recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Նոր կյանք (այլ կիրառումներ)

**Նոր կյանք**, Լիբանանում լույս տեսնող պարբերաթերթ։

Պատմական ակնարկ
---------------

1957—1973 թվականներին լույս է տեսել իբրև կինոարվեստի և հեռուստատեսության շաբաթաթերթ։ 1976 թվականին վերահրատարակվել է իբրև ազգային, ընկերային, տնտեսական և առևտրական շաբաթաթերթ, իսկ 1977—1978 թվականներին՝ գովազդային թերթ։ Խմբագիրներ՝ Հարություն Սահակյան, Լեռն Թորոսյան, Մանվել Գազանճյան, Կարո Գազանճյան, Վահան Ճանսըզյան։

Թեմատիկա
--------

Հայ ընթերցողին հաղորդակից է դարձրել ազգային և համաշխարհային մշակույթին, գրականությանը, կինոարվեստին, թատրոնին, երաժշտությանն ու կերպարվեստին, պարբերաբար հոդվածներ տպագրել հայ և համաշխարհային կինոյի նորությունների ու նշանավոր վարպետների մասին, մեծ տեղ հատկացրել Երևանի թատերական կյանքին, Հայաստանի մշակութային նվաճումներին։

Ավելի քան տասնամյա ընդհատումից հետո վերստին լույս է տեսել 1991 թվականին, իբրև անկախ ամսաթերթ՝ նախաձեռնությամբ Մ. Գազանճյանի (վարիչ և խմբագիր) և Սեմ Բագուպյանի։

Հրատարակում է Հայաստանից, սփյուռքահայ տարբեր գաղութներից, ինչպես և միջազգային բնույթի հասարակական, տնտեսական, մարզական, մշակութային, երաժշտական և այլ լուրեր ու հոդվածներ։ 1996 թվականին Ս. Րագուպյանը հեռացել է «Նոր կյանքից» և հիմնել «Գիտակ» ամսագիրը։ 1996-1998 թվականներին «Նոր կյանք»-ի գործերը վարել է Մ. Գազանճյանը՝ իբրև ամսաթերթի տեր և խմբագիր։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
**Պատվո բլուր**, ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ զոհված Ռուսական կայսրության սպաների հուշահամալիր գերեզմանատուն Հայաստանում՝ Գյումրիում։

Պատմություն
-----------

Գրառումների Պատվո բլուրի սալաքարերին
Պատվո բլուրը զինվորական գերեզմանատուն է՝ Սբ․ Միխայիլ Արխիստրատիգի մատուռով։ Համալիրի մուտքին նախորդում է կամարը, որը խորհրդանշում է հայ-ռուսական բարեկամությունը և կառուցվել է 1856 թվականին Գյումրիում (այդ ժամանակ Ալեքսանդրապոլ) կովկասյան կորպուսի զորահրամանատար գեներալ Նիկոլայ Մուրավյովի հրամանով։ Ըստ տարբեր տվյալների՝ այստեղ հանգչում են ռուսական բանակի 156-240 սպաներ՝ զոհված ռուս-թուրքական 1853-1856 և 1877-1878 թվականների պատերազմների ժամանակ, այդ թվում նաև՝ գեներալներ Պյոտր Կովալյովսկին, Միխայիլ Գրաբեն, Իլյա Չելոկաևը, իշխան Ալեքսանդր Գագարինը և այլք։

1956-1975 թվականներին հուշահամալիր գերեզմանատունը քանդվել է, տապանաքարերը ոչնչացվել են կամ օգտագործվել շինարարական կարիքների համար։ Գերեզմանատան տարածքում կառուցվել է երկու մասնաշենք, որտեղ տեղակայվել են մանկական առողջարանն ու լողավազանը։ Հայաստանի անկախացումից հետո բազմիցս բարձրացվել է հուշահամալիրի վերականգնման հարցը։ «Պատվո բլուրը» վերականգնելու հարցի վրա հասարակության ուշադրությունը գրավելու նպատակով ԶԼՄ-ներով կազմակերպվել են բազմաթիվ ելույթներ։

2010 թվականի օգոստոսի 20-ին տեղի ունեցավ վերականգնված «Պատվո բլուր» հուշահամալիրի բացումը և Սբ․ Միխայիլ Արխիստրատիգի մատուռի լուսավորման արարողությունը։ Բացմանը ներկա էր Ռուսաստանի Դաշնության նախագահ Դմիտրի Մեդվեդևը և Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսյանը։ Աշխատանքները տարվում էին «Պատվո գործ» կազմակերպության ղեկավարությամբ, որի համանախագահներն էին Անդրանիկ Նիկողոսյանն ու Վիկտոր Կրիվոպուսկովը։

Կարծիքներ
---------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ռուսաստանի ողջ բնակչության կողմից կուզենայի շնորհակալություն հայտնել եղբայրական Հայաստանի ղեկավարությանը և ժողովրդին՝ մեր համատեղ պատմության և մեր մարտիկների հիշատակի նկատմամբ նման հոգատար վերաբերմունքի համար, և որ երևի այսօր ամենակարևորն է պատմական ճշմարտությունը՝ Կովկասի համար մղված մարտերի մասին։- Դմիտրի Մեդվեդևի խոսքերը համալիրի բացմանը |  |


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Սովետական ժամանակաշրջանում գաղափարական պատճառներով բախտի քմահաճույքին թողնված զինվորական գերեզմանատան՝ «Պատվո բլուրի» վերականգնումը դարձել է պատվո գործ՝ ռուս-հայկական հարաբերությունների մակարդակին արժանի։- Սերժ Սարգսյանի ելույթը համալիրի բացմանը |  |


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Գյումրիում գտնվող «Պատվո բլուրը» և ձեր երկրում գտնվող այլ հուշարձաններ հայ ժողովրդի՝ ռուս ուղղափառ եղբայրներին երախտագիտության վկայությունն են։- Պատրիարք Կիրիլի խոսքերը Հայաստան այցի ժամանակ |  |

Տես նաև
-------

* Սուրբ Միքայել հրեշտակապետի եկեղեցի

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  В Ереване стартовал Международный симпозиум «Холм чести»
2. 1 2  Александрополь // Возрождение «Холма Чести»
3. 1 2  Сайт президента РФ //Церемония открытия мемориала «Холм чести»
4. ↑  Официальный сайт Московского Патриархата РПЦ // Речь Святейшего Патриарха Кирилла в кафедральном соборе святого Григория Просветителя в Ереване
**Վիկտոր Լորենց** (լատիշ․՝ Viktors Lorencs, հուլիսի 30, 1927(1927-07-30), Ռիգա, Interwar Latvia - հունվարի 26, 1992(1992-01-26)), լատվիացի խորհրդային կինոսցենարիստ և դերասան։

Կենսագրություն
--------------

Վիկտոր Լորենցը ծնվել է 1927 թվականի հուլիսի 30-ին պետական և հասարակական գործչի ընտանիքում, Կլավս Լորենցի անվան լատվիական սոցիալ-դեմոկրատական աշխատանքային կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի անդամ էր։

1947 թվականին ավարտել է Առաջին պետական գիմնազիան։ Լատվիայի համալսարանում սովորել է իրավաբանական ֆակուլտետում (1947-1951), ինչպես նաև ուսանել է ՎԳԻԿ-ում (1954-1961): Նա աշխատել է Ռիգայի կինոստուդիայի սցենարական բաժնի խմբագրական կոլեգիայում (1962-1987)։ Սցենարներ է գրել վավերագրական և գեղարվեստական ֆիլմերի համար։ «Տալլինֆիլմ» կինոընկերությունում խաղացել է բազմաթիվ դերեր։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին դերասանը զորակոչվել է Լատվիայի լեգեոն։ Պատերազմից հետո որոշ ժամանակ անց է կացրել Ռուսաստանի Կոմսոմոլսկ նա Ամուրե քաղաքի զտման ճամբարում։

1987 թվականից Լատվիական ԽՍՀ-ի ժողովրդական արտիստ է։

Ամուսնացել է երեք անգամ։ Վերջին կինը Թամարա Լոուրենցն է։ Ունի երկու որդի՝ Սվենը և Ասկոլդը։

Ֆիլմագրություն
--------------

**Սցենարիստ.**

* 1967 — Ես ամեն ինչ հասկանում եմ, Ռիչարդ
* 1968 — Խելագարություն
* 1978 — Եղևնին աշորայի դաշտում
* 1973 — Ցեպլիսի աֆերա
* 1976 — Մահ առագաստի տակ
* 1983 — Կրակոց անտառում
* 1987 — Եթե մենք այս բոլորը տանենք

