recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Վարազդատ Համբարձումյան** (1960, Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), խաչքարագործ վարպետ, ՀՀ ժողովրդական վարպետ։

Կենսագրություն
--------------

Ստեղծագործական գործունեությունը սկսել է 1988 թվականից։

2010 թվականին Առնո Բաբաջանյանի անվան ֆիլհարմոնիկ փոքր դահլիճում տեղի է ունեցել Վարազդատ Համբարձումյանի ստեղծագործությունների անհատական ցուցահանդեսը, որտեղ ներկայացվել են շուրջ 400 ստեղծագործությունների լուսանկարներ, խաչքարերի, քանդակագործության վերաբերյալ տեսաշար և քանդակագործի մասին պատմող ֆիլմ։

2010 թվականի մայիսի 28-ին, Սարդարապատի հերոսամարտի հուշահամալիրում կանգնեցվել է Վարազդատ Համբարձումյանի կերտած խաչքար հուշակոթողը՝ նվիրված Սարդարապատի հերոսամարտի հերոս, գումարտակի հրամանատար Վաղարշակ Շահինյանի հիշատակին։

Վարազդատ Համբարձումյանի խաչքարերը ստեղծվում են խաչքարագործության բազմադարյա, ամուր արմատների հիմքով, զարգանում են ստեղծող վարպետի աշխարհի և տիեզերքի ինքնատիպ ընկալմամբ։

Վարազդատ Համբարձումյանի ստեղծած խաչքարերը գտնվում են ՀՀ և Արցախի տարբեր վայրերում, ԱՄՆ-ում, Իտալիայում, Հոլանդիայում, Կանադայում, Ֆրանսիայում, Ռուսաստանում, Հունաստանում, Շվեյցարիաում, Դանիաում, ԱՄԷ-ում, Թուրքիայի հայկական եկեղեցու պատի մեջ, Ուկրաինայում և այլուր։

Արցախում նահատակվածների հիշատակին նվիրված խաչքարեր ունի Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի բակում, Հայկական պետական մանկավարժական ինստիտուտի դիմաց, Մոնթե Մելքոնյանի անվան ռազմական վարժարանում։ Շուշիի ազատագրմանը նվիրված խաչքարը տեղադրված է Շուշի տանող ճանապարհին։

Պարգևներ
--------

* Մայամիի Սուրբ Դավիթ եկեղեցու բակում տեղադրված Եղեռնի զոհերի հիշատակին նվիրված խաչքարի համար ստացել է «Յուրահատուկ և բարձր վարպետություն» պարգև, 2006
* «Խաղաղարար, համաշխարհային այլանս»-ի կազմակերպած միջազգային ցուցահանդեսին արժանացել է «Տաղանդ և կոչում» շքանշանի, Մոսկվա, 2009
* ՀՀ մշակույթի նախարարության ոսկե մեդալ, 2010
* Պատվոգրեր՝ զոհված ազատամարտիկների հիշատակին կանգնեցված խաչքարերի համար

Պատկերասրահ
-----------

* Արարատ-73-ի քառասունամյակի հուշարձանԱրարատ-73-ի քառասունամյակի հուշարձան
* Թուր-խաչքար Խաչիկ գյուղումԹուր-խաչքար Խաչիկ գյուղում

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Խաչքարագործության վարպետը. Վարազդատ Համբարձումյան

Արտաքին հղումներ
----------------

* Վարազդատ Համբարձումյան. խոստովանություն
* Վարազդատ Համբարձումյան
| **՞**Տանձենի Բրովիչի |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Կարգ | Վարդածաղկավորներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Վարդազգիներ |
|
|
|
| Ցեղ | Տանձենի |
|
|
| Տեսակ | Տանձենի Բրովիչի |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| P. browiczi

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Տանձենի Բրովիչի** (լատին․՝  Pyrus browiczi), վարդազգիների ընտանիքի, տանձենի ցեղի ծածկասերմ բույս։ Տերևաթափ ծառ է՝ 10 - 12 մ բարձրությամբ և 40-60 սմ բնի տրամագծով։ Տարածված է միայն Հայաստանում՝ Վայքում, խիստ սահմանափակ տարածություններում, հատ ու կենտ, փոքր խմբերով՝ գյուղերի շրջակայքում, անտառների եզրերին, ծովի մակերևույթից 1600-1800 մ բարձրություններում։ Որպես տիպիկ հայկական էնդեմ, պետք է պահպանել և տարածել։

Նկարագրություն
--------------

Մինչև 15 մ բարձրությամբ, լայն բրգաձև սաղարթով, հաստ փշերով ծառ է։ 6-8 սմ երկարությամբ, 3-5 սմ լայնությամբ շատ բարակ, մերկ, մանր անհավասար աղեղնաատամնավոր եզրերով։ Պտուղը վաղ թափվող բաժակի մասերով է, տանձաձև, հարթ, 3–4 սմ երկարությամբ, բարակ երկար պտղակոթերով, մինչև 6 սմ երկարությամբ։

Տարածվածություն
---------------

Բույսը աճում է միայն Դարեղեգիսի ֆլորիստիկական շրջանում (Եղեգիս գետի կիրճ, Հերմոն և Վարդահովիտ գյուղերի շրջակայք)։

էկոլոգիա
--------

Աճում է վերին լեռնային գոտում, ծովի մակարդակից 1700-2100 մ բարձրությունների վրա, լայնատերև անտառներում, անտառների և դաշտերի եզրին, մարգագետիններում։ Ծաղկում է ապրիլ-մայիս ամիսներին, պտղաբերում հունիս-սեպտեմբերին։

Պահպանություն
-------------

Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է։ Հայաստանի էնդեմիկ է։ Հայտնի է ընդամենը մեկ պոպուլյացիա 10 կմ²-ից պակաս տարածման և բնակության շրջանների մակերեսով։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 1, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ 349։
2. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6
Կենսաբանական հետադարձ կապի վերապատրաստման ծրագիր հետտրավմատիկ սթրեսի ախտանիշների համար
**Հոգեկան տրավման** կամ **փսիխոտրավման** կամ **հոգեցնցումը**, սուր, հարատև սթրեսի կամ շրջապատի ինտենսիվ անբարենպաստ ազդեցությունների արդյունքում, մարդու հոգեկան առողջությանը հասցված վնասն է։

Հոգեբանական տրավման և հոգեկան խանգարումները
-------------------------------------------

Հոգեբանական տրավման, կախված իր բնույթից, կարող է պատճառ հանդիսանալ մի շարք այնպիսի հոգեկան և վարքային խանգարումների, ինչպիսիք են դիսոցիատիվ խանգարումներն ու հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարումը։ Հոգեբանական տրավմայի արդյունքում կարող են դիտարկվել դեպրեսիա, վախեր, տագնապայնություն, գերգրգռվածություն, հիշողության վատթարացում։ Այն կարող է ախտահարել մարդու հուզական ոլորտը, օրգանիզմի հարմարվողական գործառույթները, միջանձնային հարաբերությունները և մասնագիտական գործունեությունը։Հոգեբանական տրավման լինում է տարբեր տեսակի՝ սուր և խրոնիկական, հանկարծակի կամ աստիճանաբար քայքայող։ Հոգեբանական տրավմայի ադեցությունը քայքայում է զգացմունքային բարեկեցությունը, ցածրացնում է ինքնագնահատականը, հոգու խորքում ցավ է թողնում, խանգարում է նորմալ կյանքին և լիարժեք շփմանը այլոց հետ։Հոգեբանական տրավմայի հետևանքներն են՝ նևրոզները,մարդու առանձնանալը հասարակությունից, հոգեկան հիվանդությունները, իր ցավի նկատմամբ ուշադրության և անհանգստությունների նկատմամբ բացասական ռեակցիան։Ամենաուժեղ տրավմաները վերջնական չեն ապաքինվում և մնում են ենթագիտակցության մեջ։Կրկնակի զարթոնքը հնարավոր է երբ մարդը բախվում է նման իրավիճակ հիշեցնող դեպքի հետ։ Նոր նման դեպքը բացում է ասոցիացիաների ամբողջ վնասված շղթան և մարդը, թվացյալ մոռացած տրավման նորից հիշում է և ամբողջովին ընկճվում, կարծես հենց նոր նրան վնասեցին։ Երբեմն մարդը կարող է ինքնուրույն գտնել ելքը՝ «մոռանալ այն», բայց երբեմն ցավն ավելի է ուժեղանում։ Երբեմն մարդ դիմում է ամենատարբեր մեթոդների՝ ալկոհոլից կամ թմրանյութից սկսած, վերջացրած կրիմինալ պահվածքով կամ աշխարհից կտրվելով։

