**Նիկոլայ Սեմյոնովիչ Լեսկով** (ռուս.՝ Никола́й Семёнович Леско́в, փետրվարի 4 (16), 1831, Հին Գորոխովո, Օռլովսկի գավառ, Օրյոլի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - փետրվարի 21 (մարտի 5), 1895, Սանկտ Պետերբուրգ, Ռուսական կայսրություն) ռուս արձակագիր, պատմվածքներ գրող, դրամատուրգ և լրագրող է ՝ ով գրել է նաև Մ. Ստեբնիցկի կեղծանվամբ։ Գովաբանվելով յուրօրինակ գրելու ոճի և ձևով նորարարական փորձերի համար, ինչպես նաև մեծարգո Լև Տոլստոյի, Անտոն Չեխովի և Մաքսիմ Գորկու և այլոց կողմից, Լեսկովը արժանացել է հարգանքի որ ստեղծում է ժամանակակից ռուսական հասարակության համապարփակ պատկեր ՝ օգտագործելով հիմնականում կարճ գրական ձևեր։ Նրա հիմնական գործերից են Մցենսկի Լեդի Մակբեթը (1865) (որը հետագայում Օստերան դարձրեց Շոստակովիչը), Մայր տաճարի հոգևորականությունը (1872), Կախարդված թափառաշրջիկը (1873) և Տուլայից և պողպատից մնացած ձախլիկ հեքիաթը (1881):

Լեսկովը իր պաշտոնական կրթությունը ստացել է Օրյոլի լիցեյում։ 1847 թվականին Լեսկովը միացավ Օրյոլի քրեական դատարանի գրասենյակին՝ հետագայում տեղափոխվելով Կիև, որտեղ նա աշխատել է որպես գործավար, մասնակցել է համալսարանի դասախոսություններին, խառնվել տեղի մարդկանց և մասնակցել ուսանողական տարբեր շրջանակներում։ 1857 թվականին Լեսկովը թողեց գործավարության իր աշխատանքը և աշխատանքի անցավ Շկոտ և Վիլկենսը մասնավոր առևտրային ընկերությունում, որը պատկանում էր Ալեքսանդր Սքոթին ՝ իր մորաքրոջ շոտլանդացի ամուսնուն։

Նրա գրական կարիերան սկսվել է 1860 թվականների սկզբին `*Մարված բոցը* (1862 թվականի) պատմվածքի, *Մասկ-եզ* (1863 թվականի Մայիս) և *Գյուղացի կնոջ կյանքը* վեպերի հրատարակմամբ։ Նրա *Ոչ մի ելք վեպը* լույս է տեսել Մ. Ստեբնիցկի կեղծանվամբ 1864 թվականին։ 1860-ականների կեսերից մինչև 1880 թվականների կեսերը Լեսկովը հրատարակել է աշխատանքների լայն տեսականի, այդ թվում `լրագրություն էսքիզներ, պատմվածքներ և վեպեր։ Այս ընթացքում գրվել են Լեսկովի հիմնական աշխատությունները, որոնցից շատերը շարունակում են հրատարակվել ժամանակակից տարբերակներով։ Նրա հետագա մի շարք աշխատանքներ արգելվեցին ՝ Ռուսական Ուղղափառ եկեղեցու և նրա գործիչների հանդեպ երգիծական վերաբերմունքի պատճառով։ Լեսկովը մահացավ 1895 թվականի մարտի 5-ին, 64 տարեկան հասակում և հուղարկավորվեց Սանկտ Պետերբուրգի Վոլկովո գերեզմանատանը ՝ գրական գործիչներին վերապահված հատվածում։

Կենսագրություն
--------------

### Պատանեկություն

Նիկոլայ Սեմյոնովիչ Լեսկովը ծնվել է 1831 թվականի Փետրվարի 4-ին, Օրյոլի մարզում, հարգված քրեական հետաքննիչ և տեղական դատարանի պաշտոնյա Սեմյոն Դմիտրիևիչ Լեսկովի (1789–1848) և Մարիա Պետրովնա Լեսկովայի աղքատ մոսկովյան ազնվականի դուստրը, ով առաջին անգամ հանդիպեց իր ապագա ամուսնուն շատ փոքր տարիքում, երբ նա աշխատում էր նրանց տանը որպես դաստիարակ։ Հոր կողմից Լեսկովի նախնիները բոլորը հոգևորականներ էին Օրյոլ Գուբերնիայի Լեսկա գյուղում, այստեղից էլ ստացել է Լեսկով անվանումը։ Սեմյոն Դմիտրիևիչը լավ կիրթ մարդ էր. ընկերները նրան անվանում էին որպես «տնային մտավորական»)։ Նրա մոր կողմից գտնվող Նիկոլայի մորաքույրերից մեկը ամուսնացած էր Օրախոլի հարուստ տանտիրոջ հետ, որը կոչվում էր Ստրախով, որը պատկանում էր Գորոխովո գյուղին («գեղեցիկ, հարուստ և խնամված կալվածք որտեղ տանտերերը շքեղ էին ապրում», ըստ Լեսկովի) մյուսը անգլիացու կինն էր, մի քանի տեղական կալվածքների գլխավոր տնտեսուհի և խոշոր առևտրային ընկերության սեփականատեր։ Լեսկովն իր առաջին ութ տարիներն անցկացրել է Գորոխովոյում, որտեղ ապրում էր նրա տատիկը, իսկ մայրը միայն երբեմն հյուր էր լինում։ Իր նախնական կրթությունը նա ձեռք է բերել Ստրախովի տանը, ով իր երեխաների համար ուսուցիչներ էր աշխատում Գերմանիայից և Ֆրանսիայի։ Երբ գերմաներենի ուսուցիչը սկսեց գովաբանել Լեսկովին իր նվերների համար, նրա կյանքը դժվարացավ `տանտերերի նախանձի պատճառով։ Տատիկի խնդրանքով, նրա հայրը Նիկոլային հետ տարավ Օրյոլ, որտեղ նա հաստատվեց Դվորյանսկայա փողոցի թիվ 3 տան ընտանեկան տանը։

1839 թվականին Սեմյոն Լեսկովը կորցրեց իր աշխատանքը վեճի և խարդավանքների միջոցով ՝ իր վրա բերելով նահանգապետի բարկությունը։ «Այսպիսով, մենք դուրս եկանք Օրյոլում գտնվող մեր տանից, վաճառեցինք այն, ինչ ունենք քաղաքում և գեներալ Ա.Ի.Կռիվցովից Կրոմի շրջանում 50 գյուղացի ունեցող գյուղ գնեցինք։ Գնումն արվել էր հիմնականում ապառիկ, որովհետև մայրը դեռ հույս ուներ ձեռք բերել իրեն հինգ հազար Ստրախովից դուրս, որը երբեք չէր եկել։ Գնված փոքրիկ գյուղացի հայրը ի վերջո վաճառվեց պարտքերի դիմաց », - հետագայում հիշեց Լեսկովը։ Այն, ինչ մնացել էր լեսկովցիներին ՝ իրենց երեք որդիներով և երկու դուստրերով, մի փոքրիկ Պանին խուտոր էր, մեկ շատ աղքատ տուն, ջրաղաց, այգի, երկու գյուղացիների տուն և 40 դեզիատին հող։ Հենց այստեղ է, երբ Նիկոլայը ունեցել է իր առաջին փորձը բանավոր բանահյուսության և «հողային» ռուսական դիալեկտիզմների հետ կապված, որոնք հետագայում նա կդառնար իր գրական ստեղծագործություններում վերակենդանացնելով։

1841 թվականի օգոստոսին Լեսկովը սկսեց իր պաշտոնական կրթությունը Օրյոլի ճեմարանում։ Հինգ տարվա վատ առաջադիմությունից հետո այն ամենը, ինչ նա կարող էր ղեկավարել, ավարտել էր երկամյա ավարտական վկայականը։ Հետագայում, գիտնական Բ. Բուխստաբը, համեմատելով Լեսկովի դպրոցական անհաջողությունները նմանատիպ խնդիրներ ունեցող Նիկոլայ Նեկրասովի հետ, պնդեց, որ «... ակնհայտորեն, երկու դեպքում էլ պատճառներն էին, մի կողմից, առաջնորդող ձեռքի բացակայությունը, մյուս կողմից ՝ երկուսն էլ երիտասարդները ատում են հոգնեցուցիչ կուտակման առօրյային և պետական կրթության մահացու համրությանը ՝ երկուսն էլ ունենալով աշխույժ խառնվածքներ և իրական կյանքից ավելին իմանալու ցանկություն»։

Նիկոլայ Լեսկով 
1847 թվականի հունիսին Լեսկովը միացավ Օրյոլի քրեական դատարանի գրասենյակին, որտեղ ժամանակին աշխատել էր Սերգեյ Դմիտրիևիչը։ 1848 թվականի մայիսին Լեսկովի ընտանիքի ունեցվածքը ոչնչացավ հրդեհի պատճառով։ Նույն տարվա հուլիսին Լեսկովի հայրը մահացավ խոլերայից։ 1849 թվականի դեկտեմբերին Լեսկովը խնդրեց իր վերադասներին տեղափոխել Կիև, որտեղ նա միացավ տեղական ինքնակառավարման մարմինների գանձապետական պալատին ՝ որպես օգնական և աշխատեց իր մորեղբոր ՝ բժշկության պրոֆեսոր Ս. Պ. Ալֆերևի հետ։

Կիևում, որպես աուդիտոր ուսանող, հաճախում էր դասախոսությունների համալսարանում, ուսումնասիրում էր լեհերեն և ուկրաիներեն լեզուները և սրբապատկերային արվեստը, մասնակցում էր ուսանողների կրոնական և փիլիսոփայական շրջանակներում, հանդիպում ուխտավորների, աղանդավորների և կրոնական այլախոհների հետ։ Ասում էին, որ Դմիտրի ժուրավսկին ՝ տնտեսագետ, Ռուսաստանում ճորտատիրության քննադատ, նրա հիմնական ազդեցություններից մեկն է։ 1853 թվականին Լեսկովն ամուսնացավ Օլգա Սմիրնովայի հետ; նրանք ունեցան մեկ որդի ՝ Դմիտրի (որը մահացավ միայն մեկ տարի անց) և դուստր ՝ Վերա։