**Դերասան.**

* 1974 — Կարմիր ջութակ — *Էդուարդ Սիրմուս*
* 1977 — Պատշգամբի այս վտանգավոր դուռը — *Վիկտոր*
* 1978 — Ռալի — *նկարների գնորդ*
* 1981 — Կրակոցի իրավունք — *շտուրմբանֆյուրեր*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Viktors Lorencs // Latvijas Enciklopēdija. — Rīga: SIA «Valērija Belokoņa izdevniecība», 2007. — ISBN 9984-9482-0-X.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Վիկտոր Լորենց (անգլ.) *Internet Movie Database* կայքում

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | ČSFD · Internet Movie Database |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 17770098b · GND: 1226229662 · LNB: 000195110 · VIAF: 305382105 · WorldCat VIAF: 305382105 |

 |
**Սիմոն Գըլճյան** (փետրվարի 16, 1848(1848-02-16), Թոքաթ - մարտի 14, 1922(1922-03-14)), հայ բժիշկ։

Կենսագրություն
--------------

Գրվում է նաև Գըլըճյան տարբերակով։ Ծնվել է 1848 թվականի փետր­վա­րի 16-ին, Սեբաստիա նահանգի Եվդոկիա գավառի կենտրոն Եվդոկիա քաղաքում։ Մանուկ հասակում կորցրել է հորը և մոր հոգատարությամբ դաստիարակվել։ Մայրը ամերիկացի միսիոներ վերապատվելի դոկտոր Հենրի Ջոնվան Լեննեփի քարոզների ազդեցության տակ հարել է ավետարանականությանը, կարդալ սովորել, սակայն նա ևս վաղաժամ մահացել է։ Երկու որբերը մնացել են քեռու խնամքին։ Շուտով Սիմոնը Վան Լեննեփի խորհրդով սովորել է ամերիկացի միսիոներների Մարզ­վանի Անատոլիա քոլեջում, այնուհետև՝ նույն քոլեջի աստվածաբանական բաժնում։

Ավարտելուց հետո դարձել է քարոզիչ և մի քանի տարի ձիով գյուղեգյուղ ճամփորդելով ծառայել է ավետարանականության քարոզչության։

Մի քանի տարի հետո դարձյալ դոկտոր Հենրի Ջոնվան Լեննեփի օժանդակությամբ մեկնել է ԱՄՆ` բարձ­րա­գույն կրթու­թյուն ստա­նա­լու։

Այս­տեղ ավար­տել է Բոս­տո­նի բարձ­րա­գույն վար­ժա­րա­նը և Ֆի­լա­դել­ֆի­ա­յի հա­մալ­սա­րա­նի բժշկա­կան ֆա­կուլ­տե­տը։ Այ­նու­հե­տև տե­ղա­փոխ­վել է Անգ­լիա և 9 ամիս Լոն­դո­նի հի­վան­դա­նոց­նե­րում աշ­խա­տել։

Վե­րա­դառ­նա­լով Կ. Պո­լիս, Օս­մա­նյան կայ­սե­րա­կան բժշկա­կան վար­ժա­րա­նում քննու­թյուն է հանձ­նել և բժշկի վկա­յա­կան ստա­ցել։ Կ. Պոլ­սում ամուս­նա­ցել է զմյուռ­նի­ա­ցի Լու­սի Կա­րա­պե­տյա­նի հետ և վե­րա­դար­ձել իր ծննդա­վայր Եվ­դո­կիա։ 1880-ական թվա­կան­նե­րից Եվ­դո­կի­ա­յում բժիշկ է աշ­խա­տել։

Լի­նե­լով գա­ղա­փա­րա­կան մարդ, այս­տեղ ևս շա­րու­նա­կել է զբաղ­վել հո­գև­որ կյան­քով, մե­ծա­հա­սակ­նե­րի հա­մար կար­դա­ցել կի­րակ­նօ­րյա դա­սա­խո­սու­թյուն­ներ։

Իր ար­ժա­նի տեղն է ու­նե­ցել Եվ­դո­կի­այ­ի Ավե­տա­րա­նա­կան եկե­ղե­ցու պատ­մու­թյան մեջ։ Եղել է սիր­ված և հարգ­ված բժիշկ ինչ­պես քրիս­տո­նյա­նե­րի, այն­պես էլ մահ­մե­դա­կան­նե­րի ու հրե­ա­նե­րի շրջա­նում։ Պատ­մել են, որ աղ­քատ­նե­րին բու­ժել է ձրի, հա­ճախ դե­ղե­րը նրանց տվել է անվ­ճար, եր­բեմն էլ նույ­նիսկ սննդի փող է տվել։ Օրե­րից մի օր հե­ղա­փո­խա­կան­ներն առև­ան­գել են նրան։ Կի­նը, փրկա­գին վճա­րե­լով, ազա­տել է։ Այդ դեպ­քից հե­տո բժիշկն ան­մի­ջա­պես հե­ռա­ցել է Եվ­դո­կի­ա­յից` կառավարությանը հայերի անուններ հայտնելու պարտավորված չլինելու և նրանց ձերբակալության պատճառ չդառնալու համար։

Տեղափոխվել է ԱՄՆ և մի քանի տարի բժիշկ աշխատելուց հետո կրկին վերադարձել Եվդոկիա։

1903 թվականի հոկտեմբերին ընտանիքով վերջնականապես տեղափոխվել է ԱՄՆ և հաստատվել Ֆրեզ­նո քաղաքից 5 մղոն հեռու գտնվող մի ագարակում։ Ծառայել է Ֆրեզնոյի Հայ Երիցական եկեղեցու հոգևոր հովիվ։

Մահացել է 1922 թվականի մար­տի 14-ին՝ 74 տարեկանում։

Գրականություն
-------------

* Մեզպուրեան Արթօ, Հայ եւ ծագումով հայ բժիշկներ։ Այբուբենական համառօտ անուանացանկ (16881940), Իսթանպուլ, 1940։
* Ալպօյաճեան Ա. Պատմութ իւն Եւդոկիոյ հայոց, Գահիրէ, 1952։
* Յարման Արսեն, Հայերը օսմանյան առողջապահության ծառայության մեջ և պատմություն սուրբ Փրկիչ հայոց հիվանդանոցի (թուրքերեն), Ստամբուլ, 2001։

Աղբյուրներ
----------

* Հարություն Մինասյան, Օսմանյան կայսրությունում և Թուրքիայի Հանրապետությունում բռնաճնշումների և ցեղասպանության ենթարկված հայ բժիշկներ, Երևան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
**Պիետարսաարի** (ֆիններեն՝ Pietarsaari), կամ **Յակոբստադ** (շվեդերեն՝ Jakobstad), քաղաք և մունիցիպալիտետ Ֆինլանդիայի արևմուտքում՝ Բալթիկայի Բոտնիկ ծոցի ափին՝ Օստրոբոտնիա նահանգում։ Յակոբստադի բնակչությունը 19 673 մարդ է (2007 հուլիս)։

Շվեդերենը մայրենի լեզու է քաղաքի բնակչության մոտ 56%-ի համար, ֆիններենը՝ 40%-ի։

Պատմություն
-----------

Քաղաքն անվանվել է շվեդ ռազմական և պետական գործիչ Յակոբ Պոնտուսոն Դելագարդիի (1583-1652) պատվին։

Յակոբստադը քաղաքային իրավունքներ է ստացել 1652 թվականին՝ Շվեդիայի թագուհի Քրիստինայի օրոք։ 1714 թվականին ռուսական զորքերը այրել են քաղաքը։

1809-1917 թվականներին եղել է Ռուսական կայսրության կազմում։ Քաղաքը այրվել է 1835 թվականին։ Ղրիմի պատերազմի ժամանակ քաղաքի առևտրային նավահանգիստը՝ այնտեղ խարսխված նավերով, ամբողջովին ավերվել է։ 1905 թվականի Առաջին ռուսական հեղափոխության ժամանակ քաղաքում տեղի են ունեցել սոցիալիստների ցույցեր։

Ֆինլանդիայի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ քաղաքը գտնվում էր սպիտակամորթներից վերահսկվող տարածքում և ուներ հրետանային դպրոց։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ քաղաքը մեկ անգամ ենթարկվել է խորհրդային ավիացիայի հարձակմանը, որի ժամանակ զոհվել է մի քանի մարդ։

