Արցախի Հանրապետության քարտեզը, որտեղ մուգ շագանակագույնով պատկերված են Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության ներքո գտնվող տարածքները, իսկ մարմնագույնով՝ Արցախի վերահսկողության ներքո գտնվող տարածքները 2021 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ
**Աղդաբան**, նախկին բնակավայր Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի շրջանում։ Ըստ Արցախի Հանրապետության վարչատարածքային բաժանման՝ այն հանդիսանում է Մարտակերտի շրջանի տարածք, իսկ ըստ Ադրբեջանի վարչաատարածքային բաժանման՝ համարվում է Քելբաջարի շրջանի բնակավայր։

Աշխարհագրություն
----------------

Գյուղը գտնվում է Մռավի լեռնաշղթայի Հակառակաբերդի լեռների արևմտյան լանջերին՝ Թարթառ գետի աջակողմյան Աղդաբան վտակի ձախ ափին, ծովի մակարդակից 1540 մ բարձրության վրա։

Նախկին բնակավայրի 7 կմ դեպի հարավ-արևմուտք գտնվում է Դադիվանք գյուղ։ Մոտավորապես նույնքան հեռու՝ հարավում են գտնվում Նոր Էրքեջ և Չարեքտար գյուղերը։

Պատմություն
-----------

Դեռեւս 1894 թվականին Էջմիածնի վանքի վանահայր, հնագետ, բանահավաք, բանասեր Խաչիկ վարդապետ Դադյանը Աղդաբան գյուղի շրջակայքում ուսումնասիրություններ կատարելիս համանուն գետի մոտ և Աղդաբան գյուղի մոտակայքում գտնվող բլրի վրա հայտնաբերել է պատմական մեծ արժեք ներկայացնող երկու հայերեն լեզվով արձանագիր խաչքարեր։ Խաչքարերից առաջինի վրա արձանագրված է. *«ՈԾԲ (1203 թ.) էր թուականն ես Գերգա Հասան որդիք նա Եաւրովին կանգնեցեաք զխաչս մեր աղբայր Աղբասրա, յաղաւթս յիշեցեք»*։

Աղդաբան նախկին բնակավայրը ձևավորվել է 19-րդ դարի վերջերին մոտակայքում ձևավորված Չայղովուշան գյուղի թուրք հովիվների կողմից։ Խորհրդային տարիներին թուրքաբնակ գյուղի տարածքը առանձնացվել է Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի Մարտակերտի շրջանից և անկլավի կարգավիճակով միացվել Խորհրդային Ադրբեջանի Քելբաջարի շրջանին։

### Արցախյան ազատամարտ

Հիմնական հոդված՝ Արցախյան ազատամարտ
1991 թվականի սեպտեմբերի 22-ի ականանետներով, կարաբիններով, ավտոմատներով, գնդացիրներով, նռնականետներով զինված ադրբեջանականցիները հարձակվել են Մարտակերտի շրջանի Չափար գյուղի վրա։ Հարձակումն սկսվել է մոտավորապես ժամը 21։00-ին Մարտակերտի շրջանի Խմերեթ-Քերավենդ գյուղի կողմից, այնուհետև նրանց միացել են նաև Աղդաբան գյուղից ուղղաթիռներով տեղափոխված Ադրբեջանի օմօնականները։

1991 թվականի սեպտեմբերի 23-ի կեսօրից հետո Աղդաբանի կողմից ադրբեջանական զինված կազմավորումները ընդհուպ մոտեցել են Չափար գյուղին։ Ադրբեջանցիները սպանել են Սերգեյ Մարտիրոսյանին, Վալերի Սարգսյանին, Մհեր Էմիրյանին, Լեոնիդ Գրիգորյանին և 13-ամյա դպրոցական Վախթանգ Սարգսյանին, խոշտանգել նրանց դիակներր։ Դրանից հետո Չափար գյուղի ինքնապաշտպանական ջոկատի և ադրբեջանական հարձակվող զինված կազմավորումների միջև տեղի է ունեցել մարտ։ Հայկական կողմից թեթև վիրավորվել են չորս գյուղացիներ, իսկ ադրբեջանցիները նահանջել են՝ ունենալով սպանվածներ և վիրավորներ։

1992 թվականի ապրիլի 8-ին Արցախի պաշտպանության բանակի կողմից վնասազերծվում են Աղդաբան և հարակից Չայղովշան գյուղերում տեղակայված ադրբեջանական զինված ուժերի հենակետերը, որտեղից հրետակոծվում էին Հաթերքի ենթաշրջանի գյուղերը։

1992 թվականի հուլիսի 31-ին Աղդաբան գյուղի մոտ Մարտակերտի հայկական ջոկատների և ադրբեջանական զինված ուժերի ստորաբաժանումների միջև տեղի են ունեցել մարտեր, որի ընթացքում հայկական կողմն ադրբեջանցիներից առգրավել է չորս զրահատեխնիկա և չորս թնդանոթ։

1993 թվականի մարտի 29-ին Արցախի պաշտպանության բանակի ստորաբաժանումների կողմից Չարեքտար, Աղդաբան, Չայղովշան, Ենիքենղ, Աղջաքենդ գյուղերում վնասազերծվել և ոչնչացվել են Ադրբեջանի զինված ուժերի կրակակետերը։

1991-1994 թվականներին տեղի ունեցած Արցախյան ազատամարտի ընթացքում Արցախի պաշտպանության բանակի կողմից ազատագրվել է Աղդաբան բնակավայրի տարածքը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Արցախի տարածքները համարվում են օկուպացված Ադրբեջանի կողմից. ԱՀ ԱԺ հայտարարությունը, *(արխիվացված 05․04․2021թ․)*
2. 1 2  Սամվել Կարապետյան, Հայ մշակույթի հուշարձանները Խորհրդային Ադրբեջանին բռնակցված շրջաններում, Երևան, 1999 թվական, (թվային տարբերակ Archived 2019-07-02 at the Wayback Machine.)։
3. ↑  Մանուկյան Մարտին (2020)։ *Արցախի (Լեռնային Ղարաբաղ) հանրապետության շրջանները, քաղաքները, գյուղերը*։ Երևան: ԱՍՈՂԻԿ։ էջ 478
4. ↑  Հայաստանի Հանրապետության Պատմության պետական կենտրոնական արխիվ, ֆ. 319, ց. 1, գ. 155, թ. 1:
5. 1 2 3 4 5  Արցախյան շարժման և զինված պայքարի ժամանակագրություն (1988 - 1994), Արիս Արսենի, (թվային տարբերակ)


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |

 |