**Արեգակնային ժամացույց Զվարթնոց, 7-րդ դար**  
  
Մակագրություն՝ ԱՂՕԹՔՆ ԱՌ ՏԷՐ ԱՄԵՆԱՅՆ ՍՈՒՐԲ ԺԱՄԻ ԸՆԴՈՒՆԵԼԻ Է։  
Թվագրություն՝ Ա - 1, Բ - 2, Գ - 3, Դ - 4, Ե - 5, Զ - 6, Է - 7, Ը - 8, Թ - 9, Ժ - 10, ԺԱ - 11, ԺԲ - 12։
**Արեգակնային ժամացույց**, սարք, որի օգնությամբ որոշվում էր տեղային արեգակնային ժամանակը։ Սովորաբար կազմված է դեպի հարավ ուղղված թվատախտակից և ձողից։ Ժամանակը որոշվում է թվատախտակի վրա ձողի ստվերով և հորիզոնական գծով կազմած անկյունով։ Ձողն անշարժ է և ուղղված երկրագնդի առանցքին զուգահեռ։

Ըստ թվատախտակի դիրքի, արեգակնային ժամացույցները լինում են՝ հասարակածային, հորիզոնական և ուղղաձիգ (ստվերաչափ)։

Հասարակածային ժամացույցներում թվատախտակի հարթությունը զուգահեռ է երկնային հասարակածի հարթությանը (այն հորիզոնական հարթության հետ կազմում է 90°-{\displaystyle \varphi } անկյուն, որտեղ {\displaystyle \varphi }-ն տեղի աշխարհագրական լայնությունն է)։ Ժամագծերը նշվում են թվատախտակի թե' վերին և թե' ստորին երեսներին։ Գարնանն ու ամռանը, երբ Արեգակը գտնվում է հյուսիսային կիսագնդում, օգտվում են վերին, իսկ աշնանն ու ձմռանը՝ ստորին երեսից։ Ժամագծերը տարվում են իրարից հավասար հեռավորությունների (15°) վրա, և կեսօրվա ժամագիծը ուղղվում է դեպի հյուսիս։ Հորիզոնական ժամացույցների թվատախտակի հարթությունը հորիզոնական դիրք ունի։ Ժամագծերը կեսօրի (ժամը 12-ի) գծի նկատմամբ սիմետրիկ են և տարված ըստ {\displaystyle \mathrm {tg} \ x=\mathrm {tg} \ t\*\sin \varphi } բանաձևի ({\displaystyle x}-ը համապատասխան ժամագծի ու կեսօրի գծի միջև գտնվող անկյունն է, {\displaystyle t}-ն՝ Արեգակի ժամային անկյունը)։

Ուղղաձիգ ժամացույցները սովորաբար պատրաստում են շենքերի հարավային պատի վրա։ Ժամագծերը տարվում են հորիզոնականին համանման և ըստ {\displaystyle \mathrm {tg} \ x=\mathrm {tg} \ t\*\cos \varphi } բանաձևի։ Հին ու միջնադարյան Հայաստանում սովորաբար օգտագործվել են ուղղաձիգ ժամացույցներ։

Դրանցից մինչև այժմ էլ պահպանվել են Զվարթնոցում, Դսեղում, Ծաղկաձորում, Դիլիջանում, Նոյեմբերյանում, Լեռնային Ղարաբաղում և այլուր գտնվող վանքերի ու տաճարների պատերին։ Հայ բանահյուսությունում այս առանձնահատկությունն արտահայտվել է *եկեղեցի*-ն *ժամ* կոչելու ավանդությամբ։

Մատենադարանի ձեռագրերում կան Արեգակնային ժամացույցների բազմաթիվ նկարագրություններ ու սխեմաներ։ Հայ հեղինակներից ոմանք առաջարկել են հորիզոնական և ուղղաձիգ արեգակնային ժամացույցների կառուցման զուտ երկրաչափական մեթոդ՝ առանց եռանկյունաչափական բանաձևերից օգտվելու։

Բացի նշված արեգակնային ժամացույցներից, Հայաստանում մեծ տարածում են ունեցել նաև ստվերաչափերը։

