**Շանդոր Մարաի** (հունգ.՝ Márai Sándor, լրիվ անունը՝ հունգ.՝ Sándor Károly Henrik Grosschmid de Mára, 11 ապրիլի, 1900, Կաշշա, Ավստրո-Հունգարիա (ներկայում՝ Կոշիցե, Սլովակիա) – 21 փետրվարի, 1989, Սան Դիեգո, ԱՄՆ), հունգարացի արձակագիր և լրագրող։ Հունգարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամ (1945), Կոշութի մրցանակի դափնեկիր (1990, հետմահու)։ Նրա կրտսեր եղբայրն է կինոռեժիսոր Գեզա Ռոդվանին (1907-1986)։

Կենսագրություն
--------------

Շանդոր Մարաին ծնվել է 1900 թվականի ապրիլի 11-ին Կաշշա գյուղում (ներկայում՝ Կոշիցե, Սլովակիա)։ Նրա հայրը եղել է փաստաբան, ով եկել էր Սաքսոնիայից։ Մայրը հունգարացի էր։ Շանդոր Մարաին սովորել է Բուդապեշտի համալսարանի իրավաբանության ֆակուլտետում, մասնակցել է 1918-1919 թվականների հեղափոխական դեպքերին։ Հունգարիայի Խորհրդային Հանրապետության անկումից հետո՝ 1919 թվականին, տեղափոխվել է Գերմանիա, լրագրություն է սովորել Լայպցիգում, Ֆրանկֆուրտում, Բեռլինում։ Գրել է «Սիմպլիցիսիմուս» և «Ֆրանկֆուրտեր ցայտունգW թերթերի համար, թարգմանել է Ֆրանց Կաֆկայի ստեղծագործությունները, մտածել է սկսել ստեղծագործել գերմաներենով։ Ականատես է եղել գերմանական նացիզմի ծնունդին, սակայն հետագայում ունեցել է հակաֆաշիստական հայացքներ։ 1923 թվականին տեղափոխվել է Փարիզ, սովորել փիլիսոփայություն։ 1925 թվականին հարցազրույց է վերցրել Արթուր Կոնան Դոյլից։ 1928 թվականին վերադարձել է Բուդապեշտ, ակտիվորեն զբաղվել լրագրությամբ՝ գրելով ինչպես հունգարական, այնպես էլ արտասահմանյա թերթերի համար։ Նրա գրքերը դարձել են բեսթսելլերներ, պիեսները բեմադրվել են առաջատար թատրոններում, նա դարձել է իր ժամանակի ամենահայտնի գրողներից մեկը Հունգարիայում։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Դյորդ Լուկաչի և այլոց հոդվածներում համարվել է «բուրժուա գրող», 1948 թվականին մեկնել է Շվեյցարիա, 1950 թվականին՝ Իտալիա, իսկ 1952 թվականին տեղափոխվել է ԱՄՆ։ 1957 թվականին ստացել է ԱՄՆ-ի քաղաքացիություն։ 1950-ական թվականներին աշխատել է «Ազատ Եվրոպա» ռադիոյում, ողջունել է 1956 թվականի Հունգարական հեղափոխությունը, ծանր է տարել նրա ճնշումը։

Հետագայում Շանդոր Մարաին ավելի քիչ ճանաչում է վայելել, հայտնվել է մեկուսացման մեջ։ 1986 թվականին մահացել է նրա կինը, ով ազգությամբ հրեա էր (նրանք միասին ապրել էին ավելի քան 60 տարի)։ 1987 թվականին սրտի կաթվածից մահացել է նրանց որդեգրված որդին։ Չդիմանալով մենակությանը՝ Շանդոր Մարաին ինքնասպան է եղել 1987 թվականի փետրվարի 21-ին։

Ստեղծագործություն
-----------------

Լայոշ Տիխան, Շանդոր Մարաիի դիմանկարը, 1924
Շանդոր Մարաին հեղինակել է շուրջ 50 վեպ, որոնցում պատկերված է Եվրոպան միջպատերազմական ժամանակներում՝ Ավստրո-Հունգարիայի անկումից հետո։ Տարբեր երկրներում առանձնապես հայտնի են դարձել նրա հուշերն ու օրագրերը, որ վերաբերում են 1940-1980-ական թվականներին։

Ճանաչում
--------

1970-ական թվականների սկզբին Շանդոր Մարաիին կրկին հայտնի է դարձել իտալացի գրող և հրատարակիչ Ռոբերտո Կալասոյի շնորհիվ։ Մարաիի գրքերը կրկին սկսել են տպագրվել իտալերենով և գերմաներենով, 1989 թվականից հետո դրանք շատ են տպագրվում նաև Հունգարիայում։ 1990 թվականին նրան հետմահու շնորհվել է Կոշութի մրցանակ։ Նրա ստեղծագործությունները բարձր է գնահատել Ջոն Մաքսվել Կուտզեեն։ Շանդոր Մարաիի ստեղծագործությունները թարգմանվել են անգլերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն, իտալերեն, իսպաներեն, շվեդերեն, հոլանդերեն, ֆիններեն, լեհերեն, չեխերեն, սերբերեն, սլովակերեն, բուլղարերեն, իվրիտով, չինարեն, թուրքերեն, կորեերեն և այլ լեզուներով։

