recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Նիկոլայ Կուզնեցով (այլ կիրառումներ)

**Նիկոլայ Իվանովիչ Կուզնեցով** (ռուս.՝ *Николай Иванович Кузнецов*, պարտիզանական ծածկանունը՝ **Գրաչով**) (), խորհրդային հետախույզ, Խորհրդային Միության հերոս (նոյեմբերի 5, 1944 թվական, հետմահու), ԽՄԿԿ անդամ (1942)։

Որպես ինժեներ աշխատել է Սվերդլովսկում և Մոսկվայում։ Կատարելապես տիրապետելով գերմաներենին՝ 1942 թվականին կամավոր միացել է նացիստական օկուպացիայի տակ գտնվող Ուկրաինայում (Ռայխսկոմիսարիատ Ուկրաինա) կազմավորված պարտիզանական ջոկատին։ Դրսևորել է մեծ հնարամտություն ու խիզախություն, անձամբ սպանել է նացիստական վեց բարձրաստիճան զինվորականի, այդ թվում՝ Ֆունկին (Ուկրաինայի գլխավոր դատավոր), Բաուերին (Գալիցիայի փոխնահանգապետ), մի խումբ պարտիզանների հետ հափշտակել պատժիչ զորքերի հրամանատար Իլգենին և այլն։

Համաձայն խորհրդային պաշտոնական վարկածի, Կուզնեցովը սպանվել է 1944 թվականի մարտի 9-ին Բրոդի քաղաքի մոտ՝ Ուկրաինայի ապստամբական բանակի անդամների հետ ունեցած հրաձգության ժամանակ։ Ըստ հենց ապստամբական բանակի վարկածի, Կուզնեցովը (կրելով գերմանական համազգեստ) և նրա համախոհները ձերբակալվել են Բորատին գյուղում (Բրոդիի մոտ) և բացահայտվելուց խուսափելու համար Կուզնեցովը նռնակով իրեն պայթեցրել է։

1990 թվականին հայտարարվել է, որ Կուզնեցովը եղել է Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատի (ՆԿՎԴ) աշխատակից։ Կուզնեցովի գործերը Ռուսաստանի անվտանգության դաշնային ծառայության (ՖՍԲ) արխիվից ամբողջությամբ կհանվեն միայն 2025 թվականին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Московские подвиги «Колониста»». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ հունվարի 16-ին. Վերցված է 2021 թ․ օգոստոսի 28-ին.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 713)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Միքայել Հարությունյան (այլ կիրառումներ)

**Միքայել Սաղաթելի Հարությունյան** (), հայ զինվորական գործիչ, գվարդիայի եֆրեյտոր, Խորհրդային Միության հերոս (ետմահու՝ հուլիսի 22, 1944 թվական), ԽՄԿԿ անդամ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1898 թվականի (ըստ այլ աղբյուրների 1905, 1907 թվականներ) հունիսի 15-ին Կապանի շրջանի Գյուտկում (այժմ Գեղանուշ) գյուղում։ 1926 թվականին մեկնել է Միջին Ասիա, Ուզբեկստանի Ուրգենչ քաղաքը, 1928 թվականին տեղափոխվել Սամարղանդ, որտեղ էլ ստացել է միջնակարգ-մասնագիտական կրթություն, դարձել առևտրի աշխատող։ Աշխատել է սովխոզում, պետապահովագրության բաժնում, դարձել ԽՄԿԿ անդամ։

1942 թվականի փետրվարի 23-ին Սամարղանդի զինվորական կոմիսարիատից զորակոչվել է Զինված ուժեր, 1942 թվականին մասնակցել է Ստալինգրադի ճակատամարտին, դեկտեմբերի 24-ին վիրավորվել է։ Ապաքինվելուց հետո՝ 1943 թվականին մասնակցել է Կուրսկի ճակատամարտի, Կալինինի և Նովգորոդի մարզերի ազատագրմանը։ Նույն թվականի դեկտեմբերի 2-ին նորից վիրավորվել է։ 1944 թվականին մասնակցել է Բելառուսի ազատագրման և Մերձաբալթիկայի վերագրավման մարտերին։ Եղել է գվարդիայի եֆրեյտոր։ 1944 թվականի հունիսի 24-ին հակառակորդի ուժեղ կրակի տակ Հարությունյանն առաջինն է անցել Արևմտյան Դվինայի ձախ ափը և զինակիցների հետ պաշտպանել գրավված հենակետը։ Այդ մարտում ծանր վիրավորվել է և մահացել։

«Օրեխ բնակավայրի ազատագրման և Արևմտյան Դվինայի գետանցման ժամանակ ցուցաբերած քաջության և անձնազոհության համար» Միքայել Հարությունյանին շնորհվել է Խորհրդային Միության հերոսի կոչում։

Պարգևներ
--------

Պարգևատրվել է Հայրենական պատերազմի II աստիճանի շքանշանով։

Գրականություն
-------------

* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат,
* Амирханян М. Д. Армяне — Герои Советского Союза. Ер. 2005. — 202 с.: ISBN 99930-4-342-7
* Энциклопедия фонда «ХайАзг»

Ծանոթագրություններ
------------------


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 321)։*  |
**Գուրգեն (Գրիգոր) Միքայելի Հայրապետյան** (օգոստոսի 9 (22), 1914, Վարնկաթաղ, Ջևանշիրի գավառ, Ելիզավետպոլի նահանգ, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն - մարտի 14, 1998(1998-03-14), Երևան, Հայաստան), Խորհրդային Միության հերոս, փոխգնդապետ, ԽՄԿԿ անդամ (1942)։ 1936 թվականին զորակոչվել է կարմիր բանակ։ 1938-1939 թվականներին սովորել է հրամանատարական դասընթացներում, Խորհրդա-ֆիննական պատերազմի տարիներին մասնակցել է Հյուսիս-արևմտյան ուղղությամբ Ֆինլանդիայի դեմ մղած խորհրդային ագրեսիային և, ըստ խորհրդային աղբյուրների, «աչքի ընկել Մաներհայմի գծի ճեղքման ժամանակ»։ Նրա հրամանատարությամբ գործող ջոկատը գրավել է հակառակորդի երկու դզօտ և պատճառել 200 զինվորի ու սպայի մարդկային կորուստ։

Հրամանատարության առաջադրանքները հաջող կատարելու համար Հայրապետյանին շնորհվել է Խորհրդային Միության հերոսի կոչում։ Հայրենական մեծ պատերազմի գործողությունների առաջին օրերին կամավոր մեկնել է առաջնագիծ և կռվել Ուկրաինայի ազատագրման համար։ 409-րդ հայկական հրաձգային դիվիզիայի կազմում աչքի է ընկել Կիրովգրադ քաղաքի ազատագրման մարտերում։

1948-1951 թվականներին հեռակա կերպով ավարտել է Մ. Վ. Ֆրունզեի անվան ռազմական ակադեմիան։ 1955 թվականից աշխատել է Երևանի Կարլ Մարքսի անվան պոլիտեխնիկական ինստիտուտում (այժմ՝ Հայաստանի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարան)։

Պարգևատրվել է Լենինի, Կարմիր դրոշի և այլ շքանշաններով ու մեդալներով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1974.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Երկրի հերոսներ |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 205)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Սյոդ Յոլ (այլ կիրառումներ)

**Սյոդ Յոլ** (ռուս.՝ Сёд-Ёль), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կոմի Հանրապետությունով։ Գետաբերանը գտնվում է Սոյվա գետի ձախ ափին՝ 120 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 21 կմ է։

Ջրագրության տվյալներ
--------------------

Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տեղեկությունների համաձայն՝ գետը պատկանում է Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Պեչորա, գետի ենթաավազանը՝ Պեչորա գետի ավազաների վտակները մինչև թափվելը Ուսա, գետի գետային ավազանը՝ Պեչորա։

Ըստ աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգի՝ ջրային բաժնի տարածքում Ռուսաստանի Դաշնության պատրաստած դաշնային գործակալության ջրային ռեսուրսների՝

