**Հին Շեն**, գյուղական համայնք Արցախի Հանրապետության Շուշիի շրջանում։ Տեղաբաշխված է հանրապետության հարավարևմտյան հատվածում։ Շուշիի շրջկենտրոնից գտնվում է 41 կմ հեռավորության վրա, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտից՝ 55 կմ հեռավորության վրա։

Ղարաղշլաղ անվանումով ընդգրկված է եղել Արևելյան Հայաստանի Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուրի գավառում։ Սովետական տարիներին կրել է Կիրով անվանումը։

Աշխարհագրություն
----------------

Գյուղը գտնվում է ԱՀ հարավարևմտյան հատվածում՝ Շուշիի շրջանում, նախկինում՝ Բերդաձոր գավառում։ Բնակավայրը տեղաբաշխված է Սաղսաղան, Համզասար լեռների հարավարևմտյան և Բալթալըղ սարի արևելյան մասում՝ Չիման և Ըլանանց գետերի հովիտներում։

Ընդհանուր առմամբ Հինշենի տարածքը սկսվում է Վրարա ջուր գետից, ձգվում Օթասխան լեռան արևելյան, Սաղսաղան լեռան հարավարևելյան լանջերով, թեքվում հարավարևելք՝ մինչև Մուսուլմանլար գյուղ, Քիրս լեռան արևմտյան ստորորտներ, Ծաչ գյադուկ լեռան լանջով, Ջիբրախաչ լեռան գոգահովտով իջնում Այնալու, Ըլանանց, Չիման, Հակարա գետերի միացման տարածքը, որը կոչվում է Ղլեն տակ (Բերդին տակ)։

Արևմուտքից սահմանակցում է Աղանուս գյուղին։ Գյուղի սահմանը Բայթալըղ լեռան արևելյան կողմից թեքվում, հարավարևմտյան մասով հասնում է մինչև Լոլար Բալի, Լծավար հանդամասով հատվում է Չիման, Հակարի, Ըլանանց և Այնալու գետերի միացման մասում։

Նախկին Հինշենի համայնքի մեջ մտնում էին Թևանի տուն, Ղրմանահող, Չոբան գյունե բնակավայրերը։ Թևանի տուն, Ղրմանահող բնակավայրերը գտնվում էին Բայթալըղ լեռան արևմտյան լանջին։

Համայնքը բարձր լեռնային է, ունի 4100,75 հա տարածք, որից 1097,58 հա գյուղատնտեսական նշանակության, 2963,74 հա անտառային հողեր։ Հին Շեն համայնքի սահմանային գոտով հոսում է Հագարի գետի վտակը։

Հին Շեն համայնքի կազմում ընդգրկված է Հունանավ գյուղը։

Պատմություն
-----------

Հինշենի տարածքում պահպանված եկեղեցիները, բերդերը, միջնադարյան բնակավայրերը, գերեզմանոցները, կացարանները, տարբեր դարաշրջաններին պատկանոող պատմական հարստությունները վկայում են, որ հայը այստեղ ապրել է հնագույն ժամանակներից։ Տեղեկայված լինելով Արարատյան դաշտավայր տանող ճանապարհի վրա՝ Բերդաձորի ենթաշրջանի գյուղերի, Հինշենի հայերը միշտ պայքարել են օտար նվաճողների՝ արաբների, թուրք-սելջուկների, պարսիկների, մոնղոլ-թաթարների դեմ։

Վկայում են, որ 1604 թվականին պարսից Շահ-Աբասը փորձում է գրավել Հայաստանը, այդ թվում նաև Արաքսի ափերից մինչև Ռմբոսյան լեռնաշղթան ընկած տարածքը։ Նրա ծրագրերում է նաև Բերդաձորի գրավումը։ Շահը իր զորքով հասնում է մինչև Կարմիր Քարի հարթակը, նայում անառիկ գյուղին։ Երբ նայում է անառիկ գյուղին, գլուխը պտտվում է, և քիչ է մնում՝ գլորվի անդունդը։ Նա ահով իջնում է ժայռից և քթի տակ մրթմրթում․ «*Իրոք որ անառիկ բերդ է այս գյուղը»*։

