**Ալյումինի քլորիդ**, հայտնի է նաև **ալյումինի եռքլորիդ** անվամբ, անօրգանական նյութ՝ AlCl3 բանաձևով։ Այն ձևավորում է հեքսահիդրատ [Al(H2O)6]Cl3, որը պարունակում է հիդրացիայի վեց ջրի մոլեկուլ։ Ե՛վ անհիդրիդը, և՛ հեքսահիդրատը անգույն բյուրեղներ են, սակայն նմուշները հաճախ ախտոտվում են երկաթի (III) քլորիդով, որը նրանց տալիս է դեղին գույն։

Անհիդրիդը կարևոր է առևտրային առումով։ Այն ունի ցածր հալման և եռման ջերմաստիճան։ Այն հիմնականում արտադրվում և սպառվում է ալյումինե մետաղի արտադրության մեջ, սակայն մեծ քանակությամբ օգտագործվում է նաև քիմիական արդյունաբերության այլ ոլորտներում։ Միացությունը հաճախ նշվում է որպես Լյուիս թթու։ Այն անօրգանական միացության օրինակ է, որը ցածր ջերմաստիճանում հետադարձելիորեն փոխվում է պոլիմերից մոնոմերի։

Կառուցվածք
----------

### Անհիդրիդ

AlCl3-ն ընդունում է երեք կառուցվածք՝ կախված ջերմաստիճանից և ագրեգատային վիճակից (պինդ, հեղուկ, գազային)։ Պինդ AlCl3-ն ունի թիթեղանման շերտավոր կառուցվածք՝ խորանարդով փակված քլորիդ իոններով։ Այս շրջանակում Al կենտրոնները ցուցադրում են ութանիստ կոորդինացիոն երկրաչափություն։ Իտրիում (III) քլորիդն ընդունում է նույն կառուցվածքը, ինչպես և մի շարք այլ միացություններ։ Երբ ալյումինի եռքլորիդը հալված վիճակում է, այն գոյություն ունի որպես դիմեր AlCl3՝ քառակոորդինատային ալյումինով։ Կառուցվածքի այս փոփոխությունը կապված է հեղուկ փուլի (1,78 գ/սմ3) ավելի ցածր խտության հետ՝ համեմատած պինդ ալյումինի տրիքլորիդի (2,48 գ/սմ3): AlCl3 դիմերները հանդիպում են նաև գոլորշու վիճակում։ Ավելի բարձր ջերմաստիճաններում AlCl3 դիմերները տարանջատվում են եռանկյուն հարթ AlCl3 մոնոմերի մեջ, որը կառուցվածքային առումով նման է BCl3-ին։ Հալվածքը վատ է փոխանցում էլեկտրականությունը՝ ի տարբերություն այլ իոնային հալոգենիդների, ինչպիսին է նատրիումի քլորիդը։

Ալյումինի քլորիդի մոնոմերը պատկանում է D3h կետային խմբին իր մոնոմերային ձևով և D2h՝ իր դիմերիկ ձևով։

### Հեքսահիդրատ

Հեքսահիդրատը բաղկացած է ութանիստ [Al(H2O)6]3+ կատիոն կենտրոններից և քլորիդային (Cl−) անիոններից որպես հակաիոններ։ Ջրածնային կապերը կապում են կատիոնը և անիոնները։ Ալյումինի քլորիդի հիդրատացված ձևն ունի ութանիստ մոլեկուլային երկրաչափություն, որի կենտրոնական ալյումինի իոնը շրջապատված է ջրի լիգանդի վեց մոլեկուլներով։ Լինելով կոորդինատիվ հագեցվածությամբ, հիդրատը քիչ արժեք ունի որպես կատալիզատոր Friedel-Crafts-ի ալկիլացման և նմանատիպ ռեակցիաներում։

