recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ասպնջակ**, հասարակական-քաղաքական, գրական-մշակութային, ազգագրական պարբերական, «Ջավախք» հայրենակցական բարեգործական միության պաշտոնաթերթ։

Պատմություն
-----------

Լույս է տեսել 1990-1996 և 2001-2006 թվականներին Երևանում (առաջին շրջանում՝ 16 համար՝ անկանոն պարբերականությամբ, երկրորդում՝ կիսամսյա, ապա՝ ամսաթերթ)։ 
Պարբերականի հիմնադիր-խմբագիրն է Մերուժան Տեր-Գուլանյանը։ 
2001 թվականից ձևավորվել է խմբագրական խորհուրդ՝ Հովհաննես Այվազյանի նախագահությամբ, իսկ խմբագիրը եղել է Վահան Սաղաթելյան։ Ծանոթացրել է միության աշխատանքներին, հատուկ ուշադրություն է դարձրել Ջավախքում հայապահպանության խնդիրներին, կրթական և մշակութային կյանքին։ Անդրադարձել է վրացական մամուլում Ջավախքի և վրացահայության մասին տպագրված հոդվածներին, տարածաշրջանի հայության ազգագրությանը, ավանդույթներին, Հայ առաքելական եկեղեցու Վիրահայոց թեմի գործունեությանը։ Տպագրել է ազգագրագետ Վարդ Բդոյանի «Ջավախք. պատմաաշխարհագրական ակնարկ» աշխատությունը։
Լուսաբանել է Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմին (1992–1994) ջավախքահայության մասնակցությունը։ Հոդվածներ է հրապարակել երևելի ջավախքահայերի կյանքի ու գործունեության մասին, անդրադարձել Ջավախքում ավանդաբար կազմակերպվող ջիվանիական,
տերյանական, հավասիական գրական-երաժշտական տոնահանդեսներին։

1996 թվականին ունեցել է հատուկ թողարկում՝ նվիրված Ջիվանու ծննդյան 150-ամյակին (խմբագիր՝ Ռոզա Մահտեսյան)։

2006 թվականին տպագրվել է «Հայրենիք» վերնագրով (մի քանի համար)։

Ծանոթագրություններ
------------------



|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**«Առողջապահություն»** տեղեկատվական և վերլուծական գիտահանրամատչելի եռամսյա (սկզբում՝ երկամսյա) հանդես։

Հրատարակվում է Հայաստանի առողջապահության նախարարության կողմից, լույս է տեսնում 1956 թվականից Երևանում։ Խմբագիրներ՝ Ռաֆայել Փարսադանյան, Նիկոլայ Ավագյան, Ռոբերտ Մկրտչյան, Մարտունի Մուրադյան, Գեղամ Խանդանյան։

Հանդեսը լուսաբանում է նախարարության գործունեությունը, ոլորտի արդիականացման ծրագրերն ու դրանց իրականացման գործընթացները, տեսական, գիտամեթոդական, գործնեության բժշկության հարցեր, տպագրում տարբեր հիվանդությունների կանխարգելման ու բուժման վերաբերյալ հոդվածներ, հարցազրույցներ վաստակաշատ բժիշկների ու ղեկավար բուժաշխատողների հետ, դեղերի ու դեղաբույսերի դերին առնչվող քննարկումներ, հայ բժշկության պատմության մասին նյութեր և այլն։

Ծանոթագրություններ
------------------



|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Կեչառիսի գրչության կենտրոն** գրչության կենտրոն։

Պատմություն
-----------

Գործել է 11-րդ դարից՝ Պահլավունի, ապա՝ Վաչուտյան և Խաղբակյան բարեգործ իշխանական տների հովանավորությամբ։ Մեզ հասած առաջին ձեռագիր հիշատակարանը Աստվածատուր կրոնավորի պատվերով 1184 թվականին ընդօրինակել է նրա որդին՝ Ադդեն։ 1233 թվականին մի մատյանի ընդօրինակությանը մասնակցել է Ստեփանոս Կեչառեցին։ 13-րդ դարի վերջին և 14-րդ դարի սկզբին Կեչառիսի գրչության կենտրոնում գործել է Խաչատուր Կեչառեցին։ 1491 թվականին Գալուստ Աբեղան այստեղ ընդօրինակել է Ավետարան, որը ծաղկել է Մկրտիչ մանրանկարիչը (Մատենադարան, ձեռնարկ № 3989), 1499 թվականին Մատթեոս գրիչը վանահայր Փիլիպոսի պատվերով ընդօրինակել է Մաշտոց (Մատենադարան, ձեռնարկ № 1039), 1561 թվականին Մատթեոս արքեպիսկոպոսի պատվերով գրիչ և մանրանկարիչ Փիլիպոսն ընդօրինակել ու նկարազարդել է Ավետարան (Մատենադարան, ձեռնարկ № 3603), իսկ 1578 թվականին Ավետարան է ընդօրինակել Փիլիպոսի աշակերտ Առաքել սարկավագը։

Կեչառիսի գրչության կենտրոնի մատենադարանում պահվել են տեղում գրված և ընդօրինակված, նաև նվիրատվություններով և այլ ճանապարհներով ձեռք բերված մատյաններ։ Հայտնի է Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունու 1051 թվականի մի գրություն, որտեղ վանքին տրված նվիրատվությունների շարքում նշված են նաև գրքեր։ 1677 թվականին Կեչառիսին Ավետարան է նվիրել նաև ոմն Մկրտիչ (Մատենադարան, ձեռնարկ № 335)։

Գրականություն
-------------

* Ալիշան Ղ. Այրարատ, Վնտ. 1890։ Յովսէփեան Գ. Խաղբակեանք կամ Պռօշեանք Հայոց պատմութեան մէջ, հ. 2, Անթիլիաս, 1969։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
«**Արմյանսկի վեստնիկ**» (ռուսերեն՝ "Армянский вестник" - «Հայկական լրաբեր»), հասարակական-քաղաքական, գրական պատկերազարդ շաբաթաթերթ ռուսերեն լեզվով։ Հրատարակվել է Մոսկվայում 1916 թվականի հունվարից 1918 թվականի ապրիլը։ Այնուհետև լույս է տեսել 1990-2002 թվականներին Մոսկվայում՝ ռուսերեն՝ որպես 1916-1918 թվականներին Մոսկվայում տպագրված նույնանուն հանդեսի վերականգնված հրատարակություն։ Խմբագիրը եղել է Կարեն Միքայելյանը։

Խմբագիր-հրատարակիչ՝ Ի. Ամիրով։ Նրա հետ սերտ գործակցել է Ա. Ջիվելեգովը։ Շաբաթաթերթը հրապարակել է հոդվածներ, ուսումնասիրություններ, գեղարվեստական ստեղծագործություններ, թարգմանություններ, հայ և ռուս հասարակայնության հայտնի ներկայացուցիչների (Լեո, Վ. Թոթոմյանց, Տ. Հախումյան, Խ. Քուչուկ-Հովհաննիսյան, Գ. Ձուբար, Գ. Ձալխուշյան, Ս.Գորոդեցկի, Վ. Բրյուսով, Վ. Նեմիրովիչ-Դանչենկո, Յու. Վեսելովսկի, Ս. Կոտլյարևսկի, Պ. Դոլգորուկով և ուրիշներ) թղթակցությունները, որոնք լուսաբանել են հայ ժողովըրդի հասարակական-քաղաքական կյանքը, բացահայտել Արևմտյան Հայաստանում թուրքական կառավարության քաղաքականության հակահայկական էությունը, անդրադարձել փախըստականների վիճակին, բարձրացրել Հայաստանի տնտեսական վերածննդի հարցեր։ «Արմյանսկի վեստնիկ»-ում հրապարակվել են հայերի 1915 թվականի ցեղասպանության մասին համաշխարհային հասարակայնության արձագանքները, կարևոր ուշադրություն է դարձվել հայկական հարցին, ռուսական Կովկասյան բանակի գործողություններին, հայ կամավորական շարժմանը, հայերի ազգային ինքնորոշման խնդիրներին։

Շաբաթաթերթն ունեցել է մշտական խորագրեր՝ «Հայկական կյանքի ժամանակագրություն», «Պատերազմը Թուրքիայի հետ», «Եվրոպան և հայերը», «Հայկական գաղթավայրերը», «Մամուլի տեսություն» և ուրիշներ։ Թերթը գտնում էր, որ «Թուրքահայաստանը Թուրքիայից անջատել՝ նշանակում է ոչնչացումից փրկել հայերի մնացորդները և սկիզբ դնել երկրամասի խաղաղ զարգացմանը» (1918, N 4-50)։

1990-ական թվականներին անդրադարձել է Հայկական հարցին, Հայոց ցեղասպանությանը, Արցախյան խնդրին, կարևորել է Համաշխարհային հայկական կոնգրես հրավիրելու (հրավիրվել է 2011 թվականին) և համահայկական ներկայացուցչական մարմիններ ստեղծելու հարցը, քարոզել Հայաստանի և Սփյուռքի միջև համագործակցության և ազգային միաբանության գաղափարներ։ Մեծ տեղ է հատկացրել քաղաքագիտական վերլուծություններին, Հայաստանում, Սփյուռքում և աշխարհում տեղի ունեցող իրադարձություններին։ Ունեցել է նաև գրականության և մշակույթի բաժիններ։

