Սիրիական բեդվինուհի, 1893 թվական
**Կինն արաբական մշակույթում,** արաբական հասարակության մեջ կնոջ դիրքի վերաբերյալ ուսումնասիրությունների մի շարք, ինչպես նաև սոցիալական հաստատությունների հետ կնոջ փոխգործակցությունը կարգավորող կանոնների և նորմերի համակարգ։ Ժամանակակից գնահատականներով՝ կանայք արաբական հասարակության մեջ առավել խտրական դասակարգն են մշակութային և կրոնական համոզմունքների պատճառով, որոնք հաճախ կարող են արտացոլվել արաբական աշխարհի երկրների օրենքներում՝ ազդելով քրեական արդարադատության, տնտեսության, կրթության և առողջապահության վրա։ Արաբ կանայք, որպես ժողովրդագրական դաս աշխարհի բոլոր ժողովուրդների շրջանում ամենավատն են ներկայացված քաղաքական գործիչների և ազդեցիկ գործիչների շրջանում։ Դա պայմանավորված է արաբական հասարակության ծայրահեղ ուժեղ նահապետական դրսևորումներով, որոնք կանանց բացառում են հասարակական կյանքից։ Նույնիսկ եթե կնոջը հաջողվի զբաղեցնել քաղաքական գործչի պաշտոնը, նա, որպես կանոն, չնչին կլինի։ Դա, ի թիվս այլ բաների, մեծապես ազդում է արաբական շրջաններում կանանց համար ավելի սահմանափակ իրավունքների պահպանման վրա։

Մինչև իսլամ
-----------

Արաբ կանայք նախաիսլամական շրջանում, VI դարԱրաբական կանայք նախաիսլամական շրջանում, VI թվական
Պատմաբանների և գրողների շրջանում դեռևս վերջնական եզրակացություն չկա, թե արդյոք արաբ կանայք մեծ իրավունքներ ունեին նախաիսլամական դարաշրջանում։ Կանանց մեծ մասը ենթարկվում էր ցեղային սովորույթներին և փաստացի զրկված էր իրավական կարգավիճակից։ Կնոջ ամուսնությունն իրականացվել է պայմանագրով, իսկ նրա խնամակալը ստացել է դրամական պարգև։

Ամուսինը ազատ կերպով կարող էր խզել իր միությունը կնոջ հետ, մինչդեռ կինը զրկված էր նման իրավունքից։ Որոշ պատմաբաններ պնդում են, որ կանանց իրավունքները նախաիսլամական դարաշրջանում ավելի լիբերալ էին՝ դատելով Մուհամմադ մարգարեի առաջին կանանց, նրա ծնողների պահվածքից, ինչպես նաև այն փաստից, որ մեքքացիները պաշտում էին կին աստվածուհիներին։ Այլ պատմաբաններ, ընդհակառակը, վստահ են, որ արաբ կանանց կարգավիճակը նույնիսկ ավելի ցածր էր, քան ներկայիսը՝ վկայակոչելով նորածին աղջիկների սպանության պրակտիկան, անսահմանափակ բազմակնությունը, հայրական ամուսնությունը և այլն։ Սաուդցի կին պատմաբան Խաթուն Ալ Ֆասին պնդում է, որ հնում արաբ կանայք բարձր իրավունքներ ունեին, օրինակ՝ Նաբատեյան Թագավորությունում, սակայն նրանք կորցրել են իրավունքները Հռոմեական կայսրության կողմից պարտադրված նոր օրենքների ուժի մեջ մտնելուց հետո, հետագայում այդ սահմանափակումները պահպանվել են նաև իսլամի իշխանության ներքո։ Վալենտին Մոգադամը վերլուծել է կանանց իրավիճակը՝ հիմնվելով մարքսիստական գաղափարի վրա, որ կնոջ դիրքը ուղղակիորեն կախված է երկրի և հասարակության ուրբանիզացիայի, արդյունաբերականացման և պրոլետարիզացիայի աստիճանից, այլ ոչ թե իսլամի մշակույթից կամ ներքին առանձնահատկություններից։ Մուհամմադը պնդում էր, որ իսլամը ոչ ավելի, ոչ պակաս կրոն է, որը հաստատում է տղամարդու գերիշխող դիրքը, ճիշտ այնպես, ինչպես քրիստոնեությունն ու հուդայականությունը։

Նախաիսլամական Արաբիայում կանանց կարգավիճակը զգալիորեն տարբերվում էր ըստ ցեղային օրենքների, որոնցում նրանք ապրում էին։ Հարավային Արաբիայում կանայք ապրում էին հուդայականության և քրիստոնեության կրոնական ցուցումներին հետևելով, մինչդեռ մեքսիկացիները հետևում էին հեթանոսական և ցեղային սովորույթներին։ Բեդվինյան ցեղերը նույնպես կարող էին տարբեր իրավունքներ սահմանել կանանց համար։ Որոշ ցեղերում կանայք ավելի մեծ լիազորություններ ունեին, քան ժամանակակից արաբ կանայք։ Հայտնի են նաև այլ ցեղեր, որտեղ կնոջ իրավունքներն այնքան փոքր էին, որ կանայք երբեմն դիտվում էին որպես ապրանք, որը կարող էր փոխանցվել մի սեփականատիրոջից մյուսին կամ նույնիսկ անցնել գույքի միջով։ Նման կանայք անվերապահորեն հնազանդվում էին իրենց հայրերին, եղբայրներին կամ ամուսիններին։ Որոշ դեպքերում կինը տիրապետում էր իր ունեցվածքին, բայց զրկված էր ժառանգության իրավունքներից, քանի որ համարվում էր անխոհեմ էակ և, համապատասխանաբար, ի վիճակի չէր խելամտորեն տնօրինել իր ժառանգությունը։ Ցեղերի մեջ լայնորեն կիրառվում էր նորածին աղջիկների սպանությունը, այս սովորույթը հիշատակվում է նաև Ղուրանում։ Ղուրանի հայտնի մեկնաբան Մուհամմադ Ասադն այս երևույթը բացատրել է նրանով, որ ընտանիքում մեծ թվով կանայք կարող էին տնտեսական բեռ դառնալ տղամարդկանց համար, ինչպես նաև այն մտավախությամբ, որ թշնամական ցեղի կողմից գերեվարված կանայք կարող են նախընտրել առևանգողներին իրենց հայրերի և եղբայրների փոխարեն։ Ընդունված է համարել, որ իսլամը շատ դեպքերում կրկնում է կանանց սահմանափակումները, որոնք սահմանված են արաբական ցեղային սովորույթներով, բայց այն զգալիորեն ազատականացնում է դրանք, մասնավորապես կանանց իրավունք է տալիս սեփականության, ժառանգության, կրթության և ամուսնալուծության իրավունք։

Ցածր խավերի արաբները ունեին իրենց ընտանիքի կարգավիճակը բարձրացնելու բնօրինակ միջոց, որի համար աղջիկները վարձով էին տրվում ազնվական կլանների տղամարդկանց, որից հետո հղիացածը վերադառնում էր ընտանիք, իսկ նրա երեխան համարվում էր կնոջ օրինական ամուսնու որդին կամ դուստրը։ Մյուս կողմից, նրա երեխան և թոռները դառնում էին «ավելի ազնիվ»։

Իսլամական դարաշրջան
-------------------

Հիմնական հոդված՝ Կինն իսլամում
Ձախից աջ․ ավանդական տարազներով Դամասկոսի բնակչուհի, Մեքքայի բնակչուհի, Դամասկոսի ֆելահներից կին, XIX դարԻսլամը տարածվել է ամբողջ Արաբական թերակղզում 7-րդ դարում, այն ժամանակ կանայք կարողացել են ավելի շատ իրավունքներ ստանալ։ Ղուրանը հաստատում է, որ և տղամարդիկ, և կանայք Աստծուն երկրպագելու նույն պարտականությունն ունեն։ Արգելվել են մի շարք սովորություններ, այդ թվում նորածին աղջիկների սպանությունները։ Մուհամմադ մարգարեն պնդում էր, որ հայրը, ով սպանում է կամ գոնե չի հարգում իր դստերը տղա չծնվելու համար, երբեք դրախտ չի գնա։ Պրոֆեսոր և իսլամագետ Ուիլյամ Մոնտգոմերի Ուոթը խոստովանում է, որ չնայած իսլամը տղամարդուն տալիս է բազմաթիվ առաջնահերթություններ, այն բարելավել է նաև կանանց իրավունքները այդ ժամանակահատվածի համար։ Արաբների առևտրական և քոչվոր ապրելակերպը հանգեցրել է նրան, որ կանայք ավելի ու ավելի են ճնշվել։ Իսլամի ծագման պահին կանանց իրավազրկությունը պարզապես սարսափելի էր. նրանք իրավունք չունեին ունեցվածք ունենալ, նրանք տղամարդու սեփականությունն էին։ Եթե կինը մահանում էր, նրա տերերը դառնում էին հանգուցյալի հարազատները։ Մուհամմադը զգալիորեն բարելավեց իրավիճակը՝ իսլամի միջոցով ներմուծելով կանանց սեփականության իրավունքը, կրթություն ստանալը և ամուսնալուծության իրավունքը։ Պատմական համատեքստում կարելի է հաստատել, որ Մուհամմադը վկայել է կանանց իրավունքների անունից։

7-րդ դարից սկսած կանանց իրավունք է տրվել սեփական կամքով ամուսնանալու, ամուսնալուծության և սեփականության իրավունք ստանալու հնարավորություն։ Այլ երկրներում, այդ թվում՝ Արևմուտքում, կանայք նման արտոնություններից զրկվել են դեռ շատ դարեր շարունակ։ Նոր օրենքներն արգելում էին նորածին աղջիկներին սպանելը և կնոջը ճանաչում էին որպես անհատական անձնավորություն։ Եթե ավանդաբար դստեր ամուսնանալը համարվում էր ամուսնական նվեր, որի համար հայրը դրամական պարգև էր ստանում, ապա իսլամական նոր օրենքները կնոջ և տղամարդու ամուսնությունը դիտում էին որպես երկու կողմերի պայմանագիր, որը կարող է ուժի մեջ մտնել միայն տղամարդու և կնոջ համաձայնության դեպքում։ Իսլամական օրենսդրությունը մտցրեց կանանց սեփականության իրավունքը, ինչպես նաև հարստության ամբողջական տնօրինումը, որը նա բերեց կամ վաստակեց ընտանիք։ Իսլամական օրենքները կանանց ժառանգության իրավունք էին տալիս, սակայն տղամարդկանց հասանելիք ժառանգության կեսից պակաս։

Ներկայիս իրավիճակ
-----------------

Ժամանակակից գնահատականներով՝ արաբ կանայք արաբական հասարակության մեջ առավել խտրական դասակարգն են մշակութային և կրոնական համոզմունքների պատճառով, որոնք հաճախ կարող են արտացոլվել արաբական աշխարհի երկրների օրենքներում՝ ազդելով քրեական արդարադատության, տնտեսության, կրթության և առողջապահության վրա։ Կանանց ամենամեծ իրավունքներն ունեն Կոմորյան գաճաճ պետությունում, վերջին հորիզոնականները եզրափակում են Եգիպտոսը, Իրաքը և Սաուդյան Արաբիան։ Արաբ կնոջ համար հիմնական գերակայությունը մնում է տունը և երեխաները, նա պետք է ավելի հավատարիմ լինի ընտանեկան արժեքներին, քան ազգին և նույնիսկ իրեն։ Արաբական ցեղերի, այդ թվում՝ կանանց համար շատ կարևոր է պահպանել սեփական պատիվը։ Եթե կինը խայտառակվում է, ապա ամբողջ ցեղը նույնպես խայտառակվում է, ինչի պատճառով կարող են լինել շատ ծանր հետևանքներ՝ մինչև հոր կամ ամուսնու սպանությունը։ Երբեմն կնոջը պատժելու համար բավական է կասկածել նրան կանոնները խախտելու մեջ։ Արաբական հասարակության մեջ կնոջ լավագույն հատկանիշները համարվում են համեստությունն ու հնազանդությունը։ Իրենց «մաքրաբարոյությունն ու մաքրությունը» ցույց տալու համար կանայք պետք է իրենց մարմինը ծածկեն ազատ հագուստով, որպեսզի «չգայթակղեն» տղամարդկանց։

Որոշ արաբական երկրներում, ինչպիսիք են ԱՄԷ-ն, կնոջ համար անընդունելի է համարվում անծանոթ տղամարդկանց դեմքը ցույց տալը, ուստի նրանք այն թաքցնում են աբայայի տակ (ավանդաբար դիմակի տակ, որը ծածկում է դեմքի ստորին հատվածը և հոնքերը)։ Եթե անծանոթ տղամարդը տեսնում է կնոջ դեմքը, նրա համար դա հավասարազոր է խայտառակության, բայց եթե տղամարդը աբայայը պոկի կնոջից, ապա դա խայտառակություն կդառնա նրա ամբողջ ընտանիքի համար։ Խիստ կանոնները կարող են գործել նաև այն փեսայի վրա, ով իրավունք չունի նայելու իր հարսնացուին։ Ավանդույթի համաձայն՝ կինը պետք է մի փոքր հետ մնա տղամարդ ուղեկցորդից կամ հետևի նրան՝ հետևից քայլելով։ Տղամարդկանց մոտ ընդունված չէ կանանց առաջ թողնել կամ նրանց առջև դուռ բացել։ Ավանդաբար արաբ կինը զբաղվում է տնային տնտեսությամբ, Պարսից ծոցի հարուստ երկրներում այդ պարտականությունը կատարում են վարձու տնային տնտեսուհիները, իսկ արաբ կնոջ հիմնական խնդիրը երեխաներ ունենալն է։

Արաբական հասարակության մեջ, հատկապես աղքատ և անկայուն երկրներում, բռնաբարության մշակույթը տարածված է, երբ կանանց բռնաբարությունն ու սեռական բռնությունը սովորական են, և սոցիալական վարքի նորմերը նորմալացնում, թույլ են տալիս կամ նույնիսկ արդարացնում են կանանց սեռական բռնությունը։ Բռնության զոհ են դառնում կանայք՝ անկախ տարիքից և իսլամական դրես-կոդի պահպանման խստությունից, հատկապես Եգիպտոսում և Իրաքում։ Ընդ որում, բռնության մեջ հաճախ մեղադրում են հենց զոհին, որը տղամարդուն իր ներկայությամբ «ցանկությունից գայթակղել է», փոխանակ տանը նստի ընտանիքի հետ, ինչպես վարվում են «պարկեշտ մուսուլման կանայք»։ Շարիաթի դատարանները, որպես կանոն, չեն կանգնում այդ կանանց կողքին, այլ, ընդհակառակը, պատժում են շնության համար. կանանց մեծ մասը չի հայտնում բռնաբարության մասին՝ հետապնդումից խուսափելու համար։

Արաբական մի քանի երկրների մանրամասն ուսումնասիրությունների շնորհիվ պարզվել է, որ միջին հաշվով յուրաքանչյուր երրորդ ամուսնացած կնոջը ծեծում է ամուսինը։ Այնուամենայնիվ, ըստ Ղուրանի կրոնական ցուցումների, պատիժը թույլատրելի է միայն խիստ սահմանված պայմաններում, մինչդեռ ամուսինը խեղաթյուրում է դրանց իմաստը, որպեսզի արդարացնի իր կնոջ նկատմամբ բռնությունը իր համար հարմար իրավիճակում, մասամբ մշակութային կարծրատիպերի պատճառով և կնոջը բարոյապես ճնշելու նպատակով։ Կնոջ սպանությունը պայմանավորված է նաև ամուսնու անձնական դրդապատճառներով և ընտանիքում/ցեղում նրա կարգավիճակի պահպանմամբ, քանի որ իսլամն արգելում է սպանությունը հանուն պատվի։ Այսօր արաբական երկրների շրջանում կանանց նկատմամբ բռնության դեմ պայքարի հստակ ծրագիր գոյություն չունի։

### Կոմորներ

Կոմորները, ըստ Thomson Reuters մեդիաընկերության (2013), արաբական երկրների շրջանում կանանց իրավունքների վերաբերյալ 22-ից առաջին տեղն են զբաղեցնում։ Թեև քաղաքական գործիչները դեռևս համոզված են, որ կանայք քաղաքականության մեջ տեղ չունեն, նրանց թիվը խորհրդարանում կազմում է 3 %, իսկ 20 %-ը զբաղեցնում են տարբեր նախարարական պաշտոններ, 35 %-ն աշխատանք ունի։ Երկրի յուրաքանչյուր երկրորդ կին բռնության է ենթարկվել, այդ թվում՝ սեռական։ Տղամարդիկ կարող են վերցնել մի քանի կանանց, առաջին, «մեծ» ամուսնությունը համարվում է առավել կարևոր է, և հարսանիքը անցկացվում է սովորաբար ավելի շքեղ։ Տղամարդիկ շատ հազվադեպ են զբաղվում բազմակնությամբ, այն էլ ոչ ավելի, քան երկու կին։ Պատմականորեն Կոմորոսներում գոյություն ուներ մայրիշխանական հասարակություն, բայց իսլամի ազդեցության տակ տղամարդիկ սկսեցին գերակշռել. չնայած դրան, կանայք լիովին չեն կորցրել իրենց գտնվելու վայրը, և, հետևաբար, ի տարբերություն արաբական մնացած երկրների, ճնշված չեն։ Բացի այդ, Կոմորոսներին մնացել են բազմաթիվ մատրիարխական ավանդույթներ, ինչպիսիք են, օրինակ, «մագնահոլին»՝ հողամասի փոխանցումը կանանց գծով, չնայած իսլամի ազդեցության տակ ստեղծված երկրի օրենքների համաձայն, ժառանգության իրավունքը անվերապահորեն պատկանում է տղամարդուն։ Գործնականում ամուսնալուծության դեպքում, օրինակ, հողամասը և հողը բաժին են հասնում կնոջը, ինչպես նաև տղամարդը չի կարող պահանջել տան կահույքը, նույնիսկ եթե այն գնվել է իր միջոցներով։ Նաև կանայք, որպես կանոն, կազմում են ասոցիացիաներ, որոնք կարևոր դեր են խաղում գյուղերի կառավարման գործում։ Ի տարբերություն արաբական երկրների մեծամասնության, տղայի ծնունդը կնոջ առաջնային խնդիրը չէ. պատմականորեն և մշակութային առումով այնպես է ստացվել, որ ընտանիքը հավասարապես ուրախ է աղջկա կամ տղայի ծնունդով։ Երկրում ակտիվորեն հետապնդվում են նաև այն տղամարդիկ, ովքեր ներգրավված են կանանց նկատմամբ ֆիզիկական և սեռական բռնության և խտրականության այլ ձևերի մեջ։ Նրանք կազմում են բանտերի բանտարկյալների կեսը։ Կանայք չեն պահպանում իսլամական հագուստի խիստ կանոնները՝ նախընտրելով կրել վառ ազգային զգեստներ և կիսաշրջազգեստներ։