1857 թվականին Լեսկովը թողեց իր աշխատանքը գրասենյակում և միացավ *Շկոտ և Վիլկենս* (Шкотт и Вилькенс) մասնավոր առևտրային ընկերությանը, որը պատկանում էր Ալեքսանդր Սքոթին, նրա մորաքույր Պոլլիի շոտլանդացի ամուսնուն։ Ավելի ուշ նա այդ մասին գրեց իր կարճ ինքնակենսագրական ուրվագծերից մեկում. «Ղրիմի պատերազմից անմիջապես հետո ես վարակվեցի այդ ժամանակ տարածված հերետիկոսությամբ, մի բան, որի համար ես նախատում էի ինքս ինձ։ Ես հրաժարվեցի պետական պաշտոնական կարիերայից, որը կարծես թե խոստումնալից էր սկսվում և միացավ նորածին առևտրային ընկերություններից մեկին »։

1857 թվանի մայիսին Լեսկովն ընտանիքի հետ տեղափոխվեց Պենզա նահանգի Ռաիսկոյե գյուղ, որտեղ բնակվում էին շոտլանդացիները, և այդ ամսվա սկզբին սկսեց իր առաջին գործուղումը, որը ներառում էր կոմս Պերովսկու օրիոլցի ճորտերի տեղափոխումը Ռուսաստանի հարավային տափաստաններ, ոչ ամբողջությամբ հաջող, ինչպես հետագայում նկարագրեց իր «Բնության արտադրանքը» ինքնակենսագրական պատմվածքում։ Աշխատելիս այս ընկերությունում՝ Լեսկովի խոսքերով, «ցանկանում էր շահագործել այն, ինչ կարող էր տարածաշրջանը», նա արժեքավոր փորձ ստացավ ՝ նրան դարձնելով արդյունաբերության և գյուղատնտեսության բազմաթիվ ճյուղերի փորձագետ։ Ֆիրման նրան աշխատում էր որպես գործակալի դեսպան. ճանապարհորդելով Ռուսաստանի հեռավոր շրջաններով ՝ երիտասարդը սովորեց տեղական բարբառներ և սրտացավ հետաքրքրվեց ռուս ժողովուրդների տարբեր էթնիկ և տարածաշրջանային խմբերի սովորույթներով և ձևերով։ Տարիներ անց, երբ հարցրին, թե որն է պատմությունների անվերջ հոսքի աղբյուրը, որոնք թվում էր, թե անդադար թափվում են նրա միջից, Լեսկովն ասաց ՝ ցույց տալով ճակատին. պահվելուց ՝ սկսած այն ժամանակներից, երբ ես Ռուսաստանում ճանապարհորդում էի գործուղումների ժամանակ։ Դրանք իմ կյանքի լավագույն տարիներն էին։ Ես շատ բան տեսա, և կյանքն ինձ համար հեշտ էր »։

*Փարիզի Ռուսական հասարակությունում* նա գրել է. «Կարծում եմ, որ ես գիտեմ ռուս մարդուն իր էության խորքում, բայց ես դրանում ոչ մի վարկանիշ չեմ տալիս։ Պարզապես ես երբեք չեմ փորձել հետաքննել« մարդկանց ուղիները »՝ ունենալով Խոսակցություններ Պետերբուրգի կաբմենների հետ. ես պարզապես մեծացել եմ հասարակ մարդկանց մեջ »։ Մինչև 1860 թվականը Լեսկովը բնակվում էր իր ընտանիքի (և Ալեքսանդր Սքոթի ընտանիքի) հետ Ռայսկիում, Պենզայի նահանգապետարան։ 1860 թվականի ամռանը, երբ Շկոտ և Վիլկենսը փակվեց, նա վերադարձավ Կիև ՝ որոշ ժամանակ աշխատելու այնտեղ որպես լրագրող, ապա տարվա վերջին տեղափոխվեց Սանկտ Պետերբուրգ։

### Լրագրություն

Լեսկովը սկսեց գրել 1850-ականների վերջին, մանրամասն հաշվետվություններ ներկայացնելով *Շկոտ և Վիլկենսի* տնօրեններին և պատմելով իր հանդիպումների և պայմանագրերի մասին Շկոտին ուղարկված անձնական նամակներով։ Վերջինս, զարմանալով իր բիզնես գործընկերոջ ակնհայտ գրական նվերի վրա, դրանք ցույց տվեց գրող Իլյա Սելիվանովին, ով գտավ այս կտորները «տպագրության արժանի»։ Լեսկովը իր պատշաճ գրական դեբյուտը համարեց «Էսքիզներ գինու արդյունաբերության հիմնախնդիրների մասին» երկար շարադրությունը, որը գրվել է 1860 թվականին 1859 թվականի Հակաալկոհոլային խռովությունների մասին և որը նախ տպագրվեց տեղական Օդեսայի թերթում, այնուհետև Հայրենական գրառումներ ամսագրում (1861 թվականի Ապրիլ) `իր պատշաճ գրական դեբյուտը։

Նիկոլայ Լեսկով
1860 թվականի մայիսը նա ընտանիքի հետ վերադարձավ Կիև և ամռանը սկսեց գրել ինչպես *Սանկտ-Պետերբուրգսկի Վեդոմոստի* թերթում, այնպես էլ Կիևում լույս տեսնող *Սովրեմեննայա մեդիցինաում* (որտեղ նա հրատարակել է իր «Աշխատավոր դասի մասին» հոդվածը և բժշկական ակնարկներ հիմնահարցեր) և *Ուկազատել էկոնոմիտչսկին* (տնտեսական ուղեցույց)։ Նրա 1860 թվականի հոկտեմբերի հոդվածների ոստիկանական բժշկության ոլորտում կոռուպցիայի վերաբերյալ հոդվածների շարքը («Որոշ բառեր ոստիկանության բժշկների մասին Ռուսաստանում») հանգեցրեցին գործընկերների հետ առճակատումների և հեռացվեց *Ժամանակակից բժշկությունից*։ 1860 թվականին նրա հոդվածները սկսեցին պարբերաբար տպագրվել Սանկտ Պետերբուրգի Հայրենական գրառումներ ամսագրում, որտեղ նա գտավ ընկեր և դաստիարակ Օրյոլում ծնված հրապարակախոս Ս. Գրոմեկոյում։

1861 թվականի հունվարին Լեսկովը տեղափոխվեց Սանկտ Պետերբուրգ, որտեղ նա մնաց պրոֆեսոր Իվան Վերնադսկու մոտ, Զեմլյա ի վոլյա ընկերության անդամ Անդրեյ Նեչիպորենկոյի հետ և հանդիպեց Տարաս Շևչենկոյին։ Կարճ ժամանակ նա տեղափոխվեց Մոսկվա և սկսեց աշխատել *Ռուսկայա ռետչ* թերթում, մինչդեռ ամբողջ ընթացքում ներդրում կատարեց *Հայրենական գրառումներ ամսագրում*։ Դեկտեմբերին նա հեռացավ Ռուսկայա ռետչից (անձնական, այլ ոչ թե գաղափարական պատճառներով) և տեղափոխվեց Սանկտ Պետերբուրգ, որտեղ 1862 թվականի հունվարին նա միացավ Հյուսիսային մեղվի (Северная пчела) աշխատակազմին, ազատական թերթ, որը խմբագրում էր Պավել Ուսովը։ Այնտեղ Լեսկովը հանդիպեց Լեհաստանում ծնված Բրիտանիայի քաղաքացի, լրագրող Արթուր Բենիին, ում հետ նա մեծ ընկերություն կապեց և հետագայում սկսեց պաշտպանվել, քանի որ ձախ արմատականները Պետերբուրգում սկսեցին լուրեր տարածել «անգլիացի լրտես» լինելու և Երրորդ վարչության հետ կապ ունենալու մասին։ *Հյուսիսային մեղու Լեսկովի* համար (այժմ գրում է Մ.Ստեբնիցկի կեղծանուն, որը նա օգտագործել է 1862-1869) դարձել է ներքին գործերի վարչության պետ, գծագրեր և հոդվածներ գրել առօրյա կյանքի բոլոր հնարավոր կողմերի վերաբերյալ, ինչպես նաև կրիտիկական մասեր ՝ թիրախավորելով այն, ինչը կոչվում էր նիհիլիզմ և «գռեհիկ մատերիալիզմ»։ Ժամանակին նա որոշակի աջակցություն ուներ՝ մի քանի հայտնի լրագրողներից, այդ թվում ՝ Գրիգորի Էլիսեևից, որը գրել է *Սովրեմեննիկ* ամսագրի 1862 թվականի Ապրիլին։ «*Մեղվի* այդ գլխավոր սյունները ափսոսում են այնտեղ ծախսվող ներուժը, որը դեռևս անիրատես է այլուր» : Հասարակական բուռն հուզմունքի ժամանակ, ինչպես նշեց Դ.Ս.Միրսկին, Լեսկովը «ներգրավված էր հանրային հետաքրքրությամբ, ինչպես ոչ ոք, բայց նրա կարևոր գործնական միտքն ու ուսուցումը անհնարին էին դարձնում նրան անվերապահորեն անդամագրվել շատ անիրագործելի որևէ մեկի։ Այստեղից էլ մեկուսացավ, երբ 1862-ի գարնանը տեղի ունեցավ միջադեպ, որը տևական ազդեցություն ունեցավ նրա կարիերայի վրա »։

1862 թվականի Մայիսի 30-ին *Հյուսիսային մեղուն* հրապարակեց Լեսկովի հոդվածը մայիսի 24-ին բռնկված հրդեհների խնդրի վերաբերյալ, որը տևեց վեց օր և ոչնչացրեց Ռուսաստանի մայրաքաղաքի Ապրաքսին և Շուկին թաղամասերի մի մեծ մասը, որը տարածված լուրեր է հեղինակը մի խումբ «հեղափոխական ուսանողների և լեհերի», որոնք կանգնած էին «Երիտասարդ Ռուսաստան» հռչակագրի ետևում։ Առանց լուրերին սատարելու, հեղինակը պահանջեց, որ իշխանությունները հանդես գան վերջնական հայտարարությամբ, որը կամ կհաստատեր կամ կսեղմեր այդ մեղադրանքները։ Արմատական մամուլը դա ընկալեց որպես միտված հասարակ հասարակությանը ուսանողների դեմ հրահրելու և ոստիկանական բռնաճնշումներ հրահրելու։ Մյուս կողմից, իշխանությունները նույնպես դժգոհ էին, քանի որ հոդվածը ենթադրում էր, որ նրանք քիչ բան են անում կանխելու վայրագությունները։ Հեղինակի առաջարկը, որ «կայքեր ուղարկված հրշեջները ավելի շատ բան կանեն, քան ձեռքերը ծալած կանգնեն» զայրացրեց Ալեքսանդր Երկրորդին՝ ով ըստ տեղեկությունների, ասաց. «Դա չպետք է թույլ տալ, սա սուտ է»։

