Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Կատաղություն (այլ կիրառումներ)

**Կատաղություն**, վիրուսային հիվանդություն, որը բերում է մարդկանց և այլ կաթնասունների մոտ գլխուղեղի բորբոքման։ Վաղ դիտվող ախտանիշներից են ախտահարման տեղում ջերմության բարձրացումը և ծակծկոցի զգացումը։ Այս նշանները ուղեկցվում են հետևյալ ախտանիշներից մեկով կամ մի քանիսով․ անզուսպ շարժումներ, անկառավարելի ոգևորություն, վախ ջրից (ջրավախություն, հիդրոֆոբիա), մարմնի տարբեր մասերը շարժելու անկարողություն, շփոթմունք, գիտակցության կորուստ։ Երբ ի հայտ են գալիս առաջին նշանները, մահը գրեթե միշտ անխուսափելի է։ Հիվանդության հետ կոնտակտի մեջ մտնելու և ախտանիշների ի հայտ գալու միջև սովորաբար անցնում է մեկից երեք ամիս, բայց այդ ժամանակահատվածը կարող է տատանվել և կազմել ավելի քիչ քան մեկ շաբաթը, կամ որոշ դեպքերում մեկ տարուց ավել։ Այս ժամանակահատվածը կախված է նրանից, թե վիրուսը ինչ հեռավորություն պետք է անցնի ծայրամասային նյարդային համակարգով, որպեսզի հասնի կենտրոնական նյարդային համակարգ։

Կատաղության հարուցիչներն են *լիսավիրուսները* (lyssaviruses), ներառյալ կատաղության վիրուսը (raibes virus) և ավստրալիական չղջիկի լիսավիրուսը (Australian bat lyssavirus)։ Վիրուսները տարածվում են, երբ վարակված կենդանին քերծում կամ կծում է այլ կենդանիներին կամ մարդուն։ Ախտահարված կենդանիների թուքը կարող է փոխանցել կատաղության վիրուսը, եթե այն կոնտակտի մեջ մտնի աչքերի, բերանի կամ քթի հետ։ Գլոբալ կերպով, շները հանդիսանում են հիվանդության հիմնական տարածողները։ Այն երկրներում, որտեղ տարածված են կատաղություն ունեցող շները, կատաղության դեպքերի 99%-ից ավելին շների կծելու հետևանքով է։ Ամերիկայում մարդկանց մոտ կատաղության հիմնական պատճառը չղջիկների կծելն է, իսկ շներից վարակվելու դեպքերը կազմում են ընդհանուր դեպքերի 5%-ից քիչ։ Կրծողները շատ հազվադեպ են վարակվում կատաղությամբ։ Հիվանդությունը կարող է ախտորոշվել միայն ախտանիշների ի հայտ գալուց հետո։

Աշխարհի տարբեր մասերում կենդանիների վերահսկման և պատվաստման ծրագրերը իջեցրել են շներից կատաղությամբ վարակվելու ռիսկը։ Խորհուրդ է տրվում մինչև վարակումը իմունիզացիայի ենթարկել բարձր ռիսկի խմբում գտնվող մարդկանց՝ նրանց, ովքեր աշխատում են չղջիկների հետ, կամ երկար ժամանակ են անցկացնում աշխարհի այնպիսի վայրերում, որտեղ կատաղությունը տարածված է։ Այն մարդկանց մոտ, ովքեր վարակվել են կատաղությամբ, կատաղության պատվաստումը և երբեմն նաև կատաղության իմունոգլոբուլինը կարող են կանխել հիվանդության առաջացումը, եթե օգտագործվել են մինչև ախտանիշների ի հայտ գալը։ Եթե 15 րոպե շարունակ կծած կամ քերծած տեղը լվանալ օճառաջրով, պովիդոն-յոդով, կամ դետերգենտով, ապա հնարավոր է քչացնել վիրուսային մասնիկների քանակը, ինչը կարող է որոշ չափով արդյունավետ լինել հիվանդության կանխարգելման համար։ 2016 թվականին կատաղությամբ վարակված ընդամենը 14 մարդ է ողջ մնացել ախտանիշների ի հայտ գալուց հետո։

2015 թվականին կատաղությունը հանդիսացել է 17 400 մահվան պատճառ։ Կատաղության հետևանքով մահերի 95%-ից ավելին տեղի են ունեցել Աֆրիկայում և Ասիայում։ Մահերի 40%-ը կազմում են 15 տարեկանից փոքր երեխաները։ Կատաղությունը առկա է ավելի քան 150 երկրներում և բոլոր աշխարհամասերում բացի՝ Անտարկտիկայից։ Ավելի քան 3 միլիարդ մարդ ապրում է աշխարհի այնպիսի վայրերում, որտեղ առկա է կատաղության վիրուսը։ Մի շարք երկրներում, ներառյալ Ավստրալիան և Ճապոնիան, ինչպես նաև Արևմտյան Եվրոպայում, կատաղությունը շների մոտ բացակայում է։ Շատ խաղաղօվկիանոսյան կղզիներում կատաղությունը ընդհանրապես գոյություն չունի։ Կատաղությունը դասակարգվում է որպես անուշադրության մատնված արևադարձային հիվանդություն (neglected tropical disease):

Նշաններ և ախտանիշներ
--------------------

Կատաղությամբ տառապող հիվանդ, 1959 թվական
Վարակման և առաջին սիմպտոմների ի հայտ գալու (ինկուբացիոն/գաղտնի շրջան) միջև եղած ժամանակահատվածը մարդկանց մոտ սովորաբար կազմում է 1-3 ամիս։ Կան նկարագրված դեպքեր, երբ ինկուբացիոն շրջանները տևել են շատ կարճ՝ 4 օր, և ընդհակառակը՝ ավելի քան 6 տարի, կախված նրանից, թե որտեղ է եղել տեղակայված վարակված վերքը, և ինչ խորության է այն եղել, ինչպես նաև շատ կարևոր է վերք ներթափանցած վիրուսների քանակը։ Կատաղության սկզբնական ախտանիշները հիմնականում ոչ սպեցիֆիկ են՝ տենդ և գլխացավ։ Երբ կատաղությունը խորանում է և հանգեցնում է գլխուղեղի և/կամ կարծր պատյանի բորբոքմանը, սկսում են ի հայտ գալ հետևյալ ախտանիշները․ աննշան կամ մասնակի պարալիչ (լուծանք), տագնապ, անքնություն, շփոթմունք, ագիտացիա, աննորմալ պահվածք, պարանոյա, տագնապ և տեսիլքներ (հալյուցինացիաներ), որոնք կարող են հարաճել դելիրիումի և կոմայի։ Հիվանդի մոտ կարող է դիտվել նաև ջրավախություն։ Մահը սովորաբար վրա է հասնում ախտանիշների ի հայտ գալուց 2-10 օրերի ընթացքում։ Ախտանիշների ի հայտ գալուց հետո մահը գրեթե անխուսափելի է, անգամ եթե իրականացվել է պատշաճ և ինտենսիվ թերապիա։

### Ջրավախություն

Կատաղությամբ տառապող շուն
Ջրավախությունը (հիդրոֆոբիա, վախ ջրից) կատաղության պատմական անունն է։ Այն վերաբերվում է հիվանդության ուշ շրջաններում հանդիպող ախտանիշներին, երբ հիվանդը դժվարանում է կուլ տալ, տագնապի է մատնվում, երբ առաջարկում են հեղուկ խմել, և չի կարողանում հագեցնել իր ծարավը։ Ցանկացած կաթնասուն, որը վարակվել է այս վիրուսով կարող է ունենալ ջրավախություն։

Թքազատությունը հիմնականում շատացած է, և խմելու փորձերը, կամ անգամ խմելու ցանկությունը կամ առաջարկը կարող են բերել կոկորդի և ըմպանի մկանների տանջալի և ցավոտ սպազմի։ Սա բացատրվում է նրանով, որ կատաղության վիրուսները բազմանում և կուտակվում են վարակված կենդանու թքագեձերում և փոխանցվում են կծելու միջոցով։ Վիրուսի տարածվելու հնարավորությունը խիստ կնվազեր եթե հիվանդը կարողանար կուլ տալ իր թուքը և ջուր խմել։

Ջրավախությունը հիմնականում կապված է կատաղության *կատաղի* ձևի հետ, որն առաջանում է կատաղությամբ վարակված մարդկանց 80%-ի մոտ։ Մնացած 20%-ի մոտ դիտվում է կատաղության *պարալիտիկ (լուծանքային)* ձևը, որի դեպքում դիտվում է մկանային թուլություն, զգացողության կորուստ, և լուծանք (պարալիզ)․ կատաղության այս ձևը սովորաբար չի առաջացնում վախ ջրի նկատմամբ։

Պատճառ
------

Տրանսմիսիոն էլեկտրոնային մանրադիտակով կատարված միկրոգրաֆ, որտեղ երևում են կատաղության բազմաթիվ վիրիոնները (փոքր, մուգ մոխրագույն, ձողաձև մասնիկներ) և Նեգրիի մարմնիկները (կատաղության համար պաթոգնոմոնիկ ներբջջային ներառուկներ)
Կատաղության հարուցիչներն են հանդիսանում մի շարք *լիսավիրուսներ (lyssaviruses),* ներառյալ՝ կատաղության վիրուսը (raibes virus) և ավստրալիական չղջիկի լիսավիրուսը (Australian bat lyssavirus):

