**Խոսե դե լա Կրուս Պորֆիրիո Դիազ Մորի** (իսպ.՝ José de la Cruz Porfirio Díaz Mori, սեպտեմբերի 15, 1830(1830-09-15)[…], Օախակա, Մեքսիկայի Միացյալ Նահանգներ - հուլիսի 2, 1915(1915-07-02)[…], Փարիզ)-մեքսիկացի պետական և քաղաքական գործիչ, ժամանակավոր նախագահ 1876 թվականի նոյեմբերի 21-ից դեկտեմբերի 6-ը։ Մեքսիկայի նախագահը 1877 թվականի մայիսի 5-ից 1880 թվականի նոյեմբերի 30-ը և 1884 թվականի դեկտեմբերի 1-ից 1911 թվականի մայիսի 25-ը։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է Օախակա քաղաքում՝ մեծ ընտանիքում։Դիասի հայրը փոխեց բազմաթիվ զբաղմունքներ, այդ թվում՝ դարբին և պանդոկատեր լինելը, նա մահացավ, երբ որդին երեք տարեկան էր։

Դպրոցում սովորելու ընթացքում Պորֆիրիոն կես դրույքով աշխատում էր որպես ատաղձագործ և կոշկակար։

Սովորել է ճեմարանում, սակայն տասնվեց տարեկանում, երբ սկսվել է մեքսիկա-ամերիկյան պատերազմը, նա համալրել է պետական ​​միլիցիայի շարքերը։ Սակայն մարտական գործողություններին չի մասնակցել։Այնուհետև Պորֆիրիոն որոշեց լքել ճեմարանը և ընդունվել Օախակայի գիտությունների և Արվեստի ինստիտուտ, որն այն ժամանակ համարվում էր հերետիկոս։ Նրա կնքահայր Ժոզեֆ Օգոստինոսը, որն այդ ժամանակ արդեն նշանակվել էր թեմի եպիսկոպոս, նրան թողեց առանց տնտեսական և բարոյական աջակցության։ 1850 թվականի վերջին Դիասը նույն ինստիտուտում դառնում է լատիներենի ուսուցիչ։ Կարճ ժամանակ անց, բախվելով այն աղքատությանը, որում հայտնվել էր իր ընտանիքը, Պորֆիրիոն դարձավ բոլերո պարող և հետագայում կես դրույքով աշխատեց զինապահեստում, հրացաններ հավաքելով և վերանորոգելով, ինչպես նաև որպես ատաղձագործ։ 1854 թվականին դարձել է ինստիտուտի գրադարանի վարիչ։ Երբ Բնական իրավունքի ամբիոնի պրոֆեսոր Մանուել Իտուրիբարիան հիվանդության պատճառով լքեց այդ պաշտոնը, Դիասը դարձավ ժամանակավոր պրոֆեսոր, ինչը մասամբ բարելավեց իր և իր ընտանիքի տնտեսական վիճակը։ 1852-1853 թվականներին եղել է Բենիտո Խուարեսի աշակերտը քաղաքացիական իրավունքի բնագավառում։ 1854 թվականին նա հանձնեց առաջին իրավաբանի քննությունը։

Նախագահ Սանտա Աննայի դեմ բողոքի ցույցերի ժամանակ նա անցել է լիբերալների կողմը՝ բարձրանալով կապիտանի կոչման։ Նա ավարտել է քաղաքացիական պատերազմը գնդապետի կոչումով, մասնակցել 12 խոշոր ճակատամարտի։

1861-1867 թվականների արտաքին միջամտության ժամանակաշրջանում նա աչքի է ընկել Պուեբլայի ճակատամարտում՝ ստանալով բրիգադի գեներալի կոչում։ 1865 թվականին գերի է ընկել ֆրանսիացիների կողմից, սակայն կարողացել է փախչել։ 1866 թվականին Միահուատլանում նա ջախջախեց Մաքսիմիլիան կայսեր երկու անգամ գերազանցող ուժերին։ 1867 թվականին նա հաղթանակ տարավ Պուեբլայում և գրավեց Մեխիկո քաղաքը։

1870-ականների սկզբին Դիասը դարձավ նախագահ Բենիտո Խուարեսի և նրա իրավահաջորդ Սեբաստիան Լերդո դե Տեխադայի հակառակորդը։ 1876 ​​թվականին Միացյալ Նահանգների աջակցությամբ Դիասը հեղաշրջում կատարեց վերընտրված Լերդոյի դեմ, իշխանությունից հեռացրեց գահընկեց արված նախագահի մրցակից Խոսե Մարիա Իգլեսիասին և վերջապես 1877 թվականին նա ինքն ընտրվեց Մեքսիկայի նախագահ։ Այս պաշտոնը նա զբաղեցրել է մինչև 1911 թվականը 1880-1884 թվականների ընդմիջումով։

