recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ջոն Մակլին** (անգլա-շոտլ.՝ John Maclean; օգոստոսի 24, 1879(1879-08-24), Գլազգո, Լարնակշիր, Շոտլանդիա, Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն - նոյեմբերի 30, 1923(1923-11-30), Գլազգո, Շոտլանդիա, Միացյալ Թագավորություն), շոտլանդացի ուսուցիչ և հեղափոխական (մարքսիստ, սինդիկալիստ և Շոտլանդիայի անկախության կողմնակից), այսպես կոչված «Կարմիր Քլայսայդի» ժամանակաշրջանի առանցքային դեմքերից մեկը, Շոտլանդիայում Խորհրդային Ռուսաստանի ներկայացուցիչը։

Կենսագրություն
--------------

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Մակլինը զբաղեցրել է ինտերնացիոնալիստական դիրք, կազմակերպել մի շարք խոշոր հակապատերազմական գործադուլներ և ցույցեր, ինչի համար բազմիցս ձերբակալվել և հեռացվել է այն դպրոցից, որտեղ աշխատել է։

1916 թվականին երեք տարով ձերբակարվել է, որտեղից նրան ազատ են արձակել միայն 1917 թվականի զանգվածային ցույցերից հետո։ 1918 թվականի ապրիլի 15–ին կրկին ձերբակալվել է՝ այս անգամ «բոլշևիկյան ապստամբության» համար։ Նրան դատապարտել են 5 տարվա ազատազրկման, սակայն 1918 թվականի վերջին, նրա ազատ արձակման համար հզոր արշավի ճնշման տակ, կրկին ազատ են արձակել։

Մինչև իր մահը՝ 1923 թվականի նոյեմբերի 30-ը, Ջոն Մաքլինը պայքարել էր Կարմիր Շոտլանդիայի համար՝ երկրում անկախ սոցիալիստական հանրապետություն ստեղծելու համար։ Գլազգոյում նրա հուղարկավորությանը մասնակցել է մի քանի հազար մարդ։

Հիշատակ
-------

* Լենինգրադում եղել է Մակլինի պողոտա (ներկայիս անվանումը – Անգլյական պողոտա ).
* Կիրովում կա Մակլինի փողոց
* Մալոյարոսլավցում (Կալուգայի շրջան) կա Մակլինո միկրոշրջան և համանուն անունով գյուղ։

Տես նաև
-------

* Ջեյմս Քոննոլի

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  SNAC — 2010.
2. ↑  Пролетарский вектор в классовой борьбе(չաշխատող հղում)

Արտաքին հղումներ
----------------

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ սովետական (1 հրտ.) · Օքսֆորդի կենսագրական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 128502085, 12075551c · GND: 170101916 · ISNI: 0000000080942006 · LCCN: n50041829 · NKC: mub2015893014 · NLA: 35320208 · NTA: 130014249 · SUDOC: 110033663 · VIAF: 14899791 · WorldCat VIAF: 14899791 |

 |

 |
**Մեսրոպ Վազգենի Խանբաբյան** (դեկտեմբերի 7, 1934(1934-12-07), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ ֆիզիոլոգ։ Բժշկական գիտությունների դոկտոր (1974), պրոֆեսոր (1984):

Կենսագրություն
--------------

Մեսրոպ Խանբաբյանը ծնվել է Երևանում։ 1959 թվականին ավարտել է Երևանի բժշկական ինստիտուտը։ 1959 թվականից աշխատում է ՀՀ ԳԱԱ ֆիզիոլոգիայի ինստիտուտում, 1979-1981 թվականներին՝ հիշողության մոլեկուլային և բջջային մեխանիզմների լաբորատորիայի, 1981 թվականից՝ Հայաստանի պետական մանկավարժական համալսարանի մարդու և կենդանիների ֆիզիոլոգիայի ամբիոնի վարիչ։ Աշխատանքները վերաբերում են գերհույզի (ստրես) մեխանիզմներում գլխուղեղի տարբեր գոյացությունների դերի ուսումնասիրմանը։

Գլխուղեղի հետազոտությունների միջազգային կազմակերպության և մի շարք ակադեմիաների անդամ է։ ՀՀ ԳԱԱ ֆիզիոլոգների ընկերության փոխնախագահ, Բնապահպանության և կենսագործունեության անվտանգության գիտությունների միջազգային ակադեմիաների անդամ և փոխնախագահ։

Համահեղինակ է «Մարդու ֆիզիոլոգիայի հիմունքներ» (1998) բուհական դասագրքի։ Շուրջ 121 գիտական հոդվածների և 2 մենագրությունների հեղինակ է։

Երկեր
-----

* Ստրեսը և առողջությունը, Երևան, 2000։
* Норадренергические механизмы мозга, Л. 1981.
* Механизмы анализа афферентной импульсации в задней доле мозжечка. (пути и механизмы зрительной афферентации):

Գրականություն
-------------

* Айриян А. П. Армянские учёные-медики. - Ер. 1998 - 276 с. ISBN 99930-1-001-7

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005*
2. ↑  ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի հիմնարար գիտական գրադարան(չաշխատող հղում)

Վիքիդարանի պատկերանիշըՎիքիդարանի պատկերանիշը Վիքիդարանում կան նյութեր այս թեմայով՝  
**Մեսրոպ Խանբաբյան**

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 11757 |

 |
Նենադ Կրստիչը Սերբիայի բասկետբոլի ազգային հավաքականի կազմում
**Նենադ Կրստիչ** (սերբ. կյուրեղագիր՝ *Ненад Крстић*, հուլիսի 25, 1983(1983-07-25), Կրալևո, Սերբիայի Սոցիալիստական Հանրապետություն, ՀՍՖՀ), սերբ նախկին բասկետբոլիստ, կենտրոնական։ 

*Աթենք 2004-ում* և *ԵվրոԲասկետ 2005-ում* ներկայացրել է Սերբիա և Մոնտենեգրոն, իսկ երկու երկրների անջատումից հետո արդեն ներկայացրել է Սերբիան` գլխավորելով ազգային հավաքականը։

Պրոֆեսիոնալ կարիերան
--------------------

Պրոֆեսիոնալ կարիերան Կրստիչը սկսել է հայրենիքում՝ 2001 թվականին պայմանագիր կնքելով «Պարտիզան» բասկետբոլային ակումբի հետ։ «Պարտիզանում» խաղալու վերջին տարում՝ 2003-04 խաղաշրջանում, Կրստիչը Եվրոպայի առաջնության ժամանակ բերում էր միջինը 13.4 միավոր։ Նույն ակումբի կազմում Կրստիչը 3 անգամ հաղթում է ազգային առաջնությունը և 1 անգամ դառնում Ռադիով Կորաչի անվան առաջնության գավաթակիր։

Սերբիայում հաջող հանդես գալուց հետո Կրստիչը մուտք է գործում NBA-ի դրաֆթ (2002 թ.), որտեղ ընտրվում է 24-րդը՝ «Նյու Ջերսի Նեթսի» կողմից, բայց դեռ շարունակում է 2 խաղասեզոն խաղալ «Պարտիզանի» կազմում։

NBA-ի 2004–05 խաղաշրջանում Կրստիչը բավականին հաջող է հանդես գալիս որպես լիգայի նորեկ՝ ունենալով տպավորիչ միջին ցուցանիշներ. 10, 0 միավոր/խաղ, 5, 3 անդրադարձ/խաղ և 0, 84 բլոկշոտ/խաղ։ Նույն տարի դառնում է *All-Rookie NBA second team* նորեկների խորհրդանշական հավաքականի անդամ։ Հաջող է խաղում նաև նույն տարվա փլեյոֆում։

2006–07 խաղաշրջանը էլ ավելի խոստումնալից է դառնում Կրստիչի համար, երբ այս անգամ նրա վիճակագրական ցուցանիշները բեկումնային կերպով սկսում են աճել՝ 16, 6 միավոր, 6, 6 անդրադարձ և 1, 8 արդյունավետ փոխանցում։ Սակայն 2006 թվականի դեկտեմբերի 22-ին՝ «Լոս Անջելես Լեյքերսի» հետ խաղում Կրստիչը ցավոտ կերպով ոլորում է ձախ ոտքի ջիլը և բաց թողնում ոչ միայն ողջ խաղը, այլ նաև ողջ խաղաշրջանը։ Ինչևէ, ոտքի վիրահատումն անցնում է հաջող, և նա վերադառնում է մեկնարկելու 2007–08 սեզոնը։ Սեզոնը, սակայն, դառնում է հիասթափալի Կրստիչի համար. վնասվածքն իր բացասական ազդեցությունն է թողնում նրա խաղի վրա։ Հետո իր անձնական բլոգում Կրստիչը դեռ կնշեր, որ հիասթափեցրել է թիմակիցներին և խոստանում է հաջորդ խաղաշրջանում ցույց տալ մինչև տխրահռչակ վնասվածքը ունեցած խաղը։

