Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ալաշկերտ (այլ կիրառումներ)

**Ալաշկերտ**, քաղաք Արևմտյան Հայաստանի Բայազետի գավառի Ալաշկերտի գավառակում (այժմ՝ Թուրքիայի Կարաքյոսեի վիլայեթում), Ալաշկերտի դաշտի հյուսիսային ծայրաշրջանում, Սուկավետ լեռնագագաթի ստորոտին, Արածանիի աջակողմյան վտակ Շառիան գետի վտակներից մեկի հովտում։ Ծովի մակերևույթից բարձրությունն ավելի քան 1700 մ է։ Կլիման զով է, նման Շիրակի դաշտի կլիմային։ Պատմական Այրարատ նահանգի Բագրևանդ գավառի կենտրոնը։ Տարբեր ժամանակներում հիշատակվում է իբրև ավան, գյուղաքաղաք, բերդաքաղաք, քաղաք։

Անվանում
--------

Ուրարտական սեպագիր արձանագրություններում հիշատակվում է որպես Անաշտ կամ Ալաշա, հետագայում հայտնի է դարձել Վաղարշակերտ, ապա՝ Ալաշկերտ անունով։ Արևմտյան Հայաստանի հազարավոր անունների նման Ալաշկերտի անունը ևս «թուրքացվել» է։ 15-րդ դարից թուրքերն այն կոչել են Թոփրախկալա (հողե բերդ)։ Նրանք այդ անունն են տվել նաև ուրարտական ժամանակներից ժառանգված Վանի միջնաբերդին և Վաղարշավան քաղաքին (որը հետագայում կոչվեց Հասնակալա)։

Պատմություն
-----------

Ալաշկերտը Հայաստանի հնագույն բնակավայրերից է։ Այն գոյություն ունի դեռևս ուրարտական ժամանակներից՝ մ.թ.ա.VIII դարից։ Ըստ հայկական աղբյուրների՝ Ալաշկերտը հիմնադրվել է մ.թ.II դարի վերջում Վաղարշ Ա թագավորի ձեռքով և նրա անունով էլ կոչվել է Վաղարշակերտ։ Համանուն շրջանի հետ միասին Վաղարշակերտ-Ալաշկերտը մինչև 439 թվականը պատկանում էր Լուսավորչի տան կաթողիկոսներին, որոնց վերջին ներկայացուցիչ Սահակ Պարթևի մահից հետո, նրանց պատկանող մյուս տիրույթների հետ միասին, Վաղարշակերտը նույնպես անցնում է Մամիկոնյանների ձեռքը։ 7-րդ դարում այն գրավում են արաբները։ X դարի սկզբին Ալաշկերտ դիմադրեց երկիր ներխուժած արաբներին և նրանց հետ դաշնակցած Գագիկ Արծրունու զորքերին։ Հովհաննես Դրասխանակերտցու վկայությամբ՝ հակառակորդը «բազում օրեր ամրոցի դեմ մարտեր մղելով ոչնչով չկարողացավ վնասել նրան»։ IX-XI դարերում մտնում էր Բագրատունիների թագավորության մեջ, XI-XII դարերում այստեղ իշխում էին սելջուկ-թուրքերը, XIII դարում գրավում են մոնղոլները, XIV-XV դարերում ընկնում է թուրքմենական ցեղերի, իսկ դրանից հետո՝ օսմանյան թուրքերի տիրապետության տակ։ Նոր ժամանակներում Ալաշկերտը ռուսների կողմից մի քանի անգամ (1828, 1877-1878, 1914) ազատագրվում է թուրքական լծից, բայց շատ կարճատև ժամանակով և նորից անցնում Թուրքիայի տիրապետության տակ։

Ուրարտական սեպագիր արձանագրությունների հաղորդած տեղեկություններից և հնագիտական նյութերից երևում է, որ Ալաշկերտը մ.թ.ա. VIII-VII դարերում եղել է բերդաքաղաք և ուրարտական կայազորի տեղադրավայր։ Ալաշկերտը զգալի դեր է խաղացել նաև իբրև հոգևոր կենտրոն, երբ Ներսես Գ Իշխանցի (Շինող) կաթողիկոսն Ալաշկերտում կառուցեց Կաթողիկե Ս. Աստվածածին եկեղեցին, որը դարձավ Բագրևանդի և Արշարունյաց միացյալ թեմի եպիսկոպոսական աթոռանիստը։

