**Շարիպուտրա** (սանսկրիտ՝ शारिपुत्र, չինարեն՝ 舍利子, մ. թ. ա. 568, Ռաջգիր - մ. թ. ա. 484, Ռաջգիր), նաև Սարիպուտա, բուդդայական ավանդույթի մեջ Գաուտամա Բուդդայի երկու (երկրորդը՝ Մաուդգալայանա) հիմնական աշակերտներից մեկը։ Երիտասարդ տարիներից Մաուդգալյանան և Շարիպուտրան թափառել են հոգևոր որոնումների մեջ։ Բուդդայի հետ հանդիպումից անմիջապես հետո նրանք երկուսն էլ դարձել են արխատ։ Թերավադայում Բուդդայից հետո իմաստության խորությամբ և լայնությամբ հարգվում է Շարիպուտրան ։ Սանսկրիտ տեքստերում նա կոչվում էր Շարադվատիպուտրա։

Պատմություն
-----------

### Մանկություն և երիտասարդություն

Ըստ բուդդայական աղբյուրների՝ Շարիպուտրան ծնվել է բրահմանների ընտանիքում և նրան տրվել է Ուպատիսա անունը՝ իր հայրենի գյուղի անունով, որը գտնվում է Մագադհա թագավորության մայրաքաղաք Ռաջագախի մոտ։ Ուպատիսան ծնվել է հարևան գյուղից մի տղայի՝ Կոլիտի հետ նույն օրը, որը հետագայում դարձավ Բուդդայի երկրորդ մեծն աշակերտը։ Ծնողները պատկանել են հարգված ընտանիքներին, որոնք յոթ սերունդ ընկերներ են եղել։ Այս բարեկամությունը փոխանցվել է նաև տղաներին։

### Ընտանիք

Շարիպուտրայի հոր անունը Վագանտա էր, իսկ մոր անունը՝ Ռուպասարի։ Ուպատիսան ավագ որդին էր, ուներ երեք կրտսեր եղբայր՝ Չունդա, Ուպասենա, Ռևատա և երեք քույր՝ Չալա, Ուպաչալա, Սիսուպաչալա։ Նրանք բոլորը հետագայում դարձան վանականներ և միանձնուհիներ, ինչպես իրենց երեխաները։ Չունդան, որը հետագայում հայտնի էր Սամանուդեսա անունով (սանգայի նորեկ), ավելի ուշ ներկա էր Շարիպուտրայի մահվան ժամանակ և մահվան և մասունքի մասին լուրը բերեց Բուդդային։ Ուփասենա (Վագանտապուտտա) եղբայրը համարվում էր լավագույնը ազնվական վարքում։ Մահացել է օձի խայթոցից։ Շարիպուտրայի մայրը չէր ցանկանում, որ իր կրտսեր որդին՝ Ռևատան, նույնպես վանական դառնար և մանկուց կրթել է նրան։

Հարսանիքի օրը Ռևատան տեսավ իր հարսնացուի զառամյալ տատիկին և փախավ արարողությունից։ Դառնալով վանական՝ նա երկար տարիներ անց կանգ առավ ակացիաների անտառում, որտեղ դարձավ արխատ։ Բուդդան նրան լավագույնն է ճանաչել անտառներում գործող մասնագետների շրջանում։

Ուպատիսայի Ռուպասարիի մայրն ի տարբերություն իր երեխաների, ամբողջ կյանքում մնաց նախանձախնդիր բրահման, թշնամություն էր անում Բուդդայի և նրա աշակերտների հետ։

Մի անգամ, երբ Շարիպուտրան վանականների հետ ողորմություն խնդրեց իր գյուղում, նա կերակրեց նրանց՝ ընտրելով իր որդուն և անվանելով նրան «ճահիճ»։

Ռահուլան, որն ականատես է եղել այս տեսարանին, պատմել է այդ մասին Բուդդային և նա գովել է աշակերտին զսպվածության համար, քանի որ վերջինս չի արձագանքել նախատինքին:

«Ես բրահման եմ անվանում մեկին, ով զերծ է զայրույթից,

կատարում է իր պարտականությունները,

առաքինի և ցանկությունից զուրկ,

ով և՛ զուսպ, և՛ ում համար է այս մարմինը վերջինն է»։

### Հոգևոր որոնումներ

Շատ վաղ Կոլիտան և Ուպատիսան հետաքրքրություն ունեցան հոգևոր որոնումների նկատմամբ։ Ըստ Թերավադայի և Մահասանգհիկայի աղբյուրների՝ ամենամյա «Լեռների տոնի» ժամանակ պատանիները հոգևոր դժգոհության խոր զգացում են ունեցել (սամվեգա)։ Նրանք որոշել են հրաժարվել աշխարհիկ կյանքից և դառնալ ասկետներ։ Ռաջագախում նրանք հանդիպեցին Սանջայ Բելաթհիպուտին, որը նրանց կարգեց հոգևոր կարգի։ Հավանաբար, Սանջայան ագնոստիկ էր, որը հակված էր թերահավատորեն լուծել հիմնական փիլիսոփայական խնդիրները։ Չբավարարվելով նրա ուսմունքներով՝ Կոլիտան և Ուպատիսան շարունակեցին թափառել։ Այնուամենայնիվ, Մուլասարվաստիվադայում, Չինաստանի և Տիբեթի բուդդայական կանոններում Սանջայան հայտնվում է որպես ուսուցիչ, որն ուներ կրոնական եռանդ և խորը մեդիտատիվ խորաթափանցություն, ինչը, ըստ որոշ պատմությունների, թույլ է տվել նրան կանխատեսել Բուդդայի գալուստը։ Այս աղբյուրները խոսում են նրա հիվանդության, մահվան և երկու հետևորդ աշակերտների մասին։

Ուպատիսան և Կոլիտան երկար ժամանակ թափառում էին։ Մոտ 40 տարեկանում նրանք վերադարձան Մագադհու, որտեղ բաժանվեցին և առանձին շարունակեցին որոնումները՝ պայմանավորվելով, որ առաջինը, ով կգտնի ճշմարիտ ճանապարհը, կտեղեկացնի մյուսին։ Մոտավորապես այս ժամանակ Բուդդան Բենարեսում կատարեց Դհարմայի անիվի առաջին շրջադարձը։

### Հանդիպում Բուդդայի հետ

Շարիպուտրայի իսկական մարմնի աշտարակը Դհարմայի դարպասի տաճարում, որը գտնվում է Չինաստանի Սիան քաղաքի մոտակայքում
«Ուպատիսայի հարցերը» սուտրայում խոսվում է այն մասին, թե ինչպես Ուպատիսան մի անգամ հանդիպեց թափառող վանական Ասաջիին՝ Բուդդայի հինգ առաջին աշակերտներից մեկին, որը ողորմություն էր հավաքում։ Ուպատիսան նրան առաջարկեց իր գորգն ու ջուրը սափորից՝ այդպիսով իրեն դնելով աշակերտի տեղը։ Նա խնդրեց իրեն պատմել Դհարմայի մասին։ Ի պատասխան՝ Ասաջին ասեց մի արտահայտություն, որը դարձել է բուդդիստների շրջանում ամենատարածված և ճանաչելի արտահայտություններից մեկը:

«Հաշվի առնելով բոլոր պայմանավորված երևույթները,

Թաթագատան նշել է պատճառները,

Ինչպես նաև մատնանշել, թե ինչպես են դրանք ավարտվում,

Սա է մեծ ճգնավորի ուսմունքը»։

Այս խոսքերով Ուպատիսան ձեռք բերեց Դհարմայի մաքուր տեսիլքը։ Նա իր լսածը փոխանցեց Կոլիտային, և նա նաև հասկացավ, որ այն ամենն ինչ, ենթակա է առաջացման, ենթակա է նաև դադարեցման։

Ուպատիսան և Կոլիտը անմիջապես հասել են հոսքի փուլ։ Որոշելով դառնալ Բուդդայի հետևորդներ՝ նրանք առաջարկեցին Սանջային միանալ իրենց, բայց նա հրաժարվեց։ Սանջայի բոլոր 500 աշակերտները գնացին Բուդդայի մոտ՝ իր առաջին ապաստարանում՝ Վենուվանի Բամբուկե պուրակում, բայց իմանալով, որ իրենց ուսուցիչը մնացել է, կեսը վերադարձավ։ Սանջայան այնքան էր տխրել հոտի մի մասի հեռանալուց, որ, ըստ որոշ աղբյուրների, արյուն էր թափել.

