**Աստրախանի մարզ** (ռուս.՝ Астраханская область), մարզ Ռուսաստանի կազմում, Ռուսաստանի Դաշնության միավոր։ Վարչական կենտրոնն է Աստրախան քաղաքը (533 925 բնակիչ)։

Սահմանակից է հյուսիսում՝ Ռուսաստանի Վոլգոգրադի մարզի և արևմուտքում՝ Կալմիկիա հանրապետության հետ, ինչպես նաև արևելքում Ղազախստանի հետ։

Կլիմա
-----

Աստրախանի շրջանի կլիման ցամաքային է և չոր։ Ձմեռներ քիչ ձյունով, տարածաշրջանի մեծ մասում նկատվում է Կասպից ծովի ուժեղ փափկեցնող ազդեցություն ՝ հաճախակի հալոցքներով և անկայուն ձյան ծածկով, այնուամենայնիվ, որոշ օրեր կան բավականին ուժեղ ցրտահարություններ, երբ coldազախստանից կամ Ուրալից սառը օդային զանգվածներ են ներխուժում։ Շոգ ամառ. Կլիման բնութագրվում է նաև օդի ջերմաստիճանի տարեկան և օրական մեծ ամպլիտուդներով, տեղումների քանակով և խոնավության բարձր գոլորշիացմամբ։

Օդի միջին տարեկան ջերմաստիճանը տատանվում է հարավից հյուսիս ՝ +10 °C- ից +8 °C: Ամենացուրտ ամիսը հունվարն է, միջին ջերմաստիճանը -10 ... -20 °C: Հուլիսին նկատվում է ամենաբարձր միջին + 35… + 45 °C ջերմաստիճան։

Տարեկան տեղումները տարածաշրջանի հյուսիսում 180-200 մմ-ից 280-290 մմ են։ Տեղումների ամենամեծ քանակը ընկնում է ապրիլից հուլիս ընկած ժամանակահատվածում։ Ամռանը հորդառատ անձրևներն ուղեկցվում են ամպրոպներով, երբեմն ՝ կարկուտով։

Բնակչություն
------------

Համաձայն Պետական վիճակագրության դաշնային ծառայության տվյալների ՝ շրջանի բնակչությունը կազմում է 1,005,782 մարդ (2020) ։
Բնակչության խտությունը ՝ 20,52 մարդ / կմ 2 (2020)։ 
Քաղաքային բնակչություն ՝ 66,71 % (2020):

### Բնակչության փոփոխություն

Ամբողջը և քաղաքային բնակչությունը (նրա մասնաբաժինը) Համամիութենական և Համառուսաստանյան մարդահամարների տվյալների համաձայն ։

### Ազգային կազմ

Մարզի բնակչության մեծ մասը ռուսաստանցիներ են (2002 թ. Տվյալներով ՝ 69,9%, 2010 թ. Տվյալներով ՝ 67,6%), մինչդեռ տարածաշրջանում ռուսաստանցիների տոկոսը ամենափոքրն է Ռուսաստանի Դաշնության ոչ ազգային սուբյեկտների շրջանում։ Երկրորդ ամենամեծ ժողովուրդը ղազախներն են (ըստ 2010 թ. ՝ 16,3%), Աստրախանի շրջանը ղազախների բնակության պատմական վայրն է, դա ֆեդերացիայի սուբյեկտների մեջ ամենամեծ ղազախական համայնքն է։ Աստրախանի շրջանը նաև թաթարների (ներառյալ Աստրախան և Յուրտներ, որոնք խոսում են առանձին բարբառներով (8,5%), կալմիկներով և թուրքմեններով) բնակության պատմական վայր է։ 2010 թ. Տվյալների համաձայն, թուրքերը կազմում են տարածաշրջանի բնակչության 33,1% -ը։

Մարզի բնակչության ազգային կազմի փոփոխություն Համառուսաստանյան և Համամիութենական մարդահամարների տվյալների համաձայն (1926-2010)։

