recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Երեմ Սանահյանի տուն**, բնակելի տուն Երևանում։ Գտնվում է Փավստոս Բուզանդի 30 հասցեում։ Կառուցվել է 1894 թվականին։

Նկարագրություն
--------------

1938-1974 թթ. այս տանն է ապրել ՀՀ ժողովրդական արտիստ, կինոռեժիսոր Ներսես Հովհաննիսյանը
Միհարկանի կառույց է նկուղով՝ բաղկացած գլխավոր մասնաշենքից և բակի առանձնատներից։ Գլխավոր մասնաշենքում սենյակները (29 մ² և այլ) դասավորված են երկշարք կարգով, բակում՝ միաշարք։ Բնակարանի մուտքը բակից է, որ փողոցից տանում է երթանց։ Վերջինիս մեջ է թաղակապ նկուղի դուռը։ Փայտյա բաց պատշգամբը ձգվում է բակահայաց ճակատով և բոլոր սենյակները կապում միմյանց։ Շենքի գլխավոր ճակատը շարված է սև տուֆով։ Լուսամուտները երեսակալներով և աղեղնաձև բարավորներով են։ Դրանցից վերև քանդակված են քառատերև վարդակներ։ Ճակատի աջ կողմում աչքի են ընկնում երթանցի մուտքն ու մեծ լուսամուտը։ Այս մասում նկուղն ունի փոքր, ուղղանկյուն լուսամուտ։ Ճակատն ավարտվում է պարզ քիվով։

1938-1974 թթ. այս տանն է ապրել ՀՀ ժողովրդական արտիստ, կինոռեժիսոր Ներսես Հովհաննիսյանը։ 2018 թվականին տան պատին տեղադրվել է նրան նվիրված հուշատախտակ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Wiki Loves Monuments monuments database — 2017.
2. ↑  Հուշարձան, Տարեգիրք Գ, «Հուշարձան» 2005, էջ 201, ISBN 978-99930-865-2-5
3. ↑  «Հուշատախտակ՝ ի հիշատակ կինոռեժիսոր Ներսես Հովհաննիսյանի»։ *Հայաստանի Հանրային Ռադիո* (հայերեն)։ Վերցված է 2018-10-05  CS1 սպաս․ հայերենը նշված է (link)
**«Երեք պարողներ»** (ֆր.՝ Les Trois Danseuses), Պաբլո Պիկասոյի նկարը, որը վրձնել է 1925 թվականին՝ սյուրռեալիզմի շրջանի սկզբում։ Նկարը գտնվում է Թեյթ բրիտանական պատկերասրահում։ Նկարի չափսերն են՝ 215,3 × 142,2 սմ։

Նկարը համարվում է Պիկասոյի առաջին նկարը, որը ստեղծել է սյուրռեալիզմի շրջանում։ Նկարը նշանավորվում է պատկերավորման նոր ձևով, լի է զգացմունքայնությամբ և դրամատիզմով։

Բաց պատուհանի և կապույտ երկնքի ֆոնին պատկերված են բալետային կեցվածքով երեք կերպարներ։ Ձախից պատկերված է Ժերմեն Գարգալլոն՝ չարաբաստիկ մի կին, որի պատճառով Պիկասոյի մոտ ընկեր Կառլոս Կասագեմասը դիմել է ինքնասպանության։ Նա պատկերված է կտավի կենտրոնում։ Աջից մուգ ուրվագծով պատկերված է նկարիչ Ռամոն Պիշոյի կերպարը, որը դարձել է Ժերմենի ամուսինը՝ Կասագեմասի մահվանից մի քանի տարի հետո։ Այդ ժամանակ, երբ Պիկասոն նկարել է «Երեք պարողներ»-ը, իմացել է Պիշոյի մահվան մասին։ Նկարչի համար դա դարձել է մեծ ցնցում և հիշեցրել նրան Կասագեմասի մահվան մասին։ Նկարչի երկու մոտ ընկերները, ովքեր ներգրավվել էին սիրային եռանկյունու մեջ, մահացած էին։

Ակնհայտ է, որ Պիկասոն մինչև Մոնտե Կառլո մեկնելն է աշխատել նկարի վրա։ Փարիզ վերդառնալով նա ամբողջովին փոխել է իր ոճը։ Ռենտգենագրության միջոցով պարզ է դառնում, որ ներկի վերին շերտի տակ եղել է այլ գեղանկարչություն։ Կերպարները պատкերված են ավելի դասական ձևով։ Կտավի ստորին մասը ավելի հետաքրքիր է։ Այդտեղ տեսանելի են երկու ոտք, որը պատկանում է ձախ մասի կերպարին, իսկ մյուսը՝ աջի։ Նրանք էապես տարբերվում են աբստրակտ ձևից՝ փոխարինելով նրանց։

1965 թվականին նկարը դարձել է Թեյթի բրիտանական պատկերասրահի մաս՝ պատկերասրահի ներկայացուցիչ Ռոլանդ Պենրոուզի և Պիկասոյի երկար համաձայնությունից (տևել է մոտ հինգ տարի) հետո։ Նկարի անվանման հարցում միշտ վեճ է առաջացել։ Պիկասոն նկարն անվանում էր «Պար» (La Danse), իսկ Ռոլանդը օգտագործում էր «Երեք պարողներ» (Les Trois Danseuses) անվանումը, որի հետ նկարիչը չէր համաձայնում։ Չնայած անհամաձայնությանը՝ Ռոլանդը շարունակում էր օգտագործել այդ անվանումը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. 1 2
3. ↑
4. 1 2  «Pablo Picasso. The Three Dancers. 1925»։ TATE։ Վերցված է 2020 թ․ ապրիլի 18
5. ↑  «The Three Dancers: a look beneath the surface of Picasso's paintings»։ TATE։ Վերցված է 2020 թ․ ապրիլի 18
6. ↑  «The Three Dancers 1925 by Pablo Picasso»։ TATE։ Վերցված է 2020 թ․ ապրիլի 18

Արտաքին հղումներ
----------------

* տեղեկատվություն Archived 2006-08-29 at the Wayback Machine.
* Թեյթ բրիտանական պատկերասրահ
* վեբ կայքում նկարը

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |

 |
2003 թվականի ամանորյա տոնածառը
**Տոնածառ Ռոքֆելլեր կենտրոնում** (անգլ.՝ Rockefeller Center Christmas Tree), ամանորյա տոնածառ, որ տեղադրվում է Մանհեթենի Ռոքֆելլեր կենտրոնում։

Չնայած այն հանգամանքին, որ տոնածառերի տեղադրման պաշտոնական պատմությունն սկսվում է 1933 թվականից, առաջին անգամ այն զարդարվել է դեռ 1931 թվականին։ Այն ժամանակ այդ նպատակներով աշխատողները ընտրել են 6 մետրանոց բալասանային եղևին և զարդարել այն լոռամրգիով, թղթե ծաղկաշղթաներով և պահածոյի տուփերով։ Հաջորդ անգամ տոնածառը զարդարվել է միայն 1933 թվականին, և դրանից հետո արարողությունը տեղի է ունենում ամեն տարի։

Տոնածառը տեղադրվում է նոյեմբերի վերջին կամ դեկտեմբերի սկզբին։ Վերջերս դրա լույսերի միացման արարողությունը հեռարձակվում է ամբողջ երկրով, NBC հեռուստաալիքի «Սուրբ Ծնունդը Ռոքֆելլեր կենտրոնում» (անգլ.՝ Christmas in Rockefeller Center) հաղորդման ժամանակ, որը ցուցադրվում է Երախտագիտության օրվանից հետո առաջին չորեքշաբթի օրը։
Ծառերի ընտրությամբ զբաղվում է Ռոքֆելլեր կենտրոնի գլխավոր ծաղկաբան Էրիկ Փոզեն (անգլ.՝ Erik Pauzé): Ընտրությունը անցկացվում է ամբողջ տարվա ընթացքում մի շարք նահանգներում, այդ թվում` Կոնեկտիկուտում, Վերմոնտում, Նյու Յորքում և Նյու Ջերսիում։ Ծառի չափսերի հանդեպ նվազագույն պահանջներն են 20 մետր բարձրությունն ու 10.5 լայնությունը։ Դրա տեղափոխման համար օգտագործվում է հատուկ շարժական կցասայլ, որը նախատեսված է մինչեւ 38 մետր երկարության համար։ JI-B-Building երկնաքերի դիմաց տոնածառը տեղադրվում է պողպատե առանցքի վրա և ամրացվում չորս ձգապարաններով։ Դրա լուսավորության վրա ծախսվում է մինչև 30.000 գունավոր LED լամպ և մոտավորապես 8 կմ լար։ 2004 թվականից սկսած ծառի գագաթին տեղադրվում է Swarovski ընկերության արտադրած աստղը, որն ունի գրեթե 3 մետր տրամագիծ և 250 կգ քաշ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «A Brief History of the Rockefeller Center Christmas Tree»։ Time։ Վերցված է 2013-11-30
2. ↑  Mia Brett (2011-12-01)։ «The Rockefeller Center Christmas Tree Tradition»։ examiner.com։ Վերցված է 2013-11-30
3. ↑  Bruce Lambert (2008-12-05)։ «A Christmas Tree That Manhattan's Can Look Up To» (անգլերեն)։ The New York Times։ Վերցված է 2013-11-30
4. ↑  «Rockefeller Center Christmas Tree» (անգլերեն)։ nyc.com։ Վերցված է 2013-11-30
5. ↑  «Christmas tree is hoisted at Rockefeller Center» (անգլերեն)։ CBS։ 2011-11-11։ Վերցված է 2013-11-30
6. ↑  Paul Berger (2005-12-04)։ «A Star Is Reborn» (անգլերեն)։ The New York Times։ Վերցված է 2013-11-30

