recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Կիրակնօրյա դպրոց (ԱՄՆ Կենտուկի նահանգ)
**Վանական դպրոցներ**, միջնադարյան կրոնական դպրոցի տիպ։ Ստեղծվել են Հնդկաստանի բուդդայական տաճարներում, քրիստոնեության մուտք գործելուց հետո՝ տարածում ստացել Բյուզանդիայում և Արևմտյան Եվրոպայի երկրներում (վանքերին կից)։ Գոյություն է ունեցել վանական դպրոցների 3 տեսակ․ քահանայական-վանական (պատրաստել են հոգևորականներ եկեղեցական-ծխական ծառայության համար), վանքերին կից դպրոց հանրակացարաններ (տղաներին պատրաստել են վանական ծառայության), տղաներին գրագիտություն և եկեղեցական գրագրություն սովորեցնող (նախատեսված չէին եկեղեցիներում ու վանքերում ծառայողներ պատրաստելու համար)։ Վանական դպրոցներում ուսուցումն ունեցել է աստվածաբանական բնույթ՝ աշխարհիկ որոշ տարրերով։ Բալկաններում, Օսմանյան կայսրության տիրապետության շրջանում 15-16-րդ դարերում, դրանք կարևոր դեր են կատարել հարավսլավոնական ժողովուրդների և հույների մշակույթի պահպանման գործում։ Վանական դպրոցներում են գործել նաև հին Ռուսիայի վանքերին կից։ Բացվել են նաև կույսերի դպրոցներ, որոնք տարածում չեն ստացել։ 18-րդ դարում վանական դպրոցի հիման վրա բացվել են հոգևոր սեմինարիաներ և ուսումնարաններ։ Այժմ էլ որոշ բուդդայական տաճարներին և կաթոլիկական ժամանակակից վանքերին կից գործում են վանական դպրոցներին։ Վանական դպրոցներում են գործել նաև Հայաստանում, որոնք որոշակի դեր են խաղացել հայ ժողովրդի քաղաքականության, կրոնական և հոգևոր կյանքում։ Վանական դպրոցը 1869 թվականին կանոնադրության համաձայն աշակերտներ են պատրաստել Էջմիածնի դպրոցի համար։ Հայ իրականության մեջ Վանական դպրոցի տարատեսակ էր ժառանգավորացը։ Երևելի վանականներին կցում էին 3—4 աշակերտ, պարապմունքներն անց էին կացվում խցում։ Աշակերտը դառնում էր ուսուցչի փոքրավորը (մոնթը), ծառայում նրան և միաժամանակ սովորում նրանից։ Վանական դպրոցի տիպը Հայաստանում զարգացում չի ունեցել[*փա՞ստ*]։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 266)։*  |
**Դմիտրո Բելոուս** (ուկրաիներեն՝ Дмитро́ Григо́рович Білоу́с, ապրիլի 24, 1920(1920-04-24), Կուրմանի, Ռոմնիի գավառ, Պոլտավայի նահանգ - հոկտեմբերի 13, 2004(2004-10-13), Կիև, Ուկրաինա), ուկրաինացի բանաստեղծ, թարգմանիչ, գրական քննադատ, մանկագիր։ ԽՄԿԿ անդամ՝ 1948 թվականից։

Կենսագրություն
--------------

Ավարտել է տեղի յոթնամյա դպրոցը։ 1934 թվականին աշխատել է էլեկտրագործարանում և միաժամանակ կրթությունը շարունակել Խարկովի մանկական աշխատանքային կոմունայում, որտեղ ուսումնական գործը ղեկավարում էր Անտոն Մակարենկոն։

1938 թվականին ընդունվել է Խարկովի պետական համալսարան։ Պատերազմի սկզբից մեկնել է ռազմաճակատ և ուսանողական գումարտակի կազմում մասնակցել մարտերին։ Ծանր վիրավորվելուց և ապաքինվելուց 1943 թվականի գարնանից սկսել է աշխատել «Խորհրդային Ուկրաինա» և «Պարտիզանկա» ռադիոկայաններում, որոնք հաղորդումներ էին կազմակերպում ուկրաինական պարտիզանների մասին։

1945 թվականին ավարտել է Կիևի պետական համալսարանը, իսկ ավելի ուշ՝ ասպիրանտուրան։ 1948 թվականին Պավլո Տիչինայի հետ միասին եղել է Հայաստանում և մասնակցել Խաչատուր Աբովյանին նվիրված հոբելյանական հանդեսներին։

Հրատարակել է բանաստեղծությունների և պոեմների ավելի քան 30 ժողովածու, որոնցից մի քանիսը թարգմանվել են ռուսերեն, բելոռուսերեն, բուլղարերեն։ Ուկրաիներեն է թարգմանել Ալեքսանդր Պուշկինի, Նիկոլայ Նեկրասովի, Ավետիք Իսահակյանի, Յակուբ Կոլասի, Յանկա Կուպալայի, Մաքսիմ Տանկի և այլ գրողների ստեղծագործություններ։

Պարգևատրվել է բազմաթիվ շքանշաններով ու մեդալներով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ոսկե դարպասներ (ուկրաինական քնարերգություն), Ե. «Սովետական գրող», 1977 էջ 60։


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Find A Grave · Rodovid |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Ժամանակակից Ուկրաինայի |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| GND: 132784785 · ISNI: 0000 0001 1451 7922 · LCCN: n88043055 · NKC: js2011666811 · NLA: 35133133 · NTA: 37164576X · NUKAT: n2006147945 · VIAF: 91570143 · WorldCat VIAF: 91570143 |

 |

 |
**Բնապահպանական տեղեկատվություն**, գրավոր, էլեկտրոնային կամ ցանկացած այլ կրիչով ամփոփ տեղեկատվություն.

* շրջակա միջավայրի տարրերի (մթնոլորտային օդ, ջուր, հող, լանդշաֆտ, օգտակար հանածոներ, կենսաբազմազանություն, գենետիկորեն ձևափոխված օրգանիզմներ) վիճակի մասին,
* երևույթների (վնասակար նյութերի արտանետումներ, էներգիա, աղմուկ, աղետներ, ճառագայթում, ջրաօդերևութաբանական վիճակ), գործունեության կամ միջոցառումների (ներառյալ վարչական միջոցառումների, շրջակա միջավայրին առնչվող համաձայնագրերի, պայմանագրերի, քաղաքականության, օրենսդրության, ծրագրերի մասին,
* բնակչության առողջության, անվտանգության և կենսապայմանների, մշակութային օբյեկտների, շենքերի և շինությունների (որքանով դրանց վրա կարող է ազդել շրջակա միջավայրի վիճակը) մասին

Շրջակա միջավայրում ընթացող շարժընթացների բազմակողմանի ընկալման և համարժեք միջոցառումների մշակման ու իրականացման համար կարևոր նշանակություն ունի համալիր և համակարգված տեղեկատվական համակարգը։ Այդ նպատակով կարևոր է ազգային տեղեկատվական կենտրոնների միասնական ցանցի ստեղծումը, որի ձևավորման համար կարող է հիմք հանդիսանալ շրջակա միջավայրի վիճակի և ազգաբնակչության սոցիալ-տնտեսական չափանիշների վերաբերյալ համապարփակ տվյալների բազան։ Բնապահպանական տեղեկատվության բազմազանությամբ արժեքավոր է ՀՀ Ազգային վիճակագրության ծառայության ամենամյա «Շրջակա միջավայրը և բնական պաշարները Հայաստանի Հանրապետությունում» պաշտոնական վիճակագրական ժողովածուն։

ժողովածուի ամփոփ տվյալների շարժի և վիճակագրական ցուցանիշների վերլուծության հիման վրա մշակվում է բնապահպանական և բնօգտագործման քաղաքականությունը, ստեղծվում ԳՀ աշխատանքների, վերլուծությունների գիտական, ինչպես նաև հանրության լայն շրջանների տեղեկատվության դաշտը։


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
**Վոլժսկի ռազմական նավակազմի հերոսների հուշարձան** (ռուս.՝ Монумент героям Волжской военной флотилии), 
հուշարձան Նիժնի Նովգորոդի Մարկինի հրապարակի պուրակում, որը նվիրված է Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի Վոլժսկի ռազմական նավակազմի նավաստիներին և գետային տրանսպորտի աշխատողներին։ Բացվել է 1977 թվականի հոկտեմբերի 5-ին։

