**Տուտիկ իշխանի խաչքար-հուշակոթող**, որը գտնվում է Լոռու մարզի Կողես գյուղում և թվագրվում է 1241 թվականին։ Հայաստանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում գրանցված է 7.56/1 համարով։

Կոթողը նվիրված է Սուրբ Երրորդությանը և Տուտիկ իշխանի հարազատների հիշատակին։ Կոթողը գտնվում է Կողես գյուղի կենտրոնական հատվածում գտնվող գերեզմանատանը։

Կողեսի  պահպանված  հուշարձաններից ամենանշանավորը Տուտիկ իշխանի խաչքար-հուշակոթողն է (1241 թ.): Այն կանգնեցված է գյուղի կենտրոնական մասում գտնվող գերեզմանատան տարածքում։

Այստեղ է նաև Տուտիկ իշխանի  տոհմական  դամբարանը։  Այն եղել է գետնահարկ և թաղածածկ, այժմ չնչին հետքերն են մնացել։ Դամբարանի գլխին` արևելքից, կանգնած են իրար կից երեք գեղաքանդակ խաչքարեր՝ ճարտարապետորեն ձևավորված ընդհանուր պատվանդանի վրա։ Խաչքարերից մեջտեղինն ավելի մեծ է և նրբաքանդակ, իսկ մյուսների խաչից ներքև պատկերված են հեծյալ ռազմիկներ, ձեռքերին երկար նիզակներ և սպառազեն, ձիերը քառատրոփ վազքի դիրքով են։

Պատվանդանի վրա կա հետևյալ տապանագիրը.

«Կամավն բարերարին Աստծոյ ևս Տուտիկս և մայրն իմ Թամար և ամուսինն իմ Դիդկա կանգնեցաք զերորդութիւնն վասն Սասնայի և Քամեթարայ և Նորադինին, որք անհետ կորան ի ձեռս անաւրինաց և սուգ մեծ և անմխիթար թողին մեզ, որք երկրպագեք յիշեցեք զմեզ և յծնաւղս մեր թվին ՈՂ-ին (1241 թ.)»:

Տուտե իշխանի սերունդը իշխել և կալվածքներ է ունեցել Լոռիում՝  Կողես-Օձուն տարածաշրջանում։ Հայտնի է, որ Տուտե իշխանի մյուս որդին` Տուտիկ (նաև՝ Տոտիկ) հայտնի գիտնական հոգևորականի եղբայրը, մեծ հարգանք է վայելել ամբողջ Լոռիում, և նրա անվամբ կոչվել են թե Կողեսի մոտի վտակը՝ Տոտկաջուր, և թե դրա շրջակայքը։ Հետագայում այս կալվածքն անցել է Լորիս-Մելիքյաններին։ Կողեսը եղել է նրանց իշխանական նստավայրը, հին ավանդազրույցներում այն թագավորական նստավայր են կոչել։

Տուտե իշխանի քույրը Սարգիս Մեծի կինն էր, Զաքարյան միջնադարյան իշխանապետության հիմնադիրներ Իվանե և Զաքարե Զաքարյաններ մայրը։ Տուտե իշխանի որդին՝ Գրիգոր Թութևորդին, մեծապես հայտնի կրոնական գործիչ էր, դպրոցապետ ու գիտնական, Հաղպատի թեմի առաջնորդը։

Արձանագրություն
---------------

Կոթողի վրա պահպանվել է հետևյալ արձանագրությունը.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | ԿԱՄԱՎ ԲԱՐԵՐԱՐԻՆ ԱՍՏԾՈՅ, ԵՍ ՏՈՒՏԻԿՍ ԵՒ ՄԱՅՐՆ ԻՄ ԹԱՄԱՐ ԵՒ ԱՄՈՒՍԻՆ ԻՄ ԴՈԻԴԿԱՅ ԿԱՆԳՆԵՑԱՔ ԶԵՐՐՈՐԴՈՒԹՅԻՒՆՆ ՎԱՍՆ ՍԱՍՆԱՅԻՆ Ի ՔԱՄՒԹԱՐԱՅ ԵՒ ՆՈՐԱԴԻՆԻՆ, ՈՐՔ ԱՆՀԵՏ ԿՈՐԵԱՆ Ի ՁԵՌՆ ԱՆԻՐԱՎԱՑ ԵՒ ՍՈՒԳ ՄԵԾ ԵՒ ԱՆՄԽԻԹԱՐ ԹՈՂԻՆ ԶՄԵԶ։ ՈՐՔ ԵՐԿՐՊԱԳԵՔ ՅԻՇԵՑԵՔ Ի ՔՐԻՍՏՈՍ ԵՒ ԾՆՈՂՍ ՄԵՐ ԱՄԷՆ։ ԹՈՒԻՆ ՈՂ։ |  |

Աղբյուրներ
----------

* «ՊԱՏՄԱՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԱՐԳԵԼՈՑ-ԹԱՆԳԱՐԱՆՆԵՐԻ ԵՎ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆ» ՊԵՏԱԿԱՆ ՈՉ ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆ Արխիվացված 2016-06-24 Wayback Machine

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Wiki Loves Monuments monuments database — 2017.
2. ↑  *www.arlis.am*. Վերցված է 2023 թ․ մարտի 10-ին. `{{cite web}}`: Missing or empty `|title=` (օգնություն)
3. ↑  hushardzantest. «ՏՈՒՏԻԿ ԻՇԽԱՆԻ ՀՈՒՇԱԿՈԹՈՂԸ (ՊԵՏ. ՑՈՒՑԱԿ N 5.56.1.6, Գ. ԿՈՂԵՍ)». *Պատմամշակութային արգելոց-թանգարանների և պատմական միջավայրի պահպանության ծառայության* (ամհարերեն). Վերցված է 2023 թ․ մարտի 10-ին.
4. ↑  Ս. Գ. ԲԱՐԽՈԻԴԱՐՅԱՆ, Կ. Գ. ՂԱՖԱԴԱՐՅԱՆ, Ս. Տ. ՍԱՂՈՒՄՅԱՆ (2012). *ԴԻՎԱՆ ՀԱՅ ՎԻՄԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՊՐԱԿ IX ԼՈՌՈԻ ՄԱՐԶ* (PDF). ԵՐԵՎԱՆ: ԵՐԵՎԱՆ Հ Հ ԳԱԱ «ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ» ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ. էջեր 443, 444, 445, 446.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)