**Կարնեադ** (մ. թ. ա. 213, Կիրենա, Լիբիա - մ. թ. ա. 129, Աթենք, Achaea, Հին Հռոմ), հույն փիլիսոփա, «Նոր» կամ Երրորդ ակադեմիայի հիմնադիրը։

Կենսագրություն
--------------

Հին գրականության մեջ հաճախ է կրկնվում Ցիցերոյի այն կարծիքը, որ Կարնեադը ապրել են 90 տարի, վաղուց համարվել է որպես սխալ։
Մ.թ.ա. 185-180 թվականներին Աթենք է եկել։ Սովորել է դիալեկտիկա։ Այս ոլորտում նրա դաստիարակը Դիենոգեն Բաբելոնացին էր։ Հետագայում Կարնադեսը անցավ թերահավատ ակադեմիայի դիրքորոշմանը։ Նա զարգացրեց ծայրահեղ թերահավատություն եւ հերքեց վերջնական ապացույցների գիտելիքներն ու հնարավորությունը, ցանկացած ապացույց հիմնված է այլ ապացույցների վրա, ցանկացած թեզի համար արդարացում կարող է պահանջվել, եւ այս շղթայի համար չի կարող լինել խիստ տրամաբանական ավարտ։

Որպես Աթենքի հայտնի դեսպանատան մի մաս, Բաբելոնի ստոիկ Դիոգենեսի և շրջափակիչ Կրիտոլաոսի հետ միասին նա այցելել է Հռոմ մ.թ.ա. 155 թվականին։ Նրա հայտնի ելույթը տևեց երկու օր. առաջինում նա պնդում էր, որ արդարությունը սկիզբ ունի մարդու բնության մեջ, և հետևաբար դրան պետք է ձգտել, իսկ երկրորդում նա խոսեց այս հայեցակարգի պայմանականության մասին, որը միայն պաշտպանություն է մարդու համար։ Թույլ է եւ չի պահանջվում ուժեղի կողմից, ուստի չի կարող հիմնված լինել որևէ օբյեկտիվ բանի վրա։

Կարնեադը բանավոր արտահայտեց իր փիլիսոփայական տեսակետները, ուստի նրա տեսակետների բովանդակությունը պահպանվել է այլ մտածողների գործերում `Ցիցերոն, Եվսեբիոս։ Նաև Կարնեադեսի թերահավատության հանրահռչակմանը նպաստել է նրա ուսանողների՝ Կլիտոմաքի, Շարմադի գրական գործունեությունը, որոնցից շատերը չեն պահպանվել, բայց կան բազմաթիվ հիշատակումներ դրանց մասին։

Փիլիսոփայություն
----------------

Կարնեադսը հայտնի է որպես ակադեմիական թերահավատության ներկայացուցիչ։ Ակադեմիական թերահավատները (Աթենքում Պլատոնի ակադեմիայում դասավանդվող թերահավատության տեսակը) հավատում էին, որ բոլոր գիտելիքներն անհնար են, բացառությամբ այն գիտելիքների, որ բոլոր մյուս գիտելիքներն անհնար է։

Կարնեադսը գրավոր գործեր չի թողել, ուստի այն ամենը, ինչ հայտնի է նրա հայացքների մասին, գալիս է նրա ընկեր և աշակերտ Կլիտոմաչուսից։ Կարնեադսն այնքան հավատարիմ էր իր սկզբունքներին, որ Կլիտոմաչուսը խոստովանեց, որ չի կարող որոշել, թե ինչ տեսակետ ունի որևէ հարցի վերաբերյալ։

Այնուամենայնիվ, սա միայն իր հիմնական տեսության արտացոլումն է, որը մարդիկ երբեք չեն տիրապետում եւ երբեք չեն կարողանա ունենալ ճշմարտության ցանկացած չափանիշ, մենք պարզապես գնահատում ենք մեր գաղափարները, եւ այս գնահատումը սուբյեկտիվ է։

