**Գերմանական նեոհեթանոսություն**, «*հեթանոսություն*» (*Heathenry, Heathenism*), *ժամանակակից գերմանական հեթանոսությունը* նեոհեթանոսական կրոնական շարժում է, որը դավանում է գերմանական ժողովուրդների նախաքրիստոնեական համոզմունքներին։ Կրոնագետներն այն դասում են որպես նոր կրոնական շարժում։ Մշակվել է Եվրոպայում 20-րդ դարի սկզբին։ Կիրառողները ներկայացնում են կրոնը նախաքրիստոնեական կրոնների հիման վրա, որոնք կրում էին երկաթե դարի և վաղ միջնադարի գերմանական ժողովուրդները։ Անցյալի այս հավատամքների համակարգերը վերականգնելիս՝ հեթանոսությունը որպես հիմք օգտագործում է պահպանված պատմական, հնագիտական և բանահյուսական վկայությունները, թեև այս նյութի վերաբերյալ մոտեցումները շատ տարբեր են։

Գերմանական նեոհեթանոսությունը չունի միասնական աստվածաբանություն, բայց այն որպես կանոն բազմաստվածական է՝ հիմնված մինչքրիստոնեկան գերմանական դիցաբանության պանթեոնի վրա և ընդունում է անցյալի այս հասարակությունների տիեզերաբանական հայացքները, ներառյալ տիեզերքի անիմիստական տեսակետը, որտեղ բնական աշխարհը ներծծված է հոգիներով։ Աստվածներին և ոգիներին երկրպագում են զոհաբերությունների միջոցով, որոնք հայտնի են որպես *բլոտ*, որի ժամանակ նրանց առաջարկվում է ուտելիք և ըմպելիք։ Դրանք հաճախ ուղեկցվում են ճաշկերույթով, որի ծիսականության ժամանակ ալկոհոլային խմիչք է առաջարկվում աստվածներին։ Որոշ պրակտիկանտներ նաև մասնակցում են ծեսերի, որոնք նախատեսված են գիտակցության և բովանդակության փոփոխված վիճակներ հրահրելու համար, հատկապես *seiðr* և *galdr*, որը կիրառվում է աստվածներից իմաստություն և խորհուրդներ ստանալու մտադրությամբ։ Շատ օգտագործողներ ինքնուրույն հետևում են կրոնին։ Մյուս հեթանոսները հավաքվում են փոքր խմբերով, որոնք սովորաբար հայտնի են որպես ազգականներ (*kindreds*) կամ օջախներ (*hearths*)*,* որպեսզի կատարեն իրենց ծեսերը բաց երկնքի տակ կամ հատուկ կառուցված շինություններում։ Հեթանոսական էթիկական համակարգերը շեշտում են պատիվը, անձնական ամբողջականությունը և հավատարմությունը, մինչդեռ հանդերձյալ կյանքի մասին պատկերացումները տարբերվում են և հազվադեպ են ընդգծվում։

Գերմանական նեոհեթանոսականության ակունքները 19-րդ դարի և 20-րդ դարերի սկզբի ռոմանտիզմի մեջ են, որոնք փառաբանում էին գերմանական Եվրոպայի նախաքրիստոնեական մշակույթները։ Ֆյոլկիշե ազգային շարժման խմբերը, որոնք հարգում էին հին գերմանական աստվածներին, հայտնվել են Գերմանիայում և Ավստրիայում՝ 1900-ական և 1910-ական թվականներին, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում նացիստական Գերմանիայի պարտությունից հետո այս խմբերը հիմնականում ցրվել են։ 1970-ականներին Եվրոպայում և Հյուսիսային Ամերիկայում ձևավորվել են նոր նեոհեթանոսական խմբեր և դարձել պաշտոնական կազմակերպություններ։ Այս նեոհեթանոսական շարժման մեջ բաժանման հիմնական չափանիշը ռասայական խնդիրն է եղել։ Ավելի հին խմբերը ընդունել են ռասայական դիրք, «ֆյոլկիշե» կոչվող համայնքի ներսում՝ դիտելով գերմանական հեթանոսությունը որպես էթնիկ կամ ռասայական կրոն, որը ներհատուկորեն կապված է «գերմանական ռասայի» հետ։ Նրանք կարծում են, որ կրոնը պետք է դավանեն միայն սպիտակամորթները, հատկապես հյուսիսեվրոպական ծագում ունեցողները և հաճախ կրոնը համատեղում են ծայրահեղական աջ հայացքների և սպիտակների գերակայության գաղափարների հետ։ Միևնույն ժամանակ գերմանացի նեոհեթանոսների մեծ մասը հավատարիմ է «ունիվերսալիստական» տեսակետին՝ հավատալով, որ կրոնը բաց է բոլորի համար՝ անկախ էթնիկ կամ ռասայական ծագումից։

Թեև «*Heathenry»* տերմինը լայնորեն օգտագործվում է կրոնն ընդհանրապես նկարագրելու համար, շատ խմբեր նախընտրում են տարբեր անվանումներ՝ կախված իրենց տարածաշրջանային կենտրոնացումից և գաղափարական նախասիրություններից։ Նեոհեթանոսները, որոնք կենտրոնանում են սկանդինավյան աղբյուրների վրա՝ կարող են օգտագործել *Ásatrú*, *Vanatru* կամ *Forn Cider* տերմինները, որոնց անգլո-սաքսոնական ավանդույթների վրա կենտրոնացած պրակտիկանտներն օգտագործում են *Fyrnsidu* կամ *Theodism* անունները։ Նրանք, ովքեր շեշտում են գերմանական ավանդույթները, իրենց կրոնն անվանում են *Իրմինիզմ,* այն նեոհեթանոսները, ովքեր հավատարիմ են ֆյոլկիշային և ծայրահեղ աջ հայացքներին, հակված են պաշտպանել *Օդինիզմ, Վոտանիզմ, Վոդենիզմ* կամ *Օդալիզմ* տերմինները։ Հետազոտողները կարծում են, որ գերմանական նեոհեթանոսների թիվը ամբողջ աշխարհում չի գերազանցում 20000-ը, ընդ որում՝ պրակտիկայի համայնքները գործում են Եվրոպայի, Ամերիկայի և Ավստրալիայի շատ երկրներում։

Սահմանում
---------

Վիկինգների դարաշրջանի կախազարդի ժամանակակից կրկնօրինակը, որը պատկերում է Մյոլնիրը՝ Թոր աստծո մուրճը: Նման կախազարդերը հաճախ կրում են գերմանական նեոհեթանոսները:
Կրոնագետները դասակարգում են *Հեթենրին* որպես նոր կրոնական շարժում և, մասնավորապես, որպես ժամանակակից հեթանոսության վերակականգնողական ձև։ *Heathenry*-ն սահմանվում է որպես «ընդարձակ ժամանակակից հեթանոսական նոր կրոնական շարժում, որը գիտակցաբար ոգեշնչված է երկաթե դարի և վաղ միջնադարի Եվրոպայի «գերմանական» հասարակությունների լեզվական, մշակութային և (որոշ սահմանումներով) էթնիկական արժեքներից, որոնք գոյություն են ունեցել մինչև քրիստոնեացումը» և որպես «հյուսիսային Եվրոպայի (մասնավորապես, գերմանախոս մշակույթների) նախաքրիստոնեական մշակույթների գործելակերպի և աշխարհայացքի մեր ժամանակների վերածննդի և/կամ վերաիմաստավորման շարժում»:

