Դիագրամ , որը ցույց է տալիս, թե որ բայերն են (բացառությամբ դերանվանական բայերի/*Les verbes pronominaux*) խոնարհվում être (լինել) օժանդակ բայի օգնությամբ: Յուրաքանչյուր բայի անորոշ ձևի ներքևում դրա անցյալ դերբայն է։
**Passé composé**-ն (ֆրանսերեն արտաբերությունը՝ [pase kɔ̃poze], *բաղադրալ անցյալ ժամանակաձև, անգլ.՝ compound past* ) ժամանակակից ֆրանսերենում ամենաշատ գործածվող անցյալ ժամանակաձևն է։ Այն ցույց է տալիս խոսելու պահից առաջ կամ էլ անցյալի որևէ (հավանաբար անհայտ) ժամանակահատվածում ավարտված գործողություն։ *Passé composé-*ն համապատասխանում է հայերեն վաղակատար ներկա կամ անցյալ կատարյալ ժամանակաձևերին (*J'ai parlé,* թրգ․՝ *Ես խոսել եմ* կամ *Ես խոսեցի*) ։ *Passé composé*-ն կազմվում է օժանդակ բայի (avoir կամ être) և բայի անցյալժամանակի դերբայի (Participe passé) օգնությամբ։

Խոնարհում
---------

*Passé composé* ժամանակաձևը կազմվում է *օժանդակ բայի* (հիմնականում *avoir/ունենալ)*  և *անցյալ դերբայի* օգնությամբ։ Երբ *passé* *composé-ն* կազմվում է être օժանդակ բայի օգնությամբ, անցյալ դերբայը համաձայնեցվում է ենթակայի հետ, և կառույցի ձևը (և իմաստը) պասիվ է, այսինքն՝ ուղիղ խնդիր չկա։

Passé *composé*-ն սովորաբար թարգմանվում է հայերեն որպես անցալ կատարալ՝ *ես տեսա*, կամ որպես վաղակատար ներկա՝ *ես տեսել եմ* ։

* *J'**ai vu** quelque chose* (*Ես **տեսել եմ** ինչ-որ բան /ես **տեսա** ինչ-որ բան)*
* *Tu **as parlé** de quelque chose (Դու ինչ-որ բանից **խոսել ես**/ դու ինչ-որ բանից **խոսեցիր**)*
* *Le garçon **est sorti** (Տղան **գնացել է** /տղան **գնաց**)*

Օժանդակ բայը կարող է նույն կերպ գործածվել ցանկացած ժամանակաձևով՝ կազմելով ֆրանսերենի բաղադրյալ ժամանակաձևերը։

### *Avoir* օժանդակ բայ

Passé composé ժամանակաձևի կազմութան մեջ սովորաբար *avoir* (ունենալ) օժանդակ բայն է գործածվում, որի դեպքում համաձայնեցում չի կատարվում (բացառությամբ որոշ դեպքերի, որոնց մասին ներկայացված է ներքևում, իսկ որոշ դեպքերում être (լինել) բայն է օգտագործվում)։

*Avoir* բայի խոնարհումը անցյալ դերբայի (*participe passé-ի*) հետ.


|  |  |
| --- | --- |
| *j* **ai** vu *(ես տեսել եմ/տեսա)*  | *nous **avons*** vu *(մենք տեսել ենք/տեսանք)* |
| *tu* **as** vu *(դու տեսել ես/տեսար)* | *vous **avez*** vu *(դուք տեսել եք/տեսաք)* |
| *il/elle/on* **a** vu *(նա տեսել է/տեսավ)*  | *ils/elles **ont*** vu *(նրանք տեսել են/տեսան)* |

### *Être* օժանդակ բայ

*Passé composé* ժամանակաձևի կազմության մեջ *être* օժանդակ բայի գործածության դեպքում կատարվում է համաձայնեցում, այն է՝ անցյալ դերբայը թվով և սեռով համաձայնեցվում է ենթակայի հետ։ Ստորև բերված է այն բայերի ցանկը, որոնց *passé composé* ժամանակաձևը (անանցողական գործածում) կազվում է *être* օժանդակ բայի օգնությամբ (մնացած բոլոր բայերը խոնարհվում են *avoir* օժանդակ բայի օգնությամբ ). 

