**Անտիոքոս IV Եպիփանես** (մոտ. մ.թ.ա. 215 – մ.թ.ա. 164 նոյեմբեր/դեկտեմբեր)՝ հույն հելլենիստ թագավոր, որը ղեկավարել է Սելևկյան կայսրությունը մ.թ.ա. 175 թվականից մինչև իր մահը՝ մ.թ.ա. 164 թվականը։ Նա Անտիոքոս III Մեծ թագավորի որդին էր։ Ի սկզբանե անվանվել է Միտրադատ (այլընտրանքային ձև՝ Միթրիդատ), նա գահ բարձրանալուց հետո ստացել է Անտիոքոս անունը։ Անտիոքոսի օրոք կատարված նշանակալի իրադարձություններից են Պտղոմեոսյան Եգիպտոսի գրեթե նվաճումը, Հրեաստանի և Սամարիայի հրեաների հալածանքը և հրեա Մակաբայեցիների ապստամբությունը։

Անտիոքոսի գահ բարձրանալը վիճելի էր, և ոմանք նրան ընկալում էին որպես զավթիչ։ Իր եղբոր՝ Սելևկոս IV Փիլոպատորի մահից հետո մ.թ.ա. 175 թվականին, «իսկական» ժառանգը պետք է լիներ Սելևկոսի որդի Դեմետրիոս I-ը։ Քանի որ Դեմետրիոս I-ը դեռ անչափահաս էր և գերության մեջ էր գտնվում Հռոմում, Անտիոքոսն օգտվեց ստեղծված իրավիճակից՝ յուրացնելու գահը՝ օգտվելով մեծ թվով Անտիոքի հունական ազնվականություն աջակցությունից։ Քանի որ հաջորդ սերունդներում ավելի շատ մարդիկ փորձեցին տապալել Սելևկյան կայսրության գահը, դա նպաստեց այդ կայսրության անկայունության ձևավորմանը։ Իր մահից հետո իշխող ընտանիքի հակառակորդ ճյուղերի միջև ուժային մարտերը նշանակալի դեր խաղացին կայսրության անկման մեջ։

Անտիոքոսի հաճախ էքսցենտրիկ պահվածքը և քմահաճ արարքները հասարակ մարդկանց հետ շփվելու ժամանակ, ինչպես օրինակ՝ հանրային բաղնիքում հայտնվելը և քաղաքապետարանի պաշտոններ զբաղեցնելու դիմումը, ստիպեցին նրա որոշ ժամանակակիցներին անվանել նրան Էպիմանես (Ἐπιμανής, Epimanḗs, «Խենթ»)։

Կենսագրություն
--------------

### Իշխանության գալը

Անտիոքոսը ծնվել է մ.թ.ա. մոտ 215 թվականին, Սելևկյան թագավոր Անտիոքոս III Մեծի որդին էր։ Որպես գահի պոտենցիալ իրավահաջորդ՝ նա դարձավ Հռոմեական Հանրապետության քաղաքական գերին՝ Ապամեայի պայմանագրի դրույթներով, որը կնքվել է մ.թ.ա. 188 թվականին։ Անտիոքոսը փոխանակվել է իր եղբորորդու՝ Դեմետրիոսի՝ Սելևկոս IV Փիլոպատորի որդու և ժառանգորդի հետ, որը գահ էր բարձրացել մ.թ.ա. 187 թվականին՝ հետևելով իր ավագ եղբորը՝ Սելևկոս IV Փիլոպատորին։ Դրանից հետո Անտիոքոսը տեղափոխվեց Աթենք, որտեղ նա ներկա էր, երբ կառավարության նախարար Հելիոդորոսը սպանեց իր եղբորը մ.թ.ա. 175 թվականին։

Դրանից հետո Հելիոդորոսն իրեն հռչակեց ժամանակավոր կառավարիչ՝ դրանով իսկ զավթելով իշխանությունը։ Այս պայմանավորվածությունը երկար չտեւեց։ Պերգամոնի թագավոր Եվմենոս II-ի օգնությամբ Անտիոքոս IV-ը Աթենքից ճանապարհորդեց Փոքր Ասիայով և հասավ Սիրիա մինչև մ.թ.ա. 175 թվականի նոյեմբերին։ Անտիոքոսը յուրացրեց գահը և իրեն հռչակեց թագավոր Սելևկոսի մեկ այլ որդու՝ Անտիոքոս անունով մանկահասակ երեխայի հետ, իսկ Դեմետրիոսը՝ Սելևկոսի փաստացի ժառանգորդը, մնաց պատանդ Հռոմում։(Անտիոքոսը՝ Սելևկոս IV-ի որդին, հետագայում մահացավ մ.թ.ա. 170 թվականին, հավանաբար սպանվել էր Անտիոքոս IV-ի կողմից)։

