**Ռոալդ Դալ,** (սեպտեմբերի 13, 1916(1916-09-13)[…], Llandaff, Ուելս, Միացյալ Թագավորություն - նոյեմբերի 23, 1990(1990-11-23)[…], Օքսֆորդ, Անգլիա, Միացյալ Թագավորություն), բրիտանացի գրող, բանաստեղծ, սցենարիստ և օդաչու պատերազմի տարիներին։ Նրա գրքերը վաճառվել են 250 միլիոնից ավելի օրինակով ողջ աշխարհով մեկ։

Դալը ծնվել է Ուելսում հարուստ նորվեգացի ներգաղթյալ ծնողների ընտանիքում և իր կյանքի մեծ մասն անցկացրել է Անգլիայում։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին ծառայել է թագավորական ռազմաօդային ուժերում (RAF): Նա դարձել է կործանիչի օդաչու, իսկ հետո հետախույզ՝ հասնելով թևի հրամանատարի պաշտոնակատարի կոչմանը։ Որպես գրող նա հայտնի դարձավ միայն 1940-ականներին՝ երեխաների և մեծահասակների համար գրված ստեղծագործություններով՝ համարվելով աշխարհի ամենավաճառվող հեղինակներից մեկը։ Նրան հիշատակել են որպես «20-րդ դարի երեխաների ամենամեծ հեքիաթասացներից մեկը»։ Գրականության մեջ ներդրման համար նրա մրցանակները ներառում են 1983 թվականի World Fantasy Award for Life Achievement և British Book Awards-ի տարվա մանկական հեղինակ 1990 թվականին։ Դալը 16-րդն է «1945 թվականից ի վեր 50 մեծագույն բրիտանացի գրողների» ցանկում։

Դալի կարճ պատմվածքները հայտնի են իրենց անսպասելի ավարտով, իսկ նրա մանկական գրքերը՝ իրենց ոչ սենտիմենտալ, հաճախ գորշ կատակերգական տրամադրությամբ, որտեղ ներկայացված են մանկական հերոսների չարագործ չափահաս թշնամիները։ Նրա մանկական գրքերը պաշտպանում են բարեսիրտներին և առանձնանում են հիմքում ընկած ջերմությամբ։ Երեխաների համար նրա ստեղծագործություններից են՝ «Ջեյմսը և հսկա դեղձը», «Չարլին և շոկոլադի գործարանը», «Մաթիլդան», Վհուկները», «Ֆանտաստիկ պարոն Ֆոքսը», «Թվիթսները», «Ընձուղտը և Պելլին և ես» և «Ջորջի հրաշալի բժշկությունը»։ Նրա՝ մեծահասակների ստեղծագործությունները ներառում են «Անսպասելիի հեքիաթներ»-ը։

Վաղ կյանք
---------

### Մանկություն

Ռոալդ Դալը ծնվել է 1916 թվականին Վիլլա Մարիում, Fairwater Road-ում, Ուելս, նորվեգացիներ Հարալդ Դալի (1863–1920) և Սոֆի Մագդալենա Դալի ընտանիքում (1885–1967): Դալի հայրը ներգաղթել էր Մեծ Բրիտանիա Նորվեգիայից և հաստատվել Քարդիֆում 1880-ական թվականներին իր առաջին կնոջ՝ Մարի Բորին-Գրեսերի անունով ֆրանսուհու հետ։ Նրանք երկու երեխա ունեին՝ Էլեն Մարգարիտը և Լուիը։ Սակայն կինը 1907 թվականին մահացել է։ Դալի մայրը ներգաղթել էր Մեծ Բրիտանիա և ամուսնացել Դալի հոր հետ 1911 թվականին։ Դալը ստացել է նորվեգացի բևեռախույզի անունը՝ Ռոալդ Ամունդսեն։ Նրա առաջին լեզուն նորվեգերենն էր, որով նա տանը խոսում էր իր ծնողների և քույրերի՝ Աստրիի, Ալֆհիլդի և Էլսի հետ։ Երեխաները մեծացել են Նորվեգիայի լյութերական պետական եկեղեցում՝ Նորվեգիայի եկեղեցում և մկրտվել Նորվեգական եկեղեցում, Քարդիֆ։ Նրա տատը Էլեն Ուոլեսն էլ, որը եղել է 18-րդ դարի սկզբի շոտլանդացի ներգաղթյալի հետնորդ և գնացել Նորվեգիա։

Դալի քույրը՝ Աստրին, 1920 թվականին մահացել է ապենդիցիտից 7 տարեկանում, երբ Դալը 3 տարեկան էր, իսկ մի քանի շաբաթ անց նրա հայրն է մահացել թոքաբորբից։ Ավելի ուշ այդ տարի ծնվել է նրա փոքր քույրը՝ Աստան։ Իր մահից հետո Հարալդ Դալը թողել է 158,917 ֆունտ ստեռլինգ 10 վս. 0դ.։ Դալի մայրը որոշում է Նորվեգաի տեղափոխվելու փոխարեն մնալ Ուելսում, որպեսզի ապրի հարազատների հետ, քանի որ նրա ամուսինը ցանկանում էր, որ իրենց երեխաները կրթվեն անգլիական դպրոցում, որը նա համարում է լավագույնը աշխարհում։

Դալը նախ ընդունվեց Լյանդաֆիում եկեղեցական դպրոց։ 8 տարեկանում նա և իր 4 ընկերները պատժվեցին տնօրենի կողմից տեղական քաղցրավենիքի խանութի gobstoppers քաղցրավենիքի մեջ սատկած մուկ դնելու համար։ Խանութի տերը տարեց կին էր, որի անունը տիկին Պրատչեթ էր։ 5 տղաները իրենց հումորը կոչեցին «1924 թվ․ մեծն մկան պատմությունը»։  Gobstoppers-ը շատ սիրելի քաղցրավենիք էր բրիտանացի դպրոցական տղաների շրջանում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին, և Դալը նրանց անվանում էր «հավիտենական գոբստոպեր» իր «Չարլին և ծոկոլադե գործարանը» ստեղծագործության մեջ։

Դալը տեղափոխվեց շուտով Սուրբ Պետրոսի գիշերօթիկ դպրոց։ Նրա ծնողները ցանկանում էին, որ նա կրթություն ստանա Հանրային դպրոցում։ Դալի համար ժամանակը Սուրբ Պետրոսում տհաճ էր անցնում. նա շատ էր կարոտում մորը և ամեն շաբաթ գրում էր նրան, սակայն երբեք չէր խոսում իր դժբախտության նրա հետ։ 1967 թվականին մոր մահից հետո Դալն իմացավ, որ նա պահպանել է իր նամակներից յուրաքանչյուրը։ Դրանք հեռարձակվեցին BBC Radio's-ով որպես «Շաբաթվա գիրք» 2016 թվ․՝ ի հիշատակ նրա ծննդյան 100-ամյակին։ Դալը գրում էր Սուրբ Պետրոսում անցկացրած իր ժամանակի մասին իր ինքնակենսագրականում՝ «Տղան․ մանկության հեքիաթներ»։

### Ռեպտոն դպրոց

1929 թվականից, երբ նա 13 տարեկան էր, Դալը հաճախում էր Դերբիշիրի Ռեպտոն դպրոցը։ Դալին դուր չէր գալիս այնտեղի մռայլությունը, և նա այն նկարագրում էր ծիսական դաժանության և կարգավիճակի գերիշխանության միջավայր, որտեղ երիտասարդ տղաները ստիպված էին հանդես գալ որպես մեծ տղաների անձնական ծառաներ, որոնք հաճախ ենթարկվում էին սարսափելի ծեծի։ Նրա կենսագիր Դոնալդ Ստարոկը նկարագրել է Դալի վաղ կյանքի այս բռնի փորձառությունները Դալն արտահայտում է այս մռայլ փորձառություններից մի քանիսը իր գրվածքներում, ինչը նույնպես նշանավորվում է դաժանության և մարմնական պատժի հանդեպ նրա ատելությամբ։

Համաձայն Դալի ինքնակենսագրության՝ «Տղան․ մանկության հեքիաթներ», Մայքլ անունով ընկերոջը դաժանաբար ծեծի ենթարկեց տնօրեն Ջեֆրի Ֆիշերը։ Գրելով այդ նույն գրքում՝ Դալն ասում էր հետևյալը. «Իմ դպրոցական կյանքի ընթացքում ես ապշած էի այն փաստից, որ վարպետներին և ավագ տղաներին թույլ էին տալիս բառացիորեն վիրավորել մյուս տղաներին, և երբեմն բավականին դաժան … Ես չէի կարողանում հաղթահարել դա։ Ֆիշերը հետագայում նշանակվեց Քենթերբերիի արքեպիսկոպոս և թագադրեց Եղիսաբեթ II թագուհին 1953 թվականին։ Այնուամենայնիվ, ըստ Դալի կենսագիր Ջերեմի Թրեգլոունի, իր պատիժը տեղի ունեցավ 1933 թվականի մայիսին՝ Ֆիշերի հեռանալուն մեկ տարի անց։ Տնօրենն այդ ժամանակ արդեն Ջ. Տ. Քրիստին էր՝ Ֆիշերի իրավահաջորդը որպես տնօրեն։ Դալն ասում է, որ այդ միջադեպը պատճառ է դարձել, որ նա «կասկածներ ունենա կրոնի և նույնիսկ Աստծո հանդեպ»։

Դպրոցական տարիներին նա երբեք չի դիտվել որպես առանձնահատուկ տաղանդավոր գրող, իսկ անգլերենի իր ուսուցիչներից մեկը գրել է իր դպրոցի զեկույցում. «Ես երբեք չեմ հանդիպել որևէ մեկի, որն այդքան համառորեն գրում է բառեր, որոնք նշանակում են ճիշտ հակառակը, ինչ պետք է»։ Շատ բարձրահասակ էր՝ հասուն տարիքում հասնելով 6 ոտնաչափ 6 դյույմ (1,98 մ)։ Նա զբաղվում էր սպորտով, այդ թվում՝ կրիկետով, ֆուտբոլով և գոլֆով, և շուտով դարձավ սքվոշի թիմի ավագը։ Գրականության հանդեպ կիրք ունենալով հանդերձ՝ նա հետաքրքրություն էր ցուցաբերում նաև լուսանկարչության նկատմամբ և հաճախ իր հետ կրում էր ֆոտոխցիկ։

Repton-ում աշխատելու տարիներին Cadbury շոկոլադե ընկերությունը երբեմն նոր շոկոլադների տուփեր էր ուղարկում դպրոց՝ աշակերտների կողմից փորձարկվելու համար Դալը երազում էր նոր շոկոլադե սալիկ հորինել, որը կարժանանա անձամբ պարոն Քադբերիի գովասանքին. սա ոգեշնչեց նրան գրել իր երրորդ մանկական գիրքը՝ «Չարլին և շոկոլադի գործարանը» (1964), և շոկոլադին անդրադառնալ այլ մանկական գրքերում։

Իր մանկության և պատանեկության տարիներին Դալն իր ամառային արձակուրդների մեծ մասն անցկացրել է Նորվեգիայում մոր ընտանիքի հետ։ Նա գրել է բազմաթիվ ուրախ հիշողությունների մասին այդ այցելություններից «Տղան. մանկության հեքիաթներ» գրքում, ինչպես օրինակ, երբ նա իր խորթ քրոջ նշանածի ծխամորճում ծխախոտը փոխարինեց այծի կղանքով։ Նա նշել է միայն մեկ դժբախտ հիշողություն Նորվեգիայում անցկացրած արձակուրդներից. մոտ ութ տարեկանում նա ստիպված է եղել բժշկի կողմից հեռացնել ադենոիդները։ Նրա մանկությունը և առաջին աշխատանքը՝ կերոսին վաճառելով Միդսոմեր Նորտոնում և Սոմերսեթի շրջակա գյուղերում, կարևոր թեմաներ են «Տղան. մանկության հեքիաթներ» գրքում։

Տիկին Պրատչեթի քաղցրավենիքի խանութը Լլանդաֆում, Քարդիֆ, Ուելս։ Շենքը կրում է հուշատախտակ, որը հիշատակում է այն չարաճճիությունը, որը երիտասարդ Ռոալդ Դալը խաղացել է տիկին Պրատչեթի գլխին, ինչպես նկարագրված է նրա ինքնակենսագրական գրքում։
### Դպրոցից հետո

Դպրոցն ավարտելուց հետո 1934 թվականի օգոստոսին Դալը հատեց Ատլանտյան օվկիանոսը Նոր Շոտլանդիա RMS-ով և արշավեց Նյուֆաունդլենդով Հանրային Դպրոցների Հետազոտող Հասարակության հետ։

1934 թվականի հուլիսին Դալը միացավ Shell Petroleum ընկերությանը։ Միացյալ Թագավորությունում երկու տարվա վերապատրաստումից հետո նա սկզբում նշանակվեց Մոմբասա, Քենիա, այնուհետև Դար-էս-Սալամ, Տանգանիկա (այժմ՝ Տանզանիայի մաս)։ Ամբողջ տարածքում Shell-ի մյուս երկու աշխատակիցների հետ միասին նա շքեղ կյանք էր ապրում Դար էս Սալաամի մոտ գտնվող Shell House-ում խոհարարի և անձնական ծառայողների հետ։ Տանգանիկայի տարածքում գտնվող հաճախորդներին նավթ մատակարարելու հանձնարարությունների ժամանակ նա հանդիպեց սև մամբա օձերի և առյուծների։ 

