Վլադիմիր Պուտինը և Անգելա Մերկելը Տոմսկում 2006 թվականի հանդիպման ժամանակ
**Ռուս-գերմանական հարաբերությունները** դարերի պատմություն ունեն։ Առաջին առևտրային և դինաստիական կապերը գոյություն են ունեցել հին ռուսական պետության և Սուրբ Հռոմեական կայսրության միջև։ Պետրոսի ժամանակ գերմանացի գիտնականներին, արհեստավորներին և զինվորականներին սիրով հրավիրում էին Ռուսաստան և զգալի արտոնություններ տալիս։ Ռոմանովների կայսերական ընտանիքը տոհմական ամուսնություններ է կնքել փոքր գերմանական իշխանություններով, իսկ Պետրոս III-ը Ռոմանովների դինաստիան, ըստ ծագումնաբանական կանոնների, կոչվում է Գոլշտեյն-Գոթորպ-Ռոմանովներ։ Եկատերինա II թագավորության ժամանակ նրա նախաձեռնությամբ Ռուսաստան էին հրավիրվել բազմաթիվ գերմանացի գաղթականներ, որոնցով բնակեցված էին քիչ բնակեցված հողերը և որոնք հետագայում սկսեցին կոչվել ռուս գերմանացիներ։

Գերմանական կայսրությունը միավորված գերմանական պետություն է, որը հռչակվել է 1871 թվականին Պրուսիայի առաջատար դերի ժամանակ, Ավստրո-Հունգարիայի հետ համատեղ դիմակայում էր Եվրոպայում Ռուսաստանի ազդեցության ընդլայնմանը։ Գերմանիայի կանցլեր Օտտո ֆոն Բիսմարկը Բեռլինի կոնգրեսի կազմակերպիչն էր, որտեղ Ռուսաստանի համար զգալիորեն նվազեցին 1877-1878 ռուս-թուրքական պատերազմի արդյունքները։

20-րդ դարի սկզբին Եվրոպայի երկու ռազմաքաղաքական դաշինքների՝ եռակի միության (Գերմանիա, Ավստրո-Հունգարիա և Իտալիա) և Անտանտայի (Ռուսաստան, Ֆրանսիա և Մեծ Բրիտանիա) միջև հակասությունները հասել են գագաթնակետին և հանգեցրել Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբին։ Բոլշևիկները, որոնք իշխանության եկան Ռուսաստանում 1917 թվականի Հոկտեմբերյան հեղափոխության արդյունքում, գնացին անջատողական խաղաղ բանակցությունների կենտրոնական տերությունների հետ և ստորագրեցին կաբալ Բրեստի աշխարհը, որը փոքր-ինչ թեթևացրեց Գերմանիայի դիրքը, թույլ տվեց նրան կարճ ժամանակով (մինչև 1918 թվականի վերջը) հասնել իր էքսպանսիոնիստական նպատակներին Արևելքում և հիմնական ուժերը կենտրոնացնել Արևմտյան ճակատում։ Բրեստի հաշտության պայմանագիրն ուժը կորցրել է 1918 թվականի նոյեմբերին՝ պատերազմում Գերմանիայի պարտության պատճառով։

1922 թվականին Գերմանիան և Խորհրդային Ռուսաստանը ստորագրեցին Ռապալիեի պայմանագիրը, որը նպաստեց և Գերմանիայի, և Խորհրդային Ռուսաստանի արտաքին քաղաքական մեկուսացման հաղթահարմանը։ 1926 թվականին ԽՍՀՄ-ն ու Գերմանիան չեզոքության պայմանագիր կնքեցին։ 1920-ական թվականներին ակտիվորեն զարգացել են ԽՍՀՄ-ի հետ Գերմանիայի տնտեսական կապերը և ռազմատեխնիկական համագործակցությունը, շփումները ռեյխսվերի և ՌԿԿ-ի հրամանատարության միջև։ Այդ համագործակցությունը դադարեցվել է Գերմանիայում Հիտլերի իշխանության գալուց հետո։

1930-ական թվականների վերջին գերմանական միլիտարիզմի աճը և «արևելքում կենսատարածքի» գրավման բացահայտ հայտարարագրված պլանները ավելի ու ավելի են անհանգստացրել ԽՍՀՄ-ի ղեկավարությանը։ Խորհրդային դիվանագիտությունը պայքարում էր միասնական հակաֆաշիստական ճակատի և հավաքական անվտանգության համակարգի ստեղծման համար։ Արևմտյան տերությունները, սակայն, նախընտրում էին խաղաղեցման քաղաքականություն վարել։ Միայն 1939 թվականի սկզբին միջազգային իրադրության սրումը ստիպեց Մեծ Բրիտանիային և Ֆրանսիային բանակցություններ վարել ԽՍՀՄ-ի հետ ագրեսիայի համատեղ հակազդման շուրջ, սակայն միաժամանակ նրանք շարունակում էին Երրորդ ռեյխի հետ համաձայնության հասնելու ուղիներ փնտրել և խորհրդային ղեկավարությունից ձգտում էին հասնել այն երկրներին օգնություն ցուցաբերելու միակողմանի պարտավորությունների ընդունմանը, որոնց սպառնում էր գերմանական ագրեսիան, ինչը կհանգեցնի Խորհրդային Միության ներքաշմանը պատերազմի մեջ։ Գերմանական ղեկավարությունը, օգտվելով արևմտյան տերությունների և ԽՍՀՄ-ի միջև հակասություններից, խորհրդային կառավարությանը առաջարկել է չհարձակվելու մասին պայմանագիր կնքել՝ պատրաստակամություն հայտնելով հաշվի առնել ԽՍՀՄ-ի տարածքային շահերը։ Նման համաձայնագիրը Երրորդ ռեյխի ղեկավարությունը դիտարկում էր որպես ապագա պատերազմում ԽՍՀՄ-ի չեզոքացման միջոց և մտադիր էր այն պահպանել միայն այնքան ժամանակ, քանի դեռ դա չի սկսել հակասել Գերմանիայի շահերին։ Մեծ Բրիտանիայի և Ֆրանսիայի հետ անհաջող բանակցությունների և ԽՍՀՄ Հալխին գոլում չհայտարարված պատերազմի ֆոնին նման համաձայնության է եկել։ ԽՍՀՄ-ի և Գերմանիայի միջև չհարձակվելու մասին պայմանագիրը ստորագրվել է Լեհաստանի վրա Գերմանիայի հարձակումից մի քանի օր առաջ, որը նշանավորեց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկիզբը։

1939 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Գերմանիան հարձակվեց Լեհաստանի վրա։ Սեպտեմբերի 17-ին խորհրդային զորքերը մտան Լեհաստանի արևելյան շրջաններ։ ԽՍՀՄ-ին միացան Արևմտյան Ուկրաինան և Արևմտյան Բելառուսը։ Սեպտեմբերի 28-ին, Լեհաստանում ռազմական գործողությունների ավարտից անմիջապես հետո, Մոսկվայում ստորագրվել է բարեկամության և սահմանի մասին խորհրդա-գերմանական պայմանագիր։

