**Յուտլանդիա** (դան․՝ Jylland, գերմ.՝ Jütland։ «Յուտերի երկիր», լատին․՝ Cimbria, Iutia, Iutlandia), թերակղզի Եվրոպայում, բաժանում է Բալթիկ և Հյուսիսային ծովերը։ Մակերեսը՝ մոտ 40 հազար կմ²։ Թերակղզու հյուսիսային մասը (ավելին քան 2/3) պատկանում է Դանիային, հարավայինը՝ Գերմանիային (Շլեզվիգ-Հոլշտեյն երկիր)։ Դանիական մասը ավելացվել էր 1920 թվականին ռեֆերենդումի արդյունքներով։

XIX դարի վերջում Քիլի ջրանցքի կառուցման հետ փաստորեն դարձել է կղզի։

Աշխարհագրություն
----------------

Յուտլանդիայի ափեզրի դյուները
Թերակղզու ափեզրով սովորական են դյուները, որոնք երբեմն ձևավորում են ավազե կղզյակներ, որոնք բաժանված են ափից ծանծաղուտներով։ Արևելյան ափեզրը չափազանց կտրտված է ծովախորշերով։ Կազմված է հիմնականում կիրային և կավային ապարներից, որոնք ծածկված են սառցադաշտային նստվածքներով։ Բարձրությունը մինչև 173 մ։ Ռելիեֆը հարթ է, տեղ-տեղ ցածր քարքառային ծագման բլուրներով։ Կլիման չափավոր է, ծովային։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանն է 0 °C, իսկ հուլիսինը՝ 15 °C։ Տարվա ընթացքում տեղում են 600 - 800 մմ տեղումներ։ Յուտլանդիայի հիմքի մոտ կառուցված է Կիլի ջրանցքը։ Անտառները կազմում են տարածքի մոտ 9 %։ Կատարվում է ինտենսիվ գյուղատնտեսություն։

Թերակղզու հյուսիսային մասը անջատվել է Լիմ ֆյորդով 1825 թվականի ջրհեղեղի արդյունքում և առաջացրել կղզի Վենսյուսել-Տի, սակայն ավանդաբար շարունակվում է դիտվել որպես թերակղզու մաս։

Պատմություն
-----------

Յուտլանդիան պատմականորեն հանդիսանում է Դանիայի երեք հողերից մեկը, մյուս երկուսը՝ Սկանիան և Զելանդիան։ Ավելի վաղ, համաձայն Կլավդիոս Պտղոմեոսի թերակղզում բնակվում էին տևտոնները, կիմվրները և գարուդները։

450 թվականից սկսած շատ անգլներ, սաքսեր, յուտեր և ֆրիզեր Յուտլանդիայից տեղաշարժվել են Բրիտանական կղզիներ։ Սա կարող էր կապված լինել հուների տեղաշարժերով, սակայն ավելի հավանական է, որ տեղաշարժը կապված էր դաների ներխուժման հետ, յուտերի և դաների պատերազմները ամենաարյունալիներն էին։

Պաշտպանվելու համար քրիստոնյա ֆրանկ կայսրներից դաները կառուցել էին Դաներվիրկե («Դանիացիների պատ») պատնեշը, որը անցնում էր հարավային Յուտլանդիայով Հյուսիսային ծովից մինչև Բալթիկ ծով։ Կարլոս Մեծ ջախջախեց սաքսերին թերակղզու ամենահարավային մասում (ապագա Հոլշտեյնի տարածք) և վերաբնակեցրեց այստեղ իր զինակիցներին՝ օբոտրիտներին։

Բալթիկ և Հյուսիսային ծովերի միջև անցումը արագացնելու համար թերակղզում փորվել են բազմաթիվ ջրանցքներ, մասնավորապես *Էյդերկանալը* տասնութերորդ դարի վերջում և Կիլի ջրանցքը, որի շինարարությունը ավարտվել է 1895 թվականին և օգտագործվում է մինչև այսօր։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Յուտլանդյան ճակատամարտը դարձավ պատմության մեջ ամենախոշոր ծովային ճակատամարտը։

Դանիական մաս
------------

Օրհուս՝ Դանիայի մեծությամբ երկրորդ քաղաքը
Յուտլանդիայի համար սովորական են յուտական (յուտլանդական) դիալեկտները, որոնք զգալիորեն տարբերվում են դանիերենից, հատկապես արևմտյան և հարավային դիալեկտները։