#### Պորֆիրիատ

Դիասի կառավարման շրջանն անվանվել է նրա (Պորֆիրի) Պորֆիրիատո (իսպ.՝ Porfiriato) անունով։ Այս ամբողջ ընթացքում երկրում պաշտոնապես շարունակեց գործել 1857 թվականի սահմանադրությունը, անցկացվեցին նախագահական ընտրություններ, բայց Դիասը, շահարկելով ձայները և վերացնելով մրցակիցներին, պահպանեց իշխանությունը իր ձեռքում՝ դրանով իսկ հաստատելով բռնապետություն։ Նա նախագահի պաշտոնը չի զբաղեցրել միայն 1880-1884 թվականներին (երբ նախագահն էր նրա հովանավորյալ Մանուել Գոնսալեսը), քանի որ սահմանադրական փոփոխությունը, որը ընդունվել է Տուստեպեկի պլանին համապատասխան, որը Դիազը հռչակել էր հեղաշրջման ժամանակ, արգելում էր զբաղեցնել այդ պաշտոնը երկու ժամկետ անընդմեջ։ 1888 թվականին Դիասն ընտրվեց նախագահ՝ հակառակ այս ուղղման, իսկ 1892 թվականին վերընտրվելու արգելքը հանվեց։ Նաև 1892 թվականին նախագահական ժամկետը չորսից հասցվեց վեց տարվա։ Նաև Դիասի օրոք նահանգների նահանգապետերի և կոնգրեսի ընտրությունները պահպանվեցին, սակայն թեկնածուն պետք է ստանար բռնապետի լուռ հավանությունը։

Դիասի օրոք երկրի տնտեսական և քաղաքական կյանքում մեծ դեր է խաղացել օլիգարխների խումբը, որը ձևավորվել է բյուրոկրատիայի խոշորագույն ներկայացուցիչներից, հողատերերից և մասամբ բուրժուական մտավորականությունից։ Խումբը կոչվում էր «scientificos» (իսպ.՝ científicos-ученые) -նրա անդամները հավատարիմ էին պոզիտիվիզմի փիլիսոփայությանը և կառավարման գիտական ​​մեթոդներին։ «Սենտիֆիկոսների» ղեկավար կորիզը բաղկացած էր մեկուկես տասնյակ հոգուց, և երկար ժամանակ նրանց ղեկավարը ֆինանսների նախարար Խոսե Լիմանտուրն էր։ Այս խումբը վարում էր օտարերկրյա կապիտալի ներգրավման և օտարերկրյա ձեռնարկատերերի համար արտոնություններ ստեղծելու քաղաքականություն։ Միևնույն ժամանակ, «սենտիֆիկոսների» քաղաքական իդեալը կրեոլական օլիգարխիայի իշխանությունն էր, որը սերտորեն կապված էր օտարերկրյա կապիտալի հետ, նրանք հնդկացիներին և մեստիզներին համարում էին ստորադաս ռասա։

Դիասի օրոք «գյուղականների» թիվը՝ հեծյալ գյուղական ժանդարմերիայի, մեծապես աճեց՝ մի քանի հարյուրից հասնելով մի քանի հազարի։ Դաշնային բանակից տարել են ժանդարմերիայի սպաներին։ Գյուղացիների մեջ հայտնվեցին բազմաթիվ հանցագործներ։ Գյուղական ժանդարմերիան մասնակցել է ագրարային ապստամբությունների ճնշմանը։

Դիասի կառավարությունը իսկական պատերազմ սկսեց որոշ նահանգների հնդիկ բնակչության դեմ, որոնք դժգոհ էին նրա ագրարային քաղաքականությունից։ Սոնորայում Յակի հնդկացիները զենք վերցրին և դիմադրեցին մինչև 1910-1917 թվականների հեղափոխությունը։ Բռնված Յակիները վաճառվեցին Յուկատանի պլանտացիաներին, որտեղ նրանք շուտով մահացան անսովոր արևադարձային կլիմայից։ Յուկատանում ծագեց մայաների ապստամբությունը, որից հետո թերակղզին դարձավ հիսուն տնկարկների «սեփականությունը»՝ նահանգապետ Օլեգարիո Մոլինայի գլխավորությամբ։

