recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Էդմունդ Լեյթոն, Տրիստան և Իզոլդա
**Կուրտուազություն**, **կուրտուազիա** (անգլ.՝ courtly love; ֆր.՝ amour courtois от *courtois*` բարեկիրթ, ասպետական), վարքագծի կանոնների համակարգ արքունիքում կամ մի շարք հատկանիշներ, որոնցով պետք է օժտված լիներ պալատականը միջնադարում և ժամանակակից պատմության վաղ շրջանում։ Միջնադարում կուրտուազությունը հիմնականում վերաբերել է կնոջ նկատմամբ վարվեցողության կանոններին և արտահայտվել է կուրտուազական սիրո մեջ։ Սիրո այս միջնադարյան հայեցակարգը, ըստ որի սիրահարի և նրա տիկնոջ միջև հարաբերությունները նման են վասալի ու նրա տիրոջ միջև հարաբերություններին, զգալի ազդեցություն է ունեցել եվրոպական ամբողջ մշակույթի վրա ընդհուպ մինչ օրս։ Առաջին անգամ «կուրտուազական սեր» հասկացությունը հանդիպում է XI դարի վերջին Աքվիտանիայի և Պրովանսի ինքնիշխան տերերի արքունիքում՝ տրուբադուրների պոեզիայի մեջ։ Այնուամենայնիվ, ժամանակակից պատմության վաղ շրջանում «պրոֆեսիոնալ» պալատական հասկացությունը սկսեց ներառել «քաղաքավարություն», «հարգալից վերաբեերմունք» և դրանց արտահայտման կանոնները ինչպես կանանց, այնպես էլ տղամարդկանց նկատմամբ։ Այստեղ ներառված էին ողջույնի, տիկնոջը կամ ասպետին դիմելու, խոսակցություն վարելու, պարի հրավերի, պարի ժամանակ վարքագծի, հրաժեշտի կանոնները։ Ինքնատիրապետումը, սեփական արարքների, բառերի տիրապետումը կուրտուազության նշաններից են։

Տես նաև
-------

* Կուրտուազական սեր
* Կուրտուազական գրականություն
* Ասպետական վեպ

Արտաքին հղումներ
----------------

* *Дюби Ж.* Куртуазная любовь и перемены в положении женщин во Франции XII в. / Пер. с фр. Е. Ю. Симакова // Одиссей. Человек в истории. 1990. — М. 1990. — С. 90-96
* *Смолицкая О. В.* Куртуазная любовь Archived 2013-01-18 at the Wayback Machine. // Словарь средневековой культуры. — М. 2003. — С. 253—255
* Куртуазность в Энциклопедии Кирилла и Мефодия.
* «Courtesy»։ *Encyclopædia Britannica* **7** (11th ed.)։ 1911

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2781168864 |

 |
|  |
| --- |
| **Կապնդեղ նրբաճյուղ** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Հովանոցածաղկավորներ (Apiales) |
| **Ընտանիք** | Նեխուրազգիներ (Apiaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Նեխուրայիններ (Apioideae) |
| **Տրիբա** | *Selineae* |
| **Ցեղ** | Կապնդեղ *(Seseli)* |
| **Տեսակ** | **Կապնդեղ նրբաճյուղ** *(S. leptocladum)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Seseli leptocladum***Woronow, 1933 |
|
| **Կարգավիճակ** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Վտանգման սպառնացող վիճակին մոտ գտնվող տեսակ |

**Կապնդեղ նրբաճյուղ** (լատին․՝ Seseli leptocladum Woronow), հովանոցավորների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

60-100 սմ բարձրությամբ, բարակ վերև ուղղված ճյուղիկներով բազմամյա խոտաբույս է։ Արմատամերձ տերևները երկար կոթերով են, գծային ծայրային մասերով։ Հովանոցի ճառագայթները բարակ են, 2-4 հատ, խիստ անհավասար։ Հովանոցիկները համարյա գլխիկանման են։ Ծածկոցիկի թերթերը ձուլված են։ Պտուղները երկարավուն են` 5 լավ արտահայտված կողերով։

Տարածվածություն
---------------

Աճում է Դարեղեգիսի ֆլորիստիկական շրջանում (Արենի և Խաչիկ գյուղերի շրջակայք)։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է միջին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 1000-1850 մ բարձրությունների վրա, կրաքարային քարքարոտ լանջերին և ժայռոտ տեղերում։ Ծաղկում է հուլիս ամսին, պտղաբերում՝ օգոստոսին։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է։ Հայաստանի էնդեմիկ է։ Հայտնի է մեկ պոպուլյացիա։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս է։ Հիմնական սպառնալիքը բնակավայրերի ընդարձակումն է և ճանապարհաշինությունը։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես ոչնչացման սպառնալիքի ենթակա տեսակ։ CITES–ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

Պահպանություն չի իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Արմենիապեդիա |
|  |
| Տաքսոնոմիա | GBIF · iNaturalist · NCBI |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Կռունկ (այլ կիրառումներ)

**«Կռունկ»**, ամերիկահայ հասարակական, քաղաքական շաբաթաթերթ։ Հանդիսացել է «Կռունկ» հրատարակչական ընկերության հրատարակություն։ Լույս է տեսել 1919-1962 թթ.-ին, Ֆիլադելֆիայում։ Խմբագիր-տնօրեն՝ Գառնիկ Գևորգյան։ 

Լուսաբանել է ամերիկահայ գաղութի ազգային, մշակութային, կրոնական կյանքը, արձագանքել հայապահպանության և դպրոցաշինության ուղղությամբ տարվող աշխատանքներին։ Սատարել է կարմիր բանակի կողմից Հայաստանի գրավումը և երկրում խորհրդային կարգերի հաստատումը, ներկայացրել է ՀԽՍՀ տնտեսության, արդյունաբերության, արվեստի և մշակույթի անցուդարձը։ 

Աջակցել է ՀՕԿ-ի և ՀԲԸ միության աշխատանքներին, խրախուսել հայրենադարձությունը, ծանոթացրել Հայրենակցական միությունների գործունեությանը։ Գրական բաժնում տպագրել է Զ. Գալեմքյարյանի, Հ. Լեոնյանի, Զ. Սիրանոյի, Լ. Կորկոտյանի, Ս. Քաղցրունու և ուրիշների ստեղծագործությունները հայ դասական և սովետական, ռուս և ամերիկյան հեղինակների գործեր։ 

Հրապարակախոսական, պատմագիտական հոդվածներով հանդես են եկել Մ. Մինասյանը, Հ. Խոճասարյանը, Տ. Մկունդը, Մ. Թիրյաքյանը, Մ. Սևանը։ Հայերեն սովորեցնելու նպատակով շաբաթաթերթում գործել է «Armenian school at home» («Հայ դպրոց տանը») դասընթացը (1951 թ.-ից)։ Ուներ անգլերեն էջ (1930 թ.-ից), որին աշխատակցել է Հ. Դըլճյանը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 668)։*  |
**Կտուց** (թուրքերեն՝ Çarpanak Adası), կղզի Վանա լճի արևելքում, ափից 1 կմ հեռավորությամբ։ Մտել է Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի Առբերանի գավառի մեջ։ Կղզու անվանման պատճառը բնության երևույթն է. լճի տեղատվության ժամանակ Կտուցը դառնում է թերակղզի։

Կտուց անապատի ընդհանուր տեսքը Կտուցի թեմը կազմում էին Մարմետ, Ամենաշատ, Խավենց, Անանավանք, Եկմալ և Ճիրաշեն գյուղերը։ Նրան էին պատկանում մերձափնյա հացաբեր դաշտերը, որոնցում աշխատում էին միաբանության (100 անձ) մշակները։ Կտուցի անապատի հյուրանոցները կամ օթևանները, որոնք կոչվում էին «Դրսի տունք», կառուցված էին լճափին։ Ամայացել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Կղզում կանգուն է Կտուց անապատի համալիրը, որը, ըստ ավանդության, հիմնադրել է Գրիգոր Լուսավորիչը։ Կղզում ներկայումս կանգուն է Կտուց անապատի համալիրի մի մասը, որը, ըստ ավանդության, հիմնադրել է Գրիգոր Լուսավորիչը։ 

