Սենդան Կենդատտսուբան՝ բուդդայական օրենքի ութ պահապաններից մեկը
**Չարիք** (անգլ.՝ Evil), ընդհանուր իմաստով սահմանվում է որպես բարու հակառակը կամ դրա բացակայությունը։ Դա կարող է լինել չափազանց լայն հասկացություն, թեև ամենօրյա օգտագործման մեջ այն հաճախ ավելի նեղ է օգտագործվում խորը չարության և ընդհանուր բարիքի դեմ խոսելու համար։ Այն ընդհանուր առմամբ դիտվում է որպես բազմաթիվ հնարավոր ձևեր, ինչպիսիք են անձնական բարոյական չարի ձևը, որը սովորաբար կապված է բառի հետ, կամ անանձնական բնական չարիքը (ինչպես բնական աղետների կամ հիվանդությունների դեպքում), և կրոնական մտածողության մեջ՝ դիվայինի ձևը կամ գերբնական/հավերժականը։ Մինչ որոշ կրոններ, աշխարհայացքներ և փիլիսոփայություններ կենտրոնանում են «բարին ընդդեմ չարի» վրա, մյուսները ժխտում են չարի գոյությունն ու օգտակարությունը մարդկանց նկարագրելու համար։

Չարը կարող է նշանակել խորը անբարոյականություն, բայց, որպես կանոն, ոչ առանց որևէ հիմքի՝ մարդկային վիճակի ըմբռնման համար, որտեղ վեճն ու տառապանքը (տես՝ հինդուիզմ) չարի իրական արմատներն են։ Որոշ կրոնական համատեքստերում չարը նկարագրվել է որպես գերբնական ուժ։ Չարի սահմանումները տարբեր են, ինչպես նաև դրա դրդապատճառների վերլուծությունը։ Տարրերը, որոնք սովորաբար կապված են չարի անձնական ձևերի հետ, ենթադրում են անհավասարակշիռ վարք՝ ներառյալ զայրույթը, վրեժը, ատելությունը, հոգեբանական տրավման, նպատակահարմարությունը, եսասիրությունը, տգիտությունը, ոչնչացումը և անտեսումը։

Մտածողության որոշ ձևերում չարը երբեմն ընկալվում է նաև որպես բարու հակառակ դուալիստական անտագոնիստական բինարիզմ, որում բարին պետք է գերակշռի, իսկ չարը՝ հաղթի։ Բուդդայական հոգևոր ազդեցություն ունեցող մշակույթներում և բարին, և չարը ընկալվում են որպես անտագոնիստական երկակիության մի մաս, որն ինքնին պետք է հաղթահարվի Նիրվանայի հասնելու միջոցով։ Բարու և չարի վերաբերյալ էթիկական հարցերը բաժանվում են ուսումնասիրության երեք հիմնական ոլորտների. մետաէթիկա, որը վերաբերում է բարու և չարի բնույթին, նորմատիվային էթիկա, որը վերաբերում է, թե ինչպես պետք է մարդիկ դրսևորեն իրենց և կիրառական էթիկա, որը վերաբերում է հատուկ բարոյական խնդիրներին։ Չնայած տերմինը վերաբերում է իրադարձություններին և պայմաններին առանց կամքի մասնակցության, այս հոդվածում քննարկված չարի ձևերը ենթադրում են մեկ կամ մի քանի չարագործների առկայություն։

Չինական բարոյական փիլիսոփայություն
----------------------------------

Հիմնական հոդված՝ Կոնֆուցիականություն
Ինչպես բուդդայականության դեպքում, կոնֆուցիականության կամ դաոսականության մեջ չկա բարու և չարի հակադրման ուղիղ անալոգ, թեև դիվային ազդեցության մասին հիշատակումը տարածված է չինական ժողովրդական կրոնում։ Կոնֆուցիականության առաջնային մտահոգությունը վերաբերում է ճիշտ սոցիալական հարաբերություններին և վարքագծին, որը համապատասխանում է սովորող կամ բարձրակարգ մարդկանց։ Այսպիսով, չարը համապատասխանանում է սխալ վարքագծին։ Դեռևս ավելի քիչ է այն համեմատվում դաոսականության հետ, չնայած այդ համակարգում դուալիզմի կենտրոնականությանը, սակայն դաոսականության հիմնական առաքինությունների հակառակը՝ կարեկցանքը, չափավորությունը և խոնարհությունը, կարելի է եզրակացնել, որ չարի անալոգն է դրանում։