### Օման

Օմանը, ըստ Thomson Reuters մեդիաընկերության (2013), արաբական երկրների շրջանում կանանց իրավունքներով 2-րդ տեղն է զբաղեցնում 22-ից։ Կանայք կազմում են խորհրդարանի անդամների ընդհանուր կազմի 2,3 %-ը, 29 %-ն ունի աշխատանք։ Միջազգային մակարդակով սեռական հավասարության ցուցանիշով 148 երկրների շարքում զբաղեցնում է 59-րդ տեղը։ Կնոջն ամուսնուց բաժանվելու համար դրա համար պետք է 8 հիմնավոր պատճառ ներկայացնել, մինչդեռ տղամարդուն նման պահանջ չի ներկայացվում որպես պարտադիր։

Օմանի հյուսիսում արհեստավոր կինը ավանդական տարազով, 2008 թվական
Ավանդաբար, կանայք պասիվ էին և ճնշված էին հասարակության կողմից, և նրանց ապրելակերպը սահմանափակվում էր տան և երեխաների խնամքով։ 1970-ականներին իշխանության եկավ Սուլթան Կաբուս բեն Սաիդը, որի առաջնահերթ խնդիրները Երկրի արդյունաբերականացումն ու ազատականացումն էին։ Երկրում սկսվել է հիվանդանոցների, դպրոցների, պոլիկլինիկաների զանգվածային շինարարությունը։ Սա հանգեցրեց Օմանի ներգաղթյալների զանգվածային վերադարձին հայրենիք, որոնք խանդավառությամբ օգնեցին նոր հասարակության կառուցմանը։ Նրանցից շատերն ապրել և կրթվել են Արևմուտքում և իրենց հետ բերել են լիբերալիզմի և սեռական հավասարության գաղափարներ։ Նրանք մեծ դեր են խաղացել երկրում կանանց իրավունքների խթանման գործում։ Թեև կանայք դեռևս զգալիորեն սահմանափակված են հասարակական դերում, ամեն տարի ուժի մեջ են մտնում նոր օրենքներ, որոնք կանանց ավելի շատ իրավունքներ են տալիս։ 2002 թվականին ուժի մեջ է մտել օրենք, որը 2021 թվականից Օմանի բոլոր բնակիչներին ընտրական իրավունք է տալիս։ 2008 թվականին թագավորական հրամանագիր է ստորագրվել, որը նրանց տղամարդկանց հետ հավասար իրավունք է տալիս հող ունենալ։ 2010 թվականից երկրում գործում է կանանց հասարակական վիճակի բարելավման համալիր ծրագիր։

Մինչև 1970 թվականը Քաբուսում գոյություն ուներ տղաների համար ընդամենը 3 տարրական դպրոց, որտեղ նրանք զբաղվում էին Ղուրանի ընթերցանությամբ, պարզ մաթեմատիկայով և արաբական գրերի հիմունքներով։ Քաբուս Բեն Սաիդի համընդհանուր կրթական քաղաքականությունը՝ «կրթություն բոլորի համար», հանգեցրեց նրան, որ մինչև 2007 թվականը տարրական դպրոցներում աղջիկները կազմում էին 49 %։ 2003 թվականի տվյալներով՝ ուսանողների 48,4 %-ը կանայք էին, իսկ նրանք ուսուցիչների շրջանում կազմում էին 56 %։

Այնուամենայնիվ, դա բնակչությանը լիովին չի ազատել այն նախապաշարմունքներից, որ կինը չպետք է սովորի, և 2000 թվականին կանանց արգելվեց սովորել Սուլթան Քաբուսի ինժեներական քոլեջում։ Քոլեջի աշխատակիցները դա բացատրել են նրանով, որ ինժեներա-դաշտային աշխատանքներն անտեղի են կանանց համար։ Սա բաց բողոք է առաջացրել ուսանողուհիների շրջանում, նրանցից շատերը տեղափոխվել են այլ հաստատություններ։ Այժմ արգելքն արդեն հանվել է։

1970-ականներին, բարեփոխումների ընթացքում, կանայք լիակատար ազատություն ստացան իրենց մասնագիտությունների ընտրության հարցում՝ սկսած բանկային գործից և բժշկությունից մինչև մեքենաշինություն։ Այնուամենայնիվ, 1980-ականներին ստեղծվեց կանանց համար «ընդունելի» մասնագիտությունների ցուցակ, ինչը մեծ հարված հասցրեց կանանց աշխատունակությանը և հանգեցրեց կին մասնագետների արտահոսքի։

Մինչ օրս կանանց բացարձակ մեծամասնությունը մնում է տնային տնտեսուհի և խնամում է երեխաներին։

Աբորտներն արգելվում են, եթե հղիությունը չի սպառնում ապագա մոր կյանքին, ուստի կիրառվում են նաև անօրինական աբորտներ, որոնք կարող են սպառնալ կնոջ կյանքին։ Բացի այդ, երկրի օրենքները քրեական պատասխանատվություն չեն նախատեսում տղամարդկանց համար ընտանիքում սեռական բռնության համար։

Կանանց մեծ մասը կրում է երկար, սև զգեստ, որը ծածկում է ամբողջ մարմինը, հատկապես մեկնելիս։ Ավելի պահպանողական մուսուլման կանայք ծածկում են նաև դեմքը։ Տանը, որպես կանոն, կինը քայլում է ավելի բաց, օրինակ՝ շալվարով կամ ծնկի բարձր զգեստով։ Որոշ շրջաններում կանայք կարող են կրել հին ազգային տարազներ, որոնք չեն ծածկում իրենց պարանոցը։

### Քուվեյթ

Քուվեյթը, ըստ Thomson Reuters մեդիաընկերության (2013) տվյալների, արաբական երկրների շրջանում կանանց իրավունքներով 3-րդն է 22-ից։ Միջազգային մակարդակով սեռական հավասարության ցուցանիշով 148 երկրների շարքում զբաղեցնում է 47-րդ տեղը։ Կանայք ընտրելու իրավունք են ստացել 1985 թվականին, իսկ առաջադրվելու իրավունք՝ 2005 թվականին։ Աշխատող կանանց թիվը կազմում է 130 800։ Աբորտը թույլատրվում է, եթե պտուղը 10 շաբաթականից փոքր է։ Աղջկա համար ամուսնության նվազագույն տարիքը 15 տարեկանն է։ Երկրում բացակայում են ընտանեկան սեռական բռնության համար տղամարդուն քրեական պատիժ նախատեսող օրենքները։ Քուվեյթի կանայք համարվում են մերձավորարևելյան տարածաշրջանում ամենաազատագրվածները, ինչպես նաև Քուվեյթը տարածաշրջանում զբաղեցնում է երկրորդ տեղը (Իսրայելից հետո) սեռական հավասարության առումով։ 2012 թվականի տվյալներով՝ կանանց շրջանում զբաղվածությունը կազմում է 50 %, ինչը շատ ավելի բարձր է, քան արաբական մյուս երկրներում։ Քուվեյթում կանայք օրենքների համաձայն կարող են ազատ աշխատել և զբաղվել քաղաքականությամբ։ Սակայն երկրում կիրառվում է կանանց նկատմամբ իրավական խտրականություն. այսպես, բոլոր մուսուլմանների համար գործում են շարիաթի դատարաններ, որոնք, որպես կանոն, կանխակալ վերաբերմունք են ցուցաբերում կանանց նկատմամբ և նրանց դատապարտում են չափազանց խիստ պատիժների։ Բացի այդ, երեխան, որի հայրը Քուվեյթի քաղաքացի չէ, չի կարող ինքնուրույն քաղաքացիություն ստանալ։ Քուվեյթը միակ երկիրն է, որտեղ կանայք զանգվածաբար փողոցում եվրոպական հագուստ են կրում, սակայն այն պետք է լինի համեստ և փակ։

### Հորդանան

Հորդանանը, ըստ Thomson Reuters մեդիաընկերության (2013) տվյալների, արաբական երկրների շրջանում կանանց իրավունքների 22-ից զբաղեցնում է 4-րդ տեղը։ Միջազգային մակարդակում սեռական հավասարության ցուցանիշով այն 148 երկրների շարքում զբաղեցնում է 99-րդ տեղը։ Կանայք առաջին անգամ ընտրելու իրավունք են ստացել 1974 թվականին։ Երկրի սահմանադրությունը երաշխավորում է Հորդանանի բոլոր քաղաքացիների իրավահավասարությունը՝ անկախ սեռից, ազգությունից և կրոնից։ Ներկայացուցիչների պալատի պատգամավորների 12 %-ը կանայք են (18 մարդ)։ Հողային սեփականության 17 %-ը պատկանում է կանանց։ Միայն 2003 թվականից կանայք իրավունք են ստացել անձնագրեր ստանալ առանց ամուսնու թույլտվության։ Բացի այդ, երեխան, որի հայրը օտարերկրացի է, չի կարող Հորդանանի քաղաքացիություն ստանալ։

.

Հորդանանցի կանայք զգալիորեն սահմանափակ են աշխատանքի ընտրության հարցում
2012 թվականի տվյալներով՝ երկրում պաշտոնապես գրանցվել է բռնաբարության 681 դեպք։ Կանանց միայն 14,1 %-ն է անգրագետ, ինչը Մերձավոր Արևելքում լավագույն ցուցանիշն է։ Չնայած օրենքները կնոջը լիարժեք ազատություն են տալիս մասնագիտություն ընտրելու և հղիության և ծննդաբերության ժամանակ հրամանագրի իրավունք ստանալու համար, շատ կին աշխատողներ բախվում են մշակութային խոչընդոտների և տղամարդկանց կողմից խտրականության, քանի որ տղամարդկանց հասարակությունը խրախուսում է տնային տնտեսուհի կնոջը, այլ ոչ թե աշխատող կնոջը։ Կանանց համար, որպես կանոն, ավելի քիչ աշխատատեղեր են առաջարկվում, քանի որ տնտեսության շատ ոլորտներ փակ են նրանց համար, Նրանք նաև ավելի քիչ աշխատավարձ են ստանում, քան իրենց տղամարդ գործընկերները։ Օրենքով կինը չի կարող աշխատել, եթե դա թույլ չի տալիս խնամակալ տղամարդը։ Կանանց մեծ մասն աշխատում է ցածր վարձատրվող աշխատատեղերում, քանի որ սեռական տարանջատման պատճառով նրանք հնարավորություն չունեն ավելի բարձր առաջադիմություն ունենալ։

Կինը, իսլամական իրավունքի համաձայն, ամուսնալուծության իրավունք ունի։ Սակայն Իսլամական դատարանները հաճախ կնոջը խոցելի վիճակի մեջ են դնում՝ նրան դարձնելով իր ամուսնու գերին։ Դրա դեմ պայքարելու համար կառավարությունը մի շարք փոփոխություններ է կատարել դատական համակարգում, մասնավորապես, նոր օրենքը տղամարդուն ստիպում է նախկին կնոջը ալիմենտ վճարել երեք տարվա ընթացքում։ Ստեղծվել են նաև նոր հիմնադրամներ, որոնք աջակցում են ամուսնալուծված կանանց։ Եթե կինը միայն աղջիկներ է ծնում, դա կարող է բավարար հիմք հանդիսանալ ամուսնու նախաձեռնությամբ ամուսնալուծվելու համար։

Կանայք, որպես կանոն, ավելի քիչ ժառանգություն են ստանում, քան տղամարդ հարազատները։ Հաճախ կանանց վրա ճնշում է գործադրվում, որպեսզի ստիպեն նրանց հրաժարվել հողի սեփականությունից՝ հօգուտ ընտանիքի արական անդամի։ Արդյունքում երկրում հողային սեփականության միայն 4 %-ն է պատկանում կանանց։

Երկրի կարևոր խնդիրներից մեկը մնում է «պատվի սպանությունները», երբ տղամարդ խնամակալը սպանում է մեղավոր կնոջը, քանի որ շարիաթի դատարանները նման տղամարդկանց վերաբերվում են որպես կանոն ներողամտորեն։ Այդ պատճառով շատ կանայք վախենում են տնից դուրս գալ։ Կինը կարող է խայտառակվել, եթե ամուսնությունից առաջ սեռական հարաբերություն է ունեցել, դավաճանել է ամուսնուն, սիրախաղ է արել կամ նույնիսկ բռնաբարության զոհ է դարձել։ Ամեն տարի երկրում հազարավոր կանայք զոհվում են իրենց ամուսինների կամ հարազատների ձեռքով։ Ընդ որում, Հորդանանի քրեական օրենսգիրքը ներողամիտ է վերաբերվում մարդասպաններին, քանի որ պաշտոնապես դա համարվում է «տղամարդու անձնական խնդիր», բայց իրականում կապված է մշակութային առանձնահատկությունների հետ, որոնք խրախուսական վերաբերմունք են ցուցաբերում այն տղամարդկանց նկատմամբ, որոնք սպանել են պատիվը վերականգնելու համար։

### Կատար

Կատարը, ըստ Thomson Reuters մեդիաընկերության (2013), արաբական երկրների շրջանում կանանց իրավունքների 22-ից 5-րդ տեղն է զբաղեցնում։ Ավագանու կազմում ընդգրկված է միայն մեկ կին, նա նաև 2010 թվականին դարձել է երկրի առաջին կին դատավորը։ Երկրում յուրաքանչյուր երկրորդ կին աշխատում է։ Ամուսնության համար ծայրահեղ տարիքը 25,4 տարեկանն է։ Մեքենա վարելու իրավունք ստանալու համար անհրաժեշտ է ամուսնու թույլտվությունը։ Տարեկան միջինը 100 կին ենթարկվում է ձերբակալման և հայտնվում բանտերում՝ արտամուսնական կապ չունեցող երեխաներ ունենալու պատճառով։ Բացի այդ, հղի չամուսնացած կինը իրավունք չունի օգնություն ստանալ առողջության ապահովագրության համար։ 2012 թվականի տվյալներով՝ երկրում գրանցվել է կանանց և երեխաների բռնաբարության 550 դեպք։

Կինը, որպես կանոն, կրում է երկար սև հագուստ և սև հիջաբ, պահպանողական սուննի մուսուլմանները ծածկում են նաև դեմքը։ Կանայք, որպես կանոն, չեն մասնակցում հասարակական միջոցառումներին, եթե ծանոթ չեն արևմտյան մշակույթին կամ առանց ընտանիքի անդամների աջակցության։ Ավանդաբար, հասարակության մեջ կնոջ դերը սահմանափակվում էր տնային գործերով և երեխաների խնամքով, բայց 90-ականներին նրանց վիճակը զգալիորեն բարելավվեց։ Կանայք ընտրելու և առաջադրվելու իրավունք ստացան 1999 թվականին։ Նույն թվականին երկրում անցկացվեց մարտի 8-ը՝ կանանց միջազգային օրը։

Կինն ազատ է պետական պաշտոն ընտրելու հարցում, թեև այդպիսի կանայք բարձր պաշտոններում դեռևս բացակայում են։ Կանանց շրջանում զբաղվածությունը կազմում է 36 %-ից 42 %։

### Թունիս

Թունիսը, ըստ Thomson Reuters մեդիաընկերության (2013), արաբական երկրների շրջանում կանանց իրավունքներով 22-ից 6-րդն է։ Միջազգային մակարդակով սեռական հավասարության ցուցանիշով 148 երկրների շարքում զբաղեցնում է 46-րդ տեղը։ Երբ Թունիսը ֆրանսիական գաղութ էր, այդ երկրում կանայք քողարկված էին, անկիրթ և զբաղվում էին տնային տնտեսությամբ։

Թունիսցի կնոջ փողոցային զգեստ, 1902 թվական
Անկախության շարժման ընթացքում սեռական հավասարության գաղափարը սկսեց առաջ շարժվել, 20-րդ դարի սկզբին շատ աղջիկներ իրենց ծնողների նախաձեռնությամբ սկսեցին կրթություն ստանալ։ 1956 թվականին երկիրն ընդունեց անձնական կարգավիճակի մասին օրենսգիրքը, որն արգելում էր բազմակնությունը և կնոջը իրավունք էր տալիս որոշելու՝ ուզում է ամուսնանալ, թե ոչ, ինչպես նաև ամուսնալուծության իրավունք։ 1957 թվականին կանայք ընտրելու իրավունք ստացան, իսկ 1959 թվականի արդեն՝ առաջադրվելու իրավունք։ Թունիսի նոր Սահմանադրությունը կանանց տալիս էր նոր իրավունքներ, որոնք թույլ էին տալիս նրանց աշխատել ոչ ավանդական ոլորտներում, ինչպիսիք են, օրինակ, բժշկությունը, բանակը, մեքենաշինությունը, ինչպես նաև բանկային հաշիվներ բացելու և բիզնես վարելու հնարավորությունը։ 1962 թվականին կանայք իրավունք ստացան ընտրելու, թե որքան երեխա են ուզում ունենալ, իսկ 1965 թվականին օրինականացվեցին աբորտները, որոնք կարող են իրականացվել մինչև 3 ամիս ժամկետով։ 1993 թվականին ֆեմինիստական կազմակերպությունների ճնշման ներքո փոփոխություններ կատարվեցին «անձնական կարգավիճակի մասին օրենսգրքում», ըստ որի կինն այլևս չպետք է ենթարկվի տղամարդուն, եթե նա իր վրա է վերցնում ընտանիքի ֆինանսական բեռը, սակայն օրենսգրքում մնացել է անհամապատասխանություն, քանի որ այն ասում է, որ կինը պետք է ապրի ամուսնու հետ ավանդույթի համաձայն, ինչը նշանակում է, որ կինը պետք է ենթարկվի տղամարդուն։ 1980 թվականին Թունիսը ստորագրել է կանանց նկատմամբ խտրականության բոլոր ձևերի վերացման մասին կոնվենցիան, սակայն վերապահումներով, քանի որ որոշ կետեր, իշխանությունների կարծիքով, հակասում էին իսլամական օրենսգրքին։

