**Վարթբուրգ դղյակ** (գերմ.՝ Wartburg), դղյակ Թյուրինգիայում։ Գտնվում է Այզենախ քաղաքի մոտակա բլրի վրա` Թյուրինգյան անտառի հյուսիսարևելյան մասում, ծովի մակարդակից 441 մ բարձրության վրա։ Գերմանիայի պատմամշակութային հուշարձան է։ 1521 թվականի մայիսի 4-ից մինչև 1522 թվականի մարտի 6-ը, խուսափելով հետապնդումից, ամրոցում թաքնվել է եկեղեցու բարեփոխիչ Մարտին Լյութերը։ Այստեղ նա թարգմանել է Նոր կտակարանը։ 1999 թվականին դղյակն ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում։

Պատմություն
-----------

Վարթբուրգը 1900-ական թվականներին
Վարթբուրգ դղյակը պատկանել է Լյուդովինգների ազնվական տոհմին։ Տոհմի հիմնադիր Լյուդվիգ Մորուքավոր կոմսը (մահացել է 1056 թվականին) կրում էր գրեթե անհայտ ֆոն Ռինեկ (von Rieneck) ազգանունը։ Նրան հովանավորում էր Մայնցի արքեպիսկոպոսը։ Նրա որդի (կամ թոռ) Լյուդվիգը 1073 թվականին Վարթբուրգ լեռան վրա հիմնում է իր ամրոցը։ Դղյակն առաջին անգամ հիշատակվում է 1080 թվականին, երբ արքա Հենրի IV-ի ջոկատները հարձակվում են ամրոցի վրա։ 1113 թվականին, Լյուդվիգը, ձախողվելով Հենրի V արքայի դեմ կազմակերպված ապստամբությունում, իր ազատության դիմաց ստիպված զիջում է դղյակը։ Այդ փաստը վկայում է դղյակի ռազմական նշանակության մասին։

Լինելով Մայնցի արքեպիսկոպոսների կողմնակիցները` Լյուդովինգները շուտով ձեռք են բերում իշխանություն ու ճանաչում։ 1131 թվականին Լյուդվիգի որդի Լյուդվիգ I-ը Լոտար III արքայից ստանում է դերկոմսի, ապա նաև հերցոգի կոչում։ Այդ ժամանակաշրջանում դղյակը փայտից էր։ Դղյակի` այդ շրջանի տեսքը չի պահպանվել։

Դղյակը զգալիորեն բարեկարգում է Լյուդվիգ II-ը (1140-1172)։ Նրա իշխանության օրոք` 1156-1162 թվականներին, ամրոցում կառուցվում է պալատ, որը պատմամշակութային մեծ արժեք ուներ։ Ամրոցի արևելյան պատը նույնպես 12-րդ դարից է հասել մեր օրերը։

Դղյակի բակերից մեկը, 1900
Վերջին Լյուդովինգը` Հենրին, կառավարել է 1227-1247 թվականները։ Վարթբուրգի դղյակը եղել է նրա գլխավոր և հիմնական նստավայրը։ Նրա մահից հետո` 1247 թվականին, ժառանգության համար պայքարի արդյունքում դղյակն անցնում է Վետիններին (գերմ.՝ Wettiner): Ավելի ուշ Թյուրինգիան անցնում է Մայսենի կոմսին, իսկ Վարթբուրգը դառնում է նրա նստավայրը։

1318 թվականին դղյակը խիստ տուժել է հրդեհից։ 1319 թվականին սկսվում են դղյակի վերականգնման աշխատանքները։ Այդ ժամանակ են կառուցվում ջեռուցվող մեծ շինությունը և ամրոցի հարավային աշտարակը։

15-րդ դարում դղյակը կորցնում է իր նախկին շքեղությունն ու նշանակությունը։ Դա ազդում է նաև դղյակի ճարտարապետական տեսքի վրա. քարե շինությունների փոխարեն կառուցվում են ավելի էժան փայտե կոնստրուկցիաներով շինություններ։

Վարթբուրգը ճարտարապետական նշանակալից փոփոխություններ է կրել 19-րդ դարում։ Սկսած 1950-ական թվականներից` դղյակում կատարվել են վերականգնողական լուրջ աշխատանքներ։

Մշակութային նշանակություն
-------------------------

Մորից ֆոն Շվինդ, Երգիչների մրցություն Վարթբուրգում, ֆրեսկո, 1854
Մարտին Լյութերի սենյակը ներկայումս
Թյուրինգիայի Գերման I կոմսի իշխանության օրոք (1190-1216) Վարթբուրգը եղել է գերմանական բանաստեղծական արվեստի կենտրոններից մեկը։ Վարթբուրգի դղյակում տեղի են ունեցել հետագայում լեգենդար դարձած իրադարձություններ։ Դրանցից առավել նշանակալից է «Վարթբուրգի երգիչների մրցությունը» (գերմ.՝ Sängerkrieg), որ հայտնի է նաև «Վարթբուրգի պատերազմ» անունով։

Վարթբուրգը սերտ առնչություն ունի գերմանական մշակույթի հետ։ 1221-1227 թվականներին այստեղ ապրել է Ելիզավետա Հունգարացին։ 1521-1522 թվականների դղյակում պատսպարվել է եկեղեցու բարեփոխիչ Մարտին Լյութերը։ Այստեղ նա գերմաներեն է թարգմանել Նոր կտակարանը, որ հայտնի է «Լյութերի Աստվածաշունչ» անունով։ Մի քանի անգամ դղյակ է այցելել Գյոթեն, առաջին անգամ` 1777 թվականին։ 1817 թվականի հոկտեմբերի 18-ին դղյակում տեղի է ունեցել Վարթբուրգյան տոնակատարությունը` գերմանական ուսանողական համայնքների խորհուրդը։ Վարթբուրգյան երկրորդ տոնակատարությունը տեղի է ունեցել 1848 թվականին։

Դղյակում պահպանվում են Մորից ֆոն Շվինդի ֆրեսկոները։

19-րդ դարում դղյակը դարձել է գերմանական ազգային հուշարձան։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  archINFORM (գերմ.) — 1994.
2. ↑  «Вартбург»։ *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907
3. ↑  «Вартбургская война»։ *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907
4. ↑  «Вартбургский праздник»։ *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք
* Տեղեկություն Վարթբուրգի մասին

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ ռուսական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX146903 · BNF: 12048584f · GND: 4122665-3 · LCCN: sh89004664 · NKC: olak2002112524 · SUDOC: 186322542 · VIAF: 243482353 · WorldCat VIAF: 243482353 |

 |

 |