Ծանոթագրություններ
------------------

Գրականություն
-------------

* Արշարունի Ա. Մ. Մոսկվայի հայ մամուլը, Ե. 1971։
* Давтян А. Юрий Веселовский и армянская литература, Е, 1970։
* Киракосян Дж. С. А. К. Дживелегов и его историкопублицистическое наследие, Е, 1986.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 98)։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է* *«Հայկական հարց» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
|  |
| --- |
| **Արագածի** |
|  |

**«Արագածի»**, ծիրանենու հայկական ուշահաս սորտ։ Ստեղծվել է ժողով ընտրասերման ճանապարհով։ Մշակում են Արարատյան դաշտավայրի նախալեռնային գոտում։

Պատմություն
-----------

Ծառը միջին բարձրության է՝ շրջանաձև սաղարթով։ Պտղաբերությունը՝ տնկման 5–6-րդ տարում։ Պտուղը՝ խոշոր (մինչև 100 գրամ, միջինը՝ 50 գրամ), կլորավուն է, գագաթնակետը գտնվում է փոքր փոսիկում, միջուկակարը՝ խորն է։ Մաշկը՝ միջին հաստության է, պինդ, նուրբ թավապատ, պտղամսից չանջատվող, արևահայաց կողմում 1/3 մասով՝ կարմրամանուշակագույն։ Պտղամիսը՝ բաց դեղնավուն կամ սերուցքագույն է, մսալի է, միջակ հյութալի, ախորժալի համով։ Կորիզը՝ պտղիցանջատվող է, միջուկը՝ քաղցր։ Պտուղների հասունացումը՝ հուլիսի 15-ին 25-ը։ Բերքատվությունը՝ 15–20 ց/հա։ Լավագույն փոշոտիչներն են ծիրանենու Երևանի, Խոսրովենի և Սաթենի սորտերը։ Պտուղներն օգտագործում են թարմ և վերամշակված։

Արտաքին հղումներ
----------------

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Յան Գայլիտ** (ռուս.՝ Ян Петро́вич Га́йлит, մայիսի 25, 1894(1894-05-25), Վալմիերա, Լիֆլանդիայի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - օգոստոսի 1, 1938(1938-08-01), Մոսկվա, ԽՍՀՄ), խորհրդային ռազմական գործիչ, կորպուսի հրամանատար։

Կենսագրություն
--------------

Յան Գայլիտը ծնվել է 1894 թվականին Վալմիերա քաղաքում։ Աշխատել է որպես բատրակ։ 1915 թվականին զորակոչվել է բանակ։ 1916 թվականին ավարտել է պրապորչիկների դպրոցը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակից է, ենթապորուչիկ։ 1918 թվականին ընդունվել է ԽՄԿԿ շարքերը, 1918 թվականի մարտից` Բանվորա-գյուղացիական Կարմիր բանակի։ 1918 թվականի մայիսի 1-ին եղել է Լատիշական ռազմական ջոկատի հրամանատար, 1918 թվականի հունիսին` Արևելյան ռազմաճակատի Պենզայի զորախմբի հրամանատար, 1918 թվականի հուլիսի 6-ից 23-ը Պենզայի դիվիզիայի հրամանատար, 1918 թվականի նոյեմբերից` 2-րդ հրաձգային բրիգադայի շտաբի պետ, 1919 թվականի հունվարից՝ 26-րդ հրաձգային դիվիզիայի 1-ին հրաձգային բրիգադայի հրամանատար, 1919 թվականի մարտի 26-ից մինչև ապրիլի 16-ը և 1919 թվականի նոյեմբերի 25-ից մինչև 1921 թվականի հոկտեմբերի 26-ը` 26-րդ հրաձգային դիվիզիայի հրամանատար, 1933-1937 թվականներին` Սիբիրյան ռազմական օկրուգի զորքերի հրամանատար, 1936 թվականից ԽՍՀՄ պաշտպանության ժողկոմին կից Ռազմական խորհրդի անդամ։ 1937 թվականի մարտի 14-ից փոխադրվում է Ուրալյան ռազմական օկրուգի զորքերի հրամանատարի պաշտոնին։ 1937 թվականի օգոստոսի 15-ից ձերբակալվում է։ 1938 թվականի օգոստոսի 1-ին ԽՍՀՄ Գերագույն դատարանի Ռազմական կոլեգիայի որոշմամբ` լրտեսության և հակահեղափոխական կազմակերպություններին մասնակցելու համար դատապարտվում է մահապատժի։ Նույն օրն էլ գնդակահարվում է։ 1956 թվականի նոյեմբերի 28-ին արդարացվել է։

Պարգևներ
--------

* Կարմիր դրոշի շքանշան (1920)

Գրականություն
-------------

* Коллектив авторов, главный редактор С. С. Хромов. Гражданская война и военная интервенция в СССР. - М.: Советская Энциклопедия, 1983. - 139 с.
* Черушев Н. С. Черушев Ю. Н. Расстрелянная элита РККА (командармы 1-го и 2-го рангов, комкоры, комдивы и им равные): 1937-1941. Биографический словарь. - М.: Кучково поле; Мегаполис, 2012. - С. 66-67. - 496 с. - 2000 экз. - ISBN 978-5-9950-0217-8.
**Էջմիածնի պատկերասրահ**, **Խորեն Տեր-Հարությանի թանգարան**, հիմնադրվել է 1970 թվականին։

Պատմություն
-----------

Էջմիածնի պատկերասրահը հիմնադրվել է 1970 թվականին։ Երկար տարիներ գործել է Գևորգյան ճեմարանի շենքում։ 1994 թվականին շենքը վերադարձվել է Մայր Աթոռին, իսկ մասնաճյուղին տրամադրվել է Էջմիածնի կինոթատրոնի շենքը։

Թանգարանում ցուցադրվում են ամերիկահայ քանդակագործ Խորեն Տեր-Հարությանի ստեղծագործությունները (քանդակ, գծանկար, գեղանկար)։ Խորեն Տեր-Հարությանն առաջին անգամ Հայաստան է եկել 1970 թվականին արտասահմանյան երկրների հետ բարեկամության և մշակութային կապերի հայկական ընկերության հրավերով։ 1971 թվականին Երևանի Նկարչի տանը բացված անհատական ցուցահանդեսը լայն ճանաչում է բերել նրան նաև Հայաստանում, իսկ 1983 թվականին քանդակագործը հայրենիքին է նվիրաբերել 200-ից ավելի ստեղծագործություն։

Ցուցադրություն
--------------

1994 թվականին Էջմիածնի մասնաճյուղում բացվեց վարպետի աշխատանքների մշտական ցուցադրությունը։ Այստեղ ներկայացված են Տեր-Հարությանի քանդակները, Ջամայկայում ապրած տարիներին կատարած գեղանկարչական երկերը և տարբեր երկրներում ստեղծած գրաֆիկական գործերը, որոնք արտացոլում են նրա գեղարվեստական լեզուն, պատկերացում տալիս նրա արվեստի բազմաժանրության մասին։

Խորեն Տեր-Հարության
-------------------

Խորեն Տեր-Հարությանի արվեստն ըստ արժանվույն գնահատվել է ժամանակակիցների կողմից, լայն արձագանք է գտել ամերիկյան և այլ երկրների մամուլում։ 1929 թվականից նա ունեցել է բազմաթիվ անհատական (ԱՄՆ, Ջամայկա, Անգլիա, Շոտլանդիա, Իտալիա, Ֆրանսիա) և համատեղ ցուցահանդեսներ համաշխարհային ճանաչում ստացած արվեստագետների հետ (Մայոլ, Դեսպիո, Պիկասո, Գաբո, Լիպշից), արժանացել է տասնյակ մրցանակների։ Տեր-Հարությանի աշխատանքները պահվում են աշխարհի տարբեր թանգարաններում և մասնավոր հավաքածուներում։ «Փոքր Մհեր», «Գյուտարար» մոնումենտալ գործերը տեղադրված են Ֆիլադելֆիայի «Ֆեյրմաունթ Փարք»-ում, «Կուղբ» աշխատանքը՝ Նյու Յորքի Բերնարդ Բարուքի անվան քաղաքային քոլեջի նախասրահում, իսկ Երևանի Օղակաձև զբոսայգում վեր է խոյանում «Վերածնված Հայաստան» կոթողը։

Հասցե
-----

Թանգարանը գտնվում է Արմավիրի մարզի Էջմիածին քաղաքում, Կոմիտասի հրապարակում, Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի հարևանությամբ։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Արտաքին հղումներ
----------------

* Խորեն Տեր-Հարությանի թանգարան
* Խորեն Տեր-Հարությանի թանգարան

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Խորեն Տեր-Հարությանի թանգարան** կատեգորիայում։ |
**Lidar** (Light Detection and Ranging), տարածության մեջ մարմնի դիրքը և հեռավորությունը որոշելու միջոց։ Այն սենսոր է, որն աշխատում է լազերների միջոցով՝ հաշվելով թե քանի վարկյան է պահանջվում լազերից հասնել ինչ-որ մարմնի և հետ վերադառնալ։ LIDAR-ը մեծ դեր ունի ռոբոտների և ինքնավար մեքենաների շարժման մեջ, ինչպես նաև օգտագործվում է եռաչափ մոդելներ և քարտեզներ կառուցելու համար։

