Anti–gender protest in Warsaw, Poland«Սեռը մահ է. այն սպանում է ինքնությունը, հոգին և մարմինը». բողոքի ակցիա «գենդերային գաղափարախոսության» դեմ Վարշավայում, 2014 թ
**Հակագենդերային շարժումը** միջազգային շարժում է, որը հակադրվում է «գենդերային գաղափարախոսությանը», «գենդերային տեսությանը» կամ «գենդերիզմին», տերմիններ, որոնք ընդգրկում են մի շարք խնդիրներ՝ չունենալով համահունչ սահմանում։

Հակագենդերային շարժման անդամները հիմնականում ներառում են քաղաքական աջ և ծայրահեղ աջակողմյաններ, ինչպիսիք են աջ պոպուլիստները, պահպանողականները և քրիստոնյա ֆունդամենտալիստները։ 2016 թվականից ի վեր հակագենդերային հռետորաբանությունն աճում է տրանսբացառող արմատական ֆեմինիստական (TERF) դիսկուրսում։ Հակգենդերային շարժման անդամները դեմ են որոշ ԼԳԲՏ իրավունքների, որոշ վերարտադրողական իրավունքների, կառավարության գենդերային քաղաքականության, գենդերային հավասարության, գենդերային ինտեգրման և գենդերային ուսումնասիրություններին ակադեմիական բաժիններում։

Գենդերային գաղափարախոսություն տերմինը ակադեմիկոսներ Ստեֆանի Մայերը և Բիրգիթ Սաուերը նկարագրել են որպես «դատարկ նշան», իսկ Ագնեշկա Գրաֆը որպես «հիանալի անուն այն բոլոր պահպանողական կաթոլիկների համար, որոնք արհամարհում են»։ Գենդերային գաղափարախոսության գաղափարը որոշների կողմից նկարագրվել է որպես բարոյական խուճապ կամ դավադրության տեսություն, քանի որ այն պնդում է, որ գոյություն ունի գաղտնի կաբալա, որը խարխլում է հասարակությունը։ Եվրախորհրդարանի զեկույցը Եվրոպայում հակագենդերային շարժման աճը կապում է ապատեղեկատվական արշավների հետ, որոնք հիմնականում հովանավորվում են Ռուսաստանի կողմից։

Շարժումը բխում է կաթոլիկ աստվածաբանությունից և կարող է թվագրվել քսաներորդ դարի վերջով, սակայն բողոքի ցույցերը, որոնք ուշադրություն դարձրին շարժմանը, սկսվեցին միայն 2012-2013 թվականներին։ Գենդերային հետազոտող Անդրեա Պետյոն նշում է, որ հակագենդերային շարժումը դասական հակաֆեմինիզմի ձև չէ, այլ «հիմնականում նոր երևույթ, որը սկսվել է նոր աշխարհակարգ հաստատելու համար»։

Տերմինաբանություն
-----------------

Ոչ անգլիախոս երկրներում շատ հակագենդերային ակտիվիստներ խուսափում են օգտագործել «գենդեր» բառի ժողովրդական թարգմանությունները հօգուտ անգլերեն բառի, խթանելու այն գաղափարը, որ գենդերը օտար հասկացություն ։

Գենդերային գաղափարախոսության հայեցակարգը չունի համահունչ սահմանում և ընդգրկում է մի շարք խնդիրներ. այս պատճառով ակադեմիկոսներ Ստեֆանի Մայերի և Բիրգիթ Զաուերի կողմից այն նկարագրվել է որպես «դատարկ նշան», իսկ Ագնեշկա Գրաֆի կողմից որպես համառ տերմին «բոլոր պահպանողական կաթոլիկների համար, որոնք արհամարհում են»։

Գենդերային գաղափարախոսություն տերմինը և հարակից գենդերային տեսություն և գենդերիզմ տերմինները, որոնք օգտագործվում են փոխադարձաբար, համարժեք չեն գենդերային ուսումնասիրությունների ակադեմիական կարգապահությանը, որի շրջանակներում առկա են զգալի հակասություններ և տարաձայնություններ:Հակագենդերային կողմնակիցները հաճախ տեղյակ չեն այս բանավեճերի և տարաձայնությունների մասին։ Էլիզաբեթ Քորեդորը գրում է. «գենդերային գաղափարախոսությունը ծառայում է որպես սեռի, սեռի և սեքսուալության էմանսիպացիոն պատկերացումների և՛ քաղաքական, և՛ իմացաբանական հակապահանջ»։ Նա հավելում է, որ հակագենդերային շարժումը համատեղում է «գենդերային գաղափարախոսության» հռետորաբանությունը ԼԳԲՏ և ֆեմինիստական շարժումների ներսում առկա բաժանումները շահագործելու փորձերի հետ։ Շարժումը տարբեր սուբկյեկտների մեղադրում է կրողը լինելու «գենդերային գաղափարախոսության», այդ թվում՝ «ազատական, կանաչ կամ ձախ քաղաքական գործիչների, կանանց իրավունքների ակտիվիստների, ԼԳԲՏ ակտիվիստների, պետական կառավարման գենդերային քաղաքականության պատասխանատուների և գենդերային ուսումնասիրությունների գիտնականների»։

Ծագման տեսություններ
--------------------

Կան տարբեր տեսություններ այն մասին, թե երբ և որտեղ է ծագել հակագենդերային շարժումը։

### Միջազգային գիտաժողովներ 1990-ականների կեսերին

Որոշ գիտնականներ, որոնք ուսումնասիրում են հակագենդերային շարժումը, դրա սկզբնավորումը թվագրում են 1990-ականների Կաթոլիկ Եկեղեցու քննարկումներին՝ հակազդելու ՄԱԿ-ի 1994 թվականի Բնակչության և զարգացման միջազգային համաժողովի և 1995 թվականի կանանց համաշխարհային համաժողովի արդյունքներին, որից հետո ՄԱԿ-ը սկսեց ճանաչել սեռական հարաբերությունները և վերարտադրողական իրավունքները