Կտուց անապատ
15-րդ դարի անապատը վերանորոգվել է, սակայն 16-րդ դարի ավերվել և ամայացել է։ 17-րդ դարի սկզբում Լիմ անապատի միաբանության մի մասը տեղափոխվել է Կտուց կղզի։ Քանդված եկեղեցիներից վերակառուցվել է միայն սուրբ Կարապետը (1712 թվականին, ճարտարապետ՝ Բաղիշեցի Խոշխաթար)։ Համալիրի հիմնական շենքերը՝ սրբատաշ սպիտակ ֆելգիտից կառուցված եկեղեցին և նրան արևմուտքից կից գավիթը (18-րդ դար), լավ են պահպանվել, եկեղեցու մեկ զույգ գմբեթակիր մույթերով աղոթասրահը ավարտվում է երկու կողմերին ուղղանկյուն ավանդատներով, բեմի յոթանիստ աբսիդով։ Ութանիստ թմբուկով գմբեթը բարձրանում է մույթերի և աբսիդի անկյունների միջև ձգվող կամարների վրա։ Արտաքին հարդարանքը զուսպ է, ինտերիերը ծածկված է որմնանկարներով։ Գրեթե քառակուսի հատակագծով գավիթն ունի չորս մույթ, որոնց և պատերին կից որմնամույթերի միջև ընկած կամարներով շենքի ներքին տարածությունը բաժանվում է ինը հատվածի։ Գավթի արևմտյան դռան առջև, զույգ մույթերի վրա բարձրանում է զանգակատունը։

Հյուսիսային պատից դուռ է բացվում դեպի ուղղանկյուն բեմով սուրբ Հրեշաակապետաց կից մատուռը, որտեղ պահվել են անապատի ձեռագրերը։ Համալիրի հյուսիսարևմտյան միջանցքի շուրջը երկշար դասավորված, մեկ կամ հազվադեպ երկու սենյականոց, մութ և ցածր խցերը, արևելյանում՝ հյուրատունը, իսկ հարավում՝ վանահոր բնակարանը։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Տես նաև
-------

* Կտուց անապատ
* Վանա լիճ
* Լիմ կղզի
* Առտեր կղզի
* Աղթամար կղզի

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 671)։*  |
**Կապուտկող**, *Ակկուլ, Էնձաքիսար, Ընծաքիսար, Ընձակաքար, Ընձակի լեռ, Ընձաք, Ընձաքար, Ընձեքասար, Ընջաքիարս, Ընձաքյարս, Կապույտկալ, Ընձաքիսար, Կապուտակող, Կապուտող, Շատախի լեռեր*, լեռ, լեռնագագաթ Հայկական լեռնաշխարհում, Հայկական Տավրոս լեռնահամակարգում, Վանա լճի հարավային կողմում։ Ձգվում է արևելք-արևմուտք ուղղությամբ, 2300 մ։

Ծածկված է տափաստանային և ենթալպյան բուսականությամբ։ Ունի երկաթի և կապարի պաշարներ։ Լեռան բարձունքից երևում է Վանա լճի համայնապատկերը։ Ըձաքարի տարածքում էին գտնվում հայկական յոթ վանքեր, որոնց մեջ նաև՝ Կապուտկողա Սբ. Հակոբ վանքը։

Ավանդություն
------------

Ըստ ավանդության՝ Մծբինի Հակոբ հայրապետը Ըձաքարի կատարից անիծել է Ռշտունիքի իշխան Մանաճիհրին, որը ծովն էր նետել նրա անմեղ սարկավագներին։ Իբրև այդ անեծքից հետո Ռշտունիքում երեք տարի երաշտ է եղել։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հակոբյան Թ. Խ. Մելիք-Բախշյան Ստ. Տ. Բարսեղյան Հ. Խ. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 2 [Դ-Կ] (խմբ. Մանուկյան Լ. Գ.), Երևան, «Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն», 1986, էջ 380 — 992 էջ։


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 108)։*  |
**Հալաբի լեռնաշղթա**, լեռնաշղթա Հայաստանի Լոռու մարզում, Փամբակ և Աղստև գետերի միջև։ Միջին բարձրությունը 2600 մ է, առավելագույնը՝ 3016 մ (Բովաքար լեռ)։ Կազմված է պալեոգենի հրաբխանստվածքային ապարներից ու գրանոդիորիտներից։ Աղեղնաձև է, ուռուցիկ մասը՝ դեպի հարավ։ Բնորոշ է կտրտված էրոզիոն ռելիեֆը, շրջված սինկլինալային, անհամաչափ կառուցվածքը։ Հյուսիսային լանջերն անտառապատ են՝ կտրտված Ալարեքս, Մարց և Հաղպատ գետերի V-աձև հովիտներով, հարավային լանջերն անտառազուրկ՝ ծածկված սելավաբեր հովտաձորակային ցանցով։ Գտնվում է Դիլիջան ազգային պարկի տարածքում։ Բազումի և Հալաբի լեռնաշղթաները բաժանում է Գայլաձորի կիրճը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է* Հայկական համառոտ հանրագիտարանից*, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 46)։*  |
| **՞**Կտտկենի Զիբոլդի |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Կարգ | Տորոնածաղկավորներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Ցախեկեռասազգիներ |
|
|
|
| Ցեղ | Կտտկենի |
|
|
| Տեսակ | Կտտկենի Զիբոլդի |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Sambucus sieboldiana

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Կտտկենի Զիբոլդի** (լատին․՝ Sambucus sieboldiana), ցախեկեռասազգիների ընտանիքի, կտտկենի ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Թոփ կամ փոքր ծառ է՝ մինչև 8 մետր բարձրությամբ։ Երիտասարդ ընձյուղները մեծ մասամբ մերկ են, ճյուղերն ունեն բաց դարչնագույն գունավորում, ծածկված ոսպնյակներով, մերկ։ Միջուկը բաց դարչնագույն է։ Տերևները կազմված են 5-9, հոռաշիվերի վրա՝ 11 տերևիկներից, որոնք նշտարաձև են կամ ձվաձև-երկարավուն, 6-20 (երբեմն՝ 2) սմ երկարությամբ և 1.5 (երբեմն՝ 6) սմ լայնությամբ, երկարավուն սրածայր գագաթով և կլորավուն, երբեմն՝ սեպաձև, որոշ չափով ասիմետրիկ հիմքով, նուրբ սղոցաեզր, բաց կանաչավուն, մերկ։ Ծաղիկները դեղնասպիտակ են, մանր, հավաքված մինչև 8 սմ երկարությամբ և 5 (երբեմն՝ մինչև 12) սմ լայնությամբ հուրաններում։ Պտուղը ծիրանակարմիր է, 0.3-0.4 սմ տրամագծով, մանր կնճռոտ կորիզակներով։ Ծաղկում է ապրիլ-մայիս ամիսներին, պտուղները հասունանում են հունիս-օգոստոսին։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է հեռավոր Արևելքում (Սախալին, Կուրիլյան կղզիների հարավում), Ճապոնիայում։ Չափազանց ցրտադիմացկուն է, ստվերատար, բավականին խոնավասեր է։ Պահանջկոտ չէ հողի նկատմամբ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 2, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ 270։


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · iNaturalist · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2777073546 |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Կառլեն Ադամյան (այլ կիրառումներ)
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Ադամյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Կառլեն Նիկոլայի Ադամյան** (1934, նոյեմբերի 12, Ներքին Հոռաթաղ, ԼՂՀ), հայ ճարտարագետ, էներգետիկ-մեխանիկոս։ Տեխնիկական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր (1997)։ ՀՃԱ ակադեմիկոս (1997)։