Պատմություն
-----------

1918 թվականի ամռանն Արևելյան ճակատը մոտեցավ Նիժնի Նովգորոդի նահանգի սահմաններին։ 1918 թվականի հունիսին սպիտակ գվարդիականների դեմ պայքարելու համար Նիժնի Նովգորոդում կազմավորվում է Վոլժսկի ռազմական նավակազմ կազմակերպությունը։ Ուշ աշնանը, Վոլգայի և Կամայի վրա արյունալի մարտերից հետո, որոնցից մեկի ժամանակ 1918 թվականի հոկտեմբերի 1-ին զոհվում է նավակազմի կոմիսար Նիկոլայ Մարկինը, նավերը վերադառնում են Նիժնի Նովգորոդ։ Սաֆրոնովկայա հրապարակի Ռեչնոյ կայարանի դիմացի տարածքն անվանվում է Մարկինի հիշատակին։ 1976 թվականին Հոկտեմբերյան մեծ հեղափոխության 60-ամյակի կապակցությամբ որոշվում է Մարկինի հրապարակում տեղադրել Վոլժսկի ռազմական նավակազմի խիզախ նավաստիներին և գետային տրանսպորտի աշխատողներին նվիրված հուշարձան։ Մրցույթում հուշարձանի ստեղծման նախագիծը հաղթում է քանդակագործ Պավել Գուսևը։

Նախագծի հեղինակներ
------------------

* Քանդակագործ՝ ՌԽՖՍՀ ժողովրդական նկարիչ, Նիժնի Նովգորոդի պատվավոր քաղաքացի Պավել Գուսև
* Ճարտարապետ՝ ՌԽՖՍՀ վաստակավոր ճարտարապետ Բ. Ս. Նելյուբին և Վ. Յա. Կովալյով

Նկարագրություն
--------------

Հուշարձանը բաղկացած է երեք ֆիգուրներից, որոնց դինամիկան գալիս է նավաստիների ուս-ուսի լայն քայլվածքի ռիթմից, գլխարկի ծածանվող ժապավենի, ձեռքերի շարժման ռիթմից։ Փոքր-ինչ առաջ է կանգնած տարիքով ավագ նավաստին, հաջորդը գալիս է ծովայինը, գոտևորված գնդացրի գոտիներով, նրանից հետո՝ երիտասարդ նորակոչիկը։ Արձանախումբը տեղադրված է գրանիտով պատված ցածր պատվանդանի վրա։ Պատվանդանի վերին մասն արված է խոշոր գետաքարով։ Պուրակի ձախ և աջ կողմում, հուշարձանի հետևում տեղադրված են կարմիր գրանիտե հուշասալեր, որտեղ ոսկե տառերով փորագրված է՝ 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Հարգում ենք Հոկտեմբերյան հեղափոխության զինյալների հիշատակը և նրանց հուշարձանի մոտ երդվում ենք գնալ նրանց հետքերով՝ ընդօրինակելով նրանց անմահությունն ու հերոսությունը։- Վ. Ի. Լենին |  |

Պատկերասրահ
-----------

* 
*

Գրականություն
-------------

* Памятники истории и культуры Горьковской области. - Горький: Волго-Вятское кн.изд-во, 1987.
**«Վանաձոր» կամավորական ջոկատ**։ Կազմավորվել է 1991 թվականին Վանաձոր քաղաքի գործարաններում, հիմնարկ-ձեռնարկություններում ստեղծված ջոկատների միավորմամբ։ Ունեցել է ռազմական խորհուրդ։ 1993 թվականին «Վանաձորի» հիմքի վրա ստեղծվել է պայմանագրային գումարտակ։ 1991-1994 թվականներին Վանաձորի ջոկատներն ու պայմանագրային գումարտակը մասնակցել են Հայաստանի Նոյեմբերյանի (Բագրատաշեն, Կողբ, Բերդավան), Իջևանի (Վազաշեն), Տավուշի (Այգեպար), Մեղրիի, Կապանի (Ագարակ, Սրաշեն), Վարդենիսի (Կութ), Գորիսի (Խոզնավար), Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի (Դրմբոն, Վաղուհաս, Գետավան, Մեծշեն, Մաղավուզ, Մինգրելսկ, Կուսապատ, Հարությունագոմեր, Կոճողոտ, Վերին Հոռաթաղ, Վանք, Առաջաձոր), Քաշաթաղի, Քարվաճառի (Չայքենդ և այլ գյուղեր, Օմարի լեռնանցք), Մարտունիի, Հադրութի, Ֆիզուլիի շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Մարտական տարբեր գործողությունների ժամանակ հրամանատարներ են եղել Վ.Ասլոյանը, Կ.Հովհաննիսյանը, Հ.Հարությունյանը։ Զինադադարից հետո ջոկատի հրամանատարներից շատերը ներգրավվել են Հայաստանի զինված ուժերի շարքերում։ «Վանաձոր» կամավորական ջոկատից Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով պարգևատրվել է Հ. Հարությունյանը, Հայաստանի Հանրապետության «Արիության» մեդալով՝ 4, «Մայրական երախտագիտություն Արցախի քաջորդիներին» հուշամեդալով ՝ 2 ազատամարտիկ։ Մարտական գործողությունների ժամանակ զոհվել է ջոկատի 21 ազատամարտիկ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ (1988—1994) հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո ։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Նույնություն (այլ կիրառումներ)

**Նույնություն**, մաթեմատիկայում հավասարություն, որը տեղի ունի իր մեջ մտնող փոփոխականների արժեքների ամբողջ բազմության վրա։ Օրինակ,

{\displaystyle a^{2}-b^{2}=(a+b)(a-b)}
{\displaystyle (a+b)^{2}=a^{2}+2ab+b^{2}}
Երբեմն նույնություն են անվանում նաև փոփոխական չպարունակող հավասարությունը. {\displaystyle 15^{2}=225:}

Նույնական հավասարությունը, երբ ցանկանում են հատուկ ընդգծել, նշանակվում է «\equiv» սիմվոլով։

Դիտողություններ
---------------

Նույնությունը կարող է տեղի ունենալ փոփոխականների բոլոր արժեքների դեպքում, բայց հնարավոր են բացառություններ։ Օրինակ, {\displaystyle ~{\frac {a^{2}}{a}}=a} նույնությունը տեղի ունի ցանկացած a - ի դեպքում, բացառությամբ {\displaystyle a=0:}

Այլ օրինակներ

* {\displaystyle ~{\sqrt {ab}}={\sqrt {a}}{\sqrt {b}}} նույնությունը ճիշտ է միայն ոչբացասական իրական թվերի դեպքում։
* {\displaystyle a^{2}-b^{2}=(a+b)(a-b)} նույնությունը ճիշտ է իրական և կոմպլեքս թվերի դեպքում, սական ճիշտ չէ քառակուսային մատրիցաների և այլ մաթեմատիկական օբյեկտների համար, որոնց համար տեղի չունի տեղափոխական օրենքը. {\displaystyle ~ab\neq ba}։

{\displaystyle x+2=5} հավասարությունը տեղի չունի x - ի ցանկացած արժեքների դեպքում, այլ միայն {\displaystyle x=3} դեպքում։ Այսպիսի հավասարությունը նույնություն չէ, այն կոչվում է հավասարում։

Նույնությունների օրինակներ
--------------------------

* Էյլերի նույնություն (կվատերնիոններ)
* Էյլերի նույնություն (թվերի տեսություն)
* Զուգահեռագծի նույնություն

Զուգահեռագծի անկյունագծերի քառակուսիների գումարը հավասար է նրա երկու կից կողմերի քառակուսիների գումարի կրկնապատիկին. եթե а — ն AB կողմի երկարությունն է,
b — ն՝ BC կողմի երկարությունը, {\displaystyle d\_{1}}-ը և {\displaystyle d\_{2}}-ը անկյունագծերի երկարությունները, ապա.

* ։ **d\_1^2+d\_2^2 = 2(a^2 + b^2).**
* Չորս քառակուսիների նույնություն
* Ութ քառակուսիների նույնություն
* Եռանկյունաչափական նույնություններ

Տես նաև
-------

* Համարժեքության հարաբերություն
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Օջակ (այլ կիրառումներ)

**Օջակ** (բոս․՝ Odžak, խորվ.՝ Odžak, սերբ.՝ Оџак), քաղաք Բոսնիա և Հերցեգովինայի հյուսիսային հատվածում, որը տեղակայված է Սավա գետի վրա՝ Խորվաթիայի հետ սահմանից 10 կմ հեռավորության վրա։ Մտնում է Բոսնիա և Հերցեգովինայի Դաշնության Պոսավսկի կանտոնի կազմում։ Համարվում է համանուն համայնքի վարչական կենտրոնը։ Քաղաքի միջով անցնում է R201 շրջանային ճանապարհը։

Ըստ 2013 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ քաղաքի բնակչությունը կազմում է 9.162 մարդ, իսկ համայնքի բնակչությունը՝ 9.162։

Պատմություն
-----------

Օջակը առաջացել է Ադ Բասանտե անվանմամբ հռոմեական մեծ քաղաքի տարածքում, որը տեղակայված է գետի ափին։ Հռոմեացիները 6-9 դարերում այստեղ վարել են պատերազմներ իլլիրիական ցեղերի դեմ։

