**Սեռի պայմանավորում** (անգլ.՝ Sexual differentiation in humans), մարդկանց մոտ տարբեր սեռերի ձևավորման գործընթաց է։ Այն սահմանվում է որպես ֆենոտիպային կառույցների զարգացում, որը տեղի է ունենում գոնադային (գամետային) հավաքակազմի կողմից ձևավորված հորմոնների գործունեության արդյունքում ։ Սեռի պայմանավորումը ընդգրկում է տարբեր սեռական ներքին ու արտաքին օրգանների ձևավորումը։ Մաշկի մազերը նույնպես կարևոր դեր են խաղում սեռի պայմանավորման հարցում ։ 

Y քրոմոսոմ
Սեռային տարբերությունների ձևավորումը նախ և առաջ աևտահայտվում է XY քրոմոսոմներում, որոնք առկա են մարդկանց մոտ։ Բարդ համակարգերը պատասխանատու են արական և իգական սեռի մոտ ֆենոտիպի զարգացման համար՝ դեռևս չձևավորված զիգոտից առանձին։ Իգական սեռի ներկայացուցիչները սովորաբար ունեն 2 X քրոմոսոմ, իսկ արական սեռի ներկայացուցիչները X և Y քրոմոսոմ։ Դրանց զարգացման սկզբնական փուլում երկու սեռերի դեպքում էլ նույն ներքին կառուցվածքն է։ Սակայն Y քրոմոսոմում SPY (անգլ.՝ Sex-determining region) գենի առկայությունը պատճառ է դառնում արական սեռի ներկայացուցիչների մոտ ամորձիների ձևավորմանը։

Սեռային տարբեր զարգացումները, որ հայտնի են ինտերսեքս անվամբ, կարող են լինել գենետիկ կամ հորմոնալ գործոնների ազդեցությամբ։

Սեռի որոշում
------------

Շատ կաթնասուններ, այդ թվում մարդիկ, ունեն XY սեռային տարբերության համակարգը, որտեղ Y քրոմոսոմը պատասխանատու է արական սեռի ներկայացուցիչների օրգանների ձևավորման համար։ Y քրոմոսոմի բացակայության դեպքում, սաղմը զարգանում է՝ կրելով իգական սեռի ներկայացուցիչներին հատուկ օրգանների ձևավորումը։ Սրա պատճառը SPY գենն է, որ առկա է Y քրոմոսում։ Այսպիսով, արական կաթնասունները սովորաբար ունեն X և Y քրոմոսոմներ, իսկ իգական կաթնասունները ունեն 2 X քրոմոսոմ։ Մարդկանց մոտ կենսաբանական սեռը պայմանավորվում է գործոնների առկայությամբ ծննդյան պահին․ Y քրոմոսոմի առկայություն կամ բացակայություն, գոնադների տեսակ, սեռային հորմոններ, ներքին սեռական օրգաններ (այդ թվում սաղմ իգական սեռի մոտ) և արտաքին սեռական օրգաններ։

Քրոմոսոմներով սեռի պայմանավորումը տեղի է ունենում բեղմնավորման ժամանակ․ քրոմոսոմը (X կամ Y) սերմնահեղուկից միաձուլվում է ձվաբջջի X քրոմոսոմին։ Գոնադներով սեռի պայմանավորումը վերաբերում է գոնադներին, այսինքն՝ ամորձիներին կամ ձվարաններին՝ կախված այն բանից, թե որ գեներն են արտահայտված։ Ֆենոտիպով պայմանավորված սեռային տարբերությունը վերաբերում է արտաքին ու ներքին սեռական օրգանների ձևավորմանը։

Մարդու սաղմը ձևավորում է արտաքին սեռական օրգանները բեղմնավորումից 6 շաբաթ հետո։ Սաղմը սեռական առումով չեզոք է և ո՛չ արական, ո՛չ էլ իգական սեռին բնորոշ ոչինչ չունի դեռ։ Հաջորդ 5 շաբաթների ընթացքում այն սկսում է ձևավորել հորմոնները, որի արդյունքում սեռական օրգաններն աճում են և պայմանավորում նրա սեռը։ Այս գործընթացը կոչվում է սեռի պայմանավորում։

