recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Գրիբոյեդովի նրբանցք (այլ կիրառումներ)

**Գրիբոյեդովի նրբանցք** (ռուս.՝ Грибоедовский переулок), փողոց Ռուսաստանի Դաշնության Դոնի Ռոստով քաղաքի Կիրովի շրջանում։ Անվանվել է ռուս դրամատուրգ, բանաստեղծ, դիվանագետ Ալեքսանդր Սերգեևիչ Գրիբոյեդովի (1795-1829) պատվին։ Սկիզբ է առնում Նիժնեբուլվարնայա փողոցից և ավարտվում Սոցիալիստիչեսկայա փողոցի հետ հատումով։ Երկարությունը 520 մետր է։

Նկարագրություն
--------------

Դոնի Ռոստով քաղաքի Գրիբոյեդովի նրբանցքը սկսվում է Նիժնեբուլվարնայա փողոցից, հատում Սեդովի, Կրասնիխ Զոր, Օչակովի, Օռլովի, Ստանիսլավսկու, Լոմոնոսովի, Գոգոլի փողոցները և ավարտվում Սոցիալիստիչեսկայա փողոցի հետ հատումով։ Զուգահեռ է Տեատրալնի պողոտային և Փետրվարի 7-ի փողոցին։ Երկարությունը 520 մետր է։ Փողոցում կա համարակալված 30 շինություն։

Գրիբոյեդովի նրբանցքի փոստային դասիչներն են՝ 344019, 344022։

Նրբանցքն անվանվել է ռուս դրամատուրգ, բանաստեղծ, դիվանագետ, «Խելքից պատուհաս» կատակերգության հեղինակ Ալեքսանդր Սերգեևիչ Գրիբոյեդովի (1795-1829) պատվին։ «Խելքից պատուհաս» չափածո կատակերգությունը ռուսական թատերգության ու պոեզիայի գագաթներից է համարվում։ Գրված լինելով աֆորիստիկ ոճով՝ ժողովրդականացված տասնյակ մեջբերումների տեսքով այն տարածվել է երկրով մեկ։ «Խելքից պատուհաս» կատակերգությունն առաջին անգամ բեմադրվել է Երևանում՝ քաղաքը պարսիկներից 1828 թվականին ազատագրած ռուսական զորքի սպաների ուժերով։ 1829 թվականի հունվարի 30-ին Գրիբոյեդովը, դեսպանատան 37 այլ աշխատակիցների հետ, մոլեռանդ մուսուլմանների խառնամբոխի ձեռքով գազնաբար սպանվել է Թեհրանում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Эриваньский сюрприз для Грибоедова»
2. ↑  «День в истории / Родился русский писатель и дипломат Александр Сергеевич Грибоедов»
3. ↑  «Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հ. 3, էջեր 210-211»

Աղբյուրներ
----------

* Грибоедовский переулок в Ростове-на-Дону
* Подробная карта Грибоедовский переулок, город Ростов-на-Дону со спутника с номерами домов, индекс и маршруты, Яндекс, Гугл карты

Արտաքին հղումներ
----------------

* Почтовый индекс Грибоедовский переулок, г. Ростов-на-Дону
Գալաթասարայի համալսարանը Ստամբուլում
**Գալաթասարայի համալսարան** (թուրքերեն՝ Galatasaray Üniversitesi), բարձրագույն ուսումնական համալսարան Թուրքիայի Ստամբուլ քաղաքում։ Գտնվում է Ստամբուլի Գալաթա թաղամասում։ Ուսուցումն իրականացվում է ֆրանսերենով։ Բացվել է Թուրքիայի նախագահ Տուրգուտ Օզալի հրամանով։

Գալաթասարայի համալսարանը հիմնվել է 1992 թվականին՝ դեռևս 1481 թվականին Բայազիդ II սուլթանի հրամանով հիմնված Գալաթասարայի ավագ դպրոցի հիմքի վրա։ Ներկայումս դպրոցի հետ այն կազմում է մեկ միասնական ուսումնական կոմպլեքս։ Գտնվում է Ստամբուլի Բեշիքթաշ շրջանի Գալաթա թաղամասում՝ Բոսֆորի նեղուցի եվրոպական ափին։ Համալսարանը «Բալկանյան համալսարանների ցանցի» լիիրավ անդամ է։ Ռեկտորը թուրք հայտնի պատմաբան Էֆեմ Թոլգան է։ Համալսարանում աշխատում է ավելի քան 200 դասախոս։ Ուսանողների թիվը կազմում է մոտ 2500։ Ընդունված է համարել, որ Գալաթասարայի համալսարանում սովորում է թուրքական էլիտար խավի երեխաները։ Թուրքիայում Գալաթասարայի համալսարանի շատ հաճախ անվանում են նաև «Թուրքական Օքսֆորդ»։

Ֆակուլտետներ և ինստիտուտներ
---------------------------

Ներկայումս Գալաթասարայի համալսարանի կազմում գործում են հինգ ֆակուլտետներ և երկու ինստիտուտ․

* Տնտեսագիտության և կառավարման ֆակուլտետ
* Իրավագիտության ֆակուլտետ
* Մասսայական հեռահաղորդակցման ֆակուլտետ
* Ինժեներատեխնոլոգիական ֆակուլտետ
* Արվեստների և գիտությունների ֆակուլտետ
* Սոցիալական գիտությունների ֆակուլտետ
* Գիտությունների և ինժեներիայի ֆակուլտետ

Բակալավրի աստիճանի մասնագիտություներ
====================================

Ջորջ Բուշը Գալաթասարայի համալսարանում
### Ինժեներատեխնոլոգիական ֆակուլտետ

* Կոմպյուտերային ինժեներիա
* Արդյունաբերական ինժեներիա

### Մասսայական հեռահաղորդակցման ֆակուլտետ

* Ժուռնալիստիկա և ինտերնետ հրապարակախոսություն
* PR
* Ռադիոհեռուստատեսություն և կինո

### Տնտեսագիտության և կառավարման ֆակուլտետ

* Միջազգային հարաբերություններ
* Քաղաքագիտություն
* Մենեջմենթ
* Տնտեսագիտություն

### Արվեստների և գիտությունների ֆակուլտետ

* Մաթեմատիկա
* Փիլիսոփայություն
* Սոցիոլոգիա

### Իրավագիտության ֆակուլտետ

* Իրավագիտություն

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. ↑  Բաց մատչելիության ամսագրերի տեղեկատու — 2003.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Գալաթասարայի համալսարանի պաշտոնական կայք էջը
**Ռուս-ճապոնական պատերազմ** (8 փետրվարի 1904 – 5 սեպտեմբերի 1905), ռազմական հակամարտություն Ռուսական կայսրության և Ճապոնական կայսրության միջև Մանջուրիայում և Կորեայում իմպերիալիստական մղումների համար։ Ռազմական հիմնական գործողությունները տեղի են ունեցել Հարավային Մանջուրիայի Լիաթոնգ թերակղզում, Մուկդենում և Կորեայի, Ճապոնիայի շրջակա ծովերում ու Դեղին ծովում։

Ռուսաստանը փնտրում էր տաք ջրային նավահանգիստ Խաղաղ օվկիանոսում իր նավատորմի և առևտրի համար։ Վլադիվոստոկը գործում էր միայն ամռանը, մինչդեռ Պորտ Արտուրը Լյույշուն պրովինցիայում վարձակալվեց Ռուսաստանի կողմից Չինաստանից և կգործեր ամբողջ տարին։ 1895 թվականին ավարտված Առաջին ճապոնա-չինական պատերազմից հետո, ռուսների և ճապոնացիների հարաբերությունները կտրուկ վատացել էին։ 16-րդ դարից սկսած Իվան Ահեղի ժամանակներից Ռուսաստանը նվաճողական քաղաքականություն էր վարում հեռավոր արևելքում և Սիբիրում։ Որպես փոխզիջման տարբերակ Ճապոնիան առաջարկեց ճանաչել ռուսների իշխանությունը Մանջուրիայում, փոխարենը ռուսները պետք է ճանաչեին Կորեան Ճապոնիայի կախյալ տարածք։ Ռուսները մերժեցին և համարեցին Կորեայի 39-րդ միջօրեականը չեզոք գոտի Ռուսաստանի և Ճապոնիայի միջև։ Ճապոնիայի կառավարությունը ռուսների դիրքորոշումը համարեց իր հետաքրքրություններին սպառնալիք և ընտրեց պատերազմի ճանապարհը։ Բանակցությունների փակուղի գնալուց հետո 1904 թվականին Ճապոնիայի նավատորմը անսպասելի հարձակվեց Ռուսաստանի արևելյան նավատորմի վրա Պորտ Արտուրում։

