**Միրզա Զուլքարնայն** կամ **Միրզա Զուլ-Քարնայն** (1594 - 1656), հայկական ծագումով *դիվան* և *ֆաուջդար* Մեծ մողոլների կայսրության արքունիքում։

Միրզա Զուլքարնայնը մեծացել է թագավորական կանանոցում և պաշտոնի նշանակվելուց հետո իր կարիերայի մեծ մասն անցկացրել է Սամբհարում, որտեղ կառավարել է այնտեղի եկամտաբեր աղի հանքերը։ Նա նաև նահանգապետ է եղել կայսրության այլ մասերում։ Նա նշանավոր բանաստեղծ էր և հինդի լեզվով երգերի կոմպոզիտոր։

Վաղ կյանք և ընտանիք
-------------------

 Աքբարն ընդունել է ճիզվիտ միսիոներներ (սևազգեստ) Ռոդոլֆո Ակվավիվային և Ֆրանցիսկո Էնրիկեսին Ֆատեհպուր Սիկրիի Իբադատ Խանայում (Երկրպագության տանը)։ Նար Սինգհի մանրանկարը *Աքբարնամայից*, մոտ 1592-1594 թվականներ
Միրզա Զուլքարնայնը ծնվել է մոտ 1594 թվականին։ Հայ վաճառական Սիկանդար Միրզայի (կամ Իսկանդեր/Ալեքսանդր Միրզա) (մահացել է 1613) ավագ որդին է։ Նրա հայրը Աքբար Մեծի օրոք Հալեպից Լահոր է գնացել և միացել նրա արքունիքին։ Նրա մայրը՝ Լեդի Ջուլիանան (մահացել է 1598 թվականին), Աքբարի սերալյոյում բժիշկ էր և հայոց գլխավոր դատավոր Աբդուլ Հայի դուստրը։ Աքբարը նրան նվիրել է Սիկանդարին։

Նրան սկզբում անվանել են Ալեքսանդր, բայց Աքբարը տվել է Միրզա Զուլ-Քարնայն անունը, որը նշանակում է «երկեղջյուր», ինչպես Ալեքսանդր Մակեդոնացին։ Մինչև 12 տարեկան դառնալը Զուլքարնայնը մեծացել է թագավորական կանանոցում իր եղբայրներից մեկի հետ և այդպիսով ճանաչել է արքունիքի թագավորական երեխաներին, այդ թվում՝ արքայազն Խուրամին և Շահ Ջահանին։

Մոտ 1590 թվականին Միրզա Զուլքարնայնն ամուսնացել է Էլենի հետ, որի համար Հռոմի պապից ստացվել է հատուկ արտոնություն։ Նրանք ունեցել են երեք որդի և մեկ դուստր։ Էլենը մահացել է 1638 թվականին և թաղվել է Լահորի իր պարտեզում գտնվող դամբարանում։

Կարիերա
-------

 *Շահ Ջահանը բազե է ընդունում Դարա Շիկոյից*. մոտ 1630 թվական
Զուլքարնայնն իր կարիերայի մեծ մասն անցկացրել է Սամբհարում, որտեղ նա աղի հանքերի *դիվանն* էր՝ հեղինակավոր և եկամտաբեր պաշտոն, որը ներառում էր ֆինանսական կառավարում, որը զբաղեցրել է նաև նրա հայրը։ Նա այնտեղ եղել է նաև *ֆաուջդար* (նահանգային կառավարիչ կամ նահանգապետ) և Բահրեյչի *ֆաուջդար* 1629-1633 թվականներին։ 1632 թվականին նա որպես *նազր* հինգ փիղ է ներկայացրել Մեծ մողոլների դատարանին։

1642-1648 թվականներին Շահ Շուջայի հետ ծառայել է Բենգալիայում՝ *սուբեդարի* կամ *հաքիմի* աստիճանից ցածր, նախքան 1649 թվականին վերադառնալը որպես Սամբհարի *ֆաուջդար*։ Նա *մանսաբդար* էր (զինվորական տիտղոս) և երեք անգամ ունեցել է *փանջսադի սեհ սադ սավարի* կոչում։ Միրզա Զուլքարնայնը թոշակի է անցել Դելիում՝ օրական 100 ռուփի թոշակով 1654 թվականին։

