**Նիկողայոսի Ծովային տաճար** (*Սուրբ Նիկողայոս Հրաշագործի Ծովային տաճար*), Կրոնշտադտի ուղղափառ տաճար, Ռուսական կայսրության Ծովային տաճարներից ամենամեծն ու վերջինը։ Կառուցվել է 1903-1913 թվականներին նեոբյուզանդական ոճով՝ ճարտարապետ Վասիլի Կոսյակովի նախագծով։

1910 թվականին Վասիլի Կոսյակովը գրել է. *«Սկսած 1902 թվականից Կրոնշտադտ քաղաքում կառուցվում է Ծովային տաճարը՝ ծառայողական պարտականությունները կատարելիս զոհված նավատորմի հուշարձանը․․․ տաճարը կառուցվում է հաստատված նախագծի համաձայն և շինարարության ողջ ընթացքում կայսերական մեծությունների կողմից հատուկ ուշադրության առարկան է»*։

2013 թվականի մայիսից այն համարվում է Ռուսաստանի ռազմածովային նավատորմի գլխավոր տաճար։

Պատմություն
-----------

Տաճարի ինտերիեր, 1914 թվական
Տաճարի ներքին հարդարանքը արվել է Բյուզանդական տաճարների նմանությամբ
Կրոնշտադտում տարողունակ տաճար կառուցելու հարցը բարձրացվել է 1830-ական թվականներից, սակայն միայն փոխծովակալ Նիկոլայ Կազնակովը 1897 թվականին տաճարի կառուցման համար կամավոր նվիրատվությունների բաժանորդագրություն բացելու ամենաբարձր թույլտվությունը ստացավ։

Ռազմական և ծովային հոգևորականության առաջին պրոտոպրեսվիտեր Ալեքսանդր Ժելոբովսկու նախաձեռնությամբ իրականացվել է հարյուրավոր ռազմական տաճարների կառուցում։ Հենց նա է նախաձեռնել Կրոնշտադտում Ծովային տաճարի կառուցումը։

Տաճարի շինարարությունը որոշվեց իրականացնել Խարիսխի հրապարակում, որի վրա նախկինում դրված էին հին խարիսխներ, որոնք իրենցից ներկայացնում էին ազատ տարածություն, ինչը նաև հնարավորություն տվեց տաճարի շուրջ կազմակերպել այգի և կրոնական երթերի հրապարակ։ Նախագիծը կազմելու պայմանն այն էր, որ գմբեթի բարձրությունը թույլ տա տաճարին ծառայել որպե ծովից ուղեցույց, իսկ Ծովային տաճարի խաչը լիներ առաջինը, որը կգրավեր ծովագնացի աչքը։

### XX դար

1901 թվականի ապրիլին ընդունվել է ճարտարապետ Վասիլի Կոսյակովի նախագիծը, որը վերջնական հաստատվել է 1901 թվականի մայիսի 21-ին (հունիսի 3-ին)։ Տաճարի նախագծմանը մասնակցել են նաև քաղաքացիական ինժեներներ Վլադիմիր Շավերնովսկին և Ալեքսանդր Վիկսելը։

1902 թվականի սեպտեմբերի 1-ին (14) սկսվել է տաճարի շինարարությունը, որին նախորդել է վարդապետ Հովհաննեսը Կրոնշտադցի աղոթքի արարողությունը՝ փոխծովակալ Ստեփան Մակարովի ներկայությամբ։

1903 թվականի մայիսի 8-ին (21) տաճարի հանդիսավոր տեղադրումը տեղի է ունեցել կայսր Նիկոլայ II-ի, կայսրուհիներ Ալեքսանդրա Ֆեոդորովնայի և Մարիա Ֆեոդորովնայի, մեծ իշխաններ Միխայիլ, Ալեքսեյ և Վլադիմիր Ալեքսանդրովիչների ներկայությամբ։ Աղոթքի ավարտին ամրոցի զենքերից և արշավանքների վրա գտնվող նավերից կատարվել է 31 հրավառություն։ Նույն օրը կայսրը և նրա շրջապատը 32 տարեկան կաղնիներ տնկեցին տաճարի շրջակայքում գտնվող պուրակում։

1907 թվականին տաճարն արդեն պատրաստ էր, սկսվել էր ներքին հարդարանքը։ Տաճարի կառուցման արժեքը կազմել է 1 876 000 ռուբլի։