Ռուսաստանը բազմաթիվ պարտություններ կրեց Ճապոնիայից, սակայն Նիկոլայ II-ը գտնում էր, որ ռուսները դեռ հաղթանակ են տանելու և որոշեց մնալ պատերազմի մեջ, սակայն ևս մի քանի ծովային ճակատամարտերում պարտություն կրելուց հետո համաձայնեց խաղաղության պայմանագիր կնքել։ ԱՄՆ նախագահ Թեոդոր Ռուզվելտի նախաձեռնությամբ կնքվեց Պորտսմուտի պայմանագիրը։ Ճապոնացիների անսպասելի հաղթանակը զարմացերց աշխարհի գերտերություններին։ Արդյունքում փոփոխվեց Արևելյան Ասիայի ուժային դասավորությունը և Ճապոնիան դարձավ գերտերություն։ Գիտնականները դեռևս բանավիճում են պատերազմի պատմական նշանակության վերաբերյալ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  John Steinburg, *Was the Russo-Japanese Conflict World War Zero?*. p. 2.


|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրոքհաուս · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Լարուսի · Կրուգոսվետ · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ ռուսական · MESH ID · Treccani · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 11954153q · GND: 4129105-0 · LCCN: sh85116039 · LNB: 000060128 · NDL: 00568567 · NKC: ph125314 |

 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 97)։*  |
**Կանաչ**, լույսի երեք հիմնական գույներից (կարմիր, կանաչ, կապույտ, անգլերեն՝ RGB) մեկը։ Գտնվում է տեսանելի լույսի (էլեկտրամագնիսական ճառագայթման) ալիքների երկարության 510-550 նանոմետր տիրույթի մեջ (երբեմն տիրույթը ավելի լայն է լինում՝ 495-570 նմ)։ Տեսանելի ճառագայթման սպեկտրի մեջ գտնվում է կապույտի և դեղինի միջև։ Պոլիգրաֆիայի (տպագրական գործի բոլոր ճյուղերի ամբողջությունը) CMYK և այլ համակարգերում, որոնք օգտագործվում են նկարչության և տպագրության մեջ, կանաչը ստացվում է դեղինի և կապտականաչի (խաժ, ցիան) կամ դեղինի և կապույտի խառնուրդից։ RGB գունային մոդելում օգտագործվում է հեռուստատեսությունում և համակարգչային էկրաններում։ Այն կարմիրի և կապույտի պես հիմնական հավելանյութերից է, որոնց տարբեր զուգակցումներով ստեղծվում են մյուս բոլոր գույները։ Բնության մեջ կանաչ հիմնականում ստեղծում է քլորոֆիլը, որը քիմիական նյութ է, որով բույսերը կատարում են ֆոտոսինթեզ և արևի լույսը վերածում քիմիական էներգիայի։ Բազմաթիվ արարածներ հարմարվել են իրենց կանաչ միջավայրին` իրենց վրա որպես քողարկում կանաչ երանգ վերցնելով։ Որոշ հանքանյութեր կանաչ գույն ունեն, ինչպես զմրուխտը, որին կանաչ գունավորում է տվել պարունակած քրոմը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հովհաննես Այվազյան (գլխավոր խմբագիր-տնօրեն) և ուրիշներ, Հայաստանի բնաշխարհ (հանրագիտարան), Երևան, «Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն», 2006, էջ Ֆիզիկական էնցիկլոպեդիա — 692 էջ. — 3500 հատ, ISBN 5-89700-029-8։
**Պրիտչա** (անգլ.՝ *preaching* - «քարոզ»), արձակի ուսուցողական-այլաբանական ժանրերից՝ հիմնական հատկանիշներով նման առակին[1]։

Ի տարբերություն առակի՝ պրիտչայի ձևը առաջանում է որոշակի կոնտեքստում, որի հետևանքով ենթադրվում է սյուժեի զարգացման բացակայություն, և կարող է ուղղակի հանգել պարզ համեմատության՝ պահպանելով, սակայն, սիմվոլիկ հագեցվածություն։ Իսկ բովանդակությամբ առակից տարբերվում է նրանով, որ ձգտում է դեպի կրոնական կամ բարոյախոսական խորքային «գերիմաստությունները» ձգողականությամբ։

Պրիտչան իր վերափոխություններով (մոդիֆիկացիա) համաշխարհային բանահյուսական և գրական ստեղծագործության ունիվերսալ (ընդհանրական) երևույթ է։ Այն գլխավոր ժանր է, նաև չափանիշ, օրինակ, Հին Արևելքի և միջնադարյան քրիստոնեական գրականության մեջ (Հին և Նոր կտակարաններ, սիրիական «Խիկարի խրատներ», «Թալմուդի» մաշոլիմներ)։ Այս ժամանակաշրջաններում տիրապետում է պրիտչայի յուրահատուկ պոետիկան, որը բացառում է նկարագրությունը, բնությունը և իրերը հիշատակվում են ըստ անհրաժեշտության, գործողությունները կատարվում են ասես առանց դեկորացիաների, բնավորությունները ներկայացվում են որպես բարոյական (էթիկական) ընտրության սուբյեկտներ (գործող անձ)։

Արձակը պրիտչայի օրենքներին փորձեց ենթարկել Լ. Տոլստոյը իր ուշ շրջանի գործերում։ 20-րդ դարում պրիտչայի ավանդների վրա հենվեցին Ֆ. Կաֆկան, ինչպես նաև Ժ. Պ. Սարտրի, Ա. Քամյուի, Ժ. Անույի, Գ. Մարսելի և այլոց ինտելեկտուալ դրամատուրգիան և վիպասանությունը. նրանք բացառում էին «բնավորությունները» և «իրադրականությունը»՝ ավանդական ըմբռնմամբ։ Պրիտչան պահպանել է իր գրավչությունը շատ գրողների համար (Բ. Բրեխտ, Ու. Ֆոլկներ), ովքեր ասելիք էին փնտրում մարդկության գոյության էթնիկական նախահիմքերում։

Տես նաև
-------

* Պարաբոլ (ժանր)
* Առակ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Մելս Սանթոյան (2006)։ *Գրականագիտական բառարան*։ Երևան: «Վան Արյան»։ էջ էջ 162
Ուղղանկյուն եռանկյուն c1 *և* c2 *էջերով և h ներքնաձիգով*
Կոն: Պտտման առանցք` ուղղանկյուն եռանկյան էջերից մեկը
**էջ**, ուղղանկյուն եռանկյան՝ ուղիղ անկյուն կազմող կողմերից մեկը։ Ուղիղ անկյան հանդիպակաց կողմը կոչվում է ներքնաձիգ:Այլ եռանկյունների համար (ոչ ուղղանկյուն)էջեր գոյություն չունեն։
«Էջ» անվանումը ծագել է հունարեն káthetos բառից, որ նշանակում է ուղղահայաց,իջեցված,ուղղաձիգ։ 
Էջի հասկացությունը հանդիպում է նաև ճարտարապետությունում և նշանակում է իոնական խոյակի ետնամասի կենտրոնով անցնող ուղղալար։
Էջերի հետ են կապված սուր անկյան եռանկյունաչափական ֆունկցիաները.

* Սինուս- անկյան հանդիպակաց էջի հարաբերությունը ներքնաձիգին։
* Կոսինուս- անկյան կից էջի հարաբերությունը ներքնաձիգին։
* Տանգենս- անկյան հանդիպակաց էջի հարաբերությունը նրա կից էջին։
* Կոտանգենս- անկյան կից էջի հարաբերությունը հանդիպակաց էջին։
* Սեկանս - ներքնաձիգի հարաբերությունը անկյանը կից էջին
* Կոսեկանս - ներքնաձիգի հարաբերությունը անկյան հանդիպակաց էջին

Էջի երկարությունը կարելի է գտնել Պյութագորասի թեորեմի օգնությամբ. այն է՝ ներքնաձիգի երկարության քառակուսին հավասար է էջերի երկարությունների քառակուսիների գումարին.

{\displaystyle c^{2}=a^{2}+b^{2}}
Էջի երկարությունը հավասար է ներքնաձիգի երկարության և կից անկյան կոսինուսի արտադրյալին.

{\displaystyle a=c\cos \beta }
{\displaystyle b=c\cos \alpha }
Էջի երկարությունը հավասար է ներքնաձիգի երկարության և հանդիպակաց անկյան սինուսի արտադրյալին.

