**Նեոօսմանիզմ (նեոօտտոմանիզմ)** (թուրքերեն՝ Yeni Osmanlıcılık), քաղաքական գաղափարախոսություն Թուրքիայում։ Նրա բովանդակությունը կայանում է նախկին Օսմանյան կայսրության կազմի մեջ մտնող երկրներում քաղաքական ազդեցության մեծացման մեջ, որի իրավահաջորդը ժամանակակից Թուրքիան է։ Վերջերս նեոօսմանիզմ հասկացությունը նույնպես ասոցացվում է Օսմանյան կայսրության մշակույթի և ավանդույթների վերականգնման փորձերի հետ Թուրքիայի սահմաններում։

Այս հասկացությունն առաջին անգամ օգտագործվել է հունական ԶԼՄ-ների կողմից 1974 թվականին թուրքերի Կիպրոս ներխուժումից հետո։

21-րդ դարում այդ տերմինը սկսեց մատնանշել ուղղությունը թուրքական քաղաքականության մեջ, որտեղ Օսմանյան մշակութային ավանդույթների վերածնունդը նպաստեց Արդարություն և զարգացում կուսակցության (ԱԶԿ) ժողովրդականության աճին, որն այնուհետև դարձավ իշխող։ ԱԶԿ-ի կողմից այդ գաղափարախոսությանը աջակցելը Թուրքիայի սոցիալական քաղաքականության մեջ փոփոխություններ է առաջացրել երկրի վաղ ավանդույթների համատեքստում, ինչը բացասաբար է ազդել ժամանակակից Թուրքիայի հանրապետական և աշխարհիկ նվաճումների վրա։ ԱԶԿ-ն իր կողմնակիցներին և իր հիմնադիր Ռեջեփ Էրդողանին (որն ընտրվել է 2014 թվականին նախագահ) անվանել է «Osmanlı torunu» (օսմանների հետնորդներ)։ Ներքին քաղաքականության փոփոխություններին հաջորդեցին արտաքին քաղաքականության փոփոխությունները։ Սոցիալական ոլորտում օսմանիզմը, որը քննադատության է ենթարկվել աշխարհիկության կողմնակիցների կողմից և խրախուսվել է ԱԶԿ-ի կողմից, հիմք է ծառայել պառլամենտարիզմի համակարգից նախագահական հանրապետությանը անցնելու համար՝ նպաստելով Օսմանյան կայսրությունում տեղի ունեցած ուժեղ կենտրոնացված կառավարության հաստատմանը։ Քննադատները Էրդողանին մեղադրում էին այն բանում, որ նա երկիրը ղեկավարում է այնպես, կարծես սուլթանն է։

Պատմություն
-----------

Այս եզրույթն օգտագործվում է 2002 թվականից ԱԶԿ-ի կողմից իրականացվող թուրքական արտաքին քաղաքականությունը նկարագրելու համար, երբ նա իշխանության եկավ Էրդողանի գլխավորությամբ, որը զբաղեցնում էր վարչապետի պաշտոնը։ Նեոօսմանիզմը արմատական շեղում է քեմալիզմի գաղափարներից, որը կողմնորոշում է դեպի արևմուտք, և որի նպատակն է խուսափել Մերձավոր Արևելքի անկայունությունից և կրոնական մոլեռանդությունից։  Քեմալիզմի հայեցակարգից հեռանալը, որը սկսվել է Տուրգուտ Օզալի իշխանության օրոք, այժմ անվանում են նեոօսմանիզմի առաջին քայլը։

Թուրքիայի արտգործնախարար Ահմեթ Դավութօղլուն և Եգիպտոսի ԱԳ նախարարի առաջին տեղակալ Հոսսամ Զակին 2010 թվականի Մյունխենի անվտանգության համաժողովում
Օսմանյան կայսրությունը հզոր տերություն էր, որն իր ծաղկման գագաթնակետին վերահսկում էր Բալկանները, Մերձավոր Արևելքի, Հյուսիսային Աֆրիկայի և Կովկասի մեծ մասը։ Արտաքին քաղաքականության նեոօսմանական կուրսն իր նպատակն ունի ամրապնդել Թուրքիայի ազդեցությունն այդ տարածաշրջաններում, ընդ որում, այն մեղմ ուժ է օգտագործում այդ նպատակներին հասնելու համար։ Նման արտաքին քաղաքականությունը նպաստել է Թուրքիայի հարաբերությունների բարելավմանը հարևանների, մասնավորապես Իրաքի, Իրանի և Սիրիայի հետ։ Սակայն Իսրայելի՝ նրա ավանդական դաշնակցի հետ Թուրքիայի հարաբերությունները վատացել են, հատկապես 2008-2009 թվականներին և 2010 թվականին Գազայի ափերի մոտ տեղի ունեցած հակամարտությունից հետո։

