**Սալեի ռմբակոծություն** (ֆր.՝ Bombardement de Salé), Ֆրանսիայի ռազմածովային ուժերի հարձակումը Մարոկկոյի Սալե քաղաքի վրա, որը տեղի է ունեցել 1851 թվականի նոյեմբերի 26-ի և 27-ի գիշերը՝ ի պատասխան քաղաքի բնակիչների կողմից ֆրանսիական բեռնատար նավի թալանի։ Յոթ ժամ տևած մարտերի ընթացքում լուրջ վնասներ են կրել Մարոկկոյի հրետանին և քաղաքի ենթակառուցվածքները։

Ֆրանսիացիների կորուստները նվազագույն են եղել՝ ընդամենը չորս զոհ և 18 վիրավոր։ Մարոկկոյի զոհերը տատանվում էին 18-ից 22-ի սահմաններում, որոնց երկու երրորդը խաղաղ բնակիչներ էին։ Այնուամենայնիվ, ֆրանսիական զորքերը փախան առանց գողացված ապրանքների, և երկու կողմերն էլ հայտարարում էին հաղթանակի մասին։

Նախապատմություն
---------------

Ֆրանսիացիների կողմից Ալժիրը գրավելուց հետո Աբդ ալ-Քադիրը պատերազմ հայտարարեց Ֆրանսիայի դեմ և օգնություն խնդրեց Մարոկկոյի սուլթան Մուլայ Աբդ ալ-Ռահմանից։ Սուլթանը ընդունեց առաջարկը, և դա նշանավորեց ֆրանկո-մարոկկոյի պատերազմի սկիզբը։ Ֆրանսիան 1844 թվականի օգոստոսի 6-ին ռազմանավեր ուղարկեց Տանժերը ռմբակոծելու համար։ Այս հրետակոծության ժամանակ ավերվել է քաղաքի մեծ մասն ու նրա ամրությունները։ Այնուհետև ֆրանսիացիները ռմբակոծեցին Էսաուիրան. Այն բանից հետո, երբ ֆրանսիական բանակը ջախջախեց Մարոկկոյի հեծելազորին Իսլի գետի ճակատամարտում, սուլթան Մուլայ Աբդ ար-Ռահմանը հաշտության հայց ներկայացրեց և 1844 թվականի սեպտեմբերի 10-ին նա խաղաղության պայմանագիր կնքեց Ֆրանսիայի հետ Տանժեր քաղաքի մոտ։ Մարոկկոյի պարտությունը Ռաբաթում և Սալեում ապստամբությունների պատճառ է դարձել իսկ քաղաքային ազնվականությունը, որը մուսուլմանական երկրներում հայտնի է որպես շերիֆ, բողոքել է սուլթանին քաղաքում զենքի և զինամթերքի պակասի համար:

Միևնույն ժամանակ, Ֆրանսիայի կառավարության զայրույթը Մարոկկոյի նկատմամբ աճեց։ 1849 թվականի հոկտեմբերին տեղի ունեցած մի շարք միջադեպերը վատթարացրին երկու երկրների հարաբերությունները:1845-1851 թվականներին Մարոկկոն ենթարկվել է երաշտի հետևանքով առաջացած լուրջ ագրարային ճգնաժամի, որը հանգեցրել է բերքի լուրջ ձախողման։ Մարոկկոյի բնակիչները տուժել են ցորենի և գարու թանկացումից։ Սալեում շատ մարդիկ մահացան սովից, և Ֆրանսիայի հանդեպ նրանց զայրույթը ի վերջո հանգեցրեց առևտրական նավի կողոպուտին և այնուհետև ռմբակոծությանը:

Պատրաստումներ
-------------

1851 թվականի ապրիլի 1-ին Սալեի ափերի մոտ շրջվել է ֆրանսիական բեռնատար նավը, որը 98 տոննա ապրանք էր տեղափոխում Ջիբրալթարից Ռաբատ։ Մի քանի տոննա ապրանքներ են փրկվել և ուղարկվել քաղաք՝ պահեստավորման, սակայն հենց հաջորդ օրը հարյուրավոր քաղաքացիներ ներխուժել են պահեստ և գողացել ապրանքը ։ Գողերից մի քանիսին բռնել է Աբդելհադի Զնիբերը , բայց, չնայած դրան, արդյունքում ֆրանսիացիները նավից 11391 ֆրանկ ապրանք կորցրեցին։

Ֆրանսիացի դիվանագետ Նիկոլա Պրոսպեր Բուրին զեկուցեց կառավարությանը Սալում տիրող իրավիճակի մասին և միևնույն ժամանակ մեղադրեց քաղաքի բնակիչներին կողոպուտի մեջ, նրանց անվանեց ծովահեններ, ինչպես նաև ասաց, որ Ֆրանսիայի կառավարությունը պարտավոր է ռազմական ուժեր ուղարկել քաղաք։ .