Տաճարի օծումը տեղի է ունեցել 1913 թվականի հունիսի 10-ին (23)։

Տաճարը բաղկացած էր Կրոնշտադտի Ծովային Աստվածահայտնության տաճարի ծխական մասից, ծառայություններն իրականացվել են մինչև 1927 թվականը։

1929 թվականի հունիսի 1-ին Լենոբլիսի գործադիր կոմիտեի նախագահությունը որոշում է կայացնում փակել տաճարը և շենքը փոխանցել «մշակութային և կրթական նպատակներով» օգտագործելու համար։ Ծխական խորհուրդը դիմել է Համառուսաստանյան կենտրոնական գործադիր կոմիտեին՝ խնդրելով թողնել տաճարը հավատացյալներին։ ՀԿԳԿ մերժել է հավատացյալներին և թույլատրել տաճարի օգտագործումը «մշակութային նպատակին»։ Ծխական խորհրդի անդամների վերջին ժողովը տեղի է ունեցել 1929 թվականի սեպտեմբերի 27-ին։

1929 թվականի հոկտեմբերի 14-ին տաճարը վերջնականապես փակվել է։ Կազմվել է ծխական խորհրդի կողմից շենքի և եկեղեցական գույքի հանձնման-ընդունման ակտ։ Տաճարի գույքը, ըստ գնահատման գույքագրման, հիմնականում անցել է պետական հիմնադրամի տնօրինմանը։

1930 թվականի փետրվարի 14-ին եկեղեցու հրապարակում տեղի է ունեցել հակակրոնական հանրահավաք։ Զանգերն ու խաչերը նետվել են տաճարից։

Փակումից հետո տաճարը վերածվել է Մաքսիմ Գորկու անվան կինոթատրոնի, ինչի արդյունքում տաճարի շենքը ստացել է «Մաքսիմկա» անունը։ Ոսկեզօծությունը լվացվել է գմբեթներից, սրբապատկերների ոսկեզօծ մասերը ջարդվել, մարմարե պատկերասրահը ապամոնտաժվել, խճանկարի սրբապատկերները ծածկվել են գիպսով, որմնանկարները ներկվել, տաճարից վերցվել են ծովային փառքի պատկերասրահի մասունքները և ամբողջ եկեղեցական գույքը։ Պատկերասրահների և զոհասեղանի պատերից ապամոնտաժվել են զոհված ռուս նավաստիների և նավատորմի հոգևորականների հավերժական հիշատակի մարմարե հուշատախտակները և օգտագործվել կենցաղային օբյեկտների շինարարության մեջ։

Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին տաճարի գմբեթի տակ գտնվող տարածքում տեղադրվել է Կրոնշտադտի նավի և առափնյա հրետանու դիտակետ և ուղղիչ կետ։ Հրթիռակոծության ժամանակ մի քանի հրետանային արկ է ընկել տաճարի վրա։ Վերականգնման ընթացքում, որն ավարտվել է 2013 թվականին, որոշվել է ծովային տաճարի հյուսիսային մասում պահպանել չպայթած գերմանական ռումբի հետքը, որը ճեղքել է գմբեթը և ընկել գրանիտե հատակին 1943 թվականին։

Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակների արձանագրություն տաճարի գմբեթի տակ (նախքան վերականգնումը)
1956 թվականին տաճարի շենքում հայտնվել է Կրոնշտադտի ամրոցի ակումբը և 1250 նստատեղի համար նախատեսված համերգային դահլիճը՝ թատերական բեմով։

1956 թվականին կառուցված համերգասրահի առաստաղի տեսքը վերևից (նախքան վերականգնումը)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Այդ ժամանակ տաճար մտնելով՝ նախկին շքեղությունն ու վեհությունը չէիր տեսնի։ Կենտրոնական դահլիճը 1954 թվականի վերակառուցումից հետո բաժանվել է կեղծ առաստաղով։ Օգտագործվել է ծավալի միայն մեկ երրորդը։ Երկրորդ հարկի պատկերասրահների արկադները հիշեցնում էին նախկին շքեղությունը, այն ժամանակ այդտեղ համերգասրահի պատշգամբն էր։

