**Լեզվակ,** կամ **քմային լեզվակ** (լատին․՝ ūvula, հայերենում հայտնի է որպես փոքրիկ խաղող), փափուկ քիմքի հետին մասի կենտրոնից կախված կոնաձև գոյացություն` կազմված ալվեոլյար գեղձեր և մկանային տարրեր պարունակող շարակցական հյուսվածքից։ Այն կարող է պարունակել նաև շատ շճային գեղձեր, որոնք արտադրում են թուք։ Լեզվակն առկա է միայն մարդկանց մոտ։

Կառուցվածք
----------

### Մկան

Լեզվակի մկանային հատվածը (լատին․՝ musculus uvulae) նեղացնում և լայնացնում է լեզվակը։ Սրա արդյունքում փոխվում է փափուկ քիմքի հետին հատվածի եզրագիծը։ Այս փոփոխությունը թույլ է տալիս լեզվակին մոտենալ ըմպանի հետին պատին, փակել քթըմպանը կլլման ժամանակ։

24 տարեկան կնոջ երկատված լեզվակԼեզվակի մկանները նյարդավորվում և կառավարվում են թափառող նյարդի ըմպանային ճյուղերով։

### Տեսակներ

Երկատված լեզվակը բնութագրվում է ճեղքված տեսքով։ Ճեղքված քիմքով նորածինների մոտ հաճախ առկա է նաև ճեղքված լեզվակ։ Երկատված լեզվակն առաջանում է պտղի զարգացման ընթացքում քմային ճեղքի ոչ լրիվ, խանգարված սերտաճման հետևանքով։ Ճեղքված լեզվակը ավելի քիչ մկանային տարրեր է պարունակում քան նորմալ լեզվակը, որը կարող է միջին ականջի բորբոքային հիվանդությունների հանգեցնել։ Կլլման ժամանակ փափուկ քիմքը հետ է սեղմվում, կանխելով սնունդի և հեղուկների՝ քթի խոռոչ թափանցումը։ Այս ֆունկցիայի խանգարման դեպքում սնունդն ու ուտելիքը անցնում են դեպի քթի խոռոչ։ Երկատված լեզվակը հաճախ չի հանդիպում, սակայն այն հանդիսանում է նորածինների մոտ բերանի և քթի ճեղքվածքների ամենահաճախ հանդիպող տեսակը։ Երկատված լեզվակը հանդիպում է երկրագնդի բնակչության մոտ 2%-ի մոտ, սակայն որոշ պոպուլյացիաներում, մասնավորապես բնիկ ամերիկացիների մոտ, դիտվում է 10% հանդիպման հաճախականություն։

Երկատված լեզվակը հազվադեպ հանդիպող Լոեյս-Դիեցի գենետիկ համախտանիշի նշան է, որին բնորոշ է նաև աորտալ անևրիզմայի առաջացման բարձր ռիսկը։

Ֆունկցիա
--------

Երբ կատարվում է կլլման ակտ, փափուկ քիմքը և լեզվակը միասին հետ են ձգվում՝ քթըմպանի մուտքը փակելու, որը կանխում է սննդի մուտքը դեպի քթի խոռոչ։

Կա կանխավարկած, որ լեզվակի կողմից արտադրած քիչ քանակությամբ թուքը ապահովում է կոկորդի խոնավության պահպանումը։

Լեզվակը դեր ունի նաև խոսքի ձևավորման մեջ։ Շատ լեզուներում որոշ բաղաձայների (հագագ) արտասանության համար լեզվակի և լեզվի արմատի միջև օդի հոսքի նեղացում է պահանջվում։

Քանի որ լեզվակը բացակայում է այլ կաթնասունների մոտ, ինչպես նաև դրա թքարտադրող ֆունկցիայի շնորհիվ, այն դասում են երկրորդային խոսքի օրգանների շարքում։ Լեզվակի գրգռումը հանգեցնում է ըմպանային ռեֆլեքսի առաջացման։ Սա հաճախ հանդիպող խնդիր է լեզվակի փիրսինգ ունեցող մարդկանց մոտ։

Կլինիկական նշանակություն
------------------------

### Բորբոքում

Սովորաբար լեզվակի շուրջ գտնվող լորձաթաղանթը կարող է այտուցվել, որը հանգեցնում է լեզվակի չափերի՝ նորմայից 3-5 անգամ մեծացման։ Այս վիճակը հայտնի է որպես ուվուլիտ։ Երբ այտուցված լեզվակը դիպչում է կոկորդին կամ լեզվին, առաջանում է սպազմի կամ խեղդվելու զգացողություն, չնայած ոչ մի օտար մարմին կոկորդում չկա։ Սա կարող է առաջացնել շնչառության, խոսքի, ուտելու հետ խնդիրներ։

