**Հայաստանն Առաջին համաշխարհային պատերազմում**մասնակցություն է ունեցել Կովկասյան ճակատում։ 1914-1918 թվականների Առաջին համաշխարհային պատերազմը տեղի է ունեցել պետությունների երկու ռազմական դաշինքների միջև, մի կողմից Կենտրոնական ուժերի (Գերմանիա, Ավստրո-Հունգարիա, Թուրքիա, 1915 թվականից՝ Բուլղարիա), մյուս կողմից՝ Անտանտի (Մեծ Բրիտանիա, Ռուսաստան, Ֆրանսիա, 1917 թվականից՝ ԱՄՆ, ընդամենը 34 պետություն)։ Իր բնույթով պատերազմը զավթողական Էր. նրա բոլոր գլխավոր մասնակիցները հետապնդում Էին տարածամոլական նպատակներ։ 1914 թվականի հուլիսի 18-ին (օգոստոսի 1) սկսված համաշխարհային պատերազմի հետ հայ ժողովուրդը որոշակի հույսեր Էր կապում, ռուսական զենքի օգնությամբ ազատագրել Արևմտյան Հայաստանը և վերականգնել իր պետականությունը։ Արևելահայ հասարակական–քաղաքական շրջաններն ու ազգային կուսակցությունները պատերազմը հայտարարեցին արդարացի և իրենց անվերապահ աջակցությունը հայտնեցին Անտանտի քաղաքականությանը։ Դրան շատ բանով նպաստեց Ռուսաստանի պաշտոնական շրջանների կողմից պատերազմի մեջ մտնելու գլխավոր նպատակը արևելքի քրիստոնյաների «ազատագրումը» ազդարարելը։ Ռուսաստանի կողմից Արևմտյան Հայաստանի գրավումը ոչ միայն չէր հակասում հայ ազգ-ազատագրական շարժման ղեկավարների ձգտումներին, այլև կարևոր տեղ էր զբաղեցնում նրանց քաղաքական ծրագրերում։ Սկսված համաշխարհային պատերազմն ու Թուրքիայի պատերազմի մեջ մտնելը խիստ բարդացրին արևմտահայերի վիճակը։ Թուրքիայի կառավարող շրջանները ձգտում էին իրենց կողմը գրավել հայերին և բանակցությունների մեջ մտնելով նրանց քաղաքական ղեկավարների հետ, առաջարկում էին կամավորական ջոկատներ ստեղծել թուրքական բանակի շարքերում և արևելահայերին ապստամբության դրդել Ռուսաստանի դեմ։ Հայերը մերժեցին այդ առաջարկները։ Պատերազմը սկսվելուն պես Արևելյան Հայաստանի քաղաքական շրջանները եռանդուն կերպով ձեռնամուխ եղան Հայկական կամավորական շարժման կազմակերպմանը Անդրկովկասում։ Բացի այդ, պաշտոնական տվյալներով, Ռուսաստանի յուրաքանչյուր 100 հայից 13-ը զորակոչվել էր բանակ։ Ռուսաստանի 2 միլիոնանոց հայությունը պատերազմի տարիներին ռուսական բանակին տվեց ավելի քան 200 հազար զինվոր։ Ռուսական իշխանությունները հավանություն տվեցին և ըստ ամենայնի օժանդակեցին հայկական կամավորական զորամասերի ստեղծմանը ռուսական բանակի կազմում։ Կովկասյան ճակատում ռազմական գործողությունները հիմնականում տեղի էին ունենում Արևմտյան Հայաստանի տարածքում։ Պատերազմը սկսվեց թուրքական զորքերի հարձակմամբ, որոնց ճնշման տակ ռուսական Կովկասյան բանակը նահանջեց՝ հակառակորդին թողնելով Ալաշկերտի դաշտը։ 1914 թվականի դեկտեմբերին թուրքական 3-րդ բանակը էնվեր փաշայի հրամանատարությամբ ձեռնարկեց Սարիղամիշի օպերացիան՝ Կարսի հետագա գրավման նպատակով։ Սակայն թուրքական զորքերի հարձակումը կասեցվեց։ Ռուսական բանակը, հակահարձակման անցնելով, ջախջախիչ պարտության մատնեց հակառակորդին։ Թուրքերը կորցրին մոտ 70 հազար մարդ և ստիպված նահանջեցին ելման դիրքերը։ 1915 թվականի ապրիլին ռուսական զորքերը նոր հաղթանակ տարան Դիլմանի ճակատամարտում (հատկապես որոշիչ դեր խաղաց Անդրանիկի հայ կամավորների ջոկատը), որի շնորհիվ կանխվեց թուրքական հարձակումը դեպի Թավրիզ ռուսական բանակի թիկունքը։ Կովկասյան ճակատում ռազմական գործողությունների առաջին իսկ շրջանում թուրքական իշխանությունները սկսեցին հայ բնակչության բռնի տեղահանումը Արևմտյան Հայաստանի ճակատամերձ շրջաններից։ Թուրքիայում ծավալվեց կատաղի հակահայկական քարոզչություն։ Հակառակ իրողությանը, հերյուրանքներ էին տարածվում արևմտահայերի «դավաճանության», թուրքական բանակից նրանց «զանգվածային դասալքության», հայերի կողմից թուրքական բանակի թիկունքում պատրաստվող «ապստամբության» և այլնի մասին։ Մինչդեռ պատերազմի սկզբում թուրքական բանակ էր զորակոչվել մոտ 60 հազար հայ, որոնք շուտով զինաթափվեցին և ուղարկվեցին թիկունք՝ ծանր աշխատանքների, ապա գլխովին ոչնչացվեցին։ Այդպիսով Թուրքիայի հայ բնակչությունը զրկվեց իր մարտունակ մասից։ Օգտվելով պատերազմի ընձեոած հնարավորությունից՝ երիտթուրքական կառավարությունը, սկսած 1915 թվականի ապրիլից, ճակատամերձ գոտուց «վստահություն» չներշնչող հայ բնակչության տեղահանության պատրվակով, ձեռնամուխ եղավ հայերի բարբարոսական բնաջնջմանը, այդ կանխամտածված ցեղասպանությանը զոհ գնաց 1, 5 միլիոն  Մարդ։ Մի շարք վայրերում Օսմանյան կայսրության հայ բնակչությունը դիմեց ինքնապաշտպանության և դիմադրեց թուրք ջարդարարներին (Վանի հերոսամարտ 1915 թվական, Մուշի գոյամարտ 1915 թվական, Սասունի ինքնապաշտպանություն 1915 թվական, Ուրֆայի հերոսամարտ 1915 թվական, Շապին–Գարահիսարի հերոսամարտ 1915 թվական, Ֆընտըճագի ինքնապաշտպանություն 1915 թվական)։

