recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ջոզեֆին Ուայթ Բեյթս** (անգլ.՝ Josephine White Bates, 1857, Portage-du-Fort, Pontiac, Outaouais, Քվեբեկ, Կանադա - հոկտեմբերի 20, 1934(1934-10-20), Նյու Յորք, ԱՄՆ), Կանադայում ծնված ամերիկացի գրող։ Նախընտրել է օգտագործել ամուսնական ազգանունը՝ **Տիկին Է. Լինդոն Բեյթս**։ 1916-1917 թվականներին եղել է Ազգային պատրաստվածության կանանց բաժնի նախագահը։ Գրել է «Կույր առաջնորդ» (*A Blind Lead*, 1886) «Խումբ-խումբ խոտերի պատմություններ» (*Bunch-Grass Stories*, 1892) «Նյու Յորքի և հարակից շրջանների արդյունաբերության սնդիկային թունավորում» (*Mercury Poisoning in the Industries of New York City and Vicinity*, 1912):

Վաղ տարիներ, կրթություն
-----------------------

Ջոզեֆին Ուայթը ծնվել է Կանադայի Օտտավա քաղաքի մոտ՝ Ջորջ Է.-ի և Մարի Ուայթի ընտանիքում։ 1876-1980 թվականներին սովորել է Իլինոյսի Լեյք Ֆորիսթ քաղաքի քոլեջում։

Կարիերա
-------

1881 թվականի ապրիլի 6-ին ամուսնացել է նյույորքցի հիդրավլիկ ինժեներ Լինդոն Ուոլաս Բեյթսի հետ։ Զույգը մի քանի տարի ապրել է Պորտլենդում։ Ջոզեֆինն ակտիվ գործունեություն է ծավալել Պատրաստվածության շարժման մեջ, 1916 թվականին հրատարակել է «Պահպանեք Ամերիկայի անվտանգությունը» գրքույկը։ 1908 թվականին դարձել է Գրական ակումբի անդամ։ Ակումբի հովանավորն էր Լու Հենրի Հուվերը։ Եղել է նաև Colony-ը (Նյու Յորք) անդամ, ինչպես նաև Fortnightly-ի և Friday-ի (Չիկագո)։ 1911 թվականին Բեյթսը Հուվերների հետ մի քանի շաբաթ եղել է նրանց Լոնդոնի Կարմիր տանը։

Անձնական կյանք
--------------

Բեյթս ընտանիքի ամառային տունը գտնվում էր Նյու Յորքի Նոր Լիբանան քաղաքի Լիբանանի զբոսայգում, տարվա մնացած մասը Ջոզեֆինը բնակվում էր Նյու Յորքի Հինգերորդ պողոտայի 615 հասցեում։ Նրա որդին՝ Լինդոն Բեյթս կրտսերը նույնպես ինժեներ է դարձել, ով 1915 թվականին մահացել է Լուզիտիանա նավի տորպեդահարման ժամանակ։

Ջոզեֆին Ուայթ Բեյթսը մահացել է Նյու Յորք նահանգում։

Ընտրված գործեր
--------------

* *A blind lead: the story of a mine* (1888)
* *A Nameless Wrestler* (1889)
* *Armaïs and others* (1892)
* *Bunch-grass Stories* (1895)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Wadsworth, Wiegand, էջ 105
2. 1 2 3 4  Leonard, Marquis, էջ 194
3. 1 2 3  Baym, 2012, էջ 268
4. ↑  Allen, 2000, էջ 54
5. ↑  «Lindon Bates, Jr. "Hero Of The Lusitania" Collection Comes To The Hoover Archives». The Hoover Institution.

### Մատենագիտություն

* Allen, Anne Beiser (2000). *An Independent Woman: The Life of Lou Henry Hoover*. Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0-313-31466-7.
* Baym, Nina (2012 թ․ օգոստոսի 17). *Women Writers of the American West, 1833-1927*. University of Illinois Press. ISBN 978-0-252-07884-2.
* Wadsworth, Sarah; Wiegand, Wayne A. (2012). *Right Here I See My Own Books: The Woman's Building Library at the World's Columbian Exposition*. Univ of Massachusetts Press. ISBN 1-55849-928-8.

Աղբյուրներ
----------

* Leonard, John William; Marquis, Albert Nelson (1920). Who's who in America (Public domain ed.). Marquis Who's Who.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: no92023914 · VIAF: 56179305 · WorldCat VIAF: 56179305 |

 |
**Գելոտոֆոբիա** (հին հունարեն՝ γέλως — «ծիծաղ», φόβος — «վախ»), նյարդային հոգեկան խանգարում, որը սոցիոֆոբիայի տեսակ է։ Գելոտոֆոբիան վախ է, ուրիշների կողմից ծաղրի առարկա դառնալու։ Միևնույն ժամանակ ծիծաղը կարող է լինել և՛ դրական, և՛ բացասական։ Գելոտոֆոբիան հանդիպում է տարբեր մշակույթներում։
Մարդը, որը տառապում է այս հիվանդությամբ, շատ մեծ վախ է զգում մարդկանց կարծիքների հանդեպ։ Նա շատ ուշադիր հաշվարկում է իր յուրաքանչյուր քայլը և մի քանի անգամ մտածում իր բոլոր գործողությունների մասին՝ առաջին հերթին ուշադրություն դարձնելով մարդկանց տված գնահատականին։

Պատմություն
-----------

Գելոտոֆոբիայի մասին առաջինը գրել է գերմանացի հոգեբան և հոգեբույժ Միխայել Տիտցը ։ Նա համարում է, որ այդ հիվանդությունը սոցիոֆոբիայի հատուկ տեսակ է։ Առաջին անգամ այս վախը ներկայացվել է 2008 թվականին միջազգային ամառային հինգերորդ դպրոցի գիտական կազմակերպությանը (անգլ.՝ Symposium on Humour and Laughter: Theory, Research and Applications):

Դասակարգում
-----------

Ցյուրիխի համալսարանի գելոթոլոգիայի մասնագետները գելոֆոբիայի հիվանդությամբ տառապող մարդկանց բաժանում են երկու խմբի։

1. Միշտ թաքցնում են իրենց վախը ուրիշների ծաղրանքի առարկա դառնալուց, և փորձում են ծաղրել մյուսներին։
2. Փորձում են խուսափել այն իրավիճակներից, որտեղ կարող են իրենց վրա ավելի ծիծաղել։

Գելոտոֆոբիան որպես համախտանիշ
-----------------------------

Վ․Ռուխը և Ռ․Տ Պրոյերը գտնում են, որ գելետոֆոբիայի ֆենոմենը պետք է դիտարկել ոչ միայն որպես նոզոլոգիական առանձին մաս, այլ նաև որպես առանձին ախտանիշ։ Նրանք գելոտոֆոբիայով հիվանդներին համեմատեցին Մ․Տիտցայի չափանիշների հետ՝ դեպրեսայի բնորոշ տիպ, ոչ բնորոշ տիպ և հոգեկան առողջություն։ Այն հարցերը, որոնք վերաբերում էին գելոտոֆոբիայով տառապողների ամոթի զգացողությանը և դեպրեսայի ոչ բնորոշ տիպին, նրանք պատասխանել են նույնկերպ և դրանք առանձնացրել են տարբեր խմբերում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Иванова Е. М. Ениколопов С. Н.* Психопатология и чувство юмора(ռուս.) // *Современная терапия психических расстройств*. — 2009. — № 1.
2. ↑  Стефаненко Е. А. «Гелотофобия — расстройство юмора или социофобия?» (PDF) (ռուսերեն). Международная конференции студентов, аспирантов и молодых учёных «Ломоносов». Վերցված է 2011 թ․ նոյեմբերի 19-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ url-status (link)(չաշխատող հղում)
**Մուլլուտու Սուուրլահթ** (անգլ.՝ Mullutu-Suurlaht), մեծությամբ 4-րդ լիճը Էստոնիայում՝ տեղակայված Սաարեմաա կղզու վրա՝ Կուրեսաարե (Kuressaare) քաղաքից երկու կիլոմետր արևմուտք։ Լիճն զբաղեցնում է մոտ 1440 հեկտար տարածք, խորությունը հասնում է 2,1 մետրի։ Աղիության տեսակետից լիճը համարվում է աղիավուն ջրամբար։ Մուլլուտու Սուուրլահթն ունի 2 մաս.

