recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Սերգեյ Գրիբով** (ռուս.՝ Сергей Ефимович Грибов, հուլիսի 5, 1895(1895-07-05), Ռոսլավ, Սմոլենսկի գավառ, Ռուսական կայսրություն - հուլիսի 29, 1938(1938-07-29), ԽՍՀՄ), խորհրդային ռուս ռազմական գործիչ, Հյուսիս-Կովկասյան ռազմական օկրուգի զորքերի հրամանատար, կոմկոր։ ԽՄԿԿ անդամ (1926)։ Առաջին համաշխարհային և Քաղաքացիական պատերազմների մասնակից։

Կենսագրություն
--------------

Սերգեյ Գրիբովը ծնվել է 1895 թվականին Ռոսլավում, բանվորի ընտանիքում։ 1915 թվականին ավարտել է պրապորշչիկների դպրոցը։ Եղել է գումարտակի հրամանատար, ցարական բանակի շտաբս-կապիտան։ Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո անցել է Խորհրդային իշխանության կողմը։ Եղել է գնդի հրամանատարի տեղակալ, այնուհետև գնդի և բրիգադի հրամանատար։ Մասնակցել է Ուկրաինայում (1919) պետլյուրովցիների, Արևմտյան ռազմաճակատում (1920) սպիտակ լեհերի, Բելառուսիայում Բուլակ-Բալախովիչի (1920) բանդաների դեմ մղվող մարտերին։ Բանվորա-գյուղացիական Կարմիր բանակի կազմում է եղել 1918 թվականից որպես 65-րդ հրաձգային գնդի հրամանատարի պաշտոնակատար, այնուհետև` 8-րդ հրաձգային դիվիզիայի 2-րդ հրաձգային գնդի հրամանատար, 23-րդ հրաձգային բրիգադի 8-րդ հրաձգային դիվիզիայի հրամանատարի պաշտոնակատար, հրաձգային դիվիզիայի հրամանատարի օգնական, 5-րդ հրաձգային կորպուսի հրամանատար, Հյուսիս-Կովկասյան ռազմական օկրուգի հրամանատարի տեղակալ, 1937-1938 թվականներին` Հյուսիս-Կովկասյան ռազմական օկրուգի հրամանատար, ԽՍՀՄ պաշտպանության ժողկոմի Ռազմական Խորհրդի անդամ։

1938 թվականի հունվարի 28-ին ձերբակալվել է և 1938 թվականի հուլիսի 29-ին ՀԽՍՀ Գերագույն դատարանի ռազմական կոլեգիայի կողմից դատապարտվել մահապատժի, նույն օրը գնդակահարվել է։ Հետմահու` 1956 թվականի ապրիլի 21-ին արդարացվել է։

Գրականություն
-------------

* Селиванов П. А. Комкор Сергей Грибов. Минск, 1972.
* Советская военная энциклопедия в 8-ми томах, том 3.
* Черушев Н. С. Черушев Ю. Н. Расстрелянная элита РККА (командармы 1-го и 2-го рангов, комкоры, комдивы и им равные): 1937-1941. Биографический словарь. - М.: Кучково поле; Мегаполис, 2012. - С. 74-75. - 496 с. - 2000 экз. - ISBN 978-5-9950-0217-8.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Приказ НКО СССР по личному составу № 2395 от 20 ноября 1935 года.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Состав Военного совета при народном комиссаре обороны СССР (Февраль 1936 года)
* Биография на сайте Хронос
* Репрессии в Красной Армии
**Գրադոնաչալնիչեսկի զառիվայր** (ռուս.՝ Градоначальнический спуск), փողոց ՌԴ Ռոստովի մարզի Տագանրոգ քաղաքում, որն իրենից ներկայացնում է զառիվայր դեպի ծով։ Քաղաքի հնագույն զառիվայրերից մեկը։

Աշխարհագրություն
----------------

Գրադոնաչալնիչեսկի զառիվայրը կապում է Շմիդտի փողոցը Պորտովի փողոցի հետ` Ռեմիի տան մոտից (Շմիդտի փող. 16) իջնելով դեպի ծով։ Երկարությունը 200 մետր է։

Պատմություն
-----------

1895-1920-ական թվականներին Գրադոնաչալնիչեսկի զառիվայրի մոտի զառիթափում, ներկայիս Շմիդտի փողոցի դիմաց, գտնվում էր «Մսուր» մատուռը։

1991 թվականի հունիսի 5-ին, Տագանրոգ քաղաքի և Ռուսաստանի ռազմածովային նավատորմի հիմնադրման մոտեցող 300-ամյակի առթիվ ՌԽՖՍՀ նախարարների խորհուրդն ընդունել է «Տագանրոգ քաղաքի պատմամշակութային կենտրոնի համալիր վերակառուցման և վերականգնման մասին» թիվ 307 որոշումը։

Համաձայն այդ որոշման` Գրադոնաչալնիչեսկի զառիվայրը պետք է հիմնանորոգվեր 1991-1998 թվականներին, բայց այդ աշխատանքները չիրականացվեցին։

