recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Արաբական փոխառություններ**, հայերենի` արաբերենից փոխառյալ բառերը։

Արաբերենի ազդեցությունը հայերենի վրա կատարվել է երկու փուլով. նախ Հայաստանում արաբների տիրապետության շրջանում` 7-9-րդ դարերում, այնուհետև 12-16-րդ դարերում` Կիլիկիայի հայկական թագավորության շրջանում։ Արաբերենից անմիջական փոխառություններ են կատարել գրաբարը, միջին հայերենն ու հայերենի բարբառները։ Գրաբարում արձանագրված, միջին հայերենից ավանդված ու բարբառներից անցած արաբերեն ավելի քան 700 բառերից ժամանակակից հայերենում գործածվում են շատ քիչ` մոտ 60 բառ։ Դրանք հիմնականում մարդու գործունեությանը, կյանքի զանազան բնագավառներին, գիտությանը և արվեստին, առտնին հարաբերություններին, բժշկությանը, ռազմական գործին, պետական-վարչական կյանքին, երկրագործությանը, արհեստին ու տարբեր զբաղմունքներին վերաբերող բառեր, զանազան մետաղների, բույսերի, կենդանիների անուններ են։

Ժամանակակից հայերենում գործածվող արաբական փոխառություններն են՝ ազապ, ալքիմիա, աղարիկոն (սունկ), աճպարար (ձեռնածու), ամիրա, այպ (թերություն), աթլաս (կտորեղեն), ափիոն, բադրիջան, բալասան, բակլա, դահուճ (թռչուն), զանջաֆիլ, թաս, թնոպի (սնկի տեսակ), ժիպակ (սնդիկ), խանդակ, խիկար, խպիպ, խսիր, խումար, կապա, կապալ, կավատ, կլայեկ, կոլոտ, կողպել, կուրան, համպար, հաշիշ, հերիսա, հինա, հունապ, հուրի, ճիտ (վիզ), մահտեսի, մելիք, մզկիթ, մկրատ, մղլակ, մումիա, մունետիկ, նաղաշ, նաշ, նարինջ, նոպա, նունուֆար, շամամ, շիպ (պաղլեղ), պայտար, ռեհան, սադափ, սղկել, սնդուկ, սոնոպրի (ծառ), սուլթան, տնազ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հ. Աճառյան, Հայոց լեզվի պատմություն, Բ մաս, Երևան, 1951, էջ 169-217։
2. ↑  Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, Երևան, 1972։

Աղբյուրներ
----------

* Հր. Աճառյան, արմատական բառարան, Երևան, 1926։
* Ա. Սուքիասյան, Ժամանակակից հայոց լեզու, Երևան, 2008, էջ 205։
**Արաբական երաժշտությունը** ձևավորվել է բուն արաբ․ և նվաճված երկրների երաժշտական մշակույթների միաձուլումից։ Վաղ՝ «բեդվինյան» շրջանին բնորոշ է երաժշտության և բանաստեղծության միասնությունը։ Տեղեկություններ են պահպանվել արաբ․ հին պրոֆեսիոնալ երգիչ–բանաստեղծների (շաիրների), հիդա (քարավանի երգեր), հաբաբ (հեծյալների երգեր) երգային ժանրերի, դուֆֆ (քառակուսի փոքրիկ դափ), միզհար (պրիմիտիվ վին՝ կաշվե դեկայով), ռեբաբ (միալար ջութակի տեսակ) գործիքների մասին։ Ընդարձակելով իրենց տիրապետությունը՝ արաբները յուրացրին ավելի զարգացած տեղական մշակույթների ավանդույթները (ընկալեցին հուն․ երաժշտության տեսության հիմունքները, պարսկական և բյուզանդական մելոդիկայի ազդեցությամբ արաբ․ հնչյունաշարը ընդլայնվեց մինչև երկու օկտավ)։ Արաբական դասական երաժշտության ծաղկումը սկսվում է VII դ. վերջերից։ Այն հիմնվում է յոթնաստիճան լադերի վրա, որոնց մեջ հիմնական հնչյունների շարքում կիրառվում են միջակա ինտերվալներ՝ կոմմաներ (ամբողջ տոնի 1/8-ից պակաս)։ Արաբական երաժշտությանը բնորոշ է ծաղկուն մելիզմատիկան, երգը կատարվում է յուրօրինակ եղանակով՝ լայնորեն կիրառվող գլիսանդոյով (հնչյունից հնչյուն սահելով)։ Դասական երաժշտությունն առավելապես վոկալ է։ Համեմատաբար տարածված է վոկալ–գործիքային անսամբլը՝ երգչի առաջատար դերով։ Օմայանների շրջանի խոշորագույն երգիչներից էին Իբն Մուսաջիհը, Մուսլիմ իբն Մուհրիզը, երգչուհի Ջամիլեն ու նրա աշակերտները, Աբբասյանների օրոք՝ երաժիշտներ Իբրահիմ ալ–Մաուսիլին (742–804) և նրա որդին՝ Բաղդադի դպրոցի հիմնադիր Իսհակ ալ–Մաուսիլին (767–850), ինչպես և Մանսուր Զալզալր։ Միջնադարյան երաժշտության ականավոր տեսաբաններից էին ալՔինդին, որը արաբական երաժշտության համար մշակել ու կիրառել է նեոպլատոնականների «Տիեզերքի հարմոնիաներ»–ը մետաֆիզիկական դոկտրինան, «Երգերի մեծ գրքի» հեղինակ ալ–Իսֆահանին (897–967), Սաֆի–ադ–դին Ուրմավին (մոտ 1230–94), որը ակուստիկայի և հարմոնիկ կապերի մասին գրել է «Էշ–Շարաֆիյյա» տրակտատը՝ միշնադարյան Արևելքի երաժշտագիտական նշանավոր երկը։ Արևելքի երաժշտության մասին կարևոր տեղեկություններ կան «Երաժշտության մասին մեծ տրակտատ»–ի հեղինակներ ալ–Ֆարաբիի, Իրն Սինայի և ուրիշների երկերում։ Միջին դարերում արաբ․ երաժշտությունը ազդել է Իսպանիայի, Պորտուգալիայի երաժշտական արվեստի, եվրոպական մի շարք գործիքների ձևավորման վրա։

Գրականություն
-------------

* Նալբանդյան Հ. Արաբական աղբյուրները Հայաստանի և հարևան երկրների մասին, Ե. 1965
* Սեյյետ Է. Հայաստանը արաբական պատմության մեջ (արաբ.), Բեյրութ, 1972։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4398055-7 · NKC: ph118557 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 672)։*  |
**Աֆրիկա-Մալգաշական և Մավրիտանական ընդհանուր կազմակերպություն** (Organisation Commune Africaine Malgache et Mauricienne, ՕՔԱՄՄ), Աֆրիկայի 15 պետությունների տնտեսա-քաղաքական միություն։ Հիմնականում կազմված է ֆրանսիական նախկին գաղութներից (Փղոսկրի Ափ, Վերին վոլտա, Գաբոն, Դահոմեա, Զաիր, Կամերուն, Մավրիտանիա, Մալգաշական Հանրապետություն, Նիգեր, Կոնգոյի ժողովրդական Հանրապետություն, Ռուանդա, Սենեգալ, Տոգո, Կենտրոնական Աֆրիկական Հանրապետություն, Չադ)։

Ընդհանուր նկարագրություն
------------------------

Ստեղծվել է Աֆրիկա-մալգաշական միության (1965 թվականից՝ Աֆրիկա–մալգաշական ընդհանուր կազմակերպություն) հիման վրա, որի մասնակիցները ընկերակցում են «Ընդհանուր շուկա»-ին։ Կազմակերպչորեն ձևավորվել է 1966 թվականին։ Գլխավոր մարմիններն են՝ Պետությունների և կառավարությունների ղեկավարների կոնֆերանսը, Սինիստրների խորհուրդը և Վարչական գլխավոր քարտուղարությունը։ Կազմակերպության նպատակն է՝ աջակցել անդամ-երկրների տնտեսական, սոցիալական, տեխնիկական և մշակութային զարգացմանը, ինչպես նաե արտաքին քաղաքական հարցերի շուրջ կոնսուլտացիաների անցկացմանը։ 1970 թվականի հունվարին կայացավ կազմակերպության պետությունների և կառավարությունների ղեկավարների կոնֆերանս, որն ամփոփեց ՕՔԱՄՄ–ի 10 տարվա գործունեությունը և նախանշեց նրա զարգացման հեռանկարները։ Այն քննարկեց անդամ–երկրների հարաբերությունը «Ընդհանուր շուկա»-ի հետ, կազմակերպության ներսում տնտեսական, առևտրական և մշակութային համագործակցության ամրապնդման հարցերը։

