**Հարություն Չաքմաքչյան** (հոկտեմբերի 20, 1878(1878-10-20) կամ 1879, Ադանա, Օսմանյան կայսրություն - մայիսի 22, 1973(1973-05-22) կամ մայիսի 21, 1973(1973-05-21), Jamaica Plain, Բոստոն, ԱՄՆ), հայ գիտնական։

Հայկական ծագմամբ ամերիկացի կոմպոզիտոր Ալան Հովաննեսի հայրը։

Թաֆթս համալսարանի քիմիայի պրոֆեսոր Չաքմաքչյանը բազմաթիվ գրքերի հեղինակ է մի քանի լեզուներով։ Նրա նշանավոր հրատարակություններից է անգլերեն - հայերեն բառարանը, որն իր տեսակի մեջ առաջինն է ժամանակակից հայոց լեզվում։ Բառարանը դարձել է հայերեն բառարանագրության մնայուն գործ և այսօր էլ պարբերաբար օգտագործվում է ։ Նրա մյուս հրատարակությունները ներառում էին Հայաստանի 700 էջանոց պատմությունը։

Ընտանիք
-------

Չաքմաքչյանը ծնվել է 1878 թվականի հոկտեմբերի 20-ին Ադանա քաղաքում։ Նրա ազգանունը նշանակում է «զինագործ»։ Այդ անունը տրվել է իր նախնիներից մեկին, ով հմուտ էր նուրբ փորագրված և զարդարված հրազեն ստեղծելու գործում։ Նրա ծնողներն էին Հովանես Լ. Չաքմաքչյանը և Գոհար Ջանբազյանը, երկուսն էլ ֆերմերներ էին։ Նա սովորել է Ադանայի Աբգարյան վարժարանում, ապա մեկ տարուց ավելի սովորել է Բեյրութի Անտուրա ֆրանսիական միսիոներական քոլեջում։

Կարիերա
-------

Չաքմաքչյանը ուսուցչի իր կարիերան և դասավանդելը սկսել է Կեսարիայում (ներկայիս Կայսերիում) և Գիրեսունում։ Օսմանյան կայսրությունում հայոց ցեղասպանության ժամանակ նա դասավանդում էր Բեյրութում։ Այդ ժամանակ նա որոշեց նավով մեկնել Ֆրանսիա։ Այնուհետև տեղափոխվեց Սթեմֆորդ, Կոնեկտիկուտ, և ի վերջո հաստատվեց Մասաչուսեթս նահանգի Բոստոն քաղաքում, որտեղ 1905 թվականի աշնանից մինչև 1908 թվականի գարուն սովորեց Հարվարդի համալսարանում, այնուհետև կրկին վերադարձավ Հարվարդ 1912 թվականի փետրվարին։ Չաքմաքչյանը 1909 - 1911 թվականներին աշխատել է նաև որպես «Հայրենիք» թերթի խմբագիր։

Հետագայում նա աշխատել է որպես Թաֆթս քոլեջի քիմիայի և կենսաքիմիայի պրոֆեսոր և կապված է եղել Բոստոնի Թաֆթսի բժշկական դպրոցի հետ։ 1955 թիվականին Չաքմաքչյանը հեռացավ Թաֆթսի համալսարանից՝ որպես պատվավոր պրոֆեսոր։

Ամուսնություն
-------------

1910 թվականի մայիսի 28-ին Մասաչուսեթս նահանգի Սոմերվիլ քաղաքում նա ամուսնացավ Մադլեն Սքոթի hետ։ Վերջինս շոտլանդական և անգլիական ծագմամբ ամերիկուհի էր, որն ավարտել էր Ուելսլի քոլեջը։ Նրանք ունեցան մեկ որդի՝ Ալան Հովհաննեսը, որը միջազգային փառքի հասած կոմպոզիտոր է։

Մահ
---

Չաքմաքչյանը մահացել է 1973 թվականի մայիսի 22-ին Մասաչուսեթսում, 94 տարեկան հասակում։