Ահմեդ Դավութօղլուն 2009 թվականից մինչև 2014 թվականը եղել է Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարար և արտաքին քաղաքականության նոր կուրսի «գլխավոր ճարտարապետը», սակայն, ինքն է դատապարտել նեոօսմանիզմ տերմինի օգտագործումը Թուրքիայի նոր արտաքին քաղաքականությունը անվանելու նպատակով։ Իր ելույթում նա հայտարարել է, որ  Թուրքիայի Հանրապետությունը ժամանակակից ազգային պետություն է և այն նույն կարգավիճակն ունի, ինչ տարածաշրջանի մյուս երկրները։  Մենք կարող ենք դիվանագիտական հարաբերություններ կառուցել հավասար հիմունքներով Ցանկացած մեծ կամ փոքր երկրի հետ, որը նախկինում եղել է Օսմանյան կայսրության կազմում։  Սա այն է, ինչ պահանջում են ժամանակակից դիվանագիտության նորմերը։ 

Դավոսի համաշխարհային տնտեսական ֆորում Իսրայելի նախագահ Շիմոն Պերեսի հետ վիճելուց հետո Էրդողանը ցուցադրաբար լքել է խորհրդաժողովը։ Այս միջադեպը նշանավորեց Իսրայելի հետ բարեկամական հարաբերությունների վերջը, որը հակամարտության մեջ է Մերձավոր Արևելքի գրեթե բոլոր իսլամադավան երկրների հետ։
Թուրքիայի արտաքին քաղաքականության նոր կուրսի վերաբերյալ արևմտյան ԶԼՄ-ներում բանավեճեր են ծավալվել այն մասին, թե արդյոք տեղի է ունենում երկրի արտաքին քաղաքական առանցքի տեղաշարժը, թե, այլ կերպ ասած, հեռանում է արդյոք Թուրքիան արևմուտքից դեպի Մերձավոր Արևելք և Ասիա։ Նման մտավախություններն ավելի ու ավելի հաճախ են հայտնվում արևմտյան լրատվամիջոցներում, հատկապես այն պահերին, երբ ի հայտ են գալիս թուրք-իսրայելական նորանոր հակասություններ։ Սակայն ինքը՝ նախկին նախագահ Աբդուլահ Գյուլը, հերքել է այն պնդումները, թե Թուրքիան փոխել է իր արտաքին քաղաքական կողմնորոշումը։

«Զրո խնդիր» հարևանների հետ մի տերմին է, որը հաճախ օգտագործվում է Թուրքիայի նոր արտաքին քաղաքականությունը նկարագրելու համար։ «Փափուկ ուժը» դիտարկվում է որպես հատուկ օգտակար գործիք դրա անցկացման համար։

Թուրքիայի վարչապետ Ահմեդ Դավութօղլուն հաստատել է, որ Թուրքիայի անդամակցությունը ԵՄ-ին նախկինի պես ռազմավարական նպատակով է։

