recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Հայերը Ղարադաղում** բնակություն են հաստատել առնվազն զարգացած միջնադարում։ Սելջուկ-թյուրքերի արշավանքների հետևանքով տեղի է ունեցել հայերի բռնագաղթ Ատրպատականի տարածք, որի հետևանքով ստվարացել են տեղի հայկական բնակավայրերը կամ հիմնվել են նորերը։ Հայերը կենտրոնանում են Պարսկահայք աշխարհում, Վասպուրականի արևելքում և Փայտակարանի արևմուտքում, որոնք Արաքսից հարավ էին և դարեր շարունակ չէին գտնվում հայկական իշխանությունների ենթակայության տակ (Մակու, Խոյ, Սալմաստ, Ուրմիա, Ղարադաղի լեռնային շրջան), ինչպես նաև՝ ոչ հայաբնակ քաղաքաներում ստեղծվում են հայկական համայնքներ (Թավրիզ, Մարաղա, Մարանդ, Սոլթանիե, Սպահան)։

Ղարադաղի լեռներ
Հին հայկական աղբյուրներում Ղարադաղը հայտնի է որպես Արտավանյան կամ Մարաց ամուր աշխարհ, և նշվում էր որպես Իրանի տարածքում ստեղծված առաջին հոգևոր թեմի՝ Ատրպատականի առավել հայաշատ գավառ։ Ուշ միջնադարում գրեթե զուտ հայաբնակ Ղարադաղում կային 4 տասնյակից ավելի գյուղեր, որոնք հարկ էին վճարում Տաթևի վանքին։ 18-րդ դարում միջավատատիրական ընդհարումների, ազգային և կրոնական հալածանքների հետևանքով հայ բնակչությունը խիստ նվազել է, երբ հիմնվել է Ղարադաղի խանությունը։ Ռուս-պարսկական պատերազմից հետո՝ Թուրքմենչայի պայմանագրի կնքման արդյունքում, Ղարադաղից զգալի թվով հայեր անցել են Արաքսը, հաստատվել են Զանգեզուրում և Ղարաբաղում։

20-րդ դարի սկզբին հայեր են ապրել Ղարադաղի Դըզմար, Հասանով, Մեշափարա, Մնջվան և Քեյվան գավառակների ավելի քան 3 տասնյակ գյուղերում (շուրջ 7 հազար մարդ)։ Տեղի եկեղեցիներին կից բացվում են ծխական դպրոցներ։ Ղարադաղի հայության համար աղետալի է եղել առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում, մասնավորապես՝ 1918 թվականի նոյեմբերին թուրքական բանակի ներխուժումը։ Տեղի խաների հետ միասին թուրքերը կոտորածներ են կազմակերպել Աղարան և Ղուլիղի գյուղերում։ Նույն ճակատագրին են արժանացել նաև Ամրադուլ, Նորաշեն, Վինտն, Քյալալա գյուղերը։ Դրա հետևանքով մեծ չափերի է հասել հայերի արտահոսքը՝ շարունակվելով նաև 1921-1922 թվականներին։ Ամբողջովին հայաթափվհլ Են Ասրան, Գյարմնավ, Զիաքյու, Մզկիթ, Քյալալա (Քըլալա), Օդա բնակավայրերը։ Հետագա տասնամյակներին Ղարաղանի հայ բնակչության թիվը նկատելիորեն աճել է, և 1927 թվականին նրանք բնակվում էին գավառակի 10 -12 գյուղերում։

1940 թվականին Ղարաղանում ապրում էին 2057 հայ, որոնք կենտրոնացած էին Ենգիղալա, Ներքին և Վերին Չանախչի, Լառ, Չարհադ, Աղբուլաղ, Ցարաբադ, Սարիգյուղ, Քարավազ, Չամբար, Քուշքավար են բնակավայրերում։ 1946 թվականին (նաև՝ 1960-ական թվականներին) զգափ թվով ղարաղանցի հայեր ներգաղթել են Հայաստան, իսկ մի մասը տեղափոխվել Թեհրան կամ Իրանի այլ քաղաքներ։ Արտագաղթը մեծ չափեր է ընդունել 1962 թվականի Ղազվինի ավերիչ երկրաշարժից հետո։ Վերջին հայ ընտանիքները (Լառ գյուղում) Ղարաղանից հեռացել են 1980-ական թվականների սկզբին։ Ներքին Չանախչի գյուղում պահպանված Ս. Մարիամ Աստվածածին եկեղեցին ներկայումս էլ ուխտատեղի է նախկին ղարաղանցիների համար։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է* *«Հայ Սփյուռք» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
| **՞**Կարիճներ |
| --- |
| Կարիճներ  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Հոդվածոտանիներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Սարդակերպեր |
|
|
|
| Կարգ | Կարիճներ |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Scorpiones
C. L. Koch, 1837 |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | ITIS**82713**NCBI**6855**EOL**8542**

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Կարիճներ** (լատին․՝ Scorpionida), սարդակերպերի դասի անողնաշարավոր կենդանիների կարգ։

Մարմնի երկարությունը 1—18 սմ է, բաժանված է գլխակրծքի և հատվածավոր փորիկի, որը կազմված է առջևի լայն և ետին երկար, հաճախ «պոչ» կոչվող մասերից։ Փորիկի վերջին հատվածը վերջանում է 2 թունագեղձերով, որոնք բացվում են կեռ խայթիչի մեջ։ Խայթիչը պաշտպանական և հարձակման միջոց է։ Ոտքերը 4 զույգ են, խելիցերները՝ ունելիանման։ Շնչառության օրգանները թոքային պարկերն են, որոնք բացվում են փորիկի 3-6-րդ հատվածներում։ Գիշերային կենդանիներ են, ցերեկը թաքնվում են քարերի տակ, ճեղքերում։ Սնվում են միջատներով, սարդերով, բազմոտանիներով։ Հայտնի է մոտ 500 տեսակ, տարածված արևադարձերում, մերձարևադարձերում, անապատներում, ինչպես նաև արևադարձային խոնավ անտառներում։ Կարիճի խայթոցը շատ ցավոտ է, իսկ սև կարիճինը կարող է մահացու լինել մարդկանց համար։ Հայաստանում հանդիպող կարիճներից թունավոր և մարդու համար վտանգավոր են միայն սև կարիճները։ Ի՞նչ պետք է իմանալ նրանց խայթոցի մասին և ի՞նչ պետք է անել, եթե ձեզ խայթել են։ Սև կարիճի խայթոցից տուժածին պետք է հնարավորինս արագ հիվանդանոց տեղափոխել։ Ի տարբերություն օձի խայթոցի՝ այս պարագայում տուժածին պետք չէ առաջին օգնություն ցույց տալ։ Անիմաստ է դուրս քաշել թույնը կամ անշարժացնել վերջույթները, քանի որ կարիճի թույնը չի գործում այնպես, ինչպես օձինը։ Այն միանգամից ազդում է մարդու նյարդային համակարգի վրա։ Անօգուտ է նաև կտրվածքներ անելն ու վերքն այրելը. դա կարող է միայն վնասել տուժածին։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 322)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Աստվածաշնչյան · Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Կանադական · Հրեական Բրոքհաուսի և Եփրոնի · MESH ID |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 12369842h · GND: 4335222-4 · LCCN: sh85118793 · LNB: 000303566 · Microsoft: 2777884321, 2910337769 · NDL: 00576840 · NKC: ph116835 |

 |

 |
«**Հայ տպագրության տարեգիրք**», ազգային մատենագիտության ցանկերի ժողովածու։ Հայաստանի ազգային գրապալատի հրատարակություն։

Պատմություն
-----------

Լույս է տեսնում 1925 թվականից (մինչև 1995-ը՝ «Տպագրության տարեգիր») Երևանում՝ պրակներով։ Ներկայացնում է տվյալ ժամանակահատվածում գրապալատի ստացած՝ Հայաստանում և Սփյուռքում լույս տեսած պարբերական և ոչ պարբերական հրատարակությունների, ինչպես նաև համաշխարհային մամուլում Հայաստանի և հայ ժողովրդի մասին հրապարակված հոդվածների մատենագիտությունը։

