղված լինել մի քանի վայրկյան անկյունով։ Կարելի է ասել, որ խավարածրի հարթությունով է անցնում *«միջին Արեգակի»* ճանապարհը։

Երկնային հասարակածի հարթության նկատմամբ խավարածրի հարթությունը թեքված է մի անկյունով, որը հավասար է՝

ε = 23°26′21.448″ - 46.815″ t - 0.00059″ t² + 0.00181″ t³,

որտեղ՝ t-ն հուլիոսյան հարյուրամյակների քանակն է, 2000 թվականից սկսած։

Այս բանաձևը ճշգրիտ է մոտակա հարյուրամյակների համար։ Ավելի մեծ ժամանակահատվածների համար հասարակածի նկատմամբ խավարածրի հարթության թեքվածությունը տատանվում է, միջին արժեքի համեմատ, մոտավորապես 40 000 տարի պարբերությամբ։ Բացի այդ, այն ենթակա է 18,6 տարի պարբերությամբ և 18,42″ ամպլիտուդով կարճաժամկետ տատանումների։

Ի տարբերություն հեռավոր աստղերի և քվազարների նկատմամբ իր հարթության թեքությունը համեմատաբար ավելի արագ փոփոխող երկնային հասարակածի` խավարածրի հարթությունն ավելի կայուն է։

Անուն
-----

**Խավարածիր** անունը կապված է հնուց հայտնի այն փաստի հետ, որ Արեգակի և Լուսնի խավարումները տեղի են ունենում միայն այն ժամանակ, երբ Լուսինը գտնվում է խավարածրի հարթության հետ իր ուղեծրի հատման կետերի մոտակայքում։ Երկնոլորտի վրայի այս կետերին ասում են Լուսնի հանգույցներ։ Նրանց պտույտի պարբերությունը խավարածրի վրայով հավասար է մոտավորապես 18 տարվա և կոչվում է սարոս կամ Դրակոնիկ պարբերություն։

Կենդանակերպ
-----------

Խավարածրի երկայնքով են դասավորված Կենդանակերպի տասներկու համաստեղությունները։ Բացի դրանցից, խավարածիրն անցնում է ևս մեկ՝ Օձակիր համաստեղությունով։

Խավարածրի հարթությունը ծառայում է որպես հիմնական հարթություն խավարածրային կոորդինատային համակարգում։

Խավարածիրը գրականության մեջ
---------------------------

Ստանիսլավ Լեմի «Պիրկսի պատմությունը» պատմվածքում (պատմվածքների շարք՝ Պատմվածքներ օդաչու Պիրկսի մասին) Խավարածրի հարթությունն արգելված գոտի է հանդիսանում տիեզերանավերի համար, սակայն օդաչու Պիրկսը, հանգամանքներից ելնելով, ստիպված է լինում վարել տիեզերանավն այս հարթությունում և հայտնաբերում է այստեղ ընկած այլմոլորակայինների տիեզերանավ։

Տես նաև
-------

* Երկնոլորտ
* Կենդանակերպ
* Խավարածրային կոորդինատային համակարգ
* Անփոփոխ հարթություն

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Այսինքն, Արեգակնային սկավառակի կենտրոնի ճշգրիտ կոորդինատները ժամանակի իրական պահին։ Աստղագիտության և աստղագուշակության մեջ *«իրական»* եզրույթը երկնային մարմինների և նրանց ուղեծրերի կետերի նկատմամբ ենթադրում է հակադարձ հասկացություն *«միջին»* եզրույթին, ցույց տալով ճշգրիտ տեղաբաշխումը։ «Միջին» այստեղ նշանակում է «միջինացված», հաշվարկները դյուրին դարձնելու համար։


|  |  |
| --- | --- |
|  | Խավարածիր Վիքիպահեստում |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 34)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Երկնային մեխանիկա |
| --- |
|  |
| Օրենքներ և խնդիրներ | Նյուտոնի օրենքներ | Ձգողության օրենք | Կեպլերի օրենքներ | Երկու մարմինների խնդիր | Երեք մարմինների խնդիր | N մարմինների ձգողականության խնդիր | Բերտրանի խնդիր | Կեպլերի հավասարում |
|  |
| Երկնոլորտ | **Երկնային կոորդինատային համակարգեր**` գալակտիկական • հորիզոնական • առաջին հասարակածային • երկրորդ հասարակածային • խավարածրային | Միջազգային երկնային կոորդինատային համակարգ | Սֆերիկ կոորդինատային համակարգ | Աշխարհի առանցք | Երկնային հասարակած | Ուղիղ ծագում | Թեքում | Խավարածիր | Գիշերահավասար | Հիմնական հարթություն |
|  |
| Ուղեծրերի ցուցանիշներ | **Կեպլերի ուղեծրի տարրեր**` էքսցենտրիսիտետ • մեծ կիսաառանցք • միջին անոմալիա • ծագման հանգույցի երկայնություն • պերիկենտրոնի արգումենտ | Իրական ուղեծրի տարրեր | Ապոկենտրոն և պերիկենտրոն | Ուղեծրային արագություն | Ուղեծրի հանգույց | Էպոխա |
|  |
| Երկնային մարմինների շարժում | Արեգակի և մոլորակների շարժումը երկնոլորտում | Էֆեմերիդներ | **Մոլորակների դասավորվածություն**` առճակատում • մոլորակների շքերթ | Գագաթնակետ | Սիդերիկ պարբերություն | Ուղեծրային ռեզոնանս | Պտույտի պարբերություն | Սինոդիկ պարբերություն | **Խավարում**` արեգակի խավարում • լուսնի խավարում • սարոս • Մետոնի ցիկլ | Ծածկում | Անցում | Լիբերացիա | Էլոնգացիա | Կոզաիի էֆեկտ | Յարկովսկու էֆեկտ | Ջանիբեկովի Էֆեկտ |
|  |
| Տիեզերական թռիչք | **Տիեզերական արագություն**: առաջին (շրջանային) • երկրորդ (պարաբոլիկ) • երրորդ • չորրորդ | Ցիոլկովսկու հավասարում | Ձգողական մանևր | Հոմանյան հետագիծ | Մակընթացային արագացում | Ուղեծրի թեքման փոփոխություն | Կցում | Լագրանժի կետ | «Պիոների» էֆեկտ |
|  |
| ՏՍ-երի ուղեծրեր | Գեոհաստատուն ուղեծիր | Հելիոկենտրոն ուղեծիր | Գեոսինքրոն ուղեծիր | Գեոկենտրոն ուղեծիր | Գեոանցումային ուղեծիր | Ցածր հիմնական ուղեծիր | Բևեռային ուղեծիր | Տունդրա-ուղեծիր | Արևասինքրոն ուղեծիր | Մոլնիյա-ուղեծիր | Օսկուլացնող ուղեծիր |
|  |
| Տես նաև` Աստղադինամիկա |

 |