recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Նոլինի Կանտա Գուպտա** (անգլ.՝ Nolini Kanta Gupta, հունվարի 13, 1889(1889-01-13), Faridpur, Բենգալյան նախագահություն, Բրիտանական Հնդկաստան, Բրիտանական կայսրություն - փետրվարի 7, 1983(1983-02-07), Պոնդիչերի, Հնդկաստան), հնդիկ հեղափոխական, փիլիսոփա, գիտնական, գրաքննադատ, բանաստեղծ, քաղաքական գործիչ։ Շրի Աուրոբինդոյի ակնառու հետևորդների մեկը։

Կենսագրություն
--------------

Նոլինի Կանտա Գուպտան ծնվել է 1889 թվականի հունվարի 13-ին Ֆարիդպուրում, Արևմտյան Բենգալիա՝ կրթված և ունևոր ընտանիքում։ Դեռ երիտասարդ տարիքում Նոլինին հայտնվել է Շրի Աուրոբինդոյի գաղափարների ազդեցության տակ, որը հայտնի էր բրիտանական գաղութացումից Հնդկաստանի ազատության գործում իր հեղափոխական պայքարի համար։

Կալկաթայի Նախագահական համալսարանում 4-ամյա աշխատանքից հետո թողել է գիտաշխատողի կարիերան, հրաժարվել հեռանկարային պետական ծառայությունից, և Աուրոբինդոյի ղեկավարությամբ մտել է հեղափոխական ոչ մեծ խմբի կազմի մեջ։

1908 թվականի մայիսին ահաբեկչական գործողության կազմակերպման մեջ այլ մեղադրվողների հետ ձերբակալվել է։ Բանտում անցկացնելով մոտ մեկ տարի՝ Նոլինի Կանտա Գուպտա արդարացվել է։ Ազատություն դուրս գալիուց հետո աշխատել է ազգայնական *Dharma* և *Karmayogin* թերթերում որպես խմբագրի օգնական։

Աուրոբինդոն սովորեցրել է նրան լատիներեն, հունարեն, իտալերեն և ֆրանսերեն։ Նոլինին եղել է չորս կողմնակիցներից մեկը, որոնք 1910 թվականից Շրի Աուրոբինդոյի հետ միասին եղել էին Պուդուչերիում։

Նոլինին Կանտա Գուպտան 1926 թվականից ապրել է Աշրամ Շրի Աուրոբինդո, որտեղ զբաղեցրել է քարտուղարի պաշտոնը՝ իր կյանքը նվիրելով իր ղեկավարին ծառայությանը։

Նոլինին Կանտա Գուպտան մահացել է 1983 թվականի փետրվարի 7-ին Շրի Աուրոբինդոյի աշրամում՝ 94 տարեկան հասակում։

Մատենագրություն
---------------

Իր կյանքի ընթացքում Նոլինին գրել է մոտ 60 գիրք (մոտավորապես 16-ն անգլերենով, իսկ մնացածը՝ բենգալերենով)։

* *Collected Works of Nolini Kanta Gupta*, Sri Aurobindo Ashram, Pondicherry

1. The Coming Race
2. Essays on Poetry and Mysticism
3. The Yoga of Sri Aurobindo
4-5. Light of Lights (բանաստեղծություններ)
6-7. Sweet Mother
8. Vedic Hymns
* *Reminiscences* (Կ. Ամրիտայի հետ)
* *Evolution and the Earthly Destiny*
* *About Woman*
* *Tributes to Nolini Kanta Gupta*
* *Nolini: Arjuna of our Age*
* *Lights from Nolini Kanta Gupta*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.

Արտաքին հղումներ
----------------

* *Величенко А.* Тайна йоги Шри Ауробиндо
* *Величенко А.* Эволюция религиозно-философских взглядов Ауробиндо Гхоша
* *Сатпрем* Шри Ауробиндо или путешествие сознания. МП «Глобус», 1992.
* Nolini Kanta Gupta including a brief life-sketch
* Nolini page

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  ⛭  | 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX1671538 · BNF: 121616749 · GND: 1145654673 · ISNI: 0000000081678593 · LCCN: n50082100 · NUKAT: n02020958 · SUDOC: 030141125 · VIAF: 95180474 · WorldCat VIAF: 95180474 |

 |

 |
**Մկրտարան**, վաղ քրիստոնեության շրջանում տարածում գտած շինություն (եկեղեցուն մոտ կամ կից) մկրտության ծիսակատարության համար։ Ճարտարապետորեն առնչվում է հեթանոսական շրջանում ջրի պաշտամունքին նվիրված հատուկ շինություններին, ինչպիսիք Էին Արզնիի մկրտարանի (VI դար) հատակագիծը Բարձր Հայքից մինչև Հռոմ փռյուգիացիների տարածած Փռյուգիանումը, հելլենիստական Նիմփեոնը և, հավանաբար, Հայաստանի Թուխ Մանուկ կոչված կառույցները։ Մկրտարաններն ունեցել են երկու լուծում՝ ա) մկրտության ավազանը տեղադրվել է հատուկ շենքում, որը կոչվել է *մկրտատուն* (կառուցվել են մինչե 14-րդ դարը, հետագայում՝ Տրիդենտյան ժողովի որոշումով արգելվել են, որի հետևանքով մկրտության արարողությունը տեղափոխվել է եկեղեցու ներսը), բ) ավազանը տեղադրվել է եկեղեցու ներսում կամ դրան կից։ Երկու լուծումներն Էլ հայ եկեղեցու կանոնների համաձայն (Սահակ Պարթևի կանոնախումբ, 5-րդ դար, Դվինի ժողով, 554 թվական) կիրառվել են վաղ քրիստոնեության շրջանից սկսած և բնորոշ են հայ ճարտարապետությանը։ Մկրտատանի և ավազանի հատակագծային ձևերը՝ ուղղանկյուն, բոլորաձև, վեցանիստ, ութանիստ, խաչաթև, ունեցել են հեթանոսությունից փոխանցված նշանաբանական իմաստ։ 4-րդ դարից այդ ձևերը հաստատվել են նախ արևելքում, ապա՝ արևմուտքում եկեղեցիների կողմից։ 

Հայ ճարտարապետության հնագույն մկրտարաններից է Ողջաբերդի մկրտատունը (4-րդ դար)։ Ավերակ այս կառույցն ունի քառակուսի հատակագիծ, արևելքից աբսիդ, ութանիստ թմբուկով գմբեթ։ Ասորիքում կան Ողջաբերդի տիպի ավելի ուշ շրջանի կառույցներ՝ Դար Քիտա (422) Ռբեհա (4-րդ դար)։ Փոքր չափերի կենտրոնակազմ, գմբեթածածկ կառույցների մի մասը Հայաստանում հավանաբար եղել են մկրտատներ, որոնք հետագայում օգտագործվել են որպես մատուռ։ Դրանցից է Արզնիի Սուրբ Կիրակին (4-րդ դար), որն ունի արտաքուստ ութանիստ, ներքուստ՝ քառաթև, կիսաշրջան վերջավորություններով հատակագիծ։ Ութանիստ փոքրաչափ կառույցը որպես մկրտատուն տարածված է եղել 4—5-րդ դարերում, հատկապես Իտալիայում (Միլանի Սան Ջովաննի դի Սանտիա Տեկլա, Սանա Ակուիլինո դի Սան Լորենցո, ինչպես և Ռավեննայի, Պարենցոյի, Պարմայի, Ֆլորենցիայի մկրտատնները)։ Հայկական Մկրտատների դասական տիպերից են խաչաթև գմբեթավոր կառույցները (Ծռվիզի Սուրբ Աստվածածին, 5-րդ դար, Տայքի Սուրբ Խաչ, 5-րդ դար, Օշականի մանկանոց, 7-րդ դար)։ Այն դեպքում, երբ մկրտատուն չի կառուցվել, ավազանը տեղադրվել Է՝ ա) եկեղեցու ներսում, հյուսիսային պատի արևելյան մասի խորշում՝ Աշտարակի Ծիրանավոր, Շենիկի Սուրբ Աստվածածին (պահպանվել են մկրտության ծիսակատարության որմնանկարի հետքեր), ուշագրավ է Էջմիածնի Մայր տաճարի (4-րդ դար) Մկրտատներիի օրինակը (հորի ձևով ավազանը տեղադրված է եղել ավանդատան մեջ), բ) ավազանը տեղադրվել է եկեղեցուն կից, արևմտյան․ ավանդատներից դեպի դուրս երկարող թևերի աբսիդներում, որոնք համապատասխանում են կառույցը շրջափակող սյունաշար սրահի ծայրամասերին (Տեկոր, Դառնիի բազիլիկը)։ Եզակի է Զվարթնոցի օրինակը․ պեղումներով բացված ավազանը Ավագ խորանի ետևի հարավային անկյունում է։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 641)։*  |
Գործադուլի մասնակիցների հիշատակին նվիրված արձանախումբ Օրեխովո-Զուևոյում (կառուցված 1923 թվականին)
**Մորոզովյան գործադուլ** (ռուս.՝ *Морозовская стачка*), Ռուսական կայսրության պատմության խոշորագույն կազմակերպված բանվորական գործադուլներից մեկը։ Տեղի է ունեցել 1885 թվականի հունվարի 7-ին և շարունակվել մինչև հունվարի 17-ը, Նիկոլսկոյեի (այժմ՝ Մոսկվայի մարզի Օրեխովո-Զուևո ք․) «Նիկոլսկայա արտադրական գործընկերություն» տեքստիլ ֆաբրիկայում, որը պատկանում էր «Սավվա Մորոզով, որդի և ընկերությանը»

