**Կամոնիկա հովտի ժայռապատկերներ** (իտալ.՝ Incisioni rupestri della Val Camonica), ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ (1979) Իտալիայի Կամոնիկա հովտում՝ Լոմբարդիայի հարավալպյան Բրեշիա և Բերգամո գավառներում։ Համարվում է նախապատմական ժայռապատկերների ամենախոշոր հավաքածուներից մեկն աշխարհում։ Հավաքածուն ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից ճանաչվել է 1979 թվականին և եղել է Իտալիայի առաջին համաշխարհային ժառանգության օբյեկտը։ Պաշտոնապես ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն ճանաչել է ավելի քան 140,000 պատկերներ և խորհրդանիշեր, սակայն նոր հայտնագործություններն ավելացրել են գրացուցակների շարքերը մինչև 200,000-300,000։ Ժայռապատկերները տարածված են ամբողջ հովտում, առավել կենտրոնացած են Դարֆո Բոարիո Թերմե, Կապո դի Պոնտե, Նադրո, Չիմբերգո և Պասպարդո կոմունաներում։

Բնութագիր
---------

Կտրվածքներն արվել են Երկաթի դարից 8000 տարի առաջ (1-ին դար), իսկ վերջին շրջանի ժայռապատկերները վերագրվում են կամունի ժողովրդին։ Ժայռապատկերների ավանդույթը կտրուկ չի ավարտվում։ Հայտնաբերել են (շատ փոքր թվով, անհամեմատելի է մեծ նախապատմական գործունեության հետ) Հռոմեական ժամանակաշրջանի, միջնադարի, և, հնարավոր է, նույնիսկ ժամանակակից, մինչև 19-րդ դարի փորագրություններ։ Կտրվածքների հիմնական մասն արվել է "martellina" տեխնիկայով, ավելի փոքր քանակ՝ գրաֆիտիով։

«Կամունյան վարդ» (համարվում է Լոմբարդիայի մարզի խորհրդանիշ)
Պատկերները երբեմն նշագծված են առանց ակնհայտ կարգի։ Մյուսների մոտ երևում է տրամաբանական կապ, օրինակ՝ կրոնական ծիսակարգի նկար, որսորդություն, պայքար։ Այս մոտեցումը բացատրում է պատկերների սխեման, որոնցից յուրաքանչյուրը գաղափարագիր է (Ideogram), այսինքն ներկայացնում է ոչ թե առարկան, այլ նրա «գաղափարը»։ Նրանց գործառույթը վերաբերում է հատուկ առիթներով տեղի ունեցած տոնական ծեսերին՝ հիշարժան, նախաձեռնող և հուսադրող սկզբում կրոնական բնագավառում, ապա նաև աշխարհիկ։

Կամոնիկա հովտում հայտնաբերված ամենահայտնի խորհրդանիշն է այսպես կոչված «կամունյան վարդը» (Rosa camuna), որը համարվում է Լոմբարդիայի մարզի խորհրդանիշը։

Պատմական փուլ
-------------

1960-ական թվականներին հնագետ Էմմանուել Անատին առաջինն էր, ով համակարգված ուսումնասիրեց այս տարածքը և կազմեց ժայռապատկերների ժամանակագրությունը՝ համեմատելով խորհրդանիշերի ոճն ու տեսակները՝ բացահայտելու հնարավոր հարաբերակցությունն ավանդական պատմական ժամանակաշրջանի հետ նախնադարից մինչև միջնադար։

### Էպիպալեոլիթ շրջան

Առաջին ժայռաքանդակները թվագրվում են էպիպալեոլիթ շրջանին (կամ միջին քարի դար, մ.թ.ա. 8-6-րդ հազարամյակ) Կամոնիկա հովիտը սառցադաշտից (Würm glaciation) ազատվելուց մի քանի հազարամյակ հետո։ Քանդակներում պատկերված էին իրենց որսին հետապնդող քոչվոր որսորդները, խոշոր չափերի կենդանիներ, եղնիկներ, վապիտիներ։ Նմանատիպ պատկերներ կան Դարֆո Բոարիո Թերմեի Լուինե համայնքի քաղաքային զբոսայգում։

### Նեոլիթյան շրջան

Նոր քարի դարում (մ. թ. ա. 5-4-րդ դդ) առաջին նստակյաց բնակավայրերով պայմանավորված՝ Կամոնիկա հովտում տարածում է գտել գյուղատնտեսական գործելակերպը։ Այս շրջանի ժայռապատկերների թեմաներից են երկրաչափական տարրեր, ինչպիսիք են ուղղանկյուններ, շրջանակներ, կետեր։ Նմանատիպ ժայռապատկերներ կան Կետոյի, Չիմբերգոյի, Պասպարդոյի ժայռապատկերների տարածաշրջանային ռեզերվում։ «oranti» («աղոթող պատկերներ») կոչվող նեոլիթյան շրջանի պատկերները հարցականի տակ են, քանի որ որոշ գիտնականներ դրանք վերագրում են բրոնզի դարին։ Ըստ այդ մեկնաբանության նեոլիթյան շրջանին առնչվող միակ պատկերները երկրաչափական նախշեր են, որոնք մեկնաբանվում են որպես մշակվող և հերկվող հողի տեղագրական արտահայտում։

