**Աքքույուի միջուկային էլեկտրակայան** (թուրքերեն՝ Akkuyu Nükleer Güç Santrali), միջուկային էլեկտրակայան, որը գտնվում է Թուրքիայի հարավային ափին, կառուցման փուլում է։ Կառուցվում է ըստ ռուսական նախագծի, որն իր մեջ ներառում է չորս ուժային էներգաբլոկների կառուցում և շահագործում՝ ВВЭР-1200 ռեակտորներով։ Ատոմակայանի կառուցման մասին համաձայնագիրը ստորագրվել է 2010 թվականի մայիսին։
2018 թվականի ապրիլի 3-ին Անկարայում անցկացվող համատեղ արարողության ժամանակ Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը և Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը տեսակապի միջոցով կայանի կառուցման մեկնարկը տվեցին։
Թուրքիայի ատոմակայանի յուրաքանչյուր էներգաբլոկի էլեկտրական հզորությունը կկազմի 1200 ՄՎՏ, ընդհանուրը՝ 4800 ՄՎՏ։

Համաձայն 2010 թվականի մայիսի 10-ին Անկարայում ստորագրված ռուս-թուրքական միջկառավարական համաձայնագրի՝ առաջին էներգաբլոկի շահագործումը պետք է սկսվի կառույցի՝ լիցենզիա ստանալուց հետո յոթ տարվա ընթացքում։ Ենթադրվում է, որ ստորաբաժանումները շահագործման կհանձնվեն հաջորդիվ մեկ տարվա ընդմիջումներով՝ սկսած 2023 թվականից։ Ատոմակայանների կառուցման ընդհանուր արժեքը 22 միլիարդ ԱՄՆ դոլար է։

Հայտարարվում է, որ «Աքքույու» ԱԷԿ-ի նախագծային լուծումները բավարարում են համաշխարհային միջուկային համայնքի բոլոր ժամանակակից պահանջները, որոնք ամրագրված են ՄԱԳԱՏԷ-ի, Միջուկային անվտանգության միջազգային խորհրդատվական խմբի և Եվրոյի պահանջների անվտանգության 
:

Միջկառավարական համաձայնագիրը թույլ է տալիս օտարերկրյա ներդրողներին բաժնետոմսեր ձեռք բերել ընկերության բաժնետիրական կապիտալում ոչ ավելի, քան 49%-ի չափով։ Թուրքիայում գործող «Աքքույու» ատոմակայանի կառուցման նախագիծը աշխարհում առաջին ատոմակայանի նախագիծն է, որն իրականացվում է BOO մոդելով։ Ռուս կապալառուները ատոմակայանի նախագծման, շինարարության, պահպանման, շահագործման և ապամոնտաժման պատասխանատվություն են ստանձնել։ Գլխավոր պատվիրատուն, ծրագրի ներդրողը և կայանի սեփականատերը «Ակկույու Նուկլեր Անոնիմ Շիրքի» ՓԲԸ-ն է։ ԲԲԸ կայանի գլխավոր կոնստրուկտորը «Атомэнергопроект»-ն է։ Ատոմակայանի շինարարության գլխավոր կապալառուն ЗАО-ն է՝
Atomstroyexport («Ռոսատոմի» դուստր ձեռնարկություն), տեխնիկական պատվիրատուն Концерн Росэнергоатом-ն է, լիցենզավորման խորհրդատուն «ИнтерРАО-УорлиПарсонс» ՍՊԸ-ն է։ Նախագծի գիտական ղեկավարը «Կուրչատովի ինստիտուտ» ՍՊԸ-ն է։ Ռեակտորի տեղադրման գլխավոր կոնստրուկտորը ОАО ОКБ «Гидропресс»-ն է։

Նախագծի իրականացման համար սարքավորումների և բարձր տեխնոլոգիական արտադրանքների մատակարարման մեծ մասը բաժին է ընկնում ռուսական ձեռնարկություններին։ Նախագիծը նախատեսում է թուրքական ընկերությունների (ինչպես նաև այլ երկրների ընկերությունների) առավելագույն մասնակցությունը շինարարական և տեղադրման աշխատանքներին։

Պատմություն
-----------

Թուրքիայի նախագահ Էրդողան և Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը Անկարա, 2018 թվական, ապրիլի 3
Համաձայն Ռուսաստանի և Թուրքիայի կառավարությունների միջև կնքված համաձայնագրի պայմանների՝ 2010 թվականի դեկտեմբերին ռուսական կողմը Թուրքիայի Հանրապետության տարածքում հիմնել է «Աքքույու միջուկային» ՓԲԸ նախագծային ընկերությունը։