ԵՎրոպական փիլիսփայություն
-------------------------

Ի պատասխան նացիստական Գերմանիայի գործելաոճի՝ Հաննա Արենդտը եզրակացրել է, որ «չարի խնդիրը լինելու է Եվրոպայում հետպատերազմյան մտավոր կյանքի հիմնարար խնդիր», թեև նման կանխատեսումը չի իրականացել։

### Սպինոզա

Բենեդիկտ Սպինոզան նշել է․

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Լավ ասելով Ես հասկանում եմ մի բան, որը մենք հաստատ գիտենք, որ օգտակար է մեզ համար։ Ընդհակառակը, չարիք ասելով Ես հասկանում եմ մի բան, որը մենք հաստատ գիտենք, որ խանգարում է մեզ որևէ լավ բան ունենալ։ |  |

:

*Բնօրինակ տեքստ* (անգլ.)  

*By good, I understand that which we certainly know is useful to us.* 

Սպինոզան խոսել է քվազիմաթեմատիկական ոճի մասին և նշել է այս հետագա դրույթները, որոնք նա ցանկանում է ապացուցել կամ ցույց տալ իր «Էթիկայի IV» մասի վերը նշված սահմանումներից.

* Առաջարկ 8, «Բարու կամ չարի իմացությունը ոչ այլ ինչ է, քան ուրախության կամ տխրության ազդեցություն այնքանով, որքանով մենք գիտակցում ենք դրա մասին»։
* Առաջարկ 30, «Ոչինչ չի կարող չար լինել այն բանի միջոցով, որ ունի մեր բնության հետ ընդհանուր, բայց որքանով որ մի բան մեզ համար չար է, դա մեզ հակառակ է»։
* Առաջարկ 64, «Չարի մասին գիտելիքը անբավարար գիտելիք է»։ Եզրակացություն․ «ուստի հետևում է, որ եթե մարդկային միտքը չունենար ոչ այլ ինչ, քան համարժեք գաղափարներ, այն չէր ձևավորի չարի մասին պատկերացում»։
* Առաջարկություն 65, «Ըստ բանականության առաջնորդության, երկու բաներից, որոնք բարի են, մենք պետք է հետևենք ավելի մեծ բարիին, իսկ երկու չար գաղափարներից՝ ավելի քչին»։
* Առաջարկ 68, «Եթե մարդիկ ազատ ծնվեին, նրանք չէին պատկերացնի բարու և չարի մասին, քանի դեռ ազատ էին»։

Հոգեբանություն
--------------

### Կարլ Յունգ

Կարլ Յունգ «Պատասխան Հոբին» գրքում և չարիքը պատկերել է որպես Աստծո մութ կողմ։ Մարդիկ հակված են հավատալու, որ չարը իրենց համար արտաքին գործոն է, որը կապված է իրենց հետ, քանի որ նրանք իրենց ստվերեն գցում ուրիշների վրա։ Յունգը Հիսուսի պատմությունը մեկնաբանել է որպես պատմություն այն մասին, թե ինչպես է Աստված առերեսվում իր ստվերի հետ։

### Ֆիլիպ Զիմբարդո

2007 թվականին Ֆիլիպ Զիմբարդոն առաջարկել է, որ մարդիկ կարող են չար ձևերով գործել՝ որպես հավաքական ինքնության հետևանք։ Այս վարկածը, որը հիմնված է Սթենֆորդի բանտային փորձից նրա նախորդ փորձի վրա, հրապարակվել է «Լյուցիֆերի էֆեկտ։ Հասկանալ, թե ինչպես են լավ մարդիկ դառնում չար» գրքում։

Կրոններ
-------

### Բահայի հավատ

Բահայի հավատը պնդում է, որ չարը գոյություն չունի, և որ դա հասկացություն է, որն արտացոլում է բարու բացակայությունը, ճիշտ այնպես, ինչպես ցուրտը ջերմության բացակայության վիճակ է, խավարը՝ լույսի բացակայության վիճակ, մոռացկոտությունը՝ հիշողության բացակայություն, տգիտությունը՝ գիտելիքի բացակայության։ Այս բոլոր հասկացությունները պակաս են և չունեն իրական գոյություն

Այսպիսով, չարը գոյություն չունի և վերաբերում է մարդուն։ Կրոնի հիմնադրի որդին՝ Աբդուլ Բահան որոշ հարցերի պատասխաններում պնդում է․

Այնուամենայնիվ, մտքում կասկած է առաջանում, այսինքն՝ «կարիճներն ու օձերը թունավոր են։ Արդյոք նրանք բարի են, թե չար, քանի որ նրանք գոյություն ունեցող արարածներ են։ Այո, կարիճը չարիք է մարդու նկատմամբ, օձը չարիք է մարդու նկատմամբ, բայց իրենք իրենց նկատմամբ չար չեն, որովհետև նրանց թույնը իրենց զենքն է, և իրենց խայթով նրանք պաշտպանվում են»։