### Կառավարման ոճ

Անտիոքոս IV-ը ձեռք էր բերել շռայլ և առատաձեռն տիրակալի համբավ։ Նա փող էր բաժանում հասարակ մարդկանց Անտիոքի փողոցներում, անսպասելի բարություն էր դրսևորում անծանոթների նկատմամբ, դրամական նվիրատվություններ էր կատարում Դելոսի զոհասեղանին և Աթենքի Զևսի տաճարին, կազմակերպում էր իր արևմտյան բոլոր զորքերի մեծ շքերթը Դաֆնեում՝ Անտիոքի արվարձաններից մեկում և կազմակերպում էր շքեղ խնջույքներ ազնվականության համար, որտեղ ներկայացված էին լավագույն խոհանոցը, հագուստը և համեմունքները. Նա նաև վարձկաններով համալրեց Սելևկյան բանակը։ Այս ամենից շատ տուժեց Սելևկյանների գանձարանը, այնուամենայնիվ, Կայսրությունը, կարողացավ բավականաչափ հարկեր գանձել ծախսերը հոգալու համար։ Նրա էքսցենտրիկ պահվածքը և սովորական մարդկանց հետ անսպասելի շփումները, ինչպիսիք են հանրային բաղնիքում հայտնվելը և քաղաքապետարանի պաշտոններ զբաղեցնելը, ստիպեցին նրան քննադատողներին անվանել նրան Էպիմանես (Ἐπιμανής, Epimanḗs, «Խելագարը»)՝ որպես իր անվան բառախաղ։

### Պատերազմներ Եգիպտոսի դեմ և հարաբերությունները Հռոմի հետ

Անտիոքոս IV-ի սիդոնյան դրամը, որը պատկերում է հաղթական գալլ
Իր վերելքից հետո Անտիոքոսը ջանքեր գործադրեց ջերմ կապեր պահպանել Հռոմեական Հանրապետության հետ։ Ք.ա. 173 թվականին նա դեսպանություն ուղարկեց Հռոմ՝ կրելով մ.թ.ա. 188 թվականի Ապամեայի պայմանագրի չմարված վճարի մի մասը։ Մեծ մասամբ պայմանավորված այն հանգամանքով, որ Անտիոքոսը իշխանություն ձեռք բերեց Եվմենես II-ի՝ Հռոմի գլխավոր դաշնակցի օգնությամբ, դեսպանատունը կարողացավ հաստատել բարեկամության և դաշինքի նոր պայմանագիր Հռոմի հետ, քանի դեռ այնտեղ էր։

Ք.ա. 170 թվականին Պտղոմեոս VI Փիլոմետոր թագավորի խնամակալները պատերազմ հայտարարեցին Սելևկյանների դեմ՝ պնդելով, որ թագավորությունը պառակտվել է Անտիոքոսի կողմից իր եղբորորդու մահից հետո և պահանջելով վերադարձնել Կոել-Սիրիան։ Անտիոքոսը, մյուս կողմից, ավելի լավ էր պատրաստված և նախապես տեղեկացված էր հարձակման մասին։ Անտիոքոս IV-ը և նրա սելևկյան բանակը հարձակվեցին և ջախջախեցին եգիպտացի զինվորներին, հենց որ նրանք հեռանան Պելուսիումից, այն բանից հետո, երբ նա արդեն հավաքել և դիրքավորել էր իր մարդկանց։ Այնուհետև Սելևկյանները գրավեցին Պելուսիումը, ունենալով պաշարներ և մուտք դեպի ողջ Եգիպտոս։ Այնուհետև նա մտավ իրական Եգիպտոս՝ գրավելով հնազանդեցնելով բոլորին, բացի Ալեքսանդրիայից և գերելով Պտղոմեոս թագավորին։ Սա հաջողվեց, քանի որ Հռոմը (Պտղոմեոսյան Եգիպտոսի ավանդական դաշնակիցը) ներքաշված էր Մակեդոնիայի Երրորդ պատերազմի մեջ և չէր ցանկանում ներգրավվել այլ պատերզմի։

