**Լիդո Էնթոնի «Լի Յակոկա»** (անգլ.՝ Lee Iacocca, հոկտեմբերի 15, 1924(1924-10-15), Ալլենթաուն, Փենսիլվանիա, ԱՄՆ - հուլիսի 2, 2019(2019-07-02), Բել Ամիր, Լոս Անջելես, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ), ամերիկյան ավտոմոբիլային ընկերության գործադիր տնօրեն, որը առավել հայտնի էր «Ֆորդ Մուստանգ» և «Պինտո» ավտոմեքենաների զարգացմամբ այն ժամանակ, երբ 1960-ական թվականներին «Ֆորդ Մոթոր» ընկերությունում և վերակազմավորելու համար Քրայսլեր ընկերությունում էր՝ որպես իր գլխավոր տնօրեն 1980-ական թվականներին։ Նա Կրասլյեր ընկերության նախագահն ու գործադիր տնօրենն էր 1978 թվականից և գահակալը 1979 թվականից, մինչև պաշտոնաթողությունը 1992 թվականի վերջին։ Նա այն եզակի ղեկավարներից էր, ով ղեկավարում էր «Մեծ Եռյակ»-ի արտադրողներից երկուսին։

Յակոկան հեղինակել կամ համահեղինակել է մի քանի գրքեր, ներառյալ Յակոկան՝ «Ինքնակենսագրություն» (Ուիլյամ Նովակի հետ) և «Որտե՞ղ են գնում բոլոր առաջնորդները»։ «Պորտֆոլիո Մագազին» ամսաթերթը Յակոկային անվանեց բոլոր ժամանեկների 18-րդ խոշորագույն ամերիկյան գործադիր տնօրենը։

Կենսագրություն
--------------

Յակոկան ծնվել է Փենսիլվանիա նահանգի Ալենթաուն քաղաքում՝ իտալացի-ամերիկացիների (Սան Մարկո դեյ Կավոտիից, Բենևենտո) Նիկոլա Յակոկայի և Անտոնիետա Պերոտտայի ընտանիքում, ովքեր բնակություն էին հաստատել Փենսիլվանիայի պողպատի արտադրության գոտում։ Նրա ընտանիքի անդամները ռեստորան էին աշխատացնում՝ «Յոկոյի հոթ դոգները»։ Ասում են, որ նա մկրտվել է «Լիդո» անսովեր անունով, որովհետև իր ծնողների մեղրամսի ընթացքում նրա մայրը հղի էր իրենով Վենետիկի Լիդո շրջանում։ Այնուամենայնիվ, նա ժխտեց այս լուրը իր ինքնակենսագրության մեջ՝ ասելով, որ դա ռոմանտիկ է, բայց ոչ ճշմարիտ. նրա հայրը գնացել էր Լիդո իր ամուսնությունից առաջ և ճանապարհորդել իր ապագա կնոջ եղբոր հետ։

Յակոկան 1942 թվականին գերազանցությամբ ավարտել էր Ալենթաունի ավագ դպրոցը և Լեյխի համալսարանը հարևան Բեթլեհեմում՝ Փենսիլվանիա նահանգում՝ արդյունաբերական ինժեներ մասնագիտությամբ։ Նա եղել է Տաու Բետա Փի ընկերության, ինժեներական պատվո հասարակության անդամ և Թետա Չի եղբայրության շրջանավարտ։

Լեյխի համալսարանը ավարտելուց հետո նա շահեց Ուոլասի հուշահամալիրի կրթաթոշակը և գնաց Փրինսթոնի համալսարան, որտեղ նա իր ընտրողներին գրավեց քաղաքականության և պլաստիկայի մեջ։ Այնուհետև նա իր կարիերան սկսեց Ֆորդ Մոթոր ընկերությունում՝ որպես ինժեներ։

Կարիերան «Ֆորդ» ընկերությունում
-------------------------------

Յակոկան օժանդակող էր Ֆորդ Մուստանգի ներդրման մեջ: Պատկերված է ՝ այստեղ 1965 Մուստանգ փոխարկելին է:
Յակոկան միացավ Ֆորդ Մոթոր ընկերությանը 1946 թվականի օգոստոսին։ Ճարտարագիտությունում կարճատև դադարից հետո նա խնդրեց տեղափոխվել վաճառքների և մարքեթինգի բաժին,որտեղ նրա կարիերան ծաղկում ապրեց։ Ֆիլադելֆիայի շրջանում աշխատելիս որպես վաճառքների մենեջերի օգնական՝ Յակոկան ձեռք բերեց ազգային ճանաչում իր «56-ը 56-ի համար» արշավով՝ առաջարկելով վարկեր 1956 մոդելային տարվա ավտոմեքենաների համար 20% կանխավճարով և 56 դոլար ամսական վճարումներով երեք տարի ժամկետով։ Նրա արշավն անցավ ազգային մակարդակով, և Յակոկային կանչեցին Դիրբորնի շտաբ, որտեղ նա արագորեն տեղափոխվեց շարքերի միջով։ 1960 թվականի նոյեմբերի 10-ին Յակոկան նշանակվեց Ֆորդ բաժանմունքի փոխնախագահ կամ գլխավոր տնօրեն. 1965 թվականի հունվարին Ֆորդի փոխնախագահ, ավտոմեքենաների և բեռնատարների խումբ. 1967 թվականին գործադիր փոխնախագահ. և նախագահ 1970 թվականի դեկտեմբերի 10-ին։

