**Ասպազիյա** կամ **Ասպազիա** (լատիշ․՝ Aspazija, ի ծնե` Յոհա՛ննա Էմի՛լիյա Լիզե՛տե Ռո՛զենբերգա (լատիշ․՝ Johanna Emīlija Lizete Rozenberga), ամուսնությունից հետո` Էլզա Պլիեկշանե (լատիշ․՝ Elza Pliekšāne), մարտի 4 (16), 1865, Mitava parish, Doblen County, Կուրլանդիական գուբերնիա, Ռուսական կայսրություն - նոյեմբերի 5, 1943(1943-11-05), Dubulti, Rīgas Jūrmala, Ռիգայի շրջան, Q21481240?, Generalbezirk Lettland, Ռայխսկոմիսարիատ Օստլանդ), լատիշ բանաստեղծուհի և դրամատուրգ։

Գրող, հասարակական գործիչ Յան Ռայնիսի կինն է եղել։

Կենսագրություն
--------------

Ասպազիյան ծնվել և մեծացել է 1865 թվականին հարուստ գյուղացու ընտանիքում Լատվիայի Ելգավա քաղաքից ոչ հեռու գտնվող բնակավայրում, որտեղ էլ միջնակարգ կրթություն է ստացել և երիտասարդական կազմակերպությունների ակտիվ մասնակիցներից է եղել։ Ուսումնառության վերջին տարում նա թողել է գիմնազիան, իսկ 1886 թվականին ամուսնացել է Վիլհելմ Մաքս Վալտերի հետ։ Հետագայում նա հետաքրքրվել է գրականությամբ, հիմնականում գերմանական հեղինակների ստեղծագործություններով։

Ասպազիան առաջին անգամ տպագրվել է 1887 թվականին «Ամենօրյա թերթիկ» («Dienas Lapa») թերթում։ 1891 թվականին նա ամուսնալուծվել է և մինչև 1893 թվականը մասնավոր ուսուցիչ է աշխատել Յաունսվիրլաուկաս երկրամասում (լատիշ․՝ Jaunsvirlaukas pagasts)։ 1893 թվականին նա բնակություն է հաստատել Ռիգայում և սկսել է աշխատել որպես լրագրող։ 1894 թվականին Ռիգայում բեմադրվել են նրա առաջին պիեսները` *Վաիդելոտե* և *Կորցնել իրավունքը* (Vaidelote եւ Zaudētās tiesības)։

Սոցիալ-դեմոկրատական հայացքներ
-----------------------------

Ասպազիան լրագրությամբ զբաղվելու տարիներին հանդիպել է Յանիս Պլիեկշանսին (Janis Pliekšāns, ավելի հայտնի էր որպես Ռայնիս)։ Նա բանաստեղծ էր, իրավաբան, 1891-1896 թվականների ընթացքում «Ամենօրյա թերթիկ» (Dienas Lapa) թերթի խմբագիրն էր և «Նոր հոսանք» (Jaunā strāva) ձախ սոցիալ-դեմոկրատական զանգվածային շարժման առաջնորդ։ Ռայնիսի ազդեցության ներքո Ասպազիան միանում է այդ շարժմանը։

Ռայնիս և Ասպազիա, Լատվիայի 2015 թվականին թողարկած նամականիշ
1897 թվականին «Նոր հոսանք» շարժումը ճնշվեց։ Ասպազիան և Ռայնիսը տեղափոխվեցին Պանևեժիս (Լիտվա) և ամուսնացան։ Նույն թվականին Ասպազիան հրատարակում է բանաստեղծությունների իր առաջին ժողովածուն։ Ռայնիսն իր գործունեության համար բանտարկվեց և հետագայում դատապարտվեց հինգ տարվա աքսորի Ռուսաստան (1897-1903 թթ.)։ Ասպազիան հետևեց նրան։ Նրանք միասին լատվիերեն են թարգմանել Գյոթեի բազմաթիվ ստեղծագործություններ։ Ավելի ուշ նրանք վերադարձան Լատվիա և շարունակեցին գրել, իսկ Ռայնիսը մասնակցեց նաև սոցիալիստական քաղաքականությանը։