Կիրառություն
------------

### Արեների ալկիլացում և ացիլացում

AlCl3-ը տարածված Լյուիս թթու է և կատալիզատոր Friedel-Crafts ռեակցիաների համար՝ ինչպես ակիլացիաների, այնպես էլ ալկիլացիաների համար։ Կարևոր ապրանքներն են լվացող միջոցները և էթիլբենզոլը։ Այս տեսակի ռեակցիաները հիմնականում ալյումինի քլորիդի հիմնական սպառողներից են, օրինակ՝ բենզոլից և ֆոսգենից անտրաքինոնի (օգտագործվում է ներկանյութերի արդյունաբերության մեջ) պատրաստումը։ Ընդհանուր Friedel-Crafts ռեակցիայի մեջ ացիլ քլորիդը կամ ալկիլ հալոգենը փոխազդում է արոմատիկ համակարգի հետ, ինչպես ցույց է տրված

Ալկիլացման ռեակցիան ավելի լայնորեն կիրառվում է, քան ացիլացման ռեակցիան, թեև դրա պրակտիկան տեխնիկապես ավելի պահանջկոտ է։ Երկու ռեակցիաների դեպքում ալյումինի քլորիդը, ինչպես նաև այլ նյութերն ու սարքավորումները պետք է չոր լինեն, թեև ռեակցիայի առաջացման համար անհրաժեշտ է խոնավություն։ Մանրամասն ընթացակարգերը հասանելի են արենների ալկիլացման և ացիլացման համար։

Friedel-Crafts-ի ռեակցիայի հիմնական խնդիրն այն է, որ ալյումինի քլորիդի կատալիզատորը երբեմն պահանջվում է ամբողջական ստոյխիոմետրիկ քանակով, քանի որ այն ուժեղ կապվում է վերջնանյութեր հետ։ Այս բարդությունը երբեմն առաջացնում է մեծ քանակությամբ քայքայիչ թափոններ։ Այս և նմանատիպ պատճառներով ալյումինի քլորիդի օգտագործումը հաճախ փոխարինվել է ցեոլիտներով։

Ալյումինի քլորիդը կարող է օգտագործվել նաև ալդեհիդային խմբեր արոմատիկ օղակներին կապելու համար, օրինակ՝ Գաթերման-Կոխ ռեակցիայի միջոցով, որն օգտագործում է ածխածնի մոնօքսիդ, ջրածնի քլորիդ և պղնձի (I) քլորիդ համակատալիզատոր։

### Օրգանական և օրգանո-մետաղական սինթեզում այլ կիրառություններ

Ալյումինի քլորիդը օրգանական քիմիայում ունի այլ կիրառությունների լայն շրջանակ։ Օրինակ, այն կարող է կատալիզացնել «էնեի ռեակցիան», ինչպիսին է 3-բուտեն-2-ոնի (մեթիլ վինիլկետոն) ավելացումը կարվոնին

Այն օգտագործվում է մի շարք ածխաջրածնային ագույցներ և վերադասավորումներ առաջացնելու համար։

Արենի առկայության դեպքում ալյումինի հետ համակցված ալյումինի քլորիդը կարող է օգտագործվել բիս(արեն) մետաղական կոմպլեքսներ սինթեզելու համար, օրինակ՝ բիս(բենզոլ)քրոմ, որոշակի մետաղների հալոգենիդներից, այսպես կոչված, Ֆիշեր-Հաֆներ սինթեզի միջոցով։ Դիքլորոֆենիլֆոսֆինը պատրաստվում է բենզոլի և ֆոսֆորի եռքլորիդի ռեակցիայի միջոցով, որոնք կատալիզացված են ալյումինի քլորիդով։

Ռեակցիաներ
----------

Aլյումինի քլորիդի անհիդրիդը հզոր Լյուիս թթու է, որը կարող է ձևավորել Լյուիսի թթվա-հիմնային հավելումներ նույնիսկ թույլ Լյուիս հիմքերով, ինչպիսիք են բենզոֆենոնը և մեզիտիլենը։ Քլորիդ իոնների առկայության դեպքում ձևավորում է տետրաքլորալյումինատ ([AlCl4]−)։

Ալյումինի քլորիդը տետրահիդրոֆուրանի մեջ փոխազդում է կալցիումի և մագնեզիումի հիդրիդների հետ՝ առաջացնելով տետրահիդրոալյումինատներ։

