recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Վիտալի Պետրովիչ Ռուբեն** (փետրվարի 26, 1914(1914-02-26), Մոսկվա, Ռուսական կայսրություն - հունվարի 2, 1994(1994-01-02), Մոսկվա, Ռուսաստան), սովետական պետ. և կուս. գործիչ։ ՍՄԿԿ անդամ 1939 թվականից։ Ավատել է մարգագետնային սերմնաբուծության տեխնիկումը (1934) և ՀամԿ(բ)Կ ԿԿ-ին առընթեր կուսակցական բարձրագույն դպրոցը (1951)։ 1941 թվականից կատարել է պետական, տնտեսական և կուսակցական պատասխանատու աշխատանք։ 1947-1948 թվականներին Լատվիայի կոմկուսի Դաուգավպիլսի գավարկոմի քարտուղարն էր, 1952 թվականից՝ ՍՍՀՄ կառավարության առընթեր կոլտնտնետսությունների գործերի խորհրդի ներկայացուցչի տեղակալը Լատվիական ՍՍՀ։ 1956-1958 և 1960-1961 թվականներին Ռուբենն աշխատել է Լատվիայի կոմկուսի Կենտկոմի ապարատում։ 1961 թվականին նշանակվել է Լատվիական ՍՍՀ մինիստրների խորհրդի նախագահի տեղակալ, 1962 թվականին՝ նախագահ։ 1970 թվականից Լատվիական ՍՍՀ Գերագույն սովետի Նախագահության նախագահ։ 1974-1984 թվականներին ՍՍՀՄ Գերագույն սովետի Ազգությունների սովետի նախագահն էր։ ՍՄԿԿ ԿԿ ադամության թեկնածու (1966 թվականից), ՍՍՀՄ VI-XI գումարումների Գերագույն սովետի դեպուտատ։ Պարգևատրվել է Վ. Ի. Լենինի 3, Հոկտեմբերյան հեղափոխության, «Պատվո նշան» շքանշաններով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Рубен Виталий Петрович // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 8)։*  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | ISNI: 0000000416905402 · VIAF: 305080248 · WorldCat VIAF: 305080248 |

 |
**Գրիգոր Որդի Աբասա** (ծնվելու թվականությունը անհայտ-1220 կամ 1221), հայ մատենագետ, կրոնական գործիչ։ 1214 թվականից մինչև մահը եղել է Սանահնի վանքի առաջնորդը։ Հայտնի է «Գիրք պատճառաց» («Պատճառ լայն և նուրբ գրեանց առեալ ի հարցն սրբոց և ի վարդապետաց, և ի մի ևավաքեալ և ևոգացեալ մեծ րաբունապետին Գրիգորի որդւոյ Աբասայ») աշխատությամբ, որն ունի երեք բաժին՝ 196 ծավալուն հոդվածներով։ Յուրաքանչյուր հոդված սկսվում է «սկիզբն և պատճառ․․․» կամ «պատճառ․․․» բառերով, այստեղից՝ գրքի «Պատճառաց» անվանումը։ Գրքում հետազոտված են 165-ի հասնող ստեղծագործություններ՝ հետևյալ դասակարգումով․ 

* Հին կտակարանի գրքեր,
* Եկեղեցական մատենագիրների և «արտաքին» կոչված գրքեր,
* Նոր կտակարանի գրքեր։

Դրանք ուսումնասիրված են որոշակի ծրագրով, պարզված է հեղինակի անձնավորությունն ու կյանքը, երկի գրության ժամանակն ու շարժառիթը՝ «պատճառը», մեկնաբանված ու տեսականորեն արժեքավորված է տվյալ երկի բովանդակությունը։ Առաջին և երկրորդ բաժինների հոդվածները պատրաստելիս հևղինակն օգտվել է անցյալի հայ և օտար մատենագիրների աշխատություններից, իսկ 3-րդ բաժնի նյութերը քաղել է ժամանակակիցներից (Վարդան Տաղբատացի, Դավիթ Քոբայրեցի, Մխիթար Գոշ և ուրիշներ)։ Այս վերջին բաժնում մատենախոսված են Փիլոն Եբրայեցու, Գրիգոր Նազիանզացու, Բարսեղ Կեսարացու, Գրիգոր Նյուսացու, Եվագր Պոնտացու, Դավիթ Անհաղթ փիլիսոփայի աստվածաբանական և իմաստասիրական երկերը, ինչպես նաև Դիոնիսիոս Արիոպագացու «Ինքնակենսագրությունը»։ «Գիրք պատճառաց»-ում հեղինակը հանրագումարի է բերել Հայաստանում գիտական-գրական ժառանգության ուսումնասիրության աշխատանքի փորձը, նոր մակարդակի բարձրացրել մատենագրությունը։ Գրիգորը թաղված է Սանահնի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու բակում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1974.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ · Ուղղափառ |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 220)։*  |
**Յուրի Սրապիոնի Ավետիսյան** (ապրիլի 12, 1961(1961-04-12), Յամանջալու, Արտաշատի շրջան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), լեզվաբան։ Բանասիրական գիտությունների դոկտոր (2002 թվական)։

Կենսագրություն
--------------

Ավարտել է Երևանի պետական համալսարանը (1983 թվական)։ 1988 թվականից դասավանդում է Երևանի պետական համալսարամում, 2008 թվականից 2013 թվականին՝ սփյուռքագիտության, 2013 թվականից՝ հայոց լեզվի ամբիոնի վարիչ։

Աշխատություններ
---------------

Լույս են տեսել Ավետիսյանի ««Անահիտ» հանդեսը» (1999 թվական), «Արևմտահայ բանաստեղծության լեզուն» (2002 թվական), «Արևելահայերենի և արևմտահայերենի զուգադրական քերականություն» (2007 թվական), «Պաշտոնական ոճ», «Տեղաշարժեր արդիգրական հայերենում», «Արևելահայերենի և արևմտահայերենի զուգադրական հնչյունաբանություն» (երեքն էլ՝ 2011 թվականին), «Արևմտահայ բանաստեղծների ստեղծագործական մշակումների լեզվաոճական վերլուծություններ» (2012 թվական) աշխատությունները։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Լարիսա Պետրովնա Սախյանովա** (փետրվարի 13, 1930(1930-02-13), Տունկինսկի շրջան, Buryat Autonomous Soviet Socialist Republic, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ - հուլիսի 8, 2001(2001-07-08), Ուլան-Ուդե, Ռուսաստան), բալետի բուրյաթ խորհրդային արտիստուհի։ ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստուհի (1963 թվական)։

Կենսագրություն
--------------

1937-1942 թվականներին և 1945-1946 թվականներին սովորել է Մոսկվայի պարարվեստի ուսումնարանում։ 1946 թվականից՝ Բուրյաթիայի օպերայի և բալետի թատրոնի (Ուլան Ուդե) մենապարուհի։

Հանդես է եկել ժամանակակից և դասական խաղացանկի հիմնական դերապարերով՝ Սյուիմբիկե (Յարուլինի «Շուրալե»), Ժիզել (Ադանի «Ժիզել»), Օդետա-Օդիլիա (Չայկովսկու «Կարապի լիճը»), Անգարա (Կնիպպերի և Յամպիլովի «Գեղեցկուհի Անգարան», Գլինկայի անվան ՌՍՖՍՀ պետական մրցանակ, 1972 թվական)։

1961-1983 թվականին ղեկավարել է Ուլան Ուդեի պարարվեստի ուսումնարանը։ Հյուրախաղերով հանդես է եկել բազմաթիվ երկրներում։

ԽՍՀՄ VII գումարման Գերագույն խորհրդի պատգամավոր։

Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Сахьянова Лариса Петровна // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 131)։*  |
**Իլյա Իլյայի Սուխիշվիլի** (վրաց.՝ *ილია (ილიკო) ილიას ძე სუხიშვილი*, 4 ապրիլի 22 մարտի, 1907, Թիֆլիս - 24 մարտի, 1985, Թիֆլիս), բալետի վրացի խորհրդային արտիստ, բալետմայստեր։ ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1958)։