Ուպատիսայի խնդրանքով Ասաջիի կողմից արտասանված բառերը, որոնք հայտնի են որպես «*Ye dhammā hetuppabhavā»*, ավանդաբար համարվում են Բուդդայի ուսմունքների քվինտեսենցիա։ Դրանք մեջբերվում են բուդդայական բոլոր դպրոցներում, փորագրված է Բուդդայի արձանների և ստուպաների վրա և արտասանվում է ծեսերի ժամանակ։ Ըստ հնդագետ Հերման Օլդենբերգի և Թանիսարո Բհիկխուի՝ այս բանաստեղծություններն առաջարկվել են կայսր Աշոկայի հրամանագրերից մեկի կողմից՝ որպես ուսումնասիրության և արտացոլման առարկա։

«Մուլասարվաստիվադա»-ում ասվում է, որ Բուդդան ինքն է ուղարկել Ասաջիին՝ Ուպատիսային մարզելու համար։ Դառնալով վանական՝ Ուպատիսան և Կոլիտան ստացան նոր անուններ՝ Շարիպուտրա և Մահամաուդգալայանա։

Առաջին անունը նշանակում էր «Սարիի որդի» (Ուպատիսայի մոր անունն էր), իսկ երկրորդը՝ «Մեծն Մաուդգալայանա», որը տարբերակում էր նոր վանականին նույն սեռի մյուս ներկայացուցիչներից։ Հետագայում Շարիպուտրան, ապրելով Ասվաջիտի հետ նույն վանքում, միշտ անձամբ իր ակնածանքն է հայտնել նրան, իսկ հեռու լինելով՝ մարմնի հինգ մասերով խոնարհվել է նրա ուղղությամբ։ Սա թյուրիմացության պատճառ դարձավ, քանի որ մյուս վանականները կարծում էին, որ Բուդդայի գլխավոր աշակերտը շարունակում է հավատարիմ մնալ բրահմանական հայացքներին և երկրպագել երկնքին։ Այդ ժամանակ Բուդդան բացատրել է, որ այդ կերպ Շարիպուտրան շնորհակալություն է հայտնում առաջին ուսուցչին, որն իրեն ծանոթացրել է Դհարմայի հետ։

Նախաձեռնությունից անմիջապես հետո Սանջայի բոլոր 250 նախկին աշակերտները հասան արխատության, բացառությամբ Շարիպուտրայի և Մաուդգալայանայի։ Մաուդգալայանան արխատ դարձավ մեկ շաբաթ անց Մագադայում՝ Կալլավալա գյուղում։ Ընթացքում նա հաղթահարեց հոգնածությունն ու անտարբերությունը, բայց Բուդդայի քաջալերանքի և խորհուրդների շնորհիվ նա անցավ մնացած երեք քայլերը տարրերի վրա խորհրդածելու միջոցով ։

Շարիպուտրայից ևս 14 օր է պահանջվել մեկուսացած անցկացնել Ռաջագախիից ոչ հեռու գտնվող Վարազի քարանձավում, որպեսզի ամբողջությամբ ոչնչացնի խավարումները։ Շարիպուտրան վանական դառնալուց 2 շաբաթ անց կանգնած էր Բուդդայի հետևում և երկրպագում էր նրան, երբ նա զրուցում էր ճգնավոր Դիգհանախայի՝ Շարիպուտրայի եղբորորդու հետ սենսացիաների ընկալման մասին։ Լսելով նրանց զրույցը՝ Շարիպուտրան կարծես ճաշակեց «իր համար չպատրաստված կերակուրը», բայց դա նրան օգուտ բերեց, և նա միաժամանակ հասավ արխատիզմի և չորս դհյան, իսկ Դիգհանախան ձեռք բերեց հոսքի մեջ մտնելու պտուղ։ Մեկնաբանությունների համաձայն՝ Բուդդայի առաջին երկու աշակերտներին ավելի շատ ժամանակ է պահանջվել արխատ դառնալու համար՝ լայնածավալ նախնական պրակտիկայի պատճառով։ Նրանց նմանեցնում են թագավորներին, որոնց ճանապարհ գնալն ավելի բարդ ու երկար է, քան հասարակներինը։ Ինչպես Մաուդգալայանան, այնպես էլ Շարիպուտրան արագ ըմբռնումով դարձավ արխատ, նա ինքնուրույն և հեշտությամբ էր պարապում։

### Բուդդայի երկու գլխավոր աշակերտները

Պալիական կանոնի շատ կանոնական տեքստերում, օրինակ՝ «Ուկկաչելա սուտտա CN 47.14»-ում և «Մահապադանա սուտտա DN 14»-ում, նշվում է, որ անցյալի յուրաքանչյուր Բուդդա ունեցել է 2 հիմնական աշակերտ։ Բուդդա Շակյամունին բացառություն չէր։ Այն բանից հետո, երբ Շարիպուտրան և Մաուդգալայանան դարձան արխատներ, Թաթագաթայի ընտրությունը ընկավ նրանց վրա։ Որոշ բհիկկուներ դժգոհություն են հայտնել, որ նորեկները շրջանցել են ավելի փորձառու վանականներին։ Բուդդան պատասխանել է, որ ինքն ընտրյալներ չունի, բայց բոլորը ստանում են այն, ինչին նրանք արժանի են։ Շարիպուտրան և Մաուդգալայանան ցանկություն հայտնեցին մի օր դառնալ Բուդդայի հիմնական աշակերտները և երկար ժամանակ նրանք կուտակել են անհրաժեշտ որակներ այն վեհացման համար, որը որոշվում է իրենց կարմայով։

#### Սարադայի և Սիրիվադաննայի պատմությունը

Շարիպուտրայի արձանը Բոդհգայայում
Լեգենդներն ասում են, որ մեկ «asankhyeya» և 100 հազար կալպ առաջ նա, ում վիճակված է դառնալ Շարիպուտրա, ծնվել է բրահմանի ընտանիքում՝ Սարադա անունով, իսկ ապագա Մաուդգալայանան ծնվել է վայշևների ընտանիքում և ստացել Սիրիվադաննայի անունը։ Լինելով մահացած հոր՝ Սարադի գլխավոր ժառանգն, այնուամենայնիվ, բաժանեց ամբողջ ունեցվածքը և դարձավ ճգնավոր։ Այդ ժամանակ Անոմադասի Բուդդան՝ Գաուտամա Բուդդայից առաջ 18-րդ Բուդդան, աշխարհը գցելով իր «գիտելիքների ցանցով», տեսավ ականավոր ասկետ Սարադային իր աշակերտների հետ և որոշեց այցելել նրան։ Բուդդայի 74 000 աշակերտների ժամանումից հետո՝ Նիսաբայի և Պանամայի գլխավորությամբ։ Մեկ շաբաթվա ընթացքում, մինչ Անոմադասի Բուդդան գտնվում էր մարման վիճակում, Սարադան նրա գլխավերևում պահում էր ծաղիկների ծաղկեպսակ:Այնուհետև Բուդդայի երկու հիմնական աշակերտներից մեկի՝ Նիսաբհեի քարոզի ժամանակ նա սկսեց ցանկություն ունենալ մի օր դառնալ Բուդդայի առաջին աշակերտը։ Նայելով ապագային՝ Անոմադասի Բուդդան տեսավ, որ ճգնավորի ցանկությունը կկատարվի։ Բուդդայի հեռանալուց հետո որբը գնաց իր ընկերոջ՝ Սիրիվարդանեի մոտ, և նա նույնպես որոշեց պատճառներ ստեղծել նման լավ ճակատագրի համար։ Նա հրամայեց կառուցել հսկայական նվիրատվությունների սրահ, որտեղ նա հրավիրեց Բուդդային իր աշակերտների հետ և մի ամբողջ շաբաթ հյուրասիրեց նրանց։ Բուդդայից Անոմադասիից կանխատեսում ստանալով, որ իր ցանկությունը կկատարվի, նա նվիրվեց սանգհայի կարիքները հոգալու համար որպես աշխարհիկ մարդ, իսկ Սարադան շարունակեց կատարելագործվել մեդիտացիայի մեջ։ Հաջորդ կյանքում Սիրիվարդանան ծնվել է կրքի երկնքում, իսկ Սարադան բարձրացել է Բրահմայի աշխարհ.