{\displaystyle a=c\sin \alpha }
{\displaystyle b=c\sin \beta }
Էջի երկարությունը հավասար է մյուս էջի և որոնելի էջի հանդիպակաց անկյան տանգենսի արտադրյալին.

{\displaystyle a=b\tan \alpha }
{\displaystyle b=a\tan \beta }
Էջի երկարությունը հավասար է մյուս էջի և որոնելի էջին առընթեր անկյան կոտանգենսի արտադրյալին.
Էջի երկարությունը հավասար է ներքնաձիգի երկարության և ներքնաձիգի վրա այդ էջի պրոյեկցիայի միջին երկրաչափականին.

{\displaystyle a={\sqrt {a\_{c}c}}}
{\displaystyle b={\sqrt {b\_{c}c}}}
Ուղիղ անկյան գագաթից դուրս եկող բարձրության քառակուսին հավասար է ներքնաձիգի վրա էջերի պրոյեկցիաների արտադրյալին.

{\displaystyle h^{2}=a\_{c}b\_{c}},
որտեղ

{\displaystyle a,b} — էջերն են
c — ներքնաձիգն է
\alpha — a-ի հանդիպակաց անկյուն
{\displaystyle \beta } — b-ի հանդիպակաց անկյուն
{\displaystyle a\_{c},b\_{c}} — a և bէջերի պրոյեկցիաները ներքնաձիգի վրա
Ուղղանկյուն եռանկյան երեք բարձրություններից երկուսը համընկնում են էջերի հետ։
Ըստ էջի և ներքնաձիգի կամ ըստ երկու էջերի կարելի է դատել երկու ուղղանկյուն եռանկյունների հավասարության մասին։
Ուղղանկյուն եռանկյունը պտտելով էջի շուրջ, կարելի է ստանալ կոն։

Տես նաև
-------

* Ներքնաձիգ
* Եռանկյուն
* Եռանկյունաչափություն
* էջ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Большая советская энциклопедия[в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978(ռուս.)
2. ↑  Словарь Ушакова в 4 т. / гл. ред. Б. М. Волин, Д. Н. Ушаков (т. 2—4) ; сост. Г. О. Винокур, Б. А. Ларин, С. И. Ожегов, Б. В. Томашевский (ռուս.)
3. ↑  Толковый словарь живого великорусского языка в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880—1882 (ռուս.)
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Բեգար (այլ կիրառումներ)
**Բեգար**, աշխատավճարային ռենտա, հողային ռենտայի մինչկապիտալիստական ձև, որ առավել տարածված էր ֆեոդալիզմի օրոք։ Վ. Ի. Լենինը բնութագրում է բեգարային տնտեսությունը հետևյալ հիմնական գծերով․

1. բնամթերային տնտեսության տիրապետություն,
2. անմիջական արտադրողին հողաբաժին և արտադրության այլ միջոցներ հատկացնելու, նրան հողին կցելու անհրաժեշտություն,
3. հողատիրոջից գյուղացու անձնական կախում,
4. տեխնիկայի ծայրաստիճան ցածր մակարդակ։

Բեգարի միջոցով հողատերը յուրացնում էր հավելյալ աշխատանքով ստեղծված արդյունքը և, նույնիսկ, անհրաժեշտ աշխատանքով ստեղծված արդյունքի մի մասը։ Շաբաթվա որոշ օրեր ճորտն իր աշխատամիջոցներով աշխատում էր հողատիրոջ համար, իսկ մնացած օրերը՝ իր հողաբաժնում։ Եվրոպական երկրներում բեգար գոյություն է ունեցել 2-րդ դարից և մի շարք երկրներում իր յուրահատկություններով պահպանվել մինչև 14-րդ դարի կեսերը։ Բեգար գոյություն է ունեցել Հայաստանում հիմնականում վաղ ֆեոդալիզմի ժամանակաշրջանում և գոյատևել է մինչև 19-րդ դար։ Այն եղել է որպես պարտադիր, անվճար աշխատանք կատարելու պարտավորություն։ Բեգար ոչ միայն աշխատանք էր ֆեոդալի հողի վրա, այլև ճանապարհների, պալատների, ջրանցքների և այլն կառուցման համար։ Մարզպանության շրջանում և հետագայում եղել է պետության հանդեպ գյուղացիների աշխատանքային պարտավորություն։ Բեգար երբեմն փոխարինվել է դրամական հարկով։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 350)։*  |
**Շոտլանդա-նորվեգական պատերազմ**, զինված հակամարտություն Նորվեգիայի թագավորության և Շոտլանդիայի թագավորության միջև վերջինիս ափերի մոտ գտնվող վիճելի տարածքների համար, որը տեղի է ունեցել 1262 - 1266 թվականներին։

Պատճառներ
---------

Հեբրիդյան կղզիների նկատմամբ Նորվեգական թագի իրավունքը Շոտլանդիայի Ալեքսանդր II թագավորը սկսեց վիճարկել դեռևս 1240-ական թվականներից՝ երկար ժամանակ նորվեգացիներին առաջարկելով գնել կղզիները։ Շոտլանդացիների բոլոր դիմումները Նորվեգիայի Հակոն IV Մեծի կողմից մերժվում էին, ինչի պատճառով 1262 թվականին թագադրված Շոտլանդիայի Ալեքսանդր III թագավորը ներկայացրեց վերջնագիր՝ հայտարարելով, որ եթե Հակոնը չի ցանկանում վաճառել կղզին, ապա ինքը այն կվերցնի ուժով։

Ռազմական գործողությունների ընթացք
---------------------------------

Ի պատասխան Շոտլանդիայի թագավորի վերջնագրի՝ Հակոնը հավաքեց շուրջ 120 ռազմական նավերից կազմված նավատորմ ու 12,000-անոց բանակ և ուղևորվեց դեպի Հեբրիդյան կղզիներ իր տարածքները պաշտպանելու համար։ Հասնելով Առռան կղզի՝ նա սկսեց բանակցություններ վարել Ալեքսանդր III-ի հետ, ով ցանկանում էր պատերազմը հետաձգել մինչև փոթորիկների սեզոնի սկսվելը։ Շուտով Հակոնը հասկանացավ հակառակորդի պլանը, որից հետո նորվեգացիները առաջինը հարձակվեցին։ Սակայն նորվեգական նավատորմը ընկավ ուժեղ փոթորիկի մեջ, մեծ կորուստներ կրեց և ստիպված եղավ նահանջել։
1263 թվականին նորվեգացիները ձեռնարկեցին Շոտլանդիայի վրա հարձակվելու հերթական փորձը, սակայն Լարգյան կղզիների մոտ պարտություն կրեցին։ Այս ճակատամարտը ամենակատաղին ու արյունալին չէր, սակայն հուշում էր Շոտլանդիայի մոտալուտ հաղթանակի մասին։ Հակոնը իր զորքով նավարկեց դեպի Օրկնեյան կղզիներ, որտեղ 1263 թվականի դեկտեմբերին հանկարծակի մահացավ։ Հակոնի իրավահաջորդը ստիպված էր Ալեքսանդր III-ին զիջել Մեն և Հեբրիդյան կղզիները, բայց պահպանեց վերահսկողությունը Օրկնեյան և Շետլանդյան կղզիներ կղզիների նկատմամբ։

Պատերազմի ավարտ
---------------

Չնայած որ շոտլանդացիները արդեն 1264 թվականին գործնականում գրավել էին Հեբրիդյան կղզիները՝ պաշտոնապես պատերազմը ավարտվեց միայն 1266 թվականին Պերտեում կնքված խաղաղության պայմանագրի կնքումից հետո։ Համաձայն պայմանագրի պայմանների՝ շոտլանդացիները 4000 մարկով պետք է գնեին Հեբրիդյան կղզիները և առաջիկա տարիներին 1 տարվա համար վճարեին 100 մարկ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Статья, посвящённая битве при Ларгсе. (ռուսերեն)
2. ↑  Պերտեի պայմանագրի տեքստը: Archived 2011-06-11 at the Wayback Machine. (անգլերեն)
**Լռակյաց գերմանամուկը** (ռուս.՝ Хомяк-молчун), խորհրդային կարճամետրաժ մուլտֆիլմ, որը նկարահանվել է 1972 թվականին։ «Ուրախ կարուսել» մուլտիպլիկացիոն ալմանախի երեք սյուժեներից երկրորդն է։