Վախեցած *Հյուսիսային մեղուն* իր հակասական հեղինակին որպես թղթակից ուղարկեց Փարիզ ուղևորություն ՝ համոզվելով, որ առաքելությունը երկար է։ Վիլնյուս, Գրոդնո և Բելոստոկ այցելելուց հետո, 1862 թվականի նոյեմբերին, Լեսկովը հասավ Պրահա, որտեղ հանդիպեց մի խումբ չեխ գրողների, մասնավորապես ՝ Մարտին Բրոդսկու, որի արաբական *Դուք ցավ չեք պատճառում* թարգմանեց։ Դեկտեմբերին Լեսկովը Փարիզում էր, որտեղ նա թարգմանեց Բոժենա Նեմցովայի *Տասներկու ամիսը (սլավոնական հեքիաթ)*, երկու թարգմանություններն էլ հրատարակվել են Հյուսիսային վեղվի կողմից 1863 թվականին։ 1863 թվականին Ռուսաստան վերադառնալիս Լեսկովը հրատարակեց մի քանի ակնարկներ և նամակներ ՝ փաստելով իր ճանապարհորդությունը։

Գրական կարիերա
--------------

### Դեբյուտ

Նիկոլայ Լեսկովի փորագրությունը
1862 թվականին սկսվեց Լեսկովի գրական կարիերան. «Մարված բոցը» (հետագայում վերահրատարակվեց որպես «Երաշտ») լույս տեսավ *Վեկ* ամսագրի մարտ ամսվա համարում, որը խմբագրեց Գրիգորի Էլիսևը, որին հաջորդեցին կարճ վեպերը։ *Մասկ-եզ* (1863 թվականի Մայիս) և *Գյուղացի կնոջ կյանքը* (1863 թվականի Սեպտեմբեր)։ Օգոստոսին լույս տեսավ *Մ.Ստեբնիցկիի երեք պատմվածքների ժողովածուն*։ Ամռանը մեկ այլ ուղևորություն դեպի Ռիգա հանգեցրեց այնտեղ Հին հավատացյալների համայնքի մասին զեկույցին, որը տարվա վերջին հրատարակվեց որպես գրքույկ։

1864 թվականի փետրվարին ''Ընթերցանության գրադարան'' ամսագիրը սկսեց սերիական հրատարակել իր դեբյուտային *Ելք չկա* վեպը (ամսագիրը ապրիլ և մայիս ամիսների համար, դադարեցված գրաքննիչների կողմից, լույս տեսավ հունիսին)։ Վեպը կրում էր «շտապողականության և գրական անճարակության յուրաքանչյուր նշան», ինչպես հետագայում խոստովանեց հեղինակը, բայց ապացուցվեց, որ դա իր յուրօրինակ կերպով հզոր դեբյուտ էր։ *Ելք չկան*, որը մի կողմից նեյհիլիստական համայնքներ էր ծաղրում, մյուս կողմից գովերգում էր հասարակ ժողովրդի առաքինությունները և քրիստոնեական արժեքների տերությունները, արմատական ձախերի սկանդալացված քննադատները, ովքեր հայտնաբերեցին, որ հերոսների մեծ մասի համար հնարավոր է գտնել իրական կյանքի նախատիպեր , և նրա կենտրոնական դեմքը ՝ Բելոյարցևը, ակնհայտորեն, ծաղրանկար էր հեղինակ և սոցիալական ակտիվիստ Վասիլի Սլեպցովի։ Այս ամենը կարծես հաստատում էր այն տեսակետը, որն այժմ ամուր արմատավորված է Ռուսաստանի գրական համայնքում, այն մասին, որ Լեսկովը աջակողմյան, «ռեակցիոն» հեղինակ է։ Ապրիլին Դմիտրի Պիսարևը «Զբոսանք ռուսական գրականության պարտեզում» (Ռուսկոե սլովը, 1865, հ.3) ակնարկում գրել է. Ստեբնիցկիի կողմից գրված և ստորագրված որևէ բան։ Կարո՞ղ է արդյոք Ռուսաստանում՝ բացի Ռուսական պարբերականը, գտնել մի միայնակ ազնիվ գրող, ով այնքան անփույթ, այնքան անտարբեր լինի իր հեղինակության նկատմամբ, որ նպաստի մի ամսագրի, որն իրեն զարդարում է Ստեբնիցկիի վեպերով և նովելներով »։ Սոցիալ-դեմոկրատների կողմից վերահսկվող մամուլը սկսեց լուրեր տարածել այն մասին, որ *Ելք Չկան* «չի պատվիրվել» 3-րդ վարչության կողմից։ Այն, ինչը Լեսկովը դատապարտեց որպես «արատավոր զրպարտություն», մեծ վնաս հասցրեց նրա կարիերային։ Հայտնի ամսագրերը բոյկոտեցին նրան, մինչդեռ Միխայիլ Կատկովը պահպանողական *Ռուսական մեսենջերը* նրան ողջունեց որպես քաղաքական դաշնակից։

### Խոշոր աշխատանքներ

Լեսկովի վեպը ՝ *Մցենսկի շրջանի Լեդի Մակբեթը* (գրվել է Կիևում 1864 թվականի նոյեմբերին և տպագրվել է Դոստոևսկու *Էպոխա* ամսագրում ՝ 1865 թվականի հունվարին) և նրա *Ամազոն* վեպը (Otechestvennye zapiski, 1866), երկուսն էլ ՝ «գրեթե անհուսալի չարության նկարներ և կիրք », անտեսվեցին ժամանակակից քննադատների կողմից, բայց տասնամյակներ անց գովերգվեցին որպես գլուխգործոցներ, որոնք պարունակում էին տարբեր դասերի և կյանքի խավերի բարձր արտահայտիչ կանանց կերպարների հզոր պատկերներ։ Երկուսն էլ, որոնք բնութագրվում էին յուրահատուկ «լեսկովյան» հումորի զգացումով, գրված էին հեքիաթ ՝ գրելված յուրահատուկ ժողովրդական ոճով, որի հետագայում Լեսկովը, Գոգոլի հետ միասին, հռչակվեց որպես դրա ստեղծող։ Այս պահին լույս է տեսել ևս երկու վեպ՝ *Անտեսված մարդիկ*, որի թիրախում էին Չեռնիշևսկու *Ի՞նչ անել* և *Կղզյակները* վեպը ՝ Վասիլևսկի կղզու գերմանական համայնքի առօրյա կյանքի մասին։ Հենց այս տարիներին էր, որ Լեսկովը հանդես եկավ որպես դրամատուրգ։ The Spendthrift (Rastratchik), որը լույս է տեսել Լիտեռատուռբայա բիբլոտեկայի կողմից 1867 թվականի մայիսին, բեմադրվել է նախ Ալեքսանդրինսկի թատրոնում (որպես օգուտ դերասանուհի Է.Լևկեևայի համար), ապա դեկտեմբերին ՝ Մոսկվայի Փոքր թատրոնում (գլխավորում Է.Չումակովսկայան):Ներկայացումը վատ ընդունվեց *վատատեսություն և սոցիալական հակումներ հաղորդելու համար*։ Այն ժամանակ, երբ Լեսկովը աշխատում էր որպես քննադատ. Սանկտ Պետերբուրգի դրամատիկական թատրոնի վերաբերյալ իր շարադրությունների շարքը `վեց մասից, ավարտվեց 1867 թվականի դեկտեմբերին։ 1868 թվականի փետրվարին Ս. Պետերբուրգում դուրս եկան *Մ.Ստեբնիցկու պատմվածքները* (հատոր 1) ապրիլին 2-րդ հատորը; երկուսն էլ քննադատվում էին ձախ մամուլի կողմից, մասնավորապես ՝ Միխայիլ Սալթիկով-Շչեդրինի կողմից։

1870 թվականին Լեսկովը հրատարակեց *Դաշույնների վրա* վեպը, հերթական հարձակումը ուղղված էր նիհիլիստական շարժմանը, որը, ինչպես տեսնում էր հեղինակը, արագորեն միանում էր Ռուսաստանի հանցավոր համայնքին։ Լեսկովի «քաղաքական» վեպերը (ըստ Միրսկու) իր գլուխգործոցների շարքում չէին, բայց դրանք բավական էին, որ նա դառնար «խրթին գործիչ գրականության բոլոր արմատականների համար և անհնար էր որևէ ազդեցիկ քննադատողի համար նրան նույնիսկ օբյեկտիվության մոդիկ»։ Լեսկովն ավելի ուշ վեպին կվերաբերեր որպես ձախողված և դրանում մեղադրեր Կատկովի անընդհատ միջամտությունը։ «Նրա հրատարակությունն էր, որում գրական որակները ճնշվում էին, ոչնչացվում կամ կիրառվում էին հատուկ շահերի սպասարկման համար, որոնք ոչ մի կապ չունեին գրականության հետ», - հետագայում պնդեց նա։ Նրա որոշ գործընկերներ (նրանց թվում է Դոստոևսկին) քննադատում էին վեպը տեխնիկական տեսանկյունից ՝ խոսելով «արկածային» սյուժեի ոճրագործության և դրա որոշ հերոսների անհավանականության մասին։

*Ծիծաղ և վիշտ կարճ վեպը (Սովրեմենիայա լետօպիս, մարտ-մայիս, 1871)*, ուժեղ սոցիալական քննադատություն, որը կենտրոնանում էր ռուսական կյանքի ֆանտաստիկ անկազմակերպության և անկայունության վրա և մեկնաբանում էր ռեպրեսիվ հասարակության մեջ գտնվող անհատների տառապանքներըy; այդուհետ Լեսկովը խուսափեց ուղղափառ վեպի ժանրից։ 1872 թվականի նոյեմբերին, սակայն, նա երեխաների համար հարմարեցրեց Վիկտոր Հյուգոյի *Ծովի մշակները*։ Հինգ տարի անց լույս տեսավ Յուզեֆ Կրաշևսկի *Օգոստոս թագավորի սիրելիները*, որը լեհերենից թարգմանեց և խմբագրեց Լեսկովը։