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Ռոքֆելլեր կենտրոնի սուրբծննդյան տոնածառ** կատեգորիայում։ |
Սուլիչով էմալապատ թեյնիկ
Թեյնիկի սուլիչը ձայնը
**Թեյնիկ**, ոչ մեծ փակ աման, որն ունի քիթ, կափարիչ (որպես կանոն այդպես է, կան նաև բացառություններ) և բռնակ՝ նախատեսված ջրի տաքացման և եռացնելու համար։ Սովորաբար թեյնիկները պատրաստված են մետաղներից։

Թեյնիկի տեսակներ
----------------

### Թեյնիկ օջախների համար

Սալօջախի և գազօջախի համար նախատեսված թեյնիկը խոհանոցային սարքավորանք է, որը սովորաբար իրենից ներկայացնում է բռնակով մետաղական տարա, որը դնում են օջախին՝ ջուրը տաքացնելու կամ եռացնելու նպատակով։ Հաճախ այդպիսի թեյնիկների քթերին տեղադրում են հատուկ սուլիչներ, որոնք աշխատում են գոլորշու ուժով և հատուկ ձայնով «տեղեկացնում» են, որ ջուրն արդեն եռում է։

Էլեկտրական թեյնիկ
### Էլեկտրական թեյնիկ

Էլեկտրական թեյնիկներում ջուրը տաքացնելու համար տեղադրված են հատուկ էլեկտրատաքուցիչներ, որոնք հաճախ լինում են նաև պարույրաձև։ Ջուրը տաքանում է էլեկտրատաքուցիչի կողմից, որը միացված է էլեկտրական հոսանքին։ Այդպիսի թեյնիկներում տեղադրված է սարք, որը ջուրը եռալիս, ինքնաբերաբար անջատում է թեյնիկը։ Կան նաև թեյնիկներ, որոնք ապահովում են ջրի անհրաժեշտ ջերմաստիճան (սովորաբար 90 աստիճան C): Այդպիսի թեյնիկները կարող են երկար պահել ջուրը տաք վիճակում։ Շատ հաճախ էլեկտրական թեյնիկները պատրաստվում են պլաստմասսայից, հազվադեպ մետաղից, ավելի հազվադեպ՝ ապակուց և կերամիկայից։

### Կախովի թեյնիկ

Այն օգտագործվում է տարածք խնայելու համար և կախվում է պատից։ Զտիչի միջով անցնելով՝ ջուրը թեյնիկի մեջ է լցվում ուղիղ ջրատարի միջից։ Ծորակը տեղադրված է թեյնիկի ներքևի հատվածում, ինչը թույլ է տալիս թեյնիկը ամբողջովին դատարկել։

### Արշավային թեյնիկ

Արշավային թեյնիկը (խարույկային) ի տարբերություն օջախային թեյնիկի, տաքացվում է խարույկի վրա և կիրառվում է հիմնականում արշավների ժամանակ։ 

Տեցուբին՝ ճապոնական թուջե թեյնիկ
### Տեցուբին

Տեցուբինը ճապոնական թեյնիկի տարատեսակ է, որը հիմնականում պատրաստում են թուջից։

Թրմելու թեյնիկ
--------------

Թեյը թրմելու համար նախատեսված թեյնիկները հիմնականում պատրաստված են կերամիկայից, հախճապակուց, ճենապակուց, ապակուց և այլն։

Տես նաև
-------

* Ինքնաեռ
* Եռուցիչ
* Սրճաման

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Electric Tea Kettle»։ MadeHow.com։ Վերցված է 2012 թ․ հուլիսի 30
2. ↑  Max Cryer (2010 թ․ հոկտեմբերի 8)։ *The Godzone Dictionary: Of Favourite New Zealand Words and Phrases*։ ReadHowYouWant.com։ էջ 64։ ISBN 978-1-4587-7952-6։ Վերցված է 2014 թ․ մարտի 25
3. ↑  Leon Reznik (1997 թ․ օգոստոսի 21)։ *Fuzzy Controllers Handbook: How to Design Them, How They Work*։ Newnes։ էջ 10։ ISBN 978-0-08-050716-3։ Վերցված է 2014 թ․ մարտի 25
4. ↑  *Genshoku Chadō Daijiten* 原色茶道大辞典: Tankosha, 1975. Japanese illustrated encyclopedia of "the way of tea", entry for "tedorigama".
5. ↑  Gleeson, Janet. *The Arcanum*, an accurate historic novel on the greed, obsession, murder and betrayal that led to the creation of Meissen porcelain. Bantam Books, London, 1998.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Stevenson, Seth (Nov. 8, 2005). "A Watched Pot". *Slate*.
* Copeland Paul L. (2000)։ *Engineering Studies: The Definitive Guide*։ Allawah, New South Wales: Anno Domini։ ISBN 9780646394596

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Թեյնիկ** կատեգորիայում։ |
**Բլադի Ֆոլս**, հայտնի է նաև որպես **Բլադի Ֆոլլ** կամ **Կոգլուտոկ**, ջրվեժ Կոպպերման գետի վրա։ Տեղակայված է Կուգլուկ կամ Բլադի Ֆոլս տարածքային պարկի արևմտյան հատվածում, Կանադայի հյուսիս-արևմուտքում։ Ինուիտներիի լեզվով թարգմանվում է որպես «արագ հոսող»։ Այս վայրը հայտնի է որպես «կոտորածը Բլադի Ֆոլսում» միջադեպի վայր։ Նաև 1913 թվականին այստեղ «պղնձե ինուիտներ» Ուլոքսաքն և Սիննիսյակը սպանել են երկու քահանաների։

Մոտակա գյուղը` Կուգլուկտուկը (Նունավուտ տարածք), գտնվում է ջրվեժից 15,8 կմ հեռավորության վրա։

Դարեր շարունակ այդ տարածքներում բնակվել են Կոգլուկտոգմյուտ» ենթախմբի ինուիտները։

1978 թվականին Կուգլուկ կամ Բլադի Ֆոլս տարածքային պարկի հյուսիսարևմտյան մասին շնորհվել է Կանադայի ազգային պատմական պարկի կարգավիճակ, քանի որ այստեղ են գտնվում որսորդական և ձկնորսական հնագիտական տարածքներ, որոնք պատկանում են նախակոլումբիական և ինուիտների քաղաքակրթությանը։ Մնացորդները թվագրվում են Մ․ թ․ ա․ 1700-ական թվականներին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  «Bloody Falls National Historic Site of Canada»։ *Directory of Federal Heritage Designations* (անգլերեն)։ <pc.gc.ca>։ 2012-03-15։ Վերցված է 2014-02-08
2. ↑  *Stern, Pamela* Historical Dictionary of the Inuit. — Lanham: Scarecrow Press, 2004. — P. 149. — 248 p. — ISBN 0-8108-5058-3
3. ↑  *Stefansson, Vilhjalmur* The Stefánsson-Anderson Arctic Expedition of the American Museum: Preliminary Ethnological Report. — American Museum of Natural History, 1914. — Vol. 14. — P. 226, 305. — 395 p. — (1-2).

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Բլադի Ֆոլս** կատեգորիայում։ |
Բրիտանական ավտոբուսներ Լոնդոնի գլխավոր տեսարժանության՝ Բիգ Բենի համայնապատկերին
**Զբոսաշրջությունը Մեծ Բրիտանիայում** (անգլ.՝ Tourism in the United Kingdom), Մեծ Բրիտանիայի տնտեսության գերակա ճյուղերից մեկը։ Ըստ տարեկան ընդունած զբոսաշրջիկների թվի՝ Մեծ Բրիտանիան աշխարհում 8-րդն է՝ Ֆրանսիայից, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներից, Իսպանիայից, Չինաստանից, Իտալիայից, Թուրքիայից և Գերմանիայից հետո։ 2014 թվականից 2015 թվականին Մեծ Բրիտանիա ժամանած զբոսաշրջիկների թիվն աճել է 5.6 %-ով՝ կազմելով 34.4 միլիոն մարդ։

Ըստ նույն թվականի տվյալների՝ զբոսաշրջիկները Մեծ Բրիտանիայում ներդրել են 22,072 միլիարդ ամերիկյան դոլար։ Մեծ Բրիտանիան չորս պատմաշխարհագրական մարզերից (Անգլիա, Շոտլանդիա, Հյուսիսային Իռլանդիա, Ուելս) բաղկացած ունիտար պետություն է Հյուսիսային Եվրոպայում։

Մեծ Բրիտանիայի սիրտը Լոնդոնն է՝ Անգլիայի մայրաքաղաքը։ Լոնդոնն առաջատար քաղաք է իր արվեստով, առևտրով, կրթությամբ, ժամանցային վայրերով, նորաձևությամբ, ֆինանսներով, առողջապահությամբ, ԶԼՄ-ներով, մասնագիտական ծառայություններով, գիտությամբ և տրանսպորտով, որոնք քաղաքը դարձնում են առավել հայտնի։ Մինչ Եվրամիությունից Մեծ Բրիտանիայի դուրս գալը՝ Լոնդոնն ամենամեծն է ԵՄ-ի անդամ երկրների մայրաքաղաքների շարքում։ Ներկայումս՝ Լոնդոնը երկրորդն է Եվրոպայում՝ ըստ տարածքի մեծության (Թուրքիայի Ստամբուլ քաղաքից հետո)։

