recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Կոմիտասի հուշարձան (այլ կիրառումներ)

**Կոմիտասի հուշարձան**, հուշարձան ԱՄՆ Միչիգան նահանգի Դեթրոյթ քաղաքում՝ Ջեֆերսոն պողոտայում, Ռենեսանս կենտրոնի մոտ (Hart Plaza, Cobo and Joe Lewis Arenas)։

Պատմություն
-----------

Հայ մեծ երգահան, երաժշտագետ, վարդապետ Կոմիտասի հուշարձանը կանգնեցվել է 1915 թվականի հայոց ցեղասպանության 1 500 000 միլիոն զոհերի հիշատակին։ Բրոնզե արձանը Դեթրոյթում տեղադրվել է 1980 թվականին՝ Ասսարյան հիմնադրամի և Հայկական հուշարձանների կոմիտեի նախաձեռնությամբ հանգանակված միջոցներով։ Ամեն տարի ապրիլի 24-ին Դեթրոյթի ամերիկահայ համայնքն իր հարգանքի տուրքն է մատուցում՝ այցելելով Կոմիտասի հուշարձանին։ 1997 թվականի ապրիլին Բարոնուհի Քերոլայն Քոքսը ներկա է գտնվել ցեղասպանության զոհերի հիշատակի միջոցառմանը։

Հեղինակ
-------

* Քանդակագործ՝ Արտո Չաքմաքչյան

Տես նաև
-------

* Կոմիտասի մահարձան
* Կոմիտասի հուշարձան (Երևան)
* Կոմիտասի հուշարձան (Փարիզ)
* Կոմիտասի հուշարձան (Վաղարշապատ)
* Կոմիտասի հուշարձան (Սանկտ Պետերբուրգ)
* Կոմիտասի կիսանդրի (Քվեբեկ)
* Կոմիտասի կիսանդրի (Փարիզ)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Statue of Gomidas Vartabed, Detroit, MI
2. ↑  "Կոմիտասի հուշարձան, ԱՄՆ, Դեթրոյթ". Արխիվացված է the original 2016 թ․ մարտի 4-ին. Retrieved 2014 թ․ նոյեմբերի 30. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
**Կոմերիտական պուրակ** (ռուս.՝ Комсомольский сквер), կանաչ զանգված, որը գտնվում է Ռուսաստանի ԴաշնությանԴոնի Ռոստով քաղաքի Հոկտեմբերյան շրջանում։ Պուրակն իր տեսակով մշակույթի և հանգստի զբոսայգի է։

Նկարագրություն
--------------

Կոմերիտական պուրակը գտնվում է Դոնի Ռոստովի կենտրոնից ոչ հեռու։ Նրանից աջ Բուդյոննու պողոտան է, իսկ ձախից` Մեչնիկովի փողոցը։

Կոմերիտական պուրակի տարածքը կարելի է բաժանել արևմտյան և արևելյան հատվածների։ Վերանորոգման աշխատանքները պուրակի արևմտյան մասում ընթացել են ամբողջ 2013 թվականի ընթացքում։ Ենթադրվում էր իրականացնել մայթի սալիկների վերականգնման աշխատանքներ այն հատվածներում, որտեղ դրա անհրաժեշտությունը կար, վերանորոգել նստարաններն ու վերականգնել վնասված տարրերը։ Նաև վերանորոգման աշխատանքների պլանով նախատեսվում էր մանկական «Նավակ» խաղային համալիրի վնասված տարրերի փոխարինում։

2012 թվականին Կոմերիտական պուրակի շատրվանը հայտնվեց «Դոնի Ռոստով քաղաքի բարեկարգման և անտառային տնտեսության կառավարում» քաղաքային պետական հաստատության հաշվեկշռում։ Պուրակի գործունեության վերականգնման աշխատանքները պետք է ավարտվեին մինչև 2013 թվականի օգոստոսի վերջ։ Կոմերիտական պուրակի արևելյան մասում նախատեսված էր լորենիների, թխկիների և այլ ծառերի տնկում։ Պուրակի տարածքում գտնվող ավտոսրահի շենքը զբաղեցրեց մանկական կենտրոնը։ 2013 թվականի ընթացքում պետք է իրականացվեր նաև պուրակի արևելյան մասի մարգագետինների վերակառուցում։

2015 թվականին Դոնի Ռոստովի Կոմերիտական պուրակում հայտնվել է Wi-Fi-ի ազատ գոտի։

2017 թվականին Կոմերիտական պուրակի տարածքում համաքաղաքային շաբաթօրյակի շրջանակներում կազմակերպվել է ծառատունկ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  "В городской Думе состоялось заседание постоянной комиссии по жилищно-коммунальному хозяйству, благоустройству и экологии". Արխիվացված է the original 2017 թ․ ապրիլի 11-ին. Retrieved 2017 թ․ ապրիլի 17. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
2. 1 2  "В Комсомольском сквере Ростова появится бесплатный Wi-Fi". Retrieved 2017 Ապրիլ 18.
3. ↑  В Ростове-на-дону появятся новые бесплатные зоны Wi-Fi
4. ↑  "Сделаем наш город чище!". Արխիվացված է the original 2017 թ․ ապրիլի 11-ին. Retrieved 2017 թ․ ապրիլի 17. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
**Music Canada** (անգլ.՝ Canadian Recording Industry Association, **CRIA**; 2011 թվականին անվանումը փոխվել է դառնալով անգլ.՝ **Music Canada**), ոչ առևտրային կազմակերպություն, որը ներկայացնում է երաժշտության ձայնագրող ընկերությունների շահերը Կանադայում։ Հիմնադրվել է 1963 թվականի ապրիլի 9-ին։

Սկզբում կազմակերպությունը ստեղծվել է 10 անդամների կողմից և կոչվել է **Կանադական երաժշտության ձայնագրությունների արտադրողների միություն**, իսկ 1972 թվականի կազմակերպությունը փոխեց անվանումն ու սկսեց ընդունել նոր անդամներ։

Կազմակերպությունը ղեկավարում է Տնօրենների խորհուրդը, որոնց ընտրում են անդամները ամեն տարի։ Ընտրվելու իրավունք ունենալու համար թեկնածուն պետք է լինի անդամ ընկերություններից մեկի գործադիր տնօրեն։

Music Canada-ի նախագահի պաշտոնը զբաղեցնում է Գրեմ Հենդերսոնը, Universal Music Group ընկերությունից, այդ պաշտոնում նա գտնվում է 2004 թվականի նոյեմբերի 15-ից։ Նրանից առաջ այդ պաշտոնում էր աշխատում Բրայան Ռոերտսոնը (1974 թվականից)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  "About CRIA". CRIA. Արխիվացված է the original 2012 թ․ ապրիլի 26-ին. Retrieved 2009 թ․ դեկտեմբերի 8.
2. ↑  "Canadian Recording Industry Association". The Canadian Encyclopedia. Արխիվացված է the original 2012 թ․ ապրիլի 26-ին. Retrieved 2009 թ․ դեկտեմբերի 8.
3. ↑  "Long time recording industry President Brian Robertson to step down; Graham Henderson to succeed". CRIA. 2004 թ․ սեպտեմբերի 21. Արխիվացված է the original 2005 թ․ մարտի 2-ին. Retrieved 2009 թ․ դեկտեմբերի 8. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Canadian Recording Industry Association Website (անգլ.)
**Կոյոտ**, Միացյալ Նահանգների հյուսիս-արևմուտքում հաճախ հանդիպող առասպելական կերպարներից։ Ստեղծագործություններում կոյոտի առկայությունը կապված է տվյալ տարածքում նրա տարածվածության և յուրահատուկ լինելու հետ։ Հայտնի է հետևյալ ժողովուրդների դիցաբանության մեջ. նավահո,նե-պերսե, չինուկի, յակամա:

Կոյոտը ստեղծագործություններում սովորաբար հանդես է գալիս որպես երկրորդական կերպար։ Այն կարող է օգտագործվել ի հակադրություն գլխավոր հերոսի և, ի տարբերություն նրա, օժտված է լինում մարդկային որակներով, այլ ոչ թե հերոսական հատկություններով։ Սովորաբար խաղում է հնարամիտ խաբեբայի դեր, որը նման է Լոկիին՝ սկանդինավյան դիցաբանության մեջ։ Մի շարք դիցաբանություններում կոյոտը կատարում է նաև այլ դիցաբանական դերեր, օրինակ՝ նավախոյի դիցաբանության մեջ Կոյոտը մնալով հնարամիտ-խաբեբա, «համատեղությամբ» նաև համարվում է որսորդության, պատերազմի և սիրո աստվածություն:

Մեծամասամբ կոյոտի արարքները դրական բնույթ են կրում։

Կոսմոգոնիական առասպելներում նա երբեմն ստեղծում է աշխարհը և առաջին մարդկանց։

Այն ստեղծագործություններում, որոնք գրվել են այն ժամանակ, երբ Ամերիկայի արևմուտք եկան եվրոպացիները, կոյոտն օժտվում է նոր գործառույթով։ Նա դառնում է հնդկական ավանդական մշակույթի պաշտպան, երգիծական կերպար, ով պայքարում է եվրոպացիներիի դեմ։ Օրինակ, ժամանակակից պատմություններից մեկում կոյոտը ընկնում է մարդաբանի թակարդը, ով ցանկանում է ստանալ պատմություններ կոյոտի մասին, բայց նա խաբում է օտարին՝ թողնելով նրան միայն արտաթորանքից աղտոտված գրառումներ։

Կոյոտի մասին պատմությունների կարևորությունն ու ուսանելիություն ընդգծվում է նրանով, որ հնդիկները դրանք օգտագործել են ձմռանը, երբ տնտեսական աշխատանքները կրճատվում էին և ազատ ժամանակը կարելի էր նվիրել հոգևոր տոնակատարություններին։ Գարնանից մինչ վաղ աշուն կոյոտի մասին պատմություններ չէին պատմում։

Կոյոտը ժամանակակից մշակույթում
------------------------------

Կոյոտը Թոմաս Սիդելի «Դվեր Բաններկրիգ» (անգլ.՝ Gunnerkrigg Court) վեբկոմիքսի հիմնական հերոսներից է։

Գրականություն
-------------

* (խմբ. Ramsey, Jarold, ed.), Seattle, «University of Washington Press»։
* Ramsey, Jarold. «University of Washington Press» — 332 p, ISBN 9780295977874։
* (խմբ. William Bright, ed.), Berkeley, «University of California Press»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  Ramsey, Jarold. "Coyote (legend)". *The Oregon Encyclopedia* (in անգլերեն). Retrieved 2014 թ․ նոյեմբերի 24.
2. ↑  "Coyote and Multnomah Falls" (in անգլերեն). Արխիվացված է the original 2015 թ․ փետրվարի 9-ին. Retrieved 2014 թ․ նոյեմբերի 24.
3. ↑  "Coyote And Crow". *Meta Religion* (in անգլերեն). Retrieved 2014 թ․ նոյեմբերի 24.
4. ↑  "Coyote and the Monster of Kamiah" (in անգլերեն). Արխիվացված է the original 2015 թ․ մարտի 22-ին. Retrieved 2014 թ․ նոյեմբերի 24.
5. 1 2  Cooper G.H. "Coyote in Navajo religion and cosmology" (PDF) (in անգլերեն). Արխիվացված է the original (PDF) 2012 թ․ հուլիսի 22-ին. Retrieved 2014 թ․ նոյեմբերի 24.
6. ↑  "Gunnerkrigg Court".

* 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: no2018128905 |

 |
**Կոմսոմոլսկի այգի** (ռուս.՝ Комсомольский сад), այգի Վոլգոգրադի կենտրոնական շրջանում, որը գտնվում է Ընկած մարտիկների հրապարակի հարևանությմաբ։

Պատմություն
-----------

17-րդ դարից ի վեր Կոմսոմոլսկի այգու տարածքում կար գերեզմանատուն։ 1775 թվականին այնտեղ կառուցվել է «Всех Скорбященская» փայտե եկեղեցի։ 1837 թվականին փայտե եկեղեցին ցարիցի վաճառական Իլյա Բաբաևի միջոցներով փոխարինվել է քարե եկեղեցով։ 1886 թվականից գերեզմանոցը փակվել է, և եկեղեցու մոտ Զատկի և Սուրբ Ծննդյան տոների համար անցկացվել են զբոսահանդեսներ.

Հեղափոխության ժամանակ Սկորբյաշենսկի հրապարակում գտնվող տներից մեկում եղել եբ 93-րդ հետիոտային գնդի բարաքները, որոնք մեծ դերակատարություն են ունեցել Ցարիցինում խորհրդային իշխանության հաստատման գործում։ Հրապարակում հաճախ կազմակերպվել են հանրահավաքներ և ցույցեր։

1918 թվականին հրապարակում թաղվել է Ցարիցինի Խորհրդի գործադիր կոմիտեի նախագահ Յակով Երմանը։ Ավելի ուշ նրա գերեզմանում թաղվել են ևս մի քանի հեղափոխականներ։ 1925 թվականին ստալինգրադցի նկարիչ Լյուբիմովի նախագծով Եղբայրական գերեզմանոցում կանգնեցվել է գորշ քարի կույտով հուշարձան։ Բացի այս հուշարձանը, Ստալինգրադի ճակատամարտը վերապրել են ևս երեք հուշարձաններ՝ Գոգոլի (1910 թ. Վոլգոգրադի ամենահին հուշարձանը), Ձերժինսկու (1935 թ.), Խոլզունովի (1940 թ.):

1930-ական թվականներին Սկորբյասչենսկայա հրապարակը անվանափոխվել է Պերվոմայսկայա, որտեղ կոմերիտականները ծառեր են տնկել։ Հետագայում Պերվոմայսկայա հրապարակը վերանվանվել է Կոմսոմոլսկի այգի։ 1932 թվականին Ալեքսանդր Նևսկու տաճարի պայթյունից և Ընկած մարտիկների հրապարակի վերակառուցումից հետո, նախկինում հրապարակում կանգնած Գոգոլը կիսանդրին տեղափոխվել է այգի։

1957 թվականին Կոմսոմոլսկի այգում վերաթաղել է 35-րդ գվարդիայի հրաձգային դիվիզիայի հրամանատար գեներալ-մայոր Վասիլի Գլազկովը։ Նրա գերեզմանի վրա տեղադրվել է հուշարձան կարմիր գրանիտե սալաքարի տեսքով՝ բրոնզե հարթաքանդակներով։

Հուշարձանի հեղինակն է ճարտարապետ Իվան Բելդովսկին, հարթաքանդակի հեղինակն է քանդակագործ Եվգենի Վուչետիչը։

Գրականություն
-------------

* Н. Т. Морозова, Н. Д. Монахова. "Путеводитель по Волгограду". - Ниж.-Волж. кн. изд-во, 1980. - С. 59-62. - 207 с.
* С.А. Аргасцева, Л.В. Гуренко. «Свод историко-архитектурного наследия Царицына-Сталинграда-Волгограда. (1589-2004гг.)». - Панорама, 2004. - С. 160, 188.

Պատկերասրահ
-----------

* Գոգոլի կիսանդրիԳոգոլի կիսանդրի
* Յակով Երմանի գերեզմանըՅակով Երմանի գերեզմանը

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *С.А. Аргасцева, Л.В. Гуренко* «Свод историко-архитектурного наследия Царицына-Сталинграда-Волгограда. (1589-2004гг.)». — Панорама, 2004. — С. 160.
2. ↑  "Комсомольский сад". Արխիվացված է the original 2012 թ․ ապրիլի 11-ին. Retrieved 2018 թ․ ապրիլի 4.
3. ↑  *Н. Т. Морозова, Н. Д. Монахова* "Путеводитель по Волгограду". — Ниж.-Волж. кн. изд-во, 1980. — С. 60-61. — 207 с.
4. ↑  *Н. Т. Морозова, Н. Д. Монахова* "Путеводитель по Волгограду". — Ниж.-Волж. кн. изд-во, 1980. — С. 61—62. — 207 с.
5. ↑  "Могила Глазкова В.А. генерал-майора 35-й гвардейской стрелковой дивизии | Туристический Волгоград". www.welcomevolgograd.com. Արխիվացված է the original 2016 թ․ մարտի 11-ին. Retrieved 2016 թ․ փետրվարի 13.
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Կոմավոժ (այլ կիրառումներ)

**Կոմավոժ**  (ռուս.՝ Комавож ), գետ Ռուսաստանում, հոսում է Կոմի Հանրապետությունով։ Գետաբերանը գտնվում է Յուրյախա գետի աջ ափից 119 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը կազմում է 19 կմ։

Ջրագրության տվյալներ
--------------------

Ռուսաստանի ջրային գրանցամատյանի տեղեկությունների համաձայն՝ գետը պատկանում է Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանին, գետի ջրատնտեսային տեղամասը՝ Պեչորա, գետի ենթաավազանը Պեչորա գետն է մինչև թափվելը Ուսա, գետի գետային ավազանը Պեչորա։

Ըստ աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգի՝ ջրային բաժնի տարածքում Ռուսաստանի Դաշնության պատրաստած դաշնային գործակալության ջրային ռեսուրսների՝

* Ջրային օբյեկտի կոդը հանրային գրանցմամբ — 03050300112103000073966
* Կոդը ըստ հիդրոլոգիական հետազոտության (ՌԴ) — 103007396
* Ավազանի կոդը — 03.05.03.001
* Ծավալի համարը ըստ ՌԴ-ի — 03
* Թողարկումը ըստ ՌԴ-ի — 0