Բուժում
-------

Ժամանակակից պրակտիկայում բազմաթիվ մեթոդներ կան հոգեբանական տրավմայից ազատվելու համար։Հոգեբանը կառաջարկի լիցքաթափման մեթոդներ՝ կերպարի մարում, բացասական ապրումներից հեռացում, սեփական հոգեվիճակի վերածրագրավորում և այլ էֆեկտիվ մեթոդներ։Նա կարող է մարդուն սովորեցնել հոգեկան պաշտպանվածության մեթոդներին, որոնք հուսալի պրոֆիլակտիկա են ամենատարբեր իրավիճակներում։

Արտաքին հղումներ
----------------

*

Գրականություն
-------------

* Begoyan, Arman. An Anatomy of Psycho-trauma: Pain, Illness and Recovery. *International Journal of Psychotherapy*: 2014, Vol. 18, No. 3, pp. 41–51.
* Herman, Judith Lewis. Trauma and recovery. — New York։ BasicBooks, 1992.
* Бегоян А.Н. Анатомия психотравмы: боль, болезнь и исцеление // Психотерапия. — 2013. — № 5 (125). — С. 59-62.
**Շոգեգերտաքացուցիչ** գոլորշու գերտաքացման համար ծառայող կաթսայական ագրեգատի տարր։ Բաղկացած է 20-60 մմ ներքին տրամագծով զուգահեռ ամրացված պողպատե խողովակներից, համակցված շոգեգերտաքացուցիչի սխեմա

1. թմբուկ,
2. գերտաքացուցիչի ասդիացիոն մաս,
3. շոգեգերտաքացուցիչի կիսառադիացիոն մաս,
4. առաստաղային խողովակներ,
5. գերտաքացուցիչի կոնվեկտիվ մաս,
6. շոգեհովացուցիչ որոնց մի ծայրը միացված է մուտքի կոլեկտորին (երբեմն՝ անմիջականորեն կաթսայի թմբուկին), իսկ մյուսը՝ ելքի կամ միջանկյալ կոլեկտորին (խցիկին)։

Ըսա ծխային գազերի նկատմամբ գոլորշու շարժման ուղղության շոգեգերտաքացուցիչները լինում են զուգահեռ, հակա և խառը հոսքով, ըստ շոգեգերտաքացուցիչում տեղի ունեցող ջերմափոխանակության տեսակի՝ ռադիացիոն, կիսսաադիացիոն և կոնվեկտիվային։ Ջերմաէլեկտրակայանների կաթսայական ագրեգատները պարտագիր կարգով հանդերձվում են շոգեգերտաքացուցիչով, քանի որ գոլորշու գերտաքացումը բարձրացնում է շոգեուժային, տեղակայանքի օգտակար գործողության գործակիցը։ Գոլորշու 14 սմ ավելի ճնշման դեպքում հիմնականից բացի տեղադրում են նաե միջանկյալ (երկրորդային) **շոգեգերտաքացուցիչ**ներ՝ տուրբինում մասամբ բանեցրած գոլորշու կրկնակի գերտաքացման համար։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 535)։*  |
| **՞**Տանձենի Ռադդեի |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Բաժին | Ծածկասերմեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Վարդազգիներ |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Տանձենի Ռադդեի |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Pyrus raddeana

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Տանձենի Ռադդեի** (լատին․՝ Pyrus raddeana), վարդազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ ծառ, որը գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Մոտ 5 մ բարձրությամբ, առանց փշերի ծառ է։ Երկարավուն էլիպսաձև, 6-8 սմ երկարությամբ, 2-4 սմ լայնությամբ տերևները երկու ծայրերում հավասարաչափ ձգված նեղացող են, սուր գագաթով, հավասարաչափ աղեղնասղոցավոր եզրով, ներքևից՝ խիտ թաղիքային թավոտությամբ։ 3-4 սմ երկարությամբ կոթերը թավոտ են։ 2 սմ տրամագծով պտուղները մանր են և գնդաձև, կոթերը՝ պտղից երկար։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հանդիպում է Զանգեզուրի (Ներքին Հանդ) և Մեղրու (Վահրավար, Տաշտուն, Լիճքվազ, Լիճք) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Հայաստանից բացի աճում է Նախիջևանում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է միջին լեռնային գոտում` ծովի մակարդակից 1500-1800 մ բարձրությունների վրա, լայնատերև անտառներում, ավելի հաճախ անտառների եզրերին, երբեմն՝ գյուղերի մոտ։ Ծաղկում է ապրիլ-մայիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հունիս-օգոստոսին։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է։ Հարավային Անդրկովկասի էնդեմիկ է։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս է։ Տեսակին անտառային էկոհամակարգերի վրա շարունակվող մարդածին ազդեցության պատճառով սպառնում է տարածման և բնակության շրջանների կրճատում։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պոպուլյացիայի մի մասը պահպանվում է «Շիկահող» պետական արգելոցում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6
**Շիրակավա-գո և Գոկայամա** (ճապ.՝ 白川郷・五箇山の合掌造り集落), համաշխարհային ժառանգության օբյեկտներ Ճապոնիայի Գիֆու և Տոյամա պրեֆեկտուրաներում։ Գտնվում են Հոնսյու կղզու դժվարհասանելի և լեռնային մասում․ նախկինում ձմռանն այս շրջանն հաճախ էր կտրված լինում մնացյալ Ճապոնիայից։ Պատմական գյուղերը տեղակայված են Սյոգավա գետի հովտում՝ շրջապատված Չուբու լեռնահամակարգով։

Գյուղերը հայտնի է իր տներով, որոնց կառուցված են մինկա (ճապ.՝ 合掌造り) ճարտարապետական ոճով։ Այս ոճին հատուկ են աղոթող ձեռքերի նմանության տանիքները։ Տները լայն են և բաղկացած երեք կամ չորս հարկերից։ Տեղացիների հիմնական զբաղմունքը շերամապահությունն է․ տների վերին հարկերը հարմարեցված են շերամ պահելու համար։

Որպես համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ
---------------------------------------

Ներկայումս Շիրակավա-գոն և Գոկայաման գտնվում են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի պաշտպանության տակ։ Համաշխարհային կազմակերպությունն այս վայրերը պաշտպանում է որպես «ավանդական կենսակերպի նշանավոր օրինակ՝ կատարելապես հարմարեցված շրջակա միջավայրին և տեղական սոցիալական և տնտեսական պայմաններին»։

ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի պաշտպանության տակ է գտնվում նաև Շիրագավա-գո շրջանի Օգիմաչի գյուղն ու Գոկոյամա շրջանի Այնոկուրա և Սուգանումա գյուղերը։ Վերջիններս գոյություն ունեն 11-րդ դարից։

Գասսյո-ձուկուրի
---------------

Հնից Շիրակավա և Գոկոյամա գյուղերի բնակիչները զբաղվել են շերամապահությամբ։ Նրանք կառուցել են տներ սուր եռանկյունաձև տանիքներով, որոնց վերին հարկերն օգտագործել են շերամապահության կարիքները հոգալու համար։ Տները ստացել են «գասսյո-ձուկուրի»։

Այսպիսի տների հիմնական առանձնահատկությունը ծղոտից պատրաստված բարձր տանիքներն են։ «Գասսյո-ձուկուրի» ոճով պատրաստված շինությունները հիշեցնում են աղոթքի համար միավորված ձեռքեր։ Ծղոտե տներն ունեն կտրուկ թեքություն, որն էլ թույլ է տալիս ձյանը երկար չմնալ տանիքին։ Այսպիսով տները կարող են դիմանալ ձյան ամենաուժեղ տեղումներին։ Ծղոտե տանիքները պետք է փոխել 15-20 տարին մեկ։

Տես նաև
-------

* Իցուկուսիմա կոթող
* Հիմեձի ամրոց

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Շիրիկավա-գո և Գոկոյամա գյուղերի մասին տեղեկություն Յունեսկօ-ի պաշտոնական կայքում

Արտաքին հղումներ
----------------

* UNESCO entry on Shirakawa-go and Gokayama
* Gokayama (Ainokura) photo gallery
* Stay overnight in a Gassho-Zukuri in Shirakawago
* Gassho-Zukuri villages
**Բեյզոք** (թուրքերեն՝ Beykoz), շրջան Ստամբուլում, որը գտնվում է քաղաքի ասիական հատվածում։ Հյուսիսում Բեյքոզի ափերը ողողվում են Սև ծովի, արևմուտքում՝ Բոսֆորի ջրերով։ Արևելքում սահմանակից է Շիլեին, հարավում՝ Յուսքյուդարին և Յումրանիյեին։