Այսպիսով, չարը ավելի շատ մտավոր հասկացություն է, քան իրական։ Քանի որ Աստված բարի է, և մարդկային արարածը ստեղծելով՝ նա հաստատել է՝ ասելով, որ դա լավ է (Ծննդոց 1:31), չարը չի կարող իրական ունենալ։

### Քրիստոնեություն

Սատանան, որը հակառակվում է Աստծո կամքին, ներկայացնում է չարը և գայթակղում Քրիստոսին՝ մարմնավորելով Աստծո բնավորությունն ու կամքը: Արի Շեֆեր, 1854 թվական
Քրիստոնեական աստվածաբանությունը չարիքի իր հայեցակարգը վերցնում է հին և նոր կտակարաններից։ Քրիստոնեական Աստվածաշունչը գերիշխող ազդեցություն ունի արևմտյան աշխարհում Աստծո և չարի մասին գաղափարների վրա։ Հին Կտակարանում չարը հասկացվում է որպես Աստծո ընդդիմություն, ինչպես նաև որպես անպատշաճ կամ ստորադաս մի բան, ինչպիսին է ընկած հրեշտակների առաջնորդ Սատանան։ Նոր Կտակարանում հունարեն «poneros» բառը օգտագործվում է անպատշաճ լինելու համար, մինչդեռ «kakos»-ն օգտագործվում է մարդկային թագավորությունում Աստծուն հակադրվելու համար։ Պաշտոնապես կաթոլիկ եկեղեցին չարիքի մասին իր պատկերացումները վերցնում է իր կանոնական հնությունից և դոմինիկյան աստվածաբան Թովմա Աքվինացիից, որը Summa Theologica-ում չարիքը սահմանել է որպես բարու բացակայություն։ Ֆրանս-ամերիկացի աստվածաբան Անրի Բլոշերը նկարագրել է չարը, որը դիտվում է որպես աստվածաբանական հասկացություն, որպես «չարդարացված իրականություն»։ Սովորական լեզվով ասած՝ «չարը փորձի մեջ առաջացող մի բան է, որը չպետք է լինի»։

### Իսլամ

Իսլամում չկա բացարձակ չարիք հասկացություն՝ որպես հիմնարար համընդհանուր սկզբունք, որը անկախ է բարուց և հավասար է դրան դուալիստական իմաստով։ Թեև Ղուրանում հիշատակվում է աստվածաշնչյան արգելված ծառը, այն երբեք չի հիշատակվում որպես «բարու և չարի իմացության ծառ»։ Իսլամում կարևոր է համարվում հավատալ, որ ամեն ինչ գալիս է Աստծուց՝ անկախ այն բանից, թե դա անհատների կողմից ընկալվում է որպես լավ կամ վատ և այն բաները, որոնք ընկալվում են որպես չարիք կամ չարություն, կամ բնական իրադարձություններ են (բնական աղետներ կամ հիվանդություններ), կամ պայմանավորված են մարդկության ազատ կամքով։ Շատ ավելի մեծ չափով չար է համարվում ազատ կամք ունեցող էակների պահվածքը, երբ նրանք չեն ենթարկվում Աստծո հրամաններին՝ վնասելով ուրիշներին կամ իրենց վեր դասելով Աստծուց կամ այլ մարդկանցից։
Անարդյունավետ գործողությունները կամ մարդիկ, որոնք օգուտ չեն տալիս, համարվում են չարիք։