Ներառում է «Գրքի տարեգիրքը» (1925 թվականից), «Ամսագրային հոդվածների տարեգիրքը» (1939 թվականից), «Լրագրային հոդվածների տարեգիրքը» (1949 թվականից), «Գրախոսությունների տարեգիրքը», «Նոտագրական հրատարակությունների տարեգիրքը» (երկուսն էլ՝ 1951 թվականից), «Սփյուռքահայ մամուլի տարեգիրքը», «Ատենախոսությունների տարեգիրքը» (երկուսն էլ՝ 1995 թվականից)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
Սուրբ Սարգիս եկեղեցի
**Հայերը Վառնայում** հաստատվել են 17-րդ դարի սկզբին՝ այստեղ գաղթած ղրիմահայերի կողմից, և բնակվել են քաղաքի՝ հետագայում «Հայկական» կոչված թաղամասում։ 19-րդ դարի սկզբին Վառնայում եղել է 150 տուն հայ, իսկ դարի վերջին այստեղ բնակվել է շուրջ 1300 հայ։ Հաջորդ տասնամյակներին հայերի թիվն աճել է Թուրքիայից փախած հայերի հաշվին՝ հասնելով 10 հազարի։

Շուտով Վառնայում ապաստան գտած հայերի մի մասը տեղափոխվել է երկրի այլ քաղաքներ, տեղի հայերի թիվը նվազել է՝ կազմելով շուրջ 4 հազարի։ Հայ բնակչության թվի հետագա տատանումները պայմանավորված են եղել շարունակվող ներգաղթով Բ-ից 1930-ական թվականներին նկատելի արտագաղթով։

1946 թվականին շուրջ 300 վառնայաբնակ հայեր ներգաղթել են Հայաստան։ 21-րդ դարի սկզբին Վառնայում բնակվել է շուրջ 5 հազար հայ։ 1990-ական թվականներին այստեղ հաստատվել են հարյուրավոր հայեր Հայաստանից, Ռուսաստանից։ Վառնայի հայ համայնքի ձևավորման և զարգացման գործում կարևոր դեր են խաղացել հայ առևտրականները։ Նրանց գործունեությունը նկատելի էր ոչ միայն երկրի ներքին, այլև՝ արտաքին շուկայում (առևտրական կապեր են ունեցել Զմյուռնիայի, Տրապիզոնի, Կիպրոսի, Եգիպտոսի հայ առևտրականների և արդյունաբերողների հետ)։

Վառնայաբնակ հայերը զբաղվել են արհեստներով, կային նաև բանվորներ և փոքրաթիվ գործարանատերեր։ 1842 թվականին կառուցվել է սուրբ Սարգիս հայկական եկեղեցին, որին կից բացվել է Սիսակյան դպրոցը։ Գործել են նաև ուրիշ դպրոցներ։ 19-րդ դարի վերջից մինչև 1944 թվականը Վառնայում գործել են հայ քաղաքական կուսակցությունների տեղական կազմակերպությունները, հասարակական և մշակութային միություններ, լուսավորական հաստատություններ։

1970-ական թվականների 2-րդ կեսից համայնքի ազգային կյանքն անկում է ապրել, սկսել է վերականգնվել 1990-ական թվականներին։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է* *«Հայ Սփյուռք» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
**Մարիա Մարգերիտա Գրիմանի** (իտալ.՝ Maria Margherita Grimani, գործուներության տարիները՝ 1713-1718), իտալացի կոմպոզիտոր։

Կենսագրություն և գործունեություն
--------------------------------

Մարիա Մարգերիտա Գրիմանիի մասին կենսագրական տեղեկություններ չեն պահպանվել։ Կա վենետիկյան նշանավոր Գրիմանի տոհմը, սակայն առկա չէ Գրիմանիի՝ այդ տոհմին պատկանելության ապացույց։ Հայտնի չէ նաև այն, թե արդյոք դա նրա օրիորդական ազգանունն է, թե ամուսնու ազգանունը։ Հնարավոր է, որ 1713-1718 ընկած ժամանակահատվածում նա ապրել է Վիեննայում, որտեղ նրա ստեղծագործությունները, հնարավոր է, ցուցադրվել են Վիեննական պալատական թատրոնում։ Չի բացառվում նաև այն, որ նա եղել այն ժամանակ արքունիքում ապրող կանոսիսներից։

Մեզ հասած ստեղծագործությունների արդյունքում, Գրիմանին հայտնի միայն, որպես կոմպոզիտոր։ Նրա ստեղծագործություններից են՝ «Պալլադա և Մարս»՝ (իտալ.՝ Pallade e Marte)՝ երկու երգչի համար նախատեսված «դրամատիկ երգ», որը կատարվել է 1713 թվականի նոյեմբերի 4-ին՝ Կառլ VI կայսեր անվանակոչության օրը։ Դա վիեննական արքունիքում կատարված առաջին օպերային բնույթի ստեղծագործությունն էր։ Այն գրվել է սոպրանոյի և ալտի համար՝ թավջութակի, հոբոյի, թեորբայի, լարային գործիքների և բաս կոնտինուոյի ուղեկցությամբ։ Վոկալային պարտիան սոլիստների կողմից արիաների կատարման և ավարտական զուգերգի հաջորդականություն է։ Երաժշտական արիաները բնորոշ են այդ ժամանակաշրջանի իտալական և վիեննական երաժշտությանը և շատ ընդհանրություններ ունեն այլ կին կոմպոզիտորների ստեղծագործությունների հետ։

Բացի այդ, պալատում կատարվել են նաև Գրիմանիի երկու օրատորիաները՝ «Մարիայի և Ելիզավետայի հանդիպումը»՝ (իտալ.՝ La visitazione di Elisabetta) 1713 թվականին (կրկնակի կատարումը՝ 1718) և «Հովհաննես Մկրտչի գլխատումը» (իտալ.՝ La decollazione di S Giovanni Battista) 1715 թվականին։ Լիբրետոյի հեղիանակն անհայտ է։ 

1718 թվականից հետո Գրիմանիի անունը չի հիշատակվել։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Grove Music Online — OUP. — ISBN 978-1-56159-263-0
2. 1 2 3 4  New Historical Anthology of Music by Women, 2004, էջ 99
3. 1 2 3  Grove Music
4. ↑  Women Composers of Classical Music, 2011, էջ 24

Գրականություն
-------------

* *Barbara Carvey Jackson* Maria Margherita Grimani // New Historical Anthology of Music by Women / James R. Briscoe. — Indiana University Press, 2004. — Vol. 1. — P. 99—100.
* *Mary F. McVicker* Maria Grimani // Women composers of classical music: 369 biographies from 1550 into the 20th century. — McFarland & Company, 2011. — P. 24. — ISBN 978-0-7864-4397-0
* *Karin Pendle* Women & Music: A History. — Indiana University Press, 2001. — P. 126—128.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Rudolf Klein։ «Grimani, Maria Margherita»։ *Grove Music Online*
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Չոբանյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Հայկ Հարությունի Չոբանյան** (մարտի 5, 1973(1973-03-05), Տավուշ, Շամշադինի շրջան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ պատմաբան, պետական գործիչ։ ՀՀ Տավուշի մարզպետ (2019 թվականի փետրվարի 6 - 01.04.2021): ՀՀ բարձր տեխնոլոգիաական արդյունաբերության նախարար (02.04.2021-04.08.2021): Գիտական ինովացիոն և կրթական հիմնադրամի խորհրդի նախագահ, «Աէրոդինամիկս» ՓԲԸ նախագահ։

Կենսագրություն
--------------

Հայկ Չոբանյանը ծնվել է 1973 թվականին, Հայաստանի Տավուշի մարզի Տավուշ գյուղում։ Ավարտել է տեղի միջնակարգ դպրոցը։ 1990-1995 թվականներին սովորել է Երևանի պետական համալսարանի պատմության ֆակուլտետում։ Եղել է ԵՊՀ ուսանողական խորհրդի առաջին նախագահը։ 1995-1999 թվականներին սովորել է ՀՀ կառավարման դպրոցում։ 1995-1997 թվականներին ծառայել է Հայկական բանակում։

