**Կոտորած Հելոուինին** (պորտ.՝ Massacre do Dia das Bruxas; անգլ.՝ The Halloween Massacre),  1992 թվականի հոկտեմբերի 30-ից նոյեմբերի 1-ն ընկած ժամանակահատվածում զանգվածային քաղաքական սպանություններ Անգոլայում։ ՄՊԼԱ-ի իշխող կուսակցության կողմից իրականացվել են ընդդիմություն ՈւՆԻՏԱ-ի, ինչպես նաև ՖՆԼԱ-ի նկատմամբ։ Հանգեցրել են համընդհանուր ընտրությունների երկրորդ փուլի տապալմանը և քաղաքացիական պատերազմի վերսկսմանը։ Արդյունքում Ժոզե Էդուարդո դուշ Սանտուշը պահպանել է Անգոլայի նախագահի պաշտոնը, իսկ ՄՊԼԱ-ն՝ կառավարական իշխանությունը։

Կոնֆլիկտ
--------

1991 թվականի մայիսի 31-ին Անգոլայի նախագահ Ժոզե Էդուարդու դուշ Սանտուշը և ՈւՆԻՏԱ ընդդիմադիր շարժման առաջնորդ Ժոնաս Սավիմբին Լիսաբոնում ստորագրել են Բիսեսյան համաձայնագրեր՝ Պորտուգալիայի միջնորդությամբ և ԱՄՆ-ի ու ԽՍՀՄ-ի դիտարկմամբ։ Պայմանավորվածությունները նախատեսում էին քաղաքացիական պատերազմի դադարեցում, ՈՒՆԻՏԱ-ի օրինականացում, ընդդիմության զինված ջոկատների ինտեգրում Անգոլայի բանակ, ՄԱԿ-ի վերահսկողության ներքո ազատ ընտրությունների անցկացում։

Անգոլայի Հանրապետության նախագահի և խորհրդարանի առաջին բազմակուսակցական ընտրությունները տեղի են ունեցել 1992 թվականի սեպտեմբերի 29-ից սեպտեմբերի 30-ը։ Հրապարակված արդյունքների համաձայն՝ Ժոզե Էդուարդո դուշ Սանտուշը ստացել է ձայների 49,6 տոկոսը, իսկ Սավիմբին՝ 40,1 տոկոսը։ Խորհրդարանում 129 տեղ՝ կեսից ավելին, մնացել է ՄՊԼԱ-ի համար, 70-ը՝ մոտ մեկ երրորդի, ստացել է ՈւնԻՏԱ-ն։ (Նախագահական ընտրություններին մասնակցել են ևս ինը թեկնածուներ, այդ թվում՝ Հոլդեն Ռոբերտոն, խորհրդարան են անցել ևս տասը կուսակցությունների խմբակցություններ, այդ թվում՝ ՖՆԼԱ-ն)։

Քանի որ նախագահի թեկնածուներից ոչ մեկը բացարձակ մեծամասնություն չի ստացել, սպասվում էր երկրորդ փուլ։ Սակայն մի քանի ընդդիմադիր կուսակցություններ՝ ՈւՆԻՏԻ գլխավորությամբ, այդ թվում՝ ՖՆԼԱ-ն, չեն ճանաչել քվեարկության արդյունքները։ Նրանք տվյալներ են ներկայացրել ընտրակեղծիքների, չհաշվառված ընտրատեղամասերի, ընդդիմության մինչև կես միլիոն կողմնակիցներին ընտրությունից հեռացնելու մասին։ ՈՒՆԻՏԱ-ի ներկայացուցիչները՝ միակ ընդդիմադիր կուսակցությունը, որը զինված ուժեր ունի, պահանջել են չեղարկել առաջին փուլի հայտարարված արդյունքները և անցկացնել կրկնակի քվեարկություն։

Լուանդա է ժամանել ՈՒՆԻՏԱ-ի պատվիրակությունը։ Այն գլխավորել են Ժերիմիաս Շիտունդան (Սավիմբիի տեղակալ) և Էլիաշ Պեն (կուսակցության քարտուղար)։ Սակայն կառավարության հետ բանակցությունները փակուղի են մտել։ Կողմերը սպառնալիքներ են փոխանակել։

