**Ավդուռ**, գյուղ Արցախի Հանրապետության Մարտունիի շրջանում՝ 950 մետր բարձրության վրա։ Տարածքը՝ 454 հեկտար։ Գտնվում է հանրապետության հարավ-արևելյան հատվածում։ Մարտունի շրջկենտրոնից գտնվում է 35 կմ հեռավորության վրա, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտից` 27 կմ հեռավորության վրա։

Աշխարհագրություն
----------------

Գյուղը տեղակայված է Արցախի Հանրապետության հարավարևելյան հատվածում՝ Մարտունու շրջանում՝ նախկին Վարանդա գավառում։ Այն տեղաբաշխված է Բովրխանի լեռնազանգվածից դեպի արևելք ձգվող լեռնաճյուղերի մեջ գտնվող ձորի երկու անտառապատ լանջերի վրա։
Համայնքը լեռնային է, ունի 818,69 հա տարածք, որից 493,49 հա գյուղատնտեսական նշանակության, 294,12 հա անտառային հողեր։ Համայնքի տարածքում առկա են թվով 7 աղբյուրներ` «Գյուղի», «Սարեն արտեն», «Գիրիշին», «Կկլիուն», «Իբուն», «Ավետիսին» և «Ինգուղների»։

Պատմություն
-----------

Գյուղի շրջակայքում գտնվող վաղ միջնադարյան Ճոխտ խաչ գյուղատեղիի, գերեզմանոցի, Պողոսեն բերդ ամրոցի մնացորդները վկայում են, որ առնվազն առաջին դարից սկսած վերոհիշյալ վայրերում հայկական բնակավայրեր են եղել։

Ավդուռը հիշատակվում է Տաքիր և Տակիր անուններով։
1814 թվականին ավդուռցի Սարգիս բեկ և Հարություն բեկ Ղազյանները գյուղում հիմնում են Սբ․ Աստվածածին կամարակապ եկեղեցին։

20-րդ դարի սկզբներին Ավդուռի հայությունը միահամուռ ուժերով պայքարել է երկրամասի խորքերը թափանցել ցանկացող թուրք–թաթարական հրոսակախմբերի դեմ։

1918-1920 թվականներին ավդուռցիները Դրոյի զինակից Թեմուր Ավանեսյանի գլխավորությամբ մի քանի անգամ ջախջախել են Ակնաից Ավդուռ շարժվող բազմաքանակ թուրք-թաթարական զորքերին։
Շատ հաճախ Ավդուռի երիտասարդները օգնության էին հասել հարևան գյուղերի պաշտպաններին։

Ավդուռում խորհրդային կարգեր հաստատելուց հետո` 1930 թվականին, գյուղում կոլտնտեսություն է կազմակերպվել։ 1950-ական թվականներին` կոլտնտեսությունների խոշորացման տարիներին, Ավդուռի և Մյուրիշենի տնտեսությունները միավորվել են։
1989 թվականին Ավդուռը առանձնացավ, և գյուղի բնակչությունն ունեցավ իր առանձին կոլտնտեսությունը։

1998 թվականին հողերի սեփականաշնորհումից հետո ստեղծվեցին անհատական տնտեսություններ։

Ավդուռում շարունակում են ապրել Բինդանց, Ղրխանանց, Թյունունց, Կևունց, Խլափանց, Վանունց, Սիփարանց, Փիթունց, Առուշանանց, Ամիրխանյանների ազգատոհմերի ներկայացուցիչները։

### Գյուղը Հայրենական մեծ պատերազմին

Հայրենական մեծ պատերազմին գյուղից մասնակցել է 112 մարդ, զոհվել են՝ 72-ը։
Նրանց հիշատակին Ավդուռում հուշարձան է կառուցվել։

### Գյուղը Արցախյան ազատամարտին

1989-ին Ավդուռում կազմավորվել է կամավորական ջոկատ (հրամանատարներ՝ Գ. և Ա. Ամիրխանյաններ)։ Ջոկատը պաշտպանել է Ավդուռ-Վազգենաշեն ճակատային գիծը, մասնակցել Վազգենաշենի, Բաղմանլարի, Նովրուզլուի և Յուսուֆջանլուի ազատագրմանը, իսկ առանձին ազատամարտիկներ ՊԲ տարբեր ստորաբաժանումների կազմում՝ Քարվաճառի, Խծաբերդի և այլ ազատագրական մարտերին։ Ավդուռից հետմահու ԼՂՀ «Մարտական խաչ» 1-ին աստիճանի շքանշանով պարգևատրվել է Սամվել Սաֆարյանը։ Ավդուռից զոհվել է 3 ազատամարտիկ։

Զբաղվում են այգեգործությամբ, անասնապհությամբ, երկրագործությամբ։ Ունի ութամյա դպրոց (1998-ից՝ Սամվել Սաֆարյանի անվան), ակումբ, բուժկետ։

