**Տեոտիուական** (ացտ.՝ Teōtīhuacān, *վայր, որտեղ ծնվել են Աստվածները*, կամ *Աստվածների քաղաք*), լքյալ քաղաք, գտնվում է Մեխիկոյից 50 կիլոմետր հեռավորության վրա հյուսիս-արևելք, Սան-Խուան-Տեոտիուական մունիցիպալիտետում։

Ընդհանուր տեղեկություններ
-------------------------

Ժամանակակից հետազոտողները կարծում են, որ այս հին բնակավայրի մակերեսը կազմում էր 26-28 քառ. կմ. իսկ բնակչությունը՝ 200 հազար մարդ։ Այն արևմտյան կիսագնդի ամենախոշոր և ամենահին քաղաքներից մեկն է։

Առավել վաղ ժամանակների անվանումը Տեոտիուական։

### Պատմություն

Տեոտիուականը և դասական դարաշրջանի այլ կարևորագույն բնակավայրերը
Տեոտիուականը մ. թ. II դարում դարձավ մարզային կենտրոն, այն բանից հետո, երբ նախկին կենտրոն Կուիկուիլկո լքվեց հրաբխի ժայթքումից հետո, իսկ նրա բնակիչները տեղափոխվեցին Տեոտիուական։

Փողոցների ճիշտ ցանցը, որոնք քաղաքի կենտրոնական հրապարակի հետ հատվում են ուղիղ անկյան տակ, վկայում են այն մասին, որ Տեոտիուականը զարգանում էր մանրակրկիտ մշակված պլանով։ Կենտրոնի շուրջը գտնվում էին հասարակ քաղաքացիների միմյանց մոտ տեղակայված կավաշեն կացարաններ, որոնք կազմում էին առանձին քաղաքային թաղամասեր՝ նեղ փողոցներով և տների խուլ պատերով։ Բոլոր տները միհարկանի էին, հարթ տանիքներով և առանց պատուհանների։ Օդի և լույսի միակ աղբյուր հանդիսանում էին դռները, որոնք անպայման բացվում էին դեպի ներքին բակ։

Իր ծաղկման դարաշրջանում (մ. թ. 250—600) Տեոտիուականն իրականացնում էր զգալի մշակութային ազդեցություն Մեսամերիկայի շատ շրջաններում։ Տեոտիուականի կավե անոթները և արձանիկները հանդիպում են սկսած Մեքսիկայի հյուսիսային շրջաններից մինչև Գվատեմալյան լեռներ, և Խաղաղ օվկիանոսյան ափերից մինչև Մեքսիկական ծովածոց։ Իր հզորության ծաղկման դարաշրջանում Տեոտիուականը ղեկավարում էր Մեքսիկայի կենտրոնական լեռնաշխարհը և կապ էր պաշտպանում հարևան քաղաքակրթույունների կենտրոնների՝ Օխակայի, Մոնտե-Ալբայի և մայաների քաղաք-պետությունների (Տիկալ) հետ։
Իր ծաղկման ժամանակաշրջանում այն հստակ կազմակերպված կացութաձևով քաղաք էր, որը գլխավորում էին կոշտ ղեկավարները։ Հոգևորականները, որոնք տիրապետում էին աստղագիտությանը, հետևում էին սոցիալական կյանքին և նշանակալից ազդեցություն էին ունենում բնակիչների գիտակցության վրա։ Կրոնը խորը ներթափանցված էր յուրաքանչյուր ընտանիքում։ Հայտնաբերվել են տնային զոհասեղաններ նույնիսկ ամենաղքատ ընտանիքներում։ Տեոտիուականի արվեստը և առասպելաբանությունը, որոնք արտահայտում էին իրենց ստեղծողների հարուստ հոգևոր ներաշխարհը, կենտրոնացված էին աստվածային պանթեոնի շուրջ։ Ցեղի առասպելաբանության մեջ կարևորագույնը Կեցալկոատլն էր, օձի մարմնով աստված, պատված թռչնի փետուրներով։ Քաղաքի բնակիչները պաշտում էին նրան, որպես բնության գերագույն աստծու։ Ավելի ուշ ացտեկների Փետուրածածկ օձ աստվածը դարձավ մշակույթի հովանավորը, հաճախ նրան նույնականացնում էին Վեներա մոլորակի հետ։ 