Կոտորած
-------

1992 թվականի հոկտեմբերի 30-ին ՄՊԼԱ-DOPE և BVP կուսակցական ոստիկանությունը Լուանդայում հարձակվել էր ՈՒՆԻՏԱ-ի ներկայացուցիչների վրա։ Լուանդայում ոստիկանությունը գրոհով վերցրել է ՈՒՆԻՏԱ-ի բոլոր օբյեկտները։ Ժերեմիաս Շիտունդան, Էլիաշ Պենան առևանգվել և սպանվել են նոյեմբերի 2-ին, ընդդիմության բարձրագույն ղեկավարության մի քանի այլ անդամներ զոհվել են տեղում, Արլինդո Պեն և Աբել Շիվուկուվուկուն վիրավորվել են (Արլինդո Պենա փրկվում է միայն այն պատճառով, որ այլ մարդու դիակը նրա համար են վերցրել)։

Բանակն ու ոստիկանությունը իշխող կուսակցության զինված ակտիվիստներին ամեն կերպ աջակցել են։ Ժոնաս Սավիմբիի խոսքով՝ կառավարական զորքերը կիրառել են խորհրդային արտադրության ծանր հրետանի, տանկեր և Միլ Մի-24 ուղղաթիռներ։ ՈւՆԻՏԱ-ի 14 հրամանատարներից բաղկացած խումբը գործնականում պատանդ են վերցրել. նրանց ազատ արձակումը իշխանությունները պայմանավորել են ՈւՆԻՏԱ-ի ջոկատների դուրսբերմամբ գրավյալ շրջաններից։ Այս մասին ՄՊԼԱ-ի ղեկավարության անունից հայտարարություն է արել Անգոլայի ապագա նախագահ Ժուան Լորենսը։

Սպանությունները լայն մասշտաբներ են ձեռք բերել մայրաքաղաքում և տարածվել ամբողջ երկրում։ Հարվածը հանկարծակի և արդյունավետ պատրաստված էր։ ՈւՆԻՏԱ-ի հրամանատարությունը չի հասցրել պայքարել։ Զոհերի թիվը անհայտ է, տարբեր աղբյուրներ տալիս են 10 000-ից մինչև 50 000-ը թվերը։ Զոհ են դարձել նախևառաջ ՈւՆԻՏԱ-ի ակտիվիստներն ու կողմնակիցները։ Հաշվեհարդարի են ենթարկվել նաև ՖՆԼԱ-ի անդամները։ Տեղի է ունեցել նաև էթնիկ գործոն. սպանվել են հիմնականում օվիմբունդա և բակոնգո ազգությունների ներկայացուցիչներ, որոնք աջակցում էին Սավիմբիին և Ռոբերտոյին։

1992 թվականի նոյեմբերի 1-ին ՄՊԼԱ-ի ուժերը գրեթե ոչնչացրել են Լուանդայի ընդդիմության բոլոր կառույցները։ Ելնելով հոկտեմբերյան ժամանակագրությունից՝ իրադարձությունները «Կոտորած Հելոուինին» անվանումը։

Հետազոտողների մեծ մասը Հելոուինի կոտորածը դիտարկում է որպես իշխող ռեժիմի հակառակորդների, հատկապես ՈւՆԻՏԱ-ի առաջնորդների նպատակաուղղված ոչնչացում։ Կա նաև կարծիք, որ Սավիմբին պատրաստ էր ուժային բախման և նույնիսկ կողմնորոշվում էր այդ տարբերակին։ Սակայն ՈւՆԻՏԱ-ն գերագնահատել է իր ուժերը՝ չնախատեսելով կանխարգելիչ հարվածի ուժն ու կոշտությունը։

Հետևանքներ
----------

Հելոուինի կոտորածն ամրապնդել է իշխող ռեժիմի դիրքերը։ Նախագահական ընտրությունների երկրորդ փուլը չեղարկվել է, նախագահ է մնացել Ժոզե Էդուարդո դուշ Սանտուշը։ Ընդդիմության ներկայացուցիչները ջախջախել են մայրաքաղաքին և երկրի զգալի հատվածին։ Միջազգային հանրությունն ընդհանուր առմամբ ճանաչել է Սանտուշի հոգիների հաղթանակը։

ՈւՆԻՏԱ-ի կուսակցությունը վերսկսել է պարտիզանական պատերազմը։ ՖՆԼԱ-ի կուսակցությունը, որը չուներ իր զինված ուժերը, ընդունել է իշխանությունների պայմանները և դարձել պաշտոնական ընդդիմություն։

Ռազմական գործողությունները կառավարական զորքերի և ՈւՆԻՏԱ-ի ջոկատների միջև ընթացել են աճող ինտենսիվությամբ։ 1992 թվականի աշնանից մինչև 1994 թվականի գարուն Անգոլայում զոհվել է մոտ 120 հազար մարդ։