Չնայած այն հանգամանքին, որ Դիասի կառավարման ժամանակաշրջանում նկատվեց մեքսիկական կապիտալիզմի զարգացում (կառուցվեցին երկաթուղիներ և հեռագրական գծեր, ստեղծվեցին նոր ձեռնարկություններ, ավելացավ օտարերկրյա ներդրումների ներհոսքը), Պորֆիրիատի օրոք նվազեց բնակչության մեծ հատվածների կենսամակարդակը1910 թվականին բռնապետության վերջում Մեքսիկայի բնակիչների միայն 19%-ն էր գրագետ։ Ուսուցիչները սիստեմատիկորեն ցածր վարձատրվում էին։ Բնակչության հաշվով ավելի քիչ նոր դպրոցներ են կառուցվել, քան Լերդո դե Թեջադայի օրոք։

Բժշկական սպասարկման համակարգ գրեթե չկար։ Մանկական մահացությունը չի նվազել և կազմել է ավելի քան 400 երեխա հազարից։ Երկրում մեծահասակների մահացության ցուցանիշը կազմել է 37-40 հազար մարդ։ Իսկ կյանքի միջին տեւողությունը մոտավորապես 30 տարի էր։ Ընդհանուր բնակարանային ֆոնդի 50%-ը համարվում էր տնակ՝ մեկ սենյականոց բնակարաններ, որոնք չունեին կոյուղի, ջուր և էլեկտրականություն։ Խնդիր էին այնպիսի հիվանդությունները, ինչպիսիք են ջրծաղիկը, դիզենտերիան, տուբերկուլյոզը, մալարիան և տիֆը։

Աշխատանքային ժամերի սահմանափակումներ չեն եղել, և մարդիկ շաբաթը յոթ օր աշխատել են օրական 12 ժամ։ Գործադուլներն ու արհմիությունների ստեղծումն արգելված էին օրենքով։ Չկային կենսաթոշակային կամ ապահովագրական ծածկույթ։ Աշխատավարձը հաճախ վճարվում էր ոչ թե դրամով, այլ պարտատոմսերով կամ դրոշմակնիքներով, որոնք ընդունվում էին միայն գործարանային խանութում կամ հողատիրոջ խանութում։ Աշխատողների (այդ թվում՝ արհեստավորների) բավականին մեծ մասը՝ 800 հազարից 200 հազարը, կանայք էին։ Կանայք վարձատրվում էին տղամարդկանցից կիսով չափ, և նրանց աշխատուժն օգտագործվում էր ծանր ու միապաղաղ արտադրության մեջ, առաջին հերթին տեքստիլ արդյունաբերության և ծխախոտի գործարաններում։

1867 թվականին Դիասը ամուսնացավ իր զարմուհու հետ, և նրա մահից հետո՝ 1880 թվականին՝ Կարմելիտա Ռոմերո Ռուբիոյի հետ, ում հայրը նախարար էր Լերդոյի կառավարությունում և հետագայում դարձավ Դիասի գործընկերը ։

1910 թվականին, երբ Դիասը կրկին վերընտրվեց Մեքսիկայի նախագահ, նրա հակառակորդը՝ լիբերալ դեմոկրատական ​​ընդդիմության առաջնորդ Ֆրանցիսկո Մադերոն, հրաժարվեց ընդունել ընտրությունների արդյունքները և մեքսիկացիներին կոչ արեց պայքարել բռնապետի դեմ՝ հանդես գալով «Սան Լուիս Պոտոսիի պլանը» (որը նախատեսում է Մեքսիկայի ազատագրումը իմպերիալիստական ​​տիրապետությունից և գյուղացիներին Դիասի օրոք նրանցից խլված հողերի վերադարձը)։ Սա նշանավորեց մեքսիկական հեղափոխության սկիզբը, որի ժամանակ Դիասը տապալվեց։ Երբ 1911 թվականի ապրիլի 1-ին Կոնգրեսին ուղղված իր հաջորդ ուղերձում Դիասը ընդունեց ապստամբների պահանջների մեծ մասը և խոստացավ իրականացնել ագրարային բարեփոխումներ, դրանք արդեն ուշացած զիջումներ էին։ 1911 թվականի մայիսին Իպիրանգաշոգենավով նա գաղթեց Ֆրանսիա, որտեղ ապրեց մինչև իր կյանքի վերջը ։