Մինչդեռ Ստալինն ու Հիտլերը չէին կասկածում, որ ԽՍՀՄ-ի ու Գերմանիայի ռազմական բախումն անխուսափելի է։ 1940 թվականի հուլիսի 31-ին Հիտլերը ռազմական խորհրդակցության ժամանակ ներկայացրեց ԽՍՀՄ-ի դեմ ապագա պատերազմի ընդհանուր պլանը՝ «Բարբարոսա» ծրագիրը։ 1941 թվականի հունիսի 22-ին նացիստական Գերմանիան իր եվրոպական դաշնակիցների հետ համատեղ հարձակվեց Խորհրդային Միության վրա՝ սկսելով մարդկության պատմության ամենաարյունալի հակամարտությունը, որը Ռուսաստանում հայտնի է որպես Հայրենական մեծ պատերազմ։ Երրորդ ռեյխի ռազմաքաղաքական ղեկավարությունը, ակնկալելով կայծակնային պատերազմի («բլիցկրիգ») ռազմավարությունը, մտադիր էր վերացնել խորհրդային պետությունը, տիրել նրա հարստություններին, ֆիզիկապես ոչնչացնել բնակչության հիմնական մասը և «գերմանացնել» երկրի տարածքը։

Պատերազմի ընթացքում Խորհրդային Միությունը հակահիտլերյան կոալիցիայի կազմում զավթիչներին արտաքսել է իր տարածքից և նացիզմից ազատել Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայի երկրներին՝ վճռորոշ դեր խաղալով Եվրոպայում նրա ջախջախման գործում։ Պատերազմը ավարտվել է 1945 թվականի մայիսին Կարմիր բանակի հաղթանակով և Գերմանիայի զինված ուժերի անվերապահ կապիտուլյացիայով։

Պատերազմում կրած պարտությունից հետո Գերմանիան դաշնակիցների կողմից բաժանվեց չորս օկուպացիոն գոտիների։ Մեծ Բրիտանիայի, ԱՄՆ-ի և Ֆրանսիայի օկուպացիոն գոտիների տարածքում (Տրիզոնիա) 1949 թվականի սեպտեմբերի 7-ին հիմնադրվել է Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությունը՝ Բոննում մայրաքաղաքով, մեկ ամիս անց՝ 1949 թվականի հոկտեմբերի 7-ին Գերմանիայի օկուպացիայի խորհրդային գոտում։ 1955 թվականի մայիսի 9-ին Գերմանիան անդամակցլ է ՆԱՏՕ-ին, ԳԴՀ-ն 1955 թվականի մայիսի 14-ին՝ Վարշավայի պայմանագրի կազմակերպությանը։ 1961 թվականի օգոստոսի 13-ին Արևելյան և Արևմտյան Բեռլինի միջև կանգնեցվել է Բեռլինի պատը։ ԳԴՀ-ն, որի տարածքում տեղակայված էր խորհրդային զորքերի խումբը, դարձել է սոցիալիստական ճամբարի գլխավոր ֆորպոստը սառը պատերազմում։

ԳՖՀ-ում սոցիալ-դեմոկրատների իշխանության գալը Վիլի Բրանդտի գլխավորությամբ նշանավորվեց սոցիալիստական ճամբարի երկրների հետ առճակատումից համագործակցության անցմամբ, որի արդյունքը դարձավ 1970 թվականի Մոսկվայի պայմանագիրը ԽՍՀՄ-ի և ԳՖՀ-ի միջև, որը արձանագրեց սահմանների անխախտելիությունը և տարածքային հավակնություններից հրաժարումը։ 1970-ական թվականների սկզբից Գերմանիան ամուր զբաղեցրել է ԽՍՀՄ գլխավոր առևտրային գործընկերոջ տեղը։

Միջազգային լարվածության լիցքաթափումը, ԽՍՀՄ-ում քաղաքական բարեփոխումները 1980-ական թվականների վերջին և մի շարք այլ պատճառներ հանգեցրին սոցիալիստական ճամբարի փլուզմանը, Վարշավայի պայմանագրի կազմակերպմանը, իսկ ավելի ուշ նաև հենց Խորհրդային Միությանը։ 1989 թվականի նոյեմբերի 9-ին Բեռլինի պատն ապամոնտաժվել է։ 1990 թվականի սեպտեմբերի 12-ին Մոսկվայում ստորագրվել է Գերմանիայի նկատմամբ վերջնական կարգավորման մասին պայմանագիրը։1990 թվականի հոկտեմբերի 3-ին ԳԴՀ տարածքը մտավ Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության կազմի մեջ, սառը պատերազմն ավարտվեց։ 1994 թվականի սեպտեմբերին բոլոր խորհրդային (ռուսական) զորքերը լքեցին Գերմանիայի տարածքը։

ԽՍՀՄ փլուզումից հետո Ռուսաստանը շարունակում էր կառուցողական բարիդրացիական հարաբերություններ պահպանել Գերմանիայի հետ։ 2014 թվականին Ռուսաստանի և Գերմանիայի միջև հարաբերությունները զգալիորեն վատացել են Ռուսաստանի Դաշնությանը Ղրիմի միանալու և Ուկրաինայի արևելքում հակամարտության պատճառով։ Գերմանիայի կանցլեր Անգելա Մերկելը բազմիցս Ռուսաստանին մեղադրել է Ուկրաինայի ներքին գործերին միջամտելու և ինքնահռչակ Դոնեցկի և Լուգանսկի ժողովրդական հանրապետություններին աջակցելու մեջ։

Պատմություն
-----------

### Միջնադար

Առաջին առևտրային և դինաստիական կապերը գոյություն են ունեցել հին ռուսական պետության և Սուրբ Հռոմեական կայսրության միջև։ Հայտնի է ռուսական դեսպանատան մասին, որն ուղարկվել է ապագա կայսր Օտտոն I իշխանուհի Օլգայի կողմից 959 թվականին։ 1089 թվականին Կիևի իշխան Վսևոլոդ Յարոսլավիչի դուստր Եվպրաքսիան կարճ ժամանակ անց դարձավ կայսր Հենրի IV-ի կինը (հատկանշական է, որ 1043 թվականին Յարոսլավին չհաջողվեց Հենրի III-ի հետ ամուսնացնել իր դուստրերից մեկին)։