Յակոկան մասնակցել է մի շարք հաջողված Ֆորդ ավտոմեքենաների նախագծմանը, մասնավորապես Ֆորդ Մուստանգի, Կոնտինենտալ Մարկ III-ի, Ֆորդ Եսկորտի և 1960-ական թվականների վերջին Մերկուրի ապրանքանիշի վերածնունդի՝ ներառյալ Մերկուրի Կուգար և Մերկուրի Մարքուսի ներդրումը։ Նա առաջ քաշեց այլ գաղափարներ, որոնք շուկա չեն հասել որպես Ֆորդի ապրանքներ։ Սրանք ընդգրկում էին այն ավտոմեքենաները, որոնք ի վերջո ներկայացվել էին Կրասլյերի կողմից՝ Կ ավտոմեքենան և միկրոավտոբուսը։ Յակոկան նաև համոզեց ընկերության ղեկավար՝ Հենրի Ֆորդ II-ին վերադառնալ մրցարշավ՝ պահանջելով մի քանի հաղթանակներ Ինդիանաոլիս 500-ի, Ֆոնդային ավտոմեքենաների ավտովազքի ազգային ասոցիացիայի(անգլ.՝ NASCAR) և Լե Մանսի 24 ժամվա ընթացքում։

Ի վերջո նա դարձավ Ֆորդ Մոթոր ընկերության նախագահ, բայց բախվեց Հենրի Ֆորդ II-ի հետ։ 1978 թվականի հուլիսի 13-ին նրան հեռացրեցին աշխատանքից, չնայած ընկերությունը տարվա ընթացքում 2 միլիարդ ԱՄՆ դոլար շահույթ էր հայտարարել։

### «Ֆորդ Պինտո»

1968 թվականին Յակոկան կանխատեսեց ներքին արտադրված, փոքր, վառելիքով արդյունավետ տրանսպորտային միջոցների անհրաժեշտությունը, և առաջարկեց մի տրանսպորտային միջոց, որը կշռում էր ավելի քիչ, քան 2000 ֆունտը և կարժենար ավելի քիչ,քան 2000 ԱՄՆ դոլար։ Չնայած Ֆորդի եվրոպական մասնաճյուղն արդեն վաճառում էր այդպիսի մոդել (Ֆորդ Էսքորտ), Ֆորդի դիզայներների խումբը նշանակվեց ստեղծելու բոլորովին նոր մեքենայի արտաքին և ներքին հարդարանքը, որը կանվանվի Պինտո։ Պինտոն արտադրություն է մտել 1971 թվականի մոդելային տարվանից սկսած։ Յակոկան նկարագրվում էր որպես Ֆորդ Պինտոյի հետևում գտնվող «շարժվող ուժ»։

Կարիերան «Քրայսլերում»
----------------------

Յակոկային խստորեն դատում էին Քրայսլեր ընկերությունը, այն ժամանակ, երբ ընկերությունը, կարծես, բիզնեսի դուրս գալու եզրին էր և նոր էր վաճառել իր Քրայսլեր Եվրոպա ընկերության կորուստների բաժինը Պեժոյին՝ կանխիկ միջոցներ առաջացնելու համար, քանի որ ընկերությունը կորցնում է միլիոններ արդեն Հյուսիսային Ամերիկայում։ Դա հիմնականում պայմանավորված էր նրա Դոդջ Ասպենի և Փլիմութ Վոլարի հիշեցումներով, որոնց մասին Յակոկան հետագայում ասում է, որ երկուսն էլ չպետք է վերանորոգվեն։ Յակոկան միացավ Քրայսլերին և սկսեց վերակառուցել ամբողջ ընկերությունը զրոյից՝ իր հետ բերելով Ֆորդի նախկին գործընկերներից շատերին։

Յակոկան Ֆորդից Քրայսլեր բերեց նաև «Մինի-մաքս» նախագիծը, որը 1983 թվականին օգուտ բերեց շատ հաջողակ Դոդջ Քարավանին և Փլիմութ Վոյաջերին։ Հենրի Ֆորդ II-ը ոչ մի առնչություն չուներ «Մինի-մաքս»-ի՝ միկրոավտոբուսի վերանորոգման տարբերակի հետ, որը Տոյոտան հսկայական քանակությամբ վաճառում էր Ասիայում և Լատինական Ամերիկայում, և նրա կարծիքը դատապարտեց նախագիծը Ֆորդում։ Հալ Սպերլիչը՝ «Մինի-մաքս»-ի ետևում գտվող շարժիչ ուժը Ֆորդում, աշխատանքից ազատվել էր մի քանի ամիս առաջ նախքան Յակոկան։ Նրան վարձել էր Կրասլյերը, որտեղ երկուսը միասին կկազմեն ավտոմոբիլային պատմություն։

Յակոկան ժամանեց ենթահամակարգեր Դոդջ Օմնի և Փլիմութ Հորիզոնի Քրայսլերի ներդրումից անմիջապես հետո։ Ունենալով մեծ նմանություն Ֆոլքսվագեն Ռաբիթին՝ Օմնիի և Հորիզոնի առջևի անիվները դառնում էին ակնթարթային նորություններ՝ իրենց առաջին տարում վաճառելով ավելի քան 300,000 միավոր՝ ցույց տալով, թե ինչ է սպասվում Քրայսլերին։ Օմնին Քրայսլեր Եվրոպա ընկերության Քրայսլեր Հորիզոնի ածանցյալն էր, առաջին դիտավորյալ նախագծված «համաշխարհային ավտոմեքենաներ»-ից մեկը, որի արդյունքում ամերիկյան և եվրոպական ավտոմեքենաները արտաքինից գրեթե նույնությամբ էին թվում։ Այնուամենայնիվ, ուշագրավ նմանատիպ թերթիկների տակ գտնվելով, շարժիչները, փոխանցումները, կախոցները, բամպերներն ու ինտերիերի դիզայնը բոլորովին այլ էին։ Սկզբում ԱՄՆ-ի մեքենաները նույնիսկ օգտագործում էին Ֆոլքսվագենի վրա հիմնված շարժիչներ (մինչդեռ եվրոպական մոդելներն օգտագործում էին Սիմքա շարժիչները), քանի որ ամերիկյան Քրայսլերը Օմնիի համար չուներ համապատասխան չափի շարժիչ,մինչև հասանելի դարձավ Քրայսլեր Կ-ավտոմեքենայի 2.2լ շարժիչը։ Զարմանալի է, որ ուշ տարեվերջին ամերիկյան Օմնիս բազային մոդելը օգտագործում էր ֆրանսիական Պեժոյի 1.6լ շարժիչը։