Բնակչություն
------------

Բնակչության վիճակագրությունը 1999-2017 թվականներին․

| Տարի | Թիվ |
| --- | --- |
| **1999** | 19 730 |
| **2000** | 19 636 |
| **2001** | 19 519 |
| **2002** | 19 457 |

| **2003** | 19 431 |
| --- | --- |
| **2004** | 19 467 |
| **2005** | 19 521 |
| **2006** | 19 557 |
| **2007** | 19 569 |

| **2008** | 19 667 |
| --- | --- |
| **2009** | 19 627 |
| **2010** | 19 656 |
| **2011** | 19 623 |
| **2012** | 19 680 |

| **2013** | 19 633 |
| --- | --- |
| **2014** | 19 655 |
| **2015** | 19 436 |
| **2016** | 19 377 |
| **2017** | 19 379 |

Քույր քաղաքներ
--------------

Նորվեգիա Ասքեր, Նորվեգիա  

Դանիա Ռուդերսդալ, Դանիա  

Գերմանիա Բյունդե, Գերմանիա  

Իսլանդիա Գարդաբայր, Իսլանդիա  

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ Ջեյմսթաուն, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ  

Շվեդիա Սյոդերամն, Շվեդիա  

Շվեդիա Էսլյով, Շվեդիա  

Լատվիա Յուրմալա, Լատվիա

Լուսանկարներ
------------

* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Норвегия, Швеция, Финляндия // Атлас мира / сост. и подгот. к изд. ПКО «Картография» в 2009 г. ; гл. ред. Г. В. Поздняк. — М. : ПКО «Картография» : Оникс, 2010. — С. 50—51. — ISBN 978-5-85120-295-7 (Картография). — ISBN 978-5-488-02609-4 (Оникс).
2. ↑  Արտասահմանյան երկրների աշխարհագրական անվանումների բառարան / խմբ․ Ա․ Մ․ Կոմիկով. — 3֊րդ հրատարակություն. — Մոսկվա: Նեդրա, 1986. — С. 281.
3. ↑  «Якобстад»։ *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907

Գրականություն
-------------

* Книпович, Николай Михайлович (1890–1907)։ «Якобстад»։ *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*։ Սանկտ Պետերբուրգ
**«Անկախ մամուլ»**, ժողովրդական, հասարակական, տնտեսական, քաղաքական, գրական օրաթերթ։ Խմբագիրներ՝ Վերգինե Աթանասյան, Արամ Տեր-Գրիգորյան։ Վերգինե Աթանասյանը Աշոտ Աթանասյանի կինն է։ Փաստացի խմբագիրը համարվում է Աշոտ Աթանասյանը, որը տարբեր ծածկանուններով բազմաթիվ հրապարակումներ ունի թերթում։

Առաջին համարը լուս է տեսել 1907 թվականի դեկտեմբերի 1-ին։ Թերթի վերնագրի տակ գրված է «Ներկայ կուսակցութիւններից դուրս» արտահայտությունը։

Թերթին աշխատակցել են Լեոն, Տիգրան Զավենը, Խաչիկ Սամվելյանը, Վահան Տերյանը, Արտաշես Բուդուղյանը, Վահան Տոտոմյանցը և ուրիշներ։

Թերթում մեծ թիվ են կազմում գործարաններում բանվորների առօրյայի մասին թղթակցությունները։ «Անկախ մամուլը» այն տեսակետն է պաշտպանել, թե սոցիալական չարիքի արմատը սեփականատիրական իրավունքի մեջ է։ Թերթը համոզված է, որ սոցիալիստական կարգերի օրոք միայն շահագործվող մեծամասնության համար կստեղծվեն կյանքի տնտեսական բավարար պայմաններ։ Թերթը փորձել է առաջադրել գործնական միջոցներ հասարակական և քաղաքական կարգերի վերափոխման ուղղությամբ։ «Անկախ մամուլում» զարգացվել է այն տեսակետը, որ հողը պատկանում է նրան, ով մշակում է այն։

Քաղաքական համարձակ ելույթների համար թերթի համարները երբեմն բռնագրավվել են գրաքննության վարչության որոշումների համաձայն, խմբագիրը նկատողություն է ստացել ու տուգանքի ենթարկվել։

«Անկախ մամուլը» տպագրել է նաև գեղարվեստական արձակ և չափածո ստեղծագործություններ, որոնք տպագրվել են «Գեղարուեստ» բաժնում։ Ուշագրավ են հատկապես Շուշանիկ Կուրղինյանի սոցիալական թեմաներով բանաստեղծությունները, Ջավախեցու պատմվածքները և այլն։

Թերթում բարձր են գնահատվել Պերճ Պռոշյանը, Վրթանես Փափազյանը, Նար-Դոսը և ուրշներ։

Բաժինները
---------

* Գիւղացիների մէջ
* Բանուորների մէջ
* Քաղաքներում
* Թուրքական կյանք
* Թատրոն և երաժշտութիւն
* Լրագիրների լրատու
* Գեղարուեստ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայ պարբերական մամուլի պատմություն (1900-1922), հատոր 2, Ե. ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտ, 2017, էջ 55-58։ Պատասխանատու խմբագիրներ՝ Ա. Խառատյան, Լ. Գևորգյան։
**Գմբեթավոր դահլիճ**, գմբեթավոր սրահ, պաշտամունքային կառուցվածքի ճարտարապետական տիպ, որն ստեղծվել է Հայաստանում, 6-րդ դարում։ Այն արևելքից արևմուտք ձգված ուղղանկյուն դահլիճ է՝ ընդերկայնական պատերից դուրս եկող երկու զույգ որմնամույթերով։ Նրանց կապող կամարներով ստացվում է գմբեթատակ քառակուսին, որից տրոմպների կամ առագաստների միջոցով իրականացվում է անցումը դեպի գմբեթի թմբուկը։ Արևելքից աղոթասրահը ավարտվում է ավագ խորանով։ Այդ տիպի մեզ հայտնի առաջին օրինակը Հայաստանում Զովունիի Սուրբ Պողոս-Պետրոս եկեղեցին է, որը հնագույն բազիլիկից գմբեթավոր դահլիճի վերակառուցվել է 5—6-րդ դարերում։ 6—7-րդ դարերում ձևավորվել է գմբեթավոր դահլիճի դասական հորինվածքը, որով կառուցված են Պտղնավանքի (6-րդ դար), Գդմաշենի՝ Սուրբ Թադևոս Առաքյալ և Արուճի՝ Սուրբ Գրիգոր տաճարները (7-րդ դար)։ Այս հուշարձաննևրում գմբեթը բարձրացել է ամբողջ շենքի (աղոթասրահը և աբսիդը միասին վերցրած) կենտրոնում՝ ողջ կառույցի հետ օրգանական ամբողջություն կազմելով։ Բեմի երկու կողմերում ուղղանկյուն հատակագծով ավանդատներ են ավելացվել, որոնց աբսիդների և բեմի աբսիդի միջև, արևելյան ճակատում, եռանկյունաձև խորշեր են թողնվել։ Գմբեթավոր դահլիճի տիպը լայն տարածում է ստացել 10-րդ դարից հետո, երբ Հայաստանում վանքային համալիրների եկեղեցիների մեծ մասը կառուցվել է այդ հորինվածքով։ Այն զգալի ձևափոխություննևր է կրել, կրճատվել է շենքի ընդհանուր երկարությունը, խորշերով մշակվել են մյուս ճակատները ևս, վերացել է բեմի և արևելյան զույգ որմնամույթերի միջև եղած տարածությունը, որի հետևանքով դրանք համատեղվել են բեմի աբսիդի համապատասխան մշակված եզրերի հետ։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 109)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Հայոց ցեղասպանության խաչքար (այլ կիրառումներ)
**Հայոց ցեղասպանության խաչքար**, խաչքար ԱՄՆ Գլենդել հայաշատ քաղաքում՝ Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցու բակում։

Պատմություն
-----------

Խաչքարը նվիրված է Հայոց Ցեղասպանության զոհերի հիշատակին, ստեղծվել է Արթուր Զաքարյանի ընտանիքի հովանավորությամբ, տեղադրվել է 2000 թվականի հուլիսի 23-ին։

Տվյալներ
--------

Խաչքարը կառուցված է Հայաստանի բերված տուֆ քարից, հիմքը գրանիտ է, որը կազմված է 5 մասից՝ խորհրդանշելով 5 մայրցամաքները։ Խաչքարի կենտրոնից կախված է համընդհանուր սիրո և բարեգործության սիրտը, որից, որպես ցեղասպանության հետևանք, արյուն է կաթում խաչի վրա։ Խաչքարի վրայի 12 դատարկ խոռոչները խորհրդանշում են հայկական 12 գավառները, որտեղից տեղահանվել է հայ բնակչությունը։ Հավերժության ասուպը խորհրդանշում է հայ ժողովրդի ուժեղ և ամուր ապագան։ Խաչքարի վերևի կամարի զանգը ղողանջում է ի նշան փոխհատուցման։ Ցեղասպանությունը չի մոռացվում դարերի ընթացքում։ Խաչքարի վրայի արծիվը բնորոշում է հավերժական արդարությունը։