Նոր ընկերության առաջնահերթ խնդիրներից մեկն այն էր, որ Թուրքիայի իշխանություններին դիմումներ ներկայացներ միջուկային էլեկտրակայանների շինարարությունը սկսելու անհրաժեշտ թույլտվություններ ստանալու համար։ Այս ուղղությամբ աշխատանքների ամբողջ շրջանակն ավարտվել է ժամանակին (մինչև 2011 թվականի դեկտեմբերի 13-ը) և ամբողջությամբ։
2011 թվականի մարտին «Ատոմէներգոնախագիծ» ԲԲԸ-ի մասնագետների երկրաբանական խումբը ժամանում է Թուրքիա՝ տարածքի տեղագրական ուսումնասիրության համար։ Հետազոտության արդյունքները օգտագործվել են լիցենզավորման և նախնական ինժեներական որոշումների համար փաստաթղթերի փաթեթ կազմելու, ինչպես նաև աղբյուրների տվյալների ուսումնասիրության հետագա փուլերի համար։
Սույն թվականի հունիսի 27-ին Անկարայում Թուրքիայում աշխատող առաջին ատոմային էլեկտրակայանում աշխատելու համար վերապատրաստման ծրագրի շրջանակներում Ազգային հետազոտական միջուկային համալսարանի ուսուցիչների մասնակցությամբ անցկացվել է թեստավորում ֆիզիկայի և մաթեմատիկայի թուրք դիմորդների համար։ Դասընթացին մասնակցելու ծրագրի համար ստացվել է ավելի քան 9 հազար դիմում, որը ներառում էր 50 ուսանող։ Թեստավորված ուսանողները 2011 թվականի հոկտեմբերին սկսել են ուսումը Մոսկվայի Օբնինսկ քաղաքի ինժեներական ֆիզիկայի ինստիտուտում։ 2014 թվականի դրությամբ Ռուսաստանի ավելի քան 250 քաղաքացի քաղաքացի է սովորել Ռուսաստանի համալսարանում։ Համալսարանը առաջին շրջանավարտները տվել է 2018 թվականին։
«Ռոսատոմի» կրթական և տեխնիկական կենտրոններում դասընթացներ անցնելուց հետո շրջանավարտները ներառվում են «Ակկույու» ԱԷԿ-ի գործադիր անձնակազմի կազմում։
2015 թվականի վերջին, ռուս-թուրքական հարաբերությունների սրման պատճառով մտավախություններ կային, որ նախագիծը հնարավոր է սառեցվի։ 
Ըստ Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի 2016 թվականի ապրիլի 19-ի հայտարարության ՝ Թուրքիան մտադիր չէ լքել նախագիծը, չնայած Եվրոպական միության։ 2016 թվականի օգոստոսին Ռուսաստանի և Թուրքիայի նախագահները պայմանավորվեցին վերսկսել «Աքքույու» ԱԷԿ-ի նախագիծը։
2017 թվականի փետրվարին Թուրքիայի Ատոմային էներգիայի գործակալությունը (TAEK, Թուրքիայի Հանրապետության կարգավորող մարմին) հաստատեց «Աքքույու» ԱԷԿ-ի համար նախագծման պարամետրերը, ինչը շինարարության լիցենզիայի տրամադրման նախապայման է։ 2017 թվականի հունիսին Թուրքիայի էներգետիկ շուկայի կարգավորող մարմինը (EPDK) «Ակկույու միջուկային» ՍՊԸ-ին արտոնագիր տվեց էլեկտրաէներգիա արտադրելու համար՝ մինչև 2066 թվականի հունիսի 15-ը ընկած ժամանակահատվածում (49 տարի)։ Միևնույն ժամանակ, հիմնական պայմանների (ժամկետային թերթի) վերաբերյալ նախնական համաձայնագիր է ստորագրվել թուրքական երեք մասնավոր ձեռնարկությունների՝ Cengiz Holding-ի, Kolin Insaat-ի և Kalyon Insaat-ի հետ, որոնք հետագայում պետք է ստանային «Աքքույու միջուկ»-ի 49%-ը։ Վերջնական բաժնետերերի մասին պայմանագիրը նախատեսվում էր ստորագրել 2017 թվականի վերջին։

017 թվականի հոկտեմբերին TAEK- ը թողարկել է շինարարության սահմանափակ թույլտվություն, որը թույլ էր տալիս սկսել շինարարական և տեղադրման աշխատանքներ բոլոր ատոմակայաններում, բացառությամբ «միջուկային կղզու» անվտանգության համար կարևոր նշանակություն ունեցող շենքերի և շինությունների։ Շենքի համար լիցենզիա ստանալուց հետո տեղի էր ունենալու «առաջին բետոնի» տեղադրումը, և բոլոր ԱԷԿ-երի շինարարությունը սկսվելու էր առանց սահմանափակումների։