Պատկերասրահ
-----------

Արեգակնային ժամացույցներ եկեղեցիների հարավային պատին

* Հաղարծին վանքՀաղարծին վանք
* ԷջմիածինԷջմիածին
* Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Կարբի)Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Կարբի)
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ մայր տաճար (Երևան)Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ մայր տաճար (Երևան)
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ մայր տաճար (Երևան)Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ մայր տաճար (Երևան)
* Թանահատի վանքԹանահատի վանք
* ՀաղպատավանքՀաղպատավանք
* Աղջոց վանքԱղջոց վանք
* Խոր ՎիրապԽոր Վիրապ
* Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցի (Գյումրի)Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցի (Գյումրի)
* Գեղարդի Կաթողիկե եկեղեցի Գեղարդի Կաթողիկե եկեղեցի

Արեգակնային ժամացույցներ խաչքարերի վրա

* Կրակով, ԼեհաստանԿրակով, Լեհաստան
* ՄակարավանքՄակարավանք
* ՎատիկանՎատիկան

Արեգակնային ժամացույցներ ճարտարապետական հորինվածքներում

* Վերածնված Հայաստան հուշակոթող Երևանի կասկադ համալիրումՎերածնված Հայաստան հուշակոթող Երևանի կասկադ համալիրում
* Երևանի կասկադ համալիրԵրևանի կասկադ համալիր
* Ճարտարապետ Հովհաննես Մարգարյանի հուշաքարը, ԵրևանՃարտարապետ Հովհաննես Մարգարյանի հուշաքարը, Երևան
* Արեգակնային ժամացույցներ Մատենադարանի մուտքի դռների վրաԱրեգակնային ժամացույցներ Մատենադարանի մուտքի դռների վրա
* Ակադեմիկոս Պարիս Հերունու գիտցող-ստվերաչափը՝ արեգակնային ժամացույցն ու օրացույցը Օրգովի ռադիո-օպտիկական աստղադիտարանումԱկադեմիկոս Պարիս Հերունու գիտցող-ստվերաչափը՝ արեգակնային ժամացույցն ու օրացույցը Օրգովի ռադիո-օպտիկական աստղադիտարանում
* Արևի ժամացույց Հայաստանի պետական Համալսարանի պատին։Արևի ժամացույց Հայաստանի պետական Համալսարանի պատին։

Տես նաև
-------

* Ստվերաչափ
* Գնոմոն

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Գյումրեցիներն ավանդաբար *եկեղեցին* անվանում են *ժամ* հայկական եկեղեցիների հարավային պատին արևի ժամացույց լինելու պատճառով, որը և բնակավայրում եղած միակ ժամացույցն է եղել ու տեղանքի իմաստով նույնացվել է եկեղեցու հետ։ Օրինակ, Գյումրիի բարբառով *ժամի քով* բառացի նշանակում է *եկեղեցու հարավային պատի արևային ժամացույցի մոտ*, իսկ ընդհանրապես՝ *եկեղեցու մոտ*։

Գրականություն
-------------

* Թումանյան Բ․ Ե․, Հայ աստղագիտության պատմություն, hատոր 1, Ե․, 1964։
* Բ. Ե. Թումանյան, Հայկական արեգակնային ժամացույցները։ Բնագիտության և տեխնիկայի պատմությունից։ Գիտական աշխատությունների ժողովածու, հմ 3, 1964, էջ 109-131
* Բ. Ե. Թումանյան, Միջնադարյան հայկական լուսնացույցը։ Բնագիտության և տեխնիկայի պատմությունից։ Գիտական աշխատությունների ժողովածու, հմ 1, 1960, էջ 74-82
* Էյնաթյան Ջուլիետա, Տիեզերագիտության և տոմարի մեկնություններ, Երևան, 2015, 412 էջ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 20)։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Արեգակնային ժամացույց» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Դասական հնությունների իրական բառարան · Կրուգոսվետ · Հրեական Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ նորվեգական · Treccani |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX529022 · BNF: 11931091v · GND: 4055589-6 · LCCN: sh85130534 · Microsoft: 130716518 · NDL: 00563137 · NKC: ph125701 |

 |

 |