Հեղինակ
-------

* Քանդակագործ՝ Գասպար Ղարիբյան

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Armenian Genocide Khachkar Sculpture by Gaspar Gharibyan
2. ↑  Memorial Khachkar in Glendale, California
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Վանք (այլ կիրառումներ)
Տաթևի վանքը
**Վանք**, կրոնական հաստատություն՝ մենաստան, հոգևոր և մշակութային կենտրոն, ճարտարապետական կառույցների համալիր։ Վանքերի ճարտարապետությունը արտահայտել է դրանց դերը հասարակական կյանքում, տարբեր կրոններում, երկրներում ու ժողովուրդների մոտ ունեցել է որոշակի յուրահատկություններ։ Հայաստանի վանական համալիրներում բացի պաշտամունքային շենքերից կառուցվել են գավիթներ, սեղանատներ, գրատներ, բնակելի շենքեր, դամբարաններ, զանգակատներ, տնտեսական և արտաքին բազմազան կառույցներ։ Վանքերը հայկական միջնադարյան մշակույթի մեջ առանձնակի նշանակություն են ունեցել հատկապես IX–XIY դարերում, երբ այստեղ զարգանում ու մշակվում էր մանրանկարչությունը, քանդակագործությունը և ճարտարապետական միտքը։ Վանական համակառույցներ Հայաստանում կազմավորվել են ավանդական սրբավայրերի տեղում (Սևան, Գեղարդ), վաղ միջնադարյան հուշարձանների շուրջը (Հովհանավանք, Հառիճ), ինչպես և միանգամայն նոր վայրերում (Սաղմոսավանք, Նոր Գետիկ և այլն)։ Հայկական վանական համալիրներին բնորոշ է կառույցների ազատ կամ գծային դասավորությունը, նրանց ներդաշնակ կապը ինչպես շրջակա բնության, այնպես էլ միմյանց հետ, ընդ որում մեծ հմտությամբ նկատի են առնվել կառույցների տիպերը, հորինվածքային առանձնահատկությունները, քարի գույնը։ Համալիրները սովորաբար տեղադրվել են դժվարամատչելի տեղերում կամ պաշտպանված են եղել ոչ հեռու տեղավորված հզոր ամրոցներով։ Սակայն նրանցից շատերը ունեցել են իրենց բավական ուժեղ պարսպապատերը (բնորոշ էր հատկապես XVII–XVIII դարերի վանքերին)։ Վանական համալիրների ճարտարապետական կերպարի կազմավորման հարցում խիստ էական նշանակություն են ունեցել պաշտամունքային կառույցներից իրենց հորինվածքով տարբեր աշխարհիկ շենքերի (սեղանատներ, աղբյուրներ), դամբարանների (գավիթներ, հատկապես, երկհարկ դամբարան–եկեղեցիներ) և զանգակատների ծավալային ձևերը։ Այս տիպի կառույցներում է, որ ճարտարապետները, կաշկանդված չլինելով կրոնական, դոգմատիկ պահանջներով, կարողացել են ցուցադրել իրենց տաղանդի ամբողջ ուժը (Սանահինի, Հաղպատի, Գանձասարի, Հոռոմոսի գավիթները, Նորավանքի Բուրթել իշխանի երկհարկ դամբարան–եկեղեցին, Հաղարծնի սեղանատունը և այլն)։

Տես նաև
-------

* Եկեղեցի
* Մայր տաճար

Վիքիբառարան

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ընթերցե՛ք **«վանք»** բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
**Մավրիկ Ալեքսանյան** (օգոստոսի 1, 1954(1954-08-01), Հինշեն, Շուշիի շրջան, ԼՂԻՄ - նոյեմբերի 16, 1992(1992-11-16), Ստեփանակերտ, Արցախ), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի մասնակից։

Կենսագրություն
--------------

Մավրիկ Ալեքսանյանը ծնվել է 1954 թվականի օգոստոսի 1-ին Շուշիի շրջանի Բերդաձորի ենթաշրջանի Հին շեն գյուղում։ Չորս տարեկան հասակում կորցրել է հորը։ Հինգերորդ դասարանից թողնելով դպրոցը՝ մոր ու եղբոր հետ տեղափոխվել է Ստեփանակերտ։ Ստեփանակերտի պրոֆտեխուսումնարանում ստացել է ներկարար-ծեփագործի մասնագիտություն, աշխատանքի անցել շինվարչությունում։ Զինվորական պարտադիր ծառայությունն անցկացրել է Մուրմանսկում։ Զորացրվելուց հետո աշխատանքի է անցել գինու գործարանում, որտեղ կորցրել է մատները։

Երբ Արցախի հայությանը պատերազմ է պարտադրվել, Մավրիկ Ալեքսանյանը, թեև անաշխատունակ, անդամագրվել է տանկային գումարտակին ու դարձել տանկի հրամանատար։ Մասնակցել է Մարտակերտի, Մարտունու, Ասկերանի շրջանների գյուղերի պաշտպանական մարտերին։ Զոհվել է 1992 թ. նոյեմբերի 16-ին Ստեփանակերտում։ Հետմահու պարգևատրվել է ՀՀ և ԼՂՀ «Արիության համար» մեդալներով։ Ամուսնացած էր, ունի երեք երեխա։ Հանգչում է Ստեփանակերտի քաղաքային գերեզմանատանը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Մավրիկ Ալեքսանյանը Արցախյան պատերազմի թանգարանի կայքում(չաշխատող հղում)
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Հայոց ցեղասպանության հուշարձան (այլ կիրառումներ)
**Հայոց ցեղասպանության հուշարձան**, խաչքար Սինգապուրի Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցու բակում։

Պատմություն
-----------

Խաչքարը տեղադրվել է ի հիշատակ հայոց ցեղասպանության նահատակների։ Հուշարձանը տեղադրվել է 2014 թվականին Հիշողության պարտեզում, որտեղ ամփոփված են նաև բազմաթիվ հայկական տապանաքարեր։ Հուշարձանի ստեղծման նախաձեռնողը Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցու հոգաբարձուների խորհրդի նախագահ Արմեն Բուդաղյանն է։

Հեղինակ
-------

* Քանդակագործ՝ Վարազդատ Համբարձումյան

Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի
-------------------------------

Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին ամենահին քրիստոնեական կառույցն է Սինգապուրում. կառուցվել է 1835 թվականին, օծվել՝ 1836 թվականին։ Եկեղեցու բակում կան բազմաթիվ հայկական տապանաքարեր, որոնք ամփոփված են Հիշողության պարտեզում։ Եկեղեցին գտնվում է Սինգապուրի «Հիլլ» և «Արմենիա» փողոցների միջև։ Այն ազգային պատմական կոթող է, տեղակայված է Սինգապուրի բոլոր քարտեզների վրա։ ճարտարապետը իռլանդացի Ջորջ Քոլմանն է։ Եկեղեցին հեղինակի ամենահայտնի գործերից է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայկական խաչքար Սինգապուրում
**Վաջիհա Ալի կըզը Սամեդովա** (ադրբ.՝ Vəcihə Əli qızı Səmədova, նոյեմբերի 24, 1924(1924-11-24), Բաքու, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ - հոկտեմբերի 24, 1965(1965-10-24), Բաքու, Ադրբեջանական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), Ադրբեջանի նկարչության դպրոցի նշանավոր ներկայացուցիչներից մեկը, ադրբեջանցի խորհրդային նկարիչ, Արվեստի վաստակավոր գործիչ;

Կենսագրություն
--------------

Վաջիհա Սամեդովան ծնվել է 1924 թվականի նոյեմբերի 24-ին Բաքվում։ 1939-1944 թվականներին սովորել է Ադրբեջանի Ազիմ Ազիմզադեի անվան Նկարչության պետական տեխնիկումում։ Այնուհետև սովորել է Մոսկվայի Նկարչության Ինստիտուտում։ Ավարտելուց հետո նա վերադարձավ հայրենիք։ Վաջիհա Սամեդովան նաև աշխատել է որպես մանկավարժ արվեստի քոլեջում, որտեղ նախկինում սովորել է։ Վաջիհա Սամեդովայի աշխատանքները ցուցադրվել են նաև Վիեննայում, Կահիրեում, Բեյրութում, Վարշավայում, Բեռլինում, Բուդապեշտում, Սոֆիայում և այլ քաղաքներում կազմակերպված արտասահմանյան ցուցահանդեսներում։

Սամեդովան մահացավ 1965 թվականի հոկտեմբերի 24-ին Բաքվում երկարատև հիվանդությունից։

1966 թվականի վերջին Բաքվում ՝Ադրբեջանի նկարիչների միության արվեստի սրահում, բացվեց նկարչի աշխատանքների ցուցահանդես։ Ցուցահանդեսում հավաքվել են Սամեդովայի շուրջ 200 աշխատանքներ.

