**«Homo Ludens»** (լատիներենից թարգմանաբար՝ *Մարդ խաղացող*), հոլանդացի պատմաբան և մշակութաբան Յոհան Հայզինգայի՝ 1938 թվականին հրատարակված գիրքը, որտեղ քննարկվում է մշակույթի և հասարակության խաղի, խաղացող տարրի կարևոր դերն ու նշանակությունը։

Արձագանք
--------

«Homo Ludens»֊ը մեծ տեղ է զբաղեցնում խաղերի տեսության ուսումնասիրության մեջ։ Գրքից հետագայում ազդվել են այնպիսի տեսաբաններ, ինչպիսին են Ռոջեր Կաույան, Էրիկ Զիմերմենն ու Քեթի Սալենը։

Առաջաբանի հակադրությունները
---------------------------

Գրքի առաջաբանում Հայզինգան հստակ ներկայացնում է, որ իր գիրքը ոչ թե մշակույթ*ում* խաղի դերի մասին է, այլ հենց մշակույթ*ի* խաղի։ Նա ասում է, որ գրքի ենթավերնագիրը սկզբում եղել է «Մշակույթի խաղը», որը խմբագիրների կողմից ուղղվել է՝ վերանվանվելով «Խաղը մշակույթում»,որը չի արտահայտում Հայզինգայի գաղափարն ճշգրտորեն և ամբողջությամբ։

Բովանդակություն
---------------

### I. Խաղի՝ որպես մշակութային երևույթի, բնույթն ու նշանակությունը

> 
> Խաղն ավելի հին է, քան մշակույթը, քանի որ մշակույթը, ինչքան էլ որ թերի լինի այս սահմանումը, ի հայտ է եկել մարդկային հասարակության հետ, մինչդեռ կենդանիների մոտ խաղն առկա էր դեռ վաղուց՝ առանց մարդու միջամտության։
> 
> 
> 

Հայզինգան աշխատությունը սկսում է պարզաբանելով, որ կենդանիների մոտ խաղը առկա է եղել մարդկանց մոտ ի հայտ գալուց էլ ավելի վաղ։ Խաղի ամենակարևոր հատկանիշներից մեկն այն է, որ այն ինքնին զվարճանք է։

Հայզինգան առանձնացնում է այն 5 կարևոր հատկանիշները, որ խաղը պետք է ունենա՝

1. Խաղի մեջ ազատ կարող է մտնել յուրաքանչյուր ոք, այն ինքնին ազատությունն է։
2. Խաղը «սովորական» կամ «իրական» կյանքը չէ։
3. Խաղը «սովորական» կյանքից տարբերվում է գործողության վայրով և տևողությամբ։
4. Խաղը կանոններ է ստեղծում, խաղն ինքնին կանոն է։ Խաղի ժամանակ գերագույն նշանակություն է տրվում կարգ ու կանոնին։
5. Խաղը կապ չունի նյութական բարիքների հետ։ Այն չի հետապնդում և չի կարող բերել նյութական շահեր։

### II. Խաղի արտահայտումը և գաղափարը լեզվում

> 
> Բառը և գաղափարը գիտական կամ տրամաբանական մտածողության արդյունք չեն։ Դրանք ստեղծվում են ստեղծագործ լեզվի միջոցով, այսինքն՝ բազմաթիվ լեզուների, քանի որ «գաղափարականացման» պրոցեսը տեղի է ունենում անընդհատ։
> 
> 
> 

Հայզինգան շատ բան ունի ասելու տարբեր լեզուներում «խաղ» բառի մասին։ Հույները նույնացնում են այն «երեխայության», «անմտության» և «մրցակցության» հետ։ Սանսկրիտում կան խաղը կոչող տարբեր բառեր՝ «մանկական վայելքներ», «վիճակի նետում» և «ծաղր»։ Ճապոներենում խաղը համընկնում է քաղաքավարության հետ, իսկ սեմական լեզուներում՝ ծաղրի։ Գերմանական լեզուներում խաղը ընդհանրացնող-հավաքական անվանումը բացակայում է, իսկ ռոմանական լեզուներ այն թափանցել է լատիներենից՝ ենթարկվելով որոշ փոփոխությւնների։

