Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Կորխ (այլ կիրառումներ)

**Կորխ** (վրաց.՝ კორხი), հայաբնակ գյուղ Ջավախքում, Վրաստանի Սամցխե-Ջավախք մարզի Ախալքալաքի շրջանում, Ախալքալաք քաղաքից 6 կմ հյուսիս-արևմուտք։ Գտնվում է ծովի մակարդակից 1660 մ բարձրության վրա։ Գյուղի մոտ միախառնվում են Կուրի վտակներ Արագվան և Թափարվանը։

Բնակչությունը
-------------

Բնակիչները զբաղվում են հողագործությամբ (հիմնականում կարտոֆիլագործություն) և անասնապահությամբ։

| Հաշվառման տարեթիվը
  | Ընդհանուր թիվը
  | Տղամարդիկ
  | Կանայք
  |
| --- | --- | --- | --- |
| **2002** | 923
  | 449
  | 474
  |
| **2014** | 446
  | 210
  | 236
  |
|

Գյուղում կա միջնակարգ դպրոց։

Պատմությունը
------------

Համաձայն 1595 թ. թուրքական կառավարության կազմած հարկացուցակի՝ գյուղն ունեցել է 19 տուն, հարկվել է 12.000 ակչե։ Ուշագրավ է, որ Կորխի գրեթե բոլոր տնատերերը կրում էին հայկական կամ հայոց շրջանում լայն տարածում ստացած անձնանուններ (օրինակ՝ Աթաբեկ, Կիրակոս, Գոզալ, Գոզալի որդի Կիրակոս, Մկրտիչ, Խոցադեղ, Սարգսի որդի Հովհաննես, Սարգիս, Աստվածատուրի որդի Կիրակոս)։

Հայտնի է, որ 1899 թ. դեկտեմբերի 19-ի երկրաշարժի հետևանքով Կորխի բնակելի 84 տներից 7-ը քանդվել է և գյուղը հայտնվել է 1901 թ. կազմված Ջավախքի կարիքավոր գյուղերի ցուցակում։

Կորխի գյուղատնտեսությունը լուրջ վնաս է կրել նաև 1899-1900 թթ. հացի բզեզից և հոտենտոտյան մլուկից։ Աղետի հետևանքների թուլացման նպատակով ստեղծված կառավարական կոմիտեի կողմից օրհասական վիճակում հայտնված գյուղը մտցվել է առավել տուժած բնակավայրերի շարքը։ Գյուղում հաշվառվել է առաջնահերթ օգնության կարոտ 49 տուն՝ 187 բնակչով։

**Բնակչություն.** ներկայիս բնակիչների նախնիների մեծ մասը 25 տուն (270 շունչ) 1830 թ. փոխադրվել է Էրզրումի նահանգի համանուն գավառի Երկան Մասուր գյուղից։ Վերաբնակիչների հաստատման պահին Կորխն ունեցել է նաև 12 տուն բնիկ հայ բնակչություն։

Ինչպես կարելի է նկատել ԺԹ-Ի դարերի ընթացքում Կորխի բնակչության թվաքանակին վերաբերող վիճակագրական տվյալների համադրմամբ ստեղծված աղյուսակից, 1845-47, 1876-77, 1891-92 և 1912 թվականներին տեղի է ունեցել բնակչության նվազում։ Դրանցից առաջինը պայմանավորված է եղել համագյուղացիների մի մասի՝ Ծալկայի շրջան փոխադրվելու հետ, որտեղ մի ավերակ գյուղատեղիի տարածքում նրանք հիմնել էին Նոր-Կորխ անվամբ գյուղը։ Երկրորդ նվազման դրդապատճառները մեզ անհայտ են։ Բնակչության թվաքանակի երրորդ նվազման պատճառը 1892 թ. բռնկված համաճարակն էր։ Ինչ վերաբերում է վերջինին, ապա դա տեղի է ունեցել 1907 թ. Կորխից հեռացած այն ընտանիքների հաշվին, որոնք հիմնել էին Թոթխամ գյուղը և, պայմանավորված 1912 թ. առանձին գյուղի կարգավիճակ ստանալու հետ, հանվել էին Կորխի բնակչության ընդհանուր թվից։

*Վիճակագրություն.* ստորև ներկայացնում ենք գյուղի բնակչության թվաքանակն ըստ հետևյալ տարիների.