1997-1998 թվականներին աշխատել է «Պետական ծառայողի լրատու» ամսագրի խմբագրությունում, 1998-2001 թվականներին՝ Հայաստանի կառավարության աշխատակազմում, ապա` ՀՀ արդարադատության նախարարությունում։ 2001-2003 թվականներին աշխատել է հրատարակչության տնօրեն, 2003-2012 թվականներին՝ ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարության Նորք տեղեկատվավերլուծական կենտրոնի տնօրեն, 2006-2013 թվականներին՝ Ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաների ձեռնարկությունների միություն խորհրդի անդամ։ 2012 թվականին հիմնադրել է «Արփի սոլար» ընկերությունը։ Նույն թվականին ղեկավարել է Տավուշի հոգևոր վերածնունդ հիմնադրամը։ 2014-2017 թվականներին աշխատել է Ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաների ձեռնարկությունների միության փոխտնօրեն և «ՅուԱյԹի» ԷՔՍՊՈ ընկերության տնօրեն։ 2016 թվականին հիմնել է Կայուն էներգիայի զարգացման հիմնադրամը, 2018 թվականին՝ «Ֆրիներջի» ընկերությունը։ 2016 թվականից «Իրական» դպրոց հիմնադրամի հոգաբարձուների խորհրդի նախագահն է, 2017 թվականից՝ Հայաստանի փառատոների ասոցիացիայի նախագահ։

2019 թվականի փետրվարի 6-ին Հայաստանի կառավարության որոշմամբ նշանակվել է Հայաստանի Տավուշի մարզպետ։

2021 թվականի ապրիլի 2-ին Հայաստանի նախագահի հրամանագրով նշանակվել է Հայաստանի բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարար։

Պարգևներ
--------

Արժանացել է պետական պարգևների։ 

* ԵՊՀ արծաթե հուշամեդալ, 2009,
* Մարշալ Բաղրամյան մեդալ,
* Աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարության ոսկե մեդալ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Տիգրան Պետրոսյանը նշանակվեց Շիրակի մարզպետ, Հայկ Չոբանյանը՝ Տավուշի մարզպետ
2. 1 2  Հայկ Չոբանյանին բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարար նշանակելու մասին
3. ↑  Հայկ Հարությունի Չոբանյան, 90-ամյա ֆակուլտետը։ Եր.: Բավիղ էջ 405
4. ↑  Արևային էներգիա | Հայկ Չոբանյան
5. ↑  Հայկ Չոբանյանի կենսագրությունը ՀՀ Տավուշի մարզպետարանի կայքում

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Հայկ Չոբանյան** կատեգորիայում։ |


|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Հայաստանի Տավուշի մարզպետերը |
| --- |
|  |
| Հայաստան |  Պավլիկ Ասատրյան (1996-1999) • Արմեն Ղուլարյան (1999-2014) • Հովիկ Աբովյան (2014-2018) • Վահե Ղալումյան (2018-2019) • Հայկ Չոբանյան (2019-2021) |
|  |
| ՄԱՐԶՊԵՏԱՐԱՆԻ ՄԱՍԻՆ |

 |
**Կարլիս Սունինշ** (լատիշ․՝ Kārlis Sūniņš, փետրվարի 27, 1907(1907-02-27), Talsi County, Կուրլանդիական գուբերնիա, Ռուսական կայսրություն - փետրվարի 13, 1979(1979-02-13), Ռիգա, Լատվիական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), խորհրդային և լատվիացի նկարիչ։ Լատվիական ԽՍՀ ժողովրդական նկարիչ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1907 թվականի փետրվարի 27-ին, Նուրմույժում, Տալսենի գավառում (այժմ` Լատվիայի Տալսիի շրջան), սպասավորների ընտանիքում։

Սովորել է Բիրզի վոլոստային դպրոցում, Ստենդի հիմնական դպրոցում, Տալսինի քաղաքային հիմնական դպրոցում։ Ավարտել է Տալսինի միջնակարգ դպրոցը և Լատվիայի գեղարվեստի ակադեմիայի դեկորատիվ գեղանկարչության բաժինը (պրոֆեսոր Կուգա Յանիսի արվեստանոցը, 1934 թվական)։

Աշխատել է Ռիգայի կիրառական արվեստի միջնակարգ դպրոցում որպես ուսուցիչ (1944-1967)։

Եղել է Անկախ նկարիչների միության (1932), Լատվիայի նկարիչների միության (1944) անդամ, ջրանկարիչների բաժնի նախագահ (1960-1966)։ Լատվիական ԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1967)։ Լատվիական ԽՍՀ ժողովրդական նկարիչ (1972)։

Մահացել է 1979 թվականի փետրվարի 13-ին, Ռիգայում։ Թաղված է Լեսնոյ գերեզմանատանը։

Ստեղծագործություն
-----------------

Ցուցահանդեսների սկսել է մասնկացել 1929 թվականից։ Լատվիայի նախագայի նստավայրի, Ռիգայի պետական մարզային բանկի (1935, 1937), Ցեսիսի առողջարանի, Սիգուլդսկի գրողների պալատի (երկուսն էլ` 1937 թվական), Ցեսիսում և Տալսիում որոշ մասնավոր առանձնատների դեկորատիվ-գեղարվեստական ձևավորման հեղինակն է։

Նա հիմնականում նկարել է բնանկարներ` դիմելով ոճավորված ձևերի։ Աշխատել է ջրաներկով, յուղաներկով և տեմպերայով։ Պատկերազարդել է գրքեր, պատրաստել էքսլիբրիսներ, ապակենախշ էսքիզներ և պաստառներ։

Առավել հայտնի աշխատանքներից են «Դաուգավ» շարքը (1950-ականների վերջերին), «Գիհ» (1967), «Հիրիկ» (1968), «Ձմեռ», «Մեժեզերս» (երկուսն էլ` 1977 թվական) կտավները։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. ↑  Māksla un arhitektūra biogrāfijās. — [Rīga] : Latvijas enciklopēdija : Preses nams, 1995-[2003]. — (Latvija un latvieši). 1.sēj. Kal-Rum / atb. red. Andris Vilsons; aut.: Vaidelotis Apsītis, Laila Baumane … [u.c.]. — Rīga : Latvijas enciklopēdija, 1996. — 239 lpp. : il. ISBN 5-89960-057-8 ISBN 5-89960-059-4
3. ↑  Kārlis Sūniņš // Latvijas Enciklopēdija. — Rīga: SIA «Valērija Belokoņa izdevniecība», 2007. — ISBN 9984-9482-0-X.

Գրականություն
-------------

* Kārlis Sūniņš. Rīga, 1966
* Māksla un arhitektūra biogrāfijās. Atb. red. A. Vanaga — Rīga, 2000

Արտաքին հղումներ
----------------

* Биография и работы на сайте paintings.lv(չաշխատող հղում)

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  ⛭  | 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 15008544s · GND: 127381813 · ISNI: 0000000083697667 · LCCN: n90698366 · LNB: 000014613 · NKC: xx0126696 · NLP: a0000002748444 · NTA: 132254948 · NUKAT: n2019007904 · VIAF: 32273640 · WorldCat VIAF: 32273640 |

 |

 |
**Անասնաբուծության և անասնաբուժաական գիտահետազոտական ինստուտ**, հիմնադրվել է 1956 թվականին, Երևանում՝ միավորելով մինչ այդ ինքնուրույն գործող գիտահետազոտական երեք ինստիտուտներ (անասնապահության, անասնաբուժության և կերահայթայթման)։

Ունեցել է ութ անասնաբուծական, երեք կերարտադրման, վեց անասնաբուժական բաժիններ։ Ինստիտուտի կազմում են նաև մեղվաբուծական և Սևանի լեռնամարգագետնային փորձակայանները, Լոռու և Չարբախի փորձարարակաև բազաները, Կրասնոսելսկի ոչխարաբուծական հենակետը, կովկասյան գորշ տավարի ցեղի Լոռու տոհմաբուծարանը, Ալագյազի ոչխարաբածակաև տոհմային սովետական տնտեսությունը և բալբաս ցեղի ոչխարի Ծակքարի տոհմաբուծարանը։

