**Կարլ Սթրաս** (անգլ.՝ **Karl Fischer Struss**, նոյեմբերի 30, 1886(1886-11-30)[…], Նյու Յորք, Նյու Յորք, ԱՄՆ - դեկտեմբերի 15, 1981(1981-12-15), Սանտա Մոնիկա, Լոս Անջելես շրջան, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ), եռաչափ կինոգրաֆիայի պիոներ, ստերեոկինոյի նորարաներից մեկը, գունավոր լուսանկարչության արվեստը հաջող մասսայականացնող, պիկտորիալիզմի ոլորտի անձ։ Պատմության մեջ առաջին անգամ նա է դարձել «Օսկար» մրցանակի դափնեկիր՝ «Արևածագ» համր ֆիլմի դասական բեմադրման համար, ինչպես նաև Կաննի կինոփառատոնի կրկնակի մրցանակակիր։

Իր կարիերայի վաղ փուլում Ամերիկայում հայտնի էր որպես փայլուն լուսանկարիչ, որը մտերմիկ հարաբերություններ ուներ Ալֆրեդ Ստիգլիցի և Կլարենս Հ. Ուայթի հետ։ Նա, այսպես կոչված փափուկ ֆոկուսային միատարր «Ստրասսի ոսպնյակների» գյուտարարն է, մի քանի ֆոտոստուդիաների սեփականատեր, որը տպագրվել է ժամանակի հայտնի պարբերականներում։ 1920 թվականից մտավ կինոյի ասպարեզ, իր կեսդարյա կարիեռայի ընթացքում նկարահանել է 140 երիզ, աշխատել է հոլիվուդյան առաջատար ռեժիսորների հետ, որոնց մեջ է նաև նրա մտերիմ ընկեր Սեսիլ Բ. Դեմիլլը։

Ստրասսի ամենահայտնի աշխատանքներն են Ֆրեդ Նիբլոյի «Բեն-Հուր. Քրիստի պատմությունը», Ֆ. Վ. Մուրնաուի «Արևածագը», Ռուբեն Մամուլյանի «Դոկտոր Ջեքիլը և միստր Հայդը», Չարլի Չապլինի «Մեծ բռնապետը» և «Բեմի լույսերը», Կուրտ Նյումանի «Ճանճը» ֆիլմերը։ 1970 թվականին հայտարարեց թոշակի գնալու մասին, վախճանվեց 11 տարի հետո՝ 95 տարեկան հասակում։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1886 թվականի նոյեմբերի 30-ին Նյու Յորքում՝ կտորեղեն արտադրող Հենրի Ստրասս կրտսերի և նրա կնոջ`Մերիի, որը ծագումով գերմանուհի էր, ընտանիքում։ Կարլը 6 երեխաներից փոքրն ու ամենահետաքրքրասերն էր։ 1986 թվականին առաջին անգամ միացավ լուսանկարչական արվեստին, տեսնելով, թե իր եղբայր Ուիլիամը ինչպես է լուսանկարներ անում իր նոր *Poni Premo* ֆոտոխցիկով։

Միջնակարգ կրթությունն ստացել է Մանհեթենի Դեուիտտ Կլինտոն դպրոցում։ 1903 թվականին գրեթե մահանում էր թոքաբորբից, որից հետո մնացած կյանքի ողջ մասը վարում է առողջ ապրելակերպ։ Կազդուրվելուց հետո աշխատանքի է անցնում *Seybel & Struss* ընտանեկան գործարանում, որը պատկանում էր իր հորը։

1910 թվականին սկսում է պրոֆեսիոնալ լուսանկարել, ծանոթանում Ալֆրեդ Ստիգլիցի հետ, որը մեծ գնատականքի էր արժանացրել նրա առաջին աշխատանքները։ Հենց Ստիգլիցի շնորհիվ Ստրասսի լուսանկարները ներկայացվում են նյու-յորքյան Օլբրայթ պատկերասրահում։ Ուսումն սկսում է Կոլումբիայի համալսարանի գիշերային դասընթացներով, որտեղ նրա ուսուցիչն էր նշանավոր պիկտորիալիստ Կլարենս Հ. Ուայրթը։