Աշխատանք
--------

LiDAR-ի աշխատանքի հիմքում մաթեմատիկական բանաձևերն են, որոնց շնորհիվ սարքը կարողանում է արագ կատարել իր առջև դրված խնդիրը։ Հաշվելու համար տարածության հեռավորությունը այն լազերային լույս է ուղարկում երկրի մակերևույթի վրա գտնվող օբյեկտի վրա և հաշվարկում LiDAR աղբյուրին վերադառնալու համար անհրաժեշտ ժամանակը։ Հաշվի առնելով լույսի արագությունը (վարկյանում մոտավորապես 299792458 մետր կամ 186.000 մղոն), սարքի միջոցով ճշգրիտ հեռավորություն չափելու գործընթացը անհավանական արագ է։ Բանաձևը որը համակարգն օգտագործում է՝ օբյեկտի ճշգրիտ հեռավորությանը հասնելու համար, հետևյալն է.

d=(c\*t)/2

Որտեղ d-ն օբյեկտի հեռավորությունն է, c-ն լույսի արագությունը, իսկ t-ն թռիչքի ժամանակը։

Կիրառությունը
-------------

LiDAR-ի դերը տարբեր բնագավառներում նշանակալից է, սկսած խաղերի արդյունաբերությունից մինչև Ֆորմուլա 1-ի մրցարշավեր։ Եռաչափ մոդելների վրա հիմնված սիմուլյացիաները հաճախ օգտագործվում են թիմերին մինչև մրցարշավի սկսելը առավելություն տալու համար։ Այն հնարավորություն է տալիս մանրամասն ուսումնասիրել ճանապարհը և շրջադարձերը, որոնք էլ մրցարշավորդին տալիս են առավելություն։

### Ընդլայնված իրականություն (AR)

AR-ը տեխնոլոգիա է որը թույլ է տալիս օբյեկտները վիրտուալ կերպով դիտել այնպես ինչպես դա կլիներ իրական կյանքում ` լիովին զգալով նրանց միջև տարածությունը։ LiDAR սկաները բարձրացնում է AR համակարգերում մարմինների չափերի, անկյունների և նրանց մակերևույթների հստակությունը և առաջարկում է գերճշգրիտ եռաչափ մոդելներ։

### Ինքնավար մեքենաներ

Ինքնավար մեքենաների դերը մեր կյանքում զգալիորեն աճում է։ Այս տեսակի մեքենաների աշխատանքը անհնարին կլիներ առանց LiDAR- սենսորի, որն ինքնուրույն կառավարվող մեքենաների համար տեսողության դեր ունի։ Տարածության ուսումնասիրման և հեռավորության հաշվարկման շնորհիվ մեքենաները խուսափում են վթարներից ՝ չափելով իրենց և դիմացի մեքենայի մինջև եղած հեռավորությունը։ Սենսորը տեղադրվում է մեքենայի վրա և տեղեկություն է փոխանցում "Adaptive Cruise Control" -ին որն էլ որոշում է երբ գործարկել արգելակները, դանդաղեցնել կամ արագացնել մեքենայի ընթացքը։

Ներկայումս հետազոտողներն ուսումնասիրում են Դիպլերային քամին և փորձում LiDAR-ի օգնությամբ տեսնել քամու շարժումը։ Այս հետազոտությունը մեծ դեր կունենա ավիացիայի անվտանգության և մթնոլորտային տվյալների վիզուալիզացիա յի մեջ։

Աղբյուրներ
----------
**Գրիգոր Առստամյան** (ծնվել է 1971 հուլիսի 24-ին, Ստեփանակերտում - մահացել է 1992 թ. նոյեմբերի 19-ին, Չլդրան գյուղում (ԼՂՀ Մարտակերտի շրջան)). ազատամարտիկ։ Ա.Ա. Արատամյանի եղբայրը։ Երբ 1988 թ. սկսվել է արցախյան շարժումը, իր հասակակիցների հետ ակտիվորեն մասնակցել է միտինգներին և ընդհատակյա գործողություններին։ Ռուս զինվորների աչքից չի վրիպել, նրան բռնել ու տարել են Շուշիի բանտ։ 1989-1991 թթ. ծառայել է ԽՄՀՄ ԶՈւ-ում, Կույբիշևի տանկային գումարտակում։ 1991 թվականից զինվորագրվել է ԼՂՀ ԻՊՄՐ 2-րդ վաշտին, որը հետագայում վերակազմավորվել է 71-րդ մոտոհրաձգային գումարտակի։ Եղել է ՀՄՄ-2 մեխանիկ վարորդ։ ԼՂՀ ԻՊՄՐ 71-րդ առանձին մոտոհոոձգային գումարտակի կազմում մասնակցել է Կրկժանի (Ստեփանակերտի արվարձան), Ասկերանի (Քյոսալար, Ասկերան, Դահրազ, Սառնաղբյուր, Վարազաբուն, Նախիջևանիկ, Փրջամալ, Քյաթուկ), Շուշիի (Շուշի, Զառսլու, Նաբիլար, Արաիբաբ, Շռլան), Լաչինի («Մարդասիրական միջանցք»), Աղդամի (Ավդալ, Գյուլավղու), Մարտակերտի (Նարեշտար, Զարեքտար, Աղդաբան, Զավոսր, Դրմբոն, Վաղահաս, Հաթերք, Չլդըոսն), Մարտունիի (ճարտար) շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Աչքի է ընկել Չլդրան գյուղի ազատագրման ժամանակ (ՀՄՄ 2-ի անձնակազմը ոչնտացրել է հակառակորդի 2 միավոր զրահամեքենա ու հետևակ տեղափոխող 1 բեռնատար ավտոմեքենա) և Ասկերանի մոտ ռազմավար է վերցրել 1 զրահամեքենա։ Զոհվել է 1992 թ. նոյեմբերի 19-ին Չլդրան-Կիչան հատվածում։

Հետմահու պարգևատրվել է «Մարտական խաչ» երկրորդ աստիճանի շքանշանով, «Շուշիի ազատագրման համար», «Մայրական երախտագիտություն՝ Արցախի քաջորդիներին» եւ «Արծիվ մահապարտ» մեդալներով։ Ամուսնացած չէր։ Հանգչում է Ստեփանակերտի քաղաքային գերեզմանատանը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ (1988—1994) հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո ։*  |
**Ավդե Արշակունի** նաև **Օդէ** (ծննդյան և մահվան թվականներն անհայտ, մ.թ.ա. 1-ին դարի վերջ - մ.թ. 1-ին դար), Մեծ Հայքի Արշամ Արշակունի թագավորի դուստրը, Օսրոյենեի Աբգար Ե թագավորի քույրը, Մեծ Հայքի թագավոր Սանատրուկ Արշակունու մայրը։

Մովսես Խորենացին իր «Պատմություն Հայոց» աշխատության մեջ գրում է՝

> «Բայց թե ինչու նա Սանատրուկ կոչվեց, պետք է ասել։ Աբգարի քույր Ավդեն ձմեռ ժամանակ դեպի Հայաստան ճանապարհորդելիս բքարգել է լինում Կորդվաց լեռներում. մրրիկը բոլորին ցրեց, այնպես որ ոչ մեկը չգիտեր, թե ընկերն ո՛ւր քշվեց։ Իսկ նրա դայակ Սանոտը, Բյուրատ Բագրատունու քույրը, Խոսրեն Արծրունու կինը, երեխային (Սանատրուկին), որ դեռ շատ փոքր էր, ստինքների մեջ առնելով՝ երեք օր և երեք գիշեր մնաց ձյան տակ։ Սրա մասին առասպելաբանում են, թե մի ինչ-որ նորահրաշ սպիտակ կենդանի աստվածներից ուղարկվեց և նա պահպանում էր երեխային։ Բայց որքան մենք վերահասու եղանք, բանն այսպես է եղել. որոնող մարդկանց հետ եղել է մի սպիտակ շուն, որ պատահել է երեխային և դայակին։ Այս պատճառով էլ նա կոչվեց Սանատրուկ, անունը դայակից ստանալով, իբրև թե Սանոտի տված»։
> 
>

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայոց Պատմություն՝ աշխարհաբար, 1961 թ. Archived 2019-03-11 at the Wayback Machine. Գիրք Բ, ԼԶ, էջ 160։
2. ↑  Հայոց անձնանունների բառարան, Հրաչեայ Աճառեան, 1942, էջ 392, ՍԱՆԱՏՐՈՒԿ։
**Արա Աղանյան** (մայիսի 25, 2000(2000-05-25)), հայ մարզիկ, ծանրորդ, Եվրոպայի 2022 և 2023 թվականների առաջնությունների արծաթե մեդալակիր։

