**Դավիթ Հարթլի**
**Դավիթ Հարթլի**(հունիսի 21 (հուլիսի 2), 1705 կամ օգոստոսի 30 (սեպտեմբերի 10), 1705, Հալիֆաքս, Արևմտյան Յորքշիր, Միացյալ Թագավորություն և Illingworth, Յորքշիր - օգոստոսի 28, 1757(1757-08-28)[…], Բաթ, Սոմերսեթ, Անգլիա, Մեծ Բրիտանիայի թագավորություն), անգլիացի փիլիսոփա և ասոցիացիայի հոգեբանական դպրոցի հիմնադիր։

Մանկությունը և ընտանեկան պատմությունը
-------------------------------------

Դավիթ Հարթլին ծնվել է 1705 թվականին Յորքշիր նահանգի Հալիֆաքս քաղաքի շրջակայքում։ Նրա մայրը մահացել է իր ծնվելուց երեք ամիս անց։ Նրա հայրը՝ անգլիկան հոգեւորական, մահացել է, երբ Դավիթը տասնհինգ տարեկան էր։ Հարթլին կրթություն է ստացել Bradford Grammar դպրոցում և 1722 թվականին ընդունվել է որպես Sizar Jesus քոլեջում։ Նա ստացել է իր բակալավրիատը 1726 թվականին, իսկ մագիստրոսի կոչումը 1729 թվականին։ 1730 թվականի ապրիլին նա դարձավ առաջին աշխարհականը, ով նաև դարձավ  Magnus Grammar School-ի վարպետ և հենց այնտեղ սկսեց զբաղվել բժշկությամբ։ 1730 թվականի ապրիլի 21-ին Հարթլին ամուսնացավ Էլիս Ռոուլիի հետ (1705–31): Զույգը տեղափոխում է Բուրի Սենթ Էդմունդս, և Ալիսը մահանում է այնտեղ՝ ծնելով նրանց որդի Դավիթ Հարթլին (կրտսեր) (1731–1813): Բերիում գտնվելու ժամանակ Հարթլին հանդիպեց իր երկրորդ կնոջը՝ Էլիզաբեթ Փաքերին (1713–78), Ռոբերտ Փաքերի հինգ երեխաներից միակ դուստրը, և Մերի Ուինչքոմբը՝ հարուստ և ազդեցիկ ընտանիք Գլոսթերշիրում, Օքսֆորդշիրում և Բերքշիրում, ներառյալ Դոնինգթոն ամրոցը, Շելինգֆորդը և Բաքլբերին, Բերքսը:(Մերի Ուինչքոմբը պարոն Հենրի Վինչքոմբի դուստրն էր,  և Ֆրենսիսի քույրը, Հենրի Սենտ Ջոնի կինը, 1-ին վիկոնտ Բոլինգբրոքը:) Չնայած Էլիզաբեթի ընտանիքի անհամաձայնությանը, Դավիթը ու Էլիզաբեթն ամուսնանում են 1735 թվականի օգոստոսի 25-ին, համաձայնվելով մի շարք խիստ սահմանապակումների, ըստ որոնց 5000 ֆունտ ստեռլինգը, որը ստացել էր Էլիզաբեթը ամուսնությունից հետո, չպետք է հայտնվեր ամուսնու ձեռքում։ Նրանց առաջնեկը՝ Մերին (1736–1803), ծնվել է տասնմեկ ամիս անց։ 1736 թվականին ընտանիքը տեղափոխվում է Լոնդոն, իսկ 1742 թվականին՝ Բաթ, Սոմերսեթ։ Երբ Էլիզաբեթի վերջին ողջ մնացած ավագ եղբայրը մահանում է առանց պատճառի 1746 թվականին, նրանց որդին՝ Վինչքոմբ Հենրին (1740–94) ժառանգում է ընտանեկան կալվածքները՝ այսպիսով ընտանիքը (չնայած ոչ ինքը՝ Հարթլին) դարձնելով զգալի հարստության տեր։ Հարթլին մահացել էԲաթում 1757 թվականի օգոստոսի 28-ին։ Նա թաղվել է Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցում, Օլդ Սոդբերիում, Գլոսթերշիրում։