1913 թվականին Ստրասսի լուսանկարները տպագրվում էին ոչ միայն հատուկ լուսանկարչական ամսագրերում, այլ նաև այլ հրատարակություններում, օրինակ՝ *New York Evening Post* -ում։ Նույն թվականի հոկտեմբերին հիմնադրում է *Platinum Print*  ամսագիրը։ Երկար ժամանակ աշխատել է Բերմուդյան կղզիներում։ 1914 թվականին արտոնագրում է փափուկ ֆոկուսային միատարր ոսպնյակները, որոնք նրան անչափ անհրաժեշտ էին դիմանկարային լուսանկարների իրականացման ժամանակ։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ զորակոչվել է ռազմաճակատ՝ նախապես Նյու Ջերսի նահանգի Վեյլ ճամբարում անցնելով բազային նախապատրաստում։ Դրանից հետո ուղարկվել է Լենգլի-Ֆիլդ ռազմական բազա, որտեղից դուրս է եկել որպես սերժանտ։ Կոռնելի համալսարանում որոշ ժամանակ սովորել է ավիացիոն գործ։ Ստրասսի գերմանական ծագումը անհապաղորեն իրեն զգացնել է տալիս. հարցաքննվում են նրա ընկերներն ու դասախոսները, երես են բարձրանում Գերմանիայի հանդեպ նրա համակրանքի մասին նախկին հայտարարությունները։ 1917 թվականի դեկտեմբերին ԱՄՆ-ի ցամաքային զորքերի շտաբի պետ, ռազմական մինիստր Տեսկեր Գ. Բլիսսը, Ստրասսին աստիճանազրկելով, շարքային զինվոր է դարձնում և ծառայության ուղարկում Լևենվորտի ամրոցում, որտեղ նա դառնում է բանտարկյալների պաշտոնական լուսանկարիչ։

Նյու-յորքյան ֆոտոխցիկներում դառնում է պերսոնա նոն գրատա։ 1919 թվականի փետրվարին դուրս է գրվում Լևենվորտի ամրոցից։ Քանի որ ամրոցում նա հետաքրքրված էր ֆիլմերով, և նայել էր տասնյակ ֆիլմեր, մեկնում է Լոս-Անջելես, որտեղ էլ սկսվում է նրա նոր կյանքը։ Այնտեղ նա ծանոթանում է ռեժիսոր Հորվիցի ընթերակայի հետ, որը՝ տեսնելով Ստրասսի լուսանկարչական աշխատանքները, որոշում է նրան ներկայացնել անվանի և մեծանուն պրոդյուսեր Սեսիլ Բլաունտ դե Միլլի հետ։ Մարտին աշխատանքի է անցնում *Laski Studios* կինոընկերությունում՝ դե Միլլի գլխավորությամբ։

Սկզբում նա կինոօպերատորի (հիմնականում՝ Էլվին Վիսկոֆի) ընթերակա էր, իսկ հետո նկարահանման հրապարակում՝ լուսանկարիչ և 1920 թվականի կեսերին, վերջապես, դառնում է լիարժեք բեմադրող-օպերատոր։ 1924 թվականին կանչվել է *Մետրո-Գոլդուին-Մայեր* կինոստւդիա՝ Իրվինգ Թալբերգի կողմից՝ «Բեն-Հուր. Քրիստի պատմությունը» էպիկական ֆիմի նկարահանման համար։ Ֆիլմի հետ կապված բազմաթիվ խնդիրներ կային, նրա վիճակը օդից էր կախված։ Ստրասսը, իր խոսքերով, նկարահանել էր նյութի գրեթե կեսը, որից հետո փոխարինվել է մի քանի այլ օպերատորներով։