Պատկերասրահ
-----------

* Զառիվայրի տեսարանը Շմիդտի փողոցից, 2013 թվականԶառիվայրի տեսարանը Շմիդտի փողոցից, 2013 թվական

Տագանրոգի զառիվայրերը
---------------------

Տագանրոգի` ամենուր զառիթափ լանջերով և կավագետնով հրվանդանի վերևում գտնվելու առանձնահատկության պատճառով, ծովի և ծովափի հետ հաղորդագրությունը կարող էր իրականացվել միայն հատուկ զառիվայրերի միջոցով։ Տագանրոգի ամբողջ պատմության ընթացքում կառուցվել է յոթ զառիվայր` Բիրժևոյ, Գրադոնաչալնիչեսկի, Դուրովի, Կամպենհաուզենի, Կոմսոմոլսկի, Մալո-Բիրժևոյ, Ֆլագմանսկի, որոնք տարբեր ժամանակաշրջաններում ունեցել են տարբեր անվանումներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  г. Таганрог: Объекты культурного наследия федерального значения
2. ↑  *Гаврюшкин О. П. Киричек М. С.* Часовня «Ясли» // Таганрог. Энциклопедия. — Таганрог: Антон, 2008. — С. 777.
3. 1 2  Постановление Совета Министров РСФСР N 307 «О комплексной реконструкции и реставрации культурно-исторического центра города Таганрога»
4. 1 2  *Киричек М. С.* Спуски Таганрога // Таганрог. Энциклопедия. — Таганрог: Антон, 2008. — С. 650.
**Արբերեշի** (ալբ.`Arbëreshët, իտալ.`Arbereschi) ալբանական ծագում ունեցող երկու խոշոր ինքնահռչակ խմբերից մեկը, որը միջին դարերում առանձնացել է Բալկանների բուն ալբանական էթնոսից։ Նման պատմություն ունեն նաև առնաուտները։ Ժամանակակից Արբերեշիները հիմնականում ապրում են Իտալիայի հանրապետության գյուղական տարածքներում, հիմնականում երկրի հարավում և Սիցիլիայում։ Դավանանքով կաթոլիկ են։ Մարդկանց ընդհանուր քանակը, ովքեր պահպանել են արբերեշական ինքնագիտակցությունը, 40-80 հազար մարդ (2008 թվականի տվյալներով)։ Իտալաիյում բնակվող մարդկանց ընդհանուր քանակը, որոնք ունեն արբշերա-ալբանական ծագում, կազմում է 2 միլիոն մարդ։ Մայրենի լեզուն արբերեշականն է, բնակչության մեծ մասը երկլեզու է` օգտագործում է նաև իտալերեն լեզուն։

Պատմություն
-----------

XIII-XVI դարերի բուռն քաղաքական իրադարձությունների, որոնցից հիմնականը Խաչակրաց արշավանքներն էին, թուլացրեցին ուղղափառ Բյուզանդիայի կայսրության հիմքերը և Օսմանյան կայսրության ձևավորման շրջանում ալբանական էթնոսից բարդ միգրացիոն գործընթացների հետևանքով առանձնացան երկու ինքնահռչակ էթնիկ միավորումներ, որոնցից ձևավորվեցին ժողովուրդներ, որոնք ներկայումս շատ թույլ են կապված իրենց պատմական հայրենիքի հետ։ Դրանք են՝

* Առնաուտներ՝ Հունաստանի ուղղափառ ալբաններ։ Մայրենի լեզուն առնաուտերենն է, մեծ մասամբ նրանց վրա ազդել է հելլենիզացիան։
* Արբերեշիները ավելի ուշ են կազմավորվել։ Հիմնականում XIV-XVII դարերում են միգրացիայի ենթարկվել դեպի Իտալիա։ Դեպի Իտալիա միգրացիայի համար ազդակ հանդիսացան Կ. Պոլսի անկումը, Սկանդերբեգի ապստամբությունը և ալբանացիների աստիճանական իսլամացումը։ Միգրացիային ավելի շատ հակված էին ալբանացի վարձկանները և առնաուտները, որոնք հիմնականում շփվում էին իտալերեն լեզվի և Լատինական կայսրության մշակույթի հետ։ Իտալիա տեղափոխվածները ուղղափառությունից անցան կաթոլիկության՝ պահպանելով որոշ սովորույթներ։