Այդ շրջանում սլավոնների ամրացումից և ավարների նկատմամբ հաղթանակից հետո, հիմնադրվել է Radunjevac անվանմամբ բնակավայր։ Նրանից ոչ հեռու հիմնադրվել է Դոբոր քաղաքը։ Օջակայի մերձակայքում երկար ժամանակ կայացել են մարտեր հունգարացիների և տեղական բոսնիական ազնվականների միջև։

Պատկերասրահ
-----------

* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Link text, additional text.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Օջակ քաղաքի պաշտոնական կայէջը

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |

 |
**Մեթոդի վրա**, հայ հասարակական գործիչ, փիլիսոփա և բնագետ Գալուստ Կոստանդյանի երկը։ Եկեղեցու պահանջով գիրքը վաճառքից հանվել է ու ոչնչացվել, իսկ երկրորդ հատորի ձեռագիրը, ամբողջ արխիվի հետ միասին, Կոստանդյանի մահից հետո այրվել է։

«Մեթոդի վրա» երկը հանդիսանում է Գալուստ Կոստանդյանի մատերիալիզմի ու աթեիզմի նվաճումը։ Հեղինակն այն բնութագրել է որպես՝ «պզտի հանրագիտարան մը... նյութապաշտ դպրոցի ամենեն ահավոր զենքերու», իսկ ժամանակակիցները՝ մի երկ, որը կոչված է «հռչակելու և քաջալերելու դրական կամ գիտական մտքին հաղթանակը»։

Կոստանդյանը առաջին հայ մտածողներից է, որ ծանոթ է եղել Կարլ Մարքսի «Կապիտալ»-ին և հիշատակել է իր գրքում։

Եկեղեցու պահանջով գիրքը վաճառքից հանվել է ու ոչնչացվել, իսկ երկրորդ հատորի ձեռագիրը, ամբողջ արխիվի հետ միասին, Կոստանդյանի մահից հետո այրվել է։

Գրականություն
-------------

* Հ. Գաբրիելյան-Հայ փիլիսոփայական մտքի պատմություն (հատոր 3.էջ 345-435)
* Հ. Գաբրիելյան-Կոստանդյանի կյանքն ու գործերը (ԵՊՀ Գիտական աշխատություններ, հ.23, էջ 183-275)
* Գ. Գասպարյան-Գ.Կոստանդյանի «Մեթոդի վրա» գրքի առաջաբանը (էջ 5-56)
**Լիբիկանա գրականություն:** VII դ.–VIII դ. սկզբին արաբական նվաճումներից հետո Լիբիայում գրականությունը զարգացել է համաարաբական մշակույթի հունով։ XVI դարից սկսած, երբ Լիբիան ընկել է թուրքական տիրապետության տակ, գրականությունը անկում է ապրել։ Այնուամենայնիվ, XVII–XVIII դդ. հանդես են եկել սուֆի բանաստեղծներ Օմար բեն ալ–Ֆարիդը, Ահմեդ ալ–Բախ–լյուլին (մահ. 1701), որոնք հետևել են արաբական հնագույն պոեզիայի ավանդույթներին։ Իրենց քասիդներում գաղութարարների դեմ պայքարի կոչ են արել բանաստեղծներ Ահմեդ աշ–Շարիֆը (1864–1918), Մուսթաֆա բեն Զիրին (1853–1918), Սուլեյման ալ–Բարունին (մահ. 1914): Իտալական գաղութակալության (1912-1943) շրջանի պոեզիային բնորոշ են հայրենասիրական, ազատագրական մոտիվները (Ահմեդ Ռաֆիկ ալ–Մախդաուի, մահ. 1961, Իբրահիմ ալ–Ուստ Ումառ, 1907–1950 թվականներ)։ Անկախության հռչակումից (1951) հետո բանաստեղծներ Ալի Սիդկի Աբալ–Քադերը, Ահմեդ Ֆուադ Շիննիբը, Ալիառ–Ռուկեյնը և ուրիշներ հրաժարվեցին արաբական տաղաչափության դասական ձևերից, հետաքրքրություն ցուցաբերեցին հասարակական խնդիրների, մասամբ՝ հասարակ մարդու կյանքի նկատմամբ։ Արձակը ծնունդ է առել 40–50-ական թթ.: Գլխավոր թեմաներն են՝ լիակատար անկախությունը, սոցիալական հավասարությունը, նախապաշարումների դատապարտումը։ Մուսթաֆա ալ–Միսուրատայի, Մուհամեդ Աբու Խարրուսի Ռիշատ ալ-Խունի, Մուհամեդ Աֆիֆի և ուրիշների նովելների հերոսները բեդվիններ են, ձկնորսներ, արհեստավորներ։ 1960–70-ական թվականների սկզբին գրականություն եկան երիտասարդ բանաստեղծներ ու արձակագիրներ Ջումա ալ-Ֆարանին, Ահմեդ ան–Նուեյրին, Ֆուազիա Բարիյուունը և Աբդել Հաֆեզ ալ–Մայարը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 609)։*  |
**Լազարյան ճեմարանի թատրոն**, 1858 թվականի դեկտեմբերին Լազարյան ճեմարանի և Մոսկվայի համալսարանի հայ, ինչպես և ռուս ու վրացի ուսանողների մասնակցությամբ կազմակերպվել է հայկական թատրոն։

Թատրոնի հիմնադիրներ
-------------------

* Վ. Շահխաթուն֊յան
* Միքայել Տեր-Գրիգորյան
* Սեդրակ Մանդինյան
* Ա. Քիշմիշյան
* Հովհաննես Գուրգենբեկյան
* Նիկողայոս Ալադաթյան
* Գ. Երիցփոխյան
* Սմբատ Շահազիզ
* Գրիգոր Քուչարյան
* Նիկողայոս Փուղինյան
* Մ. Բուրջալյան

Ճեմարանում սովորելու տարիներին նրա թատերական կյանքին ակտիվորեն մասնակցել է Կ. Մ. Ալեքսեևը (Կ. Ս. Ստանիսլավսկին)։

Թատրոնի ներկայացումները
-----------------------

Ներկայացումները տեղի էին ունենում ճեմարանի դահլիճում, Սեկրետարյովի թատրոնում, ինչպես և մասնավոր տներում։ Ուսանողական թատրոնը բացվել է 1859 թվականի հունվարի 27-ին, Մ. Ստեփանյանի առանձնատան դահլիճում։ Ներկայացվել են Ս. Վանանղեցու «Արիստակես» («Ներսես Մեծ») ողբերգությունը և Ն. Ալադաթյանի «Վայ իմ կորած հիսուն ոսկին» կատակերգությունը։ Թատրոնի գոյության միայն առաջին տասնամյակում (1859—1868) խաղացված շուրջ երեսուն պիեսների գերակշռող մասի հեղինակները Լազարյան ճեմարանի ուսանողներ էին։ Բեմադրվել են Ս. Շահազիզի «Կովարար-Կիրակոս», Մ. Տեր-Գրիգորյանի «Ժլատ», Ն. Փուղինյանի «Դալալ Ղաղո», Ա. Քիշմիշյանի «Քաղքի ադաթը փոխվիլ է», Դ. Երիցփոխյանի «Հնարագետ կինը», Դ. Քուչարյանի «Ահա ազգասերները» կենցաղային կատակերգությունները, Մ. Պատկանյանի «Միջի մարդ կամ մոցիքուլ», Դ. Սունդուկյանի «Գիշերվան սաբրը խեր է» վոդևիլները, Ս. Հեքիմյանի «Սամել կամ Կրոնք և տիրասիրություն», Խ. Գալֆայանի «Արշակ Երկրորդ» պատմական ողբերգությունները։

Հայ ուսանողների մասնակցությունը ներկայացումներին
------------------------------------------------