13-րդ դարի սկզբին գերմանացիների ժամանումը Մերձբալթիկա նշանակում էր այնտեղից ռուսական ազդեցության դուրս մղում։ Գերմանացիները զավթել էին Յուրիևը, ինչպես նաև արևմտյան Դվինի քաղաքները, որոնք ենթարկվում էին Պոլոցկու իշխանությանը։ Գերմանական էքսպանսիային հակազդելու համար ռուս իշխանները մի շարք արշավներ են իրականացրել։ 1410 թվականին Սմոլենսկի գնդերը մասնակցել են Լիտվայի Մեծ Դքսության զորքերի կազմում, մասնակցել է Գրունվալդյան ճակատամարտին, որն ավարտվել է շքանշանի համար պարտություն և հետագա անկում։ Միևնույն ժամանակ, Հյուսիս-Արևմտյան Ռուսաստանի և Հյուսիսային Գերմանիայի միջև գոյություն ունեին ճյուղավորված առևտրային հարաբերություններ, Նովգորոդը և Պսկովը մասնակցում էին Հանզեյան միության առևտրին։

### Ռուսական պետության ժամանակաշրջան

Մեծ իշխան Վասիլի III Իոաննովիչի հանդիպումը կայսր Կարլ V-ի հետ
1480-1481 թվականների ռուս-լիբանանյան պատերազմում Իվան III-ը հաղթական արշավ իրականացրեց լիբանանյան հողերի խորքը՝ օգնության հասնելով Պսկովի Հանրապետությանը։ 1500-1503 թվականների ռուս-լիտվական պատերազմի ժամանակ լիբանանցի ասպետները դաշինք կնքեցին Լիտվայի հետ։ Դրանից հետո կես դար համեմատաբար հանգիստ հարաբերություններ են հաստատվել։

1514 թվականին Սուրբ Հռոմեական կայսրության կայսր Մաքսիմիլիան I Վասիլի III-ի հետ պայմանագրում Ռուսաստանի պատմության մեջ առաջին անգամ անվանվել է «ռուսների կայսր»։ Հռոմեական Սրբազան կայսրությունը որոշ ժամանակ միության մեջ էր Մոսկվայի հետ և օգնություն էր ցուցաբերում Լեհ-լիտվական Յագելոնների գերդաստանի դեմ պայքարում։ 1576 թվականին, Ռեգենսբուրգ քաղաքում ռուսական հայտնի դեսպանատան ժամանակ, Մաքսիմիլիան II կայսրը, ցանկանալով Իվան Ահեղին ներգրավել Թուրքիայի դեմ դաշինքի մեջ, ճանաչել է նրա թագավորական տիտղոսը։

XVI դարի սկզբից ռուսական հողերում ապրել են բազմաթիվ գերմանացի արհեստավորներ և վարձկաններ։ Մասնավորապես, Մոսկվայում գոյություն ուներ գերմանական սոբոդա, որտեղ ապրում էին ոչ միայն գերմանացիները։ Այնուամենայնիվ, լիբանանյան կոնֆեդերացիան կայսրի հետ համակարգված քաղաքականություն էր վարում։

### Ռուսական կայսրության ժամանակաշրջան

Պետրոսի ժամանակ գերմանացի գիտնականներին, արհեստավորներին և զինվորականներին սիրով հրավիրում էին Ռուսաստան և զգալի արտոնություններ տալիս։ Ռուսական կայսրության բնակչության հատուկ շերտն էին Բալթիկ գերմանացիները, որոնք ռուսական հպատակներ էին դարձել Ռուսաստանի կողմից օստերյան գուբերնիաների նվաճումից հետո։ Բալթյան գերմանացիներից, որոնք մեծ հեղինակություն և արտոնություններ ունեին, 18-րդ դարի առաջին կեսի պետական գործիչների զգալի մասն էր կազմում։ Գերմանացի զորահրամանատար Խրիստոֆոր Մինիխի գլխավորությամբ Ռուսաստանն առաջին անգամ կարողացավ դատարկել Ղրիմի խանությունը։ Ռուսական արքունիքի դինաստիական ամուսնությունները սկսեցին ավելի հաճախ լինել փոքր գերմանական իշխանություններով և Պետրոս III-ի հետ Ռոմանովների դինաստիան, ըստ ծագումնաբանական կանոնների, սկսեց անվանել Գոլշտեյն-Գոթորպ-Ռոմանովներ։

Ռուս կայսրուհի Եկատերինա II
Յոթամյա պատերազմի ընթացքում, որտեղ կռվում էին Ռուսաստանը Պրուսիայի հետ, ռուսական բանակը մտավ Բեռլին, իսկ Քենիգսբերգը երդվեց Ռուսաստանին։ Սակայն կայսրուհի Ելիզավետա Պետրովնայի հանկարծակի մահվանից և Պետրոսի գահի մուտքից հետո, որը հայտնի է Պրուսիայի հանդեպ իր համակրանքով, այդ բոլոր հողերը անհատույց փոխանցվել են Պրուսիային։ Գերմանացի արքայադուստր Սոֆիա Ֆրեդերիկա Անգալտ-Ցերբստսկայան, որը հայտնի է որպես Եկատերինա Մեծ, պետական հեղաշրջում կատարելով Պետրոս III դեմ 34 տարի կառավարել է ռուսական գահը և կանոնները։ Այս դարաշրջանում Ռուսաստանը հասել է զգալի ռազմական և քաղաքական հաջողությունների։ Եկատերինա II թագավորության ժամանակ նրա նախաձեռնությամբ Ռուսաստան էին հրավիրվել բազմաթիվ գերմանացի գաղթականներ, որոնցով բնակեցված էին քիչ բնակեցված հողերը և որոնք հետագայում սկսեցին կոչվել ռուս գերմանացիներ։

Նապոլեոնյան պատերազմների ժամանակ ռուսները հաճախ մարտնչում էին ֆրանսիացիների դեմ գերմանական տարածքում։ 1812 թվականի Հայրենական պատերազմի ժամանակ Ռուսաստան ներխուժած Նապոլեոն I-ի «մեծ բանակի» մեջ էին մտնում բազմաթիվ պրուսակներ և Ռեյնսի միության զինվորներ։ Բանակ զորակոչված լինելով ուժով՝ նրանք պայքարում էին, սակայն, առանց մոտիվացիայի և հնարավորության դեպքում դասալքության։ 1871 թվականին գերմանական կայսրության հիմնադրումից հետո Ռուսաստանի հետ հարաբերությունները սառը էին; Դա պայմանավորված էր Ավստրո-Հունգարիայի գերմանական աջակցությամբ և Ռուսաստանի ազդեցության ընդլայնման գերմանական դիմադրությամբ, այդ թվում Բալկանյան թերակղզում։ Գերմանիայի կանցլեր Օտտո ֆոն Բիսմարկը Բեռլինի կոնգրեսի կազմակերպիչն էր, որտեղ զգալիորեն կրճատվեցին Ռուսաստանի համար շահավետ 1877-1878 ռուս-թուրքական պատերազմի արդյունքները։ Այս իրադարձությունը ռուսական հասարակության մեջ աճող թշնամանք է առաջացրել Գերմանիայի և Գերմանիայի ողջ ժողովրդի նկատմամբ։ Գերմանիան ներկայացնում էր կատաղի ռազմատենչ տերություն և սլավոնականության գլխավոր հակառակորդներից մեկը։