Ըստ ջատակների՝ Բուդդան ուժեղ կարմայական կապ է ունեցել Շարիպուտրայի և Մաուդգալյայի հետ։ Թաթագաթայի ապագա աշակերտները ծնվել են ինչպես բարձր աշխարհներում՝ դառնալով ասկետներ, հրամանատարներ, նախարարներ, թագավորներ, աստվածներ (լուսնի աստված և արևի աստված, իշխաններ), այնպես էլ կենդանիների աշխարհում (փայտփորիկ և կրիա, կապիկ և շնագայլ, վագր և առյուծ)։

«Khativada Jataka 313»-ում Շարիպուտրան հայտնվում է որպես թագավորական գեներալ, որը կապում է ասկետի (բոդիսատվա) վերքերը, որը համբերություն էր սովորեցնում և բարկացնում Կալաբա թագավորին։ Չար թագավորը, որոշելով ստուգել ճգնավորի համբերությունը, հրամայում է կտրել նրա ոտքերն ու ձեռքերը, իսկ գեներալն օգնում է նրան և կոչ անում թագավորին հրաժարվել վրեժխնդրությունից։

Որպես առաջին աշակերտներ՝ Շարիպուտրան և Մաուդգալայանան նպաստեցին Դհարմայի տարածմանը, որպես օրնակ ծառայեցին և օգնեցին Բուդդային սանգայի խնամքի հարցում։ «Կիտագիրի-սուտտայում MN 70»-ը նկարագրում է, թե ինչպես են բհիկկուի խռովարարները, ովքեր շեղվել են ճիշտ ճանապարհից, սկսել անպատշաճ ժամանակ սնունդ ընդունել և անպատշաճ կերպով շփվել աշխարհականների հետ։ Բուդդան Շարիպուտրային և Մաուդգալյանին ուղարկեց նրանց մոտ՝ նրանց աքսոր հայտարարելու համար։ Շարիպուտրան և Մաուդգալյանան եկան Դևադատայի մոտ, երբ նա պառակտում առաջացրեց սանգայում։

Ըստ պալիական աղբյուրների՝ աշակերտները կատարել են Բուդդայի կողմից իրենց հանձնարարված առաքելությունը։ Դարմագուպտակայի, Սարվաստիվադայի և Մուլասարվաստիվադայի տեքստերում ասվում է, որ իրենք կամավոր են դա արել։ Հանգստանալով Բուդդայի երկու հիմնական աշակերտների գալուստով՝ Դևադատան որոշեց, որ ցանկանում են միանալ իրեն և ազատ արձակեց իր պահակախմբին։ Այնուհետև Մաուդգալյանան և Շարիպուտրան համոզեցին մյուս վանականներին վերադառնալ.

Ըստ «Kakalik sutte en 10.89 Devadatta»-ի հետևորդներից մեկը՝ վանական Կոկալիկան, մեղադրել է Մաուդգալյանին և Շարիպուտրին արատավոր ցանկություններ ունենալու մեջ։ Բուդդան նախազգուշացրել է նրան բառերով։

«Մի ասա այդպես, Կոկալիկա, մի ասա։ Թող ուրախ հավատը Շարիպուտրայի և Մաուդգալայանի հանդեպ ապրի ձեր սրտում։ Նրանք առաքինի վանականներ են». «Կոկալիկա սուտտա։ Կոկալիկա ԱՆ 10.89»:

Չնայած դրան՝ Կոկալիկան շարունակեց իր մեղադրանքները։ Այնուհետև նրա մարմինը ծածկվեց եռալով, նա մահացավ և ընկավ Պադումայի դժոխքը:

### Կյանքի վերջ և մահ

Ըստ տարիքի՝ Շարիպուտրան 4 տարով մեծ էր Բուդդայից, նա ապրեց 84 տարի և մահացավ իր ծնողների տանը կատիկա ամսվա լիալուսնի ժամանակ (հոկտեմբեր-նոյեմբեր), Մաուդգալայանայի կյանքից հեռանալուց երկու շաբաթ առաջ և Բուդդայի պարինիրվանայից (վերջնական նիրվանա) վեց ամիս առաջ։

Բուդդան վերջին անձրևոտ սեզոնն անցկացրեց Բելուվագամում և վերադարձավ Ջեթավանի վանք։ Այնտեղ Շարիպուտրան իր ակնածանքը հայտնց նրան և խորասուզվեց նիրվանայի անմիջական փորձի մեջ։ Խորհրդածությունից դուրս գալուց հետո նա գնահատեց իր կենսունակությունը և հասկացավ, որ մեկ շաբաթից ավել չի մնացել ապրելու։ Հիշելով իր մորը, որը հավատ չուներ Բուդդայի հանդեպ և կեղծ հայացքներ ուներ, Շարիպուտրան տեսավ, որ նա միակն է, ով ի վիճակի է օգնել նրան։ Նա խնդրեց Բուդդային թույլտվություն գնալ Նալակա գյուղ, քանի որ նրա կյանքը սպառվում է։

«Արա, Շարիպուտրա, այն, ինչ ժամանակին ես համարում», և ասաց Բուդդան և խնդրեց կարդալ Դհարմայի մասին վերջին քարոզը։ Քարոզի ավարտին Ջեթավանի վշտացած բնակիչները ճանապարհեցին ավագին։ Նրանց գիտակցության կոչ անելով՝ Շարիպուտրան հիշեցրեց ամեն ինչի բարդ և պայմանավորված բնույթը և հրամայեց վերադառնալ։

Մեկ շաբաթ անց, հինգ հարյուր ուսանողների ուղեկցությամբ, որը մեծանում էր գյուղի դարպասների մոտ, նա հասավ Բանյան և հանդիպեց Ուպարևատայի եղբորորդուն։ Նա պատմեց Շարիպուտրայի մորը իր ժամանման մասին։ Մայրը մտածեց, որ որդին որոշել է աշխարհիկ մարդ դառնալ, և ապաստան պատրաստեց նրա և նրա ուղեկիցների համար։ Մինչդեռ ավագը հիվանդացավ, հավանաբար դիզենտերիա սկսվեց։ Մահացողին տեսնելու էին եկել աստվածների չորս մեծ տիրակալներ, այդ թվում՝ աստվածների թագավոր Շաքրան։ Մայրն ականատես եղավ նրանց այցելությանը և ակնածանք զգաց որդու հանդեպ։ Այնուհետև նա կարդաց նրա քարոզը, որում նա բացահայտեց վարդապետության էությունը, և ծեր բրահմանը գտավ հոսքի մեջ մտնելու պտուղը։ Դրանից հետո Շարիպուտրան փաթաթվեց թիկնոցով, պառկեց աջ կողմում և ընկղմվեց խորը մեդիտացիայի մեջ։ Արևածագին նա հասավ վերջնական նիբբանայի։