Հռոմին զայրույթիվ խուսափելու համար Անտիոքոսը թույլ տվեց Պտղոմեոս VI-ին շարունակել կառավարել որպես խամաճիկային թագավոր Մեմֆիսից։ Անտիոքոսի հեռանալուց հետո Ալեքսանդրիա քաղաքը ընտրեց նոր թագավոր՝ Պտղոմեոսի եղբայրներից մեկին, ով նույնպես կոչվում էր Պտղոմեոս (VIII Euergetes): Պտղոմեոս եղբայրները հաշտվեցին և պայմանավորվեցին համատեղ կառավարել Եգիպտոսը՝ քաղաքացիական պատերազմի փոխարեն։

Ք.ա. 168 թվականին Անտիոքոսը գլխավորեց երկրորդ հարձակումը Եգիպտոսի վրա և նաև նավատորմ ուղարկեց Կիպրոսը գրավելու համար։ Մինչ Ալեքսանդրիա հասնելը, նրա ճանապարհը փակեց միայնակ տարեց հռոմեական դեսպան Գայոս Պոպիլիուս Լաենասը, ով հռոմեական սենատից հաղորդագրություն ուղարկեց՝ Անտիոքոսին հանձնարարելով դուրս բերել իր զորքերը Եգիպտոսից և Կիպրոսից կամ իրեն համարել պատերազմական դրության մեջ Հռոմեական Հանրապետության հետ։ Այն բանից հետո, երբ Անտիոքոսը նշեց, որ այդ մասին կխոսի իր խորհրդի հետ, հռոմեացի բանագնացը ավազի վրա շրջան գծեց և ասաց. «Նախքան այս շրջանակից դուրս գալը, ինձ պատասխան տվեք, որ ես կարող եմ վերադառնալ Հռոմի Սենատ»։ Սա ենթադրում էր, որ Հռոմը պատերազմ կհայտարարեր, եթե թագավորը դուրս գա շրջանից՝ չորոշելով անհապաղ հեռանալ Եգիպտոսից։ Իր տարբերակները կշռադատելով՝ Անտիոքոսը որոշեց հետ քաշվել։ Միայն դրանից հետո Պոպիլիուսը համաձայնեց սեղմել նրա ձեռքը։ Այս «Էլեսիոսի օրը» դասական պատմագրության մեջ և հին աղբյուրներում նկարագրվում է որպես ծանր նվաստացում Անտիոքոս IV-ի համար, որը նրան ժամանակավորապես խելագարության է հասցրել։ Նկատի ունենալով, որ Անտիոքոսը պատրվակ ուներ՝ խուսափելու Ալեքսանդրիայի հնարավոր երկարատև և թանկ պաշարումից՝ հռոմեական միջամտության շնորհիվ, որոշ ավելի ժամանակակից պատմաբաններ ենթադրում են, որ Անտիոքոսը կարող էր ավելի շուտ հաշտվել դրա հետ, քան ցույց են տալիս հնագույն աղբյուրները։ Որպես այլընտրանք, նա կարող էր թուլացնել եգիպտական ​​պետությունը փոքր վտանգի դեպքում և ավելի ցածր գնով, քան լայնածավալ ներխուժումը, և վերադառնալ ոսկով և թալանով։

### Հրեաների հալածանքը և Մակբայեցիների ապստամբությունը

Անտիոքոս IV-ին պատկերող մետաղադրամ՝ զարդարված ճառագայթող թագով, հունարեն մակագրությամբ՝ ΘΕΟΥ ΕΠΙΦΑΝΟΥΣ ΝΙΚΗΦΟΡΟΥ / ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΑΝΤΙΟΧΟΥ (Անտիոքոս արքա, Աստված բացահայտող, հաղթանակի կրող)
Իրենցից առաջ եկած Պտղոմեոսների նման, Սելևկյանները տիրում էին Հրեաստանի վրա՝ պաշտպանելով հրեական հաստատությունները և հարգելով հրեական մշակույթը։ Այս քաղաքականությունը կտրուկ փոխվեց Անտիոքոս IV-ի կողմից, ըստ երևույթին այն բանից հետո, երբ վեճ էր Երուսաղեմի Տաճարի ղեկավարության և Քահանայապետի պաշտոնի շուրջ, կամ, հնարավոր է, ապստամբությունից հետո, որի մանրամասները անհայտ են պատմությունը։

