Ազատության ջահը հնությունից Ստամբուլի հնագիտական թանգարաններում
**Նեգատիվ ազատություն,** ազատություն այլ մարդկանց միջամտությունից։ Բացասական ազատությունը հիմնականում կապված է արտաքին սահմանափակումներից և հակադրվում է դրական ազատությանը (սեփական ներուժն իրականացնելու համար իշխանություն և ռեսուրսներ ունենալը)։ Այս տարբերակումն առաջացել է Բենթամի շնորհիվ, հանրահռչակվել Է Գրինի և Գվիդո Դե Ռուջերոյի կողմից և ներկայումս առավել հայտնի է 1958 թվականին Եսայիա Բեռլինի «ազատության երկու հասկացությունները» դասախոսությամբ։

Ակնարկ
------

Սթենֆորդի փիլիսոփայության հանրագիտարանը նկարագրում է բացասական ազատությունը.

> Ազատության բացասական կոնցեպտը... առավել հաճախ ենթադրվում է ազատական ժողովրդավարական հասարակություններին բնորոշ սահմանադրական ազատությունների ազատական պաշտպանության մեջ, ինչպիսիք են տեղաշարժի ազատությունը, կրոնի ազատությունը և խոսքի ազատությունը, ինչպես նաև պետության հայրական կամ բարոյական միջամտության դեմ փաստարկներում։ Այն նաև հաճախ վկայակոչվում է մասնավոր սեփականության իրավունքի պաշտպանության համար, չնայած ոմանք վիճարկում են այն պնդումը, որ մասնավոր սեփականությունն անպայմանորեն ուժեղացնում է բացասական ազատությունը։
> 
>

Պատմություն
-----------

Ըստ Թոմաս Հոբսի ՝ «ազատ մարդն այն մարդն է, ում չի խանգարում անել այն բաները, որոնք նա կարող է անել իր ուժի և խելքի շնորհիվ» (Լևիաթան, Մաս 2, գլուխ XXI. այսպիսով, ազատությունը վերաբերում է իր բացասական իմաստով)։

Կլոդ Ադրիեն Հելվեցիուսը հստակ արտահայտել է հետևյալ միտքը. «ազատ մարդը նա է, ով շղթայված չէ, բանտարկված չէ և ստրուկի պես ահաբեկված չէ պատժի վախով։ Դա ազատության պակաս չէ, արծվի պես թռչելը կամ կետի պես լողալը չէ»։ Ավելին, Ջոն Ջեյը ֆեդերալիստական «ոչ» թերթում։ 2, ասվում էր, որ «չկա ավելի հստակ բան, քան կառավարության անփոխարինելի անհրաժեշտությունը, և հավասարապես անհերքելի է, որ երբ և ինչպես է այն ստեղծվել, ժողովուրդը պետք է զիջի նրան իր բնական իրավունքներից մի քանիսը, որպեսզի նրան օժտի անհրաժեշտ լիազորություններով»։ Ջեյի խոսքերի իմաստն ավելի լավ կլիներ արտահայտել՝ «բացասական ազատությունը» փոխարինելով «բնական իրավունքներով», քանի որ այստեղ փաստարկն այն է, որ օրինական կառավարության ուժը կամ հեղինակությունը մասամբ բխում է նրանից, որ մենք ընդունում ենք բացասական ազատության սահմանափակումները։

Գաղափարը, որը կանխատեսում էր բացասական և դրական ազատության տարբերությունը, Գ.Ֆ. Վ. Հեգելի «վերացական իրավունքի ոլորտն» էր (հետագայում՝ «իրավունքի փիլիսոփայության տարրերում»), որը ներկայացնում է այն, ինչ այժմ կոչվում է բացասական ազատություն, և դրա հետագա տարբերությունը «վերացական» և «դրական ազատություն» միջև։ «վերացական» և «դրական ազատություն»։