2018 թվականի մարտին հայտնի է դառնում, որ թուրքական մասնավոր շինարարական ընկերությունները դուրս են եկել նախագծից, քանի որ նրանք չեն կարողացել համաձայնության գալ առևտրային հարցերի շուրջ։ «Ռոսատոմի» ներկայացուցիչները բանակցություններ են սկսել ԵՄ թուրքական միջազգային էներգետիկ ընկերությանը՝ EUAS ICC-ին միանալու վերաբերյալ։
2019 թվականի օգոստոսին Ռուսաստանի Սբերբանկը և «Ռոկատոմ» դուստր ձեռնարկությունը՝ «Ակկույու միջուկային» ՓԲԸ-ն, «Աքքույու» ԱԷԿ-ի կառուցման համար 400 միլիոն դոլար վարկ վարկ տրամադրելու վերաբերյալ բանկի համաձայնագիր են ստորագրել։ Վարկը տրամադրվում էր յոթ տարի ժամկետով։ Սա «Ռոսատոմի» և «Սբերբանկի» համագործակցության առաջին նման փորձն էր նման խոշոր նախագծերում։ Սբերբանկը դառնում է Աքքույու ԱԷԿ-ի կառուցման նախագծի առաջին պարտատերը։ Ավելի վաղ ռուսական կողմից նախագիծն իրականացվել էր Ռուսաստանի դաշնային բյուջեի և «Ռոսատոմի» միջոցների հաշվին։

Ժամանակացույց
-------------

* 2010 թվականի հունվարի 13-ին Ռուսաստանի Դաշնության փոխվարչապետի Իգոր Սեչին և Թուրքիայի էներգետիկայի և բնական պաշարների նախարարի Թաներ Յըլդըզի համատեղ հայտարարությունը Թուրքիայում ատոմակայանների կառուցման գործում համագործակցության մասին։ Երկկողմ բանակցությունների սկիզբ։
* 2010 թվականի մայիսի 12-ին Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության և Թուրքիայի Հանրապետության կառավարության միջև համաձայնագրի ստորագրում` Թուրքիայի Հանրապետության Աքքույու տարածքում ատոմակայանի կառուցման և շահագործման ոլորտում համագործակցության մասին։
* 2010 թվական հուլիսի 21-Թուրքիայի Հանրապետությունում IPU վավերացնող օրենքի ուժի մեջ մտնելը (2010 թ. Հուլիսի 21-ի N 27648 օրենք)։
* 2010 թվականի նոյեմբերի 12-Ռուսաստանի կառավարությունը որոշակի է դարձնում նախագծի մասնակիցներին։
* 2010 թվականի դեկտեմբերի 3-Ռուսաստանի Դաշնությունում IPU վավերացնող օրենքի ուժի մեջ մտնելը (11.29.2010 թ.):
* 13 դեկտեմբերի 2010 թ.-«Ակկույու» ԱԷԿ-ը գրանցվել է Թուրքիայի Հանրապետությունում։
* Մայիսի 26, 2011 թ.-«Աքքույու» ԱԷԿ-ի կառուցման վայրում լայնածավալ ինժեներական հետազոտությունների սկիզբ։
* 2011 թ.-«Աքքույու ԱԷԿ» ՓԲԸ-ին սեփականության իրավունքով հողի հանձնումը ատոմակայանների կառուցման և շահագործման համար։
* 2015 թվականի նոյեմբեր-ծրագրի սառեցում։
* 2017 թվականի մայիս-հայտարարվում է շինարարության մեկնարկի մասին։
* 2018 թվականի ապրիլի 2-ին Թուրքիայի Ատոմային էներգիայի գործակալությունը (TAEK) թույլտվություն է տվել Աքքույու ԱԷԿ-ի թիվ 1 էներգաբլոկի կառուցման համար։
* 2018 թվականի ապրիլի 3-ին, Անկարայում անցկացվող համատեղ արարողության ժամանակ, Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը և Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը նախաձեռնել են կայանի կառուցումը տեսակապով։
* 2019 թվականի հունվարի 22-ին, AEM Technologies- ի Վոլգոդոնսկի մասնաճյուղը («Rosatom Engineering Engineering Division»- Atomenergomash) կազմում է «Աքքույու» ԱԷԿ-ի (Թուրքիա) առաջին էներգաբլոկի (Թուրքիա) առաջին մասի ռեակտորային նավի հատակը։
* 2019 թվականի հուլիսի 29-ին, Բույուկեջելի (Թուրքիա, Մերսինի նահանգ) էներգաբլոկի առաջին ծանր բեռը` հալեցման տեղայնացման սարք, հասել է Աքքույու ԱԷԿ-ի կառուցման վայր։ Այն նախատեսված է 3-րդ սերնդի էներգաբլոկների համար և հանդիսանում է ԱԷԿ-ի պաշտպանության համակարգի էական տարր։
* 2019 թվականի դեկտեմբերի 9-ին «Աքքույու» ԱԷԿ-ը, որը զբաղվում է Թուրքիայում առաջին ատոմակայանը կառուցելու նախագծով, և TEIAS-ը՝ Թուրքիայից էլեկտրաէներգիա փոխանցելու բաժնետիրական ընկերությունը, ստորագրում են համաձայնագիր «Աքքույու» ԱԷԿ-ը երկրի էներգետիկ համակարգին միացնելու մասին, հայտնում է Ռամբլերը։