### III. Խաղը և մրցակցությունը՝ որպես մշակութաստեղծ գործառույթներ

> 
> Այս բաժնում մեր հիմնական ասելիքն այն է, որ մշակույթը ստեղծվում է խաղի միջոցով, որը սկսել են խաղալ հենց ամենասկզբից․․․ Հասարակական կյանքն ավելին է, քան զուտ կենսաբանությունը, և հենց խաղն է, որ արժեքավորում է այն։
> 
> 
> 

Հայզինգան նկատի չունի, որ «խաղը վերածվում է մշակույթի»։ Նա դրանք քննարկում է առանձին, կողք կողքի, բայց որպես մեկ ամբողջություն, չնայած պնդում է, որ «խաղն առաջնային է»։

### IV. Խաղն ու օրենքները

> 
> Այնուամենայնիվ, դատավորի կեղծամն ավելին է, քան մասնագիտական անտիկ կոստյումի մի մաս։ Դրա գործառույթը շատ նման է վայրենիների՝ պարերի ժամանակ կրած դիմակների գործառույթին․ այն փոխում է կրողին, դարձնում է ուրիշ մարդ"։
> 
> 
> 

Հայզինգան առաջ է քաշում այն գաղափարը, որ դատավարության հիմքում ընկած են երեք տեսակի խաղեր, որոնք կարելի է վերհանել՝ ներկայիս դատավարության գործընթացը անտիկ դատավարությունների հետ համեմատելով՝

1. պատահականության խաղը
2. մրցակցություն
3. լեզվակռիվ

### V. Խաղը և պատերազմը

Խաղը և պատերազմը համեմատելու համար Հայզինգան բերում է միջնադարյան մարտերի օրինակը, երբ մարդկանց զվարճություն պարգևելու համար գլադիատորներն ու ասպետները արյունալի կռիվներ էին տալիս, որոնց ժամանակ կարևոր էր հակառակորդին պատվազուրկ չանելը և արդար հաղթանակ տանելը։ Սրանից էլ առաջացել են «ասպետ, ասպետություն» և «միջազգային իրավունք » հասկացությունները։

Այս գլխում Հայզինգան նաև նշում է, որ առանց խաղի քաղաքակրթությունը գոյություն չի ունենա։

### VI. Խաղը և գիտելիքը

> 
> Հնադարյան մարդու համար անելն ու համարձակվելը ուժ են, իսկ իմանալը մոգական ուժ է։
> 
> 
> 

Այս գլխում խոսվում է հանելուկներ, գլուխկոտրուկներ լուծելու և մահվամբ պատժվելու մասին։

Հույն գուշակներ Կալխասի և Մոպսի հայտնի պատմությունը․ Տրոյայի անկումից հետո նրանք հանդիպում են։ Կալխասը ցույց է տալիս մի թզենի և հարցնում, թե քանի թուզ կա վրան։ Մոպսը ասում է 9, իսկ Կալխասը՝ 8։ Կալխասի գուշակությունը սխալ է դուրս գալիս, ինչի արդյունքում նա մահանում է։

### VII. Խաղը և պոեզիան

> 
> Պոեզիան խաղի տիպիկ դրսևորում է։ Այն ստեղծվում է գրողի յուրահատուկ աշխարհում և լիովին տարբերվում է շրջապատող աշխարհից։
> 
> 
> 

Եթե անգամ մի կողմ թողնենք գաղափարական բովանդակությունը և կենտրոնանանք պոեզիայի ձևի վրա, հեշտ է նկատել, որ բանաստեղծությունը ոչ այլ ինչ է, քան բառերի խաղ։