Ըստ 2014 թվականի տվյալների` Մեծ Բրիտանիա այցելող զբոսաշրջիկների ամենամեծ զանգվածը (ավելի քան 36.115 միլիոն մարդ) այցելում է Ֆրանսիայից։ Այս ցուցանիշով երկրորդ տեղում է Գերմանիան (3.22 միլիոն) և երրորդ տեղում Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները (2.98 միլիոն)։ Մեծ թվով զբոսաշրջիկներ են Թագավորություն մեկնում նաև Իռլանդիայից, Իսպանիայից, Նիդերլանդներից, Իտալիայից, Բելգիայից, Լեհաստանից, Ավստրալիայից և այլ պետություններից։

Մեծ Բրիտանիան Շենգենյան համաձայնության անդամ պետություն է, հետևաբար՝ համաձայնության անդամ յուրաքանչյուր երկրի քաղաքացի իրավունք ունի ազատ մուտք գործել այս երկրի տարածք։

Վիճակագրություն
---------------

Ստորև ներկայացված է ըստ 2014 թվականի տվյալների Մեծ Բրիտանիա ամենաշատ այցելող զբոսաշրջիկների թիվը՝ ըստ երկրի։

| N | Երկիր | Զբոսաշրջիկների քանակ |
| --- | --- | --- |
| 1 | Ֆրանսիա Ֆրանսիա | 4.11 միլիոն |
| 2 | Գերմանիա Գերմանիա | 3.22 միլիոն |
| 3 | Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ | 2.98 միլիոն |
| 4 | Իռլանդիա Իռլանդիա | 2.49 միլիոն |
| 5 | Իսպանիա Իսպանիա | 2.01 միլիոն |
| 6 | Նիդերլանդներ Նիդերլանդներ | 1.97 միլիոն |
| 7 | Իտալիա Իտալիա | 1.76 միլիոն |
| 8 | Լեհաստան Լեհաստան | 1.49 միլիոն |
| 9 | Բելգիա Բելգիա | 1.12 միլիոն |
| 10 | Ավստրալիա Ավստրալիա | 1.06 միլիոն |
|  | Ընդհանուր | 36.115 միլիոն |

Տես նաև
-------

* Տրաֆալգարյան հրապարակ
* Զբոսաշրջությունը Ֆրանսիայում

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Ովքե՞ր են այցելում Միացյալ Թագավորություն. 2004-2014»։ Մեծ Բրիտանիայի ազգային վիճակագրական ծառայություն։ 2015։ Վերցված է 2016-01-07

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Զբոսաշրջությունը Մեծ Բրիտանիայում** կատեգորիայում։ |
**Գազանա**, Գազան, Գազանալին, Կազան, Կազանգյոլ, Ղազան, Ղազանգյոլ լիճ է Սյունիքի մարզի Հայաստանում։ Բնության հուշարձանը գտնվում է Սյունիքի մարզի Գեղի գետի ակունքներում՝ Գեղի գյուղից մոտ 9 կմ հյուսիս-արևելք՝ ծովի մակարդակից 3111,8 մ բարձրության վրա։ Այն գրանցված է Հայաստանի բնապահպանության նախարարության բնության պետական հուշարձանների ցանկում։ Բնության պետական հուշարձանների ցանկում ներառվել է 2008 թվականի օգոստոսի 14-ին ընդունված «Հայաստանի Հանրապետության բնության հուշարձանների ցանկը հաստատելու մասին» ՀՀ Կառավարության որոշման համաձայն։ Լիճն ունի հրաբխայի ծագում։ Բաղկացած է 3 լճակներից։ Մակերևույթը 0,018 կմ2 է, ավազանը՝ 2 կմ2։ Լճի առավելագույն խորությունը 10 մետր է։ Լճի ծավալը կազմում է 57,5 հազար մ3։ Ամռանը ջրի ջերմություը հասնում է 13oC-ի։ Ջրերը քաղցրահամ են։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Հայաստանի Հանրապետության բնության հուշարձանների ցանկը հաստատելու մասին»։ *www.arlis.am*։ 14 oգոստոսի 2008 թվական։ Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 30
2. ↑  «Հայաստանի Հանրապետության բնապահպանության նախարարություն, Բնության հուշարձանների ցանկ»։ *www.mnp.am*։ Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 30
3. ↑  Հակոբյան Թ. Խ. Մելիք-Բախշյան Ստ. Տ. Բարսեղյան Հ. Խ. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 1 [Ա-Գ] (խմբ. Մանուկյան Լ. Գ.), Երևան, «Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն», 1986, էջ 799 — 992 էջ։

Տես նաև
-------

* Հայաստանի բնության հատուկ պահպանվող տարածքներ
* Բնության պետական հուշարձաններից ցանկը Վիքին սիրում է Երկիրը հուշարձանների ցանկում
**Երկար Վապեր** (հոլ.՝ Lange Wapper), հսկա, որն ըստ լեգենդի ապրել է Անտվերպենում և վախեցրել է քաղաքացիներին։ Բացի Անտվերպենից, Երկար Վապերի մասին լեգենդները գոյություն ունեն Բլանկենբերգեում և Նեյլենում։

Երկար Վապերը, որպես կանոն, նիհար ու բարձրահասակ է, ինչը թույլ է տալիս նրան արագ տեղափոխվել մի քաղաքից մյուսը։ Վիլլի Վանդերսթենի` «Սյուսկե և Վիսկե» շարքի կոմիքսներում հատուկ ուշադրություն է դարձվում Երկար Վապերի սափրված կզակին։

Երկար Վապերը հայտնվում է գիշերը և հետապնդում հարբեցողներին` միևնույն ժամանակ ավելի ու ավելի մեծ դառնալով, իսկ երբ հարբեցողը տուն է գալիս, Վապերը սիրում է նայել նրա պատուհաններին։ Երբեմն Վապերը երեխա է ձևանում և խմում է իր մոր կաթը և նորից արագ մեծանում։ Անտվերպենում ասում են, որ Երկար Վապերը ժամանակին կին էր ձևացել, որին հավանում էին չորս հոգի։ Իր անունից Երկար Վապերը նրանց բոլորին հրամայել է ապացուցել իրենց սերը։ Առաջինը ստիպված էր երկու ժամ նստել գերեզմանատան խաչի վրա, երկրորդը՝ երկու ժամ պառկել դագաղի մեջ այդ խաչի տակ, երրորդը՝ թակել դագաղը, իսկ չորրորդը ստիպված էր շղթան ձեռքին վազել խաչի շուրջը։ Առաջինը, տեսնելով, թե ինչպես է երկրորդը ընկնում դագաղի մեջ, սարսափած ընկել է խաչից և բախվել մահվան։ Երկրորդը վախից է մահացել, երբ լսել է, որ երրորդը թակում է իր դագաղը։ Երրորդը մահացել է` որոշելով, որ շղթաներով սատանան եկել է իր հոգու ետևից։ Չորրորդն էլ խելագարվել է, նետվել Շելդան ու խեղդվել։

Երկար Վապերն այսօրվա Բելգիայում
-------------------------------

* Երկար Վապերի պատվին անվանվել է կամրջի նախագիծը, որը պետք է լուծի Անտվերպենի տրանսպորտային խնդիրները։
* 1963 թվականին պատերի ամրոցի մուտքի մոտ կանգնեցվել էղ Երկար Վապերի արձանը, որն Ալբերտ Պուլսի աշխատանքն է։
* Երկար Վապերին նվիրված է Վանես վան դե Վելդեի երգերից մեկը։
* Երկար Վապերի պատվին անվանակոչվել է Անտվերպենի տիկնիկների թատրոններից մեկը։
* Dredging int ավտոմատացված հողահաններից մեկը, որի պահունակությունը 13700 մ³ է, գրանցման նավահանգիստը` Անտվերպենը, անվանակոչվել է Երկար Վապերի անունով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Willy Vandersteen «Suske en Wiske» 140: «De Zwarte Madam» (1949 թվական)
2. ↑  Willy Vandersteen «Suske en Wiske» 153: «Amoris van Amoras» (1984 год)
3. ↑  Willy Vandersteen «Suske en Wiske» 277: «De verdwenen verteller» (2002 թվական)
4. ↑  AH (2009 թ․ հոկտեմբերի 21)։ «Antwerp says "no" to Lange Wapper» (անգլերեն)։ Flanders Today։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ ապրիլի 24-ին։ Վերցված է 2011 թ․ սեպտեմբերի 5
5. ↑  SCHEPENS, Piet, en VAN DE CASTEELE, Guy, «Poesje in Antwerpen», Uitgeverij Project, Antwerpen, 1988.
6. ↑  «De Poesje van de Lange Wapper» (հոլանդերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ ապրիլի 24-ին։ Վերցված է 2011 թ․ սեպտեմբերի 5
7. ↑  «DEME Trailing Suction Hopper Dredgers» (անգլերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ ապրիլի 24-ին։ Վերցված է 2011 թ․ սեպտեմբերի 5
**Բյուրականյան առաջին շրջահայություն,** **Մարգարյանի շրջահայություն** (անգլ.՝ First Byurakan Survey, FBS, Markarian survey), 1965-1980 թվականներին Բյուրականի աստղադիտարանի ակադեմիկոս Բենիամին Մարգարյանի և իր աշխատակիցների կողմից իրականացրած շրջահայություն, որն աշխարհում ամենամեծ սպեկտրային շրջահայությունն է և ծածկում է հյուսիսային երկնքի մեծ մասը։ Շրջահայությունը ներառում է մոտակա տիեզերքի ամենամեծ ուսումնասիրությունը և 20-րդ դարի աստղաֆիզիկայի ամենամեծ ձեռքբերումներից մեկն է։ Այն իր բնույթով եզակի է և ակտիվ գալակտիկաների որոնման առաջին կանոնավոր ծրագիրն է, որի արդյունքում հայտնաբերվել է գերմանուշակագույն ավելցուկով 1500 գալակտիկա (Մարգարյանի գալակտիկաներ)։