Կրթությունը և մասնագիտական կարիերան
-----------------------------------

Քեմբրիջում Հարթլին սովորում էր Նիկոլաս Սաունդերսոնի մոտ, ով թեև մանկուց կույր էր, բայց դարձավ մաթեմատիկայի չորրորդ Lucasian պրոֆեսորը։ Ավելի ուշ Հարթլին մեծ դեր ունեցավ Սաունդերսոնի «Հանրահաշիվների տարրերը» գրքի հետմահու հրատարակման գործընթացների ժամանակ(1740)։ Ավարտելուց հետո Հարթլին հրաժարվում է ստորագրել *Երեսունինը հոդվածները*, որոնք Անգլիայի Եկեղեցում ձեռնադրվելու պահանջ էին։ Թեև խնդրի մի կետը կարող էր լինել Երրորդության վարդապետությունը, սակայն Հարթլիի հիմնական անհամաձայնությունը անգլիկան ուղղափառությունից դա իր համաձայնությունն էր համընդհանուր հաշտեցմանը։ 1736 թվականին գրելով իր ընկերոջը՝ Ջոզեֆ Լիսթերին, Հարթլին ասում է, որ հավատում է, որ «*Համընդհանուր երջանկությունը* բանականության և սուրբ գրքի հիմնարար ուսմունքն է»՝ հավելելով, որ «ոչինչ այնքան անհաշտ չէ բանականության հետ, որքան հավերժական պատիժը, ոչինչ այնքան չի հակասում այն բոլոր ակնարկներին, որոնք Աստված տվել է մեզ իր գործերում։ Հարթլիի համար դժոխքի դարպասների վրա կողպեքներ չէին կարող լինել։

Լիսթերին ուղղված նույն նամակում Հարթլին գրում է, որ «մարդ, ով արհամարհում է ինքն իրեն, ով ամբողջությամբ հրաժարվում է սեփական շահերից և իր աշխատանքը նվիրում մարդկությանը ծառայելուն, կամ այդ գեղեցիկ և արտահայտիչ արտահայտությամբ Սուրբ Գրություններին, ով սիրում է իր մերձավորին, ինչպես ինքն իրեն, վստահ է, որ կհանդիպի անձնական երջանկության»։ Այս համոզմունքը դարձավ Հարթլիի կյանքում առաջնորդող սկզբունք, և դա ստիպեց նրան նվիրվել տարբեր բարեգործական ծրագրերին։ Դրանք ներառում են Սաունդերսոնի հանրահաշվի տարրերի հրատարակումը և նրա ընկեր Ջոն Բայրոմի սղագրության համակարգի առաջխաղացումը (համակարգ, որը Հարթլին կարծում էր, որ կարող է լինել «համընդհանուր կերպար» և քայլ փիլիսոփայական լեզվի ստեղծման ուղղությամբ)։

Բժշկությանը դիմելուց կարճ ժամանակ անց Հարթլին դառնում է ջրծաղիկի համար վարիոլայի պատվաստման ջատագովը։ Տարբերակումը տալիս էր անձնական անձեռնմխելիություն, և եթե այն լայնորեն տարածվեր, դա կլիներ «ծառայություն մարդկությանը»։ Այնուամենայնիվ, ջրծաղիկի վիրուսով կանխամտածված վարակվելը այլանդակության կամ մահվան վտանգի տակ էր։ (Թագուհի Քերոլայնը, Ջորջ II-ի կինը, փաստաբան էր և ուներ երեք երեխա, բայց նրանցից Ջոնաթան Էդվարդսը մահացավ 1758-ին:) Այսպիսով, հանրային բարիքը կարող է թվալ, որ հակասում է մասնավոր շահերին։ Իր առաջին հրապարակման մեջ՝ *«Որոշ պատճառներ, թե ինչու պատվաստման պրակտիկան պետք է ներմուծվի ներկա Բյուրի քաղաք»* (1733), Հարթլին մշակում է վիճակագրական փաստարկ՝ ցույց տալու համար, որ հակամարտությունը ակնհայտ է, որ պատվաստումը նպաստում է և՛ հանրային բարիքին, և՛ անձի անձնական շահին։