Կատաղության վիրուսը հանդիսանում է *Mononegavirales* դասի, *Rhabdoviridae* ընտանիքի, *Lyssavirus* ցեղին պատկանող տեսակ։ Լիսավիրիոնները ունեն պարուրաձև սիմետրիա, 180 նմ երկարություն և մոտ 75 նմ հաստություն։ Այս վիրիոնները պատիճավորված են և ունեն մեկ-պարույրանի նեգատիվ շղթայով ՌՆԹ։ Գենետիկ ինֆորմացիան պահպանված է ռիբոնուկլեոպրոտեինային կոմպլեքսի մեջ, որտեղ ՌՆԹ-ն թեթևակի կապված է վիրուսային նուկլեոպրոտեինի հետ։ Վիրուսի ՌՆԹ գենոմը կոդավորում է հինգ գեն, որոնց հերթականությունը խիստ կայուն է․ նուկլեոպրոտեին (N), ֆոսֆոպրոտեին (P), մատրիցային սպիտակուց (M), գլիկոպրոտեին (G) և վիրուսային ՌՆԹ-պոլիմերազ (L)։

Երբ վիրուսը հայտնվում է մկանային կամ նյարդային բջիջներում, նա սկսում է բազմանալ։ Վիրուսի արտաքին թաղանթին գտնվող տրիմերային փշերը փոխազդեցության մեջ են մտնում կենդանու բջիջներին գտնվող ընկալիչների հետ, հիմնականում ացետիլխոլինային ընկալիչների հետ։ Բջջային թաղանթը ներփքվում է, գործընթաց, որը կոչվում է պինոցիտոզ, և թույլ է տալիս վիրուսին ներխուժել բջիջ՝ էնդոսոմի ձևով։ Այնուհետև, վիրուսն օգտագործելով էնդոսոմի թթվային միջավայրը, միաժամանակ կապվում է նրա թաղանթին և ցիտոպլազմայի մեջ է թողարկում իր 5 սպիտակուցները և միաշղթա ՌՆԹ-ն։

Այնուհետև L սպիտակուցը, օգտագործելով ցիտոպլազմայում ազատ վիճակում գտնվող նուկլեոտիդները, բնօրինակ նեգատիվ ՌՆԹ-ի հիման վրա տրանսկրիպցիայի է ենթարկում հինգ մՌՆԹ և դրական պարույրով ՌՆԹ։ Այս 5 մՌՆԹ-ի պարույրները այնուհետև տրանսլյացիայի են ենթարկվում իրենց համապատասխան սպիտակուցների (P, L, N, G և M սպիտակուցներ) ցիտոպլազմայում գտնվող ազատ ռիբոսոմների վրա։ Որոշ սպիտակուցներին անհրաժեշտ են հետ-տրանսլյացիոն ձևափոխություններ։ Օրինակի համար, G սպիտակուցը ճանապարհորդում է հատիկավոր էնդոպլազմային ցանցով, որտեղ նա ենթարկվում է հավելյալ ֆոլդինգի, այնուհետև տեղափոխվում է դեպի Գոլջիի ապարատ, որտեղ նրան միանում է շաքարային խումբ (գլիկոլիզացում)։

Երբ սպիտակուցների քանակը բավարար է, վիրուսային պոլիմերազը դրական ՌՆԹ-ների շղթաների հիման վրա սկսում է սինթեզել նեգատիվ ՌՆԹ-ի նոր շղթաներ։ Այս նեգատիվ շղթաները այնուհետև կազմում են կոմպլեքսներ՝ N, P, L և M սպիտակուցների հետ և տեղափոխվում են դեպի բջջի ներքին թաղանթ, որտեղ G սպիտակուցը խրվել է թաղանթի մեջ։ Հաջորդիվ, G սպիտակուցը պարուրվում է N-P-L-M պրոտեինային կոմպլեքսի շուրջ, իր հետ վերցնելով բջջի թաղանթի մի մասը, որը կկազմի նոր վիրուսային մասնիկի արտաքին թաղանթը։ Այնուհետև վիրուսը անջատվում է բջջից։

Օրգանիզմ մտնելուց սկսած, վիրուսը նեյրոտրոպիկ է, այսինքն ճամփորդելով նյարդային ուղիներով գնում է դեպի կենտրոնական նյարդային համակարգ։ Վիրուսները առաջին հերթին սովորաբար մտնում են ինֆեկցման զոնային մոտ գտնվող մկանային բջիջներ, որտեղ նրանք ունակ են բազմանալու՝ առանց մարդու իմունային համակարգի կողմից նկատվելու։ Երբ արդեն վիրուսները հասնում են բավական քանակի, նրանք սկսում են կապվել նյարդամկանային սինապսներում գտնվող ացետիլխոլինային ընկալիչների (p75NR) հետ։ Վիրուսը այնուհետև տեղաշարժվում է նյարդային բջջի աքսոնով՝ ռետրոգրադ ճանապարհով, ինչի ժամանակ P սպիտակուցը փոխազդում է դինեինի հետ, մի սպիտակուցի, որն առկա է նեյրոնների ցիտոպլազմայում։ Երբ վիրուսը հասնում է նյարդային բջջի մարմնին, այն արագորեն տեղաշարժվում է դեպի կենտրոնական նյարդային համակարգ (ԿՆՀ), բազմանալով շարժողական նեյրոններում, և ի վերջո հասնում է գլխուղեղ։ Նրանից հետո, երբ ուղեղը ինֆեկցվում է, վիրուսը կենտրոնախույս կերպով գնում է դեպի ծայրամասային և ինքնավար նյարդային համակարգ, ի վերջո արտագաղթելով դեպի թքագեղձեր, որտեղ այն արդեն պատրաստ է փոխանցվելու հաջորդ տիրոջը։

### Փոխանցում

Բոլոր տաքարյուն կենդանիները, ներառյալ մարդը, կարող են վարակվել կատաղությամբ և նրանց մոտ ի հայտ կգան ախտանիշներ։ Թռչունները առաջին անգամ արհեստականորեն վարակվել են կատաղությամբ 1884 թվականին. սակայն, վարակված թռչունները մեծ մասամբ, եթե ոչ ամբողջապես, անախտանիշ են և ինքնուրույն բուժվում են։ Հայտնաբերվել է, որ թռչունների որոշ տեսակներ սինթեզում են կատաղության դեմ հակամարմիններ, ինչը հանդիսանում է ինֆեկցիայի նշան՝ կատաղությամբ վարակված կաթնասուններով սնվելուց հետո։

Վիրուսը նաև հարմարվել է սառնարյուն ողնաշարավորների բջիջներում աճելուն։ Կենդանիների մեծ մասը կարող են վարակվել վիրուսով և փոխանցել հիվանդությունը մարդկանց։ Վարակված չղջիկները, կապիկները, ջրարջերը, աղվեսները, ժանտաքիսները, խոշոր եղջերավոր անասունները, գայլերը, դաշտագայլերը, շները, մանգուստները (սովորաբար կամ փոքր ասիական մանգուստ կամ դեղին մանգուստ) և կատուները հանդիսանում են մարդկանց համար վիրուսի ամենավտանգավոր աղբյուրը։

Կատաղությամբ կարելի է նաև վարակվել վարակված արջերից, տնային կենդանիներից, աքիսներից և այլ վայրի գիշատիչներից։ Սակայն, նապաստականմանները, ինչպիսիք են նապաստակները և ճագարները, և փոքր կրծողները, օրինակ բուռունդուկները, ծովախոզուկները, դաշտամկները, մկները, առնետները և սկյուռերը, գրեթե երբեք չեն հայտնաբերվել կատաղությամբ վարակված և չեն կարող փոխանցել վիրուսը մարդուն։ Մկների, առնետների կամ սկյուռերի կծածները շատ հազվադեպ են պահանջում կատաղության կանխարգելում, քանզի այս կրծողները սովորաբար սպանվում են ավելի մեծ, կատաղությամբ վարակված կենդանիների հետ առերեսվելուց հետո, հետևաբար և չեն կարող հանդիսանալ վիրուսի կրող։ Վիրջինիայի օփոսումը դիմադրողունակ է կատաղության նկատմամբ, սակայն ոչ անընկալունակ, այսինքն կարող է փոխանցել վարակը։

Վիրուսը սովորաբար առկա է սիմպտոմատիկայով կատաղությամբ կենդանու նյարդերում և թքում։ Կծելը հանդիսանում է վարակման սովորաբար, բայց ոչ միշտ հանդիպող ուղի։ Շատ դեպքերում վարակված կենդանիները խիստ ագրեսիվ են, կարող են հարձակվել առանց սադրման, և ցուցաբերում են իրենց ոչ բնորոշ պահվածք։ Սա վառ օրինակ է այն բանի, թե ինչպես է վիրուսային ախտածինը ձևափոխում տիրոջ պահվածքը, որպեսզի խթանի իր տարածումը այլ տերերին։

Մարդկանց միջև փոխանցումը խիստ հազվադեպ է։ Կան մի քանի նկարագրված դեպքեր, որի ժամանակ վարակումը կատարվել է փոխպատվաստած օրգանների միջոցով։ Միակ լավ նկարագրված դեպքերը, երբ կատաղությունը փոխանցվել է մարդուց մեկ այլ մարդու, հանդիսանում են 8 դեպք կապված ոսպնյակի և 3 դեպք կապված մեզենքիմալ օրգանների փոխպատվաստման հետ։ Բացի ոսպնյակի և այլ օրգանների փոխպատվաստումից, կատաղությունը տեսականորեն կարող է փոխանցվել վարակված մարդուց առողջին կծելու կամ այլ ձևերով, սակայն չկան նկարագրված այդպիսի դեպքեր, քանի որ վարակված մարդիկ սովորաբար հոսպիտալացվում են, և իրականացվում են անհրաժեշտ միջոցառումներ։ Սովորական շփումը, ինչպիսին է օրինակ դիպչելը մարդուն կամ չվարակված հյուսվածքին կամ հեղուկին (մեզ, արյուն, երես) չի հանդիսանում վարակման պատճառ, և հետևաբար կարիք չկա իրականացնելու կանխարգելիչ միջոցառումներ։ Քանի որ վիրուսը առկա է սերմում և հեշտոցային արտադրությունում՝ վարակումը սեռական ճանապարհով հավանական է։

