Հնում Բոսնիա և Հերցեգովինայի տարածքը բնակեցված էր իլլիացիներով և կելտերով։ 1-ին դարից սկսած եղել է Հին Հռոմի տիրապետության տակ (Վերին, Ստորին Պանոնիա և Դալմաթիա նահանգներ), 6-րդ դարից՝ Բյուզանդիայի կազմում, 6-7-րդ դարերում այն բնակեցված էր սերբերով և խորվաթներով։ Բոսնիան որպես ցեղային թագավորություն հիշատակվել է 10-րդ դարում։
Տարբեր ժամանակներում մտնում էր Սերբիայի, Խորվաթիայի, Բյուզանդիայի և Հունգարիայի կազմի մեջ։ Բոսնիական պետությունը կազմավորվել է 12-րդ դարում։ 12-րդ դարի վերջից բոգոմիլիզմը լայն տարածում գտավ, որից էլ աճեց բոսնիական եկեղեցին։ Կաթոլիկությունն ու ուղղափառությունը քիչ տարածված էին։ Պետությունը զգալիորեն ընդլայնվեց 14-րդ դարում Ստյեպան Կոտրոմանիչի և Տվրտկո I-ի օրոք, ով իրեն հռչակեց «Սերբերի, Բոսնիայի, Պոմերանիայի և Արևմտյան երկրների» թագավոր։ 1448 թվականին բոսնիացի ֆեոդալ Ստյեպան Վուկչիչը ստացավ «Սուրբ Սավայի դուքս» տիտղոսը, ինչի պատճառով նրա ունեցվածքը (նախկին Հումի շրջանը) հետագայում ստացավ Հերցեգովինա անունը։

Թուրքերը Բոսնիան գրավել են 1463 թվականին, Հերցեգովինան՝ 1482 թվականին։ 1583 թվականին շրջանները միավորվեցին Բոսնիայի փաշալիկի մեջ։ Ֆեոդալների մեծ մասն ու բնակչության մի մասն ընդունել են իսլամ։ 1875-1878 թվականներին տեղի ունեցավ բոսնիական-հերցեգովինյան ապստամբությունը։ 1878 թվականին Բեռլինի կոնգրեսի որոշմամբ Ավստրո-Հունգարիան գրավեց Բոսնիա և Հերցեգովինան, իսկ 1908 թվականին միացրեց այն։ 1918 թվականին Ավստրո-Հունգարիայի փլուզումից հետո այն մտավ սերբերի, խորվաթների և սլովենների թագավորության կազմի մեջ։ 1945 թվականին Հարավսլավիայի կազմում ստեղծվեց Բոսնիա և Հերցեգովինայի Հանրապետությունը։ 1960-ականներին ուղղափառների և մուսուլմանների թվային կազմի հարաբերակցությունը փոխվեց հօգուտ վերջիններիս։ 1992 թվականի մարտին հանրապետությունը հռչակեց անկախություն, որն աշխարհը ճանաչեց նույն թվականի ապրիլին։ 1992-1995 թվականներին Բոսնիա և Հերցեգովինայում տեղի ունեցավ ազգամիջյան պատերազմ, որն ավարտվեց Դեյթոնի համաձայնագրի հիման վրա պետության նոր կազմակերպմամբ։

Նախասլավոնական շրջան
--------------------

Բոսնիայի հնագույն բնակչությունը նեանդերթալցիներն էին, ովքեր այստեղ ապրել են վաղ պալեոլիթի ժամանակներում։ Այնուհետեւ, ուշ պալեոլիթում, նրանց փոխարինեցին ավելի ժամանակակից մարդիկ։ Նեոլիթյան ժամանակաշրջանում Միջերկրական ծովի և Դանուբի մշակույթների փոխազդեցությունն ու փոխներթափանցումը տեղի է ունեցել Բոսնիա և Հերցեգովինայի տարածքում։ Հերցեգովինայի Ստոլացի մոտ գտնվող Բադանջ քարանձավում (օրինակ՝ «նետերով խոցված ձի») հայտնաբերվել են փորագրված պատկերներ, որոնք թվագրվում են մ.թ.ա. 15-րդ դարով։ Բոսնիայի հյուսիս-արևելքում և Բոսնա գետի վերին հոսանքներում գոյություն ուներ նեոլիթյան Սթարչևո-Կրիշա մշակույթ։ Հերցեգովինայի վրա ազդվել է արևմտյան Միջերկրական ծովում տարածված իմպրեսսո (սեղմված խեցեղեն) մշակույթները, ինչպես երևում է, օրինակ, Մոստարի մոտ գտնվող Կանաչ քարանձավում գտածոներից։ Միջին նեոլիթում Վիսոկոյի տարածքում Կականը և այլ մարդիկ ապրում էին բորբոներում, որոնք պատրաստված էին փայտից՝ զուգակցված բշտիկով և պատված կավով։ Բուտմիրի մշակույթը, որը գոյություն է ունեցել մ.թ.ա. III հազարամյակում, առանձնանում է նրբագեղ ապակեպատ կերամիկայով՝ բազմազան երկրաչափական նախշերով, առավել հաճախ՝ պարույրների տեսքով։ Այս մշակույթը ներառում է անհատական ​​գրոտեսկային մարմնի մասերով մարդկանց ռեալիստական ​​քանդակներ։

Բրոնզի դարաշրջանում իլիրական ցեղերը բնակություն են հաստատել Բոսնիա և Հերցեգովինայի տարածքում՝ կենտրոնական և արևելյան Բոսնիայում՝ դիսեդիատները, Հերցեգովինայի հյուսիսում և Բոսնիայի հարավ-արևմուտքում՝ հեղինակավորները։ Մ.թ.ա. 4-րդ դարում այստեղ եկան կելտերը, ովքեր ժամանակի ընթացքում մասամբ միաձուլվեցին ավելի շատ իլլիացիների հետ։ Մ.թ.ա. 3-րդ դարից հռոմեացիները սկսեցին իրենց վերահսկողության տակ վերցնել Բալկանները։ Նրանք ստեղծել են Իլլիրիկում և Դալմաթիա նահանգները։ 3-րդ դարում քրիստոնեությունը ներթափանցեց կայսրության իլլիական գավառներ։ 395 թվականին Հռոմեական կայսրության բաժանումից հետո Դրինա գետը սահմանեց Արևմտյան և Արևելյան Հռոմեական կայսրությունների սահմանը։ Այս խզումը հեռու գնացող հետևանքներ ունեցավ Բալկանների ժողովուրդների համար. նրանցից մի քանիսը երկար ժամանակ գտնվել են Բյուզանդիայի քաղաքական և մշակութային ազդեցության տակ, իսկ մյուսները՝ կաթոլիկ Արևմուտքի տակ։