Կարնեադսը պնդում էր, որ եթե այդպիսի չափանիշ գոյություն ունենար, ապա այն պետք է հիմնված լինի կա՛մ բանականության, կա՛մ զգացմունքների, կա՛մ հասկացությունների վրա։ Այնուամենայնիվ, միտքը հիմնված է հասկացությունների վրա, որոնք, իր հերթին, հիմնված են զգացմունքների վրա, եւ մենք չունենք որոշելու, թե արդյոք մեր զգացմունքները ճշմարիտ են, թե արդյոք դրանք սխալ հասկացություններ եւ գաղափարներ են իրականացնում։ Այսպիսով, զգացմունքները, հասկացությունները և բանականությունը հավասարապես հարմար չեն որպես ճշմարտության չափանիշներ։

Այնուամենայնիվ, մարդկանց անհրաժեշտ են որոշակի կանոններ։ Թեև անհնար է որևէ բան պնդել որպես բացարձակ ճշմարտություն, մենք կարող ենք վերագրել հավանականության տարբեր աստիճաններ։ Չնայած մենք չենք կարող պնդել, որ որոշակի հասկացություններ եւ զգացմունքներ ճշմարիտ են, որոշ զգացմունքներ մեզ համար ավելի ճշգրիտ են թվում, եւ մենք պետք է ապավինենք այն զգացմունքների վրա, որոնք առավել ճշմարիտ են թվում։ Ավելին, զգացմունքները մեկուսացված չեն և, որպես կանոն, փոխազդեցության մեջ են այլ զգացմունքների հետ, որոնք կարող են կամ հաստատել կամ հերքել դրանք։ Այսինքն, Կարնադեսի թերահավատությունը հեռացավ վաղ թերահավատների բառացի էթիկական ընկալումից եւ սկսեց դիտվել հիմնականում համացանցային։ Միևնույն ժամանակ, գործնական կյանքի համար կարելի է կիրառել բավականին համոզիչ գաղափարներ, սակայն պետք է հիշել դրանց հավանական բնույթը։

Որպես հավանականության հայեցակարգի առաջին տեսաբան՝ նա առանձնացրել է դրա երեք աստիճանները.

* ներկայացուցչությունը պարզապես հավանական է.
* գաղափարը հավանական է և չի հակասում այլ գաղափարների.
* ներկայացում, որը հավանական է, չի հակասում այլ ներկայացումներին և համակողմանիորեն ստուգված է։

Կարնեադսը մատնանշեց քննարկվող գաղափարների հստակության անհրաժեշտությունը։ Կոմպլեքս ներկայացումները դիտարկվում էին որպես պարզերի մի շարք, և յուրաքանչյուր տարր պետք է ենթարկվի ստուգման։ Մոտեցման կարևոր առանձնահատկությունն է հայեցակարգում հավանականության աստիճանների օգտագործումը և դրանք համեմատելու հնարավորությունը, ինչպես նաև ըմբռնումը, նույնիսկ սուբյեկտիվորեն ամենաբարձր հավանականությունը ճշմարտության երաշխիքներ չի տալիս։ Համապատասխան գաղափարը միայն ավելի նախընտրելի է, քան մյուսները, սակայն անընդունելի է պնդել դրա ճշմարտացիությունը։

Փիլիսոփայի կողմից թերահավատ ավանդույթը պահպանելու վերաբերյալ տարաձայնություններ կան. որոշ հետազոտողներ մատնանշում են ճշմարիտ գիտելիքի իրենց չափանիշի առկայությունը. մարդը ստիպված է «համաձայնվել» դրա հետ։ Այնուամենայնիվ, հետազոտողների մեծամասնությունը կարծում է, որ խոսքը ոչ թե Ճշմարտության չափանիշի մասին է, այլ ճիշտ գործնական գործունեության չափանիշի՝ մարդկության կողմից Ճշմարտությունն իմանալու անկարողության լիարժեք ճանաչմամբ։ Հարցը շփոթեցնող է. մի կողմից, Սեքստուս Էմպիրիկուսը մատնանշեց, որ Կարնեադը ներկայացնում էր հենց «ճշմարտության չափանիշը» (Sext. Adv. math. VII: 173), իսկ «հավանական ներկայացման» վերաբերմունքը կոչվում էր «համաձայնություն»։ Սա այն տերմինն է, որն օգտագործում էին ստոիկները ճշմարիտ գիտելիքի նկատմամբ վերաբերմունքը նշանակելու համար (Cicero. Acad. II 21. 67): Մյուս կողմից, Կլիտոմաքը՝ Կարնեադեսի աշակերտը, գրել է, որ իր ուսուցիչը «հերկուլեյան որոշակի սխրանք է գործել՝ խլելով մեր մտքերից համաձայնությունը» (Cicero. Acad. II 34. 108): Խնդիրը լուծվում է, եթե հաշվի առնենք «δόξα» (կարծիք) և «ἐπιστήμη» (գիտելիք) տերմինների տարբերությունը. ըստ երևույթին, Կարնեադը դեմ էր դոգմատիկ գիտելիքի համաձայնությանը, բայց միևնույն ժամանակ թույլ տվեց կարծիք ընդունել գործնականի համար՝ կյանքը՝ հակադրելով ճշմարտացիության դինամիկան դոգմատիկ ճշմարտության ստատիկային։

