recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Օսլո քաղաքի թանգարան** (նորվ.՝ Oslo Bymuseum), քաղաքային թանգարան Նորվեգիայի մայրաքաղաք Օսլոյում՝ Վիգելանի քանդակների զբոսայգում (Ֆրոգներ շրջան)։

Պատմություն
-----------

Օսլո քաղաքի թանգարանը հիմնադրվել է 1905 թվականի դեկտեմբերի 22-ին նորվեգացի ճարտարապետ Վրից Հոլանդի աջակցությամբ։ Հետագայում իր մեջ է ներառել երեք թանգարաններ՝ Օսլո քաղաքի թանգարան, Թատերական թանգարան (անգլ.՝ Oslo Theatre Museum) և Օսլոյի միջմշակութային թանգարան (անգլ.՝ Intercultural Museum). Թանգարանի մաս է կազմում նաև 18-րդ դարում կառուցված առանձնատուն, որի ներսում պահպանվել են կառուցման ժամանակաշրջանի ներքին հարդարանքի տարրեր:։

Ցուցանմուշներ
-------------

Թանգարանին պատկանող 18-րդ դարի առանձնատուն
Թանգարանի ցուցանմուշների մեջ ներառված են այնպիսի թանգարանային իրեր, որոնք պատմում են քաղաքի հազարամյա պատմության մասին։ Ցուցադրվում են նաև մեդալներ, որոնց վրա պատկերված է քաղաքի տեսքը զարգացման տարբեր ժամանակաշրջաննյերում։ Ցուցադրման են ներկայացվում նաև արվեստի շուրջ 1000 և այլ բնույթի շուրջ 6000 ստեղծագործություններ և աշխատանքներ։

### Գրադարանային բաժին

Քաղաքային թանգարանում գործում է նաև Նորվեգիայի ամենամեծ գրադարանը, որտեղ հավաքվել և պահվում են Օսլո քաղաքին և Ակեր կոմունային (համայնքին) առնչվող փաստաթղթային հավաքածուներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Օսլոյի թանգարանների մասին տեղեկատվություն հրապարակված Kulturnett կայքում: Archived 2012-06-12 at the Wayback Machine. (նորվեգերեն)
2. ↑  Frogner Manor House(Visit Oslo). (անգլերեն)
3. ↑  About Oslo Museum (Bymuseet) (Oslo Museum). Archived 2015-04-25 at the Wayback Machine. (նորվեգերեն)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք: (նորվեգերեն)

Գրականություն
-------------

*Зоуи Росс* Норвегия. — М: Издательство "Фаир", 2010. — С. 42. — 191 с. — (Путеводители Томаса Кука). — 1500 экз. — ISBN 978-5-8183-1233-0
**Կզըլ-Օրդատի մարզ** (ղազ.՝ Қызылорда облысы, قىزىلوردا وبلىسى; ռուս.՝ Кызылординская область), Ղազախստանի կազմում։ Կազմվել է 1938-ի հունվարի 15-ին։ Գտնվում է հանրապետության հարավում։ Տարածությունը 228, 1 հզ. քկմ է, 566 հզ. բն. (1979)։ Բաժանվում է 8 վարչական շրջանի, ունի 3 քաղաք, 9 քտա։ Կենտրոնը՝ Կզըլ-Օրդա։ 1967-ի օգոստոսի 21-ին պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով։ Գտնվում է Սիրդարյայի ստորին հոսանքում (Արալյան ծովից արևելք), հիմնականում Թուրանի դաշտավայրի սահմաններում (50—200 մ բարձրությամբ)։ Կլիման խիստ ցամաքային է։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը -3, 5 °C-ից -19, 8 °C է, հուլիսինը՝ 25, 9 °C-ից 28, 2 °C, տարեկան տեղումները՝ 100—175 մմ, վեգետացիոն շրջանը՝ 168—198 օր։ Մարզի սահմաններում է Արալյան ծովի հյուսիսարևելյան կեսը։ Միակ և խոշոր գետը Սիրդարյան է։ 1969-ին շարք է մտել Կազալինյան հիդրոհանգույցը։ Մարզում շատ կան աղի լճեր։ Տարածքի զգալի մասը զբաղված է բուսականությունից համարյա զուրկ ավազուտներով։ Ամրացված ավազուտներում աճում են օշինդրայուղախոտային, գորշ, մոխրագույն կավավազային ու աղուտային հողերում՝ էֆեմերային բույսեր, Սիրդարյայի ողողատի ալյուվիալ մարգագետնային, հաճախ աղակալած հողերում՝ մարգագետնային բույսեր, նոսրանտառներ, թփուտներ, գետաբերանում և ափերին՝ եղեգնուտներ։ Կենդանական աշխարհը ներկայացված է գիշատիչներով, կճղակավորներով, կրծողներով, թռչուններով։ Բարսակելմես կղզում կա արգելանոց։ Բնակչության 70% ղազախներ են, բնակվում են նաև ռուսներ, կորեացիներ; խտությունը 1 քկմ վրա 2, 4 մարդ, քաղաքային բնակչությունը՝ 61, 7% (1977)։ Քաղաքներն են Կզըլրդան, Արալսկը, Կազալինսկը։ Գերակշռում են գյուղատնտեսական հումքի և ձկնամթերքի մշակման հետ կապված սննդի ու թեթև արդյունաբերության ճյուղերը։ Զարգացած է ոռոգովի հողագործությունն ու արոտային նասնապահությունը։ Ղազախստանի բրնձի 80% ֊ը տալիս է Կզըլ-Օրդատի մարզը։

Զարգացած է կարակուլաբուծությունն ու նրբագեղմ ոչխարաբուծությունը։ Երկաթուղիների երկարությունը 728 կմ է (1971), ավտոճանապարհներինը՝ 3376 կմ, Արալյան ծովով կատարվում է նավարկություն։ Մարզն ունի դրամատիկական թատրոն, հայրենագիտական թանգարան։ Լույս է տեսնում մարզային 3 թերթ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 395)։*  |
**Թաբուլե** (արաբերեն՝ تبولة‎‎, եբրայերեն՝ טאבולה‎, հայերեն՝ Թապուլէ, Թաբուլե) արևելյան աղցան, նախուտեստ։ Հիմնական բաղադրամասերն են բուլղուրն ու մանր կտրտած մաղադանոսը։ Ուրիշ կարող են լինել թարխունը, լոլիկը, կանաչ սոխը և ուրիշ կանաչիներ ու համեմունքներ։ Թաբուլեն համեմում են նաև կիտրոնի հյութով ու ձիթապտղի յուղով։ Այս կերակրատեսակի հայրենիք են հանդիսանում այնպիսի երկրներ, ինչպիսիք են Լիբանանը ու Սիրիան, այնտեղ թաբուլեն մատուցվում է աղցանի տերևների վրա։ Բուլղուրի փոխարեն օգտագործվում է ավելի փոքր հատիկներով ձավարեղեն՝ կուս-կուս։

Պատրաստումը
-----------

Սիրիական թաբուլե աղցանի տերևների ու կիտրոնի հետ միասին
Թաբուլե առանց աղցանի տերևների
Նախապես բուլղուրի վրա (կամ կուս-կուսի) գոլ ջուր են լցնում, և թողնում են որոշ ժամանակ։ Մաղադանոսի տերևները ցողուններից առանձնացնում են և մանր կտրտում։ Մնացած բանջարեղենները (լոլիկ, կանաչ սոխ) ևս մանր կտրտվում են։ Բուլղուրը համեմում են կիտրոնի հյութով ու ձիթապտղի յուղով, աղով, պղպեղով և այլ համեմունքներով, և նրան ավելացնում են մաղադանոսն ու բանջարեղենները։

Այլ տեղեկություններ
-------------------

* Ամենամեծ թաբուլեն պատրաստել են 2006 թվականի հունիսի 9-ին Ռամալլա քաղաքում և կշռում էր 1.5 տ-ից ավել։ Այդ ռեկորդը գրանցվել է «Գինեսսի ռեկորդների գրքում»։

Աղբյուրներ
----------

* gomideast — Tabouli article & recipe(անգլ.), рецепт и статья о табуле на сайте gomideast.com
* Табуле - вегетарианский, веганский рецепт
**ԻԺ-59 «Սպուտնիկ»,** խորհրդաային երկփողանի որսորդական հրացան։