Կծելու միջոցով մարդու վարակումից հետո, վիրուսը անցնում է ծայրամասային նյարդային համակարգ։ Այն այնուհետև շարժվում է աֆերենտ նյարդերով դեպի կենտրոնական նյարդային համակարգ։ Այս ընթացքում, վիրուսը շատ դժվար է հայտնաբերել տիրոջ մոտ, և պատվաստումը կարող է դեռ դրդել բջջային իմունիտետը և կանխել ախտանիշների առաջացումը։ Երբ վիրուսը հասնում է գլխուղեղ, այն արագորեն առաջացնում է էնցեֆալիտ` պրոդրոմալ շրջան, ինչը հանդիսանում է ախտանիշների սկիզբը։ Երբ պացիենտը դառնում է սիմպտոմատիկ, բուժումը գրեթե երբեք չի լինում արդյունավետ և մահացությունը կազմում է 99%։ Կատաղությունը կարող է նաև ախտահարել ողնուղեղը՝ առաջացնելով լայնական միելիտ։

Ախտորոշում
----------

Կատաղությունը ախտորոշելը կարող է լինել բավականին դժվար, քանզի սկզբնական շրջաններում այն կարելի է հեշտությամբ խառնել այլ հիվանդությունների կամ ագրեսիվության հետ։ Կատաղության ախտորոշման ոսկե ստանդարտ է հանդիսանում ֆլյուորեսցենտ հակամարմինային թեստը (ՖՀԹ, fluorescent antibody test (FAT))՝ իմունոհիստոքիմիական հետազոտություն, ինչը խորհուրդ է տրվում Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության կողմից (ԱՀԿ)։ ՖՀԹ-ն հիմնված է որոշիչ մոլեկուլի (սովորաբար ֆլյուորեսցինի իզոթիոցիանատ) և իր հետ կապված կատաղության դեմ սպեցիֆիկ հակամարմնի օգտագործման մեջ, որոնք առաջացնում են կոնյուգատ, վերջինս էլ կապվում է կատաղության հակածինի հետ և այն հնարավոր է լինում դիտել ֆլյորեսցենտ մանրադիտակի միջոցով։ Այս մեթոդը միակ ուղղակի եղանակն է, որը թույլ է տալիս համեմատաբար կարճ ժամանակում և քիչ ֆինանսներով հայնտաբերել կատաղության սպեցիֆիկ հակածինները։ Սակայն աուտոլիզի ենթարկված նմուշները կարող են իջեցնել ՖՀԹ-ի զգայունությունը և սպեցիֆիկությունը։ ՀՏ-ՊՇՌ-ն հանդիսանում է զգայուն և սպեցիֆիկ միջոց սովորական ախտորոշման համար, հատկապես քայքայված և արխիվացված նմուշներով։ Ախտորոշումը կարելի է հուսալիորեն կատարել մահից հետո՝ ուղեղային հյուսվածքի միջոցով։ Ախտորոշումը կարելի է նաև իրականացնել թքի, մեզի և ուղեղողնուղեղային հեղուկի նմուշներից, բայց սրանք այնքան զգայուն և վստահելի չեն, որքան ուղեղային նմուշները։ Ուղեղային ներբջջային ներառուկները ՝ Նեգրիի մարմնիկները, հանդիսանում են կատաղության ախտորոշման 100%-անոց նշան, սակայն հանդիպում են հիվանդների միայն 80%-ի մոտ։ Եթե հնարավոր է, այն կենդանին, որը կծել է հիվանդին, նույնպես պետք է ենթարկվի զննման։

Որոշ լուսային մանրադիտակային տեխնիկաներ նույնպես կարող են օգտագործվել կատաղությունը ախտորոշելու համար, ինչը կարժենա ֆլյուորեսցենտային ախտորոշման մեկ տասներորդը և թույլ կտա ախտորոշել այս հիվանդությունը քիչ զարգացած երկրներում։ Կատաղության թեստը, որը հայտնի է LN34 անվամբ, կարելի է հեշտությամբ իրականացնել մահացած կենդանիների ուղեղների վրա, և կօգնի հասկանալ, թե ում է պետք իրականացնել կանխարգելում, ում ոչ։ Թեստը ստեղծվել է CDC-ի կողմից 2018 թվականին։

### Տարբերակիչ ախտորոշում

Կատաղության կասկածի դեպքում տարբերակիչ ախտորոշումն առաջնահերթ ներառում է ցանկացած պատճառի էնցեֆալիտ, հատկապես կոնկրետ վիրուսներով հարուցված՝ հերպեսի վիրուս, էնտերովիրուս և արբովիրուս՝ Վեստ Նիլի վիրուս։ Ամենակարևոր վիրուսները, որ պետք է բացառվեն herpes simplex-ի տիպ մեկ վիրուսն է, varicella zoster վիրուսն է և (ավելի հազվադեպ) էնտերովիրուսներն են՝ կոաքսակի վիրուս, էխովիրուս, պոլիովիրուս և մարդու էնտերովրիուսներ 68-71։

Կանխարգելում
------------

Կատաղության գրեթե բոլոր դեպքերը ունենում էին մահացու ելք մարդկանց մոտ, մինչև 1885 թվականին Լուի Պաստյորի և էմիլի Ռուքսի կողմից չստեղծվեց կատաղության դեմ պատվաստումը։ Նրանց պատվաստանյութը ստացվել էր վարակված ճագարներից վերցված նյարդային հյուսվածքից, որը չորացնելով հինգից տասը օրվա ընթացքում հաջողվել էր թուլացնել վիրուսը։ Նյարդային հյուսվածքից ստացվող նման պատվաստանյութեր դեռ օգտագործվում են տարբեր երկներում, քանզի նրանք ավելի էժան են քան ժամանակակից բջջային կուլտուրաներից ստացվող պատվաստանյութերը։

Մարդու դիպլոիդ բջիջների կատաղության պատվաստանյութը սկսվել է օգտագործվել 1967 թվականից։ Ավելի էժան զտված հավի էմբրիոնի բջջային պատվաստումը և զտված vero բջջային պատվաստումը այժմ հասանելի են։ V-RG անվանմամբ ռեկոմբինանտ պատվաստումը օգտագործվում էր Բելգիայում, Ֆրանսիայում, Գերմանիայում և Միացյալ Նահանգներում՝ չընտելացված կենդանիների մոտ կատաղությունը կանխարգելելու համար։ Իմունիզացիան մինչև վարակումը օգտագործվում են ինչպես մարդկային, այնպես ել ոչ մարդկային պոպուլյացիաներում, որտեղ, ինչպես շատ իրավասություններում, ընտելացված կենդանիները պետք է պատվաստվեն։

Միսուրիի առողջապահության դեպարտամենտի և Ինֆեկցիոն հիվանդություններ վերահսկման ավագ ծառայությունների 2007 թվականի տարեկան հաշվետվության մեջ նշվում են հետևյալ դրույթները, որոնց միջոցով կարելի է նվազեցնել կատաղությամբ վարակվելու ռիսկը․

* Շներին, կատուներին և ախազներին պատվաստել կատաղության դեմ
* Տնային կենդանիների պահել հսկողության տակ
* Չսիրել վայրի կամ անտուն կենդանիներին
* Վայրի կամ անտուն կենդանիներ հանդիպելիս, հատկապես երբ նրանք իրենց տարօրինակ են պահում, կապվել կենդանիների հսկողություն իրականացնող համապատասխան մարմինների հետ
* Եթե կենդանին կծել է, 10-15 րոպե շարունակ պարտադիր լվանալ վերքը օճառաջրով և դիմել բուժհաստատություն, որպեսզի անհրաժեշտության դեպքում իրականացվեն կանխարգելիչ միջոցառումներ

Սեպտեմբերի 28-ը հանդիսանում է Կատաղության համաշխարհային օր, որը խթանում է կատաղության մասին ինֆորմացիայի տարածմանը, հիվանդության կանխարգելմանը և վերացմանը։

### Այլ կենդանիների պատվաստում

Ասիայում և Ամերիկաների ու Աֆրիկայի որոշ հատվածներում շները մնում են վարակի հիմնական տերերը և փոխանցողները։ Կենդանիների պարտադիր պատվաստումը ավելի քիչ արդյունավետ է գյուղական վայրերում։ Օրալ պատվաստանյութերը կարող են անվնաս օգտագործվեն խայծերի արտադրության մեջ, պրակտիկա, որը հաջողությամբ նվազեցրել է կատաղության տարածվածությունը Կանադայի, Ֆրանսիայի և Միացյալ Նահանգների գյուղական վայրերում։ Քվեբեկի Մաունթ-Ռոյալ Փարքի շրջանում արդյունավետորեն օգտագործվում են խայծեր ջրարջերի համար։ Պատվաստային արշավները կարող են լինել թանկարժեք, և հետազոտությունները ցույց են տվել, որ պատվաստանյութ պարունակող խայծերի օգտագործումը համարվում է ավելի հարմար տարբերակ գին/արդյունք սկզբունքով։ Օնտարիոում գրանցվել էր կատաղության հանդիպման զգալի նվազում, այն բանից հետո, երբ սկսեցին օգտագործվել պատվաստանյութ-խայծերը։

Միացյալ Նահանգներում կատաղության հետևանքով մահերի թիվը տարեկան մոտ 100-ից (20-րդ դարի սկիզբ) նվազեց մինչև տարեկան 1 կամ 2 դեպք , այն բանից հետո, երբ տնային շների և կատուների պատվաստումը լայն տարածում գտավ, ինչպես նաև ստեղծվեցին պատվաստումներ մարդկանց համար և իմունոգլոբուլինային բուժում։ Այժմ մահերի մեծամասնությունը չղջիկների կծելու հետևանքով են, ինչը կարող է անցնել աննկատ զոհի կողմից և չենթարկվի բուժման։