### 1979 թվականի «Քրայսլերի» օգնությունը

Դոդջ Արիասը, բնորոշ Կ-ավտոմեքենային
Հասկանալով, որ ընկերությունը դուրս կմնա բիզնեսից, եթե դա չստանա մեծ քանակությամբ կանխիկ օգություն, Յակոկան 1979 թվականին դիմեց Միացյալ Նահանգների Կոնգրես և հաջողությամբ խնդրեց վարկի երաշխիք։ Որպեսզի ձեռք բերեր երաշխիքը, Քրայսլերին պահանջվում էր իջեցնել ծախսերը և հրաժարվել որոշ երկարաժամկետ ծրագրերից, ինչպիսիք են տուրբինային շարժիչը, որը 1979 թվականին՝ զարգացման գրեթե 20 տարվա ավարտից հետո, պատրաստ էր սպառողական արտադրության։

1981 թվականին Քրայսլերը թողարկել էր Կ-ավտոմեքենայի առաջին գիծը՝ Դոդջ Արիասը և Փլիմութ Ռելիանը։ Ավելի ուշ թողարկված միկրոավտեբուսների նման՝ այս կոմպակտ ավտոմեքենաները հիմնված են նախագծի առաջարկների վրա, որոնք Ֆորդը մերժել էր Յակոկայի (և Սպերլիչի) կառավարման տարիներին։ Թողարկված 1980-1982 թվականների կեսի անկման ժամանակաշրջանում՝ փոքր, արդյունավետ և էժան ավտեմեքենաները արագորեն վաճառվեցին։ Բացի այդ, Յակոկան նորից ներկայացրեց մեծ Իմպերյալը՝ որպես կազմակերպության դրոշակակիր։ Նոր մոդելն ուներ ժամանակի բոլոր նորագույն տեխնոլոգիաները, ներառյալ ամբողջությամբ էլեկտրոնային վառելիքի ներարկումը և բոլոր թվային վահանակը։

1983 թվականի վերջին Քրայսլերը ներկայացրեց միկրոավտոբուսը՝ գլխավորապես Սպերլիչի «երեխան»։ Այն ղեկավարեց ավտոմոբիլային արդյունաբերությունը վաճառքի մեջ 25 տարի։ Կ-մեքենաների և միկրոավտոբուսների պատճառով, Յակոկայի իրականացրած բարեփոխումներին զուգընթաց, ընկերությունը բարգավաճեց արագորեն և կարողացավ մարել պետության կողմից տրամադրված վարկերը յոթ տարի շուտ, քան սպասված էր։

Ջիպ Գրանդ Շիրոկիի դիզայնը Ամերիկյան Մոթորս Ընկերության Քրայսլերի գնման շարժիչ ուժն էր։ Յակոկան հուսահատորեն ցանկացավ դա:
Յակոկան ղեկավարեց Քրայսլերի ձեռքբերում Ամերիկյան Մոթորս Ընկերությունը 1987 թվականին, որը բերեց շահութաբեր Ջիպ բաժինը կորպորացիայի հովանու ներքո։
Դա ստեղծեց կարճատև Իգլ բաժինը։ Այս ժամանակ Ամերիկյան Մոթորս Ընկերությունը արդեն ավարտել էր Ջիպ Գրանդ Շերոկիի վրա կատարված աշխատանքների մեծ մասը, որը Յակոկան ցանկանում էր։ Գրանդ Շերոկին չի թողարկվի մինչև 1992 թվականը 1993-ի մոդելային տարվա համար, նույն տարում, երբ Յակոկկան պաշտոնաթող եղավ։

1980-ական թվականներին Յակոկան երևացել է մի շարք գովազդներում ընկերության ավտոմեքենաների համար, օգտագործելով գովազդային արշավը՝ «հպարտությունը վերադարձել է»՝ նշելու կորպորացիայի շրջադարձը։ Նա նաև բարձրաձայնեց, թե ինչն է դառնալու իր ապրանքանիշի արտահայտությունը. «Եթե կարող եք ավելի լավ մեքենա գտնել, գնեք այն»։

Յակոկան պաշտոնաթող եղավ որպես նախագահ, Քրայսլերի գործադիր տնօրեն և նախագահ 1992 թվականի վերջին։

### 1995 թվականին «վերադարձը» «Քրայսլեր»

1995 թվականին Յակոկան աջակցեց միլիարդատեր Քըրք Քըրքորյանի թշնամական ստանձնումը Քրայսլերին, ինչը, ի վերջո, չհաջողվեց։ Հաջորդ տարի Քըրքորյանը և Քրայսլերը կնքեցին հնգամյա պայմանագիր, որն իր մեջ ներառում էր մի պատվեր՝ արգելելով Յակոկային հրապարակայնորեն խոսել Քրայսլերի մասին։