* **Սուուրլահթ** (Կելլամյաե (Kellamäe)) - արևելյան հատված
* **Մուլլուտու** - արևմտյան հատված

Գարնանային ընթացիկ ջրհեղեղների ժամանակ (մինչև 1,16 м) լիճը երկուսուկես անգամ միախառնվում է մոտակա ջրամբարներ Պաադլայի (Paadla), Վյագարայի (Vägara) և Կաալուպեայի (Kaalupea) հետ ու մեծանում է։ Լիճն է լցվում 3 կիլոմետր երկարություն ունեցող Նասվա (Nasvа) գետը։ Հեղեղումների ժամանակ գետը ծովից հոսում է դեպի լիճ, իսկ սովորական օրերին՝ հակառակը ։ Այդ է պատճառը, որ լիճը հարուստ է ձկներով, մասնավորապես այնտեղ առկա են կարաս, ելեց, մանրածածան, լին, կարմրախայտ, օձաձուկ, ճերմակ խարակաձուկ, պերկես, յազ, սպիտակաձուկ, շերեփաձուկ, գայլաձուկ, յորշ։ Սուուրլահթ ծովածոցի հյուսիսարևելյան մասում տեղակայված է ոչ մեծ (3 հեկտար) կղզի Ռահինուն (Rahinu): Ծովածոցի կղզիները ցածր են՝ բեռնված մանրախիճ քարերով, տեղ-տեղ տղմոտ են, ավազոտ կամ կավային։ Լճի երկու մասերը բաժանված են Հիդրե Նուկկ (Hidre nukk)մեծ թերակղզիով։ Մուլլուտու և Վյագարա ծովածոցերն ունեն շատ նեղ կղզիներ, որոնց վրա աճում է շաքարեղեգ։ Հյուսիսում Մուլլուտուն հասնում է 0,2—0,3 մետր խորության։ Հարավային մասում՝ մոտավորապես Նասվայի գետաբերանի մոտ, լճի խորությունը հասնում է 1,7 մետրի։ 0,4 մետր բարձրությամբ կղզիները ծածկված են ավազով և ցեխով։ Վյագրա ծովածոցն ունի 1,1 մետր խորություն։ Մուլլուտուի մեջ են թափվում Կաառմիսե և Կյարլա գետերը, իսկ Սուուրլահթի մեջ՝ Ունիմյաե  գետը ։

Ծանոթագրույթուններ
------------------

1. 1 2 3  «Mullutu Suurlaht» (էստոներեն). eestigiid.ee. Վերցված է 2012 թ․ հունիսի 1-ին.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Ռուսաստանի կայսրության աշխարհագրական և վիճակագրական |

 |
**Երեմիա Տեր-Սարգսենց** (**Տևկանց**), **Երեմիա եպիսկոպոս** (1829, Վան, Վանի էյալեթ, Օսմանյան կայսրություն - 1885), հայ հոգևորական, հասարակական-քաղաքական գործիչ, բանասեր։

Արիստակես և Սեդրակ Տեր-Սարգսենցների եղբայրը։

Կենսագրություն
--------------

Սկզբնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրում, այնուհետև ավարտել Վարազի ժառանգավորաց վարժարանը։ Լիմ կղզում կարգվել է վարդապետ, եղել Վարագա վանքի վանահայրը, հաջորդաբար՝ Վանի, Բիթլիսի, Մուշի, Չմշակածագի, Արաբկիրի և Խարբերդի հայոց հոգևոր առաջնորդը, Կոստանդուպոլսի պատրիարքական փոխանորդը, ազգային ժողովի և գավառային քննիչ հանձնախմբի անդամ։ Զեյթունի 1862 թվականի ապստամբության ժամանակ հյուրընկալել է ապստամբների պատվիրակներին, եղել զեյթունցիների օգտին հանգանակություն կազմակերպող ընկերության նախագահը, մասնակցել Զեյթունի հայերի նկատմամբ թուրքական կառավարության հաշվեհարդարը կանխելու խնդրանքով Ֆրանսիայի կայսր Նապոլեոն 3-րդ-ին ուղղված գրության կազմմանը։ Տեր Սարգսենցը զբաղվել է նաև գրական գործունեությամբ։ «Հայրենասիրություն Հայոց» (1872) գրքում կոչ է արել ուսումնասիրել հարազատ Ժողովրդի պատմությունն ու մշակույթը, խրախուսել ազգապահպանության ոգին, դատապարտել պանդխտությունը։ Տեր-Սարգսենցը բազմիցս ճանապարհորդել է Արևմտյան Հայաստանում, թողել արժեքավոր նոթեր, որոնցում աշխարհագրական և ազգագրական ուշագրավ տվյալներ կան Վասպուրականի, Մուշի, Բիթլիսի, Բայազետի, Բասենի, Կարսի, էրզրումի և այլ վայրերի վերաբերյալ, նկարագրված է թուրք, բռնապետության լծի տակ հեծող հայ ժողովրդի ծանր վիճակը։ Հեղինակի ստվարածավալ ձեռագրերը Արևմտյան Հայաստանի 19-րդ դարի 30-80-ական թվականներին պատմության ուսումնասիրության կարևոր աղբյուր են։ Դրանք պահպանվում են Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում և մի շարք արխիվներում։

Երկեր
-----

* Ճանապարհորդություն Բարձր Հայք և Վասպուրական 1872-1873 թվականներին (ձեռագիրը պատրաստել և ծանոթագրել է Հ. Պողոսյանը), Երևան, 1991։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 685)։*  |
**Սվետլանա Վաղինակ Գուրգենյան** (ապրիլի 24, 1936(1936-04-24), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ բժիշկ, սրտաբան։ Բժշկական գիտությունների դոկտոր (1975), պրոֆեսոր (1993)։

Կենսագրություն
--------------

1963 թվականին ավարտել է Երևանի բժշկական ինստիտուտը։ 1964 թվականից աշխատում է Երևանի Սրտաբանության ԳՀԻ-ում։ 1979 թվականից եղել է հիպերտոնիկ հիվանդության բաժանմունքի գիտական ղեկավար։

Անդամակցություն
---------------

* ԱՊՀ սրտաբանների ընկերակցության անդամ, 1992
* ՀՀ սրտաբանների ընկերակցության անդամ, 1995
* Եվրոպայի սրտաբանների ընկերակցության անդամ, 1997

Ստեղծագործություններ և ճանաչում
-------------------------------

Աշխատանքները վերաբերում են սրտի փոխհատուցող մեխանիզմների, սիրտանոթային համակարգի վերամոդելավորմանն ուղղված հակագերճնշումնային բուժման եղանակներին, զարկերակային հիպերտոնիայի առաջնային և երկրորդային կանխարգելման, ախտորոշման և բուժման հարցերին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005*.
2. ↑  Սվետլանա Գուրգենյան

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Հրանտ Մարգարյան (այլ կիրառումներ)

**Հրանտ Մարգարյան** (1958, Սպահան, Իրան), հայ կուսակցական, քաղաքական գործիչ , [[Հայաստանի Հանրապետություն|, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն անդամ։

Կենսագրություն
--------------

Հրանտ Մարգարյանը ծնվել է 1958 թվականի Իրանի Սպահան քաղաքի Նոր Ջուղա թաղամասում, հաճախել է տեղի հայկական դպրոց, պետական համալսարանի հայագիտության բաժին, զբաղվել ուսուցչությամբ, հասարակական-կուսակցական գործունեությամբ։

1986-1987 թվականներին բնակություն է հաստատել Հունաստանում։ Հունաստանում աշխատել է Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության կենտրոնական օրգան «Դրօշակ» թերթի խմբագրատանը՝ որպես լրատվության բաժնի պատասխանատու։ Երեք տարի անց՝ 1990 թվականին ընտանիքի հետ հաստատվել է Հայաստանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունում։

1994-1998 թվականներին բանտարկված է եղել քաղաքական պատճառներով (հետագայում չհաստատված մեղադրանքով)։

1998 թվականին ընտրվել է Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության Հայաստանյան Գերագույն Մարմնի անդամ։

2000 թվականի հունվարի 31-փետրվարի 12-ին Հայաստանում կայացած Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության 28-րդ ընդհանուր ժողովի ժամանակ ընտրվել է ՀՅԴ Բյուրոյի անդամ, այնուհետև՝ ՀՅԴ Բյուրոյի ներկայացուցիչ։

Նույն պաշտոնին վերընտրվել է 2004 թվականի փետրվարի 6-17-ին, 2008 թվականի մայիսի 21-26-ին, 2011 հունիսի 24-հուլիսի 1-ին և 2015 թվակականի հունվարի 16-24-ը կայացած Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության 29-րդ, 30-րդ, 31-րդ և 32-րդ ընդհանուր ժողովների ժամանակ։

