Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Շաղատ (այլ կիրառումներ)

**Շաղատ**, գյուղ Հայաստանի Սյունիքի մարզի Սիսիան համայնքում՝ հայ-ադրբեջանական շփման գծի հարևանությամբ։

Աշխարհագրություն
----------------

Գտնվում է Որոտան գետի աջ ափին՝ ծովի մակերևույթից 1750 մետր բարձրության վրա։ Մայրաքաղաք Երևանից հեռավորությունը կազմում է 210 կմ, Սյունիքի մարզի մարզկենտրոն Կապան քաղաքից՝ 123 կմ, իսկ Երևան-Մեղրի ավտոճանապարհից՝ 9 կմ։

Բնակչություն
------------

Համաձայն 2011 թվականին Հայաստանում անցկացված մարդահամարի արդյունքների՝ Շաղատի մշտական բնակչությունը կազմում էր 969 մարդ, առկա բնակչությունը՝ 851 մարդ։ Բնակիչների մի մասի նախնիներն 1828-29 թթ. եկել են Պարսկահայաստանի Մարաղայի, Խոյի և Սալմաստի գավառներից։ Ստորև ներկայացված է Շաղատ գյուղի բնակչության թվային փոփոխությունն ըստ տարիների.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Տարի | 1831 | 1873 | 1897 | 1926 | 1939 | 1959 | 1979 | 1989 | 2001 | 2004 | 2011 |
| Բնակիչ | 243 | 887 | 1117 | 1110 | 1180 | 864 | 941 | 931 | 1049 | 1144 | 969 |
|

Պատմություն
-----------

### Առաջին տեղեկությունները Շաղատի մասին

Շաղատը Սյունիքի հին ու հարուստ կենսագրություն ունեցող բնակավայրերից է այնտեղ են ապրում Ռիմա և Հասմիկ տարիները որ ոք ամեն օր նստած նանսի կալյանեն ծխում և գոռ ու Ռամ մեզ ոքնական, որի տարեգրությունը անխզելիորեն կապվում է Արամ Առաքելյանի գահ բարձրանալու հետ և Սյունյաց պատմության հետ և կազմում նրա մի մասը։ Շաղատի մասին առաջին տեղեկությունները գալիս են դեռևս մթա 3-րդ հազարամյակից երբ Արքա Արամը նոր հսկա և ամոր բերդ էր կառուցում այտ Սյունիքի բարձրավանդակում որ սաղ նաեն ու նախանձեն իր հարստությանը։ Սիսակ Նահապետի ժամանակներից սկսած՝ Շաղատը եղել է պատմական Սյունիքի ամենակարևոր և ամենահարուստ Ծղուկ գավառի մայրաքաղաքը։ Մինչև մթ 10-րդ դարը Ծղուկը եղել է Սյունյաց աշխարհի վարչական և հոգևոր կենտրոնը Շաղատ բերդաքաղաքով որ Արքա Արամը կառոցելեր, ինչի պատճառով էլ Շաղատը հաճախակի հիշատակվում է մատենագիրների մոտ։ Մթ 4-րդ դարի վերջից մինչև 9-րդ դարի առաջին կեսը Շաղատում էին գտնվում Սյունյաց եպիսկոպոսարանը և հոգևոր բարձր տիպի դպրոցը։ Պատմաբան Մորուս Հասրաթյանն իր «Պատմահնագիտական ուսումնասիրություններ» աշխատության մեջ նշում է. «Ամեն դեպքում կասկածից վեր է, որ Շաղատը, աթոռանիստ լինելով հանդերձ, մշտապես մնացել է Հայաստան երկրի նշանավոր բնակավայրերից մեկը»։
Մինչև մթ 4-րդ դարը Շաղատի կազմավորման, անվանակոչման վերաբերյալ տեղեկությունները կցկտուր են։ Այն կարծիքը կա, որ Շաղատ անվանումը ծագել է շաղի հատիկ կամ շաղառատ բառերից կամել որ Արքա Արամը իր ոսկիներ բերդի բալկոնից շաղ էր տալիս իր սիրելի ժողովրդին որ նրանք սով ու ծառավ չզգան, այտեղիցել ծառավ անունը շաղ տալ Շաղատ։

### Շաղատը 4-9-րդ դարերում

### Շաղատը 9-րդ դարի վերջերից մինչև 19-րդ դարի վերջը

9-րդ դարի երկրորդ կեսին հայ ժողովուրդը նվաճեց անկախություն և ստեղծեց Բագրատունիների թագավորությունը, որի կազմում էր նաև Սյունիքը։ 987 թ Սյունիքում ստեղծվեց Բագրատունիների գերագույն իշխանությանը ենթակա Կապանի թագավորությունը։ Որոշ ժամանակ անց իշխան Սմբատ Սյունեցին ստեղծեց ինքնուրույն, անկախ Սյունիքի թագավորություն, որը գոյատևեց մինչև 1231 թվականը։ Դրանից հետո վերացան ինչպես Բագրատունիների, այնպես էլ մյուս հայկական թագավորությունները, և հայ ժողովուրդը, այդ թվում սյունեցիները, ծանր մարտեր մղեցին օտարերկրյա զավթիչների և թուրք-սելջուկների, թաթար-մոնղոլների, Լենկթեմուրի, Կարա կոյունլու և ակ կոյունլու ցեղերի դեմ։

