**1163–1167 թվականների բյուզանդա-հունգարական պատերազմը** զինված հակամարտություն էր Բյուզանդիայի կայսր Մանուել I Կոմնենոսի և Հունգարիայի թագավոր Ստեֆան III-ի միջև։

Քաղաքական իրավիճակ
------------------

1151–1156 թվականների բյուզանդա-հունգարական պատերազմներն ավարտվեցին անորոշ։ Հետագա տարիներին Մանուելի ուշադրությունը շեղվեց Իտալիայի և Փոքր Ասիայի պատերազմների պատճառով։ Գեզա II-ը դաշնակցային հարաբերություններ հաստատեց Ֆրիդրիխ Բարբարոսայի հետ, սակայն կայսրի և պապի միջև ընդմիջումից հետո նա հրաժարվեց աջակցել Ֆրիդրիխին և 1161 թվականին Լյուդովիկոս VII-ին և Ալեքսանդր III-ին առաջարկեց հակագերմանական դաշինք ստեղծել։

Դինաստիական պայքար Հունգարիայում
--------------------------------

Բուն Հունգարիայում ազնվականությունը բաժանված էր հակառակորդ խմբերի։ Թագավորի եղբայրները՝ Իշտվանն ու Լասլոն, դավադրություններ են կազմակերպել, որոնց ձախողումից հետո նրանք ստիպված են եղել փախչել Բյուզանդիա։

Եղբայրներից կրտսերը՝ Իշտվանը, ամուսնացավ կայսր Մարիայի զարմուհու՝ սեբաստացի Իսահակ Կոմնենոսի դստեր հետ, ըստ երևույթին ընդունեց ուղղափառությունը։

Լասլո II-ը մահացավ արդեն 1163 թվականի հունվարի 14-ին։ Իշտվանը հռչակվեց թագավոր, բայց եթե հարավ-արևելյան շրջանները, որտեղ կար զգալի ուղղափառ բնակչություն, մասամբ աջակցում էին նրան, ապա կենտրոնական և հյուսիսային Հունգարիայի բնակիչները թշնամաբար էին վերաբերվում։Ֆրեդերիկ Բարբարոսան նույնպես դժգոհ էր կատարվածից և սկսեց կոալիցիա կազմել Հունգարիա ներխուժելու համար։ Հինգ ամիս թագավորելուց հետո Ստեփանոս IV-ը պարտություն կրեց Սեկեսֆեհերվարում և փախավ երկրից։ Նա օգնություն խնդրեց Ֆրիդրիխից, իսկ հետո գնաց Բյուզանդիա։ Մանուելը նրան գումար և զորք տրամադրեց՝ ընտանիքի տիրույթները վերագրավելու համար։

1163 թվականի արշավ
------------------

Մանուելը ճամբար դրեց Նիսում՝ Սերբիայում կարգուկանոն հաստատելու և Հունգարիային հսկելու համար, և Իշտվան IV-ին օգնության ուղարկեց Ալեքսեյ Կոնտոստեփանի բանակը։

Ստեֆան III-ը հիմնականում ապավինում էր գերմանական աջակցությանը։ Նրա դաշնակիցներն էին Հենրի Յասոմիրգոտը և Բոհեմիայի Վլադիսլավ II-ը։ Բյուզանդական արշավանքի վտանգի առաջ կանգնելով՝ Հունգարիայի թագավորը դիմեց Վլադիսլավին օգնության համար, սակայն չեխ բարոնները, վերադառնալով Միլանի արշավանքից, չցանկացան մասնակցել նոր արտասահմանյան արշավի։

Չունենալով բավարար ուժեր բյուզանդացիներին դիմակայելու համար՝ Իշտվան III համաձայնեց բանակցությունների։ Հասկանալով, որ հնարավոր չի լինի վերականգնել Իշտվան IV-ին գահին, կայսրը Գեորգի Պալեոլոգոսին ուղարկեց որպես դեսպան Հունգարիա, և նա համաձայնեց թագավորի կրտսեր եղբոր՝ Բելայի նշանադրությանը Մանուելի դստեր՝ Մարիայի հետ։ Բելային ուղարկեցին Բյուզանդիայում մեծանալու, և նրան տվեցին հոր կողմից 1161 թվականին հատկացված հողերը (Դալմաթիայի և Պաննոնիայի տարածքները)։ Ըստ երևույթին, բյուզանդացիները հասել են միացման Սրեմի այս տարածքներին։ Այսպիսով, կայսրը կարողացավ անուղղակի վերահսկողություն հաստատել այս տարածքների վրա։ Կոստանդնուպոլսում Բելան ստացավ Ալեքսեյ անունը և տիրակալի նորաստեղծ տիտղոսը։

