**Թել Ավիվի գեղարվեստի թանգարան** (եբրայերեն՝ מוזיאון תל אביב לאמנות‎ *Muzeon Tel Aviv Leomanut*), Թել Ավիվում գտնվող արվեստի թանգարան։ Համարվում է Իսրայելի ամենամեծ և ամենակարևոր արվեստի թանգարաններից մեկը։ Թանգարանի ցուցադրությունը ներկայացված է Իսրայելի արվեստ, ժամանակակից արվեստ, լուսանկարչություն, նկարչություն, գրաֆիկա, դիզայն, ճարտարապետություն, 16-19-րդ դարերի արվեստ բաժիններում։ Բացի հիմնական ցուցադրության հատվածից, թանգարանն ունի քանդակների այգի և երիտասարդական բաժին։ Իր գոյության առաջին տարիներին թանգարանը գործել է «Դիզենգոֆի տանը», որտեղ 1948 թվականին ընդունվել է Իսրայելի անկախության հռչակագիրը։

Պատմություն
-----------

Հիմնադրվել է 1932 թվականին, այն շենքում, որտեղ ապրել է Թել Ավիվի առաջին քաղաքապետ Մեիր Դիզենգոֆը։ Դիզենգոֆը հաստատել է Խորհրդատվական խորհրդի կազմը, որի մեջ ընդգրկված են եղել Ռեուվեն Ռուբինը, Արիե Ալուիլը, Բատյա Լիշանսկին և Հաիմ Գլիսբերգը։

Քաղաքի համար նոր թանգարանի նշանակությունը Դիզենգոֆը նկարագրել է իր ելույթում՝

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | (...)Քանի որ Թել Ավիվը հրեական տարածաշրջանի մեծ ներուժ ունեցող, մեր երկրում և Սփյուռքում ժամանակակից հրեականության կենտրոն դառնալու միտումով քաղաք է, մենք զգում էինք նրա գեղեցկության և արվեստի կատարելագործման անհրաժեշտությունը և գիտակցում էինք, որ անհնար է կառուցել տներ, փողոցներ և բարելավել քաղաքը, առանց մտածելու դրա գեղագիտության և ներդաշնակության մասին, առանց բնակչության գեղագիտական ճաշակի։ Ուստիև ստեղծվեց Թել Ավիվի գեղարվեստի թանգարանը։ |  |

Թանգարանը, որտեղ ներկայացվեցին իսրայելցի և օտարազգի արվեստագետների ստեղծագործությունները, դարձավ ակտիվ երիտասարդ քաղաքի մշակութային կենտրոն։ 1948 թվականի մայիսի 14-ին այս շենքում հայտարարվեց Իսրայելի պետության ստեղծման հռչակագիրը։

Դիզենգոֆի տանը Թել Ավիվի գեղարվեստի թանգարանի հաջողությունը և դրա հավաքածուի ընդլայնումը ավելի մեծ ցուցահանդեսային սրահների ստեղծման անհրաժեշտություն առաջ բերեցին։ 1959 թվականին Շվերոտ Տարսատում բացվեց Հելենա Ռուբինշտեյնի տաղավարը։ Երբ 1971 թվականին Շաուլ-Հա-Մելեխ բուլվարում բացվեց թանգարանի հիմնական շենքը, ցուցադրությունը տեղաբաշխվեց երկու շենքերում։

1938 թվականին թանգարանի հիմնական շենքում ստեղծվել է թեմատիկ գրադարան, որը ներառում է մոտ 50000 գիրք, 140 պարբերական և 7000 լուսանկար, որոնք վերաբերում են արվեստի տարբեր ոլորտներին։ 1988 թվականին բացվել է Յոզեֆ և Ռեբեկա Մեյերհոֆների Արվեստի կրթության կենտրոնը։ 1999 թվականին ցուցահանդեսային տարածքն ընդարձակվել է թանգարանի արևմտյան մասում կառուցված նոր պատկերասրահի հաշվին, հիմնադրվել է Լոլա Բիր Էբներ քանդակների այգին։