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  "Պետական ջրային տվյալների գրանցում ըստ Ռուսաստանի Դաշնության։ Կոմավոժ". Արխիվացված from the original on 2012 թ․ օգոստոսի 10. Retrieved 2015 թ․ հուլիսի 21.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | ГВР |

 |
**Սուրբ Աստվածածին** (հայտնի նաև՝ **Կուսանաց անապատ**), 12-17 դարերում կառուցված հայ առաքելական վանք Արցախի Հանրապետության Շահումյանի շրջանում, Թարթառ գետի աջ ափին։

Հուշարձանախումբ
---------------

Հուշարձանախումբը ներառում է 4 շինություններ, որոնք միմյանց կից ձգված են արևելք-արևմուտք ուղղությամ։ Շինություններից երկուսը փոքր չափերի եկեղեցիներ են, մեկը սյունասրահ է, իսկ մյուսը՝ սյունասրահին կից գավիթ։ Գավիթից բացի մյուս երեքը կանգնուն են։ Բոլոր շինությունները կառուցված են անմշակ քարերով, կրաշաղախով, իսկ ներսից սվաղված են։

Սուրբ Աստվածածին եկեղեցուց 12-13 մետր հարավ գտնվում են ավելի ուշ ժամանակներում կառույցված շինություններ, որոնք նույնպես կանգուն են։ Սրանց մեջ կենտրոնական տեղ է զբաղեցնող եկեղեցին եռանավ թավածածք է։ Հուշարձանախմբի հին եկեղեցիների համեմատությամբ այստեղ խորանի երկու կողմերում կան մեկական ավանդատներ։ Պահպանված է նաև մկրտարանի ավազանը՝ հյուսիսային պատի մեջ։ Այս եկեղեցու արևմուտքից կան կից փոքր գավիթ-սրահ և ևս մեկ սենյակի ավերակներ։ Այս համեմատաբար ուշ շրջանի շինություննեի մասին արձանագրությունները բացակայում են, սակայն մասնագետներն այն թվագրում են 17-րդ դարով։

Հուշարձանախմբի հարավյին եզրում միաբանության շինությունների ավերակներն են, իսկ հարավ-արևմտյան հատվածում պահպանվել է 12-13-րդ դարերի մի մատուռ։

Պատմություն
-----------

Կուսանաց անապատի հնագույն եկեղեցին թվագրվում է 1174 թվականին։ Այս մասին է վկայում շինության արևմտյան պատին փորագրված արձանագրությունը։

Ըստ հուշարձանագետ Սամվել Կարապետյանի, արևելյան փոքր եկեղեցու առջև մինչև 1989 թվականը, կողք-կողքի իրենց նախնական տեղում տեղադրված էին երկու գեղաքանդակ ու արձակագիր խաչքարեր։ Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի կազմում գտնվելու տարիներին մեծապես տուժել է հուշարձանը, հատկապես փորձ է արվել վերացնել հայկական հետքը՝ այն աղվանական ներկայացնելու նպատակով։ 1993 թվականի ապրիլին շրջանի ազատագրումից հետո այդ խաչքարերը չկային, սակայն հայտնի է դրանց վրա արված արձանագրությունները։

Հուշարձանի տարածքում արձանագիր են նաև ցրված, կոտրատված ու տեղահան արված մի քանի խաչքարեր։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  "Ս. Կարապետյան, ՀԱՅ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՀՈՒՇԱՐՁԱՆՆԵՐԸ ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ԱԴՐԲԵՋԱՆԻՆ ԲՌՆԱԿՑՎԱԾ ՇՐՋԱՆՆԵՐՈՒՄ, էջ 77-81" (PDF). Արխիվացված է the original (PDF) 2019 թ․ հուլիսի 2-ին. Retrieved 2020 թ․ մարտի 21. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
**Մագրիտ թանգարան** (անգլ.՝ Magritte Museum, ֆր.՝ Musée Magritte, հոլ.՝ Magritte Museum), թանգարան Բելգիայի մայրաքաղաք Բրյուսելում՝ նվիրված բելգիացի սյուրռեալիստ նկարիչ Ռենե Մագրիտին։ Այն Գեղեցիկ արվեստների թագավորական թանգարանի մաս կազմող թանգարաններից է։

Թանգարան
--------

Մագրիտ թանգարանը հասարակության համար բացվել է 2009 թվականի մայիսի 30-ին Բրյուսելում։ Թանգարանը գտնվում է նեոկլասիկ ոճով կառուցված Ալտելոհ հյուրանոցի հինգերորդ հարկում։ Այն ցուցադրում է Մագրիտի ավելի քան 200 բնօրինակ նկար, գծանակար և քանդակ՝ ներառյալ *Վերադարձը*, *Շեհերազադեն* և *Լույսերի կայսրությունը*։

Այս բազմակարգ մշտական հավաքածուն Մագրիդի` որևէ տեղ առկա ամենամեծ արխիվն է, որի մեծ թվով աշխատանքներ վերցվել են ուղղակի իր այրուց` Ժորժետ Մագրիտից, և Իռեն Համոյիրից, որը նրա նկարների առաջին հավաքողն էր։ Բացի այդ, թանգարանը ներառում է 1920 թվականի Մարգրիտի նկարչական փորձերը և կարճ սյուրռեալիստական ֆիլմերը, որոնք նա նկարահանել է 1956 թվականից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Magritte Museum
2. ↑  "Two New Museums for Tintin and Magritte". *Time*. 2009 թ․ մայիսի 30. Արխիվացված է the original 2009 թ․ հունիսի 11-ին. Retrieved 2009 թ․ մայիսի 30.
3. ↑  Victor Zak October 2009 page 20 Westways Magazine
4. 1 2  Oisteanu, Valery. "Magritte, Painter-Philosopher". *The Brooklyn Rail* (July–August 2010).

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 16114467q · ISNI: 0000000121043147 · LCCN: no2009146394 · SUDOC: 138029962 · VIAF: 122468594 · WorldCat VIAF: 122468594 |

 |
**Հնչակ**, հասարակական-քաղաքական ամսաթերթ, կիսամսյա, տասնօրյա թերթ, սոցիալ-դեմոկրատական հնչակյան կուսակցության կենտրոնական օրգան։ Լույս է տեսել Ժնևում (1887-92), Աթենքում (1892-94), Լոնդոնում (1894-1904), Փարիզում (1904-15), Փրովիդենսում (ԱՄՆ, 1935-40)։ Խմբագիրներ՝ Ավետիս Նազարբեկյան (Նազարբեկ), Ռուբեն Խանազատ, Գաբրիել Կաֆյան, Ս. Հովյան, Ստեփանոս Սապահ-Գյուլյան և ուրիշներ։ Ի սկզբանե պարբերականի անվանումն առաջարկվում էր «Զանգ» կամ «Ահազանգ», բայց ի վերջո ընտրվեց «Հնչակը»։

Քաղաքական գաղափարներ
--------------------

Թերթի հիմնադրման նպատակն էր հայ ժողովրդի ազգային-ազատագրման պայքարի, հնչակյան կուսակցության գաղափարների տարածումը։ Ծավալուն տեղ է հատկացրել արևմտահայության տնտեսական և քաղաքական կացության լուսաբանմանը, անդրադարձել Օսմանյան կայսրության հայաջինջ քաղաքականությանը։ Հավասար կարևորություն է տրվել ոչ միայն օսմանահպատակ Արևմտյան Հայաստանի, այլև ռուսահպատակ Արևելյան Հայաստանի ու Ղաջարական Իրանի կազմում մնացած Պարսկահայքի ազատագրությանը։

«Հնչակի» շնորհիվ միջազգային հասարակայնությունը տեղեկացել է Կարինի ու Կոստանդնուպոլիսի հակակառավարական ցույցերի (Գում Գափու, 1890), Սասունի (1894), Զեյթունի (1895) ու Վանի (1896) ինքնապաշտպանության և, ընդհանրապես, հայդուկային շարժման մասին։

Գործունեության երկրորդ շրջանում (1935-40) թերթի հիմնական հարցը կրկին եղել է հայ ժողովրդի ազգային ազատագրական շարժումը, միաժամանակ քարոզել է բոլոր հայերին համախմբվել Հայաստանի շուրջ։

Տես նաև
-------

* Արմենիա
* Դրոշակ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ռուբեն Խուրշուդյան, Հնչակյան պարբերական մամուլը. սկզբնավորման շրջան Archived 2020-11-01 at the Wayback Machine.
2. ↑  Հայկական ուսումնասիրությունների Անի կենտրոն, «Հնչակ»-ի առաջին խմբագրականը. 1887

