**Փայտացում՝** ինֆեկցիա է, որը բնորոշվում է մկանների սպազմով։ Ամենաբնորոշ ձևում սպազմը սկսվում է ծնոտից և տարածվում ամբողջ մարմնի վրա։ Այս սպազմները սովորաբար տևում են րոպեներ և հաճախակի են լինում 3-ից 4 շաբաթվա ընթացքում։ Սպազմերը կարող են լինել այնքան ուժեղ, որ նույնիսկ կարող են կոտրվածքներ առաջացնել։ Այլ ախտանիշներից են տենդը, ինտենսիվ քրտնելը, գլխացավը, կուլ տալու դժվարությունները (Դիսֆագիա), արյան բարձր ճնշումը և տախիկարդիան։ Ախտանիշները սկսում են ի հայտ գալ վարակումից 3-21 օր հետո։ Վերականգնումը կարող է տևել ամիսներ։ Դեպքերի 10%-ը ավարտվում է մահով։

Փայտացումը հարուցում է *Clostridium tetani* բակտերիան, որը հայտնաբերվում է հողի, թքի, փոշու և գոմաղբի մեջ։ Բակտերիան հիմնականում մուտք է գործում վնասված մաշկով, որը կարող է լինել քերծվածքի կամ սուր գործիքով ծակածի տեսքով։ Այդ բակտերիան արտադրում է թույն, որը ազդում է մկանների կծկման վրա և առաջացնում է բնորոշ ախտանիշներ։ Ախտորոշումը դրվում է յուրահատուկ ախտանիշների հիմքի վրա։ Հիվանդությունը չի տարածվում մարդկանց միջև։

Ինֆեկցիան կարելի է կանխարգելել փայտացման պատվաստանյութով իմունիզացիայով։ Մաշկի վնասվածքը պետք է մաքրվի և մեռուկացած հյուսվածքները պետք է հեռացվեն։ Ինֆեկցված մարդկանց համար օգտագործվում է փայտացման իմունոգլոբուլին։ Մկանապաշարիչները օգտագործվում են սպազմը կառավարելու համար։ Շնչառության խանգարման դեպքում օգտագործվում է արհեստական շնչառություն։

Փայտացումը հանդիպում է աշխարհի բոլոր մասերում, բայց ավելի հաճախ է տաք և խոնավ կլիմայով հատվածներում, որտեղ հողն ավելի շատ օրգանական նյութեր է պարունակում։ 2015 թվականին դիտվել էր մոտ 209,000 վարակում և 59,000 մահվան դեպք։ 1990 թվականին գրանցվել էր 356,000 մահվան դեպք։ Հիվանդությունը նկարագրվել է դեռ մ․թ․ա 5-րդ դարում Հիպոկրատի կողմից։ Պատճառը նկարագրվել է 1884 թվականին Անտոնիո Կարլի և Ջիորջիո Ռատտոնի կողմից Թուրինի համալսարանում, որտեղ հենց 1924 թվականին ստեղծվել է պատվաստանյութը։

Ախտանիշներ
----------

Տետանուսը հաճախակի սկսվում է ծամիչ մկանների սպազմից (Տրիզմ)։ Սպազմի կարող են ենթարկվել նաև դեմքի մկանները, որի արդյունքում դիտվում է դեմքի յուրահատուկ արտահայտություն՝ սարդոնիկ ժպիտ։ Կրծքի, պարանոցի, մեջքի, որովայնի և հետույքի մկանները նույնպես կարող են ախտահարվել" Մեջքի մկանների սպազմի արդյունքում մարմինը կամարի տեսք է ստանում, որը կոչվում է օպիստոտոնուս։ Երբեմն սպազմ է լինում շնչառությանը մասնակցող մկաններում, ինչի հետ կապված լինում են շնչելու հետ կապված դժվարություններ։