Պահպանվել են թաղերի բյուզանդական զարդանախշը, արհեստական մարմարե սյունասրահը, բացված խոյակները։ Սրբապատկերի տեղում թատերական բեմ է կազմակերպվել։ Նեղ սանդուղքը տանում էր դեպի գմբեթի տակ գտնվող տարածությունը. ոչ ոք չէր քայլում դրա վրայով, վերևում տիրում էր ամայությունը։ Քամին փչում է կոտրված պատուհանների միջով, և թափվում է անձրևը, իսկ գմբեթի վրա երևացող աստղերը կարելի էր շփոթել իրականի հետ։ Շատ տասնամյակներ այստեղ բնակություն են հաստատել աղավնիները։ Միայն ճաքճքված պատի վրա էր երևում եղանակից գունատ քերովբեի դեմքը․․․ |  |

1974 թվականին տաճարում բացվել է Կենտրոնական ռազմածովային թանգարանի մասնաճյուղը։

### XXI դար

2002 թվականին տաճարի զանգակատան վրա տեղադրվել է ուղղափառ խաչ։ Սուրբ Նիկողայոսի ծովային տաճարում շարունակվել է վերականգնումը։ Ծովային դեպարտամենտի և Ռուս ուղղափառ եկեղեցու միջև հաջողությամբ բանակցություններ են վարվել ծովային տաճարը եկեղեցու ենթակայությանը հանձնելու վերաբերյալ։ Նոյեմբերի 19-ին հայտնի դարձավ օրենքի ընդունման մասին, ըստ որի Ռուսաստանում կրոնական գույքը փոխանցվում է եկեղեցիներին։

2012 թվականին Կոստանդնուպոլսի պատրիարք Բարդուղիմեոսը, Ռուսաստանի նախագահի կինը՝ Սվետլանա Մեդվեդևան և Մոսկվայի պատրիարք Կիրիլը տաճարում
Տաճարի ներսը
2005 թվականի դեկտեմբերի 19-ին տեղի ունեցավ 75 տարվա մեջ առաջին պատարագը։

2010 թվականի նոյեմբերի 20-ին պատրիարք Կիրիլը ծառայել է եկեղեցում, և այս ծառայությունը հեռարձակվել է Սանկտ Պետերբուրգի հեռուստատեսությամբ։

2012 թվականի ապրիլի 19-ին պատրիարք Կիրիլը նախագահ Դմիտրի Մեդվեդևի ներկայությամբ կատարել է տաճարի օծման արարողությունը։

Տաճարում վերականգնողական աշխատանքներն իրականացվել են մինչև 2013 թվականի գարուն, ենթադրվում էր, որ ժամերգությունները կկատարվեն հանգստյան օրերին և տոն օրերին։ Այնուամենայնիվ, 2013 թվականի հունիսին տաճար մուտք գործելու հետ կապված դեռևս խնդիրներ կային, որոնք պայմանավորված էին շենքի ոչ հստակ իրավական կարգավիճակով։

Վերականգնման շրջանակներում արհեստավորներ Ալեքսանդր, Նինա և Դենիս Լոխտաչևները պատրաստել էին արծաթյա ջրօրհնված աման՝ պատրաստված Վասիլի Կոսյակովի էսքիզներով։ Ամանի վրա զարդանախշը պատրաստված էր՝ հաշվի առնելով 19-րդ դարի վերջի և 20-րդ դարի սկզբի ոճն ու տեխնոլոգիաները։ Թասի քաշը ավելի քան 11 կիլոգրամ էր։