2008-ի ամռանը Կրստիչը բանակցությունների մեջ է մտնում ռուսական սուպերլիգայի «Տրիումֆ Լյուբերցի» ակումբի հետ։ Ի վերջո կնքվում է երկու տարվա 2 միլիոն եվրո (զուտ եկամուտ) արժողությամբ պայմանագիր։

2008 թվականի դեկտեմբերի 22-ին Կրստիչը պաշտոնապես 3 տարվա պայմանագիր է կնքում NBA-ի «Օկլահոմա սիթի Թանդեր» ակումբի հետ։

2011 թվականի փետրվարի 14-ին Կրստիչը՝ Ջեֆ Գրինի և 2012 թվականի դրաֆթի առաջին ռաունդի ընտրության իրավունքի հետ փոխանակվում է «Բոստոն Սելտիքս»` Քենդրիկ Պերկինսի և Նեյթ Ռոբինսոնի դիմաց։

2011 թվականի հունիսի 22-ին Կրստիչը կրկին երկու տարվա պայմանագիր է կնքում, այս անգամ արդեն ռուսական «ԲԿՄԱ Մոսկվայի» հետ, որը 2012 թվականի Եվրալիգայի գերեզրափակչում պարտվում է հունական «Օլիմպիակոսին»։

Արտաքին հղումներ
----------------

* NBA.com էջ
* ESPN.com էջ
* Euroleague.net էջ
* FIBAEurope.com էջ
|  |
| --- |
| **Յուղաձուկ** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Կենդանիներ (Animalia) |
| **Տիպ/Բաժին** | Քորդավորներ (Chordata) |
| **Ենթատիպ** | Ողնաշարավորներ (Vertebrata) |
| **Դաս** | *Actinopteri* |
| **Ինֆրադաս** | Ոսկրային ձկներ (Teleostei) |
| **Կարգ** | *Scorpaeniformes* |
| **Ընտանիք** | *Comephoridae* |
| **Ցեղ** | **Յուղաձուկ** *(Comephorus)*Lacépède, 1800 |

**Յուղաձուկ** (լատին․՝ Comephorus) ՝ պարսատիկավորների ընտանիքի (Cottidae ) ձկների ցեղ, որն ներառում է երկու տեսակ։

Նկարագրություն
--------------

Այս առանց թեփուկների թափանցիկ ձկները ունեն լողափամփուշտ , որոնց մարմնի 35% ֊ը կազմված է ճարպից; Ապրում են Բայկալ լճի մեծ խորություններում; Ռուսերեն անվանումը «голоманка» ծագել է «голомень» բառից, որը նշանակում է «բաց ծով» և ճշտորեն արտահայտում է այդ ձկնների էկոլոգիայի առանձնահատկությունները; Նրան բնորոշ է գանգի ոսկորների բարակացումը, փորային լողակների թերզարգացում, և հակառակը, կրծքային, մեջքային, հետանցքի լողակների մեծացում։
Յուղաձուկը կարող է վերարտադրել մոտ 2000 փոքր ձկներ։ Դմիտրի Տալիևը հիշատակում է այս ձկան *Comephorus baikalensis* բազմացումը գինոգենեզի մի քանի ճանապարհով;
Փոքրիկ յուղաձկան սննդի հիմնական բաղադրիչներն են ենպիշուրան և մակրոգյետոպուսը, երկրորդայինը կամ պատահականները՝ ցիկլոպները և յուղաճկան անչափահասները; Մեծ յուղաձկան էգերի երկարությունը հասնում է 25սմ իսկ արով, քանի որ ճարպի խտությունը ավելի փոքր է քան ջրինը, սատկած ձկները բարձրանում են ջրի մակերևույթ, ջրի հատակ իջնելու փոխարեն, որը հատուկ է մյոս ձկներին;Ոմանք պննդում են, որ յուղաձկները«հալչում են արևից»; Այս ձկան ճարպը ենթաթրաբար օգտագործվում է ավելի վաղ ժամանակներում որպես որակով յուղ լամպերի համար; Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ ունեցել է մեծ դեր, վիրավորների ուժը վերականգնելու ժւներինն՝ մինչև 16սմ; Փոքրիկ յուղաձկան անհատները ավելի փոքր են՝ էգերը հասնում են մինչև 15սմ, իսկ արուները՝ 12սմ; Երբեմն յուղաձկան մնացորդները կարելի գտնել ափի մոտ, օրինակ, փոթորկից հետո, կամ սառույցի հալոցքից հետո; Մեծ ճարպային շերտի պատճառոամանակ; Յուղաձկներով սնվում են համարյա բոլոր ձկները, հատկապես Բայկալի փոկերը։

Գրականություն
-------------

* *Талиев Д. Н.* Бычки-подкаменщики Байкала. — Издательство академии наук СССР 1995.
* *Стариков Г. В.* Голомянки Байкала. — Новосибирск: Наука, 1977. 94 с.
* *Мазепова Г. Ф. Тимошкин О. А. Мельник Н. Г. Оболкина Л. А. Таничев А. И.* Атлас и определитель пелагобионтов Байкала. Новосибирск: Наука, 1995. 693 с.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Голомянка»։ *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907

Արտաքին հղումներ
----------------

* Позвоночные животные России: большая голомянка Archived 2020-08-05 at the Wayback Machine.
* Позвоночные животные России: малая голомянка Archived 2020-08-04 at the Wayback Machine.


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Մեծ սովետական (1 հրտ.) |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2777062115 |

 |
**Մետաղների հնացում**, *մետաղների ծերացում*, մետաղների և համաձուլվածքների կազմության և հատկությունների փոփոխություն, որն ընթանում է կամ ինքնաբերաբար, սենյակային ջերմաստիճանում երկարատև պահելու պրոցեսում (բնական հնացում), կամ տաքացնելիս (արհեստական հնացում)։ Սովորաբար հնացումը բերում է մետաղների ամրության և կարծրության մեծացման՝ միաժամանակ փոքրացնելով պլաստիկությունն ու հարվածային ճլությունը։ Հնացման ենթարկում են մետաղական այն դետալներն ու շինվածքները, որոնք շահագործման պրոցեսում չպետք է փոխեն իրենց ձևն ու չափերը (հաստոցների հենոցներ, չափիչ սարքերի հիմքեր) ևն։

Հնացումը կիրառում են մետաղական համաձուլվածքների ամրության կրակաամրության բարձրացման համար։

Տես նաև
-------

* Կոռոզիա

Գրականություն
-------------

* Ю.М. Лахтин, В.П. Леонтьева. Материаловедение. — М.: Машиностроение, 1990.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 464)։*  |
**Ջոն Քլեյթոն Ադամս** (անգլ.՝ John Clayton Adams, 1840[…], Edmonton, Էնֆիլդ, Մեծ Լոնդոն, Անգլիա, Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն - հունիսի 20, 1906(1906-06-20), Գիլֆորդ, Անգլիա, Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն), անգլիացի նկարիչ, բնանկարիչ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1840 թվականին։ Ընտանիքի երկրորդ որդին էր։ Գեղանկարչության արվեստը նա սովորել է Լոնդոնի համալսարանական քոլեջին կից Բլումսբերիի գեղարվեստի դպրոցում։ Նաև սովորել է Վիլյամ Վիլտյո Ֆեննի մոտ։ 19 տարեկանում առաջին անգամ իր աշխատանքները ցուցադրել է Լոնդոնի գեղարվեստի թագավորական ակադեմիայում։ 

1863-1893 թվականներին այնտեղ ցուցադրվել է նրա 75 կտավ, ևս 25 նկար ցուցադրել է Բրիտանացի նկարիչների թագավորական համայքնում (անգլ.՝ (Royal Society of British Artists)): 

Իր աշխատանքներից շատերում նկարիչը պատկերել է Անգլիայի հարավային շրջանների տեսարանները։ Ջոն Ադամսի նկարներում սիրելի շարքեր են բերքահավաքը պատկերող նկարները։ 

Նկարչի բնանկարներն առանձնանում էին բարձր տեխնիկայով, հարուստ գունային ներկապնակի օգտագործմամբ և զգայուն լուսային մշակմամբ։ Նրա նկարների մեծ մասն ստորագրված են որպես «Ջ. Քլեյթոն Ադամս»։ 

Նկարիչը մահացել է 1906 թվականին, Լոնդոնում։ 

Այժմ Ջոն Քլեյթոն Ադամսի նկարները գտնվում էն Մեծ Բրիտանիայի մի շարք պատկերասրահներում։

Պատկերասրահ
-----------

* «Ոսկե հովիտ»«Ոսկե հովիտ»
* «Խոտհարք Թեմզայի վրա»«Խոտհարք Թեմզայի վրա»

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4
2. 1 2  John Clayton Adams
3. 1 2  John Clayton Adams (ֆր.)
4. 1 2 3 4 5 6  John Clayton Adams — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7
5. 1 2  RKDartists (նիդերլ.)
6. ↑  Adams, John Clayton. — Oxford University Press, 2011-10-31. — (Benezit Dictionary of Artists).

