|  |
| --- |
| **Շելկովնիկովի կուտորա** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Կենդանիներ (Animalia) |
| **Տիպ/Բաժին** | Քորդավորներ (Chordata) |
| **Ենթատիպ** | Ողնաշարավորներ (Vertebrata) |
| **Դաս** | Կաթնասուն (Mammalia) |
| **Կարգ** | *Eulipotyphla* |
| **Ընտանիք** | Գետնափորներ (Soricidae) |
| **Ցեղ** | **Neomys** |
| **Տեսակ** | **Շելկովնիկովի կուտորա** *(N. teres)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Neomys teres***Miller, 1908 |
|
| **Տարածվածություն և պահպանություն** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Քիչ մտահոգող տեսակՏաքսոնի տարածվածությունը Տաքսոնի տարածվածությունը |

**Շելկովնիկովի կուտորա** (լատ.՝ Neomys schelkovnikovi), գետնափորների ընտանիքի կուտորաների ցեղի կենդանի։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Մեծ և Փոքր Կովկասում, Կուր-Արաքսյան հարթավայրում, Թուրքիայում, Իրանում, Հայաստանում։ ԼՂՀ-ում հանդիպում է Թարթառ գետի հովտում, Սարսանգի և Մատաղիսի ջրամբարների շրջակայքում։ Նկատվում է արեալի կրճատման միտում։

Կենսակերպ
---------

Կուտորաները բնակություն են հաստատում գետերի, առվակների ափերին, նախընտրում են պարզ ջրերով առվակները, որոնք ունեն արագ հոսք։ Սակայն առանձին դեպքերում կարող են հեռանալ ջրամբարներից և ապրել խոնավ տարածքներում։ Կուտորաները բներ փորում են հազվագյուտ և կարող են յուրացնել խլուրդների, մկնանման կրծողների լքած բները, քարերի տակը, հողաճեղքերը, երբեմն շարժվում են անտառների սփռոցի կամ ձյան շերտերի տակ` կառուցելով ժամանակավոր կացատեղեր։ Ակտիվ եմ ամբողջ տարին։ Հիմնականում գիշերային կենդանիներ են։

Արտաքին տեսք
------------

Կուտորաների գանգը տարբերվում է ուղեղատուփի բավականին մեծ ծավալով, որը մեծանում է բարձրության և լայնության մեծացման հաշվին։ Մարմնի վերին հատվածում մորթախավն ունի մոխրասևավուն գունավորում, սովորաբար մազերի ծայրերի լուսաբեկման շնորհիվ, որոշակի արծաթափայլ փառով։ Մարմնի ստորին մասը, ինչպես նաև շուրթերը մոխրասպիտակավուն են, հաճախ շիկաշագանակագույն բծերով, որոնք ունեն տարբեր ինտենսիվություն։ Մարմնի երկարությունը՝ 71-100 մմ է, պոչինը՝ 53-71,5 մմ, ետին թաթը՝ 15-22 մմ, գանգի կոնդիլոբազալ երկարությունը՝ 21,3-22,2 մմ։

Բազմացում
---------

Այս կենդանու բազմացման վերաբերյալ տեղեկությունները սուղ են։ Հայաստանում և Արցախում բազմացումը սկսում է մարտի կեսերին, հղիությունը տևում է 18-25 օր, սերնդում ունենում են 5-9 ձագ, տարվա մեջ (կախված եղանակից, կերի առատությունից և պոպուլյացիայի խտությունից) կարող է ունենալ 2-3 ծին, լակտացիան տևում է 40-45 օր։ Բնության մեջ կյանքի տևողությունը մոտ 1,5-2 տարի է։

Թվաքանակի վրա բացասական է ազդում անթրոպոգեն գործոնը։

Թշնամիներ
---------

Կուտորաները երբեմն զոհ են դառնում ճահճակուղբերին, ջրասամույրներին, ցերեկային գիշատիչներին, բվերին, աքիսներին, հազվագյուտ՝ աղվեսներին։

Հիվանդություններ
----------------

Կուտորաների մոտ նկատվում են տուլարեմիայի վարակներ, սակայն դրանց համաճարակաբանական դերն այդքան մեծ չէ։

Նշանակություն
-------------

Ոչնչացնում է վնասակար միջատներին, ինքն էլ հանդիսանում է սննդային շղթայի օղակ։

Պահպանություն
-------------

Որպես վտանգված տեսակ ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում։

Մեծ կուտակումներ չի առաջացնում։ Ավելի հաճախ ապրում են առանձին կամ 2–5 առանձնյակներից կազմված փոքր խմբերով։ Ջրավազանների աղտոտման և բնական ապրելավայրերի քայքայման պատճառով մի շարք շրջաններում (Հանքավան, Դիլիջան, Իջևան և այլն) թվաքանակը զգալիորեն կրճատվել է։

Վտանգման հիմնական գործոններն են ջրավազանների աղտոտումը և մարդու տնտեսական գործունեությունը։

Հանդիպում է «Շիկահող» արգելոցում, «Դիլիջան» և «Արևիկ» ազգային պարկերում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ղարաբաղի կենդանիների Կարմիր գիրք, Ե. Էդիթ Պրինտ, 2012, էջ 185։
2. ↑  Յավրույան Է. Գ. Հայրապետյան Վ. Տ. Ղարաբաղի վայրի կաթնասունները, մաս I, Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս», 2003։
3. ↑  Ավագյան Ա. Ա. Հայաստանի միջատակերների ֆաունա և էկոլոգիա, թեկնածուական ատենախոսության սեղմագիր, Ե. 2010։
4. ↑  Соколов В. Е. Темботов А. К. Млекопитающих (Насекомоядные), Москва, Наука, 1989.
5. ↑  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · ITIS TSN |

 |