1924 թվականին ավարտել է վրացական ժողովրդական պարի ստուդիան։ 1926 թվականից՝ պարող, 1928-1932 թվականներին, 1935-1939 թվականներին և 1941-1945 թվականներին՝ Վրացական օպերայի և բալետի թատրոնի մենապարող և վրացական պարերի բեմադրող։ 1933-1935 թվականներին կատարելագործվել է Մեծ թատրոնում։ 1939-1941 թվականներին՝ Կարմիր բանակի երգի և պարի կարմրադրոշ անսամբլի մենապարող։ Ն․ Շ․ Ռամիշվիչոնի հետ Վրաստանի ժողովրդական պարի անսամբլի կազմակերպիչը (1945), ապա ղեկավարը (մինչև 1954 թվականը նաև մենապարող)։ Սուխիշվիլին իր լավագույն բեմադրություններում՝«Խորումի», «Քարթուլի», Վրացական և Խևսուրական սյուիտներ, պարային կոմպոզիցիա (ըստ Շ․ Ռուսթավելու «Վագրենավորը» պոեմի), պահպանել է հնագույն ժողովրդական պարարվեստի ավանդույթները, ժամանակակից վրացական պարի գեղեցկությունն ու պլաստիկան։ ԽՍՀՄ (1949) և Վրացական ԽՍՀ Շոթա Ռուսթավելու անվան (1972) պետական մրցանակներ։ Պարգևատրվել է 2 շքանշանով։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 188)։*  |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Find A Grave |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: n97859154 · VIAF: 9146028 · WorldCat VIAF: 9146028 |

 |
**Վերդի** (*Գեղամ Գևորգի Թարվերդյան* մարտի 15, 1884(1884-03-15), Ազատավան, Երևանի գավառ, Երևանի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - փետրվարի 26, 1959(1959-02-26), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ խորհրդային բանահավաք-աշուղագետ, գուսան։ ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1938 թվականին։ Հորինել է նաև ինքնուրույն աշուղական երգեր։

Կենսագրություն
--------------

Վերդին ծնվել է 1884 թվականի մարտի 15-ին, Երևանի նահանգի Ղամառլուի գավառի Ղըռ-Բզովանդ գյուղում։ 1895-1897 թվականներին սովորել է Դվինի ռուսական դպրոցում։ 1906 թվականին Երևանում աշխատել է որպես կազմարարի աշակերտ։ 1907 թվականին եղել է Բաքվում, 1919-1926 թվականներին՝ Ղամարլուում։

1925 թվականին եղել է գյուղատնտես հրահանգիչ։ Վերդիի ջանքերով Թոխմախան գյուղում հիմնադրվել է Հայաստանի առաջին թռչնաբուծական ֆերման։ Շրջագայելիս գրի է առել ժողովրդական, բանահյուսական և աշուղական երգեր։ 1934 թվականից աշխատել է Հայաստանի կուլտուրայի պատմության (այժմ՝ Եղիշե Չարենցի անվան պատմության և արվեստի) ինստիտուտում որպես բանահավաք։ Նրա հավաքած ու գրառած նյութերի հիման վրա կազմվել են մի շարք ժողովածուներ՝ «Լենինը հայ ֆոլկլորի մեջ» (1936 թ. Արամ Ղանալանյանի աշխատակցությամբ), «Հայ աշուղներ» (1937 թ.), «Հայկական խորհրդային ֆոլկլորը» ( 1938 թ.) են։ Հատկանշելի են «Լենին փաշան» (առանձին հրատարակչություն 1937 թվականին ասացող՝ Գաբո Բարձումյան) վիպերգը և «Քյոռ-Օղլի» (1941 թ.) ժողովրդական վեպի հայկական պատումները։ Մահացել է 1959 թ. փետրվարի 26-ին, Երևանում։

Երկեր
-----

* Ինչ պետք է իմանալ ճագարի մասին, Երևան, Պետհրատ, 1932, 20 էջ։
* Լենինը հայ ֆոլկլորի մեջ, Երևան, Պետհրատ, 1936, 172 էջ։
* Հայ աշուղներ, Երևան, Պետհրատ, 1937, 560 էջ։
* Ուխտավոր աղվեսը, Երևան, պետհրատ, 1939, 19 էջ։
* Հարուստն ու գիժ ծառան, Երևան, Պետհրատ, 1940, 16 էջ։
* Հանելուկներ, Երևան, Հայպետհրատ, 1948, 44 էջ։
* Հայ գուսաններ, Երևան, Հայպետհրատ, 1957, 298 էջ։
* Հեքիաթներ և զրույցներ, Երևան, Հայպետհրատ, 1957, 77 էջ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Գրական տեղեկատու։ Երևան։ «Սովետական գրող»։ 1981։ էջ 444։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | AV Production |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 10839 · GND: 1080537929 · VIAF: 16571549 · WorldCat VIAF: 16571549 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 399)։*  |
**Թաքեշի Օբատա** (ճապ.՝ 小畑 健 *Թաքեշի Օբատա]*), փետրվարի 11, 1969(1969-02-11)[…], Նիիգաթա, Ճապոնիա), ճապոնացի մանգակ։ Նա համագործակցում է գրողների հետ, ինչպես նաև շատերին սովորեցրել-օգնել է։ Նրանց շարքում են Քենթարո Յաբուքին, Յուսուքե Մուրաթան, Րուորոունի Կենշին ու Բուսոու Րենքին մանգաների հեղինակ Նոբուհիրո Վացուքին։

Օբատային առաջին անգամ նկատել են 1985 թվականին, երբ նա իր Քոնեն շինվա մանգայի համար ստացավ Tezuka Award մրցանակը։ Միանալով Weekly Shonen Jump խմբին, նա աշխատում էր Մաքոթո Նիվանոյի ենթակայության տակ, մինչև 1983 թվականին սկսեց իր առաջին շարքը՝ նկարեց ու գրեց կիբօրգ Ջիի-չանի մասին։ Առաջին տարիներին հաջողություն չունենալով, Օբատան սկսեց համագործակցել այլ գրողների հետ՝ նկարազարդելով նրանց պատմությունները։ Բայց նրան հայտնություն բերած շարքը 1998 թվականին հրատարկաված Յումի Հոթթայի «Հիքարու նո Գո»-ն է, ինչի համար նկարիչը 2000 թվականին ստացավ Շոգաքուքան Մանգա մրցանակը և Օսամա Թեձուկայի մշակութային մրցանակը 2003 թվականին։

Օբատան հազվադեպ է հանդիպում շոնենի նկարիչների շարքում ոչ միայն իր յուրօրինակ ոճի, այլև նորաձևության սիրո պատճառով։ Նրա ստեղծած հերոսներն հաճախ հագնվում են վերջին մոդայի թելադրանքով։

2007 թվականի նոյեմբերին նա Հանասորի Մորիթայի «Ողջույն, Փոքրիկ» պատմությունը նակրեց, որը հրատարակվեց Jump Square-ում։ Սրան հաջորդեց Նիշիո Իշինի հետ համագործակցությունը։ Վերջերս ավարտվեց Ցուգումի Օբայի հետ համագործակցությամբ, որ տևել էր 2008 թվականի օգոստոսից 2012 թվականի ապրիլը և որի ընթացքում ստեղծվել են այնպիսի հանրահայտ մանգաներ, ինչպիսիք են Մահվան տետրն ու Բաքումանը։

Ի լրացում մանգաների, Օբատան նաև Castlevania Judgment վիդեոխաղի համար հերոսներ է նկարել ու նկարազարդել մի քանի լայթ-նովելներ։