Ինստիտուտում մշակվել են գյուղատնտեսական կենդանիների և թռչունների տեղական ցեղերի բարելավման, նոր ցեղերի ու ցեղախմբերի ստեղծման մեթոդներ (Ա. Թամամշնի, Ս. Կարապետյանի, Ա. Ռուխկյանի, Ն. Ստեփանյանի ղեկավարությամբ)։ Ինստիտուտի անմիջական մասնակցությամբ ստեղծվել և Հայաստանում տարածվել է կովկասյան գորշ տավարի ցեղը, երևանյան հավերի ցեղախումբը, արագածյան ոչխարի ցեղախումբը, ճագարի խորհրդային մսադեր ցեղը։ Ուսումնասիրվել է երկրի լեռնայիև արոտավայրերի և մարգագետինների բուսակազմը, մշակվել դրանց բարելավման միջոցառումները, հետազոտվել են տարբեր գոտիների կերերի քիմիական կազմը, դրանց մարսելիությունը (Գ. Զաքարյան), ուսումնասիրվել է կերերի կոնսերվացման և մարսելիության կենսաքիմիական մեխանիզմը (Մ. Տեր-Կարապետյան), ստեղծվել է երևանյան պանիրների ստացման եղանակը (Վ. Քյուրքչյան)։ Մշակվել և արտադրության մեջ արմատավորվել են տավարի մսացու և տոհմայիև մատղաշի ինտենսիվ և նպատակային աճեցման (Վ. Ոսկանյան), խոյերի սերմի պահպանման (Հ. Մադոյան) մեթոդներ, խոշոր և մանր եղջերավորների ֆասցելիոզի (է. Դավթյան, Գ. Գրիգորյան), խոզերի ու հավերի ժանտախտի (Վ. Հայրապետյան) և մի շարք այլ հիվանդությունների դեմ կանխարգելիչ ու բուժական միջոցառումներ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 370)։*  |
**Հայ ազգային ճակատ** (ՀԱՃ), հայ հայրենասերների հակաֆաշիստական ընդհատակյա կազմակերպություն (1942–1945 թվականներին)։ Ստեղծվել է ֆրանսահայ կոմունիստների նախաձեռնությամբ։ Միավորում էր ֆրանսահայ համայնքի հայրենասերներին։ Կազմակերպիչներն էին Հանրի Մարմարյանը, Մեսրոպ Ասատուրյանը, Դավիթ Դավթյանը, Շահե Տատուրյանը, Սիրակ Բաղդասարյանը, Մելքոն Գեղունին, Կարապետ Քյուրեջյանը, Սարգիս Ալթունյանը և ուրիշներ։ Գերմանական օկուպացիայից Ֆրանսիայի ազատագրման պահին ՀԱՃ թվականի շարքերում կար ավելի քան 10 հզ հայ հայրենասեր։ 1943 թվականին ՀԱՃ թվականի նախաձեռնությամբ ստեղծվել է Երիտասարդ ֆրանսահայ հայրենասերների ճակատը։ Հայ հայրենասերները գերմանական օկուպանտների դեմ պայքարում էին մատչելի բոլոր միջոցներով։ ՀԱՃ ընդհատակում հրատարակել է թերթեր, թռուցիկներ, Սովինֆորմբյուրոյի հաղորդագրություններ ևն։ Ֆրանսիական և հայկական պարբերականներն իրենց էջերում ընդգծում էին այն միտքը, որ հայ հայրենասերները, մասնակցելով և օգնելով ֆրանսիական Դիմադրության շարժմանը, դրանով իսկ կատարում են իրենց պարտքը հեռավոր հայրենիքի՝ Հայաստանի նկատմամբ։ ՀԱՃ կազմակերպել է նաև նյութական օգնություն Ֆրանսիայի ազատագրման ֆոնդին (միայն 1943–1944 թվականներին՝ 7 միլիոն ֆրանկ)։ Զգալի գումար է հանգանակել «Սասունցի Դավիթ» տանկային շարասյան կազմակերպման ֆոնդին։ 1944 թվականի ամռանը, Ֆրանսիայում Ազգային ապստամբության օրերին, ՀԱՃ աջակցել է հայ պարտիզանական և հայրենասիրական միլիցիայի ջոկատների ստեղծմանը։ Ակտիվորեն մասնակցել է Փարիզի և Ֆրանսիայի այլ քաղաքների ու շրջանների ազատագրմանը։ ՀԱՃ թվականի նման կազմակերպություններ երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին գործել են նաև հայկական այլ համայնքներում (ԱՄՆ, Անգլիա, Ռումինիա, Բուլղարիա, Եգիպտոս, Սիրիա, Կիպրոս և այլն)։ Իրենց գործունեությամբ այդ կազմակերպությունները զգալի ավանդ են մուծել հակաֆաշիստական պայքարի ընդհանուր գործում։

Գրականություն
-------------

* Դրամփյան Տ. Ս. Ֆրանսահայ կոմունիստները դիմադրության տարիներին, 1941–1944 թթ. Երևան, 1967։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է* Հայկական համառոտ հանրագիտարանից*, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 121)։*  |
2001 թվականի հունվարի 23-ին Հայաստանի Նախագահ, Զինված ուժերի գլխավոր հրամանատար Ռոբերտ Քոչարյանը հաստատեց Հայաստանի զինված ուժերի զինանշանը։

Կառուցվածք
----------

Զինանշանը պատկերված է վերևում՝ ուղղանկյուն, ներքևում՝ կիսաշրջանաձև վահանի վրա։ Վերին եզրում հորիզոնական կապույտ ֆոնի վրա սպիտակ տառերով գրված է՝ «ՀԱՅԱՍՏԱՆ», ներքևում՝ կիսաշրջանին համապատասխան՝ կապույտ գույնով «ԶԻՆՎԱԾ ՈՒԺԵՐ» բառերը։
Վահանի մնացյալ դաշտը զինանշանային (հերալդիկ) տարրերով կազմված է հետևյալ պատկերային մասերից. Կենտրոնում պատկերված է թևատարած արծիվ՝ գլխով դեպի աջ շրջված, արծվի յուրաքանչյուր թևը բաղկացած է յոթական փետուրից (7 թիվը խորհրդանշում է արարչական շաբաթվա օրերի թիվը, կարող է արծվի գլխի հետ հասկացվել նաև պատմական Հայաստանի 15 նահանգները)։

### Արծիվ

Արծիվն իրականացված է մուգ կապույտ գույնով և կենտրոնական կերպար է զինանշանի վրա։ Խորհրդանշում է ուժ, հզորություն, խորաթափանցություն, սլացք, կամք։ Արծվի գլուխը պատկերված է արևի կլոր սկավառակի վրա, որը նույնպես իմաստավորվում է. քանի դեռ կա արևը, կլինեն նաև Հայաստանն ու Հայոց զինված ուժերը։ Արևի ճառագայթների վրա, արծվի թևերի բացվածքի մեջ պատկերված է Հայաստանի պետական խորհրդանիշ եռագույն դրոշը, որը հավաստում է, որ Հայաստանի զինված ուժերը գտնվում են պետության հովանու ներքո։ Արծվի մարմինը կազմում է հայկական կլոր վահանը՝ իրականացված ծիրանագույնի մուգ ու բաց երանգներով։

### Վահան

Վահանը խորհրդանշում է, որ զինված ուժերը երկրի գոյության պատվարն ու պահապանն են։ Վահանի ներսում պատկերված է հավասարաթև խաչ, որ մեր քրիստոնեական ժառանգորդության ու հավատի առհավատչյան է։

### Սուր

Զինանշանային վերջին տարրը սուրն է։ Այն հորիզոնական դիրքով գտնվում է վահանի տակ։ Աջ կողմում երևում է սրի կոթը, ձախ կողմում՝ սրի ծայրահատվածը։ Սուրը խորհրդանիշն է մշտարթուն վիճակի և հանուն հայրենյաց պատրաստ է իջնել թշնամու գլխին։ Զինանշանային պատկերագրության առումով, իր երևացող հատվածներով, սրի մասերը նաև խորհրդանշում են արծվի ճանկերը՝ ամբողջացնելով արծիվ-զինված ուժեր խորհրդանիշը։