Սակայն նա ջանում է ամեն գնով գրավել Բերդաձորը։ Նա բանակի հետախուզության պետին՝ Ալի-Մալի զորավարին հրամայում է մի լավ հետախուզել տարածքը և հարմար տեղից գրոհել գյուղը։ Ալի-Մալին 200 հոգանոց զորաջոկատով փորձում է իրականցնել առաջադրանքը։ Բրեդաձորցիները թշնամուն ընդառաջ դիրքավորվում են Դնգլբազի ձորում։ Սակայն կորուստներից խուսափելու նպատակով նրանք չեն ընդհարվում և թույլ են տալիս՝ թշնամին մտնի ավելի հարմարավետ տեղ՝ Վարար ջրի նեղ կիրճը։

Հինշենի քաջերը շրջապատում են ձորաբերանի երեք կողմերը։ Երբ Ալի-Մալիի զորաջոկատը խորանում է կիրճի մեջ, բերդաձորցիները բոլոր կողմերից վրա են տալիս և ոչնչացնում բոլորին։ Ալի-Մալիին և մի քանի զինվորների գերի են վերցնում։

Բերդաձորցիք տոնում են իրենց հաղթանակը որոշում այդ վայրը դարձնել սրբատեղի ու կոչել Ալմալի, իսկ կարմիր քարը վերանվանել Շհնաքար Շահի քար։

1804-1813 թվականներին և 1826-1828 թվականներն ընկած ժամանակահատվածի պատերաազմների հաղթանակի գործում իրենց դերն են ունեցել բերդաձորցիները։ 1828 թվականին Արևելյան Հայաստանը Ռուսաստանի կազմում ընդգրկելու առիթով Հինշենի մոտ գտնվող աղբյուրներից մեկը որոշեցին անվանել «Ռուսի աղբյուր»։

1905-1906 թվականներին հայ-թաթարական ընդհարումների ժամանակ Բերդաձորի հայկական գյուղերը հայտնվեցին դեպքերի կիզակետում։ 1905 թվականին բերդաձորցիները, հետ մղելով թաթար հրոսակների գրոհները, օգնության են հասնում Լաչինի մոտ գտնվող Աբուհասան հայկական գյուղի բնակիչներին։ Այդ կռիվների արդյունքում 2 բերդաձորցի է զոհվում։

Այդ տարիներին Բերդաձորի հայերը շատ փորձությունների միջով անցան և որոշ ընտանիքներ ապահովության համար տեղափոխվեցին Չափար, Զարդախաչ, Չլդրան գյուղերը։

1918 թվականը մարտահրավերներով լի էր բերդաձորցիների համար։ Նույն թվականի հուլիսին Զանգեզուրից շուրջ 4000 գաղթականներ ուղևորվում են դեպի Զաբուխ՝ ձգտելով գրավել Շուշին։ Հուլիսի 31-ին մեծ դժվարությամբ 2500 գաղթականների հաջողվում է հասնել Շուշի։

1918 թվականի հուլիս-օգոստոս ամիսներին հայ ինքնապաշտպանների և թուրք-թաթարական հրոսակախմբերի միջև ծանր մարտեր են տեղի ունենում և շուրջ 700 բերդաձորցիներ իրենց մասնակցությունն էին ունենում մարտական գործողություններին։ Սյունիքի կողմից հայկական ուժերի ծավալած գործողությունների արդյունքում օգոստոսի 25-ին ղարաբաղյան կողմը, ունենալով 20 սպանված ու 35 վիրավոր, ստիպված եղավ նահանջել։ Թշնամու ճնշումների տակ դատարկվում են Բերդաձորի հյուսիսային գյուղերը։