Միջին դարեր
-----------

### Սլավոնների վերաբնակեցում և պետականության ձևավորում

Ըստ բյուզանդական կայսր Կոնստանտին Պորֆիրոգենիտոսի՝ սերբերը Բալկաններում հայտնվել են 7-րդ դարի 1-ին կեսին։ Նրանք գրավել են ժամանակակից Սերբիա, Մոնտենեգրո, Բոսնիա և Խորվաթիա տարածքները։ Բալկանյան թերակղզի վերաբնակեցվելուց հետո սերբերի առաջին տարածքային միավորումները, ինչպես հարավային սլավոնների մեծ մասը, եղել են Ժուպաս։ Ժուպասը սովորաբար զբաղեցնում էր գետերով կամ լեռներով սահմանափակված տարածքները։ Նրանց կենտրոնները եղել են ամրացված բնակավայրեր կամ քաղաքներ։ Որպես ժուպայի վարչական տարածքային միավորներ հետագայում դարձավ սերբական պետության ամուր հիմքը։

Սակայն բյուզանդացիներն այս բոլոր հողերն անվանեցին «Սկլավինիա»։ Բալկաններում սլավոնների բնակեցումից հետո բյուզանդական աղբյուրներում տեղեկություններ են հայտնվում Սալոնիկիից մինչև Կոստանդնուպոլիս բազմաթիվ սլավինիաների, իսկ ավելի ուշ Դալմատիայի ափին գտնվող քաղաքների վերևում գտնվող սլավինիաների մասին։ Իլիրիացիները ձուլվել են սլավոնների կողմից կամ գաղթել լեռնային շրջաններ, որտեղ շարունակել են ապրել Վլախների անվան տակ։

Սլավոնական Բոսնիայի սոցիալական զարգացման վրա ազդել են ավարները՝ Ավար Կագանատ ստեղծողները, ովքեր երկու հարյուր տարի գերիշխել են սլավոնների վրա։

Բալկանյան թերակղզի սլավոնների վերաբնակեցումից անմիջապես հետո սկսեցին ստեղծվել հարևան ժուպաների քաղաքական միավորումներ՝ իշխանների կամ արգելքների գլխավորությամբ (Բոսնիայում)։ Ժուպանների, իշխանների և արգելքների պաշտոններն աստիճանաբար ժառանգական են դարձել և հատկացվել առանձին հարուստ և ազդեցիկ ընտանիքներին։ Այս համեմատաբար փոքր դաշինքների մշտական ​​պայքարն ու ռազմական բախումները հանգեցրին ավելի ընդարձակ տարածքային միավորումների ստեղծմանը։ Այս բոլոր քաղաքական միավորները գտնվում էին Բյուզանդիայի գերագույն իշխանության ներքո։ Բայց նրանց կախվածությունը կայսրությունից փոքր էր և սահմանափակվում էր տուրքերի վճարմամբ։ Ճանաչելով Բյուզանդիայի գերագույն իշխանությունը՝ սերբերը փաստացի անկախ էին քաղաքականապես։

Բալկաններ տեղափոխվելուց որոշ ժամանակ անց սերբերը ստեղծեցին մի քանի խոշոր համայնքներ, որոնք հետո դարձան պետական ​​սուբյեկտներ։ Ցետինա և Ներետվա գետերի միջև գտնվում էր Ներեթլյան իշխանությունը, որը բյուզանդացիներն անվանում էին Պագանիա։ Նրան էին պատկանում նաև Բրաց, Հվար և Մլջեթ կղզիները։ Ներետվայի և Դուբրովնիկի միջև ընկած տարածքը կոչվում էր Զախումջե։ Դուբրովնիկից մինչև Կոտորի ծովածոց հողերը գրավել են Տրավունիան և Կոնավլեն։ Դեպի հարավ՝ դեպի Բոյանա գետը, ձգվում էր Դուկլյան, որը հետագայում հայտնի դարձավ որպես Զետա։ Սավա, Վրբաս և Իբար գետերի միջև եղել է Ռասկա, իսկ Դրինա և Բոսնա գետերի միջև՝ Բոսնիա, 14]։ Սերբ արքայազն Կասլավ Կլոնիմիրովիչի մահից հետո Բոսնիան հեռացավ նրա կայսրությունից։ 1018 թվականին այն անվանապես անցել է բյուզանդական տիրապետության տակ։ 12-րդ դարի սկզբին Բոսնիայի մի մասը պատերազմների արդյունքում մտավ Հունգարիայի կազմում։ Հունգարիայի թագավորը ստացել է «ramae rex» տիտղոսը, քանի որ պետությունը հիմնականում գտնվում էր Ռամա գետի հովտում։ Հունգարիայի թագավորը Բոսնիան կառավարելու համար նշանակեց իր նահանգապետերին՝ արգելքներին։

Բոսնիայի պետություն
-------------------

Բոսնիան «Բոսոնա» անունով առաջին անգամ հիշատակվել է «Կայսրության կառավարման մասին» երկում, որը գրել է Կոնստանտին Պորֆիրոգենիտը մոտ 950 թվականին։ 10-րդ դարում գրավոր աղբյուրներում արձանագրվել է Բոսնիայի՝ որպես հատուկ էթնոքաղաքական համայնքի անջատման գործընթացը սերբական մնացած հողերից։

Բոսնիան, որը սերբական ցեղերի կողմից բնակեցվելուց հետո սերբական սկլավինիա էր և ի սկզբանե առաջացել է Բոսնա և Վրբաս գետերի ավազանում, հավանաբար որպես պետական ​​անբաժան սուբյեկտ է հայտնվել 10-11-րդ դարերում։ Այս պետության գլխին կանգնած էր բանը։ 12-րդ դարի սկզբին Դուկլյան պետությունը փլուզվեց, և Բոսնիան անկախացավ։ 1102 թվականին Խորվաթական թագավորությունը Հունգարիային միացնելուց հետո վերջինս ձգտում էր գրավել մոտակա Բոսնիան։ 1150-ական թվականներին Բոսնիայի պետության գլուխ դրվեց Հունգարիայի թագավորի վասալը՝ սլավոնական ազնվական Բորիչը։ 1160-ական թվականներին Բյուզանդիա-Հունգարական պատերազմից հետո Բոսնիան 13 տարի հայտնվել է Բյուզանդիայի տակ։ Մանուել I կայսրի մահով այն վերադարձավ Հունգարիայի թագավորության տիրապետությանը։ Այսուհետև մինչև 1463 թվականին թուրքերի կողմից երկրի գրավումը, Բոսնիան այս կամ այն ​​չափով մնում էր Հունգարիայի վասալը։ Երկիրը բաժանված էր շրջանների, ինչպես Սերբիայում, որոնք կոչվում էին զուպա։ Նրանց ղեկավարում էին ազնիվ մարդիկ, որոնք նշանակվել էին արգելքով։ Նրանք հավաքում էին հարկեր, իրականացնում էին վարչական, դատական ​​և ռազմական գործառույթներ։