1164 թվականի արշավ
------------------

Պայմանագիրը շուտով տապալվեց։ 1164 թվականի գարնանը Ստեփանոս IV-ը ներխուժեց հարավ-արևելյան Հունգարիա, որտեղ նա ուներ բազմաթիվ կողմնակիցներ։ Մարտին նրա ներկայացուցիչները ժամանեցին Պարմա, որտեղ փորձեցին ստանալ Ֆրեդերիկ Բարբարոսայի աջակցությունը, որին խոստացան 3 հազար մարկ։ Ստեֆան III-ը հավաքեց զորքերը, այդ թվում՝ գերմանացիների, չեխերի դաշնակից ջոկատները՝ Վլադիսլավ II-ի գլխավորությամբ և Կումանցիները, և նրա դեմ շարժվեցին դեպի Սրեմ։ Ռազմիկները սկսեցին լքել Ստեփանոս IV-ին և անցան նրա հակառակորդի մոտ, և շուտով մրցակիցը հայտնվեց դժվարին դրության մեջ: Կայսրը ստիպված եղավ հետաձգել արշավը դեպի Կիլիկիա և փոխարենը նորից արշավել դեպի Դանուբ՝ «վերադարձնելու Բելայի հայրական ժառանգությունը և փրկելու Ստեփանոսին իր առջև ծառացած աղետներից»։

Կայսրը բանակցությունների մեջ մտավ Բոհեմիայի իշխան Վլադիսլավի հետ, որին հիշեցրեց վերջինիս՝ Կոստանդնուպոլսում տված երդման մասին՝ խաչակրաց արշավանքից վերադառնալիս։ Չեխիայի դուքսը համաձայնել է ընդունել արբիտրի դերը։ Այս պայմաններում Իշտվան III-ը նույնպես պետք է բանակցություններ սկսեր։ Նա համաձայնել է վերադարձնել Սրեմ Բելային, սակայն կայսրից պահանջել է դադարեցնել Ստեփանոս IV-ի աջակցությունը և ստիպել նրան հեռանալ Հունգարիայի տարածքից։

1165 թվականի արշավ
------------------

Ստեֆան III-ը կրկին արշավ է սկսել իր հորեղբոր դեմ։ Նիկիֆոր Խալուֆան չսպասեց իր առաջխաղացմանը և իր զորքերը տարավ Սրեմ, ուր շուտով ժամանեց Իշտվան IV-ը՝ կրկին ջախջախված և հազիվ փրկվելով գերությունից։ 1165 թվականի գարնանը Ստեփանոս III-ը ներխուժեց Սրեմ և պաշարեց Զեմունը։ Կայսրը ուղերձ է հղել՝ պահանջելով հունգարական զորքերը դուրս բերել գավառից։ Հունգարիայի թագավորը անտեսեց նրան։ Այնուհետև Մանուելը «որոշեց կրկին գահ բարձրացնել հորեղբոր Ստեֆանին, թեև նախկինում դա չէր ուզում։ Մանուել Կոմնենոսը նախկին պայմանավորվածությունների համաձայն ուղարկվել է Կիև՝ Ռոստիսլավ Մստիսլավիչի մոտ՝ օժանդակ բանակ։ Բյուզանդիայի բանագնացը հանդիմանեց Մեծ Դքսին Յարոսլավ Օսմոմիսլին խրախուսելու համար, որը դավաճանեց կայսրության հետ դաշինքին և ապաստան տրամադրեց Անդրոնիկոս Կոմնենոսին։ Կայսրը նամակ ուղարկեց անձամբ Յարոսլավին, ով իր աղջկան ամուսնացրեց Իշտվան III-ի հետ և համոզեց նրան վերադառնալ Բյուզանդիայի հետ դաշինքին և լուծարել ամուսնությունը։Հենրիխ Յասոմիրգոտը խոստացավ հանդես գալ Բյուզանդիայի կողմից, և, վերջապես, Ֆրեդերիկ Բարբարոսան համաձայնեց աջակցել Հունգարիայի դեմ պատերազմին։Ստեֆան III-ը հայտնվեց միջազգային մեկուսացման մեջ։

