Բոլոր կրոնների տաճարը, Կազան, 2008**Համեմատական կրոնագիտություն,** գիտական ուղղություն, որն օգտագործում է համեմատական մեթոդը կրոնների ուսումնասիրության համար, պարզում դրանց ընդհանրությունները, տեսակները, փոխադարձ կապը, առանձնահատկությունները, կանոններն ու օրենքները։

Առաջացման պատմություն
---------------------

19-րդ դարի վերջին համեմատական մեթոդի օգտագործումը կրոնագիտության մեջ տրամաբանական քայլ էր գիտության զարգացման մեջ։ Այդ տարիներին ի հայտ եկան մի շարք նմանատիպ առարկաներ, օրինակ՝ համեմատական լեզվաբանություն, համեմատական դիցաբանություն կամ համեմատական անատոմիա, որի ուսումնասիրության առարկան ձևն էր, այլ ոչ թե նախկինում գոյություն ունեցող գործառույթը։

Համեմատական կրոնագիտությունը, որպես տերմին և որպես սուբյեկտ, գիտական շրջանակների կողմից առաջարկվել է 1870 թվականի փետրվարի 19-ին գերմանական ծագմամբ գիտնական Մաքս Մյուլլերի կողմից (գերմ.՝ Max Müller)։ Այնուհետև Լոնդոնի թագավորական ինստիտուտում նա կարդաց առաջին դասախոսությունը՝ նվիրված աշխարհի հիմնական կրոնների համեմատական ուսումնասիրությանը։ Նա դիտարկեց կրոնի զարգացումը լեզվի և մտածողության զարգացման նմանությամբ՝ նշելով դրանց գենետիկական կապը, եզրակացությունները հաստատելով նշանակալի պատմական նյութով։ Մ. Մյուլլերի կարծիքով մարդկանց կրոնական գիտակցությունը ձևավորվել է էվոլյուցիոն ճանապարհով՝ շարժվելով «ներքևից վերև», այսինքն բնության երևույթների պաշտամունքից մինչև Աստծո՝ որպես ոգու պաշտամունք։ Իր ուսումնասիրություններում Մ. Մյուլլերը առանձնացրեց զարգացման երեք լեզվական և կրոնական կենտրոններ ՝ արիական, սեմական և թուրանական։ Տարբեր կրոնների սուրբ տեքստերի համեմատությունը բացահայտեց և հնարավորություն տվեց ուսումնասիրել այն ընդհանուրը, որը բնորոշ է կրոնին որպես ամբողջություն, որպես սոցիալ-մշակութային երևույթ։ Նրա աշխատանքի յուրօրինակ արդյունքը աֆորիզմն էր, որն արտահայտում էր համեմատական կրոնագիտության կարևորությունը․ ով գիտի մեկ կրոն՝ չգիտի ոչ մեկը։

Ընդհանուր տեղեկություններ
-------------------------

Համեմատական կրոնագիտության ուսումնասիրության առարկան' կրոնագիտության մի մասը, որպես գիտություն, համաշխարհային կրոնների վարդապետությունների և պրակտիկայի համակարգված համեմատությունն է։ Դրանք սովորաբար հասկացվում են որպես կրոններ, որոնք աշխարհագրորեն դասակարգվում են որպես մերձավորարևելյան (ներառյալ զրադաշտականությունը, իրանական, հրեական), հնդկական, աֆրիկյան, ամերիկյան, դասական հելլենիստական, Արևելյան Ասիայի և Օվկիանիայի կրոններ։ Այս համոզմունքների երևույթների հիմնարար նմանության բացահայտումը հանգեցրեց այն եզրակացության, որ եզակի կրոնական փաստերի կամ երևույթների բացակայությունը բնորոշ է միայն մեկ՝ Պատմական կրոնին։

Եթե համեմատենք բնագիտական առարկաների մեթոդաբանության հետ, այս դեպքում համեմատությունը փոխարինում է փորձին։ Դրա հիման վրա կառուցվում, ստուգվում և ճշգրտվում են գիտական վարկածները։ Այնուամենայնիվ, համեմատությունները չեն կարող բացարձակապես ճշգրիտ լինել, քանի որ դրանք հիմնված են անալոգիաների վրա։ Այլ կերպ ասած, համեմատությունները միշտ պահանջում են համատեքստային պատմամշակութային հստակեցում։

Համեմատական կրոնագիտության ուսումնասիրությունները հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու մարդկանց վերաբերմունքի ընդհանուր բնույթի այնպիսի հասկացությունների վերաբերյալ, ինչպիսիք են «Սուրբ», «գերբնական», «հոգևոր», «աստվածային»։

### Կրոնագիտության մեջ համեմատությունների օգտագործման որոշ առանձնահատկություններ

Ցանկացած համեմատական մեթոդի կիրառման հաջողությունը կախված է դիտարկման մեթոդների միավորումից, ներառյալ ելակետային տվյալների և ստացված արդյունքների ստանդարտացումը։ Կրոնագիտության մեջ մշակվել են մի շարք կանոններ, որոնցից մի քանիսը հետևյալն են։