Ռուսաստանում 1905 թվականի հեղափոխությունը սկսվեց Սանկտ Պետերբուրգում հունվարյան բողոքի ցույցերից։ Մի քանի օրվա ընթացքում բողոքի ակցիաները հասան Ռիգա և 1905 թվականի հունվարի 13-ին շատերը սպանվեցին։ Ասպազիայի «Վայդելոտե» պիեսը ներկայացվեց հունվարին և մեկնաբանվել է որպես իմպերիալիստական Ռուսաստանի փլուզման կոչ։ Ռայնիսը նաև հրատարակել է «Փոթորիկի դեմքը» (Vētras Seja) հեղափոխական բանաստեղծությունների ժողովածուն։

Ցարի հրամանով հաշվեհարդար տեսան շատերի հետ։ Բազմաթիվ հեղափոխականներ ձերբակալվեցին և սպանվեցին է 1905-1906 թվականներին։ Այդ պատճառով Ռայնիսը և Ասպազիան արտագաղթեցին Շվեյցարիա և 1905-1920 թվականներին բնակություն հաստատեցին Լուգանո լճի ափին գտնվող Կաստանյոլա բնակավայրում։

Ասպազիան էմանսիպացիայի կողմնակից էր և պաշտպանում էր իր ամուսնու սոցիալ-դեմոկրատական հայացքները։ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո, երբ վերադարձան անկախ Լատվիա, նրանք ջերմ ընդունելություն ունեցան և ի պատիվ նրանց անվանակոչվեցին Ռիգայի ամենագեղեցիկ փողոցները։ Ասպազիան դարձավ ֆեմինիստական շարժման ակտիվ մասնակից։ Նա ակտիվորեն պաշտպանում էր կանանց իրավունքները։ Ասպազիան նաև դարձավ Լատվիայի 1904 թվականին ստեղծված սոցիալ-դեմոկրատական բանվորական կուսակցության անդամ և 1920 թվականի ապրիլի 17-18-ին տեղի ունեցած Լատվիայի առաջին Սահամանադրական ժողովի (լատիշ․՝ Satversmes sapulce) ընտրություններում պատգամավոր ընտրված հինգ կանանցից մեկը (որը գործել է 1920 թվականի մայիսի 1-ից 1922 թվականի նոյեմբերի 7-ը)։

Կյանքի վերջին տարիներ
---------------------

Ռայնիսի մահից հետո, 1929 թվականին Ասպազիան մենակյաց կյանք է վարել` բնակվելով Ռիգայում կամ Դուբուլտիի իր ամառանոցում։

Ասպազիան մահացել է 1943 թվականի նոյեմբերի 5-ին, Դուբուլտիում (Յուրմալա), որտեղ բանակվում էր 1933 թվականից սկսած։ Ասպազիան թաղված է Ռիգայի Ռայնիսի գերեզմանոցում, իր ամուսնու կողքին։

Ստեղծագործություն
-----------------

Ասպազիայի առաջին աշխատանքները իրատեսական են, բայց նրա աշխատանքների մեծ մասը նեոռեալիստական են։ Դրանցից որոշները դեպի անցյալ կարոտախտով են լեցուն։ Օրինակ, 1894 թվականին գրված *Վաիդելոտե* (դիցաբանության աստվածների աղախինը) պիեսում գործողությունները տեղի են ունենում 14-րդ դարում Լիտվական մեծ դքսությունում։ *Պարզ ճշմարտություններ* և *Չիրականացված նպատակներ* պիեսները բազմաթիվ քննարկումների տեղիք են տվել, քանի որ բողոքում են հայրիշխանական հասարակության դեմ։ *Արծաթե ծածկոց* պիեսը (Sidraba šķidrauts) համարվում է նրա լավագույն աշխատանքը։ 1923 թվականին նա գրել է «Ասպազիյա» վերնագրված պիես։