Պատմություն
-----------

1950-ական թվականների կեսերին Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միությունում սկսվել են աշխատանքներ ուղղահայաց երկփողանի որսորդական հրացաններ ստեղծելու ուղղությամբ, իսկ 1959 թվականին զինագործ Անատոլի Անդրեևիչ Կլիմովի կողմից մշակվել է ԻԺ-59 մոդելը, որը սերիական արտադրությամբ թողարկվել է Իժևսկի գործարանում 1960-1964 թվականներին՝ կրելով աննշան փոփոխություններ։

Ընդհանուր առմամբ արտադրվել են այս մոդելի 21 218 զենք։

1960-ական թվականների սկզբին ԻԺ-59 «Սպուտնիկ» զինատեսակի հիման վրա սկսվել է նոր մոդելի նախագծումը, որի թողարկումն սկսվել է 1962 թվականին՝ ԻԺ-12 անվան տակ։

Նկարագրություն
--------------

ԻԺ-59-ը խորհրդային առաջին հրացանն է, որն ունի փողերի ուղղահայաց դասավորություն։

Հրացանի փողերը զոդված չեն, այլ միացված են կցորդիչների միջոցով։ Փողերի ակոսներն ու փամփշտակալը քրոմապատ են, փողային ակոսների տրամագիծը 18,5 մմ է։

* վերին փողն ունի 1 մմ կոնաձև նեղացում
* ներքևի փողն ունի 0,5 մմ կոնաձև նեղացում

Փողերը եզրափակվում են լցամասի կցորդիչների միացման կեռիկի վրայի լայն սեպով։

Մարտական զսպանակները գլանաձև պարույրներ են։

Կա ոչ ավտոմատ ապահովիչ, որը փակում է հրահանը։

Հրացանակոթն ուղիղ է կամ ատրճանակային, պատրաստված հաճարենուց կամ ընկուզենուց, ետնամասում տեղադրվում է պլաստմասսայե ծոծրակալ կամ ռետինե հարվածամեղմիչ։ Փողերի կողմնային մակերեսները ծածկված են փողային պահպանակներով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  А. В. Кузьминский. Оружие для охотника: практическое пособие / под общ. ред. А. Е. Тараса М. ООО «Издательство АСТ», 2002. стр.175-176
2. 1 2 3  М. Галась. Первая ижевская вертикалка // журнал «Мастер-ружьё», № 8 (221), август 2015. стр.24-27
3. ↑  Л. Е. Михайлов, Н. Л. Изметинский. Ижевские охотничьи ружья. 2-е изд. испр. и доп. Ижевск, изд-во «Удмуртия», 1982. стр.14

Գրականություն
-------------

* Իզևսկի զենքեր։Հատոր 1. Իզևսկի հրացաններ /Ն. Լ. իզմետսկի, L.Ե. Միհալիով.-իզևսկ, Ուդմուրտի համալսարանի հրատարակչություն, 1995. - 247 էջ .։ Ill.
**Տվյալների շտեմարանը** (Տվյալների բազա), տվյալների որոշակի ձևով կազմակերպված համախումբ է, որում տվյալները պահպանվում են համաձայն նախապես որոշված նշանակման։

Ավանդական «թղթյա» տվյալների շտեմարաններ ունեն մի շարք թերություններ, օրինակ՝

* պահանջվում են ֆիզիկական մեծ տարածքներ,
* անհրաժեշտ տվյալները գտնելու համար պահանջվում է բավականաչափ երկար ժամանակ,
* դարակները և կարգացանկերը կարգավորված վիճակում պահպանելու համար պետք է ծավալուն աշխատանք կատարել և մեծ ջանքեր գործադրել։

Տվյալներ բազայի սխեմա Mediawiki
Տվյալների էլեկտրոնային շտեմարանները թույլ են տալիս լուծել բոլոր այդպիսի խնդիրները։ Առավել լայն կիրառություն են գտել տվյալների ռելյացիոն բազաները։ Ռելյացիոն շտեմարաններում տեղեկատվությունը բաժանված է տրամաբանորեն կապակցված համեմատաբար փոքր և, դրա հետևանքով, ավելի հեշտ ղեկավարվող մասերի, որոնք կոչվում են աղյուսակներ։ Աղյուսակները իրենց կազմակերպման մակարդակի շնորհիվ պարզեցնում են շտեմարանի ուղեկցումը և ապահովում դրա առավել նախընտրելի գործարկումը։

Հատուկ գրականությունում աղյուսակի **տողը** անվանում են **գրանցում (record)**, իսկ **սյունակը՝ դաշտ (field)**

«Տվյալների շտեմարան» տերմինը կարող է ավելի նեղ իմաստով օգտագործվել՝ նշելու կազմակերպված տվյալների շտեմարանի ստույգ դրսևորումներին և կարող է վերաբերվել տվյալների շտեմարանի տրամաբանական մոդելին, տվյալների շտեմարանի ֆիզիկական մոդելին կամ այլ տվյալների շտեմարանի ենթասահմանման։

Տվյալների ռելյացիոն շտեմարան
----------------------------

**Ռելյացիոն** է կոչվում այն տվյալների շտեմարանը, որը բաղկացած է **տրամաբանորեն փոխկապակցված** բաղադրիչներից, որոնք կոչվում են աղյուսակներ։

* 

Աղյուսակը շտեմարանում տվյալների պահպանման հիմնական միավորն է։
Ռելյացիոն շտեմարաններում ղեկավարման հատուկ համակարգի միջոցով ապահովվում են տվյալների հետ տարբեր գործառնությունների կատարման հնարավորություններ։ Այդ համակարգերը կոչվում են տվյալների շտեմարանի կառավարման ռելյացիոն համակարգեր - ՏԲԿՌՀ։ ՏԲԿՌՀ-ների առավել խոշոր արտադրողներն են Օրաքլ, Microsoft, Informix, Sybase և IBM ֆիրմաները։

Ռելյացիոն շտեմարաններում աղյուսակների տրամաբանական փոխկապակցվությունը (ինչպես սովորաբար ասում են՝ աղյուսակները գտնվում են հարաբերությունների (relations) մեջ և այդ պատճառով կոչվում են աղյուսակ-հարաբերություններ) թույլ է տալիս մեկ հարցման միջոցով գտնել բոլոր անհրաժեշտ տվյալները, որոնք կարող են պարունակվել մի քանի աղյուսակներում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «ISO/IEC TR 10032:2003 - Information technology -- Reference Model of Data Management» (անգլերեն)։ www.iso.org։ Վերցված է 2018 թ․ հուլիսի 9
2. ↑
3. ↑  ГОСТ 33707-2016 (ISO/IEC 2382:2015) Информационные технологии (ИТ). Словарь
4. ↑  «ISO/IEC TR 10032:2003 - Information technology -- Reference Model of Data Management» (անգլերեն)։ www.iso.org։ Վերցված է 2018 թ․ հուլիսի 9
5. ↑  [«ISO/IEC 2382:2015 - Information technology -- Vocabulary» (անգլերեն)։ www.iso.org։ Վերցված է 2018 թ․ հուլիսի 9 ]

Արտաքին հղումներ
----------------

* Դասընթաց տվյալների բազաների մասին
**Հայկ Ժիրայրի Տիգրանյան** (հոկտեմբերի 30, 1984(1984-10-30), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ օպերային երգիչ, բաս։