Սուրբ Աթոռը մտավախություն ուներ, որ այս ճանաչումը կհանգեցնի նրան, որ աբորտը կդիտվի որպես մարդու իրավունք, մայրության ապալեգիտիմացում և միասեռականության նորմալացում։ Գենդեր տերմինը «Սուրբ Աթոռը հասկացել է որպես բնական ընտանիքը հարձակվելու և ապակայունացնելու ռազմավարական միջոց»։ 1997թ.-ին ամերիկացի լրագրող Դեյլ Օ'Լիրին, ով կապված է *Opus Dei*-ի հետ, գրեց «Գենդերային օրակարգը» վերնագրով գիրք. «Գենդերային օրակարգը շրջում է դեպի համայնքներ ոչ թե որպես հսկա նավ, այլ որպես սուզանավ, որը որոշել է հնարավորինս քիչ իրեն բացահայտել»։

Կաթոլիկ մտքերում գենդերային գաղափարախոսությունը առաջացել է Հովհաննես Պողոս II-ի մարմնի աստվածաբանությունից, որտեղ սեռերը համարվում են տարբեր և փոխլրացնող : Թեև հակագենդերային շարժման գաղափարները մշակվել են մինչև 2003 թվականը, շարժման հետ կապված բողոքի ցույցեր առաջին անգամ ի հայտ են եկել եվրոպական որոշ երկրներում մոտ 2012–2013 թվականներին։ Թեև այն դեռևս քարոզվում է կաթոլիկ դերասանների կողմից, հակագենդերային շարժումն ավելի ընդհանուր տարածում է գտել աջակողմյան հատվածում մինչև 2019 թվականը։

### 1980-ականների Եկեղեցու ծագումը

Որպես այլընտրանք, հակագենդերային շարժումը թվագրվել է 1980-ականների սկզբին, երբ կարդինալ Ջոզեֆ Ռատցինգերը, ավելի ուշ Հռոմի Պապ Բենեդիկտոս 16-րդը, նկատեց, որ ֆեմինիստական գրքերը, որոնք պնդում էին, որ գենդերը սոցիալապես կառուցված է, բեսթսելլերներ էին Գերմանիայում և նկատեց փոփոխություններ գերմանական օրենսդրության մեջ, որոնք թույլ են տալիս տրանսգենդերներին օրինական կերպով փոխել իրենց սեռը։

Հետագա զարգացումներ
-------------------

### Տրանսբացառական արմատական ֆեմինիզմ կամ գենդերային քննադատական ֆեմինիզմ

Բասսին և ԼաՖլերը նշում են, որ «տրանսբացառական ֆեմինիստական (TERF) շարժումը և այսպես կոչված հակագենդերային շարժումը հազվադեպ են տարբերվում որպես հստակ սահմանադրություններով և նպատակներով շարժումներ»։

Կենտրոնական գործիչներ և խնդիրներ
--------------------------------

Հակագենդերային շարժման հիմնական կողմնակիցներից են Դեյլ Օ'Լիրին, Միշել Շոյանսը, Թոնի Անատրելլան, Գաբրիել Կուբին և Մարգարիտ Փիթերսը (Վիքիտվյալներ)։ Ըստ Լուկաշ Վավրովսկու, հնարավոր չէ գիտական դիսկուրս ունենալ գենդերային հետազոտությունների գիտնականների և հակագենդերային կողմնակիցների միջև, քանի որ առաջինների համար գենդերը գիտական հասկացություն է, որը կարելի է հետազոտել և կեղծել, մինչդեռ հակագենդերային կողմնակիցներն իրենց փաստարկները բխում են. Աստծո կողմից փոխանցված տրանսցենդենտալ ճշմարտություններ, որոնք ենթակա չեն էմպիրիկ ստուգման։

Եվրախորհրդարանում իտալական Լեգայի, բրիտանական Brexit կուսակցության (2020 թվականի հունվարի 31-ին լքած խորհրդարանը), Լեհաստանի Օրենք և արդարադատություն, Հունգարիայի *Fidesz*-ի և Ֆրանսիայի *Rassemblement National*-ի ընտրությունների ուժեղ արդյունքները նպաստեցին շարժման աճին։ Եվրախորհրդարանի այս պատգամավորների մեծ մասը պատկանում է աջ պոպուլիստական և ազգայնական Identity and Democracy (*ID*) կամ Եվրոպական պահպանողականների և բարեփոխիչների (*ECR*) խորհրդարանական խմբերին։ Այնուամենայնիվ, կան նաև Եվրոպական խորհրդարանի անդամներ, որոնք ներկայացնում են այս տեսակետները Եվրոպական ժողովրդական կուսակցության (ԵԺԿ) և Սոցիալիստների և դեմոկրատների առաջադիմական դաշինքի խմբերում։

Հակագենդերային շարժման անդամները դեմ են վերարտադրողական որոշ իրավունքներին, մասնավորապես՝ աբորտին, ինչպես նաև որոշ ԼԳԲՏ իրավունքների, հատկապես միասեռ ամուսնություններին, ինչպես նաև գենդերային բռնության դեմ որոշ արշավներին : Նրանք կարող են նաև պայքարել հակաահաբեկչական ծրագրերի, դպրոցներում սեռական կրթության և բարձրագույն կրթության գենդերային ուսումնասիրությունների դեմ։ Ըստ Կովացու, ոչ բոլոր շարժումները, որոնք համապատասխանում են «հակասեռական» պիտակին (հակադրվելով «գենդերին» կամ «գենդերային գաղափարախոսությանը») բացահայտ հակաֆեմինիստական կամ հակա-ԼԳԲՏ են, իսկ հակագենդերային շարժումը նոր երևույթ է։ նախկին հակաֆեմինիզմից և հոմոֆոբիայից։ Հակագենդերային շարժումը հոմանիշ չէ ծայրահեղ աջերի հետ, քանի որ ոչ բոլոր ծայրահեղ աջ շարժումներն են պաշտպանում հակագենդերային տեսակետները, իսկ հակագենդերային թեմաները դուրս են գալիս ծայրահեղ աջերից։

### «Գենդերային գաղափարախոսություն».

Հակագենդերային շարժումը հաճախ օգտագործում է «գենդերային գաղափարախոսություն» տերմինը։ Հակագենդերային ակտիվիստները կարող են ներկայացնել ԵՄ-ն և միջազգային կազմակերպությունները որպես շահարկվող լոբբիների կողմից, ինչպիսիք են ամերիկացի միլիարդատերերը, մասոնները, ֆեմինիստները կամ հրեաները։ Այն գաղափարը խթանելու համար, որ գենդերը օտար հասկացություն է, որը պարտադրված է կոռումպացված էլիտաների կողմից, նրանք հաճախ օգտագործում են անգլերեն գենդեր բառը, այլ ոչ թե թարգմանությունը տեղական լեզվով։ Կողմնակիցները ներկայանում են որպես խոսքի, մտքի, խղճի ազատությունների պաշտպաններ ընդդեմ «գենդերային գաղափարախոսության», որին նրանք անվանում են «տոտալիտար»։

