|  |  |
| --- | --- |
|  | **Ուշադրություն**։**Այս էջը կամ բաժինը այլ լեզվով հոդվածի վատ թարգմանություն է։** 
Դուք կարող եք բարելավել թարգմանությունը։ Օրիգինալ տեքստը կարող եք գտնել ձախ կողմի «այլ լեզուներով» ենթաբաժնում։Մեքենայական թարգմանությունը ենթակա է ջնջման առանց զգուշացման։ |

**Ատապուերկա լեռներ** (իսպ.՝ Sierra de Atapuerca) հնագիտական պեղումների վայր Բուրգոս քաղաքի շրջանում (Իսպանիա), որը համարվում է՝ այդ շրջանում հնէաբանական և հնագիտական գտածոների հայտնաբերման արդյունքում հատուկ նշանակության մշակութային օբյեկտ և համաշխարհային ժառանգություն, որը լույս են սփռում մարդու էվոլուցիայի վրա։

Հիմնական գտածոներ
-----------------

XIX դարի երկրորդ կեսին կատարվել են որոշ հայտնաբերումներ, որոնք մատնանշել են այս տարածքի հնագիտական նշանակությունը։ Սակայն միայն XX դարի վերջին քառորդում սկսվեցին խորը և համակարգված ուսումնասիրություններ, որոնք ապացուցեցին, որ Ատապուերկայում հնագետները հայտնաբերել են Եվրոպայում մարդկային ցեղի էվոլյուցիայի ամենակարևոր վկայությունները։ Այստեղ արդեն հայտնաբերվել և ուսումնասիրվել են ներքին պլեյստոցեն շրջանի ավելի քան մեկ միլիոն տարեկան մնացորդներ, ֆլորայի և ֆաունայի վկայություններ նշված ժամանակաշրջանից մինչև հոլոցեն։

Այս հնագիտական համալիրը 2000 թվականին ստացավ «Մարդասիրական ժառանգություն» կարգավիճակը, իսկ 1997 թվականին Աստուրիայի արքայազնի մրցանակը`գիտության և տեխնոլոգիայի բնագավառում։ Գտածոները լավ պահպանված են։ Քարե գործիքները պատկանում են տեխնոլոգիական էվոլյուցիայի բոլոր փուլերին։ Համալիրի տարածքում հայտնաբերվել են քարանձավային արջի մնացորդներ, որը կոչվում է Ursus dolinensis։ Սակայն ամենակարևոր գտածոները մարդանման կապիկների մնացորդներն են։ Դրանք շատ են և գտնվում են մի քանի շերտերի մեջ։ Դրանցից են Եվրոպայի ամենահին մարդու ոսկորները Homo antecessor, ինչպես նաև Homo sapiens և Homo heidelbergensis։

Պատմություն
-----------

1868 թվականին հրատարակվում է մանրամասն նկարագրությունը Մեծ քարանձավի, որն առաջին անգամ նշում է այն, ինչն այժմ կոչվում է «Ոսկրերի քարանձավ» (Sima de los Huesos)։ Սակայն այս տարածքը հայտնի դարձնող հիմնական արդյունքները կապված են այստեղ կառուցված երկաթագծի հետ։ 1896 թվականին Սիերա դե լա Դեմանդայի երկաթգծի կառուցման թույլտվություն է տրվել, որտեղ ստանում էին հանքաքար և ածուխ։ Դրանք տարվում էին Բիսկայա, որտեղ կային վերամշակող գործարաններ։ The Sierra Company Limited-ը պետք է անցկացներ նեղ մետաղյա երկաթուղային գիծ՝ ժայռերի մեջ ակոս փորելով։ Ակոսը անցնում էր կարստային քարանձավներով՝ բացահայտելով բազմաթիվ պալեոնթոլոգիական մնացորդներ։ Աշխատանքն ավարտվել է 1901 թվականին։ Այնուամենայնիվ, ճանապարհը թվում էր ոչ եկամտաբեր է և 1910 թվականին դադարել է գործել։ 1950 թվականին ակոսը, որ ստեղծված էր երկաթգծի համար, բացասական ազդեցություն ունեցավ հնագիտական կոմպլեքսի ստեղծման վրա։