Պրակտիկանտները փորձում են վերակենդանացնել անցյալի այս համոզմունքների համակարգերը՝ օգտագործելով պահպանված պատմական սկզբնաղբյուր նյութեր: Օգտագործված պատմական աղբյուրները ներառում են հին սկանդինավյան տեքստեր, որոնք կապված են Իսլանդիայի հետ, ինչպիսիք են Կրտսեր Էդդա և Ավագ Էդդա, հին անգլերեն տեքստերը, ինչպիսիք են Բեովուլֆը և միջինից բարձր գերմաներեն տեքստեր, ինչպիսիք են Նիբելունգների երգը։ Որոշ նեոհեթանոսներ նույնպես գաղափարներ են ընդունում Հյուսիսային Եվրոպայի և եվրոպական պատմության հետագա շրջանների բանահյուսությունից։ Շատ նեոհեթանոսներ այս նյութն անվանում են *գիտելիք* (*Lore*) և դրա ուսումնասիրությունը կրոնի կարևոր մասն է։ Որոշ գրավոր աղբյուրներ, սակայն մնում են խնդրահարույց՝ որպես նախաքրիստոնեական հավատալիքների համակարգերի «վերակառուցման» միջոց, քանի որ դրանք գրվել են քրիստոնյաների կողմից և նախաքրիստոնեական կրոնին վերաբերվում են միայն հատվածական և կողմնակալ ձևով: Մարդաբան Ջենի Բլեյնը բնութագրում է *Հեթենրին* որպես «թերի նյութից կառուցված կրոն», մինչդեռ կրոնագետ Միքայել Ստրմիսկան նկարագրում է նրա համոզմունքները որպես «անորոշությամբ և պատմական շփոթությամբ պարուրված»՝ դրանով իսկ բնութագրելով այն որպես հետմոդեռն շարժում։

Նեոհեթանոսների կողմից այս պատմական և հնագիտական նյութն օգտագործելու եղանակները տարբեր են։ Ոմանք ձգտում են հնարավորինս ճշգրիտ վերականգնել անցյալի հավատալիքներն ու գործելակերպը, իսկ մյուսները բացահայտ փորձարկում են այս նյութը և նորարարություններ են անում։ Ոմանք, օրինակ, հարմարեցնում են իրենց պրակտիկան ըստ սեփական չհաստատված գնոզիսի, որը նրանք ձեռք են բերել հոգևոր փորձառության միջոցով։ Մյուսներն ընդունում են գաղափարներ աշխարհի գոյատևած էթնիկ կրոններից, ինչպես նաև ժամանակակից պոլիթեիստական ավանդույթներից, ինչպիսիք են հինդուիզմը և աֆրոամերիկյան կրոնները, հավատալով, որ դա օգնում է կառուցել հոգևոր աշխարհայացքներ, որոնք նման են Եվրոպայում մինչ քրիստոնեացումը։ Որոշ պրակտիկանտներ, ովքեր կենտրոնանում են բացառապես պատմական և հնագիտական աղբյուրների վրա հիմնվելով՝ քննադատում են այս մոտեցումը՝ դրա հետ կապված օգտագործելով պեյորատիվ *նեոհեթանոսություն* տերմինը։

2009 թվականի ծես, որը կատարվել է Ռեյկյավիկի իսլանդական Էսկյուհլիդ բլրի վրա
Որոշ նեոհեթանոսներ օգտագործում են երկաթի դարի և վաղ միջնադարի ընդհանուր մշակութային տարրերը ողջ գերմանական Եվրոպայում՝ որպես իրենց հավատալիքների և գործելակերպի հիմք։ Որոշ նեոհեթանոսներ օգտագործում են երկաթի դարի և վաղ միջնադարի ընդհանուր մշակութային տարրերը ողջ գերմանական Եվրոպայում՝ որպես իրենց հավատալիքների և գործելակերպի հիմք։ Մյուսները ոգեշնչվում են գերմանական Եվրոպայի որոշակի աշխարհագրական տարածքի և ժամանակագրական ժամանակաշրջանի հավատալիքներից և գործելակերպից, ինչպիսիք են անգլո-սաքսոնական Անգլիան կամ վիկինգների դարաշրջանի Իսլանդիան: Որոշ նեոհեթանոսներ խորապես գիտեն երկաթե դարի և վաղ միջնադարի հյուսիսեվրոպական հասարակության առանձնահատկությունների մասին, սակայն պրակտիկանտների մեծամասնության համար նախաքրիստոնեական անցյալի մասին տեղեկատվության հիմնական աղբյուրը գեղարվեստական գրականությունն է և սկանդինավյան դիցաբանության մասին տարածված տեղեկատվությունը: Շատերն արտահայտում են ռոմանտիզացված տեսակետ այս անցյալի մասին, երբեմն նպաստելով դրա մասին սխալ պատկերացումներին։ Կրոնի սոցիոլոգ Ջենիֆեր Սնուկը նշում է, որ շատ պրակտիկանտներ «վերադառնում են նախնիների և հերոսների ավելի էպիկական, անաքրոնիկ և մաքուր դարաշրջանին»:

Մարդաբան Մերֆի Պիցան կարծում է, որ *հեթենրիությունը* կարելի է հասկանալ որպես «հորինված ավանդույթ»։ Ըստ կրոնագետ Ֆրեդրիկ Գրեգորիուսի, թեև *հեթանիզմի* և գերմանական Եվրոպայի նախաքրիստոնեական հավատամքների համակարգերի միջև «իրական շարունակություն» չկա, բայց կիրառող նեոհեթանոսները հաճախ չեն սիրում իրենց դիտել որպես «նոր կրոնի» կամ «նոր հավատքի» հետևորդներև նախընտրում են ներկայանալ որպես «ավանդական հավատքի» հետևորդներ։ Շատ պրակտիկանտներ խուսափում են օգտագործել գիտական էթիկական տերմինը «վերակառուցում»՝ իրենց պրակտիկան նկարագրելու համար, նախընտրելով այն բնութագրել որպես «բնիկ կրոն»՝ զուգահեռներ ունենալով աշխարհի բնիկ ժողովուրդների ավանդական հավատալիքների համակարգերում։ Խոսելով աբորիգենության զգացումի մասին՝ որոշ նեոհեթանոսներ հատկապես Միացյալ Նահանգներում փորձում են իրենց ներկայացնել որպես միջնադարյան քրիստոնեական գաղութատիրության և իմպերիալիզմի զոհեր։ 2015 թվականին գերմանական նեոհեթանոսական համայնքում անցկացված հարցումը ցույց է տվել, որ նույն թվով պրակտիկանտներ (36%) իրենց կրոնը համարում են վերակառուցում, ոմանք էլ այն համարում են հնագույն հավատքի համակարգերի ուղղակի շարունակություն և կազմում են միայն 22% և փորձում են այն ճանաչել որպես ժամանակակից, բայց ոգեշնչված անցյալով, թեև վերջինս գերիշխող մեկնաբանությունն էր սկանդինավյան երկրների պրակտիկանտների շրջանում:

### Տերմինաբանություն

Չկա որևէ կենտրոնական կրոնական մարմին, որը սահմանում է հատուկ տերմինաբանություն բոլոր պրակտիկանտների համար։ Տարբեր նեոհեթանոսական խմբեր օգտագործում են տարբեր տերմիններ՝ նկարագրելու և՛ իրենց կրոնը, և՛ իրենց, ընդ որում այս տերմինները հաճախ փոխանցում են իրենց հասարակական-քաղաքական համոզմունքների իմաստը, ինչպես նաև կապված են նախաքրիստոնեական գերմանական Եվրոպայի հատուկ տարածաշրջանի հետ, որտեղից նրանք ոգեշնչվել են։

Կրոնագետները հիմնականում նախընտրում են շարժումն անվանել «*Heathenry»* և *«Heathenism»*, քանի որ այս տերմիններն ընդգրկում են դրա բոլոր տեսակները։ Այս տերմինն առավել հաճախ օգտագործվում է Մեծ Բրիտանիայում պրակտիկանտների մոտ։ Դրա օգտագործումը դառնում է ավելի տարածված Հյուսիսային Ամերիկայում և այլ երկրներում։ Այս տերմինները հիմնված են հեթանոս *(հեթանոս)* բառի վրա, որը վկայված է որպես գոթական *haithn*, որն ընդունվել է գոթական արիացի միսիոներների կողմից որպես հունարեն *հելլենիս* (հունարեն) և *ethnikós* - «(օտար) ժողովուրդ» բառերի համարժեք: Բառն օգտագործվել է վաղ միջնադարյան քրիստոնյա գրողների կողմից գերմանական Եվրոպայում՝ ոչ քրիստոնյաներին բնութագրելու համար։ Գործնական գերմանական նեոհեթանոսները ձգտում են ներկայացնել դա քրիստոնյաների մեջ որպես ինքնակոչման ձև։ Շատ պրակտիկանտներ նախընտրում են *Heathen* տերմինը, քան *pagan*-ը *(հեթանոս*), քանի որ նախկին տերմինը ծագել է գերմանական լեզուներից, մինչդեռ *pagan* տերմինը գալիս է լատիներենից։