1913 թվականին Գերմանիան Ռուսաստանի գլխավոր առևտրային գործընկերն էր. նրան բաժին էր ընկնում ռուսական արտահանման 29, 8 %-ը և ներմուծման 47,5 %-ը։ Գերմանիան նաև Ռուսաստանի հիմնական ներդրողներից էր (Ֆրանսիայի, Բելգիայի և Մեծ Բրիտանիայի հետ հավասար)։ Խորհրդային դիվանագետ Գ․ Չիչերինը կարծում էր, որ 1917 թվականի նախօրեին Ռուսաստանում ամբողջ արտասահմանյան բաժնետիրական կապիտալը կազմում էր մոտ 1,300 միլիարդ ռուբլի, որոնցից գերմանական ներդրումները՝ 378 միլիոն ռուբլի, մինչդեռ անգլերեն միայն 226 միլիոն ռուբլի։

### Առաջին համաշխարհային պատերազմ

Առաջին համաշխարհային պատերազմում Ռուսաստանի և Գերմանիայի միջև հակասությունները վերածվել էր բացահայտ առճակատման։ Գերմանիան աջակցել է Ավստրո-Հունգարիային, Ռուսաստանը աջակցել է Սերբիային։ Ռուսական հասարակության մեջ հակահերմանական տրամադրությունները հանգեցրել են Սանկտ Պետերբուրգի Պետրոգրադի անվանափոխմանը։ Չկարողանալով հաղթել կայծակնային պատերազմում և տեսնելով սպասվող պարտությունը ձգձգված պատերազմում՝ գերմանական հրամանատարությունն ամեն կերպ նպաստեց Ռուսաստանում հեղափոխական իրավիճակի աճին։ Ռուսաստանի թուլացման համար գերմանական հրամանատարությունն ապահովել է աքսորյալ Վլադիմիր Լենինին անարգել երթևեկություն Գերմանիայի տարածքով՝ հույս ունենալով, որ նա կնպաստի Ռուսաստանում ներքաղաքական իրավիճակի սրմանը։ Իշխանության գալով՝ բոլշևիկների կառավարությունը Գերմանիայի, ինչպես նաև նրա դաշնակիցների՝ Ավստրո-Հունգարիայի, Բուլղարիայի և Օսմանյան կայսրության հետ կնքեց Բրեստի հաշտության պայմանագիր՝ նրանց միջև պատերազմը դադարեցնելու մասին։ Ըստ պայմանագրի, արևմուտքից հսկայական տարածքներ Ռուսաստանը զիջել է։ 1918 թվականի նոյեմբերի 11-ին Գերմանիայի և Անտանտայի միջև Առաջին համաշխարհային պատերազմին վերջ դրած Կոմպիենի զինադադարի ստորագրումից հետո, որոնց Գերմանիայի կողմից նախկինում կնքված բոլոր պայմանագրերը չեղյալ Էին հայտարարվել, նոյեմբերի 13-ին Բրեստի պայմանագիրը Խորհրդային Ռուսաստանի կողմից չեղյալ էր հայտարարվել։

### Պատերազմի ժամանակ (1922-1941)

#### Հարաբերություններ Վեյմարյան Հանրապետության հետ

1922 թվականի ապրիլի 16-ին Իտալիայի Ռապալլո քաղաքում տեղի ունեցած Գենուեզի կոնֆերանսի ժամանակ Խորհրդային Ռուսաստանի և Վեյմարյան Հանրապետության միջև ստորագրվեց դիվանագիտական հարաբերությունների վերականգնման և բոլոր վիճելի հարցերի կարգավորման մասին պայմանագիր։ Կողմերը փոխադարձաբար հրաժարվել են ռազմական ծախսերի, ռազմական և ոչ ռազմական կորուստների, ռազմագերիների պահպանման ծախսերի փոխհատուցումից, ներդրել են առավել բարենպաստության սկզբունք փոխադարձ առևտրային և տնտեսական հարաբերությունների իրականացման ժամանակ։ Բացի այդ, Գերմանիան ճանաչել է ՌՍՖՍՀ-ում գերմանական մասնավոր և պետական սեփականության ազգայնացումը և խորհրդային կառավարության կողմից ցարական պարտքերի չեղարկումը։

Սա առաջին միջպետական պայմանագիրն էր, որը կարգավորում էր հարաբերությունները Գերմանիայի և Ռուսաստանի միջև Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո։ Հետագայում այն հաստատվեց և ընդլայնվեց այլ պայմանագրերով, մասնավորապես 1926 թվականի Բեռլինի պայմանագրով։ Ռապալի պայմանագրի ստորագրմամբ ինչպես Վեյմարյան Հանրապետությունը, այնպես էլ Խորհրդային Ռուսաստանը, որոնք գտնվում էին միջազգային մեկուսացման մեջ, հույս ունեին ուժեղացնել իրենց դիրքերը միջազգային քաղաքական ասպարեզում։ Գերմանիայի համար Ռուսաստանը արդյունաբերական արտադրանքի սպառման լավ շուկա էր։ Ռուսաստանի համար այդ շրջանում Գերմանիայի հետ համագործակցությունը համարվում էր ինդուստրացում իրականացնելու միակ հնարավորությունը։

Գերմանական անձնակազմ 20-ականների վերջին
1922 թվականի օգոստոսի 11-ին ստորագրվել է ռեյխսվերի և Կարմիր բանակի համագործակցության մասին ժամանակավոր համաձայնագիր։ Գերմանիան խիստ շահագրգռված էր ռազմատեխնիկական փոխանակմամբ, քանի որ 1919 թվականի Վերսալի պայմանագիրը գերմանական բանակի վրա զգալի սահմանափակումներ էր դնում։ Գերմանիան հնարավորություն է ստացել գիտական մշակումներ իրականացնել ռազմական ոլորտում և իր ռազմական մասնագետներին սովորեցնել ռազմաօդային ուժերի և տանկային զորքերի համար, ԽՍՀՄ-ն ստացել է գերմանական ռազմական մշակումների հասանելիություն։

Ռազմական համագործակցության շրջանակներում 1925 թվականին Լիպեցկի մերձակայքում կազմակերպվել է համատեղ թռիչքա-տակտիկական դպրոց։ Գերմանացի մասնագետների ղեկավարությամբ դրա գոյության 8 տարիների ընթացքում Գերմանիայի համար վերապատրաստվել է շուրջ 120 օդաչու և Խորհրդային Միության համար ռազմական մասնագետների համադրելի քանակ։