Թանգարանի ընդլայնումը հանգեցրեց ցուցահանդեսների մակարդակի և ծավալների ընդարձակման և համակողմանի մշակութային գործունեության, այդ թվում` թանգարանում դասական երաժշտության և ջազ համերգների կազմակերպում, ֆիլմերի ցուցադրություն, դասախոսությունների, մանկական ներկայացումների կազմակերպում։

Թանգարանային համալիր
--------------------

Թանգարանային համալիրը բաղկացած է մի քանի շինություններից`գլխավոր մասնաշենք, որը ներառում է Շաուլ Հա-Մելեխի պողոտայի նոր թևաշենքը, Ելենա Ռուբինշտեյնի տաղավարը Հաբիմա թատրոնի հարևանությամբ և Դիզենգոֆ փողոցում գտնվող կրթական կենտրոնը։

### Գլխավոր մասնաշենք

1971 թվականին թանգարանի տնօրեն դոկտոր Հաիմ Գամզուն ավարտել է Շաուլ Հա-Մելեխի պողոտայի վրա գտնվող թանգարանի հիմնական շենքի կառուցումը, Բեյթ-Արիել գրադարանի և Թել Ավիվի շրջանային դատարանի հարևանությամբ։ Թանգարանի հիմնական շենքը նախագծել է ճարտարապետ Դան Էյթանի և Ցիխակա Յաշարի կողմից։ Այս նախագծի համար նրանք արժանացել են Ռիխտերի մրցանակի։

### Նոր բաժին

 Թանգարանի նոր մասնաշենքի հանդիսավոր բացում, 2011 թ. նոյեմբերի 1-ին
2002 թվականին մրցույթ է հայտարարվել քանդակի այգու հարակից թանգարանի նոր արևմտյան թևաշենքի նախագծման համար։ Մրցույթում հաղթել է Պրեսթոն Սքոթ Կոենի նախագիծը։

Այս նախագծի համաձայն նոր թևաշենքի կառուցման արժեքը կազմել է 45 միլիոն դոլար։ Այդ նպատակով ներգրավվել են տարբեր դոտացիաներ, որոնցից ամենակարևորը Սամմի Օֆերի և նրա կնոջ կողմից տրամադրված 20 միլիոն շեկելն էր։ Օֆերն իր միջոցները ներդրել է իր և իր կնոջ անունից։ Այնուամենայնիվ, հանրային ընդդիմության բազմաթիվ բողոքների պատճառով, որոնք պահանջում էին փոխել թանգարանի անունը, Օֆերը չեղյալ է համարել դոտացիան, և դրամահավաքը շարունակվել է։

2007 թվականի փետրվարին տեղեկացվել էր, որ նոր թևաշենքի կառուցման համար հովանավոր-ամուսիններ Պոլ և Գերտա Ամիրները տրամադրել են 10 միլիոն ԱՄՆ դոլար։
2011 թվականի հոկտեմբերին ավարտվել է լուսային կասկադով նոր թևաշենքի կառուցումը՝ շրջապատված տաս ցուցահանդեսային տաղավարներով, որոնցից յուրաքանչյուրը նվիրված է առանձին թեմայի։ Շենքը հանրության համար բացվել է 2011 թվականի նոյեմբերի 2-ին։

Ծրագրի արժեքը կազմել է մոտ 225 միլիոն դոլար։ Հիմնական մասը (140 միլիոն դոլար) ֆինանսավորվել է հովանավորների կողմից, մնացածը՝ 85 միլիոն դոլար, հատկացվել է Թել Ավիվի քաղաքապետարանի կողմից։

Թանգարանի հինգ հարկանի շենքը ներդաշնակորեն ներառում է գորշ բետոնից կառուցված ճարտարապետական համալիրի մեջ։ Թանգարանի կենտրոնական տաղավարը լուսավորվում է բնական լույսով, որը ներս է սողոսկում թափանցիկ առաստաղի միջով և տարածվում սպիտակ պատերի վրա։