Աշխարհագրություն
----------------

Բեյքոզի ժամանակակից տարածքը բաժանվում է մի քանի մասը։ Պատճառը տարածով հոսող մեծաքանակ գետերն է՝ Ռիվան, Քյուչյուքսուն և Գյոքսուն։ Ծովի մակարդակից առավելագույն բարձրությունը կազմում է 270 մետր։

Բեյքոզի տարածքը պատված է անտառներով, որտեղ աճում են շագանակ, կաղնի, պնդուկ և այլ ծառատեսակներ։ Թոքաթքյոյ մահալում հանդիպում է հազվադեպ հանդիպող եղևնու տեսակ՝ կապտաերկնագույն եղևնին։

Պատմություն
-----------

Ընդունված է համարել, որ Բեյքոզն ունի ավելի քան 2700 տարվա պատմություն։ Հնում այստեղ եղել են գտնվել Զևսի և Պոսեյդոնի զոհատեղիները։ Զոհերը մատուցվում էին՝ ի նշան Սև ծովում խաղաղ ճանապարհորդության և համընթաց քամու։

14-րդ դարի վերջին և 15-րդ դարի սկզբին Բայազիդ I-ին սուլթանը միացրել է Բեյքոզի տարածքները Օսմանյան կայսրությանը։ Դրանից հետո Ամիկոս անվանումը փոխարինվել է Բեյքոզով։ Թարգմանաբար Բեյքոզ նշանակում է «Պարոնի գյուղ»։

Օսմանյան ժամանակաշրջանում Բեյքոզի տարածքները ծածկված են եղել անտառներով։ Այդ անտառները հանդիսացել են սուլթանական որսատեղի։ Փադիշահները և վեզիրները իրենց ազատ ժամանակը անց են կացրել այնտեղ։ Այստեղ կառուցված են եղել բազմաթիվ որսատներ, առանձնատներ և ամրոցներ։

1912 թվականի տվյալներով, շրջանում բնակվել են 4894 թուրքեր, 2597՝ հույներ և 1900՝ հայեր։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  George Sotiriadis, An Ethnological Map Illustrating Hellenism in the Balkan Peninsula and Asia Minor, 1918


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: n88205074 · VIAF: 152555363 · WorldCat VIAF: 152555363 |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Ստամբուլի մարզի վարչական բաժանում |
| --- |
|  |
| Եվրոպական հատված |  Ավջըլար  • Արնավութքյոյ  • Բաղջըլար  • Բայրամփաշա  • Բաշաքշեհիր  • Բաքըրքյոյ  • Բեհչելիևլեր  • Բեշիկթաշ  • Բեյլիքդյուզյու  • Բեյօղլու  • Բյույուքչեքմեջե  • Էսենլեր  • Էսենյուրթ  • Էյուփ  • Գազիօսմանփաշա  • Գյունգյորեն  • Զեյթինբուրնու  • Շիշլի  • Չաթալջա  • Սարըյեր  • Սիլիվրի  • Սուլթանգազի  • Քյաղըթհանե  • Քյուչյուքչեքմեջե  • Ֆաթիհ  |  |
|  |
| Ասիական հատված |  Աթաշեհիր  • Բեյքոզ  • Իշխանաց կղզիներ  • Թուզլա  • Մալթեփե  • Շիլե  • Չեքմեքյոյ  • Սանջաքթեփե  • Սկյուտար  • Սուլթանբեյլի  •  • Ումրանիե  • Փենդիք  • Քադըքյոյ  • Քարթալ |
|  |
| Այլ | Ստամբուլ  Վիքիքաղվածքում  ·  Վիքիպահեստում  ·  Վիքիլուրերում |

 |
Շիրվանշահերի ապարանքը
**Շիրվանշահ** (պարսկերեն՝ شروانشاه, ադրբ.՝ Şirvanşah պարս. *առյուծային շահ, շահ առյուծ* ), պետության իշխանական տիտղոս, որը ստեղծվել է պատմական Շիրվանի տարածքում՝ ներկայիս Ադրբեջանի հյուսիս-արևմուտքում, պատմական աղբյուրներում հայտնի է նաև Շիրվանշահերի պետություն անվամբ։ Ինչպես նշում է Ք. Է. Բոսֆորդը, Շիրվանշահերը եղել են էթնիկ արաբներ, բայց ենթարկվել են պարսկացման՝ պարսկական մշակույթի ազդեցության միջավայրում։ Նրանք կրում էին իրանական պատմական անցյալի հետքերը և հավակնում էին սասանյան Վահրամ Գուրից ծագմանը։

Շիրվանշահերի առաջին արքայատոհմի՝ Մազյադիների (Յազիդիների) հիմնադիր Յազիդ իբն Մազյադ ալ-Շայբանին դառնում է Աբբասյան խալիֆայության զորահրամանատար, կուսակալ Արմինիա փոխարքայությունում, Ադրբեջանում, Շիրվանում և Դերբենդում (799—801): Իր ժառանգները եւ իրավահաջորդները, օգտվելով կենտրոնական իշխանության թուլացումից, Շիրվանը հռչակեցին իրենց սեփականությունը՝ ստանալով շիրվանշահի տիտղոս (861 թվական)։

Արքայատոհմ
----------

* Մազյադիներ — առաջին արքայատոհմ (799 թվական-9-րդ դարի առաջին կես)։ Սերում են արաբական շայբան ցեղից, հիմնադիրը Յազիդ իբն Մազյադ ալ-Շայբան է։
* Քասրանիներ — երկրորդ արքայատոհմ (1027—1382): Արաբական ծագմամբ, հետագայում պարսկացված։ Ծագում են Յազիդ իբն Ախմադից։
* Դերբենդիներ — երրորդ արքայատոհմ (1382—1538): Ծագում են Քեյ Քուբադա իբն Ախսիտանայից։

Տիտղոսի ծագում
--------------

Բայիլովյան քարի վրա փորագրված է «շահ» բառը
Շիրվանների ամրոցը գտնվում է Բաքվում։ Շիրվանշահ տիտղոսը կրել են արքայատոհմի բոլոր ներկայացուցիչները՝ անկախ ծագումից և ազգակցական կապերից։ Վերջին երեք արքայատոհմերը (Մազյադիներ, Քասրանիներ, Դերբենդիներ) եղել են ազգականներ։

Առաջին անգամ տիտղոսը ի հայտ է եկել Արտաշիրի ժամանակներում, իսկ «Արքայական լեռ» տիտղոսը՝ Խոսրով Ա Անուշիրվանի։ Մինչիսլամական առաջին շիրվանշահը, որի անունը արձանագրվել է պատմության մեջ, իշխան Դերբենք Շախիրն էր, ով էլ 642 թվականին ընդունում է իսլամ։ Արաբական նվաճումներից հետո, տիտղոսը ոչ միայն պահպանվեց, այլև փոխանցվեց Խալիֆայության սահմանային մարզերի իշխանություններին։

9-րդ դարի պատմաբան իբն Խորդաբեխը հաղորդում է, որ Սասանյան շահնշահ Արտաշիր Պապականը (224-240) Անդրկովկասյան պետություններին շնորհում է շահի տիտղոսը։ Այդպիսիք են՝ Բարշկան շահ, Ալլան շահ, Ֆիլան շահ և այլն։ Ցուցակում հիշատակվում է նաև Շիրանշահը կամ Շիրան-շահը։

Խամսա ալ-Իսպախանը ուղիղ կապ է տեսնում Շիրվան տեղանվան և «շիրվանշահ» տիտղոսի միջև (պարսկերեն՝ شروانشاه), այն է ՝ «առյուծային շահ» կամ «շահ առյուծ»։

Մշակույթ
--------

Շիրվանշահերը հովանավորում էին մշակույթի և պոեզիայի գործիչների։ Այսպես, նրանց հովանավորության ներքո ապրել և ստեղծագործել է իրանական գրականության դասական ներկայացուցիչ Նիզամի Գյանջևը։ Բաքվում պահպանվել է Շիրվանշահերի ապարանքները (XV դար)։ Երրորդ արքայատոհմի՝ Դերբենդիների ներկայացուցիչները առատորեն հատում էին դրամներ։