Անդամ երկրներ
-------------

##### Հիմնադիր երկրներ

* Չադ Չադ
* Կամերուն Կամերուն
* Կոնգոյի Հանրապետություն Կոնգոյի Հանրապետություն
* Դահոմեա
* Գաբոն Գաբոն
* Վերին Վոլտա
* Մավրիտանիա Մավրիտանիա
* Նիգեր Նիգեր
* Մալգաշական հանրապետություն
* Կենտրոնաաֆրիկյան Հանրապետություն Կենտրոնաաֆրիկյան Հանրապետություն
* Սենեգալ Սենեգալ
* Կոտ դ'Իվուար Կոտ դ'Իվուար

##### 1965 թվականին անդամագրված

* Տոգո Տոգո
* Զաիր Զաիր
* Ռուանդա Ռուանդա

##### 1970 թվականին անդամագրված

* Մավրիկիոս Մավրիկիոս

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 270598-9 · ISNI: 0000 0001 2112 7340 · LCCN: n83054295 · SUDOC: 029454107 · VIAF: 157721254 · WorldCat VIAF: 157721254 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 181)։*  |
**Արաբական աշխարհը և Արցախյան ազատագրական պատերազմը**, մինչև ԽՍՀՄ փլուզումը (1991) Ղարաբաղյան հակամարտության վերաբերյալ արաբական երկրների ճնշող մեծամասնությունն ունեցել է չեզոք դիրքորոշում։ Արաբական աշխարհի 1988-1991 թվականների անդրադարձները խնդրին սահմանափակվել են տարբեր լրատվամիջոցների գործակալությունների հաղորդումներով՝ հիմնականում առանց մեկնաբանությունների և գնահատականների։

Արցախ - Արաբական երկրներ հարաբերությունների զարգացում
-----------------------------------------------------

Հայաստանի անկախացումից (1991 թվականի սեպտեմբերի 21) հետո, առաջին տարիներին, Արաբական Միացյալ Էմիրությունները, Քուվեյթը, Կատարը, Բահրեյնը, Թունիսը՝ հիմնականում Սաուդյան Արաբիայի թելադրմամբ, հրաժարվում էին ՀՀ-ի հետ դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատել։ ՀՀ և նշյալ երկրների ղեկավարների պաշտոնական հանդիպումների ընթացքում ակնարկվել են, որ դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատման միակ խոչընդոտը Ղարաբաղյան հակամարտությունն է, և որ Ադրբեջանի հետ խնդրի կարգավորումից հետո պատրաստ են բազմաբնույթ հարաբերություններ զարգացնել Հայաստանի հետ։ Իրավիճակը էապես փոխվել է 1990-ական թվականների կեսից ՀՀ դիվանագիտական հարաբերություններ է հաստատել Արաբական երկրների հետ՝ բացառությամբ Սաուդյան Արաբիայի։

Արաբական այն երկրները, որոնց հետ Հայաստանն ունեցել է ավանդական պատմամշակութային կապեր և որտեղ կան հայկական ստվար համայնքներ (Սիրիա, Եգիպտոս, Լիբանան, Իրաք, Հորդանան), հակամարտության հարցում ձեռնպահ են մնացել Հայաստանը դատապարտող հայտարարություններից և չեն խուսափել Հայաստանի հետ զարգացնել փոխշահավետ հարաբերություններ։ Այդ երկրներից միայն Եգիպտոսի ԱԳՆ-ն 1993 թվականի օգոստոսին, Աղդամ քաղաքի գրավումից հետո, հանդես է եկել Հայաստանը դատապրատող հայտարարությամբ, ինչը, սակայն, որևէ բացասական անդրադարձ չի ունեցել հայ-եգիպտական հարաբերությունների զարգացման վրա։


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է* *«Հայկական հարց» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
**Պուերտո Վիլյամս** (իսպ.՝ Puerto Williams), փոքրիկ քաղաք և նավահանգիստ Չիլիի Նավարինո կղզում (Հրո Երկիր կղզեխումբ), Բիգլյա ծոցի ափին։ Մրցում է Ուշուայայի հետ ամենահարավային քաղաքի կոչման համար։

Պատմություն
-----------

Իսպանայի կողմից գաղութացումից առաջ տարածքը զբաղեցրել են Յանգանների ցեղերը, որոնք հայտնի էին եվրոպացի ճանապարհորդներին XVI դարից։ Մինչև XIX դարը Հրո Երկիրը հետաքրքրություն չէր առաջացնում եվրոպացիների մոտ գաղութացման տեսանկյունից՝ իր խիստ կլիմայի պատճառով։ Իրադրությունը փոխվում է 1890 թվականին, երբ կղզու տարածքում ոսկի է հայտնաբերվում։ Երկու տարի անց կղզու արևելյան ափին հիմնադրվում է Պուերտո Տորո բնակավայրը։ Պուերտո Վիլյամսը հիմնադրվել է 1953 թվականին որպես ռազմածովային բազա, քանի որ Պուերտո Տորոյում չկար հարմար վայր դրա կառուցման համար։ Այն հիմնադրվել է 1953 թվականի նոյեմբերի 21-ին և անվանվել է Պուերտո Լուիսա։ 1956 թվականի օգոստոսի 22-ին անվանափոխվում է Պուերտո Վիլյամս՝ ի պատիվ Չիլիի ռազմածովային ուժերի բրիտանաչիլիացի հրամանատարի և Տալկաուանոյի նահանգապետ Ջոն Վիլյամսի։ Աստիճանաբար քաղաքում զարգանում է ձկնորսությունը, տուրիզմը և նավահանգիստ ժամանած նավերի սպասարկումը։ Տեղական տնտեսության զարգացումը հանգեցրել է բնակչության զգալի աճի։ 2002 թվականի մարդահամարի համաձայն քաղաքում բնավում էր 2874 մարդ։

Տնտեսություն
------------

Պուերտո Վիլյամսը մեկնարկային կետ է հանդիասնում դեպի Անտարկտիկա և Հրո Երկիր բազմաթիվ գիտական էքսպեդիցիաների և հետազոտութրունների համար։ Պուերտո Վիլյամսի տնտեսության գլխավոր ճյուղը տուրիզմն է։ Քաղաքի տնտեսության մեջ զգալի դեր ունեն ձկնորսությունը և ռազմածովային բազայի սպասարկումը։

Պուերտո Վիլյամսից հարավ գտնվող լեռներից բացվող տեսարանը դեպի Բիգլյայի ծոց

Պատկերասրահ
-----------

* Պուերտո ՎիլյամսՊուերտո Վիլյամս
* Քաղաքի փողոցներՔաղաքի փողոցներ
* ԵկեղեցիԵկեղեցի
* ՆավահանգիստՆավահանգիստ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Censo chileno de 2017
2. ↑  Gastón Droguett Valdivia, Historia de Puerto Williams, Capital de la Provincia Antártica Chilena Archived 2013-04-20 at the Wayback Machine. retrieved on 13 April 2012
3. ↑  Historia Hospital Naval de Puerto Williams Archived 2015-01-11 at the Wayback Machine. retrieved on 13 April 2012
4. ↑  "1897 La luz llega a Magallanes" Archived 2015-01-11 at the Wayback Machine. Edelmag,

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հարավային Չիլիի քարտեզը

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |

 |
Ըստ Մենդելեևի Պարբերական աղյուսակի քիմիական տարրերը բաժանվում են.

* Մետաղների
* Ոչ մետաղների
* Կիսահաղորդիչների

Մետաղները կազմում են այդ տարրերի **76.2%**-ը։

Պարզ մետաղ կոչվում է հիմնականում մետաղական մեկ տարրից բաղկացած նյութը։ Մետաղները ոչ մետաղներից և կիսահաղորդիչներից տարբերող բնորոշ հատկանիշներն են՝ ջերմաստիճանի իջեցմանը համեմատ աճող բարձր էլեկտրահաղորդականությունը, պլաստիկությունը, լույս անդրադարձնելու ունակությունը(մետաղական փայլ), և բարձր ջերմահաղորդականությունը։ Այս հատկությունները պայմանավորված են մետաղական տարրերի ատոմների կառուցվածքի առանձնահատկությամբ։  

Ցանկացած մետաղական տարրի ատոմ կազմված է դրական լիցքավորված միջուկից (պրոտոններից և նեյտրոններից) և նրա շուրջը արագ պտտվող բացասական լիցքավորված էլեկտրոններից։ Պրոտոնի և էլեկտրոնի լիցքերը մեծությամբ հավասար են, նշաններով հակադիր, իսկ ատոմում նրանց թիվը հավասար։
Ատոմի արտաքին թաղանթում կարող են գտնվել **1-8** վալենտային էլեկտրոններ։
Մետաղական տարրերի ատոմները ունեն նվազագույն թվով վալենտային էլեկտրոններ՝ առավելապես 1 և 2, հազվադեպ՝ 3։
Թույլ վալենտային էլեկտրոնները պոկվում են ատոմից՝ մետաղի հեղուկ կամ պինդ վիճակում, և նորից միանում նրանցից որևէ մեկին։
Որքան մեծ է ազատ էլեկտրոնների կոնցենտրացիան, այնքան խիստ են արտահայտված տարրի մետաղական հատկությունները։ Ազատ էլեկտրոնների այդ ամբողջությունը կոչում են էլեկտրոնային գազ։
Մետաղների դրական լիցքավորված իոնների և բացասական լիցքավորված էլեկտրոնային գազի միջև էլեկտրական ձգման ուժերը ամուր կապ են ստեղծում մետաղի ատոմների միջև, որը կոչվում է **մետաղական կապ**։  