* Ջրային օբյեկտի կոդը հանրային գրանցմամբ — 03050100112103000060115
* Կոդը ըստ հիդրոլոգիական հետազոտության (ՌԴ) — 103006011
* Ավազանի կոդը — 03.05.01.001
* Ծավալի համարը ըստ ՌԴ-ի — 03
* Թողարկումը ըստ ՌԴ-ի — 0

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  «Պետական ջրային տվյալների գրանցում ըստ Ռուսաստանի Դաշնության:Սյոդ Յոլ». Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ օգոստոսի 10-ին. Վերցված է 2015 թ․ օգոստոսի 1-ին.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | ГВР |

 |
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Շահնազարյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին։*

**Թամար Կոստանդինի Շահնազարյան** (Մելիք-Շահնազարյան, հունվարի 4, 1901(1901-01-04), Բաքու, Ռուսական կայսրություն - հոկտեմբերի 6, 1978(1978-10-06), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ խորհրդային երգչուհի (մեցցո-սոպրանո), մանկավարժ։ Երգիծաբան Կոստանդին Մելիք-Շահնազարյանի դուստրը։ ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1961)։ ԽՄԿԿ անդամ 1949 թվականից։

Կենսագրություն
--------------

1922 թվականից սովորել է Երևանի երաժշտական ստուդիայում (Բաբալյանի դասարան), 1931 թվականին՝ ավարտել կոնսերվատորիան (Կագարյանի դասարան)։ 1932-1948 թվականներին՝ Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի թատրոնի մեներգչուհի։

Ալմաստի (Սպենդիարյանի «Ալմաստ») դերերգի առաջին հայ կատարողն է։ 1945-1978 թվականներին դասավանդել է Կոմիտասի անվան կոնսերվատորիայում (1961 թվականից՝ պրոֆեսոր), որտեղ 1953-1977 թվականներին (ընդմիջումներով) վարել է մեներգեցողության ամբիոնը, ստեղծել վոկալ մանկավարժության իր դպրոցը։

Աշակերտներից են՝ Գոհար Գալաչյան, Արշավիր Կարապետյան, Իզաբելլա Այդինյան, Ա. Գույումջյան, Ելենա Վարդանյան, Ա. Հարությունյան, Ռոբերտ Բաբուրյան, Հ. Կավազյան, Ֆ. Կոլոսարյան, Վալերի Հարությունյան, Ռուբեն Մաթևոսյան, սփյուռքահայերից՝ Ա. Դեդեյան։

Դերերգեր
--------

| Ստեղծագործություն | Հեղինակ | Դեր |
| --- | --- | --- |
| «Անուշ» | Արմեն Տիգրանյան | Անուշի մայր |
| «Նամուս» | Խոջա-Էյնաթով | Մարիամ |
| «Պիկովայա դամա», «Եվգենի Օնեգին | Պյոտր Չայկովսկի | Կոմսուհի, Լարինա |
| «Աիդա» | Վերդի | Ամներիս |
| Ֆաուստ» | Շառլ Գունո | Զիբել |

Աշխատություններ
---------------

Հեղինակ է ձայնամշակման և մանկական ձայնի պահպանման տարբեր հարցերի մասին գիտամեթոդական աշխատանքների, «Կոմիտասի տասն պատվիրանները երգչին» գիտական հոդվածի («Կոմիտասական», 2, 1981) և ուսումնամեթոդական ձեռնարկների («Վոկալմանկավարժական երկացանկ հայ կոմպոզիտորների ստեղծագործություններից», 1968 և այլն)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *«Ով ով է։ Հայեր» հանրագիտարան, հատոր երկրորդ, գլխավոր խմբագիր՝ Հովհաննես Այվազյան, Երևան*. Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն. 2007:.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ հավելյալ կետադրություն (link)
2. ↑  «AV Production - Թամար Մելիք-Շահնազարյան». *avproduction.am*. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ օգոստոսի 3-ին. Վերցված է 2019 թ․ հունվարի 4-ին.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 427)։*  |
**Հարսնացու** (ռուս.՝ Невеста), Անտոն Չեխովի պատմվածքներից, որը գրվել է 1903 թվականին։ Առաջին անգամ պատմվածքը տպագրվել է նույն թվականին «Ամսագիր բոլորի համար» թերթի 12-րդ համարում։

Պատմություն
-----------

Դեռ 1902 թվականից Չեխովը Միրոլյուբովի հետ Հովվապետ պատմվածքի մասին նամակագրության ժամանակ հիշեցնում է այլ պատմվածքի մասին։ 
Միանգամայն հնարավոր է, որ գրողը նկատի է ունեցել հենց Հարսնացու պատմվածքը։ Պատմվածքի վրա աշխատանքը Չեխովը սկսել է 1902 թվականին Յալտայում։ Սակայան աշխատանքը պատմվածքի վրա ընթանում էր դանդաղ։
Թեև դանդաղ, բայց այնուամենայնիվ գրում եմ։ Հիմա նստում եմ գրելու, պետք է շարունակել պատմությունը, բայց գրել, հավանաբար, կգրեմ վատ, ծույլ, քանի որ քամին շարունակվում է և տանը անտանելի ձանձրալի է։ 
Սակայն փետրվարի 20-ին պատմվածքի ձեռագիրը արդեն պատրաստ էր։ Մաքրագիրը պատրաստ էր փետրվարի 27-ին։ 
Չեխովը կատարել է բազմաթիվ ուղղումներ։

Սյուժե
------

23-ամյա երիտասարդ աղջիկ Նադյան 16 տարեկանից երազում էր ամուսնանալ և պատրաստվում էր իր հարսանիքին։ Նրան դուր է գալիս իր փեսացուն, սակայն ամուսնությունից առաջ աղջիկը սկսում է կասկածել։

Այդ ժամանակ Մոսկվայից վերադառնում է երիտասարդ մի տղա, Նադյա տատիկի հեռավոր բարեկամը՝ Սաշան։ Սաշան խոսակցության մեջ ներկայացնում է ազատ կյանքը և փորձում բացատրել, թե ինչպիսին կլինի նրա կյանքը ամուսնությունից հետո։ Հարսնացուն սկսում է էլ ավելի կասկածել։ Երբ գալիս է Սաշայի Մոսկվա մեկնելու ժամանակը, Նադյան ասում է որ գնում է նրան ճանապարհելու, բայց դրա փոխարեն նստում է գնացքը և մեկնում Պետերբուրգ սովորելու։

Որոշ ժամանակ անց Նադյան Մոսկվայում հանդիպում է Սաշային, իսկ ավելի ուշ վերադառնում մոր և տատիկի մոտ։ Նրանք արդեն վաղուց մոռացել էին աղջկան, քանի որ նրանք իրենց սեփական փորձով կարող են հասկանալ, թե ինչ ծանր է քաղաքի ազատ կյանքը։ Պատմվածքը ավարտվում է նրանով, որ աղջիկը իմանում է Սաշայի մահվան մասին։ Նա մահացել է Սարատովում թոքաբորբից։ Նադյան կրկին լքում է հարազատներին և վերջնականապես մոռանում անցյալ կյանքը։

Քննադատները պատմվածքի մասին
---------------------------

Քննադատների մեծ մասը մեծ նշանակություն է տալիս պատմվածքի վերջաբանին։ 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Աշխույժ, ուժեղ ակորդը, որը ավարտում է այդ հիանալի տեսարանը, հնչում է ընթերցողի հոգում ինչպես հաղթական ավետիք, ինչպես կյանքի հանդիսությունը մեռած ձանձրույթի և գարշելի, գորշ ու միապաղաղ հասարակությունում։- Անգել Բոգդանովիչ |  |

Քննարկման առիթ է հանդիսացել նաև Նադիայի ապագան, որը Չեխովի կողմից արդեն ներկայացված էր շատ վերացական։ Ոմանք տեսնում էին, որ Նադիան ցանկանում է իր կյանքին տալ հեղափոխական երանգներ։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ուժերը պետք է ուղղված լինեն ոչ միայն հասարակական կյանքը անձնականի վերածելու վրա։- Ի․ Ջոնսոնը Պրավդա ամսագրում |  |