Կենսագրություն
--------------

Արա Աղանյանը ծնվել է 2000 թվականի մայիսի 25-ին։ 2019 թվականին Եվրոպայի պատանեկան առաջնությունում մինչև 89 կգ քաշային կարգում դարձել է փոխչեմպիոն։ Նա երկու վարժություններում ցույց է տվել 358 կգ արդյունք։

2022 թվականին Տիրանայում տեղի ունեցած Ծանրամարտի Եվրոպայի առաջնությունում մինչև 96 կգ քաշային կարգում Արա Աղանյանը նվաճել է արծաթե մեդալ․ մարզիկը երկու վարժություններում ցուցաբերել է 375 կգ արդյունք։

2023 թվականի գարնանը Երևանում տեղի ունեցած Եվրոպայի առաջնությունում մինչև 96 կգ քաշային կարգում Արա Աղանյանը երկամարտի 364 կգ արդյունքով հռչակվել է Եվրոպայի փոխչեմպիոն։ Մարզիկը պոկում վարժությունում 165 կգ արդյունքով նվաճել է փոքր բրոնզե մեդալ, իսկ հրում վարժությունում 199 կգ արդյունքով՝ փոքր արծաթե մեդալ։

Նվաճումներ
----------

Ծանրամարտի Եվրոպայի առաջնություն։

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Արդյուն** | **Քաշ** | **Թվական** | **Մրցաշարի վայր** | **Հրում** | **Պոկում** | **Ընդհանուր քաշ** |
| 2 Արծաթ | մինչև 96 կգ | 2022 | Տիրանա, Ալբանիա | 170,0 | 205,0 | 375,0 |
| 2 Արծաթ | մինչև 96 կգ | 2023 | Երևան, Հայաստան | 165,0 | 199,0 | 364,0 |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Դավիթ Հովհաննիսյանը՝ ծանրամարտի Եվրոպայի կրկնակի չեմպիոն, Արա Աղանյանն՝ արծաթե մեդալակիր
2. ↑  Դավիթ Հովհաննիսյանը՝ ծանրամարտի Եվրոպայի չեմպիոն, Արա Աղանյանը՝ փոխչեմպիոն
3. ↑  Yerevan, Day 7: Armenia starts its move towards top at European Championships

Արտաքին հղումներ
----------------

* Դավիթ Հովհաննիսյանը Եվրոպայի կրկնակի չեմպիոն է, Արա Աղանյանը՝ փոխչեմպիոն
* Ինձ համար տարբերություն չկա՝ ես հաղթեցի, թե Դավիթը. ծանրամարտի Եվրոպայի առաջնության կրկնակի արծաթե մեդալակիր Արա Աղանյան

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | IAT · IWF · IWF · IWRP · TheSports.org |

 |
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Միրզոյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին։*

**Արայիկ Միրզոյան** (հուլիսի 29, 1987(1987-07-29), Բաղրամյան, Արտաշատի շրջան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ ծանրամարտիկ, միջազգային կարգի սպորտի վարպետ, հանդես է եկել միջին քաշային կարգում (մինչև 77 կգ)

Կենսագրություն
--------------

Արայիկ Միրզոյանը ծնվել է 1987 թվականին, Բաղրամյան գյուղում։ Օլիմպիական չեմպիոն Հոկսեն Միրզոյանի եղբորորդին է։ Նա եղել է Արայիկի մարզիչը։

2010 թվականի նոյեմբերի 21-ին Կիպրոսի Լիմասոլ քաղաքում մեկնարկած պատանիների և մինչև 23 տարեկան կանանց ու տղամարդկանց ծանրամարտի Եվրոպայի առաջնությունում Արայիկ Միրզոյանը 77 կգ քաշային կարգում նվաճել է ոսկե մեդալ։

2011 թվականին Արայիկ Միրզոյանը արծաթե մեդալ է նվաճել Կազանում ընթացող ծանրամարտի Եվրոպայի առաջնությունում։ 77 կգ քաշային կարգում հայ ծանրորդը պոկում և հրում վարժություններում բարձրացրեց 347 կգ։ Նա պոկում վարժությունում ոսկի է նվաճել՝ բարձրացնելով 160 կգ, իսկ հրում վարժությունում երկրորդն էր՝ բարձրացնելով 187 կգ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑   ՀԱՅԱԶԳԻ ԱՆՎԱՆԻ ԾԱՆՐՈՐԴ-ԾԱՆՐՈՐԴՈՒՀԻՆԵՐ (1932-2022 թթ.)
2. ↑  Առաջին ոսկին նվաճեց Արայիկ Միրզոյանը
3. ↑  Arayik Mirzoyan wins silver at European Weightlifting Championships

Արտաքին հղումներ
----------------

* Arayik Mirzoyan at Lift Up

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | IAT · IWRP · TheSports.org · ՄՕԿ |

 |
**Արշավիր Արամայիսի Մեժլումյան** (հոկտեմբերի 27, 1928(1928-10-27), Ծաղկաշատ, Հայաստան - դեկտեմբերի 14, 2002(2002-12-14), Երևան, Հայաստան), հայ անասնաբույժ, կենսաբանական գիտությունների դոկտոր (1981), պրոֆեսոր (1984)։

Կենսագրություն
--------------

Արշավիր Մեժլումյանը ծնվել է 1928 թվականի հոկտեմբերի 27-ին Լոռու մարզի Ծաղկաշատ գյուղում։ 1961 թվականին ավարտել է Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարանը։ 1982-1985 թվականներին եղել է Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարանի գյուղատնտեսական կենդանիների վարակիչ հիվանդությունների ամբիոնի վարիչ, իսկ 1985-1989 թվականներին՝ Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության գյուղատնտեսության նախարարության անասնաբուժության գիտահետազոտական ինստիտուտի տնօրեն։ 1990–1997 թվականներին եղել է Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարանի համաճարակաբանության ամբիոնի պրոֆեսոր, իսկ 1997-2002 թվականներինին՝ «Մանես-Վալեքս» ձեռնարկության գլխավոր տնօրենի տեղակալ։

Արշավիր Մեժլումյանի աշխատանքները վերաբերում են գյուղատնտեսական կենդանիների վարակիչ հիվանդությունների բուժման և կանխարգելման միջոցառումների մշակման խնդիրներին։

2000 թվականին եղել է բնապահպանության և կենսագործունեության անվտանգության միջազգային գիտությունների ակադեմիայի անդամ։

Մահացել է 2002 թվականի դեկտեմբերի 14-ին Երևանում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Արշավիր Մեժլումյան Արամայիսի»։ *hush.am*։ 05.08.2023

Արտաքին հղումներ
----------------

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Արսեն Արամայիսի Առստամյան** (սեպտեմբերի 21, 1980(1980-09-21), Ստեփանակերտ, Ադրբեջանական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), արցախցի քաղաքական գործիչ, Արցախի Հանրապետության Ազգային ժողովի վեցերորդ գումարման պատգամավոր։

Կենսագրություն
--------------

Արսեն Առստամյանը ծնվել է 1980 թվականի սեպտեմբերի 21-ին, Ստեփանակերտ քաղաքում։ 1997 թվականին ավարտել է ծննդավայրի Խ. Աբովյանի անվան թիվ 1 միջնակարգ դպրոցը։

2004 թվականին ավարտել է Արցախի պետական համալսարանը, ստացել է բանասիրության, մանկավարժության բակալավրի աստիճան «Հայոց լեզու և գրականություն» մասնագիտությամբ։ 2007 թվականին ավարտել է նույն համալսարանի մագիստրատուրան, ստացել է բանասիրության մագիստրոսի աստիճան`«Հայ գրականություն» մասնագիտությամբ։

1998-2009 թվականներին ծառայել է Հայաստանի զինված ուժերում, զբաղեցնել է տարբեր պաշտոններ։ 2009-2010 թվականներին եղել է Հայաստանի պաշտպանության նախարարության տեղեկատվության և հասարակայնության հետ կապերի վարչության գլխավոր մասնագետ։

2003 և 2008-2009 թվականներին ծառայությանը զուգահեռ, համատեղության կարգով որպես խմբագիր-հաղորդավար աշխատել է Արցախի «Հանրային հեռուստառադիոընկերություն» ՓԲԸ-ում։ 2010-2011 թվականներին եղել է նույն հեռուստառադիոընկերության «Օր» լրատվական ծրագրի հաղորդավար, 2011-2015 թվականներին՝ նույն լրատվական ծրագրի գլխավոր խմբագիր։

1995 թվականից զբաղվել է լրագրողական գործունեությամբ, պարբերաբար հանդես է եկել Արցախի պետական հեռուստատեսությամբ շաբաթը մեկ անգամ եթեր հեռարձակվող «Կարկաչ» մանկապատանեկան ծրագրով։

Ունի ահեստազորի մայոր զինվորական կոչում և քաղաքացիական հատուկ ծառայության 3-րդ դասի խորհրդականի դասային աստիճան։

2015 թվականի մայիսի 3-ի խորհրդարանական ընտրություններում ընտրվել է Արցախի Ազգային ժողովի պատգամավոր՝ մեծամասնական ընտրակարգով, թիվ 2 ընտրատարածքից։

Եղել է Ազգային ժողովի պետական-իրավական հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահի տեղակալ։