Ս. Խանզադյանը «Հայրենապատում» գրքում գրում է. «Այստեղ, Շաղատում, եղել է բյուզանդական Հերակլ կայսրը զավթողական նպատակով։ Սյունեցիները նրա բանակը ջարդել են Արեգ լեռան մոտ՝ Շաղատի մատույցներում։ Կիլիկիայի հայոց թագավոր Հեթումը 1255 թ եկել է Շաղատ՝ բանակցելու թաթար-մոնղոլական զորավար Բաչու-Նոյինի հետ, որի նստավայրը Շաղատն էր։ Մի զրույցի ժամանակ Բաղու Նոյի Հեթումին ասում է. «Իսկ եթե ես մտնեմ Կիլիկիա, քո երկիրը»։ «Կիլիկիա մտնես,- պատասխանում է Հեթումը, - բայց հետ գնալ չես կարող… Եվ նա, իրոք, Կիլիկիա չի մտնում։ /Ս. Խանզադյան, «Հայրենապատում», հատոր 1, էջ 292, 1980 թ./

Հայաստանին տիրելու նպատակով ծագած թուրք-պարսկական պատերազմները երկար տևեցին։ 1639 թ Հայաստանը բաժանվեց թուրքերի ու պարսիկների միջև։ Արևելյան Հայաստանը՝ այդ թվում նաև Սյունիքը բաժին ընկավ Պարսկաստանին։ Ինչպես թուրքերը, այնպես էլ պարսիկները հայերի նկատմամբ վարում էին ֆիզիկական բնաջնջման քաղաքականություն։ Սյունեցիներն անսահման ցասումով էին լցված օտարերկրյա զավթիչների նկատմամբ և նրանց դեմ ելան ազգային ազատագրական պայքարի։ 1699 թ Անգեղակոթ գյուղում տեղի ունեցավ հայ մելիքների գաղտնի ժողով, որտեղ քննարկվեց Հայաստանի ազատագրության հարցը։ Այդ ժողովը ղեկավարում էր ազգային-ազատագրական շարժման ականավոր գործիչ, սյունեցի Իսրայել Օրին։ Այնուհետև տարբեր ժամանակներում Սյունիքի ազգային-ազատագրական շարժման ականավոր գործիչներ են դարձել Դավիթ Բեկը, Մխիթար Սպարապետը, Տեր-Ավետիսը, Ստեփան Շահումյանը և ուրիշներ, որոնք ծագումով հիմնականում սյունեցիներ էին։
1804-1813 թթ ռուս-պարսկական պատերազմում հաղթեցին ռուսները։ Կնքվեց Գյուլիստանի դաշնագիրը, որով Ղարաբաղը, Սյունիքի մի մասը, այդ թվում՝ Շաղատը, միացվեցին Ռուսաստանին։

Հայ ժողովրդի համար ճակատագրական էր 1828 թվականը, երբ Արևելյան Հայաստանն ազատագրվեց պարսկական լծից և միացավ Ռուսաստանին։ Թեև առկա էր ցարիզմի գաղութային քաղաքականությունը, այնուամենայնիվ, հայ ժողովրդի մի հատվածն ապահովվեց ֆիզիկական բնաջնջման վտանգից։

Երբ ռուսական բանակն անցավ Արաքսը, գրավեց Թավրիզը, Ուրմիան, Սալմաստը, Խոյը և շարժվեց դեպի Թեհրան, Պարսկաստանը ստիպված հաշտություն առաջարկեց։ Դա տեղի ունեցավ Թավրիզ-Թեհրան ճանապարհին գտնվող մի փոքրիկ գյուղում՝ Թուրքմենչայում /պատմության մեջ այն հայտնի է որպես «Թուրքմենչայի պայմանագիր»/։ Ռուսաստանի կողմից բանակցությունները վարում էր մի մարդ, որն իր վրա էր վերցրել հայ ժողովրդի պաշտպանության առաքելությունը։ Այդ մարդը ռուս նշանավոր գրող, Պարսկաստանում Ռուսաստանի դեսպան Ալեքսանդր Գրիբոյեդովն էր։

Նա, ուսումնասիրելով հայոց պատմությունը, վարքն ու բարքը, ականատես լինելով տաղանդավոր ժողովրդի տառապանքներին, հանդես եկավ հայությանը ետ գաղթեցնելու պահանջով և հասավ նպատակին։