**տարեթիվ        տուն       արական       իգական        միասին**

1838                        143                   299                   442

1840                        258                   235                   493

1841                        244                   253                   497

1842                        251                   249                   500

1844                        270                   261                   531

1845                        274                   270                   544

1847                       185                   190                   375

1849                        192                   203                   395

1853                        210                   228                   438

1854                        220                   223                   443

1857                        260                   234                   494

1860                        277                   205                   482

1861                        281                   246                   527

1862                        280                   242                   522

1863                        291                   258                   549

1864                        309                   262                   571

1865                        308                   267                   575

1866           49           308                   267                   575

1867                        338                   280                   618

1868                        346                   288                   634

1869                       359                   297                   656

1870                        367                   302                   669

1871                        368                   306                   674

1872                        376                   312                   688

1873                        368                   319                   687

1874                                                                    693

1875           50                                                       698

1876                        383                   371                   700

1877                        285                   225                   510

1878                        288                   237                   525

1880                        302                   245                   547

1881                        315                   255                   570

1882                        324                   266                   590

1883                        326                   254                   580

1884           60

1886                        336                   259                   595

1887                        382                   285                   667

1889                       386                   301                   687

1890                        389                   309                   698

1891                        411                   322                   733

1892                        401                   312                   713

1893           78           404                   313                   717

1894                        390                   314                   704

1897                        437                   345                   782      

1898                        456                   367                   823

1899           84           437                   353                   790

1900                        470                   369                   839

1901                        481                   377                   858

1902                        483                   383                   866

1905                        542                   416                   958

1908           109         571                   455                   1026

1910                        576                   469                   1045

1912                        598                   491                   1089

1914                        524                   490                   1014

1916                        538                   494                   1032

1917                                                                    1000

1918           120       520                   475                     995

1919                                                                     1159

1921                       220                   180                    400

1987           312                                                       1237

**Եկեղեցական-ծխական դպրոց.** կրթօջախի գործունեությունը սկիզբ է առել 1860-ականից.

**տարեթիվ        այլ տեղեկ.                 ուսուցիչ               աշակերտ**

1865                                               1                                  62

1875         նա­խակր­թա­րան                   Հ. Ա­նա­նյանց                 40

1876                                                1                                  23

1877                                                1                                 36

1878                                                1                                  31

**Խաչքարերով գերեզմանոց.** գյուղի հայոց միջնադարյան երբեմնի գերեզմանոցը տարածված է եղել եկեղեցու արևելյան կողմում։ Ժամանակի ընթացքում հնավայրը քայքայվել ու լուծվել է ընդարձակված բնակելի թաղամասի մեջ:Այժմ առանձին գերեզմանական հուշարձաններ ու բեկորներ կարելի է տեսնել եկեղեցամերձ բնակելի տների տնամերձ հողաբաժինները միմյանցից առանձնացնող, քարաշեն պարսպապատերի մեջ, որտեղից էլ դուրս է բերվել 1491 թ. արձանագիր սույն խաչքարը.

**Սբ. Ստեփանոս (Սբ. Գրիգոր Լուսավորիչ) եկեղեցի.** Կորխում հաստատված կարնեցի հայ գաղթականները, ամենայն հավանականությամբ, հնի տեղում 1830-ականին կառուցել են քարաշեն, փայտածածկ մի եկեղեցի, որը 1839 թ. հիշվում է Սբ. Գրիգոր Լուսավորիչ, իսկ 1840-ին՝ Սբ. Ստեփանոս անվամբ։ Հետևում է, որ 1839-40 թթ. միջակայքում կատարվել են եկեղեցու կառուցման կամ նորոգման աշխատանքներ։ Սակայն շուտով խիստ սուղ միջոցներով կառուցված այդ եկեղեցին հիմնավորապես վերաշինելու կարիք էր զգացվել։ Ուշագրավ է, որ նոր եկեղեցին կորխեցիները կառուցել են առանց հոգևոր իշխանության գիտության և միայն ավարտից հետո՝ 1848 թ. դիմել օծման խնդրանքով։ Հնի տեղում կառուցված հիշյալ նոր եկեղեցին նկարագրվել է այսպես. «...կառուցեալ են զփայտաշէն միջասահման եկեղեցիս, որոց որմունքն են քարեայ և ծածկքն փայտեայ...»

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  საქართველოს მოსახლეობის 2002 წლის პირველი ეროვნული საყოველთაო აღწერის ძირითადი შედეგები, ტომი II
2. ↑  "მოსახლეობის საყოველთაო აღწერა 2014". საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური. ნოემბერი 2014. Retrieved 7 ნოემბერი, 2016.


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 658)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Ախալքալաքի շրջան |
| --- |
|  |
| Վարչական կենտրոն | ք. Ախալքալաք |  |
|  |
| Գյուղեր | Աբուլ • Ագանա • Ազավրեթ • Ազմանա • Ալաթուման • Ալաստան • Արագովա • Ափնիա • Բալխո • Բավրա • Բարալեթ • Բեժանո • Բուզավեթ • Բոզալ • Բուղաշեն • Բուռնաշեթ • Գոգաշեն • Գոման • Գումբուրդո • Դադեշ • Դավնիա • Դիլիսկա • Զակ • Էխթիլա • Էրինջա • Թախչա • Թոթխամ • Լոմատուրցխ • Խանդո • Խավեթ • Խոսպիա (Մարտունի) • Խորենիա • Խուլգումո • Կաջո • Կարծախ • Կարտիկամ • Կիրովական (Զրեսկ) • Կոթելիա • Կոկիա • Կորխ • Կուլիկամ • Հոկամ • Ղադոլար • Մաջադիա • Մարտունի • Մեծ Սամսար • Մերենիա • Մյասնիկյան • Մոդեգամ • Մուրջախեթ • Չամդուրա • Չունչխա • Պրտենա • Սիրկվա • Սուլդա • Վաչիան • Վարևան • Տրկնա • Տուրցխ • Փոքր Սամսար • Քարսեպ • Օլավերդ • Օրջա • Ֆիլիպովկա |
|  |
| Վրաստան **Վրաստանի Պորտալ** |

 |