2013 թվականի մայիսի 28-ին՝ Սուրբ բարեպաշտ իշխան Դիմիտրիի, Ուգլիչսկու և Մոսկվայի հիշատակի օրը, Երուսաղեմի պատրիարք Թեոֆիլ III-ը և պատրիարք Կիրիլը կատարել են Կրոնշտադտի ծովային տաճարի մեծ օծման կարգը՝ հանուն Սուրբ Նիկողայոս Հրաշագործի՝ հիմնական վերականգնումից հետո և Սուրբ Պատարագ նոր օծված տաճարում։ Տաճարի դիմացի հրապարակում նրանց դիմավորել են տոնական շարքով շարված զինծառայողները, այդ թվում՝ բոլոր չորս նավատորմերի և Կասպյան նավատորմի ռազմական նավաստիները՝ իրենց մարտական դրոշներով։ Ժամերգությունը հեռարձակվել է Սանկտ Պետերբուրգի քաղաքային ալիքով և տաճարի ներսում և հրապարակում տեղադրված մոնիտորներով։ Որպես նվեր տաճարին, պատրիարք Կիրիլը տվել է Ղազարոսի Հարության պատկերակը և մալա, որը 1902 թվականի սեպտեմբերի 1-ին (14) Հովհաննես Կրոնշտադցին պահել է իր ձեռքում, Կրոնշտադտի ծովային տաճարի հիմնաքարը դնելիս։ Բարերարների անունից Տիրոջը փոխանցվել են Սուրբ Նիկոլասի մասունքների մի մասնիկը և մյուռոն Բարիից, լամպադայի պատճենը, որը գտնվում է Բարիի Սուրբ Նիկղայոսի բազիլիկի դամբարանում, տասներկու առաքյալների մասունքների մասնիկները և Կենարար խաչի մասնիկը։ Հաջորդ օրը Ռուս Ուղղափառ Եկեղեցու Սուրբ Սինոդը որոշեց տաճարին տալ ստաուրոպեգիալ կարգավիճակ՝ վայել ռուսական նավատորմի գլխավոր տաճարին։

Հոգևորականներ
-------------

| Եկեղեցու առաջնորդներ |
| --- |
| Ամսաթվեր | Առաջնորդ |
| 1913 - 1918, դեկտեմբեր | վարդապետ Վասիլի Իոանովիչ Պոգոդին (1862 - 1918, դեկտեմբեր) |
| 1919, հունվար - 1919, հուլիս | քահանա Վենեդիկտոս (Պլոտնիկով) (1872 - 1937, գնդակահարվել է) |
| 1919, հուլիսի 3 - 1920, փետրվար | քահանա Վասիլի Մատվեևիչ Բրատոլյուբով (1873 - 1921, մարտի 28, գնդակահարվել է) |
| 1920, փետրվար - 1920, մայիս | միտրոֆոր Պավել Վինոգրադով, 1920 ձերբակալվել է (գնդակահարվել է) |
| 1920, մայիս - 1921, մարտ | քահանա Վասիլի Բրատոլյուբով (1921, մարտի 28, գնդակահարվել է)с |
| 1921, մարտ - 1927 | վարդապետ Իոսիֆ Անտոնովիչ Չեպիկ |
| 1927, մայիս - 1929, հոկտեմբերի 14 | վարդապետ Միխայիլ Կրավչենկո |
| 1929, հոկտեմբերի 14 - 2005 | *տաճարը չի գործել* |
| 2005, հոկտեմբեր - 2014 | քահանա Սվյատոսլավ Վիկտորովիչ Մելնիկ (ծնվել է 1965 թվականին) |
| 2014, մայիսի 16 - մեր օրեր | Ալեքսիս վարդապետ (ծնվել է 1960 թվականին) |

Ճարտարապերություն
-----------------

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
| Գլխավոր (արևմտյան) ճակատ ճարտարապետ Վասիլի Կոսյակով | Լայնական կտրվածք ճարտարապետ Վասիլի Կոսյակով | Ալֆա և Օմեգա խորաքանդակի նախագիծ Վասիլի և Գեորգի Կոսյակովներ  | Մենորայի նախագիծ Վասիլի և Գեորգի Կոսյակովներ |

Հիմնական՝ արևմտյան ճակատ
Ժամանակակից տեսք
Ինտերիեր։ Ժամանակակից տեսք
Ռուսական Բանկի մետաղադրամ «Ռուսաստանի ճարտարապետական հուշարձաններ» շարքից, 3 ռուբլի, արծաթ, 2013 թվական
Նիկողայոսի Ծովային տաճարը կառուցված է բուզանդական ոճով։ Ընդհանուր առմամբ, տաճարը կրկնում է Կոստանդնուպոլսի Սուրբ Սոֆիայի տաճարի ծավալուն հատակագծային կառուցվածքը։ Սա նկատելի է Կրոնշտադտի տաճարի բոլոր հիմնական տարրերում՝ կենտրոնական գմբեթը ցածր թմբուկի վրա, բազմաթիվ պատուհաններով, արևելքից և արևմուտքից կողային կիսագմբեթների առկայությունը, որոնցից մեկը (արևելք), ձուլվում է ավելի փոքր աբսիդների երեք կիսագմբեթների մեջ։ Փոքր-ինչ վերամշակված, բայց բավականին ճանաչելի ձևով Կրոնշտադտի եկեղեցին ունի նաև կողային նավերի երկաստիճան սյունաշարեր, որոնք բնորոշ են Այա Սոֆիային։

