|  |
| --- |
| **Քարանձավային արջ** |
| Քարանձավային արջՔարանձավային արջ |
|
| **Դասակարգում** |
| **Ենթատիպ** | Ողնաշարավորներ (Vertebrata) |
| **Դաս** | Կաթնասուն (Mammalia) |
| **Կարգ** | Գիշատիչներ (Carnivora) |
| **Վերնաընտանիք** | *Ursoidea* |
| **Ընտանիք** | Արջեր (Ursidae) |
| **Ենթաընտանիք** | *Ursinae* |
| **Ցեղ** | **Ursus** |
| **Տեսակ** | †**Քարանձավային արջ** *(U. spelaeus)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Ursus spelaeus***Rosenmüller, 1794 |

**Քարանձավային արջ** (լատին․՝ Ursus spelaeus), արջերի նախապատմական տեսակ (կամ գորշ արջի ենթատեսակ), որն ապրել է Եվրասիայում միջին և ուշ պլեյստոցենում և անհետացել է մոտ 15000 տարի առաջ։ Հայտնվել է մոտ 300 հազար տարի առաջ՝ ենթադրաբար զարգանալով էտրուսկյան արջից (*Ursus etruscus*).

Այս արջը անվանումը «քարանձավային» (լատ. spelaeus ) ստացել է, քանի որ նրա ոսկորները բազմաթիվ են քարանձավներում։  Քարանձավային արջերի բրածո մնացորդները հատկապես առատ են Կարստի լեռնային և հարթավայրային տարածքներում։ Մասնավորապես, Ռումինիայում, Peştera Urşilor քարանձավում (արջի քարանձավ) 1983 թվականին հայտնաբերվել է 140 արջի կմախք։

Նկարագրություն
--------------

### Արտաքին տեսք

Քարանձավային արջի մարմնի երկարությունը հասնում է 2,7-3,5 մ-ի, ինչը 30%-ով ավելի մեծ է, քան ժամանակակից գորշ արջը։ Մարմնի առջևը ավելի զարգացած էր, քան մեջքը, ոտքերը կարճ և ամուր էին, գլուխը՝ խոշոր։ Քարանձավային արջի գանգը գորշ արջի գանգից տարբերվում է ավելի լայն ճակատով, ինչպես նաև առջևի կեղծ արմատային ատամների բացակայությամբ։

### Կենսակերպ

Գանգ
Դատելով ատամների զգալի կրճատման աստիճանից՝ նրա հիմնական սնունդը խոտածածկ բույսերն էին։  Իզոտոպային ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ, ամենայն հավանականությամբ, նա եղել է ամենակեր, ինչպես նաև ժամանակակից գորշ արջերը, բայց հիմնականում սնվում էր բուսականությամբ։ Արջերը ունենում էին 1-2 ձագեր։ Կյանքի տևողությունը մոտ 20 տարի էր։  Մարգագետիններում ապրում էր մի փոքր քարանձավային արջ։ Մեծ քարանձավային արջը ապրում էր նոսր անտառներում և անտառատափաստաններում, բարձրանում էր լեռները՝ մինչև ալպյան մարգագետինների գոտին։ Հետազոտողները կարծում են, որ քարանձավային արջերը նախընտրում էին ձմեռել խորը քարանձավներում՝ ձմեռային քնի ժամանակ նրանց վրա քարանձավային առյուծների հարձակման վտանգի պատճառով։ Որոշ քարանձավային առյուծներ կարող էին հմտանալ քարանձավային արջերի որսի մեջ՝ մեծ խոտակեր կենդանիների բացակայության պայմաններում։ Սակայն հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ քարանձավային առյուծների հետ մենամարտերում կարող էր հաղթել նաև քարանձավային արջը։

### Տարածում

Քարանձավային արջը հայտնաբերվել է միայն Եվրասիայում (ներառյալ Իռլանդիան և Անգլիան), որի տարածքում այն ձևավորել է մի քանի աշխարհագրական ռասաներ։ Մասնավորապես, ալպյան քարանձավներում, որոնք ընկած են մեծ բարձրությունների վրա (ծովի մակարդակից մինչև 2445 մ բարձրության վրա) և Հարցի լեռներում (Գերմանիա), պլեյստոցենի ավարտին զարգացել են այս տեսակի գաճաճ ձևերը։ Ժամանակակից Ռուսաստանի տարածքում քարանձավային արջը հայտնաբերվել է Ռուսաստանի հարթավայրում, Ժիգուլևյան սարերի վրա՝ Ուրալում, և մի փոքր՝ Արևմտյան Սիբիրում։

