**Շտրասերիզմ** (գերմ.՝ *Strasserismus* կամ *Straßerismus*) նացիոնալ-սոցիալիզմի ուղղություն, որն աջակցում է հակակապիտալիզմին, հակագլոբալիզմին, հատուկ «գերմանական» սոցիալիզմին, համաեվրոպական ազգայնականությանը եվրոպական և ազգային վերածննդի համար։ Գաղափարախոսությունն իր անունը ստացել է Գրեգոր և Օտտո ազգանուններից՝ երկու եղբայրներ, ովքեր ստեղծել են այս ուղղությունը։

Օտտո Շտրասերn, ով դեմ էր Ադոլֆ Հիտլերի տեսակետներին քաղաքական նկատառումներից ելնելով, 1930 թվականին վտարվեց նացիստական կուսակցությունից և աքսորվեց Չեխոսլովակիա, Մինչդեռ Գրեգոր Շտրասերը սպանվեց նացիստական Գերմանիայում 1934 թվականի հունիսի 30-ին Երկար դանակների գիշերվա ընթացքում։ Շտրասերիզմը շարունակում է մնալ ակտիվ դիրքորոշում հետպատերազմյան գլոբալ նեոնացիզմի շրջանակներում։

Շտրասերների ընտանիքում կար հինգ երեխա՝ Գրեգորը, Օտտոն, Պոլը, Օլգան և Անտոնը։ Հայրն աշխատել է տեղի դատարանի գրասենյակում։ Նա հաճույք էր ստանում ազատ ժամանակ զբաղվելով տնտեսագիտության և պատմության ուսումնասիրությամբ, ինչը հանգեցրեց բազմաթիվ գրքերի, որոնք նա հրատարակել է 19-րդ դարի վերջին՝ Պոլ Վեգեր կեղծանունով։ Նրա գրեթե բոլոր աշխատանքները լույս են տեսել «Նոր ուղի» գրքաշարում։

Շտրասեր եղբայրներ
-----------------

##### Գրեգոր Շտրասեր

Գրեգոր Շտրասերը (1892-1934) իր կարիերան սկսեց ծայրահեղ ազգայնական քաղաքականության մեջ՝ միանալով Freikorps-ին Առաջին համաշխարհային պատերազմում ծառայելուց հետո։ Շտրասերը մասնակցեց Կապպյան պուտչին և ստեղծեց իր սեփական völkischer Wehrverband-ը («Ժողովրդական պաշտպանության միություն»), որն էլ ներառեց նացիստական կուսակցության մեջ 1921 թվականին։ Ի սկզբանե Ադոլֆ Հիտլերի հավատարիմ կողմնակիցը հանդիսանալով, նա մասնակցեց գարեջրի խռովությանը և մի շարք բարձր պաշտոններ զբաղեցրեց նացիստական կուսակցությունում։ Այնուամենայնիվ, Շտրասերը շուտով դարձավ կուսակցության արմատական թևի ուժեղ ջատագովը՝ պնդելով, որ ազգային հեղափոխությունը պետք է ներառի նաև աղքատության դեմ պայքարի վճռական գործողություններ և պետք է ձգտի ստանալ բանվոր դասակարգի աջակցությունը։ Ադոլֆ Հիտլերի իշխանության գալուց հետո Էռնստ Ռեմը, որը ղեկավարում էր Sturmabtailung-ը (SA), որն այն ժամանակ նացիստական կուսակցության ամենակարևոր ռազմականացված թևն էր, կոչ արեց երկրորդ հեղափոխության, որի նպատակն էր էլիտաներին դուրս բերել վերահսկողությունից։ Դրան դեմ էին գերմանական պահպանողական շարժումը, ինչպես նաև որոշ նացիստներ, ովքեր նախընտրում էին կարգավորված ավտորիտար ռեժիմը կուսակցության արմատականների առաջարկած արմատական և կործանարար ծրագրից։ Շտրասերը սպանվել է 1934 թվականին երկար դանակների գիշերվա ընթացքում։

##### Օտտո Շտրասեր

Օտտո Շտրասերը (1897-1974) նույնպես Ֆրայկորի անդամ էր որտեղ էլ պայքարում էր սպարտակիստների ապստամբության դեմ։ Շտրասերը միացավ նացիստական կուսակցությանը 1925 թվականին, որտեղ շարունակեց քարոզել սոցիալիզմի և պահպանողական հեղափոխության կարևորությունը ազգային սոցիալիզմում։ Համարվելով ավելի արմատական, քան իր եղբայրը, Շտրասերը վտարվեց նացիստական կուսակցության կողմից 1930 թվականին և ստեղծեց «Սև ճակատ»-ն՝ իր սեփական այլախոհ խումբը, որը կոչ էր անում սոցիալիստական հեղափոխության հատուկ գերմանական ազգայնական ձևին։ Շտրասերը փախել է Գերմանիայից 1933 թվականին՝ նախ Չեխոսլովակիայում, այնուհետև Կանադայում ապրելու համար, նախքան հետագա կյանքում Արևմտյան Գերմանիա վերադառնալը, այս ամբողջ ընթացքում շատ բան է գրեց Հիտլերի և այն մասին, ինչը նա համարում էր դավաճանություն նացիզմի իդեալների նկատմամբ։