Բյուզանդական արվեստի ազդեցությամբ են արվել նաև Ծովային տաճարի ճակատների և ինտերիերի որմնանկարներն ու խճանկարները։ Միևնույն ժամանակ, Ծովային տաճարի արտաքին տեսքը պարունակում է նաև միջնադարյան արևմտաեվրոպական (ռոմանական և մասամբ գոթական) ճարտարապետության հստակ տարրեր. երկու զանգակատուն հիմնական արևմտյան ճակատին, եռակի հեռանկարային պորտալ (նույն տեղում), մեծ կլոր պատուհաններ կողային ճակատների կենտրոնում։ Ծովային տաճարի եզակի առանձնահատկությունը, համեմատած բյուզանդական տաճարների հետ, ընդարձակ կրիպտե-հարկն է։ Գմբեթների ոսկեզօծ ռելիեֆային դիզայնի մոտիվը վերադառնում է դեպի ռուսական բարոկկոյի տաճարային շենքեր, որոնք կառուցվել են Բարտոլոմեո Ռաստրելլիի նախագծերով։

Բացարձակ չափսերով Կրոնշտադտի տաճարը փոքր-ինչ փոքր է իր բյուզանդական նախատիպից։ Համեմատության համար՝ Այա Սոֆիայի գմբեթի տրամագիծը 31 մետր է, իսկ Ծովային տաճարի գմբեթը՝ 26,7 մետր, երկու շենքերի բարձրությունը համապատասխանաբար 56 և 52 մետր է, երկարությունը՝ համապատասխանաբար 81 և 83 մետր, լայնությունը՝ 72 և 64 մետր։ Բացի դա, գմբեթավոր քառակուսու կողմը ինտերիերում 24 մետր է․ հիմնական կամարների բացվածքները՝ 23 մետր, բարձրությունը մինչև հիմնական գմբեթի հիմքը 52 մետր է, խաչի հետ Ծովային տաճարի ընդհանուր բարձրությունը 75,3 մետր։ Սա Կրոնշտադտի ամենաբարձր շենքն է։

Տաճարի ճակատները երեսապատված են աղյուսով և տերակոտայով, զարդարված են գրանիտե ցոկոլով և պորտալների սյուներով, ինչպես նաև փոքր քանակությամբ մայոլիկաներով և խճանկարներով։ Ֆասադների սրբապատկերները պատրաստվել են Ֆրոլովի խճանկարային արհեստանոցում՝

* Արևմտյան կենտրոնական պորտալը զարդարված է հրաշագործ Փրկչի խճանկարային պատկերներով, Սուրբ Նիկողայոսիի կյանքից երկու սյուժեներով, ավետարանիչների խորհրդանիշներով և զարդանախշերով։
* Գլխավոր մուտքի կողային պորտալների վերևում կան սրբապատկերներ, որոնց նվիրված են մատուռները՝
	+ ձախից՝ Սուրբ Պետրոս և Պողոս առաքյալներ,
	+ աջից՝ Հայրապետ Սուրբ Նիկողայոսի և Վերապատվելի Հովհաննես Ռիլսկու։
* Հյուսիսային պորտալի վերևում՝ Աստվածամոր պատկերը,
* Հարավային պորտալի վերևում՝ Սուրբ Միտրոֆանիոսը։

Գլխավոր գմբեթը և զանգակատան գմբեթները զարդարված են պղնձե ռելիեֆային զարդանախշերով՝ ոսկեզօծ ըստ մորդանի։

Արևելյան մասում կա հոգևորականների համար նախատեսված ևս երկու մուտք՝ բրոնզե զարդանախշերով առատորեն զարդարված դռներով։

Հիմնական ներքին տարածության մեջ գերակշռում է կենտրոնական գմբեթը՝ մոտ 27 մետր տրամագծով։ Գմբեթի տակ տարածությունը շրջապատված է երկաստիճան պատկերասրահ-դասերով։

