recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Օրոյզես** (**Օրոզես**, **Հորոզես**, **Օռիզ**, հուն․՝ Οροίζης, հուն․՝ Ορoζσης ), Աղվանքի թագավոր մ.թ.ա. 1-ին դարում։

Գնեոս Պոմպեոսի վիրա-աղվանական արշավանք
--------------------------------------

Հիմնական հոդված՝ Գնեոս Պոմպեոսի արշավանքը Վիրքի և Աղվանքի դեմ
Գնեոս Պոմպեոսը իր վիրա-աղվանական արշավանքը սկսելուց առաջ իր զորավարներից մեկին՝ Ափրիանոսին թողնում է Մեծ Հայքում, վերջինս վերահսկելու համար, իսկ ինքը 66 թվականի աշնանը գնում է հետապնդելու Միհրդատ Եվպատորին։ Պոմպեոսը, նախ ճամբարում է գրեթե այնտեղ, որտեղ գտնվում է Երևանը։ Ապա, նա Աղստևի հովտով շարունակում է իր ճանապարհը դեպի Կուր գետի ափերը։ Հռոմեական բանակը իր նպատակին հասնելու համար պետք է առանց դժվարության անցներ գետը, որը տրամադրում է Աղվանքի թագավոր Օրոյզեսը, սակայն Աղվանքի տարածքում վրա հասած ձմեռը հռոմեական բանակին անակնկալի է բերում, Օրոյզեսը օգտվելով առիթից, անցնում է գետը և հարձակվում հռոմեացիների ճամբարի վրա, այն պահին, երբ նրանք նշում էին Սատուրնալիայի տոնը՝ 66 թվականի դեկտեմբերի 17-ին։ Պոմպեոսը ետ է մղում հարձակումը, ապա ներում Օրոյզեսին՝ իր դավաճանության համար և նրա հետ հաշտություն կնքում։

Գնեոս Պոմպեոսի դեմ մզվող կռիվների ժամանակ Աղվանից զորքերը բաղկացած էր 60.000 հետևակից և 22.000 հեծելազորից, որի հրամանատարն էր Օրոյզես թագավորի եղբայրը՝ Կոտիսը։ Ըստ մեկ այլ տեղեկության Օրոյզեսի զորքերի թիվը հասնում էր 40.000-ի, որը նույնպես համարվում է չափազանցված։

Ըստ վարկածներից մեկի՝ Օրոյզեսին հռոմեացիների դեմ հրահրել էր Տիգրան Կրտսերը։ Սա համարվում է խիստ հավանական, քանի որ Աղվանքը, ինչպես նաև Իբերիան, մտնում էին Տիգրան Մեծի կայսրության մեջ։ Սակայն, ամբողջությամբ հասկանալի չէ, թե ինչպես է կարողացել գերված արքայազնը աղվանների հետ հարաբերություններ հաստատել։

65 թվականի գարնանը Պոմպեոսը մտնում է Իբերիա, ավելի ճիշտ՝ Գուգարք և գրավում Հարմոզիկա և Սևսամորա բերդամրոցները։ Իբերիայի թագավոր Արտոկեսը մինչ այդ փախել էր Կուրից այն կողմ, ապա նահանջելով մինչև Պելորոս գետը, փորձել էր կանգնեցնել հռոմեացիների առաջխաղացումը, սակայն, պարտվել էր և հանձնվել Պոմպեոսի ողորմածությանը։

Պոմպեոսի հաղթանակից հետո, նրա հաղթական կառքի առջևից 324 պարտված վեհապետների շարքում քայլում էին նաև աղվանից երկու առաջնորդներ։ Այդ առաջնորդներն էին՝ թագավորը և քրմապետը, իսկ Կոտիս զորավարը սպանվել էր Պոմպեոսի կողմից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  «Հայաստանը Հուստինիանոսի դարաշրջանում», Նիկողայոս Ադոնց, Երևան, 1987, էջ 455.
2. 1 2  Appiani A. Rom. Hist. De rebus Syriacis, De bello Mithridatico, 117.
3. 1 2  Cassius Dio Cocceianus 36, 45; 37, 1-3.
4. 1 2 3  «Քննական պատմություն հայոց, հատոր Դ», Նիկողայոս Ադոնց, Երևան, 2009, էջ 505.
5. ↑  Plutarch, Pompey, 35.
**Ավստրական կերպարվեստը** Ավստրիայի տարածքում գտնվել են նախնադարյան արվեստի բազմաթիվ նմուշներ. հին քարի դարի «Վիլլենդորֆի վեներան»՝ սխեմատիկ ձևերով արձանիկը, նոր քարի դարի խեցեղեն, բրոնզի դարի գործիքներ, զենքեր, հալշտատյան և լատենյան՝ վաղ կելտական մշակույթի առարկաներ, հռոմեական տիրապետության շրջանի (մ. թ. ա. 1-ին դար-մ. թ. ա. 5-րդ դար) տեղական կերպարվեստի գործեր։ Պահպանվել են ռոմանական և գոթական ոճի բազմաթիվ հուշարձաններ։

Վերածննդի արվեստ
----------------

Վերածննդի արվեստը Ավստրիայում կազմավորվեց 16-րդ դարին (Վ. Հուրերի գեղանկարչությունն ու գրաֆիկան)։ Ավստրիայի արվեստը միջազգային նշանակություն ստացավ բարոկկոյի դարաշրջանում (17-րդ-18-րդ դարեր)։ ճարտարապետությանը համընթաց զարգացավ դեկորատիվ քանդակագործությունը (Բ. Պերմոզեր, Գ. Ռ. Դոններ, Ֆ. Կ. Մեսսերշմիդ), գեղանկարչությունը (Դ. Դրան, Պ. Թրոգեր, Ֆ. Ա. Մաուլբերչ), կահույքագործությունը, խեցեգործությունը (վիեննական ճենապակի 1718 թվականից)։ Դեպի կլասիցիզմ անցումը (18-րդ դարի վերջին քառորդ) դրսևորվեց Ի. Բ. Լամպիի, Գ. Ֆ. Ֆյուգերի, Յ. Գրասսիի կատարած դիմանկարներում։ 19-րդ դարի 1-ին կեսին գեղանկարչության ասպարեզում տիրապետում էր քնարականությամբ երանգավորված ռոմանտիզմը (Յ. Կոխի բնանկարները, նազովրեցիների հետևորդ Օ. Ֆյուբիխի նկարները, Մ. Շվինդի բանահյուսական թեմաներով կոմպոզիցիաները)։

Բիդերմայերի արվեստ
------------------

Դարի կեսին հաստատվեց բիդերմայերի արվեստը (Պ. Կրաֆտի, Մ. Դաֆֆինգերի, Ֆ. Ամերլինգի, Ֆ. Վալդմյուլլերի, Յ. Դանհաուզերի գեղանկարչությունը)։ 19-րդ դարի 2-րդ կեսին գեղանկարչության ասպարեզում իշխում էր ռեալիզմը (Ա. Պետենկոֆեն, Ֆ. Դեֆրեգգեր, է. 8ա. Շինդլեր, է. Յեթել, Կ. Շուխ և Կ. Մոլլ)։ 1897 թվականին Վիեննայում կազմավորվեց «Սեցեսիոն» գեղարվեստական միավորումը, որը դարձավ անզուսպ դեկորատիվային երևակայությամբ հագեցված «մոդեռն» ոճի օրրանը (ճարտարապետներ՝ Յ. Օլբրիխ, Օ. Վագներ, Յ. Հոֆման, գեղանկարիչ Գ. Կլիմտ, 1903 թվականին հիմնադրված «Վիեննական արհեստանոցների» իրերը)։

20-րդ դարի սկզբին գեղանկարչության ու գրաֆիկայի բնագավառում հաստատուն տեղ գրավեցին սուբյեկտիվիզմն ու ֆանտաստիկան (է. Շիլե, Ա. Կաբին), ապա էքսպրեսիոնիզմը (Օ. Կոկոշկա, Հ. Բյոկլ)։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո աբստրակցիոնիզմի քանդակագործ ( Ֆ. Վոտրուբա) և սյուրռեալիզմի գեղանկարիչ ( է. Ֆաքս) հետ միաժամանակ շարունակվում են ռեալիզմի հումանիստական ավանդույթները (Օ. Կոկոշկա, Յ. Դոբրովսկի)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
**Վաղարշակ Մելիք-Հակոբյան** (1882, Երևան, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն - 1955), հայ քանդակագործ։

