recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Վերմիլիոն**, քաղաք Հարավային Դակոտայի Քլեյ շրջանում։ Բնակչությունը կազմում է 10 571 մարդ (ըստ 2010 թվականի տվյալների)՝ նահանգում տասերորդը։ Այն գտնվում է Վերմիլիոն գետի վրա՝ վերջինիս Միսսուրի գետ թափվելու տարածքից 8 կմ դեպի հյուսիս։ Վերմիլիոնում է գտնվում Հարավային Դակոտայի համալսարանը։

Պատմություն
-----------

Վերմիլիոնում գտնվող Հարավային Դակոտայի համալսարանը գլխավոր շինությունը
Այն տարածքը, որտեղ առաջացել է քաղաքը, վաղուց բնակեցված էր ամերիկյան հնդկացիների ցեղերի կողմից։ Այստեղ եկած առաջին եվրոպացիները 18-րդ դարի ֆրանսիացի առևտրականներն էին։ 1804 թվականին այցելեց Լյուիսի և Քլարկի արշավախումբը։ Դրանից հետո առևտրականները Վերմիլիոն գետի Միսսուրի թափվելու տարածքում կառուցում են առևտրի կետ։ 1843 թվականին քաղաքում ամերիկացի բնագետ Ջոն Օդյուբոնը ուսումնասիրում էր թռչունների կյանքը։

Քաղաքը կառուցվել է 1859 թվականին, «Վերմիլիոն» անվանումը ծագել է գետի անվանումից, որի վրա էլ կառուցվել է քաղաքը։ Առաջին բնակիչները սկանդինավյան երկրների գաղթականներ էին։ 1862 թվականին քաղաքում կար արդեն 3 հյուրանոց, 3 դեղատուն և խանութ, ինչպես նաև բանկ։

Սկզբնապես քաղաքը կառուցվել էլ Միսսուրի գետի ափին, բայց 1881 թվականի հեղեղի պատճառով, որից հետո ջրի տակ էր մնացել քաղաքի երեք չորրորդ մասը, այն տեղափոխվեց ավելի բարձրադիր վայր, գետից որոշակի հեռավության վրա։

Ժողովրդդագրություն
------------------

Ըստ 2010 թվականի տվյալների, Վերմիլիոնում ապրում է 10 571 մարդ։ Քաղաքի ռասայական կազմը․ 89,6 %՝ սպիտակամորթներ, 1,7 %՝ սևամորթներ, 3,6 %՝ հնդկացիներ, 2,1 %՝ ասիացիներ, 0,5 %՝ ուրիշ ռասայի ներկայացուցիչներ, իսկ 2,6 %-ը ներկայացավ երկու և ավելի ռասաների խառնածին։ Լատինացիները կազմում էին 2,4 %-ը։

Տնտեսություն
------------

Վերմիլիոնը իրենից ներկայացնում է ուսանողական և գյուղական քաղաք։ Գյուղատնտեսական հիմնական արտադրանքը եգիպտացորենը, սոյայի հատիկները և առվույտն են։

Կրթություն
----------

Քաղաքում է գտնվում 1862 թվականին կառուցված Հարավային Դակոտայի համալսարանը։ Սա նահանգի միակ ուսումնական հաստատությունն է, որը պատրաստում է բժիշկներ և իրավաբաններ։

Քույր քաղաքներ
--------------

* Գերմանիա Գերմանիա, Ռատինգեն

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  2020 United States Census / United States Census Bureau
2. ↑  Կաղապար:БСЭ2
3. ↑  Топокарты Генштаба

Արտաքին հղումներ
----------------

* Վերմիլիոն քաղաքի պաշնոնական կայքը
* Վերմիլիոն քաղաքի պատմությունը Archived 2019-08-12 at the Wayback Machine.
Կովկասյան մարդու գանգ
**Գանգ** (լատ.՝ cranium), ողնաշարավորների գլխի ոսկրային մասն է, գլխի ոսկրային հիմքը, որը կատարում է պաշտպանական դեր և հանդիսանում է փափուկ հյուսվածքների կպման վայր։

Զարգացման փուլերը
-----------------

Իր զարգացման ընթացքում գանգն անցնում է երեք փուլ՝ թաղանթային, աճառային և ոսկրային։

Գործառույթներ
-------------

* գանգուղեղի պաշտպանություն
* ատամների տեղադրություն
* ծամիչ մկանների ամրացում
* ակնագնդերի միջև տարածության ապահովում ստերեոսկոպիկ տեսողության համար
* ականջերի միջև տարածության ապահովում ձայնի և տարածության ճիշտ ըմբռման համար
* որոշ կենդանիների մոտ կրում է եղջյուրներ, որոնք ամրանում են ճակատային մասին

Կառուցվածք
----------

Գանգը կազմված է երկու բաժնից՝ դիմային և ուղեղային։ Ի տարբերություն կենդանիների, մարդկանց մոտ ուղեղային բաժինն ավելի մեծ է։ Ուղեղային մասը կազմված է 2 քունքոսկրից, 2 գագաթոսկրից, մաղոսկրից, ճակատոսկրից, սեպոսկրից և ծոծրակոսկրից, որոնք կազմում են գանգատուփը, ուր գտնվում են լսահավասարակշռության օրգանները և գլխուղեղը։ Դիմային մասը կազմված է 6 զույգ և երեք կենտ ոսկրերից, որոնցից միայն ստորին ծնոտն է շարժուն (հոդավորված է քունքոսկրերի հետ)։ Դիմային մասի վրա են ակնակապիճները, քթանցքերը, բերանի բացվածքը, այտոսկրերը, ստորին և վերին ծնոտը և այլն։ Քթախոռոչի շուրջը դասավորված ոսկրերից մի քանիսն ունեն օդով լի խոռոչներ, որոնք կապված են քթի ընդհանուր խոռոչի հետ և կոչվում են ծոցեր։

Գանգի ուղեղային և դիմային բաժինների ոսկրերը միացած են իրար անշարժ՝բացառությամբ ստորին ծնոտի, որը կարող է շարժվել բոլոր ուղղություններվ։ Դա հնարավորություն է տալիս մարդուն ծամելու և խոսելու, քանի որ ստորին ծնոտին միանում են խոսելուն մասնակցող մկանները։

Մարդու գանգ
-----------

Մարդու և մարդանման կապկի գանգի տարբերությունը հիմնականում այն է, որ մարդու գանգն իր ձևով հարմարեցված է ուղղաձիգ քայլվածքին։ Գանգը հավասարակշռված է ողնաշարի վրա, այդ իսկ պատճառով պարանոցային բաժնի մկանները ավելի թույլ են զարգացած, իսկ գանգն ավելի բարակ է։ Մարդու մոտ դիմային բաժինն ավելի տափակ է, իսկ ծավալը՝ ավելի մեծ։ Դրա հիմնական պատճառն այն է, որ մարդու մոտ ուղեղի ծավալն ավելի մեծ է։

Աղբյուրներ
----------

* С. В. Лобанов, Капала. Как используют череп в тантре?

Վիքիբառարան

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ընթերցե՛ք **«գանգ»** բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 682)։*  |
**Արշակ Խաչատուրի Պենկլյան** (Պենլյան, իսկական ազգանունն անհայտ է, 1867, Կոստանդնուպոլիս, Օսմանյան կայսրություն - հոկտեմբերի 4, 1923(1923-10-04), Կոստանդնուպոլիս, Օսմանյան կայսրություն), հայ թատերական գործիչ, դերասան, ռեժիսոր։

Կենսագրություն
--------------

Բեմ է բարձրացել 1882 թվականին, Կ․ Պոլսում, վայելել է Ս․ Պենկյանի հովանավորությունը և կրել նրա ազգանունը։ 1890-ական թվականներին աշխատել է Բուլղարիայում, Ռումինիայում՝ ներկայացնելով թուրքական ժողովրդական թատերախաղեր։ Եղել է Վառնայի «Վեսելո» թատերախմբի ղեկավարներից, կատարել դրամատիկական դերեր։ 1908 թվականի սահմանադրությունից հետո խաղացել է Կ․ Պոլսում, հիմնականում թուրքական և թուրքերենի թարգմանված օպերետներում՝ «Փեմփե գըզ», Ֆ․ Հերվեի «Մադմուազել Նիտուշ» և այլն։

Խաղացանկում մեծ տեղ են գրավել Տ․ Չուխաճյանի «Արիֆ», «Քյոսե Քեհյա», Ե․ Օտյանի և Մ․ Կյուրճյանի «Չարշըլը Արթին աղա» (թարգմանությունը Արշակ Ուզումճյանի) օպերետները։ Պենկլյանի ռեժիսորական և դերասանական (Հոր-հոր աղա) վարպետության գլուխգործոցը «Լեբլեբիջի Հոր-հոր աղա»-ն է։ Իր ղեկավարած խմբերով հանդես է եկել Թուրքիայում, Բուլղարիայում, Եգիպտոսում, Հունաստանում, ինչպես և Լոնդոնում, Փարիզում։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Աչշակ Պենկլյանի օպերետային թատերախումբը(չաշխատող հղում)

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 231)։*  |
**Ազնվություն**, անհատի բարոյական հատկություն, մտածելակերպ և վարվելակերպ՝ մարդկանց, մարդկային ընդհանրությունների և իր նկատմամբ։ Ազնվությունը ոչ թե ժառանգական, բնածին, այլ ձեռքբերովի բարոյական որակ է՝ պայմանավորված մարդկանց հասարակական գործունեության օբյեկտիվ անհրաժեշտությամբ ու պահանջներով, հասարակական պրակտիկայով, դաստիարակությամբ։ Ազնվություն նշանակում է խոսքի և գործի, մտածելակերպի և գործելակերպի, նպատակի և միջոցի, երևույթի և էության ներդաշնակություն, ճշմարտացիություն, սկզբունքայնություն և անկեղծություն։ Հակամարտ հասարակարգերում ազնվությունը դասակարգային հասկացողություն է։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 119797999 · GND: 4151136-0 · LCCN: sh85061841 · Microsoft: 2777293324 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 122)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Երկիր Նաիրի (այլ կիրառումներ)

**«Երկիր Նաիրի»**, շարքը Վահան Տերյանը գրել է 1913-1916 թվականներին։ Այս շարքի գործերի մեծ մասը տպագրվել է մամուլում։ Այս շարքում նկարագրվում են բանաստեղծի հայրենասիրական ապրումները։ Շարքը կոչել է «Երկիր Նաիրի» ի պատիվ Հայաստանի հնագույն անվանումներից մեկի։ Վահան Տերյանը եղել է ճշմարիտ հայրենասեր։ 1910-ական թվականներին՝ Առաջին աշխարհամարտի սկզբին, 1915 թվականին, երբ Թուրքիան Հայաստանում իրականացրեց Մեծ եղեռնը, Տերյանը կանգնեց իր ժողովրդի կողքին և գրեց նրանց ցավի ու ապրումների մասին։ «Օ՜, հայրենիք դառն ու անուշ»,- ասում է նա խոնարհվելով իր ժողովրդի սրբազան հիշատակի առջև։ Տերյանը հավատում էր Հայաստանի հարությանը և այդ պատճառով էլ օգտագործել է եգիպտական բուրգերի և Փյունիկի խորհրդանիշները. բուրգերն անգամ փոշի կդառնան, իսկ Փյունիկը կհառնի։ Իսկ նրա հույսերի բարձրագույն խորհրդանշանը Արարատ լեռն է, որը հավատ է ներշնչում։ Հենց այս շարքում է, որ միավորվում են բանաստեղծի ճակատագիրը և երկրի բախտը։

Բնաբան
------

Շարքն ունի բնաբան՝ «Սիրում եմ հայրենիքս, բայց արտասովո՜ր սիրով...», որը Միխայիլ Լերմոնտովի «Հայրենիք» բանաստեղծության առաջին տողն է։

Բովանդակություն
---------------

1. «Որպես Լայերտի որդին, որպես»
2. «Այնպես անխինդ են և նման լացին»
3. «Իջնում է գիշերն անգութ ու մթին»
4. «Հայրենիքում իմ արնաներկ»
5. «Դու հպարտ չես, իմ հայրենիք»
6. «Մշուշի միջից, - տեսի՜լ դյութական»
7. «Կարծես թե դարձել եմ ես տուն»
8. «Այստեղ է լացել իմ մայրը»
9. «Քեզ կմնա միշտ օտար»
10. Վյաչեսլավ Իվանովին («Վարդավառի վարդերը վառ»)
11. «Մի՞թե վերջին պոետն եմ ես»
12. «Հիշում եմ՝ ինչպես այն ուշ»
13. «Ինչպե՞ս չսիրեմ, երկիր իմ կիզված»
14. «Բարակիրան նաիրուհին ինձ ժպտաց»
15. Արարատին («Երկնասլաց ու թեթև»)
16. «Չեմ դավաճանի իմ Նվարդին»
17. «Երկիր Նաիրի, երազ հեռավոր»
18. «Մի՛ խառնեք մեզ ձեր վայրի, արջի ցեղերին»

 Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են  ***Երկիր Նաիրի*** հոդվածին

Աղբյուրներ
----------

* Վահան Տերյան, Բանաստեղծություններ, Լիակատար ժողովածու, «Սովետական գրող» հրատ. Երևան, 1985։
* Հայ գրականություն, 11-րդ դասարանի դասագիրք։
**Վալս երկու պայից** (ֆր.՝ valse à deux temps), վալսի տեսակ, պար, որը կատարվում է 3/4 կամ 6/8 երաժշտական չափով։ Ի հայտ է եկել Վիեննայում, ի սկզբանե կոչվում էր «Վիեննական վալս» (ավելի ուշ այդ անվանումը ամրացվեց 3 պայից վալսի վրա)։ 19-րդ դարում Ֆրանսիայում կրում էր նաև «Ռուսական վալս անվանումը»։

19-րդ դարի պարահանդեսային պար
-----------------------------

2 պայից վալսը այդքան էլ հայտնի և հարատև չէր, ինչպես դասական երեք պայից վալսը, որովհետև, հավանաբար, մեծ պարային հմտություններ չէր պահանջում։ 20-րդ դարում 3 պայից վալսը սկսեցին անվանել վիեննական վալս, սակայն օրիգինալ վիեննական վալսը հենց 2 պայից վալսն էր։

Ժամանակակից պար
---------------

Սպորտային պարահանդեսային պարերում երկու պայից վալսը համարվում է ժամանակակից վիեննական և դանդաղ վալսերի հեշտացված տեսակը։ Ի տարբերություն այդ պարերի՝ այն կատարվում է ոչ թե ամեն տակտի 3/4 երեք քայլով, այլ երկու, ընդ որում առաջին քայլը զբաղեցնում է տակտի առաջին բաժինը, իսկ երկրորդը՝ մնացածը. պարընկերը շարժումն սկսում է դեմքով ըստ պարի ընթացքի. առաջին բաժնում իրականացվում է քայլ կրունկից պտույտի ազատ անկյունով, տակտի մնացած բաժնում ազատ ոտքը մոտենում է դեպի իրեն։ Դրանից հետո ողջ համադրությունը իրականացվում է մյուս ոտքով՝ սկսելով հետ քայլով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  *Н. П. Ивановский* Бальный танец XVI—XIX веков. — Калининград: Янтарный сказ, 2004. — 208 с. — 5000 экз. — ISBN 5-7406-0586-5
|  |
| --- |
| **Իշամեղու ձնափայլ** |
| Իշամեղու ձնափայլԻշամեղու ձնափայլ |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Կենդանիներ (Animalia) |
| **Տիպ/Բաժին** | Հոդվածոտանիներ (Arthropoda) |
| **Ենթատիպ** | Վեցոտանիներ (Hexapoda) |
| **Դաս** | Միջատներ (Insecta) |
| **Կարգ** | Թաղանթաթևեր (Hymenoptera) |
| **Ընտանիք** | Իսկական մեղուներ (Apidae) |
| **Ցեղ** | **Bombus** |
| **Տեսակ** | **Իշամեղու ձնափայլ** *(B. niveatus)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Bombus niveatus*** |

**Իշամեղու ձնափայլ** (լատ.՝ Bombus niveatus), իսկական մեղուների ընտանիքին պատկանող միջատ, որը գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Էգի և աշխատավոր առանձնյակների մեջքի առջևի մասը, վահանիկը և փորիկի 1-2-րդ տերգիտները ծածկված են սպիտակ, մեջքի միջնամասը և 3-րդ տերգիտը` սև, 4-5-րդ տերգիտները` նարնջագույն մազիկներով։ Երեսկալի վրա սպիտակ մազիկների փնջով արուի գլուխը սև մազիկներով է։ Մեջքի առջևի մասը, վահանիկը, փորիկի 1-2 տերգիտները ծածկված են սպիտակ մազիկներով, մեջքի միջնամասը և 3-րդ տերգիտը` սև, փորիկի ծայրը` կարմրավուն կամ նարնջագույն մազիկներով։

Տարածվածություն
---------------

Կովկասի տարածաշրջանի էնդեմիկ տեսակ է, հայտնի է Հյուսիսային Թուրքիայից, Հյուսիսարևմտյան Իրանից, իսկ Հայաստանում՝ Գեղարքունիքի (քաղաք Սևանի մոտակայք), Կոտայքի (գյուղ Արտավազ), Սյունիքի (Մեղրի քաղաքի մոտակայք) մարզերից և «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցից։

Էկոլոգիա
--------

Ապրում են տափաստանային գոտիում` ծովի մակարդակից 1000-2000 մ բարձրություններում։ Հասարակական կյանք վարող միջատներ են, կենսական ցիկլով նման են Հայկական իշամեղվին։ Պոլիֆագ են։ Թռիչքը դիտվում է մայիս-օգոստոս ամիսներին։ Բները պատրաստում են հողում։

Պահպանություն
-------------

Ոչ մեծ, ընդհատված արեալով հազվագյուտ տեսակ է։ Բնության պահպանության միջազգային միության Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։ Հազվադեպ է ամբողջ արեալում։

Թվաքանակի փոփոխության միտումները բացահայտված չեն։

Վտանգման հիմնական գործոններ են հանդիսանում անասունների գերարածեցումը, տեսակի՝ կերաբույսերով զբաղեցրած տարածքների մշակումը լայն ազդեցությամբ միջատասպաններով։

Պահպանվում է «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցում և «Սևան» ազգային պարկում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · ITIS TSN |

 |
**Նիղդե** (թուրքերեն՝ Niğde — արտասանվում է *«Նիյդե»*), քաղաք Թուրքիայի հարավային մասում, Նիղդեի մարզում։ 2012 թվականի տվյալներով կազմում է 118 186 մարդ, իսկ արվարձանային գյուղերի հետ միասին՝ 99 308: Կենտրոնի բարձրությունը կազմում է 1300 մետր։

Քաղաքը շրջապատված է Մելենդիզ և Պոզանտի հրաբխային լեռներով։

Պատմություն
-----------

Նիղդեի ժամանակակից տարածքը գտնվել է առևտրային ճանապարհների խաչմերուկում, այդ իսկ պատճառով տեղանքը ունի հարուստ պատմություն։ Նիղդեի մարզում է գտնվում նեոլիթյան Թեփեջիք Չիֆթլիք բնակավայրը։ Տարածաշրջանը տարբեր ժամանակաշրջաններում եղել է տարբեր երկրների տարածքներում՝ Խեթական պետության, Ասորեստանի, Ալեքսանդր Մակեդոնացու կայսրության, Մեծ Հայքի, Հռոմեական կայսրության, Բյուզանդական կայսրության և Օսմանյան կայսրության։ 13-րդ դարի սկզբին այն եղել է Անատոլիայի ամենամեծ քաղաքներից մեկը։

Մինչ 1923 թվականը, բնակչության զգալի մասը կազմել են հույները։

Քաղաքում է ծնվել հույն հայտնի մտածող Պրոդրոմոս Բոդոսակիսը (1891—1979):

1950- 1960-ական թվականներին Նիղդեն վերաբնակեցվել է Բուլղարիայից և Հունաստանից ներգաղթած թուրքերով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Արտասահմանյան երկրների աշխարհագրական անվանումների բառարան / խմբ․ Ա․ Մ․ Կոմիկով. — 3֊րդ հրատարակություն. — Մոսկվա: Նեդրա, 1986. — С. 252.
2. ↑  *Kılınç G. M.* et al. The Demographic Development of the First Farmers in Anatolia, 2016.


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք · Թվիթթեր  |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Ինստագրամ |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | NKC: ge292987 · VIAF: 139660496 · WorldCat VIAF: 139660496 |

 |
**Դադեշ** (վրաց.՝ დადეში), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Սամցխե-Ջավախք մարզի Ախալքալաքի շրջանում։

Դիրքը
-----

Ի սկզբանե Դադեշ գյուղն իր աշխարհագրական դիրքով ընդգրկված է պատմական Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի գավառներից՝ Վերին Ջավախք֊ի կազմում։

Աշխարհաքաղաքական վայրիվերումներից ելնելով Դադեշ գյուղը ներկա պահին գտնվում է Վրաստանի կազմում, Սամցխե-Ջավախքի Ախալքալաք շրջանում՝ Ախալքալաքից ուղիղ գծով 13 կմ հարավ-արևմուտք,  ծ.մ. 1880-1992 մ բարձրության վրա, Թուրքիա-Վրաստան սահմանով ձգվող ջրբաժան լեռնաշղթայի հյուսիսահայաց ստորոտին։

Բնակչությունը
-------------

Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 760 մարդ։

Պատմությունը
------------

Հայաբնակ Դադեշ գյուղի բնակիչների նախնիները եկել են 1828-1830 թվականներին Արևմտյան Հայաստանի, Էրզրումի նահանգի *Աշկալա, Ջինիս գյուղերից, Մուշից, Կարսից, Արդահանից*։ Նախ բնակություն են հաստատել Չիֆիկ և Չամդուրա գյուղերում, ապա 1845-46 թվականներին տեղափոխվել են Դադեշ, որտեղ մինչ իրենց ներգաղթն ու վերաբնակվելը ապրում էր բնիկների 14 հայ ընտանիք։

Վարելահողերի ընդհանուր տարածքը կազմում է 806 հա, խոտհարքեր՝ 170 հա, արոտավայրեր՝ 1597 հա։

Բնակչությունը հիմնականում զբաղվում է անասնապահությամբ և հողագործությամբ։ Գյուղում գործում են միջնակարգ դպրոց, դպրոցում սովորում է շուրջ 116 աշակերտ, դասավանդում՝ 33 ուսուցիչ։

Գյուղում պահպանված ուշագրավ կառույցներից է Սբ. Աստվածածին հին եկեղեցին։ 1867թ. հին եկեղեցուն հարավից կից կառուցվել է նոր ու ավելի ընդարձակ համանուն եկեղեցի։ Երկարամյա դադարից հետո, 2014 թ․, ծագումով Դադեշ գյուղից, Լյուդվիգ և Վալենտինա Թումասյանների նախաձեռնությամբ սկսվում է եկեղեցու վերանորոգման-վերակառուցման աշխատանքները, ավարտուն տեսքի է բերվում 2017 թ․։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  «მოსახლეობის საყოველთაო აღწერა 2014»։ საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური։ ნოემბერი 2014։ Վերցված է 7 ნოემბერი, 2016  (վրաց.)
2. ↑  Վրաստանի վարչատարածքային բաժանում Archived 2013-09-19 at the Wayback Machine. (վրաց.)


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 261)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Ախալքալաքի շրջան |
| --- |
|  |
| Վարչական կենտրոն | ք. Ախալքալաք |  |
|  |
| Գյուղեր | Աբուլ • Ագանա • Ազավրեթ • Ազմանա • Ալաթուման • Ալաստան • Արագովա • Ափնիա • Բալխո • Բավրա • Բարալեթ • Բեժանո • Բուզավեթ • Բոզալ • Բուղաշեն • Բուռնաշեթ • Գոգաշեն • Գոման • Գումբուրդո • Դադեշ • Դավնիա • Դիլիսկա • Զակ • Էխթիլա • Էրինջա • Թախչա • Թոթխամ • Լոմատուրցխ • Խանդո • Խավեթ • Խոսպիա (Մարտունի) • Խորենիա • Խուլգումո • Կաջո • Կարծախ • Կարտիկամ • Կիրովական (Զրեսկ) • Կոթելիա • Կոկիա • Կորխ • Կուլիկամ • Հոկամ • Ղադոլար • Մաջադիա • Մարտունի • Մեծ Սամսար • Մերենիա • Մյասնիկյան • Մոդեգամ • Մուրջախեթ • Չամդուրա • Չունչխա • Պրտենա • Սիրկվա • Սուլդա • Վաչիան • Վարևան • Տրկնա • Տուրցխ • Փոքր Սամսար • Քարսեպ • Օլավերդ • Օրջա • Ֆիլիպովկա |
|  |
| Վրաստան **Վրաստանի Պորտալ** |

 |
**Մնացական Հակոբի Չալիկյան** (մարտի 5, 1959(1959-03-05), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ կլառնետահար, շվիահար։

Կենսագրություն
--------------

Մնացական Չալիկյանը ծնվել է 1959 թվականի մարտի 5-ին Երևանում։ 1976 թվականի ավարտել է վարտել է Երևանի Պ. Ի. Չայկովսկու անվան երաժշտական դպրոցի կլառնետի բաժինը (դասատու՝ Ս. Շինդյան), 1981 թվականին՝ Երևանի պետական կոնսերվատորիա կլառնետի բաժինը (Մ. Թուլակյանի դասարան)։ Շվի նվագել է ինքնուրույն՝ 5 տարեկանից (հաճախել է նաև Երևանի պիոներների պալատի ժողովրդական գործիքների նվագախումբ, ղեկ.՝ Հ. Արաբյան)։ 1971-1981 թվականներին աշխատել է Հայաստանի ժողովրդական գործիքների նվագախմբում, 1982 թվականին՝ «Տկզար» անսամբլում, 1983 թվականից՝ Հայաստանի գուսանական և ժողովրդական երգի անսամբլում (շվիահար)։

1987 թվականին սկսել է դասավանդել Երևանի Ռ. Մելիքյանի անվան երաժշտական քոլեջում և Բ. Կանաչյանի անվան արվեստի դպրոցում, 1992 թվականին (միաժամանակ)՝ Ս. Ջրբաշյանի անվան երաժշտական դպրոցում; 2000-2013 թվականներին դասավանդել է Հայաստանի պետական մանկավարժական համալսարանում (շվիի դասարան)։

Հյուրախաղերով շրջագայել է արտերկրում։

Մրցանակներ
----------

* 1975 – Փողային գործիքների Յ. Ս. Բախի անվան միջազգային մրցույթի 1-ին մրցանակ (կլառնետ, Բեռլին),
* 1981 – Փողային նվագախմբերի մրցույթի 1-ին մրցանակ (շվի, Թբիլիսի),
* 1985 – Այսրկովկասյան մրցույթի դափնեկիր (կլառնետ, Բաքու)։

Գրականություն
-------------

* Կիրակոսյան Ա. Հայ ժողովրդական նվագարանային կատարողական արվեստ, Երևան, 2011, էջ 57–58:

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հայ ժողովրդական «Ալ այլուղս» երգի մեղեդին է՝ շվիահար Մնացական Չալիկյանի կատարմամբ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**«Արտիստների կանայք»** (ռուս.՝ Жёны артистов), 19-20-րդ դարերի ռուս գրող Անտոն Պավլովիչ Չեխովի պատմվածքը՝ գրված 1880 թվականին։ Առաջին անգամ հրատարակվել է 1880 թվականի դեկտեմբերի 7-ին «Դոն Անտոնիո Չեխոնտե» կեղծանունով «Մինուտա» թերթի յոթերորդ համարում։ Ի սկզբանե պատմվածքը լույս է տեսել «Կիրակնօրյա ակնարկներ» բաժնում՝ «Պորտուգալական լեգենդը ռուսական ձևով արտիստների կանանց մասին» խորագրի ներքո։ Գրաքննության հանձնաժողովի թույլտվությունը ստացել է դեկտեմբերի 5-ին։

Ըստ գրողի ստեղծագործության հետազոտողների՝ Անտոն Պավլովը պատմվածքը մտահղացել է որպես ֆրանսիացի վիպասան և դրամատուրգ Ալֆոնս Դոդեի գրական պարոդիա։ «Ռուսական ոճով» հումորային աշխատությունը պատմում է «երիտասարդ նկարիչների, գրողների և ուսանողների չկարգավորված կենցաղի մասին, ինչպիսին 1880 թվականին եղել է հենց Անտոն Չեխովը, իր ավագ եղբայրները, նրա ընկերները»։

1882 թվականին ստեղծագործությունը լրամշակվեց «Բուդիլնիկ» («Զարթուցիչ») գեղարվեստական հումորային ամսագրի համար, որտեղ այն արդեն տպագրվել էր «Անտոշա Չեխոնտե» կեղծանունով և «Արտիստների կանայք» խորագրով։ Ավելացվել էր «Թարգմանություն ... պորտուգալերենից» ենթավերնագիրը։ Զգալի ոճական փոփոխությունները ներառում էին խոսակցական լեզվի և բարբառայնության վերացում, որոշ կերպարների անունների փոփոխում։ Սյուժետային ուղղումներին են վերաբերում ստեղծագործության վերջում Մինեսոտայից Նյու Յորք եկած ամերիկացի բժիշկ Թաների մասին «պատմողի» ընթերցմամբ դրվագի ավելացումը, որը գիտական նպատակներով իրեն դատապարտել էր քառասունօրյա հացադուլի։

Նույն 1882 թվականին Անտոն Պավլովիչը պլանավորել էր պատմվածքը տպագրել «Չարաճճիություն» (ռուս.՝ *Шалость*) հեղինակային ժողովածուի կազմում։ Դրա համար ստեղծագործության մեջ մտցվեցին մի շարք ոճական փոփոխություններ։ Ժողովածուն տպագրվել էր, բայց վերջում գրաքննությամբ արգելվեց։ 1884 թվականին Չեխովը պատմվածքն ընդգրկեց իր առաջին հրատարակած «Մելպոմենի հեքիաթները» պատմվածքների ժողովածուում։ Միևնույն ժամանակ վերացվեցին առանձին մանրամասներ, որոնք 80-ականների սկզբին թույլ էին տալիս պատմվածքի «հրատապ քաղաքական մեկնաբանությունը»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Громов, 1983, էջ 564
2. 1 2 3 4  Громов, 1983, էջ 565
3. ↑  Громов, 1983, էջ 564—565
4. ↑  Громов, 1983, էջ 557

Գրականություն
-------------

* *Громов М. П.* Примечания // А. П. Чехов. Полное собрание сочинений и писем в тридцати томах / под ред. Н. Ф. Бельчикова. — Москва: Наука, 1983. — Т. 1. — С. 564—566. — 607 с. — 400 000 экз.
|  |
| --- |
| **Համլետի երկրաչափ թիթեռ** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Կենդանիներ (Animalia) |
| **Տիպ/Բաժին** | Հոդվածոտանիներ (Arthropoda) |
| **Ենթատիպ** | Վեցոտանիներ (Hexapoda) |
| **Դաս** | Միջատներ (Insecta) |
| **Կարգ** | Թիթեռներ (Lepidoptera) |
| **Ընտանիք** | Երկրաչափներ (Geometridae) |
| **Ցեղ** | **Eupithecia** |
| **Տեսակ** | **Համլետի երկրաչափ թիթեռ** *(E. hamleti)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Eupithecia hamleti*** |

**Համլետի երկրաչափ թիթեռ** (լատ.՝ Eupithecia hamleti), երկրաչափ թիթեռների ընտանիքին պատկանող միջատ։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Թիթեռի թևերի բացվածքը 16-17 է, բեղիկները՝ թելաձև։ Առջևի և հետևի թևերը միագույն են, բաց մոխրագույն թեփուկներով պատված։ Երկու զույգ թևերի միջնամասում տեղադրված է մեկական պուտ։ Հետին թևերի միջնապուտը կլորավուն է, իսկ առաջնաթևերինը՝ լայնակի ուղղությամբ ձգված։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանի էնդեմիկ տեսակ է։ Հայտնի է միայն Երևան քաղաքից (կենդանաբանական այգի)։

Էկոլոգիա
--------

Ապրելավայրերը հայտնի չեն։ Թիթեռները թռչում են դեպի լույսի աղբյուր սեպտեմբեր, հոկտեմբեր ամիսներին։

Կենսաբանության այլ մանրամասները հայտնի չեն։

Պահպանություն
-------------

Չափազանց սահմանափակ արեալով հազվագյուտ տեսակ է։ Բնության պահպանության միջազգային միության Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ։

Հանդիպում է հազվադեպ, հայտնի են եզակի հայտնաբերումներ։

Վտանգման հիմնական գործոնները բացահայտված չեն։

Պահպանության միջոցառումներ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF |

 |
Կոստանդնուպոլիսը Բյուզանդական շրջանում մանրամասն քարտեզ.
**Կոստանդնուպոլիսը** հայկական ազգային երաժշտական արվեստի զարգացման, միջնադարյան նշանակալի ձեռքբերումների վերածնման և պահպանման ինքնատիպ կենտրոններից էր։ 1850-1860-ական թվականներին հայկական երաժշտության առաջընթացին նպաստել են «Քնար արևելյան» և «Քնար հայկական» (1862 թվական) երաժշտական ընկերությունները։ Կոմպոզիտոր և դիրիժոր Տիգրան Չուխաճյանը հայ դասական երաժշտական արվեստի ամենախոշոր ներկայացուցիչներից է, հայ օպերային արվեստի հիմնադիրը գրել է «Արշակ Բ» (հայկական առաջին օպերան), «Ձեմիրե», «Ինդիանա» օպերաները, «Արիֆի խարդախությունը», «Քեոսե Քեհյա», «Լեբլեբիջի Հորհոր աղա» և այլ օպերետներ։ Սինանյաններ տոհմը նշանակալի ավանդ ունի սփյուռքահայ երաժշտության մեջ, իսկ տոհմի նահապետը՝ Գրիգոր Սինանյաևը, արևմտահայ Երաժշտական մշակույթի հիմնադիրներից է։ Կոմպոզիտոր էդգար Մանասի ստեղծագործության մեջ առանձնանում է «Պատարագը», հեղինակ է նաև սիմֆոնիայի, օրատորիայի, դաշնամուրային պիեսների և այլ գործերի։ Պոլսահայ երաժշտական մշակույթի երևելի դեմքերից էր կոմպոզիտոր և դաշնակահար Գոհարիկ Ղագարոսյանը, ստեղծել է մեներգեր, խմբերգեր, դաշնամուրային պրելյուդներ և պիեսներ, բալետ և այլն։ Սիրավարդ Գարամանուկյանի արժեքավոր գործերից են «Ընտիր երգերը» և «Մանկական Երգերը»։ Հայկ Կյուտենյանի ստեղծագործության մեջ ուշագրավ են ջութակի, ալտի, ձայնի, դաշնամուրի և սիմֆոնիկ նվագախմբի համար գրված երկերը, նա նաև վիրտուոզ ջութակահար էր։ Հայտնի են նաև կոմպոզիտորներ Հարությունը, Տիրան Ալեքսանյանը, Արա Բոյաջյանը և ուրիշներ։ Հովհաննես Աճեմյանը Կոստանդնուպոլսի առաջին պրոֆեսիոնալ երգիչներից էր, երգել է հիմնականում Տիգրան Չուխաճյանի օպերաներում։ Երգչուհի Մարի Լուիզ Գարագաշը հանդես է եկել նաև Միլանի «Լա Սկալա» և Փարիզի օպերային թատրոններում։ Կոստանդնուպոլսի պետական օպերային թատրոնի մեներգչուհի Ալիս Քիթապճյանը բազմաթիվ ելույթներ է ունեցել նաև Վիեննայում, Ցյուրիխում, Փարիզում, Երուսաղեմում և այլուր։ Հայտնի են դաշնակահարներ Վալանթին Մազլումյանը, Մարի Ոսկանը, Աշխեն Գավաֆյանը, երգեհոնահար Արշամ Գավաֆյանը, ջութակահարներ Հարություն Հանեսյանը, Բարսեղ Աթմաճյանը, Պերճ Սինանյանը և ուրիշներ։


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստան հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
|  |
| --- |
| **Խաղող անտառային** |
| Խաղող անտառայինԽաղող անտառային |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Կարգ** | Խաղողածաղկավորներ (Vitales) |
| **Ընտանիք** | Խաղողազգիներ (Vitaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Խաղողայիններ (Vitoideae) |
| **Ցեղ** | Խաղող *(Vitis)* |
| **Ենթացեղ** | **Euvitis** |
| **Տեսակ** | Խաղող մշակովի *(V. vinifera)* |
| **Ենթատեսակ** | **Խաղող անտառային** *(V. v. sylvestris)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Vitis vinifera sylvestris***Hegi |

**Խաղող անտառային** (լատ.՝ Vitis silvestris), խաղողազգիների ընտանիքին պատկանող խաղողի ենթատեսակ։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Ընձյուղները թեթևակի անկյունավոր են, մերկ։ Բազմամյա ճյուղերի կեղևը ժապավենաձև անջատվում է։ Երկտուն բույս է․ արական ծաղիկները գտնվում են մեկ, իգականը՝ մի այլ բույսի վրա։ Թփերով ծածկված բազմամյա որթատունկն ունի 10-15 մ երկարություն։ Տերևները կլորաձև են կամ երիկամաձև՝ 3-9 սմ երկարությամբ։ Պտուղները սև են, կուլտուրական խաղողի պտուղների համեմատությամբ ավելի մանր, տտիպ, ցածրորակ։ Քիչ է վարակվում վնասատուներով ու հիվանդություններով։ Օգտագործվում է թարմ և վերամշակված վիճակում։ Պիտանի է գինի, օղի, զանազան հյութեր պատրաստելու համար։ Ծաղկում է հիմնականում մայիս ամսին, իսկ պտուղները հասունանում են սեպտեմբերին։ Պտուղները պարունակում են 10-12 % շաքար, վիտամիններ և օրգանական թթուներ, իսկ սերմերը՝ 10-12 % ճարպեր։ Ցրտադիմացկուն է։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է արևմտյան Եվրոպայի միջին և հյուսիսային շրջաններում, ՍՍՀՄ-ում։ Հանդիպում է հյուսիսային Հայաստանի ստորին անտառային գոտում, նաև Զանգեզուրում՝ ծովի մակերևույթից 900 մ բարձրության վրա։

Նշանակություն
-------------

Բուժական նպատակներով օգտագործում են պտուղները, որոնք պարունակում են դաբաղանյութեր, անտոցիաններ, ֆլավոնոիդներ՝ կվերցետին և այլն։ Տերևներն օգտագործում են որոշ ազգային կերակրատեսակներ պատրաստելու համար, համարվում են նաև լավ անասնակեր։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Լ.Վ. Հարությունյան, Քո շրջապատի թփերը, Սովետական գրող, 1984, 224 էջ
2. ↑  Ծատուրյան Թամարա, Գևորգյան Մարգարիտա (2014)։ Պողոսյան Ա․, Զաքարյան Ն․, eds.։ *Հայաստանի վայրի դեղաբույսեր* (հայերեն)։ Երևան: Լուսակն։ էջ 315։ ISBN 9789939834689  CS1 սպաս․ հայերենը նշված է (link)


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · iNaturalist · NCBI · ITIS TSN |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Տաքսոնի նույնացուցիչներ |
| --- |
|  |
| *Vitis vinifera subsp. sylvestris* | 
* APDB: 155548
* EPPO: VITVS
* EUNIS: 184503
* GBIF: 5832702
* GRIN: 409301
* iNaturalist: 526598
* IPNI: 60460144-2
* ITIS: 897086
* NCBI: 755351
* PLANTS: VIVIS
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:60460144-2
* Tropicos: 100375175

 |
|  |
| *Vitis vinifera var. sylvestris* | 
* IPNI: 60477980-2
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:60477980-2

 |

 |
Թալիշ-Մուղանական Ինքնավար Հանրապետության դրոշը։
**Թալիշ-Մուղանական Ինքնավար Հանրապետությունը** ինքնահռչակված ինքնավար հանրապետություն էր Ադրբեջանում, որ տևել է 1993 թ. հունիսից օգոստոս։ Այն գտնվել է Ադրբեջանի հարավ-արևելքում՝ Իրանին և Կասպից ծովին սահմանակից, և բաղկացած էր վեց թալիշաբնակ շրջաններից՝ Լենքորան շրջանային մայրաքաղաքի շուրջ։ Լենքորան, Լենքորան (նահանգ), Լերիկ, Աստարա, Մասալի և Յարդիմլի։

Ինքնավար Հանրապետությունը հռչակվել է Ադրբեջանում քաղաքական անհանգստության ժամանակ Ռուսաստանի լուռ օգնությամբ։ 1993 թ. հունիսին գնդապետ Սուրատ Հուսեյնովը ռազմական ապստամբություն է կազմակերպել Ադրբեջանի նախագահ Աբուլֆազ Էլչիբեյի դեմ։ Գնդապետ Ալաքրամ Գումբատովը, իբրև Թալիշի ազգայնականների ղեկավար, հռչակել է նոր հանրապետություն Ադրբեջանի հարավարևելյան շրջանում։ Թալիշական ինքնավարությունը, սակայն, երկար կյանք չունեցավ։ Քաղաքական անհանգտությունը հանգստացել է Բաքվում նոր իշխանության եկած Հեյդար Ալիևի հետ։ Այս վերջինի բանակցությունները Ալաքրամ Գումբատովի հետ թալիշներին ինքնավարություն տրամադրելու վերաբերյալ անհաջող են եղել, և շուտով Ադրբեջանը, զորակազմեր մտցնելով թալիշաբնակ շրջաններ, ընկճել է թալիշական ազգային շարժումը։ Թալիշները դիմադրություն ցույց չեն տալիս՝ հիմնավոր մտավախություն ունենալով, որ որևէ դիմադրություն գրգռելու է թալիշների ցեղասպանություն։ Թալիշական ազգային շարժման ղեկավար գործիչները ձերբակալվում են, և Գումբատովը դատապարտվում է մահապատժի, որը միջազգային ճնշման տակ (հատկապես Եվրոպայից), հետագային փոխարինվում է ցմահ ազատազրկմամբ։ 2004 թվականին ազատ է արձակվել։ Գումբատովին իրավունք է տրվել ներգաղթել Եվրոպա այն պայմանով, որ քաղաքականությամբ չի զբաղվելու։

Աղբյուրներ
----------

1. ↑  (անգլերեն) BBC News. Azerbaijan in a stir over political prisoner
2. ↑  նորավանք.ամ - Թալիշական ազգային շարժման հեռանկարները
**Խաղողագործության, գինեգործության և պտղաբուծության հայկական գիտահետազոտական ինստիտուտ**, խորհրդային շրջանի գիտահետազոտական ինստիտուտ (ԳՀԻ) Հայաստանում։ Գտնվել է Մերձավանում (Էջմիածնի շրջան, այժմ՝ Արմավիրի մարզ)։ Հիմնադրվել է 1956 թվականին։ Ըստ Հայկական սովետական հանրագիտարանի, 1979 թվականի դրությամբ ունեցել է 14 բաժին՝ խաղողի ագրոտեխնիկայի, խաղողի սելեկցիայի և խաղողագրության, պտղատու մշակաբույսերի ագրոտեխնիկայի, պտղատու մշակաբույսերի սելեկցիայի և սորտուսումնասիրման, լեռնային պտղաբուծության, ագրոքիմիայի և հողագիտության, բույսերի պաշտպանության, բույսերի ֆիզիոլոգիայի և կենսաքիմիայի, միկրոկենսաբանության, պտուղների վերամշակման և պահպանման տեխնոլոգիայի, գինիների և կոնյակների տեխնոլոգիայի, մեքենայացման, գիտատեխնիկական ինֆորմացիայի, տնկարանային տնտեսության և պատվաստակալների, 3 լաբորատորիա, մեկ փորձակայան, 5 փորձարարական բազա և 1 հենակետ, որոնք ընդգրկում էին պտղատու կուլտուրաների և խաղողի մշակության բոլոր գոտիները։

Ինստիտուտում ուսումնասիրվել են խաղողի, պտուղների և հատապտուղների սորտերի շրջանացման, գինեգործության և պահածոների արդյունաբերության՝ ըստ գոտիների տեղաբաշխման, խաղողի, պտուղների և հատապտուղների տեսակաշարի լավացման, բերքատվության բարձրացման խնդիրները։ Մշակվել են այգիների ագրոտեխնիկական ու ֆիտոտեխնիկական, կիսաանապատային, քարքարոտ հողերի և զառիթափ լանջերի իրացման միջոցառումներ, գինիների և պահածոների արդյունաբերության տեխնոլոգիայի նոր մեթոդներ։ Ինստիտուտի սելեկցիոներները ստեղծել էին պտղատու կուլտուրաների 40 և խաղողի 65 սորտ, որոնցից 20-ը շրջանացվել էին Խորհրդային Հայաստանում։ Դրանցից են եղել խաղողի Կարմրահյութ, Զվարթնոց, Շահումյանի, Արագածի, Հադիսի, Տոկուն և այլ սորտեր, տանձենու Հեղինե, Լեռնային գեղեցկուհի, Լենինականի ուշահաս, Միչուրինի հիշատակին, դեղձենու Արմինե, գետնաելակի Արևիկ, Լենինականի, Լոռի, Ռուբինե սորտերը։

Ինստիտուտում մշակված տեխնոլոգիայով Հայաստանում թողարկվել են «Արևիկ», «Նեկտարենի», «Հոկտեմբերյանի դեսերտային», «Հայկական» գինիները, որոնցից «Արևիկ»-ը և «Նեկտարենի»-ն միջազգային մրցույթներում արժանացել են մեդալների։ Ինստիտուտում թողարկվող «Հադիսի», «Կարմրահյութ», «Տիգրանի», «Մուսկատ» (Վարդաբույր), «Տոկուն» գինիները նույնպես միջազգային և համամիութենական մրցույթներում արժանացել են ոսկե և արծաթե մեդալների։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 6)։*  |
**Կայո Կաստրո** (հունվարի 22, 1989(1989-01-22), Ֆորտալեզա, Բրազիլիա)՝ բրազիլացի դերասան, մոդել։

Կարիերա
-------

18 տարեկանում նա հեռացավ իր հայրական տանից և հաստատվեց Ռիո դե Ժանեյրո քաղաքում, նույն տարում նա մասնակցեց մոդելային մրցույթի և հաղթեց։
2008 թ.-ին նա աշխատանքի անցավ Ռեդե Գլոբոյում և նույն տարում կայացավ նրա դեբյուտը։ 2012 թվականին նկարահանվեց Գեղեցկության գինը սերիալում որտեղ մարմնավորում էր Անտենորին։ 2013 թվականին՝ Կյանքը սեր է սերիալում։

Անձնական կյանքը
---------------

2012 թվականի մարտի 26-ին նա Սան Պաուլո քաղաքում բացեց իր բիստրոն, իսկ նույն տարվա դեկտեմբերի վեցին նա բացեց իր գիշերային ակումբը։

Հարաբերություններ
-----------------

Նա ամուսնացած էր հայտնի դերասանուհի Սոֆի Շարլոթի հետ, և ունեին մեկ երեխա, սակայն 3 տարեկանում այդ երեխան մահացավ, որից հետո նրանք բաժանվեցին։ Նա հանդիպել է մի շարք հայտնի դերասանուհիների հետ, բայց նրանցից ոչ մեկի հետ չի ունեցել երկարատև հարաբերություններ ինչն էլ առաջացնում էր լրագրողների հետաքրքրությունը, իսկ ահա 2014 թվականին լրագրողների առջև նա խոստովանեց իր բիսեքսուալ լինելը, և հանրությանը ներկայացրեց իր տղա ընկերոջը։
**Խաղիկներ**, դարեր շարունակ բանավոր՝ երգի միջոցով փոխանցված բանահյուսական ստեղծագործություններ։

Բնութագիր
---------

Խաղիկները հիմնականում քառատող երբեմն՝ եռատող («Գացի արտեր, բռնի լոր») երգեր են, որոնք ճանաչվում նե կա՛մ սկզբնատողով, կա՛մ կրկնվող տողով (եթե կա)։

Տարբերում են սիրային, կատակային, աշխատանքային, կենցաղային և այլ խաղիկներ։ Պայմանավորված բարբառի առանձնահատկություններով՝ կարող են ունենալ բազմաթիվ տարբերակներ, ենթարկվել զանազան փոփոխությունների։ Ժողովրդական երգաստեղծության մեջ «խաղ» բառը երբեմն փոխարինվում է «տաղ»-ով։

Խաղիկները սերտաճում են պարերգերի հետ. պատահական չէ, որ պարերգերը նախապես կոչվել են «խաղք երգոց»։

Հաճախ հանդիպում են «թափառիկ» խաղիկներ, որոնք համապատասխան հանգերի քանակի դեպքում կարող են մի պարերգից մյուսն անցնել։

Խաղիկների բազմաթիվ օրինակներ գրառվել են Գարեգին Սրվանձտյանցի, Գևորգ Շերենցի, Մանուկ Աբեղյանի, Անահիտ Բրուտյանի, Կոմիտասի և այլոց ջանքերով։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Աղետների տեսություն**, 19-րդ դարի առաջին կեսի ուսմունք, որի համաձայն Երկրի երկրաբանական պատմությունը կազմված է եղել հանգիստ զարգացման փուլերից և մոլորակի դեմքը կտրուկ վերափոխող բուռն աղետներից։ Աղետների մասին շատ հնում սկզբնավորված գաղափարը 17-18-րդ դարերին սկսեցին օգտագործել երկրաբանական պատմության մեկնաբանման համար։ Երկրի գոյության տևողությունը մինչև 19-րդ դարի սկիզբը հաշվվում էր 100 հազար տարուց ոչ ավելի, և սովորական պատճառներով դժվար էր բացատրել ապարների հաստվածքներում արձանագրված այն խոր փոփոխությունները, որոնք կրել էին Երկիրը և նրա օրգանական աշխարհը հնում։ Կամենալով հաղթահարել այդ հակասությունը, ֆրանսիացի բնախույզ Ժ. Կյուվիեն 1812 թվականին մշակեց հիպոթեզ աղետների (հեղաշրջումների) մասին, որոնց ընթացքում մոլորակի մեծ մասի վրա իբր կործանվում էր կենդանի ամեն ինչ, իսկ այնուհետև ամայացած վայրերը բնակեցվում էին օրգանիզմների այլ տեսակներով, որոնք փրկվել էին աղետից հեռու շրջաններում։ Կյուվիեի ուսմունքը զարգացրին ֆրանսիացի հնէաբան Ա. դը Օրբինին, շվեյցարացի երկրաբան Լ. Ագասիսը, անգլիացի երկրաբան Ա. Սեջվիքը։ Նրանք Երկրի երկրաբանական պատմության մեջ հաշվում էին 27 աղետ։ Այդ գիտնականների պատկերացմամբ, յուրաքանչյուր աղետից հետո հերթական աստվածային «արարչական ակտի» հետևանքով առաջանում էին լրիվ նոր բույսեր ու կենդանիներ, և յուրաքանչյուր անգամ նրանք ավելի բարդ ու ավելի կատարյալ էին կազմակերպված, քան նախորդները։ Կատաստրոֆների միջև ընկած ժամանակահատվածներում նոր ստեղծված կենդանի էակները իբր ոչ մի զարգացում և փոփոխություն չէին ապրում։ Աղետիի և բազմակի «արարչական ակտերի» կոնցեպցիան համաձայնեցվում էր աշխարհի ստեղծման ավետարանական վարկածի հետ։ Ընդունելով այդ կոնցեպցիան կարելի էր բացատրել Երկրի մակերևույթի արդի վիճակը որպես վերջին «արարչական ակտի» արգասիք։ Այնուամենայնիվ, աղետների տեսությունը դրական դեր խաղաց կենսաշերտագրության զարգացման բնագավառում։ 19-րդ դարի կեսերին աղետը սկսեց կորցնել իր նշանակությունը երկրաբանության մեջ։ Ավելի ուշ աղետների տեսությունը պարտության մատնվեց նաև կենսաբանության մեջ էվոլյուցիոն պատկերացումների զարգացման շնորհիվ (Չ. Դարվին և այլք)։ Սակայն աղետի գաղափարներից հրաժարումը վերջնական չէր։ 20-րդ դարի առաջին կեսին դրանք մասամբ վերածնվեցին նեոկատաստրոֆիզմի ձևով, որի համոզիչ քննադատությունը տվել են Ն. Շատսկին՝ տեկտոնիկայում, Լ. Դավիթաշվիլին՝ հնէաբանության մեջ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 286)։*  |
**Մյուրիել Քենեթ Ուելս** (անգլ.՝ Muriel Kennett Wales, հունիսի 9, 1913(1913-06-09), Բելֆասթ, Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն - օգոստոսի 8, 2009(2009-08-08), Վանկուվեր, Մետրո Վանկուվեր, Բրիտանական Կոլումբիա, Կանադա), իռլանդացի-կանադացի մաթեմատիկոս։ Համարվում է Իռլանդիայում ծնված առաջին կինը, որը մաքուր մաթեմատիկայի մագիստրոսի կոչում է ստացել։

Կենսագրություն
--------------

Մյուրիել Քենեթը ծնվել է 1913 թվականի հունիսի 9-ին Բելֆաստում։ 1914 թվականին նրա մայրը տեղափոխվել է Վանկուվեր և կրկին ամուսնացել, ուստի Մյուրելը հայտնի է իր մոր նոր ազգանվամբ՝ Ուելս։

Մյուրիել Քենեթը նախ սովորել է Բրիտանական Կոլումբիայի համալսարանում (բակալավրի աստիճան՝ 1934 թվականին, մագիստրոսի աստիճան՝ 1937 թվականին, պաշտպանելով *Determination of Bases for Certain Quartic Number Fields* ատենախոսությունը)։ 1941 թվականին գիտությունների դոկտորի աստիճան ստացել է Տորոնտոյի համալսարանից *Theory Of Algebraic Functions Based On The Use Of Cycles* (Ցիկլերի օգտագործման վրա հիմնված հանրահաշվական գործառույթների տեսություն) ատենախոսության համար (գիտական ղեկավարն է եղել Սամուել Բիթին) (նա ինքը առաջին մարդն է, որը 1915 թվականին Կանադայում ստացել է մաթեմատիկայի դոկտորի կոչում)։

1940-ական թվականների մեծ մասն աշխատել է Տորոնտոյում և Մոնրեալում ատոմային էներգիայի բնագավառում, սակայն 1949 թվականին վերադարձել է Վանկուվեր, որտեղ աշխատել է խորթ հոր բեռնափոխադրման կազմակերպությունում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  Մակտյուտոր մաթեմատիկայի պատմության արխիվ
2. 1 2 3 4   — P. 36.
3. ↑   — P. 24.
4. ↑  Mathematics Genealogy Project — 1997.
5. ↑  The First Irish Woman with a Doctorate in Maths Mathematics Ireland
6. ↑  The first woman born and brought up in Ireland to get a PhD in mathematical science–as opposed to pure mathematics–was Sheila Tinney, in 1941.
7. 1 2  O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F. "Muriel Kennett Wales", MacTutor History of Mathematics archive, University of St Andrews
8. ↑  *Determination of Bases for Certain Quartic Number Fields*, University of British Columbia (1937)
9. ↑  *Theory Of Algebraic Functions Based On The Use Of Cycles*, Pamphlet, Trans Royal Society of Canada (1944), ASIN: B00KJ0XT04
10. ↑  Samuel Beatty *MacTutor History of Mathematics archive*, University of St Andrews.
**Բառույթ**, բառի ձևաիմաստային դրսևորումների ամբողջությունը, ընդհանրությունը։

Բառը խոսքի մեջ հանդես է գալիս որոշակի հաղորդակցական, ճանաչողական, անվանողական և այլ դերերով՝ արտահայտելով բառիմաստ (հասկացություն, վերաբերմունք, նմանակություն և այլն). ընդ որում, այն դրսևորվում է ինքնին, իբրև խոսքի անկախ, ինքնուրույն տարր, կամ էլ որպես քերականական կապակցություն, նախադասության բաղադրիչ։ Իր այդ ֆունկցիաներն արտահայտելու համար բառը կարող է մնալ անփոփոխ կամ ենթարկվել քերականական (ձևաբանական) տարբերացումների։ Ձևափոխված (բառափոխական) տարբերակները համակարգայնանում են հարացուցային շարքերով։ Շարքի յուրաքանչյուրանդամ կոչվում է *բառաձև* կամ *քերականական ձև*։ Բառաձև է համարվում նաև բառի այն արտահայտությունը, որ ձևակազմական հարացուցային շարք չի մտնում (օրինակ՝ հարավային, առավոտյան)։ Ահա հարացուցային ձևերի ամբողջությունը կամ ընդհանրությունը կոչվում է *բառույթ*։

Իբրև բառույթի ներկայացուցիչ սովորաբար նկատի է առնվում անդամներից՝ ենթաբառույթներից որևէ մեկը, ըստ էության առավել գործածականը (ելակետայինը), ինչպես եզակի ուղղականը` գոյական բառույթի համար, անորոշ դերբայը` բայականի, դրական աստիճանը՝ ածական բառույթի համար։

Հարացուցային շարքով չներկայացված բառն էլ պայմանականորեն բառաձև է ու ինքնին՝ բառույթ, որովհետև նա էլ ինչ-որ չափով տարբեր գործառությունների ամբողջություն է։ Սա նշանակում է, թե ձևաբանական բնութագրությամբ չի սպառվում բառույթի գաղափարը։ Ընդլայնված ըմբռնմամբ բառույթ են համարվում նաև բազմիմաստությամբ իրացվող դրսևորումների ամբողջությունը, մանավանդ որ շարակարգային պլանում այդ բազմիմաստությունը վերանում է։

Գրականություն
-------------

* Գ. Ջահուկյան և այլք, Հայոց լեզու, մ. 1, պ. Ա, Երևան, 1980։
* Ա. Սուքիասյան, Ժամանակակից հայոց լեզու, Երևան, 1982։
* Հ. Պետրոսյան, Հայերենագիտական բառարան, Երևան, 1987։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Կրուգոսվետ · Մեծ կատալոնական · Մեծ կատալոնական · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ ռուսական · Treccani |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 13197199g · GND: 4035546-9 · Microsoft: 2775837122 · SUDOC: 035573929 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 301)։*  |
«Մանկական Եվրատեսիլ 2006 երգի մրցույթը» **եղել է Մանկական Եվրատեսիլ երգի մրցույթի պատմության մեջ 4-րդ մրցույթը և տեղի է ունեցել 2006 թվականի դեկտեմբերի 2-ին Sala Polivalentă-ում (Բուխարեստ, Ռումինիա)։ 2006-ին Ռումինական Televiziunea Română (TVR) հեռուստաընկերությունը առաջին անգամ էր հյուրընկալում մրցույթը իրենց երկրում։**
Մանկական եվրատեսիլի պատմության մեջ առաջին անգամ հաղթանակ տոնեց Ռուսաստանը 
ներկայացնող Տալմաչյովա Քույրերը՝ «Գարնան Ջազզ»» երգով։Նրանք հավաքեցին«154» 
միավոր,եվ թվով յոթ երկրից ստասան առավելագույն միավոր՝12:Տալմաչյովա Քույրերը
իրենց ուժերը փորձեցին 2014 թվականի մեծահասակների Եվրատեսիլոմ այս անգամ 37 
մասնակից երկրների շարքում գրավվեցին 7րդ հորիզոնականը։

Մասնակից երկրներ
----------------

Մրցույթին մասնակցում էր 15 երկրի ներկայացուցիչ

01 Պորտուգալիա պորտուգալերեն Պեդրո Մեդերիա "Deixa-me sentir".Թող ես զգամ 14 22
02 Կիպրոս հունարեն Լուիզ Պանագիոտոու,and.Քրիստինա Քրիստոֆի "Agoria koritsia" (Αγορια κοριτσια)տղաներ, եվ աղջիկներ 8.58 
03 Նիդեռլանդներ հոլանդերեն Կիմբեռլի "Goed" Լավ 12 44
04 Ռումինիա ռումիներեն New Star Music "Povestea mea" Իմ պատմությունը 6 80
05 Ուկրաինա ուկրաինական Նազար.Սլյուսարչուկ "Khlopchyk Rock 'n' Roll" 9 58 
06 Իսպանիա իսպաներեն Դանի Ֆերնանդեզ "Te doy mi voz" Կտամ քեզ իմ ձայնը 4 90
07 Սերբիա սերբերեն, Անգլերեն, Ֆրանսերեն, սերբերեն 
Գերմաներեն, Իտալերեն, Իսպաներեն, 
Ռուսերեն, Ճապոներեն[8] Neustrašivi učitelji stranih jezika "Učimo strane jezike"
 Սովորելու օտար լեզուներ 5 81
08 Մալթա անգլերեն Սոֆիե Դեբատիցա "Հավելյալ խելոք" — 11 48
09 Մակեդոնիա Մակեդոներեն Զաննա Ալիու "Vljubena" (Вљубена) սիրահարված 15 14
10 Շվեդիա շվեդերեն Մոլլի Սանդեն"Det finaste någon kan få".Լավագույն մեկը կարող էր ստանալ 3 116
11 Հունաստան հունարեն Կլոե Սոֆիա Բոլետի."Den peirazei" (Δεν πειραζει) It doesn't matter 13 35
12 Բելառուս ռուսերեն Անդրեյ Կունեց "Noviy den" (Новый день) Նոր օր 2 129
13 Բելգիա հոլանդական Thor! "Een tocht door het donker" Մթոության միջով ճանապարհորդել 7 71
14 Խորվաթիա խորվաթերեն Մատեո Դիդո "մարգագետին" —[9] 10 50
15 Ռուսաստան ռուսերեն Տոլմաչյովի երկվորյակներ "Vesenniy Jazz" (Весенний Джаз)
Գարնան Ջազզ 1 154
Սթոունհենջի տրիլիտոն
Մնայդրա համալիրի մուտքի տրիլիտոնը, Մալթա
**Տրիլիտոն** (հունարեն՝ τρι (երեք)+ λίθος (քար)), երեք քարից բաղկացած ճարտարապետական տարր։

Տրիլիտոնը երեք քարերից բաղկացած տարր է։ Եզրույթը 1740 թվականին առաջարկել է բրիտանացի հնագետ Վիլյամ Սթյուքլին։ Եզրը ներկայումս սովորաբար օգտագործում են մեգալիթ կառույցների տարրերը բնորոշելու համար։

Որպես կանոն, տրիլիտոնը կազմված է լինում ուղղահայաց դրված երկու քարերից, որոնք իրենց վրա պահում են երրորդ քարը, որը երկու քարերն իրար կապող օղակի դեր է կատարում։ Նման ամենահայտնի տրիլիտոններ են Անգլիայում գտնվող Սթոունհենջը և Մալթայի Մնայդրա եկեղեցական համալիրի կառույցը։ Դրանք երկուսն էլ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության օբյեկտներ են։

Տրիլիտոնը կարող է ներկայացնել նաև իրար կողք դրված երեք քարեր։ Տրիլիտոնի այդպիսի օրինակ է Բաալբեկում (Լիբանան) գտնվող Յուպիտերի տաճարի հենապատը, որտեղ ամեն քարը կշռում է մոտ 800 տ։ Այսինքն` դրանք ամենամեծ մոնոլիտներն են, որ երբևիցե մշակել ու տեղափոխել է մարդը։

Տես նաև
-------

* Դոլմեն
* Կրոմլեխ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *William Stukeley* Stonehenge, A Temple Restor’d to the British Druids. — London: W. Innnys and R. Maney, 1740.
2. ↑  *Roger Taverner* How They Rebuilt Stonehenge// The Western Daily Press. 8/1/2001
3. ↑  Мегалитические памятники Стоунхендж, Эйвбери и прилегающие археологические объекты // Сайт Unesco.org
4. ↑  Megalithic Temples of Malta — UNESCO World Heritage Centre
5. ↑  *Adam Jean-Pierre* À propos du trilithon de Baalbek: Le transport et la mise en oeuvre des mégalithes, Syria 54 (1/2): 31-63, 1977, doi:10.3406/syria.1977.6623


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ կատալոնական |

 |