Նեոպագանական ծիսական տարածություն, որը նշանավորվում է ռունագրերով փորագրված փայտե սյունով, որը գտնվում է Անգլիայի Շրոպշիր քաղաքի Ռայկինի վրա:
Որոշ ակադեմիական համատեքստերում օգտագործվող այլ տերմիններ են *ժամանակակից գերմանական հեթանոսությունը* և *գերմանական նեոհեթանոսությունը*, թեև վերջինս «արհեստական տերմին» է, որը ստեղծվել է գիտնականների կողմից և քիչ է օգտագործվում *Հեթենրի* համայնքում։ Բլեյնն առաջարկել է օգտագործել *հյուսիսեվրոպական հեթանոսություն* տերմինը որպես շարժման համապարփակ գիտական տերմին։ Ստրմիսկան նշել է, որ սա ներառում է նաև պրակտիկանտներ հյուսիսարևելյան Եվրոպայի ֆիննական և սլավոնական շրջաններից: Նա նախընտրում էր *Ժամանակակից սկանդինավյան հեթանոսություն* տերմինը, բայց համաձայնում էր, որ տերմինը բացառում է այն նեոհեթանոսներին, ովքեր հատկապես դիմում էին ոչ սկանդինավյան գերմանական հասարակությունների նախաքրիստոնեական հավատքի համակարգերին, ինչպիսիք են անգլո-սաքսոններն ու գոթերը:

Կրոնի մեկ այլ անուն է իսլանդական *Ásatrú*, որը թարգմանվում է որպես «Ասերի հավատք» (Ասերը սկանդինավյան դիցաբանության աստվածությունների խումբ է)։ Հյուսիսային Ամերիկայում տերմինն ավելի հաճախ թարգմանվում է *Ասատրու*, իսկ պրակտիկանտները հայտնի են որպես *Ասատրուար*։ Տերմինը նախընտրելի է այն պրակտիկանտների կողմից, ովքեր կենտրոնանում են սկանդինավյան աստվածությունների վրա, սակայն այն խնդրահարույց է որոշ ինքնորոշված ասատրուար պաշտամունքային կազմավորումներում, քանի որ որոշ ինքաստեղծ ասատրուարներ հավատում են այնպիսի արարածների, ինչպիսիք են Վանիրները, Վալկիրիաները, էլֆերը և թզուկները։ Թեև ի սկզբանե այն հայտնի տերմին է եղել պրակտիկանտների և հետազոտողների շրջանում, կրոնի զարգացմանը զուգընթաց դրա օգտագործումը նվազել է:

Այլ պրակտիկայով զբաղվողներ իրենց կրոնն *անվանում են Վանատրու*, որը նշանակում է «նրանք, ովքեր հարգում են Վանիրին», կամ *Դիսիտրու*, որը նշանակում է «նրանք, ովքեր հարգում են աստվածուհիներին»՝ կախված նրանց աստվածաբանական հատուկ ուղղություններից։ Պրակտիկանտների մի փոքր խումբ, ովքեր հարգում են Յոտուններին իրենց ավանդույթն անվանում են *Ռոկկատրու*: Չնայած 2000-ականների կեսերից սահմանափակվում է Սկանդինավիայում, *Forn Siðr* կամ *Forn Sed* («հին ճանապարհ») տերմինը, այն դարձել է ավելի տարածված։ Այն նաև քրիստոնեական գործածությունից փոխառված տերմին է, որը նախկինում օգտագործվել է նվաստացուցիչ իմաստով՝ նկարագրելու նախաքրիստոնեական կրոնը «Երկրի շրջան» սագաների հին սկանդինավյան կորպուսում։ Համայնքի կողմից իրենց կրոնը նկարագրելու համար օգտագործվող այլ տերմիններ են *սկանդինավյան ավանդույթները*, *սկանդինավյան հեթանոսությունը* և *սաքսոնական հեթանոսությունը*:20-րդ դարի առաջին երրորդում սովորաբար օգտագործվում էին *գերմանական*, *սկանդինավյան* կամ *գերմանական հավատք* տերմինները։ Միացյալ Նահանգներում գերմանական կողմնորոշման խմբերն օգտագործում էին *Իրմինիզմ* տերմինը, անգլո-սաքսոնական կողմնորոշման խմբերը՝ *Ֆիրնսիդու* կամ *Թեոդիզմ*։

Ռասայական կողմնորոշված գերմանական շատ նեոհեթանոսներ իրենց կրոնը նկարագրելու համար նախընտրում են *Օդինիզմ* կամ *Վոտանիզմ* տերմինները։ Անգլիայում հիմնված Woden's Folk ռասիստական խումբը օգտագործում է *Wodenism* և *Woden Folk-Religion* տերմինները, մեկ այլ ռասիստական խումբ՝ Հեթանոսական ճակատը, օգտագործում է *Օդալիզմ* տերմինը, որը հորինել Վարգ Վիկերնեսը, որը կապված է օդալ ռունայի հետ։ Կա ընդհանուր համաձայնություն, որ *Օդինիզմ* տերմինի բոլոր օգտագործողները ընդունում են կրոնի բացահայտ քաղաքական, աջակողմյան և ռասայական մեկնաբանությունը, մինչդեռ *Ասատրու* տերմինն օգտագործվում է ավելի չափավոր գերմանական նեոհեթանոսական խմբերի կողմից, սակայն Գործնականում այս տերմինների օգտագործման հստակ տարանջատում չկա։ Գրեգորիուսը նշել է, որ *Օդինիզմ* տերմինը «խիստ խնդրահարույց» է, քանի որ այն ենթադրում է, որ սկանդինավյան դիցաբանության Օդին աստվածը կենտրոնական է այս խմբերի աստվածաբանության մեջ, ինչը հաճախ ճիշտ չէ։ Տերմինն օգտագործվում է նաև առնվազն մեկ ոչ ռասայական խմբի կողմից՝ բրիտանական «Օդինշոֆը», որը հատկապես հավատարիմ է Օդինի պաշտամունքին։

Ժողովրդագրություն
-----------------

Երեխայի անվանակոչման ծես, Բրիտանական Կոլումբիայի ազատ հեթանոսական հասարակություն
Գերմանական նեոհեթանոսության հետևորդները հիմնականում ապրում են Եվրոպայում, Հյուսիսային Ամերիկայում և Ավստրալասիայում, իսկ ավելի նոր համայնքներ գոյություն ունեն նաև Լատինական Ամերիկայում։ Հիմնականում գերմանական նեոպահեթանոսությունը տարածված է գերմանական մշակութային ժառանգություն ունեցող տարածքներում, թեև այն առկա է նաև որոշ այլ շրջաններում։ 2007 թվականին կրոնագետ Գրեմ Հարվին նշել է, որ անհնար է ստույգ թիվ ստանալ աշխարհում գերմանական նեոհեթանոսների թվի համար։ 2016 թվականին Ստեֆանի ֆոն Շնուրբայնը գրել է, որ աշխարհում, հավանաբար 20000-ից ավելի գերմանական նեոհեթանոս չկա։

2021 թվականի դրությամբ ԱՄՆ-ում 32 ֆյոլկիշե (նեո-ֆյոլկիշե) կազմակերպությունները սահմանվել են որպես ատելության խմբեր Հարավային Աղքատության Իրավաբանական Կենտրոնի կողմից, որոնցից ամենամեծը Ասատրուի ազգային ասամբլեան է։

