**Միջին ծախս`** հասկացություն տնտեսագիտության մեջ, որը հաշվարկվում է համախառն ծախսը (TC) բաժանելով արտադրված արտադրանքի միավորների թվին (Q արտադրանք)՝

{\displaystyle AC={\frac {TC}{Q}}}։

Այն նաև հավասար է միջին փոփոխուն ծախսերի (համախառն փոփոխուն ծախսերը բաժանած Q-ի) և միջին ֆիքսված ծախսերի (համախառն հաստատուն ծախսերը բաժանած Q-ի) գումարին։ Միջին ծախսերը կարող են կախված լինել դիտարկվող ժամանակահատվածից (օրինակ, արտադրության աճը կարող է թանկ կամ անհնար լինել կարճաժամկետում)։ Միջին ծախսերը ազդում են առաջարկի կորի վրա և առաջարկի ու պահանջարկի հիմնական բաղադրիչն են։

Կարճաժամկետ միջին ծախս
----------------------

U-աձև միջին ծախսերի կորը (Average Cost, AC). AVC-ն (Average Variable Cost) միջին փոփոխուն ծախսի կորն է, AFC-ն (Average Fixed Cost)՝ միջին հաստատուն ծախսի կորն է, իսկ MC-ն (Marginal Cost) սահմանային ծախսի կորն է, որը հատում է միջին փոփոխուն ծախսի և միջին ծախսի կորը դրանց մինիմումի կետերում։
Կարճաժամկետ ծախսերը այն ծախսերն են, որոնք փոխվում են գրեթե առանց ժամանակային լագի։ Աշխատանքի և հումքի ծախսերը կարճաժամկետ ծախսեր են, իսկ ֆիզիկական կապիտալինը՝ ոչ։

Միջին ծախսերի կորը ստանալու համար ուղղահայաց առանցքին ներկայացվում են ծախսերը, իսկ հորիզոնական առանցքին՝ արտադրության քանակը։ Սահմանային ծախսերը հաճախ ցույց են տրվում այս գրաֆիկում, որտեղ սահմանային ծախսը յուրաքանչյուր պահի դրությամբ վերջին արտադրած միավորի ծախսն է․ սահմանային ծախսերը կարճաժամկետում ցույց են տալիս փոփոխուն ծախսերի կորի թեքությունը, և հետևաբար՝ փոփոխուն ծախսերի առաջին կարգի ածանցյալը։

Միջին ծախսերի տիպիկ կորը ունի U-աձև տեսք, քանի որ հաստատուն ծախսերը կատարվում են մինչ արտադրությունը սկսվելը և սահմանային ծախսերը սովորաբար աճում են նվազող սահմանային արտադրողականության պատճառով։ Այս տիպիկ օրինակում արտադրության ցածր մակարդակի պարագայում սահմանային ծախսերը միջին ծախսերից ցածր են, ուստի միջին ծախսերը աճում են, երբ արտադրության քանակը աճում է։ Աճող սահմանային ծախսերի կորը հատում է U-աձև միջին ծախսերի կորին վերջինիս մինիմումի կետում, որից հետո միջին ծախսերի կորը բարձրանում է վեր։ Միջին ծախսերի կորի մինիմումի կետից հետո արտադրության հետագա աճի պարագայում, սահմանային ծախսերը գերազանցում են միջին ծախսերին, ուստի միջին ծախսերը աճում են արտադրության աճի հետ մեկտեղ։ Այսպես օրինակ, դիտարկենք մի ընկերություն, որը պետք է յուրաքանչյուր ժամանակահատվածում վիդջեթների կոնկրետ քանակ թողարկի՝ արտադրության որոշակի մակարդակից ցածր, միջին ծախսը ավելի շատ է թերօգտագործված սարքավորումների պատճառով, բայց այդ մակարդակից բարձր արտադրությունը մեծացնում է միջին ծախսը։

Երկարաժամկետ միջին ծախս
-----------------------

Երկարաժամկետ միջին ծախսը կոնկրետ արդյունք թողարկելու միավորի ծախսն է, երբ բոլոր ռեսուրսները, ներառյալ ֆիզիկական կապիտալը, փոփոխուն են։ Վարքագծային ենթադրությունը այն է, որ ֆիրման կընտրի ռեսուրսների այն կոմբինացիան, որը թույլ կտա արտադրել ցանկալի քանակը ամենացածր հնարավոր ծախսով։