Անգլալեզու վերլուծական ավանդույթի մեջ բացասական և դրական ազատության միջև տարբերությունը ներմուծեց Եսայիա Բեռլինը 1958 թվականին իր «ազատության երկու հասկացությունները» դասախոսության մեջ։ Բեռլինի կարծիքով՝ այս տարբերությունը խորապես արմատավորված է քաղաքական ավանդույթի մեջ։ Ըստ Բեռլինի, «ազատությունը բացասական իմաստով ենթադրում է պատասխանել այն հարցին, թե «որն է այն տարածքը, որի շրջանակներում սուբյեկտին՝ անձին կամ անձանց խմբին, թույլատրվում է կամ պետք է թույլատրվի անել կամ լինել այն, ինչ նա ի վիճակի է անել կամ ով կարող է լինել՝ առանց այլ անձանց միջամտության»։ այս հարցի պատասխանը կարող է լինել»։ Բացասական ազատության սահմանափակումները դրվում են հենց անձի կողմից, այլ ոչ թե բնական պատճառներով կամ անգործունակությամբ։

Ֆրանկֆուրտի դպրոցի հոգեվերլուծաբան և հումանիստ փիլիսոփա Էրիխ Ֆրոմը նմանատիպ տարբերակում է դրել բացասական և դրական ազատության միջև 1941 թվականին իր «ազատության վախը» աշխատության մեջ, որը նախորդում է Բեռլինի էսսեին ավելի քան մեկ տասնամյակ։ Ֆրոմը տարբերություն է տեսնում ազատության երկու տեսակների միջև, որոնք առաջանում են մարդկության էվոլյուցիայի հետ մեկտեղ ՝ հեռու կենդանիների ստորին ձևերին Բնորոշ բնազդային գործունեությունից։ Ազատության այս ասպեկտը, պնդում է նա, «այստեղ օգտագործվում է ոչ թե «ազատության համար» դրական իմաստով, այլ «ազատության» բացասական իմաստով, այն է ՝ ազատություն մեկի գործողությունների բնազդային որոշումից»։ Այսպիսով, բացասական ազատությունը նշում է մարդկության սկիզբը՝ որպես սեփական գոյությունը գիտակցող տեսակ, որը զերծ է ցածրադիր բնազդներից։

Դրական և բացասական ազատության միջև տարբերությունը համարվում է հորինված որոշ սոցիալիստ և մարքսիստ քաղաքական փիլիսոփաների կողմից, ովքեր պնդում են, որ դրական և բացասական ազատությունը գործնականում չի տարբերվում, կամ որ մեկը չի կարող գոյություն ունենալ առանց մյուսի։ Չնայած նա ոչ սոցիալիստ է, ոչ էլ մարքսիստ, Բեռլինը պնդում է։

> Այստեղից հետևում է, որ անհրաժեշտ է սահման գծել մասնավոր կյանքի ոլորտի և պետական իշխանության ոլորտի միջև։ Որտեղ այն պետք է անցկացվի, դա վեճի, նույնիսկ սակարկության հարց է։ Մարդիկ հիմնականում փոխկապակցված են, և ոչ մի մարդկային գործունեություն այնքան ամբողջովին մասնավոր չէ, որ որևէ կերպ չխանգարի այլ մարդկանց կյանքին։ «Pike-ի համար ազատությունը մահ է minnow-ի համար», ոմանց ազատությունը պետք է կախված լինի ուրիշների զսպվածությունից։
> 
> 

Օբյեկտիվ մտածող Տիբոր Մաչանը պաշտպանում է բացասական ազատությունը, քանի որ «անհրաժեշտ է բարոյական ընտրության և, հետևաբար, մարդու բարգավաճման համար»՝ պնդելով, որ այն «ապահովված է, երբ մարդկային համայնքի առանձին անդամների կյանքի, կամավոր գործողությունների (կամ վարքի ազատության) և սեփականության իրավունքները համընդհանուր հարգվում են, հարգվում են, և պաշտպանվում է»։ Մաչանը պնդում է, որ «ազատությունն այն է, երբ մարդը պետք է ազատ լինի, քանի որ նա»։

Ըստ Չարլզ Թեյլորի, ազատությունը նշանակում է, որ կարողանաս անել այն, ինչ ուզում ես, առանց արտաքին խոչընդոտների։ Այս հայեցակարգը քննադատության է ենթարկվել չափազանց պարզեցված լինելու և անհատական ինքնաիրացման կարևորությունը հաշվի չառնելու համար։ Այսպիսով, նա առաջարկում է, որ բացասական ազատությունը ոչ այլ ինչ է, քան փիլիսոփայական տերմին, և որ իրական ազատությունը ձեռք է բերվում, երբ հաշվի են առնվում նաև զգալի սոցիալական և տնտեսական անհավասարությունները։ Նա առաջարկեց դիալեկտիկական դրական ազատությունը՝ որպես միջոց ՝ ինչպես բացասական, այնպես էլ դրական ազատություն ձեռք բերելու՝ հաղթահարելով մեզ բաժանող անհավասարությունները։ Ըստ Թեյլորի, դրական ազատությունը սեփական նպատակներին հասնելու ունակությունն է, մինչդեռ բացասական ազատությունը ուրիշների միջամտությունից ազատությունն է։