Անտիոքոս IV Եպիփանեսի մինան
Տեղական ապստամբությունները Սելևկյան կայսրության դեմ արտասովոր չէին, բայց մեծամասնությունը հաջողություն չունեցավ։ Բայց Հրեաստանի ապստամբությունը, որը ի վերջո սկսեց Անտիոքոս IV-ը, զարմանալիորեն լավ արձանագրված և պահպանված էր։ Համաձայն 2 Մակաբայեցիների գրքի՝ ճգնաժամն իր սկիզբն է ունեցել վեցերորդ սիրիական պատերազմին նախորդող տարիներին։ Համաձայն 2 Մակաբայեցիների գրքի՝ ճգնաժամն իր սկիզբն է ունեցել վեցերորդ սիրիական պատերազմին նախորդող տարիներին։ Ք.ա. 171 թվականին Անտիոքոսը պաշտոնանկ արեց Յասոն քահանայապետին և նրա փոխարեն նշանակեց Մենելաոսը, ով Անտիոքոսին մեծ կաշառք էր առաջարկել՝ պաշտոնն ապահովելու համար։ Ք.ա. 168 թվականին, երբ Անտիոքոսը արշավում էր Եգիպտոսում, Հրեաստանում լուրեր տարածվեցին, որ նա սպանվել է։ Յասոնը հավաքեց 1000 զինվորներից բաղկացած ուժ և անսպասելի հարձակում կատարեց Երուսաղեմ քաղաքի վրա։ Հետագա խռովության ժամանակ Մենելաոսը ստիպված եղավ փախչել Երուսաղեմից։ Յասոնի նպատակը կարող էր լինել բռնի ուժով իր հին պաշտոնը գրավելը և հայտարարել իր վերադարձը իշխանության՝ ենթադրելով, որ նրանք թույլ կտան նրան մնալ պաշտոնում, այլ ոչ թե ավելի շատ վեճեր հրահրել այդ զգայուն քաղաքական իրավիճակում։ Այնուամենայնիվ, Անտիոքոսը դեռ ողջ էր և Եգիպտոսից վերադարձել էր կատաղած հրեաների կողմից Քահանայապետի իր նախընտրած թեկնածուի մերժումից և հռոմեացիների կողմից նրա հանդեպ դաժան վերաբերմունքից։ Նա ներխուժեց Երուսաղեմ՝ ետ բերելով Մենելաոսին, ապա կոտորեց մեծ թվով հրեաների։

«Լսելով այս իրադարձությունների մասին՝ միապետը կարծում էր, որ Հրեաստանը ապստամբության մեջ է։ Նա առյուծի պես բարկացած թողեց Եգիպտոսը և մտավ Երուսաղեմ։ Նա իր ուժերին հրաման տվեց սպանել բոլոր նրանց, ում հետ շփվում էին, և մահապատժի ենթարկել բոլոր նրանց, ովքեր պաշտպանություն էին փնտրում տներում։ Իրականացվեց կանանց ու երեխաների, նորածինների ու կույսերի, երիտասարդների ու ծերերի կոտորած։ Երեք օր անց ութսուն հազարը զոհվեց, քառասուն հազարը մարդ նույնպես դաժան ավարտ ունեցավ, և նույնքան էլ վաճառվեց ստրկության»։

«2 Մակբայեցիներ 5:11–14»

Մենելաուսի վերականգնումից հետո Անտիոքոս IV-ը օրենքներ հրապարակեց, որոնք կոչված էին աջակցելու Հունաստանին ամենաշատը աջակցող հրեաներին, ովքեր կոչվում էին «հելլենիզատորներ»՝ ընդդեմ ավանդապաշտների։ Նա արգելեց հրեական կրոնական ծեսերն ու ավանդույթները, և Երուսաղեմի տաճարը փոխվեց հունա-հրեական պաշտամունքի, որը ներառում էր Զևսի պաշտամունքը։ Հույն պատմիչ Դիոդորոսը գրել է, որ Անտիոքոսը «մեծ խոզ զոհաբերեց Մովսեսի պատկերի և Աստծո զոհասեղանի մոտ, որը կանգնած էր արտաքին գավիթում, և ցողեց նրանց զոհաբերության արյունով։ Նա նաև հրամայեց խոզի մսից ստեղծված ապուրը շաղ տալ գրականության վրա, որը սովորեցնում էր արհամարհել մյուս բոլոր ազգերին։ Եվ նա հանգցրեց ճրագը (որոնց կողմից կոչվում էր անմահ), որը շարունակ վառվում է տաճարում։ Վերջապես նա ստիպեց քահանայապետին և մյուս հրեաներին խոզի միս ուտել»։