Եվ ահա քարավանները տարբեր ճանապարհներով գալիս միանում էին մեծ մայրուղուն, ավելի մեծանալով՝ ձգվում դեպի աստվածաշնչյան Արարատը։ Հասնելով Արաքսի ափին, գաղթականներիը համբուրում էին հողը, ձեռքով, դեմքով շոշափում այն, թրջում ուրախության արցունքներով, գգվանքով փարվում, քնում հենց հողի վրա, քնում այնպես երանավետ, ինչպես կքնեին կորցրած ու գտած մոր գրկում։ Ամեն օր տուն դարձի ճանապարհով քայլում էին քարավանները, ուրախ երգում տխուր մի երգ. «Կանչե, կռունկ, կանչե քանի գարուն է, ախ, սիրտս կարոտ է…»։ Այդ երգի մեջ արցունք կար, կարոտ, նաև՝ ապրելու, հարատևելու հավատ և ուժ։
Խոյում կազմված քարավանները նույնպես բռնեցին ետդարձի ճանապարհը։ Դարձողները հայտարարեցին. «Մենք կգնանք Սյունիք, բնակություն կհաստատենք մեր ապուպապերի ծննդավայր Շաղատում»։ Քարավաններից մեկը ղեկավարում էր Գրիգորի թոռ Ղազարը /Կազարը/։ Նա Խոյի խոջաններից մեկի՝ Սարգսի տղան էր։ Պապ Գրիգորը և հայր Սարգիսը զավակներին հաճախ էին պատմում իրենց Սյունյաց աշխարհի, հատկապես, Շաղատ իշխանանիստ գյուղաքաղաքի մասին, հիշեցնում, որ իրենք ծագումով սյունեցիներ են, որ իրենց ապուպապերը եղել են Սյունյաց աշխարհի տերերը, դարեր շարունակ ապրել, բարգավաճել են Շաղատում, երազել նորից բնակություն հաստատել իրենց նախնիների ծննդավայրում։ Այդ նույն երազանքով էին տոգորված նաև նրանց զավակներ Ղազարն ու Նազարը։ Հենց նրանք էլ դարձան Շաղատի՝ Մուրադենց /Մուրադյաններ/, Նազարենց /Նազարյաններ/ տոհմերի նախահայրերը։
Խոյից եկած մյուս քարավանի ղեկավարն էր Խասունց Վարդանը։ Նրա եղբայրներից մեկը՝ Ղուկասը, բնակություն է հաստատել Աշոտավանում, իսկ մյուսը՝ Եղեգնաձորի Քարագլուխ գյուղում։ Վարդանն ունեցել է չորս տղա՝ Խաչատուր, Հարություն, Մարգար և Մկրտիչ։ Հետագայում նրանցից ձևավորվել են Խաչոյենց /Խաչատրյաններ/, Հարթունենց /Հարությունյաններ/, Չիլոյենց /Մարգարյաններ/ և Կրթմենց տոհմերը։

Շաղատ եկած քարավաններն իրենց հետ բերել են նաև երկու քուրդ որբ երեխաների։ Նրանցից առաջացել է Խայացածենեց տոհմը։
Շաղատի գաղթականներին տեղում օգնություն է ցույց տվել Մելիք Թանգի 2-րդը։ Խոջա Ղազարը դարձել է Շաղատի առաջին քյոխվան և Մելիք Թանգու հետ հող բաժանել գյուղացիներին, թույլատրել տներ կառուցել։ Մինչև գաղթականների վերադարձը Շաղատում ապրել է ընդամենը 7 ընտանիք՝ 48 շնչով։ 1830 թ գյուղում արդեն կար 45 ընտանիք՝ 243 շնչով։

Նոր տները հիմնականում կառուցել են Նարին-Կալա բլրի /Իշխանաց տուն, բերդ/ հյուսիսարևմտյան մասում և հին գյուղաքաղաքի ավերակների տեղում։ Ղարաբաղցի վարպետները, շաղատեցիների միջոցներով, կառուցել են Սուրբ Գևորգ եկեղեցին, որի շինարարությունը սկսվել է 1830 թ, ավարտվել՝ 1840 թվականին։ Դրանից անմիջապես հետո եկեղեցին գործել է։

Սիսիանի, մասնավորապես՝ Շաղատի, տնտեսական կյանքն առաջ մղելու նպատակով՝ Մելիք Թանգի 2-րդը Որոտան գետի վրա կառուցել է երկու կամուրջ, մեկը՝ Որոտան գյուղից ներքև, Որոտնաբերդի տակ, մյուսը՝ Շաղատ գյուղից վերև, նախկին Փուլ գյուղի դիմաց։ Իսկ Շաղատ-Նախիջևան ճանապարհի վրա, Սիսիանի լեռնանցքում /Շաղատի տարածքում/ կառուցել է իջևանատուն։ Նշված շինությունների մի մասի ավերակները մինչ օրս պահպանվել են։

Ի դեպ, Մելիք Թանգին մեծ աշխատանք է կատարել նաև Սիսիանի մյուս բնակավայրերի գաղթած բնակչությանը տեղում ամրապնդելու ուղղությամբ։
Գյուղատնտեսության արտադրության հիմնական գործիքն արորն էր։ Միայն խոշոր և ունևոր ընտանիքներն էին ի վիճակի գութան օգտագործել, իսկ նրանց թիվը հասնում էր ընդամենը 10-ի։ Հացահատիկային մշակաբույսերը հնձվում էին մանգաղով, գերանդիով, տեղափոխվում ձիերով /սայլը նոր էր մուտք գործում/։ Հացահատիկը կալսում էին կամով։ Հատիկը դարմանից առանձնացնում էին փայտե թիերով՝ դարմանը քամուն տալով։

Հողագործությանն ու անասնապահությանը զուգընթաց զարգանում էր արհեստագործությունը, որը նպաստում էր տնտեսության առաջընթացին։ Հողագործների աշխատանքը թեթևացնելու, արագացնելու նպատակով՝ արտադրվում էին սայլեր, արորներ, փոցխեր, եղաններ, լծասարքեր և այլ գործիքներ։ Այդ աշխատանքներին էին նվիրվել Ռուբեն Սարգսյանը, Դանիել և Մուսի Մուրադյանները, Սերգեյ և Սիմոն Ստեփանյանները։