* **D**evenir – դառալ – *(être) devenu(e)(s)*
* **R**evenir – վերադառալ – *(être) revenu(e)(s)*
* **M**onter –բարձրաալ – *(être) monté(e)(s)*
* **R**ester – մնալ – *(être) resté(e)(s)*
* **S**ortir – գնալ – *(être) sorti(e)(s)*
* **V**enir – գալ – *(être) venu(e)(s)*
* **A**ller – գնալ – *(être) allé(e)(s)*
* **N**aître – ծնվել – *(être) né(e)(s)*
* **D**escendre – իջնել – *(être) descendu(e)(s)*
* **E**ntrer – մտնել/ներս գալ – *(être) entré(e)(s)*
* **R**etourner – վերադառալ – *(être) retourné(e)(s)*
* **T**omber – ընկնել – *(être) tombé(e)(s)*
* **R**entrer – նորից ներս գալ– *(être) rentré(e)(s)*
* **A**rriver – ժամանել – *(être) arrivé(e)(s)*
* **M**ourir – մահանալ – *(être) mort(e)(s)*
* **P**artir – լքել/հեռանալ – *(être) parti(e)(s)*
* **R**epartir – նորից հեռանալ – *(être) reparti(e)(s)*
* **D**écéder – վախճավել– *(être) décédé(e)(s)*
* **P**asser – անցնել/գնալ – *(être) passé(e)(s)*

#### *Être* օժանդակ բաի խոնարհումը անցալ դերբայի հետ

|  |  |
| --- | --- |
| *je* **suis** né*(e)* (ես ծնվել եմ/ծնվեցի) | *nous* **sommes** né*(e)s* (մենք ծնվել ենք/ծնվեցինք) |
| *tu* **es** né*(e)* (դու ծնվել ես/ծնվեցիր) | *vous* **êtes** né*(e)s* (դուք ծնվել եք/ծնվեցիք) |
| *il/elle/on* **est** né*(e)* (նա ծնվել է/ծվեց) | *ils/elles* **sont** né*(e)s* (նրանք ծնվել են/ծվեցին) |

*Être* օժանդակ բայը գործածվում է անանցողական բայերի հետ, որոնք սովորաբար ցույց են տալիս շարժում կամ վիճակի փոփոխություն։ Քանի որ այս բայերից մի քանիսը կարող են օգտագործվել նաև որպեսանցողական բայեր , *être*-ի փոխարեն դրանց հետ գործածվում է *avoir* օժանդակ բայը։ Այս դեպքում փոխվում է նաև բայի իմաստը և այն ունենում է ուղիղ խնդիր, օրինակ.՝ 

* *Il **est sorti*** (նա **գնացել է / գնաց**)
* *Il **a sorti** un outil pour le réparer* (նա մի գործիք **է հանել/հանեց** դա սարքելու համար)

#### Անդրադարձ ձևեր

Ի հավելումն վերը նշված բայերի, բոլոր անդրադարձ/դերանվանական բայերի հետ ևս օգտագործվում է *être* օժանդակ բայը։ Օրինակ․՝ 

* *Je **me suis lavé*****(e)*,*** *Je **ne me suis pas lavé*****(e)''** *(=Ես լվացվել եմ/լվացվեցի, ես չեմ լվացվել/չլվացվեցի )*

Participe passé-ի (անցալ դերբայի) կազմությունը ֆրանսերենում
-----------------------------------------------------------