2007 թվականին անձնական կարգավիճակի օրենսգրքի իրականացման 50-ամյակի կապակցությամբ ստեղծվեց 2 նոր օրինագիծ. առաջինը ավելացրեց կանանց բնակարանային իրավունքները, երկրորդը սահմանեց տղամարդու և կնոջ ամուսնության համար նվազագույն տարիքը 18 տարեկան, չնայած այն հանգամանքին, որ այդ ժամանակ ամուսնության համար կնոջ միջին տարիքը արդեն 25-ն էր, իսկ տղամարդու համար՝ 30։

Երկրում կանայք ունեին 2 տոն․ մարտի 8՝ կանանց միջազգային օր և օգոստոսի 12-ը՝ անձնական կարգավիճակի օրենսգրքի իրականացման օրը, որն այժմ նշվում է որպես կանանց ազգային օր։

Թունիսում գործում է ֆեմինիստական քաղաքականություն, հիմնականում Եվրոպայում լավ իմիջ պահպանելու համար։ Եվ նման քարոզչությունը տեղական լրատվամիջոցներում պտուղ տվեց։ Սակայն իրականում կանանց իրավունքներն առանձնապես չեն առանձնանում հարևան երկրների ֆոնին, ինչպիսին Մարոկկոն է։ Մասնավորապես, երկրում դեռևս պահպանվում է կանանց նահապետական ճնշումը, ինչպես նաև կանանց համալսարանների նկատմամբ կիրառվող տարբեր սահմանափակումները։ 1994 թվականին վարձույթում հայտնվեց «պալատի լռությունը» ֆիլմը, որը ցույց է տալիս Թունիսում այսպես կոչված ֆեմինիզմի իրողությունները, մի կնոջ մասին, որն արտաքինից ազատ է ընտրության մեջ, բայց բախվում է անվերջ մշակութային խոչընդոտների, որոնք թույլ չեն տալիս նրան հասնել իր նպատակին։ Ֆիլմը մեծ քննադատության է արժանացել հայրենիքում, սակայն ջերմորեն ընդունվել է ֆրանսիացի հանդիսատեսի կողմից։

TexTunis գործարանի աշխատակիցներ, 2005 թվական
Աղջիկների շրջանում անգրագիտության մակարդակը 1956 թվականին կազմել է 96 %, 1984 թվականին՝ 58,1 %, 1993 թվականին՝ 42,3 % և 2004 թվականին՝ 31 %։ 15-ից 24 տարեկան աղջիկների 91 %-ը գրագետ է։ Բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների ուսանողների շրջանում կանայք կազմում են 59,5 %։ Սակայն կանանց մեծ մասը, ավարտելով ուսումը, աշխատանքի չի գնում։

Մինչև 2011 թվականը երկրում հակաճգնաժամային քաղաքականություն էր իրականացվում՝ սկսած 1981 թվականից, երբ վավերացվեց թիվ 108 օրենքը, որն արգելում էր կանանց գլխաշոր կրել պետական հաստատություններում։ 1985 թվականին այս արգելքը տարածվեց բոլոր ուսումնական հաստատությունների վրա։ Թունիսի նախագահ Հաբիբ Բուրգիբան հիջաբն անվանել է «օդիոզ լաթ»։ Այս օրենքները ջերմորեն չեն ընդունվել կանանց կողմից, որոնց 98 %-ը մուսուլման էին։ Արդյունքում դպրոցներին, համալսարաններին և աշխատավայրերին ենթարկվում էր ոստիկանությունը, որը թույլ չէր տալիս կանանց, քանի դեռ նրանք չէին հանել իրենց հիջաբները, կանանց ստիպում էին երբեմն դա անել փողոցում։ Թունիսի գրքի միջազգային տոնավաճառի ժամանակ միջադեպ է տեղի ունեցել, երբ ծածկված կանանց բռնի ուժով տեղափոխել են ոստիկանական բաժանմունքներ՝ ստիպելով ստորագրել հիջաբը դադարեցնելու պարտավորությունը, իսկ կանայք, ովքեր դիմադրել են, հարձակման են ենթարկվել ոստիկանության կողմից։

2002 թվականին կինը իրավունք ստացավ ընդունել օտարերկրացի ամուսնու և երեխաների քաղաքացիություն։ Մինչև 2009 թվականը ոչ մուսուլման կանայք իրավունք չունեին ժառանգելու իրենց մուսուլման ամուսնու ունեցվածքը։

2004 թվականին կանայք կազմում էին Թունիսի աշխատուժի 26,6 %-ը, համեմատության համար նշենք, որ 1966 թվականին նրանք ընդամենը 5,5 % էին։ Օրինակ՝ կինը չպետք է աշխատի ընտանիքից հեռու, աշխատանք նշանակում է ժամանակավորապես հեռանալ տնից, որն արդեն «սոցիալապես անընդունելի է»․ կանայք կարող են աշխատել միայն այն ժամանակ, երբ նրանք չեն կարող աշխատել տնից հեռու։ Երկրի որոշ օրենքներ սահմանափակում են կանանց համար աշխատանքի տեսակը, աշխատանքային ժամերի քանակը։ Համաշխարհային բանկի հետազոտությունը ցույց է տվել, որ շատ կանայք վախենում են աշխատել տղամարդ աշխատակիցների սեռական ոտնձգությունների պատճառով։ Ընդհանրապես, ընտանեկան բռնությունը և բռնաբարությունը դիտվում են որպես կնոջ անձնական խայտառակություն, լինելով զոհ, կինը դեռ մնում է մեղավոր և ամբողջ կյանքում կրում է ամոթը։ Նաև մասնավոր հատվածում աշխատող կանանց համար հղիության մասին հրամանագիրը տրվում է միայն 30 օրվա ընթացքում։ Ըստ ժամանակակից տվյալների՝ Թունիսում ամենակենսական ճյուղը դեղագործությունն է (72 %), որին հաջորդում են բժշկությունը (42%), դասավանդումը (40 %), փաստաբանները (31 %) և դատավորները (27 %), չնայած մինչ օրս կանանց մեծ մասը գործազուրկ է մնում։ Խորհրդարանի 26,7 %-ը կազմում են կանայք։

2011 թվականի հեղափոխությունից հետո վերացվեց սեռական հավասարության մասին օրենքը, քանի որ այժմ իշխանության ներկայացուցիչների շրջանում գերակշռում են կրոնական պահպանողականները։ Նրանք զգալիորեն կրճատեցին կանանց իրավունքները երկրում և սահմանափակեցին ֆեմինիստների ազդեցությունը։ Մտավախություն կա, որ ապագայում կանայք կկորցնեն իրենց ձայնն ու հանրային ոլորտին մասնակցելու հնարավորությունը երկրում շարիաթի օրենքների հաստատումից հետո։

2021 թվականի սեպտեմբերի վերջին ոչ միայն Թունիսում, այլև ընդհանրապես արաբական աշխարհում առաջին կին վարչապետը դարձավ 63-ամյա Նաժլա Բուդեն Ռոմդանը, որին Թունիսի նախագահ Կաիս Սաիդը հանձնարարել էր ձևավորել երկրի կառավարությունը։

### Ալժիր

Ալժիրը, ըստ Thomson Reuters մեդիաընկերության (2013) տվյալների, արաբական երկրների շարքում կանանց իրավունքներով 22-ից 7-րդն է։ Միջազգային մակարդակով սեռական հավասարության ցուցանիշով 148 երկրների շարքում զբաղեցնում է 74-րդ տեղը։ Կանայք կազմում են երկրի խորհրդարանի 31,6 %-ը։ Ամուսնության նվազագույն տարիքը կնոջ համար 18 տարեկան է, իսկ տղամարդու համար՝ 21 տարեկան։ Չամուսնացած կնոջ ծայրահեղ տարիքը 29,5 տարեկանն է։ Կանանց 16 %-ը աշխատում է։

Ալժիրցի կանայք ազգային հագուստով, 1980 թվական
Ալժիրը կանանց համար համարվում է բավականին ազատական երկիր, իսկ կանայք իրենք բավականին ազատագրված են։ Դրանում առանցքային դեր է խաղացել 1962 թվականին անկախության համար մղված պատերազմը, որի մարտերին մասնակցել են նաև կանայք։ Ըստ օրինակելի տվյալների՝ պատերազմին մասնակցել է 11 000 կին, չնայած այդ տվյալները կարող են միտումնավոր թերագնահատվել, կանայք հաճախ լրտեսների, բուժքույրերի և խոհարարների գործառույթ են կատարել, նրանք ակտիվ մասնակցություն են ունեցել մարտական գործողությունների ապահովման գործում, կամ նույնիսկ երբեմն իրենք են մասնակցել մարտական գործողություններին։

Սեռերի իրավահավասարությունն ամրագրված է երկրի օրենքներով, կանայք կարող են քվեարկել և զբաղվել քաղաքականությամբ։

Մինչև երկրի անկախությունը, գրեթե բոլոր կանայք անգրագետ էին ֆրանսիական քաղաքականության արդյունքում, որով տեղի ողջ բնակչությունը զրկվում էր կրթություն ստանալու իրավունքից։ Երկրում մինչ օրս 40 տարեկանից բարձր կանանց գրագիտության մակարդակը մնում է ցածր։ Ժամանակակից կանայք օգտվում են զգալիորեն ավելի բարձր իրավունքներից, քան հարևան երկրներում։ Նրանք իրավունք ունեն ժառանգել գույքը, ամուսնալուծվել, պահպանել երեխաների խնամակալությունը, կրթություն ստանալ և աշխատել հասարակության շատ ոլորտներում։ Կանայք կազմում են Ալժիրի իրավաբանների 70 %-ը և դատավորների 60 %-ը։ Նրանք նաև գերակշռում են բժշկության, առողջապահության և գիտության ոլորտներում։ 2007 թվականի դրությամբ համալսարանական ուսանողների 65 %-ը կանայք են, իսկ նրանց 80 %-ը աշխատանք է ստանում։ Ալժիրցի կանայք նաև արաբական աշխարհում առաջինն են, ովքեր իրավունք են ստացել աշխատել որպես տաքսիների և ավտոբուսների վարորդներ։ Նրանք ավելի ու ավելի մեծ դեր են խաղում ոստիկանության և անվտանգության ոլորտում։

Սակայն երկրում մնում են էական խնդիրներ կանանց իրավունքների ոլորտում, ինչը նրան դարձնում է կանանց համար ամենաազատական արաբական երկիրը, մասնավորապես, միայն 2012 թվականին երկրի պատմության մեջ առաջին անգամ ուժի մեջ է մտել տղամարդու դատավճիռը սեռական ոտնձգությունների համար։ Ամուսնական բռնաբարությունը չի դիտարկվում Ալժիրի օրենսդրությամբ։ Կանանց իրավունքների ոտնահարման գործում շատ կարևոր դեր է խաղում երկրում բարձր կոռուպցիան։

### Մարոկկո

Ըստ Thomson Reuters մեդիաընկերության 2013 թվականի տվյալների՝ Մարոկկոն արաբական երկրների շարքում կանանց իրավունքներով 8-րդն է 22-ից։ Անկախության հռչակումից առաջ բոլոր կանայք կապված էին իրենց ընտանիքների կամ հարեմների հետ. փողոց դուրս գալու համար նրանք պետք է թույլտվություն ստանային խնամակալ տղամարդուց։ Ամուսնացած կինն ավելի բարձր կարգավիճակ ուներ, մինչդեռ տարիքի հետ այն էլ ավելի էր բարձրանում։ Կանանց հիմնական գործունեությունը վերաբերում էր տնային գործերին, ասեղնագործությանը, զարդերի ստեղծմանը։ Կանայք հնարավորություն ունեին հաճախել Ղուրանի ընթերցանության դպրոցներ, ինչպես նաև սովորաբար հաճախում էին հասարակական կանանց բաղնիքներ՝ համամ։ Հարեմների գոյությունը գրեթե ոչնչացավ 1956 թվականին Ֆրանսիայից Մարոկկոյի անկախացումից հետո։ Դրանից հետո կանանց իրավունք տրվեց կրթություն ստանալ, բացի իսլամագիտությունից, գիտության ոլորտում։ 2004 թվականին կանայք ստացել են ամուսնալուծության, երեխաների խնամակալության և գույքը ժառանգելու իրավունք։ Կանայք կազմում են խորհրդարանի 17 %-ը։

2021 թվականի սեպտեմբերին Մարոկկոյի մայրաքաղաք Ռաբաթի քաղաքապետ առաջին անգամ ընտրվել է կին՝ 52-ամյա Ասմա Ռհլալուն, լրագրող և քաղաքական գործիչ, անկախների ազգային միավորում կուսակցության ներկայացուցիչ։ Նույն ամսին ևս երկու կարևոր քաղաքներում քաղաքապետի աթոռը զբաղեցրել են կանայք. երկրի խոշորագույն քաղաքում՝ տնտեսական և գործարար կենտրոնում՝ Կասաբլանկայում, ղեկավար է դարձել Ասմայի 47-ամյա կուսակիցը՝ բուժաշխատող և քաղաքական գործիչ Նաբիլա Ռմիլին, իսկ Մարաքեշում, որը երկրի չորս «կայսերական քաղաքներից» մեկն է, որը հատկապես մեծ ժողովրդականություն է վայելում զբոսաշրջիկների շրջանում, 45-ամյա Ֆաթիմա Զուհրա Մանսուրին՝ իրավաբան և քաղաքական գործիչ, վերընտրվել է քաղաքապետի պաշտոնում, որը նա զբաղեցրել։

Մարոկկոյում աղջիկների 90 %-ը ամուսնանում է 18 տարեկանից ցածր։ Երկրի օրենքը պատիժ է նախատեսում ամուսնուց փախած կնոջը պատսպարելու համար։ 15-49 տարեկան կանանց 66 %-ն անգրագետ է։ 2008 թվականին 3 ամսում բռնաբարության 17 հազար դեպք է գրանցվել, որի 78.8 %-ը կատարվել է ամուսինների կողմից։ Սեռական կապի ընթացքում կանայք կարող են հակաբեղմնավորիչ միջոցներ օգտագործել միայն ամուսնու թույլտվությամբ։

### Լիբիա

Լիբիան, ըստ Thomson Reuters մեդիաընկերության (2013), արաբական երկրների շարքում կանանց իրավունքների առումով 9-րդ տեղում է 22-ից։ Գլխավոր ազգային կոնգրեսի 200 ներկայացուցիչներից 33-ը կանայք են։ Կանանց 28 %-ն աշխատում է։ 2013 թվականից ի վեր կինը զրկվել է օտարերկրացու հետ ամուսնանալու իրավունքից։ Ամուսնության համար կնոջ նվազագույն տարիքը 20 տարեկանն է, եթե նա հորից կամ տղամարդ ազգականից թույլտվություն չի ստացել։ Շատ կանայք դառնում են ամուսնու բռնության զոհ։ Բռնաբարության զոհերի մինչև 99 %-ը, որոնք դատի են տալիս, լիբիացի պաշտոնյաների պահանջով հանում են մեղադրանքները։

Լիբիացի աղջիկ, 2011 թվական
Պատմականորեն լիբիացի կանայք զգալիորեն սահմանափակված էին ցեղային և իսլամական օրենքներով սահմանված իրավունքներով։ Նրանց դերը վերաբերում էր տնային տնտեսությանը և երեխաների խնամքին, և Լիբիայի վերջին թագավոր Իդրիս I-ը հրապարակավ դատապարտեց կանանց կրթությունը։

Նոր կառավարությունը իրականացրեց բարեփոխումներ, որոնք կանանց օժտեցին մեծ իրավունքներով, քանի որ շահագրգռված էր ներգրավել նոր աշխատուժ, որը երկրում աղետալիորեն բացակայում էր։ 1969 թվականին տեղի ունեցած հեղափոխությունների արդյունքում կանանց համար նպաստավոր պայմաններ ստեղծվեցին։ Ուժի մեջ են մտել մինչև 18 տարեկան աղջկան ամուսնացնելն արգելող նոր օրենքները։ 1973 թվականին կինը ամուսնալուծության իրավական իրավունք է ստացել։ Եթե տարեց կանայք նախընտրում էին ամբողջովին փակ չադրան, ապա մինչև 30 տարեկան քաղաքային կանայք ավելի բաց էին հագնվում՝ նախընտրելով ազգային տարազները արևմտյան հագուստից։ Մեր ժամանակներում վարագույրի մեջ գտնվող քաղաքային կինը չափազանց հազվադեպ երևույթ է։ Չնայած դրան, կանայք մինչև 80-ականների վերջը բացակայում էին պետական բարձր պաշտոններից։ 1980 թվականին կանանց շրջանում զբաղվածությունը կազմում էր աշխատավոր բնակչության 7 %-ը, գյուղական վայրերում այդ մասնաբաժինը հասնում էր 46 %-ի (գյուղատնտեսության ոլորտում)։ Ամենահեղինակավոր աշխատանքը համարվում էր բժշկի մասնագիտությունը։ Չնայած կառավարության աջակցությանը, կանանց համար չափազանց դժվար էր գտնել Գրասենյակային աշխատանք՝ մշակութային համոզմունքների պատճառով, որ կանայք և տղամարդիկ չպետք է միասին աշխատեն։ Նոր կառավարության կողմից մշակվել են օրենքներ, որոնք խրախուսում են կնոջը ամուսնանալ և տոհմը շարունակել. մասնավորապես, կինը դրամական պարգև է ստացել յուրաքանչյուր նոր երեխայի համար, ինչպես նաև կարող է անվճար նրան մանկապարտեզ տալ։ 50 տարեկանում կինը կարող էր թոշակի անցնել։ 2000-ականների սկզբի տվյալներով՝ կանանց շրջանում զբաղվածությունը կազմում էր 20 %, իսկ 2006 թվականին՝ 27 %։ Եթե 1966 թվականին բարձրագույն կրթություն ունեցող անձանց շրջանում կանանց մասնաբաժինը կազմում էր ընդամենը 8 %, ապա մինչև 1996 թվականը այն աճել է մինչև 43 %։