Մարգարյանի շրջահայությունը թվայնացվել է 2002-2005 թվականներին (Digitized First Byurakan Survey, DFBS)։ Արդյունքում 2000 լուսանկարչական թիթեղների վրա և թվային տեսքով պահպանվել են 20 միլիոն երկնային մարմինների սպեկտրալ տվյալները։

2011 թվականին Մարգարյանի շրջահայությունը գրանցվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Աշխարհի հիշողություն» ծրագրի միջազգային ռեգիստրում (անգլ.՝ Memory of the World International Register)։

Ծանոթագրություն
---------------

1. ↑  «First Byurakan Survey (FBS or Markarian survey) | United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization»։ *www.unesco.org*։ Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 4
2. ↑  «Բյուրականի աստղադիտարանին հանձնվեց ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Աշխարհի հիշողություն» ծրագրի հավաստագիրը»։ *Lragir.am*։ Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 4
3. ↑  «DFBS»։ *www.aras.am*։ Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 4
4. ↑  «Բենիամին Մարգարյանի սպեկտրալ շրջահայութունն ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Աշխարհի հիշողություն» ռեգիստրում»։ *PanARMENIAN.Net*։ Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 4
5. ↑  «Բյուրականի աստղադիտարանին հանձնվեց ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի հավաստագիրը»։ *Արմենպրես*։ Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 4
**Թեքսաս Հոլդեմ** խաղը առաջացել է քսաներորդ դարի սկզբին ԱՄՆ-ում։ Պոկերի այս տեսակի առաջին խաղացողի անունը անհայտ է։ Խաղը անվանված է ի պատիվ Տեխաս (անգլերեն արտասանութայմբ՝ Թեքսաս) նահանգի, որտեղ գտնվում է Ռոբսթոուն քաղաքը։ Ըստ լեգենդի, Հոլդեմ ամենավաղ խաղը կայացել է այնտեղ։

Հոլդեմը պոկերի ամենատարածված տարատեսակն է ամբողջ աշխարհում և համացանցում (ինտերնետում)։

Թեքսաս Հոլդեմի հանրահայտության կտրուկ աճ նկատվեց վերջին տարիներում, երբ մեծ ճանաչում են ստացել համացանցը և հեռուստատեսությունը։ Գլխավոր մրցաշարերը, ինչպես նաև պոկերի աշխարհի առաջնությունը՝ WSOP, որոնք ցուցադրում են հեռուստատեսությամբ, ավելացրեցին հետաքրքրությունը Թեքսաս Հոլդեմի նկատմամբ անասելի չափով։

WSOP-ի 2006 թվականի հաղթող Ջեմի Գոլդ-ը ստացավ ոսկյա ձեռնաշղթա՝ «World Series of Poker 2006» մակագրությամբ և տասներկու միլիոն դոլլար մրցանակ։ Մրցաշարի բոլոր մասնակիցները, որոնք հասան վերջնախաղի սեղաններին դարձան միլիոնատերեր։

Խաղի կանոններ
-------------

Ամեն խաղացողին սկզբում բաժանվում է երկու անձնական խաղաթուղթ:
Այս տեսանյութը ցուցադրում է, թե ինչպես բաժանել խաղաթղթերը և նրանց տեսակները, որոնք հարկավոր են հաղթելու համար:
Խաղաթղթերը բաժանողի (Դիլլեր) ձախից առաջին երկու խաղացողները պետք է կատարեն փոքր և մեծ ներդրումներ։ Սրանք կոչվում են հարկադրական ներդրումներ։

Սեղանի շուրջ գտնվող յուրաքանչյուր խաղացողի դիլլերը տալիս է երկուական խաղաթուղթ։ Այս խաղաթղթերը կոչվում են «գրպանային խաղաթղթեր»։ Դրանք պետք է ցուցադրվեն այն ժամանակ, երբ կատարված են բոլոր ներդրումները։

Ֆլոփից առաջ, «շուկայի» առաջին խաղաշրջանը սկսում է ձախից, մեծ խաղադրույքը կատարողից հետո նստած խաղացողը։ «Շուկայի» առաջին շրջանից հետո, եթե խաղի մեջ մնացել են գոնե երկու խաղացող, դիլլերը բացում է «ֆլոփ»ը՝ երեք ընդհանուր խաղաքարտ սեղանի մեջտեղում։

Դիլլերի ձախից երկրորդ խաղացողը սկսում է «Շուկայի» երկրորդ շրջանը։ Ֆլոփի վրա կատարված ներդրումներից հետո դիլլերը բացում է չորրորդ խաղաթուղթը՝ «Թորն»ը։ Այնուհետ հետևում է «Շուկայի» երրորդ շրջանը։ Վերջապես բացվում է վերջին ընդհանուր խաղաթուղթը՝ «Ռիվեր»ը։ 
Սա «Շուկայի» չորրորդ և վերջին շրջանն է։ Եթե «Շուկա»ի այս վերջին շրջանի արդյունքում մնում է միայն մեկ խաղացող ապա նա հաղթում է Բանկը։

Եթե այս վերջին շրջանից հետո մնում են մեկից ավել խաղացողներ, ապա կատարվում է «Գրպանային քարտեր»-ի բացում։ Խաղացողները ընտրում են հինգ լավագույն խաղաթղթեր յոթ հնարավորից, որոնք գտնվում են խաղի մեջ։

Խաղացողը իր «Գրպանային քարտեր»-ից կարող է օգտագործել մեկ, երկու, կամ ոչ մի խաղաթուղթ՝ հինգ լավագույն խաղաթղթերն ընտրելու համար։ Լավագույն «ձեռք»-ով խաղացողը շահում է բանկը։

Եթե երկու կամ ավելի խաղացողներ կազմում են հավասար «ձեռք»-եր, ապա բանկը կիսվում է հավասար նրանց միջև։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  
Sklansky, David (2005)։ *The Theory of Poker* (Fourth ed.)։ Las Vegas: Two plus two
2. ↑  Sam Farha, Storms Reback (October 2007)։ *Farha on Omaha: Expert Strategy for Beating Cash Games and Tournaments*։ Triumph Books։ էջեր 8–։ ISBN 978-1-61749-920-3
3. ↑  
Texas State Legislature – House (2007 թ․ մայիսի 11)։ «80(R) HCR 109»։ *House Resolution*։ Վերցված է 2007 թ․ մայիսի 12

Տես նաև
-------

* Պոկեր
**«Երկրի և Ջրի միությունը»**,ֆլամանդացի գեղանկարիչ Պիտեր Պաուլ Ռուբենսի նկարը։ Հեղինակն այն նկարել է 1618 թվականին, այժմ նկարը գտնվում է Սանկտ Պետերբուրգի Էրմիտաժ թանգարանում։

Մոնումենտալ կտավն իրենից ներկայացնում է մի այլաբանական կոմպոզիցիա, որը բացահայտում է նկարչի քաղաքացիական և ստեղծագործական դիրքորոշումը։ Երկու տարերքների միության թեմայի մեջ կենսագործվել է ֆլամանդացիների երազանքը, այն է՝ երկրի վերածնունդը, Շելդի գետաբերանից հոլանդական շրջափակման դադարեցումը, դեպի ծով ելք ունենալը։ Մեր ժամանակներում այլաբանությունն առավել ընդգրկուն է ընկալվում՝ Երկրի և Ջրի միացության մեջ դիտարկվում է կանացի և տղամարդկային սկիզբը։ Կիբելան՝ Երկրի աստվածուհին, որին աստվածուհի Վիկտորիան պատրաստ է ամուսնացնել, ներկայանում է որպես մարմնեղ ֆլամանդուհի՝ աջ ձեռքին առատության եղջյուր։ Նրա ձախ ձեռքը սեղմում է Նեպտունը՝ զինված իր եռաժանիով։ Նրանց ոտքերի տակ շեփորահարում է ծովի խորքից դուրս եկած Տրիտոնը։ Գահավիժող ջրի շիթերում լողում են երկու մանուկ։ Նկարն առանձնանում է պատկերների բրգաձև կոմպոզիցիայով, համաչափությամբ և հավասարակշռությամբ։ Նկարում պատմությունն ու այլաբանությունը, կյանքն ու առասպելը, մարդն ու բնությունը կազմում են անբաժանելի միություն։