Բուժում
-------

Բուժումը, հարուցիչի հետ շփվելուց հետո կարող է կանխել հիվանդության զարգացումը, եթե իրականացվի ժամանակին, հիմնականում ինֆեկցումից հետո 10 օրվա ընթացքում։ Եթե առնվազն 5 րոպեի ընթացքում վերքը մանրակրկիտ լվանալ օճառաջրով, հնարավոր է նվազեցնել վիրուսային մասնիկների քանակը։ Այնուհետև խորհուրդ է տրվում օգտագործել պովիդոն-յոդին կամ սպիրտ՝ վիրուսների քանակը նվազեցնելու նպատակով։

ԱՄՆ-ում, Հիվանդությունների վերահկսման և կանխարգելման կենտրոնը խորհուրդ է տալիս 14 օրվա ընթացքում մարդկանց ստանալ մեկ դեղաչափ մարդու կատաղության իմունոգլոբուլին (ՄԿԻԳ) և չորս դեղաչափ կատաղության պատվաստում։ Իմունոգլոբուլինի դեղաչափը չպետք է գերազանցի 20 միավորը մեկ կիլոգրամի հաշվարկով։ ՄԿԻԳ-ը բավականին թանկ է և կազմում է բուժման արժեքի մեծ մասը՝ հասնելով մի քանի հազար դոլարի։ Որքան հնարավոր է պետք է ներարկվի կծած հատվածի շուրջը, իսկ մնացած դեղաչափը տրվի խորը ներմկանային ներարկման միջոցով՝ պատվաստման վայրից հեռու գտնվող տեղամասում։

Պատվաստանյութի առաջին դեղաչափը տրվում է հարուցիչի հետ շփումից հետո որքան հնարավոր է շուտ, այնուհետև տրվում են հավելյալ դեղաչափեր առաջին դեղաչափից հետո 3-րդ, 7-րդ և 14-րդ օրերին։ Բուժառուները, որոնք նախկինում պատվաստվել են, չեն ստանում իմունոգլոբուլին, միայն վակցինացիա 0 և 3րդ օրերին։

Կատաղության պատվաստումներից առաջացող ցավերը և կողմնակի ազդեցությունները չեն տարբերվում գրիպի պատվաստումից։ Գոյություն ունեն ավելի էժան պատվաստանյութեր, որոնք ստացվում են հին նյարդային հյուսվածքի հիման վրա և պահանջում են բազմակի ցավոտ ներարկումներ որովայնի խոռոչ՝ մեծ ասեղով, բայց Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության կողմից դրանք փոխարինվել են ավելի էժան ներմաշկային պատվաստանյութերով։

Միջմկանային պատվաստումները պետք է ներարկվեն դելտայաձև մկանի մեջ, այլ ոչ թե հետույքային շրջան, քանզի վերջինիս դեպքում հնարավոր է, որ պատվաստանյութը սրսկվի ճարպային հյուսվածքի մեջ և չբերի ցանկալի արդյունքի։ Երեխաների մոտ խորհուրդ է տրվում ներարկել ազդրի կողմնային շրջանում։

Եթե արթնանալուց հետո սենյակում հայտնաբերվում է չղջիկ, կամ գտնում են չղջիկ այն սենյակում որտեղ եղել է երեխա, հոգեպես հիվանդ կամ ներթունահարված անձ, ապա ցուցված է կանխարգելիչ միջոցառումների կատարում, քանզի 2002 թվականին կատարված հետազոտությունները ցույց են տվել, որ եթե միևնույն սենյակում գտնվել են չղջիկ և երեխա կամ հոգեպես հիվանդ անձ, հատկապես ննջասենյակներում, ապա շատ մեծ է հավանականությունը որ զոհը չզգա չղջիկի խայթոցը։ Եթե կանխարգելիչ միջոցառումները իրականցվեն ժամանակին կամ չնչին ուշացմամբ, ապա առողջացման հավանականությունը կլինի 100%։ Եթե անգամ շատ ժամանակ է անցել հարուցիչի հետ շփումից հետո, կանխարգելիչ միջոցառումները միևնույնն է պետք է իրականացվեն, քանի որ կա դեռ որոշակի շանս, որ հիվանդը կառողջանա։ Ամեն տարի ավելի քան 15 միլիոն մարդ ստանում է պատվաստում պոտենցիալ վարակումից հետո։ Չնայած սա շատ արդյունավետ է, սակայն նաև նույնչափ թանկարժեք։

### *Milwaukee* գործելակարգ

*Milwaukee* գործելակարգը, երբեմն նշվում է նաև *Wisconsin* գործելակարգ, մարդու մոտ կատաղության վարակի փորձարարական բուժման մեթոդ է։ Բուժումը իրենից ներկայացնում է մարդու ներմուծում քիմիկապես խթանված կոմայի մեջ, որից հետո նրան տրվում են հակավիրուսային դեղամիջոցներ։ Ժաննա Գիզը 2004 թվականին առաջին բուժառուն էր, ով ստացել էր բուժում ըստ *Milwaukee* գործելակարգի և հանդիսացավ առաջին հայտնի դեպքը, երբ կատաղությամբ վարակված մարդը լիովին բուժվեց՝ առանց պատվաստումային և իմունոգլոբուլինային բուժման։ *Intention-to-treat* հետազոտությունը հետագայում ապացուցեց, որ այս գործելակարգի արդյունքում ողջ են մնում հիվանդների մոտ 8%-ը։ Այս գործելակարգը չի համարվում կատաղության բուժման արդյունավետ միջոց և խորհուրդ չի տրվում օգտագործել։

Կանխատեսում
-----------

Պատվաստում չստացած մարդկանց մոտ կատաղությունը գրեթե միշտ ունենում է լետալ ելք՝ նյարդաբանական ախտանիշների դրսևորվելուց հետո։

Պատվաստումը վարակումից հետո և իմունոգլոբուլինային թերապիան շատ արդյունավետ են հիվանդության կանխարգելման մեջ, հատկապես եթե իրականացվել են ժամանակին՝ հիմնականում վարակումից հետո 6 օրվա ընթացքում։ Կատաղության դեպքում առանց ուշացման կամ շատ քիչ ուշացումով իրականացված կանխարգելիչ միջոցառումները ունեն 100%-անոց արդյունավետություն։ Կանխարգելիչ թերապիան ուշացնելու դեպքում, միևնույնն է կա հաջողության հավանականություն։

Համաճարակաբանություն
--------------------

Կատաղությունից մահերի քանակը մեկ միլիոն մարդու հաշվարկով 2012 թվականին   
      0     1     2–4     5–9     10–17     18–692010 թվականին մոտավորապես 26 000 մարդ մահացել է կատաղությունից՝ համեմատած 1990 թվականի 54 000 մահերի հետ։ Մահերի մեծամասնությունը եղել է Ասիայում և Աֆրիկայում։ 2015 թվականին Հնդկաստանը, որին հետևում էին Չինաստանը (մոտավորապես 6000) և Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետությունը (5600) ունեին ամենաշատ դեպքերը։ 2015 թվականին Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության, Կենդանիների առողջության համաշխարհային կազմակերպության, Միայցյալ Նահանգների սննդի և գյուղատնտեսության կազմակերպության և Կատաղության վերահսկման գլոբալ դաշինքի միջև համագործակցության արդյունքում նպատակ է դրվել մինչև 2030 թվականը վերացնել կատաղությունից մահերի դեպքերը։

### Հնդկաստան

Հնդկաստանը ունի մարdկային կատաղության ամենամեծ ցուցանիշն ամբողջ աշխարհում, հիմնականում փողոցային շների պատճառով, որոնց քանակը ավելացել է 2001 թվականին ընդունված օրենքի հետևանքով, ինչը արգելում էր շների սպանությունը։ Կատաղության արդյունավետ վերահսկումը և բուժումը Հնդկաստանում խաթարվեց մի զանգվածային հիստերիայի պատճառով, որը հայտնի է ինչպես շան ձագով հղիության համախտանիշ (puppy pregnancy syndrome (PPS)): Շան կծելուց հետո, PPS-ով զոհերը, ինչպես տղաներն այնպես էլ կանայք, համոզված են լինում, որ իրենց ներսում շան ձագ է աճում, և հաճախ բժիշկների փոխարեն օգնության են դիմում հավատով բուժողներին։ Ամեն տարի Հնդկաստանում կատաղությունից մահանում են մոտ 20 000 մարդ՝ ամբողջ աշխարհում մահերի մոտ մեկ երրորդը։

### Ավստրալիա

Կատաղության վիրուսը գոյատևում է լայնածավալ, բազմազան, գյուղական կենդանիների ռեզերվուարներում։ Չնայած Ավստրալիայի պաշտոնական կատաղությունից զերծ կարգավիճակի, 1996 թվականին հայտնաբերվել է ավստրալիական չղջիկի լիսավիրուսը (Australian bat lyssavirus), որը բնիկ չղջիկների պոպուլյացիաներում հանդիպող կատաղության վիրուսի տեսակ է։ Ավստրալիայում գրանցվել է ավստրալիական չղջիկի լիսավիրուսով պայմանավորված 3 կատաղության դեպք, երեքն էլ ունեցել էլ լետալ ելք։