Հայ ուսանողները մասնակցել են նաև ռուսերեն ներկայացումներին։ 19-րդ դարի 80-ական թվականներից սկսած նրանք ակտիվորեն մասնակցել են Պ. Ադամյանի, Գ. Պետրոսյանի, Հ. Աբելյանի, Ա. Վրույրի, Օ. Սևումյանի և այլոց հյուրախաղերի կազմակերպմանը։ Լազարյան ճեմարանը 1921 թվականից վերածվեց Խորհրդային Հայաստանի կուլտուրայի տան, ուր շուրջ քառորդ դար գործեց Հայկական պետական դրամատիկական ստուդիան (տես նաև Թատերական ստուդիաներ)։ Գրկ. Թերզիբաշյան Վ. Հայ դրամատուրգիայի պատմություն, գիրք 1, Երևան, 1959։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 471)։*  |
**Լազարյանների հուշարձան-կոթող** (ռուս.՝ Памятник-обелиск Лазаревым), Ռուսաստանի մայրաքաղաք Մոսկվայի՝ ըստ կառուցման ժամանակի առաջին հուշարձաններից մեկը, որը պահպանվել է մինչև մեր օրերը։ Տեղադրվել է 1822 թվականի դեկտեմբերի 12-ին Հայկական Լազարյան ուսումնարանի բակում, որը հիմնադրվել և գոյություն է ունեցել բարերար Լազարյանների միջոցներով։ Ուսումնարանը հետագայում պատմության մեջ մտավ որպես Արևելյան լեզուների Լազարյան ինստիտուտ և փակվեց խորհրդային տարիներին։ Այժմ ինստիտուտի շենքում գործում է Ռուսաստանի Դաշնությունում Հայաստանի դեսպանությունը, իսկ կոթողը, որը դեռևս Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից առաջ տեղափոխվել էր գլխավոր մուտքի մոտ, կանգնած է շենքի դիմաց՝ թուջե ցանկապատի հետևում, և նրան մոտենալու անմիջական հնարավորություն չկա։ Ստեղծվելով որպես քանդակ մասնավոր կալվածքի բակում՝ կոթողը գոյության ընթացքում փոխեց կարգավիճակը, տեղափոխվեց հասարակական տարածք և չի ոնչացվել խորհրդային իշխանության տարիներին։

Ռուսաստանի մշակութային ժառանգության օբյեկտ է (գրանցման համար՝ 7733589009)։

Նկարագրություն
--------------

Կոթողը թուջե է, ավանդական ձևի, աստիճանաձև հիմքի վրա, հատած, պսակված գնդով։ Կոթողի չորս կողմերում մարմարե խորաքանդակային դիմանկարներ են, իսկ պատվանդանի չորս կողմերում մարմարե տախտակներ են՝ Ալեքսեյ Մերզլյակովի հեղինակած ձոներով։

Առջևից՝

```
Իսկական պետական խորհրդական
և կոմանդոր Հովհաննես Աղազարի Լազարյանին, 
ինստիտուտի հիմնադրին։
```

Մյուս կողմում՝

```
Հիմնադրի կամքը կատարող Հովակիմ Աղազարի Լազարյանին, 
բարերարին և ինստիտուտի հոգաբարձուին։
```

Երրորդ կողմում՝

```
Աննա Սերգեյի Լազարյանին, Հովակիմ Աղազարիի կնոջը, 
որն ինստիտուտի օգտին է զոհաբերել զգալի կապիտալ։
```

```
Հուսարական գնդի լեյբ-գվարդիայի փոխռոտմիստր և 
ասպետ Արտեմ Հովակիմի Լազարյանին, 
որն ինստիտուտի օգտին է զոհաբերել զգալի կապիտալ։
```

Չորրորդ տախտակի տեքստը կապված է ուսումնարանի պատմության հետ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Обелиск в память учредителей Лазаревского института

Գրականություն
-------------

* Кукина Е. М. Кожевников Р. Ф. Рукотворная память Москвы. Москва, Московский рабочий, 1997 год.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Կոթողի նկարագրությունը
* Տան նկարագրությունը, լուսանկարը, որի վրա պատկերված է կոթողը
**Հայդելբերգ-Կյոնիգշտուլի լանդային աստղադիտարան** (գերմ.՝ Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl), աստղադիտարան Գերմանիայի Հայդելբերգ քաղաքում՝ Կյոնիգշտուլ բլուրի մոտ։ Այս աստղադիտարանի նախորդը, սկզբից բացվել էր 1774 թ. Մանհայմ քաղաքում, սակայն դիտարկումների պայմանների վատթարացումը ստիպեցին այն տեղափոխել Կյոնիգշտուլի մոտ 1898 թ.։ Աստղադիտարանը Հայդելբերգի համալսարանի Աստղագիտության կենտրոնի մասն է։ Մաքս Պլանկի աստղագիտության ինստիտուտը բացվեց աստղադիտարանից ոչ հեռու 1967 թ.։ 2006 թ. տվյալներով աստղադիտարանի տնօրենն է Անդրեաս Քյուրենբախը (գերմ.՝ Andreas Quirrenbach)։

Պատմություն
-----------

Աստղադիտարանի գործիքները սկզբում օգտագործվում էին Մանգեյմի աստղադիտարանում։ Դիտարկման պայմանների վատթարացման պատճառով աստղադիտարանը ժամանակավորապես տեղափոխվեց Կառլսռուե 1880 թ.։ Հետագայում, 1898 թ. հունիսի 20-ին նոր աստղադիտարանը բացվեց Կյոնիգսթուլում։ Աստղագիտական ինստիտուտը ներառում էր երկու բաժին, աստղաֆիզիկայի, որը ղեկավարում էր Մաքս Վոլֆը և աստղաչափական, Կառլ Վալենտայնի ղեկավարությամբ։ Վալենտայնը Մանգեյմի և Կարլսռուեի աստղադիտարանների տնօրենն էր։

Աստղադիտարանի հիմնական հետազոտությունների ուղղությունները եղել են՝ միգամածությունների հետազոտությունները և աստերոիդների որոնումը։ Վոլֆը, նրա աշխատակիցները և հետնորդները հայտնաբերել են ավելին քան 800 աստերոիդներ, ներառյալ առաջին հայտնաբերված Յուպիտերի տրոյացի աստերոիդը (588) Աքիլլեսը 1906 թ.։ Աստղադիտարանը դադարեց լինել գերմանական ֆեդերացիայի ինստիտուտ 2005 թ. երբ այլ երկու հաստատությունների հետ, Տեսական աստղաֆիզիկայի ինստիտուտի (Institute of Theoretical Astrophysics) և Աստղագիտական հաշվողական ինստիտուտի (Astronomical Calculation Institute), միավորվեց այժմյան Հայդելբերգի համալսարանի մեջ։

Արտաքին հղումներ
----------------

Աստղադիտարանի պաշտոնական կայք

Տես նաև
-------

* Կառլսռուեի աստղադիտարան
**Յարցևի տուն** (ռուս.՝ Дом Ярцева), եռահարկ տուն Ղրիմի Յալթա քաղաքի Վոյկովի փողոց, 9 հասցեով։ Կառուցվել է 1890-ական թվականների վերջին։ Պատմության հուշարձան է։

Պատմություն
-----------

Եռահարկ տունը պատկանել է ռուս բնանկարիչ Գրիգորի Ֆեոդորովիչ Յարցևին (1858-1918)։ Այն կառուցվել է 1890-ական թվականների վերջին՝ հենց Յարցևի նախագծով (այդ տարիներին Յալթայի գլխավոր ճարտարապետ Նիկոլայ Կրասնովի մանակցությամբ)։

Այստեղ Յարցևին հյուրընկալվել է Մաքսիմ Գորկին, հաճախ եղել են Անտոն Չեխովը, Լեոնիդ Անդրեևը, Իվան Բունինը, Մարիա Երմոլովան և այլք։

Հուշատախտակը
Մաքսիմ Գորկին 1899-1900 թվականներին ապրել է տան կողաշենքերից մեկում։ Մյուսում, որը դուրս է գալիս փողոց, եղել է բժիշկ Լեոնիդ Սրեդինի բնակարանը։ Հիվանդության պատճառով նա Մոսկվայից տեղափոխվել էր Յալթա։ Նրա բնակարանն այդ օրերին յուրատեսակ գրական սրահ էր և Յալթայի առաջադեմ մտավորականության կենտրոնը։ Երեկոյան «Սրեդինի պատշգամբ» էին գալիս գրողներ, բժիշկներ, նկարիչներ, ուսուցիչներ, դերասաններ։ Այստեղ եղել են Գորկին, Չեխովը, Մամին-Սիբիրյակը, Կուպրինը, Տելեշովը, Շալյապինը, Երմոլովան, նկարիչներ Վասնեցովը, Նեստերովը, Մյասոեդովը։ Այդ է հավաստում նաև տան պատին փակցված հուշատախտակը։

Ընթերցելով Չեխովի և Գորկու նամակները Սրեդինին՝ կարելի է համոզվել, որ համեստ վիրաբույժ Սրեդինը մեծ ավանդ է ունեցել երկու մեծ գրողների միջև բարեկամության հաստատման գործում։

