**Մարտյան իրադարձություններ Բաքվում** ( ադրբ.՝ Mart hadisələri ) - ազգամիջյան բախումներ 1918 թվականի մարտին, որոնք հանգեցրին հազարավոր զոհերի, հիմնականում Բաքվի և Բաքվի նահանգի այլ բնակավայրերի մուսուլմանների շրջանում ։ Հայ Դաշնակցություն կուսակցության զինված ուժերը ակտիվ դերակատարություն են ունեցել հակամուսուլմանական ջարդերին։

Նախորդ իրադարձությունները
-------------------------

Ամերիկացի պատմաբան Մայքլ Սմիթի խոսքով, հայ զինվորները, հիշելով 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանությունը և տեսնելով թուրքական բանակի շարունակվող վայրագությունները, վերադարձան Հայաստան՝ պաշտպանելու հայ բնակչությանը։ Հայ դաշնակցականների ռազմատենչ ազգայնականությունը դրվեց նրանց գաղափարախոսության հիմքում։ Նահանջող զորքերը, որոնք յուրովի են հասկացել իրադարձությունները, իրենց համարել են թակարդում թուրքական բանակի և տեղի մուսուլմանների միջև, որոնք իրենց կողմից ընկալվում էին որպես « հինգերորդ շարասյուն »։ Իսլամադավան բնակչությունը, որը մեծ մասամբ հավատարիմ էր Ռուսական կայսրությանը Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, այժմ սկսեց զինվել ինքնապաշտպանության համար և սպասել թուրքերի՝ որպես ազատագրողների ժամանումին՝ հաստատելով իրենց հակառակորդների կանխատեսումները։ Առաջին բախումները սկսվեցին 1917 թվականի ամռանը։ Բռնության կենտրոնը բազմազգ Բաքուն էր, որտեղ կենտրոնացված էին ռուսական, հայկական և ադրբեջանական զորքերը։ Աստիճանաբար Բաքվի խորհուրդը դարձավ տարածաշրջանի առաջատար ուժը, որում հիմնական դերը խաղացին սոցիալ-դեմոկրատներն ու սոցիալիստ հեղափոխականները տարբեր համոզմունքների (ռուսներ, հայեր, վրացիներ և հրեաներ)։ Իսլամադավան բնակչության շահերը ներկայացնում էր «Մուսավաթ» կուսակցությունը, որին գործնականում թույլ չտվեցին մասնակցել Բաքու քաղաքի իշխանություններին։ Զինված ոստիկանությունը բաղկացած էր ռուսական բանակի նախկին ստորաբաժանումներից և հայկական ջոկատներից՝ դաշնակցականների ղեկավարությամբ։ Այս պայմանները հիմք դրեցին մարտյան իրադարձություններին, երբ խորհրդային ենթակայության ռուսական և դաշնակցական զորքերը, փորձելով վերահսկողություն հաստատել Բաքվի փողոցների վրա, բախվեցին մուսուլմանների զինված խմբավորումների հետ ։

Բախումներ Բաքվում
-----------------

«Հայ-մուսուլմանական ջարդ Բաքվում». Ogonyok ամսագրի շապիկը թիվ 10-1918 թ
Մարտյան իրադարձությունները սկսվեցին, ըստ մուսուլմանական կողմի, երբ Բաքվի խորհուրդը զինաթափեց և կալանավորեց ադրբեջանական փոքրաթիվ զինված ջոկատին, որը որպես պատվո պահակ էր ժամանել ադրբեջանցի միլիոնատեր Թագիևի որդու հուղարկավորությանը  .