Հայտնի գործեր
-------------

* Կիբօրգ Ջիի-չան Ջի (ճապ.՝ サイボーグじいちゃんジー)-ի պատմությունն ու նկարազարդումը։
* Arabian Majin Bokentan Lamp Lamp՝ Սուսումու Սենդոյի հետ։
* Rikito Densetsu - Oni wo Tsugu Mono՝ Մասարու Միյաձակիի հետ։
* Karakurizoshi Ayatsuri Sakon՝ Շարաքու Մարոույի հետ։
* Hikaru no Go with Yumi Hotta, ղեկավարվել է Յուքարի Յոշիհարայի կողմից (5-րդ դան)։
* «Մահվան տետրը» ու Բաքուման մանգաները՝ Ցուգումի Օբայի հետ։
* Blue Dragon Ral Grad՝ Ցունեո Տաքանոյի հետ։
* Hajime՝ Օցուիչիի հետ։
* Hello Baby՝ Մասանորի Մորիտայի հետ։
* Uro-oboe Ouroboros՝ Նիշիո Իշինի հետ։
* Castlevania Judgment-ի հերոսների դիզայները։
* All You Need Is Kill՝ Րյոսուքե Տաքեուչիի հետ։

Մրցանակներ
----------

* 2008 թվականին առաջադրվել է Էյսներ մրցանակին՝ որպես լավագույն արտիստ իր «Մահվան տետր»-ը և «Հիքարու նո գո» աշխատանքների համար։

Տես նաև
-------

* Ցուգումի Օբա

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Lambiek Comiclopedia — Lambiek, 1999.
2. ↑  BD Gest' (ֆր.)
3. ↑  Կերպարվեստի արխիվ — 2003.
4. ↑  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #136001084 // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.
**Գրիգորովիչ Պետրոս**, **Արմեն Պետեր** (ծննդյան թվականը անհայտ է – վախճանվել է 1616 թվականին), ռումինական հայազգի դիվանագետ, ռազմական գործիչ։

Տիրապետել է ռումիներեն, լատիներեն, գերմաներեն, լեհերեն լեզուներին։ Եղել է զորավար Միհայ Քաջի (1593-1601) վստահելի անձը և կատարել նրա դիվանագիտական կարևոր հանձնարարությունները։ Իբրև զորքերի հրամանատար կռվել է թուրքական և ավստրիական բանակների դեմ։ 1600 թվականին գերվել է ավստրիացիների կողմից։ Հետագայում դիվանագիտական ծառայություններ է մատուցել Ավստրիայի կայսրին։ 1607 թվականին հիշվում է որպես Ավստրիայի դեսպան Կոստանդնուպոլսում։ Հեղինակել է Միհայ Քաջի օրագրությունը, որը մեզ չի հասել, բայց օգտագործվել է այլ աղբյուրներում։

Գրականություն
-------------

* Ղժրիկյան Գ․, Հայերու մասնակցությունը միջնադարյան Ռումանիո դիվանագիտական կյանքին մեջ, «ՊԲՏ», 1960, № 3։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 228)։*  |
**Նիկողայոս Տեր-Ղևոնդյան** (1848, Գանձակ, Թիֆլիսի նահանգ, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն - 1920, Թիֆլիս, Վրաստանի Դեմոկրատական Հանրապետություն), հայ մանկավարժ, մեթոդիստ։

Կենսագրություն
--------------

1857-1867 թվականներին սովորել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում։ Աշխատել է Վերին Ագուլիսի հայոց երկսեռ (1868-1671), Թիֆլիսի Գայանյան օրիորդաց (1872-1874), Մոզդոկի օրիորդաց (1874-1877), Երևանի թեմական (1878-1881) դպրոցներում որպես հայոց լեզվի և գրականության ուսուցիչ։

1882 թվականին տեղափոխվել է Թիֆլիս։ Տեր-Ղևոնդյանի գաղափարները ձևավորվել են Խաչատուր Աբովյանի, Ղազարոս Աղայանի, Միքայել Նալբանդյանի, Կ․ Ուշինսկու աշխատությունների ազդեցությամբ։ Հիմնականում զբաղվել է տարրական դասարաններում հայոց լեզվի ուսուցման, գրաճանաչության, ընթերցանության, ուղղագրության հարցերով։ Ձգտել է դպրոցի դեմոկրատացմանը և աշխարհաբարն ուսուցման լեզու դարձնելուն։ Կազմել է «Մայրենի լեզու» ընթերցարանների շարքը (I–IV դասարաններ)։ Առաջին դասագիրքը՝ «Այբբենարան»-ը (հրատարակվել է 1871 թվականին), մինչև 1912 թվականը վերահրատարակվել է 35 անգամ։ Տեր-Ղևոնդյանի գրչին են պատկանում նաև «Մայրենի լեզվի քերականության տարերքը» (1883), «Բացատրություն մայրենի լեզվի» (ձեռնարկ ծնողների և ուսուցիչների համար, 1878), «Արփիկ» (1910) ուսումնական ձեռնարկները։ Նրա դասագրքերը օգտագործվել են նաև արևմտահայ դպրոցներում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 674)։*  |
**Յաակ Յոալա** (էստ․՝ Jaak Joala, հունիսի 26, 1950(1950-06-26), Վիլյանդի, Վիլյանդի, Viljandi county, Էստոնական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ - սեպտեմբերի 25, 2014(2014-09-25), Տալլին, Էստոնիա), էստոնացի խորհրդային էստրադային երգիչ։ Էստոնիայի վաստակավոր երգիչ (1979)։ 1970-ական թվականների վերջի և 1980-ականների սկզբի Խորհրդային միության ժողովրդական երգիչներից էր։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1950 թվականին Էստոնիայի Վիլյանդի քաղաքում։ Մայրը Էստոնական ՍՍՀ-ի ֆիլհարմոնիայում երաժշտագետ էր։ Յաակը փոքր տարիքից դաշնամուր և ֆլեյտա նվագել է սովորում։ Սովորել է Տալլինի Գեորգ Օթսի անվան երաժշտական ուսումնարանում։ Ռոք երաժշտությամբ զբաղվելու պատճառով թողել է ուսումը։ Ծառայությունը Խորհրդային բանակում անցել է Տալլինի բանակային նվագախմբում։

1960-ական թվականների երկրորդ կեսինՅաակը բաս կիթառ էր նվագում և մենակատար էր էստոնական մի շարք էստրադային խմբերում։ Այդ տարիներին էլ սկսում է ձայնագրվել ռադիոյում։ 1970 թվականին հաղթել է հանրապետական կոմերիտական երգի մրցույթում, իսկ մեկ տարի անց էստրադային երիտասարդ երգիչների մրցույթում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. ↑  Музыкальный энциклопедический словарь, 1990: Йоала Яак Арнович (ռուս.)
**Ասատուր Եփրեմի Տեր-Վարդանյան** (1884, Գյուլագարակ, Բորչալուի գավառ, Ռուսական կայսրություն - 1937), Անդրկովկասում խորհրդային իշխանության հաստատման աջակից, Ռուսաստանում երեք հեղափոխությունների մասնակից, ԽՄԿԿ անդամ (1905)։

1905 թվականի համընդհանուր գործադուլի օրերին Թիֆլիսում կազմակերպել է դերձակ բանվորների գործադուլը։ Մինչև 1916 թվականն ընդհատակյա կուսակցական աշխատանք է տարել Թիֆլիսում և Լոռիում։ 1916 թվականին Թիֆլիսում ընտրվել է Անդրկովկասի բանվորների կոոպերատիվ կազմակերպությունների համագումարի պատգամավոր և կոոպերացիայի անդրկովկասյան կենտրոնի նախագահության անդամ։ Մինչև Վրաստանում խորհրդային ռեժիմի հաստատումը, քարոզչական գործունեության համար երեք անգամ բանտարկվել է (1918, 1919, 1920)։ 1923-1926 թվականներին Տեր-Վարդանյանը եղել է Վրաստանի ժողտնտխորհի պատասխանատու աշխատող։ 1926 թ.-ից Թիֆլիսի Հավլաբարյան կուսակացական-շրջկոմի առաջին քարտուղարն էր, 1931-1933 թվականներին՝ Թիֆլիսի քաղկոմի քարտուղարը։ Եղել է ՀամԿ(բ) կ XV և XVI համագումարների պատգամավոր, ՎԿ(բ) կ ԿԿ բյուրոյի, Անդրերկրկոմի և Անդրկենտգործկոմի նախագահության անդամ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 687)։*  |
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Անանյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին։*