Սովորույթներ
------------

Վերաբնակեցված ալբանացիների հիմնական մասը բնակություն հաստատեցին հարավային Իտալիայի և Սիցիլիայի գյուղական շրջաններում։ Հարյուրամյակների ընթացքում գյուղաբնակ արբերեշիները պահպանել են իրենց սովորույթները, լեզուն և մշակույթը։ Քաղաքաբնակ սերունդների վրա մեծ է։ Արբերեշերեն լեզուն հիմնականում օգտագործվում է կենցաղում, այն Իտալիայի սահմանադրությամբ սահմանված չէ որպես ինքնուրույն լեզու, բայց ունի որոշակի պաշտոնական գործածություն։ Երկու միավորումների բնորոշ հատկանիշներից մեկն այն է, որ իրենց ինքնաանվանման մեջ պահպանել են «ալբ» արմատը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Էթնոլոգիա
Գրանդ բազար
Գրանդ բազարի ընդհանուր տեսքը
**Գրանդ բազար** (Փակ շուկա, Քափալըչարշի, թուրքերեն՝ Kapalıçarşı), աշխարհի ամենամեծ փակ շուկաներից մեկը։ Գտնվում է Ստամբուլի պատմական հատվածում` Ֆաթիհ թաղամասում։ Զբաղեցում է ավելի քան 30 700 քառակուսի մետր տարածք։ Շուկայում առկա է ավելի քան 4000 խանութներ, որոնք գտնվում են շուկայի 66 փողոցների վրա։ Ամեն օր Գրանդ բազար է այցելում ավելի քան կես միլիոն այցելու և զբոսաշրջիկ։ 2013 թվականին դարձել է աշխարհի ամենաայցելվող տեսարժան վայրը։

Գրանդ բազարում վաճառվող ապրանքների տեսականին մեծ է։ Այստեղ վաճառվում են հուշանվերենր, զարդեր, հնատիպ իրեր, կաշի, տեքստիլ, գորգեր, տուրիստական ապրանքներ, փայտից և կերամիկայից պատրաստված առարկաներ։ Գրանդ բազարի ներսում գործում են ռեստորաններ, աղբյուրներ, մզկիթներ, բնակելի շինություններ, նույնիսկ գերեզմանատուն։

Գրանդ բազարի պատմությունը և ճարտարապետությունը
----------------------------------------------

Բազարի կառուցումը սկսվել է դեռևս Մեհմեդ II Ֆաթիհի օրոք՝ Կոստանդնուպոլսի անկումից անմիջապես հետո։ Նախկինում այդ վայրերում են գտնվել բյուզանդական քաղաքային շուկաները։ Սուլթանի հրամանով կառուցվել է երկու բեդեստան, որոնց շուրջը կառուցվել է շուկան։ Հաջորդող տարիներին շուկան մեծապես կառուցվել և վերաշինվել է։ 1894 թվականին տեղի ունեցած երկրաշարժից հետո, տեղի է ունեցել շուկայի լայնամասշտաբ վերանախագծում։ Օսմանյան ժամանակաշրջանում Գրանդ բազարում զբաղվել են ոչ միայն առևտրով, այլ նաև ֆինանսական և տնտեսական գործունեությամբ։ Բազարում գործել են բանկեր, առկա է եղել նաև բորսա։ Մինչ XIX դարի կեսը Գրանդ բազարը եղել է ստրկավաճառության խոշոր կենտրոն։

Գրանդ բազարը ունի, ընդհանուր առմամբ, 18 դարպասներ, որոնց թվում հայտնի է կենտրոնական «Նուրուօսմանիե» դարպասը (տեղակայված է Չեմբերլիթաշ հրապարակում)։ Դարպասի վրա գրված է «Աստված ներում է նրան, ով իրեն տալիս է առևտրին»։ Հայտնի է նաև Բեյազիդ դարպասը, որը գտնվում է Բեյազիդ հրապարակում։ Հին (թուրքերեն՝ Sahaflarbedesteni) և սանդալային (թուրքերեն՝ Sandalbedesteni) բեդեստանները, որոնք գտնվում են Գրանդ բազարի կենտրոնում, ունեն կամարաձև և գմբեթանման առաստաղ և համարվում են բազարի ամենահին կառույցները։ Շուկայի փողոցները պահպանել են իրենց հին անվանումները՝ Ակնագործների փողոց (թուրքերեն՝ Kalpakcilar Caddesi), Նարգիլեագործների փողոց (թուրքերեն՝ Nargileci Caddesi), Ինքնաեռի փողոց (թուրքերեն՝ Semaver Sokak) և այլն։

2013 թվականին Գրանդ բազարը դարձել է աշխարհի ամենաայցելվող տեսարժան վայրը։ 2013 թվականին ավելի քան 91 միլիոն մարդ է այցելել Գրանդ բազար։

Տես նաև
-------

* Եգիպտական շուկա

Արտաքին հղումներ
----------------

* Գրանդ բազար
* Փակ շուկա Archived 2010-12-01 at the Wayback Machine.
* Շուկան WikiMAPIA-ում

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: n87844786 · VIAF: 129100461 · WorldCat VIAF: 129100461 |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Գագարինի փողոց (այլ կիրառումներ)

**Գագարինի փողոց** (ռուս.՝ Улица Гагарина), Սովետսկ քաղաքի ամենալայն և հին փողոցը։ Անվանվել է ի պատիվ առաջին տիեզերագնաց Յուրի Գագարինի։ Այս փողոցով է անցնում քաղաքի հասարակական տրանսպորտի հիմնական ուղևորատար երթևեկությունը. փողոցը քաղաքի հիմնական տրանսպորտային զարկերակներից մեկն է։ Երկարությունը կազմում է մոտ 800 մետր (արևմուտքից արևելք)։