Նկարներ կային միայն զոհասեղանում, առագաստների և հյուսիսային և հարավային դասերի վրա՝ նկարիչ Մ.Մ.Վասիլևի կողմից։ Նկարը կատարվել է մասամբ խճանկարի, մասամբ որմնանկարի տեսքով։ Տաճարի վերականգնման ժամանակ որոշվել է ավարտել գեղանկարչությունը։

Տաճարի մնացած մասերը ներկված են հավասար գույնով։ Քիվերը ծածկված են սվաղային զարդանախշերով։ Ստորին մասի պատերը շրջապատված են գունավոր մարմարից պատրաստված բարձր վահանակով, որտեղ ենթադրվում էր սև տախտակների վրա փորագրել նավատորմի զոհվածնեորի անունները։

Խորանի հատվածը 4 մետր բարձրության վրա է։ Սրբապատկերն ավերվել է 1929 թվականին և ամբողջությամբ վերստեղծվել է էսքիզների միջոցով, արխիվային լուսանկարների և նյութերի համաձայն։

Հատակը ծածկված է նուրբ մարմարով, նուրբ պղնձե շրջանակով և զարդարված է ձկների և մեդուզաների խճանկարային պատկերներով, ծովային բույսերի և նավերի պատկերներով։ Հատակի զարդը երկրաչափական է և բաղկացած է ադամանդներից, քառակուսիներից և եռանկյուններից։

Դասերի արևելյան մասում գտնվում էին շքամուտքի ավանդատունը և երգչախմբի տեղը։ Այնտեղ պահվում էին նաև վերացված դատարանների սրբապատկերներ։ Առաջին հարկում տեղակայված էին ավանդատունն ու գրադարանը։

«Դեիսուսի» պատկերով արևմտյան պատուհանը վերստեղծվել է պահպանված սև ու սպիտակ լուսանկարից։ Կանոնական կոմպոզիցիայի երեք ֆիգուրներ՝ Հիսուս Քրիստոսը, Տիրամայրը և Հովհաննես Մկրտիչը, լուծվել են 20-րդ դարի սկզբին եկեղեցու կողմից ամենատարածված և պահանջված նկարիչ Վիկտոր Վասնեցովի ստեղծագործությունների ոգով։

2011-2012 թվականներին Ալեքսեյ Յակովլևի Սանկտ Պետերբուրգի արհեստանոցը զբաղվել է այս հսկայական ապակե նկարների վերակառուցմամբ։

Ծովային տաճարը հուշարձան է ռուսական նավատորմի բոլոր շարքերի համար, որի բազան Կրոնշտադում ստեղծվել է Պետրոս I-ի կողմից։

### Շրջակա տարածք

Տաճարի կողքին գտնվում է երկու հրապարակ՝ հարավային և հյուսիսային։

Հյուսիսային պուրակում 1921 թվականի հակաբոլշևիկյան ապստամբության մասնակիցների ապագա հուշարձանի տեղում տեղադրվել է հիմնաքար, որը հետագայում անհետացել է։