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ջ. Ադամսի նկարները

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | RKDartists |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | VIAF: 95707260 · ULAN: 500004342 · WorldCat VIAF: 95707260 |

 |
**Յուստինաս Միլյաուսկաս** (ռուս.՝ Миляускас, Юстинас Юстинович, փետրվարի 2, 1947(1947-02-02)), խորհրդային և լիտվացի ֆուտբոլային մրցավար։

Կենսագրություն
--------------

Կարիերան սկսել է որպես ֆուտբոլիստ, սակայն պրոֆեսիոնալ մակարդակում անց է կացրել միայն մեկ խաղ։ 1971 թվականին վիլնյուսյան «Ժիլգիրիս» ակումբի կազմում Միլյաուսկասը առաջին լիգայում խաղացել է խարկովյան «Մետալիստի» դեմ։ 

1980-ական թվականներին Միլյաուսկասն սկսել է սպասարկել ԽՍՀՄ ցածր լիգայի խաղերը։ 1986 թվականին ստացել է համամիութենական կարգ։ Դրանից մեկ տարի առաջ, 1985 թվականի հուլիսի 13-ին, իր դեբյուդն է նշել բարձրագույն լիգայում` սպասարկելով մոսկովյան «Տորպեդոյի» և խարկովյան «Մետալիստի» հանդիպումը։ Բարձրագույն լիգայի խաղերն սպասարկել է մինչև 1989 թվականի խաղաշրջանի ավարտը, երբ լիտվական ակումբները դուրս են եկել ԽՍՀՄ առաջնությունից` սպասարկելով 48 խաղ։ 1990 թվականին սպասարկել է Մերձբալթիկայի միացյալ առաջնությունը, իսկ այնուհետև ևս մի քանի տարի մրցավարել է արդեն անկախ Լիտվայի առաջնության խաղերում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Протокол матча «Торпедо» — «Металлист»

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ֆուտբոլիստի էջը *FootballFacts.ru* կայքում

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | FootballFacts.ru · teams.by |

 |
**Ներսես Կամսարականի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի**, հայկական եկեղեցի ճարտարապետական հուշարձան Հայաստանի Թալին քաշաքի հյուսիսային եզրին, Կաթողիկե եկեղեցուց ոչ հեռու։ Ըստ արևմտյան պատի արձանագրության կոչվում է Սուրբ Աստվածածին, և 7-րդ դարում կառուցել է Ներսեհ Պատրիկ Կամսարականը,այդ ատճառով է, որ շատ հաճախ եկեղեցին անվանում են Կամսարական եկեղեցի Պատկանում է խաչաձև-գմբեթավոր փոքր կառույցների այն ենթատիպին, որի արտաքուստ ուղղանկյուն խաչաթևերը ներսից կիսաշրջանաձև են (բացառությամբ արևմտյան թևի)։ Մուտքերը երկուսն են՝ արևմուտքից և հարավից։ Հյուսիսային խաչաթևի արևմտյան պատին դրսից կա փոքր աբսիդ։ Գմբեթային փոխանցումն իրականացված է տրոմպների միջոցով։ Սրբատաշ, կարմրավուն տուֆից կառուցված եկեղեցու զուսպ հարդարանքից աչքի է ընկնում երկշարք, տամնաշար քիվը։

Եկեղեցու արևմտյան ճակատին փորագրված է. «Ես Ներսեհ Ապոհիւպատ Պատրիկ Շիրակայ և Արշարունեաց շինեցի զեկեղեցիս յանուն սրբոյ Ածածնին ի բարեխաւսութիւն ինձ և Շուշանայ ամուսնոյ իմոյ և Հրահատայ որդւոյ մերոյ»։

Վերջին դարերին շրջակա միջավայրի ազդեցությունների և աղետների հետևանքով Կամսարական եկեղեցին ծանր վնասներ է կրել և 1998 թ.-ին վերանորոգվել է դուբայցի մի բարերարի օգնությամբ։ Դիպվածով գտել են կտուրի կղմինդրի բնօրինակը և այդպիսով հնարավոր է եղել վերակառուցել տանիքը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Wiki Loves Monuments monuments database — 2017.
2. ↑  Wiki Loves Monuments monuments database — 2017.

Տես նաև
-------

* Կամսարականներ
* Թալինի Կաթողիկե եկեղեցի

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 251)։*  |
Չադի տարածքը բնակեցված է հնագույն ժամանակներից։ 9-11-րդ դարերում Չադի տարածքում գոյություն են ունեցել Կանեմ Բոռնու, Վադայի և այլն պետություններ։ 19-րդ դարի վերջից Ֆրանսիան սկսել է զավթել Չադի տարածքը։ 1904 ին Չադը մտցվել է ֆրանսիա Ուբանգի ՇարիՉադ գաղութի մեջ, որը 1910 թվականին ընդգրկվել է Ֆրանսիա Հասարակածային Աֆրիկա (ՖՀԱ) գաղութային ֆեդերացիայի մեջ։ 1914 թվականից Չադը ինքնուրույն գաղութ էր ՖՀԱ ֊իր կազմում, իսկ 1946 թվականից՝ Ֆրանսիայի «անդրծովյան տարածք»՝ նույնի կազմում։ 1947 թվականին ստեղծվել է Չադի առաջադիմական կուսակցությունը (ՉԱԿ), որը գըլխավորել է Չադի անկախության համար պայքարը։ 1958 թվականին Չադը հռչակվել է հանրապետություն Ֆրանսիայում, համագործակցության կազմում, 1960 թվականի օգոստոսից՝ անկախ պետություն։ 1960 թվականի սեպտեմբերից Չադը ՄԱԿ-ի անդամ է։ 1960 ական թվականներին Չադի զարգացումն ընթացել է ներքին քաղաքական սուր պայքարի պայմաններում։ 1975 թվականի ապրիլին տեղի ունեցավ ռազմական, հեղաշրջում․ իշխանությունն անցավ Բարձրագույն ռազմական, խորհրդին (ԲՌԽ), արգելվեց սահմանադրության և քաղաքական կուսակցությունների գործունեությունը։

1979 թվականին Չադի ազգային ազատագրության ճակատ կազմակերպության ջոկատները տապալեցին ԲՌԽ» և իշխանությունն անցավ ռագմաքաղաք տարբեր խմբավորումների, որոնցից գլխավորները հանդես եկան հօգուտ հասարակական և քաղաքական ռեֆորմների, երկրի բոլոր շրջանների բնակչության համար հավասար իրավունքների ապահովման և Չադի անկախության ամրապնդման։ Խմբավորումների միջև մի շարք բանակցություններից հետո համաձայնագիր կնքվեց Ազգային միասնության ժամանակավոր կառավարություն (ԱՄԺԿ) ստեղծելու (որի մեջ հավասար քանակով ներկայացվելու էին տարբեր խմբավորումները), զինված ջոկատները լուծարքի ենթարկելու և համազգային բանակ ստեղծելու, ֆրանսիական զորքերի (որոնք 1960 թվականին մտցվել էին Չադի կառավարության խնդրանքով) դուրս բերման և այլնի վերաբերյալ։

