Կաթարևուսան 19-րդ դարի վերջի աթենական թերթում:
**Կաթարևուսա** (հուն․՝ καθαρεύουσα - «մաքուր»), հունարենի ավանդական տարբերակ, որը 19-20-րդ դարերում Հունաստանում եղել է պետության, հասարակական կյանքի և գրականության հիմնական լեզուն։

Պատմություն
-----------

19-րդ դարի սկզբում, երբ Հունաստանի Օսմանյան կայսրությունից անջատվելու և ազգային հունական պետության հեռանկար էր առաջացել, հարց էր ծագել, թե ինչ պաշտոնական լեզու կլինի այնտեղ։ Կաթարևուսան, որպես այդ հարցի պատասխան, ենթադրում էր հունարենն ազատել փոխառություններից և նրա մեջ ավելացնել հնամենի ոճ։ Դա հունարեն լեզվի բնական ձևի՝ դիմոտիկայի (հուն․՝ δημοτική - «ազգային») օգտագործման և հին հունարենին անցում կատարելու միջև ընկած ժամանակն էր։

Այս մոտեցման հիմնական գաղափարախոսներից մեկը Ադամանտիոս Կորաիսն էր, որը կարծում էր, որ հունարենը փչացել է օսմանյան տիրապետության ընթացքում և անտիկ օրինակով ուղղման կարիք ուներ։ Նրա «մաքրված» լեզվի տարբերակը նման էր նրա այլ ժամանակակիցների առաջարկներին, սակայն ավելի հետևողական էր և ավելի էր համապատասխանում դիմոտիկայի շարահյուսությանը։ Միևնույն ժամանակ Կորաիսը առաջարկում էր լեզվի մեջ վերադարձնել ինչքան հնարավոր է շատ հնեցված կառույցներ, ինչպիսին է անորոշ դերբայը, որը այդ ժամանակ վերացել էր հունարենից։

Կաթարևուսի առանձնահատկություններ
--------------------------------

Ընդհանուր առմամբ կաթարևուսին բնորոշ է բառապաշարի փոխարինում (հատկապես փոխառված), օրինակ՝ թուրքերենից, սակայն կան բառեր, որոնք վերցվել են անմիջապես հին հունարենից կամ առաջացել են դրա հիման վրա, օրինակ՝ *ὕδωρ* *νερό* բառի փոխարեն - *ջուր*, *ἰχθύς* *ψάρι* բառի փոխարեն - *ձուկ*, *χρηματοκιβώτιον* *κάσσα* բառի փոխարեն - *չհրկիզվող պահարան*, *ἀδιέξοδον* *τυφλοσόκακο* բառի փոխարեն - *փակուղի*։ Նոր հասկացությունների համար ստեղծվում էր պատճենում՝ *πόλεμος ἀστραπῆς* *կայծակնային պատերազմ*, *διαστημόπλοιον* *տիեզերանավ*, և այլն։ Այդ նոր բառերից շատերը փոխառվել են դիմոտիկայի կողմից, իսկ պատճենումը նոր հունարենում շարունակվում է մինչ օրս՝ *Διαδίκτυο* *համացանց*, *ἱστοσελίδα* *կայքէջ*։

Կաթարևուսի որոշ քերականական առանձնահատկություններ՝

* Տրական հոլով
* Ներգործական սեռի հոլովված դերբայներ
* *-ν* տառով վերջավորությունները գոյականների եզակի թվի հայցական հոլովում,
* *-ον* վերջավորությունները չեզոք սեռի գոյականներում և ածականներում (դիմոտիկայում՝ *-ο*),
* *-ως* վերջավորություններով մակբայներ (դիմոտիկայում՝ *-α*),
* Հնացված նախդիրների օգտագործումը, օրինակ՝ *εἰς* *մեջ, վրա*, *πρό* *առաջ*,
* Տարբերություններ բայական պարադիգմաներում և այլն։

Մերօրյա օգտագործում
-------------------

Հելլադական ուղղափառ եկեղեցին և այլ հունական եկեղեցիներ մինչ օրս կաթարևուսան օգտագործում են պաշտոնական հաղորդակցություններում։

Տես նաև
-------

* Հունարեն
* Դիմոտիկա

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Adamantios Korais, Αδελφική Διδασκαλία, pages 3sq.
2. ↑  Stavro Skendi (April 1975)։ «Language as a Factor of National Identity in the Balkans of the Nineteenth Century»։ *Proceedings of the American Philosophical Society* **119** (2): 186–189։ JSTOR 986634
3. ↑  Argyropoulou, Christina (2015): Γλώσσα και εξουσία μέσα από ποικίλα κείμενα στην καθαρεύουσα και τη δημοτική μορφή της ελληνικής γλώσσας. *Έρκυνα: Επιθεώρηση Εκπαιδευτικών* 7: 52–69.

Գրականություն
-------------

* A Companion to the Ancient Greek Language / Под ред. Egbert J. Bakker. — Wiley-Blackwell, 2010. — С. 564—587. — 696 с. — ISBN 978-1-4051-5326-3
* *Robert Browning.* Medieval and Modern Greek. — Cambridge University Press, 1983. — С. 100—118. — 164 с. — ISBN 0-521-29978-0
* *Geoffrey Horrocks.* Greek: A History of the Language and Its Speakers. — Wiley-Blackwell, 2010. — С. 438—470. — 524 с. — ISBN 978-1-4051-3415-6

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |

 |