**Սառան,** Րաֆֆու չափածո գործերից է։ Այստեղ հեղինակը ներկայացնում է մարդկային հոգեբանության, կենցաղի և հայ գյուղացիության վիճակի այնպիսի պատկերներ, որոնք նորություն էին 1860-ականների պոեզիայի մեջ։

Տպագրման պատմություն
--------------------

Ինքնակենսագրական որոշ դրվագներ պարունակող պոեմի գրության ստույգ թվականը հայտնի չէ։ «Փունջի» երկրորդ հատորի առաջաբանում հեղինակի հայտնած մի տեղեկությունից հնարավոր է դառնոում որոշել պոեմի մոտավոր թվականը։ 
«Հարեմը», «Սառան»,«Ղույլաբանին», ըստ հեղինակի հայտնած տեղեկության, գրվել է այն ժամանակ, երբ ինքը եղել է Պարսկաստանում։ Ինչպես հայտնի է, 1856 թվականին վերադառնալով Պարսկաստան, Րաֆֆին մնում է այնտեղ մինչև 1868 թվականը։ Այստեղից էլ պարզ է դառնում, որ նշված պոեմները լույս են տեսել այդ թվականներին։
Րաֆֆու հոր առևտրական տունը սնանկ է հայտարարվում, և նա այդ ժամանակ անընդհատ քաղաքից քաղաք է տեղափոխվում։ Այդ ամենն էլ մեծ ազդեցություն է թողնում նրա ստեղծագործական կյանքի վրա, որի վառ հետևանքները տեսնում ենք «Սառա» և «Ղույլաբանին» պոեմներում։

Սյուժե
------

«Սառան» քնարաէպիկական պոեմ է, սիրո մի ողբերգական պատմություն, որն ունի ինքնակենսագրական բնույթ, և վերաբերվում է Րաֆֆու կյանքի այն շրջանին, երբ նա Թիֆլսում սովորելուց հետո վերադառնում է գյուղ։
Պոեմում ներկայացվում է Սառայի պատանեկության դրվագներից, երբ ինքը օգնում է իր ծնողներին։ Նա անվախ էր, անցնում էր այնպիսի ճանապարհներով, որտեղով բոլորը վախով էին անցնում։ Գիշերները խոսում էր դևերի մասին և խնդրում էր հորը, որ պատմի հեքիաթներ։ Սառան մի օր այգում հանդիպում է մելիքի տղային, միասին գնում են նրանց այգին, տղան նրան մատանի է տալիս և խնձոր։ Գիշերները Սառան այն պահում էր իր ծոցում և, երբ ծնողները քնած էին լինում, հանում էր ծոցից և ուշադիր զննում խնձորը։ Համբարձման օրը վիճակահանություն է լինում, և որոշվում է, որ նա պետք է հարուստ փեսացու ունենա։ Մելիքը տղային ուղարկում է ուրիշ քաղաք, որպեսզի ուսում ստանա, չնայած որ մինչև այդ էլ գիտեր գրել, կարդալ, անգամ Նարեկը։ Սառան խոստում է տալիս իր սիրածին, որ կսպասի։ Տարիներ են անցնում, տղան չի գալիս, իսկ Սառան դեռ սպասում էր։ Օրերից մի օր Սառայի հայրը որոշում է, որ պետք է ամուսնացնի աղջկան Մինասի տղայի հետ, ով իրենց շատ խոստումներ էր տվել՝ փիրուզ, ոսկի, ջուխտակ ապարանջան, սակայն աղջիկը դեմ է կանգնում և ասում է, որ պետք է սպասի իր սիրելիին։ Գյուղացիք ըմբոստանում են և աղջկան անվանում անառակ։ Հայրը բարկանում է աղջկա վրա և ասում.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | «Դու իմ տան վերա սև մուր քսեցիր,
Իմ աղն ու հացը լեղի շինեցիր...» |  |

Սառան միևնույն է չի համաձայնվում։ Երբ գնում են եկեղեցի, քահանայի խոսքի ժամանակ աղջիկը ուշաթափվում է, մոտենում և տեսնում են, որ մահացել է։
Տարիներ անց, երբ սիկրած տղան գալիս է գյուղ, տեսնում է ոչ թե աղջկան, այլ աղջկա գերեզմանը և գերեզմանի վրա գրում է հետևհալ տողերը.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | «Մինչ ե՞րբ, դու խավա՜ր բռնակալություն,
Կըճնշես առտնին մեր ազատություն.
Մինչ ե՞րբ մեզանից քո սև ճանկերը
Կըխլեն Սառայի նման զոհերը»... |  |

Գաղափարական բովանդակություն
---------------------------

Պոեմի գաղափարական հիմքը այն է, որ ժողովրդին փրկելու, նրան սոցիալական կեղեքումից ազատելու համար անհրաժեշտ է լուսավորություն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Րաֆֆի. «Րաֆֆու կյանքի և ստեղծագործության ընդհանուր բնութագիրը» (PDF).
2. 1 2  Րաֆֆի (1983). *ԵՐԿԵՐԻ ԺՈՂՈՎԱԾՈՒ, հատոր առաջին*. Երևան: Սովետական գրող. էջ 261. ISBN 006709. `{{cite book}}`: Check `|isbn=` value: length (օգնություն)
3. ↑  Րաֆֆի (1983). *ԵՐԿԵՐԻ ԺՈՂՈՎԱԾՈՒ, հատոր առաջին*. Երևան: Սովետական գրող. էջ 258. ISBN 006709. `{{cite book}}`: Check `|isbn=` value: length (օգնություն)