Հեղինակներ
----------

Նկարիչներ Ռուբեն Արուտչյանը և Գագիկ Աբրահամյանը։

Տես նաև
-------

* Հայաստանի զինված ուժեր
* Հայաստանի զինանշան
* Զինանշան
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Խատիսյան (այլ կիրառումներ)

**Մարիամ (Մարիսյան) Խատիսյան** (ապրիլի 30, 1845(1845-04-30), Թիֆլիս, Ռուսական կայսրություն - փետրվարի 9, 1914(1914-02-09), Թիֆլիս, Ռուսական կայսրություն), հայ արձակագիր, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ։

Կենսագրություն
--------------

Սովորել է Թիֆլիսի կանանց ինստիտուտում։ Ամուսնացել է պետական բարձրաստիճան պաշտոնյա, մեծահարուստ Հովհաննես Խատիսյանի հետ, որը կնոջն օգնել է հայապահպան, բարեգործական, կրթական և այլ նախաձեռնություններում։ Մարիամ Խատիսյանն իր տանը ստեղծել է գրական-բարեգործական սրահ, որտեղ մշտապես հավաքվել և ազգապահպանության հարցեր է քննարկել Թիֆլիսի հայ մտավորականության ընտրանին, որոնց թվում նաև Գրիգոր Արծրունին։ Մարիամ Խատիսյանի, Դարյա Հովհաննիսյանի, Թագուհի Մելիք-Ազարյանի, Նինա Ղամբարյանի, Սոֆյա Բաբայանի, Սրբուհի Երիցյանի, Եկատերինա Եվանգուլյանի, Մարիամ Խոսրովյանի նախաձեռնությամբ 1882 թվականին ստեղծվում և մինչև 1907 թվականը գործում է Թիֆլիսի Հայուհյաց բարեգործական ընկերությունը։ Հետագայում Մարիամ Խատիսյանն ընտրվում է ընկերության ատենապետուհի։ Ընկերության միջոցներով կազմակերպվել են որբանոցներ, կանանց կրթօջախներ, ուսումնարաններ, առանձին օրիորդների արտասահման ուսուցման գործուղելու ծրագրեր։

Զբաղվել է նաև գրական ստեղծագործությամբ։ Թղթակցել է «Մուրճ» և այլ պարբերականների, հանդես եկել հոդվածներով։ «Մուրճ»-ում տպագրվել է նրա «Արևելյան հարց» ազգային, քաղաքական ընդարձակ աշխատությունը։

Գրել է նաև վեպեր։ Հրատարակել է «Հեղինե» (1890), «Փեսա որոնողներ» (1894), «Նոր ճանապարհի վրա» (1894), «Դժբախտ կին» (1899) վեպերը, որոնցում անդրադարձել է հայ կնոջ սոցիալական խնդիրներին և հասարակական դերին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4
2. 1 2 3 4  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 5. — էջ 35.
3. ↑  Սերգեյ Ավագյան, Նշանավոր հայուհիներ, Ե. 2006, էջ 34։


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 11780 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 35)։*  |
**«Հայ ավանդական երաժշտություն»,** մատենաշար։ Լույս է տեսնում Երևանում (պր. 1–10 թվական, 2008-2013 թվականներին)։

Կենսագրություն
--------------

Հրատարակում է Հայաստանի Հանրապետություն Գիտությունների Ազգային Ակադեմիայի արվեստի ինստիտուտը (Ա. Քոչարյանի անվան ձայնադարանի հավաքածուի հիման վրա)։ Խմբագրակազմ՝ Կարինե Խուդաբաշյան (գլխավոր խմբագիր), Հ. Պիչիկյան, Զավեն Թագակչյան, Ժ. Մեհրաբյան, Ա. Բաղդասարյան։ Ընդգրկում է 1927թվականից ցայսօր կատարված գիտարշավների նյութերը (շուրջ 15 000 միավոր)։ Յուրաքանչյուր հատոր բաղկացած է նախաբանից, ձայնագրված նյութերի նոտագիր և բանաստեղծական տեքստերի վերծանություններից, ծանոթագրություններից, այբբենական ցանկից և բարբառային բառարանից։ Տեքստերը հայերեն, ռուսերեն և անգլերեն են։

Տպագրվել են «Հայ նվագարանային երաժշտություն։ Պարեղանակներ։ Նվագներ» (պր. 1, 2, 2008 թվական, 2010 թվական ), «Հայ ժողովրդական երգեր և նվագներ (1927-1929 թվականներին գիտարշավային նյութերի ընտրանի)» (2008 թվական ), «Հայ երկրագործի աշխատանքային երգեր» (2009 թվական ), «Վասպուրականի ավանդական երգեր ու նվագներ» (2010 թվական ), «Հայ ավանդական պարերգեր (1953–1970 թվականներին՝ Սուրբ Լիսիցյանի գիտարշավի նյութերի հատընտիր)» (2010 թվական ), «Հայ վիպական երգեր» (2012 թվական ), «Ալաշկերտի ավանդական երգեր» (2012 թվական), «Ջավախքի պարերգեր և պարեղանակներ» (2012 թվական), «Վայոց ձորի ավանդական երգեր ու նվագներ» (2013 թվական ) պրակները։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
Չշփոթել Հայկական պար հոդվածի հետ։

**Հայկական Պար** լեռնաշղթան գտնվում է Հայկական հրաբխային բարձրավանդակի կենտրոնում՝ Բյուրակն ու Մասիս լեռնազանգվածների միջև։ Ունի աղեղնաձև կառուցվածք, ուռուցիկ մասով՝ դեպի հյուսիս։ Երկարությունը մոտ 250 կմ է, լայնությունը՝ 30-35 կմ։ Առավելագույն բարձրությանը հասնում է Սուկավետ գագաթում՝ 3445 մ։ Ջրբաժան է Սև, Կասպից ծովերի ու Պարսից ծոցի ավազանների միջև։

Երկրաբանություն
---------------

Կազմված է վերին կավճի ու պալեոգենի նստվածքային ծալքավորված ապարներից ու գերհիմնային ներժայթուքներից՝ ծածկված անդեզիտային ու բազալտային լավաներով։ Նեոգեն-անթրոպոգենի լեռնակազմական շարժընթացների հետևանքով ճեղքատվել ու ենթարկվել է տեկտոնական բարձրացումների։

Ռելիեֆ
------

Լանջերը ժայռոտ ու զառիթափ են՝ կտրտված բազմաթիվ կիրճերով։ Արևմուտքից արևելք լեռնաշղթան ցածրանում է։ Մասիսից բաժանվում է Խարաբաբազարի լեռնանցքով։

Կառուցվածք
----------

Հայկական Պարի Արևմտյան մասում Սարիկամ բարձրադիր լեռնավահանն է, կենտրոնում ծալքաբեկորավոր լեռնազանգված, որի վրա է Սուկավետ լեռը։ Արևելյան մասը միջին մասնատվածության հրաբխային կոներով լեռնային շրջան է, որի հարավային ճյուղավորությունների մեջ է Գայլատու լիճը։ Լանջերից սկիզբ են առնում Արաքսի և Արածանիի մի շարք վտակներ։ Կան հրաբխային շինանյութերի, քարաղի խոշոր պաշարներ։

Լանդշաֆտ
--------

Լանդշաֆտը լեռնատափաստանային է, բարձրադիր գոտում՝ լեռնամարգագետնային։ Տեղ-տեղ կան կաղնու և գիհու նոսր անտառներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Написание согласно рекомендации Грамота. Ру (см. Կաղապար:Diff2)

Գրականություն
-------------

* Հայաստանի բնաշխարհ, Հայկ. հանրագիտ. հրատ. 2006
* Հ.Կ. Գաբրիելյան, Հայկական լեռնաշխարհ, Եր. 2000

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Wikimapia |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ սովետական (1 հրտ.) |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 189)։*  |
**Մարիաննա Հարությունի Հարությունյան** (դեկտեմբերի 12, 1923(1923-12-12), Թիֆլիս, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ - հուլիսի 6, 2012(2012-07-06), Երևան, Հայաստան), հայ դաշնակահարուհի, օպերային երգչուհի, մանկավարժ։ ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստ (1967)։