գործադուլն անցկացվել էր 1880-ականների սկզբի արդյունաբերական ճգնաժամի, ինչպես նաև գործարանատերերի կողմից բանվորների շահագործման հետևանքով։ Մասնակցել է 8000 մարդ։ Գործադուլի նախօրեին բանվորներ Պյոտր Մոիսեենկոյի, Վասիլի Վոլկովի և Լ․ Իվանովի ղեկավարությամբ կազմվել էր գործողության պլան և ձևակերպվել բանվորների պահանջները․ կրճատել տուգանքները, վերադարձնել տուգանված գումարների մի մասը, սահմանել պետական վերահսկողություն աշխատավարձի վճարման կարգի նկատմամբ և այլն։

Բանվորների պահանջները չընդունվեցին, և տեղի ունեցավ ընդհարումներ զորքի հետ։ Գործադուլը վերջնականապես ճնշվեց հունվարի 17-ին, գործադուլավորների և կառավարական ուժերի միջև տեղի ունեցած մի շարք բախումներից հետո։ Ձերբակալվեց ավելի քան 600 մարդ, որոնց թվում նաև մորոզովյան գործադուլի ղեկավարները։ 1886 թվականի փետրվարին և մայիսին Վլադիմիր քաղաքում տեղի ունեցավ 33 գործադուլավորների երկու դատավարություն, որոնց ժամանակ, սակայն, դատարանն արդարացրեց բոլորին՝ հաշվի առնելով բանվորների ծանր վիճակի և գործարանի վարչակազմի թույլ տված խախտումները։ Չնայած երդվյալների դատարանը արդարացրել էր մեղադրյալներին, սակայն մորոզովյան գործադուլի ղեկավարներ Մոիսեենկոն և Վոլկովը աքսորվեցին հյուսիսային նահանգներ։

Գործադուլի մասին անդրադարձել էր նաև Վլադիմիր Լենինը․ «Այդ հսկայական գործադուլը շատ ուժեղ տպավորություն գործեց կառավարության վրա, որը տեսավ, որ երբ բանվորները գործում են միասին, վտանգավոր ուժ են ներկայացնում, մանավանդ, երբ համատեղ գործող բանվորների զանգվածը ուղղակի է դնում իր պահանջները»։ Մորոզովյան գործադուլը և դրան հաջորդած խոշոր գործադուլները ցարական կառավարությանը ստիպեցին գնալ զիջումների։ 1886 թվականի հունիսի 3-ին հրատարակվեց օրենք տուգանքների մասին, որտեղ հաշվի էին առնված մորոզովյան տեքստիլագործների առանձին պահանջները։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 55)։*  |
**Մկրտիչ Օրբելենց**, 15-րդ դարի գրիչ։

Կենսագրություն
--------------

Աշակերտել է Գրիգոր Տաթևացուն, եղել Թովմա Մեծոփեցու դասընկերը։ Հիշվում է 1407 թվականին Թովմա Մեծոփեցու՝ Տաթևում ընդօրինակած ձեռագրի հիշատակարանում։ Մինչև 1410 թվականը Մկրտիչ Օրբելենցը Կարապետ կրոնավորի և Թումա գրիչի օգնությամբ ընդօրինակել է Գրիգոր Տաթևացու «Գիրք հարցմանց»-ը։ Ուսումնառությունից հետո ձեռնադրվել է վարդապետ և հաստատվել Մեծոփավանքում, ապա տեղափոխվել է Բերկրիի Տեր Հուսկանորդու վանքը, որտեղ 1420 թվականին ընդօրինակել է մի Ավետարան։ Մկրտիչ Օրբելենցի մասին վերջին անգամ հիշատակվել է 1432 թվականին Արճեշում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Երեսունամյա Ե Գլաձորի երեց նախորդը
2. ↑  Վանա լճի կղզիների վանքերի գրչության կենտրոնները

Գրականություն
-------------

* ԺԵ դարի հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ (կազմ.՝ Լ. Խաչիկան), մաս 1, Ե. 1955։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Մորֆիա** կամ **Մորֆիա Մալաթիացի** (ֆր.՝ Morfia de Malatya, Մալաթիա, Թուրքիա - 1126 կամ 1227), Բալդուին II-ի կինը, Եդեսիայի կոմսուհի, ապա՝ Երուսաղեմի թագավորության թագուհին։

Մալաթիայի հայկական իշխանության կառավարիչ, իշխան Գաբրիելի դուստրը։

Կենսագրություն
--------------

Մալաթիա քաղաքը գտնվում էր Եդեսիայի կոմսության՝ խաչակիրների կողմից Արևելքում խաչակրաց առաջին արշավանքի ժամանակ հիմնադրված առաջին պետության, սահմաններից ոչ հեռու և այն պատճառով, որպեսզի ամրապնդի իր դիրքերը տարածաշրջանում, Բալդուինը մոտ 1101 թվականին կնության է առնում Մորֆիային, որի համար Գաբրիելը հարուստ օժիտ է տալիս՝ 50 000 ոսկե սոլիդուս։

1118 թվականին Բալդուինը ժառանգում է Երուսաղեմի գահը, սակայն Մորֆիան չորս դուստրերի հետ մնում է Եդեսիայում։ 1119 թվականին, Արյունոտ դաշտի ճակատամարտում քրիստոնյաների պարտությունից հետո, Բալդուինը ուղևորվում է հյուսիս, որպեսզի վերականգնի իր պետության սահմանների անվտանգությունը, իսկ այնուհետև, 1120 թվականին, ընտանիքը տեղափոխում է Երուսաղեմ, որտեղ տեղի է ունենում Մորֆիայի թագադրման արարողությունը։ 1123 թվականին, երբ Բալդուինը գերի է ընկնում մուսուլմաններին, Մորֆիան վերադառնում է Եդեսիա և մասնակցություն է ունենում ամուսնուն գերությունից ազատագրելու բանակցություններին՝ որպես պատանդ առաջարկելով կրտսեր դուստր Յովետային։

Համաձայն Մելիսենդայի Սաղմոսագրքի՝ Մորֆիան մահացել է 1126 կամ 1127 թվականի հոկտեմբերի 1-ին և թաղվել է Սուրբ Մարիամ աբբայությունում՝ հիմնադրված խաչակիրների կողմից Յոսաֆատի հովտում։ Քանի որ Մորֆիան ամուսնու համար չի կարողանում տղա ունենալ, Բալդուինը իր ժառանգորդուհի և ժառանգ է նշանակում դուստրերից ավագին՝ Մելիսենդային և նրան կնության է տալիս Ֆուլկ Անժուացուն։ Մյուս երկու դուստրերը՝ Ալիսան և Հոդերնան, նույնպես կնության են տրվում ազդեցիկ խաչակիրներին։ Առաջինը դառնում է Բոհեմունդ II-ի, Անտիոքի դուքսի կինը, իսկ երկրորդը՝ Տրիպոլիի կոմս Ռայմունդ II-ի կինը։ Բալդուինի կրտսեր դուստր Յովետան կուսակրոն է ձեռնադրվում մենաստանում։

Գրականություն
-------------

* René Grousset, L'Empire du Levant: Histoire de la Question d'Orient, (in francese) Parigi, Payot, 1949. ISBN 2-228-12530-X
* Steven Runciman: Geschichte der Kreuzzüge. C. H. Beck, München 1995, ISBN 3-406-39960-6

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Клод Мутафян* // Последнее королевство Армении // Изд-во "Бородино" стр. 25 (161) 2009 г. - ISBN 599011295