Նիկոլայ Լեսկով ,1880 թվական
Մայր տաճարի հոգևորականությունը (Սոբորյան), որը հրատարակվել է 1872 թվականին,պատմությունների և էսքիզների հավաքածու, որոնք կազմում են բարակ գծապատկերային գծերի բարդ գոբելեն։ Դա դիտվում էր որպես հեղափոխության շրջադարձային պահ հեղինակի կարիերայում։ Հեռացում քաղաքական նեգատիվիզմից։ Ըստ Մաքսիմ Գորկու, *Դեգերզից* հետո ՝ իր «չար վեպը», Լեսկովի արհեստը դարձավ գրական պատկեր; Նա սկսեց սրբերի պատկերասրահ ստեղծել ռուս պատկերապատկերների համար։ Լեսկովի տարատեսակ ուրվագծերը կյանքի վերաբերյալ Ռուսական փոքր մասշտաբի քահանայության և գյուղական ազնվականության նեղությունները աստիճանաբար ձգվում էին (ըստ քննադատ Վ. Կորովինի) մարտադաշտի մի համախմբված, թեկուզ առանց շրջանակի գոբելենի, որտեղ կռվում էին «լավ մարդիկ» (Տուբերոզով, Դեսնիցին, Բենեֆակտով, բոլորը քահանաներ ստախոսների ու սրիկաների մի փունջից; նիհիլիստներ և պաշտոնատար անձինք։ Սոբորյան, որը լույս է տեսել *Ռուսական մեսենջեր* թերթի կողմից 1872 թվականի այն խռովեց ինչպես պետական, այնպես էլ եկեղեցական իշխանություններին, լայնորեն քննարկվեց և մեծ հնչեղություն ունեցավ։ 1872 թվականի ամռանը Լեսկովը ուղևորվեց Կարելիա և այցելեց Լադոգա լճի Վալաամ վանքը։ Այս ուղևորության արդյունքն էր նրա վանական կղզիների շարադրությունների ցիկլը, որը լույս տեսավ *Ռասկի միրում* 1873 թվականին։ 1872 թվականի հոկտեմբերին լույս տեսավ մեկ այլ ժողովածու `*Լեսկով-Ստեբնիցկու փոքրիկ բել-նամակների գործեր*։ Ալեքսեյ Պիզեմսկու հետ նրա կարճատև բարեկամության ամիսներն էին՝ Լեսկովը մեծապես գովեց իր *Հորձանուտում* վեպը և 1872 թվականի օգոստոսին այցելեց Պիսեմսկի Մոսկվայում։

Միևնույն ժամանակ, Լեսկովը աշխատում էր իր երկու «Հին քաղաքի քրոնիկների» վրա, որոնք հետագայում համարվում էին եռագրության մի մաս, ինչպես նաև *Մայր տաճարի հոգևորականները*, *Հին տարիներ Պլոդոմասովոյում* (1869) և *Մի քայքայված ընտանիք* (1873), որոնցից յուրաքանչյուրն ունի ուժեղ կանացի բնավորություն. առաքինի, համարձակ, ազնիվ և «ողջամտորեն մարդասեր»։ Երկու աշխատանքներն էլ կիսատ են մնացել։ Հետագայում պարզվեց, որ երկրորդ աշխատանքը վատ է ընդունվել Միխայիլ Կատկովի կողմից, և որ Լեսկովը, կորցնելով բոլոր հետաքրքրությունները, պարզապես հրաժարվել է ավարտին հասցնել այն, ինչը հակառակ դեպքում կարող էր վերածվել լիարժեք վեպի։ Երկու ժամանակագրություններն էլ բարակ շղարշ երգիծանքներ էին Ուղղափառ եկեղեցու որոշակի ասպեկտների վերաբերյալ, հատկապես այն անհամապատասխանությունները, որոնք ուներ ներքին քրիստոնեական արժեքների հետ, ինչը անհնար էր դարձնում (ըստ հեղինակի) վերջինիս արմատավորումը ռուսական հողում։ 1874 թվականի նոյեմբերի 16-ին Լեսկովը գրեց Իվան Աքսակովին. *Մի քայքայված ընտանիքի*  երկրորդ մասը, որը հայտնվեց աստվածավախ վիճակում, դարձավ ինձ համար վերջին կաթիլը»։ Այս երկրորդ մասի տպագրության ընթացքում էր, որ Կատկովն ասել է իր գործընկերներից մեկին ՝ Ոսկոբոյնիկովին. «Մենք սխալ ենք թույլ տվել` այդ մարդը մեզանից չէ»։

1873 թվականին լույս տեսավ *Կնքված հրեշտակը* մի հրաշքի մասին, որի պատճառով Հին հավատացյալ համայնքը վերադառնում է ուղղափառի ծոց։ Ավանդական ժողովրդական հեքիաթների ազդեցության ներքո այն հետահայաց համարվում է Լեսկովի լավագույն ստեղծագործություններից մեկը ՝ օգտագործելով նրա հեքիաթի տեխնիկան առավելագույն արդյունքի։ *Կնքված հրեշտակը* պարզվեց, որ միակ պատմությունն է, որը խուսափում է ծանր կտրվելուց ռուսական մեսենջերը, քանի որ, ինչպես ավելի ուշ գրել է Լեսկովը, «այն սայթաքել է ստվերի միջով, ինչը նրանց հետ այդքան զբաղված է եղել»։ Պատմությունը, ավելի շուտ քննադատելով իշխանություններին, բարձր արձագանք գտավ բարձր տեղերում և, ըստ հաղորդումների, կարդացվեց դատարանում։

Ոգեշնչված 1872 թվականի դեպի Լադոգա լիճ կատարած իր ճանապարհորդությունից *Կախարդված թափառաշրջիկը* (1873 թվական) Ամորֆ, ազատորեն կառուցված աշխատանք էր, մի քանի սյուժեներ միահյուսված էին միմյանց հետ։ Տասնամյակներ անց գիտնականները բարձր գնահատեցին պատմությունը ՝ համեմատելով Իվան Ֆլյագինի կերպարը Իլյա Մուրոմեցու կերպարի հետ, որպես խորհրդանշում է «ռուս մարդու ֆիզիկական և բարոյական ճնշումը նեղության ժամանակ», բայց ժամանակակից քննադատների պատասխանը գաղջ էր, Նիկոլայ Միխայլովսկին դժգոհում է իր ընդհանուր անաղարտությունից. «Մանրամասները ուլունքների պես միավորված էին միանգամայն փոխարինելի» : Չնայած Լեսկովի նախորդ բոլոր աշխատանքները խիստ կտրված էին, սա առաջինն էր, որ մերժվեց ամբողջությամբ. այն պետք է հրատարակվեր *Ռասկի միր* թերթի հոկտեմբեր և նոյեմբեր տարօրինակ համարներում 1873 թվականի դեկտեմբերին Լեսկովը մասնակցեց *Սկլադչինա* բարեգործական անթոլոգիան, որը նպատակ ուներ օգնելու Ռուսաստանում սովի զոհերին։

Խզելով կապերը *Ռուսական մեսենջերի հետ*` Լեսկովը հայտնվեց լուրջ ֆինանսական խնդիրների մեջ։ Դա որոշ չափով թեթևացավ նրա հրավերով՝ 1874 թվականի հունվարին, միանալու Կրթության նախարարության գիտական կոմիտեին (դրա համար նա շատ բան էր պարտական կայսրուհի ընկերուհի Մարիա Ալեքսանդրովնային, որը, ինչպես հայտնի էր, կարդում էր *Մայր տաճարի* հոգևորականները և ջերմորեն խոսում էր ), որտեղ նրա պարտականությունն էր գրականություն ընտրել ռուսական գրադարանների և ատենադարանների համար տարեկան հազար ռուբլի խղճուկ աշխատավարձով։ 1874 թվականին Լեսկովը սկսեց գրել *Թափառող լույսեր*՝ *Պրաոցևի կենսագրությունը*, որը շուտով դադարեցվեց և հետագայում տպվեց որպես *Վաղ տարիներ՝Մերկուլա Պրաոցևի հուշերից*։ Հենց այս աշխատության հրատարակության ժամանակ էր, որ հեղինակը մեկնաբանություն արեց, որը հետագայում համարվեց իր գեղարվեստական մանիֆեստ. վեպի անբնական, արհեստական ձևաչափով, որը պահանջում է առասպելների կլորացում և գծերի միավորում մեկ կենտրոնական ընթացքի։ Կյանքն այդպես չէ, որ անցնում է։ Մարդու կյանքն իր հունով է ընթանում, և ես այդպես եմ։ պատրաստվում եմ վերաբերվել իմ աշխատանքների իրադարձություններին »։

1875 թվականի գարնանը Լեսկովը մեկնում է արտերկիր ՝ սկզբում Փարիզ, ապա Պրահա և օգոստոսին Դրեզդեն։ Դեկտեմբերին նրա «Աշխարհի եզրին» պատմվածքը լույս է տեսել Գրաժդանինում (1875, թիվ 52)։ Այդ ամբողջ ընթացքում նա շարունակում էր աշխատել մի շարք պատմությունների վրա, որոնք հետագայում ձևավորելու էին նրա *Առաքինի մարդիկ* շրջանը։ Քննադատներից ոմանք կարծում էին, որ Լեսկովի հերոսները հավատքից վեր առաքինի են, բայց նա պնդում էր, որ դրանք ոչ թե ֆանտազիա են, այլ ավելի շուտ հիշեցնում են նրա ավելի վաղ հանդիպումները։ «Ես ինձ վստահում եմ հերոսների և նրանց դրդապատճառները վերլուծելու որոշակի ունակությամբ, բայց անհեռանկար եմ ֆանտազիայի մեջ մտնել։ Դեպքեր սարքելն ինձ համար ծանր աշխատանք է, ուստի միշտ զգացել եմ, որ պետք է ունենալ իմ առջև իրական դեմքեր, որոնք կարող են ինտրիգ ստեղծել իրենց հոգևորությամբ. հետո նրանք բռնվում են ինձ վրա, և ես նրանց նոր կյանք եմ լցնում ՝ հիմք ընդունելով իրական կյանքի որոշ պատմություններ», - գրել է նա հետագայում *Վարշավսկու Դնևնիկ* թերթում։ Քննադատների և նրա շատ գործընկերների հետ տարիների առճակատումը տվեց իր վնասը։ «Նամակների մարդիկ կարծես ճանաչում են իմ գրածը որպես ուժ, բայց մեծ հաճույք են ստանում այն սպանելուց՝ իրականում նրանք բոլորին, բայց հաջողվել է ընդհանրապես սպանել։ Ես ոչինչ չեմ գրում, պարզապես չեմ կարող»։ *Պյոտր Շեբալսկի* 1876 թվականի հունվարին։