Պարգևներ
--------

* Ադրբեջանական ԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1965)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Fərəcova Z.Təsviri sənətin kraliçası
2. ↑  Сәмәдова Вәҹиһә Əли гызы // Азербайджанская советская энциклопедия / Под ред. Дж. Кулиева. — 1984. — Т. VIII.
3. ↑  Габибов Н. Наджафов М. Искусство Советского Азербайджана. — М.: Искусство, 1960. — С. 199.
4. ↑  Расим Эфенди. Ваджия Самедова // Искусство. — 1967.


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | VIAF: 8481154260450824480005 · WorldCat VIAF: 8481154260450824480005 |

 |
| **՞**Հովանոցասունկ աղջկական |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Սնկեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Agaricaceae |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Հովանոցասունկ աղջկական |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Macrolepiota puellaris

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Հովանոցասունկ աղջկական** (լատին․՝ Macrolepiota puellaris), Agaricaceae ընտանիքին պատկանող սունկ, որը գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Ուտելի պտղամարմնով և բողկի հոտով հումուսային սապրոտրոֆ է, որի 4-10 սմ տրամագծով սպիտակ գլխարկը մեջտեղում ավելի մուգ է գունավորված, սկզբում ձվաձև է, իսկ հասունանալուց հետո հովանոցանման, վերին մասը ծածկված է եռանկյունաձև սպիտակ թեփուկներով։ Գլխարկի եզրերը ծոպավոր են։ Սպիտակ և ազատ թիթեղները խիտ են դասավորված։ Կտրվածքի դեպքում ոտիկի հիմքում կարմրող պտղամիսը սպիտակ է։ Սկզբում կեղտոտ սպիտակ, հետո շագանակագույն, 5–10 x 0,5–1 սմ ոտիկը հիմքում պալարաձև հաստացած է մինչև 1-2 սմ, կաթնագույն, լայն, շարժուն, նուրբ օղակով, ոտիկը և գլխարկը չորացնելուց հետո գորշագույն են։ Սպորափոշին սպիտակավուն է, սպորները՝ անգույն, էլիպսաձև, հարթ և ծլման ծակոտիներով։

Տարածվածություն
---------------

Ընդհանուր արեալը ընդգրկում է Եվրոպան, Ասիան, Հարավային Կովկասը (Հայաստան)։ Հայաստանում հայտնաբերված է Երևանի ֆլորիստիկական շրջանում՝ «Խոսրովի անտառ» արգելոցի տարածք և Լոռու ֆլորիստիկական շրջանում՝ Ստեփանավանի շրջակայք։

Էկոլոգիա
--------

Հնդիպում է հազվադեպ, երբեմն՝ խմբերով, հողի վրա, լայնատերև անտառներում, 1100-1800 մ բարձրություններում, օգոստոս-սեպտեմբեր ամիսներին։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է։ Հայաստանում պահպանվում է «Խոսրովի անտառ» արգելոցի համապատասխան էկոհմակարգերի կազմում։ Հնարավոր է սնկի միցելիալ կուլտուրայի ստացումը և արհեստական աճեցումը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Կուսանաց անապատ (այլ կիրառումներ)

**Կուսանաց անապատ** (նաև՝ **Կուսանոց Սուրբ Տիրամոր եկեղեցի** կամ **Կուսանաց Սուրբ Տիրամոր անապատ**), հայկական վանական համալիր ներկայիս Ադրբեջանի Հանրապետության Շահումյանի շրջանում՝ պատմական Մեծ Հայքի Արցախ նահանգի Կողթ գավառում։ Գտնվում է Գետաշեն գյուղի հին թաղամասում՝ գետի ձախ ափին։

Պատմություն
-----------

Գրականության մեջ տաճարը հայտնի է Կուսանաց անապատ անվամբ։ 1885 թվականի մի վավերագրում հիշատակված է Կուսանոց Սուրբ Տիրամոր եկեղեցի անվամբ։ Դեռևս 19-րդ դարի վերջերին եկեղեցու շուրջ կիսավեր դրությամբ պահպանվում էին միաբանական սենյակների մնացորդները։

Նկարագրություն
--------------

Կուսանաց անապատի եկեղեցին շինված է տեղական գորշ քարից։ Հատակագիծը ուղղանկյուն է, ունի 11 մ երկարություն, 9 մ լայնություն և 7 մ բարձրություն։ Դահլիճի մեջ կանգնած են երկու խաչաձև սյուներ, որոնց վրա դրված են կամարները՝ իրենց վրա պահելով թաղակապ կտուրը։ Եկեղեցու արևմտյան կողմում բացվում են մի փոքրիկ դուռ և պատուհան, հարավայինում՝ երկու փոքր պատուհան, իսկ արևելյանում՝ մեկ։

Եկեղեցու հարավային ճակատապատի մեջ ագուցված են շատ հին, բայց դժբախտաբար զգալի չափով քայքայված երեք խաչքարեր, որոնք ունեն 150-200 սմ բարձրություն, ավելի քան մեկ մետր լայնություն։ Խաչքարերի զարդանախշերի որոշ մասեր վիմագրերի հետ միասին ջնջված են։ Երևում են մարդկային ֆիգուրներ, հանդիսավոր ընդունելությունների տեսարաններ։ Բազմաթիվ մեծ ու փոքր խաչքարեր, խաչանշաններ կան եկեղեցու ներսում, մասնավորապես՝ սյուների և կամարների վրա։ Կառույցի արտաքին պատերում տեղադրված են նաև գերեզմանաքարեր, հնագույն շենքերի արժեքավոր բեկորներ։ Կուսանաց անապատի շինարարները լայնորեն օգտագործել են ավերված շենքերի քարերը, դրանով իսկ ցանկանալով մեկ անգամ ևս ընդգծել, որ իրենք անապատը կառուցում են նախկինում եղած կրոնական հայտնի օջախի տեղում։

Կուսանաց անապատի եկեղեցու գավիթը քառանկյուն թաղածածկ շենք է, ունի 6,4 մ երկարություն, նույնքան էլ լայնություն։ Այն ծառայել է իբրև Մելիք-Շահնազարյանների տոհմական դամբարան։ Այստեղ են գտնվում Մանվել Վարդապետի, մելիք Միրզայի, մելիք Հուսեինի և նրանց կանանց գերեզմանները։

Ճարտարապետություն
-----------------

Եկեղեցին թաղածածկ միանավ շինություն է։ Ավանդատներ չունի։ Խորանը կիսաշրջանաձև է, ծածկը՝ երկթեք, միակ մուտքը բացված է արևմտյան ճակատից։ Կառուցված է անմշակ քարով, կրաշաղախով։ Սրբատաշ են միայն անկյունաքարերը։ Արտաքին չափերն են 12,14 x 7,80 մ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Այժմ գյուղը, ինչպես շրջանի մեծամասնությունը օկուպացված է Ադրբեջանական Հանրապետության Զինված ուժերի կողմից։ Համաձայն Ադրբեջանի վարչական բաժանմանը տաճարը գտնվում է Գյոյգյոլի շրջանում, իսկ գյուղը կոչվում է **Չայքենդ**
2. 1 2 3  Սամվել Կարապետյան, Հյուսիսային Արցախ, Երևան, 2004, էջ 340-341
3. ↑  Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3877, թ. 29
4. ↑  Լեռնային Ղարաբաղի պատմաճարտարապետական հուշարձանները, Շահեն Մկրտչյան, Հայաստան հրատարակչություն, Երևան-1985
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցի (այլ կիրառումներ)

**Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցի**, Հայ առաքելական եկեղեցու տաճար պատմական Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի Գողթն գավառի Օրդուբադ քաղաքում, Նախիջևանի ԻՀ, ներկայիս Ադրբեջանի տարածքում։

Պատմություն
-----------

Եկեղեցին կառուցվել է 12-րդ դարում։ Գտնվում է Օրդուբադի հյուսիսարևելյան հատվածում՝ բարձրադիր բլրի վրա։ Ճարտարապետն անհայտ է։ Վերանորոգվել է 17-րդ դարում և 1836 թվականին։