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Երուսաղեմի արքաներ |
| --- |
|  |
| 11-րդ դար | Գոդֆրուա Բուլյոնցի\*  • Բալդուին I |  |
|  |
| 12-րդ դար | Բալդուին I  • Բալդուին II  • Մելիսենդա  • Ֆուլկ  • Բալդուին III  • Ամորի I  • Բալդուին IV  • Բալդուին V  • Սիբիլ  • Գի դը Լուզինյան  • Իզաբել I  • Կոնրադ I  • Հենրիխ I  • Ամորի II |
|  |
| 13-րդ դար | Ամորի II  • Մարիա Մոնֆերրացի  • Ժան I  • Իզաբել II  • Կոնրադ II  • Կոնրադ III  • Հուգո  • Կառլ I  • Ժան II  • Հենրիխ II |
|  |
| \* չի ընդունել «թագավոր» տիտղոսը |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | The Peerage · WikiTree · WeRelate · Rodovid |

 |
**Մշո դաշտ**, *Մուշի դաշտ, Տարոնի դաշտ* գտնվում է Հայկական լեռնաշխարհում՝ Արևելյան Եփրատի միջին հոսանքում, զբաղեցնում է Մեծ Հայքի Տարոն նահանգի մի մասը։

Մշո դաշտը ալիքավոր մակերևույթով աստիճանաձև իջվանք է Հայկական Տավրոսի համակարգում։ Երկարությունը մոտ 65 կմ է։ Գտնվում է 1200-1500 մ բարձրության վրա։ Հիմքում օլիգոցեն-միոցենի ծալքավոր կրաքարամերգելային գոյացություններ են՝ ծածկված անթրոպոգենի լճագետային և ալյուվիալ նստվածքներով։ Մշո դաշտով է հոսում Արածանին՝ ընդունելով Մեղրագետը։ Կլիման ցամաքային է, հունվարին միջին 0-ից մինչև 4 °C աստիճան է, հուլիսինը 24-26 °C։ Բնորոշ է տափաստանային բուսածածկույթով։ Գետահովիտներում և նախալեռնային ձորակներում հանդիպում են նոսր անտառներ և թփուտներ։ Մշո դաշտում բնակվող հայերը զբաղվում էին հողագործությամբ և անասնապահությամբ։ Մշո դաշտը Արևմտյան Հայաստանի խիտ բնակեցված և արգավանդ շրջաններց էր։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  GEOnet Names Server — 2018.
2. ↑  Հակոբյան Թ. Խ. Մելիք-Բախշյան Ստ. Տ. Բարսեղյան Հ. Խ. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 3 [-] (խմբ. Մանուկյան Լ. Գ.), Երևան, «Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն», 2001, էջ 896 — 992 էջ։


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames · Wikimapia |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 659)։*  |
**Պալացցո Վեկկիո** (իտալ.՝ Palazzo Vecchio, Հին պալատ), Ֆլորենցիայի ամենահայտնի պալատներից մեկը, որը գտնվում է Սինյորիա հրապարակում։ Ներկայումս պալատում տեղակայված է Ֆլորենցիայի քաղաքապետարանը։

Պալատի անվանումը
----------------

1299 թվականին ավարտվել է պալատի կառուցումը և նրա սկզբնական անունն էր «նոր պալատ» (*Palagio novo*) Հիմնականում նախատեսված է եղել ընդունելությունների համար։ Կառավարական նախկին շենքը՝ Բարջելլոն վերանվանվեց «հին պալատի»։ 15-րդ դարում կոմմունայի ղեկավարները հայտարարեցին իրենց «սինյորներ» (*signori*), իսկ պալատը սկսեց կոչվել պալացցո դելլա Սինյորիա, որից էլ ի հայտ է եկել հրապարակի ներկայիս անվանումը։ Դրան զուգընթաց պալատը վերանվանել էին *Պալացցո Դուկալե* (դքսի նստավայր)։ Տոսկանայի մեծ դուքս Կոզիմո I-ը տեղափոխվեց այստեղ 1540 թվականին իր սեփական պալատից (ներկայումս Պալացցո Մեդիչի- Ռիկարդի պալատից)։ Սակայն 1565 թվականին նա նախընտրեց իր նստավայրը տեղափոխել Պալացցո Պիտտի, իսկ Պալացցո Վեկկիոն դարձավ արդեն «հին պալատ»։

Պալատի պատմությունը
-------------------

Կառավարական շենքի կառուցման գործը հանձնարարվել էր Առնոլֆո դի Կամբիոյին 1298 թվականին։

Պալացցո Վեկկիոն կառուցվել է ավելի հին *Պալացցո Տոսկանայի* նման։ Վերջինս գտնվում է Վոլտերրա քաղաքում։ 1667 թվականին աշտարակի վրա տեղադրվել է աուգսբուրգցի արհեստավոր Լեդերլեի պատրաստած ժամացույցը, որը գործում է մինչ օրս։ Պալացցո Վեկկիոյի դահլիճներից մեկը նվիրված է միջնադարյան քարտեզներին. այդ քարտեզնեից մեկը կոչվում է "Armenia" և պատկերում է միջնադարյան Մեծ Հայքի քարտեզը։ Սույն քարտեզը պատկերված է գաղտնի դռան վրա. այդ դուռը նկարագրվել է 2016 թվականի Ինֆեռնո (ֆիլմ, 2016) կինոնկարում, երբ դերասան Թոմ Հենքսը անցնում է այդ գաղտնի դռնով։ 

1478 թվականին Պալացցո Վեկկիոյի լուսամուտներին կախաղան են բարձրացվել դավադիրները, որոնց գլխավորում էր Ֆրանչեսկո Պացցին, ովքեր ցանկանում էին տապալել Մեդիչիների տոհմին իշխանությունից։ Բերնդարդո դի Բանդինո Բարոնչելոն, ով Ջուլիանո Մեդիչիին սպանողն է, Պալացցո Վեկկիոյում կախաղան է բարձրացվել 1479 թվականի դեկտեմբերի 20-ին։

Պատկերասրահ
-----------

* Արձաններ մուտքի մոտԱրձաններ մուտքի մոտ
* ՊատշգամբՊատշգամբ
* Դելլա Սինյորիա հրապարակըԴելլա Սինյորիա հրապարակը
* ՄուտքըՄուտքը

Արտաքին հղումներ
----------------

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 90727153 · BNF: 177414862 · CiNii: DA06305146 · GND: 4223244-2 · ISNI: 0000000122479559 · LCCN: n95094895 · NUKAT: n2010031214 · SUDOC: 13667433X · VIAF: 125014958, 172246870 · ULAN: 500214637 · WorldCat VIAF: 125014958, 172246870 |

 |

 |
**Նոտատպագրություն**, մելոտիպիա (< հուն. melo – մեղեդի և tipia – տպագրություն), նոտային (երաժշտական) տեքստերի պոլիգրաֆիական բազմացումը։

Պատմություն
-----------

Սկզբնավորվել է գրատպության գյուտից անմիջապես հետո՝ 15-րդ դարի կեսերին։ Նոտաներով առաջին տպագիր գրքերը եկեղեցական ծիսամատյաններ էին՝ ծիսական կրկներգերի նոտաներով, որոնց հնգագծերը տպագրվել, իսկ նշանները ձեռքով ավելացվել են։ Առաջին ձուլածո նոտային նշաններով տպագրությունն իրականացրել է իտալացի Օտտավիանո Պետրուչին (1480)։ 

Մետաղի վրա փորագրության տեխնիկայի զարգացմամբ զգալիորեն հեշտացել է նոտաների նշանների պատրաստումն ու բարդ նոտային տեքստերի տպագրությունը։ Իսկ 18-րդ դարի վերջին վիմագրության հայտնագործմամբ նոտագրության փորագիր տպաձևերը փոխարինվել են վիմագրական քարի կամ հարթ մետաղական մակերեսին բնագրի փոխանցման և տպածոյի պատրաստման տեխնիկայով։ 20-րդ դարի սկզբին նոտագրության տպաձևը պատրաստվել է լուսամեխանիկական եղանակով։

Ներկայում բնագիրը պատրաստում են համակարգչային հատուկ ծրագրերով ու նոտային գրանշաններով և տպագրում։ 

Հայ իրականության մեջ եկեղեցում ընթերցման տպագիր տեքստերում նախ ավելացրել են առոգանության նշաններ (ձայնը բարձրացնել-իջեցնելու համար), ապա՝ նաև բուն նոտաներ (խազեր՝ շարականներ և այլ հոգևոր երգեր երգելու համար)։ Հին հայկական ձայնանիշներով առաջին Շարակնոցը տպագրել է Ոսկան Երևանցին 1663 թվականին Ամստերդամում, ապա՝ Թովմաս Վանանդեցին՝ 1698 թվականին, 1699 թվականին՝ Աստվածատուր Դպիր Կոստանդնուպոլսեցին Կ. Պոլսում՝ «Ձայնքաղ Շարական», որը մինչև 1743 թվականը մի քանի անգամ վերահրատարակվել է։ Ներկայում Հայաստանում նոտատպագրության բնագրերի պատրաստումը կատարում է հիմնականում «Կոմիտաս» հրատարակչությունը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
Մոլոտովյան կոկտեյլի օգտագործում Իրաք-քուվեյթյան պատերազմի ժամանակ
**Մոլոտովի կոկտեյլ**, հայտնի նաև որպես **բենզինով պայթուցիկ**, **շշառումբ**, **աղքատի նռնակ**, **կրակային պայթուցիկ** կամ պարզապես **Մոլոտով**, անվանումն օգտագործվում է մի շարք ինքնաշեն հրդեհ առաջացնող պայթուցիկ նյութերի համար։

