**Ավելյաց**, Հայկյան տոմարի տասներեքերորդ (լրացուցիչ) ամիսն է, ունեցել է 5 օր հասարակ տարիներին և 6 օր՝ Նահանջ տարիներին։ Սկսվել է օգոստոսի 6-ին և վերջացել օգոստոսի 10-ին։

«Ավելեաց» նշանակում է «լրացուցիչ», «ավելացրած»։ Հայկյան տոմարի ամիսներից յուրաքանչյուրը ունի 30-ական օր, ուստի տարին 365 օր ունենալու փոխարեն, ունենում էր 360 օր։ Տարվա օրերի քանակն ապահովելու համար, պակասող 5 օրերից կազմվել էր հավելյալ ամիս, որը նահանջ տարիներին բաղկացած էր եղել 6 օրից։

Անուններ ունեն նաև ավելյաց ամսի 5 օրերը՝ Լուծ, Եղջերու, Փառազնոտ, Արտախոր, Ծկրավորի։ Ավելյացի անունները թեևմիայն հայերենում կան, բայց Արտախուր և Ծկրավորի բառերը դեռևս ճշտորեն չեն ստուգաբանված։ Արտախուրը բարդ բառ է, կազմված «արտ» (արտաքին)՝ և «խույր» (ակնեղենով զարդարված թագավորական գլխանոց) բառերից, նշանակում է խույրի արտաքին կողմի զարդերը։

Փառազնոտը կապում են փառ (հնում նշանակել է «զգաստ») կամ «փայլ», «շող» բառերի հետ։ Ծկրավորի օրանվան բնիկ հայկական լինելու մասին է խոսում այն հանգամանքը, որ Վանա լճի շրջանում, Մոկսի և Ռշտունիքի միջև գտնվող Կարկառ գավառում եղել է Ծկրավոր անունով մի գյուղ։ Ղևոնդ Ալիշանը այս բառը նմանեցնում է ասորեստանյան արձանագրություններում վկայված «ծըկուրատ» (զիկուրատ) բառի հետ, որը նշանակում է «բոլորակ», «պարուրաձև դիտանոց»։

Հայագիտության մեջ ընդունված է այն կարծիքը, թե այս անունները մոլորակների հայկական հնագույն անուններն են։ Քանի որ ամսվա օրանունները հազարամյակների հնություն ունեն և գալիս են Հայկ Նահապետի ժամանակից, ուստի դրանց մի մասը իբրև մոլորակների անուններ, խառնվել են և հստակ չեն։ Հստակ ե միայն Լուծը և Ծկրավորին։ Լուծը Փայլածուի հնագույն անունն է, իսկ Ծկրավորին՝ Հրատի։ Մնացածները միաժամանակ մեկ, երկու և ավելի մոլորակների անուն են նշանակել։ Օրինակ՝ Եղջերու Արուսյակն էր կամ Երևակը, Փառազնոտը՝ Լուսնթագը կամ Հրատը, Արտախուրը՝ Լուսնթագը կամ Երևակը։

Հինգ կամ վեց օր պարունակող լրացուցիչ ամիսներ են ունեցել նաև Կենտրոնական Ամերիկայի մի քանի ժողովուրդներ, հին պարսիկները, ղպտիները, աղվաններ և այլք։

Թեև Գրիգորյան տոմարն ընդունելուց հետո Եվրոպայի ժողովուրդները վաղուց հրաժարվել էին լրացուցիչ ամսվա գործածությունից, բայց ԺԸ դարի վերջերին ավելյաց ամիսը մտավ շրջանառության մեջ։

Հետաքրքիր փաստեր
----------------

Ֆրանսիական մեծ հեղափոխության հաղթանակից հետո, 1793 թվականի հոկտեմբերի 25-ին, Ֆրանսիան չեղյալ հայտարարեց Հուլյան տոմարը և անցավ նոր տոմարի, որը պաշտոնապես կոչվում էր «Ֆրանսիական հանրապետության օրացույց»։ Այդ տոմարի մի քանի ամսանունների նշանակությունը շատ է հիշեցնում Հայկյան տոմարի ամսանունների ստուգաբանությունը (մարգաց, հրոտից)։ Հետաքրքիր է նաև, որ Ֆրանսիական օրացույցում ևս ամիսը 30 օր ուներ, տարին՝ 5 օր պարունակող հավելյալ ամիս, ինչպես Հայկյան տոմարում։

Անվան ծագումնաբանություն
------------------------

Ավելյաց նշանակում է ավելացած՝ տարվա 12 ամսից ավելացած օրերը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  Կաղապար:Գիրք։Համբարձումյան։Հայկական տոմար
2. ↑  Խաչատրյան Հայկ (2003)։ *Հայոց Հնօրյա Զվարճախոսները*։ Երևան: «Ամարաս»։ էջ 125


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Հին հայկական տոմար |
| --- |
|  |
| Գլխավոր նյութեր | Հին հայկական տոմար • Ամանոր |
|  |
| Ժամանականիշներ | Շար • Հազարամյակ • Դար • Տարի • Ամիս • Շաբաթ • Օր • Ժամ · Րոպե • Վայրկյան |
|  |
| Հերթական չափում | Հերու • Ցերեկ • Գիշեր • Երեկ • Այսօր • Վաղը |
|  |
| Եղանակներ | Գարուն • Ամառ • Աշուն • Ձմեռ |
|  |
| Ամիսներ | Նավասարդ • Հոռի • Սահմի • Տրե • Քաղոց • Արաց • Մեհեկան (Մեհեկի) • Արեգ • Ահեկան • Մարերի • Մարգաց • Հրոտից • Ավելյաց |
|  |
| Ամսվա օրեր | Արեգ • Հրանդ • Արամ • Մարգար • Ահրանք • Մազդեղ • Աստղիկ • Միհր • Ձոպաբեր • Մուրց • Երեզկան • Անի • Պարխար • Վանատուր • Արամազդ • Մանի • Ասակ • Մասիս • Անահիտ • Արագած • Գրգուռ • Կորդուիք • Ծմակ • Լուսնակ • Ցրոն (Սփյուռ) • Նպատ · Վահագն • Սեին (Սիմ) • Վարագ • Գիշերավար • Լուծ (Փայլածու) • Եղջերու (Արուսյակ) · Փառազնոտ (Հրատ) • Արտախույր (Լուսնթագ) • Ծկրավորի (Երևակ) |
|  |
| Շաբաթվա օրեր | Երկուշաբթի • Երեքշաբթի • Չորեքշաբթի • Հինգշաբթի • Ուրբաթ • Շաբաթ • Կիրակի |
|  |
| Ցերեկվա ժամեր | Այգ • Ծայգ • Զայրացյալ (Զորացյալ)  • Ճառագայթյալ • Շառավիղյալ • Երկրատես •Շանթակող • Հրակաթ • Հուրափայլյալ • Թաղանթյալ • Արագոտ • Արփող |
|  |
| Գիշերվա ժամեր | Խավարակ • Աղջամուղջ • Մթացյալ • Շաղավոտ • Կամավոտ • Բավական • Խոթափյալ • Գիզակ (Գիջակ) • Լուսակն (Լուսագայն) • Առավոտ  • Լուսափայլ • Փայլածու |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 610)։*  |