Նապաստակը, փղերի արքան և լուսնի արտացոլանքը առվակի մեջ։ «Քալիլա և Դիմնայի», Սիրիական նկարազարդում, 1354
Շնագայլ Դիմնան, որ փորձում է խորամանկել Առյուծ արքային։ 1426 թվականի պարսկական մի ձեռագրից (Հերաթ)
**«Պանչատանտրա»** (սանսկրիտ՝ पञ्चतन्त्र, բառացիորեն՝ «Հինգ գիրք», «Հինգ ձեռնարկ» կամ «Հինգ ուղեցույց»), սանսկրիտ պատմողական արձակի հուշարձան։ Կազմվել է մոտավորապես III—IV դարերում, ունի վաղնջական բանահյուսական ակունքներ։ «Պանչատանտրայի» ամենավաղ պահպանված սանսկրիտ ձեռագիրը թվագրվում է XI դարով։ Հեղինակը, գրքի ստեղծման պատմությունը, նրա «բանահյուսականության» և «գրական մշակման» աստիճանը ցայժմ գիտական որոշակի լուծում չի ստացել։ Ավանդույթն իբրև հեղինակ հիշատակում է ոմն բրահման Վիշնուշարմանի (Վիշնու Շարման), ով ապրելիս է եղել V—VI դարերում, և ով ոմն ռաջայի ՝ պետությունը իմաստնորեն կառավարել սովորեցնելու խնդրանքով կազմել է այս ուսուցողական պատմություններով այլաբանական ժողովածուն։ Այն հիմնված է վաղնջագույն բանավոր ավանդույթների վրա, ներառյալ «կենդանիների մասին առակները, որոնք այնքան հին են, որ ընդունակ ենք պատկերացնել», ինչպես նաև բուդդհիստական Ջատակա պատմվածքները։

«Պանչատանտրան» բաժանվում է հինգ տանտրա-պատմությունների, որոնք միավորված են շուրջանակի կոմպոզիցիաներով։ Ընդ որում՝ յուրաքանչյուր տանտրա նմանապես բովանդակում է նրբերված բանաստեղծական պատմություններից (ինչը տեղիք է տվել որոշ հետազոտողների այն համարել նաև պոետական անթոլոգիա)։ «Պանչատանտրայի» մեջ հերոսները կենդանիներն են, որոնց հանրույթներն ու բարքերը մարդկայինի պատճենումն են։ Իբրև պատմողներ հանդես են գալիս շնագայլեր Կարատական և Դամանական։ Հինգ տանտրաները կրում են հետևյալ անվանումները՝

* **«Ընկերության կորուստը»** (բովանդակում է 22 պատմվածք), मित्रभेद (*Mitra-bheda*)
* **«Ընկերների ձեռքբերումը»** (7),) मित्रलाभ или मित्रसंप्राप्ति (*Mitra-lābha կամ Mitra-samprāpti*)
* **«Պատմություն ագռավների և բվերի պատերազմի մասին»** (17), काकोलुकीयम् (*Kākolūkīyam*)
* **«Ձեռքբերումների վախճանը»** (12) लब्धप्रणाश (*Labdhapraṇāśam*)
* **«Անխոհեմ արարքները»** (15). अपरीक्षित कारक (*Aparīkṣitakārakaṃ*)

«Պանչատանտրայի» բովանդակությունը պատմողական ոճով կառավարչի առջև ծառացած բարդ իրավիճակների քննարկումն է։ Նպատակը ազնվազարմ տոհմերի երիտասարդ ներկայացուցիչներն լավ սանսկրիտ և դիվանագիտություն սովորեցնելն է.

Սյուժեների բանահյուսական բնույթը, պարզությունն ու զվարճալի ձևը ապահովել են «Պանչատանտրայի» բացառիկ լայն տարածվածությանը։." Ըստ այդմ «այն Հնդկաստանի ամենահաճախ թարգմանված ստեղծագործությունն է»։ Գիտությանը հայտնի առաջին՝ (փահլևի) թարգմանությունն իրականացվել է 570 թվականին Իրանում՝ սասանյան Խոսրով I Անուշիրվան արքայի ցուցումով, բայց որը չի պահպանվել։ VIII դարի կեսերին իրականացվում է արաբերեն թարգմանությունը՝ պարսիկ գրող Իբն-ալ-Մուքաֆֆայի կողմից. Այն վերնագրված էր «Քալիլա և Դիմնա» (պարս.՝ کلیله و دمنه, արաբ․՝  كليلة و دمنة‎‎; պատմող կենդանիների անուններով) և այդ անունով էլ ողջ Մերձավոր և Միջին Արևելքում ճանաչվում։ Բյուզանդիայում, իսկ ապա և սլավոնական երկրներում «Պանչատանտրան» հայտնի է Սիմեոն Սիփայի թարգմանությամբ (1081), որտեղ կենդանիները հայտնի են Ստեֆանիտ և Իխնիլատ անուներով։ XIII դարում հայտնվում են իսպանական անանուն թարգմանությունը, ռաբբի Իոէլի հրեական թարգմանությունը, Յոհան Կապուանացու լատիներեն թարգմանությունը, որն էլ հիմնականում ընկած է գերմաներեն (1265 թվականից ոչ վաղ), իսպաներեն և իտալերեն տարբերակի հիմքում։ Ընդհանուր առմամբ զանազան տարբերակներով և թարգմանություններով այն հաշվվում է ավելի քան 200-ի՝ 60 լեզուներով։

Տե՛ս նաև
--------

* Թափառող սյուժե
* Ասքերի օվկիանոս
* Վեպ աղվեսի մասին
* Ստեֆանիտ և Իխնիլատ
* Հիտոպադեշա
* Շուկասապտատի

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Jacobs 1888
, Introduction, page xv; Ryder 1925
, Translator's introduction, quoting Hertel: "that the original work was composed in Kashmir, about 200 B.C. At this date, however, many of the individual stories were already ancient."
2. ↑  Doris Lessing, *Problems, Myths and Stories* Archived 2016-05-09 at the Wayback Machine. *London: Institute for Cultural Research Monograph Series No. 36, 1999, p 13*
3. ↑  Jataka tales#cite note-7
4. ↑  *Р. Шор* Панчатантра // Литературная энциклопедия: В 11 т. — [М.], 1929—1939. Т. 8. — 1934 — Стб. 437—438.
5. ↑  Edgerton 1924, էջ. 3
. "reacht" and "workt" have been changed to conventional spelling.
6. ↑  Introduction, Olivelle 2006
, quoting Edgerton 1924
.

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Մեծ կատալոնական · Մեծ Յուժակովի · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 90765344 · BNE: XX3988542 · BNF: 120115008 · GND: 4252628-0 · LCCN: n82004995, no2009051025 · NUKAT: 2005060457 t 2005060457 · SUDOC: 028238206 · VIAF: 195070997 · WorldCat VIAF: 195070997 |

 |

 |