Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Երվանդաշատ (այլ կիրառումներ)
Չշփոթել Երվանդակերտ հոդվածի հետ։

**Երվանդաշատ**, Երվանդունիների թագավորության վերջին մայրաքաղաքը, հաջորդել է Արմավիրին ու կոչվել նաև Մարմետ։ Հիմնադրել է Երվանդ Դ Վերջին թագավորը մ․թ․ա․ III դարի վերջին Այրարատ նահանգի Արշարունիք /հնում Երվանդունիք կամԵրասխաձոր/ գավառում Երասխ գետի ձախ ափին՝ Ախուրյանի հետ միախառնման տեղում։ Ներկայումս հին Երվանդաշատը և նրա տարածքները գտնվում են Հայաստանի և Թուրքիայի միջև անցնող սահմանագոտում, իսկ Արշարունիք գավառի մեծ մասը այժմ Թուրքիայի տարածքում է գտնվում։ Միայն գավառի արևելյան ծայրամասային տարածքներն են գտնվում Հայաստանի սահմանում և ընդգրկում են Արմավիրի մարզի Երվանդաշատ և Բագարան գյուղերը։ Սովետական տարիներին «փակ» լինելու պատճառով այդ տեղանքներում հնագիտական ուսումնասիրություններ չեն արվել և միայն կարճատև այցերի և աղբյուրագիտական տվյալների հիման վրա է որոշվել պատմական Երվանդաշատի տեղը։ Երվանդաշատի տեղադրության վերաբերյալ առաջին ուսումնասիրությունները կատարել են Ալիշանը, Բ․ Առաքելյանը, Թ․ Թորամանյանը։

2005-2012 թվականներին ՀՀ ԳԱԱ կողմից Ֆելիքս Տեր-Մարտիրոսովի ղեկավարությամբ հնագիտական և հետախուզական սիստեմատիկ պեղումներ են անց կացվել Երվանդաշատ և Բագարան գյուղերի տարածքներում։ Հիմնական պեղվող հուշարձանը եղել է Երվանդ արքայի հիմնադրած որսորդական պալատը, որը թվագրվում է մ․թ․ա․ III դարով։ Որսորդական պալատը գտնվում է Արաքս գետի ձախ ափին, Արաքս ու Ախուրյան գետերի խառնարանից հարավ։ Խորենացու տվյալների համաձայն տարածքը համընկնում է թագավորական որսատեղի «Անտառ Ծննդոցի» տարածքի հետ։

Հնագիտական պեղումների համաձայն Երվանդի հիմնադրած Երվանդաշատի մի մասն է միայն մնացել, որը ներկայացնում էր կրոնական, տնտեսական, պաշտպանական, որսորդական համալիր։ Պեղումների ընթացքում հայտնաբերվել են 4 հիմնական մշակութային շերտեր, որոնցից առաջինը պատկանում է Երվանդունիներին, հաջորդը Արտաշես արքային վերագրվող շերտն է, ով պալատը վերածել է ամրոցի, երրորդը պարթևական շրջանով թվագրվող շերտն է, իսկ վերջին շերտը հասուն միջնադարյան շերտն է, որը առկա է որոշ մասերում միայն։

Հայաստանի մայրաքաղաքները
Երվանդաշատի մասին հիմնական տեղեկությունները ստանում ենք Խորենացու «Պատմություն Հայոց» աշխատությունից։ Ըստ Խորենացու մայրաքաղաքը տեղափոխելու գլխավոր պատճառներից է եղել Արաքսի հունի փոփոխումը, ինչի հետևանքով քաղաքի բնակիչները զրկվել էին ջրից։ Բացի դրանից նա իր համար ավելի ապահով վայր էր ցանկանում գտնել։ Երվանդը իր ամրոցը կառուցում է Արաքսի ու Ախուրյանի խառնարանի մոտ վեր խոյացող ժայռի վրա։ Իր կառուցած բերդից դեպի հյուսիս քառասուն ասպարեզ հեռավորության վրա կառուցում է Բագարան քաղաքը, որը ծիսական նշանակություն ուներ։ Բագարանի կառուցումից հետո նա այստեղ է տեղափոխում Արմավիրում գտնվող բոլոր կուռքերին։ Իսկ Երվանդակերտ դաստակերտը կառուցում է ամրոցից հյուսիս-արևմուտք, մինչև գետերի խառնարանը տարածվող Արաքսի հովտում։ Երվանդակերտ դաստակերտը թագավորին և արքունիքին գյուղատնտեսական ապրանքներով ապահովող կենտրոն էր։

Խորենացու հավաստմամբ Երվանդ արքան Երվանդաշատը բնակչությամբ է լցնում, և այդ բնակիչների մեծ մասը Արմավիրից բերված հրեաներ էին, որոնք էլ Արտաշես արքայի օրոք տարվել են նորակառույց Արտաշատ և վերաբնակեցվել այնտեղ։