Այս հրամանագրերը շեղում էին Սելևկյան տիպիկ գործելակերպից, որը չէր փորձում ճնշել տեղական կրոնները իրենց կայսրությունում, թեև դրանք կարող են նման լինել հելլենիստական ​​դարաշրջանի այլ դեպքերի, երբ տեղական քաղաքականությունները պատժվեցին իրենց կայսերական սյուզերենի դեմ ապստամբության համար։ Երուսաղեմ քաղաքը անկարգությունների պատճառով կողոպտվեց երկրորդ անգամ։ Անտիոքոսը Երուսաղեմում հիմնեց հունական ռազմական միջնաբերդ, որը կոչվում էր Ակրա, որպեսզի ծառայի որպես հելլենացված հրեաների հենակետ և հունական զինվորական կայազոր։ Դա տեղի է ունեցել մ.թ.ա. 168–167 թվականներին։

Նման քայլերը նրա իշխանության դեմ ապստամբության պատճառ դարձան, որը հայտնի է որպես Մակբայեցիների ապստամբություն։ Երկրորդ տաճարային հուդայականության գիտնականները, երբեմն անվանում են Անտիոքոսի թագավորությունը որպես «Անտիոքենյան ճգնաժամեր» հրեաների համար։ Ավանդաբար, ինչպես արտահայտված է Մակաբայեցիների Առաջին և Երկրորդ գրքերում, Մակբայեցիների ապստամբությունը նկարագրվում էր որպես ազգային դիմադրություն օտար քաղաքական և մշակութային ճնշումներին։ Այնուամենայնիվ, ժամանակակից ժամանակներում գիտնականները պնդում են, որ Անտիոքոս IV-ը ավելի շատ միջամտում էր երկրում ավանդական հրեաների և Երուսաղեմի հելլենացված հրեաների միջև քաղաքացիական պատերազմին։

Ապստամբությունը տեղ գտավ նաև Դանիելի Գրքում, որտեղ «Հյուսիսի արքա» կոչվող չարագործը, ընդհանուր առմամբ, համարվում է Անտիոքոս IV-ը։

### Վերջին տարիները

Անտիոքոսի պատիժը, նկարազարդված Գուստավ Դորեի կողմից
Պարթևստանի թագավոր Միհրդատ I-ն օգտվեց Անտիոքոսի արևմտյան խնդիրներից և հարձակվեց արևելքից՝ մ.թ.ա. 167 թվականին գրավելով Հերատ քաղաքը և խաթարելով Հնդկաստան տանող ուղիղ առևտրային ճանապարհը՝ փաստորեն երկու մասի բաժանելով հունական աշխարհը[*փա՞ստ*]։

Անտիոքոսը գիտակցում էր արևելյան պոտենցիալ վտանգը, բայց չէր ցանկանում հրաժարվել Հրեաստանի վերահսկողությունից։ Մինչ թագավորը գլխավորում էր Սելևկյանների հիմնական բանակը պարթևների դեմ, նա հրամայեց Լյուսիաս անունով հրամանատարին գործ ունենալ Մակբայեցիներ հետ։ Անտիոքոսը սկզբնական հաջողություն ունեցավ իր արևելյան արշավում` գերելով Արտաքսիա թագավորին և վերանվաճելով Հայաստանը։ Նրա արշավն անցավ Էկբատանայով, և նա հարձակվեց Պերսեպոլիսի վրա՝ սակայն հետ մղվեց ժողովրդի կողմից։ Տուն վերադառնալիս նա մահացավ Սպահանում մ.թ.ա. 164 թվականին։

Անտիոքոս IV-ի մահվան վերաբերյալ կան տարբեր կրոնական բացատրություններ։ Ըստ երևույթին, նա հարձակվել է Պարսկաստանում միջագետքյան Նանայա աստվածության տաճարի վրա իր մահից անմիջապես առաջ, և նրա մահը, հավանաբար, վերագրվել է Նանայայի անբարեխիղճությանը և պատժին որոշ շրջաններում։ Հրեական աղբյուրները Անտիոքոսի մահը վերագրում էին Երուսաղեմի տաճարում նրա նախկին անհավատարմությանը։ Նա մահացավ, ըստ 2 Մակբայեցիներ, Աստծո կողմից ուղարկված հիվանդությունից։