Քանի որ Մոլոտովի կոկտեյլը համեմատաբար ավելի հեշտ է պատրաստել, այն օգտագործվում է փողոցային հանցագործների, ցուցարարարների, գանգստերների, քաղաքային պարտիզանների կողմից, անկանոն, երբեմն նույնիսկ կանոնավոր բանակի կողմից, երբ ռազմական օգտագործման զենքի պակաս կա։

Դրանք ավելի շատ նախատեսված են թիրախին կամ թիրախներին կրակի բոցի մեջ պահել, քան վերջնականապես վերացնել նրան։

Անվանում
--------

Մոլոտովի կոկտեյլ անվանումը հորինել են ֆինները Ձմեռային պատերազմի ժամանակ։ 

Անվանումը վիրավորական հղում ունի՝ ուղղված Խորհրդային Միության արտաքին գործերի նախարար Վյաչեսլավ Մոլոտովին, որը պատասխանատու էր 1939 թվականի օգոստոսի «Մոլոտով-Ռիբենտրոպ» դաշնագրով Նացիստական Գերմանիայի հետ Արևելյան Եվրոպան ազդեցության գոտիների բաժանելու համար։

  

Ֆինները սովետական հրթիռային ռումբները ծաղրաբար անվանում էին «Մոլոտովի հացի զամբյուղ»՝ ակնարկելով Մոլոտովի պրոպագանդիչ հայտարարությունները։

Երբ ձեռքում պահվող շշալցված կրակային ռումբը երևան եկավ սովետական տանկերի վրա նետելու համար, ֆինները այն անվանեցին «Մոլոտովի կոկտեյլ», որպես ուտելիքի հետ օգտագործվող խմիչք

Բաղադրությունը
--------------

Մոլոտովի կոկտեյլը կոտրվող շշի մեջ լցվաց արագ բռնկվող հեղուկ է, որը կարող է լինել բենզին, նապալամանման խառնուրդ՝ ավելացված մի քիչ շարժիչի յուղ, որևէ վառվող նյութ, օրինակ այրվող կտորի տամպոն՝ տեղադրված շշի խցանի տակ։ 

Տամպոնը հաճախ թաթախված է լինում ալկոհոլի կամ կերոսինի, քան բենզինի մեջ։ Գրոհի ժամանակ տամպոնը վառում են և շիշը նետում թիրախի վրա, որը կարող է լինել մեքենա կամ շինություն։ Երբ շիշը բախումից պայթում է, դրանից դուրս եկող բենզինային կաթիլներն ու գոլորշին բռնկվում են կրակով՝ առաջացնելով հանկարծակի կրակային պայթյուն, որին հետևում է թափված վառելիքից առաջացած տարածվող կրակը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Online Etymology Dictionary: *Molotov cocktail* Archived 2014-08-03 at the Wayback Machine.. Douglas Harper, 2010.
2. ↑  Langdon-Davies John (June 1940)։ «The Lessons of Finland»։ *Picture Post*
3. ↑  The Second Book of General Ignorance, Faber and Faber, 2011, p.76, ISBN 978-0-571-26965-5
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Մռավ (այլ կիրառումներ)

**Մռավի լեռնաշղթա**, լեռնաշղթա Հայկական լեռնաշխարհում՝ Սևանի լեռնաշղթայի արևելյան շարունակությունը։ Երկարությունը մոտ 70 կմ է։ Առավելագույն բարձրությանը հասնում է Գոմշասար գագաթում (3724 մ)։ Վերջինիս անվանում են նաև Արիության լեռ։ Կազմված է հրաբխածին ապարներից, կտրտված է խոր կիրճերով ու գետահովիտներով։ Շղթան սկսվում է Մեծ Հինալ հանգուցային գագաթով (3367 մ), որում խաչի ձևով հանդիպում են իրար հետ չորս լեռնաշղթաներ՝ Մռավի, Սևանի, Կաֆլանկալայի, և Արևելյան Սևանի։ Շղթայի վրա կա մոտ քսան գագաթ, որոնց բարձրությունը անցնում է 3000 մետրից։ Ամենաուշագրավ լեռնագագաթներն են՝ Մեծ Հինալը (3367 մ), Սպիտակասարը (Ագդագ, 3200 մ), Քյոռողլուդագը (3462 մ), Օմարը (3395 մ) և շղթայի վերջին երեքհազարանոցը՝ Մռավը (3343 մ), որի անունով էլ կոչվում է լեռնաշղթան։ Կուրի միջին հոսանքի աջակողմյան վտակների և Թարթառի ջրբաժանն է։ Լանդշաֆտը լեռնամարգագետնային է, լանջերին կան անտառներ, սողանքներ, փլվածքներ, սողանքային լճակներ։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
*

Գրականություն
-------------

* Հայաստանի բնաշխարհ, Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 2006

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 59)։*  |
Նոր Նախիջևանի Սուրբ Խաչ վանքը, որտեղ գործել է Հարավային Ռուսաստանի առաջին տպարանը (20-րդ դարի սկզբի լուսանկար)
**Նոր Նախիջևանի հայկական տպագրությունը** սկզբնավորվել է 1789 թվականին՝ Հովսեփ Արղությանի ջանքերով, որը Սանկտ Պետերբուրգում գնել է Գրիգոր Խալդարյանի տպարանը և տեղափոխել Նոր Նախիջևանի Սուրբ Խաչ վանք։ Հարավային Ռուսաստանի առաջին տպարանն էր։

Պատմություն
-----------

Նոր Նախիջևանի առաջին տպարանը գործել է մինչև 1795 թվականը։ Այնտեղ հրատարակվել է 15 անուն գիրք՝ Աղեքսանդր Ջուղայեցու «Գրքոյկ որ կոչի Աղօթամատոյց» (1790), Սաղմոսարան (1790, 1791), Ստեփանոս Սյունեցու «Ողբք եւ հառաչանք» (1790), Սիմեոն Երևանցու «Զբօսարան հոգեւոր» (1790) և «Գիրք աղօթից» (1794), Ժամագիրք (1791), Հովհաննես Երզնկացու (Ծործորեցի) «Վիպասանութիւն զերկնային մարմնոց շարժմանէ» (1792), Ղազար Ա Ջահկեցու «Աստուածաղերս» (1792, 1793), Հովսեփ Արղությանի «Դուռն ողորմութեան» (1792), «Տարեցոյց եւ օրացոյց» (1792, 1793), Պետրոս Քալանթարյանի «Բժշկարան համառօտ–բառարան» (1793), Ֆրանսուա Ֆենելոնի «Պատմութիւն Թէլամաքի որդւոյ Յուլիսի» (1793, վերահրատարակություն՝ հատոր Ա, 1794, հատոր Բ, 1795, թարգմանությունը՝ Մ. Երևանցու), Խորհրդատետր (1794), Հակոբ Նալյանի «Հոգեշահ» (1794), Պողոս Տյուրիկեցի Թորոսյանի «Տետրակ համառօտ բառարանի» (հայերեն, թուրքերեն, 1794)։ 1796 թվականին տպարանը տեղափոխվել է Աստրախան։

19-րդ դարի վերջին – 20-րդ դարի սկզբին ստեղծվել են տեխնիկապես հագեցած նոր տպարաններ, որոնցից հայտնի էին Սերովբե Հարությունյանի (գործել է 1882-1892-ին. տպագրել 15 անուն գիրք), Աբրահամ Զամինյանի և Վ. Քիրլյանի (1894–1897, 14 անուն), Հ. և Ս. Ավագյան եղբայրների (1897–1901, 11 անուն) տպարանները, որտեղ լույս են տեսել՝ Առաքել Բահաթրյանի «Այբբենարան եւ առաջին ընթերցարան» (1886), Գաբրիել Այվազովսկու «Դասատետր մեկնութեան խորհրդոյ և արարողութեանց սրբոյ պատարագին» (1894), Մ. Տեր-Մինասյանի «Պատմական զրոյցներ եւ անւանական ցուցակ» (1896), Ատրպետի «Շխնոց» (1898) և այլ գրքեր։

1851 թվականին մեկ գիրք տպագրվել է Գաբրիել Պատկանյանի, 1893 թվականին երկու գիրք՝ Թեմական դպրանոցի տպարանում։ 20-րդ դարի սկզբին աչքի է ընկել Սերովբե Ավագյանի տպարանը, որը գործել է 1901–1920 թվականներին, տպագրել ավելի քան 110 անուն գիրք։