### ԱՄԷ

Արաբական Միացյալ Էմիրությունները, ըստ Thomson Reuters մեդիաընկերության (2013), արաբական երկրների շրջանում կանանց իրավունքների 22-ից 10-րդ տեղում է։ Միջազգային մակարդակով սեռական հավասարության ցուցանիշով 148 երկրների շարքում զբաղեցնում է 109-րդ տեղը։ Եթե զբաղվածության և կրթության հարցերում կանայք ունեն առավելագույն հնարավորություններ, ապա անձնական կյանքը և սեռական բռնությունը շարունակում են մնալ հրատապ խնդիր։

Մինչև 1960 թվականը կանայք հնարավորություն չունեին որևէ բան անել տան և ընտանիքի տարածքից դուրս։ Իրավիճակը սկսել է փոխվել երկրում նավթի խոշոր պաշարների հայտնաբերումից հետո։ Առաջին նախագահ Զայդ իբն Սուլթան Ալ Նահյանն առաջին անգամ կանանց աշխատելու հնարավորություն է տվել և աղջիկների համար տարրական դպրոցներ բացել։ Կանանց իրավունքների խթանման գործում կարևոր դեր է խաղացել նախագահի կինը՝ Ֆաթիման, որը ղեկավարում էր կանանց ֆեդերացիան և նպաստում էր, որ ավելի շատ կանայք և աղջիկներ կարողանան կրթություն ստանալ։ 1988 թվականին կանայք կազմում էին երկրի աշխատուժի 6,2 %-ը, որոնց մեծ մասը աշխատում էր կրթության և առողջապահության ոլորտում։

60-ականներից սկսած՝ ընտանիքներում կանանց կրթության խրախուսման արդյունքում միայն 1990-2004 թվականներին բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների շրջանավարտների թիվը կրկնապատկվել է

Էմիրաթցի գործարար կին
: 2007 թվականին կանանց շրջանում գրագիտությունը հասել է 90 %-ի։ Ավագ դպրոցն ավարտելուց հետո աղջիկների 77 %-ը ընդունվում է բարձրագույն ուսումնական հաստատություն և կազմում է Ալ-Այն ազգային համալսարանի ուսանողների ընդհանուր թվի 75 %-ը։ Ավագ դպրոցի շրջանավարտների 60 %-ը գնում է մասնագիտական աշխատանքի։ Կանայք կազմում են ղեկավար պաշտոններ զբաղեցնողների 1-2 %-ը, վարչական պաշտոնների 20 %-ը, ազգային աշխատուժի 35 %-ը և տնային տնտեսության 80 %-ը։ Երկրում կա նաև կանանց զբաղվածության ամենաբարձր մակարդակը՝ 59 % (ընդհանուր աշխատանքային բնակչության 14 %): Աբու Դաբիի ֆոնդային բորսայում ներդրողների 43 %-ը կանայք են, իսկ քաղաքի էմիրաթական գործարար կանանց ասոցիացիայում ընդգրկված է 14 000 կին։ 2006 թվականին կանայք կազմում էին Դաշնային Ազգային խորհրդի ավելի քան 22 %-ը։ 2008 թվականին նրանց թույլատրվեց դատավոր դառնալ։ 2013 թվականի տվյալներով՝ երկրում կա 2 կին դատավոր։ Կանայք, ի տարբերություն արաբական երկրների մեծամասնության, կարող են ազատորեն միանալ կառավարական գերատեսչություններին, այդ թվում՝ ոստիկանությանը (և ոստիկանական մեքենաներ վարել)։

Արաբական Միացյալ Էմիրություններում և նույնիսկ տարածաշրջանում սեռական հավասարության ամենանշանակալի նվաճումը զինված ուժերում կանանց անմիջական ներկայությունն է, ովքեր մասնակցել են Պարսից ծոցի պատերազմին 1991 թվականին։

ԱՄԷ-ի վարչապետ Մուհամեդ բեն Ռաշիդ ալ Մաքթումը 2021 թվականի ապրիլի 10-ին հայտարարեց, որ երկիրը նախատեսում է տիեզերք ուղարկել իր երկու քաղաքացիներին, այդ թվում՝ Նուրա Ալ-Մատրուշին, որը կդառնա արաբական աշխարհի առաջին կին տիեզերագնացը։ 27-ամյա Նուրան պետք է անցնի Օդագնացության և տիեզերական տարածության հետազոտությունների ազգային վարչության (NASA) պատրաստման ծրագիրը։

Կանանց իրավունքների ոլորտում երկրի գլխավոր խնդիրներից մեկը շարունակում է մնալ սեռական բռնությունը, որի մասին մտահոգություն են հայտնում բազմաթիվ իրավապաշտպան կազմակերպություններ։ Չկան հստակ օրենքներ, որոնք կարող են պաշտպանել կնոջը սեռական բռնությունից, քանի որ հաճախ զոհը կարող է պատժվել դատարանի կողմից շնության համար։ Միայն յուրաքանչյուր երկրորդ կին պատժի վախից ոստիկանությանը հաղորդում է բռնաբարության մասին։ Մասնավորապես, 2008 թվականին ԱՄԷ-ում աշխատող ավստրալացի կինը, դառնալով բռնաբարողի զոհ, 8 ամսով բանտ է նստել է «արտամուսնական սեքսի» համար։ Իսկ տեղի կինը հրաժարվել է իր այն պնդումից, թե իրեն բռնաբարել են 6 տղամարդիկ՝ շնության համար ծեծի ենթարկվելու սպառնալիքով։ Human Rights Watch կազմակերպության ներկայացուցիչ Նադյա Խալիդան պնդում է, որ բռնաբարության գործողությունները հետաքննելու փոխարեն ոստիկանությունը նախընտրում է պատժել և հետապնդել զոհին։ Էմիրաթցի կնոջը արգելվում է ամուսնանալ ոչ մուսուլմանի հետ։ Արտամուսնական երեխա ունենալով՝ կինը կարող է ձերբակալվել, բանտարկվել և նույնիսկ արտաքսվել։ Տնային տնտեսուհիների ծառայություններ մատուցող կանայք սեռական ստրկության զոհ դառնալու մեծ հնարավորություն ունեն։

### Մավրիտանիա

Մավրիտանիան, ըստ Thomson Reuters մեդիաընկերության (2013) տվյալների, արաբական երկրների շրջանում կանանց իրավունքներով 22-ից 11-րդն է։ Սեռական անհավասարության ցուցանիշով 248 երկրներից զբաղեցնում է 139-րդ տեղը։

Մավրիտանացի կանայք
Մինչև 1980 թվականը Մավրիտանիայի կանայք ապրում էին շարիաթի խիստ օրենքներով. Մաղրիբի երկրներում բարեփոխումների ազդեցության տակ երկրում սկսվեց սոցիալական և տնտեսական ոլորտներում կանանց իրավունքների շարժումը։ Աղջիկները հիմնականում սովորում են տանը տնային տնտեսություն վարել, կան նաև կանանց դպրոցներ՝ Ղուրանի և գրելու նվազագույն հմտությունների ուսուցման համար։

Բոլոր ցուցակներում թեկնածուների շրջանում քվոտաներ ունեն կանանց 20 %-ը։ Աշխատավոր բնակչության 29 %-ը կանայք են։ Կանանց 69 %-ը թլպատված է։ Ավանդույթի համաձայն՝ աղջիկները թլպատման են ենթարկվում մեկ ամսականում։ Մավրիտանիայի մշակութային առանձնահատկությունն այն է, որ որքան հաստ է կինը, այնքան ավելի գեղեցիկ է նա։ Լիությունը պատմականորեն հեղինակության և հարստության նշան է եղել։ Գեր աղջիկը մեծ հնարավորություն ունի ամուսնանալու հարուստ ընտանիքի ամուսնու հետ, ուստի հաճախ 8 տարեկանից աղջիկը սկսում է ճարպակալել բարձր կալորիականությամբ սնունդով, երբեմն հարկադրաբար։ Վերջերս ավելի ու ավելի տարածված են հորմոնալ հաբերը, որոնք նպաստում են ճարպի լրացուցիչ կուտակմանը։ Սակայն դրանց հետևանքները կարող են ծայրահեղ ծանր մնալ՝ սրտի անբավարարությունից մինչև ինֆարկտ կամ խելագարություն։ Սևամորթ համայնքների կանայք չեն հետևում իսլամական հագուստի խիստ կոդին, նրանց կոստյումները կարող են լինել վառ, ոսկե, արծաթե և սաթե զարդերով։ Կնոջ տարազը կարող է խոսել նրա սոցիալական վիճակի մասին, տոների ժամանակ կինը կարող է մի քանի անգամ փոխել իր տարազը։

Կանանց 20 %-ը «պատանդ» է իրենց ընտանիքներում։ Գրեթե բոլոր ամուսնությունները տեղի են ունենում ընտանիքների միջև կնքված պայմանագրով, ամուսնացած կինը ընկնում է ամուսնու ընտանիքի ունեցվածքի մեջ։ Տարածված է բազմակնությունը և կանացի ստրկությունը։ Շատ տարածված է, որ ամուսնությունները տեղի են ունենում ցեղերի ներսում, նույնիսկ հարազատների, զարմիկների/քույրերի միջև, պայմանով, եթե նրանց կերակրողը նույն կինը չէ։ Ըստ օրենքի կինը կարող է ամուսնանալ միայն մուսուլման տղամարդկանց հետ։ Մավրիտանիայում ամուսիններն ավելի հաճախ են ամուսնալուծվում, քան արաբական այլ երկրներում, իսկ կինը կարող է խայտառակվել, եթե նրան դատապարտի ընտանիքը։ Եթե կինը ամուսննում է երկրորտ անգամ, ապա զրկվում է իր առաջին ամուսնությունից ունեցած երեխաների խնամակալության իրավունքից։ Օրենքով կանայք կարող են ամուսնանալ ամենաշատը 3 անգամ։

Ցուցմունքներ դատարանում կանայք կշռում են երկու անգամ ավելի քիչ, քան տղամարդը, ինչպես նաև կինը ստանում է երկու անգամ ավելի քիչ ժառանգություն, քան տղամարդ ազգականը։ Հաճախ կինը ամբողջովին զրկվում է ժառանգության իրավունքից, երբ նա սկսում է ապրել ամուսնու ընտանիքում, և ինքը կարող է «ժառանգվել» տղամարդու խնամակալի հարազատներին, օրինակ՝ տղամարդը կարող է ձեռք բերել հանգուցյալ եղբոր կինը, որը պատկանում է իրեն՝ անկախ կնոջ ընտրությունից։

### Բահրեյն

Բահրեյնը, ըստ Thomson Reuters մեդիաընկերության (2013) տվյալների, արաբական երկրների շրջանում կանանց իրավունքներով 22-ից 12-րդն է, իսկ սեռական անհավասարության ցուցանիշով՝ աշխարհի 148 երկրներից 45-րդը։ Բահրեյնի պետությունը պաշտոնապես հերքում է քաղաքականության, ժառանգության, քաղաքացիության, ազատության և ընտանեկան կյանքի ոլորտներում կանանց իրավունքները ոտնահարող օրենքների առկայությունը։ Ժամանակակից հասարակության մեջ կանայք լայնորեն ներկայացված են տարբեր մասնագիտություններում և աշխատանքի վայրերում։

Բահրեյնի կինը ավանդական հարսանեկան զգեստով
Մինչև 1960-ական թվականները երկիրն ապրում էր շարիաթի խիստ օրենքներով, կանանց հիմնական գործունեությունը կրճատվում էր տնային տնտեսությամբ և երեխաների խնամքով, կանայք հաճախ կարող էին օգնել իրենց ամուսնու աշխատանքում. հարուստ ընտանիքների կանայք ազատվում էին նման պարտավորություններից, որոնց համար աշխատանքը կատարում էին աղախինները կամ ստրուկները։ Բահրեյնի կանայք հայտնի են իրենց ավանդական գործվածքների ասեղնագործությամբ։ Կանանց համար առաջին աշխարհիկ դպրոցը բացվել է 1928 թվականին և առաջինն է դարձել Պարսից ծոցի երկրների շարքում։ 1950-ականներին Բահրեյնի մի շարք կանայք գնացին սովորելու Եգիպտոս, Բեյրութ և Լիբանան՝ ուսուցիչ դառնալու համար։ 1959 թվականին Բահրեյնում բացվեց կանանց առաջին բժշկական քոլեջը։ Բեյրութը դարձել է Պարսից ծոցի առաջին երկիրը, որն ունի իր կանանց կազմակերպությունը։ Կանայք քվեարկելու իրավունք են ստացել 2002 թվականին։

Վերջին 30 տարիների ընթացքում կանանց հնարավորությունները աշխատանքի, բժշկության, կրթության ոլորտներում զգալիորեն ընդլայնվել են։ 2013 թվականի տվյալներով՝ կանանց 40 %-ը աշխատում է, ինչը կազմում է ընդհանուր աշխատանքային բնակչության 19 %-ը։

Բահրեյնի կանանց մեծ մասը կրում է սև, ազատ չադրա հագուստ, որը կոչվում է «ջելլաբիա»։ Ավելի պահպանողական մուսուլման կանայք, ինչպես նաև այն կանայք, որոնցից ամուսինը պահանջում է դա, կարող են նիկաբ կրել, որը ծածկում է ամբողջ դեմքը, բացի աչքերից, կամ ամբողջովին թաքցնում է դեմքը։ Ավելի աշխարհիկ կանայք հիջաբի տակից մազեր են արձակում։ Թեև եղունգները ներկելը և կոսմետիկա օգտագործելը էթիկայի տեսանկյունից անընդունելի է համարվում, կանանց կոսմետիկան գնալով ավելի մեծ ժողովրդականություն է վայելում Բահրեյնում։

Ամուսնության համար կնոջ նվազագույն տարիքը 15 տարեկանն է։ Իսլամական կանոնների համաձայն՝ կնոջ ձայնը դատարանում տղամարդու կեսից պակաս արժեք ունի։ Կանանց 30 %-ը հանդուրժում է ամուսնու կողմից ընտանեկան բռնությունը։ Երկրում բացակայում է կնոջ անձնական կարգավիճակի մասին օրենքը և ընտանեկան իրավունքը, ինչի հետևանքով Բահրեյնում կանայք փաստորեն պաշտոնապես զրկված են ժառանգության, խնամակալության և ամուսնալուծության իրավունքից։ Նման գործերով, որպես կանոն, զբաղվում են շարիաթի դատարանները, որոնք առաջնորդվում են իսլամական հրահանգներով, բայց նրանք կարող են դրանք տարբեր կերպ մեկնաբանել և, որպես կանոն, կանգնել տղամարդու կողքին։ Այս խնդրի դեմ ակտիվորեն պայքարում է «կանանց գործերի գերագույն խորհուրդը»՝ կազմակերպելով կանանց հանրահավաքներ, սակայն դրանց ակտիվորեն խոչընդոտում է երկրի պահպանողական իսլամական հոգևորականությունը, որը շահագրգռված չէ կանանց նոր իրավունքներ տրամադրելու հարցում՝ պնդելով, որ կանանց օրենսգրքի ստեղծումը կհակասի երկրի իսլամական և մշակութային արժեքներին։

### Ջիբութի

Ջիբութին, ըստ Thomson Reuters մեդիաընկերության (2013) տվյալների, արաբական երկրների շրջանում կանանց իրավունքների 22-ից 13-րդն է։ Առաջին անգամ կնոջը խորհրդարան են ընդունել 2003 թվականին։ 2013 թվականին կանայք կազմում էին Ազգային ժողովի 11 %-ը, նրանք նաև կազմում են բնակչության աշխատուժի 38 %-ը։ Չնայած օրենքով աղջիկը կարող է ամուսնանալ 18 տարեկանից ոչ շուտ, վաղ ամուսնությունները երկրում կիրառվում են ամենուր։ Ջիբութին չունի օրենքներ, որոնք պատժում են տղամարդկանց սեռական բռնության համար, և կանանց համատարած բռնությունն ու ճնշումը ժամանակակից հասարակության մշակույթի մի մասն է։ Կանանց ազդեցությունը քաղաքականության, աշխատանքի և բիզնեսի մեջ մնում է ծայրահեղ ցածր։ Մայրաքաղաքից դուրս գտնվող վայրերում գրեթե անհնար է հակաբեղմնավորիչ միջոցներ ձեռք բերել։ Կանանց 93 %-ը թլպատված է, նրանք նույնպես ենթակա են մահացության աճի, հատկապես այն շրջաններում, որտեղ չկա բժշկություն։ Շատ կանայք մնում են տնային տնտեսուհի իրենց ընտանիքներում, քանի որ շատ տղամարդիկ աշխատում են արտերկրում կամ գնում են այնտեղ ապրելու։

### Սոմալի

Սոմալին, ըստ Thomson Reuters մեդիաընկերության (2013), արաբական երկրների շարքում կանանց իրավունքներով 14-ն է 22-ից։ Դաշնային խորհրդարանի ներկայացուցիչների թվում կանայք կազմում են 14 %։

Կանանց ավելի քան 45 %-ն ամուսնացել է մինչև 18 տարեկանը։ Այն տարածքներում, որոնք չեն վերահսկվում ահաբեկիչների կողմից, կանանց զբաղվածությունը կազմում է 39 %, մինչդեռ իսլամիստների կողմից գրավված շրջաններում կանայք աշխատելու իրավունք չունեն։ Սպանված կնոջ համար փոխհատուցումը կրկնակի քիչ է, քան տղամարդու համար։ Ծննդաբերության ժամանակ կանանց մահացությունը 100,000-ից 1200 մարդ է (յուրաքանչյուր 83-րդը), ուստի Սոմալին առաջին տեղում է ծննդյան մահացության ցուցանիշով։ Երկրում փախստականների ճամբարներից կանանց համատարած առևանգում է իրականացվում։ Միայն 2012 թվականին գրանցվել է մոտավորապես 1700 նման դեպք։ Կլանը շարունակում է առանցքային դեր ունենալ կնոջ կյանքում, և ամուսնություններն իրականացվում են էնդոգամ սովորույթների շրջանակներում, այսինքն՝ ցեղի ներսում։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ յուրաքանչյուր երկրորդ ամուսնությունը տեղի է ունենում ցեղի ներսում։ 1975 թվականին Սոմալիում ներդրվեցին նոր օրենքներ, որոնք կնոջը տալիս էին գույքի հավասար բաժանման, ամուսնալուծության և սեփականության բացառիկ իրավունք։ Սոմալիի կանանց ավանդական տարազը գունտիինոն է՝ վառ գույնի երկար ժապավեն, որը զարդարված է բազմագույն և ոսկեգույն թելերով՝ գործվածք, որը փաթաթվում է մարմնի շուրջ։ Բացի այդ, կանայք ավանդաբար զարդարում էին իրենց արծաթե և ոսկե ապարանջաններով։ Ամուսնացած կանայք հագնում էին վառ գույնի գլխարկներ՝ շաշ, իսկ մարմնի վերին մասում շալ էին հագնում, որը հայտնի է որպես գարբասաար։ Վերջին տասնամյակների ընթացքում իսլամական ֆունդամենտալիզմի աճի հետ մեկտեղ կանայք սկսել են ավանդական հագուստներից նախընտրել համեստ արաբական չադրան, որը ծածկում է կնոջ ամբողջ մարմինը, բացի դեմքից։