1926 թվականի հոկտեմբերի 3-ին ստորագրվել է Կազանի մոտ համատեղ տանկային դպրոց ստեղծելու մասին փաստաթուղթ, սակայն գործնական ուսուցմանը դրան ձեռնամուխ են եղել միայն 1929 թվականի գարնանից։ 1933 թվականին դպրոցը լուծարվել է։ Գերմանական կողմի համար նրա աշխատանքի ընթացքում պատրաստվել է մինչև 30 սպա։

#### Հարաբերություններ Երրորդ ռեյխի հետ

1933 թվականին, Ադոլֆ Հիտլերի գլխավորությամբ Ազգային-սոցիալիստական գերմանական աշխատավորական կուսակցության իշխանության գալուց հետո, խորհրդային կողմի նախաձեռնությամբ տնտեսական և ռազմատեխնիկական համագործակցության ռապալայի քաղաքականությունը տապալվեց, թեև de jure-ը Գերմանիան շարունակում էր դեռևս որոշ ժամանակ մնալ ԽՍՀՄ-ի ռազմավարական գործընկերը։ Խորհրդային ղեկավարությունն իրապես գնահատում էր նացիստական Գերմանիայից բխող ռազմական սպառնալիքը։

1930-ական թվականների վերջին գերմանական միլիտարիզմի աճը, Հիտլերի զավթողական ախորժակների ուժեղացումը, «Արևելքում կենսատարածքը» գրավելու բացահայտ հայտարարություններն ավելի ու ավելի են անհանգստացրել ԽՍՀՄ-ի ղեկավարությանը։ Պատասխան ռեակցիան ակտիվ հակաֆաշիստական քաղաքականությունն էր (Կոմինտերնի 7-րդ կոնգրեսը ֆաշիզմի դեմ պայքարը դրեց կոմունիստական կուսակցությունների գործունեության կենտրոնում) և հակահերմանի քարոզչությունը։

1934 թվականին ԽՍՀՄ-ը դարձավ Ազգերի Լիգայի անդամ։ Խորհրդային դիվանագիտությունը պայքարում էր միասնական հակաֆաշիստական ճակատի և Հավաքական անվտանգության համակարգի ստեղծման համար՝ միաժամանակ զարգացնելով երկկողմ միջպետական հարաբերությունները։ 1935 թվականին ԽՍՀՄ-ի, Ֆրանսիայի և Չեխոսլովակիայի միջև ստորագրվեցին փոխադարձ ռազմական օգնության պայմանագրեր՝ այլ տերությունների կողմից ագրեսիայի դեպքում։ Միևնույն ժամանակ Լեհաստանը 1934 թվականին գերադասել է չհարձակվելու և Գերմանիայի հետ փոխըմբռնման մասին հռչակագիր կնքել, իսկ Անգլիան 1935 թվականին Գերմանիայի հետ ռազմա-ծովային համաձայնագիր է ստորագրել։

1939 թվականի սկզբին միջազգային իրադրության սրումը Մեծ Բրիտանիային և Ֆրանսիային ստիպեց բանակցություններ սկսել ԽՍՀՄ-ի հետ ագրեսիայի համատեղ հակազդման շուրջ, սակայն միաժամանակ նրանք շարունակում էին Երրորդ ռեյխի հետ համաձայնության հասնելու ուղիներ փնտրել և խորհրդային ղեկավարությունից ձգտում էին հասնել այն երկրներին օգնություն ցուցաբերելու միակողմանի պարտավորությունների ընդունմանը, որոնց սպառնում էր գերմանական ագրեսիան, ինչը կհանգեցներ ԽՍՀՄ-ը Գերմանիայի դեմ պատերազմի մեջ ներքաշելուն։ Գերմանական ղեկավարությունը, օգտվելով արևմտյան տերությունների և ԽՍՀՄ-ի միջև հակասություններից, խորհրդային կառավարությանը առաջարկել է չհարձակվելու մասին պայմանագիր կնքել՝ պատրաստակամություն հայտնելով հաշվի առնել ԽՍՀՄ տարածքային շահերը։ Նման համաձայնագիրը Երրորդ ռեյխի ղեկավարությունը դիտարկում էր որպես ԽՍՀՄ-ի չեզոքացման միջոց և մտադիր էր այն պահպանել միայն այնքան ժամանակ, քանի դեռ դա չի սկսել հակասել Գերմանիայի շահերին։

1938 թվականի իրադարձությունների ֆոնին (Ավստրիայի անշլյուս, Մյունխենյան դավադրություն, անգլո-գերմանական և ֆրանս-գերմանական բարեկամության և չհարձակման մասին հռչակագրեր, Վիեննայի արբիտրաժ) և 1939 թվականի (Ճապոնիայի հետ լոկալ հակամարտություն, Անգլիայի և Ֆրանսիայի հետ փոխօգնության բանակցությունների ձախողում) Խորհրդային Միությունը ստիպված է վերանայել իր արտաքին քաղաքականությունը՝ գնալով Գերմանիայի հետ հարաբերությունների վերականգնմանը։ 1939 թվականին ԽՍՀՄ-ի և Գերմանիայի միջև կնքվել է առևտրային համաձայնագիր, ստորագրվել է չհարձակվելու մասին պայմանագիր և բարեկամության և սահմանների մասին պայմանագիր։ Երկրների միջև հետագա հարաբերությունների համար հատուկ նշանակություն է ունեցել Գերմանիայի և ԽՍՀՄ-ի միջև ազդեցության ոլորտների տարանջատման մասին պայմանագրի գաղտնի լրացուցիչ արձանագրությունը։ 1939 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Գերմանիան հարձակվեց Լեհաստանի վրա։ Սեպտեմբերի 17-ին խորհրդային զորքերը մտել են Լեհաստանի արևելյան շրջաններ՝ մինչև Կերզոնի գիծը։ ԽՍՀՄ-ին միացվեցին Արևմտյան Ուկրաինան և Արևմտյան Բելառուսը, որոնք բռնազավթեցին Լեհաստանը խորհրդային-լեհական պատերազմի ընթացքում (1919-1921)։ 1939 թվականի սեպտեմբերի 28-ին, Լեհաստանում ռազմական գործողությունների ավարտից անմիջապես հետո, Մոսկվայում ստորագրվեց բարեկամության և սահմանի մասին խորհրդա-գերմանական պայմանագիր և նոր գաղտնի արձանագրություններ, որոնցում հստակեցվեցին երկու երկրների շահերի ոլորտները։ Դրանից հետո առաջիկա երկու տարիների ընթացքում խորհրդային քարոզչությունից անհետացան հակահերմական թեմաները։

