**Սերջիու Դան** (ռումիներեն՝ Sergiu Dan, դեկտեմբերի 29, 1903(1903-12-29), Քարե Նյամց, Նյամց, Ռումինիա - մարտի 13, 1976(1976-03-13), Բուխարեստ, Ռումինիա), հրեական ծագմամբ ռումինացի գրող, բանաստեղծ և լրագրող։

Կենսագրություն
--------------

Իսիդոր Ռոթմանը ծնվել է 1903 թվականի դեկտեմբերի 29-ին Պյատրա Նյամց քաղաքում՝ Սիմոն Ռոթմանի ընտանիքում։ Նա իր առաջին քայլերը մշակութային լրագրության մեջ կատարել է մինչև 1926 թվականը, երբ աշխատակցել է *Cugetul Românesc* հանդեսին։ Նրա վաղ բանաստեղծությունները տպագրվել են այնպիսի մշակութային ամսագրերում, ինչպիսիք են «Chemarea» և «Flacăra», իսկ «Iudita şi Holofern» («Հուդիթ և Հողոփեռնես») առաջին վեպը հրատարակվել է 1927 թվականին։ Սերջիուի եղբայրը՝ Միխայիլ Դանը, նույնպես եղել է լրագրող, որը հայտնի է եղել Վլադիմիր Մայակովսկու բանաստեղծությունների թարգմանություններով։

1920-ական թվականների վերջին Սերջիու Դանը և նրա ընկեր Ռոմուլուս Դիանը եղել են Բուխարեստում։ Հենց այնտեղ էլ Դանը միացել է վիպասան Կամիլ Պետրեսկուի գրական խմբակին և սկսել է մասնակցել կանոնավոր գրական բանավեճերի «Casa Capșa» և «Corso» ռեստորաններում։ 1928 թվականին նա վիճել է Պետրեսկուի հետ` ծաղրել Պետրեսկուի նկարագրած «գիտավարություն» փիլիսոփայական նախագիծը և նրա հեղինակին անվանել «խենթ» ու «փոքրոգի»։ Ավելի ուշ Սերջիու Դանը ափսոսանք է հայտնել կատարվածի համար՝ նշելով, որ հատկապես զարմացած է Պետրեսկուի տարօրինակ որոշման վրա, այն է՝ պահել իր փիլիսոփայական ձեռագիրը Վատիկանի գրադարանում։

Իոն Վինյան Դանին և Դիանին ծանոթացրել է իր լրագրողական նախագծերին՝ սկսած «Contimporanul»-ի ձախական ամսագրից, որտեղ նրանք հրատարակել են քաղաքական ենթատեքստով ավանգարդային արձակ և բանաստեղծություններ։ Դանի աշխատանքները ներկայացվել են նաև այլ հանդեսներում՝ «Vremea», «Revista Fundațiilor Regale», «Universul Literar» («Universul daily»-ի գրական հավելված) և «Bilete de Papagal» (բանաստեղծ Թեոդոր Արգեզիի երգիծական թերթը)։ Այս շրջանում Դանը սովորել է Բուխարեստի առևտրի ուսումնարանում։ Դիանի հետ (որի համար դա նույնպես առաջինն էր), Դանը դարձել է 19-րդ դարի բանաստեղծ և բանահավաք Անտոն Պանի վիպականացված «Viața minunată a lui Anton Pann» («Անտոն Պանի հրաշալի կյանքը», 1929) կենսագրության հեղինակները։ Այս համատեղ գեղարվեստական պիեսը վերահրատարակվել է 1935 թվականին՝ «Nastratin și timpul său» («Նասրեդդինը և նրա ժամանակը») անունով։ Դանը նաև միացել է «Sburătorul» ակումբին, որն ստեղծվել է նույնանուն ամսագրի շուրջ` գրականության տեսաբան Էուջեն Լովինեսկուի կողմից։