Երկարաժամկետ միջին ծախսերի կորը արդյունքի համեմատաբար ցածր մակարդակների դեպքում իջնում է ներքև, իսկ համեմատաբար բարձր մակարդակների դեպքում՝ վեր բարձրացող կամ ներքև իջնող կարող է լինել։ Երկարաժամկետ միջին ծախսերի կորը հիմնականում U-աձև է. փոքր մասշտաբի դեպքում բացասական է թեքությունը, իսկ մեծ մասշտաբի դեպքում՝ դրական։

Եթե ֆիրման կատարյալ մրցակցող է ռեսուրսների շուկաներում, ուստի ֆիրմայի ձեռքբերած ռեսուրսների ծավալը չի ազդում դրանց գների վրա, ուստի կարող է ցույց տրվել, որ ֆիրման արդյունքի որոշակի մակարդակում տիրապետում է մասշտաբի դրական էֆեկտին (այսինքն՝ գործում է երկարաժամկետ ծախսերի կորի ներքև իջնող հատվածում), միայն եթե ունի աճող հատույց մասշտաբից, որը միայն արտադրական ֆունկցիային բնորոշ գիծ է։ Նմանապես, ֆիրման տրիապետում է մասշտաբի բացասական էֆեկտին (գործում է երկարաժամկետ միջին ծախսերի կորի վեր բարձրացող հատվածում), միայն եթե ունի նվազող հատույց մասշտաբից։ Ֆիրման մասշտաբի որևէ էֆեկտի չի տիրապետում, եթե ունի հաստատուն հատույց մասշտաբից։ Կատարյալ մրցակցային շուկայում երկարաժամկետ շուկայական հավասարակշռությունը ներառում է բոլոր ֆիրմաներին, որոնք գտնվում են իրենց երկարաժամկետ միջին ծախսերի մինիմումի կետում (այսինքն՝ մասշտաբի դրական և բացասական էֆեկտների սահմանագծին)։ Եթե ֆիրման կատարյալ մրցակցող չէ ռեսուրսների շուկայում, ուստի վերը նշված եզրահանգումները ձևափոխվում են։ Օրինակ, եթե արդյունքի որոշակի մակարդակի թողարկման դեպքում ապահովվում է մասշտաբի աճող հատույց, իսկ ֆիրման բավական մեծ գնորդ է ռեսուրսների մեկ կամ մի քանի շուկաներում, ուստի իր գնումները ավելացնելով՝ կարող է բարձրացնել այդ ռեսուրսի միավորի գինը, որի հետևանքով իր թողարկած արդյունքում կարող է ունենալ բացասական հատույց։

Որոշ ճյուղերում երկարաժամկետ միջին ծախսը միշտ նվազում է (մասշտաբից հատույցը անորոշ ժամանակով գոյություն ունի)։ Սա նշանակում է, որ ամենամեծ ֆիրման հավակնում է ունենալ առավելություն ծախսերում, և ճյուղը հավակնում է դառնալ մենաշնորհ, հետևաբար՝ կոչվում է բնական մենաշնորհ։ Բնական մենաշնորհները բնորոշ են այն ճյուղերին, որտեղ կապիտալի ծախսերը բարձր են փոփոխուն ծախսերի համեմատությամբ, ինչպես օրինակ՝ ջրամատակարարումը և էլեկտամատակարարումը։

Կապը սահմանային ծախսի հետ
-------------------------

Երբ արդյունքի աճի հետևանքով միջին ծախսը նվազում է, սահմանային ծախսը փոքր է միջին ծախսից։ Երբ միջին ծախսը աճում է, սահմանային ծախսը ավելին է, քան միջին ծախսը։ Երբ միջին ծախսը ո՛չ աճում է, ո՛չ նվազում (մինիմումի կամ մաքսիմումի կետը), սահմանային ծախսը հավասարվում է միջին ծախսին։