### Ղազախներ

Ղազախները կազմում են բնակչության ավելի քան 16,3% -ը և ապրում են Աստրախանի շրջանի գրեթե բոլոր շրջաններում և քաղաքներում, սա Ռուսաստանում ամենամեծ ցուցանիշն է։ Ինչպես նաև Ռուսաստանի այլ մարզերում, որտեղ ղազախներ են ապրում, գործում է ղազախական մշակութային կենտրոն, իսկ ղազախների կոմպակտ բնակության վայրերում ղազախերեն լեզուն դասավանդվում է միջնակարգ դպրոցներում։ Աստրախանի շրջանում Հոլդաստիկը ղազախական մշակութային խոշոր կենտրոն է։ Ղազախական լեզուն դասավանդվում է Աստրախանի բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում (ՀՊՏՀ)։ 2016-19 թվականներին մոլորակի ամենատարեց բնակիչներից մեկը Աստրախանի շրջանի Կրասնոյարսկի շրջանի Իսլամգազի գյուղի բնակիչ Աստրախանի ղազախուհի Թանզիլյա Բիսեմբեեւան էր։ 2016-ի մարտին նա դարձավ 120 տարեկան ։

Վարչական տարածքային կառուցվածք
------------------------------

Աստրախանի շրջանում կա 141 համայնք, այդ թվում ՝ 2 քաղաքային թաղամաս (որոնցից մեկը Աստրախանի շրջանի namնամենսկի փակ վարչական տարածքային միավորն է), 11 քաղաքային շրջան, 11 քաղաքային ավան, 117 գյուղական բնակավայր։

### Տնտեսագիտության մասնագիտացում

Մարզի տնտեսական կենտրոնի ՝ Աստրախանի արդյունաբերական համալիրը ներկայացված է նավաշինությամբ, պալպի և թղթի արտադրությամբ և ձկան վերամշակման արդյունաբերությամբ։ Առաջատար ոլորտներն են մեքենաշինությունը, էներգետիկան, սննդի վերամշակումը։ Մարզն ունի գազի, նավթի, ծծմբի գործնականում անսպառ պաշարներ։ Ընդհանուր առմամբ, քաղաքի արդյունաբերությունը մնում է անշահավետ։ Սա հիմնականում վառելիքի արդյունաբերության ազդեցությունն է, որը կազմում է արդյունաբերության, ինչպես նաև նավաշինության, ռադիոարդյունաբերության և էլեկտրաէներգիայի արդյունաբերության կորուստների մեկ երրորդը։ Միևնույն ժամանակ, արդյունաբերության մեջ 2002 թ.-ի համեմատ կորուստները նվազել են 28,9% -ով։

Աստրախանի շրջանում, Աստրախան քաղաքից 40 կմ հեռավորության վրա, տեղակայված է SEZ «LOTOS» - ը, Կասպյան ավազանի երկրներին սահմանակից, «Հյուսիս-հարավ» միջազգային տարանցիկ տրանսպորտային միջանցքի խաչմերուկում։ SEZ «LOTOS» - ը ստեղծվել է 2015-ին ՝ նավաշինության, մեքենաշինության, ինչպես նաև բարձր տեխնոլոգիական այլ արդյունաբերությունների հետ կապված արդյունաբերական արտադրանքը տեղակայելու համար։

Ախթուբայի շրջանը (շուրջ 70,2 հազար մարդ) գտնվում է շրջանի հյուսիս-արեւելյան մասում։ Նրա տարածքում կան ռազմական ուսումնավարժանքներ, պաշտպանական արդյունաբերության ձեռնարկությունների ճյուղեր։ Հիմնական ձեռնարկություններն են ԲԲԸ Բասոլ (սննդամթերքի արտադրություն), ԲԲԸ Միներալ-Քնաուֆ (շինանյութերի արտադրություն), ԲԲԸ Ախտուբինսկի ՍՍՌZ (մեքենաշինություն), ԲԲԸ պահածոների գործարան և ՓԲԸ Ախտուբինսկի մսի վերամշակման գործարան։