Պատմություն
-----------

Նկարը ցուցադրվում է Էրմիտաժում՝ Ռուբենսի սրահում։ Մինչ այդ այն գտնվել է Հռոմում՝ Կիջիի տան հավաքածուում, Էրմիտաժի համար ձեռք է բերվել 1798-1800 թվականների ընթացքում։

Վարպետի աշխատանքների գրասենյակային ձևաչափի կրկնօրինակը գտնվում է Վ. Ա. Լոգվինենկոյի մասնավոր հավաքածուի մեջ և հանձնվել է Էրմիտաժ՝ երկարատև պահպանման համար։

Ֆիլատելիայում
-------------

* «Երկրի և Ջրի միությունը» ԽՍՀՄ փոստային նամականիշի վրա (1977)«Երկրի և Ջրի միությունը» ԽՍՀՄ փոստային նամականիշի վրա (1977)

Գրականություն
-------------

* *Վորոնիխինա Լ. Ն.* Պետական Էրմիտաժ։ —Լ.: Մշակույթ, 1983. — 456 էջ,  — (Աշխարհի քաղաքներն ու թանգարանները)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6
2. ↑
3. ↑  «Союз Земли и Воды, Рубенс, 1618»։ *Музеи мира и картины известных художников* (ռուսերեն)։ Վերցված է 2019 թ․ մարտի 14
4. ↑  Эрмитаж. «Союз Земли и Воды»
5. ↑  «Союз Земли и Воды Картина Рубенса»։ *smallbay.ru*։ Վերցված է 2019 թ․ մարտի 14
6. ↑  Великий фламандец Две картины Рубенса из собрания В.А.Логвиненко в Эрмитаже
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Գրիգոր Առաքելյան (այլ կիրառումներ)
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Առաքելյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին։*

**Գրիգոր Առաքելյան** (մարտի 14, 1948(1948-03-14), Թավրիզ, Իրան), հայ դիվանագետ, արտակարգ և լիազոր դեսպան։ 2009-2015 թվականներին Իրանի Իսլամական Հանրապետությունում զբաղեցրել է Հայաստանի Հանրապետության արտակարգ և լիազոր դեսպանի պաշտոնը։ Ունի պատմական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճան։

Կենսագրություն
--------------

Գրիգոր Առաքելյանը ծնվել է 1948 թվականի մարտի 14-ին Իրանի Թավրիզ քաղաքում։ Սովորել է Թավրիզի Հայկազյան-Թամարյան ազգային դպրոցում։ 1975 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի արևելագիտության ֆակուլտետի իրանագիտության բաժինը։ 1975 թվականին, որպես թարգմանիչ, գործուղվել է Աֆղանստան, որտեղ մնացել է մինչև 1979 թվականը։

1980-1991 թվականներին, որպես գիտաշխատող, աշխատել է ՀՀ Գիտության Ազգային Ակադեմիայում։ 1992 թվականին աշխատանքի է անցել ՀՀ Արտաքին գործերի նախարարությունում։ 1992-1996 թվականներին զբաղեցրել է ԱԳՆ Մերձավոր և Միջին Արևելքի վարչության Իրանի բաժնի վարիչի պաշտոնը։ 1996-1999 թվականներին աշխատել է Իրանում ՀՀ դեսպանատանը՝ որպես խորհրդական։

1999-2001 թվականներին զբաղեցրել է ՀՀ ԱԳՆ Մերձավոր և Միջին Արևելքի երկրների վարչության պետի պաշտոնը։ 2004 թվականին եղել է Արտաքին գործերի նախարարության աշխատակազմի ղեկավարի խորհրդականի պաշտոնը։

2007-2009 թվականներին եղել է Իրանի Իսլամական Հանրապետությունում ՀՀ դեսպանության արտակարգ դեսպանորդ և լիազոր նախարար՝ շարունակելով այդ ընթացքում զբաղեցնել նաև Արտաքին գործերի նախարարի խորհրդականի պաշտոնը։

2009-2015 թվականներին Իրանի Իսլամական Հանրապետությունում զբաղեցրել է Հայաստանի Հանրապետության արտակարգ և լիազոր դեսպանի պաշտոնը։

2015 թվականից Արտաքին գործերի նախարարի խորհրդական է և զբաղեցնում է ԱԳՆ Սահմանակից երկրների վարչության պետի պաշտոնը։

Ընտանիք
-------

Ամուսնացած է, ունի երկու զավակ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Դեսպան Գրիգոր Առաքելյանը իր հավատարմագրերն է հանձնել Իրանի նախագահին»։ *«Ազատ Եվրոպա/Ազատություն» ռադիոկայան* (հայերեն)։ Վերցված է 2018 թ․ օգոստոսի 18  CS1 սպաս․ հայերենը նշված է (link)
2. ↑  Kutaisyan Tigran։ «Հայաստանի Հանրապետության դիվանագիտական ներկայացուցիչներ»։ *despan.am*։ Վերցված է 2018 թ․ օգոստոսի 18
Գավազանագիր կամ հին Սպարտայի գաղտնագիր
**Գաղտնագիրը** կամ ***կրիպտոգրամման*** (հունարեն κρυπτός- գաղտնի և γράμμα- գիր բառերից) գրության ձև է, որը նպատակ ունի գրվածը հասկանալի դարձնել միայն որոշակի անձնավորությունների։

Պատմություն
-----------

Գաղտնագիրն օգտագործվել է հին և միջին դարերից՝ քաղաքական, ռազմական, առևտրական, արհեստակցական և այլ տեղեկություններ հաղորդելու համար։ Առաջին գաղտնագրերից մեկը *գավազանագիրն* է (Հուն. σκυτάλη- գավազան), որն օգտագործել են հին Սպարտայում հիմնականում ռազմական գործողությունների ժամանակ։ Դա պարզագույն փոխարինագիր է։ Մագաղաթի ժապավենը փաթաթում էին որոշակի հաստության ձողի վրա և երկարությամբ գրում։ Հետո գրվածը կարդալու համար, հարկավոր էր ժապավենը փաթաթել նույն հաստության ձողի վրա։

```
______________________________________
| | | | | | |
| | Ս | Ա | Հ | Ի | Ն | 
|__| Ս | Պ | Ա | Ր | Տ |__ 
| Ա | Յ | Ի | Գ | Ա | |
| Ղ | Տ | Ն | Ա | Գ | |
| Ի | Ր | Ն | Է | | |
_______________________________________
```

Այսպիսով, «սա հին Սպարտայի գաղտնագիրն է» բառերը ժապավենը բացելուց հետո կկարդացվեն «սսադիապյտրհաիննիրքաէնտագ»

Փոխարինագիր է օգտագործել նաև Հուլիոս Կեսարը։ Բնագրի յուրաքանչյուր տառ փոխարինվել է այբուբենում որոշակի թվով ետևում գտնվող տառով։ Հուլիոս Կեսարն օգտագործում էր երեք տառի տարբերությամբ գաղտնագիր։

Հին Հնդկական Կամասուտրա գրքում սիրահարներին խորհուրդ է տրվում գաղտնագիր օգտագործել։

Հին Հայաստանի գաղտնագրեր
------------------------

Հայկական գաղտնագրերի մի մասը պարունակում է քաղաքական տեղեկություններ, ծածկագրեր, մյուսը՝ հիշատակարաններ, որտեղ գրիչները տեղեկություններ են հաղորդում իրենց մասին։ Դրանք բաժանվում են մի քանի խմբերի՝

* Սյունակետագիր
* Կետագիր
* Օղակետագիր
* Գավազանագիր
* Փոխարինագիր
* Եղբայրագիր
* Աղավնագիր
* Գումարագիր
* Թվանշագիր և այլն

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Danesi Marcel (2010 թ․ սեպտեմբերի 22)։ «Cryptograms and the Allure of Secret Codes»։ *Psychology Today*։ Վերցված է 2017 թ․ հունիսի 11
2. 1 2  Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Երևան, 1976, հատոր 2, էջ 669
3. ↑  Sutherland Denise w/Koltko-Rivera, Mark (2009)։ *Cracking Codes and Cryptograms For Dummies*։ John Wiley & Sons։ ISBN 978-1-1180-6847-2
4. ↑  *Александр Семененко.* Информационная безопасность: Учебное пособие. 4-е изд. стереотип.. — М.: МГИУ, 2010. — 277 p. — ISBN 978-5-2760-1876-8 с. 180
5. ↑  *Дориченко С. А. Ященко В. В.* 25 этюдов о шифрах: Популярно о современной криптографии. — Теис, 1994. — ISBN 5-7218-0014-3 с. 15-19

Արտաքին հղումներ
----------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Գաղտնագիր Վիքիպահեստում |

* Գաղտնագիրը հնագու, հատորյն ժամանակներից Archived 2007-12-13 at the Wayback Machine. (անգլ.)
* Գաղտնագրի տեխնիկական բառարան (անգլ.)
* Գաղտնագրության մասին Archived 2009-10-30 at the Wayback Machine. (անգլ.)
* Ինչպես վերծանել հայկական ծածկագրերը

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 669)։*  |
**Թոլգա Սարըթաշ** (թուրքերեն՝ Tolga Sarıtaş, մայիսի 30, 1991(1991-05-30), Ստամբուլ, Թուրքիա), թուրք դերասան։ Նկարահանվել է «Երդում» հեռուստասերիալում, որը ցուցադրվել է թուրքական Star TV-ով։