Հունգարիայի թագավորը այդ ընթացքում շարունակում էր Զեմունի պաշարումը, որտեղ ամրացել էր նրա հորեղբայրը։ Կայսրը զգալի ջոկատ ուղարկեց Միքայել Գավրայի և Ջոզեֆ Բրյեննիուսի հրամանատարությամբ, ինչպես նաև նավեր՝ օգնելու պաշարվածներին։ Պաշարումը ձգձգվեց, քանի որ հունգարացիները չկարողացան շրջափակել քաղաքը գետից, և բյուզանդացիները ջրով բերեցին ամրացումներ և պաշարներ: Հունգարացիների՝ թշնամու նավատորմի վրա հարձակվելու փորձն անհաջող էր։Այնուամենայնիվ, թագավորը պաշարվածների մեջ համախոհներ գտավ. Իշտվան IV-ը թունավորվեց, որից հետո Զեմունը հանձնվեց, իսկ հունգարացիները գրավեցին Սրեմը։ Գրավվեց նաև Դալմատիան։

Կայսրը զորք հավաքեց Սոֆիայում և հունիսի վերջին հասավ Դանուբ։ Վենետիկի հետ պայմանագիր կնքվեց, և նրանք 100 նավ ուղարկեցին Դալմատիան վերագրավելու համար։ Գործողությունը սկսվեց մայիսին, և շուտով Տրոգիրը, Շիբենիկը, Դիոկլեան, Սալոնա և այլ քաղաքներ՝ ընդհանուր 57, ենթարկվեցին Ջոն Դուկասին։ Վենետիկցիները գրավեցին Զադարը և Բրակ, Հվար և Վիս կղզիները։

Կայսրը կռվեց Սավայի վրայով և պաշարեց Զեմունը։Այս արշավում նա դրսևորեց իր սովորական քաջությունը. նա առաջինն էր, ով իջավ թշնամու ափ, կռվեց հունգարացիների հետ բերդի պարիսպների տակ, և երբ կառուցվեց շարժական պաշարման աշտարակ, խորհրդականները հազիվ հեռացրին կայսրին իր մտադրությունից։

Երբ հայտնի դարձավ, որ Իշտվանի բանակը մոտենում է, Մանուելը, թողնելով իր ուժերի մի մասը շարունակելու պաշարումը, շարժվեց հունգարացիների դեմ։ Մի քանի օր տևած հարձակումից հետո, որին մասնակցել է ներված Անդրոնիկոս Կոմնենոսը, բյուզանդացիներին հաջողվել է քանդել տարածքներից մեկի պարիսպները, իսկ պաշտպանները ստիպված են եղել հանձնվել։Բելայի խնդրանքով կայսրը նրանց մահապատժի չի ենթարկել, այլ բանտ է ուղարկել, և հենց քաղաքում բյուզանդացիները անխնա կոտորած են իրականացրել։ Իմանալով Զեմունի անկման մասին՝ Իշտվանը բանագնացներ ուղարկեց Մանուելի մոտ՝ համաձայնելով վերադարձնել Սրեմն ու Դալմատիան, կայսրը հեգնանքով պատասխանեց բանագնացներին.

Սիրմիումը մեր ձեռքում է, Զևգմինը մեր իշխանության մեջ է, Դալմատիան նույնպես մեր ձեռքում է։ Մենք տերն ենք այն ամենի վրա, ինչ դուք հիմա այդքան ողորմությամբ տալիս եք մեզ: Դուք ուրիշ Սիրմիուս ունե՞ք: Ուրիշ տեղ կա՞ Զևգմին և մեկ այլ Դալմատիա, որի համար դուք եկել եք մեզ մոտ՝ նվիրելու։ Եթե ​​կա, ցույց տվեք, որ անմիջապես մեր ձեռքերը մեկնենք դեպի նրանց և վերցնենք։

հետո նա, այնուամենայնիվ, համաձայնեց կնքել հաշտության պայմանագիր, որի երեք հիմնական պայմանները հետևյալն էին