1851 թվականի նոյեմբերի 10-ին Ֆրանսիայի նավատորմի նախարարը հրամայեց ծովակալ Լուի Դյուբորդյեին ստիպել Սալեի բնակիչներին հրաժարվել գողացված ապրանքներից և այդ նպատակով նրան հինգ նավ տվեց ։ «Հենրի IV» (զինված 100 հրացանով, իսկ նավը ղեկավարում էր ծովակալ Լուի Անրի դե Գեդոնը), «Սանե» (14 հրացան), «Գոմերա» (14 հրացան), «Նարվալա» (4 հրացան), «Կատոնա» (6 հրացան)։ Նավերը հավաքվեցին Կադիսում նոյեմբերի 19-ին և սննդամթերք և ածուխ մատակարարելուց հետո նոյեմբերի 21-ին նավարկեցին դեպի Սալ ։

Ռմբակոծություն
--------------

Հոմեր, գոլորշու ֆրեգատ 14 հրացաններով
Նոյեմբերի 24-ին ֆրանսիական նավերից մի քանիսը նավարկեցին դեպի Տանգիեր, որտեղ նրանք վերցրին հյուպատոս Յուլիուս Դոազանին և նրա քարտուղար Ֆլուրատին։ Նույն օրը երեկոյան Կատոն հասել է Սալե և սպասել հյուպատոս Էլթոնին և նրա ընտանիքին, որոնց նա պետք է տեղափոխեր Ռաբատ՝ քաղաքի ռմբակոծության ժամանակ նրանց անվտանգությունն ապահովելու համար։ Հաջորդ օրը առավոտյան ժամը 11:00-ին Կատոն խարսխված է Ռաբաթ և Սալե քաղաքների միջև։ Նրա հրամանատարը բնակիչներից պահանջել է ներողություն խնդրել գողությունների ու արշավանքների համար և կրակի սպառնալիքի տակ անհապաղ վերադարձնել ավարը։ Երկու քաղաքների նավահանգստի աշխատակիցները խոստացել են երեք ժամվա ընթացքում պատասխանել Ֆրանսիայի պահանջներին ։ Երկու ժամ անց ֆրանսիական բոլոր նավերը հասան Բու Ռեգր գետի գետաբերանը Ռաբատի և Սալեի միջև ։

Հենրիխ IV-ի ֆրանսիական անձնակազմերը հեռագիր ստացան ծովակալ Գեդոնից, որը ենթադրում էր, որ քաղաքի ռմբակոծումը կսկսվի մոտ ապագայում ։ Ավելի ուշ, Ռաբաթում և Սալեում հավաքվեցին բազմություն և դուրս եկան դիտելու ֆրանսիական նավերը, երբ դրանք նկատվեցին Մարոկկոյի հրետանու կողմից։ Ծովակալ Գվեդոնը որոշեց հրետակոծել, երբ հյուպատոս Էլթոնը գտնվում էր Կատո նավի վրա, բայց հյուպատոսը նավ չեկավ միայն չորս ժամ անց:Նոյեմբերի 26-ին, լուսադեմին, բրիտանական Յանուս շոգենավը նավարկեց դեպի Կատոն և վերցրեց հյուպատոս Էլթոնին և նրա ընտանիքին ։

Մարոկկոյի զինվորները Ռաբաթում և Սալեում պատրաստվել էին հետ մղել ֆրանսիական հարձակումը և զինվել հրետանով :Այս պահին ֆրանսիական Սանե նավը նավարկեց դեպի Բու Ռեգր գետի մուտքի ամրոցը, իսկ Հենրի IV նավը մոտ էր Մարոկկոյի մարտկոցներին Սալեի հյուսիսում։ Հոմերը ժամանեց հարձակման դիրք, իսկ Նարվալն ու Կատոն պետք է նյութատեխնիկական աջակցություն ցուցաբերեին ճակատամարտում .

Ֆրանսիացիները կրակ են բացել Սալեի ամրոցների վրա առավոտյան ժամը 10:00-ին, և մարոկկացիներն անմիջապես պատասխանել են քառասուն հրետանու ։ Առճակատման մեկնարկից մեկ ժամվա ընթացքում Սալում ոչնչացվել են հրետանային մարտկոցները, իսկ Ռաբաթում հրետանին խոցվել է այն աստիճանի, որ այն դարձել է գործնականում անօգուտ ։ Ժամը 15:30-ին Սալեի վրա ֆրանսիական կրակը ուժեղացել է, խոցված մարոկկոյի հրետանային մարտկոցները հետ են քաշվել քաղաքից, սակայն դիմադրությունը չի դադարել մինչև ժամը 17:00-ին : «Սանե» և «Հոմեր» նավերը չեն բավականացրել զինամթերքը և լքել են մարտը , բայց միևնույն ժամանակ «Հենրի IV»-ը շարունակել է ուժեղ կրակը քաղաքի վրա մինչև առավոտյան ժամը 7:00։

Հետևանքներ
----------

Հաջորդ օրը Դյուբորդյեն զեկույց ուղարկեց պատերազմի նախարարին՝ նկարագրելով ֆրանսիական կորուստները։ «Հենրի IV»-ը մի քանի անգամ հրետանային կրակոցներ է արձակել, 1 մարդ զոհվել է, 9-ը վիրավորվել ։ Սանեն ավելի ուժեղ հարված է ստացել, քան Հոմերը, բայց ոչ մեկը լուրջ վնաս չի ստացել։ Սանյայի վրա 3 մարդ զոհվել է, 9-ը՝ վիրավորվել ։