Մետաղների ատոմային կառուցվածքը յուրահատուկ է, այդ իսկ պատճառով նրանք օժտված են բազմաթիվ հատկություններով, և ամենալայն կիրառությունը ունեն մինչ այժմ, հիմա և հետագայում։

Տես նաև
-------

* Մետաղների հատկություններ

Մետաղներ
**Մետալուրգների փողոց** (ռուս.՝ Улица Металлургов), փողոց Ռուսաստանի Ռոստովի մարզի Կրասնի Սուլինի շրջանի և Կրասնոսուլինսկի քաղաքային շրջանի վարչական կենտրոն Կրասնի Սուլին քաղաքում։ Քաղաքի ամենահին փողոցն է։ Նախկինում կոչվել է Յարոսլավսկայա փողոց։

Պատմություն
-----------

Մետալուրգների փողոցը ժամանակին Կրասնի Սուլինի ամենագեղեցիկ և շատերի կողմից սիրված փողոցն էր։ Այն ձգվում է Պոբեդայի փողոցից դեպի Մեժևայա փողոց, երկարությունը 980 մետր է։ Նախկինում կոչվել է Յարոսլավսկայա։ Փողոցը ձևավորվել է 20-րդ դարի սկզբին և անվանվել Յարոսլավլ քաղաքի՝ Սուլինի մետալուրգիական գործարանի սեփականատերեր, հարուստ վաճառականներ և գործարանատերեր Պաստուխովների ծննդավայրի անունով։ Պաստուխովները շատ բան են արել փողոցը կառուցելու և բարեկարգելու ուղղությամբ։ Կառուցվել են այն ժամանակների համար գեղեցիկ ու որակյալ երկհարկանի բնակելի տներ, ինչպես նաև՝ գործարանի հաստատությունների համար շինություններ։ Շինարարության համար օգտագործվել է քար, իսկ 20-րդ դարի սկզբին գործարանին կից եղել է սեփական աղյուսագործարան։ Մինչև այսօր պահպանվել են տներ, որոնց յուրաքանչյուր աղյուսի վրա դաջված է «Պաստուխով»։

1958 թվականին թիվ 1 միջնակարգ դպրոցի տնօրեն, Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանակիր Վ. Վ. Սիվելկինի նախաձեռնությամբ Յարոսլավսկայա փողոցը վերանվանվեց Մետալուրգների փողոց։ Այստեղ տեղակայված են բազմաթիվ քաղաքային հաստատություններ և կազմակերպություններ։ Այս փողոցում է գտնվում «Շտապօգնության» շենքը, որտեղ նախկինում քաղաքային էլեկտրացանցն էր, իսկ ավելի վաղ այնտեղ ապրել է Բադալյանների հայկական ընտանիքը։

Փողոցի զարդն է երեքհարկանի շենքը, որտեղ գործում է «Վետերան» խանութը։ Այս 34-բնակարանանոց շենքը կառուցվել է մետալուրգիական գործարանի ինժեներական և տեխնիկական աշխատողների համար։ Առաջին երեք մուտքերը հանձնվել են Հայրենական մեծ պատերազմի նախօրեին։ Առաջին մուտքի բնակիչները նույնիսկ հասցրել են նշել բնակարանամուտը։ Առաջին հարկում բացվել է խանութ, որտեղ վաճառվել են պարենային և արդյունաբերական ապրանքներ։ Դա Կրասնի Սուլինի առաջին տիպային խանութն էր, որն ուներ պահեստ և այլ օժանդակ տարածքներ։ Կար նույնիսկ բեռնափոխադրող վերելակ։ Մյուս երեք մուտքերի շինարարությունը դեռ չէր ավարտվել, երբ սկսվեց պատերազմը։ Միայն դրա ավարտից հետո շենքը հանձնվեց շահագործման 1948 կամ 1949 թվականին։ Այդ ժամանակ սա քաղաքում ամենաազդեցիկ և գեղեցիկ շենքն էր։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  «Улица Металлургов»

Արտաքին հղումներ
----------------

* Улица Металлургов в Красном Сулине
**Մարկո Կրիժևչանին, Մարկո Կրիզին** (խորվ.՝ Marko Križevčanin, 1589, Կրիժևցի, Koprivnica-Križevci County, Խորվաթիա - սեպտեմբերի 7, 1619(1619-09-07), Կոշիցե, Abaúj county, Հունգարիայի թագավորություն), Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցու սուրբ, քահանա, նահատակ, աստվածաբանության պրոֆեսոր, միսիոներ։

Կենսագրություն
--------------

### Վաղ տարիներ

Մարկո Կրիզինը ծնվել է խորվաթական Կրիժևցի քաղաքում 1589 թվականին։ Նախնական կրթությունն ստացել է Վիեննայի ճիզվիտական ուսումնարանում, ապա Գրացի համալսարան, որտեղ էլ դարձել է փիլիսոփայության դոկտոր։ Դրանից հետո ընդունվել է Հռոմի գերմանալեզու «Collegium Germanicum et Hungaricum» սեմիարիան, որտեղ սովորել է 1611-1615 թվականներին։ Նա անձամբ իր ազգությունը փաստաթղթերում նշել է խորվաթ, ինչը պահպանված է սեմինարիայի արխիվներում։

### Ծառայություն

Քահանա ձեռնադրվելուց հետո Մարկո Կրիզինը վերադարձել է Զագրեբի իր եպիսկոպոսություն, որտեղ մնացել է շատ կարճ ժամանակ։ Հունգարացի կարդինալ Պետեր Պազմանը հրավիրեց նրան Հունգարիա՝ ղեկավարելու Տրնավայի սեմինարիան։ Ավելի ուշ նրան աբբա նշանակեցին Կոշիցեից ոչ հեռու գտնվող բենեդիկտյան վանքում։

### Նահատակություն

Այդ ժամանակ Կոշիցեն հունգարական կալվինիզմի կենտրոնն էր։ Կաթոլիկ եկեղեցու դիրքերն ամրապնդելու համար քաղաքի քաղաքապետը հրավիրում է երկու ճիզվիտների՝ Շտեֆան Պոնգրացին և Մելխիոր Գրոդեցկուն, որպեսզի քաղաքում կաթոլիկություն դասավանդեն, ինչը կալվինիստների շրջանում անհանգստություն առաջացրեց։ Մարկո Կրիժևչանինը օգնեց ճիզվիտներին իրենց միսիոներական գործում։ 1619 թվականի հուլիսի 13-ին Կոշիցեում տեղի ունեցավ կալվինիստների ապստամբություն։ Կալվինիստների բանակի ղեկավար Յուրի Ռակոցին գրավեց Կոշիցեն, և 1619 թվականի սեպտեմբերի 3-ին Մարկո Կրիզինը և ճիզվիտները ձերբակալվեցին։ Յուրի Ռակոցին քահանաներին խոստացավ պահպանել նրանց կյանքը, եթե նրանք հրաժարվեց կաթոլիկ հավատից և դառնան կալվինիստ։ Հոգևորականները հավատարիմ մնացին կաթոլիկությանը և ենթարկվեցին խոշտանգումների, ապա գլխատվեցին։

Սրբադասում
----------

Մարկո Կրիժևչանինին սրբերի շարքը դասել է Հռոմի պապ Պիոս X-ը 1905 թվականի հունվարի 15-ին և կանոնականացրել Հովհաննես Պողոս II-ը 1995 թվականի հուլիսի 2-ին։ Սրբի մասունքները ներկայումս պահպանվում են Տրնավա քաղաքի Սուրբ Աննա կուսանոցում։

Կաթոլիկ եկեղեցում սրբի հիշատակության օրը սեպտեմբերի 7-ն է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  opac.vatlib.it
2. 1 2  Hrvatski biografski leksikon (хорв.) — 1983.
3. 1 2  Czech National Authority Database
4. ↑  «sv. Marko Križevčanin-život, zivot»։ *Križevci.net* (չեխերեն)
5. 1 2  «San Marco Crisini (Krizevcanin)»։ *Santi e beati* (իտալերեն)
6. ↑  Parish of Bielsku-Białej
7. ↑  Diocese of Bielsko-Żywiecka
8. ↑  Trnava Historical Monuments

Արտաքին հղումներ
----------------

* Sv. Marko Križevčanin
* St Mark of Križevci Archived 2017-03-30 at the Wayback Machine. (անգլ.)
* Markus Stephan Crisinus (գերմ.)