1241 թվականին մոնղոլների մի հորդա ոտք դրեց բոսնիական հողի վրա։ 13-րդ դարի կեսերին հունգարացիները բոսնիացիներից խլեցին Սոլիի և Ուսորայի հյուսիսային շրջանները։ Խորվաթական Շուբիչ ընտանիքի օրոք նոր կառավարիչները փորձեցին ընդլայնել կաթոլիկության ազդեցությունը Բոսնիայում՝ հալածելով բոսնիական եկեղեցուն, ինչը առաջացրեց տեղի ազնվականության ուժեղ հակազդեցությունը։ Շուտով իշխանությունը կրկին անցավ Կոտրոմանիչ դինաստային։ Ստյեպան Կոտրոմանիչը կարողացավ զգալիորեն ամրապնդել և ընդլայնել իր պետությունը դեպի արևմուտք և հյուսիս, դեպի Ադրիատիկ ափ՝ Օմիսից մինչև Դուբրովնիկ։ Սերբիայի անախորժությունների ժամանակ տիրացել է Հումին։ 1332 թվականին Ստեփան II-ը առեւտրային հարաբերություններ հաստատեց Դուբրովնիկի հետ։ Տիրակալին աջակցում էին բոսնիացի ֆեոդալները, որոնք որպես վարձատրություն ստանում էին նոր հողեր ու քաղաքներ և ազատվում էին հարկերից։ Ստեպան Տվրտկոյի օրոք Տրավուն ֆեոդալ Նիկոլա Ալտոմանովիչի ունեցվածքը, ներառյալ հողերը Լիմա, Տարա և Պիվա գետերի ավազանում, ինչպես նաև Պոմերանիան գնաց Բոսնիա։ 1377 թվականին TVRTKO- ն ամուսնացած էի Միլիսեւայի Սերբիայի վանքում Սուրբ Սավայի գերեզմանում, որպես «սերբերի, Բոսնիա, Պոմերանի եւ արեւմտյան երկրների թագավոր»։ Արեւմտյան սերբերենը (Պոդրինջ եւ Տրեբինեժ) եւ խորվաթական հողերը ներառելուց հետո Բոսնիա, որը հեշտացնում էր Հունգարիայի թուլացումը, TVRTKO- ն իրեն հռչակեց «Սերբիայի թագավոր, Բոսնիա, Դալմաթիա եւ Պրիմորե»։ 1380-ական թվականներին թուրքերը Բոսնիայում կատարեցին իրենց առաջին գիշատիչ արշավանքները։ 1389 թվականին բոսնիացիները մասնակցել են Կոսովոյի ճակատամարտին։

#### Անկում և թուրքական նվաճում

Ստեփան Տվրտկոյի մահից հետո կենտրոնական իշխանությունը թուլացավ։ Ստյեպան Դաբիշայի օրոք մեծացավ բոսնիացի տիրակալների ազդեցությունը, այդ թվում՝ Հորվատինիչները, ովքեր հողեր ունեին Բոսնիայի հյուսիս-արևմուտքում, Կոսաչները՝ երկրի հարավում գտնվող հողերի սեփականատերերը, և Պավլովիչները, որոնց հողերը գտնվում է ինչպես արևելյան Բոսնիայում, այնպես էլ հարավում՝ Տրավունիայում։ 1410 թվականին հյուսիսային Սոլ և Ուսորա քաղաքները անցան հունգարական տիրապետության տակ, իսկ Սրեբրենիցան անցավ Սերբիա։ Ստյեպան Վուկչիչը, Թոմաս թագավորի հանդեպ թշնամաբար տրամադրված, 1448 թվականին վերցրել է «Սուրբ Սավայի դուքս» (կամ Սուրբ Սավայի վոյևոդ) տիտղոսը, ինչի պատճառով էլ նրա ունեցվածքը հետագայում ստացել է Հերցեգովինա անունը։ Բոսնիայի վերջին թագավոր Ստյեպան Տոմաշևիչը (կառավարել է 1461-1463 թթ.), լինելով միջնադարյան սերբական պետության վերջին տիրակալը (1459 թվականին), թուրքական ներխուժման սպառնալիքի տակ Բոսնիա, օգնության համար դիմեց Հռոմին և Վենետիկին։ Միջնադարյան Բոսնիայի վերջին մայրաքաղաք Յայցեի նստարանին նրան երկրի պատմության մեջ առաջին անգամ դրեցին նրա վրա՝ Հռոմի պապի կողմից ուղարկված թագը։ Ստեփանը հրաժարվեց տուրք տալ սուլթանին, ինչը կործանարար էր երկրի համար։ Սրան ի պատասխան՝ 1463 թվականին սուլթան Մեհմեդ II-ը իր բանակի հետ ներխուժեց Բոսնիա և գրավեց Բոբովացը։ Հռոմից ոչ մի աջակցություն չստանալով՝ Ստեփանը փախավ Կլյուչ քաղաք, որտեղ նրան գերեցին։ Քաղաքները հանձնելու հրաման տալով կայազորներին՝ Ստեփան Տոմաշևիչը մահապատժի է ենթարկվել Յաջե քաղաքի մոտ։ Նախկինում ֆեոդալական և կրոնական պայքարից բզկտված Բոսնիան գործնականում առանց դիմադրության հանձնվեց հաղթողի ողորմությանը։

Թուրքական արշավը տևեց մեկուկես ամիս։ Նվաճումը զանգվածային գաղթի պատճառ դարձավ դեպի հարեւան Հունգարիայի հողերը։ Յայչեի անկումից հետո 18000 սերբ ընտանիք տեղափոխվել է միայն Լիկա և Կրբավա շրջաններ։ 1463 թվականի աշնանը Հունգարիայի թագավորը Մատիաս I արշավ կազմակերպեց և տիրեց թուրքերի կողմից նվաճված հողերին հյուսիսային Բոսնիայում՝ Սրեբրենիկ և Յայցե քաղաքներով, որոնք վերագրավվեցին։

