**Արթուր Հազելիուս** (շվեդ.՝ Artur Immanuel Hazelius, նոյեմբերի 30, 1833(1833-11-30), Ադոլֆ Ֆրեդրիկ, Ստոկհոլմ, Ստոկհոլմի լեն, Շվեդիա - մայիսի 27, 1901(1901-05-27), Հեդվիգ Էլեոնորա, Ստոկհոլմ, Ստոկհոլմի լեն, Շվեդիա), շվեդ ուսուցիչ, գիտնական, բանահավաք, թանգարանի տնօրեն։ Հիմնադրել է Հյուսիսային թանգարանը (շվեդ.՝ Nordiska museet) և Ստոկհոլմում գտնվող Սկանսեն բացօթյա թանգարանը

:

Կենսագրություն
--------------

Հազելիուսը ծնվել է Ստոկհոլմում, շվեդական բանակի սպա (զորացրվել է գլխավոր գեներալի կոչումով), քաղաքական գործիչ և հրապարակախոս Յոհան Ավգուստ Հազելիուսի (1797-1871) ընտանիքում։ 1854 թվականին ընդունվել է Ուփսալայի համալսարան և 1860 թվականին ստացել իր դոկտորի կոչումը, որից հետո աշխատել է որպես ուսուցիչ, ինչպես նաև մասնակցել է դպրոցական գրքերի և լեզվական բարեփոխումների մի շարք նախագծերի։

Արթուր Հազելիուսի կիսանդրին Սկասենում
1869 թվականին Արթուր Հազելիուսը եղել է Ստոկհոլմի Սկանդինավյան ուղղագրական համագումարի (*det nordiska rättstavningsmötet*) շվեդական բաժնի քարտուղար և 1871 թվականին հրապարակել է իր գործերը։ Այնտեղ առկա շվեդական ուղղագրության արմատական բարեփոխումներն առաջ բերեցին Շվեդական ակադեմիայի առարկությունները։ Սա Յոհան Էրիկ Ռիդքվիստին (1800-1877) հնարավորություն տվեց հրատարակելու *Svenska Akademiens Ordlista* (SAOL), որը 1874 թվականին Ակադեմիայի մեկ հատոր ուղղագրական բառարանի առաջին հրատարակությունն էր։ Այնուամենայնիվ, համագումարի առաջարկներից շատերը ներկայացվել են նույն բառարանի վեցերորդ հրատարակությունում 1889 թվականին (e-ä, qv-kv), իսկ մնացածը (dt, fv, hv) ներկայացվել է 1906 թվականին կրթության նախարար Ֆրիդյուվ Բերդի (1851-1916) կողմից շվեդական դպրոցների ուղղագրական բարեփոխման համար։ Բերգը խոստովանեց, որ Հազելիուսը դրել է հիմքը ուղղագրական բոլոր բարեփոխումներին հետևելու համար
:

Գործունեություն
---------------

Հուշատախտակ Սկասենում
Երկրում կատարած ճանապարհորդությունների ընթացքում Հազելիուսը նկատեց, թե ինչպես է շվեդական ժողովրդական մշակույթը, ներառյալ ճարտարապետությունը և նյութական մշակույթի այլ ասպեկտները, քայքայվում են արդյունաբերականացման, միգրացիայի և արդի այլ գործընթացների ազդեցության տակ, և 1872 թվականին նա որոշեց շվեդական ազգագրության համար հիմնել թանգարան, որը սկզբնապես (1873) անվանեց Սկանդինավյան ազգագրական հավաքածու (*Skandinavisk-etnografiska samlingen*), 1880 թվականից՝ Հյուսիսային թանգարան։ 1891 թվականին նա ստեղծեց Սկանսեն բացօթյա թանգարանը, որը Հյուսիսային Եվրոպայում դարձավ այլ բացօթյա թանգարանների օրինակ։ Նմանատիպ թանգարան ստեղծելու գաղափարը Հազելիուսի մոտ ծնվել է 1881 թվականին Օսլոյում հիմնադրված աշխարհի առաջին բացօթյա թանգարանը՝ Նորվեգիայի մշակույթի պատմության թանգարան այցելելուց հետո
:

Հյուսիսային թանգարանի համար Հազելիուսը գնեց կամ նվիրատվություններ ստացավ ամբողջ Շվեդիայից և Հյուսիսային երկրներից՝ կահույք, հագուստ, խաղալիքներ և այլն։ Հազելիուսը հիմնականում հետաքրքրված էր գյուղական մշակույթով, իսկ նրա հետևորդներն ավելի շատ սկսեցին հավաքել նաև բուրժուական և քաղաքային ապրելակերպն արտացոլող առարկաներ։ Սկանսենի համար Հազելիուսը հավաքեց ամբողջական շենքեր ու տնտեսություններ։ Չնայած նախագիծն ի սկզբանե չի ստացել պետության կողմից Հազելիուսի ակնկալած ֆինանսավորումը, նա լայն աջակցություն և նվիրատվություններ ստացավ, և մինչև 1898 թվականը Հյուսիսային թանգարանի առաջխաղացման միությունը ( *Samfundet för Nordiska Museets främjande* ) ուներ 4525 անդամ։ Ռիկսդագը 1891 թվականին թանգարանների համար հատկացրեց որոշակի գումար և 1900 թվականին՝ Հազելիուսի մահից մեկ տարից առաջ, կրկնապատկեց գումարը։