Կենսագրություն
--------------

1957 թվականին ավարտել է Մոսկվայի տեքստիլ ինստիտուտը։ 1965-1969 թվականներին եղել է Երևանի մահուդի և բրդյա նուրբ գործվաքների գործարանի տնօրեն, 1969-1974 թվականներին՝ ՀԽՍՀ թեթև արդյունաբերության բյուրոյի տնօրեն, 1974 թվականից՝ փոխնախարար։ 1979-2000 թվականներին եղել է ԽՍՀՄ Պետստանդարտների կոմիտեի հայկական վարչության պետի տեղակալը, 2000-2004 թվականներին՝ «Արցախ» համալսարանի ռեկտոր, ապա՝ պրոռեկտոր, 1998 թվականին՝ ՌԴ որակի հիմնախնդիրների ակադեմիայի անդամ, 1999 թվականին՝ ՌԴ չափագիտության ակադեմիայի անդամ։

Աշխատանքները վերաբերում են չափագիտության, քվազիմետրային և ստանդարտացման խնդիրներին։
Հեղինակ է ուսումնական մեթոդների և ձեռնարկների։

Մրցանակներ
----------

* ԼՂՀ Եղիշեի անվան մրցանակ, 2002

Երկեր
-----

* Չափագիտական ապահովման կառավարումը, Ե. 2002:
* Արտադրանքի որակի ընտրանքային վերահսկողություն։ Ուսումնական ձեռնարկ, Ադամյան Կառլեն Նիկոլայի, Բաղդասարյան Ա. Գ. Հայաստանի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարան Երևան, Ա. հ. 1999:
* Տեխնոլոգիական գործընթացների կառավարման վիճակագրական մեթոդներ։ Ուսումնական ձեռնարկ, Ադամյան Կառլեն Նիկոլայի, Բաղդասարյան Ա. Գ. Հայաստանի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարան, Երևան, Ա. հ. 1999:
* Որակի կառավարման վիճակագրական մեթոդներ։ Ադամյան Կառլեն Նիկոլայի, Հայաստանի Հանրապետության ստանդարտացման, չափագիտության և սերտիֆիկացման վարչություն, Հայաստանի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարան, Երևան, Ա. հ. 1997:

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր երկրորդ, Երևան, 2007*


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 12208 |

 |
**Հնդկաստանի անկախության օր** (հինդի՝ स्वतंत्रता दिवस), Հնդկաստանի պետական տոն, որը նվիրված է 1947 թվականին Միացյալ թագավորությունից երկրի անկախության ձեռքբերմանը։ Տոնը նշվում է օգոստոսի 15-ին։

Պատմություն
-----------

1947 թվականի փետրվարի 20-ին Միացյալ Թագավորության վարչապետ Կլեմենտ Էտլին հայտարարել է, որ բրիտանական կառավարությունը բրիտանական Հնդկաստանին անկախություն կշնորհի ամենաուշը 1948 թվականի հունիսին։ Բոլոր շահագրգիռ կողմերի հետ քննարկումից հետո Հնդկաստանի գեներալ նահանգապետ Լուիս Մաունդբետենը 1947 թվականի հունիսի 3-ին ներկայացրել է Բրիտանական Հնդկաստանի` երկու անկախ պետությունների բաժանման ծրագիրը։ Այս պլանի հիման վրա Բրիտանիայի խորհրդարանը մշակել և ընդունել է Հնդկաստանի անկախության մասին հռչակագիրը, որն արքայական հավանություն է ստացել 1947 թվականի հուլիսի 18-ին։ 1947 թվականի օգոստոսի 14-ի լույս 15-ի գիշերը Հնդկաստանը դարձել է անկախ պետություն։

Տոնակատարություն
----------------

Օգոստոսի 15-ը Հնդկաստանի պետական տոնն է։ Հիմնական ծիսակատարությունները տեղի են ունենում Նյու Դելիում, որտեղ Հնդկաստանի վարչապետը կարմիր ֆորտի վրա բարձրացնում է ազգային դրոշը և դրա պատերից արտասանում է ամբողջ երկրով հեռարձակվող խոսքը, որում պատմում է վերջին տարիներին կառավարության ունեցած ձեռքբերումների մասին, կարևոր հարցեր է բարձրացնում և խոսում հետագա զարգացման ուղղությունների մասին։ Հնդկաստանի անկախության օրվա տոնակատարության կարևոր մաս է կազմում գունագեղ երթը, որը ցույց է տալիս Հնդկաստանի մշակութային բազմազանությունը, երկրի ձեռքբերումները գիտության և տեխնիկայի ոլորտում, նրա ռազմական հնարավորությունները։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Independence Day » Introduction
2. ↑  15th August, Independence Day
**Մանդիկ մսագույն** (անգլ.՝ Polygonum carneum)- Հովվի գավազան, օձագալար, օձտակ։ Մատիտեղազգիների կամ հնդկացորենազգիների ընտանիքին պատկանող բույս է։

| **՞**Մանդիկ |
| --- |
| Մանդիկ  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Բաժին | Ծածկասերմեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | հնդկացորենազգի |
|
|
|
| Ցեղ | **Մանդիկ**  |
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Polygonum carneum

 |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |

Կենսաբանական նկարագիր
---------------------

Խոտաբույս է՝ օձաձև գալարներով, ուժեղ տտիպ համի կոճղարմատներով։ 30-100 սմ բարձրություն ունի։ Ցողունը մեկն է կամ բազմաթիվ, ուղղաձիգ, արմատամերձ տերևները երկարավուն են կամ նշտարաձև։ Ցողունային տերևները հերթադիր են, փոքր, ծաղիկները դալուկ հոտով։ Պտուղը լինում եմ ձվաձև, գորշավուն կամ կանաչ դարչնագույն սերմիկ է։ Ծաղկում է մայիս-հունիս, իսկ պտուղը հասունանում է հունիս-հուլիս ամիսներին։

Քիմիական բաղադրություն
----------------------

Դեղաբույսի արմատը պարունակում է 25% դաբաղանյութ, գալաթթու, էլլագաթթու, կատեխին, օքսիմեթիլանտախինոն, մինչև 26% օսլա, կարոտին, ներկող նյութեր, օքսալատներ, քիմիական տարրերից՝ կոլիում, կալցիում, քրոմ, մանգան, երկաթ, ալյումին։ Ծաղիկներում կա C վիտամին՝ մինչև 747, տերևներում՝ 722, կոճղարմատում՝ 132 մգ%։ Վերգետնյա մասում հայտնաբերված են ֆլավոնային գլիկոզիդներ, հիպերոզիդ, կոֆեինաթթու, քլորոգենաթթու, պրոտոկատեխաթթու։

Բուժական նշանակություն
----------------------

Գիտական բժշկության մեջ օգտագործվում են օձակերպ և մսագույն մանդիկները։ Բուժական նպատակով օգտագործվում է կոճղարմատը։ Վաղ շրջանում, տերևների եփուկը խառնելով դեղամիջոցների հետ, օգտագործել են գլխացավերի համար՝ ներքին ընդունման և գլխի փաթաթումների ձևով։ Կոճղարմատը լայնորեն կիրառվում է անքնության, աչքերի որոշ հիվանդությունների, թոքային պալարախտի, ականջի և լեզվի սուր բորբոքումների, անգինայի, քթային արյունահոսության, արյունային փսխման ժամանակ։ Մխիթար Հերացին բույսի կոճղարմատն օգտագործել է լուծերի, բազմաթիվ արյունահոսությունների, արգանդի, ականջի և այլ օրգանների թարախային բորբոքումների ժամանան։ Այն բուժել է բորբոքային ուռուցքները։

#### Այլ օգտակար հատկություններ

Բույսի տերևները և նուրբ ընձյուղները կարելի է ուտել հում, եփած չորացրած և թթու դրած վիճակում։ Դեղաբույսը մեղրատու է։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
*

Արտաքին հղումներ
----------------

* Горец

  