Մոր հրամանով կառուցվել է թանկարժեք տաղավար, որտեղ մի ամբողջ շաբաթ տեղի է ունեցել թաղման արարողությունը։ Դիակիզման ընթացքում քարոզներ են ասվել Դհարմայի մասին։ Ավարտից հետո Շարիպուտրայի կրտսեր եղբայրը՝ Չունդան, հավաքեց արխատի մասունքները, ամանն ու հագուստը և տարավ Սավաթի, որպեսզի փոխանցի Բուդդային։ Հանդիպելով Չունդային՝ Թաթագատան գովեց Շարիպուտրային, հրամայեց իր պատվին ստուպա կառուցել և գնաց Ռաջագախա։ Նրա ժամանման պահին Մաուդգալայանան նույնպես մահացել էր։ Բուդդան նաև խնդրեց ստուպա կառուցել նրա մասունքների համար և շարժվեց դեպի Գանգես՝ ի վերջո հասնելով Ուկկաչելա գյուղ, որտեղ նա կարդաց քարոզը, որը հայտնի դարձավ որպես «Ուկկաչելա սուտտա CN 47.14»։ Թաթագատան ասաց, որ հիմնական աշակերտների մահից հետո սանգան դատարկվել է իր համար, կարծես առողջ ծառը կորցրել է մի քանի ճյուղ։ Բայց նա չէր սգում և չէր սգում Շարիպուտրային և Մաուդգալայանին, քանի որ ամեն ինչ բնածին և պայմանավորված պետք է կործանվի, և վանականներին խորհուրդ տվեց ապաստան փնտրել Դհարմայում։

Դհարմայի հրամանատար
-------------------

Համեմատելով իր աշակերտներին՝ Բուդդան փոխաբերաբար անվանում էր Անանդա, որն ուներ ֆենոմենալ հիշողություն։ Շարիպուտրան՝ Դհարմայի պահապան, որն օգնում էր ուսանողներին ազատվել կոպիտ դրույթներից և մտնել հոսք (դառնալ սոտապաննան)՝ Դհարմայի հրամանատար։ Մաուդգալայան՝ Դհարմայի դայակ, քանի որ նա զարգացնում էր ուսանողների ուժեղ կողմերը և հոգ էր տանում դրանց զարգացման մասին։

«Sachcavibhanga Sutta MN 141»-ում Բուդդան վանականներին խորհուրդ է տալիս բարեկամություն զարգացնել Մաուդգալայանայի և Շարիպուտրայի հետ՝ համեմատելով նրանց «մոր» և «դայակի» հետ. Ազատագրման ճանապարհին Շարիպուտրան շեշտը դնում էր ճշմարտության ինտուիտիվ ըմբռնման, Աստվածահայտնության վրա, իսկ Մաուդգալայանան՝ կենտրոնացման։

Երբ Բուդդան աշակերտներին հանձնարարեց հոգ տանել իր որդու՝ Ռահուլի մասին, Շարիպուտրան օգնեց նրան հասկանալ Դհարման, իսկ Մաուդգալայանան ճիշտ վարքի և հոգևոր կատարելագործման դաստիարակ էր։

### Անզուգական իմաստության մեջ

Բուդդան Շարիպուտրային հռչակեց իմաստության մեջ անգերազանցելի, որն արտահայտվում էր չորս վերլուծական գիտելիքներով՝ իմաստի իմացություն, Դհարմա, բառերի իմաստի և վերլուծական գիտելիքներ նախորդ երեք գիտելիքների մասին։ «Anupada sutte MN 111»-ում Բուդդան Շարիպուտրային հայտարարում է որպես իր իսկական հոգևոր որդի, որն օգնում է շարժման մեջ դնել Դհարմայի անիվը։

Շարիպուտրայի քարոզները, որոնք մտել են Պալիական կանոն, ծավալով զիջում են միայն Բուդդայի քարոզներին։ «Maha hatthipadopama Sutta MN 28»- ը ներկայացնում է համակարգված վերլուծության օրինակ, որում Շարիպուտրան չորս ազնիվ ճշմարտությունները նմանեցնում է«փղի հետքին», որը կարող է տեղավորել ցանկացած կենդանու հետք։ «Խոսակցություն ճիշտ հայացքի մասին» («Samaditthi Sutta MN 9») աշխատության մեջ մանրամասն նկարագրում է Դհարման և, մասնավորապես, տալիս է փոխկապակցված ծագման մեկնաբանություն։ Այս սուտտան հետագայում ծառայեց որպես ընդարձակ մեկնաբանությունների նյութ։ Սուտտան ընթերցվեց Բուդդայի ներկայությամբ և հաստատվեց նրա կողմից։ Առաջնորդ Ջայն Մահավիրայի մահը նրանց շրջանում տարաձայնությունների պատճառ է դարձել, և Շարիպուտրան կոչ է արել կարդալ այս սուտտան, որպեսզի բուդդիստների մեջ առաջացնի համաձայնության ոգի ։

«Դհամմասանգանի»-ի մեկնաբանության մեջ ասվում է, որ երեք ամսվա ընթացքում, երբ Բուդդան Աբհիդհամմա էր քարոզում Տավատիմսայի երկնքում, նա ամեն օր վերադառնում էր մարդկային աշխարհ՝ ուտելու և զրուցելու Շարիպուտրայի հետ։ Ավելի ուշ նա ստացած գիտելիքները փոխանցել է իր հինգ հարյուր աշակերտներին։

### Անձնական որակներ

Շարիպուտրան ընկերական հարաբերություններ է պահպանել Անանդի հետ։ Նորեկներին վանականներ ընդունելուց հետո Շարիպուտրան նրանց տանում էր Անանդի մոտ և հակառակը, որպեսզի նրանք ավելի բարձր նվիրվածություն ստանան, նրանք ունեին 500 ընդհանուր աշակերտ։ Նրանք միմյանց փոխանցել են նվեր ստացած հագուստն ու առաջին անհրաժեշտության իրերը։ Շարիպուտրայի արժանիքների ճանաչման մասին Բուդդայի հարցին Անանդը պատասխանել է.

«Սարիպուտան իմաստուն է, ունի հսկայական, լայն, պայծառ, արագ, սուր և համատարած իմաստություն։

Սարիպուտան քիչ ցանկություններ ունի, նա գոհ է եղածից, հակված է մենության, հաղորդակցության կարիք չունի, եռանդուն է, պերճախոս, պատրաստ է լսել». «Сусима сутта СН 2.29»:

Շարիպուտրայի՝ այլ մարդկանց օգնելու պատրաստակամության մասին ասվում է «Devadahasutta CN 22.2-ում», որտեղ նկարագրվում է, թե ինչպես Շարիպուտրան վանականներին սովորեցնում էր ճիշտ բացատրել Դհարմայի հիմնարար դրույթները հետաքրքրված մարդկանց։ Լինելով իմաստության մեջ առաջինը՝ Շարիպուտրան վանականներին առաջարկեց մեդիտացիայի թեմաներ և, հասկանալով, որ նրանք մտել են հոսք, բաց թողեց դրանք:Խորհուրդներ տալով՝ նա անսահման համբերություն էր ցուցաբերում և կարողանում էր բազմիցս կրկնել բացատրությունը։ Բուդդայի մյուս աշակերտը՝ Մաուդգալայանան, հոգ էր տանում աշակերտների մասին, քանի դեռ նրանք չէին դարձել արխատ։