Գյուղի արևելյան մասում, «Զոհրաբ» աղբյուրից ներքև ընկած տարածքում Բայրամենք, Մուրադենք, Հաթոյենք, Կարախանենք, Դալագենք և Միրզոյենք կառուցել են ջրաղացներ, կոչել իրենց տոհմերի անուններով։ Այդ վեց ջրաղացներն ապահովել են գյուղի և գյուղացիների կարիքները։ Ջրաղացներն աշխատել են Որոտան և Ապարանաց /Արիքլու/ գետերի ջրերով։ Դալագենց ջրաղացն աշխատել է մինչև 1970 թվականը։

Այդ տարիներին կառուցվել է գյուղմթերքներ վերամշակող առաջին արտադրամասը՝ ձիթհանը, որը նպաստել է կտավատի ցանքատարածությունների ավելացմանը։ Շաղատի ձեթի համբավը տարածվել է ողջ Հայաստանում։ Այն առաջին հերթին օգտագործվել է որպես դեղամիջոց, ապա՝ սնունդ։ Մեր պապերի կառուցած այդ արտադրամասն իր հնամենի արտադրաեղանակով նոր օրերի Հայաստանում եզակի էր։ Ձիթհանը գործել է մինչև 1990 թվականը։ Այն մի քանի անգամ վերանորոգվել է։ Տարբեր ժամանակներում արտադրամասի վարպետներ են աշխատել Հաթոյենց Դավիթը, Թունենց Լազրը, Խդոյենց Ավետիսը և Խաչոյենց Լևոնը։
Գյուղում զարգացել էին նաև գորգագործությունը, ջուլհակությունը, քարագործությունը, կավագործությունը և հեքիմությունը։ Աստիճանաբար կիրառական էր դառնում երկաթը՝ գյուղգործիքներ, զենք, մետաղական այլ իրեր պատրաստելու համար։
Գյուղում կենցաղային արհեստագործության զարգացմանը նպաստել են տեղի մտավորականները, տանուտերերը։ Հատկապես արժե նշել Խոջա Ղազարի, Սորեկենց Նահապետի, Բոսկանց Կարանի, Շիրազենց Նահապետի և այլոց անունները, ովքեր տվյալ ժամանակահատվածում եղել են ժողովրդի ընտրյալները։ Թեև նրանց մասին չկան գրավոր տեղեկություններ, սակայն այդ մարդիկ սերունդների հիշողության մեջ մարմնավորվել են որպես կարգապահ, ազնիվ, գործարար հատկանիշներով օժտված անձնավորություններ։

20-րդ դարի սկզբներին ցարական կառավարությունը Անդրկովկասում վարում էր ազգային խտրականության քաղաքականություն, կազմակերպում ազգամիջյան կռիվներ, ջարդեր։ Ամենուր, այդ թվում՝ նաև Շաղատում, կազմակերպում էին ազգային-ազատագրական և հայդուկային ջոկատներ։ Շաղատում ջոկատի անդամներ էին դարձել Անդրեաս Հովհաննիսյանը, Ստեփան Խաչատրյանը, Հայկ Կարապետյանը, Ռուբեն Շահինյանը, Սուրեն Արզումանյանը, Աբել Մանուկյանը և ուրիշներ։ Ջոկատի կարևորագույն խնդիրներից մեկն էլ Շաղատի ենթաշրջանի գյուղերը թուրքերից ազատագրելն ու ինքնապաշտպանական կռիվներ մղելն էր։ Ջոկատում ընդգրկվածները ցարական բանակում ծառայած նախկին զինվորներ էին։ Նրանց օգնության էին գալիս նաև Բաքվում, Թբիլիսիում, այլ վայրերում ապրող նախկին համագյուղացիները։ Այդ քաջարի մարդիկ Արիքլու, Շուքար, Թազագյուղ, Փուլ Խոնդուզ գյուղերի թուրքերին քշել են մեր սահմաններից դուրս։ Այդ կռիվների ընթացքում Շաղատից զոհվել են Անդրեաս Հովհաննիսյանը, Աբել Մանուկյանը, Ստեփան Խաչատրյանը, Սեփո Կարապետյանը, որոնք թաղվել են Ս. Գևորգ եկեղեցու բակում։ Շաղատեցիներն իրենց միջոցներով նրանց գերեզմաններին խաչքարեր և հուշարձաններ են կանգնեցրել։ Եկեղեցու շրջակայքում թաղված են ևս 40 քաջորդիներ։
Ցարական կառավարության ազգահալած քաղաքականությունը հասնում էր ահավոր չափերի, փոքրաթիվ ժողովուրդների ձուլումը դարձնում պետական քաղաքականություն։ Ցարական կառավարությունը «օրենքով» բռնագրավում էր հայ եկեղեցական գույքը, ծխական դպրոցներին զրկում նյութական միջոցներից և փակում։ Գյուղացիների շահագործումը, հարկերի ավելացումը, ընտանեկան կյանքը նորովի կազմակերպելու ձգտումը հարյուրավոր շաղատեցիների ստիպում էին թողնել հայրենի եզերքը, հարազատ գյուղն ու օջախը, աշխատանքի անցնել Բաքվում, Ռուսաստանում։ Այս իրավիճակին հաջորդեց առաջին համաշխարհային պատերազմը, որին Շաղատից մասնակցեց 130 մարդ։ Նրանց կեսը զոհվեց ռազմաճակատներում։