Ի հակադրություն իշխանության անհրաժեշտության
-------------------------------------------

Հոբսը և Լոկը առաջարկում են երկու ազդեցիկ և ներկայացուցչական լուծումներ՝ ազատության ցանկությունը հաշտեցնելու իշխանության ընկալվող կարիքի հետ։ Որպես ելակետ, նրանք համաձայն են, որ անհրաժեշտ է գծել մի գիծ և հստակ ուրվագծել մի տարածք, որտեղ բոլոր մարդիկ կարող են անխոչընդոտ գործել ըստ իրենց ճաշակի, ցանկությունների և հակումների։ Այս գոտին սահմանում է անձնական ազատության Սուրբ տարածքը։ Բայց նրանք հավատում են, որ ոչ մի հասարակություն անհնար է առանց որևէ իշխանության, որտեղ իշխանության ենթադրյալ նպատակն է կանխել տարբեր նպատակների միջև բախումները և այդպիսով սահմանազատել սահմանները, որտեղ սկսվում և ավարտվում է յուրաքանչյուր անհատի ազատության գոտին։ Այն, ինչում Հոբսը և Լոկը տարբերվում են, գոտու երկարությունն է։ Հոբսը, ով բավականին բացասական տեսակետ ուներ մարդկային էության վերաբերյալ, պնդում էր, որ ուժեղ ուժ է անհրաժեշտ մարդկանց բնորոշ վայրի, անսանձ և արատավոր ազդակները զսպելու համար։ Միայն հզոր իշխանությունը կարող է վախի մեջ պահել անարխիայի մշտական և միշտ վերահաս վտանգը։ Մյուս կողմից, Լոկը կարծում էր, որ մարդիկ, ընդհանուր առմամբ, ավելի բարի են, քան չար, և, համապատասխանաբար, անհատական ազատության ոլորտը կարող է բավականին լայն մնալ։

Լոքը մի փոքր ավելի երկիմաստ էր, քան Հոբսը, քանի որ չնայած ազատության նրա հայեցակարգը հիմնականում բացասական էր (չմիջամտելու առումով), նա առանձնանում էր նրանով, որ պահպանում էր Ազատության Հանրապետական ավանդույթը ՝ մերժելով այն գաղափարը, որ մարդը կարող է ազատ լինել ուրիշի կամայական իշխանության ներքո։

> Այս *ազատությունը* բացարձակ, կամայական իշխանությունից այնքան անհրաժեշտ է մարդու պահպանման համար և սերտորեն կապված է նրա հետ, որ նա չի կարող բաժանվել դրանից այլ կերպ, քան այն, ինչը նրան զրկում է միասին ապրելուց և ապրելուց. քանի որ մարդը, ով չունի իշխանություն իր սեփական կյանքի վրա, չի կարող պայմանագրով կամ իր սեփական համաձայնությամբ, ստրկացնել իրեն որևէ մեկին և չհանձնել իրեն ուրիշի բացարձակ, կամայական իշխանության ներքո, որպեսզի զրկվի Ոչ ոք չի կարող ավելի շատ իշխանություն տալ, քան ինքն ունի, նա, ով չի կարող խլել իր սեփական կյանքը, չի կարող ուրիշին իշխանություն տալ դրա վրա։ Իսկապես, նա, ով իր մեղքով կորցրել է իր կյանքը ՝ կատարելով մահվան արժանի որևէ արարք.նա, ում Նա զրկել է դրանից, կարող է (երբ նա իր իշխանության մեջ է) հետաձգել դրա ստացումը և օգտագործել այն իր ծառայության համար, և նա դրանով ոչ մի վնաս չի պատճառի նրան. քանզի երբ նա հայտնաբերում է, որ իր ստրկության դժվարությունները գերազանցում են իր կյանքի արժեքը, իր իշխանության մեջ, դիմադրելով իր Տիրոջ կամքին։
> 
>