Օսմանյան կայսրություն
---------------------

1465-1476 թվականներին Բոսնիայի սանջակի տարածքում գոյություն է ունեցել թուրքերի կողմից ստեղծված «Բոսնիայի թագավորությունը»։ Թուրքական նվաճումը բացասական դեր խաղաց հարավային սլավոնների պատմության մեջ. այն հետաձգեց ժողովուրդների սոցիալ-տնտեսական զարգացումը և առճակատում առաջացրեց մուսուլմանների և քրիստոնյաների միջև։ Բոսնիացի ֆեոդալները, հանուն սեփական ունեցվածքը փրկելու, ստիպված են եղել ընդունել իսլամ, որը 16-րդ դարի երկրորդ կեսին ամբողջությամբ փոխարինել է քրիստոնեությանը բնակչության վերին շերտերում։ Ֆեոդալական կախյալ գյուղացիներին անվանում էին ռայա։ Բոսնիայի որոշ շրջաններում բնակվում էին զգալի թվով վլախ հովիվներ, որոնք գերակշռում էին Հերցեգովինայի լեռնային շրջաններում։ Ժամանակի ընթացքում վլախները միաձուլվեցին ռայայի հետ։ 16-րդ դարում Բոսնիայում, ինչպես Օսմանյան կայսրության հարևան գավառներում, սկսվեց հանքերի անկումը. մասնավորապես Սրեբրենիցան քայքայվեց։ Առևտրային ուղիները, որոնք անցնում էին Բոսնիայի միջով մինչև Ադրիատիկ ափ, նպաստեցին այս երկրում առևտրի և արհեստների հետագա զարգացմանը։ Բալկանների շատ քաղաքներում կային ամրոցներ ռազմական կայազորներով, իսկ 16-րդ դարում մեծ քաղաքների էթնիկ կազմը մեծապես փոխվեց, որոնց հիմնական բնակչությունը դարձան թուրք գաղութատերերը և ոչ թուրք ժողովուրդը, որը ժամանակի ընթացքում կորցրեց կապը ազգայինի հետ։ մշակույթը։ Քաղաքային բնակչության իսլամացումը երաշխավորեց ավելի բարենպաստ պայմաններ առևտրով և արհեստներով զբաղվելու համար։ Ի տարբերություն Հերցեգովինայի և Սերբիայի, Բոսնիայում գյուղացիները զանգվածաբար իսլամ են ընդունել։ Բոսնիայի բնակչության իսլամացումը մնում է պատմական առեղծված։ Միաժամանակ պահպանվել են ֆրանցիսկյան վանքերը։ Ինչպես Սերբիայում, այնպես էլ Բոսնիայում հայդուկներ էին գործում՝ թալանելով թուրք ֆեոդալներին։ Սարաևոն դարձավ Բոսնիայի խոշոր առևտրի և արհեստագործական կենտրոն, և աճեցին այնպիսի քաղաքներ, ինչպիսիք են Ֆոչան, Բանյա Լուկան, Լիվնոն և Մոստարը։ Միաժամանակ մի շարք հին առևտրի և արհեստագործական կենտրոններ քայքայվեցին։ 1580 թվականին ստեղծվել է բոսնիական էյալեթը։

Ավստրո-թուրքական պատերազմ (1716–1718) հետո Սավա գետի աջ ափը ժամանակավորապես ընկավ ավստրիացիների ձեռքը, և նոր պաշտպանական ամրություններ ստեղծվեցին։ Գրքերի վերաշարադրումը Բոսնիայում շարունակվել է մինչև 18-րդ դարը։ Տրեբինյեի և Ժիտոմիսլիխ ուղղափառ վանքերում պատճենահանվել են Հին սերբական գրականություն հուշարձանները և ստեղծվել տարեգրություններ։ Ֆրանցիսկյան վանքերը նույնպես աջակցել են գրական գործունեությանը, գրվել են Ֆոյնիչի տարեգրությունը, Նիկոլ Լաշվանինի տարեգրությունը և Անդրի Շիպրաչիչի տարեգրությունը։ Պահպանվել են 18-րդ դարի ժողովրդական ոգով բանաստեղծություններ։

Ժամանակի ընթացքում Բոսնիա և Հերցեգովինայում կրոնական պատկերն ավելի բարդացավ. սերբերը, խորվաթները և վլախները տեղափոխվեցին Ավստրիական կայսրություն, որը ժամանակակից Սերբիայի և Բոսնիայի տարածքներից քրիստոնյա փախստականներին վերաբնակեցրեց Ռազմական սահմանային տարածքներ, որոնց բնակչությունը ցմահ պետք է իրականացրեր ծառայություն և պաշտպաներ Օսմանյան կայսրության հետ սահմանները։

1804 և 1815 թվականների սերբական ապստամբություններից հետո Սերբիան միացրեց Նովոպազար և Զվորնիցա սանջակները, որոնք նախկինում Բոսնիայի փաշալիկի մաս էին կազմում։ Փաշալիկի վարչական կենտրոնը Տրավնիկն էր, իսկ 1850 թվականից՝ Սարաևոն։ 1851-1852 թվականների թուրքական մարդահամարի տվյալներով Փաշալըքում ապրում էր 1,077,956 մարդ, հիմնականում սերբեր և խորվաթներ, նրանցից 44,9%-ը եղել է ուղղափառ, 37,3%-ը՝ մուսուլման, 16,5%-ը՝ կաթոլիկ։ Ռազմաֆեոդալական համակարգը փոխարինվեց Չիֆթլիկ հողատիրությամբ։ 1820-1830-ական թվականների թուրքական բարեփոխումների ժամանակ եկամտի աղբյուրները անհետացան բոսնիացի-հերցեգովինական ֆեոդալներից, ինչը հանգեցրեց գյուղացիների աշխատանքային և բնային տուրքերի ավելացմանը։ Անտառները, որոնք նախկինում պատկանում էին ֆեոդալներին, ճանաչվեցին պետական ​​սեփականություն՝ ազատ օգտագործման իրավունքով։ 1820–1840-ական թվականներին երկիր մուտք գործեց օտարերկրյա կապիտալը։ 1860-ական թվականներին կառուցվեց երկաթգիծ Բանյա Լուկայից մինչև Ավստրիական Նովի քաղաք և հեռագրային գիծ Սարաևոյի և Բանյա Լուկայի միջև։

### Անկարգություններ և Ավստրո-Հունգարիայի օկուպացիա

Թուրքիայի կողմից իրականացվող բարեփոխումներին դեմ էին երկրի ֆեոդալները։ 1821 թվականին Սրեբրենիցայում, Մոստարում և Բոսնիայի այլ քաղաքներում բռնկվեցին ապստամբություններ, որոնց արդյունքում մահապատժի ենթարկվեցին 300 ապստամբ ֆեոդալներ։ Հետագա տարիներին անհնազանդությունը շարունակվեց. 1831 թվականի ապստամբության ժամանակ, որը գլխավորում էր Հուսեյն Գրադաշչևիչը, բոսնիական բանակը հաղթեց թուրքերին Կոսովոյում։ Բոսնիական ընդդիմությանը թուլացնելու համար թուրքական կառավարությունը 1833 թվականին Հերցեգովինան բաժանեց Բոսնիայից։ Թուրքական իշխանությունը հաստատվել է միայն 1851 թվականին։ 19-րդ դարի առաջին կեսին երկրում սկսեց զարգանալ ազգային-ազատագրական շարժում, որը սկիզբ առավ կաթոլիկ հոգեւորականների շրջանում։ Դրա արդյունքը եղավ 1875-1878 թվականների բոսնիական-հերցեգովինյան ապստամբությունը։ 1878 թվականին Բոսնիա և Հերցեգովինան ստացավ ինքնավարություն Սան Ստեֆանոյի խաղաղության համաձայն, որը կնքվեց Ռուսաստանի և Օսմանյան կայսրության միջև 1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմի ավարտից հետո։ Սակայն շուտով, համաձայն նույն տարվա Բեռլինի պայմանագրի, Ավստրո-Հունգարիան օկուպացրեց Բոսնիա և Հերցեգովինան 1878 թվականի հուլիսից մինչև հոկտեմբեր։