Դալը 10 տարեկանում իր քույրերի՝ Ալֆհիլդի, Էլսի և Աստայի հետ։ Քարդիֆ, 1927 թվական

Կործանիչի օդաչու
----------------

Dahl's flying helmetԴալի կաշվե թռչող սաղավարտը ցուցադրված է Ռոալդ Դալի թանգարան-խանութ սրահում Great Missenden-ում 
1939 թվականի օգոստոսին, երբ նկատվում էր Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկիզբը, բրիտանացիները որոշեցին շրջափակել Դար-Էս-Սալամում ապրող հազարավոր գերմանացիների։ Դալը ուղևորվեց այնտեղ որպես բրիտանական բանակի լեյտենանտ՝ ղեկավարելով Ասկարի մարդկանցից կազմված դասակը, բնիկ զորքերը, որոնք ծառայում էին գաղութատիրական բանակում։

1939 թվականի նոյեմբերին Դալը միացավ Թագավորական օդուժին որպես ինքնաթիռի օդաչու 774022 համարի ներքո։ Դար-էս-Սալաամից Նայրոբի 600 մղոն (970 կմ) մեքենայով ճանապարհորդելուց հետո նա ընդունվեց թռիչքային դասընթացների տասնվեց այլ տղամարդկանց հետ, որոնցից միայն երեքը փրկվեցին պատերազմից։ Ունենալով յոթ ժամ 40 րոպե փորձ De Havilland Tiger Moth-ում՝ նա մենակ թռավ։ Դալը հաճույքով դիտում էր Քենիայի վայրի բնությունը իր թռիչքների ժամանակ։ Նա շարունակեց կատարելագործված թռիչքային ուսուցումը Իրաքում, RAF Habbaniya-ում։ Hawker Harts-ում վեցամսյա վերապատրաստումից հետո Դալը որպես օդաչու սպա 1940 թվականի օգոստոսի 24-ին դատվեց, քանի որ պատրաստ էր միանալ ջոկատին և դիմակայել թշնամուն։

Դալը թռչում է Գլոստեր Գլադիատորով, երբ նա վթարային վայրթջէ է կատարում Լիբյալում
Նա նշանակվեց RAF-ի թիվ 80 էսկադրիլային՝ թռչելով հնացած Gloster Gladiators-ով՝ վերջին երկինքնաթիռ կործանիչով։ Դալը զարմացավ, երբ հայտնաբերեց, որ նա չի ստանա որևէ մասնագիտացված ուսուցում օդային մարտերում։ 1940 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Դալին հրամայվեց փուլերով թռչել իր «Գլադիատորը» Աբու Սուեյրից (Իսմաիլիայի մոտ, Եգիպտոսում) մինչև 80-րդ էսկադրիլիայի առաջադեմ օդանավը Մերսա Մատրուհից 30 մղոն (48 կմ) հարավ։ Սակայն նա չկարողացավ գտնել թռիչքուղին և, վառելիքի պակասը և մոտեցող գիշերը ստիպեցին վայրէջք կատարել անապատում։ Սայլակը բախվեց քարի, և ինքնաթիռը կործանվեց։ Դալի գանգը կոտրվել էր, իսկ քիթը ջարդվել, և Դալը ժամանակավորապես կուրացել էր։ Նրան հաջողվել էր քաշքշել իրեն բոցավառող բեկորները և կորցրել գիտակցությունը։ Նա գրել է վթարի մասին իր հրատարակած առաջին աշխատության մեջ։

Դալը փրկվեց և տեղափոխվեց Մերսա Մատրուհի առաջին բուժկետ, որտեղ նա գիտակցության եկավ, բայց տեսողությունը չվերականգնեց։ Նրան գնացքով տեղափոխեցին Ալեքսանդրիայի թագավորական նավատորմի հիվանդանոց։ Այնտեղ նա սիրահարվեց և հետո դադարեց սիրել բուժքրոջ՝ Մերի Ուելանդին։ Վթարի վերաբերյալ RAF-ի հետաքննությունը ցույց տվեց, որ այն վայրը, որտեղ նրան ուղարկել էին, ամբողջովին սխալ էր։

Hawker Hurricane Mk 1․ ինքնաթիռի տեսակ, որով Դալը օդային մարտեր էր վարում Հունաստանի վրայով
1941 թվականի ապրիլի 20-ին Դալը մասնակցեց Աթենքի ճակատամարտին Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի բրիտանական Համագործակցության ամենաբարձր միավոր վաստակած էյ Փեթ Փեթլի և Դալի ընկեր Դեյվիդ Քոքի կողքին։ Ներգրավված 12 Hurricane տեսակի ինքնաթիռներից հինգը կործանվել են, և նրանց օդաչուներից չորսը զոհվել են, այդ թվում՝ Փեթլը։ Հունական դիտորդները գետնին հաշվել են 22 խոցված գերմանական ինքնաթիռ, բայց օդային ներգրավվածության շփոթության պատճառով օդաչուներից ոչ ոք չգիտեր, թե որ ինքնաթիռն է խոցել։ Դալը նկարագրել է այն որպես «թշնամու մարտիկների անվերջ մշուշ, որոնք սուլում են դեպի ինձ ամեն կողմից»։

Մայիսին, երբ գերմանացիները ճնշում էին Աթենքը, Դալը տարհանվեց Եգիպտոս։ Նրա ջոկատը կրկին հավաքվել էր Հայֆայում։ Այնտեղից Դալը չորս շաբաթվա ընթացքում ամեն օր թռիչքներ էր իրականացնում՝ հունիսի 8-ին բախվելով Vichy ֆրանսիական ռազմաօդային ուժերի Potez 63 և հունիսի 15-ին մեկ այլ Ju 88-ի հետ, բայց նա սկսեց ուժեղ գլխացավեր ունենալ, որոնք ստիպեցին նրան մթագնել։ Դալը հաշմանդամ դարձավ Մեծ Բրիտանիայում, որտեղ նա մնաց իր մոր հետ Բուքինգհեմշիրում։ Թեև այս ժամանակ Դալը փորձաշրջան անցնող օդաչու սպա էր, 1941 թվականի սեպտեմբերին նա միաժամանակ հաստատվեց որպես օդաչու սպա և նշանակվեց պատերազմի հիմնական թռիչքային սպա։

Դիվանագետ, գրող և հետախույզ
---------------------------

Տանը հաշմանդամ մնալուց հետո Դալը ուղարկվեց Ուքսբրիջում գտնվող RAF ուսումնական ճամբարը։ Նա փորձեց վերականգնել իր առողջությունը այնքան, որ դառնա ուսուցիչ։ 1942 թվականի մարտի վերջին, երբ նա Լոնդոնում էր, իր ակումբում հանդիպեց օդային հարցերով փոխպետքարտուղար մայոր Հարոլդ Բալֆուրին։ Տպավորված Դալի՝ պատերազմի մասնակցությամբ՝ Բալֆուրը երիտասարդին նշանակեց որպես օդային ուժերի օգնական Վաշինգտոնում Բրիտանական դեսպանատանը։ Դալը սկզբում հրաժարվեց, սակայն Բալֆուրը կարողացավ համոզել նրա, և Դալը մի քանի օր անց անցավ Գլազգոյից MS Batory-ով։ Նա ժամանեց Հալիֆաքս, Կանադա ապրիլի 14-ին, որից հետո գնացքով գնաց Մոնրեալ։

Պատերազմի պատճառով սովամահ եղած Բրիտանիայից (Միացյալ Թագավորությունը պատերազմի ժամանակաշրջանում) գալով՝ Դալը զարմացած էր սննդի և հարմարությունների առատությամբ, որ պետք է ունենար Հյուսիսային Ամերիկայում։ Մեկ շաբաթ անց Վաշինգտոն ժամանելով՝ Դալը պարզեց, որ իրեն դուր է գալիս Միացյալ Նահանգների մայրաքաղաքի մթնոլորտը։ Նա բնակվում էր մեկ այլ օգնականի հետ Ջորջթաունում։ Բայց տասը օր հետո իր նոր գրառումը կատարելուց հետո Դալը զգաց, որ այդ աշխատանքն իրեն ընդհանրապես դուր չի գալիս՝ մտածելով, որ ինքը ստանձնել է «ամենանաստվածային անկարևոր աշխատանք»։ Նա ավելի ուշ բացատրեց. «Ես հենց նոր էի եկել պատերազմից։ Մարդիկ սպանվում էին։ Ես թռչում էի շուրջբոլորը՝ սարսափելի բաներ տեսնելով։ Այժմ հայտնվել եմ Ամերիկայում նախապատերազմյան կոկտեյլ խնջույքի մեջտեղում։

Դալը տպավորված չէր թե՛ դեսպանատանը կից բրիտանական օդային առաքելությունում գտնվող իր գրասենյակով, թե՛ դեսպանով՝ լորդ Հալիֆաքսով, ոորի հետ նա երբեմն թենիս էր խաղում և որին նկարագրում էր որպես «պաղատավարական անգլիացի ջենթլմեն»։ Դալը շփվում էր Չարլզ Ի. Մարշի հետ՝ Տեխասի հրատարակչի և նավթագործի ։ Որպես օդային ուժերի օգնականի իր պարտականությունների մաս՝ Դալը պետք է օգներ չեզոքացնել մեկուսացման հայացքները, որոնք դեռևս շատ ամերիկացիներ ունեին՝ հանդես գալով բրիտանամետ ելույթներով և քննարկելով իր պատերազմական ծառայությունը. Միացյալ Նահանգները պատերազմի մեջ էր մտել միայն նախորդ դեկտեմբերին՝ Փերլ Հարբորի վրա հարձակումից հետո»։

Այդ ժամանակ Դալը հանդիպեց հայտնի բրիտանացի վիպասան Ք. Ս. Ֆորեստերին, որը նույնպես աշխատում էր Բրիտանիային օգնելու ուղղությամբ։ Ֆորեսթերն աշխատում էր բրիտանական տեղեկատվության նախարարությունում և քարոզչական տեքստեր էր գրում դաշնակիցների համար, հիմնականում ամերիկյան սպառման։ Saturday Evening Post-ը Ֆորեստերին խնդրել էր գրել մի պատմություն՝ հիմնված Դալի թռիչքի փորձի վրա. Ֆորեստերը խնդրեց Դալին գրել RAF-ի մի քանի անեկդոտներ, որպեսզի նա կարողանար դրանցից պատմություն ստեղծել։ Այն բանից հետո, երբ Ֆորեստերը կարդաց այն, ինչ Դալն էր տվել իրեն, նա որոշեց հրապարակել պատմությունը ճիշտ այնպես, ինչպես Դալն էր գրել։ Նա սկզբում հոդվածը վերնագրել էր «Մի կտոր տորթ», սակայն ամսագիրը այն փոխեց «Կործանված Լիբիայի վրայով»՝ ավելի դրամատիկ հնչելու համար։ Այն լույս է տեսավ 1942 թվականի օգոստոսի 1-ին «Post»-ի համարում։ Դալը 1942 թվականի օգոստոսին ստացացավ թռիչքային լեյտենանտի կոչում։ Հետագայում նա աշխատեց այլ հայտնի բրիտանացի սպաների հետ, ինչպիսիք են Յան Ֆլեմինգը (նա հետագայում հրատարակեց Ջեյմս Բոնդի հանրահայտ շարքը) և Դեյվիդ Օգիլվին՝ խթանելով Բրիտանիայի շահերը ԱՄՆ-ում և պայքարելով «Առաջին հերթին Ամերիկա» շարժման դեմ։

Պատերազմի ավարտից հետո Դալը ստացել է թևի ժամանակավոր հրամանատարի կոչում (հիմնական թռիչքի լեյտենանտ)։ 1940 թվականի դժբախտ պատահարի հետևանքով ստացած վնասվածքների ծանրության պատճառով նա ճանաչվեց ոչ պիտանի հետագա ծառայության համար և 1946 թվականի օգոստոսին զրկվեց ՌԱՖ-ից։ Դալի հինգ օդային հաղթանակների ռեկորդը, որը նրան որակում է որպես թռչող մարզիկ, հաստատվել է հետպատերազմյան հետազոտություններով։ Ամենայն հավանականությամբ նա այդ հաղթանակներից ավելին է վաստակել 1941 թվականի ապրիլի 20-ին, երբ գերմանական 22 ինքնաթիռ կործանվեց։

Հետպատերազմյան կյանք
--------------------

Դալը ամուսնացել է ամերիկացի դերասանուհի Պատրիցիա Նիլի հետ 1953 թվ․ հուլիսի 2-ին Նյու Յորքի Երրորդության եկեղեցում։ Նրանց ամուսնությունը տևեց 30 տարի, և նրանք ունեցան 5 երեխա․

* Օլիվիա Թուենթի (1955–1962),
* Շանտալ Սոֆիա «Տեսսա» (ծնված 1957 թ.), ով դարձել է հեղինակ, և հեղինակի մայր, խոհարարական գրքերի գրող և նախկին մոդել Սոֆի Դալի մայրը (որի անունով էլ անվանվել է Սոֆին The BFG-ում),
* Թեո Մեթյու (ծնված 1960 թ.),
* Օֆելյա Մագդալենա (ծնված 1964 թ.),
* Լյուսի Նիլ (ծնված 1965 թ.)