Բնակչություն
------------

Միջնադարում Ալաշկերտը, մյուս գյուղաքաղաքների նման ունեցել է մինչև 10.000 բնակիչ։ Ըստ հիշատակությունների՝ XVIII դարի վերջերին Ալաշկերտն ունեցել է 1300 տուն կամ 6500-7000 բնակիչ։ 1877-1878 թվականներին նա ուներ 1869 բնակիչ, որի մոտավորապես կեսը հայեր էին, իսկ մյուս կեսը՝ քրդեր ու թուրքեր։ XX դարի սկզբին նրա բնակչության թիվը շուրջ երկու հազար մարդու էր հասնում, իսկ 20-րդ դարի 60-ական թվականներին մոտ 4000 մարդու, գրեթե բացառապես քրդեր ու թուրքեր։

Ալաշկերտում այժմ հայեր չկան։ Թուրք և քուրդ կեղեքիչների կողմից գործադրվող հարստահարության պատճառով հայերի մի մասը 1829 թվականին և 1878 թվականին գաղթել է և տեղավորվել հիմնականում ներկայիս Մարտունու և Հոկտեմբերյանի շրջաններում; Նրանց բնակեցրած տարածքները կոչվեց Նոր Բայազետ և Լիճք։ Մնացած մասը բնաջնջվել և տեղահանվել է հայկական կոտորածների տարիներին (1890 - 1895, 1915)։

Տնտեսություն
------------

Բնակչությունը զբաղվել է երկրագործությամբ, անասնապահությամբ, արհեստներով և առևտրով։ Արհեստներից Ալաշկերտում հայտնի էին պղնձագործությունը, թիթեղագործությունը, դարբնությունը, կոշկակարությունը, կավագործությունը, ներկարարությունը, համետագործությունը, զինագործությունը, դերձակությունը և այլն։ Նոր ժամանակներում այստեղով էր անցնում Էրզրում-Մակու ճանապարհը։ Քաղաքն ուներ երեք շուկա, ճաշարաններ, չորս գինետուն, սրճարաններ և այլն։

Պատմամշակութային կոթողներ
-------------------------

Ալաշկերտի հնություններից և պատմական հուշարձաններից են բերդը, եկեղեցիների ավերակները, ուրարտական սեպագիր մի քանի արձանագրություններ։ Նրա բերդը, որ հիմնադրվել էր տակավին ուրարտական ժամանակներում, գտնվում էր բուն քաղաքից 2-2.5 կմ հեռավորության վրա, Սուկավետ լեռնագագաթի մոտ, մի սրածայր լեռան վրա։ Ավանդության համաձայն՝ որպեսզի բերդի պարիսպը չքանդվի, նրա կառուցման ժամանակ իբր շարվածքի մեջը դրել են մի ողջ աղջկա և երբ հետագայում պարիսպը քանդվել է, իբր շատերը տեսել են աղջկա գլխի տեղն ու պահպանված մազերը։ Այդ բերդը մեծապես տուժել էր 1828 թվականին ռուսական զորքերի գրոհի հետևանքով և ապա միանգամից փլվել։

XIX դարի վերջերին և XX դարի սկզբներին տակավին պահպանվել էին նաև 7-րդ դարում կառուցված և մի քանի դար եպիսկոպոսանիստ դարձած՝ գմբեթավոր սբ. Աստվածածին եկեղեցու, ինչպես նաև սբ. Կիրակոս վանքի ավերակները։ Ալաշկերտը նոր ժամանակներում ուներ նաև մի կիսավեր փայտածածկ եկեղեցի, որ մի քանի անգամ քանդվել էր թուրքական և քրդական խուժանի կողմից, իսկ 1889 թվականին՝ հրդեհվել։ Քաղաքի սբ. Խանում կոչված աղբյուրի մոտ կար ընդարձակ հին հայկական գերեզմանոց, որտեղ պահպանվել էին նաև մի ոչ պակաս հին եկեղեցու հիմնապատկերը։

Կրթություն
----------

Ալաշկերտում 1880-ական թվականներին գործում էր մի հայկական վարժարան, իսկ նույն դարի վերջերին և XX դարի սկզբներին այստեղ կային երկու հայկական և մեկ թուրքական կրթարաններ։

Տես նաև
-------

* Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ս.Հայկունի, Բագրևանդ։ Ջրաբախշ գավառ, մասն Ա, Վաղարշապատ, 1894 թ. էջ 16 և 52

