| Ֆինանսներ |
| --- |
|  |
| Ֆինանսական իրավունք
Ֆինանսական համակարգ |
| Հանրային ֆինանսներՄիջազգային ֆինանսներ
Պետական բյուջե
Պետական պարտք
Բյուջեի դեֆիցիտ
Հարկ
Տեղական բյուջե |
| Մասնավոր ֆինանսներԿորպորատիվ ֆինանսներ
Վարկ
Սպառողական պարտք
Տնային տնտեսությունների ֆինանսներ  • Աշխատանքային պայմանագիր
Կազմակերպության բյուջե |
| Ֆինանսական շուկաներԴրամի շուկա
Արժույթի շուկա
Ոսկու շուկաներ
Արժեթղթերի շուկա
Պարտատոմսերի շուկա
Ֆոնդային բորսա
Ապրանքային բորսա
Արտաբորսայական շուկա
Անշարժ գույք
Ժամկետային շուկա |
| Ֆինանսական գործիքներԲյուջե
Բյուջետային հաշվառում
Հարկեր
Ֆինանսավորում
Ֆինանսական պլանավորում
Ֆինանսական ակտիվներ
Պահումներ  • Արժույթ  • Փող  • Դրամ
Պարտատոմս  • Արժեթուղթ  • Կանխիկ  •Ժամկետային ավանդ  • 
Ֆինանսական գործակիցներ  • Վարկային գիծ  •Դեպոզիտ  • 
Ֆինանսական մենեջմենթ
Ածանցյալ գործիքներ  • Ֆյուչերսային գործարքներ  •
Ապահովագրություն
Ակրեդիտիվ
Փոխատվություն
Հիպոթեք
Օպցիոն
Ռեպո պայմանագիր
Ֆինանսական վերահսկողություն |
| Ֆինանսական ինստիտուտներ և կազմակերպություններԱրժութային խորհուրդ
Կենտրոնական բանկ
Բանկ
Ներդրումային բանկ
Միջազգային հաշվարկների բանկ
Ներդրումային ընկերություն
Բրոքեր
Մասնակի բանկային պահուստավորում
Ոչ բանկային վարկային կազմակերպություն
Վարկային կոոպերատիվ
Ապահովագրական ընկերություն
Վարկային կազմակերպություն
Վարկային հիմնադրամ
Ներդրում (բանկային)
Հեջ ֆոնդեր
Դրամական զանգված
Վարձակալում
Փոխադարձ հիմնադրամ
Կենսաթոշակային ապահովագրություն
Կենսաթոշակային հիմնադրամ
Ղեկավար կազմակերպություն
Պետական գանձարան |
| * դ
* ք
* խ
 |

Առաջին բանկային քարտի նմուշ
**Փող**, ապրանքային տնտեսության հիմնական կատեգորիաներից մեկը։ Փողի դասական բնորոշումն այն է, որ այն ընդհանուր համարժեք է համարվում և կարող է փոխանակվել մյուս բոլոր ապրանքների հետ։ Այն հանդիսանում է որպես համընդհանուր համարժեք, քանի որ նրա միջոցով հնարավոր է չափել, որոշել մյուս բոլոր ապրանքների արժեքը։ Փողի էությունն այն է, որ այն համարվում է արագ իրացվելի միջոց, որովհետև յուրաքանչյուր պահի փողը կարող է վերածվել ցանկացած ապրանքի։ Փողի էությունը դրսևորվում է նրանում, որ որոշակի սոցիալ-տնտեսական հարաբերությունների պայմաններում փողը կարող է վերածվել կապիտալի։ Փողի հիմնական և աչքի ընկնող գործառույթները հետևյալներն են. փոխանակման միջոց, հաշվի միավոր, արժույթի շուկայի և երբեմն հետաձգված վճարման ստանդարտ : Այս բոլոր գործառույթները կատարող ապրանքը կարելի է անվանել փող։

Պատմականորեն, փողը շուկայական հարաբերությունների ընթացքում ստեղծված ապրանք է, բայց ժամանակակից փողային համակարգը հիմնված է գրեթե միայն հայտարարագրված փողի վրա։ Հայտարարագրված փողերը, ինչպես ցանկացած պատքային չեկեր և ստացականներ, առանց օգտագործման արժեքի ֆիզիկական ապրանքներ են։ Դրանք պետք է ընդունվեն որպես երկրի սահմաններում վճարման օրինական ձև՝ կառավարության կողմից հաստատված՝ բոլոր հանրային և մասնավոր պարտքերի մարման համար : Կեղծ փողերը կարող են լավ գումարներ բերել՝ կորցնելով իրենց արժեքը։

Մի երկրի դրամական միջոցը բաղկացած է միևնույն արժույթից (թղթադրամներ և մետաղադրամներ), և կախված օգտագործման որոշակի սահմաններից՝ մեկ կամ մի քանի բանկային գումարների տեսակներից (հաշվեկշռային հաշիվներում պահվող մնացորդները, խնայողական հաշիվները և բանկային հաշիվների այլ տեսակներ)։ Բանկային փողը, որը բաղկացած է միայն գրառումներից (հիմնականում համակարգչայինացված ժամանակակից բանկային համակարգում), ձևավորվում է զարգացած երկրներում։

Ստուգաբանություն
----------------

Ենթադրվում է՝ «փող» բառը ծագում է Ջունոյի տաճարից, որը գտնվում է Հռոմի յոթ բլուրներից մեկի՝ Կապիտոլինի վրա։ Հին աշխարհում Ջունոն հաճախ կապված էր փողի հետ։ Հռոմում գտնվող Ջունո Մոնայի տաճարը այն վայրն էր, որտեղ գտնվում էր Հին Հռոմի փողի մեծ մասը։ «Ջունո» անունը, հնարավոր է, որ առաջացել է «Էրրուզյան աստվածուհի» (այսինքն՝ «մեկ», «յուրահատուկ», «միավոր», «միություն», «միասնական») և «մոնետա» բառերից կամ լատիներեն «մոնե» բառից (հիշեցնել, զգուշացնել կամ հրահանգել) կամ հունարեն «moneres» (միայնակ, եզակի) բառից։

Պատմություն
-----------

Մինչ փողի հայտնվելը մարդիկ պարզապես ապրանքներ էին փոխանակում՝ առևտուրը կազմակերպելով բարտերի միջոցով։ Բարտերը ապրանքափոխանակման գործիք է։ Այն իրենից ներկայացնում է ապրանքների սեփականության իրավունքի փոխանցում՝ առանց որևէ վճարման։

Բարտերային համակարգը այլ կերպ կոչվում է կարիքների կրկնակի համընկնում ունեցող համակարգ (երբ անհատներն ունեն միմյանց համար ցանկալի ապրանքներ եւ նրանց կարիքները համընկնում են)։ Նման համակարգը զարգանում է այն տնտեսական հարաբերություններում, որտեղ ապրանքների և ծառայությունների արտադրությունը սահմանափակ է։

Ապրանքների փոխանակման գործընթացը հեշտացնելու համար էլ հայտնագործվել է փողը։

Ապրանքափոխանակության մեթոդների օգտագործումը, կարող ենք ասել, որ տեղի է ունեցել առնվազն 100 000 տարի առաջ, թեև չկա որևէ վկայություն, որ հասարակությունը կամ տնտեսությունը հենվում է հիմնականում այս փոխանակությունների վրա։ Փոխարենը, ոչ դրամային հասարակությունը գործել է հիմնականում տնտեսության շնորհների և պարտքերի սկզբունքների հիման վրա։ Երբ փոխանակումը իսկապես տեղի է ունեցել, այն, որպես կանոն, եղել է օտար կամ պոտենցիալ թշնամիների միջև։

Մ.թ.ա. 640 թվականին էլեկտրումից (ոսկու և արծաթն համաձուլվածք) ստեղծված մետաղադրամ Լիդիայից 
Աշխարհի շատ մշակույթներ, ի վերջո, մշակեցին ապրանքային փողերի օգտագործումը։ Միջագետքյան (Մեսոպոտամյան) սիկղը քաշի միավոր էր և հավասար էր 160 գարդի գարի զանգվածին։ Տերմինն առաջին անգամ օգտագործվել է մ.թ.ա. 3000-ական թվականներին Միջագետքում։ Ամերիկայում, Ասիայում, Աֆրիկայում և Ավստրալիայում հասարակությունը օգտագործում էր կաշվե փողեր, հաճախ օգտագործում էին կովերի կաշիները։ Հերոդոտոսի խոսքերով՝ լիդիացիները առաջին մարդիկ էին, ովքեր ներկայացնում էին ոսկե և արծաթե մետաղադրամների օգտագործումը։ Ժամանակակից գիտնականները կարծում են, որ այս առաջին դետալներով մետաղադրամները ստեղծվել են մոտավորապես մ.թ.ա. 650-600 թվականներին։