1881 թվականի հոկտեմբերին *Ռուս* ամսագիրը սկսեց հրատարակել *Տուլայից և ձախ պողպատից խաչաձև հեքիաթը* պատմությունը, որը հետագայում դիտվում է որպես Լեսկովի ամենալավ գործը ՝ նրա մեջ բերելով լավագույնը որպես հնարամիտ հեքիաթասաց և ոճական վիրտուոզ, որի հեքիաթի ոճը հարուստ է բառախաղով և լի է յուրօրինակ նեոլոգիզմներով՝ յուրաքանչյուրը տանում է ոչ միայն հումորային, այլ երգիծական հաղորդագրություններ։ Լեֆտում հեղինակի տեսակետը աշխույժ փոխազդեցության մեջ է հիմնական (գրոտեսիվ միամիտ, պարզամիտ) կերպարի հետ։ «Ոմանք պնդում էին, որ ես քիչ բան եմ արել ՝ լավն ու վատը տարբերելու համար, և որ դժվար է պարզել, թե ով է օգնական և ով է բանալին դնում գործերի մեջ։ Դա կարելի է բացատրել իմ բնավորության ներքին խաբեությամբ։» - հետագայում գրել է Լեսկովը։ Ամենախաբեությունը (ըստ քննադատ Բ.Բուխստաբի) հեղինակի վերաբերմունքն էր ատաման Պլատովի հերոսին, որի գործողությունները, նույնիսկ եթե դրանք նկարագրվում են պարզամիտ հերոսի կողմից գրոտեսորեն հերոսաբար, հեղինակին բացահայտ ծաղրում են։ Այն, ինչը հետագայում կդիտվեր որպես ռուսական գրականության գոհարներից մեկը, կատաղի հարձակման ենթարկվեց թե՛ ձախից (ով մեղադրում էր Լեսկովին հայրենասիրական գաղափարներ քարոզելու մեջ), և՛ աջից, ովքեր գտել են հասարակ ժողովրդի գոյության ընդհանուր պատկերը, որը պատկերված է պատմության մեջ։ Մի փոքր չափազանց մռայլ է նրանց ճաշակի համար։

Լեֆտի հրապարակային պրեմիերան 1882 թվականի մարտին Պուշկինի շրջանի գրական և երաժշտական երեկոյին, ապրիլի 16-ին այն դուրս եկավ գրքի տեսքով։ *Պեչերսկի Անտիքս* կոչվող էսքիզների ժողովածուն գրվել է դեկտեմբերին և տպագրվել է *Կիևսկայա Ստարինայի* կողմից փետրվարին և Ապրիլյան թողարկումներ։ Այս ժամանակ սկսվեց ձևավորվել *ռուսական անտիքս* մեծ ցիկլը, որում Լեսկովը իրականացրեց, ինչպես տեսնում էր, Նիկոլայ Գոգոլի գաղափարը (ձևակերպված է՝ *ընկերների հետ նամակագրության ընտրված հատվածներում*) «համեստ աշխատող տղամարդկանց բարձրացման» մասին։ Սխալ է և անարժան ընտրել ռուս մարդու հոգու մեջ եղած ամենավատը, ուստի ես սկսեցի իմ սեփական ճանապարհը `փնտրելով առաքինի ուղևորներ։ Ում հարցնեի, կպատասխաներ այն բանի, որ նրանք այդպիսի սրբեր չգիտեն, և որ մենք բոլորս մեղավոր ենք, բայց նրանք հանդիպել էին մի քանի պարկեշտ տղամարդու ... և ես նոր սկսեցի գրել նրանց մասին », - գրել է նա այսպիսի նախաբանում։ պատմվածք («Միայնակ միտք», Օդնոդում, 1879)։ Պատմվածքների նման ցիկլը ներառում էր վաղ քրիստոնեության լեգենդներ, 10 և 11 դարերի «նախաբաններից» և բյուզանդական պատմություններից սյուժետային գծերով։ Այն փաստը, որ այդ կտորներից մի քանիսը «Պամպալոն», «Գեղեցիկ Ազու» թարգմանվել են գերմաներեն և գովաբանվել են հրատարակիչների կողմից, ինչը անչափ հպարտացրել է Լեսկովին։ Ռուս ընթերցողի համար նորը նրանց մեջ էր, ինչպես նշեց Միրսկին, «զգայական դրվագների համարձակորեն բացահայտ վերաբերմունք»։ Որոշ քննադատներ հեղինակին մեղադրեց «իր բարոյական հպատակներին վերաբերվելու ոչ այլ ինչով, քան զվարթ ու զգայական տեսարաններ ցուցադրելու պատրվակներ»":

### Ծերություն

Լեսկովի դիմանկարը 1892 թվական
1883 թվականի փետրվարին Իստարիչսկի վեստնիկը հրատարակել է «Ցատկող գորտ եկեղեցական և տեղական ծխական քմահաճույքներում»՝ էսսեն հիմնված է գավառական հովիվի և սարկավագի գավառական պրովինցիայի մասին գավառական քաղաքի եկեղեցում։ Դա սկանդալ առաջացրեց և իր հեղինակին արժեցավ աշխատանքի կրթության նախարարությունում։ Նախարար Դելյանովն առաջարկեց, որ Լեսկովը պետք է կենսաթոշակային փաստաթուղթ ստորագրի, բայց վերջինս հրաժարվեց։ «Ինչի՞ն է պետք այդպիսի ցատկ կատարել»՝- հաղորդվում է, որ նախարարը հարցրել է. «Պարկեշտ մահախոսականի համար», - պատասխանեց Լեսկովը։ Ապրիլին նա Օրյոլի ճեմարանի տնօրենին հայտնեց, որ իրեն ուղարկում է նախարարությունից ստացած ոսկե մեդալ, «որպեսզի տրվի այդ տարվա ամենաաղքատ շրջանավարտներին»։

Այդ ժամանակ Ռուս Ուղղափառ եկեղեցին դարձել էր Լեսկովի երգիծանքի գլխավոր թիրախը։ 1883 թվականի մի նամակում, հիշելով *Մայր տաճարի* հոգևորականությունը, նա խոստովանեց. «Այս օրերին ես դրանք չէի անի, ավելի լավ է գրեի կարգալույծ արված քահանայի նոտաները ... ցույց տալու համար, թե ինչպես են խաչված մեկի բոլոր պատվիրանները և կեղծված ... Այս օրերին կբնորոշվեր որպես Տոլստոյան, մինչդեռ այն բաները, որոնք ոչ մի առնչություն չունեն Քրիստոսի ուսմունքի հետ, կկոչվեին Ուղղափառություն։ Ես չէի ընդդիմանա այդ եզրույթին, ես պարզապես կասեի, որ քրիստոնեություն դա չէ»։ 1880 թվականների սկզբի Լեսկովի կրոնական շարադրությունները շարունակում էին նույն գիծը` կարեկցաբար աջակցելով աղքատ հոգևորականներին և ծաղրելով Ռուս Ուղղափառության բարձրագույն դասերի կեղծավորությունը։ «Կոմս Տոլստոյը և Ֆ.Մ. Դոստոևսկին ՝ որպես Հերեսիարխներ» և «Ոսկե դար», երկուսն էլ ՝ 1883 թվականի), Նա պաշտպանեց երկուսն էլ Կոնստանտին Լեոնտևի քննադատությունից։ Լեսկովը երբեք չի դարձել Տոլստոյան, բայց նրա հետագա աշխատանքները ներծծվում են «նոր քրիստոնեության» գաղափարով, որը նա ինքն իրեն նույնացնում է Լև Տոլստոյի հետ, որի հետ մտերմացել էր 1880 թվականների կեսերին և անխուսափելիորեն ազդվելուց։ 1887 թվականի ապրիլի 18-ին Լեսկովը նամակ է գրում Տոլստոյին ՝ խնդրելով թույլտվություն այցելել իրեն Մոսկվայում, որպեսզի կատարի «վաղեմի ցանկությունը»։ Ապրիլի 25-ին երկու հեղինակները հանդիպեցին։ «Ինչպիսի պայծառ ու ինքնատիպ մարդ», - հետագայում գրել է Տոլստոյը Չերտկովին ուղղված նամակում։ Լեսկովը 1890 թվականի հունվարը անցկացրեց Չերտկովի և Տոլստոյի հետ Յասնայա Պոլյանայում, որտեղ Տոլստոյը նրանց համար ընթերցեց իր *Պայծառության պտուղները* պիեսը։

1883 թվականի հուլիսին *Բազե ճանճերը* վեպի առաջին չորս գլուխները լույս են տեսել *Գազետա Գատցուկի* կողմից, որին հաջորդում են հինգից ութ գլուխները, այնուհետև իններորդ և տասը գլուխները։ Այս պահին հրատարակությունը դադարեցվեց գրաքննիչների միջամտության պատճառով։ 1884 թվականի *հունվարին Գազետա Գատցուկում* սկսվեց *Գրառումները անծանոթի գրառումներում* հրատարակումը, որը դադարեցվեց ապրիլին, կրկին գրաքննիչների կողմից։ 1884 թվականի ամռանը, մինչ Լեսկովը ճանապարհորդում էր Վարշավայում, Դրեզդենում, Մարիենբադում, Պրահայում և Վիեննայում, դուրս եկավ գրաքննության հատուկ հրաման, որով պահանջվում էր դուրս բերել 125 գրքեր ռուսական գրադարաններից,1878-79 թվակաները ներառված է։ 1884 թվականի նոյեմբերին *Նովա* ամսագիրը սկսեց հրատարակել *Չտեսնված արահետը* վեպը. 26-րդ գլխից հետո այն արգելվեց և երբեք չի ավարտվել։ 1888 թվականի նոյեմբերին *Զենոն ոսկերիչը* վեպը գրվեց *Ռուսկայա միսլի* համար և անհապաղ արգելվեց։ Այս անգամ, ըստ Բուխստաբի, Լեսկովը կրկին հայտնվեց մեկուսացման մեջ։ Աջերը վերաբերվում էին նրան որպես վտանգավոր արմատականի, իսկ ձախերը ՝ Ռուսաստանի կառավարության ճնշման տակ, չափազանց վախեցած էին արմատական արձակ տպագրելուց։ Իր հետագա տարիների պատմություններին Լեսկովն անդրադարձել է որպես «դաժան»։ «Հանրությունը նրանց չի սիրում, քանի որ նրանք ցինիկ են և քո դեմքին։ Բայց ես չեմ ուզում գոհացնել հասարակությանը, ես ուզում եմ խոշտանգել այն և մտրակել», - գրել է նա։

