Պատմական Թալիշ-Մուղանը ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության քարտեզին
**Թալիշական հարց** (ադրբ.՝ Talış məsələsi, ռուս.՝ Талышский вопрос), ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության հարավում՝ Թալիշստանում ապրող թալիշական բնակչության ազգային նույնականացման և ինքնորոշման հետ կապված խնդիրների ամբողջություն։

Հարցի պատմությունը
------------------

Հիմնական հոդված՝ Թալիշի պատմություն
Թալիշները հնագույն ժամանակներից ապրում են Թալիշստանում, որի հյուսիսային մասը այժմ մտնում է Ադրբեջանական Հանրապետության կազմի մեջ։ Այդ Հյուսիսային Թալիշստանը Ադրբեջանում պաշտոնապես կոչվում է «հարավային գոտի»։

Թալիշական հարցի առաջին սրումը տեղի է ունեցել 1918 թվականին, երբ թալիշ-մուղանական շրջանները հրաժարվել են ենթարկվել նորաստեղծ Ադրբեջանական Հանրապետությանը։ 1918 թվականի օգոստոսի 4-ին ստեղծվել է Մուղանի ժամանակավոր ռազմական դիկտատուրան («Մուղանական դիկտատուրա»)։ Հետագայում, 1919 թվականի մայիսի 15-18-ին ՌԽՍՀՄ կազմում հռչակվել է Մուղանի Խորհրդային Հանրապետությունը, սակայն 1919 թվականի հուլիսի 23-25-ին ադրբեջանական զորքերը գրավել և կազմալուծել են այն։ Այդ պահից Թալիշը մայրաքաղաք Լենքորանով մտնում է Ադրբեջանի կազմի մեջ։

1993 թվականի հունիսի 21-ին Լենքորանում գնդապետ Ալիքրամ Հումաթովի գլխավորությամբ մի խումբ թալիշ սպաներ հռչակեցին Թալիշ-Մուղանական Ինքնավար Հանրապետությունը։ Այդ ապստամբությունը ընթանում էր արցախյան ճակատում հայկական բանակի հարձակման հետ զուգահեռ։ Այդ իրադարձությունները խթանեցին Սուրեթ Հուսեյնովի խռովությանը և մաս կազմեցին Ադրբեջանում իշխանության ընդհանուր ճգնաժամին։ Կազմավորվեցին իշխանության տեղական մարմիններ, հիմնադիր ժողով՝ Ազգային Մեջլիս հրավիրվեց։ Ալիքրամ Հումաթովը երկու անգամ հանդիպել է Ադրբեջանի նոր ղեկավար Հեյդար Ալիևին, սակայն նրանք ընդհանուր հայտարարի չեն եկել։ Ապստամբությունը թալիշական բնակչության կողմից զգալի աջակցություն ստացել չե, որի արդյունքում երկու ամիս անց՝ օգոստոսի 23-ին նորաստեղծ հանրապետությունը տապալվեց։ Ալիքրամ Հումաթովին մահապատժի դատապարտեցին, սակայն 10 տարի բանտարկումից հետո նրա Նիդերլանդներ աքսորեցին։ Ադրբեջանի ժողովրդների հավասարության կուսակցությունը արգելվել է, սակայն փաստացի շարունակեց իր գոյությունը։

Ինչպես նշում են մասնագետները, Թալիշ-մուղանյան այդ երկրորդ վաղանցիկ հանրապետության ստեղծումով թալիշական հարցը Ադրբեջանի Հանրապետությունում իրեն ցույց տվեց որպես արդեն լիովին ձևավորված երևույթ։ Այդ ժամանակից թալիշական շարժումը անցավ անկման ժամանակաշրջանի փուլ, սակայն 2005 թվականին, երբ Ծաղկաձորում տեղի ունեցավ Թալիշագիտության միջազգային առաջին գիտաժողովը, շարժումը նոր զարթոնքի սկիզբ առավ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  В.А.Шнирельман. Войны памяти. Мифы, идентичность и политика в Закавказье. М. ИПЦ «Академкнига», 2003. стр. 67
2. ↑  "Vladimir Socor. «Talysh issue, dormant in Azerbaijan, reopened in Armenia», The Jamestown Foundation, May 27, 2005". Արխիվացված է the original 2007 թ․ սեպտեմբերի 30-ին. Retrieved 2013 թ․ հունվարի 25.
3. ↑  В.А.Шнирельман. Войны памяти. Мифы, идентичность и политика в Закавказье. М. ИПЦ «Академкнига», 2003. стр. 118
4. ↑  2002 թ. Ալիքրամ Հումաթովի դատական գործընթացը
5. ↑  Սերգեյ Իվանով. Թալիշ-Մուղանական Հանրապետությունը. Սկիզբ և ավարտ// «Նեզավիսիմայա գազետա», 1994 օգոստոս
6. 1 2  «Ադրբեջանի տրոհումը, կարծում եմ, միայն ժամանակի խնդիր է»

Արտաքին հղումներ
----------------

* Թալիշական խնդիրը(չաշխատող հղում)
* Яна Амелина: Талышский вопрос в современном Азербайджане(չաշխատող հղում)
 (ռուս.)
* Талышский вопрос — объект геополитики(չաշխատող հղում)
 (ռուս.)