**Պողոս Գրիգորի Անանյան** (աշխարհական անունը՝ Անտոն, ապրիլի 27, 1922(1922-04-27), Կոստանդնուպոլիս - հուլիսի 11, 1998(1998-07-11), Բեյրութ, Լիբանան), բանասեր, Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության աբբահայր 1970 թվականից։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1922 թվականի ապրիլի 27-ին, Կ. Պոլսում։ Սովորել է Վենետիկի Մխիթարյանների Սուրբ Ղազարի վանքում, ապա Հռոմի Գրիգորյան համալսարանում ուսումնասիրել փիլիսոփայություն և աստվածաբանություն։ 1943 թվականին դարձել է Մխիթարյան միաբանության անդամ, 1960 թվականին ձեռնադրվել վարդապետ։

Աշխատություններ
---------------

1964 թվականից եղել է Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության ներկայացուցիչ Վատիկանում։ Բանասիրության տարբեր հարցեր են շոշափում «Բազմավեպ»–ում լույս տեսած Անանյան Պողոսի «Ճշդում մը Կորյունի «Վարք Մաշտոց»–ի հրատարակություններուն մեջ» (1955 թ․, 11-12), «Դավիթ Անհաղթի անտիպ մեկ ճառը» (1956 թ․), «Ոսկան վարդապետի լատիներեն թարգմանությունը Կորյունի «Վարք Սուրբ Մեսրոպա համառոտ պատմության» (հայերեն և իտալերեն, 1966) ուսումնասիրությունները և առանձին հրատարակություններ։

Աշխատակցել է նաև վարքագրական ու վկայաբանական տասներկու հատորանոց (1961-1969 թթ․) և այլ հանրագիտարանների։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2 3 4 5 6  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1974.
3. ↑  Հայկական համառոտ հանրագիտարան (հայ.) — Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1990. — հատոր 1.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ · AV Production |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 6472 · BNF: 15544163p · ISNI: 0000000005229198 · VIAF: 37229052 · WorldCat VIAF: 37229052 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 365)։*  |
**Փառանձեմ Միրզաջանի Կնունյանց (Ռիզել)** (կուսակցական մականունը՝ *Փառո*, հուլիսի 29, 1885(1885-07-29), Շուշի, Ելիզավետպոլի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - նոյեմբերի 30, 1980(1980-11-30), Մոսկվա, ԽՍՀՄ), բոլշևիկ կուսակցական գործիչ, Ռուսաստանի հեղափոխական շարժումների մասնակից։

Հեղափոխական շարժումների մեջ ներգրավվել է ավագ եղբայրների՝ Լյուդվիգ Կնունյանցի և Բոգդան Կնունյանցի ազդեցությամբ՝ 1900 թվականից։ 1904 թվականին քարոզչական աշխատանք է տարել Մոսկվայում և Պետերբուրգում 1905 թվականի հունվարի 9-ի դեպքերից հետո ձերբակալվել է։ Այնուհետև մասնակցել է Բաքվի կոմունայի ամրապնդման գործընթացին։ Ադրբեջանում խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո կուսակցական աշխատանքներ է վարել Բաքվում։ 1924-1927 թվականներին աշխատել է ՀամԿ Կենտկոմի ապարատում։ 1927-1939 թվականներին եղել է Համամիութենական ռադիոկոմիտեի պրոպագանդայի և ագիտացիայի բաժնի պետ և «Ռաբոտնիկ ռադիո» ամսագրի խմբագիր։ 1939-1954 թվականներին եղել է ԽՍՀՄ Ծովային նավատորմի քաղբաժնի և պրոպագանդայի բաժնի պետը։ ԽՄԿԿ անդամ (1903)։

Պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1974.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 497)։*  |
**Անանուն Զրուցագիր**, անսկիզբ ու անավարտ մի պատմության հեղինակի պայմանական անունը։ Ապրել է X դարում։ Անանուն Զրուցագրի Պատմությունը գտնվել է 1921 թվականին, էջմիածնի ձեռագրերում (այժմ՝ Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանի թիվ 5974 ձեռ.)։ Ընդգրկում է արաբական տիրապետության և Բագրատունիների [ագավորության շրջանի բանահյուսական պատումների շարք՝ գրված ժողովրդական կենսախինդ աշխարհընկալմամբ և գեղջկական լեզվով։ Գրիգոր-Դերեն Արծրունի իշխանի մասին զրույցներում ծաղրված է կուսակրոնությունը։ Պատումներում որոշակի զգացվում է աշխարհականացման զվարթ շունչը։ Անանուն զրուցագրի պատմությունը վերագրվել է նաև Հովհաննես Դրասխանակերտցու պատմության մեջ հիշատակված Շապուհ Բագրատունուն, հրատարակվել նրա անունով («Պատմութիւն Շապուհ Բագրատունւոյ», ի լույս ածին Գ. Տեր-Մկրտչյան և Մեսրոպ եպիսկոպոս, էջմիածին, 1921)։ Այդ տեսակետը հերքվել է։

Գրականություն
-------------

* Աբեղյան Մ. Հայոց հին գրականության պատմություն, գիրք 1, Ե. 1944, էջ 463–73
* Ավդալբեգյան Թ. Հայագիտական հետազոտություններ, Ե. 1969, էջ 178–92
* История Анонимного повествователя псевдошапух Багратугни, 1971 (ռուս. և հայ. բնագիրը)։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 366)։*  |
**Ասփա Դոփյան-Օրբելյան** (- 1311), եղել է Խաչենի իշխանուհի, պարոնուհի։

Սյունիքի իշխանաց իշխան Տարսայիճ Օրբելյանի և Մինախաթունի դուստրը, ամուսնացել է Խաչենի իշխան Գրիգոր Բ-ի հետ, որը իշխում էր Ծարում (ներկայիս Վայկունիքը)։ Ամուսինների միջև, որոնց մասին հիացմունքով են խոսում ժամանակակիցները, եղել է պաշտամունքի հասնող սեր և մեծ նվիրվածություն։

Մինչ Գրիգոր Բ-ն հեռավոր վայրերում էր՝ պատերազմների մեջ, իշխանուհի Ասփան շենացնում էր երկիրը։ Իր արդար վաստակով գնել և ծաղկել է տվել «Թարգմանչաց» անունով հայտնի Ավետարանը, որի հիշատակարանի համաձայն Ասփան «... ամենայն բարեպաշտութեամբ զարդարեալ, զարդարեաց զանազան սպասուք և շինուածիւք զեկեղեցիս Հայաստանեայց»։ Կառուցել է նաև մի կամուրջ Թարթառ գետի վրա՝ Խաթրավանքից ներքև և թողել հետևյալ արձանագրությունը.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Կամաւն Աստուծոյ, ես Ասփա՝ դուստր մեծ իշխանին Տարսայիճին և Մինա Խաթունին և ամուսին հսկայազաւր իշխանին Գրիգորի՝ որդւոյ մեծ իշխանին Հասանայ, քաջ տեառն Աղուանից, կապեցի զխաչս, շինեցի զկամուրջս յիշատակ հոգւոց անցելոց, ներկայից և ապագայից։ |  |

Իշխանուհի Ասփան վախճանվել է 1331 թվականին՝ ապրելով «կարճօրյա կյանքով» և թաղվել է Խաթրավանքում՝ Դոփյանների տոհմական դամբարանում։ Իշխան Գրիգորը իր սիրելի կնոջ հանգստարանը զարդարել է ոսկով և արծաթով և եկեղեցիներին պատվիրել, որ նրա հոգու համար պատարագներ մատուցեն։