Սյուժե
------

Փքված այտերով գերմանամուկը քայլում էր անտառով` որևէ մեկին ուշադրություն չդարձնելով և նույնիսկ առանց բարևելու։ Յուրաքանչյուրը, որ ցանկանում էր ողջունել նրան և զրուցել հետը, միայն անքաղաքավարի լռության էր արժանանում։ Գերմանամուկի այդ պահվածքը զայրացնում էր բոլորին, և բոլորն սկսում են նրան ալարկոտ անվանել։ Իսկ գերմանամուկը, ոչ մեկին չլսելով, գնում էր դեպի իր բույնը՝ թաթերով պահելով իր այտերը։ Տուն հասնելով` նա իր բերանից թափում է մեծ քանակությամբ հացահատիկ։

Նկարահանող խումբ
----------------

|  |  |
| --- | --- |
| Ռեժիսոր և նկարիչ | Լեոնիդ Նոսիրև |
| Կոմպոզիտոր | Եվգենի Բոտյարով |
| Տեքստը կարդում է | Նիկոլայ Լիտվինովը |
| Օպերատոր | Միխայիլ Դրույան |
| Հնչունային օպերատոր | Վլադիմիր Կուտուզով |
| Խմբագիր | Արկադի Սնեսարև |
| Տնօրեն | Լյուբով Բուտիրինա |

Գրաքննություն
-------------

Ըստ գրաքննիչների պնդումների՝ մուլտֆիլմի վերջին տեսարանը կրճատվել է։ Մուլտֆիլմի ամենավերջում, երբ գերմանամուկը հացահատիկը տանում է իր պահեստ, լսվում է նրա մենախոսությունը․ «Լավ, թող նրանք ինձ սովորեցնեն, իսկ ես, ոչ մի բառ չասելով, մի փութ հացահատիկ բերեցի իմ բույն»։ Մենախոսության հաջորդ մասն ու սյուժեն կտրված են․ «Ոչ ոք դա չի տեսել, ոչ ոք դա չգիտի, ոչ ոք նախանձով չի նայել։ Լռակյաց լինելն ավելի լավ է»։ Եվ այդ ժամանակ հացահատիկի կույտը թափվում է ներքև, գետնի տակ։ Փոսից դուրս է գալիս խլուրդը ու ասում․ «Շշշշ»։ Այդպես գերմանամուկը դատարկաձեռն է մնում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Мультипликатор Леонид Носырев о том, как создавалась «Весёлая карусель»

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Լռակյաց գերմանամուկը»(անգլ.) ֆիլմը Internet Movie Database կայքում
* «Լռակյաց գերմանամուկը» մուլտֆիլմը «Անիմատոր.ռու» կայքում
* «Լռակյաց գերմանամուկը» online-mult կայքում
* Энциклопедия отечественной мультипликации (авт. Сергей Капков, «Алгоритм», 2006)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database · Animator.ru |

 |
**Բոլոմետր**, ճառագայթման էներգիան չափող սարք։ Բոլոմետրի աշխատանքը հիմնված է ճառագայթման չափվող հոսքը կլանելու հետևանքով տաքացող ջերմազգայուն տարրի էլեկտրական դիմադրության փոփոխության վրա։ Ջերմազգայուն տարրը կարող է լինել մետաղի (նիկել, ոսկի, բիսմութ և այլն) բարակ (0,1 – 1 մկմ) շերտ, որի մակերևույթը, ճառագայթների կլանման ունակությունը մեծացնելու համար սևացնում են (հատուկ բաղադրության համաձուլվածքով), կամ դիմադրության մեծ ջերմաստիճանային գործակից ունեցող կիսահաղորդիչ, կամ էլ դիէլեկտրիկ։ Տարրի չափն ու ձևը որոշվում է՝ նայած ճառագայթման աղբյուրի բնույթին, իսկ նրա դիմադրության փոփոխությունը չափվում է հաստատուն կամ փոփոխական հոսանքով սնվող կամրջակային էլեկտրական սխեմայի օգնությամբ, որին և միացվում է բոլոմետրը։ Տեխնիկայում բոլոմետրերը լայնորեն կիրառվում են որպես ինֆրակարմիր ճառագայթման ընդունիչներ, մասնավորապես, ինտեգրալ (գումարային) ճառագայթման հզորությունը, իսկ սպեկտրոմետրի հետ՝ ճառագայթման սպեկտրային կազմը չափելու համար։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 511)։*  |
**Զինախաղեր**, պատանիների, երիտասարդների և զինվորականների մրցություններ։ Պատանեկան զինախաղերը (բերդախաղեր, լախտախաղեր, մկնդախաղեր, ճիպոտներով թրակռիվ, դաշույնակռիվ և այլն) ունեցել են ռազմասպորտային բնույթ։ Խաղակիցներին իրավունք էր վերապահվում հարվածել հակառակորդին, բայց, դարերով մշակված կանոնների համաձայն, խեղումներ չառաջացնել (Մխիթար Գոշի Դատաստանագրքում խաղերում դիտավորություն ցուցաբերողներին պատժելու հոդված է նախատեսվել)։ Երիտասարդական զինախաղերի (սուսերախաղեր, նիզակախաղեր, պարանախաղեր, ավելի ուշ՝ հրազենով նշանառություն և այլն) մեծ մասը կատարվում էր ձիավարությամբ։ Օգտագործվում էին նաև իսկական զենք ու զրահ (սուր, նետ ու աղեղ, հրազեն, սաղավարտ, վահան, դիմակալ, լանջապանակ և այլն)։ Զինախաղին, որպես ռազմական վարժությունների, պետական կարևոր նշանակություն էր տրվում։ Թագավորները և իշխանները խրախուսելու համար պարգևատրում էին երիտասարդներին։ Արքունի և նախարարական զինավարժական այդ սովորությունները հարատևեցին մինչև հայկական պետականության վերացումը, բայց Զեյթունում, Սասունում և այլուր դրանք պահպանվեցին մինչև 19-րդ դարի վերջը։ Պարսից, արաբական, բյուզանդական և թուրք տիրակալներն արգելում էին հայկական զինախաղը, ուստի երիտասարդությունն օգտագործում էր հարսանեկան ծեսերը, ուխտագնացությունները և այլ տոնակատարություններ, որոնց ժամանակ ծիսական քողի տակ տեղի էին ունենում հեծյալ զինախաղերի որոշ տեսակներ։ Առանձնապես կարևոր էին բարեկենդանյան զինախաղերը։ Հարսնառի ժամանակ տղայի և աղջկա բարեկամների միջև մկունդներով խաղ «ճակատամարտ» էր տեղի ունենում։ Վասպուրականում պահպանված սովորության համաձայն, հարսնառի մասնակից յուրաքանչյուր տղամարդ կրում էր երկու մական, մեկը հարվածելու, մյուսը՝ վահանի փոխարեն։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 691)։*  |
*Գենոֆոնդը* պոպուլյացիոն գենետիկայի հասկացություն է, որը նկարագրում է որոշակի պոպուլյացիայի գենային վարիացիաների (ճեմուղի) ամբողջությունը։
Պոպուլյացիան ունի բոլոր վարիացիաները, շրջապատող միջավայրին հարմարվելու համար։ Կարելի է նաև խոսել գենոֆոնդի միասնական տեսակի մասին, քանի որ տարբեր պոպուլյացիաների միջև տեղի է ունենում գեների փոխանակում։
Եթե ողջ պոպուլյացիայում գոյություն ունի որոշակի գենի ընդամենե մեկ ալլել, ապա այդ գենի տարբերակների վերաբերյալ պոպուլյացիան կոչվում է միամորֆ։ Մի քանի գեների տարբեր գեների տարբերակների առկայության դեպքում կոչվում է պոլիմորֆ։
Եթե ուսումնասիրվող տեսակը պարունակում է ավելի քան մեկ քրոմոսոմ, ապա տարբեր ալլելների քանակը կարող է գերազանցել օրգանիզմների քանակը։ Սակայն դեպքերի մեծամասնությունում ալլելների քանակը ավելի քիչ է։ Ուժեղ ինբրիդինգի դեպքում հաճախ առաջանում են մենոմորֆ պոպուլյացիաներ, շատ գեներից ընդամենը մեկ ալլելի հետ։
Գենոֆոնդի ծավալի ցուցանիշներից մեկը հանդիսանում է պոպուլյացիայի էֆեկտիվ մեծությունը։ Քրոմոսոմների դիպլոիդ համախումբ ունեցող պոպուլյացիայի մարդկանց մոտ կարող է լինել մեկ գենի մաքսիմում 2 ալլել, այսինքն {\displaystyle N\_{e}} <= 2 \* {\displaystyle N} պոպուլյացիայի մեծության։ Այս դեպքում սեռական քրոմոսոմները բացառվում են։ Ողջ պոպուլյացիայի ալլելները իդեալական դեպքում բաշխված են Խարդի Վայնբերգի օրենքով։
Ավելի խոշոր գենոֆոնդը առանձին գեների տարբեր տարբերակներով բերում է ժառանգության լավագույն հարմարեցմանը փոփոխվող շրջապատող միջավայրին։ Ալլելների բազմազանությունը թույլ է տալիս հարմարվել փոփոխություններին բավականին արագ, եթե համապատասխան ալլելներն արդեն առկա են։ Այդ գործընթացը համեմատաբար ավելի դանդաղ է, եթե ալլելները պետք է ի հայտ գան մուտացիայի արդյունքում։ Համենայն դեպս չփոփոխվող շրջապատող միջավայրում ալլելի քիչ քանակությունը կարող է ավելի շահավետ լինել, որպեսզի սեռական բազմացման դեպքում չառաջանան ալլելի անբարենպաստ կոմբինացիաներ։