Ավստրո-Հունգարիա
----------------

Ավստրո-Հունգարիայի կողմից Բոսնիա և Հերցեգովինայի օկուպացիայից հետո, որն օրինականորեն մնաց Օսմանյան կայսրության ինքնիշխանության ներքո, օտարերկրյա կապիտալը լցվեց երկիր՝ հետաքրքրված էժան աշխատուժով և հումքով։ Պետությունը և Հաբսբուրգները երկաթուղիների, սղոցարանների, ածխի հանքերի, ծխախոտի և տեքստիլ արդյունաբերության սեփականատերերն էին։ Արտադրության մեջ գերակշռում էին արհեստներն ու մանուֆակտուրան։ Գործարանային ապրանքները զանգվածաբար ներմուծվում էին Ավստրո-Հունգարիայից։ Հետապնդելով ռազմա-ռազմավարական և տնտեսական նպատակներ՝ պետությունը արագ կառուցեց երկաթուղիներ և մայրուղիներ։ Աճ է եղել առևտրաշրջանառության և քաղաքային բնակչության աճ, մինչդեռ գյուղական վայրերում պահպանվել է ֆեոդալական կառուցվածքը։ Հերցեգովինայում գյուղացիական անկարգությունները ծագեցին 1878 թվականից. խոշոր ապստամբություն տեղի ունեցավ 1882 թվականին։ 1906 թվականին աշխատավորների գործադուլների ալիքը տարածվեց ամբողջ երկրում։ 1880 թվականին Ավստրո-Հունգարիայի իշխանությունները Կոստանդնուպոլսի ուղղափառ եկեղեցուց, որը վերահսկում էր Բոսնիա և Հերցեգովինան, ստացան մետրոպոլիտ նշանակելու և նրան աշխատավարձ վճարելու իրավունք։ 1881 թվականին ստեղծվեց բոսնիացի-հերցեգովինացի մուսուլմանների բարձրագույն կազմակերպությունը՝ Ուլեմա Մեջլիսը, որի անդամները նշանակվեցին պետության կողմից։ Կաթոլիկ եկեղեցու գործունեությունը, որին կառավարությունը տրամադրում էր օգուտներ և օգուտներ, հասավ մինչև սերբերի և մուսուլմանների նկատմամբ ազգային-կրոնական ատելություն հրահրելու աստիճան։

1908 թվականի հոկտեմբերի 7-ին հայտարարվեց Ավստրո-Հունգարիայի կողմից Բոսնիա և Հերցեգովինայի միացման մասին։ Բոսնիա և Հերցեգովինայի հասարակության մի մասը հույս ուներ Ավստրո-Հունգարիայի տիրապետությունից երկրի ազատագրման և Սերբիայի գլխավորությամբ պետության ստեղծման վրա։ 1913-1914 թվականներին ստեղծվել է սերբական ազգայնական «Մլադա Բոսնա» կազմակերպությունը։ Դրա մասնակիցների թվում էր Գավրիլո Պրինցիպը, ով 1914 թվականի հունիսի 28-ին Սարաևոյում կատարեց արքեդքս Ֆրանց Ֆերդինանդի և նրա կնոջ՝ Սոֆիայի սպանությունը, ինչը հանգեցրեց Առաջին համաշխարհային պատերազմի բռնկմանը։

Հարավսլավիա
-----------

1918 թվականի հոկտեմբերի 29-ին Ավստրո-Հունգարիայի փլուզման ժամանակ Խորվաթիայի խորհուրդը Զագրեբում հռչակեց սլովենների, խորվաթների և սերբերի պետությունը, որի իշխանությունները անմիջապես հայտարարեցին պատերազմին մասնակցության դադարեցման մասին։ Նույն թվականի դեկտեմբերի 1-ին պետությունը Սերբիայի և Չեռնոգորիայի Թագավորության հետ միավորվեց Սերբերի, Խորվաթների և Սլովենների Թագավորության մեջ։ Սերբական կապիտալը շատ արագ հոսեց Բոսնիա և Հերցեգովինա։ 1923 թվականի դեկտեմբերի 31-ին տարածաշրջանում կար 37 սերբական բանկ (ընդհանուր կապիտալը՝ 138,524 միլիոն դինար), 11 իսլամական բանկ՝ 48,053 միլիոն դինար կապիտալով, 9 խորվաթական բանկ, 2 հրեական բանկ՝ 19,097 միլիոն դինար կապիտալով, ուրիշ 35 (թեեւ շատ ավելի մեծ ընդհանուր կապիտալով՝ 266,578 մլն դինար)։

1919-1924 թվականներին Բոսնիա և Հերցեգովինայի հողերն ընդունեցին փախստականներ Ռուսաստանից, որոնք հետագայում բռնաճնշվեցին Հարավսլավիայի իշխանությունների կողմից։ 1920-ական թվականներին Բոսնիայում գործում էին փայտամշակման և սղոցագործական արդյունաբերությունները, որոնք կարևոր էին Հարավսլավիայի տնտեսության համար։ 1929 թվականին նահանգի բոսնիական-հերցեգովինական շրջանները՝ Հարավսլավիայի թագավորություն նոր անունով, ներառվեցին Վրբասկա, Դրինա, Զետա և Պրիմորսկա բանովինա։ 1939 թվականին Բոսնիա և Հերցեգովինայի տարածքների մի մասը մտել է Խորվաթիայի Բանովինայի կազմի մեջ։

1941 թվականի ապրիլի 10-ին Հարավսլավիայի վրա Գերմանիայի հարձակումից հետո ուստաշաները հռչակեցին «Անկախ խորվաթական պետություն», որը ներառում էր Բոսնիա և Հերցեգովինայի հողերը։ Սերբերին վտարել են Բոսնիա և Հերցեգովինայի սահմաններից դուրս, և նրանցից շատերը մահացել են։ Վատիկանի հրամանագրով սերբ գյուղացիները ենթարկվեցին բռնի կաթոլիկության։ Ուստաշան մուսուլմանների մեջ ուղղափառների հանդեպ ատելություն էր հրահրում։ 1941 թվականի հուլիսից Բոսնիա և Հերցեգովինայում սկսեցին գործել առաջին պարտիզանական ջոկատները։ Հերցեգովինան խաղաղեցնելու համար ուստաշաները շրջանը հանձնեցին իտալացի օկուպանտներին։ 1945 թվականի մայիսի 1-ին Բոսնիան ազատագրվեց գերմանական զորքերից։ Ուստաշների հետ ծանր մարտերը շարունակվեցին մինչև մայիսի 25-ը։ Պատերազմի ընթացքում զոհվել է Բոսնիա և Հերցեգովինայի մոտ 407,000 բնակիչ, այդ թվում՝ մոտ 209 հազար սերբեր, մոտ 100 հազար մուսուլման, մոտ 79 հազար խորվաթ, մոտ 10 հազար հրեա և մոտ 5 հազար գնչու։ Ավերվել կամ զգալիորեն վնասվել են 130 խոշոր արդյունաբերական ձեռնարկություններ, 24 հանքեր, 1172 դպրոցներ, գրեթե ամբողջությամբ ոչնչացվել են Բոսանսկի Պետրովաց, Դրվար, Բոսանսկա Կրուպա, Կլյուչ, Պրոզոր, Գլամոչ, Վիշեգրադ, Բիհաչ, Ռոգատիկա, Բոսանսկի Բրոդ և շատ այլ քաղաքներ։ ավերված քաղաքներ ու գյուղեր։

