**Անտուն (մակաբույծ, թափառող, անտեր) կենդանիներ**, կենդանիներ, որոնք չունեն տերեր, հաճախ` թափառող շներ և անօթևան կատուներ։

Արևմտյան երկրներում սեփականատերերի կողմից անտեսված և անտուն կենդանիների հետ աշխատանքի հիմնական ձևը անվերադարձ զավթումն է (այսինքն, քաղաքային միջավայրից դուրս բերումը, առանց կենդանիների հետագա վերադարձի) և որսված կենդանիներին կացարաններում տեղավորելը։ Այդ երկրների մեծ մասում չպահանջված կենդանիների համար կիրառվում է քնեցում։ Ապաստարանները նույնպես ակտիվորեն գործում են որպես սեփականատերերի կողմից մերժված, այդ թվում` «ավելորդ» կենդանիների հավաքագրման կենտրոններ և որպես կենդանիների փոխանցման կենտրոններ նոր տերերին` անօթևան կենդանիների պոպուլյացիաների հնարավոր համալրումը կանխելու նպատակով։

Քաղաքների փողոցներում շների ազատ բնակությունն անընդունելի է համարվում ԱՄՆ կենդանիների վերահսկողության ազգային ասոցիացիայի կողմից։ Այդ կազմակերպության եզրակացության համաձայն` շան ազատ բնակության դեպքում առկ է համաճարակային ռիսկ (այլ կենդանիներից վարակման), նրանք կարող են հարձակվել ընտանի կենդանիների վրա կամ սպանել այլ կենդանիների, կարող են այլ կենդանիների դժգոհ տերերի կողմից դաժան դրսևորումների պատճառ դառնալ, կարող են թունավորվել և մահանալ աղբից գտածը ուտելուց հետո` տառապանքների մեջ, դառնում են ճանապարհատրանսպորտային և այլ պատահարների պատճառ։ Ասոցիացիան արձանագրում է ապաստարաններում չպահանջված կենդանիներին բռնելու և քնեցնելու անհրաժեշտությունը։ 2013 թվականին ԱՄՆ-ում քնեցվել է ավելի քան 2 700 000 շուն և կատու, որոնք հայտնվել են ապաստարաններում, բայց նրանց համար նոր տերեր չեն գտնվել։

Թափառող շների անվերահսկելի բազմացման և բնակության դեպքում, օրինակ, Ռուսաստանում և Ուկրաինայում, թափառող կենդանիները կարող են վտանգ ներկայացնել վայրի, երբեմն անհետացող կենդանիների տեսակների համար։

Թափառող կենդանիների պոպուլյացիայի ծագումն ու դինամիկան
------------------------------------------------------

Թափառող կենդանիների ծագման երկու հիմնական տեսակ կա.

1. կենդանիներ, որոնք ծնվել են փողոցում և երբեք չեն պատկանել որևէ մեկին
2. կենդանիներ, որոնք ժամանակին տեր են ունեցել, բայց հետագայում ինչ-ինչ պատճառներով հայտնվել են փողոցում, ինչպիսիք են.

* կենդանու ոչ դիտավորյալ կորուստ,
* երբ սեփականատերը կանխամտածված հրաժարվում է կենդանու նկատմամբ իրավունքներից և դրա վերազարգացումից` կենդանուն ազատ միջավայր թողնելով (այսինքն` կենդանուն դուրս շպրտելով),
* երբ սեփականատերը մահանում է, և նրան հաջորդած ժառանգները կենդանուն դուրս են գցում։

Առաջին տիպի կենդանիները որոշակի սերնդում համարվում են երկրորդ տիպի կենդանիների ժառանգներ, իսկ սերունդների թիվը շատ մեծ չէ, բացառությամբ տաք կլիմայով երկրների, որտեղ փողոցներում կենդանիների առկայությունն ու ազատ տերերի շրջանակն ընդհանուր առմամբ լայնորեն տարածված է, և փողոցներում կենդանիների մահացությունն ավելի ցածր է, քան ցուրտ կլիմայով կամ սեզոնային փոփոխություններով երկրներում։

Երկու տեսակի կենդանիները տարբերվում են սովորությունների, վարքագծի, մարդկանց և այլ կենդանիների նկատմամբ սոցիալականացման աստիճանի մեջ։

Եվրոպայում երեսուն երկրների կենդանիների պաշտպանության 34 կազմակերպությունների կատարած ուսումնասիրությունների համաձայն, տասնչորսը (երկրների ընդհանուր թվի 45%-ը) հատուկ տվյալների հավաքագրում են իրականացրել` թափառող շների ծագման գերակշռող աղբյուրները պարզելու համար։ Դրանցից երեք երկիր (ընդհանուրի 10%-ը) ` Ալբանիան, Ադրբեջանը և Ուկրաինան, շների ճնշող մեծամասնությանը (ճշգրիտ տոկոսը նշված չէ, համապատասխանաբար` 99% և 70%) գնահատել են որպես առաջին տիպի կենդանիներ, այսինքն ծնվել են փողոցում։ Մնացած երկրները (13 երկիր, ընդհանուր 41%-ը) տարբեր աստիճանի կապ են ունեցել թափառող շների առաջացման բոլոր պատճառների միջև, գնահատվել են այն մարդկանց դերը, որոնք նետում կամ կորցնում են իրենց կենդանիներին։