2005 թվականի հուլիսին Յակոկան վերադարձավ օդային ալիքներին՝ որպես Քրայսլերի սկիպիդար այնպիսի հայտնի մարդկանց հետ, ինչպիսիք են Ժայսոն Ալեքսանդրը և Սնուփ Դոգը՝ աջակցելու «աշխատակիցների գների ավելացման» ծրագրին. գովազդները վերսկսվում են «Եթե կարող եք ավելի լավ մեքենա գտնել, գնեք այն» գիծը ՝ Յակոկայի 1980-ականների ապրանքային նշանը։ Իր ծառայությունների դիմաց Յակոկան և Դայմլեր Քրայսլերը պայմանավորվեցին, որ իր վճարները, գումարած 1 ԱՄՆ դոլարի նվիրատվություն մեկ մեքենայի համար, որը վաճառվել է 2005 թվականի հուլիսի 1-ից դեկտեմբերի 31-ը, կտրվի Յակոկա հիմնադրամին՝ 1-ին տիպի շաքարային դիաբետի հետազոտության համար։

### «Քրայսլերի» 2005 թվականի սնանկացումը

2009 թվականի ապրիլին Նյուզվիքի հարցազրույցում Յակոկան անդրադարձավ Քրայսլերում անցկացրած իր ժամանակի և ընկերության ներկայիս իրավիճակին։ Նա ասաց

Սա տխուր օր է ինձ համար։ Ինձ ցավ է պատճառում տեսնել իմ հին ընկերությանը, որը Ամերիկայի համար մեծ նշանակություն ուներ ամուր կապված։ Բայց Քրայսլերը նախկինում խնդիրներ է ունեցել, և մենք անցել ենք դրա միջով, և ես հավատում եմ, որ նրանք կարող են կրկին դա անել։ Եթե նրանք խելացի լինեն, նրանք կհավաքեն աշխատողների կոնսորցիում, բույսերի ղեկավարների և դիլերների՝ իրական լուծումներ տալու համար։ Դրանք առջևի գծի ժողովուրդն են, և նրանք գոյատևման բանալին են։ Եկեք ընդունենք, եթե ձեր մեքենան փչանա, դուք չեք պատրաստվում այն տեղափոխել Սպիտակ տուն`ամրագրելու համար։ Բայց եթե ձեր ընկերությունը քանդվում է, դուք պետք է գնաք գետնի մասնագետների մոտ, ոչ թե չինովնիկների։ Ամեն օր ես զրուցում եմ դիլերների և մենեջերների հետ, ովքեր դյուրագրգիռ և գաղափարներով լի են։ Ոչ ոք չի ցանկանում, որ Քրայսլերը ավելի շատ գոյատևի, քան իրենք են անում։ Ուստի, ես կասեի Օբամայի վարչակազմին՝ մի թողեք նրանց։ Դրեք իրենց ավյունն ու գաղափարները գործելու համար։

Քրայսլերի սնանկության պատճառով Յակոկան իր կյանքի ընթացքում ստիպված էր կորցնել իր կենսաթոշակի մի մասը հավելյալ գործադիր կենսաթոշակային պլանից և երաշխավորված ընկերության մեքենայից։ Կորուստները նախատեսված էին տեղի ունենալ այն ժամանակ, երբ սնանկության դատարանը հաստատեց Քրայսլերի վաճառքը Քրայսլեր ընկերությանը նոր ընկերության սեփականության միջոցով Միացյալ ավտոընկերության աշխատողների, Իտալական ավտոարտադրող Ֆիատի և Միացյալ Նահանգների ու Կանադայի կառավարությունների կողմից։

Այլ աշխատանքներ և գործունեություն
---------------------------------

### Գրքեր

1984 թվականին Յակոկան համահեղինակեց (ՈՒիլիամ Նովակի հետ) մի ինքնակենսագրական,որը վերնագրված էր Յակոկա՝ Ինքնակենսագրություն։ Դա 1984 և 1985 թվականների ամենավաճառվող գեղարվեստական գիրքն էր։ Գիրքը օգտագործեց զեղչեր, ինչը միտում կդառնա հրատարակիչների շրջանում 1980-ական թվականներին։ Յակոկան գրքի վաճառքից ստացված հասույթը նվիրել է 1-ին տիպի շաքարային դիաբետի հետազոտությանը։

1988 թվականին Յակոկան համահեղինակեց (Սոննի Կլեիֆիլդի հետ) ՈՒղիղ Խոսակցություն գիրքը, որը նշանակում էր որպես Ճապոնիայում Ակիո Մորիտայի կողմից պատրաստված հակակշիռ, ոչ գեղարվեստական գիրք՝ գովաբանելու ճապոնական հետպատերազմյա աշխատասեր մշակույթը։ Ուղիղ խոսակցությունը բարձր գնահատեց ամերիկացիների նորարարությունն ու ստեղծագործականությունը։

2007 թվականի ապրիլի 17-ին Սայմոնը և Շուստերը հրապարակեցին Յակոկայի «Որտե՞ղ են գնացել բոլոր առաջնորդները» գիրքը, որը գրվել էր Քեթրին ՈՒիթնիի հետ համատեղ։ Գրքում Յակոկան գրում է.