«Սարիպուտան՝ որպես մայր, որ ծնում է,

Եվ Մոգալանան՝ որպես նորածնի դայակ։

Սարիպուտան բացատրում է, թե ինչպես ձեռք բերել հոսքի մեջ մտնելու պտուղը,

Եվ Մոգալանան` ինչպես հասնել բարձրագույն նպատակին». Սաչչավիբհանգա-սուտտա»։

Բացի հոգևոր օգնությունից, Շարիպուտրան նաև նյութական աջակցություն է ցուցաբերել։ Վաղ առավոտյան, երբ մնացած վանականները գնում էին ողորմություն ստանալու, նա մնում էր վանքում և մաքրվում, քանի որ չէր ցանկանում, որ հնարավոր այցելուները դատեն բհիկկային խառնաշփոթի համար։ Նա այցելել է հիվանդներին և երիտասարդ վանականների հետ միասին զբաղվել դեղորայքի որոնմամբ: Արշավների ժամանակ Շարիպուտրան երբեք չքայլեց երթի գլխին։ Նորեկներին տալով իր հագուստն ու ամանը՝ Բուդդայի գլխավոր աշակերտը նրանց էր թողնում առաջ։ Երբեմն ճանապարհին նա օգնություն էր ցուցաբերում կարիքավորներին, իսկ հետո ստիպված էր վազել վանականների հետևից։ Մի օր ավագը կանգ առավ և մնաց առանց գիշերելու տեղի։ Իմանալով, որ Շարիպուտրան գիշերն անցկացրել է այս ու այն կողմ քայլելով կամ ծառի ստորոտին նստած, Բուդդան ջատակա վանականներին պատմել է կաքավի մասին, որը խոսում է ենթակայության պահպանման անհրաժեշտության մասին:

Այցելելով բորոտությամբ տառապող վանական Սամիտիգուտային՝ Շարիպուտրան նրան առաջարկեց խորհրդածել սեփական զգացմունքների վրա, ինչի արդյունքում Սամիտիգուտան զարգացրեց ներթափանցումը երևույթների էության մեջ և դարձավ արխատ: Երբ տնային տնտեսուհիների շրջանում Բուդդայի գլխավոր հովանավոր Անաթապինդիկան հիվանդացավ, Շարիպուտրան նրան քարոզ կարդաց։ Նա հիշեցրեց, որ Անաթհապինդիկան դարձել է կաթվածահար, ազատվելով վատ հատկություններից, որոնք հանգեցնում են վատ վիճակում ծնվելու, և հաստատակամորեն հետևում է Բարեկարգ ութնյակի ճանապարհին։ Զրույցի ավարտին տանտիրոջ ցավը հանգստացավ։ Նրա մահից առաջ Շարիպուտրան կրկին հրահանգեց վերացնել պայմանավորված աշխարհի երևույթներից կառչած լինելը։ Վերածնված լինելով Տուշիտայի երկնքում գտնվող երիտասարդ Աստվածության կողմից՝ նախկին տնային տնտեսուհին այցելեց Բուդդա և գովաբանեց նրա գլխավոր աշակերտին:

Շարիպուտրան աչքի էր ընկնում հեզությամբ և համբերատարությամբ։ «Դամմապադե»-ի մեկնաբանություններում պատմվում է մի պատմություն այն մասին, թե ինչպես մի բրահման, ով կեղծ հայացքներ ուներ, լսելով, որ ավագը չի ենթարկվում զայրույթին, նույնիսկ եթե նրան վիրավորում և հարվածում են, որոշեց ստուգել դա։ Նա հետևից մոտեցավ Շարիպուտրային և ուժեղ հարվածեց մեջքին։ Նա, նույնիսկ չշրջվելով, հարցրեց, թե դա ինչ է։ Բրահմանը զղջացել է, և նա Շարիպուրային հրավիրել է ճաշելու իր տանը։ Մարդիկ, ովքեր տեսել էին հարձակումը, ցանկանում էին պատժել բրահմանին, բայց ավագը պաշտպանեց նրան: Շարիպուտրային բնորոշ էր հեզությամբ լսել իր հասցեին քննադատությունը։ «Միլինդայի հարցերը» աշխատության տեքստը պարունակում է հետևյալ հատվածը, որը կապված է այն դրվագի հետ, երբ յոթամյա վանականը ավագին ցույց է տվել հագուստի անկարգությունը։

«Եթե այն վանականը, որն ինձ սովորեցնում է, յոթ տարեկանից բարձր է,

Ես դա ընդունում եմ գլուխս ցած,

Ես նրան ցույց եմ տալիս իմ նախանձախնդրությունն ու հարգանքը։

Եվ նա միշտ ուսուցիչ կլինի ինձ համար»․ «Միլինդայի Հարցերը»։

Բուդդան ասում էր, որ իդեալական ընկերը ընկերների ուշադրությունը հրավիրում է իրենց սխալների վրա, և Շարիպուտրան չէր հապաղում ուղղակիորեն մարդկանց ցույց տալ բացթողումները, եթե դա նրանց օգտին էր։ Այսպիսով, նա օգնել է Անուրուդդային ազատվել վերջին կցորդներից և հասնել արխատության։

Մի անգամ Ջետավանում անձրևոտ սեզոնի ավարտին Շարիպուտրան հրաժեշտ է տվել Բուդդային և վանականներին, նախքան ճանապարհորդելը։ Մի վանական ցանկացել է, որ ավագն անձամբ դիմի իրեն։ Չսպասելով՝ նա դժգոհություն է հայտնել։ Ոչ միայն դա, Շարիպուտրան, անցնելով նրա կողքով, դիպել է թիկնոցի եզրով։ Վանականը Բուդդային բողոքել է ավագի հպարտությունից, ով իբր հարվածել է նրա ականջին և ներողություն չի խնդրել։ Բուդդան իր մոտ է կանչել Շարիպուտրային, և նա ինը համեմատության մեջ նկարագրել է իր մտքի վիճակը՝ զերծ թշնամանքից և չարամտությունից։ Զրպարտիչը զղջացել է, ներողություն խնդրել և ներվել։

Բուդդան բարձր է գնահատել երկու աշակերտներին և միայն մեկ անգամ համարել Մաուդգալայանայի կարծիքը Շարիպուտրայի կարծիքից վեր։ Բուդդան հեռացրեց նորաստեղծ, աղմկահարույց և անբարոյական վանականների ամբոխը, և հարցրեց իր գլխավոր աշակերտներին, թե ինչ են նրանք մտածում այդ մասին։

Շարիպուտրան պատասխանեց, որ ուսուցիչը, ըստ երևույթին, ցանկանում էր վայելել մեդիտացիայի երանությունը, և նրա աշակերտները պետք է նույն կերպ վարվեն։ Իսկ Մաուդգալայանան համարեց, որ տվյալ դեպքում համայնքի հանդեպ հոգածությունն ընկնում է իրենց ուսերին։ Բուդդան գովեց նրան՝ ասելով.

«Լավ, լավ, Մոգգապլանա։ Կամ ես պետք է հետևեմ վանականների Սանգային, կամ Սարիպուտան և Մոգգալանան պետք է այդպես վարվեն». Չաթումա սուտտա «Чатуме МН 67»-ում։

Թերագաթայում ասվում է, որ Շարիպուտրան չի զգացել հակվածություն հինգ բարձրագույն ուժերի նկատմամբ, որոնք կատարելապես տիրապետում էին Մաուդգալայանային։ Այնուամենայնիվ, նա ձեռք բերեց Բուդդայի հիմնական աշակերտի այս հատկանիշներն՝ առանց արխատության հասնելու ջանքերի։ Ըստ «Պատիսամբհիդամագե»-ում պարունակվող «Գերբնական ուժերի մասին տրակտատի», Շարիպուտրան իշխանություն ուներ երևույթների վրա՝ շնորհիվ կենտրոնացման ուժի, այսինքն՝ ֆիզիոլոգիական գործընթացների և բնական երևույթների ընթացքի վրա ազդելու ունակության։ «Джунька суть Уд 4.4»-ում էությունը պատմում է, թե ինչպես է չար յակխան հարվածում մեդիտացիա անող Շարիպուտրային։ Մաուդգալայանան դա տեսնելով ընկերոջը հարցրել է նրա ինքնազգացողության մասին։ Շարիպուտրան ուժեղ հարվածից հետո միայն թեթև գլխացավ է ունեցել, բայց չի ճանաչել իր վրա հարձակված յակխային, այդ պատճառով հիացել է Մաուդգալյայանի կենտրոնացման ուժով, որը կարող է տեսնել նման արարածների։ Բուդդան այս մասին ասել է հետևյալ խոսքերը.