Գործնական կիրառություններ գյուղատնտեսության մեջ
-----------------------------------------------

Նոր տեսակների ներմուծումը հիբրիտացման ճանապարհով հնարավոր է հեռացնել անբարենպաստ գեները գենոֆոնդից։ Տեսակների նոր գեների խաչասերումը կարող է ավելացնել գենոֆոնդի ծավալը։
Մահաբար ներարկման սենյակ Սան Քուենտինի նահանգային բանտում (ԱՄՆ, Կալիֆորնիա նահանգ)
**Մահաբեր ներարկում**, մահապատժի իրականացման միջոց, որը ենթադրում է դատապարտյալի օրգանիզմ թունավոր կամ սուր ներգործող նյութերի ներարկում։

Պատմություն
-----------

Դատապարտյալին ֆիզիկական ցավերից զերծ պահելու նպատակով միաժամանակ կարող է ներարկվել նաև ցավազրկող նյութ։ Մահաբեր ներարկումը օգտագործվում է ԱՄՆ-ի մի շարք նահանգներում, որպես մահապատժի միջոց, ինչպես նաև Ֆիլիպիններում, Թայլանդում և Չինաստանում։

2006 թ. դեկտեմբերին մահաբեր ներարկումը Կալիֆոռնիայի նահանգում ճանաչվեց հակասահմանադրական։ Նույն պատճառաբանությամբ այն արգելվեց նաև Ֆլորիդայում և Միսսուրիում։ Ֆլորիդայում մահաբեր ներարկումը նորից օգտագործվեց 2008 թ.-ից։

Կիրառում
--------

Դատապարտյալը ամրացվում է հատուկ աթոռին, երակների մեջ մտցվում են ասեղներ՝ միացված կաթիլայինին։ Դրանց միջով դատապարտյալին ներարկվում է այսպես կոչված «տեխասյան կոկտեյլ», որը կազմված է 3 դեղամիջոցներից, պատրաստված բժիշկ Ստենլի Դոյչի կողմից։

Հերթականությամբ ներարկվում են՝

1. նատրիումի տիոպենտալ (natrium thiopentalium)-օգտագործում է անեսթեզիայի համար՝5գրամից ոչ պակաս
2. պավուլոն (pancuronium bromide)-պարալիզացնում է շնչառական մկանները
3. կալիումի քլորիդ (Kalium chloride)- սրտի կանգին է նպաստում։

Այս միջոցը ունի մի շարք առանձնահատկություններ.

1. առավել անցավ միջոց է
2. բանտապահներին ազատում է մի շարք անհարմարանքներից՝կապված արարողությունների հետ
3. ի տարբերություն գնդակահարության կամ էլեկտրական աթոռի քիչ արդյունավետ է երևում, բայց միևնույն ժամանակ հանցագործը պետք է գիտակցի, որ նրան փառքով չեն մահապատժի ենթարկում, այլ ինչպես ընդունված է ասել, «գազազած շան պես քնացնում են»։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Մահապատժի նկարագրություն

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Последний укол для китайского смертника — Дальний Восток — Правда. Ру
2. ↑  Главные новости :: Top.rbc.ru
**Ռուս-հնդկական հարաբերություններ** (ռուս.՝ Российско-индийские отношения, հինդի՝ भारत-रूस सम्बन्ध), դիվանագիտական հարաբերությունները Ռուսաստանի Դաշնության և Հնդկաստանի Հանրապետության միջև։

Պատմություն
-----------

Դիվանագիտական հարաբերությունները հաստատվել են Խորհրդային Միության ժամանակաշրջանում՝ 1947 թվականի ապրիլին։ Կնքվել են համաձայնագրեր առևտրային, Հնդկաստանին տեխնիկական օգնություն ցույց տալու (1953), Բհիլայում մետալուրգիական գործարանի կառուցման (1955) վերաբերյալ։ Այնուհետև ստորագրվել են ԽՍՀՄ-ի և Հնդկաստանի նավահանգիստների միջև կանոնավոր նավարկության (1956), Հնդկաստանին երկարաժամկետ վարկ տրամադրելու (1957), օդային հաղորդակցության, Բոմբեյի տեխնոլոգիական ինստիտուտին սարքավորում նվիրաբերելու (1958), բժշկական արդյունաբերության պետական ձեռնարկությունների շինարարությանը աջակցելու (1959), մշակութային, գիտական և տեխնիկական համագործակցության (1960) են համաձայնագրեր։ 1960–1970-ական թվականները ստորագրվել են մի շարք համաձայնագրեր Բոկարոյի մետալուրգիական գործարանի շինարարության, տնտեսության, տեխնիկական, գիտական համագործակցության վերաբերյալ։ 1971 թվականի օգոստոսին 20 տարի ժամկետով կնքված «խաղաղության, բարեկամության և համագործակցության» պայմանագիրը դարձավ Ասիայում խաղաղության և կայունության խոշոր գործոններից։ Ստորագրվեցին նոր համաձայնագրեր տիեզերական հետազոտությունների ասպարեզում համագործակցության (1972), կիրառական գիտությունների և տեխնիկայի ասպարեզում համագործակցության (1972), տնտեսական և առևտրական հետագա համագործակցության, ռադիոյի և հեռուստատեսության ասպարեզում համագործակցության (1973), նավագնացությունը երկու երկրների միջև ընդլայնելու (1975) վերաբերյալ։ Կարևոր համաձայնագրեր էին համարվում 1979 թվականին կնքված տնտեսական, առևտրական և գիտատեխնիկական համագործակցության 10—15 տարվա ծրագիրը, 1981–1985 թվականի տնտեսական, տեխնիկական համագործակցության և առևտրական համաձայնագրերը (1980), 1981–1982 թվականի մշակութային, գիտական և կրթական փոխանակման ծրագիրը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 8)։*  |
**Նիժպոլիգրաֆ** (ռուս.՝ Нижполиграф), հրատարակչություն Նիժնի Նովգորոդում, տպագիր արտադրանքի առաջատար տարածաշրջանային արտադրող։

Նիժպոլիգրաֆի նոր մասնաշենքը

Շենքի պատմություն
-----------------

Շենքը կառուցվել է 1905 թվականին առևտրականներ Ռուկավիշնիկովների դինաստիայի միջոցներով։ Մոդեռն ոճի երկհարկանի շենքի նախագիծը մշակել է ճարտարապետ Պավել Դոմբրովսկին։ Շենքի ճակատին եղել է «Միխայիլ և Լյուբով Ռուկավիշնիկովների անվան ջանասերների տուն» մակագրությունը։ Տանը տեղավորվել են ավելի քան 200 մուրացկաններ, որոնք քրտնաջան աշխատանքի համար օրական ստացել են երկու անգամ սնունդ և գիշերակաց։

1960-ական թվականներին կառուցվել են երկու վերին հարկերը։

Գործունեություն
---------------

2007 թվականի եկամուտները կազմել են 184.6 միլիոն ռուբլի, ինչը 2006 թվականի համեմատ + 4% աճ ունի։
Ձեռնարկության արտադրությունը` ընդհանուր ծավալի 50%-ը գրքերի արտադրություն, այդ թվում` 12.5 միլիոն կոշտ գրքակազմ, 2.2 միլիոն փափուկ գրքակազմ և 5.8 միլիոն բրոշյուր։ Արտադրության ծավալների 49.8%-ը թերթեր են` 72 միլիոն ռուբլու համար տպագրվել է 70.5 միլիոն տպաքանակ։