### Ոչնչացում

Վարկածներից մեկի համաձայն՝ քարանձավային արջի անհետացման պատճառ է դարձել կլիմայի փոփոխությունը Վյուրմյան սառցե դարաշրջանի վերջում, երբ անտառների տարածքը կտրուկ կրճատվել է՝ քարանձավային արջին զրկելով սննդի աղբյուրներից։ Այնուամենայնիվ, բրածո ոսկորների և ատամների ժամանակակից իզոտոպային ուսումնասիրությունները ցույց չեն տվել որևէ էական փոփոխություն Միջերկրական ծովի վերջին քարանձավային արջերի սննդակարգում, որոնք անհետացել են մոտ 24-23 հազար տարի առաջ, համեմատած այս տեսակի ավելի հին մնացորդների հետ։ Հնարավոր է, որ դրա ոչնչացման մեջ ավելի կարևոր դեր է խաղացել նախնադարյան մարդկանց որսորդական գործունեությունը։ Քարանձավային արջերի որոշ բրածո ոսկորների վրա հայտնաբերվել են մարդու կողմից այդ կենդանիներին կտրելու, միսը քերելու և մաշկը հանելու հետքեր, մոտակայքում հայտնաբերվել են նախնադարյան մարդկանց քարե գործիքներ։ Նախնադարյան մարդիկ հետապնդում էին քարանձավային արջերին մսի, ճարպի և կաշվի համար, արջերին ստիպում էին դուրս գալ քարանձավային որջերից՝ գրավելով քարանձավները իրենց բնակության համար։

### Այլ տեսակներ

Պլեjստոցենյան արջերի մի քանի անհետացած տեսակներ կոչվում են նաև քարանձավային արջեր, քանի որ նրանց մնացորդներն առավել հաճախ հայտնաբերվել են քարանձավներում։ Իրականում նրանք մշտապես կապված չեն եղել քարանձավների հետ և հավանաբար դրանք օգտագործել են որպես ժամանակավոր կացարաններ կամ որջեր։ Եվրասիայում դրանք ներառում են.

* *Ursus (Spelaearctos) deningeri* - Դենինգերա արջ։ Նկարագրված է Գերմանիայի վաղ պլեյստոցենյան ժամանակաշրջանում։ Ապրել է Եվրոպայում ստորին - միջին պլեյստոցենում։
* *Ursus (Spelaearctos) rossicus* - փոքր քարանձավային արջ, Միջին-ուշ պլեյստոցեն Ուկրաինայի հարավից, Հյուսիսային Կովկասից, Ղազախստանից (Ուրալ), միջին Ուրալից (Կիզել), արևմտյան Սիբիրի հարավից, Ալթայից և, հնարավոր է, Անդրկովկասից։ Տափաստանների բնակիչ, կապված չէր քարանձավների հետ։

Ալյասկայի ժամանակակից Կադյակ արջերը նույնպես իրենց բնութագրով նման են քարանձավային արջին։

Գենոմի վերծանում
----------------

2005 թվականի մայիսին Կալիֆոռնիայի Համատեղ գենոմի ինստիտուտի ամերիկացի պալեոգենետիկները հայտարարեցին 42-44 հազար տարի առաջ ապրած քարանձավային արջի ԴՆԹ-ի հաջորդականության վերականգնման մասին։ Վերծանման համար օգտագործվել է գենետիկական նյութ, որը հանվել է Ավստրիայում հայտնաբերված այս կենդանու բրածո ատամներից։ Ոսկորներից մեկուսացված ԴՆԹ-ի բեկորների ուղղակի հաջորդականացում կատարելով և դրանք համեմատելով շան ԴՆԹ-ի հետ, գիտնականները կարողացան վերականգնել քարանձավային արջի 21 գեն։ Միևնույն ժամանակ, հաջորդականացված ԴՆԹ-ի միայն 6%-ը պատկանել է քարանձավային արջին, մնացած մասը պատկանել է հողի բակտերիաներին կամ հնէաբաններին, որոնք դիպել են արջի ոսկորներին։ Ժամանակակից գորշ և սպիտակ արջերի ԴՆԹ-ում հայտնաբերվել է քարանձավային արջի ԴՆԹ-ի 0,9%-ից մինչև 2,4% խառնուրդ։ Գորշ և քարանձավային արջերի ընդհանուր նախնու կյանքի ժամանակը գնահատել են 3 մլն տարի։ Քարանձավային արջի 360 000 տարեկան քունքային ոսկորից՝ Կուդարո I քարանձավից (Կուդարի կիրճ), հնարավոր եղավ հաջորդականացնել միտոքոնդրիալ և միջուկային գենոմները։ Պարզվել է, որ քարանձավային արջերի և ժամանակակից գորշ և բևեռային արջերի նախնիների շարանը տարբերվել է մոտ 1,5 միլիոն տարի առաջ։