1736 թվականին Լոնդոն տեղափոխվելու ժամանակ Հարթլին հայտնի էր տարբեր արշավի մասնակիցների մոտ, ինչպիսիք են Հանս Սլոանը և Թագավորական ընկերության նախագահ Ջեյմս Ջուրինը։ Նա նաև ուներ Սաֆոլկի Ուիգների ընտանիքների աջակցությունը, հատկապես Չարլզ Թաունշենդից, 2-րդ վիկոնտ Թաունշենդից։ Հարթլիի դուստր Մերին գրել է, որ «ծեր Լորդ Թաունշենդը (այն ժամանակ պետքարտուղարը) նրան վերաբերվել է բարությամբ, ասես լիներ որդի, և բոլոր որդիների ու դուստրերի համար եղբայր»։ Նա ընդունվեց Թագավորական միություն, և դարձավ Նյուքասլի 1-ին դուքս Թոմաս Փելհամ-Հոլեսի և նրա կնոջ բժիշկը։ 1736 թվականին նա առաջարկել է Ջոն Բայրոմին *«խորհուրդ տալ»* Ջորջ II-ին։

1740 թվականին Հարթլին հայտնի էր Լոնդոնի և ողջ Եվրոպայի բժիշկներին։ Նա ինքն իրեն ներքաշել էր մասնավոր շահը և հանրային բարիքը ներդաշնակեցնելու հակասական փորձի մեջ։ Հարթլին սկսել էր զգալ «քարի» (միզապարկի քարի) ախտանիշները 1736 թվականի սկզբին։ Միզապարկի քարը՝ երբեմն ձվի չափ, կարող էր զուգարանի բաքի վրա աքաղաղի դեր կատարել՝ առաջացնելով միզելու անկարողություն, տանջալի ցավ։ (Բենջամին Ֆրանկլինը, որը տառապում էր, երբեմն ստիպված էր կանգնել գլխի վրա, որպեսզի հանգստանա:) Վիրահատության միջոցով հեռացնելու դեպքում բուժումը (լիտոտոմիա) մի պրոցեդուրա էր, որի ժամանակ շատերը չէր կարողանում գոյատևել։

Հարթլին կարծում էր, որ Ջոաննա Սթիվենս անունով բուսաբանը մշակել է լիթոնտրիպտիկ դեղամիջոց՝ բանավոր դեղամիջոց, որը տեղում լուծում էր քարի խնդիրը։ Նա հրատարակեց *«Մարդկանց տասը դեպքերը, ովքեր վերցրել են միսիս Սթիվենսի դեղամիջոցները քարի համար»* աշխատությունը (1738), որը ներառում է իր սեփական տառապանքների պատմությունը։ Դեղամիջոցն ազատորեն հանրությանը հասանելի դարձնելու համար Հարթլին խորհրդարանին համոզում է 5000 ֆունտ վճարել Սթիվենսին իր «գաղտնիքի» համար։