Արտաքին հղումներ
----------------

* ԵՊՀ իջևանի մասնաճյուղ, Թվայնացված հայկական պարբերականները համացանցում

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է* Հայկական համառոտ հանրագիտարանից*, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 494)։*  |
**Ապարաններ** կամ **Ապարանք** (այժմ կոչվում է՝ ադրբ.՝ Bənəniyar - **Բանանիար**), նախկին հայկական բնակավայր, ներկայում ադրբեջանաբնակ գյուղ ներկայիս Ադրբեջանի Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Ջուղայի շրջանում։

Անվանուն
--------

Բնակավայրը հայտնի է տարբեր անուններով։ Հնում այն կոչվել է Տիգրանակերտ, Տիգրանավան։ Հետագայում հայտնի է դարձել Ապարաններ, Ապարանք անուններով։ Ներկայում ադրբեջանաբնակ դարձած բնակավայրը պաշտոնապես կոչվում է Բանանիար։

Տեղադրություն
-------------

Ապարաններ բնակավայրը պատմականորեն գտնվել է Երնջակ գավառում՝ Երնջակ գետի աջ ափին, Ապրակունիս բնակավայրից մոտ 2 կմ հյուսիս։ Ներկայում ադրբեջանաբնակ դարձած գյուղը տեղակայված է Ադրբեջանի Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Ջուղայի շրջանում։

Պատմություն
-----------

### Հնագույն պատմություն

Հիմնական հոդված՝ Տիգրանակերտ (Նախիջևան)
Տարբեր պատմիչներ և ուսումնասիրողներ Ապարանների հնագույն պատմության վերաբերյալ ունեն տարբեր կարծիքներ։ Մի շարք ուսումնասիրողներ, այդ թվում՝ Արգամ Այվազյանը, Չամչյանը, կարծում են, որ Ապարանները Նախիջևանի Տիգրանակերտն է, որը հիմնադրել է Հայոց թագավոր Տիգրան Երվանդյանը։

### Պատմամշակութային հուշարձաններ

Ապարաններ բնակավայրը նախկինում ունեցել է տարբեր դարերով թվագրվող պատմամշակութային բազում հուշարձաններ։ Դեռևս Խորհրդային տարիներին հնագույն քաղաքի տարբեր շինությունների, գերեզմանատների մի մասի հետքերը տեսանելի էին այժմյան գյուղի մերձակայքում, այն շրջապատող այգիներում ու դաշտերում։

#### Ամենայն Սրբոց եկեղեցի

Հիմնական հոդված՝ Ամենայն Սրբոց եկեղեցի (Ապարաններ)

Բնակչություն
------------

Հնուց ի վեր բնակավայրը եղել է հայաբնակ։ Հայտնի է, որ միջնադարում այնտեղ ապրել են 500-600 տուն հայ բնակչություն։ Խորհրդային տարիներին և հատկապես Արցախյան պատերազմի հետևանքով Ապարաններ գյուղը հայաթափվել է։ Այժմ այնտեղ բնակվում են ադրբեջանցիներ։ Ադրբեջանական պաշտոնական տվյալներով 2009 թվականին բնակավայրն ուներ 3385 բնակիչ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  Արգամ Այվազյան, «Նախիջևան։ Բնաշխարհիկ պատկերազարդ հանրագիտակ», Երևան, 1995 թվական, էջ 193-194։
2. 1 2  Արգամ Այվազյան, «Նախիջևանի ԻՍՍՀ հայկական հուշարձանները» Երևան, «Հայաստան» հրատարակչություն, 1986 թվական։
3. ↑  Azərbaycan Respublikası əhalisinin siyahıyaalınması 2009-cu il. I cild. Bakı - 2010.(ադրբ.)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Ջուղայի շրջան |
| --- |
|  |
| Վարչական կենտրոն՝ **Ջուղա** |
|  |
| Ապարաններ • Վաղավեր • Ամառաշեն • Քարիմկուլ Դիզա • ‎Ապրակունիս • ‎Ալինջա • Արևէք • ‎Արազին • Գաղ • ‎Գյոյդերե • Կոյնուկ • Դաշտ • Քռնա • Գուգավանք • Վան • Նահաջիր • Շահկերտ • ‎Ռապատ • Սալիթաղ • Շոռոթ • ‎Թեյվազ • Պարոնտեր • Խոշակունիք • Յայջի | Ջուղայի շրջանը Ադրբեջանի քարտեզին |
|  |
| Լքված | Հին Փորադաշտ • Նոր Փորադաշտ • Զավաչրի • Ներքին Անկուզիք • Միջին Անկուզիք • Վերին Անկուզիք |
|  |
| Պորտալ:Ադրբեջան |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Երնջակ (այլ կիրառումներ)

**Երնջակ**, նախկինում վաղ միջնադարյան հայաբնակ քաղաք, որն այժմ քաղաքատեղի է ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության Նախիջևանի Հանրապետության Ջուղայի շրջանի տարածքում։ Գտնվում է Մեծ Հայքի Սյունիք նահանգի Երնջակ գավառի կենտրոնում, Երնջակ գետի միջին հոսանքում, համանուն բերդի մոտ։

Աշխարհագրություն
----------------

Քաղաքը գտնվում էր ներկայիս Ջուղայի շրջանի Պարոնտեր գյուղի տեղոմ և նրա մերձակայքում։ Ընդգրկում էր շուրջ 4-5 կմ² տարածություն։

19-րդ դարի կեսերին Պարոնտեր գյուղի պարսիկ բնակիչները քաղաքատեղի ավերակները վեր են ածել մշակովի դաշտերի։ Այժմ քաղաքատեղի ծայրամասային շինությունների ավերակների աննշան հետքերը տեսանելի են Երնջակ գետի աջակողմյան ձորակներում ու բարձունքների վրա։

Գերեզմանատուն
-------------

Երնջակ քաղաքի հյուսիսարևելյան կողմում, լեռնալանջին գտնվում էր 9-12-րդ դարերին պատկանող գերեզմանատուն։ Մինչև 20-րդ դարի սկգբները այս գերեզմանատան պահպանված տապանաքարերի թիվը կազմել է ավելի քան 120, որոնք աստիճանաբար տեղահան են արված և ծածկված են հողի շերտով։ Մնացած տապանաքարերի արձանագրությունները քայքայված են։ 1980-ականների դրությամբ առկա էր միայն 15 հարթ տապանաքար խաչքարերի տեսքով։ Տապանքարերից 8 արձանագիր էին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Արգամ Այվազյան, Նախիջևանի ԻՍՍՀ հայկական հուշարձանները։ Համահավաք ցուցակ (խմբ. խմբ. Բ. Ա. Ուլուբաբյան), Երևան, «Հայաստան», 1986 — 75-76, էջեր 75-76 — 224 էջ։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Սյունիքի Երնջակ գավառ |
| --- |
|  |
| Քաղաքներ | Երնջակ • Ջուղա |
|  |
| Գյուղեր | Ապրակունիս • Ամառաշեն • Ապարաններ • Արազին • Արևէք • Բերդիկ\* • Գաղ • Գուգավանք-Լաքաթաղ • Թագավորամարգ • Զավաշրի վանք\* • Թեղեակ • Թեյվազ • Խանաղա • Խաչափարախ\* • Խոշակունիք • Կոյնուկ • Մազրա\* • Մայրեակ\* • Միջին Անկուզիք\* • Յայջի • Նահաջիր • Նորաշեն • Ներքին Անկուզիք\* • Շահկերտ-Ղազանչի • Շոռոթ • Ջուլֆա • Ջուղա • Ջուղայի Դաշտ\* • Ռապատ• Սալիթաղ • Սուրբ Գևորգ • Վաղավեր\* • Վան • Վերին Անկուզիք\* • Փորադաշտ\* • Քռնա։ |
|  |
| *Այժմ Մեծ Հայքի Սյունիք նահանգի Երնջակ գավառը գտնվում է Ադրբեջանի Ջուղայի շրջանի տարածքում:* |

 |
**Բեյթ Յաշուտ** (արաբ․՝ بيت ياشوط‎‎), քաղաքատիպ ավան Սիրիայի Արաբական Հանրապետության արևմուտքում՝ Լաթակիայի մարզում։ Ջաբլեի գավառում համանուն Բեյթ Յաշուտի շրջանի վարչական կենտրոնն է։ Քաղաքն ունի 6,115 բնակչություն։

Աշխարհագրություն
----------------

Քաղաքն գտնվում է մարզի արևմտյան մասում, մոտակա բնակավայրերն են հարավում՝ Լաթակիա, արևմուտքում՝ Այն ալ-Շարկիա, հարավում՝ Ալ-Դալիա։ Քաղաքն տեղակայված է Ալ-Նուսայրիայի լեռներով ծովի մակարդակից 500 մետր բարձրության վրա։ Ամենամոտ քաղաքացիական օդանավակայանն Բասիլ ալ-Ասադի անվան միջազգային օդանավակայանն է, որը գտնվում է Լաթակիայում։