Ինքնապաշտպանական ուժերի հետ միասին Բերդաձորի ենթաշրջանի գյուղերից շուրջ 5000 խաղաղ բնակիչներ հեռացան հայրենի օջախներից և ապաստանեցին Շուշիում, Վարանդայի և Խաչենի գյուղերում։

Արցախում խորհրդային կարգերի հաստատվելուց հետո բերդաձորցիների մի մասը տեղափոխվեց հարազատ բնակավայրեր և նորից սկսեց նոր շունչ տալ թուրքերի կողմից ավերված օջախները։ Չնայած Հինշենի բնակիչները իրենց փոքրիկ հայ աշխարհը պահելու համար շատ զրկանքներ են կրել, այնուամենայնիվ, իրենց պապերի օջախները շեն պահելու ձգտումով նորից վերադառնում են սարի վրա թառած իրենց գյուղը։ Ի դեպ, բնությունը շռայլ է եղել բերդաձորցիների նկատմամբ։ Չնայած նրանք ունեցել են դժվար կյանք, այնուամենայնիվ, մարդու համար բարենպաստ պայմանների շնորհիվ նրանք հայտնի են նաև իրենց երկարակեցությամբ։

Հինշենում հայտնի ազգատոհմեր են` Դերունք, Յուղուտանք, Գիլբիսարանք, Բոզունք, Բալապուղունք, Բուղունք, Քյասունք, Ճոռունք, Աթայանք, Գյուլդադունք, Բրումանք, Ափոնք, Նոթունք, Ջափունք, Զոկառանք, Ջինգիրանք, Թինդիվանք, Իշլիմազանք։ Ցավոք այդ տոհմերի մի զգալի մասն այժմ Հին Շենում չեն։

Հինշենում խորհրդային կարգերի հաստատվելուց հետո` 1929 թվականին, գյուղում կազմակերպվում է կոլեկտիվ տնտեսություն։ Կոլտնտեսության վարչության նախագահներ են աշխատել Աղալո Ավանեսյանը, Ավանես Գրիգորյանը, Վանո Պետրոսյանը, Թևան Բաբայանը, Արմենակ Բարսեղյանը, Բախշի Հարությունյանը, Գրիշա Սարգսյանը, Ջիվան Հայրապետյանը։ 1978 թվականին կոլտնտեսությունը վերակազմակերպվեց խորհտնտեսության։ Խորհրդային տարիներին Բերդաձորի ենթաշրջանի հյուսիսային գյուղերը ծանր ու դժվար կյանք տեսան։ Այդ բնակավայրերը մտցվեցին Շուշիի շրջանի կազմի մեջ, որտեղ էլ հայերի նկատմամբ խտրական քաղաքականությունը նկատելի էր։ Դա էր պատճառը, որ հայ բնակիչները ստիպված լքում էին հարազատ բնօրրանը։

1930 թվականի ապրիլի 7-ին Բերդաձորի ենթաշրջանի գյուղերից 47 տնտեսություն` շուրջ 250 մարդ, տեղափոխվեց Ստեփանակերտի շրջանի (հետագայում Ասկերանի շրջան Վ. Բ.) Արանզամին (Վարազաբուն) գյուղը։

1960-ական թվականներին Բերդաձորի կոլտնտեսության զոոտեխնիկներին սպանեցին Շուշիում։ Պատահական չէ, որ Բերդաձորի ենթաշրջանի գյուղերը տարեցտարի հայաթափվում էին։

Եթե 1918 թվականին սկզբներին Բերդաձորի ենթաշրջանի հայկական գյուղերում կար 800 տնտեսություն և շուրջ 5000 ազգաբնակչություն, ապա 1989 թվականին Հինշենում ապրում էր ընդամենը 201 բնակիչ։

1941-1945 թվականներն ընկած ժամանակահատվածը Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ Հինշենից 196 հոգի մասնակցել են մարտական գործողություններին, 62-ը զոհվել են։ Նրանց հիշատակին գյուղում հուշարձան է կառուցված։