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  ⛭  | 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BAV: ADV11987218 · GND: 119416565 · ISNI: 0000 0000 1261 4254 · LCCN: n2020030955 · NKC: js2015886897 · NUKAT: n2014140343 · VIAF: 67275482 · WorldCat VIAF: 67275482 |

 |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Սեպտեմբեր (այլ կիրառումներ)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | **Սեպտեմբեր** | >> |
| Կի | Եկ | Եք | Չո | Հի | Ու | Շա |
|  |  |  |  |  | 1 | 2 |
| 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
| 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 |
| 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 |
| 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 |
|
| **2023** |

եպտեմբեր 
**Սեպտեմբեր**, տարվա իններորդ, աշնան առաջին ամիսը։ Սեպտեմբերին հարավային կիսագնդում սկսվում է գարունը։ Ունի երեսուն օր։

Ներկայիս տարվա բաժանումը ամիսների գոյություն ունի ավելի քան երկու հազար տարի։ Նա մեզ մոտ է եկել Հուլիոսյան օրացույցի հետ՝ Հին Հռոմից։ Այդտեղից էլ եկել են ամիսների անունները։

Ինչպես հայտնի է, հռոմեացիների Նոր տարին սկսվում էր գարնանը, և ամիսները սկզբում պարզապես համարակալվում էին, առաջինը այն ամիսն էր, որը հիմա կոչվում է մարտ։ Բայց ժամանակի ընթացքում միայն չորս ամիս մնացին թվական անուններով։ Այսինքն յոթերորդից մինչև տասներորդը ներառյալ՝ սեպտեմբեր, հոկտեմբեր, նոյեմբեր և դեկտեմբեր, իհարկե, մարտը հաշվելով որպես առաջին ամիս։ Մնացած ամիսները վերանվանվեցին։

Սեպտեմբեր ըստ Les Très Riches Heures du duc de Berry
Սեպտեմբերը շարունակում է հաջորդ երեք ամիսների նման պահել թվային անվանումը. լատիներեն սեպտիմ՝ յոթ բառից է։

Հայկական տոմարում համընկնում է հոռի ամսվա հետ։

Կենդանաշրջանի նշաններ
---------------------

  

Սեպտեմբերին ծնվածների կենդանաշրջանի նշաններն են Կույսը (մինչև սեպտեմբերի 22-ը) և Կշեռքը (սեպտեմբերի 22-ից հետո)։

Իրադարձություններ
-----------------

  

Սեպտեմբերը շատ երկրներում համարվում է ակադեմիական տարվա սկիզբը։

Մի շարք երկրներ Սեպտեմբերին նշում են իրենց ազգային տոները՝

* Սեպտեմբերի 1-ը Ուզբեկստանի Անկախության օրն է;
* Սեպտեմբերի 2-ին նշվում է Վիետնամի Ազգային օրը;
* Սեպտեմբերի 7-ը Բրազիլիայի Անկախության օրն է;
* Սեպտեմբերի 16-ը Մեքսիկայի Անկախության օրն է;
* Սեպտեմբերի 19-ը Սենթ Քիթս և Նևիս պետության Անկախության օրն է;
* Սեպտեմբերի 25-ին Մոզամբիկում նշվում է Հեղափոխության օրը։

Միջազգային տոներ և օրեր
-----------------------

* սեպտեմբերի 10-ը Ինքնասպանությունների կանխարգելման համաշխարհային օրն է;
* տարվա 256-րդ օրը (սեպտեմբերի 12-ը կամ 13-ը) Ծրագրավորողների օրն է;
* սեպտեմբերի 19-ը Ծովահենների միջազգային օրն է;
* սեպտեմբերի 21-ը Խաղաղության միջազգային օրն է;
* 4-րդ կիրակին Խուլերի միջազգային օրն է;
* սեպտեմբերի 26-ը Լեզուների եվրոպական օրն է;
* սեպտեմբերի 26-ը Կոնտրացեպցիայի համաշխարհային օրն է;
* սեպտեմբերի 30-ը Թարգմանչի միջազգային օրն է։

Հայաստանում
-----------

* սեպտեմբերի 1-ից սկսվում է ակադեմիական տարին;
* սեպտեմբերի 21-ը նշվում է որպես Անկախության օր;

Եկեղեցական տոներ
----------------

  

Սեպտեմբեր ամսվա 11-ից 17-ն ընկած ժամանակահատվածի կիրակի օրը Հայ առաքելական եկեղեցին (ՀԱԵ) տոնում իր ամենագլխավոր՝ տաղավար տոներից մեկը՝ Սուրբ Խաչը կամ Խաչվերացը։ Նրան հաջորդող օրը նշվում է որպես մեռելոց և պետականորեն հայտարարված է ոչ աշխատանքային։
Template loop detected: Կաղապար:Navbox
**Ռուլետ** (ֆր.՝ roulade, եկել է ֆրանսերեն rouler- «փաթաթել» բայից), արևմտաեվրոպական, գերմանական ուտեստ, որպես օրենք՝ բաղկացած է մսի կտորից, որում լցոնվում է սնկի, պանրի, բանջարեղենի, ձվերի, ուրիշ տեսակի մսի կամ անգամ խեցգետնի մսի խորիզ։ Այդպիսի ռուլետը սովորաբար ամրացվում է ատամի փայտիկներով, մետալիկ սրերով կամ լարանով։ 

Ռուլետը՝ տապակելուց առաջ
Ռուլետը, ինչպես և ուրիշ շոգեխաշվող ուտեստներ, սկզբից տապակում են, իսկ հետո շոգեխաշում արգանակի կամ գինու մեջ։ Պատրաստի ռուլետը լայնքով կտրում են և մատուցում են մսային սոուսով։ Ռուլետը կարելի է թխել նաև վառարանում։ Որոշ բաղադրատոմսերում ռուլետի միսը հարվածում են փայտից մուրճով։ Երբեմն ռուլետները պատրաստում են կտրատած մսով։

Ռուսական խոհանոցում ռուլետներ են կոչվում և իսկական ռուլետները, և հրուշակային արտադրանքները (օրինակ ռուլադը և շտրուդելեյը)։

Շվեյցարական ռուլետ

Հրուշակեղեն
-----------

Հրուշակային ռուլետը (ամերիկյան անգլերենով՝ jelly roll՝ «մուրաբայով ռուլետ», իսկ բրիտանական անգլերենով՝ swiss roll՝ «շվեյցարական ռուլետ», ֆր.՝ roulé- «ռուլետ») կրկնեփ հրուշակի տարատեսակություն է։ Բարակ բիսկվիթում (ձու, ալյուր և շաքարավազ) քսվում է կրեմ կամ ջեմ, փաթաթում են և կտրատում են պատառիկների։

Ռուլետը համարվում է գերմանական, հունգարական և ավստրիական ազգային ուտեստ։

Տես նաև
-------

* Զրազներ
* Կիևյան կոտլետ
* Օրոմո
* Սուշի
* Սուրբծննդյան գերան
* Գլանափաթեթ
* Շտրուդել

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Вильям Похлебкин* Рулеты // Հրուշակային արվեստի մեծ հանրագիտարան. — Центрполиграф, 2009. — 975 p. — 10 000 экз. — ISBN 978-5-95244620-5
2. ↑  *Вильям Похлебкин* Рулады // Հրուշակային արվեստի մեծ հանրագիտարան. — Центрполиграф, 2009. — 975 p. — 10 000 экз. — ISBN 978-5-95244620-5


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4323948-1 |

 |
**Կարաբրուն** (ալբ․՝ Gadishulli i Karaburunit), Ալբանիայի ամենամեծ թերակղզին, ազգային պարկ և ռազմական գոտի, մշտական բնակչություն չունի։

Նկարագրություն
--------------

Ալբանիայի ամենամեծ թերակղզին, որը գտնվում է երկրի հարավ–արևմտյան մասում։ Երկարությունը՝ 16 կմ, լայնությունը՝ 3-4․5 կմ, մակերեսը՝ 62 կմ²։ Վարչականորեն պատկանում է Վլյորա շրջանին, ողողվում է Ադրիատիկ և Հոնիական ծովերի ջրերով, որոնք համարվում են Կարաբուրուն–Սազանի ջրային ազգային պարկի մի մասը։ Թերակղզուց հինգ կիլոմետր դեպի հյուսիս գտնվում է պետության ամենամեծ կղզին՝ Սազանին։ Սազանին համարվում է Ալբանիայի ամենաարևմտյան կետը։

Կղզու ամենաբարձր կետը Կորետա լեռն (826 մ) է, որի վրա 2000–ական թվականներին տեղադրեցին հեռահաղորդակցման ալեհավաք։