Պատմվածքի հիման վրա 1957 թվականին նկարահանվել է ֆիլմ (ռեժիսոր Գրիգորի Նիկուլին)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Российская государственная библиотека». Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ մարտի 4-ին. Վերցված է 2017 թ․ նոյեմբերի 4-ին.
2. ↑  Письмо А. П. Чехова О. Книппер, 1 февраляя 1903 г.
3. 1 2 3  «Невеста». Примечания
4. ↑  А. Б. Критические заметки. — «Мир божий», 1904, No 1, стр. 7-8
5. ↑  «Правда», 1904, No 5, стр. 244
**Ամալյա Շառոյան** (հունիսի 19, 1988(1988-06-19), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ աթլետ (հեռացատկ, վազք), Հայաստանի բազմակի չեմպիոն, Ռիո դե Ժանեյրոյի ամառային օլիմպիական խաղերի մասնակից (2016)։

Կենսագրություն
--------------

Ամալյա Շառոյանը ծնվել է 1988 թվականի հունիսի 19-ին՝ Երևանում։ Աթլետիկայով զբաղվել է մանուկ հասակից։ Անձնական մարզիչը Տիգրան Եղիկյանն է։

Հայաստանի բազմակի չեմպիոն է, և մրցաձևերի սպորտի վարպետ, Եվրոպայի թիմային գավաթի 2 մրցաձևերի հաղթող։ Օլիմպիական ուղեգիրը նվաճել է Ալբանիայի վարկանիշային մրցաշարում։ Տիրանայում կայացած մրցաշարում հեռացատկորդը գրանցել է 6 մ 72 սմ և գերազանցել իր արդյունքը։ ԱՄՆ-ի Փորթլանդ քաղաքում 400 մ մրցատարածությունում 55,13 արդյունքով զբաղեցրել է 14-րդ տեղը։ 2016 թվականին Ռիո դը Ժանեյրոյում կայացած Օլիմպիական խաղերում ցատկել է 5,95 մետր և 38 ներկայացուցիչների մեջ զբաղեցրել 35-րդ հորիզոնականը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  World Athletics Database
2. ↑  «Ռիո-2016. Ամալյա Շառոյանը 35-րդն է 38-ից - Սպորտային լուրեր». *www.armsport.am*. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ օգոստոսի 20-ին. Վերցված է 2017 թ․ հունվարի 28-ին.
3. ↑  «Ամալյա Շառոյանը Օլիմպիական խաղերի վարկանիշ է նվաճել հեռացատկում». *Երկիր Մեդիա* (ռուսերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ օգոստոսի 8-ին. Վերցված է 2017 թ․ հունվարի 28-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ամալյա Շառոյանի էջը iaaf.org կայքում
* Ամալյա Շառոյանի էջը all-athletics.com կայքում Archived 2016-08-16 at the Wayback Machine.
*Սա լճի մասին հոդված է։ Հեռուստասերիալի մասին հոդվածը կոչվում է Հիլեր։*

**Հիլիեր** (անգլ.՝ Hillier), աղի լիճ Ավստրալիայի հարավ-արևմուտքում, Արևմտյան Ավստրալիա նահանգի Միդլ Այլենդ կղզում։ Վարդագույն երանգի ջուր ունի։ Լճի եզրերը շրջապատված են ավազով և նվենու անտառներով։

Պատմություն
-----------

Կղզին և լիճը հայտնաբերվել են 1802 թվականին, բրիտանական ծովագնաց Մեթյու Ֆլինդերսի արշվախմբի կողմից։ Կապիտան Ֆլինդերսը լիճը նկատել է կղզու ամենաբարձր հատվածից։

20-րդ դարի սկզբին Հիլիեր լճում սկսվել է աղի արդյունահանում, սակայն վեց տարի անց այն դադարեցվել է։

Վարդագույն երանգ
----------------

Լիճը թռչնի բարձրությունից։
Ծովի ջրի գույնը մշտական է և չի փոխվում։ Ենթադրվում է, որ ջրի վարդագույն լինելու պատճառը պայմանավորված է աղիությամբ և առանձնահատուկ միկրոօրգանիզմներով, որոնք բնակվում են լճում, սակայն 1950 թվականի անցկացված փորձաքննությունները չեն հաստատել այդ ենթադրությունները։ 2016 թվականին Extreme Microbiome Project նախագծի շրջանակներում անցկացվել են ծովի ջրի մետագենոմական հետազոտություններ, որոնք բացահայտել են, որ ջրի վարդագույն երանգը պայմանավորված է Դունալիելլա աղաջրային ջրիմուռով, ինչպես նաև Salinibacter ruber, Dechloromonas aromatica օրգանիզմներով և արքեաների որոշ այլ տեսակներով։

Զբոսաշրջիկների համար Հիլիերը այնքան էլ հարմար վայր չէ։ Ջրային նավիգացիոն համակարգի բացակայության պատճառով այդ շրջաններ հասնելու առավել հարմար եղանակը օդային թանկ տրանսպորտն է։

Տես նաև
-------

* Ռետբա (վարդագույն լիճ Սենեգալում)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Heger, Monica (2016 թ․ մարտի 7). «Extreme Microbiome Project Aims to Characterize Microbes Living in Harsh Environments». *genomeweb*. Վերցված է 2016 թ․ մարտի 11-ին.
2. ↑  *"Pink Lake Mystery Solved!"*.
3. ↑  «Озеро Хиллер — самое необычное розовое озеро в Австралии». countofworld.ru. 2013 թ․ մայիսի 29. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ սեպտեմբերի 27-ին. Վերցված է 2015 թ․ հուլիսի 20-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հիլիեր լճի կայք

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |

 |
Երկրի ընդերքից բխող ջուր (Ուկրաինա)
**Ստորգետնյա ջրեր**, երկրակեղևի տարբեր խորություններում՝ ապարային կազմավորումների ճեղքվածքներում և ծակոտիներում գտնվող ջրեր։ Ստորգետնյա ջրերի ջրհավաք ավազանը ջուր է ստանում գետերից, վտակներից, ինչպես նաև՝ անձրևներից։

Ունեն են խմելու, ոռոգման, ինչպես նաև կենցաղային օգտագործման նշանակություն։ Տաք աղբյուրների ջրերով հնարավոր է ջերմատների և բնակարանների ջեռուցում իրականացնել։

Ստորգետնյա հանքային ջրերն ունեն բուժիչ հատկություններ։

Տեսակներ
--------

Տարբերում են ծանրահակ, գոլորշանման, թաղանթային, մազանոթային, բյուրեղային, պինդ (սառույց) և այլ ստորերկրյա ջրեր։ Ծանրահակը (գրավիտացիոն) ապարների ճեղքերով ազատ հոսող ջուրն է, որով հագեցած ապարաշերտերն առաջացնում են ջրառատ հորիզոններ։ Մակերևույթից հաշված՝ առաջին՝ ոչ ճնշումային ջրատար հորիզոնը գրունտային ջրերի հորիզոնն է, որից վեր աերացիային (օդավորման) գոտին է, որտեղ հանդիպում են ստորերկրյա ջրերի ժամանակավոր կուտակներ՝ վերնաջրեր։

Գրունտային ջրերից ներքև տեղադրված են հիմնականում ճնշումային՝ արտեզյան ջրերի միջշերտային հորիզոնները։ Ստորերկրյա ջրերը բնական լուծույթներ են՝ հագեցած ավելի քան 60 քիմիական տարրերով, միկրոօրգանիզմներով և գազերով։

Ըստ հանքայնացման աստիճանի՝ լինում են քաղցրահամ, կիսաքաղցրահամ, հանքային, ըստ ջերմաստիճանի՝ գերսառը, սառը, գոլ, տաք և գերտաք, ըստ ծագման՝ ներծծման, խտացման, նստվածքակուտակումային և մագմայական։ Ստորերկրյա ջրերը երկրի ջրային պաշարների մաս են․ կապ են ստեղծում քարոլորտի, ջրոլորտի, մթնոլորտի, կենսոլորտի միջև, շահագործման ընթացքում վերականգնվում են (հիմնականում մագմայական ջրերի հաշվին)։ Ջրատար հորիզոններն առաջացնում են ստորերկրյա ջրերի հանքավայրեր։

Հայաստանում
-----------

Օգտագործման բնույթով Հայաստանում տարբերում են խմելու, տեխնիկական, արդյունաբերական և հանքային ջրեր։