Արվեստ
------

2015 թվականին Նիժպոլիգրաֆում հյուրընկալեց «RESULT/ART» էլեկտրոնային երաժշտության և ժամանակակից արվեստի փառատոնը՝ DJ Food-ի մասնակցությամբ։

2017 թվականի հունիսի 3-ը «Նիժպոլիգրաֆը» դարձել է «Intervals» աուդիո-վիզուալ արվեստի առաջին փառատոնի անցկացման վայր, որի մասնակիցները ժամանել են Մոսկվայից, Սանկտ Պետերբուրգից և եվրոպական քաղաքներից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Деловой Петербург* «Нижполиграф» нарастил тиражи // *Деловой Петербург ISSN 1606-1829 (Online) /Нижний Новгород/*. — 08:55 05 февраля 2008.
**Հախնազարյան եղբայրների տուն**, բնակելի տուն Երևանում, որ պատկանել է «Ս. Հախնազարյանց, Գ. Աբիյանց, Ա. Ներսեսյանց և ընկ.» առևտրի տան համասեփականատերեր Սարգիսին և Թադևոսին։

Շենք
----

Սենյակները երկշարք են, գտնվում են գլխավոր մասնաշենքում, բակային ճակատային մասերում գտնվում են պատկերասրահներ (միջին լայնությունը` 2.5 մ)։ Հիմնական ծավալն ունի ուղղանկյան ձև (19.8 X 11.3): Տունը երկհարկանի է, վերին հարկում գտնվում է բնակելի սենյակների համալիրը։ Փողոցի կողմից բացվող առաջին հարկում են տեղակայված խոհանոցը, պահեստները, խորդանոցը, մառանները։ Շինությունն ունի հարավ-արևմտյան ուղղությամբ դեպի փողոց նայող սրահ (50 քմ, առաստաղների բարձրությունը` 3.9 մ) և 3.1 X 1.95 մ չափսերով բալկոն, որոնք հիմնված են շենքի կենտրոնական առանցքի վրա։ Շենքն ունի նախագծի Г-աձև համակարգ։

Բակ
---

Բակային, հարավ-արևմտյան ճակատը համաչափ է` վերին լուսամուտախորշերի և պատերի միջին հատվածների` դարպասների ու պաշտգամբի հետ համաչափության շնորհիվ։ Փակ փայտե պատշգամբը, որ գերիշխող դիրք ունի ողջ շինության վրա, դիմային մասում երկթև է՝ կանգնած կամարների վրա։

Քիվերն ու աստիճանները զարդարված են ինքնատիպ, ավանդական նախշերով։

Դիմային պատը զարդարված է ժապավենաձև փորագրություններով, որոնք հարթությունը բաժանում են երկու կողային ու կենտրոնական մասերի։ Նմանատիպ, սակայն ավելի լակոնիկ է հարավ-արևմտյան պատի դեկորատիվ-ճարտարապետական լուծումը։ Բակային, հյուսիս-արևմտյան և հարավ-արևմտյան ճակատամասները կազմված են փայտե պատկերասրահներից, որոնք կառուցված են երկրաչափական ճշգրիտ ձև ունեցող սյուների վրա։

«Հին Երևան» ծրագիր
------------------

Հախնազարյան եղբայրների տունը նախատեսվում է վերականգնել «Հին Երևան» ծրագրի շրջանանում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  М. Гаспарян, Архитектура Еревана XIX-Начала XX века, Ереван, 2008, (էջ 70)
2. ↑  «Հին Երևան» նախագծի շրջանակում կվերականգնվի Աֆրիկյանների տունը
**Խիբրալֆարո** (իսպ.՝ Castillo de Gibralfaro), արաբական ամրոց, որի ավերակները պահպանվել են Մալագայի սարի գագաթին, Իսպանիա։ Այն համարվում է քաղաքի տեսարժան վայրերից մեկը։

Խիբրալֆարոն կապված է Մալագայի բերդի հետ, այն անցնում է երկու պատերի միջև և կազմում մեկ ամբողջություն։ Ամրոցը շրջապատված է երկու մեծ պատերով, որոնց միջև կա նեղ անցում, դրա ներքին պատը ավելի բարձր է, քան արտաքինը։ Ամրոցի մուտքը գտնվում է արևմտյան աշտարակում։

Ամրոցը կառուցվել է 929 թվականին, Կորդովայի խալիֆ Աբդ ար Ռախման III-ի հրամանով, քաղաքի փյունիկյան տարածքում։ Վերակառուցվել է XIV դարում, Յուսուֆ I-ի հրամանով և նրա պատվին նրա անունով են կոչել այնտեղ գտնվող փարոսը։ Ռեկոնկիստայի ընթացքում ամրոցը պաշարվել էր, ինչը տևել է երեք ամիս, հետ գրավվման ժամանակ այնտեղ տեղափոխվեց կաթոլիկ թագավոր Ֆերդինանդ II-ը։

Խիբրալֆարոյից գեղեցիկ տեսարան է բացվում դեպի Մալագա և ցլամարտի համար նախատեսված Լա Մագալետա ասպարեզ։ Ամրոցի կենտրոնում զենք ու զրահի, թրերի և այլ պատմական նշանակություն ունեցող իրերի ցուցադրություն է։

1931 թվականին հռչակվել է Գեղարվեստական պատմական ժառանգության հուշարձան, 1985 թվականին գրանցվել է Bien de Interés Cultural-ի հուշարձանների ցանկում։

Այսօր ամրոցը հասանելի է այցելուների համար։ Նրա աշտարակներից հրաշալի տեսարան է բացվում դեպի Մալագա քաղաք, իսկ այն օրերին, երբ երկինքը պայծառ է՝ հնարավոր է տեսնել Ռիֆ լեռները (Աֆրիկա) և Ջիբրալթարի նեղուցը։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Գրականություն
-------------

* Лебедев, В. А. Испания. Замки и крепости: от Андалусии до Кастилии. — М.: Вече, 2011. ISBN 978-5-9533-4981-9

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Wiki Loves Monuments monuments database — 2017.
2. 1 2 3  Digital Guide to the Cultural Heritage of Andalusia (իսպ.)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Խիբրալֆարոյի ամրոցը Մագալայի զբոսաշրջության գերատեսչության կայքում (անգլ.)
* Крепость Խիբրալֆարոյի ամրոցը andalucia.com կայքում

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | VIAF: 316735503 · WorldCat VIAF: 316735503 |

 |
**Նիլ Ֆիլատովի հուշարձան** (ռուս.՝ Памятник Нилу Филатову), հուշարձան Ռուսաստանի մայրաքաղաք Մոսկվայում։ Տեղադրվել է 1960 թվականին Դևիչյե դաշտի պուրակում։ Հուշարձանի հեղինակներն են քանդակագործ Վ. Ե. Ցիգալը, ճարտարապետներ Գ. Ի. Գավրիլովը, Ե. Ի. Կուտիրևը։ Հուշարձանն ունի մշակութային ժառանգության դաշնային նշանակության օբյեկտի կարգավիճակ։

Պատմություն
-----------

Մոսկվայի համալսարանի պրոֆեսոր Նիլ Ֆեոդորովիչ Ֆիլատովը (1847-1902) հայտնի է որպես ռուսական մանկաբուժության դպրոցի հիմնադիր։ Այդ իսկ պատճառով որոշվել է նրա հուշարձանը տեղադրել Դևիչյե դաշտի պուրակում, մանկաբարձության և գինեկոլոգիայի ինստիտուտից ոչ հեռու։ Հուշարձանի հանդիսավոր բացումը տեղի է ունեցել 1960 թվականի մայիսի 26-ին։

Նկարագրություն
--------------

Սև գրանիտից պատրաստված 2,5 մ բարձրությամբ պատվանդանի վրա տեղադրված է 3,5 մ բարձրությամբ բրոնզե քանդակը։ Ֆիլատովը պատկերված է աշխատելիս, իր մասնագիտության բոլոր պարագաներով։ Նա կանգնած է ամբողջ հասակով, իսկ ձախից, սեղմվելով նրա ձեռքին, նստած է մերկ փոքրիկ տղան։ Բժիշկը կարծես հենց նոր է ավարտել հիվանդ երեխայի զննումը և խոր մտածմունքի մեջ է։ Նրա դեմքը լուրջ է, հանգիստ և մի քիչ թախծոտ։ Հայացքն ուղղված է դեպի երեխան, սակայն, թվում է, անցնում է նրա կողքով։