Երվանդը արքունիքը փոխադրում է միակտուր ապառաժ բլուրի վրա՝ Երասխ գետի մոտակայքում։ Նա բլուրը պարսպապատում է, պատերի մեջ դնում է պղնձյա դռներ, ներքևից մինչև դռները կառուցում երկաթե սանդուղքներ և դրանց մեջ՝ որոգայթներ դավադիրներին բռնելու նպատակով։ Բլրի վրա փորվում են նաև ջրի հորեր՝ մինչև բլրի հիմքը՝ հնարավոր պաշարման դեպքում ջրից օգտվելու համար։ Երվանդաշատը մեծ քաղաք է եղել, որտեղ արքան տեղափոխում է Արմավիրի բնակչության մի մասը։ Այստեղ բացի հայերից բնակվել է նաև Տիգրան Մեծի օրոք նվաճված երկրներից գաղթեցված բնակչություն։ Ճարտարապետ Թորոս Թորամանյանը նկատել է, որ շինությունների վիթխարի որձաքարերը միացվել են լոկ երկաթյա կապերով։
Արաքիս դիմացի ափին արքան կառուցում է Երվանդակերտ դաստակերտը, որտեղ տեղափոխում է իր ընտանիքը։ Պատմահայր Խորենացին Երվանդաշատը նկարագրելիս այն անվանել է դրախտիկ։

Երվանդաշատը 360–ական թթ կործանել են պարսից Շապուհ II արքայի զորքերը։ Պահպանվել են Երվանդաշատի ավերակները՝ այժմյան Արմավիր մարզկենտրոնից հարավ-արևմուտք՝ Բագարան և Երվանդաշատ գյուղերի միջակայքում։ Պահպանվել են պարիսպների հետքերը, փողոցների ու շենքերի փլատակները, ինչպես նաև խաչքարեր և վիմագիր արձանագրություններ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  «Из почты / Облако Mail.ru»։ *cloud.mail.ru*։ Վերցված է 2023-03-19
2. 1 2 3  «Հայաստանի մայրաքաղաքները»։ *www.yerevan.am*։ Վերցված է 2019 թ․ օգոստոսի 16
3. ↑  «Երվանդյան մայրաքաղաքի հիմնարկեքի պաշտամունքային հայեցակարգը ըստ Մ. Խորենացու (Երվանդակերտ, Դրասխանակերտ, մ.թ.ա. III-II դդ.)»։ *ՀՀ ԳԱԱ Զեկույցներ № 3*։ 2005

Արտաքին հղումներ
----------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Երվանդաշատ Վիքիպահեստում |

* Երվանդաշատի պատմությունը

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 639)։*  |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Հայաստանի պատմական մայրաքաղաքներ |
| --- |
|  |
|  

**Տուշպա** մ.թ.ա. 825 - մ.թ.ա. 331  **·** 
**Արմավիր** մ.թ.ա. 331 - մ.թ.ա. 220  **·** 
**Երվանդաշատ** մ.թ.ա. 220 - մ.թ.ա. 160  **·** 
**Արտաշատ** մ.թ.ա. 160 -մ.թ.ա. 77, մ.թ.ա. 69 - մ.թ. 120  **·** 
**Տիգրանակերտ** մ.թ.ա. 77 - մ.թ.ա. 55  **·** 
**Վաղարշապատ** մ.թ. 120 - 336  **·** 
**Դվին** 336 - 885  **·** 
**Բագարան** 885 - 890  **·** 
**Շիրակավան** 890 - 928  **·** 
**Կարս** 928 - 961  **·** 
**Անի** 961 - 1045  **·** 
**Երևան** 1918 - ներկա
  |

 |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Հայաստանի պատմական քաղաքներ |
| --- |
|  |
| Ադամակերտ • Ալաշկերտ • Ակն • Ամասիա • Անի • Արաբկիր • Արդահան • Արդվին • Արծկե • Արծն • Արղանա-Մադեն • Արճեշ • Արմավիր • Արշակավան • Արշամաշատ • Արտամետ • Արտանուջ • Արտաշատ • Բաբերդ • Բագարան • Բալու • Բայազետ • Բերկրի • Բիթլիս • Գյումուշխանա • Դիադին • Դիարբեքիր • Դիլման • Դվին • Երազգավորս • Երզնկա • Երվանդաշատ • Զարեհավան • Զարիշատ • Իգդիր • Խարբերդ • Խլաթ • Խնուս • Խոզաթ • Խոյ • Կաղզվան • Կամախ • Կապան Մադեն • Կարաքիլիսա • Կարկաթիոկերտ • Կարին • Կարս • Հազրու • Հասանկալա • Ճապաղջուր • Մալաթիա • Մակու • Մամախաթուն • Մանազկերտ • Մեծկերտ • Մոկս • Մուշ • Շապին Գարահիսար • Շատախ • Ոստան • Չմշկածագ • Ջերմուկ • Սալմաստ • Սարիղամիշ • Սեբաստիա • Սպեր • Սղերդ • Վաղարշապատ • Վաղարշավան • Վան • Տևրիկ • Տիգրանակերտ • Փերի • Ուրմիա • Քղի • Օլթի |
|  |
| Պորտալ:Հայաստան |

 |