**Ձև և բովանդակություն** փիլիսոփայական կատեգորիաներ, որոնք արտահայտում են իրականության առարկաների և երևույթների երկու փոխպայմանավորված կողմերը։

Բովանդակություն
---------------

Բովանդակությունն առարկայի տարրերն ու պրոցեսներն են, իսկ ձևը դրանց կազմակերպման եղանակը, ձևի շնորհիվ է, որ որոշակիանում է բովանդակությունը՝ ստանալով առկա գոյություն տվյալ առարկայի կամ երևույթի տեսքով։

Ձև
--

Իմացաբանական առումով ևս ձևը հանդես է գալիս որպես հարափոփոխ և բազմազան բովանդակության կայունացման, որոշակիացման և համակարգման, միօրինականացման միջոց։ Մարդկային ճանաչողությունն աշխարհի փոփոխվող անվերջ բազմազանությունն ընդգրկելու և արտահայտելու համար բովանդակությունը կաղապարում է որոշակի վերջավոր ձևերի մեջ, ինչպիսիք են լեզվական-քերականական և տրամաբանական կառուցվածքային ձևերը, բովանդակությունից վերացարկված մաթեմատիկական ձևերը և այլն։

Հիրավի, մարդկային ճանաչողությանն ի սկզբանե հատուկ է ձևայնացման միտումը։ Այս առանձնահատկությամբ են պայմանավորված այն ուսմունքները, որոնք պնդում են ձևի ակտիվությունը (Արիստոտել, Լայբնից) և նույնիսկ նրա առաջնայնությունը, հատկապես մաթեմատիկական ձևերի ինքնաբավ և հիմնարար նշանակությունը բովանդակության նկատմամբ (պյութագորականությունը, պլատոնականությունը փիլիսոփայության մեջ և մաթեմատիկայում, «ֆիզիկական» իդեալիզմը և այլն)։

Մատերիալիստական փիլիսոփայության և բնագիտության դասականներն ամեն մի բովանդակություն հանգեցրել են հարափոփոխ և բազմազան երևույթների մնայուն ենթահիմքին՝ նյութական-իրային սուբստրատին, մատերիային, իսկ ձևը, գերիշխող մեխանիստական մտածելակերպի պայմաններում, վերածել են մեխանիկական հատկությունների և դրանց փոխակերպումների։

Հեկկելը, հաղթահարելով բովանդակության և մատերիայի նույնացման այս նեղ, մետաֆիզիկական-մեխանիստական ըմբռնումը, համապարփակ նշանակություն է տվել ձևը և բովանդակության կատեգորիաներին. բնության և ոգու ամեն մի երևույթ բնութագրվում է այդ երկու կողմերով, ընդ որում բովանդակություն կարող են լինել նաև ոչ մատերիական, վերացական էություններ, կապեր, հարաբերություններ։

Կ. Մարքսը զարգացրեց ձևի և բովանդակության դիալեկտիկական ըմբռնումը՝ հաղթահարելով Հեգելի դիալեկտիկային հատուկ մտա հայեցողությունը։ Սոցիալ-տնտեսական հարաբերությունների կոնկրետ վերլուծությամբ Մարքսը ցույց է տվել, որ նյութական-իրային ձևի մեջ թաքնված է սոցիալական բովանդակություն։

Մարքսը մշակեց «փոխակերպված» ձևի գաղափարը։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի մտածողության ձևի և բովանդակության խնդիրըը։

Ձևական տրամաբանությունը նկատի է առնում ոչ թե մտածողության կոնկրետ բովանդակությունը, այլ բովանդակության բաղկացուցիչ մասերի կապակցման եղանակը՝ մտածողության տրամաբանական կառուցվածքը, որպես մտածողության հիմնական ձևեր առանձնացնելով հասկացությունը, դատողությունը, մտահանգումը։

Ժամանակակից ձևական տրամաբանություն
----------------------------------

Ժամանակակից ձևական տրամաբանության մեջ տրամաբանական հաշիվները ձևական լեզվական կառուցվածքներ են, որոնք բովանդակություն են ստանում մեկնաբանության միջոցով։ Արվեստի երկի ձևի և բովանդակության գեղագիտության և արվեստագիտության հանգուցային հարցերից է։

Երկի բովանդակությունն իրականությունն է իր գեղագիտական կողմերով, որն արտահայտվում է երկի թեմայի և գաղափարի մեջ, իսկ գեղագիտական ձևը՝ երկի ներքին կառուցվածքը, կազմակերպվածքն է, որը ձեռք է բերվում գեղարվեստական պատկերման և արտահայտչական այն միջոցներով, որոնք ծառայում են բովանդակության մարմնավորմանը։ Դրանք են սյուժեն, կոմպոզիցիան, լեզուն, պատկերման և արտահայտչական նյութական միջոցները։

Ձևապաշտությունը գեղարվեստի էությունը հանգեցնում է ձևին, իսկ նատուրալիզմը գերագնահատում է արվեստի երկի բովանդակությունը (հատկապես սոցիալական թեման և սոցիալական գաղափարը)՝ ի հաշիվ գեղարվեստական ձևի։ Մինչդեռ, ըստ մարքսիստական գեղագիտության, արվեստի իսկական երկը պետք է բավարարի ձևի և բովնդակության ներդաշնակ միասնության չափանիշը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 698)։*  |