Ես այս երկրում միա՞կ տղան եմ, ով զարմացել է տեղի ունեցածից։ Որտե՞ղ է դժոխքի մեր վրդովմունքը։ Մենք պետք է գոռանք արյունոտ սպանություն։ Մենք ունենք մի անպիտան հիմար խմբավորում՝ ղեկավարելու մեր պետության նավը մի ժայռի վրա, մենք ունենք կորպորատիվ գանգստերներ՝ մեզ կույր գողանալու, մենք նույնիսկ փոթորիկից հետո չենք կարող մաքրվել, ավելի քիչ խառնածին մեքենա կառուցել։ Բայց խելագարվելու փոխարեն բոլորը նստում են շուրջը և գլուխները կախում, երբ քաղաքական գործիչները ասում են. «Պահե՛ք ընթացքը»։ Պահե՞նք ընթացքը։ Դուք պետք է կատաղեք։ Սա Ամերիկա է, այլ ոչ թե անիծյալ Տիտանիկը։ Ես ձեզ ձայնային հաղորդում կտամ. Շպրտե՛ք նստատեղերը։

### Բիզնեսներ

Յակոկան 1994 թվականին համագործակցում էր պրոդյուսեր Պիեռ Կոսետի հետ՝ ՈՒիլ Ռոջերս Ֆոլիսի արտադրանքը բերելու Միսուրիում գտնվող Բրենսոն քաղաք։ Նա նաև ներդրումներ է կատարել Բրենսոն Հիլզում 1,400 ակր բնակելի տների կառուցապատման մեջ։

1993 թվականին նա միացել էր ՄՋՄ Գրանդի խորհրդին, որը ղեկավարում էր իր ընկեր Քըրք Քըրքորյանը։ Նա ստեղծեց առևտրային բանկ՝ մոլեխաղային արդյունաբերության մեջ ձեռնարկություններ ֆինանսավորելու համար, որը նա անվանեց «աշխարհում ամենաարագ զարգացող բիզնեսը»։ 1995 թվականին նա հնդկական խաղային մի շարք նախագծերում իր հետաքրքրությունները վաճառեց Ֆուլ Հաուս Ռեզորթսին, խաղատների օպերատոր իր ընկեր Ալեն Պոլսոնի գլխավորությամբ՝ դառնալով խոշոր բաժնետեր և հետագայում տնօրենների խորհրդի անդամ։

Յակոկան 1993 թվականին հիմնադրեց Օլիվիո Պրեմիում Փրոդաքթսը։ Օլիվիոյի ստորագրության արտադրանքը ձիթապտղի յուղի վրա հիմնված մարգարին արտադրանք էր։ Յակոկան հայտնվեց Օլիվիոյի գովազդներում։

1995 թվականին Յակոկան միացավ Կու-Կու-Ռու ռեստորանային ցանցի խորհրդին։ 1998 թվականին նա քայլ առ քայլ բարձրացավ զբաղեցնելու որպես խնդրահարույց ընկերության նախագահի պաշտոնակատարի պաշտոնը, և այն ղեկավարեց ընտանեկան ռեստորանների (Չի-Չիի և Էլ Տորիտոյի սեփականատերերի) հետ։ Նա նստեց միաձուլված ընկերության խորհրդում մինչև 1999 թվականին պաշտոնաթող լինելը։

1999 թվականին Յակոկան դարձավ ԷՎ Գլոբալ Մոթորսի ղեկավար, ընկերություն, որը ձևավորվել է էլեկտրական հեծանիվներ զարգացնելու և վաճառելու համար 
15 մղոն/ժամ առավելագույն արագությամբ և 20 մղոն հեռավորության վրա պատի վարդակներում լիցքավորվելու միջև։

### Ակտիվիզմ և բարեգործություն

1982 թվականին նախագահ Ռոնալդ Ռեյգանը Յակոկային նշանակեց ղեկավարելու Ազատության արձանի-Ելիս կղզու հիմնադրամը, որը ստեղծվել է Ազատության արձանի վերականգնման համար միջոցներ հավաքելու և Էլիս կղզու վերանորոգման համար։ Յակոկկան շարունակեց ծառայել հիմնադրամի խորհրդում մինչև իր մահը։

Յակոկայի կնոջ՝ Մերիի 1-ին տիպի շաքարային դիաբետից մահից հետո՝ նա դարձավ հիվանդության հետազոտությունների ակտիվ աջակից։ Նա Մասաչուսեթսի ընդհանուր հիվանդանոցում Դենիզ Ֆուստմանի հետազոտության հիմնական հովանավորներից մեկն էր։ 2000 թվականինին Յակոկան հիմնադրեց Օլիվիո Պրեմիում Փրոդաքթսը, որն արտադրում է ձիթայուղից պատրաստված սննդի արտադրանքի Օլիվիո շարքը։ Նա ընկերությունից ստացավ ամբողջ շահույթը` 1-ին տիպի շաքարային դիաբետի հետազոտության համար։ 2004 թվականին Յակոկան մեկնարկեց Ջոին Լի Նաու ազգային հենակետային շարժման արշավ՝ 2006 թվականին Ֆաուստմանի հետազոտությունները հասցնելու մարդկային կլինիկական փորձարկումներին։

Յակոկան «Սնուցեք երեխաներին»-ի պաշտպանն էր, Նու Սկին Ենթերփրայսիսի նախաձեռնությամբ՝ 2002 թվականից ի վեր իր հիմնադրման օրվանից. նա նույնիսկ ծառայել է որպես դրա նախագահ։ Նա օգնեց՝ նվիրելով արտադրող սարք Մալավիի ՎիտաՄիիլ գործարանի համար։

Յակոկան ղեկավարեց դրամահավաքի արշավը, որպեսզի Լեյխի համալսարանին հնարավորություն ընձեռի վերամշակել և օգտագործել նախկինում պատկանող «Բեթլեհեմ պողպատ» գործարանին պատկանող դատարկ շինությունները, ներառյալ Լեյխի համալսարանի Մաութինթոփ ուսումնարանում գտնվող Յակոկա դահլիճը։ Այսօր այդ կառույցներում տեղակայված են Կրթության քոլեջը, կենսաբանության և քիմիական ճարտարագիտության ֆակուլտետները և Յակոկայի անվան ինստիտուտը, որը կենտրոնացած է համաշխարհային մրցունակության վրա։

