Կազակների արշավախումբ
**Եփրատյան կազակներ** (ռուս.՝ Ефратские казаки, թուրքերեն՝ Fırat Kazakları), Հայկական բարձրավանդակում ստեղծվելիք ռուսական կազակության նախագիծ։

Պատմություն
-----------

Տե՛ս նաև՝ Հայաստանն առանց հայերի և Կազակություն
Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին ռուսական բանակը հայկական կամավորական ջոկատների օգնությամբ գրավել է Արևմտյան Հայաստանը։ 1916 թվականին Ռուսաստանի կառավարությունը լուծարել է հայկական կամավորական ջոկատները։ Գեներալ Նիկոլայ Յուդենիչը, որը Կովկասյան արշավանքի ժամանակ գլխավորում էր ռուսական բանակի ռազմագործողությունները Օսմանյան կայսրության հայաբնակ շրջաններում, առաջարկել է Արևմտյան Հայաստանում մնացած հայերին իրենց տներից արտաքսելու ծրագիր։ Այդ ժամանակից սկսած, ինչպես վկայում է Ռուբեն Տեր-Մինասյանը, ռուսական կառավարությունը լրջորեն դիտարկում էր ռուս գյուղացիների և կազակների կողմից հայկական հողերը բնակեցնելու հնարավորությունը և, այսպես կոչված, Եփրատյան կազակության հիմնումը։

Ռուբեն Տեր-Մինասյանը զուգահեռներ է տանում է Եփրատյան և Կուբանյան կազակությունների միջև. վերջինը հնարավոր եղավ իրագործել միայն չերքեզների ցեղասպանությունից արդյունքում, մաքրելով Չերքեզիայի տարածքը տեղացի ժողովրդից։ Տեր-Մինասյանը գրում է, որ *«հայկական կոտորածները պետական անհրաժեշտություն էին Ռուսաստանի համար, ի վնաս թուրքերի և հայերի։ Այս պատճառով է, որ դեռ անթաղ հայ, թուրք և քուրդ դիակների վրա Եփրատյան կազակության ծրագրեր էին որոճվում, հար և նման այն կազակության, որ հիմնվեցին աբխազ, լեզգի և չերքեզ ժողովուրդների դիակների վրա՝ Տերեկում, Կուբանում և Սևծովյան նահանգում»*։ Հենց այդ պատճառով, գրում է Տեր-Մինասյանը, 1916 թվականին, երբ Ռուսաստանը իրեն առավել ուժեղ և հաստատուն էր զգում հարավային ճակատում, նա ձգտում էր իրագործել Հայկական հարցի լուծման իր տարբերակը, Առաջին համաշխարհային պատերազմն ավարտին *«նա ցրեց հայկական կամավորական գնդերը, որ այդ շրջանին իրենցից շոշափելի ուժ էին ներկայացնում։ Այս՝ պետական անհրաժեշտություն էր, իսկ այսպիսի անհրաժեշտության առջև անարժեք էին ամեն տեսակի բարոյական հասկացողություններ և պարտավորություններ։ Եփրատյան կազակության ծրագիրը հապճեպորեն առաջ էր քշվում նաև այն պատճառով, որ թե՛ Դաշնակցությունը և թե՛ հայ ժողովուրդը այդ օրերին դեմ էին հայկական հողամասերի կցման Ռուսաստանին, մի հանգամանք, որի դեմ Ռուսաստանը փորձում էր օր առաջ զինվել»*":

Տեր-Մինասյանի պնդմամբ, *«Եփրատյան կազակության ծրագիրը պիտի գար ամբողջացնելու Ռուսիայի դարավոր երազները, կլանելով Արևելքն ու Արևմուտքը մինչև Էնկյուրի, ուր թուրք ցնորատեսների մեկ ամբողջ խումբ, ռուսական ցանցի մեջ առնված, համաթուրանականության երազներն էր որոճում»*։

Տես նաև
-------

* Հայաստանն առանց հայերի
* Հայոց ցեղասպանություն

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Ռուբեն Տեր-Մինասյան, Հայ-թուրքական կնճիռը, Կահիրե, «Յուսաբեր», 1924 — 83-85, էջեր 83-85 — 158 էջ։
2. ↑  Проект «Евфратское казачество»
3. ↑  Veenhoven Willem Adriaan (1975)։ *Case Studies on Human Rights and Fundamental Freedoms Volume Two: A World Survey*։ The Hague: Martinus Nijhoff Publishers։ էջ 499։ ISBN 9789024717811
4. ↑  Suny Ronald Grigor (1994)։ *The Making of the Georgian Nation* (2nd ed.)։ Bloomington: Indiana Univ. Press։ էջ 180։ ISBN 9780253209153
5. ↑  Hovannisian Richard (1971)։ *The Republic of Armenia: Volume 1, The First Years, 1918–1919*։ Los Angeles: University of California Press։ էջեր 14–15։ ISBN 0-520-01805-2  `|url-access=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)