Սա, իբր, դրդված է գաղտնի կաբալայի կամ օտարերկրյա կազմակերպությունների կողմից (օրինակ՝ Եվրոպական միությունը, Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը կամ ՄԱԿ-ը) ընտանիքները, կաթոլիկ եկեղեցին, ազգը կամ արևմտյան քաղաքակրթությունը թուլացնելու, խարխլելու կամ ոչնչացնելու նպատակով ։

Հարակից հասկացություններ
------------------------

Ըստ սոցիոլոգներ Ռոման Կուհարի և Դեյվիդ Պատերնոտի, «գենդերային գաղափարախոսության» գյուտը սերտորեն կապված է Կաթոլիկ Եկեղեցու բանավեճերի հետ։ Հռոմի Ֆրանցիսկոս պապը հայտարարել է, որ «գենդերային գաղափարախոսությունը» կխաթարի կաթոլիկ եկեղեցու դիրքորոշումը գենդերային փոխլրացման հարցում՝ համեմատելով այն միջուկային զենքի հետ և ասել է, որ դա «հերոդոսներից է, որը ոչնչացնում է, մահ է ծրագրում, այլանդակում է դեմքը»: 2019 թվականին Կաթոլիկ եկեղեցին հրապարակեց առաջին խոշոր փաստաթուղթը, որը վերաբերում է հատկապես «գենդերային գաղափարախոսությանը», որտեղ ասվում է, որ գոյություն ունեն միայն երկու կենսաբանորեն որոշված սեռեր։ Հակգենդերային շարժումը սերտորեն կապված է աջ պոպուլիզմի, ազգայնականության և քրիստոնեական աջերի հետ։

Ըստ Կուհարի և Պատերնոտի, «հակասեռական արշավները աջ պոպուլիստական ալիքի ուղղակի հետևանքն են, սակայն դեպի աջ անցումը ուժեղացնում է այս արշավները և նրանց տալիս նոր աջակիցներ, ովքեր ստանձնել են «գենդերային գաղափարախոսության» հայեցակարգը, որը կիսում է որոշ գաղափարական կառույցներ աջ պոպուլիստական գաղափարախոսության հետ»։ Իրենց պոպուլիստական շրջանակներին համապատասխան՝ հանրաքվեները հաճախ օգտագործվում են հակագենդերային շարժման ցանկալի արդյունքներն ապահովելու համար։

Վերլուծություններ և պատասխաններ
-------------------------------

Հանդե Էսլեն-Զիան պնդում է, որ հակագենդերային շարժումը վերաբերում է այն, ինչ նա անվանում է «տրոլային գիտություն», որը նա նկարագրում է որպես «(խեղաթյուրված) գիտական փաստարկներ, որոնք ձևավորվել են պոպուլիստական դիսկուրսի մեջ՝ ստեղծելով այլընտրանքային պատմություն գենդերային հավասարության հասկացությունների վերաբերյալ»։

Ըստ Մարտա Ռավլուշկոյի՝ հակագենդերային շարժումը մասամբ հակադարձ արձագանք է դեմոկրատական ճանապարհով ընտրված ազգային կառավարություններից չընտրված իրավահավասարության մարմիններին և միջազգային կազմակերպություններին, ինչպիսիք են Եվրամիությունը, որոնք փոփոխություններ են պահանջում։ Քանի որ այս քաղաքականությունը չի հաստատվում ընտրողների կամ նրանց ընտրված ներկայացուցիչների կողմից, դրանք առաջացնում են ժողովրդավարական դեֆիցիտ։ Նա նշում է, որ «գենդերային հավասարության քաղաքականություններն իրականացվել են առանց ավելի լայն լսարան ներգրավելու կամ հանրային բանավեճերի»։

Ըստ տարածաշրջանի
----------------

Երթ ընդդեմ «գենդերային գաղափարախոսության» Չիլիում, 27 հոկտեմբերի 2018թ
Հակագենդերային շարժումը ի հայտ եկավ Եվրոպայում 2010-ականների սկզբին և 2019-ի դրությամբ առաջադիմում էր Լատինական Ամերիկայում։ Շարժումը անդրազգային է, տարբեր երկրներում արշավներով, որոնք փոխառում են ռազմավարություններն ու հռետորաբանությունը այլ երկրներից։ Այնուամենայնիվ, առանձին երկրներում հակագենդերային շարժումը համընկնում է ազգայնականության և ազգային ինքնիշխանության կոչերի հետ։ Բացի կաթոլիկությունից, հակագենդերային հռետորաբանությունը օգտագործվում է այլ քրիստոնյաների, կոնֆուցիացիների, հինդուների, մուսուլմանների և հրեաների կողմից։

Գենդերային գաղափարախոսության գաղափարը բնութագրվել է որպես բարոյական խուճապ կամ դավադրության տեսություն։ Ըստ *The Conversation*-ի համար գրող երկու քաղաքական հոգեբանների, դավադրության տեսությունը նպաստեց 2020 թվականին Լեհաստանում բանավեճին «արդյո՞ք կորոնավիրուսային համաճարակը պատիժ է գենդերային տեսության համար»։ 2019 թվականի հոկտեմբերին անցկացված Ipsos-ի հարցումը ցույց է տվել, որ մինչև 40 տարեկան լեհ տղամարդկանց մի մասը կարծում է, որ «ԼԳԲՏ շարժումը և գենդերային գաղափարախոսությունը» «21-րդ դարում իրենց առջև ծառացած ամենամեծ սպառնալիքն են»։

Գունդա Վերների ֆեմինիզմի և գենդերային ժողովրդավարության ինստիտուտից arie Wittenius-ը պնդում է, որ «գենդերային գաղափարախոսություն» տերմինը «գործում է որպես ռասիզմի, հակասեմիտիզմի, հոմոֆոբիայի և տրանսֆոբիայի, էթնիկ ազգայնական գաղափարների, ինչպես նաև էլիտաների նկատմամբ թշնամանքի լայն տարածում»