Հուշարձանի տեղադրման վայրն անհնար է դարձնում նրա դիտումը հեռվից։ Շրջակա ծառերի պատճառով դիտողը միշտ գտնվում է բավական մոտ, որպես կանոն, արձանի ճակատային կողմից։ Այս առանձնահատկությունը հաշվի է առել քանդակագործը։ Նա փորձել է լուծել Ֆիլատովի գլխի և դեմքի լավագույն ընկալման խնդիրը։

Այս հուշարձանի ընդհանուր մարդասիրությունն արտացոլվում է նաև պատվանդանի մակագրությամբ. *«Երեխաների ընկեր Նիլ Ֆեոդորովիչ Ֆիլատովին։ 1847-1902»*։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Кожевников Р. Ф.* Памятники Филатову Н. Ф. // Скульптурные памятники Москвы. — М.: Московский Рабочий, 1983.
2. ↑  Вестник Мэра и Правительства Москвы № 65 ноябрь 2011 (2189)(չաշխատող հղում)
3. 1 2 3  *Воронов Н. В.* Советская монументальная скульптура, 1960-1980. — М.: Искусство, 1984. — С. 152. — 221 с.
**ՀՀ ԳԱԱ կենդանաբանության ինստիտուտ**, գիտահետազոտական կառույց։ Ձևավորվել է 1943 թվականին ՀՀ ԳԱԱ կենսաբանության ինստիտուտի կենդանաբանության բաժանմունքի հիման վրա։

Խնդիրներ
--------

Հիմնական խնդիրներն են կենդանական աշխարհի, բարձրակարգ կենդանիների էվոլյուցիայի, կարգաբանության, էկոլոգիայի, Էտոլոգիայի, կենդանաաշխարհագրության ուսումնասիրությունը, հազվագյուտ, անհետացող և բնաշխարհիկ տեսակների պահպանությունը, վերարտադրությունշը, ինչպես նաև կենդանիների ու բույսերի մակաբույծների բազմազանության, էկոլոգիայի, մակաբուծային հիվանդությունների ուսումնասիրությունը և դրանց դեմ պայքարի միջոցների մշակումը։ Ունի ընդհանուր հելմինթոլոգիայի և մակաբուծաբանության, միջատաբանության և բնահողի կենդանաբանության, ողնաշարավոր կենդանիների կենդանաբանության, կենդանիների վարքագծի ֆիզիոլոգիայի, գենետիկայի, տզաբանության լաբորատորիաներ և կենդանաբանական թանգարան։ Բացահայտվել են անողնաշարավորների 17000 և ողնաշարավորների 500 տեսակ, ավելի քան 300-ը դասվել են հազվագյուտ և անհետացող տեսակների շարքը, որոնց պահպանության ու վերարտադրության նպատակով ստեղծվել են բնության հատուկ պահպանվող տարածքներ։ Նկարագրվել է բույսերի և կենդանիների մակաբույծների շուրջ 900 տեսակ։ Կազմվել է (1987) կենդանիների Կարմիր գիրքը։ Մշակվել են գյուղատնտեսական մշակաբույսերի և կենդանիների հելմինթոզների դեմ պայքարի նոր (ոչ քիմիական) եղանակներ։ Ուսումնասիրվել է նաև քիմիական տարբեր գործոնների ազդեցությունը ՀՀ առանձին մարզերի կենդանական աշխարհի վրա։ Ստեղծվել է (1996) Կենդանաբանության ինստիտուտի և ՌԳԱ Մակաբուծաբանության ինստիտուտի համատեղ փորձարարական կենտրոն։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 362)։*  |
**Բիոգենեզ** (բիո․․․ և հուն, veveau; – ծագում), տեսություններ, որոնք ժխտում են Երկրի վրա կյանքի ծագումը որպես անկենդան մատերիայից կենդանի էակների առաջացման արդյունք (տես Աբիոգենեզ)։ Բիոգենեզի պատկերացման հիմքն են՝ կենդանիի հակադրությունը անկենդանին և կյանքի հավիտենականության գաղափարը։ Բիոգենիզի կողմնակիցները ենթադրում էին, որ կենդանի էակների սաղմերը Երկիր են բերվել ուրիշ, ավելի հին երկնային մարմիններից (տես Պանսս/երմիա)։ Այդ տեսությունը պաշտպանում էին գերմանացի քիմիկոս Չու․ Լիբիխը, ֆիզիկոս–ֆիզիոլոգ Հելմհոլցը և ուրիշներ։ Բիոգենիզի հեղինակները գտնում էին, որ տեսականորեն հնարավոր է սաղմի տեղափոխումը այլ մոլորակներից, քանի որ թթվածնի բացակայության և տիեզերական տարածության ցածր ջերմաստիճանի պայմաններում սաղմերը կարող էին գտնվել անաբիոզի վիճակում։ Սակայն ժամանակակից գիտությունը պարզել է վերը նըշվածի անհնարինությունը, քանի որ տիեզերական ճառագայթները մահացու ազդեցություն են ունենում բակտերիաների նույնիսկ ամենադիմացկուն սպորների վրա։ Բիոգենեզի տեսությունը քննադատել է Ֆ․ Էնգելսն իր «Բնության դիալեկտիկա» գրքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Биологический энциклопедический словарь. Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Бабаев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — 2-е изд. исправл. — М.: Сов. Энциклопедия, 1986.
2. ↑  Большая Советская Энциклопедия: Биогенез
3. ↑  Яновская М. И. «Пастер» / Серия «Жизнь замечательных людей», М.: «Молодая гвардия», 1960.
4. ↑  Александр Марков. Рождение сложности. — М.: Астрель: CORPUS, 2012—527 с. Глава 1. «Происхождение жизни»


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 441)։*  |
**Վանի թագավորության համանքները**, Ուրարտուի էկոնոմիկայում կարևորագույն տեղ են գրավել ազատ համայնքները։ Արքունական (պետական) և տաճարային տնտեսությունների հետ միասին, նրանք հանդիսացել են Ուրարտուի տնտեսության կարևոր օղակը։
Համաձայն հողերի չափերի ու քանակի, նրանց մշակման եղանակների, ազատ համայնքների ու նրանց շահագործման աստիճանի վերաբերյալ, դժբախտաբար էական ոչինչ հայտնի չէ։ Ենթադրվում է, որ այն, ընդհանուր առմամբ, շատ նմանություններ պետք է ունեցած լինի հարևան Ասորեստանի գյուղական համայնքի հետ։ Պետության ստեղծած ոռոգման ցանցից օգտվել են ոչ միայն արքունական ու տաճարային տնտեսությունները, այլև համայնքները։ Վերջիններս, ակներևաբար, մասնակցել են այդ ցացնի ստեղծմանը՝ իբրև պետական պարտույթ։
Շատ հավանական է, որ ուրարտական պետությունը ոչ միայն բռնագանձում էր պարենահարկի ձևով համայնքների եկամտի զգալի մասը, այլև տեր ու տնօրինություն էր անում նրանց վրա՝ սահմանափակելով կամ ընդլայնելով այս կամ այն տնտեսության հողատարածքները։
Դատելով Էրեբունիի, Թեյշեբաինիի և Արգիշտիխինիլիի տնտեսության մասշտաբներից, այստեղ, հավանաբար գոյություն են ունեցել բավականաչափ խոշոր համայնքներ։ Դա իհարկե, չի բացառում նրանց սահմաններից դուրս գտնված համայնքներից ևս պարենահարկի ձևով ստացված եկամուտները։
Թեյշեբաինիի տարատեսակ էթնիկ կազմը, ինչպես նաև նրանում առկա ուրարտական բնակչության զանազան խավերը վկայում են այդ քաղաքի սոցիալական բարդ կառուցվածքի մասին։ Քաղաքային թաղամասերի պեղած խոշոր շենքերը անկասկած պատկանել են բնակչության այն խավերի ներկայացուցիչներին, որոնք կոչված են եղել ի կատար ածելու ուրարտական իշխանությունը նվաճված տեղական համայնքների վրա։
Որոշ տվյալներից կարելի է եզրակացնել նաև, որ ուրարտական քաղաքներում գոյություն է ունեցել քաղաքային համայնք, օժտված որոշակի ինքնուրույնությամբ՝ ներքաղաքային խնդիրների լուծման ասպարեզում և որոշ իրավունքներով։