Պատկերասրահ
-----------

*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Տվյալ աշխարհագրական օբյեկտը տեղայակված է Ղրիմի թերակղզում, որի մեծ մասը տարածքային վեճի առարկա է Ռուսաստանի և Ուկրաինայի միջև։ Համաձայն Ռուսաստանի վարչատարածքային բաժանման՝ թերակղզում տեղակայված են ՌԴ Ղրիմի Հանրապետության սուբյեկտները և դաշնային նշանակություն ունեցող Սևաստոպոլ քաղաքը։ Համաձայն Ուկրաինայի վարչատարածքային բաժանման՝ Ղրիմում գտնվում են Ուկրաինայի կազմի մեջ մտնող Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետությունը և հատուկ կարգավիճակ ունեցող Սևաստոպոլ քաղաքը։
2. 1 2 3  «Дом художника Г. Ф. Ярцева (Ялта)»։ Վերցված է 2019 Հունվար 20
3. 1 2  «Дом Ярцева — ул. Войкова, 9»։ Վերցված է 2019 Հունվար 20
**Կարսի պաշարում**, 1828-1829 թվականների Ռուս-թուրքական պատերազմի ճակատամարտերից մեկը, որը տեղի է ունեցել 1828 թվականի հունիսի 20-ից (հուլիսի 2) - հունիսի 23-ը (հուլիսի 5)Կարսում։ Ճակատամարտը 19-րդ դարում Կարսի բերդի առաջին գրավումն է ռուսական զորքերի կողմից։ Այս ճակատամարտից հետո ռուսական զորքերը երկու անգամ ևս պաշարել են Կարսի բերդը։

Օսմանյան կայսրությանը պատերազմ էր հայտարարել ռուս կայսր Նիկոլայ I-ը։ Պատճառը Սև ծովի նեղուցներում նավարկության պայմանների խախտումն էր Բարձր դռան կողմից, ինչպես նաև պրովոկացիոն գործողությունները, որոնք նախաձեռնել էին օսմանյան թուրքերը։ Կարսի գրավման հիմնական նպատակը թուրքական ուժերի ուշադրության շեղումն էր պատերազմի հիմնական թատերաբեմից՝ Բալկանյան թերակղզուց։

Կոմս Պասկևիչ-Էրիվանսկին անձամբ ղեկավարելով զորքերը՝ 1828 թվականի հունիսի 14-ին (26-ին) Կումայրիից շարժվել է Կարս, պարտության մատնել թուրքական հեծելազորին և ստիպել հունիսի 23-ին (հուլիսի 5-ին) հանձնվել։ Ընդ որում, թուրքական բանակը բերդում ուներ զենքի և վառոդի հարուստ պաշարներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Турецкие войны России»։ *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907
Եվրոպայի տեղագրությունը
Իռլանդիայի տեղագրությունը
**Տեղագրություն**, գիտատեխնիկական դիսցիպլին․ զբաղվում է տեղանքի աշխարհագրական և երկրաչափական ուսումնասիրությամբ՝ հանույթային աշխատանքների հիման վրա տեղագրական քարտեզներ կազմելով։ Տեղագրության ոլորտի մեջ են մտնում տեղագրական քարտեզների դասակարգման, դրանց բովանդակության մշակման և ճշտման, կազմման մեթոդիկայի, ինչպես նաև տեղանքի բազմակողմանի ուսումնասիրման հարցերը, որոնց ընթացքում բացահայտվում են տեղանքի մակերևույթի ձևերը, չափերը, տարածման օրինաչափությունները և այլն։ Առաջին տեղագրական հանույթային աշխատանքները կատարվել են դեռևս XVI դարում։ Ավելի ճշգրիտ տեղագրական քարտեզներ կազմվել են XVIII դարում, երբ հանույթային աշխատանքներն իրականացվեցին ճշգրիտ գեոդեզիական գործիքներով և սարքավորումներով։

Տեղագրական հանույթի եղանակներն ու ձևերը էլ ավելի կատարելագործվեցին XX դարում, երբ մշակվեցին հանույթի օդային, տիեզերական, աերոնկարների և տիեզերական նկարների վերծանման եղանակները, օգտագործվեցին ռադիոհեռաչափերն ու էլեկտրոնային հաշվիչ մեքենաները։ Ընդհանուր զարգացմանը համընթաց տեղագրություն տրոհվել է առանձին ճյուղերի, ակնաչափական կամ բուսոլային, տախիոմետրիական, մենզուլային, աերոլուսանկարահանման, ֆոտոթեոդոլիտային, համակցված, տիեզերական, տարբեր կարգի նիվելիրացման։ Տեղագրական սովորական քարտեզների փոխարեն ստեղծվում են իրենց ճշտությամբ ավելի հուսալի ֆոտոքարտեզներ, ֆոտոպլաններ ևայլն։ Տեղագրական հանույթային աշխատանքների ժամանակ կիրառվող ժամանակակից մեթոդները հնարավորություն են տալիս քարտեզագրելու ոչ միայն Երկրի, այլև Լուսնի, Մարսի, Վեներայի և այլ մոլորակների տեսանելի և անտեսանելի մակերևույթները։
Նավախո տղամարդը ձիու վրա Արիզոնայի Մոնումենտ հովտում:
**Տեղաբնիկ ժողովուրդներ**, նաև հայտնի որպես **առաջին ժողովուրդներ**, **աբորիգեն ժողովուրդներ**, **բնիկ ժողովուրդներ**, էթնիկ խումբ, որոնք համարվում են տարածքի բնիկ բնակչությունը ի տարբերություն ժողովուրդների, որոնք տարածքը գրավել են կամ գաղութականացրել։ Խմբերը համարվում են տեղաբնիկ, եթե նրանց ավանդույթները, վաղ մշակույթը համահունչ է տարածքին, որտեղ նրանք ապրում են։ Տեղաբնիկ ժողովուրդները կարող են նաև բնակություն հաստատել այլ տարածքներում կամ քոչվորի կյանքով ապրել, սակայն նրանք պատմականորեն համարվում են հատուկ տեղամասի տեղաբնիկ, որը նրանք ներկայացնում են։ Տեղաբնիկ ազգեր հայտնաբերվել են բնակեցված աշխարհի յուրաքանչյուր կլիմայական գոտում և աշխարհամասում։

Տեղաբնիկությունը հաճախ համարվում է անկախության պայմանագրերի գլխավոր նախապայման կամ պետության մեջ հատուկ իրավունքների ձեռք բերման համար համաձայն միջազգային իրավունքի նորմերի։ ՄԱԿ-ը թողարկել է Տեղաբիկ ժողովուրդների իրավունքների հռչակագիր, որպես ուղեցույց անդամ երկրների ազգային քաղաքականության և մարդու իրավունքերի պաշտպանության, համար, որը ներառում է տեղաբնիկ ժողովուրեդների մշակույթի, ինքնորոշման, լեզվի, աշխատանքի իրավունքի, առողջության, կրթության և բնական ռեսուրսների պահպանության հարցը։ Ներկայումս տեղաբնիկ բնակչության քանակը աշխարհում տատանվում է 220 միլիոնից 350 միլիոն։

Պատմություն
-----------

### Դասական հին աշխարհ

Հունական դասական աղբյուրները նշում են տեղաբնիկ ժողովուրդների մասին, ում կոչել են «Պելասգներ»։ Այս ազգերը բնակվել են Էգեյան ծովի շրջակա կղզիներում, մինչև հելենական նվաճողները հասել են նրանց տարածքներ։ Այս ժողովուրդների մասին աղբյուրները շատ քիչ են, իսկ Հոմերոսի, Հեսիոդոսի և Հերոդոտոսի աղբյուրներում նկարագրված են հիմնականում ավանդապատման տեսքով։ Այնուամենայնիվ պարզ է, որ տեղաբնիկներ եղել են, ում մշակույթը և լեզուն լիովին տարբերվել է հելենականից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Sanders, Douglas (1999)։ «Indigenous peoples: Issues of definition»։ *International Journal of Cultural Property* **8**: 4–13։ doi:10.1017/S0940739199770591
2. ↑  Acharya, Deepak and Shrivastava Anshu (2008): Indigenous Herbal Medicines: Tribal Formulations and Traditional Herbal Practices, Aavishkar Publishers Distributor, Jaipur- India. ISBN 978-81-7910-252-7. p. 440
3. ↑  Bodley 2008:2
**«Վոյեննի ստրոիտել» կոոպերատիվի բնակելի շենք Պոկրովկայում** (ռուս.՝ Жилой дом кооператива «Военный строитель» на Покровке), բնակելի շենք Ռուսաստանի մայրաքաղաք Մոսկվայում (հասցեն՝ Պոկրովկա փողոց, տուն 7/9-11)։ Կառուցվել է 1930-ական թվականների սկզբին կոնստրուկտիվիզմի ոճով՝ ճարտարապետներ Կ. Վ. Ապոլոնովի և Ա. Ֆ. Վոլխոնսկու կողմից։ Շենքն ունի մշակութային ժառանգության օբյեկտի կարգավիճակ։