Միջին և սահմանային ծախսերի այլ հատուկ դեպքեր հազվադեպ են հանդիպում։

* Հաստատուն սահմանային ծախս / մեծ ֆիքսված ծախսեր․ արտադրանքի յուրաքանչյուր լրացուցիչ միավորը թողարկվում է միավորի անփոփոխ լրացուցիչ ծախսերով։ Միջին ծախսերի կորը շարունակաբար ներքև է իջնում՝ հասնելով սահմանային ծախսին։ Ասվածի օրինակ է հիդրոէներգետիկան, որը չունի վառելիքի ծախսեր, ունի պահմանման սահմանափակ ծախսեր և նախապես կատարված մեծ ֆիքսված ծախսեր (պահպանման անկանոն ծախսերը և օգտագործման ժամկետը անտեսվում են)։ Ֆիքսված սահմանային ծախսերով արտադրությունները, ինչպես օրինակ՝ էլեկտրաէներգիայի փոխանցման ցանցերը, կարող են համապատասխանել բնական մենաշնորհի պայմաններին, որովհետև քանի որ արտադրական հզորությունները արդեն կառուցվել են, լրացուցիչ հաճախորդի սպասարկման սահմանային ծախսը միշտ ցածր է պոտենցիալ մրցակցի սահմանային ծախսից։ Բարձր ֆիքսված կապիտալի ծախսերը հանդիսանում են մուտքի խոչընդոտ։
* Գնագոյացման երկու հայտնի մոտեցումներ են միջին ծախսերով գնագոյացումը և սահմանային ծախսերով գնագոյացումը։ Մենաշնորհ ֆիրման արտադրություն կազմակերպում է, երբ նրա միջին ծախսի կորը հատվում է շուկայական պահանջարկի կորի հետ միջին ծախսերով գնագոյացման մեթոդով սահմանված գնից ցածր հատվածում, որը կոչվում է միջին ծախսերով գնագոյացման հավասարակշռություն։
* Արտադրության նվազագույն քանակ․ սահմանային և միջին ծախսերը կարող են լինել ոչ գծային, կամ ունենալ խզումներ։ Հետևաբար, միջին ծախսի կորը կարող է ցույց տրվել արտադրության սահմանափակ քանակի և տրված տեխնոլոգիաների պայմաններում։ Այսպես օրինակ, ատոմակայանը չափազանց անարդյունավետ կլինի (բարձր միջին ծախս) փոքր քանակներով արտադրելու համար։ Նմանապես, ցանկացած տրված ժամանակահատվածում նրա առավելագույն արդյունքը ըստ էության կարող է լինել ֆիքսված, և այդ մակարդակից ավելի արտադրելը կլինի տեխնիկապես անհնար, վտանգավոր և չափազանց ծախսատար։ Առաջարկի երկարաժամկետ առաձգականությունը կլինի ավելի բարձր, քանի որ նոր գործարաններ կարող են կառուցվել և շահագործվել։
* Զրոյական ֆիքսված ծախսեր (երկարաժամկետ վերլուծություն) և հաստատուն սահմանային ծախսեր․ քանի դեռ չկա մասշտաբի էֆեկտ, միջին ծախսը հավասար է հաստատուն սահմանային ծախսին։

Միջին, միջին հաստատուն, միջին փոփոխուն և սահմանային ծախսերի միջև կապը
---------------------------------------------------------------------

1. Միջին հաստատուն ծախսի (Average Fixed Cost, AFC) կորը սկսվում է վերևից և արտադրության աճի հետ մեկտեղ շարունակաբար նվազում է։

2. Միջին փոփոխուն ծախսի (Average Variable Cost, AVC) կորը, միջին ծախսի (Average Cost, AC) կորը և սահմանային ծախսի (Marginal Cost, MC) կորերը սկսվում են վերևից, հասնում են իրենց մինիմումի կետերին, այնուհետև կտրուկ և շարունակաբար աճում են։

3. Միջին ֆիքսված ծախսերի կորը զուգահեռաբար մոտենում է զրոյին։ Միջին փոփոխուն ծախսի կորը զուգահեռ չէ միջին ծախսերի կորին և նրա նման բարձր չէ՝ արտադրության բոլոր մակարդակներում դրական միջին ֆիքսված ծախսերի շնորհիվ։ Սակայն, միջին փոփոխուն ծախսերի կորը ներքևից զուգահեռաբար մոտենում է միջին ծախսերի կորին։

4. Սահմանային ծախսի կորը միշտ անցնում է միջին փոփոխուն ծախսի և միջին ծախսի կորերի մինիմումի կետերով, չնայած միջին փոփոխուն ծախսի կորը մինիմումի կետին ավելի շուտ է հասնում, քան միջին ծախսերի կորը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Frisch, R. *Theory of Production*, Dordrecht: D. Reidel, 1965.
2. ↑  Gelles, Gregory M. and Mitchell, Douglas W. "Returns to scale and economies of scale: Further observations," *Journal of Economic Education* 27, Summer 1996, 259-261.
3. ↑  Ferguson, C. E. *The Neoclassical Theory of Production and Distribution*, London: Cambridge University Press, 1969.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Long-Run Average Total Cost by Fiona Maclachlan, The Wolfram Demonstrations Project.