Հայկանուշ Դանիելյանի դուստրը, շեփորահար Միքայել Խաչատրյանի կինը։

Կենսագրություն
--------------

1948 թվականին ավարտել է Երևանի կոնսերվատորիայի դաշնամուրի բաժինը, 1953 թվականին՝ մեներգեցողության բաժինը։ 1948 թվականից եղել է Երևանի կոնսերվատորիայի կոնցերտմայստեր, 1952-1959 թվականներին՝ Երևանի օպերայի և բալետի թատրոնի մենակատար։ 1963 թվականից դասավանդել է Երևանի կոնսերվատորիայում, 1985 թվականից՝ պրոֆեսոր։

Կատարել է Արամ Խաչատրյանի դաշնամուրային կոնցերտը, Անուշի՝ Արմեն Տիգրանյանի «Անուշ», Ռոզինայի՝ Ռոսսինիի «Սևիլյան սափրիչ» դերերգերը։

Մարիաննա Հարությունյանի սաններից են Մելանյա Աբովյանը, Անահիտ Ներսիսյանը, Արմեն Բուդաղյանը, Օլգա Գաբայանը, Լիլյա Օվչյանը, Ջուլիետ Գալստյանը, Սուրեն Շահիջանյանը, Նարինե Օջախյանը, Էլլադա Չախոյանը, Դավիթ Վարժապետյանը, Արաքս Մանսուրյանը, Հ. Սիմոնյանը։

Ելույթներ է ունեցել Զարուհի Դոլուխանյանի, Մակվալա Կասրաշվիլու (Ռուսաստան), Մանուկ Բարիկյանի (Անգլիա), Տիգրան Ժամկոչյանի (Իտալիա), Ժանետ Գույումջյանի (Եգիպտոս), Լիլի Չուգասզյանի (ԱՄՆ), Դավիթ Վարժապետյանի (Կանադա) հետ, ստեղծագործական կապերի մեջ է եղել Լուսինե Զաքարյանի, Մեդեա Աբրահամյանի, Ռուբեն Ահարոնյանի, Զոյա Պետրոսյանի, Գոհար Գալաչյանի, Օլգա Գաբայանի, Վահան Միրաքյանի հետ։

Հյուրախաղերով շրջագայել է ԱՄՆ-ում, Կանադայում, Արգենտինայում, Ֆրանսիայում, Գերմանիայում, Ռուսաստանում, Եգիպտոսում, Իրաքում և այլ երկրներում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005*


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Հանրային ռադիոյի արխիվ |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |

 |
**Հուլիոս Պոմպոնիուս Լաետուս**՝ (լատին․՝ Julius Pomponius Laetus), նախահեղափոխական գրություններում Լետո (իտալ. Giulio Pomponio Leto, 1428[…], Տեջանո, Սալեռնո, Կամպանիա, Իտալիա - հունիսի 9, 1498 կամ 1497[…], Հռոմ, Պապական մարզ), իտալացի հումանիստ և պատմաբան։ 

Արքայազն Ջովաննի Սանսեվերինոյի ապօրինի որդին։

Կենսագրություն
--------------

Հուլիոս Պոմպոնիուս Լաետուսը ծագումով Կալաբրիայից է, Հռոմում սովորել է Լորենցո Վալլայի մոտ, ապա դասավանդել Հռոմի համալսարանում։ 1465 թվականին Հռոմում հիմնել է հումանիստների «Հռոմեական ակադեմիա»-ն, որտեղ նա ուսումնասիրել է հին փիլիսոփայությունը, քննադատել միջնադարյան սխոլաստիզմը և կաթոլիկ եկեղեցին։ Պողոս Երկրորդը, համարելով այս Ակադեմիայի անդամներին դավադիրներ և անբարոյական աթեիստներ, ձերբակալել է նրանց և փակել Ակադեմիան։ Պոմպոնիուսը փախել է Վենետիկ, բայց արտահանձնվել Հռոմի պապին, բանտարկվել ու խոշտանգվել։ Սիքստոս IV-ի օրոք ակադեմիկոսներն ազատ են արձակվել, և Պոմպոնիուսը շարունակել է իր նախկին գործունեությունը։

1472-1473 թվականներին Պոմպոնիուսը շրջել է Ռուսաստանի հարավային մասում, և իր տպավորությունները ներկայացրել Վերգիլիոսի «Գեորգիկների» մեկնաբանություններում:Պատմական աշխատության մեջ «Կեսարը» ուրվագծել է Հռոմեական կայսրության և Բյուզանդիայի III-ից VII-րդ դարերի պատմությունը։

Աշխատություններ
---------------

* Գրություններ Հռոմեական պատմության մասին.
* «De jurisperitis»,
* «De Romanorum magistratibus»,
* «De legibus»,
* «De romanae urbis հնություն»,
* Compendium historiae Romanae ab interitu Gordiani usque ad Justinum III;
* քերականության վերաբերյալ տրակտատ,
* մեկնաբանություններ Վերգիլիոսի և այլոց վերաբերյալ։
* «Opera omnia» խմբ. 1521 թ.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2  Միջազգային տիպօրինակ անունների նույնացուցիչ — 2012.
3. 1 2  *Swartz A.* Open Library — 2007.
4. 1 2  Czech National Authority Database
5. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
6. 1 2  opac.vatlib.it
7. ↑  «Помпонио Лэто, Джулио»։ *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Помпонио Лэто, Джулио»։ *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907
«**Հայկական ճարտարապետության պատմություն**» (հ. 1–3, 1996–2004, նախատեսված 6-ից)։

Հրատարակում է ՀՀ ԳԱԱ արվեստի ինստիտուտը։ Ունի խմբագրական խորհուրդ։

Առաջինը (1996, խմբագիր՝ Գևորգ Տիրացյան) վերաբերում է Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն շինարարական արվեստին, Արարատյան թագավորության և Հայաստանի հելլենիստիստական շրջանի քաղաքաշինությանը, բնակելի և պաշտամունքային ճարտարապետությանը, երկրորդը (2002, խմբագիր՝ Մուրադ Հասրաթյան)՝ IV–VII դարերի քաղաքաշինությանը, աշխարհիկ ճարտարապետությանը, միանավ, եռանավ, գմբեթավոր բազիլիկներին ու դահլիճներին, Էջմիածնի մայր տաճարին, երրորդը (2004, խմբագիր՝ Մ. Հասրաթյան)՝ IV–VII դարերի կենտրոնագմբեթ եկեղեցիների՝ հայկական ճարտարապետական տաճարների հորինվածքներին, բազմաբսիդ եկեղեցիներին, վաղ միջնադարի շինարարական տեխնիկային, գեղարվեստական արտահայտչամիջոցներին։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Հայաստանի մտավոր սեփականության գործակալություն**, առանձնացված ստորաբաժանում ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարության կազմում, որը ծառայություններ է մատուցում մտավոր սեփականության բնագավառում, իրականացնում է մտավոր սեփականության օբյեկտների իրավական պահպանության հետ կապված՝ ՀՀ օրենսդրությամբ սահմանված գործողություններ, ապահովում է մտավոր սեփականության բնագավառի կադրերի պատրաստումը, օժանդակում է ՀՀ պետական արտոնագրային հիմնապաշարների համալրմանը, իրականացնում մտավոր սեփականության բնագավառին առնչվող այլ աշխատանքներ։

Պատմություն
-----------

Հայաստանում մտավոր սեփականության պահպանության ազգային համակարգը ձևավորվել է 1992 թվականի հունվարին ՀՀ կառավարությանն առընթեր արտոնագրային վարչության և 1993 թվականի դեկտեմբերին Հեղինակային իրավունքի ազգային գործակալության ստեղծմամբ։ 2002 թվականի մարտին այս երկու մարմինների միաձուլմամբ ստեղծվել է *Մտավոր սեփականության գործակալություն*ը՝ որպես Հայաստանի Հանրապետության էկոնոմիկայի նախարարության կազմում գործող առանձնացված ստորաբաժանում, որի բնագավառի իրավական դաշտը կարգավորվում է օրենքներով, ենթաօրենսդրական ակտերով, ՀՀ միջազգային պայմանագրերով։