Թել Ավիվի գեղարվեստի թանգարան, 2013 թ.
Թել Ավիվի գեղարվեստի թանգարան, 2013 թ.
### Թանգարանի մասնաճյուղեր

Ելենա Ռուբինշտեյնի տաղավարը, որը բացվել է 1959 թվականին Հաբիմա թատրոնի հարևանությամբ, հանդիսանում է թանգարանի մասնաճյուղ և նվիրված է ժամանակակից արվեստին։ Մասնաճյուղի կուրատորը` տիկին Էլեն Գինտոնը, նկարիչ Դեյվիդ Հինգտոնի կինն է և ներկայացնում է բազմաթիվ երիտասարդ ժամանակակից իսրայելցի նկարիչների շահերը, օգնում նրանց կազմակերպելու ցուցահանդեսներ։

### «Մեյերհոֆ» կրթական կենտրոն

Արվեստի բնագավառի «Մեյերհոֆ» կրթության կենտրոնը գտնվում է Դուբնով փողոցում։ Կենտրոնը կազմակերպում է արվեստի դասընթացներ երեխաների, դեռահասների, ուսուցիչների և մեծահասակների համար։ Կենտրոնն ունի դիդակտիկ ցուցահանդեսներ և կազմակերպում է էքսկուրսիաներ դպրոցականների համար։

Մշտական հավաքածու
-----------------

Թանգարանի հավաքածուն ներկայացնում է 20-րդ դարի առաջին կեսի և ժամանակակից արվեստի մեծ շարժումների մի շարք առաջատար արվեստագետների՝ ֆովիզմ, գերմանական էքսպրեսիոնիզմ, կուբիզմ, ֆուտուրիզմ, ռուսական կոնստրուկտիվիզմ, Դե ստիլ շարժում և սյուրռեալիզմ, ֆրանսիական արվեստ, Փարիզի դպրոցի իմպրեսիոնիստներ և պոստիմպրեսիոնիստներ, ներառյալ Խայիմ Սուտինի ստեղծագործությունները, Պաբլո Պիկասոյի կապույտ և նեո-դասական ժամանակաշրջանից մինչև իր ուշ ժամանակահատվածի էական գործեր, Ալբեր Գլեզի, Ժան Մետցենժեի կուբիստական նկարները, Ժակ Լիպշիցի մի քանի քանդակներ և Խոան Միրոյի սյուրռեալիստական ստեղծագործություններ։

1989 թվականին ամերիկացի փոփ արտիստ Ռոյ Լիխտենշտայնը թանգարանի համար ստեղծեց հսկայական երկպանել որմնանկար, որը գտնվում է մուտքի նախասրահում։

Հավաքածուն ներառում է մի շարք գլուխգործոցներ, այդ թվում`1916 թվականին ավստրիացի նկարիչ Գուստավ Կլիմտի ստեղծած *Friedericke Maria Beer*-ը, 1914 թվականին Վասիլի Կանդինսկու ստեղծած «Անանուն իմպրովիզացիան»։

1950 թվականին նվիրաբերված Փեգիի Գուգենհայմ հավաքածուն ներառում է աբստրակտ ու սյուրռեալիստական արվեստագետների 36 աշխատանքներ, այդ թվում`Ջեքսոն Պոլլոքի, Ուիլյամ Բազիոտիսի և Ռիչարդ Պուզետ-Դարտի ստեղծագործությունները և սյուրռեալիստներ Իվ Տանգիի, Ռոբերտո Մատտայի և Անդրե Մասսոնի աշխատանքներից։