### Ջրի հետ ռեակցիաներ

Ալյումինի քլորիդի անհիդրիդը հիգրոսկոպիկ է, ունի շատ ընդգծված կապ ջրի հետ։ Այն ծխում է խոնավ օդում և թշշում, երբ խառնվում է հեղուկ ջրի հետ, քանի որ Cl− լիգանդները տեղահանվում են H2O մոլեկուլների հետ՝ ձևավորելով հեքսահիդրատ [Al(H2O)6]Cl3: Անհիդրիդը չի կարող վերականգնվել հեքսահիդրատը տաքացնելիս։ Փոխարենը HCl-ը կորչում է՝ թողնելով ալյումինի հիդրօքսիդ կամ կավահող (ալյումինի օքսիդ).

[Al(H2O)6]Cl3 → Al(OH)3 + 3HCl + 3H2O
Մետաղների ջրային կոմպլեքսների նման, ջրային AlCl3-ը թթվային է ջրի լիգանդների իոնացման պատճառով

[Al(H2O)6]3+ ⇌ [Al(OH)(H2O)5]2+ + H+
Ջրային լուծույթները փոխազդում են այնպես, ինչպես ալյումինի այլ աղերի հետ, որոնք պարունակում են հիդրատացված Al3+ իոններ՝ նոսր նատրիումի հիդրօքսիդի հետ ռեակցիայի ժամանակ տալով ալյումինի հիդրօքսիդի դոնդողանման նստվածք

AlCl3 + 3NaOH → Al(OH)3 + 3NaCl

Ստացում
-------

Ալյումինի քլորիդը մեծ ծավալներով արտադրվում է ալյումինի քլորի կամ ջրածնի քլորիդի հետ էքզոտերմիկ ռեակցիայի միջոցով 650-ից 750 °C (1202-ից 1382 °F) ջերմաստիճանում։

2Al + 3Cl2 → 2AlCl3

2Al + 6HCl → 2AlCl3 + 3H2

Ալյումինի քլորիդը կարող է ձևավորվել պղնձի (II) քլորիդի և ալյումինի մետաղի միջև տեղակալման ռեակցիայի միջոցով

2Al + 3CuCl2 → 2AlCl3 + 3Cu
ԱՄՆ-ում 1993 թվականին արտադրվել է մոտավորապես 21000 տոննա՝ չհաշված ալյումինի արտադրության մեջ սպառված քանակությունները։

Հիդրատացված ալյումինի եռքլորիդը պատրաստվում է ալյումինի օքսիդները աղաթթվի մեջ լուծելու միջոցով։ Մետաղական ալյումինը նույնպես հեշտությամբ լուծվում է աղաթթվի մեջ՝ ազատելով ջրածին և անջատելով զգալի ջերմություն։ Այս նյութը տաքացնելով ալյումինի եռքլորիդի անհիդրիդչի ստացվում, հեքսահիդրատը տաքացնելիս քայքայվում է ալյումինի հիդրօքսիդի.

[Al(H2O)6]Cl3 → Al(OH)3 + 3HCl + 3H2O
Ալյումինը նաև ձևավորում է ավելի ցածր քլորիդ՝ ալյումինի (I) քլորիդ (AlCl), բայց դա շատ անկայուն է և գոյություն ունի միայն որպես գոլորշի։

Բնության մեջ տարածվածություն
----------------------------

Ալյումինի քլորիդի անհիդրիդը որպես հանքանյութ չի հայտնաբերվում։ Հեքսահիդրատը, սակայն, հայտնի է որպես հազվագյուտ հանքային քլորալյումինիտ։ Ավելի բարդ, հիմնային և հիդրացված ալյումինի քլորիդ հանքանյութը կադվալադերիտն է։