Ճարտարապետություն
-----------------

Եկեղեցին պատկանում է քառամույթ եռանավ բազիլիկա տիպին։ Մուտքը գտնվում է հյուսիսային ճակատում։ Եկեղեցու աբսիդը հնգանիստ է։ Կառուցված է կիսամշակ և սրբատաշ որձաքարից։ Եկեղեցու հարավային ճակատին կցված է ընդարձակ սեղանատունը։ Արձանագրություններ և որմնաքանդակներ չունի, սակայն ուներ 19-րդ դարի որմնանկարներ։ Ներկայումս եկեղեցին գտնվում է անմխիթար վիճակում։

### Սեղանատուն

Եկեղեցու սեղանատունը թվագրվում է 17-18-րդ դարերին։ Իրենից ներկայացնում է միանավ դահլիճ։ Ճարտարապետն անհայտ է։ Կառուցված է կիսամշակ որձաքարից։ Մուտքը գտնվում է արևմտյան ճակատում։ Վերանորոգվել է 19-րդ դարում։ Ի տարբերություն եկեղեցու, սեղանատունն ամբողջովին ոչնչացված է։

Տես նաև
-------

* Նախիջևանի հայկական տաճարների ցանկ
* Օրդուբադ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Այվազյան, Նախիջևան. պատկերազարդ բնաշխարհիկ հանրագիտակ, էջ 35-37
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Սուրբ Երրորդություն եկեղեցի (այլ կիրառումներ)

**Սուրբ Երրորդություն եկեղեցի**, Հայ առաքելական եկեղեցու տաճար ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության Շահբուզի շրջանի Նորս (Նորագյուղ) գյուղի արևմտյան թաղամասում։

Պատմություն
-----------

Նորսի Սուրբ Երրորդություն եկեղեցին կառուցվել է 13-14-րդ դարերում։ Ճարտարապետի անունը անհայտ է։

Ճարտարապետություն
-----------------

Կառուցվել է սրբատաշ և կիսամշակ բազալտից, աղյուսից։ 1654 և 1875 թվականին գյուղի բնակիչների առաջաձեռնությամբ եկեղեցին վերանորոգվել է։ Հորինվածքը՝ քառամույթ եռանավ բազիլիկա։ Մուտքերը գտնվում են արևմտյան և հյուսիսային ճակատներում։ Ունի յոթանիստ աբսիդ։ Մույթերը ուղղանկյուն են։ Կա մեկ զույգ ավանդատուն։ Արևմտյան ճակատին կան արձանագրություններ։ Մուտքի շուրջը զարդաքանդագների մի շարք է։ Եկեղեցու մուտքերի առջև կան 17-18-րդ դարերի մի քանի տապանաքարեր։ 1980-ականներին եկեղեցու վիճակը դեռ կիսականգուն էր։ Քանդված էր եկեղեցու հյուսիսային ավանդատունը, տաճարի ծածկի մի մասը և որմերում կար ճաքեր։

Տես նաև
-------

* Նախիջևանի հայկական տաճարների ցանկ
* Շահբուզի շրջան
* Ճահուկ (Սյունիքի գավառ)
* Նորս

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  Նախիջևանի ԻՍՍՀ հայկական հուշարձանները
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Աշտարակ (այլ կիրառումներ)

**«Աշտարակը»** Խորհրդային Հայաստանում լույս տեսնող շրջանային թերթ էր։ Եղել է ՀԿԿ Աշտարակի շրջկոմի, ժողովրդական դեպուտատների շրջանային և քաղաքային խորհուրդների օրգանը։ Լույս է տեսել նաև «Այգեգործ կոլխոզնիկ» (1931-1935 թթ.) «Այգեգործ կոլտնտեսական» (1956-1962 թթ.) և «Արագած» (1963-1972 թթ.) անուններով։ Հրատարակվել է 1931 թ. հոկտեմբերի 31-ից ընդհուպ մինչև Խորհրդային Հայաստանի փլուզման տարիները և նույնիսկ մի քանի տարի անկախ Հայաստանի գոյության սկզբնական տարիները' 90-ականների կեսը։ Լույս է տեսել հիմնականում երեքշաբթի, հինգշաբթի և շաբաթ օրերին։ Լուսաբանել է Աշտարակի շրջանի տնտեսական, մշակութային և քաղաքական կյանքը։ Թերթը տպագրվել է ՀՍՍՀ հրատպետկոմի Աշտարակի շրջհրատի տպարանում։ Նրա երկարամյա խմբագիրն է եղել Կ. Ս. Նիկողոսյանը։ Թերթում են աճել ու իրենց ստեղծագործական ուղին հարթել գրողներ Վարդգես Պետրոսյանը, Ժիրայր Նորայրի Ավետիսյանը, Գևորգ Էմինը, Մուշեղ Գալշոյանը, Արևշատ Ավագյանը, Ղուկաս Սիրունյանը և այլք։ Հանրապետությունում համարվել է լավագույն տպագիր օրգաններից մեկը։ Թերթի գործունեության մեջ առանցքային դեր է ունեցել խմբագրի երկարամյա տեղակալ, ճանաչված լրագրող, երգիծաբան Նորայր Զորյանը, ում ջանքերով թերթը հայտնի է դարձել Քարաբաղնիս երգիծական էջով։ Տարբեր տարիներ թերթում են աշխատել նաև Արտավազդ Նազարյանը, Սերժ Մանուկյանը, Առաքել Ջրաղացպանյանը, Նորայր Ղոնաղչյանը, Վահան Ամատունին, Համլետ Միքայելյանը, Նվեր Ինջիղուլյանը, Սաթենիկ Զորյանը, Միշա Ոսկանյանը և այլք։ Հիմնականում խմբագրությունն ունեցել է իր առանձին շենքը' Աշտարակ քաղաքի կենտրոնում Գր. Գրիգորյան փողոցի համար 146 հասցեում։ 1988 թ. տվյալներով թերթն ունեցել է 6000 տպաքանակ, տպագրվել է օֆսեթ եղանակով։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 491)։*  |
| **՞**Նոնեա վարդագույն |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Բաժին | Ծածկասերմեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Գողտրիկազգիներ |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Նոնեա վարդագույն |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Nonea rosea

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Նոնեա վարդագույն**  (լատին․՝ Nonea rosea), գողտրիկազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Մինչև 25 սմ բարձրության երկամյա, կոշտ թավոտությամբ բույս է։ Բաժակը խողովակաձև է և մինչև կեսը բաժանված 5 նեղ ատամիկների։ Ծաղիկները բազմաթիվ են, միմյանցից հեռացած, պնակաձև, մանուշակագույն կամ կապտվաուն։ Փոշանոթները դեղին են։ Պտուղները՝ գլանաձև։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հանդիպում է Մեղրու (Շվանիձորի և Ալդարայի շրջակայք) և Զանգեզուրի (Շիկահող պետական արգելոց) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Ընդհանուր արեալը ընդգրկում է Արևելյան Կովկասը, Անդրկովկասը, Հյուսիսարևելյան Անատոլիան, Հյուսիսյին Իրաքը և Հյուսիսային Իրանը։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է միջին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 1200-1500 մ բարձրությունների վրա, չոր քարքարոտ վայրերում։ Ծաղկում է մայիսին, պտղաբերում՝ հունիսին։

Պահպանություն
-------------

Խոցելի տեսակ է։ Տարածման շրջանի մակերեսը 5000 կմ²-ից պակաս է, բնակության շրջանի մակերեսը՝ 500 կմ²-ից պակաս։ Տեսակի հիմնական տարածման շրջանը գտնվում է Հայաստանի սահմաններից դուրս։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պոպուլյացիայի մի մասը պահպանվում է «Շիկահող» պետական արգելոցի տարածքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Nonea rosea
* BioLib: 40685
* EoL: 581959
* EPPO: NONRO
* EUNIS: 161906
* GBIF: 2926041
* GRIN: 25375
* iNaturalist: 165729
* IPNI: 119405-1
* IRMNG: 10594467
* ISC: 115806
* ITIS: 31961
* NBN: NHMSYS0000461078
* NCBI: 1441992
* Plant List: kew-2379991
* PLANTS: NORO
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:119405-1
* Tropicos: 4001020

 |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Սուրբ Գրիգոր եկեղեցի (այլ կիրառումներ)

**Սուրբ Գրիգոր եկեղեցի**, Հայ առաքելական եկեղեցու տաճար պատմական Մեծ Հայքի Ճահուկ գավառում, ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության Շահբուզի շրջանի Քյոլք (այժմ՝ Քյուլքուս) գյուղի հարավարևմտյան մասում, գյուղ մտնող ճանապարհի աջ կողմում։

Վիճակը 1980-ականներին կանգուն էր, եկեղեցին ուներ միայն խարխլվածություն և ճաքեր։

Պատմություն
-----------

Քյոլքի Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին կառուցվել է 13-14-րդ դարերում։ 1657 թվականին եկեղեցին վերանորոգվել է։