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | UNII |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2779203241, 2910144966 |

 |
Համաչափակարկին
**Համաչափակարկին**, նկարչական սարք, որը թույլ է տալիս կառուցել տրված հատվածին համամասնական հատված։ Համաչանփակարկինն արագացնում է աշխատանքը՝ հնարավորություն տալով չափումներ վերցնել գծապատկերի համաձայն և ուղղակիորեն, առանց հաշվարկների, ընդլայնել կամ կրճատվել ցանկալի մասշտաբով։ Երկրաչափության դասագրքերում նմանատիպ պատկերներ ուսումնասիրելիս համամասնական կարկինի նկարագրությունները հաճախ որպես օրինակ է բերվում։

Պատմություն
-----------

Համաչափակարկինը հորինել են գրեթե միևնույն ժամանակ (16-րդ դարի վերջ) տարբեր մարդկանց կողմից։ 1567 թվականին Ֆաբրիցիո Մորդենտեն Վենետիկում հրատարակել է մեկ էջանոց տրակտատ իր հորինած «համամասնական ութ կետանոց կարկինի» կառուցվածքի մասին։ Համաչափակարկինի ստեղծումը վերագրվում է նաև իտալացի մաթեմատիկոս և աստղագետ Գալիլեո Գալիլեյին, ով գործիքներ արտադրող Մարկո Անտոնիո Մացոլենիի օգնությամբ ստեղծել է ռազմական կարկինի ավելի քան 100 օրինակ և իր ուսանողներին սովորեցրել, թե ինչպես օգտագործել այն 1595-ից մինչև 1598 թվականները։

#### Սարք

Պահանջվող համամասնությունն որոշվում է՝ օգտագործելով կարկինի առանցքին ամրացող շարժական թևերը։ Կարկինի ոտքերի վրա նշված են ամենատարածված համամասնությունները, մասնավորապես π և կանոնավոր n բազմանկյունների կողմերի հարաբերակցությունը արտագծյալ շրջանագծի տրամագծի հետ։

Գրականություն
-------------

1. *А. П. Киселёв.* Элементарная геометрия / Н. А. Глаголева-ի խմբագրույամբ. — 1938.
2. ↑ *А. Ф Малинин и Ф. И. Егоровым.* Курс наглядной геометрии и собрание геометрических задач для уездных училищ. —Մոսկվա, բր. Салаева, 1873.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *А. П. Киселёв* Элементарная геометрия / под редакцией Н. А. Глаголева. — 1938.
2. ↑  *А. Ф Малинин и Ф. И. Егоровым* Курс наглядной геометрии и собрание геометрических задач для уездных училищ. — М.: бр. Салаевы, 1873.
**Մանդուռա հանգիստ**, հայկական ավերված գերեզմանոց Արցախի Հանրապետության Շահումյանի շրջանի Խրխափոր գյուղի և Հին Խրխափոր գյուղատեղիի միջև։ 1992 թվականից գերեզմանոցի տարածքը գտնվում է Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության ներքո։

Աշխարհագրական դիրք
------------------

Մանդուռա հանգիստ գերեզմանոցը գտնվում է անտառապատ լեռներով շրջապատված ձորակում՝ Խրխափոր գյուղից 2,5 կմ հեռու դեպի հարավ՝ Գյուլիստան-Խրխափոր ճանապարհի աջ կողմում։ Հին Խրխափոր գյուղատեղիից հեռու է 0․4 կմ։

Պատմություն և նկարագրություն
----------------------------

Մանդուռա հանգիստ գերեզմանոցը թվագրվում է 11-ից 13-րդ դարերով։ Հայտնի է, որ գերեզմանոցի տարածքի մեծ մասն ավերվել է Խորհրդային Ադրբեջանի իշխանությունների կողմից կառուցվող ճանապարհի և ջրամբարի շինարարության ժամանակ։ 1980-ական թվականների սկզբին հուշարձանագետ Սամվել Կարապետյանի կողմից իրականացված ուսումնասիրությունների ժամանակ գերեզմանոցի տարածքում հայտնաբերվել են մի շարք խաչքարեր և ուղղանկյունաձև տապանաքարեր։ Հայտնաբերված խաչքարերից մեկը ստորին մասում փորագրված է եղել երկու կանանց պատկերներ, որոնցից մեկի ձեռքին եղել է կուժ։ Նրանց կողքին պահպանվել է հայերեն արձանագրություն։

Գերեզմանոցի տարածքում է գտնվել նաև Մանդուռ անունով հայտնի եկեղեցին։ Այն միանավ շինություն էր 6,50x4,40 մ չափերով։ Կառուցվել է 1252 թվականին։ Եկեղեցին կառուցվել է անմշակ և կոպտատաշ քարերով ու կրաշաղախով։ Միակ սրբատաշ քարը եղել է արևմտյան մուտքի բարավորը։ Եկեղեցին ավերվել է 1985-1986 թվականներին։

Տես նաև
-------

* Խրխափոր
* Հին Խրխափոր գյուղատեղի
* Մանդուռ եկեղեցի
* Սուրբ Գևորգ եկեղեցի եկեղեցին

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  Սամվել Կարապետյան, Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող հիմնադրամ, «Մռավականք», «Հայաստանի պատմություն» գրքաշար, Երևան, 2019 թվական։
2. 1 2  Ղահրամանյան Կ․, «Օջախի գիրք․ նշխարներ», հատոր Ա․, Երևան, 2002 թվական։
3. 1 2 3 4  Կարապետյան Ս․, «Խրխափորի ձորահովտում գտնվող պատմաճարտարապետական հուշարձանները և դրանց նորահայտ արձանագրությունները», «ՊԲՀ», 1984, №2:
4. ↑  Հակոբ Ղահրամանյան, «Տեղեկատու Արցախի Հանրապետության վարչատարածքային միավորների սոցիալ-տնտեսական բնութագրերի», Երևան, Ճարտարագետ, 2015 թվական։
5. ↑  Ղահրամանյան Կ․, Միջնադարյան մի նորահայտ հուշարձան, «ԼՀԳ», 1978 թվական։
**Հոգեաց վանք** (Հոգվոց վանք, Հոգոց վանք), հայկական ճարտարապետական հուշարձան Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի Անձևացիք գավառում, Վանա լճից հարավ, Կասրիկ գյուղի մոտ։

Պատմություն
-----------

Ըստ Մովսես Խորենացուն վերագրված մի ավանդության, Բարդուղիմեոս առաքյալ ը Մեծ Հայք է բերել Աստվածածնի դիմապատկերը, քանդել տվել Կանգավար ավանից և Դարբնոց քարից ոչ հեռու գտնվող Անահիտի տաճարը, տեղում կառուցել Ս․ Աստվածածին եկեղեցին, կից՝ կուսանոց, հանձնել պատկերը՝ հիմնելով Հոգեաց վանքը։ Քրիստոնեությունը պետական կրոն հռչակվելուց հետո Գրիգոր Լուսավորիչը Հոգեաց վանքում կառուցել է Սուրբ Սիոն եկեղեցին, ուր, ըստ ավանդության, ամփոփված են Տրդատ Մեծի, Աշխեն թագուհու, Խոսրովիդուխտ քրոջ աճյունները։ IV դարում Հոգեաց վանքը եղել է եպիսկոպոսանիստ։ Հոգեաց վանքը XVII դարում հայտնի գրչության կենտրոն էր (1669-ին, 1670-ին ծաղկված ավետարանները, 1696-ի բժշկական ձեռնարկը ևն), 1730-65-ին՝ վերակառուցվել, 1895-ին ավերվել, 1904-ին՝ վերանորոգվել, 1915-ին՝ լքվել։

