հատված Ֆիրդուսու «Շահնամե» պոեմից
**Պարսկերենի այբուբեն** (պարս.՝ الفبای فارسی‎, ալեֆբայե ֆարսի), գրային համակարգ, որը գործածական է ժամանակակից պարսկերենի համար։ Մինչ այդ գոյություն ունեցած գրային համակարգերը, որոնք ստեղծվել էին հին պարսկերենի (մ.թ.ա. 6-3-րդ դարեր), պարթևերենի (մ.թ.ա. 3 - մ.թ. 3-րդ դարեր) և պահլավերենի (3-7-րդ դարեր) համար, զարգացած միջնադարում այլևս գործածական չէին։

Գրային համակարգը հիմնված է արաբերենի այբուբենի վրա, որը բացատրվում է 7-րդ դարում Սասանյան Պարսկաստանի նվաճմամբ և երկու դար տևած արաբական գերիշխանությամբ։ Երկրում տարածվեց իսլամը իր երկու՝ սուննի և շիա ճյուղերով։ Ժամանակի ընթացքում շիականությունը հիմնականում դուրս մղեց մյուս բոլոր հավատալիքները։ 9-րդ դարում առաջացան Սամանիների (819-999) և Սաֆարիների (861-1003) բուն իրանական կիսանկախ պետությունները, որոնք հիմք դրեցին արդի պարսկերենի այբուբենին։

Արաբերենի այբուբենը հարմարեցվել է պարսկերենի գրային համակարգի համար. պարսկերենի այբուբենը ներառում է արաբերենի բոլոր 28 հարֆերը, ինչպես նաև ևս չորսը՝ پ (փե), ژ (ժե), گ (գաֆ), چ (չե), ուստիև այբուբենը երբեմն կոչվում է «փաժգաչ»։ Որոշ տառեր ունեն նույնական հնչողություն։ Գրվում է աջից ձախ։ Մաթեմատիկական արտահայտությունները և թվային արժեքները նույնպես գրվում են աջից ձախ, որոնք այլ լեզուներում ընթերցվում են ձախից աջ։ Հարֆերից որոշներն ունեն չորս գրելաձև։

Գրանիշեր
--------

Ստորև բերված են պարսկերենի այբուբենի 32 գրանիշերը, որոնք հայտնի են որպես «հարֆեր»։ Դրանց տեսքը կարող է փոխվել կախված դիրքից. առանձին, սկզբնական (միացված է ձախ կողմում), միջին (միացվում է երկու կողմերում) եւ վերջնական (միացվում է աջ կողմում)։

### Բաղաձայններ

Հարֆերի անունները հիմնականում օգտագործվում են արաբերենից՝ պարսկերեն արտասանությամբ։

