**Սևծովյան կենսոլորտային արգելոց** (ուկրաիներեն՝ Чорноморський біосферний заповідник), կենսոլորտային արգելոց, որը գտնվում է Ուկրաինայի Խերսոնի և Նիկոլաևի մարզերի տարածքում։ Տարածքը՝ 109254,8 հա։ Այն կառավարվում է Ուկրաինայի գիտությունների ազգային ակադեմիայի կողմից։ Արգելոցի ադմինիստրացիան գտնվում է Խերսոնի շրջանի Գոլայա Պրիստան քաղաքում։

Արգելոցն Ուկրաինայում ամենամեծերից մեկն է։ Արգելոցի հիմնական նպատակը ձմեռող բնադրող և չվող թռչունների, ինչպես նաև ավազուտների և անապատային տափաստանների եզակի համալիրների պաշտպանությունն է։

Տենդրովսկի ծոցը և արգելոցի մաս կազմող Տենդրովսկայա ցամաքալեզվակը, Տենդրովսկի ծոցի համաձայն, ունեն միջազգային նշանակության ջրաճահճային տարածքների կարգավիճակ՝ հատուկ պահպանության ռեժիմով։

Պատմություն
-----------

Սևծովյան կենսոլորտային արգելոցն ստեղծվել է 1927 թվականի հուլիսի 14-ին (1933 թվականից՝ արգելոց)՝ պաշտպանելու ձմեռող, չվող և բնադրող թռչուններին և նրանց ապրելավայրը։ Այն դարձել է անկախ բնապահպանական և հետազոտական ​​հաստատություն 1933 թվականին։ 1984 թվականին արգելոցը ստացել է կենսոլորտի կարգավիճակ։ 2006 թվականին Խերսոնի շրջանային խորհրդի որոշմամբ արգելոցի տարածքն ընդլայնվել է գրեթե 21 հազար հեկտարով։ Օգտագործվում է Ուկրաինայի զինված ուժերի կողմից։

Աշխարհագրություն
----------------

Սևծովյան կենսոլորտային արգելոցը գտնվում է Սև ծովի հյուսիսային ափին` Խերսոնի մարզի և մասամբ Նիկոլաևի մարզի տարածքում, ներառում է մայրցամաքային տարածքներ, կղզիներ և ջրային տարածքներ երկու Տենդրովսկին և Եգորլիցկին ծովածոցերում։ Արգելոցի տարբեր հատվածները ներկայացնում են Ուկրաինայի հարավային ափամերձ շրջանի տարբեր լանդշաֆտներ՝ աղի և ավազոտ տափաստաններ, կաղնու, կեչու, կաղամախու և լաստենու պուրակներ, թքվածքներ, աղի և քաղցրահամ լճեր, ծովածոցային տարածքներ։

Սևծովյան կենսոլորտային արգելոցը 109254,8 հա տարածքով բաղկացած է երեք գոտիներից՝ արգելոց (տարածքը՝ 90,134,9 հա), բուֆեր (տարածքը՝ 18,620 հա), մարդածին լանդշաֆտների գոտի (տարածքը՝ 499,9 հա, Տենդրեա)։ Արգելոցի մեծ մասը 94435.0 հա մակերեսով ջրային տարածք է, մնացածը՝ 14819.8 հա մակերեսով հողատարածք։ Արգելոցի պահպանվող տարածքների շուրջ կան դրա մաս չհանդիսացող, բայց նրա վերահսկողության տակ գտնվող պաշտպանական գոտիներ՝ 8013,8 հա մակերեսով. այստեղ սահմանվում են դրա օգտագործման որոշակի ռեժիմային սահմանափակումներ։ Արգելոցի տարածքը (արգելոցի քարտեզը) ներկայացված է պահպանվող տարածքների 4 առանձին տեղակայված հատվածներով՝ հիմնական (մեծ) մասը, Իվանո-Ռիբալչանսկի և Սոլենոուզեռնի հատվածները, Վոլիժին Լես մասնաճյուղը, մինչդեռ հիմնական մասը միացված է բուֆերային գոտում։