«Contimporanul»-ում աշխատելու ընթացքում Դանը վեճի մեջ է մտել «Unu»-ում՝ բանաստեղծ Սաշա Պանեի ամսագրի սյուռեալիստական և ծայր ձախական խմբի հետ։ Այս հակասությունն արտացոլել է «Contimporanul»-ի և այլ ավանգարդային հարթակների միջև եղած հիմնական անհամապատասխանությունները։ 1930 թվականին Սերջիուի եղբայրը՝ Միխայիլ Դանը, հեռացել է «Bilete de Papagal»-ից և սկսել է համագործակցել «Unu»-ի հետ, այնուհետև որոշ ժամանակ անց դարձել է գլխավոր խմբագիր։ Սակայն 2008 թվականին հայտնաբերված փաստաթղթերը ցույց են տվել, որ նա եղել է հետախուզական գործակալության գաղտնի տեղեկատու, որով Ռումինիայի Թագավորության Սիգուրանցան վերահսկել են «Unu» մշտական ​​շփումը կոմունիստների հետ։ Երկար ժամանակ նա դրանում կասկածվել է «Sburătorul»-ի գրական միավորման կողմից։ Միաժամանակ 1930 թվականին, երբ Ռումինիայի թագավոր Կարոլ II-ը գահին է վերադարձել, Սերջիու Դանն աշխատել է որպես *Dreptatea* շտաբի քաղաքական խմբագիր՝ Ազգային գյուղացիական կուսակցության (ԱԳԿ) հարթակում։ Ըստ կոմունիստ լրագրող Պետրա Պանդրեայի ավելի ուշ զեկույցի՝ Դանն ու Վինյան միասին գողացել են ԱԳԿ տնտեսագետ Վիրջիլ Մադգերի հոդվածի բնօրինակ սևագիրը և այն կեղծել այնպես, որ թվում էր, թե Մադգերը եղել է հակակարոլիստ, այնուհետև նրանք պատճենը վաճառել են Մադգերի մրցակցին՝ կորպորատիվիստ տեսաբան Միխայիլ Մանոլեսկուն։ Մանոլեսկին, վարկաբեկելով իրեն, տվել է փաստաթղթի պատճենը Կարոլին, երբ բացահայտվել է կեղծիքը։ Պանդրեան հաստատել է, որ Դանն ու Վինյան այս գործից ստացել են 150.000 լեյ, մինչդեռ նրանց զոհ Մանոլեսկին ընկել է մշտական տհաճությունների մեջ։

Սերջիու Դանի փաստացի խմբագրական դեբյուտը տեղի է ունեցել 1931 թվականին, երբ Էդիթուրա Կուջետարին հրատարակել է իր «Dragoste și moarte în provincie» վեպը։ 1932 թվականին Դանն ու դրամատուրգ Ջորջե Միխայիլ Զամֆիրեսկին կիսլե են Ռումինիայի գրողների ամենամյա մրցանակը, որին անդամակցել են նաև նրանք։ 1932 թվականին Սերջիու Դանը սկսել է համագործակցել Վինիի «Facla» թերթին վիպասան Իոն Կելուգերուի, բանաստեղծ Ն. Դավիդեսկուի, գրող-ռեժիսոր Սանդու Էլյադի և պրոֆեսիոնալ լրագրողներ Նիկոլա Կարանդինոյի և Հենրիկ Շտրայթմանի հետ։