Կենսագրություն
--------------

1898 թվականին մեկնել է Սանկտ-Պետերբուրգ, սովորել Շտիգլիցի տեխնիկական գծագրության կենտրոնական ուսումնարանի քանդակի բաժանմունքում։ 1902 թվականին վերադարձել է ծննդավայր, աշխատել որպես նկարչության ուսուցիչ։ 1909 թվականին նորից մեկնել է Ռուսաստան, սովորել է Մոսկվայի Յուոնի և Դուդինի նկարչական դպրոցում։ 1914 թվականին ավարտել է Մոսկվայի նկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության ուսումնարանը՝ աշակերտելով քանդակագործ ակադեմիկոս Սերգեյ Վոլուխինին։ Ուսման տարիներին մասնակցել է Մոսկվայի ցուցահանդեսներին։ Քանդակել է Ալեքսանդր Ծատուրյանին։ 1915 թվականից Երևանում շարունակել է մանկավարժական և ստեղծագործական աշխատանքը։ Պատրաստել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցի նորակառույց շենքի ներսի հայկական ոճի քանդակազարդերը, Գևորգ կաթողիկոսի կիսանդրին (1914) և այլն։ Խորհրդային տարիներին պատրաստել է Կառլ Մարքսի, Լենինի, Ալեքսանդր Մյասնիկյանի, Հովհաննես Աբելյանի և այլ գործիչների կիսանդրիները։ Մասնակցել է ցուցահանդեսների։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Դանիել Դզնունի, Հայ կերպարվեստագետներ, Ե. «Լույս», 1977, էջ 321։
2. ↑  Գառնիկ Ստեփանյան, Կենսագրական բառարան, հատոր Գ, գիրք I, Ե. «Խորհրդային գրող», էջ 3։
**Սերովբե Հակոբի Պենկլյան** (1838, հունիսի 29, Կ․ Պոլիս - 1903, փետրվարի 28, Ալեքսանդրիա, այլ տվյալներով՝ 1835-1900), հայ դերասան, ոեժիսոր, թատերական գործիչ։

Կենսագրություն
--------------

Սովորել է Բերայի ազգային երկսեռ վարժարանում։ Բեմական գործունեությունն սկսել է 1857 թվականին։ 1861 թվականից մասնակցել է «Արևելյան թատրոնի» ներկայացումներին, 1863 թվականից հանդես եկել Ս․ Էքշյանի (Զմյուռնիա) և այլ թատերախմբերում, 1868 թվականից՝ Հակոբ Վարդովյանի «Օսմանյան թատրոնում»։ 1878 թվականին կազմակերպել է պրոֆեսիոնալ օպերետային խումբ, որը բեմադրել է հայկական և թարգմանական օպերետներ։ խմբում հանդես են եկել Սիրանույշը, Գարագաշյան քույրերը, Մարտիրոս Մնանկյանը, Դավիթ Թրյանցը, Դ․ Շիրինյանը, Մ․ Չափրաստը և ուրիշներ։ Սերովբե Պենկլյան Թատերախումբը հյուրախաղերով այցելել է Թուրքիայի, Հունաստանի, Եգիպտոսի մի շարք քաղաքներ։ Լավագույն դերերից են՝ Բել (Ռ․ Սետեֆճյանի «Հայկ դյուցազն»), Մերզուկ (Շ․ Լեկոքի «Ժիրոֆլե-ժիրոֆլյա»), Արիֆ, Հոր-հոր աղա (Տիգրան Չուխաճյանի «Արիֆ», «Լեբլեբիջի Հոր-հոր աղա»), Շապուհ (Մ․ Պեշիկթաշլյանի «Արշակ Բ», բեմ․ Սերովբե Պենկլյանի, 1899, Փարիզ)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 232)։*  |
**Կրուգլյակի նրբանցք** (ռուս.՝ Переулок Кругляка), փողոց Ղրիմի Ալուշտա քաղաքի կենտրոնում։ Անվանվել է խորհրդային կուսակցական և պետական գործիչ, Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս Ֆիլիպ Կալենիկովիչ Կրուգլյակի (1905-1970) պատվին։ Սկիզբ է առնում Հոկտեմբերի 50-ամյակի փողոցից և ավարտվում Զարեչնայա փողոցի հետ հատումով։ Երկարությունը 110 մետր է։

Նկարագրություն
--------------

Ալուշտա քաղաքի Կրուգլյակի նրբանցքը սկսվում է Հոկտեմբերի 50-ամյակի փողոցից և ավարտվում Զարեչնայա փողոցի հետ հատումով։ Նրբանցքում կա համարակալված 5 շինություն` թիվ 1-ը, 2-ը, 3-ը, 4-ը և թիվ 6-ը։ Շատ կարճ նրբանցք է. երկարությունն ընդամենը 110 մետր է։

Կրուգլյակի նրբանցքի փոստային դասիչն է՝ 298500։

Նրբանցքն անվանվել է խորհրդային կուսակցական և պետական գործիչ, Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս Ֆիլիպ Կալենիկովիչ Կրուգլյակի (1905-1970) պատվին։ 1943 թվականի հուլիսից նա մասնակցել է Հայրենական մեծ պատերազմին։ Զորացրվելուց հետո, 1944 թվականի նոյեմբերից, զբաղեցրել է կուսակցական բարձր պաշտոններ՝ Ուկրաինական ԽՍՀ կոմկուսի Զապորոժիեի մարզի Օսիպենկովսկի (Բերդյանսկի) շրջանային կոմիտեի առաջին քարտուղար, նույն մարզի Մելիտապոլի շրջանային կոմիտեի առաջին քարտուղար (1945-1959)։ Այնուհետև զբաղեցրել է Ղրիմի Ալուշտա քաղաքում գտնվող «Կոլխոզնիկ» հանգստյան տան տնօրենի պաշտոնը։ Թաղված է Ալուշտայի քաղաքային հին գերեզմանատանը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Տվյալ աշխարհագրական օբյեկտը տեղայակված է Ղրիմի թերակղզում, որի մեծ մասը տարածքային վեճի առարկա է Ռուսաստանի և Ուկրաինայի միջև։ Համաձայն Ռուսաստանի վարչատարածքային բաժանման՝ թերակղզում տեղակայված են ՌԴ Ղրիմի Հանրապետության սուբյեկտները և դաշնային նշանակություն ունեցող Սևաստոպոլ քաղաքը։ Համաձայն Ուկրաինայի վարչատարածքային բաժանման՝ Ղրիմում գտնվում են Ուկրաինայի կազմի մեջ մտնող Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետությունը և հատուկ կարգավիճակ ունեցող Սևաստոպոլ քաղաքը։
2. ↑  «Кругляк Филипп Каленкович»
3. ↑  «МОГИЛА ГЕРОЯ СОЦИАЛИСТИЧЕСКОГО ТРУДА Ф.К.КРУГЛЯКА»

Աղբյուրներ
----------

* Переулок Кругляка в Алуште
* Подробная карта Переулок Кругляка, город Алушта со спутника с номерами домов, индекс и маршруты, Яндекс, Гугл карты

Արտաքին հղումներ
----------------

* г. Алушта, Переулок Кругляка Archived 2019-04-15 at the Wayback Machine.
**Սննդային տոքսիկո-ինֆեկցիաներ,** բակտերիային ծագման սննդային թունավորումներ, որոնք հարուցվում են ստամոքսաաղիքային համակարգի մեջ դրոշակի ախտածին մանրէների և դրանց թույների (տոքսինների) ներթափանցումից։ Հիմնական հարուցիչները սալմոնելա և աղիքային պայմանական ախտածին խմբերին պատկանող մանրէներն են, աոաֆիլակոկերը և բոտուլիզմի ցուպիկները։ Առավել տարածված են սալմոնելային սննդային տոքսիկո-ինֆեկցիաները, որոնք առաջանում են պարատիֆով հիվանդ կենդանիների մսի, մսամթերքների, ձկնեղենի, ձվից պատրաստած մթերքների, հազվադեպ՝ կաթի և կաթնամթերքների օգտագործումից։ Հիվանդությունն սկսվում է սուր՝ ստամոքսի, բարակ և հաստաղիքների բորբոքումով (տես Սալմոնելոզներ)։ Աղիքային ցուպիկով պայմանավորված սննդային տոքսիկո-ինֆեկցիաները առաջանում են հակա֊սան․ պայմաններում պատրաստված և անբարենպաստ ջերմային միջավայրում երկարատև պահված կերակրատեսակների (պաշտետներ, սալաթներ, խաշած ձուկ, ձու են) օգտագործումից։ Հիվանդության ընթացքը թեթև է, տևում է 1—3 օր, ուղեկցվում ստամոքսի և բարակ աղիքների բորբոքումներով։ Ստաֆիլակոկային սննդային տոքսիկո-ինֆեկցիաների վարակի հիմնական աղբյուրը անգինայով, քթաբորբով (ռինիտով), ֆուրունկուլոզով, թարախամաշկությամբ հիվանդ մարդն է, առողջ վարակակիրը, ինչպես նաև մաստիտով հիվանդ կաթնատու կենդանիները։ Հիվանդանում են վարակված կաթնային, կաթնաթթվային սննդամթերքներ և կրեմով խմորեղեն, հազվադեպ միս, ձուկ օգտագործելիս։ Մտաֆիլակոկերով վարակված և էնտերոտոքսին պարունակող սննդամթերքների արտաքին տեսքը, հոտը և համը չեն տարբերվում լավ որակից։ Հիվանդությունը տևում է 1—3 օր, ընթանում սուր ստամոքսաաղիքաբորբով։ Սննդային տոքսիկո-ինեկցիաների մեծ մասամբ լինում են տարվա տաք ամիսներին։ Բուժումը. ստամոքսաաղիքային ուղու անհապաղ մաքրում, անտիբիոտիկներ, ախտանշանային և օրգանիզմի ընդհանուր դիմադրողականությունը բարձրացնող միջոցներ։ Կանխարգելումը․ սննդամթերքների պահպանումը հնարավոր ախտահարումից, մսի մշակման ձեռնարկություններում անասնաբուժասան․ խիստ հսկողություն, ինչպես նաև սննդամթերքների պահպանման, տեղափոխման և խոհարարական մշակման ընթացքում սան․ կանոնների պահպանում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 484)։*  |
Լոնդոնի Բրիտանական թանգարանում պահվող ստամնոս՝ հազվադեպ սևաֆիգուր նկարազարդումով։ Պատկերված են Ոդիսևսը և սիրենները:
Պոլիգնոթի կողմից մ. թ. ա. մոտավորապես 430-420 թթ. նկարազարդված ստամնոս (Աթենքի ազգային հնագիտական թանգարան)
**Ստամնոս** (հին հունարեն՝ στάμνος), ամֆորայի նմանվող կավե կլորավուն անոթ, որ պատրաստվել է Հին Հունաստանում մ. թ. ա. 6-րդ դարի վերջից մինչև 5-րդ դարի վերջը, իսկ Էտրուրիայում՝ մինչև 4-րդ դար։