Ամուսնացած է, ունի երեք երեխա։

Աղբյուրներ
----------

* Հրանտ Մարգարյանի բլոգ
**Ստեփան Տեր-Սահակյան** (ծննդյան և մահվան թվականներն անհայտ են), 18-րդ դարի վերջին քառորդի հայ ազատագրական շարժման գործիչ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է Երևանում, մեծահարուստի ընտանիքում։ Մասնակցել է 1783 թվականին Էջմիածնում Հայոց կաթողիկոս Ղուկաս Ա Կարնեցու գլխավորությամբ գումարված գաղտնի խորհրդակցությանը, որը որոշել է ռազմական օգնություն խնդրել Ռուսաստանից՝ Հայաստանը թուրք-պարսկական տիրապետությունից ազատագրելու համար։ Այրարատ և Արցախ նահանգների ազատագրական շարժումները փոխհամաձայնեցնելու և գործելակերպի միասնական ծրագիր մշակելու նպատակով Տեր-Սահակյանը 1783 թվականի աշնանը Երևանից մեկնել է Արցախ, ծանոթացել հայ մելիքների ռազմական ու տնտեսական կարողություններին։ Վերջիններս, հավաքագրելով 5 հազար զինվոր և կուտակելով պարենի անհրաժեշտ պաշար, պատրաստվել են Հյուսիսային Կովկասում (Գեորգիևսկ ամրոցում) հաստատված ռուսական զորքերին դիմավորել Գանձակի մոտակայքում։ Հայաստանի ազատագրության շուրջ ցարական արքունիքի հետ բանակցելու համար, 1784 թվականի ամռանը Տեր-Սահակյանը, որպես Երևանի կամ «Արարատյան դեսպան», մեկնել է Պետերբուրգ։ Այնտեղ նա ստացել է արքեպիսկոպոս Հովսեփ Արղությանի կազմած հայ-ռուսական պայմանագրի նախագիծը, որով պետք է առաջնորդվեր բանակցություններում։ Իր նամակներից մեկում Հ․ Արղությանը Տեր-Սահակյանին անվանում է ամբողջ հայության դեսպան։ Նա իր հետ Պետերբուրգ է տարել Եկատերինա 2-րդ կայսրուհուն և իշխան Գ․ Ա․ Պոտյոմկինին հասցեագրված նամակներ (կաթողիկոսի և Երևանի երևելիների անուններից), որոնցով նրանք խնդրել են ռազմական շուտափույթ օգնություն։ Սակայն խոստացված օգնությունը չի ցուցաբերվել՝ ռուս զորքերի պարսկական արշավանքը հետաձգելու պատճառով։

Գրականություն
-------------

* Иоаннисян А. Р. Россия и армянское освободительное движение в 80-х годах 18 столетия, Е. 1990.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 685)։*  |
**Կարին Հովհաննիսյան** (հուլիսի 16, 1985(1985-07-16), Լոս Անջելես, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ), ամերիկահայ գրող և կինոռեժիսոր։

Կրթություն
----------

2002-2006 թթ. սովորել է Լոս Անջելեսի Կալիֆոռնիայի համալսարանում։

2006-2008 թթ. ուսումը շարունակել է Կոլումբիայի համալսարանի լրագրության բաժնում, ստանալով մագիստրոսի կոչում։ Նա արժանացել է Fellowship-ի ստեղծագրելու համար։

Գործունեություն
---------------

Հովհաննիսյանը «Ստվերների ընտանիք. մեկդարյա սպանություններ, հիշողություններ և հայի ամերիկյան երազանքը» գրքի հեղինակն է (ISBN 978-0-06-1-79208-3): Գրքում ներկայացված է ինչպես իր գերդաստանի, այնպես էլ սեփական երկրի ու ժողովրդի պատմությունը ՝ սկսած հայոց ցեղասպանությունից։ Գիրքը արժանացել է Լինթոնի մրցանակի։

Հայկական հարցերի վերաբերյալ նրա հրապարակումները, որոնց շարքում են ցեղասպանության մասին աշխատությունները, տպագրվել են «Լոս Անջելես Թայմս-ում», «Նյու Յորք Թայմս-ում», «The Atlantic-ում» և մի շարք այլ հրատարակություններում։

2015 թվականի ապրիլին հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցին թողարկվել է հոգեբանական թրիլեր, դրամա ժանրի «1915» ֆիլմը, որի պրոդյուսերը, համահեղինակն ու համառեժիսորը Կարին Հովհաննիսյանն է։

2017 թ.-ին Հովհաննիսյանը հիմնադրել է «Creative Armenia» մշակութային հիմնադրամը, որը հայտնաբերում, զարգացնում ու խթանում է ստեղծարար միտքը։

Նա սպասվող «Ես մենակ չեմ» (2019) վավերագրական ֆիլմի պրոդյուսերն ու ռեժիսորն է, որը նվիրված է 2018 թ.-ի հայկական թավշյա հեղափոխությանը։ Ֆիլմի համաշխարհային պրեմիերան տեղի կունենա Տորոնտոյի միջազգային կինոփառատոնում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Family of Shadows: A Century of Murder, Memory, and the Armenian American Dream». *goodreads*.
2. ↑  ««Ստվերների ընտանիքը». Հովհաննիսյանների չորրորդ սերնդի ներկայացուցիչը պատմում է իր հայտնի նախնիների պատմությունը». *ArmeniaNow*. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ օգոստոսի 27-ին.
3. ↑  «1915». *IMDb*.
4. ↑  Հակոբյան, Գոհար (29. 04. 2015). ««1915» ֆիլմը՝ անցյալի հետ չփակված հաշիվների մասին». *Առավոտ*.
5. ↑  «Creative Armenia». *Creative Armenia*.
6. ↑  «I am not alone». *tiff*.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Արմենիապեդիա |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 16636527h · ISNI: 0000000384353593 · LCCN: n2010010290 · VIAF: 107342716 · WorldCat VIAF: 107342716 |

 |
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Մարտիրոսյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին։*

**Ալինա Մարտիրոսյան** (1979, Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ դերասանուհի։

Կենսագրություն և գործունեություն
--------------------------------

Ալինա Մարտիրոսյանը ծնվել է 1979 թվականի մայիսի 6-ին՝ Երևանում։

Ավարտել է Երևանի պարարվեստի պետական ուսումնարանը։ 17 տարեկանում ամուսնացել է, 19-ում կորցրել ամուսնուն, ապա մայր դարձել։ 1996-2001 թթ սովորել է Երևանի Խ. Աբովյանի անվան պետական մանկավարժական համալսարանի հոգեբանության ֆակուլտետում։ 1996 թ. մասնակցել է «Միսս Հայաստան» գեղեցկության մրցույթին, որից հետո զբաղվել է մոդելային գործունեությամբ։ Բալետի արտիստ Նարեկ Մարտիրոսյանի քույրն է։

2016 թվականին ամուսնացել է Կարեն Արայանի հետ։

Համագործակցել է «Շարմ» ընկերության հետ։

Նկարահանվել է «Պահանջվում է միլիոնատեր» (2010 թ.) գեղարվեստական ֆիլմում։

Համագործակցել է մի շարք գովազդային գործակալությունների հետ։

Նկարահանվել է «Անուրջներ» (2011 թ.), «Եղբայրներ» (2012 թ.), «Մամա» (2013 թ.) և այլ հեռուստասերիալներում, «Տնփեսա» (2014 թ.) հեռուստանախագծում։2015 թ. նկարահանվել է, «Լույսի պահապանը» և «Երանի» սերիալներում։ 2016 թ. նկարահանվել է «Քարե Դարդ» սիթքոմում:Իսկ այժմ նկարահանվում է «Խաբկանք» սերիալում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Անձնական կյանք
2. ↑  Ալինա Մարտիրոսյանի ամուսնությունը
3. ↑  «Մասնակցությունը սերիալներում». Արխիվացված է օրիգինալից 2022 թ․ օգոստոսի 6-ին. Վերցված է 2020 թ․ փետրվարի 7-ին.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Ինստագրամ · ՅուԹյուբ |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | AV Production |