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. ↑  Клир Արխիվացված 2018-08-06 Wayback Machine // Ставропигиальный Никольский морской собор г. Кронштадта : официальный сайт.
2. 1 2  Анисимов, 2013, էջ 41—48
3. ↑  Кириченко, 2016
4. ↑  Кронштадтский район — 29030 г. Кронштадт, Якорная пл. Морской Никольский собор, памятный знак «След от неразорвавшегося снаряда» Արխիվացված 2017-09-03 Wayback Machine на сайте Книга Памяти Великой Войны
5. ↑  Исакова, Шкаровский, 2005, էջ 180—182
6. ↑  Госдума приняла закон о порядке передачи религиозным организациям имущества религиозного назначения. Արխիվացված 2018-10-21 Wayback Machine РБК
7. ↑  «В Морском соборе Кронштадта впервые за 75 лет прошла праздничная литургия». Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ սեպտեմբերի 24-ին. Վերցված է 2011 թ․ հունվարի 3-ին.
8. ↑  Предстоятель Русской Церкви совершил Божественную литургию в восстанавливаемом Свято-Никольском Морском соборе в Кронштадте. Արխիվացված 2015-04-25 Wayback Machine Патриархия.ru
9. ↑  Медведев присутствует на освящении Морского собора в Кронштадте Արխիվացված 2015-12-08 Wayback Machine. ՌԻԱ Նովոստի, 19.4.2012.
10. ↑  В Кронштадте провели малый чин освящения Морского собора Արխիվացված 2015-12-08 Wayback Machine. Карповка.нет, 19.4.2012.
11. ↑  Широко закрытый Морской собор Արխիվացված 2014-10-22 Wayback Machine. Фонтанка.ру
12. ↑  «Водосвятная чаша к 100-летию Морского собора (Кронштадт)». *www.lik.ru*. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ նոյեմբերի 9-ին. Վերցված է 2021 թ․ նոյեմբերի 9-ին.
13. ↑  Журналы заседания Священного Синода от 29 мая 2013 года. Журнал № 48 Արխիվացված 2013-06-07 Wayback Machine Патриархия.ru
14. ↑  Список настоятелей церкви составлен на основе клировых ведомостей и метрических книг церкви, находящихся в ЦГИА СПб. Ф. 19. Оп. 113, 124—127; и документов Архива Санкт-Петербургской епархии.
15. ↑  «Собор Святой Софии (Айя-София) в Стамбуле» (ռուսերեն). Olgatravel.com. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ դեկտեմբերի 12-ին. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 12-ին.
16. ↑  Е. В. Дмитриева. Санкт-Петербург. Пособие по истории города. СПб. 2001, с.77
17. ↑  Функционально они усиливали конструкцию собора.
18. ↑  «Как реставрировали Морской Собор в Кронштадте - Роспись стен» (ռուսերեն). Роспись стен. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ հուլիսի 23-ին. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 12-ին.
19. ↑  Самойлов А. О. Свято-Никольский Морской собор. Иконостас. / Под редакцией В. И. Суслина. Москва-Кронштадт: ООО "Реставрационно-производственное предприятие «Таргет-Цель», 2012
20. ↑  «Несколько слов о реставрации Морского собора в г. Кронштадте». Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ հունվարի 28-ին. Վերցված է 2012 թ․ մարտի 16-ին.
21. ↑  «Парад среди руин». Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ սեպտեմբերի 4-ին. Վերցված է 2017 թ․ սեպտեմբերի 4-ին.

Գրականություն
-------------

* *Горохов В. А. Крестьянинов В. Я.* Кронштадтский Морской собор. — СПб.: «Цитадель», 1997. — 32 с.
* *Исакова Е. В. Шкаровский М. В.* Храмы Кронштадта. — СПб.: «Паритет», 2005. — ISBN 5-93437-192-4
* Савельев Ю.Р. "Византийский стиль" в архитектуре России. Вторая половина XIX - начало ХХ века". - СПб: "Лики России", 2005 - ISBN 5-87417-207-6.
* *Гусаров А. Ю.* Памятники воинской славы Петербурга. — СПб. 2010. — ISBN 978-5-93437-363-5
* *Тимофеевский Ф. А.* Краткий исторический очерк двухсотлетия города Кронштадта. — Кронштадт: Тип. изд. «Кронштадтский Вестник», 1913. — С. 53.
* Морской собор в Кронштадте 1903—1913. — 1913. — 20 с.
* *Анисимов А. В.* Василий Косяков — архитектор Священного Синода (1862-1921) // *Academia. Архитектура и строительство*. — 2013. — № 1. — С. 41—48.
* *Кириченко Е. И.* Архитектор Василий Косяков. — БукСмарт, 2016. — 352 с. — ISBN 978-5-906190-54-3
* *Изотова О. А.* Кронштадтский Морской собор. // Военно-исторический журнал. — 2003. — № 2. — С.28-19.

Հղումներ
--------

* Ուղղափառ Կրոնշտադտ Արխիվացված 2018-05-25 Wayback Machine
* Ծովային տաճարը Կրոնշտադտի տեսարժան վայրերի կայքում Արխիվացված 2014-11-12 Wayback Machine
* Միջազգային բարեգործական հիմնադրամ «Կրոնշտադտում Սուրբ Նիկողայոսի Ծովային տաճար»
* Կրոնշտադտի ռազմաԾովային տաճարի նախագծի բացատրական նշում
* Նիկողայոսի Ծովային տաճար Կրոնշտադտում
* Տեղեկատվական կայք տաճարի վերականգնման մասին
* Սուրբ Սինոդի 2013 թվականի մայիսի 29-ի որոշումները Արխիվացված 2015-01-28 Wayback Machine

Արտաքին հղումներ
----------------