Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Էդուարդ Աղայան (այլ կիրառումներ)

**Էդուարդ Բագրատի Աղայան** (մարտի 16, 1913(1913-03-16), Մեղրի - դեկտեմբերի 29, 1991(1991-12-29), Երևան, Հայաստան), հայ լեզվաբան, բանասիրական գիտությունների դոկտոր (1942), պրոֆեսոր (1946), ՀԽՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս (1982), ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1970)։

Կենսագրություն
--------------

Էդուարդ Աղայանը ծնվել է 1913 թվականի մարտի 16-ին Մեղրիում։ 1928 թվականին ավարտել է տեղի 7-ամյա դպրոցը։ 1930-1932 թվականներին աշխատել է Մեղրու կոլտնտեսությունում՝ սկզբում որպես հաշվետար, ապա՝ հաշվապահ։ 1933 թվականից ուսանել է ԵՊՀ պատմագրական ֆակուլտետում՝ միաժամանակ աշխատելով ծխախոտի ֆաբրիկայում որպես հաշվապահ։

1938 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանը և 1939 թվականին ընդունվել ասպիրանտուրա։ 1941 թվականին պաշտպանել է թեկնածուական («Մեղրու բարբառը»), 1945 թվականին՝ դոկտորական ատենախոսություն («Հայ լեզվաբանության պատմություն»)։ 1942 թվականին նրան շնորհվել է դոցենտի, 1946 թվականին՝ պրոֆեսորի կոչում։ 1953 թվականին ընտրվել է ՀԽՍՀ ԳԱ թղթակից անդամ, 1982 թվականին՝ ակադեմիկոս։

1932-1991 թվականներին աշխատել է ԵՊՀ-ում, 1956-1985 թվականներին եղել է համալսարանի ընդհանուր լեզվաբանության ամբիոնի վարիչ, 1968-1991 թվականներին՝ հայագիտական կենտրոնի ղեկավար, 1986-1989 թվականներին «Բանբեր Երևանի համալսարանի» հանդեսի գլխավոր խմբագիր, 1953-1956 թվականներին՝ ԵՊՀ գիտական աշխատանքների գծով պրոռեկտոր, 1948-1950 թվականներին՝ բանասիրության ֆակուլտետի դեկան։ Հայաստանի բուհերում կարդացել է ընդհանուր լեզվաբանություն, լեզվաբանական ուսմունքի պատմություն, լեզվաբանության ներածություն, հայերենի համեմատական քերականություն, հայոց լեզվի պատմություն, գրաբարի, պարսկերենի, լատիներենի քերականություններ, արևելյան բանասիրություն և այլ դասընթացներ։

Լեզվաբան Էդուարդ Աղայանի տունը Կարճևանում
Էդուարդ Աղայանը տասնամյակներ շարունակ աշխատել է նաև ՀԽՍՀ ԳԱ Հրաչյա Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտում։ 1950-1953 թվականներին եղել է փոխտնօրեն, 1963-1991 թվականներին` ընդհանուր և համեմատական լեզվաբանության բաժնի վարիչ, 1947-1948 թվականներին` ՀԽՍՀ լուսավորության նախարարության բուհերի վարչության պետ։ Էդուարդ Աղայանը քանիցս մասնակցել է միջազգային գիտաժողովների (Երևան, Մոսկվա, ԱՄՆ, Հնդկաստան և այլն)։

1979 թվականից մինչև կյանքի վերջը եղել է լեզվաբանության գծով գիտական աստիճաններ շնորհող մասնագիտական խորհրդի նախագահ։ 1953 թվականին ընտրվել է Երևանի քաղխորհրդի, 1980 թվականին և 1985 թվականին՝ ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր։

Էդուարդ Աղայանի բրոնզաձույլ կիսանդրին ԵՊՀ կենտրոնական մասնաշենքի նախասրահում խորհրդանշում է ականավոր գիտնական-մանկավարժի դերը համալսարանական գիտության զարգացման գործում։

Գործունեությունը
----------------

Էդուարդ Աղայանի գործունեությունը վերաբերում է ընդհանուր լեզվաբանության, հայ լեզվաբանության պատմության, հայոց լեզվի պատմության, քերականագիտության (համեմատական քերականություն, նկարագրական քերականություն, պատմական քերականություն), բառագիտության (բառաքննություն և ստուգաբանություն), բարբառագիտության, ժամանակակից հայոց լեզվի, Արևելքի գրականության պատմության, գրաբանության (նաև ուղղախոսություն, ուղղագրություն) և այլ հարցերի։ Նշանակալից են նրա «Լեզվաբանության ներածություն» (Եր. 1952, 1963, 1967) աշխատությունը, որը ԽՍՀՄ բարձրագույն նախարարության կողմից երաշխավորվել է որպես միութենական բուհական դասագիրք և հրատարակվել ռուսերեն 1959 թվականին, «Պատմահամեմատական մեթոդը լեզվաբանության մեջ» (Ե. 1957), «Գրաբարի քերականություն», հատոր 1 (Ե. 1964), «Ժամանակակից հայերենի հոլովումը և խոնարհումը» (Ե. 1967), «Ընդհանուր և համեմատական բառագիտություն» (Ե. 1984) աշխատությունները. վերջինը 1957 թվականին վերամշակված հրատարակվել է «Լեզվաբանության հիմունքներ» խորագրով։

