**Ընտանեկան կյանքի իրավունք** բոլոր անհատների իրավունքն է՝ հարգելու իրենց հաստատված ընտանեկան կյանքը, ունենալ և պահպանել ընտանեկան հարաբերություններ։ Այս իրավունքը ճանաչված է մարդու իրավունքների մի շարք միջազգային փաստաթղթերում, ներառյալ՝ Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի 16-րդ հոդվածը, Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրի 23-րդ հոդվածը և Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 8-րդ հոդվածը։

Սահմանում
---------

Ընտանեկան կյանքի իրավունքը բոլոր անհատների իրավունքն է՝ հարգելու իրենց հաստատված ընտանեկան կյանքը, ունենալ և պահպանել ընտանեկան հարաբերություններ։ Այս իրավունքը ճանաչված է մարդու իրավունքների մի շարք միջազգային փաստաթղթերում, ներառյալ՝ Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի 16-րդ հոդվածը, Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրի 23-րդ հոդվածը և Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 8-րդ հոդվածը։

Ընտանիքի փոփոխվող հայեցակարգը պահանջում է սուբյեկտիվ սահմանում, թե ինչ է ենթադրում ընտանիքը։ Չկա վիճաբանություն, որ ամուսնու և կնոջ, չամուսնացած (դե ֆակտո) զուգընկերների, ծնողների և երեխաների, քույրերի ու եղբայրների և «մոտ հարազատների» հարաբերությունները, օրինակ՝ պապերի ու թոռների միջև, ներկայացնում են ընտանիքը, ինչպես պահանջվում է ընտանեկան կյանքի իրավունքով։ Մարտահրավեր կա, որտեղ ձևավորվել են ընտանեկան հարաբերությունների ժամանակակից ձևեր, որոնք օրենքը դեռևս հստակորեն չի ճանաչում : «Ընտանեկան կյանքի գոյությունը փաստացի հարց է» և սուբյեկտիվորեն որոշվում է յուրաքանչյուր փաստացի սցենարի ներքո : Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը հայտարարել է, որ երբ քննարկում է, թե ինչ են նշանակում ընտանեկան հարաբերություններ, դատարանը «անպայման պետք է հաշվի առնի հասարակության զարգացումները և սոցիալական, քաղաքացիական կարգավիճակի և հարաբերությունների հարցերի ընկալման փոփոխությունները, ներառյալ այն փաստը, որ գոյություն չունի միայն մեկ ճանապարհ կամ մեկ ընտրություն՝ ընտանիքի կամ անձնական կյանք վարելու և ապրելու ոլորտում»։ ՄԻԵԴ-ն առաջին անգամ ճանաչեց, որ միասեռական հարաբերությունները պատկանում են ընտանեկան կյանքի իրավունքին 2010 թվականին Շալկը և Քոպֆն ընդդեմ Ավստրիայի գործով։ Հաստատված ընտանեկան կապերը կարող են խզվել։

Կապ ամուսնության իրավունքի հետ
------------------------------

Մինեապոլիսի քաղաքային խորհրդի անդամներն ու աշխատակիցները երթ են անցկացնում 2012-ի Երկվորյակ քաղաքների հպարտության շքերթում:
Ամուսնության իրավունքը սերտորեն կապված է ընտանեկան կյանքի իրավունքի հետ, սակայն երկու իրավունքները նույնական չեն։ Ամուսնանալու իրավունքը հստակորեն նախատեսված է մարդու իրավունքների բոլոր փաստաթղթերում, ըստ էության, նախատեսելով, որ բոլոր մարդիկ իրավունք ունեն ամուսնանալու և ընտանիք կազմելու։ Ընտանեկան կյանքի իրավունքը հիմնականում վերաբերում է անհատի իրավունքին՝ ստեղծելու և պահպանելու իրենց ընտանեկան հարաբերությունները։ *X, Y* և *Z* ընդդեմ Միացյալ Թագավորության, գործերում պարզաբանվել է, որ այն իրավիճակում, երբ ամուսինը արտաքսվել է իր զուգընկերոջ պետությունից՝ իր քաղաքացիության պատճառով, ամուսնանալու իրավունքի խախտում չկա, քանի որ անձինք արդեն ամուսնացած են, և, հետևաբար, պետք է հաշվի առնել ընտանեկան կյանքի իրավունքը։