«Նրա միտքը հանգիստ է, ինչպես վիշտը

Խաղաղ ու հանդարտ...

Երբ միտքը զարգանում է այսպես,

Ինչպես կարող է տառապանքը տիրել դրան». «Джуньху сутта Уд 4.4»:

Սուտտաներից մեկում Շարիպուտրան, խոսելով գերբնական ունակությունների տիրապետման մասին, իրեն նմանեցրել է ժայռի բեկորին, իսկ Մաուդգալայանին ՝ Հիմալայներին։ Մաուդգալիյանան պատասխանել է, որ եթե իմաստությամբ համեմատենք, նա նման կլինի աղի հատիկի, իսկ Շարիպուտրան՝ մի ամբողջ տակառի։

Ժառանգություն
-------------

Թերավադինների և սարվաստիվադինների համար Շարիպուտրան Բուդդայից հետո կրոնի երկրորդ հիմնադիրն էր։ Շարիպուտրայի մեկնաբանությունների հակառակորդների թվում ամենաազդեցիկներն էին սաութրանտիկները։ Թերավադայի ավանդույթում ենթադրվում է, որ Շարիպուտրան եղել է շատ գլխավոր սուտտաների հեղինակը, Աբհիդարմայի կազմողներից մեկը և գաղափար է ներկայացրել Պալիական կանոնի վերաբերյալ երեք կարևոր մեկնաբանություն ստեղծելու մասին (Նիդես, Մահանիդես և Պատիսամբհիդամագա), իսկ որոշ աղբյուրներ նրան վերագրում են «Նիդեսայի» հեղինակությունը։ Հենց Շարիպուտրան խնդրեց Բուդդային կազմել վանական կանոնների մի շարք՝ պատիմոկխա, որպեսզի սրբության ճանապարհը հնարավորինս երկար գոյություն ունենա։ Նրան է վերագրվում նաև «Մաջջհիմա-նիկայի» ստեղծումը։

Եթե Շարիպուտրան «Սանգիթի-պարայա» տրակտատի անմիջական հեղինակը չէր, վաղ Աբհիդհարման զարգացավ՝ հիմնվելով ներկայացման մեթոդի վրա, որը կիրառում էր Բուդդայի հրահանգները լսող շրավակները։ Շարիպուտրային Մաուդգալյանայի և Կատյանայի հետ միասին, վերագրվում էր կանոնական տեքստերի ստեղծումը, քանի որ վարդապետության ներկայացման նրանց ձևը համապատասխանում էր Աբհիդհարմայի տեքստերի արխետիպին։ Ենթադրվում է, որ Շարիպուտրան մշակել է Աբհիդհարմայի կառուցվածքը, նա որոշել է թվերի շարքը Պատհանայում։ Նրա ներդրումը ներառում է նաև Սուտանտա-մատիկայի 42 երկտող, Դհամմասանգանիի չորրորդ մասը (Ատտհուդհարականդա)  և Աբհիդհարմայի ընթերցման կարգը ։ Շարիպուտրայի հետ զրույցում ավագ Պունյա Մանտանիպուտան քարոզ է կարդացել բուդդայական ճանապարհի փուլերի մասին։ Այս ուսմունքը հիմք հանդիսացավ Բուդդհագոշիի «Վիսուդհիմագգա» աշխատության համար։

«Միլինդապանհա»-ի տեքստում ավագ Նագասենան բազմիցս մեջբերում է Շարիպուտրա թհերայի խոսքերը։ Նագասաենային համեմատելով Շարիպուտրայի հետ՝ Միլինդա թագավորն ասաց.

«Բացի վարդապետության հրամանատար Շարիպուտրա թհերայից, Լուսավորյալի ուսմունքի մեջ ոչ ոք չկա, որը հավասար է քեզ իմ հարցերին պատասխանելու արվեստում». «Միլինդայի հարցերը» էջ 372։

Շարիպուտրայի իոգրաֆիան նվիրված է Շարիպուտրա պրակարանային «Բուդդայի կյանքը» հայտնի կենսագրության հեղինակ Աշվագհոշիի ստեղծագործությանը:

Ստավիրավադա Վացիպուտրիայի դպրոցը, որը ձևավորվել է մ. թ. ա. մոտ 280-ին, հիմնադրվել է Վացիպուտրայի՝ Շարիպուտրայի հետևորդի կողմից։

Շրի Լանկայում Իլ ամսվա լիալուսնի օրը (նոյեմբեր-դեկտեմբեր) անցկացվում է կատխինի արարողություն, որն ավարտում է ՀՄԸՄ-ի ծիսական սեզոնը, նույն օրը ավանդույթը ժամանակագրում է Բուդդայի կողմից առաջին վաթսուն արխատի մեկնումը՝ քարոզելու իր դավանանքը և Շարիպուտրայի մահը։

### Շարիպուտրան Մահայանայում

Մահայանայի ավելի ուշ հայտնված գրականության մեջ Շարիպուտրայի անունը շարունակում էր կապված լինել ուսմունքների հետ, օրինակ` «Prajnaparamita Sutra», «Lotus good law» և «Avatamsaka Sutra»: Այնուամենայնիվ, ի տարբերություն Պալիական կանոնի, որում իմաստուն և հզոր արխատը մշտապես հայտնվում է դրական կողմում, մահայանայի որոշ աղբյուրներ այլ կերպ են մեկնաբանում նրա կերպարը՝ ներկայացնելով նրան որպես ավելի քիչ խելացի մարդ և օգտագործում են նրան որպես հակակետ։ Վիմալակիրտի սուտրայում Շարիպուտրան խորհրդանշում է շրավակի գիծը, որը, ըստ մահայանայի, ներկայացնում է «ավելի քիչ բարդ ուսմունք»։ Այս սուտրան պատմում է այն մասին, թե ինչպես Շարիպուտրան չկարողացավ հասկանալ վիմալակիրտիի կողմից ներկայացված մահայանայի վարդապետությունները և պարտվեց մի շարք զրուցակիցների հետ բանավեճում, որոնց թվում էր իգական սեռի դևան։

«Աշտասահասրիկա-պրաջնապարամիտա-Սուտրա»-ն Մահայանա բուդդիզմի ամենավաղ սուտրաներից մեկն է։ 32 գլուխներում ներկայացված են Բուդդայի զրույցները Շարիպուտրայի, Սուբհուտիի և Պուննա Մանտարիպուտտայի**,** ինչպես նաև աստված Ինդրայի հետ։ Վերջին գլուխներում հայտնվում է Անանդան։ Շարիպուտրայի և Ավալոկիտեշվարայի (սրտի Սուտրա) միջև երկխոսությունը «Mahayana» բուդդայական ավանդույթի ամենահայտնի տեքստերից մեկն է։

Չինական ավանդույթի համաձայն՝ Շարիպուտրային է պատկանում «Դհարմասկանդհի»-ի հեղինակությունը՝ «Աբհիդհարմա-պիտակա սարվաստիվադինների սուտրաներ»-ի հավաքածուներից մեկին։