1979 թվականի դեկտեմբերին ՄԱԿ-ի Գլխավորր ասամբլեան ընդունեց «Չադի վերականգնման, վերելքի և զարգացման» ծրագիր, որի իրականացմանը պետք է մասնակցեն ՄԱԿ-ի մասնագիտացված բոլոր կազմակերպությունները; 1979 թվականի համաձայնությունը չ վերացրեց հակասությունները հասարակական տարբեր խմբավորումների միջև։ 1980 թվականի մարտին ազգային պաշտպանության մինիստր (1979-1981 թվականի) և Չադի հյուսիսի զինված ուժերի գլխավոր հրամանատար Հիսսեն Հաբրեն ռազմական, գործողություններ սկսեց օրինական կառավարության դեմ, որոնք դադարեցին դեկտեմբերին՝ Հաբրեի խմբավորման պարտությամբ։ Սակայն հակահարձակման անցնելով, Հաբրեի ջոկատները 1982 թվականի հունիսին գրավեցին Չադի մայրաքաղաքը։ Տաբրեն հռչակվեց պրեզիդենտ։ Ներկայումս Չադում միասնական կառավարություն չկա։

Իդրիս Դեբին մահացավ 2021 թվականի ապրիլի 20-ին ճակատում հյուսիսային Չադից ապստամբների խմբի դեմ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 657)։*  |
**Չանդրագուպտա II** (իշխել է մոտ 380 թ. - մոտ 415թ.), Հնդկաստանի պատմությամ մեջ ամենահզոր տիրակալներից մեկը, Սամուդրագուպտայի որդին, Չանդրագուպտա I-ի թոռը։ Նրա օրոք Գուպտաների պետությունը հասավ սահմանների աննախադեպ ընդարձակման։ Պատմության մեջ մտել է Վիկրամադիտյա անունով, ինչը նշանակում է «խիզախության որդի»։ Նրա պատվին Մաթհուրա (Mathura) քաղաքում կանգնեցվել է մաքուր երկաթից հայտնի սյունը։

Համաձայն ավանդույթի, Չանդրագուպտան նախատեսված չէր գահաժառանգության համար և մեծանում էր տկար ավագ եղբոր ստվերում։ Կազմակերպելով եղբոր  սպանությունը նա հորից ժառանգեց հսկայական տիրույթներ Հնդկաստանի հյուսիսում և սկսեց սահմանների ընդարձակումը խաղաղ ու ռազմական ճանապարհներով։ Չանդրագուպտայի թագադրման օրը դարձավ Վիկրամ սամվատ օրացույցի (Սամվատի օրացույց) հաշվարկման ելակետ, Նեպալում այն մինչ օրս նշվում է որպես Նոր տարի։ 

Քսան տարվա ընթացքում (մոտ 388-409 թթ.) Չանդրագուպտան նվաճում է Արևմտյան Կշատրապի հողերը (Հնդկաստանի հյուսիս-արևմուտք)։ 

Այդ հողերից հարավ սկսվում էին Վակատակ հարստության տիրույթները։ Չանդրագուպտան իր դուստր Պրաբխավատիին կնության տվեց այնտեղի մախարաջաին։ Ամուսնու մահից հետո Պրաբխավատին սկսեց կառավարել իր մանկահասակ որդիների անունից` հետևելով հոր խորհուրդներին։

Չանդրագուպտայի կառավարումը նշանավորվեց գիտությունների ու արվեստների աննախադեպ վերելքով։ Նրա պալատում փայլում էին պալատական բանաստեղծ- դրամատուրգ Կալիդասան, աստղագետ Վարախամիխարան` այլ նշանավոր բանաստեղծների ու գիտնականների հետ միասին։ Պատալիպուտրա՝ ներկայիս Պատնա, մայրաքաղաքում ստեղծվեցին վիթխարի ճարտարապետական կառույցներ։ 

Չանդրագուպտան, դավանելով հինդուիզմ, հանդուրժող էր Հնդկաստանի մյուս կրոնների՝  ջեյնիզմի ու բուդդայականության նկատմամբ։ Նա հատում էր արծաթյա դրամներ «Վիկրամադիտյա» տիտղոսով, որով բնութագրում էին իմաստուն տիրակալին հնդկական բանահյուսությունում։

Չինացի վանական Ֆա Սյանը, ով 405-411 թվականներին ճանապարհորդել է Հնդկաստանով, հավանությամբ է նկարագրել Գուպտաների պետության ներքին կառուցվածքը, որտեղ չկար մահապատիժ։

* Դրամ Չանդրագուպտա II պատկերովԴրամ Չանդրագուպտա II պատկերով

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Chandra Gupta II // Encyclopædia Britannica.(անգլ.)


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | WikiTree |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: n83067116 · VIAF: 316434713 · WorldCat VIAF: 316434713 |

 |
**Նիգուլ Մաատսոո** (էստ․՝ Nigul Maatsoo, դեկտեմբերի 26, 1902(1902-12-26), Տալլին, Ռուսական կայսրություն - նոյեմբերի 11, 1967(1967-11-11), Տալլին, Էստոնական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), բռնցքամարտի խորհրդային և էստոնացի մարզիչ։ Աշխատել է տալլինյան «Դինամո» սպորտային ակումբում որպես մարզիչ, ԽՍՀՄ և Էստոնական ԽՍՀ հավաքականների խմբերի մարզիչ, մի քանի տիտղոսավոր բռնցքամարտիկների անհատական մարզիչ, այդ թվում նրա աշակերտները տարբեր ժամանակներում եղել են Ռոման Կարիստեն (Կարելին), Մարտինամյագին, Նիկոլայ Ստեպուլովը և ուրիշներ։ ԽՍՀՄ վաստակավոր մարզիչ (1957)։

Կենսագրություն
--------------

Նիկոլայ Մատսովը ծնվել է 1902 թվականի դեկտեմբերի 26-ին, Տալլինում։ Ակտիվորեն սկսել է բռնցքամարտով հետաքրքրվել, իսկ պարապել սկսել է 1916 թվականին, 14 տարեկանում։ 1921-1924 թվականներին նա պատրաստություն է անցել հայտնի մարզիչ, ռուսական բռնցքամարտի դպրոցի հիմնադիրներից մեկի` Արկադի Խարլամպիևի մոտ։

1924 թվականին Մատսովը սկսել է զբաղվել մարզչի գործունեությամբ, սկզբում Տալլինում ստեղծել է բռնցքամարտի իր սեփական` «Սպորտ» ակումբը։ 1935 թվականին որպես անուն վերցրել է էստոնական Նիգուլ Մաատսոո անունը։ 1940-ական թվականներին մարզչական գործունեություն է ծավալել տալլինյան խորհրդային ֆիզկուլտուրա-սպորտային «Դինամո» համայնքում։ Մարզել է Էստոնական ԽՍՀ-ի թիմը, որպես մարզիչ բազմիցս աշխատել է նաև ԽՄ-ի թիմի հետ, մասնավորապես խորհրդային հավաքականը պատրաստել է 1952 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերին Հելսինկիում։

Երկար տարիների մարզչական աշխատանքի շնորհիվ նա մարզել է մի քանի տիտղոսակիր բռնցքամարտիկների, որոնք հաջողության են հասել համամիութենական մակարդակում։ Այդ շարքում է ԽՍՀՄ չեմպիոն Ռոման Քրիստիանը (Կարելին), ԽՍՀՄ չեմպիոն, բրոնզե և արծաթե մեդալակիր Մարտին Լիննամյագին, Եվրոպայի առաջնության մասնակից Կարլ Կյաբին, Էստոնիայի չեմպիոններ Հիլլար Լոսկիտը, Անտոն Ռաադիկը, Լեմբիտ Մաուրեր, Օլիմպիական խաղերի մասնակիցներ Էվալդ Սեեպերեն և Նիկոլայ Ստեպուլովը։ 1957 թվականին մարզչի աշխատանքում նվաճումների համար Մատսովն արժանացել է «ԽՍՀՄ վաստակավոր մարզիչ» կոչում։

Նաև պարգևատրվել է «Անձնվեր աշխատանքի համար» մեդալով։

Մահացել է 64 տարեկան հասակում, Տալլինում, 1967 թվականի նոյեմբերի 11-ին։

1968-1981 թվականներին Տալլինում անցկացվել է ամենամյա բռնցքամարտի մրցույթ` նվիրված Նաուգլ Մաատսոոյի հիշատակին։

Փոքր եղբայրը Պյոտր Մատսովն է, որը նույնպես էստոնական բռնցքամարտի աչքի ընկնող գործիչ է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Էստոնական մարզական կենսագրական բառարան (эст.)
2. ↑  книга:Бокс. Энциклопедия|2011
3. ↑  Henn Saarmann, Erlend Teemägi. "Eesti spordi biograafiline leksikon". Eesti Entsüklopeediakirjastus. Tallinn 2001