Ճարտարապետություն
-----------------

Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին միանավ գմբեթավոր դահլիճ է, որին արևմուտքից կից է հատակագծում ուղղանկյուն, մեկ զույգ որմնամույթերով երկու հավասար քառակուսի, գմբեթածածկ մասերի բաժանված գավիթը։ Այն հյուսիսից հաղորդակից է Սուրբ Սիոն եկեղեցուն՝ արևելքից պայտաձև խորանով թաղածածկ դահլիճ, որի աղոթասրահը ընդլայնված է շնորհիվ հյուսիսային և հարավային կողմերում առաջացած, խորշանման թաղածածկ մասերի (հատուկ է Վասպուրականի միանավ դահլիճներին)։ Հոգեաց վանքը վանք-ամրոց է՝ պաշտպանական, երկշարք, 7-8 մ բարձրությամբ պատերով, որոնց անկյուններում և արևմտյան պատի կենտրոնում կիսաբոլոր աշտարակներ են։ Մուտքը հարավից է։ Վանքի համալիրը միջնաբերդի նման խմբված է հյուսիսարևմտյան հատվածում՝ հարավարևելյան անկյունային աշտարակով։ Հարավային երկրորդ շարք պարսպապատերին ներսից կից են օժանդակ կառույցներ։ Վանքի բոլոր սենյակները թաղածածկ են, առանց լուսամուտների (լուսավորվում են երդիկներից) և բացվում են մեկը մյուսի մեջ՝ դժվարացնելով մուտքը դեպի գլխավոր Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, ուր հավանաբար պահվել է Տիրամոր պատկերը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է* Հայկական համառոտ հանրագիտարանից*, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 499)։*  |
**Մանհայմի ազգային թատրոն**, գերմանական դրամատիկական թատրոն Մանհայմում։

Պատմություն
-----------

Բացվել է 1777 թվականին՝ որպես «Պալատական և Ազգային թատրոն»։ 1778-1803 թվականներին թատրոնը ղեկավարել է Վ. Հ. ֆոն Դալբերգը՝ թատերախումբ հրավիրելով Ա. Վ. Իֆլանդին, Հ. Բեկին, Ի. Դ. Բեյլի և ուրիշների։ Բեմադրվել են Լեսինգի, Գյոթեի պիեսները, առաջին անգամ (1782 թվականին)՝ Շիլլերի «Ավազակները»։ 1783-1784 թվականներին թատրոնի դրամատուրգն էր Ֆրիդրիխ Շիլլերը։ Այդ շրջանում է կազմավորվել դերասանական խաղի, այսպես կոչված, մանհայմյան դպրոցը՝ կապված Կ. էկհոֆի ն Ֆ. Լ. Շրյոդերի ռեալիստական ավանդույթներին։ 19-րդ դարի սկզբին խաղացանկում գերակշռել են Ա. Կոցեբուի ն Իֆլանդի սենտիմենտալ, պահպանողական դրամաները, դերասանական խաղում ուժեղացել կենցաղային տարրերը։ 19-րդ դարի կեսերին, 20-րդ դարի սկզբին Մ.ա.թ. չէր տարբերվում գերմանական գավառային բուրժուական թատրոններից։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ թատրոնի շենքը ավերվել է։ 1945-1956 թվականներին ներկայացումներ են տրվել ժամանակավոր շենքերում։ Բեմադրվել են պացիֆիստական պիեսներ, ինչպես և համաշխարհային դրամատուրգիայի (այդ թվում՝ Բ. Բրեխտի) լավագույն գործերը։ 1956 թվականին թատրոն է հրավիրվել ռեժիսոր է. Պիսկատորը։ Թատրոնի նոր շենքը բացվել է 1957 թվականին՝ Շիլլերի «Ավազակներ»-ի ներկայացումով (ռեժ.՝ է. Պիսկատոր)։ Լավագույն դրամատիկական գործի համար սահմանվել է շիլլերյան մրցանակ (1959 թվականին շնորհվել է շվեյցարացի թատերագիր Ֆ. Դյուրենմաթին)։ Սակայն խաղացանկում գերակշռում են դետեկտիվ դրամաները, վոդևիլները, կատակերգությունները, հոռետեսական պիեսները։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  archINFORM (գերմ.) — 1994.


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված* Հայկական սովետական հանրագիտարանի «ՄԱՆՀԱՅՄԻ ԱԶԳԱՅԻՆ ԹԱՏՐՈՆ» *հոդվածից (հ․ 7, էջ 237 )։*  |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Թվիթթեր |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 30656-3 · ISNI: 0000000121778039 · LCCN: n83202433 · VIAF: 145458371 · WorldCat VIAF: 145458371 |

 |
**Մանուչեի մզկիթ** (թուրքերեն՝ Ebul Manucehr Camii), միջնադարյան ճարտարապետական հուշարձան Թուրքիայի Անի քաղաքի հարավային մասում, Ախուրյան գետի ձորեզերքին։ Կառուցվել է Բագրատունիների օրոք՝ 10-11-րդ դարերում՝ որպես քաղաքային մաքսատան կամ պահակատան շենք։

Գրկ. Հարությունյան Վ. Անի քաղաքը, Ե„ 1964, էջ 79-80։ Орбели И. Краткий путеводитель по городищу Ани, СПБ, 1910, с. 5-7.

Ճարտարապետություն
-----------------

Անիի նոր տերերը՝ Շաղդադյանները, 1072 թվականին շենքի հյուսիսային անկյունի հին աշտարակի տեղում կառուցել են ութանիստ, ներսից պտուտակաձև աստիճաններով մինարե և, նորոգելով շենքի վերին հարկը, այն հարմարեցրել են մզկիթի։ Վերին հարկը ընդարձակ (28x33 մ) դահլիճ է, ուր երկու շարքով դասավորված սյուները (յուրաքանչյուրում՝ երեքական) տարածությունը բաժանում են երեք երկայնական մասերի։ Դահլիճն առատ լուսավորված է դեպի Ախուրյանի ձորը բացվող չորս պատուհաններով, ինչպես և ծածկի երդիկներով։

Հարկերը միմյանց, ինչպես և Անիի Պարոնի պալատում, կապված են միջհարկային թաղածածկի մեջ թողնված անցքի միջոցով, ուր դրված էր սանդուղքը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ՀՀ խմբ․ հանձնաժողով՝ Հ․ Մ․ Այվազյան (գլխ․ խմբ) և ուրիշ, Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հ. 3 (ՀՀ գլխ․ խմբ․), Երևան, «Հայկական հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն», 1999, էջ 577 — 896 էջ. — 5000 հատ, ISBN 5-89700-010-7։

Գրականություն
-------------

* Հարությունյան Վ․, Անի քաղաքը, Երևան, 1964, էջ 79-80
* Орбели И. Краткий путеводитель по городищу Ани, СПБ, 1910, с. 5-7.

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Մանուչեի մզկիթ** կատեգորիայում։ |


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված* Հայկական սովետական հանրագիտարանի «ՄԱՆՈՒՉԵԻ ՄԶԿԻԹ» *հոդվածից (հ․ 7, էջ 257 )։*  |
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Այվազյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Հակոբ Այվազ** (նաև` **Հակոբ Այվազյան**, մարտի 13, 1911(1911-03-13), Ստամբուլ, Օսմանյան կայսրություն - սեպտեմբերի 29, 2006(2006-09-29), Ստամբուլ, Թուրքիա), հայ դերասան, դրամատուրգ, բեմադրիչ, խմբագիր։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է Ստամբուլի Ենի Գարրի Լանկա թաղամասում։ Կրթությունը ստացել է Լևոնյան և Բերայի էսայան վարժարաններում" Մշտապես հաճախել է Ա. Պեմնկլյանի օպերետային խմբի ներկայացումներին։ Որպես դերասան մասնակցել է Պոլսում գործող տարբեր թատերախմբերի աշխատանքներին։

Հայտնի է իր տպագրած «Քուլիս» թատերական հանդեսով (1946-1996), որը համարվել է Մերձավոր Արևելքի եզակի թատերական պարբերականը

