|  |
| --- |
| **Այծառվույտ** |
| ԱյծառվույտԱյծառվույտ |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Բակլածաղկավորներ (Fabales) |
| **Ընտանիք** | Բակլազգիներ (Fabaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Բակլայիններ (Faboideae) |
| **Տրիբա** | *Trifolieae* |
| **Ցեղ** | Հացհամեմ *(Trigonella)* |
| **Տեսակ** | **Այծառվույտ** *(T. foenum-graecum)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Trigonella foenum-graecum***L. 1753 |

**Այծառվույտ, շամբալա, հացհամեմ, հունական խոտ, հոռոմ-չաման**, **բլթենի** (լատին․՝ Trigonella foenum graecum), բակլազգիների ընտանիքին պատկանող խոտաբույս։

Ցողունը կանգուն է, ճյուղավորված, 50-70 սմ բարձրությամբ։ Տերևները եռմասնյա բարդ կոթունավոր են։ Վերգետնյա օրգանները թավոտ են։ Ծաղիկները՝ դեղնասպիտակավուն, ինքնափոշոտվող, մեկական նստած տերևածոցերում։ Պտուղը՝ ունդ, պարունակում է 10-16 սերմ։ Շամբալան ջերմասեր բույս է։ Հնագույն մշակովի բույսերից է։ Մշակվում է Իսպանիայում, Հարավային Ամերիկայում, Եթովպիայում, Հնդկաստանում են, Անդրկովկասում, Միջին Ասիայում։ Սպիտակուցներով հարուստ արժեքավոր կերային բույս է․ 100 կգ կանաչ զանգվածը պարունակում է 52 կերային միավոր։ Օգտագործվում է նաև կանաչ պարարտացման համար։ Շամբալան հողը հարստացնում է ազոտով։ Մշակվում է ցածրադիր գոտում (Էջմիածին), սերմերն օգտագործվում են որպես չաման։ Երբեմն ցանքերում հանդիպում է որպես մոլախոտ։

Նկարագրություն
--------------

Ուղիղ ցողունով, եռամասնյա տերևներով, ուժեղ յուրահատուկ հոտով (կումարինի հոտ), միամյա 10-70 սմ բարձրությամբ խոտաբույս է։ Երկարավուն հակաձվաձև տերևիկների վերին մակերեսը մերկ է, ստորինը՝ մազապատ։ Սպիտակավուն, երբեմն մանուշակագուն երանգով նստադիր ծաղիկները աճում են տերևանութներում։ 10 առէջներից 9-ը միաձուլված են առէջաթելերով։ Ամուր, դեղին, 10-20 սերմերով երկար, բազմասերմ, գլանաձև պտուղը թեքված ունդ է։

Տարածվածություն
---------------

Վայրի պայմաններում աճում է միջին և ստորին լեռնային գոտիների չոր քարքարոտ լանջերին, ավազոտ կամ կավային հողերում, հաճախ նաև ցանքսերում որպես մոլախոտ։ Երբեմն աճեցվում է Երևանի շրջակայքում։ Հանդիպում է Արմավիրի, Արարատի մարզերում։ Աճեցվում է Չինաստանում, Հնդկաստանում, Միացյալ Նահանգներում, Եվրոպայում և այլ երկրներում։

Նշանակություն
-------------

Բուժման նպատակով օգտագործում են հացհամեմի սերմերը, որոնք պարունակում են լորձային նյութեր (մոտ 30%), ճարպային յուղեր, սպիտակուցներ, դաբաղանյութեր, ալկալոիդ տրիգոնելին, նիկոտինաթթու, խոլին, եթերային յուղ և այլն։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 440)։*  |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Բուսանունների հայերեն-լատիներեն-ռուսերեն-անգլերեն-ֆրանսերեն-գերմաներեն բառարան, Ռուբեն Սերոբի Ղազարյան - 715»։ *www.nayiri.com*։ Վերցված է 2022-06-11
2. ↑  «Հանրագիտարան»։ *translator.am*։ Վերցված է 2022-06-11
3. 1 2 3  Ծատուրյան Թամարա, Գևորգյան Մարգարիտա (2014)։ Պողոսյան Ա․, Զաքարյան Ն․, eds.։ *Հայաստանի վայրի դեղաբույսեր* (հայերեն)։ Երևան: Լուսակն։ էջ 315։ ISBN 9789939834689  CS1 սպաս․ հայերենը նշված է (link)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | UNII |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 12345446d · GND: 4393600-3 · LCCN: sh88023166 · Microsoft: 2910699581 · NKC: ph1044596 |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Trigonella foenum-graecum
* APDB: 63864
* APNI: 59141
* BioLib: 40019
* Calflora: 8589
* Ecocrop: 10554
* EoL: 703366
* EPPO: TRKFG
* EUNIS: 171525
* FNA: 200012345
* FoC: 200012345
* GBIF: 5360475
* GRIN: 40421
* iNaturalist: 122771
* IPNI: 523957-1
* IRMNG: 11234360
* ISC: 54923
* ITIS: 505590
* NBN: NBNSYS0000014628
* NCBI: 78534
* NZOR: 78d52ad5-0950-44d7-8be9-6d567daf5591
* PFI: 2564
* Plant List: ild-8021
* PLANTS: TRFO80
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:523957-1
* SANBI: 343-2
* Tropicos: 13034390
* WoI: 1755

 |

 |