### Հուդայականություն

Հուդայականության մեջ չարը ինքնին Աստծո ստեղծագործության մաս չէ, այլ բխում է մարդու չար արարքներից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Griffin, David Ray (2004) [1976]. *God, Power, and Evil: a Process Theodicy*. Westminster. p. 31. ISBN 978-0-664-22906-1.
2. 1 2  "Evil". Oxford University Press. 2012. Արխիվացված է the original 2012 թ․ հուլիսի 12-ին.
3. ↑  Ervin Staub. *Overcoming evil: genocide, violent conflict, and terrorism*. New York: Oxford University Press, p. 32.
4. ↑  Matthews, Caitlin; Matthews, John (2004). *Walkers Between the Worlds: The Western Mysteries from Shaman to Magus*. New York City: Simon & Schuster. p. 173. ASIN B00770DJ3G. Արխիվացված from the original on 2021 թ․ սեպտեմբերի 17. Retrieved 2021 թ․ սեպտեմբերի 17.
5. ↑  de Hulster, Izaak J. (2009). *Iconographic Exegesis and Third Isaiah*. Heidelberg, Germany: Mohr Siebeck Verlag. pp. 136–37. ISBN 978-3-16-150029-9.
6. 1 2  Ingram, Paul O.; Streng, Frederick John (1986). *Buddhist-Christian Dialogue: Mutual Renewal and Transformation*. Honolulu: University of Hawaii Press. pp. 148–49. ISBN 978-1-55635-381-9.
7. ↑  *Internet Encyclopedia of Philosophy* ""Ethics"".
8. ↑  C.W. Chan (1996). "Good and Evil in Chinese Philosophy". *The Philosopher*. **LXXXIV**. Արխիվացված է the original 2006 թ․ մայիսի 29-ին.
9. ↑  Feng, Yu-lan (1983). "Origin of Evil". *History of Chinese Philosophy, Volume II: The Period of Classical Learning (from the Second Century B.C. to the Twentieth Century A.D*. Translated by Bodde, Derk. New Haven, CN: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-02022-8.
10. ↑  Neiman, Susan (2015). *Evil in Modern Thought: An Alternative History of Philosophy*. Princeton University Press. p. 2. ISBN 978-0-691-16850-0. OCLC 1294864456.
11. 1 2  de Spinoza, Benedict (2017) [1677]. "Of Human Bondage or of the Strength of the Affects". *Ethics*. Translated by White, W.H. New York: Penguin Classics. p. 424. ASIN B00DO8NRDC.
12. ↑  "Answer to Job Revisited : Jung on the Problem of Evil". Արխիվացված է the original 2018 թ․ մայիսի 6-ին. Retrieved 2023 թ․ օգոստոսի 20.
13. ↑  Stephen Palmquist, Dreams of Wholeness: A course of introductory lectures on religion, psychology and personal growth (Hong Kong: Philopsychy Press, 1997/2008), see especially Chapter XI.
14. ↑  Haslam, S. Alexander; Reicher, Stephen D.; Birney, Megan E. (2014 թ․ սեպտեմբերի 1). "Nothing by Mere Authority: Evidence that in an Experimental Analogue of the Milgram Paradigm Participants are Motivated not by Orders but by Appeals to Science". *Journal of Social Issues* (in անգլերեն). **70** (3): 473–488. doi:10.1111/josi.12072. hdl:10034/604991. ISSN 1540-4560.
15. ↑  Haslam, S. Alexander; Reicher, Stephen D. (2017 թ․ հոկտեմբերի 13). "50 Years of "Obedience to Authority": From Blind Conformity to Engaged Followership". *Annual Review of Law and Social Science*. **13** (1): 59–78. doi:10.1146/annurev-lawsocsci-110316-113710.
16. ↑  "Book website".
17. ↑  Milgram, Stanley (1963). "Behavioral Study of Obedience". *Journal of Abnormal and Social Psychology*. **67** (4): 371–8. CiteSeerX 10.1.1.599.92. doi:10.1037/h0040525. PMID 14049516. S2CID 18309531. as PDF. Archived April 4, 2015, at the Wayback Machine.
18. 1 2 3  Coll, 'Abdu'l-Bahá (1982). *Some answered questions*. Translated by Barney, Laura Clifford (Repr. ed.). Wilmette, IL: Baháʼí Publ. Trust. ISBN 978-0-87743-162-6.
19. ↑  Hans Schwarz, *Evil: A Historical and Theological Perspective* (Lima, Ohio: Academic Renewal Press, 2001): 42–43.
20. ↑  Schwarz, *Evil*, 75.
21. ↑  Thomas Aquinas, *Summa Theologica*, translated by the Fathers of the English Dominican Province (New York: Benziger Brothers, 1947) Volume 3, q. 72, a. 1, p. 902.
22. ↑  Henri Blocher, *Evil and the Cross* (Downers Grove: InterVarsity Press, 1994): 10.
23. 1 2 3  Jane Dammen McAuliffe *Encyclopaedia of the Qurʼān* Brill 2001 978-90-04-14764-5 p. 335
24. ↑  B. Silverstein *Islam and Modernity in Turkey* Springer 2011 978-0-230-11703-7 p. 124
25. ↑  Jane Dammen McAuliffe *Encyclopaedia of the Qurʼān* Brill 2001 978-90-04-14764-5 p. 338
26. ↑  P. Koslowski (2013). *The Origin and the Overcoming of Evil and Suffering in the World Religions* Springer Science & Business Media 978-94-015-9789-0 p. 37

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Ուղղափառ · Catholic (1997—…) · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNE: XX524565 · NKC: ph127644 |

 |