Անվտանգություն
--------------

AlCl3-ի անհիդրիդը ակտիվորեն փոխազդում է հիմքերի հետ, ուստի անհրաժեշտ են համապատասխան նախազգուշական միջոցներ։ Այն կարող է առաջացնել աչքերի, մաշկի և շնչառական համակարգի գրգռում, եթե ներշնչվի կամ շփվի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ALUMINUM CHLORIDE
2. 1 2 3  *David R. Lide, Jr.* Basic laboratory and industrial chemicals: A CRC quick reference handbook — CRC Press, 1993. — ISBN 978-0-8493-4498-5
3. ↑  In contrast, AlCl3 has a more molecular structure, with the Al3+ centers occupying adjacent tetrahedral holes of the close-packed framework of Cl- ions. Wells, A. F. (1984) *Structural Inorganic Chemistry*, Oxford Press, Oxford, United Kingdom. 0198553706.
4. ↑  Andress, K.R. Carpenter, C. (1934)։ «Kristallhydrate II. Die Struktur von Chromchlorid- und Aluminiumchloridhexahydrat»։ *Zeitschrift für Kristallographie – Crystalline Materials* **87**։ doi:10.1524/zkri.1934.87.1.446
5. 1 2 3  Olah G. A. ed. (1963)։ *Friedel-Crafts and Related Reactions* **1**։ New York City: Interscience
6. ↑  Nenitzescu Costin D. Cantuniari Ion P. (1933)։ «Durch Aluminiumchlorid Katalysierte Reaktion, VI. Mitteil.: Die Umlagerung des Cyclohexans in Metyl-cyclopentan»։ *Berichte der Deutschen Chemischen Gesellschaft (A and B Series)* (անգլերեն) **66** (8): 1097–1100։ ISSN 1099-0682։ doi:10.1002/cber.19330660817
7. ↑  Jonathan T. Reeves, Zhulin Tan, Daniel R. Fandrick, Jinhua J. Song, Nathan K. Yee, Chris H. Senanayake (2012)։ «Synthesis of Trifluoromethyl Ketones from Carboxylic Acids: 4-(3,4-Dibromophenyl)-1,1,1-trifluoro-4-methylpentan-2-one»։ *Organic Syntheses* **89**: 210։ doi:10.15227/orgsyn.089.0210  `|doi-access=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
8. ↑  Kamil Paruch, Libor Vyklicky, Thomas J. Katz (2003)։ «Preparation of 9,10-Dimethoxyphenanthrene and 3,6-Diacetyl-9,10-Dimethoxyphenanthrene»։ *Organic Syntheses* **80**: 227։ doi:10.15227/orgsyn.080.0227
9. ↑  Alexander J. Seed, Vaishali Sonpatki, Mark R. Herbert (2002)։ «3-(4-Bromobenzoyl)propanoic Acid»։ *Organic Syntheses* **79**: 204։ doi:10.15227/orgsyn.079.0204
10. ↑  Wade, L. G. (2003) *Organic Chemistry*, 5th edition, Prentice Hall, Upper Saddle River, New Jersey, United States. 013033832X.
11. ↑  Galatsis, P. (1999) *Handbook of Reagents for Organic Synthesis: Acidic and Basic Reagents*, H. J. Reich, J. H. Rigby (eds.) Wiley, New York City. pp. 12–15. 978-0-471-97925-8.
12. ↑  Snider, B. B. (1980)։ «Lewis-acid catalyzed ene reactions»։ *Acc. Chem. Res.* **13** (11): 426։ doi:10.1021/ar50155a007
13. ↑  Reuben D. Rieke, Stephen E. Bales, Phillip M. Hudnall, Timothy P. Burns, Graham S. Poindexter (1979)։ «Highly Reactive Magnesium for the Preparation of Grignard Reagents: 1-Norbornanecarboxylic Acid»։ *Organic Syntheses* **59**: 85։ doi:10.15227/orgsyn.059.0085
14. ↑  Sami A. Shama, Carl C. Wamser (1983)։ «Hexamethyl Dewar Benzene»։ *Organic Syntheses* **61**: 62։ doi:10.15227/orgsyn.061.0062
15. ↑  B. Buchner, L. B. Lockhart Jr. (1951)։ «Phenyldichlorophosphine»։ *Organic Syntheses* **31**: 88։ doi:10.15227/orgsyn.031.0088
16. 1 2  «List of Minerals»։ *www.ima-mineralogy.org*։ International Mineralogical Association։ March 21, 2011
17. ↑  «Cadwaladerite»։ *www.mindat.org*
18. ↑  Aluminium Chloride. solvaychemicals.us