Պատերազմը կազմալուծեց գյուղական տնտեսությունը՝ բնակչությանը մատնելով սովի ու աղքատության։ Տեղի ունեցավ ամենասարսափելին. Օսմանյան Թուրքիան, մտնելով պատերազմի մեջ, որոշեց յուրովի «լուծել» Հայկական հարցը։ Հայերի բնաջնջումը դարձավ պետական քաղաքականություն։ Թուրք ոճրագործները արյունով ողողեցին Արևմտյան Հայաստանի ավերված, մոխիր դարձած գյուղերն ու քաղաքները։ Դեր-զորի անապատը դարձավ հազարավոր հայերի գերեզմանատուն։ Եվ Եղեռնն իրականացվեց քրիստոնյա հզոր երկրների անտարբեր հայացքի ներքո։ Պատերազմը ծանր հարված հասցրեց նաև Արևելյան Հայաստանին…

Նշանավոր շաղատեցիներ
--------------------

* Անդոկ Իշխան - հայոց իշխան, Փառանձեմ թագուհու հայրը
* Փառանձեմ թագուհի - հայոց թագուհի, Պապ թագավորի մայրը
* Գեորգի Առուստամյան - ԽՍՀՄ հերոս
*

Տես նաև
-------

* Շաղատի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Սյունիքի մարզ)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Տեղեկություններ Սիսիան համայնքի մասին Սյունիքի մարզի մարզպետարանի կայքում, *(արխիվացված 27․11․2023 թվական)*։
2. ↑  Հայաստանի Հանրապետության կառավարության որոշում «Հայաստանի Հանրապետության սահմանամերձ համայնքների ցանկը հաստատելու մասին» 17 նոյեմբերի 1998 թվականի N 713, քաղ. Երևան։
3. 1 2  2011 թ. ՀՀ մարդահամարի արդյունքները
4. ↑  "Հայաստանի հանրապետության բնակավայրերի բառարան, էջ 154" (PDF). Արխիվացված է the original (PDF) 2014 թ․ սեպտեմբերի 12-ին. Retrieved 2014 Հունիսի 26. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
5. ↑  Զավեն Կորկոտյան, «Խորհրդային Հայաստանի բնակչությունը վերջին հարյուրամյակում (1831-1931)»
6. ↑  Մ. Հասրաթյան «Պատմահնագիտական ուսումնասիրություններ», Երևան, 1985, էջ 136։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Արմենիապեդիա · Արմենիապեդիա |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Հայաստան Սյունիքի մարզ |
| --- |
|  |
| Գորիսի շրջան | Ակներ • Արավուս • Բարձրավան • Գորիս • Խնածախ • Խնձորեսկ • Խոզնավար • Կոռնիձոր • Հարթաշեն • Ներքին Խնձորեսկ • Շուռնուխ • Որոտան • Վաղատուր • Վերիշեն • Տաթև • Տեղ • Քարահունջ • Քարաշեն |  |
|  |
| Ղափանի շրջան | Ագարակ • Աղվանի • Աճանան • Անտառաշատ • Առաջաձոր  • Արծվանիկ • Գեղանուշ • Գեղի • Դավիթ Բեկ • Եղեգ • Եղվարդ • Լեռնաձոր • Խդրանց • Ծավ • Կաղնուտ • Կապան • Ձորաստան • Ճակատեն • Ներքին Խոտանան • Ներքին Հանդ • Նոր Աստղաբերդ • Նորաշենիկ • Շիկահող • Շրվենանց • Չափնի • Սյունիք • Սրաշեն • Սևաքար • Վանեք • Վարդավանք • Վերին Խոտանան • Տանձավեր • Տավրուս • Ուժանիս • Քաջարան • Քաջարան (գյուղ) • Օխտար |
|  |
| Սիսիանի շրջան | Աղիտու • Ախլաթյան • Անգեղակոթ • Արևիս • Աշոտավան • Բալաք • Բնունիս • Բռնակոթ • Դարբաս • Դաստակերտ • Գետաթաղ • Գորայք • Հացավան • Իշխանասար • Լոր • Լծեն • Մուծք • Նժդեհ • Նորավան • Սալվարդ • Սառնակունք • Շաղատ • Շաքի • Շենաթաղ • Սիսիան • Սպանդարյան • Թանահատ • Թասիկ • Տոլորս • Տորունիք • Ծղուկ • Ույծ • Վաղատին • Որոտնավան |
|  |
| Մեղրիի շրջան | Ագարակ • Ալվանք • Գուդեմնիս • Կարճևան • Կուրիս • Լեհվազ • Լիճք • Մեղրի • Նռնաձոր • Շվանիձոր • Տաշտուն • Վահրավար • Վարդանիձոր |
|  |
| Գորիս (համայնք) | Գորիս • Ակներ (Սյունիքի մարզ) • Աղբուլաղ (Սյունիքի մարզ) • Բարձրավան • Խնձորեսկ • Հարթաշեն (Սյունիքի մարզ) • Ձորակ (Սյունիքի մարզ) • Ներքին Խնձորեսկ • Շուռնուխ • Որոտան • Վանանդ (Սյունիքի մարզ) • Վերիշեն • Քարահունջ (գյուղ) |
|  |
| Կապան (համայնք) | Կապան • Ագարակ • Աղվանի • Աճանան • Անտառաշատ • Առաջաձոր • Արծվանիկ • Բարգուշատ • Գեղանուշ • Գոմարան • Դավիթ Բեկ • Դիցմայրի • Եղեգ • Եղվարդ • Խդրանց • Խորձոր • Ծավ • Կաղնուտ • Ձորաստան • Ճակատեն • Ներքին Խոտանան • Ներքին Հանդ • Նորաշենիկ • Շիկահող • Շիշկերտ • Շրվենանց • Չափնի • Սզնակ • Սյունիք • Սրաշեն • Սևաքար • Վանեք • Վարդավանք • Վերին Խոտանան • Տանձավեր • Տավրուս • Ուժանիս • Օխտար |
|  |
| Մեղրի (համայնք) | Մեղրի • Ագարակ • Ալվանք • Այգեձոր • Գուդեմնիս • Թխկուտ • Լեհվազ • Լիճք • Կարճևան • Կուրիս • Նռնաձոր • Շվանիձոր • Վահրավար • Վարդանիձոր • Տաշտուն |
|  |
| Սիսիան (համայնք) | Սիսիան • Ախլաթյան (Սյունիքի մարզ) • Աղիտու • Անգեղակոթ • Աշոտավան • Արևիս • Բալաք • Բնունիս • Բռնակոթ (գյուղ) • Գետաթաղ • Դաստակերտ • Դարբաս • Թանահատ (գյուղ) • Թասիկ • Իշխանասար • Լծեն • Լոր (Սյունիքի մարզ) • Հացավան • Մուծք • Նժդեհ (գյուղ) • Նորավան (Սյունիքի մարզ) • Շաղատ (գյուղ) • Շամբ • Շաքի • Շենաթաղ • Որոտնավան • Սալվարդ • Վաղատին • Տոլորս • Տորունիք • Ցղունի • Ույծ |
|  |
| Տաթև (համայնք) | Խոտ • Հալիձոր • Հարժիս • Շինուհայր • Սվարանց • Տաթև • Տանձատափ • Քաշունի |
|  |
| Տեղ (համայնք) | Կոռնիձոր • Տեղ • Արավուս • Խնածախ • Խոզնավար • Վաղատուր • Քարաշեն |
|  |
| Քաջարան (համայնք) | Քաջարան • Անդոկավան • Աջաբաջ • Գեղավանք • Գեղի • Գետիշեն • Լեռնաձոր • Կաթնառատ • Կավճուտ • Կարդ • Կիցք • Ձագիկավան • Ներքին Գիրաթաղ • Նոր Աստղաբերդ • Ոչեթի • Վերին Գեղավանք • Վերին Գիրաթաղ • Փուխրուտ • Քաջարան • Քարուտ |
|  |
| Այլ գյուղեր | Կավարտ |