### Գյուղը Արցախյան ազատամարտին

Արցախյան ազատագրական շարժման տարիներին ծանր ժամանակաշրջան սկսվեց Բերդաձորի ենթաշրջանի գյուղերի համար։ Շրջապատված ադրբեջանական բնակավայրերով 1988-1991 թվականներին գյուղի ազգաբնակչությունը՝ Առնո Մկրտչյանի գլխավորությամբ կենաց ու մահու պայքար էր մղում։ Այդ գործում անժխտելի է Հ.Յ. Դաշնակցության դերակատարությունը։ Կուսակցական կամավորական ջոկատները, որի կորիզը կազմված էր Ստեփանակերտի մանկավարժական ինստիտուտի ուսանողներից, գիշեր ու զօր հսկում էին գյուղի անդորրը։ Սակայն ուժերը անհավասար էին։

1991 թվականին մայիս և հունիս ամիսներին ադրբեջանական հատուկ նշանակության զինված ջոկատները (ՕՄՕՆ), խորհրդային բանակի հետ համատեղ, իրականացրին «Օղակ» ռազմագործողությունը։ Դատարկվեցին Գետաշենի, Շահումյանի շրջանի գյուղերը։ Բռնատեղահանվեցին Հադրութի շրջանի մի շարք գյուղեր։ 1991 թվականին մայիսի18-ին նույն ճակատագրին արժանացան նաև Հինշեն գյուղի հայերը։ Տեղահանությունն ուղեկցվում էր բռնություններով և թալանով։

Անպարտելի հրամանատար Առնո Մկրտչյանին դավադրաբար ձերբակալեցին և, Բաքվի բանտում կտտանքների ենթարկելով, 1993 թվականին սպանեցին։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Մեր այս հողը սուրբ է, Այստեղ առ այսօր ոչ մի օտար ոտք չի դրել։ Իսկ ովքեր էլ փորձել էին քեզ պես գաղտագողի մեր տարածքը մտնել, ստացել են արժանի պատիժը։ Քո ձեռքով նամակ գրիր շահին և ասա որ անհնարին է մտնել գյուղ։ Թուղթը վերցնելուց հետո կարդում են նրա մահվան դատավճիռը․ Հանուն մեր սուրբ հողի, մեր հավատի պահպանման՝ կապել ոտքերը կաղնիներից, որոնք իրարից 4 մետր հեռու են, և ծառերը բաց թողնել։ Շահը կարդում է նամակը, սթափվում և հրաման արձակում․ Զորքը հետ քաշել այս անիծված գյուղի սահմաններից։ |  |

1992 թվականին մայիսի 16-18-ը ԱՀ ինքնապաշտպանական զորամասերը ազատագրեցին Լիսագորն ու Բերդաձորը, Լաչինն ու նրա շրջակա գյուղերը։ Ազատագրական պատերազմի տարիներին Հինշենից 8 ազատամարտիկներ զոհվել են։ ԱՀ «Մարտական խաչ» 1-ին աստիճանի շքանշանի են արժանացել Առնո Մկրտչյանը` հետմահու և Վլադիմիր Կասյանը։ ԱՀ «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանակիր է Դավիթ Ֆարսյանը։

Բնակչություն
------------

Հին Շեն համայնքի բնակչության թվաքանակը կազմում է 190 մարդ, կա 45 տնտեսություն։

Բնակավայրի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Տարի | 2008 | 2009 | 2010 |
| Բնակիչ | 162 | 158 | 164 |
|

Տնտեսություն
------------

Բնակչությունը հիմնականում զբաղվում է գյուղատնտեսությամբ՝ անասնապահությամբ և հողագործությամբ։

Տեսարժան վայրեր
---------------

Կան պատմամշակութային հուշարձաններ՝ Սբ․ Աստվածածին եկեղեցի (19 դ․), եկեղեցի (1658 թ․), իջևանատուն «Փուլեն գլուխ» (միջնադար)։