Ապրանքային փողի համակարգը, ի վերջո, դարձավ հիմնական դրամական համակարգ։ Այսինքն՝ ոսկու և արծաթի առևտրականները կամ բանկիրները իրենց ավանդատուներին տրամադրում էին վարկեր, որոնք կարող էին մարվել ապրանքային դրամի տեսքով։ Ի վերջո՝ այդ մուտքերը ընդհանուր առմամբ ընդունվեցին որպես վճարման միջոց և օգտագործվում էին որպես փող։ Թղթային փողերը կամ թղթադրամները առաջին անգամ օգտագործվել են Չինաստանում Սոնգ Դինաստիայի ժամանակ։ Այս թղթադրամները, որոնք հայտնի են որպես «Ջիաոզի», զարգացել են սկսած 7-րդ դարից և սրանց մասին տեղեկություններ ստացել ենք վարկային գրառումներից։ Այնուամենայնիվ, նրանք չեն փոխարինել ապրանքային գումարներին և օգտագործվել են մետաղադրամի հետ միասին։ 13-րդ դարում թղթային փողերը ճանապարհորդների (նրանցից են՝ Մարկո Պոլոն և Ուիլյամ Ռուբրուկը) միջոցով հայտնի դարձան Եվրոպայում,։ Մարկո Պոլոն «Յուանյան դինաստիայի» ժամանակ գրել է թղթային փողերի մասին «Մարկո Պոլոյի ճանապարհորդություն» գիրքը, թե «Ինչպես է Մեծ Քաանը ծառերի կեղևը փոփոխել և ստեղծել թղթի նման ինչ-որ բան՝ իր երկրում փողային համակարգը ընդլայնելու համար»։ Առաջին անգամ թղթադրամները թողարկվել են 1661 թվականին Սթոքհոլմսի բանկում և կրկին օգտագործվել են մետաղադրամի հետ միասին։ Ոսկու ստանդարտը, դրամային համակարգը է, որտեղ փոխանակման միջոցը թղթային նշումներն են, որոնք փոխարկվում են նախապես սահմանված, ոսկու ֆիքսված քանակով։ Այս ոսկե ստանդարտի նշումները ձևակերպվեցին օրինական մրցույթի արդյունքում, և ոսկու փոխարժեքի փոխհատուցումը հուսադրող էր։ 20-րդ դարի սկզբին գրեթե բոլոր երկրները ընդունեցին ոսկու ստանդարտը։ Առաջին համաշխարհային արժութային համակարգը ստեղծվել է տարերայնորեն՝ արդյունաբերական հեղաշրջման հետևանքով երկրների միջև առևտրային հարաբերությունների ընդլայնման արդյունքում։

Սոնգ դինաստիա, Ջիաոզի, աշխարհի ամենահին թղթադրամը
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից և Բրեթոն-Վուդսի կոնֆերանսից հետո, շատ երկրներ ընդունեցին ԱՄՆ դոլարի ամրագրված արժույթները։ ԱՄՆ դոլարն իր հերթին ամրագրվեց ոսկու հաշվին։ 1971 թվականին ԱՄՆ կառավարությունը կասեցրեց ԱՄՆ դոլարի փոխարժեքը ոսկու նկատմամբ։ Դրանից հետո շատ երկրներ իրենց արժույթներից հանեցին ԱՄՆ դոլարը, և աշխարհի մեծ մասի արժույթները դարձան ոչինչ, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ կառավարությունների իրավունքը մրցակցային էր, և փողը վճարման միջոցով փոխարկելու հնարավորություն կար։ Ժամանակակից փողի տեսության կողմնակիցների կարծիքով՝ թղթադրամների գումարը նույնպես առընչվում էր հարկերի հետ։ Խիստ հարկերի շնորհիվ պետությունները ստեղծում էին իրենց պահանջված արժույթը։

Գործառույթներ
-------------

Դրամի և փոխանակման մեխանիզմի մեջ (1875 թվական) Ուիլյամ Սթենլի Ջևոնսը մեծապես վերլուծեց փողի չորս գործառույթները՝

* փոխանակման միջոց
* ընդհանուր արժեքի չափ (կամ հաշվի միավոր)
* արժեքի ստանդարտ (կամ հետաձգված վճարման միջոց)
* արժեքի պահպանում։

1919 թվականին Ջևոնսի չորս ֆունկցիաներն ամփոփվեցին այս երկտողում.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Փողերի գործառույթները չորսն են՝

Միջին, չափ ,ստանդարտ, պաշար։- Ուիլյամ Սթենլի Ջևոնս, 1919 թվական |  |

Այս երկտողը ավելի ուշ տարածվեց մակրոտնտեսագիտության դասագրքերում։ Ժամանակակից դասագրքերի մեծ մասը ներկայումս ընդգրկում է միայն երեք գործառույթ.

* փոխանակման միջավայր,
* հաշվի միավոր
* արժեքի պահպանում՝

հաշվի չառնելով հետաձգված վճարման ստանդարտը՝ որպես առանձնահատուկ գործառույթ։
Գոյություն ունեն բազմաթիվ պատմական կարծիքներ դրամի գործառույթների համադրման վերաբերյալ, որոնցից որոշներում մասնագետները պնդում են, որ գործառույթները պետք է ավելի շատ տարանջատել, և որ մեկ միավորը անբավարար է նրանց հետ պայքարելու, գործելու համար։ Այդ փաստարկներից մեկն այն է, որ փողի դերը, որպես փոխանակման միջոց, հակասում է արժեքի պահպանման իր դերին. նրա՝ որպես արժեքի պահպանման դերը, պահանջում է ստանալ դա առանց ծախսերի, իսկ դրա դերը՝ որպես փոխանակման միջոցի, պահանջում է այն շրջանառել։ Մյուսները պնդում են, որ արժեքի պահպանումը պարզապես փոխանակումը հետաձգում է, բայց չի նվազեցնում այն փաստը, որ փողը փոխանակման միջոց է, որը կարող է տեղափոխվել թե՛ տարածության և թե՛ ժամանակի ընթացքում։ «Ֆինանսական կապիտալ» տերմինը բոլոր հեշտ իրացվող գործիքների համար առավել ընդգրկուն է։

### Փոխանակման միջոց

Երբ փողը օգտագործվում է ապրանքի և ծառայությունների միջանկյալ փոխանակման մեջ, այն *փոխանակման միջոց* իրականացնող գործառույթ է, այսինքն՝ խուսափում է փոխանակման համակարգի անարդյունավետություններից։ Փողի ամենակարևոր օգտագործումը հանդիսանում է տարբեր օբյեկտների արժեքների համեմատման մեթոդ։

### Արժեքի չափ

**Հաշվի միավոր** (տնտեսության մեջ), ապրանքի, ծառայությունների և այլ գործարքների շուկայական արժեքի չափման ստանդարտ թվային դրամական միավոր է։ Նաև հայտնի է որպես համեմատական արժեքի և հետաձգված վճարման «չափանիշ» կամ «ստանդարտ», հաշվի միավորը պարտադիր պայման է առևտրային համաձայնագրերի ձևավորման համար։

Փողը գործում է որպես ստանդարտ չափանիշ և առևտրի ընդհանուր անվանում։ Այսպիսով՝ հիմք են հանդիսանում գների վաճառքի և գնման համար։ Անհրաժեշտ է արդյունավետ հաշվապահական համակարգեր մշակել։

### Հետաձգված վճարման ստանդարտ

Չնայած հետաձգված վճարման ստանդարտը տարբերվում է որոշ տեքստերով, հատկապես տարեցտարի, այլ տեքստերը բաժին են ընկնում այլ գործառույթների վրա, օրինակ՝ այն պարտքերը, որոնց վերագրվում են, և փողի կարգավիճակը՝ որպես իրավական մրցույթի, այդ հայեցակարգում գտնվող իրավասությունների մեջ նշվում է, որ այն կարող է գործել պարտքերի մարման համար։ Երբ պարտքերը փողի մեջ են դրված, պարտքերի իրական արժեքը կարող է փոփոխվել գնաճի և դեֆլյացիայի, ինչպես նաև ինքնիշխան և միջազգային պարտքերի համար՝ արժեզրկման միջոցով։

### Արժեքի պահեստ

Հանդես գալով որպես արժեքի պահում՝ անհրաժեշտ է փողը վստահորեն պահել, խնայել, վերցնել և կանխատեսելիորեն օգտագործել որպես փոխանակման միջոց, երբ այն ձեռք են բերում։ Ժամանակի ընթացքում փողի արժեքը նույնպես կայուն է։ Ոմանք պնդում են, որ գնաճը նվազեցնում է դրամի կարողությունը՝ որպես արժեքի պահպանում։

Հատկություններ
--------------

Իր գործառույթները կատարելու համար փողը պետք է որոշակի հատկություններ ունենա.