1960 թվականի դեկտեմբերի 5-ին չորս ամսական Թեո Դալը ծանր վիրավորվեց, երբ նրա մանկական սայլակը Նյու Յորքում հարվածեց մի տաքսու։ Որոշ ժամանակ նա տառապում էր հիդրոցեֆալիայով։ Արդյունքում նրա հայրը ներգրավվեց «Wade-Dahl-Till» (կամ WDT) փականի մշակման գործում, որն իրենից ներկայացնում է սարք՝ բարելավելու շունտը, որն օգտագործվում էր վիճակը մեղմելու համար։ Փականը Դալի, հիդրոտեխնիկական ինժեներ Սթենլի Ուեյդի և Լոնդոնի Great Ormond Street հիվանդանոցի նյարդավիրաբույժ Քենեթ Թիլի համագործակցությունն էր, և այն հաջողությամբ օգտագործվեց աշխարհի գրեթե 3000 երեխաների համար։

1962 թվականի նոյեմբերին Դալի դուստրը՝ Օլիվիան, մահացավ կարմրուկի էնցեֆալիտից յոթ տարեկան հասակում։ Նրա մահըժվանից հետո Դալն իրեն մեղավոր էր զգում, որ չի կարողացել որևէ բան անել նրա համար։ Այնուհետև Դալը դարձավ իմունիզացիայի կողմնակից և իր՝ 1982 թվականին "The BFG" գիրքը նվիրեց իր դստերը։ Օլիվիայի մահից և Եկեղեցու պաշտոնյայի հետ հանդիպումից հետո Դալը սկսեց քրիստոնեությունը դիտել որպես կեղծիք։ Մինչ նա սգում էր երեխայի կորուստը, միաժամանակ հոգևոր առաջնորդություն էր փնտրում Ջեֆրի Ֆիշերից՝ Քենթերբերիի նախկին արքեպիսկոպոսից։ Նա սարսափեց, երբ Ֆիշերը հայտնեց, որ չնայած Օլիվիան դրախտում էր, նրա սիրելի շունը՝ Ռոուլին, երբեք նրան այնտեղ չէր միանա։ Դալը հիշում է տարիներ անց. «Ես ուզում էի հարցնել նրան, թե ինչպես կարող է նա այդքան բացարձակ վստահ լինել, որ մյուս արարածները չեն արժանանում մեզ նման հատուկ վերաբերմունքի։ Ես նստեցի այնտեղ և մտածում էի, թե արդյոք այս մեծ և հայտնի եկեղեցականն իրոք գիտե՞ր, թե ինչի մասին է խոսում, և արդյոք նա ընդհանրապես որևէ բան գիտեր Աստծո կամ դրախտի մասին, և եթե չգիտեր, ապա աշխարհում ո՞վ գիտեր»։

1965-1968 թվականներին Դալի կինը՝ Պատրիցիա Նիլը, տառապում էր ուղեղի երեք անևրիզմայով։ Նա այդ ժամանակ հղի էր իրենց հինգերորդ երեխայով՝ Լյուսիով։ Դալը հաջորդ ամիսների ընթացքում վերահսկեց իր վերականգնումը. Նիլը ստիպված էր նորից սովորել խոսել և քայլել, բայց նրան հաջողվեց վերադառնալ դերասանական կարիերային։  Նրանց կյանքի այս շրջանը դրամատիզացվել է Պատրիցիա Նիլի պատմությունը (1981) ֆիլմում, որտեղ զույգին մարմնավորել են Գլենդա Ջեքսոնը և Դիրկ Բոգարդը։

Dahl signing books Դալը գրքեր երգելիս, Ամստերդամ, Նիդերլանդներ, Հոկտեմբեր 1988
1972 թվականին Ռոալդ Դալը հանդիպեց փոխգնդապետի զարմուհու՝ Ֆելիսիթի դ'Աբրեու Կրոսլանդին, որն ամուսնացած էր Մարգարետ Բոուս Լիոնի՝ թագուհի մոր առաջին զարմիկի հետ։ Ֆելիսիթն աշխատում էր որպես դեկորատոր՝ Մաքսիմ սուրճի գովազդի վրա հեղինակի այն ժամանակվա կնոջ՝ Պատրիսիա Նիլի հետ։ Երբ Դալն ու Ֆելիսիթը հանդիպեց, սիրահարվեցին առաջին իսկ վաայրկյանից, և նրանց միջև ծնված սիրավեպն ապրեց շուրջ 11 տարի։ 1983 թվականին Նիլն ու Դալն ամուսնալուծվեցին, և Դալն ամուսնացավ Ֆելիսիթիի հետ Հարավային Լոնդոնի Բրիքսթոնի քաղաքապետարանում։ Ֆելիսիթը (հայտնի է որպես Լիսի) թողեց իր աշխատանքը և տեղափոխվեց Gipsy House Մեծ Միսենդեն Բուքինգհեմշիրում, որը Դալի տունն էր 1954 թվականից։ 

1986 թվականի Ամանորյա պատվավոր ցանկում առաջարկվել է Դալին նշանակել Բրիտանական կայսրության շքանշանի (OBE) սպա, սակայն առաջարկը մերժել է։ Դալը ցանկանում էր ասպետի կոչում ստանալ, որպեսզի իր կինը լիներ Լեդի Դալը։ 2012 թվականին Դալը հայտնվեց «Նոր Էլիզաբեթյանների» ցուցակում՝ նշելու թագուհի Էլիզաբեթ II-ի ադամանդե հոբելյանը։ Յոթ ակադեմիկոսներից, լրագրողներից և պատմաբաններից կազմված խումբը Դալին անվանել է Միացյալ Թագավորության այն մարդկանց խմբի մեջ, «որոնց գործողությունները Եղիսաբեթ II-ի օրոք զգալի ազդեցություն են ունեցել այս կղզիների կյանքի վրա»։ 2016 թվականի սեպտեմբերին նրա դուստր Լյուսին իր պատվին ստացավ BBC-ի Blue Peter Gold կրծքանշանը։ Սա առաջին դեպքն էր, որ շքանշանը շնորհվում էր հետմահու։

Ստեղծագործություն
-----------------

Դալի առաջին հրատարակված աշխատանքը, որը ոգեշնչված էր Ք.Ս. Ֆորեստերի հետ հանդիպումից, կոչվում էր «Մի կտոր տորթ», որը, սակայն The Saturday Evening Post-ը գնեց 1000 ԱՄՆ դոլարով և հրապարակեց «Կործանված Լիբիայի վրայով» վերնագրով 1942թ. օգոստոսի 1-ին։

Դալի առաջին մանկական գիրքը «Գրեմլիններն» էր, որը հրատարակվել է 1943 թվականին։ Այն չարաճճի փոքրիկ արարածների մասին է, որոնք թագավորական ռազմաօդային ուժերի բանահյուսության մաս էին կազմում։  RAF օդաչուները մեղադրում էին գրեմլիններին ինքնաթիռի հետ կապված բոլոր խնդիրների համար։  Վաշինգտոնում Բրիտանական դեսպանատանը գտնվելու ժամանակ Դալը պատճեն ուղարկեց առաջին տիկին Էլեոնորա Ռուզվելտին, որը այն կարդաց իր թոռներին,  և գիրքը պատվիրեց Ուոլթ Դիսնեյը մի ֆիլմի համար, որն այդպես էլ չնկարահանվեց։ Դալը շարունակեց գրել 20-րդ դարի ամենասիրված մանկական պատմություններից մի քանիսը, ինչպիսիք են Չարլին և շոկոլադի գործարանը, Մաթիլդան, Ջեյմսը և հսկա դեղձը, Վհուկները, Ֆանտաստիկ պարոն Ֆոքսը, Թվիթսը և Ջորջի Հրաշալի Բժշկությունը։

Դալը նաև ունեցել է հաջող կարիերա՝ որպես մեծահասակների պատմվածքների գրող, որոնցում հաճախ միախառնվում էին հումորն ու անմեղությունը զարմանալի սյուժետային շրջադարձերով։ The Mystery Writers of America-ն Դալին բերեց Էդգարի երեք մրցանակ իր աշխատանքի համար, և շատերն ի սկզբանե գրված էին այնպիսի ամերիկյան ամսագրերի համար, ինչպիսիք են Collier's-ը («The Collector's Item» 1948 թվականի սեպտեմբերի 4-ի Collier's շաբաթվա աստղային պատմությունն էր), Ladies Home Journal, Harper's-ը, Playboy-ը և The New Yorker-ը։ Հետագայում Դալի պատմությունները հավաքեցին անթոլոգիաների մեջ և զգալի ժողովրդականություն ձեռք բերեցին։ Դալը գրել է ավելի քան 60 պատմվածք, և դրանք հայտնվել են բազմաթիվ ժողովածուներում, որոնցից մի քանիսը գրքի տեսքով հրատարակվել են միայն նրա մահից հետո։

Նրա ամենահայտնի պատմություններից մեկը՝ «Ծխողը», որը նաև հայտնի է որպես «Մարդը հարավից», նկարահանվել է երկու անգամ․ 1960 և 1985 թվականներին Ալֆրեդ Հիչքոկը ներկայացնում է սերիալի տեսքով։ Այն նաև հարմարեցվել է Քվենտին Տարանտինոյի «Չորս սենյակ» ֆիլմի մեկ հատվածում (1995)։ Հաճախ անթոլոգիզացված այս դասականը վերաբերում է մի տղամարդու Ջամայկայում, որը խաղադրույք է կատարում այցելուների հետ՝ փորձելով մատները հանել նրանց ձեռքերից։ Հիչքոքի սերիալի 1960 թվականի բնօրինակ տարբերակի գլխավոր դերերում են Սթիվ Մակքուինը և Փիթեր Լորը։  Հիչքոքի շարքում օգտագործվել են Դալի հինգ լրացուցիչ պատմություններ։

1960-ականներին Դալը ձեռք բերեց ավանդական ռոմանական վարդո, և իր ընտանիքը սկսեց այն օգտագործել որպես խաղատուն իր երեխաների համար՝ Բուքինգհեմշիր նահանգի Մեծն Միսենդենում։ Հետագայում նա օգտագործել է վարդոն որպես գրասենյակ, որտեղ գրել է 1975 թվականին աշխարհի չեմպիոն «Դենի» վեպը։ Դալը գրքի հիմնական սյուժեում ներառել է գնչուական վագոն, որտեղ երիտասարդ անգլիացի տղան՝ Դեննին, և նրա հայրը՝ Ուիլյամը (ֆիլմի ադապտացիայի մեջ մարմնավորել է Ջերեմի Այրոնսը) ապրում են վարդոյում։  Մեծն Միսսենդենի բազմաթիվ այլ տեսարաններ և կերպարներ արտացոլված են նրա ստեղծագործության մեջ։ Օրինակ՝ գյուղի գրադարանը ոգեշնչում էր տիկին Ֆելփսի գրադարանը Մաթիլդայում, որտեղ տիտղոսակիր հերոսը չորս տարեկանում խժռում է դասական գրականությունը։

Նրա «Անսպասելիի հեքիաթները» պատմվածքների ժողովածուն հարմարեցվել է համանուն հաջողակ հեռուստասերիալին՝ սկսելով «Մարդը հարավից» հատվածով։  Երբ Դալի՝ սեփական օրիգինալ պատմությունների պաշարը սպառվեց, շարքը համալրվեց Դալի ոճով ստեղծագործող հեղինակների պատմություններով, այդ թվում՝ Ջոն Քոլիերի և Սթենլի Էլինի կողմից։

Ենթադրվում է, որ Դալի պատմվածքներից մի քանիսը հատվածներ են նրա հորեղբայր Օսվալդի օրագրից՝ հարուստ ջենթլմենի, որի սեռական սխրանքները կազմում են այս պատմությունների թեման։  Իր «Իմ հորեղբայր Օսվալդը» վեպում հորեղբայրը ներգրավվում է կնոջը սիրային ըմպելիքով գայթակղելու գործում։ Ըմպելիքը գաղտնի ավելացվում էր շոկոլադե տրյուֆելներին, որոնք պատրաստվում էին Դալի սիրելի շոկոլադի խանութում՝ Լոնդոնի Պիկադիլի Պրեստատում։ Memories with Food at Gipsy House-ը, որը գրվել է Դալի կնոջ՝ Ֆելիսիթիի հետ և հրապարակվել հետմահու 1991 թվականին, բաղադրատոմսերի, ընտանեկան հիշողությունների և Դալի մտորումների խառնուրդ էր սիրելի թեմաների շուրջ, ինչպիսիք են շոկոլադը, սոխը և կլարետը։