Գրականություն
-------------

* *Вишняцкий Л. Б.* О пещерных медведях — «земляках» неандертальцев // Неандертальцы: история несостоявшегося человечества. — Санкт-Петербург: Нестор-История, 2010.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Генетики вычислили общего предка белых и бурых медведей Archived 2009-12-30 at the Wayback Machine. на Membrana.ru
2. ↑  "Пещерный медведь". Արխիվացված է the original 2006 թ․ հոկտեմբերի 29-ին. Retrieved 2006 թ․ մայիսի 22. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
3. ↑  "Dietary ecology of the extinct cave bear: Evidence of omnivory as inferred from dental microwear textures - Acta Palaeontologica Polonica". *www.app.pan.pl* (in անգլերեն). Արխիվացված է the original 2018 թ․ հունիսի 3-ին. Retrieved 2020 թ․ նոյեմբերի 21. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
4. ↑  *Robu Marius, Fortin Jennifer K, Richards Michael P, Schwartz Charles C, Wynn Jonathan G* Isotopic evidence for dietary flexibility among European Late Pleistocene cave bears (Ursus spelaeus)(անգլ.) // *Canadian Journal of Zoology*. — 2013-02-13. — doi:10.1139/cjz-2012-0222
5. ↑  *Cajus G. Diedrich* The largest European lion Panthera leo spelaea (Goldfuss 1810) population from the Zoolithen Cave, Germany: specialised cave bear predators of Europe // *Historical Biology*. — 2011-06-01. — В. 2-3. — Т. 23. — С. 271–311. — ISSN 0891-2963. — doi:10.1080/08912963.2010.546529
6. ↑  *Gabriele Terlato, Hervé Bocherens, Matteo Romandini, Nicola Nannini, Keith A. Hobson* Chronological and Isotopic data support a revision for the timing of cave bear extinction in Mediterranean Europe // *Historical Biology*. — 2019-04-21. — В. 4. — Т. 31. — С. 474–484. — ISSN 0891-2963. — doi:10.1080/08912963.2018.1448395
7. ↑  *Верещагин Николай Кузьмич* Почему вымерли мамонты. — Л.: Наука, 1979. — С. 72. "Արխիվացված պատճենը". Արխիվացված է the original 2021 թ․ հոկտեմբերի 31-ին. Retrieved 2023 թ․ ապրիլի 2. `{{cite web}}`: Cite has empty unknown parameter: `|dead-url=` (help)
8. ↑  Шаг к воскрешению неандертальца Archived 2009-03-03 at the Wayback Machine. // Компьютерра, № 27—28 от 26 июля 2005 года
9. ↑  *Axel Barlow* et al. Partial genomic survival of cave bears in living brown bears Archived 2021-02-28 at the Wayback Machine. 27 August 2018
10. ↑  Пещерные родственники Archived 2021-04-21 at the Wayback Machine. 31 августа 2018
11. ↑  Древние медведи: прочитать по книге генома Archived 2017-08-13 at the Wayback Machine. 06 июля 2017
12. ↑  *Axel Barlow* et al. Middle Pleistocene genome calibrates a revised evolutionary history of extinct cave bears Archived 2021-02-27 at the Wayback Machine. 15 February 2021

Արտաքին հղումներ
----------------

* Show Caves of RomaniaArchived 2020-08-09 at the Wayback Machine.
* *М. Борисов.* В вымирании пещерных медведей обвинили людейArchived 2010-09-13 at the Wayback Machine. // «Троицкий вариант» № 61 (31 августа 2010), С. 4.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4128442-2 · LCCN: sh85021487 · Microsoft: 2779335578 · NKC: ph115259 |

 |