Անկուսակցական է։

Պարգևներ
--------

* «ՀՀ Զինված ուժեր 20 տարի» մեդալ։
* «Անբասիր ծառայության համար» առաջին աստիճանի
* «Ծովակալ Իսակով» մեդալ
* «ՀՀ Զինված ուժեր 20 տարի» մեդալ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ԱՌՍՏԱՄՅԱՆ ԱՐՍԵՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍԻ

Արտաքին հղումներ
----------------

* Արցախի ԱԺ պատգամավոր Արսեն Առստամյանը հրաժարականի դիմում է ներկայացրել
**Աքշին Ալիկուլի ողլի Ալիզադե** (ադրբ.՝ Aqşin Əliqulu oğlu Əlizadə, մայիսի 22, 1937(1937-05-22), Բաքու, Ադրբեջանական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ - մայիսի 3, 2014(2014-05-03), Բաքու, Ադրբեջան), ադրբեջանցի կոմպոզիտոր, Ֆիլմի երաժշտությունների հեղինակը, հասարակական գործիչ, Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի ժողովրդական արտիստ (1987), պրոֆեսոր (1988), Ադրբեջանի ԽՍՀ պետական մրցանակի դափնեկիր (1978);

Կենսագրություն
--------------

Աքշինը, մայրը և քույրը
Աքշին Ալիզադեն ծնվել է 1937 թվականի մայիսի 22-ին Բաքվում։ Մայր ՛Բիքա խանըմը եղել է Խորհրդային Միության հերոս Մեհդի Հուսեյնզադեի քույրը։ Ավարտել է Ադրբեջանի պետական կոնսերվատորիայում Ջովդեթ Հաջիևի կոմպոզիտորական դասարանը։

Ալիզադեն նշանակալի ավանդ ներդրած ադրբեջանական բալետի զարգացման գործում։ Նա 1979 թվականին գրված Ադրբեջանում առաջին հերոսական-էպիկական բալետը ՛«Բաբեկ»ի հեղինակն է։ Հաջորդ բալետը «Ճանապարհորդություն դեպի Կովկաս» էր, որը արտացոլեց ադրբեջանական պատմության իրադարձությունները և բանաստեղծուհի Խուրշիտբանու Նաթավանի կերպարը։ Աքշին Ալիզադեն ղեկավարել է Ադրբեջանի կոմպոզիտորների միությունը։ Նա եղել է ԽՍՀՄ կոմպոզիտորների միության խորհուրդի քարտուղար։

Կոչումներ ու պարգևներ
---------------------

* Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի ժողովրդական արտիստ (1987)
* պրոֆեսոր (1988)
* «Փառքի» շքանշան (1997)
* Պետական Մրցանակի Դափնեկիր (1978)
* «Պատվի նշան» օրդեն (2012)

Պատկերասրահ
-----------

* Մզկիթի պատկերը
* Աքշին Ալիզադե և Կարա ԿարաևԱքշին Ալիզադե և Կարա Կարաև
* Աքշին ԱլիզադեԱքշին Ալիզադե
* Աքշին ԱլիզադեԱքշին Ալիզադե

Տես նաև
-------

* Աղաբաջի Ռզաևա
* Աֆրասիաբ Բադալբեկլի
* Հաջի Խանմամեդով
* Ջովդեթ Հաջիև
* Ռաուֆ Հաջիև

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Աքշին Ալիկուլի ողլի Ալիզադե
2. ↑  Ализаде. Биография
3. ↑  Ализаде, Акшин Аликули оглы
**Վանաձորի թիվ 1 դպրոց,** հիմնադրվել է 1933 թվականին։ Շենքի հիմնադրման առաջին քարը դրել է ՀԿԿ կենտկոմի քարտուղար Աղասի Խանջյանը։ Դպրոցը սկզբում կոչվել է Սերգեյ Կիրովի անունով։

2005 թվականից մինչև հիմա համագործակցում է Կրթական տեխնոլոգիաների ազգային կենտրոնի («ԿՏԱԿ») հետ։ 2005 թվականից մինչև հիմա համագործակցում է «ՀԱՐՄՈՆԻԱ» տեղեկատվական տեխնոլոգիաների և կրթության զարգացման հիմնադրամի հետ։

2010 թվականի սեպտեմբերին 8-րդ և 9-րդ դասարանցիները անց են կացրել միջոցառում` «Հացն հանապազորյա» թեմայով։ 2010 թվականի նոյեմբերին երեք 1-ին դասարաններում անցկացվել է միջոցառում` «Աշունը» թեմայով։ 2010 թվականի նոյեմբերին դպրոցը մասնակցել է «Բարին արա» ակցիային, որը կազմակերպել էր «Խաչվող ուղիներ» ՀԿ-ն։ 2010 թվականին դպրոցի սան Սամվել Տեր-Սահակյանը դարձել է աշխարհի փոխչեմպիոն։ Աշխարհում ամենափոքր ՖԻԴԵ-ի վարպետն ապրում է Վանաձորում, սովորում է Վանաձորի **թիվ 1** դպրոցում։

2009 թվականի հունիսին դպրոցն ընտրվել է Մայքրոսոֆթի «Նորարար դպրոցներ» ծրագրի միջազգային փուլի հաղթող։ 2001-2005 թվականներին համագործակցել է ամերիկյան «Պրոջեքթ Հարմոնի» հայկական գրասենյակի հետ։ 2008-2009 ուսումնական տարում դպրոցի բակում ներկայացվել է Կիպլինգի «Մաուգլին»։ 2009 թվականի փետրվարի 13-ին տեղի է ունեցել երջանկահիշատակ Հայրապետի` Վազգեն Առաջինի հուշարձանի բացման արարողությունը դպրոցի բակում։ 2008 թվականի նոյեմբերի 14-ին և 15-ին դպրոցը մասնակցել է «Բնագիտությունը 21-րդ դարում ուսուցման հիմնախնդիրներ և լուծումներ» հանրապետական կրթական գիտաժողովին և այլ բազմաբնույթ միջոցառումների։
**Անտի Ամատուս Աառնե** (ֆիններեն՝ Antti Amatus Aarne, դեկտեմբերի 5, 1867(1867-12-05), Պոռի, Տուրկու և Փորի նահանգ, Ֆինլանդիայի մեծ իշխանություն, Ռուսական կայսրություն - փետրվարի 5, 1925(1925-02-05), Հելսինկի, Ֆինլանդիա), ֆինն բանահավաք, բանասեր, բովանդակային համակարգող։

Կենսագրություն
--------------

1893-1898 թվականներին սովորել է Սանկտ Պետերբուրգում, 1908 պաշտպանել է «Հեքիաթների համեմատական ուսումնասիրություն» թեմայով ատենախոսություն։ 1911 թվականից Հելսինկիի համալսարանում դասավանդում էր «Ֆիննական և համեմատական ֆոլկլյոր» առարկան, որի արդյունքում էլ 1922 թվականին ստացավ պրոֆեսորի աստիճան։

Ստեղծագործությունը
------------------

Աառնեն հանդիսանում է այսպես կոչված ֆիննական բանահյուսության պատմա-աշխարհագրական դպրոցի հիմնադիրը։ Նա մշակել և հիմնավորել է համեմատական մեթոդը, տվել դրանց օրինակները ժողովրդական ստեղծագործություններով` հեքիաթներով, հանելուկներով, երգերով։ Մշակել է համեմատական վերլուծության մեթոդաբանությունը և դասակարգել բանահյուսական ստեղծագործությունները։ Նրա «Հեքիաթների տիպերի դասակարգումը» (1910) աշխատությամբ հիմք է դրել հետագա նման ուսումնասիրությունների համար։ Հետագա տարիներին շարունակել է աշխատել բանահյուսական սյուժեների դասակարգման վրա` այն համալրելով ամերկացի հետազոտող Սթիթ Թոմփսոնի և գերմանացի գիտնական Հանս-Յորգ Ուտերի օրինակներով։ Աանրեի լրամշակված հեքիաթների սյուժեների դասակրգումն այսօր էլ օգտագործվում է։

Հեղինակ է նաև «Հեքիաթների համեմատական ուսումնասիրության հիմունքներ» (1913), «Հեքիաթները գրականության ծիրում» (1914), «Բանավոր հանելուկների համեմատություն» (հատոր 1-3, 1918) աշխատությունների։ Աանրեն առաջին գիտնականն է, որը զբաղվել է սաամերի բանահյուսությամբ։ Ռուս բանագետ Նիկոլայ Անդրեևը 1929 թվականին հրատարակել է «Հեքիաթների սյուժեների ցուցիչն ըստ Աարնեի համակարգի», որտեղ Աարնեի մշակած հիմունքները կիրառվում են ռուս և ուկրաինական բանահյուսության ուսումնասիրման մեջ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2  Antti Aarne (շվեդերեն) — SLS.
3. 1 2
4. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
5. ↑  Советский энциклопедический словарь. Издательство «Советская энциклопедия». - М. 1980. - С. 7.