Մահացել է 2006 թվականի սեպտեմբերի 29-ին, Ստամբուլում։

Ստեղծագործական կյանք
--------------------

1929-1935 թվականներին Շ. Գարագաշի և Ա. Մատաթյանի թուրքերենով բեմադրված պիեսներում որոշ դերեր է կատարել։
1946 թվականին, երբ վերաբացվել է Ստամբուլի հայկական թատրոնը, Այվազյանը խաղացել է «Երիտասարդաց թատերախմբում»։ Իսկ արդեն 1956 թվականին կազմակերպել է Մշակութային միության «Փոքր թատերախումբը», բեմադրել մի շարք պիեսներ։

Բացի դերասան և ռեժիսոր լինելուց՝ Հակոբ Այվազյանը հայտնի է նաև որպես թատերական պարբերականի հրատարակիչ։ 1946-1996 թվականներին տպագրել է «Քուլիս» թատերական հանդեսը։ Այն ժամանակի միակ պարբերականն էր, որը, տարբեր թղթակիցներ ունենալով աշխարհի տարբեր երկրներում, պարբերաբար նորություններ է հաղորդել մշակույթի տարբեր ոլորտների վերաբերյալ։

Բեյրութում կազմակերպվել է «Պեյրութահայ քուլիսականներու թատերախումբը»՝ «Քուլիսի» 15-ամյակին նվիրված, որի բացմանը ներկայացվել է Հակոբ Այվազյանի «Շատերեն մեկը կամ վերջին վարագույրը» պիեսի բեմադրությունը։

Այվազյանը մեկնել է տարբեր երկրներ, որպեսզի հարստացնի «Քուլիսի» բովանդակությունը։ Երկու անգամ եղել է Երևանում։

«Քուլիսի» տպագրությունը դադարելուց հետո թղթակցել է «Ակոս» թերթին, հուշեր գրել տարբեր ականավոր գործիչների մասին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Բ. Հովակիմյան, Թատերական օրացույց, Երևան, 2011, էջ 22
2. ↑  ՀԱԿՈԲ ԱՅՎԱԶ (Հակոբ Այվազյան Կարապետի)
3. ↑  Պոլսահայ անվանի թատերագետ և խմբագիր Հակոբ Այվազը կրկին Հայաստանում Է
**Կրոնպրինսեսսեգադե** (դան․՝ Kronprinsessegade), փողոց Կոպենհագենի կենտրոնական մասում, որն իր անվանումը ստացել է ի պատիվ *թագաժառանգ արքայադուստր* (անգլ.՝ Crown Princess) Մարիա Սոֆիայի։

Փողոցը հայտնվեց Կոպենհագենի վերակառուցման ընթացքում՝ 1795 թվականի խոշոր հրդեհից հետո, որը ոչնչացրեց քաղաքի մեծ մասը։ Տների զգալի մասը՝ հիմնականում եվրոպական կլասիցիզմի ոճով կառուցված, փողոցի վրա հայտնվեց հրդեհին հաջորդող մի քանի տասնամյակների ընթացքում։ *Կրոնպրինսեսսեգադե* փողոցը անջատվում է Գոտերսգադե փողոցից, և անցնելով Արքայական այգու արևելյան սահմանի երկայնքով, շարժվում է հարավ՝ դեպի Արևելյան երկաթուղային կայարանը։

Կրոնպրինսեսսեգադայի գլխավոր դիտարժան վայրն է համարվում դրա վրա գտնվող Լ. Կ. Դավիդի թանգարանը, որի ցուցադրությունը բաղկացած է իսլամական արվեստի ցուցանմուշներից, ինչպես նաև Դանիայի Ոսկեդարի կերպարվեստից և ժամանակակից արվեստի փոքրիկ հավաքածուից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Jørgensen B.* Storbyens Stednavne (դան.) — København: Gyldendal, 1999. — P. 169. — 352 p. — ISBN 87-00-35610-7
2. ↑

Կաղապար:Դանիա-անավարտ
Տիտոսի հաղթակամարը (81 թվական)
**Հաղթակամար**, հաղթադարպաս, նշանավոր իրադարձության պատվին կանգնեցված, ժամանակավոր կամ մշտական մոնումենտալ կամարակապ դարպաս։ Ունի կամարաձև թաղերով ծածկված մեկ կամ երեք թռիչք, ավարտվում է անտաբլեմենտով և ատտիկով, զարդարվում արձաններով, ռելիեֆներով, հուշագրություններով։ Հաղթակամարները ստեղծվել են Հին Հռոմում, հաղթանակողի հանդիսավոր մուտքի արարողության համար (Տիտուսի, 81, Սեպտիմիոս Սևերոսի, 203, Կոնստանտինի, 315, հաղթակամարները Հռոմում)։ Կոնստանտինի հաղթակամարը (315) Հռոմում նույնատիպ հաղթակամարներ են կառուցվել Փարիզում՝ Կառուզել (1806 թ. ճարտ. Շ. Պերսիե և Պ. Ֆոնտեն) և Աստղի (1806—1837 թթ. ճարտ. Ժ. Ֆ. Շալգրեն) հրապարակներում։ Ռուսաստանում հաղթակամարներ կանգնեցվել են Պետրոս Մեծի ժամանակներից, ռազմական հաղթանակների պատվին։ Ռուսական հաղթակամարներից են՝ Մոսկվայի հաղթադարպասը (1827— 1834 թթ. ճարտարապետ Օ. Ի. Բովե, վերականգնվել է 1968 թվականին, Կուտուզովի պողոտայում), Նարվայի հաղթադարպասը Լենինգրադում (1833 թ. ճարտ. Վ. Պ. Ստասով)։

2. Քրիստոնեական տաճարներում հաղթակամար է անվանվում գլխավոր նավը աբսիդին կամ տրանսեպտին կապող կամարը, ի նշանավորումն «հաղթանակած» քրիստոնեության կրոնի։ Վերածնունդը նույնպես ընդունեց հաղթակամարի խորհրդանշական իմաստը՝ այն կիրառելով նաև ճակատներում։ Հաղթակամար գաղափարը կիրառվեց նաև թագավորներին, իշխաններին նվիրվող գլխավոր քաղաքային դարպասներում (Լյուդովիկոս XIV-ի Հ. Փարիզում)։ Կլասիցիզմի ժամանակաշրջանում հաղթակամարը դառնում է քաղաքաշինական տարրերից մեկը։

Հաղթակամարների զարգացումը հաճախ կապվում է հին Հռոմեական ճարտարապետության հետ։ Հռոմեական ջրմուղիները, կամուրջները, ամֆիթատրոնները և երկնակամարները հիմնված էին կամարային սկզբունքների վրա։ Հռոմեացիները հավանաբար վերցրել են կամարների կառուցման սկզբունքները իրենց Էրուզյան հարևաններից։ Էրուզյանները իրենց քաղաքում օգտագործում էին կամարները որպես դարբասներ և շքամուտքեր։ Հռոմեական հաղթակամարի գլխավոր երկու տարրերն են կլոր և քառակուսաձև կամարները, որոնք երկար ժամանակ օգտագործում էին որպես առանձին ճարտարապետական տարրեր հնագույն Հունաստանում, բայց հույները նախընտրել են օգտագործել խոյակներ իրենց տաճարներում և գրեթե չեն օգտագործել կամարային կառույցները գերեզմանների և կեղտաջրերի խողովակների վրա։ Կամարները արտաքինից շատ գեղեցիկ էին զարդարված, իսկ խոյակները կարծես թե քաղաքական և կրոնական հորդորներ էին ուղղում կամար կառուցողներին, որպեսզի կամարները ներառվեն քանդակագործության և սիմվոլիկների մեջ իրենց խորհրդանշական, պատմական և դեկորատիվ տարրերով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Honour Hugh, Fleming John (2005)։ *A world history of art*։ Laurence King Publishing։ ISBN 978-1-85669-451-3
2. ↑  "Arches." Ancient Greece and Rome: An Encyclopedia for Students. Ed. Carroll Moulton. Vol. 1. New York: Charles Scribner's Sons, 1998. 45-46. World History in Context. Web. 1 Dec. 2013.
3. ↑  Sullivan George H. (2006)։ *Not built in a day: exploring the architecture of Rome*։ Da Capo Press։ էջեր 133–134։ ISBN 978-0-7867-1749-1
|  |
| --- |
| **Հոհենակերիա անցողուն** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Հովանոցածաղկավորներ (Apiales) |
| **Ընտանիք** | Նեխուրազգիներ (Apiaceae) |
| **Ցեղ** | **Hohenackeria** |
| **Տեսակ** | **Հոհենակերիա անցողուն** *(H. exscapa)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Hohenackeria exscapa*** |