Արտաքին հղումներ
----------------

* Маатсоо Нигуль Павлович — страница на сайте «Спорт-страна.ру»
* Маатсоо Нигуль (էստոներեն) — биографическая справка на сайте ESBL
* Маатсоо Нигуль Павлович — профиль на сайте Федерации бокса России

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | ESBL |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | VIAF: 7086153411848241700009 · WorldCat VIAF: 7086153411848241700009 |

 |
**«Մեր գրական վարք ու բարքից»**, Հովհաննես Թումանյանի հոդվածներից մեկը, որն առաջին անգամ տպագրվել է 1899 թվականի ապրիլի 11-ին։

Պատմություն
-----------

Հոդվածն առաջին անգամ հրատարակվել է 1899 թվականի ապրիլի 11-ին «Տարազ» շաբաթաթերթի № 13-ի 315-316-րդ էջերում։ Ապա հոդվածը տպագրվել է Երևանում 1935 թվականին տպագրված, Նվարդ Թումանյանի կազմած և խմբագրած «Թումանյանը քննադատ» գրքի 69-71-րդ էջերում։ Այնուհետև հրատարակվել է Հովհաննես Թումանյանի «Երկերի ժողովածու վեց հատորով» (1940-1959 թվականներ) շարքի 4-րդ հատորի 59-61-րդ էջերում։

Թումանյանի երկերի լիակատար ժողովածուի 6-րդ հատորում արտատպվել է «Տարազ» շաբաթաթերթից։

Թեմա
----

Հոդվածում Թումանյանն անդրադարձել է գրողներին անընդհատ քննադատող լրագրերին՝ դրանց թվում նշելով «Մշակը» և «Նոր-Դարը»։ Նա նկատի է ունեցել 1899 թվականի ապրիլի 1-ին «Նոր-Դարի» № 58-ում տպագրված «Այս ինչիցն է» առաջնորդող հոդվածը, որտեղ ասվում է, թե «Վերջին քսան տարվա ընթցաքում մեր մտավոր կյանքը չէ ծնել, չէ մշակել գեթ մի քանի նշանավոր հրապարակախոս գրողների․ դրա փոխարեն անընդունակների, աղմուկ հանողների, և՛ միտքը, և՛ սիրտ պղտորողների, և՛ հայերեն լեզուն ապականողների ահագին լեգեոն է հրապարակ ընկել», բոլոր աչքի ընկնող գործերն ու գործիչները եղել են անցյալում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Թումանյան Հովհաննես (1994)։ *Երկերի լիակատար ժողովածու*։ Երևան: ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատարակչություն։ էջ 589
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Նազարյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Նազարեթ Հայկազի Նազարյան** (հունվարի 7, 1957(1957-01-07), Հովիտ, Ախուրյանի շրջան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), ճարտարագետ-մաթեմատիկոս։ Ֆիզմաթ գիտությունների դոկտոր (1996), պրոֆեսոր (2003)։

Կենսագրություն
--------------

1957 թվականին ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը։ 1979-1982 թվականներին, 1987-1994 թվականներին աշխատել է ԵՊԻ-ում։ 1994 թվականից ՌԴ բնական ԳԱ Էկոտեղեկագիտական հիմնախնդիրների ինստիտուտի (Մոսկվա) փոխտնօրենն է, 2003 թվականից՝ Գիտության, կրթության և հասարակության զարգացման համաշխարհային համալսարանի սենատոր։

Գործունեություն
---------------

Զարգացրել է բարդ համակարգերի էկոտեղեկագիտական տեսությունը և դրա հիման վրա առաջարկել երկրաֆիզիկական մոնիտորինգի համակարգերի կառուցման խնդիրների լուծման նոր մոտեցում՝ շրջակա միջավայրի ցանկացած ենթահամակարգ դիտարկելով որպես բնության տարր։ Առաջարկել է հեռավոր ռադիոչափական չափումների տվյալների վերականգման դիֆերենցիալ ապրոքսիմացիայի ալգորիթմը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր երկրորդ, Երևան, 2007*
2. ↑  Модели и алгоритмы для обработки данных гидрофизического эксперимента


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |

 |
**Ջուղայի գրչության կենտրոն**, գործել է 12-17-րդ դարերում։

Պատմություն
-----------

Ամենահին ձեռագիրը 1286 թվականի «Մեկնութիւն սահմանաց ժամուց եւ խորհրդոց աղօթից»-ն է, գրիչ՝ Սարգիս։

1325 թվականին Խաչատուր գրիչն ընդօրինակել է Ճաշոց (Մատենադարան, ձեռագիր № 6235)։

1388 թվականին մեծադիր Ավետարան է պատկերազարդվել Սուրբ Ամենափրկիչ վանքում։

15-րդ դարում կենտրոնում է գործել գրիչ ու մանրանկարիչ Մարիամը, 1456 թվականին գրչագրել է «Քարոզգիրքս Գրիգորի Տաթեւացւոյ» (կենտրոնի ընտիր նմուշներից է)։

16-րդ դարի վերջին և հատկապես 17-րդ դարի սկզբին մատյաններ են ընդօրինակել Հակոբ Ջուղայեցին (1587 թվականի և 1603 թվականի ձեռագրերը, նաև ծաղկողը), Բարսեղ վարդապետը («Մեկնութիւն Ղուկասու», 1603, Մատենադարան, ձեռագիր № 8243), Երեմիա երեցը (1600, Ժողովածու, Մատենադարան, ձեռագիր № 2019), Մկրտիչը (Ավետարան, 1603), Խաչատուր Խիզանեցին, Հովհան Դարգամարգեցին, Հովհաննես գրիչը, Հակոբ քահանան և ուրիշներ։ Կենտրոնում ընդօրինակված հայտնի վերջին ձեռագիրը Ռստակես աբեղայի Հայսմավուրքն է (1605)։

1604–1605 թվականների բռնագաղթից հետո էլ կենտրոնը շարունակել է գործել։ Ձեռագրերից պահվում են նաև Մայր աթոռ Սուրբ Էջմիածնի ձեռագրատանը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**«Չարչարանց երգեր»**, **պասսիոններ** գերմ.՝ Passion, լատին․՝ passio - տառապանք, չարչարանք), ավետարանական տեքստով երաժշտական ստեղծագործություն Հուդայի դավաճանության և Հիսուսի խաչելության մասին՝ հատկացված նախազատիկյան այսպես կոչված «ավագ շաբաթվա» արարողությանը։

Սկզբնապես (4-րդ դար) եղել է սաղմոսերգական տիպի երգ–արտասանություն, մեղեդիապես զարգացած հանգաձևերով։ Մոտավորապես 14–րդ դարից կատարվել է մեներգչի և երգչախմբի «հարց ու պատասխանի» վրա հիմնված փոխերգեցողությամբ, ապա դրամայի մասնակիցների (Հիսուս, Պետրոս, Հուդա, Պիղատոս և ուրիշներ) երգամասերը անհատականացել են։

Պոլիֆոն երգեցողության զարգացման դարաշրջանում (16-րդ դար) կանոնիկ տեքստը կատարել է երգչախումբը, իսկ 17-րդ դարում գոյացել ու 18–րդ դարում ամրապնդվել է «չարչարանց երգեր»-ի օրատորային տեսակը։

Ստեղծվել են նաև եկեղեցական արարողությունից անկախ, ժողովրդական թատերականացումներ։ «Չարչարանց երգեր»-ի թեմայով ժանրային առումով տարբեր տեսակի նշանավոր երկեր են գրել Օբրեխտը, Օ․ Լասսոն, Հ․ Շյուցը և ուրիշներ։ Այդ թեմայով ստեղծված երաժշտության նվաճումներից է համարվում Յոհան Սեբաստիան Բախի՝ մարդկայնությամբ խորապես ներթափանցված պասսիոններն են՝ գրված բողոքական (լյութերական) ավանդույթով գոյացած գերմանական տեքստով։

Նոր ժամանակներում նույն թեման ազատ մեկնաբանված Է, օրինակ, Քշիշտոֆ Պենդերեցկու «Չարչարանքները ըստ Ղուկասի» ստեղծագործության մեջ։