Ընդհանուր լեզվաբանությանը նվիրված աշխատություններն աչքի են ընկնում նյութի բազմակողմանի դիտարկումներով, ինքնատիպ հարցադրումներով ու փաստարկումներով, շարադրանքի պարզությամբ ու թարմությամբ։ Դրանցում նա նոր խոսք է ասում լեզվի բնորոշման, նրա տարբերակների առանձնացման, լեզվի ծագման ու զարգացման օրինաչափությունների, լեզվի կառուցվածքային մակարդակների, լեզվաբանական մի շարք հասկացությունների (օրինակ, վանկի, հնչույթի, ձևույթի, խոսքի մասերի, լեզվական կառուցվածքի ու համակարգի և այլն)։

Աղայանը նաև հնչյունաբանական, բառագիտական-բառակազմական, ձևաբանական արժեքավոր վերլուծություններ է կատարել հայերենի գիտական քերականության խնդիրների գծով, կիրառել է նկարագրության ժամանակակից մեթոդներ։ Կարևոր հետազոտություններ է կատարել՝ նվիրված հայրենի բառապաշարին, նրա շերտերին, բառակազմական կաղապարներին, տերմինաբանությանը և այլ խնդիրներ։ Էդուարդ Աղայանը մեծ ավանդ ունի նաև հայ բառարանագրության բնագավառում. «Արդի հայերենի բացատրական բառարան» (Ե. 1976) երկհատոր գիրքը՝ հայերենի բառապաշարի ընդգրկմամբ (136 հազար բառ և 11 հազար դարձվածք) և բառահոդվածների ձևիմաստային բազմաբնույթ դասդասումներով ու պարզաբանումներով մնում է որպես բառարանագրական բացառիկ ձեռքբերում։

Համահեղինակ է հանրակրթական դպրոցի 4-7-րդ դասարանների հայոց լեզվի դասագրքերի, որոնք ունեցել են բազմաթիվ հրատարակություններ։ Նրա գիտական վաստակի մաս է կազմում նաև իր ուսուցիչ Հրաչյա Աճառյանի բազմահատոր աշխատությունների խմբագրման, անավարտ հատվածների լրացման և հրատարակության պատրաստման շնորհակալ աշխատանքը, մասնավորապես «Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի» բազմահատորյակի խմբագրման, «Արմատական բառարանի» տպագրության պատրաստման գործում։

Պարգևներ
--------

* ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ, 1970
* Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշան, 1983
* «Աշխատանքային արիության» մեդալ, 1945
* Խաչատուր Աբովյանի անվան մեդալ

Երկեր
-----

* Լեզվի ծագումը և զարգացումը, Ե. 1948:
* Լատիներեն լեզվի քերականություն, գիրք 1, Ե. 1950:
* Հրաչյա Հակոբի Աճառյան, ՀՍՍՌ ԳԱ հրատարակչություն, 1956, 104 էջ։
* Պատմա-համեմատական մեթոդը լեզվաբանության մեջ, Ե. 1957:
* Հայ լեզվաբանության պատմություն։ Սկզբից մինչև մեր օրերը, ԵՊՀ հրատարակչություն, 1958։
* Լեզվաբանության ներածություն, Հայպետուսմանխրատ, 1963, 638 էջ։
* Գրաբարի քերականություն, ԳԱԱ հրատարակչություն, 1964, 362 էջ։
* Դրվագներ Արևելքի գրականության պատմության, Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1971, 242 էջ։
* Բառաքննական և ստուգաբանական հետազոտություններ, Ե. 1974:
* Արդի հայերենի բացատրական բառարան։ պարունակում է 135600 բառ և 11000 դարձվածաբանական միավոր։ «Հայաստան» հրատարակչություն, 1976։
* Հայ մշակույթի նշանավոր գործիչները (V-XVIII դարեր)։ ԵՊՀ, 1976, 590 էջ։
* Նախամաշտոցյան հայ գրի ու գրականության, մեսրոպյան այբուբենի և հարակից հարցերի մասին, Ե. 1977:
* Տերմինագիտություն։ Դասախոսություն։ Լույս, 1978, 51 էջ։
* Ընդհանուր և հայկական բառագիտություն, Ե. 1984:
* Ակնարկներ հայոց տոմարների պատմության, Ե. 1986:
* Մեսրոպ Մաշտոց, ԵՊՀ հրատարակչություն, 1986, 116 էջ։
* Հայոց լեզու։ Հանրակրթական դպրոցի 4-րդ դասարանի դասագիրք, Լույս, 2002, 151 էջ։
* Արդի հայերենի առձեռն բացատրական բառարան, Մանմար, 2014, 1327 էջ։