1915 թվականի գարնանը ռուսական զորքերը հարձակողական հաջող օպերացիա կազմակերպեցին Վան և Ուրմիա լճերի շրջանում, ազատագրեցին Վան քաղաքը (որտեղ ռուսական զորքերը մնացին 80 օր)։ Վանի գրավմամբ անխուսափելի ջարդերից փրկվեցին հազարավոր վասպուրականցիներ, որոնք այնուհետև նահանջող ռուսական զորքերի հետ գաղթեցին Արևելյան Հայաստան և Անդրկովկաս։ 1915 թվականի հուլիս-օգոստոսին Ալաշկերտի օպերացիայի ընթացքում ռուսական զորքերը պարտության մատնեցին հակառակորդին, խափանեցին Կարսի ուղղությամբ Կովկասյան ճակատը ճեղքելու թուրքական հրամանատարության ծրագիրը՝ դրանով թեթևացնելով անգլիական զորքերի գործողությունները Միջագետքում։ 1915 թվականի դեկտեմբերից 1916 թվականի փետրվարը ռուսական բանակը գեներալ Յուդենիչի հրամանատարությամբ հաջողությամբ իրականացրեց էրզրումի հարձակողական օպերացիան, որի հետևանքով ռուսական զորքերը փետրվարի 3 (16)-ին գրավեցին էրզրումը։ Թուրքական զորքերի հետապնդումը շարունակվեց մինչև փետրվարի կեսը. ռազմաճակատի գիծը կայունացավ էրզրումից արևմտյան 70-100կմ երկարությամբ։ Միաժամանակ ռուսական բանակի այլ զորամասեր հարձակման անցան Սև ծովի ափերով և գրավեցին Ռիզե ու Տրապիզոն նավահանգիստները։