Մանկություն
-----------

Թոլգա Սարըթաշը ծնվել է 1991 թվականի մայիսի 30-ին Ստամբուլում։ Մանկուց Թոլգան հետաքրքրվել է երաժշտությամբ։ Հարցազրույցներից մեկում Թոլգան նշել է, որ եթե չդառնար դերասան, զբաղվելու էր երաժշտությամբ։ Դեռ դպրոցական տարիքում սովորել է նվագել կիթառ։ Դեռահաս տարիքում մասնակցել է մի քանի խմբերի համերգների՝ ներառված լինելով երաժշտական խմբերի կազմում։

Կարիերա
-------

Մինչև ֆիլմերում և սերիալներում նկարահանվելը, Թոլգա Սարըթաշը խաղացել է թատրոնում։ Կինեմատոգրաֆիայում նրա կարիերան սկսվել է 2006 թվականին։ Նկարահանվելով երկրորդական մի քանի դերերում, նրան հրավիրել են նկարահանվելու Հոյակապ դար հեռուստասերիալում, որտեղ նա պետք է մարմնավորեր Շեհզադե Ջիհանգիրի դերը։ Վերջինս հեռուստասերիալի առանցքային դերերից մեկն էր։ Նրա խաղընկերները դարձան հայտնի թուրք դերասաններ Հալիտ Էրգենչը, Մերյեմ Ուզերլին, Մեհմեդ Գյունսյուրը, Նուր Ֆեթթահօղլուն, Էնգին Օզթյուրքը, Նեբահաթ Չեհրեն, Օքան Յալաբիքը և ուրիշներ։ Հեռուստասերիալը մեծ հեղինակություն ուներ ոչ միայն Թուրքիայում, այլ նաև ողջ աշխարհում։ Հեռուստասերիալում Թոլգան նկարահանվել է 2013- 2014 թվականներին։ Մինչ այդ նա նկարահանվել էր «Սև ամպ» և «Միայնակ ամրոցում» ֆիլմերում։ Հեռուստասերիալում նկարահանվելուց հետո նա մի շարք առաջարկներ է ստացել թուրք տարբեր ռեժիսորներից։ Դրանցից մեկը «Գյունեշի դուստրերը» հեռուստասերիալն էր, որը մեծ հեղինակություն բերեց դերասանին։ Դրանից հետո նա նկարահանվել է նաև «Մեծ արտաքսում» հեռուստասերիալում և «Իմ անունն է Գյուլչեթե» մելոդրամայում։ Նկարահանվել է «Երդում» հեռուստասերիալում, որը ցուցադրվել է թուրքական Star TV-ով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  ČSFD (չեխերեն) — 2001.
2. ↑  Beyazperde։ «Tolga Sarıtaş»։ *Beyazperde* (թուրքերեն)։ Վերցված է 2017 թ․ հուլիսի 12

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Թվիթթեր |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Ինստագրամ |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | AllMovie · AlloCiné · ČSFD · Internet Movie Database |

 |
**Գրիգոր Նորիկյան** (հունիսի 1, 1943(1943-06-01), Բեյրութ, Լիբանան), հայազգի արվեստագետ, գեղանկարիչ, հայոց Մեծ Եղեռնից փրկված ընտանիքի զավակ։ Միջազգային համբավ ունեցող արվեստագետ։ Իր 50-ամյա գեղանկարչական ստեղծագործություններում ներրկայացրել է հայ ժողովրդին, զանազան երկրներում ապրելու և ստեղծագործելու փորձառությունը։

Կենսագրություն
--------------

Լիբանանի հայ համայնքի գեղանկարիչ Գրիգոր Նորիկյանը ծնվել է 1941 թվականի հունիսի 1-ին՝ Բեյրությում։ Նախնական կրթությունը (փորագրություն, յուղաներկ) ստացել է Բեյրությում, 1959-1960 թվականներին ուսումն ավարտելուց հետո հաճախել է Բեյրութի իտալական արվեստի դպրոց։ 1963-1964 թվականներին հաճախել է Կիևտերի արվեստի վարժարան։ 1965 թվականին ուսումը շարունակելու նպատակով մեկնել է Իտալիա։ 1967 թվականին մուտք է գործել Փարիզի արվեստի բարձրագույն դպրոց` հաճախելով Լուսիեն Քութոյի արվեստանոցը։ Նա 28 տարի ապրել է Փարիզում։

Գրիգոր Նորիկյանի Ցուցահանդեսներ
-------------------------------

Նորիկյանը բազմաթիվ ցուցահանդեսներ է ունեցել տարբեր երկիրներում և քաղաքներում, մասնավորապես` ԱՄՆ, Կանադա, Բեյրութ, Փարիզ, Օտտավա, Բուենոս Այրես, Ժնև, Մասաչուսեթս, Լոս Անջելես և այլն։ Առաջին անգամ Հայաստանում եղել է 2008 թվականին։

Նորիկյանի գեղանկարները ցուցադրվել են Հայաստանի պատմության թանգարան և Ժամանակակի արվեստի թանգարանում, Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոսության թանգարանում, Բեյրութի Զմմառի և Սրսոք թանգարաններում, ինչպես նաև` Երուսաղեմի Սուրբ Հակոբ վանքի թանգարանում։

«Հետադարձ հայացք» խորագիրը կրող ցուցահանդես
-------------------------------------------

«Հետադարձ հայացք» խորագիրը կրող ցուցահանդեսը նվիրված է ո՛չ միայն գեղանկարչի 50 տարվա ստեղծագործական կյանքին, այլ նաև հայության 100-ամյա գոյատևմանը, վերապրումին, պայքարին։ Այնտեղ կան կերպարներ («Անորոշ կինը», «Անտունի», «Խելագարներ», «Ճշմարտության կալանավորները», «Հավատացյալ կինը», «Պոռթկացող մարդը» և այլն), դառը կացություններ («Բաժանում», «Սպասում», «Ամենայն կսկիծով», «Մոր տառապանքը», «Ինչ որ կմնա», «Սոսկումից հետո», «Եկեղեցին հայկական» և այլն), տարբեր երևույթներ` մերթ կսկիծով լի, մերթ հույսով («Դժոխային եղանակ», «Մի տեղի հիշատակը», «Ժողովրդի ժառանգությունը», «Ճակատագիր», «Երազանք» և այլն)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. ↑  «Նորիկյան Գրիգոր | Սիրահարներ - Շտեմարան - Հավաքածու - Հայաստանի ազգային պատկերասրահ»։ *www.gallery.am*։ Վերցված է 2020 թ․ մարտի 31
3. ↑  Յիշողութեան Եւ Անմոռացութեան Գործեր Են» «Ազդակ»-ին Կ՛ըսէ Գեղանկարիչ Գրիգոր Նորիկեան

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Հայրենիքը երազ էր ինձի համար»... Գրիգոր Նորիկյան (լուսանկարներ)
* ԳՐԻԳՈՐ ՆՈՐԻԿԵԱՆԻ 50 ԱՄԵԱՅ ԳԵՂԱՆԿԱՐՉՈՒԹԵԱՆ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ ՄԱՏՈՒՑՈՒՄԸ ԼԻԲԱՆԱՆԻՆ ՈՒ ՀԱՅՈՒԹԵԱՆ(չաշխատող հղում)
* «Գեղանկարը Պէտք Է Դիտել Հոգիի Աչքերով Եւ Թափանցել Անոր Խորքը» «Ազդակ»-ին Կ՛ըսէ Գեղանկարիչ Գրիգոր Նորիկեան
* Ֆեյսպուքեան պաշտօնական էջ Krikor Norikian
* Ֆեյսպուքեան պաշտօնական էջ Գրիգոր Նորիկեան
* KRIKOR NORIKIAN ARTIST PAINTER
Գասկոնի քարտեզը, որտեղ ներկայացված է Գասկոնի ընդարձակ նկարագրությունը: Այլ քարտեզներում հնարավոր է Գասկոնը նկարագված լինի ավելի փոքր տարածքով:
Գասկոնի դրոշ (հիմնված զինանշանի վրա)
Գասկոնի պատմական դրոշ
**Գասկոն** (ֆր.՝ Gascogne, հին պատմական տարածաշրջան Ֆրանսիայում, Օկսիտանիա մարզի մի մասը։

Աշխարհագրական դիրքը
-------------------

Տարածքն ընդգրկվել է այժմյան Լանդեր, Վերին Պիրենեյներ Ժեր դեպարտամենտների և Վերին Գարոն Թարն է Գարոն Լո և Գարոն դեպարտամենտների հարավային մասերում։

Արևմուտքից ողողվում է Բիսկայան ծոցի ջրերով։

Պատմություն
-----------

Տարածքն իր անունը ստացել է բասկերների կողմից, որոնք այստեղ են եկել 6-րդ դարում Պիրենեյներ լեռնաշղթայի հարավային մասից։

602 թվականին դաժան հակամարտության արդյունքում նվաճվել է ֆրանկների կողմից և այդ օրվանից ղեկավարվել է Ակվիտանիի հերցոգների կողմից։ 768 թվականին Կառլ Մեծը Գասկոնը հանձնեց Լուպա II-ին, որի ժառանգները մի քանի անգամ դեմ դուրս եկան Կառլ Մեծին և նրա ժառանգներին։