Կիպրոսում անօթևան շների պոպուլյացիան ակտիվորեն համալրվում է նրանց դեն նետող օտարերկրացիների, մասնավորապես, բրիտանացիների հաշվին, որոնք կղզում վաճառում են իրենց տներն ու բնակարանները հիփոթեքի վճարման բարդությունների պատճառով։

Ասիական երկրներում, մասնավորապես Հնդկաստանում և Բանգլադեշում, որտեղ ընդունված չէ շներ պահել տանը, թափառող շների քանակը, բարենպաստ կլիմայական պայմանների և սոցիալ-տնտեսական գործոնների պատճառով, հարատևում է և դարեր շարունակ սերունդ է տալիս քաղաքային տնակային ավաններում։

Ըստ կենդանիների իրավունքների պաշտպանության ակտիվիստների, խնդիրը մեծապես սրվում է տոհմային բուծման բիզնեսի առկայությամբ, քանի որ բուծողները շարունակում են շներ բուծել փողոցային շների քանակի աճի ճգնաժամի պայմաններում և անօթևան կենդանիների համար ստեղծում են հնարավորություններ։

Հայտնի է, որ շուն բուծողները կարող են գերագնահատել իրենց հնարավորությունները, ինչը կարող է հանգեցնել անցանկալի ու ավելորդ տեսքով առանձնյակների։ Ըստ ASPCA-ի և HAAF-ի` ամերիկյան կացարաններում ընդունված շների 25-30%-ը մաքուր ցեղատեսակ են։

### Հոտերի անսովոր պահվածք և ագրեսիա մարդկանց դեմ

«Չինդոգու» մանկապատանեկան կինոլոգիական դպրոցի սպորտային հոգեբան Պանկովան նշում է, որ երբ մարդը մտնում է թափառող հոտի տարածք, հոտը կարող է այս փաստը ընկալել որպես տարածքի վրա մահափորձ և հարձակվել դրա վրա։ Ցանկացած առարկայի (անձի, այլ կենդանու, մեքենայի) ներխուժումն այն տարածք, որտեղ շների ոհմակը մի քանի ամիս ապրում է, ոհմակի կողմից համարվում է ագրեսիա։ Այս առարկաներին կեղևազրկելը, կծելը, նրանց տարածքից վռնդելը մեծացնում է իրենց հոտում շների գերակայության կարգավիճակը։ Ագրեսիան կարող է ավելանալ սնունդ բերող խնամակալի ներկայությամբ։ Շների խնամակալի կարգավիճակը քիչ է տարբերվում առաջնորդի կարգավիճակիվ։ Հոտը պահպանում է նրան և նրա ներկայությամբ ագրեսիա է ցուցաբերում օտարների նկատմամբ։ Շների վարքի այս հատկությունը երբեմն օգտագործում են անօթևանները` հոտը օգտագործելով իրենց ուղեկցության համար։

5-10 առանձնյակից բաղկացած խմբերում բոլոր շները ունեն հստակ կարգավիճակ և դեր։ Նրանց մեջ միշտ կա «պարագլուխ»` ամենաուժեղ և ագրեսիվ արու շունը։ Նա ամենախելացին է, անվրեպ ընտրում է գործողության ուղիներ և մարտավարություն` իր որոշումները պարտադրելով հոտին։ Նրա հետ կա «պահակ», որի խնդիրն է նշել «սեփականատիրոջ» տարածքը։ «Պարագլուխը» հաճախ ունի նաև իր մշտական «ուղեկիցը»` քած, որի հետ նա կազմում է հիմնական զույգը։

Ստորգետնյա անցումներում և շուկաների մոտ սնվող անօթևան շները գիշերը վերածվում են կամավոր պահակների, որոնց հետ «Իզվեստիայի» լրագրողները խորհուրդ չեն տալիս հանդիպել։

Մարդկանց համար առավել վտանգավոր են շների խմբերը այն ժամանակաշրջանում, երբ նրանք զբաղվում են բազմացմամբ` գարնանը և աշնանը։ Կազանում ամեն տարի փետրվարի 24-ից, երբ շների մոտ սկսվում է ամուսնական շրջանը, անտուն կենդանիների որսի ծառայության աշխատակիցներն անցնում են աշխատանքի ուժեղացված ռեժիմի։

2009 թվականի ապրիլին շների ոհմակը կեսօրին հարձակվել է թոշակառուի վրա Խորհրդային քաղաքային գերեզմանատանը (Կալինինգրադի մարզ)` պատճառելով մոտ հարյուր խայթոց, ինչը ճակատագրական է եղել նրա համար։ Թափառող շների հարձակումը քաղաքի բնակիչների վրա նույնիսկ կարող է հրահրվել կողքի պայուսակի մեջ պարունակվող սննդի հոտից։ 2001 թվականի ամռանը Չուկոտկայում թափառող շների խումբը հարձակվել է «Փարուս» մանկապարտեզի 37-ամյա աշխատակցի, հինգ երեխաների մայր Օլգա Կոտգիրգինայի վրա։ Շներին գրավել է նրա ձեռքերում գտնվող մթերային տոպրակների սննդի հոտը։ Կենդանիները հարձակվել են կնոջ վրա և կծել նրան։