Պատմություն
-----------

Գերմանական փողոցը մինչև պատերազմը
Փողոցը ծագել է հին ճանապարհից, որը 14-րդ դարում միավորել է Տիլզիտ և Շպլիտտեր ամրոցները։ Աստիճանաբար այս փողոցում սկսել են կառուցել քարե տներ։ 1540 թվականին փողոցը կոչվել է Երկար նրբանցք (Lange Gasse), հերցոգ Ալբրեխտի կողմից Տիլզիտի քաղաքային կարգավիճակ ստանալուց հետո 1552 թվականին փողոցը կոչվել է Գերմանական նրբանցք (Deutsche Gasse), որը հետագայում դարձել է Գերմանական փողոց (Deutsche Strasse): Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, երբ մաքրել են կուտակված անպետք ապրանքները, փողոցը հայտնի է դարձել որպես Լայն, և միայն չորս և հինգհարկանի շենքերի կառուցումից հետո՝Գագարինի փողոց։

Փողոցի հին տեսքը զգալիորեն փոփոխվել է, և այժմ քիչ բան կա, որ կարող է պատմել նրա եզակի միջնադարյան ուրվագծի մասին։

Քաղաքի շենքերից և կառույցներից շատերը կորել են. Գերմանական (կարգի) եկեղեցին, քաղաքապետարանի շենքը, Մաքսիմիլիան ֆոն Շենկենդորֆի հուշարձանը, Ֆալկեն դեղատունը, Բլաուրոկի տունը, «Կայզերհոֆ» հյուրանոցը, մուտքի մոտ երկու առյուծի քանդակներ ունեցող տունը (կառուցված է եղել հին ֆրանցիսկան վանքի հիմքերի վրա), Նապոլեոնի տունը։

Տեսարժանություններ
------------------

* Լուիզա թագուհու կամուրջ
* Զինվոր-ինտերնացիոնալիստների հուշատախտակ
* Ռազմական տեխնիկայի թանգարան
* Տունը, որտեղ կանգ է առել Ալեքսանդր I-ը
* Վաճառականների ընկերության պահեստներ
* Տիլզիտ թատրոն
* Ռեֆորմատական եկեղեցու աշտարակ
* Քաղաքային վարչության շենք
* Ֆրանկո-պրուսական պատերազմում հաղթանակի հուշաքար և կաղնի

Փողոցի դիրքը
------------

Փողոցը սկսվում է Ժուկովի հրապարակից, անցնում Նևսկու փողոցով՝ շարժվելով արևելքից դեպի արևմուտք։

Հատվող փողոցներ
---------------

* Շևչենկոյի փողոց
* Գերցենի փողոց
* Յանտարնի նրբանցք
* Բարեկամության փողոց
* Մամին-Սիբիրյակի փողոց
* Գոնչարովի փողոց
* Կոմսոմոլսկայա փողոց

Տրանսպորտ
---------

Ավտոբուսի երթուղիներ՝ №2, №5, №6

Պատկերասրահ
-----------

* Լուիզա թագուհու կամուրջԼուիզա թագուհու կամուրջ
* Տիլզիտ թատրոնի շենքՏիլզիտ թատրոնի շենք
* Վաճառականների ընկերության պահեստներՎաճառականների ընկերության պահեստներ
* Ռեֆորմատական եկեղեցու աշտարակՌեֆորմատական եկեղեցու աշտարակ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Дойчештрассе – дорога между замками

Արտաքին հղումներ
----------------

* Россия, Калининградская область, Советск, улица Гагарина
* улица Гагарина
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Գագարինի փողոց (այլ կիրառումներ)

**Գագարինի փողոց** (ռուս.՝ Улица Гагарина), փողոց Ռուսաստանի Ռոստովի մարզի Կրասնի Սուլինի շրջանի և Կրասնոսուլինսկի քաղաքային շրջանի վարչական կենտրոն Կրասնի Սուլին քաղաքում։ Քաղաքի ամենաերկար փողոցն է։ Նախկինում կոչվել է Նովոչերկասկայա փողոց։

Պատմություն
-----------

Գագարինի փողոցը Կրասնի Սուլին քաղաքի ամենաերկար փողոցն է՝ գրեթե 4 կմ։ Նախքան Յուրի Գագարինի թռիչքը փողոցը կոչվում էր Նովոչերկասկայա։

19-րդ դարի վերջում նովոչերկասկցի հարուստ վաճառականները և կազակները այստեղ սկսեցին կառուցել իրենց տները (թիվ 2 դպրոցի և կոմունալ ծառայությունների գրասենյակի տարածքում)։ Նրանք փողոցը կոչեցին իրենց հայրենի քաղաքի պատվին։ Գագարինի փողոցի սկզբնամասում գտնվում է Սոցպոսյոլոկ միկրոշրջանը, որը մասնավոր հատվածի տեղում սկսել է կառուցապատվել 1950-ական թվականներին։ 1990-ական թվականներին այստեղ կառուցվել են քաղաքի ամենամեծ՝ 180-բնակարանանոց տները։