Խնդիրներ
--------

Հակամարտության հիմնական ոլորտը ծագում է պետությունների՝ իրենց սահմաններում մուտքն ու բնակությունը վերահսկելու կարողության և այն ազդեցության միջև, որն այդ վերահսկողությունն ունի անհատի ընտանեկան կյանքի իրավունքի վրա։ Միջազգային իրավունքի շրջանակներում ընդհանուր սկզբունքն է, որ պետությունն իրավունք ունի կարգավորելու իր սեփական տարածքում մուտքն ու բնակությունը։ Երբ վերահսկողության այս ուժը հանգեցնում է անհատի արտաքսմանը, դա կարող է հանգեցնել ընտանիքի հետ մնալու անհատի իրավունքի խախտմանը։ Այս կոնֆլիկտը տեղի է ունենում, երբ ներգաղթյալը հանդիսանում է նահանգի քաղաքացու ամուսինը, ծնողը կամ ազգականը, և պետությունը ցանկանում է հեռացնել կամ մերժել ներգաղթյալի մուտքը։ Երբ վիճարկումը ներկայացվում է դատարաններին կամ մոնիթորինգային մարմիններին, պետք է հավասարակշռություն սահմանվի ներգաղթի մասին օրենքները կիրառելու և հասարակական կարգը պահպանելու պետության իրավունքների և այն ազդեցության միջև, որ այդ օրենքների կիրառումը ազդեցություն կունենա անհատի ընտանեկան կյանքի իրավունքի վրա։ Ընդգծվել է, որ մոնիթորինգի մարմինների խնդիրն է ոչ թե «վերահսկել կառավարության ներգաղթի քաղաքականությունը, այլ ուսումնասիրել, թե արդյոք դիմողի՝ ընտանեկան կյանքը հարգելու իրավունքն ապահովվել է առանց խտրականության»։

Միջազգային գործիքներ
--------------------

Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի և՛ 16-րդ հոդվածը, և՛ Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրի 23-րդ հոդվածը հիմք են տալիս ընտանեկան կյանքի իրավունքին որպես մարդու հիմնարար իրավունք։

### Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիր

Էլեոնորա Ռուզվելտն իր ձեռքում պահում է մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը:
Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը (ՄԻՀՀ) ընդունվել է Միավորված ազգերի կազմակերպության Գլխավոր ասամբլեայի կողմից 1948 թվականի դեկտեմբերի 10-ին՝ հստակեցնելով բոլոր անհատների համընդհանուր իրավունքները՝ անկախ սուբյեկտիվ գործոններից։ Կարելի է ասել, որ ՄԻՀՀ-ն այժմ ներկայացնում է սովորութային միջազգային իրավունքը և որպես այդպիսին պետությունների համար իրավաբանորեն պարտադիր ուժ ունի։

Ընտանիքի իրավունքին վերաբերող համապատասխան դրույթը գտնվում է ՄԻՀՀ-ի 16-րդ հոդվածի 3-րդ մասում։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | 3.Ընտանիքը հասարակության բնական և հիմնարար միավորն է և ունի հասարակության և պետության պաշտպանության իրավունք |  |

### Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին դաշնագիր

Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագիրը (ՔՔԻՄԴ) ընդունվել է Միավորված ազգերի կազմակերպության Գլխավոր ասամբլեայի կողմից 1966 թվականի դեկտեմբերի 16-ին և ուժի մեջ է մտել 1976 թվականի մարտի 23-ին։ 2016 թվականի մայիսի դրությամբ ՔՔԻՄԴ-ի մասնակից 168 պետություններ կան, որոնք ուժի մեջ են դնում իրենց սահմաններում գտնվող անձանց քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքները։ ՔՔԻՄԴ-ի 17-րդ և 23-րդ հոդվածների 1-ին կետը վերաբերում է ընտանիքի իրավունքին.