«Բայց ամենատես Տերը՝ Իսրայելի Աստվածը, հարվածեց նրան անբուժելի ու անտեսանելի հարվածով։ Հենց որ նա դադարեց խոսել, նրան պատեց աղիների ցավը, որի համար հանգստություն չկար, և սուր ներքին տանջանքները, և դա շատ արդարացիորեն, քանի որ նա խոշտանգել էր ուրիշների աղիքները շատ ու տարօրինակ վիրավորանքներով։ Սակայն նա շարունակում էր գործել նույն լկտիությամբ ու ամբարտավանությամբ՝ հրեաների դեմ իր կատաղությամբ կրակ շնչելով և մյուսներին հրամայելով էլ ավելի արագ վարել։ Եվ այնպես եղավ, որ, երբ նրա կառքը սլանում էր, նա դուրս ընկավ դրանից, անկումն այնքան ուժեղ էր, որ պատռեց նրա մարմնի բոլոր մասերը։ Այսպիսով, այն մարդուն, ով ընդամենը մի քանի րոպե առաջ հավատում էր իր գերմարդկային ամբարտավանությանը, որ կարող է կառավարել ծովի ալիքները և կարող է հավասարակշռել բարձր լեռները, ցած իջեցրին գետնին և տարան աղբի մեջ՝ բոլորին բացահայտելով Աստծո ամենակարողությունը։ Եվ այսպես, անաստվածի մարմինը որդերով լցվեց, և մինչ նա դեռ ապրում էր տառապանքի ու ցավի մեջ, նրա մարմինը փտեց, և գարշահոտությունից ամբողջ բանակը զզվանք զգաց նրա քայքայման համար»։

«2 Մակբայեցիներ» 9:5–9 (NRSV)

Անտիոքոսի մագաղաթում (Megillat Antiochus), որն ավելի ուշ ռաբինական թերթիկ է, ասվում է, որ Անտիոքոսը նավ նստեց և փախավ առափնյա քաղաքներ՝ իմանալով, որ իր բանակը ջախջախվել է Հրեաստանում։ Մարդիկ, ուր նա գնում էր, դեմ էին և նրան «Փախստական» պիտակ էին դնում, ուստի նա իր կյանքը վերջ տվեց ջրի մեջ։ Ի տարբերություն Պոլիբիոսի կամ «2 Մակաբայեցիների», այս պատմությունը տեղի է ունենում երկրորդ դարում, բայց այն շատ ավելի ուշ է։

Ժառանգություն
-------------

### Հրեական ավանդույթ

Անտիոքոսին պատկերող փայտագրություն Գեորգ Պենսի կողմից
Անտիոքոս IV-ը հիշվում է որպես գլխավոր չարագործ և հալածող Հանուկայի հետ կապված հրեական ավանդույթներում, ներառյալ Մակաբայեցիների գրքերը և «Անտիոքոսի մագաղաթը»։ Ռաբինական աղբյուրներում նա հիշատակվում է որպես הרשע harasha («չար»)։ Հրեական հանրագիտարանը եկել է այն եզրակացության, որ «քանի որ հրեական և հեթանոսական աղբյուրները համաձայն են նրան բնութագրելու հարցում, նրանց պատկերումն ակնհայտորեն ճիշտ է»՝ նկարագրելով նրան որպես խորամանկ և դաժան բռնակալի, ով փորձել է հելլենական մշակույթը պարտադրել իր տիրապետության տակ գտնվեղ բոլոր ժողովուրդներին, «որի իրական էությունը դժվար է ասել, որ նա գնահատել է»։ Այնուամենայնիվ, վիճելի է, թե Անտիոքոսի քաղաքականությունը նպատակ ուներ վերացնել հուդայականությունը որպես հավատք և մշակույթ, քանի որ նա միայն հալածում էր հրեաներին Հրեաստանում և Սամարիայում. այս շրջաններից դուրս ապրող հրեաները խնայվեցին, և Անտիոքոսը ոչ մի կերպ գաղափարապես առաջնորդվող հելլենիստ չէր։ Էրիխ Ս. Գրյունը պնդում է, որ իր դրդապատճառներն ավելի գործնական էին, օրինակ՝ Հրեաստանից փող ստանալու անհրաժեշտությունը։

### Աստվածային մակդիրներ

Անտիոքոսն առաջին Սելևկյան թագավորն էր, որ աստվածային մակդիրներ օգտագործեց մետաղադրամների վրա։ Հնարավոր է, որ նա ընդլայնում էր տիրակալի պաշտամունքը, որը իր հայր Անտիոքոս Մեծը հաստատել էր Սելևկյան կայսրության ներսում, կամ էլ ազդվել էր Բակտրիական հելլենիստական ​​թագավորների կողմից, որոնքր դա արել էին նախկինում։ Եգիպտոսը գրավելուց հետո նրան անվանում էին «հաղթանակ բերող» (ΝικηφόϽoς) և «բացահայտ աստված» (Ἐπιφανής)։