Արգելոցի պահպանվող տարածքի հիմնական (խոշոր) մասը ընդգրկում է Տենդրովսկի և Եգորլիցկի (հարավային մաս) ծովածոցերի ջրային տարածքները, Տենդրովսկայա Սպիտի հարավային ափի երկայնքով ջրային տարածքը, Թենդրովսկայա Սպիտ կղզին ( առանց տարածքների իր հյուսիսային ծայրում) և այլ փոքր, երեք մայրցամաքային տարածքներ՝ Եգորլիցկի Կուտ (5540 հա, համանուն թերակղզուց արևմուտք), Պոտիևսկի (1064 հա) և Պոտիևսկայա Ստրելկա (91 հա)։ Այս պահպանվող տարածքն ունի պաշտպանական գոտու երկու հատված՝ Տենդրովսկի ծոցի հյուսիսային և արևելյան ափերի մի շերտ, Եգորլիցկի ծոցի արևելյան ափի գոտի (Իվանովկա և Օչակովսկոյե գյուղերի միջև)։

Արգելոցի արգելոցային գոտու Իվանո-Ռիբալչանսկի հատվածն ընդգրկում է միայն հողատարածք (տարածքը՝ 3104 հա) Դնեպրի գետաբերանի և Եգորլիցկի ծոցի միջև՝ Ալեշկովսկի ավազների զանգվածի մի մասը, Իվանովկա և Ռիբալչե գյուղերի միջև։ Շրջապատված է անվտանգության գոտիով։

Արգելոցի պահպանվող տարածքի աղի լճի հատվածը զբաղեցնում է ցամաքային տարածք (տարածք 2293 հա) Կինբուրն թերակղզու հիմքում (սկիզբ) և Եգորլիցկի ծոցի հարակից 1 կիլոմետրանոց ջրային գոտում։ Հարակից անվտանգության գոտու երկու փոքր հատված կա։ Այստեղ լանդշաֆտը ներկայացված է ջրաաղային ճահճային համալիրներով։

«Վոլիժին անտառ» արգելոցի մասնաճյուղը զբաղեցնում է միայն ցամաքային տարածքը (տարածքը՝ 203 հա) Կինբուրն թերակղզու վրա, որը գտնվում է Վասիլևկա գյուղից արևմուտք։ Անվտանգության գոտի չունի։

Արգելոցի պահպանվող տարածքի ջրերը 94,435.0 հեկտար տարածքով ներառում են Սև ծովը (շերտ Տենդրովսկայա Սպիտ կղզու ափի երկայնքով), ամբողջ Տենդրովսկի ծոցը (նրա արևելյան մասը 36628 հա տարածքով); Եգորլիցկի ծոցի մի մասը - Եգորլիցկի Կուտ թերակղզու հյուսիսային ափին հարող ծովածոցի հարավային մասը (8761 հեկտար), ծովածոցի հյուսիսային ափի երկայնքով 1 կիլոմետրանոց շերտ Սոլենոզեռնի տարածքի սահմաններում (1000 հեկտար) և Կոնսկի կղզիների շրջակայքում (818 հեկտար); Սև ծովի և Եգորլիցկի ծոցի 1 կիլոմետրանոց գոտի Դոլգի և Կրուգլի կղզիների շուրջ։

Արգելոցի բուֆերային գոտին (տարածքը 18620 հա) Եգորլիցկի ծոցի հյուսիսային հատվածն է, որը գտնվում է արգելոցի պահպանվող տարածքի ջրերի և բուն ծոցի ափերի միջև։

Արգելոցի սահմաններում կան ավելի քան 20 փոքր և միջին կղզիներ, օրինակ՝ Թենդրովսկայա Սպիտ, Դոլգի և Կրուգլի, Տենդրովսկի ծոցում - Սմոլենի, Օրլով, Բաբին, Սիբիրսկիե, Եգորլիցկիե (եգիպտական); Եգորլիցկի ծոցում - Օրլով, Կոնսկիե (Կոնսկի և Վելիկիյ)։

Արգելոցի տարածքում կան բազմաթիվ լճեր. Եգորլիցկի Կուտում, օրինակ, Եգորլիցկոե; Պոտիևսկու կայքում (անվտանգության գոտու հետ միասին) - Կեֆալնոյե, Դոլգոյե, Կրուգլոե; Պոտիևսկայա Ստրելկայի և Եգորլիցկի Կուտի միջև բուֆերային գոտում - Կեֆալնոե, Կեֆալնոե; Սոլենոուզեռնի շրջանում - Վիսոկոյե, Կրուգլոե, Մախորտովո։