| # | անվանումը պարսկերեն | անվանումը տրանսլիտով | DIN 31635 համակարգ | ՄՀԱ | Յունիքոդ | Հարֆերի ձևեր |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Վերջնական | Միջին | Սկզբնական | Առանձին |
| 0 | همزه | համզա | ʾ | կոկորդային շփական [ʔ] | U+0621 | Չկա տվյալ | Չկա տվյալ | Չկա տվյալ | ء |
| U+0623 | ـأ | أ |
| U+0626 | ـئ | ـئـ | ئـ | ئ |
| U+0624 | ـؤ | ؤ |
| 1 | الف | ʾalef | â | [ɒ] | U+0627 | ـا | ا |
| 2 | به | be | b | [b] | U+0628 | ـب | ـبـ | بـ | ب |
| 3 | په | pe | p | [p] | U+067E | ـپ | ـپـ | پـ | پ |
| 4 | ته | te | t | [t] | U+062A | ـت | ـتـ | تـ | ت |
| 5 | ثه | s̱e | s̱ | [s] | U+062B | ـث | ـثـ | ثـ | ث |
| 6 | جیم | jim | j | [d͡ʒ] | U+062C | ـج | ـجـ | جـ | ج |
| 7 | چه | če | č | [t͡ʃ] | U+0686 | ـچ | ـچـ | چـ | چ |
| 8 | حه | ḥe (ḥâ-ye ḥotti, ḥâ-ye jimi) | ḥ | [h] | U+062D | ـح | ـحـ | حـ | ح |
| 9 | خه | xe | x | [x] | U+062E | ـخ | ـخـ | خـ | خ |
| 10 | دال | dâl | d | [d] | U+062F | ـد | د |
| 11 | ذال | ẕâl | ẕ | [z] | U+0630 | ـذ | ذ |
| 12 | ره | re | r | [ɾ] | U+0631 | ـر | ر |
| 13 | زه | ze | z | [z] | U+0632 | ـز | ز |
| 14 | ژه | že | ž | [ʒ] | U+0698 | ـژ | ژ |
| 15 | سین | sin | s | [s] | U+0633 | ـس | ـسـ | سـ | س |
| 16 | شین | šin | š | [ʃ] | U+0634 | ـش | ـشـ | شـ | ش |
| 17 | صاد | ṣâd | ṣ | [s] | U+0635 | ـص | ـصـ | صـ | ص |
| 18 | ضاد | zâd | z | [z] | U+0636 | ـض | ـضـ | ضـ | ض |
| 19 | طا | tâ | t | [t] | U+0637 | ـط | ـطـ | طـ | ط |
| 20 | ظا | ẓâ | ẓ | [z] | U+0638 | ـظ | ـظـ | ظـ | ظ |
| 21 | عین | ʿayn | ʿ | [ʔ] | U+0639 | ـع | ـعـ | عـ | ع |
| 22 | غین | ġayn | ġ | [ɣ] | U+063A | ـغ | ـغـ | غـ | غ |
| 23 | فه | fe | f | [f] | U+0641 | ـف | ـفـ | فـ | ف |
| 24 | قاف | q̈âf | q̈ | [ɣ] | U+0642 | ـق | ـقـ | قـ | ق |
| 25 | کاف | kâf | k | [k] | U+06A9 | ـک | ـکـ | کـ | ک |
| 26 | گاف | gâf | g | [ɡ] | U+06AF | ـگ | ـگـ | گـ | گ |
| 27 | لام | lâm | l | [l] | U+0644 | ـل | ـلـ | لـ | ل |
| 28 | میم | mim | m | [m] | U+0645 | ـم | ـمـ | مـ | م |
| 29 | نون | nun | n | [n] | U+0646 | ـن | ـنـ | نـ | ن |
| 30 | واو | vâv | v / ū / ow / (w / aw / ō դարի լեզվում) | [v] / [uː] / [o] / [ow] / ([w] / [aw] / [oː] դարի լեզվում) | U+0648 | ـو | و |
| 31 | هه | he (hā-ye havvaz, hā-ye do-češm) | h | [h] | U+0647 | ـه | ـهـ | هـ | ه |
| 32 | یه | ye | y / ī / á / (ay / ē դարի լեզվում) | [j] / [i] / [ɒː] / ([aj] / [eː] դարի լեզվում) | U+06CC | ـی | ـیـ | یـ | ی |

Աղյուսակից երևում է, որ միևնույն հնչյուններ արտահայտելու համար պարսկերենում կան երկու կամ ավելի հարֆեր՝

* «ս» հնչյունի համար՝ երեք հարֆ՝ 5-րդը (s̱e), 15-րդը (sin), 17-րդը (ṣâd)
* «հ» հնչյունի համար՝ երկու հարֆ՝ 8-րդը (ḥe), 31-րդը (he)
* «զ» հնչյունի համար՝ չորս հարֆ՝ 11-րդը (ẕâl), 13-րդը (ze), 18-րդը (zâd), 20-րդը (ẓâ)
* «ղ» հնչյունի համար՝ երկու հարֆ՝ 22-րդը (ġayn), 24-րդը (q̈âf)

Դրանց գոյությունը բացատրվում է Ղուրանում առկա բառերի՝ պարսկերենի բառապաշար ներմուծմամբ. արաբերենում տարահունչ հարֆերը չունեն իրենց համարժեքները պարսկերենում։ Հետևաբար, ուղղագրությունը հիմնվում է արաբերեն բառարմատների վրա, իսկ բուն պարսկական բառերում հիմնականում օգտագործվում են դրանց «առավել թեթև» տարբերակները, որոնք մոտ են հնդեվրոպական լեզուներին՝ «ս» հնչյունի համար 15-րդը (sin), «հ» հնչյունի համար՝ 31-րդը (he), «զ» հնչյունի համար՝ 13-րդը (ze), «ղ» հնչյունի համար՝ 22-րդը (ġayn): Նույնպես խիստ հազվադեպ են թաշդիդը և թանվինը։