«Չարչարանաց» թեմատիկան հայ հոգևոր երաժշտության մեջ անդրադարձված է ասերգային և երգային տիպի բազմազան մոնոդիկ ստեղծագործություններում։ Վերջինների թվում, Պատարագի հատվածներից բացի, կան շարականներ, երգեր (հատկապես Ներսես Շնորհալու հորինած), գանձեր և տաղեր, որոնք մեղեդիապես, ընդհանուր առմամբ, հարազատ են ժողովրդական երաժշտական ոճին։ Դրանց մի մասը բազմաձայն մշակել են Մակար Եկմալյանը, Կոմիտասը և ուրիշներ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 674)։*  |
**Շամմիյաթ**, (արաբ․՝ شاميات‎‎) խոշորագույն արաբ բանաստեղծ ալ-Մութանաբբիի պոեզիայի 4 շրջաններից մեկը։

Ալ–Մութանաբբիի բանաստեղծությունները սկզբնական շրջանում էական ու զգալի չէին տարբերվում ժանրային բազմազանության տեսանկյունից։ Սովորաբար նրա ձոն-կասիդաները (արաբերեն՝ قصيدة) իրենցից քնարական մեծամասնություն են ներկայացնում։ Նախերգանքը (արաբ․՝  نسب‎‎՝ նասբ) երբեմն բավականին կրճատված է կամ ընդհանրապես մի կողմ է նետվում։ Բայց փոխարենը մտցվում են փիլիսոփայական խոհեր՝ ընդհանուր թեմաներով։ Զոհված կամ մահացած մարդկանց մեծարման բանաստեղծությունները՝ եղերերգությունը կամ էլեգիան (արաբ․՝ رثاء‎‎՝ ռիսա), նույնպես ավանդական ձևով են կառուցվում. դրանք գրեթե չեն տարբերվում նախկին դարերի գրողների ռիսաներից։ Սակայն նրան արդեն իսկ հատուկ է կոմպոզիցիոն կանոնակարգվածությունը, որը դարձել է պարտադիր այդ ժանրի ստեղծագործությունների համար։

Պալմիրայի ավերակները Սիրիայում
Կենտրոնական տեղը երիտասարդ ալ-Մութանաբբիի ստեղծագործություններում զբաղեցնում է ձոնը(արաբ․՝ مدح‎‎՝ մադհ)։ Գովերգվողը հանդես է գալիս որպես խիզախ զինվոր կամ մեծ խավի տեր մարդ։ Ալ-Մութանաբբիի տարբեր ձոներոմ կասիդայի առանձին մասերը միավորելու համար նա դիմում է տարբեր ոճային հնարքների։ Նրա քնարական մուտքը հորինված է նախաիսլամական ավանդական ոգով, լքված սիրեցյալը չի տարբերվում բոդվինական գեղեցկուհիներից։ Այստեղ նաև առկա են նրա ճանապարհորդությունները անապատով, ձիու նկարագրությունները (արաբ․՝ وصف‎‎՝ ուասֆ)։ Նրա ձոներում առկա է նաև նրա պոեզիայի կենտրոնական գաղափարներից մեկը՝ արաբական գերազանցության գաղափարը։ Բոլորովին այլ կերպ են հնչում ստեղծագործությունները, որոնք գրվել են բանտում, այստեղ բացակայում է ինքնագովերգումը և ընդհակառակը, այստեղ նա զղջում է իր արարքների համար և ներում է խնդրում։ Այս շրջանի ստեղծագործություններում նա պահպանել է ավանդական կասիդայի կառուցվածքը, սակայն փորձել է որոշակի նորություն մտցնել։

Այս փուլը տևում է 13 տարի՝ 935-948 թվականներ։

Գրականություն
-------------

* Фильштинский И.М. - История арабской литературы
* Крачковский И. Ю. Аль-Мутанабби и Абу-л-Ала, Избр. соч. т. 2, М. — Л. 1956
* Диван ал-Мутанабби, т. 1—4, Каир, 1936.

Արտաքին հղումներ
----------------

* ալ-Մութանաբբի՝ արաբ մեծագույն բանաստեղծ, անգլերեն
* ալ-Մութանաբբիի պոեզիան Սամար Տրաբուլզիի կողմից մեկնաբանված, անգլերեն
* Բանաստեղծության հրաշք, անգլերեն Archived 2009-02-23 at the Wayback Machine.
* ալ-Մութանաբբիի բանաստեղծությունների ամբողջությունը՝ բացատրություններով, արաբերեն
* ալ-Մութանաբբիի դիվան, արաբերեն Archived 2013-08-05 at the Wayback Machine.
* Ալ-Մութանաբբիի բանաստեղծություններ. Փրինսթոնի համալսարան
**Նիկոլայ Ռաֆայելի Արությունով** (ռուս.՝ Николай Арутюнов, ապրիլի 11, 1958(1958-04-11), Մոսկվա, ԽՍՀՄ - սեպտեմբերի 22, 2021(2021-09-22), Մոսկվա, Ռուսաստան), հայազգի ռուս երգիչ, երգահան, բլյուզ և ռոք երաժիշտ, «Լիգա բլյուզա», «Funky Soul», «Արությունով & Quorum» և այլ խմբերի վոկալիստը։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է Մոսկվայում, ունի հայկական ծագում (Տեր-Հարությունյան)։ Պապը՝ Նժդեհը, Մոսկվայում է հաստատվել հայոց ցեղասպանությունից հետո։

11 տարեկանից երգել է դպրոցական ռոք-խմբում։ 1979 թ․ ստեղծել է «Լիգա բլյուզա» խումբը։ Արությունովը խմբի երգիչն էր, երգահանը ու նաև տեքստերի մի մասի հեղինակը։ Խմբի տարբերակիչ առանձնահատկությունը երկլեզու ձևաչափն էր. երգացանկի կեսը կազմված էր անգլերեն լեզվով բլյուզային ստանդարտներից, իսկ մյուս կեսը՝ ռուսերեն բլյուզ-ռոք երգերից։ Խմբի ամենահայտնի երգերն են՝ «Արձակիր ձեռքերս», «Հուլիսյան բլյուզ», «Ձեր դուստրը»։ 1999 թվականին խումբն ավարտեց իր ելույթները։ Իր գոյության ընթացքում այն թողարկել է երկու LP, երեք CD և մեկ DVD: 1990 թ․ խումբը ելույթ է ունեցել Երևանի Մարզահամերգային համալիրում։

1997 թվականին կիթառահար Դմիտրի Չետվերգովի հետ ստեղծել է «Չետվերգ Արությունովա» անսամբլը, որը գոյատևել է մինչև 2001 թվականը՝ կատարելով հիմնականում 70-ականների ամերիկյան և անգլիական հարդ ռոք խմբերի երգացանկը։ 

2001 թվականին նա սկսեց մի ֆանկի նախագիծ, որը 2005 թվականին հանգեցրեց «Nikolay Arutyunov & Funky Soul» խմբի ստեղծմանը։ 2014-2018 թվականներին երգել է «Arutyunov & Quorum» խմբում, որը մասնագիտացել է բրիտանական արվեստի դասական ստեղծագործությունների և 70-ականների պրոգրեսիվ ռոքի կատարման մեջ։ Համույթը թողարկել է երկու DVD և մեկ ձայնասկավառակ։ 

2004-2012 թվականներին Արությունովը պարբերաբար ելույթներ է ունեցել Մինսկում՝ «Nikolai Arutyunov & The Blues Barbarians» նախագծի շրջանակներում։ Խմբի հիմքը բելառուսական «Կրամա» խմբի երաժիշտներն էին։ Այնտեղ Նիկոլայ Արությունովը երգել է երեք լեզվով. Երգացանկի մեծ մասը բաղկացած էր բլյուզից և բլյուզ-ռոքից (B.B. King, Ronnie Hawkins, J.J. Cale, Lynyrd Skynyrd, Doors, Rolling Stones): Դրա հետ մեկտեղ հնչում էին ռուսերեն մեկ երգ «Բլյուզ լիգայի» երգացանկից և բելառուսերեն մի քանի երգ «Կրամայի» երգացանկից։ 2013 թվականին թողարկվել է «Live in Minsk» ձայնասկավառակը։

2006 թվականին Նիկոլայ Արությունովը եղել է անգլիական The Booze Band խմբի վոկալիստը, որը մի քանի համերգ է տվել Մոսկվայում։ 

Նիկոլայ Արությունովն ակտիվորեն համագործակցում է այլ արվեստագետների հետ։ 1992 թվականին մասնակցել է «E.S.T.» խմբի «We`ll Be Back» երգի տեսահոլովակի ձայնագրմանը և նկարահանմանը՝ Նիկոլայ Նոսկովի, Վալերի Կիպելովի, Դմիտրի Վարշավսկու, Ալեքսանդր Լոսևի, Անատոլի Կրուպնովի, Ժան Սագադեևի և այլոց հետ։ 