Աղբյուրներ, նշումներ և հղումներ
-------------------------------

* Բագրատ Ուլուբաբյան, Խաչենի իշխանությունը X-XVI դարերում, Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, Երևան 1975, էջ 316-320։

1. 1 2  Մակար Բարխուդարյան, Արցախ, «Ամարաս» տպարան - Երևան 1996, էջ 187, 126։
Գուստավ Դորե, «Հեզաբելի մահը»
**Հեզաբել (մ.թ.ա. մոտ 890 - մոտ 842)**, Իսրայելի Աքաաբ թագավորի կինը, կրակապաշտության մոլի հետևորդ և տարածող։ Եղիա մարգարեի ոխերիմ հալածողն էր։ Հեզաբելի անօրենությունները առաջացրել են ժողովրդի և բանակի դժգոհությունը, որը ապստամբել է նրա և նրա ամուսնու դեմ Հեույի գլխավորությամբ։ Հեույի հրամանով Հեզաբելը իր ներքինիների կողմից դուրս է նետվում պատուհանից։ Ահա ինչպես է նկարագրվում Հեզաբելի մահը Հին Կտակարանի 4 Թագավորաց գրքում (9։30-37). *Յէուն եկաւ Յեզրայէլ։ Յեզաբէլն այդ լսելով՝ իր աչքերին ծարիր քսեց, իր գլուխը զարդարեց ու նայեց պատուհանից դուրս։ Երբ Յէուն քաղաք էր մտնում, նա ասաց. «Մի՞թէ տիրասպան Զամբրին խաղաղութեամբ է գալիս»։ Յէուն իր գլուխը բարձրացնելով դէպի պատուհանը՝ ասաց. «Ո՞վ ես դու, իջի՛ր ինձ մօտ»։ Երկու ներքինիներ կռացան ու ցած նայեցին, եւ Յէուն ասաց նրանց. «Ցա՛ծ գցեցէք սրան»։ Ցած նետեցին այդ կնոջը. նրա արիւնը պատերի ու ձիերի վրայ ցայտեց, եւ ձիերը ոտքի կոխան արեցին նրան։ Յէուն մտաւ ներս եւ ուտելուց ու խմելուց յետոյ ասաց. «Վերցրէ՛ք այդ անիծեալին ու թաղեցէ՛ք նրան, քանզի թագաւորի դուստր է»։ Գնացին նրան թաղելու, սակայն նրանից ոչինչ չգտան, բացի գանգից, ոտքերից ու ձեռքերից, եւ վերադառնալով՝ այդ մասին յայտնեցին Յէուին։ Նա ասաց. «Իրականացաւ Տիրոջ այն խօսքը, որ ասուել էր Եղիա Թեզբացու բերանով, թէ՝ «Յեզրայէլի կալուածքում շներն ուտելու են Յեզաբէլի մարմինը, Յեզաբէլի դիակը այդ կալուածքի հողի երեսին լինելու է իբրեւ աղբ, այնպէս որ ոչ ոք չկարողանայ ասել, թէ՝ ՛՛Սա է Յեզաբէլը՛՛»։*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Rodovid |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Աստվածաշնչյան · Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Համառոտ հրեական · Հրեական Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Catholic (1907—13) · Catholic (1997—…) · Notable Names Database |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 17077899c · GND: 118710893 · ISNI: 0000000451627110 · NKC: mzk2010607657 · SUDOC: 100808786 · VIAF: 57409395 · WorldCat VIAF: 57409395 |

 |

 |
**Լեոնիդ Արկադևիչ Կոստանդով** (ռուս.՝ *Леонид Аркадьевич Костандов*, նոյեմբերի 27, 1915(1915-11-27), Ատամուրատ, Բուխարայի էմիրություն, Թուրքեստան, Ռուսական կայսրություն - սեպտեմբերի 5, 1984(1984-09-05), Լայպցիգ, Արևելյան Գերմանիա), խորհրդային քաղաքական գործիչ, ԽՄԿԿ անդամ (1942)։

Նախնական կրթությունը ստացել է տեղի հայկական դպրոցում։ Ավարտել է Մոսկվայի քիմիական մեքենաշինության ինստիտուտը (1940)։ 1940-1953 թվականներին աշխատել է Ուզբեկստանի ԽՍՀ Չիրչիկի էլեկտրաքիմիական կոմբինատում (ինժեներ, արտադրամասի պետ, գլխավոր մեխանիկ և տնօրեն)։ 1953-1958 թվականներին եղել է ԽՍՀՄ քիմիական արդյունաբերության նախարարության ազոտային արտադրության գլխավոր վարչության պետ։ 1958-1963 թվականներին ղեկավար աշխատանք է տարել ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի քիմիայի պետական կոմիտեում (1958-1961 թվականներին՝ նախագահի տեղակալ, 1961-1963 թվականներին՝ առաջին տեղակալ), 1963-1964 թվականներին եղել է ԽՍՀՄ Պետպլանի քիմիական ու նավթավերամշակող մեքենաշինության պետական կոմիտեի նախագահ (ԽՍՀՄ նախարար)։ 1965 թվականի հոկտեմբերից մինչև 1980 թվականի նոյեմբերը եղել է ԽՍՀՄ քիմիական արդյունաբերության նախարարը։

ԽՄԿԿ XXIII համագումարում (1966) ընտրվել է ԽՄԿԿ Կենտկոմի անդամության թեկնածու, իսկ XXIV (1971) և XXV (1976) համագումարներում՝ Կենտկոմի անդամ։ Եղել է ԽՍՀՄ VII-X գումարումների Գերագույն խորհրդի դեպուտատ։ ԽՍՀՄ պետական (1951) և լենինյան (1960) մրցանակների դափնեկիր։ Պարգևատրվել է Լենինի (3) և 3 այլ շքանշաններով։

Պարգևներ
--------

* «Ոսկե Մերկուրի» միջազգային մրցանակ (1978)։
* Լենինի շքանշան (3)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1974.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Find A Grave |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 18478 · LCCN: n82036320 · NKC: jo2016931328 · NUKAT: n2019201280 · VIAF: 305071133 · WorldCat VIAF: 305071133 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 620)։*  |
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Շահինյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին։*

**Աղասի Գևորգի Շահինյան** (հունիսի 26, 1889(1889-06-26), Ալեքսանդրապոլ, Երևանի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - փետրվարի 17, 1919(1919-02-17), Վլադիկավկազ, Խորհրդային Ռուսաստան), Անդրկովկասում և Հյուսիսային Կովկասում խորհրդային իշխանության հաստատման աջակից, ԽՄԿԿ անդամ (1905)։

1906-1908 թվականներին սովորել է Նևշատելի համալսարանի (Շվեյցարիա) իրավաբանական ֆակուլտետում, ավարտել՝ 1914 թվականին՝ Պետերբուրգի նյարդահոգեբուժական ինստիտուտը։ Եղել է Ալեքսանդրապոլի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցական կազմակերպության հիմնադիրներից։ 1914-1916 թվականներին աշխատել է Մոսկվայի հայկական բարեգործական ընկերության Ալեքսանդրապոլի (այժմ՝ Գյումրի), ապա՝ Քաղաքների համառուսական միության Թիֆլիսի բաժանմունքներում։

Ծավալել է բոլշևիկյան ագիտացիոն-պրոպագանդիստական անլեգալ գործունեություն։ 1917 թվականին Ստեփան Շահումյանի հանձնարարությամբ քարոզչություն է է տարել Բաքվում՝ մասնակցել Բաքվի խորհրդի ստեղծմանը։ 1918 թվականի ամռանը առողջական վիճակի պատճառով տեղափոխվել է Վլադիկավկազ, ուր նշանակվել է հեղափոխական տրիբունալի նախագահ։