Նրա կենդանության օրոք հրատարակված վերջին գիրքը՝ Էսիո Տրոտը, որը լույս է տեսել 1990 թվականի հունվարին, ոճային փոփոխություն է եղել հեղինակի համար։ Ի տարբերություն Դալի այլ ստեղծագործությունների (որոնք հաճախ ցուցադրում են բռնակալ մեծահասակներ և հերոսացած/կախարդական երեխաներ), դա մի ծեր, միայնակ տղամարդու պատմություն է, որը փորձում է կապ հաստատել մի կնոջ հետ, որին հեռվից սիրել է։  1994 թվականին գրքի՝ անգլերեն լեզվով աուդիոգրքի ձայնագրությունը տրամադրվել է Monty Python-ի անդամ Մայքլ Փեյլինի կողմից։  2015 թվականին այն ադապտացվել է սցենարիստ Ռիչարդ Քերթիսի կողմից հանրահայտ BBC-ի կատակերգական հեռուստատեսային ֆիլմում՝ Ռոալդ Դալի «Էսիո Տրոտը», որտեղ զույգի դերում հանդես են գալիս Դասթին Հոֆմանը և Ջուդի Դենչը։

### Մանկական գեղարվեստական գրականություն

Դալի մանկական ստեղծագործությունները հաճախ ներկայացված են երեխայի տեսանկյունից։ Դրանք սովորաբար ներառում են չափահաս չարագործների, որոնք վատ են վերաբերվում երեխաներին, և առնվազն մեկ «լավ» չափահաս, որը հակազդում է չարագործին/ներին։ Այս դետալները գալիս են խոսելու այն չարաշահումների մասին, որոնք Դալը հայտարարել է, որ զգացել է իր հաճախած գիշերօթիկ դպրոցներում։ Դալի գրքերը տոնում են երեխայի հաղթանակը։ Մանկական գրքերի քննադատ Ամանդա Քրեյգն այս մասին ասել է. «Նա միանշանակ կարծում էր, որ լավը երիտասարդն ու բարին են, որոնք հաղթում են ծերերին, ագահներին և չարերին»։  Աննա Լեսկիևիչը The Telegraph-ում գրել է. «Երեխաների երևակայությունների և վախերի մեջ մտնելու և դրանք անարխիկ հրճվանքով էջին դնելու նրա բացառիկ տաղանդի արդյունքն է։ Չափահաս չարագործները նկարվում են սարսափելի մանրամասներով, նախքան նրանք կբացահայտվեն որպես ստախոսներ ու կեղծավորներ և կտապալվեն վրեժխնդրությամբ։ Արդարություն՝ կա՛մ հանկարծակի կախարդանքով, կա՛մ երեխաների գերազանց սրամտությամբ, որոնց նրանք վատ են վերաբերվում»։

Թեև նրա քմահաճ ֆանտաստիկ պատմությունները պարունակում են հիմքում ընկած ջերմ զգացողություններ, դրանք հաճախ համադրվում են մռայլ կատակերգական և երբեմն պարունակում են բռնության տեսարաններ: The Witches, George's Marvelous Medicine և Matilda-ն այս բանաձևի օրինակներ են։ Հետևում է BFG-ն, որտեղ բարի հսկան (BFG կամ «Մեծ ընկերական հսկա») ներկայացնում է «լավ չափահաս» արխետիպով, իսկ մյուս հսկաները «վատ մեծահասակներն» են։ Այս բանաձեւը որոշակիորեն նկատելի է նաև Դալի՝ Chitty Chitty Bang Bang-ի ֆիլմի սցենարում։ Դասակարգային գիտակցված թեմաները ի հայտ են գալիս նաև այնպիսի ստեղծագործություններում, ինչպիսիք են «Ֆանտաստիկ պարոն Ֆոքսը» և «Դենին»՝ աշխարհի չեմպիոնը։

Դալը նաև պատկերում է շատ գեր երեխաների կերպարներ։ Օգոստուս Գլոպը, Բրյուս Բոգտրոտերը և Բրունո Ջենկինսը այս կերպարներից մի քանիսն են, թեև մորաքույր Սպունգ անունով մի վիթխարի կին ներկայացված է «Ջեյմս և հսկա դեղձ» ֆիլմում, իսկ գարշելի ֆերմեր Բոգգիսը «Ֆանտաստիկ պարոն Ֆոքս»-ում չափազանց գեր կերպար է։ Այս բոլոր կերպարները (բացառությամբ Բրյուս Բոգտրոթերի) կա՛մ չարագործներ են, կա՛մ պարզապես տհաճ շատակերներ։ Նրանք սովորաբար պատժվում են դրա համար. Օգոստուս Գլոպը խմում է Վիլլի Վոնկայի շոկոլադե գետից՝ արհամարհելով մեծահասակներին, որոնք նրան հորդորում են չանել դա։ Արդյունքում հերոսը ներս է ընկնում՝ գրեթե վերածվելով դարդոսի։ Մաթիլդայում Բրյուս Բոգտրոտերը տորթ է գողանում չար տնօրենուհուց՝ միսս Թրանշբուլից, և ստիպված է լինում դպրոցի առջև ուտել հսկայական շոկոլադե տորթ։ Երբ նրան անսպասելիորեն դա հաջողվում է, Թրունչբուլը ջարդում է դատարկ ափսեն նրա գլխավերևում։ The Witches-ում Բրունո Ջենքինսին հրապուրում են կախարդները (որոնց առաջնորդը Մեծ Բարձր Վհուկն է) իրենց կոնվենցիայի մեջ՝ շոկոլադի խոստումով, նախքան նրան մուկ կդարձնեն։  Սպունգ մորաքույրը հարթեցնում է հսկա դեղձը։ Երբ Դալը տղա էր, նրա մայրը պատմում էր նրան և իր քույրերին տրոլների և այլ առասպելական նորվեգական արարածների մասին, և նրա մանկական որոշ գրքեր պարունակում են հղումներ կամ տարրեր, որոնք ոգեշնչված են այս պատմություններից, ինչպիսիք են The BFG-ի հսկաները, աղվեսի ընտանիքը, Ֆանտաստիկ պարոն Ֆոքսը և տրոլները The Minpins-ում։

Ստանալով 1983 թվականին Համաշխարհային ֆանտազիայի մրցանակը կյանքի նվաճումների համար՝ Դալը խրախուսեց իր երեխաներին և իր ընթերցողներին ազատ արձակել իրենց երևակայությունը։ Նրա դուստր Լյուսին ասել է, որ «նրա ոգին այնքան մեծ էր և այնքան լայն, որ նա մեզ սովորեցրեց հավատալ մոգությանը»։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Նրանք, ովքեր չեն հավատում հրաշքին, երբեք չեն գտնի այն։ — Ռոալդ Դալ, The Minpins |  |

Դալը հայտնի էր նաև լեզվի հնարամիտ, խաղային օգտագործմամբ, որը նրա գրելու հիմնական տարրն էր։ Նա հորինեց նոր բառեր՝ խզբզելով բառերը և չարախոսություններ կազմելով։ Բառարանագիր Սյուզան Ռեննին հայտարարել է, որ Դալն իր նոր բառերը կառուցել է ծանոթ հնչյունների վրա՝ հավելելով.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Նա միշտ չէ, որ բացատրում էր, թե ինչ են նշանակում իր խոսքերը, բայց երեխաները կարող են դրանք մշակել, քանի որ դրանք հաճախ հնչում են իրենց իմացած բառի նման, և նա սիրում էր օգտագործել օնոմատոպեիա։ Օրինակ՝ դուք գիտեք, որ լիզող և փխրուն բանը ուտելու համար լավ է, մինչդեռ անճաշակ ուտելիքը հաստատ ոչ։ Նա նաև օգտագործում էր այնպիսի հնչյուններ, որոնք երեխաները սիրում են արտասանել, օրինակ՝ squishous և squizzle, կամ fizzlecrump և fizzwiggler: |  |

Դալը իր բոլոր մանկական գրքերի վրա հիշատակում էր հետևյալ 8 կանոնները.

1. Պարզապես ավելացրեք շոկոլադ,
2. Մեծահասակները կարող են վախենալ,
3. Վատ բաներ լինում են,
4. Վրեժը քաղցր է,
5. Պահպանեք չար հումորի զգացումը,
6. Ընտրեք կատարյալ նկարներ,
7. Ֆիլմերը զվարճալի են, բայց գրքերն ավելի լավն են,
8. Սնունդը զվարճալի է։

2016 թվականին նշելով Դալի ծննդյան հարյուրամյակը՝ Ռեննին կազմեց Օքսֆորդի Ռոալդ Դալի բառարանը, որը ներառում է նրա հորինած բառերից շատերը և դրանց նշանակությունը։ Ռեննին մեկնաբանեց, որ Դալի որոշ խոսքեր արդեն իսկ դուրս են եկել իր աշխարհից, օրինակ՝ «Scrumdiddlyumptious»։ Իր պոեզիայում Դալը տալիս է հայտնի մանկական ոտանավորների և հեքիաթների հումորային վերաիմաստավորում՝ մատուցելով անակնկալ վերջաբաններ ավանդական «երջանիկ-երջանիկ»-ի փոխարեն։ Դալի «Revolting Rhymes» բանաստեղծությունների ժողովածուն ձայնագրված է աուդիոգրքի տեսքով և պատմվում է դերասան Ալան Քամինգի կողմից։

### Սցենարներ

1960-ականներին մի որոշ ժամանակ Դալը գրում էր սցենարներ։ Երկրորդը՝ Ջեյմս Բոնդի «Դու միայն երկու անգամ ես ապրում» ֆիլմը և «Չիթի Չիթի Բենգ Բանգ»-ը Յան Ֆլեմինգի վեպերի ադապտացիաներն էին։ Դալը նաև սկսեց ադապտացնել իր սեփական «Չարլին և շոկոլադի գործարանը» վեպը, որն ավարտեց և վերաշարադրեց Դեյվիդ Սելցերը այն բանից հետո, երբ Դալը չկարողացավ հասնել վերջնաժամկետներին, և ստեղծվեց «Վիլի Վոնկան և շոկոլադի գործարանը» ֆիլմը (1971)։ Ավելի ուշ Դալը հերքեց ֆիլմը՝ ասելով, որ «հիասթափված է», քանի որ «կարծում էր, որ այն չափազանց մեծ շեշտադրում է դնում Վիլլի Վոնկայի վրա, ոչ թե Չարլիի»։ Նրան «վրդովեցրել էին» նաև Դեյվիդ Սելցերի՝ սցենարի իր նախագծում մշակված սյուժեի շեղումները։ Դա հանգեցրեց նրան, որ նա հրաժարվեց գրքի այլ տարբերակներից, որոնք պետք է պատրաստվեին իր կյանքի ընթացքում, ինչպես նաև «Չարլին և մեծ ապակե վերելակը» շարունակության տարբերակը։

### Ազդեցություններ

Interior of Dylan Thomas's writing shedInterior of Dylan Thomas's writing shed. Dahl made a replica of it in his own garden in Great Missenden where he wrote many of his stories
Դալի գրական ազդեցությունների հիմնական մասը եկել է իր մանկությունից։ Երիտասարդ տարիներին նա մոլի ընթերցող էր, հատկապես հիացած էր հերոսության և հաղթանակի ֆանտաստիկ հեքիաթներով։ Նրա սիրելի հեղինակներից էին Ռադյարդ Քիփլինգը, Չարլզ Դիքենսը, Ուիլյամ Մեյքփիս Թակերին և Ֆրեդերիկ Մարիատը, և նրանց ստեղծագործությունները մնայուն հետք թողեցին նրա կյանքում և գրականության վրա։  Ջո Սոմերլադը The Independent-ում գրում է. «Դալի վեպերը հաճախ մութ գործեր են, լցված դաժանությամբ, վիշտով և դիկենսյան մեծահասակներով, որոնք հակված են որկրամոլության և սադիզմի։ Հեղինակն ակնհայտորեն պարտավոր էր զգուշացնել իր երիտասարդ ընթերցողներին աշխարհի չարիքների մասին՝ դասեր քաղելով դրանցից և հույս ներշնչելով, որ նրանք կարող են դիմանալ դառը ճշմարտություններին և լինել ուժեղ՝ դրանք լսելու համար»։

Դալի վրա ազդեցություն է թողել նաև Լյուիս Քերոլի Ալիսի արկածները հրաշքների աշխարհում։ «Խմիր ինձ» դրվագը Ալիսում ոգեշնչեց մի տեսարան Դալի Ջորջի Հրաշալի բժշկության մեջ, որտեղ բռնակալ տատիկը խմիչք է խմում և պայթեցվում ագարակի չափով։ Գտնելով իր տանը չափազանց շատ շեղումներ՝ Դալը հիշում էր, որ բանաստեղծ Դիլան Թոմասը գտել էր խաղաղ կացարան՝ տան մոտ գրելու համար։ Դալը ճանապարհորդեց այցելելու Թոմասի խրճիթը Կարմարթենշիրում, Ուելս 1950-ականներին և, ներս նայելուց հետո, որոշեց դրա կրկնօրինակը պատրաստել՝ գրելու համար։

