**Փախստականներն Ադրբեջանում**, Ադրբեջանում բնակվում են մեծ թվով ներքին տեղահանման ենթարկված անձինք և փախստականներ, որոնք տեղահանվել են հիմնականում Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության արդյունքում։ Առաջին պատերազմը Լեռնային Ղարաբաղում հանգեցրեց 750 000 ադրբեջանցիների տեղաշարժին, որոնցից 600 000-ը Լեռնային Ղարաբաղից և հարակից շրջաններից էին, իսկ 150 000-ը՝ Հայաստանից։

Փախստականներ Հայաստանից
-----------------------

Հայաստանի հայ, ադրբեջանցի և քուրդ բնակչության համեմատական աղյուսակ
Ըստ 1979 թվականի մարդահամարի՝ Հայաստամում բնակվող ադրբեջանցիների թիվը կազմել է 160 841 մարդ և կազմել են Հայաստանի բնակչության 5,3 տոկոսը։ 1987 թվականին Լեռնային Ղարաբաղում տեղի ունեցած իրադարձությունները հանգեցրել են այն բանին, որ ադրբեջանցիներին հաճախ հետապնդել և ստիպել են լքել Հայաստանը։ 1988 թվականի հունվարի 25-ին Հայաստանից ադրբեջանցի փախստականների առաջին ալիքը հաստատվել է Սումգայիթ քաղաքում։ Եվս մեկ խոշոր ալիք տեղի է ունեցել 1988 թվականի նոյեմբերին, երբ ադրբեջանցիները կամ վտարվեցին ազգայնականների ու տեղական կամ պետական իշխանությունների կողմից, կամ փախան՝ վախենալով իրենց կյանքի համար։ Բռնությունը տեղի է ունեցել էթնիկ հակամարտությունների արդյունքում։ 1988 թվականի նոյեմբերին, ըստ հայկական աղբյուրների, սպանվել է 25 ադրբեջանցի (նրանցից 20-ը Գուգարք գյուղում), իսկ ըստ ադրբեջանական աղբյուրների՝ 217 մարդ։

Այսպիսով, 1988-91 թվականներին մնացած ադրբեջանցիները ստիպված են եղել փախչել հիմնականում Ադրբեջան։ 1989 թվականի մարդահամարից ի վեր անհնար է որոշել Հայաստանում ադրբեջանցիների բնակչության ճշգրիտ թիվը հակամարտության սրման պահին, քանի որ արդեն սկվել էր Հայաստանից ադրբեջանցիների արտագաղթը։ Ըստ ՄԱԿ-ի Փախստականների հարցերով գերագույն հանձնակատարի գրասենյակի (ՄԱՓԳՀ) գնահատականների՝ այդ թիվը կազմում է 200 000 մարդ։

Ադրբեջանի կառավարության տվյալներով՝ 1994 թվականին՝ հրադադարի հաստատման ժամանակ, Հայաստանից փախստականների թիվը կազմել է մոտ 250 000 ադրբեջանցի։ Համաձայն քաղաքացիության մասին օրենքի՝ նրանք բոլորն ունեին Ադրբեջանի քաղաքացիություն ստանալու իրավունք։ Ըստ ՄԱՓԳՀ-ի գնահատականների՝ մինչև 2001 թվականի վերջը նրանց մեծ մասը, ինչպես ենթադրվում է, նատուրալիզացվել է կամ գտնվել է հպատակագրման գործընթացում։

Ներքին տեղահանված անձինք ԼՂԻՄ-ից և հարակից տարածքներից
------------------------------------------------------

Ադրեբջանցի փախստական
Արցախյան առաջին պատերազմի ժամանակ Ադրբեջանի նախկին ԼՂԻՄ մարզը կազմող տարածքները և հարակից յոթ շրջանները (դրանցից մի քանիսը մասնակի) ազատագրվել են հայկական զորքերի կողմից։ Արդյունքում մնացած ժողովուրդները՝ ադրբեջանցիներ, քրդեր, ստիպված են եղել լքել իրենց տները։ Ներկայումս Ադրբեջանում բնակվում է բնակչության մեկ շնչի հաշվով ներքին տեղահանվածների ամենաբարձր թիվը աշխարհում։ Հարկադրաբար վերաբնակվողները ներկայացված են Ադրբեջանի բոլոր 76 վարչական շրջաններում։ Սկզբում նրանց մեծ մասը ապրում էին վրանային ճամբարներում և հասարակական շենքերում, ինչպիսիք են դպրոցները և հանրակացարանները։ 2001 թվականից կառավարությունն ակտիվացրել է իր ջանքերը ներքին տեղահանվածների խնդիրների լուծման ուղղությամբ։ 2002 թվականին սկսվել է նոր բնակավայրերի շինարարությունը, իսկ 2007 թվականի վերջին բոլոր վրանային ճամբարները վերացվել են։

Ադրբեջանի կառավարությունը միջազգային հանրության օգնությամբ ձեռնամուխ է եղել Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորումից հետո բռնազավթված շրջաններ հարկադրաբար վերաբնակվածների վերադարձի շրջանակային ծրագրի մշակմանը («Մեծ վերադարձ» ծրագիր)։