Գնդակահարվել է Անտոն Դենիկինի սպիտակգվարդիական ուժերի կողմից։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 423)։*  |
**Գրիգոր Հարությունի Շահումյան** (ապրիլի 1, 1905(1905-04-01), Դիլիջան, Երևանի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - օգոստոսի 28, 1973(1973-08-28), Մոսկվա, ԽՍՀՄ), հայ սովետական ինժեներ-մեխանիկ։ Տեխնիկական գիտությունների դոկտոր (1943 թվական), պրոֆեսոր։ ԽՄԿԿ անդամ 1927 թվականից։

Կենսագրություն
--------------

Ավարտել է Մոսկվայի բարձրագույն տեխնիկական ուսումնարանը (1930 թվական)։ 1932-1973 թվականին դասախոսել է Մոսկվայի բարձրագույն տեխնիկայի ուսումնարանում, 1943 թվականից եղել է «հաստոցներ և ավտոմատներ» ամբիոնի վարիչը։ Շահումյանը զբաղվել է նոր հաստոցների, մեխանիզմների, սարքավորումների նախագծման հարցերով։ Բազմօղակ լծակավոր համակարգերը փոխարինել է գնդիկավոր փոխանցման մեխանիզմներով, և, դրանք կիրառելով շրջատաշիչ հաստոցներում, ստեղծել է հաստոցների մի շարք կոնստրուկցիաներ (Շահումյանի ստեղծած համընթաց շրջատաշման կիսավտոմատ հաստոցները առաջինը թողարկվել են Երևանի Ձերժինսկու անվան հաստոցաշինական գործարանում)։ Դասագրքերի հեղինակ է։ ԽՍՀՄ պետական մրցանակ (1948 թվական)։ Պարգևատրվել է Կարմիր աստղի, Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշաններով։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 430)։*  |
**Շարասան** (իսկական ազգանունն ու անունը՝ Թյությունջյան Սարգիս Մկրտչի) (1880, Կոստանդնուպոլիս - հոկտեմբերի 11, 1949(1949-10-11), Կահիրե, Եգիպտոս), հայ դեղագործ, թատրոնի պատմաբան։

Սովորել է Պերպերյան վարժարանում։ Հիմնականում զբաղվել է դեղագործությամբ։ Վաղ հասակից հետաքրքրվել է հայ թատրոնով և նրա գործիչներով, հավաքել 1867-1888 թվականների պոլսահայ թատրոնի 150-ից ավելի ազդագրեր, ինչպես և լուսանկարներ, ուսումնասիրել պարբերական մամուլում ցրված նյութերը, տվյալներ՝ ժամանակակից թատերական գործիչների մասին։ 1898 թվականից սկսել է գրել «Թրքահայ բեմը և իր գործիչները» աշխատությունը, որը 1907 թվականին արժանացել է Իզմիրյան մրցանակի, իսկ 1914 թվականին առանձին գրքով լույս տեսել Կ. Պոլսում։ Ենթադրվում է, որ Շարասան ձեռագիր աշխատություն է թողել Պ. Ադամյանի մասին։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 463)։*  |
**Զաքարիա Աստվածատուրի Շահրիմանյան** (1708[…], Վենետիկ, Վենետիկի հանրապետություն - հոկտեմբերի 22, 1784(1784-10-22)[…], Վենետիկ, Վենետիկի հանրապետություն, թաղված է Ս․ Կանցիանոսի եկեղեցում), հայազգի իտալական գրող, փիլիսոփա, թարգմանիչ։

Կենսագրություն
--------------

Զաքարիա Շեհրիմանյանի Մադրիդում 1778 թվականին հրատարակված «Էնրիկո Վանտոնի ճանապարհորդությունը կապիկների և շնագլուխների աշխարհում» վեպի էջերից 
Երիտասարդ հասակում ձեռնադրվել է քահանա, սակայն հոգևոր կոչումը նրան չի հրապուրել․ նա իր ողջ կյանքը նվիրել է գրական-ստեղծագործական աշխատանքին։ Գրել է իտալերեն, թողել է հարուստ գրական ժառանգություն՝ ինքնուրույն և թարգմանական։ Տպագիր առաջին ստեղծագործություններն ունեն փիլիսոփայական, պատմադիցաբանական բնույթ, մեծ մասամբ գրվել են ժամանակի նշանավոր անձանց և Վենետիկի արքունական թատրոնի պատվերով։ 1744 թվականին հրատարակվել է նրա «Արիստիպպոս» քնարական ստեղծագործությունը, որն անտիկ շրջանի իդեալիստ Փիլիսոփա, Սոկրատի աշակերտ Արիստիպպոս Կյուրենացու հայացքների քննությունն է։ Շահրիմյանի նշանավոր գործերից են «Կայոս Մարտիոս Կորիոլանռս» (1747 թվական) երգախառն պատմական դրաման, «Ալմանախ ի պետս իմաստակների» փիլիսոփայական երկը։ Շահրիմյանը գրել է նաև բժշկագիտական երկեր՝ «Բժիշկների և բժշկության մասին», «Հիվանդություններ, որոնց բուժման համար ավելի շուտ պետք է դիմել բնությանը, քան թե բժշկին»։ Շեհրիմանյանը առավել ճանաչվել է «Էնրիկո Վանտոնի ճանապարհորդությունը կապիկների և շնագլուխների աշխարհում» (հ․ 1-4, 1764) արկածային վեպով, որը հրատարակվել է առանց ստորագրության․ Շահրիմյանի վեպը ներկայացրել է որպես անգլերեն, մի ձեռագրից կատարված թարգմանություն։

Գրականություն
-------------

* Ալիշան Ղ. Հայ-Վենետ, 1896։
* Տեր-Հովհանյան Հ. Պատմութիւն Նոր Ջուղայու, որ Ասպահան, հ. 1, Նոր Ջուղա, 1880։
* Նազարյան Շ. Վենետահայոց եւ գրող Զաքարիա Շեհրիմանեանի մասին, «Բազմավեպ», 1976, համար 1-2։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2 3 4  *Swartz A.* Open Library — 2007.
3. 1 2 3 4  Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes (իսպ.) — 1999.
4. 1 2  *Pizzamiglio G.* Dizionario Biografico degli Italiani (իտալ.) — 2018. — Vol. 92.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 478)։*  |
**Բրենդոն Մուր** (անգլ.՝ Brendan Moore, փետրվարի 17, 1972(1972-02-17), Շեֆիլդ, West Riding of Yorkshire, Յորքշիր, Անգլիա, Միացյալ Թագավորություն), անգլիացի սնուկերի դատավոր է։ Նա դարձել է դատավոր 2002 թվականի սեպտեմբերից, բայց պրոֆեսիոնալ մրցաշարերում դեբյուտը կայացել է 2005 թվականին։ Նրա վարած առաջին խաղը եղել է Գրան Պրիում Դևիդ Ռոի և Պատրիկ Ուոլլսոի միջև։ 2008 թվականից վարում է նաև սնուկերի աշխարհի առաջնության խաղերը, այդ մրցաշարում նրա դեբյուտբը կայացել է Սթիվ Դևիս — Ստուարտ Բինգհեմ խաղում։ Իսկ Շանհայ Մասթերս 2009-ում եղավ նրա վարած առաջին վարկանշային կիսաեզրափակիչը։

Welsh Open 2010-ում Բրենդան Մուրին վստահեցին մրցաշարի եզրափակիչը։ Նույն տարում Մուրը վարեց նաև սնուկերում երկրորդ կարևորագույն ՄԲ առաջնությունը։ 2012 թվականին իր կարիերայում առաջին անգամ վարեց Մասթերսը։ 2014 թվականին առաջին անգամ նա վարեց սնուկերի աշխարհի առաջնության եզրափակիչը, որում հանդիպեցին Ռոննի Օ'Սալլիվանը և Մարկ Սելբին։