Ավդուռում պահպանվում է Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին (19-րդ դար), շրջակայքում՝ Սուրբ Ծառեխ, Սուրբ Մաթիկ, Ցեց քար, Ճոխտ խաչ սրբավայրերը, խաչքարեր։

Բնակչություն
------------

2015 թվականին Ավդուռ համայնքի բնակչության թվաքանակը կազմում է 127 մարդ, կա 29 տնտեսություն։

Բնակավայրի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Տարի | 2008 | 2009 | 2010 |
| Բնակիչ | 140 | 136 | 133 |
|

Տնտեսություն
------------

Բնակչությունը հիմնականում զբաղվում է գյուղատնտեսությամբ`անասնապահությամբ և հողագործությամբ։

Պատմամշակութային հուշարձաններ
-----------------------------

Համայնքի պատմամշակութային հուշարձաններն են` Սբ. Աստվածածին եկեղեցի (1874 թ.), գերեզմանոց (XVIII-XIX դդ.), Ճոխտ խաչ, Ծառեխ, Մաթեգ, Ցեց քար սրբավայրերը, Պողոսեն բերդ ամրոցը, հաշվառված է 6 հուշարձան։

Ավդուռի աղբյուրներն են` Գյուղի, Սարեն արտեն, Գիրիշեն, Կկլիուն, Իբուն, Ավետիսին, Ինգուղների։

Գյուղի հանդամասերն են Ղուզե, Կյումեր, Նավարդ, Նվեն ձոր։

Հասարարակական կառույցներ
------------------------

Ավդուռում 1886 թվականին բացվել էր եկեղեցական-ծխական դպրոց։ Չնայած ցարական կրթական օջախը գաղտնի շարունակում էր իր գործնեությունը` սպասարկելով նաև հարևան գյուղերին։
1906-1907 ուսումնական տարում Ավդուռում բացվել էր մեկդասյա երկսեռ դպրոց, որն ուներ 3 բաժանմունք, 54 աշակերտ։ Խորհրդային տարիներին Ավդուռում գործել է ութամյա դպրոց։ 1992 թվականին մարտից մինչև 1993 թվականին հունվարը, պատերազմական իրավիճակով պայմանավորված, դպրոցական պարապմունքները ընդհատվել էին։
2018–2019 ուսումնական տարում Ավդուռի դպրոցում սովորում էր 11 աշակերտ, դասավանդում 8 ուսուցիչ։
1998 թվականին դպրոցական նոր շենք է կառուցվել։

2015 թվականի դրությամբ համայնքում գործում էր գյուղապետարան, մշակույթի տուն, բուժկետ, հիմնական դպրոց, որտեղ սովորում էին 17 աշակերտներ։

Բնակավայրը էլեկտրաֆիակցված ու գազաֆիկացված է։ Ունի խմելու ջրագիծ։ Հեռուստատեսությունը, ռադիոն, բջջային և անլար հեռախոսակապը, ինտերնետ ծառայությունը, բնակչությանը հասանելի են։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  Բալայան, Վահրամ (2020). *ԱՐՑԱԽԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ՈՒՐՎԱԳԾԵՐ*. Երևան: Զանգակ. էջեր 407–409.
2. ↑  Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ (1988-1994). հանրագիտարան, Ե. 2004, էջ 82-83։
3. ↑  «Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն. Բնակչություն ըստ համայնքների». Վերցված է 2021 Մայիսի 1-ին. `{{cite web}}`: `|archive-date=` requires `|archive-url=` (օգնություն)
4. ↑  Ղահրամանյան, Հակոբ (2015). *Տեղեկաատու Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության վարչատարածքային միավորների սոցիալ-տնտեսական բնութագրերի*. Երևան. էջ 222.

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
ԼՂՀ Մարտունու շրջան |
| --- |
|  |
| Վարչական կենտրոն՝ **Մարտունի** |
|  |
| Գյուղեր | Աշան • Ավդուռ • Բերդաշեն • Գիշի • Եմիշճան • Զարդանաշեն • Թաղավարդ • Խերխան • Խնուշինակ • Ծովատեղ • Կաղարծի • Կավահան • Կարմիր Շուկա • Կաքավաձոր • Կոլխոզաշեն • Հաղորտի • Հացի • Հերհեր • Ճարտար • Մաճկալաշեն • Մյուրիշեն • Մուշկապատ • Մսմնա • Ննգի • Նորշեն • Շեխեր • Պառավաթումբ • Ջիվանի • Սարգսաշեն • Սխտորաշեն • Սոս • Սպիտակաշեն • Վազգենաշեն • Վարանդա • Վերին Ճարտար • Քաջավան • Քարահունջ • Քերթ | Հադրութի շրջանը ԼՂՀ քարտեզին |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 610)։*  |