### Սոցիալիստական ​​շրջան

1945 թվականին Բոսնիա և Հերցեգովինայի Ժողովրդական Հանրապետությունը մտավ Հարավսլավիայի Դաշնային Ժողովրդական Հանրապետության մեջ, իսկ 1963 թվականից՝ Բոսնիա և Հերցեգովինայի Սոցիալիստական ​​Հանրապետությունը որպես Հարավսլավիայի Սոցիալիստական ​​Դաշնային Հանրապետության մաս։ Սոցիալիստական ​​իշխանությունները մի շարք միջոցներ ձեռնարկեցին մուսուլմանական ինքնակառավարումը սահմանափակելու համար։ Օրինակ՝ 1946 թվականին Հանրապետական ​​ժողովը վերացրեց շարիաթի դատարանները]]։ Հանրապետության մուսուլման կանանց վրա ազդող հաջորդ միջոցը չադրա և բուրկա կրելու դեմ պայքարն էր։ Տիտոյի իշխանությունները սկզբում գործել են զգույշ՝ բացատրական աշխատանքներ կատարելով։ Այնուամենայնիվ, արդեն 1950 թվականի սեպտեմբերի 28-ին օրենքը արգելում էր քող, բուրկա և «կանանց կողմից իրենց դեմքը ծածկելը»՝ տուգանքների և մինչև երեք ամիս ազատազրկման սպառնալիքով։

1961 թվականի մարդահամարի տվյալներով հանրապետությունում ապրում էր ուղղափառ քրիստոնյաների 42,89%-ը, մուսուլմանների 25,69%-ը և կաթոլիկների 21,71%-ը։ 1971 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ 37,19%-ը եղել է ուղղափառ, 39,57%-ը՝ մուսուլման և 20,62%-ը՝ կաթոլիկ։ 1981 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ 32,02% ուղղափառ, 39,52% մուսուլման և 18,38% կաթոլիկ։ 1991 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ 31,2% ուղղափառ, 43,5% մուսուլման և 17,4% կաթոլիկ։ 1961 թվականին Ջ.Տիտոն մուսուլմաններին շնորհեց ազգի կարգավիճակ (այժմ՝ բոսնիացիներ)։ Սոցիալիստական ​​Հարավսլավիայի տարիներին հանրապետությունը հատկապես խստորեն պահպանում էր ժողովուրդների «եղբայրության և միասնության» սկզբունքը՝ երեք ազգությունների հավասար թվով ներկայացուցիչներ նշանակելով պետական ​​մարմիններում և հաստատություններում.։

Բնական ռեսուրսների շնորհիվ 1945-1983 թվականներին հանրապետությունը 22 անգամ ավելացրել է արդյունաբերական արտադրությունը։ Այն ուներ Հարավսլավիայի երկաթի հանքաքարի պաշարների 85%-ը, քարի աղի 100%-ը, ասբեստի մոտ 60%-ը և բոքսիտի ավելի քան 40%-ը։ Բոսնիա և Հերցեգովինայի հիդրոէլեկտրական ներուժը կազմում էր Հարավսլավիայի ներուժի 25%-ը։ 1992 թվականին այն արդյունաբերական-ագրարային տնտեսություն էր, որի մասնաբաժինը Հարավսլավիայի ՀՆԱ-ում կազմում էր 13,4%, իսկ Հարավսլավիայի արտահանման մեջ նրա մասնաբաժինը կազմում էր 14,4%.։ Միևնույն ժամանակ, Բոսնիա և Հերցեգովինան Հարավսլավիայի ամենաաղքատ հանրապետությունն էր՝ զարգացման մակարդակով համեմատելի Կոսովոյի ինքնավար շրջանի հետ։ 1984 թվականին Ի.Տիտոյի մահից հետո,բռնկված տնտեսական խորը ճգնաժամի պայմաններում Սարաևոյում անցկացվեցին XIV ձմեռային օլիմպիական խաղերը։

Անկախ Բոսնիա և Հերցեգովինա
--------------------------

Բոսնիա և Հերցեգովինայի հասարակության քաղաքական բաժանումը էթնիկական գծերով տեղի ունեցավ 1990 թվականի մայիսի 26-ին, երբ ստեղծվեց Մուսուլմանների դեմոկրատական ​​գործողությունների կուսակցությունը՝ Ալիյա Իզետբեգովիչի գլխավորությամբ։ Երկու ամիս անց հայտնվեց Սերբիայի դեմոկրատական ​​կուսակցությունը՝ Ռադովան Կարաջիչի գլխավորությամբ, որից հետո խորվաթները Բոսնիա և Հերցեգովինայում հիմնեցին Խորվաթիայի դեմոկրատական ​​համագործակցություն կուսակցության իրենց մասնաճյուղը՝ Մատե Բոբանի գլխավորությամբ։ Բացի ազգայնական կուսակցություններից, 1990 թվականին Բոսնիայում գործում էին երկու համամիութենական ուժեր՝ կոմունիստները և 1990 թվականի սեպտեմբերին ստեղծված Բարեփոխման ուժերի միության մասնաճյուղը։ Վերջին կազմակերպությունը միութենական մակարդակով ղեկավարում էր զինակից Տիտո Մարկովիչը։ Նա և իր համախոհները հանդես էին գալիս բարեփոխումների ենթարկվող ՀՍՖՀ-ի պահպանման օգտին։ 1990 թվականի նոյեմբերի 9-ին տեղի ունեցան երկրի խորհրդարանի ընտրություններ։ Դրանցում համամիութենական ուժերի ներկայացուցիչները ջախջախիչ պարտություն կրեցին։ Կոմունիստներն ու նրանց դաշնակիցները ստացել են մանդատների 9%-ը, Ա.Մարկովիչի ռեֆորմիստները ստացել են մանդատների միայն 5%-ը, չնայած նրան, որ տարածաշրջանում նրանց աջակցում էին արհմիության իշխանությունների կողմից վերահսկվող Borba թերթը և UTEL հեռուստատեսությունը։ Վեհաժողովի մանդատների մեծ մասն այն ժամանակ շահեցին երեք ազգայնական կուսակցությունների ներկայացուցիչներ։ Հանրաքվեում, որը կազմակերպել էին մուսուլման և խորվաթ պատգամավորները՝ առանց սերբերի կարծիքը հաշվի առնելու և անցկացվել 1992 թվականի փետրվարի 29-ից մարտի 1-ը, Բոսնիա և Հերցեգովինայի անկախության օգտին քվեարկել է ընտրողների 63%-ը։ Ապրիլի 6-ին երկրի անկախությունը ճանաչեց Եվրամիությունը, ապրիլի 7-ին՝ ԱՄՆ-ը, իսկ նրանցից հետո՝ նույն թվականի ապրիլին՝ Ռուսաստանը։ 1992 թվականի ապրիլի 7-ին սերբերը հռչակեցին Սերբիայի Հանրապետության անկախությունը։ Հուլիսի 3-ին խորվաթները հայտարարեցին սեփական հանրապետության՝ Հերցեգ-Բոսնայի ստեղծման մասին՝ մայրաքաղաք Մոստարով։