Եզրափակիչներ
------------

Նրա վարած եզրափակիչները։

| Մրցաշար | Տարի |
| --- | --- |
| Աշխարհի առաջնություն | 2014 |
| ՄԲ առաջնություն | 2010, 2013 |
| Մասթերս | 2012 |
| Wuxi Classic | 2012 |
| Welsh Open | 2010 |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. ↑   — 2012.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Բրենդան Մուրը Worldsnooker կայքում (անգլ.)
* Պրոֆիլը Prosnookerblog կայքում (անգլ.)
* Պրոֆիլը Snookerist.ru կայքում (ռուս.)
**Սերգեյ Մատվեևիչ Շտեմենկո** (ռուս.՝ *Сергей Матвеевич Штеменко*, փետրվարի 20, 1907(1907-02-20), Ուրյուպինսկ, Դոնի զորքի մարզ, Ռուսական կայսրություն - ապրիլի 23, 1976(1976-04-23), Մոսկվա, ԽՍՀՄ), խորհրդային ռազմական գործիչ, բանակի գեներալ (1968)։

Կարմիր բանակում ծառայել է 1926 թվականից։ Ավարտել է Սևաստոպոլի զենիթային հրետանու դպրոցը (1930 թվական), ԲԳԿԲ-ի մեքենայավորման և մոտորավորմաև (1937 թվական), Գլխավոր շտաբի (1940 թվական) ռազմական ակադեմիաները։

«Հայրենական Մեծ պատերազմին» (1941-1945 թվականներ) մասնակցել է սկզբից։ 1943 թվականի մայիսից եղել է Գլխավոր շտաբի օպերատիվ վարչության պետ, օգնել է կազմակերպելու Անդրկովկասյան ռազմաճակատի Հյուսիսային և Սևծովյան զորախմբերի, Պրիմորիեի Աոանձին բանակի, 1-ին, 2-րդ, 3-րդ Մերձբալթյան ռազմաճակատների, Արևմտյան, 4-րդ Ուկրաինական և 2-րդ Բելառուսական ռազմաճակատների ռազմական գործողությունները։

Ետպատերազմյան տարիներին եղել է Գլխավոր շտաբի պետ և ԽՍՀՄ Զինված ուժերի մինիստրի տեղակալ (1948-1952 թվականներ)։ 1952 թվականից շարունակել է պատասխանատու պաշտոններ վարել զինված ուժերում։ 1962 թվականից Ցամաքային զորքերի շտաբի պետն էր և Գլխավոր հրամանատարի 1-ին տեղակալը, 1964 թվականից՝ ԽՍՀՄ Զինված ուժերի Գլխավոր շտաբի պետի տեղակալ, 1968 թվականից՝ Վարշավայի պայմանագրի մասնակից երկրների Միացյալ զինված ուժերի շտաբի պետ։ 1952-1966 թվականներին եղել է ԽՄԿԿ ԿԿ անդամության թեկնածու։

Պարգևատրվել է Լենինի, Կարմիր դրոշի 3, Սուվորովի I և II աստիճանի, Կուտուզովի I աստիճանի, Աշխատանքային կարմիր դրոշի, Կարմիր աստղի, ինչպես նաև արտասահմանյան շքանշաններով։ Գրել է «Գլխավոր շտաբը պատերազմի տարիներին» (գիրք 1-2, 1973-1975 թվականներ) գիրքը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Штеменко Сергей Матвеевич // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 578)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Find A Grave · Rodovid |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 9002292 · GND: 118753452 · ISNI: 0000000083801794 · LCCN: n50041175 · NKC: jn19990210599 · NTA: 06988059X · NUKAT: n2006072463 · SUDOC: 19569449X · VIAF: 47557589 · WorldCat VIAF: 47557589 |

 |

 |
**Եվգենի Յանովիչ Չանգա** (հոկտեմբերի 23, 1920(1920-10-23), Պսկովի մարզ, ՌԽՖՍՀ - օգոստոսի 7, 1999(1999-08-07) կամ օգոստոսի 20, 1999(1999-08-20), Ռիգա, Լատվիա), լատիշ խորհրդային բալետմայստեր։ Լատվիական ԽՍՀ (1956 թ.) և Հայկական ԽՍՀ (1963 թ.) արվեստի վաստակավոր գործիչ։

Կենսագրություն
--------------

1940 թվականին ավարտել է Ռիգայի թատրոնին կից բալետի դպրոցը, 1950 թվականին՝ Մոսկվայի թատերարվեստի պետական համալսարանի բալետմայստերական ֆակուլտետը։

1940-1961 թվականներին եղել է Ռիգայի օպերայի և բալետի թատրոնի արտիստ, 1950-1961 թվականներին՝ նաև բալետմայստեր։

Լավագույն բեմադրություններից են՝ Ս. Պրոկոֆևի «Մոխրոտը» (1954 թ.), Սկուլտեի «Ասք ազատության» (1950 թ.), Ա․ Կալնինի «Ստաբուրագ» (1957 թ.), Ա. Խաչատրյանի «Սպարտակ» (1960 թ.)։

1961-1967 թվականներին Երևանի օպերայի և բալետի թատրոնի գլխավոր բալետմայստերն էր։ Չանգան մեծապես նպաստել է հայկական բալետի զարգացմանը։

Բեմադրություններից են՝ Խաչատրյանի «Սպարտակ» (1961 թ.), «Երեք բալետ նովել» 1962 թ. ըստ Ռոսսինիի («Տիկնիկների աշխարհում»), Մ. Ռավելի («Բոլերո»), Ջ. Գերշվինի («Նեգրական թաղամաս») երաժշտության, Ս. Պրոկոֆևի «Մոխրոտը» (1963 թ.), «Երեք արմավենի» (ըստ Սպենդիարյանի երաժշտության), Ա․ Բաբաջանյանի «Հերոսական բալլադ», Է․ Հովհաննիսյանի «Երկնագույն նոկտյուրն» մեկ գործողությամբ բալետները (բոլորը՝ 1964 թ.), Լ. Մինկուսի «Դոն Կիխոտ» (1965 թ.), Է․ Արիստակեսյանի «Պրոմեթևս» (1967 թ.)։

1968-1977 թվականներին Չանգան ղեկավարել է Մոսկվայի «Բալետ սառույցի վրա» անսամբլը, 1977 թվականից դասավանդել է Թատերարվեստի պետական համալսարանի բալետմայստերական ֆակուլտետում։

ԽՍՀՄ (1951 թ.) և Լատվիայի (1958 թ.) պետական մրցանակների դափնեկիր է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Visuotinė lietuvių enciklopedija (լիտ.)
2. ↑  ՀՀՀ, հ. 4, էջ 118

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 667)։*  |
**Գեորգիոս Պիսիդես** (հունարեն՝ Γεώργιος Πισίδης, միգուցե 580, Պիսիդիա, Բյուզանդական կայսրություն - միգուցե 634, Կոստանդնուպոլիս), բյուզանդական աշխարհիկ պոեզիայի խոշոր ներկայացուցիչ։ Կոստանդնուպոլիսի Սուրբ Սոֆիայի տաճարում վարել է զանազան պաշտոններ։ Ուշ շրջանի բյուզանդական բանաստեղծները բարձր են գնահատել Գեորգիոսի արվեստը և համեմատել Եվրիպիդեսի հետ։