Եվ Ստալինը, և Հիտլերը չէին կասկածում, որ ԽՍՀՄ-ի և Գերմանիայի ռազմական բախումն անխուսափելի է։ 1940 թվականի հուլիսի 31-ին Հիտլերը ռազմական խորհրդակցության ժամանակ ներկայացրեց ԽՍՀՄ-ի դեմ ապագա պատերազմի ընդհանուր պլանը՝ «Բարբարոսա» ծրագիրը։ Միևնույն ժամանակ, երկու կողմերն էլ ձգտում էին պատերազմի սկիզբը հետաձգել մինչև դրա սկսվելը լիակատար պատրաստվածությունը։ 1940 թվականի նոյեմբերին Մոլոտովը ժամանել էր Բեռլին Հիտլերի հետ բանակցելու համար, որը Ստալինից հրահանգներ էր ստացել համաձայնելու խորհրդային-գերմանական համագործակցության շարունակմանը՝ ԽՍՀՄ շահերի ոլորտին Բուլղարիայի և Սևծովյան նեղուցների դասվելու պայմանով։ Հիտլերն էլ ԽՍՀՄ-ին առաջարկել է միանալ եռակի պակտին և խոստացել է ընդլայնել խորհրդային շահերի ոլորտը հարավային ուղղությամբ Իրանի հաշվին։ Համաձայնագիրը այդպես էլ չկայացավ։ 1940 թվականի դեկտեմբերին Հիտլերը ստորագրեց «Բարբարոսա» ծրագիրը, նշանակելով ԽՍՀՄ-ի վրա հարձակումը 1941 թվականի մայիսին։ Սակայն 1941 թվականի գարնանը գերմանական զորքերը գրավեցին Բալկաններում ռազմական գործողությունները (գրավվեցին Հարավսլավիան և Հունաստանը)։ Այդ պատճառով Խորհրդային Միության վրա հարձակման ամսաթիվը տեղափոխվել է 1941 թվականի հունիսի 22-ին։

### Հայրենական մեծ պատերազմ

Հիմնական հոդված՝ Հայրենական մեծ պատերազմ
1941 թվականի հունիսի 22-ին նացիստական Գերմանիան իր եվրոպական դաշնակիցների հետ համատեղ հարձակվեց Խորհրդային Միության վրա՝ սկսելով մարդկության պատմության ամենաարյունալի հակամարտությունը, որը Ռուսաստանում հայտնի է որպես Հայրենական մեծ պատերազմ։

Երրորդ ռեյխի ռազմաքաղաքական ղեկավարությունը, ակնկալելով կայծակնային պատերազմի (բլիցկրիգ) ռազմավարությունը, մտադիր էր վերացնել խորհրդային պետությունը, տիրանալ նրա հարստություններին, ֆիզիկապես ոչնչացնել բնակչության հիմնական մասը և «գերմանացնել» երկրի տարածքը ընդհուպ մինչև Ուրալ։ Խորհրդային ժողովրդի համար Հայրենական մեծ պատերազմը դարձավ իր հայրենիքի ազատության ու անկախության համար արդար պատերազմ։

Պատերազմի ընթացքում Խորհրդային Միությունը հակահիտլերյան կոալիցիայի կազմում առավելագույն վնաս հասցրեց Գերմանիայի և նրա եվրոպական դաշնակիցների զինված ուժերին, զավթիչներին արտաքսեց իր տարածքից և նացիզմից ազատեց Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայի երկրները՝ դրանով իսկ որոշիչ դեր խաղալով Եվրոպայում նրա ջախջախման գործում։

Աղետների և ավերածությունների աճին զուգընթաց, խորհրդային հասարակության մեջ գերմանացիների նկատմամբ վերաբերմունքը զայրույթի և ատելության է վերածվել, իսկ «նեմեց» բառը երկար տարիներ թշնամու հոմանիշ է դարձել։ Գերմանացիների շրջանում ռուսների նկատմամբ արհամարհական վերաբերմունքը, որը հրահրվում էր նացիստական գաղափարախոսական քարոզչությամբ, ծայրահեղ դաժանության էր վերածվում, այդ թվում՝ խաղաղ բնակչության նկատմամբ։ Գերմանիայում պաշտոնական քարոզչությունը չէր հանդարտվում, որով սնվում էր ռուս ժողովրդի կերպարը՝ որպես բարբարոս։

Պատերազմը ավարտվեց 1945 թվականի մայիսին Կարմիր բանակի հաղթանակով և Գերմանիայի զինված ուժերի անվերապահ կապիտուլյացիայով։ Նյուրնբերգյան տրիբունալը, որը տեղի է ունեցել 1945-1946 թվականներին, գնահատական է տվել նացիստական Գերմանիայի կողմից սանձազերծված ագրեսիվ պատերազմին ողջ աշխարհի դեմ, ռազմական հանցագործություններին, խաղաղության և մարդկության դեմ ուղղված հանցագործություններին, ինչպես նաև դատավճիռ է կայացրել համաշխարհային տիրապետության ձգտող նացիստական հանցագործներին։

### Սառը պատերազմի դարաշրջան

#### Քաղաքականություն

Պատերազմում կրած պարտությունից հետո Գերմանիան դաշնակիցների միջև բաժանվեց չորս օկուպացիոն գոտիների։ Մեծ Բրիտանիայի, ԱՄՆ-ի և Ֆրանսիայի օկուպացիոն գոտիների տարածքում 1949 թվականի սեպտեմբերի 7-ին հիմնադրվել է Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությունը Բոննում մայրաքաղաքով։ Մեկ ամիս անց Խորհրդային հատվածում-գերմանական Ժողովրդավարական Հանրապետություն մայրաքաղաք Արևելյան Բեռլինում 1955 թվականին ԳԴՀ-ն անդամակցել է ՆԱՏՕ-ին, իսկ ԳԴՀ-ն՝ 1956 թվականին՝ Վարշավայի պայմանագրի կազմակերպությանը։ 1961 թվականի օգոստոսի 13-ին Արևելյան և Արևմտյան Բեռլինի միջև պատ է կառուցվել։ Այսպիսով, Արևելյան Գերմանիան դարձել է ԽՍՀՄ գլխավոր ֆորպոստը սառը պատերազմում։

Կոնրադ Ադենաուերի այցը Մոսկվա 1955 թվականին, որից հետո դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատվեցին ԽՍՀՄ-ի և Գերմանիայի միջև: 
ԳԴՀ տարածքում տեղակայված էր Գերմանիայում խորհրդային զորքերի մի խումբ, որը համարվում էր Խորհրդային բանակի ամենամարտունակներից մեկը։ Գերմանիան դարձել է պետական անվտանգության կոմիտեի գործունեության կարևոր կենտրոն արևմտյան հատուկ ծառայությունների հետ դիմակայությունում։ Հիմնականում հենց Գերմանիայում է տեղի ունեցել ԱՄՆ-ի և ԽՍՀՄ-ի միջև ձերբակալված լրտեսների փոխանակում (այդ կապակցությամբ հայտնի է դարձել Գլինիկեի կամուրջը)։