Գաղափարախոսություն
------------------

Շտրասերիզմ անվանումը սկսեց կիրառվել նացիզմի այն ձևի նկատմամբ, որը զարգացավ Շտրասեր եղբայրների շուրջ։ Թեև նրանք մասնակցում էին 1920 թվականի նացիոնալ-սոցիալիստական ծրագրի ստեղծմանը, երկուսն էլ կոչ էին անում կուսակցությանը պարտավորվել «կոտրել ֆինանսական կապիտալի կապանքները»։ Այս ընդդիմությունն այն բանի համար, ինչ նացիստները անվանում էին ֆինանսական կապիտալիզմ, հակակապիտալիզմի ձև, որով նրանք հակադրվում էին արտադրողականությանը կամ այն, ինչ կոչվում էր «արտադրողական կապիտալիզմ»․ կիսում էր Ադոլֆ Հիտլերը ով այն փոխառել էր Գոթֆրիդ Ֆեդերերից։

Տնտեսական հակասեմիտիզմի այս պոպուլիստական ձևը հետագայում զարգացավ 1925 թվականին, երբ Գրեգոր Շտրասերը հրատարակեց «Nationalsozialistische Briefe»-ը, որը քննարկում էր դասակարգային հակամարտության, հարստության վերաբաշխման և համաեվրոպական ֆեդերացիայի հասկացությունները։ 1926 թվականին Ստրասերը հրատարակեց «Nationalsozialistische Briefe»-ը, որը վերաբերում էր «ազգային հակասեմիտիզմին»։ 1930 թվականին նրա հաջորդած «Ministersessel Օդեր Revolution»-ը («Նախարարների կաբինետ կամ հեղափոխություն») ավելի հեռուն գնաց՝ հարձակվելով Հիտլերի կողմից նացիզմի սոցիալիստական ասպեկտի դավաճանության վրա, ինչպես նաև քննադատելով վոժդիզմի սկզբունքը։ Մինչ Գրեգոր Շտրասերը կրկնում էր իր եղբոր բազմաթիվ կոչերը, նրա ազդեցությունը գաղափարախոսության վրա ավելի քիչ էր, քանի որ վերջինս ավելի երկար մնաց նացիստական կուսակցությունում և շուտ մահացավ։ Միևնույն ժամանակ, Օտտո Շտրասերը շարունակեց ընդլայնել իր փաստարկների շարքը՝ կոչ անելով քայքայել խոշոր կալվածքները և զարգացնել գիլդիայի համակարգին նման մի բան, ինչպես նաև ստեղծել Ռայխի կոոպերատիվ պալատ և կալվածքների պալատ, որոնք առաջատար դեր կխաղային տնտեսական պլանավորման գործում։

Շտրասերիզմը դարձավ առանձին գաղափարախոսություն, որը, հավատարիմ մնալով Օտտոյի և Գրեգոր Շտրասերի իդեալներին, ինչպիսիք են՝ հակակապիտալիզմը, հակակոմունիզմը, համաեվրոպական ազգայնականությունը, պահպանողական հեղափոխությունը, տնտեսական հիմքերով ավելացրեց կապիտալիզմի և կոմունիզմի ուժեղ քննադատություն և ձևավորեց այդ տնտեսության նկատմամբ ավելի աշխատանքային մոտեցում։ Բայց իր փոքր համբավի պատճառով և նացիոնալ-բոլշևիկյան շարժման կողմնակիցների շնորհիվ այն հաճախ շփոթում են Նացիոնալ-բոլշևիզմի հետ և ամեն կերպ փորձում են կեղծել և վերաիմաստավորել որպես ձախ գաղափարախոսություն, որը կողմ էր Խորհրդային Միության հետ միավորմանը և կոմունիստական տնտեսությանը։

##### Այլ երկրներ

Երրորդ դիրքի խմբերը, որոնց ոգեշնչումն ընդհանուր առմամբ ավելի իտալական էր (ծագումով), հաճախ դիմում էին շտրասերիզմին՝ տնտեսական, սոցիալական հիմքերի վրա հիմնված կապիտալիզմին և կոմունիզմին, դրանց ուժեղ ընդդիմության պատճառով։ Սա նկատվել է նաև Ֆրանսիայում, որտեղ «Groupe Union Defense» ուսանողական խումբը և ավելի ուշ «Renouveau français»-ը մեծարում էին շտրասերիստական տնտեսական հարթակները։

Նացիզմը որպես ձախ հիմք վերաիմաստավորելու փորձերը նույնպես ճնշվել են մտքի այս դպրոցի կողմից, հատկապես Պովլ Ռիիս-Կնուդսենի աշխատանքի միջոցով, որը շտրասերիզմի ազդեցության տակ հրապարակել է «Ազգային սոցիալիզմ» աշխատությունը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  C. T. Husbands, 'Militant Neo-Nazism in the Federal Republic of Germany' in L. Cheles, R. Ferguson & M. Vaughan, *Neo-Fascism in Europe*, 1992, p. 98.
2. ↑  Ian Kershaw, *Hitler: A Profile in Power*, first chapter (London, 1991, rev. 2001).
3. ↑  Karl Dietrich Bracher, *The German Dictatorship*, 1973, pp. 230—231.
4. ↑  *Otto Strasser / Bogdan Zadneprovsky / Богдан Заднепровский* Германия завтра / Germany Tommorow. — 2019.