Ռասիզմ և ազգայնականություն
--------------------------

«Ժողովրդական ոգին», որին մեծ ուշադրություն է դարձվում Էթնիկ ազգայնականության շրջանակներում՝ հաճախ նույնացվում է կրոնի հետ, ուստի առաջանում է սեփական կրոնը ստեղծելու կամ վերակենդանացնելու կամ համաշխարհային կրոններից մեկը ազգայնացնելու ցանկություն։ Հայնրիխ Հայնեն ազգայնականությունը կապում էր հեթանոսության հետ։ Նրա կարծիքը կիսող փիլիսոփա Նիկոլայ Բերդյաևը նշել է գերմանական հակասեմկանությունից հակաքրիստոնեական անցման միտման օրինաչափությունը։ 20-րդ դարի սկզբին Ռուսաստանում հոգևոր ճգնաժամը հանգեցրել է հեթանոսության առաջացմանը՝ սկզբում հին, իսկ հետո սլավոնական՝ «հայրենի աստվածների» դավանմանը, դա հիմնականում վերաբերում էր սիմվոլիստներին։ Հրապարակախոս Դ. Ս. Պասմանիկը (1923) գրել է, որ հետևողական հակասեմականությունը պետք է մերժի ոչ միայն հուդայականությունը, այլև քրիստոնեությունը։ Նա նշել է, որ այդ միտումը Գերմանիայում արդեն հանգեցրել է Օդինի երգրպագությանը, իսկ ապագայում այն անխուսափելիորեն կհանգեցնի Ռուսաստանում Պերունի երկրպագությանը։

Գերմանական նեոհեթանոսական կազմակերպություն՝ «Գերմանական հավատք (Germanische Glaubens-Gemeinschaft, GGG), որը հիմնադրել է նկարիչ և բանաստեղծ Լյուդվիգ Ֆարենկրոգը (գերմաներեն) ռուս, Ֆլոկիշե շարժման ներկայացուցիչ։ Գրքույկ, մոտ 1920 թ
Նեոհեթանոսական գաղափարներն առկա էին Արիոսոֆիայում` էզոթերիկ ուսմունք, որը ստեղծվել է ավստրիացի օկուլտիստներ Գվիդո ֆոն Լիստի և Յորգ Լանց ֆոն Լիբենֆելսի կողմից Ավստրիայում 1890-ից 1930 թվականների։ «Արիոսոֆիա» տերմինը կարող է նաև ընդհանուր առմամբ օգտագործվել՝ ֆյոլկիշեի ենթաբազմության արիական»/էզոթերիկ ուսմունքները նկարագրելու համար։ Արիոսոֆիայի ուսմունքները հիմնված են եղել «արիական» մաքրության և ոգու և մարմնի միստիկական միասնության մասին կեղծ գիտական պատկերացումների վրա։ Դրա վրա ազդել են գերմանական ազգայնական Ֆյոլկիշե շարժումը, Հելենա Բլավատսկու թեոսոֆիան, ավստրիական պանգերմանական շարժումը, սոցիալական դարվինիզմը և դրա ռասիստական հետևանքները։

Նացիստական Գերմանիայի գերմանական հեթանոսական բանահյուսությունը, որպես նախնական բարոյական նորմերի աղբյուր, ավելի բարձր էր հարգվում, քան հուդայականության հետ կապված քրիստոնեությունը։ Շատ նացիստներ հակաքրիստոնեության մեջ տեսնում էին հակասեմականության ավելի խորը ձև։ Հայնրիխ Հիմլերը խոսել է «նեոգերմանական կրոն» ստեղծելու անհրաժեշտության մասին, որը կարող է փոխարինել քրիստոնեությանը։ Հին Կտակարանը նացիստներին առանձնապես մերժել է։ Ադոլֆ Հիտլերն այն անվանել է «Սատանայի Աստվածաշունչ»։ Ռոզենբերգը պահանջել է արգելել այն որպես «հրեական ազդեցության ուղեցույց» և փոխարինել այն սկանդինավյան սագաներով։ Նացիստական գաղափարախոսությունը համատեղում էր «հեթանոսական նախնիների ժառանգությունը» պուրիտանական, քրիստոնեական սեռական բարոյականության հետ, որը պետք է մարմնավորեր «նորդական» Ապոլլոնը։

Գերմանական օկուլտիզմը և նեոհեթանոսությունը ի հայտ են եկել 20-րդ դարի սկզբին և ազդեցիկ դարձել այնպիսի ուսմունքների միջոցով, ինչպիսին է Արիոսոֆիան, հետևորդներ ձեռք բերելով ծայրահեղական աջ Ֆյոլկիշե շարժման մեջ, որն ի վերջո հասել է նացիզմի գագաթնակետին։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո նմանատիպ գաղափարների զարգացումը 20-րդ դարի վերջում առաջացրել է Վոտնիզմ և սպիտակ ազգայնական նեոհեթանոսական շարժումները։

Սպիտակների ռասայի գերակայության գաղափարախոսությունը և նեոնացիզմը, որը ներառում է ռասիզմի, հակասեմականության և հակա-ԼԳԲՏՔ գաղափարներ, ներթափանցել կամ համախմբել են գերմանական և սկանդինավյան նեո-հեթանոսական շատ շարժումներում, ինչպիսին է Ասատրուն (երբեմն կոչվում է Օդինիզմ)։ Այս խմբերը կարծում են, որ սկանդինավա-գերմանական հավատալիքները, որոնց նրանք դավանում են, կազմում են իսկական եվրոպոիդ էթնիկ կրոնը։

Ռասայի հարցը նեոհեթանոսների միջև տարաձայնությունների հիմնական աղբյուրն է, հատկապես Միացյալ Նահանգներում։ Նեոհեթանոսական համայնքում տեսակետներից մեկն այն է, որ ռասան ամբողջովին կենսաբանական ժառանգության խնդիր է, մինչդեռ հակառակ դիրքորոշումն այն է, որ ռասան սոցիալական կառուցվածք է, որը արմատավորված է մշակութային ժառանգության վրա։ Միացյալ Նահանգներում նեոհեթանոսական դիսկուրսում այս տեսակետները նկարագրվում են համապատասխանաբար որպես *ֆյոլկիշական* և *ունիվերսալիստական* դիրքորոշումներ: Այս երկու խմբակցությունները, որոնք Ջեֆրի Կապլանն անվանել է «ռասիստական» և «ոչ ռասայական» ճամբարներ հաճախակի են բախվում, որտեղ Կապլանը պնդում է, որ ամերիկյան նեոհեթանոսական համայնքում նրանց միջև կա «վիրտուալ քաղաքացիական պատերազմ»: Ունիվերսալիստների և Ֆյոլկիշականների բաժանումները տարածվել են նաև այլ երկրներում, բայց ավելի քիչ ազդեցություն են ունեցել էթնիկապես ավելի միատարր Իսլանդիայում։ 2015 թվականի հետազոտությունը ցույց է տվել, որ ավելի շատ նեոհեթանոսնեներ հավատարիմ են ունիվերսալիստական գաղափարներին, քան ֆյոլկիշական գաղափարներին։

Դուրս գալով այս երկուական դասակարգումից՝ կրոնագետ Մաթիաս Գարդելը ԱՄՆ-ում նեոհեթանոսությունը բաժանում է երեք խմբի՝ ըստ իրենց ռասայական դիրքորոշման՝ «հակառասիստական» խմբակցություն, որը դատապարտում է կրոնի և ռասայական ինքնության միջև ցանկացած կապ, «արմատական ռասիստական» խմբակցություն, որը կարծում է, որ իրենց կրոնին չպետք է հետևեն այլ ռասայական խմբերի անդամները, քանի որ ռասայական ինքնությունը «արիական ռասայի» բնական կրոնն է և «էթնիկ» խմբակցությունը, որը փորձում է միջին ճանապարհ ստեղծել՝ ճանաչելով իրենց կրոնի արմատները Հյուսիսային Եվրոպայում և դրա կապը հյուսիսեվրոպական ծագում ունեցող մարդկանց հետ: Կրոնագետ Ստեֆանի ֆոն Շնուրբայնը ընդունել է Գարդելի եռակողմ բաժանումը և այդ խմբերը անվանել համապատասխանաբար «արասիստական», «ռասայական-կրոնական» և «էթնիկ» խմբակցություններ:

Ունիվերսալիստների անվանակարգ
Ունիվերսալիստական և հակառասիստական մոտեցման կողմնակիցները կարծում են, որ գերմանական Եվրոպայի աստվածները կարող են կոչ անել ցանկացած մարդու՝ երկրպագելու իրենց՝ անկախ էթնիկ ծագումից։ Այս խումբը մերժում է ֆյոլկիշեի շեշտադրումը ռասայի վրա՝ համարելով, որ նույնիսկ ակամա նման մոտեցումը կարող է հանգեցնել ռասիստական վերաբերմունքի ոչ հյուսիսեվրոպական ծագում ունեցող մարդկանց նկատմամբ։ Գործնական ունիվերսալիստներ, ինչպիսին է օրինակ Ստեֆան Գրանդին ընդգծել է այն փաստը, որ հին հյուսիսային եվրոպացիներն ամուսնացել և երեխաներ են ունեցել այլ էթնիկ խմբերի ներկայացուցիչներից, իսկ սկանդինավյան դիցաբանության մեջ Ասերը նույնն է արել Վանիրի, Ջոտունի և մարդկանց հետ, ուստի այս նեոհեթանոսները քննադատում են ռասիստական հայացքները: Ունիվերսալիստները դրականորեն ընդունում են նեոհեթանոսական պրակտիկանտներին, ովքեր ծագումով հյուսիս-եվրոպական չեն, օրինակ՝ ԱՄՆ-ում գործող The Troth կազմակերպությունում կան հրեաներ և աֆրոամերիկացիներ և նրա սպիտակամորթ անդամներից շատերն ունեն տարբեր ռասայական խմբերի պատկանող ամուսիններ։ Մինչ որոշ հեթանոսներ շարունակում են հավատալ, որ գերմանական հեթանոսությունը բնածին կրոն է, ունիվերսալիստները երբեմն պնդում են, որ այս հեթանոսությունը բնածին կրոն է հանդիսանում հյուսիսային Եվրոպայի բնակիչների համար և ոչ թե կոնկրետ ռասայի համար։ Ունիվերսալիստները հաճախ դժգոհում են, որ որոշ լրագրողներ ներկայացնում են նեոհեթանոսությունը որպես ի սկզբանե ռասիստական շարժում և օգտագործում են համացանցը՝ ծայրահեղ աջ քաղաքականությանը իրենց դեմ քաղաքականությունն ընդգծելու համար:

Ժամանակակից գերմանական նեոհեթանոսության մեջ (Heathenry) *Völkisch*, *neo-völkisch* կամ անգլիականացված *folkish* տերմիններն օգտագործվում են որպես էնդոնիմներ և էքսոնիմներ խմբերի համար, ովքեր կարծում են, որ կրոնը սերտորեն կապված է կենսաբանական ռասայի հետ։ Völkische-ի պրակտիկանտները հեթանոսությունը համարում են կենսաբանորեն տարբեր ռասայի բնիկ կրոն, որը կոնցեպտիզացվում է որպես «սպիտակ», «սկանդինավյան», «արիական», «հյուսիսեվրոպական» կամ «անգլիական»։ Նեոհեթանոս ֆյոլկիշեներն ընդհանուր առմամբ համարում են, որ այս դասակարգումները ինքնին ակնհայտ է, չնայած ակադեմիական համաձայնությանը, որ ռասան մշակութային կառուցվածք է։ Ֆյոլկհիշե խմբերը հաճախ օգտագործում են էթնոնացիոնալիստական լեզուն և պնդում են, որ միայն այս ռասայական խմբերի անդամներն ունեն տվյալ կրոնը դավանելու իրավունք՝ հավատարիմ մնալով կեղծ գիտական տեսակետին, որ «աստվածներն ու աստվածուհիները կոդավորված են ռասայի անդամների ԴՆԹ-ում»։ Որոշ պրակտիկանտներ բացատրում են իրենց ռասայի և կրոնի միջև կապի գաղափարը՝ ասելով, որ կրոնը անքակտելիորեն կապված է այդ ռասայի կոլեկտիվ անգիտակցականի հետ: Ամերիկացի նեոհեթանոս Սթիվեն ՄաքՆալենն այս գաղափարները զարգացրել է մի հայեցակարգի մեջ, որը նա անվանել է «մետագենետիկա»: ՄաքՆալենը և նեոհեթանոսության «էթնիկ» խմբակցության շատ այլ անդամներ բացահայտորեն նշում են, որ իրենք ռասիստ չեն, թեև Գարդելը նշել է, որ իրենց տեսակետները կարող են ռասիստական համարվել՝ համաձայն տերմինի հատուկ սահմանումների: Գարդելը շատ «էթնիկ» նեոհեթանոսների համարել է էթնիկ ազգայնականներ:

Ֆյոլկիշեի շատ պրակտիկանտներ արտահայտում են իրենց անհամաձայնությունը ժամանակակից Եվրոպայում բազմամշակութայնության և փոխկապակցվածության նկատմամբ՝ քարոզելով ռասայական անջատողականություն։ Առցանց մեդիայում ֆյոլիշական նեոհեթանոսները հաճախ համոզմունք են հայտնում ռասայական խառնաշփոթի սպառնալիքի վերաբերյալ, որի համար նրանք մեղադրում են հասարակական-քաղաքական կառույցին, երբեմն պնդելով, որ ռասայական բացառիկության իրենց գաղափարները այն սպառնալիքի արդյունքն են «պիտակ մարդկանց» համար, որը ներկայացնում են այլ էթնիկ խմբերը։ Թեև այս խմբերը, ընդհանուր առմամբ, պահանջում են վերակենդանացնել գերմանական հեթանոսությունը՝ նրանց ռասայակենտրոն հայացքներն իրենց ծագումն ունեն 19-րդ դարի մշակույթից, այլ ոչ թե հին ժամանակներից: Այս խմբի դիսկուրսը պարունակում է «նախնիների» և «հայրենիքի» մասին հասկացություններ, որոնք շատ թյուր են հասկացվում։ Հետազոտող Իթան Դոյլ Ուայթը բնութագրում է Օդինի ծեսի և Օդինիստների եղբայրության դիրքորոշումը որպես «աջ ծայրահեղական»:

Էթնոկենտրոն նեոհեթանոսները կտրուկ քննադատում են իրենց ունիվերսալիստ գործընկերներին՝ հաճախ պնդելով, որ վերջիններս մոլորության մեջ են գցվել նյու էյջ գրականության և քաղաքական կոռեկտության կողմից: Նրանք, ովքեր որդեգրել են ֆյոլկիշի «էթնիկ» դիրքորոշումը՝ քննադատության են ենթարկվում ունիվերսալիստական և էթնոկենտրոն խմբակցությունների անդամների կողմից։ Առաջինները համարում են «էթնիկ» նեոհեթանոսությունը որպես ռասիզմի քող, երկրորդները՝ ռասայի դավաճաներ, «սպիտակ ռասայի» գերազանցությունը լիովին ընդունելուց հրաժարվելու համար:

Որոշ ֆյոլկիշական նեոհեթանոսներ հանդիսանում են սպիտակամորթների գերակայություն հետնորդ և բացահայտ ռասիստներ, որոնք ներկայացնում են «արմատական ռասիստական» խմբակցություն, որն օգտագործում է *Օդինիզմ*, *Վոտանիզմ* և *Վոդենիզմ* անունները: Ըստ Կապլանի՝ այս հետևորդները զբաղեցնում են նեոհեթանոսության «ամենահեռավոր անկյունները»: Նեոհեթանոության այս ձևի և նացիոնալ-սոցիալիզմի (նացիզմի) միջև սահմանները «չափազանց բարակ» են, քանի որ դրա հետևորդները գովաբանում են Ադոլֆ Հիտլերին և նացիստական Գերմանիային, հայտարարում են, որ «սպիտակ ռասան» ոչնչացման վտանգի տակ է հրեական համաշխարհային դավադրության ջանքերով և մերժում են քրիստոնեությունը որպես հրեաների ստեղծած։ 1980-ականներին ԱՄՆ-ում գործող սպիտակամորթների գերակայության *The Order* ահաբեկչական կազմակերպության շատ անդամներ, իրենց Օդինիստներ էին անվանում: Տարբեր ռասիստ նեոհեթանոսներ պաշտպանում էին Տասնչորս Բառերի կարգախոսը, որը մշակվել էր *The Order-*ի անդամ Դեյվիդ Լեյնի կողմից: Որոշ ռասիստական կազմակերպություններ, ինչպիսիք են Ինը անկյունների շքանշանը և Սև միաբանությունը միավորում են նեոհեթանոսության տարրերը սատանայականության հետ, մինչդեռ մյուս ռասիստ նեոհեթանոսները, ինչպիսին է վոտանիստ Ռոն Մաքվանը՝ մերժում են երկու կրոնների սինկրետիզմը:

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Kaplan, 1997, էջ 70
2. ↑  Gardell, 2003, էջ 2
3. 1 2  Gregorius, 2015, էջ 64
4. ↑  Velkoborská, 2015, էջ 89
5. 1 2 3 4 5  Doyle White, 2017, էջ 242
6. ↑  Blain, 2005, էջեր 183—184
7. 1 2  Strmiska & Sigurvinsson, 2005, էջ 138
8. 1 2  Horrell, 2012, էջ 1
9. ↑  Pizza, 2014, էջ 48
10. 1 2 3  Snook, 2015, էջ 9
11. ↑  Blain, 2005, էջեր 182, 185—186
12. ↑  Strmiska & Sigurvinsson, 2005, էջեր 138—141
13. ↑  Snook, 2015, էջ 12
14. ↑  Schnurbein, 2016, էջ 252
15. ↑  Calico, 2018, էջ 39
16. ↑  Calico, 2018, էջ 66
17. ↑  Snook, 2015, էջ 53
18. 1 2  Blain, 2005, էջ 182
19. ↑  Strmiska, 2000, էջ 106
20. 1 2  Strmiska & Sigurvinsson, 2005
21. ↑  Blain & Wallis, 2009, էջ 414
22. ↑  Snook, 2015, էջ 50
23. ↑  Calico, 2018, էջ 40
24. ↑  Gregorius, 2015, էջեր 74, 75
25. ↑  Snook, 2015
26. 1 2 3  Hunt-Anschutz, 2002, էջ 126
27. 1 2  Strmiska & Sigurvinsson, 2005, էջ 137
28. 1 2  Schnurbein, 2016, էջ 251
29. ↑  Strmiska & Sigurvinsson, 2005, էջ 141
30. ↑  Doyle White, 2014, էջ 303
31. ↑  Snook, 2015, էջ 60
32. ↑  Pizza, 2015, էջ 497
33. ↑  Blain, 2005, էջ 184
34. ↑  Horrell, 2012, էջ 5
35. ↑  Snook, 2015, էջ 145
36. ↑  Gregorius, 2015, էջ 74
37. ↑  Snook & Horrell & Horton, 2017, էջ 58
38. ↑  Cragle, 2017, էջեր 101—103
39. 1 2  Harvey, 1995, էջ 52
40. ↑  Snook, 2015, էջեր 8—9
41. ↑  Gregorius, 2015
42. 1 2  Blain, 2002, էջ 6
43. 1 2  Blain, 2005, էջ 181
44. ↑  Blain & Wallis, 2009, էջ 415
45. 1 2  Gardell, 2003, էջ 31
46. 1 2  Davy, 2007, էջ 158
47. ↑  Snook, 2013, էջ 52
48. ↑  Gründer, 2008, էջ 16
49. 1 2  Schnurbein, 2016, էջ 10
50. ↑  Harvey, 1995, էջ 49
51. 1 2 3  Strmiska & Sigurvinsson, 2005, էջ 128
52. 1 2 3 4  Harvey, 2007, էջ 53
53. ↑  Cragle, 2017, էջ 85
54. ↑  Granholm, 2011, էջ 519
55. ↑  Schnurbein, 2016, էջ 11
56. 1 2 3  Blain, 2002, էջ 5
57. 1 2  Strmiska, 2007, էջ 155
58. ↑  Adler, 2006, էջ 286
59. ↑  Strmiska, 2000, էջ 113
60. ↑  Amster, 2015, էջեր 44—45
61. ↑  Gregorius, 2015, էջ 65
62. ↑  Harvey, 1995, էջ 53
63. ↑  Calico, 2018, էջ 295
64. ↑  Gregorius, 2015, էջեր 65, 75
65. ↑  Schnurbein, 2016, էջ 9
66. ↑  Strmiska, 2007, էջ 167
67. ↑  Snook, 2013, էջ 53
68. 1 2  Gardell, 2003, էջ 165
69. 1 2  Doyle White, 2017, էջ 254
70. 1 2 3  Gregorius, 2006, էջ 390
71. 1 2  Gardell, 2003, էջ 152
72. ↑  Asprem, 2008, էջ 45
73. ↑  Strmiska, 2007
74. ↑  Davy, 2007
75. 1 2  Cragle, 2017
76. ↑  Witulski, 2013
77. 1 2 3  Harvey, 2007
78. ↑  Schnurbein, 2016
79. 1 2 3 4 5  SPC, Neo-Volkisch
80. ↑  Lyons, Sarah. «Racists Are Threatening to Take Over Paganism». *Vice News*. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ մայիսի 15-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 28-ին.
81. ↑  Шнирельман, 2015
82. ↑  Гудрик-Кларк, 2004
83. ↑  Poewe, 2006, էջ 7, 148—149
84. ↑  McCann, 1990, էջեր 75—79
85. ↑  *Булгаков С.* Христианство и еврейский вопрос. Paris: YMCA Press, 1991. С. 20—23.
86. ↑  Gugenberger & Schweidlenka, 1993, էջեր 97—98, 142—143
87. 1 2  «New Brand of Racist Odinist Religion on the March». *Southern Poverty Law Center*. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հունվարի 14-ին. Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 11-ին.
88. 1 2  Berlet, 2006, էջեր 11—48
89. ↑  Kaplan, 1996, էջ 202
90. 1 2  Gardell, 2003, էջ 153
91. ↑  Strmiska & Sigurvinsson, 2005, էջ 134
92. ↑  Strmiska & Sigurvinsson, 2005, էջեր 134–135
93. ↑  Adler, 2006, էջեր 29–294
94. 1 2  Schnurbein, 2016, էջ 128
95. ↑  Snook & Horrell & Horton, 2017, էջեր 43—64
96. ↑  Kaplan, 1997, էջ 78
97. ↑  Strmiska & Sigurvinsson, 2005, էջ 165
98. ↑  Cragle, 2017, էջեր 89—90
99. ↑  Schnurbein, 2016, էջեր 6–7
100. ↑  Kaplan, 1997, էջ 77
101. ↑  Gardell, 2003, էջ 163
102. ↑  Kaplan, 1996, էջ 224
103. ↑  Gardell, 2003, էջ 164
104. ↑  Doyle White, 2017
105. 1 2  Doyle White, 2017, էջեր 259—261
106. 1 2  Gardell, 2003, էջ 17
107. ↑  Kaplan, 1997, էջ 81
108. ↑  Harvey, 2007, էջ 66–67
109. ↑  Kaplan, 1997, էջեր 80–82
110. ↑  Gardell, 2003, էջեր 269–273
111. ↑  Schnurbein, 2016, էջ 130
112. 1 2 3  Gardell, 2003
113. ↑  Gardell, 2003, էջ 278
114. ↑  Harvey, 2007, էջ 66
115. ↑  Doyle White, 2017, էջեր 261–262
116. ↑  Gardell, 2003, էջեր 273–274
117. ↑  Strmiska & Sigurvinsson, 2005, էջ 136
118. ↑  Schnurbein, 2016, էջ 129
119. ↑  Kaplan, 1997, էջեր 69–70
120. 1 2  Kaplan, 1997, էջ 85
121. ↑  Kaplan, 1997, էջ 86
122. ↑  Goodrick-Clarke, 2003, էջ 257
123. ↑  Gardell, 2003, էջեր 196–197
124. ↑  Kaplan, 1997, էջ 94
125. ↑  Gardell, 2003, էջեր 320–321