Օրենք 17։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | 1. Ոչ ոք չպետք է ենթարկվի կամայական կամ անօրինական միջամտության իր անձնական կյանքին, ընտանիքին, տանը կամ նամակագրությանը, ինչպես նաև ապօրինի հարձակումների իր պատվի և հեղինակության վրա։
2. Յուրաքանչյուր ոք ունի օրենքով պաշտպանվելու իրավունք նման միջամտություններից կամ հարձակումներից։ |  |

Օրենք 23(1)։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | 1. Ընտանիքը հասարակության բնական և հիմնական միավորն է և ունի հասարակության և պետության պաշտպանության իրավունք։ |  |

Մարդու իրավունքների կոմիտեն նշել է, որ ընտանիքի և նրա անդամների պաշտպանությունը ուղղակիորեն և անուղղակիորեն երաշխավորված է նաև Դաշնագրի այլ հոդվածներով՝ ի լրացում 17-րդ և 23-րդ հոդվածների, ինչպես օրինակ՝ երեխայի պաշտպանությունը 24-րդ հոդվածով։

#### Նախադեպային իրավունք

Այս գործը հիմնված էր Հենդրիկ Ուինատայի և Սո Լան Լիի կողմից ՔՔԻՄԴ-ի 17, 23(1) և 24(1) հոդվածներով ներկայացված դիմումների վրա, որոնք պնդում էին, որ Ուինատայի և Լիի հեռացումը Ավստրալիայից, որտեղ նրանց դեռահաս որդին էր բնակվում, կհամարվի մարդու հիմնարար իրավունքների խախտում, մասնավորապես՝ ընտանիք ունենալու իրավունքի։ Ե՛վ Ուինատան, և՛ Լին անօրինական ապրում էին Ավստրալիայում և նրանց վտարում էր պետությունը։ Պնդվում էր, որ կա՛մ Ուինատայի և Լիի իրենց որդուց արտաքսման միջոցով, կա՛մ ամբողջ ընտանիքի Ինդոնեզիա հարկադրաբար տեղափոխելու միջոցով, միջամտություն կլինի ընտանիք ունենալու հիմնական իրավունքին, որը չի համապատասխանում պետության պաշտպանության պարտավորություններին։ Ավստրալիան պնդում էր, որ դիմումն անընդունելի է և անհամատեղելի ՔՔԻՄԴ-ի դրույթների հետ՝ ընդգծելով, որ ՔՔԻՄԴ-ն ապահովում է պաշտպանություն «միայն ընտանեկան կյանքի իրավունքի, այլ ոչ թե որոշակի երկրում ընտանեկան կյանքի իրավունքի»։ Մարդու իրավունքների կոմիտեի մեծամասնության տեսակետը հօգուտ Ուինատայի և Լիի համարեց, որ թեև անհատները կարող են իրավունք չունեն որոշել իրենց բնակության վայրը, պետությունները պարտավոր են պաշտպանել ՔՔԻՄԴ-ի շրջանակներում բոլոր իրավունքները։ Կոմիտեն ընդունեց իր տարածքում ներգաղթի նկատմամբ պետության վերահսկողության կարևորությունը, սակայն այդ հայեցողությունը «անսահմանափակ չէ»։ Համարվեց, որ Ուինատայի և Լիի արտաքսումը կհամարեր ՔՔԻՄԴ-ի 17-րդ և 23(1) հոդվածի խախտում։

Մինչ այս դեպքը, միջազգային պրակտիկան ցույց էր տալիս, որ պետությունները պետք է որոշեն, թե ով կարող է բնակվել իրենց տարածքում, նույնիսկ այն դեպքում, երբ 23-րդ հոդվածի խախտում կարող է տեղի ունենալ։ Կոմիտեի որոշումը այս դեպքում վիճարկում է այս ենթադրությունը՝ ցույց տալով, որ անհատի ընտանեկան կյանքի իրավունքը գերակայություն է ստանում իրենց տարածքում բնակությունը վերահսկելու պետությունների կարողությունից։

### Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների մասին դաշնագիր

Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների մասին միջազգային դաշնագիրը (ICESCR) նույնպես ընդունվել է Գլխավոր ասամբլեայի կողմից 1966 թվականի դեկտեմբերի 16-ին, սակայն այն ուժի մեջ չի մտել 1976 թվականի հունվարի 3-ին ստորագրման համար բացվելուց ինը տարի հետո։ Հոդված 10(1)-ը նախատեսում է ընտանիքի իրավունքը։