### Պաղեստինյան տարածքներ

Պաղեստինցի քրիստոնյա արաբ կին Ռամլայի ավանդական տարազով, 1920-ական թվականներ
Պաղեստինը, ըստ Thomson Reuters մեդիաընկերության (2013), արաբական երկրների շրջանում կանանց իրավունքներով 22-ից 15-րդն է։ Կանայք ընտրելու իրավունք են ստացել 1996 թվականին։ Կանանց շրջանում զբաղվածությունը կազմում է 17 %, և նրանց միայն 7,4 %-ն է անգրագետ։ Ամուսնության նվազագույն տարիքը 15 տարեկանն է, Գազայում՝ 17 տարեկանը։ Կանանց հիմնական դերը վերաբերում է տնային տնտեսությանը և երեխաների խնամքին, հասարակության մեջ գերակշռում են տղամարդիկ, իսկ կանայք ունեն ավելի ցածր սոցիալական կարգավիճակ։ Ընտանիքում տղայի ծնունդը զգալիորեն ավելի ուրախ իրադարձություն է ընտանիքում և կնոջ հիմնական առաջնահերթությունը։

70-ականների կեսերից որոշ կանայք սկսեցին բարձրագույն կրթություն ստանալ՝ հաշվի առնելով աշխատաշուկայի պահանջարկը։ Կրթված կինն ավելի մեծ հնարավորություն ունի ամուսնանալու հարուստ ամուսնու հետ, ինչպես նաև կարող է ֆինանսապես ապահովել իրեն ամուսնու/հարազատի բացակայության դեպքում։ Պաղեստինցի կանայք հայտնի են բազմաթիվ ազգային և ֆեմինիստական կազմակերպությունների ստեղծմամբ, որոնք ի սկզբանե ստեղծվել են Իսրայելի ընդլայնման դեմ պայքարելու համար։ Կազմակերպությունները տեղակայված են նաև Հորդանանում, Սիրիայում և Լիբանանում։

Պաղեստինցի կանայք շարունակում են մնալ պաղեստինյան հասարակության առավել իրավազուրկ դասը՝ տարածաշրջանում անկայունության և պաղեստինյան արաբների մշակութային և կրոնական առանձնահատկությունների պատճառով։ Մասնավորապես, տղամարդկանց շրջանում լայնորեն կիրառվում է կանանց սպանությունը հանուն պատվի, ընդ որում կանանց խտրականությունը ժամանակակից պաղեստինյան հասարակության անմիջական մասն է, իսկ կանանց իրավունքները պարտադրելու ցանկացած փորձ հակասում է նրա արժեքներին։ Յուրաքանչյուր երկրորդ ամուսնացած կին, 2011 թվականի տվյալներով, ենթարկվում է ընտանեկան բռնության։ Կանանց 76,4 %-ը ենթարկվում է բարոյական նվաստացման տղամարդկանց կողմից, 78,9 %-ը՝ սոցիալական բռնության, 34,8 %-ը՝ ծեծի և 14,9 %-ը՝ սեռական բռնության։ Կանանց դեմ բռնությունը հատկապես տարածված է Գազայի հատվածում, որը վերահսկվում է իսլամիստների կողմից, ամուսինները կարող են ծեծել կանանց ամենափոքր հանցանքների համար կամ սպառնալ սպանել բողոքելու փորձի ժամանակ։ Ամուսինների կողմից բռնության ենթարկված կանանց 66 %-ը շարունակում է լռել, 37,7 %-ը փախչում է հարազատների մոտ, և միայն 0, 7 %-ն է դիմում կանանց իրավապաշտպան կազմակերպություններին։ Կանանց կազմակերպության ներկայացուցիչ Ամալ Սիամը դա բացատրում է նրանով, որ պաղեստինյան հասարակությունը կտրականապես դատապարտում է ամուսիններից բողոքող կանանց՝ դա համարելով կոպիտ և անպարկեշտ արարք։ Ոստիկանությունը կարող է հետաքննել բռնության դեպքը, եթե կինը բժշկական տեղեկանք տրամադրի ամուսնու կողմից ծեծի ենթարկվելու մասին։

### Լիբանան

Լիբանանը, ըստ Thomson Reuters մեդիաընկերության (2013) տվյալների, արաբական երկրների շարքում կանանց իրավունքներով զբաղեցնում է 16-րդ տեղը 22-ից, իսկ սեռական հավասարությամբ՝ 78-րդ տեղը 148 երկրներից

Ազնվական ընտանիքի կին, 1955 թվական
2013 թվականի տվյալներով երկրում կա 3 կին նախարար, որոնցից առաջինը պաշտոնը ստանձնել է 2004 թվականին։ Կանանց շրջանում զբաղվածությունը կազմում է 54 %։ Կանայք պաշտոնապես իրավունք ունեն քվեարկելու, աշխատելու և կրթություն ստանալու։ Լիբանանում զգալի թվով քրիստոնյաներ են ապրում, և կնոջ կողմից սահմանված օրենքները կարող են կախված լինել նրա կրոնից։ Մասնավորապես, եթե կինը մուսուլմանական ընտանիքից է, նա ստանում է կրկնակի քիչ ժառանգություն, իսկ մուսուլման տղամարդը կարող է օրենքով մի քանի կին ունենալ, սակայն դա բավականին հազվադեպ է կիրառվում, քանի որ այն մուսուլմանական համայնքի սոցիալական խարանն է։ Ամուսնության նվազագույն տարիքը 12,5 տարեկանն է։ Քանի որ յուրաքանչյուր կրոն ունի իր սեփական դատարանները, ուղղափառ կանայք ամուսնալուծվելու ավելի մեծ հնարավորություն ունեն, մուսուլման կանանց համար դա շատ ավելի դժվար է անել, բայց ամենավատ իրավիճակը մնում է մարոնի կանանց համար։

Քրիստոնեական և մուսուլմանական համայնքներում գերիշխող դիրքը զբաղեցնում է տղամարդը, նա նաև ընտանիքի անվերապահ ղեկավարն է և երեխաների և կնոջ օրինական խնամակալը։ Երկրի օրենքները քրեական պատասխանատվություն չեն նախատեսում ընտանեկան բռնության և աշխատավայրում սեռական ոտնձգությունների համար, իսկ պետական քաղաքականությունը լուրջ քայլեր չի ձեռնարկում կանանց իրավունքների բարելավման ուղղությամբ։ Սիրիայի պատերազմից հետո շատ փախստականներ տեղափոխվել են Լիբանան, իսկ սիրիացի կանայք սկսել են զանգվածաբար բռնաբարվել իրենց ամենախոցելի վիճակի պատճառով, քանի որ տուն չեն ունեցել և բնակության համար միջոցներ են փնտրում։ Կանանց վիճակը զգալիորեն ավելի լավ է Բեյրութում և երկրի այլ խոշոր քաղաքներում։

Կինը իրավունք չունի ընդունել օտարերկրացի ամուսնու քաղաքացիություն։ Աբորտներն արգելվում են, բացառությամբ այն իրավիճակի, երբ մոր համար կյանքի սպառնալիք կա։ Աբորտի համար կինը կարող է 7 տարով ազատազրկվել։ Այլ իրավիճակում բռնարարը կարող է ամուսնանալ զոհի հետ և այդպիսով ազատվել դատական հետապնդումից։ Քաղաքականությամբ զբաղվել ցանկացող կանանց համար մեծ խոչընդոտ է երկրում համատարած կոռուպցիան և տղամարդ քաղաքական գործիչների շրջանում պանիոբրատության պրակտիկան։

Լիբանանը արաբական այն եզակի երկրներից է, որտեղ թույլատրվում է կանանց համար պլաստիկ վիրահատություն, ինչը երկրում այս բիզնեսը շատ եկամտաբեր է դարձնում։ Ամեն տարի 4,2 միլիոն բնակչություն ունեցող երկրում իրականացվում է 1,5 միլիոն պլաստիկ վիրահատություն, կին հաճախորդների մեծ մասը գալիս է արաբական այլ երկրներից։ Բազմաթիվ վեճեր են ծագում նաև լիբանանյան կոսմետիկ ապրանքների և վիրաբուժական գործիքների վերաբերյալ, որոնք ձեռք են բերվում Իսրայելում, այն ֆոնին, որ արաբների մեծ մասը (այդ թվում կանայք) էթիկական և կրոնական նկատառումներից ելնելով բոյկոտում են իսրայելական ապրանքները։

### Սուդան

Սուդանը, ըստ Thomson Reuters (2013) մեդիաընկերության տվյալնների, արաբական երկրների շարքում կանանց իրավունքներով զբաղեցնում է 17-րդ տեղը 22-ից։ Երկրի Ազգային ժողովի Ներկայացուցիչների 25 %-ը կանայք են։ Սեռական հավասարության ցուցանիշով 148 երկրների շարքում զբաղեցնում է 129-րդ տեղը։ Օրենքի համաձայն, կանայք, ովքեր վատ են ծածկում իրենց մարմինը, կարող են ձերբակալվել և պատիժ կրել մտրակի հարվածների տեսքով։ Կանանց 38 %-ը անգրագետ են, և12,1 միլիոնը կրթված են։

Սուդանցի աղջիկ, 2005 թվական
Հարավային Սուդանի կանանց իրավունքները, որտեղ գերակշռում են քրիստոնեությունը և տեղական կրոնները, նույնպես անբավարար են, բայց զգալիորեն բարձր են Սուդանի համեմատ։ Սուդանը մի քանի երկրներից մեկն է, որը չի ստորագրել կանանց նկատմամբ խտրականության բոլոր ձևերի վերացման մասին կոնվենցիան՝ պատճառաբանելով, որ դա հակասում է իսլամական արժեքներին և կանոններին։

Կնոջ վիճակը բարելավելու որոշ փորձեր արվել են 70-ականներին, երբ իրականացվում էին կանանց կյանքի որակը բարձրացնող ծրագրեր։ 1983 թվականին երկրում ստեղծվեց տնային տնտեսուհիների առաջին միությունը, որի նպատակն է հեշտացնել կանանց համար ավելի ցածր գնով սպառողական ապրանքների հասանելիությունը։

Սուդանի հասարակությունը շարունակում է ապրել պահպանողական մշակութային և կրոնական օրենքներով։ Դրանում կարևոր դեր են խաղացել բազմաթիվ հակամարտություններն ու բախումները երկրում, որոնք տեղի են ունենում արդեն 20-րդ դարի կեսերից։ Դա հանգեցրեց իսլամական բնակչության արմատականացմանը, որի մեջ սկսեցին զարգանալ իսլամական ֆունդամենտալիզմի գաղափարները՝ «Վերադարձ դեպի իսկական մշակույթ» և բոլոր ավանդույթների վերացումը, որոնք հակասում են իսլամական կանոններին, որոնք «թուլացնում են կնոջ բարոյականությունը», այն է՝ հասարակական կյանքում կանանց մասնակցության առավելագույն սահմանափակում, կնոջ՝ որպես տնային տնտեսուհու դերի քարոզչություն։ 10 տարեկանից արդեն թույլ էին տալիս աղջիկներին ամուսնանալ։ Աղջիկների 32 %-ին ամուսնացրել են 18 տարեկանում։ Այրին կարող է կրկին ամուսնանալ, պայմանով, որ նա հրաժարվի իր երեխաներից՝ թողնելով նրանց հանգուցյալ ամուսնու հարազատների խնամքի տակ։ Երկրում կիրառվում են բազմաթիվ ծեսեր, որոնք կապված չեն իսլամի հետ, որոնք կանայք պետք է իրականացնեն ծննդաբերության, հարսանիքի, սիրելիի մահվան ժամանակ, ամեն օր, նույնիսկ աշխատանքի ընթացքում։ Օրինակ՝ տոնակատարության ժամանակ հարսանիքի ժամանակ կինը լիովին ժամանակ է հատկացնում բազմաթիվ ծեսերին։

Սուդանցի կինը չադրայով, 2009 թվական
Կրթության որակը աղջիկների համար մնում է շատ ցածր և վերածվում է գրելու, կարդալու և երբեմն թվաբանության պարզ հմտությունների։ Աղջիկների մեծ մասը լքում է դպրոցը, երբ անցումային տարիքն է գալիս։ Միջնակարգ կրթություն ստացած աղջիկների թիվը կազմում է 12,8 %,, սակայն այդ թիվը չի կարող հավաստի համարվել, քանի որ միջնակարգ կրթության որակը կանանց համար մնում է ծայրահեղ ցածր։ Կինը ստանում է ավելի քիչ որակյալ բժշկական ծառայություններ, քան տղամարդը, ծննդաբերության ժամանակ մահացությունը 720 է կազմում 100,000 ծնունդից։ Կանայք հիմնականում աշխատում են գյուղատնտեսության ոլորտում, կանանց 78-90 %-ը աշխատում է ավանդական ոլորտում՝ գումար ստանալով ապրուստի համար։ Նրանք շատ կարևոր դեր են խաղում երկրի գյուղտնտեսության մեջ։ Սակայն գյուղատնտեսության արդիականացման ժամանակ անցանկալի է համարվում այդ արդիականացման մեջ կանանց ներգրավելը, իսկ պետությունը փորձում է գյուղացի աշխատակցուհիներին ներշնչել, որ իրենց գործունեությունը աշխատանք չէ։ Աշխատող կանանց միայն 10 %-ն է օգտվում ժամանակակից տեխնիկայից։ Մեկ գործարանում 1981 թվականին կին աշխատողները ստանում էին տղամարդկանց աշխատավարձի մոտ 70 %-ը։

Հյուսիսային շրջաններում կանանց թլպատումը լայնորեն կիրառվում է, քանի որ անթլփատ կինը համարվում է «անմաքուր» և հակված է շնության։ Լայնորեն կիրառվում է նաև կնոջ սեռական օրգանների կարումը, որոնք կտրվում են ամուսնությունից հետո։ Ոչ մուսուլմանների շրջանում հարավում թլփատությունը չի կիրառվում։ Չնայած իսլամը կանանց չի հրամայում թլփատվել, Սուդանում դա համընդհանուր կիրառվում է, հատկապես տարեց սերնդի կանանց ճնշման ներքո։

ՄԱԿ-ի զեկույցների համաձայն, 2005 թվականին Դարֆուրի շրջանում, որտեղ կանանց նկատմամբ համատարած սեռական և ֆիզիկական բռնություն էր կիրառվում, աշխատում էին ոչ պետական կազմակերպություններ, որոնք ձգտում էին օգնել կանանց, ովքեր զոհ էին դարձել։ Սակայն դրանք գրեթե բոլորը լուծարվել են կառավարության ճնշման ներքո, որը կազմակերպությունների գործունեությունը բնութագրել է որպես անօրինական և խաթարում է մուսուլմանական հասարակության մշակութային արժեքները։

### Եմեն

Եմենը, ըստ Thomson Reuters մեդիաընկերության (2013) տվյալների, արաբական երկրների շարքում կանանց իրավունքներով զբաղեցնում է 18-րդ տեղը 22-ից, իսկ սեռական հավասարությամբ՝ վերջին տեղն աշխարհում։ Չնայած Եմենում կանանց նոր լիազորություններ տրամադրելու փորձերը կատարվել են Օմանի, ԱՄԷ-ի, Բահրեյնի և Քաթարի հետ միասին դեռևս 60-ականներին, դրանք հաջողությամբ չեն պսակվել երկրի թույլ և անկայուն տնտեսության պատճառով, որը մնացել է Արաբական թերակղզու միակ աղքատ և չզարգացած երկիրը:

Եմենի կանայք Սանայում, 2011 թվական Եմենի ժամանակակից հասարակության մեջ կանայք շարունակում են ապրել խիստ ցեղային, մշակութային և կրոնական սովորույթներով։ Կանանց ճնշող մեծամասնությունը մնում է անգրագետ։

1990 թվականից Եմենի Սահմանադրությունը նախատեսում է, որ բոլոր քաղաքացիները հավասար են համարվում օրենքի առջև, և որ «յուրաքանչյուր քաղաքացի իրավունք ունի մասնակցելու երկրի քաղաքական, տնտեսական, սոցիալական և մշակութային կյանքին»։ Սակայն 31-րդ հոդվածը սահմանում է, որ «կանայք ունեն իրավունքներ և պարտականություններ, որոնք պետք է կատարվեն շարիաթի օրենքի համաձայն»։ Այս օրենքը կանանց հավասարությունը զրոյի է հասցնում, քանի որ շարիաթի օրենքները կարող են տարբեր կերպ մեկնաբանվել և հիմք հանդիսանալ կանանց համար բազմաթիվ խտրական սահմանափակումների համար։ Կանայք զգալիորեն սահմանափակված են նաև ընտանեկան իրավունքում, մասնավորապես, նրանք չեն կարող ամուսնանալ օտարերկրացու հետ առանց ընտանիքի և պետության թույլտվության։ Բացի այդ, եթե կինը երեխա ունի օտարերկրացու հետ, բայց ամուսնալուծված է նրանից, երեխան քաղաքացիություն է ստանում 19 տարին լրանալուց հետո։ Եթե տղամարդը ցանկացած պահի կարող է ամուսնալուծվել առանց արդարացման, կինը դրա համար պետք է անցնի դատական գործընթաց, մինչդեռ նրա ձայնը գնահատվում է 2 անգամ պակաս, քան տղամարդունը։ Կնոջը արգելվում է նաև ցուցմունք տալ շնության, զրպարտության, գողության կամ սոդոմիայի գործերով։ Ծննդկանների միայն 36 %-ն է ստանում մանկաբարձի ծառայություններ։