Հայաստանում ստորերկրյա ջրերի դերը մեծ է գետերի հոսքի ձևավորման գործում, քանի որ տարածքի զգալի մասի ապարները հրաբխային են՝ ծակոտկեն, ճեղքավորված։ Մթնոլորտային տեղումները, ներծծվելով, առաջացնում են ստորերկրյա հոսք, որի մի մասը Երկրի մակերևույթ Է դուրս գալիս՝ սնելով գետերը։ Հայաստանում ստորերկրյա սնման բաղադրիչը մեծ է հետևյալ գետերում՝ Մեծամոր՝ 93%, Աշոցք՝ 85%, Գավառագետ՝ 83%, Մասրիկ՝ 78%, Գորիս՝ 73%, Ազատ՝ 69%, Ախուրյան՝ 59%, Որոտան՝ 54%, Արփա՝ 53%, Քասաղ՝ 51% և այլն։ Ներկայումս բնապահպանական լուրջ խնդիր է ստորերկրյա ջրերի անաղարտության պահպանումը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  «Հայկական հանրագիտարան. Ստորգետնյա ջրեր». Արխիվացված է օրիգինալից 2016-03-04-ին.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ստորգետնյա ջրեր Վիքիպահեստում |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
**Նեոկեսարիա**, քաղաք Փոքր Հայքում, իսկ ապա Արևմտյան Հայաստան]]ում, Սեբաստիայի վիլայեթի Նիքսարի գավառակում։ Հանդիսանում էր գավառակի կենտրոն։ Քաղաքը գտնվում էր Եվդոկիա քաղաքից 50 կմ հյուսիս-արևելք, Գայլ գետի աջափնյա մասում, Մատրու և Չանաքլը ձորերի միջև ընկած կանաչապատ հարթավայրում։

Պատմություն
-----------

Հնում մտել է Պոնտոսի թագավորության կազմում։ Մինչև VI դարը եղել է Պոլեմոնյան Պոնտոս երկրամասի կենտրոնը։ Բյուզանդական կայսր Հուստիանոս I-ի (527-528) վերափոխումով մտավ Առաջին Հայք պրովինցիայի մեջ։

Ըստ հիշատակությունների քաղաքը հիմնահատակ կործանվել է 344 և 499 թվականների ահեղ երկրաշարժերից, իսկ հետո վերականգնվել։

Հայերը երջանիկ պատահականությամբ ազատվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի արհավիրքից։ Մինչև 1930-ական թվականները քաղաքում ապրում էին 250-300 հայեր։

Բնակչություն
------------

Շատ հին ժամանակներում եղել է վաճառաշահ և բարգավաճ քաղաք ու ունեցել է 10000 բնակիչ, որից 3000-ը՝ հայեր, մյուսները՝ թուրքեր և հույներ։

Տնտեսություն
------------

Հայերը զբաղվում էին երկրագործությամբ, արհեստներով և առևտրով։ Քաղաքում հիմնականում վաճառում էին ցորեն, գարի, ծխախոտ, հաշիշ և արհեստագործական այլ ապրանքներ։

Պատմամշակութային կառույցներ
---------------------------

Նեոկեսարիան ուներ Ս. Աստվածածին անունով հայկական եկեղեցի և Ս. Նիկողայոս անունով հունական եկեղեցի։ Քաղաքում և շրջակայքում կան պատմահնագիտական կառույցներ՝ հին կամրջի հետքեր, բնակատեղիներ, իսկ հին բարձունքի վրա՝ հին բերդի մնացորդներ։

Տես նաև
-------

* Սեբաստիայի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Սեբաստիայի նահանգի Եվդոկիայի գավառ». Վերցված է 2015 ապրիլի 14-ին.
2. ↑  «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», հտ 3, էջ 977

Աղբյուրներ
----------

* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ. Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Դասական հնությունների իրական բառարան · Նոր |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 15091967q · GND: 4527049-1 · LCCN: no2006101666 · VIAF: 149295867 · WorldCat VIAF: 149295867 |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Նիքսարի գավառակ |
| --- |
|  |
| Քաղաքներ | Նեոկեսարիա |
|  |
| Գյուղեր | Գաբու Աղզը • Օկտաբ |
|  |
| Պորտալ:Արևմտյան Հայաստան |

 |
**ԱՄՆ քաղաքացու անձնագիր**, փաստաթուղթ, որը հաստատում է արտասահմանում ԱՄՆ քաղաքացիությունը պետական դեպարտամենտի կողմից։ Համապատասխանում է ICAO չափանիշներին։ Կապույտ դիմերեսին պատկերված Է ԱՄՆ-ի մեծ կնիքը։

Հայտը ներկայացնելուց և վճարը վճարելուց հետո, ըստ քաղաքացիության մասին օրենքի, Միացյալ Նահանգներում ծնված կամ բնականաբար վերաբնակված անձանց, ինչպես նաև Պուերտո Ռիկոյի, Գուամի և Հյուսիսային Մարիանյան կղզիներում գտնվող կղզու տարածքներում ծնվածներին (16 տարեկանից`սովորաբար 10 տարի ժամկետով)։ Ամերիկյան օրենսդրությունը չի ճանաչում երկքաղաքացիությունը, սակայն չի արգելում ԱՄՆ քաղաքացիներին երկրորդ քաղաքացիություն ունենալ, սակայն նրանք կարող են ԱՄՆ սահմանը հատել միայն ԱՄՆ անձնագրով։

Գոյություն ունեն ԱՄՆ անձնագրերի հինգ տեսակ` սովորական, ծառայական, պաշտոնական, դիվանագիտական, սովորական՝ հատուկ պիտակներով։ Լիարժեք անձնագրից բացի, գոյություն ունի նաև US Passport Card նույնականացման քարտ, որը թույլ է տալիս ճանապարհորդել նաև ծովով WHTI նախաձեռնության երկրների միջև․ ԱՄՆ, Կանադա, Մեքսիկա և Արևմտյան կիսագնդի մի շարք կղզի պետություններ։

Պատկերասրահ
-----------

* ԱՄՆ Ժամանակակից կենսաչափական անձնագրի կազմ (2007)ԱՄՆ Ժամանակակից կենսաչափական անձնագրի կազմ (2007)
* ԱՄՆ հին (ոչ կենսաչափական) անձնագիրԱՄՆ հին (ոչ կենսաչափական) անձնագիր
* ԱՄՆ Դիվանագիտական անձնագիրԱՄՆ Դիվանագիտական անձնագիր
* ԱՄՆ բնակչի պաշտոնական կենսաչափական անձնագիրԱՄՆ բնակչի պաշտոնական կենսաչափական անձնագիր

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Перкинс против Элга, 307 U.S. 325 (1939)
2. ↑  Advice about Possible Loss of U.S. Nationality and Dual Nationality Archived 2021-02-27 at the Wayback Machine. travel.state.gov: "U.S. law does not mention dual nationality or require a person to choose one nationality or another."
3. ↑  TYPES OF U.S. PASSPORTS, Department of State, Bureau of Consular Affairs
4. ↑  Kavilanz, Parija (2017 թ․ նոյեմբերի 1). «How many U.S. passports can you really own?». *CNNMoney* (անգլերեն). Վերցված է 2019 թ․ հուլիսի 24-ին.
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Արփա (այլ կիրառումներ)

**ԱՐՓԱ հիմնարկ** կամ *ԱՐՓԱ ինստիտուտ* (անգլ.՝ ARPA Institute (Analysis Research & Planning for Armenia) շահույթ չհետապնդող կազմակերպություն է, որը հիմնադրվել է 1992 թվականին ԱՄՆ-ի Կալիֆորնիա նահանգում մի շարք սփյուռքահայերի, գլխաւորութեամբ ԱՐՓԱ Հիմնարկի Նախագահ՝դոկթ. Յակոբ Փանոսեանի կողմից՝ միջազգային համագործակցություն հրավիրելով եւ կատարելով խորհրդատվություն, վերլուծություն, գիտահետազոտական և պլանային ծառայություններ եւ այլ աշխատանքներ Հայաստանի համար, տարբեր ոլորտներում։ Այն համագործակցում է Հայաստանի կառավարության, Գիտութիւնների ազգային ակադեﬕայի, բուհերի, հասարակական կազմակերպությունների եւ անձերի հետ։