Հետաքրքիր փաստեր
----------------

Աբխազիայի Չաչբա իշխանները իրենց համարում էին Շիրվանշահերի արքայատոհմից սերողներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  C. E. Bosworth, Šervānšāhs
2. ↑  Britannica Encyclopedia Britannica. Neẓāmī. Persian poet.
**Ղրիմի թաթարները Թուրքիայում** (ղրիմի թաթ.՝ Qırımtatarlar, թուրքերեն՝ Kırım Tatarları), Թուրքիայի տարածքում ապրող ղրիմի թաթարները։

Թուրքիայի թաթարները թյուրքախոս ժողովուրդներ են, ովքեր այստեղ են եկել հիմնականում Ուկրաինայի հարավում գտնվող Ղրիմ թերակղզուց։ Ըստ տարբեր հաշվարկների՝ Թուրքիայի տարածքում ապրում է 150 հազարից մինչև 6 միլիոն մարդ։

Պատմություն
-----------

Թյուրքալեզու ղրիմի թաթարները Թուրքիայում հաստատվել են դեռևս Օսմանյան կայսրության գոյության առաջին տարիներին։

Սկզբնական շրջանում նրանք տեղափոխվել են Ռումինիա և ապա Բուլղարիայի սևծովյա ափ, որտեղից էլ անմիջապես հաստատվել են երկրի տարբեր հատվածում՝ Անատոլիայում, Կիլիկիայում և Կոստանդնուպոլսում։

Մեծ թվով ղրիմյան թաթարների ներհոսք է նկատվել նաև Ղրիմյան պատերազմի ընթացքում։ 1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմից հետո ևս մեծաքանակ ղրիմի թաթարներ տեղափոխվել են Թուրքիա՝ բնակության նպատակով։

Տես նաև
-------

* Ղրիմի թաթարներ
* Արաբները Թուրքիայում

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Ղրիմյան թաթարները Թուրքիայում»
2. ↑  Էթնիկ խմբերը Թուրքիայի Հանրապետության տարածքում էջ 87, Պետեր Ալֆորդ Անդրեաս, ISBN 975-7350-03-6



|  |
| --- |
| 
  **Թուրքիա**   **Աշխարհագրություն**   **Եվրոպա**
 |
**Սիդ Կոմպեադոր** (ֆր.՝ Cid Campeador), հուշարձան Բուենոս Այրեսում։ Բացումը տեղի է ունեցել է 1935 թվականի հոկտեմբերի 13-ին Կաբալյիտո շրջանի Ավենիդա Անխել Գալյարդո փողոցում։ Հիմնադրվել է 11-րդ դարի կաստիլյան ազնվական և ռազմիկ Ռոդրիգո Դիաս դե Վիվարի պատվին, որն առավել հայտնի է որպես Էլ Սիդ։

Հուշարձանը գտնվում է Ավենիդա Գաոնա, Ավենիդա Սան-Մարտին, Ավենիդա Անխել Գալյարդո, Ավենիդա Պուերեդոն և Ավենիդա Դիաս Վալես փողոցների խաչմերուկում։

Նկարագրություն
--------------

Էլ Սիդը նստած է իր ձիու՝ Բաբիեկի վրա, աջ ձեռքում պահել է նիզակը, իսկ ձախում` վահանը։ Քանդակի բարձրությունը մոտ 12 մետր է, տեղադրված է մարմարե պատվանդանի վրա։

Պատմություն
-----------

Բրոնզե քանդակը կերտված է մարմարե հիմքի վրա, որը ամերիկյան քանդակագործ Աննա Հայնթ-Հանթինգթոնի (1876-1973) աշխատանքներից է։ Հուշարձանը ստեղծվել է 1927 թվականին Իսպանիայի Սևիլյա քաղաքում, իսկ երկրորդ կրկնօրինակը ուղարկվել է Բուենոս Այրես։ Հուշարձանը լավագույն քանդակներից մեկն է, որը ստեղծվել է կնոջ կողմից։

Քանդակը քաղաքին է նվիրվել Ամերիկայի Իսպանական միության կողմից, որը ստեղծեց նմանատիպ հուշարձան Նյու Յորքում։ Այս ընկերությունը, որը հիմնադրել և գլխավորում է քանդակագործի ամուսինը, այսօր ունի մեծ գրադարան, որում տեղ են գտել իսպանական գրականության կարևորագույն գրքերը։ Քանդակը նավակով հասել է Բուենոս Այրես և կանգնել նավահանգստում, մինչև քաղաքապետարանը կթույլատրեր դրա տեղադրումը։ Ի վերջո, բարձրագույն իշխանությունների մասնակցությամբ պաշտոնական բացման արարողությունը տեղի է ունեցել 1935 թվականի հոկտեմբերին։ Մարմարը, որից ստեղծվել է քանդակի հիմքը, բերվել է Բուրգոսից՝ Էլ Սիդի ծննդավայրից։

2006-2014 թվականներին քանդակի շրջակայքում որոշ փոփոխություններ են կատարվել, հայտնվել են լրացուցիչ լույսեր։ Քանդակի տեղադրման ութսուներորդ տարեդարձի տոնակատարության շրջանակներում, նախատեսվում է միջնադարյան տոնավաճառ անցկացնել և ժամանակի պարկուճի հուղարկավորությունը կազմակերպել հաջորդ սերնդի համար։

Նմանատիպ կրկնօրինակներ
----------------------

Քանդակի կրկնօրինակները գտնվում են նաև այլ քաղաքներում՝ Նյու Յորքում, Սան Ֆրանցիսկոյում, Վալենսիայում և Սևիլյայում։

* Նյու ՅորքՆյու Յորք
* Սան-ՖրանցիսկոՍան-Ֆրանցիսկո
* ՎալենսիաՎալենսիա
* ՍևիլյաՍևիլյա
* Սան-ԴիեգոՍան-Դիեգո

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  Monumentos de la Ciudad de Buenos Aires en plazas o paseos (իսպ.) — 2021.
2. ↑  Էլ Սիդի մասին Բրիտանիկա հանրագիտարանում
3. 1 2  Սիդ Կոմպեադոր հուշարձանի պատմություն
4. ↑  La Nación", 14 de otubre de 1935. El monumento al Cid Campeador

Արտաքին հղումներ
----------------

* Finalizaron las obras de recuperación del Cid Campeador

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Սիդ Կոմպեադոր** կատեգորիայում։ |
**Սակուրեթ**, Ասկուրեթ, բերդավան Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի Մանգլյաց փոր գավառում, Կուրի Ալգետ վտակի ափին։ IX դարի վերջից հիշատակվում է որպես հայ Բագրատունյաց թագավորության կարևոր ռազմակայան։ Հայոց Սմբատ Ա թագավորը Սակուրեթի հսկողությունը հավանաբար նույնպես հանձնարարել էր (Սամշվիլդեի հետ) Գնթունի իշխաններ Վասակին ու Աշոտին։ Վերջիններս, օգտվելով Աշոտ Բ Երկաթ թագավորի (914-930 թվականներ) դժվարին կացությունից, ապստամբել ու փորձել են անկախանալ։ Սակայն Սակուրեթի մոտ տեղի ունցած մարտում Աշոտ Բ Երկաթն ու նրա եղբայր Աբասը պարտության են մատնել խռովարարներին, գրավել բերդավանը և դրա հսկողությունը հանձնել Բագրաաունաց պայազատներին։ Սակուրեթն ավերվել է XII դարում երկրաշարժից։ Տակավին պահպանվում են պարսպի, ՛բնակարանների ու այլ շինությունների մնացորդներ, ինչպես նաև քարակերտ (սրբատաշ․) Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու (ըստ ավանդության՝ հնագույն մեհյանի տեղում հիմնել է Անդրեաս առաքյալը) ավերակները։ Հետագա դարերում վերանորոգված Սակուրեթը վրացերենում ստացել է Ածխուերի, Ածխուր կամ Ազդուր անվանումները։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 134)։*  |
Ալի Բաբայի եղբայրը քարանձավում
**«ՍԻմ-Սիմ, բացվիր»**, կախարդական բառերը, որ «Ալի բաբան և քառասուն ավազակները» հեքիաթի հերոսն արտասանում է գանձերով լեցուն քարանձավը մտնելու համար։ Իսկ այնտեղից դուրս գալու համար պետք է արտասանել. «ՍԻմ-սիմ, փակվիր»։

Իր ֆրանսիական բնօրինակում այդ բառերը հնչում են հետևյալ կերպ.*Sésame, ouvre-toi*, այսինքն. «Սեզամ, բացվիր»:. Սեզամը Արևելյան Եվրոպայի երկրներում սեզամ ընդունված է անվանել քնջութին։ Ըստ հեքիաթի Ալի-Բաբայի եղբայրը քարանձավից դուրս գալու ժամանակ մոռանում է այդ բառը և սկսում է խառնել բոլոր սերմերի անունները և դրա համար էլ չի կարողանում այնտեղից դուրս գալ։

Ստիտ Տոմսոնը գրում է, որ այս խոսքերը աշխարհի բոլոր ժողովուրդների հեքիաթի D1552.2 դրդապատճառի տարածված լուսաբանումը, այն է խորհրդային բառերը հնարավորություն են ընձեռնում ներս մտնել։.