2003 թվականի տվյալներով՝ կանանց բնակչության 30 %-ը գրագետ էր։ Ըստ Freedom House-ի, գյուղական վայրերում տարրական դպրոց է ընդունվել տղաների 73 %-ը և աղջիկների միայն 30 %-ը, որոնցից միայն 53%-ն է ավարտում տարրական դպրոցը։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ աղջիկների հայրերը ապագա տնային տնտեսուհու համար կարևոր չեն համարում կրթություն ունենալը։ Չնայած աշխատանքային օրենքն արգելում է գենդերային խտրականությունը, կանայք ամենուր բախվում են աշխատատեղերի սահմանափակումների և նվաստացումների։

Եմենի կին բժիշկ, 2006 թվական
Երկրում քաղաքական գործիչների պաշտոնները զբաղեցնում են 5 կին։ Եմենցի կանայք խորհրդարանական ընտրություններին մասնակցել են որպես ընտրողներ, ինչպես նաև թեկնածուներ։ Սակայն 1993-2003 թվականներին խորհրդարանում կանանց թիվը 11-ից իջել է 1-ի։ Միակ կին նախարար Սուլեյմանը պնդում է, որ նվաստացման է ենթարկվում պահպանողական քաղաքական գործիչների կողմից, որոնք բացահայտ դժգոհություն են հայտնում քաղաքականության մեջ կնոջ առկայության կապակցությամբ և կոպտորեն ակնարկում, որ նրա տեղը տանը խոհանոցում է։ Նաև պահպանողական մուսուլման քաղաքական գործիչները երկրում ներկայիս իրավիճակի հիմնական պատճառն են, քանի որ կանխում են կանանց իրավունքների պաշտպանության բարեփոխումների ցանկացած փորձ՝ պնդելով, որ դրանք հակասում են իսլամական արժեքներին։

Չկան օրենքներ, որոնք կնոջը հնարավորություն են տալիս տնօրինել իր ճակատագիրն ու ընտրության ազատությունը։ Հետևաբար, բոլոր կանայք կապված են ընտանիքների, տոհմերի և ամուսինների հետ։ Կանանց թլպատումը նույնպես լայնորեն կիրառվում է, չնայած այն արգելված է երկրի օրենսդրությամբ։ Աղջկա ամուսնության համար տարիքային սահմանափակում էլ չկա, միջին հաշվով աղջկան ամուսնացնում են արդեն 15 տարեկանում։ Երկրում լայնորեն կիրառվում են փողերի դիմաց անչափահասների կեղծ ամուսնությունները։ Շատ հաճախ 10/11 տարեկան աղջկան կամքին հակառակ ամուսնացնում են, և ավանդույթի համաձայն հաջորդ օրը տեղի է ունենում առաջին ամուսնական գիշերը, որի պատճառով աղջկա մոտ կարող է սկսվել ներքին արյունահոսություն սեռական անհասության պատճառով. դա հաճախ հանգեցնում է մահվան։ Շատ հաճախ աղջիկները ծննդաբերում են արդեն 14/15 տարեկանում, և նրանցից շատերը մահանում են ծննդաբերության ժամանակ։ Սերտորեն կապված ամուսնությունները կարող են նաև կիրառվել, օրինակ՝ զարմիկի հետ, համարվում է, որ պատվավոր է ստանալ զարմուհի, եղբոր դուստր։ Հաճախ աղջիկը հարկադիր սեռական կապի մեջ է մտնում նույնիսկ սեռական հասունացումից առաջ։ Նման շփումների ընթացքում աղջիկները լրջորեն վնասում են իրենց սեռական օրգանները և արդյունքում հայտնվում հիվանդանոցներում։ Նման իրադարձությունները չեն լուսաբանվում տեղական ԶԼՄ-ներում։ Երկրում փորձ է արվել ամուսնության մինիմալ տարիքը դարձնել 17-ը, սակայն այն մեծ դժգոհություն է առաջացրել եմենական հասարակությունում և որոշ պահպանողական մուսուլման կանանց շրջանում։

Երկրում փորձ է արվել աղջկա ամուսնության նվազագույն տարիքը սահմանել 17 տարեկանում, սակայն այն հանդիպել է Եմենի հասարակության և որոշ պահպանողական մուսուլման կանանց լայն դժգոհությանը։

Տղամարդու մահից հետո կինը կարող է ստանալ նրա ունեցվածքի 1/8 մասը։ Իսկ մայրը ստանում է ժառանգության 1/6-ը։ Կինը ծնողներից ժառանգում է եղբոր բաժնեմասի կեսը և կարող է ստանալ ունեցվածքի կեսը միայն այն դեպքում, եթե քույր ու եղբայր չի ունեցել։

2011 թվականի անկարգությունների ժամանակ հազարավոր կանայք Կարման Թավաքուլի գլխավորությամբ դուրս են եկել ցույցերի՝ պահանջելով պետության ժողովրդավարացում և սեռական իրավահավասարություն։ Ցույցերից մեկում կանայք կազմակերպել են փարանջաների զանգվածային այրում, որոնցով նրանք ստիպված են քայլել գոյություն ունեցող ռեժիմի պայմաններում։

Պատմականորեն տարբեր շրջաններում կանայք կրել են տարբեր ազգային տարազներ և շարֆեր։ Այնուամենայնիվ, վերջին տասնամյակների ընթացքում իսլամական ֆունդամենտալիզմի և արմատականության գաղափարների աճի հետ մեկտեղ կանայք ավելի ու ավելի են նախընտրում սև վարագույրը, որը մաշված է ամենուր խոշոր քաղաքներում։ Գրեթե բոլոր կանայք ծածկում են իրենց դեմքը, շատ հազվադեպ է, որ կինը մնում է բաց դեմքով։ Շատ կանայք ծածկում են իրենց դեմքը, քանի որ դա նվազեցնում է փողոցում կամ ընտանիքի կամ ամուսնու պահանջով սեռական ոտնձգությունների զոհ դառնալու վտանգը։ Չնայած դրան, կանանց 98,9 %-ը գոնե մեկ անգամ փողոցում ենթարկվել է սեռական ոտնձգությունների։

Գյուղական վայրերում տարեց կանայք այնքան էլ խիստ չեն պահպանում իսլամական դրես-կոդը՝ նախընտրելով կրել ավանդական հագուստներ։

### Եգիպտոս

Ավանդաբար, Եգիպտոսում կանայք վարագույր էին կրում, և գենդերային տարանջատումը տարածված էր դպրոցներում, աշխատավայրում և հանգստի վայրերում։ Ցածր դասի տղամարդիկ հաճախ նախընտրում էին ամուսնությունը մի կնոջ հետ, որը չէր աշխատում և կրթություն չէր ստանում։

Եգիպտացի կանայք Եգիպտոսի հանրաքվեի ժամանակ
Կանանց վիճակը զգալիորեն բարելավվել է Աբդել Գամալի օրոք, մասնավորապես, կանայք ստացել են քվեարկելու իրավունք, իսկ 1956 թվականի Եգիպտոսի Սահմանադրության մեջ հայտնվել է հաշվիչ, որն արգելում է խտրականությունը սեռի հիման վրա։ Նոր աշխատանքային օրենսդրության համաձայն՝ կանայք կարող էին ազատ աշխատել և իրավական պաշտպանություն ստանալ։ Ազատականացման քաղաքականությունը շարունակեց Անվար Սադաթը, բայց այն փլուզվեց և հանգեցրեց Եգիպտոսում իսլամիստական տրամադրությունների աճին։ Ընդ որում՝ կնոջ հնարավորություններն ավելի սահմանափակ են դարձել, օրենքները սկսել են խրախուսել կնոջ՝ աշխատավայրից հեռանալը կամ կես դրույքով աշխատելը։ Առաջին կին նախարար Հիքմաթ Աբու-Զեյդը պաշտոնը ստանձնել է 1962 թվականին։

Մուբարաքի կառավարման տարիներին հասարակության մեջ կնոջ դերը սկսեց աստիճանաբար վատթարանալ, 1987 թվականի նոր օրենքը զգալիորեն սահմանափակում էր նրանց քաղաքական իրավունքները, նոր օրենքները նաև լրացուցիչ դժվարություններ էին ստեղծում կնոջ ցանկությամբ ամուսնալուծվելու համար։

Եգիպտոսը, ըստ Thomson Reuters մեդիաընկերության (2013), արաբական երկրների շրջանում կանանց իրավունքների ցուցանիշով զբաղեցնում է վերջին՝ 22-րդ տեղը։ Արաբական գարունը հանգեցրել է իսլամիստական տրամադրությունների աճին և բռնաբարությունների նոր ալիքի, ինչպես նաև նոր պետության կողմից ընդունվել են մի շարք խտրական օրենքներ։ Այս ամենը հանգեցրեց նրան, որ Եգիպտոսը դարձավ արաբական աշխարհի ամենաանբարենպաստ երկիրը կանանց համար։ Կինը իրավունք չունի ամուսնանալ ոչ մուսուլմանի հետ, հակառակ դեպքում նրան կմեղադրեն հավատուրացության մեջ, իսկ նման միությունից երեխան կվերցվի մուսուլման տղամարդու խնամակալության տակ։ Կանանց 37 %-ն անգրագետ է, 91 %-ը՝ թլպատված։ Ըստ 2010 թվականի հարցման, տղամարդկանց 45 %- ը և կանանց 76 %-ը համաձայն են, որ երկիրը պետք է ունենա գենդերային հավասարություն։ Տղամարդկանց 11 %-ը և կանանց 36 %-ը կարծում են, որ կինն իրավունք ունի աշխատել տնից դուրս։ Եթե մինչև հեղափոխությունը բողոքի ակցիաներում կարևոր դեր էին խաղում կանայք, ապա իսլամիստների իշխանությունից հետո նրանց ակտիվությունը «ոչնչացավ», քանի որ իսլամիստների շրջանում սոցիալապես ընդունելի են դարձել ամենօրյա սեռական ոտնձգությունները՝ անկախ կնոջ տարիքից և կարգավիճակից, կամ նույնիսկ եթե կինն ամբողջությամբ ծածկում է մարմինն ու դեմքը։ 2013 թվականի տվյալներով՝ երկրի կանանց և աղջիկների 99,3 %-ն արդեն հանդուրժել է սեռական բռնությունը։ Հարցման ժամանակ տղամարդկանց 75 %-ը խոստովանել է, որ զբաղվել է փողոցային սեռական ոտնձգություններով։ Հեղափոխությունից հետո կտրուկ աճել են նաև հարկադիր ամուսնությունները և կանանց թրաֆիքինգը։ Կահիրեի ծայրամասում գյուղի հիմնական տնտեսական գործունեությունը կրկին սկսել է կառուցվել հարկադիր ամուսնության միջոցով աղջիկների առևտրի վրա։

### Սիրիա

Սիրիան, ըստ Thomson Reuters մեդիաընկերության (2013), արաբական երկրների շարքում կանանց իրավունքներով 19-րդն է 22-ից։ Համաշխարհային մակարդակով՝ 136 երկրներից 133-ը՝ ըստ սեռական հավասարության։ 2012 թվականի տվյալներով՝ դատավորների 13 %-ը կանայք են եղել։ Սիրիական հակամարտության սկսվելուց հետո դրանց թիվը զգալիորեն նվազել է։

Ըստ օրենքի՝ աղջկա ամուսնության նվազագույն տարիքը 17 տարեկանն է, սակայն բնակչության շրջանում համատարած կիրառվում են մանկական ամուսնությունները՝ ընդհուպ մինչև 12 տարեկանը։ Մինչ սիրիական հակամարտությունը կանանց շրջանում զբաղվածությունը կազմում էր 16 %, այժմ տվյալներն անհայտ են։ Սիրիայում շատ կանայք պատերազմում օգտագործվում են որպես զենք, նրանց նաև զանգվածաբար առևանգում են տարբեր խմբավորումներ։ Կնոջ երեխան, ում հայրն օտարերկրացի է, կարող է Սիրիայի քաղաքացիություն ստանալ։   
Հակամարտության սկսվելուց առաջ շատ կանայք, հատկապես Դամասկոսում, կարող էին եվրոպական փակ հագուստ կրել «սպորտային» մուսուլմանական գլխաշորով։

### Սաուդյան Արաբիա

Սաուդյան Արաբիան, ըստ Thomson Reuters մեդիաընկերության (2013), արաբական երկրների շարքում կանանց իրավունքներով 22-ից 20-րդն է։

Կանայք իրավունք չունեն քվեարկել ընտրություններում և ապրում են անչափահասների իրավունքներով։ Նրանց ազատությունը սահմանափակվում է ամուսնու կամ հարազատի դաստիարակությամբ, առանց որի թույլտվության կնոջը պաշտոնապես չի թույլատրվում ճանապարհորդել, ամուսնանալ, բժշկական ծառայություններ ստանալ և կրթություն ստանալ։ Միայն 2019 թվականից է կանանց թույլատրվում մեքենա վարել։ Անծանոթ տղամարդու հետ շփումը կնոջ համար դիտվում է որպես շնություն և ենթակա է պատժի։ Կնոջը թույլատրվում է միայն սև հագուստ կրել հաստ գործվածքով, որը պետք է ծածկի ամեն ինչ, բացի դեմքից և ձեռքերից, ինչպես նաև չնշի մարմնի ձևերը. որոշ շրջաններում կանանց ստիպում են ծածկել ամբողջ դեմքը, բացի աչքերից։ 2012 թվականից կանայք իրավունք են ստացել աշխատել հատուկ «կանանց աշխատանքներում»։ Եթե կինը բռնաբարության զոհ է դարձել, նա կարող է դատի տալ միայն առնվազն չորս տղամարդ վկաների առկայության դեպքում։ Հաճախ կինը, ընդհակառակը, ինքն է պատիժ կրում շնության համար։

Երկրում ուրվագծվում են կանանց դրույթների ազատականացման դրական միտումներ, որոնք, սակայն, իսլամական հոգևորականության կողմից ակտիվ դիմադրության են հանդիպում։ Հետևաբար, փոփոխությունները աննշան են։ 2013 թվականին կանանց իրավունքների օգտին մի շարք կարևոր բարեփոխումներ են տեղի ունեցել. կանանց թույլ են տվել հեծանիվ վարել զբոսայգիներում և հանգստի այլ գոտիներում, աղջիկների համար մասնավոր դպրոցներում արտոնվել են մարզական պարապմունքները, կանանց թույլատրվել է աշխատել որպես փաստաբան, օրենքում հայտնվել է հոդված, որը տղամարդու կողմից ընտանեկան բռնությունը սահմանում է որպես քրեական հանցագործություն։

### Իրաք

Իրաքը, ըստ Thomson Reuters մեդիաընկերության (2013), արաբական երկրների շարքում 21-րդն է կանանց իրավունքներով 22-ից։ Միջազգային մակարդակով սեռական հավասարության ցուցանիշով 148 երկրներից զբաղեցնում է 120-րդ տեղը։