Ըստ կենսաբանների` թափառող շները գոյության համար մշտական պայքարի շնորհիվ ավելի խելացի են, քան նրանք, որոնք տեր են ունենում։ Խմբերի մեջ հարաբերությունների հստակեցումը սովորաբար իրականացվում է ծիսականորեն և առանց մեծ բռնության։ Հոտը պաշտպանում է քնելու և հանգստանալու վայրի իր իրավունքը` տարածքը նշելով միզելու միջոցով։ Այնուամենայնիվ, քաղաքներում ապրող հոտերը կարող են պատերազմել միմյանց դեմ, որը կարող է տևել մի քանի տարի և ավարտվել առաջնորդի կամ հոտերից մեկի մի քանի ամենաակտիվ շների մահից հետո։

Լրատվամիջոցներում կարծիք է հայտնվում, որ բնական ընտրության արդյունքում քաղաքային շների հոտերում մնում են միայն խոշոր և ագրեսիվ անհատներ։ Ըստ գիտական ուսումնասիրությունների, իսկապես, 21-րդ դարի սկզբին մեծ քաղաքներում, մասնավորապես, Մոսկվայում, շների հոտերում մնացել էին միայն խոշոր անհատներ։ Բնության պահպանության գիտահետազոտական ինստիտուտի լաբորատորիայի վարիչ Բորիս Սամոյլովը հաստատում է, որ հոտերի մեջ բնական ընտրությունը գնում է կենդանիների խոշորացման, քանի որ հոտի քածին պաշտպանում է ամենաուժեղ և ամենամեծ արուն։

Մոսկվայի պետական անասնաբուժական ակադեմիայի անասնաբույժ Սկրյաբինա Կոնստանտին Սադովեդովայի կարծիքով. 

> Անտուն շները նման են գայլերի, նրանք այլևս վախ չունեն մարդկանցից կամ վայրի կենդանիներից։ Հենց նրանք արյան հոտ են առնում կամ տեսնում են մարդու կողմից ամենափոքր ագրեսիան, առաջինը հարձակվում են։
> 
> 

Կենսաբանները նկատել են, որ փողոցային շները պահպանում են վայրի կենդանիներին բնորոշ հնագույն բնազդներից շատերը, սակայն իրենց ընտանի եղբայրների կողմից դրանք պահպանված չեն։ Ընտանի շների համեմատ թափառող շները ավելի բարձր հարմարվողականություն ունեն շրջակա միջավայրի անբարենպաստ պայմաններին և ունակ են մրցակցային հարաբերությունների մեջ մտնել ոչ միայն միմյանց, այլև` մարդկանց հետ։ Միջգերատեսչական մրցակցություն կարող է ծագել սննդի ռեսուրսների համար, օրինակ` անօթևանների հետ։ Ագրեսիվ վարքագիծ է նկատվում հարակից հոտերի մոտ։ Տղամարդիկ խմբում ավելի ագրեսիվ են։ Լակոտները ագրեսիվ են ձագերին կերակրելու ընթացքում` թե՛ արուների, թե՛ մարդկանց նկատմամբ, ցուցադրելով պաշտպանողական ագրեսիա` հաչոցի տեսքով։ Ագրեսիան մեծանում է հոտի բնակության վայրի տարածքի նվազումով և նրա թվի աճով։

Ոչ բոլոր շներն են կատուներին որսում։ Բայց երբ նրանց մեջ հայտնվում է որսի հակումներ ունեցող առնվազն մեկ անհատ, մյուս շները սկսում են դասեր քաղել նրա փորձից, և որսը դառնում է կոլեկտիվ բնույթի։ Խմբի յուրաքանչյուր անդամին տրվում է դեր։ Հետախույզ շները հետևում են որսին։ «Ծեծողները» իրենց որսը տանում են դարանակալած առաջնորդի մոտ։ Համեմատաբար թույլ ծնոտներով կռվարարների հարձակման արդյունքում կատվի մահը, ըստ կենսաբանների, միշտ ցավալի է նրա համար։

Շան հարձակումը, ինչպես անտուն, այնպես էլ տնային, առանց շղթայի, որոշակի պայմաններում կարող է երեխաների մոտ առաջացնել նևրոզի զարգացում։

Նախկին ԽՍՀՄ երկրներում հաճախակի են լինում կենդանաբանական այգիներում թափառող շների հարձակումները կենդանիների վրա։ 2009 թվականի մարտին գիշերը կանոնավոր կերպով Կալինինգրադի կենդանաբանական այգի մուտք գործած հոտը պատռել է հարավամերիկյան լամա, կամերունյան այծ, եղջերու և այծեղջյուր, պատռել եղջերուին և կծել որոշ այլ կենդանիների։ Կենդանաբանական այգու աշխատակիցների կարծիքով՝ տարածք մտնելու համար շները պեղումներ են ձեռնարկել։ Խարկովում 2007 թվականին 6 կոսուլ է զոհվել։ Չափահաս կենդանիները կոտրել են արգանդի վզիկի ողերը մետաղյա ձողերի վրա, երկու ձագ մահացել են սրտի պատռվածքից երկու թափառող շների երկար հաչոցից հետո։ Տուլայի կենդանաբանական այգու անկյունում գրանցվել են դեպքեր, երբ թափառող շները հարձակվել են եղջերուի վրա։