872 թվականին Գասկոնը փաստացի առանձնացվեց Ֆրանսիայից և հերցոգ ընտրվեց Լուպա II-ի ժառանգներից մեկը։ 1058 թվականին, երբ Գասկոնի հերցոգը դարձավ Աքվիտանիայի հերցոգ, Գասկոնը մտավ Աքվիտանիայի մեծ թագավորության կազմի և բաժանեց վերջինիս ճակատագիրը․ 1154 թվականից մինչև 1453 թվականն այն պատկանում էր Անգլիային, հետո անցավ Ֆրանսիային։

Հայտնի գասկոնցիներ
------------------

* Հենրի IV,Ֆրանսիայի թագավոր
* Ժան-Արման դյու Պեյրե, Տրևիլի կոմս, կապիտան-լեյտենանտ, ֆրանսիական թագավորական հրացանակիր
* Շառլ Օժյե դը Բաց դը Կաստելմոր՝ դուքս դ'Արտանյան, թագավորական հրացանակիր
* Ժան Բատիստ Բեռնադոտ, (հայտնի է Կարլ XIV Յուհան անվամբ) Ֆրանսիայի մարշալ, Շվեդիայի թագավոր Կարլ XIV Յուհան անվամբ), Բեռնադոտների դինաստիայի հիմնադիրը։
* Յոախիմ Մյուրատ, ֆրանսիական ռազմական գործիչ, Ֆրանսիայի մարշալ, Նեապոլի թագավոր

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «ИСТОРИЧЕСКАЯ ОБЛАСТЬ ГАСКОНЬ.»։ *www.konnesans.ru* (ռուսերեն)։ Վերցված է 2018-09-16
2. ↑  Аквитания

Գրականություն
-------------

* «Гасконь»։ *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Հրեական Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · Treccani · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | NKC: ge129182 |

 |
**Գարդայա** (արաբ․՝ غرداية‎‎), քաղաք Ալժիրի կենտրոնական մասի հյուսիսում, վիլայեթի վարչական կենտրոնը և համանուն շրջանը։ Բնակչությունը կազմում է 120,000 մարդ (2005 թվականի գնահատական)։

Աշխարհագրություն և կլիմա
------------------------

Քաղաքը գտնվում է Սահարա անապատի հյուսիսային եզրին՝ Մզաբի օազիսում։ Կտրուկ մայրցամաքային կլիմայի պատճառով Գարդային բնորոշ է ջերմաստիճանի անկումը գիշերը 0 ° С- ից մինչև +46 ° С ցերեկը։ Ավազային փոթորիկներ են դիտվում մարտից մինչև մայիս։ Այնուամենայնիվ, երբեմն ջրհեղեղներ են լինում երկարատև անձրևների պատճառով, օրինակ՝ 2008 թվականի հոկտեմբերին։

Պատմություն
-----------

Գարդայան, որը գտնվում է Մզաբի օազիսում, հիմնադրվել է 1048 թվականին՝ Ուարգլայից Իբադի փախստականների կողմից, որոնք փախել էին սուննիների կրոնական հալածանքներից։ Միջին դարերից ի վեր մեզ են հասել սպիտակ և կարմիր գույնի ծածկի շինություններ, որոնցից շատերը մինչ օրս օգտագործվում են որպես բնակելի շենքեր։

16-րդ դարից մինչև 1830-ական թվականները քաղաքը եղել է Օսմանյան կայսրության կազմում, այնուհետև անցել է Ֆրանսիայի տիրապետության տակ։ 1871 թվականին Օուարգլայում բռնկվեց հակաֆրանսիական ապստամբություն Բուշիի գլխավորությամբ, որը նույնպես ազդեց Գարդայայի վրա։ 1962 թվականից՝ անկախ Ալժիրի մի մասն է։

Տնտեսություն
------------

Քաղաքային մզկիթ:
Գարդայայի տնտեսությունը հիմնված է գյուղատնտեսության վրա, հիմնականում խուրմա աճեցվում է (օազիսում), քաղաքը նաև գորգերի և գործվածքների արտադրության վայր է։ Քաղաքն ունի իր սեփական օդանավակայանը։

Բնակչություն
------------

Մոզաբիտ ժողովրդի կանայք
Քաղաքի բնակչության զգալի մասը կազմված է Բերբեր ժողովրդի ներկայացուցիչներից։ Բնակչությունը 1998 թվականին կազմել է մոտ 111 հազար մարդ, 2005 թվականին՝ 120 հազար մարդ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  «Ghardaïa» (անգլերեն)։ LookLex Encyclopaedia։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-10-ին։ Վերցված է 2011-03-24
2. ↑  «Deadly floods hit Algerian oasis» (անգլերեն)։ BBC News։ 2 October 2008։ Վերցված է 2011-03-24
3. ↑  *Benjamin Claude Brower.* A desert named peace: the violence of France's empire in the Algerian Sahara, 1844–1902. — New York: Columbia University Press, 2009. — P. 143. — ISBN 0231154925 (անգլ.)
4. ↑  *Harris, Nathanuel.* Atlas of the world's deserts. — New York: Taylor & Francis, 2003. — С. 33. — ISBN 1579583105 (անգլ.)

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Ghardaïa remains unchanged as major centre of Mozabite life» (անգլերեն)։ Maghaberia։ 29 September 2006։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-05-13-ին։ Վերցված է 2011-03-24
**Գարբունա**, հրաբխային օբյեկտների խումբ, որոնք տեղակայված են Նոր Բրիտանիա կղզում, Պապուա Նոր Գվինեա։ Իրենից ներկայացնում է մի քանի ստրատոհրաբուխներից կազմված լեռնաշղթա. Կրումմեր (854 մ) (անգլ.՝ Krummel), Վելկեր (1005 մ) (անգլ.՝ Welcker), Գարբունա և մաար Նումունդո (անգլ.՝ Numundo): Կազմված են անդեզիտներից և դացիտներից։ Լեռնաշղթայի երկարությունը 7 կմ երկարություն է, որը ձգվում է հյուսիսից դեպի հարավ ուղղությամբ։ Հրաբխի լանջերը ծածկում են անձրևային անտառները։ Հրաբուխը քնած է եղել ավելի քան 1800 տարի և իր մասին զգացնել է տվել 2005 թվականին։ Դրանից առաջ ակտիվ է եղել սոլֆատարային, ֆումարոլ ակտիվությունը, գեյզերները, տաք ցեխի աղբյուրները։ 2005 թվականի հոկտեմբերի 16-ին տեղի ունեցավ հրաբխի ժայթքում, որն ընթացավ հզոր ստորգետնյա ցնցումներով և սպիտակ գոլորշու արտանետումներով : Արդյունքում տուժել են մոտակա տնկարկներ, տեղական խմելու ջուրը դարձել է ոչ պիտանի օգտագործման համար։ Հողի տատանումները զգացվել են Կիմբե քազաքում։ Հոկտեմբեր-նոյեմբեր ամիսներին ծխի գոլորշին, H2S բարձրացան մի քանի մետր։ Տեղական ավիաընկերությունը Ռաբաուլի հրաբխային աստղադիտարանի սեյսմոլոգների կողմից նախազգուշացրեց, որ տարածքում թռիչքները անցանկալի են։ Դրանից հետո ձևավորվել են հորդառատ անձրևներ, որոնք սելավներ են առաջացրել հրաբխի արևմտյան ծայրում։ Աննշան հրաբխային ակտիվություն՝ գազերի և թույլ ցնցումների չափավոր արտանետումների տեսքով, տեղի է ունեցել 2006 թվականի հունվարի 1-15-ն ընկած ժամանակահատվածում։ 2008 թվականի մարտի 11-ին հրաբուխը հերթական անգամ իր մասին զգացնել տվեց մոխրի արտանետման, տրաքոցների տեսքով։ Մոխիրը բարձրացավ 1,6 կմ բարձրության վրա և ուղևորվեց հարավ-արևմուտք։ Ժայթքումի էպիկենտրոնը տեղակայված է հրաբխի լանջերին` հրաբխային բեկվածքների և ճաքերի տեսքով։ H2S-ի առկայությունը օդում զգացվել է Կիմբե քաղաքում։ Հրաբխային ակտիվությունը տեղի է ունեցել տարբեր ժամանակային ընդմիջումներով՝ մինչև 2008 թվականի հոկտեմբերի 10-ը։ Ներկայումս հրաբխային ակտիվությունը չի դրսևորվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Garbuna»։ *www.volcanodiscovery.com* (ru-RU)։ Վերցված է 2019-08-20
2. ↑  «Вкратце: возможно большое извержение вулкана Гарбуна - Планета - 2019»։ *Life science* (ռուսերեն)։ Վերցված է 2019-08-20 (չաշխատող հղում)

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Гарбуна»։ *Global Volcanism Program*։ Smithsonian Institution
* Volcano Live — John Seach
* Vulcanism.ru

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |

 |
**Զանգվածային թունավորումը մեթիլ սպիրտով Իրկուտսկում** տեղի է ունեցել 2016 թվականի դեկտեմբերի 17-20-ը։ Թունավորման հետևանքով, ըստ դեկտեմբերի 23-ի տվյալների, մահացել է 74 մարդ։ Ընդհանուր առմամբ թունավորումից տուժել է 122 մարդ։ Զոհերի քանակով այս թունավորումն ամենախոշորն է հետխորհրդային Ռուսաստանում։