I2022 թվականի փետրվարին Եվրախորհրդարանի Կանանց իրավունքների և գենդերային իրավահավասարության կոմիտեն կազմակերպեց հանրային լսումներ «Հակագենդերային շարժման դեմ պայքարում» թեմայով՝ ընդգծելով հակագենդերային շարժումը որպես գենդերային հավասարության սպառնալիք։

### Եվրոպա

Մինչ հակագենդերային շարժման ի հայտ գալը, ակտիվիստներն ու գիտնականները կարծում էին, որ Եվրոպան գնում է դեպի ամբողջական գենդերային հավասարություն և լիակատար ԼԳԲՏ իրավունքներ, որոնց լուրջ հակազդեցությունը համարվում էր անցյալից մնացորդ կամ այլապես երևույթ՝ սահմանափակված Արևելյան Եվրոպայով և Կաթոլիկ երկրներով։ Հակգենդերային շարժումն ապացուցեց, որ այս ընկալումը ճիշտ չէ։

2019 թվականի փետրվարին Եվրախորհրդարանը բանաձև է ընդունել ընդդեմ «ԵՄ-ում կանանց իրավունքների և գենդերային հավասարության հակազդեցության»։

#### Բուլղարիա

2023 թվականի փետրվարին Բուլղարիայի սոցիալիստական կուսակցությունը կոչ արեց ազգային հանրաքվե անցկացնել «Գենդերային գաղափարախոսության» վերաբերյալ։ Ավելի ուշ՝ ամսվա ընթացքում, կուսակցությունը գովաբանեց Գերագույն դատարանի որոշումը, ըստ որի՝ միայն կենսաբանական սեռը կարող է թվարկվել պետական փաստաթղթերում և չի կարող փոփոխվել։

#### Ֆրանսիա

Երթ Փարիզում մայիսի 26, 2013թ․
Ֆրանսիայում հակագենդերային շարժումը գլխավորում են Ֆարիդա Բելղուլը և La Manif pour tous (LMPT), բողոքի շարժում, որը սկիզբ է առել 2013 թվականի սկզբին Ֆրանսիայում միասեռ ամուսնությունների դեմ և միասեռ ամուսնությունների օրինականացումից հետո ուղղված հավասարության կրթական ծրագրերի դեմ։ 2013թ. մայիսին Ֆրանսիայում հակագենդերային շարժումը կեղծ լուրեր և կեղծիքներ է տարածել, ինչպես, օրինակ, այն պնդումը, որ ֆրանսիական մանկապարտեզներում ձեռնաշարժություն է դասավանդվում ։

#### Գերմանիա

Գերմանիայում աջ ծայրահեղականներն ու աջ պոպուլիստները մոբիլիզացվել են ընդդեմ «գենդերային խելագարության» հայեցակարգի, որը 2013 թվականին նեոնացիստների կոչով բնութագրվում էր որպես «զենք» «գերմանացի ժողովրդի» դեմ։

Նույնիսկ ծայրահեղ աջից դուրս, գենդերային մեյնսթրիմինգի վերաբերյալ քննադատական քննարկումներ են եղել 2006 թվականից, երբ Եվա Հերմանը մեկնաբանել է կանանց դերը հասարակության մեջ, իսկ *Frankfurter Allgemeine Zeitung*-ը քննարկել է «քաղաքական սեռի փոփոխությունը»։ Աջ ծայրահեղականները սա օգտագործեցին որպես գենդերային ինտեգրման դեմ ուղղված նպատակային արշավի նախերգանք։

Բացի այդ, 2013 թվականից ի վեր ֆունդամենտալիստական քրիստոնեական բողոքի ակցիայի Demo für Alle (de) դաշինքը մոբիլիզացվել է միասեռ ամուսնությունների և գենդերային ինտեգրման դեմ։

#### Հունգարիա

Ըստ Էսթեր Կովացիի և Անդրեա Պետոյի, որոնք գրել են 2017 թվականին, երկրում «ոչ մի էական հակագենդերային շարժում» չի եղել, այլ «շոշափելի հակագենդերային դիսկուրս», հատկապես 2010-ականների վերջին։ Նրանք գրում են, որ հունգարական հակագենդերային դիսկուրսն առաջացել է 2008 թվականին, երբ դասագիրք է հրատարակվել, որը քննադատության է ենթարկվել Ֆիդեսի պատգամավորի կողմից։ Քաղաքական գործիչն ասաց, որ դասագիրքը պարունակում է «գենդերային գաղափարախոսություն», և որ «այդ տենդենցի ամենամեծ վտանգն այն է, որ հասարակությունը կկորցնի իր սեռական ինքնությունը»։ Քաղաքականության մեջ հակագենդերային դիսկուրսն առաջին անգամ մեծ տեղ գտավ 2010 թվականին, երբ ձախակողմյան կառավարությունը նախադասություն մտցրեց ազգային ուսումնական ծրագրում, որտեղ ասվում էր, որ վաղ մանկության մանկավարժները պետք է «կանխամտածված խուսափեն գենդերային կարծրատիպերի ցանկացած ուժեղացումից և նպաստեն նախապաշարմունքների վերացմանը սեռերի սոցիալական հավասարություն» թեմայով։

**Իտալիա**

Իտալիայում հակագենդերը հովանավորվել է *Lega Nord* կուսակցության, ինչպես նաև *Pro Vita* (կապված նեոֆաշիստական *New Force* կուսակցության հետ) և *Manif pour Tous Italia* խմբերի կողմից, որը հետագայում կոչվեց *Generazione Famiglia*: 2018 թվականի Իտալիայի համընդհանուր ընտրություններում Lega Nord-ը կաթոլիկ կազմակերպությունների անդամներին ներառեց իր ընտրական ցուցակներում՝ կնքելով հակագենդերային դաշինք։

#### Լիտվա

2020 թվականի Լիտվայի խորհրդարանական ընտրությունները և «Հայրենիք միություն» և «Ազատություն» կուսակցության միջև կոալիցիայի ձևավորումը, որը դրական դիրքորոշում ունի ԼԳԲՏ-ի հետ կապված քաղաքականության վերաբերյալ, հանգեցրին հակագենդերային շարժումների ձևավորմանը, ինչպիսիք են Լիտվայի ընտանեկան շարժումը և քաղաքական կուսակցությունները, ինչպիսիք են Ազգայինը Դաշինք։