Վերարտադրողական համակարգ
------------------------

7-րդ շաբաթում սաղմն ունի սեռական օրգաններ, միզասեռական ակոս, սինուս, լաբիոսկրոտալ ծալքեր։ Իգական սեռի մոտ չկան ավելցուկային անդրոգեներ, և սեռական օրգանների արդեն նշված հանգույցները դառնում են կլիտոր, միզուկ, հեշտոց և լաբիա։

Սեռերի միջև սեռական օրգանների տարբերությունը հանդիպում է ողջ կյանքի ընթացքում։ Այն ընդգրկում է և՛ ներքին, և՛ արտաքին սեռական օրգանների տարբերությունը։ Ե՛վ արական, և՛ իգական սեռի մոտ սեռական օրգանները բաղկացած են 3 մասից՝ գոնադներ, ներքին և արտաքին սեռական օրգաններ։ Արական սեռի մոտ գոնադները ամորձիներն են, իսկ կանանց մոտ ձվարանը։ Դրանք այն օրգաններն են, որոնք արտադրում են գամետներ (ձվաջիջ և սերմնահեղուկ), արտադրողական բջիջներ, որոնք ի վերջո հանդիպում են զիգոտ ձևավորելու համար։

Երբ զիգոտը բաժանվում է, այն նախ դառնում է նախասաղմ, որը հատուկ է 0-ից 8 շաբաթներին։ Դրանից հետո մինչև ծնունդը այն համարվում է սաղմ։ Ներքին սեռական օրգանները այն օժանդակ խողովակներն են, որոնք գոնադները կապում են արտաքին աշխարհի հետ։ Արտաքին սեռական օրգանները կազմված են արտաքին վերարտադրողական կառույցներից։ Նախասաղմի սեռը հնարավոր չէ որոշել, քանի որ վերարտադրողական կառույցները չեն տարբերակվում մինչև 6-րդ շաբաթ։ Դրանից առաջ երեխան համարվում է երկսեռ (անգլ.՝ Bipotential), քանի որ անհնար է որոշել արական, թե իգական սեռի է նա։

### Ներքին սեռական օրգաններ

Ներքին սեռական օրգանները բաղկացած են երկու օժանդակ մասերից՝ մեզոնեֆրիկ խողովակներից (արական) և պարամեզոնեֆրիկ խողովակներից (իգական)։ Մեզոնեֆրիկ համակարգը արական սեռի մոտ սեռական օրգանների սկզբնական ձևն է, իսկ պարամեզոնեֆրիկը իգական սեռի մոտ վերարտադրողական համակարգի։ Ընդ որում, համակարգի զույգերից մեկը զարգանում է, իսկ մյուսը հետընթաց է ապրում։ Դա կախված է Y քրոմոսոմի՝ սեռը որոշող շրջանի առկայությունից կամ բացակայությունից, որը հայտնի է նաև որպես SRY գեն։ Ֆունկցիոնալ SRY գենի առկայության դեպքում երկսեռ գոնադները վերածվում են ամորձիների։ Գոնադները պատմականորեն տարբերվում են հղիության 6-8 շաբաթներում։

Մեկ հավաքածուի հետագա զարգացումը և մյուսի հետընթացը կախված է 2 ամորձիների հորմոնների՝ տեստոստերոնի և հակամյուլերային հորմոնի (AMH) առկայությունից կամ բացակայությունից։ Տիպիկ զարգացման խաթարման արդյունքում մորֆոլոգիապես ինտերսեքս փոփոխություններ կարող են տեղի ունենալ։

**Արական․** SRY գենը արտատպվելիս և մշակելիս արտադրում է SRY սպիտակուց, որը կապվում է ԴՆԹ-ի հետ և օգնում է գոնադների զարգացմանը ամորձիների։ Արական սեռի զարգացումը կարող է սկսվել միայն այն ժամանակ, երբ սաղմի ամորձին առանցքային հորմոններ է արտազատում հղիության վաղ շրջանում։