### Հյուսիսային Ամերիկա

Մինչդեռ շների համար սպեցիֆիկ կատաղությունը չի շրջանառում շների միջև, ԱՄՆ-ում տարեկան մոտ հարյուր շուն վարակվում է կատաղությամբ այլ վայրի կենդանիներից։ ԱՄՆ-ում կատաղությունը տարածված է վայրի կենդանիների մոտ։ Չղջիկները, ջրարջերը, ժանտաքիսները և աղվեսները պատասխանատու են գրեթե բոլոր գրանցված դեպքերի համար (98% 2009 թվականին)։ Կատաղությամբ չղջիկներ հայտնաբերվել են բոլոր 48 սահմանամերձ նահանգներում։ Այլ ռեզերվուարները աշխարհագրորեն ավելի սահմանափակված են․ օրինակ ջրարջերի կատաղության վիրուսը հայտնաբերվել է միայն Արևելյան Ափի մոտ գտնվող համեմատաբար նեղ տեղամասում։ Վիրուսի մասին հասարակության բարձր իրազեկման, տնային կենդանիների պատվաստման ջանքերի և վայրի պոպուլյացիաների կրճատման, ինչպես նաև հետվարակային կանխարգելման առկայության շնորհիվ կատաղության դեպքերը մարդկանց մոտ խիստ հազվադեպ են։ Այս երկրում 1995 թվականից մինչև 2011 թվականը գրանցվել է կատաղության ընդամենը 49 դեպք, որոնցից 11-ի դեպքում մարդիկ վարակվել են արտասահմանում։ Մնացած գրեթե բոլոր դեպքերը կապված են չղջիկների կծելու հետ։

### Եվրոպա

Ամեն տարի Եվրոպայում կատաղության դեպքեր կամ չեն հանդիպում կան լինում են շատ քիչ։ Մարդիկ վարակվում են ինչպես Եվրոպայից դուրս, այնպես էլ ներսում։

Շվեյցարիայում հիվանդությունը ըստ էության վերացվեց այն բանից հետո, երբ գիտնականները Շվեյցարական Ալպերում տեղադրեցին կենդանի ատենուացված պատվաստումով կարված հավերի գլխեր։ Աղվեսները, որոնք համարվում էին Շվեյցարիայում կատաղության հիմնական փոխանցողները, ուտելով հավերի գլուխները՝ իմունիզացվում էին կատաղության դեմ։

Իտալիան, որը համարվում էր կատաղությունից զերծ 1997-2008 թվականներին, ականատես եղավ հիվանդության վերադարձին վայրի կենդանիների մոտ՝ Տրիվենտոյի շրջանում, կապված Բալկանյան թերակղզում համաճարակի տարածման հետ, որը ազդեցություն ունեցավ նաև Ավստրալիայի վրա։ Վայրի կենդանիների պատվաստմանը ուղղված լայնածավալ գործողությունների արդյունքում Իտալիան կրկին վերացրեց վիրուսը և հռչակվեց կատաղության վիրուսից զուրկ երկիր 2013 թվականին։ Կատաղության վերջին գրանցված դեպքը եղել է կարմիր աղվեսի մոտ 2011 թվականի սկզբերին։

Մեծ Բրիտանիան եղել է վիրուսից ազատ սկսած 20-րդ դարի սկզբերից, բացառությամբ կատաղության նման վիրուսի առկայությանը մի քանի Դոուբենտոնյան չղջիկների մոտ․ եղել է ընդամենը մեկ մարդու վարակում մահացու ելքով։ 2000 թվականից սկսած կատաղությունից մահերի դեպքերի մեծ մասը եղել են արտասահմանում շների կծելուց։ Մեծ Բրիտանիայում վերջին դեպքը գրանցված է եղել 1922 թվականին, իսկ մահվան վերջին դեպքը 1902-ին։ Ի տարբերություն Եվրոպայի այլ երկրների, Մեծ Բրիտանիան պաշտպանված է նրանով, որ այն կղզի է, ինչպես նաև իրականացվել են խիստ կարանտինային միջոցառումներ։

Պատմություն
-----------

Փորագրություն փայտի վրա միջնադարից, որը ցույց է տալիս կատաղությամբ շուն։
*François Boissier de Sauvages de Lacroix*, *Della natura e causa della rabbia* (*Dissertation sur la nature et la cause de la Rage*), 1777
Կատաղությունը հայտնի էր դեռ մ․ թ․ ա․ 2000-ականներից։ Կատաղությունն առաջին անգամ գրանցված է մեսոպոտամյան Էշուննայի կոդեքսում (մ․ թ․ա․ 1930 թվական), ինչը թելադրում էր կատաղության ախտանիշներ ցուցաբերող շան տիրոջը կանխարգելիչ միջոցառումներ իրականացնել կծելու դեմ։ Եթե կատաղությամբ շունը կծում էր այլ մարդու և հետագայում վերջինս մահանում էր, շան տերը ենթարվկում էր խիստ ծանր տուգանքի։

Հին աշխարհի բժշկական գրականության մեջ շատ են նկարագրված անարդյունավետ ժողովրդական միջոցներ։ Սքրիբոնիուս Լարգուս բժիշկը նշանակում էր տաք թրջոցներ կտորով և բորենու մորթիով․ Անտաեուսը խորհուրդ էր տալիս օգտագործել միջոց՝ պատրաստված կախաղան հանած մարդու գանգից։

Կատաղությունը հավանաբար առաջացել է հին աշխարհում, իսկ առաջին կենդանական դեպքը նոր աշխարհում տեղի է ունեցել Բոստոնում 1768 թվականին։ Հիվանդությունը հաջորդ տարիների ընթացքում տարածվել է այդտեղից դեպի մի շարք այլ նահանգներ, ինչպես նաև հասել է մինչև Ֆրանսիական Վեստ Ինդիա, ի վերջո ընդգրկելով ամբողջ Հյուսիսային Ամերիկան։

19-րդ դարում իր տարածվածության պատճառով կատաղությունը համարվում էր աղետ։ Ֆրանսիայում և Բելգիայում, որտեղ Սուրբ Հյուբերտը մեծարվում էր, «Սուրբ Հյուբերտի բանալին» շիկացվում էր և դրվում վերքի վրա։ Կախարդական մտածողության օգտագործման շնորհիվ շները դրոշմվում էին այդ բանալիով, ինչը ըստ նրանց պաշտպանում էր շներին կատաղությունից։ Վախը կատաղությունից գրեթե իռացիոնալ էր՝ հիվանդությունը փոխանցողների քանակի (մեծ մասամբ կատաղած շներ) և որևէ արդյունավետ բուժման բացակայության պատճառով։ Քիչ չէին այն դեպքերը, երբ մարդիկ ում կծել էր կատաղության կասկածով շունը, ինքնասպան էին լինում կամ սպանվում էին այլ մարդկանց կողմից։

Հին ժամանակներում կտրում և հեռացնում էին լեզվի հավելումը (լեզվային սանձիկ, լորձաթաղանթ), քանզի մտածում էին, որ հենց այդտեղից է սերում կատաղությունը։ Այդ պրակտիկան վերացավ, երբ հայտնաբերվեց կատաղության իրական պատճառը։ Լուի Պաստյորի՝ 1885 թվականին նյարդային հյուսվածքի հիման վրա ստեղծած պատվաստումը արդյունավետ էր և շարունակաբար կատարելագործվում էր, որպեսզի նվազեցվեին հաճախ հանդիպող կողմնակի ազդեցությունները։

Ներկայումս վախը կատաղության նկատմամբ չի վերացել, և հիվանդությունը ու իր ախտանիշները, հատկապես ագիտացիան, հանդիսացել են ոգեշնչանք զոմբիներ պարունակող կամ նմանատիպ որոշ աշխատանքների համար, որտեղ սովորաբար ցուցադրվում է, որ կատաղությունը մուտացիայի է ենթարկվել՝ վերածվելով ավելի ուժեղ վիրուսի, ինչը մարդու մեջ սերմանում էր մարդասպանական հակում կամ անբուժելի հիվանդություն, բերելով ավերիչ, տարածված համաճարակի։

### *Milwaukee* գործելակարգ

*Milwaukee* գործելակարգը մշակվել և անվանվել է Ռոդնի Ուիլֆֆինի կողմից, և առաջին անգամ օգտագործվել է Ժաննա Գիզիի բուժման համար։ Գիզին, ով պատանի էր Վիսկոնսինից, առաջին հայտնի բուժառուն է, որ ողջ է մնացել կատաղությունից հետո առանց որևէ պատվաստման։ Հայտնի չէ, թե ինչպես է Գիզին ողջ մնացել, բայց նրա դեպքը բերեց *Milwaukee* գործելակարգի կայուն և ինտենսիվ քարոզչությանը։ հաջորդող բժշկական հետազոտությունները ցույց տվեցին որ *Milwaukee* գործելակարգը արդյունավետ չէ կատաղության բուժման համար, և նրա օգտագործումը խորհուրդ չի տրվում։

### Ստուգաբանություն

Կատաղությունը նաև անվանում են *ռաբիես (rabies),* ինչը լատիներենից թարգմանաբար նշանակում է «խելագարություն, կատաղություն»։ սա կարող է կապված լինել նաև սանսկրիտերեն *rabhas*՝ «կատաղել» բառի հետ։ Հույները ստացել էին *lyssa* բառը *lud -*ից՝ «բռնի», այս արմատը օգտագործվում է կատաղության վիրուսի անվան մեջ՝ *Lyssavirus*։

Այլ կենդանիներ
--------------

Կատաղությունը վարակիչ է կաթնասունների համար։ Առանձնացված են կենտրոնական նյարդային համակարգի ախտահարման երեք շրջան։ Առաջին շրջանը տևում է մեկից երեք օր և բնորոշվում է վարքի, պահելաձևի փոփոխությամբ և կոչվում է պրոդրոմալ շրջան։ Երկրորդ շրջանը գրգռող շրջանն է, որը տևում է երեքից չորս օր։ Այս շրջանը հայտնի է նաև որպես «կատաղի կատաղություն», քանի որ ախտահարված կենդանիները լինում են գերզգայուն արտաքին ազդակների նկատմամբ և կծում են մոտակայքում ամեն ինչ։ Երրորդ շրջանը պարալիտիկ (լուծանքային) շրջանն է և առաջանում է շարժողական նեյրոնների վնասման հետևանքով։ Առկա է կոորդինացիայի կորուստ, ինչը բերում է հետին վերջույթների պարալիզի, իսկ թքազատության ուժեղացումը և կլման դժվարեցումը պայմանավորված է դիմային և ըմպանային մկանների պարալիզով։ Մահը հիմնականում վրա է հասնում շնչառության կամ սրտի կանգից։