Եվրոպայում Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիան և Եվրոպական սոցիալական հռչակագիրը հանդես են գալիս որպես մարդու իրավունքների հիմնարար փաստաթղթեր։

### Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիա

Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի (ՄԻԵԴ) 8-րդ հոդվածում ասվում է.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | 1. Յուրաքանչյուր ոք ունի իր անձնական և ընտանեկան կյանքը, իր տունը և նամակագրությունը հարգելու իրավունք։
2. Հանրային մարմնի կողմից չպետք է լինի որևէ միջամտություն այս իրավունքի իրականացմանը, բացառությամբ այնպիսի միջամտության, որը համապատասխանում է օրենքին և <<անհրաժեշտ է ժողովրդավարական հասարակության մեջ>> ազգային անվտանգության, հանրային անվտանգության կամ տնտեսական բարեկեցության շահերից ելնելը երկրում, անկարգությունների կամ հանցագործությունների կանխարգելման, առողջության կամ բարոյականության պաշտպանության կամ այլոց իրավունքների և ազատությունների պաշտպանության համար։ |  |

Հոդվածը պետություններին պարտադրում է ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական պարտավորություններ. Պետությունից ոչ միայն պահանջվում է պաշտպանել իր ընտրողներին պետական իշխանությունների կողմից ընտանեկան կյանքին կամայական միջամտությունից, այլ նաև պետք է իր ներքին իրավական համակարգում ապահովի երաշխիքներ, որոնք թույլ են տալիս զարգացնել «նորմալ ընտանեկան կյանք»։ Հասկանալի է, որ 8-րդ հոդվածը վերաբերում է և՛ «օրինական», և՛ «ապօրինի» ընտանիքին՝ առանց Կոնվենցիայի երկու որակավորումների միջև տարբերությանը։

#### Նախադեպային իրավունք

Այս գործը ներառում էր երկրորդ բողոքարկումը ներքին գործերի նախարարության պետքարտուղարի որոշման դեմ, ըստ որի Է.Մ.-ն և նրա որդին Ա․Ֆ․-ն պետք է Մեծ Բրիտանիայից վերադառնան Լիբանան։ Է.Մ.-ի և Ա․Ֆ-ի հետ փախել էր Լիբանանից բռնի ամուսնությունից և արդյունքում ամուսնալուծությունից հետո։ Համաձայն Լիբանանի շարիաթի օրենքի՝ երեխայի ֆիզիկական խնամակալությունը պետք է փոխանցվի հորը կամ ընտանիքի արական սեռի անդամին, երբ երեխան լրանա յոթ տարեկանը։ Ա.Ֆ.-ն յոթ տարեկանից բարձր էր, և խնամակալության բոլոր իրավունքները կփոխանցվեին նրա հորը Լիբանան վերադառնալուց հետո։ Է.Մ.-ն պնդում էր, որ Միացյալ Թագավորության կողմից Լիբանան հարկադիր հեռացումը կհանգեցնի ինչպես իր, այնպես էլ Ա.Ֆ.-ի՝ ՄԻԵԴ-ի 8-րդ հոդվածով ընտանեկան կյանքի իրավունքի ուղղակի խախտման։ Դատարանը որոշեց, որ Է․Մ․-ի և նրա որդու տեղափոխումը Լիբանան կխախտի ինչպես Է.Մ.-ի, այնպես էլ ԱՖ-ի 8-րդ հոդվածի իրավունքները, և բավարարեց բողոքը։ Այս որոշումը նշանակալի է, որը ներկայացնում է 8-րդ հոդվածի առաջին հաջողված հայցը օտարերկրյա գործով։

### Եվրոպական սոցիալական հռչակագիր

Եվրոպական սոցիալական հռչակագիրը (խարտիան) Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի նմանակն է, որը նախատեսում է հիմնարար սոցիալական և տնտեսական իրավունքները Եվրոպայի խորհրդի պայմանագրով։ Հռչակագիրը նաև նախատեսում է ընտանիքի իրավունքը 16-րդ հոդվածի համաձայն՝ վերահաստատելով եվրոպական կողմերի հավատարմությունն այս իրավունքին․