Ընդհանուր տեղեկություններ
-------------------------

Ունեցել է լայն բացվածքով բերան, ցածրիկ բուկ, բերանին հավասարվող երկու հորիզոնական կանթ, կարճ տոտիկ։ Պեղումների արդյունքում հայտնաբերվել են կափարիչ կրող ստամնոսներ, ինչը վկայում է, որ դրանք, ինչպես և ամֆորաները, օգտագործվել են գինի, ձեթ և այլ հեղուկներ պահելու նպատակով։ Մատենագրության մեջ առկա հիշատակումները և որոշ հին պատկերազարդումներ վկայում են, որ ստամնոսները, կրետերների պես, գործածվել են նաև խնջույքներում գինի մատռվակելու համար։ Մատենագրական հիշատակումներից կարելի է եզրակացնել նաև, որ *ստամնոս* եզրույթը գործածվել է ավել լայն իմաստով ևս՝ նշանակելով *մեծ անոթ* ընդհանրապես։

Ստամնոսները՝ որպես խեցեղենի յուրահատուկ տեսակ, առաջին անգամ ի հայտ են եկել արխայիկ դարաշրջանում, Լակոնիայում և Էտրուրիայում։ Աթենքում դրանք հայտնվել են մ. թ. ա. մոտավորապես 530 թվականին և պատրաստվել են բացառապես Էտրուրիա վաճառքի արտահանելու նպատակով։

Պատկերազարդումներում ստամնոսները, որպես կանոն, հանդիպում են կարմրաֆիգուր խեցեղենի վրա, հատկապես՝ Դիոնիսոս աստծու պատվին կանանց կազմակերպած տոնակատարությունների տեսարաններում։ Այդ պատճառով էլ դրանք անվանվել են նաև *լենեյական սկիհներ*։ Հնագիտական և արվեստագիտական առումներով թանկարժեք նմուշ է համարվում Օլտոսի նկարազարդած ստամնոսը, որ ներկայումս պահվում է Լոնդոնի Բրիտանական թանգարանում։

Ենթադրվում է, որ ստամնոսները պաշտամունքային արարողությունների ժամանակ չեն օգտագործվել, նկատի առնելով այն հանգամանքը, որ դրանք ատտիկական ծագում չունեն։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Estamno ático de figuras rojas de los museos vaticanos
* *Stamnos*, Perseus Project
* *Stamnos* Archived 2014-08-11 at the Wayback Machine.
* Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства(չաշխատող հղում)

Աղբյուրներ
----------

* Ingeborg Scheibler: *Stamnos*. Der Neue Pauly (DNP). Band 11, Metzler, Stuttgart 2001, ISBN 3-476-01481-9, Sp. 916 f.
* B. B. Shefton: *Der Stamnos*, Wolfgang Kimmig: *Das Kleinaspergle*. Studien zu einem Fürstengrabhügel der frühen Latènezeit bei Stuttgart, Stuttgart 1988, S. 104 – 152.
* Martin Robertson, *The Art of Vase-Painting in Classical Athens*, Cambridge, Cambridge University Press, 1992, p. 33, ISBN 0521338816.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Universalis |

 |
**Բեսթսելլեր** (անգլ.՝ bestseller՝ *ամենից լավ վաճառվող* բառից), հայտնի գիրք կամ բազմաքանակ այլ հրատարակություններ (օրինակ՝ երաժշտական ալբոմ, համակարգչային խաղ), որը հայտնվել է ամենաշատ վաճառվածների ցանկում։ *Բեսթսելլեր* տերմինը վաճառքի հստակ չափ և ստեղծագործության որակ չի սահմանում, այն ուղղակի վկայում է մեծ հանրաճանաչության մասին, ինչպես օրինակ՝ *բլոկբաստեր* տերմինը ֆիլմարտադրությունում, և *հիթ* տերմինը, որն օգտագործվում է շատ հայտնի երաժշտական ստեղծագործության բնութագրման համար։

Պատմություն
-----------

*Բեսթսելլեր* տերմինը այնքան էլ երկար պատմություն չունի։ Առաջին անգամ այն օգտագործվել է 1889 թվականին։ Բայց ֆենոմը, երբ նոր տպագրված գիրքը անմիջապես ձեռք է բերում մեծ հանրաճանաչություն, հայտնի է եղել է վաղուց, երբ ստեղծվել են տպագիր գրքերը։ Հին գրքերի համար, որոնց շրջանառությունը շատ չի եղել, գնահատման լավագույն ձևը վերահրատարակություների քանակն է։ Այն ժամանակ հեղինակային իրավունքի համակարգը նորաստեղծ էր, և եթե աշխատում էր, ապա շատ դանդաղ։ Դա հանգեցրեց այն բանին, որ տարբեր հրատարակչությւոններ կարող էին հրատարակել միևնույն ստեղծագործությունը, որը բնականաբար մեծացրել է հրատարակությունների քանակը։

Տպագրության վաղ շրջանում գրեթե բոլոր հայտնի գրքերը կրոնական էին։ Քանի որ այն ժամանակ գրքի արժեքը կախված էր նրա ծավալից, որպեսզի գիրքը հայտնի դառնար պետք է լիներ փոքրածավալ։ Միևնույն ժամանակ, Աստվածաշունչը իր ծավալի պատճառով մնաց բավականին թանկարժեք գիրք մինրև 19-րդ հարյուրամյակ, այդ պատճառով քիչ օրինակներ են տպագրվել։

Ներկայումս
----------

Բեսթսելլերների տարբեր ցանկեր հիմնականում կազմում են գեղարվեստական կամ ոչ գեղարվեստական ստեղծագործությունների հիման վրա։ Երբեմն ցանկերի կազմողները ավելացնում են այլ կատեգորիաներ։ Օրինակ՝ «Նյու Յորք Թայմս» թերթը, որն ամեն շաբաթ հրապարակում է բեսթսելլերների ցանկ 2011 թվականին ներկայացրեց «Գրքեր երեխաների համար» կատեգորիան։ Դրա հիմնական պատճառը Հարրի Փոթթերի մասին գրքերը գեղարվեստական գրականության բեսթսելլերների ցանկից հանելն էր, քանի որ մեկ տարվա ընթացքում դրանք աընդմեջ զբաղեցնում էին ցանկի առաջին երեք հորիզոնականները։

Այժմ տարբերակում են երկու ձևի՝ կոշտ և փափուկ կազմերով բեսթսելլերներ։ Սովորաբար առաջինը լույս է տեսնում կոշտ կազմով գիրքը, որը շատ ավելի թանկ է։ Որոշ ժամանակ անց նոր լույս է տեսնում փափուկ կազմովը, որն ավելի էժան է և նախատեսված է մեծաքանակ ընթերցողների համար։ Կոշտ կազմով գրքի հեղինակությունը խթանում է փափուկ կազմով գրքի թողարկմանը, բայց նաև լինում է հակառակը՝ եթե կոշտ կազմով գիրքը շատ լավ է վաճառվում, ապա ավելի էժան տարբերակը թողարկելու կարիք չկա։