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Ժամանակակից Ուկրաինայի · Մեծ նորվեգական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BAV: ADV10000730 · BIBSYS: 90716568 · BNC: a10209025 · BNF: 12485985p · CiNii: DA01935588 · CONOR: 69429347 · GND: 118643541 · ISNI: 0000000110288966 · LCCN: no94013197 · LNB: 000191814 · NDL: 00430849 · NKC: jo2005274142 · NLA: 36001434 · NLP: a0000001663443 · NTA: 071856854 · NUKAT: n2005072451 · LIBRIS: 368986 · SUDOC: 034065741 · VIAF: 69032210 · WorldCat VIAF: 69032210 |

 |

 |
**Ռամոն Սանչես Պիսխուան մարզադաշտ** (իսպ.՝ Estadio Ramón Sánchez Pizjuán), ֆուտբոլային մարզադաշտ Իսպանիայի Սևիլյա քաղաքում։ Այն Սևիլյա ֆուտբոլային ակումբի տնային մարզադաշն է։ Այստեղ է կայացել 1986 թվականի Եվրոպայի չեմպիոնների գավաթի եզրափակիչը Ստյաուա Բուխարեստի և Բարսելոնա ՖԱ միջև ու 1982 թվականի աշխարհի գավաթի կիսաեզրափակիչը Գերմանիայի և Ֆրանսիայի միջև։

Մարզադաշտում երբեք հանդես չի եկել Իսպանիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականը օտարերկրյա հավաքականի դեմ։ Եվրոպական մրցույթներում Սևիլյան միայն երեք անգամ է պարտվել այս մարզադաշտում։

Մարզադաշտը ունի 42.714 նստատեղ և կառուցվել է 1957 թվականին։

Մարզադաշտի մականունը *«Լա Բոմբոներա»* է (արտասանություն: [la βomboˈneɾa]) կամ *«Լա Բոմբոներա դե Ներվիոն»* [la βomboˈneɾa ðe nerˈβjon] ի պատիվ Ներվիոն թաղամասի, որտեղ տեղակայված է մարզադաշտը։

Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնություն 1982
----------------------------------

Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնություն 1982 թվականի ժամանակ մարզադաշտում տեղի ունեցան հետևյալ հանդիպումները.


| Ամսաթի | Հավաքական #1 | Արդյունք | Հավաքական #2 | Փուլ |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 14 հունիս 1982 | ԲրազիլիաԲրազիլիա | 2–1 | ՈւրուգվայՈւրուգվայ | Խումբ 6 (Առաջին փուլ) |
| 8 հուլիս 1982 | Գերմանիայի Ֆեդերատիվ ՀանրապետությունԳՖՀ | 3–3 (5–4 հետխաղյա 11 մետրանոցներ) | ՖրանսիաՖրանսիա | Կիսաեզրափակիչներ |

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
*

Արտաքին հղումներ
----------------

* Մարզադաշտի գիդ
* Վիրտուալ տուր
* Իսպանիայի մարզադաշտեր Archived 2017-05-09 at the Wayback Machine. (անգլերեն)

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | StadiumDB |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |

 |
**Բրունո Շտրեկենբախ** (գերմ.՝ Bruno Streckenbach, փետրվարի 7, 1902(1902-02-07), Համբուրգ, Գերմանական կայսրություն - հոկտեմբերի 28, 1977(1977-10-28), Համբուրգ, Գերմանիայի Ֆեդերատիվ Հանրապետություն), Նացիստական Գերմանիայի ՍՍ-ի գրուպպենֆյուրեր, ՍՍ-ի զորքի ու ոստիկանության (1941) գեներալ-լեյտենանտ։

Կենսագրություն
--------------

Բրունո Շտրեկենբախը ծնվել է Գերմանիայի Համբուրգ քաղաքում։ Հայրը մաքսատան չինովնիկ էր։ 1919 թվականին ավարտել է ռեալական գիմնազիան և ինքնակամ դարձել շարքային՝ ռայխսվերի 6-րդ հետևակային ջոկատում։ Այստեղից նոյեմբերին հեռացել է, քանի որ չէր կարողանում ստանալ սպայական կոչում։

1920 թվականից 1923 թվականներին եղել է «Վերվոլֆի խորհրդի» իսկ 1931 թվականի մարտից՝ Նացիոնալ-սոցիալիստական գերմանական բանվորական կուսակցության անդամ։ 1932 թվականի աշնանը ՍՍ-ի 28-րդ շտանդարտի կազմ մտավ Համբուրգում։

1933 թվականից 1936 թվականներին համբուրգյան գաղտնի ոստիկանության ղեկավարն էր։

1936 թվականից 1939 թվականներին Համբուրգի զինվորական շրջանի Х ոստիկանական ապահովության տեսուչ։

1939 թվականի օգոստոսին գործուղվել է Վիեննա՝ «Զյուդ» խմբավորման կազմ, որպեսզի ստեղծի և ղեկավարի ոստիկանական բաժանմունքը՝ Լեհաստանի առաջիկա օկուպացիայի նախապատրաստության գործում։ Լեհաստան ներխուժման ժամանակ ղեկավարել է 1-ին այնզացխումբը, որը պատկանում էր 14-րդ բանակին։

1939 թվականի սեպտեմբերից դարձել է «Զյուդ» ոստիկանական խմբավորման ղեկավար։ Իսկ նույն թվականի հոկտեմբերից ՍՍ-ի գերագույն հրամանատարության անվտանգության ոստիկանության լիազորը Լեհաստանում։

1940 թվականի մայիսից մինչև 1942 թվականի դեկտեմբերը եղել է Կայսերական անվտանգության գլխավոր վարչության 1-ին կառավարման ղեկավարը։

1942 թվականի դեկտեմբերից մինչև 1943 թվականի փետրվարը եղել է ՍՍ-ի 8-րդ հակատանկային հեծելազորային հրետանու դիվիզիոնի հրամանատարը։ 1943 թվականի օգոստոսի կեսերից եղել է ՍՍ-ի 1-ին (16-րդ) հեծելազորային զորքի 8-րդ հեծելազորային դիվիզիոնի հրամանատար, իսկ դրանից հետո՝ սեպտեմբերի կեսերից մինչև 1944 թվականի հունվարը նույն դիվիզիոնի հրամանատարը։

1945 թվականի մայիսի 9-ին գերի է ընկել։

1946 թվականի դեկտեմբերի 28-ին ձերբակալվել է։

1952 թվականի փետրվարի 18-ին Մոսկվայի շրջանի Զինվորական դատարանը Բրունո Շտրեկենբախին դատապարտեց ազատազրկման։

ԽՍՀՄ գերագույն դատարանը 1955 թվականի սեպտեմբերի 28-ին Բրունո Շտրեկենբախին ժամանակից շուտ ազատ արձակեց և 1955 թվականի հոկտեմբերի 10-ին փոխանցվեց Գերմանիայի Դեմոկրատական Հանրապետությանը։ Իր երկրում նա դատապարտվեց ազատազրկման, սակայն չբանտարկվեց, քանի որ ճանաչվեց անգործունակ։

Ծանոթագրություններ
------------------

Արտաքին հղումներ
----------------

* Literatur von und über Bruno Streckenbach Archived 2016-03-05 at the Wayback Machine. im Katalog der Deutschen Nationalbibliothek

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  ⛭  | 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| GND: 119319829 · ISNI: 0000000066750446 · LCCN: nr96003399 · NLP: a0000002580436 · NUKAT: n2005030345 · VIAF: 10653602 · WorldCat VIAF: 10653602 |

 |

 |
**Երիկամային տուբուլյար ացիդոզ**, ռախիտանման հիվանդություններից մեկը (առաջային տուբոլոպատիա), նկարագրվում է մշտական մետաբոլիկ ացիդոզով, բիկարբոնատների ցածր աստիճանով և արյան շիճուկում քլորի կոնցետրացիայի մեծացումով։

Կա այդ վիճակի երկու տիպ՝

* I տիպ, դիստալ երիկամային ացիդոզ՝ Բատլեր-Օլբրայտի համախտանիշ
* II տիպ, պրոքսիմալ երիկամային տուբուլյար ացիդոզ

Կլինիկա
-------

### Բատլեր-Օլբրայտի համախտանիշ

**Ժառանգման տիպ**՝ աուտոսոմ-ռեցեսիվ, աուտոսոմ-դոմինանտ կամ պարբերաբար դեպքեր։

**Պաթոգենեզ**։ Դիստալ դարպասների ացիդոգենետիկական ֆունկցիայի դեֆեկտ․

* ջրածնի իոնների ակտիվ սեկրեցիայի խախտում
* ջրածնի իոնների էկսրեցիայի խախտում
* դիստալ դարպասների рН գրաենտը պահելու անկարողությունը, որը զուգորդվում է կալիումի իոնների և մեզի հետ նատրիումի կորուստով
* ալդոստերոնի անբավարարություն