Սալե քաղաքը մեծապես տուժել է հրետակոծության ժամանակ. Ալմոհադի ժամանակներում կառուցված պատը մեծ վնաս է կրել։ Մի քանի տներ ավերվել են, շատերն էլ այրվել են։ Զոհվել է 12-ից 15 խաղաղ բնակիչ, ինչպես նաև 6-ից 7 զինվոր ։ Մարտավարական առումով մենամարտը հաղթական էր Ֆրանսիայի համար։ Նմանատիպ ռմբակոծությունից խուսափելու համար Մարոկկոն համաձայնեց 1851 թվականի նոյեմբերի 29-ին ֆրանսիացիներին վճարել 100000 ֆրանկ։

Սակայն քաղաքականապես ճակատամարտը համարվում է ձախողված Ֆրանսիայի համար։ Սկզբում Ֆրանսիան ցանկանում էր ապստամբել Սալեի նահանգապետի դեմ՝ քաղաքի կործանումից խուսափելու համար, սակայն դա տեղի չունեցավ։ Ֆրանսիացիները պահանջում էին, որ գողերի ձեռքերը կտրվեն, սակայն նահանգապետ Սալը պարզապես վտարեց այդ մարդկանց քաղաքից ։

Այս առճակատումից հետո Ֆրանսիայի և Մարոկկոյի միջև դիվանագիտական հարաբերությունները մի քանի ամսով ընդհատվեցին և վերականգնվեցին միայն 1852 թ. : Ռմբակոծությունից հետո Դեուբորդյեն նշանակվել է Պատվո լեգեոնի մեծ սպա։

Նշումներ
--------

1. 1 2  L'Économiste, 2009, s. 18
2. 1 2 3  CITEREFBrown1976, 1976, էջ 238
3. 1 2 3 4 5 6  Brown, 1976, էջ 239
4. ↑  Dukkālī, 1986, էջ 335—336
5. ↑  Godard, 1860, s. 622
6. 1 2 3 4  Dubourdieu, 1851, s. 2
7. ↑  «Sané». DossiersMarine. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ հոկտեմբերի 5-ին. Վերցված է 2022 թ․ փետրվարի 22-ին.
8. ↑  «Gomer class» (ֆրանսերեն). DossiersMarine. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ հոկտեմբերի 10-ին. Վերցված է 2017 թ․ մարտի 10-ին.
9. ↑  «Les bâtiments ayant porté le nom de Narval». Net-Marine. Արխիվացված է օրիգինալից 2022 թ․ հունվարի 3-ին. Վերցված է 2022 թ․ փետրվարի 22-ին.
10. ↑  «Courrier de la Drôme et de l'Ardèche» (PDF). Mémoire et actualité. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2016 թ․ մարտի 3-ին. Վերցված է 2022 թ․ փետրվարի 22-ին.
11. 1 2 3 4 5 6  Dubochet, 1851, s. 369—370
12. 1 2 3 4 5 6  Dubourdieu, 1851, s. 3
13. 1 2  Dukkālī, 1986, էջ 335—338
14. 1 2 3  Dubourdieu, 1851, s. 4
15. ↑  Godard, 1860, s. 623
16. ↑  Dukkālī, 1986, էջ 337
17. ↑  Brown, 1976, էջ 240
18. ↑  «Louis Thomas Napoléon DUBOURDIEU». *École.nav.traditions*. École navale. 2014 թ․ սեպտեմբերի 25. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ հունվարի 3-ին. Վերցված է 2022 թ․ փետրվարի 22-ին.

Գրականություն
-------------

* *Brown K. L.* People of Sale: Tradition and Change in a Moroccan City, 1830–1930 :

[անգլ.]. — Կաղապար:Cambr. Massachusetts : Harvard University Press, 1976. — 265 p. — ISBN 978-0-674-66155-4.

* *Godard L. N.* Description Et Histoire Du Maroc :

[фр.] / éd. Charles Tanera. — P. 1860. — 694 p.

* *Dubourdieu L..* Expédition du Maroc. Bombardement de Salé et de Rabat :

[фр.]. — Saint-Lô : Impr. de A. Jacqueline, 1851. — 26 novembre. — 4 s. — OCLC 759696511.

* L'illustration: journal universal :

[фр.]. — P. : J. J. Dubochet, Le Chevalier et C-ie, editeurs, 1851. — Vol. 18, juillet - décembre 1851. — 408 s. — ISSN 0246-9251.

* *Muḥammad bin 'Alī Dukkālī.* Al-Ithaf Al Wajiz, Tarikh Al-Adwatayn :

[ар.]. — Salā, al-Maghrib: al-Khizānah al-ʻIlmīyah al-Ṣabīḥīyah, 1986. — 248 s. — OCLC 427353826.

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Les Alaouites Mohammed VI : Une Dynastie, un Règne» (PDF) (ֆրանսերեն). L'Économiste. 2009. Վերցված է 2021 թ․ նոյեմբերի 22-ին.