Սթիվենսի բաղադրատոմսը ձեռքին՝ Հարթլին սկսում է աշխատել Սթիվեն Հեյլսի հետ Ֆրանսիայում երկու գործընկերների հետ՝ գտնելու դեղամիջոցի քիմիապես ակտիվ բաղադրիչները։ Դրանք էին խարխլված կրաքարը (կալցիումի հիդրօքսիդ) և Ալիկանտ օճառը (հիմնականում կալիումի օլեատը, ինչպես մյուս օճառները՝ ճարպաթթվի ալկալային աղ)։ Հեյլսը ցույց էր տվել, որ միզապարկի որոշ քարեր արագորեն լուծվում են եփած օճառի մեջ (կաուստիկ պոտաշ, կալիումի հիդրօքսիդ)։ Այսպիսով անհրաժեշտ էր անվտանգ կուլ տալու պատրաստուկ, որը մարդու մեզը կդարձներ ալկալային. և սա այն էր, ինչ արեց մաշված կրաքարի և օճառի համադրությունը։ 1739 թվականին Հեյլսն իր աշխատանքի համար շահեց Քոփլիի մեդալը, իսկ հաջորդ տարի Հարթլին հրատարակեց դրանց արդյունքները լատիներեն *«De Lithontriptico»* հատորով Բազելում և Լեյդենում։

1742 թվականին Հարթլին և իր ընտանիքը տեղափոխվեցին Բաթ՝ Սոմերսեթ։ Նա շարունակում է զբաղվել բժշկությամբ և գրում է իր հիմնական աշխատությունները՝ *«Դիտարկումներ մարդու»*(Observations on Man), *«Իր շրջանակը»*(His Frame), *«Իր պարտականությունը»*( His Duty) և *«Իր ակնկալիքները»*(His Expectations), որոնք հրատարակվել է 1749 թվականին Սամուել Ռիչարդսոնի կողմից։

Նա բուսակեր էր։

Դիտարկումներ մարդու մասին. «Նոր և առավել ընդարձակ գիտություն»
-------------------------------------------------------------

*Դիտարկումների* վերնագրի էջը առաջին հրատարակությունից
18-րդ դարում «Դիտարկումները» հայտնվում են գիտական աշխատությունների վերնագրերում. համեմատե՛ք Բենջամին Ֆրանկլինի *«Experiments and Observations on Electricity»* (1751) և Joseph Priestley-ի *«Experiments and Observations of Different Kinds of Air»* (1774) աշխատությունները։ Փրիսթլին հայտարարում է, որ Հարթլիի աշխատությունը «պարունակում է նոր և ծավալուն գիտություն։ Դրա ուսումնասիրությունը նման կլինի նոր աշխարհ մուտք գործելուն»։ Գիտությունը դա «մարդու» գիտությունն է, իսկ «նոր աշխարհը» այն է, որը մարմնավորված է հենց մարդկային «շրջանակում»։

Արդյունքը, մի կողմից, «vast haystack of a book» է։ Ինչպես սպասվում էր հետաքրքրող մտքերով և ակտիվ բժշկական պրակտիկա ունեցող բժշկից։ Հարթլին ի մի է բերում դիտարկումների մի լայն շրջանակ՝ նշելով մի քանիսը, ֆանտոմային վերջույթների, սավանտի համախտանիշի և կույրերի և խուլերի փորձառությունների ու մտավոր զարգացման մասին(*OM* 1, props. 34, 69, 78, 80, and 93):

Մյուս կողմից, ճիշտ այնպես, ինչպես Նյուտոնի համընդհանուր ձգողության օրենքը միավորեց երկնային և երկրային մեխանիկան, Հարթլին առաջարկեց մեկ «օրենք»՝ «ասոցիացիա», որը բացատրում էր «մարդու» բոլոր դիտարկումները։ Հարթլիի բազմաթիվ դիտարկումներ նախատեսված էին լինել օրենքի օրինակներ։