Արվեստում
---------

Իտալացի գրող Վալերիո Էվանգելիստիի «Կրակի վզնոցը» (այն՝ Il collare di fuoco) վեպում, որը նվիրված է Մեքսիկայի պատմությանը 1859-1890 թվականներին, կերպարներից մեկը Պորֆիրիո Դիասն է։ Նա ներկայացվում է որպես անողոք և կեղծավոր բռնապետ, ով չի վարանում սպանել քաղաքական հակառակորդներին։

Ջեք Լոնդոնի «Մեքսիկացին» պատմվածքում Դիասը բազմիցս հիշատակվում է որպես գլխավոր հերոսի՝ բռնցքամարտիկ Ֆելիպե Ռիվերայի թշնամի։

Պորֆիրիո Դիասին է պատկանում հետևյալ խոսքը. «Խեղճ Մեքսիկա։ Աստծուց այնքան հեռու և այնքան մոտ ԱՄՆ-ին»։

Հիշողություն
------------

Հեղափոխությունից հետո Պորֆիրիո Դիասի անունը մոռացվեց. Մեքսիկայում նրա անունով ոչ մի փողոց չկա, և միայն 2015 թվականին Օրիզաբա քաղաքում (Վերակրուս), գեներալի հետմահու առաջին հուշարձանը, որը կանգնեցվել է տեղական իշխանությունների կողմից։ , հայտնվեց. Պորֆիրիայի ժամանակներից որոշ ինտրավիտալ հուշարձաններ են պահպանվել, օրինակ՝ Օախակա նահանգի Տլայակո քաղաքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2 3 4  Encyclopædia Britannica
3. 1 2 3 4  Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.)
4. 1 2 3 4  Диас Порфирио // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
5. ↑  «МЕКСИКА | Энциклопедия Кругосвет». *www.krugosvet.ru* (ռուսերեն). Վերցված է 2024 թ․ մարտի 7-ին.
6. ↑  Garner, 2001, էջ 25
7. ↑  «ДИАС, ПОРФИРИО | Энциклопедия Кругосвет». *www.krugosvet.ru* (ռուսերեն). Վերցված է 2024 թ․ մարտի 7-ին.
8. ↑  Платошкин, 2011, էջ 55
9. ↑  Платошкин, 2011, էջ 56
10. ↑  Платошкин, 2011, էջ 57
11. ↑  Альперович, 1991, էջ 258
12. ↑  Платошкин, 2011, էջ 65—67
13. ↑  Альперович М. С. Руденко Б. Т. 1958, էջ 22
14. ↑  Платошкин, 2011, էջ 82
15. ↑  Платошкин, 2011, էջ 82—83
16. 1 2  Платошкин, 2011, էջ 83—84
17. ↑  Альперович М. С. Руденко Б. Т. 1958, էջ 53
18. ↑  Платошкин, 2011, էջ 78
19. ↑  Платошкин, 2011, էջ 58
20. ↑  Платошкин, 2011, էջ 69
21. ↑  Позднее с этим судном будет связан другой эпизод революции — Американская оккупация Веракруса
22. ↑  Платошкин, 2011, էջ 138
23. ↑  *Evangelisti V.* Il collare di fuoco. — Oscar Mondadori, 2005. — 440 p. — ISBN 978-88-0456-439-3
24. ↑  Зак Дорфман. Ковбои и Калашниковы: Американо-мексиканская война и украинский конфликт Արխիվացված 2015-01-21 Wayback Machine

Գրականություն
-------------

* *Альперович, Моисей Самуилович, Слёзкин, Лев Юрьевич|Слёзкин Л. Ю.* История Латинской Америки (с древнейших времен до начала XX в.). — Учебное издание. — 2-е изд. перераб. и доп. — М.: Высшая школа (издательство), 1991.
* *Альперович М. С. Руденко Б. Т.* Мексиканская революция 1910—1917 гг. и политика США. — М.: Соцэкгиз, 1958. — 336 с.
* История Мексиканской революции. Истоки и победа 1810—1917 гг. — М.: Университет Дмитрия Пожарского : Русский Фонд содействия образованию и науке, 2011. — Т. 1. — 432 с. — ISBN 978-5-91244-034-2
* *Díaz P.* Memorias de Porfirio Díaz. — Consejo Nacional para la Cultura y las Artes, 1994. — 279 p. — ISBN 9789682972553
* *Garner P. H.* Porfirio Díaz : Profiles in Power. — Harlow: нп4|Pearson Education, 2001. — 269 p. — ISBN 9780582292673