Տարբեր երկրներում գոյություն ունեն տարբեր կանոններ բեսթսելլերների մասին։ Օրինակ Մեծ Բրիտանիայում բեսթսելլեր համարվում է մեկ շաբաթվա ընթացքում 4000 վաճառք ունեցող գիրքը, իսկ Կանադայում՝ 5000։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  "best, a. and adv." The Oxford English Dictionary. 2nd ed. 1989. OED Onlin December 12, 2007.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հայկական բեսթսելլերներ
**Ստամբուլի Աթաթուրքի անվան միջազգային օդանավակայան** (թուրքերեն՝ İstanbul Atatürk Havalimanı; IATA: **ISL**, ICAO: **LTBA**), միջազգային օդանավակայան Ստամբուլում։ Օդանավակայանը խոշորագույնն է Թուրքիայում։ Գտնվում է Ստամբուլի եվրոպական հատվածում՝ Մարմարա ծովի ափին։ 1980 թվականից կրում է Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի անունը։ Այն իր ծանրաբեռնվածությամբ 4-րդն է Եվրոպայում և 13-րդը՝ աշխարհում։ Այսպես, 2014 թվականին օդանավակայանի ծառայություններից օգտվել է մոտ 56,954,790 մարդ։ Ծանրաբեռնվածության հետ կապված, բացի Սաբիհա Գյոքչենի անվան միջազգային օդանավակայանից, կառուցվել է նաև երրորդ օդանավակայանը։ 2000 թվականից օդանավակայանի ղեկավարմամբ զբաղվում է TAV Airports (Tepe-Akfen-Ventures) ընկերությունը, որը 600 միլիոն դոլար գումար է ներդրել օդանավակայանի բարեկարգման համար։ Օդանավակայանը համարվում է Turkish Airlines-ի տեղակայման գլխավայրը։ Օդանավակայանը բացվել է 1912 թվականին։ Օդանավակայանում է գտնվում Ստամբուլի մետրոպոլիտենի կայարաններից մեկը։

Վիճակագրություն
---------------

See source Wikidata query and sources.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Օդանավակայանի պաշտոնական կայք էջ Archived 2017-01-10 at the Wayback Machine. (անգլերեն)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | ՅուԹյուբ |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | ՏԱՍՍ տեղեկանք |

 |
**Պանֆոբիա** (**պանտոֆոբիա**; հին հունարեն՝ πᾶν՝ «ամեն ինչ» և հին հունարեն՝ -φοβία, φόβος՝ «վախ»), վախ ամեն ինչից, բոլոր գործողություններից և իրադարձություններից, ներքին և արտաքին յուրաքանչյուր փոփոխությունից։ Ուղեկցվում է անհանգստությամբ։ Այս ֆոբիայով տառապող մարդիկ անընդհատ մտածում են, որ ինչ-որ վատ բան է տեղի ունենալու, և այդ վախը միշտ առկա է։ Պանֆոբիա ունեցող մարդկանց մոտ զարգացած է երևակայությունը, և նրանք կարող են մտածել այնպիսի բաներ, որոնք իրական կյանքում քիչ հավանական են։ Նրանք փնտրում են նշաններ, որոնք կարող են արդարացնել իրենց վախն ու տագնապը։ Պանֆոբիան մշտական տագնապի ձև է։

Պատմություն
-----------

Պանֆոբիա տերմինը առաջին անգամ օգտագործել է Թեոդյուլ Արման Ռիբոն 1911 թվականին «Զգացմունքների հոգեբանություն» աշխատությունում»։ Նա բնութագրում է այն որպես «վիճակ, որում հիվանդը վախենում է ամեն ինչից կամ ոչինչից, որտեղ անհանգստությունը որևէ օբյեկտի կառչած լինելու փոխարեն, լողում է ինչպես երազում և դառնում է հաստատուն միայն այն ժամանակ, երբ մեկ օբյեկտից մյուսն անցնելիս, կախված հանգամանքներից, որոշում է վտանգի աղբյուրը»։

Ախտորոշում
----------

Ամերիկյան DSM-5–ում («Հոգեկան խանգարումների ախտորոշման և վիճակագրության դասակարգում») չկա հատուկ ֆոբիա, որին համապատասխանում է համապարփակ վախը, սակայն կա ընդհանրացված տագնապային խանգարում, որը ներկայացվում է որպես «չափից դուրս անհանգստություն և տագնապ (վատ մտավախություններ) գործողությունների և իրադարձությունների նկատմամբ»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *В. М. Блейхер, И. В. Крук* Пантофобия // Толковый словарь психиатрических терминов. — МОДЭК, 1995. — ISBN 5-87224-067-8
2. ↑  *Ronald Manual Doctor, Ada P. Kahn, Christine A. Adamec* Panphobia // The Encyclopedia of Phobias, Fears, and Anxieties. — Infobase Publishing, 2010. — P. 347. — ISBN 978-0-8160-6453-3
3. ↑  Papakostas, Y. G.; Eftychiadis, A.; Papakostas, G. I.; Christodoulou, G. N. (2003). «A Historical Inquiry into the Appropriateness of the Term 'Panic Disorder'». History of Psychiatry 14 (2): 195. doi:10.1177/0957154X030142004
4. ↑  *Американская психиатрическая ассоциация* Anxiety disorders // Diagnostic and statistical manual of mental disorders (DSM-5). — Arlington, VA, 2013. — Vol. 5. — P. 190. — ISBN 978-0-89042-554-1, 978-0-89042-555-8

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պանֆոբիա
**«Կրիա» ամրոց** (ռուս.՝ Крепость «Черепаха», *«Կրիա» ամրոցիկ*), Ռուսաց պետության ամրաշինական կառույց Ազովի ծովի ափին, Նիկոլաևկա գյուղի շրջանում։

Նկարագրություն
--------------

Եռաբաստիոն ամրոց էր, որը Պետրովյան ռետրանշեմենտի, այսինքն՝ Պետրոս Մեծի կարգադրությամբ 1702 թվականին Տրոյիցկայա ամրոցի մոտակայքում կառուցված՝ ցամաքի կողմից պաշտպանության երկրորդ գծի տարր էր։ Վերևից նայելու դեպքում ամրոցը ձևով հիշեցնում էր կրիա, և հենց այդ պատճառով էլ այն ստացել է իր անվանումը։

Պատմություն
-----------

«Կրիա» եռաբաստիոն ամրոցը կառուցվել է Ազովի ծովի ափին որպես Պետրովյան ռետրանշեմենտի մաս, որը հատում է Միուսսկի թերակղզու ամենանեղ մասն այն վայրում, որտեղ Բոլշայա Չերեպախա (թարգմանաբար՝ Մեծ Կրիա) հեղեղատը մոտենում է ծովին։

Գտնվելու վայր
-------------

Տագանրոգի «Կրիա» ամրոցի գտնվելու վայրի մասին կան հակասական տեղեկություններ։ Ըստ վարկածներից մեկի` ամրոցը գտնվել է Տրոյիցկայա ամրոցից երկու կիլոմետր հարավ, Ազովի ծովում։ Սա ինչ-որ տեղ եղել է Կրոնշտադտի նախատիպը։ Կղզին, որը հետագայում կոչեցին Չերեպախա (Կրիա), հիմնվել է ծանծաղուտի վրա։ Ծանծաղ ավազահողի մեջ խփվել են փայտե ցցագերաններ, որոնց արանքում լրցրել են հողով արկղեր։

Ամրոցը, որը կառուցվել է 1702 թվականին, ձվաձև էր և զինված էր թնդանոթներով (հրասանդներով)։ Ինչպես և Տրոյիցկայա ամրոցը, «Կրիան» ևս քանդվեց Պրուտի խաղաղ համաձայնագրի ստորագրումից հետո և այլևս չեն չվերականգնվեց։ Հետագայում այնտեղ սկզբում գտնվել է Տագանրոգի մաքսատան դետքը, իսկ 1845 թվականին կառուցվել է փայտե փարոս։ XIX դարի վերջում տեղադրվեց արդեն մետաղյա փարոս։ Ժամանակի ընթացքում Չերեպախա կղզին անցավ ջրի տակ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Григорян М. Е. Решетников В. К.* Таганрог. История архитектуры и градостроительства конца XVII — начала XX века. — Ростов н/Д: Омега-Принт, 2013. — С. 10.
2. ↑  *Киричек М. С. Назаренко И В.* Петровский ретраншемент // Таганрог. Энциклопедия. — Таганрог: Антон, 2008. — С. 556.
3. 1 2  «Таганрогская крепость Черепаха»։ Վերցված է 2017 Ապրիլ 10
Ուրուգվայական ասադո երշիկով (2008)
**Ուրուգվայական խոհանոց** (իսպ.՝ Gastronomía de Uruguay),Ուրուգվայի ազգային խոհանոց, հիմնված է չարուա հնդիկների խոհանոցի վրա՝ ինչպես նաև արգենտինական և կրեոլական խոհանոցների վրա։ Հարևան երկրներից տարբերվում է եվրոպական խոհարարական ավանդույթի զգալի ազդեցությամբ՝ իտալական, իսպանական, պորտուգալական, ֆրանսիական, գերմանական և բրիտանական խոհանոցի ազդեցությամբ։