Հասարարակական կառույցներ
------------------------

Համայնքում գործում են գյուղապետարան, մշակույթի տուն, բուժկետ, հիմնական դպրոց, որտեղ սովորում են 9 աշակերտներ։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հակոբ Ղահրամանյան, ՏԵՂԵԿԱՏՈւ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության վարչատարածքային միավորների սոցիալ-տնտեսական բնութագրերի, Երևան, Ճարտարագետ, 2015 թ.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», հտ 3, էջ 533
2. ↑  «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», հտ 3, էջ 148
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18  Բալայան, Վահրամ (2020). *ԱՐՑԱԽԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ՈՒՐՎԱԳԾԵՐ*. Երևան: Զանգակ. էջեր 90–93.
4. ↑  «Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն. Բնակչություն ըստ համայնքների». Վերցված է 2021 Մայիսի 1-ին. `{{cite web}}`: `|archive-date=` requires `|archive-url=` (օգնություն)

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
ԼՂՀ Շուշիի շրջան |
| --- |
|  |
| Վարչական կենտրոն՝ **Շուշի** |
|  |
| Գյուղեր | Եղցահող • Լիսագոր • Կանաչ թալա • Հին Շեն • Հունանավ • Ղայբալիշեն • Մեծ Շեն • Տասը Վերստ • Քարին տակ • Քիրսավան | Շուշիի շրջանը ԼՂՀ քարտեզին |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Զանգեզուրի գավառ |
| --- |
|  |
| Քաղաքներ | Գերուսի |
|  |
| Գյուղեր | 
* Աբազլար
* Աբասդար
* Աբդալանլու
* Աբդարասի
* Աբդուլար
* Աբրայան
* Աբուլջա
* Աբուլտա
* Աղավուրդ
* Ագարակ
* Ագարլու
* Ազջագյորօլան
* Աթխունի
* Աթկիզ
* Աին
* Աիփլու
* Ալադին
* Ալահերի
* Ալաղայա-կարաչանլու
* Ալաչդարլու-մազմազակ
* Ալաքչի
* |Ալելու
* Ալթին-Ալիբեկղշլաղը
* Ալթինլու
* Ալթինջա
* Ալթինչըքիյասլու
* Ալթունճի
* Ալիանլու
* Ալիանլու (այլ գյուղ)
* Ալիկուլուուշաղի
* Ալիղուլաշեն
* Ալիյանլը
* Ալիջան
* Ալիքուլիքենդ Առաջին
* Ալիքուլիքենդ Երկրորդ
* Ալիքուլի-Ուշագի
* Ալամլըղ
* Ալմալու
* Ալմուրադ
* Ալչադըրլու Մազմազակ
* Ալպախտիր
* Ալիդարա
* Ալիշար
* Ալմալիխ
* Ալփոուտ
* Ախբիս
* Ախլաթյան
* Ախլար
* Ախտախան
* Ախտախանա
* Ակարակ
* Ակարլու
