**ՀԽՍՀ տնտեսություն**, ԽՍՀՄ տնտեսության բաղկացուցիչ մաս, որը տարածվում էր Հայաստանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության տարածքում։ Մտել է Հարավկովկասյան տնտեսական շրջանի կազմում։

Արդյունաբերություն
------------------

Արդյունաբերության առաջատար ճյուղերն էին․

* մեքենաշինություն և մետաղամշակում,
* քիմիական և նավթաքիմիական արդյունաբերություն,
* թեթև արդյունաբերություն,
* սննդի արդյունաբերություն,
* գունավոր մետալուրգիա,
* շինանյութի արտադրություն։

Հանրապետության էներգետիկ բազաներն են Հրազդանի Սևան-Հրազդան կասկադը, Հրազդան ՋԷԿ-ը, Երևանի ջերմաէլեկտրակենտրոնը, Մեծամորի Հայկական ատոմային էլեկտրակայանը և այլն։ Մեքենաշինական արդյունաբերության ոլորտում զարգացած էին էլեկտրատեխնիկական, էլեկտրոնային, ռադիոտեխնիկական ճյուղերը, գործիքաշինությունը և հաստոցաշինությունը (Երևան, Կիրովական, Լենինական և այլն)։ Քիմիական արդյունաբերության հաստատությունները արտադրում էին սինթետիկ կաուչուկ, սինթետիկ խեժ և պլաստիկ նյութեր, ծծմբաթթու, քիմիկական մանրաթել և այլն (Երևան, Կիրովական, Ալավերդի)։ Գունավոր մետալուրգիան ներկայացված է եղել պղնձի, ալյումինի, մոլիբդենի կոնցենտրատներով և այլ հանքանյութերով (Ալավերդի, Քաջարան, Կապան, Ագարակ)։ Շինանյութի արդյունաբերության ոլորտում համամիութենական նշանակություն է ունեցել բնական քարից քարանյութի արտադրությունը (բազմագույն տուֆ, մարմար, ցեմենտ և այլն)։ Սննդի արդյունաբերության կարևոր ճյուղեր են հատիկավորների, պահածոյի և ոգելից խմիչքների (գինի, կոնյակ) արտադրությունը։ Թեթև արդյունաբերության ոլորտում առանձնացվել են տեքստիլ, կաշվի և կոշկեղենի արտադրության ճյուղերը։

Խորհրդային Հայաստանի բենզինի և մյուս վառելանյութերի պաշարների կեսից ավելին մատակարարվել է Ադրբեջանից։ Խորհրդային իշխանությունները մերժել են Երևանի առաջարկը՝ հանրապետության տարածքում սեփական նավթամշակման գործարանի կառուցման առաջարկը։

70-ական թվականների առաջին կեսին միութենական կենտրոնը հրաժարվել է Հայաստանի և Նախիջևանի ԻԽՍՀ-ի տարածքով անցկացնել խորհրդա-իրանական գազամուղը, որն առաջարկում էին Երևանը և Թեհրանը։

**ՀԽՍՀ արդյունաբերական արտադրությունն ըստ տարեթվերի**

| Արտադրատեսակ | միավոր | 1913 | 1940 | 1950 | 1965 | 1970 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Էլեկտրաէներգիա | մլրդ. կվտ/ժամ | 0,005 | 0,395 | 0,949 | 2,900 | 6,083 |
| Հանքանյութեր | հազար տոննա |  |  |  | 103 | 253 |
| Անվադողեր | հազար տոննա |  |  | 195 | 1180 |  |
| Կտրող մետաղական գործիքներ | հազար հատ |  |  | 0,904 | 9,159 | 11,5 |
| Ուժային տրանսֆորմատորներ | հազար կիլոամպեր |  |  | 609 | 4810 | 4804 |
| Շարժական էլեկտրակայաններ | հազար կիլովատտ |  |  | 0,1 | 640 |  |
| Պոմպեր | հազար հատ |  |  | 2,7 | 61,1 | 83,6 |
| Կոմպրեսորներ | հատ |  |  | 468 | 3006 |  |
| Ցեմենտ | հազար տոննա |  |  | 95 | 151,5 | 619,5 |
| Երկաթ-բետոնային կոնստրուկցիաներ և դետալներ | մլն. մ³ |  |  |  | 0,596 | 0,780 |
| Բամբակյա գործվածքներ | մլն. մ² |  | 26,8 | 34,6 | 88,3 | 94,5 |
| Բրդե գործվածքներ | մլն. մ² |  | 0,017 | 0,551 | 3,827 | 5,189 |
| Մետաքսե գործվածքներ | մլն. մ² |  | 0,201 | 1,529 | 7,951 | 12,082 |
| Գուլպագործական արտադրություն | մլն․ զույգ |  | 9,785 | 14,767 | 49,3 |  |
| Հագուստի տրիկոտաժ | մլն. հատ |  | 3,033 | 7,5 | 40,8 |  |
| Կաշվե կոշկեղեն | մլն. զույգ |  | 0,943 | 2,029 | 7,3 | 10,3 |
| Կենցաղային ժամացույցներ | մլն․ հատ |  |  | 0,183 | 2,783 | 3,239 |
| Պահածոներ | մլն․ անոթ | 1,0 | 17,3 | 31,4 | 131,5 | 241,4 |
| Գինի | հազար դեկալիտր | 188 | 239 | 772 | 4847 | 8000 |
| Կոնյակ | հազար դեկալիտր | 48 | 63 | 96 | 386 |  |
| Ծխախոտ | մլն․ հատ | 4 | 1084 | 2579 | 6160 |  |