 |


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Զանգեզուրի գավառ |
| --- |
|  |
| Քաղաքներ | Գերուսի |
|  |
| Գյուղեր | 
* Աբազլար
* Աբասդար
* Աբդալանլու
* Աբդարասի
* Աբդուլար
* Աբրայան
* Աբուլջա
* Աբուլտա
* Աղավուրդ
* Ագարակ
* Ագարլու
* Ազջագյորօլան
* Աթխունի
* Աթկիզ
* Աին
* Աիփլու
* Ալադին
* Ալահերի
* Ալաղայա-կարաչանլու
* Ալաչդարլու-մազմազակ
* Ալաքչի
* |Ալելու
* Ալթին-Ալիբեկղշլաղը
* Ալթինլու
* Ալթինջա
* Ալթինչըքիյասլու
* Ալթունճի
* Ալիանլու
* Ալիանլու (այլ գյուղ)
* Ալիկուլուուշաղի
* Ալիղուլաշեն
* Ալիյանլը
* Ալիջան
* Ալիքուլիքենդ Առաջին
* Ալիքուլիքենդ Երկրորդ
* Ալիքուլի-Ուշագի
* Ալամլըղ
* Ալմալու
* Ալմուրադ
* Ալչադըրլու Մազմազակ
* Ալպախտիր
* Ալիդարա
* Ալիշար
* Ալմալիխ
* Ալփոուտ
* Ախբիս
* Ախլաթյան
* Ախլար
* Ախտախան
* Ախտախանա
* Ակարակ
* Ակարլու
* Ակերդի
* Աղադի-Մեխրիլու
* Աղաքիշլար
* Աղբն
* Աղբիս
* Ամուդուխ
* Այպլու
* Անգելաութ
* Աղվանլու
* Աղքենդ
* Աղքենդ (Աշոտավան)
* Աղկերպի
* Աղուդի
* Աջիլու
* Արավսա
* Արավիս
* Արդաշանա
* Արդաշավա
* Արզումանի Ձոր
* Արիքլու
* Արիքլու (Սիսիանի շրջան)
* Արծեվանք
* Արծումանի Ձոր
* Արցազուր
* Բաբադին
* Բաբալի Ղայալի
* Բաբայաղուբլու
* Բաղաբուրջ
* Բաղիրբեկլու
* Բաղիրբեյլա
* Բազարքյանդ
* Բազլու Աղջաքենդի
* Բահառլու
* Բահարլու
* Բահարլու (այլ գյուղ)
* Բայդաղ
* Բայկարա
* Բայնակար
* Բալագանսալու
* Բալաք
* Բալան
* Բալլուկայա
* Բարաբաթում
* Բարթազ
* Բախտիարլը
* Բաշարաթ
* Բաշարաթ (այլ գյուղ)
* Բաշքենդ (Մուծք)
* Բաշքենդ (Ղափանի շրջան)
* Բայուբուրջ
* Բայանդուր
* Բեկդաշ
* Բերդի Կալաջիկ
* Բինայերի
* Բիրիկլու
* Բոզլու Աղջաքենդ
* Բոզլու Աղջաքենդ Մյուս
* Բչանիս
* Բուրուլլու
* Բուռուն
* Բեխ
* Գալ
* Գալուր
* Գարար
* Գեարջիկ
* Գյուդկում
* Գեղյալու Առաջին
* Գեղյալու Երկրորդ
* Գեյ-Մամեդլու
* Գեյալ
* Գեջանան
* Գերանզուր
* Գերու
* Գիլակարլու
* Գյոդաքլար
* Գյոդաքլու Զժիկան
* Գյոդաքլու Ներքին
* Գյոդաքլու Վերին
* Գալուր
* Գյուլջիկ
* Գյուման
* Գյուրջիլու
* Դալակլու
* Դաղբաշի-Մամարզալար
* Դաղիգան
* Դայմադաղլու
* Դոնդարլու
* Դանլաքլու
* Դաշնով
* Դաշքենդ
* Դավրուս
* Դարաբազ
* Դարզիլու
* Դեմուրչիլար
* Դըգ
* Դիլանլու-Մուսկանլու
* Դիլանլու-Սարայ
* Դիրի
* Դիրիլու-Կեչանլու
* Դողիգան
* Դոմբուլլու-Դուրաբաշ
* Դոնդարլի
* Դոստաքյուրդ
* Դովրուս
* Դովութլու
* Դոտնի
* Դուլուս
* Եմազլու
* Երիցաթումբ
* Զաբազադուր
* Զաբուկ
* Զանգելան
* Զարնալի