1887 թվականի օգոստոսին, նոյեմբերին և դեկտեմբերին՝ նշված կարգով լույս տեսան *Ն.Ս.Լեսկովի Վեպեր և Պատմվածքներ ժողովածուի* առաջին երեք հատորները։ Ալեքսեյ Սուվորինի 1888 թվականի ամանորյա երեկույթին Լեսկովն առաջին անգամ հանդիպեց Անտոն Չեխովին։ Շուտով Իլյա Ռեպինը դառնում է Լեսկովի ընկերը և նկարազարդողը։ Մի քանի ամիս անց մի նամակում, որում Լեսկովը խնդրում էր նստել իր մոտ, Ռեպինը բացատրեց իր դրդապատճառները։ Հաջորդ տարվա սկզբին նիստերը դադարեցվեցին. Լեսկովը չէր ցանկանում տեսնել իր դիմանկարը Ռեպինի աշխատանքների առաջիկա ցուցահանդեսում։

1888 թվականի սեպտեմբերին Պյոտր Բիկովը հրատարակեց Լեսկովի ստեղծագործությունների լիարժեք մատենագիտություն (1860–1887 թվականների), որը խանդավառեց հրատարակիչներին։ 1889 թվականին Ալեքսեյ Սուվորինի հրատարակչությունը սկսեց հրատարակել Լեսկովը ամբողջական 12 հատորով (որոնք հիմնականում գեղարվեստական էին)։ 1889 թվականի հունիսին լույս էր տեսել չորրորդ և հինգերորդ հատորները, բայց օգոստոսին դադարեցվեց վեց հատորը, որը պարունակում էր որոշ *հակաարևելյան ուղղափառ երգիծանքներ*։ Օգոստոսի 16-ին Լեսկովը լուրն իմանալուց հետո իր առաջին խոշոր սրտի կաթվածը տարավ Սուվորինի տան աստիճաններին։ Նրա ստեղծագործությունների հրատարակությունը շարունակվեց յոթ հատորով ՝ առաջ բերելով զգալի հոնորարներ և մեծապես բարելավելով հեղինակի ֆինանսական վիճակը։ Վեց հատորի մեկ այլ տարբերակ լույս է տեսել 1890 թվականին։

1890 թվականի հունվարին *Սատանան տիկնիկներ* վեպի հրատարակությունը (Նիկոլայ I-ի և Կառլ Բրյուլլովի ՝ որպես երկու գլխավոր հերոսների նախատիպեր) սկսվեց Ռուսկայա Միսլում, բայց գրաքննիչները դադարեցրին այն։ 1891 թվականին *Պոլունոչնիկին* (Գիշերային բուեր), Սովոռնի վեստնիկում լույս տեսավ բարակ շղարշ երգիծանք ընդհանրապես Ուղղափառ եկեղեցու և մասնավորապես, Իոան Կրոնշտադսկու հասցեին, և աղմուկ բարձրացրեց։ 1894 թվականի *Նապաստակ Ուորենի* վեպը մի հոգևորականի մասին, որը պատիվ էր գտել մարդկանց իշխանություններին զեկուցելու և ոստիկանության աշխատակցին խանդավառության մեջ գցելու համար (իր «ամենաուշագրավ գործերից մեկը և կենտրոնացված երգիծանքի ամենամեծ նվաճումը», ըստ Միրսկու)։ Նույնպես արգելվեց և դուրս եկավ միայն 1917 թվականին (Նիվա ամսագրում)։ Նրա աշխատանքների հրատարակման գործընթացը, որը Լեսկովի համար միշտ դժվար է եղել, այս ուշ փուլում, նրա խոսքով, դարձել է բավականին անտանելի։

Իր վերջին տարիներին Լեսկովը տառապում էր անգինայից և ասթմայից։ Կային նաև լուրեր, որոնց ճշգրտությունն ու հիմնավորումը կասկածի տակ են եղել, որ նրա մոտ ախտորոշվել է տղամարդու կրծքագեղձի քաղցկեղ։ 1894 թվականի սկզբին նա ուժեղ մրսեց. տարեվերջին նրա ընդհանուր վիճակը վատթարացել էր։ Պատասխանելով Պավել Տրետյակովի հատուկ խնդրանքին ՝ Լեսկովը (դեռ շատ հիվանդ) համաձայնել է լուսանկարվել Վալենտին Սերովի համար, բայց 1895 թվականի փետրվարին, երբ դիմանկարը ցուցադրվեց Տրետյակովսկայա պատկերասրահում, նա լիովին վրդովվեց ինչպես դիմանկարից, այնպես էլ սև շրջանակից[*փա՞ստ*]:

1895 թվականի մարտի 5-ին Լեսկովը մահացավ 64 տարեկան հասակում։ Հուղարկավորության արարողությունը անցկացվեց լռությամբ, գրողի 1892 թվականի դեկտեմբերի կտակի համաձայն, արգելելով նրա դիակի վրա ցանկացած ելույթ ունենալ։ «Ես գիտեմ, որ իմ մեջ շատ վատ բաներ կան և արժանի չեմ գովասանքի կամ խղճահարության», - բացատրեց նա։ Լեսկովին միջնորդել են Սանկտ Պետերբուրգի Վոլկովո գերեզմանատանը գտնվող լետեռատորսկիե մոստկի նեկրոպոլիսում (բաժինը վերապահված է գրական գործիչներին)։ Ենթադրաբար Լեսկովի դժվար բնավորության պատճառով (նրան նկարագրել են որպես բռԻ, վրեժխնդիր, ճարպիկ և դիդակտիկայի հակված), նա կյանքի վերջին տարիներն անցկացրեց միայնակ, իր կենսաբանական դուստրը ՝ Վերան (իր առաջին ամուսնությունից), ապրում էր հեռու և երբեք չէր այցելում։ Նրա որդին ՝ Անդրեյը, որը բնակվում էր մայրաքաղաքում, բայց խուսափում էր իր հորից։

Ամուսնություններ և երեխաներ
---------------------------

1853 թվականի ապրիլի 6-ին Լեսկովն ամուսնացավ Կիևի հարուստ վաճառականի դուստր Օլգա Վասիլևնա Սմիրնովայի հետ (1831–1909): Նրանց որդին ՝ Դմիտրին, ծնվել է 1854 թվականի դեկտեմբերի 23-ին, բայց մահացել է 1855 թվականին։ 1856 թվականի մարտի 8-ին լույս աշխարհ եկավ նրանց դուստր Վերա Լեսկովան։ Նա ամուսնացավ Դմիտրի Նոգայի հետ 1879 թվականին և մահացավ 1918 թվականին։ Լեսկովի ամուսնությունը դժբախտ էր։ նրա կինը տառապում էր ծանր հոգեբանական խնդիրներով և 1878 թվականին ստիպված էր տեղափոխվել Սանկտ Պետերբուրգի Սուրբ Նիկոլասի հոգեկան հիվանդանոց։ Նա մահացավ 1909 թվականին։

1865 թվականին Եկատերինա Բուբնովան, ում հետ նա առաջին անգամ հանդիպեց 1864 թվականի հուլիսին, դարձավ Լեսկովի օրինական կինը։ Առաջին ամուսնությունից Բուբնովան ուներ չորս երեխա. որոնցից մեկը ՝ Վերան (զուգադիպությամբ նույն անունով, ինչ Լեսկովի դուստրն էր իր իսկ ամուսնությամբ) Բուբնովան, պաշտոնապես որդեգրեց Լսկովը, ով հոգ տարավ, որ իր խորթ դուստրը լավ կրթություն ստանա։ նա սկսեց երաժշտական կարիերա։ 1866 թվականին Բուբնովան լույս աշխարհ բերեց նրանց որդուն ՝ Անդրեյին (1866–1953): 1878 թվականի օգոստոսին Լեսկովն ու Բուբնովան բաժանվեցին Անդրեյի հետ, Նիկոլայը տեղափոխվեց Սեմյոնովների տուն Սանկտ Պետերբուրգ ՝ Կոլոմենսկայա փողոցի և Կուզնեչի նրբանցքի անկյունում։ Բուբնովան մեծ տառապանքներ է ունեցել այն բանում, որ որդուն խլել են իրենից, քանի որ վկայում են տարիներ անց հրապարակված նրա նամակները։

1883 թվականի նոյեմբերին Վարյա Դոլինան (Է.Է.Քուքի դուստրը) միացավ Լեսկովին և նրա որդուն ՝ սկզբից ընդունեց որպես աշակերտ և հովանավ, շուտով դարձավ Լեսկովի որդեգրած դուստրերից մեկը։

Անդրեյ Լեսկովը կարիերա է ստեղծել ռազմական ոլորտում։ 1919-1931 թվականներին նա ծառայել է որպես Խորհրդային բանակի հյուսիս-արևմտյան սահմանի շտաբի սպա և թոշակի է անցել ՝ գեներալ-լեյտենանտի կոչմամբ։ Այս պահին նա դարձել էր իր հոր ժառանգության հեղինակությունը, որը շատերի կողմից գովվում էր Մաքսիմ Գորկու կողմից և պարբերաբար խորհրդակցում մասնագետների հետ։ Անդրեյ Լեսկովի ՝ *Նիկոլայ Լեսկովի կյանքը* հուշագրությունների համապարփակ գիրք (որն ուներ իր ուրույն դրամատիկական պատմությունը, ավերվել է 1942 թվականի Լենինգրադի շրջափակման միջոցով, այն վերակառուցվել է զրոյից 80-ամյա գումարած հեղինակի կողմից պատերազմից հետո, և ավարտվել է 1948 թվականին)։ Այն առաջին անգամ հրատարակվել է *Գոսլիտիզդատի* կողմից Մոսկվայում (1954), 1981 թվականին այն տպագրվեց երկու հատորով ՝ Տուլայում գտնվող Պրիոկսկի հրատարակիչների կողմից։
Ենթատողային տեքստ

ժառանգություն
-------------

Նիկոլայ Լեսկովը, որն այժմ լայնորեն դիտարկվում է որպես ռուսական գրականության դասական, ունեցել է ծայրաստիճան բարդ գրական կարիերա, աղմկահարույց սկանդալներով, որոնք հանգեցրել են բոյկոտների և արտաքսումներ։ Նկարագրելով ռուսական գրական տեսարանը այն ժամանակ, երբ Լեսկովը մտավ այնտեղ, Դ.Ս.Միրսկին գրել է՝

```
Դա կուսակցական բուռն վիճաբանության ժամանակաշրջան էր, երբ ոչ մի գրող չէր կարող հույս ունենալ, որ բոլոր քննադատները լավ կընկալվեն, և միայն նրանք, ովքեր իրենց որոշակի կուսակցություն էին ճանաչում, կարող էին հույս ունենալ նույնիսկ մասնակի ճանաչման։ Լեսկովը իրեն երբեք չէր ճանաչել որևէ կուսակցության հետ և ստիպված էր իր վրա վերցնել հետևանքները։ Ընթերցող հասարակության շրջանում նրա հաջողությունը զգալի էր, բայց քննադատները շարունակում էին անտեսել նրան։ Լեսկովի գործը Ռուսաստանի քննադատությունն իր պարտականությունը չկատարելու վառ օրինակ է։
```

