**Ռոբերտ Կապա** (անգլ.՝ Robert Capa), իսկական անունը **Էնդրե Էռնո Ֆրիդման** (հունգ.՝ Friedman Endre Ernő, հոկտեմբերի 22, 1913(1913-10-22)[…], Բուդապեշտ, Ավստրո-Հունգարիա - մայիսի 25, 1954(1954-05-25)[…], Thái Bình, Ֆրանսիական Հնդկաչին), Հունգարիայում ծնված, հրեական ծագումով ֆոտոլրագրող, վավերագրական լուսանկարչության դասական, ռազմական ֆոտոլրագրության հիմնադիր։ Լուսանկարիչ Քորնել Կապայի մեծ եղբայրն է։ Աշխարհում առաջին լուսանկարչական ընկերության՝ *Magnum Photos*-ի հինգ հիմնադիրներից մեկն է։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է Բուդապեշտում (այլ տվյալներով՝ Վոլկե Պապուշանիում, ներկայումս՝ Սլովակիա)։ Դեռահաս տարիքում ընդգրկվել է ձախ ինտելեկտուալների և ավանգարդ արվեստի գործիչների շարքում, նաև մասնակցել է Միկլոշ Հորթիի ավտորիտար ռեժիմի դեմ բողոքների ցույցերին։ 1931-1932 թվականներին Բեռլինի համալսարանում զբաղվել է քաղաքագիտության ուսումնասիրությամբ։ 1931 թվականին՝ իր առաջին լուսանկարը հրապարակելու նախօրեին, ձերբակալվել է հունգարական գաղտնի ոստիկանության կողմից իր քաղաքական գործունեության համար։ Ֆրիդմանի ծանոթը, որը ոստիկանական սպայի կին էր, հասել է Կապայի ազատ արձակմանն այն պայմանով, որ նա իսկույն պետք է լքի Հունգարիան։ Ֆրիդմանը տեղափոխվել է Բեռլին, որտեղ հաճախել է Քաղաքագիտության բարձրագույն դպրոցի դասախոսություններին և սկսել զբաղվել ֆոտոլրագրությամբ։ *Boston Review*-ն նրան նկարագրել է որպես ձախ հայացքների դեմոկրատի և հակաֆաշիստի։

1932 թվականին Կոպենհագենում նա սկսել է Լև Տրոցկու լուսանկարների շարքը, որը մեծ հաջողություն է ունեցել տպագրության մեջ։ 1933 թվականին տեղափոխվել է Փարիզ, որտեղ ծանոթացել է Անրի Կարտիե Բրեսոնի հետ։ 1935 թվականից հանդես է եկել կեղծանունով։ Ուղեկցելով իսպանական կոմունիստական կուսակցության աշխարհազորին՝ եղել է Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմի ռազմաճակատներում, որտեղ կատարել է հանրապետական աշխարհազորականի մահվան դասական լուսանկարը (սկզբում կարծում էին, որ մահացողը Մարքսիստական միության աշխատավորական կուսակցության անդամ է եղել, այնուհետև նրան նույնացրել են անարխիստ Ֆեդերիկո Բորելա Գարսիայի հետ, սակայն այս տեսակետը ևս վիճարկվում է)։ Լուսանկարը պատկերում է այն պահը, երբ գնդակը խոցում է աշխարհազորականին։ Մադրիդի մոտ մահացել է նրա գործընկեր, ընկերուհի, գերմանացի ֆոտոլրագրող Գերդա Տարոն, որը պատահաբար հայտնվել է մանևրող տանկի տակ և ճխլվել։ Այդ ժամանակից ի վեր Կապան սկսել է աշխատել որպես ռազմական ֆոտոլուսանկարիչ և ծառայության բերումով եղել Իսրայելում, Գերմանիայում, Իտալիայում, Չինաստանում և Ֆրանսիայում։

1938 թվականին որպես ֆոտոլրագրող աշխատել է Ճապոնա-չինական պատերազմում։ 1940 թվականին տեղափոխվել է ԱՄՆ։ Աշխատել է Հյուսիսային Աֆրիկայում և Իտալիայում։ 1944 թվականին լուսանկարել է միութենական զորքերի՝ Նորմանդիա իջեցումը («Հրաշալի տասնմեկյակ» անվանմամբ հայտնի ֆոտոսեսիան Օմահա-բիչից)։ 1947 թվականին Անրի Կարտյե-Բրեսսոնի և ուրիշների հետ հիմնադրել է «Մագնում» լուսանկարչական ընկերությունը, 1951 թվականին գլխավորել է այն, սակայն 1953 թվականին ստիպված է եղել տեղափոխվել Եվրոպա՝ մակկարտիզմից (հասարակական շարժում ԱՄՆ-ում «հակաամերիկյան տրամադրվածություններ ունեցող» քաղաքացիների դեմ) փրկվելով։ 1947 թվականին Ջոն Սթեյնբեքի հետ հրավիրվել է Խորհրդային միություն, որտեղ մի քանի ամիսների ընթացքում վավերագրել է առօրյա կյանքը։ Այդ գործուղման արդյունքում ստեղծվել է «Ռուսական օրագիր» գիրքը՝ Կապայի լուսանկարներով։ 1948 և 1950 թվականներին աշխատել է Իսրայելում։