Գրականություն
-------------

* Թ.Խ. Հակոբյան (1987)։ Պատմական Հայաստանի քաղաքները։ Երևան։ «Հայաստան», 25-30։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 137)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Արմենիապեդիա · Արմենիապեդիա · Սիտինի ռազմական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: n2001057325 · VIAF: 157294778 · WorldCat VIAF: 157294778 |

 |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Հայաստանի պատմական քաղաքներ |
| --- |
|  |
| Ադամակերտ • Ալաշկերտ • Ակն • Ամասիա • Անի • Արաբկիր • Արդահան • Արդվին • Արծկե • Արծն • Արղանա-Մադեն • Արճեշ • Արմավիր • Արշակավան • Արշամաշատ • Արտամետ • Արտանուջ • Արտաշատ • Բաբերդ • Բագարան • Բալու • Բայազետ • Բերկրի • Բիթլիս • Գյումուշխանա • Դիադին • Դիարբեքիր • Դիլման • Դվին • Երազգավորս • Երզնկա • Երվանդաշատ • Զարեհավան • Զարիշատ • Իգդիր • Խարբերդ • Խլաթ • Խնուս • Խոզաթ • Խոյ • Կաղզվան • Կամախ • Կապան Մադեն • Կարաքիլիսա • Կարկաթիոկերտ • Կարին • Կարս • Հազրու • Հասանկալա • Ճապաղջուր • Մալաթիա • Մակու • Մամախաթուն • Մանազկերտ • Մեծկերտ • Մոկս • Մուշ • Շապին Գարահիսար • Շատախ • Ոստան • Չմշկածագ • Ջերմուկ • Սալմաստ • Սարիղամիշ • Սեբաստիա • Սպեր • Սղերդ • Վաղարշապատ • Վաղարշավան • Վան • Տևրիկ • Տիգրանակերտ • Փերի • Ուրմիա • Քղի • Օլթի |
|  |
| Պորտալ:Հայաստան |

 |


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Ալաշկերտի գավառակ |
| --- |
|  |
| Քաղաքներ | Ալաշկերտ |
|  |
| Գյուղեր | Աապոնջի • Աբաս • Աբդուռահման • Աբուզեթ • Ագխայա • Ադախալի • Ազխանա • Ազրայել • Ալակու • Ալաղըճ • Ալեքսան • Ալի • Ալիյար • Ալիարաբ • Ալոմլո • Ահմեդբեկ • Աղադեվե Ներքին • Աղադեվե Վերին • Ամատ • Ամարա • Աշղալա • Ավբազե • Ավդի • Ատաղալեն • Արապադայի • Արծակ • Արղ • Բադիր • Բազմաշեն • Բավ • Բլուր • Բյուլուկբաշի • Բյուրապատ • Բուլակ բաշի • Բուշեկ • Գելան • Գոմիկ • Գոմիկ (ձմեռանոց) • Գոմիկ Ներքին • Գոմիկ Վերին • Գոպալ • Դալեկ • Դահար • Դամուրսըղան • Դավո • Դավոն • Դարաբի • Դարաբի Ներքին • Դերեկ • Եզտոյի • Ելիզայի • Եկմալ • Եղնիթափա • Երանոս • Զատո • Զեյդեկան • Թեզխարաբ • Թորգոմներ • Խալբեկ • Խաչլու • Խաստուր • Խարաբա • Խլա • Խլիճ • Խոշյան • Խոփուս Ներքին • Խոփուս Վերին • Կայաբեգ • Կապրիխ • Կասկան • Կիրիկան • Կոլա • Հայկան • Հաջի Սաֆար • Հասան փաշա • Ղալենտեր • Ղարաղոյ • Ճմիկան • Մամետան • Մարդո • Միրան • Միրան Վերին • Մոլլա Հուսեյն • Մոլլա Սուլեյման • Մսուր • Մսուրցիք • Մուրուխան • Յազճուգեղ • Յամար • Նանաջան • Շադիան • Շահնազար • Շամյան • Շեյխան • Չադ • Չաթ • Չաթ Ներքին • Չալե • Չալի • Չաղլու • Չամըռլու • Չավգաշակ • Չուրուկ • Ջամշիչատո • Ջըլկանի • Ջումա • Ռամադան • Ռեմկան • Ռեշվե • Սարե • Սին • Սևիկ • Վերեթեք • Վերեթեք (ավերակ) • Տաշճին • Տոմա • Տոտիկան • Տումարսալ • Փոխան • Քարձոր • Քարսիփան • Քյուփղրան Վերին • Քուրդալի • Ֆերան |
|  |
| Պորտալ:Արևմտյան Հայաստան |

 |