### Պոպուլյացիայի աճի խնդիր

Մասնագետները նշում են, որ ամբողջ աշխարհում կատուների պոպուլյացիան զգալիորեն աճել է։ Որոշ գիտնականներ հակված են կարծել, որ կատուների պոպուլյացիաների ավելացմանը նպաստում է գլոբալ տաքացումը։ Այովա նահանգի անասնաբուժական բժշկության քոլեջի աշխատակից Քրիստինա Պետերսոնը նշում է, որ կատուների վերարտադրողական ունակության վրա կլիմայի տաքացումը չի ազդում, քանի որ վերարտադրողականության ցիկլերը որոշվում են լույսով, այլ ոչ թե ջերմաստիճանով։

Նենսի Պետերսոնը (Nancy Peterson), որը Միացյալ Նահանգների կենդանիների պաշտպանության միության վայրի կատուների ծրագրի ղեկավարն է, պարզաբանում է, որ կատվի ձագերի ծննդյան հիմնական շրջանը սկսվում է մարտից մինչև ամռան սկիզբ, սակայն վերջին ժամանակներս նշվում է կատվի սեզոնի երկարացումը։ Կատվի տեսական վերարտադրողական ցիկլը տեղի է ունենում տարեկան 3-4 անգամ` 4-6 կատվի ձագով, այսպիսով յոթ տարվա ընթացքում մեկ կատուն կարող է վերարտադրել 420,000 առանձյակ (ներառյալ իր երեխաների սերունդը)։ Կատուների զուգավորման հիմնական ժամանակը գարնանային ժամանակաշրջանն է, փետրվարի սկզբից, հնարավոր է, որ կլիմայի տաքացումը նպաստում է նաև կենդանիների վերարտադրողական ակտիվության ավելի վաղ սկզբին։

Օհայո նահանգի համալսարանի կանխարգելիչ անասնաբուժական բժշկության դոցենտ Լինդա Լորդը մտահոգված է վայրի կատուների պոպուլյացիաների աճի միտումով։ Նա անհրաժեշտ է համարում անհապաղ միջոցներ ձեռնարկել կատուների թիվը վերահսկելու համար։ Լորդը հարցում է անցկացրել Օհայոյի բնակիչների շրջանում, որի արդյունքում հարցվածների կեսը կողմ է փողոցում կատուների ազատ տեղաշարժի արգելքին, 60 տոկոսը կողմ է նրանց ստերջացմանը, 88 տոկոսը` կատաղության դեմ պատվաստմանը։

Կատուների մեջ բուծման հնարավորությունները ֆենոմենալ են, եթե դրանք իրականանային, ապա միայն կատուները կմնային մոլորակի վրա, նրանք կփոխարինեին բոլոր մյուս կենդանիներին, ասում է անասնաբուժական գիտությունների թեկնածու Ելենա Դուբրովինան։ Ֆիզիոլոգիապես դա բացատրվում է կենդանիների էստրոսային ցիկլով, որը կատուների մոտ, հղիության բացակայության դեպքում, տեղի է ունենում ամեն 3-7 շաբաթը մեկ։ Շների մոտ էստրուսային ցիկլը տարեկան ընդամենը 1-2 անգամ է։

Գիտնականների տվյալներով՝ կատուներն ամբողջ աշխարհում լայն տարածման հետ կապված դասվել են ինվազիվ տեսակների և ընդգրկվել են «100 of the world' s Worst Invasive Alien Species»-ի ցուցակում, («100 ինվազիոն տեսակներ երկրի վրա»), որը կազմվել է բնության պահպանության միջազգային միության կողմից` բույսերի, կակղամորթների, ջրիմուռների, միկրոօրգանիզմների, միջատների, սնկերի, թռչունների, ձկների և կաթնասունների որոշ տեսակներով (ընդամենը 14 կաթնասուններ են ցանկում)։

Միացյալ Նահանգներում ուշադրություն է դարձվում բնակչության աճի խնդրին։ 1991 թվականին ստեղծվել է շների և կատուների բնակչության ուսումնասիրության և քաղաքականության ազգային խորհուրդ, որը ներառում էր շների բուծողների և կատուների սիրահարների հասարակությունների ներկայացուցիչներ, կենդանիների վերահսկման ազգային ասոցիացիան, ամերիկյան անասնաբուժական բժշկական ասոցիացիան, խոշորագույն կենդանիների պաշտպանության կազմակերպություններ։

Թափառող կենդանիների պոպուլյացիաների բնակավայր և սնունդ
------------------------------------------------------

Աղբարկղերը թափառող կենդանիների սննդի հիմնական աղբյուրներից են:
Բնակավայրերի բնակիչները հաճախ կերակրում են թափառող կենդանիներին ՝ տեսանելի վայրերում թողնելով նրանց սնունդը
Թափառող կենդանիների տեսականին բաշխվում է ըստ առկա սննդի աղբյուրների (օրինակ` աղբավայրեր, ռեստորաններ, շուկաներ, կերակրող մարդկանց և այլն)։

Թափառող կատուների տարածքը շատ բազմազան է, ինչպես նշել է Մարդասիրական ընկերության (*Marin County Humane Society*) տնօրեն Ալեվատո Դայանը (*Diane Allevato)* Կալիֆոռնիայի Մարին շրջանի Նովատո քաղաքում բնապահպանական հանդիպման ժամանակ.