Կազմել է Հեմինգուեյի և Ջոն Սթեյնբեքի գրքերը, որոնց հետ ընկերական հարաբերություններ է ունեցել։

Ռոբերտ Կապան մահացել է Հնդկա-չինական պատերազմի վերջում՝ 1954 թվականի մայիսի 25-ին, պատահաբար հայտնվելով ականի վրա։

Ստեղծագործություն և ճանաչում
----------------------------

Կապան հանդիսանում է ֆոտոլրագրության ճանաչված դասական։ Ռազմական լուսանկարչության ստեղծողներից մեկն է, ով Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմն անցկացրել է եվրոպական թատերաբեմում։

«Ռոբերտ Կապա» կեղծանունը Գերդա Տարոյի հետ միասին կատարած միստիֆիկացիայի արդյունք է, որն իրականացվել է լուսանկարների ավելի լավ վաճառքի համար։ Գերդան լրագրողների շրջանում տարածել էր լուրեր «հայտնի և հարուստ ամերիկացի լրագրողի մասին», ով պատրաստ է վաճառել իր լուսանկարները։ Հորինված կերպարի դերը խաղում էր Ֆրիդմանը՝ լուսանկարելով տարբեր իրադարձություններ և վաճառելով այդ կեղծանվան տակ։ Երբ միստիֆիկացիան բացահայտվեց, Կապան արդեն բավականին հայտնի էր որպես ֆոտոլրագրող, և հանրությունը գիտեր նրան այդ անվան տակ։

Կապայի մահից հետո Ամերիկայի Միջազգային մամուլ-ակումբի կողմից սահմանվել է Ռոբերտ Կապայի Ոսկե մեդալ տարեկան մրցանակը, որը տրվում է ֆոտոլրագրողներին «արտերկրում կատարված լավագույն ֆոտոռեպորտաժի համար, որը եզակի խիզախություն և նախաձեռնողականություն է պահանջում»։ Նյու Յորքում Քորնել Կապան հիմնադրել է լուսանկարի միջազգային կենտրոն, ինչը թույլ տվեց ոչ միայն պահպանել Ռոբերտի լուսանկարները, այլ նաև ապահովել դրանց հասանելիությունը հանրության համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2 3 4  Robert Capa (նիդերլ.)
3. 1 2 3 4  Robert Capa — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7
4. 1 2 3 4  L'Humanité (ֆր.) — RF: 1999. — ISSN 0242-6870; 2496-8617
5. 1 2 3 4
6. 1 2  RKDartists (նիդերլ.)
7. ↑  Ժամանակակից արվեստի թանգարանի առցանց հավաքածու
8. ↑
9. 1 2  *Pas L. v.* Genealogics — 2003.
10. 1 2 3  Фотографии XX века. Музей Людвига в Кёльне / пер. с англ. А.А. Сосинова. — Издательство АТС, 2008. — ISBN 978-5-17-047116-4
11. ↑  THE ROBERT CAPA GOLD MEDAL Արխիվացված 2007-11-05 archive.today

Գրականություն
-------------

* Whelan R. Robert Capa: a biography. New York: Knopf, 1985
* Lacouture J. Robert Capa. Paris: Centre National de la Photographie, 1988
* Kershaw A. Blood and champagne: the life and times of Robert Capa. New York: Thomas Dunne Books/St. Martin’s Press, 2003
* Bustelo G. Robert Capa: obra fotográfica. London; New York: Phaidon, 2005

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ռոբերտ Կապա. Բավականաչափ մոտիկ
* Կենսագրություն(ֆր.)
* Պատերազմական լուսանկարների պատմություն Արխիվացված 2020-06-14 Wayback Machine(ռուս.)
* Ռոբերտ Կապայի հուշագրության գրախոսություն «Գրքի ազգը գրքերի աշխարհում» ամսագրում(ռուս.)
* Փարիզի ազգային գրադարանում ցուցադրվող նյութեր(ֆր.)
* Հեմինգուեյի Փարիզը և ոչ միայն …(ռուս.)
* Ռոբերտ Կապայի մասին *Հայ զինվոր* կայքում

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ռոբերտ Կապա» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database · MusicBrainz · RKDartists · Find A Grave |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · American National Biography · Notable Names Database · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 90825790 · BNC: a10058308 · BNE: XX1721223 · BNF: 11895059d · CiNii: DA02510085 · CONOR: 66147683 · GND: 118666983 · GTAA: 209886 · ICCU: CFIV004391 · ISNI: 0000000110269298 · LCCN: n79105897 · LNB: 000143253 · NDL: 00435227 · NKC: xx0019230 · NLA: 35025688 · NLG: 175963 · NLP: a0000002006336 · NSK: 000447328 · NTA: 070300836 · NSZL: 000000017194 · NUKAT: n99024265 · PTBNP: 1727231 · LIBRIS: 308483 · SUDOC: 027322300 · VIAF: 54145320 · ULAN: 500063842 · WorldCat VIAF: 54145320 |

 |

 |