**Կլինիկա**, կլինինիկական ախտանիշները սկսում են հայտնվել կյանքի 6-24-րդ ամիսներում։ Ի հայտ է գալիս աճի կանգ, ոսկորների ռախիտանման փոփոխություններ, ջրազրկման ճգնաժամ ու շատամիզություն, նեֆրոկալցինոզ ու միզաքարային հիվանդություն, ինտերստիցիալ նեֆրիտ, պիելոնեֆրիտ, հնարավոր է լսողական նյարդի վնասում, որը բերում է խուլության, հնարավոր է նաև ծիածանաթաղանթի հետերոքրոմիա։
Արյան մեջ ի հայտ է գալիս հիպոկալիեմիա, մետաբոլիկ ացիդոզ, մեզում՝ ալկալային ռեացկցիա, ընդհանուր տիտրած թթուների էկսկրեցիայի ու ամոնիակի քանակի նվազում, կալիումի ավելցուկային արտազատում, հիպերկալցուրիա (բարձր է 4 մգ\կգ\օր), կոնցենտրացիոն հնարավորությունների նվազում։ Ռենտգենոգրությունում նկատվում է օստեոպառոզի նշաններ։ Սկսում է զարգանալ վերջույթների վալգուսային դեֆորմացիա, երիկամների ուղեղային շերտում կալցիֆիկատներ, նեֆրոլիտիազ։

### II տիպ՝ պրոքսիմալ տուբուլյար ացիդոզ

**Ժառանգման տիպ**՝ պարբերաբար դեպքեր, հիմնականում հիվանդանում են տղաները։

**Պաթոգենեզ**՝ բիկարբոնատների պրոքսիմալ դարպասներում վերաբաշխման դեֆեկտ՝ ացիդոգենետիկ ֆունկցիան պահելով։

**Կլինիկա**, կլինիկական ախտանիշները սկում են հայտնվել կյանքի 3-18-րդ ամիսներում։ Նկատվում է աճի կանգ, փսխումներ, անհայտ ծագման տենդ, ոսկորների ռախիտանման փոփոխություններ, շատամիզություն, պոլիդիպսիա, նեֆրոկալցիոզ։ 
Արյան մեջ ի հայտ է գալիս հիպոկալիեմիա, մետաբոլիկ ացիդոզ, մեզում՝ թթվային ռեացկցիա, կալիումի բարձր էկսրեցիա, ընդհանուր տիտրած թթուների էկսկրեցիայի ու ամոնիակի քանակի նվազում, կոնցետրացիոն հնարավորությունների նվազում։ Ռենտգենոգրությունում նկատվում է օստեոպառոզի նշաններ, մեծ ոլոքի և ազդրի ոսկրերի թեքում։ Զարգանում է երիկամների ուղեղային շերտում կալցիֆիկատներ, նեֆրոլիտիազ։

Բուժում
-------

Կարտոֆիլային ու կաղամբային դիետա, կենդանական ծագում ունեցող սպիտակուցների ու ալկալային խմիչքների սահմանափակում։
Հեղուկների քանակը օրական բարձրացված է 2,5լ\մ²։
Բուժման հիմնական ուղղությունը՝ ացիդոզի ուղղումը սուր շրջանում (նատրիումի հիդրոկարբոնատ՝ կաթիլայինով), հիպոկալիեմիայի ուղղում, օստեոմալացիայի բուժում (վիտամին D և կալցիումի պատրաստուկներ)։

Գրականություն
-------------

* Իգնատովա Մ. Ս. և Վելտիշև Յ. Ե.։ Մանկական նեֆրոլոգիա, 1989
* Մ. Վ. Էրման։ Մանկական նեֆրոլոգիա՝ սխեմաներով և աղյուսակներով, 1997
* Ե. Վ. Տուշ։ Ռախիտ և Ռախիտանման հիվանդություններ, 2007
**Սուննա**ն մուսուլմանական սուրբ ավանդություն է, որն իր մեջ ընդգրկում է մարգարե Մուհամմադի կյանքի մասին պատմությունները, որպես օրինակ ողջ մուսուլմանական համայնքի (ումմայի) և յուրաքանչյուր մուսուլմանի համար։ Սուննան համարվում է երկրորդը Ղուրանից հետո որպես իսլամական իրավունքի (ֆիկհի) աղբյուր։ Այն ներկայացնում է Մուհամմադի վարքը, մարգարեի կողմից ճիշտ ընդունված կանոններն ու նորմերը։ Սուննան՝ հադիսների տեսքով, փոխանցվել է բանավոր կերպով Մուհամմադի զինակիցների կողմից։ Սուննան շատ սերտ կապված է Ղուրանի հետ և լրացնում է այն։ Սուննային հետևելը համարվում է մուսուլմանի կյանքի կարևորագույն բաղադրիչը։ Մուսուլմանական կրոնական կրթության մեջ նշանակալից դեր ունի Սուննայի ուսուցում։ Մուհամմադի մահից հետո Սուննան թույլ տվեց լուծել խալիֆայության բնակչության կյանքի մի շարք խնդիրներ։ Սուննայի նշանակությունը սկզբից ևեթ շատ մեծ էր, իսկ 9-10-րդ դարերում այն սկսում են կարդալ Ղուրանի հետ հավասար։ Ղուրանը և Սուննան իսլամական իրավական համակարգի հիմքն են։ Ղուրանի հիմնական տեքստերը ունեն ընդհանուր բնույթ, գրեթե հնարավոր չէ գտնել մանրամասներ և երկրորդական դետալներ։ Հիմնականում Ղուրանում խոսվում է հավատի սկզբունքների մասին, հաստատվում են երկրպագության նորմերը, հիշատակվում է հնագույն ազգերի պատմությունը։ Սուննան բացատրում է Ղուրանի ոչ հասկանալի հատվածները, մանրամասն նկարագրում է այն, ինչ Ղուրանում ներկայացված է ընդհանուր կողմերով։ Սուննան նաև ընդգրկում է կանոններ, որոնք չկան Ղուրանում։ Օրինակ՝ Ղուրանում Ալլահը մուսուլմաններին հրահանգում է աղոթել։ Յուրաքանչյուր մուսուլման ենթարկվում է և պատրաստ է աղոթել, սակայն ե՞րբ և ինչպե՞ս։ Այս հարցերի պատասխանը տալիս է Սուննան, որտեղ մանրամասն նկարագրված է, թե ինչպես և երբ պետք է կատարվի աղոթքը՝ Մուհամմադ մարգարեի օրինակով։

Գրականություն
-------------

* Գ. Նյուբի - Իսլամի կրճատ հանրագիտարան = A Concise Encyclopedia of Islam, Ֆայր փրեսս, 384 էջ, 3000 օրինակ

Արտաքին հղումներ
----------------

* 
* 
* Archived 2017-12-30 at the Wayback Machine.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Լարուսի · Կրուգոսվետ · Մեծ նորվեգական · Treccani |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4222036-1 · NKC: ph126275 |

 |
**Պելտյեի էֆեկտը թերմոէլեկտրական**երևույթ է, երբ 2 տարբեր հաղորդիչների հպման(զոդման) հատվածով հոսանք անցնելիս մի հաղորդչից մյուսը ջերմության քանակ է անցնում։

Անցած ջերմաքանակի մեծությունը և ուղղությունը կախված են հպվող նյութերի տեսակից և անցնող էլեկտրական հոսանքի ուժից և  ուղղությունից։  

{\displaystyle Q=\Pi \_{AB}It=(\Pi \_{B}-\Pi \_{A})It},

որտեղ․

{\displaystyle Q} — կլանված կամ անջատված ջերմության քանակն է;
{\displaystyle I} — հոսանքի ուժը;
{\displaystyle t} — հոսանքի անցման ժամանակը;
{\displaystyle \Pi } — Պելտյեր գործակիցն է, որը ըստ Թոմսոնի 2րդ հարաբերության, կախված է թերմոԷլշուի {\displaystyle \alpha } գործակցից , որտեղ {\displaystyle \Pi =\alpha T} բացարձակ ջերմաստիճանն է, արտահայտված բացարձակ միավորով(K).

Պելտյեի էֆեկտը բացահայտել է ֆրանսիացի ֆիզիկոս Ժան Շարլ Պելտյեն՝ բիսմութից պատրաստված լարով(որին միացված են եղել պղնձի լարեր) էլեկտրական հոսանք բաց թողնելիս՝ 1834թ-ին։ Ավելի ուշ՝ 1838թ-ին էֆեկտն ուսումնասիրվել է Լենցի կողմից, ով փորձի ժամանակ բիսմութի և ծարիրի զոդման տեղում տեղադրեց ջրի կաթիլ։ Մի ուղղությամբ հոանք բաց թողնելիս ջրի կաթիլը վեր էր ածվում սառույցի, իսկ հոսանք ուղղությունը փոխելիս սառույցը հալչում էր, ինչը թույլ տվեց հաստատել, որ փորձում հոսանքի ուղղությունը փոխելիս բացի ջոուլյան ջերմությունից կլանվում կամ անջատվում է հավելյալ ջերմություն, որն էլ անվանվեց Պելտյեր ջերմություն։ Պելտյեի էֆեկտը հանդիսանում է Զեեբեկի էֆեկտի հակառակ էֆեկտը։

Պելտյեի էֆեկտն ավելի ակնհայտ է կիսահաղորդիչների մոտ, և այդ հատկությունն օգտագործվում է Պելտիեի էլեմենտներում։