1918 թվականի մարտի 27 (15) -ին Լենքորանի հեծելազորային դիվիզիայի Բաքվի մուսուլմանական ազգային կոմիտեի կողմից կազմված հիսուն սպաներից և զինվորներից  ջոկատը գեներալ Տալիշինսկու գլխավորությամբ Լենքորանից «Էվելինա» շոգենավով ժամանեց Բաքու։ Նրանք պատրաստվում էին մասնակցել իրենց գործընկերոջ՝ միլիոնատեր Հաջի Զեյնալաբդին Թաղիևի ՝ Մամեդ Թաղիևի որդու հուղարկավորությանը, ով սպանվել է Լենքորան քաղաքում մուսուլմանական և ռուս-հայկական ստորաբաժանումների միջև բախման ժամանակ։ Բաքվի խորհրդի ղեկավարները վերջնագիր են ներկայացրել՝ զինվորականներից պահանջելով 24 ժամվա ընթացքում հանձնել զենքերը։ Մարտի 18-ին դիվիզիայի զինվորականները համաձայնել են հանձնել զենքերը։ Սակայն քաղաքից հեռանալ փորձող ադրբեջանցի զինվորականների զինաթափումն առաջացրել է քաղաքի մուսուլման բնակչության վրդովմունքը, որը դա ընկալել է որպես վիրավորանք տագնապի մեջ ընկած Թագիև հոր հասցեին և սադրանք, քանի որ զինաթափման պահանջները չեն եղել։ դիմել քաղաքի այլ էթնիկ և կուսակցական զինված կազմավորումներին։ Մարտի 30-ին (18) քաղաքի տարբեր հատվածներում սկսեցին բարիկադներ կառուցել և սկսեցին ինքնաբուխ ցույցեր՝ պահանջելով նրանցից առգրավված զենքը վերադարձնել զինվորականներին կամ զինաթափել այլ էթնիկ խմբերին ։

Զինված հայերը այրված ադրբեջանական (այն ժամանակվա տերմինաբանությամբ՝ «թաթար») շուկայի տարածքում. Բաքու, մարտ 1918 թ
Մեկ այլ վարկած է արտահայտում բրիտանացի հետազոտող Փիթեր Հոփկիրքը. Նրա խոսքով, թեև Շահումյանին հաջողվեց կոալիցիա կազմել բոլշևիկների, հայերի և մուսուլմանների միջև, սակայն այդ հավասարակշռությունը փխրուն էր։ Մուսուլմանները վախեցան հայերի հզորացումից, զինված անգլիական բանակով, դիմեցին իրենց համակրոնների օգնությանը։ Բախումները սկսվել են մարտի 30-ին Բաքվի նավահանգիստ մուսուլման «Վայրի դիվիզիայի » զինված ստորաբաժանումների ժամանումից հետո։ Ստուգման ուղարկված պաշտոնյաների վրա կրակել են, մի քանիսին սպանել են։ Մոտենալով բոլշևիկյան ուժերը զինաթափել են ժամանած ստորաբաժանումները։ Սակայն այն բանից հետո, երբ Վայրի դիվիզիայի լրացուցիչ ստորաբաժանումներ ուղարկվեցին Բաքու, քաղաքը վերածվեց մարտադաշտի ։

Նույն օրը բոլշևիկ Ն. Նարիմանովի բնակարանում բանակցություններ են սկսվել Բաքվի խորհրդի նախագահ Շահումյանի և Մուսավաթի առաջնորդ Մ.Ե.Ռասուլզադե. Կողմերը գրեթե համաձայնության էին եկել առգրավված զենքերը վերադարձնելու հարցում, երբ տեղեկություն ստացվեց Շեմախա փողոցում Կարմիր բանակի հեծյալ ջոկատի սադրիչ գնդակոծության մասին։ Բոլշևիկների ղեկավարները միջադեպի մեջ անմիջապես մեղադրեցին ադրբեջանցիներին, թեև միջադեպի մեղավորները չբացահայտվեցին, և, ընդհատելով բանակցությունները, սկսեցին ակտիվ ռազմական գործողություններ նրանց դեմ։ Այնուհետև Շահումյանը խոստովանել է, որ օգտվել է այս միջադեպից՝ ոչնչացնելու Մուսավաթի ներկայացրած ընդդիմությանը.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Պետք էր հակահարված տալ, և օգտվելով առիթից՝ մեր հեծելազորային ջոկատի վրա զինված հարձակման առաջին փորձից, հարձակման անցանք ճակատի ողջ երկայնքով։ Ե՛վ տեղական խորհրդի, և՛ այստեղ տեղափոխված Կովկասյան բանակի Ռազմահեղափոխական կոմիտեի ջանքերի շնորհիվ (Թիֆլիսից և Սարիկամիշից) մենք արդեն ունեինք զինված ուժեր՝ մոտ 6 հազար մարդ։ Դաշնակցությունն ուներ նաեւ մոտ 3-4 հազար ազգային միավորներ, որոնք մեր տրամադրության տակ էին։ Վերջինիս մասնակցությունը մասամբ քաղաքացիական պատերազմին ազգային կոտորածի բնույթ տվեց, բայց դրանից խուսափելու միջոց չկար։ Մենք դա արել ենք միտումնավոր։ Մուսուլման աղքատները մեծապես տուժեցին, բայց հիմա նրանք համախմբվում են բոլշևիկների և սովետի շուրջ։ |  |