### Մամուլ

* Բազմավաստակ, մեծ գիտնականը (Նիկողայոս Մառի ծննդյան 100-ամյակը)։ «Գրական թերթ», 1965, № 2:
* Հին շփոթի բավիղներում։ «Գրական թերթ», 1969, № 2:
* Հոդվածների մատենագիտություն։

### Խմբագրական կոլեգիայի անդամ

*Խմբագրական կոլեգիա` Աղայան Է. Բ. Առաքելյան Բ. Ն. Գալոյան Գ. Ա. Երեմյան Ս. Տ. Խաչիկյան Լ. Ս. Հակոբյան Ա. Մ. Հովհաննիսյան Ա. Գ. Ներսիսյան Մ. Գ.:* Հայ Ժողովրդի Պատմություն, Հ. 1.» ՀԽՍՀ ԳԱ պատմության ինստիտուտ. Երևան։ ՀԽՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1971

Աղբյուրներ
----------

* Կենսագրական հանրագիտարան, Ե. ԵՊՀ համալսարան, 2009, էջ 73-75։
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Հայերենագիտական բառարան, Ե. «Հայաստան», 1987, էջ 20-22։
* Գառնիկ Ստեփանյան, Կենսագրական բառարան, հատոր Ա, Ե. «Հայաստան», 1973, էջ 66։

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեքստեր Վիքիդարանում

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1974.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Հայկական համառոտ հանրագիտարան (հայ.) — Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1990. — հատոր 1.
3. ↑  «ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիայի իսկական անդամներ». Վերցված է 2023 թ․ հունիսի 28-ին.
4. ↑  *Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005*.
5. ↑  «ՀՀ ԳԱԱ հիմնարար գիտական գրադարանի էլ․ քարտարան- Էդուարդ Աղայան». Վերցված է 2023 թ․ հունիսի 28-ին.
6. ↑  Աղայան, Էդուարդ Բագրատի (1956). *Հրաչյա Հակոբի Աճառյան*. ՀՍՍՌ ԳԱ հրատկչ.
7. ↑  Աղայան, Էդուարդ Բագրատի (1958). *Հայ լեզվաբանության պատմություն։ սկզբից մինչեվ մեր օրերը*. Erevani Hamlsarani Hratarakchʻutʻyun.
8. ↑  Աղայան, Էդուարդ Բագրատի (1963). *Լեզվաբանության ներածություն*. Հայպետուսմանխրատ.
9. ↑  Աղայան, Էդուարդ Բագրատի (1964). *Գրաբարի քերականություն*. ԳԱԱ հրատ.
10. ↑  Աղայան, Էդուարդ Բագրատի (1971). *Դրվագներ Արեվելքի գրականության պատմության*. Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն.
11. ↑  Աղայան, Էդուարդ Բագրատի (1976). *Արդի հայերենի բացատրական բառարան։ պարունակում է 135600 բառ եւ 11000 դարձվածաբանական միավոր*. «Հայաստան» հրատ.
12. ↑  Աղայան, Էդուարդ Բագրատի; Պիվազյան, Էմանուել Արզումանի; Ժամկոչյան, Հայկազ Գեւորգի (1976). *Հայ մշակույթի նշանավոր գործիչները (V-XVIII դարեր)*. ԵՊՀ.
13. ↑  Աղայան, Էդուարդ Բագրատի (1977). *Նախամաշտոցյան հայ գրի ու գրականության, Մեսրոպյան այբուբենի եվ հարակից հարցերի մասին*. Erevani Hamalsarani Hratarakchʻutʻyun.
14. ↑  Աղայան, Էդուարդ Բագրատի (1978). *Տերմինագիտություն: Դասախոսություն*. Լույս.
15. ↑  Աղայան, Էդուարդ Բագրատի (1984). *Ընդհանուր եվ հայկական բառագիտություն*. Erevani Hamalsarani Hratarakchʻutʻyun.
16. ↑  Աղայան, Էդուարդ Բագրատի (1986). *Մեսրոպ Մաշտոց*. ԵՊՀ հրատ.
17. ↑  Աղայան, Էդուարդ Բագրատի (2002). *Հայոց լեզու։ Հանրակրթական դպրոցի 4-րդ դասարանի դասագիրք*. Լույս. ISBN 9785545014439.
18. ↑  Աղայան, Էդուարդ Բագրատի (2014). *Արդի հայերենի առձեռն բացատրական բառարան*. Manmar. ISBN 9789939621098.
19. ↑  «ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոսների կենսամատենագիտություններ». Վերցված է 2023 թ․ հունիսի 8-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Էդուարդ Աղայանի ծննդյան 111-ամյակի առթիվ
* Արդի Հայերենի Բացատրական Բառարան, գրեց՝ Էդուարդ Բագրատի Աղայան։ «Հայաստան» Հրատարակչություն, Երևան, 1976։

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ · AV Production |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| ՀԳՀԳ: 170 · BNF: 15559535z · GND: 137664648 · ISNI: 0000000109860910 · LCCN: n83055636 · NTA: 073917168 · NUKAT: n01024558 · SUDOC: 140815155 · VIAF: 71708946 · WorldCat VIAF: 71708946 |

 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 242)։*  |