**Արիներ**, արիք (ավեստերեն՝ airya-, հին հնդկ.՝ ā́rya-, հին պարսկ.՝ ariya-), հնդիրանական ժողովուրդների հին անվանումը։ Գիտության մեջ «Արիներ» տերմինը օգտագործվում է հնդիրանական լեզուներով խոսող ցեղերի ու ժողովուրդների վերաբերյալ։ Հին Հնդկաստանի և հին Իրանի ժողովուրդները հնդիրանական հնագույն հուշարձաններում իրենց անվանել են արիներ, որը նշանակում է լիիրավ մարդիկ՝ ի տարբերություն հարևան կամ նվաճված ժողովուրդների։ 7-րդ դարի «Աշխարհացույց»-ի մեջ Արիք է կոչվում Կենտրոնական Իրանի նահանգներից մեկը, որը համապատասխանում է Ստրաբոնի հիշատակած Արիանա տարածաշրջանին։ Արիացի տերմինը օգտագործվել է նաև հետադեմ պատմագրության մեջ (մասնավորապես ֆաշիստական Գերմանիայում)՝ հակագիտական մեկնաբանությամբ։

Պատմական ակնարկ
---------------

Գիտական գրականության մեջ *արիացիներ* եզրույթին համապատասխանում է հնդիրանցիներ, հնդիրանական ժողովուրդներ հասկացությունը։ Հնդիրանցիները Ք. ա. 2-րդից 1-ին հազարամյակների սահմագծին հնդեվրոպական լեզվաընտանիքից անջատված և դեպի հարավ ու արևելք տեղաշարժված այն ցեղերի են, որոնք Ք. ա. II-I հազ. սկզբին բնակություն են հաստատում Իրանական բարձրավանդակում ու Հյուսիսային Հնդկաստանի հարթավայրերում և որոշ ժամանակ անց լիովին փոխում տարածաշրջանի էթնոլեզվական և կրոնամշակութային պատկերը։

Էթնոնիմ
-------

### Ստուգաբանության փորձեր

Նախաձև *a/āri̯a-* բառի ծագման վերաբերյալ դեռևս 19-րդ դարից առաջարկվել են տարբեր ստուգաբանություններ, սակայն դրանցից ոչ մեկը վերջնականապես ընդունված չէ։ Ենթադրաբար այն հանգում է հնդեվր. *\*ar-i̯-o-* ձևին, որն արտահայտված է նաև հին իռլ. *aire* «ազնվազարմ», «ազատ» և հին սկանդ. *arjōstēR*՝ «ազնավազարմներ» բառերում։

Էմիլ Բենվենիստը \**ar-i̯-o-* բառը թարգմանում է որպես «հյուրասիրություն ցուցաբերող» հանդեպ \**ari*-ների (հին հնդկ. *ari* «ընկեր», նաև «թշնամի», «օտար»)։

Հին հնդկերեն *ari* ընկեր», նաև «թշնամի», «օտար» բառը ենթադրում է, որ զուգահեռ է խեթերեն *ara*՝ «ընկեր» և հայերեն *ari*՝ «քաջ» ձևերին։ Օսվալդ Սեմերենյին այս բառի համար ենթադրում է մերձավորարևելյան աղբյուր՝ հմմտ. ուգար. '*arj*` «բարեկամ», «ընկեր»։

Վլադիսլավ Իլյիչ-Սվիտիչը, հենվելով այն բանի վրա, որ բառն ինքնին հնդեվրոպական կառուցվածք ու տեսք չունի (բառասկզբյան a-, սպասված կոկորդային \*He-ի փոխարեն, իրար կողքի երկու ձայնորդների առկայություն), նախահնդեվրոպական \**ar-i̯-o-* ձևը բխեցնում է անմիջականորեն սեմական լեզուներից (հմմտ. հին եբր. *ḥōrim* «ազնվականներ», «ազատներ», *ḥ-r-r*՝ «ազատ արձակել» արմատից)։

### Հնագույն կիրառություն

«Արիա» տերմինի հնագույն վկայությունները պահպանվել են հնդիրանական ժողովուրդներից ամենահին գրավոր ավանդույթ ունեցող հնդարիացիների մոտ։

#### Հնդկաստանում

##### Վեդայական սանսկրիտ

Ռիգվեդայում *ārya* բառը հանդիպում է 34 հիմներում, 36 անգամ։ Այն օգտագործվում է որպես վեդայական կրոնը դավանող բոլոր արիական ցեղերի ընդհանուր էթնոնիմ և հակադրվում է ոչ արիացիներ՝ anārya, dasyu-, dasa- տեղաբնիկ թշնամիներին։

##### Սմրիտի

Եթե Ռիգվեդայում արիական աշխարհի արևմտյան սահմանները պարզ չեն և հնարավոր է, որ այդտեղ թվարկված որոշ ցեղեր ավելի մոտ էին իրանական ժողովուրդներին, ապա սմրիտիի (հինդուիզմի սուրբ գրքերը) կազմման շրջանում արևմտայն ժողովուրդները՝ իրանցիներն արդեն որպես հայրենակիցներ չեն դիտարկվում և նրանց արիա տերմինը չի վերագրվում։ Վերջինս շարունակվում է կիրառվել հնդկական էպիկական պատումներում՝ Ռամայանայում և Մահաբհարատայում «ազնվական», «արժանի» իմաստով և տրվում է տարբեր հերոսների՝ կախված նրանց վարք ու վարվելաձևից։

##### Բուդդայականության մեջ

Բուդդայական գրականության մեջ արիա բառը հանդիպում է «ազնվական», «սուրբ» իմաստներով և ավելի հաճախ, քան հինդուիստական գրականության մեջ։