Հոբոյահար Ժիրայր Տիգրանյանի և երաժիշտ Գայանե Սարգսյանի որդին է։

Կենսագրություն
--------------

1996 թվականին կատարել է Քաջ Նազարի դերերգը համանուն մյուզիքլում (ռեժիսոր՝ Նարեկ Դուրյան)։ 
1997 թվականին ավարտել է Երևանի երաժշտական ուսումնարանի դաշնամուրային բաժինը, իսկ 2006 թվականին՝ Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի փողային գործիքների բաժինը՝ որպես հոբոյահար։
2008 թվականին ավարտել է նույն կոնսերվատորիայի վոկալ բաժինը։ 2002 թվականին որպես հոբոյահար աշխատել է Ռուսաստանի Յակուցկի օպերային թատրոնի նվագախմբում, դիրիժոր Խիլկևիչի ղեկավարությամբ և 2004-2006 թվականներին՝ Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի օպերային ստուդիայի նվագախմբում՝ հոբոյահար և հոբոյների խմբի կոնցերտմայստեր։ 2003 թվականից Հայկ Տիգրանյանը երգել է Ալեքսանդր Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի ազգային ակադեմիական թատրոնում, 2008 թվականից՝ մեներգիչ։ 2011 թվականին Հայաստանի պետական ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի հետ համատեղ «Եվգենի Օնեգին» թատերականացված համերգում հանդես է եկել Զարեցկիի դերերգով՝ դիրիժոր Էդուարդ Թոփչյանի ղեկավարությամբ։
Մասնակցել է Գեղամ Գրիգորյանի և Պատրիցիա Պաչեի (Իտալիա) վարպետության դասընթացներին։

Հայկ Տիգրանյանը համագործակցել է դիրիժորներ Է. Դյադյուրայի և Խիլկևիչի (Ռուսաստան), ինչպես նաև ռեժիսորներ Մարիո Կոռադիի (Իտալիա), Գեորգի Իսահակյանի (Ռուսաստան), Ջորդանիա Գայոզի (Վրաստան), Իռկին Գաբիտովի (Ռուսաստան) հետ։ 2012 թվականի հոկտեմբեր - նոյեմբեր ամիսներին հյուրախաղերով հանդես է եկել Հարավային Ամերիկայում՝ Ուրուգվայ, Արգենտինա, Բրազիլիա։ 2013 թվականի հունիսի 1-ին «Սպիտակ գիշերների աստղեր» 21-րդ երաժշտական փառատոնի շրջանակներում մասնակցել է Սանկտ Պետերբուրգի Մարիինյան թատրոնում Հայ մեներգիչների Գալա համերգին։

Մրցանակներ
----------

* 2012 թ. Կորեայի Ժողովրդադեմոկրատական Հանրապետությունում 28-րդ անգամ անցկացվող «Ապրիլյան գարուն» միջազգային մրցույթի մրցանակակիր
* 2013 թ. Վլադիկավկազ, Պավել Լիսիցիանի անվան օպերային երգիչների 3-րդ միջազգային մրցույթի դափնեկիր
* 2015 թ. Յազեպս Վիտոլսի անվան 4-րդ միջազգային մրցույթի 3-րդ մրցանակ, Ռիգա, Լատվիա

Դերերգեր
--------

* Ռամֆիս՝ «Աիդա» (Ջուզեպպե Վերդի)
* Օրովեզո «Նորմա» (Վինչենցո Բելլինի)
* Բժիշկ՝ «Տրավիատա» (Ջուզեպպե Վերդի)
* Ֆեռանդո՝ «Տրուբադուր» (Ջուզեպպե Վերդի)
* Մազետտո՝ «Դոն Ժուան» (Մոցարտ)
* Զառաստրո՝ «Կախարդական սրինգը» (Մոցարտ)
* Ցունիգա՝ «Կարմեն» (Բիզե)
* Ծեր գնչու՝ «Ալեկո» (Սերգեյ Ռախմանինով)
* Գրեմին, «Զարեցկի» «Եվգենի Օնեգին» (Պյոտր Չայկովսկի)
* Դոն Բազիլ՝ «Սևիլյան սափրիչը» (Ռոսսինի)
* Մեֆիստոֆել՝ «Ֆաուստ» (Շառլ Գունո)
* Կոչնակ, պոլովեցյան խան «Իշխան Իգոր» (Ալեքսանդր Բորոդին)
* Կոլլեն՝ «Բոհեմ» (Ջակոմո Պուչչինի)
* Ռեքվիեմ (Ջուզեպպե Վերդի)
* Ալիդորո՝ «Մոխրոտը» (Ջոակինո Ռոսսինի)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայ մեներգիչները՝ Մարիինյան թատրոնի համերգային դահլիճում
2. ↑  Մեն-մենակ՝ Կորեայում, բայց հաղթանակած՝ մրցույթում
3. ↑  Հայկ Տիգրանյանը Յազեպս Վիտոլսի անվան միջազգային վոկալ մրցույթում արժանացել է 3-րդ մրցանակի

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հայկ Տիգրանյան Archived 2021-10-16 at the Wayback Machine.
* Հայկ Տիգրանյանի կատարումները youtube կայքում
**Հայաստանի Հանրապետության Գիտությունների ազգային ակադեմիայի մաթեմատիկայի ինստիտուտը** մաթեմատիկական հետազոտություններով զբաղվող ակադեմիական ինստիտուտ է Հայաստանում։

Պատմություն
-----------

Ժամանակակից մաթեմատիկայի ուղղությամբ հետազոտությունները Հայաստանում սկիզբ են առել դեռևս 1944 թվականից, երբ նորաստեղծ Հայաստանի գիտությունների ակադեմիայում հիմնադրվեց մաթեմատիկայի և մեխանիկայի բաժանմունքը։ Բաժանմունքը հետագայում վերակազմավորվեց որպես Մաթեմատիկայի և մեխանիկայի ինստիտուտ, որի առաջին տնօրենն էր ակադեմիկոս Արտաշես Շահինյանը։

Կազմավորման առաջին տարիներին ինստիտուտը հիմնականում զբաղվում էր ֆունկցիաների տեսությամբ։ Ժամանակի ընթացքում հետազոտությունների դաշտը ընդլայնվելով ներառեց նաև դիֆերենցիալ և ինտեգրալ հաշիվը, ֆունկցիոնալ անալիզը, հավանականությունների տեսությունը և մաթեմատիկական վիճակագրությունը։

1971 թ. Մաթեմատիկայի և մեխանիկայի ինստիտուտից առանձնացավ Մաթեմատիկայի ինստիտուտը։ Ինստիտուտի տնօրեններ են եղել ակադեմիկոս Մխիթար Ջրբաշյանը (1971-1989, 1989-1994 թվականներին պատվավոր տնօրեն), ակադեմիկոս Նորայր Առաքելյանը (1989-1991, 1997-2006 թթ.), ակադեմիկոս Ալեքսանդր Թալալյանը (1991-1997 թթ.), ֆ.մ.գ.դ. Բագրատ Բատիկյանը (2006-2010 թթ.), ԳԱԱ թղթ. անդամ Վալերի Մարտիրոսյանը (2011-2012 թթ.)։ Ակադեմիկոսներ Սերգեյ Մերգելյանը, Ռաֆայել Ալեքսանդրյանը, Ռուբեն Համբարձումյանը, Անրի Ներսեսյանը նույնպես կարևոր ներդրում են ունեցել ինստիտուտի կայացման և զարգացման հարցում։

Տնօրեններ
---------

1971-1989 թթ. Մխիթար Ջրբաշյան

1989-1991 թթ. Նորայր Առաքելյան

1991-1997 թթ. Ալեքսանդր Թալալյան

1997-2006 թթ. Նորայր Առաքելյան

2006-2010 թթ. Բագրատ Բատիկյան

2011-2012 թթ. Վալերի Մարտիրոսյան

2012-2019 թթ.Ռաֆայել Բարխուդարյան

2019-2022 թթ. Գրիգորի Կարագուլյան

2022 թ. Ռաֆիկ Արամյան

Արտաքին հղումներ
----------------

* ՀՀ ԳԱԱ Մաթեմատիկայի ինստիտուտի պաշտոնական կայք
* ՀՀ ԳԱԱ պաշտոնական կայք
* 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 305177896 |

 |
**Ֆլորիդական պումա** (լատին․՝ Puma concolor coryi), պումայի ամենահազվադեպ հանդիպող ենթատեսակը։ 1970 թվականին վայրի բնության մեջ ընդամենը 20 պումա է եղել։ 2017-ի հաշվարկներով դրանց թիվը հավասար է 230-ի։

Նկարագրություն
--------------

Ֆլորիդական պուման ապրում է հարավային Ֆլորիդայի անտառներում և ճահճուտներում, հիմնականում հանդիպում է Big Cypress National Preserve արգելավայրի տարածքում։ Նախկինում տարածված Էր Տեխասի արևելյան մասից մինչև հարավ-արևելյան նահանգները։ Նրա անհետացման պատճառը հիմնականում ճահիճների չորացումն էր, սպորտային որսը, գենետիկ նյութի թունավորումն ու սակավությունը, որը հանգեցնում է ինբրիդինգի։