Հայտնի է, որ թերակղզի են այցելել այնպիսի պատմական դեմքեր, ինչպիսիք են Մարկոս Անտոնիոսը և Մանուել II–ը։ Պարզ եղանակին Կարաբուրունի բարձունքներից անզեն աչքով երևում է իտալական կղզի Սալենտինան և քաղաք Օտրանտոն։

Խմելու ջրի աղբյուրներ թերակղզում չկա։ Թերակղզին հարուստ է կենդական և բուսական աշխարհով։

2008 թվականից մշակվում է շինարարության նախագիծ։ Համաձայն ծրագրի թերակղզու վրա պետք է կառուցվեն հողմաէլեկտրակայաններ։ Սակայն այս նախագիծը հանգեցրել է Ալբանիայի ընդդիմության բողոքների և ցույցերի։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Արտաքին հղումներ
----------------

* Le coste dell'Albania — Linea Blu — Penisola Karaburun *youtube.com* կայքում (видео 0։06։34)
* Jak Kamping — Bukurite e Karaburunit-South Albania, Karaburun Peninsula *youtube.com* կայքում (видео 0։12։36)
* Management Plan: Llogora-Rreza e Kanalit-Dukat -Orikum-TragjasRadhime-Karaburun (անգլ.) *vinc.s.free.fr կայքում*

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |

 |
**Մյոսա** (նորվ.՝ Mjøsa), Նորվեգիայի խոշորագույն լիճը։ Տեղակայված է երկրի հարավային մասում՝ մայրաքաղաք Օսլոյից մոտ 100 կմ հյուսիս։ Հիմնական գետը, որը թափվում է այս լիճ, Գուդբրանսդալսլոգենն է հյուսիսում, իսկ դուրս եկացողը՝ Վորման (Գլոմմայի վտակ)՝ հարավում։

Անվանում
--------

Մյոսա (նորվ.՝ Mjøsa) անվանումը բավական հին ծագում ունի։ Այն նշանակում է փայլուն, պսպղուն։

Տվյալներ
--------

Մյոսան գտնվում է ծովի մակարդակից 123 մ բարձրության վրա, խորությունը տատանվում է 195-468 մ սահմաններում։ Այսինքն՝ լճի առավել խոր հատվածները գտնվում են ծովի մակարդակից մի քանի հարյուր մետր ցածր։ Գեղեցիկ են լճի ափերը, որոնք բուսածածկ են և երբեմն ժայռոտ։

Հարավային Մինոսուն հրվանդանից հյուսիսային Լիլեհամեր կազմում է 117 կմ։ Ամենալայն հատվածում՝ Խամարի մոտ, հասնում է 15 կմ-ի։ Լճի տարածքը 365 կմ² է, ջրահավաք ավազանը՝ 16420 կմ²։ Լճի ջրային պաշարի ծավալը գնահատվում է 56 կմ³։ Լճի ափի առավելագույն երկարությունը 273 կմ է։

Պատնեշները, որոնք գտնվում են Վորմա գետի վրա, կառուցվել են 1858, 1911, 1947 և 1965 թվականներին։ Դրանք բարձրացրել են լճի մակարդակը մոտ 3,6 մետրով։ Վերջին 200 տարում գրանցվել է 20 ջրհեղեղ, որոնք բարձրացրել են լճի մակարդակը ևս 7 մետրով։ Դրանցից մի քանիսը խորտակել են Համար քաղաքը։

Լիլեհամեր, Յովիկ և Համար քաղաքները հիմնադրվել են լճի ափին։ Լիճը ունի երկարաձիգ տեսք, ծայրերում հավաքված է, և իրենից ներկայացնում է լայնացած գետահուն կամ գետահովիտ, ինչը բնորոշ է Նորվեգիայի լճերի համար։ Ունի մի քանի կղզիներ, որոնցից առավել բերքատուն ու միակ խոշորը Խելգյոյա (սուրբ) կղզին։ Մնացած կղզիները միասին չեն զբաղեցնում այնքան տարածք, որքան այս մեկը։

Արդյունաբերություն
------------------

Բացի ոչ մեծ զբոսանավերից ու մոտորանավակներից, ինչպես նաև PS Skibladner շոգենավից, լճում նավարկությունը բացակայում է։ Լճի ափերը հիմնականում երկրագործական կենտրոններ են, որոնք համարվում են առավել բերքատուները ամբողջ Նորվեգիայի տարածքում։

Գլխավոր երկաթուղային ճյուղը Օսլոյի ու Տրոնհեյմի միջով անցնում է լճի արևելյան ափով՝ Համարին ու Լիլեհամերին կից փոքր կղզիներով։

Ձկնորսություն
-------------

Մինչ 1789 թվականը ձկնորսությունը մեծ տեղ էր զբաղեցնում լճում։ Նոր ժամանակներում դարձյալ թափ է առել ձկնորսությունը, շատ է հանդիպում կարմրախայտը։

Մյոսա լճում հանդիպում են 20 տեսակի ձկներ։ Դրանցից առավել տարածված են գայլաձուկ, թառափ, մանրածածան, ձամբռիկ, շագանակագույն կարմրախայտ։ Վերջինս կարող է կշռել մինչև 20 կգ։ Տարածված են նաև ձողաձուկազգիները և տարատեսակ մանրաձկներ։

Գրականություն
-------------

* Seppälä, Matti (2005), The Physical Geography of Fennoscandia, Oxford University Press, p. 145, ISBN 978-0-19-924590-1



Մինեսունի երկաթուղային կամուրջ
Մինեսունի երկաթուղային կամուրջ



|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ ռուսական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · Նոր |

 |
**Միշա Մաիսկին** (անգլերեն՝ Mischa Maisky, հունվարի 10, 1948(1948-01-10), Ռիգա, Լատվիական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հրեա թավջութակահար է։ Ծնվել է 1948 թվականի հունվարի 10-ին Ռիգայում։

Կենսագրություն
--------------

Մաիսկին ծնվել է Ռիգայում։ Սովորել է Սանկտ-Պետերբուրգի կոնսերվատորիայում այնուհետև Մոսկվայի Կոնսերվատորիայում՝ Մստիսլավ Ռոստրոպովիչի դասարանում։ Նա միշտ արժանացել է Ռոստրոպովիչի հարգանքին։ Չայկովսկու անվան միջազգային մրցույթում 1966 թվականին նա գրավել է 6-րդ տեղը։ Այս մրցույթից հետո նա սկսում է սոլո կարիերա։ Նա հանդես է գալիս տարբեր նվագախմբերի և դիրիժորների հետ։ Նա ձայնագրել է մոտ 50 ձայնասկավառակ։ Կամերային երաժշտության ասպարեզում նա ելույթ է ունենում Մարթա Արգերիխի, Ռադու Լուպուի, Գիդոն Կրեմերի, Յանին Յանսենի, Ռենո Կապյուսոնի, Վլադիմիր Աշկենազիի, Դանիել Բարեմբոիմի և այլ երաժիշտների հետ։ Նա տալիս է վարպետության դասեր։ Իր դաշնակահար աղջկա և ջութակահար տղայի հետ մեկտեղ նա ելույթներ է ունենում (դաշնամուրային տրիո)։ Դաշնակահարուհի Մարթա Արգերիխի հետ շատ մոտ լինուլու շնորհիվ նա նրա հետ բազմիցս նվագել է և ձայնագրվել։ Իր ձայնագրությունների մեջ կարևոր տեղ են գրեավում Յոհան Սեբաստիան Բախի թավջութակի վեց սյուիտները, Յոհաննես Բրամսի կոնցերտները և Լյուդվիգ վան Բեթհովենի թավջութակի սոնատները։

2007 և 2021 թթ․ համերգներ է տվել Երևանում։ 2015 թ․ Բրյուսելում մասնակցել է Հայոց ցեղասպանության 100-ամյակին նվիրված համերգին։ 2020 թ․ Սևակ Ավանեսյանը Շուշիի ռմբակոծված եկեղեցում Մայսկու տված գործիքով էր Կոմիտաս նվագում․ «Սևակի կատարումը կարևոր էր ոչ միայն հայերի համար»,- նշել է Միշա Մայսկին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Discogs — 2000.
2. 1 2  Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.) / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
3. 1 2  Munzinger Personen (գերմ.)
4. ↑  Սևակի կատարումը Շուշիում կարևոր էր ոչ միայն հայերի համար. Միշա Մայսկի (տեսանյութ), Ա1+