Մկանների երկարատև, ուժեղ և ցավոտ կծկումը տետանիան է։ Կծկման նոպաներից կարող են լինել կոտրվածքներ։ Այլ ախտանիշներից են շատ քրտնելը, տենդը, ձեռքերի և ոտքերի սպազմը, կուլ տալու դժվարությունները, սրտի հետ կապված խնդիրները, շնչառական անբավարարությունը, առիթմիան, անկառավարելի միզելը և անկղապահությունը։[*փա՞ստ*]

Նույնիսկ բուժում ստանալու դեպքում վարակվածների 10%-ը մահանում է։ Մահվան ցուցանիշները ավելի բարձր են չպատվաստված մարդկանց մոտ և 60-ից բարձր տարիքի մարդկանց մոտ։

### Ինկուբացիոն շրջան

Փայտացման ինկուբացիոն շրջանը կարող է ձգվել մինչև ամիսներ, բայց սովորաբար տևում է մոտ 10 օր։ Ընդհանրապես ինչքան հեռու է վարակման տեղը ԿՆՀ-ից, այնքան երկար է ինկուբացիոն շրջանը։ Ինչքան կարճ է ինկուբացիոն շրջանը, այնքան ավելի լուրջ են ախտանիշները։ Նեոնատալ փայտացման դեպքում ախտանիշները ի հայտ են գալիս ծնունդից 4-ից 14 օր հետո։ Կլինիկական պատկերների հիման վրա նկարագրվել են փայտացման 4 տեսակներ։

### Տարածուն փայտացում

Տարածուն (Գեներալիզացված) փայտացումը ամենաբնորոշ տորբերակն է, որը դիտվում է մոտ 80% դեպքերում։ Տարածուն ձևը ախտահարում է դեպի ներքև։ Առաջին նշանն է տրիզմը (ծամիչ մկանների սպազմ), դիմային մկանների սպազմը (սարդոնիկ ժպիտ)։ Հետագայում պարանոցի մկաններն են ենթարկվում սպազմի, դիտվում են կուլ տալու դժվարություններ, կրծքի մկանների սպազմ։ Այլ ախտանիշներից են բարձր ջերմությունը, քրտնելը, հիպերտենզիան և տախիկարդիան։ Սպազմերը առաջանում են հաճախակի և տևում են րոպեներ։ Այդ ընթացքում մարմինը ընդունում է կամարաձև տեսք (օպիստոտոնուս)։ Սպազմերը շարունակվում են մոտ 4 շաբաթ, իսկ ամբողջական վերականգնումը կարող է տևել ամիսներ։[*փա՞ստ*] Սիմպատիկ գերակտիվությունը բնորոշ է այս տեսակին և ի հայտ է գալիս որպես հիպերտենզիա, տախիկարդիա, առիթմիա, ծայրամասային անոթների սպազմ, բարձր քրտնարտադրություն, տենդ, կատեխոլամինների բարձր արտազատում։ Մահը կարող է վրա հասնել 4 օրվա ընթացքում։

### Նեոնատալ փայտացում

Նեոնատալ փայտացումը տարածուն փայտացման ձև է, որը դիտվում է նորածինների մոտ։ Եթե երեխայի մայրը պատվաստված է լինում ապա երեխաները ստանում են մորից պասիվ իմունիտետը և պաշտպանված են լինում։ Հաճախակի այն առաջանում է պորտալարը սխալ մշակելու պատճառով։ 1998 թվականին նեոնատալ փայտացումը հաճախ էր հանդիպում զարգացող երկրներում և պայմանավորում էր նեոնատալ մահերի մոտ 14%-ը (215,000)։ 2010 թվականին մահերի թիվն էր 58,000։ 1990 և 2010 թվականների միջև ցուցանիշը իջել է մոտ 90%-ով։ Նեոնատալ փայտացումը հազվադեպ է զարգացած երկրներում։

### Տեղային փայտացում

Տեղային փայտացման դեպքում սպազմի են ենթարկվում վնասված մասի մկանները։ Կծկումները կարող են տևել շաբաթներով։ Տեղային փայտացումը համեմատած ավելի բարորակ է ընթանում։ Միայն 1% դեպքերում է դիտվում մահ, բայց տեղային փայտացումը կարող է վերածվել տարածուն ձևի։[*փա՞ստ*]