Շանդոր Մարաիի պիեսներից մեկն էկրանավորվել է դեռ 1943 թվականին։ 1990-ական թվականներին թողարկվել են ևս մի քանի ֆիլմեր նրա երկերի մոտիվներով։ 2007 թվականին նրա օրագրերի հիման վրա նկարահանվել է «Ես էմիգրանտ եմ» խաղարկային ֆիլմը։ Գերմանիայում նկարահանվել է «Շանդոր Մարաի - հունգարացիի գրողի դիմանկարը» վավերագրական ֆիլմը (2006)։ Հունգարիայում սահմանվել է Շանդոր Մարաիի մրցանակ, որին 1996 թվականին արժանացել է Իմրե Կերտեսը, 1998 թվականին՝ Լասլո Կրասնահորկային, 2001 թվականին՝ Պետեր Էստերհազին, 2003 թվականին՝ Ժուժա Ռակովսկին, 2008 թվականին՝ Լասլո Դարվաշին։

Շանդոր Մարաիի հուշարձանները տեղադրվել են Կոշիցեում և Բուդապեշտում։ 1990 թվականին Բրատիսլավայում ստեղծվել է Շանդոր Մարաիի հիմնադրամը, որը նպատակ ունի սատարել լիբերալիզմի գաղափարներին։

Ընտրյալ երկեր
-------------

* Emlékkönyv / Ալբոմ (1918, բանաստեղծություններ)
* Zendülők / Ապստամբները (1930, վեպ)
* Idegen emberek / Տարօրինակ մարդիկ (1931, վեպ)
* A szegények iskolája / Դպրոց աղքատների համար (1934, էսսե)
* A sziget / Կղզի (1934, վեպ)
* Egy polgár vallomásai / Բուրժույի խոստովանությունը (1934, վեպ-ժամանակագրություն)
* Válás Budán / Բաժանություն Բուդայում (1935, վեպ)
* Eszter hagyatéka / Էսթերի ժառանգությունը (1939, վեպ)
* Vendégjáték Bolzanóban / Հյուրախաղեր Բոլցանոյում (1940, վեպ Կազանովայի կյանքից)
* Kaland / Արկած (1940, դրամա)
* Szindbád hazamegy / Սինդբագը վերադառնում է տուն (1940, վեպ Դյուլա Կրուդիի արձակի մոտիվներով)
* A gyertyák csonkig égnek / Անկյուններ (1942, վեպ)
* Napló 1943-1944 / Օրագիր 1943-1944 (1945)
* Európa elrablása / Եվրոպայի առևանգումը (1947, էսսե)
* Béke Ithakában / Խաղաղություն Իթաքայում (1952, վեպ)
* Napló 1945-1957 / Օրագիր 1945-1957 (1958)
* Napló 1958-1967 / Օրագիր 1958-1967 (1968)
* Föld, föld!… / Երկիր, Երկիր․․․ (1972, հուշեր)
* Napló 1968-1975 / Օրագիր 1968-1975 (1976)
* Napló 1976-1983 / Օրագիր 1976-1983 (1984)
* Napló 1984-1989 / Օրագիր 1984-1989 (1999)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2  Internet Speculative Fiction Database — 1995.
3. ↑  filmportal.de — 2005.
4. 1 2  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #118730789 // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.
5. ↑  Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.)
6. ↑
7. ↑
8. 1 2  Շանդոր Մարաի Արխիվացված 2022-08-15 Wayback Machine(անգլ.)
9. 1 2  Շանդոր Մարաին randomhouse.com կայքում(անգլ.)

Գրականություն
-------------

* *Zeltner E.* Sándor Márai: ein Leben in Bildern. — München: Piper, 2001 (переизд. 2005, на исп. яз. 2005, на нидерланд. яз. 2006)
* *Méhes L.* Egyszemélyes emigráció Márai emlékek — töredékek. — Miskolc: Bíbor, 2003.
* *Jastrze̜bska J.* Van Sándor Márai tot Magda Szabo: klassieke Hongaarse romans uit de 20e eeuw. — Amsterdam: Van Gennep, 2006.
* *Серебряная О.* «Воспоминания о Венгрии». Отъезд и возвращение Шандора Мараи. // Неприкосновенный запас, 2007, № 6.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Շանդոր Մարաին (անգլ.) *Internet Movie Database* կայքում
* «Օրագրեր» online Արխիվացված 2006-05-29 archive.today(անգլ.)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Շանդոր Մարաի» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | AlloCiné · ČSFD · Discogs · Filmportal · Internet Movie Database · ԿինոՊոիսկ · Internet Speculative Fiction Database · Find A Grave |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուս · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Treccani · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 90617704 · BNC: a10282610 · BNE: XX1318631 · BNF: 121846555 · CiNii: DA05861552 · CONOR: 7860579 · GND: 118730789 · GTAA: 129433 · ICCU: IEIV030948 · ISNI: 000000012122348X · LCCN: n88621768 · LNB: 000067482 · NDL: 00921520 · NKC: jn19990210417 · NLA: 54724207 · NLG: 84255 · NLP: a0000001677708 · NSK: 000203491 · NTA: 099232774 · NSZL: 000000003269 · NUKAT: n98044806 · PTBNP: 112876 · LIBRIS: 254107 · SUDOC: 030431042 · VIAF: 17266902 · WorldCat VIAF: 17266902 |

 |

 |