Այս փողոցում է քաղաքի ամենահին դպրոցներից մեկը՝ թիվ 2-ը, որը բացվել է 1936 թվականին։ Նրա շրջանավարտներից շատերը փառաբանում են իրենց հայրենի քաղաքը նրա սահմաններից դուրս։ Նրանց թվում են օպերային երգչուհի, Մարիինյան թատրոնի մենակատար Մարգարիտա Ալավերդյանը, տիեզերագնաց Վալերի Կորզունը։

Գագարինի փողոցում է գտնվում Կրասնի Սուլինի Սուրբ Աստվածածին տաճարը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  «Улица Гагарина»։ Վերցված է 2019 Մարտ 22

Գրականություն
-------------

* Горная, Л. Пройдусь по Гимназической, сверну на Ярославскую / Л.Горная // Красный бумер. – 2006. - №38.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Улица Гагарина в Красном Сулине
|  |
| --- |
| **Ծովակաղամբ հայկական** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Կաղամբածաղկավորներ (Brassicales) |
| **Ընտանիք** | Կաղամբազգիներ (Brassicaceae) |
| **Տրիբա** | *Brassiceae* |
| **Ցեղ** | **Crambe** |
| **Տեսակ** | **Ծովակաղամբ հայկական** *(C. armena)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Crambe armena*** |
|
| **Կարգավիճակ** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Վտանգված տեսակ |

**Ծովակաղամբ հայկական** (լատ.՝ Crambe armena), խաչածաղկավորների ընտանիքին պատկանող բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Բազմամյա բոլորովին մերկ բույս է, որն ունի մինչև 60 սմ բարձրություն։ Ցողունները բարակ են, ճյուղավորված։ Արմատամերձ տերևները հակաձվաձև, ատամնաեզր, կարճ կոթուններով են։ Պսակաթերթերի երկարությունը հասնում է 3,5-4 մմ-ի, սպիտակ են։ Պատիճակները չբացվող են, երկանդամ, ստորինը նման է կարճ ծաղկակոթի և առանց սերմի է, իսկ վերինը մեկ սերմով է, խոշոր, գնդաձև կամ ձվաձև։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հանդիպում է Շիրակի (Արեգ գյուղի շրջակայք) և Երևանի (Գոռավան գյուղի շրջակայք) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Ընդհանուր արեալը ընդգրկում է Հարավային Անդրկովկասը։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ստորին լեռնային գոտում` ծովի մակարդակից 800-1200 մ բարձրությունների վրա, կավոտ լանջերին, կիսաանապատներում։ Ծաղկում է մայիսին, պտղաբերում՝ հունիս-հուլիսին։

Պահպանություն
-------------

Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է։ Հարավային Անդրկովկասի էնդեմիկ է։ Հայաստանում հայտնի են երկու լոկալիտետներ, իսկ Նախիջևանում` մեկ։ Տարածման բնակության շրջանների մակերեսը 10 կմ²-ից պակաս է։ Արեալը խիստ մասնատված է։ Տեսակին տնտեսական գործունեության հետևանքով սպառնում է անհետացում։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES–ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Աճելավայրերից մեկը պահպանվում է «Գոռավանի ավազուտներ» պետական արգելավայրում, որն ընդգրկված է «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցի սահմաններում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · iNaturalist |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Crambe armena
* GBIF: 5373510
* GRIN: 12002
* iNaturalist: 438423
* IPNI: 281617-1
* IUCN: 200097
* Plant List: kew-2741244
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:281617-1
* Tropicos: 4103696

 |

 |
**Կոլոմբո** (սինգալերեն՝ Կալամբու, անգլերեն և պորտուգալերեն՝ Colombo), Շրի Լանկայի նախկին մայրաքաղաքը։ Գտնվում է Շրի Լանկա կղզու արևմտյան ափին։ Երկրի տնտեսական և մշակութային գլխավոր կենտրոնն է, նավահանգիստը։ Երկաթուղային և ավտոճանապարհների հանգույց է, օդանավակայան։

Անվանում
--------

Ենթադրում են, որ անվանումն առաջացել է սինհալի լեզվի korumbu ― «նավահանգրվան» բառից։ Անվանման անգլերեն և պորտուգալերեն գրությունն է Colombo։ Սինհալի լեզվի արտասանությամբ քաղաքի անվանումը հնչում է Կալամբու։ Միջին դարերում կոչվել է Կոլոնտոտա։

Պատմություն
-----------

XVI-XVII դդ. պորտուգալացիները, ապա հոլանդացիները վերածել են ռազմական ամրոցի։ 1796 թվականին զավթել են անգլիացիները և դարձրել Ցեյլոն գաղութի վարչական կենտրոնը։ 1948 թվականից՝ Ցեյլոն պետության, 1972 թվականից՝ Շրի Լանկա Հանրապետության մայրաքաղաքը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հ. Ղ. Գրգեարյան, Ն. Մ. Հարությունյան (1987)։ *Աշխարհագրական անունների բառարան*։ Երևան: «Լույս»