Դալը սիրում էր ուրվականների պատմությունները և պնդում էր, որ Ջոնաս Լիի «Trolls»-ը երբևէ գրված ուրվականների լավագույն պատմություններից մեկն է։ Երբ նա դեռ պատանի էր, նրա մայրը՝ Սոֆի Դալը, Դալին և նրա քույրերին պատմում էր ավանդական նորվեգական առասպելներն ու լեգենդները իր հայրենի հայրենիքից։ Դալը միշտ պնդում էր, որ իր մայրը և նրա պատմությունները մեծ ազդեցություն են ունեցել իր գրելու վրա։ Հարցազրույցներից մեկում նա նշել է. «Նա հեքիաթներ պատմող մեծ մարդ էր։ Նրա հիշողությունը զարմանալի էր, և ոչինչ, որ երբևէ պատահել էր նրան իր կյանքում, չի մոռացվել»։ Երբ Դալը սկսեց գրել և հրատարակել իր հայտնի գրքերը երեխաների համար։ Նա «Վհուկները» ֆիլմում ներառել է տատիկի կերպար և ավելի ուշ ասել, որ նա ուղղակիորեն հիմնված է իր մոր վրա՝ որպես հարգանքի տուրք։

### Հեռուստատեսություն

1961 թվականին Դալը վարեց և գրեց գիտաֆանտաստիկ և սարսափ հեռուստատեսային անթոլոգիայի շարք, որը կոչվում էր «Ելք» և նախորդում էր «Մթնշաղի գոտի» սերիալին CBS ցանցում 14 դրվագներով մարտից հուլիս ամիսը։ Նյու Յորքում նկարահանված վերջին դրամատիկ ցանցային շոուներից մեկը, ամբողջ սերիան հասանելի է Նյու Յորքի և Լոս Անջելեսի The Paley Center for Media Center-ում դիտելու համար։ Նա նաև գրել է BBC-ի երգիծական կատակերգական հաղորդման համար, որը վարում էր Դեյվիդ Ֆրոստը։

Բրիտանական հեռուստասերիալ «Անսպասելիի հեքիաթները» սկզբնապես հեռարձակվել է ITV հեռուստաալիքով 1979-1988 թվականներին։ Շարքը թողարկվեց՝ կապված Դալի համանուն պատմվածքի անթոլոգիայի հետ, որն ընթերցողներին ծանոթացրել էր բազմաթիվ մոտիվների հետ, որոնք տարածված էին նրա գրվածքներում։  Շարքը տարբեր հեքիաթների անթոլոգիա էր՝ սկզբում հիմնված Դալի պատմվածքների վրա։  Պատմությունները երբեմն չարագուշակ էին, երբեմն՝ զզվելի կատակերգական, և սովորաբար ունենում էին շրջադարձային ավարտ։ Դալը տեսախցիկին ներկայացրեց առաջին երկու սերիաների բոլոր դրվագները, որոնք կրում էին «Ռոալդ Դալի անսպասելիի հեքիաթները» ամբողջական անվանումը։

Մահ և ժառանգություն
-------------------

Ռոալդ Դալը մահացավ 1990 թվականի նոյեմբերի 23-ին 74 տարեկան հասակում արյան հազվադեպ քաղցկեղից՝ միելոդիսպլաստիկ համախտանիշից, Օքսֆորդում և թաղվեց Սուրբ Պետրոս և Պողոս եկեղեցու գերեզմանատանը՝ Մեծ Միսենդեն, Բուքինգհեմշիր, Անգլիա։ Ըստ նրա թոռնուհու, ընտանիքը նրան տվել է «վիկինգների թաղում»։ Նրան թաղեցին իր սնուկերի նշաններով, շատ լավ բուրգունդիով, շոկոլադներով, HB մատիտներով և էլեկտրական սղոցով։ Այսօր երեխաները շարունակում են նրա գերեզմանի մոտ խաղալիքներ ու ծաղիկներ թողնել։

1996 թվականի նոյեմբերին Ռոալդ Դալի մանկական պատկերասրահը բացվեց Բուքինգհեմշիր շրջանի թանգարանում՝ մոտակայքում գտնվող Էյլսբերիում։  Հիմնական գոտու 6223 Դալ աստերոիդը, որը հայտնաբերել է չեխ աստղագետ Անտոնին Մրկոսը, անվանվել է նրա հիշատակին 1996 թվականին։ 

2002 թվականին Քարդիֆ Բեյի ժամանակակից տեսարժան վայրերից մեկը՝ Oval Basin հրապարակը, վերանվանվեց Roald Dahl Plass: Plass-ը նորվեգերեն նշանակում է «տեղ» կամ «քառակուսի»՝ ակնարկելով գրողի նորվեգական արմատները։ Հասարակության կողմից նաև կոչեր են հնչել, որպեսզի նրա մշտական արձանը կանգնեցնեն Քարդիֆում։ 2016 թվականին քաղաքը Լլանդաֆում նշել է Դալի ծննդյան հարյուրամյակը։ Ուելսի արվեստի կազմակերպությունները, այդ թվում՝ Ուելսի Ազգային թատրոնը, Ուելսի Հազարամյակի կենտրոնը և Գրական Ուելսը, հավաքվեցին մի շարք միջոցառումների համար, որոնք կոչվում էին Ռոալդ Դալ 100՝ ներառյալ անսպասելիների քաղաքը Քարդիֆի ամբողջ տարածքում, որը նշանավորեց նրա ժառանգությունը։

Դալի բարեգործական պարտավորությունները նյարդաբանության, արյունաբանության և գրագիտության ոլորտներում իր կյանքի ընթացքում շարունակվել են նրա այրու կողմից՝ իր մահից ի վեր՝ Ռոալդ Դալի հրաշալի մանկական բարեգործական կազմակերպության միջոցով, որը նախկինում հայտնի էր որպես Ռոալդ Դալի հիմնադրամ։ Բարեգործական կազմակերպությունը խնամք և աջակցություն է տրամադրում ծանր հիվանդ երեխաներին և երիտասարդներին ողջ Մեծ Բրիտանիայում։ 2005թ. հունիսին Ռոալդ Դալի թանգարանը և գրական կենտրոնը հեղինակի հայրենի Մեծ Միսենդեն գյուղում պաշտոնապես բացվեց Շերի Բլերի՝ Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Թոնի Բլերի կնոջ կողմից՝ տոնելու Ռոալդ Դալի աշխատանքը և առաջ մղելու նրա աշխատանքը գրագիտության ոլորտում։ Ավելի քան 50,000 այցելու արտասահմանից, հիմնականում Ավստրալիայից, Ճապոնիայից, Միացյալ Նահանգներից և Գերմանիայից ամեն տարի գնում է գյուղի թանգարան։

2008 թվականին Մեծ Բրիտանիայի Booktrust բարեգործական կազմակերպությունը և մանկական դափնեկիր Մայքլ Ռոզենը բացեցին The Roald Dahl Funny Prize-ը, որը ամենամյա մրցանակ է հումորային մանկական գեղարվեստական գրականության հեղինակներին։ 2009 թվականի սեպտեմբերի 14-ին (Դալի ծննդյան 93-րդ տարեդարձի հաջորդ օրը) Լլանդաֆում բացվեց նրա պատվին առաջին կապույտ հուշատախտակը։ 
 Նրա ծննդյան վայրը հիշատակելու փոխարեն, սակայն, հուշատախտակը կանգնեցվել է նախկին քաղցրավենիքի խանութի պատին («1924-ի «Մեծն մկնիկի դավադրությունը») պատին, որը նկարագրված է նրա ինքնակենսագրական «Տղայի» առաջին մասում։ Այն բացվեց նրա այրի Ֆելիսիթիի և որդի Թեոյի կողմից։ 2018-ին Ուեսթոն-սուպեր-Մարը՝ քաղաքը, որը Դալը նկարագրում էր որպես «թափառող ծովափնյա հանգստավայր», բացեց նրան նվիրված կապույտ հուշատախտակ այն վայրում, որտեղ Դալը հաճախում էր գիշերօթիկ դպրոց։ Սեպտեմբերի 13-ին Դալի ծննդյան տարեդարձը նշվում է որպես «Ռոալդ Դալի օր» Աֆրիկայում, Միացյալ Թագավորությունում և Լատինական Ամերիկայում։

Ի պատիվ Դալի, Թագավորական Ջիբրալթարի փոստային բաժանմունքը 2010 թվականին թողարկեց չորս նամականիշների հավաքածու, որտեղ ներկայացված էին Քվենտին Բլեյքի բնօրինակ նկարազարդումները չորս մանկական գրքերի համար, որոնք գրվել էին Դալի կողմից իր երկարամյա կարիերայի ընթացքում. BFG-ը, The Twits-ը, Charlie and the Chocolate Factory-ը և Matilda-ն։ Վեց նամականիշների հավաքածու թողարկվել է Royal Mail-ի կողմից 2012 թվականին, որտեղ պատկերված են Բլեյքի նկարազարդումները Չարլիի և շոկոլադի գործարանի, The Twits, The Witches, Matilda, Fantastic Mr Fox և James and the Giant Peach համարների համար։ Սթիվեն Սփիլբերգը կարդացել է «BFG»-ն իր երեխաների համար, երբ նրանք փոքր էին։ Նա ընդգծում է այն փաստը, որ լավ է լինել տարբեր, ինչպես նաև ունենալ վառ երևակայություն. «Շատ կարևոր է, որ մենք պահպանենք փոքր երեխաներին իրենց երևակայությամբ ազատ վազելու ավանդույթը։ Կախարդանքն ու երևակայությունը նույնն են»։  Դերասանուհի Սքարլեթ Յոհանսոնն անվանել է «Ֆանտաստիկ պարոն Ֆոքսին» այն հինգ գրքերից մեկը, որոնք փոփոխություններ են արել իր կյանքում։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Դալն ունի աներևակայելի տարբերակիչ ոճ. նրա դիվերսիոն, անկանխատեսելի սյուժեները, երաժշտական արձակը և պայծառ խելքն անհնար է ընդօրինակել։ Եվ այնուամենայնիվ, նրա պատմությունները զարմանալիորեն ճկուն են։ Ինչպես իր պատմվածքներից շատերում Դալն առաջարկում է մի պատմություն, որտեղ անհանգստություն առաջացնելը պարգևատրվում է, և խաղերն ու հնարքներն ավելի հաջողակ են, քան կանոններին հետևելը։ Թերևս սա, առավել քան որևէ բան, պատճառ կարող է դառնալ, որ Դալի պատմությունները շարժեն այդքան մեծահասակների և երեխաների երևակայությունը։ Սա է նաև պատճառը, որ այդքան շատ հեքիաթասացներ բեմում և էկրանին չեն կարողանում նրա հեքիաթները իրենց անհատական ոճով վերափոխել։ Հենց նրա աշխատանքի ամբողջ մասշտաբով խաղասիրությունն ու հնարամտությունը միշտ գնահատվում են ավելի բարձր ձանձրալի հատկությունների նկատմամբ, ինչպիսիք են հնազանդությունն ու հարգանքը։ Դալի աշխարհում ստեղծագործական խանգարումը ներկայացվում է այնպիսի գրավիչ, համեղ լույսի ներքո, որ դուք չեք կարող չմիանալ զվարճությանը։- Աննա Լեսկիևիչը The Telegraph-ում, «Ինչու ենք մենք սիրում Ռոալդ Դալի չարաճճի ոգին»։ |  |

Համարվում է որպես «20-րդ դարի երեխաների մեծագույն հեքիաթասացներից մեկը»` Դալը The Times-ի կողմից 1945 թվականից ի վեր ճանաչվել է 50 մեծագույն բրիտանացի գրողներից մեկը։ Նա դասվում է աշխարհի ամենավաճառվող գեղարվեստական գրականության հեղինակների շարքին, որոնց վաճառքը գնահատվում է ավելի քան 250 միլիոն,  իսկ նրա գրքերը հրատարակվել են 63 լեզուներով։ 2000 թվականին Դալը գլխավորեց Բրիտանիայի սիրելի հեղինակների ցուցակը։ 2003 թվականին Դալի չորս գրքերը՝ Չարլիի գլխավորությամբ և 35-րդ համարի շոկոլադե գործարանը, դասվել են 100 լավագույնների շարքին The Big Read-ում, BBC-ի կողմից անցկացված բրիտանական հանրության հարցման՝ որոշելու համար «ազգի բոլոր ժամանակների ամենասիրված վեպը»։: 2006 թվականին Գրականության թագավորական միության ցուցակում Հարրի Փոթերի հեղինակ Ջ.Կ. Ռոուլինգն անվանել է «Չարլին և շոկոլադի գործարանը» իր լավագույն տասը գրքերից մեկը, որը յուրաքանչյուր երեխա պետք է կարդա։ 2012թ.-ին Մաթիլդան զբաղեցրել է 30-րդ տեղը բոլոր ժամանակների լավագույն մանկական վեպերի շարքում «School Library Journal» ամսագրի կողմից հրապարակված հարցման մեջ, որը հիմնականում ամերիկյան լսարան է ընդգրկում։ Թոփ 100-ում ներառված էին Դալի չորս գրքերը՝ ավելի շատ, քան ցանկացած այլ գրող՝ Մաթիլդան, Չարլին և շոկոլադի գործարանը, Վհուկները և BFG-ն։ Ամերիկյան Time ամսագիրը Դալի երեք գիրք է անվանել բոլոր ժամանակների 100 լավագույն պատանի-մեծահասակների գրքերի ցանկում՝ ավելի շատ, քան ցանկացած այլ հեղինակ։ Դալը Միացյալ Թագավորության գրադարաններում ամենաշատ ընթերցված հեղինակներից մեկն է։