Քաղաքական գործիչների և նահանգապետերի շրջանում կանայք բացակայում են։ Կանանց շրջանում զբաղվածությունը 14.5 % է։ Գյուղական վայրերում կանանց ավելի քան 72,4 %-ը և քաղաքում 64,1 %-ը պետք է թույլտվություն ստանան խնամակալ ամուսնուց, նախքան բժշկական օգնություն ստանալը։ Երկրի օրենքը սահմանում է, որ պատվի համար ծխին սպանած տղամարդը ավելի քիչ բանտարկություն է ստանում՝ համեմատած պարզ սպանության հետ։ 2003 թվականից սկսած՝ Սադդամ Հուսեյնի տապալումից և ամերիկյան զորքերի ներդրումից հետո, երկրում կանանց իրավունքների հետընթաց է տեղի ունեցել։ Ընտանեկան բռնությունն աճել է. վերջին 10 տարում կանանց շրջանում անգրագիտությունն աճել է 10 %-ով։ Իրաքցի կանայք առևտրի համար առևանգվելու կամ բռնաբարվելու մեծ ռիսկ ունեն։ Կանանց նկատմամբ ֆիզիկական բռնությունը և նրանց հոգեկան ճնշումը դարձել են ժամանակակից իրաքյան հասարակության անմիջական մասը, և չկան օրենքներ, որոնք կարող են պաշտպանել կնոջը նման իրավիճակում։ Միայն 2006 թվականին Իրաքի Բասրա քաղաքում 133 կին է սպանվել իսլամական կանոնները խախտելու համար, իսկ 47-ը սպանվել են ամուսինների/հարազատների կողմից «հանուն պատվի»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  'Challenging Inequality: Obstacles and Opportunities Towards Women’s Rights in the Middle East and North Africa'
2. ↑  York, R (2014 թ․ մայիսի 4). «Life satisfaction across nations: The effects of women's political status and public pri-orities». *Social Science Research*. **48** (48): 48–61. doi:10.1016/j.ssresearch.2014.05.004. PMID 25131274.
3. 1 2 3  Turner, Brian S. *Islam* (ISBN 0-415-12347-X). Routledge: 2003, p77-78 Արխիվացված 2019-12-21 Wayback Machine.
4. ↑  Beck, Lois and Keddic, Nikki. «Women in the Muslim world», Harvard University Press, London, 1978, p. 37.
5. ↑  Andrew Hammond & Sara Ledwith (2008 թ․ ապրիլի 30). «Saudi scholar finds ancient women's rights» (անգլերեն). Thomson Reuters. Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ մայիսի 29-ին. Վերցված է 2011 թ․ մայիսի 29-ին.
6. ↑  *al-Fassi, Hatoon[en]* Women in Pre-Islamic Arabia: Nabataea. — British Archaeological Reports[en], 2007. — С. 129. — (British Archaeological Reports International Series). — ISBN 978-1-4073-0095-5
7. ↑  Unni Wikan, review of *Modernizing Women: Gender and Social Change in the Middle East*, American Ethnologist, Vol. 22, No. 4 (Nov. 1995), pp. 1078—1079
8. ↑  Valentine M. Moghadam. *Modernizing Women: Gender and Social Change in the Middle East*. (Lynne Rienner Publishers, USA, 1993) p. 5
9. ↑  Islam and Women Արխիվացված 2013-08-10 Wayback Machine Dr. Younus Shaikh
10. ↑  «Aspects of Pre-Islamic Arabian Society». Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ սեպտեմբերի 28-ին. Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 21-ին.
11. ↑  «'The Status of Women in Islam'». Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ փետրվարի 5-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 19-ին.
12. ↑  Коран, 4:19
13. ↑  Engineer, Asgar Ali, «the Rights of Women in Islam», C. Hurst and company, London, 1992, p.21.
14. ↑  Maan, Bashir and Alastair McIntosh. «'The whole house of Islam, and we Christians with them…': An interview with 'the Last Orientalist' — the Rev Prof William Montgomery Watt.» Արխիվացված 2011-08-07 Wayback Machine Internet version from www.alastairmcintosh.com. Also published in The Coracle, the Iona Community, summer 2000, issue 3:51, pp. 8-11.
15. ↑  «10 сексуальных традиций древности, которые вас шокируют». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ ապրիլի 6-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 22-ին.
16. ↑  «From article on Women and Islam in Oxford Islamic Studies Online». Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ սեպտեմբերի 28-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 20-ին.
17. ↑  Коран 3:195
18. ↑  Коран 16:58-59
19. ↑  See Sunan Abi da’ud, «Kitab al Adab, bab fadl man ala yatama»
20. ↑  Сахих аль-Бухари, «kitab al-Adab, bab rahmat al-walad wa taqbilihi»
21. ↑  «Interview with Prof William Montgomery Watt». Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ օգոստոսի 7-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 19-ին.
22. 1 2 3  Esposito (2005) p. 79
23. ↑  Jones, Lindsay. p. 6224
24. ↑   Արխիվացված 2018-09-28 Wayback Machine Oxford Islamic Studies Online]
25. 1 2  Khadduri (1978)
26. ↑  Esposito (2004), p. 339
27. ↑  Schimmel (1992), p. 65
28. ↑  *Coughlin, Kathryn* Muslim cultures today: a reference guide. — 2006. — С. 165. — ISBN 978-0-313-32386-7
29. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24  Thomson Reuters Foundation. «POLL: Women's rights in the Arab world». *news.trust.org*. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ սեպտեմբերի 29-ին. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 29-ին. `{{cite web}}`: `|author=` has generic name (օգնություն)
30. 1 2 3  «Arab Culture Values». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ ապրիլի 6-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 20-ին.
31. ↑  «United Kingdom: 'Honour' crimes and namus». Women Living Under Muslim Laws. 2009 թ․ դեկտեմբերի 18. Արխիվացված օրիգինալից 2010 թ․ հոկտեմբերի 31-ին. Վերցված է 2010 թ․ սեպտեմբերի 19-ին.
32. ↑  «Семья и женщина в Арабских Эмиратах». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ ապրիլի 6-ին. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 16-ին.
33. ↑  «Muslim Rape, Feminist Silence». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մարտի 2-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 26-ին.
34. ↑  «Rape culture attempts to silence Egyptian women». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ ապրիլի 6-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 26-ին.
35. ↑  «Exploiting Egypt's Rape Culture for Political Gain». Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ մարտի 25-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 26-ին.
36. ↑  «WOMEN IN «ISLAMIC» RAPE CULTURE». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 1-ին. Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 21-ին.
37. ↑  Rape Culture is a Worldwide Problem and These Organizations Are Solving It(չաշխատող հղում)
38. ↑  «Rape, Manhood and Arab Cultural Acceptance». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 1-ին. Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 21-ին.
39. ↑  «Насилие над женщинами: скрытая пандемия». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ ապրիլի 6-ին. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 15-ին.
40. 1 2 3 4  «1-COMOROS, Thomson Reuters». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 3-ին. Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 21-ին.
41. 1 2  «A Country Study: Comoros». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ ապրիլի 6-ին. Վերցված է 2022 թ․ հունիսի 27-ին.
42. 1 2 3 4  «Ten reasons why Comoros may be best Arab state for women». Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ հոկտեմբերի 25-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 22-ին.
43. ↑  «Comoros». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ դեկտեմբերի 4-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 22-ին.
44. 1 2 3  «POLL-Egypt is worst Arab state for women, Comoros best». Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ հունվարի 4-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 21-ին.
45. ↑  «Islands & Beyond Comoros natural beauty». Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ նոյեմբերի 15-ին. Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 21-ին.
46. ↑  «Оман Женщины в парламенте - данные, диаграмма». *TheGlobalEconomy.com* (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ նոյեմբերի 5-ին. Վերցված է 2021 թ․ նոյեմբերի 5-ին.
47. 1 2 3 4  «OMAN: Thomson Reuters». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 3-ին. Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 21-ին.
48. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  «The Global Gender Gap Report 2013» (PDF). World Economic Forum. էջեր 12–13. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2020 թ․ մայիսի 19-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 21-ին.
49. 1 2 3 4  Chatty, Dawn. «Women Working in Oman: Individual Choice and Cultural Constraints.» International Journal of Middle East Studies 32.2 (2000): 241-54
50. ↑  «Oman — Leadership.» Encyclopedia of the Nations. Web. 1 May 2012.  Արխիվացված 2020-03-12 Wayback Machine
51. ↑  Yusuf Issan, Salha. «Preparing for the Women of the Future: Literacy and Development in the Sultanate of Oman.» Hawwa (Leiden) 8.2 (2010): 120-53
52. 1 2  Aslam, Neelufer, and Srilekha Goveas. «A Role and Contributions of Women in the Sultanate of Oman.» International Journal of Business and Management 6.3 (2011): 232-39
53. 1 2  Al-Lamki, Salma M. «Higher Education in the Sultanate of Oman: The Challenge of Access, Equity and Privatization.» Journal of Higher Education Policy and Management 24.1 (2002): 75-86.
54. ↑  Al Riyami, Asya, and Mustafa Afifi. «Women Empowerment and Marital Fertility in Oman.» The Journal of the Egyptian Public Health Association 78.1, 2 (2003): 55-72.
55. ↑  United Nations. UNESCO. Education as a Motor for Development: Recent Education Reforms in Oman with Particular Reference to the Status of Women and Girls. By Shapour Rassekh. Geneva, Switzerland: International Bureau of Education, 2004.
56. ↑  Wikan, Unni. Behind the Veil in Arabia: Women in Oman. Baltimore: Johns Hopkins UP, 1982.
57. ↑  «The Global Gender Gap Report 2013» (PDF). World Economic Forum. էջեր 12–13. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2020 թ․ մայիսի 19-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 21-ին.
58. ↑  *Apollo Rwomire* African Women and Children: Crisis and Response. — 2001. — С. 8.
59. 1 2 3 4 5  «KUWAIT, Thomson Reuters». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 3-ին. Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 21-ին.
60. ↑  «Kuwaiti women win right to vote, May 2005». BBC News. 2005 թ․ մայիսի 17. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ սեպտեմբերի 13-ին. Վերցված է 2012 թ․ հոկտեմբերի 10-ին.
61. ↑  «Women's Suffrage». Ipu.org. 1997 թ․ մայիսի 23. Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ օգոստոսի 14-ին. Վերցված է 2012 թ․ հոկտեմբերի 10-ին.
62. ↑  «Gender inequality». fanack.com. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ դեկտեմբերի 3-ին. Վերցված է 2013 թ․ հուլիսի 28-ին.
63. ↑  Gender Gap Report 2012 Արխիվացված 2013-09-08 Wayback Machine Page 52
64. ↑  «Millennium Development Goals Progress Report» (PDF). scpd.gov.kw. էջ 12. Վերցված է 2013 թ․ հուլիսի 28-ին.(չաշխատող հղում)
65. ↑  «Kuwait: Selected Issues and Statistical Appendix». *International Monetary Fund*. 2012. էջ 43. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ հունվարի 6-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 22-ին.
66. ↑  «Kuwait Guide: Working Women, What is working in Kuwait like?». Justlanded.com. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ ապրիլի 6-ին. Վերցված է 2012 թ․ հոկտեմբերի 10-ին.
67. ↑  «Kuwaiti women married to non-Kuwaitis given the right to sponsor their children and their husbands». Habibtoumi.com. 2010 թ․ հուլիսի 15. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ մարտի 5-ին. Վերցված է 2012 թ․ հոկտեմբերի 10-ին.
68. ↑  Women’s Suffrage: A Chronology of the Recognition of Women’s Rights to Vote and Stand for Election. Արխիվացված 2011-08-07 Wayback Machine Women in Politics. N.p. n.d. Web. 16 Apr. 2012.
69. 1 2 3  The Economic Advancement of Women in Jordan: A Country Gender Assessment. World Bank, May 2005. PDF file. Page 40
70. 1 2 3 4 5  «JORDAN, Thomson Reuters». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 3-ին. Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 21-ին.
71. 1 2  Sonbol, Amira El-Azhary. Women of Jordan: Islam, Labor, & the Law. Syracuse, NY: Syracuse University Press, 2003. Print. Page 3
72. 1 2  Sonbol, Amira El-Azhary. Women of Jordan: Islam, Labor, & the Law. Syracuse, NY: Syracuse University Press, 2003. Print. Page 87
73. ↑  Sonbol, Amira El-Azhary. Women of Jordan: Islam, Labor, & the Law. Syracuse, NY: Syracuse University Press, 2003. Print. Page 15
74. ↑  The Economic Advancement of Women in Jordan: A Country Gender Assessment. World Bank, May 2005. PDF file. Page 22
75. 1 2  Sonbol, Amira El-Azhary. Women, the Family, and Divorce Laws in Islamic History. Syracuse, NY: Syracuse University Press, 1996. Print. Page 10
76. 1 2  Alami, Mona. «Women Make Progress But Honour Killings Persist.» IPS. N.p. 22 Apr. 2010. Web. 15 Apr. 2012. <«Архивированная копия». Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ հոկտեմբերի 5-ին. Վերցված է 2012 թ․ մայիսի 4-ին. `{{cite web}}`: Invalid `|url-status=да` (օգնություն)>
77. 1 2  Sonbol, Amira El-Azhary. Women, the Family, and Divorce Laws in Islamic History. Syracuse, NY: Syracuse University Press, 1996. Print. Page 220
78. ↑  Sonbol, Amira El-Azhary. Women of Jordan: Islam, Labor, & the Law. Syracuse, NY: Syracuse University Press, 2003. Print. Page 16
79. 1 2  Mayell, Hillary. Thousands of Women Killed for Family «Honor.» N.p.: National Geographic Society, February 12, 2002. National Geographic Society. Web. 17 Apr. 2012. Page 1. < Արխիվացված 2014-09-28 Wayback Machine>
80. ↑  Ruane, Rachel A. Murder in the Name of Honor: Violence against Women in Jordan and Pakistan. 14 Emory International Law Review (2000). Page 1529.  Արխիվացված 2017-06-11 Wayback Machine
81. 1 2 3 4 5 6  «QUATAR, Thomson Reuters». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 3-ին. Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 21-ին.
82. ↑  King, Courtney. For Qatari Women, Change Slow in Coming Արխիվացված 2017-07-03 Wayback Machine
83. 1 2  «The Culture of Qatar». Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ մարտի 4-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 22-ին.
84. ↑  «QATARI WOMEN». Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ փետրվարի 7-ին. Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 21-ին.
85. 1 2  *Lambert, Jennifer* Political Reform in Qatar: Participation, Legitimacy and Security(անգլ.) : journal. — Middle East Policy Council, 2011. — Т. 19. — № 1. Архивировано из первоисточника 16 հունվարի 2013.
86. ↑  *Miles, Hugh* Al-Jazeera. — 2005.
87. ↑  Toumi, Habib. Qatari women moving forward with more rights, expert says Արխիվացված 2018-08-09 Wayback Machine, December 22, 2011
88. ↑  freedomhouse.org
89. 1 2 3 4 5  Salem Name, Lilia Ben. «Women's Rights in the Middle East and North Africa: Tunisia». Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ մարտի 22-ին. Վերցված է 2011 թ․ ապրիլի 5-ին.
90. 1 2 3 4 5  «TUNISIA Thomson Reuters». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 3-ին. Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 21-ին.
91. ↑  Beardsley Name, Eleanor. «In Tunisia, Women Play Equal Role in Revolution». Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ մարտի 2-ին. Վերցված է 2011 թ․ ապրիլի 5-ին.
92. ↑  Mashhour Name, Amira. «Islamic Law and Gender Equality--Could There be a Common Ground?: A Study of Divorce and Polygamy in Sharia Law and Contemporary Legislation in Tunisia and Egypt». Վերցված է 2011 թ․ ապրիլի 5-ին.
93. ↑  Organisation des Nations unies, *Traités multilatéraux déposés auprès du Secrétaire général*, éd. United Nations Publications, New York, 2004, p. 246 ISBN 92-1-233390-7
94. ↑  "La Tunisie va adhérer au protocole additionnel de la convention de l’ONU ", *Agence France-Presse*, 8 mars 2008
95. 1 2  Olivia Marsaud, Cinquante ans d’indépendance féminine « Արխիվացված 2012-10-20 Wayback Machine, *Radio France internationale*, August 13, 2006
96. ↑  Monique Pontault [sous la dir. de], *Femmes en francophonie*, coll. Les Cahiers de la Francophonie, n°8, éd. L’Harmattan, Paris, 2000, p. 207 ISBN 2-7384-8789-0
97. 1 2  Sophie Bessis, » Le féminisme institutionnel en Tunisie: Ben Ali et la question féminine "Արխիվացված 2008-08-20 Wayback Machine, *CLIO HFS*, n°9/1999, 22 mai 2006
98. ↑  Michel Camau et Vincent Geisser, *Habib Bourguiba. La trace et l’héritage*, éd. Karthala, Paris, 2004, p. 108 ISBN 2-84586-506-6
99. ↑  Franck Frégosi et Malika Zeghal, *Religion et politique au Maghreb: les exemples tunisien et marocain* Արխիվացված 2012-03-24 Wayback Machine, éd. Institut français de relations internationales, Paris, mars 2005, p. 7
100. ↑  Tunisie: une ONG féminine dénonce des "entraves asphyxiantes "«(չաշխատող հղում)
, *Le Nouvel Observateur*, 9 mars 2010
101. ↑  Bernard Génin, *Télérama*, 1995
102. ↑  Caractéristiques éducationnelles de la population (Institut national de la statistique) Արխիվացված 2015-09-24 Wayback Machine
103. ↑  U.S. Population Reference Bureau Name. «Tunisia». Վերցված է 2011 թ․ ապրիլի 5-ին.(չաշխատող հղում)
104. ↑  » L’enseignement supérieur et la recherche scientifique en chiffres. Année universitaire 2008/2009 ", éd. Bureau des études de la planification et de la programmation, Tunis, p. 4 Արխիվացված 2012-03-30 Wayback Machine|719 KB
105. 1 2 3 4  Office of the Chief Economist and MNSED, The World Bank. «Middle East & North Africa Region: Bridging the Gap, Improving the capabilities and Expanding Opportunities for Women in the Middle East and North Africa» (PDF). Վերցված է 2011 թ․ ապրիլի 5-ին.(չաշխատող հղում)
106. ↑  «Архивированная копия» (PDF). Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2017 թ․ սեպտեմբերի 8-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 23-ին.
107. ↑  «Sports Talk: A problem wherever she goes | Al Bawaba». Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ օգոստոսի 18-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 23-ին.
108. 1 2  «Headscarf torn between faith and politics | The National». Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ մարտի 10-ին.
109. 1 2  «Tunisia — Amnesty International Report 2008 | Amnesty International». Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ փետրվարի 23-ին. `{{cite web}}`: Invalid `|url-status=404` (օգնություն)
110. ↑  Renforcement des acquis de la femme (50e anniversaire de l’indépendance) Արխիվացված 2007-12-11 Wayback Machine
111. ↑  Tunisie Արխիվացված 2010-04-17 Wayback Machine on the Website of the International Labour Organization
112. ↑  Caroline Fourest, parity-tunisienne\_1511532\_3232.html «Gender Tunisian»,*the World*, April 22, 2011
113. ↑  Lichter, Ida (2011 թ․ հունվարի 28). «Jasmine Revolt Must not Fail Feminism». Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ դեկտեմբերի 27-ին. Վերցված է 2011 թ․ ապրիլի 5-ին.
114. ↑  «В Тунисе назначена первая в арабском мире женщина премьер-министр». *www.kommersant.ru* (ռուսերեն). 2021 թ․ սեպտեմբերի 29. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ սեպտեմբերի 29-ին. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 29-ին.
115. ↑  «Женщину впервые назначили премьером Туниса». *korrespondent.net* (ռուսերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ սեպտեմբերի 29-ին. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 29-ին.
116. 1 2 3 4 5 6  «ALGERIA, Thomson Reuters». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 3-ին. Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 21-ին.
117. ↑  «Minimum Legal Age for Marriage without Consent». United Nations Data - A World of Information. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ մայիսի 2-ին. Վերցված է 2012 թ․ հունվարի 29-ին.
118. 1 2  Lowe, Christian (2009 թ․ օգոստոսի 6). «Algeria's women police defy danger and stereotypes». *Reuters*. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 1-ին. Վերցված է 2012 թ․ հունվարի 29-ին.
119. ↑  De Groot, Gerard, Peniston-Bird, Corinna. A Soldier and a Woman: Sexual integration in the Military. New York: Longman, 2000 p. 247
120. ↑  Turshen, Meredith. «Algerian Women in the Liberation Struggle and the Civil War: From Active Participants to Passive Victims». Social Research Vol. 69 No. 3 (Fall 2002) p. 889—911, p.890
121. ↑  De Groot, Gerard, Peniston-Bird, Corinna. A Soldier and a Woman: Sexual integration in the Military. New York: Longman, 2000 p. 223