Գյուղատնտեսություն
------------------

Խաղողի բերքահավաք Խորհրդային Հայաստանում, ԽՍՀՄ փոստային նամականիշ, 1950 թվական։
1986 թվականին հանրապետությունում հաշվվում էր 505 խորհրդային տնտեսություններ և 281 կոլեկտիվ տնտեսություններ։ Գյուղատնտեսական հողերի ընդհանուր ծավալը կազմել է 1,3 միլիոն հեկտար, որից՝

* վարելահողերը կազմում են 0,5 միլիոն հեկտար,
* արոտավայրերը՝ 0,6 միլիոն հեկտար։

Ոռոգվող հողերի մակերեսը կազմել է 0,305 միլիոն հեկտար (1986 թվականի տվյալներով)։

Հողագործությունն ապահովել է գյուղատնտեսության ընդհանուր համախառն արտադրանքի 53 %-ը։ Հողագործությունը հիմնականում կենտրոնացված է եղել Արարատյան դաշտում, Շիրակի սարահարթում և Սևանա լիճ հարակից տարածքներում։ Բուսաբուծության հիմնական ճյուղերն են խաղողագործությունը (1986 թվականի տվյալներով բերքահավաքը կազմել է 240 000 տոննա) և պտղաբուծությունը, տեխնիկական (ծխախոտ, շաքարի ճակնդեղ, խորդենի) և բանջարբուծական կուլտուրաների մշակումը։ Անասնաբուծությունը հիմնականում մասնագիտացված է անասնապահությունը և այծաբուծությունը։ 1987 թվականի տվյալներով՝ խոշոր եղջերավոր կենդանիների թիվը կազմել է 0,9 միլիոն գլուխ, իսկ ոչխարների և այծերի թիվը՝ 1,9 միլիոն գլուխ։

Տրանսպորտ
---------

Տրանսպորտի հիմնական տեսակներն էին երկաթուղային և ավտոմոբիլային տրանսպորտը։ 1987 թվականի տվյալներով՝ երկաթուղային գծերի երկարությունը կազմել է 0,87 հազար կմ, իսկ ավտոճանապարհների երկարությունը՝ 7,6 հազար կմ (այդ թվում հաստ մակերևույթով՝ 7 300 կիլոմետր)։

Գազամուղները երկիր են մտել Ադրբեջանի ԽՍՀ-ից և Հյուսիսային Կովկասից (Թբիլիսիի միջոցով)։

Խորհրդային Հայաստանը Վրաստանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությանը և ՌԽՍՖՀ-ին կապում էր միակ երկաթուղային գիծը, որն անցնում էր Թբիլիսիի միջով։ Սակայն, 70-ական թվականների վերջին կառուցվեց երկրորդ գիծը, որն անցնում էր Ադրբեջանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության միջով։ Երևանի երկաթուղային կապն Իրանի և երկրի կենտրոնական ու հարավային շրջանների միջև անցնում էր Նախիջևանի Ինքնավար Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության միջով։

### Չիրականացած նախագծեր

Տարբեր ժամանակներում առաջարկվել են տարբեր նախագծեր՝ ստեղծելու Հայաստան-Վրաստան- ՌԽՍՖՀ լրացուցիչ երթուղի, Գյումրի-Բաթումի երկաթուղի և «միջհայկական» պողպատե երթուղին (Լենինական – Երևան – Զանգեզուր – Գորիս – Ղափան – Մեղրի), որը ձգվելու էր Իրանի սահման։ Այդուհանդերձ, 60-80-ականների այդ նախագծերի մեծ մասը մերժվում էին ԽՍՀՄ բարձրագույն ղեկավարության կողմից։

Երևանը ձգտում էր նոր երկաթուղային գիծ կառուցել Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի միջով (Ղափան – Գորիս – Լաչին – Ստեփանակերտ – Աղդամ – Եվլախ)։ Սակայն, տնտեսական վերլուծաբան Ալեքսեյ Բալիևի կարծիքով, «*ադրբեջանական իշխանությունները հաջողությամբ կարողանում էին համոզել կենտրոնական իշխանություններին արգելք դնել այդ նախագծերի իրականացման վրա»*։

#### Մագնիսական երկաթուղի

1985 թվականին հաստատվել է այն պետական պլանը, որով նախատեսվում էր ՀԽՍՀ-ում կառուցել մագնիսական երկաթուղու համակարգ, որն ունենալու էր 3,2 կիլոմետր երկարություն։ Նախատեսվում էր նախագիծն ավարտել 1990 թվականին։

Այդ ճանապարհը պետք է Աբովյան քաղաքի միջով իրար կապեր Երևանը և Սևանը, սակայն 1988 թվականին տեղի ունեցած Սպիտակի երկրաշարժը, Արցախյան գոյամարտը դարձան նախագծի սառեցման պատճառ։ Գնացքները պետք է զարգացնեին մինչև 250 կմ/ժ արագություն։ Արդյունքում կառուցվեց միայն ուղանցը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  "С Армении причитается 400 миллиардов долларов | Еженедельник «Военно-промышленный курьер»". vpk-news.ru. Արխիվացված է the original 2019 թ․ հունիսի 6-ին. Retrieved 2019 թ․ հունիսի 6. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
2. ↑  *А. Гурьев.* Дорога на магнитном подвесе: второе дыхание в России? //«РЖД-Партнёр» № 19 (167), октябрь 2009.
3. ↑  igorchausov — «…о том, как не был взорван Краков» или русский maglev
4. ↑  В Китае настоящий монорельс?
5. ↑  Реальный советский монорельс на магнитной подушке, снятый в художественном фильме