Ստեղծագործական կյանք
--------------------

Միրզա Զուլքարնայնը կայացած բանաստեղծ էր, ինչպես վկայում է *Փադշահնաման*, և կայսր Ջահանգիրի կողմից գովաբանվում էր որպես հինդի երգերի կոմպոզիտոր։ Նա իր բանաստեղծությունները ներկայացրել է Շահ Ջահանի արքունիքում հատուկ առիթներով, ինչպիսիք են շահի գահակալությունը և նախքան Շահջահանաբադը (Հին Դելի) կայսրության մայրաքաղաք դառնալը։

Քրիստոնեություն
---------------

Ըստ 17-րդ դարի վաճառական Փիթեր Մունդիի՝ Միրզա Զուլքարնայնը Մեծ մողոլների կայսրության «գլխավոր» քրիստոնյան էր։ Նա նվիրատվություններ էր անում եկեղեցուն, օգնում էր տարեգրությունները կազմելուն և իր ողջ կյանքի ընթացքում պահպանել է հավատքը, ինչպես նկարագրում է 17-րդ դարի ճանապարհորդ Ժան-Բատիստ Տավերնիեն. 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Հայը դաստիարակվել էր Շահ Ջահանի հետ, և նա շատ խելացի և գերազանց բանաստեղծ էր, նա օգտվում էր կայսրի բարեհաճությունից, որը նրան տվել էր արժեքավոր կառավարչական պաշտոններ, բայց երբեք չէր կարողացել ո՛չ խոստումներով, ո՛չ սպառնալիքներով դրդել նրան դառնալ մուսուլման։ |  |

Միրզա Զուլքարնայնի կենսագրության հիմնական աղբյուրներից մեկը ճիզվիտների հայրերի պատմություններն են, որոնք նրան նկարագրել են որպես «Մոգորի քրիստոնյաների հայր»՝ հղում անելով այնտեղ գտնվող ճիզվիտներին կատարած նվիրատվություններին, և «Հնդկաստանում քրիստոնեության սյուն»։

Մահ
---

Միրզա Զուլքարնայնը հավանաբար մահացել է 1656 թվականին և հավանաբար թաղվել է մոր և կնոջ հետ Լահորի ընտանեկան դամբարանում։ Նրա հայրը կտակում գումար էր թողել «Լահորի հանգուցյալ քրիստոնյաների գերեզմանատուն» հիմնելու համար, սակայն Զուլքարնայնին թաղելու հետքեր չեն հայտնաբերվել։ Նա ընդգրկված է 1657 և 1658 թվականների մեծ մողոլների ազնվականների ցուցակում, ինչը կասկած է հարուցում նրա մահվան ճշգրիտ թվականի վերաբերյալ։

Նշումներ
--------

1. ↑  Ըստ Հուսեյնի՝ 1613 թվականին հոր մահվան պահին նա մոտ 19 տարեկան էր։ Համաձայն Մեսրովբ Հակոբ Սեթի՝ ծնվել է 1592 թվականին։
2. ↑  Չշփոթել Ագրայից լեդի Ջուլիանայի հետ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Akbar and the Jesuits. Macfarlane, Iris. *History Today*. Originally published 7 July 1970. Retrieved 10 November 2018. (subscription required)
2. 1 2 3 4 5 6 7 8  "Mirza Zulqarnain - An Armenian Noble" by Ruquiya K. Husain, *Proceedings of the Indian History Congress*, Vol. 59 (1998), pp. 260–265. Via Jstor.org (subscription required)
3. 1 2 3 4  Seth Mesrovb Jacob (2005)։ *Armenians in India, from the Earliest Times to the Present Day: A Work of Original Research*։ New Delhi: Asian Educational Services։ էջ 3։ ISBN 81-206-0812-7
4. 1 2 3  Seth, p. 205.
5. ↑  Seth, p. 93.
6. 1 2  Seth, pp. 36–37.
7. 1 2 3  Basil Anne. (1969)։ *Armenian Settlements in India: From the Earliest Times to the Present Day* (անգլերեն)։ Calcutta: Armenian College
8. 1 2 3  Seth, p. 14.
9. ↑  Rembrandt and the Inspiration of India. *Apollo*. Retrieved 10 November 2018.
10. ↑  Husain, 1998, p. 263.
11. ↑  Seth, p. 35.