Բուդդայի արձանը Բորոբուդուրում (Ինդոնեզիա) ՝ աշխարհի ամենամեծ բուդդայական տաճարը:
**Բուդդայական կրոնական ճարտարապետություն,** զարգացել է Հնդկական թերակղզում։ Վաղ բուդդիզմի կրոնական ճարտարապետության հետ կապված են երեք տեսակի կառույցներ՝ վանքեր (վիհարներ), մասունքների պաշտամունքի վայրեր (ստուպաներ) և սրբավայրեր կամ աղոթասրահներ (չայտյաներ, որոնք  նաև կոչվում են չայտյա գրիխներ), որոնք հետագայում որոշ տեղերում սկսեցին կոչվել տաճարներ։

Ստուպայի սկզբնական գործառույթը Գաութամա Բուդդայի մասունքները հարգելն ու պահպանելն էր։ Հնագիտորեն Հայտնի ստուպայի ամենավաղ օրինակը մասունքային ստուպան է, որը գտնվում է Հնդկաստանի Բիհար նահանգի Վայշալի քաղաքում։

Հոգևոր պրակտիկայի փոփոխություններին համապատասխան, ստուպաները աստիճանաբար վերածվեցին չայտյա գրիխայի (աղոթասրահներ)։ Օրինակ են Աջանտա քարանձավայի համալիրները և Էլլորա քարանձավները (Մահարաշտրա)։ Բիհարի Բոդհ Գայայում Մահաբոդհի տաճարը ևս մեկ հայտնի օրինակ է։

Պագոդան հնդկական ստուպայի էվոլյուցիան է։

Վաղ զարգացումը Հնդկաստանում
---------------------------

Մեծ ստուպան Սանչիում
Բուդդայական կրոնական օբյեկտներում նշանակալից նորամուծություն է եղել ստուպան։ Ստուպաներն ի սկզբանե ավելի շատ քանդակ էին, քան շենք, ըստ էության նշելով ինչ-որ սուրբ վայր կամ հավերժացնելով այնտեղ ապրող սուրբ մարդու հիշատակը։ Ավելի ուշ ձևերն ավելի մշակված են և նաև շատ դեպքերում վերադառնում են Մերու լեռան մոդելին։

Պահպանված ամենավաղ բուդդայական վայրերից մեկը գտնվում է Հնդկաստանի Սանչի քաղաքում, իսկ կենտրոնում գտնվում է ստուպան, որը, ինչպես ասում են, կառուցել է Աշոկա Մեծ թագավորը (մ.թ. ա. 273-236): Սկզբնական պարզ կառույցը պարփակված է ավելի ուշ, ավելի դեկորատիվ կառույցի մեջ, և երկու դար շարունակ ամբողջ կառույցը վերամշակվել է։ Չորս կարդինալ կետերը նշվում են հմտորեն պատրաստված քարե դարպասներով։

Ինչպես բուդդայական արվեստը, այնպես էլ ճարտարապետությունը, հետևեց բուդդիզմի տարածմանը Հարավային և Արևելյան Ասիայում, և հենց վաղ հնդկական նմուշներն էին ծառայում որպես առաջին հղման կետ, չնայած Հնդկաստանից այն անհետացավ 10-րդ դարում։

Մ.թ. ա. վերջին երկու դարերի ընթացքում բուդդայական առարկաների ձևավորումն ավելի ու ավելի է բարդացել՝ մարդկային կերպարներ ներառող վահանակների և ֆրիզների ներմուծմամբ, հատկապես ստուպաների վրա։ Այնուամենայնիվ, Բուդդան մարդկային տեսքով ներկայացված չէր մինչև Մ.թ. 1-ին դարը։ Փոխարենը օգտագործվում էին ոչ պատկերային խորհրդանիշներ։ Ավելի մանրամասն, այն դիտարկվում է բուդդայական արվեստի ոչ պատկերային փուլի ընթացքում։ Սա ազդեց տաճարների զարգացման վրա, որոնք, ի վերջո, շատ դեպքերում դարձան Բուդդայի պատկերների ֆոն։