Ժամանակագրություն
-----------------

Դեկտեմբերի 17-ից Իրկուտսկի հիվանդանոցներ սկսեցին դիմել սպիրտ պարունակող հեղուկից՝ «Բոյարիշնիկ» լոգանքի ընդունման խտանյութից թունավորվածները։ Տվյալ հեղուկը նախատեսված չէ սննդի մեջ օգտագործման համար, որի մասին նշված է փաթեթավորման վրա, սակայն այն խմել են հեղուկի կազմի մեջ առկա էթիլ սպիրտի պատճառով։ Պարզվել է, որ Նովո Լենինո շրջանում, որտեղ և գրանցվել են թունավորման բոլոր դեպքերը, բացի մեկից, վաճառվել է մի չափաքանակ, որի մեջ խախտելով արտադրանքի բաղադրությունը օգտագործվել էր մեթիլ սպիրտ։

Մեթանոլի խտությունն այնքան բարձր էր, որ Իրկուտսկի № 8 հիվանդանոցի գլխավոր բժիշկը հայտնեց փոխանյութի օգտագործումից հետո ակնթարթային մահվան դեպքերի մասին։ Դեկտեմբերի 18-ի և 19-ի ընթացքում հիվանդանոցներ շարունակեցին դիմել մեթիլ սպիրտով թունավորվածներ։ Դեկտեմբերի 19-ի ցերեկը հայտնեցին Իրկուտսկի քաղաքամերձ շրջանում սպիրտ պարունակող հեղուկի լցման ընդհատակյա արտադրամասի հայտնաբերման մասին, որը պաշտոնապես «արտադրվում էր» Սանկտ Պետերբուրգում։ Բացի մեթիլ սպիրտից, «Բոյարիշնիկ»-ում հայտնաբերվել է անտիֆրիզ։

Հետևանքներ
----------

Դեպքի առիթով հարուցվել է քրեական գործ ՌԴ քրեական օրենսգրքի 238 հոդվածի 3-րդ մասի հատկանիշերով («Անվտանգության պահանջներին չհամապատասխանող ապրանքների և արտադրանքի թողարկումը, պահպանումը, իրացումը, որն անզգուշությամբ առաջացրել է երկու կամ ավելի անձանց մահ»)։ Ձերբակալվել է 7 մարդ, որոնք կասկածվում են սպիրտ պարունակող կեղծված արտադրանքի արտադրության ընդհատակյա արտադրամասի գործունեությունը կազմակերպելու, ինչպես նաև թունդ ոգելից խմիչքի հայտնի ապրանքանիշերի կեղծմամբ զբաղվելու մեջ։

Դեկտեմբերի 19-ին Իրկուտսկում մտցվել է արտակարգ իրավիճակ, որի հետ կապված արգելվել է ոչ սննդային սպիրտ պարունակող հեղուկների վաճառքը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «"Боярышник" и не только: погибших уже 74»։ Վերցված է 2016 Դեկտեմբեր 23
2. ↑  «Массовые отравления суррогатным алкоголем в России. Досье» (ռուսերեն)։ ТАСС։ 2016 թ․ դեկտեմբերի 19։ Վերցված է 2016 թ․ դեկտեմբերի 20
3. 1 2  «Еще один человек скончался от отравления «Боярышником» в Иркутске»։ Վերցված է 2017 թ․ հունվարի 5
4. 1 2  «Отравление «Боярышником»: хронология»։ Վերցված է 2017 թ․ հունվարի 5
5. ↑  Сергей Лютых (2016 թ․ դեկտեմբերի 19)։ ««Выглядит это совершенно чудовищно»» (ռուսերեն)։ Lenta.ru։ Վերցված է 2016 թ․ դեկտեմբերի 20
6. ↑  «По факту смерти восьми человек в Иркутске от отравления алкоголем возбудили дело» (ռուսերեն)։ Lenta.ru։ 2016 թ․ դեկտեմբերի 18։ Վերցված է 2016 թ․ դեկտեմբերի 20
7. ↑  «В Иркутске ввели режим ЧС из-за массового отравления «Боярышником»»։ Վերցված է 2017 թ․ հունվարի 5
8. ↑  «После массового отравления «Боярышником» в Иркутске ввели режим ЧС» (ռուսերեն)։ Lenta.ru։ 2016 թ․ դեկտեմբերի 19։ Վերցված է 2016 թ․ դեկտեմբերի 20
**Եդոմացիները** Եդոմի երկիրը բնակեցնող սեմական էթնիկ խումբ։ Ըստ Աստվածաշնչի (Ծննդ. 25:30) նրանք համարվում են Հակոբի երկվորյակ եղբայր Եսավի ժառանգները, ում կոչում էին նաև Եդոմ (եբրայերեն՝ אֱדוֹם‎ [*Է՛դոմ*, այսինքն՝ կարմիր], հին հունարեն՝ *Ἰδουμαία* [Իդումայա], լատին․՝ Idumaea [Իդումէա])։ Ըստ Աստվածաշնչի՝ հրեաներն ու եդոմացիները երկու երկվորյակ եղբայրներից սերած ժողովուրդներ են։

Եդոմացիների անունը հանդիպում է ասորական հուշարձանների վրա, որտեղ այն սեպագիր լեզվով կարդացվում է որպես «ուդումի» կամ «ուդում»։ Նրանք ապրում էին Նեգևում և Հյուսիսային Սինայում, խոսում էին եդոմական լեզվով։ Երկրորդ Օրինաց գիրքը հատկապես ընդգծում է եդոմացիների և հրեաների փոխհարաբերությունները (Բ Օրինաց 23։7)։ Եդովմացիների կազմում առանձին խումբ էին կազմում ամաղեկացիները։

Հնագիտական պեղումները ցույց են տալիս, որ եդոմացիները որպես ազգություն գոյություն են ունեցել Ք.ա. առնվազն 11-րդ դարից սկսած ու դադարել են գոյություն ունենալ Հռոմեական Կայսրության կողմից վարված Հրեական Պատերազմների ժամանակաշրջանում՝ Ք.հ. 66-135 թվականներին։

Պատմություն
-----------

Պետրա, Հորդանան
Ծաղկման շրջանում եդոմացիներն այնքան ուժեղ էին, որ կարող էին կազմել մինչև 20000 հոգանոց բանակ։ Նրանք խորթ չէին մշակութային զարգացմանը, ինչպես ցույց են տալիս իրենց տարածաշրջանի բազմաթիվ քաղաքների ավերակները՝ տաճարներով ու դամբարաններով։ Եդոմեայի մայրաքաղաքն էր Պետրան, որը այժմյան Հորդանանի գլխավոր տեսարժան վայրերից մեկն է։

Եդոմացիներին հպատակեցրեց Դավիթ արքայի բանակը՝ Հովաբի գլխավորությամբ՝ ըստ ավանդական ժամանակագրության, մոտ 10-րդ դարի կեսերինմ.թ.ա.։ Եդոմացիների մի մասը փախել է Եգիպտոս և ընդունել փարավոնի կողմից քաղաքացիություն Փառանի երկրում։ Եդոմացի արքայազն Ադերը ամուսնացել է փարավոնի կնոջ քրոջ հետ։ Դավիթ արքայի մահից հետո Ադերը վերադարցել է իր երկիրը։ Արդյունքում Եդոմեայի անկախությունը կորավ, և նրանք դարձան Իսրայելի հարկատուն մինչև Հուդայի թագավորության ղեկավար Հովրամի իշխանությունը, երբ Եդոմեան նորից անկախացավ։

Բաբելոնացիների հետ եդոմացիները մասնակցել են Երուսաղեմի պաշարմանը և կործանմանը՝ մ.թ.ա. 586 թվականին։ Մինչև մ.թ.ա. 6-րդ դարի վերջը նրանք գրավեցին հարավային Իսրայելի մի մասը։

Մ.թ.ա. III դարի վերջին Նաբաթեական թագավորության ձևավորմամբ՝ Եդոմեայի տարածքի մեծ մասը մտավ նրա կազմի մեջ։

Մ.թ.ա. 2-րդ դարի վերջին արևմտյան եդոմացիներին նվաճվեց և ստիպեց հուդայականություն ընդունել Հրեաստանի թագավոր Հասմոնյան դինաստիայի Հովհաննես Հիրկանոս I-ը։

Հերովդես I Մեծ
1-ին դարում մ.թ.ա ազգությամբ եդոմացի Հերովդեսը Հռոմի որոշմամբ կառքվեց Հրեաստանի թագավոր Հերովդես I Մեծ։ Նա բնաջնջեց Հասմոնյան տոհմը և հիմնեց նոր իշխող դինաստիա։

Նրանք վերջնականապես լքեցին պատմական ասպարեզը հռոմեացիների կողմից Երուսաղեմի կործանումից (մ.թ. 70թ.) և շրջակա տարածքները հռոմեական գավառների վերածելուց հետո։

106 թվականին Եդոմեան կորցրեց վասալ թագավորության կարգավիճակը, նրա տարածքի զգալի մասը մտավ հռոմեական Արաբիա նահանգի կազմի մեջ։ Դրանից հետո նրա պետականությունն այդպես էլ չվերականգնվեց, իսկ Եդոմիա անունը դադարեց գոյություն ունենալ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  «Եդոմ և Եդոմացիներ – Հանրագիտարան – Mashtoz.org»։ *mashtoz.org*։ Վերցված է 2022 թ․ հոկտեմբերի 21
2. ↑  *Գ Թագավորներ 11:14-25*
3. ↑  *Բ Թագ. 8*
4. ↑  *Բ Մնացորդաց 21:8-10*