* Զեյվա
* Զեյվա (Դավիթ Բեկ)
* Զոր
* Էյվազլու Ներքին
* Էյվազլու Վերին
* Էյնազուր
* Թաթար
* Թաթար Առաջին
* Թաթդարասի
* Թաթլու
* Թաղամիր
* Թափուր
* Թարխան
* Թեզխարաբ
* Թեմուր Մուսկանլու
* Թիրիլի
* Թուրաբխանլու
* Իգդալու Առաջին
* Իգդալու Երկրորդ
* Իգդալու Ֆարաջբեկլու
* Իզնակ
* Իմամզադե Ղուշչի
* Ինջևար
* Իչարի Մուշուլան
* Իսկենդերբեգլու
* Իսկենդերբեյլի
* Իսմիխանլու
* Լապահեյրանլու
* Լեհվազ
* Լիշկ
* Լիզեն
* Լոր
* Խազնավար
* Խալաջ (Աճանան)
* Խալաջ
* Խան Ահմեդլու
* Խանազակ
* Խանդակ
* Խանդակ (Վուրգավան)
* Խանլավա
* Խաշտաբադ
* Խաշտապ Ներքին
* Խաշտապ Վերին
* Խդըրլի
* Խինզիրակ
* Խոջախան Առաջին
* Խոջախան Երկրորդ
* Խոջախան Երրորդ
* Խոտ
* Խոտանան
* Խոտանան Ներքին
* Խոտանան Վերին
* Խորամա
* Կաբադինլու
* Կադիլի
* Կազիան
* Կալադարասի
* Կալաջուկ-Խոջա-Մուսակլու
* Կաղա
* Կավարտ
* Կարաբայրամլու
* Կարաբատում
* Կարաբեկլու
* Կարագուզու
* Կարադիգյա
* Կարաին
* Կարակոխա
* Կարակոյունլու
* Կարամանլը
* Կարաջա
* Կարաջալու Զեյնալու
* Կարաջանլու
* Կարաջանլու Մյուս
* Կարասախկալ
* Կարաչանլու
* Կարաչանլու Ալակայա
* Կարատագ
* Կատար
* Կեդակլյու
* Կեդատագ
* Կեդոկմա
* Կերջալանլու
* Կերտուզան
* Կերտուզան (այլ գյուղ)
* Կիզիլջա
* Կիզիլջիկ
* Կիյասլու
* Կիչի Սոֆուլու
* Կիվրագ
* Կիրատագ
* Կիրատագ-Իգդալու
* Կլիչլու
* Կլիջակ
* Կոգնա-Պիրչևան
* Կովանլու-Բաբադինլու
* Կորի
* Կորխանա
* Կրախ-Մուշուլան
* Կուշչի
* Կուշչիլու
* Կուրիս
* Հաջալու
* Հաջիլար
* Հայքենդ
* Հալիձոր
* Հանդ Ներքին
* Հենիկ
* Հերիկ-Վարազգուն
* Հերու
* Հոչազ
* Հորկիտոզ
* Հունուտ
* Հուսեյնուշաղի
* Ձգրիկ
* Ղազիքուրդալու
* Ղալա
* Ղամալու-Փուլքենդ
* Ղայղալու Առաջին
* Ղայղալու Երկրորդ
* Ղարաբաբա
* Ղարաղշլաղ (Կովսականի մոտ)
* Ղարաղշլաղ (Կիրով)
* Ղարաղշլաղ (քրդաբնակ)
* Ղարաչիման
* Ղարաքիլիսա Առաջին
* Ղարաքիլիսա Երկրորդ
* Ղյարբաս
* Ղուբաթլու
* Ղուբաթլու-Չորալու
* Ղուբաթլու-Մուսկանլու
* Ղուշչի-Թազաքենդ
* Ղուշչիլյար
* Մազիթլու Խոջա Մուսախլու
* Մազրա
* Մազրա (այլ գյուղ)
* Մալատքեշին
* Մալիբեկլու
* Մալիկլու
* Մալվալան
* Մալվոլան
* Մամեդլու
* Մահմուդլու
* Մահսուտլու
* Մաղանջուղ
* Մամար
* Մամեդ
* Մանջ
* Մարդգիզ
* Մարմար
* Մելիքահմեդլի
* Մելիք Փայասի
* Մեղրի
* Մերզիգիտ
* Մինջևան
* Մինջևան Մյուս
* Մինջան Երկրորդ
* Միշնի
* Միրզահասանլի
* Միրլար
* Մոզրա
* Մոլլաբուրխան
* Մոլլալար
* Մոլլա Ներքին
* Մոլլա Վերին
* Մուգես-Նովրուզլու
* Մուլկաչան