> Դուք չեք կարող տեսնել նրանց, քանի որ կատուները գիշերը ակտիվ են։ Նրանք ապրում են ռեստորանների, մթերային խանութների, աղբավայրերի մոտ, գրասենյակային համալիրների մոտ և զբոսայգիներում։ Որտեղ սննդի աղբյուր կա, կատուները հավաքվում են.
> 
> 

### Դասակարգում

Կատուների և շների դասակարգումը, ըստ նրանց կախվածության, մարդուց, կատարվել է Եվրոպայի բնակչության հարցման հիման վրա, որն անցկացվել է WSPA և RSPCA International կազմակերպությունների կողմից 2006-2007 թվականներին։

|  | Շներ
  | Կատուներ
  |
| --- | --- | --- |
| вторично-одичавшие
  | \* չունեն սեփականատեր
  | \* երբեք չեն ունեցել սեփականատեր, անկախ են մարդուց
  |
| \* ավելի հաճախ առանձնացել են մարդու վերահսկողության տակ գտնվող շների սեփականատիրական պոպուլյացիայից, բայց մի քանի սերունդների ընթացքում դարձել են վայրի 
  | \* ազատ զբոսնող կատուների ենթապոպուլյացիա են, կարող են լինել տնային կամ լքված կատուների ժառանգներ։
  |
| \* վատ սոցիալականացում մարդու հետ
  |
| \* ապրել քաղաքների ծայրամասերում կամ գյուղերում
  |  — 
  |
| \* ձեռք բերել ուտելիք հավաքելով
  | \* սնունդ ստանալ հավաքելով և որսալով
  |
| \* ունեն գոյատևման ցածր մակարդակ
  |  — 
  |
| \* ունեն վերարտադրության ցածր մակարդակ 
  |  — 
  |
| դեն նետված կամ լքված, կորած
  |
| \* ինչ-որ ժամանակ ունեցել են տեր, և կախված են եղել թե ինչ կստանան նրանից
  |
| \* այլևս չեն կարող օգնություն ստանալ նախկին տիրոջից
  |
| \* կարող են սնվել անծանոթներից կամ խնամակալներից (երբեմն անկանոն)
  |
| \* սնունդ են ստանում հավաքելով և որսալով
  |
| \*ունեն ցածր գոյատևման հնարավորություն, առանց մարդու ապրելու անկարողության պատճառով
  |  — 
  |
| \* ունեն վերարտադրության ցածր մակարդակ 
  | \* կարող է լինել ինչպես սոցիալականացված, այնպես էլ ոչ սոցիալականացված անձի նկատմամբ
  |
| սեփականատիրական, բայց անվերահսկելի
  |
| \* կենդանիներ, որոնք հիմնականում աատ զբոսնում են
  |
| \* շուն, որին թույլ են տալիս մտնել տուն և բաց են թողնում փողոց` պայմանով
  | \* անընդհատ բակում ապրող կատու 
  |
| \* կենդանին կարող է իրեն տրամադրվել շուրջօրյա, կամ պարբերաբար, օրվա որոշ ժամերին
  |
| \* կախված է սեփականատիրոջից, սնունդ և խնամք է ստանում նրանից
  | \* կախված է սեփականատիրոջից, մասամբ նրանից սնունդ և խնամք է ստանում
  |
| \* կենդանին կարող է ստերիլիզացված կամ ոչ ստերիլիզացված լինել 
  |
| \* կարող է ունենալ բարձր վերարտադրողական կարողություն և սերունդների գոյատևման բարձր մակարդակ
  |
| սեփականատիրական, վերահսկվող (ոչ անտեսված)
  |
| \* բացարձակապես կախված սեփականատիրոջից, կարող է սնունդ և խնամք ստանալ միայն նրանից
  |
| \* որպես կանոն, գտնվում են փողոցում միայն տիրոջ անմիջական հարևանությամբ 
  | \* կարող է մասնակի կամ սահմանափակ մուտք ունենալ սեփականատիրոջ բակ (թողնված է ցանկապատի կամ այգու մեջ)
  |
| \* պատշաճ կերպով վերահսկվում է սեփականատիրոջ կողմից, երբ գտնվում է հասարակական վայրերում
  |  — 
  |
| \* վերարտադրողականությունը հիմնականում վերահսկվում է սեփականատիրոջ կողմից ստերջացման կամ քիմիական միջոցներով
  | \* վերարտադրողական գործունեությունը առավել հաճախ վերահսկվում է սեփականատիրոջ կողմից ստերիլիզացման կամ զուգավորումից ձեռնպահ մնալու միջոցով 
  |

### Հարաբերություններ առնետների հետ

Օմսկի պետական մանկավարժական համալսարանի կենսաբանների հետազոտությունների համաձայն, որոնք հրապարակվել են 2006 թվականին «Անասնաբանական պաթալոգիա» ամսագրում, թափառող շները չեն նպաստում քաղաքներում առնետների թվի նվազմանը։ Շների սննդի հիմքը սննդի թափոններն են, որոնք առատ են ուրբանիզացված տարածքում։ Թափառող շների կողմից ավելի փոքր կենդանիների հետապնդումն ու սպանությունը պայմանավորված չէ սննդամթերք ձեռք բերելու անհրաժեշտությամբ, այլ ընդամենը հետախուզական հետաքրքրության և խաղային վարքի դրսևորում է։ Սննդային ռեսուրսների (միջնորդավորված) մրցակցությունը հազվադեպ է։ Հետազոտության համաձայն` շան ու առնետի փոխհարաբերությունները բնութագրվում են 5 տեսակի բիոտիկ հարաբերություններով։ Գիշատումը դիտվում է համեմատաբար հազվադեպ, սովորաբար թերի տեսքով, առանց մորթված որսը ուտելու։ Կոմենսալիզմն արտահայտվում է առնետների հիմնական թշնամիների` կատուների ոչնչացմամբ և կրծողներին վտանգի մասին տեղեկացնելով։ Ամենսալիզմն արտահայտվում է շների ներկայությամբ առնետների վերարտադրության դանդաղեցմամբ։ Գիտնականներն ամփոփում են.