Փիլիսոփան քննադատել է աստվածայինի, նախախնամության ու ճակատագրի, գուշակության մասին տարբեր գաղափարներ։ Միևնույն ժամանակ, Կարնեադը հաճախ ոչ միայն քննադատում էր փաստարկները, այլև բացահայտում համապատասխան գաղափարների անհավանականության թեման։

Շարունակելով ստոյիցիզմի թերահավատ քննադատության ավանդույթը՝ նա հատուկ ուշադրություն է դարձրել Քրիսիպոսին, ինչպես նաև Դիոգենես Բաբելացուն և Անտիպատրոս Տարսոնացուն։ Նա առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձրել մեկ Աստծո գոյությունն ապացուցելու փորձերի քննադատությանը (որքան հայտնի է, նա առաջինն է զբաղեցրել այդ հարցը)՝ հիմնվելով աշխարհի կառուցվածքի ողջամիտ ծրագրի առաջացման վրա։ (փաստարկ նպատակահարմարության սկզբունքից), ինչպես նաև նրա ներկայացումը «կենդանի բանական էակների» (ζῷον) տեսքով, և օգտագործեց տարբեր փաստարկներ՝ հիմնված ստոյիկների գաղափարների վրա։

Այսպիսով, եթե Աստված կենդանի էակ է, ապա նա պետք է ունենա զգացմունքներ, օրինակ, ճաշակ, համապատասխանաբար, նա պետք է դառնություն զգա, բայց դրանից նա կզգա դժգոհություն, այսինքն՝ «փոփոխություններ դեպի վատը», բայց Աստված հայտարարվում է կատարյալ և ամենաբարի։ Ուստի այդպիսի աստված չի կարող լինել։ Ստոյիկների թեիզմի վերաբերյալ Կարնեադեսի քննադատության հիմնական գաղափարը Աստծուն հակասական հատկանիշներ վերագրելու անհնարինությունն է, որոնք առնչվում են գոյությանը որպես ամբողջություն, ինչպիսիք են՝ «մարմնական/անմարմին», «առաքինի/ոչ առաքինի» և այլն։

Հակասության մեկ այլ տարբերակ՝ գոյություն ունեցող ցանկացած առարկա կա՛մ մարմնական է (նյութական), կա՛մ անմարմին։ Սակայն Աստված չի կարող լինել անմարմին, «որովհետև անմարմինը անհոգի է, անզգա և չի կարող որևէ բան ստեղծել» և չի կարող մարմնավոր լինել, «քանի որ ամեն մարմին փոփոխական և փչացող բան է, բայց աստվածությունն անապականելի է» (Sext. Adv. math. IX: 151):

Ցիցերոնը նշեց Կառնեադեսի փաստարկը կատարյալ և անկայուն աստծո նկատմամբ առաքինության հայեցակարգը կիրառելու անհնարինության մասին. այն պարզապես իմաստ չունի (Cicero. De natura deorum. III:XV, քանի որ ինչ-որ մեկի համար միայն դա է։ համարվում է, որ առաքինությունը կատարվում է գիտակցաբար (և ի շահ ուրիշների), բայց չի կարող արվել։