122. ↑  Vince, Natalya «Transgressing Boundaries: Gender, Race, Religion and ‘Françaises Musulmanes’ during Algerian War of Independence». French Historical Studies. Vol. 33 No. 3 (Summer 2010) p. 445—474, p. 445
123. 1 2 3 4 5 6  Slackman, Michael (2007 թ․ մայիսի 26). «Algeria's quiet revolution: Gains by women». *The New York Times*. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ հուլիսի 31-ին. Վերցված է 2012 թ․ հունվարի 29-ին.
124. 1 2 3 4  «Women in Morocco». THIRDEYEMOM. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ մարտի 22-ին. Վերցված է 2013 թ․ նոյեմբերի 9-ին.
125. ↑  «Women elected mayors of Rabat, Casablanca, Marrakesh |». *AW* (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ հոկտեմբերի 30-ին. Վերցված է 2023 թ․ հունիսի 27-ին.
126. ↑  «In first, three women to lead major Morocco cities». *Al Arabiya English* (անգլերեն). 2021 թ․ սեպտեմբերի 24. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ հունիսի 27-ին. Վերցված է 2023 թ․ հունիսի 27-ին.
127. 1 2 3 4 5  «MAROCCO, Thomson Reuters». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 3-ին. Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 21-ին.
128. 1 2 3 4 5  «LIBYA, Thomson Reuters». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 3-ին. Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 21-ին.
129. 1 2  «The Libyan economy: economic diversification and international repositioning» Արխիվացված 2021-06-12 Wayback Machine, Waniss A. Otman, Erling Karlberg. Springer, 2007. ISBN 3-540-46460-3, ISBN 978-3-540-46460-0. p. 127
130. ↑  «God has ninety-nine names: reporting from a militant Middle East» Արխիվացված 2016-06-09 Wayback Machine, Judith Miller. Simon and Schuster, 1997. ISBN 0-684-83228-3, ISBN 978-0-684-83228-9. p. 227
131. ↑  «Libya» Արխիվացված 2020-03-06 Wayback Machine, Peter Malcolm, Elizabeth Losleben. Marshall Cavendish, 2004. ISBN 0-7614-1702-8, ISBN 978-0-7614-1702-6. p. 73, 76, 78
132. 1 2 3 4 5 6  «Libya» Արխիվացված 2020-03-01 Wayback Machine, Helen Chapin Metz. Kessinger Publishing, 2004. ISBN 1-4191-3012-9, ISBN 978-1-4191-3012-0. p. 111—115
133. ↑  «Women indebted to Gaddafi for power» Արխիվացված 2016-02-02 Wayback Machine, The Star. June 9, 2011
134. ↑  «Libya Revolt Sidelines Women, Who Led It» Արխիվացված 2020-04-06 Wayback Machine, Kareem Fahim. New York Times. May 19, 2011. Accessed June 9, 2011
135. ↑  Vânia Carvalho Pinto, Nation-Building, State and the Genderframing of Women’s Rights in the United Arab Emirates, (1971—2009) Արխիվացված 2014-02-01 Wayback Machine, Ithaca Press, 2012
136. 1 2 3 4  Կաղապար:Loccs
137. 1 2 3  ««UAE-US Relations: Women's Issues brief»». Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ դեկտեմբերի 29-ին. Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 21-ին.
138. ↑  «Dubai Women Storm World of Work» Արխիվացված 2021-03-09 Wayback Machine. BBC News (August 2005).
139. ↑  Glass, Amy. «Working women contribute US$3.4bn to the UAE’s economy» Արխիվացված 2010-04-07 Wayback Machine. *Arabian Business* (December 2007).
140. 1 2 3  «Women in the United Arab Emirates: A Portrait of Progress» Արխիվացված 2013-10-21 Wayback Machine (PDF). UAE Ministry of State and Federal National Council Affairs (June 2007).
141. 1 2 3 4 5 6  «URA, Thomson Reuters». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 3-ին. Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 21-ին.
142. ↑  «Bugatti Veyron as a police car? Sure, in Dubai | The Weekly Driver». Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ դեկտեմբերի 17-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 25-ին.
143. ↑  «Women in the UAE» Արխիվացված 2012-06-11 Wayback Machine. Sheikhmohammad.co.ae.
144. ↑  «В арабских странах появится первая женщина-астронавт». *Газета.uz* (ռուսերեն). 2021 թ․ ապրիլի 12. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ սեպտեմբերի 29-ին. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 29-ին.
145. ↑  «В арабских странах появится первая женщина-астронавт». *ТАСС*. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ ապրիլի 18-ին. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 29-ին.
146. ↑  «В арабском мире появится первая женщина астронавт». *novosti-kosmonavtiki.ru* (ռուսերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ սեպտեմբերի 29-ին. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 29-ին.
147. ↑  The Associated Press (2013 թ․ հուլիսի 22). «Dubai Pardons Woman at Center of Rape Dispute». *New York Times*. Վերցված է 2013 թ․ հուլիսի 22-ին.
148. ↑  «Survey says Arab women unlikely to Report Rape.» Արխիվացված 2014-02-01 Wayback Machine Muslim Women News.com (January 2010).
149. ↑  «Brisbane rape victim sues UAE luxury hotel.» Արխիվացված 2011-06-12 Wayback Machine ABC.net.au (March 2011).
150. ↑  «Abu Dhabi Rape Case Twist as Victim Recants Allegations» Արխիվացված 2021-05-07 Wayback Machine ABCnews (May 2011).
151. ↑  «UK couple charged with illegal sex released in Dubai.» Արխիվացված 2019-09-28 Wayback Machine BBC News (January 2010).
152. ↑  «Dubai’s Shameful Record on Rape.» Արխիվացված 2015-04-19 Wayback Machine Human Rights Watch (January 2010).
153. 1 2 3  [This article incorporates public domain material from websites or documents of the Library of Congress Country Studies. (Данные на 1988 год.)]
154. 1 2 3 4  «MAURITANIA, Thomson Reuters». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 3-ին. Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 21-ին.
155. 1 2 3 4  «Force fed to find a husband: How Mauritanian women are fattened up 'like foie gras geese' and take dangerous animal growth hormones to satisfy men's love for larger lady». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ նոյեմբերի 11-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 25-ին.
156. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  «Mauritania». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ նոյեմբերի 14-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 25-ին.
157. 1 2 3 4 5 6  «BACHRAIN, Thomson Reuters». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 3-ին. Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 21-ին.
158. 1 2  «Women in Bahrain». Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ մայիսի 26-ին. Վերցված է 2011 թ․ մայիսի 29-ին.
159. 1 2 3 4 5 6  McCarthy, Julanne. «Bahrain (Al-Bahrayn)». Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ մայիսի 24-ին. Վերցված է 2011 թ․ մայիսի 29-ին.
160. ↑  «Workshop: Nasaej (Traditional Embroidery), Workshop Owner: Bahrain Young Ladies Association». Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ հունիսի 15-ին. Վերցված է 2011 թ․ մայիսի 29-ին.
161. ↑  «"History" and "Bahrain, officially Kingdom of Bahrain"». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ ապրիլի 6-ին. Վերցված է 2011 թ․ մայիսի 29-ին.
162. ↑  «Supreme Council for Women | Structure». Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ դեկտեմբերի 17-ին.
163. ↑  Ghada Jamsheer, Time magazine, May 14, 2006
164. ↑  Activist on Forbes list(չաշխատող հղում)
, Gulf Daily News, 15th May 2006
165. ↑  Women in Bahrain and the Struggle Against Artificial Reforms Արխիվացված 2007-05-15 Wayback Machine, Ghada Jamsheer, 18 December 2006
166. ↑  Letter to the King of Bahrain Concerning Failures of the Supreme Council for Women Արխիվացված 2007-05-14 Wayback Machine, Women’s Petition Committee, 2 May 2007
167. ↑  «Law rivals in show of strength». Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 2-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 26-ին.
168. 1 2 3 4 5 6  «Djibouti». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ հունվարի 15-ին. Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 21-ին.
169. ↑  «DJIBOUTI, Thomson Reuters». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 3-ին. Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 21-ին.
170. ↑  «Djibouti, everyculture». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ ապրիլի 6-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 23-ին.
171. 1 2 3 4 5 6 7  «SOMALIA, Thomson Reuters». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 3-ին. Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 21-ին.
172. ↑  Ioan M. Lewis, *Blood and Bone: The Call of Kinship in Somali Society*, (Red Sea Press: 1994), p.51
173. ↑  Pg.115 — Women in Muslim family law by John L. Esposito, Natana J. DeLong-Bas
174. ↑  Pg.75 — Generating employment and incomes in Somalia: report of an inter-disciplinary employment and project-identification mission to Somalia financed by the United Nations Development Programme and executed by ILO/JASPA
175. ↑  «Culture and Customs of Somalia». Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ հոկտեմբերի 13-ին. Վերցված է 2017 թ․ սեպտեմբերի 29-ին.
176. 1 2 3 4  «PALESTINA, Thomson Reuters». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 3-ին. Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 21-ին.
177. 1 2 3  Manasra, Najah. Palestinian Women: Between Tradition and Revolution Արխիվացված 2017-07-06 Wayback Machine
178. ↑  Hasso, Frances S. Resistance, Repression, and Gender Politics in Occupied Palestine and Jordan Արխիվացված 2020-01-11 Wayback Machine (Syracuse University Press 2005).
179. ↑  Palestinian women 'suffer doubly' Արխիվացված 2020-04-06 Wayback Machine, BBC News, March 31, 2005
180. 1 2 3 4  «Domestic Violence Against Palestinian Women on Rise in Gaza». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ մարտի 26-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 27-ին.
181. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  «LEBANON, Thomson Reuters». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 3-ին. Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 21-ին.
182. ↑  «Culture of Lebanon». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ ապրիլի 6-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 28-ին.
183. 1 2 3 4 5 6  «Gender Equality in Lebanon | Social Institutions and Gender Index (SIGI)». Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ նոյեմբերի 15-ին. Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 21-ին.
184. ↑
185. ↑  «Syrian women in Lebanon being sexually targeted: HRW». Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ սեպտեմբերի 23-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 28-ին.
186. ↑  «The Daily Star | News | Politics | Hariri vows support for women's rights». Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ նոյեմբերի 16-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 28-ին.
187. ↑  «Скандал в арабском мире. Арабские женщины предпочитают сионистскую косметику». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ ապրիլի 6-ին. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 15-ին.
188. 1 2 3 4 5  «SUDAN, Thomson Reuters». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 3-ին. Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 21-ին.
189. ↑  *Human Development Report* The Rise of the South: Human Progress in a Diverse World(անգլ.) // *United Nations Development Programme* : journal. — 2012.
190. ↑  «Freedom in the World 2013: Democratic Breakthroughs in the Balance» (PDF). Freedom House. էջ 17. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2020 թ․ մարտի 14-ին. Վերցված է 2013 թ․ ապրիլի 13-ին.
191. ↑  CEDAW. «Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination». United Nations. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հունիսի 16-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 28-ին.
192. 1 2  *Shami, Seteney* Women in Arab Society: Work Patterns and Gender Relations in Egypt, Jordan and Sudan. — Providence: Berg Publishers Limited, 1990. — ISBN 0854967249
193. 1 2 3 4  *Ismail, Ellen T.* Women Of The Sudan. — Germany: Verlag Ellen Ismail-schmidt, 1990. — ISBN 3980125912
194. 1 2 3  *Hale, Sondra* Gender Politics in Sudan: Islamism, Socialism, and the State. — Boulder: Westview Press, 1996. — ISBN 0813324319
195. 1 2 3 4 5  *Afshar, Haleh* Women, Work, and Ideology in the Third World. — London: Tavistock Publications, 1985. — ISBN 0422797103
196. ↑  *Klasen, Stephen; Lamanna, Francesca* The Impact of Gender Inequality in Education and Employment on Economic Growth(անգլ.) // *Feminist Economics* : journal. — 2009. — Т. 15. — № 3. — С. 91—132. — doi:10.1080/13545700902893106
197. 1 2 3  United Nations. «Human Development Reports». Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ փետրվարի 20-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 21-ին.
198. 1 2  *Karshenas, Massoud* Agriculture and Economic Development in sub-Saharan Africa and Asia(անգլ.) // *Cambridge Journal of Economics[en]* : journal. — 2001. — Т. 25. — № 3. — С. 315—342. — doi:10.1093/cje/25.3.315
199. ↑  *Behrman, Julia* The Gender Implications of Large-Scale Land Deals(անգլ.) // *Journal of Peasant Studies* : journal. — 2012. — Т. 39. — № 1. — С. 49—79.
200. 1 2  *Abusharaf, Rogaia* Transforming Displaced Women in Sudan: Politics and the Body in a Squatter Settlement. — Chicago: University of Chicago Press, 2009. — ISBN 0226002004
201. ↑  *Momoh, Comfort* Female Genital Mutilation(անգլ.) // *Radcliffe Publishing*. — 2005.
202. ↑  *Berggren, Almoroth* Reinfibulation among Women in a Rural Area in Central Sudan(անգլ.) // *World Health Organization* : journal. — 2001.
203. 1 2  Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor. «2009 Human Rights Report: Sudan». U.S. Department of State. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մայիսի 3-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 28-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
204. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  Basha, Amal. «Yemen.» In Women’s Rights in the Middle East and North Africa: Citizenship and Justice, edited by Sameena Nazir and Leigh Tomppert. Oxford: Freedom House, 2005.
205. 1 2  Constitution of the Republic of Yemen, 1994. «アーカイブされたコピー». Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ փետրվարի 28-ին. Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 14-ին. June 23, 2007.
206. ↑  Antelava, Natalia. «Yemen protests: Women take centre stage.» *BBC.*  Արխիվացված 2020-09-22 Wayback Machine, April 21, 2011.
207. 1 2 3 4 5 6 7 8  «YEMEN, Thomson Reuters». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 3-ին. Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 21-ին.
208. ↑  Yemen: The World Factbook. *Central Intelligence Agency.*  Արխիվացված 2016-08-06 Wayback Machine.
209. 1 2 3  «Yemen's women struggle to reap benefits of Arab Spring». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ ապրիլի 6-ին. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 19-ին.
210. ↑  Broadwin, Liz (2010 թ․ ապրիլի 16). «The Syrian Women Observatory Stands in solidarity with "Illham al Assi", a Victim of Child Rape Condoned Under the Guise of Marriage». Syrian Women Observatory. Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ հունիսի 20-ին. Վերցված է 2010 թ․ հունիսի 13-ին.
211. 1 2 3   Արխիվացված 2006-09-02 Wayback Machine Yemen
212. ↑  al Qadhi, Mohammed (2010 թ․ ապրիլի 9). «Dead Yemeni bride, 13, 'a victim of childhood abuse'». The National. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 1-ին.
213. ↑  «Yemeni child bride dies of bleeding after intercourse». AFP. 2010 թ․ ապրիլի 8. Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ ապրիլի 12-ին. Վերցված է 2010 թ․ հունիսի 13-ին.
214. ↑  Nasser, Afrah. «Yemen Is Experiencing Two Revolution.» *CNN.*  Արխիվացված 2017-09-14 Wayback Machine, November 17, 2011.
215. ↑  «Hundreds of women burn their coverings in street protest against brutal Yemeni regime». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ ապրիլի 6-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 28-ին.
216. ↑  «Yemeni Dress: Photographing the Culture and Customs». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 3-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 28-ին.
217. ↑  «YEMEN COSTUMES AND ARTS AND CRAFTS» (PDF). Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2020 թ․ սեպտեմբերի 24-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 28-ին.
218. 1 2 3 4 5  «Economic and Political Liberalization in Egypt and the Demise of State Feminism». International Journal of Middle Eastern Studies.
219. 1 2 3  «EGYPT, Thomson Reuters». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 3-ին. Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 21-ին.
220. ↑  «Gender Equality Universally Embraced, but Inequalities Acknowledged» (PDF). Pew Research Center. 2010 թ․ հուլիսի 1. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2016 թ․ մարտի 4-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 24-ին.
221. ↑  «Muslim Publics Divided on Hamas and Hezbollah». Pew Research Center. 2010 թ․ դեկտեմբերի 2. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ մայիսի 13-ին.
222. ↑  «Egypt's sexual harassment of women 'epidemic'». *BBC News*. 2012 թ․ սեպտեմբերի 3. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ մարտի 22-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 21-ին.
223. ↑  Rogers, Mary (2011 թ․ փետրվարի 17). «Egypt's harassed women need their own revolution». *CNN*. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ ապրիլի 6-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 21-ին.
224. 1 2 3 4 5  «SURIA, Thomson Reuters». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 3-ին. Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 21-ին.
225. 1 2  The Status of Women in Syria — A debate Արխիվացված 2017-12-31 Wayback Machine, April 25, 2009
226. 1 2 3 4 5 6  «SAUDI ARABIA, Thomson Reuters». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 3-ին. Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 21-ին.
227. ↑  *Schuon, Frithjof* Understanding Islam. — World Wisdom[en], 1998. — С. 18. — ISBN 978-0-941532-24-2
228. ↑  Stork, Joe; Christoph Wilcke (2010 թ․ հուլիսի 1). «Saudi Reforms Five Years On: Looser Rein, Slight Gain». *The Huffington Post* (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ հունվարի 5-ին. Վերցված է 2010 թ․ սեպտեմբերի 23-ին.
229. ↑  Tran, Mark (2009 թ․ հունիսի 8). «Female Saudi Arabian minister's TV stance confounds rights advocates». *The Guardian* (անգլերեն). London. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ սեպտեմբերի 16-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 21-ին.
230. ↑  Wagner, Rob L. (2011 թ․ սեպտեմբերի 9). «Saudi Arabia's Municipal Elections: Tough Lessons Learned from Islamic Conservatives». *Eurasia Review* (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ ապրիլի 2-ին. Վերցված է 2011 թ․ սեպտեմբերի 25-ին.
231. ↑  Ramdani, Nabila (2013 թ․ ապրիլի 3). «Saudi women are allowed to cycle – but only around in circles | Life and style». The Guardian. Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ հունիսի 24-ին. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 30-ին.
232. ↑  Christa Case Bryant (2013 թ․ մայիսի 5). «Saudi Arabia sanctions sports for girls for the first time». CSMonitor.com. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 2-ին. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 30-ին.
233. ↑  «Женщинам Саудовской Аравии впервые разрешено работать адвокатами». mir24. 2013 թ․ հոկտեմբերի 7. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 2-ին.
234. ↑  Usher, Sebastian (2013 թ․ օգոստոսի 28). «Saudi Arabia cabinet approves domestic abuse ban». *BBC News*. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ օգոստոսի 11-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 21-ին.
235. ↑  «Human Development Report 2013». Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ դեկտեմբերի 25-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 21-ին.
236. 1 2 3 4 5  «IRAQ, Thomson Reuters». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 3-ին. Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 21-ին.
237. ↑  Arwa Damon (2008 թ․ փետրվարի 8). «Violations of 'Islamic teachings' take deadly toll on Iraqi women». CNN. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 30-ին. Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 8-ին.