> Չեզոքությունը պարիա շան և գորշ առնետի հարաբերությունների ամենատարածված տեսակներից մեկն է։
> 
> 

Ենթադրվում է, որ թափառող շներն ու կատուները խոչընդոտ են քաղաքներում առնետների տարածման համար։ Օրինակ, «Ժամանակ և գումար» թերթի հոդվածի համաձայն, Կազանի քաղաքային վարչակազմի աշխատող Արսլանովը լրագրողի հարցին, թե ինչու Կազանում թափառող կենդանիների որս չի կատարվում, պատասխանել է, որ եթե փողոցներից հեռացվեն շները ապա նրանց տեղը կզբաղեցնեն առնետները։

Կատուների դերը առնետների և այլ կրծողների թվի սահմանափակման գործում բավարար ուսումնասիրված չէ։ Ալֆրեդ Բրեմի կարծիքով` առնետների գլխավոր կործանիչները մնում են նրանց բնական թշնամիները` ագռավները, կատուներն ու շները։ Կան առնետների դեմ պայքարում անտուն կատուների հաջող կիրառման օրինակներ, օրինակ, Լոս Անջելեսի (ԱՄՆ) ավտոկայանատեղիներում։

Միջնադարում որսորդական շների որոշ ցեղատեսակներ հաճախ օգտագործվում էին կենսաբանական բնաջնջման համար։

### Թափառող կենդանիների միգրացիա

Անտուն կենդանիները, ինչպես կատուները, այնպես էլ շները, որպես կանոն, ունեն որոշակի տարածք խնամակալների և սննդի աղբյուրների հետ (Հետևաբար, «թափառող շներ» կամ «թափառող կատուներ» տերմինը սխալ է)։ Այդ տարածքը նրանք հակված չեն լքել առանց լուրջ պատճառի։ Նման պատճառներ կարող են լինել ագրեսիան մարդու կամ կենդանիների կողմից (սովորաբար իր տեսակի), սննդային ռեսուրսների պակասը, խնամակալի մահը կամ տեղափոխումը և այլն. տարածքի ժամանակավոր թողնելը կարող է պայմանավորված լինել սեռական բնազդով։ Նշվում են շների հեռավոր տեղաշարժերը, որոնք հետագայում վերադառնում էին նախկին բնակության վայր։ Որոշ քաղաքների և այլ վայրերի շրջանակներում նշվում է անօթևան շների կողմից հասարակական տրանսպորտի (էլեկտրագնացքների, մետրոյի, ավտոբուսների) օգտագործումը (շատ ավելի հազվադեպ` կատուների)։ Ընդհանուր առմամբ, անօթևան կենդանիների միգրացիայի խնդիրը բավարար չի ուսումնասիրվել։

Թափառող կենդանիների էթոլոգիա
----------------------------

Դոնալդ Գրիֆինը (Donald Griffin), ամերիկացի գիտնական, Ռոքֆելլերի համալսարանի պատվավոր պրոֆեսոր, դեռևս 70-ական թվականներին հասել է կենդանիների զգացմունքների առկայության պաշտոնական ճանաչման, ինչպես նաև մարդու և կենդանու մտածողության և էմոցիոնալ աշխարհի մոտ նմանության, դրանով իսկ անգնահատելի ներդրում է ունեցել ճանաչողական էթոլոգիայի զարգացման գործում։

Բնակչության մեծ թվաքանակի և խտության պատճառով թափառող կենդանիները կատաղության տարածման և մարդկանց մոտ դրա վարակի հիմնական սպառնալիքն են։

Այսպես, 2009 թվականին Մոսկվայի հարավ-արևելքում կատաղությամբ հիվանդ անօթևան շան հարձակման հետևանքով հոսպիտալացվել է 41 մարդ (այլ տվյալներով` 48), այդ թվում` երեք երեխա։ Շրջանում կարանտին Է հայտարարվել։

Հոնկոնգի համալսարանի մանրէաբանների կողմից առաջարկված վարկածներից մեկն այն է, որ մարդիկ առաջին անգամ վարակվել են SARS հիվանդությամբ՝ սննդի մեջ օգտագործելով թափառող կատուների միս, ինչը կիրառվում է Չինաստանում։

Թափառող կենդանիների քանակի կարգավորման մեթոդներ
-----------------------------------------------

Անտուն կենդանիների թվաքանակի կարգավորման հիմնական մեթոդներն են.