Բնութագիր
---------

Իտալական խոհանոցի նկատելի ազդեցության պատճառով Ուրուգվայում շատ տարածված են մակարոնեղենը, պիցցան և ալյուրի այլ արտադրանքները։ Իսպանական ազդեցությունը նույնպես շատ տարածված է, հատկապես աղանդերի մեջ, ինչպիսին է բիսկոչոն։ Մի շարք ազգային ուտեստների հիմնական բաղադրիչները տավարի միսն են։ Շատ ուտեստներ Ուրուգվայ են եկել բրազիլական և արգենտինական խոհանոցներից։ Բնիկ խոհանոցի ազդեցությունը աննշան է։ Ուրուգվայը մեկ շնչի հաշվով կարմիր մսի սպառման առաջատար երկրներից մեկն է։ Միևնույն ժամանակ, տավարի միսը Ուրուգվայական խոհանոցի հիմնական տարրն է։ Հացահատիկը և մրգերը սովորաբար մատուցվում են տապակած (Տորտա ֆրիտտա և պաստել), շաքարապատ (ռապադուրա և տիխոլոս դե բանանա) և երբեմն թխած (Ռոսկա դե չիչարոնես)՝ ճաշ պատրաստելու ժամանակակից ոճով։ Երկրի հիմնական ըմպելիքը յերբա մատեն է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Food cultures of the world encyclopedia / Ken Albala. — Santa Barbara, California, 2011. — Vol. 2. — P. 253. — ISBN 978-0-313-37626-9

Գրականությունը
--------------

* *Lucy M. Long* Uruguayan American Food // Ethnic American Food Today: A Cultural Encyclopedia. — Rowman & Littlefield, 2015. — С. 656—658. — 741 с. — ISBN 978-1-4422-2731-6
* *Bruce Kraig* The Oxford Encyclopedia of Food and Drink in America. — Oxford University Press, 2013. — С. 314—316. — 2556 с. — ISBN 978-0-19-973496-2
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Օկտյաբրսկայա փողոց (այլ կիրառումներ)

**Օկտյաբրսկայա փողոց** (ռուս.՝ Октябрьская улица), փողոց Ռուսաստանի Ռոստովի մարզի Կրասնի Սուլինի շրջանի և Կրասնոսուլինսկի քաղաքային շրջանի վարչական կենտրոն Կրասնի Սուլին քաղաքի Սոցպոսյոլոկ միկրոշրջանում։ Անվանվել է 1917 թվականի Հոկտեմբերյան հեղափոխության պատվին (ռուս.՝ Октябрь՝ հոկտեմբեր)։ Սկիզբ է առնում Վորոշիլովի և Ֆուրմանովի փողոցների հանգույցից և ավարտվում Մետալիստների փողոցի հետ հատվելով։ Երկարությունը 3000 մետր է։

Նկարագրություն
--------------

Կրասնի Սուլին քաղաքի Օկտյաբրսկայա փողոցը գտնվում է Սոցպոսյոլոկ միկրոշրջանում, որը մասնավոր հատվածի տեղում սկսել է կառուցապատվել 1950-ական թվականներին։ Այն սկսվում է Վորոշիլովի և Ֆուրմանովի փողոցների հանգույցից, հատում է Կուլտուրայի, Չեխովի, Մայակովսկու փողոցները, Ազատության նրբանցքը, Մոկրոուսովի փողոցը, Նովոչերկասկի նրբանցքը, Ցիմլյանսկի անցուղին, Տիեզերագնացների նրբանցքը, Մատրոսովի փողոցը, Կոմունալնի նրբանցքը, 2-րդ Պերեեզդնի, Թամանյան նրբանցքները, Չելյուսկինցիների փողոցը, Դեպովսկի, 1-ին Կարյերնի նրբանցքները, Բաքվի 26 կոմիսարների փողոցը և ավարտվում Մետալիստների փողոցի հետ հատվելով։ Զուգահեռ է Գագարինի փողոցին։ Փողոցի երկարությունը 3000 մետր է։

Օկտյաբրսկայա փողոցի փոստային դասիչն է՝ 346357։

Փողոցն անվանվել է 1917 թվականի Հոկտեմբերյան հեղափոխության պատվին։

Օկտյաբրսկայա փողոցի սկզբնամասում (թիվ 2) գործում է «Կասպի» (ռուս.՝ Гостиница «Каспий») հյուրանոցը։

Օկտյաբրսկայա փողոց, թիվ 1 հասցեով է գտնվում «Մետալուրգ» մարզադաշտը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Стадион Металлург»։ Վերցված է 2019 Մարտ 28

Աղբյուրներ
----------

* Октябрьская улица в Красном Сулине
* Подробная карта Октябрьская улица, город Красный Сулин со спутника с номерами домов, индекс и маршруты, Яндекс, Гугл карты

Արտաքին հղումներ
----------------

* Октябрьская улица на карте Красного Сулина
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Պտուղ (այլ կիրառումներ)

**Պտուղ** (լատ.՝ fetus), կաթնասուն կենդանին կամ մարդը սաղմնային զարգացման շըրջանում՝ հիմնական օրգան-համակարգերի սկզբնավորումից հետո, մարդու համար այդ շրջանն ընդգրկում Է հղիության 9-րդ շաբաթից մինչև ծնվելու պահը։

### 9-րդ շաբաթում

Պտուղն ընդունում է մարդու մարմնին բնորոշ արտաքին տեսք, պարզ տարբերվում են գլուխը, մարմինը, վերջույթները և այլն։ Պտուղի երկարությունը լինում Է 3 - 4 սմ։ Պտուղի շնչառությունը, սնուցումը, նյութափոխանակությունն ու արտաթորությունն իրականանում են ընկերքի միջոցով։

### 4-րդ ամիս

Ձևավորվում է Պտուղի դեմքը, վերջույթների շարժումները դառնում են ակտիվ։

### 5-րդ ամիս

Պտղի երկարությունը 25 սմ է, զանգվածը՝ 250-300 գ։ Մաշկը կարմիր է՝ աղվամազերով և լոռանման քսուքով պատված, աղիքներում գոյանում է նախակղանքը (մեկոնիում). մայրըն զգում է պտղի շարժումները, որովայնի աուսկուլտացիայով լսվում է պտուղի սրտխփոցը։

### 6-րդ ամիս

Վերջին շարժումները դառնում են ավելի ակտիվ։ Այդ շրջանում պտուղը կարող է ծնվել ողջ, շնչառական շարժումներն առկա են, սակայն, որպես կանոն, պտուղը մահանում Է խիստ անհասությունից։

### 7-րդ ամիս

Ամսվա վերջին ենթամաշկային ճարպաշերտը անբավարար էզարգացած, մաշկը կնճռոտ է՝ պատված լոռանման քսուքով և աղվամազերով։ Քթի և ականջների աճառները փափուկ են, եղունգները չեն հասնում մինչև մատների ծայրերը։ Այս շրջանում պտուղը ծնվում է ողջ, ինքնուրույն շնչում է, բայց սովորաբար քիչ կենսունակ է։

### 8-րդ ամիս

Ամսվա սկզբին (հղիության 28-րդ շաբաթը) պտուղը համարվում է անհաս, բայց կենսունակ, այդ շրջանում «ասում են ծնված երեխան կարող է ապրել միայն խնամքի որոշ կանոնների պահպանման դեպքում։ 8-րդ ամսվա վերջին Պտուղի երկարությունը 38 - 40 սմ է, զանգվածը՝ 1500-1600 գ, ծնվում է կենսունակ, սակայն պահանջում է հատուկ խնամք։

### 9-րդ ամիս

Պտղի զանգվածը դառնում Է 2300 - 2500 գ, ավելանում Է ենթամաշկի ճարպը, մաշկը դառնում է հարթ, վարդագույն, աղվամազերը քչանում են, գլխի մազերը երկարում են։ Գլուխը համեմատաբար մեծ է, գանգի ուղեղային հատվածի ոսկրերի միջև կան արտահայտված կարեր և աղբյուրակներ։ Գանգի դիմային մասը ուղեղայինի համեմատ փոքր է։

**10-րդ լուսնամսվա** վերջին անհասության բոլոր նշանները վերանում են և պտուղը ծնվում է։
**Ս․ Իսահակյանցի տուն,** բնակելի տուն, որ գտնվել է Երևանի Կոնդ թաղամասում։ Իսահակյանցի փոքրադիր տունը կառուցվել է 1884 թվականին, ճարտարապետը եղել է Լ. Պոգրեբնոյը։ Նախագծված է եղել երկու հարկով և նկուղով։

Շինություն
----------

Առաջին հարկում գտնվել է մեկ սենյակ (34,6 մ²) և նախասրահ, որը միացրել է փողոցի մուտքը դեպի շենքի աստիճաններ ու դռներ տանող բակային պատշգամբասրահին։ Երկրորդ հարկում եղել են երկու կից բնակելի սենյակներ (սենյակներից մեկի մակերեսը 38,9 մ² է, իսկ բարձրությունը՝ 3,6 մ), որոնցից մեծ սենյակը գտնվել է դեպի պատշգամբասրահը, որը կատարում է նախասենյակի դեր։ Ի տարբերություն այդ ժամանակներում օրինաչափ այլ շենքերի, որոնց առանձնահատկություններից էր այն, որ սենյակի մուտքը անցնում է բակով, պատշգամբասրահի միջանցքով կապվում է փողոցի հետ, և այս ձևով բակի հիմնական դերը՝ որպես փողոցը բնակարանի հետ կապող միջանկյալ գոտի, հավասարվում է զրոյի։ Փողոցին նայող ճակատային մասը լակոնիկ լուծում է ստացել. ուղղանկյուն որմնախորշերը ձևավորվել են շրիշակներով և պատուհանի հորիզոնական զարթաքիվով, առաջին հարկի փականաքարերը, ցոկոլային հարկաշարքը կտրված են եղել ցածր ուղղանկյուն անցքերով, պարսպի հարթությունը բաժանվում է որմնասյունի և գոտիների։