Առաջին խմբի բայերի *(-ER* վերջավորությամբ) և *aller* բայի անցյալ դերբայը կազմվում է *-er* վերջավորության փոխարեն ավելացնելով ***-é*** ։ Ինչպես․՝

```
parler (խոսել)    - er + é = parlé (խոսել/խոսեց-)
arriver (ժամանել)  - er + é = arrivé (ժամանել/ժամանեց-)
manger (ուտել)      - er + é = mangé (կերել/կերա-)
```

Երկրորդ խմբի բայերի (*-IR* վերջավորությամբ) անցյալ դերբայը կազմվում է *-ir* վերջավորության փոխարեն ավելացնելով ***-i*** : Ինչպես․՝

```
finir (ավարտել)    - ir + i = fini (ավարտել/ավարտեց-)
choisir (ընտրել)  - ir + i = choisi (ընտրել/ընտրեց-)
grandir (մեծանալ) - ir + i = grandi (մեծացել/մեծաց-)
```

Երրորդ խմբի բայերի (*-RE* վերջավորությամբ) անցյալ դերբայը կազմվում է -re վերջավորության փոխարեն ավելացնելով ***-u*** : Ինչպես․՝ 

```
pendre (կախել)     - re + u = pendu (կախել/կախեց-)
vendre (վաճառել)     - re + u = vendu (վաճառել/վաճառեց-)
entendre (լսել)   - re + u = entendu (լսել/լսեց-)
```

* Անցալ դերբայի անկանոն ձևերը պետք է հիշել առանձին։ Դրանք են.՝

```
acquérir:    **acquis**      (ձեռք բերել/գնել)
apprendre:   **appris**      (սովորել)
atteindre:   **atteint**     (հասնել)
attendre:    **attendu**     (սպասել)
avoir:       **eu**          (ունենալ)
boire:       **bu**          (խմել)
comprendre:  **compris**     (հասկանալ)
conduire:    **conduit**     (վարել)
connaître:   **connu**       (իմանալ)
construire:  **construit**   (կառուցել)
courir:      **couru**       (վազել)
couvrir:     **couvert**     (ծածկել)
craindre:    **craint**      (վախենալ)
croire:      **cru**         (հավատալ)
décevoir:    **déçu**        (խաբել/մոլորեցնել)
découvrir:   **découvert**   (հայտնաբերել)
devoir:      **dû**          (անհրաժեշտ/պարտավոր լինել)
dire:        **dit**         (ասել)
écrire:      **écrit**       (ասել)
être:        **été**         (լինել)
faire:       **fait**        (անել)
instruire:   **instruit**    (սովորեցնել/պատրաստել)
joindre:     **joint**       (միանալ)
lire:        **lu**          (կարդալ)
mettre:      **mis**         (դնել)
offrir:      **offert**      (առաջարկել)
ouvrir:      **ouvert**      (բացել)
paraître:    **paru**        (հայտնվել)
peindre:     **peint**       (ներկել)
pouvoir:     **pu**          (ունակ լինել)
prendre:     **pris**        (վերցնել)
produire:    **produit**     (արտադրել)
recevoir:    **reçu**        (ստանալ/ընդունել)
savoir:      **su**          (իմանալ)
souffrir:    **souffert**    (վիրավորել)
surprendre:  **surpris**     (զարմանալ)
suivre:      **suivi**       (հետևել)
tenir:       **tenu**        (բռնել, պահել)
venir:       **venu**        (գալ)
vivre:       **vécu**        (ապրել)
voir:        **vu**          (տեսնել)
vouloir:     **voulu**       (ցանկանալ)
```

Դերբայի և խնդրի համաձայնություն
-------------------------------

Ֆրանսերենում բաղադրյալ ժամանակաձևերում անցյալ դերբայը համաձայնեցվում է գործողոթյան խնդրի հետ։ Ֆրանսերենում համաձայնեցումը կատարվում է անցալ դերբային *-e* ավելացնելով, եթե տվյալ ենթակայի կամ ուղիղ խնդրի քերականական սեռը իգական է, և *-s* ավելացնելով, եթե այն հոգնակի է։ (Պետք է նկատի ունենալ, որ առաջին և երկրորդ խմբի բայերի անցալ դերբայը ավարտվում է ձայնավորով, հետևաբար արական և իգական, եզակի և հոգնակի ձևերը բոլորը նույն կերպ են արտաբերվում։ Երրորդ խմբում կան անցյալ դերբայներ, որոնք համր բաղաձայն հնչյուով են ավարտվում, օրիակ.՝ *mi**s**, fai**t*** : Այս դեպքում արտաբերությունը փոխվում է։ )