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Հասարակության հիմնարար միավոր հանդիսացող ընտանիքի լիարժեք զարգացման համար անհրաժեշտ պայմանների ապահովման նպատակով պայմանավորվող կողմերը պարտավորվում են նպաստել ընտանեկան կյանքի տնտեսական, իրավական և սոցիալական պաշտպանությանը այնպիսի միջոցներով, ինչպիսիք են սոցիալական և ընտանեկան նպաստները, հարկային պայմանավորվածությունները, բնակարանների տրամադրումը, նպաստներ նոր ամուսնացածների համար և այլ համապատասխան միջոցներ։
Եվրոպական սոցիալական խարտիա, հոդված 16։ |  |

Այլ միջազգային փաստաթղթեր
-------------------------

### ԱՄՆ

Մարդու իրավունքների ամերիկյան կոնվենցիան մարդու իրավունքների տարածաշրջանային պայմանագիր է, որը նմանապես նախատեսում է ընտանեկան կյանքի իրավունքը՝ համաձայն 17(1) կանոնի՝

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | 1. Ընտանիքը հասարակության բնական և հիմնական միավորն է և իրավունք ունի պաշտպանվելու հասարակության և պետության կողմից։
Մարդու իրավունքների ամերիկյան կոնվենցիա։ |  |

### Աֆրիկա

Ընտանիքի և խոցելի խմբերի պաշտպանությունը սահմանվում է Մարդու և մարդկանց իրավունքների մասին Աֆրիկյան խարտիայի 18-րդ հոդվածում, որտեղ ասվում է.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | 1. Ընտանիքը հասարակության բնական միավորն ու հիմքն է։ Այն պաշտպանված է պետության կողմից, որը հոգ է տանում նրա ֆիզիկական առողջության և բարոյականության մասին։
2. Պետությունը պարտավոր է աջակցել այն ընտանիքին, որը հանդիսանում է համայնքի կողմից ճանաչված բարոյականության և ավանդական արժեքների պահապանը։ |  |

Մարդու և ժողովուրդների իրավունքների աֆրիկյան խարտիան ընդունվել է Աֆրիկյան միասնության կազմակերպության կողմից 1981 թվականին և ուժի մեջ է մտել 1986 թվականի հոկտեմբերի 21-ին