2012 թվականին Դալը եղել է բրիտանական մշակութային սրբապատկերների թվում, որոնք ընտրվել են նկարիչ սըր Փիթեր Բլեյքի կողմից՝ հայտնվելու իր ամենահայտնի արվեստի գործի նոր տարբերակում՝ Beatles-ի Sgt-ում։ Pepper's Lonely Hearts Club Band ալբոմի շապիկը՝ նշելու իր կյանքի բրիտանացի մշակութային գործիչներին, որոնց նա ամենաշատն է հիացնում։ 2016 թվականին Դալի մնայուն ժողովրդականությունը ապացուցվեց նրանով, որ նա զբաղեցրեց Ամազոնի ամենավաճառվող մանկական հեղինակների հնգյակում վերջին մեկ տարվա ընթացքում առցանց խանութում՝ տպագրված և Kindle խանութի վաճառքները դիտելով։ 2017 թվականին Մեծ Բրիտանիայի մեծագույն հեղինակների, երգերի հեղինակների, արվեստագետների և լուսանկարիչների հարցման ժամանակ Դալը ճանաչվել է բոլոր ժամանակների մեծագույն հեքիաթասացը՝ առաջ անցնելով Դիքենսից, Շեքսպիրից, Ռոուլինգից և Սփիլբերգից։ 2017 թվականին Նորվեգական ավիաընկերությունը հայտարարեց, որ Դալի պատկերը կհայտնվի իրենց Boeing 737-800 ինքնաթիռներից մեկի պոչի լողակի վրա։ Նա ընկերության վեց «բրիտանական պոչային լողակների հերոսներից» է՝ միանալով Քուինի ֆրոնտմեն Ֆրեդի Մերկուրիին, Անգլիայի աշխարհի գավաթի հաղթող Բոբի Մուրին, արձակագիր Ջեյն Օսթինին, օդաչու Էմի Ջոնսոնին և ավիացիոն ձեռնարկատեր Ֆրեդի Լեյքերին։

2021 թվականի սեպտեմբերին Netflix-ը ձեռք բերեց Roald Dahl Story Company-ն ավելի քան 500 միլիոն ֆունտ ստեռլինգ արժողությամբ գործարքով։

Քննադատություններ
-----------------

### Հակասեմիտիզմ

Դալը վերանայեց Թոնի Քլիֆթոնի «Աստված լացը» պատկերագիրքը, որը պատմում է Արևմտյան Բեյրութի պաշարման մասին իսրայելական բանակի կողմից 1982 թվականի Լիբանանի պատերազմի ժամանակ։  Հոդվածը հայտնվեց Literary Review-ի 1983 թվականի օգոստոսի համարում և դարձավ լրատվամիջոցների բազմաթիվ մեկնաբանությունների առարկա էր։ Ըստ Դալի, մինչ այդ պահը «մարդկանց ռասան», այսինքն՝ հրեաները, երբեք «զոհերից այսքան արագ չէր անցել բարբարոս մարդասպանների»։ Հոլոքոստից հետո բոլորի կարեկցանքը վերածվել էր «ատելության և զզվանքի»։ Դալը գրում էր, որ Քլիֆթոնի գիրքը ընթերցողներին կդարձնի «կատաղի հակաիսրայելական»՝ նշելով. «Ես հակասեմական չեմ, ես հակաիսրայելական եմ։  Նա ենթադրում էր. «Պե՞տք է արդյոք Իսրայելը, ինչպես և Գերմանիան, ծնկի բերվի, նախքան նա կսովորի, թե ինչպես ապրել այս աշխարհում»։ Կան հաստատություններ, որոնք «չեն համարձակվում հակահարված տալ» իսրայելցիներին։ 

Դալը 1983 թվականի օգոստոսին New Statesman-ի լրագրողին ասել է. «Հրեական բնավորության մեջ կա մի հատկանիշ, որը թշնամանք է առաջացնում, գուցե դա մի տեսակ առատաձեռնության պակաս է ոչ հրեաների նկատմամբ։ Ես նկատի ունեմ, որ միշտ կա պատճառ։ Նույնիսկ Հիտլերի պես գարշահոտը առանց որևէ պատճառի նրանց չէր ընտրում»։  1990 թվականին, The Independent-ին տված հարցազրույցի ժամանակ Դալը բացատրեց, որ Իսրայելի հետ իր խնդիրը սկսվել է, երբ նրանք ներխուժել էին երկիր։ Լիբանանում 1982թ.-ին «նրանք սպանեցին 22000 խաղաղ բնակիչի, ռմբակոծեցին Բեյրութը։ Թերթերը լռում էին այդ մասին, քանի որ դրանք հիմնականում հրեական էին։ Մի հրեա մեկ այլ երկրում, ինչպիսին Անգլիան է, աջակցում է սիոնիզմին։ Ես կարծում եմ, որ նրանք պետք է տեսնեն երկու կողմերը։ Դա նույն հին բանն է. մենք բոլորս գիտենք հրեաների մասին։ Հրեա հրատարակիչներ ոչ մի տեղ չկան, բայց նրանք վերահսկում են ԶԼՄ-ները․ խելացի քայլ է, ահա թե ինչու է Միացյալ Նահանգների նախագահը պետք է այս ամենը վաճառի Իսրայելին»։ 1990 թվականին պատասխանելով The Jewish Chronicle-ի լրագրողին, որին նա կոպիտ էր համարում՝ անվանեց «բագերներ»։

Դալն ուներ հրեա ընկերներ, այդ թվում՝ փիլիսոփա Իսայա Բեռլինը, որը մեկնաբանում էր Դալի խոսքը այսպես. «Ես կարծում եմ, որ նա կարող է որևէ բան ասել։ Կարող էր լինել արաբամետ կամ հրեամետ։ Չկար հետևողական գիծ։ Նա մարդ էր, որ հետևում էր քմահաճույքներին, ինչը նշանակում էր, որ նա այսպես ասած, կպայթեցվի մեկ ուղղությամբ»:[169] Ամելիա Ֆոսթերը, Ռոալդ Դալի թանգարանի տնօրեն Գրեյթ Միսենդենում, ասում է. շատ զայրացած է իսրայելցիների վրա։ Նա մանկությունից եկող հակակրանք ուներ Իսրայելում կատարվող իրադարձությունների նկատմամբ։ Դալը ցանկանում էր սադրել, ինչպես միշտ հրահրում էր ընթրիքի ժամանակ։ Նրա հրատարակիչը հրեա էր, նրա գործակալը հրեա... և նա ոչինչ չէր մտածում, բացի դրանից։ Նա խնդրեց ինձ լինել իր գործադիր տնօրենը, և ես հրեա եմ»:[177] Այնուամենայնիվ, նրա հայացքների արդյունքում 2014 թվականին Թագավորական դրամահատարանը որոշեց չարտադրել մետաղադրամ՝ ի հիշատակ Դալի հարյուրամյակի։

Ջերեմի Թրեգլոունը 1994 թվականի իր կենսագրության մեջ գրում է Դալի առաջին վեպի մասին, Sometime Never (1948). «Նացիստական հակասեմիտիզմի և Հոլոքոստի մասին բազմաթիվ բացահայտումները չվհատեցին նրան երգիծել «Միթբեյն անունով մի փոքրիկ լոմբարդին Հունսդիչում, որը, երբ սկսվեց ողբը, շտապում էր ներքև՝ դեպի մեծ սեյֆը, որտեղ նա պահում էր իր փողերը, բացում էր այն և պտտվում ներսից դեպի ամենացածր դարակը։ Այնտեղ նա պառկած էր ձմեռած ոզնիի պես, մինչև որ ամեն ինչ անհետացավ»։ «Madame Rosette» գրքի համանուն կերպարը կոչվում է «կեղտոտ ծեր սիրիացի հրեա»։

2020 թվականին Դալի ընտանիքը հայտարարություն հրապարակեց Ռոալդ Դալի պաշտոնական կայքում՝ ներողություն խնդրելով նրա հակասեմականության համար։ Ներողությունը երախտագիտությամբ ընդունվեց հրեական խմբերի կողմից, սակայն որոշ հրեական կազմակերպություններ, ինչպիսին է «Campaign Against Antisemitism»-ը, նշեցին, որ «նրա ընտանիքի համար երեսուն տարի սպասելը ներողություն խնդրելու համար, ըստ երևույթին, մինչև Հոլիվուդի հետ շահութաբեր գործարքներ կնքվելը հիասթափեցնող է և, ցավոք, ավելի հասկանալի»։

### Ռասիզմի այլ դրսևորումներ

1972 թվականին Էլեոնորա Քեմերոնը, որը նաև մանկական գրքերի հեղինակ է, հոդված հրապարակեց The Horn Book-ում, որտեղ քննադատում էր Չարլին և շոկոլադի գործարանը՝ անվանելով այն «պատիժ սադիզմի երանգներով»։ Նա դեմ էր Օոմպա-Լումպաներին որպես ներմուծված աֆրիկացի ստրուկների պատկերմանը և ուսուցիչներին առաջարկեց ավելի լավ գրականություն փնտրել դասարանում օգտագործելու համար։ 1973 թվականին Դալը պատասխան հոդված հրապարակեց՝ անվանելով Քեմերոնի մեղադրանքները «անզգայուն» և «հրեշավոր»։ The Horn Book-ը հրապարակեց Քեմերոնի պատասխանը, որտեղ նա պարզաբանեց, որ իր հոդվածը նպատակ ուներ ոչ թե անձնական հարձակում Դալի վրա, այլ նշելու, որ թեև գիրքը գեղարվեստական ստեղծագործություն է, այն դեռևս ազդում է իրականության վրա։ Նա կրկին առարկեց Oompa-Loompa պատկերման դեմ՝ գրելով, որ «Oompa-Loompas-ի իրավիճակը իրական է, ավելին չէր կարող լինել, և դա ոչ այլ ինչ է, քան ծիծաղելի»։ Երկու հեղինակների միջև բանավեճը մեծ քննարկումների տեղիք տվեց, և մի շարք նամակներ ուղարկվեցին Դալի խմբագրին։ 1991 թվականին Մայքլ Դիրդայի հոդվածը, որը հրապարակվել է The Washington Post-ում, կրկնում է Քեմերոնի մեկնաբանությունները՝ գրելով «Oompa-Loompas... սևամորթների մասին գրեթե բոլոր կարծրատիպերի բացահայտում»։

### Կնատյացություն

Դիրդայի հոդվածը քննարկում էր նաև Դալի գրվածքների վերաբերյալ բազմաթիվ այլ քննադատություններ, ներառյալ նրա ենթադրյալ կնատյացությունը։ Նա գրել է․ «Վհուկները» ստեղծագործությունը շատ մոտ է կնատյացությանը», իսկ Միքել Լանդսբերգի 1998 թվականի հոդվածը, որը վերլուծում է Դալի ստեղծագործության ենթադրյալ խնդիրները, նույնպես պնդում է. «Նրա աշխատանքներում չար, տիրական, գարշահոտ, չաղ, տգեղ կանայք նրա սիրելի չարագործներն են»։ Յունա Մալլիի 2008 թվականի հոդվածում հիշատակվում է Դալի «Փոխանցում բիչ» պատմվածքների ժողովածուն՝ անվանելով այն «ավելի լավ մոռացված ժողովածու, որը ծանրաբեռնված է կոպիտ և հաճախ անհանգստացնող սեռական ֆանտաստիկ գրությամբ»։ Այնուամենայնիվ, Մալլին պնդում էր, որ Դալի ստեղծագործություններում կան ֆեմինիստական հաղորդագրություններ, նույնիսկ եթե դրանք կարող են թաքնվել. «Վհուկները ֆեմինիստական տեսանկյունից շատ բարդույթներ են առաջացնում։ Վհուկներն իրենք սարսափելի և ստոր բաներ են, և միշտ կանայք ... Գիրքը հաճախ դիտվում է որպես սեքսիստական, բայց այդ գնահատականը անտեսում է պատմության հերոսուհիներից մեկին` երեխայի պատմողի տատիկին»։

