**Արտանես Երվանդական** (հուն․՝ Άρτανες του Σοφέν, մ.թ.ա. 2-րդ դար կամ մ.թ.ա. 2-րդ դար, Ծոփք - մ.թ.ա. 1-ին դար կամ մ.թ.ա. 1-ին դար, Արկաթիակերտ), Ծոփքի թագավորության վերջին միապետը, որը սերում էր Երվանդունիների արքայական շառավղից։ Կառավարել է մ․թ․ա․ 100 թվականից (մոտավորապես) մինչև Ծոփքի միացումը Մեծ Հայքի թագավորությանը՝ մ․թ․ա․ 94 թվականը։

Սպանվել է արքայից արքա Տիգրան Մեծի հրամանով՝ Ծոփաց Արկաթիակերտ մայրաքաղաքում բարձրացված դիմադրության կոտրումից հետո։ Արտանեսի հաջորդ Միթրոբարզանես Բ-ն արդեն չէր կրում «Ծոփքի արքա» տիտղոսը։

Կենսագրություն
--------------

Ամերիկացի տոհմաբան Կիրիլ Թումանովը պնդում է, որ Արտանեսը ծագում էր Երվանդունիների արքայատոհմից՝ մ․թ․ա․ 189 թվականին Ծոփքի թագավորությունն անկախ հռչակած Զարեհ Երվանդականից։

Ըստ հռոմեացի պատմիչ Ստրաբոնի՝ Զարեհյանների տոհմի վերջին ներկայացուցիչը՝ Արտանեսը ժառանգել էր հարավ-արևմտյան հողերը՝ պատմական Հայաստանի Ծոփք նահանգը։ Ծոփաց աշխարհի միավորումը Մեծ Հայքի թագավորությանը մշտապես եղել է Արտաշեսյան գահակալների առաջնահերթությունների թվում։ Զարեհի մահից հետո նման նախաձեռնությամբ է հանդես գալիս Արտաշես Բարեպաշտը, սակայն Ծոփքի թագավոր Մորֆոլինգը (Միթրոբարզանես Ա) կարողանում է դիվանագիտական ճանապարհով պաշտպանել իր իշխանությունը՝ Կապադովկիայի թագավորության դաշնակցային օժանդակության միջոցով։ Մ․թ․ա․ 95 թվականին Մեծ Հայքի գահն անցնում է Տիգրան Բ-ին, որը Պարթևական կայսրությունից որոշ տարածքներ նվաճելուց հետո զորաշարժով ուղղորդվում է Ծոփք։

Ծոփքի թագավորության երբեմնի դաշնակից Կապադովկիան այդ ժամանակ սահմանային պատերազմներ էր մղում Պոնտոսի արքա (Տիգրանի ապագա դաշնակից) Միհրդատ Զ Եվպատորի դեմ, ինչն էլ նշանակում էր, որ վերջինս Ծոփքի թագավորությանը զորակցել չէր կարող։ Տիգրանյան զորքերը Ծոփք են ներխուժում մ․թ․ա․ 94 թվականին և Արկաթիակերտի մատույցների մոտ հանդիպում Արտանես Ա-ի գլխավորած ուժերի պաշտպանողական գործողություններին։ Այնուամենայնիվ, դիմադրությունը կարճ ժամանակում կոտրվում է, քաղաքն անձնատուր է լինում։

Տիգրան Բ-ի հրամանով Արտանես արքան սպանվում է, իսկ գեներալ Միթրոբարզանեսը, որը ևս սերում էր Երվանդունիներից, նշանակվում է Ծոփքի փոխարքա։

Տես նաև
-------

* Ծոփքի թագավորություն
* Ծոփքի միացումը Մեծ Հայքին

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Պոլիբիոս, «Ընդհանուր պատմության», գիրք XXXI, գլուխ II, §16
2. ↑  *«Քրիստոնեական Կովկասի արքայատոհմերը հին շրջանից մինչև 19-րդ դար»*, Կիրիլ Թումանով, Ծագումնաբանական և ժամանակագրական աղյուսակներ, Հռոմ-1990, էջ 400-505
3. ↑  Ստրաբոն, «Աշխարհագրություն», գիրք XI, 14, «Հայաստան», § 14-ից 15



|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Երվանդունիներ |
| --- |
|  |
| Երվանդունյաց Հայաստան | 
Երվանդ Ա •
Տիգրան Ա •
Վահագն •
Հիդարնես Ա•
Հիդարնես Բ •
Հիդարնես Գ •
Արտաշիր•
Երվանդ Բ •
Միհրան •
Երվանդ Գ•
Շամ (Շամուշ) •
Արշամ •
Շավարշ-Քսերքսես•
Աբդիսարես •
Երվանդ Դ Վերջին •
 |  |
|  |
| Ծոփքի թագավորություն | 
Զարեհ •
Միթրոբարզանես •
Արտանես •
Միթրոբարզանես Բ (Տիգրան Մեծի բանակի զորահրամանատարներից)
 |
|  |
| Կոմմագենե | 
Շամ Երվանդական •
Արշամ •
Շավարշ-Քսերքսես •
Պտղոմեոս •
Շամ Բ Թեոսեբոս Դիկայոս •
Միհրդատ Ա Կալինիկոս •
Անտիոքոս Ա Կոմմագենացի •
Անտիոքոս Բ Եպիֆանոս •
Միհրդատ Բ Կոմմագենացի
Միհրդատ Գ Կոմմագենացի •
Անտիոքոս Գ •
Անտիոքոս Դ
 |
|  |
| Երվանդունյաց մայրաքաղաքներ | 
Արմավիր •
Երվանդաշատ •
Արկաթիակերտ (Կարկաթիակերտ) •
Արշամշատ •
Սամոսատ
 |

 |

|  |
| --- |
| 
  **Տիգրան Մեծ**   **Մեծ Հայք**   **Պատմություն**   **Կենսագրություն**
 |