Հետազոտություն
--------------

Կատաղության վիրուսի արտաքին թաղանթը, մերկացված իր ՌՆԹ-ից և այլ պարունակություններից, չի առաջացնում հիվանդությունը, և կարող է օգտագործվել որպես վեկտոր հետազոտական աշխատանքներում՝ որոշակի գենետիկական մատերիալներ փոխանցելու համար։ Այն ունի առավելություն այլ ենթատեսակային մեթոդների նկատմամբ, քանի որ այս վիրուսի թիրախն է հանդիսանում կենտրոնական նյարդային համակարգը, ինչը դժվար հասանելի տեղամաս է և անհրաժեշտ է լինում կիրառել ինվազիվ միջոցներ այլ վեկտորներ այնտեղ տեղադրելու համար։ Կատաղության վիրուսի վեկտորը նաև վարակում է հարևան «վերել» բջիջները՝ սինապսներում շարժվելով մեկ բջջից դեպի մյուսի աքսոնը, և այդպիսով նրանք կիրառվում են նեյրոնային օղակը ուսումնասիրելու համար։

Փաստերը ցույց են տալիս, որ արհեստականորեն բարձրացված արյուն-ուղեղային պատնեշի թափանցելիությունը, ինչը նորմայում անթափանցելի է իմունային բջիջների մեծ մասի համար, մեծացնում է վիրուսային քլիրենսը