Ճարտարապետություն
-----------------

Եկեղեցին իրենից քառամույթ եռանավ բազիլիկա է ներկայացնում։ Կառուցված է սրբատաշ բազալտից և կիսամշակ քարից։ Տաճարի մուտքը գտնվում է արևմտյան և հարավային ճակատներում։ Աբսիդը յոթանիստ է, իսկ մույթերը՝ խաչաձև։ Կա ավանդատների մեկ զույգ։ Ներսակողմում կան որոշ արձանագրություններ։ Մուտքի շուրջ կան զարդաքանդակներ, իսկ որմնանկարներ կամ պատկերաքանդակներ չկան։ Եկեղեցին ունեցել է կից շինություն, որն ավերվել է։

Տես նաև
-------

* Նախիջևանի հայկական տաճարների ցանկ
* Շահբուզի շրջան
* Ճահուկ (Սյունիքի գավառ)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Նախիջևանի ԻՍՍՀ հայկական հուշարձանները
**Կովախեղդ**, գյուղ ներկայիս Ադրբեջանի Հանրապետության Գետաբեկի շրջանում, պատմական Մեծ Հայքի Ուտիք նահանգի Գարդման գավառում։ Գտնվում է Գետաբեկից 16 կմ արևելք՝ Կովախեղդ գետի աջ ափին, ծովի մակերևույթից 1230-1360 մ բարձրության վրա։ Գյուղի տարածքում պահպանված շինությունների մնացորդները վկայում են միջնադարում այս բնակավայրի ծաղկուն ու բարգավաճ լինելու մասին։ Այն հայաբնակ է եղել մինչև 1770-ական թվականները։ Մի քանի տասնամյակ խաշնարած ցեղերը անբնակ գյուղատեղին գործածել են իբրև ամառանոց, իսկ 19-րդ դարի վերջերին հիմնել են գյուղը՝ այն վերանվանելով Ինեքբողան, ինչը բառացի թարգմանաբար նշանակում է Կովախեղդ (կով՝ ինեք և բողան՝ խեղդել)։
Հայտնի է, որ Կովախեղդից է եղել Անանիա Մոկացի կաթողիկոսի (946-968) Խաչենում գումարած եկեղեցական ժողովի մասնակիցներից մեկը՝ «Հայր Պետրոս՝ Կովախեղդի վանական»-ը։

Տես նաև
-------

* Կովախեղդի վանք

Արտաքին հղում
-------------

* Կովախեղդ գյուղը արբանյակից

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Սամվել Կարապետյան, Հյուսիսային Արցախ, Երևան, 2004, էջ 85։
2. ↑  «Արարատ», 1897, էջ 134։
**Դավիթ Ռոստոմյանի լուսանկարչական տունը** 19-րդ դարի վերջին - 20-րդ դարի սկզբին Բաքվում գործող լուսանկարչական տներից մեկը։

Գտնվել է Կոլյուբակինսակայա փողոցում՝ Տեր-Հովհաննեսյանի տանը ու այդ շրջանում կոչվում էր «Դավիթ Ռոստոմյան. Բաքվի Կենտրոնական Լուսանկարչատուն»։ Հեռախոսը՝ 668։ Լուսանկարչատան ղեկավարը եղել է Բարսեղ Համբարձումի Ռոստոմյանը, ով բազմաթիվ պետական մարմինների կողմից պատվերների արդյունքում համարվում էր Պարսից շահի պալատական լուսանկարիչ։ Լափափոխ շրջանակի վրա նշվում էր. «Դավիթ Ռոստոմյան. Իր Գերազանցություն Պարսից Շահի պալատական լուսանկարիչ»։

Ռոստոմյանը ազգությամբ հայ էր՝ Բաքվում գործող ազգությամբ հայ բազմաթիվ լուսանկարիչներից մեկը։ Նրա եղբայր Բարսեղ Համբարձումի Ռոստոմյանը նույնպես հանրաճանաչ լուսանկարիչ էր Բաքվում։

Պատմություն
-----------

Դավիթ Ռոստոմյանը Բաքու է տեղափոխվել Նուխի քաղաքից 1893 թ.-ին՝ հիմնելով իր լուսանկարչական տունը Մարիինսկայա ու Տորգովայա փողոցների խաչմերուկում՝ երկհարկանի առանձնատանը։ Առաջին հարկում աշխատում էին Դավիթի ենթակաները։ Լուսանկարչատանը ընդունում էին պատվերներ, դիմանկարներ էին անում, ընտանեկան լուսանկարներ, վինետկաներ։ Գինը համարվում էր բավական բարձր։ Վերևի հարկում 6 մեծ սենյակներում ապրում էր Դավիթ Ռոստոմյանը, որտեղ և ընդունում էր առավել նշանավոր պատվիրատուներին ու ստեղծում էր նրանց լուսանկարները։

Դավիթ Ռոստոմյանը չափազանց կարճահասակ էր ու ուներ մեծ փոր։ Երբեք ամուսնացած չի եղել։ Հանդիսանում էր պարսկահպատակ ու մտերիմ հարաբերությունների մեջ էր Պարսկաստանի հյուպատոսի հետ։

Իր մոտ ծառայության մեջ էին գտնվում 6-7 երիտասարդ աղջիկ՝ չափազանց գրավիչ արտաքինով։ Մի օր նրանք դաժան կատակ են կազմակերպել ծեր լուսանկարչի համար։ Դավիթ Ռոստոմյանը ուներ սովորություն գինի խմել արծաթազոծ եղջյուրից։ Աղջիկները փոխում են ծերունու եզջյուրը՝ տալով նրան վերջնամասում ծակ ունեցող մեկը։ Հերթական երեկույթի ժամանակ նրանք բացել են անցքը ու գինին թափվել է ծերունու տաբատին։ Զգեստը փոխելու ընթացքում նրանք լուսանկարել են Ռոստոմյանին կիսամերկ՝ երիտասարդ աղջիկներով շրջապատված։ Այդ օրվանից երբ ծերունին բարկանում էր աղջիկների վրա, նրանք սպառնում էին հրապարակել լուսանկարը, ինչը սթափեցնում էր Ռոստոմյանին։

Պատկերներ
---------

* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 

* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  М. Сулейманов - Дни минувшие

Արտաքին հղումներ
----------------

* Фотоателье дореволюционные (Баку) Archived 2014-08-04 at the Wayback Machine.
* ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԴԱԴԱՅԱՆ - ՀԱՅԵՐԸ ԵՎ ԲԱՔՈՒՆ (1850-ական թթ. - 1920 թ.), Երևան 2006, ISBN 99941-961-6-2
**Էդվարդ Ալթման** (անգլ.՝ Edward Altman, հունիսի 5, 1941(1941-06-05), Նյու Յորք, Նյու Յորք), ամերիկացի տնտեսագետ, Նյու Յորքի համալսարանի ֆինանսների պրոֆեսոր, Ալթմանի մոդելի հեղինակ, որը չափում է յուրաքանչյուր առանձին ընկերության սնանկության ռիսկը։

Կենսագրություն
--------------

1963 թվականին Էդվարդը ստացել է տնտեսագիտության բակալավրի աստիճան Նյու Յորքի քաղաքային քոլեջից։ 1965 թվականին ստացել է բիզնեսի ֆինանսների մագիստրոսի կոչում (MBA) Կալիֆոռնիայի համալսարանից, Լոս Անջելեսում, իսկ 1967 թվականին՝ ֆինանսների ոլորտում փիլիսոփայության դոկտորի կոչում։

Սնանկության հավանականության վերլուծություն (Z միավոր)
Իր հետազոտության ընթացքում Ալթմանը օգտագործել է կայուն ֆիրմաների և ընկերությունների տվյալները, որոնք հետագայում սնանկացել են հինգ տարվա ընթացքում։ Ալթման Z-մոդելը կառուցվել է Multiple-discriminant analysis (MDA) ապարատի միջոցով։ Նրա նպատակն էր բացահայտել մոդելի օգտագործման հնարավորությունները՝ տարբերակելու սնանկացման վտանգի տակ չգտնվող և ապագա կործանման մեծ հավանականություն ունեցող ընկերությունները։ Ալթմանի ինդեքսը ձեռնարկության տնտեսական ներուժը և վերջին ժամանակահատվածում նրա աշխատանքի արդյունքները բնութագրող որոշ ցուցանիշների գործառույթ է։ Altman's Z-մոդելը ցուցակված ընկերությունների համար առաջին անգամ հրապարակվել է 1968 թվականին։ 1983 թվականին որպես մոդել կիրառվել է այն ձեռնարկությունների համար, որոնց բաժնետոմսերը ցուցակված չեն բորսայում։