Գործուներություն
----------------

ԱՐՓԱ-ի փորձագետները որպես խորհրդատու են ծառայել Հայաստանի հասարակական կազմակերպություններին և կառավարության կրթության, առողջապահության, տնտեսության, էներգետիկայի, երթեւէկության համակարգի, արդյունաբերության, և Հայաստան-սփյուռք հարաբերությունների ոլորտներում։

ԱՐՓԱ-ն կազմակերպել է Երևանում ուժանյութային խնդիրներին նվիրված առաջին համաժողովը, Երևանի «Էրեբունի» հիվանդանոցում հիﬓադրել է արդիական արյան փոխներարկման և հետազոտական կենտրոն, ՀՀ-ի և ԼՂՀ-ի դպրոցներում «Առողջ ապրելակերպ և կյանքի ոճ» թեմայով դասընթացներ, ու նաև երիտասար գիտնականների եւ բուհերի ուսանողների «Նորարարության ամէնամյա մրցույթ»։ Առաւել եւս, ԱՐՓԱ Հիմնարկը կազմակերպում է ամէնամսյա դասախօսություններ Հայաստանի կամ հայության մասին, Լոս Անջելոսի, Շըրման Օքս շրջանում, հրաւիրելով տարբեր բնագաւարներէ մասնագէտներ։

### Նորարարության մրցույթ

Մրցույթը տեղի է ունենում ամեն տարի սկսած 2006 թվականից։ Նորարարությունները պետք է լինեն 35 տարէկանից պակաս երիտասարդ գիտնականների եւ կամ առավելագույնը չորս ուսանողներից կազմված խմբի աշխատանք և կամ համալսարանական ղեկավարի հսկողությամբ՝ խմբի աշխատանք եւ պէտք է ներբեռնել հետեւյալ կայքէջում՝  Նոր մեքենաների և մեխանիկական սարքերի դեպքում նրանք պետք է լինեն կառավարելի։ Քիմիական նյութի դեպքում, պետք է լինի ամբողջական և հաջողակ կիրառման ապացույցով եւ լուսանկարներով։ Նոր բույսի դեպքում պետք է ներկայացվեն գունավոր լուսանկարներ և լուսապատկերներ (սլայդներ)։

Նորարարությունը պետք է լինի փորձարկուած եւ վերարտադրելի, եւ նաեւ ունենա արտադրանք դառնալու փաստացի հնարավորություն։

Աղբյուրներ
----------

1. ↑  «ԱՐՓԱ-ի մասին (անգլերեն)». Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ նոյեմբերի 9-ին. Վերցված է 2013 թ․ հոկտեմբերի 17-ին.
2. ↑  «ԱՐՓԱ հիմնարկի նորարության մրցույթ» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2013 թ․ ապրիլի 22-ին. Վերցված է 2013 թ․ հոկտեմբերի 17-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք (անգլերեն)

 Archived 2018-05-24 at the Wayback Machine.
Այս հոդվածը Նիգերիայի քաղաքի մասին է։  Այլ գործածությունների համար այցելեք Աբա (այլ կիրառումներ)։

**Աբա** (անգլ.՝ Aba), քաղաք Նիգերիայի Աբիա նահանգում։ Գտնվում է Աբա գետի ափին, Պորտ Հարկորտ – Էնուգու երկաթուղու և ավտոմայրուղու հատման կետում։ Քաղաքը շատ հաճախ անվանում են «փղերի քաղաք»։

Բնակչությունը՝ ▲1 160 000 մարդ (մարտի 21, 2022)։

Պատմություն
-----------

Ի սկզբանե Աբա քաղաքը եղել է իգբո ցեղի բնակության վայր։ 1901 թվականին այստեղ կառուցվել է բրիտանական ռազմական դիրք, որը 1915 թվականին կապված էր Պորտ Հարկորտի հետ։ Եղել է Բրիտանական գաղութային վարչակազմի կենտրոն։ 1929 թվականին եղել է կանանց՝ գաղութային իշխանությունների հարկային քաղաքականության դեմ ուղղված ապստամբության կենտրոն։ 1967 թվականին ոչ կարճ ժամանակով դարձել է անջատողական Բիաֆրա պետության կենտրոնը։

Էկոլոգիա
--------

Հյուսիսային Նիգերիայից մեծաքանակ փախստականների հոսքի պատճառով Աբա քաղաքը դարձել է երկրի ամենաաղտոտված քաղաքը։

Տնտեսություն
------------

Քաղաքում առկա են արմավենու յուղի վերամշակման, օճառի, գարեջրի գործարաններ, դեղագործական, անվադողերի, տրիկոտաժե և տեքստիլ արդյունաբերության ձեռնարկություններ։ Քաղաքում առկա են բազմաթիվ առևտրի կենտրոններ, որոնց թվում է նաև հայտնի «Արիարիա» շուկան։

Աբա քաղաքում գործում են մի շարք առևտրային և տեխնիկական ուսումնական հաստատություններ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Nigeria: States & Agglomerations - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
2. ↑  Атлас мира. Карта «Государства Западной Африки» (масштаб 1:7 150 000). — Роскартография, 2010. — С. 146—147. — ISBN 978-5-85120-295-7
3. ↑  Словарь географических названий зарубежных стран. — 3-е изд. перераб. и доп. — М.: Недра, 1986. — С. 7. — 459 с.
4. 1 2  Munro 1995, էջ. 2 harvnb error: no target: CITEREFMunro1995 (help)
5. ↑  Hoiberg 2010, էջ. 6 harvnb error: no target: CITEREFHoiberg2010 (help)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 5267538-5 · VIAF: 151413188 · WorldCat VIAF: 151413188 |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Աբգար Հովհաննիսյան

**Աբգար Հարությունի Հովհաննիսյան** (1849, Թիֆլիս, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն - ապրիլի 14, 1904(1904-04-14), Բաթում, Ռուսական կայսրություն), հայ հրապարակախոս, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ։ Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտոր։

Կենսագրություն
--------------

Ավարտել է Թիֆլիսի գիմնազիան, Լայպցիգի համալսարանի փիլիսոփայական ֆակուլտետի տնտեսագիտական բաժինը։ 1879 թվականից մինչև կյանքի վերջն աշխատել է Թիֆլիսի փոխադարձ վարկի ընկերության բանկում՝ որպես կառավարիչ։ 1879-1880 թվականներին եղել է Թիֆլիսի հայկական թատրոնի տնօրեն, 1880-1889 թվականներին՝ իր իսկ ստեղծած «Թիֆլիսի հայերեն գրքերի հրատարակության ընկերության» նախագահ։ 1876-1881 թվականներին լույս է ընծայել «Փորձ» հանդեսը, 1882-1898 թվականներին՝ «Արձագանք» պարբերաթերթը, որի էջերում տպագրել է ֆելիետոններ Մախլաս կեղծանունով։ 1886 թվականին հայագետ Արթուր Լայստի գործակցությամբ հիմնադրել է «Armenische Bibliothek» մատենաշարը և 2 հատորով գերմաներեն հրատարակել հայ գրականության ընտիր նմուշները։ Մասնակցել է Բեռլինի համալսարանի պրոֆեսոր Ֆրանց Ֆինկի «Հանդես հայագիտության» 8 ժողովածուների հրատարակությանը։ Ֆրանսերենից ու գերմաներենից թարգմանել է պիեսներ, ինչպես նաև ֆրանսերեն է թարգմանել Րաֆֆու «Խաս Փուշ» (1902 թվական) և «Բիբի Շարաբանի» (1902 թվական) վիպակները։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1974.
2. ↑  «Վիեննայի մենաստանի մամուլի շտեմարան- ՓՈՐՁ». Վերցված է 2023 թ․ փետրվարի 9-ին.
3. ↑  «Համահայկական թվանշային գրադարան».
4. ↑  «Վիեննայի մենաստանի մամուլի շտեմարան- ԱՐՁԱԳԱՆՔ». Վերցված է 2022 թ․ դեկտեմբերի 15-ին.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ · AV Production · Բրոքհաուսի և Եփրոնի |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | VIAF: 9033162985495386300000 · WorldCat VIAF: 9033162985495386300000 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 567)։*  |
**Աբդուլա Ալիշ** (թաթարերեն՝ **Abdulla Aliş**, իսկական անունը՝ **Габдуллаҗан Габделбари улы Алишев**, **Ğabdullacan Ğabdelbarıy uğlı Alişev**, սեպտեմբերի 15, 1908(1908-09-15), Köyek, Q50078898?, Spassky Uyezd, Կազանի գուբերնիա, Ռուսական կայսրություն - օգոստոսի 25, 1944(1944-08-25), Պլյոտցենզեե բանտ, Բեռլին, Նացիստական Գերմանիա), թաթար խորհրդային բանաստեղծ, արձակագիր, թատերագիր, ժուռնալիստ. ստեղծագործել է հիմնականում մանուկների համար։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1908 թվականին, Թաթարստանի Կայուկի գյուղում։ 1927 թվականին ընդունվել է Կազանի հողաշինարարական տեխնիկումը, ավարտելուց հետո աշխատել որպես մելիորատոր, շինարար։ 1933 թվականից անցել է ժուռնալիստական աշխատանքի, դարձել «*Пионер каляме*» («*Պիոների գրիչ*») ամսագրի պատասխանատու քարտուղար։ 1938—1941 թթ. սովորել է Կազանի մանկավարժական ինստիտուտում։