«Կարմիր Ծաղիկներ» բանաստեղծությունների ժողովածուում պարզ և հասարակ բաները դիտվում են ռոմանտիկ լույսի ներքո։ Միևնույն ժամանակ նրա բանաստեղծությունները լի են լույսով, ֆանտազիայով, և ապստամբ տրամադրություններով։ «Հոգու մթնշաղներ» (1904 թ.) ժողովածուն լի է հոռետեսական տրամադրություններով։

Արտասահմանում ապրելով Ասպազիյան գրել է «Արևային անկյուն» և «Թևերը տարածել» բանաստեղծությունների ժողովածուները, որոնք պարունակում են ավելի քիչ սոցիալական ասպեկտներ և ավելի մտերմիկ տեքստեր, ավելի պակաս հասարակական բողոք և ավելի անձնական զգացումներ։

Հիշատակ
-------

Բանաստեղծուհու անունն է կրում Ռիգայի կենտրոնական փողոցներից մեկը` Ասպազիյա փողոց։
2015 թվականին Լատվիայում թողարկվել է Ռայնիսի և Ասպազիայի հիշատակին նվիրված նամականիշ։

Պատկերասրահ
-----------

* Ասպազիյա փողոցի վրա գտնվող Լատվիայի համալսարանի Տնտեսագիտության ֆակուլտետըԱսպազիյա փողոցի վրա գտնվող Լատվիայի համալսարանի Տնտեսագիտության ֆակուլտետը
* Ասպազիյա փողոցի վրա գտնվող Լատվիայի ազգային օպերայի շենքըԱսպազիյա փողոցի վրա գտնվող Լատվիայի ազգային օպերայի շենքը
* Ասպազիյայի ամառանոցը Յուրմալայի ԴուբուլտիումԱսպազիյայի ամառանոցը Յուրմալայի Դուբուլտիում

Տես նաև
-------

* Ռայնիսի և Ասպազիյայի տուն

Գրականություն
-------------

* Stahnke, Astrida B. Aspazija։ her life and her drama. Lanham, MD.։ Univ. Press of America, 1984. ISBN 0-8191-3681-6 ; ISBN 0-8191-3682-4
* Meskova, Sandra (2003). Two mothers of Latvian literature։ Aspazija and Anna Brigadere. Journal of Baltic studies. 34.3, 276–297
* Nesaule, Agate (1992). What happened to Aspazija? In search of feminism in Latvia. Hecate. 18.2, 112–125. ISSN 0311-4198

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Большая российская энциклопедия (ռուս.) — М.: Большая российская энциклопедия, 2004.
2. 1 2
3. 1 2  Большая Российская энциклопедия: В 30 т. / Председатель науч.-ред. совета Ю. С. Осипов. Отв. ред С. Л. Кравец. Т. 2. Анкилоз — Банка. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2005. — 766 с.: ил.: карт.
4. 1 2 3 4 5  1. Aspazija - biogrāfija.  *uzdevumi.lv* կայքում
5. 1 2 3 4 5  *Jānis Zālītis* Aspazija. memorialiemuzeji.lv կայքում
6. ↑  Arveds Švābe. Latvijas vēsture 1800-1914. — Uppsala: Daugava, 1958
7. ↑  История Латвии XX век. — Рига: ООО J.L.V. 2005. (ռուս.)

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 570)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Discogs · MusicBrainz · Find A Grave |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուս · Մեծ նորվեգական · Treccani |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 12745905w · GND: 121291448 · ISNI: 0000000117431825 · LCCN: n83146089 · LNB: 000000612 · NKC: xx0002162 · NLP: a0000003171610 · NTA: 071589406 · NUKAT: n2007081530 · LIBRIS: 175510 · SUDOC: 083453490 · VIAF: 12431977 · WorldCat VIAF: 12431977 |

 |

 |