Կամյազյացկի շրջանը (մոտ 50,3 հազար մարդ) առաջատար դիրք է զբաղեցնում Աստրախանի շրջանում գյուղմթերքների արտադրության և վերամշակման համար։ Գյուղատնտեսության հիմնական ուղղություններն են բանջարաբուծությունը, սեխաբուծությունը, բրնձագործությունը, միսը և կաթնամթերքի անասնապահությունը։ Մարզի արդյունաբերությունը ներկայացված է հետևյալ արդյունաբերությամբ. Նավաշինություն (ամենահին ձեռնարկություններից մեկը ՝ ԲԲԸ «Վոլգո-Կասպյան նավաշինարան»), թեթև, տպագրական, ալյուրի և հացահատիկային արդյունաբերություն, շինանյութերի արտադրություն և այլն։

### Արդյունաբերություն

Վառելիքի արդյունաբերությունը Աստրախանի տարածաշրջանի հիմնական արդյունաբերությունն է, քանի որ այնտեղ է գտնվում Աստրախանի գազի կոնդենսատի հանքավայրը, որը ամենամեծն է Ռուսաստանի եվրոպական մասում։ Աստրախանի գազի համալիրը, որը ներառում է գազի հանքեր և գազի վերամշակման գործարան, գործում է այս գազի կոնդենսատի հանքի հիման վրա։ Համալիրը մասնագիտացված է տեխնիկական գազի ծծմբի, շարժիչային բենզինի, դիզելային վառելիքի և կաթսայի վառելիքի, պրոպան-բուտանի ֆրակցիայի արտադրության մեջ։ Մեքենաշինությունը լավ զարգացած է տարածաշրջանում (նավաշինություն, մամլիչ դարբնոցային սարքավորումների, կոմպրեսորների արտադրություն և այլն)։
1990-ականների համեմատ, 2003 թ.-ին Ռուսաստանի Դաշնությունում Աստրախանի շրջանի վառելիքի արդյունաբերության արտադրանքի բաժինը (8% -ից 60%) և էլեկտրաէներգիայի արդյունաբերությունը (2% -ից 11%) զգալիորեն աճել է, ինչը կասպիական ավազանի առևտրային պաշարների կրիտիկական վիճակի պատճառով զգալիորեն նվազել է սննդի արդյունաբերության արտադրանքի տեսակարար կշիռը (36% -ից մինչև 9%), ինչպես նաև թեթև արդյունաբերության արտադրանքի տեսակարար կշռի անկում (27% -ից 1%)։ Մեկ շնչի հաշվով մետաղի կտրող մեքենաների արտադրության լավագույն գործակիցները `4 (Ռուսաստանի Դաշնության մարզերում հաշվի առնված բոլոր տեսակի արդյունաբերական արտադրանքի շարքում չորրորդ տեղը), բնական գազը, նավթի առաջնային վերամշակումը։

### Էներգիա

2020-ի սկզբի դրությամբ Աստրախանի շրջանում շահագործվել է 17 էլեկտրակայան ՝ 1,029,25 ՄՎտ ընդհանուր հզորությամբ, այդ թվում ՝ 13 արևային էլեկտրակայան և 4 thermalԷԿ։ 2019 թվականին նրանք արտադրել են 4,106 մլն կՎտ ժամ էլեկտրաէներգիա։

### Գյուղատնտեսություն

Գյուղատնտեսական նշանակության հողերն ավելի քան 3,4 միլիոն հա են։ Բուսական մշակաբույսերի զբաղեցրած տարածքները ամենամեծն են Ռուսաստանի Դաշնության բոլոր սուբյեկտների շրջանում։ Մարզի դաշտերում տարեկան աճեցվում է 350 հազար տոննա լոլիկ, պղպեղ, սմբուկ, ցուկկինի, վարունգ, գազար, բազուկ, սոխ ու կաղամբ։ Բրնձի արտադրությունը, որն աճեցվում է Վոլգայի երկայնքով, ավանդական է Աստրախանի շրջանում։ Մարզի բնակլիմայական պայմանները թույլ են տալիս տարեկան երկու բերք ստանալ կարտոֆիլից։ Տնային, հոլանդական և գերմանական սորտերի բարձրորակ սերմացուի ներմուծումը արտադրության մեջ բարձր, կայուն բերք ստանալու որոշիչ գործոն է ։