Դանը գրողի իր կարիերան շարունակել է «Arsenic» գրքով, որը հրատարակվել է 1934 թվականին *Cultura Naţională*-ում, և «*Surorile Veniamin*»-ով (Editura Vatra, 1935): Առաջին գիրքն ստացել է ևս մեկ գրական մրցանակ Էֆորի փառատոնում 1934 թվականին։ 1934 թվականին Դանը եղել է 46 մտավորականներից մեկը, որոնք դիմում են ստորագրել՝ հօգուտ Ռումինիայի և Խորհրդային Միության միջև հարաբերությունների կարգավորման։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի առաջին տարիներին Սերջիու Դանը ենթարկվել է հակահրեական ճնշման՝ ավտորիտար ֆաշիստական ​​ռեժիմի իշխանության գալուց հետո։ Սկզբում նրան հեռացրել են Գրողների միությունից։ 1940 թվականի հուլիսին «Universul Literar» հանդեսում ֆաշիստական ​​հեղինակ Լադմիս Անդրեեսկուն առաջարկել է բոյկոտել Դանի գործերը և ընդհանուր արգելքի մտցնել հրեական գրականությանը։ Ազգային-լեգեոներական պետության տարիներին որոշ հեղինակներ, որոնք համակրում էին «Երկաթե գվարդիայի» կառավարչին, նշել են, որ նրա գրաքննության կիրառումը հեղափոխություն է ընդդեմ մոդեռնիստական ​​գրականության։ Նրանց «Gândirea» ամսագրում Դանը հիշատակվել է որպես «հրեական հիվանդության» ցուցիչ։ 1941 թվականի հունվարին Դանը փախել է հրեական ջարդերից՝ թաքնվելով իր ընկեր Վինիի մոտ։

Հետագայում Յոն Անտոնեսկուի նոր բռնապետական ​​կառավարությունը Դանին ընդգրկել է արգելված հրեա հեղինակների ցուցակում։ Դանը գտնվել է Ռումինիայի կողմից վերահսկվող Մերձդնեստրում գտնվող համակենտրոնացման ճամբարներում տեղահանված հրեաների թվում (տե՛ս Հոլոքոստը Ռումինիայում)։ Վերջիվերջո նրան ազատ են արձակել, և նա կարողացել է վերադառնալ Բուխարեստ, որտեղ նրան բուժել է հրեա բժիշկ և զինակից Էմիլ Դորիանը այնքան ժամանակ, մինչև 1944 թվականի օգոստոսյան հեղաշրջումը տապալել է Անտոնեսկուն։

Մերձդնեստր արտաքսվելու մոտիվներով նա գրել է «Unde începe noaptea» վեպը, որը լույս է տեսել 1945 թվականին «Editura Naţionala Mecu» հրատարակչությունում։ Համարվում է, որ գիրքը դարձել է պատասխան էր Հոլոքոստի ժխտման վաղ նշաններին, այն անհայտ պատճառներով հանվել է շրջանառությունից։ Ավելի ուշ կարծիք է հնչել, որ գիրքը հակասել է Ռումինիայի Կոմունիստական ​​կուսակցության օրակարգին։ Երկու տարի անց «Naţionala Mecu»-ը հրատարակել է Դանի՝ պատերազմին ձոնված «Roza și ceilalți» վեպը։

Սերջիու Դանի քաղաքական հայացքները շեղվել են կոմունիստական ​​օրակարգից, և 1948 թվականից հետո նա ի վերջո ձերբակալվել է։ Հաղորդվել է, որ Սերջիու Դանի քաղաքական հետապնդումն սկսվել է այն ժամանակ, երբ 1947 թվականին նա հանդես է եկել որպես իր ընկերոջ՝ ԱԳԿ լրագրող Նիկոլա Կարանդինոյի պաշտպանության վկա դատավարության ժամանակ։ Գաղտնի ոստիկանությունը բռնագրավել է նրա աշխատանքները։ Կալանավորման ժամանակ Դանի խնամակալման պայմանները գրական պատմաբան Հենրի Զալիսն անվանել է «վայրի»։ Ինչպես շատ այլ հասարակական գործիչներ, նա կալանավորվել է «Այուդ» բանտում։

Մոտ 1955 թվականին նրան ազատ են արձակել։ Գրողների միության ճնշմամբ նա սկսել է գրել սոցիալիստական ​​ռեալիզմի ոճով։ Նրա ավելի վաղ մատենագրությունը ներառում է «Taina stolnicesei» (1958) և «Tase cel Mare» (1964) ստեղծագործությունները։