Տես նաև
-------

* Կոնդ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Мариетта Гаспарян, Архитектура Еревана XIX - начала XX века, Ереван, «Ушардзан», 2008, էջ 65 — 262 էջ. — 200 հատ, ISBN 978-99930-865-6-7։
Տրամվայ Վարշավայում
**Վարշավայի տրամվայ**, Լեհաստանի տրամվայի ցանցը, որն ընդհանուր առմամբ ունի 254 կմ ճանապարհ, 470 կմ երթուղի, 876 տրամվայի վագոններ և 26 գիծ։ Համակարգը բացվել է 1866 թվականի դեկտեմբերի 11-ին։

Պատմություն
-----------

Վարշավայի տրամվայի գծերի ցանցը մինչև 1945 թվականը
Վարշավայի տրամվայի պատմությունը սկսվում է 1866 թվականի դեկտեմբերի 11-ից, երբ բացվեց Վիեննայի կայարանը կապվեց Պետերբուրգյան (լեհ.՝ Dworzec Petersburski) և Տերեսպոլսկի (լեհ.՝ Dworzec Terespolski) կայարաններին։ 1903 թվականին շահագործման է հանձնվել «Վոլյա» տրամվայի դեպոն, իսկ 1919 թվականի հուլիսին ստեղծվել է «Վարշավայի քաղաքային տրամվայ» (լեհ.՝ Tramwaje Miejskie m. st. Warszawy) կազմակերպությունը։ 1921 թվականի դեկտեմբերի 31-ին շահագործման է հանձնվել գիշերային առաջին ուղերթը. Փրկչի հրապարակը (լեհ.՝ pl. Zbawiciela) կապվել է Թատերական հրապարակին։ 1925 թվականին Կավենչինսկի փողոցում բացվել է «Պրահա» դեպոն։

1939 թվականի սեպտեմբերից մինչև հոկտեմբերի 18-ը տրամվայները չեն աշխատել` կապված Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկսվելու հետ։ 1941 թվականի հուլիսի 1-ի զավթիչները ստեղծել են Վարշավայի քաղաքային տրանսպորտային կազմակերպությունը (գերմ.՝ Städtische Verkehrsbetriebe Warschau), որը զբաղվել է քաղաքի տրամվայի ցանցի գործարկումով։ 1944 թվականի օգոստոսի 1-ից քաղաքում տրամվայը գործնականում դադարել է աշխատել։

1945 թվականի հուլիսի 20-ին շահագործվում է հետպատերազմյան առաջին տրամվայի № 1 ուղերթը, որ միացնում էր Կավենչինսկա փողոցը Վյատրաչնա փողոցին։ Մի քանի շաբաթ անց առաջին տրամվայներն անցան Ձախափնյա Վարշավայով։ 1945 թվականին սկսվում է Վարշավայի տրամվայի գծերի լայնության փոփոխումը 1525 մմ-ից 1435 մմ։ Այդ ժամանակ էլ սկսում է գործել «Ժոլիբոժ» դեպոն։ 1848 թվականի մայիսի 18-ին լուծարվում է «Ռակովեց» դեպոն։ 1955 թվականից գործարկվում է «Մոկոտուվ» դեպոն, իսկ 1963 թվականի հուլիսի 30-ին լուծարվում է «Ժոլիբոժը»։ 1973 թվականի սեպտեմբերի 11-ին փակվում է Վիլանով տանող գիծը։ 1989 թվականին պահպանվել է միայն 28 գիծ։

1992 թվականի օգոստոսի 1-ին բացվել է Վոլսկոե գերեզմանոց - Գուրչևսկայա փողոցի գիծը, որ կառուցվում էր 13 տարի։ 1997 թվականի օգոստոսի 31-ին բացվել է Նովոե Բեմովո գիծը։

2007 թվականի հունիսի 16-ից, կապված հիմնանորոգման հետ, փոփոխվել են Երուսաղեմյան ծառուղու և Պոնյատովսկի կամրջի տրամվայի երթևեկությունը։ Դրա հետ կապված դժվարությունները շարունակվել են մինչև 2007 թվականի հոկտեմբերի 1-ը։

2008 թվականի մարտի 26-ին տոնվել է էլեկտրական տրամվայների գոյության 100-ամյակը։

Շարժակազմ
---------

Konstal 105Na, 123N — (517)\*

Konstal 112N, 116N — (30)\*

PESA 120N — (15)\*

PESA 120Na — (186)\*

PESA 128N — (45)\*

PESA 134N — (30)\*

> \*Օգտագործվող մոդելների քանակը (2016)
> 
>

Շահագործում
-----------

Քաղաքային տրամվայի սպասարկումն իրականացնում է «Վարշավայի տրամվայներ» («Tramwaje Warszawskie» Sp. Z OO) ընկերությունը։ 1994 թվականի մարտի 1-ից այն կոմերցիոն ընկերություն է, որի սեփականատերը պետությունն է։ 2008 թվականի օգոստոսի 6-ին ընկերությունը քաղաքի տրանսպորտային կառավարման վարչության հետ ստորագրել է երկարաժամկետ պայմանագիր 2008-2027 թվականներին մատուցվելիք ծառայության համար։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Tramwaje Warszawskie
2. ↑  Warsaw Tourism Organization
**Վարուժան Հայկի Գոճյան** (մարտի 12, 1935(1935-03-12), Բեյրութ, Լիբանան - մարտի 4, 1993(1993-03-04), Սանտա Բարբարա, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ), հայ ջութակահար, դիրիժոր։

Ջութակահար Միհրան Գոճյանի եղբայրն է։

Կենսագրություն
--------------

Վարուժան Գոճյանը ծնվել է 1935 թվականին, Բեյրութում։ Ավարտել է Փարիզի կոնսերվատորիան, ապա՝ Ֆիլադելֆիայի երաժշտական ինստիտուտը։ 1956 թվականին Լոս Անջելեսի Ֆիլհարմոնիկում եղել է կոնցերտմայստեր։ 1968 թվականին Լոս Անջելեսում հիմնադրել է Հայ սիմֆոնիկ երաժշտության ընկերությունը, որի դիրիժորն է եղել։ Որպես ջութակահար՝ հանդես է եկել ԱՄՆ-ում, Եվրոպայում, Միջին Արևելքում։ Ղեկավարել է Չիկագոյի, Նյու Յորքի, Ֆիլադելֆիայի սիմֆոնիկ նվագախմբերը։ 1973-1980 թվականներին եղել է Ստոկհոլմի սիմֆոնիկ նվագախմբի գլխավոր դիրիժորը, միևնույն ժամանակ՝ Սիթլի սիմֆոնիկ նվագախմբի դիրիժոր, 1981-1984 թվականներին՝ Յուտայի սիմֆոնիկ նվագախմբի ղեկավար, 1985 թվականից՝ Սանտա Բարբարայի սիմֆոնիկ նվագախմբի անդամ, այնուհետև ղեկավար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2  Carnegie Hall linked open data — 2017.
3. ↑  *Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005*

Արտաքին հղումներ
----------------

* Varujan Kojian Discography

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Հայաստանի երաժշտություն · Allmusic · Discogs · MusicBrainz |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ · AV Production |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 3012250 · BNF: 138960813 · ISNI: 0000 0001 1833 5798 · LCCN: n81081836 · NUKAT: n2013059501 · SUDOC: 16869879X · VIAF: 88075874 · WorldCat VIAF: 88075874 |

 |

 |
**Ավագ շաբաթվա երգասություններ**, ավագ շաբաթվա բոլոր օրերին կատարվող երգեր։

Ավագ շաբաթը Հիսուս Քրիստոսի երկրային կյանքի ու չարչարանքի վերջին շաբաթն է, կանոնների մշակումը վերագրվում է Սահակ Ա Պարթևին։ «Անեղն ի Հօրէ» «Իմաստուն կուսանքն «Որ յաթոռ փառաց» «Այսօր ի կատարումն» օրհնությունները և Ավագ շաբաթվա «Կենդանին յաւիտենից» «Կուսածին մարմնով» շարականների հեղինակը Ներսես Շնորհալին է։ Շաբաթվա
ընթացքում երգվում են նաև բազմաթիվ այլ հոգևոր առավոտերգեր՝

* «Ի սկզբանէ Տէր» (Ավագ երկուշաբթի)
* «Տարցին թագաւորի» (Ավագ երեքշաբթի)
* «Խորհեցան» (Ավագ չորեքշաբթի)
* «Որսացան զանձն» (Ավագ հինգշաբթի)