### Պատերազմ Բոսնիա և Հերցեգովինայում

Բոսնիա և Հերցեգովինայում զինված բախումները սկսվել են 1992 թվականի մարտի 1-ին Սարաևոյում սերբական հարսանիքի կրակոցներից հետո։ Նույն թվականի ապրիլի 5-ին Հարավսլավիայի ժողովրդական բանակը շրջափակեց Սարաևոն։ Շուտով ազգամիջյան պատերազմ սկսվեց՝ պատելով ողջ երկիրը։ Մուսուլմանները կռվում էին սերբերի կամ խորվաթների դեմ՝ կախված տարածաշրջանից, երբեմն նրանք կռվում էին խորվաթների կողքին սերբերի դեմ։ 1992 թվականի մայիսի 22-ին Բոսնիա և Հերցեգովինան դարձավ ՄԱԿ-ի անդամ։ Բոսնիա և Հերցեգովինայում խաղաղության պահպանման գործում ՄԱԿ-ի խաղաղապահ ուժերի մասնակցությունն անարդյունավետ էր։ ՆԱՏՕ-ի ուժերի ռազմական միջամտությունից հետո սերբերը ռազմական պարտություն կրեցին։ 1995 թվականի դեկտեմբերի 14-ին ԱՄՆ-ի միջնորդությամբ հակամարտությունը լուծվեց Դեյթոնյան համաձայնագրով, որը նախատեսում էր երկու մասից բաղկացած միասնական պետության պահպանում՝ մուսուլմանա-խորվաթական դաշնություն և Սրբական Հանրապետություն։ Պատերազմի ժամանակ սերբական տվյալներով զոհվել է 200 հազար մարդ, որոնց 90%-ը խաղաղ բնակիչներ են։ Մինչև երեք միլիոն մարդ ստիպված է եղել լքել իրենց տները, այդ թվում՝ 800 հազար մուսուլմաններ Կենտրոնական և Արևելյան Բոսնիայում և Արևելյան Հերցեգովինայում, 800 հազար սերբեր՝ Կենտրոնական և Արևմտյան Բոսնիայում և Արևմտյան Հերցեգովինայում, մոտ 500 հազար խորվաթներ Կենտրոնական Բոսնիայում, ինչպես նաև ազգային փոքրամասնություններ։ (Ալբանացիներ, գնչուներ և այլք)։ Պատերազմը աղետալի հետևանքներ ունեցավ երկրի տնտեսության համար՝ ավերվել է 3000 բնակավայր, վնասվել են բոլոր երկաթուղիները, ավերվել են 2000 կմ ճանապարհներ, 70 կամուրջներ։ Դրամական արտահայտությամբ վնասը գնահատվում է մինչև 80 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։

### XXI դար

Հետպատերազմյան Բոսնիա և Հերցեգովինայում քաղաքացիական խաղաղություն ապահովելու համար տեղակայված է Եվրամիության խաղաղապահ «Althea» բազմազգ ուժը՝ բաղկացած 600 հոգուց, որի գործունեությունն իրականացվում է ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի մանդատի հիման վրա, երկարաձգվել է 2016 թվականին։ Ըստ ԱՄՀ-ի 2014 թվականի տվյալների՝ Բոսնիա և Հերցեգովինան Եվրոպայի ամենաաղքատ երկիրն էր Ուկրաինայի և Մոլդովայի հետ միասին։ 2014 թվականի փետրվարին երկրի տնտեսական ծանր վիճակի պատճառով տեղի ունեցան ցույցեր, որոնք հանգեցրին ոստիկանության հետ բախումների։ Բոսնիացիների, սերբերի և խորվաթների հարաբերությունները լարված մնացին մինչև 2014 թվականը։ Պարբերաբար հնչում էին պետության մասնատման կոչեր։ 2008 թվականին Եվրամիության հետ ստորագրվել է կայունացման և ասոցացման համաձայնագիրм։ 2010 թվականին Բոսնիա և Հերցեգովինան ստացել է ՆԱՏՕ-ին միանալու գործողությունների ծրագիր։

2021 թվականի դեկտեմբերի 11-ին Հանրապետության Սերպսկայի Ժողովրդական ժողովի (խորհրդարանի ստորին պալատի) պատգամավորները քվեարկեցին Բոսնիայի զինված ուժերից, դատաիրավական և հարկային համակարգերից Սրբական Հանրապետությունը դուրս բերելու օգտին։ Դրանից հետո Բոսնիա և Հերցեգովինայի պետական ​​դատախազությունը գործ է հարուցել Սերպսկայի Հանրապետության իշխանությունների դեմ՝ «սահմանադրական կարգը տապալելու» մեղադրանքով։

Գրականություն
-------------

* Босния // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
* Гильфердинг, А. Ф. Босния, Герцеговина и старая Сербия // Собрание сочинений А. Гильфердинга. — СПб.: Изд. Д. Е. Кожанчикова, 1873. — Т. 3. — VI, 541 с.
* Бромлей, Ю. В. и др. История Югославии. — М.: Издательство АН СССР, 1963. — Т. I. — С. 136.
* Раннефеодальные государства на Балканах VI—XII вв. / Литаврин Г.Г.. — Москва: Наука, 1985. — 363 с.
* Седов В.В. Славяне: историко-археологическое исследование. — Москва: Языки славянской культуры, 2002. — 624 с. — ISBN 5-94457-065-2.
* Формирование раннефеодальных славянских народностей / Королюк В.Д.. — Москва: Наука, 1981. — С. 289.
* Чиркович Сима. История сербов. — М.: Весь мир, 2009. — 448 с. — ISBN 978-5-7777-0431-3.
* Tepić, Ibrahim. Босния и Герцеговина с древнейших времён до конца Второй мировой войны = Bosna i Hercegovina od najstarijih vremena do kraja Drugog svjetskog rata. — Сараево: Bosanski kulturni centar, 1998. (сербохорв.)