 |
**Ներսես Պալիանենց**, Պալիենց, Պալևնց, Պալոն, Պաղոն (13-րդ դարի վերջ, Սիս —1363, ենթադրվում է՝ Մանազկերտ), հայ մատենագիր, եկեղեցական-քաղաքական գործիչ։ 1330-ական թվականներին եղել է Ուրմիայի եպիսկոպոս։ Հարելով հայ ունիթոռներին, հրաժարվել է հայ եկեղեցուց ստացած եպիսկոպոսական կոչումից։ 1336 թվականին մեկնել է Կիլիկիա, Կաբինի Սիմեոն Բեկ եպիսկոպոսի և այլ համախոհների հետ քարոզել կաթոլիկություն, լատին եկեղեցու ծեսերով մկրտել հայերին։ Դրա հետևանքով առաջացել են հուզումներ, և իշխանությունը բանտարկել ու աքսորել է նրանց համախոհներին։ Հաջողություն չգտնելով Կիլիկյան Հայաստանում, 1338 թվականին Բենեդիկտոս 12-րդ պապից ստացել է Մանազկերտի արքեպիսկոպոսի պաշտոնը։ 1341 թվականին Ավինյոնում պապին է ներկայացրել հայ եկեղեցու «մոլորությունների» վերաբերյալ 117 մեղադրանք։ Ներսես Պալիանենցը 1348—51 թվականներին Ավինյոնում ավարտել է Մարտինոս Օպավիացու «Ժամանակագրություն» երկի թարգմանությունը։ Հայոց պատմությունը դիտելով իբրև ընդհանուր պատմության մաս՝ Ներսես Պալիանենցը թարգմանության մեջ որոշ տեղերում ներմուծել է հայոց պատմությանն առնչվող ժամանակագրական տեղեկություններ, վերջում կցելով հայ թագավորների, իշխանների և կաթողիկոսների անվանացանկերը։ Արժեքավոր են Եգիպտոսի սուլթանության կողմից Հռոմկլայի գրավման 1292, Կիլիկյան Հայաստանում ներքին գահակալական պայքարի, եգիպտական սուլթանության դեմ հայ-մոնղոլական կռիվների և այլնի վերաբերյալ տվյալները (թեև դրանցում կան առանձին անճշտություններ)։ Հայ հին թագավորների և իշխանների անվանացանկերը կազմելիս օգտվել է հիմնականում Մովսես Խորենացու և Եվսեբիոս Կեսարացու աշխատություններից։ Ներսես Պալիանենցը թարգմանել է նաև լատիներեն Մաշտոցը (ծիսարան)՝ ավելացնելով պատմական հիշատակագրություններ։ Թարգմանությունների բնագրերը պահպանվում են Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան և Վենետիկի Մխիթարյան մատենադարաններում։

Երկեր
-----

* Մանր ժամանակագրություններ 13-18-րդ դարեր, կազմ.՝ Վ. Հակոբյան, հ. 2, Երկեր, 1956։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 256)։*  |
**Շահմուրադով Յուրի Ավանեսի** (փետրվարի 27, 1942(1942-02-27), Ջրական, Ադրբեջանական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ խորհրդային ըմբիշ (ազատ ոճ, 2-րդ միջին քաշ), մարզիչ, ԽՍՀՄ սպորտի վաստակավոր վարպետ (1970), ԽՍՀՄ վաստակավոր մարզիչ (1973), մանկավարժական գիտությունների թեկնածու։

Ավարտել է Դաղստանի մանկավարժական համալսարանը (1968), Մոսկվայի կուսակցական բարձրագույն դպրոցը (1980)։ Աշխարհի (1970), Եվրոպայի (1966, 1967, 1969), ԽՍՀՄ (1967-1970, 1972) չեմպիոն։ Ազատ ոճի ըմբշամարտի ՍՍՀՄ հավաքականի գլխավոր մարզիչ (1972-1981), 1981 թվականից՝ ՍՍՀՄ Պատգամավորների խորհրդին առընթեր ֆիզիկական մշակույթի և սպորտի կոմիտեի մենամարտային մարզաձևերի վարչության պետի տեղակալ։ Պարգևատրվել է «Պատվո նշան», ժողովուրդների բարեկամության և Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշաններով։

Ծնվել է 1942 թվականի փետրվարի 27-ին, Ջրականում՝ Հին Թաղեր գյուղից հայ ներգաղթածների ընտանիքում։ Երբ 6 տարեկան էր, նրա ընտանիքը տեղափոխվեց Օրջոնիկիձե (այժմ՝ Վլադիկավկազ), որտեղ սկսեց զբաղվել ազատ ոճի ըմբշամարտով՝ Իլյա Դրաևի ենթակայության ներքո։ 1962 թվականին ընդունվել է Դաղստանի պետական համալսարան և տեղափոխվել Մախաչկալա, որտեղ շարունակել է զբաղվել ըմբշամարտով ԽՍՀՄ-ի վաստակավոր մարզիչ Արմենակ Կարապետյանի օժանդակությամբ։ 1966 թվականից մինչև 1972 թվականը ներկայացել է ԽՍՀՄ ազգային հավաքականի դրոշի ներքո։ 1966, 1967, 1969 թվականներին դարձել է Եվրոպայի չեմպիոն, 1970 թվականին՝ աշխարհի չեմպիոն։ 1968 թվականին մասնակցել է Մեխիկոյի Օլիմպիական խաղերին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ныне согласно административно-территориальному делению Нагорно-Карабахской Республики, фактически контролирующей село, оно входит в состав Гадрутского района НКР, а согласно административно-территориальному делению Азербайджанской Республики — в состав Ходжавендского района Азербайджана.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Профиль на сайте филиала ДГПУ
* Профессор борьбы Archived 2009-08-12 at the Wayback Machine.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 426)։*  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Միասնական պայքարի աշխարհ |

 |
**Արման Խաչատրյան** (մարտի 18, 1977(1977-03-18), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), ավելի հայտնի է որպես **Արմուշ**, հայ դերասան, հումորիստ, շոումեն։

Կենսագրություն
--------------

Արման Խաչատրյանը ծնվել է 1977 թվականի մարտի 18-ին, Երևան քաղաքում։ 1994 թվականին ավարտել է Երևանի Սախարովի անվան թիվ 69 միջնակարգ դպրոցը։ 1999-2002 թվականներին սովորել է Համո Բեկնազարյանի անվան «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում։ 2000-2003 թվականներին աշխատել է «Արդինի» ստուդիայում` որպես դերասան։ 2001 թվականի մասնակցել է Հայաստանի ՈւՀԱ բարձրագույն լիգայի խաղերին և դարձել հաղթող, որից հետո ընդգրկվել է «Արմյանսկի պրոեկտ» ՈւՀԱ թիմ և մասնակցել Ռուսաստանի բարձրագույն լիգայի խաղերին։ Հանդես է գալիս հիմնականում հումորային ժանրում։ 2006-2010 թվականներին աշխատել է «Սիգմա TV» և «32 Production» ընկերություններում՛ «Հայաստանի հանրային», «Նոր ալիք», «Շանթ» և «Արմենիա» հեռուստաընկերություններում՛ եղել է «32 ատամ», «Թարսի պես», «Երկու աստղ», «50 SMS», «Բանակում», «3 պատ» և «Մեր բակը» հումորային ակումբի հիմնդիրներից մեկը և հանդես է եկել որպես դերասան։ 2010-2015 թվականներին հանդես է «Շանթ» հեռուստաընկերությունում՛ «Վիտամին ակումբ» հումորային շոու-նախագծում` որպես դերասան։ Հյուրախաղերով եղել է մի շարք երկրներում, նկարահանվել բազմաթիվ գովազդային հոլովակներում, ֆիլմերում։

Ֆիլմագրություն
--------------

Ֆիլմ| Տարի | Անվանում | Դեր | Նշում |
| --- | --- | --- | --- |
| 2011 | *Ալաբալանիցա* | Վարորդ |  |
| 2015 | *Սիրո Գործակից* | Առաքիչ |  |
|

Հեռուստատեսություն| Տարի | Անվանում | Դեր | Նշում |
| --- | --- | --- | --- |
| 2009 | Բանակում | Գազազյան |  |
| 2010 | Մեր բակը |  |  |
| 2015-2016 | *Քարե Դարդ* | Գոգո | Գլխավոր դեր |
|

|
|  |
Ինքը| Տարի | Անվանում | Նշում |
| --- | --- | --- |
| 2006-2010 | *32 ատամ* | Comedy TV show |
| 2006-2007 | *Թարսի պես* | Comedy TV show |
| 2007-2008 | *50 SMS* | Հաղորդավար |
| 2007 | *Երկու աստղ* | TV show |
| 2009-2010 | *3 պատ* | Comedy TV show |
| 2010-2015 | *Վիտամին Ակումբ* | Comedy TV show |
|

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Arman Khachatryan». AV Production. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ դեկտեմբերի 1-ին. Վերցված է 2017 թ․ դեկտեմբերի 1-ին.
2. ↑  «ԱՐՄԱՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ». *AV Production*. AV Production. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ դեկտեմբերի 1-ին.
3. ↑  Mediamax. «Ալաբալանիցա». *bravo.am*.
4. ↑  tejmusic (2011 թ․ նոյեմբերի 14). «Ala Bala Nica (2011)». *IMDb*.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | AV Production |

 |
**Ալեքսանդր Եգորի Շահվեդով (Շահվեդյան)** (հոկտեմբերի 1, 1878(1878-10-01), Այգեհատ, Հայաստան - 1937), Անդրկովկասում խորհրդային իշխանության հաստատման աջակից, կուսակցական և քաղաքական գործիչ, ԽՄԿԿ անդամ (1912)։