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Spotify |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | Allmusic · Discogs · Internet Movie Database · MusicBrainz |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուս · Համառոտ հրեական · Մեծ կատալոնական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 3005601 · BNE: XX1299154 · BNF: 138969760 · CiNii: DA04026786 · CONOR: 64680803 · GND: 124657397 · GTAA: 129028 · ICCU: RAVV103178 · ISNI: 0000 0001 1474 3698 · LCCN: n85173108 · LNB: 000115540 · NDL: 00995497 · NKC: js20020617022 · NTA: 073788503 · NUKAT: n2005014557 · SUDOC: 086912615 · VIAF: 69116156 · WorldCat VIAF: 69116156 |

 |

 |
**Նիկողայոս Յարամիշյան** (նաև *Երա­մի­շյան, Եա­րա­մա­ի­շե­ան*, ? - 23 մարտի, 1920, Շուշի), հայ բժիշկ, բանասեր, Շուշիում լույս տեսնող «Ղա­րա­բաղ» եռօրյա թերթի խմբագիրն ու հրատարակիչը։

Կենսագրություն
--------------

1910 թվականին թերթ տպագրելու իրավունք ստանալու հույսով դիմել է Կովկասի փոխարքա իշխան Գոլիցինին։ 1910 թվականին Շուշիում հիմնադրված Մելքոն Բաբաջանյանի տպարանում վանեցի գրող Վրթանես Փափազյանի հետ տպագրել են մի քանի գրքույկներ։ 1911 թ. սեպտեմբերի 13-ին բժիշկ-բանասերը ստացել է թերթ հրատարակելու իրավունք։ Թերթի ստեղծման գործին բավական ջանք ու եռանդ են ներդրել ինքը՝ Նիկոլայ Յարամիշյանը, Վրթանես Փափազյանը, Մակար Բարխուդարյանը և ուրիշներ։

1911 թ. սեպտեմբերի 17-ից մինչև 1912 թ. որպես սեփականատեր և գլխավոր խմբագիր Շուշիում հրատարակել է «Ղա­րա­բաղ» եռօրյա թերթը, որի խմբագիրն էր Վ. Փափազյանը։ Թերթը լույս է տեսել շաբաթը 2 անգամ՝ երեքշաբթի և ուրբաթ օրերին։ 1909-1913 թվականներին Ստոլիպինյան ներքին քաղաքականության դժնդակ տարիներին տեղի ունեցած ազգամիջյան ընդհարումներից հետո այդ թերթը լույսի ու հույսի մի շող էր, որ ճառագում էր Արցախ աշխարհում։ Թերթի առաջին համարը լույս է տեսել 1911 թվականի սեպտեմբերի 17-ին, իսկ վերջին համարը՝ 1912 թվականին օգոստոսի 19-ին։

1918 թվականի դրությամբ շարունակել է Շուշիում աշխատել որպես բժիշկ։ Այդ ժամանակ արդեն համարվել է «քա­ղա­քի լա­վա­գույն դոկ­տո­րը»։ 1919 թ. դաշնակցական Ազգային Խորհրդի հրավերով մասնակցել է Շուշիում և գավառում բռնկված բծավոր տի­ֆի և «իս­պան­կա» հիվանդության համաճարակի դեմ պայքարին։ Տասնյակ տարիներ զբաղվել է ակտիվ հասարակական գործունեությամբ։ 1920 թվականի մարտի 23-ին Շուշիում, ի թիվս շուրջ 400 հայերի, սպանվել է թուրքերի կողմից իրականացված կոտորածի ժամանակ։

Գրականություն
-------------

* Պոտուրեան Մ. Հայ հանրագիտակ, Պուքրէշ, 1938, 760 էջ
* Իշխանյան Ե. Լեռնային Ղարաբաղ (1917-1920), Ե. 1999։
* Հայերի կոտորածները Բաքվի և Ելիզավետպոլի նահանգներում 1918-1920 թթ. Կազմողներ Սոնա Միրզոյան և Ալվարդ Ղազիյան, Ե. 2003, 523 էջ։
* Եսայան Է. «Ղա­րա­բաղ» թերթի վանեցի խմբագիրը, «Դե­մո», 29-04-2006։

Աղբյուրներ
----------

* Հարություն Մինասյան, Օսմանյան կայսրությունում և Թուրքիայի Հանրապետությունում բռնաճնշումների և ցեղասպանության ենթարկված հայ բժիշկներ, Երևան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
**Մոլեկուլային կենսաֆիզիկա**, մոլեկուլային կենսաբանության և կենսաֆիզիկայի բաժին, ուսումնասիրում է կենսապոլիմերների և դրանց համալիրների կառուցվածքը, ֆունկցիաները, կառուցվածքը կայունացնող ուժերի բնույթը, կոնֆորմացիոն անցումների հավասարակշռային ու կինետիկ բնութագրերը և այդ անցումների դերը մակրոմոլեկուլների ֆունկցիոնալ գործունեության մեջ։

Մոլեկուլային կենսաֆիզիկան ամենից առաջ սպիտակուցների և նուկլեինաթթուների ֆիզիկա է և կարող է սահմանվել նաև որպես մոլեկուլային ֆիզիկայի ևմոլեկուլային կենսաբանության շփման տիրույթ։ Մոլեկուլային կենսաֆիզիկայի պրոբլեմներն ու խնդիրներն են․ պոլիմերային շղթաների (մասնավորապես սպիտակուցների և նուկլեինաթթուների) կառուցվածքի, պոլիպեպտիդային և պոլինուկլեոտիդային շղթաների կոնֆորմացիաների ուսումնասիրությունը, այդ կոնֆորմացիաների պահպանման մեջ հիդրոֆիլ և հիդրոֆոբ փոխազդեցությունների դերի բացահայտումը, ֆերմենտային կատալիզի քիմիական կինետիկայի և թերմոդինամիկայի, նուկլեինաթթուների պարույրի ներմոլեկուլային փոխազդեցությունների, կենսաբանական թաղանթների թափանցելիության մոլեկուլային մեխանիզմների և էներգետիկայի, ֆոտոսինթեզի պրոցեսում և օքսիդավերականգնման համակարգերում էներգիայի միգրացիայի մոլեկուլային հիմունքների ուսումնասիրությունը և այլն։ Մոլեկուլային կենսաֆիզիկայի կարևոր բաժիններից է կենսաբանական ուսումնասիրությունների ֆիզիկական մեթոդների (ռենտգենակառուցվածքային վերլուծություն, ռենտգենագրություն, սպեկտրոպոլյարիմետրիա, միջուկային, մագնիսական և էլեկտրոնային պարամագնիսական ռեզոնանսների սպեկտրներ և այլն) մշակումը և կիրառումը։ Մոլեկոիլային կենսաֆիզիկայի առաջին աշխատանքները կարելի է համարել 20-րդ դարի 40-ական թվականներին կատարված ամինաթթուների և սպիտակուցների ռենտգենակառուցվածքային ուսումնասիրությունները։ Մոլեկուլային կենսաֆիզիկայի, ինչպես նաև մոլեկուլային կենսաբանության սկիզբը համարվում է 1953 թվականը, երբ Ջորջ Ուոթսոնը և Ֆրենսիս Քրիքը հրապարակեցին դեզօքսիռիբոնուկլեինաթթվի կառուցվածքի երկպարույր մոդելը։ Մոլեկուլային կենսաֆիզիկայի զարգացման գործում նշանակալի ավանդ են ներդրել նաև է․ Պոլինգը, Զ․ Քենդրյուն, Մ․ Պերուցը և ուրիշներ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
**Նիկոմեդիայի հայկական տպագրություն**, Նիկոմեդիայի (այժմ՝ Իզմիթ՝ Թուրքիայում) զավառում հայկական տպարաններ գործել են Նիկոմեդիա, Պարտիզակ, Ադաբազար քաղաքներում և Արմաշ գյուղի Չարխափան Սուրբ Աստվածածին վանքում։

Պատմություն
-----------

### Նիկոմեդիա

Նիկոմեդիա քաղաքում առաջին տպարանը հիմնադրվել է 1850 թվականին, որտեղ մինչև 1853 թվականը տպագրվել է «Հայրենասեր» երկշաբաթաթերթը։ 1912-1915 թվականներին գործել է Օննիկ Ազարյանի տպարանը, որը տպագրել է միայն պարբերականներ։ Նիկոմեդիայում լույս են տեսել նաև «Սղաւնի» (1909), «Խթան» (1909) խմորատիպ թերթերը, «Բիւթանիա» (1910-1911) շաբաթաթերթը։

### Արմաշ

Արմաշ գյուղի Չարխափան Սուրբ Աստվածածին վանքի տպարանը գործել է 1863 թվականից. առաջին հրատարակությունը «Գիրք Սաղմոսաց Դաւթի» ժողովածուն է։ Տպագրել է հիմնականում թարգմանական գրականություն, մասնավորապես Կ. Գանթուի «Դաստիարակութիւն բարոյական» (1864) և «Առաքինի, գիտուն եւ արուեստագետ պատանի» (1869), Վ. Կեթեի «Հերձուածող պապութիւն կամ Հռովմ ի յարաբերութեան ընդ յարեւելեան եկեղեցիս» (1873) և այլն, Խորեն Աշըգյանի երկերը, Մկրտիչ Էմինի «Հնախօսութիւնք ի վերայ հայկական հեթանոսութեանց» (1875), Ներսես Վարժապետյանի «Ուսումն համարարբառ Աւետարանի...» (1875), Ֆ․ Բարունակ Պեյի «Ճանապարհորդութիւն ի Բաբելոն ընդ Հայաստան» (1876) և այլ գրքեր (շուրջ 20 անուն), նաև «Յոյս» ամսագիրը, «Մասիս» (1896) կրոնական շաբաթաթերթը։