Տեոտիուականի հզորագույն Աստվածուհին (պատի գեղանկարչություն)
Տեոտիուականի քաղաքակրթության զարգացումը ժամանակագրական առումով համընկնում է Հին Հռոմի ծաղկման հետ, բայց մեսամերիկայն քաղաքի պատմությունը առավել երկարատև ընթացք ունեցավ։ Քաղաքը ուխտագնացության հիմնական վայրն էր հանդիսանում։
Մեխիկոյի հովիտով ճանապարհորդողները այցելում էին Տեոտիուական, որպեսզի կնքեյին առևտրային գործարքներ, աշխատանք գտնեին կամ խոնարհվեին սրբարաններում։ Հազարավոր նախալեռնային գյուղեր դատարկվում էին հատուկ օրերին, քանի որ նրանց բնակիչները մեկնում էին Տեոտիուականի հրապարակները, որպեսզի մասնակցություն ունենան հոգևոր արարողություններին և միստիկական տոնակատարություններին, որոնք կոչված էին ապահովելու քաղաքի և հովիտի բոլոր բնակիչների ապագա ծաղկումը։

Կործանում
---------

Տեոտիուականը լքվեց VII դարի կեսերին։ Ացտեկները, որոնք ավելի ուշ էին եկել այստեղ, գտան միայն վեհափառ փլատակները։ 

Գոյություն ունի քաղաքի կործանման երկու հիմնական վարկած. օտարերկրյա ներխուժումը և ստրուկների ապստամբությունը ի հայտ եկած քահանաների և երևելիների կաստաների դեմ։ Քաղաքը կործանվեց հիմնովին. բոլոր գաղտնարանները ծիսական պարգևներով և դամբարանները թալանվեցին, իսկ սուրբ արձանիկները այլանդակվեցին և ջարդվեցին։ Բացի այդ, Տեոտիուականի կործանումը տեղի ունեցավ նրա ոչ մեծ ծաղկամն ժամանակ։ Սակայն երկու վարկածների դեմ խոսում է այն, որ բռնության և ապստամբության ոչ մի հետք չի հայտնաբերվել։

Տեսարժան վայրեր
---------------

Քաղաքի կենտրոնում առկա է «Ցիտադել» անվամբ վայր, որի ներսի հրապարակը տեղակայում է 100 հազար մարդ (քաղաքի բնակչության կեսին), որը սահմանափակված էր չորս զանգվածային բուրգերով հենահարթակներին։ Կոմպլեքսի կենտրոնական մասն է Փետրավոր օձի բուրգը (Կետցալկոատլան)։ Նրան կցված են երկու շինություններ. Հյուսիսային և հարավային դղյակները, որոնք օգտագործվում էին ոչ միայն որպես վարչական կենտրոններ, այլ նաև ապրելու և աշխատելու համար։

Տեոտիուականի գլխավոր շինություններից են (և ամենահին) Լուսնի և Արևի բուրգերը (բարձրությունը՝ 42 մետր)։

### Լուսնի բուրգ

Լուսնի բուրգը գտնվում է «Մահվան Ճանապարհի» հյուսիսային ծայրամասում։ Բուրգի խորքում հնագետները հայտնաբերել են թաղման խցիկ՝ 12 մարդկանց մարմինների մնացորդներով։ Նրանց բոլորի ձեռքերը կապված էին մեջքի հետևում, սակայն նրանցից 10-ը գլխատված էին և անկանոն նետված էին խցիկի մեջտեղում։ Վարկածներից մեկի համաձայն, դրանք Տեոտիուականի թշնամիներն էին։

Երկու մյուս զոհերը, ըստ ամենայնի, պատկանում էին տեղի էլիտային, քանի որ խնամքով նստեցված էին, կրում էին Նեֆրիտե զարդեր, գործված վզնոցներ և բարձր դիրքին պատկանող այլ նշաններ։

Դեռ հայտնի չէ ինչ նպատակով են զոհ բերվել այդ մարդիկ, բայց հայտնի է, որ ծեսն իրականացվել է այդ հին կառույցի հիմնանորոգման ժամանակ։ Ըստ երևույթին, այն վկայում է քաղաք-պետության կրոնական և քաղաքական ազդեցության աճը։ Այդ մասին վկայում է նաև խցիկի կենտրոնը, որը պատված է նեֆրիտե մոզայկայով և շրջապատված 18 օբսիդիանե նոր դանակներով։ Մեսամերիկայում մինչ այդ նմանատիպ ոչինչ դեռ չէր հայտնաբերվել։ Խցիկում հայտնաբերվել է նաև հինգ գայլերի կմախք (կամ կոյոտների), երեք կուգուարի կամ կատվառյուծի կմախքներ և 13 արծիվների մնացորդներ։ Հնարավոր է, այդ կենդանիները պատերազմների նշաններ էին (ռազմական դաշինքների)։

### Արևի Բուրգ

Բուրգը հայտնաբերվել և առաջին անգամ ուսումնասիրվել է Բատերս Լեոպոլդի կողմից 20-րդ դարի առաջին տասնամյակում։ Հաջորդ պեղումները իրականացվել են 1992-1993 թվականներին Մատոս Էդուարդ Մոկտեսումի ղեկավարությամբ մեքսիկական Մարդաբանության և պատմության Ազգային համալսարանի հովանու ներքո։