Պատմություն
-----------

Նախկինում Պոկրովկա փողոցի և Պոտապովսկի նրբանցքի խաչմերուկում գտնվում էր Պաշկովների կալվածքը։ 1928-1935 թվականներին այդ տարածքում կառուցվել է «Վոյեննի ստրոիտել» («Ռազմական շինարար») կոոպերատիվի բնակելի համալիրը (ճարտարապետներ՝ Կոնստանտին Ապոլլոնով և Ա. Ֆ. Վոլխոնսկի)։ Այն ձգվում է Պոկրովկայից դեպի Պոտապովսկի նրբանցքի խորքը։ Համալիրը ներառում է նաև Չիստոպրուդնի բուլվարին (տուն 12) պատկանող շենքը։ Բնակելի համալիրի մասնաշենքերը 6-8-հարկանի են։ Առաջին հարկում որոշ ժամանակ տեղակայված էին «Կրասնայա զվեզդա» և «Բոյևայա պոդգոտովկա» թերթերի խմբագրությունները, ավելի ուշ՝ «Ֆինանսի ի ստատիստիկա» հրատարակչությունը։ Ստալինյան բռնաճնշումների տարիներին այս տանն ապրող շատ կարմիր հրամանատարներ գնդակահարվել են։

Պոտապովսկի նրբանցքում գտնվող մասնաշենքերից մեկում ապրել է Բորիս Պաստեռնակի սիրեցյալն ու «մուսան»՝ Օլգա Վսևոլոդովնա Իվինսկայան։ Գրողը հաճախ էր այցելում նրա բնակարանը։ Բորիս Պաստեռնակին Նոբելյան մրցանակ շնորհելուց հետո, նրա ընկերները հավաքվում էին Իվինսկայայի բնակարանում՝ քննարկելու իշխանությունների հետ հարաբերությունները։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *(unspecified title)*
2. 1 2 3 4 5  *Романюк С. К.* Переулки старой Москвы. — М.: ЗАО Издательство Центрполиграф, 2013. — С. 321-322. — ISBN 978-5-227-04274-3
3. ↑  *Федосюк, Юрий Александрович* Москва в кольце Садовых. — М.: Московский рабочий, 1983. — С. 308.
4. ↑  Дом кооператива «Военный строитель» // Узнай Москву
Արագած լեռը
Արարատ լեռը
**Հայկական լեռնաշխարհում տեկտոնիկայի ուսումնասիրությամբ** զբաղվել են դեռևս 19-րդ դարի 2-րդ կեսին։ Ա. Ղուկասովը «Հայկական լեռնաշխարհի կառուցվածքի հիմնական գծերը» (ռուսական, 1901) աշխատության մեջ կարևորել է լեռնաշխարհի կառուցվածքային առանձնահատկությունները։ Ֆ. Օսվալդը «Հայկական լեռնաշխարհի տեկտոնական զարգացման շուրջ» (ռուսական, 1916) աշխատության մեջ բացահայտել է Հայկական լեռնաշխարհի խզումներով տարանջատված տարաչափ բեկորների խճանկարային կառուցվածքը և տեղադիրքը խոշոր (Մասիս, Արագած) հակակովկասյան տարածման խզումային խախտումների վրա։

### Կովկասի տեկտոնական քարտեզի մշակում

Վ. Ռենգարտենը «ԽՍՀՄ երկրաբանությունը» (ռուսական, 1941, հ. 10) աշխատության մեջ Կովկասի հարավային մասում առանձնացնում է Հայկական ծալքավոր զոնան՝ կազմված Արաքսի և Սևան-Ղարաբաղի ենթազոնաներից։ Կ. Պաֆենհոլցը «Հայաստանի և Փոքր Կովկասի հարակից մասերի սեյսմոտեկտոնիկան» (ռուսումնական, 1946) և այլ աշխատություններում առանձնացրել է Վիրահայոց-Գանձակի, ՀՀ ծալքավոր ու Նախիջևանի զոնաները՝ անջատված տարածաշրջանային խզումային խախտումներով։

### Տեկտոնական շրջանցման քարտեզներ

Մշակվել են Փոքր Կովկասի տեկտոնական շրջանացման սխեմաներ (Վ. Ռենգարտեն, Կ. Պաֆենհոլց, Լ. Վարդանյանց, Ա. Ասլանյան, Ա. Գաբրիելյան, Ե. Միլանովսկի), առանձնացվել են կառուցվածքաֆորմացիոն համալիրներ, հարկեր, կազմվել են ՀԽՍՀ տեկտոնական քարտեզներ (1։500000 և 1։600000 մասշտաբների), ակնարկային և միջին մասշտաբի հնէատեկտոնական, նորագույն տեկտոնիկայի, սեյսմոտեկտոնիկայի, սեյսմաշրջանացման քարտեզներ։ Հանրապետության երկրաբանները (Ա. Ասլանյան, Ա. Գաբրիելյան, Հ. Սարգսյան, Գ. Սիմոնյան) մասնակցել են Կովկասի տեկտոնական քարտեզի, Եվրասիայի միջազգային տեկտոնական քարտեզի (Ա. Ասլանյան, Ա. Գաբրիելյան), ԽՍՀՄ հարավի նավթագազաբեր մարզերի տեկտոնական քարտեզի (Ա. Գաբրիելյան, Հ. Սարգսյան), ԽՍՀՄ նորագույն տեկտոնիկայի քարտեզի (Ա. Գաբրիելյան) կազմման աշխատանքներին։

Տեսական տեկտոնիկա
-----------------

Տեսական տեկտոնիկայի բնագավառում Ա. Ասլանյանն առաջարկել է երկրագնդի բևեռների ազատ նուտացիոն տատանումների և դրա մագնիս, դաշտի ծագման վարկած, ստացվել են Երկրի շառավղի նվազման ապացույցներ, մշակվել է երկրագնդի կազմի ու ներքին կառուցվածքի քվանտային մոդելը։ Հայաստանի և շրջակա տարածքների համար կազմվել են ակտիվ խզվածքների և երկրաբանական վտանգավոր երևույթների (սողանքներ, փլուզումներ և այլն) նոր քարտեզներ, մի շարք բնակավայրերի, այդ թվում՝ Երևանի ագլոմերացիայի համար՝ խոշոր մասշտաբների սեյսմաշրջանացման քարտեզներ (Ա. Կարախանյան, Ա. Ավագյան, Ա. Առաքելյան, Հ. Բաղդասարյան և ուրիշներ)։ Մշակվել են ՀՀ սեյսմակայուն շինարարության առաջին ազգային նորմերը, որոնք ընդգրկված են ՀՀ սեյսմիկ գոտիականության նոր քարտեզում (Ա. Կարապետյան, Էդուարդ Խաչիյան, Բ. Կարապետյան, Գ. Սիմոնյան)։


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստան հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
Տիղմ
**Տիղմ**, դիագենեզով չվերափոխված նրբահատիկ փափուկ նստվածք ջրավազանների հատակին։ Պարունակում է 30—50% 0,01 միլիմետրից փոքր տրամաչափով մասնիկներ։ Ծովերի և ցամաքային ջրավազանների (լճերի, գետերի, լճակների) հատակին տարածված են տիղմեր, որոնք կազմված են ապարների քայքայման նրբահատիկ արգասիքներից և ծովային օրգանիզմների մանր խեցիներից կամ կմախքային մնացորդներից։ Առանձնացվում են տիղմեր, որոնք հարուստ են հրաբխային մոխրով։ Մի շարք տիղմեր (լճային, լճակային, բուստալճակային) օգտագործում են որպես պարարտանյութ և գյուղատնտեսական կենդանիների հանքայնացված կեր, ինչպես նաև բժշկության մեջ՝ ցեխաբուժության համար։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ կատալոնական · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ ռուսական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4179765-6 · Microsoft: 161222754 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 12, էջ 8)։*  |
**Գորիս քաղաքի երկդասյան արական ծխական դպրոց**, նախկինում ծխական դպրոց Գորիս քաղաքում։