Ֆիլմագրություն
--------------

| Տարի | Վերնագիր | Ռոալդի դերը | Տևողություն |
| --- | --- | --- | --- |
| 1950 | *Suspense* | Պատմության հեղինակ | 1 սերիա |
| 1952 | *CBS Television Workshop* |
| *Lux Video Theatre* |
| 1954 | *Philip Morris Playhouse* |
| *Danger* |
| 1955 | *Star Tonight* |
| *Cameo Theatre* |
| 1958 | *Suspicion* |
| 1958–61 | *Alfred Hitchcock Presents* | 7 սերիա |
| 1961 | '*Way Out* | 1 սերիա |
| 1962 | *That Was the Week That Was* |
| 1964 | *36 Hours* | Գեղարվեստական ֆիլմ |
| 1965–67 | *Thirty-Minute Theatre* | 3 սերիա |
| 1967 | *You Only Live Twice* | Սցենարիստ | Գեղարվեստական ֆիլմ |
| 1968 | *Late Night Horror* | Գրող | 1 սերիա |
| *Chitty Chitty Bang Bang* | Սցենարիստ | Գեղարվեստական ֆիլմ |
| *Jackanory* | 10 սերիա |
| 1971 | *The Road Builder* | Գեղարվեստական ֆիլմ |
| *Willy Wonka & the Chocolate Factory* | Պատմության հեղինակ/սցենարիստ |
| 1979–88 | *Tales of the Unexpected* | Գրող/պատմության հեղինակ | 26 սերիա |
| 1985 | *The New Alfred Hitchcock Presents* | Պատմության հեղինակ | 1 սերիա |
| 1989 | *The BFG* | Հեռուստատեսային շոու |
| *The Book Tower* | Գրող | 1 սերիա |
| *Danny the Champion of the World* | Պատմության հեղինակ | Հեռուստատեսային շոու |

| Տարի | Վերնագիր | Ռոալդի դերը | Տևողություն |
| --- | --- | --- | --- |
| 1961 | '*Way Out* | Հյուրընկալող | 5 սերիա |
| 1965 | *Thirty-Minute Theatre* | Պատմող | 1 սերիա |

| Տարի | Վերնագիր | Ռոալդի դերը | Տևողություն |
| --- | --- | --- | --- |
| 1969 | *The 41st Annual Academy Awards* | Ռոալդ | Հանդիսատեսի անդամ |
| 1978 | *Read All About It* | 1 սերիա |
| *This Is Your Life* | 1 սերիա |
| 1979–85 | *Tales of the Unexpected* | 32 սերիա |
| 1989 | *Going Live!* | 1 սերիա |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2 3 4 5 6  *Lundy D. R.* The Peerage
3. 1 2  Internet Speculative Fiction Database — 1995.
4. 1 2
5. 1 2 3
6. 1 2  տապանաքար
7. 1 2  Encyclopædia Britannica
8. 1 2  Internet Broadway Database — 2000.
9. 1 2
10. ↑  Who's who (բրիտ․ անգլ.) — *(untranslated)*, 1849. — ISSN 0083-937X
11. 1 2  Edgars Database | Search the Edgars Database
12. ↑
13. ↑  Sturrock, 2010, էջ 19
14. 1 2  Nunis, 2016
15. 1 2 3  «Roald Dahl centenary: 'Tremendous things' promised for 2016». *BBC News*. BBC. 2015 թ․ հուլիսի 6. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 14-ին.
16. 1 2  «Fans gather for Dahl celebration». BBC. 2006 թ․ սեպտեմբերի 13. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 16-ին.
17. 1 2 3 4 5 6 7  «Once upon a time, there was a man who liked to make up stories ...». *The Independent*. 2010 թ․ դեկտեմբերի 12. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 16-ին.
18. ↑  «The 50 greatest British writers since 1945». *The Times*. 2008 թ․ հունվարի 5. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 16-ին.
19. 1 2 3  «Britain celebrates first Roald Dahl Day». *today.com*. NBC News. Associated Press. 2006 թ․ սեպտեմբերի 13. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ դեկտեմբերի 2-ին. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 16-ին.
20. ↑  Criado, 2014
21. 1 2  Hamlin, 2015
22. 1 2  de Castella, 2011
23. ↑  Berntsen, Erik (2020 թ․ հոկտեմբերի 21). «Harald Dahl b. 1863 Sarpsborg, Østfold d. 1920 Wales: Erik Berntsens slektssider». *Erik Berntsens slektssider*. Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 21-ին.
24. ↑  Howard, 2017
25. 1 2  «Roald Dahl Timeline • Roald Dahl Facts». *Roald Dahl Facts* (բրիտանական անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ մայիսի 15-ին. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 14-ին.
26. ↑  Palfrey, 2006, էջ 76
27. ↑  Dahl, Roald (1999). *I Roald Dahls kjøkken*. Oslo: Gyldendal Norsk Forlag. ISBN 8205256136. `{{cite book}}`: Unknown parameter `|գլուխ=` ignored (օգնություն); Unknown parameter `|էջ=` ignored (օգնություն)
28. 1 2  «Roald Dahl - Biography». *BBC Wales*. 2010 թ․ փետրվարի 2. Վերցված է 2020 թ․ սեպտեմբերի 23-ին.
29. ↑  «Dahl, Harald». *probatesearchservice.gov*. UK Government. 1920. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 25-ին.
30. ↑  Bratberg, Øivind (2016). «Utvandrere». *Roald Dahl: Grensesprengeren*. Oslo: Dreyer. էջ 23. ISBN 9788282651806.
31. ↑  Wheeler, 2006, էջ 9
32. ↑  Sharp, 2005, էջ 516
33. ↑  Ayto, 2012, էջ 154
34. ↑  «Roald Dahl's School Days». BBC Wales. Վերցված է 2010 թ․ հունվարի 24-ին.
35. ↑  Readers: Donald Sturrock and Rory Kinnear, Abridged by: Katrin Williams, Producer: Duncan Minshull (5 June 2016). «Book of the Week, Love from Boy – Roald Dahl's Letters to His Mother». *Book of the Week*. BBC Radio.
36. ↑  Dahl, 2013, էջեր 85—161
37. ↑  Sturrock, Donald (2010 թ․ օգոստոսի 8). «Roald Dahl's schooldays were filled with the ritual cruelty of fagging for older boys and with terrible beatings». *The Daily Telegraph*. Վերցված է 2016 թ․ մայիսի 16-ին.
38. ↑  «WEB LINKS: corporal punishment in British schools». *www.corpun.com*. Վերցված է 2016 թ․ մայիսի 26-ին.
39. ↑  Treglown, 2016, Ch.2 note 28
40. ↑  Dahl, 2013, էջ 178
41. ↑  Liukkonen, Petri. «Roald Dahl». *Books and Writers (kirjasto.sci.fi)*. Finland: Kuusankoski Public Library. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ փետրվարի 10-ին.
42. ↑  Roald Dahl – Penguin UK Authors Արխիվացված 1 Դեկտեմբեր 2007 Wayback Machine – Penguin UK
43. ↑  Shavick, 1997, էջ 12
44. ↑  «Repton School 'helped inspire Dahl' to write Charlie». BBC. 2015 թ․ հուլիսի 14.
45. ↑  Roald Dahl (derivative work) and Quentin Blake (2005). *Roald Dahl's Incredible Chocolate Box*. ISBN 978-0-14-131959-9.
46. ↑  Dahl, 2013, էջեր 156–158
47. ↑  Dahl, 2013, էջեր 80–82
48. ↑  Dahl, 2013, էջ 213
49. ↑  Sturrock, 2010, էջեր 93–94
50. ↑  «Roald Dahl (British author)». *Encyclopædia Britannica*. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 16-ին.
51. ↑  Dahl, 2013, էջ 217
52. ↑  Sturrock, 2010, էջ 116
53. 1 2  Կաղապար:London Gazette
54. ↑  Sturrock, 2010, էջ 120
55. ↑  Sturrock, Donald (2010 թ․ օգոստոսի 9). «Roald Dahl: the plane crash that gave birth to a writer». *The Daily Telegraph*. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 16-ին.
56. ↑  Warren, 1988, էջեր 12, 87
57. ↑  Dahl, 1988, էջ 103
58. ↑  Dahl, 1988, էջ 151
59. ↑  «Roald Dahl: The fighter pilot». *Roald Dahl.com*. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ հոկտեմբերի 25-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունվարի 21-ին.
60. ↑  Կաղապար:London Gazette
61. ↑  Sturrock, 2010, էջ 163
62. ↑  Sturrock, 2010, էջ 165
63. ↑  Sturrock, 2010, էջեր 163–165
64. ↑  Sturrock, 2010, էջեր 166–167
65. ↑  Sturrock, 2010, էջ 167
66. ↑  Dahl, 1986
67. ↑  Dietsch, Deborah K. (2013 թ․ դեկտեմբերի 1). «Roald Dahl Slept Here: From attaché to author». *The Washington Post Magazine*. էջ 10. Վերցված է 2013 թ․ նոյեմբերի 30-ին.
68. 1 2  Conant, 2008, էջ 3
69. ↑  Head, 2006, էջ 269
70. 1 2 3 4  The Marvellous World of Roald Dahl. BBC Studios. 2016
71. ↑  Կաղապար:London Gazette
72. ↑  Shores, Williams, էջ 206
73. ↑  Martin Chilton (18 November 2010) The 25 best children's books *The Daily Telegraph*
74. ↑  «'Dad also needed happy dreams': Roald Dahl, his daughters and the BFG». *The Daily Telegraph*. 2010 թ․ օգոստոսի 6. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ հունվարի 10-ին. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 16-ին.
75. ↑  «Water on the Brain». *MedGadget: Internet Journal of Emerging Medical Technologies*. 2005 թ․ հուլիսի 15. Արխիվացված է օրիգինալից 2006 թ․ մայիսի 22-ին. Վերցված է 2006 թ․ մայիսի 11-ին.
76. ↑  Larner, 2008, էջ 22
77. 1 2  «Roald Dahl on the death of his daughter». *The Telegraph*. No. 3 February 2015.
78. ↑  Singh, Anita (7 August 2010) "Roald Dahl's secret notebook reveals heartbreak over daughter's death", *The Daily Telegraph*. Retrieved 4 January 2011.
79. ↑  Gonzalez, Robbie. «Read Roald Dahl's Powerful Pro-Vaccination Letter». Վերցված է 2015 թ․ փետրվարի 1-ին.
80. 1 2 3  «Roald Dahl on God: The day I lost faith in 'the Boss'». *The Telegraph*. No. 6 August 2010. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ հունվարի 10-ին.
81. ↑  Farrell, 1971
82. ↑  David Thomson (2010 թ․ օգոստոսի 9). «Patricia Neal: a beauty that cut like a knife». *The Guardian*. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 16-ին.
83. 1 2  McCarthy, James (2008 թ․ նոյեմբերի 12). «We thought we could keep our affair secret, says Roald Dahl's second wife». *walesonline*. Վերցված է 2019 թ․ մայիսի 16-ին.
84. ↑  «1980s – Roald Dahl». *www.roalddahl.com*. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ սեպտեմբերի 26-ին. Վերցված է 2020 թ․ ապրիլի 23-ին.
85. ↑  Day, Elizabeth (2008 թ․ նոյեմբերի 9). «My years with Roald. Felicity Dahl talks to Elizabeth Day». *The Observer* (բրիտանական անգլերեն). ISSN 0029-7712. Վերցված է 2019 թ․ մայիսի 16-ին..
86. ↑  Pearson, 2004, էջ 16
87. ↑  «Queen's honours refused». Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 16-ին.
88. ↑  Roald Dahl among hundreds who turned down Queen's honours Արխիվացված 2012-03-29 Wayback Machine, *Walesonline* (also published in the *Western Mail*), 27 January 2012. Retrieved 27 January 2012.
89. ↑  «The New Elizabethans – Roald Dahl». BBC. Վերցված է 2016 թ․ օգոստոսի 8-ին.
90. ↑  «Roald Dahl to be posthumously honoured with a Gold Blue Peter badge». BBC. Վերցված է 2019 թ․ մայիսի 17-ին.
91. 1 2  Donald, 2008, էջ 147
92. ↑  Sasser, 1971, էջ 1094
93. ↑  Tanner, Nick (2006 թ․ դեկտեմբերի 20). «Dahl's Gremlins fly again, thanks to historian's campaign». *The Guardian*. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 16-ին.
94. ↑  «Roald Dahl Day: From Tales of the Unexpected to Switch Bitch, Dahl's undervalued stories for adults». *The Independent*. 2017 թ․ հոկտեմբերի 6.
95. ↑  Mottram, 2006, էջ 95
96. ↑  «English Gypsy caravan, Gypsy Wagon, Gypsy Waggon and Vardo: Photograph Gallery 1». Gypsywaggons.co.uk. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ հունվարի 31-ին. Վերցված է 2011 թ․ հունվարի 28-ին.
97. ↑  Dahl, 2010, էջ 13
98. ↑  «Matilda statue stands up to President Donald Trump». BBC. Վերցված է 2018 թ․ հոկտեմբերի 1-ին.
99. 1 2 3  Maunder, 2007, էջ 417
100. ↑  «Tales of the Unexpected (1979–88)». Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 16-ին.
101. 1 2  Schweitzer, 1985, էջ 125
102. ↑  «Tales of the Unexpected (1979–88)». Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 16-ին.
103. 1 2  Sally Williams (12 September 2006) "A plateful of Dahl". *The Daily Telegraph*. Retrieved 4 January 2011.
104. ↑  *Books magazine, Volumes 5–7*. Publishing News Ltd. 1991. էջ 35. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 16-ին.
105. ↑  McCall, 2013, էջ 166
106. ↑  «Esio Trot review – Dench sparkles, Hoffman is perfect». *The Guardian*. Վերցված է 2019 թ․ օգոստոսի 31-ին.
107. 1 2  «Why we love the mischievous spirit of Roald Dahl». *The Telegraph*. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ հունվարի 10-ին. Վերցված է 2019 թ․ օգոստոսի 31-ին.
108. 1 2  «'Fantastic Mr. Fox' movie review: Wes Anderson joyfully re-creates Roald Dahl's foxy family». *The Star-Ledger*. 2016 թ․ հունվարի 21.
109. ↑  Marlow, 2009, էջ 46
110. 1 2 3 4  «Dahl's squishous words get their own dictionary». BBC. 2016 թ․ մայիսի 28.
111. ↑  *AV guide, Volumes 77–82*. Scranton Gillette Communications. 1998. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 16-ին.
112. ↑  Collin, Robbie (2021 թ․ փետրվարի 18). «'Sean Connery? He never stood anyone a round': Roald Dahl's love-hate relationship with Hollywood». *The Daily Telegraph*. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ հունվարի 10-ին. Վերցված է 2021 թ․ փետրվարի 28-ին.
113. ↑  *Roald Dahl Day: my glimpse into the great writer's imagination*. *The Guardian*. Retrieved 22 November 2014
114. ↑  Liz Buckingham, trustee for the Roald Dahl Museum, quoted in Tom Bishop: *Willy Wonka's Everlasting Film Plot*, BBC News, July 2005
115. ↑  Tom Bishop (July 2005) "Willy Wonka's Everlasting Film Plot". BBC News.
116. ↑  Craats, 2014, էջ 1957
117. 1 2  «World Book Day 2019: Roald Dahl's 10 best children's books, from Matilda to The Twits». *The Independent*. Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 4-ին.
118. ↑  «How Dylan Thomas's writing shed inspired Roald Dahl». BBC. 2016 թ․ սեպտեմբերի 18.
119. ↑  «Roald Dahl: young tales of the unexpected». *The Daily Telegraph*. 2008 թ․ օգոստոսի 30. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ հունվարի 10-ին. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 16-ին.
120. ↑  «Roald Dahl». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ դեկտեմբերի 5-ին. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 16-ին.
121. ↑  «Mother: Sofie Dahl {influence upon} Roald Dahl». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ դեկտեմբերի 5-ին. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 16-ին.
122. ↑  «Way Out (TV Series 1961)». IMDb. 2005 թ․ հունվարի 8. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 16-ին.
123. ↑  «The Paley Center for Media: Way Out». *The Paley Center for Media*. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 16-ին.
124. ↑  McCann 2006, p. 156
125. ↑  «BFI: Film and TV Database – Tales of the Unexpected». *BFI*. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ հունվարի 15-ին. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 16-ին.
126. ↑  Terrace, 1985, էջ 406
127. ↑  «Deaths England and Wales 1984–2006». Findmypast.com. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ նոյեմբերի 4-ին. Վերցված է 2011 թ․ հունվարի 28-ին.
128. ↑  «A giant peach of a property in Dahl country». *The Times*. 2015 թ․ հուլիսի 14.
129. ↑  McElmeel, 1999, էջ 114
130. ↑  Schmadel, 2003, էջ 519
131. ↑  «MPC/MPO/MPS Archive». *Minor Planet Center*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 7-ին.
132. ↑  «Roald Dahl and the Chinese chip shop». *walesonline*. 2009 թ․ մարտի 27. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 16-ին.
133. ↑  «Roald Dahl's Marvellous Children's Charity». Marvellouschildrenscharity.org. Վերցված է 2011 թ․ հունվարի 28-ին.
134. ↑  Clarie Heald (11 June 2005) "Chocolate doors thrown open to Dahl". BBC News.
135. ↑  «Roald Dahl won children's hearts by co-conspiring against adults». Deutsche Welle. 2015 թ․ հուլիսի 16.
136. ↑  «David Walliams up for Roald Dahl award». *BBC News*. 2010 թ․ սեպտեմբերի 17. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 16-ին.
137. ↑  «The Roald Dahl Funny Prize». booktrust.org.uk. Վերցված է 2013 թ․ ապրիլի 28-ին.
138. 1 2  «South East Wales | Blue plaque marks Dahl sweet shop». *BBC News*. 2009 թ․ սեպտեմբերի 14. Վերցված է 2011 թ․ հոկտեմբերի 25-ին.
139. ↑  «Roald Dahl plaque for 'Weston-super-Mud'». *BBC News* (բրիտանական անգլերեն). 2018 թ․ մարտի 21. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 7-ին.
140. ↑  Flood, Alison (2010 թ․ սեպտեմբերի 13). «Roald Dahl Day expands into full month of special treats». *The Guardian*. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 16-ին.
141. ↑  «Roald Dahl Day celebrations». Roald Dahl Museum (roalddahlmuseum.org). Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ սեպտեմբերի 8-ին. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 16-ին.
142. ↑  Roald Dahl's 90th Birthday!, Random House UK. Retrieved 20 September 2007. Արխիվացված 5 Դեկտեմբեր 2008 Wayback Machine
143. ↑  «UK world's best selling children author on Gibraltar stamps». World Stamp News (worldstampnews.com). 2010 թ․ մայիսի 15. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ հուլիսի 18-ին. Վերցված է 2011 թ․ հունվարի 28-ին.
144. ↑  Flood, Alison (2012 թ․ հունվարի 9). «Roald Dahl stamps honour classic children's author». *The Guardian*. Վերցված է 2012 թ․ հունվարի 9-ին. «Quentin Blake's famous illustrations of *The Twits*, *Matilda* and *Fantastic Mr Fox* all feature on a new series of stamps from the Royal Mail, issued to celebrate the work of Roald Dahl. Out from tomorrow, the stamps also show *James and the Giant Peach* and *The Witches*, while a triumphant Charlie Bucket from *Charlie and the Chocolate Factory* is brandishing a golden ticket on the new first class stamp.»
145. ↑  Burton, 2006, էջ 223
146. ↑  Holt, Karen, as told to. «Books That Made a Difference to Scarlett Johansson». Oprah.com. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 16-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
147. ↑  «Oxford University Press to capture Roald Dahl's naughtiest language for the first time». *Cardiff times*. 2019 թ․ մարտի 7. Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 3-ին.
148. ↑  «Dahl beats all competitors to collect honour as nation's favourite author». *thegurdian*. 2000 թ․ մարտի 10. Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 5-ին.
149. ↑  «The Big Read – Top 100 Books». BBC. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 16-ին. First of two pages. Archived 2 September 2014 by the publisher.   
  Մեծ Բրիտանիայի ուսուցիչների, ծնողների և ուսանողների հարցումներում Դալը հաճախ համարվում է լավագույն մանկագիր գրող։<ref>"Roald Dahl voted best author in primary teachers survey". BBC. 30 March 2012. Retrieved 16 July 2015. In this survey of primary school teachers Dahl also placed five books in the top ten: *Charlie*, *The Twits*, *Danny the Champion of the World*, *The BFG*, and *George's Marvellous Medicine*.
150. ↑  Brown, Kat (2 March 2015). "Survey reveals 50 books that every child should read by 16". *The Daily Telegraph*. Retrieved 16 July 2015. "Roald Dahl is still king of children's literature according to a survey for World Book Day."
151. ↑  Higgins, Charlotte (2006 թ․ հունվարի 31). «From Beatrix Potter to Ulysses ... what the top writers say every child should read». *The Guardian*. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 16-ին.
152. ↑  Bird, Elizabeth (2012 թ․ հուլիսի 7). «Top 100 Chapter Book Poll Results». A Fuse #8 Production. Blog. School Library Journal (blog.schoollibraryjournal.com). Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հուլիսի 13-ին. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 29-ին.
153. ↑  «100 Best Young-Adult Books». *Time*. Վերցված է 2019 թ․ հոկտեմբերի 29-ին. «*Matilda, Charlie and the Chocolate Factory, Danny the Champion of the World*»
154. ↑  «New data:annual public library loans figure revealed the UK's most borrowed e-books for the first time». *infodocket*. 2020 թ․ մայիսի 20. Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 3-ին.
155. ↑  «James Patterson remains UK libraries most borrowed author for 11th year». *thegurdian*. 2018 թ․ հուլիսի 27. Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 3-ին.
156. ↑  «New faces on Sgt Pepper album cover for artist Peter Blake's 80th birthday». *The Guardian*. 2016 թ․ հոկտեմբերի 5.
157. ↑  «Sir Peter Blake's new Beatles' Sgt Pepper's album cover». *BBC News*. 2016 թ․ նոյեմբերի 9.
158. ↑  Phillips, Catherine. «Top ten best-selling Roald Dahl books revealed». *Worcester News*. Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 1-ին.
159. ↑  "Banksy and Yate-born JK Rowling make list of 50 greatest storytellers of all time". Bristol Post. Retrieved 1 September 2017
160. ↑  «Norwegian Dreamliner takes off with new Jane Austen adorned tail fin for first time». *Daily Mirror*. Վերցված է 2018 թ․ սեպտեմբերի 14-ին.
161. ↑  Caswell, Mark. «Freddie Mercury unveiled as Norwegian's latest tail fin hero». *Business Traveller.com*. Վերցված է 2018 թ․ սեպտեմբերի 14-ին.
162. ↑  Amy Poulter (2021 թ․ սեպտեմբերի 23). «Netflix purchases Roald Dahl rights for $686 million». *Yahoo! Finance*. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 10-ին.
163. ↑  Clifton, Leroy
164. ↑  Dahl, Roald (1983 թ․ օգոստոս). «Not A Chivalrous Affair». *Literary Review*. Վերցված է 2020 թ․ փետրվարի 17-ին. (subscription required)
165. ↑  Hulbert, Ann (1994 թ․ մայիսի 1). «Roald the Rotten». *The New York Times*. Վերցված է 2020 թ․ փետրվարի 17-ին.
166. ↑  Johnson, Paul (1983 թ․ սեպտեմբերի 3). «An affront to decency». *The Spectator*. էջ 15. Վերցված է 2020 թ․ փետրվարի 17-ին.
167. 1 2  Treglown, 2016, Ch.14 note 39
168. ↑  Treglown, 2016, Ch.14 note 40
169. ↑  Coren, Michael (1983 թ․ օգոստոսի 26). «From the NS archive: Tale of the unexpected: 26 August 1983: Roald Dahl continues to voice his anti-Semitism». *New Statesman*. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 8-ին.
170. 1 2  Sherwood, Harriet (2020 թ․ դեկտեմբերի 6). «Roald Dahl's family apologises for his antisemitism». *The Observer*. Վերցված է 2020 թ․ դեկտեմբերի 8-ին.
171. ↑  Murphy, Simon (2018 թ․ նոյեմբերի 6). «Royal Mint rejected Roald Dahl coin over antisemitic views». *The Guardian*. Վերցված է 2018 թ․ նոյեմբերի 7-ին.
172. 1 2  Kossoff, Julian (2011 թ․ սեպտեմբերի 15). «The dark side of Roald Dahl». *The Jewish Chronicle*. Վերցված է 2020 թ․ դեկտեմբերի 9-ին.
173. 1 2  Kerridge, Jake (2018 թ․ նոյեմբերի 7). «The dark truth about Roald Dahl: how anti-Semitism tainted his work». *The Daily Telegraph*. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ հունվարի 10-ին. Վերցված է 2020 թ․ փետրվարի 17-ին.
174. 1 2  Schwarts, Matthew S. (2020 թ․ դեկտեմբերի 6). «Roald Dahl Family Apologizes For Children's Author's Anti-Semitism». *NPR*. National Public Radio ("npr"). Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ դեկտեմբերի 8-ին. «<< Հայտարարության մեջ ասվում է. «Դալ ընտանիքը և Roald Dahl Story Company-ն խորապես ներողություն են խնդրում Ռոալդ Դալի որոշ հայտարարությունների հետևանքով պատճառված տևական և հասկանալի ցավի համար։ Այդ կանխակալ արտահայտությունները մեզ համար անհասկանալի են և ընդգծված կերպով հակադրվում են մեր ծանոթ այն մարդուն և արժեքներին, որոնք դրական ազդեցություն են ունեցել երիտասարդների վրա սերունդներ շարունակ։ Մենք հուսով ենք, որ Դալը, անելով իրենից կախված թե՛ լավագույնը, թե՛ վատագույն, կարող է օգնել մեզ հիշել խոսքերի մնայուն ազդեցության մասին»։ >>»
175. ↑  The article on the npr.org web site (see the previous footnote) (name="npr-MS" ... << ["SCHWARTZ, MATTHEW S. (December 6, 2020)"] >>) includes hyperlinks to (e.g.)