Ավելին, «ասոցիացիան» ունի բացատրական ուժ։ Օրինակ, *«The Affections by which we rejoice at the Misery of Others»* բաժնում (OM 1.1.4.97–98) Հարթլին ներկայացնում է գործընթացի մանրամասն վերլուծություն, որով բռնության ենթարկված երեխան դառնում է դաժան, ահաբեկող մեծահասակ։ Նա պարզում է, թե ինչպես է երեխայի՝ հարվածը կանխելու համար ձեռքը բարձրացնելու ավտոմատ ժեստը, մի շարք ասոցիատիվ փոխարինումների միջոցով վերածվում բռունցքի, որը մեծահասակը բարձրացնում է երեխային հարվածելու համար։ Նախնական պաշտպանական ժեստը դառնում է ընդհանուր ագրեսիվ դիրքորոշում, և հետևաբար վիրավորական խոսքերի և սպառնալից գործողությունների աղբյուր, որոնցով չափահասը «շարունակում է բազմապատկել զայրույթի դեպքերը և դրա արտահայտությունները»։

Այնուամենայնիվ Հարթլին կարծում էր, որ ոչ բոլորի ճակատագիրն է հայտնվել նման դժոխքում։ Նա ավելի շուտ կրոնական տեսլական էր, և նրա հիմնարար համոզմունքը լավատեսական էր. այդ ասոցիացիան «հակված է նվազեցնելու նրանց վիճակը, ովքեր կերել են բարու և չարի գիտության ծառից, նորից հետ դեպի դրախտ»(has a tendency to reduce the state of those who have eaten of the tree of the knowledge of good and evil, back again to a paradisiacal one), (OM 1.1.2.14, Cor. 9): Այս տեսանկյունից Հարթլիի *Observations on Man* հոգեբանական էպոս է, պատմություն «paradise regained» մասին, բայց ի վերջո յուրաքանչյուր մարդու կյանքը նկարագրող էպոս է։

Տեսություններ
-------------

Ինչպես Ջոն Լոքը, նա պնդում էր, որ նախքան սենսացիաները, մարդկային միտքը դատարկ թերթիկ էր։ Պարզ սենսացիաներից առաջացած գիտակցության այն վիճակները, որոնք առավել հեռու են թվում սենսացիաներից, առաջանում են։ Եվ աճի միակ օրենքը, որը Հարթլին հաշվի առավ դա հարակից, համաժամանակյա և հաջորդական օրենքն էր։ Այս օրենքով նա ձգտում էր բացատրել ոչ միայն հիշողության երևույթները, որոնք ուրիշները բացատրել էին նույն կերպ իրենից առաջ, այլ նաև հույզերի, բանականության և կամավոր և ակամա գործողությունների երևույթները (տես Association of Ideas): Ջոզեֆ Փրիսթլին՝ ընկերը, համախոհը և նրա գլխավոր պաշտպաններից մեկը, ով թթվածնի հայտնագործողն էր (1733–1804)։ Փրիսթլին իր դարաշրջանի առաջատար գիտնականներից մեկն էր։

### Վիբրացիաների վարդապետություն

Հարթլիի ֆիզիկական տեսությունը ծնեց ֆիզիոլոգիական և հոգեկան փաստերի ինտիմ կապի ժամանակակից ուսումնասիրություն։ Նա կարծում էր, որ սենսացիան նյարդերի մեդուլյար նյութի մանր մասնիկների թրթիռի արդյունք է։ Հաճույքը չափավոր թրթիռների արդյունք է, թրթիռների ցավն այնքան բուռն, որ կոտրում է նյարդերի շարունակականությունը։ Այս թրթռումները ուղեղում թողնում են ավելի թույլ թրթիռների կամ նմանատիպ «թրթռումների» միջոցով, որոնք համապատասխանում են «զգացմունքի գաղափարներին»։ Սա հաշվի է առնվում հիշողության համար։