Արևի մուրգը կառուցվել է մոտավորապես մ. թ. ա. 150 տարում, իրենից ներկայացնում է հինգ հարկանի կառույց հարթ գագաթով, որի վրա մի ժամանակ տաճար է եղել։ Այդ հսկայական կոթողի բարձրությունը կազմում է 64.5 մետր, հիմքի կողերի երկարությունը՝ 211, 207, 217, և 209 մետր, ընդհանուր մակերեսը՝ 993 հազար քառակուսի մետր։

Արևի բուրգը կառուցվել է գետաքարից, կավից և հողից, երեսպատվել է քարով և պսակավորված էր փայտե տաճարով։

Գրականություն
-------------

Նկարների պատկերասրահ
--------------------

* 
* Մարմարյա դիմակ, մ. թ. III-VII դարեր, ԼուվրՄարմարյա դիմակ, մ. թ. III-VII դարեր, Լուվր
* Օձաքարե դիմակ, մ. թ. III-VI դարերՕձաքարե դիմակ, մ. թ. III-VI դարեր
* Արևի բուրգ, տեսարան առջևիցԱրևի բուրգ, տեսարան առջևից
* Արևի բուրգԱրևի բուրգ
* Տեոտիուականի մանրակերտ, Մարդաբանության ազգային թանգարան, Մեխիկո.Տեոտիուականի մանրակերտ, Մարդաբանության ազգային թանգարան, Մեխիկո.
* Արևի բուրգը ձախ կողմիցԱրևի բուրգը ձախ կողմից
* 
* Հովազի նկարՀովազի նկար
* Կախազարդ, փիրուզյա դիմակ, մ. թ. III-VI դարեր Կախազարդ, փիրուզյա դիմակ, մ. թ. III-VI դարեր
* Գիպսյա արձանիկ, V-VI դարեր, (Բրիտանիայի թանգարան)Գիպսյա արձանիկ, V-VI դարեր, (Բրիտանիայի թանգարան)
* 
* մահի ճանապարհմահի ճանապարհ

Ֆիլմագրություն
--------------

* «Պատմության հանելուկները։ Աստվածների քաղաքը», գիտական, հանրաճանաչ ֆիլմ, նկարահանվել է AETN International և ԿՊ արտադրության կողմից 2010 թվականին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Տեոտիուական». Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ հոկտեմբերի 22-ին. Վերցված է 2015 թ․ հունիսի 5-ին.
2. ↑  Բրիտանական թանգարանի հավաքածու

Արտաքին հղումներ
----------------

* Տեոտիուական քաղաք-կայսրություն
* Տեոտիուականի նկարները, Մեքսիկա։ Արևի և Լուսնի բուրգեր (Teotihuacan, Mexico) Արխիվացված 2010-10-16 Wayback Machine
* Սենսացիոն գտածո՝ թունել Տեոտիուականի բուրգերից մեկի տակ:
* Արևի և Լուսնի բուրգեր՝ Մայաների արարչության գլուխգործոցները: Արխիվացված 2011-10-13 Wayback Machine
* Պատմության հանելուկները։ Աստվածների քաղաքը:
* Մեքսիկական հնագետներին մնացել է հաղթահարել 40 մետր «հանդերձյալ աշխարհի մուտք» հասնելու համար: Արխիվացված 2014-01-06 Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Տեոտիուական» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4314185-7 · NKC: ge493171 |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Կայսրություններ |
| --- |
|  |
| Հին աշխարհ | 
* Աքքադյան
	+ *Ասորական*
	+ *Բաբելոնյան*
* Եգիպտական
* Խեթական
* Կարթագեն
* Հելլենական
	+ *Մակեդոնական*
	+ *Սելևկյաններ*
* Հռոմեական
	+ *Արևմտյան*
	+ *Արևելյան*
* Հնդկական
	+ *Նանդա*
	+ *Մաուրյա*
	+ *Սատավահանա*
	+ *Շունգա*
	+ *Գուպտա*
	+ *Հարշա*
* Մոնղոլական
	+ *Քսիանբեյ*
	+ *Խուննու*
* Չինական
	+ *Ցին*
	+ *Հան*
	+ *Ցզին*
	+ *Հյուսային Վեյ*
* Պարսկական
	+ *Մարաստան*
	+ *Աքեմենյան պետություն*
	+ *Պարթևստան*
	+ *Սասանյան Պարսկաստան*
* Վանի թագավորություն
* Տեոտիուական
* Քուշանական