Լեզվակի այտուցման բազբաթիվ պատճառներ կան, որոնցից են ջրազրկումը, մոլի ծխելը կամ այլ գրգռիչների ներշնչելը, խռմփոցը, ալերգիկ ռեակցիաները կամ վիրուսային և բակտերիալ ինֆեկցիաները։ Լեզվակի վրա առաջացած աֆթոզ խոցը նույնպես կարող է այտուց և դիսկոմֆորտ առաջացնել։

Եթե այտուցն առաջացել է ջրազրկման հետևանքով, հեղուկների օտագործումը կարող է բարելավել վիճակը։ Եթե առաջացման պատճառը բակտերիալ ինֆեկցիան է, խորհուրդ է տրվում կատարել աղաջրով ողողումներ։ Այնուամենայնիվ, այտուցը կարող է առաջանալ նաև այլ պատճառներից։ Որոշ մարդիկ, ում մոտ առկա է կրկնվող ուվուլիտների պատմություն, իրենց մոտ միշտ ունենում են էֆեդրինի աուտոներարկիչներ՝ գրոհի ժամանակ առաջացած ախտանիշերի դեմ։ Այտուցված լեզվակը կյանքին սպառնացող վիճակ չէ և ախտանշանները հետաճում են կարճ ժամանակ, սովորաբար 1-2 օրվա ընթացքում։

### Խռմփոց և քնի ապնոէ

Երկարած ուվուլան քնած ժամանակ ենթարկվում է վիբրացիաների, որը կարող է հանգեցնել խռմփոցի։ Որոշ դեպքերում կայն կարող է հանգեցնել քնի ապնոէի առաջացման, որի բուժումը ենթադրում է ուվուլայի ավելցուկային լորձափաղանթի հեռացում (ուվուլոպալատոֆարինգոպլաստիկա)։ Այնուամենայնիվ, եթե առկա է հետվիրահատական սպի, այն նույնպես կարող է հանգեցնել քնի ապնոէի առաջացման՝ քմաըմպանային հատվածում օդի հոսքի խանգարման հետևանքով։ Քնի ապնոէի բուժման հարցում ուվուլոպալատոպլաստիկայի կիրառման օգտակարությունը ճշտված չէ, սակայն որոշ հետազոտություններ ցույց են տալիս, որ 40–60% դեպքերում ախտանշանները հետ են զարգանում։ Սովորաբար ապնոէն կարճ ժամկետում հետ է զարգանում, սակայն հազվադեպ ախտանշանները կարող են վերադառնալ և հարաճել՝ դառնալով ավելի արտահայտված, քան մինչև վիրահատությունը։ 

Երկարած լեզվակ
### Քմաըմպանային անբավարարություն

Մարդկանց քիչ տոկոսի մոտ լեզվակը պատշաճ կերպով չի փակում քիթըմպանի մուտքը, հանգեցնելով քմաըմպանային անբավարարության։ Սա հանգեցնում է քթախոսության, երբ խոսելու ժամանակ քթով հավելյալ քանակությամբ օդ է անցնում, և խոսողը դժվարանում է արտաբերել «բ» և «մ» հնչյունները։

### Քթային հետհոսք

Կլլման ժամանակ փափուկ քիմքը և լեզվակը փակում են քթըմպանի բերանային մուտքը։ Երբ այս պրոցեսը խանգարվում է, արդյունքում առաջանում է սնունդի քթային հետհոսք։ Սա հաճախ հանդիպում է քմաըմպանային անբավարարությամբ, միոզիտներով, նյարդամկանային հիվանդություններով մարդկանց մոտ։ Ուժեղ հազի ժամանակ դիտվում է նաև հեղուկների հետհոսք։

Հանրություն և մշակույթ
----------------------

Աֆրիկայի որոշ հատվածներում՝ Սոմալիում, Եթովպիայում և Էրիթրեայում, լեզվակը հատում են ծիսակատարության ընթացքում։ Այս դեպքում լեզվակը կարող է արտահայտված կարճանալ։ Այս գործողության ընթացքում սովորաբար քմաըմպանային անբավարարություն չի առաջանում, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ քմային նշիկները նույնպես հեռացված են։