### Պատմագրություն

Թեև հնագույն աղբյուրներից շատերը, ներառյալ ոչ հրեականները, թշնամաբար են տրամադրված Անտիոքոս IV-ի նկատմամբ, որոշ ժամանակակից պատմաբաններ նույնպես թերահավատորեն են վերաբերվում դրանց։ Դեմետրիոս I-ը, ով ընդհանրապես էլիտար էր և քիչ էր սիրում իր հորեղբորը, ընկերություն էր անում պատմաբան Պոլիբիոսի հետ։ Պատմաբան Դով Գերան, ի պաշտպանություն Անտիոքոս IV-ի, գրում է, որ նա «տաղանդավոր և կայացած քաղաքական գործիչ էր», և որ «Պոլիբիոսի նկարած նրա բացասական դիմանկարը ազդվել է իր ընկերների քաղաքական նկատառումներից... և չպետք է վստահել նրան»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Антиох IV Епифан (ռուս.) // *Еврейская энциклопедия* — СПб.: 1908. — Т. 2. — С. 777—780.
2. 1 2  Антіохъ (ռուս.) // *Энциклопедический лексикон* — СПб.: 1835. — Т. 2. — С. 373—374.
3. ↑  *Любкер Ф.* Antiochus (ռուս.) // *Реальный словарь классических древностей по Любкеру* / под ред. Ф. Ф. Зелинский, А. И. Георгиевский, М. С. Куторга, Ф. Гельбке, П. В. Никитин, В. А. Канский — СПб.: Общество классической филологии и педагогики, 1885. — С. 98—100.
4. ↑  Антиох (ռուս.) // *Православная богословская энциклопедия*: *А — Архелая* — СПб.: 1900. — Т. 1. — С. 847—851.
5. ↑  Антиох V Евпатор (ռուս.) // *Еврейская энциклопедия* — СПб.: 1908. — Т. 2. — С. 780—781.
6. ↑  «Antiochus IV Epiphanes»։ *Livius.org*
7. ↑  Hojte Jakob Munk (22 June 2009)։ *Mithridates VI and the Pontic Kingdom* (անգլերեն)։ ISD LLC։ ISBN 978-87-7934-655-0
8. ↑  Nelson Thomas (2014)։ *NIV, The Chronological Study Bible, eBook*։ Thomas Nelson Incorporated։ էջ 1078։ ISBN 9781401680138։ «Antiochus IV—Epiphanes or Epimanes? (da 11:21–31) Thirteen kings of the Greek Seleucid dynasty from Syria bore the name of Antiochus. Antiochus III (223–187 B.C.), the great conqueror …»
9. ↑  Samuels Ruth (1967)։ *Pathways through Jewish history*։ Ktav Pub. House։ էջ 98։ OCLC 899113։ «Antiochus IV spared no pains to defend his empire against the growing power of Rome. Proud of his Greek ancestry and determined to unite all the peoples of the ancient world under his rule, he had sought to force his subjects to follow the Greek way of life to the exclusion of all others.»
10. ↑  M. Zambelli, "L'ascesa al trono di Antioco IV Epifane di Siria," *Rivista di Filologia e di Istruzione Classica* 38 (1960), pp. 363–389
11. ↑  Grainger John D. (2010)։ *The Syrian Wars*։ Brill։ էջեր 292–293։ ISBN 9789004180505  The claim that Antiochus was murdered by his uncle Antiochus IV is from the Babylonian astronomical diaries, although should be taken with some skepticism.
12. 1 2  Bar-Kochva Bezalel (1989)։ *Judas Maccabaeus: The Jewish Struggle Against the Seleucids*։ Cambridge University Press։ էջեր 230–231։ ISBN 0521323525
13. ↑  Polybius 26.1a. See also Polybius 30.
14. ↑  Grainger, "The Fall of the Seleucid Empire," pp. 20–23.
15. 1 2  Grainger John D. (2010)։ *The Syrian Wars*։ Brill։ էջեր 297–308։ ISBN 9789004180505
16. ↑  Polybius 29.27.4, Livy 45.12.4ff.
17. ↑  Portier-Young Anathea (2011)։ *Apocalypse Against Empire: Theologies of Resistance in Early Judaism*։ Grand Rapids, Michigan: William B. Eerdmans Publishing Company։ էջեր 130–134։ ISBN 9780802870834
18. ↑  2 Maccabees 5:5