«Բեն-Հուր»-ից հետո հանդիպում է Չարլզ Ռոշերին, որի հետ մի քանի ժապավեն է բեմադրել, այդ թվում՝ դասական «Արևածագը» ֆիլմը։ Այս օպերատորական աշխատանքը և՛ Ստրասին, և՛ Ռոշերին բերում է աշխարհում առաջին «Օսկարը»։ Տասնամյակի վերջին համալրում է Ամերիկյան կինոօպերատորների միության շարքերը։

Եղել է Մերի Փիքֆորդի մշտական օպերատորը, հենց նրա մասնակցությամբ է գրեթե բոլոր ֆիլմերը նկարահանել։ Աշխատել է Չարլի Չապլինի և Ռուբեն Մամուլյանի հետ(«Դոկտոր Ջեքիլը և միստր Հայդը» ֆիլմի բեմադրումը նորից նշվել է «Օսկար» անվանակարգում)։

Վերջին տարիներին նկարել է գովազդային հոլովակներ և հեռուստասերիալներ, մասնավորապես՝ «Իմ ընկեր Ֆլիկկան» վեստերնը։ Իր գովազդային հոլովակների համար երկու անգամ արժանացել է Կաննի կինոփառատոնի հատուկ մրցանակի։ Իր վերջին աշխատանքը դարձավ «Ալիգատոր մարդիկ» սարսափ ֆիլմը։

1970 թվականին հայտնում է կարիեռայի ավարտի մասին, թոշակի անցնում և զբաղվում թոռնիկների դաստիարակությամբ:1976 թվականին Տեխասի Ամոն Քարթեր թանգարանի կողմից, որպես հարգանքի տուրք, իրականացվել է իր կատարած աշխատանքների հտադարձ ցուցադրություն, որին ներկա էր Ստրասսը։

Դստեր մահը՝ 1981 թվականի հունիսին, ծնկի է բերում նրան. սիրտը վատացել էր։ Կյանքից հեռացել է 1981 թվականի դեկտեմբերի 15-ին (այլ տվյալներով՝ 16-ին) Կալիֆոռնիայի Սանտա-Մոնիկայի Սուրբ Հովհաննես հիվանդանոցում։ Թաղված է Նյու-Յորքի Վուդլոն գերեզմանատանը։

### Անձնական կյանք

1920 թվականի փետրվարին պիկտորիալիստների հասարակության մեջ հանդիպում է լուսասնկարչուհի Էթել Ուոլին (1898-1983), որի հետ գրեթե 1 տարի հետո ամուսնացավ։ Զույգն ունեցավ մեկ Դուստր՝ Բարբարան (1922-1981)։

Մինչ մահը խստորեն պահպանել է առողջ ապրելակերպը, զբաղվել է գոլֆով և թենիսով։ Վերջին նախասիրությունից հրաժարվել է միայն 88 տարեկանում, երբ կոճերը արդեն չէին աշխատում։