Շաբաթվա երգերից են Ավագ հինգշաբթի օրվա «Զահեղ զանքնին, զխորհուրդ խորին»գանձի 2 պատկերները՝ «Այս խորհուրդ
լցաւ»-ն ու «Սիրտ իմ սասանին», որոնց հեղինակը Մխիթար Այրիվանեցին է (13-րդ)։ Խաչելության դրվագներ են անանուն
հեղինակների «Տիրամայրն» և «Ուր ես մայր իմ» տաղերը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
| **՞**Ճառագայթասնկեր |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բակտերիաներ |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Actinomycetales

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Ճառագայթասնկեր**, ակտինոմիցետներ, շողասնկեր, բակտերիաների և սնկերի հատկություններով օժտված միկրոօրգանիզմներ։ Հայտնաբերել է (1877) գերմանացի գիտնական Ց․ Հարցը։ Հիմնականում աերոբ են, աճում են միջավայրի pH=5—9-ի սահմանում։ Տեսակների մեծ մասի համար լավագույն ջերմաստիճանը 25—30 °C-ն է, սակայն աճը հնարավոր է նաև 3-40 °C-ում։ Որոշ թերմոֆիլ տեսակներ աճում են 45—50 °C-ում։ Պարունակում են տարբեր ֆերմենտներ՝ պրոտեազներ, կերատինագներ, խիտինազներ ևն, որոնք ճառագայթասնկերին հնարավորություն են տալիս օգտագործելու բուսական և կենդանական մնացորդները։ Որոշ տեսակներ ֆիքսում են մթնոլորտային մոլեկուլային ազոտը։ Ճառագայթասնկերի շատ կուլտուրաներից ստացվում են կենսաբանորեն ակտիվ նյութեր, անտիբիոտիկներ (ստրեպիցին, տոմիցին, մոնոմիցին), հորմոններ, վիտամիններ, ֆերմենտներ են։ Ճառագայթասնկերին բնորոշ է սպորներով բազմացումը։ Վերջիններս գոյանում են հիմնականում օդային, առանձին դեպքերում՝ սուբստրատային միցելիումների վրա և լինում են գնդաձև, կոնաձև, ձողաձև, տանձաձև են։ Սպորներն օժտված են բարձր դիմացկունությամբ։ Ճառագայթասնկերը կարող են բազմանալ նաև սնկամարմնի առանձին թելիկներով։ Տարբերում են սպորագոյացման երկու ձև․ ֆրագմենտացիոն և սեգմենտացիոն։ Ճառագայթասնկերի մեծ մասը սնվում է սպիտակուցային կամ ոչ սպիտակուցային օրգանական նյութերով։ Կան ինքնասուն ձևեր, ինչպես նաև տեսակներ, որոնց համար ածխածնի աղբյուր են ծառայում մոմերը, խեժերը, պարաֆինները, նավթը։ Տարածված են ամենուրեք, հողում, ջրամբարների տիղմում, օդում, բուսական մնացորդներում։ Մասնակցում են բնության մեջ նյութերի շրջանառության, հողառաջացման, օրգանական նյութերի քայքայման պրոցեսներին։ Որոշ ախտածին տեսակներ հիվանդությունների (ակտինոզ, միտոզ, տուբերկուլոզ, դիֆթերիա) հարուցիչներ են, առանձին ճառագայթասնկերը ախտահարում են բույսերին։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 85)։*  |
**Դետյան ջրվեժ** (չինարեն ավանդ. 板約瀑布, 德天瀑布 , Վիետնամում հայտնի է որպես **Բանզյոկ ջրվեժ**), չորրորդ ամենամեծ ջրվեժն աշխարհում։ Գտնվում է երկու պետությունների՝ Չինաստանի և Վիետնամի սահմանում։ Ջրհեղեղի ժամանակ երկու կողմերի ջրվեժները միահոսում են։

Սահմանազատում
-------------

Ճանապարհը, որն անցնում է ջրվեժի վերևով, տանում է մի քարի մոտ, որտեղ չինարենով ու ֆրանսերենով ամրագրված է Վիետնամի և Չինաստանի միջև սահմանը։ Ենթադրաբար դրված է ֆրանսիական գաղութային տերության սահմանի և ցիննական հողերի միջև։ 1979 թվականին, չին–վիետնամական պատերազմի ժամանակ, վիետնամական սահմանին մոտ լինելու պատճառով, ջրվեժի մերձակայքը դարձել է չինական զորքերի տեղակայման հիմնական վայրերից մեկը։ Երկարատև վեճերի արդյունքում, 1999 թվականին այս վայրը սահմանազատվել է Չինաստանի և Վիետնամի միջև, իսկ առավել փոքր հարցերի շուրջ բանակցությունները տարվել են ընդհուպ մինչև 2009 թվականը։ Հին ժամանակներից ի վեր Հիունգի կիրճը բաժանում էր Չինաստանն ու Վիետնամը։

Վիետնամում ջրվեժը բաղկացած է երկու՝ գլխավոր (thác chính) և կողմնակի (thác phụ) մասերից։

Աշխարհագրություն և տուրիզմ
--------------------------

Դետյան ջրվեժը տեղակայված է չին–վիետնամական սահմանին, չինական կողմից՝ Գուանսի-Չժոունի ինքնավար շրջանում Չունցզո քաղաքի կարստային բլուրների մեջ, իսկ վիետնամական կողմից՝ Կաոբանգ պրովինցիայում, Հանոյից 272 կմ հյուսիս։ Ջրվեժն սնում է Կուայշոն գետը (Quây Sơn), և երեք մակարդակներում ընդհանուր լայնությունը հասնում է 200 մետրի։ Ջրվեժի խորությունը ավելի քան 120 մետր է։

Դետյանն ամենախոշոր բնական ջրվեժն է Հարավարևելյան Ասիայում։ Հայտնի զբոսաշրջային վայր է։ Ջրվեժի ստորին հատվածներում կա մի մեծ լիճ, որի շուրջը տեղակայված են զբոսաշրջային ենթակառուցվածքով օբյեկտներ՝ դիտման հարթակներ, սրճարան և ռեստորաններ, հուշանվերների խանութներ և հյուրանոցներ, որոնց պատուհաններից երևում է ջրվեժը։ Զբոսաշրջիկներին առաջարկվում է բամբուկե լաստով նավարկել ջրվեժի ստորին հատվածներում։ Ջրվեժ այցելության համար առավել հաջող ժամանակը համարվում է նոյեմբերից ապրիլ ընկած ժամանակահատվածը, երբ ջրի մակարդակը առավելագույն է։

Ջրվեժի կողքին է գտնվում դժվարամատչելի Տունլին (չին. 通灵峡) կիրճը, ուր կարելի է հասնել միայն հարևան կիրճից՝ քարայրի միջով։ Այն վերջերս է հայտնաբերել ժամանակակից հետազոտողների կողմից, ինչի շնորհիվ դրանում պահպանվել են վայրին բնորոշ բազմաթիվ էնդեմիկ կենդանիներ և բույսեր։ Նախկինում կիրճը ծառայել է որպես թաքստոց տեղական ավազակների համար։ Երբեմն ժայռերում հայտնաբերվում են դրանց թաքստոցները։

Ջրվեժի շուրջը գտնվում են բազմաթիվ այլ գրավիչ վայրեր՝ կանաչ անտառ, ծածկող լեռներ, Լեյպին քարե անտառը, ջրային քարերի անտառն ու կարստային քարայրներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  韩欣 *中国名水* (Han Xin, Famous Waters of China) 2005 Volume 2 «德天瀑布位于广西南宁地区边陲大新县,在中越边境交界处.归春河上游,瀑布气势磅薄、银瀑飞泻.三级跌落,蔚为 … 夏季,德天瀑布和板约瀑布会连在一起,应该是整个德天风景区一道最为奇特的景观。它们浩浩荡荡地飞奔而下,像是凭空而降的一支巨大的 …»
2. ↑  Vietnamese Embassy: On the settlement of Vietnam-China border issue vietnamembassy-usa.org
3. ↑  In Westminster, an Internet Bid to Restore Viet Land — Los Angeles Times

Արտաքին հղումներ
----------------

* *9 самых красивых водопадов мира*
* Falls photo gallery
մարդու ողնաշարը
**Ողնաշար** (լատ.՝ Columna vertebralis), մարմնի հենարանը և ամբողջ մարմնի առանցքը։ Այն միանում է կողերի, կոնքի և գանգի ոսկրերի հետ։ Պաշտպանում է իր մեջ գտնվող ողնուղեղը։
Ողնաշարը կապում է մարմնի մասերը, կատարում է պաշտպանական ֆունկցիա ողնուղեղի ու հենարանային՝ գլխի, ձեռքերի և իրանի համար։ Ողնաշարի վերին հատվածը պահում է գլուխը։ Ողնաշարի երկարությունը կազմում է մարդու հասակի մոտ 40%-ը։

Ողնաշարի բաժիներ
----------------

Ող 5 մմ տրամագծով
Ողնաշարը կազմված է 33-34 ողերից և բաժանվում է 5 հատվածների։ Նրանում տարբերում են հետևյալ բաժինները՝