Աստրախանի շրջանի ձկնորսական համալիրն ընդգրկում է գործունեության բոլոր հիմնական ոլորտները. Ջրային կենսաբանական ռեսուրսների որսում, վերարտադրություն, առևտրային ձկնաբուծություն (ջրագործություն), հումքի վերամշակում, ձկնամթերքի տարբեր տեսակների արտադրություն, գիտական հետազոտություններ, մասնագետների պատրաստում։ Ձկնորսության արդյունաբերությունն իր մեջ ներառում է ավելի քան 200 ձեռնարկություններ և տարբեր տեսակի սեփականության կազմակերպություններ և կազմակերպություններ, որոնցում աշխատում է շուրջ 6 հազար մարդ։ Biologicalրային կենսաբանական ռեսուրսների դուրսբերման ծավալը 2017 թվականին սահմանվել է 51,3 հազար տոննա, որից 29,4 հազար տոննան մեջբերվել է ։

Աստրախանի շրջանի բնական և կլիմայական պայմանները բարենպաստ են ջրագործության զարգացման համար։ Ներկայումս մարզում գործում է 134 ձեռնարկություն, օգտագործված ջրամբարների մակերեսը կազմում է շուրջ 32 հազար հա։ Կարպի ձկնատեսակների (կարպ, արծաթափայլ կարպ, արծաթափայլ կարպ, խոտի կարպ) մշակումն իրականացվում է Աստրախանի շրջանում `ինժեներական լճակներում և բնական ջրամբարներում (ilmeny): Թառափ ձկների տեսակների (ռուսական թառափ, բելուգա, ստերլետ, բեստեր) դաստիարակությունն իրականացվում է Վոլգայի դելտայի ջրահոսքերում տեղակայված վանդակների շարքերում։ Ներկայումս գործում են ջրային մշակույթի 36 արդյունաբերական ձեռնարկություններ, որոնց ընդհանուր մակերեսը կազմում է շուրջ 85 հա։ Վաճառվող թառափի տարեկան արտադրական ծավալը 400-450 տոննա է, սննդի խավիարը `8-10 տոննա։ Ընդհանուր առմամբ, Աստրախանի շրջանում կա 163 ձկնաբուծության վայր ՝ 10,5 հազար հեկտար ընդհանուր տարածքով, որից 71-ը կազմավորվել են 2016 թվականին։

Աստրախանի շրջանը Ռուսաստանի Դաշնության այն սակավաթիվ շրջաններից մեկն է, որը ոչ միայն պահպանել, այլև ավելացրել է անասնագլխաքանակը։ Տոհմային տնտեսության կենդանիների տարածաշրջանային ցուցահանդեսն ամեն տարի անցկացվում է տարածաշրջանում։ Խոշոր եղջերավոր անասունները ներկայացված են կաթնամթերքի հիմնական ցեղատեսակներով. Սիմենտալ, կարմիր տափաստան և բարձրարդյունավետ սև-սպիտակ ։ Աստրախանի շրջանում անասնաբուծության առաջատար ճյուղը ոչխարաբուծությունն է։ Տարածաշրջանն ունի բարակ բուրդ, կարակուլ, միս-բուրդ և էդիլբաևսկայա ոչխարների եզակի գենետիկական ֆոնդ, որոնք մեծ հնարավորություններ են տալիս բրդի արտադրության համար։ Մարզի բոլոր կատեգորիաների տնտեսություններում խոշոր եղջերավոր անասունների թիվը 2016 թվականի դրությամբ կազմել է 279,6 հազար գլուխ, այդ թվում ՝ կովեր ՝ 142,7 հազար գլուխ, ոչխարներ և այծեր ՝ 1,545 հազար գլուխ։ Բոլոր կատեգորիաների տնտեսություններում անասնաբուծության արտադրության ծավալը կազմել է. Կենդանի քաշով 45,5 հազար տոննա (100%) սպանդի համար անասուն և թռչնամիս, 142,1 հազար տոննա կաթ (100,7%), ձու 254,4 մլն հատ (114%) ։