* Փոխարինիչ. նրա առանձին միավորները պետք է ունակ լինեն փոխադարձ փոխարինելիության հատկությամբ։
* Դիմադրություն. կարողանան դիմակայել կրկնակի օգտագործման։
* Դյուրատարություն. հեշտությամբ իրացվեն և տեղափոխվեն։
* Ճանաչելիություն. նրա արժեքը կարող է հեշտությամբ որոշվել։
* Արժեքի կայունություն. Դրա արժեքը չպետք է տատանվի։

Փողի զանգված
------------

Ժամանակակից դրամավարկային տեսությունը տարբեր ձևերով է հաստատում փողի կամ դրամական պաշարների իրացվելիությունը։

Ամբողջ դրամական զանգվածը կարելի է ներկայացնել որպես դրամական ագրեգատների ամբողջություն։ Դրամական ագրեգատները փողի առաջարկը բնութագրող ցուցանիշներ են, որոնց որոշման համար պրակտիկայում առաջնորդվում ենք հետևյալ սկզբունքով. յուրաքանչյուր հաջորդ ագրեգատ կառուցվում է նախորդից աճած մեծությամբ կամ ըստ իրացվելիության նվազման աստիճանի։ Դրամական ագրեգատներն են՝

* **M0-ն** առավել իրացվելի փողային ագրեգատն է, որն իր մեջ ներառում է շրջանառության մեջ եղած կանխիկ փողը։ Այն երկրի կենտրոնական բանկի կողմից թողարկված փաստացի գումարն է։
* **M1-ը** ընդգրկում է կանխիկ փողը (M0), հաշվարկային և ընթացիկ հաշիվներում եղած մնացորդները, ցպահանջ հաշիվները, այլ չեկային ներդրումները, հաճախ նաև՝ վարկային քարտերը։ Երբեմն M1-ը բնութագրվում է որպես կանխիկ փողի և տրանսակցիոն դեպոզիտների գումար։ M1 ագրեգատը օժտված է բարձր իրացվելիությամբ, որովհետև դրա մեջ ներառված ներդրումները հեշտությամբ վեր են ածվում կանխիկ փողի, այսինքն՝ չեկերը փոխարինում են փողին։ M1 ագրեգատին անվանում են **փող բառի նեղ իմաստով** կամ **գործարքների համար փող**։ Ընթացիկ հաշիվներում գտնվող դեպոզիտները կատարում են փողի բոլոր գործառույթները և հեշտությամբ կարող են վերածվել փողի։
* **M2-ը** առավել պակաս իրացվելիությամբ օժտված փողային ագրեգատ է։ Դա **փող է բառի լայն իմաստով**, որն իր մեջ ներառում է M1 ագրեգատի բոլոր բաղադրիչները՝ գումարած առևտրային բանկերի ժամկետային հաշիվները, մասնագիտացված ֆինանսական ինստիտուտների դեպոզիտները։ Բայց նրանք սահմանված ժամկետից շուտ չեն կարող այդ ավանդները հետ վերցնել։ Դրա համար էլ ժամկետային ավանդներում գտնվող դրամական միջոցները չի կարելի անմիջապես օգտագործել որպես վճարման և (կամ) գնման միջոց։ Թեպետ դրանք պոտենցիալ ձևով կարելի է օգտագործել հաշվարկների համար։
* **M3-ն** առավել պակաս իրացվելիությամբ օժտված փողային ագրեգատ է, որը բացի M2-ից իր մեջ ներառում է նաև դեպոզիտային վկայականները, պետական պարտատոմսերը և առևտրային բանկերի այլ արժեթղթերը։

M1 ագրեգատի տարբերությունը մնացած փողային ագրեգատներից այն է, որ M2 և M3 ագրեգատներն իրենց մեջ ներառում են «քվազի փողերը», որոնք դժվարությամբ կարող են օգտագործվել գործարքների համար, որովհետև դրանք կանխիկ փող դարձնելը գրեթե անհնար է:

Փողի զանգվածը, M1 և M2 ագրեգատների փոփոխությունը 1981-2012 թվականներ ԱՄՆ-ում
### Դրամի ստեղծում

Ընթացիկ տնտեսական համակարգերում փողն ստեղծվում է երկու ընթացակարգով.

* **Օրինական վճարայի միջոց** կամ **նեղ փող** (M0)՝ հանդիսանում է Կենտրոնական բանկի կողմից ստեղծված դրամական միջոցները՝ մետաղադրամները և թղթադրամները թողարկելու միջոցով։
* **Բանկի դրամական միջոցները** կամ **լայն փողերը** (M1 / M2) հանդիսանում են մասնավոր բանկերի կողմից ստեղծված վարկերը՝ որպես նշված գործակցով հաճախորդներին մասնակի աջակցություն։ Ներկայումս բանկային գումարն ստեղծվում է ինչպես էլեկտրոնային փողը։

Շատ երկրներում փողի մեծամասնությունը հիմնականում ստեղծվում է որպես M1 / M2 գործակցով առևտրային բանկերի վարկեր։ Ի տարբերություն որոշ սխալ պատկերացումների՝ բանկերը չեն գործում միայն միջնորդների կարգավիճակով, այլ ավանդատուներին տրամադրում են վարկեր, որոնք պահպանում են իրենց տեղը և կախված չեն Կենտրոնական բանկի նոր վարկեր և ավանդներ ստեղծելու գումարներից։

### Շուկայի իրացվելիություն

Շուկայի իրացվելիությունը նկարագրում է, թե որքան հեշտ կարող է առարկան վաճառվել տնտեսության մեջ այս կամ այն ընդհանուր արժույթով։ Փողերը առավել հեշտ իրացվող ակտիվներ են, քանի որ դրանք ճանաչվում և ընդունվում են որպես ընդհանուր արժույթ։ Այսպիսով՝ փողն սպառողներին է տալիս հեշտ առևտրի ազատությունը՝ օգտագործելով ապրանքների և ծառայությունների փոխանակումը։

Իրացվելի ֆինանսական գործիքները հեշտությամբ վաճառվում են և ունեն ցածր տրանսակցիոն ծախսեր։ Պետք է չլինի (կամ լինի նվազագույն) տարածություն դրամի՝ որպես օգտագործման գործիք, գնելու և (կամ) վաճառելու միջև։

Տեսակներ
--------

Ներկայումս դրամի ամենատարածված համակարգերը հիմնված են թղթադրամների վրա։ Այնուամենայնիվ, պատմության ընթացքում մեծ մասի համար գրեթե բոլոր փողերը ապրանքային էին, օրինակ՝ ոսկե և արծաթե մետաղադրամները։ Տնտեսությունների զարգանալու հետ մեկտեղ, ապրանքային փողը վերջապես փոխարինվեց հիմնական գումարով, քանի որ առևտրականներն զգացին ոսկու և արծաթի ֆիզիկական տեղափոխության դժվարությունը։ Հրամանագրված արժույթները աստիճանաբար վերացվեցին վերջին հարյուրամյակի ընթացքում, հատկապես՝ Բրեթոն-Վուդսյան համաձայնգարի փլուզումից հետո։ Համաշխարհային արժութային համակարգի զարգացման արդի փուլն սկիզբ է առնում 1976 թվականից, երբ Յամայկայում 20 երկրների ղեկավարների համաձայնությամբ ձևավորվեց ներկայիս արժութային համակարգը, որի հիմնական սկզբունքներն են.

