**Էստոնիայի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցություն** (էստ․՝ Sotsiaaldemokraatlik Erakond, SDE), Էստոնիայում սոցիալ-դեմոկրատական քաղաքական կուսակցություն, որը ներկայումս ղեկավարում է Ինդրեկ Սարը։

Նախկինում կուսակցությունը հայտնի էր որպես **Մոդեռատորների ժողովրդական կուսակցություն** (էստ․՝ Rahvaerakond Mõõdukad)։ SDE-ն անդամակցում է Եվրոպական սոցիալիստների կուսակցությանը 2003 թվականի մայիսի 16-ից, իսկ 1990 թվականի նոյեմբերից մինչև 2017 թվականը անդամակցում էր Սոցիալիստական ինտերնացիոնալին։

Պատմություն
-----------

Վերակառուցման ընթացքում Էստոնիայի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությունը *(*ԷՍԴԿ, *Eesti Sotsiaaldemokraatlik Partei*) ստեղծվել է 1990 թվականին որպես Էստոնիայի սոցիալ-ժողովրդավարական շարժումների միավորում։ Շարժումները եղել են Էստոնիայի դեմոկրատական աշխատավորական կուսակցությունը, Էստոնիայի սոցիալ-դեմոկրատական անկախության կուսակցությունը, Էստոնիայի ռուսական սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությունը և Էստոնիայի սոցիալիստական կուսակցության արտաքին ասոցիացիան (Էստոնիայի սոցիալիստական բանվորական կուսակցության իրավահաջորդը աքսորում)։ ԷՍԴԿ-ի առաջին ղեկավարը Մարջի Լաուրիստինն էր։ Նրանք 1990 թվականին վերականգնեցին իրենց կապերը Սոցիալիստական ինտերնացիոնալի հետ։ ԷՍԴԿ-ն ընտրական դաշինք ստեղծեց ագրարային Էստոնիայի գյուղական կենտրոնամետ կուսակցության հետ (ձևավորվել է 1990 թվականին) 1992 և 1995 թվականների ընտրությունների համար։ 1996 թվականին՝ ընտրական պարտությունից հետո, այս երկու կուսակցությունները վերջապես միավորվեցին և իրենց անվանեցին «Մոդեռատորներ*»* ( *Mõõdukad* ): 1999 թվականի սեպտեմբերին կայացած իր 20-րդ համագումարում Մոդեռատորները դարձան Սոցիալիստական ինտերնացիոնալի լիիրավ անդամ։

1999 թվականին *Մոդեռատոևները* և կենտրոնամետ աջ Ժողովրդական կուսակցությունը, որը ստեղծվել է 1998 թվականի մայիսին, Գյուղացիների կուսակցության և Հանրապետականների և պահպանողականների ժողովրդական կուսակցության հետ միաձուլումից հետո, ստեղծեցին «Մոդեռատորների ժողովրդական» կուսակցությունը (*Rahvaerakond Mõõdukad*)։ Տպավորիչ թվացող անհավանական որոշումը կայացվեց 1999 թվականի մայիսի 29-ին, որոշ արտասահմանյան մեկնաբաններ զուգահեռներ անցկացրին «աջամետ սոցիալիստների» հետ։ Նույն թվականի նոյեմբերին միավորումը պաշտոնապես հաստատվեց կուսակցության ընդհանուր ժողովի կողմից։

Մոդեռատորները և Ժողովրդական կուսակցությունը համատեղ ցուցակ ունեին 1999 թվականի խորհրդարանական ընտրություններում և ստեղծեցին կառավարական կոալիցիա «Պրո Պատրիա» միության և Ռեֆորմիստական կուսակցության հետ։ 2003 թվականին Մոդեռատոր ժողովրդական կուսակցությունը միացավ Եվրոպական սոցիալիստների կուսակցությանը։ 2003 թվականին՝ ընտրություններում պարտվելուց հետո, կուսակցությունը 2004 թվականի փետրվարի 7-ին իրեն վերանվանեց Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցություն (SDE):