Սովորել է Թիֆլիսի, ապա՝ Բաքվի դասական գիմնազիաներում։ Ավարտել է Պետերբուրգի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը 1907։ Հեղափոխական գործունեության մեջ ներգրավվել է դեռևս գիմնազիայում սովորելիս։ Բաքվում հաճախել է աշակերտական մարքսիստական խմբակի պարապմունքներին և մասնակցել հեղափոխական շարժումներին։ 1905 թվականին, Պետերբուրգի Նևսկի հրապարակում տեղի ունեցած ուսանողական ցույցին ակտիվ մասնակցության համար, վտարվել է համալսարանից։ 1907 թվականին վերադարձել է Թիֆլիս։ Հետապնդումներից խուսափելու նպատակով տեղափոխվել է Քութայիս, որտեղ աշխատել է որպես հաշտարար դատավոր։ 1912 թվականից կապեր հաստատելով Սարգիս Կասյանի, Ֆիլիպ Մախարաձեի, Ասքանազ Մռավյանի և այլոց հետ՝ կատարել է կուսակցության Թիֆլիսի կազմակերպության հանձնարարությունները։ 1917 թվականին ՌՍԴԲԿ-ի կողմից ներկայացվել է Թիֆլիսի քաղաքային դումայի դեպուտատ։ Հեղափոխական գործունեության համար երկու անգամ (1917 և 1920) ձերբակալվել է։ 1920 թվականին աշխատել է Խորհրդային Ռուսաստանի Թիֆլիսի ներկայացուցչությունում։ 1921 թվականին հրավիրվել է Հայաստան և նշանակվել ՀԽՍՀ բանգյուղտեսչության ժողկոմ, ապա՝ արդարադատության ժողկոմ։ 1923 թվականին նշանակվել է Անդրֆեդերացիայի Կենտգործկոմի քարտուղար։


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 429)։*  |
**Մելիք Սարիբեկի Մանուկյան** (մայիսի 5, 1955(1955-05-05), Աբովյանի շրջան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), տնտեսագետ, Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողովի նախկին պատգամավոր։

Կենսագրություն
--------------

Մելիք Մանուկյանը ծնվել է 1955 թվականի մայիսի 5-ին Աբովյանի շրջանի Սարանիստ գյուղում։ 1993 թվականին ավարտել է Ռուսաստանի Դաշնության Եկատերինբուրգ քաղաքի ուրալյան ժողովրդական տնտեսության ինստիտուտը։ Ստացել է տնտեսագետի որակավորում և տնտեսագիտության թեկնածուի գիտական աստիճան։ 1973-1975 թվականներին ծառայել է խորհրդային բանակում։ 1975-1989 թվականներին աշխատել է «Հայբյուրեղապակի» գործարանում (ք. Արզնի), իսկ 1989 թվականին՝ «Սարանիստ» ՍՊԸ հիմնադիր տնօրեն, նախագահ։ Եղել է Հայաստանի Հանրապետության գործարարների և արդյունաբերողների միության ու առևտրաարդյունաբերական պալատի խորհուրդների անդամ։

2003-2007 թվականներին եղել է Ազգային ժողովի պատգամավոր (թիվ 45 ընտրատարածք)։ Մինչև 2006 թվականի մայիսի 22-ը` ՕԵ խմբակցության անդամ, այնուհետև խմբակցություններում և պատգամավորական խմբում չի ընդգրկվել։ Եղել է Ազգային ժողովի ֆինանսավարկային, բյուջետային և տնտեսական հարցերի մշտական հանձնաժողովի անդամ։

2007-2012 թվականներին եղել է Ազգային ժողովի պատգամավոր (թիվ 27 ընտրատարածք)։ 19.06.2007-11.07.2007-ին եղել է Ազգային ժողովի ֆինանսավարկային և բյուջետային հարցերի մշտական հանձնաժողովի անդամ, 11.07.2008-31.05.2012 թվականներին տարածքային կառավարման և տեղական ինքնակառավարման հարցերի մշտական հանձնաժողով անդամ։ 2012 թվականի մայիսի 6-ին ընտրվել է Ազգային ժողովի պատգամավոր (թիվ 26 ընտրատարածքից) ։

Անձնական կյանք
--------------

Ամուսնացած է, ունի հինգ երեխա՝4 աղջիկ և 1 որդի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «National Assembly of Armenia | Official Web Site | parliament.am». *www.parliament.am*. Վերցված է 2021 թ․ հունվարի 6-ին.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Հայաստանի Ազգային ժողով · Հայաստանի Ազգային ժողով · Հայաստանի Ազգային ժողով |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Արմենիապեդիա |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Զելանդիա (այլ կիրառումներ)

**Զելանդիա** (դան․՝ Sjælland [ˈɕɛˌlænˀ]), Բալթիկ ծովի և Դանիայի ամենամեծ կղզին, Դանիայի թագավորության կազմում երրորդը Գրենլանդիայից և Դիսկոյից հետո։ Բնակչության թվաքանակը 2018 թվականի հունվարի 1-ի տվյալներով եղել է 2,302,074, բնակչության խտությունը՝ 303,021 մարդ/կմ²։

Աշխարհագրություն
----------------

Զելանդիան Դանիայում
Կղզին գտնվում է Կատեգատ նեղուցի և Բալթիկ ծովի միջև։ Շվեդիայից բաժանվում է Էրեսուն նեղուցով, իսկ Ֆյուն կղզուց Մեծ Բելտ նեղուցով։ Զելանդիայի մակերեսը կազմում է 7031 կմ²։ Ափերը նիմնականում ցածրադիր են, խիստ կտրտված են ֆյորդերով և ծովածոցերով (Իսե-ֆյորդ, Սայերյո-Բուգտ և այլն)։

Զելանդիայի վրա գտնվում են բազմաթիվ լճեր, այդ թվում նաև Դանիայի ամենամեծ լիճը՝ Արեսյոն։ Կղզու վրա գտնվող Սուս-Աա գետի երկարությունն է 82 կմ։ Դեռևս XX դարի սկզբում կղզին ծածկված էր հիանալի հաճարենու և կաղնու անտառներով, սակայն այժմ այս անտառների մակերեսը խիստ պակասել է։ Զելանդիայի արևելյան ափին և մոտ գտնվող Ամագեր կղզու վրա է գտնվում Դանիայի մայրաքաղաք Կոպենհագենը։

Ծագումնաբանությունը
-------------------

Անվանումը առաջացել է դանիական *Sæl* (փոկ) և *land* (երկիր) բառերից, քանի որ Զելանդիայի ափերին բնակվում էին մեծ քանակությամբ փոկեր։ Ժամանակակից գրառումով կղզու անվանման *Sjæl* մասը նշանակում է *ոգի*, այնպես, որ Զելանդիան կարելի է անվանել *ոգու երկիր*։

Կարևոր քաղաքները
----------------

* Ֆրեդերիկսբերգ (Frederiksberg)
* Հելսինգոր (Helsingør)
* Հիլերյոդ (Hillerød)
* Հոլդբեկ (Holbæk)
* Կոպենհագեն (København)
* Կյոգե (Køge)
* Նեստվեդ (Næstved)
* Պրեսյո (Præstø)
* Ռոսկիլդե (Roskilde)
* Սլագելսյե (Slagelse)
* Սլանգերուպ (Slangerup)
* Սորյո (Sorø)
* Վորդինգբորգ (Vordingborg)
* Վալենսբեկ (Vallensbæk)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  archINFORM (գերմ.) — 1994.
2. ↑
3. ↑  BEF4: Population 1 January by Islands, Statistics Denmark

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ կատալոնական · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Treccani · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 119736340 · GND: 4054144-7 · LCCN: sh85123084 · VIAF: 142960715, 131731677 · WorldCat VIAF: 142960715, 131731677 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 681)։*  |
**Վիտամին B3** վիտամին է որն ունի 3 ձև՝ նիկոտինամիդ (նիացինամիդ), նիացին (նիկոտինաթթու) և նիկոտինամիդ ռիբոզիդ։ Վիտամին B3-ի բոլոր երեք ձևերն էլ օրգանիզմում ձևափոխվում են նիկոտինամիդադենինդինուկլեոտիդի (ՆԱԴ)։ ՆԱԴ-ը անհրաժեշտ է կյանքի համար, և առանց վիտամին B3-ի կամ տրիպտոֆանի օրգանիզմում այն չի կարող սինթեզվել։ 2004 թվին նիկոտինամիդ ռիբոզը ճանաչվել է վիտամին B3-ի ձևերից մեկը։ Խումբը երբեմն անվանում են **վիտամին B3 համալիր**։

Գործողության մեխանիզմ
---------------------

ՆԱԴ ը, նրա ֆոսֆորիլացված ձևի՝ նիկոտինամիդադենինդինուկլեոտիդֆոսֆատի (ՆԱԴՖ) հետ միասին, մասնակցում է ԴՆԹ-ի ռեպարացիայի և կալցիումի մոբիլիզացիայի գործընթացներում փոխանակման ռեակցիաներին։