1918-ի մարտյան մարտերին մասնակցած դաշնակցական թնդանոթը։ Ադրբեջանի պատմության թանգարան (Բաքու)
Հայ դատի հանձնախումբն իր հերթին միջոցներ ձեռնարկեց հայ զանգվածներին բախմանը չմասնակցելու համար ։ Բայց, ի տարբերություն նրա, Դաշնակցություն կուսակցության կոմիտեն, որն ի սկզբանե հայտարարեց իր չեզոքությունը, զինված բախումների բռնկումից հետո անցավ բոլշևիկների կողմը ։ Միաժամանակ, ըստ Ա.Միկոյանի, որոշ ազգային հայկական ստորաբաժանումներ Կարմիր բանակի կողմից մարտերին մասնակցել են միայն այն ժամանակ, երբ արդեն պարզ էր Կարմիր բանակի հաղթանակը ։

Բաքվի խորհուրդը իրեն աջակցող Դաշնակցության զինված կազմավորումների հետ միասին հարձակում գործեց մուսուլմանաբնակ թաղամասերի վրա։ Այս թաղամասերը ռմբակոծելու համար օգտագործվել են ինքնաթիռներ, և Կասպյան նավատորմի երկու նավեր ծովից կրակել են նրանց ուղղությամբ։ Մուսուլմանների օկուպացված թաղամասերում տեղի են ունեցել կողոպուտներ և սպանություններ մուսուլման քաղաքացիական անձանց, այդ թվում՝ կանանց և երեխաների նկատմամբ։ Դա հիմնականում արվել է հայկական զինված ուժերի կողմից։ Վատ զինված և կազմակերպված մուսուլմանական ուժերը չկարողացան դիմակայել բոլշևիկների և դաշնակցականների միացյալ կազմավորումների գրոհին և զինադադար խնդրեցին։

Բաքվի խորհրդի կողմից ստեղծված հեղափոխական պաշտպանության կոմիտեն վերջնագիր է ներկայացրել «Մուսավաթ» կուսակցությանը, որն առաջադրել է հետևյալ պայմանները.

1. Բաքվի խորհրդի բաց և անվերապահ ճանաչում որպես միակ լիազորություն և բացարձակ հնազանդություն նրա բոլոր հրամաններին.
2. Վայրի դիվիզիայի ադրբեջանական զորամիավորման դուրսբերում Բաքվի տարածքից.
3. Բաքու-Թիֆլիս և Բաքու-Պետրովսկ երկաթուղիների հաղորդակցության բացում.

Մարտի 31-ի (19) երեկոյան Մուսավաթի ղեկավարությունը Բաքվի խորհրդի գործադիր կոմիտեին ծանուցեց ներկայացված վերջնագրի բոլոր պայմանների ընդունման մասին, իսկ հաջորդ օրը՝ ապրիլի 1-ի (մարտի 20) առավոտյան, սպիտակ. Բաքվում ադրբեջանական տների վրա դրոշներ են հայտնվել.

«Բաքվում սպանված մուսուլմաններն ու նրանց դիերը տեսնելու ժամանած հյուպատոսը». Իրանի բացիկ
Սակայն վերջնագրի ընդունումից հետո դաշնակցական զինված ուժերը թալան, հրկիզումներ և սպանություններ իրականացրեցին քաղաքի մուսուլմանաբնակ թաղամասերում  Ըստ բրիտանացի հետազոտող Փիթեր Հոփկիրքի.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Հայերը, տեսնելով, որ իրենց վաղեմի թշնամիները փախչում են, այժմ վրեժի ծարավ էին։ Ուստի կռիվները շարունակվեցին այնքան ժամանակ, քանի դեռ գրեթե ողջ մուսուլման բնակչությունը վտարվեց քաղաքից կամ մորթվեց։ Հինգերորդ օրը, թեև քաղաքի մեծ մասը դեռ կրակի մեջ էր, դիմադրությունը դադարեց, և փողոցները լցվեցին մահացածներով և վիրավորներով, որոնք գրեթե բոլորը մուսուլման էին։ |  |