### Էնեոլիթ

Էնեոլիթ շրջանում (մ. թ. ա. 3-րդ հազարամյակ) ի հայտ են եկել նոր խորհրդանիշներ՝ փաստելով անիվի, վագոնի մետալուրգիայի անհրաժեշտությունը։ Ժայռերը ներկվեցին երկնային խորհրդանիշներով, կենդանիներով, զենքով, ակոս փորելու տեսարաններով։ Այս հուշարձանները հիմնականում պահպանվել են Massi Cemmo Ազգային հնագիտական այգում և Օսիմոյի Asinino-Anvòia հնագիտական այգում, ինչը ցույց է տալիս նախնիների պաշտամունքի հետ ծիսական գործառույթի կապվածությունը։

Եղնիկի որսի տեսարան
### Բրոնզի դար

Բրոնզի դարի ընթացքում (մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակ) ժայռապատկերների թեման եղել են զենքերը՝ պայմանավորված կոմունյան հասարակությունում զինվորների դերով։ Այնուհետև շեշտադրումը դրվել է երկրաչափական ձևավորումների վրա (շրջանակներ)։

### Երկաթի դար

Երկաթի դարաշրջանի (մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակ) ժայռապատկերները վերագրվում են կամունի ժողովրդին և կազմում մոտ պատկերների 70-80 տոկոսը։ Այս աշխատանքներն արտահայտում են նրանց հերոսական տղամարդկայնության և գերազանցության իդեալները։ Գերիշխող թեմաներն են մենամարտերը, մարդկային պատկերներ, որտեղ երևում են նրանց զենքերը, մկաններն ու սեռական օրգանները։ Կան նաև լողարանների, լաբիրինթոսների, ոտնահետքերի, որսորդության տեսարանների և այլ խորհրդանիշերի պատկերներ։ Առկա են երկաթի դարի կենտրոնական շրջանում (մ. թ. ա. 6-4-րդ դդ.) արված տեղագրական նմուշներ, օրինակ Բեդոլինա քարտեզը, որն առաջինն ուսումնասիրել է Միգել Բելտրան Յորիսը, իսկ վերջին շրջանում՝ նաև Քրիստինա Տուրկոնին Միլանի համալսարանի համար։

### Հռոմեական ժամանակաշրջան

Հռոմեական տիրապետության օրոք (մ. թ. ա. 1000 - մ. թ. ա. 500) Կամոնիկա հովտում ժայռապատկերներ ստեղծելու գործունեությունը նվազել է՝ անցնելով գաղտնի փուլ։

### Միջնադար

Կամոնիկա հովտում միջնադարը նշանավորվել է ժայռապատկերների փորագրություններով։ Այս շրջանի արձանագրությունների մեծ մասը քրիստոնեական խորհրդանիշեր են՝ խաչեր, բանալիներ, որոնք համընկնում են հեթանոսական խորհրդանիշերի հետ։

Ժայռապատկերների զբոսայգի
------------------------

| N° | Անուն | Համայնք | Կոորդինատներ | Ժայռապատկեր |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1. | Parco nazionale delle incisioni rupestri di Naquane | Կապո դի Պոնտե | 46°01′32″ հս․ լ. 10°20′57″ ավ. ե.HGЯOL | * 
* 
 |
| 2. | Parco archeologico nazionale dei Massi di Cemmo | Կապո դի Պոնտե | 46°01′52″ հս․ լ. 10°20′20″ ավ. ե.HGЯOL | * 
* 
 |
| 3. | Parco archeologico comunale di Seradina-Bedolina | Կապո դի Պոնտե | 46°02′00″ հս․ լ. 10°20′29″ ավ. ե.HGЯOL | * 
* 
 |
| 4. | Parco archeologico di Asinino-Anvòia | Օսիմո | 45°57′19″ հս․ լ. 10°14′47″ ավ. ե.HGЯOL | * 
* 
 |
| 5. | Parco comunale delle incisioni rupestri di Luine | Դարֆո Բոարիո Թերմե | 45°53′20″ հս․ լ. 10°10′46″ ավ. ե.HGЯOL | * 
* 
 |
| 6. | Parco comunale archeologico e minerario di Sellero | Սելերո | 46°03′26″ հս․ լ. 10°20′29″ ավ. ե.HGЯOL | * 
* 
 |
| 7. | Parco archeologico comunale di Sonico | Սոնիկո | 46°10′07″ հս․ լ. 10°21′20″ ավ. ե.HGЯOL | * 
* 
 |
| 8. | Riserva naturale Incisioni rupestri di Ceto, Cimbergo e Paspardo | Չետո (Նադրո)  Չիմբերգո  Պասպարդո | 46°01′06″ հս․ լ. 10°21′10″ ավ. ե.HGЯOL | * 
* 
 |