**Հոհենակերիա անցողուն** (լատին․՝ Hohenackeria exscapa), հովանոցավորների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Միամյա անցողուն բույս է, որի բարձրությունը 5–10 սմ է։ Տերևները գծային–նշտարաձև են։ Ծաղկաբույլը գլխիկանման է՝ տեղավորված համարյա արմատավզիկի մոտ։ Պտուղները խմբված են, հակաբրգաձև, դժվարությամբ մերիկարպների բաժանվող և ունեն 5–6 սմ երկարություն։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հանդիպում է Երևանի ֆլորիստիկական շրջանում (Երևանի շրջակայք, Կոշ, Ուջան, Վեդի)։ Աճում է նաև Նախիջևանում, Արևելյան Անդրկովկասում, միջերկրածովյան ավազանի երկրներում, Անատոլիայում և Հարավային Իրանում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ստորին և միջին լեռնային գոտիներում՝ ծովի մակարդակից 800–1500 մ բարձրությունների վրա, կավային քարքարոտ լանջերին, կիսաանապատում, տափաստանում, երրորդական կարմիր կավերի վրա։ Ծաղկում է ապրիլ ամսին, պտղաբերում՝ մայիսին։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է։ Արեալը մասնատված է։ Տարածման շրջանի մակերեսը 5000 կմ²-ից պակաս է, բնակության շրջանի մակերեսը՝ 500 կմ²-ից պակաս։ Հիմնական սպառնալիքներ են՝ քաղաքաշինությունը, գյուղատնտեսական հանդակների ընդարձակումը, անասունների կողմից տրորումը։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես հազվագյուտ տեսակ։ Ընդգրկված չէ CITES–ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պոպուլյացիայի մի մասը պահպանվում է «Էրեբունի» պետական արգելոցի տարածքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · iNaturalist · NCBI |

 |
Սևան քաղաքի Ցամաքաբերդ կոչվող թաղամասից մոտ 2.5-3 կմ դեպի արևելք գտնվում է մի փոքրիկ մատուռ, որ տեղացիներն անվանում են «Մաշտոցներ»։ «Մաշտոցներ» են անվանում նաև Ցամաքաբերդից արևելք ընկած լեռները, որոնց հարավային լանջերից մեկի վրա էլ շինված է այդ մատուռը։ «Մաշտոցներ» անվանումը կապված է Մաշտոց Ա. Եղիվարդեցի կաթողիկոսի հետ (897-898 թթ.)։
Մաշտոցը (ավազանի անունով Ստեփանոս) ծնվել է 833/4 թվին Եղվարդ գյուղում։ Ուսանել է Մաքենացվոց վանքում և դարձել տեղի միաբան, այնուհետև անցել է «Արտավազդա ապարանք» կոչված ավելի խստակրոն անապատը։ Ապա առանձնանալով՝ 862 թ. եկել է Սևանի կղզու հանդիպակաց՝ վերոնշյալ «Մաշտոցներ» լեռներում ճգնելու։ Մի սառնորակ աղբյուրի մոտ շինել է ճգնարան ու այնտեղ երկար ժամանակ ապրել է աղոթալից ու սրբակենցաղ վարքով։ Այստեղից էլ անցել է Սևանի կղզին, հիմնել միաբանություն և Մարիամ թագուհու նվիրատվություններով կառուցել եկեղեցիներ։
Մաշտոց ճգնավորի կառուցած ճգնարանը դարերի ընթացքում ավերվել և դարձյալ վերանորոգվել է։ Վերջին անգամ այն հիմնովին վերանորոգել է Անատոլի անունով մի աստվածապաշտ մարդու ձեռքով 1970-ական թթ.։ Ներկայումս այն պահպանվում ու մասնակիորեն վերանորոգվում է տեղի բարեպաշտ ու նախանձախնդիր հավատացյալների կողմից։
Չնայած հավատացյալների՝ մատուռը որպես հայկական քրիստոնեական սրբավայր պահելու ջանքերին, այն հագեցած է տարբեր տեսակի հայկական ու ոչ հայկական նկարներով, որոնց ժողովուրդն անվանում է սրբապատկերներ, կոտրված ու չօծված խաչերով, թաշկինակներով և այլ ոչ պիտանի իրերով։ Ինչպես Հայաստանում շատ մատուռներ, այս մատուռը ևս կարիք ունի եկեղեցու կողմից վերահսկողության և ուղղադավան, եկեղեցական ավանդական մի շարք բարենորոգումների կամ փոփոխությունների։
Այնքան մեծ են Մաշտոց հայրապետի աղոթքների զորությունն ու բարերար ազդեցությունը հատկապես այստեղ, որ ոչ միայն տեղացիներ, այլև տարբեր վայրերից հավատացյալներ գալիս են խնդրելու սրբի բարեխոսությունը և գոհունակությամբ վերադառնում։ Ս. Մաշտոցի աղոթքների զորությունն անցել է նաև մատուռի կողքով հոսող աղբյուրի սառնորակ ու անմահական ջրերին։ Քրիստոսի ճշմարիտ հավատացյալներին այս ջուրը բազում անգամներ պարգևել է տեսակ-տեսակ հիվանդությունների բժշկություն։
**Հայ ազատագրական լեգենդ**, կրոնական քողի տակ դրսևորված ազատագրական գաղափարախոսություն։ Հորինվել է հայկական պետականության և անկախության կորստից հետո՝ օտարերկրյա երկարատև լծի, բնիկ ազգաբնակչության հարկադրյալ արտագաղթի և օտարամուտ տարրերի ներգաղթի պայմաններում։ Հայ ժողովրդի դիմադրական կարողությունը թուլացել էր, և հայրենի պետականության ու անկախության վերականգնման գաղափարը ծնունդ տվեց արտաքին ուժերի (որևէ քրիստոնյա ազգի) օգնությամբ ազատագրվելու ակնկալության, որն արտահայտվեց գուշակությունների, մարգարեությունների, տեսիլների ու լեգենդների մեջ։ Հնագույն դրսևորումն են եղել Ներսես Պարթևին և նրա որդի Սահակ Պարթևին վերագրվող «տեսիլները»։ Ներսես Ա Մեծը (IV դ.) մահվան մահճում կանխագուշակել է ոչ միայն Արշակունյաց հարստության և Գրիգոր Լուսավորչի հայրապետական տան անկումը, այլև Հայաստանի իրար հաջորդող անցումները տարբեր տիրապետությունների տակ և, վերջապես, աստվածային պատուհասներից փրկությունը՝ օտար քրիստոնյաների օգնությամբ։ Պատմական տարբեր դարաշրջաններում Հայաստանի փրկարարների դերում հանդես են բերվել հռոմեացիները (հույներ), եվրոպացիները (ֆրանկներ ևն)։ Հույների հիշատակությունն առնչվում էր Պարսից Սասանյանների և հետագայում՝ արաբալան նվաճումների դարաշրջանում բյուզանդական կողմնորոշման, ֆրանկներինը (որոշ աղբյուրներում՝ ալամաններ)՝ խաչակրաց արշավանքների ժամանակ Արմ-ի քրիստոնյաների նկատմամբ տածած հույսերի հետ։ Տեսիլների հնագույն բնագրերում օտար քրիստոնյաներին առաջնորդելու էին հայկական ծագում ունեցող «որմանք» կամ «արամանք» (այն հայ զորականների սերունդները, որոնց Տրդատ Մեծը և Գրիգոր Լուսավորիչը իբր թողել էին Հռոմում՝ ծառայելու Կոստանդինոս կայսրին)։ Հայ ազատագրական լեգենդը արտացոլվել է նաև Ագաթոն (Ագադրոն) փիլիսոփայի, Հովհաննես Կոզեռնի գուշակություններում և «Դաշանց թուղթ» հորինվածքում։ Հայ ազատագրական լեգենդի վերջին տարբերակում (պահպանվել է Իսրայել Օրու թղթերում) հայ ժողովրդի ազատարարի և Հայաստանի վերականգնողի դերը վերագրվում է Ռուսաստանին։ Այդ տարբերակը հիշատակվում է նաև Մանուել Գյումուշխանեցու և այլոց գործերում։ Օսմանյան լծի տակ ընկած բալկանյան քրիստոնյաները նույնպես ունեցել են համանման ազատագրական լեգենդներ։