ԳՖՀ-ում սոցիալ-դեմոկրատների իշխանության գալը Վիլլի Բրանդտի գլխավորությամբ նշանավորվեց նոր «Արևելյան քաղաքականությամբ», որի արդյունքը դարձան 1970 թվականի Մոսկվայի պայմանագիրը ԽՍՀՄ-ի և ԳԴՀ-ի միջև, որը արձանագրեց սահմանների անխախտելիությունը, տարածքային պահանջներից հրաժարվելը (Արևելյան Պրուսիա) և Գերմանիայի ու ԳԴՀ-ի միավորման հնարավորությունը հայտարարած Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության ու Գերմանիայի Դեմոկրատական Հանրապետության միավորման հնարավորությունը։

Միջազգային լարվածության լիցքաթափումը և ԽՍՀՄ-ի լայնածավալ քաղաքական բարեփոխումները 80-ականների վերջում հանգեցրին սոցիալիստական ճամբարի, Վարշավայի պայմանագրի, իսկ ավելի ուշ նաև Խորհրդային Միության փլուզմանը։ 1989 թվականի նոյեմբերի 9-ին Գերմանիայի մայրաքաղաքը 28 տարի բաժանած պատն ապամոնտաժվել էր։ 1990 թվականի սեպտեմբերի 12-ին Մոսկվայում ստորագրվեց Գերմանիայի նկատմամբ վերջնական կարգավորման մասին պայմանագիրը։ 1990 թվականի հոկտեմբերի 3-ին ԳԴՀ-ն մտավ Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության կազմի մեջ, իսկ սառը պատերազմն ավարտվեց։ 1994 թվականի սեպտեմբերին Գերմանիան լքեց վերջին ռուս զինվորը։

#### Տնտեսություն

ԽՍՀՄ փոստային նամականիշ (1973 թվական)
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Գերմանիայի հետ ԽՍՀՄ-ի տնտեսական հարաբերությունները շատ բարդացան «սառը պատերազմի» իրողություններով։ Սակայն 1972 թվականի հուլիսի 5-ին ստորագրված Առևտրի և տնտեսական համագործակցության մասին երկարաժամկետ համաձայնագրի ստորագրմամբ իրավիճակն արմատապես սկսում է փոխվել դեպի դրական կողմը։ Մշակվել է Խորհրդային-Արևմտյան գերմանական պայմանագրերի, համաձայնագրերի և այլ նորմատիվ ակտերի մի ամբողջ փաթեթ, որոնք հիմք են ստեղծել ԽՍՀՄ-ի և ԳԴՀ-ի միջև տնտեսական համագործակցության համար։ 1970-ական թվականների սկզբից Գերմանիան ամուր զբաղեցրել է ԽՍՀՄ գլխավոր առևտրային գործընկերոջ տեղը։ Այդ հարաբերությունների համար հատուկ նշանակություն ուներ 1970 թվականի փետրվարի 1-ին կնքված դարի գործարքը։ Մինչև 1984 թվականը ապրանքաշրջանառությունը շարունակում էր անշեղորեն աճել, 1985-1987 թվականներին դրա նվազումը պայմանավորված էր նավթի համաշխարհային գների անկման հետևանքով ԽՍՀՄ-ի ներմուծման հնարավորությունների նվազմամբ։

Ներկա իրավիճակ
--------------

### Քաղաքական հարաբերություններ

Գերմանիայի դեսպանատունը Ռուսաստանում, Մոսկվա
Ռուսաստանի դեսպանատունը Բեռլինում
Եվրամիության երկրների թվում Գերմանիան համարվում է այն երկրներից մեկը, որի հետ Ռուսաստանն ավանդաբար բարեկամական և արդյունավետ հարաբերություններ ունի։ Ինչպես Հելմուտ Կոլի ժամանակ, այնպես էլ Գերհարդ Շրյոդերի օրոք գերմանացի առաջնորդները միշտ փորձել են լավ անձնական հարաբերություններ հաստատել Ռուսաստանի նախագահների հետ։ Հաճախ Գերմանիային անվանում են Եվրամիությունում Ռուսաստանի փաստաբան, հատկապես նրա՝ Ռուսաստանի հանդեպ ոչ բարեկամական տրամադրված կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայի երկրների համալրման ֆոնին։ Երկու պետությունների միջև հատուկ քաղաքական մերձեցում է նկատվել Գերհարդ Շրյոդերի և Վլադիմիր Պուտինի կառավարման շրջանում, որոնք ամուր անձնական բարեկամական կապեր են ունեցել։ 2001 թվականին Վ. Պուտինը Գերմանիայի Բունդեսթագում ելույթ է ունեցել գերմաներեն լեզվով, որում ներկայացրել է ապագայում Ռուսաստանի և Եվրոպայի միջև համագործակցության իր տեսլականը։ Նույն թվականին հիմնվել է Պետերբուրգյան երկխոսությունը, ռուս-գերմանական բանավիճային համաժողովը, որն անցկացնում է երկու երկրների հասարակայնության ներկայացուցիչների ամենամյա հանդիպումներ։ 2003 թվականին Ռուսաստանը, Գերմանիան և Ֆրանսիան միասնական էին ԱՄՆ-ի կողմից Իրաքի պատերազմի սանձազերծման հարցում և որոշ մեկնաբաններ նույնիսկ սկսեցին գրել «Փարիզ-Բեռլին-Մոսկվա» ուղու մասին։ 2005 թվականին Պուտինը և Շրյոդերը պայմանավորվել էին Բալթիկ ծովի հատակով Հյուսիսաեվրոպական գազատարի («Հյուսիսային հոսք») կառուցման շուրջ։ Այդ որոշումը բուռն բողոքներ է առաջացրել Արևելյան Եվրոպայի երկրներում և նույնիսկ մեղադրանքներ Մոլոտով-Ռիբենտրոպի Նոր պակտի վերաբերյալ։

Նույն թվականին իշխանության եկած Անգելա Մերկելը սկսել է ավելի թերահավատորեն վերաբերվել Ռուսաստանին։ Նա հասկացրել է, որ կվերականգնի Գերմանիայի արտաքին քաղաքական կողմնորոշումը դեպի ԱՄՆ, իսկ Ռուսաստանին մտադիր է ավելի հեռահար վերաբերվել, թեև պրագմատիկ։ Այդուհանդերձ, Մերկելը չի չեղարկել Շրյոդերի ժամանակաշրջանում Ռուսաստանի հետ ձեռք բերված համաձայնությունները։ Գերմանիան արևմտյան այն սակավաթիվ երկրներից էր, որոնք քննադատում էին Արևելյան Եվրոպայում ՀՀՊ ստեղծելու ԱՄՆ ծրագրերը։