Քննադատություն
--------------

* Էներգետիկ հիմնախնդիրների ինստիտուտը Թուրքիայի Հանրապետությունում՝ Աքքույուի տարածքում, ատոմակայանի շահագործումը համարում է Ռուսաստանի տնտեսության համար անբարենպաստ։
* Թուրքիայի կողմից ֆինանսական պարտավորություններ գոյություն չունեն (մեծ հավանականությամբ բոլոր ծախսերը վճարվելու են Ռուսաստանի բյուջեից, դրանց կեսից ավելին ստացվել են թուրք կապալառուների կողմից)։
* Թուրքական կողմում բացակայում են պարտավորությունները էլեկտրահաղորդման գծի և ենթակայանների թողարկման հնարավորությունների համար։
* Անհայտ է, թե արդյոք էլեկտրական էներգիայի պահանջարկ կլինի ատոմային էլեկտրակայաններից, քանի որ կայանը գտնվում է Անթալիայի առողջարանային գոտու հարևանությամբ, որտեղ չկան մեծ արդյունաբերական ձեռնարկություններ։
* Թուրքիայի քաղաքացիները անվճար վերապատրաստվում են ատոմակայանների շահագործման համար։
* էլեկտրաէներգիայի գինը սահմանվել է 25 տարով՝ բացառությամբ գնաճի, էլեկտրաէներգիայի համաշխարհային գների աճի և փոխարժեքի փոփոխությունների։
* Համաձայնագրում չեն նշվում ֆորս մաժորային հանգամանքները։
* Նախագծային ընկերությունը շինարարության համար ստացել է տոկոսային վարկ, որը աննախադեպ է երկարաժամկետ միջազգային ներդրումային պայմանագրերի պրակտիկայում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Россия и Турция договорились строить АЭС и отменить визы, BBC Russian
2. ↑  «Akkuyu Nuclear Power Plant, Turkey» (անգլերեն). power-technology.com. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ ապրիլի 25-ին.
3. ↑  АЭС «Аккую» (Турция) Արխիվացված 2011-08-24 Wayback Machine, ЗАО «Атомстройэкспорт»
4. 1 2  РБК (03 апреля 2018 года). «Эрдоган и Путин запустили строительство АЭС «Аккую» в Турции». *rbc.ru*. РБК.
5. ↑  Интервью начальника отдела по связям с государственными и общественными организациями АО по генерации электроэнергии АЭС «Аккую» Василия Корельского
6. ↑  АЭС «Аккую» (Турция). Справка // РИА Новости, 10 декабря 2017
7. ↑  НИЯУ МИФИ торжественно вручил дипломы первому выпуску студентов из Турции и Монголии Արխիվացված 2018-03-23 Wayback Machine // Национальный исследовательский ядерный университет «МИФИ», 12 марта 2018
8. 1 2  *Светлана Бурмистрова*. С АЭС эвакуировались партнёры // РБК, № 21 (2745), 6 февраля 2018
9. ↑  «Сбербанк выделит "дочке" Росатома кредит в $400 млн на строительство АЭС "Аккую"». ТАСС. Վերցված է 2019 թ․ օգոստոսի 23-ին.
10. ↑  «Турецкий поток» подпал под действие закона о мерах против Турции
11. ↑  Турецкий министр анонсировал начало строительства АЭС «Аккую» через месяц :: Экономика :: РБК
12. ↑  «http://ase-ec.ru/about/projects/aes-akkuyu/» (ռուսերեն). ase-ec.ru. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 10-ին. `{{cite web}}`: External link in ``|title=`` (օգնություն)
13. ↑  «Строительство АЭС "Аккую" идет по графику».
14. ↑  «Подписано соглашение о подключении АЭС «Аккую» к энергосистеме Турции» (ռուսերեն). Рамблер/новости. Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 10-ին.
15. ↑  «Все риски проекта АЭС Аккую. Краткая справка». *proatom.ru*. 02.12.2015.

Արտաքին հղումներ
----------------

* **Официальный сайт** АЭС Аккую