#### Իրանական աշխարհ

Ավեստայում *airya*- անունը լայնորեն կիրառվում է որպես Ավեստան ստեղծած ժողովրդի ինքնանվանում։ Հանդիպում է մի շարք արտահայտություններում, ինչպիսիք են՝ *airyō.šayanəm* - «արիացիների բնակության վայր», *airyō.xšuθa*- լեռան անվանում արևելյան Իրանում «արիացիների գոհունակություն», *airyanəm x˘arənō* - «արիացիների փառք, հարստություն», ինչպես նաև լեգենդար *airyanəm vaējō* (զրադաշտական պահլավերենով՝ ērān-vēž, սողդ.՝ 'ry'n wyžn (\*aryān vēžan), թուրֆ. պարթ. (///n wyžn,) - «արիացիների տարածք, արիական աշխարհ»՝ ըստ իրանական ավանդույթի Ահուրամազդայի կողմից ստեղծված առաջին վայրը։

Հին պարսկերեն արձանագրություններում ariya- էթնոնիմն օգտագործվում է 3 ենթատեքստով.

* Արիական լեզու՝ Դարեհ I-ի Բեհիսթունյան արձանագրության լեզուն,
* ariya, ariya-čiça («արիական տոհմից, սերմից»)՝ Դարեհի ծագումը նշելիս (Նախշ-է Ռոստամում),
* Ահուրամազդան որպես արիացիների աստված Բեհիսթունյան արձանագրության էլամերեն տարբերակում։

Հին հույներին ևս հայտնի էր իրանական ցեղերի ընդհանուր անվանումը. հին հունական աղբյուրներում հանդիպում է ἄριοι ձևը՝ որպես մարերի անվանում (Հերոդոտոս), Αρειανοί՝ ժողովուրդ, որին պատկանում էր Զրադաշտը, ἡ 'Αρειανή՝ Արիանա (Ստրաբոն), որն ընդգրկում է Մարաստանի և Պարսկաստանի մի մասը, ինչպես նաև բակտրիացիներին ու սողդերին հյուսիսում, քանի որ նրանք խոսում էին գրեթե նույն լեզվով՝ չնչին տարբերություններով։

##### Միջինիրանյան դարաշրջան

Սասանյաններն այս տերմինին հաղորդում են քաղաքական նշանակություն՝ ներմուծելով «Իրանական կայսրություն» հասկացությունը՝ պարթ. aryānšahr (ʾryʾnḥštr), միջ. պրսկ. ērānšahr (ʾylʾnštr) < հին պրսկ. \*aryānām xšaθra՝ «Արիացիների թագավորություն»։ Արքաներն իրենց անվանում են šāhān-šāh Ērān ud Anērān (MLKʾn MLKʾ ʾyrʾn W ʾnyrʾn) (հին հունարեն՝ βασιλεύς βασιλέων ἀριανων)` «Իրանի և ոչ Իրանի արքաներ»։

#### Հայկական աղբյուրներ

Հայ պատմագիրները «արիք» են համարել բացառապես պարսիկներին։ Հին հայկական աղբյուրներում գործածվում է «Արիք և Անարիք» տերմինը, որոնք համապատասխանում են պահլավերեն «Երան և Աներան» արտահայտությանը (Եղիշեն օգտագործում է «Երան և Աներան» ձևը)։ Հ․ Հյուբշման կարծիքով՝ «Արիք և Անարիք» տերմինը հայերեն է փոխառվել դեռևս պարթևական ժամանակաշրջանում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Բրիտանիկա» հանրագիտարան
2. ↑  "Օքսֆորդի անգլերեն բառարան". Արխիվացված է the original 2014 թ․ օգոստոսի 23-ին. Retrieved 2014 թ․ սեպտեմբերի 10.
3. ↑  Random House Webster's Unabridged Dictionary
4. ↑  Ստրաբոն. Աշխարհագրություն, 15.8
5. ↑  Ստուգաբանական բառարան
6. ↑  Joseph Pomeroy Widney. *Race Life of the Aryan Peoples* New York: Funk & Wagnalls. 1907 In Two Volumes: Volume One--*The Old World* Volume Two--*The New World* ISBN B000859S6O
7. ↑  "Станислав Дмитриевский. Куда идут мастера фолк-хистори? Часть 2". Արխիվացված է the original 2014 թ․ օգոստոսի 9-ին. Retrieved 2014 թ․ սեպտեմբերի 10.
8. ↑  Glover, Jonathan (1998), «Eugenics: Some Lessons from the Nazi Experience», in Harris, John; Holm, Soren, *The Future of Human Reproduction: Ethics, Choice, and Regulation*, Oxford: Clarendon Press, pp. 57–65 .
9. ↑  Ричард Фрай. Наследие Ирана
10. ↑  The Rig Veda(անգլ.)
11. ↑  Henning W. B. BSOAS 11, 1943, p. 69
12. ↑  Հերոդոտոս. Պատմություն, 7.62
13. ↑  Դիոդորոս Սիկիլիացի. 1.94.2
14. ↑  Ариана // БРЭ. Т.2. М.2005.
15. ↑  Бактрия // БРЭ. Т.2. М.2005.
16. ↑  Бактра // БРЭ. Т.2. М.2005.
17. ↑  Աշխարհագրություն, 15.8
18. ↑  G. Gnoli. IRANIAN IDENTITY ii. PRE-ISLAMIC PERIOD
19. ↑  Hewsen, Robert H. (1992). *The Geography of Ananias of Širak (Ašxarhacʻoycʻ): The Long and the Short Recensions*. Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert Verlag. p. 235. ISBN 3-88226-485-3.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Իրանիկա · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | NDL: 00560321 · NKC: ph116837 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 60)։*  |