Անգոլայում քաղաքական կարգավորման գործընթացը տեղի է ունեցել Պորտուգալիայի, ԱՄՆ-ի և Ռուսաստանի (որպես ԽՍՀՄ իրավահաջորդի) միջնորդությամբ։ Սակայն Ժոնաս Սավիմբին նշել է ,որ «ոչ Վաշինգտոնը, ոչ Մոսկվան, ոչ Լիսաբոնը, ոչ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը, ոչ միջազգային մամուլը չեն դատապարտել կոտորածը»։ Օտարերկրյա գործընկերները կառավարությանը բողոք չեն ներկայացրել դոշ Սանտուշի քաղաքականության դեմ, որի հետ այդ ժամանակ սերտ գործարար կապեր են հաստատվել։ Արյունահեղության պատասխանատվությունը գերադասել են բարդել Սավիմբիի վրա։

Կարգավորման հերթական փորձը ձեռնարկվել է 1994 թվականի հոկտեմբերի 31-ին։ Լուսակի արձանագրությունը, որը կնքվել է Պորտուգալիայի, ԱՄՆ-ի և ՌԴ-ի միջնորդությամբ, ենթադրում էր կոալիցիոն կառավարության ստեղծում և իշխանության բաժանում բոլոր մակարդակներում՝ ՄՊԼԱ-ի և ՈւՆԻՏԱ-ի միջև։ Սակայն պայմանավորվածությունները կյանքի չեն կոչվել։ Երկու կողմերն էլ խաղադրույք են կատարել ռազմական որոշման վրա։ Հելոուինի կոտորածի փորձը չի նպաստել փոխադարձ վստահությանը։

Մինչև 1990-ականների վերջը մարտական գործողություններն ընթանում էին փոփոխական հաջողությամբ, 1998-1999-ից նշվում էր ՄՊԼԱ-ի ռազմական գերակշռությունը։ Պատերազմն ավարտվել է 2002 թվականի սկզբին՝ Սավիմբիի մահից հետո։ ՈւՆԻՏ-ի նոր ղեկավարությունը կրկնել է ՖՆԼԱ-ի ճանապարհը՝ ընդունելով դուշ Սանտուշի պայմանները։

1992 թվականից հետո Անգոլայում տեղի ունեցած բազմակուսակցական ընտրությունները կայացել են միայն 2008 թվականին։ Կրկին հաղթանակ տարան դուշ Սանտուշն ու ՄՊԼԱ-ն։ 2012 թվականին դուշ Սանտուշը նախագահական պաշտոնը պահպանել է ավտոմատ կերպով՝ խորհրդարանական ընտրությունների արդյունքներով, որոնցում ՄՊԼԱ-ն կրկին մեծամասնություն է ստացել։

1992 թվականի աշնան իրադարձությունները շարունակում են ազդել Անգոլայի քաղաքական իրավիճակի վրա։ Կոտորածի հիշողությունը, դրա կրկնությունից առաջ մտավախությունները զսպել են Անգոլական համակարգային ընդդիմության ակտիվությունը։ Հելոուինի կոտորածի թեման պաշտոնապես տաբուացված է համարվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  As três anteriores eleições e respetivas vitórias do MPLA
2. ↑  Rothchild, Donald S. Managing Ethnic Conflict in Africa: Pressures and Incentives for Cooperation, 1997
3. 1 2  "Хэллоуин чёрной памяти". Արխիվացված է the original 2017 թ․ նոյեմբերի 7-ին. Retrieved 2017 թ․ հոկտեմբերի 31.
4. ↑  Чёрная воля Савимби. 15 лет назад погиб в бою вождь ангольской Юниты
5. ↑  UNITA. STANDING COMMITTEE OF THE POLITICAL COMMISSION. 1999 — Year of Generalised Popular Resistance
6. 1 2  "INTERVIEW DE JONAS SAVIMBI". Արխիվացված է the original 2018 թ․ մայիսի 29-ին. Retrieved 2020 թ․ օգոստոսի 24.
7. ↑  The New York Times, November 04, 1992. Rebels in Angola suffer a setback
8. ↑  Historical Dictionary of Angola by W. Martin James, Susan Herlin Broadhead
9. 1 2 3  Massacre de Outubro em Angola completa 20 anos
10. ↑  Angola — MPLA & UNITA — 'Revista — EXPRESSO', de 14 de novembro de 1992 — 'LUANDA — DEPOIS DA MATANÇA' — MUITO RARA
11. ↑  "Angola: Resumption of the civil war". Արխիվացված է the original 2013 թ․ դեկտեմբերի 13-ին. Retrieved 2013 թ․ դեկտեմբերի 13.
12. ↑  Hayward R. Alker, Ted Robert Gurr, and Kumar Rupesinghe. Journeys Through Conflict: Narratives and Lessons, 2001