### Մասունքներ

19-րդ դարում Սանչիի և Սաթդհարի հնդկական ստուպաներում հնագետ Ալեքսանդր Քանինգհեմը և լեյտենանտ Ֆրեդ Կ. Մեյզին գտան տուփ՝ Մաուդգալայանա և Շարիպուտրա անուններով, որտեղ հայտնաբերվել են ոսկորների բեկորներ և ճանդանի փայտի կտորներ։ Կանինգհեմի կարծիքով՝ այս ծառն օգտագործվել է Շարիպուտրայի թաղման խարույկի համար։ Ենթադրվում էր, որ հետազոտողները կիսել են հայտնաբերված մասունքները և ուղարկել դրանք Մեծ Բրիտանիա։ Ճանապարհին մի նավ խորտակվել է, և Կանինգհեմին պատկանող մի մասը, իբր, կորել է։ 2007 թվականին պատմաբան Տորկել Բրեկկեն կարողացավ ապացուցել, որ լեյտենանտ Մեյզին իր հետ տարել է բոլոր մասունքները, և գտածոն պահպանվել է։ Մասունքները փոխանցվել են Լոնդոնի Վիկտորիայի և Ալբերտի թանգարանին և քննարկման առարկա են դարձել սեփականության համար։ Բուդդայական հասարակության աճող ճնշման ներքո 1947 թվականին թանգարանը մասունքներով տուփը վերադարձրեց Շրի Լանկայի Մահաբոդհայի հասարակությանը։1952 թվականին մասունքները պաշտոնապես վստահվել է Սանչի սրբավայրին։ Այնուհետեւ նրանց տարել են Հարավարևելյան Ասիայի երկրներ։ Հնդկաստանի վարչապետ Նեհրուն այս իրադարձությունն օգտագործել է միասնություն, կրոնական հանդուրժողականություն և օրինական պետական իշխանություն քարոզելու համար։Բիրմայում մասունքների ցուցադրումը նպաստեց կառավարության օրինականացմանը, ազգի միավորմանը և կրոնական պրակտիկայի վերականգնմանը, ուստի հասարակության խնդրանքով մասունքների մի մասը մնաց երկրում և պահվեց Պագոդա Կաբա-Այեում։

Ներկայումս Շարիպուտրայի և Մաուդգալայանայի մասունքների մի մասը գտնվում է Շրի Լանկայում՝ Մահաբոդի հասարակության մեջ և ամեն տարի ցուցադրվում է Վեսակի տոնակատարության ժամանակ երկրպագության համար։ 2015 թվականին մասունքը ցուցադրվել է ամենամյա փառատոնից դուրս՝ Ֆրանցիսկոս Պապի այցի ընթացքում։ Ավանդույթի խախտումը քննադատության է արժանացել։ Ի պատասխան՝ Մահաբոդհի ընկերության ղեկավարը հայտարարել է, որ 1984 թվականից ի վեր սա Հռոմի Պապի առաջին այցն է բուդդայական տաճար, և հավելել է, որ «կրոնական առաջնորդները պետք է դրական դեր խաղան, որպեսզի միավորեն, այլ ոչ թե բաժանեն իրենց համայնքները»։

#### Շարիպուտրայի քարոզները՝ որպես Պալիական կանոնի մաս

* Дхаммадаяда сутта МН 3 («Наследники Дхаммы»)
* Анангана сутта МН 5 («Без пятен»)
* Самадиттхи сутта МН 9 («Беседа о правильном взгляде»)
* Маха хаттхипадопама сутта МН 28 («Большая беседа о сравнении со слоновьим следом»)
* Махаведалла сутта МН 43 («Большое собрание вопросов и ответов»)
* Гулиссани сутта МН 69 («Беседа с Гулиссани»)
* Дхананджани сутта МН 97 («Беседа с Джананджани»)
* Севитаббасевитабба сутта MН 114 («Благие и неблагие деяния, а также вещи, которых стоит избегать или напротив, которым стоит потакать»)
* Анатхапиндиковада сутта МН 143 («Беседа с Анатхапиндикой»)
* Сампасаданья сутта ДН 28 («Беседа, усиливающая веру»)
* Сангити сутта ДН 33 («Стихи для запоминания»)
* Дасуттара сутта ДН 34 («Десятикратный ряд»)
* Самачитта сутта АН 2.35 («Беседа о вхождении в поток»)
* Савиттха сутта АН 3.21 («О трёх типах благородных учеников»)
* Ванидджа сутта АН 4.79 («О влиянии каммы на успех в делах»)
* Парихани сутта АН 4.158 («Упадок»)
* Махамоггаллана сутта АН 4.167
* Сарипутта сутта АН 4.168
* Вибхати сутта АН 4.172 («Анализ»)
* Махакоттхита сутта АН 4.173 («Беседа с Махакохиттой о пределах объяснимого»)
* Упавана сутта АН 4.175
* Ниббана сутта АН 4.179
* Паньхапуччха сутта АН 5.165 («Задавание вопросов»)
* Чодана сутта АН 5.167 («Порицание»)
* Бхаддака сутта АН 6.14 («Хорошая смерть»)
* Анутаппийя сутта АН 6.15 («Сожаление»)
* Даруккхандха сутта АН 6.41 («Деревянный чурбан»)
* Севана сутта АН 9.6 («Общение»)
* Сиханда сутта АН 9.11 («Львиный рык»)
* Коттхита сутта АН 9.13 («Беседа с Махакотхиттой»)
* Самиддхи сутта АН 9.14
* Силаюпа сутта АН 9.26 (« Каменная колонна»)
* Ниббана сутта АН 9.34
* Сарипутта сутта АН 10.7
* Патхама сукха сутта АН 10.65 («Счастье I»)
* Дутия сукха сутта АН 10.66 («Счастье II»)
* Патхама налакапана сутта АН 10.67 («Налакапана I»)
* Дутия налакапана сутта АН 10.66 («Налакапана II»)
* Бала сутта АН 10.90 («Силы»)
* Анньятиттхия сутта СН 12.24 («Странники-приверженцы других учений»)
* Бхумиджа сутта СН 12.25
* Калара сутта СН 12.32
* Накулапита сутта СН 22.1
* Девадаха сутта СН 22.2
* Силаванта сутта СН 22.122 («Нравственный»)
* Сутаванта сутта СН 22.123 («Получивший наставление»)
* Сарипутта Саньютта СН 28
* Коттхита сутта СН 35.232
* Джамбукхадака Саньютта СН 38 (раздел сутт, в котором Шарипутра отвечает на вопросы своего небуддийского отшельника Джамбукхадаки, своего племянника)
* Пубба коттхака сутта СН 48.44 («Сторожка у восточных врат»)
* Апана сутта СН 48.50