Աղբյուրներ
----------

Վիտամի B3-ի պարունակությունը շատ է լոբիի, կաթի, մսի և հավկիթի մեջ։ Հարստացված ալյուրի ոչ կոէնզիմ ձևի (ազատ նիացինի պարունակութամբ) մեջ վիտամի B3-ի կենսամատչելիությունը նույնպես բարձր է։ Հացահատիկները նիացինի հարուստ աղբյուր չեն։ ԱՄՆ ում նիացինի միջին ընդունումը առաջարկվող սննդային քանակից բարձր է։

Թունավորում
-----------

Վիտամին B3-ի օրական առավելագույն չափաբաժինը սահմանվել է 35 մգ։ Օրական 30 մգ չափաբաժնի դեպքում նկատվել են՝ մշտապես դեմքից սկսվող կարմրություն, որը զուգակցվում է մաշկի չորությամբ, քորով, պարեսթեզիայով և գլխացավով։ Լյարդի թունավորումը ամենալուրջ թունավոր ռեակցիան է, որը հանդիպում է >2 գրամ/օրը չափաբաժնի դեպքում։ Նշվել է կայծակնային հեպատիտի դեպքեր 3-9 գրամ/օրը դեղաչափերի ժամանակ, որի դեպքում կարիք է լինում լյարդի փոխպատվաստում։ Այլ պատասխան ռեակցիաներն են՝ գլյուկոզային անտանելիությունը, հիպերուրիկեմիան, մակուլյար այտուցը և մակուլյար կիստան։

Անբավարարություն
----------------

Վիտամին B3-ի անբավարարությունը կարող է բերել պելագրայի՝ հիվանդություն, որը հայտնաբերվում է Հյուսիսային Ամերիկայում հարբեցողներից շատերի շրջանում։ Ախտանիշներն են՝ փսխում, ախորժակի կորուստ, որովայնի ցավ և ընդհանուր թուլություն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Stipanuk, Martha H.; Caudill, Marie A. (2013). *Biochemical, Physiological, and Molecular Aspects of Human Nutrition - E-Book* (անգլերեն). Elsevier Health Sciences. էջ 541. ISBN 9780323266956. «Vitamin B3... potentially includes three different molecular forms: nicotinic acid, niacinamide, and nicotinamide riboside»
2. ↑  Silvestre, Ricardo; Torrado, Egídio (2018). *Metabolic Interaction in Infection* (անգլերեն). Springer. էջ 364. ISBN 978-3-3197-4932-7. «Niacin or nicotinate, together with its amide form nicotinamide, defines the group of vitamin B3 complex»
3. 1 2 3 4 5  Suter, Paolo; Russell, Robert (2018). «Chapter 326: Vitamin and Trace Mineral Deficiency and Excess». *Harrison's Principles of Internal Medicine, 20th Ed*. New York, NY: McGraw-Hill. ISBN 978-1259644030.
4. ↑  *Goodman & Gilman's the pharmacological basis of therapeutics*. Goodman, Louis S. (Louis Sanford), 1906-2000. Hardman, Joel G. Limbird, Lee E. Gilman, Alfred Goodman, 1941-2015. (10th ed.). New York: McGraw-Hill. 2001. ISBN 0071354697. OCLC 46548349.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ այլ (link)
Անիմացիան ցույց է տալիս ինչպես է կրիան ստեղծում գրաֆիկա օգտագործելով *forward* և *turn* հրահանգները
Պարույր, որը պատկերված է կրիական գրաֆիկայի ալգորիթմով
 Կրիական գրաֆիկայով նախշ` պատկերված Python ծրագրավորման լեզվով
պատկեր  կայքից
Եռաչափ կրիական գրաֆիկա
**Կրիական գրաֆիկան**
համակարգչային գրաֆիկայի մեջ վեկտորային գրաֆիկայի տեսակ է, որն օգտագործում է կրիայի տեսքով ցուցիչ, որը տեղաշարժվում է դեկարտյան կոորդինատների համակարգում։ Կրիական գրաֆիկան Լոգո ծրագրավորման լեզվի կարևորագույն յուրահատկություններից է։

Ընդհանուր նկարագիր
------------------

Կրիան ունի երեք հատկանիշ. տեղադրություն, ուղղություն և գրիչ։ Գրիչը ևս ունի հատկանիշներ. գույն, լայնություն և միացված/անջատված վիճակ։

Կրիան շարժվում է հրահանգներով, որոնք հարաբերական են իր դիրքին, օրինակ` «շարժվել առաջ տաս քայլ» կամ «շրջվել ձախ 90 աստիճան»։ Կրիայի գրիչը ևս ղեկավարվում է` միացնելով այն, դրա գույնը կամ լայնությունը նշելով։ Սեյմուր Պեյպերթը` ծրագրով աշխատողի և կրիայի աշխատանքային «համագործակծություն»-ն անվանել է մարմնային ներդաշնակ պատճառավորում։

Կրիական երկրաչափությունը երբեմն օգտագործվում է գրաֆիկական միջավայրերում` որպես խիստ կոորդինատահասցե գրաֆիկական համակարգի այլընտրանք։

Պատմություն
-----------

Կրիական գրաֆիկան հաճախ փոխկապակցված է Լոգո ծրագրավորման լեզվին։ Սեյմուր Պեյպերթը կրիական գրաֆիկայի աջակցումն ավելացրել է Լոգո-յին` ուշ 1960-ականներին` Կրիա ռոբոտի իր տարբերակին կառավարելու համար։

Ժամանակակից Python ծրագրավորման լեզվի ստանդարտ գրադարանը ներառում է կրիական գրաֆիկայի մոդուլ։

Եռաչափ տարբերակներ
------------------

Կրիական գրաֆիկայի հիմքում ընկած գաղափարները կարող են ընդարձակվել և օգտագործվել եռաչափ մոդելավորման մեջ։ Դրան կարելի է հասնել տարբեր կոորդինատային մոդելների օգտագործմամբ։

Ջավա-ն ունի Cheloniidae Turtle Graphics գրադարանը` եռաչափ կրիական գրաֆիկայի մոդելներով։

Տես նաև
-------

* KTurtle
* Լոգո (ծրագրավորման լեզու)
* Կրիա (ռոբոտ)
* Python
* Ջավա
* Համակարգչային գրաֆիկա
* Վեկտորային գրաֆիկա

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Goldman, Ron; Schaefer, Scott; Ju, Tao. «Turtle Geometry in Computer Graphics and Computer Aided Design» (PDF). *CSE.WUSTL.edu*.
2. ↑  Thornburg, David D. (March 1983). «Friends of the Turtle: On Logo And Turtles». *Compute!*. էջ 148. Վերցված է 2013 թ․ հոկտեմբերի 6-ին.
3. ↑  «25.1. turtle — Turtle graphics — Python 3.7.0 documentation». *docs.python.org*. Վերցված է 2018 թ․ օգոստոսի 23-ին.
4. ↑  Spencer Tipping on cheloniidae(retrieved 2016-9-17)
Մետաղներ վառարանում
**Մետաղների քիմիական-ջերմային մշակում**, քիմիապես ակտիվ միջավայրում մետաղների և համաձուլվածքների ջերմային մշակում, որի հետևանքով փոխվում են մակերևութային շերտի քիմիական բաղադրությունը, կաոուցվածքը և ֆիզիկաքիմիական հատկությունները։

Կատարվում է զանազան տարրերով մակերևույթի դիֆուզիոն հագեցման եղանակով (բարձր ջերմաստիճաններում)։ Տարրի ընտրությունը պայմանավորված է դետալի մակերևույթի պահանջվող հատկություններով։ Հագեցումը կատարվում է ածխածնով (ցեմենտացում), ազոտով (ազոտում), ազոտով և ածխածնով (ցիանացում), մետաղներով (մետաղացում), բորով կարավորում), սիլիցիումով (սիլիկավորում) և այլն։

Ձևեր
----

Կախված դիֆուզվող տարր պարունակող միջավայրի ագրեգատային վիճակից՝ տարբերում են մետաղների քիմիական-ջերմային մշակում գազային, հեղուկ կամ պինդ միջավայրերում։ 
Մետաղների քիմիական-ջերմային մշակման դեպքում առաջացող դիֆուզիոն շերտը, փոփոխելով մակերևույթի կառուցվածքա-էներգետիկական վիճակը, դրականորեն է ազդում ոչ միայն դետալի մակերևույթի ֆիզիկաքիմիական հատկությունների, այլև ծավալային հատկությունների վրա։ Այսպիսի մշակման շնորհիվ շինվածքները ձեռք են բերում բարձր մաշակայունություն, կրակակայունություն, կոռոզիակայունություն և հոգնածության կայունություն։