1970 թվականին նրա «Roza şi ceilalţi» և «Arsenic» գործերը վերահրատարակվել են, և լույս է տեսել նրա վերջին գիրքը՝ «Dintr-un jurnal de noapte»։ Այդ տարում, ի նշան կոմունիստական ​​գրաքննության դեմ բողոքի, Դանը հրաժարվել է ընդունել *Meritul Cultural* շքանշանը։ Նա նաև կենտրոնացել է թարգմանական գործունեության վրա, թարգմանել է ֆրանսիական դասական Գյուստավ Ֆլոբերի «Տիկին Բովարի» և «Սալամբո» վեպերը։ Բացի այդ, նա ռումիներեն է թարգմանել Լուի Արագոնի, Միշել Դրուի, Մորիս Դրյուոնի, Անատոլ Ֆրանսի, Բորիս Պոլևոյի, Էլզա Տրիոլեի և Վոլտերի գործերը։ 1973 թվականին երիտասարդ գրականագետներ Իլյանա Կորբիան և Նիկոլա Ֆլորեսկին հարցազրույց են վերցրել նրանից «Biografii posibile» գրքի համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Sergiu Dan biografia
2. 1 2 3 4 5  Կաղապար:Ro icon "Sergiu Dan — 'un ironist sentimental' "Archived 2007-09-30 at the Wayback Machine. in *Timpul de Gorj*, Nr. 51 (355), December 22-28, 2008
3. 1 2 3 4 5 6  Կաղապար:Ro icon Boris Marian, «Lăudabil demers: reeditarea unui roman al lui Sergiu Dan» Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine. in *Realitatea Evreiască*, Nr. 262—263 (1062—1063), December 2006, p.19
4. 1 2  Կաղապար:Ro icon *Moșteniri ale culturii iudaice. Carte de neuitare a evreilor pietreni* Archived 2011-07-27 at the Wayback Machine. at the Romanian Jewish Community site; retrieved February 11, 2011
5. 1 2 3  Կաղապար:Ro icon Paul Cernat, «Subterana politică a avangardei românești», in *Observator Cultural*, Nr. 417, April 2008
6. ↑  Կաղապար:Ro icon Geo Șerban, «*D. G. L. R.* — siglă de patrimoniu (III). Solidari cu destinele literaturii române» Archived 2020-07-17 at the Wayback Machine. in *Realitatea Evreiască*, Nr. 228 (1028), April 2005, p.6-7
7. 1 2 3  Կաղապար:Ro icon Anton I. Adămuț, «Camil Petrescu — istoria unui manuscris (Câte ceva despre eros și despre existențialism)» Archived 2011-09-28 at the Wayback Machine. in *Idei în Dialog*, October 2007 (republished by the Romanian Cultural Institute’s *România Culturală Archived 2011-09-02 at the Wayback Machine.*)
8. ↑  Cernat, p.151, 194—197, 269
9. 1 2 3  Călinescu, p.1021; Crohmălniceanu, p.353, 605, 606
10. 1 2  Կաղապար:Ro icon Vlaicu Bârna, «Un cuvânt nou în limba română» Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine. in *România Literarǎ*, Nr. 42/2001
11. 1 2 3 4  Կաղապար:Ro icon Henri Zalis, «Apropieri de o moștenire diferențiată» Archived 2009-03-08 at the Wayback Machine. in *Convorbiri Literare*, August 2004
12. 1 2  Petre Pandrea, «Carol II-Madgearu-Manoilescu», in *Magazin Istoric*, April 2002, p.27
13. ↑  Կաղապար:Ro icon Victor Durnea, "Societatea scriitorilor români" Archived 2012-02-18 at the Wayback Machine. in *Dacia Literară*, Nr. 2/2008 (republished by the Romanian Cultural Institute's *România Culturală Archived 2011-09-02 at the Wayback Machine.*)
14. ↑  Կաղապար:Ro icon Geo Șerban, "*Causeries du lundi*" Archived 2015-09-24 at the Wayback Machine. in *România Literară*, Nr. 25/2000
15. ↑  Adrian Cioroianu, *Pe umerii lui Marx. O introducere în istoria comunismului românesc*, Editura Curtea Veche, Bucharest, 2005, p.114-118. ISBN 973-669-175-6
16. ↑  Կաղապար:Ro icon Radu Cosașu, "Ura în toată incultura ei", in *Dilema Veche*, Nr. 118, April 2006
17. ↑  Կաղապար:Ro icon Ladmiss Andreescu, "Iudeii în literatura noastră", in *Universul Literar*, Nr. 29/1940, p.2 (digitized by the Babeș-Bolyai University Transsylvanica Online Library)
18. ↑  Կաղապար:Ro icon S[eptimiu] B[ucur], "Cronica măruntă. *Revista Fundațiilor Regale*", in *Gândirea*, Nr. 7/1940, p.519 (digitized by the Babeș-Bolyai University Transsylvanica Online Library)
19. ↑  Կաղապար:Ro icon Marin Pop, Corneliu Coposu, "Corneliu Coposu despre atitudinea lui Iuliu Maniu față de evrei" Archived 2015-07-05 at the Wayback Machine. in *Caiete Silvane*, May 2014
20. ↑  Rotman, p.174-175
21. ↑  Rotman, p.176
22. 1 2 3  Crohmălniceanu, p.605
23. ↑  Կաղապար:Ro icon "Hasefer — ca de obicei, la înălțimea așteptărilor" Archived 2020-07-17 at the Wayback Machine. in *Realitatea Evreiască*, Nr. 256-257 (1056-1057), June–July 2006, p.5
24. ↑  Călinescu, p.1021
25. ↑  Կաղապար:Ro icon Iulia Deleanu, "Epoca interbelică – refolosirea balanței", in *Observator Cultural*, Nr. 406, January 2008
26. ↑  Կաղապար:Ro icon Alex. Ștefănescu, "Din 'realizările' regimului comunist - Cărți interzise" Archived 2012-08-04 at the Wayback Machine. in *România Literară*, Nr. 50/2004
27. ↑  Կաղապար:Ro icon Alex. Ștefănescu, "Petre Pandrea" (II) Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine. in *România Literară*, Nr. 19/2003; "Scriitori arestați (1944-1964)" Archived 2012-08-04 at the Wayback Machine. in *România Literară*, Nr. 23/2005