### Խաղացած դերեր

Յակոկան խաղացել է «Որդիներ և սիրահարներ» ֆիլմում՝ որպես զբոսայգու լիազոր Լիդոյի դերում՝ «Մայամի Վիս» սերիալի 44-րդ դրվագում, որի պրեմիերան կայացավ 1986 թվականի մայիսի 9-ին։ Այդ դերում նրա անունը իր ծննդյան անունն էր, որը չի օգտագործվել հանրային ոլորտում՝ ոչ տեղին արտահայտվելու անհանգստության պատճառով։

Անձնական կյանք
--------------

### Ամուսնություններ և ընտանիք

Յակոկան ամուսնացած էր Մերի Մաքքլերի հետ 1956 թվականի սեպտեմբերի 29-ին։ Նրանք ունեին երկու դուստր։ Մերի Յակոկան մահացավ 1-ին տիպի շաքարային դիաբետից 1983 թվականի մայիսի 15-ին։ Կնոջ մահից առաջ Յակոկան դարձել էր ուժեղ պաշտպան 1-ին տիպի շաքարային դիաբետով հիվանդների ավելի լավ բժշկական բուժումների համար, որոնք հաճախ բախվում էին թուլացնող և ճակատագրական բարդությունների, բայց նա շարունակեց այդ աշխատանքը կնոջ մահից հետո։

Յակոկան երկրորդ անգամ ամուսնացավ Պեգի Ջոնսոնի հետ։ Նրանք ամուսնացան 1986 թվականի ապրիլի 17-ին, բայց 1987 թվականին՝ տասնինը ամիս անց, Յակոկան ամուսնությունը չեղյալ հայտարարեց։ Նա ամուսնացավ երրորդ անգամ 1991 թվականին՝ Դարիեն Էրլի հետ։ Նրանք բաժանվեցին երեք տարի անց։

### Հետագա կյանքն ու մահը

Յակոկան իր հետագա կյանքի ընթացքում բնակվում էր Կալիֆոռնիա նահանգի Լոս Անջելեսի Բել Էյր քաղաքում։ Նա մահացավ 2019 թվականի հուլիսի 2-ին, Բել Էյրում գտնվող իր տանը, 94 տարեկան հասակում։ Պատճառը Պարկինսոնի հիվանդության բարդություններն էին։ Նրա հուղարկավորությունը տեղի է ունեցել 2019 թվականի հուլիսի 10-ին։ Հուղարկավորության վայրը գտնվում է Միչիգանի Բլումֆիլդ Հիլզ քաղաքում գտնվող Սուրբ Հուգո նահանգում։

Քաղաքականություն
----------------

Յակոկան հանդիպել է Նախագահ Բիլ Քլինթոնի հետ 1993 թվականի սեպտեմբերի 23-ին:
Իր 2007 թվականի «*Որտե՞ղ են գնացել բոլոր առաջնորդները*» գրքում Յակոկան նկարագրել է, թե ինչպես նա համարեց առաջադրվել նախագահի պաշտոնում 1988 թվականին և եղավ քարողարշավի պլանավորման փուլում «Ես սիրում եմ ես» կարգախոսով, նախքան, վերջին հաշվով, դրա մասին խոսվեց իր ընկեր Թովմաս Ֆիլիպսի կողմից։ Ժամանակին հարցումները հաստատեցին, որ նա հաղթելու իրատեսական շանս ունի։

Փենսիլվանիայի նահանգապետ Բոբ Քեյսին Յակոկկայի հետ քննարկել է 1991 թվականին նրան ԱՄՆ Սենատի նշանակման՝ սենատոր Ջոն Հայնցի մահից հետո, բայց Յակոկան հրաժարվեց։

Քաղաքականորեն, Յակոկան աջակցեց հանրապետական կուսակցության թեկնածու Ջորջ ՈՒ. Բուշին 2000 թվականի նախագահական ընտրություններում։ 2004 թվականի նախագահական ընտրություններում, այնուամենայնիվ, նա հավանություն տվեց Բուշի հակառակորդին՝ դեմոկրատ Ջոն Քերիին։ Միչիգանի 2006 թվականի գուբերնատորական մրցավազքում Յակոկան հայտնվեց հեռուստատեսային քաղաքական գովազդներում՝ հաստատատելու հանրապետական թեկնածու Դիկ Դեվոսին, ով պարտվել էր։ Յակոկան հաստատեց Նյու Մեքսիկոյի նահանգապետ Բիլ Ռիչարդսոնին նախագահի պաշտոնում՝ 2008 թվականի նախագահական ընտրություններում։ 2012 թվականին նա հաստատեց Միթ Ռոմնիին նախագահի պաշտոնում։

2007 թվականի դեկտեմբերի 3-ին Յակոկան ստեղծեց կայք խրախուսելու ժամանակակից հասարակության մարտահրավերների վերաբերյալ բաց երկխոսությունները։ Նա ներկայացրեց թեմաներ, ինչպիսիք են առողջության խնամքի ծախսերը և Միացյալ Նահանգների թերությունը էներգիայի այլընտրանքային աղբյուրների և խառնածին տրանսպորտային միջոցների զարգացման հարցում։ Կայքը նաև խրախուսում է իր «*Որտե՞ղ են գնացել բոլոր առաջնորդները*» գիրքը։ Այն ապահովում է ինտերակտիվ միջոց օգտագործողների համար՝ գնահատելու նախագահի թեկնածուներին ըստ այն հատկանիշների, որոնք Յակոկան կարծում է, որ նրանք պետք է ունենան՝ հետաքրքրասիրություն, ստեղծագործականություն, հաղորդակցություն, բնավորություն, քաջություն, համոզմունք, խարիզմա, իրավասություն և ընդհանուր կարծիք։