Նոր Նախիջևանի տպարաններում հրատարակվել են Միքայել Նալբանդյանի, Ռափայել Պատկանյանի երկերի ժողովածուները, գրական-գեղավեստական երկեր, դասագրքեր, բազմաթիվ գրքեր՝ գաղութի ու բարեգործական հաստատությունների պատմության մասին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  Այվազյան Հովհաննես, ed. (2015)։ *Հայ գրատպություն և գրքարվեստ. հանրագիտարան*։ Երևան: Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն։ էջ 818։ ISBN 978-5-89700-042-5
Ապամոնտաժված մեխանիկական մսաղաց
Ապամոնտաժված մեխանիկական մսաղաց.  
**1.** իրան,  
**А.** մսի ընդունիչ;  
**Б.** ամրակման սեղմակ,  
**2.** բռնակ,  
**3.** պտուտակային լիսեռ,  
**4.** առանցքակալի սռնակ,  
**5.** 4 շեղբանի դանակ,  
**6.** ցանց,  
**7.** մանեկ,  
**8.** բռնակի ամրացման կապող հեղույս
**Մսաղաց** (անգլ.՝ Meat grinder), մեխանիկական կամ էլեկտրակական սարք նախատեսված միս կամ այլ մթերքներ աղալու համար։ Օգտագործվում է նաև արիշտա, սպագետի, թխվածքաբլիթ, մրգերից և բանջարեղենից հյութ պատրաստելու համար։ Սննդի արդյունաբերության մեջ օգտագործվող նմանատիպ սարքը կոչվում է աղաց։

Մսաղացը ստեղծվել է 19-րդ դարում, բարոն Կարլ Դրեզի կողմից։

Կառուցվածք
----------

Ձեռքի դասական մսաղացը բաղկացած է հետևյալ մասերից.

* մսի ընդունիչ
* պտուտակային լիսեռ
* դանակ
* ցանց
* բռնակ

Միսը կամ մթերքը մսաղացի ընդունիչի միջով անցնում է պտուտակային լիսեռի վրա, որի օգնությամբ այն սեղմվում է ցանցին, այնուհետև դանակով կտրվում։ Մսաղացի ընդունիչի մեջ կան եզրեր, որոնց օգնությամբ մի կտոր մսից ավելի փոքր կտորներ են կտրվում, որպեսզի միսը պտուտակային լիսեռի միջով անցնելիս ավելի փոքր լինի։ Ի տարբերություն բլենդերի, մսաղացի մեջ մթերքի մանրացումը տեղի է ունենում անընդհատ. մթերքը դրվում է մսի ընդունիչի մեջ և դուրս գալիս ցանցի միջով։

Ձեռքի մսաղացը իր աշխատանքի համար պահանջում է բռնակի վրա բավականաչափ մեծ ջանքեր գործադրել, ինչը նշանակում է, որ մսաղացը պետք է ամուր կցված լինի սեղանին։ Այդ պատճառով ձեռքի մսաղացները հագեցած են սեղմակով։ Էլեկտրական շարժիչով մսաղացները սեղմիչ չեն պահանջում և պատրաստվում են սեղանի կամ հարթ առարկայի վրա դնելու տարբերակով։ Կենցաղային էլեկտրական մսաղացները սովորաբար ունենում են ավելի նեղ և երկար պարանոցով ընդունիչ, որպեսզի մատները չմտնեն պտուտակային լիսեռի մեջ։ Էլեկտրական մսաղացի համար խորհուրդ է տրվում միսն ավելի փոքր կտորների բաժանել, նոր աղալ։

Մսաղացի գլխիկներ
----------------

Մսաղացի վրա համապատասխան գլխիկ ավելացնելով կարելի է օգտագործել նաև այլ խոհարարական գործողություններ կատարելու համար.

* Բանջարեղենի դանակ, թույլ է տալիս կոշտ բանջարեղենը կտրել շերտերի, խորանարդների և ձողիկների։
* Kebbe գլխիկը նախատեսված է սնամեջ նրբերշիկ ստանալու համար` հետագայում լցոնով լցնելու և տապակելու համար։
* Երշիկեղենի գլխիկ՝ նախատեսված տնական երշիկեղենի, նրբերշիկների և սարդելկաների պատրաստման համար։
* Աղացած մսի մոդելավորման գլխիկը թույլ է տալիս աղացած միսը բաշխել հավասար մասերի։
* Լոլիկի համար նախատեսված գլխիկը թույլ է տալիս լոլիկի հյութ և տոմատի մածուկ պատրաստել։
* Մամլիչ-գլխիկը օգնում է հյութեր պատրաստել փափուկ մրգերից և բանջարեղենից։
* Քերիչ-գլխիկը թույլ է տալիս մսաղացը օգտագործել որպես քերիչ։
* Խմորի համար նախատեսված գլխիկը օգտագործվում են արիշտա, սպագետի պատրաստելու համար։

Պատկերասրահ
-----------

* Մսաղաց հավաքված վիճակումՄսաղաց հավաքված վիճակում
* Դասական մսաղացի ցանցԴասական մսաղացի ցանց
* Կենցաղային էլեկտրական մսաղացԿենցաղային էլեկտրական մսաղաց
* Մսաղացի ներսի կողիկներՄսաղացի ներսի կողիկներ
* Արդյունաբերական մսաղացԱրդյունաբերական մսաղաց

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ГОСТ Р 53895-2010. Машины и оборудование для пищевой промышленности. Волчки. Требования по безопасности и гигиене
2. ↑  ИЗ ИСТОРИИ МЯСОРУБКИ / Наука и Жизнь, 2006 № 12
**Մոհամմեդ Քասիմ Ֆահիմ** (1957, Omarz, Աֆղանստան - մարտի 9, 2014(2014-03-09), Քաբուլ, Աֆղանստանի Իսլամական Հանրապետություն (2004-2021)), աֆղանացի ռազմական գործիչ, պաշտպանության նախկին նախարար, Ահմադ Շահ Մասուդի հաջորդողը։ Մարշալ է (2001 թվական)։

Կենսագրություն
--------------

Էթնիկ տաջիկ, ծնունդով Պարվան նահանգից է։ Ավարտել է տարրական և միջնակարգ դպրոցները, սովորել է Քաբուլի համալսարանի (չի ավարտել) աստվածաբանության ֆակուլտետը։ 1977 թվականից արտագաղթելով Պակիստան, 1978 թվականին վերադարձել է Աֆղանստան և միացել է ընդդիմությանը։ Աֆղանական պատերազմում նա կռվել է Ահմադ Շահ Մասուդի ջոկատներում։ 

1992 թվականին ընդդիմության իշխանության գալուց հետո նա Սեբգաթուլլա Մոժադդեդիի անցումային կառավարությունում նշանակվել է Պետական անվտանգության ծառայության ղեկավար։ 1994 թվականից Բուրհանուդդին Ռաբանիի կառավարությունում անվտանգության նախարար է եղել։ Թալիբանների կողմից Քաբուլը գրավելուց հետո Ռաբանիի հետ միասին լքել է քաղաքը, անձամբ առաջարկելով տարհանել նաև իր ընդդիմախոսին` նախկին նախագահ Մոհամմադ Նաջիբուլլային, բայց նա հրաժարվել է և սպանվել թալիբանների կողմից։ Այնուհետև Ֆահիմը գտնվել է Աֆղանստանի հյուսիսում, եղել է թալիբների դեմ ռազմական գործողությունների ակտիվ մասնակից։ Մի քանի մահափորձերից է փրկվել։ 

Ահմադ Շահ Մասուդի մահից հետո գլխավորել է Հյուսիսային Ալյանսը և դարձել է դրա պաշտպանության նախարարը։ Փաստորեն, նա 2001 թվականին ղեկավարում էր Հյուսիսային Ալյանսի ռազմական գործողությունները, որոնք ավարտվել են Քաբուլից թալիբանների աքսորմամբ։ 2001 թվականի սեպտեմբերի 13-ին Ֆահիմը Դուշանբեում պաշտոնապես ներկայացվել է Իրանի, Ռուսաստանի, Հնդկաստանի, Տաջիկստանի, Ուզբեկստանի պաշտոնյաներին, որոնք շտապ հավաքվել էին Աֆղանստանում իրավիճակի առիթով խորհրդակցվելու համար։ Համիդ Կարզայի կառավարությունում պահպանել է պաշտպանության նախարարի պաշտոնը։ Կարզայի վերընտրվելուց հետո Ֆահիմը չի կարողացել մտնել նոր կառավարության կազմի մեջ և 2004 թվականի դեկտեմբերին լքել է պաշտպանության նախարարի պաշտոնը։ 

2003 թվականին Ֆահիմը պաշտոնական այց է կատարել դեպի Ռուսաստան, որտեղ հանդիպել է իր գործընկեր Սերգեյ Իվանովի հետ]։ 

2004 թվականից եղել է նախագահ Համիդ Կարզայի խորհրդականը։ 2009 թվականի նոյեմբերից եղել է Աֆղանստանի առաջին փոխնախագահը։ Ոչ պաշտոնապես նա համարվում է Աֆղանստանի էթնիկ տաջիկների առաջնորդներից մեկը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Political scene: Dr Najibullah made a fatal mistake Archived 2011-07-10 at the Wayback Machine. EIU, 11 November 1996
2. ↑   «Спецслужбы Афганистана».
3. ↑  Приехал за новой техникой. Афганский маршал Фахим посетил крейсер «Аврору» Archived 2015-09-23 at the Wayback Machine..