1. ոսկյա ստանդարտը պաշտոնապես վերացվեց,
2. ոսկին դադարեց փող լինելուց,այսինքն՝ նրա վրայից հանվեց համաշխարհային փողի ֆունկցիան,
3. ոսկյա պարիտետներն արգելվեցին, ազգային արժույթները այլևս կապված չեն ոսկու հետ
4. պետություններին թույլատրվեց ինքնուրույն սահմանել արժութային կուրսի ազգային ռեժիմները՝ ընտրություն կատարելով ազատ լողացող, ֆիքսված և խառը կուրսերի միջև,
5. փակ արժութային բլոկների՝ տարածաշրջանային արժութային համակարգերի ձևավորումը օրինականացվեց։

### Ապրանքային

1914 թվական, բրիտանական ոսկի
Շատ ապրանքներ են օգտագործվել որպես փող, ինչպես օրինակ՝ սպառվող բնական թանկարժեք մետաղներ, գարի, կաշիները, ինչպես նաև շատ այլ ապրանքներ, որոնք համարվում էին արժեքավոր։ Ապրանքային փողի արժեքը կախված էր ապրանքից, որից այն պատրաստված էր։ Ապրանքը ինքնին կազմում է փողը, իսկ փողը՝ ապրանքը։ Կարող ենք թվարկել մի շարք ապրանքներ, որոնք օգտագործվել են որպես փոխանակման միջոց. ոսկի, արծաթ, պղինձ, բրինձ, աղ, պղպեղ, խոշոր քարեր, ալկոհոլ, ծխախոտ, կաթ, քաղցրավենիք և այլն։ Այդ առարկաները երբեմն օգտագործվել են ընդհանուր արժեքով և միմյանց հետ զուգորդվելով՝ տարբեր ապրանքային գնահատման կամ գների համակարգի տնտեսություններում։ Ապրանքային փողի օգտագործումը նման է փոխանակման, սակայն ապրանքային փողը ներկայացնում է ապրանքի պարզ և ավտոմատ հաշվարկային միավոր, որն օգտագործվում է որպես փող։ Կային որոշ ոսկե մետաղադրամներ, ինչպիսիք են՝ Կրյուգեռանդ տեսակի ոսկիները, որոնք համարվում էին օրինական վճարային միջոց, սակայն մետաղադրամների երկու կողմերում դրանց արժեքի մասին գրառումները չկային։

### Ներկայացուցչական

1875 թվականին բրիտանացի տնտեսագետ Ուիլյամ Սթանլեյ Ջևոնսը այն ժամանակ օգտագործվող գումարը նկարագրել է որպես «ներկայացուցչական գումար»։

Ներկայացուցչական գումարը կազմված է մետաղադրամներից, թղթադրամներից կամ այլ ֆիզիկական նշաններից, ինչպիսիք են՝ վկայագրերը, որոնք կարելի էր հուսալիորեն փոխանակել ապրանքի ֆիքսված քանակով, օրինակ՝ ոսկին կամ արծաթը։ Ներկայացուցչական գումարի արժեքը գտնվում է ուղիղ և ֆիքսված ապրանքային հարաբերությունների մեջ, որը նրանց պաշտպանում է, թեև ինքնին բաղկացած չէ այդ ապրանքից։

### Հրամանագրված փողեր

Հրամանագրված փողերը կամ հրամանագրված արժույթն այն փողերն են, որոնց արժեքը չի ստացվում որևէ ներքին արժեքից և երաշխավորվում է, որ այն կարող են փոխակերպվել արժեքավոր ապրանքի (օրինակ՝ ոսկու)։ Փոխարենն այն ունի արժեք միայն պետական պատվերով։ Սովորաբար կառավարությունն է հայտարարում հրամանագրված արժույթը (որպես կանոն՝ թղթադրամներ և մետաղադրամներ Կենտրոնական բանկի համար, օրինակ ԱՄՆ Դաշնային Պահուստային Համակարգը)՝ որպես օրինական վճարային միջոց, որն ստիպում է բոլոր պարտքերի մարումը՝ պետական և մասնավոր, կատարել օրինական ընդունված հրամանագրված արժույթներով։

Որոշ մետաղադրամների ձուլակտորներ, ինչպիսիք են՝ Ավստրալիայի ոսկե բնակտորը և ամերիկյան արծիվը, օրինական վճարային միջոցներ էին, սակայն նրանք առևտուր էին անում՝ հիմք ընդունելով մետաղական ապահովվածության շուկայական գինը, այլ ոչ թե նրանց օրինական անվանական արժեքը (որը սովորաբար կազմում է ընդամենը ձուլակտորի արժեքի մի փոքր մասը)։

Հրամանագրված փողերը, եթե ֆիզիկապես ներկայացված են արժույթի ձևով (թուղթ կամ մետաղադրամ), կարող են պատահաբար վնասվել կամ ոչնչացվել։ Սակայն հրամանագրված փողերը ունեն առավելություն ներկայացուցչական կամ ապրանքային փողերի նկատմամբ։ Նույն օրենքները, որոնք ստեղծել են այս փողերը, կարող են նաև սամհանել վնասի կամ ոչնչացման դեպքում նրանց փոխարինելու կանոնները։ Օրինակէ ԱՄՆ-ի կառավարությունը կփոխարինի Դաշնային պահուստային համակարգը (ԱՄՆ հրամանագրված փողերը), եթե ֆիզիկական թղթադրամների գոնե կեսը հնարավոր է վերականգնվել, կամ եթե ապացուցված է, որ այն ոչնչացվել է այլ կերպ։ Սակայն ապրանքային գումարները, որոնք կորել կամ ոչնչացվել են, հնարավոր չէ վերադարձվել կամ փոխարինվել։

### Մետաղադրամներ

Հիմնական հոդված՝ Մետաղադրամ
Այս գործոնները հանգեցրին արժեքային փոփոխության, որը մետաղն էր. սկզբում՝ արծաթը, ապա՝ արծաթը և ոսկին, և ինչ-որ պահի հայտնվեց նաև բրոնզը։ Այժմ մենք ունենք պղնձե մետաղադրամներ, այլ ոչ թանկարժեք մետաղներ։ Մետաղներն արդյունահանում էին, կշռվում և դրոշմվում որպես մետաղադրամ։ Դա արվում էր, որպեսզի մարդիկ համոզվեն,որ վերցնելով մետաղադրամը՝ ստանում են թանկարժեք մետաղի արդեն հայտնի քաշը։ Մետաղադրամները կարող են կեղծվել, բայց դրանք նաև ստեղծում են հաշվի նոր միավոր, որն օգնեցին վարել բանկային գործը։ Արքիմեդի սկզբունքը ապահովեց հաջորդ օղակը. այժմ մետաղադրամները կարելի է հեշտությամբ ստուգել իրենց թեթև քաշի շնորհիվ և, այսպիսով, կարելի է որոշել մետաղադրամների արժեքը, նույնիսկ, եթե դա եղել է քայքայված, վնասված կամ այլ կերպ կեղծված։

Առավել խոշոր տնտեսությունները, օգտագործելով մետաղադրամներից պղինձը, արծաթը, ոսկին, ձևավորեցին մետաղադրամների երեք մակարդակ։ Ոսկին օգտագործվել է խոշոր գնումների, ռազմական ծախսերի վճարման և պետական գործունեության աջակցման համար։ Արծաթե մետաղադրամները օգտագործվել են միջին չափի գործարքների կատարման համար և որպես հաշվարկային միավոր՝ հարկերի, տուրքերի, պայմանագրերի և այլ գործարքների համար, իսկ պղնձե մետաղադրամները՝ ընդհանուր գործարքների համար։ Այս համակարգը օգտագործվել է Հին Հնդկաստանում։ Եվրոպայում այս համակարգը գործել է մինչև միջնադարյան ժամանակահատվածը, քանի որ արդյունահանման համար գրեթե չկային նոր ոսկու, արծաթի կամ պղնձի պաշարներ։ Այսպիսով՝ երեք մետաղադրամեների հարրաբերակցությունը մնացել է մոտավորապես համարժեք։