Ռուսական թարգմանության տարբերակում, սեզամի փոխարեն օգտագործված է արաբերեն սիմ-սիմ բառը, որը նույն քնջութն է նշանակում։ Կա տարբերակ, որ հեքիաթի հեղինակը ցանկացել է նմանեցնել սերմերով լի արկղերի ընկնելու ձայնի հետ։.

Չի բացառվում նաև այն, որ քնջութի անվան հետ նմանությունը շատ պատահական է ստացվել, իսկ կախարդական բառերը ծագել է *šem-šamáįm*առեղծվածային ֆորմուլաից կամ էլ եբրայերենով աստծո անունով (*šemšem*)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. ↑  Stith Thompson. *Motif-index of folk-literature: a classification of narrative elements in folktales, ballads, myths, fables, mediaeval romances, exempla, fabliaux, jest-books, and local legends*. Bloomington: Indiana University Press, 1955-1958.
3. ↑  Entity Display : *Sesamum indicum* L
4. ↑  Paul Haupt, "Open Sesame" in *Beiträge zur assyriologie und semitischen sprachwissenschaft* **10**:2, 1927, p. 165*ff*.
***Տատիկը և երեք թագավորները***, մանկական պատկերազարդ գիրք։ Հեղինակը Ռութ Ռոբինսն է, պատկերազարդել է Նիկոլաս Սիդյակովը, հրատարակվել է Փերնըսուս հրատարակչության կողմից 1960 թվականին։ Սիդյակովը շահել է ամենամյա մեդալ՝ որպես երեխաների համար նախատեսված  ամերիկյան պատկերազարդ գրքերի տարվա ամենակարկառուն ներկայացուցիչ։

Փերնըսուսը փոքր հրատարակչություն էր Կալիֆոռնիայի Բերկլի քաղաքում, հիմնադրվել է 1957 թվականին գրող-պատկերազարդող Ռութ Ռոբինսնի ամուսնու՝ Հերման Շեյնի կողմից։ Սիդյակովը նկարազարդել է ընկերության առաջին գրքերից մեկը։ Հաջորդ մի քանի տարիների ընթացքում հրատարակչությունը հրատարակել է առնվազն երեք պատկերազարդ գրքեր, որոնք ստեղծվել են Սիդյակովի և գրող Ռութ Ռոբինսի կողմից։

*Տատիկը և  երեք թագավորները*  ռուսական ժողովրդական հեքիաթ է մի ծեր կնոջ մասին, ով  անվերջ  որոնում էր  մանուկ Քրիստոսին։ Հեքիաթի վերջին տարբերակի նախաբանում հարց է ուղղվում. «Դուք բոլորդ էլ գիտեք Սանտա Կլաուսին, իսկ երբևէ լսե՞լ եք Տատիկի մասին»։

28 էջանոց գիրքը ընդգրկում է «Տատիկը» երգը, խոսքերի հեղինակ՝ Էդիթ Մ. Թոմաս, երաժշտությունը՝ Մերի Կլեմենտ Սենկսի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  "Caldecott Medal & Honor Books, 1938–Present" Archived 2019-04-24 at the Wayback Machine..
2. ↑  "Smud-ged in Earthsea".
3. ↑  "Sidjakov, Nicolas".
4. ↑  "Baboushka and the Three Kings".
5. ↑  "Baboushka and the three kings".


| Պարգևներ |
| --- |
| Նախորդող՝***Nine Days to Christmas*** | **Կալդեկոտ մրցանակակիր**1961 | Հաջորդող՝***Once a Mouse*** |
| **՞**Շնդեղ Գոհարի |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Բաժին | Ծածկասերմեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Շնդեղազգիներ |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Շնդեղ Գոհարի |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| olchicum goharae

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Շնդեղ Գոհարի** (լատին․՝ сolchicum goharae), շնդեղազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Բազմամյա, անցողուն պալարասոխուկավոր բույս է։ Պալարասոխուկի արտաքին թեփերը սևավուն են, իսկ ներքինները` վառ նարնջագույն կամ դարչնագույն։ Տերևները երկարավուն են կամ գծային-նշտարաձև, կաշենման, փայլուն, մերկ։ Ծաղիկները սպիտակ են, ետծալի մասերը լայն-էլիպսաձև կամ հակաձվձև, բթավուն։ Տուփիկը երկարավուն է։ Սերմերը գնդաձև են, նիստադիր, բաց դարչնագույն, փոքրիկ արիլոիդով։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հանդիպում է միայն Իջևանի ֆլորիստիկական շրջանում (Իջևանի շրջակայք, լեռնագագաթ՝ Աղայա և Աբեղաքար, Հաղարծին գյուղի շրջակայք)։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է միջին և վերին լեռնային գոտիներում՝ ծովի մակարդակից 1100-2200 մ բարձրությունների վրա, խոտածածկ լանջերին, կրաքարերի վրա, հաճարենու-բոխու անտառներոմ, մարգագետիններում ժայռերի միջև։ Ծաղկում է մայիս ամսին, պտղաբերում՝ մայիս–հունիսին։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է, որի տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս է։ Համարվում է Հյուսիսային Հայաստանի էնդեմիկ։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES–ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանության գործուղություններ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6
**Ճկուն բյուջե** (անգլ.՝ flexible budget), բյուջե, որը հնարավորություն է տալիս իր աղբյուրները ճշգրտել ակտիվ գործունեության տարբեր մակարդակներում (վաճառքի ծավալներով)։

Սահմանում
---------

Անգլիացի պրոֆեսոր Քոլին Դրուրին ճկուն բյուջեն սահմանել է որպես բյուջե, որը կարող է ճշգրտվել ակտիվ գործունեության տարբեր մակարդակներում։ Ճկուն բյուջեում օգտագործվում են նորմատիվային ճկուն ցուցանիշներ։

Ամերիկացի պրոֆեսոր Ռեյ Հարիսոնը ճկուն բյուջեն սահմանել է որպես բյուջե, որը գնահատում է այն ծախսերը, որոնք կատարվելու են բիզնեսի ցանկացած մակարդակի դեպքում` որոշակի գործունեության ծավալների շրջանակներում։

Չվերահսկվող գործոնները (արտաքին հանգամանքները, որոնք հայտնի չեն և համապատասխանաբար չեն պլանավորվել) փոխում են (մեծացնում կամ պակասեցնում) փոփոխական ծախսերի արժեքները բյուջեի կետերում, իսկ հիմնական ծախսերը մնում են անփոփոխ։ Հաշվետու ժամանակաշրջանի ավարտից հետո կառավարիչը, չվերահսկվող ակտիվ գործունեության գործոնների խեղաթյուրող ազդեցության առկայության դեպքում, սկսում է հաշվի առնել այդ շեղումները։ Սկզբնական բյուջեն ճշգրտվում է փոփոխական ինքնարժեքի առարկաների մասով, ըստ ակտիվ գործունեության իրական մակարդակի՝ ստեղծելով ճկուն բյուջե, որն այնուհետև վերլուծվում է։

Համաձայն ամերիկացի պրոֆեսոր Չարլզ Հորնգրենի պլանավորված եկամուտների կամ պլանավորված ծախսերի հիման վրա ճշգրտված արտադրանքի (կամ վաճառքի) իրական ծավալը ձևավորում է ճկուն բյուջեն։ Ճկուն բյուջեն օգտագործում է փաստացի թողարկման ծավալը կամ արտադրանքի վաճառքը, իսկ կայուն բյուջեն օգտագործում է թողարկման պլանավորված մակարդակը կամ վաճառքը։ Հետևաբար, ճկուն բյուջեի օգտագործումը, ի տարբերություն կայուն բյուջեի, կառավարիչներին թույլ է տալիս ավելի շատ տեղեկատվություն ստանալ շեղումների վերաբերյալ։

Ճկուն բյուջեի ձևավորում
-----------------------

Ըստ Չ. Հորգրենի՝ ճկուն բյուջեի ձևավորումը նկարագրվում է հետևյալ քայլերով.