2014 թվականին Գերմանիան աջակցել է Ուկրաինայում իշխանափոխությանը։ Նույն թվականին Ռուսաստանի և Գերմանիայի միջև հարաբերությունները զգալիորեն վատացել են Ռուսաստանի Դաշնությանը Ղրիմի միանալու և Ուկրաինայի արևելքում հակամարտության պատճառով։ Գերմանիայի կանցլեր Անգելա Մերկելը բազմիցս Ռուսաստանին մեղադրել է Ուկրաինայի ներքին գործերին միջամտելու և ինքնահռչակ Դոնեցկի և Լուգանսկի ժողովրդական հանրապետություններին աջակցելու մեջ։

2016 թվականի հունիսին Գերմանիայի կառավարությունը թարմացրել է «Սպիտակ գրքի»՝ երկրի ազգային անվտանգության քաղաքականության վարման ղեկավարության խմբագրությունը։ Նորացված խմբագրությունում Ռուսաստանը Գերմանիայի համար այլևս գործընկեր չէ, այլ մրցակից, որը հիմնական սպառնալիքների թվում է, քանի որ Ռուսաստանը «պատրաստ է ուժ կիրառել իր շահերն առաջ մղելիս»։

### Տնտեսական համագործակցություն

Գերմանիան Ռուսաստանի ամենակարևոր առևտրային գործընկերն է, նրան բաժին է ընկնում Ռուսաստանի ամբողջ արտաքին առևտրի 13,6 տոկոսը։ Ռուսաստանը Գերմանիայի համար, ելնելով բացարձակ ֆինանսական ցուցանիշներից, կարևորությամբ 13-րդ առևտրային գործընկերն է, և նրա հետ առևտուրը կազմում է ընդհանուր թվի մոտ 3 %-ը։ Սակայն ռուսական էներգակիրների ներմուծումը Գերմանիայի համար ռազմավարական բնույթ է կրում։ Արդեն այսօր Գերմանիան ներմուծում է բնական գազի ավելի քան 30 %-ը և նավթի 20 %-ը Ռուսաստանից, և փորձագետների գնահատականներով, այդ մասնաբաժինը ապագայում էլ ավելի կմեծանա. Ռուսաստանը Գերմանիայից մեքենաշինության բազմաթիվ ապրանքներ է ներկրում։

### Համագործակցություն մշակութային ոլորտում

Մշակութային առումով երկու պետությունների միջև կա սերտ համագործակցություն։ 2003 թվականը Գերմանիայում Ռուսաստանի տարի էր, իսկ 2004 թվականը՝ Ռուսաստանում Գերմանիայի տարի։ Ռուսաստանը Ֆրանկֆուրտի գրքի տոնավաճառում հիմնական երկիրն էր։ Մշակութային ոլորտի հետ կապված պարբերաբար ծագող հարցերից մեկը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո խորհրդային զինվորների կողմից արտահանված ռազմավար արվեստի Գերմանիայի վերադարձի հարցն է։

Ռուսաստանի և Գերմանիայի փոխգործակցության հումանիտար ուղղությունը կարգավորվում է Ռուսաստանի Դաշնության և Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության միջև 1992 թվականի դեկտեմբերի 16-ի մշակութային համագործակցության մասին միջկառավարական համաձայնագրով, 2003 թվականի հոկտեմբերի 9-ի  Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությունում ռուսաց լեզվի և Ռուսաստանի Դաշնությունում գերմաներենի ուսումնասիրության մասին միջկառավարական համաձայնագրով և 2004 թվականի դեկտեմբերի 21-ի՝ երիտասարդական համագործակցության ոլորտում միջկառավարական համաձայնագրով, ինչպես նաև մի շարք միջգերատեսչական փաստաթղթերով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Военный энциклопедический словарь, М.: Научное издательство «Большая российская энциклопедия», издательство «Рипол классик», 2002, ст. «Великая Отечественная война Советского Союза 1941—1945»
2. ↑  История Второй мировой войны 1939—1945 (в 12 томах) / редколл. гл. ред. А. А. Гречко. — М.: Воениздат, 1982. — Т. 12. — С. 33—34. — 495 с.
3. ↑  ТАСС: Международная панорама — Ангела Меркель обвинила Россию в создании угрозы международной стабильности
4. ↑  Ъ-Деньги — Оборона от оборота
5. ↑  Большая Европа. Идеи, реальность, перспективы / Под общ. ред. А.а. Громыко и В. П. Федорова. — М.: Весь мир, 2014. — С. 256. Режим доступа:  Archived 2015-09-24 at the Wayback Machine.
6. ↑  *Горлов С. А. Ермаченков С. В.* Военно-учебные центры рейхсвера в Советском Союзе. // Военно-исторический журнал. — 1993. — №№ 6, 7, 8.
7. ↑  С. В. Еремин. ДИПЛОМАТИЯ И ПРЕССА: ОПЫТ ВЗАИМОДЕЙСТВИЯ (на примере советско-германских отношений в 1933—1934-е годы)
8. ↑  "Ивашов Л. Г. Геополитика Второй мировой // Журнал «Мир и Политика» № 05 (56), май 2011". Արխիվացված է the original 2014 թ․ փետրվարի 22-ին. Retrieved 2012 թ․ նոյեմբերի 15. `{{cite web}}`: no-break space character in `|title=` at position 10 (help)
9. ↑  "Куманев Г. А. Советско-германский пакт о ненападении и его последствия // Журнал «Мир и Политика» № 08 (59), август 2011". Արխիվացված է the original 2014 թ․ փետրվարի 3-ին. Retrieved 2012 թ․ նոյեմբերի 15. `{{cite web}}`: no-break space character in `|title=` at position 11 (help)
10. ↑  № 172. Беседа председателя Совнаркома, наркома иностранных дел СССР В. М. Молотова с рейхсканцлером Германии А. Гитлером в Берлине Archived 2011-01-05 at the Wayback Machine. 12 ноября 1940 г.
11. ↑  История Второй мировой войны 1939—1945 (в 12 томах) / редколл. гл. ред. А. А. Гречко. — М.: Воениздат, 1982. — Т. 12. — С. 33-34. — 495 с.
12. ↑  Отто Вольф фон АМЕРОНГЕН. Германия УРОК НА БУДУЩЕЕ. Российско-германские экономические отношения в XX веке (точка зрения предпринимателя)
13. ↑  "Всё о Германии. Экономика". Արխիվացված է the original 2014 թ․ հուլիսի 25-ին. Retrieved 2009 թ․ նոյեմբերի 25.
14. ↑  Выступление В. В. Путина в бундестаге на немецком языке (видео)
15. ↑  Международная панорама — Ангела Меркель обвинила Россию в создании угрозы международной стабильности // ТАСС
16. ↑  Германия перевела Россию из «партнеров» в «соперники» // РБК, 2016