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. ↑  *Титов, В. С.* Неолит Карпатского бассейна: исследования и материалы. — М.: Наука, 1996. — С. 192.
2. ↑  Socijalistička republika Bosna i Hercegovina. — Jugoslavenski leksikografski zavod, 1983. — С. 76.
3. ↑  Tepić, 1998, էջ 14—16
4. ↑  История Югославии, 1963, էջ 11, 13, 15, 22
5. ↑  *Чиркович Сима.* История сербов. — М.: Весь мир, 2009. — С. 15. — ISBN 978-5-7777-0431-3
6. ↑  Макова Е.С. Сербские земли в Средние века и Раннее Новое время // История южных и западных славян / Матвеев Г.Ф. Ненашева З.С.. — Москва: Издательство Московского университета, 2008. — Т. 1. — С. 61. — ISBN 978-5-211-05388-5
7. ↑  История Югославии. — Москва: Издательство Академии Наук СССР, 1963. — Т. 1. — С. 63.
8. ↑  *Чиркович Сима.* История сербов. — М.: Весь мир, 2009. — С. 16. — ISBN 978-5-7777-0431-3
9. ↑  *Tepić, Ibrahim.* Bosna i Hercegovina od najstarijih vremena do kraja Drugog svjetskog rata. — Bosanski kulturni centar, 1998. — С. 47.
10. ↑  книга
 | автор = 
 | заглавие = История Югославии
 | ссылка = 
 | ответственный = 
 | место = Москва
 | издательство = Издательство Академии Наук СССР
 | год = 1963
 | том = 1
 | страниц = 
 | страницы = 64
 | isbn = 
 | ref =
11. ↑  Раннефеодальные государства на Балканах VI—XII вв. / Литаврин Г.Г.. — Москва: Наука, 1985. — С. 198.
12. ↑  *Чиркович Сима.* История сербов. — М.: Весь мир, 2009. — С. 18. — ISBN 978-5-7777-0431-3
13. ↑  Листая страницы сербской истории / Е.Ю. Гуськова. — М.: Индрик, 2014. — С. 13. — ISBN 978-5-91674-301-2
14. ↑  Листая страницы сербской истории / Е.Ю. Гуськова. — М.: Индрик, 2014. — С. 14. — ISBN 978-5-91674-301-2
15. ↑  Об управлении империей: текст, перевод, комментарий. — Наука, 1989. — С. 382.
16. ↑  Раннефеодальные государства и народности (южные и западные славяне VI—XII вв.). — М.: Наука, 1991. — С. 246.
17. ↑  История Югославии, 1963, էջ 126—128
18. ↑  *Пуришев, Б. И.* Хрестоматия по зарубежной литературе. — 1962. — С. 542.
19. ↑  История Югославии, 1963, էջ 131—135
20. ↑  История Югославии, 1963, էջ 136
21. ↑  *Мргић, Јелена.* Северна Босна: 13—16. век. — Белград: Историјски институт, 2008. — С. 141.
22. ↑  *Лещиловская, И. И.* Славянские народы Юго-Восточной Европы и Россия в XVIII в. — Наука, 2003. — С. 19.
23. ↑  История Югославии, 1963, էջ 193—196, 198, 202, 203, 205
24. ↑  *Радослав И. Чубрило, Биљана Р. Ивковић, Душан Ђаковић, Јован Адамовић, Милан Ђ. Родић и др.* Српска Крајина. — Београд: Матић, 2011. — С. 45. — ISBN 978-86-7978-029-4
25. ↑  История Югославии, 1963, էջ 356—360, 603
26. ↑  История Югославии, 1963, էջ 362—364, 366, 610, 613
27. ↑  История Югославии, 1963, էջ 613—616, 618, 619
28. ↑  История Югославии, 1963, էջ 620
29. ↑  История Югославии, 1963, էջ 623, 651, 659
30. ↑  Косик В.И. Балканы: «Порвалась цепь великая…» (середина XIX — начало XXI вв.). - М.: Институт славяноведения РАН, 2014. - С. Режим доступа: Արխիվացված 2016-10-19 Wayback Machine
31. ↑  *Арсеньев, А. Б.* Русская эмиграция в Боснии и Герцеговине (1919—1990-е гг.). — Ежегодник Дома русского зарубежья имени Александра Солженицына, 2011. — М.: Дом русского зарубежья имени Александра Солженицына, 2011. — С. 140, 157—159.
32. ↑  *Бромлей, Ю. В. и др.* История Югославии. — М.: Издательство АН СССР, 1963. — Т. 2. — С. 27, 28, 35, 82, 121.
33. ↑  *Бромлей, Ю. В. и др.* История Югославии. — М.: Издательство АН СССР, 1963. — Т. 2. — С. 187, 188, 196, 197.
34. ↑  *Tepić, Ibrahim.* Bosna i Hercegovina od najstarijih vremena do kraja Drugog svjetskog rata. — Bosanski kulturni centar, 1998. — С. 377, 378.
35. ↑  *Раковский, С. Н. и др.* По Югославии. — 1970. — С. 153.
36. ↑  «Босния и Герцеговина». // knowledge.su. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ մայիսի 1-ին. Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 19-ին.
37. ↑  *Мартынова, М. Ю.* Балканский кризис: народы и политика. — М.: Старый сад, 1998. — С. 193.
38. 1 2  *Пономарёва, Е. Г.* Параметры государственной состоятельности: Босния и Герцеговина. — 2011. — С. 7.
39. ↑  Известия Всесоюзного географического общества. — Изд-во Академии наук СССР, 1991. — С. 541.
40. ↑  Отечественная история новейшего времени: 1985—2008. — РГГУ, 2009. — С. 63.
41. ↑  *Никифоров, Л. А.* Социалистическая Федеративная Республика Югославия: справочник. — Изд-во полит. лит-ры, 1985. — С. 32.
42. ↑  Смирнов А. В. Союзное правительство и выборы в Боснии и Герцеговине 1990 года // Актуальные проблемы гуманитарных и естественных наук. — 2010. — № 5. — С. 66
43. ↑  Смирнов А. В. Союзное правительство и выборы в Боснии и Герцеговине 1990 года // Актуальные проблемы гуманитарных и естественных наук. — 2010. — № 5. — С. 66 — 67
44. ↑  *Мартынова, М. Ю.* Балканский кризис: народы и политика. — М.: Старый сад, 1998. — С. 193—194, 196—197, 199.
45. ↑  *Гуськова, Е. Ю.* Югославский кризис и Россия. — М. 1993. — С. 42.
46. ↑  *Мартынова, М. Ю.* Балканский кризис: народы и политика. — М.: Старый сад, 1998. — С. 199.
47. ↑  *Чубарьян, А. О.* XX век: Краткая историческая энциклопедия. — Наука, 2001. — С. 473.
48. ↑  *Мартынова, М. Ю.* Балканский кризис: народы и политика. — М.: Старый сад, 1998. — С. 196—197, 199, 214, 225, 232.
49. ↑  «Совбез ООН продлил миротворческую операцию ЕС в Боснии и Герцеговине». // ria.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ դեկտեմբերի 22-ին. Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 20-ին.
50. ↑  «World Economic Outlook Database, April 2015». // imf.org. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ մարտի 4-ին. Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 18-ին.
51. ↑  «Босния: протесты вылились в столкновения с полицией». // bbc.co.uk. Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ հոկտեմբերի 17-ին. Վերցված է 2015 թ․ ապրիլի 4-ին.
52. ↑  «Bosnia and Herzegovina — Relations with the EU». // ec.europa.eu. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ հունվարի 26-ին. Վերցված է 2016 թ․ հունվարի 6-ին.
53. ↑  «Босния и Герцеговина получила План действий по членству в НАТО». // lenta.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ դեկտեմբերի 22-ին. Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 20-ին.
54. ↑  «Боснийские сербы сделали первый шаг к расколу Боснии и Герцеговины». Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ հունվարի 5-ին. Վերցված է 2022 թ․ հունվարի 5-ին.
55. ↑  «Боснийские сербы взяли курс на развал БиГ». Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ հունվարի 5-ին. Վերցված է 2022 թ․ հունվարի 5-ին.
56. ↑  «Боснийские сербы ускорят выход республики из госинститутов Боснии и Герцеговины». Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ հունվարի 5-ին. Վերցված է 2022 թ․ հունվարի 5-ին.