Քննադատություն
--------------

Ժամանակակից ռուս փիլիսոփա և քաղաքագետ Ալեքսանդր Դուգինն իր Ռուսաստանի Եվրասիական ռևանշը գրքում հանդես է եկել Էրդողանի քաղաքականության խիստ քննադատությամբ և կանխատեսել է նրա կառավարության արագ տապալումը և Թուրքիայի փլուզումը։ Նա նաև հայտարարել է, որ Թուրքիան, ըստ էության, պետք է տեղյակ լինի ԱՄՆ-ի արտաքին քաղաքականության, ինչպես Իսրայելի հետ կապերի խզումը կրում է ցուցադրական բնույթ։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Վերջին տարիներին վարչապետ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի չափավոր իսլամիստական կառավարությունը հեռացել է Եվրասիական մոդելից, որին նայում էին՝ չնայած Եվրասիական քեմալականների խմբի հետ կոշտ բախմանը։ «Էրգենեկոն»-ի գործի ընթացքում, որը հրահրվել էր ԿՀՎ-ի սադրիչների կողմից, հազարավոր քեմալականներ և եվրասիացիներ, այդ թվում՝ Թուրքիայի գլխավոր շտաբի բոլոր ղեկավարությունը, հեռացվել են պաշտոններից, և նրանցից շատերը բանտ են նետվել բոլոր օրենքների խախտման կեղծ մեղադրանքներով։ Էրդողանի այս Ատլանտյան և ամերիկամետ ալիքը ստացել է նեոօսմանական քաղաքականություն անվանումը և նշանակում էր Անկարայի նոր ինտեգրումը Մեծ Մերձավոր Արևելքի ամերիկյան նախագծին։ բայց նաև վտանգի տակ է դրել Թուրքիայի ամբողջականությունը՝ կառավարությանը հակադրելով բնակչության կեսը և նախադրյալներ ստեղծելով քրդական անջատողականության նոր ալիքի համար։ Երբ Էրդողանը Սիրիայում աջակցեց վահաբիթցի ամերիկամետ ծայրահեղականներին և Իսրայելի հետ բարիկադների մի կողմում հայտնվեց, ակնհայտ դարձավ, որ նա անցել է սահմանը, և որ Թուրքիան դատապարտված է։ Դա Մերձափնյա տարածքի տատանումը չէր Մերձափնյա (եվրասիականության) և ծովի միջև (ԱՄՆ-ն և նրա տարածաշրջանային ենթաիմպերիալիստական վստահված անձինք՝ Սաուդյան Արաբիան, Քաթարը, Իսրայելը, վահաբիտները և այլն), բայց միանշանակ է ատլանտիզմը, այսինքն՝ ուղղակի ինքնասպանության ուղին։ Էրդողանը հայտնվել է 2008 թվականի Սահակաշվիլիի կամ Յուշչենկոյի կարգավիճակում։ Նրա ռեժիմի անկմանը և Թուրքիայի փլուզմանը հաշված օրեր են մնացել։- Ալեքսանդր Դուգին |  |

Տես նաև
-------

* Բյուզանդիզմ
* Իսրայելա-թուրքական հարաբերություններ
* Օսմանիզմ
* Պանթյուրքիզմ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Kemal H. Karpat.* Studies on Ottoman Social and Political History: Selected Articles and Essays, BRILL, 2002, ISBN 978-90-04-12101-0, p. 524.
2. ↑  İstanbul Barosu’ndan AKP’li vekile çok sert tepki// Cumhuriyet Gazetesi
3. ↑  AKP’li vekil: Osmanlı'nın 90 yıllık reklam arası sona erdi // Cumhuriyet Gazetesi
4. ↑  "İslami Analiz". Արխիվացված է the original 2017 թ․ սեպտեմբերի 1-ին. Retrieved 2019 թ․ մարտի 2. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
5. ↑  *Barış Yarkadaş.* AKP’nin Osmanlı sevdası ve… Archived 2015-02-08 at the Wayback Machine. // Gerçek Gündem
6. ↑  *Uğur Dündar.* Yeniden Osmanlı hayalinin peşinden koşan AKP, felaketi yakaladı!.. // Sözcü Gazetesi
7. ↑  "Kılıçdaroğlu: AKP çökmüş Osmanlıcılığı ambalajlıyor" (in թուրքերեն). t24.com.tr. Retrieved 2016 թ․ հունվարի 15.
8. ↑  Murinson, Alexander (December 2009). *Turkey's Entente with Israel and Azerbaijan: State Identity and Security in the Middle East and Caucasus (Routledge Studies in Middle Eastern Politics)*. Routledge. p. 119. ISBN 0-415-77892-1.
9. ↑  Taspinar, Omer (September 2008). "Turkey's Middle East Policies: Between Neo-Ottomanism and Kemalism". Carnegie Endowment for International Peace. Retrieved 2010 թ․ հունիսի 5.
10. ↑  Sarah Rainsford (2009 թ․ հունվարի 16). "Turkey rallies to Gaza's plight". *BBC News*. Retrieved 2012 թ․ հունվարի 9.
11. ↑  «Turkey condemns Israel over deadly attack on Gaza aid flotilla».
12. ↑  «I am not a neo-Ottoman, Davutoğlu says» Archived 2013-10-25 at the Wayback Machine..
13. ↑  «Turkish PM storms off in Gaza row».
14. 1 2 3 4  Adem Palabıyık (2010 թ․ հունիսի 29). "Interpreting foreign policy correctly in the East-West perspective". *Today's Zaman*. Արխիվացված է the original 2010 թ․ հուլիսի 3-ին. Retrieved 2010 թ․ սեպտեմբերի 8.
15. ↑  «Claims of axis shift stem from ignorance, bad intentions, says Gül» Archived 2012-10-06 at the Wayback Machine..
16. ↑  "EU membership a strategic target for Turkey: PM Davutoğlu". DailySabah. Retrieved 2015 թ․ դեկտեմբերի 9.
17. ↑  А. Г. Дугин (2014). "Евразийский реванш России". `{{cite news}}`: Cite has empty unknown parameter: `|1=` (help)