Մեսխեթցի թուրքեր
----------------

1944 թվականին մեսխեթցի թուրքերը Ստալինի հրամանով Վրաստանից զանգվածաբար արտաքսվել են Միջին Ասիա։ Այն շրջաններից մեկը, որտեղ նրանք բնակություն են հաստատել, եղել է Ուզբեկստանում գտնվող Ֆերգանի հովիտը։ 1989 թվականին այնտեղ տեղի է ունեցել միջէթնիկական բռնություն, որի արդյունքում մեսխեթցի թուրքերը տարհանվել են Ուզբեկստանից․ նրանց մի մասը հաստատվել է Ադրբեջանում։ Ադրբեջանում փախստականների այդ խումբը մոտ 50 000 մարդ էր կազմում։ Համաձայն քաղաքացիության օրենքի՝ նրանք բոլորն ունեին քաղաքացիություն ստանալու իրավունք։ Ըստ ՄԱՓԳՀ-ի գնահատականների՝ մինչև 2001 թվականի վերջը նրանց մեծ մասը, ինչպես ենթադրվում էր, նատուրալիզացվել է։

Վիճակագրություն
---------------

Ադրբեջանի փախստականների և հարկադրաբար վերաբնակվածների հարցերով պետական կոմիտեի տվյալներով՝ 2009 թվականի մարտին Ադրբեջանում կար 603 251 փախստական։ Նրանց մեծ մասը բնակվում էր Բաքվում և նրա շրջակայքում, ինչպես նաև Սումգայիթում ։ Զգալի թվով փախստականներ են բնակվում նաև Ֆիզուլի-Աղդամ–Աղջաբադի–Բարդա–Մինգեչաուր–Գյանջա կենտրոնական–հարավային երթուղու, Շամախի–Իսմայիլի–Գաբալա–Շաքի հյուսիսային երթուղու և Սաբիրաբադ–Սաաթլի–Իմիշլի–Բեյլագան հարավային երթուղու երկայնքով։

Խնդիրներ
--------

Չնայած փախստականների և տեղացի բնակչության միջև հարաբերությունները ընդհանուր առմամբ բարեկամական են, և տեղի բնակչության շրջանում առկա է հանդուրժողականության բարձր մակարդակ, լինում են կոնֆլիկտների դեպքեր, որոնք առաջանում են փախստականների հատուկ կարգավիճակի պատճառով (օրինակ՝ արտոնյալ հասանելիություն զբաղվածության, պետական ֆինանսական օգնություն, անվճար բժշկական ծառայություններ և սեփականության տիրապետման արտոնություններ)։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  "HUMAN RIGHTS SITUATION OF INTERNALLY DISPLACED PERSONS IN AZERBAIJAN". *humanrightsclub.net*. 2019 թ․ հունիսի 19. Արխիվացված է the original 2020 թ․ սեպտեմբերի 28-ին. There are now about 600,000 registered Azerbaijani IDPs – roughly 40,000 from Nagorno-Karabakh and 560,000 from the surrounding seven occupied districts. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
2. ↑  All-Soviet Population Census of 1979 - Ethnic Composition in the Republics of the USSR: Armenian SSR. *Demoscope.ru*
3. 1 2  The Nagorno-Karabakh Conflict Archived 6 June 2011 at the Wayback Machine. by Svante Cornell. *Sakharov-Center.ru*
4. 1 2  Karabakh: Timeline of the Conflict. *BBC Russian*
5. 1 2  After Independence by Lowell W. Barrington. University of Michigan Press, 2006; p. 231. 0-472-06898-9
6. 1 2  "International Protection Considerations Regarding Armenian Asylum-Seekers and Refugees. United Nations High Commissioner for Refugees. Geneva: September 2003" (PDF).
7. ↑  The Unrecognized IV. The Bitter Fruit of the 'Black Garden' Archived 20 November 2008 at the Wayback Machine. by Yazep Abzavaty. *Nashe Mnenie*. 15 January 2007. Retrieved 1 August 2008
8. ↑  Pogroms in Armenia: Opinions, Conjecture and Facts. Interview with Head of the Armenian Committee for National Security Usik Harutyunyan. *Ekspress-Khronika*. #16. 16 April 1991. Retrieved 1 August 2008
9. ↑  "Əsir və itkin düşmüş, girov götürülmüş vətəndaşlarla əlaqədar Dövlət Komissiyası". *www.human.gov.az*.
10. ↑  "UNHCR U.S. Department of Homeland Security, Citizenship and Immigration Services Country Reports Azerbaijan. The Status of Armenians, Russians, Jews and Other Minorities". Արխիվացված է the original 2012 թ․ հոկտեմբերի 19-ին. Retrieved 2021 թ․ հունիսի 27. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
11. ↑  Country Reports on Human Rights Practices - 2004: Armenia. U.S. Department of State
12. 1 2 3 4 5  Refugees, United Nations High Commissioner for. "Azerbaijan: Analysis of Gaps in the Protection of Internally Displaced Persons (IDPs)". *UNHCR*.
13. ↑  Refugees, United Nations High Commissioner for. "Refworld | International Protection Considerations Regarding Azerbaijani Asylum-Seekers and Refugees". *Refworld*.
14. ↑  "Global Report on Internal Displacement". Internal Displacement Monitoring Centre. Արխիվացված է the original 2018 թ․ սեպտեմբերի 1-ին. Retrieved 2018 թ․ սեպտեմբերի 5.

Արտաքին հղումներ
----------------

* The impact of the global food crisis on Azerbaijan - in pictures
* State Committee of the Republic of Azerbaijan on Deals of Refugees and Internally Displaced Persons Archived 2 November 2011 at the Wayback Machine.
* The United Nations High Commissioner for Refugees
* The U.S. Committee for Refugees and Immigrants
* The Internal Displacement Monitoring Centre (IDMC)
* Danish Refugee Council