Կլիմա
-----

Կլիման տաք է, բայց չնայած ափամերձ դիրքին՝ մայրցամաքային և չոր։ Բնութագրվում է օդի համեմատաբար ցածր խոնավությամբ, ցածր ամպամածությամբ, աննշան տեղումներով և օդի ջերմաստիճանի տատանումների օրական և տարեկան համեմատաբար մեծ ամպլիտուդով։ Տարեկան միջին ջերմաստիճանը 10,8 °C է։

Բնություն
---------

Արգելոցը պարունակում է ողնաշարավորների 446 տեսակ, անողնաշարավորների ավելի քան 3000 տեսակ և բույսերի 728 տեսակ։ Դրանցից կաթնասունների 14, թռչունների 57, միջատների 37, բույսերի 41 տեսակներ ընդգրկված են Ուկրաինայի Կարմիր գրքում և Եվրոպական Կարմիր գրքում։

Արգելոցը ստեղծվել է ձմեռող, չվող և բնադրող թռչուններին և նրանց ապրելավայրը պաշտպանելու համար։ Բնադրման բազմաթիվ վայրերը ներառում են ճայերը, բադերը և ճայերը։ Ծոցերը մասսայական ձմեռման վայր են կարապների (հուպեր և համր), բադերի, ճահիճների և ռելսերի համար։ Բազմաթիվ սագեր կան (հատկապես սպիտակ ճակատներով), ճամփորդներ, անցորդներ և գաղթական այլ թռչուններ։ Անտառատափաստանային տարածքներում բնադրվում են փոքր և հազվագյուտ տեսակներ, ինչպիսիք են բշտիկները, սպիտակապոչ արծիվները, իսկ երբեմն-երբեմն՝ փոքրիկ բշտիկ։ Սիկա եղնիկը, որը բերվել է 1957 թվականին Ասկանիա-Նովայից, լավ կլիմայականացված է։ Ջրերում բնակվում են թմբուկները, գլոսաները (գետի ողկույզի ենթատեսակ) և գոբիները։

2004 թվականին Բեխթերի գյուղին հարող տարածքում բուժիչ գեյզեր է բացվել։ Աղբյուրի խորությունը 1572 մ է, ջերմաստիճանը՝ 65 °C ամբողջ տարին։ Այնուհետև գետնից դուրս թափվող աղբյուրի հիման վրա լողավազան սարքավորվեց բուժիչ լոգանք ընդունելու համար (ջերմաստիճանն այնտեղ ընդամենը 45-50°C է)։ Պարզվել է, որ աղբյուրը բարենպաստ ազդեցություն ունի մկանային-կմախքային համակարգի, վահանաձև գեղձի, նյարդային համակարգի և շնչուղիների վրա։

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. ↑  «Чорноморський біосферний заповідник Національної академії наук України — Території». Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ դեկտեմբերի 1-ին. Վերցված է 2023 թ․ մարտի 30-ին.
2. ↑  «Про заповедник на сайте http://www.nedaleko.ua». Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ մայիսի 17-ին. Վերցված է 2019 թ․ հուլիսի 1-ին. `{{cite web}}`: External link in ``|title=`` (օգնություն)
3. ↑  Валуев В.А. (2005). «Кулики (Limicoli) Башкортостана». Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ փետրվարի 12-ին. Վերցված է 2018 թ․ հունվարի 31-ին.

Գրականություն
-------------

* *Ардамацкая, Татьяна Борисовна* Черноморскому заповеднику — 40 лет // Охота и охотничье хозяйство. — 1967. — № 5. — С. 14-15.
* *Ардамацкая, Татьяна Борисовна, Берестенников Д. С. Зелинская Л. М.* Черноморский заповедник: Краеведческий очерк. — Симферополь: Таврия, 1976. — 88, [16] с.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Черноморский биосферный заповедник (укр.)
* Черноморский биосферный заповедник — жемчужина Херсонщины