Պելտյեի էֆեկտի առաջացման պատճառը հետևյալն է։ 2 նյութերի հպման տեղում առաջանում է պոտենցիալների կոնտակտային տարբերություն, որն էլ ստեղծում է ներքին կոնտակտային դաշտ։ Եթե կոնտակտով էլեկտրական հոսանք է անցնում, ապա այդ դաշտը կամ կդիմադրի անցնող հոսանքին, կամ հակառակը՝ կհեշտացնի դրա անցումը։ Եթե հոսանքն անցի կոնտակտային դաշտին հակառակ ուղղույթյամբ, ապա արտաքին աղբյուրը պետք է հավելյալ էներգիա ծախսի, որը կանջատվի կոնտակտի վրա՝ այն տաքացնելով։ Եթե հոսանքն անցնի կոնտակտային դաշտի ուղղությամբ, ապա դաշտը աշխատանք կկատարի լիցքերի տեղափոխման համար, և դրա համար անհրաժեշտ էներգիան կվերցնի նյութից, ինչի հետևանքով էլ նյութը կոնտակտի հատվածում կսառչի։

Տես նաև
-------

* Ջերմաէլեկտրական երևույթներ
* Պելտիեի էլեմենտ

Արտաքին հղումներ
----------------

* Peltier effect - Britannica
* В. Рудометов, Е. Рудометов. Полупроводниковые холодильники Пельтье
* Пельтье эффект в полупроводниках Archived 2013-03-15 at the Wayback Machine.
* Эффект Пельтье: магическое действие электрического тока
Փառատոնն ամենամյա է և իր մեջ ներառում է տարբեր նախագծեր, որոնք պարբերաբար անցկացվում են Հայաստանի մշակույթի նախարարության կամ Վեհափառ Հայրապետի բարձր հովանավորությամբ։

Նպատակ
------

Փառատոնի նպատակն է՝ տարածել Կոմիտասի երաժշտությունն ամբողջ աշխարհում, Հայաստանի մարզերում ակտիվացնել մշակութային կյանքը։

Գործունեություն
---------------

Փառատոնն ընդգրկում է երաժշտական բոլոր հնարավոր ժանրերը և անցկացվում է տարբեր ձևաչափերով։ Կարող է անցկացվել ոչ միայն Հայաստանի մեծ և փոքր քաղաքներում, գյուղերում,  այլև՝ արտերկրում։

Փառատոնի շրջանակներում անցկացվող միջոցառումներին կարող են մասնակցել տարբեր թատերական խմբեր, համույթներ, երաժշտախմբեր, ասմունքողներ, նկարիչներ, որոնց կողմից ներկայացրած ստեղծագործությունները կառնչվեն կոմիտասյան թեմային։

«Կոմիտաս միջազգային երաժշտական փառատոնի» առաջին համերգը կայացել է Հառիճավանքում, 2015 թվականի հոկտեմբեր 8-ին, իսկ այդուհետ՝ ամեն տարի սեպտեմբերի 26-ին։

Այս տարվանից փառատոնի շրջանակներն ընդլայնվում են և փառատոնին մասնակցելու են ֆրանսիական երկու երգչախմբեր՝ «Ճամփորդող երգչախումբ»  (Le Choeur Voyageur) Ֆրանսիայի Բորդո քաղաքից՝ Ալեքսի Դուֆորի ղեկավարությամբ և «Փարիզի օպերայի մանկական երգչախումբը»՝ (Maîtrise des Hauts-de-Seine) Գաել Դարչենի ղեկավարությամբ, ինչպես նաև «Գալան» տրիոն Հունաստանից։

Տարեցտարի փառատոնը կընդգրկի հնարավորինս շատ օտարազգի երաժիշտներ, բարձրակարգ մասնագետներ, տարբեր միջազգային կառույցների ղեկավարներ, որոնք կգովազդեն փառատոնն ու Հայաստանն իրենց երկրներում։ Փառատոնի շրջանակներում անցկացվելու են վարպետաց դասեր, բաց փորձեր և սեմինարներ։

Առաջիկա ծրագրերում է՝ աշխարհի հնագույն մայրաքաղաքների (Հռոմ, Աթենք, Երուսաղեմ, Պեկին) երգչախմբերի մասնակցությամբ փառատոն` նվիրված Երևանի 2800 ամյակին։ Նաև մի քանի տասյակ օտարերկրյա երգիչներից ստեղծված հավաքական երգչախմբի համերգաշար Հայաստանում՝ նվիրված Կոմիտասի 150-ամյակին։

Փառատոնը բաց է բոլոր բարձրորակ երաժշտական համույթների և մենակատարների համար։

Կոմիտաս վարդապետի 150-ամյակին նվիրված միջոցառումների շրջանակներում, «Հայաստանի փոքրիկ երգիչներ» երգչախումբը հրավեր է ստացել Լայպցիգի Գեվանդհաուսի մանկական երգչախմբից և լիտվական Ուգնելե մանկակն երգչախմբից (2019)։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ճամփորդող երգչախումբը կմասնակցի Կոմիտասի անվան միջազգային փառատոնին Archived 2019-02-22 at the Wayback Machine.
* Հայաստանում ելույթ կունենա Գալան տրիոն
* «Փարիզի ազգային օպերայի մանկական երգչախումբը» և «Հայաստանի փոքրիկ երգիչները»՝ երևանյան բեմում
**Պիկ Սեգեդ** (հունգ.՝ Pick Szeged), հունգարական ընկերություն, որն արտադրում է տարատեսակ մսամթերք, այդ թվում՝ երշիկի ձմեռային սալյամի հայտնի տեսակը (հունգ.՝ téliszalámi): Ընկերությունը հիմնադրվել է 1869 թվականին և գտնվում է Սեգեդ քաղաքում։ Հունգարիայի *Պիկ Սեգեդ ձեռքի գնդակի ակումբի* հովանավորն է։

Պատմություն
-----------

Հունգարիայում սալյամիի արտադրությունը կազմակերպել է հրեա մսագործ Մարկ Պիկը, որը 1869 թվականին Սեգեդում հիմնել է սալյամիի գործարանը և այնուհետև սկսել է զարգացնել երշիկեղենի արտադրությունն ամբողջ երկրում։ 1883 թվականին նա հրավիրել է իտալացի աշխատողների, իսկ 1885 թվականից սկսել է երշիկի զանգվածային արտադրությունը։ 1892 թվականին Պիկի մահից հետո նրա այրին և նրա եղբայրը ստանձնեցին ղեկավարման պարտականությունները։ Ավագ որդին՝ Ենյոն, սկսել է գործարանում աշխատել 1906 թվականին և ձեռք է բերել ավերված *Տիան* գործարանը, թույլ տալով ընտանիքին տիրել մի մեծ հողակտորի։ Ենյո Պիկը ինքը կատարել է արտադրության տեխնոլոգիաների փոփոխություններ, սկսելով արտադրվող արտադրանքի ակտիվ գովազդ և դարձնելով սալյամին առաջատար արտադրանք։ Ենյո Պիկը գործարանը ղեկավարել է 1934 թվականից մինչև նրա ազգայնացումը։

Արտադրանք
---------

Սեզեգի շրջակայքը հարմար է գյուղատնտեսության և մասնավորապես անասնապահության համար. աշխարհագրական դիրքը և համապատասխան փորձերը ցույց են տալիս, որ այստեղ հնարավոր է խոշոր խոզեր բուծել, որոնց մսից և պատրաստվում է սալյամին։ Սպիտակ սալյամին պատրաստվում է անճարպ խոզի մսից և խոզի փորի ճարպից, համեմունքներով ըստ գաղտնի բաղադրատոմսի։ Խառնուրդը լցվում է թաղանթի մեջ, այնուհետև ենթարկվում է սառը ծխահարման, չորացման և հասունացման։ Վերջում սալյամին ծածկվում է ազնիվ բորբոսով։ Սկզբում ձմեռային սալյամին պատրաստվում էր ոչ թե խոզի, այլ էշի մսից, բայց այն պատճառով, որ Հունգարայում գրեթե բոլոր էշերը օգտագործվել էին երշիկի պատրաստման համար, սկսել են երշիկը պատրաստել խոզի մսից, որի համը ոչնչով չէր զիջում էշի մսից պատրաստված սալյամիին։

Պիկի սալամիի հիմնական առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ չորացման և հասունացման ժամանակ հայտնվում է բորբոսի շերտ։ Բորբոսը պահանջում է սառը ջերմաստիճան և բավականաչափ խոնավություն հանգստանալու համար, այդ պատճառով երշիկ արտադրող գործարանները կառուցվել են գետերի ափին (օրինակ, Տիսայի ափին)։ 1950-ականների վերջերին ներկայացված սառեցման տեխնոլոգիան թույլ է տվել ապահովել պահպանման երկարատև ժամկետ, ուստի ձմեռային սալյամին «սեզոնային» բնույից պահպանել է միայն անունը։ Ներկայումս Սեգեդի սալյամին հայտնի է դարձել յուրօրինակ նյութերի, ավանդական տեխնոլոգիայի և պահպանված գիտելիքների շնորհիվ։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք (հունգարերեն) (անգլ.)
* Pick Szeged ընկերության թանգարանի պաշտոնական կայք Archived 2012-02-23 at the Wayback Machine. (անգլ.)