### Թղթադրամ

Հիմնական հոդված՝ Թղթադրամ
Նախկին Չինաստանում վարկերի և փողերի շրջանառության կարիքը, որը ավելի հեշտ կիրառելի էր, քան հազարավոր պղնձե մետաղադրամների փոխանակումը, հանգեցրեց թղթային փողերի ներդրմանը, որը այսօր հայտնի է որպես «թղթադրամ»։ Այս տնտեսական երևույթը դանդաղ և աստիճանաբար տեղի ունեցող գործընթաց էր, որը տևել է Թանգի տոհմի ժամանակաշրջանից (618-907 թվականներ) մինչև Սթոնգյան դինաստիայի ժամանակաշրջան (960-1279 թվականներ)։ 10-րդ դարում Սոնգյան դինաստիայի կառավարությունը սկսեց վաճառել այս թղթադրամները առևտրականներին աղի մենաշնորհային շուկայում։ Սոնգի կառավարությունը մի քանի բանկերի տրամադրեց թղթադրամներ թողարկելու միակ իրավունքը, և միայն 12-րդ դարի սկզբին կառավարությունը վերջապես թույլատրեց բոլոր բանկերին ստեղծել ազգային արժույթ։ Այնուամենայնիվ, թողարկված թղթադրամները դեռևս վավեր էին միայն տարածաշրջաններում և ժամանակավոր էին։ Միայն 13-րդ դարի կեսերին թղթային փողի ստանդարտը և միասնական պետական թողարկումը դարձավ ընդունելի ազգային արժույթ։ Արդեն 11-րդ դարում տարածված փայտի տպագրության մեթոդները և այնուհետև Պի Շանի շարժական տպագրության տեսակը դարձան որպես շարժիչ ուժ և խթան՝ ժամանակակից Չինաստանում թղթադրամի զանգվածային արտադրության համար։ Մոտավորապես նույն ժամանակ՝ 7-12-րդ դարերում, միջնադարյան իսլամական աշխարհում ձևավորվեց աշխույժ դրամավարկային տնտեսություն՝ կայուն արժույթի (դինար) շրջանառության մակարդակների ընդլայման հիման վրա։ Մուսուլման տնտեսագետների, առևտրականների և վաճառականների կողմից ներկայացված նորամուծությունները պարունակում էին վարկերի չեկերի, ցպահանջ պարտատոմսերի, խնայողական հաշիվների, գործարքային հաշիվների, երաշխիքների, դեբետային և կրեդիտային գործարքների, բանկային հաստատությունների վարկերի և ավանդների ամենավաղ օգտագործման մեխանիզմները։

Եվրոպայում թղթային գումարն առաջին անգամ ներկայացվեց Շվեդիայում՝ 1661 թվականին։ Շվեդիան հարուստ էր պղնձով, հետևաբար, պղնձի ցածր արժեքի պատճառով, պետք է թողարկվեին անսովոր մեծ մետաղադրամներ (հաճախ կշռում էին մի քանի կիլոգրամ)։ Թղթային արժույթի առավելությունները շատ էին. այն կրճատեց ոսկու և արծաթի շարժը՝ դրանով իսկ նվազեցնելով ռիսկերը, այն ոսկու կամ արծաթի թողարկումը դարձրեց ավելի հեշտ, քանի որ այս տեսակները (ոսկի կամ արծաթ) չեն լքում պարտատիոջը, քանի դեռ մեկ ուրիշը չի գնել այն, և այն թույլ տվեց արժույթները բաժանել վարկային և հատուկ պահված ձևերի։ Այն հնարավորություն ընձեռեց բաժնետիրական ընկերություններում կատարել բաժնետոմսերի վաճառք և այդ բաժնետոմսերի թղթադրամներով մարում։

5000 դրամ անվանական արժեքով տարբեր արժույթների թղթադրամներ
Այնուամենայնիվ, այդ առավելությունների հետ մեկտեղ ունեին իրենց թերությունները։ Առաջին՝ քանի որ այդ նշանները չունեին ոչ մի ներքին արժեք, չկար ոչ մի պատճառ, որպեսզի իշխանությունները թողարկեին ավելի շատ, քան իրենք հետապնդել էին թողարկել։ Երկրորդ՝ քանի որ այն ավելացրել է դրամական զանգվածը, այն ավելացրել է նաև գնաճային ճնշումները, այս փաստն արձանագրվել է Դեյվիդ Հյումի կողմից 18-րդ դարում։ Արդյունքում թղթային փողերը հաճախ հանգեցնում էին բարձր գնաճի, որը կարող էր փլուզվել, եթե մարդիկ սկսեին պահանջել «ծանր փողեր», ինչի արդյունքում թղթային փողի պահանջարկը կդառնար զրոյական։ Թղթային փողերի տպագրումը կապված էր նաև պատերազմների և մասնավորապես պատերազմների ֆինանսավորման հետ, հետևաբար՝ դիտվում էր որպես կայուն բանակի պահպանման մաս։ Դա նաև հետապնդում էր շահ, քանի որ առևտրի և կապիտալ ստեղծման սպեկուլյատիվ շահույթը բավական մեծ էր։ Մեծ ժողովուրդները ստեղծում էին թղթադրամներ և մետաղադրամներ տպելու համար դրամահատարաններ և գանձապետարանի մասնաճյուղեր՝ իրենց ոսկե և արծաթե հարկերը հավաքելու և պահեստներում պահելու համար։ Այս ժամանակահատվածում արծաթը և ոսկին համարվում էին օրինական վճարագրեր, և ընդունված էր հարկերի վճարման համար կառավարության կողմից։ Սակայն դրանց կուրսերի միջև հարաբերակցության անկայունությունը սկսեց աճել 19-րդ դարի ընթացքում, ինչպես նաև ավելացավ այս երկու մետաղների առաջարկը և դրանց միջոցով կատարվող առևտուրը (մասնավորապես արծաթինը)։ Սա կոչվում է բիմետալիզմ, և բիմետալիկ ստանդարտ ստեղծելու փորձ էր, որտեղ շրջանառության մեջ մնացին ոսկե և արծաթե դրամական միջոցները։ Այս ընթացքում կառավարությունները կարող էին օգտագործել արժույթը և տպագրական թղթադրամը՝ որպես քաղաքականության գործիք, ինչպիսին էր օրինակ ԱՄՆ դոլարը` ռազմական ծախսերը վճարելու համար։ Նրանք կարող էին նաև սահմանել տերմիններ, որտեղ կպահանջեին հատուկ գրառումներ՝ սահմանափակելով գնման գումարը կամ նվազագույն գումարը, որը կարող էր մարվել։

1900 թվականին արդյունաբերական ազգերի մեծ մասը հիմնված էր ոսկու ստանդարտի որոշակի ձևերի վրա՝ թղթային նշաններով և շրջանառվող միջավայրը կազմող արծաթե մետաղադրամներով։ Ամբողջ աշխարհում մասնավոր բանկերն ու կառավարությունները հետևել են Գրեշամի օրենքին՝ պահպանելով ոսկու և արծաթի օգտագործումը։ Սա ամբողջ աշխարհում տեղի չի ունեցել նույն ժամանակահատվածում, բայց հաճախ առնչվել է պատերազմների կամ ֆինանսական ճգնաժամերի հետ՝ սկսած 20-րդ դարի սկզբից, և ամբողջ աշխարհում շարունակվել է մինչև 20-րդ դարի վերջը, երբ արդեն ուժի մեջ մտան հրամանագրված լողացող արժույթները։ 1971 թվականին վերջին երկիրը, որը զրկվեց ոսկե ստանդարտից, ԱՄՆ-ն էր։

Այսօր աշխարհում ոչ մի երկիր չի կիրառում ոսկե կամ արծաթե ստանդարտների արժութային համակարգը։

### Առևտրային բանկեր

Առևտրաբանկային փողերը (ցպահանջ ավանդները) պահանջներ են ֆինանսական հաստատություններին, որոնք կարող են օգտագործվել ապրանքների և ծառայությունների գնման համար։ Ցպահանջ ավանդների հաշիվը այն հաշիվն է, որի միջոցով ցանկացած պահի կարող են դուրս բերվել չեկի կամ կանխիկացման միջոցով՝ առանց բանկին կամ ֆինանսական հաստատությանը նախապես ծանուցելու։ Բանկերը պարտավոր են շտապ պահանջի (կամ զանգի) դեպքում ցպահանջ ավանդները վերադարձնել իրավական պարտավորությունը։ Ցպահանջ ավանդային փողերը, կանխավճարները կարող են դուրս բերվել անձի կողմից՝ չեկերով կամ բանկային օրինագծերով՝ օգտագործելով ավտոմատացված բանկոմատները կամ առցանց բանկային համակարգը։