* Տարբեր կրոնները չպետք է համեմատվեն միմյանց հետ որպես ամբողջություն։ Օրինակ՝ բուդդիզմը և քրիստոնեությունը որպես այդպիսին։ Այս մոտեցման անհեռանկարայնությունը ցույց է տրված Ուդո Ստեղծագործող (գերմ. Udo Tworuschka) «Համաշխարհային կրոնների մեթոդաբանական մոտեցումները» գրքում ՝ 104-112։
* Համեմատությունների ընթացքում միշտ պետք է հաշվի առնել կրոնական բազմազանությունը։ Այսինքն, օրինակ, դիտարկվում է ոչ թե պարզապես քրիստոնեական տեքստ, այլ ուղղափառ տեքստ, կամ ոչ թե պարզապես Իսլամական համայնք, այլ սուննի և այլն[6]։
* Համեմատությունները պետք է իրականացվեն նույն կառուցվածքային շերտերի շրջանակներում։ Առանձնացնում է վեցը ՝ վարդապետական, դիցաբանական, էթիկական, ծիսական, սոցիալական ինստիտուտներ և կրոնական իրողություններ։ Օրինակ՝ Աստվածության Իսլամական, բուդդայական, քրիստոնեական ըմբռնման կամ փրկության մասին պատկերացումների համեմատությունները կարելի է կատարել վարդապետական շերտում։
* Համեմատությունները պետք է իրականացվեն հաշվի առնելով այն, որ կրոնական երևույթները ամբողջի մի մասն են, ինչը նրանց հատուկ երանգ է հաղորդում։ Բավական չէ պարզապես նկարագրել դիտարկվող փաստերը։ Անհրաժեշտ է հասկանալ կրոնական ինտենցիաները։ Օրինակ, քրիստոնեական և բուդդայական վանականության համեմատության մեջ ակնհայտորեն հայտնվում են նմանատիպ տարրեր՝ կուսակրոնություն, հասարակական կյանքի կանոններ, խոհեմ կյանք, աշխատանք և այլն։ Բայց այս կրոնները կարևոր տարբերություն ունեն. քրիստոնեական վանականությունը առաջացել է որպես «ասկետիկ ինտուզիազմ», բայց ոչ որպես փրկության անփոխարինելի պայման։

Առանձին-առանձին պետք է ընդգծել, որ Համեմատության գործընթացը պետք է վերացնի անալոգիայի և հոմոլոգիայի միջև տարընկալումը։ Այլ կերպ ասած, անհրաժեշտ է տարբերակել նմանատիպ երևույթները, որոնք նման են միայն արտաքինից, բայց իմաստով տարբեր են։ Դրան առաջին անգամ ուշադրություն է դարձրել Հենրիխ Ֆրիկը (գերմ. ՝ Heinrich Frick) «Համեմատական կրոնագիտություն» գրքում (1928)։

Տե՛ս նաև
--------

* Համեմատական դիցաբանություն

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. ↑  *Waardenburg J.* Religionen und Religion: Systematische Einfuhrung in die Religionswissenschaft. — Berlin; New York: de Gryuter, 1986. — 277 S.
2. ↑  «Classification of religions | Principles & Significance | Britannica». *www.britannica.com* (անգլերեն). Վերցված է 2024 թ․ մարտի 28-ին.
3. 1 2  *Коденев М. А.* Сравнительное религиоведение сегодня: методологические основания и возможности. Արխիվացված 2014-10-13 Wayback Machine // Материалы конференции: Религиоведение на постсоветском пространстве. ИТ БГУ 21-22.02.1009.
4. ↑  «Human beings' relation to that which they regard as holy, sacred, spiritual, and divine» Encyclopædia Britannica (online, 2006), cited after What is Religion? Definitions and Quotes. Արխիվացված 2014-10-12 Wayback Machine
5. ↑  *Collier, David* The Comparative Method. In Ada W. Finifter, ed. Political Sciences: The State of the Discipline II. Արխիվացված 2014-07-14 Wayback Machine Washington, DC: American Science Association, 1993. pp. 105—119.
6. ↑  *Tworuschka U.* Methodische Zugange zu den Weltreligionen. Einfurung fur Unterricht und Studium. — Frankfurt a.M/Munchen: Diesterweg/Kosel, 1982, 223 S.
7. ↑  *Smart N.* Comparative-historical method // Encyclopedia of religion / ed. in chief J. Linsday. — 2nd ed. — USA: Thomson Gale, 2005. — vol. 2. — Р. 1868—1870
8. ↑  *Frick H.* Vergleichende Religionswissenschaft. Berlin und Leipzig, 1928.

Գրականություն
-------------

* *Leeuw G.* Einfuhrung in die Phanomenologie der Religion. — Munchen: Verlag von Ernst Reinhardt, 1925. — 161 S.
* *Ratschow C. H.* Methodik der Religionswissenschaft // Enzyklopadie der Geisteswissenschaftlichen Arbeitsmethoden. 9. Lieferung: Methoden der Anthropologie, Anthropogeographie, Volkerkunde und Religionswissenschaft. Munchen: Oldenbourg Verlag, 1973. S. 347—400
* *Sharma A.* To the things themselves: essays on the discourse and practice of the phenomenology of religion. — Berlin, New York: de Gruyter, 2001. — 311 p.