Տրանսպորտ
---------

1997-ի դրությամբ. Երկաթուղիների երկարությունը `849 կմ, ասֆալտապատ ճանապարհները` 4031 կմ, գետի երթուղիները `1443 կմ։ Մարզում կան բազմաթիվ գետաբերաններ, զարգացած է ջրային տրանսպորտը ՝ ներկայացված գետային տրամվայներով և լաստանավային անցումներով։ Հիմնական նավարկելի գետերն են ՝ Վոլգան, Բախտեմիրը, Բուզանը, Բոլդան, Ախթուբան, Կիզանը, Ծարևը։ Սառեցման ժամանակահատվածը սովորաբար տարեկան 2-3 ամիս է, երբեմն ՝ 4 ամիս, հատկապես տաք ձմռանը հիմնական նավարկելի գետերը ընդհանրապես չեն սառչում։ Ծովային նավահանգիստներ կան Աստրախան քաղաքում և Օլյա գյուղում ։ Վոլգա-Կասպյան ջրանցքը (188 կմ երկարություն և 5 մ խորություն) փորված էր ծովի հատակի երկայնքով ՝ Բախտեմիրը կապելով Կասպից ծովի խորջրյա հատվածի հետ։ Օլյա և Գիլան նավահանգիստների (Իրան) նավահանգիստների միջև կանոնավոր ծովային լաստանավեր են սպասարկում ։ Աստրախանն ունի միջազգային օդանավակայան ։

Գիտություն և կրթություն
-----------------------

•Ոռոգվող բանջարեղենի և սեխի աճեցման FSBSI համառուսաստանյան հետազոտական ինստիտուտ, հասցե ՝ Աստրախանի շրջան, Կամյոզյացկի շրջան, Կամիզյակ, փ. Լուբիչ, 16։ Նա մասնագիտանում է գյուղատնտեսական բանջարեղենի և սեխի ընտրության և գենետիկայի ոլորտում, ուսումնասիրում է դելտա լանդշաֆտների զարգացման խնդիրները։

•Ն.Ի. Վավիլովի անվան բույսերի արդյունաբերության համառուսաստանյան ինստիտուտի Պետական բյուջետային գիտական ինստիտուտի Աստրախանի փորձարարական կայան, հասցե ՝ Սանկտ Պետերբուրգ, փ. Բոլշայա Մորսկայա, 42-44 (վարչակազմ), Աստրախանի մարզ, Պրիվոլժսկի շրջան։ Կայանը պահպանում և ուսումնասիրում է բրնձի, ձմերուկի, սեխի, դդմի, լոլիկի և որոշ հատիկաընդեղենի հավաքածուներ։

•FSBSI- ի չոր գյուղատնտեսության նախասպիցյան հետազոտական ինստիտուտ, հասցե ՝ Աստրախանի շրջան, Չեռնոյարսկի շրջան, էջ. Աղի ayայմիշչե, Սեվերնի թաղամաս, տուն 8։ Կասպյան ցածրավայրում չոր գյուղատնտեսության պայմաններում զբաղվում է հացահատիկի, կերային մշակաբույսերի սերմարտադրության բարելավմամբ և դրանց մշակման տեխնոլոգիայի կազմակերպմամբ։

•ՎՊ Չկալովի անվան Պաշտպանության նախարարության GLITs, հասցե ՝ տեղակայված է Աստրախանի շրջանի Ախթուբինսկ քաղաքում։ Ավիացիոն հետազոտական հաստատություն։

•Բոգդինսկո-Բասկունչակսկի պետական բնական արգելոց, հասցե ՝ Աստրախանի շրջան, Ախտուբինսկ, Մելիորատորովի միկրոշրջան 19, բն. 1: Արգելոցի նպատակն է պահպանել Բոլշոյե Բոգդո լեռան և Բասկունչակ լճի շրջակայքի եզակի բնական համալիրները, ուսումնասիրել դրանց կազմը և դինամիկան, բնակչության բնապահպանական կրթությունը, էկոլոգիական տուրիզմի կազմակերպումը։