Մահացել է կորոնավիրուսային վարակից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Discogs — 2000.
2. ↑  Николай Арутюнов: «Я — добрый, гуманный танк». Уважение проекту «Сноб». // snob.ru (27 ноября 2020 года)
3. ↑  Կյանքից հեռացել է հայազգի երգիչ Նիկոլայ Արությունովը (на арм.), Айкакан Жаманак, 29/09/2021
4. ↑  Բարի լույս - Դեպի Եվրատեսիլ - Nikolay & Sergey Arutyunov. Արմենիա TV, 2020
5. ↑  Умер блюзовый певец Николай Арутюнов / ТАСС
**Նախկիններ** (ֆր.՝ ci-devant), հետհեղափոխական Ֆրանսիայում ազնվականներ, որոնք հրաժարվել են ճանաչել Ֆրանսիական հեղափոխության ընթացքում Ֆրանսիայում տեղի ունեցած քաղաքական, մշակութային և սոցիալական փոփոխությունները։ Նրանց հաճախ առանձնացնում էին ինչպես վարվելակերպի հատուկ ձևի, այնպես էլ քաղաքական հայացքների համար, որոնցում նրանք հավատարիմ են մնացել նախահեղափոխական Ֆրանսիայի հայացքներին և արժեքներին։

Պատմություն
-----------

«Նախկին» տերմինը (ci-devant) սկսել է կիրառվել ֆրանսիական բարձրագույն դասի ներկայացուցիչների նկատմամբ այն բանից հետո, երբ նրանք կորցրել են իրենց տիտղոսներն ու արտոնությունները Ֆրանսիական հեղափոխության ժամանակ։ Չնայած առաջին հանրապետությունում ազնվական տիտղոսների պաշտոնական վերացմանը, արիստոկրատների մեծ մասը չէր ընդունում այս քայլի օրինականությունը։ Մինչ այժմ Ֆրանսիայում կան ազնվական կոչումներ ունեցող ընտանիքներ։

Հեղափոխական դարաշրջանում նվաստացուցիչ իմաստ էր ներդրվում «նախկին» տերմինի մեջ, քանի որ այն սովորաբար օգտագործվում էր ազնվականության նկատմամբ թշնամական մարդկանց կողմից։ Օրինակ՝ «նախկին կոմս» կարող էին ասել մի մարդու մասին, որը «հին ռեժիմի» ժամանակ կրում էր կոմսի կոչում, իսկ հեղափոխության ժամանակ դարձել էր հասարակ քաղաքացի։ Տերմինը կարող էր օգտագործվել նաև սոցիալական երևույթների ռոյալիստական կամ արիստոկրատական բնույթն ընդգծելու համար, օրինակ՝ «Կոբլենցի նախկինները»։ Կոբլենցն այն վայրն էր, որտեղ հավաքվում էին բազմաթիվ արիստոկրատներ, որոնք փախչում էին հեղափոխության առաջին երկու տարիների ընթացքում, և որտեղ մշակվում էին միապետությունը վերականգնելու ծրագրերը։

Ֆրանսերենում տերմինը դեռ պահպանում է իր բացասական երանգը։ Նրանք, ովքեր չեն համակրում հեղափոխություններին, օգտագործում են «հին ազնվականություն» տերմինը՝ նկատի ունենալով արիստոկրատիան, որը գոյություն ուներ մինչև 1789 թվականը, որպեսզի այն տարբերվի ավելի ուշ ազնվականությունից, որը ստեղծվել է Նապոլեոն Բոնապարտի կողմից առաջին ֆրանսիական կայսրությունում կամ Լուի XVIII-ի և Շառլ X-ի կողմից Բուրբոնների վերականգնման ժամանակ։

Մշակույթում կան օրինակներ, երբ «նախկին» բառը օգտագործվում է հեգնական իմաստով հիմնականում նրանց մոտ, ովքեր քննադատում են ֆրանսիական հեղափոխությունը։ Օրինակ՝ «Կարմիր գարնանածաղիկ» (1905) վեպում նրա հեղինակը՝ բարոնուհի Օրցին, խոսում է «նախկին կոմսերի, մարկիզների, նույնիսկ դուքսերի մասին, ովքեր ցանկանում էին փախչել Ֆրանսիայից՝ Անգլիա կամ ինչ-որ այլ նույնպիսի անիծված երկիր հասնելու համար, որպեսզի այնտեղ թշնամություն գրգռեն փառահեղ հեղափոխության դեմ և բանակ հավաքեն՝ ազատելու Տամպլում գտնվող այն դժբախտ բանտարկյալներին, ովքեր ժամանակին իրենց անվանում էին Ֆրանսիայի ինքնիշխաններ»։ Նմանապես, Ջոզեֆ Քոնրադը «Աքսորյալ» վեպում (1923) գրել է «նախկինների և քահանաների որսորդի, գիլյոտինի մատակարարի, մի խոսքով՝ արյունարբուի» մասին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ci-devant Archived 2017-10-16 at the Wayback Machine. on les.guillotines.free.fr, accessed 16 April 2006.
2. ↑  Baroness Orczy, *The Scarlet Pimpernel* (1905).
3. ↑  Chapter III Joseph Conrad, *The Rover* (1923) Archived 2016-04-25 at the Wayback Machine. accessed online 16 April 2006.


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Universalis |

 |
**Չեխու Սիլվանիեյ** (ռումիներեն՝ Cehu Silvaniei, հունգ.՝ Szilágycseh), քաղաք Ռումինիայում Սելաժ գավառի կազմում։

Պատմություն
-----------

Քաղաքի մասին առաջին գրավոր հիշատակումը թվագրվում է 1319 թվականով ՝ Չիվար անունով։ 1405 թվականին քաղաքը հիշատակվել է Չեխիա անունով։ Քաղաքի Հունգարական անվանումը վերաբերում էր չեխական ծագում ունեցող աստղին։

Այս քաղաքը մինչև 1918 թվականը եղել է Հունգարիայի Թագավորության և, մասնավորապես, Տրանսիլվանիայի իշխանության մի մասը։ 1529 թվականին Իշտվան Բատորին քաղաքին տվեց ինքնիշխանության իրավունք։

1867 թվականին Տրանսիլվանիայի իշխանության փլուզումից և Ավստրո-Հունգարական կայսրության կազմի մեջ նրա անմիջական ինտեգրումից հետո, (տես՝ 1867 թվականի Ավստրո-հունգարական կոմպրոմիսը) 1876 թվականին, քաղաքը միացվեց Սիլագայի գավառին։ 1918 թվականին, Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավատին, կայսրության մասնատման ժամանակ, քաղաքը մտել է Ռումինիայի Թագավորության կազմ։

1940-1944 թվականներին այն հալածվեց Հունգարիայի կողմից՝ Վիեննայի երկրորդ որոշման արդյունքում։ 1944 թվականի մայիսին նրա հրեական համայնքը ոչնչացվեց նացիստների կողմից։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի վերջում քաղաքը կրկին ներառվեց Ռումինիայի կազմ։

Քաղաքը հնուց եղել է գյուղատնտեսական կենտրոն․ 1968 թվականին երկրի վարչական վերակազմակերպման ժամանակ նա ձեռք է բերել քաղաքի կարգավիճակ, իսկ հետո տեղի է ունեցել ինդուստրացում (տեքստիլ, կահույք)։

Ժողովրդագրություն
-----------------

| Պատմական բնակչություն |
| --- |
| **Տարի** | **Բնակչություն** |  %± |
| **1977**  | 8302
 | 1992  |
| **8954**
 | 2002  | 8468
 |
| **2011**  | 7130
 | {{{9}}} |

2011թ. մարդահամարի տվյալներով, բնակիչների 50,4% - ը հունգարացիներ էին, 44,5% - ը՝ ռումինացիներ և 4,9%-ը՝ գնչուներ։ Նույն մարդահամարի տվյալներով 47% -ը ռումինացի ուղղափառ, 44,4% -ը՝ բարեփոխված, 3,5% - ը՝ հռոմեական կաթոլիկներ, 2,4% -ը պատկանում է այլ կրոնի և 1% -ը՝ բապտիստներ են։

Հայտնի բնիկները
---------------

* Բելա Կուն (1886—1938) —Հունգարիայի կոմունիստ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  2021 Romanian census — National Institute of Statistics.
2. ↑  Romanian census data, 2011(չաշխատող հղում)