1916 թվականի ամռանն արդեն Արևմտյան Հայաստանի մեծ մասը գրավված էր ռուսական զորքերի կողմից։ Կովկասյան ճակատում ռուսական բանակի հաջողությունները խթանեցին անգլո-ֆրանսական բանակցությունները Օսմանյան կայսրության ասիական տարածքները, այդ թվում՝ Արևմտյան Հայաստանը բաժանելու շուրջ և հանգեցրին 1916 թվականի Սայքս-Պիկոյի համաձայնագրի կնքմանը։ 1916 թվականի հունիսին ռուսական զորքերի գրաված Արևմտյան Հայաստանում ստեղծվեց Թուրքահայաստանի գեներալ-նահանգապետությունը։ Ռուսական կառավարությունը մշակում էր Արևմտյան Հայաստանի հայաթափ եղած հողերը ռուսներով վերաբնակեցնելու ծրագրեր։ Ձեռնամուխ լինելով գրավված տարածքի տնտեսական յուրացմանը՝ ձգտում Էր Թուրքիայի հայկական նահանգները վերածել Ռուսաստանի սովորական ծայրագավառների։ Այդպիսով, ի դերև ելան Արևմտյան Հայաստանում գեթ ինքնավարության ձևով հայկական պետականությունը վերականգնելու հայ հասարակական–քաղաքական շրջանների հույսերը։

1917 թվականի մայիսից ռուս-թուրքական ռազմաճակատում փաստացի զինադադարի վիճակ էր ստեղծված։ Պաշտոնապես զինադադարը ստորագրվեց
1917 թվականի դեկտեմբերի 18-ին Երզնկայում։ Ռուսաստանում Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո ռուսական զորքերը սկսեցին լքել Արևմտյան Հայաստանը։ Օգտվելով դրանից՝ թուրքական հրամանատարությունը, խախտելով զինադադարը, հարձակման անցավ ամբողջ ճակատով։ Հետ մղելով ռազմաճակատը պահող փոքրաթիվ հայկական ազգային զորամասերը՝ թուրքերը վերագրավեցին Արևմտյան Հայաստանը, 1918 թվականի մայիսին՝ Ալեքսանդրապոլը, հասան Ղարաքիլիսա (այժմ Վանաձոր), ապա Երևանի մերձակա շրջանները։ Վտանգված հայրենիքը փրկելու համար ոտքի ելած հայ ժողովուրդը կասեցրեց թուրքական զորքերի առաջխաղացումը (Սարդարապատի ճակատամարտ 1918 թվական, Ղարաքիլիսայի ճակատամարտ 1918 թվական, Բաշ–Ապարանի ճակատամարտ 1918 թվական), կանխեց հայ ժողովրդի ֆիզիկական գոյությանը սպառնացող վտանգը և պայմաններ ստեղծեց հայ պետականության վերականգնման համար (Հայաստանի Հանրապետություն 1918-1920)։ 1918 թվականի հունիսի 4-ին Բաթումի պայմանագրով Կարսից ու Արդահանից բացի, Թուրքիային էին անցնում Սուրմալուի, Շարուրի, Նախիջևանի գավառները. Էջմիածնի և Ալեքսանդրապոլի գավառների մեծ մասը։ 1918 թվականի հունիս-հոկտեմբեր ամիսներին Հայաստանի Հանրապետությունը ըստ էության գտնվում էր Թուրքիայի վերահսկողության տակ։ Եվ միայն Առաջին համաշխարհային պատերազմում Թուրքիայի պարտությունից ու 1918 թվականի Մուդրոսի զինադադարից հետո թուրքական զորքերը թողեցին Հայաստանի Հանրապետության տարածքը, Կարսի մարզը, վերականգնվեց 1914 թվականի ռուս-թուրքական սահմանը։ Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը չեղյալ հայտարարեց Բաթումի պայմանագիրը։