Քանդակներ ցուցադրված են մուտքի մոտ և քանդակի ներքին այգում։

Պատկերասրահ
-----------

* «Նավակ», գալիլեյան բազալտ«Նավակ», գալիլեյան բազալտ
* Բակի Շվարց, «Մոծակ»**Բակի Շվարց**, «Մոծակ»
* Մենաշե Կադիշման, «Քանդակ», Լոլա Բիր Էբներ քանդակների այգի**Մենաշե Կադիշման**, «Քանդակ», Լոլա Բիր Էբներ քանդակների այգի
* Մաուրիկի Գոտլիբ, «Աղոթք Յոմ Կիպուրի օրը սինագոգում» **Մաուրիկի Գոտլիբ**, «Աղոթք Յոմ Կիպուրի օրը սինագոգում»
* Գուստավ Կլիմտ, «Մարի Բեերի դիմանկարը»**Գուստավ Կլիմտ**, «Մարի Բեերի դիմանկարը»
* Դոմ Ֆեյգին, «Կենդանի»**Դոմ Ֆեյգին**, «Կենդանի»
* Ցիխակ Դանցիգեր, «Նեգևյան ոչխարներ»**Ցիխակ Դանցիգեր**, «Նեգևյան ոչխարներ»

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. ↑  Art's most popular: Exhibition and museum visitor figures 2021 // *The Art Newspaper* — 2022. — ISSN 0960-6556
3. ↑  Tel Aviv Museum of Art About Us
4. ↑  «Tel Aviv Museum». Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ հոկտեմբերի 26-ին. Վերցված է 2018 թ․ նոյեմբերի 12-ին.
5. ↑  הנדוורקר חיים. «עוד ידברו על הבניין הזה», הארץ, 9 במרץ 2007י
6. ↑  .דניאל ראוכוורגר. «מוזיאון ת"א השיק את האגף החדש», הארץ, 26 באוקטובר 2011
7. ↑  The Young Professionals (TYP) - LIVE @ Museum of art Tel-aviv video, באתר NME
8. ↑  «מוזיאון תל אביב, אתר מפה». Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հոկտեմբերի 18-ին. Վերցված է 2018 թ․ նոյեմբերի 12-ին.
9. ↑  «Roy Lichtenstein, Tel Aviv Museum Mural». Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ նոյեմբերի 13-ին. Վերցված է 2018 թ․ նոյեմբերի 12-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Թել Ավիվի գեղարվեստի թանգարանի պաշտոնական կայք
* אלי ערמון אזולאי ודניאל ראוכוורגר. «מוזיאון ת"א על פרשת דרכים», **הארץ**, 29 ביולי 2011
* ניצן דבי. «פתרון דיור לעיצוב», **כלכליסט**, 4 בספטמבר 2011
* 2011 ,22 ,בספטמבר ,**Xnet** ,«מיכאל יעקובסון. «הבניין החדש של מוזיאון תל אביב לאמנות
* 2011 ,28 ,באוקטובר ,**Xnet** ,«מיכאל יעקובסון. «על אגף הספרייה בבניין המוזיאון החדש
* אסתי אהרונוביץ, אלי ערמון אזולאי. «הזרם האקטיביסטי», **הארץ**, 9 בספטמבר 2011
* אסתר זנדברג. «איזה בזבוז מפואר», **הארץ**, 3 בנובמבר 2011
* זיוה שטרנהל. «הבשורה האדריכלית של מוזיאון תל אביב», **הארץ**, 17 באוקטובר 2012
* אלי ערמון אזולאי. «האילו שינויים מתכננת סוזן לנדאו למוזיאון תל אביב», **הארץ**, 2 בנובמבר 2012

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Թել Ավիվի գեղարվեստի թանգարան» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Ինստագրամ · Vimeo |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Համառոտ հրեական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 12205888f · CiNii: DA0435014X · GND: 5044320-3 · ISNI: 0000000121567469, 0000000406317607 · LCCN: n90723436 · NKC: zmp20221169252 · NLA: 45831517 · SUDOC: 030694140 · VIAF: 129923188, 146535194 · ULAN: 500309540 · WorldCat VIAF: 129923188, 146535194 |

 |

 |