Մրցանակներ
----------

1985 թվականին Յակոկկան ստացավ Ս. Ռոջեր Հորչոուի մրցանակը մասնավոր քաղաքացու կողմից ամենամեծ հանրային ծառայության համար մրցանակ, որն ամեն տարի շնորհվում է Ջեֆերսոն մրցանակաբաշխության կողմից։

Հանրաճանաչությունը մշակույթում
------------------------------

Հրապարակայնության բարձր մակարդակը, որը Յակոկան ստացել էր Քրայսլերի շրջադարձային ժամանակաշրջանում, նրան դարձրել է հանրաճանաչ և տևական ազդեցություն թողել ժողովրդական մշակույթում։ Բացի «*Մայամի Վիս*»-ում իր խաղացած կերպարի, Յակոկան նաև հանդես է եկել «*Բարի լույս Ամերիկա*» շոույում, «Ուշ գիշերը Դեյվիդ Լատերմանի հետ» թոք շոույում և 1985 թվականին Բոբ Հոփի հեռուստատեսության հատուկ «*Բոբ Հոփը գնու՞մ է ՆԲՍ*»-ն, իսկ միարժամանակ սովորական էր տեսնել տարեցների պատկերները, խարիզմատիկայով շրջապատված բիզնեսմենների, վաճառողի նման անձանց, ինչպիսիք են Ռեյներ Բռուինգ ընկերության կողմից գովազդային արշավներում։ Յակոկայի կերպարը կանչվեց նաև մրցակից ավտոարտադրող Ֆորդի կողմից 1993 թվականի Մերկուրի Վիլիջերի միկրոավտոբուսի մարքեթինգային արշավում, որը պատկերում էր մրցակցող ավտոմեքենաների ընկերությունը՝ ղեկավարելու դժբախտ շեֆի կողմից, որը ֆիզիկական նմանություն ուներ Յակոկայի հետ՝ դիտելով Վիլիջերին ահաբեկությամբ, քանի որ այն վաճառում է նրանց միկրոավտոբուսը։ Գեղարվեստական գործարարներ և միջին մակարդակի մենեջերներ, ինչպիսն է Մայքլ Սքոթը «*Օֆիս*» հեռուստասերիալում, ցուցադրվել են կարդալով Յակոկայի գրքերը և փորձել նմանակել նրա մեթոդները։ Ռոնալդ Ռեյգանի վարվելակերպով՝ հաջորդ տասնամյակների ընթացքում արտադրված ժամանակաշրջանների կտորները օգտագործել են Յակոկայի և Քրայսլերի Կ-ավտոմեքենայի պատկերները՝ 1980-ական թվականներին վկայակոչելու համար։ 2009 թվականին «Հսկիչները» կինոնկարը, որն ընդգրկված էր 1985 թվականին այլընտրանքային պատմության մեջ, վերցրեց սա յուրօրինակ ուղղությամբ՝ ցույց տալով, որ Յակոկան սպանվում է ֆիլմի հակառակորդների կողմից, ինչը, ասվում է, որ զայրացրել էր Յակոկային, երբ նա իմացավ այդ մասին։

Յակոկան, որը նկարագրվել է Ջոն Բերնթալի կողմից, գլխավոր հերոսն է «*Ֆորդն ընդդեմ Ֆերրարիի*» 2019 թվականի կինոնկարում, որը 1960-ական թվականների Ֆորդ ՋՏ40 ծրագրի դրամատիզացումն է։ Ֆիլմը թողարկվել է Յակոկայի մահից անմիջապես հետո։