1. ձևավորվում է պլանավորման ցուցանիշները (վաճառքի գին, արտադրության մեկ միավորի փոփոխական ծախսեր և հիմնական ծախսեր),
2. ձևավորվում է թողարկված և վաճառված ապրանքների փաստացի քանակը,
3. ճկուն բյուջեի եկամուտները ձևավորվում են պլանավորված գնի և թողարկված ու վաճառված ապրանքների իրական քանակի հիման վրա։
4. ճկուն բյուջետային ծախսերը ձևավորվում են ելքային միավորի համար նախատեսված պլանային փոփոխական ծախսերի, արդյունքի և արտադրանքի իրական քանակի ու պլանավորված հիմնական ծախսերի հիման վրա։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Друри К.* Управленческий и производственный учёт. Вводный курс. — 5-е изд.. — М.: Юнити-Дана, 2016. — С. 447. — 735 с.
2. ↑  *Гаррисон Р. Норин Э. Брюэр П.* Управленческий учёт. — 12-е изд.. — СПб.: Питер, 2010. — С. 486. — 592 с.
3. 1 2  *Хорнгрен Ч. Фостер Дж. Датар Ш.* Управленческий учёт. — 10-е изд.. — СПб.: Питер, 2007. — С. 294—297. — 1008 с.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Колиснык М. Принципы составления гибких бюджетов//Журнал «&Стратегии», № 6 за 2004 год, 27.08.2007
**Շրջափակված Լենինգրադի երեխաներին նվիրված հուշարձան** (ռուս.՝ Памятник детям блокадного Ленинграда),  հուշարձան Սանկտ-Պետերբուրգում, որը նվիրված է Հայրենական մեծ պատերազմի լենինգրադցի տուժած երեխաներին։

Պատմություն
-----------

Հուշարձանը տեղադրվել է 2010 թվականի սեպտեմբերի 8-ին Սանկտ Պետերբուրգում, Վասիլյովսկի կղզու հրապարակներից մեկում՝ Խնձորի այգում։ Այգին հիմնվել է 1953 թվականին շրջափակված քաղաքի դպրոցականների կողմից։ Այն նվիրված է Հայրենական պատերազմի տարիներին Լենինգրադի շրջափակման հերոսների հիշատակին։ Պատերազմի տարիներին այդ վայրում եղել է քաղաքային թիվ 34 դպրոցը։ Խնձորի այգու ստեղծման նախաձեռնողը եղել է հայտնի ճանապարհորդի թոռան կինը՝ կենսաբանության ուսուցչուհի Անֆիսա Սեմյոնովա-Տյան-Շանսկայան։ Այգու մուտքի մոտ տեղադրվել է հուշատախտակ հետևյալ տեքստով՝ «Այս տան բակում Խնձորի այգին հիմնվել է 1953 թվականին, թիվ 34 դպրոցի աշակերտների կողմից՝ նվիրված Մեծ Հայրենական պատերազմում զոհվածների հիշատակին»։

Հուշարձան
---------

Հուշակոթողի հեղինակներն են քանդակագործն է Գալինա Դոդոնովան և ճարտարապետ Վլադիմիր Ռեպպոն։ Նրանք մոխրագույն գրանիտից ստեղծել են փոքրիկ աղջկա քանդակը՝ փաթաթված գլխաշորով և մեծ վալինկաներով։ Քանդակը տեղադրված է քառակուսի, մի քիչ թեքված նույն նյութից պատրաստված պատվանդանի վրա հետևյալ մակագրությամբ՝ *«ДЕТЯМ БЛОКАДЫ»*։

Քաղաքի ռազմական պատմության սարսափելի էջերի խորհրդանիշն է դարձել այս փոքրիկ նուրբ աղջիկը՝ շալի մեջ փաթաթված, մեծ կոշիկներով և ձեռքին մի կտոր շրջափակման տարիների նորմա հացից։ Նրա դեմքին ոչ մանկական տխրությունն է, քանի որ երեխան ստիպված է եղել զգալ շրջափակման կյանքի բոլոր դժվարությունները։ Աղջկա ետևում թաղամասն է, որը խորհրդանշում է շրջափակված Լենինգրադի պատուհանները՝ ամրացված խաչաձև թղթով։ Հուշարձանի հարակից տարածքը սալիկապատված է, որն ունի ոչ մեծ ծաղկաթումբ։ Հուշարձանի մոտ հաճախ դրված են ծաղիկներ, մանկական խաղալիքներ, հացի կտորներ։ Այգու տարածքում, որտեղ տեղադրված է հուշակոթողը, կանոնավոր կազմակերպվում են հիշատակի ակցիաներ, հավաքներ, հանդիպումներ են տեղի ունենում շրջափակումը վերապրած բնակիչների հետ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Памятник «Детям блокадного Ленинграда»
2. ↑  Памятник Детям блокадного Ленинграда
3. ↑  Яблоневый (Анфисин) сад (Санкт-Петербург)
4. ↑  Галина Додонова
5. ↑  Реппо Владимир Александрович
6. ↑  Памятник погибшим детям блокадного Ленинграда

Արտաքին հղումներ
----------------

* НЕОБЫЧНЫЕ ПАМЯТНИКИ (ДЕТЯМ ВОЙНЫ)
* В честь погибших детей. Не забыть тех, кому не довелось дожить до Победы
**Շոտլանդիայի օրհներգ** պաշտոնական օրհներգ Շոտլանդիայում չկա։ Կան մի քանի երգեր (ինչպես ժողովրդական, այնպես էլ ժամանակակից երաժիշտների գրած) որոնք հավակնում են լինել ոչ պաշտոնական օրհներգ։ Նմանատիպ երգերից մեկն է համարվում «Scotland the Brave»-ը (հեղինակ՝ Քլիֆ Հենդլի), բայց վերջինիս բառերը գրեթե ոչ ոք չգիտի։ 1967 թվականին Ռոյ Վիլյամսի կողմից ձայնագրված The Corries ֆոլք խմբի «The Flower of Scotland» երգը կարելի է համարել ժողովրդական օրհներգ։ Հենց այս երգն է հնչում, երբ մարզադաշտ են դուրս գալիս ռեգբիի և ֆուտբոլի Շոտլանդիայի հավաքականները։

Երկրում մշտապես բարձրաձայնվում է նոր օրհներգ ստեղծելու հարցը, քանի որ «Scotland the Brave» երգի բառերը գրեթե ոչ ոք չգիտի, իսկ «The Flower of Scotland» երգը նկարագրում է ներկայիս Շոտլանդիայի հետ կապ չունեցող, հեռավոր անցյալում տեղի ունեցած պատմական իրադարձություն (1314 թվականի հաղթանակը՝ բրիտանացիների նկատմամբ)։ 

Շոտլանդիայի դրոշը
2006 թվականին այս հարցի շուրջ տեղի ունեցած առցանց քվեարկության արդյունքում ստացվեց հետևյալ պատկերը․

| Երգ | Ձայներ (%) |
| --- | --- |
| «Flower of Scotland» | 41 % |
| «Scotland the Brave» | 29 % |
| «Highland Cathedral» | 16 % |
| «A Man's A Man for A' That» | 7 % |
| «Scots Wha Hae» | 6 % |

### The Flower of Scotland

O Flower of Scotland,
When will we see
Your like again,
That fought and died for,
Your wee bit Hill and Glen,
And stood against him,
Proud Edward's Army,
And sent him homeward,
To think again.
The Hills are bare now,
And Autumn leaves
lie thick and still,
O'er land that is lost now,
Which those so dearly held,
That stood against him,
Proud Edward's Army,
And sent him homeward,
To think again.
Those days are past now,
And in the past
they must remain,
But we can still rise now,
And be the nation again,
That stood against him,
Proud Edward's Army,
And sent him homeward,
To think again.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Action call over national anthem, news.bbc.co.uk