1939 թվականին ընդունվել է ԽՍՀՄ գրողների միության շարքերը։ 1941-ին նշանակվել է թաթարական ռադիոկոմիտեի խմբագիր։

Հայրենական մեծ պատերազմի առաջին իսկ օրերից մեկնել է ռազմաճակատ, 1941 թվականի հոկտեմբերին Բրյանսկի մատույցներում գերի ընկել գերմանացիներին, նետվել համակենտրոնացման ճամբար, որտեղ հանդիպել է թաթար անվանի բանաստեղծ Մուսա Ջալիլին։ Ալիշին անդամագրել են «*Իդել-Ուրալ*» լեգեոնին, որտեղ աշխատել է որպես թարգմանիչ։ Համակենտրոնացման ճամբարում նա Մուսա Ջալիլի հետ հակաֆաշիստական բովանդակությամբ թռուցիկներ է պատրաստել ու ցրել։ Ընդհատակյա իր գործունեության համար 1944 թվականի օգոստոսի 25-ին գիլիոտինահարվել է Բեռլինի Պլյոտցենզեե զինվորական բանտում։

Երկեր
-----

* «Պիոներական ջոկատի դրոշը» (1931);
* Dulqınnar («Ալիքներ» (1934);
* Ant («Երդում» (1935);
* «Իլգիզի հետ» (բանաստեղծությունների ժողովածու);
* Minem abí («Իմ եղբայրը», (բանաստեղծությունների ժողովածու, 1940);
* «Հարևաններ» (պիես),
* «Փոքրիկ բանտարկյալը» (պիես)
* Ana äkiätläre («Մորս հեքիաթները», 1941)
* Sertotmas ürdäk («Բլբլացող բադը», պիես)

Հիշատակը
--------

1965 թ. Կազանի պիոներների պալատը կոչվել է Աբդուլա Ալիշի անունով։

Թաթարստանի մայրաքաղաքի Մայիսի 1-ի հրապարակում՝ կազանյան Կրեմլի աշտարակի մոտ, կառուցվել է հուշահամալիր, որի հուշասյան վրա փորագրված է նաև Ալիշի դիմապատկերը։

2002 թվականին Բեռլինի Պլյոտցենզեե բանտի թանգարանի հարևանությամբ գործող Դիմադրության շարժման թանգարանում տեղադրվել է թաթար գրողներ Մուսա Ջալիլին ու Աբդուլա Ալիշին նվիրված ցուցավահանակ։

2018 թ. Թաթարստանի Բոլգար գյուղում՝ պատմա-հնագիտական համալիրի տարածքում բացվել է Աբդուլա Ալիշի թանգարանը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Биография Абдуллы Алиша
2. ↑  «Журнал «Лексикон», № 50 від 22 травня 2010 (ռուս.)». Արխիվացված է օրիգինալից 5 березень 2016-ին. Վերցված է 25 серпень 2012-ին.
3. ↑  Стихи Абдуллы Алиша
4. ↑  Популярная заметка об Алише в Казанской газете
5. ↑

Արտաքին հղումներ
----------------

* Абдулла Алиш әсәрләре Archived 2007-09-27 at the Wayback Machine.
* Татар Виртуаль Гимназия
* Абдулла Алиша музее

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | ISNI: 0000000029983718 · LCCN: n90661008 · VIAF: 77940027 · WorldCat VIAF: 77940027 |

 |
**Աբեշե** (ֆր.՝ Abéché, արաբ․՝ أبشي‎‎ տառադարձ․ *Abišī*, նախկինում՝ Աբեշիր), քաղաք Չադի արևելքում։ Վադայ շրջանի վարչական կենտրոնը։ Բնակչության թվով երկրի չորրորդ քաղաքը, որը գտնվում է Մարաոնե լեռնազանգվածի հարավարևմտյան կիսաանապատում։

Պատմություն
-----------

Նախկինում Աբեշիրը՝ Սուդանի սուլթանության Վադայայի մայրաքաղաքը, գտնվել է Խարթումից Կորդոֆան և Դարֆուր քարավանային ճանապարհի վրա, Չադ լճի շրջանում, 13°50′ հս․. լ. 20°50′ ավ. ե.HGЯOL կոորդինանտների տակ։ 17-րդ դարից մինչև ֆրանսիացիների ժամանումը 1911 թվականին այն եղել է Սահելում ստրկավաճառության կենտրոն։

Հիմնադրվել է 1850 թվականին, նախկին մայրաքաղաք Վարայից 60 կմ հարավ։ Առաջին եվրոպացին, ով այցելել է Աբեշիր, Ֆոգելն էր, որը սպանվել է այստեղ 1856 թվականին։ Այն ժամանակ դա ժամանակակից Չադի տարածքում ամենամեծ քաղաքն էր՝ մոտ 28000 մարդ բնակչությամբ, սակայն 1919 թվականին համաճարակի պատճառով բնակչությունը կրճատվեց մինչև 6000 մարդ։

2006 նոյեմբերի 25-ին քաղաքը նվաճվել և ավերվել է Դեմոկրատիայի և զարգացման համար միացյալ ուժերի կողմից, որոնք ձգտում էին տապալել Չադի նախագահ Իդրիս Դեբի Իտնոյին։ Հաջորդ օրը կառավարական զորքեր քաղաքից դուրս են քշել ապստամբներին։

Բնակչություն
------------

Բնակչությունը՝ 76 492 մարդ (2012)։

*Բնակչության թվի դինամիկա․*

| Տարի | Բնակչություն |
| --- | --- |
| 1988 | 40 000 |
| 1993 | 54 628 |
| 2008 | 78 191 |

Կլիմա
-----

Աբեշեի սեզոնայնությունը բաժանված է կարճ խոնավ սեզոնի (հունիսից սեպտեմբեր) և երկար չոր սեզոնի (հոկտեմբեր-մայիս)։

Տնտեսություն
------------

Ներկայումս Աբեշեն կարևոր առևտրի կենտրոն է տավարի մսի, արմավի, աղի, ինդիգոյի և տեղական ջուլհակների արտադրանքի համար։ Քաղաքին հարող տարածքը անասնապահության կարևոր կենտրոն է։ Մեծ տեղ ունի ուղտի բրդից վերմակների արտադրությունը։

Կա օդանավակայան, քաղաքի մոտակայքում տեղակայված է Չադի ռազմաօդային ուժերի ռազմաբազան։ 2003 թվականի դեկտեմբերին բացվել է Ադամ Բարկի անվան համալսարանը։ Քաղաքի տեսարժան վայրերից են շուկան, երկու մզկիթները, Անկախության կենտրոնական հրապարակը, սուլթանի պալատը։