Ֆլորիդական պուման առանձնանում է համեմատաբար փոքր չափերով և բարձր թաթերով։ Մորթին ունի մուգ շիկակարմրավուն գունավորում։ Ինբրիդինգի արդյունքում այս ենթատեսակի առանձնյակների պոչը փաթաթված ծայր է ձեռք բերել։ Կան ֆլորիդական պուման այլ տեսակի պումաների հետ խաչասերելու ծրագրեր՝ կայուն ինքնակարգավորվող պոպուլյացիա ստեղծելու նպատակով։

Ֆլորիդական պումայի հիմնական որսը եղջերուն է, ջրարջը և երիտասարդ միսիսիպյան կոկորդիլոսները (թեև մի դեպքում արու պուման սպանել և կերել է չափահաս կոկորդիլոսի, որի երկարությունը 269.2 սմ էր)։ Ֆլորիդական պումայի համար որպես սնունդ կարող են ծառայել նաև կոյոտները, կարմիր լուսանները, ջրասամույրները, զրահակիրները, վայրի խոզերը, խոզերը, նապաստակները, ժանտաքիսները, մկները, թռչունները և թռչունների հավկիթները։

Էգ պուման ունենում է 1-ից մինչև 3 ձագ։ Հղիությունը տևում է 90-100 օր։ Վայրի բնության մեջ ապրում են մինչև 20 տարի։ Վայրի բնության մեջ միակ իրական թշնամին խոշոր կոկորդիլոսն է, որը կարող է հարձակվել ջրի մոտ գտնվող պումայի վրա։

Ֆլորիդական պուման պումայի միակ ենթատեսակն է, որը գրանցված է «Կարմիր գրքում» «ծայրահեղ վիճակում» կարգավիճակով։

Տես նաև
-------

* Պումա

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Соколов В. Е. Редкие и исчезающие животные. Млекопитающие : Справ. пособие. — М. : Высшая школа, 1986. — С. 315. — 519 с. [24] л. ил. — 100 000 экз.
2. ↑  Фишер Д. Саймон Н. Винсент Д. Красная книга. Дикая природа в опасности / пер. с англ. под ред. А. Г. Банникова. — М.: Прогресс, 1976. — С. 107—108. — 478 с.
3. ↑  *Roy McBride, Cougar McBride* Predation of a Large Alligator by a Florida Panther // *Southeastern Naturalist*. — 2010-12-01. — В. 4. — Т. 9. — С. 854–856. — ISSN 1528-7092. — doi:10.1656/058.009.0420
4. 1 2  Dalrymple, G.H. and O.L. Bass, Jr. 1996. The diet of the Florida Panther in Everglades National Park, Florida.Bulletin of t the Florida Museum of Natural History 39(5):173–193. Google Scholar
5. ↑  Beier, P. M.R. Vaughan, M.J. Conroy, and H. Quigley. 2003. An analysis of scientific literature related to the Florida Panther. Final Report. Florida Fish and Wildlife Conservation Commission, Fallahassee, FL. Google Scholar
6. ↑  Sivlerstein, Alvin (1997). *The Florida Panther*. Brooksville, Connecticut: Millbrook Press. pp. 41+.ISBN 0-7613-0049-X.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պումա Archived 2010-02-03 at the Wayback Machine.
**Միքայել Տեր-Միքայելյանի անվան ֆիզիկական հետազոտությունների ինստիտուտ** (անգլ.՝ Mikael Ter-Mikaelian Institute for Physical Research), ֆիզիկայի մի շարք ոլորտներում հետազոտություններ իրականացնող հիմնարկություն։ Գտնվում է Աշտարակ քաղաքից 1 կիլոմետր հարավ՝ Աշտարակ-Վաղարշապատ (Էջմիածին) ավտոմայրուղու առաջին կիլոմետրի վրա։

Պատմություն
-----------

ՖՀԻ-ն հիմնադրվել է 1967 թվականին, ականավոր գիտնական Միքայել Տեր-Միքայելյանի կողմից և այժմ հանդիսանում է Հայաստանի առաջատար հետազոտական հիմնարկներից մեկը[*փա՞ստ*]։

Հետազոտությունների ոլորտները և այլ գործունեությունները
------------------------------------------------------

ՖՀԻ հետազոտությունների հիմնական ոլորտներն են՝

* Լազերային ֆիզիկան
* Ոչգծային օպտիկան
* Քվանտային օպտիկան
* Նյութի և ճառագայթման փոխազդեցությունը
* Բյուրեղների աճեցումը և բնութագրումը
* Պինդ մարմնի ֆիզիկան
* Բարձրջերմաստիճանային գերհաղորդականությունը
* Գիտական սարքաշինությունը

Բացի այդ, ՖՀԻ-ն կազմակերպում է Լազերային Ֆիզիկա ամենամյա հեղինակավոր միջազգային կոնֆերանսը, համագործակցում է Հայ-ռուսական (սլավոնական) համալսարանի և Հայկական Պետական Մանկավարժական Համալսարանի հետ։ Այն սերտ կապեր է հաստատել բազում երկրների հետազոտական հիմնարկների հետ, այդ թվում Ռուսաստան, ԱՄՆ, Ճապոնիա, Ֆրանսիա, Անգլիա, Ֆինլանդիա, Գերմանիա, Իտալիա, Բելառուս, Ավստրալիա, Սինգապուր։ Հանդիսանում է «ՖՀԻ ինտեգրումը եվրոպայի գիտահետազոտական տարածք» ԵՄ գրանտի շահառուն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Armenia National Academy of Sciences of։ «National Academy of Sciences of Armenia»։ *www.sci.am*։ Վերցված է 2016 թ․ նոյեմբերի 28

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք Archived 2012-06-06 at the Wayback Machine. (հայերեն) (անգլերեն) (ռուսերեն)
* IPERA project (անգլերեն)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | ISNI: 000000040482770X |

 |
|  |
| --- |
| **Օշակ մերկ** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Հովանոցածաղկավորներ (Apiales) |
| **Ընտանիք** | Նեխուրազգիներ (Apiaceae) |
| **Ցեղ** | Օշակ *(Dorema)* |
| **Տեսակ** | **Օշակ մերկ** *(D. glabrum)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Dorema glabrum*** |

**Օշակ մերկ** (լատին․՝ Dorema glabrum), հովանոցավորների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Մոնոկարպիկ բազմամյա մերկ խոտաբույս է, ունի մինչև 2 մ բարձրություն: Ստորին տերևների ծայրային մասերը ձվաձև են, 3-6 սմ երկարությամբ: Հովանոցները պարզ են, գտնվում են կարճ կոթերի վրա և ունեն 9-12 ճառագայթ: Ծածկոցը բացակայում է: Պսակաթերթերը դժգույն դեղին են: Պտուղներն ունեն 5-8 մմ երկարություն, էլիպսաձև են, մեջքի կողմից սեղմված: Եթերայուղատու խողովակները ակոսիկներում միայնակ են:

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում աճում է Երևանի ֆլորիստիկական շրջանում (Երասխ, Զովաշեն): Հանդիպում է նաև Նախիջևանում:

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ստորին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 800-1100 մ բարձրությունների վրա, քարքարոտ, կավային, գիպսակիր լանջերին, աղակալված տեղերում, ֆրիգանանման բուսականության մեջ: Ծաղկում է հունիս ամսին, պտղաբերում՝ հուլիսին:

Պահպանություն
-------------

Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է: Հարավային Անդրկովկասի էնդեմիկ է: Տարածման շրջանի մակերեսը 100 կմ²-ից պակաս է, բնակության շրջանի մակերեսը՝ 10 կմ²-ից պակաս: Աճելավայրերի տարածքում իրականացվում է ինտենսիվ տնտեսական գործունեություն: Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես ոչնչացման սպառնալիքի ենթակա տեսակ: CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ:

Պահպանություն չի իրականացվում:

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Արմենիապեդիա |
|  |
| Տաքսոնոմիա | GBIF |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* GBIF: 3636245
* IPNI: 841445-1
* Plant List: kew-2775472
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:841446-1
* Tropicos: 1702620

 |

 |
**Նիկոլայ Կրոպոտով** (ռուս.՝ *Николай Николаевич Кропотов*, նոյեմբերի 8, 1873(1873-11-08), Մոսկվա, Ռուսական կայսրություն - սեպտեմբերի 25, 1919(1919-09-25), Մոսկվա, Խորհրդային Ռուսաստան), Կուսակցական դպրոցների դասատու, Մոսխորհուրդի պատգամավոր։

Կենսագրություն
--------------

1894 թվականին Նիկոլայ Կրոպոտովը ավարտել է Սեդլեցկի գիմնազիան։ 1899-1902 թվականներին ուսանողական հուզումներին մասնակցելու համար ձերբակալվել և կալանավորվել է բանտում։ Այնուհետև աշխատել է Օրեխովո-Զուևոյի ֆաբրիկայում որպես վիճակագիր, ակտիվորեն մասնակցել է հեղափոխական շարժմանը, որի համար նորից է ենթարկվել կալանքի։ 1905 թվականին մտել է բոլշևիկյան կուսակցության շարքերը։ 1909 թվականին Կրոպոտովը ավարտել է Մոսկվայի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը և ռուսաց լեզու, լատիներեն ու պատմություն է դատսվանգել Մոսկվայի նահանգում, իսկ 1913 թվականից՝ Մոսկվայում։ Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո պայքար էր մղել մենշևիկների և էսէռների համաձայնողական գծի դեմ, ելույթներ է ունեցել մեծաթիվ միտինգներում։ Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո Կրոպոտովը Մոսկվայի խորհուրդի պատգամավոր էր, մաքսատան կոմիսար, Մոսկվայի կուսակցական դպրոցների ուսուցիչ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ալեքսեյ Աբրամով, Կրեմլի պատի մոտ, Ե. Հայաստան, 1982, էջ 124-125:


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Find A Grave |

 |
**Շիմպանզեի ինտելեկտը** կենդանիների բոլոր տեսակների ինտելեկտներից ամենաշատ ուսումնասիրվածն է։ Ըստ նորագույն հետազոտությունների՝ նրանց գենետիկ տվյալները համընկնում են մարդկային տվյալների հետ 98,7 %-ով։ Շիմպանզեները գենետիկորեն այնքան մոտ են մարդուն, որ մի ժամանակ նույնիսկ առաջարկվում էր շիմպանզեներին դասել մարդկանց կարգին'։

Չնայած շիմպանզեները չեն կարողանում խոսել իրենց ձայնային ապարատի կառուցվածքի պատճառով, նրանք ընդունակ են հաղորդակցվել ձեռքերով՝ համր մարդկանց լեզվով (ժեստերի լեզվով)։ Նրանք ի վիճակի են բառեր օգտագործել փոխաբերական իմաստով, կարող են ստեղծել նոր հասկացություններ՝ համադրելով արդեն իրենց հայտնի բառեր. օրինակ՝ «կրակայրիչ»՝ «շիշ-լուցկի», նրանք ունեն հումորի զգացում։ Առաջին անգամ շիմպանզեին սովորեցրել են խոսել ժեստերի լեզվով 1967 թվականին, իսկ 1972 թվականին արդեն տասնյակ շիմպանզեներ սովորել էին ժեստերի լեզուն։ Մտածվել են նաև այլ լեզուներ շիմպանզեների հաղորդակցության համար, ինչպիսիք են սիմվոլների լեզուն և երկիշը։ Կանզի անունով էգ շիմպանզեի հաջողվել է հասկանալ և սովորել անգլերեն 3000 բառեր և ակտիվորեն օգտագործել դրանցից ավելի քան 500-ը լեքսիգրամային ստեղնաշարի օգնությամբ։ Նկարագրվում է դեպք, երբ բոնոբո տեսակի էգ շիմպանզե ինքն է սովորեցրել իր ձագին ժեստերի լեզուն։

Բնության մեջ շիմպանզեներն ի վիճակի են օգտագործել աշխատանքային գործիքներ։ Նրանք ձողեր են օգտագործում մրջյուններ և միջատներ բռնելու, մեղր հավաքելու համար, օգտագործում են քարեր ընկույզ կոտրելու, մրգեր, բանջարեղեն կտրելու համար։ Նրանք ի վիճակի են նաև ստեղծել աշխատանքային գործիքներ։ Շիմպանզեները կարող են օգտագործել աշխատանքային երկու գործիքներ միաժամանակ։ Բացի աշխատանքային գործիքներից, շիմպանզեները բներ են կառուցում, որտեղ կարող են ապրել խմբերով։

2014 թվականին գիտնականները հետազոտություն են անցկացրել, ինչի արդյունքում որոշել են, որ շիմպանզեների մտավոր կարողությունները կախված են գեներից։ 99 շիմպանզեների վրա կատարված ինտելեկտուալ թեստերի արդյունքում հաջողվել է պարզել, որ g ֆակտորը 52.2% դեպքերում կախված է գեներից։ Ամենից շատ ժառանգականությունը ազդում է տարածական և հաղորդակցման հմտությունների վրա, ինչը կապված է այն փաստի հետ, որ նշված կարողությունները կարևոր են ուտելիքի որոնման և խմբում խնդիրների լուծման համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  CNN.com: Humans, chimps should be in same genus
2. ↑  Lenta.ru: Գիտություն և տեխնիկա։ Գիտություն։ Շիմպանզեները խելացի են դարձել իրենց գեների շնորհիվ
**Բելառուսի ազգային արվեստի թանգարան** (բելառուս․՝ Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь), թանգարան Մինսկում, Բելառուս։ 1939-1957 թթ. եղել է պետական պատկերասրահ, 1957-1993 թթ.՝ պետական գեղարվեստի թանգարան, 1993 թվականից՝ Բելառուսի ազգային արվեստի թանգարան։

Թանգարան
--------

Իվան Այվազովսկի, Ծովային առավոտ, 1883
Թանգարանը ստեղծվել է 1939 թվականի հունվարի 24-ին ԲԽՍՀ ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի որոշմամբ։ Առաջին տնօրենը եղել է Նիկոլայ Միխոլապը (1886—1979)։ 1941 թվականի սկզբում Բելառուսի պետական պատկերասրահն ուներ 2711 արվեստի գործեր, որոնցից չորս հարյուրը ցուցադրվում էր։ Թագարանի հավաքածուներից շատերն անհետացել են Հայրենական մեծ պատերազմի առաջին օրերին։ Պատերազմից հետո թանգարանին վերադարձվեցին այն հավաքածուները, որոնք ցուցադրվում էին Ռուսաստանում։ Չնայած հետպատերազմյա դժվար ժամանակաշրջանի, Բելառուսի կառավարությունն արվեստի գործեր գնելու ջանք չխնայեց։ 1945 թվականին թանգարանն արդեն ուներ Բորիս Կուստոդիևի, Վասիլ Պոլենովի, Իսահակ Լևիտանի, Կառլ Բրյուլովի ստեղծագործություններից։

1957 թվականին ավարտվեց Բելառուսի ազգային պատկերասրահի նոր շնեքի կառուցումը, որը զբաղեցնում է 2 հարկ և մեծ ցուցասրահ։ Այդ ժամանակահատվածում թանգարանի հավաքածուն հասել էր նախապատերազմյան հավաքածուի քանակին և ներառում էր արվեստի գործեր Ռուսաստանից, Բելառուսից և Խորհրդային երկրներից։

1970-1980 թթ. թանգարանի ցուցահանդեսային հավաքածուն հասավ գագաթնակետի։ Թանգարանի հավաքածուները սկսեցին ցուցադրվել տարբեր երկրներում։

1993 թվականից թանգարանը կոչվում է Բելառուսի ազգային արվեստի թանգարան։

Հավաքածուներ
------------

* Հին Արվեստ
* Բելառուսի արվեստը XIX դ
* Բելառուսի արվեստը XX դ
* Ռուսական արվեստը XVIII-XX դդ.
* Եվրոպական արվեստը XVI-XX դդ.
* Արևելքի երկրների արվեստը XIV-XX դդ.