Արտաքին հղումներ
----------------

* Մոհամադ Ֆահիմ

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: n2007212590 · VIAF: 26526999 · WorldCat VIAF: 26526999 |

 |
**Մակընթացություն**, Վարդան Մախոխյանի նկարներից, որտեղ պատկերված է ծովի խռովահույզ, ալեկոծ վիճակը։ Մակընթացությունը հաստատում է, որ նկարչի ոչ բոլոր բնապատկերներում է տեղանքն ընտրովի։

Նկարագրություն
--------------

Պատկերված է ուշադրություն չգրավող ծովափը` մուգ կանաչ բուսականությամբ ծածկված իր միօրինակությամբ, որտեղ 
ուշադրություն գրավողը միայն հեռվում երևացող գյուղական տնակի կարմիր կտուրն է և ափի երկու նավակները։ Մախոխյանը ստեղծել է բանաստեղծական տրանադրությամբ գեղանկարչորեն գեղեցիկ բնապատկեր։ Այդ դերը կատարում են բաց կապտամանուշակավուն ամպերով երկինքը, որի կոլորիտը բավականաչափ ակտիվ է հնչում պղտոր, կանաչ ծովափի ընկերակցությամբ, իսկ երկնքից ծովի վրա տարածված կարմրավուն ցոլքերը` հակադրված դեպի ափը մակընթացող ալիքների երկնագույն շեղջերին, ստեղծել 
են գուներանգներով ճոխ, տեսողությունը գգվող գեղեցիկ երևույթ, մակընթացության պատրանք` մարդու մեջ առաջ բերելով ծովի տարերքի հետ կապված բազմատեսակ մտորումներ
։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ե.Մարտիկյան, Հայկական կերպարվեստի պատմություն Հայ
**Միխայել Յոհան Շմիդտ** (Schmidt, հունվարի 31, 1843(1843-01-31), Նոյոտինգ, Ալտյոտինգ, Վերին Բավարիա, Բավարիա - հունվարի 20, 1904(1904-01-20)), գերմանացի հայագետ, թարգմանիչ, աստվածաբան։

Կենսագրություն
--------------

Միխայել Շմիդտը ծնվել է 1843 թվականի հունվարի 31-ին Նոյոտինգում (Գերմանիա)։ 1861 թվականին ավարտել է Նոյոտինգի թագավորական գիմնազիան։ Արևելյան լեզուների մեջ կատարելագործվելու նպատակով 1865 թվականին տեղափոխվել է Վյուրցբուրգի համալսարան, որտեղ սովորել է հայերեն և որոշել թարգմանել հայերեն աստվածաբանական երկեր։ 

Միխայել Շմիդտը 1871 թվականին առանձին գրքով գերմաներեն լույս է ընծայել Հովհաննես Ա Մանդակունու ճառերը, 1872 թվականին՝ Գրիգոր Լուսավորչի «Հաճախապատումը»՝ իր առաջաբանով, 1900 թվականին՝ Եզնիկ Կողբացու «Եղծ աղանդոցը»՝ իր ներածությամբ ու ծանոթագրություններով։ Շմիդտը թարգմանել է նաև «Հանգիստ Յոհաննու առաքելոյ» ճառը (1893) և «Թադէոսի առաքելոյն եւ Սանդխտոյ կուսին» վկայաբանությունը (1903)։

Միխայել Շմիդտը մահացել է 1904 թվականի հունվարի 20-ին Ֆրոհշտետենում (Գերմանիա)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Նոր Յառաջ**, հասարակական-քաղաքական և գրական թերթ Ֆրանսիայում։

Պատմություն
-----------

Լույս է տեսնում 2009 թվականի հոկտեմբերից Փարիզում, «Յառաջ» (1925–2009) հասարակական-քաղաքական, գրական օրաթերթի ընդհատումից հետո։ Հիմնադիր-խմբագիր՝ Ժիրայր Չոլաքյան։ 

Լուսաբանում է Հայաստանում, Արցախում և աշխարհում տեղի ունեցող կարևոր իրադարձությունները, անդրադառնում է սփյուռքահայ, մասնավորապես՝ ֆրանսահայ համայնքի առօրյային, հայապահպանման խնդիրներին, ծրագրերին, Հայ դատին, հայկական պահանջատիրությանը, Արցախյան հիմնախնդրին, Հայրենիք-Սփյուռք կապերին, Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցու և թեմերի գործունեությանը։ Տպագրում է գրական գործեր, լեզվաբանական և այլ նյութեր։

Տես նաև
-------

* Յառաջ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  The ISSN portal — Paris: ISSN International Centre, 2005. — ISSN 2494-8632


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Ստեղծագործությունների տեքստ | ՀՇՀՀԳ: 10613 |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 42100699g |

 |
**Մտածողը** (ֆր.՝ Le Penseur), ֆրանսիացի քանդակագործ Օգյուստ Ռոդենի 1880-1882 թվականներին ստեղծած քանդակը։ Քանդակի բնօրինակը պահպանվում է Փարիզում՝ Ռոդենի թանգարանում։

Պատմություն
-----------

Բնորդը
Նախապես քանդակն անվանվում էր «Պոետը» և պիտի դառնար «Աստվածային կատակերգության» մոտիվներով ստեղծված «Դժոխքի դարպասները» քանդակի մի մասը՝ ներկայացնելով Դանթե Ալիգիերիին։ Ժամանակի ընթացքում Դանթեի կերպարը փոխարինվում է ստեղծողի ունիվերսալ կերպարով։

«Մտածողը» քանդակի (ինչպես և Ռոդենի շատ այլ քանդակների) բնորդը եղել է Ժան Բո (ֆր.՝ Jean Baud) անունով մի ֆրանսիացի՝ մկանուտ մի բռնցքամարտիկ, ով ելույթ էր ունենում հիմնականում Փարիզում՝ Կարմիր լապտերների թաղամասում։

«Մտածողը» քանդակն առաջին անգամ հասարակությանը ցուցադրվել է 1888 թ. Կոպենհագենում։ 1902 թ. բրոնզից ձուլվում է 181 սմ բարձրությամբ քանդակ, որ 1904 թ. Ռոդենը ցուցադրում է փարիզյան սալոնում։ 1906 թ. բրոնզե «Մտածողը» տեղադրվում է Փարիզի պանթեոնում։ Բացման արարողությանը ներկա Ռոդենը հայտարարել է, որ «Մտածողը» հուշարձան է ֆրանսիացի աշխատավորին։ 1922 թ. արձանը տեղափոխեցին Ռոդենի թանգարան։

Կրկնօրինակներ
-------------

Գոյություն ունեն «Մտածողը» քանդակի բրոնզե ու գիպսե ավելի քան 20 կրկնօրինակներ, գտնվում են աշխարհի տարբեր ծայրերում։ Քանդակի բրոնզե կրկնօրինակը տեղադրված է Ռոդենի գերեզմանին, որ գտնվում է Մեդենում՝ Փարիզի արվարձանում։ Մյուս կրկնօրինակները տեղադրված են Ֆինլանդիայում՝ Ռոդենի թանգարանի դարպասների մոտ ու Կոլումբիական համալսարանի դարպասների մոտ։

Պատկերասրահ
-----------

* Քանդակի բրոնզե կրկնօրինակը ԿոպենհագենումՔանդակի բրոնզե կրկնօրինակը Կոպենհագենում
* «Մտածողը» Ռոդենի թանգարանի առջև Ֆինլանդիայում«Մտածողը» Ռոդենի թանգարանի առջև Ֆինլանդիայում
* «Դժոխքի դարպասների» վրա նստել է «Մտածողը»«Դժոխքի դարպասների» վրա նստել է «Մտածողը»

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Elsen, Albert L. *Rodin's Gates of Hell*, University of Minnesota Press, Minneapolis Minnesota, 1960 p. 96.


|  |  |
| --- | --- |
|  | Մտածողը Վիքիպահեստում |
**Մահն իմ արհեստն է**  (ֆր.՝ *La mort est mon métier*), վեպի հեղինակը ֆրանսիացի գրող Ռոբեր Մերլի է: Վեպը գրվել է 1952 թվականին՝ հիմնված հեղինակի կենսագրականի վրա, որը ներկայացվում է գեղարվեստականորեն։ Վեպի գլխավոր հերոսի՝ Ռուդոլֆ Լանգի կերպարը հիմնված է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին Գերմանիայի Օսվենցիումի համակենտրոնացման ճամբարի (այնտեղ սպանել են ավելի քան 1մլն մարդ ) պարետ Ռուդոլֆ Ֆրանց Ֆերդինանդ Հյոսի կերպարի վրա։