1993 թվականից Հայաստանը հանդիսանում է Մտավոր սեփականության համաշխարհային կազմակերպության (WIPO) և 1995 թվականից Եվրասիական արտոնագրային կազմակերպության (ЕАПО) անդամ։ Գործակալությունը համագործակցում է Եվրոպական արտոնագրային կազմակերպության (EPO), միջազգային, տարածաշրջանային այլ կառույցների և օտարերկրյա պետությունների գերատեսչությունների հետ։

Հրատարակություններ
------------------

Գործակալությունը յուրաքանչյուր ամիս հայերեն և ռուսերեն լեզուներով լազերային սկավառակներով հրատարակում է «Արդյունաբերական սեփականություն» պաշտոնական տեղեկագիրը։

Գործակալությունը հրատարակում է նաև արտոնագրված գյուտերի և օգտակար մոդելների լրիվ նկարագրությունները։

Հայաստանի, Բելառուսի, Վրաստանի, Մոլդովայի, Ուզբեկստանի, Ուկրաինայի, Ռուսաստանի Դաշնության և Եվրասիական արտոնագրային գերատեսչության միջև «Կոմպակտ սկավառակների վրա արտոնագրային տեղեկատվական տարածաշրջանային համատեղ արտադրանքի թողարկման մասին» Մոսկվայում ստորագրված համաձայնագրի շրջանակներում հայերեն, ռուսերեն և անգլերեն լեզուներով հրապարակվում են գյուտերի մասին մատենագիտական տվյալները։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ՀՀ կառավարության որոշում, ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱՌԵՎՏՐԻ ԵՎ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՄՏԱՎՈՐ ՍԵՓԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԳՈՐԾԱԿԱԼՈՒԹՅԱՆ ԿԱՆՈՆԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ ՀԱՍՏԱՏԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայքը
* Հայաստանի Հանրապետության մտավոր սեփականության գոևծակալություն Archived 2016-03-05 at the Wayback Machine.
* Հայաստանում աճում է գյուտերի թիվն ու տնտեսության մեջ դրանց կիրառումը(չաշխատող հղում)
«**Հայ նոր գրականության պատմություն**», բազմահատորյակ (հ. 1–5, 1962-1979), կազմել և հրատարակել է ՀԽՍՀ ԳԱ Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտը։ Խմբագրակազմ՝ Ա. Ասատրյան, Ա. Ինճիկյան, Գ. Հովնան, Է. Ջրբաշյան, Խ. Սարգսյան, Ս. Սարինյան։

Առաջին հատորն ընդգրկում է XVIII դարի վերջին քառորդի և XIX դարի առաջին կեսի, 2-րդը՝ 1850–1860-ական թվականների, 3-րդը՝ 1870–80-ական թվականների, 4-րդը՝ 1890-ական թվականների. 5-րդը՝ 1900-1920 թվականների հայ գրականությունը։ Ներկայացված է հայ նոր գրակ-յան առավել ընդարձակ և ամբողջ. պատմությունը՝ գրական շարժումների, սոցիալ-քաղ. կյանքի ու մշակութ. միջավայրի բազմակողմանի դրսևորումներով։ Ժամանակաշրջանը բնութագրող ներածականից զատ՝ յուրաքանչյուր հատոր պարունակում է մենագր. գլուխներ, տես. ակնարկներ, ինչպես նաև, ըստ անհրաժեշտության, առանձին բաժիններ (օր.՝ աշուղ. պոեզիա, մեմուարային գրակ. ևն)։ Վերջում տրված է տվյալ շրջանի գրակ-յան ժամանակագրությունը։ ՀԽՍՀ Պետ. մրց. (1980):

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**«Հայկաշեն»**, գրական, քաղաքական պատկերազարդ ամսաթերթ։ Վերակազմյալ հնչակյան կուսակցության Կովկասյան կենտրոնական վարչության հրատարակություն։

Պատմություն
-----------

Լույս է տեսել 1917-1918 թվականներին Թիֆլիսում։ Ունեցել է խմբագրական խորհուրդ, նախագահը եղել է Պետրոս Տեփոյանը։ 

Անդրադարձել է հայ հասարակական-քաղաքական կուսակցությունների ու հոսանքների գործունեությանը, տպագրել է ժամանակի քաղաքական կյանքն ու հայության ընդհանուր վիճակը լուսաբանող նյութեր, հրապարակել հայկական ջարդերին վերաբերող փաստաթղթեր, լուսանկարներ, վավերագրեր և այլն։ Գրական-գեղարվեստական բաժնում զետեղել է գրաքննադատական հոդվածներ և ուսումնասիրություններ, արձակ ու չափածո գործեր։ 

Պարբերականին թղթակցել են Գարեգին Լևոնյանը, Վ. Թոթովենցը, Կարա-Դերվիշը, Լ. Թյութունճյանը, Մ. Մազմանյանը և ուրիշներ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Մարինացված վարունգ**, պահածոյացված բանջարեղեն, որը պարտադիր պարունակում է քացախաթթու, որն ապահովում է կնսերվացիոն ազդեցություն թթվի պատրաստման գործընթացում։ Թթու վարունգը պատրաստվում է վարունգի վրա մարինադ լցնելով, որին հաջորդում է պաստերիզացումը։

Պատմություն
-----------

Պատմականորեն վարունգը եղել է ամենատարածված թթու մթերքը։ Ռուսաստանում վարունգը հայտնվել է Իվան Ահեղի օրոք, բայց այստեղ այն համարվել է անհամ, ուստի սկսել են աղ ու թթու դնել։ Այս մեթոդը օգնել է պահպանել բերքը ձմռան համար։ Շատ դարեր վարունգը պատրաստել էին տակառներում, մինչև որ 19-րդ դարի սկզբին Նիկոլաս Ապերտը հայտնաբերել է վարունգը տարաների մեջ պահելու եղանակը։ Այդ ժամանակից ի վեր թթու վարունգները պահում են ապակե տարաների մեջ։

Տեսակներ
--------

Մարինացված վարունգները, կախված քացախաթթվի կոնցենտրացիայից, լինում են.

* թույլ թթվայնության — 0,4 %
* միջին թթվայնության — 0,6 %
* թթու — 0,61-0,9 %

Արդիականություն
---------------

Պահածոների ժամանակակից արտադրողները սպառողներին առաջարկում են թթու վարունգի լայն տեսականի։

Բնութագրություն
---------------

* Քացախաթթուն սեղանի աղի հետ համատեղ ճնշում է միկրոֆլորայի կենսագործունեությունը, որոնք հանգեցնում են թարմ բանջարեղենի փչացմանը, սակայն փոքր քանակությամբ այն վնասակար ազդեցություն չի ունենում մարդու օրգանիզմի վրա։
* Թթվային միջավայրը կանխում է կալցիումի աղերի առաջացումը, որոնք նստում են հոդերի վրա և հիմք են հանդիսանում օստեոխոնդրոզի զարգացման համար։

Օգուտ
-----

2020 թվականին գիտնականները հաստատել են ավանդական սիչուան թթու վարունգի օգուտները ատամների քայքայման դեմ պայքարելու համար։ Դրանցից առանձնացվել է Lactobacillus plantarum K41 մանրէի մի շտամ, որն ուժեղ արգելակող ազդեցություն է ցուցաբերել հիմնական կարիեսային Streptococcus mutans բակտերիայից բիոշերտի ձևավորման դեմ։

Հակացուցումներ
--------------

Մարինացված վարունգը հակացուցված է սուր հեպատիտի և խոլեցիստիտի, հաստ աղիքի բորբոքային պրոցեսների սրման և ստամոքսի արտազատման ֆունկցիայի նվազման դեպքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Zhang G.; et al.* Inhibition of Streptococcus mutans Biofilm Formation and Virulence by Lactobacillus plantarum K41 Isolated From Traditional Sichuan Pickles(անգլ.) // *Frontiers in Microbiology*. — 2020. — Т. 11. — С. 774. — doi:10.3389/fmicb.2020.00774