### Գլխային փայտացում

Գլխային փայտացումը ամենահազվադեպ տեսակն է փայտացման (դեպքերի 0.9–3%) և սահմանափակվում է գլխի նյարդերով ու մկաններով։ Այն հաճախակի առաջանում է գլխի տրավմայից հետո, մաշկի խորը վնասվելուց հետո, աչքի տրավմայից հետո, ատամների վնասվելուց հետո և միջին օտիտի արդյունքում։ Բայց այս ձևը դիտվել է նաև մարմնի մյուս մասերի վնասվածքից հետո։ Դիմային նյարդի պարեզը դիտվում է հաճախակի, բայց մնացած նյարդերը նույնպես կարող են ախտահարվել։ Գլխային փայտացումը կարող է վերածվել տարածուն ձևի։

Պատճառ
------

*Clostridium tetani* բակտերիան երկար կարող է պահպանվել սպորի տեսքով։ Պատկերված են բակտերիան, սպորի առաջացումը և սպորը։
Փայտացումն առաջացնում է Clostridium tetani բակտերիան։ Փայտացումը միջազգային առողջապահական խնդիր է, որովհետև այդ հարուցիչի սպորները ամենուրեք են։ Սպորները կարող են մարմին անցնել ծակած վերքով։ Քանզի Clostridium Tetani-ն անաերոբ բակտերիա է, այն կարողանում է աճել և բազմանալ միայն այնտեղ, որտեղ թթվածինը բացակայում է։

Հիվանդությունը հատկապես շատ հանդիպում է չիմունիզացված մարդկանց մոտ։ Ավելի հաճախ հանդիպում է տաք և խոնավ կլիմայով վայրերում, որտեղ հողը հարուստ է օրգանական նյութերով։ Հարուցիչը առկա է տարբեր կենդանիների աղիներում և կղանքում, օրինակ՝ ձիերի, ոչխարների, շների, առնետների, խոզերի, հավերի։

Սպորները հայտնաբերվում են նաև մաշկի մակերեսին և մշակված հերոինում։ Հերոին օգտագործողները, նամանավանդ նրանք ովքեր ներարկում են ենթամաշկային, վարակման ավելի մեծ ռիսկ ունեն։ Հազվադեպ վարակումը լինում է վիրահատության, ներմկանային ներարկումների, կոտրվածքների պատճառով։ Հիվանդությունը փոխանցվում է կենդանիների կծածներով։

Փայտացումը հաճախ կապված է ժանգի։ Ժանգը իրենով չի առաջացնում փայտացում, բայց իրերը, որոնց վրա հավաքվում է ժանգը, պարունակում են անաերոբ բակտերիաներ։ Սպորը չմետաբոլիզվող կառուցվածք է, որի միջոցով բակտերիան գոյատևում է։ Մաշկի տակ առկա է անաերոբ միջավայր և ծակած վերքից հետո շատ նպաստավոր պայմաններ են ստեղծվում հարուցիչի համար։ Ժանգոտած մեխով ոտքը ծակելը կարող է առաջացնել փայտացում։:

Ախտաֆիզիոլոգիա
--------------

Փայտացումը ախտահարում է կմաղքային միջաձիգ զոլավոր մկանները, որոնք մասնակցում են կամային շարժումներին։ Սրտամկանը չի ախտահարվում իր էլեկտրական հատկանիշների շնորհիվ։

Փայտացման թույնը կապվում է ծայրամասային նյարդի վերջնամասին։ Այն տեղափոխվում է աքսոնով և սինապտիկ միացումներով անցնում է ԿՆՀ։ Այդտեղ թույնը միանում է արգելակիչ շարժական նեյրոնների նախասինապտիկ վերջավորությունների գանգլիոզիդներին և անցնում է աքսոնի մեջ էնդոցիտոզով։ Այդտեղ թույնը պաշարում է արգելակիչ նյարդամիջնորդանյութերի (գլիցին, ԳԱԿԹ) դուրսբերումը։ Քանզի արգելակող ազդեցությունը վերանում է, մկանները ենթարկվում են սպազմի։