•Աշխատանքի պետական բնական կենսոլորտի արգելոցի կարմիր դրոշի Աստրախանի շքանշան, հասցե ՝ Աստրախան, areարև գետի ափ, 119։ Ուսումնասիրելով Վոլգայի դելտայի ավիֆաունան և իխտիոֆաունան։

Աստրախանի շրջանը դրամագիտության մեջ
2008 թ.-ին Ռուսաստանի բանկը թողարկեց հուշադրամ `նվիրված Աստրախանի տարածաշրջանին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  OKTMO (ռուս.)
2. ↑  Աստրախանի մարզի էջը Ռուսաստանի կառավարության կայքում Արխիվացված 2014-02-13 Wayback Machine (ռուս.)
3. ↑  «База данных показателей муниципальных образований». *www.gks.ru*. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ հունվարի 27-ին. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 2-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Աստրախանի մարզի պաշտոնական կայք Արխիվացված 2014-06-25 Wayback Machine

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Ինստագրամ |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Մեծ նորվեգական · Ուղղափառ |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: n81071977 · NKC: ge1130527 · VIAF: 129015119 · WorldCat VIAF: 129015119 |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Ռուսաստանի վարչական բաժանում |
| --- |
|  |
| **Դաշնային բաժանում** |
|  |
| Հանրապետություններ | 
* Ադըղեա
* Ալթայ
* Բաշկորտոստան
* Բուրյաթիա
* Չեչնիա
* Չուվաշիա
* Դաղստան
* Ինգուշեթիա
* Կաբարդա-Բալկարիա
* Կալմիկիա
* Կարաչայ-Չերքեզիա
* Կարելիա
* Խակասիա
* Կոմի
* Ղրիմ
* Մարի Էլ
* Մորդովիա
* Հյուսիսային Օսիա
* Սախա-Յակուտիայի
* Թաթարստան
* Տիվա
* Ուդմուրտիա

 |
|  |
| Երկրամասեր | 
* Ալթայի
* Կամչատկայի
* Խաբարովսկի
* Կրասնոդարի
* Կրասնոյարսկի
* Պերմի
* Պրիմորիեի
* Ստավրոպոլի
* Անդրբայկալյան

 |
|  |
| Մարզեր | 
* Ամուրի
* Արխանգելսկի
* Աստրախանի
* Բելգորոդի
* Բրյանսկի
* Չելյաբինսկի
* Իրկուտսկի
* Իվանովոյի
* Կալինինգրադի
* Կալուգայի
* Կեմերովոյի
* Կիրովի
* Կոստրոմայի
* Կուրգանի
* Կուրսկի
* Լենինգրադի
* Լիպեցկի
* Մագադանի
* Մոսկվայի
* Մուրմանսկի
* Նիժնի Նովգորոդի
* Նովգորոդի
* Նովոսիբիրսկի
* Օմսկի
* Օրենբուրգի
* Օրյոլի
* Պենզայի
* Պսկովի
* Ռոստովի
* Ռյազանի
* Սախալինի
* Սամարայի
* Սարատովի
* Սմոլենսկի
* Սվերդլովսկի
* Տամբովի
* Տոմսկի
* Տուլայի
* Տվերի
* Տյումենի
* Ուլյանովսկի
* Վլադիմիրի
* Վոլգոգրադի
* Վոլոգդայի
* Վորոնեժի
* Յարոսլավլի

 |
|  |
| Դաշնային քաղաքներ | 
* Մոսկվա
* Սանկտ Պետերբուրգ
* Սևաստոպոլ

 |
|  |
| Ինքնավար մարզ | Հրեական |
|  |
| Ինքնավար օկրուգներ | 
* Չուկոտկա
* Խանտի-Մանսիյսկ1
* Նենեցիա2
* Յամալիա1

 |
|  |
|  1 վարչականորեն պատկանում է Տյումենի մարզին 2 Վարչականորեն պատկանում է Արխանգելսկի մարզին

---

**Դաշնային բաժանում**
* Կենտրոնական
* Հեռավոր-արևելյան
* Հյուսիս-արևմտյան
* Սիբիրյան
* Հարավային
* Ուրալյան
* Մերձվոլգյան
* Հյուսիսկովկասյան
 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 595)։*  |