* Անցյալ դերբայը գրեթե միշտ համաձայնեցվում է եթակայի հետ, երբ օժանդակ բայը ***être***-ն է(առանձին դեպքեր կարող են ներկայացնել դերանվանական բայերը), կամ էլ երբ անցյալ դերբայը գործածվում է որպես ածական (որը, ըստ էության, նույն դեպքն է)։
* Երբ օժանդակ բայն է***avoir***-ը, անցյալ դերբայը համաձայնեցվում է ուղիղ խնդրի հետ, եթե վերջինս նախադասության մեջ նախորդում է անցյալ դերբային։

Օրինակներ :

* *Les hommes sont arrivé**s***. (Տղամարդիկ ժամանել են/ժամանեցին)
Այս դեպքում անցյալ դերբայը համաձայնեցվում է, և դրան ավելանում է **-*s***, քանի որ օժանդակ բայը *être*-ն է (անցյալ դերբայը հանդես է գալիս որպես ստորոգելի)։
* *Les filles sont venu**es***. (Աղջիկները եկել են/եկան)
Կրկին համաձայնեցում է կատարվում, քանի որ օժանդակ բայը *être*-ն է։ Անցյալ դերբային ավելացավ -*e*, քանի որ ենթական իգական սեռի է, և ավելացավ -*s* , քանի որ այն հոգնակի է (անցյալ դերբայը հանդես է գալիս որպես ստորոգելի)։
* *Nous sommes levé**(e)s**.* (Մենք արթնացել ենք/արթնացանք)
Փակագծերում տրված հավելյալ ***-e***-ն գործածվում է, եթե խոսքն իգական սեռին պատկանող որևէ խմբի մասին է (այսինքն՝ եթե *Nous*-ն իգական սեռի է)
* *J'ai vu **la voiture***. (Ես տեսել եմ մեքենան/տեսա)
* *Je **l'**ai vu**e**.* (Ես դա տեսել եմ/տեսա)
Օժանդակ բայը avoir-ն է, բայց համաձայնեցում կատարվում է, քանի որ ուղիղ խնդիրը ՝ *l'* -ն , նախորդում է անցյալ դերբային՝ *vue-*ին։
* *Les voitures **que** j'ai vu**es** étaient rouges.* (Մեքենաները, որոնք ես տեսել եմ/տեսա, կարմիր էին)
*Որոնք/que* հարաբերական դերանունը վերաբերում է մեքենաներին/Les voitures (նախադասության ուղիղ խնդրին) և կրկին դրված է անցյալ դերբայից/vues առաջ, այդ պատճառով էլ համաձայնեցում է կատարվում (*les voitures sont vu**es***)։
* *Où sont **mes lunettes** ?* Où est-ce que je **les** ai mis**es** ? (Որտեղ է իմ ակնոցը։ Որտեղ եմ ես այն դրել/դրեցի*)*

*les-*ն վերաբերում է *mes lunettes-*ին, որն էլ երկրորդ նախադասության համար հանդես է գալիս որպես ուղիղ խնդիր և դրված է անցյալ դերբայից՝ *mises*-ից առաջ։ Նշանակում է՝ համաձայնեցում է կատարվում։
* *Voilà l'erreur **que** j'ai fait**e**.* (Ահա սխալը, որը ես թույլ էի տվել/թույլ տվեցի)
*Que* հարաբերական դերանունը վերաբերում է ուղիղ խնդրին՝ *l'erreur-*ին, որն էլ եզակի և իգական սեռի գոյական է։)