Քանի որ բուդդիզմը տարածվում էր, փոխվում էր բուդդայական ճարտարապետությունը ոճը՝ արտացոլելով բուդդայական արվեստի նման միտումները։ Շենքերի ձևի վրա որոշ չափով ազդել են նաև բուդդիզմի տարբեր ձևերը հյուսիսային երկրներում, որոնք հիմնականում հետևում են Մահայանա բուդդիզմին և հարավում, որտեղ գերակշռում էր Թերավադա բուդդիզմը։

Տարածաշրջանային բուդդայական ճարտարապետություն
---------------------------------------------

### Չինաստան

Մանրանկարչական տաճար, որը ստեղծվել է Մ. թ. 1114 թվականին, Սոնգ դինաստիայի օրոք
Երբ բուդդիզմը եկավ Չինաստան, բուդդայական ճարտարապետությունը եկավ դրա հետ միասին։  Կառուցվել է մոտ 45000 վանք։  Այս վանքերը լցված էին բուդդայական ճարտարապետության նմուշներով, և դրա պատճառով նրանք շատ կարևոր տեղ են զբաղեցնում չինական ճարտարապետության մեջ։ Պահպանված ամենավաղ օրինակներից մեկը աղյուսե պագոդան է Դենֆենգ շրջանի Սոնյուե վանքում։

### Ինդոնեզիա

Բորոբուդուր, 9-րդ դարի Մահայանա բուդդայական տաճար Մագելանգում, Կենտրոնական Ջավայում, Ինդոնեզիա: Այն զարդարված է 2672 ռելիեֆային վահանակներով և 504 Բուդդայի արձաններով
Մուարա Տակուսի տաճար, 11-րդ դարի բուդդայական տաճար Սումատրայում
Բուդդիզմը և Հինդուիզմը հասան Ինդոնեզիայի արշիպելագ առաջին հազարամյակի սկզբին։ Ջավայի ամենահին պահպանված տաճարային կառույցը Բաթուջայայի տաճարներն են Արևմտյան Ջավայի Քարավանգում, որը թվագրվում է 5-րդ դարին։ Տաճարը բուդդայական հուշարձան էր, ինչի մասին վկայում են հայտնաբերված բուդդայական երդման տախտակները և աղյուսե ստուպան։

Հին ինդոնեզական բուդդայական արվեստի և ճարտարապետության գագաթնակետը ջավայական Շեյլենդրա դինաստիայի դարաշրջանն էր, որը ղեկավարում էր Մատարամ թագավորությունը Կենտրոնական Ջավայում մոտավորապես մ.թ. 8-9-րդ դարերում։ Առավել ուշագրավ օրինակը 9-րդ դարի Բորոբուդուրն է ՝ զանգվածային ստուպան, որն ուներ բարդ աստիճանավոր բուրգի ձև ՝ քարե մանդալա հիշեցնող առումով։  Պատերը և ճաղավանդակները զարդարված են բարդ ռելիեֆներով, որոնց ընդհանուր մակերեսը կազմում է 2500 քառակուսի մետր էր։ Կլոր հարթակների շուրջ կան 72 բաց ստուպա, որոնցից յուրաքանչյուրում կա Բուդդայի արձանը։ Բորոբուդուրը ճանաչվել է աշխարհի ամենամեծ բուդդայական տաճարը։

### Թաիլանդ

Վատ Փհրաքեի, Բանգկոկ, Թաիլանդ
Թաիլանդում բուդդայական տաճարները կոչվում են վատեր, Պալի վատա արտահայտությունից, ինչը նշանակում է «ցանկապատ»։ Վատը սովորաբար բաղկացած է երկու մասից՝ Պութավատա (Բուդդայի պաշտամունքի վայր) և Սանգավատա (Սանգային նվիրված վանք)։