Գիտական բաժիններ
----------------

* Հնագույն արվեստի բաժին
* Նորագույն բելառուսական արվեստի բաժին
* Ռուսական արվեստի բաժին
* Արտասահմանյան արվեստի բաժին
* Գիտա-վերականգնողական բաժին

Թանգարանը նամականիշերի վրա
--------------------------

* 
* 
* 
* 
*

Պատկերասրահ
-----------

* Եղիա մարգարեն, 1668.տեմպերա.Եղիա մարգարեն, 1668.տեմպերա.
* Thomas Heeremans, Ամառ, 1689.Thomas Heeremans, Ամառ, 1689.
* Իլյա Ռեպին, Ներքին գործերի նախարար Vyacheslav von Plehve-ի դիմանկարը. 1902, յուղաներկ-կտավԻլյա Ռեպին, Ներքին գործերի նախարար Vyacheslav von Plehve-ի դիմանկարը. 1902, յուղաներկ-կտավ
* Ferdynand Ruszczyc, Եկեղեցու մոտ, 1899Ferdynand Ruszczyc, Եկեղեցու մոտ, 1899
* Mikhail Filippovich, Ամառային կեսգիշեր, 1921-1922, յուղաներկ-ստվարաթուղթMikhail Filippovich, Ամառային կեսգիշեր, 1921-1922, յուղաներկ-ստվարաթուղթ
* Վլադիմիր Բեկլեմիշև, «Գյուղական սեր»,1896, բրոնզՎլադիմիր Բեկլեմիշև, «Գյուղական սեր»,1896, բրոնզ
* Peter Clodt von Jürgensburg, Զամբիկը քուռակի հետ, 1854Peter Clodt von Jürgensburg, Զամբիկը քուռակի հետ, 1854

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Национальный художественный музей Республики Беларусь

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայքը

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | CiNii: DA08892111 · ISNI: 0000000123427718 · SUDOC: 113458878 · VIAF: 148742633 · WorldCat VIAF: 148742633 |

 |
|  |
| --- |
| **Ֆրանկենիա փոշեպատ** |
| Ֆրանկենիա փոշեպատՖրանկենիա փոշեպատ |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Մեխակածաղկավորներ (Caryophyllales) |
| **Ընտանիք** | *Frankeniaceae* |
| **Ցեղ** | **Frankenia** |
| **Տեսակ** | **Ֆրանկենիա փոշեպատ** *(F. pulverulenta)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Frankenia pulverulenta***L. 1753 |

**Ֆրանկենիա փոշեպատ** (լատին․՝ Frankenia pulverulenta), ֆրանկենիազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս: Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Չծռված ճյուղավորությամբ, 4-10 սմ բարձրությամբ միամյա բույս է: Տերևները հակաձվաձև են և տակից ծածկված սպիտակ ալյուրանման մազիկներով: Ծաղիկներն ունեն ծայրային վահանիկանման դիխազիաներ: Բաժակը գլանաձև է և մերկ, 4-5 մմ երկարությամբ պսակաթերթերը՝ վարդագույն:

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հանդիպում է միայն Երևանի ֆլորիստիկական շրջանում (Արարատ): Աճում է նաև Նախակովկասում, Արևելյան Կովկասում, Արևելյան Անդրկովկասում, Արևելյան Եվրոպայի հարավային շրջաններում, Հյուսիսային, Միջին, Կենտրոնական և Արևմտյան Ասիայում, Հյուսիսային և Հարավային Աֆրիկայում:

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ստորին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 800-850 մ բարձրությունների վրա, ինչպես նաև աղիավուն ճահիճներում և խոնավ աղուտներում: Ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հուլիսին:

Պահպանություն
-------------

Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է: Հայտնի է մեկ պոպուլյացիա: Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 10 կմ²-ից պակաս է: Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես ոչնչացման սպառնալիքի ենթակա տեսակ: Ընդգրկված չէ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաներում:

Պոպուլյացիան աճում է Արարատի ճահիճներում, որը ՀՀ կառավարության 2008 թվականի որոշմամբ ընդգրկված է բնության հուշարձանների ցանկում՝ որպես «Աղակալած ճահճուտ»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Frankenia pulverulenta
* APDB: 23729
* APNI: 58928
* ARKive: frankenia-pulverulenta
* Calflora: 11693
* EoL: 487544
* EPPO: FRNPU
* EUNIS: 172691
* FloraBase: 12831
* FNA: 200014280
* FoAO2: Frankenia pulverulenta
* FoC: 200014280
* FoIO: FRAPUL
* GBIF: 2874692
* iNaturalist: 77159
* IPNI: 366332-1
* IRMNG: 11157111
* ISC: 114421
* ITIS: 502647
* NBN: NBNSYS0200002201
* NCBI: 63091
* PPE: frankenia-pulverulenta
* Plant List: kew-2814273
* PLANTS: FRPU4
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:366332-1
* SANBI: 2181-2
* Tropicos: 13500002
* VASCAN: 5980
* VicFlora: 781b6edd-e637-48db-81da-7bdce5428ee2
* WoI: 926

 |

 |
**Ջամանովա Ռոզա Ումբետովնա** (ղազ.՝ Роза Жаманова, ապրիլի 16, 1928(1928-04-16), Ակտոբե, Aktyubinsk Okrug, Ղազախստանի ինքնավար սոցիալիստական խորհրդային հանրապետություն, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ - դեկտեմբերի 27, 2013(2013-12-27), Ալմաթի, Ղազախստան), ղազախ խորհրդային երգչուհի (սոպրանո)։ ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստուհի (1959)։

Կենսագրություն
--------------

ԽՄԿԿ անդամ 1963 թվականից։ 1954 թվականին ավարտել է Ալմա Աթայի կոնսերվատորիան։ 1953 թվականից Ղազախ, օպերայի և բալետի թատրոնի մեներգչուհի։

Դերերգեր
--------

Դերերգերից են՝ Սառա (Տուլեբաևի «Բիրժան և Սառա»), Տաայանա (Չայկովսկու «Եվգենի Օնեգին»), Մարգարիտ (Գունոյի «Ֆաուստ») են։ Հանդես է գալիս որպես համերգային երգչուհի։

Ելույթներ
---------

Ելույթներ է ունեցել արտասահմանում (Լեհաստան, Իտալիա, Հնդկաստան, Կանադա)։ 1962 թվականից՝ Ղազախ, թատերական ընկերության նախագահ։ ԽՍՀՄ 8-րդ և Ղազախ․ ԽՍՀ 7-րդ գումարումների Գերագույն խորհուրդների դեպուտատ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |





[[Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասանուհի Էմի Փոլերի մասին է իմ հոդվածը, ով 2014 թվականին արժանացել է «Ոսկե գլոբուս» մրցանակի, նաև սիրված, հայտնի մուլտֆիլմերի ձայնային դերակատար է:]]


1. ↑  Джаманова Роза Умбетовна // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
**Գևորգ Ատրյան** (*Գևորգ Սերգեյի Խաչատրյան*, հունիսի 30, 1947(1947-06-30), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ գրականագետ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1984 թվականից։ Կիսել է տոհմական *Խաչատրյան* ազգանունը և երկրորդ մասը՝ *Ատրյան* դարձրել է իր գրական անունը։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է Երևանում։ 1970 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի ռուսաց լեզվի և գրականության բաժինը։ 1975-1979 թվականներին սովորել է ԽՍՀՄ ԳԱ Մաքսիմ Գորկու անվան համաշխարհային գրականության ինստիտուտի ասպիրանտուրայում։ 1979-1981 թվականներին վարել է «Լիտերատուրնայա Արմենիա» ամսագրի արձակի ու պոեզիայի բաժինը։ 1981 թվականից աշխատել է ՀԳՄ վարչությունում որպես գրական խորհրդական։ Միաժամանակ 1980 թվականից դասախոսել է Երևանի համալսարանում։

Գրել է ժամանակակից հայ և ռուս գրականության հարցերին նվիրված բազմաթիվ հոդվածներ, նշանավոր գրողների հետ երկխոսություններ, որոնք տպագրվել են ինչպես հանրապետական, այնպես էլ ԽՍՀՄ գրական մամուլում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայկ Խաչատրյան (1986)։ *Գրական տեղեկատու*։ Երևան: «Սովետական գրող»։ էջ էջ 67