* Սրեմն ու Դալմատիան վերադառցվում է
* Խորվաթիան և Բոսնիան դառնում են Բյուզանդիայի վասալներ
* Հունգարիայի թագավորի թագադրումը պետք է իրականացվի կայսեր համաձայնությամբ

Գնալով Կոստանդնուպոլիս՝ կայսրը թողեց Կոնստանտին Անգելին և Վասիլի Տրիփսիքոսին՝ Զեմունը վերականգնելու համար։ Նա նաև հրամայեց ուժեղացնել Բելգրադի, Նիշի և Բրանիչևի ամրությունները։

1165 թվականին Բելա-Ալեքսեյը և Մարիան պաշտոնապես հռչակվեցին Մանուելի ժառանգներ, որոնք որդի չունեին։ Եթե ​​այս նախագիծն իրականացվեր, Սրեմն ու Դալմատիան կդառնային կայսրության մաս։

1166 թվականի արշավ
------------------

Պայմանագրի պայմանները անբարենպաստ էին Իշտվանի համար, և նա 1166 թվականին կոմս Դենեսի գլխավորությամբ արշավախումբ ուղարկեց Սրեմ։ Կայսրը բանակ ուղարկեց հունգարների դեմ՝ Միքայել Գավրայի և Միքայել Վրանայի հրամանատարությամբ։ Փորձառու Վրանան դրվեց երիտասարդ և ամբարտավան Գավրայի հրամանատարության տակ, ամուսնացավ Մանուելի զարմուհու հետ։ Արդյունքում բյուզանդական բանակը պարտություն կրեց և փախավ Զեմուն։ Սրանից հետո կայսրը որոշեց երեք կողմից հարվածել Հունգարիային։ Առաջին բանակը Բելայի հրամանատարությամբ (իրականում գլխավորում էր նախադաս Ալեքսեյ Աքսուխը) հարձակվեց Սրեմում։ Երկրորդը՝ Լև Վատացի գլխավորությամբ, առաջ շարժվեց Սև ծովից և միանալով վալախական միլիցիային՝ ներխուժեց Տրանսիլվանիա։ Երրորդ բանակը «լեռնային բարձունքներից հարձակվեց Տավրո-Սկյութիայի դեմ, որը պատկանում էր հոներին»։ Այս բանակը գլխավորում էին Անդրոնիկոս Լամպարդան և Նիկեփորոս Պետրալիֆան՝ Ջոն Դուկասի գերագույն հրամանատարությամբ։

Այս քարոզարշավի ընթացքում Հենրիխ Յասոմիրգոտը կնոջ հետ ժամանել է Սոֆիա։ Նա միջնորդ է եղել Մանուելի և Իշտվանի միջև, ինչպես նաև կայսրին բերել է Ֆրիդրիխ Բարբարոսայի խաղաղության առաջարկները։ Մանուելը համաձայնվեց հունգարացիների հետ զինադադարի, սակայն Ֆրիդրիխը, որին նա կասկածում էր թշնամական մտադրությունների մեջ, վերջնական պատասխան չտվեց։ Վերադարձի ճանապարհին ավստրիական դուքսը բանակցում է Իշտվանի ամուսնության շուրջ իր դստեր հետ՝ դրանով իսկ ուժեղացնելով սեփական ազդեցությունը թագավորությունում։ Հունգարացիները խորվաթ ազնվականության աջակցությամբ փորձեցին տիրել Դալմաթիայի վրա, սակայն չկարողացան գրավել լավ ամրացված քաղաքները, որոնք նույնպես զգալի արտոնություններ ստացան կայսրից և կարողացան գրավել միայն Նիկեփորոս Չալուֆային, որը անզգուշորեն ներս մտավ։

1167 թվականի արշավ
------------------

1167 թվականին պատերազմը վերսկսվեց։ Ենթադրվում է, որ Իշտվան թագավորին ձեռնտու չէր խախտել անդորրը, բայց նա այլևս չէր վերահսկում հունգարական ազնվականությանը, որոնք վրդովված էին այն փաստից, որ օտարները, պայմանավորվելով միմյանց միջև, որոշում էին երկրի ճակատագիրը։ Կայսրը ուշանում էր զորք ուղարկելը, քանի որ տարեսկզբին նա ծանր վիրավորվել էր։ Այնուհետև Սոֆիայում սկսվեց զորքերի հավաքը։ Անդրոնիկ Կոնտոստեֆանը նշանակվեց գլխավոր հրամանատար։ 15 հազ. բանակը ներխուժեց Սրեմ, սակայն հուլիսի 8-ին ջախջախիչ պարտություն կրեց, որը վճռեց պատերազմի ելքը։

Հաղթանակը նշվեց հաղթական շքեղ երթով։ Խաղաղության կնքման մասին աղբյուրները ոչինչ չեն հայտնում, սակայն ակնհայտ է, որ պատերազմի արդյունքում Սրեմը, Դալմատիան և Խորվաթիայի մի մասը ուղղակիորեն փոխանցվել են Բյուզանդական կայսրությանը, իսկ Դալմատիան բաժանվեց երկու շրջանի։

Արդյունքներ
-----------

Հունգարացիների նկատմամբ տարած հաղթանակը դարձավ Մանուել I-ի հաջողության գագաթնակետը: 1166 թվականին կայսրն իր տիտղոսին ավելացրեց հունգարացի էպիտետը՝ ի նշան այս երկրի նկատմամբ իր գերիշխանության: Կարելի էր վերադարձնել վաղուց կորցրած տարածքները կայսրության տիրապետությանը, և Հունգարիայի գահին բարձրանալուց հետո կայսեր Բելա III թագավորի աշակերտը կարող էր հույս ունենալ այս երկրում բյուզանդական ազդեցության ուժեղացման վրա։ Սակայն այս ձեռքբերումները անցողիկ էին։ Միրիոկեֆալոնում կրած պարտությունը և Մանուելի մահը հանգեցրին Բյուզանդիայի արագ անկմանը, որը մի քանի տարում կորցրեց Բալկանյան թերակղզու զգալի մասը։ 1180-1185 թվականներին հունգարացիները վերականգնեցին Դալմատիան և Սրեմը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Фрейдзон В. И. ((1991 г.)). *История Хорватии. Краткий очерк с древнейших времен до образования республики (1991 г.)*.
2. ↑  *Chalandon F. Jean II Comnène (1118—1143) et Manuel I Comnène (1143—1180). P.: Picard, 1912*.
3. ↑  *Chalandon F. Jean II Comnène (1118—1143) et Manuel I Comnène (1143—1180). P.: Picard, 1912*.
4. ↑  *Stephenson, p. 252*.
5. ↑  *Фрейдзон, В. И. История Хорватии. Краткий очерк с древнейших времён до образования республики (1991 г.). — Санкт-Петербург: Алетейя, 2001. — С. 26. — 318 с. — (Славянская библиотека. Bibliotheca slavica). — 1000 экз. —*.
6. 1 2  *Грот К. Я.* Из истории Угрии и славянства в XII веке (1141—1173). — Варшава: М. Зенкевич, 1889 *Оболенский Д.* Византийское содружество наций. Шесть византийских портретов. — М.: Янус-К, 1998.
7. ↑  *Грот К. Я.* Из истории Угрии и славянства в XII веке (1141—1173). — Варшава: М. Зенкевич, 1889
8. ↑   `{{cite web}}`: Empty citation (օգնություն)CS1 սպաս․ հավելյալ կետադրություն (link)

Գրականություն
-------------

* *Chalandon F.* Jean II Comnène (1118—1143) et Manuel I Comnène (1143—1180). P.: Picard, 1912
* *Stephenson P.* Byzantium’s Balkan Frontier. A Political Study of the Northern Balkans, 900—1204. — Cambridge University Press, 2000. — ISBN 0-521-77017-3
* *Грот К. Я.* Из истории Угрии и славянства в XII веке (1141—1173). — Варшава: М. Зенкевич, 1889
* *Оболенский Д.* Византийское содружество наций. Шесть византийских портретов. — М.: Янус-К, 1998. — ISBN 5-86218-273-X
* *Фрейдзон, В. И.* История Хорватии. Краткий очерк с древнейших времён до образования республики (1991 г.). — Санкт-Петербург: Алетейя, 2001. — С. 26. — 318 с. — (Славянская библиотека. Bibliotheca slavica). — 1000 экз. — ISBN 5-89329-384-3.