Թաիլանդի բուդդայական տաճարներում սովորաբար առկա է ոսկե չեդի՝ զանգակաձև ստուպա աշտարակի տեսքով, որը ծածկված է ոսկու տերևով և ներառում է մասունքային պալատ։ Մեկ այլ բնորոշ առանձնահատկություն,Պրանգ աշտարակն է բուդդայական տաճարային կառույցի վերին կենտրոնում։ Թաիլանդի բուդդայական տաճարները բաղկացած են մի քանի կառույցներից, այդ թվում ՝ Ուբոսոտ (նախաձեռնության սրահ), Վիհան (վիհարա), Մոնդոպ (մանդապա), Հո տրայ (գրադարան) և Սալա (բացօթյա տաղավար), Հո ռակհանգ (զանգակատուն) և այլ օժանդակ շենքեր։

Այս բոլոր տաճարային կառույցներն ունեն տանիքի մի քանի աստիճաններ։  Զարդարված աստիճանների օգտագործումը վերապահված է տաճարների, պալատների և կարևոր շենքերի տանիքներին։ Առավել հաճախ օգտագործվում են երկու կամ երեք աստիճաններ, բայց որոշ թագավորական տաճարներում դրանք չորսն են։

### Հավայան կղզիներ

Հավայան կղզիների շատ բուդդայական տաճարներ ունեն կղզիներին բնորոշ ճարտարապետական ոճ։ Հավայան կղզիներ գաղթած ճապոնացի ներգաղթյալները հասանելիություն չունեին այն բոլոր նյութերին, որոնք նրանք օգտագործում էին Ճապոնիայում, և տարածքի կառուցվածքը պահանջում էր այլ շինարարական տեխնոլոգիաների կիրառում։ Քանի որ այս ճապոնացի ներգաղթյալները տիրապետում էին բուդդիզմի բոլոր գիտելիքներին և բացառիկ վարպետներ էին, այս տաճարները, ի վերջո, դարձան իրենց կրոնի լավ արտացոլումը։

Գոյություն ունեն ճարտարապետության 5 ոճեր, որոնք կարելի է գտնել Հավայան կղզիների բուդդայական տաճարներում։ Ոճերը տարբերվում են ՝ կախված այն ժամանակահատվածներից, որոնցում դրանք օգտագործվել են։

#### Վերափոխված տներ

Դա Հավայան կղզիների բուդդայական տաճարների ամենավաղ ձևն էր։ Նրանք տնկարկների մեծ տներ վերցրեցին և դրանք վերածեցին պաշտամունքի վայրերի ՝ ավելացնելով այնպիսի իրեր, ինչպիսիք են զոհասեղանը կամ սրբավայրերը։ Այս ոճը առաջարկում էր տաճարներ կառուցելու էժան միջոց, իսկ բնակելի տարածքի օգտագործումը հավատացյալներին ավելի կապված էր զգում։ Այս ոճի ժողովրդականությունը նվազել է 20-րդ դարում։

#### Ավանդական ճապոներեն

Այս ոճը առաջացավ այն ժամանակ, երբ ճապոնացի ներգաղթյալները, ովքեր փորձ ունեին տաճարներ և սրբավայրեր կառուցելու, տեղափոխվեցին Հավայան կղզիներ։ Դրանք պատրաստվել են ճապոնական բնօրինակ տաճարների նման լինելու համար, բայց որոշ ասպեկտներ պետք է փոխվեին նյութերի և գործիքների ավելի քիչ հասանելիության պատճառով։ Այս ոճի բնութագրական առանձնահատկություններն են ճառագայթի և սյունաձև կառուցվածքը, բարձրացված հարկերը և վրանային տանիքները։ Տաչարների ինտերիերներն ունեին նույն կառուցվածքը, ինչ իրենց բնօրինակները Ճապոնիայում։