1862 թվականին «Մեծ հրդեհների» մասին իր հոդվածից և 1864 թվականին *Ելք չկա* վեպից հետո Լեսկովը հայտնվեց լիակատար մեկուսացման մեջ, որը 1870-ական և 1880-ական թվականներին միայն մասամբ թեթեւացրեց։ Ապոլոն Գրիգորևը ՝ միակ քննադատը, ով գնահատեց նրան և հավանություն տվեց նրա աշխատանքին, մահացավ 1864 թվականին և, ըստ Միրսկու, «Լեսկովն իր վերջին ժողովրդականությունը պարտական էր ընթերցող հասարակության այն հատվածի լավ համին, որոնք դուրս էին ռեժիսուրայի սահմաններից»։ 1870-ական թվականներին ամեն ինչ բարելավվեց, բայց, ըստ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան, «Լեսկովի դիրքը վերջին 12-15 տարիների ընթացքում երկիմաստ էր, հին ընկերները չէին վստահում նրան, իսկ նորերը դեռ զգուշանում էին։ Չնայած իր մեծ անունին ՝ գրական գործիչներ և քննադատներ, բայց բոլորը անտեսում էին նրան։ Դա չի խանգարել ամբողջական *Լեսկովի հսկայական* հաջողությանը »։ Այս ժողովածուի 10-րդ հատորի լույս տեսնելուց հետո քննադատ Միխայիլ Պրոտոպոպովը հայտնեց մի էսսե` «Հիվանդ տաղանդը»։ Վարկավորելով Լեսկովին որպես հոյակապ հոգեբան և «տնային տեսարանների վերարտադրման» վարպետ ՝ նա գնահատեց հավասար Մելնիկով-Պեչսկու և Միխայիլ Ավդեևի հետ։ Քննադատը պնդում էր, որ այն, ինչը խանգարում էր Լեսկովին բարձրանալ, «հիպերբոլիզմի սերն էր», և նա անվանեց «համեմունքների գերբեռնվածություն»։ Մահվան պահին ՝ 1895 թվական, Լեսկովը «քիչ ընկերներ ուներ գրական շրջանակներում, բայց շատ ընթերցողներ ամբողջ Ռուսաստանում », - ասում է Միրսկին։

1897 թվականին Ադոլֆ Մարկս հրատարակչությունը վերահրատարակեց 1889–1893 թվականների 12 հատորանոց շարքերը, իսկ 1902–1903 թվականներին թողարկեց դրա 36 հատորանոց տարբերակը ՝ ընդլայնված էսսեներով, հոդվածներով և նամակներով։ Սա, Անատոլի Ֆարեսովի *Հացահատիկի դեմ* (1904 թվական) հուշերի հետ մեկտեղ, հետաքրքրության նոր ալիք առաջացրեց Լեսկովի ժառանգության նկատմամբ։ 1923 թվականին Բեռլինում լույս տեսան Նիկոլայ Լեսկովի ընտրած ստեղծագործությունների երեք հատորներ, որտեղ ներկայացված էր Մաքսիմ Գորկու (որը Լեսկովին անվանում էր «բառերի կախարդ») հաճախակի մեջբերող հափշտակիչ առաջաբանը, և վերահրատարակվեց ԽՍՀՄ-ում 1941 թվականի սկզբին.:

Նրա մահվանից տասնամյակներ անց քննադատողների վերաբերմունքը Լեսկովի և նրա ժառանգության նկատմամբ բազմազան էր։ Չնայած այն հանգամանքին, որ նրա ամենասուր երգիծանքները կարող էին տպագրվել միայն 1917 թվականի հեղափոխությունից հետո, սովետական գրական քարոզչությունը քիչ օգուտ տվեց Լեսկովի ժառանգությանը ՝ հաճախ հեղինակին պիտակավորելով որպես «ռեակցիոնիստ», որը «հերքել էր սոցիալական հեղափոխության հնարավորությունը» ՝ դնելով նաև մեծ ուշադրություն սուրբ կրոնական տեսակների վրա։ Հեղինակի առաջադեմ հակումները լուսաբանելու համար անփոփոխ են ընտրվել «Լեֆթի» («ռուսական հնարամտության և տաղանդի փառաբանում») և «Վարսահարդարման նկարիչ» («ցարական Ռուսաստանի ռեպրեսիվ բնույթի դատապարտում»)։ «Նա փայլուն հեղինակ է, մեր կյանքի ուղիների խորաթափանց գիտակ, և նրան դեռևս բավարար վարկ չի շնորհվում», - գրում է Մաքսիմ Գորկինգ 1928 թվականին ՝ դատապարտելով այն փաստը, որ 1917 թվականի հեղափոխությունից հետո Լեսկովը դեռ չէր կարողանում դիրքեր գտնել իր հայրենիքում՝ որպես հիմնական դասական։

Լեսկովի 125-ամյակի կնիքը
Նոր գրական գաղափարախոսների անկարողությունը հակակշռելու քարոզչության պահանջները օբյեկտիվության փորձերի հետ ցույց տվեց 1932 թվականի Խորհրդային գրական հանրագիտարանի գրառումը, որում ասվում էր՝ մեր ժամանակներում, երբ վեպի խնդիրը լուսաբանող տեսակը մեծ ճանաչում է ձեռք բերել ՝ նոր հորիզոններ բացելով սոցիալիզմը և շինարարությունը, Լեսկովի ՝ որպես գրողի արդիականությունը, լիովին խորթ մեր սովետական գրականության հիմնական միտումների համար, բնականաբար թուլանում են։ «Լեֆթի հեղինակը, սակայն, որոշակի նշանակություն ունի որպես իր սոցիալական միջավայրի մատենագիր և լավագույն վարպետներից մեկը Ռուսական արձակ»": Այնուամենայնիվ, 1934 թվականին Դմիտրի Շոստակովիչն ավարտեց իր օպերան` Մցենսկի շրջանի Լեդի Մակբեթը, որը ֆուրոր առաջացրեց հայրենիքում և արտերկրում (ի վերջո դատապարտվեց Պրավդայի կողմից 1936 թվականին)։ Դրանից առաջ՝ 1929 թվականի, հրատարակվել և հաջողությամբ բեմադրվել է Իվան Շիշովի *Վարսահարդարման նկարիչ* (Լեսկովի համանուն պատմությունից հետո)։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ԽՍՀՄ-ում Լեսկովի ժառանգության նկատմամբ հետաքրքրությունը անընդհատ աճում էր, բայց երբեք չէր անցնում որոշակի գրաքննության սահմաններից։ Մի քանի գիտական ակնարկներ դուրս եկան, այնուհետև լույս տեսավ գրողի որդու ՝ Անդրեյ Լեսկովի ընդարձակ կենսագրությունը 1954 թվականին։ 1953 թվականին  *Գորկու ամբողջական* շարքում ներկայացվեց նրա 1923 թվականի Ն.Ս. Լեսկովի շարադրությունը, որը դարձավ աշխույժ ակադեմիական քննարկման առարկա։ 1956-1958 թվականների 11 հատորով (այնուհետև 6 հատոր 1973-1974թթ.) *Լեսկովի ամբողջական* խմբագրություններն ակնհայտորեն թերի էին։ Նրա քաղաքական վեպերը ՝ *Ելք չկա* և *Քաշված դաշույններից*, ներառում էին ակնարկներ և նամակներ, որոնք խնամքով ընտրված էին։ Սակայն հիսուն տարի անց ամեն ինչ արմատապես փոխվեց։ Մինչ 1931 թվականին, Լեսկովի 100-ամյակի օրը, քննադատները գրում էին «սկանդալային հեղինակության մասին, որը հետևում էր Լեսկովի գրական կյանքին սկզբից մինչև վերջ», 1981 թվականին Լեսկովը, ըստ քննադատ Լև Անինսկու, համարվում էր առաջին դասի ռուսական դասական և ակադեմիական շարադրություններ, նա իր տեղը գտել էր Մոսկվայի համալսարանի նոր կուրսում Դոստոևսկու և Լև Տոլստոյի դասընթացներում։ 1989 թվականին *Օգոնյոկը* վերաթողարկեց 12 հատորանոց *Լեսկովի* ժողովածուն, որում *Քաշված դաշույններով* ԽՍՀՄ-ում։

