Համեմատաբար փոքր տրամագծով երկնոլորտի կենտրոնում պտտվող Երկիրը։ Սպիտակով նշված են աստղերը, կարմիրով՝ խավարածիրը, կանաչով՝ հասարակածային կոորդինատական համակարգի ուղիղ ծագումը և թեքումը։
**Երկնոլորտ**, կամայական շառավղով երևակայական օժանդակ ոլորտ, որի վրա պրոյեկտվում են երկնային լուսատուները։ Օգտագործվում է աստղաչափական խնդիրներ լուծելիս։

Երկնոլորտի մասին պատկերացումներն առաջացել են դեռևս հնում. հիմքում ընկած է գմբեթաձև երկնակամարի գոյության տեսողական պատկերացումը։ Այդ պատկերացումը կախված է այն բանի հետ, որ երկնային լուսատուների հսկայական հեռավորությունների պատճառով մարդու աչքն ի վիճակի չէ տարբերել այդ հեռավորությունները։ Երկրաչափական առնչությունների պարզեցման համար երկնոլորտի շառավիղը սովորաբար ընդունում է հավասար միավորի։ Կախված դիտարկվող խնդրի բնույթից՝ որպես երկնոլորտի կենտրոն ընտրում են Երկրի, Արեգակի, մոլորակների կենտրոնները կամ այն կետը, որտեղ գտնվում է դիտորդը։ Երկնոլորտի վրա լուսատուների փոխադարձ դիրքն ու տեսանելի շարժումներն ուսումնասիրելու համար ընտրում են որևէ կոորդինատների համակարգ։

Աշխարհագրական նկարագրությունը
-----------------------------

Երկնոլորտ
Երկնոլորտը համապատասխանում է դիտորդի՝ Երկրի մակերևույթի φ լայնության վրա գտնվելուն։ Այս ոլորտի կենտրոնով անցնող ուղղագիծը երկնոլորտը հատում է Z և Z' 
կետերում, որոնք կոչվում են համապատասխանաբար՝ զենիթ (դիտորդի գլխավերևում) և նադիր։ Երկնոլորտի կենտրոնով անցնող և ուղղաձիգ ուղղությանն ուղղահայաց հարթությունը ոլորտը հատում է NESW մեծ շրջանագծով, որը կոչվում է մաթեմատիկական կամ իրական հորիզոն։ Մաթեմատիկական հորիզոնը երկնոլորտը բաժանում է տեսանելի և անտեսանելի կիսոլորտների. առաջինում գտնվում է զենիթը, երկրորդում՝ նադիրը։ Երկնոլորտի կենտրոնով անցնող և Երկրի պտտման առանցքին զուգահեռ ուղիղը կոչվում է երկրի առանցք, իսկ այդ ուղիղի և երկնոլորտի հատման կետերը՝ աշխարհի Հյուսիսային (P) և Հարավային (P') բևեռներ։

Աշխարհի առանցքին ուղղահայաց և երկնոլորտի կենտրոնով անցնող հարթությունը ոլորտը հատում է AWA'E մեծ շրջանագծով, որը կոչվում է երկնային հասարակած։ Երկնային հասարակածին զուգահեռ երկնոլորտի փոքր շրջանագծերը կոչվում են երկնային զուգահեռականներ։ Աշխարհի առանցքի և մաթեմատիկական հորիզոնի հարթության, ինչպես նաև ուղղագիծ ուղղության և երկնային հասարակածի հարթության միջև եղած անկյունները հավասար են դիտման վայրի φ աշխարհագրական լայնությանը։ Աշխարհի բևեռներով, զենիթով ու նադիրով անցնող՝ երկնոլորտի մեծ շրջանագիծը կոչվում է երկնային միջօրեական։ Երկնային միջօրեականի և մաթեմատիկական հորիզոնի հատման երկու կետերից մեկը կոչվում է հյուսիսի կետ (N), իսկ մյուսը՝ հարավի կետ (S)։ Այդ կետերը միացնող NS ուղիղը կոչվում է միջօրեի գիծ։ Մաթեմատիկական հորիզոնի և երկնային հասարակածի հատման երկու կետերից մեկը կոչվում է արևելքի կետ (E), իսկ մյուսը՝ արևմուտքի կետ (W)։