Հետպատերազմյան կարգավորման ժամանակ հայկական հարցը Անտանտի երկրների օգնությամբ լուծելու Հայաստանի Հանրապետության կառավարության և արևմտահայերի քաղաքական շրջանների փորձերը ապարդյուն անցան։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է* *«Հայկական հարց» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 528)։*  |

Տես նաև
-------

Հայերի մասնակցությունը Առաջին համաշխարհային պատերազմին

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Առաջին համաշխարհային պատերազմ |
| --- |
|  |
| 
* Տնային ռազմաճակատներ

 |
|  |
| Թատերաբեմեր | 

|  |  |
| --- | --- |
| Եվրոպական |  • Բալկաններ  • Արևմտյան ճակատ  • Արևելյան ճակատ  • Իտալական ճակատ |
|  |
| Միջին արևելյան | Գալիպոլի  • Սինայ և Պաղեստին  • Կովկաս  • Պարսկաստան  • Միջագետք  • Սաուդյան Արաբիա |
|  |
| Աֆրիկական |  • Հարավ-արևելք  • Արևմուտք  • Արևելք  • Հյուսիս |
|  |
| Ասիական և Խաղաղօվկիանոսյան |  • Ցինդաո  • Գերմանական Նոր Գվինեա և Սամոա |
|  |
| Ծովային |  • Ատլանտյան օվկիանոս  • Միջերկրական ծով  • Հյուսիսային ծով  • Բալթիկ ծով |
|  |
| Հարավային կիսագունդ |  • Կոկոս և Կիլինգ կղզիներ  • Կորոնել  • Ֆոլկլանդ կղզիներ |

 |
|  |
| Սկզբունքայինմասնակիցներ(մարդիկ) | 

|  |  |
| --- | --- |
| Անտանտ |  • Հայաստան
 • Բրազիլիա
 • Չինաստան
 • Ֆրանսիական կայսրություն
 • Ֆրանսիա
 • Ալժիր
 • Թունիս
 • Վիետնամ 
 • Բելգիա
 • Բրիտանական կայսրություն
 •  Ավստրալիա
 • Կանադա
 • Հնդկաստան
 • Նոր Զելանդիա
 • Նյուֆաունդլանդ
 • Հարավային Աֆրիկա
 • Հարավային Ռոդեզիա
 • Միացյալ թագավորություն
 • Հունաստան
 • Իտալիա
 • Ճապոնիա
 • Մոնտենեգրո
 • Պորտուգալիա
 • Ռումինիա
 • Ռուսաստան
 • Ռուսական կայսրություն (1914–17)
 • Ռուսաստանի հանրապետություն (1917)
 • Ռուսաստանի խորհրդային ֆեդերատիվ սոցիալիստական հանրապետություն (1917-1918)
 • Սերբիա
 • Սիամ  • ԱՄՆ |
|  |
| Կենտրոնական ուժեր |  • Գերմանիա
 • Գերմանական արևելյան Աֆրիկա
 • Գերմանական հարավ-արևմտյան Աֆրիկա
 • Կամերուն
 • Տոգո
 • Ավստրո-Հունգարիա
 • Օսմանյան կայսրություն
 • Բուլղարիա
 • Ջաբալ Շամար
 • Ադրբեջան
 • Դերվիշների հանրապետություն |