Թերակղզու դանիական մասի խոշոր քաղաքներն են՝

* Օրհուս
* Օլբորգ
* Էսբյերգ
* Ռանդերս
* Կոլդինգ
* Հորսենս
* Վայլե
* Սիլկեբորգ
* Ֆրեդերիցիա
* Վիբորգ
* Հադերսլև

Օրհուսը, Ռանդերսը, Կոլդինգը, Հորսենսը, Վայլեն, Ֆրեդերիցիան, Հարդերսլևը և մի շարք փոքր քաղաքներ միասին կազմում են Արևելա-Յուտլանդական ագլոմերացիան։ Յուտլանդիայի դանիական մասի վարչականորեն բաժանված է երեք մասի՝ Հյուսիսային Յուտլանդիա, Կենտրոնական Յուտլանդիա և արևմտյան մասը Հարավային Յուտլանդիա։

Գերմանական մաս
--------------

Հիմնական հոդված՝ Շլեզվիգ-Գոլդշտեյն
Թերակղզու գերմանական մասի խոշորագույն քաղաքը՝ Կիլ
Յուտլանդիայի հարավային երրորդ մասը հանդիսանում է Գերմանիայի ֆեդերալ երկիր Շլեզվիգ-Հոլշտեյնը։ Այն կազմված է երկու մասից, նախկին դքսություններ Շլեզվիգից և Հոլշտեյնից, որոնք անցնում էին դանիական կառավարումից գերմանական և հակառակը մի քանի անգամ։ Դանիա-գերմանական սահմանի վերջին փոփոխությունը տեղի է ունեցել 1920 թվականին, երբ Դանիաին է անցել Հյուսիսային Շլեզվիգի տարածքը (այժմ Հարավային Յուտլանդիա)։

Պատմականորեն Յուտլանդիայի հարավային սահմանն է հանդիսանում Այդեր գետը, որը նույնպես հանդիսանում է Շլեզվիգի և Հոլշտեյնի միջև սահմանը, ինչպես նաև դանիական և գերմանական ազդեցության ոլորտների սահմանը IX դարից մինչև 1864 թվականը։ Չնայած Շլեզվիգ-Հոլշտեյն երկրի մեծ մասը աշխարհագրորեն հանդիսանում է Յուտլանդիա թերակղզու մաս, գերմանական մասի բնակիչների մեծ մասը իրենց չեն համարում Յուտլանդիայի բնակիչներ և չեն անվանում «յուտլանդացիներ», այս տարածքը հաճախ անվանում են Հյուսիսային Գերմանիա (գերմ.՝ Norddeutschland), իս իրենց բնակիչները համարում են հյուսիսային գերմանացիներ (գերմ.՝ Norddeutsche)։

Յուտլանդիայի գերմանական մասի խոշոր քաղաքներն են՝ Կիլը, Լյուբեկը, Ֆլենսբուրգը և Նոյմյունստերը։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Յուտլանդիան ՄՍՀ-ում (ռուս.)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Յուտլանդիա» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Մեծ կատալոնական · Մեծ Յուժակովի · Մեծ նորվեգական · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | CiNii: DA06169478 · GND: 4028858-4 · LCCN: n85161153 · NKC: ge160061 · VIAF: 159513127 · WorldCat VIAF: 159513127 |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Եվրոպայի շրջաններ |
| --- |
|  |
| Հյուսիսային | 
* Արկտիկա
	+ Հյուսիսային բևեռային շրջան
* Հյուսիսային Եվրոպա
* Հյուսիսարևմտյան
* Սկանդինավիա
* Սկանդինավյան թերակղզի
* Ֆեննոսկանդիա
* Բալթոսկանդիա
* Յուտլանդիա
* Գոթլանդ
* Լապլանդիա
* Ինգերմանլանդիա
* Արևմտահյուսիսային խորհուրդ
* Բալթյան երկրներ
* Բալթիկ ծով
* Բոտնիկի ծոց
* Ֆիննական ծոց
* Իսլանդիա
* Ֆարերյան կղզիներ
* Բրիտանական կղզիներ
* Լա Մանշ
* Նորմանդյան կղզիներ
* Լիվոնիա
* Կուրշի ցամաքալեզվակ
* Նեմանի դելտա
* Հյուսիսային Կալոտ