Առևտրաբանկային փողերը ստեղծվում են բանկային պրակտիկայում մասնաճյուղային բանկային համակարգի միջոցով, որտեղ բանկերը պահպանում են իրենց պահուստների մի մասը (որպես դրամական միջոցներ և այլ բարձր իրացվելի ակտիվներ), և վարկեր են տրամադրում` պահելով միաժամանակյա պարտավորությունը` այդ բոլոր ավանդների մարման համար։ Առևտրաբանկային փողերը տարբերվում են ապրանքային և հրամանագրված փողերից երկու ձևով. առաջին հերթին այն ֆիզիկական չէ, քանի որ դրա գոյությունը միայն արտացոլվում է բանկերի և այլ ֆինանսական հաստատությունների հաշվարկային հաշվիվներում, և երկրորդ՝ կա որոշակի ռիսկայնություն, որ ֆինանասական հաստատության անվճարունակ դառնալու դեպքում պահանջը չի կատարվի։ Բանկային մասնակի պահուստային գործընթացը առևտրային բանկերի կողմից ունի կարևոր ազդեցություն փողի ստեղծման վրա, քանի որ այն ընդլայնում է դրամական միջոցները (կանխիկ և ցպահանջ ավանդներ)։ Մասնակի պահուստային բանկերի ծառայությունների տարածվածության պատճառով, լայն փողի զանգվածը շատ երկրներում մի քանի անգամ ավելի մեծ է, քան Կենտրոնական բանկի կողմից ստեղծված բազային փողի չափը։ Այդ չափը (որը կոչվում է փողի բազմապատկիչ) որոշվում է պահուստային կամ այլ ֆինանսական հարաբերակցության պահանջներով՝ ֆինանսական կարգավորող մարմինների կողմից։

Մի երկրի դրամական զանգվածը սովորաբար կազմում է շրջանառության մեջ գտնվող դրամի ընդհանուր գումարը, ինչպես նաև երկրի առևտրային բանկերում չեկային և խնայողական ավանդների ընդհանուր արժեքը։ Ժամանակակից տնտեսություններում ֆիզիկական արժույթով է ներկայացված դրամի համեմատաբար փոքր մասը։ Օրինակ՝ 2010 թվականի դեկտեմբերին ԱՄՆ-ում 8853.4 միլիարդ դոլար լայն փողի մատակարարումը (M2) կազմում էր ընդամենը 915.7 միլիարդ դոլար (մոտ 10 %)` կազմված մետաղադրամներից և թղթադրամներից։

### Թվային կամ էլեկտրոնային

Համակարգչային տեխնոլոգիաների զարգացումը 20-րդ դարի երկրորդ կեսին թույլ տվեց փողը ներկայացնել թվային տարբերակով։ 1990 թվականին Միացյալ Նահանգներում Կենտրոնական բանկի և առևտրային բանկերի միջև բոլոր գումարները փոխանցվում էին էլեկտրոնային ձևով։ 2000-ական թվականներին շատ փողեր գոյություն ունեին որպես թվային արժույթ բանկային տվյալների բազաներում։ 2012 թվականին գործարքների 20-58 %-ը էլեկտրոնային էին (կախված երկրից)։

Ոչ ազգային թվային արժույթները մշակվել են 2000-ական թվականների սկզբին։ Մասնավորապես՝ Ֆլուզը և Բինզը առաջ են քաշել *Dot-com bubble-ը:* Շատ նորարարություններ տեղի չեն ունեցել մինչև 2009 թվականի *Bitcoin*-ի հայեցակարգը, որը ներկայացրեց գաղտնի արժույթի հայեցակարգը` ապակենտրոնացված վստահելի արժույթը։

Դրամային քաղաքականություն
-------------------------

Քանի որ արծաթն ու ոսկին արժեք ներկայացնող մետաղներ են, փողի զանգվածը կարող է բարձրանալ միայն մետաղների արդյունահանման աճի շնորհիվ։ Այդ թիվը կավելանա հայտնագործությունների և ոսկու հայտնաբերման արդյունքում, օրինակ՝ երբ Կոլումբոսը հայտնաբերեց նոր մայրցամաք և ոսկին ու արծաթը ետ բերեց Իսպանիա, կամ այն ժամանակ, երբ 1848 թվականին ոսկին հայտնաբերվեց Կալիֆոռնիայում։ Դա դարձավ գնաճի պատճառ, քանի որ ոսկին արժեզրկվեց։ Այնուամենայնիվ, եթե արդյունահանման գործակիցը չհամապատասխանի տնտեսության աճին համեմատաբար կբարձրանա ոսկու արժույթը և տեղի կունենա արժեզրկում՝ գների իջեցման պատճառով։ Արժեզրկումը մշտական բնույթ կրեց ավելի քան մեկ դար, երբ 18-19 դարերում ոսկին ու թղթադրամը սկսեցին օգտագործվել որպես փող։

Ժամանակակից աշխարհում թղթադրամը դրամական համակարգի հիմք է հանդիսանում և այլևս փոխկապակցված չէ ոսկու հետ։ Փողի վերահսկողոււթյունը տնտեսության մեջ կոչվում է դրամային քաղաքականություն։ Դրամային քաղաքականության ժամանակ կառավարությունը, Կենտրոնական բանկը և դրամային իշխանությունը տնօրինում են փողի զանգվածը՝ հատուկ նպատակների համար։ Սովորաբար դրամային քաղաքականության նպատակն է հանդիսանում կայուն գների սահմաններում տնտեսական աճի ապահովումը։ Օրինակ՝ համաձայն Դաշնային պահուստային ակտի՝ կառավարիչների խորհրդի նպատակը պետք է հանդիսանա առավելագույն աշխատատեղեր ստեղծելը, կայուն գներ ապահովելը, ինչպես նաև երկարաժամկետ տոկոսադրույքների զսպումը։

Ձախողված դրամային քաղաքականությունը կարող է զգալի վնասակար ազդեցություն ունենալ տնտեսության և դրա մեջ հայտնված հասարակության վրա։ Դա իր մեջ կարող է ներառել հիպերինֆլակցիա, ստագֆլացիա, գործազրկության մեծ թիվ, ներմուծված ապրանքների պակաս, ապրանքի արտահանման անկարողություն և նույնիսկ ընդհանուր արտարժույթի անկում, նաև քիչ ավելի էֆեկտիվ փոխարժեքով տնտեսության ընդունում։ Այսպիսի իրավիճակ է տիրել, օրինակ, Ռուսաստանում՝ Խորհրդային միության փլուզումից հետո։

Կառավարությունները և Կենտորանական բանկերը կողմ էին դրամային քաղաքականության մեջ տեսնել թե′ կարգավորող, և թե՛ ազատ շուկայի մոտեցումները։ Դրամական միջոցների վերահսկման որոշ գործիքներ ներառում են.

* փոխել Կենտրոնական բանկի կողմից կոմերցիոն բանկերին տրամադրվող վարկային տոկոսադրույքը, ինչպես նաև փոխել կոմերցիոն բանկերի կողմից տրամադրվող վարկերի տոկոսադրույքները
* Արտարժույթի գնում կամ վաճառք
* Պետական պարտքի ավելացում կամ նվազեցում
* Փոխարժեքի մանիպուլացիա
* Բանկային պահուստի ավելացում կամ նվազեցում
* Մասնավոր արժույթների կարգավորում և արգելում
* Հարկերի և հարկային հատուկ պայմանների արտահանում և ներմուծում կապիտալի երկիր։

ԱՄՆ-ում դրամական միջոցների վերահսկման համար պատասխանատվություն է կրում Դաշնային պահուստների համակարգը, այն դեպքում երբ Եվրոպայի տարածաշրջանում համապատասխան պատասխանատվություն կրում է Եվրոպական կենտրոնական բանկը։ Համաշխարհային ֆինանսների վրա զգալի ազդեցություն ունեցող այլ կենտրոնական բանկերից են Ճապոնիայի բանկը, Չինաստանի ժողովրդական բանկը և Անգլիայի բանկը։

Տարիներ շարունակ դրամային քաղաքականության վրա բավականին մեծ ազդեցություն է ունեցել այնպիսի տնտեսական տեսություն, ինչպիսին է մոնետարիզմը։ Մոնետարիզմը տնտեսական տեսություն է, որը պնդում է, որ դրամական միջոցների կառավարումը պետք է լինի տնտեսական գործունեության կարգավորման հիմնական միջոցը։ 1980-ական թվականներին Դեյվիդ Լայդլերի և շատ ուրիշների աշխատություններից աջակցություն ստացան Միլթոն Ֆրիդմենի և Աննա Շվարցի պահանջները։ 1980-ականների ընթացքում փողի պահանջի վրա մեծ ազդեցություն են ունեցել տեխնիկական, ինստիտուցիոնալ և իրավական գործոնները և նվազել է մոնետարիզմի ազդեցությունը։