### Պարտիզակ

Պարտիզակում գործել են «Գրասեր» և «Ճարյան» տպարանները, որտեղ տպագրվել են հիմնականում պարբերականներ՝ «Թօհաֆի» («Զվարճալի», 1867) հայատառ թուրքերեն երգիծական շաբաթաթերթը, «Կշիռ» (1908), «Գիշեր» (1908-1910) խմորատիպ թերթերը, «Պարտիզակ» (1909-1914) կիսամյա հանդեսը, «Փարոս» (1910-1912) ազգային, գրական, «Հանդէս զրական» (1910-1914) ամսաթերթերը և այլն։

### Ադաբազար

Ադաբազարում գործել են Հարություն Աթանասյանի «Ատրուշան» (1911 թվականից) և Ս․ Ալթունյանի (1914 թվականից, որևէ գիրք հայտնի չէ) տպարանները։ Առաջինում տպագրվել են Հ. Ազարյանի «Ամէնուն բարեկամը» (1911), Կ. Հովհաննիսյանի «Հայկական պարերգներ» (1912), Մ․ Հովսեփյանի «Համազգային տօնը եւ պարտիզակցին» ու «Վերածնունդ» (երկուսն էլ՝ 1913), Ս․ Փափազյանի «Աշնան ցօղեր» (1914), Դ. Մխճյանի «Հայ ժողովուրդին նոր երգարանը» (1914) և այլ գրքեր։ Ադաբազարում լույս են տեսել նաև ՀՅԴ-ի ազգային, քաղաքական «Պայքար» (1909), ազգային, գրական, քաղաքական «Բիւթանիա» (1910-1912) թերթերը, «Երկիր» (1910) հասարակական-քաղաքական շաբաթաթերթը և այլն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  Այվազյան Հովհաննես, ed. (2015)։ *Հայ գրատպություն և գրքարվեստ. հանրագիտարան*։ Երևան: Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն։ էջ 805։ ISBN 978-5-89700-042-5
**Ջրաբուժություն**, հիդրոթերապիա, ջրի արտաքին օգտագործումը բուժիչ և կանխարգելիչ նպատակներով։ Ջրաբուժության մասին առաջին տեղեկությունները պատկանում են հնդիկներին (մ․ թ․ 1500 տարի առաջ)։ Հիգիենային ու բուժիչ նպատակով խմելու և հանքային ջրեր են օգտագործել հին եգիպտացիները, բաբելոնացիները, ասորիները, հրեաները և ուրիշներ։ Հին Հունաստանում Ջրաբուժության տեխնիկան կատարելագործել է Հիպոկրատը։ Այնուհետև Ջրաբուժությունը տարածվել է Հռոմում և այլ երկրներում։ Գիտականորեն ձևավորվել է 19-րդ դարում, երբ ուսումնասիրվել է Ջրաբուժության ֆիզիոլոգիական ազդեցությունն օրգանիզմի վրա։ Ջուրն իր հատկությունների շնորհիվ օրգանիզմի վրա ունի ջերմային, մեխանիկական ու քիմիական ազդեցություն։ Արտաքին օգտագործման ժամանակ գրգըռվում են մաշկի նյարդային ընդունիչները (էքստերոռեցեպտորներ), իսկ հանքային ջրերն օգտագործելիս (ցնդող գազանման նյութերի ազդեցության շնորհիվ)՝ անոթների, ներքին օրգանների նյարդային ընդունիչները (ինտերոռեցեպտորներ)։ Հիմնական գրգռիչը ջերմաստիճանն է, որքան մեծ է ջրի և մաշկի միջև ջերմաստիճանների տարբերությունը, այնքան ուժեղ է Ջրաբուժության ազդեցությունը։ Ըստ ջրի ջերմաստիճանի, ջրաբուժական պրոցեդուրները կարող են լինել սառը (20 °C-ից ցածր), զով (21-33 °C), չեզոք ջերմաստիճանի (34-36 °C), գոլ (37-39cC) և տաք (40 °C-ից բարձր)։ Ջրաբուժության ազդեցությունից ռեֆլեքսային ճանապարհով փոփոխություններ են տեղի ունենում սիրտ-անոթային, նյարդային, ներզատիչ, մկանային համակարգերի գործունեության մեջ, ջերմափոխանակության և նյութափոխանակության պրոցեսներում։ Օրգանիզմում ընթանում են կենսաբանական, կենսաքիմիական և կենսաֆիզիկական բարդ պրոցեսներ, որոնք նպաստում են ախտաբանորեն փոփոխված ֆունկցիաների նորմալացմանը, օրգանիզմի կոփմանը և այլն։ Ջրաբուժական պրոցեդուրները կարող են լինել ջրացողումների, շփումների, խոնավ փաթաթումների, թրջոցների, ջրացնցուղների, լոգանքների, ջրավազաններում լողանալու, աղիքային լվացումների ձևով։ Տարբերում են ընդհանուր (ջրի մեջ է ընկղմվում ամբողջ մարմինը) և տեղային (մարմնի որևէ մասը) ջրաբուժական պրոցեդուրներ։ Ջրաբուժությունը կիրառում են սիրտ-անոթայհն, նյարդային, ստամոքսաղիքային, գինեկոլոգիական, մանկական, նյութափոխանակության, մաշկային և այլ հիվանդությունների ժամանակ։ Ջրաբուժության դեպքում օրգանիզմի ռեակցիան կախված է պրոցեդուրի բնույթից, օրգանիզմի վիճակից և այլն։ Ջրաբուժությունը հակացուցված է սուր բորբոքային պրոցեսների, վարակիչ հիվանդությունների, արյունահոսությունների, սիրտ-անոթային համակարգի գործունեության ապակոմպենսացման, աթերոսկլերոզի, հիպերտոնիկ հիվանդության, չարորակ նորագոյացությունների են դեպքերում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
**Սուրբ լեռ** կամ **Մոնտե Սակրո** (լատ.՝ Mons Sacer, իտալերեն՝ Monte Sacro), բլուր Իտալիայի մայրաքաղաք Հռոմում։ Տեղակայված է Անյենե գետի ափին, Կապիտոլիում բլրի հյուսիս-արևելքյան կողմում։ Լեռն իր անվանումը ստացել է ավգուրների և հարուսպիկների հեթանոսական գուշակությունների հետևանքով։ Լեռը նույնանում է նաև մ. թ. ա. 494 և 449 թվականներին պլեբեյների ապստամբության հետ։

Դիրք
----

Սուրբ լեռան դիրքը հանդիպում է հռոմեական դարաշրջանի Ասկոնիոսի, Կիկերոնի Տիտոս Լիվիոսի և Վալերիո Մասսիմոյի փաստարկներում։ Ըստ այս աղբյուրների համարվում է, որ լեռը գտնվում էր քաղաքից 3 մղոն հեռու, Անյենեի գետափի և Վիա Նոմենտանա հին ճանապարհի միջև։

Պատմություն
-----------

Ըստ լեգենդի լեռան վրա ապրել են ավգուրները՝ քրմեր, որոնք կանխագուշակում էին ապագան հավքերի թռիչքից։ Եվ այդ պատճառով էլ լեռը ստացել է իր անվանումը։ Ըստ մեկ այլ լեգենդի հարուսպիկների գուշակությունների ժամանակ, երբ քամին ուժգնանում էր, տանում էր նրանց գլխարկները, ինչից նրանք ենթադրում էին, որ աստված բարկանում է, և քրմերի հրաշագործ աղոթքը պաշտպանում է իրենց։

Հին Հռոմում Մոնտե Սակրո լեռը քաղաքային պարիսպներից դուրս էր և գտնվում էր հին Նոմենտանա ճանապարհի վրա։ Վերջինիս որոշ հատվածներ առ այսօր պահպանված են։ Այստեղ կան մի քանի դամբարաններ, որոնցից երկուսը տեսանելի են լեռան մոտակայքում։

Բացի կրոնական արարողություններից լեռը նաև եղել է գյուղատնտեսական նշանակության վայր։ Ժամանակի ընթացքում այն նաև դարձել է բնակավայր։ Այստեղ էր գտնվում Ֆաոնտե վիլլան, որը կառուցված էր երբեմնի Վիա Սալարիա փողոցի վրա։