**Իգական․** Առանց տեստոստերոնի և հակամյուլերային հորմոնի, մեզոնեֆրիկ խողովակները հետընթաց են ապրում ու անհետանում են։ Պարամեզոնեֆրիկ խողովակները վերածվում են արգանդի, արգանդի խողովակների և վերին հեշտոցի։ Սակայն դեռևս կա իգական սեռի արգացման գենետիկական հսկողության վերաբերյալ տեղեկատվության լայն պակաս, և փաստորեն սաղմնային պրոցեսի մասին շատ բան շարունակում է մնալ անհայտ մնալ։

### Արտաքին սեռական օրգաններ

Իգական և արական սեռի ներկայացուցիչների մարմիններ։ Ուշադրություն դարձրեք նրան, որ երկուսի մոտ էլ մազածածկույցթի մեծ մասը բացակայում է։
Արական սեռը սկսում է չափազանց շատ տարբերություններ կրել 8-12-րդ շաբաթների ընթացքում, երբ անդրոգեները մեծացնում են անդամը և առաջացնում միզասեռական ակոսն ու սինուսը՝ միաձուլվելով միջին գծում ու առաջացնելով ամբողջական առնանդամը՝ ֆալային միզուկով և նոսրացած, կոպիտ գլխիկով։

Բավարար քանակով անդրոգեները կարող են ստեղծել արտաքին առնականությունը։ Ամենաուժեղը դիհիդրոտեստոստերոնն է (DHT), որը առաջանում է մաշկի և սեռական օրգանների հյուսվածքների տեստոստերոնից 5ա-ռեդուկտազի ազդեցությամբ։ Արական սաղմը կարող է լինել թերի առնական, եթե այս ֆերմենտը կրում է պակասություն։ Ամորձիները սկսում են արտազատել 3 հորմոններ, որոնք ազդում են արական արտաքին ու ներքին սեռական օրգանների վրա։ Դրանք արտազատում են հակամյուլերային հորմոն, տեստոստորոն և դիհիդրոտեստոստերոն։ Առաջինն առաջացնում է պարամեզոնեֆրիկական խողովակների նահանջ։ Տեստոստորոնը նպաստում է արական օժանդակ կառուցվածքների ձևավորմանը։ Դիհիդրոտեստոստերոնը տարբերակում է արտաքին սեռական օրգանների մնացած արական առանձնահատկությունները։

Արտաքին սեռական օրգանների հետագա տարբերակումը տեղի է ունենում սեռական հասունության շրջանում, երբ անդրոգենային մակարդակը կրկին դառնում է անբավարար։ Տեստոստերոնի մակարդակները արական սեռի մոտ ուղղակիորեն առաջացնում են առնանդամի աճ, իսկ անուղղակիորեն (դիհիդրոտեստոստերոնի միջոցով)՝ շագանակագեղձի ձևավորում։

Երկրորդական սեռական հատկանիշներ
-------------------------------

### Կրծքեր

Արտաքին տարբերությունն արտահայտվում է սեռական հասունության ժամանակ, երբ էստրադիոլը և այլ հորմոններ պատճառ են դառնում կրծքերի ձևավորմանը իգական սեռի ներկայացուցիչների մոտ։

Հոգեբանական և վարքագծային տարբերություն
---------------------------------------

Մեծահասակներն ու երեխաները ունեն շատ հոգեբանական և վարքագծային տարբերություններ սեռով պայմանավորված։ Որոշները (օր․՝ հագուստը) սովորում են կյանքի ընթացքում, և դրանք ակնհայտորեն մշակութային են, մյուսները կենսաբանական սեռից են բխում։ Օրինակ՝ որոշ հետազոտություններ պնդում են, որ աղջիկները սովորաբար ավելի ազատ են խոսում, քան տղաները։ Սակայն վերջիններս ավելի լավ են տարածական հաշվարկներում։ Ուսումնասիրությունները նաև հայտնում են, որ սրա պատճառը կարող են լինել ծնողները․ նրանք ավելի հաճախ զրուցում են աղջիկների հետ և ֆիզիկապես խաղում տղաների հետ։ Քանի որ հնարավոր չէ ուսումնասիրել հորմոնալ ազդեցությունը մարդու վարքագծի վրա կոնկրետ փորձերի շնորհիվ, կենսաբանական գործոնների հարաբերական ազդեցությունն ու մարդու հոգեբանության և վարքագծի, սեռային տարբերությունների (հատկապես գենդերային ինքնություն և սեռական կողմնորոշում) ուսումնասիրությունները հարաբերական են։