### Միացյալ Թագավորություն

Միացյալ Թագավորությունում ընտանեկան կյանքի իրավունքը «որակավորված իրավունք» է Մարդու իրավունքների մասին 1998 թ. օրենքի համաձայն։ Այս որակավորումը թույլ է տալիս պետական իշխանությանը միջամտել ընտանեկան կյանքի իրավունքին, եթե դա պաշտպանում է այլոց իրավունքները կամ ի շահ ավելի լայն համայնքի։ 2012թ. հուլիսի 9-ին Միացյալ Թագավորությունում ուժի մեջ են մտել ներգաղթի նոր կանոնները, որոնք ավելի մեծ նշանակություն են տալիս պետություններին՝ մուտքն ու բնակությունը վերահսկելու՝ ընտանեկան կյանքի անհատական իրավունքի համեմատ։ Ենթադրվում է, որ ներգաղթի կանոններով ընդունված որոշումները կխախտեն ՄԻԵԴ-ի 8-րդ հոդվածը միայն «իսկապես բացառիկ հանգամանքներում»։ Այս ենթադրությունը զգալիորեն սահմանափակում է անհատի՝ հաջողությամբ վիճարկելու այն որոշումները, որոնք նրանք կարծում են, որ խախտել են ընտանեկան կյանքի իրենց հիմնարար իրավունքը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Cvetic, Goran (1987). "Immigration Cases in Strasbourg: The Right to Family Life Under Article 8 of the European Convention". *International and Comparative Law Quarterly*. **36** (3): 650. doi:10.1093/iclqaj/36.3.647.
2. ↑  *Johnston v Ireland* (9697/82) ECHR 18 December 1986
3. ↑  *Berrehab v the Netherlands* (3/1987/126/177; 10730/84) ECHR 28 May 1988.
4. ↑  *Olsson v Sweden* (10465/83) ECHR 24 March 1988.
5. ↑  *Marckx v Belgium* 2 EHRR 330.
6. ↑  O'Donnell, Kath (1995). "The Unmarried Father and the Right to Family Life: *Keegan v. Ireland*". *Maastricht Journal of European and Comparative Law*. **2** (1): 85. doi:10.1177/1023263X9500200107. S2CID 219985690.
7. ↑  Melehi, Nadia (2014). "The right to family life free from discrimination on the basis of sexual orientation: the European and Inter-American perspectives". *American University International Law Review*. **29**: 954.
8. ↑  *Villianatos and Others v Greece* (29381/09 & 32684/09) [2013] ECHR (7 November 2013), at [84].
9. ↑  Cooper, Sarah Lucy (2011). "Marriage, Family, Discrimination & Contradiction: An Evaluation of the Legacy and Future of the European Court of Human Rights' Jurisprudence on LGBT Rights". *German Law Journal*. **12** (10): 1746–1763. doi:10.1017/S2071832200017545. S2CID 151203522.
10. ↑  Ivana Roagna "Protecting the right to respect for private and family life under the European Convention on Human Rights" (2012) Council of Europe Human Rights Handbooks, at 30.
11. ↑  European Convention on Human Rights, Article 12; American Convention on Human Rights, Article 17; International Covenant on Civil and Political Rights, Article 23(1); African Charter on Human and Peoples Rights, Article 18; Universal Declaration on Human Rights, Article 16; European Social Charter, Article 16; International Convention on Economic, Social and Cultural Rights, Article 10.
12. ↑  *X, Y & Z v United Kingdom* (GC) 22 April 1997.
13. ↑  Burchill, Richard (2003). "The Right to Live Wherever You Want? The Right to Family Life following the UN Human Rights Committee's Decision in *Winata*". *Netherlands Quarterly of Human Rights*. **21** (2): 225. doi:10.1177/016934410302100204. S2CID 151667933.
14. ↑  *Chahal v United Kingdom* (22414/93) [1996] ECHR 54 (15 November 1996), at [73].
15. ↑  Emmet Whelan "The right to family live v immigration control: the application of Article 8 of the European Convention on Human Rights in Ireland" (2006) Hibernian Law Journal 6, at 93.
16. ↑  Burchill, 2003, էջ 234
17. ↑  *Abdulaziz, Cabales and Balkandali v United Kingdom* (1985) 7 EHRR 471.
18. ↑  Daniel Moeckli, Sangeeta Shah and Sandesh Sivakumaran International Human Rights Law (2nd ed, Oxford University Press, United Kingdom, 2014) at 30.
19. ↑  Adam McBeth, Justine Nolan and Simon Rice The International Law of Human Rights (Oxford University Press, Australia, 2011) at 251.
20. ↑  "United Nations Treaty Collection". *treaties.un.org* (in անգլերեն). Արխիվացված է the original 2017 թ․ ապրիլի 8-ին. Retrieved 2020 թ․ նոյեմբերի 14.
21. ↑  Human Rights Committee "General Comment No 19 of 1990, Article 23" (1994) UN Doc HRI/GEN/1/Rev.1 at 28.
22. ↑  Burchill, 2003, էջ 227
23. ↑  Burchill, 2003, էջ 229
24. ↑  *Winata v Australia* Communication No. 930/2000 (16 August 2001) UN Doc. CCPR/C/72/D/930/2000 at 7.3.
25. ↑  Burchill, 2003, էջ 226
26. ↑  Adam McBeth, Justine Nolan and Simon Rice The International Law of Human Rights (Oxford University Press, Australia, 2011) at 258.
27. ↑  *Belgian Linguistics case (No. 2)* (1968) 1 EHRR 252, at 33[7].
28. 1 2  *Marckx v Belgium* 2 EHRR. 330, at [31].
29. ↑  Stephanie Palmer and A. T. H Smith "Protecting the Right to Respect for Family Life in "Foreign" Cases" (2009) The Cambridge Law Journal 68(3) at 498.
30. ↑  "European Social Charter and European Convention on Human Rights". *European Social Charter* (in բրիտանական անգլերեն). Retrieved 2020 թ․ նոյեմբերի 14.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիր
* Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիա
* Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագիր
* Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների մասին միջազգային դաշնագիր