#### Նորվեգիա

Գենդերային հետազոտությունների գիտնական Էլիզաբեթ Լ. Էնգեբրեցենը հայտնաբերել է այնպիսի խմբեր, ինչպիսիք են Կանանց միջազգային հռչակագրի նորվեգական մասնաճյուղը և *LLH2019-ը՝ LGB* դաշինքի ինքնահռչակ քույր կազմակերպությունը, որպես Նորվեգիայում հակագենդերային հիմնական դերակատարներ։ Ըստ Էնգեբրեցենի, այդ խմբերը «ժողովրդավարությանը սպառնացող բարդ սպառնալիքի» մաս են կազմում։

#### Լեհաստան

Կաթոլիկ միասեռականների դեմ ցուցարարները 2018 թվականին Ռզեսովում հավասարության երթի ժամանակ
2013-ի վերջին գենդեր տերմինը, որը սահմանափակված էր ակադեմիական դիսկուրսով, տարածվեց որպես աջակողմյան և կաթոլիկ եկեղեցու հակագենդերային արշավի մի մաս։ «Գենդերային գաղափարախոսության» դեմ արշավը խթանում է իշխող, ազգային-պահպանողական PiS կուսակցությունը, Կաթոլիկ եկեղեցու հիերարխիան և ավելի արմատական ազգայնական խմբերը, որոնց հետ PiS-ն ունի հեղհեղուկ սահմաններ՝ Համալեհ երիտասարդություն, Լեհաստանի ազգային վերածնունդ և ազգային-արմատական ճամբար։ Սոցիոլոգներ Պյոտր Ժուկը (pl) և Պավել Ժուկը գրում են, որ «Լեհաստանում իրավունքներն ընկալում են և՛ ֆեմինիստական, և՛ միասեռական շրջանակները որպես սպառնալիք ազգային ինքնության համար, որը կապված է կաթոլիկ կրոնի հետ և որպես սպառնալիք ավանդական ընտանիքի մոդելին և սոցիալական կարգին»։ Լեհաստանի աջերի հակաԼԳԲՏ հռետորաբանությունը մեծացավ 2015 թվականի եվրոպական միգրանտների ճգնաժամի ավարտից հետո, որի ընթացքում աչքի ընկավ հակամիգրանտների հռետորաբանությունը։ Հակագենդերային հռետորաբանությամբ ԼԳԲՏ համայնքը ծառայում էր որպես քավության նոխազ կամ դիվականացված թշնամի, որը պահանջում էր պոպուլիստական քաղաքականությունը։

2020 թվականին 1000 լեհերի ներկայացուցչական ընտրանքի հարցումը պարզել է, որ 30%-ը հավատում է գենդերային դավադրության գոյությանը, որը «սահմանվում է որպես քրիստոնեական ավանդույթները մասամբ ոչնչացնելու գաղտնի ծրագիր՝ հանրային լրատվամիջոցները վերահսկողության տակ վերցնելու միջոցով». : Հարցումը պարզել է, որ գենդերային դավադրության նկատմամբ հավատը չի փոխկապակցվում կրոնականության հետ. այն խստորեն կապված էր այն համոզմունքի հետ, որ կաթոլիկ եկեղեցին պետք է արտոնյալ դիրք զբաղեցնի հասարակության մեջ և ԼԳԲՏ մարդկանց որպես հարևաններ մերժելու։ Մարտա Ռավլուշկոն ենթադրում է, որ լեհերը կարող են հակված լինել դավադրություններ գտնելու՝ կոմունիստական իշխանության ժամանակ իրական դավադրությունների պատճառով։ 2020 թվականի հունիսին Լեհաստանի նախագահ Անջեյ Դուդան *PiS*-ից ուշադրություն հրավիրեց, երբ ԼԳԲՏ-ն անվանեց «գաղափարախոսություն» և «նեոբոլշևիզմի» ձև՝ 2020 թվականի Լեհաստանի նախագահական ընտրություններից առաջ։

### Հյուսիսային Ամերիկա

#### Միացյալ Նահանգներ

2021 թվականին Պուերտո Ռիկոն երթ ապրեց ընդդեմ հանրակրթական դպրոցներում «Գենդերային տեսանկյունի ուսումնական ծրագրի» ներդրման, որը ստեղծվել էր նախկին նահանգապետ Ալեխանդրո Գարսիա Պադիլլայի օրոք և ուժի մեջ էր մտնում նահանգապետ Պեդրո Պիերլուիսիի օրոք։ Տասնյակ հազարանոց երթերը միջոցառումը որակեցին որպես «Գենդերային գաղափարախոսության» դեմ երթ։ Ելույթ ունեցողների թվում էին եպիսկոպոս Դանիել Ֆերնանդես Տորեսը, քաղաքագետ Ագուստին Լաջեն, այլ կրոնական առաջնորդների հետ միասին։

### Լատինական Ամերիկա

#### Բրազիլիա

Բրազիլիայի նախկին նախագահ Ժաիր Բոլսոնարոն «գենդերային գաղափարախոսներին» բնորոշել է որպես պահպանողական քրիստոնեությանը հակադրվող ուժ։ Նա նաեւ ասաց, որ ցանկանում է արգելել «գենդերային գաղափարախոսությունը դպրոցներում»։

#### Կոլումբիա

2016-ին Կոլումբիայի խաղաղության համաձայնագրի հանրաքվեի ժամանակ ավետարանական քրիստոնեական խմբերը և աջ քաղաքական գործիչները, ովքեր դեմ էին խաղաղության համաձայնագրին, պնդում էին, որ պայմանագրում ԼԳԲՏ անձանց պաշտպանությունը «գենդերային գաղափարախոսություն պարտադրելու գործիք է».: Սա օգնեց դրդել ավետարանական ընտրազանգվածի մեծ մասին ընդդիմանալ համաձայնագրին, որն ի վերջո մերժվեց ընտրողների կողմից՝ 50,22% (Ոչ) դեպի 49,78% (Այո)։