Պատկերասրահ
-----------

* Տեսարան օդիցՏեսարան օդից
* ՕդանավակայանՕդանավակայան
* Գոզ ԲեյդաԳոզ Բեյդա
* Կաշվի խանութԿաշվի խանութ
* Աբեշե (1918)Աբեշե (1918)
* Շուկա Աբեշեում (1918)Շուկա Աբեշեում (1918)
* Թաթա ամրոց (1918)Թաթա ամրոց (1918)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «GEONAMES — Chad». Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ դեկտեմբերի 15-ին. Վերցված է 2008 թ․ նոյեմբերի 6-ին.
2. ↑  Абеше // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 4 т. — СПб. 1907—1909.
3. ↑  «World Gazetteer». Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հունվարի 11-ին.
4. ↑  Hoiberg, Dale H. ed. (2010). «Abéché». *Encyclopedia Britannica*. Vol. I: A-ak Bayes (15th ed.). Chicago, IL: Encyclopedia Britannica Inc. էջ 24. ISBN 978-1-59339-837-8.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: n81139945 · VIAF: 133706282 · WorldCat VIAF: 133706282 |

 |
**Աբխազիայի յոթ սրբավայրեր** (աբխ.՝ Абжьныха), աբխազական ավանադական կրոնի կողմից սրբավայր համարվող յոթ վայրեր Աբխազիայի տարածքում։ Աբխազիայի յոթ սրբավայրերը պաշտվում են էթնիկ աբխազների, այդ թվում՝ քրիստոնյա և իսլամադավան մեծամասնության կողմից։

Ամեն սրբավայրը ունի իր քրմականա տոհմը։ Օրինակ, Դիդրիպշնիխա սրբավայրի քրմական տոմհն է գյուղացիական Չաչբա ազգը Գուդաութի շրջանի Աչանդարա գյուղից, իսկ Լիխնիխա սրբավայրի տոհմն է ազնվական Շակրիլ ազգը։

Բացի այդ պատմականորեն համաաբխազական յոթ սրբավայրերի համարյա ամեն աբխազական տոհմն ունի իր սեփական փոքր սրբավայրը (աբխ.՝ ажьыра), որը որպես կանոն ցեղային աղոթավայր է։

Աբխազների պատկերացումների համաձայն, սրբավայրի արջև ստածը շուտով պատժվելու է գերագույն ուժերի կողմից և հենց այդ պատճառով Աբխազիայի իրավապաշտպան մարմինները երբեմն օգտագործում են այդ սրբավայրերը որպես դատաստանի վայր։

Գլխավոր սրբավայրն է համարվում Դիդրիպշը։ 1990-ականների կեսերից հանդիսավոր կերպով կրկին վերսկսվել են աղոթքներ ասել Լաշկենդար լեռան վրա։

Երբեմն պետության առաջին անձինք էլ են մասնակցում աղոթքներին։ 1992 թվականին վրաց-աբխազական պատերազմի ժամանակ Դիդրիպշնիխա լեռան վրա աղոթք է անցկացրել նախագահ Վլադիսլավ Արձինբան, սրբավայրից հովանավորություն և պաշտպանություն խնդրելով Աբխազիայի համար։

2012 թվականի օգոստոսի 3-ին Սուխումում սահմանադիր ժողովի ընթացքում վերստեղծվել է Աբխազիայի քրմերի խորհուրդը։

| Սրբավայր
  | Տեղագրություն
  | Շրջան
  | Քուրմ (առ 2012) |
| --- | --- | --- | --- |
| **Դիդրիպշնիխա** | Դիդրիպշնիխա լեռը Աչանդարա գյուղի մոտ
  | Գուդաութի շրջան | Զաուր Չիչբա
  |
| **Լիխնիխա** | Լիխնաշտա բացատը, Լիխնի գյուղի կենտրոն
  | Գուդաութի շրջան | Սերգեյ Շակրիլ
  |
| **Լդզաանիխա-** | Լդզաա գյուղի մոտ Պիցունդայի հարևանությամբ
  | Գագրայի շրջան |  |
| **Ինալ-Կուբա** | Ինալ-Կուբա լեռը Փսխու գյուղի մոտ
  | Սուխումի շրջան |  |
| **Բիտխա** | Սոչիի մոտ
  | Սոչիի շրջան |  |
| **Լաշկենդար** | Լաշկենդար գյուղը Թքուարչալի մոտ
  | Թկուարչալի շրջան |  |
| **Ելիրնիխա** | Իլոր գյուղ
  | Օչամչիրայի շրջան | Գալտեր Շինկուբա
  |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Աբխազիայում ստեղծվել է «Աբխազիայի քրմերի խորհուրդ» կրոնական կազմակերպությունը». Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ նոյեմբերի 25-ին. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 11-ին.

Գրականություն
-------------

* Крылов А.Б. Религия и традиции абхазов. — М, 2001.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Աբխազիայի յոթ սրբավայրեր |
| --- |
|  |
| 
* Լձաանիխա
* Դիդրիպշնիխա
* Ադագուանիխա
* Ինալ Կուբա
* Լիխնիխա
* Ելիրնիխա
* Լաշկենդար

 |

 |
**Սև և սպիտակ** (լատիշ․՝ Baltā un melnā), լատվիացի նկարիչ Ալեքսանդրա Բելցովայի 1925 թվականին ստեղծած կտավը, որը համարվում է նկարչի վաղ շրջանի գործերից և նրա ամենահայտնի նկարներից մեկը։

Կտավն ունի 100 սմ բարձրություն, 120 սմ լայնություն, նյութը՝ կտավ յուղաներկ։ Գտնվում է Լատվիայի գեղարվեստի ազգային թանգարանում։

Նկարագրություն
--------------

Նկարում պատկերված են երկու կին՝ առաջին պլանում սևամորթ աղջիկն է, հետևի պլանում՝ բազմոցին նստած գեղեցիկ կինը՝ հագին տունիկա, աջ ձեռքին՝ հովհար։ Նա Բիրուտուս Օզոլինասն է, Թաիլանդում իտալացի դիվանագետ Ամադորի կինը, ով որդու հետ միասին հաճախակի էր այցելում Լատվիա։

Նկարում դայակը և Օզոլինասի որդին պատկերված են սենյակում։ Կտավը ստեղծվել է այն ժամանակ, երբ եվրոպական արվեստը գտնվում էր նոր ռեալիզմի, արտ-դեկոյի և նեոռեալիզմի խաչմերուկում։ Նկարն արտացոլում է 20-րդ դարի սկզբում կուբիզմին և աբստրակտ էքսպրեսիոնիզմին հաջորդած վիզուալ իրականության ռեալիստական ձևերը։ Իրատեսական միտումները ողջ Եվրոպայում բնորոշ են եղել 1920-1930-ականներին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  (en)  Aleksandra Belcova Archived 2012-03-22 at the Wayback Machine.. //   gallery.lv. Посетен на 23 април 2016 г.
2. 1 2  (en)  The White and the Black, Aleksandra Bel̦cova. //   europeana.eu. Посетен на 23 април 2016 г.
3. ↑  (lv) Laima Slava, Zigfrīds Muktupāvels.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Pārsteigumi un atklājumi izstādē «Vienas gleznas stāsts: Baltā un melnā»
**Այդին Ղուկասի Հարությունյան** (հուլիսի 1, 1918(1918-07-01), Թորոսգյուղ, Ալեքսանդրապոլի գավառ, Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն - նոյեմբերի 23, 1990(1990-11-23), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ խորհրդային զինվորական, ավագ սերժանտ, Խորհրդային Միության հերոս (1945)։

1939 թվականին զորակոչվել է Կարմիր բանակ և սովորել Եյսկի զինվորական դպրոցում։ 1941-1945 թվականների 'Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ մասնակցել է Սմոլենսկ-Վիտեբսկ ուղղությամբ պաշտպանական մարտերին, Մալայա Զեմլյայի դեսանտային գործողություններին և Սապուն Գորայի (Բալակլավայի մոտ) կռիվներին։ 1944 թվականի մայիսին Սևաստոպոլի ազատագրման մարտերում Գորնայա բարձունքի գրավման ժամանակ ցուցաբերած արիության համար արժանացել է Խորհրդային Միության հերոսի կոչման։ Այնուհետև 89-րդ հայկական դիվիզիայի կազմում մասնակցել է Լեհաստանի վերագրավմանը, Օդերի անցմանը և Բեռլինի գրավման մարտերին։ Պարգևատրվել է Կարմիր աստղի 2 շքանշանով, «Մարտական ծառայությունների համար» և մի շարք այլ մեդալներով։