#### Պարզեցված ճապոնական

Այս ոճը ծագել է ճապոնացի ներգաղթյալներից, ովքեր չունեին սրբավայրեր և տաճարներ կառուցելու ակնառու հմտություններ։ Այս ներգաղթյալները դեռ ցանկանում էին, որ տաճարները օրիգինալ տեսք ունենան, բայց դա անելու հմտություններ չունեին, ուստի նրանց օգտագործած շինարարական տեխնոլոգիաները պարզեցվեցին։ Այս ոճի որոշ բնութագրիչներ են ուղիղ ազդրային տանիքները, ի տարբերություն երկար, թեք տանիքների, առանձին սոցիալական սրահը և ծածկված մուտքը։ Այս տաճարները միաժամանակ ծառայում էին որպես համայնքային կենտրոններ և ոճով նման էին Արևմտյան եկեղեցիներին։

#### Հնդկական արևմտյան ոճ

Այս ոճը եզակի է Հավայան կղզիներում և իր ծագումն ունի Համաասիական բուդդիզմից, որը հնդկական, ճապոնական և արևմտյան բուդդիզմի համադրություն է։ Երբ կառուցվեց այս ոճով առաջին տաճարը, վարձված ճարտարապետները բուդդայական ճարտարապետության նախկին փորձ չունեին։ Այս ոճը տարածված էր մինչև 1960-ականները։ Սա Հավայան կղզիներում բուդդայական ճարտարապետության ամենահայտնի ոճերից մեկն էր։ Փոքր տաճարները, որոնք չէին կարող իրենց թույլ տալ ճարտարապետներ վարձել իրենց տաճարը վերափոխելու համար, վերցնում էին այս ոճի որոշակի ասպեկտներ և կիրառում այն իրենց տաճարի վրա։ Այս տաճարների ինտերիերը շատ նման են Ճապոնիայի բնօրինակ տաճարներին։

#### Պաշտամունքի տուն

Այս ոճը նույնպես շատ նման է Արևմտյան եկեղեցիներին։ Այն հայտնի դարձավ 1960-ականներին։ Այս տաճարները սովորաբար պատրաստված են բետոնից, և տանիքի ոճերը տարբերվում են տաճարների այլ ոճերից։ Այս ոճի ենթակատեգորիաներն են բնակելի տարածքները, պահեստները, եկեղեցիները և ճապոնական ոճը։ Ինչպես մյուս ոճերում, արտաքին տեսքը կտրուկ տարբերվում է, ինտերիերը հիմնականում մնացել է Ճապոնիայի տաճարների նման։