Բնակչություն
------------

2004 թվականի պաշտոնական մարդահամարի տվյալներով քաղաքի բնակչությունն կազմում է 6,115 մարդ։ Իսկ համանուն շրջաննի բնակչություն իր 11 բնակավայրերով կազմում է 10,086 մարդ։ Հիմնական մեծամասնությունը մուսուլմաններ են՝ ալավիներ։

Այստեղ է ծնվել սիրիացի ռազմական գործիչ Մուհամադ ալ-Խուլին։

Պատկերասրահ
-----------

|  |  |  |  |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Սիրիայի մարդահամար, 2004
2. ↑  Բատատու, էջ 224։
**Տանակերտ** (այժմ կոչվում է՝ ադրբ.՝ Anaqut - **Անագյուտ**), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Որդուարի շրջանում։

Տանակերտի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի
----------------------------------

Ժամանակը՝ անհայտ։ - Տեղը՝ գյուղի հյուսիսարևելյան թաղամասում։ - Ճարտարապետը՝ անհայտ։ - Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։ - Հորինվածքը՝ քառամույթ գմբեթակիր բազիլիկա։ - Շինանյութը՝ ճեղքված քար, գետաքար։ - Վերանորոգումներ՝ XVII դ. XIX դ.։ - Մուտքը՝ արևմտյան ճակատում։ - Աբսիդը՝ հնգանիստ։ - Մույթերը՝ ութանկյուն կտրվածքով։ - Ավանդատները՝ մեկ զույգ, երկհարկանի։ - Գմբեթը՝ ութանիստ։ - Արձանագրություններ՝ անհայտ։ - Որմնանկարներ՝ 19-րդ դ. բեկորները այժմ իսպառ քայքայվել են։ - Պատկերաքանդակներ՝ չունի։ - Զարդաքանդակներ՝ չունի։ - Շրջակայքում՝ եկեղեցու արևմտյան կողմում կառուցված է գավիթ-ժամատունը, որը ևս ավերակ է։ - Վիճակը՝ կանգուն, գմբեթի, ծածկի և որմերի վերին մասերում ունի վտանգավոր ճաքեր։

### Եկեղեցու գավիթ-ժամատունը

Ժամանակը՝ XVII - XVIII դդ.։ - Տեղը՝ կցված է ս. Աստվածածին եկեղեցու արևմտյան ճակատին։ - Ճարտարապետը՝ անհայտ։ - Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։ - Հորինվածքը՝ միանավ, թաղակապ։ - Շինանյութը՝ ճեղքված քար, գետաքար։ - Վերանորոգումներ՝ անհայտ։ - Մուտքը՝ արևմտյան ճակատում։ - Արձանագրություններ՝ չունի։ - Պատկերաքանդակներ՝ չունի։ - Զարդաքանդակներ՝ չունի։ - Վիճակը՝ կիսականզուն, քանդված է ծածկը, որմերի վերին մասերը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Արգամ Այվազյան - Նախիջևանի ԻՍՍՀ հայկական հուշարձանները»։ *armenianhouse.org*։ Վերցված է 2016 թ․ փետրվարի 1

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Օրդուբադի շրջան |
| --- |
|  |
| Վարչական կենտրոն՝ **Օրդուբադ** |
|  |
| 
* Աղբի
* Անապատ
* Տանակերտ
* Վերին Հանդամեջ
* Վերին Ագուլիս
* Ներքին Ազա
* Վերին Ազա
* Բաշդիզա
* Դիսար
* Բոհրուտ
* Բղև
* Բիստ
* Չապաևկա
* Ցղնա
* Դէր
* Դաստակ
* Տրունիս
* Դիզա
* Դուգլին
* Դուգլինդիզա
* Ողոհի
* Գանձակ
* Գիլանչայ
* Քաղաքիկ
* Քալանթարդիզա
* Քոթամ
* Մազրա
* Մեսրոպավան
* Նորակերտ
* Նունիս
* Փառակա
* Փառակաչայ
* Բազմառի
* Կորուխլար
* Կոշադիզա
* Սմբատան Դիզա
* Շահրիար
* Տևի
* Ունուս
* Ստուպի
* Վաղավեր
* Վանանդ
* Խողվանի
* Խուրս
* Վերին Հանդամեջ
* (Ներքին) **Ագուլիս**

 | Որդուարի շրջանը Ադրբեջանի քարտեզին |
|  |
| Լքված | 
* Ազատ
* Բերդակ
* Գիրան
* Ըզնմեր
* Ովդու
* Ռամիս
* Ազայի երկաթգծի կայարանի ավան
* Գեղերեցիկ
* Գիլանևայ
* Գիլնեակ
* Մցգուն
* Նավիշ
* Շրջու (Սրջու)
* Սալ
* Վարակերտ
* Քոթամի երկաթգծի կայարանի ավան
* Օրդուբադի երկաթգծի կայարանի ավան

 |
|  |
| Պորտալ:Ադրբեջան |

 |
**Ծպնի**, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, նախկին Կարսի մարզի Կաղզվանի գավառում։ Գտնվում է Նախիջևան գյուղից հյուսիս-արևմուտք, Տեկորի գետի ստորին հոսանքի շրջանում, նրա աջ ափին։

Ենթադրվում է, որ Հոռոմոսի արձանագրություններում հիշատակված Զու գյուղն է։

Գյուղի մոտ կան հանքային աղբյուրներ։

Պատմություն
-----------

Բնակիչները բռնությամբ տեղահանվել են 1920-ի հայ–թուրքական պատերազմի ժամանակ։

Բնակչություն
------------

XX դարասկզբին ուներ 888 (108 ընտանիք) հայ, իսկ 1913-ին՝ 212 տուն՝ 1643 հայ բնակիչ։

Տնտեսություն
------------

Զբաղվում էին երկրագործությամբ, անասնապահությամբ և արհեստներով։

Պատմանշակութային կառույցներ
---------------------------

Ծպնիում գործում էր եկեղեցի։ Պահպանվել է դարչնագույն տուֆից կառուցված (VII դար), արտաքուստ և ներքուստ խաչաձև, գմբեթավոր եկեղեցի։ Պատկանում է VI–VII դարերի Լմբատավանքի, Արջովիտի Ս. Գևորգ,Նոր Կյանք գյուղի եկեղեցիների տիպին։ Խաչաթևերը ուղղանկյուն են, թաղածածկ։

Գյուղի մոտակայքում՝ 1750 մետր բարձրություն ունեցող լեռան վրա գտնվում էր Ծպնիի բերդը։ 1828-1829, 1853-1856, 1877-1878 թվականների ռուս֊թուրքական պատերազմի ժամանակ բերդը կարևոր դեր է խաղացել։ Ռուսներն այստեղ պարտության են մատնել թուրքերին։ XX դարի սկզբներից բերդը կորցնում է իր նշանակությունը։

Կրթություն
----------

Գյուղում՝ եկեղեցուն կից, գործում էր հայկական վարժարան։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», հտ 2, էջ 866-867

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Կաղզվանի գավառ |
| --- |
|  |
| Կենտրոն | Կաղզվան |
|  |
| Գյուղեր | Աբրուչլի • Աբուլվարդ • Ագարակ • Ալագյոզ • Ալաջա • Ալաքիլիսա • Ալդիրի • Ալյամ • Ախկոս • Աղվերան • Աղքիլիսա • Բագարան • Բաշքյոյ • Գոմիկ • Գուհանտապ • Ելիզավետինսկոյե • Ենիջա • Ենիքյոյ • Ենիքյոյ (գետակի ափին) • Զըռչի • Թարխան • Թելիկ • Լալոյ Մավրակ • Խար • Խծկոնք • Խոփերան • Կարավանք • Կոշաքիլիսա • Ծպնի • Ձիթահանք • Ղարաբաղ • Ղարաբաղ (այլ գյուղ) • Նախիջևան • Շատևան • Չանգլի • Չուրուք • Պիվիկ Հայկական • Պիվիկ Ներքին • Ջալալ • Տանձուտ • Տեկոր • Տեկոր խարաբա |

 |



|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 141)։*  |
**Կժաձոր** կամ **Քաջաձոր** (այժմ՝ *Աղբուլաղ* ադրբ.՝ Ağbulaq, մինչև 2003 թվականի մարտը կրում էր աղավաղված պատմական հայկական անվան ձևը՝ *Գյաջյազուր* ադրբ.՝ Gecəzur), գյուղ Մեծ Հայքի Սյունիք նահանգի Ճահուկ գավառում, ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Շահբուզի շրջանում։

Աշխարհագրություն
----------------

Գտնվում է Նախիջևան գետի ձախ ափին, Շահբուզից Սիսիան տանող ճանապարհից 1 կմ հեռավորությնան վրա, դեպի աջակողմյան լեռները։ Գյուղը տեղադրված է Սալվարդ լեռան ներքին փեշի հարթությունում, լեռներով շրջապատված։

Պատմություն
-----------

Կժաձորը հին հայկական գյուղ է և Շահապունիքի աչքի ընկնող բնակավայրերից մեկն է եղել։ Այժմյան գյուղի շրջակայքում գտնվում են մի քանի ամրոցների հետքեր, 500-600 տապանաքարերով հայկական գերեզմանատուն։

Գյուղի շրջակայքում կան մի քանի հայկական սրբավայրեր, իսկ Խաչի ձոր կոչվող տեղամասի դաշտերում, բավական մեծ տարածության վրա տեսանելի են մի գյուղատեղի (գյուղաքաղաքի) հետքեր, որին տեղացիները կոչում են Դուքան-Բազար (նախև Չարսու-Բազար)։ Ըստ ավանդության այդտեղ եղել է հայկական հին գյուղաքաղաք։

Մշակույթ
--------

Գյուղի կենտրոնական թաղամասում կանգուն է Սուրբ Գևորգ գմբեթավոր եկեղեցին, որը թվագրվում է մոտավորապես 13-րդ դարի վերջին տասնամյակով։ Կժաձորի բնակչությունը հնուց հայկական է եղել։

Տես նաև
-------

* Սուրբ Գևորգ եկեղեցի (Կժաձոր)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Restauratiebedrijf "Sarvard" Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine. (նիդեր.)