Գրականություն
-------------

* Emanuele Süss, Rock Carvings in the Valcamonica, 1954.
* Emmanuel Anati, Camonica Valley։ A Depiction of Village in the Alps From Neolithic Times to the Birth of Christ as Revealed by Thousands of Newly found Rock Carvings, 1961.
* Emmanuel Anati, Evolution and style in Camunian rock art։ An inquiry into the formation of European civilization, 1976.
* Emmanuel Anati, I Camuni, 1982.
* Emmanuel Anati, Valcamonica rock art։ A new history for Europe, 1994.
* The intellectual expressions of prehistoric man, art, and religion, Acts of the Valcamonica Symposium, 1979.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  "Rock Drawings in Valcamonica - UNESCO World Heritage Centre". Retrieved 2010 թ․ հունիսի 29.
2. 1 2 3 4  Piero Adorno, *Mesolitico e Neolitico*, p. 16.
3. 1 2 3  "*Introduzione all'arte rupestre della Valcamonica*" (in Italian). Archeocamuni.it. Retrieved 2009 թ․ մայիսի 11. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|trans_title=` ignored (`|trans-title=` suggested) (help)CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
4. ↑  "*Il ciclo istoriativo camuno*" (in Italian). Archeocamuni.it. Retrieved 2009 թ․ սեպտեմբերի 10. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|trans_title=` ignored (`|trans-title=` suggested) (help)CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
5. ↑  "*L'Epipaleolitico camuno* on Archeocamuni.it" (in Italian). Retrieved 2009 թ․ սեպտեմբերի 11.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
6. ↑  "*Il Neolitico camuno* on Archeocamuni.it" (in Italian). Retrieved 2009 թ․ սեպտեմբերի 10.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
7. ↑  "Riserva Regionale delle Incisioni Rupestri di Ceto, Cimbergo e Paspardo" (in Italian). World Wide Meta Museum. Արխիվացված է the original 2011 թ․ հուլիսի 25-ին. Retrieved 2009 թ․ սեպտեմբերի 10.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
8. ↑  Arcà Andrea, 2001. *Chronology and interpretation of the "Praying figures" in Valcamonica rock-art*. In: *Archeologia e arte rupestre: l’Europa – le Alpi – la Valcamonica, secondo convegno internazionale di archeologia rupestre. Atti del Convegno di studi, 2-5 ottobre 1997, Darfo Boario terme*, Milano: 185-198, online as TRACCE open access paper
9. ↑  Arcà Andrea, 1997. *Settlements in topographic engravings*, TRACCE Online Rock Art Bullettin 9, 1997, online , retrieved December 2, 2014
10. ↑  "*L'età del Rame camuna* on Archeocamuni.it" (in Italian). Retrieved 2009 թ․ սեպտեմբերի 10.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
11. ↑  "*L'età del Bronzo camuna*" (in Italian). Archeocamuni.it. Retrieved 2009 թ․ սեպտեմբերի 10. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|trans_title=` ignored (`|trans-title=` suggested) (help)CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
12. ↑  "*L'età del Ferro camuna*" (in Italian). Archeocamuni.it. Retrieved 2009 թ․ սեպտեմբերի 10. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|trans_title=` ignored (`|trans-title=` suggested) (help)CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
13. ↑  Beltrán Llorís M. 1972. *Los grabados rupestres de Bedolina (Valcamonica)*, BCSP, vol. VIII, Capo di Ponte (BS): 121-158
14. ↑  Turconi C. 1997, *The map of Bedolina, Valcamonica Rock Art*, TRACCE Online Rock Art Bulletin 9, online , retrieved December 2, 2014
15. ↑  "*L'età romana in Valcamonica*" (in Italian). Archeocamuni.it. Retrieved 2009 թ․ սեպտեմբերի 10. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|trans_title=` ignored (`|trans-title=` suggested) (help)CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
16. 1 2  "*L'età medioevale sulle rocce camune*" (in Italian). Archeocamuni.it. Retrieved 2009 թ․ սեպտեմբերի 10. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|trans_title=` ignored (`|trans-title=` suggested) (help)CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Կամոնիկա հովտի ժայռապատկերներ** կատեգորիայում։ |