Հետագայում լեռն ունեցավ ռազմական նշանակություն, և ապաբնակեցվեց։ Հռոմի ընդլայնվեց ուրիշ ուղղությամբ։ Այս վայրում միակ տեղը, որ հաճախակի էին այցելում Նոմենտանո կամուրջն էր, որը ժամանակի ընթացքում դարձավ անցակետ։

Պլեբեյների ապստամբություն
-------------------------

Նոմենտանո Կամուրջ, հեղինակ Պիեռ Նիկոլա Բրիսե
Մ. թ. ա. 494 թվականին պլեբեյներն ապստամբելով հեռանում են Հռոմից դեպի Ավենտին բլուր և Սուրբ լեռ, որոնք այդ ժամանակ գտնվում էին քաղաքի սահմաններից դուրս։ Դրանով նրանք ուզում էին հատատել իրենց քաղաքական և սոցիալական իրավունքերը։ Դա արդյունավետ պայքար էր, քանի որ նրանց մասսայական տեխափոխման պատճառով, Հռոմի տնտեսական վիճակը վատթարացավ։ Դա պլեբեյների առաջին սեցեսիան (հեռացում) էր, որի հետևանքով հռոմեական համայնքի պատրիկյան մասը ստիպված համաձայնվեց քաղաքական ինստիտուտների ստեղծմանը։ Դրանք պետք է ապահովեին պլեբեյների իրավունքների պաշտպանությունը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Священная гора в Риме // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
2. ↑  Asconio.Orationum Ciceronis Quinque Enarratio, IV. Pro Cornelio.

Աղբյուրներ
----------

* Священная гора в Риме // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Հռոմի յոթ բլուրներ |
| --- |
|  |
| Ավենտին  · Վիմինալ  · Կապիտոլիում (Տարպեյան ժայռ) · Կվիրինալ  · Պալատին  · Ցելիում  · Էսկվիլին (Օպպիոս և Ցիսպիուս)

---

Վատիկանյան բլուր  · Պինցիուս  · Յանիկուլում  · Սուրբ լեռ  · Տեստաչչո |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Դասական հնությունների իրական բառարան |

 |
|  |
| --- |
| **Վարդկակաչ Սոսնովսկու** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Շուշանածաղկավորներ (Liliales) |
| **Ընտանիք** | Շուշանազգիներ (Liliaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Շուշանայիններ (Lilioideae) |
| **Ցեղ** | Վարդակակաչ *(Tulipa)* |
| **Տեսակ** | **Վարդկակաչ Սոսնովսկու** *(T. sosnowskyi)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Tulipa sosnowskyi*** |

**Վարդակակաչ Սոսնովսկու** (լատ.՝ Tulipa sosnovskyi), շուշանազգիների ընտանքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Բազմամյա, սոխուկավոր բույս է, որն ունի 25-50 սմ բարձրություն։ Սոխուկը ձվաձև է, դարչնագույն, ներսից ոսկեգույն, մազոտ թեփուկներով։ Տերևները երկարավուն են, նշտարաձև, վերևում և ներքևում նեղացող, միշտ կորացած։ Ծաղիկը մեծ է, միայնակ, 8-10 սմ տրամագծով, գավաթանման, մուգ կարմիր։ Ծաղկապատի մասերը ձգված-սրացած են։ Առէջաթելերը մերկ են, սև, լայնացած, մինչև 2 մմ երկարությամբ։ Տուփիկի երկարությունը 3-7 սմ է, իսկ լայնությունը՝ 2-3 սմ։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հանդիպում է Զանգեզուրի (Քաջարան, Լեռնաձոր, Փխրուտ, Տաթև, Շիկահող, Կապան) և Մեղրու (լեռնագագաթ՝ Բերդաքար, Արծվաբերդ, Գյումարանց, Վարդանիձոր, Լիճք, Վահրավար) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Աճում է նաև Նախիջևանում (Օրդուբադ, լեռնագագաթ՝ Սոյուխ)։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ստորին լեռնային և ենթալպյան գոտիներում՝ ծովի մակարդակից 700-2300 մ բարձրությունների վրա, ժայռոտ տեղերում, խոշորաքարոտ թափվածքներում և փլուզուտներում, խճաքարոտ տեղերում, կաղնու և գիհու նոսրանտառում, անտառի եզրերին և բացատներում։ Ծաղկում է ապրիլ-մայիս ամիսներին, պտղաբերում՝ մայիս-հունիսին։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է, որի տարածման շրջանի մակերեսը 5000 կմ²-ից պակաս է, բնակության շրջանի մակերեսը՝ 500 կմ²-ից պակաս։ Համարվում է Անդրկովկասի էնդեմիկ։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես ոչնչացման սպառնալիքի ենթակա տեսակ։ Ընդգրկված չէ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Մեկ պոպուլյացիա պահպանվում է «Շիկահող» պետական արգելոցի տարածքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Tulipa sosnowskyi
* EoL: 1083007
* GBIF: 5299593
* iNaturalist: 565854
* IPNI: 543084-1
* Plant List: kew-289989
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:543084-1
* Tropicos: 18405422
* WCSP: 289989

 |

 |
|  |
| --- |
| **Սոյա** |
| ՍոյաՍոյա |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Բակլածաղկավորներ (Fabales) |
| **Ընտանիք** | Բակլազգիներ (Fabaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | *Papilionoideae* |
| **Ցեղ** | **Glycine** |
| **Տեսակ** | **Սոյա** *(G. max)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Glycine max***Merr. 1917 |

Սոյա մշակաբույս
**Սոյա** (Glycine), պատկանում է բակլազգիների ընտանիքի խոտաբույսերի ցեղին։ Այն ունի մի քանի տասնյակ տեսակ։ Մշակության մեջ տարածված է թավոտ կամ մշակովի սոյա (G․ hispida կամ C․ max)։ Սոյան միամյա է։ Արմատն առանցքային է, թափանցում է մինչև 1,5-2,5 մ խորության։ Ցողունի բարձրությունը 0,2-2 մ է, տերևները եռմասնյա են, ծաղկաբույլը՝ ողկույզ, ծաղիկները՝ սպիտակ կամ բաց մանուշակագույն, պտուղը՝ ունդ, պարունակում է տարբեր գույնի (դեղին, կանաչ, սև, խայտաբղետ), ձևի (գնդաձև, ձվաձև) և մեծության 1-4 սերմ։ 1000 սերմի կշիռը 38—520 գ է։ Ջերմասեր, լուսասեր, խոնավասեր բույս է։ Աճում է բոլոր տիպի (բացի թթու, ճահճացած և ալկալի) հողերում։ Հողը պետք է պարարտացնել գոմաղբով, ֆոսֆորային պարարտանյութերով։ Ցանքից առաջ սերմերը վարակում են պալարաբակտերիաներով։ Բերքը հավաքում են սերմի համար՝ երբ տերևները թափվել են, ունդերը գորշացել, կանաչ զանգվածի համար՝ ծաղկման և ներքին ունդերի առաջացման փուլում։ Սոյան մշակվում է նաև եգիպտացորենի հետ համատեղ՝ մեջընդմեջ շարքերով կամ քառակուսաբնային եղանակով՝ յուրաքանչյուր բնում երկուական սերմ։

Սոյան հնագույն կուլտուրա է։ Մշակովի սոյայի հայրենիքը համարվում է Չինաստանը, որտեղ այն մշակել են մ․թ․ա. 5-6 հազար տարի առաջ։ Այստեղից տարածվել է սոյա բույսը մինչև Ասիայի երկրները։ Եվրոպա է բերվել 18-րդ դարի վերջում, ԱՄՆ՝ 19-րդ դարում, Ռուսաստան՝ 19-րդ դարի վերջում։ Մշակվում է ԽՍՀՄ-ում, ՌՍՖՍՀ-ում, Հեռավոր Արևելքում, Ուկրաինայում, Մոլդավիայում, Անդրկովկասում։ Մշակովի սոյան՝ պարենային, տեխնիկական, կերային և սիդերալ կուլտուրա է։ Հատիկը պարունակում է 24-45% սպիտակուց, 20-32% ածխաջրեր, 13-37% ճարպեր, վիտամիններ։ Սոյայի սպիտակուցը ամինաթթվային կազմով մոտ է կենդանական սպիտակուցին։ Հատիկը, ոչ հասուն ունդերն օգտագործվում են սննդի, մեջ, սոյայի ալյուրից պատրաստում են հրուշակեղեն։ Ձեթն օգտագործվում է մարգարինի և խտացրած ճարպի արտադրությունում, զտվածը՝ սննդի մեջ։ Սոյայի հատիկը հումք է շատ տեսակի արտադրանքների համար (արհեստական թել, պլաստմասսա, սոսինձ, լաքեր, ներկեր, օճառ և այլն)։ Սոյայի կանաչ զանգվածը, խոտը, խոտալյուրը, քուսպը օգտագործում են որպես կեր։

* 
* 
* 
* 
* 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 502)։*  |