Գրականություն
-------------

* Արգամ Այվազյան, Նախիջևան։ Բնաշխարհիկ պատկերազարդ հանրագիտակ։, Երևան, ««Հուշարձան» և ՀՀ ԳԱԱ «գիտություն»», 1995 — 367, էջեր 367 — 367 էջ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  *Արգամ Այվազյան* Նյութեր Նախիջևանի պատմական գյուղերի տեղադրության և պատմական հուշարձանների վերաբերյալ. — № Պատմա-բանասիրական հանդես, № 2. pp. 258-266.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Շահբուզի շրջան |
| --- |
|  |
| Վարչական կենտրոն՝ **Շահբուզ** |
|  |
| 
* Աղտավ
* Արմավաշեն
* Առինջ
* Զարինե
* Զառնաթուն
* Օծոփ
* Բադամլիսու
* Բջնակ
* Դալարինք
* Գեհենիք
* Անուշավան
* Քրտն
* Ձաղա
* Ոլենի
* Կժաձոր
* Կուքի
* Քյոլք
* Աղու
* Ծավալք
* Նորս
* Բաբոնք
* Կըզըլ Կըշլաղ
* Շամեն
* Շահապոնք
* Սաղուասոնք
* Թաթերք
* Թամաշաղ
* Արքոյքայ

 | Շահբուզի շրջանը Ադրբեջանի քարտեզին |
|  |
| Լքված | 
* Ագարակ
* Բլուր
* Հեծանա
* Խնձրա
* Խոզրամիր
* Խոռունք
* Ցեցիկ
* Զուր

 |
|  |
| Պորտալ:Ադրբեջան |

 |
**Սալիթաղ** (այժմ կոչվում է՝ ադրբ.՝ Saltaq - Սալթաղ), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Ջուղայի շրջանում։ Տեղակայված է Օձասարի արևմտյան սալապատ փեշին, Տիգրանավան, կամ Ապարան (Ապարաններ) պատմական քաղաքի մոտ, Երնջակ գետի ձախ ափին։

Պատմություն
-----------

Աղբյուրներում Սալիթաղն առաջին անգամ հիշատակվում է 1383-1384 թվականներին Թ. Աքվինացու «Յաղաքս տնօրինութեանն Քրիստոսի» ձեռագրի էջերից մեկի գլխազարդի մեջ տեղադրված հիշատակագրի մեջ։

Անվան ծագում
------------

Ըստ ավանդության՝ այս գյուղը Տիգրանավան քաղաքի թաղամասն է եղել և մեծատարած սալաքարերի վրա տեղակայված լինելու պատճառով անվանվել է Սալի-թաղ, որն էլ այժմյան շրջանի համանուն գյուղն է։ Իսկ Սալ անվանումը հայերենում շատ հին ծագում ունի։

Ավանդության համաձայն՝ մեր հեռու-հեռավոր նախնիները իրենց քարե կամ երկաթե գործիքները պատրաստում, «դարբնում» էին քարե սալերի վրա։ Իսկ այս գյուղը հիմնվել է այդպիսի սալաքարերի վրա և այդտեղից էլ ստացել է իր անունը։

Հուշարձաններ
------------

Սալիթաղի շրջակայքի ուսումնասիրությունը վկայում է, որ այն հիմնված է եղել վաղ շրջանում և ունեցել է եկեղեցի, խաչքարերով գերեզմանատուն, կամուրջ և այլ հուշարձաններ, որոնք ժամանակի ընթացքում ավերվել ու կործանվել են։

1860-ական թվականների Ա. Սեդրակյանի հաղորդած տեղեկություններով, ինչպես նաև 1873 թվականի տվյալներով, Սալիթաղի եկեղեցին արդեն ավերակ էր, որից միայն հիմնապատերի ու որմերի առանձին հետքերն էին տեսանելի։ Գյուղի հյուսիսային կողմում, մի բարձրադիր տեղում գտնվում է Սալիթաղի վաղեմի գերեզմանատունը, որից աննշան սատանաքարեր են մնում միայն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Նախիջևանի ԻՍՍՀ բնակավայրերը
2. 1 2 3 4 5  Ա․ Ա․ Այվազյան, ՆԱԽԻՋԵՎԱՆ․ պատկերազարդ բնաշխարհիկ հանրագիտակ, Երևան, «Հուշարձան», 1995, էջ 128-129 — 368 էջ. — 2700 հատ, ISBN 5-8079-0911-9։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Ջուղայի շրջան |
| --- |
|  |
| Վարչական կենտրոն՝ **Ջուղա** |
|  |
| Ապարաններ • Վաղավեր • Ամառաշեն • Քարիմկուլ Դիզա • ‎Ապրակունիս • ‎Ալինջա • Արևէք • ‎Արազին • Գաղ • ‎Գյոյդերե • Կոյնուկ • Դաշտ • Քռնա • Գուգավանք • Վան • Նահաջիր • Շահկերտ • ‎Ռապատ • Սալիթաղ • Շոռոթ • ‎Թեյվազ • Պարոնտեր • Խոշակունիք • Յայջի | Ջուղայի շրջանը Ադրբեջանի քարտեզին |
|  |
| Լքված | Հին Փորադաշտ • Նոր Փորադաշտ • Զավաչրի • Ներքին Անկուզիք • Միջին Անկուզիք • Վերին Անկուզիք |
|  |
| Պորտալ:Ադրբեջան |

 |
**Խոռունք** կամ **Խոռունիք** (աղավաղված հայկական անվանումը՝ *Խոռնիկալա* ադրբ.՝ Xorniqala), գյուղ Մեծ Հայքի Սյունիք նահանգի Ճահուկ գավառում, ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Շահբուզի շրջանում։

Աշխարհագրություն
----------------

Գտնվում է Շահբուզ գետի ակունքներից վերև, Քրտն գյուղից մոտ 4 կմ վեր, լեռնալանջին։

Անվանում
--------

Խոռատունիք և Խոռունիք գյուղանունները նվիրված էին Խոր-Արև աստծուն։ Եգիպտական արևի աստծու հնագույն անունը կոչվել է նաև Ռախոր, համադրված Ռա և Խոր արևի աստծու անուններից։ Ավեստերենում՝ Խուարնահ է։

Խոռունիք գյուղատեղին շրջակայի ադրբեջանախոս բնակչությունն անվանում է Խոռնիկալա, Խոռիկալա, որը նշանակում է Խոռնի բերդ։ Գյուղը հիշատակում է նաև Ստեփանոս Օրբելյանը *Խոռունիք* անունով։

Պատմություն
-----------

Գյուղատեղում տեսանելի են հայկական գերեզմանատան և այլ շինությունների հետքեր։ Այն ունեցել է բերդ-ամրոց, որը գտնվում է գյուղին մոտիկ ժայռաշղթայի վրա։ Տեսանելի են ամրոցի հետքերը, պարիսպների ավերակները։

Գրականություն
-------------

* Արգամ Այվազյան, Նախիջևան։ Բնաշխարհիկ պատկերազարդ հանրագիտակ։, Երևան, ««Հուշարձան» և ՀՀ ԳԱԱ «գիտություն»», 1995 — 367, էջեր 367 — 367 էջ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  *Արգամ Այվազյան* Նյութեր Նախիջևանի պատմական գյուղերի տեղադրության և պատմական հուշարձանների վերաբերյալ. — № Պատմա-բանասիրական հանդես, № 2. pp. 258-266.
2. ↑  Կաղապար:Գիրք։Ումառյան։Սյունիքի դիցարանը

