**Բավարար հիմունքի օրենք** (լատին․՝ principium rationis sufficientis), ավանդական տրամաբանական մտածողության չորս հիմնական օրենքներից մեկը, սկզբունք, ըստ որի դրույթը ճշմարիտ է համարվում միայն այն դեպքում, եթե այն ունի սկզբունքորեն ձևակերպվելի բավարար հիմունք, սկզբունք, ըստ որի ամեն ինչ պետք է հիմնավորված և պատճառաբանված լինի։ Այսինքն, յուրաքանչյուր դատողություն, բացի աքսիոմներից ու սահմանումներից, ինքնին վերցրած ճշմարիտ է և որից էլ տրամաբանորեն (դեդուկտիվ կերպով) բխում է տվյալ դատողությունը։

Այդպիսով, բավարար հիմունք է այն դրույթը կամ դրույթների ամբողջությունը, որը նախապես ճշմարիտ է և որից տրամաբանորեն բխում է հիմնավորվող դրույթը։ Հիմունքի ճշմարտությունը կամ կարող է ապացուցվել փորձնական ճանապարհով, պրակտիկայում կամ բխեցվել այլ դրույթների ճշմարտացիությունից։

Բավարար հիմունքի օրենքի ժամանակակից ձևակեպումը առաջին անգամ տվել է գերմանացի փիլիսոփա, մաթեմատիկոս, ֆիզիկոս Լայբնիցը, թեպետև այն ավելի վաղ էլ ենթադրվում էր տրամաբանության շատ համակարգերում, ինչպես օրինակ, փիլիսոփաներ Անաքսիմանդրոսի, Պարմենիդեսի, Արքիմեդի, Լևկիպոսի, Պլատոնի և Արիստոտելի, Ցիցերոնի, Ավիցենայի, Թոմա Աքվինացիի և Սպինոզայի մոտ։

Դրան էր նվիրված Շոպենհաուերի դոկտորական դիսերտացիան «Բավարար հիմունքի չորս տեսակի արմատների մասին» (1813 թ.)։ Իր բնույթով բավարար հիմունքի օրենքը շատ ընդհանուր մեթոդաբանական սկզբունք է։ Լայբնիցն այդ օրենքը դիտել է իբրև՝ գոյի և մտածողության օրենք (չի տարբերակել երևույթի ռեալ պատճառը և մտքի տրամաբանական հիմունքը), և միայն հետագայում այն սկսել է դիտվել որպես սոսկ մտածողության օրենք։ Այդ առումով *Բավարար հիմունքի օրենքը*, ընդհանուր առմամբ լինելով պատճառականության օրենքի արտացոլում մտածողության մեջ, չի նույնանում նրա հետ։ Դա երևում է թեկուզ նրանից, որ աշխարհում յուրաքանչյուր երևույթ, այդ թվում և յուրաքանչյուր միտք, ունի իր պատճառը, որ միշտ էլ բավարար է, մինչդեռ ոչ ամեն միտք է, որ ունի իր բավարար հիմունքը, ճշմարիտ մտքերն ունեն, իսկ կեղծ մտքերը չունեն այն։ Միաժամանակ պետք է նշել, որ բավարար հիմունքի օրենքը խիստ ընդհանուր բնույթ ունի և ժամանակակից ըմբռնմամբ, խստիվ ասած, չի կարող դիտվել իբրև տրամաբանական հատուկ օրենք, այն բացառապես բովանդակային է և ձևականացման չի ենթարկվում։ Բավարար հիմունքի օրենքը մնում է որպես մտածողության ապացուցականության, հիմնավորվածության ամենաընդհանուր պահանջ (տես նաև Ապացուցում)։

Որոշ փիլիսոփաներ *բավարար հիմունքի օրենքը* ասոցացնում են «Ոչինչն առաջանում է ոչնչից» (լատին․՝ ex nihilo nihil fit)։ Համիլթոնը նույնացնում էր *դուրսբերման կանոնը* (Modus ponens, պնդում պնդման մեթոդ) բացասման բացասման մեթոդի հետ (լատին․՝ modus tollendo tollens)։

Տես նաև
-------

* Պատճառականություն
* Անհրաժեշտ և բավարար պայմաններ
* Երրորդի բացառման օրենք
* Հակասության օրենք

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Տես` Théodicée, § 44. Monadologie, §§ 81, 82. —ED."
2. ↑  Կան նաև այլ տեսակետներ. շատ հաճախ մատնանշվում է Անսելմ Քենթրբերցիին, նրա *quia Deus nihil sine ratione facit* ձեւակերպումը և Աստծո գոյության աստվածաբանական օնթոլոգիական փաստարկը։ Ավելի հստակ կապված է Աստծո գոյության Տիեզերագիտական փաստարկի հետ։ Այս սկզբունքը հանդիպում է նաև Թովմա Աքվինացու և Ուիլյամ Օկկամի մոտ։ Լայբնիցը ձևակերպել է այն, բայց հեղինակը չէ։ Տես` A. O. Lovejoy, *The Great Chain of Being* «Leibniz and Spinoza» գլուխը
3. ↑  Freeman, Charles (1999). *The Greek Achievement: The Foundation of the Western World*. Allen Lane. էջ 152. ISBN 0-7139-9224-7.
4. ↑  «Principle of Sufficient Reason».
5. ↑  Hamilton 1860:66
6. ↑  Richardson, Kara (June 2014). «Avicenna and the Principle of Sufficient Reason». *The Review of Metaphysics*. **67** (4): 743–768.
7. ↑  Della Rocca, Michael (2008). *Spinoza*. New York: Routledge. էջեր 8–9. ISBN 0415283302..
8. ↑  ARTHUR SCHOPENHAUER. On the Fourfold Root of the Principle of Sufficient Reason
9. ↑  Alexander R. Pruss (2007) "Ex Nihilo Nihil Fit: Augments new and old for the Principle of Sufficient Reason" in *Explication Topic in Contemporary Philosophy* Ch. 14
10. ↑  Hamilton attributes this expression to Cicero; Hamilton 1860:66
11. ↑  Stone, Jon R. (1996). *Latin for the Illiterati: Exorcizing the Ghosts of a Dead Language*. London: Routledge. էջ 60. ISBN 0-415-91775-1.
12. ↑  Bobzien, Susanne (2020). Zalta, Edward N. (ed.). *The Stanford Encyclopedia of Philosophy․ 5.4 Stoic Syllogistic* (Summer 2020 ed.). Metaphysics Research Lab, Stanford University.

Գրականություն
-------------

* Փիլիսոփայական բառարան Ե. 1975 թ.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh85129642 · Microsoft: 15055613 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 306)։*  |