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. 1 2  Encyclopædia Britannica
2. 1 2  Proleksis enciklopedija, Opća i nacionalna enciklopedija (хорв.) — 2009.
3. 1 2 3 4  Munzinger Personen (գերմ.)
4. 1 2  Auto Industry Legend Lee Iacocca Dead at 94
5. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
6. 1 2
7. ↑  IS HE A DEMOCRAT OR A REPUBLICAN? // *The Morning Call* — Allentown: Tribune Media, 1986. — ISSN 0884-5557
8. 1 2  Hakim, Danny (2005 թ․ հուլիսի 19). «Iacocca, Away From the Grind, Still Has a Lot to Say». *The New York Times*. Վերցված է 2008 թ․ ապրիլի 17-ին.
9. 1 2 3 4  McFadden, Robert D. (2019 թ․ հուլիսի 2). «Lee Iacocca, Visionary Automaker Who Led Both Ford and Chrysler, Is Dead at 94». *The New York Times* (ամերիկյան անգլերեն). ISSN 0362-4331. Վերցված է 2019 թ․ հուլիսի 3-ին.
10. ↑  "Portfolio's Best American CEOs of All Time: #18. Lee Iacocca". CNBC.com.
11. ↑  Chang, Brittany (2019 թ․ հուլիսի 5). «Lee Iacocca, the auto-industry titan who saved Chrysler from bankruptcy and launched the Ford Mustang, has died. Here's a look at his incredible life and career». *Business Insider*. Վերցված է 2020 թ․ հունվարի 16-ին.
12. ↑  «Leading the fightback: The American car industry faces souring costs, a flood tide of imported competition and a tightening net of legislation. Men like Iacocca have to fight the way out - and he is confident it can be done. An interview by Edouard Seidler (at a time when Iacocca was the President of Ford Motor Company)». *Autocar*. 134. Vol. (nbr 3909). 1971 թ․ փետրվարի 25. էջեր 22–23.
13. ↑  Iaccoca, Lee (1984). *Iacocca: An autobiography*. New York: Batam Bookes. ISBN 0-553-38497-X.
14. ↑  Ford's Iacocca—Apotheosis of a Used‐Car Salesman - William Seemin, The New York Times, 18 July 1971
15. ↑  «Iacocca Bid to Oust Henry Ford Led to His Firing, New Book Says». *Los Angeles Times* (ամերիկյան անգլերեն). 1990 թ․ մարտի 2. Վերցված է 2020 թ․ հունվարի 30-ին.
16. ↑  Wojdyla, Ben. «The Top Automotive Engineering Failures: The Ford Pinto Fuel Tanks». *Popular Mechanics*. Վերցված է 2015 թ․ հունվարի 5-ին.
17. ↑  «GRIMSHAW v. FORD MOTOR CO. (1981) 119 CA3d 757».
18. ↑  Hyde, C. K. (2003). *Riding the Roller Coaster: A History of the Chrysler Corporation*. Wayne State University Press.
Chicago
19. ↑  «After a Quarter Century, Dodge Loses Minivan Crown to Honda». Fox News. 2009 թ․ հունվարի 6. Վերցված է 2009 թ․ հունվարի 13-ին.
20. ↑  Special Reports: Timeline: The career of Lee Iacocca. - *Detroit News.* - March 17, 2002.
21. ↑  Halpert, Julie (2009 թ․ ապրիլի 30). «It Pains Me». *Newsweek*. Վերցված է 2009 թ․ մայիսի 1-ին.
22. ↑  Chasan, Emily (2009 թ․ մայիսի 29). «Iacocca losing pension, car in Chrysler bankruptcy». *Reuters*. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ հունիսի 12-ին. Վերցված է 2009 թ․ մայիսի 30-ին.
23. ↑  Maneker, Marion (2002 թ․ հունվարի 1). «Now for the Grann Finale». *New York Magazine*. Վերցված է 2018 թ․ մայիսի 23-ին.
24. ↑  Iacocca, Lee A.; Kleinfeld, N. R.; Kleinfield, Sonny (1988). *Talking Straight*. ISBN 0-553-05270-5.
25. ↑  «Talking Straight (Hardcover) - Editorial Reviews». Վերցված է 2008 թ․ մայիսի 5-ին.
26. ↑  «Lee Iacocca Fails Retirement, Writes Book». 2007 թ․ փետրվարի 13. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ փետրվարի 13-ին.
27. ↑  Catherine Whitney reference Արխիվացված Հոկտեմբեր 10, 2007 Wayback Machine
28. ↑  Archerd, Army (1994 թ․ ապրիլի 12). «Showbiz makes unlikely stand in Branson, Mo». *Variety*. Վերցված է 2012 թ․ ապրիլի 16-ին.
29. ↑  «Business in Brief». *Chicago Sun-Times*. via HighBeam Research. 1993 թ․ ապրիլի 7. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ հոկտեմբերի 17-ին. Վերցված է 2012 թ․ ապրիլի 16-ին. (subscription required)
30. ↑  Iacocca, Lee (1994 թ․ մայիսի 30). «'I couldn't just play golf all day'» (Interview). Interviewed by Alex Taylor. Fortune. Վերցված է 2012 թ․ ապրիլի 16-ին.
31. ↑  Form 10KSB (Report). Full House Resorts. մարտի 31, 1999. Վերցված է ապրիլի 12, 2012-ին.
32. ↑
33. ↑  «Lee Iacocca Joins Board of Koo Koo Roo Restaurants». *Los Angeles Times*. 1995 թ․ օգոստոսի 14. Վերցված է 2012 թ․ ապրիլի 16-ին.
34. ↑  Hernandez, Greg (1999 թ․ ապրիլի 17). «Iacocca to Resign From Koo Koo Roo Board». *Los Angeles Times*. Վերցված է 2012 թ․ ապրիլի 16-ին.
35. ↑  Car czar Iacocca now hypes bikes and small electrical cars based on golf cart technology. Արխիվացված Հոկտեմբեր 20, 2007 Wayback Machine
36. ↑  Krebs, Albin; Thomas, Robert Mcg. Jr. (1982 թ․ մայիսի 19). «NOTES ON PEOPLE; Iacocca to Head Drive to Restore Landmarks». *The New York Times*. Վերցված է 2019 թ․ հունիսի 8-ին.
37. ↑  «Buy modern style Christian Louboutin Pump, fashion Calvin Klein shoes, absolutely beautiful sandals and Jimmy Choo pumps in Luxury Fashion Shoes Store». Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ նոյեմբերի 11-ին. Վերցված է 2020 թ․ ապրիլի 19-ին.
38. ↑  «Homepage». *Nu Skin Enterprises*.
39. ↑  "Lee Hits 90!", *The Beverly Hills Courier*, Volume XXXXVIIII, Number 47, November 28, 2014, p. 22.
40. ↑  McLean, Rob (2019 թ․ հուլիսի 3). «Lee Iacocca, who helped create the Ford Mustang and then rescued Chrysler in the 1980s, has died». *CNN*. Վերցված է 2020 թ․ հունվարի 16-ին.
41. ↑  «Famed Auto Executive Lee Iacocca Dies at 94». *The Wall Street Journal*. 2019 թ․ հուլիսի 2.
42. ↑  Torchinsky, Jason. «Auto Industry Legend Lee Iacocca Dead at 94». *Jalopnik*.
43. ↑  Iacocca and Kerry. - CNN. - June 24, 2004
44. ↑  «DeVos seeks to turn Michigan around». Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ դեկտեմբերի 2-ին.
45. ↑  Lee Iacocca endorses Mitt Romney as man of experience, *Detroit Free Press*, October 18, 2012
46. ↑  «National - Jefferson Awards Foundation». Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ նոյեմբերի 24-ին. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 5-ին.
47. ↑  Lee Iacocca IMDb profile
48. ↑
49. ↑
50. ↑  LEE IACOCCA IS ALIVE AND WELL -- AND NOT LOOKING FORWARD TO 'WATCHMEN' MOVIE