Գրական ստեղծագործություն
------------------------

Իր գիտական աշխատանքից բացի, 1908 թվականին Չաքմաքչյանը դարձավ *«Հայրենիք»* թերթի գլխավոր խմբագիր՝ այդ պաշտոնում մնալով մինչև 1912 թվականի փետրվարը։ Նա նաև հեղինակ է մոտ 1600 էջից բաղկացած *«Ընդարձակ Բառարան Անգլիերէնէ-Հայերէն»* բառարանի, որը վերահրատարակվել է մի քանի անգամ։ Գիտական այլ հոդվածներ նվիրված էին քիմիայի, կենսաքիմիայի և հայոց լեզվի հետ կապված թեմաներին։ Ի թիվս իր այլ հրատարակությունների, Չաքմաքչյանը 1917 թվականին մոտ 700 էջից բաղկացած գիրք է հրատարակել Հայաստանի պատմության մասին։ Նա ամերիկյան քիմիական ընկերության, գիտության առաջընթացի ամերիկյան ասոցիացիայի և Նոր Անգլիայի քիմիայի ուսուցիչների ասոցիացիայի անդամ էր։

Հրապարակումներ
--------------

Չաքմաքչյանի որոշ հրապարակումներ ներառում են.

* Սահմանադրական կառավարություններ, հատոր 1, (1910 ՝ Բոստոն)
* Հայ-ամերիկյան նամակագիր, որը պարունակում է մեծ թվով նամակներ հարմարեցված բոլոր առիթներին` բարեկամության նամակներ, շնորհավորական և ցավակցական նամակներ, սիրո նամակներ, գործարար նամակներ: (1914՝ Բոստոն)
* Հայ ավետարան եկեղեցին և հայ ժողովուրդը, (Հրապարակված է Մարսելում )
* Ընդարձակ պատմություն հայոց։ Սկիզբեն մինչև մեր օրեը պատկերազարդ (Բոստոն։ 1917)
* Ընդարձակ բառարան, Անգլերէնէ-հայերէն (Boston: 1922)
* «Հայրենիքն ու նրա աշխատողները. Տասնյոթ տարվա հիշողությունները» (տպագրվել է «Արմինիըն Ռիվյուում». 1979)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Haroutiun Chakmakjian»։ *DSCH Journal*: 49։ 2001։ «Haroutiun Chakmakjian was not only a chemistry professor but a lexicographer, whose Armenian-English dictionary is still in standard use.»
2. ↑  Adalian Rouben Paul (2010)։ *Historical dictionary of Armenia* (2nd ed.)։ Lanham, MD: Scarecrow Press։ էջ 367։ ISBN 0810874504
3. ↑  Kostelanetz Richard (1989)։ *On innovative music(ian)s* (1st ed.)։ New York: Limelight Editions։ էջ 96։ ISBN 0879101210  `|url-access=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
4. 1 2 3  Kinnear Tyler (2011)։ *Alan hovhaness and the creation of the "modern free noh play.".*։ BiblioBazaar։ ISBN 124338347X
5. ↑  Battcock Gregory (1981)։ *Breaking the sound barrier : a critical anthology of the new music* (1. ed.)։ New York: Dutton։ էջ 286։ ISBN 0525475982
6. 1 2 3  «The 80th of the Hairenik Daily: An Editorial Introduction»։ *Armenian Review* **32** (1): 7։ 1979։ ISSN 0004-2366
7. ↑  *The International who is who in Music*։ Who is Who in Music, Incorporated, Limited։ 1951։ էջ 227
8. ↑  Adanalian Garo։ «A Milestone in the Armenian Press: Hairenik Celebrates 100th Year of Publication»։ *Hairenik*։ Արխիվացված է օրիգինալից August 7, 2006-ին
9. ↑  Hovanes Chakmakjian Haroutioun (1917)։ *Ěndardzak patmutʻiwn hayotsʻ: skizbēn minchʻew mer ōrerě* (Armenian)։ Boston: Hrat. Eran Gratan