Այսինքն՝ ստոյիկների կողմից Աստծուն վերագրվող հատկանիշների վերլուծությունն անխուսափելիորեն հանգեցնում է անլուծելի հակասությունների, որից հետևում է, որ այս կերպ նկարագրված առարկան գոյություն ունենալ չի կարող։

Գրականություն
-------------

* Античная философия: Энциклопедический словарь. — М.: Прогресс-Традиция, 2008. — 896 с. — ISBN 5-89826-309-0 (ошибоч.)
* Pistelli E. Rittrato di Carneade // Pegaso, 1929,I. P.3-13.
* Minap Ed.L.The positive beliefs of the sceptic Carneades // Classical Weeckly, 1949,43.P.67-71.
* Rava A. Carneade, filosofo del diritto //Fnnali Seminario giuridico dell’Universita di Catania, 1950—1951.P.37-63.
* Nonvei Pieri St. Carneade. Padova,1978.
* Bett, R. 'Carneades' pithanon: A Reappraisal of its Role and Status'(1989) Oxford Studies in Ancient Philosophy 7. 1989. P. 59-94.
* Bett, R. 'Carneades' Distinction Between Approval and Assent', Monist 1990. 73.1. P. 3-20.
* Дёмин Р. Н. Карнеадовский пробабилизм и поздние моисты //Универсум платоновской мысли: платонизм и античная психология (Материалы VIII Платоновской конференции 23-24 июня 2000 г.). — СПб. 2000.
* Зеленский О. А. О позитивной программе Карнеада // Вестник МГУ. — 2011. — № 3. — С.114-126.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Любкер Ф.* Carneades (ռուս.) // *Реальный словарь классических древностей по Любкеру* / под ред. Ф. Ф. Зелинский, А. И. Георгиевский, М. С. Куторга, Ф. Гельбке, П. В. Никитин, В. А. Канский — СПб.: Общество классической филологии и педагогики, 1885. — С. 250.
2. ↑  Arnim H. von. Karneades / Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. — 1919. — Bd. 10. — Hbd. 20. — Col. 1964—1985.
3. ↑  Mette H.J. Weitere Akademiker heute: Von Lakydes bis zu Kleitomachos — «Lustrum», 1985. — Bd. 27. — S. 39-148.
4. ↑  Асмус В. Ф. Античная философия — М.: Высшая школа, 1976. — С.499-501.
5. ↑  Obdrzalek S. Living in Doubt: Carneades' Pithanon Reconsidered // Oxford Studies in Ancient Philosophy. — 2006. — Vol. 31. — P. 243—280.
6. ↑  Bett R. Carneades' Pithanon: A Reappraisal of its Role and Status // Oxford Studies in Ancient Philosophy. — 1989. — Vol. 7. — P. 59-94.
7. ↑  Секст Эмпирик. Против учёных, кн. VII /Сочинения в 2-х т. Т.1. — М.: Мысль, 1975. — С. 95.
8. ↑  Марк Туллий Цицерон. Учение академиков. — М.: Изд. «Индрик», 2004. — 430 С.
9. ↑  Görler W. Karneades // Grundriss der Geschichte der Philosophie: Die Philosophie der Antike. — Basel, 1994. — Bd. 4: Die hellenistische Philosophie. Hbd. 2. — S. 873, 895—896.
10. ↑  Целлер Э. Очерк истории греческой философии — СПб.: Изд. «Алетейя», 1996. — С. 204—205.
11. ↑  Буряк В. В. Античная философия: Учебник — Симферополь: ДИАЙПИ, 2009. — С. 138.
12. ↑  Секст Эмпирик. Против учёных, кн. IX /Сочинения в 2-х т. Т.1. — М.: Мысль, 1975. — С. 268—269.
13. ↑  Görler W. Karneades // Grundriss der Geschichte der Philosophie: Die Philosophie der Antike. — Basel, 1994. — Bd. 4: Die hellenistische Philosophie. Hbd. 2. — S. 849—897.
14. ↑  Секст Эмпирик. Против учёных, кн. IX /Сочинения в 2-х т. Т.1. — М.: Мысль, 1975. — С. 270.
15. ↑  Burnyeat M. F. Gods and Heaps / Language and Logos: Studies in Ancient Greek Philosophy — Cambridge, 1982. — PP. 315—318.