Ախտորոշում
----------

Չկան կոնկրետ արյան թեստեր փայտացման ախտորոշման համար։ Ախտորոշումը հիմնվում է փայտացման ախտանիշների վրա։ Լաբորատոր տվյալներից են միայն տետանոսպազմինի արտադրության հայտնաբերումը մկների մոտ։ Վերջերս ունեցած գլխի տրավման կարող է վկայել փայտացման գլխային ձևի մասին, եթե ուրիշ ախտորոշում չի դրվել։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33  Atkinson, William (May 2012). *Tetanus Epidemiology and Prevention of Vaccine-Preventable Diseases* (12 ed.). Public Health Foundation. էջեր 291–300. ISBN 9780983263135. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ փետրվարի 13-ին. Վերցված է 2015 թ․ փետրվարի 12-ին.
2. 1 2 3  «Tetanus Causes and Transmission». *www.cdc.gov*. 2013 թ․ հունվարի 9. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ փետրվարի 12-ին. Վերցված է 2015 թ․ փետրվարի 12-ին.
3. 1 2 3 4  «Tetanus For Clinicians». *cdc.gov*. 2013 թ․ հունվարի 9. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ փետրվարի 12-ին. Վերցված է 2015 թ․ փետրվարի 12-ին.
4. 1 2  GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence, Collaborators. (2016 թ․ հոկտեմբերի 8). «Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015». *Lancet*. **388** (10053): 1545–1602. doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6. PMC 5055577. PMID 27733282. `{{cite journal}}`: `|first1=` has generic name (օգնություն)CS1 սպաս․ թվային անուններ: authors list (link)
5. 1 2  GBD 2015 Mortality and Causes of Death, Collaborators. (2016 թ․ հոկտեմբերի 8). «Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015». *Lancet*. **388** (10053): 1459–1544. doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1. PMC 5388903. PMID 27733281. `{{cite journal}}`: `|first1=` has generic name (օգնություն)CS1 սպաս․ թվային անուններ: authors list (link)
6. 1 2  «Tetanus Symptoms and Complications». *cdc.gov*. 2013 թ․ հունվարի 9. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ փետրվարի 12-ին. Վերցված է 2015 թ․ փետրվարի 12-ին.
7. ↑  GBD 2013 Mortality and Causes of Death, Collaborators (2014 թ․ դեկտեմբերի 17). «Global, regional, and national age-sex specific all-cause and cause-specific mortality for 240 causes of death, 1990-2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013». *Lancet*. **385** (9963): 117–71. doi:10.1016/S0140-6736(14)61682-2. PMC 4340604. PMID 25530442. `{{cite journal}}`: `|first1=` has generic name (օգնություն)CS1 սպաս․ թվային անուններ: authors list (link)
8. ↑  Vandelaer, J.; Birmingham, M.; Gasse, F.; Kurian, M.; Shaw, C.; Garnier, S. (2003 թ․ հուլիսի 28). «Tetanus in developing countries: an update on the Maternal and Neonatal Tetanus Elimination Initiative». *Vaccine*. **21** (24): 3442–5. doi:10.1016/S0264-410X(03)00347-5. PMID 12850356.
9. ↑  Brauner, J. S.; Vieira, S. R.; Bleck, T. P. (July 2002). «Changes in severe accidental tetanus mortality in the ICU during two decades in Brazil». *Intensive Care Medicine*. **28** (7): 930–5. doi:10.1007/s00134-002-1332-4. PMID 12122532.
10. ↑  Farrar, J. J.; Yen, L. M.; Cook, T.; Fairweather, N.; Binh, N.; Parry, J.; Parry, C. M. (September 2000). «Tetanus». *Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry*. **69** (3): 292–301. doi:10.1136/jnnp.69.3.292. PMC 1737078. PMID 10945801.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