* Ընտանի կենդանիների ստերիլիզացում
* Անօթևան կենդանիների մանրէազերծում
* Անվերադարձ զավթում` հետագայում սպանելու կամ կացարաններում տեղավորելու համար
* Կերի վերացում
* Կենդանիների սեփականության վերահսկողություն
* Թունավորում
* Կերի վերացումը ապահովվում է հետևյալ եղանակներով.
* Ժամանակին ապառազմացում
* Կերակրմանը հակազդելու նպատակով բնակչության հետ տեղեկատվական-բացատրական աշխատանք
* Կենդանիների հասանելիության սահմանափակումը կոնտեյներային հրապարակներին
* Վերահսկողություն աղբամանների պատշաճ վիճակի և աղբի հրապարակների համար

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *В. А. Акимов* Научно-исследовательская работа по анализу и выбору методов регулирования численности безнадзорных животных
2. ↑  "Водитель Audi, пожалев собаку, врезался в столб". Արխիվացված է the original 2013 թ․ դեկտեմբերի 30-ին. Retrieved 2021 թ․ հոկտեմբերի 6.
3. ↑  "NACA Policy Regarding Mailing Lists". Արխիվացված է the original 2010 թ․ փետրվարի 24-ին. Retrieved 2010 թ․ հունվարի 8.
4. ↑  "HSUS Pet Overpopulation Estimates : The Humane Society of the United States". Արխիվացված է the original 2009 թ․ մարտի 26-ին. Retrieved 2009 թ․ մարտի 24.
5. ↑  На Ямале раненую медведицу с медвежатами атакуют собаки
6. ↑  Трагедия в Киевском зоопарке: бродячие собаки задушили семерых аистов
7. ↑  В заповеднике «Столбы» бродячие собаки губят диких животных(չաշխատող հղում)
8. ↑  Metro Animal — Feral/Stray Cat Resources
9. 1 2  Stray Animal Control Practice (Europe)
10. 1 2  Радиостанция «Эхо Москвы» / Передачи / Зверсовет / Понедельник, 31.08.2009
11. ↑  Animal Rights Uncompromised: There’s No Such Thing as 'Responsible Breeder'
12. ↑  'Everyday Dogs' Die When People Buy Peta
13. ↑  "Dog Adoption". Արխիվացված է the original 2011 թ․ հոկտեմբերի 2-ին. Retrieved 2011 թ․ հունվարի 10.
14. ↑  "Facts About Animal Sheltering". Արխիվացված է the original 2011 թ․ օգոստոսի 31-ին. Retrieved 2021 թ․ հոկտեմբերի 6.
15. ↑  Dog Adoption and Cat Adoption «Get the info & get in the know»
16. ↑  "Архивированная копия". Արխիվացված է the original 2009 թ․ օգոստոսի 31-ին. Retrieved 2009 թ․ սեպտեմբերի 12.
17. ↑  "Бродячие собаки: что делать, если стая не дает проходу?". Արխիվացված է the original 2009 թ․ մարտի 2-ին. Retrieved 2009 թ․ մարտի 7.
18. ↑  "Мосправда". Արխիվացված է the original 2009 թ․ փետրվարի 7-ին. Retrieved 2008 թ․ նոյեմբերի 9.
19. ↑  "В Москве появились суперумные собаки-мутанты, объясняющиеся «жестами»". NEWSru. 2004 թ․ հոկտեմբերի 15. Retrieved 2013 թ․ փետրվարի 13.
20. ↑  Город собак — Известия
21. ↑  "В Москве скончался растерзанный бездомными собаками мужчина. Стая продолжает охоту на людей". NEWSru. 2008 թ․ ապրիլի 14. Retrieved 2013 թ․ փետրվարի 13.
22. ↑  Бездомные собаки терроризируют угличан // Углич.ру
23. ↑  Новости(չաշխատող հղում)
24. ↑  Собаки насмерть закусали пенсионера | Газета. Ru: Хроника дня
25. ↑  "В Смоленске стая бездомных собак загрызла 4-летнюю девочку". NEWSru. 2002 թ․ դեկտեմբերի 25. Retrieved 2013 թ․ փետրվարի 13.
26. ↑  «Огонёк» № 24. Собачий город
27. ↑  "Город Москву пора переименовывать в Собачинск!". Արխիվացված է the original 2008 թ․ մարտի 16-ին. Retrieved 2009 թ․ փետրվարի 13.
28. ↑  Ъ-Власть — Не бей бродячего
29. ↑  "БЕЗДОМНЫЕ ЖИВОТНЫЕ УСТРАИВАЮТ КРОВАВЫЕ РАЗБОРКИ — Общество — Новая Газета". Արխիվացված է the original 2011 թ․ ապրիլի 3-ին. Retrieved 2009 թ․ ապրիլի 3. `{{cite web}}`: no-break space character in `|title=` at position 48 (help)
30. ↑  "Институт проблем экологии и эволюции имени А. Н. Северцова". Արխիվացված է the original 2021 թ․ օգոստոսի 30-ին. Retrieved 2022 թ․ փետրվարի 14. `{{cite web}}`: no-break space character in `|title=` at position 46 (help)
31. ↑  "Мосправда". Արխիվացված է the original 2020 թ․ հոկտեմբերի 27-ին. Retrieved 2021 թ․ հոկտեմբերի 6.
32. ↑  "Сайт для молодых мам: Карта сайта". Արխիվացված է the original 2016 թ․ մարտի 4-ին. Retrieved 2009 թ․ ապրիլի 1.
33. ↑  "НЕВРОЗЫ У ДЕТЕЙ". Արխիվացված է the original 2009 թ․ փետրվարի 27-ին. Retrieved 2009 թ․ ապրիլի 1.
34. ↑  Блоги МК
35. ↑  [ Блоги МК