Արտաքին հղումներ
----------------

* Page with eight candidate songs, with lyrics and comments
| **՞**Ոսկեղնիկ շիկավուն |
| --- |
| Ոսկեղնիկ շիկավուն  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Շուշանազգիներ |
|
|
|
| Ցեղ | Ոսկեղնիկ շիկավուն |
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Hemerocalis fulva

 |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Ոսկեղնիկ շիկավուն** (լատին․՝ Hemerocalis fulva), շուշանազգիների ընտանիքին պատկանող բազմամյա կոճղարմատավոր բույս է։ Վայրի վիճակում տարածված է Չինաստանում և Հեռավոր Արևելքում։ Բարձրությունը հասնում է մինչև 1 մետրի, ծաղկակիր ցողունը զուրկ է տերևներից, ծաղիկները խոշոր են, մուգ նարնջագույն։ Ունի նաև լիաթերթիկ ծաղկավոր և շերտավոր գունավորված տերևներով այլատեսակներ։ Տերևները գծանման են, սրածայր, ուղղաձիգ կամ աղեղնաձև թեքված։ Պահանջկոտ չէ աճման պայմանների նկատմամբ․ գերադասում է հումուսով հարուստ բավականին խոնավ հողեր։ Լուսասեր է, սակայն լավ է աճում նաև կիսաստվերում։ Կոճղարմատները մշտապես դեպի վեր են աճում, ուստի և անհրաժեշտ է հողով դրանք մշտապես ծածկել, 3-4 տարին մեկ անգամ ամռան վերջում վերատնկել՝ կոճղարմատների մի մասն օգտագործելով բազմացման նպատակով։ Կարելի է բազմացնել նաև սերմերով` ցանքը կատարելով աշնանը կամ գարնանը ստրատիֆիկացիայից հետո։ Մեր հանրապետությունում մեծ կիրառում ունի (բացառությամբ բարձր լեռնային շրջանների) որպես հեշտ բազմացվող և դեկորատիվ բարձր արժանիքներ ունեցող ծաղկաբույս։ Կարելի է օգտագործել լանդշաֆտային ոճի ծաղկադեկորատիվ բոլոր ձևավորումներում, հատկապես միքսբորդերներում, եզրաշերտերում, գազոնի ֆոնի վրա՝ խմբերով, քարապարտեզներում, ջրամբարների ու գետակների ափերին և այլն։ Միանգամայն պիտանի է նաև կտրած ծաղիկներ ստանալու համար, որոնք կարելի է օգտագործել ինչպես ծաղկեփնջերում, այնպես էլ ծաղկակոմպոզիցիոն վերադաշնակումներում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Լ․Վ․ Հարությունյան, Քո շրջապատի ծաղիկները, Արևիկ հրատարակչություն, Երևան, 1987
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Մուրադյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Ռազմիկ Խաչիկի Մուրադյան** (մայիսի 20, 1938(1938-05-20), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), խորհրդահայ քանդակագործ, մոնումենտալիստ։

Կենսագրություն
--------------

Ռազմիկ Մուրադյանը ծնվել է 1938 թվականին, Երևանում։ Ապրում և ստեղծագործում է Մոսկվայում։ Հանդիսանում է Ռուսաստանի գեղարվեստի ակադեմիայի թղթակից-անդամ (քանդակագործության բաժին, 2012), մոնումենտալ արվեստի համաշխարհային դափնեկիր, միջազգային մրցույթների դափնեկիր։ 1963 թվականից ԽՍՀՄ նկարիչների միության անդամ է։

1956 թվականին ավարտել է Նիկողայոս Նիկողոսյանի ստուդիայի դասընթացները։ Ստեղծել է շուրջ 40 մոնումենտալ գործեր։ Ակադեմիական մասնագիտական կրթություն չի ստացել։ Քանդակագործ Նիկողոսյանի հետ խորհրդակցությունները, նրա հետ համատեղ աշխատանքները, գեղարվեստական միջավայրն ու նրա ստեղծագործական հմտությունները օժանդակեցին քանդակագործի ինքնահաստատմանը։ Մուրադյանն սկսեց ստեղծագործել փայտով, մարմարով, ստեղծեց դիմաքանդակներ։ 1970-ական թվականներին նրա քանդակի ժանրային գործունեությունը ընդլայնվեց՝ կոմպոզիցիոն դիմաքանդակ, արձաններ, ֆիգուրներ։ Սկսեց ստեղծագործել բացառապես բրոնզով։ Մարմարից, քարից, բրոնզից ու փայտից ստեղծել է շուրջ 500 աշխատանքներ։

Հաստոցային ստեղծագործությունները գտնվում են Մոսկվայի Տրետյակովյան պատկերասրահով, ՌԴ թանգարաններում և տարբեր մասնավոր հավաքածուներում։

Ստեղծագործություններ
--------------------

### Մոնումենտալ գործեր

* Ի. Կուրչատովի հուշարձանը Դուբնայում
* Յուրի Գագարինի հուշարձանը Կոմսոմոլսկը Ամուրի վրա քաղաքում
* Ալեքսանդր Պուշկինի հուշարձանը Ուրալսկիյում
* Ա. Սուվորովի հուշարձանը Լենինգրադյան կայարանում
* Մաքսիմ Գորկու հուշարձանը Իտալիայում
* Մաքսիմ Գորկու հուշարձանը Վիննիցայում, Ուկրաինա
* Հայրենական մեծ պատերազմին նվիրված հուշարձան Սախալինում
* Ի. Կրուզենշտերնի հուշարձանը Սախալինում
* Գ. Նևելսկու հուշարձանը Սախալինում
* Սեդովի հուշարձանը Սախալինում
* Վ. Գոլովինի հուշարձանը Սախալինում
* ԽՍՀՄ երկրներում հուշարձաններ նվիրված Հայրենական պատերազմին

### Հաստոցային մարմարե գործեր

* «Մարդը և բնությունը»
* «Մայրություն»
* «Միֆալոգիա»
* «Պար»
* «Հուսահատություն»
* «Ֆլորա»
* «Ֆաունա»

Ցուցահանդեսներ
--------------

1957 թվականից մասնակցում է մոսկովյան, համառուսական, միջազգային ցուցահանդեսներին։ Անհատական ցուցահանդեսներ է ունեցել Մոսկվայում, ՌԴ մի շարք քաղաքներում, Եվրոպայում, ԱՄՆ-ում։

Մրցանակներ
----------

* ՌԴ գեղարվեստի ակադեմիայի ոսկե մեդալ, 2012
* ԽՍՀՄ, ՌԴ նկարիչների միության դիպլոմներ, պատվոգրեր

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ռազմիկ Խաչիկի Մուրադյան
**Հովհաննես Մկրտչի Մալխասյան** (սեպտեմբերի 1, 1866(1866-09-01), Սուլդա, Ախալքալաքի շրջան, Սամցխե-Ջավախեթի մարզ, Վրաստան - հուլիսի 10, 1931(1931-07-10), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ գյուղագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ։

Կենսագրություն
--------------

1881-1885 թթ. սովորել է Գևորգյան ճեմարանում, որտեղից հեռացվել է աշակերտական խռովություններին մասնակցելու համար։ 1887-1897 թթ. դասավանդել է Կովկասի հայաբնակ քաղաքներում։ 1903 թվականին ցարական կառավարությունը Մալխասյանին աքսորել է Նոր Նախիջևան, ապա՝ Ռուսաստանի խորքերը։ 1905 թվականին վերադառնալով Թիֆլիս՝ ծավալել է մանկավարժական-հասարակական գործունեություն։ Ծննդավայրում հիմնել է դպրոց և բարեգործական ընկերություն, պարբերական մամուլում («Մուրճ», «Նոր դար») անդրադարձել ժամանակի հրատապ հարցերին։ 1907-1909 թվականներին Նոր Նախիջևանում հրատարակել է «Մեր ձայնը» օրաթերթը և հակացարական հոդվածներ տպագրելու համար 1909 թվականին նորից բանտարկվել է։ 1924 թվականից բնակություն է հաստատել Երևանում։ Մալխասյանի առաջին ծավալուն գործը «Երդում» (1895) վեպն է։ Այնուհետև լույս են տեսել նրա «Պատանեկան հուշեր» (1896) չափածո ժողովածուն, «Մեր բարեկամները» (1910) արձակ գրքույկը, «Հանցանք» (1913) էտյուդը։ Գրել է պիեսներ («Ավազի վրա», 1914, «Ծիլեր», «Կյանքի հեքիաթը», «Հիվանդանոց»), որոնք բեմադրվել են Թիֆլիսում։ Մալխասյանը հարուստ նյութ է տալիս ազգագրության («Հայ գեղջուկի ալբոմը», մաս 1-2, 1898-1901) ուսումնասիրման համար։ Գյուղական կյանքից վերցված պատմվածքների ժողովածու է «Հորոտ Մորոտ»-ը (գիրք 1-4, 1898-1927, 2-րդ հրտ. 1959)։ Նար-Դոսի հետ կազմել ու հրատարակել է «Գիր և կյանք» (1911) մայրենի լեզվի դասագիրքը։