Մատենագրություն
---------------

Эдвард Альтман автор 25 книг, в том числе:

* *Altman, Edward; J. Couette, P. Narayanan; Nimmo R.* Managing Credit Risk, 2nd Edition. — John Wiley and Sons, 2008. — ISBN 0470118725
* *Altman, Edward; Edith Hotchkiss* Corporate Financial Distress and Bankruptcy, 3rd edition. — John Wiley and Sons, 2005. — ISBN 0471552534
* *Altman, Edward* Recovery Risk / A. Resti and A. Sironi. — 2005. — ISBN 1904339506
* *Altman, Edward* Bankruptcy, Credit Risk and High Yield ‘Junk’ Bonds: A Compendium of Writings. — Oxford, England and Malden, Massachusetts: Blackwell Publishing, 2002. — ISBN 06312256233
* *Altman, Edward I.* Financial Ratios, Discriminant Analysis and the Prediction of Corporate Bankruptcy(անգլ.) // *Կաղապար:Нп3* : journal. — 1968. — С. 189—209 . — doi:10.1111/j.1540-6261.1968.tb00843.x

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Library of Congress Authorities — Library of Congress.
2. ↑  Edward Altman Archived 2019-10-29 at the Wayback Machine.//New York University Stern School of Business
Սամվել Գրիգորյանը 1956-81-ին եղել է «Գրական Ադրբեջան» հանդեսի խմբագիրը
**«Գրական Ադրբեջան»** (ադրբ.՝ *Ədəbi Azərbaycan*), գրական-գեղարվեստական երկամսյա հանդես Խորհրդային Ադրբեջանում։ Հանդիսացել է Ադրբեջանի գրողների միության օրգանը։ Լույս է տեսել 1957-89 թվականներին, Բաքվում։ Խմբագիրներն են եղել Սամվել Գրիգորյանը, Վլադիմիր Աբրահամյանը։ Հանդեսը ելնում էր գրականության կուսակցականության և ժողովրդայնության, սոցիալիստական ռեալիզմի սկզբունքների կենսագործման դիրքերից։

«Երիտասարդ ձայներ» բաժնում տպագրում և գրախոսվում էր սկսնակ բանաստեղծների ստեղծագործությունները։ Հանդեսը պրոպագանդում էր այսպես կոչված՝ ժողովուրդների բարեկամության և եղբայրության գաղափարները, հետևում գրական և մշակութային կապերին։ Ամսագիրը լուսաբանում էր հանրապետության հայ հատվածի մշակութային կյանքը։ Թղթակցում էին Ադրբեջանի, ինչպես նաև Խորհրդային Հայաստանի գրողները։

Աղբյուրներ
----------

* Հայ Սփյուռք հանրագիտարան, Երևան, Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 2003, էջ 29-30։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 195)։*  |
**Ջուղայի գլխավոր քարավանատուն**, միջնադարյան ավերված քարավանատուն ներկայիս Ադրբեջանի Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Ջուղայի շրջանի Ջուղա քաղաքում։ Ներկայում ամբողջությամբ ավերված է։

Տեղադրություն
-------------

Քարավանատունը կառուցված է եղել Արաքս գետի և երկաթգծի միջև գտնվող հարթ վայրում։

Պատմություն
-----------

Ենթադրվում է, որ քարավանատունը կառուցված է եղել 12-ից 13-րդ դարերում։

Տարածված ավանդության համաձայն այս հուշարձանի վերակառուցումը վերագրվում է 16-րդ դարում Ջուղանղեկավարած քաղաքապետ խոջա Խաչիկին։

Ճարտարապետական կառուցվածք
-------------------------

Քարավանատունն իրենից ներկայացնում է ուղղանկյուն հատակագծով կառույց։ Զբաղեցնում էր բավականին ընդարձակ տարածություն։ Ուներ 37 մետր երկարություն։ Շինությունը կառուցված է եղել կիսամշակ քարերով, աղյուսով և կրաշաղախով։ Ներսից սվաղված է եղել գաջով։ Ծածկը թաղկիր է եղել։ Հիմնական մուտքերը գտնվել են շինության հարավային ճակատում։ Ներսից պատերին կցված կառուցված են եղել ճանապարհորդների, ապրանքների և կենդանիների համար նախատեսված բազմաթիվ մեծ ու փոքր սենյակներ։

Հետաքրքիր փաստեր
----------------

Գլխավոր քարավանատնից դեպի արևմուտք ժամանակին նկատվել են Ջուղայի մեկ այլ քարավանատան հետքեր։

Տես նաև
-------

* Ջուղա

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  Արգամ Այվազյան, Ջուղա, «Սովետական գրող» հրատարակչություն, Երևան - 1984 թվական, էջ 29։
2. ↑  «Նախիջեւանում հայկական հուշարձանները վանդալիզմի են ենթարկվում» (արխիվացված)։
Մեղրատու մեղուն ջուր խմելիս
**Մեղվագիտություն** (հունարեն μέλιττα, *melitta*, "մեղու"; և -λογία *գիտություն* բառերից), գիտություն, որն ուսումնասիրում է մեղրատու մեղուներին։ Միջատաբանության ճյուղ է։ Մեղրատու մեղուները հաճախ օգտագործվում են ուսումնասիրության համար` սոցիալական համակարգերի էվոլյուցիայի հարցերին պատասխանելու համար։

Պատմություն
-----------

Մեղուները դեռ շատ վաղ անցյալից եղել են մարդկության ուշադրության առարկա։ Անտիկ ժամանակներում նրանց մասին գրել են Արիստոտելը, Պլինիոսը, Վերգիլիոսը։ 
Մեղվագիտության՝ որպես գիտության ձևավորումն սկսվել է 17-րդ դարից, երբ նիդերլանդացի բնագետ, միջատաբան Յան Սվամերդամը սկիզբ դրեց մեղրատու մեղուների ուսումնասիրությանը։ Նա զբաղվել է մայր մեղուների ուսումնասիրությամբ, որը համարվում է փեթակի գլխավոր էգ մեղուն և որից առաջանում են տվյալ փեթակի մյուս մեղուները։ 18-րդ դարում մեղուների ուսումնասիրությամբ է զբաղվել ֆրանսիացի գիտնական Ռենե Անտուան Ռեոմյուրը։ Այս երկու բնագետների ուսումնասիրությունները շարունակել է շվեյցարացի բնագետ Ֆրանսուա Յուբերը, ում գիրքը՝ «Մեղուների վերջին դիտարկումները», երկար տարիներ եղել է մեղուների բիոլոգիայի հիմնական ուղեցույց։ 19-րդ դարում մեղվագիտության ասպարեզում հայտնի էին լեհ մեղվաբույծ Յան ՋԵրժոնն ու ամերիկացի մեղվաբույծ Լորեն Լանգստրոտը։ 1940-1941 թվականներին Գերմանիայում մեղրատու մեղուների պոպուլացիայի վրա ոչնչացնող ազդեցություն է թողնում մակաբույծ *Nosema apis*-ը։ Այս ժամանակ ավստրիացի էթոլոգ Կառլ ֆոն Ֆրիշը, ով զբաղվել էր մեղրատու մեղուների հաղորդակցման մեխանիզմների, մեղուների պարի լեզվի ուսումնասիրությամբ, շարունակում է գիտական գործունեությունը այդ մակաբույծի դեմ պայքարելու ուղղությամբ։

Հարակից տերմիններ
-----------------

* **Ապիդոլոգիա** (Apidology) — մեղվագիտության (ապիոլոգիա) հասկացության այլ տարբերակ, որը կիրառվում է Արևմտյան կիսագնդից դուրս՝ հիմնականում Եվրոպայում։ Երբեմն ավելի լայն իմաստով նշանակում է գիտություն բոլոր մեղուների մասին։
* **Ապիկոլոգիա** (Apicology) — մեղրատու մեղուների էկոլոգիա։
* **Մելիտոլոգիա** (Melittology) — գիտություն մեղուների մասին (բացի մեղրատու մեղուներից, հայտնի են մեղուների ավելի քան 17 000 տեսակներ)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Մեղվագիտություն և հարակից տերմիններ
2. ↑  Johannes Eckert, Karl Theodor Friedhoff, Horst Zahner, Peter Deplazes: *Lehrbuch der Parasitologie für die Tiermedizin (German).* 2nd Ed. Georg Thieme 2008, 978-3-8304-1072-0, p. 140.
3. ↑  Bees, Nazis and the Nobel prize: the amazing life of Karl von Frisch