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44  Ньянапоника Тхеро, 2016
2. 1 2  Эдвард Томас, 2017
3. 1 2 3 4 5  *Malalasekera, G. P.* Dictionary of Pāli proper names. — 2-nd. — Delhi, 1937. — P. 541—542. — ISBN 81-208-3022-9
4. ↑  *Amarnath Thakur* Buddha and Buddhist synods in India and abroad. — Abhinav Publications, 1996. — P. 66.
5. 1 2 3 4  Rhys Davids, 1908, էջ 768—769
6. 1 2  Nyanaponika Thera (1994). «The Life of Sariputta» (անգլերեն). www.accesstoinsight.org. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ սեպտեմբերի 17-ին. Վերցված է 2017 թ․ հոկտեմբերի 9-ին.
7. ↑  *Harvey, Peter* An introduction to Buddhism: teachings, history and practices. — 2-nd. — New York: Cambridge University Press, 2013. — P. 14, 262—263. — ISBN 978-0-521-85942-4
8. ↑  Buswell & Lopez, 2013, էջ 101—103
9. ↑  Migot, 1954, էջ 433—434
10. ↑  *Ét. Lamotte.* La légende du Buddha(ֆր.) // *Revue de l'histoire des religions*. — Т. 1. — С. 37—71. — doi:10.3406/rhr.1947.5599
11. 1 2  Migot, 1954, էջ 430—432, 440, 448
12. 1 2 3  *Peter Skilling.* Traces of the Dharma(ֆր.) // *Bulletin de l'Ecole française d'Extrême-Orient*. — Т. 1. — С. 273—287. — doi:10.3406/befeo.2003.3615
13. 1 2  Buswell & Lopez, 2013, էջ 499
14. ↑  Buswell & Lopez, 2013, էջ 77
15. ↑  Schumann, 2004, էջ 94
16. ↑  *Carus Paul.* Ashvajit's Stanza and Its Signigicance // *Open court*. — Т. 3. — № 6.
17. ↑  «That the True Dhamma Might Last a Long Time: Readings Selected by King Asoka» (անգլերեն). www.accesstoinsight.org. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ հոկտեմբերի 28-ին. Վերցված է 2017 թ․ սեպտեմբերի 2-ին.
18. ↑  Migot, 1954, էջ 413
19. ↑  *Emmanuel, Steven M* Character, Disposition, and the Qualities of the Arahats as a Means of Communicating Buddhist Philosophy in the Suttas // A companion to Buddhist philosophy / Shaw, Sarah. — Chichester, West Sussex: Wiley-Blackwell, 2013. — P. 452—455. — ISBN 978-0-470-65877-2
20. ↑  *André Bareau.* Les agissements de Devadatta selon les chapitres relatifs au schisme dans les divers Vinayapitaka(ֆր.) // *Bulletin de l'Ecole française d'Extrême-Orient*. — 1991. — Т. 1. — С. 87—132. — doi:10.3406/befeo.1991.1769
21. ↑  Комментарии к Чунда-сутте СН 47.13.
22. ↑  Комментарии к Махапариниббана сутте ДН 16.
23. ↑  «Ukkācelā». www.palikanon.com. Վերցված է 2017 թ․ նոյեմբերի 18-ին.
24. ↑  *Hastings, James; Selbie, John Alexander; Gray, Louis H.* Saints and martyrs // Encyclopaedia of religion and ethics / Thomas, E. J. — Edinburgh: T. & T. Clark, 1908. — P. 49.
25. ↑  «Sāriputta». *Buddhist Dictionary of Pali Proper Names*. www.palikanon.com. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ օգոստոսի 5-ին. Վերցված է 2017 թ․ նոյեմբերի 4-ին.
26. ↑  Вибхатти сутта АН 4.172
27. ↑  Висудхимагга 440–43.
28. ↑  Титтира-джатака 37.
29. ↑  Патхама анатхапиндика-сутта СН 55.27.
30. ↑  Дутия анатхапиндика-сутта СН 55.27.
31. ↑  Анатхапиндиковада-сутта МН 143.
32. ↑  Дутия ануруддха сутта АН 3.130.
33. ↑  Сиханада-сутта АН 9.11.
34. ↑  Гхата-сутта СН 21.3.
35. 1 2 3 4  *Коренев В. И.* Буддизм и общество в странах Южной и Юго-восточной Азии. — М.: Наука, 1987. — С. 63—64, 85.
36. ↑  *Т. В. Ермакова, Е. П. Островская, В. И. Рудой* Что такое постканоническая абхидхарма // Классическая буддийская философия. — Спб.: «Лань», 1999. — С. 17. — ISBN 978-5-395-00325-6
37. 1 2 3 4  Философия буддизма, 2011
38. ↑  *Пер. А. В. Парибок* Вопросы Милинды. — Серия: Памятники письменности Востока. Bibliotheca Buddhica. — Наука, 1989. — С. 372.
39. ↑  *Абаева Л. Л. Андросов В. П. Бакаева Э. П. и др.* Буддизм: Словарь / Под общ. ред. Н. Л. Жуковской, А. Н. Игнатовича, В. И. Корнева. — М.: Республика, 1992. — С. 90. — 288 с. — ISBN 5-250-01657-X
40. ↑  *Конзе Э.* Шарипутра // Буддизм: сущность и развитие. — СПб.: Наука, 2003. — С. 121—124. — 288 с. — ISBN 5-02-026855-0
41. ↑  *Watson, Burton* The Lotus Sutra (Translators introduction). — Columbia University Press, 1993. — P. XVII. — ISBN 023108160X
42. ↑  Конзе, 2003, էջ 124
43. ↑  «Mahayana and Tantra». 2010 թ․ հունիսի 13. Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ հունիսի 13-ին. Վերցված է 2018 թ․ հունվարի 14-ին.
44. ↑  Migot, 1954, էջ 416
45. 1 2  *Torkel Brekke.* Bones of Contention: Buddhist Relics, Nationalism and the Politics of Archaeology // *Numen*. — 2007-09-01. — Т. 3. — С. 270—303. — ISSN 1568-5276. — doi:10.1163/156852707x211564
46. 1 2 3  *Jack Daulton.* Sariputta and Moggallana in the Golden Land: The Relics of the Buddha's Chief Disciples at the Kaba Aye Pagoda // *Journal of Burma Studies*. — 2011-03-30. — Т. 1. — С. 101—128. — ISSN 2010-314X. — doi:10.1353/jbs.1999.0002
47. ↑  *Humphreys, Christmas* A popular dictionary of Buddhism. — 2nd ed. — London: Taylor & Francis e-Library, 1997. — P. 180. — ISBN 0-203-98616-4
48. ↑  *Miller, Roy Andrew.* Book review of The Visit of the Sacred Relics of the Buddha and the Two Chief Disciples to Tibet at the Invitation of the Governmen // *The Far Eastern Quarterly. The Government of Tibet*. — 1954. — Т. 2. — С. 223.
49. ↑  «Sacred Relics of Lord Buddha brought to Sirasa Vesak Zone; thousands gather to pay homage (Watch video) - Sri Lanka News». *Sri Lanka News - Newsfirst | Breaking News and Latest News provider | Political | Sports | International | Business* (անգլերեն). 2015 թ․ մայիսի 3. Արխիվացված է օրիգինալից 2017-30-09-ին. Վերցված է 2017 թ․ հոկտեմբերի 4-ին.
50. ↑  «Buddhist center breaks tradition, shows pope revered relic». *Catholic Philly* (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2017-30-09-ին. Վերցված է 2017 թ․ հոկտեմբերի 4-ին.

Գրականություն
-------------

* *Ньянапоника Тхеро, Гельмут Геккер* Великие ученики Будды. — Москва: Ганга, 2016. — 704 с. — (Бодхи). — ISBN 978-5-9907427-9-6
* *Пер. А. В. Парибок* Вопросы Милинды. — Серия: Памятники письменности Востока. Bibliotheca Buddhica. — Наука, 1989.
* Философия буддизма. Энциклопедия / М. Т. Степанянц. — Ин-т философии РАН. — Москва: Восточная литература, 2011. — 1045 с. — ISBN 978-5-02-036492-9
* *Эдвард Томас[en]* Будда. История и легенды. — Education, 2017. — 1116 с. — ISBN 9785457025738
* *Buswell, Robert E. Jr.; Lopez, Donald S. Jr.* Dictionary of Buddhism. — Princeton NJ: Princeton University Press, 2013. — ISBN 978-0-691-15786-3
* *Hastings, James; Selbie, John Alexander; Gray, Louis H.* Moggallāna // Encyclopaedia of religion and ethics / Rhys Davids, T. W.. — Edinburgh: T. & T. Clark, 1908.
* *André Migot* XV. Un grand disciple du Buddha : Sâriputra. Son rôle dans l'histoire du bouddhisme et dans le développement de l'Abhidharma(ֆր.) // *Bulletin de l'Ecole française d'Extrême-Orient*. — 1954. — В. 2. — Т. 46. — С. 405—554. — doi:10.3406/befeo.1954.5607
* *Malalasekera, G. P.* Dictionary of Pāli proper names. — 2-nd. — Delhi, 1937. — ISBN 81-208-3022-9
* *Schumann, H. W.* Der Historische Buddha (The historical Buddha: the times, life, and teachings of the founder of Buddhism] (in German), translated by Walshe. — Delhi: Motilal Banarsidass, 2004. — ISBN 81-208-1817-2

Արտաքին հղումներ
----------------

* Указатель сутт. Ռուսերեն թարգմանված սուտտաների ինդեքսավորված ցանկն՝ այբբենական կարգով։
* Палийский Канон. Ինդեքսավորված բովանդակության աղյուսակ՝ ռուսերեն թարգմանված սուտտաների հղումներով։
* Джатаки
* Шарипутра
* The Life of Sāriputta — compiled and translated from Pāli by Nyanaponika Thera

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Շարիպուտրա» հոդվածին։ |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Universalis |

 |