### Ասոցիացիաների վարդապետություն

Հիշողության և առհասարակ մտքերի ընթացքը երբ անմիջապես կախված չէ արտաքին զգայությունից, բացատրվում է այն մտքով, որ ուղեղում միշտ թրթռումներ կան։ Այս թրթիռների բնույթը որոշվում է յուրաքանչյուր մարդու անցյալի փորձառությամբ և պահի հանգամանքներով, որոնք ստիպում են այս կամ այն հակմանը գերակայել մնացածի նկատմամբ։ Սենսացիաները, որոնք հաճախ ասոցացվում են միասին, դառնում են կապված համապատասխան գաղափարների հետ. և կապակցված սենսացիաներին համապատասխան գաղափարները կապվում են միմյանց հետ, երբեմն այնքան մտերիմ, որ ձևավորում են մի նոր պարզ գաղափար մանրակրկիտ վերլուծության հետ միասին։

### Ազատ կամք

Սկսելով զգայարանների երևույթների մանրամասն նկարագրությունից՝ Հարթլին փորձեց ցույց տալ, թե ինչպես կարելի է բացատրել վերը նշված օրենքներով բոլոր այն հույզերը, որոնք նա վերլուծում է բավականին հմտորեն։ Լոքի «գաղափարների ասոցիացիա» արտահայտությունն օգտագործվում է ամբողջ ընթացքում, իսկ «գաղափարը» ընկալվում է որպես յուրաքանչյուր հոգեկան վիճակ, բացի սենսացիաներից։ Նա ընդգծված պնդում է անշահախնդիր տրամադրությունների առկայությունը՝ միաժամանակ հայտարարելով, որ դա ինքնասիրության զգացումներից առաջացած աճ է։ Կամավոր գործողությունը բացատրվում է որպես շարժման և սենսացիայի կամ «գաղափարի» ամուր կապի արդյունք, իսկ ֆիզիկական կողմից՝ «իդեալական» և շարժիչ թրթիռ։ Հետևաբար ազատ կամքի վեճում Հարթլին գրավեց իր տեղը որպես դետերմինիստ։ Երբ նրա շահարկումները գրեթե ավարտվեցին, նա այս թեմայի վերաբերյալ իր տեսության համաձան եզրակացություն արեց։

Հիմնական աշխատանքների ցանկը
---------------------------

* *Conjecturae quaedam de sensu, motu, et idearum generatione*, Appendix to *De Lithontriptico a Joanna Stephens nuper invento Dissertatio Epistolaris* (Bath, 1746); repr. in Samuel Parr (ed.), *Metaphysical Tracts by English Philosophers* (1837); trans. Robert E.A. Palmer
* *Various Conjectures on the Perception, Motion, and Generation of Ideas*, with an Introduction and notes by Martin Kallich (Augustan Reprint Society, Publication no. 77–8, Los Angeles, 1959).
* *Observations on Man, His Frame, His Duty, and His Expectations*. In Two Parts (1749; 2nd edn, trans. from the German, with *A Sketch of the Life and Character of David Hartley* by his son David Hartley, 1791; 1st edn repr. with an Introduction by Theodore L. Huguelet, Delmar, New York, 1976).
* *Prayers and Religious Meditations* (Bath, 1810; R. Cruthwell, 1814).