 |
|  |
| Միջնադար | 
* Արաբական
	+ *Բարեպաշտ*
	+ *Օմայյան*
	+ *Աբբասյան*
	+ *Ֆաթիմյան*
	+ *Կորդովա*
* Արագոնի
* Անժուի
* Ացտեկների
* Բենին
* Բյուզանդական
	+ *Նիկիա*
	+ *Տրապիզոն*
* Բորնու
* Բրունեյան
* Բուլղարական
	+ *Առաջին*
	+ *Երկրորդ*
* Եթովպական
	+ *Զագվե*
	+ *Սողոմոնյան*
* Թյուրք-պարսկական
	+ *Ղազնևիների պետություն*
	+ *Սելջուկյան սուլթանություն*
	+ *Խորեզմշահերի պետություն*
	+ *Լենկթեմուրյան*
* Ինկերի
* Լատինական
* Կարոլինգյան
* Հյուսիսային ծով
* Հնդկական
	+ *Չոլա*
	+ *Գուջարա-Փրաթիհարա*
	+ *Պալա*
	+ *Արևելագանգեսյան դինաստիա*
	+ *Դելի*
	+ *Վիջայանագար*
* Հոնական
* Մարոկկո
	+ *Իդրիսիներ*
	+ *Ալ-Մորավիներ*
	+ *Ալ-Մոհադներ*
	+ *Մարինիներ*
* Մալակկա
* Մալի
* Մաջափահիթ
* Մեծ Հայք
* Մոնղոլական
	+ *Յուան*
	+ *Ոսկե հորդա*
	+ *Չաղաթայի ուլուս*
	+ *Իլխանություն*
* Շրիվիջիա
* Վրացական
* Չինական
	+ *Սույ*
	+ *Տան*
	+ *Սուն*
	+ *Յուան*
* Պարսկական
	+ *Թահիրիների էմիրություն*
	+ *Սամանիների պետություն*
	+ *Բուիների պետություն*
	+ *Սալարիների պետություն*
	+ *Զիարիների պետություն*
* Սերբական
* Սրբազան Հռոմեական
* Սոմալիական
	+ *Աջուրական*
	+ *Իյֆաթ*
	+ *Ադալ*
	+ *Մոգադիշյան*
	+ *Վարսանգալի*
* Սոնգայ
* Վագադու
* Վիետնամական
	+ *Լի*
	+ *Չան*
	+ *Լե*
* Տիբեթ
* Քանեմ-Բորնու
* Քմերական
* Օյո

 |
|  |
| Ժամանակից | 
* Աշանտի
* Ավստրիական
* Ավստրո-Հունգարիա
* Բրազիլական
* Գերմանական
	+ *Առաջին Ռեյխ*
	+ *Երկրորդ Ռեյխ*
	+ *Երրորդ Ռեյխ*
* Եթովպական
* Թուրքական
	+ *Օսմանյան*
	+ *Քարամանիներ*
	+ *Ռամազանիներ*
* Կենտրոնաաֆրիկյան
* Կորեական
* Հայիթի
	+ *Առաջին*
	+ *Երկրորդ*
* Հնդկական
	+ *Մարատհական*
	+ *Սիկհ*
	+ *Մողոլյան*
	+ *Բրիտանական Հնդկաստան*
* Ճապոնական
* Մարոկկոյան
	+ *Սաադիներ*
	+ *Ալաուիներ*
* Մեքսիկական
	+ *Առաջին*
	+ *Երկրորդ*
* Շվեդական
* Չինական
	+ *Մին*
	+ *Ցին*
	+ *Չինական*
	+ *Մանչուկուո*
* Պարսկական
	+ *Սեֆյան Պարսկաստան*
	+ *Աֆշարիների պետություն*
	+ *Զանդների պետություն*
	+ *Դուրանի կայսրություն*
	+ *Ղաջարական Պարսկաստան*
	+ *Փահլավիներ*
* Ջոհոր
* Ռուսական
	+ *Ռուսական կայսրություն*
	+ *ԽՍՀՄ*
	+ *Ռուսաստանի Դաշնություն*
* Սոմալի
	+ *Գելեդի*
	+ *Մաջարտին*
	+ *Հոբյո*
	+ *Դերվիշներ*
* Վիետնամական
	+ *Թայշոն*
	+ *Նգույեն*
	+ *Վիետնամ*
* Տոնգոյան
* Ֆրանսիական
	+ *Առաջին*
	+ *Երկրորդ*

 |
|  |
| Գաղութատիրական | 
* Ամերիկյան
* Բելգիական
* Բրիտանական
* Գերմանական
* Դանիական
* Իսպանական
* Իտալական
* Հոլանդական
* Ճապոնական
* Նորվեգական
* Շվեդական
* Պորտուգալական
* Ֆրանսիական

 |
|  |
| Ցանկեր | 
* Կայսրություններ
	+ *Խոշորագույն*
* Հին դարերի գերտերություններ
* Միջին դարերի գերտերություններ
* Ժամանակակից գերտերություններ

 |

 |

|  |
| --- |
| 
  **Մեքսիկա**   **Պատմություն**   **Մշակույթ**
 |