Տեսակներ
--------

Նախապատրաստուկը կամ շինվածքը տաքացնում են մինչև համապատասխան ջերմաստիճան, պահում այդ ջերմաստիճանում որոշակի ժամանակ, ապա անհրաժեշտ արագությամբ սառեցնում։ Մտաղների ջերմամշակումը, որպես նախնական գործողություն, կիրառվում է նախապատրաստուկի մշակման ժամանակ նյութի տեխնոլոգիական հատկությունները բարելավելու համար, իսկ որպես վերջնական գործողություն՝ պատրաստի շինվածքը այնպիսի հատկություններով օժտելու համար, որոնք ապահովում են նրա շահագործման երկարակեցությունը։

Մտաղների ջերմամշակումը հիմնական տեսակներն են՝ 

* թրծումը,
* նորմալացունը,
* մխումը,
* արձակումը,
* քիմիական և ջերմային մշակումը,
* ջերմամեխանիկական մշակումը,
* էլեկտրաջերմային մշակումը և այլն։

Թրծումն ու նորմալացումը հիմնականում կիրառվում են որպես ջերմամշակման նախնական գործողություններ, իսկ արձակումը, էլեկտրաջերմային մշակումը՝ վերջնական գործողություններ։

Օրինակներ
---------

Հաճախ շինվածքը ջերմամշակման ենթարկելու համար կիրառում են իրար հաջորդող մի քանի եղանակներ։ Օրինակ, ատամնանիվները կարող են ենթարկվել քիմիական-ջերմային մշակման, ապա նորմալացման, հետո մխման և վերջում՝ արձակման։ Նման մշակումն ապահովում է մեքենայի դետալների մակերևութային շերտում և միջուկում իրարից տարբեր կառուցվածքների ստացումը։ Հնարավոր է նաև ջերմամշակման միևնույն եղանակի բազմապատիկ կրկնում։ Արագահատ պողպատներից պատրաստված գործիքների ջերմամշակման ժամանակ մխմանը, որպես կանոն, հաջորդում է եռապատիկ արձակումը։ Կիրառելով ջերմամշակման տարբեր եղանակներ՝ կարելի է վերականգնել մետաղի կամ համաձուլվածքի սկզբնական վիճակը։

Տես նաև
-------

* Մետաղների ջերմամեխանիկական մշակում

Գրականություն
-------------

* International Heat Treatment Magazine in English
* Reed-Hill, Robert (1994). *Principles of Physical Metallurgy* (3rd edition ed.). Boston: PWS Publishing. `{{cite book}}`: `|edition=` has extra text (օգնություն)

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 481)։*  |
**Վալենտին Ալեքսանդրովիչ Կիրեև** (հոկտեմբերի 16 (28), 1899, Պերմ, Ռուսական կայսրություն - նոյեմբերի 8, 1974(1974-11-08), Մոսկվա, ԽՍՀՄ), սովետական քիմիկոս, ԽՍՀՄ ԳԱ Հեռավոր արևելյան մասնաճյուղի քիմիայի ինստիտուտի (Վլադիվոստոկ) (1935-1937), Մոսկվայի ինժեներաշինարարական ինստիտուտի (1937-1973) տնօրեն, ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիր։

Զբաղվել է քիմիական թերմոդինամիկայի ոլորտի հետազոտություններով։ Մեծ ներդրում է ունեցել քիմիական ռեակցիաների և ֆազային անցումների թերմոդինամիկական պարամետրերի, ինչպես նաև առանձին նյութերի թերմոդինամիկական հատկությունների հաշվարկման մեթոդների մշակման գործում։

Կենսագրություն
--------------

Վալենտին Կիրեևը ծնվել է 1899 թվականի հոկտեմբերի 16-ին Պերմում։ 1924 թվականին ավարտել է Մոսկվայի պետական համալսարանը, որից հետո 1927-1933 թվականներին աշխատել է Ֆիզիկաքիմիայի ինստիտուտում (մինչև 1931 թվականը՝ Կարպովի անվան քիմիայի ինստիտուտ)։

Կիրեևի հիմնական գիտական գործունեությունը նվիրված է քիմիական թերմոդինամիկայի ուսումնասիրությանը։ 1931-1940 թվականներին նա ստեղծել է էլեկտրոլիտների լուծույթների և դրանցում ֆազային հավասարակշռության ուսումնասիրման մեթոդների մի ամբողջ շարք։ Այնուհետև 1953-1965 թվականներին զարգացրել է առանձին նյութերի թերմոդինամիկական հատկությունների հաշվարկման մեթոդները։ Նրա աշխատանքների արդյունքները ներկայացվել են «Քիմիական ռեակցիաների գործնական հաշվարկների մեթոդները թերմոդինամիկայում» (1970, 2-րդ հր. 1975) մենագրության մեջ։

«Քիմիայի կարճ դասընթաց» (1959, 5-րդ հր. 1978), «Ֆիզիկական քիմիայի դասընթաց» (1955, 3-րդ հր. 1975) և «Քիմիական ռեակցիաների գործնական հաշվարկների մեթոդները թերմոդինամիկայում» դասագրքերի հեղինակն է։

Քիմիական թերմոդինամիկայի բնագավառում իր գիտական գործունեության համար արժանացել է ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի (1969)։

Աճյունասափորը պահվում է Դոնսկոե գերեզմանատանը (Մոսկվա)։

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Վալենտին Ալեքսանդրովիչ Կիրեև». *publ.lib.ru*. Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 15-ին.
* «Վալենտին Ալեքսանդրովիչ Կիրեև». *100v.com.ua*. Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 15-ին. `{{cite web}}`: Text "Знаменитые, великие, гениальные люди. Самое интересное о них!" ignored (օգնություն)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | NKC: jx20050906003 · VIAF: 838154381054730292124 · WorldCat VIAF: 838154381054730292124 |

 |
**Սեդվու վանքը** գտնվում է Թումանյանի շրջանի Կաճաճկուտ գյուղից 3 կմ դեպի հարավ` Աքորի-Կաճաճկուտ ավտոճանապարհին մոտ՝ Սեդվու ձորում։ Վանական համալիրից պահպանվել են Սուրբ Նշան եկեղեցին (XIII դ.)՝ կից մատուռով, որոշ օժանդակ շինություններ և պարսպապատերի մնացորդներ։ 
Հուշարձանի պահպանությունն իրականացնում է նախարարության ենթակայության «Պատմամշակութային արգելոց-թանգարանների և պատմական միջավայրի պահպանության ծառայություն» ՊՈԱԿ-ը։

Սուրբ Նշան եկեղեցի
------------------

**Սուրբ Նշան եկեղեցին** կառուցվել է XIII դարում։ Այն ուղղանկյուն (8,8 X 7,0 մ չափերով) միանավ դահլիճ տիպի եկեղեցի է` ծածկված կիսագլանաձև թաղով, որը հենված է երեք զույգ որմնասյուների վրա։ Որմնամույթերն իրար հետ կապված են երկայնական պատերին կից երեքական որմնակամարներով (այս ճարտարապետական հորինվածքը լայն տարածում ուներ Լոռվա 13-րդ դարի այլ հուշարձաններում` Քոբայրում, Մեծավանի Սուրբ Հովհաննեսում և այլն)։
Արտաքին հարդարանքը զուսպ է։ Համեմատաբար շեշտված են շքամուտքերի եզրակալները, որոնք ունեն կիսաշրջանաձև և սլաքաձև վերնամասեր։
Եկեղեցու կտուրը երկլանջ է, ունի մեծ թեքություն, որով պայմանավորված է ճակտոնների վերասլացությունը։ Այն կառուցված է կապտավուն բազալտե սրբատաշ քարերով։ Եկեղեցու արևելյան կողմում գտնվում է կիսաշրջանաձև խորանը՝ առաջ ընկած ցածրադիր բեմով։ Եկեղեցին ունի երեք մուտք՝ արևմտյան, հարավային և հյուսիսային ճակատներում (հյուսիսային մուտքը բացվում է դեպի մատուռը)։

Հարավային մուտքից առաջ գտնվում է քառակուսի հատակագծով կամարակապ սրահ, որը նույնպես կառուցվել է XIII դարում։ Այն ծածկված է ութաթև թաղով, որն ունի եռանկյունաձև նիստեր և զուգակցված է միջին մասի փոխուղղահայաց գոտիների հետ, որտեղ անցումը քառակուսի հիմքից իրականացված է եռանիստ տրոմպների միջոցով։

Եկեղեցու հյուսիսային պատին կից հետագայում կառուցվել է **մատուռ**, որի միակ մուտքը բացվում է դեպի եկեղեցի։ Մատուռն ունի ուղղանկյուն հատակագիծ (5.9 Ղ 3.8 մ), թաղածածկ է։ Մատուռն ունի միալանջ կտուր, որը եկեղեցու կտուրի հյուսիսային լանջի շարունակությունն է կազմում։ Մատուռը նույնպես կառուցված է XIII դարում։