Գրականություն
-------------

* *Гудрик-Кларк Н.* Оккультные корни нацизма. — М.: Эксмо, 2004. — 576 с. — (Империя III рейх).
* *Шнирельман, Виктор Александрович* Арийский миф в современном мире. — М.: Новое литературное обозрение (издательство), 2015. — (Библиотека журнала «Неприкосновенный запас (журнал)).
* Margot Adler (2006) [1979]. *Drawing Down the Moon (book)* (revised ed.). London: Penguin Books. ISBN 978-0-14-303819-1. `{{cite book}}`: Text "Penguin" ignored (օգնություն)
* Asbjørn Jøn, A. (1999). «'Skeggøld, Skálmöld; Vindöld, Vergöld': Alexander Rud Mills and the Ásatrú Faith in the New Age». *Australian Religion Studies Review]*. **12** (1): 77–83.
* Asprem, Egil (2008). *Heathens Up North: Politics, Polemics, and Contemporary Paganism in Norway*. Vol. 10. էջեր 42–69. doi:10.1558/pome.v10i1.41. `{{cite book}}`: `|journal=` ignored (օգնություն); Text "The Pomegranate: The International Journal of Pagan Studies" ignored (օգնություն)
* Amster, Matthew H. (2015). «It's Not Easy Being Apolitical: Reconstructionism and Eclecticism in Danish Asatro». In Rountree, Kathryn (ed.). *Contemporary Pagan and Native Faith Movements in Europe: Colonialist and Nationalist Impulses*. New York and Oxford: Berghahn Books. էջեր 43–63. ISBN 978-1-78238-646-9.
* Berger, Helen A.; Leagh, Evan A.; Shaffer, Leigh S. (2003). *Voices from the Pagan Census: A National Survey of Witches and Neo-Pagans in the United States*. Columbia, South Carolina: University of South Carolina Press. ISBN 978-1-57003-488-6.
* Berlet, Chip (2006). «Overview of U.S. White Supremacist Groups». *Journal of Political and Military Sociology*. Индианский университет. **34** (1): 11–48. ISSN 0047-2697. `{{cite journal}}`: Text "University of Indiana — Department of Sociology" ignored (օգնություն)
* Blain, Jenny (2002). *Nine Worlds of Seidr-Magic: Ecstasy and Neo-Shamanism in North European Paganism*. London: Routledge. ISBN 978-0-415-25651-3.
* Blain, Jenny (2005). «Heathenry, the Past, and Sacred Sites in Today's Britain». In Strmiska, Michael F. (ed.). *Modern Paganism in World Cultures*. Santa Barbara, California: ABC-CLIO. էջեր 181–208. ISBN 978-1-85109-608-4.
* Blain, Jenny; Wallis, Robert (2007). *Sacred Sites, Contested Rites/Rights: Pagans Engagements with Archaeological Monuments*. Eastbourne: Sussex Academic Press. ISBN 978-1-84519-130-6.
* Blain, Jenny; Wallis, Robert J. (2009). «Heathenry». In Lewis, James R.; Pizza, Murphy (eds.). *Handbook of Contemporary Paganisms*. Leiden: Brill Publishers. էջեր 413–432. ISBN 978-90-04-16373-7. `{{cite book}}`: Text "Brill" ignored (օգնություն)
* Calico, Jefferson F. (2018). *Being Viking: Heathenism in Contemporary America*. Sheffield: Equinox. ISBN 978-1-78179-223-0.
* Cragle, Joshua Marcus (2017). «Contemporary Germanic/Norse Paganism and Recent Survey Data». *The Pomegranate*. Equinox Publishing. **19** (1): 77–116. doi:10.1558/pome.30714. `{{cite journal}}`: Text "The Pomegranate: The International Journal of Pagan Studies" ignored (օգնություն)
* Črnič, Aleš (2013). «Neopaganism in Slovenia». In Aitamurto, Kaarina; Simpson, Scott (eds.). *Modern Pagan and Native Faith Movements in Central and Eastern Europe*. Durham: Acumen. էջեր 182–194. ISBN 978-1-84465-662-2.
* Davy, Barbara Jane (2007). *Introduction to Pagan Studies*. Lanham: AltaMira Press. ISBN 978-0-7591-0819-6.
* Dostálová, Anna-Marie (2013). «Czech Neopagan Movements and Leaders». In Aitamurto, Kaarina; Simpson, Scott (eds.). *Modern Pagan and Native Faith Movements in Central and Eastern Europe*. Durham: Acumen. էջեր 164–181. ISBN 978-1-84465-662-2.
* Doyle White, Ethan (2014). «The Goddess Frig: Reassessing an Anglo-Saxon Deity». *Preternature: Critical and Historical Studies on the Preternatural*. **3** (2): 284–310. doi:10.5325/preternature.3.2.0284. JSTOR 10.5325/preternature.3.2.0284.
* Doyle White, Ethan (2016). «Old Stones, New Rites: Contemporary Pagan Interactions with the Medway Megaliths». *Material Religion*. **12** (3): 346–372. doi:10.1080/17432200.2016.1192152. S2CID 218836456.
* Doyle White, Ethan (2017). «Northern Gods for Northern Folk: Racial Identity and Right-wing Ideology among Britain's Folkish Heathens». *Journal of Religion in Europe*. **10** (3): 241–273. doi:10.1163/18748929-01003001. ISSN 1874-8929.
* Feraro, Shai (2016). «The Return of Baal to the Holy Land: Canaanite Reconstructionism among Contemporary Israeli Pagans». *Nova Religio: The Journal of Alternative and Emergent Religions*. **20** (2): 59–81. doi:10.1525/nr.2016.20.2.59.
* Гарделл, Маттиас (2003). *Gods of the Blood: The Pagan Revival and White Separatism*. Durham and London: Duke University Press. ISBN 978-0-8223-3071-4. `{{cite book}}`: Text "Gardell, Matthias" ignored (օգնություն)
* Гудрик-Кларк, Николас (2003). *Black Sun: Aryan Cults, Esoteric Nazism, and the Politics of Identity*. New York: New York University Press. ISBN 978-0-8147-3155-0. `{{cite book}}`: Text "Goodrick-Clarke, Nicholas" ignored (օգնություն)
* Гудрик-Кларк, Николас (2004) [1985]. *The Occult Roots of Nazism: Secret Aryan Cults and Their Influence on Nazi Ideology*. New York: Tauris Parke. ISBN 978-1-86064-973-8. `{{cite book}}`: Text "Goodrick-Clarke, Nicholas" ignored (օգնություն)
* Granholm, Kennet (2011). «'Sons of Northern Darkness': Heathen Influences in Black Metal and Neofolk Music». **58** (4): 514–544. doi:10.1163/156852711x577069. `{{cite journal}}`: Cite journal requires `|journal=` (օգնություն); Text "Numen (journal)" ignored (օգնություն)
* Gregorius, Fredrik (2006). «The 'Allgermanische Heidnische Front' and Old Norse Religion». In Andrén, Anders; Jennbert, Kristina; Raudvere, Catharina (eds.). *Old Norse Religion in Long-Term Perspectives: Origins, Changes, and Interactions*. Lund: Nordic Academic Press. էջեր 389–392. ISBN 978-91-89116-81-8.
* Gregorius, Fredrik (2015). «Modern Heathenism in Sweden: A Case Study in the Creation of a Traditional Religion». In Rountree, Kathryn (ed.). *Contemporary Pagan and Native Faith Movements in Europe: Colonialist and Nationalist Impulses*. New York and Oxford: Berghahn. էջեր 64–85. ISBN 978-1-78238-646-9.
* René Gründer (2008). *Germanisches (Neu-)Heidentum in Deutschland: Entstehung, Struktur und Symbolsystem eines alternativreligiösen Feldes* (գերմաներեն). Berlin: Logos Verlag. ISBN 978-3-8325-2106-6.