### Մերձավոր Արևելք

#### Իրաք

2023 թվականին Իրաքի կառավարությունը հրաման է արձակել, որով լրատվամիջոցներին պաշտոնապես արգելում է օգտագործել «գենդեր» բառը։ Այն նաև պարտավորեցրել է խուսափել «միասեռականություն» բառից՝ հօգուտ «սեռական շեղումների»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  Kováts, 2016, էջ 175
2. 1 2 3 4  Mayer, Sauer, էջ 23
3. ↑  Pearce Ruth, Erikainen Sonja, Vincent Ben (2020)։ «TERF wars: An introduction»։ *The Sociological Review* **68** (4): 677–698։ doi:10.1177/0038026120934713  `|doi-access=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն); `|s2cid=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
4. ↑  Kováts, Põim, էջ 11
5. 1 2 3  Rawłuszko, 2019, էջ 2
6. 1 2  Graff, 2016, էջ 268
7. 1 2  Careaga-Pérez, 2016, էջ 251
8. 1 2  Żuk, Żuk, էջ 1
9. ↑  Zottola Angela, Borba Rodrigo (2022)։ «"Gender ideology" and the discursive infrastructure of a transnational conspiracy theory»։ *Conspiracy Theory Discourses* (անգլերեն)։ John Benjamins։ էջեր 465–488 [473]
10. 1 2 3 4  Marchlewska *et al.*, 2019, էջ 766
11. ↑  «Disinformation campaigns about LGBTI+ people in the EU and foreign influence»։ European Parliament։ 2021
12. 1 2  Kuhar, Paternotte, էջ 12
13. ↑  Pető, 2021, էջ 42
14. 1 2  Kuhar, Paternotte, էջ 14
15. ↑  Kováts, 2018, էջեր 2, 8
16. 1 2 3  Corredor, 2019, էջ 617
17. 1 2  Case Mary Anne (2019)։ «Trans Formations in the Vatican's War on 'Gender Ideology'»։ *Signs: Journal of Women in Culture and Society* (University of Chicago Press) **44** (3): 639–664։ ISSN 0097-9740։ doi:10.1086/701498  `|s2cid=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
18. 1 2  Abdou Leila Hadj (2021-08-14)։ «Religion and Gender»։ in Haynes Jeffrey։ *The Routledge Handbook of Religion, Politics and Ideology* (անգլերեն)։ Routledge։ ISBN 978-1-000-41700-5
19. ↑  Kováts, 2016, էջ 178
20. ↑  Careaga-Pérez, 2016, էջեր 251–252
21. ↑  Kuhar, Paternotte, էջ 9
22. ↑  Kuhar, Paternotte, էջեր 7, 9–10
23. 1 2  Kuhar, Paternotte, էջ 10
24. ↑  Kováts, 2016, էջեր 178–179
25. ↑  Bassi Serena, LaFleur Greta (2022)։ «Introduction: TERFs, Gender-Critical Movements, and Postfascist Feminisms»։ *Transgender Studies Quarterly* **9** (3): 311–333։ doi:10.1215/23289252-9836008  `|s2cid=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն); `|doi-access=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
26. ↑  Kováts, 2016, էջ 179
27. ↑  Wawrowski, 2017, էջ 16
28. ↑  «The transnational anti-gender movement in Europe | Gunda-Werner-Institut»։ *Heinrich-Böll-Stiftung* (անգլերեն)։ Վերցված է 2022-09-03
29. 1 2  Corredor, 2019, էջ 614
30. 1 2  Kováts, 2016, էջ 176
31. ↑  Kováts, 2020, էջ 76
32. ↑  Kováts, 2016, էջ 184
33. ↑  Kuhar, Paternotte, էջեր 2, 6
34. ↑  Corredor, 2019, էջեր 628–629
35. 1 2  Kuhar, Paternotte, էջ 5
36. ↑  Marchlewska *et al.*, 2019, էջ 767
37. ↑  Kuhar, Paternotte, էջ 8
38. 1 2 3 4  Cichocka Aleksandra, Marchlewska Marta (23 March 2020)։ «How a gender conspiracy theory is spreading across the world»։ *The Conversation*։ Վերցված է 6 August 2020
39. ↑  Dahl, kennedy-macfoy, էջ 1
40. ↑  Kuhar, Paternotte, էջ 13
41. ↑  Kuhar, Paternotte, էջ 15
42. ↑  Eslen-Ziya Hande (2020)։ «Right-wing populism in New Turkey: Leading to all new grounds for troll science in gender theory»։ *HTS Teologiese Studies* **76** (3)։ doi:10.4102/hts.v76i3.6005  `|s2cid=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն); `|doi-access=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
43. ↑  Rawłuszko, 2019, էջեր 1, 2–3
44. ↑  Rawłuszko, 2019, էջ 3
45. 1 2  Paternotte David (30 March 2020)։ «Backlash: A misleading narrative»։ *Engenderings* (London School of Economics)։ Վերցված է 7 August 2020
46. ↑  Corredor, 2019, էջեր 613–614
47. ↑  Kuhar, Paternotte, էջ 2
48. 1 2 3  Kuhar, Paternotte, էջ 3
49. ↑  Corredor, 2019, էջ 620
