Խալիսկոյի ֆիլհարմոնիկ նվագախումբ
**Սիմֆոնիկ նվագախումբ**, երաժիշտների մեծ խումբ ակադեմիական երաժշտություն կատարելու համար, հիմնականում արևմտաեվրոպական ավանդույթի։ Ըդհանուր առումներով (խմբերի քանակը, գործիքների կազմը) զարգացել է վաղ վիեննական դասականների դարաշրջանում՝ կապված նոր հիմնական ժանրի՝ դասական սիմֆոնիայի (այստեղից էլ՝ հատուկ անվանումը) առաջացման հետ։ Հետագայում «սիմֆոնիկ» ընդհանուր առմամբ կոչվում էր ցանկացած երաժշտություն տվյալ գործիքային ստեղծագործության համար, այդ թվում՝ համաշխարհային ազգային դպրոցների կոմպոզիտորների կողմից ստեղծված երաժշտությունը։

Պատմություն
-----------

Հիմնական հոդված՝ Նվագախումբ
Սիմֆոնիկ նվագախմբի ակունքները կարելի է գտնել 16-րդ դարի եվրոպական գործիքային երաժշտության ստեղծման ժամանակ՝ կապելով նրա պատմությունը լարային գործիքների կատարելագործման հետ։ Բարոկկոյի դարաշրջանում նվագախումբը հնարավոր չէր պատկերացնել առանց կլավեսինի, որը հաճախ ներառում էր լյուտնյա, մանդոլիններ։ Սիմֆոնիկ նվագախմբի «դասական» ստեղծագործությունը ձևավորվել է Լյուդվիգ վան Բեթհովենի պարտիտուրներում և երաժշտագիտական գրականության մեջ կոչվում է «բեթհովենյան»։ Այս նվագախմբում, բացի նրանում առաջատար դիրք զբաղեցնող լարային աղեղնավոր գործիքներից՝ ջութակներ, ալտ, թավջութակ և կոնտրաբաս (այսպես կոչված աղեղային կվինտետ, քանի որ ջութակները բաժանվում են առաջինի և երկրորդի), ներառում էր զուգակցված փայտե փողային գործիքներ (2 ֆլեյտա, 2 հոբոյ, 2 կլառնետ և 2 ֆագոտ) և փողային խումբ (2, 3 կամ 4 գալարափողեր և 2 շեփոր)․ հարվածային գործիքները ներկայացված էին լիտավրերով։

19-րդ դարի երկրորդ կեսին «բեթհովենյան» նվագախումբն արդեն դասակարգվում էր որպես փոքր սիմֆոնիա։ Նվագախմբի մեծ կազմը, որին նույնպես սկիզբ է դրել Բեթհովենը, իր Իններորդ սիմֆոնիայում (1824), փոքրից տարբերվում էր ոչ միայն յուրաքանչյուր հատվածի ընդլայնված կազմով, այլև որոշ լրացուցիչ գործիքներով. դրանում հայտնվել են փոքր ֆլեյտա, կոնտրաֆագոտ, տրոմբոններ, եռանկյունի, ծնծղաներ և մեծ թմբուկ։ Ավելի ուշ՝ ռոմանտիզմի դարաշրջանում, սիմֆոնիկ նվագախմբում հայտնվեցին տավիղներ, տուբաներ, անգլիական եղջրափողեր և զանգեր։ Արդեն 19-րդ դարի 40-ական թվականներին Բեռլինի օպերայի նվագախումբը, անհրաժեշտության դեպքում, կարող էր ապահովել 14 առաջին և 14 երկրորդ ջութակների, 8 ալտի, 10 թավջութակի, 8 կոնտրաբասի, յուրաքանչյուրից 4-ական փայտի և փողային գործիքների, տիմպաների, մեծ թմբուկի, ծնծղաների և 2 տավիղի կազմ։ Բեռլիոզը գործիքավորման մասին տրակտատում նկարագրել է ավելի մեծ նվագախումբ, որն անհրաժեշտ էր սեփական պարտիտուրների կատարման համար։ Ավելի մեծ թվով գործիքներ ներառում են Վագների նվագախումբը։

Մինչև 19-րդ դարի սկիզբը դիրիժորը կատարման ընթացքում ինքն էր նվագում՝ սովորաբար կլավեսին կամ ջութակ։ Սակայն աստիճանաբար դիրիժորները հրաժարվեցին նման համատեղումից։

Կազմ
----

Սիմֆոնիկ նվագախումբը բաղկացած է գործիքներից, որոնց պատմությունն անխզելիորեն կապված է Արևմտյան Եվրոպայի երաժշտության պատմության հետ։ Երաժշտությունը, որը գրվում է սիմֆոնիկ նվագախմբի համար, որպես կանոն, հաշվի է առնում ոճը (ժանրային առանձնահատկությունները, երաժշտական լեզուն, մինչև այս գործիքի նախագծման առանձնահատկությունների վրա դրված սահմանափակումները), որը զարգացել է եվրոպական երաժշտական մշակույթի շրջանակներում։