* Ակերդի
* Աղադի-Մեխրիլու
* Աղաքիշլար
* Աղբն
* Աղբիս
* Ամուդուխ
* Այպլու
* Անգելաութ
* Աղվանլու
* Աղքենդ
* Աղքենդ (Աշոտավան)
* Աղկերպի
* Աղուդի
* Աջիլու
* Արավսա
* Արավիս
* Արդաշանա
* Արդաշավա
* Արզումանի Ձոր
* Արիքլու
* Արիքլու (Սիսիանի շրջան)
* Արծեվանք
* Արծումանի Ձոր
* Արցազուր
* Բաբադին
* Բաբալի Ղայալի
* Բաբայաղուբլու
* Բաղաբուրջ
* Բաղիրբեկլու
* Բաղիրբեյլա
* Բազարքյանդ
* Բազլու Աղջաքենդի
* Բահառլու
* Բահարլու
* Բահարլու (այլ գյուղ)
* Բայդաղ
* Բայկարա
* Բայնակար
* Բալագանսալու
* Բալաք
* Բալան
* Բալլուկայա
* Բարաբաթում
* Բարթազ
* Բախտիարլը
* Բաշարաթ
* Բաշարաթ (այլ գյուղ)
* Բաշքենդ (Մուծք)
* Բաշքենդ (Ղափանի շրջան)
* Բայուբուրջ
* Բայանդուր
* Բեկդաշ
* Բերդի Կալաջիկ
* Բինայերի
* Բիրիկլու
* Բոզլու Աղջաքենդ
* Բոզլու Աղջաքենդ Մյուս
* Բչանիս
* Բուրուլլու
* Բուռուն
* Բեխ
* Գալ
* Գալուր
* Գարար
* Գեարջիկ
* Գյուդկում
* Գեղյալու Առաջին
* Գեղյալու Երկրորդ
* Գեյ-Մամեդլու
* Գեյալ
* Գեջանան
* Գերանզուր
* Գերու
* Գիլակարլու
* Գյոդաքլար
* Գյոդաքլու Զժիկան
* Գյոդաքլու Ներքին
* Գյոդաքլու Վերին
* Գալուր
* Գյուլջիկ
* Գյուման
* Գյուրջիլու
* Դալակլու
* Դաղբաշի-Մամարզալար
* Դաղիգան
* Դայմադաղլու
* Դոնդարլու
* Դանլաքլու
* Դաշնով
* Դաշքենդ
* Դավրուս
* Դարաբազ
* Դարզիլու
* Դեմուրչիլար
* Դըգ
* Դիլանլու-Մուսկանլու
* Դիլանլու-Սարայ
* Դիրի
* Դիրիլու-Կեչանլու
* Դողիգան
* Դոմբուլլու-Դուրաբաշ
* Դոնդարլի
* Դոստաքյուրդ
* Դովրուս
* Դովութլու
* Դոտնի
* Դուլուս
* Եմազլու
* Երիցաթումբ
* Զաբազադուր
* Զաբուկ
* Զանգելան
* Զարնալի
* Զեյվա
* Զեյվա (Դավիթ Բեկ)
* Զոր
* Էյվազլու Ներքին
* Էյվազլու Վերին
* Էյնազուր
* Թաթար
* Թաթար Առաջին
* Թաթդարասի
* Թաթլու
* Թաղամիր
* Թափուր
* Թարխան
* Թեզխարաբ
* Թեմուր Մուսկանլու
* Թիրիլի
* Թուրաբխանլու
* Իգդալու Առաջին
* Իգդալու Երկրորդ
* Իգդալու Ֆարաջբեկլու
* Իզնակ
* Իմամզադե Ղուշչի
* Ինջևար
* Իչարի Մուշուլան
* Իսկենդերբեգլու
* Իսկենդերբեյլի
* Իսմիխանլու
* Լապահեյրանլու
* Լեհվազ
* Լիշկ
* Լիզեն
* Լոր
* Խազնավար
* Խալաջ (Աճանան)
* Խալաջ
* Խան Ահմեդլու
* Խանազակ
* Խանդակ
* Խանդակ (Վուրգավան)
* Խանլավա
* Խաշտաբադ
* Խաշտապ Ներքին