Միապետության օրինակ
-------------------

Թոմաս Հոբսի «Լևիաթանը» նկարագրում է միապետության վրա հիմնված համագործակցությունը, որին քաղաքացիները զիջել են իրենց իրավունքները։ Նրա պնդման հիմնական պատճառը, որ այս համակարգը ամենաիդեալն էր, ավելի շատ կապված է կարգուկանոնի և կառավարման հեշտության արժեքի հետ։ Միապետությունը հոգ է տանում իր հպատակների մասին, և նրա հպատակները զբաղվում են իրենց առօրյա կյանքով ՝ առանց կառավարության հետ շփվելու։

> Ես թույլ եմ տալիս և հրաժարվում եմ այս անձին կամ մարդկանց այս հավաքին ինձ ղեկավարելու իմ իրավունքից Այս պայմանով, որ դուք հրաժարվում եք դրա նկատմամբ ձեր իրավունքից և թույլ եք տալիս նրա բոլոր գործողությունները նույն կերպ։ ես թույլ եմ տալիս և հրաժարվում եմ այս անձի կամ մարդկանց այս հավաքին ինձ ղեկավարելու իմ իրավունքից. որ դուք հրաժարվում եք նրա նկատմամբ ձեր իրավունքից և թույլ եք տալիս
> 
> 
> Ինքնիշխանն ունի տասներկու հիմնական իրավունքներ։
> 
> 
> 1. քանի որ հետագա դաշնագիրը չի կարող չեղարկել նախորդը, սուբյեկտները չեն կարող (օրինականորեն) փոխել կառավարման ձևը։
> 2. քանի որ համագործակցությունը կազմող դաշնագիրն այն է, որ հպատակները ինքնիշխանին իրավունք են տալիս գործել իրենց անունից, ինքնիշխանը ոչ մի կերպ չի կարող խախտել դաշնագիրը.և, հետևաբար, հպատակները երբեք չեն կարողանա պահանջել դաշնագրից ազատում ինքնիշխանի գործողությունների պատճառով։
> 3. ինքնիշխանի ընտրությունն իրականացվում է (տեսականորեն) ձայների մեծամասնությամբ.փոքրամասնությունը համաձայնել է պահպանել այս կանոնը։
> 4. յուրաքանչյուր հպատակ ինքնիշխան արարքների հեղինակ է, հետևաբար, ինքնիշխանը չի կարող վնասել իր հպատակներից որևէ մեկին և չի կարող մեղադրվել անարդարության մեջ։
> 5. Ելնելով դրանից՝ հպատակները չեն կարող արդարացիորեն մահապատժի ենթարկել ինքնիշխանին։
> 6. քանի որ համագործակցության նպատակը խաղաղությունն է, և ինքնիշխանն իրավունք ունի անել այն ամենը, ինչ անհրաժեշտ է համարում խաղաղությունն ու անվտանգությունը պահպանելու և տարաձայնությունները կանխելու համար, Հետևաբար, ինքնիշխանը կարող է դատել, թե որ կարծիքներն ու վարդապետությունները զզվանք են առաջացնում.ում պետք է թույլ տրվի խոսել շատ մարդկանց առջև. և ով պետք է ուսումնասիրի բոլոր գրքերի վարդապետությունները նախքան դրանց հրապարակումը։
> 7. սահմանել քաղաքացիական իրավունքի և սեփականության նորմերը։
> 8. դատավոր լինել բոլոր հարցերում։
> 9. պատերազմ և խաղաղություն վարել այնպես, ինչպես նա հարմար է համարում, և ղեկավարել բանակը։
> 10. ընտրել խորհրդականներ, նախարարներ, մագիստրոսներ և պաշտոնյաներ։
> 11. հարստությամբ և պատիվներով պարգևատրելու համար. կամ պատժել մարմնական կամ դրամական պատժի կամ անպատվության միջոցով։
> 12. սահմանել պատվի օրենքները և արժեքների սանդղակը։
> 