Այն 2004 թվականի եվրոպական խորհրդարանական ընտրություններում ամենահաջողակ կուսակցությունն էր՝ հավաքելով ազգային քվեների 36.8%-ը (որոնց մեծ մասը բաժին էր ընկնում իրենց առաջատար թեկնածու Թոոմաս Հենդրիկ Իլվեսին) և ունենալով 3 պատգամավոր Եվրոպական խորհրդարանում։

2005 թվականի մայիսի 10-ին նրանց միացան նախկին սոցիալ-լիբերալներ Պիտեր Կրեյցբերգը և Սվեն Միկսերը։ Նոյեմբերի 28-ին նախկին սոցիալ-լիբերալ Մարկ Սուսաարը կրկին միացավ SDE-ին։ Կուսակցությունը ընդդիմությունում էր 2002 թվականից ի վեր, բայց նրանք մասնակցեցին բանակցություններին՝ որպես ընդհանուր այլընտրանքային նախագահի թեկնածու Առնոլդ Ռոտելի կողմնակից։ SDE-ի ղեկավար Թոոմաս Հենդրիկ Իլվեսը ընտրվել է 2006 թվականի սեպտեմբերի 23-ին որպես Էստոնիայի հաջորդ նախագահ։ Բացի Սոցիալ-դեմոկրատներից նրան աջակցում էին Էստոնիայի ռեֆորմիստական կուսակցության, «Պե Պատրրիա» միության և «Res Publica»-ի պատգամավորները)։

2005 թվականի հոկտեմբերի 16-ին տեղական ինքնակառավարման մարմինների ավագանու վերջին ընտրություններից հետո խոշոր քաղաքներում կուսակցությունը ընդդիմության մեջ է։ Կուսակցությունը տարածքների մեծ մասում բարելավել է իր դիրքերը։ Տալլինում այն համատեղ ցուցակ կազմեց ագրարային Ժողովրդական միության հետ, որը 63 մանդատներից ստացել է 6 մանդատ՝ հավաքելով 11,1% ձայն։ Համեմատելով 2003 թվականի Տալլինում տեղական ինքնակառավարման խորհրդի ընտրությունների հետ՝ SDE-ն և Ժողովրդական միությունը ստացան մանդատներ։ 2003 թվականի ընտրություններում SDE-ն ստացել էր ձայների 4,9%-ը, իսկ Ժողովրդական միությանը՝ 3,4% ձայներ, որոնք երկուսն էլ ցածր էին ընտրական 5% շեմից։ SDE- ն այսօր ներկայացված է տեղական 206 խորհրդերից 65 տեղական խորհրդում և ղեկավարվում է տեղական 20 խորհուրդներում։ 2003 թվականի ընտրություններից հետո կուսակցությունը ներկայացված էր 247-ից 104 տեղական խորհուրդներում։

2007 թվականին Էստոնիայի խորհրդարանական ընտրություններում SDE-ի նպատակը 101-ից առնվազն 17 մանդատ ստանալն էր։ Ներկայիս Ռիյգիկոգուի անկուսակցական անդամ Լինա Տանիսոնը առաջադրվեց որպես իրենց ցուցակի թեկնածու։

2007 թվականի ապրիլին սոցիալ-դեմոկրատները միացան կոալիցիոն կառավարությանը, որը ղեկավարվում էր Էստոնիայի ռեֆորմիստական կուսակցության կողմից։

2011 թվականի մարտի 6-ին կայացած խորհրդարանական ընտրություններում SDE-ն ստացավ ձայների 17,1%-ը և 19 մանդատ։

Էստոնիայում փոքրիկ ռուսական կուսակցությունը միացավ SDE-ին 2012 թվականին։

Վարչապետ Անդրուս Անսիպի հրաժարականից հետո 2014 թվականի մարտի 26-ին երդվեց նոր կառավարությունը, որի ընթացքում Ռեֆորմիստական կուսակցությունը սոցիալ-դեմոկրատների հետ կոալիցիայի մեջ։

2014 թվականի մայիսի 25-ին կայացած եվրոպական ընտրություններում SDE-ն հավաքեց ազգային քվեների 13,6%-ը՝ ընտրվելով Եվրախորհրդարանի մեկ անդամ։