* Մուղանլը (Զանգելանի շրջան)
* Մուղանլը (Գիլյաթաղ)
* Մուղանլը (Հաջալին)
* Մուղանլը (Ղուբաթլուի շրջան)
* Մուսուլմանլար
* Մուրադլը
* Մուրադխան
* Մուրադխանլը
* Մուրխուզ
* Մուչեց Նովրուզլու
* Յայջի
* Նամլու
* Նավիլուդարա
* Նիֆտալիբեկ Ղշլաղ
* Նյուվադի
* Նովլուդարա
* Նորաշենիկ
* Նորաշենիկ Ներքին
* Շաբադին
* Շաբադին (Եղեգ)
* Շալատ
* Շալվա
* Շաղարջիկ
* Շամբ
* Շամլու-Կյաբ-Արասի
* Շամովլու
* Շայիֆլի
* Շարդար
* Շարիֆան
* Շահսուվալու Մինքենդ
* Շախվերդի Ուշաղի
* Շախիվա-Գամզալու
* Շաֆիբեյլի
* Շեկի
* Շինաթաղ
* Շիխաուզ
* Շինհեր
* Շիշկերտ
* Շիրվանշահլու
* Շորդարա
* Շուռնուխա
* Շուրյակ
* Չայքենդ
* Չանախչի
* Չարդախլի
* Չափնի
* Չափնի Վերին
* Չեկադին
* Չոբանլու
* Չոփադարա
* Չորման
* Չորշան
* Չուլլու
* Պալադլու
* Պալաիլու
* Պանիսլու
* Պաշարաջուր
* Պունունիս
* Պուսյակ
* Պուրխուտ
* Ջաբեկլու-Դարչալուր
* Ջաղազուր Առաջին
* Ջաղազուր Երկրորդ
* Ջամարտլու
* Ջամարտլու Մյուս
* Ջանգիրբեկլու
* Ջաֆարկուլիուշագի
* Ջիբիլլու
* Ջիբիկլու Կեսակորան
* Ջիբիկլու Տարչազուր
* Ջիլֆիր Կուշչի
* Ջիկ Իշխլու
* Ջիջիկ
* Ջիջիմլու Առաջին
* Ջիջիմլու Երկրորդ
* Ջևանբեկլու
* Ռաբենդ
* Ռազդերե
* Ռաշիդ Ներքին
* Ռաշիդ Վերին
* Ռասսուլու
* Ռուտ
* Սադըլ Երկրորդ
* Սադունլար
* Սալդաշ
* Սարալու Ֆարիջան
* Սարիյաթաղ
* Սարիլ Երկրորդ
* Սարիլ Երրորդ
* Սաֆիյան
* Սեիդ Ահմեդ
* Սեիդահմեդլու
* Սեիդլար (Գանձա)
* Սեիդլար
* Սեիդլար Խալֆալու Ղշլաղ
* Սեիդլար Խամխլու
* Սեյթաս
* Սիզնակ
* Սիրկատաս
* Հացավան
* Սոբու
* Սուդութլը բուլաղ
* Սոյուխբուլաղ
* Սուվարանց
* Սոֆուլու
* Սոֆուլու Չորալու
* Սումուքլը
* Սուս
* Սևաքար
* Վսագազին
* Վաղաթլու
* Վագրավար
* Վագուդի
* Վանաթլի
* Վանք
* Վարդանաձոր Առաջին
* Վարդանաձոր Երկրորդ
* Վասուլլու
* Վաչագան Ներքին (Քյարխանա)
* Վաչագան Վերին
* Տանազատապ
* Տանձավեր
* Տաթավ
* Տարակեմա
* Տարավլու
* Տեյ
* Տեշտին
* Տինլի
* Տուտուտ
* Տուրաբադ
* Ուդկուն
* Ուզ
* Ուլաշլու Առաջին (Վարդաբաց)
* Ուլաշլու Երկրորդ
* Ուլուգյուն
* Ուջանաբաս
* Ուջանիս
* Ուրուջլու
* Փաշանլու
* Փիրդովդան
* Փիրիլու
* Փիրնաուտ
* Փիրջահան
* Փուլքենդ
* Փուշանլու
* Քարահան
* Քարահունջ
* Քեսալար
* Քերբալայ Ահմեդլու
* Քիչիլու
* Քլիսաքենդ
* Քյուրդիքենդ
* Քյուրտ-Գաջի
* Քուրդլար
* Քուրդ-Կուլագի
* Քևանլու-Կաբադինլու
* Քևդադըղ Առաջին
* Քևդադըղ Երկրորդ
* Օխչի
* Օխտար Ներքին
* Օխտար Վերին
* Օրդաքլու
* Ֆարաջբեյլի

 |
|  |
| Պորտալ:Արևմտյան Հայաստան |

 |