> 
> 
> Ներքին երաժշտագիտության մեջ ընդունված է առանձնացնել սիմֆոնիկ նվագախմբի երկու տեսակ՝ մեծ և փոքր։ Սակայն այս շարքում կարելի է ներառել նաև կամերային և լարային նվագախմբերը։ Թվարկված բոլոր խմբերն ունեն ընդհանուր պատմություն, կառուցվածք, ավանդույթներ և այլն։ Նրանց հիմքը աղեղի լարային գործիքների խումբն է։

Մոսկվայի ֆիլհարմոնիայի ակադեմիական սիմֆոնիկ նվագախումբՄեծ սիմֆոնիկ նվագախմբի հիմքը կազմում են գործիքների չորս խմբեր՝ լարային աղեղ, փայտե փողային, պղնձե փողային և հարվածային գործիքներ։ Որոշ դեպքերում նվագախմբում ներառվում են նաև այլ գործիքներ (առաջին հերթին՝ տավիղ, դաշնամուր, երգեհոն, չելեստա, կլավեսին)։

Սիմֆոնիկ նվագախումբ և երգչախումբ19-րդ և 20-րդ դարերի որոշ մասշտաբային ստեղծագործություններ կատարելու համար պահանջվող նվագախումբը կարող է ներառել մինչև 110 երաժիշտ։ Ավելի փոքր նվագախմբերը կարող են բաղկացած լինել ոչ ավելի, քան հիսուն կատարողներից. նման նվագախմբերը կամ աշխատում են փոքր քաղաքներում, որտեղ լիարժեք նվագախմբի առկայությունը տնտեսապես անիրագործելի է, կամ մասնագիտանում են ավելի վաղ երաժշտության կատարման մեջ, որը նախատեսված է փոքր կոմպոզիցիաների և կոմպոզիտորների կողմից ավելի կամերային երաժշտության համար, և կարող են կոչվել *կամերային նվագախմբեր*։

Նվագախմբի չափը նշելու համար օգտագործվում է նրանում ներկայացված փայտե փողային նվագողների թիվը․ նվագախմբի կազմը, որում նվագում են երկու ֆլեյտահար, երկու հոբոյահար (կա նաև երկու շեփորահար, իսկ գալարափողը կարող է լինել մեկ կամ երկու զույգ), և այլն, կոչվում է կրկնակի կամ զույգ, կոմպոզիցիա երեք ֆլեյտահարներով և այլն՝ եռակի։ Եռակի կոմպոզիցիայում հիմնական փայտե փողային գործիքների զույգին ավելանում է նրա բազմազանությունը՝ ֆլեյտաներին՝ պիկոլո, հոբոյին՝ անգլիական եղջրափող, կլառնետներին՝ բաս կլառնետ, ֆագոտներին՝ կոնտրաբասոն։ Միևնույն ժամանակ, այս տեսակի գործիքներով կատարողը կարող է դրանք համատեղել հիմնական տեսակի հետ, այսինքն՝ ֆլեյտիստ պիկոլոիստը կարող է նվագել նաև երրորդ ֆլեյտայի վրա, անգլիական եղջրափողը՝ երրորդ հոբոյի և այլն։ Կոմպոզիցիայի հետագա ավելացմամբ (քառյակ, հնգյակ) փայտե փողային գործիքների խմբերին կարելի է ավելացնել ալտֆլեյտան, փոքր կլառնետ (պիկոլո) in Es, hոբոյ դ'ամուրը, իսկ փողային խմբերում՝ վագներյան տուբա, բաս շեփոր կամ պիկոլո շեփոր, տարբեր տեսակի բաս տուբաներ և չիմբասո։

Որոշ սիմֆոնիկ նվագախմբեր կատարում են ոչ ակադեմիական բնույթի ստեղծագործություններ՝ հանրաճանաչ էստրադային երգեր, ջազային կոմպոզիցիաներ, ռոք հիթեր, հայտնի ֆիլմերի սաունդթրեքեր և էստրադային-ջազային ուղղության թեթև գործիքային երաժշտություն։ Այս դեպքում կազմը կարող է համալրվել այնպիսի գործիքներով, ինչպիսիք են սաքսոֆոնները, կիթառները (ակուստիկ կամ էլեկտրական), բաս կիթառը, էլեկտրոնային ստեղնաշարերը, հարվածային գործիքները, աֆրիկյան և լատինաամերիկյան հարվածային գործիքները, ակորդեոնը և այլն, որոնց շնորհիվ այդպիսի խմբերը երբեմն բնութագրվում են որպես էստրադային-սիմֆոնիկ նվագախմբեր։