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21  «Rabies Fact Sheet N°99». *World Health Organization*. July 2013. Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ ապրիլի 1-ին. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 28-ին.
2. ↑  «Rabies - Symptoms and causes». *Mayo Clinic* (անգլերեն). Վերցված է 2018 թ․ ապրիլի 9-ին.
3. 1 2  GBD 2015 Mortality and Causes of Death, Collaborators. (2016 թ․ հոկտեմբերի 8). «Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015». *Lancet*. **388** (10053): 1459–1544. doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1. PMC 5388903. PMID 27733281. `{{cite journal}}`: `|first1=` has generic name (օգնություն)CS1 սպաս․ թվային անուններ: authors list (link)
4. 1 2 3  Cotran RS, Kumar V, Fausto N (2005). *Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease* (7th ed.). Elsevier/Saunders. էջ 1375. ISBN 978-0-7216-0187-8.
5. 1 2  «Rabies, Australian bat lyssavirus and other lyssaviruses». *The Department of Health*. Dec 2013. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ մարտի 4-ին. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 1-ին.
6. 1 2 3  Tintinalli, Judith E. (2010). *Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide (Emergency Medicine (Tintinalli))*. McGraw-Hill. էջեր Chapter 152. ISBN 978-0-07-148480-0.
7. ↑  William H. Wunner (2010). *Rabies: Scientific Basis of the Disease and Its Management*. Academic Press. էջ 556. ISBN 9780080550091.
8. ↑  «UC Davis Children's Hospital patient becomes third person in U.S. to survive rabies». UC Davis Medical Center. Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ մայիսի 21-ին. Վերցված է 2012 թ․ մայիսի 3-ին.
9. ↑  Hemachudha T, Ugolini G, Wacharapluesadee S, Sungkarat W, Shuangshoti S, Laothamatas J (May 2013). «Human rabies: neuropathogenesis, diagnosis, and management». *Lancet Neurology*. **12** (5): 498–513. doi:10.1016/s1474-4422(13)70038-3. PMID 23602163.
10. ↑  Manoj, S.; Mukherjee, A.; Johri, S.; Kumar, K. V. S. Hari (2016). «Recovery from rabies, a universally fatal disease». *Military Medical Research*. **3** (1): 21. doi:10.1186/s40779-016-0089-y. ISSN 2054-9369. PMC 4947331. PMID 27429788.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ չպիտակված ազատ DOI (link)
11. ↑  «Rabies: The Facts» (PDF). *World Health Organization*. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2017 թ․ փետրվարի 24-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 24-ին.
12. ↑  *WHO Expert Consultation on Rabies : second report* (PDF) (2 ed.). Geneva: WHO. 2013. էջ 3. ISBN 9789241209823. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2014 թ․ հոկտեմբերի 20-ին.
13. 1 2  «Rabies-Free Countries and Political Units». *CDC*. Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ մարտի 5-ին. Վերցված է 2019 թ․ մայիսի 8-ին.
14. ↑  «Neglected Tropical Diseases». *cdc.gov*. 2011 թ․ հունիսի 6. Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ դեկտեմբերի 4-ին. Վերցված է 2014 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
15. 1 2 3 4 5 6  Giesen, A; Gniel, D; Malerczyk, C (March 2015). «30 Years of rabies vaccination with Rabipur: a summary of clinical data and global experience». *Expert Review of Vaccines* (Review). **14** (3): 351–67. doi:10.1586/14760584.2015.1011134. PMID 25683583.
16. ↑  Rupprecht CE, Willoughby R, Slate D (2006). «Current and future trends in the prevention, treatment and control of rabies». *Expert Review of Anti-infective Therapy*. **4** (6): 1021–38. doi:10.1586/14787210.4.6.1021. PMID 17181418.
17. ↑  Smallman-Raynor, Andrew Cliff, Peter Haggett, Matthew (2004). *World atlas of epidemic diseases*. London: Arnold. էջ 51. ISBN 9780340761717.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
18. 1 2  «Symptoms of rabies». *NHS.uk*. 2012 թ․ հունիսի 12. Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ սեպտեմբերի 14-ին. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 3-ին.
19. ↑  «Rabies». *AnimalsWeCare.com*. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ սեպտեմբերի 3-ին.
20. 1 2 3  Drew WL (2004). «Chapter 41: Rabies». In Ryan KJ, Ray CG (editors) (ed.). *Sherris Medical Microbiology* (4th ed.). McGraw Hill. էջեր 597–600. ISBN 978-0-8385-8529-0. `{{cite book}}`: `|editor=` has generic name (օգնություն)
21. ↑  Finke S, Conzelmann KK (August 2005). «Replication strategies of rabies virus». *Virus Res*. **111** (2): 120–31. doi:10.1016/j.virusres.2005.04.004. PMID 15885837.
22. 1 2 3 4 5 6  «Rabies Post-Exposure Prophylaxis». Centers for Disease Control and Prevention (CDC). 2009 թ․ դեկտեմբերի 23. Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ փետրվարի 1-ին. Վերցված է 2010 թ․ հունվարի 30-ին.
23. ↑  Gluska, Shani; Zahavi, Eitan Erez; Chein, Michael; Gradus, Tal; Bauer, Anja; Finke, Stefan; Perlson, Eran; Schnell, Matthias Johannes (2014 թ․ օգոստոսի 28). «Rabies virus hijacks and accelerates the p75NTR retrograde axonal transport machinery». *PLoS Pathogens*. **10** (8): e1004348. doi:10.1371/journal.ppat.1004348. PMC 4148448. PMID 25165859.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ չպիտակված ազատ DOI (link)
24. 1 2  Baer, George (1991). *The Natural History of Rabies*. CRC Press. ISBN 9780849367601. Վերցված է 2011 թ․ հոկտեմբերի 31-ին.
25. ↑  Shannon LM, Poulton JL, Emmons RW, Woodie JD, Fowler ME (April 1988). «Serological survey for rabies antibodies in raptors from California». *J. Wildl. Dis*. **24** (2): 264–7. doi:10.7589/0090-3558-24.2.264. PMID 3286906.
26. ↑  Gough PM, Jorgenson RD (1976). «Rabies antibodies in sera of wild birds». *Journal of Wildlife Diseases*. **12** (3): 392–5. doi:10.7589/0090-3558-12.3.392. PMID 16498885.
27. ↑  Jorgenson RD, Gough PM (July 1976). «Experimental rabies in a great horned owl». *J. Wildl. Dis*. **12** (3): 444–7. doi:10.7589/0090-3558-12.3.444. PMID 16498892.
28. ↑  Wong, Derek. «Rabies». Wong's Virology. Արխիվացված օրիգինալից 2008 թ․ դեկտեմբերի 3-ին. Վերցված է 2009 թ․ մարտի 19-ին.
29. ↑  Campbell, James B.; Charlton, K.M. (1988). *Developments in Veterinary Virology: Rabies*. Springer. էջ 48. ISBN 978-0-89838-390-4.
30. ↑  Pawan JL (1959). «The transmission of paralytic rabies in Trinidad by the vampire bat (*Desmodus rotundus murinus* Wagner)». *Caribbean Medical Journal*. **21**: 110–36. PMID 13858519.
31. ↑  Pawan JL (1959). «Rabies in the vampire bat of Trinidad, with special reference to the clinical course and the latency of infection». *Caribbean Medical Journal*. **21**: 137–56. PMID 14431118.
32. ↑  Taylor PJ (December 1993). «A systematic and population genetic approach to the rabies problem in the yellow mongoose (Cynictis penicillata)». *The Onderstepoort Journal of Veterinary Research*. **60** (4): 379–87. PMID 7777324.
33. ↑  «Rabies. Other Wild Animals: Terrestrial carnivores: raccoons, skunks and foxes». Centers for Disease Control and Prevention(CDC). Արխիվացված օրիգինալից 2010 թ․ դեկտեմբերի 20-ին. Վերցված է 2010 թ․ դեկտեմբերի 23-ին.
34. ↑  «Rabies». *Gale Encyclopedia of Medicine* (3rd ed.). 2006. `{{cite news}}`: Cite uses deprecated parameter `|authors=` (օգնություն)
35. ↑  McRuer DL, Jones KD (May 2009). «Behavioral and nutritional aspects of the Virginian opossum (Didelphis virginiana)». *The Veterinary Clinics of North America. Exotic Animal Practice*. **12** (2): 217–36, viii. doi:10.1016/j.cvex.2009.01.007. PMID 19341950.
36. ↑  *The Merck manual of Medical Information* (Second Home ed.). 2003. էջ 484.
37. ↑  *The Merck Manual* (11th ed.). 1983. էջ 183.
38. ↑  Turton, Jenny (2000). «Rabies: a killer disease». National Department of Agriculture. Արխիվացված օրիգինալից 2006 թ․ սեպտեմբերի 23-ին.
39. ↑  Srinivasan A, Burton EC, Kuehnert MJ, Rupprecht C, Sutker WL, Ksiazek TG, Paddock CD, Guarner J, Shieh WJ, Goldsmith C, Hanlon CA, Zoretic J, Fischbach B, Niezgoda M, El-Feky WH, Orciari L, Sanchez EQ, Likos A, Klintmalm GB, Cardo D, LeDuc J, Chamberland ME, Jernigan DB, Zaki SR (March 2005). «Transmission of rabies virus from an organ donor to four transplant recipients». *N Engl J Med*. **352** (11): 1103–11. doi:10.1056/NEJMoa043018. PMID 15784663.
40. ↑  «Exposure to the Virus». Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ սեպտեմբերի 8-ին.
41. ↑  RabiesAlliance.org Արխիվացված 24 Սեպտեմբեր 2016 Wayback Machine
42. ↑  Jackson, Alan C.; Wunner, William H. (2002). *Rabies*. Academic Press. էջ 290. ISBN 978-0-12-379077-4. Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ հունվարի 8-ին.
43. ↑  Lynn DJ, Newton HB, Rae-Grant AD (2012). *The 5-Minute Neurology Consult*. Lippincott Williams & Wilkins. էջեր 414–. ISBN 978-1-4511-0012-9.
44. ↑  Davis, Larry Ernest; King, Molly K.; Schultz, Jessica L. (2005 թ․ հունիսի 15). *Fundamentals of neurologic disease*. Demos Medical Publishing. էջ 73. ISBN 978-1-888799-84-2. Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ հունվարի 8-ին.
45. ↑  Cynthia M.; Kahn, BA, eds. (2010). *The Merck Veterinary Manual* (10th ed.). Kendallville, Indiana: Courier Kendallville, Inc. էջ 1193. ISBN 978-0-911910-93-3.
46. ↑  Dean, D.J.; Abelseth, M.K. (1973). «Ch. 6: The fluorescent antibody test». In Kaplan, M.M.; Koprowski, H. (eds.). *Laboratory techniques in rabies*. Monograph series. Vol. 23 (3rd ed.). World Health Organization. էջ 73.
47. 1 2  Fooks AR, Johnson N, Freuling CM, Wakeley PR, Banyard AC, McElhinney LM, Marston DA, Dastjerdi A, Wright E, Weiss RA, Müller T (2009). «Emerging technologies for the detection of rabies virus: challenges and hopes in the 21st century». *PLoS Neglected Tropical Diseases*. **3** (9): e530. doi:10.1371/journal.pntd.0000530. PMC 2745658. PMID 19787037.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ չպիտակված ազատ DOI (link)
48. ↑  Tordo, N; Bourhy, H; Sacramento, D (1994). «Ch. 10: PCR technology for lyssavirus diagnosis». In Clewley, J.P. (ed.). *The Polymerase Chain Reaction (PCR) for Human Viral Diagnosis*. CRC Press. էջեր 125–145. ISBN 978-0-8493-4833-4.
49. ↑  David D, Yakobson B, Rotenberg D, Dveres N, Davidson I, Stram Y (2002). «Rabies virus detection by RT-PCR in decomposed naturally infected brains». *Veterinary Microbiology*. **87** (2): 111–8. doi:10.1016/s0378-1135(02)00041-x. PMID 12034539.
50. ↑  Biswal M, Ratho R, Mishra B (September 2007). «Usefulness of reverse transcriptase-polymerase chain reaction for detection of rabies RNA in archival samples». *Japanese Journal of Infectious Diseases*. **60** (5): 298–9. PMID 17881871.
51. 1 2 3  Ly S, Buchy P, Heng NY, Ong S, Chhor N, Bourhy H, Vong S (2009). Carabin H (ed.). «Rabies situation in Cambodia». *PLoS Neglected Tropical Diseases*. **3** (9): e511. doi:10.1371/journal.pntd.0000511. PMC 2731168. PMID 19907631. e511.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ չպիտակված ազատ DOI (link)
52. ↑  Dürr S, Naïssengar S, Mindekem R, Diguimbye C, Niezgoda M, Kuzmin I, Rupprecht CE, Zinsstag J (2008). Cleaveland S (ed.). «Rabies diagnosis for developing countries». *PLoS Neglected Tropical Diseases*. **2** (3): e206. doi:10.1371/journal.pntd.0000206. PMC 2268742. PMID 18365035. e206.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ չպիտակված ազատ DOI (link)
53. 1 2  «New Rapid Rabies Test Could Revolutionize Testing and Treatment | CDC Online Newsroom | CDC». *www.cdc.gov* (ամերիկյան անգլերեն). 2018 թ․ մայիսի 16. Վերցված է 2018 թ․ մայիսի 23-ին.
54. ↑  «Rabies: Differential Diagnoses & Workup». *eMedicine Infectious Diseases*. 2008 թ․ հոկտեմբերի 3. Արխիվացված օրիգինալից 2010 թ․ նոյեմբերի 28-ին. Վերցված է 2010 թ․ հունվարի 30-ին.
55. ↑  Geison GL (April 1978). «Pasteur's work on rabies: Reexamining the ethical issues». *Hastings Center Report*. **8** (2): 26–33. doi:10.2307/3560403. JSTOR 3560403. PMID 348641.
56. ↑  Srivastava AK, Sardana V, Prasad K, Behari M (March 2004). «Diagnostic dilemma in flaccid paralysis following anti-rabies vaccine». *Neurol India*. **52** (1): 132–3. PMID 15069272. Արխիվացված օրիգինալից 2009 թ․ օգոստոսի 2-ին.
57. ↑  Reece JF, Chawla SK (2006). «Control of rabies in Jaipur, India, by the sterilisation and vaccination of neighbourhood dogs». *Vet Rec*. **159** (12): 379–83. doi:10.1136/vr.159.12.379. PMID 16980523.
58. ↑  «Compendium of Animal Rabies Prevention and Control» (PDF). National Association of State Public Health Veterinarians. 2007 թ․ դեկտեմբերի 31. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2010 թ․ հուլիսի 12-ին. Վերցված է 2010 թ․ հունվարի 3-ին.
59. ↑  «World Rabies Day». World Health Organization (WHO). Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ դեկտեմբերի 31-ին.
60. ↑  Meltzer MI (October–December 1996). «Assessing the costs and benefits of an oral vaccine for raccoon rabies: a possible model». *Emerg Infect Dis*. **2** (4): 343–9. doi:10.3201/eid0204.960411. PMC 2639934. PMID 8969251.
61. 1 2 3  Grambo, Rebecca L (1995). *The World of the Fox*. Vancouver: Greystone Books. էջեր 94–5. ISBN 978-0-87156-377-4.
62. ↑  «Rabies in the U.S.». Centers for Disease Control and Prevention (CDC). 2011 թ․ ապրիլի 22. Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ դեկտեմբերի 31-ին. Վերցված է 2011 թ․ դեկտեմբերի 31-ին.
63. ↑  «Rabies & Australian bat lyssavirus information sheet». Health.vic.gov.au. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ օգոստոսի 18-ին. Վերցված է 2012 թ․ հունվարի 30-ին.
64. ↑  National Center for Disease Control (2014). «National Guidelines on Rabies Prophylaxis» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (pdf) 2014 թ․ սեպտեմբերի 5-ին. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 5-ին.
65. ↑  "Use of a Reduced (4-Dose) Vaccine Schedule for Postexposure Prophylaxis to Prevent Human Rabies" Արխիվացված 25 Հուլիս 2011 Wayback Machine. Centers for Disease Control and Prevention (CDC).
66. ↑  «Cost of Rabies Prevention». Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ մարտի 29-ին.
67. ↑  Park's textbook of Community medicine, 22nd edition, 2013, p 254.
68. ↑  «Rabies». *www.who.int*. World Health Organization. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ փետրվարի 15-ին. Վերցված է 2015 թ․ փետրվարի 1-ին.
69. ↑  Despond O, Tucci M, Decaluwe H, Grégoire MC, S Teitelbaum J, Turgeon N (March 2002). «Rabies in a nine-year-old child: The myth of the bite». *Can J Infect Dis*. **13** (2): 121–5. PMC 2094861. PMID 18159381.
70. 1 2 3  Jordan Lite (2008 թ․ հոկտեմբերի 8). «Medical Mystery: Only One Person Has Survived Rabies without Vaccine—But How?». *Scientific American*. Արխիվացված օրիգինալից 2009 թ․ նոյեմբերի 5-ին. Վերցված է 2010 թ․ հունվարի 30-ին.
71. ↑  «Human rabies: better coordination and emerging technology to improve access to vaccines». *World Health Organization* (բրիտանական անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ փետրվարի 24-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 23-ին.
72. ↑  «Rabies Rescue Protocol Fails in New Cases». 2007 թ․ ապրիլի 20.
73. ↑  «Human Rabies --- Indiana and California, 2006». *www.cdc.gov*.
74. ↑  Willoughby RE (2009). «Are we getting closer to the treatment of rabies?: medical benchmarks». *Future Virology*. **4** (6): 563–70. doi:10.2217/fvl.09.52. Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ մարտի 13-ին.
75. 1 2 3  Jackson AC (2016). «Human Rabies: a 2016 Update». *Curr Infect Dis Rep* (Review). **18** (11): 38. doi:10.1007/s11908-016-0540-y. PMID 27730539.
76. 1 2  «Rabies». World Health Organization (WHO). September 2011. Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ դեկտեմբերի 31-ին. Վերցված է 2011 թ․ դեկտեմբերի 31-ին.
77. ↑  Lozano, R; Naghavi, M; Foreman, K; Lim, S; Shibuya, K; Aboyans, V; Abraham, J; Adair, T; Aggarwal, R; և այլք: (2012 թ․ դեկտեմբերի 15). «Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010». *Lancet*. **380** (9859): 2095–128. doi:10.1016/S0140-6736(12)61728-0. hdl:10536/DRO/DU:30050819. PMID 23245604.
78. ↑  Hampson, Katie; Coudeville, Laurent; Lembo, Tiziana; Sambo, Maganga; Kieffer, Alexia; Attlan, Michaël; Barrat, Jacques; Blanton, Jesse D.; Briggs, Deborah J.; Cleaveland, Sarah; Costa, Peter; Freuling, Conrad M.; Hiby, Elly; Knopf, Lea; Leanes, Fernando; Meslin, François-Xavier; Metlin, Artem; Miranda, Mary Elizabeth; Müller, Thomas; Nel, Louis H.; Recuenco, Sergio; Rupprecht, Charles E.; Schumacher, Carolin; Taylor, Louise; Vigilato, Marco Antonio Natal; Zinsstag, Jakob; Dushoff, Jonathan (2015). «Estimating the Global Burden of Endemic Canine Rabies». *PLOS Neglected Tropical Diseases*. **9** (4): e0003709. doi:10.1371/journal.pntd.0003709. PMC 4400070. PMID 25881058.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ չպիտակված ազատ DOI (link)
79. ↑  «Rabies». *World Health Organization* (բրիտանական անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ փետրվարի 15-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 23-ին.
80. ↑  Dugan, Emily (2008 թ․ ապրիլի 30). «Dead as a dodo? Why scientists fear for the future of the Asian vulture». *The Independent*. London. Արխիվացված օրիգինալից 2008 թ․ մայիսի 17-ին. Վերցված է 2008 թ․ հոկտեմբերի 11-ին. «India now has the highest rate of human rabies in the world.»
81. 1 2  Harris, Gardiner (2012 թ․ օգոստոսի 6). «Where Streets Are Thronged With Strays Baring Fangs». *New York Times*. Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ օգոստոսի 8-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 6-ին.
82. ↑  Medicine challenges Indian superstition | Asia | DW.DE | 31.12.2012 Արխիվացված 31 Հունվար 2013 Wayback Machine
83. ↑  "Essential rabies maps" Արխիվացված 17 Փետրվար 2010 Wayback Machine. World Health Organization (WHO).
84. ↑  Fox, Maggie (2007 թ․ սեպտեմբերի 7). «U.S. free of canine rabies virus». *Reuters*. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ մայիսի 17-ին. Վերցված է 2017 թ․ ապրիլի 11-ին. «"We don't want to misconstrue that rabies has been eliminated – dog rabies virus has been," CDC rabies expert Dr. Charles Rupprecht told Reuters in a telephone interview.»
85. ↑  «CDC – Rabies Surveillance in the U.S.: Human Rabies – Rabies». *www.cdc.gov* (ամերիկյան անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ հունվարի 18-ին. Վերցված է 2017 թ․ ապրիլի 10-ին.
86. ↑  «Rabies Surveillance Data in the United States». Centers for Disease Control and Prevention. 2017 թ․ հուլիսի 12. Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ հոկտեմբերի 8-ին.
87. ↑  «SURVEILLANCE REPORT - Annual Epidemiological Report for 2015 - Rabies, ECDC (European Centre for Disease Prevention and Control)» (PDF). Վերցված է 2018 թ․ օգոստոսի 30-ին.
88. ↑  «Rabies in Africa: The RESOLAB network». Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ օգոստոսի 3-ին. Վերցված է 2016 թ․ ապրիլի 18-ին.
89. ↑  «Ministero della Salute: "Italia è indenne dalla rabbia". l'Ultimo caso nel 2011 - Quotidiano Sanità». Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ հունիսի 3-ին. Վերցված է 2016 թ․ ապրիլի 18-ին.
90. ↑  «Rabies». *NHS*. 2017 թ․ փետրվարի 23. Վերցված է 2018 թ․ օգոստոսի 30-ին.
91. ↑  «Q&A: Rabies». *BBC News*. 2015 թ․ ապրիլի 17. Վերցված է 2018 թ․ օգոստոսի 30-ին.
92. ↑  Adamson PB (1977). «The spread of rabies into Europe and the probable origin of this disease in antiquity». *The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland*. **109** (2): 140–4. doi:10.1017/S0035869X00133829. JSTOR 25210880. PMID 11632333.
93. ↑  Dunlop, Robert H; Williams, David J (1996). *Veterinary Medicine: An Illustrated History*. Mosby. ISBN 978-0-8016-3209-9.
94. ↑  Barrett, Alan D.T.; Stanberry, Lawrence R. (2009). *Vaccines for Biodefense and Emerging and Neglected Diseases* (English). Academic Press. էջ 612. ISBN 9780080919027. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ ապրիլի 28-ին. Վերցված է 2016 թ․ հունվարի 8-ին.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
95. ↑  The Natural History of Rabies Արխիվացված 2 Մարտ 2016 Wayback Machine  
The first major epizootic in North America was reported in 1768, continuing until 1771 when foxes and dogs carried the disease to swine and domestic animals. The malady was so unusual that it was reported as a new disease
96. 1 2  Rotivel, Yolande. «Introduction». Federation of American Scientists. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ ապրիլի 26-ին. Վերցված է 2009 թ․ ապրիլի 25-ին.
97. ↑  Than, Ker (2010 թ․ հոկտեմբերի 27). «"Zombie Virus" Possible via Rabies-Flu Hybrid?». *National Geographic*. National Geographic. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ սեպտեմբերի 13-ին. Վերցված է 2015 թ․ սեպտեմբերի 13-ին.
98. ↑  Rodney E. Willoughby, Jr. online "A Cure for Rabies?" *Scientific American*, V. 256, No. 4, April 2007, p. 95.
99. ↑  Jordan Lite (2008 թ․ հոկտեմբերի 8). «Medical Mystery: Only One Person Has Survived Rabies without Vaccine--But How?». *Scientific American*. Վերցված է 2008 թ․ հոկտեմբերի 16-ին.
100. ↑  Zeiler FA, Jackson AC (2016). «Critical Appraisal of the Milwaukee Protocol for Rabies: This Failed Approach Should Be Abandoned». *Can J Neurol Sci* (Review). **43** (1): 44–51. doi:10.1017/cjn.2015.331. PMID 26639059.
101. ↑  Simpson DP (1979). *Cassell's Latin Dictionary* (5 ed.). London: Cassell. էջ 883. ISBN 978-0-304-52257-6.
102. ↑  Dalfardi, Behnam; Esnaashary, Mohammad Hosein; Yarmohammadi, Hassan (2014 թ․ փետրվարի 17). «Rabies in medieval Persian literature – the Canon of Avicenna (980–1037 AD)». *Infectious Diseases of Poverty*. **3** (1): 7. doi:10.1186/2049-9957-3-7. ISSN 2049-9957. PMC 3933285. PMID 24533686.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ չպիտակված ազատ DOI (link)
103. ↑  Ettinger, Stephen J; Feldman, Edward C (1995). *Textbook of Veterinary Internal Medicine* (4th ed.). W.B. Saunders Company. ISBN 978-0-7216-6795-9.
104. ↑  Carpentier DC, Vevis K, Trabalza A, Georgiadis C, Ellison SM, Asfahani RI, Mazarakis ND (2011 թ․ սեպտեմբերի 8). «Enhanced pseudotyping efficiency of HIV-1 lentiviral vectors by a rabies/vesicular stomatitis virus chimeric envelope glycoprotein». *Gene Therapy*. **19** (7): 761–74. doi:10.1038/gt.2011.124. PMID 21900965.
105. ↑  Roy A, Hooper DC (2007). «Lethal silver-haired bat rabies virus infection can be prevented by opening the blood–brain barrier». *J. Virol*. **81** (15): 7993–8. doi:10.1128/JVI.00710-07. PMC 1951307. PMID 17507463.
106. ↑  Roy A, Phares TW, Koprowski H, Hooper DC (2007). «Failure to open the blood–brain barrier and deliver immune effectors to central nervous system tissues leads to the lethal outcome of silver-haired bat rabies virus infection». *J. Virol*. **81** (3): 1110–8. doi:10.1128/JVI.01964-06. PMC 1797506. PMID 17108029.