### VIII. Առասպելաբանության տարրերը

> 
> Հենց որ փոխաբերությունը միտված է լինում առարկաները և երևույթները կյանքի ու շարժման մեջ նկարագրելուն, մենք գործ ենք ունենում անձնավորման հետ։ Առասպելների և ընդհանրապես, պոեզիայի ստեղծման էությունը անշունչ ու անկենդան իրերին մարդկային հատկանիշեր վերագրելն է։
> 
> 
> 

### IX. Խաղի դրսևորումները փիլիսոփայության մեջ

> 
> Խաղի գաղափարը բացատրելու մեր ջանքերի կենտրոնում են գտնվում հունական սոփեստները, ում կարող ենք համարել մարգարեներ, բժիշկներ և գուշակներ, ովքեր անտիկ մշակութային կյանքի ամենակարևոր կերպարներն էին։
> 
> 
> 

### X. Խաղի դրսևորումները արվեստի մեջ

> 
> Հենց հանդիպենք «֊իզմ» վերջածանց պարունակող բառի, ուրեմն խաղացող համայնքի հետքի վրա ենք։(խոսքը ուսմունքների մասին է)
> 
> 
> 

Հայզինգան արդեն իսկ հաստատել է խաղի և պոեզիայի միջև առկա անքակտելի կապը։ Այստեղ նա ասում է, որ նույն բանը առկա է նաև խաղի և երաժշտության միջև։

### XI. Արևմտյան քաղաքակրթությունը sub specie ludi (լատիներենից թարգմանաբար՝ խաղի ազդեցության տակ)

> Ուստ պետք է եզրակացնենք, որ քաղաքակրթությունը իր սկզբնական դրսևորումներում հենց խաղ է եղել։ Այն ոչ թե առաջանում է խաղից, այլ ստեղծվում և կատարելագործվում է խաղի մեջ և որպես խաղ
> 
> :
> 
> 
> 

### XII. Խաղը ժամանակակից քաղաքակրթության մեջ

> 
> Ամերիկայի քաղաքականության մեջ խաղի տարրը նկատելն ավելի հեշտ է, քանի որ այնտեղ նախընտրական քարոզարշավ իրականացնելը ազգային սպորտին հավասարազոր բան է։
> 
> 
> 

Խաղի ժամանակակից դրսևորումներն են սպորտը, որը գալիս է Անգլիայից։ Սպորտը պակաս թատերական է, քան միջնադարյան ասպետական մրցույթները։ Սպորտի մեջ առաջնություն են ստանում խմբային-կոլեկտիվ խաղատեսակները, մարմնամարզությունը և դեմոկրատիզմը։ Մրցակցային բնազդի իրացման համատեքստում է դիտարկվում նաև սկաուտների շարժումը։ Խաղի բնազդի և խաղային տարրի աստիճանական թուլացումը մշակույթի մեջ կարող է բերել մշակույթի կործանման, քաոսի և բարբարոսությունների։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Huizinga, Johan (1944). *Homo Ludens*. Switzerland: Routledge – via. `{{cite book}}`: External link in ``|via=`` (օգնություն)
2. ↑  Huizinga 1955, էջ 1
3. ↑  Huizinga 1955, էջ 3
4. ↑  Huizinga 1955, էջ 8-10
5. ↑  Huizinga 1955, էջ 13
6. ↑  Huizinga 1955, էջ 28
7. 1 2
8. 1 2  Huizinga 1955, էջ 46
9. ↑  Huizinga 1995, էջ 77.
10. ↑  Huizinga 1955, էջ 84.
11. ↑  Huizinga 1955, էջ 101.
12. ↑  Huizinga 1955, էջ 105.
13. ↑  Huizinga 1955, էջ 119
14. ↑  Huizing 1955, էջ 136.
15. ↑  Huizinga 1955, էջ 203
16. ↑  Huizinga 1955, էջ 158
17. ↑  Huizinga 1955, էջ 173.
18. ↑  Huizinga 1955, էջ 207

Արտաքին հղումներ
----------------

* J. HUIZINGA, *Homo Ludens* (1949 Edition) Արխիվացված 2015-03-28 Wayback Machine; Routledge & Kegan Paul Ltd

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | OCLC |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 1065843658 |

 |