2015 թվականի մարտի 1-ին կայացած խորհրդարանական ընտրություններում SDE-ն ստացավ ձայների 15.2%-ը և Ռիյգիկոգուում՝ 15 մանդատ։ Ռեֆորմիստականների և «Իսամաա»-յի հետ կոալիցիայի ձևավորումից հետո պատգամավոր Եվգենի Օսինովսկին հայտարարեց, որ ինքը մարտահրավեր է նետելու Սվեն Միկսերին կուսակցության համագումարում 2015 թվականի մայիսի 30-ին։ Միկսերը, այնուամենայնիվ, համագումարում ընտրություններից առաջ հրաժարական տվեց, և Օսինովսկին ընտրվեց որպես կուսակցության նոր ղեկավար։ 2016 թվականի նոյեմբերի 7-ին Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությունը և «Իսամաա»-ն հայտարարեց, որ իրենք խնդրում են վարչապետ Թաավի Ռոիվասին պաշտոնաթող լինել և պլանավորում են բանակցել նոր մեծամասնական կառավարության շուրջ։ Նոյեմբերի 9-ին կայացած վստահության հաջորդ քվեի ժամանակ Ռիյգիկոգուի մեծամասնությունը կողմ քվեարկեց վարչապետի կառավարությունը պաշտոնաթող անելու օգտին։

2016 թվականի նոյեմբերի 23-ին երդվեց նոր կոալիցիոն կառավարությունը, որը բաղկացած էր Էստոնիայի Կենտրոնական կուսակցությունից, SDE-ից և «Իսամաա»-յից։

Կուսակցության ղեկավարները
-------------------------

 Թոոմաս Հենդրիկ Իլվեսը Էստոնիայի նախկին նախագահն է 
* Մարյու Լաուրիստին 1990–1995
* Էյկի Նեստոր 1995–1996
* Անդրես Տարանդ 1996–2001
* Թոոմաս Հենդրիկ Իլվես 2001–2002
* Իվարի Պադար 2002–2009
* Յուրի Պիհլ 2009–2010
* Սվեն Միկսեր 2010–2015թթ
* Եվգենի Օսինովսկի 2015–2019
* Ինսրեկ Սաար 2019–

Ընտրության արդյունքներ
----------------------

### Խորհրդարանական ընտրություններ

| Ընտրություն | Քվեարկողներ | ՆսՄանդատներ | Հորիզոնական | Նոտաներ |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| # |  % | ± տոկոս | # | ± |
| 1992 | 44,577 | 9․7 |  | 12 / 101 | 12 | 4-րդ | որպես *Մոդերատորներ* (համատեղ ցուցակ *Գյուղական կենտրոնամետ կուսակցության* հետ) |
| 1995 | 32,381 | 6.0 | Decrease 3.7 | 6 / 101 | Decrease 6 | 5-րդ | որպես *Մոդերատորներ* (համատեղ ցուցակ *Գյուղական կենտրոնամետ կուսակցության* հետ) |
| 1999 | 73,630 | 15.2 |  9.2 | 17 / 101 |  11 | 4-րդ | որպես *Մոդերատորներ* (ներառյալ *Ժողովրդական կուսակցության* թեկնածուները) |
|
| 2003 | 34,837 | 7.0 | Decrease 8.2 | 6 / 101 | Decrease 11 | 6-ին | որպես Չ*ափավոր ժողովրդական կուսակցություն* |
| 2007 | 58,363 | 10.6 |  3.6 | 10 / 101 |  4 | 4-րդ |  |
|
| 2011 | 98,307 | 17.1 |  6.5 | 19 / 101 |  9 | 4-րդ |  |
|
| 2015 | 87,168 | 15.2 | Decrease 1.9 | 15 / 101 | Decrease 4 | 3-րդ |  |
| 2019 | 55,349 | 9.8 | Decrease 5.4 | 10 / 101 | Decrease 5 | 5-րդ |  |

### Եվրախորհրդարանի ընտրություններ

| Ընտրություն | Քվեարկողներ | Մանդատներ | Հորիզոնական |
| --- | --- | --- | --- |
| # |  % | ± տոկոս | # | ± |
| 2004 | 85,433 | 36.8 |  | 3 / 6 | 3 | 1-ին |
| 2009 | 34.508 | 8,7 | Decrease 28.3 | 1 / 6 | Decrease 2 | 5-րդ |
| 2014 | 44,550 | 13.6 |  4.9 | 1 / 6 |  0 | 4-րդ |
| 2019 | 77,384 | 23.3 |  9,7 | 2 / 7 |  1 | 2-րդ |