 |
|  |
| Ժամանակագրություն | 

|  |  |
| --- | --- |
| Նախապատերազմական հակամարտություններ |  • Աֆրիկայի գաղութական բաժանում (1880–1914)  • Ռուս-ճապոնական պատերազմ (1905)  • Տանջերյան ճգնաժամ (1905–06)  • Ագադիրի ճգնաժամ (1911)  • Իտալո-թուրքական պատերազմ (1911–12)  • Ֆրանսիայի կողմից Մարոկկոյի զավթում (1911–12)  • Առաջին Բալկանյան պատերազմ (1912–13)  • Երկրորդ Բալկանյան պատերազմ (1913) |
|  |
| Նախաբան |  • Պատճառներ  • Սարաևոյի սպանություն
 • Հակասերբական անկարգություններ Սարաևոյում  • Հուլիսյան ճգնաժամ |
|  |
| Աշուն 1914 |  • Սահմանագծի ճակատամարտ
 • Ցերի ճակատամար
 • Մառնեի առաջին ճակատամարտ
 • Ցինդաոյի պաշարում
 • Տաննենբերգի ճակատամարտ
 • Գալիցիայի ճակատամարտ
 • Մազուրյան լճերի ճակատամարտ
 • Կալուբարայի ճակատամարտ
 • Սարիղամիշի ճակատամարտ
 • Վազք դեպի ծով
 • Իպրի առաջին ճակատամարտ |
|  |
| 1915 |  • Մազուրյան լճերի երկրորդ ճակատամարտ
 • Իպրի երկրորդ ճակատամարտ
 • Գալիպոլիի ճակատամարտ
 • Իզոնցոյի ճակատամարտեր
 • Մեծ նահանջ
 • Շամպայնի երկրորդ ճակատամարտ
 • Կոսովոյի հարձակում
 • Կուտի պաշարում
 • Լուսի ճակատամարտ |
|  |
| 1916 |  • Էրզրումի ճակատամարտ
 • Վերդենի ճակատամարտ
 • Նարոչ լճի գործողություն
 • Ասիագոյի ճակատամարտ
 • Յուտլանդիայի ճակատամարտ
 • Սոմմի ճակատամարտ
 • Բրուսիլովյան գրոհ
 • Բարանովիչյան գործողություն
 • Ռոմանիի ճակատամարտ
 • Մոնաստիրյան գործողություն
 • Տրանսիլվանիայի ճակատամարտ |
|  |
| 1917 |  • Բաղդադի գրավում
 • Գազայի առաջին ճակատամարտ
 • Արրասի երկրորդ ճակատամարտ
 • Հուլիսյան հարձակում
 • Պեշենդեյլի ճակատամարտ
 • Մերեշեշտիի ճակատամարտ
 • Կապորետտոյի ճակատամար
 • Հարավ պաղեստինյան գործողություն
 • Կամբրեի ճակատամարտ
 • Երզնկայի զինադադար |
|  |
| 1918 |  • Ֆաստշլագ գործողություն
 • Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագիր
 • Գարնանային հարձակում
 • Մարնեի երկրորդ ճակատամարտ
 • Բաքվի ճակատամարտ
 • Հարյուրօրյա հարձակում
 • Վարդար գործողություն
 • Մեգիդոյի ճակատամարտ
 • Մեզ-Արգոնյան գրոհ
 • Վիտորիո-Վենետտոյի ճակատամարտ
 • Հալեպի ճակատամարտ
 • Մուդրոսի զինադադար
 • Կոմպիենի զինադադար |
|  |
| Այլ հակամարտություններ |  • Մեքսիկայի հեղափոխություն (1910–20)
 • Սոմալիի ապստամբություն (1910–20)
 • Լիբանանի դիմադրության շարժում (1911–43)
 • Մարիցի ապստամբություն (1914–15)
 • Զայանյան պատերազմ (1914–21)
 • Սենուսիտների արշավանք (1915–16)
 • Վոլտա-Բանի պատերազմ 1915-17
 • Իռլանդական ապստամբություն (1916)
 • Հոկտեմբերյան հողափոխություն (1917)
 • Ֆինլանդիայի քաղաքացիական պատերազմ (1918) |
|  |
| Հետպատերազմյան հակամարտություններ |  • Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմ (1917–21)
 • Ուկրաինայի հեղափոխություն և քաղաքացիական պատերազմ (1917–21)
 • Հայ-Ադրբեջանական պատերազմ (1918–20)
 • Հայ-Վրացական պատերազմ (1918)
 • Գերմանիայի հեղափոխություն (1918–19)
 • Չեխ-Հունգարական պատերազմ (1918–1920)
 • Ռումինա-Հունգարական պատերազմ (1918–19)
 • Մեծ Լեհական ապստամբություն (1918–19)
 • Էստոնիայի անկախության պատերազմ (1918–20)
 • Լատվիայի անկախության պատերազմ (1918–20)
 • Լիտվայի անկախության պատերազմներ (1918–20)
 • Երրորդ անգլո-աֆղանական պատերազմ (1919)
 • Եգիպտոսի հեղափոխություն (1919)
 • Լեհ–ուկրաինական պատերազմ (1918–19)
 • Լեհ-խորհրդային պատերազմ (1919–21)
 • Իրլանդիայի անկախության պատերազմ (1919–21)
 • Թուրքիայի անկախության պատերազմ
 • Հույն-թուրքական պատերազմ (1919–23)
 • Հայ-թուրքական պատերազմ (1920)
 • Իրաքի ապստամբություն (1920)
 • Լեհ-լիտվական պատերազմ (1920)
 • Վլորա պատերազմ (1920)
 • Ֆրանկո-սիրիական պատերազմ (1920)
 • Վրաստանի խորհրդայնացում (1921)
 • Իրլանդիայի քաղաքացիական պատերազմ (1922–1923) |