Աղբյուրներ
----------

* Հայ ժողովրդի պատմություն, էջ 343։ Հեղինակներ՝ Ժ. Պ. Աղայան, Բ. Ն. Առաքելյան, Գ. Ա. Գալոյան, Ս. Տ. Երեմյան, Լ. Ս. Խաչիկյան, Ա. Մ. Հակոբյան, Ա. Գ. Հովհաննիսյան, Մ. Գ. Ներսիսյան
**Վանի թագավորության սեպագիր արձանագրություններ**, *ուրարտական սեպագիր արձանագրություններ*, թվագրվում են մ.թ.ա. 9-6 դարերին։ Մինչև Իշպուինի (մ.թ.ա. 825-810) արքան արձանագրությունները գրված են նոր ասուրերեն լեզվով, իսկ Իշպուինիից սկսած՝ հիմնականում ուրարտերեն։ Երկլեզվյա՝ ուրարտերեն-ասուրերեն արձանագրությունները 2 հատ են, իսկ քվազի երկլեզվյաները 1-2 հատ։ Արձանագրությունների ընդհանուր քանակը մոտ 800 է, որոնցից մի մասը կամ կրկնություն է, կամ կազմված է ընդամենը մի քանի բառից։ Ուրարտական արձանագրություններն ունեն կաղապարային բնույթ, առկա բառապաշարը չի գերազանցում 500-ը, որոնցից 200-250-ի իմաստն է քիչ թէ շատ հասկանալի։ Սեպագիր նշանները վերցված են նոր ասուրական սեպագրերից, կան մի քանի զուտ ուրարտերենին բնորոշ սեպանշաններ։

Ուսումնասիրության պատմությունը
------------------------------

Արձանագրությունների մասին առաջին տեղեկությունները հայտնի են Մովսես Խորենացու «Հայոց Պատմություն» գրքից, որտեղ հայոց պատմահայրը դրանց ստեղծումը վերագրում է Ասորեստանի թագուհի Շամիրամին։ 1827 թվականին Վան ուղևորված ֆրանսիական-ասիական ընկերության անդամ Ֆ. Շուլցը ընդօրինակում է մոտ 40 արձանագրություն՝ որով հիմք է դնում Վանի սեպագիր արձանագրությունների ուսումնասիրմանը։ Ուսումնասիրման սկզբնական շրջանում գիտնականների կարծիքները արձանագրությունների լեզվի վերաբերյալ իրարամերժ էին. Ա.Մորտմանը համարում էր հայերենը իսկ Լ.դե Ռոբերը այն համարում էր սեմական լեզու։ 19-րդ դարի վերջում նշանավոր ասուրագետներ Ս.Գյույարը և Ա.Սեյսը ցույց են տալիս, որ արձանագրությունները գրված են ասուրական սեպագրերով, որոնք այդ ժամանակ արդեն բավական ժամանակ ուսումնուսիրվում էին։ Պարզվում է, որ հայտնաբերված արձանագրություններում առկա տեքսետերի մի մասը գրված է ասուրերենով, իսկ մեծամասնությունը մի անծանոթ լեզվով։ 1900 թվականին Հ.Սանդալջյանը փորձում է իր ժամանակ հայտնի ուրատերեն տեքստերը կարդալ հայերենով։ Այս տեսակետը մերժում են Սեյսը և Աճառյանը և ուրարտերենը սկսում են համարել մի առանձին անհայտ ծագման լեզու, որ ոչ-մի կապ չունի հայերենի հետ։ Հետագայում առաջանում է մի նոր տեսակետ, ըստ որի, ուրարտերենը և խուռիերենը ցեղակից լեզուներ են։ Այդ տեսակետը պաշտպանում էին Ի.Դյակոնովը և Մ.Խաչիկյանը։ Ռ. Իշխանյանը ուրարտերենը անվանում էր նոր խուռիերեն, քանի որ Վանի թագավորության ժամանակ խուռիերենը արդեն մեռած լեզու էր։ Հ.Սանդալջյանից հետո հայերեն և ուրարտերեն լեզուների ընդհանրություններ որոնելու աշխատանքներով զբաղվել են Գրիգոր Ղափանցյանը, Հրաչյա Աճառյանը, Գևորգ Ջահուկյանը, Ն.Հարությունյանը, Մ.Իսրայելյանը, Ի.Դյակոնովը, Հ.Կարագյոզյանը և այլ անվանի գիտնականներ։ Արդի ուրարտեգետների, մասնավորապես Ս. Այվազյանի ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ ուրատերենի հասկանալի բառապաշարում առկա բառարմատների 65%-ը և բառակազմական ածանցների 85-90%-ը ընդհանուր են հին հայերենի՝ գրաբարի հետ։ Այս ամենը թայլ է տալիս պնդել, որ ուրարտերենը վաղընջական հայերենն է։

Աղբյուրներ
----------

1. Մ.Խորենացի "Պատմություն Հայոց" - Երևան 1968
2. Ս. Այվազյան "Վանի Թագավորության Սեպագիր Արձանագրությունները I" - Երևան 2003
3. Ս. Այվազյան "Վանի Թագավորության Սեպագիր Արձանագրությունները II" - Երևան 2006
4. S. Ayvazyan "Urartian-Armenian Lexicon and Historical Grammar" - Yerevan 2011
5. Ս. Այվազյան "ՈՒրարտերեն" - Երևան 2013
| **՞**Կրծողներ |
| --- |
| Կրծողներ  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Կաթնասուններ |
|
|
|
| Կարգ | **Կրծողներ** |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Rodentia
Bowdich, 1821 |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | ITIS**180130**NCBI**9989**

 |
| --- | --- | --- |

 |

Կրծողների գանգը
**Կրծողներ** (լատ.՝ Rodentia), կաթնասունների դասի ամենամեծ կարգը։ Ընդգրկում է կաթնասունների 1/3-ը։ Մանր և միջին չափերի (մարմնի երկարությունը՝ 3 սմ - 135 սմ, քաշը՝ 7 գրամից մինչև 90 կգ) կենդանիներ են։ Գլխուղեղի մեծ կիսագնդերը փոքր են կամ թերզարգացած, հարթ մակերևույթով։ Ատամները հարմարված են բուսական կոշտ կերեր կրծելուն։ Խիստ զարգացած են կտրիչները, որոնք աճում են կենդանու ամբողջ կյանքի ընթացքում։ Ժանիքներ չունեն։ Տարածված են բոլոր աշխարհամասերում։ Հայտնի է ժամանակակից 33 ընտանիք, 481 ցեղ, մոտ 2300 տեսակ, Հայաստանում՝ 26 տեսակ։ Կրծողների մեծ մասը կիսաստորգետնյա կյանք է վարում, փորում են խոր և բարդ բներ։ Մկները, առնետներն ապրում են գետնի վրա, կուրամկներն ունեն լրիվ ստորգետնյա, ճահճակուղբը, մշկամուկը, կուղբը՝ կիսաջրային, սկյուռները, քնամոլները՝ ծառաբնակ ապրելակերպ։ Մորֆոֆիզիոլոգիական և կենսաբանական առանձնահատկությունների շնորհիվ կրծողները հեշտությամբ հարմարվում են արտաքին միջավայրի անբարենպաստ պայմաններին։ Շատ արագ բազմանում են, տարեկան տալիս են 2—9 սերունդ, յուրաքանչյուր անգամ՝ 2—15 ձագ։ Բարենպաստ տարիներին նրանց քանակը կարող է աճել 100—200 անգամ։ Առանձին տեսակներ (սկյուռ, մշկամուկ, ճահճակուղբ) ունեն արժեքավոր մորթի։ Մեծ մասը վնասատու է, փչացնում է գյուղատնտեսական կուլտուրաները (հատկապես հատիկային), պահեստված մթերքները, ապրանքները և այլն։ Որոշ տեսակներ (արջամուկ, գետնասկյուռ, ավազամուկ, դաշտամուկ և այլն) մարդու և ընտանի կենդանիների սուր վարակիչ, ինչպես նաև հատուկ վտանգավոր վարակիչ հիվանդությունների՝ ժանտախտի, էնցեֆալիտների, կատաղության հարուցիչների հիմնական կրողներ և տարածողներ են (լվերի, տզերի միջոցով, անմիջական շփմամբ)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 691)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Կրուգոսվետ · Մեծ կատալոնական · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ ռուսական · MESH ID · Universalis |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 11977167j · GND: 4171111-7 · LCCN: sh85114803 · Microsoft: 2778914748, 2910874919 · NDL: 00562425 · NKC: ph114676 |

 |

 |