Ընտրված ֆիլմագրություն
----------------------

* 1924  Թունավորված դրախտ / Poisoned Paradise (ռեժ. Լուի Գանյե)
* 1925-Բեն-Հուր. Քրիստի պատմությունը / Ben-Hur: A Tale of the Christ (ռեժ. Ֆրեդ Նիբլո)
* 1926 —Ճնճղուկները / Sparrows (ռեժ Ուիլիամ Բոդայն)
* 1927 — Արևածագը / Sunrise: A Song of Two Humans (ռեժ. Ֆրիդրիխ Վիլհելմ Մուրնաու)
* 1929 —Քմահաճության զսպումը / The Taming of the Shrew (ռեժ. Սեմ Թեյլոր)
* 1929 — Պչրուհին / Coquette (ռեժ. Սեմ Թեյլոր)
* 1930 —Վտանգի լույսերը/ Danger Lights (ռեժ.Ջորջ Բ. Սեյթց)
* 1931 — Դոկտոր Ջեքիլը և միստր Հայդը / Dr. Jekyll And Mr. Hyde (ռեժ. Ռուբեն Մամուլյան)
* 1931 — Սկիպպի / Skippy (реж. Նորման Թաուրոգ)
* 1932 —Կորած հոգիների կղզին / Island of Lost Souls (ռեժ. Էռլ Կենտոն)
* 1932— Խաչի նշանը / The Sign of the Cross (ռեժ.Սեսիլ Բլաունտ դե Միլլի)
* 1940 — Մեծ բռնապետը / The Great Dictator (ռեժ. Չարլի Չապլին)
* 1943 —Ճանապարհորդություն դեպի վախ/ Journey into Fear (ռեժ.Նորման Ֆոսթեր)
* 1946 — Սասպենս / Suspense (ռեժ. Ֆրանկ Տատլ)
* 1947 — Մակոմբերի գործը / The Macomber Affair (ռեժ.Զոլտան Քորդ)
* 1952—Բեմի լույսերը / Limelight (ռեժ. Չարլի Չապլին)
* 1958 — Ճանճը / The Fly (ռեժ. Կուրտ Նյուման)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2  RKDartists (նիդերլ.)
3. 1 2 3 4  Luminous-Lint — 2005.
4. 1 2 3 4  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #119296454 // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.
5. 1 2  filmportal.de — 2005.
6. ↑  Ժամանակակից արվեստի թանգարանի առցանց հավաքածու
7. 1 2 3 4 5 6 7  «Karl Struss» (անգլերեն). Cinematographers. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ հունվարի 3-ին. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 21-ին. `{{cite web}}`: Italic or bold markup not allowed in: `|publisher=` (օգնություն)
8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24  Джон Бэйли. (14 декабря 2009). «Karl Struss, A Tripod in Two Worlds: Part One—New York» (անգլերեն). American Society of Cinematographers. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ դեկտեմբերի 17-ին. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 21-ին. `{{cite web}}`: Italic or bold markup not allowed in: `|publisher=` (օգնություն)
9. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  Джон Бэйли. (17 декабря 2009). «Karl Struss, A Tripod in Two Worlds: Part Two—Early Hollywood Years» (անգլերեն). American Society of Cinematographers. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ դեկտեմբերի 21-ին. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 22-ին. `{{cite web}}`: Italic or bold markup not allowed in: `|publisher=` (օգնություն)
10. 1 2 3  Джон Бэйли. (21 декабря 2009). «Karl Struss, A Tripod in Two Worlds: Part Three—Paramount to 3-D» (անգլերեն). American Society of Cinematographers. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ հոկտեմբերի 7-ին. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 22-ին. `{{cite web}}`: Italic or bold markup not allowed in: `|publisher=` (օգնություն)
11. ↑  «STRUSS, Karl» (անգլերեն). Filmreference. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 22-ին. `{{cite web}}`: Italic or bold markup not allowed in: `|publisher=` (օգնություն)
12. ↑  «Karl Struss, 95, Cinematographer» (անգլերեն). The New York Times. 19 декабря 1981. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 22-ին. `{{cite web}}`: Italic or bold markup not allowed in: `|publisher=` (օգնություն)

Արտաքին հղումներ
----------------

* В Интернет-энциклопедии кинооператоров Archived 2015-01-03 at the Wayback Machine.(անգլ.)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | AllMovie · AlloCiné · Դանիական ազգային ֆիլմագրություն · Filmportal · Internet Movie Database · ԿինոՊոիսկ · RKDartists · Find A Grave |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · American National Biography |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX1280074 · BNF: 14848829s · CONOR: 50684259 · GND: 119296454 · ISNI: 0000000076902386 · LCCN: n85386227 · NKC: xx0201470 · NTA: 155347470 · NUKAT: n99009463 · SUDOC: 060558334 · VIAF: 93025801 · ULAN: 500014698 · WorldCat VIAF: 93025801 |

 |

 |