Մարդկանց մոտ սեռի պայմանավորման մեխանիզմների ժամանակակից տեսությունները առաջին հերթին հիմնցած են հետևյալ 3 փաստերի վրա՝ կենդանիների հետազոտություն, որը ներառում է կյանքի վաղ շրջանի հորմոնների մանիպուլյացիա, միջսեռային պայմաններ ունեցող փոքր թվերի արդյունքների ուսումնասիրություն կամ սեռի վաղ վերափոխման դեպքերի և հատկությունների վիճակագրական բաշխում բնակչության շրջանում (օրինակ՝ երկվորյակների մոտ նույնասեռականության հաճախականությունը)։ Այս դեպքերից շատերը ենթադրում են որևէ գենետիկ կամ հորմոնալ ազդեցություն սեռական վարքի և մտավոր հատկությունների տարբերակման վրա, ինչը վիճարկվում է որպես գիտական մեթոդաբանության թույլ մեկնաբանություն։

Ինտերսեքս տարբերակայնություն
----------------------------

Տե՛ս նաև՝ Ինտերսեքս
Ստորև ներկայացված են տարբերակներ, որոնք կարող են առաջանալ սեռի ձևավորված ժամանակ․

* Միայն X քրոմոսոմով (XO) զիգոտի ժամանակ Թյուրների սինդրոմն է ձևավորվում, և մարդը կարող է ունենալ իգական սեռի հատկանիշներ,
* Մակերիկամի բնածին հիպերպլազիա. մակերիկամի անկարողությունն է՝ բավարար կորտիզոլ արտադրելու համար, ինչը հանգեցնում է տեստոստերոնի արտադրության ավելացմանը, որի արդյունքում 46 XX քրոմոսոմներով կնոջ մոտ դրսևորվում է ուժեղ առնականություն։ Սա հանդիպում է նաև XY քրոմոսոմներով տղամարդկանց մոտ, քանի որ նրանք տառապում են ցածր կորտիզոլի և աղ ծախսելու ազդեցություններից։
* Մյուլլերյան անընդհատական սինդրոմ - պսևդոհերմաֆրոդիտիզմի հազվագյուտ տեսակ, որը հանդիպում է 46 XY քրոմոսոմներով տղամարդկանց մոտ։ Այն կարող է առաջանալ Հակամյուլերային նյութի (MIS) գենի մուտացիայով։ Արդյունքում շարունակում եմ պահպանվել Մյուլլերյան խողովակները (արգանդի և արգանդի խողովակները լիովին ձևավորված արական սեռի ներկայացուցիչների մոտ), ամորձիները կարող են ունենալ միակողմանի կամ երկկողմանի չձևավորվածություն, իսկ երբեմն դա հանգեցնում է անպտղության։
* Սեռի պայմանավորման XY տարբերությունները․ անդրոգենային ոչ սովորական կամ անբավարար արտադրություն, որը կարող է առաջացնել XY քրոմոսոմներով տղամարդկանց մոտ թերի առնականացում։ Հնարավոր է առնականության ձևավորման ձախողման հիմքում ընկած լինի լավ չձևավորված ամորձիները (դրա արդյունքում սեռի փոփոխություն է կատարվում) և իգական ֆենոտիպը։ Սա կոչվում է անդրոգենային անզգայունության համախտանիշ։
* Սվայերի սինդրոմ․ գոնադային դիսգենեզի ամբողջական ձև, որը հիմնականում պայմանավորված է սեռի որոշման առաջին փուլում կատարված մուտացիաներով։ Խոսքը SRY գեների մասին է։
* 5-ալֆա ռեդուկտազի պակասը հանգեցնում է արտասովոր զարգացման, որը բնութագրվում է իգական սեռի ֆենոտիպով կամ արական սեռի թերզարգացած ֆենոտիպով՝ էպիդիդիմիսի, սրտանոթային բշտիկների, սերմնաբջջի և արտամղիչ ծորանի զարգացումով, ինչպես նաև կեղծ հեշտոցի առաջացմամբ։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ տեստոստերոնը 5-ալֆա ռեդուկտազի միջոցով վերափոխվում է առավել հզոր՝ DHT ռեդուկտազի։ DHT- ն անհրաժեշտ է տեստոստերոնի արտադրության վայրից ավելի հեռու անդրոգենային էֆեկտներ ունենալու համար, որտեղ տեստոստերոնի կոնցենտրացիաները շատ ցածր են՝ որևէ ուժ ունենալու համար։