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 515)։*  |
Պատգամավորական ժողովը Էիդսվոլում. 1814 թվականի մայիս
*Eidsvollsbygningen* շենքը, որտեղ 1814 թվականին ընդունվել է Նորվեգիայի սահմանադրությունը
**Էիդսվոլյան սահմանադրություն 1814** (նորվ.՝ the Constitution of the Kingdom of Norway), Նորվեգիայի սահմանադրություն, որը հաստատվել է 1814 թվականի մայիսի 17-ին Էիդսվոլում *(Eidsvoll)* պետական ժողովում *(Riksforsamlingen)*: Սահմանադրությունը ընդունվեց այն ժամանակ, երբ Դանիան նորվեգական թագից հրաժարվեց հօգուտ Շվեդիայի (Քիլի հաշտության պայմանագրեր)։ Սահմանադրության ընդունողներից է եղել պատմաբան, գրող, պետական ծառայող Յակոբ Աալը։

Սահմանադրությամբ Նորվեգիան հռչակվեց անկախ պետություն, որի բարձրագույն պետական մարմինը խորհրդարանն է՝ Սթորթինգը, որը ունի օրենսդրական և ֆինանսական լայն իրավասություններ։ Խորհրդարանի ձևավորվումը իրականացվում է ուղղակի ընտրությունների միջոցով։ Գործադիր իշխանությունը իրականացնում է թագավորը։ Վերջինս իրավունք չունի ցրել խորհրդարանը՝ ունենալով միայն հետաձգող վետոյի իրավունք։

Համաձայն սահմանադրության՝ երկրում պետք է տիրի խոսքի, մամուլի, ձեռնարկատիրության ազատություն, անձնական կյանքի անձեռնմխելիություն և այլն։

Շվեդիայի և Նորվեգիայի միացյալ թագավորությունը (1814 թ.) *(Շվեդիա)* պարտավորվում էր ընդունել նորվեգական նոր սահմանադրությունը որոշակի փոփոխություններով, որոնք պայմանավորվում էին միության պայմանագրով։

1814 թվականին ընդունված Էիդսվոլյան սահմանադրությունը որոշ փոփոխությունների ենթարկվելուց հետո (1905 թ. 1936 թ. 1946 թ. և այլն) ներկայումս էլ հանդիսանում է Նորվեգիայի սահմանադրությունը՝ երկրի գլխավոր իրավական փաստաթուղթը։ Յուրաքանչյուր տարվա մայիսի 17-ին Նորվեգիայում նշվում է անկախության օրը *(Նորվեգիայի սահմանադրության օր)*։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  The Storting’s Information Corner (2011). "The Constitution - Complete text"
2. 1 2 3 4  Kongeriket Norges Grunnlov.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Конституция Норвегии (Королевства Норвегия) от 17 мая 1814г. Л. А. Окунькова. (ռուս.)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Նորվեգիա Նորվեգիան թեմաներում |
| --- |
|  |
| Պատմություն • Զինված ուժեր • Գիտություն |
|  |
| Քաղաքականություն | Պետական կառուցվածք • Նորվեգական միապետություն (թագավորներ) • Սահմանադրություն • Պառլամենտ • Վարչապետ •Արտաքին քաղաքականություն |  |
|  |
| Խորհրդանիշեր | Զինանշան • Դրոշ • Օրհներգ |
|  |
| Տնտեսություն | Հարկեր • Տարադրամ • Տրանսպորտ • Զբոսաշրջություն (ազգային պարկեր • համաշխարհային ժառանգություն) |
|  |
| Աշխարհագրություն | Մայրաքաղաք • Վարչական բաժանում • Քաղաքներ • Գետեր • Լճեր • Ֆյորդեր • Բնակչություն • Անդրծովյան տարածքներ • Անցյալում տիրույթներ |
|  |
| Մշակույթ | Լեզուներ • Կրոն • Կրթություն •Գրականություն • Արվեստ • Երաժշտություն • Ճարտարապետություն • Սպորտ • Կինո • Տոներ • Խոհանոց |
|  |
| Հեռահաղորդակցություն | Փոստ (պատմություն և նամականիշներ) • Ռադիո • Հեռուստատեսություն • Համացանց (.no) |
|  |
| **«Նորվեգիա» պորտալ**  •  **«Նորվեգիա» նախագիծ** |

 |
**Նորվեգիայի պատմություն** (լատ.՝ Historia Norwegiæ), 12-րդ դարում անհայտ հոգևորականի կողմից լատիներեն լեզվով գրված Նորվեգիայի համառոտ պատմությունն է։ Ներկայումս ամենահայտնի պահպանված ձեռագիրը պատկանում է Դալուզի գրաֆներին և գտնվում է Շոտլանդիայի Բրեչինյա բնակավայրի համանուն ամրոցում։ Այդ ձեռագիրը թերի է։ Նախկինում համարվում էր, որ այս ձեռագիրը գրվել է 15-րդ դարում, իսկ այժմ համարվում է, որ այն գրվել է 1500-1510 թվականներին։ Ձեռագրի տեքստը ավելի հին է, քանի որ հիմնվում է հրաբխի ժայթքման և երկրաշարժի վրա, որը տեղի է ունեցել 1211 թվականին։