* Պարանոցային (7 ող)
* Կրծքային (12 ող)
* Գոտկային (5 ող)
* Սրբանային (5 ող)
* Պոչուկային (4-5 ող)

Չափահաս մարդկանց սրբանային և պոչուկային ողերը սերտաճում են և առաջացնում սրբոսկրն ու պոչուկը։
Բոլոր ողերը, բացառությամբ պարանոցային 1 և 2-ից, ունեն կառուցվածքային ընդհանրություն։

Ողնաշարն ունի S-աձև կորություններ, որոնք ամորտիզացիայի են ենթարկում հրումները, որոնք առաջանում են քայլելու, վազելու, ցատկելու ժամանակ։

Պարանոցային և գոտկային մասերում կորությունն ուղղված է առաջ և կոչվում է լորդոզ։ Կրծքային և սրբոսկրային մասերում կորությունն ուղղված է հետ և կոչվում է կիֆոզ։ Ողնաշարի կորությունները զարգանում են երեխայի ծնվելուց 2-3 ամիս անց։
Ողնաշարը կազմված է ողերից։ Ողն ունի մարմին, որի հետին մասից դուրս է գալիս աղեղը, որից էլ՝ ելուստները։ Ողի մարմնի հետին մակերեսի և աղեղի միջև գտնվում է ողնաշարային անցքը։ Ողնաշարային անցքերը, դասավորվլով միմյանց վրա, առաջացնում են ողնաշարային խողովակ, որտեղ գտնվում է ողնուղեղը։

Պաթոլոգիա
---------

* Լորդոզ (հուն․՝ λορδός - թեքված, ծռված)
* Կիֆոզ (հին հունարեն՝ κύφος - թեքում, սապատավոր)
* Ռետրոլիստեզ
* Սկոլիոզ (հուն․՝ σκολιός - «կոր», լատ.՝ scoliōsis)

Նկարներ
-------

* Ողնաշարի բաժիններ**Ողնաշարի բաժիններ**
* Ողնուղեղի գորշ և սպիտակ նյութերը**Ողնուղեղի գորշ և սպիտակ նյութերը**
* Մարդու կմախքը**Մարդու կմախքը**
* Ողնաշարի կապող մկանները**Ողնաշարի կապող մկանները**
* Ողնաշար**Ողնաշար**

Տես նաև
-------

* Ողնաշարային շարժիչ հատված

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Шимкевич, В.М.*

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ողնաշարային սյունակ Archived 2012-01-03 at the Wayback Machine.- Մարդու անատոմիայի քարտեզ (ռուս.)
* Անատոմիա Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine. (ռուս.)

Վիքիբառարան

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ընթերցե՛ք **«ողնաշար»** բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։ |
**«Արագիլը»**, Հովհաննես Թումանյանի բանատեղծություններից մեկը։ Գրության թվականը հայտնի չէ, ակունքը ժողովրդական է։

Ստեղծման պատմությունը
---------------------

«Արագիլը» բանատեղծությունը տպագրվել է 1858 թվականին «Բազմավեպում» ապա՝ Մ․ Միանսարյանի «Քնար հայկականում»։ Ժողովրդական երգի 7 քառատողերից Թումանյանը ընտրել է երկուսը, վերամշակել, ավելացրել ևս մի քառատող՝ սկզբնական «Երգ արագլի» վերնագիրը դարձնելով «Արագիլ»։

Եղիշե Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանի Թումանյանի ֆոնդի №64 համարում պահվում է մեկ սևագիր-ինքնագիր։

Թումանյանի ընտանիքի արխիվում պահվում է 1908 թվականի Լուսաբեր դասագրքի Բ տարիից մեկ օրինակ, որի վրա Թումանյանն ուղղումներ է կատարել։
Առաջին անգամ «Արագիլը» բանատեղծությունը տպագրվել է 1907 թվականին Լուսաբեր դասագրքի Ա տարիի 68-րդ էջում, այնուհետև 1908 թվականին՝ Լուսաբեր դասագրքի Բ տարիի 68-րդ էջում։ Բանաստեղծությունը 1909 թվականին տպագրվել է Լուսաբեր դասագրքի Բ տարիի 64-րդ էջում, ապա 1921 թվականին՝ Լուսաբեր դասագրքի Բ տարիի 84-րդ էջում։ Հետագայում «Արագիլը» բանատեղծությունը հրատարակվել է 1940-1959 թվականներին Երևանում 6 հատորով գիտական հրատարակությունում լույս տեսած Հովհաննես Թումանյանի երկերի ժողովածուի 230-րդ էջում։

Բանաստեղծությունն արտատպվել է 1909 թվականին Լուսաբեր դասագրքի Բ տարիից, քանի որ 1921 թվականին Լուսաբեր դասագրքի Բ տարիիում կան վիպակներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Երկերի Լիակատար Ժողովածու, Բանաստեղծություններ, Առաջին հատոր*։ Երևան: «ՀՍՍՀ ԳԱԱ Մ․ Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտ»։ 1988։ էջ 615-616
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Դելիբաբա (այլ կիրառումներ)
**Դելիբաբա**, լեռնանցք Հայկական լեռնաշխարհում՝ Հայկական Պար լեռնաշղթայում։ Գտնվում է Ալաշկերտի դաշտի արևմտյան մասում, Սուկավետ լեռնագագթի մոտ։ Հնում և միջին դարերում այստեղով է անցել Հայաստանի տարանցիկ ճանապարհներից մեկը, որն ուներ հետևյալ ուղղությունը․ Թավրիզ-Մակու-Բայազիտ, Կարին, Տրապիզոն։ Լեռնանցքի շրջանում պահպանվել են հին քարավանատան ավերակներ, իսկ դրանից ոչ հեռու նույնանուն գյուղ է, որի մոտ գտնվում է Մենուաի սեպագիր առձանագրություններից մեկը։ Կիրճի խորությունը 100 մ է, լայնությունը 2 մետր։ Այստեղ 1877-1878 թվականներին ռուս-թուրքական պատերազմների ժամանակ տեղի է ունեցել ճակատամարտ՝ Ա․ Տեր-Ղուկասովի հրամատարությամբ գործող ռուսական ջոկատի և թուրքական բանակի միջև։ Դելիբաբայի արևմտյան եզրին է գտնվում համանունը գյուղը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հակոբյան Թ. Խ. Մելիք-Բախշյան Ստ. Տ. Բարսեղյան Հ. Խ. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 2 [Դ-Կ] (խմբ. Մանուկյան Լ. Գ.), Երևան, «Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն», 1986, էջ 71 — 992 էջ։
|  |
| --- |
| **Վիշապագլուխ ողկույզային** |
| Վիշապագլուխ ողկույզայինՎիշապագլուխ ողկույզային |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Խուլեղինջածաղկավորներ (Lamiales) |
| **Ընտանիք** | Խուլեղինջազգիներ (Lamiaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Կատվադաղձայիններ (Nepetoideae) |
| **Տրիբա** | *Mentheae* |
| **Ցեղ** | **Dracocephalum** |
| **Տեսակ** | **Վիշապագլուխ ողկույզային** *(D. botryoides)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Dracocephalum botryoides***Steven |

**Վիշապագլուխ ողկույզային** (լատ.՝ Dracocephalum botryoides), շրթնազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս, որը գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

5-15 սմ բարձրությամբ, ստորին մասում փայտացած ցողուններով, բազմամյա, գեղազարդային բույս է։ Տերևները փետրաձև բաժանված են։ Ծաղկաբույլը խիտ է, համարյա գլխիկանանման։ Բաժակը երկշուրթ է, իսկ վերին շուրթի միջին բլթակը` եզրային նշտարաձև բլթակներից 2-3 անգամ լայն։ Պսակը բաց մանուշակագույն է։ Փոշանոթները մերկ են։ Պտուղը կազմված է 4 մասերից` էրեմներից, որոնք մերկ են։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հանդիպում է Արագածի (Գեղարոտի կիրճ) և Զանգեզուրի (Զանգեզուրի և Բարգուշատի լեռնաշղթաների Կապուտջուղ Գազանալեռ Արամազդ լեռնագագաթներ գյուղ Արավուս) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Ընդհանուր արեալը ընդգրկում է Դաղստանը Արևելյան Կովկասը և Հարավային Անդրկովկասը։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ալպիական լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 2800 և ավելի բարձրությունների վրա, ժայռոտ քարքարոտ լանջերին և քարաթափվածքներին։ Ծաղկում է հուլիսին, պտղաբերում՝ օգոստոսին (սեպտեմբերին)։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է։ Կովկասի էնդեմիկ է։ Տարածման շրջանի մակերեսը 5000 կմ²-ից պակաս է, իսկ բնակության շրջանի մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր հազվագյուտ տեսակ կարգավիճակով։ Ընդգրկված չէ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանության միջոցառումներ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Dracocephalum botryoides
* EoL: 5374787
* GBIF: 3903197
* iNaturalist: 866117
* IPNI: 446391-1
* Plant List: kew-63749
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:446391-1
* WCSP: 63749

 |

 |