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Շահբուզի շրջան |
| --- |
|  |
| Վարչական կենտրոն՝ **Շահբուզ** |
|  |
| 
* Աղտավ
* Արմավաշեն
* Առինջ
* Զարինե
* Զառնաթուն
* Օծոփ
* Բադամլիսու
* Բջնակ
* Դալարինք
* Գեհենիք
* Անուշավան
* Քրտն
* Ձաղա
* Ոլենի
* Կժաձոր
* Կուքի
* Քյոլք
* Աղու
* Ծավալք
* Նորս
* Բաբոնք
* Կըզըլ Կըշլաղ
* Շամեն
* Շահապոնք
* Սաղուասոնք
* Թաթերք
* Թամաշաղ
* Արքոյքայ

 | Շահբուզի շրջանը Ադրբեջանի քարտեզին |
|  |
| Լքված | 
* Ագարակ
* Բլուր
* Հեծանա
* Խնձրա
* Խոզրամիր
* Խոռունք
* Ցեցիկ
* Զուր

 |
|  |
| Պորտալ:Ադրբեջան |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Նախիջևան (այլ կիրառումներ)

**Նախիջևան**, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, նախկին Կարսի մարզի Կաղզվանի գավառում։ Գտնվում էր գավառի արևելյան կողմում, Տեկոր գետի միջին հոսնաքի աջ կողմում, Կաղզվան քաղաքից 30 կմ հյուսիս֊արևելք։

Աշխարհագրություն
----------------

Գյուղի արևելյան և արևմտյան կողմերով ձգվում են ոչ բարձր լեռնաճյուղեր և այն շրջափակում ընդարձակ ու արգավանդ հարթավայրով։

Պատմություն
-----------

Որպես ավան հիշատակվել է V դարից։ V-VIII դարերում պատկանել է Կամսարական իշխաններին։ Մինչև 1920 թվականը եղել է մեծ և մարդաշատ բնակավայր։ Գյուղում պահպանվում էր մագաղաթյա, ընտիր բոլորգիր Աստվածաշունչ։

1920 թվականին հայ բնակչությունը բռնագաղթել է և բնակություն է հաստատել Թալինի շրջանի Արեգ գյուղում։

Բնակչություն
------------

1907 թվականին ուներ 1958, իսկ 1913 թվականին՝ 2177 (272 ընտանիք) հայ բնակիչ։

Տնտեսություն
------------

Բնակչության հիմնական զբաղմունքը երկրագործություն, անսանապահությունն ու արհեստներն էր։

Պատմամշակութային կառույցներ
---------------------------

Նախիջևանն ուներ Ս․ Ստեփանոս անունով հոյաշեն, գմբեթավոր եկեղեցի (կառուցված V դար), որի գմբեթը փլված էր։ Եկեղեցու ներսում, դռան մոտ պահպանվել էր Հովհաննես-Սմբատ (1020-1043) Բագրատունի թագավորի 1035 թվականի արձանագրությունը։ Կար նաև Ս․ Խաչ և Նորամանուկ անուններով մատուռ-ուխտատեղիներ, որոնցից մեկում ամփոփված է իշխան Արտավազ Կամսարականի գերեզմանը (VIII դար)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», հտ 3, էջ 951

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 161)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Կաղզվանի գավառ |
| --- |
|  |
| Կենտրոն | Կաղզվան |
|  |
| Գյուղեր | Աբրուչլի • Աբուլվարդ • Ագարակ • Ալագյոզ • Ալաջա • Ալաքիլիսա • Ալդիրի • Ալյամ • Ախկոս • Աղվերան • Աղքիլիսա • Բագարան • Բաշքյոյ • Գոմիկ • Գուհանտապ • Ելիզավետինսկոյե • Ենիջա • Ենիքյոյ • Ենիքյոյ (գետակի ափին) • Զըռչի • Թարխան • Թելիկ • Լալոյ Մավրակ • Խար • Խծկոնք • Խոփերան • Կարավանք • Կոշաքիլիսա • Ծպնի • Ձիթահանք • Ղարաբաղ • Ղարաբաղ (այլ գյուղ) • Նախիջևան • Շատևան • Չանգլի • Չուրուք • Պիվիկ Հայկական • Պիվիկ Ներքին • Ջալալ • Տանձուտ • Տեկոր • Տեկոր խարաբա |

 |
**Սաթխա** (վրաց.՝ სათხე - **Սաթխե**), գյուղ Վրաստանի Սամցխե-Ջավախեթի մարզի Նինոծմինդայի մունիցիպալիտետում։

Նինոծմինդայից 5 կմ դեպի հյուսիս-արևելք և Ախալքալաքից ուղիղ գծով 18 կմ դեպի հարավ-արևելք Սաթխա գյուղն է՝ ծովի մակարդակից 1,880 և 1,930 մետր բարձրության վրա։

Ստուգաբանություն
----------------

Ըստ տեղաբնիկների գյուղը եղել է Աղայի տիրապետության տակ և նա հաճախ է անվանել Սատխ, հետագայում այս անվանումը լայն տարածում է գտել։

Պատմական ակնարկ
---------------

Մուսուլմանական տիրապետության տակ ընկնելուց հետո գյուղը վճարել է 1,999 հարկ գյուղապետն էր Ալին։ Հետագայում երբ Սատխայում սկսել են ծավալվել շինարարական աշխատանքները գյուղն ունեցել է 5 հիմնական թաղամասեր՝ կենտրոնը կոչվել է Ժամի մայլա(եկեղեցու թաղ), հաջորդը կոչվել է Քաղքի մայլա (քաքղի թաղ), ջիջի մայլա (վերին թաղ), Նորաշեն մայլա, և Գերեզմանոցի մայլա։

Բնակչություն
------------

Ներկայիս բնիկները Սաթխա են տեղափոխվել Կարինի Ծաղկի, Ջինիս և Սուգյութլու գյուղերից։1829-1830 ական թվականներին։ Ծաղկին եղել է հայկական գյուղ Կարինից 34 կմ դեպի հյուսիս-արևելք ներկայիս անվանումն է Սենյուրթ։ Ջինիսը Կարինից 33 կմ հեռավորության վրա է եղել, այնտեղից գաղթականները այժմ ապրում են Ջավախքի Սատղա, Սաղամո գյուղերում։ Ջինիսի ներկայիս անվանումն է Օրթաբահսե։ Սուգյութլու այժմ Սօգութլու, եղել է հայկական գյուղ Կարինից 11 կմ հյուսիս։ Ըստ արխիվային տվյալների գյուղում առաջին եկեղեցական ծուխ դպրոցը բացվել է 1860 թվականին։ Աստծո տունը վերածվում է գիտության տաճարի և սրան իր մեծ աջակցությունն է ցուցաբերել Քահանա Գրիգոր Տեր Գևորգյանը։ 1880 թվականին բացվում է ռուսական պետական դպրոց։ Սաթխայում են ծնվել գեներալ–լեյտենանտ Ս․ Ե․ Գինոսյանը, ՍՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամ, փիլիսոփա Ց․ Ա․ Ստեփանյանը, պատմաբան Ա․ Ա․ Համբարյանը։

Ճարտարապետություն
-----------------

### Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին

Հայերը, որոնք տեղափոխվել և վերաբնակվել էին այստեղ, 1830 թ-ին վերակառուցում և օծում են միջնադարյան եկեղեցին անվանելով Սուրբ Աստվածածին։ Մուտքը հարավ-արևմուտքից է, արտաքին չափերն են 15.12 x 6,98։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «მოსახლეობის საყოველთაო აღწერა 2014»։ საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური։ ნოემბერი 2014։ Վերցված է 26 ივლისი 2016