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Հայաստանի գրողների միություն |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | AV Production |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 10128 |

 |
Խրամուղու բացում
**Աշխատանքի հիգիենա**, հիգիենայի բաժին, որն ուսումնասիրում է մարդու աշխատանքային գործունեությունը, աշխատանքի ընթացքում օրգանիզմի կրած ազդեցությունները, մշակում է գործնական միջոցառումներ բարենպաստ և անվտանգ աշխատանքային պայմաններ ստեղծելու, աշխատավորների առողջությունն ու աշխատունակությունը պահպանելու համար։ Աշխատանքի հիգիենան ուսումնասիրում է մարմնի և դրա տարբեր մասերի կատարած շարժումները, լարվածության աստիճանը, աշխատանքի ընթացքում օրգանիզմում տեղի ունեցող ֆիզիոլոգիական պրոցեսների տեղաշարժերը, աշխատավայրի հիգիենիկ պայմանները՝ օդի ջերմաստիճանը, խոնավությունը, շարժման արագությունը, ճնշումը և փոշոտվածությունը, ճառագայթային էներգիայի տարբեր տեսակները, աղմուկը, ցնցումը և այլն, դրանց ազդեցությունը օրգանիզմի վրա և դրանց վերացման միջոցները, արտադրական թույները աշխատանքային միջավայրի օդում, դրանց ազդեցությունը օրգանիզմի վրա, վերացման ուղիները, մշակում սահմանային թույլատրելի կոնցենտրացիաների չափերը։

Աշխատանքի հիգիենան օգտվում է ֆիզիոլոգիայի, կենսաքիմիայի, ֆիզիկայի, քիմիայի, կլինիկական բժշկության, վիճակագրության, տեխնիկայի և գիտության այլ բնագավառների գիտելիքներից և մեթոդներից։ Աշխատանքի հիգիենայի վերաբերյալ գիտական առաջին աշխատանքը տվել է իտալացի բժիշկ Բերնարդինո Ռամացինին, ով լույս է ընծայել «Դատողություններ արհեստավորների հիվանդությունների մասին» մենագրությունը (1700)։

Նախկին Խորհրդային Միության տարիներին, 1959 թվականին Հրազդանում հիմնադրվել է աշխատանքի հիգիենայի և պրոֆեսիոնալ հիվանդությունների գիտահետազոտական ինստիտուտները, իսկ 1961 թվականի մարտին այդ ինստիտուտը տեղափոխվել է Երևան և վերանվանվել Ընդհանուր հիգիենայի և պրոֆեսիոնալ հիվանդությունների հայկական գիտահետազոտական ինստիտուտ Ն. Բ. Հակոբյանի անվան։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 474)։*  |
**Սափոր ծիսական**, մ․թ․ա․ 10-9-րդ դարերում Դվինում հայտնաբերված սափոր, որը ներառված է Հայաստանի պատմության թանգարանի հավաքածուում 2121-281 համարի ներքո։

Նկարագրություն
--------------

Բիկոնիկ իրանով, փայլեցված մակերեսով անոթ է՝ աննշան կարճ պարանոցով, դուրս ծալվող շրթնապսակով, հարթ նստուկով։ Իրանի վերին մասը մեկընդմեջ զարդարված է երեք ոճավորված ցլակերպ գլուխներով և անոթի մակերեսից բարձրացող ելուստներով։ Նրանցից ցած սափորի իրանը շուրջանակի բոլորված է փորագիր՝ հորիզոնական զուգահեռներից և թեք կանելյուրազարդից կազմված երեք գլուխներով։ Սափորը զարդարող ցուլերի ծեփածո երեք գլուխները հավաստում են նրա պաշտամունքային նշանակությունը՝ հավանաբար գործածվել է ծիսական ուտեստի համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2016, 160 էջ։ A Glance from the Bronze Age. Yerevan, History Museum of Armenia, 2016, 160 pages.

Աղբյուրներ
----------

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակի նյութը տրամադրված է* Հայաստանի պատմության թանգարանի կողմից **ԳԼԱՄ** ծրագրի շրջանակներում։ *GLAMGLAM* |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ռիբնիկ (այլ կիրառումներ)

**Ռիբնիկ**, քաղաք հարավային Լեհաստանում, Սիլեզիայում։ Քաղաքը գտնվում է Վարշավաից հարավ 340 կմ հեռավորության վրա, Կրակով քաղաքից արևմուտք 120 կմ հեռավորության վրա և 25 կմ հեռավորությամբ դեպի Չեխիայի սահման։ Քաղաքի բնակչությունը գրեթե 141000 մարդ։

Բնակչություն
------------

Քաղաքում հիմնական բնակիչների թիվը կազմում է 141 374 մարդ (ընդ որում 0.03% օտարերկրացիներ), բնակչության խտությունը 961 կմ² (ըստ 2003 թվականի մարդահաշվի)։ Ռիբնիկը ըստ բնակչության 25-րդ քաղաքն է Լեհաստանում։ Գործազրկության աստիճանը ցածր է համեմատաբար (4,6 %)։ Անալոգիական աստիճանը երկրում — 8,8 % (2008 թվ. հոկտեմբերին)։ Էթնիկական, Ռիբնիկի բնակչության 88 % — իրենց համարում են Լեհեր, 9 % — Սիլեզներ և 3 % օտարերկրացիներ։ Ռիբնիկ քաղաքը հանդիսանում է խոշոր ագլոմերացիայի կենտրոն, Ռիբնիկյան ածխային շրջանի (անգլ. Rybnik Coal Region, լեհ. Rybnicki Okręg Węglowy) 700 հազ. բնակչությամբ։ Հեռավորությունը Կատովիցեաից - մոտ 50 կմ, Օստրավաից - մոտ 30 կմ։

Պատմություն
-----------

Քաղաքի անվանումը եկել է «ձուկ» (ryba) լեհական բառից և նշանակում է «լիճ ձկան ամար» («ձկնապահանավ») հին լեհական լեզվով (գնչուական լեզվով «rebniko» մինչև հիմա նշանակում է «ձկնապահանավ»)։ Անվանումը արտացոլում է քաղաքի կարևորությունը էկանոմիկաի, Միջնադարյան դարերում։
Քաղաքի պատմությունը սկիզբ է առնում IX—X դարերում, երբ ժամանակակից քաղաքի տարածքում հայտնվում են երեք սլավոնական բնակեցում, որոնք կազմավորել են մեկ քաղաք։ Գերմանացիների արևելքում տեղաբնակեցման շրջանակներում (Ostsiedlung), Ռիբնիկը ինչպես շատ մյուս լեհական բնակեցումներ, համաձայն Մագդեբուրգյան իրավունքին մինչև 1308 թվ.(ստույգ թվականը հայտնի չէ) ստացավ քաղաքի կարգավիճակ և համապատասխան իրավունք։ Դա, սակայն, չազդեց ազգային պատկանելությանը - Ռիբնիկը շարունակում էր մնալ լեհական թագավորության մասը, այնքան ժամանակ մինչև ամբողջ Սիլեզիան չդարձավ ավատ Բոհեմային թագի 1327 թվականին։ Քաղաքը շարունակում էր աճել և զարգանալ, հետզհետե դառնալով տեղական առևտրի կենտրոն։ 15-րդ դարում հուսականները դատարկեցին քաղաքը, այնուհետև հանդուրժեցին պարտություն վճռական ճակատամարտում։ 1526 թվականից Բոհեմիան, ներառյալ նրանից կախյալ Սիլեզիան, որի կազմի մեջ էր մտնում Ռիբնիկը, դարձավ Հաբսբուրգների տիրության մաս։

Հայտնի մարդիկ
-------------

* Մագդալենա Օգուրեկ - լեհական քաղաքագետ, հասարակական գործիչ և պատմագետ, հասարակական գիտությունների դոկտոր։ Լեհաստանի նախագահի թեկնածու(2015)։
* Պավել Ստանիկզեկ