Սյուժե
------

Պատմությունն սկսվում է 1913 թվականին, երբ վեպի գլխավոր հերոսը՝ Ռուդոլֆը 13 տարեկան է։ Նրա ծնողները որդուն ուղարկել են կաթոլիկ կրթություն ստանալու, որին Ռուդոլֆը շատ վատ է տրամադրված։ Ռուդոլֆի խիստ հայրը ցանկանում է, որ որդին դառնա հոգևորական։ Երբ նա դառնում է 15 տարեկան, Ռուդոլֆը սկսում է իր զինվորական կարիերան, որը 1943 նրան տանում է Օսվենցիումի համակենտրոնացման ճամբար։ Ռուդոլֆը սկսում է անշեղորեն կատարել հրամանատարների հրամանները և, ի վերջո, նրա գերագույն նպատակներից մեկն է դառնում ավելի շատ թվով մարդկան ոչնչացումը։ «Մահն իմ արհեստն է» վեպը, պատմում է այն մասին, թե ինչպես է աստվածավախ, խստասիրտ, խստականոն ու բծախնդիր հոր զավակն աստիճանաբար վերածվում վերադասների հրամաններն անշեղորեն կատարող անսիրտ մարդասպանի։

Ֆիլմեր
------

1977 թվականին Թեոդոր Կոտուլայի կողմից Արևմտյան Գերմանիայում նկարահանվել է ֆիլմ՝ «Գերմանական կյանքից», վեպի սյուժեի վրա հիմնվելով։ Ֆիլմում Ռուդոլֆի դերում հանդես է եկել գերմանացի դերասան Ջորջ Շուլցը։

Գրականություն
-------------

* Ռոբեր Մերլ - «Մահն իմ արհեստն է» (Վեպ, Ֆրանսերենից թարգմանեց՝ Համլետ Մելիքյանը, Երևան, 2012 թվական, Լիմուշ հրատարակչություն, 224 էջ)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Commandant of Auschwitz* (2000), Appendix 1, p. 193.
2. ↑  Piper, Franciszek & Meyer, Fritjof. "Die Zahl der Opfer von Auschwitz. Neue Erkentnisse durch neue Archivfunde" Archived 2011-05-21 at the Wayback Machine. *Osteuropa*, 52, Jg. 5/2002, pp. 631–641, (review article).
3. ↑  preface to the work


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 1123079862 |

 |
**Պավլե Փրանգիշվիլի** (վրաց.՝ პავლე ფრანგიშვილი, իսկական ազգանունը՝ *Կանդինաշվիլի*, 5 (17) հոկտեմբերի, 1897, Թբիլիսի - 22 հունիսի, 1966, Թբիլիսի), վրացի ռեժիսոր և դերասան։ Վրացական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1941)։

Կենսագրություն
--------------

Պավլե Փրանգիշվիլին ծնվել է 1897 թվականի հոկտեմբերի 5-ին (հոկտեմբերի 17) Թիֆլիսում (այժմ՝ Թբիլիսի)։ 1911 թվականից խաղացել է Թիֆլիսի ժողովրդական թատրոնում, 1913 թվականից՝ Թիֆլիսի դրամատիկական թատրոնում, իսկ հետագայում՝ Քութայիսի, Փոթիի, Գորիի թատրոններում։ 1929—1939 և 1949—1958 թվականներին ղեկավարել է Ճիաթուրայի թատրոնը, իսկ 1939-1949 թվականներին՝ Գորիի թատրոնը։

Պավլե Փրանգիշվիլու խաղացանկում գերակշռել են հերոսական-դրամատիկական դերերը, այդ թվում՝ Օթելլոյի դերը Շեքսպիրի համանուն պիեսում, Կառլո Մոորի դերը Ֆրիդրիխ Շիլլերի «Ավազակներ» պիեսում, Խիմշիաշվիլու դերը Դավիթ Էրիսթավիի «Հայրենիք» պիեսում։

Փրանգիշվիլին բեմադրել է Մաքսիմ Գորկու «Վասա Ժելեզնովա», Ալեքսանդր Աֆինոգենովի «Վախ», Բորիս Լավրենյովի «Բեկում», Ալեքսանդր Կորնեյչուկի «Պլատո Կրեչետ», Սոֆոկլեսի «Էդիպ արքա», Ավքսենտի Ցագարելիի «Խանումա», Պոլիկարպ Կակաբաձեի «Կվարկվարե Թութաբերի» և «Կոլխոզնիկի հարսանիքը», Իլո Մոսաշվիլու «Ջրասույզ քարեր» ստեղծագործությունները և այլն։

Հրատարակել է «Ինչպես տիրապետել բեմական արվեստին։ Օգնություն թատերական կոլեկտիվներին» (վրաց.՝ როგორ დავეუფლოთ სასცენო ხელოვნებას, 1955) ձեռնարկը և «Տեսածը և ապրածը» (1963) հուշերի գիրքը։

Ամուսնացած է եղել դերասանուհի Վարվառա Գվազավայի հետ։ Նրանց որդին է դերասան Թենգիզ Կանդինաշվիլին։

Պավլե Փրանգիշվիլին մահացել է 1966 թվականի հունիսի 22-ին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Պավլե Փրանգիշվիլին kino-teatr.ru կայքում

Գրականություն
-------------

* კევლიშვილი, ნ. პავლე ფრანგიშვილი : მონოგრაფია. — [თბ.] : ხელოვნება, 1956 (პოლიგრაფკომბინატი «კომუნისტი»). — 72გვ. (վրաց.)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Прангишвили, Павел Яковлевич // Театральная энциклопедия.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database |

 |
**Նոր Ջուղայի մատենադարան**, գործում է տեղի Սբ. Ամենափրկիչ վանքի տնօրինության ներքո։

Պատմություն
-----------

Հավաքածուն կազմվել է դեռևս 17-րդ դարի առաջին կեսին՝ վանքին և եկեղեցիներին պատկանած ձեռագրերից, հետագայում հարստացել է նվիրատվությունների և գնումների միջոցով։ Սկզբնապես եղել է մատենադարան-թանգարան, որի համար առանձին շենք է կառուցվել 1906 թվականին։ 1971 թվականին փոխադրվել է նորակառույց շենք և դարձել առանձին միավոր։

Ընդգրկում է հիմնականում կրոնական, պատմական, բժշկագիտական ավելի քան 700 ձեռագիր, որոնցից շուրջ 40-ը՝ մագաղաթե։ Ամենահինը 10-րդ դարի Ավետարանն է (ձեռ. № 422)։ Զգալի մասն ունի ընտիր մանրանկարչական պատկերազարդումներ։ Հատկապես նշանակալի է Իգնատիոս մանրանկարչի (13-րդ դար) թեմատիկ պատկերներով ձևավորած Ավետարանը (ձեռ. № 36)։

Մատենադարանի նախկին շենքում գործում է գրադարան (16 000 անուն գիրք)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Ս. Ներսես Շնորհալի» գրադարան-մատենադարան
2. ↑  Նոր-Ջուղայի մատենադարան

Գրականություն
-------------

* Մինասեան Լ. Նոր Ջուղայի Ս. Ամենափրկիչ վանքի թանգարանը, Նոր Ջուղա, 1968։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Մրգային աղցան**, ուտեստ, պատրաստված տարբեր թարմ մրգերից, որոնք կտրտված են ոչ մեծ կտորների։

Ավանդական բաղադրատոմսի մեջ մտնում են խնձոր, տանձ, նարինջ, բանան։ Հաճախ ավելացվում է նաև խաղող՝ առանց կորիզների, արքայախնձոր ու մանդարին։ Մրգային աղցանի մեջ մտնում են նաև սովորական կամ շագանակագույն շաքարավազ կամ ավելացնում են մեղր։ Համի համար ավելացնում են նաև չամիչ, աղացած նուշ, կամ անտառային ընկույզ։ Մրգային աղցանների մեջ ավելացնում են նաև կիտրոնի հյութ՝ թարմություն հաղորդելու ու արտաքին տեսքի համար։ Հատուկ համ են հաղորդում նաև ռոմի, կոնյակի կամ լիկյորի փոքր քանակները։ Աղցանը ավանդաբար չեն համեմում ուրիշ բաներով, սակայն համի համար կարելի է ավելացնել յոգուրտ կամ հարած սերուցք։

Մրգային աղցանը մատուցվում է աղանդերի ձևով։ Աղցանը խորհուրդ է տրվում մատուցել սառը։

Աղցանի պահպանման ժամկետը անգամ սառնարանում սահմանափակ է։

Տես նաև
-------

* Ռեմոխոն

Աղբյուրներ
----------

* Салаты и закуски на каждый день. Фруктовый салат с орехами
* Лучшие кулинарные рецепты. Фруктовый салат по-бразильски
* Русская кухня. Фруктовый салат с соусом