Cráneo nº5 de la Sima de los Huesos (Atapuerca), hasta ahora el cráneo pre-neandertal más completo hallado en el mundo. Antigüedad: unos 300.000 años
2013 թվականի վերջում հայտարարվեց, որ Հայդելբերգյան մարդու ԴՆԹ-ի անալիզները, որ բերված էին իսպանական Սիմա դե լոս Ուեսոս քարայրից, ստացված են 400 հազար տարեկան ազդոսկրից։ Դրանք ցույց տվեցին, որ նման են դենիսյան մարդու միտոքնդրիական ԴՆԹ-ին (չնայած նրան, որ աճյունը Սիմա դե լոս Ուեսոսից էր, մոտ էր նեանդերթալցիներին)։ Դենիսյան ժողովրդի և իսպանական Սիմա դե լոս Ուեսոս քարայրի ժողովրդի ծագումնաբանությունը միտոքոնդրիալ ԴՆԹ-ի գնահատվում է 700 հազար տարի առաջ։ Այնուամենայնիվ, 2015 թվականին Սիմա դե լոս Ուեսոսի քարայրում երեք օրինակների միջուկային ԴՆԹ-ն ուսումնասիրելիս պարզվեց, որ նրանք արդեն գտնվում էին դեպի նեանդերթալյաններին տանող ուղու վրա։ Միջուկային ԴՆԹ-ի ուսումնասիրության արդյունքների համաձայն դենիսյան ժողովրդի և նեանդերթալյաններին Սիմա-դե-լոս-Ուեսոս մարդկանց ճյուղի էվոլյուցիոն բաժանումը տեղի է ունեցել մոտավորապես 500 հազար տարի առաջ (ավելի վաղ 430 հազար տարի առաջ)։

Առաջին արշավանքներ
------------------

* 1964 թվականին պրոֆեսոր Ֆրանսիսկո Խորդա Սերդան սկսեց առաջին պեղումները։ Ութ տարի անց մի խումբ սպելեոլոգներ պեղումներ կատարեցին, որտեղ հայտնաբերվեցին հուղարկավորման ծեսերի և բրոնզե դարաշրջանի որմնանկարներ։
* 1973 թվականին հնագիտական ուսումնասիրությունները շարունակվեցին և շարունակվում են մինչ մեր օրեր։
* 1997 թվականին կատարվել են կարևոր հայտնագործություններ, որոնք թույլ են տալիս նկարագրել նոր հոմինիդ տեսակ` Homo antecessor:
* Մեկ այլ սենսացիոն հայտնաբերում էր նաև լավ պահպանված լսողական ոսկորներ՝ ասպանդակիկ և զնդան, որոնք թույլ տվեցին գիտնականներին եզրակացնել, որ թե՛ հակասեմենտրոնը, թե՛ Հեյդելբերգի մարդը կարող է ընկալել այն հաճախականությունը, որով հաղորդակցությունը կատարվում է խոսակցական խոսքի միջոցով։

Տես նաև
-------

* Իսպանիայում Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների ցանկ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Baffling 400,000-Year-Old Clue to Human Origins
2. ↑  A mitochondrial genome sequence of a hominin from Sima de los Huesos. Nature 505, 403–406 (16 January 2014).
3. ↑  Генетики прочитали самую древнюю ДНК человека возрастом 400 тыс. лет — Газета. Ru, 05.12.2013.
4. ↑  "Nuclear DNA sequences from the hominin remains of Sima de los Huesos, Atapuerca, Spain // 5TH ANNUAL MEETING OF THE European Society for the study of Human Evolution, 10 – 12 SEPTEMBER 2015. LONDON/UK: Nuclear DNA sequences from the hominin" (PDF). Արխիվացված է the original (PDF) 2019 թ․ մայիսի 31-ին. Retrieved 2017 թ․ օգոստոսի 22.
5. ↑  Древние жители Европы, обладавшие значительным генетическим наследием денисовцев, оказались ранними неандертальцами
6. ↑  Учёные: предки людей и неандертальцев разделились неожиданно рано, 18.09.2015

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ կատալոնական · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | NKC: ge801780 · VIAF: 315527564 · WorldCat VIAF: 315527564 |

 |