Բովանդակություն
---------------

* I. Նորվեգիայի աշխարհագրական դիրքի համառոտ բնութագրություն և նրա տարածքները, հետո Նորվեգիայի համառոտ պատմություն
* II. Ազգաբանություն՝ Օրկյան կղզիների գրաֆներ
* III. Նորվեգիայի թագավորների ցանկ

Նկարագրություն
--------------

Մասնավորապես, ձեռագրի պարունակությունը տարբերվում է **Սագա Ինգլինգախի մասին** պատմության մեջ ընդգրկված Սնորրի Ստուլսոնի Heimskringla ժողովածույում առկա նյութից։ Բացի այդ, այն պարունակում է կարևոր տեղեկատվություն կապված էթնիկ ժողովուրդների և նրանց ծեսական արարողությունների մանրամասնությունների վերաբերյալ։ Ոմանց համար այս ձեռագիրը համարվում է ամենահին ձեռագիր տեղեկատուն։

Այլ տեղեկություն
----------------

Ձեռագիրը հրապարակվել է 1850 թվականին Պյոտր Անդրեաս Մունկի կողմից։ 1880 թվականին լույս է տեսել Գուստավ Շտորմի հրատարակումը։ Գիրքը թարգմանվել է անգլերեն 2001 թվականին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Kunin, Debra (translator) and Carl Phelpstead (editor), *A History of Norway and the Passion and Miracles of the Blessed Óláfr* (London: Viking Society for Northern Research, University College London, 2001)
2. ↑  Katherine Holman. Historical Dictionary of the Vikings. — University of Michigan, 2003, p. 135


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |

 |
Հաշիշի օգտագործում (ուսումնական տեսանյութ)
**Հաշիշամոլություն**, թմրամոլության ձև, երբ մարդու օրգանիզմն ընտելանում է հաշիշին։ Վերջինս օգտագործվում է առանձին կամ սննդի և ըմպելիքների հետ։ Ամենատարածվածը ծխախոտի հետ ծխելն է, երբ հաշիշի ազդեցությունն զգացվում է անմիջապես, նկատվում է բերանի չորություն, ծարավի ու քաղցի զգացում, հազ, կոկորդում՝ այրոց։ Դեմքը և աչքերը կարմրում են, բիբերը՝ լայնանում, զարկերակային ճնշումը բարձրանում է, պուլսն ու շնչառությունը՝ արագանում։ Հաշիշային սուր հարբածության վիճակը կարող է սկսվել վախի ու տագնապի երևույթներով ու շուտով փոխարինվել տրամադրության բարձրացմամբ ու անհոգությամբ, հաճախ՝ ուղեկցվել չպատճառաբանված ու անզուսպ ծիծաղով, մտքերի արագ հոսքով ու հոգեշարժական գրգռվածությամբ՝ երբեմն հասնելով ագրեսիվ վարքի։ Մուր հարբածությունն ավելի խորանալիս առաշ են գալիս գունեղ, ֆանտաստիկ երազանքներով ու ցնորապատրանքային զգայախաբություններով ուղեկցվող անուրջային վիճակներ, ինչպես նաև անձի ու շրշապատի, ժամանակի ու տարածության ընկալման խանգարումներ, որոնք կարող են տևել 1—3 ժամ, ապա հաջորդում է անտարբերության շրջան։ Վերջինս հաճախ ուղեկցվում է մելամաղձոտության ու քնկոտության երևույթներով և ավարտվում անհանգիստ, երկարատև քնով։ Երբեմն, հաշիշի նույնիսկ միանվագ գործածման դեպքում առաջանում են նյարդահոգեկան սուր խանգարումներ, որոնք կարող են տևել մի քանի ժամից մինչև օրեր ու շաբաթներ։ Նման ազդեցությունը պայմանավորված է ոչ միայն հաշիշային թունավորման աստիճանով, այլև օրգանիզմի ու նյարդային համակարգի անհատական առանձնահատկություններով։ Հաշիշի նկատմամբ հակումը շատ արագ է զարգանում և, ի տարբերություն թմրամոլության մյուս ձևերի, հաշիշամոլությունը առաջացնում է միայն հոգեկան կախվածություն (հոգեկան բավականություն)։

Թմրամոլության քաղցի (աբստինենցիա) վիճակը հաշիշամոլության դեպքում թույլ է արտահայտված, սակայն ունի մի վտանգավոր հատկություն՝ հաշիշամոլությամբ տառապողը հակվում է այլ թմրանյութեր գործածելուն (բազմաթմրամոլություն)։ Հաշիշամոլությունը առաջացնում է ֆիզիկական վիճակի և նյարդա-հոգեկան ոլորտի մի շարք փոփոխություններ։ Հաշիշամոլն աստիճանաբար սկսում է հյուծվել, հանդես են գալիս սրտի խփոցներ, ցավեր, այրոց ստամոքսի շրջանում, գերհոգնածություն, գւխացավ, քնի խանգարում, ցրվածություն։ Միաժամանակ փոխվում են բնավորության գծերը, աչքի են զարնում կոպտությունը, հանդգնությունը, աֆեկտիվ անկայունությունը, չարությունն ու անպատկառությունը։ Առավել հաճախ նկատվում են մոլուցքային, մելամաղձոտության, շիզոֆրենիանման, նևրոզանման ևն վիճակներ։