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 7711434-6 · VIAF: 245904196 · WorldCat VIAF: 245904196 |

 |
«**Նայիրի**», գրահրատարակչական համալիր։

Պատմություն
-----------

Հիմնադրվել է 1948 թվականին Թեհրանում՝ ազգային, հասարակական գործիչ Սամվել Սարուխանյանի նախաձեռնությամբ։ 1969 թվականից Սարուխանյանի հետ համագործակցել է մանկավարժ, հրատարակիչ, ազգային գործիչ Սեպուհ Ամիրխանյանը (որը 1986-2011 թվականներին եղել է տնօրեն)։ Տպարանը վերասարքավորվել է ժամանակի լավագույն օֆսեթ և «Հայդելբերգ» տպագրական մեքենաներով։ 

«Նայիրին» պետական արտոնագիր ունեցող միակ հայալեզու հրատարակչությունն է Իրանում։ Հրատարակում է գիտական, գեղարվեստական, արվեստագիտական, երաժշտագիտական, երաժշտական, հոգևոր գրականություն, բառարաններ, զրուցարաններ, օրացույցներ, ալբոմներ՝ հայերեն, պարսկերեն, անգլերեն, ռուսերեն և այլ լեզուներով։ 

«Նայիրիի»-ի կարևոր հրատարակություններից են Ա. Իսահակյանի «Ուստա Կարօ եւ օրթէ Յարութ» (1959) վեպը, Ա. Սարյանի «Պատմութիւն Չարմահալ գաւառի» (1980), Պ. Սևակի «Անլռելի զանգակատունը» և «Հատընտիրը» (երկուսն էլ՝ 1982), Արտակ արք. Մանուկյանի «Հայ եկեղեցու տոները» (1984), Գրիգոր Նարեկացու «Մատեան ողբերգութեան» (1991) պոեմը, Հ. Հախնազարյանի «Գողթան գաւառը» (1991) երկը, Ս. Մալխասյանցի «Հայերէն բացատրական բառարանը» (1994), Վ. Հարությունյանի «Հայերէն-պարսկերէն բառարանը», Հ. Մանսուրյանի «Պարսկերէն-հայերէն բառարանը», Մ. Խաչատրյանի «Հայերէն-անգլերէն-պարսկերէն բառարանը» (երեքն էլ՝ 2006), Կորյունի «Վարք Մաշտոցի» (2002), Ագաթանգեղոսի «Պատմութիւն Հայոց», Փավստոս Բուզանդի «Պատմություն Հայոց» երկերի պարսկերեն (առաջին անգամ) թարգմանությունները, նաև «Հայաստանը Սելեւկեանների ժամանակաշրջանում», «Հայաստանի եւ Իրանի պատմական, մշակութային առնչութիւնները» ուսումնասիրությունները, իրանահայ բանաստեղծների գործերից, Հ. Թումանյանի, Ղ. Աղայանի, Ա. Խնկոյանի և այլ մանկագիրների հեքիաթներ ու բանաստեղծություններ, խորհրդահայ գրողների գործեր, թարգմանական գրական, հրապարակախոսական երկեր (Ա. Հարությունյանի «Սպիտակ ջարդը եւ հայերը», 2004, «Չքաւոր ժողովուրդն է, որ երկիր է պահում», 2007, Նշան Թոփուզյանի «Պահանջատիրութեան ոգիով», 2005, Վ. Իսախանյանի «Արաքի Քեազազ գաւառի Քալաւա գիւղը...», 2009, ևն)։ 

2004, 2008 և 2010 թվականներին լույս է ընծայել «Նայիրի» տարեգրքի Ա, Բ, Գ հատորները (խմբագիր՝ Ս. Ամիրխանյան)։ 

Մշտապես համագործակցում է Հայաստանի և Սփյուռքի հայտնի հրատարակչությունների և տպարանների հետ, փոխանակում գրքեր։ 

2011 թվականին «Նայիրիի» տնօրեն է դարձել Նարեկ Ամիրխանյանը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Իրանի հայ համայնքը․ արդի հիմնախնդիրներ


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Մթավարի արխի** (վրաց.՝ მთავარი არხი, թարգմանաբար՝ «Հիմնական ալիք»), վրացական մասնավոր հեռուստաընկերություն։ Ստեղծվել է 2019 թվականի օգոստոսի 17-ին, իսկ հեռարձակումն սկսել է 2019 թվականի սեպտեմբերի 9-ից։ Հեռուստաընկերության գործադիր տնօրենը Նիկա Գվարամիան է։ Հեռուստաընկերության բաժնետոմսերի 40 %-ը պատկանում է Զազա Օքուաշվիլիին, իսկ Նիկա Գվարամիային պատկանում է 12 %-ը։ Հեռուստաընկերության աշխատակիցների մեծ մասը Ռուսթավի 2 հեռուստաալիքի նախկին աշխատակիցներն են։

Համարվում է Վրաստանի գլխավոր ընդդիմադիր հեռուստաընկերությունը։

Հեռուստաընկերությունը հեռարձակվում է Վրաստանի ողջ տարածքում, ինչպես անալոգային տարբերակով, այնպես էլ՝ արբանյակային` մալուխային օպերատորների և IP հեռուստացույցների միջոցով։

2023 թվականին Վրաստանի խորհրդարանը մեկ ամսով դադարեցրել էր ընդդիմադիր Մթավարի արխի, TV Pirveli և Ֆորմուլա TV-ի 6 լրագրողների հավատարմագրումը, ինչն արժանացել էր իրավապաշտպան կազմակերպությունների քննադատությանը։ Խորհրդարանի խոսնակ Շալվա Պապուաշվիլին հերքել էր այն պնդումները, թե կասեցումը կապված է եղել լրագրողների քննադատական հարցերի հետ՝ արգելքը բացատրելով լրագրողների կողմից խորհրդարանի պատգամավորների վրա «ճնշմամբ»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  GEOnet Names Server — 2018.
2. ↑  «ნიკა გვარამიამ არხი დააფუძნა»։ fortuna.ge։ 17 აგვისტო, 2019։ Վերցված է 15 სექტემბერი, 2019
3. ↑  Companies founded by Zaza Okuashvili, purchased 40% of shares of TV company "Mtavari Channel"
4. ↑  «Парламент Грузии приостановил аккредитацию шести оппозиционных журналистов»։ *Aravot*։ 18.04.2023։ Վերցված է 24.12.2023

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հեռուստաընկերության պաշտոնական կայք էջը
* Մթավարի արխի Ֆեյսբուքում
* Մթավարի արխիԻնստագրամում
* Մթավարի արխիԹվիթթերում

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Թվիթթեր |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Ինստագրամ |

 |
**Նիկոլայ Արսենի Նաջարյան** (1901, Բաքու, Ռուսական կայսրություն - 1973, Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ քիթկոկորդականջաբան։ Բժշկական գիտությունների դոկտոր (1960), պրոֆեսոր (1961): ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ։

Եղել է Հայաստանի քիթկոկորդականջաբանների գիտական ընկերության նախագահը։

Կենսագրություն
--------------

Նիկոլայ Նաջարյանը ծնվել է 1901 թվականին, Ադրբեջանի Բաքու քաղաքում։ 1926 թվականին ավարտել է Սարատովի (Ռուսաստան) համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը։ 1944-1960 թվականներին եղել է ՀԽՍՀ առողջապահության նախարարության գիտաբժշկական խորհրդի քարտուղար, 1957-1961 թվականներին՝ Երևանի բժշկական ինստիտուտի ամբիոնի վարիչ, 1961-1973 թվականներին՝ Երևանի բժիշկների կատարելագործման ինստիտուտի քիթկոկորդականջաբանության ամբիոնի վարիչ։

Աշխատանքները վերաբերում են քիթկոկորդականջի հիվանդությունների բուժման հարցերին։ Մշակել է միջին ականջի սուր բորբոքումների և պտկաձև ելուստի բորբոքման բուժման եղանակ։ Նաջարյանի առաջարկած օրգանիզմի արյունահոսությունը դադարեցնող (հեմոստատիկական) հատկությունների որոշման եղանակը ներդրվել է բժշկության մեջ։ 50-ից ավելի գիտական աշխատությունների հեղինակ է։

Անդամակցություն
---------------

* Քիթկոկորդականջաբանների համամիութենական ընկերության վարչության անդամ։

Գրականություն
-------------

* Айриян А. П. Армянские учёные-медики. - Ереван, 1998, 276 с.

Տես նաև
-------

* Քիթկոկորդականջաբանությունը Հայաստանում

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր երկրորդ, Երևան, 2007, էջ 208-209։


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |

 |