Գեորգիոսից պահպանվել են հիմներ, Էպիգրամներ, աստվածաբանական-փիլիսոփայական և ուսուցողական բովանդակությամբ պոեմներ։ Նշանավոր է «Վեցօրյա» պոեմը, որը Աստվածաշնչի Ծննդոց գրքի առաջին գլուխն Է՝ չափածոյի վերածված։ Պոեմը բովանդակում է ակնարկներ հեղինակի ապրած ժամանակի իրադարձությունների վերաբերյալ։ Նրա կարևոր գործերից է երեք «երգից» բաղկացած Էպոպեան, որի մեջ խոսվում է պարսիկների և ավարների դեմ Տերակլիոս կայսեր (610—641) հաղթանակների մասին, հիշատակվում է նաև Հայաստանը։ Գեորգիոսի պոեմները որոշակի արժեք են ներկայացնում Բյուզանդական կայսրության յոթերորդ դարի պատմության ևամար։ Նրան միջնադարում բարձր են գնահատել նաև հայերը։ Մեզ է հասել «Վեցօրյա» պոեմի բարձրորակ թարգմանությունը (պակասում է մոտ 400 տող)։ Թարգմանչի մասին հայտնվել են տարբեր կարծիքներ։ Վարդան Արևելցին «Մեկնութիւն արարածոց» աշխատության մեջ օգտագործել է Գեորգիոսի այս երկի հայերեն թարգմանությունը։

Ծանոթագրություն
---------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Ուղղափառ · Catholic (1997—…) · Treccani |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BAV: ADV10246085, ADV11506152 · BIBSYS: 95002713 · BNE: XX1244516 · BNF: 121278227 · CiNii: DA04534357 · CONOR: 190531939 · GND: 11863920X · ICCU: PUVV179886 · ISNI: 0000000071543994 · LCCN: n80135304 · NLA: 35503645 · NTA: 072153466, 079962378 · NUKAT: n99004824 · PTBNP: 32354 · LIBRIS: 55630 · SUDOC: 029712912 · VIAF: 299733152 · WorldCat VIAF: 299733152 |

 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 16)։*  |
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Գևորգյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին։*

**Պողոս Գևորգի Գևորգյան** (սեպտեմբերի 24, 1886(1886-09-24), Կոստանդնուպոլիս), հայ մանկավարժ, հոգեբան։

Կենսագրություն
--------------

Նախնական կրթությունն ստացել է Եսայան նախակրթարանում։ Սովորել է Բերայի ու Գատ գյուղի Մխիթարյան վարժարաններում։ Ավարտել է Պոլսի կեդրոնական վարժարանը, ապա՝ Ժնևի համալսարանի հասարակական գիտությունների ֆակուլտետը (1912)։ Վերադառնալով Պոլիս՝ որպես ուսուցիչ աշխատել է Հինդլյան-Մարության Նոր դպրոցում, դպրոցասեր տիկնանց և կեդրոնական վարժարաններում։ 1922 թվականին Ժնևում կազմակերպել է Պնէէն-Ժնևի հայ դպրոցը։ 1932-1959 թվականներին իբրև հոգեբանության, մանկավարժության և քաղաքատնտեսության ուսուցիչ (1935-1945 թվականներին՝ նաև կրթական տեսուչ) պաշտոնավարել է Կիպրոսի Մելգոնյան կրթական հաստատությունում, այնուհետև փոխադրվել Փարիզ։ Հրատարակել է «Օրինակի ազդեցությունը» (1928, ֆրանսերեն), «Ֆրեբելը գիտական մանկավարժության առաջ» (1940, ֆրանսերեն), «Ռուսոյի Էմիլը և նորմալ դպրոցների Էմիլը» (1948, ֆրանսերեն) և այլ գրքեր։ Աշխատակցել է հայկական և ֆրանսիական մամուլին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1974.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 20)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Կուզնեցով (այլ կիրառումներ)

**Պյոտր Միքայելի Կուզնեցով** (**Դարբինյան**, սեպտեմբերի 2, 1895(1895-09-02), Նախիջևան, Երևանի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - 1938), բոլշևիկ բանվոր հեղափոխական, Հարավային Կովկասում խորհրդային իշխանության հաստատման աջակից, ԽՄԿԿ անդամ (1918)։

Պյոտր Կուզնեցովի հուշատախտակը Երևանում

Գործունեություն
---------------

Հեղափոխական գործունեությունն սկսել է առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին։ Եղել է դեպոյի կուսբջջի քարտուղար։ 1919 թվականին ձերբակալվել է։ Դուրս գալով բանտից՝ Ալեքսանդրապոլում մասնակցել է Մայիսյան խռովությանը, որի պարտությունից հետո փոխադրվել է Բաքու, նշանակվել կոմունիստական ջոկատի հրամանատար և 11-րդ կարմիր բանակի զորամասերի հետ մտել Հայաստան։ Հակախորհրդային Փետրվարյան ապստամբության ժամանակ (1921) Ղարաքիլիսայում (հետագայում՝ Կիրովական, այժմ՝ Վանաձոր) երկաթուղային բանվորներից կազմակերպել է մարտական խումբ («Երկաթյա ջոկատ») և մասնակցել Բայազետի (Կամոյի) շրջանի ու Երևանի վերագրավմանը։ 1924-1927 թվականներին եղել է ՀԱՄԽ նախագահ, 1927 թվականին՝ ՀԿ(բ)կ Կենտկոմի քարտուղար։ 1928-1930 թվականներին և 1933-1936 թվականներին եղել է Անդրֆեդերացիայի արհմիությունների խորհրդի նախագահը, 1936 թվականից՝ ՀամԿ(բ)կ Կենտկոմին կից ՀԿ(բ)կ Կենտկոմի կուսակցական հանձնաժողովի քարտուղարը։ Եղել է ՀամԿ(բ)կ Անդրերկրկոմի բյուրոյի, ՀԽՍՀ և Անդրֆեդերացիայի ժողկոմխորհների ու կենտգործկոմների, ինչպես նաև ՀԱՍԿԽ-ի ու կենտգործկոմների, ՀԱՍԻ-ի ու Անդրարհմինխորհի կազմում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 713)։*  |
**Արսեն Վարոսի Կրիտյան** (1850, Ալեքսանդրապոլ, Երևանի նահանգ, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն - 1910), հայ ազատագրական շարժման գործիչ, մանկավարժ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է արհեստավորի ընտանիքում, սովորել տեղի հոգևոր և գավառական դպրոցներում։ Մասնավոր դպրոցում աշխատել է որպես ուսուցիչ, դասավանդել հայերեն, ռուսերեն, պատմություն և այլն։ Գրել է արձակ և չափածո գործեր։ 1869 թվականի ապրիլին Կրիտյանի ղեկավարությամբ Ալեքսանդրապոլում հիմնադրվել է առաջին ազգային-ազատագրական գաղտնի խմբակը՝ Բարենպատակ ընկերությունը՝. 1875 թվականի ապրիլին ոստիկանությունը Կրիտյանի բնակարանում հայտնաբերել է արգելված մի շարք գրքեր, կոչեր և այլն։ Կրիտյան դատապարտվել է մեկ և կես տարվա բանտարկության։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1974.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 691)։*  |
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Զաքարյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին։*

**Արկադի Ալեքսանդրի Զաքարյան** (դեկտեմբերի 18, 1955, Մյուրիշեն, Մարտունու շրջան - մայիսի 17, 1994, Յուսուֆջանլու, Աղդամի շրջան), հայ ազատամարտիկ, ՊԲ կապիտան (1996, հետմահու)։

Կենսագրություն
--------------

1974-1976 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ Զինված ուժերում։ 1984-1990 թվականներին աշխատել է Աշխաբադում։ 1990-1994 թվականներին կամավորական ջոկատի, ՊԲ ստորաբաժանումների (գումարտակի հրամանատար) կազմերում մասնակցել է Արցախի Հանրապետության Մարտունու շրջանի գյուղերի ինքնապաշտպանական և Մարտակերտի, Ֆիզուլիի, Աղդամի ու այլ շրջանների ազատագրական մարտերին։ 1992 թ. ծանր վիրավորվել է, տեղափոխվել Երևան, ապաքինվելուց հետո վերադարձել ռազմաճակատ։ Զոհվել է 1994 թ. մայիսի 17-ին։ Ամուսնացած էր, ունի երեք երեխա։

Հետմահու պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով։ Թաղված է Մյուրիշենում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ (1988—1994) հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո ։*  |