Հազելիուսի առանձնատունը Սկասենում

Անձնական կյանք
--------------

Հազելիուսն ամուսնացել է Շվեդական ակադեմիայի անդամ, պատմաբան, քահանա Անդերս Աբրահամ Գրաֆստրյոմի դստեր՝ Սոֆյա Էլիզաբեթ Գրաֆստրյոմի (1839-1874) հետ։ Կյանքի վերջին մի քանի տարիները Հազելիուսը բնակվել է Սկանսենի հին կառույցներից մեկում՝ Հազելիուսհուսեթում։ Վախճանվել է 1901 թվականի մայիսի 27-ին, իսկ 1902 թվականի փետրվարի 4-ին նրան հողին են հանձնել Սկանսենում գտնվող մի գերեզմանում

:

Նրա միակ որդին՝ Գունար Հազելիուսը (1874-1905), հաջորդել է հորը որպես Հյուսիսային թանգարանի համադրող։ Գունար Հազելիուսի դուստրը՝ Գունել Հազելիուս-Բերգը (1905-1997), հետագայում Հյուսիսային թանգարանում եղել է զգեստների և տեքստիլների պատմաբան։ Նրա ամուսինը՝ պրոֆեսոր Գյոստա Բերգը (1903-1993), եղել է Հյուսիսային թանգարանի և 1956-1963 թվականներին՝ Սկանսենի տնօրեն, 1964 թվականից՝ Սկանսեն հիմնադրամի գործադիր տնօրենը

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Artur I Hazelius (շվեդերեն) — 1917.
2. 1 2  Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.)
3. 1 2 3 4  GeneaStar
4. 1 2 3 4  Շվեդիայի 1880 թվականի մարդահամար (շվեդերեն) — Riksarkivet.
5. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
6. ↑  Artur Hazelius grav — Open-air museum Skansen.
7. ↑  Artur Hazelius: Nordiska museets skapare — 1928. — P. 59.
8. 1 2  Hazelius, släkt
9. 1 2  Daniel Alan DeGroff (2012). «Artur Hazelius and the ethnographic display of the Scandinavian peasantry: a study in context and appropriation». *European Review of History: Revue Européenne d'Histoire*. **19** (2): 229–248. doi:10.1080/13507486.2012.662947.
10. ↑  «About the Nordic Museum». Nordiska museet. Վերցված է 2018 թ․ նոյեմբերի 1-ին.
11. ↑  «Rydqvist. 1. Johan Erik R». Nordisk familjebok. 1916. Վերցված է 2018 թ․ նոյեմբերի 1-ին.
12. ↑  Martin Gellerstam. «SAOL och tidens flykt». Svenska Akademiens ordlista. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ մարտի 21-ին. Վերցված է 2018 թ․ նոյեմբերի 1-ին.
13. ↑  Anne-Sofie Hjemdahl (2018 թ․ սեպտեմբերի 19). «Norsk Folkemuseum». Store norske leksikon. Վերցված է 2018 թ․ նոյեմբերի 1-ին.
14. ↑  Gösta Lundström. «Anders A Grafström». Svenskt biografiskt lexikon. Վերցված է 2018 թ․ նոյեմբերի 1-ին.
15. ↑  «Hazelius Mansion». Skansen. Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ նոյեմբերի 30-ին. Վերցված է 2018 թ․ նոյեմբերի 1-ին.
16. ↑  «Artur Hazelius's grave». Skansen. Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ հոկտեմբերի 9-ին. Վերցված է 2018 թ․ նոյեմբերի 1-ին.
17. ↑  Elisabeth Hidemark. «Gunnel Gunnarsdotter Hazelius-Berg». Svenskt kvinnobiografiskt lexikon. Վերցված է 2018 թ․ նոյեմբերի 1-ին.
18. ↑  «Gösta Berg, professor». Svensk biografisk handbok. 1969. Վերցված է 2018 թ․ նոյեմբերի 1-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Nordiska museet, official site
* Skansen, official site
* Artur Hazelius: Biography from *Svenskt biografiskt handlexikon*, Vol. I (1906), p. 467f. (in Swedish)
* Artur Hazelius: Biography from *Nordisk familjebok*, 2nd ed. Vol. 11, col. 148ff.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Արթուր Հազելիուս» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Find A Grave · gravsted.dk |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուս · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ նորվեգական · Շվեդական կենսագրական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BAV: ADV10240846 · BIBSYS: 90054089 · BNF: 129129036 · GND: 119252279 · ISNI: 0000000108853145 · LCCN: nr96016134 · NLP: a0000002331964 · NTA: 227412311 · NUKAT: n2009088399 · LIBRIS: 209201 · SUDOC: 059906618 · VIAF: 32127355 · WorldCat VIAF: 32127355 |

 |

 |