36. ↑  Вести. Ru: Обитатели калининградского зоопарка пострадали от бродячих собак
37. ↑  "На питомцев Калининградского зоопарка нападают бродячие собаки — Новости — Gazeta.Spb". Արխիվացված է the original 2021 թ․ օգոստոսի 30-ին. Retrieved 2021 թ․ հոկտեմբերի 6. `{{cite web}}`: no-break space character in `|title=` at position 63 (help)
38. ↑  "В зоопарке две бродячие собаки стали причиной гибели шести косуль! :: Новости Харькова и Украины — АТН". Արխիվացված է the original 2011 թ․ ապրիլի 3-ին. Retrieved 2021 թ․ հոկտեմբերի 6. `{{cite web}}`: no-break space character in `|title=` at position 97 (help)
39. ↑  Шесть косуль погибли от страха в зоопарке Харькова « Последние события в Украине — Корреспондент
40. ↑  "Stray Cat Population Thrives with Longer Warm Seasons : Planetsave". Արխիվացված է the original 2009 թ․ հունիսի 4-ին. Retrieved 2021 թ․ հոկտեմբերի 6.
41. ↑  Global Warming Could be Causing a Kitten Boom, Experts Say — Kansas City infoZine News(չաշխատող հղում)
42. ↑  Expert: America About to Be Overrun by Feral Cats — Science News | Science & Technology | Technology News — FOXNews.com
43. ↑  "Почему надо стерилизовать кошек?". Արխիվացված է the original 2021 թ․ հոկտեմբերի 6-ին. Retrieved 2021 թ․ հոկտեմբերի 6.
44. ↑  "The Canine Estrous Cycle: Staging Using Vaginal Cytological Examination". Արխիվացված է the original 2011 թ․ նոյեմբերի 11-ին. Retrieved 2021 թ․ հոկտեմբերի 6.
45. ↑  "Global Invasive Species Database". Արխիվացված է the original 2015 թ․ մայիսի 22-ին. Retrieved 2021 թ․ հոկտեմբերի 6.
46. ↑  NCPPSP — History
47. ↑  "DFG — Nongame Wildlife Program — The Cat Rescue Movement vs. Wildlife Defenders". Արխիվացված է the original 2015 թ․ հոկտեմբերի 10-ին. Retrieved 2021 թ․ հոկտեմբերի 6. `{{cite web}}`: no-break space character in `|title=` at position 4 (help)
48. ↑  Б. Ю. Кассал, Г. Н. Сидоров, М. Т. Макенов (ОмГПУ), Биотические отношения собак-парий с серыми крысами и другими животными, Ветеринарная патология № 2 (17), 2006 г.
49. ↑  Время и деньги | Общество | Собаки спасают нас от крыс | Выпуск: 98 (2059)
50. ↑  "Материалы конференций и семинаров — Информационные ресурсы — ЦНБ МСХА online". Արխիվացված է the original 2007 թ․ մարտի 9-ին. Retrieved 2010 թ․ մարտի 13. `{{cite web}}`: no-break space character in `|title=` at position 34 (help)
51. ↑  "Хитра, вынослива, способна на многое — газета «Номер один»". Արխիվացված է the original 2014 թ․ մարտի 18-ին. Retrieved 2010 թ․ հունվարի 19. `{{cite web}}`: no-break space character in `|title=` at position 37 (help)
52. ↑  LAPD enlists feral cats for rat patrol — latimes.com(անգլ.)
53. ↑  Рэт-терьер
54. ↑  Онищенко посоветовал москвичам направить свою доброту на собак | Газета. Ru: Хроника дня
55. ↑  Современная методика: комплексный подход вместо лечения симптомов
56. ↑  "Стивен Бест. Права животных и неправда о них (перевод с английского Ильи Куна)". Արխիվացված է the original 2009 թ․ ապրիլի 20-ին. Retrieved 2021 թ․ հոկտեմբերի 6.
57. ↑  Эпизоотическая ситуация по бешенству на территории Владимирской области, информационно-аналитической обзор
58. ↑  "Эпизоотическая ситуация и меры профилактики бешенства". *Управление Роспотребнадзора по городу Москве*. 2010 թ․ մայիսի 25. Արխիվացված է the original 2021 թ․ հոկտեմբերի 7-ին. Retrieved 2021 թ․ հոկտեմբերի 6.
59. ↑  "NEWSmsk.com в Москве: Бешеная собака покусала 14 жителей подмосковного поселка. Московские новости, погода и пробки в Москве, поиск и архив новостей". Արխիվացված է the original 2020 թ․ հոկտեմբերի 27-ին. Retrieved 2021 թ․ հոկտեմբերի 6.
60. ↑  "Бешенства нет". *Интерфакс*. 2009 թ․ դեկտեմբերի 28.
61. ↑  Атипичная пневмония — болезнь бродячих кошек? // KP.RU
62. ↑  Эпизоотическая ситуация по бешенству на территории Владимирской области (2005—2009 гг.)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Единый информационный проект о приютах и проблемах бездомных животных
* Материалы научно-практической конференции «ЖИВОТНЫЕ-КОМПАНЬОНЫ В СОВРЕМЕННОМ ОБЩЕСТВЕ: ПРОБЛЕМЫ СОДЕРЖАНИЯ И ОБРАЩЕНИЕ»