* *Gugenberger, Eduard & Schweidlenka, Roman* Zur Macht der Mythen in politischen Bewegungen. Die Fäden der Nornen. — Wien: Verlag für Gesellschaftskritik, 1993.
* Graham Harvey (religious studies scholar) (1995). «Heathenism: A North European Pagan Tradition». In Harvey, Graham; Hardman, Charlotte (eds.). *Paganism Today*. London: Thorsons. էջեր 49–64. ISBN 978-0-7225-3233-1.
* Graham Harvey (2007). *Listening People, Speaking Earth: Contemporary Paganism* (second ed.). London: Hurst & Company. ISBN 978-1-85065-272-4.
* Horrell, Thad N. (2012). «Heathenry as a Postcolonial Movement». *The Journal of Religion, Identity, and Politics*. **1** (1): 1–14.
* Hunt-Anschutz, Arlea (2002). «Heathenry». In Rabinovitch, S.; Lewis, J. (eds.). *The Encyclopedia of Modern Witchcraft and Neo-Paganism*. New York: Citadel Press. էջեր 126–127. ISBN 978-0-8065-2406-1.
* Каплан, Джеффри (учёный) (1996). «The Reconstruction of the Ásatrú and Odinist Traditions». In James R. Lewis (ed.). *Magical Religion and Modern Witchcraft*. New York: State University of New York. էջեր 193–236. ISBN 978-0-7914-2890-0. `{{cite book}}`: Text "Kaplan, Jeffrey" ignored (օգնություն)
* Каплан, Джеффри (учёный) (1997). *Radical Religion in America: Millenarian Movements from the Far Right to the Children of Noah*. Syracuse: Syracuse Academic Press. ISBN 978-0-8156-0396-2. `{{cite book}}`: Text "Kaplan, Jeffrey" ignored (օգնություն)
* Magliocco, Sabina (2004). *Witching Culture: Folklore and Neo-Paganism in America*. Philadelphia: University of Pennsylvania Press. ISBN 978-0-8122-1879-4.
* McCann, W. J. (1990). ««Volk und Germanentum»: the presentation of the past in Nazi Germany». In P. Gathercole, D. Lowenthal (ed.). *The politics of the past*. London: Unwin Hyman. էջեր 75–79.
* Diana L. Paxson (2002). «Asatru in the United States». In Rabinovitch, S.; Lewis, J. (eds.). *The Encyclopedia of Modern Witchcraft and Neo-Paganism*. New York: Citadel Press. էջեր 17–18. ISBN 978-0-8065-2406-1.
* Pizza, Murphy (2014). *Paganistan: Contemporary Pagan Community in Minnesota's Twin Cities*. Farnham: Ashgate Publishing. ISBN 978-1-4094-4283-7. `{{cite book}}`: Text "Ashgate" ignored (օգնություն)
* Pizza, Murphy (2015). «Fire and Ice in Midvestjard: American Religion and Norse Identity in Minnesota's Heathen Community». In Lewis, James R.; Tøllefsen, Inga Bårdsen (eds.). *Handbook of Nordic New Religions*. Leiden: Brill. էջեր 495–502. ISBN 978-90-04-29244-4.
* Poewe, Karla; Hexham, Irving (2005). «Jakob Wilhelm Hauer's New Religion and National Socialism». *Journal of Contemporary Religion*. **20** (2): 195–215. doi:10.1080/13537900500067752. S2CID 144202664.
* Poewe, Karla O. (2006). *New religions and the Nazis*. New York: Routledge.
* Radulovic, Nemanja (2017). «From Folklore to Esotericism and Back: Neo-Paganism in Serbia». *The Pomegranate*. **19** (1): 47–76. doi:10.1558/pome.30374. `{{cite journal}}`: Text "The Pomegranate: The International Journal of Pagan Studies" ignored (օգնություն)
* Shnirelman, Victor A. (2013). «Russian Neopaganism: From Ethnic Religion to Racial Violence». In Kaarina Aitamurto, Scott Simpson (ed.). *Modern Pagan and Native Faith Movements in Central and Eastern Europe*. Durham: Acumen. էջեր 62–71. ISBN 978-1-84465-662-2.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: editors list (link) CS1 սպաս․ թվային անուններ: editors list (link)
* Schnurbein, Stefanie von (2016). *Norse Revival: Transformations of Germanic Neopaganism*. Leiden: Brill. ISBN 978-1-60846-737-2.
* Snook, Jennifer (2013). «Reconsidering Heathenry: The Construction of an Ethnic Folkway as Religio-ethnic Identity». *Nova Religio*. **16** (3): 52–76. doi:10.1525/nr.2013.16.3.52. `{{cite journal}}`: Text "Nova Religio: The Journal of Alternative and Emergent Religions" ignored (օգնություն)
* Snook, Jennifer (2015). *American Heathens: The Politics of Identity in a Pagan Religious Movement*. Philadelphia: Temple University Press. ISBN 978-1-4399-1097-9.
* Snook, Jennifer; Horrell, Thad; Horton, Kristen (2017). «Heathens in the United States: The Return to 'Tribes' in the Construction of a Peoplehood». In Rountree, Kathryn (ed.). *Cosmopolitanism, Nationalism, and Modern Paganism*. New York: Palgrave Macmillan. էջեր 43–64. ISBN 978-1-137-57040-6.
* Strmiska, Michael F. (2000). «Ásatrú in Iceland: The Rebirth of Nordic Paganism». *Nova Religio*. **4** (1): 106–132. doi:10.1525/nr.2000.4.1.106. `{{cite journal}}`: Text "Nova Religio: The Journal of Alternative and Emergent Religions" ignored (օգնություն)
* Strmiska, Michael F. (2007). *Putting the Blood Back into Blót: The Revival of Animal Sacrifice in Modern Nordic Paganism*. Vol. 9. էջեր 154–189. doi:10.1558/pome.v9.i2.3921. `{{cite book}}`: `|journal=` ignored (օգնություն)
* Strmiska, Michael F.; Sigurvinsson, Baldur A. (2005). «Asatru: Nordic Paganism in Iceland and America». In Strmiska, Michael F. (ed.). *Modern Paganism in World Cultures*. Santa Barbara, California: ABC-CLIO. էջեր 127–179. ISBN 978-1-85109-608-4.
* Trafford, Simon; Pluskowski, Aleks (2007). «Antichrist Superstars: The Vikings in Hard Rock and Heavy Metal». In Marshall, David W. (ed.). *Mass Market Medieval: Essays on the Middle Ages in Popular Culture*. Jefferson: McFarland & Company. էջեր 57–73. ISBN 978-0-7864-2922-6.
* Velkoborská, Kamila (2015). «The Brotherhood of Wolves in the Czech Republic: From Ásatrú to Primitivism». In Rountree, Kathryn (ed.). *Contemporary Pagan and Native Faith Movements in Europe: Colonialist and Nationalist Impulses*. New York and Oxford: Berghahn. էջեր 86–109. ISBN 978-1-78238-646-9.
* Weinstein, Deena (2013). «Pagan Metal». In Weston, Donna; Bennett, Andy (eds.). *Pop Pagans: Paganism and Popular Music*. Durham: Acumen. էջեր 58–75. ISBN 978-1-84465-646-2.
* Witulski, Vladimir (2013). «'Imported' Paganisms in Poland in the Twenty-First Century: A Sketch of the Developing Landscape». In Aitamurto, Kaarina; Simpson, Scott (eds.). *Modern Pagan and Native Faith Movements in Central and Eastern Europe*. Durham: Acumen. էջեր 298–314. ISBN 978-1-84465-662-2.
* York, Michael (1995). *The Emerging Network: A Sociology of the New Age and Neo-Pagan Movements*. Lanham: Rowman & Littlefield. ISBN 978-0-8476-8001-6.

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Neo-Volkisch». *Southern Poverty Law Center*. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 28-ին.
* «Third Position On The Web». Southern Poverty Law Center.