Օրինակներ
---------

* Մահաբոդի տաճար, ԳայաՄահաբոդի տաճար, Գայա{{{2}}}
* Ստուպա Ջետավանառամայա, Շրի Լանկայում աղյուսով պատված բուդդայական ճարտարապետության օրինակՍտուպա Ջետավանառամայա, Շրի Լանկայում աղյուսով պատված բուդդայական ճարտարապետության օրինակ {{{2}}}
* Թիքսե վանք, Լադախ,  1500-ականներին կառուցված ամենամեծ գոմպաԹիքսե վանք, Լադախ, 1500-ականներին կառուցված ամենամեծ գոմպա{{{2}}}
* Թավանգ վանք, Արունաչալ Պրադեշ, կառուցվել է 1600-ականներին, Հնդկաստանի ամենամեծ վանքը, աշխարհում երկրորդ ամենամեծ վանքը Լհասայում, Տիբեթի Պոտալա պալատից հետո։Թավանգ վանք, Արունաչալ Պրադեշ, կառուցվել է 1600-ականներին, Հնդկաստանի ամենամեծ վանքը, աշխարհում երկրորդ ամենամեծ վանքը Լհասայում, Տիբեթի Պոտալա պալատից հետո։ {{{2}}}
* Սիկկիմի Ռումտեկ վանք, կառուցվել է Չանչուբ Դորջեի՝ 12-րդ Կարմապա լամայի ղեկավարությամբ, 1700-ականների կեսերինՍիկկիմի Ռումտեկ վանք, կառուցվել է Չանչուբ Դորջեի՝ 12-րդ Կարմապա լամայի ղեկավարությամբ, 1700-ականների կեսերին {{{2}}}
* Սևու տաճարային համալիր, երկրորդ ամենամեծ բուդդայական Տաճարային համալիրը ԻնդոնեզիայումՍևու տաճարային համալիր, երկրորդ ամենամեծ բուդդայական Տաճարային համալիրը Ինդոնեզիայում{{{2}}}
* Ռինպունգ Ձոնգը ճորտատիրական ճարտարապետության հատուկ տեսակ է, որը բնորոշ է Հիմալայների նախկին և ներկա բուդդայական թագավորություններին, առաջին հերթին ԲութանինՌինպունգ Ձոնգը ճորտատիրական ճարտարապետության հատուկ տեսակ է, որը բնորոշ է Հիմալայների նախկին և ներկա բուդդայական թագավորություններին, առաջին հերթին Բութանին {{{2}}}
* Հնդկաստանի Սանչի քաղաքում գտնվող մեծ ստուպան, համարվում է բուդդայական ճարտարապետության հիմնաքարՀնդկաստանի Սանչի քաղաքում գտնվող մեծ ստուպան, համարվում է բուդդայական ճարտարապետության հիմնաքար{{{2}}}
* Ավալոկիտեշվարայի Մոնղոլական արձանը (Մոնղոլական անվանումը ՝ Միգջիդ Ջանրայսիգ), Գանդանտեղչինլեն վանք: Աշխարհի ամենաբարձր փակ արձանը ՝ 26,5 մետր բարձրությամբ, վերակառուցվել է 1996 թվականին (1913)Ավալոկիտեշվարայի Մոնղոլական արձանը (Մոնղոլական անվանումը ՝ Միգջիդ Ջանրայսիգ), Գանդանտեղչինլեն վանք: Աշխարհի ամենաբարձր փակ արձանը ՝ 26,5 մետր բարձրությամբ, վերակառուցվել է 1996 թվականին (1913)
* Պառկած Բուդդայի արձանը, դա Բուդդայի ամենամեծ արձանն է Ինդոնեզիայում և Հարավարևելյան ԱսիայումՊառկած Բուդդայի արձանը, դա Բուդդայի ամենամեծ արձանն է Ինդոնեզիայում և Հարավարևելյան Ասիայում{{{2}}}
* Կալասան, 8-րդ դարի բուդդայական տաճար Ջավա կղզումԿալասան, 8-րդ դարի բուդդայական տաճար Ջավա կղզում {{{2}}}
* Պոլոննարուվայի Վատադագե տաճարը Շրի Լանկայի եզակի շրջանաձև սրբավայր է, որը շրջապատում է փոքրիկ դագոբան: Watadaj-ն ունի եռաստիճան կոնաձև տանիք, որն ընդգրկում է 40-50 ոտնաչափ բարձրություն, առանց կենտրոնական հենակետի և աջակցվում է նվազող բարձրության սյուներովՊոլոննարուվայի Վատադագե տաճարը Շրի Լանկայի եզակի շրջանաձև սրբավայր է, որը շրջապատում է փոքրիկ դագոբան: Watadaj-ն ունի եռաստիճան կոնաձև տանիք, որն ընդգրկում է 40-50 ոտնաչափ բարձրություն, առանց կենտրոնական հենակետի և աջակցվում է նվազող բարձրության սյուներով{{{2}}}
* Կոֆուկուջիի Պագոդա, ՆառաԿոֆուկուջիի Պագոդա, Նառա{{{2}}}
* Աջանտա քարանձավներ, քարանձավ Չայտյայի հետԱջանտա քարանձավներ, քարանձավ Չայտյայի հետ{{{2}}}
* Քանդի Գումպունգ, բուդդայական տաճար Մալայուի Թագավորության Մուարո Ջամբիում:Քանդի Գումպունգ, բուդդայական տաճար Մալայուի Թագավորության Մուարո Ջամբիում: {{{2}}}
* Պլաոսան տաճարՊլաոսան տաճար {{{2}}}
* Մինար ի Չաքրին 1836 թվականին, ԱֆղանստանՄինար ի Չաքրին 1836 թվականին, Աֆղանստան {{{2}}}
* Գ. Բ. Հոյերի նկարը (մոտ. 1916-1919), որը վերստեղծում է Բորոբուդուրի միջավայրը իր ծաղկման շրջանումԳ. Բ. Հոյերի նկարը (մոտ. 1916-1919), որը վերստեղծում է Բորոբուդուրի միջավայրը իր ծաղկման շրջանում {{{2}}}
* Ստուպա Պոտալա պալատի մոտ, Լհասա, ՏիբեթՍտուպա Պոտալա պալատի մոտ, Լհասա, Տիբեթ {{{2}}}
* Շվեդագոն Պագոդա, ՄյանմաՇվեդագոն Պագոդա, Մյանմա {{{2}}}
* Մեծ ստուպա Շամբալա լեռան կենտրոնում, Միացյալ ՆահանգներՄեծ ստուպա Շամբալա լեռան կենտրոնում, Միացյալ Նահանգներ{{{2}}}
* Նան Հուա գլխավոր տաճար, Հարավային ԱֆրիկաՆան Հուա գլխավոր տաճար, Հարավային Աֆրիկա {{{2}}}
* Շաքյամունի Բուդդայի Ոսկե տաճար, Կալմիկիա, Ռուսաստանի ԴաշնությունՇաքյամունի Բուդդայի Ոսկե տաճար, Կալմիկիա, Ռուսաստանի Դաշնություն{{{2}}}
* Հինգ հարկանի խաղաղության պագոդա Ճապոնական թաղամասում, Սան ՖրանցիսկոՀինգ հարկանի խաղաղության պագոդա Ճապոնական թաղամասում, Սան Ֆրանցիսկո {{{2}}}
* Դրիգունգ Կագյուդի մեծ լոտոսի ստուպան Նեպալի Լումբինի քաղաքումԴրիգունգ Կագյուդի մեծ լոտոսի ստուպան Նեպալի Լումբինի քաղաքում {{{2}}}
* Պարո Տակկան, Պարո, ԲութանՊարո Տակկան, Պարո, Բութան {{{2}}}