Պատերազմի ավարտից հետո Հարությունյանը զորացրվել է բանակից և աշխատանքի անցել Ղուկասյանի շրջանային խորհրդի գործադիր կոմիտեում որպես բաժնի վարիչ։ 1948 թվականին ավարտել է ՀԿԿ Կենտկոմին կից երկամյա կուսակցական դպրոցը, իսկ 1958 թվականին՝ Երևանի պետական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը։ Կուսակցական, պետական տարբեր պաշտոններ է վարել մայրաքաղաքի մի շարք հիմնարկներում, իսկ 1969 թվականից աշխատել է Երևանի քաղաքային խորհրդի գործկոմում՝ որպես բաժնի վարիչ։

Մահ
---

Այդին Հարությունյանը մահացել է 1991 թվականին Երևանում։

Պարգևներ
--------

* Խորհրդային Միության հերոս (1945)
* Լենինի շքանշան
* «Ոսկե աստղ» մեդալ
* Կարմիր աստղի շքանշան
* «Մարտական վաստակի համար» մեդալ
* «Կովկասի պաշտպանության համար» մեդալ
* «Վարշավայի ազատագրման համար» մեդալ
* «Բեռլինի գրավման համար» մեդալ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1974.
2. 1 2 3 4 5 6 7  Հայկական համառոտ հանրագիտարան (հայ.) — Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1990. — հատոր 3.
3. ↑  «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ մարտի 5-ին. Վերցված է 2015 թ․ հունիսի 22-ին.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Երկրի հերոսներ |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 7872 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 316)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Վաղինակ Զաքարյան (այլ կիրառումներ)
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Զաքարյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին։*

**Վաղինակ Սիմոնի Զաքարյան**  (հունիսի 20, 1920(1920-06-20), Մարտունաշեն, Ելիզավետպոլի գավառ, Ադրբեջանական ԽՍՀ - հունվարի 16, 1945(1945-01-16), Iwanowice, Kraków County, Kraków County, Lesser Poland Voivodeship, Լեհաստան]), Խորհրդային Միության հերոս (հետմահու, 27․06․1945), գվարդիայի ավագ լեյտենանտ։

Կենսագրություն
--------------

Սովորել է Երևանի Պետական Համալսարանում։ Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ եղել է տանկային դասակի հրամանատար։ Նրա դասակը աչքի է ընկել Ուկրաինայի և Լեհաստանի ազատագրման Ժամանակ։ Լեհական Իվանովիցա գյուղի մոտ Վաղինակ Զաքարյանը վիրավոր վիճակում քաջաբար շարունակել է անհավասար մարտը և զոհվել։

Պարգևներ
--------

Պարգևատրվել է Լենինի, Կարմիր աստղի, Հայրենական պատերազմի 1-ին աստիճանի, Կարմիր դրոշի շքանշաններով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1974.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Երկրի հերոսներ |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 675)։*  |
**Հովհաննես ԺԱ Չամաշըրճյան** (1757, Բաբերդ, Բաբերդի գավառ, Էրզրումի էլայեթ, Օսմանյան կայսրություն - հուլիսի 26, 1817(1817-07-26), Կոստանդնուպոլիս, Օսմանյան կայսրություն), հայ եկեղեցական գործիչ, Պոլսո Հայոց պատրիարք (1800-1801, 1802-1813)։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1757 թվականին, Բաբերդում։ 1800 թվականին ընտրվել է Պոլսո Հայոց պատրիարք, քանի որ Ռուսական կայսրության խարդավանքով գահընկեց էր արվել Դանիել Սուրմառեցին։ Մեկ տարի անց՝ 1801 թվականին պաշտոնանկ է լինում, սակայն, 1802 թվականին վերստին դառնում է Պոլսո պատրիարք և գահակալությունը շարունակում մինչև 1813 թվականը։

Հովհաննես ԺԱ Չամաշըրճյանը կառավարում է հաջողությամբ և հանդարտությամբ, կաթոլիկական հարցն էլ առանց չափազանց արծարծելու և գրգռելու։ Հիվանդության պատճառով 1813 թվականին ստիպված է լինում հրաժարվել պաշտոնից։ Մահացել է 1817 թվականին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  «Հայոց անձնանունների բառարան», Հրաչյա Աճառյան, Երևան, 1942, Հատոր 3, Ցուցակ 1, Էջ 703.
2. ↑  «Ազգապատում», Մաղաքիա Օրմանյան, 3262, 3306, 3339, 3417.
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Վլադիմիր Տիտով (այլ կիրառումներ)

**Վլադիմիր Գեորգևիչ Տիտով**, (), սովետական և ռուս տիեզերագնաց, ՍՍՀՄ տիեզերագնաց–օդաչու, փոխգնդապետ։

Ավարտել է Չեռնիգովի բարձրագույն օդաչուական զինվորական ավիացիոն ուսումնարանը (1970)։ Տիեզերագնացների ջոկատում է 1976-ից։ 1983-ի ապրիլի 20–22-ին, որպես հրամանատար, Գ․ Մ․ Ստրեկալովի և Ա․ Ա․ Սերեբրովի հետ, թռիչք է կատարել «Սոյուզ Տ–8» տիեզերանավով։

Պարգևատրվել է Լենինի երկու շքանշանով (1983 և 1988 թթ.): ՀԽՍՀ սպորտի վաստակավոր վարպետ (1989)։ 1988-ին Ֆրանսիան նրան շնորհեց Պատվո լեգեոնի հրամանատարի կոչում, իսկ 1990-ին (Մուսա Մանարովի հետ) պարգևատրվեց ԱՄՆ Հարմոնի մրցանակով, ի նշան թռիչքի տևողության համաշխարհային ռեկորդի։ Յալթայի պատվավոր քաղաքացի (2017)։ ԽՄԿԿ անդամ 1971-ից։

1983 թվականի ապրիլի 20-22-ը փոխգնդապետ Վ.Տիտովը, որպես «Սոյուզ T-8» տիեզերանավի հրամանատար, բորտինժեներ Գ.Մ.Ստրեկալովի և տիեզերագնաց-հետազոտող Ա. Սերեբրովի հետ իրականացրել է իր առաջին թռիչքը դեպի տիեզերք։

1983 թվականի սեպտեմբերի 26-ին Վ.Գ.Տիտովը և Գ.Մ.Ստրեկալովը հետ պատրաստվում էր թռիչքի Սոյուզ Т-10-1 տիեզերանավով։ Սակայն մեկնարկից մի քանի վայրկյան առաջ գործարկվել է վթարային փրկարարական համակարգ՝ հրդեհի պատճառով։ Տիեզերագնացներ ապահով վայրէջք են կատարել արձակման հարթակից ոչ հեռու...

Վ. Գ. Տիտովը երկրորդ տիեզերական թռիչքն է կատարել 1987 թվականի դեկտեմբերի 21-ից մինչև 1988 թվականի դեկտեմբերի 21-ը, տևելով 365 օր 22 ժամ 38 րոպե 57 վայրկյան։

1987 թվականին Վ.Գ.Տիտովն ավարտել է Յուրի Գագարինի անվան ռազմաօդային ակադեմիան։

Վ.Տիտովը կատարեց երրորդ տիեզերական թռիչքը 1995 թվականի փետրվարի 3-ից 11-ը որպես «Discovery STS-63» մաքոքի թռիչքի մասնագետ։

1998 թվականի օգոստոսի 20-ից գնդապետ Վ. Տիտովը պահեստային է։ Բանակից և տիեզերագնացների կորպուսից ազատվելուց հետո աշխատել է Խրունիչևի անվան պետական գիտաարտադրական տիեզերական կենտրոնում՝ որպես անձնակազմի ծրագրերի բաժնի վարիչ։ 1999 թվականի հունիսին նշանակվել է Ռուսաստանի և ԱՊՀ երկրների Boeing Space & Communications բաժնի տնօրեն։

Ապրում է Մոսկվայում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Почётные граждане Ялты». Администрация города Ялты. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ հուլիսի 22-ին. Վերցված է 2020 թ․ հուլիսի 22-ին.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 12, էջ 15)։*  |