Տես նաև
-------

* Գենդերային տարբերություններ
* Սեռ
* Սեռական օրգաններ
* Ինտերսեքս

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Hughes, Ieuan A. (2001 թ․ օգոստոսի 1). «Minireview: Sex Differentiation». *Endocrinology*. **142** (8): 3281–3287. doi:10.1210/endo.142.8.8406. PMID 11459768.
2. ↑  «Human sexual differentiation». *Gfmer.ch*. Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ փետրվարի 9-ին. Վերցված է 2017 թ․ հոկտեմբերի 2-ին.
3. ↑  Mukherjee, Asit B.; Parsa, Nasser Z. (1990). «Determination of sex chromosomal constitution and chromosomal origin of drumsticks, drumstick-like structures, and other nuclear bodies in human blood cells at interphase by fluorescence in situ hybridization». *Chromosoma*. **99** (6): 432–5. doi:10.1007/BF01726695. PMID 2176962. S2CID 25732504.
4. ↑  Kučinskas, Laimutis; Just, Walter (2005). «Human male sex determination and sexual differentiation: Pathways, molecular interactions and genetic disorders». *Medicina*. **41** (8): 633–40. PMID 16160410. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ ապրիլի 6-ին. Վերցված է 2021 թ․ փետրվարի 15-ին.
5. 1 2 3  «Archived copy». Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հունիսի 14-ին. Վերցված է 2012 թ․ հուլիսի 1-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ արխիվը պատճենվել է որպես վերնագիր (link)
6. ↑  Knox, David; Schacht, Caroline. *Choices in Relationships: An Introduction to Marriage and the Family*. 11 ed. Cengage Learning; 10 October 2011 [cited 17 June 2013]. 9781111833220. p. 64–66.
7. ↑  Acherman, Jameson, էջ 3046-48
8. ↑  «Learning Objectives». *Albany.edu*. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ ապրիլի 14-ին. Վերցված է 2017 թ․ հոկտեմբերի 2-ին.
9. ↑  Fauci, Anthony S.; Harrison, T. R. eds. (2008). *Harrison's principles of internal medicine* (17th ed.). New York: McGraw-Hill Medical. էջեր 2339–2346. ISBN 978-0-07-147693-5.
10. 1 2 3  Fausto-Sterling, Anne (1992). Myths of Gender, Revised Edition. Perseus Books (HarperCollins), 81-82.
11. ↑  Hughes, Ieuan A.. (June 12, 2011).
12. ↑  Halpern, Diane F. (2011). Sex Differences in Cognitive Abilities: 4th Edition. NY: Psychology Press.
13. ↑  Geary, David C. (2009). Male, Female: The Evolution of Human Sex Differences (2nd Ed.) Washington, D.C.: American Psychological Association.
14. 1 2  1963-, Jordan-Young, Rebecca M. (2011). *Brain storm : the flaws in the science of sex differences* (First Harvard University Press paperback ed.). Cambridge, Massachusetts. ISBN 9780674063518. OCLC 733913684. `{{cite book}}`: `|last=` has numeric name (օգնություն)CS1 սպաս․ location missing publisher (link) CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
15. 1 2  Cordelia. Fine (2011). *Delusions of Gender : The Real Science Behind Sex Differences*. London: Icon Books. ISBN 9781848312203. OCLC 707442506.
16. ↑  Pinker, Steven (2002). *The Blank Slate*. New York: Penguin. էջեր 346–350.
17. ↑  MacLaughlin, David T.; Donahoe, Patricia K. (2004). «Sex Determination and Differentiation». *New England Journal of Medicine*. **350** (4): 367–78. doi:10.1056/NEJMra022784. PMID 14736929.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 189056383 |

 |