**Բիթլիսի մարզ** (թուրքերեն՝ Bitlis ili) կամ **Բաղեշի մարզ**, նահանգ է ներկայիս Թուրքիայի Հանրապետության արևելյան մասում, պատմական Արևմտյան Հայաստանում, Մեծ Հայքի Աղձնիք նահանգում։

Պատմություն
-----------

Իբրև առանձին վարչական միավոր ձևավորվել է 16–րդ դարի սկզբում որպես հյուքյումեթություն (իշխանություն), որի մեջ մտնում էին Սասունը, Մուշը, Խիզանը, Խնուսը, Խլաթը, Արծկեն։ Կենտրոնը Բիթլիսն էր, որ կոչվում էր նաև Բաղեշ։ Որպես նահանգ ձևավորվել է 1875 թ։ Նահանգն ուներ չորս գավառ՝ Բիթլիսի, Մուշի, Սղերդի և Գենջի։ Այդ գավառների 19 գավառակները միասին ունեին 2110 գյուղ և երեք քաղաք՝ Բիթլիս, Սղերդ, Մուշ։ Բիթլիսի նահանգի բնակչության հիմնական զբաղմունքը երկրագործությունը, այգեգործությունը և լեռնային շրջաններում, անասնապահությունն էին։ 19-րդ դարի վերջերին և 20-րդ դարի սկզբներին զարգանում էին նաև առևտուրը և արհեստները։ Առաջ էին եկել մանուֆակտուրային բնույթի փոքրիկ ֆաբրիկաներ և գործարաններ, Եղեռնի նախօրեին նահանգի հայության թիվը հասնում էր մոտ 200 հազ-ի, որից միայն 56 հազ փրկվեց կոտորածից։ Սրանք էլ մասամբ բռնի մահմեդականացվեցին, մասամբ էլ գաղթեցին տարբեր երկրներ։

Աշխարհագրություն
----------------

Տարածվում էր Վանա լճի արևմտյան եզերքներից մինչև Տավրոս և Բյուրակնյան լեռները և մինչև Տիգրիս գետը։ Մեծ մասով համապատասխանում էր պատմական Աղձնիք և Տուրուբերան աշխարհներին։ Ընդհանուր տարածությունը 27,3 հազ կմ² էր, որից մոտ 10 տոկոսը՝ մշակելի հողատարածություններ։ Նահանգը արևմուտքիս արևելք ուղղությամբ Տավրոսի լեռնաշղթայով բաժանվում էր նաև հր մասերի։ Հյուսիսային մասը, որ ընկած է Տավրոսի լեռնաշղթայի և Բյուրակնյան լեռնաշղթաների միջև, կազմում է Արածանիի հարթ հովիտը և իր մեջ է առնում Մշո և Մանազկերտի դաշտերը։ Այստեղով հոսում է Արածանին, որի մեջ թափվում են նահանգի այս շրջանը ոռոգող Մանազկերտի, Խնուսի, Մեղրագետ գետերը։ Նահանգի հարավային մասը, որ ընդգրկում է Տավրոսի և Տիգրիսի միջև ընկած շրջանը լեռնային է, այստեղ են ձգվում Սասնա լեռները և Տավրոսի մի քանի այլ ճյուղավորումներ։

Բնակչություն
------------

1878 - 1879 թթ նահանգի բնակչությունը մոտ 400 հազ էր, որոնցից 250 հազ՝ հայեր։ 19-րդ դարի վերջերին ուներ 382 հազ բնակիչ, որից հայեր՝ 180 հազ, թուրքեր՝ 40 հազ. չերքեզներ՝ 10 հազ. քրդեր՝ 77 հազ. ղզլբաշներ՝ 5 հազ. ասորիներ՝ 15 հազ. եզիդիներ՝ 5 հազ. և այլն։

Տես նաև
-------

* Թուրքիայի վարչական բաժանում
* Արևելյան Անատոլիա տարածաշրջան

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Թուրքիա Թուրքիայի վարչական բաժանում |
| --- |
|  |
| Արևելյան Անատոլիա | Աղրը  • Արդահան  • Բինգյոլ  • Բիթլիս  • Էլազըղ  • Էրզինջան  • Էրզրում  • Թունջելի  • Իգդիր  • Կարս  • Հաքյարի  • Մալաթիա  • Մուշ  • Վան | Թուրքիայի շրջաններ |
|  |
| Եգեյան տարածաշրջան | Այդըն  • Աֆյոնքարահիսար  • Դենիզլի  • Իզմիր  • Մանիսա  • Մուղլա  • Քյութահյա  • Ուշաք |
|  |
| Կենտրոնական Անատոլիա | Աքսարայ  • Անկարա  • Էսքիշեհիր  • Կայսերի  • Յոզգաթ  • Նիղդե  • Նևշեհիր  • Չանքըրը  • Սիվաս  • Քարաման  • Քոնյա  • Քըրըքքալե  • Քըրշեհիր |
|  |
| Հարավարևելյան Անատոլիա | Ադըյաման  • Բաթման  • Գազիանթեփ  • Դիարբեքիր  • Մարդին  • Շանլըուրֆա  • Շըրնաք  • Սիիրթ  • Քիլիս |
|  |
| Մարմարածովյան տարածաշրջան | Բալըքեսիր  • Բիլեջիք  • Բուրսա  • Էդիրնե  • Թեքիրդաղ  • Յալովա  • Չանաքքալե  • Սաքարյա  • Ստամբուլ  • Քըրքլարելի  • Քոջայելի |
|  |
| Միջերկրածովյան տարածաշրջան | Ադանա  • Անթալիա  • Բուրդուր  • Ըսփարթա  • Հաթայ  • Մերսին  • Քահրամանմարաշ  • Օսմանիե |
|  |
| Սևծովյան տարածաշրջան | Ամասիա  • Արդվին  • Բայբուրթ  • Բարթըն  • Բոլու  • Գիրեսուն  • Գյումյուշհանե  • Դյուզջե  • Զոնգուլդաք  • Թոքաթ  • Չորում  • Ռիզե  • Սամսուն  • Սինոփ  • Տրապիզոն  • Քասթամոնու  • Քարաբյուք  • Օրդու |

 |