### Հայկական դրամ

Հիմնական հոդված՝ Հայկական դրամ
Հայկական դրամ. 100 000 դրամի դիմերես
ՀիՀայկական դրամ. 100 000 դրամի դարձերես
**Հայկական դրամը** (ISO կոդ՝ **AMD**) Հայաստանի ազգային արժույթն է։ Դրամի արտադրյալը լուման է՝ «1 դրամ=100 լումա» հարաբերակցությամբ։ Ազգային արժույթ թողարկելու բացառիկ իրավունքը պատկանում է Հայաստանի կենտրոնական բանկին, որը նաև կազմակերպում և կարգավորում է կանխիկ դրամաշրջանառությունը երկրի տարածքում։ Շրջանառության մեջ գտնվող դրամանիշերը հանդիսանում են Կենտրոնական բանկի անվերապահ պարտավորությունը և ապահովված են նրա բոլոր միջոցներով։ «Դրամ» բառը թարգմանաբար նշանակում է «փող» և ծագում է «դրախմա» բառից (հուն․՝ δραχμή)։ Հայկական դրամի գրանշանն է **«»** նշանը (֏ • U+058F Armenian Dram Sign)։

Կրիպտոարժույթ
-------------

Հիմնական հոդված՝ ԿրիպտոարժույթԿրիպտոարժույթը թվային ակտիվ է, թվային արժույթի նոր տեսակ։ Կրիպտոարժույթների հիմնական տարբերակիչ առանձնահատկությունը արտաքին կամ ներքին վերահսկիչների բացակայությունն է։ Այս արժույթի համակարգի մեխանիզմը հիմնված է բլոկչեյն տեխնոլոգիայի վրա։ Բլոկչեյն տեխնոլոգիան առաջ է բերում ֆինանսների ամենահեղափոխական ժամանակաշրջաններից մեկը։

Առաջին ապակենտրոնացված կրիպտոարժույթը՝ Բիթքոինը, ստեղծվել է 2009 թվականին՝ Satoshi Nakamoto կեղծանունով ներկայացող անձի կողմից։ Կրիպտո-շուկան շատ արագ է զարգանում, և պարբերաբար հայտնվում են նոր տիպի արժույթներ։

Փողերի կեղծում
--------------

Հիմնական հոդված՝ Կեղծված փողեր
Կեղծված փողերը արհեստական արժույթներ են՝ առանց պետության կամ կառավարության պատժամիջոցների։ Կեղծ դրամ պատրաստելը կամ օգտագործելը խարդախության կամ կեղծիքի ձև է։ Կեղծարարությունը այնքան հին է, որքան փողը։ Արծաթապատ պատճենները (հայտնի են որպես *Fourrées*) հայտնաբերվել են *Lydian* մետաղադրամներում, որոնք համարվում են առաջին արևմտյան մետաղադրամները։ Թղթային փողերի ներդրումից առաջ կեղծարարության ամենատարածված մեթոդը մաքուր ոսկու կամ արծաթե մետաղների խառնուրդներն էին։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում նացիստները կեղծել են բրիտանական ֆունտը և ամերիկյան դոլարը։ Այսօր ամենալավ կեղծված դրամանիշերը կոչվում են *Superdollars*` իրենց բարձր որակի և իրական դոլարին նմանության համար։ 2002 թվականին եվրոյի թղթադրամների և մետաղադրամների զգալի կեղծարարությունը եղել է արժույթի մեկնարկից հետո, սակայն այն զգալիորեն փոքր էր, քան ԱՄՆ դոլարինը։

Փողերի լվացում
--------------

Հիմնական հոդված՝ Փողերի լվացում
Փողերի լվացման գործընթացը այն գործընթացն է, երբ հանցագործության միջոցները վերածվում են ակնհայտորեն օրինական փողերի կամ այլ ակտիվների։ Այնուամենայնիվ, մի շարք իրավական և կարգավորիչ համակարգերում փողերի լվացումը դարձել է համաձայնեցված ֆինանասական հանցագործությունների այլ ձևերի հետ և երբեմն ավելի լայնորեն կիրառվում է ֆինանսական համակարգի չարաշահումը (ներգրավելով արժեթղթեր, թվային արժույթներ, վարկային քարտերը, ավանդական արժույթ), ներառյալ ահաբեկչության ֆինանսավորումը, հարկերից և միջազգային պատժամիջոցներից խուսափելը։

Փողի առաջարկը և պահանջարկը
--------------------------

Տնտեսության համար անհրաժեշտ փողի քանակությունը մեծ ազդեցություն է ունենում տնտեսական բազմաթիվ չափումների վրա, դրա համար հարկ է առաջին հերթին պարզել փողի առաջարկի և պահանջարկի տարրերը։ Նեղ իմաստով փողի առաջարկը բաղկացած է երկու տարրերից՝

1. կանխիկ փող- մետաղադրամներ, թղթադրամներ,
2. չեկային ավանդներ- այսինքն բանկում գտնվող այնպիսի գումարներ, որոնց դիմաց կարելի է չեկեր դուրս գրել։

Մեկ այլ բնորոշմամբ փողի առաջարկում հաշվի է առնվում խոշոր ժամկետային ավանդները։

Փողի գնողունակությունը կախված է շրջանառության մեջ գտնվող փողի առաջարկից։ Փողի գնողունակությունը կամ իրական արժեքը ապրանքների և ծառայությունների այն քանակությունն է, որը կարել է գնել դրամական միավոր։

Փողի պահանջարկի նկատմամբ կա հետևյալ 2 պատճառները՝

1. մարդիկ փողի կարիք ունեն կապված ապրանքների և ծառայությունների առք ու վաճառքի հետ։ Ձեռնարկություններին այն անհրաժեշտ է տարբեր ռեսուրսների համար վճարումներ կատարելու համար։
2. փողի պահանջարկի երկրորդ պատճառը բխում է նրա խնայողության ֆունկցիայից։ Մարդիկ իրենց ֆինանսական ակտիվները կարող են պահել բաժնետոմսերի կամ պետական փոխառությունների ձևով։ հետևաբար գոյություն ունի նաև փողի պահանջարկ ակտիվների ձևով։