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: n00045872 · VIAF: 152407903 · WorldCat VIAF: 152407903 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 113)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Նինոծմինդայի շրջան |
| --- |
|  |
| Վարչական կենտրոն | ք. Նինոծմինդա |  |
|  |
| Գյուղեր | Ասփարա • Գանձա • Գորելովկա • Դիլիֆ • Եֆրեմովկա • Թորիա • Ժդանովական • Խոջաբեկ • Կաթնատու • Հեշտիա • Ղաուրմա • Ղուլալիս • Մամզարա • Մեծ Արագյալ • Մեծ Գոնդուրա • Մեծ Խանչալի • Նոր Խուլգումո • Ջիգրաշեն • Ռոդիոնովկա • Սամեբա • Սաթխա • Սպասովկա • Վլադիմիրովկա • Տամբովկա • Ուչմանա • Փոքր Արքալի • Փոքր Գոնդուրա • Փոքր Խանչալի • Փոքր Խորենիա • Փոկա • Հեշտիա • Օրլովկա • Օրոջալար |
|  |
| Պորտալ:Վրաստան |

 |
**Փոկա** (վրաց.՝ ფოკა), հայաբնակ բնակավայր Վրաստանի Նինոծմինդայի մունիցիպալիտետում, Փարվանա լճի ափին, պատմական Ջավախքի տարածքում։ Համայնքի բարձրությունը ծովի մակերևույթից 2040 մետր է, համայնքի հեռավորությունը շրջկենտրոն՝ Նինոծմինդայից 28 կմ է։ Փոկաին հարևան մոտակա համայնքներն են՝ Վլադիմիրովկան՝ 3 կմ դեպի արևմուտք, Ասփարան՝ 7 կմ դեպի հյուսիս արևմուտք, Տամբովկան՝ 10կմ դեպի հյուսիս, Ռոդիոնովկան՝ 9 կմ դեպի հյուսիս արևելք, Գանձա՝ 7 կմ դեպի հարավ։ Ինչպես և Ջավախքի այլ հայաբնակ համայնքները Փոկան Խորհրդային Միության փլուզումից հետո անցած տարիների ընթացքում ունեցել է բնակչության արտահոսք։ Այսպես, եթե 1991 թ. զուտ Փոկայում բնակվում էր շուրջ 2500 հայ, ապա ներկայումս գյուղում և հարևան Վլադիմիրովկա բնակավայրերում միասին բնակվում է շուրջ 1800 հայ /տնտեսությունների թիվն է՝ 330/։ Համայնքում գործում է միջնակարգ դպրոց, որն ունի շուրջ 280 աշակերտ։ Համայնքի բնակչության հիմնական զբաղմունքներն են հողագործությունն ու անասնապահությունը։ Շրջանը հարուստ է արոտավայրերով։ Բնակավայրի շրջակայքը հարուստ է պատմաճարտարապետական հուշարձաններով։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Արտաքին հղումներ
----------------

* Փոկա գյուղի մասին տեղեկագիր RAA կայքում

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «მოსახლეობის საყოველთაო აღწერა 2014»։ საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური։ ნოემბერი 2014։ Վերցված է 26 ივლისი 2016

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Նինոծմինդայի շրջան |
| --- |
|  |
| Վարչական կենտրոն | ք. Նինոծմինդա |  |
|  |
| Գյուղեր | Ասփարա • Գանձա • Գորելովկա • Դիլիֆ • Եֆրեմովկա • Թորիա • Ժդանովական • Խոջաբեկ • Կաթնատու • Հեշտիա • Ղաուրմա • Ղուլալիս • Մամզարա • Մեծ Արագյալ • Մեծ Գոնդուրա • Մեծ Խանչալի • Նոր Խուլգումո • Ջիգրաշեն • Ռոդիոնովկա • Սամեբա • Սաթխա • Սպասովկա • Վլադիմիրովկա • Տամբովկա • Ուչմանա • Փոքր Արքալի • Փոքր Գոնդուրա • Փոքր Խանչալի • Փոքր Խորենիա • Փոկա • Հեշտիա • Օրլովկա • Օրոջալար |
|  |
| Պորտալ:Վրաստան |

 |
**Մոքվի** (վրաց.՝ მოქვი, աբխ.՝ Мықә), գյուղ դե յուրե Վրաստանի Օչամչիրայի շրջանում, դե ֆակտո՝ Աբխազիայի Հանրապետությունում՝ շրջկենտրոն Օչամչիրայից 17 կմ հեռու։ Վերջինիս հետ կապված է ավտոմայրուղով։

Աշխարհագրորեն բնակավայրը տեղակայված է Մոքվի գետի ավազանում։ Ծովի մակարդակից բարձրությունը կազմում է 130 մետր։

Ըստ 2011 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ Մոքվիի բնակչությունը կազմում է 939 մարդ։

Պատմական հուշարձաններ
---------------------

Հիմնական հոդված՝ Մոքվիի մայր տաճար
Գյուղի հիմնական տեսարժան վայրը համարվում է Մոքվիի մայր տաճարը, որը կառուցվել է 10–րդ դարում Աբխազիայի թագավոր Լևոն III-ի կողմից։

Ըստ մեզ հասած տեղեկությունների՝ տաճարի ներքին պատերը Ալեքսիոս Կոմնենոսի և Դավիթ Շինարարի օրոք զարդարվել են որմնանկարներով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Очамчырский район 2011»։ *www.ethno-kavkaz.narod.ru*։ Վերցված է 2016 թ․ օգոստոսի 10 (ռուս.)

Գրականություն
-------------

* Վրացական սովետական հանրագիտարան, հ. 7, էջ 148, Թբիլիսի, 1984թ.:(վրաց.)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Կոտովսկ (այլ կիրառումներ)

**Հնչեշտ** (մոլդ.՝ Hîncești, նախկինում՝ **Կոտովսկ** (1940-1990)), քաղաք Մոլդովայում, Քիշնևից 36 կմ հեռավորության վրա, Կոգիլնիկ գետի ափին։ Բնակչությունը 16, 8 հզ։

1790-ից Հնչեշտում եղել է հայկական գաղութ (մինչև 1930-ական թթ.)։ 1787-91-ի ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ Թուրքիայից, Բուլղարիայից ու Ռումինիայից բազմաթիվ հայեր գաղթել են (1790-ին) Մոլդովա և հաստատվել Հնչեշտում, Լահովիշտեա, Ստելնիչ և այլ գյուղաղական կալվածքներում, որոնք 1816-ին գնել էր Մանուկ Բեյ Միրզայանը։ Ծրագրելով Հնչեշտում կառուցել Ալեքսանդրապոլ քաղաքը, Մանուկ Բեյն աջակցել է գաղթականներին, խրախուսել գյուղատնտեսությունը, առևտուրն ու արհեստները, կառուցել զանազան շենքեր, հայերի և մոլդովացիների համար առանձին եկեղեցիներ (1816, փայտաշեն) ևն։ 1817-ին, Մանուկ Բեյի մահից հետո, գործը դանդաղել է, սակայն արդեն XIX դարի կեսին Հնչեշը դարձել է քաղաք և Բեսարաբիայի հայկական նշանակալի կենտրոն։ Հրավիրվել են հայ գործիչներ, որոնք խթանել են մշակութային կյանքը. բացվել է հայկական տարրական դպրոց (Մսեր Մսերյանի տանը), գրվել են գրական, պատմական երկեր, հավաքվել հայկական ձեռագրեր ևն։ Հայկական համայնքի գործերը վարել է հայկական թաղական խորհուրդը։ Աճել է հայ բնակչության թիվը։ Մանուկ Բեյի գործունեությունը շարունակել է որդին՝ Հովհաննես-Մուրադ Մանուկ Բեյ Միրզայանը (1816-93)։ Նրա կառույցներից ուշագրավ են որսորդական պալատը, Միրզայանների եռահարկ պալատը (1861, այժմ՝ շինարարական տեխնիկում), Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին (1870-72, չի պահպանվել), որը, ըստ 1982-ի պեղումների, կառուցված է եղել նախկին փայտե միանավ եկեղեցու հիմքի վրա (ճարտարապետ իտալացի Ալեքսանդր Բեռնարդացի), հայկական միջնադարյան ճարտարապետության ոճով։ Ներքնահարկում գտնվել է Միրզայանների ընտանեկան դամբարանը։ Ենթադրվում է, որ եկեղեցու որմնանկարները կատարել է Հովհաննես Այվազովսկին իր աշակերտների հետ, իսկ դաստիարակի նկարը՝ Ս.Դ. Աբամելիքը։ Եկեղեցուց ոչ հեռու, դեպի հյուսիս-արևելքում դեռ 1960-ական թթ. վերջին կային հայկական գերեզմանոցի հետքեր՝ երկու սև մարմարե գերեզմանաքարեր (XIX-XX դդ.)։ XIX դարի վերջից Հնչեշտի հայերի թիվը նվազել է (այդ ժամանակ վերելք է ապրել Քիշնևի հայկական գաղութը)։ 1867-ին Հ-ում կար մոտ 430 հայ (4300 բնակչից), 1880-ին՝ 206, 1925-ին՝ 150, 1932-ին՝ 50։ Տարբեր ժամանակներում Հնչեշտում գործել են Բեսարաբիայի հայոց հոգևոր թեմի առաջնորդներ Գ. Զաքարյանը, Ներսես Աշտարակեցին, Գ. Այվազովսկին, մշակույթի գործիչներ Մ. Բժշկյանը, Հ. Ալամդարյանը և ուրիշներ։ Հնչեշտի հայկական գաղութի դիվանը, որը երկար ժամանակ եղել է Միրզայանների պալատում, այժմ պահվում է Բուխարեստ քաղաքի պատմության թանգարանում, իսկ Մանուկ Բեյի անձնական գրադարանի մի մասը 1902-ին ուղարկվել է Էջմիածին, մյուսը գնել է Բուխարեստի առևտրի և արդյունաբերության ակադեմիան։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Հրեական Բրոքհաուսի և Եփրոնի |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 640)։*  |