Յոթ հարֆ (و, ژ, ز, ر, ذ, د, ا) չեն միացվում հաջորդին, հետևաբար՝ ունենալով ընդամենը մեկ գրելաձև։ Այդպես անջատ է գրվում, օրինակ امروز էմռուզ ("այսօր") բառը։

### Ձայնավորներ

Բացի վերը նշված բաղաձայններից, պարսկերենում գործածվում են վեց ձայնավորներ՝ ա, ի, ու, քմայնային ա, է, ո։ Ընդ որում, դրանցից առաջին երեքն ունեն նույն գրավոր տեսքը, ինչ 1-ին, 30-րդ և 32-րդ կիսաձայն հարֆերը։ Եթե դրանք ձայնավոր չեն կրում, ապա կիսաձայնից վերածվում են ձայնավորի։ Ինչ վերաբերում է մյուս երեք ձայնավորներին, ապա դրանք արաբերենում առկա կարճ ա, կարճ ի և կարճ ու ձայնավորներն են՝

| կարճ ձայնավորներ | անվանումը պարսկերեն | անվանումը տրանսլիտով | տրանսլիտ | արտասանություն |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 064E◌‍َ‎ | زبر(فتحه) | zebar/zibar | a | Ir. /æ/; D. /a/ |
| 0650◌‍ِ‎ | زیر (کسره) | zer/zir | e | /e/ |
| 064F◌‍ُ‎ | پیش(ضمّه) | peš/piš | o | /o/ |

### Թվանշաններ

Արաբական թվանշանները նույնությամբ կրկնվում են պարսկական թվերի պարագայում, բացառությամբ երեքի՝ չորս (۴), հինգ (۵) և վեց (۶):

| Թվանշան | Պարսկականը | Յունիկոդ | Արաբականը | Յունիկոդ |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 0 | ۰ | U+06F0 | ٠ | U+0660 |
| 1 | ۱ | U+06F1 | ١ | U+0661 |
| 2 | ۲ | U+06F2 | ٢ | U+0662 |
| 3 | ۳ | U+06F3 | ٣ | U+0663 |
| 4 | ۴ | U+06F4 | ٤ | U+0664 |
| 5 | ۵ | U+06F5 | ٥ | U+0665 |
| 6 | ۶ | U+06F6 | ٦ | U+0666 |
| 7 | ۷ | U+06F7 | ٧ | U+0667 |
| 8 | ۸ | U+06F8 | ٨ | U+0668 |
| 9 | ۹ | U+06F9 | ٩ | U+0669 |

Պարսկերենը ոչ արաբատառ այբուբեններով
------------------------------------

Հատկանշական է, որ դարերի ընթացքում արաբատառ այբուբենից զատ պարսկերեն գրելու համար օգտագործվել են նաև եբրայերեն, լատիներեն և որ ամենահետաքրքիրն է հայոց այբուբենի տառերը։ Հայոց այբուբենով գրված պարսկերեն ձեռագրեր պահվում են Մատենադարանում։

Պատկերասրահ
-----------

* Ֆիրդուսի(935-1020)Ֆիրդուսի  
(935-1020)
* Օմար Խայամ(1048-1131)Օմար Խայամ  
(1048-1131)
* Նիզամի(1141-1209)Նիզամի  
(1141-1209)
* Ռումի(1207-1273)Ռումի  
(1207-1273)
* Սաադի(1210-1291)Սաադի  
(1210-1291)
* Ֆիզուլի(1494-1556)Ֆիզուլի  
(1494-1556)

Տես նաև
-------

* Պարսից գրականություն
* Պարսկական գեղագրություն

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  omniglot.com; Persian (Fārsī / فارسی)
2. ↑  persiancalligraphy.org; History of Calligraphy Archived 2014-02-22 at the Wayback Machine.
3. ↑  Ira M. Lapidus (2012). Islamic Societies to the Nineteenth Century: A Global History. Cambridge University Press. pp. 256–. ISBN 978-0-521-51441-5.
4. ↑  Ira M. Lapidus (2002). A History of Islamic Societies. Cambridge University Press. pp. 127–. ISBN 978-0-521-77933-3.
5. ↑  Գեորգի Նալբանդյան, Պարսկերեն-հայերեն բառարան, Երևան 1987
6. ↑  «Unicode Characters in the 'Number, Decimal Digit' Category».
7. ↑  «Persian Written in Armenian Script». *ASPIRANTUM* (անգլերեն). Վերցված է 2020 թ․ սեպտեմբերի 22-ին.