Սպորտ
-----

Եժի Դուդեկ (ծնվ. 1973 թվ. մարտի 23-ին), ֆուտբոլիստ։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Հրեական Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4392189-9 · LCCN: n85102381 · NKC: ge735465 · VIAF: 148987073 · WorldCat VIAF: 148987073 |

 |

1. ↑
«**Պրոլետար**», քաղաքական, հասարակական և գրական շաբաթաթերթ։ Ամերիկայի բանվորական (կոմունիստական) կուսակցության հայկական հատվածի պաշտոնաթերթ։ Լրագիրը հրատարակել է «Պրոլետար» հրատարակչությունը։ 1924 թվականին լրագրի տպաքանակը կազմել է 1100 օրինակ։

Պատմություն
-----------

Լույս է տեսել 1924-1926 թվականներին Նյու Յորքում։ Խմբագիրներն են եղել Ս. Սնարյանը, Խաչիկ Քյոսեյանը, Պատրիկ Սելյանը, Ս. Տեր-Բադդասարյանը, Ա. Զարդարյանը, Մարտիկ Մարտենցը։ «Բանւոր» և «Գործաւոր» պարբերականների շարունակությունն է։

Պարբերականը լուսաբանել է կուսակցության գործունեությունը, գործադուլային շարժումը ԱՄՆ-ում, հրատարակել կոմունիստական ինտերնացիոնալի գործկոմի կոչերն ու այլ փաստաթղթեր։ Տպագրել է ԽՍՀՄ և ՀԽՍՀ կուսակցական, պետական գործիչների հոդվածներն ու ճառերը կոմունիստական շինարարյան հարցերի վերաբերյալ։

Շաբաթաթերթը կարևորել է ներգաղթի կազմակերպումը, արտասահմանի առաջադիմական հայկական կազմակերպությունների գործունեությունը, տեղեկություններ հաղորդել Հայաստանի քաղաքական, տնտեսական և մշակութային ձեռքբերումների մասին։

Ունեցել է «Սատիրիկոն» գրական-երգիծական էջ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |



1. 1 2  Solon DeLeon and Nathan Fine (eds.), *American Labor Press Directory.* New York: Rand School of Social Science, 1925; pg. 21.
**Վլադիմիր Միխայլովիչ Զագորսկի** (ռուս.՝ Влади́мир Миха́йлович Заго́рский, իսկական անունը՝ ռուս.՝ Вольф Ми́хелевич Лубо́цкий, հունվարի 15, 1883(1883-01-15), Նիժնի Նովգորոդ, Ռուսական կայսրություն - սեպտեմբերի 25, 1919(1919-09-25), Մոսկվա, Խորհրդային Ռուսաստան), հեղափոխական, կուսակցական գործիչ, ՌԿ(բ)Կ Մոսկվայի կոմիտեի քարտուղար։

Կենսագրություն
--------------

Զագորսկին հեղափոխական ուղին սկսել է Նիժնի Նովգորոդում։ Յակով Սվերդլովի հետ տարածում էր թռուցիկներ, ձեռք էր բերում տպատառեր, եղել է պրոպագանդիստ բանվորական խմբակներում։ 1902 թվականի մայիսմեկյան ցույցին մասնակցելու համար Զագորսկին դատապարտվել մշտական բնակության Ենիսեյի նահանգում. փախուստի փորձի համար պատժամիջոցը դարձրեցին ավելի դաժան, կարգադրելով աքսորի 12 տարին անցկացնել Յակուտիայի նահանգում։ Բայց նա աքսորից փախել է։

1905 թվականին Զագորսկին վերադարձել է Մոսկվա, մասնակցել դեկտեմբերյան զինված ապստամբությանը։ Նա ստեղծում էր բանվորական դրուժինաներ, մասնակցում էր «Իզվեստիա մոսկովսկոգո սովետա»-ի հրատարակմանը, մարտնչում էր բարիկադներում Պիմենովսկայա փողոցի շրջանում, այնուհետև Պրեսնյայում։ Ապստամբության պարտությունից հետո ընդհատակյա աշխատանքը շարունակում էր Մոսկվայում։ 1908 թվականին, ազատվելով ոստիկանության հետապնդումից, տարագրվել է Լոնդոն։ 1910 թվականին անլեգալ վերադարձել է Սարատով. մատնվում, ապա փախնում Լայպցիգ. մասնակցել է ՌՍԴԲԿ Պրահայի կոնֆերանսի նախապատրաստմանը, կատարել բոլշևիկյան կենտրոնի առաջադրանքները։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին գերմանական իշխանությունները ներկալում են Զագորսկուն։ Չնայած դժվարություններին, նա ընկերների հետ պրոպագանդիստական աշխատանք է տանում ռուս ռազմագերիների շրջանում։ Բրեստի հաշտությունը կնքելուց հետո Զագորսկին նշանակվում է Բեռլինում ՌԽՖՍՀ դեսպանության առաջին քարտուղար։ 1918 թվականի հունիսին ՌԿ(բ)Կ ԿԿ-ն աշխատանքի համար նրան ետ կանչեց Մոսկվա, որտեղ նա շուտով ընտրվում է կուսակցության Մոսկվայի կոմիտեի քարտուղար։ Զագորսկին կազմավորում Է կարմիր բանակի ջոկատներ, զբաղվում թիկունքի ամրացմամբ, շաբաթօրյակների կազմակերպմամբ։ 1919 թվականի սեպտեմբերի սկզբին, երբ դենիկինյանները մոտենում էին Մոսկվային, Զագորսկին Ֆելիքս Զերժինսկու հետ գլխավորում էր պաշտպանության քաղաքային կոմիտեն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  Загорский Владимир Михайлович // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
2. ↑  Ալեքսեյ Աբրամով, Կրեմլի պատի մոտ, Ե. Հայաստան, 1982, էջ 121-122:


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Find A Grave · Rodovid |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Թանգարան բաց երկնքի տակ (այլ կիրառումներ)

**Թանգարան բաց երկնքի տակ** (ադրբ.՝ Naxçıvan Açıq Səma Altında Muzey), պատմության, հնագիտության և ազգագրության թանգարան բաց երկնքի տակ Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության մայրաքաղաք Նախիջևանում, Ադրբեջանական Հանրապետություն։

Պատմություն
-----------

Թանգարանը հիմնադրվել է 2002 թվականին ՆԻՀ Գերագույն Մեջլիսի նախագահ Վասիֆ Թալիբովի հրամանով։ Համալիրը գտնվում է 3 հեկտար տարածքի վրա։

Թանգարանի տարածքում է գտնվում Մոմինե Խատուն թյուրբեն։ Թանգարանի հիմնականը ցուցանմուշներն են խոյի քանդակները։ Բացի այդ, թանգարանի ֆոնդի մեջ են մտնում քարակերտ արձանիկներ, հին փորագրություններ քարի վրա, տապանաքարեր և սյունակներ, ինչպես նաև Գյամիգայայից (en) բերված բրոնզեդարյան տապանաքարեր։

Տես նաև
-------

* Ջուղայի խաչքարերի ոչնչացում

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  National Academy of Sciences of Azerbaijan. Nakhchivan Branch. The Encyclopaedia of Nakhchivan Monuments / Vasif Talibov. — Nakhchivan, 2008. — P. 40-41.
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Թուրինջ (այլ կիրառումներ)

**Թուրինջ** (Թորոս Օհանի Մարթաղյան , 1790, գյուղ Քարքանջ (այժմ՝ Ադրբեջանի ՍՍՀ, Շամախու շրջանում) — 1875 թվականներ, Աստրախան), հայ գուսան։

Ստեղծագործել է հայերեն և թուրքերեն։ Աշուղություն է արել երիտասարդ տարիներին, հետագայում զբաղվել ոսկերչությամբ ու փորագրությամբ, պատրաստել տապանաքարեր։ Թուրինջի երկլեզվյան մուհամմա-հանելուկները և թաջնիսները գրված են գրաբարախառն աշխարհաբարով, իսկ որոշ երգեր («Հայր մեր», «Ճշմարիտ սիրական»)՝ տողընդմեջ ադրբեջաներենով։ Մեզ են հասել ավելի քան 60 երգ, որոնք տպագրվել են աշուղական երգարաններում («Սոխակ Հայաստանի», «Հայ աշուղներ», «Հայ գուսաններ»)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1974. — հատոր 4. — էջ 248.


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 248)։*  |