Գրականություն
-------------

* Hans-Joachim Rose: *Die Küchenbibel. Enzyklopädie der Kulinaristik.* Tre Torri, Berlin 2007, ISBN 3-937963-41-3. (S.350)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |

 |
«**Հայհամերգ**», Արվեստի միջազգային կենտրոն, համերգ-հյուրախաղային միավորում։ Գործել է 1976-1989 թվականներին Երևանում՝ ՀԽՍՀ մշակույթի նախարարության համակարգում։ Գլխավոր տնօրենը և ռեժիսորը եղել է Գ. Ասատրյանը։

Նպատակն է եղել միավորել հանրապետության պրոֆեսիոնալ երաժշտական կոլեկտիվերը, համերգները ծրագրված և ծավալուն դարձնելը։

Բացի համերգային գործունեությունից՝ կազմակերպել է համերգ-ներկայացումեր, թատերականացված տոնահանդեսներ, որտեղ ելույթ են ունեցել կինոյի, թատրոնի և էստրադայի նշանավոր մենակատարներ ու խմբեր (նաև արտերկրից)։

Միավորումն ընդգրկել է Հայկական ժողովրդական երգի-պարի անսամբլը, Հայաստանի սիմֆոնիկ նվագախումբը (այժմ՝ Հայաստանի ֆիլհարմոնիկ նվագախումբ), Կոմիտասի անվան քառյակը, Հայաստանի կամերային նվագախումբը, վոկալ-գործիքային և այլ անսամբլներ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 196)։*  |
«**Հայացք Երևանից**», քաղաքական, հասարակական, մշակութային, վերլուծական եռամսյա հանդես։ Ռազմավարական և ազգային հետազոտությունների հայկական կենտրոնի պաշտոնական պարբերական։

Պատմություն
-----------

Լույս է տեսել 1998-2003 թվականներին Երևանում։ Խմբագիրներ՝ Վալերի Այդինյան, Հրաչ Հակոբյան (պաշտոնակատար), Այդին Մորիկյան, Գևորգ Լալայան։ 

Պարբերականը տպագրել է քաղաքագիտական տեսական հոդվածներ և հարցազրույցներ, միջազգային հարաբերությունների վերլուծություն-գնահատականներ, մեծ տեղ է հատկացրել տարածաշրջանային անվտանգության ու համագործակցության, քաղաքացիական կրթության հարցերին, հրապարակել հետազոտություններ ՀՀ ներքին ու արտաքին քաղաքականության վերաբերյալ։ Հետևողականորեն անդրադարձել է Արցախյան հիմնախնդրի կարգավորման բանակցային գործընթացին, Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչմանը, Հայ դատին, հայ-թուրքական հակամարտությանը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Հայոց մեծ թվական** (մատենագրության մեջ և վիմագիր արձանագրություններում նաև՝ *թուականութիւն ասքանազեան, թուականութիւն թորգոմեան, թուաբերութիւն արամեան, թուականութիւն հայկազեան տոհմի ևն*), տարեթվերի հաշվման հայկական թվականություն. սկսվել է մ.թ. 552 թվականի հուլիսի 11-ից։ Հայոց առաջին ամսի՝ Նավասարդի 1-ը այդ տարի համապատասխանել է հուլյան տոմարի հուլիսի 11-ին։ Հայոց մեծ թվականի հիմնադրման հարցը 554 թվականին քննվել է Դվինի երկրորդ եկեղեցական ժողովում, սակայն պաշտոնապես ընդունվել է 584 թվականին։ Ինքնուրույնության ձգտող Հայ առաքելական եկեղեցին, ստեղծելով իր թվականությունը, զատվել է հարևան եկեղեցիներից, նրանց ազդեցություններից (եկեղեցական տոների, ժամանակի հաշվման և այլ հարցերում)։ Ըստ ձեռագիր տեղեկությունների՝ մի քանի տարի զատկական հաշիվները շփոթելուց հետո Էաս Աղեքսանդրացու հայտնաբերած զատկացանկի գործածության հետ մեկտեղ սկիզբ է առել Հայոց մեծ թվականը։ Ընդ որում, առաջին տարվա հիմնական եկեղեցական տոները՝ Սուրբ Ծնունդը և Զատիկը, համընկել են, համապատասխանաբար՝ 553 թվականի հունվարի 6-ի և ապրիլի 20-ի հետ։ Հայոց մեծ թվականի առաջին տարին կապվել է եգիպտացի տոմարագետ Էաս Աղեքսանդրացու հայտնաբերած 532-ամյա զատկացանկի գործածության հետ։ Եթե հարևան քրիստոնյա ժողովուրդների տոմարների հիմքում ընկած էր նույն հուլյան տարին, և հուլյան տոմարից դրանք տարբերվել են միայն ամսանուններով ու տարեսկզբով (որոնց նահանջի հաշվարկը կատարվել է 4 տարին մեկ), ապա հայոց տոմարում տարին մշտապես 365 օր հաշվելու հետևանքով հայոց և հռոմեական (և ոչ միայն հռոմեական) ամիսների համապատասխանությունը խախտվել է 4 տարում 1 օրով։ Այդ է պատճառը, որ Հայոց մեծ թվականը անվանել են շարժական տոմար։

Հայոց շարժական և հուլյան անշարժ տոմարների միջև, մինչև 532-ամյա պարբերաշրջանի ավարտը, առաջացել է 1 տարվա շեղում, որը Հովհաննես Սարկավագը առաջարկել է հանել 532-ամյա պարբերաշրջանի հետ։ Հայոց մեծ թվականի և Քրիստոսի ծննդյան թվականի միջև զուգահեռ հաշվումներ կատարելիս հաշվի է առնվել այն հանգամանքը, որ 1317–1320 թվականներին Նավասարդի 1-ը համընկել է հունվարի 1-ին։ Ուստի հայոց տարեսկզբի համար հաշվումներ կատարելիս Հայոց մեծ թվականը ստանալու համար մինչև 1320 թվականը պետք է հանել 551, իսկ 1320 թվականից հետո՝ 550։

Տես նաև
-------

* Հայոց տոմար

Աղբյուր
-------

* Ջուլիետա Էյնաթյանի հոդվածը «Քրիստոնյա Հայաստան» հանրագիտարանում

Գրականություն
-------------

* Թումանյան Բ. Հայ աստղագիտության պատմություն, հ. 1, 2, Երևան, 1964, 1968։
* Թումանյան Բ., Տոմարի պատմություն, Երևան, 1972։
* Բադալյան Հ. Օրացույցի պատմություն, Երևան, 1970։
* Աբրահամյան Ա. Հայոց գիր և գրչություն, Երևան, 1973։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  *Քրիստոնյա Հայաստան հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո:*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 200)։*  |
**Կեմերի**, բալնեոլոգիական և ցեխաբուժական առողջարան Լատվիայում, Յուրմալա առողջարանի մի մասը։ Գտնվում է Ռիգայից 44 կմ հեռավորության վրա։

Անվանում
--------

Հիմնադրվել է 1383 թվականին ծծմբային ջրերի բնական ելքի մոտ անտառապահ Ա․ Կեմերի տնամերձ հողատարածության վրա։ Մինչև 1922 թվականը պաշտոնական անվանումն էր **Կեմմեռն**։

Առողջապահություն
----------------

Բուժիչ միջոցներն են տորֆային և նեխատիղմային ցեխը, ծծմբաջրածնային, սուլֆատա-հիդրոկարբոնատային կալցիումային ջուրը, որն օգտագործվում է լոգանքների համար, խմելու նպատակով՝ քլորիդա-սուլֆատային, նատրիում-կալցիում-մագնեզիումային ջրերը։ Բուժվում են հենաշարժական ապարատի, նյարդային և մարսողության համակարգերի, գինեկոլոգիական, մաշկի, արյունատար անոթների (էնդարտերիտ) հիվանդություններով տառապողները։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հ. Ղ. Գրգեարյան, Ն. Մ. Հարությունյան (1987)։ *Աշխարհագրական անունների բառարան*։ Երևան: «Լույս»


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 360)։*  |