**Ֆենիքս կղզիների պահպանվող տարածք** (անգլ.՝ Phoenix Islands Protected Area), ծովային արգելոց, որը գտնվում է Կիրիբատիում՝ Ֆենիքս կղզիների շուրջը և ամենամեծն է աշխարհում։ Այն ունի 408,250 կմ² տարածք և զբաղեցնում է երկրի բացառիկ տնտեսական գոտու 11,34 %-ը։ 2010 թվականին ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների ցանկում։

Ֆենիքս կղզիները հիմնականում անմարդաբնակ են, դրանք տեղակայված են համաշխարհային կենսաբանական նշանակություն ունեցող տարածքում
Արգելոցի ընդհանուր չափը համադրելի է ԱՄՆ Կալիֆոռնիա նահանգի հետ, որի տարածքը կազմում է ընդամենը 25 կմ²։

Արգելոցը ֆինանսավորելու համար Կիրիբատիի կառավարությունը Conservation International և New England Aquarium բնապահանական ոչ առևտրային կազմակերպությունների մասնակցությամբ ստեղծել է *Phoenix Island Protected Area Conservation Trust* հիմնադրամը։

Արգելոցի կառավարումը և նրա պահպանման համար անհրաժեշտ միջոցառումներն արտացոլված են ընթացիկ կազմակերպչական փաստաթղթերում և ընդգրկված են վերջերս հաստատված զարգացման ծրագրում։ Նրանում այլ սկզբունքների հետ միասին որպես ապահովող միջոցառումներ ընդգրկված են գոտիավորման և տնտեսական գործունեության թույլտվությունների տրամադրման ծրագրեր։ Միևնույն ժամանակ, արգելոցի վարչակազմը քննադատվել է՝ պահպանվող տարածքում ձկնորսություն շատ թույլ տալու համար։

Ֆենիքս կղզիները առանց փոփոխության պահպանված կորալյան կղզեխմբներից մեկն է, որը ներկայացնում է այն նույն էկոհամակարգը, ինչ հազար տարի առաջ։ Կորալային խութերի կենդանական աշխարհը ներառում է 514 ձկնատեսակներ, որոնցից մի քանի վերջերս են հայտնաբերվել։

Ֆենիքս կղզիները առանց փոփոխության պահպանված կորալյան կղզեխմբներից մեկն է, որը ներկայացնում է այն նույն էկոհամակարգը, ինչ հազար տարի առաջ
Ութ կղզիներից հինգը ներկայումս *BirdLife International* կազմակերպության կողմից հայտարարվել են որպես կարևոր փետրավորների պոպուլյացիայի համար։ Կղզիներում բնադրում է ծովային թռչունների 19 տեսակ։ Շատ տեսակներ, ներառյալ Ավստրալիայի և Նոր Զելանդիայի մրրկահավերը, կղզիներն օգտագործում են գաղթման ժամանակ։ Կղզիների էնդեմիկ տեսակը սպիտակ թայֆուննիկն է։

Կենսաբանական անվտանգության ծրագիր
---------------------------------

Կղզիների էկոհամակարգի վրա բացասաբար են անդրադառնում կենդանիների և բույսերի ներմուծված տեսակները։ Տեղի թռչունների ձվերը և ձագերը ոչնչացվում են, իսկ օտար բուսական աշխարհը ճնշում է տեղի բույսերին։ Ժամանակի ընթացքում կղզիներում հայտնվել են այնպիսի բույսեր և կենդանիներ, ինչպիսին են ասիական առնետները, ճագարները, կատուները, մրջյունները, խոզերը, շները և լանտանան։

Արգելոցի ստեղծումից առաջ Ֆենիքս կղզիների կենդանական աշխարհի վերջին լայնածավալ ուսումնասիրությունն իրականացվել է 1960-ականներին։ 2006 թվականին նախաձեռնվել է նոր ուսումնասիրություն` պարզելու օտար տեսակների ներկայիս բաշխումը և տեղի կենդանիների ու բույսերի վերականգնման ծրագրի հնարավորությունը։ Դրա արդյունքների հիման վրա եզրակացվել է, որ կղզիներից պետք է հեռացվեն վնասատուները, հատկապես ճագարները՝ Ռավակի կղզում և առնետները՝ Մաք Քին կղզում։

Մաք Քին կղզում առնետների հայտնվելը կապված է 2002 թվականին նրա ափերի մոտ ձկնորսական տրաուլերի խորտակման հետ։ 2006 թվականի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ առնետների գիշատչությունը հանգեցրել է մրրկահավերի և այլ թռչունների պոպուլյացիաների գրեթե լրիվ ոչնչացմանը։ Ռավակի կղզում ճագարները զբաղեցրել են այն նույն էկոլոգիական խորշը, ինչ թռչունները՝ միաժամանակ ոչնչացնելով նրանց համար անհրաժեշտ ռեսուրսներն ու բները։

Որպես կղզիների կենսաբանական բազմազանության վերականգնման առաջին քայլ 2008 թվականին Մաք Քին և Ռավակի կղզիները մաքրվել են առնետներից ու ճագարներից։ 2009 թվականի նոյեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին իրականացված ստուգումը ցույց է տվել, որ ծրագիրը դրական արդյունք է տվել։ Գիտնականները նշում են, որ 10 տարվա ընթացքում առաջին անգամ Մաք Քին կղզում թռչունները հաջողությամբ նոր սերունդ են ունեցել։ Ռավակի կղզու վրա բուսականության վերականգնումը թռչուններին օգնել է տեղ գտնել նոր բների համար։ Վերականգնվել են ծովային թռչունների պոպուլյացիաները։ 2011 թվականի հուլիսին կղզիները մաքրելու երկրորդ արշավախումբ էր ձեռնարկվել, որն անցկացվել է Էնդերբերիում և Բիրնիում։ Երկու կղզիներում էկոհամակարգին սպառնացող օտար տեսակը եղել է խաղաղօվկիանոսյան առնետը։