Այսպիսով փողի ընդհանուր պահանջարկը հավասար է գործարքների և ակտիվների ձևով պահանջվող փողի գումարին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Mishkin, Frederic S. (2007). *The Economics of Money, Banking, and Financial Markets (Alternate Edition)*. Boston: Addison Wesley. էջ 8. ISBN 978-0-321-42177-7.
2. ↑  *What Is Money?* By John N. Smithin. Retrieved July-17-09.
3. ↑  «money : The New Palgrave Dictionary of Economics». *The New Palgrave Dictionary of Economics*. Վերցված է 2010 թ․ դեկտեմբերի 18-ին.
4. 1 2  Mankiw, N. Gregory (2007). «2». *Macroeconomics* (6th ed.). New York: Worth Publishers. էջեր 22–32. ISBN 978-0-7167-6213-3.
5. ↑  T.H. Greco. *Money: Understanding and Creating Alternatives to Legal Tender*, White River Junction, Vt: Chelsea Green Publishing (2001). 1-890132-37-3
6. ↑  «The Etymology of Money». *Thewallstreetpsychologist.com*. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ ապրիլի 3-ին. Վերցված է 2015 թ․ փետրվարի 24-ին.
7. ↑  Boyle, David (2006). *The Little Money Book*. The Disinformation Company. էջ 37. ISBN 978-1-932857-26-9.
8. ↑  «History of Money». *Zzaponline.com*. Վերցված է 2015 թ․ փետրվարի 24-ին.
9. ↑  Bernstein, Peter, *A Primer on Money and Banking, and Gold*, Wiley, 2008 edition, pp. 29–39
10. ↑  D'Eprio, Peter & Pinkowish, Mary Desmond (1998). *What Are the Seven Wonders of the World?* First Anchor Books, p. 192. 0-385-49062-3
11. 1 2  Սուվարյան, Ռաֆիկ; Սուվարյան, Հայկ; Նահապետյան, Էլլա (2023). *Ավելի լավ փող*. Հայաստան. ISBN 978-9939-0-4379-1.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)
12. ↑  Mauss, Marcel. *The Gift: The Form and Reason for Exchange in Archaic Societies*. pp. 36–37.
13. ↑  «What is Debt? – An Interview with Economic Anthropologist David Graeber». Naked Capitalism. 2011 թ․ օգոստոսի 26.
14. ↑  David Graeber: *Debt: The First 5000 Years*, Melville 2011. Cf. review Արխիվացված 2020-04-20 Wayback Machine
15. ↑  David Graeber (2001). *Toward an anthropological theory of value: the false coin of our own dreams*. Palgrave Macmillan. էջեր 153–154. ISBN 978-0-312-24045-5. Վերցված է 2011 թ․ փետրվարի 10-ին.
16. ↑  Kramer, *History Begins at Sumer*, pp. 52–55.
17. ↑  Herodotus. *Histories*, I, 94
18. ↑  Goldsborough, Reid (2003 թ․ հոկտեմբերի 2). «World's First Coin». rg.ancients.info. Վերցված է 2009 թ․ ապրիլի 20-ին.
19. ↑  Moshenskyi, Sergii (2008). *History of the weksel: Bill of exchange and promissory note*. էջ 55. ISBN 978-1-4363-0694-2.
20. ↑  Marco Polo (1818). *The Travels of Marco Polo, a Venetian, in the Thirteenth Century: Being a Description, by that Early Traveller, of Remarkable Places and Things, in the Eastern Parts of the World*. էջեր 353–355. Վերցված է 2012 թ․ սեպտեմբերի 19-ին.
21. ↑  Wray, L. Randall (2012). *Modern money theory: a primer on macroeconomics for sovereign monetary systems*. Houndmills, Basingstoke, Hampshire: Palgrave Macmillan. էջեր 45–50. ISBN 978-0230368897.
22. ↑  Milnes, Alfred (1919). *The economic foundations of reconstruction*. Macdonald and Evans. էջ 55.
23. ↑  Dwivedi, DN (2005). *Macroeconomics: Theory and Policy*. Tata McGraw-Hill. էջ 182.
24. 1 2  Greg Mankiw
25. ↑  Krugman, Paul & Wells, Robin, *Economics*, Worth Publishers, New York (2006)
26. ↑  Abel, Andrew; Bernanke, Ben (2005). «7». *Macroeconomics* (5th ed.). Pearson. էջեր 266–269. ISBN 978-0-201-32789-2.
27. 1 2  Thomas H. Greco Jr.
28. ↑  «Functions of Money». *boundless.com*. 2017 թ․ հոկտեմբերի 11. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ հոկտեմբերի 18-ին. Վերցված է 2019 թ․ հունվարի 31-ին.
29. ↑  Desjardins, Jeff (2015 թ․ դեկտեմբերի 15). «Infographic: The Properties of Money». The Money Project. Վերցված է 2017 թ․ հուլիսի 18-ին.
30. ↑  «Տնտեսագիտության տեսություն» (PDF).
31. ↑  Mises, Ludwig von. *The Theory of Money and Credit*, (Indianapolis, IN: Liberty Fund, Inc. 1981), trans. H. E. Batson. Ch.3 Part One: The Nature of Money, Chapter 3: The Various Kinds of Money, Section 3: Commodity Money, Credit Money, and Fiat Money, Paragraph 25.
32. ↑  Jevons, William Stanley (1875). «XVI: Representative Money». *Money and the Mechanism of Exchange*. ISBN 978-1-59605-260-4. Վերցված է 2009 թ․ հունիսի 28-ին.
33. ↑  Deardorff, Prof. Alan V. (2008). «Deardorff's Glossary of International Economics». Department of Economics, University of Michigan. Վերցված է 2008 թ․ հուլիսի 12-ին.
34. ↑  Black, Henry Campbell (1910). *A Law Dictionary Containing Definitions Of The Terms And Phrases Of American And English Jurisprudence, Ancient And Modern*, p. 494. West Publishing Co. Black’s Law Dictionary defines the word "fiat" to mean "a short order or warrant of a Judge or magistrate directing some act to be done; an authority issuing from some competent source for the doing of some legal act"
35. ↑  usmiNT.gov Արխիվացված 2016-08-20 Wayback Machine. Retrieved July-18-09.
36. ↑  Tom Bethell (1980 թ․ փետրվարի 4). «Crazy as a Gold Bug». *New York*. Vol. 13, no. 5. New York Media. էջ 34. Retrieved July-18-09
37. ↑  Shredded & Mutilated: Mutilated Currency, *Bureau of Engraving and Printing*. Retrieved 2007-05-09.
38. ↑  Banaji, Jairus (2007). «Islam, the Mediterranean and the Rise of Capitalism». *Historical Materialism*. **15** (1): 47–74. doi:10.1163/156920607X171591. ISSN 1465-4466. OCLC 440360743. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ մայիսի 23-ին. Վերցված է 2010 թ․ օգոստոսի 28-ին.
39. ↑  Lopez, Robert Sabatino; Raymond, Irving Woodworth; Constable, Olivia Remie (2001) [1955]. *Medieval trade in the Mediterranean world: Illustrative documents*. Records of Western civilization.; Records of civilization, sources and studies, no. 52. New York: Columbia University Press. ISBN 978-0-231-12357-0. OCLC 466877309. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ մարտի 9-ին.
40. 1 2  Labib, Subhi Y. (1969 թ․ մարտ). «Capitalism in Medieval Islam». *The Journal of Economic History*. **29** (1): 79–86. ISSN 0022-0507. JSTOR 2115499. OCLC 478662641.
41. ↑  O'Sullivan, Arthur; Sheffrin, Steven M. (2003). *Economics: Principles in Action*. Upper Saddle River, New Jersey: Pearson Prentice Hall. էջ 258. ISBN 978-0-13-063085-8.
42. ↑  «FRB: H.6 Release – Money Stock and Debt Measures». *www.federalreserve.gov*. 2011 թ․ հունվարի 27.
43. ↑  «How Currency Works». 2003 թ․ սեպտեմբերի 2.
44. ↑  Eveleth, Rose. «The truth about the death of cash».
45. ↑  The Federal Reserve. 'Monetary Policy and the Economy". (PDF) *Board of Governors of the Federal Reserve System*, (2005-07-05). Retrieved 2007-05-15.
46. ↑  David Laidler (1997). *Money and Macroeconomics: The Selected Essays of David Laidler (Economists of the Twentieth Century)*. Edward Elgar Publishing. ISBN 978-1-85898-596-1.
47. ↑  Milton Friedman; Anna Jacobson Schwartz (1971). *Monetary History of the United States, 1867–1960*. Princeton, N.J: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-00354-2.
48. 1 2  Հայաստանի Հանրապետության օրենքը Հայաստանի Հանրապետության Կենտրոնական բանկի մասին; ՀՀ ԱԺ կայք, գլուխ 6
49. ↑  Հայկական դրամը; armeco.am։ Վերցված է 2015-11-29
50. ↑  Armenian Dram Sign; unicode-table.com (անգլ.)։ Վերցված է 2017-02-11
51. ↑  The Unicode Standard 8.0, Armenian; unicode.org (անգլ.)
52. ↑  «A Case for the World's Oldest Coin». Վերցված է 2013 թ․ հունվարի 29-ին.
53. ↑  «Counterfeiting statistics for several currencies». Itsamoneything.com. 2012 թ․ հունիսի 9. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 21-ին.

Գրականություն
-------------

* Steve Keen (February 2015). "What Is Money and How Is It Created?" Uses arguments from Graziani, Augusto (1989), *The Theory of the Monetary Circuit*, Thames Papers in Political Economy, Spring: pp. 1–26. "Banks create money by issuing a loan to a borrower; they record the loan as an asset, and the money they deposit in the borrower’s account as a liability. This, in one way, is no different to the way the Federal Reserve creates money ... money is simply a third party’s promise to pay which we accept as full payment in exchange for goods. The two main third parties whose promises we accept are the government and the banks ... money ... is not backed by anything physical, and instead relies on trust. Of course that trust can be abused ... we continue to ignore the main game: what the banks do (for good and for ill) that really drives the economy." *Forbes*
* Hartman, Mitchell (2017 թ․ հոկտեմբերի 30). «How Much Money Is There in the World?». I've Always Wondered... (story series). *Marketplace*. American Public Media. Վերցված է 2017 թ․ հոկտեմբերի 31-ին.
* Սուվարյան Ռաֆիկ, Սուվարյան Հայկ, Նահապետյան Էլլա, *Ավելի լավ փող,* Հայաստան, Երևան, 2023 ISBN 978-9939-0-4379-1

Արտաքին հղումներ
----------------

* "Money", BBC Radio 4 discussion with Niall Ferguson, Richard J. Evans and Jane Humphries (*In Our Time*, Mar. 1, 2001)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիքաղվածքն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Փող» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Փող» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (9-րդ) · Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Կրուգոսվետ · Մեծ նորվեգական · Շվեյցարական կենսագրական · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4019889-3 · LCCN: sh85086790 · NDL: 00564460 · NKC: ph115711 |

 |