11. ↑  «Tetanus and neonatal tetanus (NT)». *WHO Western Pacific Region*. Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ մայիսի 3-ին.
12. ↑  «Maternal and Neonatal Tetanus Elimination by 2005» (PDF). UNICEF. November 2000. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2007 թ․ հունվարի 11-ին. Վերցված է 2007 թ․ հունվարի 26-ին.
13. ↑  «Elimination of Maternal and Neonatal Tetanus». *UNICEF*. Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 21-ին. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 17-ին.
14. 1 2  Doshi, A.; Warrell, C.; Dahdaleh, D.; Kullmann, D. (February 2014). «Just a graze? Cephalic tetanus presenting as a stroke mimic». *Pract Neurol*. **14** (1): 39–41. doi:10.1136/practneurol-2013-000541. PMID 24052566.
15. 1 2  Del Pilar Morales, E.; Bertrán Pasarell, J.; Cardona Rodriguez, Z.; Almodovar Mercado, J. C.; Figueroa Navarro, A. (2014). «Cephalic tetanus following penetrating eye trauma: a case report». *Bol Asoc Med P R*. **106** (2): 25–9. PMID 25065047.
16. 1 2  Adeleye, A. O.; Azeez, A. L. (October 2012). «Fatal tetanus complicating an untreated mild open head injury: a case-illustrated review of cephalic tetanus». *Surg Infect (Larchmt)*. **13** (5): 317–20. doi:10.1089/sur.2011.023. PMID 23039234.
17. 1 2  Ajayi, E.; Obimakinde, O. (July 2011). «Cephalic tetanus following tooth extraction in a Nigerian woman». *J Neurosci Rural Pract*. **2** (2): 201–2. doi:10.4103/0976-3147.83597. PMC 3159367. PMID 21897694.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ չպիտակված ազատ DOI (link)
18. ↑  Ugwa, G. I.; Okolugbo, N. E. (October–December 2012). «Otogenic tetanus: case series». *West Afr J Med*. **31** (4): 277–9. PMID 23468033.
19. ↑  Kwon, J. C.; Park, Y.; Han, Z. A.; Song, J. E.; Park, H. S. (January 2013). «Trismus in cephalic tetanus from a foot injury». *Korean J Intern Med*. **28** (1): 121. doi:10.3904/kjim.2013.28.1.121. PMC 3543954. PMID 23346010.
20. 1 2  Seo, D. H.; Cho, D. K.; Kwon, H. C.; Kim, T. U. (February 2012). «A case of cephalic tetanus with unilateral ptosis and facial palsy». *Ann Rehabil Med*. **36** (1): 167–70. doi:10.5535/arm.2012.36.1.167. PMC 3309317. PMID 22506253.
21. ↑  Wells, C. L. Wilkins, T. D. (1996). «Clostridia: Sporeforming Anaerobic Bacilli». In Baron, S.; և այլք: (eds.). *Baron's Medical Microbiology*. Univ of Texas Medical Branch. ISBN 0-9631172-1-1. Արխիվացված օրիգինալից 2009 թ․ փետրվարի 6-ին.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
22. ↑  Edmonds, Molly. «Causes of Tetanus». *HowStuffWorks*. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ նոյեմբերի 22-ին. Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 9-ին.
23. ↑  Todar, Kenneth. «Tetanus». *Lectures in Microbiology*. University of Wisconsin, Madison - Dept. of Bacteriology. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ մարտի 11-ին.
24. ↑  O'Connor, Anahad (February 22, 2005), «The Claim: Stepping on a Rusty Nail Can Cause Tetanus», *The New York Times*
25. ↑  Jennings, Ken (2013), *Because I Said So!: The Truth Behind the Myths, Tales, and Warnings Every Generation Passes Down to Its Kids*, Simon and Schuster, ISBN 9781476706962