* Խաշտապ Վերին
* Խդըրլի
* Խինզիրակ
* Խոջախան Առաջին
* Խոջախան Երկրորդ
* Խոջախան Երրորդ
* Խոտ
* Խոտանան
* Խոտանան Ներքին
* Խոտանան Վերին
* Խորամա
* Կաբադինլու
* Կադիլի
* Կազիան
* Կալադարասի
* Կալաջուկ-Խոջա-Մուսակլու
* Կաղա
* Կավարտ
* Կարաբայրամլու
* Կարաբատում
* Կարաբեկլու
* Կարագուզու
* Կարադիգյա
* Կարաին
* Կարակոխա
* Կարակոյունլու
* Կարամանլը
* Կարաջա
* Կարաջալու Զեյնալու
* Կարաջանլու
* Կարաջանլու Մյուս
* Կարասախկալ
* Կարաչանլու
* Կարաչանլու Ալակայա
* Կարատագ
* Կատար
* Կեդակլյու
* Կեդատագ
* Կեդոկմա
* Կերջալանլու
* Կերտուզան
* Կերտուզան (այլ գյուղ)
* Կիզիլջա
* Կիզիլջիկ
* Կիյասլու
* Կիչի Սոֆուլու
* Կիվրագ
* Կիրատագ
* Կիրատագ-Իգդալու
* Կլիչլու
* Կլիջակ
* Կոգնա-Պիրչևան
* Կովանլու-Բաբադինլու
* Կորի
* Կորխանա
* Կրախ-Մուշուլան
* Կուշչի
* Կուշչիլու
* Կուրիս
* Հաջալու
* Հաջիլար
* Հայքենդ
* Հալիձոր
* Հանդ Ներքին
* Հենիկ
* Հերիկ-Վարազգուն
* Հերու
* Հոչազ
* Հորկիտոզ
* Հունուտ
* Հուսեյնուշաղի
* Ձգրիկ
* Ղազիքուրդալու
* Ղալա
* Ղամալու-Փուլքենդ
* Ղայղալու Առաջին
* Ղայղալու Երկրորդ
* Ղարաբաբա
* Ղարաղշլաղ (Կովսականի մոտ)
* Ղարաղշլաղ (Կիրով)
* Ղարաղշլաղ (քրդաբնակ)
* Ղարաչիման
* Ղարաքիլիսա Առաջին
* Ղարաքիլիսա Երկրորդ
* Ղյարբաս
* Ղուբաթլու
* Ղուբաթլու-Չորալու
* Ղուբաթլու-Մուսկանլու
* Ղուշչի-Թազաքենդ
* Ղուշչիլյար
* Մազիթլու Խոջա Մուսախլու
* Մազրա
* Մազրա (այլ գյուղ)
* Մալատքեշին
* Մալիբեկլու
* Մալիկլու
* Մալվալան
* Մալվոլան
* Մամեդլու
* Մահմուդլու
* Մահսուտլու
* Մաղանջուղ
* Մամար
* Մամեդ
* Մանջ
* Մարդգիզ
* Մարմար
* Մելիքահմեդլի
* Մելիք Փայասի
* Մեղրի
* Մերզիգիտ
* Մինջևան
* Մինջևան Մյուս
* Մինջան Երկրորդ
* Միշնի
* Միրզահասանլի
* Միրլար
* Մոզրա
* Մոլլաբուրխան
* Մոլլալար
* Մոլլա Ներքին
* Մոլլա Վերին
* Մուգես-Նովրուզլու
* Մուլկաչան
* Մուղանլը (Զանգելանի շրջան)
* Մուղանլը (Գիլյաթաղ)
* Մուղանլը (Հաջալին)
* Մուղանլը (Ղուբաթլուի շրջան)
* Մուսուլմանլար
* Մուրադլը
* Մուրադխան
* Մուրադխանլը
* Մուրխուզ
* Մուչեց Նովրուզլու
* Յայջի
* Նամլու
* Նավիլուդարա
* Նիֆտալիբեկ Ղշլաղ
* Նյուվադի
* Նովլուդարա
* Նորաշենիկ
* Նորաշենիկ Ներքին
* Շաբադին