Դավիթ Հարթլին հրատարակել է նաև բազմաթիվ բժշկական աշխատություններ։

Նշումներ
--------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2 3 4 5 6 7  *Stephen L.* Hartley, David (1705-1757) // *Dictionary of National Biography* / L. Stephen, S. Lee — London: Smith, Elder & Co. 1885.
3. 1 2 3 4  Гартли (ռուս.) // *Энциклопедический лексикон* — СПб.: 1838. — Т. 13. — С. 327.
4. 1 2  Encyclopædia Britannica
5. ↑  *Anderson R. E.* Hartley, David, the younger (1732-1813) // *Dictionary of National Biography* / L. Stephen, S. Lee — London: Smith, Elder & Co. 1885.
6. ↑  Allen, Richard C. (2004-09-23). «Hartley, David (bap. 1705, d. 1757), philosopher and physician». *Oxford Dictionary of National Biography*. Vol. 1 (online ed.). Oxford University Press. doi:10.1093/ref:odnb/12494. (Subscription or UK public library membership required.)
7. ↑  Allen 1999, pp. 35–37.
8. ↑  Hartley to Lister, 13 March 1736, quoted in Allen 1999*,* p. 44.
9. ↑  Quoted in Allen 1999, p. 44.
10. ↑  Allen 1999, 231–33.
11. ↑  Quoted in Allen 1999, p. 53.
12. ↑  Allen 1999, p. 49.
13. ↑  Selzer, Richard (1974). *Mortal Lessons: Lessons on the Art of Surgery*. New York: Simon and Schuster, Touchstone Books. էջ 89.
14. ↑  Allen 1999, p. 61.
15. ↑  Preece, Rod (2009). *Sins of the Flesh: A History of Ethical Vegetarian Thought*. University of British Columbia Press. էջեր 207–209.
16. ↑  Priestley, Joseph (1774). *An Examination of Dr. Reid's "Inquiry into the Human Mind on the Principles of Common Sense," Dr. Beattie's "Essay on the Nature and Immutability of Truth," and Dr. Oswald's "Appeal to Common Sense on Behalf of Religion"*. London: J. Johnson. էջեր xix.
17. ↑  Webb, Robert K. (1998). «Perspectives on David Hartley». *Enlightenment and Dissent*. **17**: 17–47, at 28.
18. ↑  Because the text of the *Observations* is unchanged throughout the editions, citation is to part, chapter, section, and proposition. The 1791 folio edition numbers all the propositions consecutively, so that prop. 1 of part 2 is given as proposition 100, prop. 2 as 101, etc.
19. ↑  See Allen 1999, pp. 19–21.
20. 1 2 3 4   One or more of the preceding sentences incorporates text from a publication now in the public domain: Chisholm, Hugh, ed. (1911). «Hartley, David». *Encyclopædia Britannica* (անգլերեն). Vol. 13 (11th ed.). Cambridge University Press. էջ 35.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Allen, Richard C. (1999). *David Hartley on Human Nature*. Albany, N.Y.: SUNY Press. 0-7914-4233-0
* James, William, *The Principles of Psychology* (New York, 1890).
* Rousseau, George S. (2004). *Nervous Acts: Essays on Literature, Culture and Sensibility.* Basingstoke: Palgrave Macmillan. 1-4039-3454-1 (Paperback) 1-4039-3453-3 (Hardcover)
* Walls, Joan. (1982). "The Philosophy of David Hartley and the Root Metaphor of Mechanism: A Study in the History of Psychology,*" Journal of Mind and Behavior* 3: 259–74.
* Walsh, Richard T. G. (2017). "David Hartley’s Enlightenment Psychology: From Association to Sympathy, Theopathy, and Moral Sensibility", *Journal of Theoretical and Philosophical Psychology* 37, no. 1: 48–63. .
* Webb, Robert K. (1998). "Perspectives on David Hartley," *Enlightenment and Dissent* 17: 17–47.
* Chisholm, Hugh, ed. (1911). «Hartley, David». *Encyclopædia Britannica* (անգլերեն) (11th ed.). Cambridge University Press.
* 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Դավիթ Հարթլի» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Zentralblatt MATH database · WikiTree |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Կրուգոսվետ · Հանրագիտարանային բառապաշար · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · Օքսֆորդի կենսագրական · Dictionary of National Biography · Notable Names Database · Treccani |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BAV: ADV10289019 · BIBSYS: 1052506 · BNF: 122249924 · CiNii: DA06483574 · GND: 119269694 · ISNI: 0000000108896743 · LCCN: n50026751 · LNB: 000069778 · NKC: ola2004219981 · NTA: 069610592 · NUKAT: n2008155211 · PTBNP: 175688 · SUDOC: 030932963 · VIAF: 39428787 · WorldCat VIAF: 39428787 |

 |

 |