Համաշխարհային ժառանգություն
---------------------------

2009 թվականի հունվարի 30-ին Կիրիբատիի Հանրապետությունը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին հարցում է ուղարկել Ֆենիքս կղզիների պահպանվող տարածքները Համաշխարհային ժառանգության ցանկում ներառելու մասին։ Առաջադրումն առաջինն էր 2000 թվականին երկրի կողմից Համաշխարհային մշակութային և բնական ժառանգության կոնվենցիան վավերացնելուց հետո։

2010 թվականի օգոստոսի 1-ին Բրազիլիայի մայրաքաղաք Բրազիլիայում անցկացված 34-րդ նսատաշրջանում Համաշխարհային ժառանգության կոմիտեն հավանության է արժանացրել բնապահպանական արգելոցը ցանկում ներառելու որոշումը։ Այն դարձել է Համաշխարհային ժառանգության ամենամեծ և ամենախորը վայրը աշխարհում։

Ամելիա Էրհարթի որոնումներ
-------------------------

1988 թվականից The International Group for Historic Aircraft Recovery-ը (TIGHAR) ստուգել է այն վարկածը, ըստ որի` 1937 թվականին կորած օդաչու Ամելիա Էրհարթը և ղեկապետ Ֆրեդ Նունանը վայէջք են կատարել Նիկումարորո կղզում։ Արխիվային ուսումնասիրությունների և արշավախմբերի բազմաթիվ վկայությունները ցույց են տվել, որ ինքնաթիռը կարող էր վայրէջք կատարել խութի վրա, իսկ հետո խորտակվել մակընթացության ժամանակ։ Էրհարթն ու Նունանը մնացել են անմարդաբնակ կղզում` զուրկ քաղցրահամ ջրից։ 1940 թվականին Բրիտանական գաղութային ծառայության ներկայացուցիչը կղզու հարավարևելյան ափին հայտնաբերել է մասամբ պահպանված կմախք և ճամբարի նման մի բան։ Ոսկորները և այլ ապացույցներ ուղարկվել են բրիտանական ադմինիստրացիայի շտաբ Ֆիջիում, սակայն հետագայում դրանք անհետացել են։ 1941 թվականին ժամանակակից բրիտանացի բժշկի կողմից արված չափումների գնահատականներով՝ կմախքը պատկանել է կնոջ, որը եղել է հյուսիսային Եվորպայից և ունեցել նույն հասակը, ինչ Էրհարթը։ Նույն վայրից, որտեղ մոտավորապես գտնվել է ճամբարը, հայտնաբերված այլ առարականեր ենթադրաբար պատկանել են 1930-ական թվականներին ապրած կնոջ։ Նրանց մեջ եղել են իրեր, որոնք Էրհարթը սովորաբար ունեցել է իր հետ։ Կմախքի մոտ գտնված սերիական համարները, որոնք եղել են սեքստանտով արկղում, համապատասխանել են սարքի տեսակին, որից օգտվել է Նունանը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Phoenix Islands Protected Area — 1981.
2. ↑  World Heritage List: Phoenix Islands Protected Area — UNESCO.
3. ↑  "Phoenix Islands Protected Area".
4. ↑  "Phoenix Islands Protected Area World Heritage Site". Արխիվացված է the original 2014 թ․ փետրվարի 23-ին. Retrieved 2020 թ․ օգոստոսի 17.
5. ↑  "Massive marine protected area is an even bigger sham" (in անգլերեն).
6. 1 2  "Numbers Game, Preface". *TIGHAR* (in անգլերեն). Արխիվացված է the original 2010 թ․ դեկտեմբերի 25-ին. Retrieved 2014 թ․ փետրվարի 14.
7. 1 2 3  Pierce, R.J. T. Etei, V. Kerr, E. Saul, A. Teatata, M. Thorsen, and G. Wragg. 2006. "Phoenix Islands conservation survey and assessment of restoration feasibility: Kiribati. Report prepared for: Pacific Invasives Initiative, CEPF and Conservation International, Samoa" (PDF). Արխիվացված է the original (PDF) 2012 թ․ մայիսի 25-ին.
8. 1 2  Pierce, R.J. and D. Brown. Phoenix Islands Restoration Project Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine.. 16-23 April, 2008. Accessed 28 August 2013.
9. ↑  "Earhart Project Hypothesis, Summer 2009". *TIGHAR* (in անգլերեն). Արխիվացված է the original 2017 թ․ նոյեմբերի 2-ին. Retrieved 2014 թ․ փետրվարի 14.
10. ↑  Burns, K R. R.L. Jantz, T. F. King, and R.E. Gillespie. 1998. Amelia Earhart’s Bones and Shoes? Current Anthropological Perspectives on an Historical Mystery. TIGHAR Tracks: Journal of The International Group for Historic Aircraft Recovery 14(2):4-11. TIGHAR, Wilmington.
11. ↑  Smoking Guns(անգլ.) // *TIGHAR Tracks* : ежеквартальный журнал. — Oxford, PA: TIGHAR, 2008. — Т. 24. — № 4.
12. ↑  "Niku V: Research & Analysis". *TIGHAR* (in անգլերեն). Արխիվացված է the original 2010 թ․ դեկտեմբերի 25-ին. Retrieved 2014 թ․ փետրվարի 14.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | VIAF: 315171118 · WorldCat VIAF: 315171118 |

 |