Գրականություն
-------------

* Սոփերք հայկականք, մաս 6, Վնտ. 1853։ Հովհաննիսյան Ա.Գ. Դրվագներ հայ ազատագրական մտքի պատմության, գիրք 1, Ե. 1957։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է* Հայկական համառոտ հանրագիտարանից*, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 121)։*  |
**Կավայոն** (ֆր.՝ Cavaillon, օքս.՝ Cavalhon), Պրովանս-Ալպեր-Լազուր ափ շրջանի ֆրանսիական Վոքլյուզ գավառի քաղաք և համայնք։ Հանդիսանում է համանուն կանտոնի կենտրոնը։

Աշխարհագրական դիրք
------------------

Կավայոնյան տաճար
Կավայոն քաղաքը գտնվում է Ֆրանսիայի հարավ-արևելքում, Պրովանս-Ալպեր-Լազուր ափ շրջանի Վոքլյուզի գավառում։ Այն մտնում է Ապտ շրջանի մեջ և հանդիսանում է համանուն կանտոնի կենտրոնը։ Համայնքի մակերեսը կազմում է 45,96 քառ․ կմ։

Ժողովրդագրություն
-----------------

Համայնքի բնակչությունը 2010 թվականին կազմել է 24 951 մարդ։

| Բնակչության թվաքանակն ըստ տարիների |
| --- |
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 1999 |
| 17 058 | 21 388 | 21 259 | 20 615 | 23 102 | 24 572 | 24 951 |

### Աշխարհագրություն

Քաղաքը գտնվում է Կուլոն և Դյուրանս գետերի միջգետային հատվածում։ Կավայոնի միջով անցնում է Սեն Ժուլիեն ջրանցքը։ Բացի այդ, կոմունայի տարածքով հոսում է Բուլոն գետը։

Պատմություն
-----------

Կավայոն բնակավայրը հիմնադրվել է գալերի կողմից, որը կառուցվել է այստեղ՝ Սեն-Ժակ բլրի վրա։ Հռոմեացիները տեղափոխեցին այն հարթավայր և կոչեցին Կաբելիո (անգլ.՝ *Cabelio*):

Միջնադարում Կավայոնը մտնում էր Կոնտա-Վենեսենի պապական տարածքի կազմի մեջ։ 1251 թվականին Իննոկենտիոս IV Պապը այստեղ օծեց Սեն-Վերեն տաճարը։ 5-րդ դարից մինչև 1801 թվականը Կավայոնը հռոմակաթոլիկական եպիսկոպոսության կենտրոն էր, որը մտնում էր Ավինյոնյան արքեպիսկոպոսության կազմի մեջ։ Շնորհիվ ազատական քաղաքականության պապական իշխանությունների՝ սկսած XIII դարից, Կավայոնը Ավինյոն և Կարպանտրաս քաղաքների հետ միասին համարվում է ֆրանսիական հրեաների կենտրոնը, որոնք փախել էին Ֆիլիպ IV Գեղեցիկի հետապնդումներից։ Քաղաքում կար իրենց գետտոն և XIV դարում այստեղ կառուցվեց սինագոգ։

Տեսարժան վայրեր
---------------

* Կավայոնյան տաճար, կառուցվել է 1251 թվականին։

Կինո
----

Կավայոնի կայարանում և քաղաքի տարբեր մասերում նկարահանումներ են կատարվել 2007 թվականին վարձույթ դուրս եկած «Միսթր Բինի արձակուրդները» կինոֆիլմի համար։

Այստեղ նկարահանվել են նաև «Մահացու ամառը» (1983)՝ Իզաբել Աջանի հետ, և «Անիծված գազոն» (1994) ֆիլմերը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Code officiel géographique
2. ↑  Populations légales 2021 — The National Institute of Statistics and Economic Studies, 2023.
3. ↑  Base officielle des codes postaux — La Poste, 2018.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք (ֆր.)
* Վիճակագրության ազգային ինստիտուտ (ֆր.)
«**Հայ սիրտ**», գրական-հասարակական շաբաթաթերթ։

Պատմություն
-----------

«Հայ սիրտ» հրատարակչական ընկերության պաշտոնաթերթ։ 

Լույս է տեսել 1926–1932 թվականներին Ֆիլադելֆիայում։ Խմբագիրներ՝ Սարգիս Սուքիասյան, Վ. Արսլանյան, Հակոբ Գույումճյան։ 

Լուսաբանել է Սփյուռքի, մասնավորապես՝ ամերիկահայության ազգային, մշակութային կյանքը, նպաստել Հայրենիք-Սփյուռք կապերի ամրապնդմանը։ 

Սատարել է հայրենադարձությանը, խրախուսել հայրենակցական միությունների շինարարական ձեռնարկները Խորհրդային Հայաստանում, 
ՀՕԿ-ի և ՀԲԸՄ-ի գործունեությունը, անդրադարձել միջազգային քաղաքական իրադարձություններին։ 

Շաբաթաթերթին աշխատակցել են Ռուբեն Որբերյանը, Զարուհի Գալեմքյարյանը, Ե. Արմենը, Կարապետ Սիտալը, Տ. Գապագճյանը, 
Կարապետ Բասմաջյանը, Հովհաննես Հինդլյանը, Միքայել Մինասյանը, Մարգարիտ Թերզյանը և ուրիշներ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Մասնակցությունների համակարգ** մի բաժնետիրական ընկերության վերահսկողությունը (երբեմն փոխադարձ) մյուսների նկատմամբ՝ նրանց արժեթղթերը գնելու միջոցով։ Կապիտալների սերտաճման ձև է, զարգացման բարձր մակարդակի է հասնում իմպերիալիզմի փուլում։ Այն է, որ գլխադաս՝ «մայր» ընկերությունը ձեռք է բերում մյուս՝ «դուստր» ընկերության բաժնետոմսերի հսկիչ ծրարը, իսկ վերջինն իրեն է ենթարկում «թոռ» ընկերությունները։ Մասնակցությունների համակարգը կազմավորվում է հիմնականում երեք ձևով, խոշոր ձեռնարկատերերն ու բանկատերերը տիրում են առևտրաարդյունաբերական կորպորացիաների և ֆինանսավարկային հիմնարկությունների բաժնետոմսերը, վերջինները գնում են առետրաարդյունաբերական կորպորացիաների բաժնետոմսերը, և հակառակը։ Այսպիսով, մեծաթիվ ձեռնարկություններ բազմաստիճան կախվածության մեջ են ընկնում ֆինանսական խմբերից կամ առանձին ֆինանսական մագնատներից, որոնք հնարավորություն են ստանում տնօրինել օտար կապիտալը (նույնիսկ բաժնետոմսերի 10-20%-ի դեպքում) և վերահսկվող ձեռնարկություններից մենաշնորհային բարձր շահույթ կորզել։ Մասնակցությունների համակարգը ամրապնդվում է անձնական ունիայով և ֆինանսական երկարաժամկետ կապերով։

Կաղապար:Բիզնես-անավարտ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 271)։*  |