Գրականություն
-------------

* George Călinescu, *Istoria literaturii române de la origini pînă în prezent*, Editura Minerva, Bucharest, 1986
* Paul Cernat, *Avangarda românească și complexul periferiei: primul val*, Cartea Românească, Bucharest, 2007. ISBN 978-973-23-1911-6
* Ovid Crohmălniceanu, *Literatura română între cele două războaie mondiale*, Vol. I, Editura Minerva, Bucharest, 1972. OCLC 490001217
* John Neubauer *et al.*, "1945", in Marcel Cornis-Pope, John Neubauer (eds.), *History of the Literary Cultures of East-Central Europe: Junctures and Disjunctures in the 19th and 20th Centuries*, John Benjamins, Amsterdam & Philadelphia, 2004, p. 143-176. ISBN 90-272-3452-3
* Liviu Rotman (ed.), *Demnitate în vremuri de restriște*, Editura Hasefer, Federation of Jewish Communities of Romania & Elie Wiesel National Institute for Studying the Holocaust in Romania, Bucharest, 2008. ISBN 978-973-630-189-6

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  ⛭  | 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| GND: 1145574467 · ISNI: 0000000084291829 · LCCN: no2002064567 · NKC: mub2012678306 · NLP: a0000002122949 · NTA: 131454102 · VIAF: 14440309 · WorldCat VIAF: 14440309 |

 |

 |