Երկնոլորտի մեծ շրջանագիծը, որով կատարվում է Արեգակի տեսանելի տարեկան շարժումը, կոչվում է խավարածիր։ Խավարածրի և երկնային հասարակածի հարթությունները կազմում են ε=23°27' անկյուն։ Խավարածիրը հասարակածը հատում է երկու կետում, որոնցից մեկը գարնանային, իսկ մյուսը աշնանային գիշերահավասարի կետն է։ Գիշերահավասարի կետարից 90°-ով թեքված կետերը կոչվում են ամառային և ձմեռային արևադարձի կետեր։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Երկնային մեխանիկա |
| --- |
|  |
| Օրենքներ և խնդիրներ | Նյուտոնի օրենքներ | Ձգողության օրենք | Կեպլերի օրենքներ | Երկու մարմինների խնդիր | Երեք մարմինների խնդիր | N մարմինների ձգողականության խնդիր | Բերտրանի խնդիր | Կեպլերի հավասարում |
|  |
| Երկնոլորտ | **Երկնային կոորդինատային համակարգեր**` գալակտիկական • հորիզոնական • առաջին հասարակածային • երկրորդ հասարակածային • խավարածրային | Միջազգային երկնային կոորդինատային համակարգ | Սֆերիկ կոորդինատային համակարգ | Աշխարհի առանցք | Երկնային հասարակած | Ուղիղ ծագում | Թեքում | Խավարածիր | Գիշերահավասար | Հիմնական հարթություն |
|  |
| Ուղեծրերի ցուցանիշներ | **Կեպլերի ուղեծրի տարրեր**` էքսցենտրիսիտետ • մեծ կիսաառանցք • միջին անոմալիա • ծագման հանգույցի երկայնություն • պերիկենտրոնի արգումենտ | Իրական ուղեծրի տարրեր | Ապոկենտրոն և պերիկենտրոն | Ուղեծրային արագություն | Ուղեծրի հանգույց | Էպոխա |
|  |
| Երկնային մարմինների շարժում | Արեգակի և մոլորակների շարժումը երկնոլորտում | Էֆեմերիդներ | **Մոլորակների դասավորվածություն**` առճակատում • մոլորակների շքերթ | Գագաթնակետ | Սիդերիկ պարբերություն | Ուղեծրային ռեզոնանս | Պտույտի պարբերություն | Սինոդիկ պարբերություն | **Խավարում**` արեգակի խավարում • լուսնի խավարում • սարոս • Մետոնի ցիկլ | Ծածկում | Անցում | Լիբերացիա | Էլոնգացիա | Կոզաիի էֆեկտ | Յարկովսկու էֆեկտ | Ջանիբեկովի Էֆեկտ |
|  |
| Տիեզերական թռիչք | **Տիեզերական արագություն**: առաջին (շրջանային) • երկրորդ (պարաբոլիկ) • երրորդ • չորրորդ | Ցիոլկովսկու հավասարում | Ձգողական մանևր | Հոմանյան հետագիծ | Մակընթացային արագացում | Ուղեծրի թեքման փոփոխություն | Կցում | Լագրանժի կետ | «Պիոների» էֆեկտ |
|  |
| ՏՍ-երի ուղեծրեր | Գեոհաստատուն ուղեծիր | Հելիոկենտրոն ուղեծիր | Գեոսինքրոն ուղեծիր | Գեոկենտրոն ուղեծիր | Գեոանցումային ուղեծիր | Ցածր հիմնական ուղեծիր | Բևեռային ուղեծիր | Տունդրա-ուղեծիր | Արևասինքրոն ուղեծիր | Մոլնիյա-ուղեծիր | Օսկուլացնող ուղեծիր |
|  |
| Տես նաև` Աստղադինամիկա |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |