**Իբրահիմ Խալիլ խան Ջևանշիր** (1732, Շուշի - հուլիսի 18, 1806(1806-07-18), Շուշի, Ռուսական կայսրություն), Ղարաբաղի խան 1759/63-1806 թվականներին։ Հաջորդել է հորը՝ Ղարաբաղի խանության հիմնադիր Փանահ Ալի խանին։

Վաղ կյանք
---------

Իբրահիմ խանը ծնվել է Ղարաբաղում մոտ 1732 թվականին։ 1759 թվականին Իբրահիմը պատանդ է հանձնվել Ֆաթհ Ալի խան Աֆշարին և տարվել Ուրմիա։ 1762 թվականին Փանահ խանն անձնատուր է եղել Քարիմ խան Զենդին և որպես պատանդ տարվել Շիրազ, որտեղ և կարճ ժամանակ անց մահացել է։ Քարիմ խան Զենդը, պարտության մատնելով Ֆաթհ Ալիին, Իբրահիմին ազատ է արձակել և նշանակել Ղարաբաղի կառավարիչ։

Գահակալություն
--------------

 Իբրահիմ խանի գայիսոնը, Ադրբեջանի պատմության թանգարան
Ղարաբաղի խանությունը զգալիապես ուժեղացել է Իբրահիմ խանի իշխանության տարիներին։ Իբրահիմն ամուսնացել Մելիք-Շահնազար Բ-ի դուստր Հուրիզատի հետ, ամրապնդելով Վարանդայի մելիքի հետ Ղարաբաղի խաների դաշնակցությունը։ 1778 թվականին համաձայնության է եկել Վրաստանի Հերակլ թագավորի հետ և միասնաբար հարձակվել են Գանձակի վրա, կալանավորել այնտեղի Մահմեդ խանին և տարել նրան Շուշի։ 1780-1781 թվականներին Իբրահիմ խանը արշավել է դեպի Թավրիզ և Խոյ։ Իբրահիմ խանը թե ամուսնությունների միջոցով, թե ուժով իրեն է ենթարկել հարևան Գանձակի, Ղարադաղի, Նախիջևանի, Շաքիի, Արդաբիլի և Շիրվանի խանությունները և դաշնակցել Ավարիայի և Խոյի խաների հետ։ Իբրահիմ խանը պարբերաբեր պատերազմել է Ղուբայի Ֆաթհ Ալի խանի հետ, որը Արևելյան Անդրկովկասում նրա միակ մրցակիցն էր։

1783 թվականին Իբրահիմ խանը դաշնակցել է Խոյի Ահմեդ խանի հետ և նրա հետ միասին 1785 թվականին կրկին արշավել է Թավրիզ։ 1783 թվականին նա որոշել է ամրացնել Շուշի բերդը, ինչի համար Ղարաբաղի մելիքներից պահանջել է 100-ական մարդ։ Քանդվել են բերդի հին պարիսպները և կառուցվել են նոր, ավելի ամուր պարիսպներ։ Շուշի բերդի վերակառուցումն ավարտվել է 1789 թվականին։

### Պայքար Խամսայի մելիքությունների դեմ

1780-1790-ական թվականներին, թեպետ որոշակիորեն թուլացած, բայց Ղարաբաղի հայ մելիքները շարունակում էին կարևոր դեր խաղալ երկրի քաղաքական կյանքում, ինչի հետ հաշվի չէր նստում Իբրահիմ խանը։ 1787 թվականին Իբրահիմ խանը բանտարկել է Ղարաբաղի մելիքներին և Գանձասարի կաթողիկոս Հովհաննես Է Հասան-Ջալալյանին։ Իբրահիմ խանը մելիքներին ազատ է արձակել վիթխարի փրկագնի դիմաց, իսկ Հովհաննես կաթողիկոսին նա սպանել է տվել։ 1780-ական թվականներին Իբրահիմ խանը Տողի հայերի մի մասին և Դիզակի Եգան մելիքի ժառանգներից շատերին ստիպել է իսլամ ընդունել։ Մելիք-Շահնազարի սադրանքով Իբրահիմ խանը կալանավորել և սպանել է տվել Ջրաբերդի մելիք Ալլահ-ղուլիին։ Ալլահ-ղուլիի եղբայր Հաթամը և Գյուլիստանի մելիք Հովսեփը մարտնչում են Իբրահիմ խանի և Մելիք-Շահնազարի դեմ, սակայն վերջապես ստիպված են լինում հեռանալ Ղարաբաղից և ապաստանել Գանձակի խանի մոտ։ Հետագայում Իբրահիմ խանը տարագիր մելիքներին առաջարկում և հաշտվել և վերադառնալ Ղարաբաղ։ Հաթամը և Հովսեփն ընդունում են Իբրահիմի առաջարկը, սակայն հետագայում իրենց հաջորդները՝ Մելիք-Մեջլումը և Աբովը ևս ընդհարվում են Իբրահիմ խանի հետ։ Նրանք փախչում են Վրաստան, ապա հաստատվում Գանձակում, որտեղ և Մելիք-Մեջլումը սպանվում է 1796 թվականին։ Իբրահիմ խանը նրանց կալվածքները նվիրել է ուրիշներին։ Իբրահիմ խանը նաև բանտարկեց Դիզակի մելիք Բախտամին և նրան աքսորեց Արդաբիլ։

Իբրահիմ խանը անողոք պայքար է մղել Ղարաբաղում Հայ եկեղեցու դեմ, մասնավորապես փորձելով թուլացնել Գանձասարի կաթողիկոսությունը, որը գտնվում էր Հասան-Ջալալյանների մելիքական տոհմի ազդեցության ներքո։ 1763 թվականին Երից Մանկանց վանքում նշանակել է Իսրայել արքեպիսկոպոսին որպես հակակշիռ Հասան-Ջալալյանների Գանձասարի կաթողիկոսության։ Իբրահիմ խանի հրամանով Հովաննես Է կաթողիկոսի սպանությունից հետո բռնագրավվել են եկեղեցական կալվածքները և կողոպտվել են եկեղեցիները։ 1792 թվականին Սարգիս Հասան-Ջալալյանը ստանձնել է Գանձասարի կաթողիկոսի պաշտոնը, սակայն կարճ ժամանակ անց Իբրահիմ խանը նրան դրել է տնային կալանքի տակ և ստիպել հրաժարվել կաթողիկոսությունից։ Սարգիսը մնացել է կալանքի տակ մինչև 1799 թվականը, երբ փախել է Հաղպատ։ Նա Ղարաբաղ է վերադարձել 1806 թվականին՝ Իբրահիմ խանի մահից հետո, և 1810 թվականին կրկին ստանձնել է Գանձասարի կաթողիկոսի պաշտոնը, որը լուծարվել է ռուսական իշխանությունների կողմից դրանից 6 տարի անց։

Իբրահիմ խանի վայրագությունների հետևանքով սպանվել կամ տեղահանվել է Ղարաբաղի հայ ազգաբնակչության մի զգալի հատված։ Տեղահանվածներից շատերը վերադարձել են Ռուսաստանին Ղարաբաղի միացումից հետո։

### Պատերազմներ Պարսկաստանի հետ

1791 թվականին Աղա Մոհամմադ խանը, որը հավակնում էր Իրանի գահին, պարտության է մատնել Թավրիզի կառավարիչը, որը ապաստում է Իբրահիմ խանի մոտ։ Տարածաշրջանի խաներից շատերն հպատակություն են հայտնում Աղա Մոհամմադ խանին։ Իբրահիմ խանը հրաժարվում է ենթարկվել Աղա Մոհամմադին և պատրաստվում է պաշտպանվել նրանից, սակայն Աղա Մոհամմադ խանը հեռանում է Իրանի կենտրոնական նահանգներից՝ իր դեմ բարձրացված խռովությունները ճնշելու համար։ Այնուհետ Իբրահիմ խանը լեզգիների 3000-անոց գունդով արշավել է Նախիջևան և պարտության մատնվել։ 1793 թվականին Աղա Մոհամմադ 6000-անոց զորք է ուղարկում Թավրիզ տարածաշրջանի խաներին և մասնավորապես Իբրահիմ խանին հպատակեցնելու համար։ Իբրահիմ խանը Աղա Մոհամմադին ձևականորեն հպատակություն է հայտնում և պատանդ հանձնում իր զարմիկ Աբդու Սամեդ բեկին։ Աղա Մոհամմադ խանի զորքերի կողմից Քերմանի պաշարման ժամանակ Աբդու Սամեդ բեկը Աղա Մոհամմադի փախուստի է դիմել և սպանվել, ինչն Իբրահիմ խանի և Աղա Մոհամմադ խանի միջև նոր թշնամության պատճառ է դարձել։

1795 թվականի գարնանը Աղա Մոհամմադ խանն առաջին անգամ արշավանք է կատարում դեպի Անդրկովկաս։ Իբրահիմ խանը դիմում է Վրաստանի և Օսմանյան կայսրության օգնությանը։ Վրաստանի Հերակլ թագավորը Ղարաբաղ է ուղարկում 2000-անոց մի գունդ, որի օգնությամբ Իբրահիմ խանի ուժերը ջախջախում են Աղա Մոհամմադ խանի 4000-անոց զորքը։ Աղա Մոհամմադ խանը վերանորոգում է Խոդ Աֆարինի կամուրջը և իր բանակով առաջանում դեպի Ղարաբաղ։ Որոշ տվյալների համաձայն Իբրահիմ զորք է հավաքում և տեղական ազգաբնակչության աջակցությամբ համառորեն դիմադրում պարսկական զորքերին։ Աղա Մոհամմադ խանը կարողանում է պաշարել Շուշի բերդը միայն Ղարաբաղի ազգաբնակչության դիմադրությունը հաղթահարելուց հետո։ Աղա Մոհամմադն ու իր զորավարները շրջապատում են Շուշին, սակայն 33-օրյա պաշարման ընթացքում նրանց չի հաջողվում գրավել ամրոցը։ Աղա Մոհամմադ խանը հեռանում է Ղարաբաղից և շարունակում իր արշավանքը դեպի Վրաստան։

1795 թվականին Աղա Մոհամմադ խանի ուժերը կրկին ներխուժում են Ղարաբաղ, բազմաթիվ բնակավայրեր ավերում և ահռելի ավար առնում։ 1796 թվականին ռուսական զորքերը գրավում են Անդրկովկասի մի մասը։ Իբրահիմ խանը բանակցում է ռուսական հրամանատարության հետ և համագործակցություն առաջարկում, սակայն Եկատերինա կայսրուհու մահից հետո ռուսական զորքերը հեռանում են Անդրկովկասից։ Աղա Մոհամմադ խանի վերջին ասպատակության, ինչպես նաև Ղարաբաղում տիրող սովի և ժանտախտի համաճարակի հետևանքով Ղարաբաղի խանությունը խիստ թուլանում է, և Իբրահիմ խանը որոշում է փախչել մինչև պարսկական բանակի հաջորդ հարձակումը։ 1797 թվականին Աղա Մոհամմադ շահն իր զորքով շտապում է Ղարաբաղ Իբրահիմ խանի փախուստը կանխելու համար։ Իբրահիմ խանին հաջողվում է փախել և մերձավորների և ընտանիքի հետ հասնել Դաղստան։ Աղա Մոհամմադ շահն առանց որևէ դիմադրության հանդիպելու մտնում է Շուշի և մի քանի օր անց սպանվում է իր իսկ ծառաների կողմից, հանավաբար՝ զորավար Սադեղ խան Շաղաղիի կազմակերպած դավադրության արդյունքում։ Այնուհետ Իբրահիմ խանը վերադառնում է Շուշի և հաշտություն կնքում Աղա Մոհամմադ շահի հաջորդ Ֆաթհ Ալի շահ Ղաջարի հետ՝ վերջինիս ամուսնացնելով իր դուստրերից մեկին։

### Սպանություն

1805 թվականի մայիսի 26-ին, 1804–1813 թվականների ռուս-պարսկական պատերազմի ժամանակ, Իբրահիմ խանը Ռուսաստանի ներկայացուցիչ գեներալ Պավել Ցիցիանովի հետ Քյուրաքչայի պայմանագիրն է կնքել, համաձայն որի Իբրահիմ խանը մտնում էր ռուսական հպատակության տակ և Ռուսաստանը նրան ճանաչում էր իբրև Ղարաբաղի խան։ Այնուհետ Ցիցիանովը մտել է Շուշի և այնտեղ ռուսական կայազոր թողել։ 1806 թվականի փետրվարի 20-ին Բաքվում Ցիցիանովի մահից և ռուսական հարձակման խաթարումից հետո Իբրահիմ խանը որոշել է հրաժարվել ռուսների հետ իր պայմանավորվածությունից և նորից ենթարկվել Պարսից շահին։ Իբրահիմ խանը շահից օգնություն է խնդրել Շուշիից ռուսական կայազորը հեռացնելու համար։ Երբ պարսկական բանակը մոտեցավ Շուշիին, Իբրահիմ խանը լքեց բերդը և ճամբարեց մոտակայքում։ 1806 թվականի հունիսի 12-ին (այլ տվյալներով՝ հունիսի 2-ին կամ մայիսի 27-ին) ռուսական բանակի մայոր Դմիտրի Լիսանևիչը, տեղեկանալով Իբրահիմ խանի ճամբարափոխության մասին Վարանդայի մելիք Ջումշուդից, իր զորախմբով հարձակվել է Իբրահիմ խանի ճամբարի վրա և սպանել խանին, նրա կանանցից մեկին, դստերը, և կրտսեր որդուն։ Այնուհետ ռուսները Ղարաբաղի խան են նշանակել Իբրահիմ խանի որդիներից մեկին՝ Մեհտի Ղուլիին։

Գրականություն
-------------

* Bournoutian George (2001)։ *Armenians and Russia, 1626-1796: A Documentary Record*։ Costa Mesa, California: Mazda Publishers։ ISBN 1-56859-132-2
* Bournoutian George (2011-12-06)։ «EBRĀHĪM ḴALĪL KHAN JAVĀNŠĪR»։ *Encyclopædia Iranica*։ Վերցված է 2022-10-14
* Bournoutian George (2004)։ *Two Chronicles on the History of Karabagh*։ Costa Mesa, California: Mazda Publishers։ ISBN 1-56859-179-9
* Hewsen Robert H. (1972)։ «The Meliks of Eastern Armenia»։ *Revue des Études Arméniennes* **IX**
* Tapper Richard (1997)։ *Frontier Nomads of Iran: A Political and Social History of the Shahsevan*։ Cambridge University Press։ ISBN 9780511001048
* П. А. Чобанян, М. М. Карапетян (1991): «Из истории армяно-русских отношений (Об исторических связях Карабаха с Россией)»։ *К освещению проблем истории и культуры Кавказской Албании и восточных провинций Армении*. Составитель: П. М. Мурадян; Издательство Ереванского гос. университета։ ISBN 5-8084-0115-1
* Կոստիկյան Քրիստինե (1999)։ «Ղարաբաղի 18-րդ դարի վերջի քաղաքական պատմության մի քանի հարցեր»։ *Արևելագիտական ժողովածու*։ XVIII: 118–134
* Մաղալյան Արտակ (2019)։ «Ղարաբաղի Իբրահիմ խանի սպանության հարցի շուրջ»։ *Պատմա-բանասիրական հանդես*: 197–211
* Րաֆֆի (1964)։ *Խամսայի Մելիքությունները*։ Երկերի ժողովածու, հատոր 10։ Երևան: Հայպետհրատ
* Ուլուբաբյան Բագրատ (1994)։ *Արցախի պատմությունը սկզբից մինչև մեր օրերը*։ Երևան: «Մ․ Վարանդեան» հրատարակչություն։ ISBN 5-8079-0960-7

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Tapper, 1997, էջ 114
2. ↑  Bournoutian, 2011
3. 1 2 3 4 5 6  Կոստիկյան, 1999, էջ 120
4. ↑  Րաֆֆի, 1964, էջ 214
5. ↑  Tapper, 1997, էջ 119
6. 1 2 3  Կոստիկյան, 1999, էջ 121
7. ↑  Чобанян, Карапетян, էջ 98