Արտաքին հղումներ
----------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Տես՝ ***կատաղություն*** Վիքիբառարան, բառարան և թեզաուրուս |

* Կատաղություն հոդվածը Curlie-ում (ըստ DMOZ-ի)
* «Rabies». Centers for Disease Control and Prevention. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 12-ին.
* Virus Pathogen Database and Analysis Resource (ViPR): Rhabdoviridae Արխիվացված 2019-09-12 Wayback Machine
* OIE's Rabies Portal Արխիվացված 2020-08-13 Wayback Machine
* Aerophobia and Hydrophobia in Rabies Videos Արխիվացված 2016-04-02 Wayback Machine
* «*Rabies virus*». *NCBI Taxonomy Browser*. 11292.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Կատաղություն» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | ՀՄԴ-9-ԿՄ · ՀՄԴ-10-ԿՄ · ՀՄԴ-10-ԿՄ · ՀՄԴ-10-ԿՄ · ՀՄԴ-10-ԿՄ · DiseasesDB · eMedicine · KEGG · MedlinePlus · NCI Thesaurus  |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · ՌԻԱ տեղեկանք · MESH ID · Treccani · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 11972175z · Disease Ontology · GND: 4185630-2 · LCCN: sh85110217 · Microsoft: 2779510664 · NDL: 00567222 · NKC: ph127316 |

 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 285)։*  |