Պատմություն
-----------

Արխիվային փաստաթղթերում և նույնիսկ տպագրված գործերում մեծ շփոթություն է գոյություն ունեցել Գորիս քաղաքի, Գորիս գյուղի և Հին Գորիս գյուղի հարցում։ Հաճախ դժվար է որոշել, թե տվյալ դեպքում դրանցից ո՞ր մեկի մասին է խոսքը։ Երկու վավերագրերում Գորիս քաղաքի արական ծխական դպրոցի հիմնադրման տարեթիվը ցույց է տրված 1890 թվականին։ Մեկ ուրիշ վավերագրում, որ կազմվել է 1872 թվականի ապրիլին և Էջմիածին ուղարկվել, նշվում է, որ «Կորիս գյուղաքաղաքի» ուսումնարանն ունեցել է 27 աշակերտ։ Ուսուցիչն է եղել «Կրթեալ առ պապ իւր Կորիսեցի» Հովհաննես Տեր-Մինասյանը։ Սա շատ կարևոր վկայություն է։ Այն ցույց է տալիս, որ դեռևս ուսուցիչ Հովհաննես պապի ժամանակ Գորիսում ուսուցման գործը գոյություն է ունեցել։ Եվս մեկ վկայություն։ Վրաստանի պետական պատմական արխիվի ֆոնդերից մեկում պահված (1873 թվականի հունվարի 1-ի տվյալներով) և Կովկասում գործած հայկական դպրոցների ցուցակում նշված է նաև Գորիս գյուղի դպրոցը, որն ունեցել է 1 ուսուցիչ և 30 աշակերտ։ Հանդիպելով անհաղթահարելի դժվարությունների` այս դպրոցները որոշ տարիներ դադարել են գործել։ 1890 թվականին Կովկասում վերաբացված հայկական դպրոցների ցուցակում նշված է նաև Գորիսի դպրոցի անունը։ Մեկ ուրիշ վավերագրում նշված է, որ 1896 թվականի սկզբներին Գորիսի երկդասյան երկսեռ դպրոցն ունեցել է 5 ուսուցիչ և 165 աշակերտ։ Սակայն նույն թվականին փակվել է և 1905 թվականին վերաբացվել որպես միդասյան արական դպրոց ։ Երևանի թեմի դպրոցների 1911-1912 ուստարվա տեղեկագրի համաձայն` Գորիս քաղաքի եկեղեցական ծխական դպրոցը եղել է քառամյա խառը դպրոց, որտեղ սովորել են 44 տղա և 67 աղջիկ (111 հոգի) (13,119)։ 1914 թվականին ունեցել է 5 ուսուցիչ և նույնքան աշակերտ։ 1917 թվականին ունեցել է 7 ուսուցիչ և 202 աշակերտ (107 աղջիկ)։ 1876 թվականին Գորիսում գործել է նաև, այսպես կոչված, «գյուղական նորմալ դպրոց», որը ենթարկվել է լուսավորության մինիստրությանը։ Այն 1882 թվականին դարձել է երկդասյան ուսումնարան։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ՆԻՍՏԻ ԱՐՁԱՆԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ՔԱՂՎԱԾՔ 31 մայիսի 2012 թվականի N 21, 9. ԳՈՐԻՍ ՔԱՂԱՔԻ ՊԱՏՄԱՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ՀԻՄՆԱՎՈՐՄԱՆ ՆԱԽԱԳԾԻՆ ԵՎ ՔԱՂԱՔԻ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՏԱՐԱԾՔԻ, ՆՐԱ ԱՌԱՆՁԻՆ ՀԱՏՎԱԾՆԵՐԻ ՎԵՐԱԿԱՌՈՒՑՄԱՆ ԵՎ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՀԱՅԵՑԱԿԱՐԳԻՆ ՀԱՎԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ՏԱԼՈՒ ՄԱՍԻՆ (1-ին մաս)

Աղբյուրներ
----------

* Կարեն Սահակյան «Ուրվագիծ Գորիսի կրթական համակարգի պատմության»
|  |
| --- |
| **Բոգ Օլիվյեի** |
| Բոգ ՕլիվյեիԲոգ Օլիվյեի |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Բոգածաղկավորներ (Gentianales) |
| **Ընտանիք** | Բոգազգիներ (Gentianaceae) |
| **Տրիբա** | *Gentianeae* |
| **Ցեղ** | Բոգ *(Gentiana)* |
| **Տեսակ** | **Բոգ Օլիվյեի** *(G. olivieri)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Gentiana olivieri***Griseb. 1838 |

**Բոգ Օլիվյեի** (լատ.՝ Gentiana olivieri), բոգազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

20-70 սմ բարձրությամբ բազմամյա խոտաբույս է։ Մինչև 10 սմ երկարությամբ արմատամերձ տերևները առաջացնում են վարդակ։ Ցողունային տերևները սակավաթիվ են (2-3 զույգ) և նեղ նշտարաձև։ Ծաղիկները բազմաթիվ են, գագաթնային կոմպակտ ծաղկաբույլերում, մեծ, կապույտ կամ մանուշակագույն։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հանդիպում է Երևանի (Երևանի շրջակայք, Ուրծի և Երախի լեռնաշղթաներ) և Շիրակի (Լուսաղբյուր գյուղի շրջակայք) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Տեսակը հանդիպում է նաև Նախիջևանում, Փոքր և Միջին Ասիայում, Իրաքում, Իրանում, Աֆղանստանում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ստորին և միջին լեռնային գոտիներին՝ ծովի մակարդակից 900-1400 մ բարձրությունների վրա, կիսաանապատային և տափաստանային բուսականության մեջ։ Ծաղկում է մայիս ամսին, պտղաբերում՝ հունիսին։

Պահպանություն
-------------

Խոցելի տեսակ է։ Ներկայումս հայտնի է երեք պոպուլյացիա։ Արեալը խիստ ֆրագմենտացված է։ Տարածման շրջանի մակերեսը 5000 կմ²-ից պակաս է, բնակության շրջանի մակերեսը՝ 500 կմ²-ից պակաս։ Քանի որ տեսակի հիմնական տարածման շրջանը գտնվում է Հայաստանի սահմաններից դուրս, հետևաբար սպառնալիքի կատեգորիան նվազեցվում է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանության միջոցառումներ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | UNII |
|  |
| Տաքսոնոմիա | GBIF · NCBI |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2778510707 |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Gentiana olivieri
* FoC: 210000619
* GBIF: 3839597
* GRIN: 17397
* IPNI: 368595-1
* NCBI: 374094
* Plant List: kew-2821069
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:368595-1
* Tropicos: 13801514

 |

 |
**Աուստենիտ**, Ուիլիամ Չենդլեր Ռոբերթս Օսթին Աուստենի' (անգլ.՝ William Chandler Roberts-Austen), անգլիացի գիտնական անվամբ, երկաթածխածնային համաձուլվածքների՝ պողպատների և թուջերի կառուցվածքային բաղադրիչներից, ածխածնի (մինչև 0,2%) և լեգիրող տարրերի պինդ լուծույթը γ-երկաթում։ Կայուն է 723 °C–ից բարձր ջերմաստիճաններում։ Պողպատը սառեցնելիս Աուստենի փոխարկվում է կառուցվածքային այլ բաղադրիչների ([Պեռլիտ (մետալուրգիա)|[պերլիտ]], ֆերիտ, ցեմենտիտ և այլն)։ Որոշ լեգիրացված պողպատներում ավելի կայուն է․ օրինակ՝ քրոմնիկելային չժանգոտվող պողպատներում պահպանվում է նաև սենյակային ջերմաստիճաններում։ Աուստենիի կառուցվածքային այլ բաղադրիչների փոխարկվելու օրինաչափությունները հաշվի են առնվում պողպատները ջերմային և ջերմամեխանիկական մշակման ենթարկելիս, որը հնարավորություն է տալիս ստանալ տարբեր նպատակների համար պիտանի պողպատներ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 160)։*  |
«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 2-րդ աստիճանի շքանշանի վկայական

Շքանշանով պարգևատրվողները
-------------------------

«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 2-րդ աստիճանի շքանշանով պարգևատրվում են Հայաստանի Հանրապետության զինված ուժերի և այլ զորքերի զինծառայողները, պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների ծառայողները և դրանց պաշտոնատար անձինք, ինչպես նաև Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիները և ազգությամբ հայ՝ Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացի չհանդիսացող անձինք՝ հայրենիքին մատուցած այլ նշանակալի ծառայությունների համար։

Շքանշանի նկարագրությունը
------------------------

Շքանշանի նկարագրությունը և նմուշը, դրա վկայականի նմուշը, մեդալի շերտաձողիկի նկարագրությունը և նմուշը հաստատում է Հայաստանի Հանրապետության Նախագահը։ 2014 թ. սեպտեմբերի 16-ի հրամանագրով սահմանվել է, որ «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 2-րդ աստիճանի շքանշանը պատրաստվում է 925 հարգի արծաթի համաձուլվածքից, որի չափերն են՝ 65մմX65մմ։ Շքանշանն ունի ութակողմ ճառագայթաձև բազմանկյուն, որի բոլոր ճառագայթները դեպի կենտրոն ուռուցիկ են։ Պատկերի կենտրոնում կախաչ, որի չորս թեւերը պատված են մուգ մանուշակագույն արծնով։ Խաչի կենտրոնի կլոր հարթակում պատկերված է Հայաստանի Հանրապետության արծաթագույն զինանշանը։ Զինանշանը եզերված է դափնեպսակով, որը բոլորված է արծաթագույն ուռուցիկ տառերով գրված «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» բառերով։ Շքանշանը դարձերեսի կողմից համարակալված է։ Շքանշանի շերտաձողիկը պատրաստված է մետաղյա թերթիկից, որի չափերն են՝ 25 մմx10 մմ։ Շերտաձողիկի ժապավենը մուգ մանուշակագույն է։

Պարգևատրման վիճակագրությունը
----------------------------

2015 թ. սեպտեմբերի 24-ի դրությամբ շքանշանով պարգևատրվել է 13 անձ, որոնցից 3-ը ՀՀ, 10-ը՝ օտարերկրյա քաղաքացիներ են։