1918 թվականի ապրիլի 2-ին (մարտի 21) առավոտյան ժամը 11-ին Բաքվի խորհրդի ղեկավարությունը պաշտոնապես համաձայնություն է տվել ադրբեջանցիների հետ զինադադարին, սակայն ադրբեջանական թաղամասերում սպանություններն ու կողոպուտները շարունակվել են մինչև 1918 թվականի ապրիլի 5-ը (մարտի 24)։ Սկսվեց մուսուլման բնակչության զանգվածային արտագաղթը քաղաքից։ Բաքվում Մեծ Բրիտանիայի փոխհյուպատոս մայոր Մակդոնելի խոսքերով, «քաղաքում ոչ մի կարևոր մուսուլման չի մնացել»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Glenn L. Roberts* Commissar and Mullah: Soviet-Muslim Policy from 1917 to 1924. — Dissertation.Com, 2007. — P. 20. — 208 p. — ISBN 978-1581123494
2. 1 2 3  Смит, Майкл. «Память об утратах и азербайджанское общество (перевод с английского Ольги Фадиной)». Сахаровский центр. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ ապրիլի 1-ին. Վերցված է 2019 թ․ սեպտեմբերի 5-ին.
3. 1 2 3  *Swietochowski, Tadeusz* Russian Azerbaijan, 1905—1920: The Shaping of a National Identity in a Muslim Community. — Cambridge: Cambridge University Press, 2004. — P. 116—118. — ISBN 978-0521522458
4. 1 2  *Kazemzadeh, Firuz* The struggle for Transcaucasia, 1917-1921. — New York: Philosophical Library, 1951. — 356 p.
5. ↑  Государственный архив Азербайджанской Республики. ф.2898, оп.2, д.11, л.430
6. ↑  *Hopkirk, Peter* Like hidden fire. The plot to bring down the British Empire. — New York: Kodansha Globe, 1994. — P. 282—283. — ISBN 1-56836-127-0 «*Their arrival, on March 30, caused great consternation among both Bolsheviks and Armenians. When officials were sent down to the dockside to try to discover what their intentions were, they were driven back by gunfire, a number of them being killed. Eventually, however, the newcomers were disarmed by a stronger Bolshevik force. But then more units of the Savage Division arrived and on April 1, in MacDonell’s words, 'the Baku cauldron boiled over*».
7. ↑  Reformers and Revolutionaries in Modern Iran: New Perspectives on the Iranian Left / Cronin, Stephanie, (ed.). — London: Routledge Curzon. — (Routledge/BIPS Persian Studies Series). — ISBN 0415331285 «At the end of February 1918, fighting broke out between the Baku Soviet forces and the Muslim nationalists outside the city of Lenkoran. It was evident that the fighting eventually going to extend to Baku. On 30 March Soviet forces attempt to disarm the Muslim Savage Division and the latter’s refusal to give up arms sparked of the fighting. Muslim fever was high and sporadic firing on Soviet troops began.»
8. ↑  *Волхонский М. Муханов В.* По следам Азербайджанской Демократической Республики. — М.: Европа, 2007. — С. 75-80. — ISBN 978-5-9739-0114-1
9. ↑  *Шаумян, Степан Георгиевич* Письма. 1896-1918 / [Подгот. к печати и авт. предисл. Х. А. Барсегян]. — Ереван: Айпетрат, 1959. — С. 63-64. — 298 с.
10. ↑  *Микоян, А. И.* Дорогой борьбы. — М.: Политиздат, 1971. — Т. 1. — С. 133. — 590 с. — (О жизни и о себе). Однако, когда восстание началось, Армянский национальный совет объявил о своем нейтралитете, а когда победа Красной Армии была уже ясна, некоторые национальные армянские части даже приняли участие в боях на стороне Красной армии