* Շաբադին (Եղեգ)
* Շալատ
* Շալվա
* Շաղարջիկ
* Շամբ
* Շամլու-Կյաբ-Արասի
* Շամովլու
* Շայիֆլի
* Շարդար
* Շարիֆան
* Շահսուվալու Մինքենդ
* Շախվերդի Ուշաղի
* Շախիվա-Գամզալու
* Շաֆիբեյլի
* Շեկի
* Շինաթաղ
* Շիխաուզ
* Շինհեր
* Շիշկերտ
* Շիրվանշահլու
* Շորդարա
* Շուռնուխա
* Շուրյակ
* Չայքենդ
* Չանախչի
* Չարդախլի
* Չափնի
* Չափնի Վերին
* Չեկադին
* Չոբանլու
* Չոփադարա
* Չորման
* Չորշան
* Չուլլու
* Պալադլու
* Պալաիլու
* Պանիսլու
* Պաշարաջուր
* Պունունիս
* Պուսյակ
* Պուրխուտ
* Ջաբեկլու-Դարչալուր
* Ջաղազուր Առաջին
* Ջաղազուր Երկրորդ
* Ջամարտլու
* Ջամարտլու Մյուս
* Ջանգիրբեկլու
* Ջաֆարկուլիուշագի
* Ջիբիլլու
* Ջիբիկլու Կեսակորան
* Ջիբիկլու Տարչազուր
* Ջիլֆիր Կուշչի
* Ջիկ Իշխլու
* Ջիջիկ
* Ջիջիմլու Առաջին
* Ջիջիմլու Երկրորդ
* Ջևանբեկլու
* Ռաբենդ
* Ռազդերե
* Ռաշիդ Ներքին
* Ռաշիդ Վերին
* Ռասսուլու
* Ռուտ
* Սադըլ Երկրորդ
* Սադունլար
* Սալդաշ
* Սարալու Ֆարիջան
* Սարիյաթաղ
* Սարիլ Երկրորդ
* Սարիլ Երրորդ
* Սաֆիյան
* Սեիդ Ահմեդ
* Սեիդահմեդլու
* Սեիդլար (Գանձա)
* Սեիդլար
* Սեիդլար Խալֆալու Ղշլաղ
* Սեիդլար Խամխլու
* Սեյթաս
* Սիզնակ
* Սիրկատաս
* Հացավան
* Սոբու
* Սուդութլը բուլաղ
* Սոյուխբուլաղ
* Սուվարանց
* Սոֆուլու
* Սոֆուլու Չորալու
* Սումուքլը
* Սուս
* Սևաքար
* Վսագազին
* Վաղաթլու
* Վագրավար
* Վագուդի
* Վանաթլի
* Վանք
* Վարդանաձոր Առաջին
* Վարդանաձոր Երկրորդ
* Վասուլլու
* Վաչագան Ներքին (Քյարխանա)
* Վաչագան Վերին
* Տանազատապ
* Տանձավեր
* Տաթավ
* Տարակեմա
* Տարավլու
* Տեյ
* Տեշտին
* Տինլի
* Տուտուտ
* Տուրաբադ
* Ուդկուն
* Ուզ
* Ուլաշլու Առաջին (Վարդաբաց)
* Ուլաշլու Երկրորդ
* Ուլուգյուն
* Ուջանաբաս
* Ուջանիս
* Ուրուջլու
* Փաշանլու
* Փիրդովդան
* Փիրիլու
* Փիրնաուտ
* Փիրջահան
* Փուլքենդ
* Փուշանլու
* Քարահան
* Քարահունջ
* Քեսալար
* Քերբալայ Ահմեդլու
* Քիչիլու
* Քլիսաքենդ
* Քյուրդիքենդ
* Քյուրտ-Գաջի
* Քուրդլար
* Քուրդ-Կուլագի
* Քևանլու-Կաբադինլու
* Քևդադըղ Առաջին
* Քևդադըղ Երկրորդ
* Օխչի
* Օխտար Ներքին
* Օխտար Վերին
* Օրդաքլու
* Ֆարաջբեյլի

 |
|  |
| Պորտալ:Արևմտյան Հայաստան |

 |


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 462)։*  |