Հոբսը միանշանակ մերժում է իշխանությունների տարանջատման գաղափարը, մասնավորապես այն ձևը, որը հետագայում կդառնա իշխանությունների տարանջատում Միացյալ Նահանգների Սահմանադրության համաձայն։ Մաս 6-ը, թերևս, նրա փաստարկի թերագնահատված առանձնահատկությունն է, որն ակնհայտորեն պաշտպանում է մամուլի գրաքննությունը և խոսքի ազատության իրավունքների սահմանափակումները, եթե ինքնիշխանը դրանք ցանկալի է համարում կարգուկանոն պահպանելու համար։

Լևիաթանի ավելի սերտ ուսումնասիրությունից պարզ է դառնում, որ նա կարծում էր, որ հասարակության մեջ մարդը պետք է ազատությունը զիջի ինքնիշխանին։ Հարցը, թե արդյոք այս ինքնիշխանը բացարձակ միապետ է, թե կառավարման այլ ձև, բաց է թողնվել քննարկման համար։ Նա բացարձակ միապետ համարեց որպես բոլոր տարբերակներից լավագույնը ՝ գրելով։

> 
> Քանզի, ինչպես Տեր չունեցող մարդկանց մեջ կա յուրաքանչյուր մարդու հավերժական պատերազմ իր հարևանի դեմ. չկա ժառանգություն, որը կարող է փոխանցվել որդուն կամ ակնկալել հորից. չկա գույքի կամ հողի սեփականության իրավունք. չկա անվտանգություն. բայց կա յուրաքանչյուր անհատի լիակատար և բացարձակ ազատություն. այնպես որ և պետություններում, և պետություններում, որոնք կախված չեն միմյանցից, Յուրաքանչյուր պետություն, և ոչ թե յուրաքանչյուր անհատ, ունի բացարձակ ազատություն ՝ անելու այն, ինչ հարմար է համարում, այսինքն՝ այն ինչ այդ անձը կամ այն ներկայացնող ժողովը համարում է ամենակարևորը՝ նպաստելով նրանց տիրոջը։
> 
> 
>

Տես նաև
-------

* Փոխադարձ ազատություն
* Ոչ ագրեսիայի սկզբունք
* Իրական ազատություն

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  E.J. Cottrill, "Novel Uses of the Charter Following Dore and Loyola", 2018 56:1 Alberta Law Review 73 at 74, note 7
2. 1 2  Carter Ian (2022 թ․ մարտի 22)։ «Positive and Negative Liberty»։ in Zalta Edward N.։ *The Stanford Encyclopedia of Philosophy*։ Metaphysics Research Lab, Stanford University – via Stanford Encyclopedia of Philosophy
3. ↑  Cf. Cohen, G. A. 1991, *Capitalism, Freedom and the Proletariat*.
4. ↑  George Klosko, *History of Political Theory: An Introduction: Volume II: Modern* (2nd ed.), Oxford University Press, 2013, p. 465: "we should note that Hegel's realization of the distance between his own and the traditional liberal conception of freedom, which he calls "abstract freedom," is clear in his embrace of positive freedom [in *PR* §149A".
5. ↑  Eric Lee Goodfield, *Hegel and the Metaphysical Frontiers of Political Theory*, Routledge, 2014: "Hegel's collective vision of positive liberty in and through *Sittlichkeit* is reduced to no more than the "mischief" and "mystification" of an amoral, regressive and anti-liberal political vision."
6. 1 2  Berlin, I. (1958). "Two Concepts of Liberty." In Isaiah Berlin (1969): *Four Essays on Liberty*. Oxford: Oxford University Press.
7. ↑  Erich Fromm, *The Fear of Freedom* (London: Routledge & Kegan Paul Ltd. 1966):26.
8. ↑  Charles Taylor, "What’s Wrong With Negative Liberty", in *Philosophy and the Human Sciences: Philosophical Papers*, vol. 2 (Cambridge: Cambridge University Press, 1985), 211–229.
9. ↑  «John Locke: *Second Treatise of Civil Government*, Chapter 4»
10. ↑  Thomas Hobbes, *The English Works*, vol. III (*Leviathan*). 1651: Part 1, Ch. XIX

Գրականություն
-------------

* Isaiah Berlin, *Freedom and its Betrayal*, Princeton University Press, 978-0691114996. 2003.

Արտաքին հղումներ
----------------

* *Positive and Negative Liberty* from the Stanford Encyclopedia of Philosophy