 |
|  |
| Արևելյան | 
* Դանուբ
* Պրուսիա
* Գալիցիա
* Վոլինիա
* Վալախիա
* Տրանսիլվանիա
* Մոլդովայի շրջան
* Բուկովինա
* Բեսարաբիա
* Լիվոնիա
* Ռուտենիա
	+ Կարպատյան Ռուտենիա
* Դոնբաս
* Սլոբոդյան Ուկրաինա
* Կալինինգրադի թերակղզի
	+ Սաթի ափ
* Կուրշի ցամաքալեզվակ
* Իզյումի ճանապարհ
* Փոքր Լիտվա
* Նեմանի դելտա
* Մերձբալթիկա
* Բալթիկ ծով
* Վիբորգի ծոց
* Կարելիա
	+ Արևելյան Կարելիա
	+ Կարելական պարանոց
* Լոհանիեմի
* Հարավարևելյան Եվրոպա
	+ Բալկաններ
* Ղրիմ
* Հյուսիսային Կովկաս
* Մեծ Կովկաս
* Կաբարդա
* Եվրոպական Ռուսաստան
	+ Արկտիկա
		- Հյուսիսային բևեռային շրջան
	+ Թամանի թերակղզի
	+ Հարավային Ռուսաստան
	+ Կոլայի թերակղզի
* Արևելաեվրոպական հարթավայր
* Ռինի անապատ
* Հյուսիսային Կալոտ

 |
|  |
| Կենտրոնական | 
* Միջին եվրոպական հարթավայր
* Մերձբալթիկա
* Բալթիկ ծով
* Ալպյան երկրներ
* Ալպ-Հիմալայան գեոսինկլինալ
* Ռեյնլանդ
* Օստֆալիա
* Վեստֆալիա
* Պրուսիա
* Լուժիցա
* Բոհեմիա
* Մորավիա
* Սիլեզիա
	+ Չեխական Սիլեզիա
* Պոմերանիա
	+ Պոմերելիա
	+ Կաշուբիա
* Բուկովինա
* Իստրիա
* Մերձդանուբ
* Պոլեսիե
* Հին Գերմանիա
	+ *Germania Slavica*

 |
|  |
| Արևմտյան | 
* Բենիլյուքս
* Պատմական Նիդերլանդներ
* Հյուսիսարևմտյան
* Բրիտանական կղզիներ
* Լա Մանշ
* Նորմանդյան կղզիներ
* Կոտանտեն
* Դոգերլենդ
* Վերին Հռենոսի դաշտավայր
	+ Վերին Հռենոս
* Գալլիա
* Գասկոն
* Նորմանդիա
* Բրետան
* Սեպտիմանիա
* Բատավիա
* Լիոնի ծոց
* Պիրենեյան թերակղզի
	+ Ալ-Անդալուս
	+ Անդալուզյան լեռներ
	+ Մեսետա
* Պիրենեյներ
* Ալպ-Հիմալայան գեոսինկլինալ

 |
|  |
| Հարավային | 
* Իտալիա
	+ Պադանի հարթավայր (Padania)
	+ Ապենինյան թերակղզի
		- Տոսկանյան կղզեխումբ
	+ Կղզային Իտալիա
		- Էգադյան կղզիներ
* Օքսիտանիա
* Պիրենեյան թերակղզի
	+ Ալ-Անդալուս
	+ Անդալուզյան լեռներ
	+ Մեսետա
* Ջիբլարթարի աղեղ
* Հարավարևելյան Եվրոպա
	+ Էպիրուս
	+ Ռումելիա
	+ Բալկանյան թերակղզի
	+ Եգեյան ծով
	+ Եգեյան կղզիներ
	+ Ատտիկե
	+ Բեոտիա
	+ Արևելյան Լոկրիդա
	+ Ֆոկիդա
	+ Մեգարիդա
	+ Պելոպոնես
	+ Քաղկեդոնյան թերակղզի
	+ Էտոլիա
	+ Խանիայի ծոց
	+ Իստրիա
* Միջերկրական ծովի ավազան
* Ալպ-Հիմալայան գեոսինկլինալ

 |
|  |
| 
* Գերմանական
* Ռոմանական
* Կելտական
* Սլավոնական երկրներ
* Եվրոպական հարթավայր
* Մեծ տափաստան
* Պոնտո-կասպյան տափաստան
* Վայրի դաշտ
* Միջինդանուբյան դաշտավայր
	+ Մեծ Հունգարական հարթավայր
	+ Կիշալֆյոլդ
	+ Արևելասլովակական ցածրավայր

 |

 |

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Յուտլանդիա** կատեգորիայում։ |


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 135)։*  |