Մալխասյանը իր ստեղծագործություններում պայքարել է սոցիալական ճնշման ու շահագործման, տգիտության ու հետամնացության դեմ, ժխտել բուրժուական քաղաքակրթությունն ու բարքերը, բայց իրեն հուզող հարցերի պատասխանը որոնել է բարոյախոսության մեջ։

Երկեր
-----

* Երկեր, Երևան, 1967։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 7. — էջ 161—162.



|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 161)։*  |
| **՞**Ոսկեծաղիկ բազմաթերթիկ |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Բաժին | Ծածկասերմեր |
|
|
| Դաս | Երկշաքիլավորներ |
|
|
|
| Կարգ | Հրանունկածաղկավորներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Հրանունկազգիներ |
|
|
|
| Ցեղ | Ցինգ |
|
|
| Տեսակ | **Ոսկեծաղիկ բազմաթերթիկ** |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Caltha palypetala

 |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Ոսկեծաղիկ բազմաթերթիկ** (լատին․՝ Caltha palypetala), հրանունկազգիների ընտանիքի երկշաքիլավոր, բազմամյա մոլախոտ։ Արմատամերձ տերևները երկար կոթուններով են, լան, սրտաձև, ցողունային տերևները նստադիր են և գրկում են ամբողջ ցողունը։ Ցողունները ուղղականգուն են, վերին տերևածոցերից ճյուղավորվող։ Ծաղիկը հնգապսակ է։ Ծաղկում է մայիս ամսին։ Հունիսին ձևավորվում է պտուղը, որը տուփիկ է։ Պտղում գտնվում են մոտավորապես 20 երկարավուն, սև կամ դարչնագույն, փայլուն սերմերը։ Մեկ լավ զարգացած բույսը նպաստավոր պայմաններում կարող է տալ 3000 սերմ։ Յուրաքանչյուր 1000 սերմը կշռում է 0,9 գրամ։ Սերմերը հողի մեջ երկար ժամանակ պահպանում են իրենց ծլողունակությունը։ Հողի մակերեսին մոտ դասավորված բողբոջները գարնանը շարունակում են վերաճել։

Տարածված է Եվրոպայում, Ասիայում, Հյուսիսային Ամերիկայում և ՍՍՀՄ նախկին տարածքում։ Հայաստանի հանրապետության տարածքում տարածված է անտառային, լեռնատափաստանային, լեռնային շրջանների խոնավ վայրերում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Փնջարմատավորներ(չաշխատող հղում)
2. ↑  Բազմամյաներ, փնջարմատավորներ

Աղբյուրներ
----------

* Ռ Ս Կարապետյան - Հայաստանում տարածված մոլախոտերի ատլաս, Երևան, 1980, Լույս հրատարակչություն
| **՞** |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Կարգ | Ուռածաղկավորներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Ուռազգիներ |
|
|
|
| Ցեղ | Ուռենի |
|
|
| Տեսակ | Ուռենի հնգառէջ |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Salix pentandroides skvortz

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Ուռենի հնգառէջ** (լատին․՝ Salix pentandroides skvortz), ուռազգիների ընտանիքի, ուռենի ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Տերևաթափ թուփ է 2-5 մ բարձրությամբ։ Բնի և բազմամյա ճյուղերի կեղևը մոխրագորշավուն է, խոր ճաքճքված։ Ընձյուղների կեղևը փայլուն է, ձիթադեղնավուն
կամ գարնանը ձիթականաչավուն։ Երիտասարդ ընձյուղները բոլորովին մերկ են, փայլուն, կպչուն։ Բողբոջները մանր են, կոնաձև, գորշավուն, բոլորովին մերկ, կպչուն։
Տերևները բացվելիս նույնպես կպչուն են, խիստ բնորոշ բալասանային բուրմունքով։ Տերևակիցները ձվաձև են, գեղձա-ատամնաեզր, թափվող։ Տերևակոթունները կարճ են,
0,3-1,2 սմ երկարությամբ, մի քանի գեղձիկներով։ Տերևները ձվաձև են կամ էլիպսաձև, գագաթում՝ թեք սրված, կոշտ, վերևի կողմից մուգ կանաչ, կարծես լաքապատ, ներքևի կողմից բաց կանաչավուն, անփայլ, գեղձասղոցաեզր, բոլորովին մերկ, 5-13 սմ երկարությամբ և 2-4 սմ լայնությամբ։ Կատվիկները բացվում են տերևների հետ միաժամանակ։ Վարսանդային կատվիկները դեպի ցած են կախված, երկար կոթուններով։ Առէջային կատվիկները նստադիր են։ Առէջների թիվը սովորաբար 5 է, սակայն տատանվում է 2-10-ի սահմաններում։ Նեկտարանոցները երկուսն են։ Սերմնարանը ձվաձև-կոնաձև է, կանաչ, կարճ կոթունավոր։ Սպիի բլթակները տարբեր կողմեր են ուղղված։ Տուփիկը հասունանում է ամռան վերջում։

Տարածվածություն
---------------

Բնական պայմաններում տարածված է Կովկասում, Արևմտյան Հայաստանի հյուսիսային շրջաններում։ Հայաստանի տարածքում աճում է հյուսիսարևելյանյան
շրջաններում և Ապարան-Հրազդանում, անտառային շրջաններում, գետափերին, խոնավ մարգագետիններում։

Կիրառություն
------------

Խորհուրդ է տրվում օգտագործել խոնավությամբ ապահովված շրջանների կանաչապատման համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 1, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ 247։
**Թուրքիայի տիեզերական տեխնոլոգիաների TÜBİTAK գիտահետազոտական ինստիտուտ** (թուրքերեն՝ TÜBİTAK Uzay Teknolojileri Araştırma Enstitüsü, TÜBİTAK UZAY), թուրքական պետական կազմակերպություն, որը հիմնադրվել է 1985 թվականին։ Հիմնական նպատակը գիտահետազոտական ուսումնասիրությունների անցկացումը և տիեզերական տեխնիկայի, էլեկտրոնիկայի, ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաների և հարակից ոլորտներում փորձարարական հետազոտական աշխատանքների իրականացումն է։ Սկզբնական շրջանում կոչվել է «Անկարայի էլեկտրոնիկայի գիտահետազոոտական ինստիտուտ» և տեղակայված է եղել Մերձավոր Արևելքի տեխնիկական համալսարանում (Middle East Technical University, METU): Կազմակերպությունը ստեղծվել է Թուրքիայի գիտահետազոտական ուսումնասիրությունների խորհրդի (TÜBİTAK) և Անկարայի համալսարանի հետ համագործակցության արդյունքում։ 1995 թվականին վերանվանվել է որպես Տիեզերական տեխնոլոգիաների TÜBİTAK գիտահետազոտական ինստիտուտ), իսկ 1998 թվականին տեղափոխվել է համալսարանական կամպուսի նոր մասնաշենք։

Ինստիտուտի ղեկավարներ
---------------------

| Պաշտոնավարման սկիզբ | Պաշտոնավարման ավարտ | Անուն Ազգանուն |
| --- | --- | --- |
| 02.01.1986 | 25.02.1988 | Այհան Թյուրելի |
| 26.02.1988 | 31.03.1988 | Մուրատ Աշքար (պաշտոնակատար) |
| 01.04.1988 | 16.09.1988 | Մուրատ Աշքար |
| 01.10.1988 | 23.11.1990 | Հասան Գյուրեն |
| 28.11.1990 | 27.11.1994 | Այհան Թյուրելի |
| 28.11.1994 | 30.11.1994 | Մետե Սեվերջան |
| 01.12.1994 | 15.02.2002 | Մուրատ Աշքար |
| 16.02.2002 | 27.07.2004 | Էրոլ Քոչաօղլան |
| 09.08.2004 | 06.10.2006 | Ույղուր Մուրատ Լելօղլու (պաշտոնակատար) |
| 07.10.2006 | - | Ույղուր Մուրատ Լելօղլու |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Аббасова, 2015
2. ↑  Роскосмос, 2009
3. ↑  ЮНЕСКО, 2010, էջ 208
4. ↑  Sadeh, 2010, էջ [301]