Նվագախմբի տեղաբաշխում
---------------------

Գործիքների դասավորության սխեմա
Սիմֆոնիկ նվագախմբերի առաջացման ընթացքում փոխվել են երաժիշտների գտնվելու վայրի բազմաթիվ տարբերակներ։ Ժամանակն օգնեց մշակել սիմֆոնիկ նվագախմբի գտնվելու վայրի որոշակի սկզբունք։

Նախ, երաժիշտները լավ են տեսնում դիրիժորի փայտիկը, եթե նրանց նստեցնում են հովհարային ձևով, իսկ դիրիժորը կանգնեցվում է հովհարի նախատեսված առանցքի տեղում։

Երկրորդ՝ ավելի նպատակահարմար է հավաքել բոլոր միատարր գործիքները միասին՝ մեկ շարքում կամ խմբում։ Սա թույլ է տալիս երաժիշտներին ավելի լավ լսել միմյանց նվագելիս և ստեղծում է յուրաքանչյուր նվագախմբային խմբի կոմպակտ, համահունչ ձայն։

Երրորդ՝ հնչեղությունը կախված է նաև խմբերի այս կամ այն տեղաբաշխումից միմյանց նկատմամբ։ Քանի որ նվագախմբի յուրաքանչյուր խմբում ձայնի ուժը և գործիքների քանակը նույնը չեն, լավ տեղաբաշխումն օգնում է հասնել ամբողջ նվագախմբի հավասարաչափ ձայնին։

20-րդ դարի երկրորդ կեսին զարգացել են նվագախմբի տեղաբաշխման երկու հիմնական տեսակ՝ գերմանական և ամերիկյան։

Ռուսաստանում **ամերիկյան տեղաբաշխումն** ավելի հաճախ է օգտագործվում։

*Թեքահարթակի երկայնքով տեղակայված են առաջին ջութակները (ձախ) և թավջութակները (աջ)։ Երկրորդ ջութակները նստում են առաջինների հետևում, ալտերը նստում են աջ կողմում գտնվող թավջութակների ետևում։ Կոնտրաբասները թավջութակների մեջքի հետևում են։ Բեմի մեջտեղում տեղակայված են փայտյա փողային գործիքների երկու շարք (ֆլեյտա, հոբոյ և կլարնետներ, ֆագոտներ)։ Դրանց հետևում պղնձե գործիքներ՝ խողովակներ, շեփորներ, տրոմբոններ և տուբա։ Հարվածային գործիքները գտնվում են ունկնդիրից ամենահեռու՝ ձախ եզրից մինչև բեմի կենտրոն, որտեղ սովորաբար տեղակայված են լիտավրերը։ Տավիղները գտնվում են դիրիժորի ձախ կողմում։*

***Գերմանական տեղաբաշխումը** տարբերվում է ամերիկյանից նրանով, որ թավջութակները փոխվում են երկրորդ ջութակներով, իսկ կոնտրաբասերը՝ ձախից։ Փողային գործիքները տեղափոխվում են աջ՝ բեմի խորքը, իսկ գալարափողերը տեղափոխվում են ձախ։ Այս դասավորությամբ հարվածային գործիքները գտնվում են աջ կուլիսին մոտ։*

Որոշումը, թե ինչպես կարելի է նվագախումբը դասավորել, կայացնում է դիրիժորը։

Գրականություն
-------------

* *Барсова И.А.* Книга об оркестре. — М.: Музыка, 1969. — 232 с.
* *Попов С. С.* Инструментоведение: учебник. — 4-е изд. перераб. — Санкт-Петербург: Лань: Планета музыки, 2022. — 440 с. ISBN 978-5-8114-9738-6.
* *Рогаль-Левицкий Д.Р.* Беседы об оркестре. — М.: МузГИз, 1961. — 287 с.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Барсова, 1978
2. ↑  *Хохлов Ю. Н.* Венская классическая школа // *Музыкальная энциклопедия / под ред. Ю. В. Келдыша*. — М.: Советская энциклопедия, 1973. — Т. 1.
3. ↑  *Кендалл А.* Хроника классической музыки = The Chronicle of Classical Music. An Intimate Diary of the Lives and Music of the Great Composers / Под ред. Енукидзе Н.. — М.: Издательский дом «Классика-XXI», 2006. — P. 266—267. — 288 p. — ISBN 5-89817-147-9
4. ↑  Например, на ряде инструментов симфонического оркестра с фиксированной высотой звука невозможно извлечь интервалы меньше полутона (так называемые микроинтервалы), по той причине, что такие интервалы не востребованы в музыкальных сочинениях, написанных по законам западноевропейской гармонии.
5. 1 2  *Berlioz H.* Treatise On Instrumentation / Strauss R. enl. rev. — New York: Edwin F. Kalmus, 1948. — 436 p.
6. ↑  
«Рассадка оркестра»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ փետրվարի 18-ին

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հայաստանի պետական սիմֆոնիկ նվագախումբ