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | NKC: ph202567 |

 |
**Մամիկոն Տիգրանի Դանղյան** (հոկտեմբերի 1, 1907(1907-10-01), Ձորաղբյուր, Երևանի գավառ, Երևանի նահանգ, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն - հուլիսի 11, 1984(1984-07-11), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ խորհրդային քիմիկոս։ Քիմիական գիտությունների դոկտոր (1949), ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1969)։

Կենսագրություն
--------------

1930 թվականին ավարտել է Երևանի Ալեքսանդր Մյասնիկյանի անվան միջնակարգ դպրոցը և երկու տարի զբաղվել ուսուցչական աշխատանքով։ Ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի քիմիական ֆակուլտետը (1936), ընդունվել ասպիրանտուրա և երկու տարի անց պաշտպանել թեկնածուական, 1949 թվականին՝ դոկտորական ատենախոսություն։ 1951 թվականից նույն համալսարանի օրգանական քիմիայի ամբիոնի վարիչն է, աշխատել է նաև որպես քիմիական ֆակուլտետի դեկան։

Գիտական աշխատանքները վերաբերում ևն բազմաֆունկցիոնալ γ-լակտոնների սինթեզին և դրանց տարբեր փոխարկումների ուսումնասիրությանը։

Մամիկոն Դանղյանը 1951 թվականից շուրջ երեսուն տարի գլխավորել է ԵՊՀ օրգանական քիմիայի ամբիոնը, դասավանդել «Օրգանական քիմիա» հիմնարար առարկան։ 1951-1962 և 1967-1971 թվականներին եղել է քիմիայի ֆակուլտետի դեկան։ Նրա ղեկավարությամբ ու խորհրդատվությամբ պաշտպանվել է թեկնածուական 36 և դոկտորական 5 ատենախոսություն։ ԽՄԿԿ անդամ՝ 1943 թվականից։

Պարգևներ, մրցանակներ
--------------------

Պարգևատրվել է «Պատվո նշաև», Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշաններով, մեդալներով ու պատվոգրերով։

Երկեր
-----

* Օրգանական քիմիայի պրակտիկում, բուհերի համար, Երևան, 1961 (համահեղինակ)։
* Օրգանական քիմիայի պրակտիկում, բուհերի համար, 2-րդ հրատ. Երևան, 1974 (համահեղինակ)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 3. — էջ 283.
2. 1 2
3. ↑  Дангян Мамикон Тигранович(չաշխատող հղում)
4. ↑  Կենսագրական հանրագիտարան, Ե. ԵՊՀ հրատ. 2009, էջ 203։


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 12055 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 283)։*  |
**Մինաս Կարապետի Մարտիկյան** (մարտի 5, 1907(1907-03-05), Բալըքեսիր, Թուրքիա - մայիսի 21, 1978(1978-05-21), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ խմբագիր, թարգմանիչ, փիլիսոփայական գիտությունների թեկնածու (1948), ԽՍՀՄ «Կարմիր աստղ» շքանշանակիր (1965) Խմբագիր Աշոտ Մարտիկյանի եղբայրը։

Կենսագրություն
--------------

Մինաս Մարտիկյանը ծնվել է 1907 թվականի մարտի 5-ին Թուրքիայի Բալըքեսիր քաղաքում։ 1930-1931 թվականներին Աթենքում հիմնադրել և խմբագրել է «Ժողովուրդի ձայն» հունահայ առաջին կոմունիստական թերթը (Գրիգոր Նազիկյանի հետ)։ 1931 թվականին հայրենադարձել է։ 1939 թվականին ավարտել է Երևանի պետական երկամյա ուսուցչական ինստիտուտը, 1941 թվականին՝ Երևանի պետական համալսարանը։ 

1931-1937 և 1940-1942 թվականներին աշխատել է «Սովետական Հայաստան» օրաթերթի, 1946-1950 թվականներին՝ «Սովետական Հայաստան» ամսագրի խմբագրություններում, 1937-1939 թվականներին՝ Հայպետհրատում, 1942-1946 թվականներին եղել է ռազմաճակատային հայկական թերթերի թղթակից, 1948-1978 թվականներին դասավանդել է ՀՊՄԻ-ում։ 

Լույս են տեսել Մինաս Մարտիկյանի «Սովետական Միության հերոս գեներալ-մայոր Ասքանազ Կարապետյան» (1946) գիրքը, «Ինչպես է մարդը ճանաչում աշխարհը» (համահեղ. 1958), «Առաջավոր նորի անհաղթահարելիությունը» (1959) աշխատությունները։ Թարգմանել է Կ. Ուշինսկու «Մանկավարժական ընտիր երկեր» (1949) ժողովածուն։ 

1965 թվականին արժանացել է ԽՍՀՄ «Կարմիր աստղ» շքանշանի։

Մինաս Մարտիկյանը մահացել է 1978 թվականի մայիսի 21-ին Երևանում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Մրեն** կամ Մերին քաղաքատեղին գտնվում է Ախուրյան և Տեկոր գետերի միջև տափարակ հրվանդանի վրա, ծովի մակրեևույթից 1260-1300 մետր բարձրության վրա։ Ներկայումս Թուրքիայի տարածքում է։ Զբաղեցնում է 2 քառակուսի կիլոմետր մակերես, որի կենտրոնական մասում խիտ բնակեցված բնակելի թաղամասն է և Սուրբ Կաթողիկե եկեղեցին։ Արդեն 15-16-րդ դարերում քաղաքի այգիներն ամայացել էին և վերածվել էին արոտավայրերի։ Քաղաքի տարածքում բացակայում են սրբատաշ քարերը, քանի որ շրջակա գյուղերի բնակիչները դարեր շարունակ յուրացրել են դրանք սեփական կարիքների համար։ Մինչ օրս նշմարվում են քաղաքի գլխավոր փողոցները։

Պատմություն
-----------

Մրեն քաղաքի պատմությունը մնում է չլուսաբանված։ Որպես բնակավայր հայ մատենագիտության մեջ հիշատակվում է 5-րդ դարի կեսին, երբ պարսից Հազկերտ Բ-ի հավատափոխության հրովարտակը քննարկման ժամանակ մասնակցել է նաև Խորեն Մրենցին։ Հայտնի է, որ Մրենի բնակչությունը մեծ վնասներ է կրում 7-րդ դարում արաբական արշավանքների ընթացքում, երբ սպանվել և գերեվարվել են հազարավոր հայեր։ Սակայն Մրենը շարունակում է զարգանալ հետագա դարերում, իսկ 1163 թվականին ավերվում է սելջուկ-թուրքերի կողմից, սրի է քաշվում 4000 բնակիչ։ 13-րդ դարի երկորդ կեսին քաղաքը նորից վերականգնում է իր բնականոն կյանքը, իսկ 14-րդ դարի կեսերից աստիճանաբար անկում ապրում և ամայանում։ Հետագա դարերում քաղաքատեղիի ծաղկուն այգեստանները վերածվում են արոտավայրերի, իսկ եկեղեցին՝ անասնագոմի։ 1878 թվականին ռուս-թուրքական պատերազմի ավարտից հետո Մրենի տարածքն անցնում է Ռուսաստանին։ Քաղաքը վերականգնելու նպատակով հայ հոգևորակությունը դիմում են ռուսական իշխանություններին, սակայն հայերի փոխարեն լքված քաղաքատեղիում հաստատվում են հույները։ 1896-1899 թվականներին Մրենի վանքի վանահայր հիշատակվում է Սարգիս Տեր-Կարապետյանը։ 1900-1910-ական թվականներին որոշակի վերանորոգումներ են կատարվել վանքի տարածքում։ Ընդհանուր առմամբ քաղաքի նյութական ժառանգությունը պատկանում է երեք շրջանի.

* 7-րդ դար՝ 639-640 թթ. կառուցված Մրենի Կաթողիկե եկեղեցի, քառակող կոթողներով գերեզմանատուն (5-7-րդ դարեր),
* 10-11-րդ դարեր՝ արձանագիր խաչքարեր,
* 13-րդ դար՝ Սահմադինի ապարանք (1261 թվական), մատուռ (1277 թվական), 13-րդ դարի վիմագրեր։

Հուշարձաններ
------------

Քաղաքի տարածքում պահպանվել են 5-7-րդ դարերի քառակող կոթողների բեկորները, որոնց մի մասը 11-13-րդ դարերում ագուցվել են եկեղեցու որմերում մասնակի վերանորոգման ընթացքում։ Կաթողիկե եկեղեցին գտնվում է Ախուրյան գետի աջ ափին։ Եկեղեցու մասին հիշատակություններ կան հայ մատանագիտության մեջ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Կարապետյան Սամվել (2012, 7, էջ 31-63)։ «Մրենը և նրա հուշարձանները»։ *Վարձք*


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 66)։*  |