 |
|  |
| Ասպեկտներ | 

|  |  |
| --- | --- |
| Ընդդիմություն |  • Պացիֆիզմ
 • Հակապատերազմական շարժում |
|  |
| Զարգացում |  • Շլիֆենի պլան (Գերմանական)
 • Պլան XVII (French) |
|  |
| Գործողություններ |  • Մարտական գործողություններ
 • Ռազմածովային գործողություններ
 • Կոնվոյների համակարգ
 • Օդային գործողություններ
 • Ծածկագիտություն
 • Ձիերի օգտագործում
 • Քիմիական զենք
 • Ռազմավարական ռմբակոծություն
 • Տեխնիկա
 • Խրամատային պատերազմ
 • Տոտալ պատերազմ
 • Ծննդյան օրերի զինադադար |
|  |
| Քաղաքական ազդեցությունՎայրագություններԳերիներ |  • Կորուստներ
 • Տնտեսական պատմություն
 • Իսպանական գրիպ
 • Կալիշների ոչնչացում
 • Բելգիայի օկուպացումը Գերմանիայի կողմից
 • Լյուքսեմբուրգի օկուպացումը Գերմանիայի կողմից
 • Ober Ost
 • Օսմանյան կայսրության ժողովուրդներ (Հայոց ցեղասպանություն, Ասորիների ցեղասպանություն, Հույների ցեղասպանություն)
 • Գերմանիայի շրջափակում
 • Կանայք
 • Մշակույթ |
|  |
| Համաձայնագրեր |  • Օսմանյան կայսրության բաժանում
 • Սայքս-Պիկոյի համաձայնագիր (1916)
 • Հայ-Ֆրանսիական պայմանագիր
 • Փարիզի խաղաղության վեհաժողով |
|  |
| Պայմանագրեր |  • Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագրի
 • Լոզանի պայմանագիր
 • Լոնդոնի պայմանագիր
 • Նյոինյան պայմանագիր
 • Սեն-Ժերմենի հաշտության պայմանագիր
 • Սևրի պայմանագիր
 • Տրոինյան պայմանագիր
 • Վերսալի պայմանագիր |
|  |
| Հետևանքներ |  • Հետևանքներ
 • "Վուդրո Վիլսոնի 14 կետեր"
 • Ազգերի լիգա
 • Հուշահամալիրներ |

 |
|  |
|  • Կատեգորիա
 • Պորտալ
 |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Առաջին համաշխարհային պատերազմի պայմանագրեր |
| --- |
|  |
| Սայքս-Պիկո • Սենթ-Ժան-դե-Մաուրեն • Ֆրանսա-Հայկական • Դամասկոսի Արձանագրություն |
|  |
| Լոնդոն •Բրեստ-Լիտովսկ • Բաթում • Վերսալ • Սենթ-Ժերմեն • Նյոի • Տրիանոն • Սևր • Ռապալո • Ալեքսանդրապոլ • Մոսկվա • Կիլիկիա • Անկարա • Կարս • Լոնդոն • Լոզան |
|  |
| Հաջորդող | Մոնտրյոի համաձայնագիր |
|  |
| Տե՛ս նաև. Վիլսոնի տասնչորս կետեր • Օսմանյան Կայսրության մասնատում |

 |