	* "the comment on the official Dahl website", **at:**   Արխիվացված 2022-01-11 Wayback Machine
and

	* a 6 December 2020 report in *The Sunday Times*, **at:**
176. ↑  Cameron, Eleanor (1972 թ․ հոկտեմբերի 19). «McLuhan, Youth, and Literature: Part I». *The Horn Book*. Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 14-ին.
177. ↑  Dahl, Roald (1973 թ․ փետրվարի 27). «The Horn Book | "Charlie and the Chocolate Factory": A Reply». *The Horn Book*. Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 14-ին.
178. ↑  Cameron, Eleanor (1973 թ․ ապրիլի 19). «A Reply to Roald Dahl». *The Horn Book*. Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 14-ին.
179. ↑  «Eleanor Cameron vs. Roald Dahl». *Roald Dahl Fans* (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 14-ին.
180. 1 2  Dirda, Michael (1990 թ․ դեկտեմբերի 7). «Opinion | Roald Dahl Also Left a Legacy of Bigotry (Published 1990)». *The New York Times* (ամերիկյան անգլերեն). ISSN 0362-4331. Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 14-ին.
181. ↑  «Think Twice about Roald Dahl». *Lilith Magazine* (ամերիկյան անգլերեն). 1998 թ․ սեպտեմբերի 27. Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 14-ին.
182. ↑  Mullally, Una. «Women, as written by Roald Dahl». *The Irish Times* (անգլերեն). Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 14-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ռոալդ Դալը bookmark.am-ում