50. ↑  Butler Judith (2019)։ «What Threat? The Campaign Against "Gender Ideology"»։ *Glocalism* **2019** (3)։ doi:10.12893/gjcpi.2019.3.1
51. ↑  «Gender as symbolic glue. How 'gender' became an umbrella term for the rejection of the (neo)liberal order»։ *Zeitschrift LuXemburg* (de-DE)։ 2018-09-26։ Վերցված է 2021-01-19
52. ↑  Walker Shaun, Tait Christian Davies Robert (2019-10-25)։ «Anti-LGBT rhetoric stokes tensions in eastern Europe»։ *The Guardian* (en-GB)։ ISSN 0261-3077։ Վերցված է 2020-01-28
53. ↑  «The transnational anti-gender movement in Europe»։ GWI։ Վերցված է 31 December 2022
54. ↑  «Pride vs. indignity: political manipulation of homophobia and transphobia in Europe»։ Council of Europe։ 16 August 2021
55. ↑  «Public Hearing on "Countering the anti-gender movement"»։ European Parliament։ Վերցված է 31 December 2022
56. ↑  Sosa, 2021, էջ 3
57. ↑  Rawłuszko, 2019, էջեր 9–10
58. ↑  2018/2684(RSP), Experiencing backlash in women's rights and gender equality in the EU
59. ↑  «The Bulgarian Socialist Party wants to Hold a Referendum on Gender Ideology»
60. ↑  «Bulgarian Supreme Court Rules Against Transgender People's Rights»։ 21 February 2023
61. 1 2  Caldini Camille (28 January 2014)։ «"Masturbation", "théorie du genre" à l'école... Décryptage de cinq folles rumeurs»։ *Franceinfo* (ֆրանսերեն)։ Վերցված է 6 August 2020
62. ↑  Harsin, 2018, էջ 43
63. ↑  Gallot, Pasquier
64. 1 2  Lang Juliane (20 November 2017)։ «'Gender' und 'Genderwahn'» ['Gender' and 'Gender madness' – latest bogeyman of the extreme right]։ *BPB* (գերմաներեն)։ Federal Agency for Civic Education։ Վերցված է 28 August 2021
65. ↑  Schlegel Theresa (2018-05-09)։ *Deutungsmuster des Geschlechterverhältnisses im "anti-genderistischen" Diskurs am Beispiel der Proteste ("Demo für Alle") gegen den Bildungsplan von Baden-Württemberg 2015* [*Patterns of interpretation of gender relations in "anti-genderist" discourse using the example of protests ("Demo für Alle") against the 2015 Baden-Württemberg education plan.*] (Master's thesis) (գերմաներեն)։ University of Potsdam։ Վերցված է 28 August 2021
66. ↑  Kováts, Pető, էջեր 117–118
67. ↑  Kováts, Pető, էջ 118
68. ↑  Kováts, Pető, էջ 119
69. ↑  Kováts, Pető, էջեր 119–120
70. ↑  Donà, 2020, էջ 161
71. ↑  Tutti i legami tra Pro Vita e Forza Nuova
72. ↑  Bellè, Poggio, էջ 120
73. ↑  Donà, 2020, էջ 162
74. ↑  «Lietuvos šeimų sąjūdis (in Lithuanian)»։ *Lietuvos šeimų sąjūdis*
75. ↑  «Politinės partijos "Nacionalinis susivienijimas" programa (in Lithuanian)»։ *National Alliance*։ 17 March 2020
76. ↑  Engebretsen Elisabeth L. (2022)։ «Scientizing Gender? An Examination of Anti-Gender Campaigns on Social Media, Norway»։ in Eslen–Ziya H. Giorgi A.։ *Populism and Science in Europe*։ Palgrave Macmillan։ էջեր 185–206։ ISBN 978-3-030-97534-0։ doi:10.1007/978-3-030-97535-7\_9
77. ↑  Graff, 2014, էջ 431
78. ↑  Żuk, Żuk, էջ 2
79. ↑  Żuk, Żuk, էջ 3
80. ↑  Santora Marc (7 April 2019)։ «Poland's Populists Pick a New Top Enemy: Gay People»։ *The New York Times*։ Վերցված է 6 August 2020
81. ↑  Żuk, Żuk, էջեր 19–20
82. ↑  Marchlewska *et al.*, 2019, էջեր 775–776
83. ↑  Rawłuszko, 2019, էջ 17
84. ↑  Hoffman Steven (20 June 2020)։ «What is 'LGBT ideology,' and why are Polish people talking about it?»։ *The Krakow Post*։ Վերցված է 5 August 2020
85. ↑  Dellanna Alessio (15 June 2020)։ «LGBT campaigners denounce President Duda's comments on "communism"»։ *euronews* (անգլերեն)։ Վերցված է 5 August 2020
86. ↑  «March against gender ideology in schools held in Puerto Rico»
87. 1 2  William Mauricio Beltrán, Sian Creely, *Gender Ideology and the Peace Plebiscite: Colombia 2016(չաշխատող հղում)*, in *Religions* (2018), volume 9, issue 10
88. ↑  «Iraq bans media usage of words 'homosexuality,' 'gender': reports»։ 10 August 2023