Պարգևատրված 10 օտարերկրյա քաղաքացիներից 5-ը՝ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ, 3-ը՝ Ռուսաստան Ռուսաստանի Դաշնության, 1-ը՝ Ուկրաինա Ուկրաինայի, 1-ը՝ ԼՂՀ ԼՂՀ քաղաքացիներ են։

Պարգևատրվածներից 12-ը տղամարդ են, 1-ը՝ կին։

Պարգևատրվածներն ըստ գործունեության տեսակի՝

* գործարարներ - 6,
* ռազմական գործիչներ - 1,
* բարերարներ - 4,
* Սփյուռքի գործիչներ - 1,
* մարզիկներ - 1։

«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 2-րդ աստիճանի շքանշանի ասպետներ
----------------------------------------------------------------------------

Հիմնական հոդված՝ **«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 2-րդ աստիճանի շքանշանի ասպետների ցանկ**

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ՊԱՐԳԵՎՆԵՐԻ ԵՎ ՊԱՏՎԱՎՈՐ ԿՈՉՈՒՄՆԵՐԻ ՄԱUԻՆ
2. ↑  ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ՊԱՐԳԵՎՆԵՐԻ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ ՆՄՈՒՇՆԵՐԸ, ԴՐԱՆՑ ՎԿԱՅԱԿԱՆՆԵՐԻ ՆՄՈՒՇՆԵՐԸ, ՇԵՐՏԱՁՈՂԻԿՆԵՐԻ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ ՆՄՈՒՇՆԵՐԸ
**Գորիսի բարբառ**, հայերենի բարբառ։ Ըստ ձևաբանական դասակարգման` պատկանում է «ում» ճյուղին։ Խոսվում է Հայկական ԽՍՀ Գորիսի շրջանում, Սիսիանի և Կապանի շրջանների որոշ գյուղերում։

Ուղղագրություն
--------------

Ունի 9 ձայնավոր՝ ա, ա̈, օ, ö, ո̈ , ու, ո̈ւ, Է, ի, ը և 32 բաղաձայն՝ այդ թվում գ', կ', ք' քմայինները։ Բաղաձայնական համակարգը երկաստիճան ձայնեղազուրկ Է։ Գրաբարի բ, գ, դ պայթական և ձ, ջ կիսաշփական ձայնեղները բառասկզբում մեծ մասամբ խլացել են (բերան>պէրան, ջորի>ճօրի), երկբարբառները՝ պարզվել․ այ>է || ա (այլ> էլ || ալ), ոյ>ու (բոյն>պուն), իւ>ու (աղբիւր> ախպուր)։ Զուրկ է ֆ հնչյունից (փիզիկա<ֆիզիկա)։ Գոյականի հոգնակիակերտ մասնիկներն են՝ էր, նէ, նի, Էք, Էրք, օտանք, արանք, անք, ինօ, անիք, ք, իք, ունք։ Ունի անվանական հինգ հոլովաձև, որոնք առավելապես գործածվում են որոշիչ հոդով (ը, ն)։ Բացառական, գործիական, ներգոյական հոլովաձևերը կազմվում են վերլուծական և համադրական եղանակներով (հմտ․ ըխճըկա՚նանըխճըկա՚նը անաըխճըկա՚նը նէստան = աղջկանից)։ Բայի խոնարհման հոգնակի թվի առաջին և երկրորդ դեմքերը Գորիսի բարբառի խոսվածքների մեծ մասում նույնն են (լըսում էք = լսում ենք, լսում եք)։ Սահմանական եղանակի բաղադրյալ ժամանակների ժխտականման դեպքnւմ օժանդակ բայը դրվում է դերբայից հետո (պիրում էմ-պիրում չէմ), իսկ անցյալ կատարյալի ըղձական և հարկադրական եղանակնևրի ժխտական խոնարհումն արտահայտվում է ետադաս վԷչ-ոչ մասնիկով (ըսէցի վէչ, ասիլ պէտէք վէչ ևն)։ Արգելական հրամայակա–նը կազմվում է անորոշ դերբայով և մի, միք մասնիկներով, որոնք անճանաչելիորեն փոխվել են (հմտություն գնալ մի> քինալ մի>ք/ինամ իլ քյինոէմ իլ ևն)։ Գորիսի բարբառը շատ իրողություններով մոտ է Ղարաբաղի և Արարատյան (Երևանի) բարբառներին։

Գրականություն
-------------

* Ալեքսանդր Մարգարյան, Գորիսի բարբառը, Ե․, Երևանի համալսարանի հրատ. 1975, 556 էջ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 168)։*  |
Վիտորե Կարպաչչո, «Արարատ լեռան 10000 նահատակները»
**Տասը հազար նահատակներ**, Արարատ լեռան վրա զոհված տասը հազար նահատակները։ Համաձայն միջնադարյան լեգենդի՝ Հռոմեական կայսրության զինվորներ էին, որոնք քրիստոնեություն էին ընդունել՝ մկրտվելով սուրբ Ակակիոսի կողմից և հռոմեական կայսեր հրամանով խաչվել էին Արարատ լեռան վրա։ Պատմությունը վերագրվում է իններորդ դարի վարդապետ Անաստասիոս գրադարանավարին։

*Հռոմեական հայսմավուրքում* երկու տարբեր հիշատակման օր է նշվում։ Առաջինը մարտի 18-ին է, վերաբերում է Նիկոմեդիայում սպանված տասը հազար սուրբ նահատակներին, որոնք սրի են քաշվել Քրիստոսին ընդունելու համար և համապատասխանում է այն նույն ամսաթվին, որով Հույն ուղղափառ Սինաքսարում նշված են «Բյուր Սուրբ նահատակները՝ սրի քաշված Նիկոմեդիայում»։ Ֆրենսիս Մերշմանը այս բոլորին համարում է Դիոկղետիանոսի հետապնդումների ժամանակ սպանվածներ։

Որպես երկրորդ հիշատակման օր «Հռոմեական հայսմավուրքում» նշված է հունիսի 22-ը՝ Արարատ լեռան վրա,, սակայն սա կարծես հիմնված է "բազմաթիվ պատմական անճշտություններ և կատարելապես անհավանական մանրամասներ" պարունակող առասպելի վրա։ Հույն ուղղափառ Սինաքսարում նույնպես կա երկրորդ հիշատակումը, որը նշված է հունիսի 1-ով և վերաբերում է «Սուրբ տասը հազար նահատակներին» Անտիոքում, հռոմեական կայսր Դեկիոս Տրայանոսի օրոք։ Սակայն պարզ չէ՝ արդյոք սա վերաբերո՞ւմ է հռոմեական հայսմավուրքում հունիսի 22-ին նշված համապատասխան իրադարձությանը։ 
Չնայած իրադարձության հավաստիության վիճելի լինելուն՝ այն հայտնի թեմա է եղել Վերածննդի արվեստում, ինչի օրինակն է վենետիկցի նկարիչ Վիտորե Կարպաչչոյի «Արարատի տասը հազար նահատակները» նկարը կամ գերմանացի նկարիչ Ալբրեխտ Դյուրերի «Տասը հազարի նահատակությունը»։

Նշումներ
--------

1. ↑  "Արարատ լեռան վրա տասը հազար սուրբ նահատակների նահատակությունը, որոնք խաչվել են"

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *The Roman Martyrology.* Transl. by the Archbishop of Baltimore. Last Edition, According to the Copy Printed at Rome in 1914. Revised Edition, with the Imprimatur of His Eminence Cardinal Gibbons. Baltimore: John Murphy Company, 1916. p. 80.
2. ↑  Great Synaxaristes: *Οἱ Ἅγιοι μύριοι Μάρτυρες.* 18 ΜΑΡΤΙΟΥ. ΜΕΓΑΣ ΣΥΝΑΞΑΡΙΣΤΗΣ.
3. 1 2  Mershman, Francis. "The Ten Thousand Martyrs." The Catholic Encyclopedia Vol. 9. New York: Robert Appleton Company, 1910. 5 Jun. 2015
4. ↑  *The Roman Martyrology.* Transl. by the Archbishop of Baltimore. Last Edition, According to the Copy Printed at Rome in 1914. Revised Edition, with the Imprimatur of His Eminence Cardinal Gibbons. Baltimore: John Murphy Company, 1916. p. 181.
5. ↑  Great Synaxaristes: *Οἱ Ἅγιοι δέκα χιλιάδες Μάρτυρες.* 1 Ιουνίου. ΜΕΓΑΣ ΣΥΝΑΞΑΡΙΣΤΗΣ.

Արտաքին հղումներ
----------------

* *La Passione de Diecimila Martyri Crucifixi di Iesu Christo Dequali Scriue Sancto Girolamo...* Rare Book and Special Collections Division կայքից, Կոնգրեսի գրադարան