19. 1 2  Ma John (July 9, 2013)։ «Re-Examining Hanukkah»։ *Marginalia*
20. ↑  Josephus, *The Jewish War* 1:1:1–2
21. ↑  Diodorus 34:1(4)
22. ↑  Tchrikover, Victor. *Hellenistic Civilization and the Jews*.
23. ↑  Newsom Carol Ann, Breed Brennan W. (2014-01-01)։ *Daniel: A Commentary* (en-us)։ Presbyterian Publishing Corp։ էջ 26։ ISBN 978-0-664-22080-8
24. ↑  Hengel Martin (1974)։ *Judaism and Hellenism : Studies in Their Encounter in Palestine During the Early Hellenistic Period* (1st English ed.)։ London: SCM Press։ ISBN 0334007887  `|orig-date=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
25. ↑  Stuckenbruck Loren T. Gurtner Daniel M. (2019)։ *T&T Clark Encyclopedia of Second Temple Judaism Volume One*։ Bloomsbury Publishing։ ISBN 9780567658135։ Վերցված է 5 January 2021
26. ↑  Telushkin Joseph (1991)։ *Jewish Literacy: The Most Important Things to Know about the Jewish Religion, Its People, and Its History*։ W. Morrow։ էջ 114։ ISBN 0-688-08506-7
27. ↑  Schultz Joseph P. (1981)։ *Judaism and the Gentile Faiths: Comparative Studies in Religion*։ Fairleigh Dickinson Univ Press։ էջ 155։ ISBN 0-8386-1707-7
28. ↑  Grabbe Lester L. (2008)։ *A History of the Jews and Judaism in the Second Temple Period: The Coming of the Greeks: The Early Hellenistic Period (335–175 BCE)*։ Library of Second Temple Studies **68**։ T&T Clark։ էջեր 103–107։ ISBN 978-0-567-03396-3
29. ↑  Debevoise Neilson C. (1938)։ *A Political History of Parthia*։ University of Chicago Press։ էջ 20
30. ↑  Kosmin Paul J. (2014)։ *The Land of the Elephant Kings: Space, Territory, and Ideology in the Seleucid Empire*։ Harvard University Press։ էջ 21
31. ↑  Debevoise Neilson C. (1938)։ *A Political History of Parthia*։ University of Chicago Press։ էջեր 20–21
32. ↑  Debevoise Neilson C. (1938)։ *A Political History of Parthia*։ University of Chicago Press։ էջ 21
33. ↑  Kosmin Paul (2016)։ «Indigenous Revolts in 2 Maccabees: The Persian Version»։ *Classical Philology* **111** (1): 32–53։ doi:10.1086/684818  `|s2cid=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
34. ↑  «Vedibarta Bam – And You Shall Speak of Them: Megilat Antiochus The Scroll of the Hasmoneans»։ Արխիվացված է օրիգինալից 1 February 2008-ին։ Վերցված է 4 December 2022  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
35. ↑  «Antiochus IV. Epiphanes»։ *Jewish Encyclopedia*։ I: Aach–Apocalyptic literature։ Funk and Wagnalls։ 1925։ էջեր 634–635
36. ↑  Gruen Erich S. (1993)։ «Hellenism and Persecution: Antiochus IV and the Jews»։ in Green Peter։ *Hellenistic History and Culture*։ University of California Press։ էջեր 250–252
37. ↑  C. Habicht, "The Seleucids and their rivals", in A. E. Astin, *et al.*, *Rome and the Mediterranean to 133 B.C.*, *The Cambridge Ancient History*, volume 8, p. 341
38. ↑  Gera Dov (1998)։ *Judaea and Mediterranean Politics 219 to 161 B.C.E.*։ Leiden: Brill։ էջ 320։ ISBN 90-04-09441-5

Արտաքին հղումներ
----------------

* Անտիոքոս IV Եփիփանեսի գրառումը Մահլոն Հ. Սմիթի գրառումը պատմական սկզբնաղբյուրում
* Antiochus IV Epiphanes at *livius.org* Archived 18 July 2016 at the Wayback Machine.
* Antiochus IV entry in 'Seleucid Genealogy' Archived 2016-03-13 at the Wayback Machine.