1996 թվականին Ռուսաստանում Տեռա հրատարակչությունը սկսեց 30 հատորանոց Լեսկովի շարքը `հայտարարելով հեղինակի յուրաքանչյուր ստեղծագործություն կամ նամակ ներառելու մտադրության մասին, բայց մինչև 2007 թվականը 10 հատորն էր արդեն լույս տեսել։ *Գրական ժառանգության* հրատարակչությունը սկսել է *Չհրապարակված Լեսկովը* շարքը։ Առաջին գիրքը (գեղարվեստական) լույս է տեսել 1991 թվականին, երկրորդ գիրքը (նամակներ և հոդվածներ) ՝ 2000 թվականին երկուսն էլ թերի էին, և վեց հատոր նյութը, որը մեկ դար առաջ արգելված էր և ապացուցեց, որ չափազանց կոշտ է խորհրդային գրաքննիչների համար և կրկին անտեսվեց։ 1902 թվականի Լեսկովի ամբողջական' 36 հատորները վերահրատարակվել են 2002 թվականին, և Մոսկվայի Օնլայն գրադարանը հավաքել է Լեսկովի ժառանգության զգալի մասը, ներառյալ նրա ամենավիճահարույց վեպերն ու էսսեները։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  *Гроссман Л. П.* Лесков Н. // Краткая литературная энциклопедия (ռուս.) — М.: Советская энциклопедия, 1962. — Т. 4. — С. 158—162.
2. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
3. 1 2 3 4  *Венгеров С.* Лесков, Николай Семенович (ռուս.) // *Энциклопедический словарь* — СПб.: Брокгауз — Ефрон, 1896. — Т. XVIII. — С. 147—150.
4. 1 2 3 4 5 6 7 8  Viduetskaya, I.L. (1990). «Nikolai Semyonovich Leskov profile». Russian Writers. Biobibliographical dictionary. Vol. 1. (ed. P.A. Nikolayev). Moscow, Prosveshchenye Publishers. Վերցված է 2011 թ․ հոկտեմբերի 10-ին.
5. 1 2 3 4 5 6 7  D. S. Mirsky; Francis James Whitfield (1999). *Leskov*. A history of Russian literature from its beginnings to 1900. ISBN 9780810116795. Վերցված է 2011 թ․ հոկտեմբերի 10-ին.
6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  «Nikolai Semyonovich Leskov profile» (ռուսերեն). leskov.lit-info.ru. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ ապրիլի 25-ին. Վերցված է 2011 թ․ հոկտեմբերի 10-ին.
7. 1 2  Leskov, N.S. (1958). «Autobiographical Notes». The Works of N.S. Leskov in 11 volumes. Khudozhestvennaya Literatura Publishers. Moscow. Vol 11, pp. 5–20. Վերցված է 2011 թ․ հոկտեմբերի 10-ին.
8. 1 2  N. Leskov's letter to Pyotr Shchebalsky, 16 April 1871. N.S. Leskov. Letters (1859—1880). A letter No.39
9. 1 2  «N.S.Leskov biography» (ռուսերեն). www.kostyor.ru. Վերցված է 2011 թ․ հոկտեմբերի 10-ին.
10. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26  Bogayevskaya, K.P. «N.S. Leskov timeline». az.lib.ru/The Works of N.S. Leskov in 11 volumes. Khudozhestvennaya Literatura Publishers. Moscow. 1958. Vol 11, pp. 799–834. Վերցված է 2011 թ․ հոկտեմբերի 10-ին.
11. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22  Bukhstab, B. Foreword. The Works of N.S. Leskov in 6 volumes. Vol. 1, pp. 3—42. Pravda Publishers. Moscow, 1973.
12. ↑  «Nikolay Semyonovich Leskov profile». www.vokrugsveta.ru. Վերցված է 2011 թ․ հոկտեմբերի 10-ին.
13. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  Korovin, Vladimir. «Nikolai Semyonovich Leskov profile». www.krugosvet.ru. Վերցված է 2010 թ․ հունվարի 29-ին.
14. 1 2  Liukkonen, Petri. «Nikolai Leskov». *Books and Writers (kirjasto.sci.fi)*. Finland: Kuusankoski Public Library. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ հուլիսի 18-ին.
15. ↑  Alexander James Scott's name became the Russian Александр Яковлевич Шкотт (Aleksandr Yakovlevich Shkott), his middle name James (Yakov) transforming into a patronymic.
16. ↑  Leskov, Nikolai (М.: 1958). «The Product of Nature (Produkt prirody)». The Works of N.S. Leskov in 11 volumes. Khudozhestvennaya Literatura Publishers. Moscow. 1958. Vol 9. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ սեպտեմբերի 21-ին. Վերցված է 2011 թ․ հոկտեմբերի 10-ին.
17. ↑  Stebnitsky, M. – The Russian Society in Paris (Russkoye obshchestvo v Parizhe). Novelets, Stories and Notes. Vol. 1. St. Petersburg, 1867, p. 320
18. ↑  «The Verdict of Posterity». www.kostyor.ru. Վերցված է 2011 թ․ հոկտեմբերի 10-ին.
19. ↑  Arrested on 28 July 1862, Nechiporenko reported Leskov to the police, stating that the latter had had a "harmful influence" on him.
20. ↑  Gromov, P. Eikhenbaum, B. «N.S. Leskov. Overview». The Works of N.S. Leskov in 11 Volumes. Vol. 1. М. 1956. Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ սեպտեմբերի 30-ին. Վերցված է 2010 թ․ հուլիսի 1-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
21. ↑  Leskov, A.N. «The Life of Nikolai Leskov (Zhizn Nikolaya Leskova) Vol. 1». az.lib.ru. Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ օգոստոսի 3-ին. Վերցված է 2010 թ․ հուլիսի 1-ին.
22. ↑  1862. The No. 137 Case. The Chancellery of the Ministry of Education. The Higher Verdict dealt with the 1862 fires in Saint Petersburg, published in Severnaya Ptchela, No. 143, 1862,.
23. ↑  Annensky, Lev (1988). «The Unbroken One (Neslomlenny)». The Three Heretics. The Lives of A.F. Pisemsky, P.I. Melnikov-Pechorsky, N.S. Leskov/Moscow, Kniga Publishers. Վերցված է 2011 թ․ հոկտեմբերի 10-ին.
24. 1 2  «Leskov, Nikolai Semenovich profile». Great Soviet Encyclopedia @ encyclopedia2.thefreedictionary.com. Վերցված է 2011 թ․ հունիսի 1-ին.
25. ↑  The Works of N.S. Leskov in 11 volumes. Khudozhestvennaya Literatura Publishers. Moscow. 1956—1958. Vol. 10, p. 169
26. 1 2  D.S. Svyatopolk-Mirsky (1926). «Leskov». The History of Russian Literature from Its Beginning up to 1925/Translated by R. Zernova. London: Overseas Publications Interchange Ltd, 1992. pp. 490–502. Վերցված է 2011 թ․ հոկտեմբերի 10-ին.
27. ↑  The Works of N.S. Leskov in 11 volumes. Khudozhestvennaya Literatura Publishers. Moscow. 1956–1958. Vol 10, P. 433
28. ↑  The Works of N.S. Leskov in 11 volumes. Khudozhestvennaya Literatura Publishers. Moscow. 1958. vol 11, p. 509
29. ↑  The Works of N.S. Leskov in 11 volumes. Khudozhestvennaya Literatura Publishers. Moscow. 1958. Vol 10, p. 362
30. ↑  Mikhaylovsky, Nikolay. Literature and Life. — *Russkoye Bogatstvo*, 1897. No. 6, p. 104
31. ↑  The Works of N.S. Leskov in 11 volumes. Khudozhestvennaya Literatura Publishers. Moscow. 1956–1958. Vol 11, p.229
32. ↑  *Nov* (nagazine), 1886, No.7, р. 352
33. ↑  The Works of N.S. Leskov in 11 volumes. Khudozhestvennaya Literatura Publishers. Moscow. 1956–1958. Vol 11, p.529
34. ↑  Faresov, A. *Against the Tides* (Protiv techeny), р. 382
35. ↑  «Zayachy remis (The Rabbit Warren)». az.lib.ru/The Works of N.S. Leskov in 11 volumes. Khudozhestvennaya Literatura Publishers. Moscow. 1958. Vol 9. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ սեպտեմբերի 23-ին. Վերցված է 2011 թ․ հոկտեմբերի 10-ին.
36. 1 2 3  Gorelov, А. (1948). «The Book of Son and Father (Kniga o syne i otze)». Mskow. Khudozhestvennaya Literatura. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ նոյեմբերի 8-ին. Վերցված է 2011 թ․ հոկտեմբերի 10-ին.
37. 1 2  Zarva, V.A. «Nikolai Leskov and His Daughters». bdpu.org. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ մայիսի 11-ին. Վերցված է 2011 թ․ հոկտեմբերի 10-ին.
38. ↑  E.S. Bubnova's letters to N.S. Leskov (dated 8 October 1880 and 14 August 1882).
39. 1 2 3 4 5  Anninsky, Lev. «The Leskov Necklace (Leskovskoye ozherelye)». lib.rus.ec. Արխիվացված է օրիգինալից 2023 թ․ մայիսի 19-ին. Վերցված է 2011 թ․ հոկտեմբերի 10-ին.
40. ↑  Semyon Vengerov. «Nikolai Semyonovich Leskov profile». The Russian Biographies Dictionary. Վերցված է 2011 թ․ հոկտեմբերի 10-ին.
41. ↑  *Russkaya Mysl*, 1891, No. 12, section II, p. 264.
42. ↑  Korolyov, Anatoly. «At Daggers With Russia». ria.ru. Վերցված է 2011 թ․ հոկտեմբերի 10-ին.
43. ↑  Gorky, Maxim. The Complete Works of... Vol. 24, pg. 487.
44. ↑  Kaletsky, P. (1932). «Nikolai Leskov». The Literary Encyclopedia in 11 volumes. Vol. 6. Moscow. Վերցված է 2011 թ․ հոկտեմբերի 10-ին.
45. ↑  «Katerina Izmaylova». 100oper.nm.ru. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ փետրվարի 25-ին. Վերցված է 2011 թ․ հոկտեմբերի 10-ին.
46. ↑  *Tupeiny khudozhnik (The Toupee Artists). The opera*. Teatrkinopechat. 1929. Վերցված է 2011 թ․ հոկտեմբերի 10-ին.(չաշխատող հղում)
47. ↑  Sergey Dmitrenko. «Leskovian Subject». Novaya Gazeta. Վերցված է 2011 թ․ հոկտեմբերի 10-ին.
48. ↑  «The Unpublished Leskov». www.belletrist.ru. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ ապրիլի 25-ին. Վերցված է 2011 թ․ հոկտեմբերի 10-ին.
49. ↑  «Nikolai Semyonovich Leskov profile». az.lib.ru. Վերցված է 2011 թ․ հոկտեմբերի 10-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* The Steel Flea Translated by Isabel Hapgood
* The Sealed Angel from *Russian Sketches, Chiefly of Peasant Life*. Translated by Beatrix Tollemache
* Ilibrary.ru, Some texts by Nikolai Leskov in the original Russian
* AZ.lib.ru, All Leskov's novels, stories, articles and criticism

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 585)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Discogs · Internet Movie Database · MusicBrainz · Internet Speculative Fiction Database · Find A Grave · Rodovid |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Կրուգոսվետ · Հրեական Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · Ուղղափառ · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| ՀԳՀԳ: 18138 · BIBSYS: 90100788 · BNE: XX1105253 · BNF: 119126722 · CiNii: DA00815864 · CONOR: 11258211 · GND: 118640488 · ICCU: CFIV053014 · ISNI: 0000000121024536 · LCCN: n50052867 · LNB: 000026945 · NDL: 00447446 · NKC: jn19990210376 · NLA: 36452829 · NLG: 94367 · NLP: a0000001180532 · NSK: 000051025 · NTA: 069389411 · NUKAT: n97084401 · PTBNP: 407060 · LIBRIS: 70955 · SUDOC: 027328430 · VIAF: 76318943 · WorldCat VIAF: 76318943 |

 |

 |