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Fogelin Lars (2015)։ *An Archaeological History of Indian Buddhism*։ Oxford University Press։ էջ 85։ ISBN 9780199948239
2. ↑  Lahiri Nayanjot (2015)։ *Ashoka in Ancient India*։ Harvard University Press։ էջեր 246–247։ ISBN 9780674057777
3. ↑  «Batujaya Temple (West Java) - Temples of Indonesia»։ *candi.perpusnas.go.id*։ Արխիվացված է օրիգինալից 2021-03-02-ին։ Վերցված է 2020-08-09  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
4. ↑  «Borobudur Temple Compounds»։ *UNESCO World Heritage Centre* (անգլերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2021-05-30-ին։ Վերցված է 2020-08-09  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
5. ↑  «Largest Buddhist temple»։ *Guinness World Records* (en-GB)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2020-07-20-ին։ Վերցված է 2020-08-09  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
6. 1 2 3 4 5 6  "Architecture and Interiors." *Japanese Buddhist Temples in Hawai‘i: An Illustrated Guide*, by George J. Tanabe and Wills Jane Tanabe, University of Hawai'i Press, 2013, pp. 17–42. *JSTOR*, www.jstor.org/stable/j.ctt6wqfvf.6.
7. ↑  Achary Tsultsem Gyatso; Mullard, Saul & Tsewang Paljor (Transl.): A Short Biography of Four Tibetan Lamas and Their Activities in Sikkim, in: Bulletin of Tibetology Nr. 49, 2/2005, p. 57.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Peabody Essex Museum – Phillips Library: The Herbert Offen Research Collection – *books and items on Buddhist architecture.*