Աղբյուրներ
----------

* Bellè Elisa, Poggio Barbara (2018)։ «New faces of populism: the Italian 'anti-gender' mobilization»։ in Kovala Urpo, Palonen Emilia, Ruotsalainen Maria և այլք:։ *Populism on the loose*։ Nykykulttuurin tutkimuskeskuksen julkaisuja։ ISBN 978-951-39-7401-5  `|displayeditors=` suggested (օգնություն)
* Donà Alessia (2020)։ «The populist Italian Lega from ethno-regionalism to radical right-wing nationalism: backsliding gender-equality policies with a little help from the anti-gender movement»։ *European Journal of Politics and Gender* **3** (1): 161–163։ doi:10.1332/251510819X15657567135115  `|s2cid=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
* Careaga-Pérez Gloria (2016)։ «Moral Panic and Gender Ideology in Latin America»։ *Religion and Gender* **6** (2): 251–255։ doi:10.18352/rg.10174  `|doi-access=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
* Corredor Elizabeth S. (2019)։ «Unpacking 'Gender Ideology' and the Global Right's Antigender Countermovement»։ *Signs: Journal of Women in Culture and Society* **44** (3): 613–638։ doi:10.1086/701171  `|s2cid=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
* Dahl Ulrika, kennedy-macfoy madeleine (2020)։ «(Anti) Gender Studies and Populist movements in Europe»։ *European Journal of Women's Studies* **27** (3): 282–284։ doi:10.1177/1350506820929220  `|s2cid=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
* Gallot Fanny, Pasquier Gaël (2018)։ «L'école à l'épreuve de la 'théorie du genre' : les effets d'une polémique: Introduction»։ *Cahiers du Genre* **65** (2): 5–։ doi:10.3917/cdge.065.0005  `|doi-access=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
* Graff Agnieszka (2014)։ «Report from the gender trenches: War against 'genderism' in Poland»։ *European Journal of Women's Studies* **21** (4): 431–435։ doi:10.1177/1350506814546091  `|s2cid=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
* Graff Agnieszka (2016)։ «'Gender Ideology': Weak Concepts, Powerful Politics»։ *Religion and Gender* **6** (2): 268–272։ doi:10.18352/rg.10177  `|doi-access=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
* Harsin Jayson (2018)։ «Post-Truth Populism: The French Anti-Gender Theory Movement and Cross-Cultural Similarities»։ *Communication, Culture and Critique* **11** (1): 35–52։ doi:10.1093/ccc/tcx017
* Kováts Eszter (2016)։ «The Emergence of Powerful Anti-Gender Movements in Europe and the Crisis of Liberal Democracy»։ in Köttig Michaela, Bitzan Renate, Petö Andrea։ *Gender and Far Right Politics in Europe*։ Springer։ էջեր 175–189։ ISBN 978-3-319-43533-6
* Kováts Eszter, Pető Andrea (2017)։ «Anti-gender discourse in Hungary: A discourse without a movement?»։ in Kuhar Roman, Paternotte David։ *Anti-Gender Campaigns in Europe: Mobilizing against Equality*։ Rowman & Littlefield։ էջեր 117–132։ ISBN 978-1-78660-001-1
* Kováts Eszter (2018)։ «Questioning Consensuses: Right-Wing Populism, Anti-Populism, and the Threat of 'Gender Ideology'»։ *Sociological Research Online* **23** (2): 528–538։ doi:10.1177/1360780418764735  `|s2cid=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
* Kováts Eszter, Põim Maari, eds. (2015)։ *Gender as Symbolic Glue. The Position and Role of Conservative and Far Right Parties in the Anti-gender Mobilisation in Europe.*։ Foundation for European Progressive Studies and Friedrich Ebert Foundation
* Kováts Eszter (2020)։ «Post-Socialist Conditions and the Orbán Government's Gender Politics between 2010 and 2019 in Hungary»։ in Dietze Gabriele, Roth Julia։ *Right-Wing Populism and Gender: European Perspectives and Beyond*։ transcript Verlag։ էջեր 75–99։ ISBN 978-3-8394-4980-6
* Kuhar Roman, Paternotte David (2017)։ «Introduction»։ *Anti-Gender Campaigns in Europe: Mobilizing against Equality*։ Rowman & Littlefield։ ISBN 978-1-78660-001-1
* Marchlewska Marta, Cichocka Aleksandra, Łozowski Filip, Górska Paulina, Winiewski Mikołaj (2019)։ «In search of an imaginary enemy: Catholic collective narcissism and the endorsement of gender conspiracy beliefs»։ *The Journal of Social Psychology* **159** (6): 766–779։ PMID 30870100 Ստուգեք `|pmid=`-ի արժեքը (օգնություն)։ doi:10.1080/00224545.2019.1586637  `|s2cid=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
* Mayer Stefanie, Sauer Birgit (2017)։ «'Gender ideology' in Austria: Coalitions around an empty signifier»։ in Kuhar Roman, Paternotte David։ *Anti-Gender Campaigns in Europe: Mobilizing against Equality*։ Rowman & Littlefield։ ISBN 978-1-78660-001-1
* Pető Andrea (2021)։ «Feminist Stories from an Illiberal State: Revoking the License to Teach Gender Studies in Hungary at a University in Exile (CEU)»։ *Gender and Power in Eastern Europe*։ Societies and Political Orders in Transition։ Springer International Publishing։ էջեր 35–44։ ISBN 978-3-030-53130-0։ doi:10.1007/978-3-030-53130-0\_4  `|s2cid=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
* Rawłuszko Marta (2019)։ «And If the Opponents of Gender Ideology Are Right? Gender Politics, Europeanization, and the Democratic Deficit»։ *Politics & Gender* **17** (2): 301–323։ doi:10.1017/S1743923X19000576  `|s2cid=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
* Sosa Lorena (2021)։ «Beyond gender equality? Anti-gender campaigns and the erosion of human rights and democracy»։ *Netherlands Quarterly of Human Rights* **39** (1): 3–10։ doi:10.1177/0924051921996697  `|s2cid=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն); `|doi-access=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
* Wawrowski Łukasz (2017)։ «Czy jest sens dyskutować z przeciwnikami tzw. ideologii gender?» [Does it make sense to debate the opponents of the so-called gender ideology?]։ *Chorzowskie Studia Polityczne* (լեհերեն) (14): 13–
* Żuk Piotr, Żuk Paweł (2019)։ «'Murderers of the unborn' and 'sexual degenerates': analysis of the 'anti-gender' discourse of the Catholic Church and the nationalist right in Poland»։ *Critical Discourse Studies* **17** (5): 566–588։ doi:10.1080/17405904.2019.1676808  `|s2cid=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)

Հետագա ընթերցում
----------------

* *Anti-Gender Movements on the Rise? Strategising for Gender Equality in Central and Eastern Europe*։ Publication Series on Democracy **38**։ Heinrich Böll Foundation։ 2015։ ISBN 978-3-86928-139-1
* Graff Agnieszka, Korolczuk Elżbieta (2021)։ *Anti-Gender Politics in the Populist Moment* (անգլերեն)։ Routledge։ ISBN 978-1-000-41334-2
* Hark Sabine, Villa Paula-Irene, eds. (2017)։ *Anti-Genderismus: Sexualität und Geschlecht als Schauplätze aktueller politischer Auseinandersetzungen* [*Anti-genderism: Sexuality and gender as arenas of current political conflicts*] (de, en)։ transcript Verlag։ ISBN 978-3-8394-3144-3
* Krampl Ulrike, von Tippelskirch Xenia (2017)։ «Anti-Gender-Bewegungen in Europa. Erste kritische Bestandsaufnahmen»։ *L'Homme* (գերմաներեն) **28** (2): 101–108։ doi:10.14220/lhom.2017.28.2.101
* Kuhar Roman, Paternotte David, eds. (2017)։ *Anti-Gender Campaigns in Europe: Mobilizing against Equality*։ Rowman & Littlefield։ ISBN 978-1-78660-001-1
* Lavizzari Anna (2019)։ *Protesting Gender: The LGBTIQ Movement and its Opponents in Italy*։ Routledge։ ISBN 978-1-000-76792-6
* Sauer Birgit (2019)։ «Cultural war 2.0? The relevance of gender in the radical populist-nationalist right»։ in Atzmüller Roland, Aulenbacher Brigitte, Brand Ulrich, Décieux Fabienne, Fischer Karin, Sauer Birgit։ *Capitalism in Transformation: Movements and Countermovements in the 21st Century*։ Edward Elgar Publishing։ էջեր 169–182։ ISBN 978-1-78897-424-0
* Towns Ann (2020)։ «Gender, Nation and the Generation of Cultural Difference across 'The West'»։ *Culture and Order in World Politics*։ Cambridge University Press։ էջեր 271–293։ ISBN 978-1-108-48497-8

Արտաքին հղումներ
----------------

* Anti-gender politics at London School of Economics blogs
* Responding to anti-gender at ILGA-Europe