Կառավարման ժամանակաշրջաններ
---------------------------

1992–1994, 1994–1995, 1999–2002, 2007–2009 թվականներին նրանք մասնակցեցին երեք կենտրոնամետ կառավարությունների՝ այսօրվա Հայրենական միության և Ռեֆորմիստական կուսակցության հետ։ Սոցիալ-դեմոկրատները 1992-1994 թվականների Մարտ Լաառի առաջին կառավարության, 1994-1995 թվականների Անդրես Տարանդի կառավարության և 1999-2002 թվականների Մարտ Լաառի երկրորդ կառավարության կազմի մեջ են։

Էստոնիայի խորհրդարանի (Ռիյգիկոգու) անդամներ
-------------------------------------------

 Եգենի Օսինովսկի
Պատգամավոր, ընտրատարածք

* Եվգենի Օսինովսկի
* Ռիյնա Սիկկուտ
* Մարինա Կալյուրանդ
* Կալվի Կովա
* Հելմեն Կոտտ
* Սվեն Միկսեր
* Իվարի Պադար
* Հելյո Պիխոֆ
* Կատրի Ռայիկ
* Ինդրեկ Սաար

Եվրախորհրդարանի անդամներ
------------------------

2019 թվականից ի վեր SDE-ն ունի 2 պատգամավոր

* Մարինա Կալյուրանդ
* Սվեն Միկսեր

Խորհրդանիշներ
-------------

* Չափավոր ժողովրդական կուսակցության պատկերանշանՉափավոր ժողովրդական կուսակցության պատկերանշան
* Լոգոն մինչև 2016 թվականըԼոգոն մինչև 2016 թվականը

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Nordsieck, Wolfram (2019). «Estonia». *Parties and Elections in Europe*.
2. 1 2  Dimitri Almeida (2012). *The Impact of European Integration on Political Parties: Beyond the Permissive Consensus*. CRC Press. էջ 71. ISBN 978-1-136-34039-0. Վերցված է 2013 թ․ հուլիսի 14-ին.
3. ↑
4. ↑  «OTSE: sotsiaaldemokraadid valisid erakonna esimeheks Indrek Saare». ERR. Վերցված է 2019 թ․ հունիսի 9-ին.
5. ↑  James C. Docherty; Peter Lamb, eds. (2006). *Historical Dictionary of Socialism*. Scarecrow Press. էջ 119. ISBN 978-0-8108-6477-1.
6. ↑  «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ հունիսի 27-ին. Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 23-ին.
7. ↑
8. ↑  *Right-wing Socialists. An unlikely merger*, Mel Huang, Central Europe Review, Vol 0, No 37, 7 June 1999
9. ↑  «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ մարտի 10-ին. Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 23-ին.
10. ↑
11. ↑
12. ↑  «Ossinovski decides to run for leader of Social Democrats». ERR. 2015 թ․ մայիսի 12. Վերցված է 2015 թ․ մայիսի 12-ին.
13. ↑  «Ossinovski valiti sotside uueks juhiks, Mikser loobus». *Postimees*. 2015 թ․ մայիսի 30. Վերցված է 2015 թ․ մայիսի 30-ին.
14. ↑  «Government falls as Social Democrats and IRL leave coalition». *ERR*. 2016 թ․ նոյեմբերի 7. Վերցված է 2016 թ․ նոյեմբերի 7-ին.
15. ↑  «Prime Minister loses no confidence vote, forced to resign». *ERR*. 2016 թ․ նոյեմբերի 9. Վերցված է 2016 թ․ նոյեմբերի 9-ին.
16. ↑  «49th cabinet of Estonia sworn in under Prime Minister Jüri Ratas». ERR. 2016 թ․ նոյեմբերի 23. Վերցված է 2016 թ․ նոյեմբերի 23-ին.
17. ↑  «Riigikogu valimised 2019». Vabariigi Valimiskomisjon. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 8-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք
* Սոցիալ-դեմոկրատական երիտասարդությունը Էստոնիայում