Տես նաև
-------

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Մարդու ներքին կառուցվածք |
| --- |
|  |
| Նյարդային համակարգ | նեյրոն • սինապս • ռեֆլեքս • ռեֆլեկտոր աղեղ • կենտրոնական նյարդային համակարգ • ծայրամասային նյարդային համակարգ • գլխուղեղ • ողնուղեղ • նյարդեր • վարոլյան կամուրջ • նեյրոգլիա • աքսոնային ուղղորդում • ներզատական համակարգ • նյարդային կարգավորում • հումորալ կարգավորում |
|  |
| Զգայարաններ և վերլուծիչներ | աչք • ականջ • քիթ • լեզու • բերան • անդաստակային վերլուծիչ |
|  |
| Հենաշարժիչ համակարգ | ոսկրեր • մկաններ • հյուսվածք • կմախք • ողնաշար • հենաշարժիչ համակարգ |
|  |
| Օրգանիզմի ներքին հեղուկ միջավայր | արյուն • ավիշ • հյուսվածքային հեղուկ • հեմոգլոբին • արյան ձևավոր տարրեր • դոնոր • ռեցիպիենտ • իմունիտետ • արյան պլազմա • ֆագոցիտոզ |
|  |
| Սիրտանոթային համակարգ | արյան շրջանառություն • աորտա • սիներակներ • զարկերակներ • երակներ • մազանոթներ • գերճնշում • սիրտ • սիստոլա • դիաստոլա |
|  |
| Շնչառական համակարգ | շնչառություն • կոկորդ • բրոնխներ • թոքեր • շնչափող • քթի խոռոչ • ձայնալարեր • ձայնի առաջացում • ալվեոլներ • բրոնխածառ • ներշնչում • արտաշնչում • ստոծանի |
|  |
| Մարսողական համակարգ | լյարդ • ենթաստամոքսային գեղձ • աղիներ • թքագեղձեր • ստամոքս • ուղիղ աղիք • ըմպան • կերակրափող • լեղապարկ • ատամներ • վիտամիններ |
|  |
| Արտազատական համակարգ | արտազատական համակարգ • երիկամ • մակերիկամ • մալպիգյան կծիկ • մեզ • կղանք • ֆուրոսեմիդ |
|  |
| Մաշկ | մաշկ • ընկալիչ • ջերմակարգավորություն • գրգռականություն |
|  |
| Սեռական համակարգ | առնանդամ • հեշտոց • ամորձիներ • ձվարաններ • զիգոտ • շագանակագեղձ • սերմնածորան • կուսաթաղանթ • դեղին մարմին • ընկերք • բեղմնավորում • հղիություն • ֆիլիպինյան թեստ • սիֆիլիս • գոնորեա • քլամիդիոզ • ՁԻԱՀ • սպերմատազոիդ • ձվաբջիջ • սեռական զարգացում |

 |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  անատոմիայի հիմնարար մոդել
2. ↑
3. ↑  *The American Heritage Dictionary of the English Language* (4th ed.)։ Boston: Houghton Mifflin։ 2000։ էջ 1896։ ISBN 978-0618082308  `|url-access=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
4. ↑  «eMedicine Definition»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2008-02-16-ին։ Վերցված է 2008-05-03  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
5. ↑  Ten Cate's Oral Histology, Nanci, Elsevier, 2007, page 321
6. 1 2  Back GW, Nadig S, Uppal S, Coatesworth AP (December 2004)։ «Why do we have a uvula?: literature review and a new theory.»։ *Clinical Otolaryngology and Allied Sciences* **29** (6): 689–93։ PMID 15533161։ doi:10.1111/j.1365-2273.2004.00886.x
7. 1 2  «The riddle of the uvula.»։ *Otolaryngol Head Neck Surg* **107** (3): 444–50։ 1992։ PMID 1408233։ doi:10.1177/019459989210700318  `|vauthors=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն); `|s2cid=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
8. ↑  Illustrated Anatomy of the Head and Neck, Fehrenbach and Herring, Elsevier, 2012, page 108
9. ↑  «Split Uvula: Is It a Problem?»։ Արխիվացված է օրիգինալից 14 October 2007-ին։ Վերցված է 23 September 2007  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
10. ↑  Shu, M.D. Jennifer (April 12, 2010)։ «Will a bifid uvula cause any problems?»։ CNN։ Վերցված է 2010-08-07
11. ↑  McMillan Julia A. Feigin, Ralph D. DeAngelis, Catherine, Jones, M. Douglas (2006)։ *Oski's pediatrics: principles & practice* (4th ed.)։ Lippincott Williams & Wilkins։ էջ 469։ ISBN 978-0-7817-3894-1
12. ↑  «Loeys-Dietz Syndrom Foundation»։ Արխիվացված է օրիգինալից 5 August 2012-ին։ Վերցված է 25 March 2010  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
13. ↑  Vilacosta Isidre, Godoy Victoria Cañadas (2008)։ «Bifid Uvula and Aortic Aneurysm»։ *New England Journal of Medicine* **359** (2): e2։ PMID 18614778։ doi:10.1056/NEJMicm070582
14. ↑  «Aphthous ulcer of the uvula and the painful burp»։ *N. Engl. J. Med.* **308** (19): 1168։ May 1983։ PMID 6835348։ doi:10.1056/NEJM198305123081922  `|vauthors=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
15. ↑  Ethiopian Refugees
16. ↑  «Uvulectomy to prevent throat infections.»։ *J Laryngol Otol* **108** (1): 65–6։ 1994։ PMID 8133174։ doi:10.1017/s0022215100125873  `|vauthors=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)

Արտաքին հղումներ
----------------


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Լեզվակ***էջը Վիքիպահեստում |

* *MedlinePlus|MedlinePlus Encyclopedia* 001257 - Ուվուլիտ

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Foundational Model of Anatomy · NCI Thesaurus  · Terminologia Anatomica 98 |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · MESH ID |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2778661947, 2910296986 |

 |