Վանքի տարածքը շրջապատված է եղել անկանոն պարիսպներով, որոնք կառուցված են եղել կապտավուն բազալտի մեծ քարերով։ Պարիսպն հարավային և արևելյան կողմերից ունեցել է 2 կամարակապ դարպաս, իսկ անկյուններում՝ կիսաբոլոր աշտարակներ։ Ներկայումս մնացել են միայն պարսպի չնչին հետքերը։

Վանքից մոտ կես կմ հեռավորությամբ գտնվող **"Ղուլի Ղաշ"** կոչվող վայրում եղել է **Սեդվու ամրոցը ("Սեդվա ղալա")**, որից չնչին մնացորդներ են պահպանվել։ Համեմատաբար լավ վիճակում է եռահարկ աշտարակաձև կառույցը, որի 3 հարկում էլ եղել են քառակուսի հատակագծով սենյակներ, որոնք ունեցել են դրսից բացվող մուտքեր։

Վանքի հարավարևելյան կողմում պահպանվել են կացարանների և տնտեսական շինությունների մնացորդներ։
Սեդվու ձորում կան հին գյուղատեղեր, միջնադարյան գերեզմանոցներ և մեծաթիվ խաչքարեր։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Wiki Loves Monuments monuments database — 2017.
2. ↑  «Ֆոտոշարք ՍԵԴՎՈՒ ՎԱՆՔ». *Պատմական Հետք*. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 9-ին.
3. ↑  Շախկյան, Գառնիկ (1986). *Լոռի, Պատմության քարակերտ էջերը*. Երևան "Հայաստան".(չաշխատող հղում)
**«Սև փողերի տոկոսը»,** Նար-Դոսի «Մեր թաղը» նովելաշարի նովելներից է, որն ուրույն կերպով նկարագրում է կործանարար սովորությունների անդառնալի հետևանքները։

Սյուժե
------

«Սև փողերի տոկոսը» նովելի հերոսը տարրական մարդկայինի անկման մի այլ կրողն է. խաղամոլ ու հարբեցող Արտեմը իր գորշ գոյությունը քարշ է տալիս` բացարձակ չմտահոգվելով մոր` պառավ Մարանի վիճակով։ Դրաման սրվում է հակադրության կենցաղային մի ինքնատիպ պատկերով։ Մարանը ապրում է իր մի քանի հավերով, որոնց խնամքը շնչավորվում է ծնողական գորովանքով. «Հավերից մեկը շարժվեց և քնաթաթախ մի խուլ կռկռոց արձակեց.

*-Ջան, ջան, մատաղ, ջան,-արտասանեց պառավ Մարանը և հորանջեց*»*:*

Մյուս կողմից նրա գորովանքը վախի ու զարմանքի նման է հնչում, երբ հերթական անսպասելի այցից հետո Արտեմը մորն է տալիս մի բուռ «սև փողեր»։ Նրա բութ ու անմեղսունակ էությանն ավելի բնորոշ էր այն, որ կեսգիշերին հարբած տուն գալիս մոր վախեցած հարցին ի պատասխան ոռնար. *«Զահրումար ու չոռ ա, բաց արա, էլի»*։ Ընտանիքի համար այս տեսակների չարիք դառնալը երևում է նրանում, որ հիմա էլ Արտեմը գողանում է մոր հավերը` կործանման դատապարտելով նրան։

Գաղափարական բովանդակություն
---------------------------

«Սև փողերի տոկոսը», ինչպես «Մեր թաղը» շարքի մյուս նովելները ևս, արտացոլում է ժանակաշրջանի ծանր կացությունը, երբ հնի հետ մեկտեղ դեն են նետվում հավատն ու սրբությունը, երբ հինը կործանվում էր, բայց նորը հուսալի ոչինչ չէր բերում և անխնա ոտնահարում էր մարդկային անհատականությունը։ Նահապետական բարքերը, արմատավորված սնոտիապաշտությունըպաշտությունը կործանում, խեղաթյուրում են մարդկային խղճուկ ճակատագրերը։

Կերպարներ
---------

* Մարան
* Արտեմ- Մարանի որդին

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Նար-Դոս (1962). *Մեր թաղը*. Երևան: Հայպետուսմանկհրատ. էջ 82.
2. ↑  Վ. Սաֆարյան (2021). *Գրողի և կերպարի անհատականությունը. Մուրացան, Նար-Դոս*. Երևան: ԵՊՀ հրատարակչություն. էջ 257.
3. ↑  *Հայ նոր գրականության պատմություն, հատոր չորրորդ*. Երևան: Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն. 1972. էջ 263.
***h*-գործակիցը** ցուցանիշ է, որը փորձում է միաժամանակ չափել գիտնականի կամ պրոֆեսորի հրատարակված աշխատանքների արդյունավետությունն ու ազդեցության գործոնը։

Ցուցանիշը հիմնված է գիտնականի ամենաշատ հղումներով հոդվածների բազմության և ուրիշ հրատարակումներում դրանց մեջբերման քանակի վրա։ Գործակիցը կարող է կիրառվել նաև գիտնականների խմբի՝ բաժնի, համալսարանի, երկրի արդյունավետության և ազդեցության գնահատման համար։ H-գործակցի գաղափարը 2005 թ-ին առաջարկել է ամերիկացի ֆիզիկոս Ջորջ Հիրշը (Սան Դիեգոյի համալսարան, Կալիֆորնիա), որպես գործիք՝ գնահատելու համար տեսական ֆիզիկայում զբաղված ֆիզիկոսների աշխատանքը և այն երբեմն անվանում են Հիրշի գործակից կամ Հիրշի թիվ։

Սահմանումը և նպատակը
--------------------

H-index from a plot of decreasing citations for numbered papers
Գործակիցը հիմնված է տվյալ հետազոտողի հրատարակումների ստացած մեջբերումների վրա։ Հիրշը գրում է. *Գիտնականն ունի* h *գործակից, եթե նրա* Np *հոդվածներից 'h'-ը յուրաքանչյուրն ունի ամենաքիչը* h *մեջբերում և մնացած (*Np*−*h*) հոդվածներից յուրաքանչյուրի մեջբերումների քանակը չի գերազանցում* h*-ը։*

Այլ կերպ ասած, *h* գործակցով գիտնականը հրատարակել է *h* հոդված, որոնցից յուրաքանչյուրն այլ հոդվածներում հիշատակվել են առնվազն *h* անգամ։ Այսպիսով, *h* գործակիցը միաժամանակ արտահայտում է և հրատարակված հոդվածների քանակը և յուրաքանչյուր հոդվածի հիշատակումների քանակը։ Գործակիցը մշակվել է կատարելագործելու գնահատման այնպիսի պարզ միջոցները, ինչպիսիք են՝ մեջբերումների կամ հրատարակումների քանակը։ Գործակիցը լիովին աշխատում է միայն միևնույն բնագավառում աշխատող գիտնականներին համեմատելու համար։ Մեջբերումների քանակը գիտության տարբեր բնագավառների համար էապես տարբեր է։

*h* գործակիցը այլընտրանք է ավելի վաղ ընդունված՝ ամսագրի ազդեցության գործոնի միջոցով կոնկրետ հետազոտողի աշխատանքները գնահատելու մեթոդին։ Քանի որ *h* գործակցում հաշվի են առնվում միայն մեծ թվով հղված հոդվածները, ուստի այն որոշելը համեմատաբար պարզ պրոցես է։ Հիրշը ցույց է տվել, որ պարգևներ ստացած գիտնականների համար, ինչպես օրինակ Գիտությունների ակադեմիայի անդամ կամ Նոբելյան մրցանակակիր, *h*-ը շատ կանխատեսելի արժեք ունի։

Ֆիզիկայում միջին արդյունավետության գիտնականը պետք է ունենա իր աշխատած տարիների թվին հավասար *h*, մինչդեռ կենսաբժշկական գիտնականներինը ձգտում է ավելի բարձր արժեքների։
*h* գործակիցը աճում է հղումների կուտակմանը զուգընթաց, ուստի այն կախված է հետազոտողի 'գիտական տարիքից'։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Hirsch, J. E. (2005 թ․ նոյեմբերի 15). «An index to quantify an individual's scientific research output». *PNAS*. **102** (46): 16569–16572. arXiv:physics/0508025. Bibcode:2005PNAS..10216569H. doi:10.1073/pnas.0507655102. PMC 1283832. PMID 16275915.
2. ↑  McDonald, Kim (2005 թ․ նոյեմբերի 8). «Physicist Proposes New Way to Rank Scientific Output». PhysOrg. Վերցված է 2010 թ․ մայիսի 13-ին.