Հաշիշամուլությունը տարածված է հատկապես Մերձավոր Արևելքում, Ամերիկայում, Հարավային Ասիայում և Աֆրիկայի որոշ երկրներում։

Բուժումը
--------

Հիվանդանոցային պայմաններում՝ օրգանիզմը թունազերծող, ամրապնդող, նյարդային համակարգը հանգստացնող միջոցներ՝ ապանիկոտինացնող (լոբելին, լոբեսիլ, մետրոնիդոզոլ) մեթոդի կիրառմամբ, որի հիմքում ընկած է ծխախոտամոլության ստերեոտիպը խախտելու երևույթը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 237)։*  |
|  |
| --- |
| **Հիրիկ նրբագեղ** |
| Հիրիկ նրբագեղՀիրիկ նրբագեղ |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Կարգ** | Ծնեբեկածաղկավորներ (Asparagales) |
| **Ընտանիք** | Հիրիկազգիներ (Iridaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | *Iridoideae* |
| **Տրիբա** | *Irideae* |
| **Ցեղ** | Հիրիկ *(Iris)* |
| **Տեսակ** | Հիրիկ վրացական *(I. iberica)* |
| **Ենթատեսակ** | **Հիրիկ նրբագեղ** *(I. i. elegantissima)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Iris iberica elegantissima***Fed. & Takht. 1972 |

**Հիրիկ նրբագեղ** (լատ.՝ Iris elegantissima), հիրիկազգիների ընտանիքին պատկանող բույս, որը հայտնի է որպես արժեքավոր դեղաբույս և ներկատու բույս։ Հայաստանի Հանրապետության էնդեմիկ տեսակներից է և Հայաստանից դուրս ուրիշ ոչ մի երկրում չի հանդիպում։

Նկարագրություն
--------------

Բույսն ունի նեղ, մանգաղանման տերևներ՝ առանց տերևակիր ցողունի։ Ծաղիկները խոշոր են, արտակարգ գեղեցիկ, կազմված 6 պսակաթերթիկներից, որոնցից արտաքին շրջանի երեքը շագանագագույն են, դեղնավուն բծերով, փոքր–ինչ հորիզոնական դիրքով։ Ներսի օղակի երեք պսակաթերթիկները սպիտակ են՝ մուգ գույնի ջղերով, ուղղված դեպի վեր։ Պսակաթերթիկները խոշոր են, կազմությամբ և գունային համադրությամբ նուրբ ու արտակարգ գեղեցիկ։ Ինչի պատճառով էլ բույսը ստացել է իր «Նրբագեղ» անվանումը։ Արարատյան դաշտում ծաղկում է ապրիլի վերջին, իսկ նախալեռնային գոտում` մայիսի սկզբերին։ Որպես հիանալի սելեկցիոն ելանյութ՝ հիրիկ նրբագեղը մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում ծաղկաբուծության համար։ Որպես տիպիկ հայկական տեսակ՝ հիրիկ նրբագեղը պահպանության և հետագա տարածման խիստ կարիք է զգում։ Պահպանության հուսալի միջոցներից մեկն էլ մշակության մեջ այս արժեքավոր տեսակի լայն ներդրումն է։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Արարատյան դաշտի չոր նախալեռնային գոտում՝ Ջրվեժում, Արագածի հարավարևմտյան միկրոլանջում՝ Լեռնարոտի, Ավանի, նախկին Սասունիկի շրջակայքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Լ. Վ. Հարությունյան, Քո շրջապատի ծաղիկները, Արևիկ հրատարակչություն, Երևան, 1987


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Armeniapedia |
|  |
| Տաքսոնոմիա | GBIF · iNaturalist · NCBI |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Iris iberica subsp. elegantissima
* GBIF: 5297929
* iNaturalist: 128600
* IPNI: 883553-1
* NCBI: 292539
* Plant List: kew-321971
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:883553-1
* Tropicos: 16602612
* WCSP: 321971

 |

 |
**Մամե Մադիոր Բոյե** (ֆր.՝ Mame Madior Boye, դեկտեմբերի 7, 1940(1940-12-07), Սեն Լուի, Ֆրանսիական Սենեգալ), սենեգալցի քաղաքական գործիչ, Սենեգալի առաջին կին վարչապետը։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է Սեն Լուի քաղաքում՝ իրավաբանի ընտանիքում. ինչպես Մամեն, այնպես էլ նրա երեք եղբայրները իրավաբանական կրթություն են ստացել Դակարում և Փարիզում։ Այնուհետև էլ աշխատել է Սենեգալի արդարադատության ոլորտում։ Նա զբաղեցրել է դատախազի տեղակալի, դատավորի և մարզային դատարանի առաջին կարգի դատախազի պաշտոնները, ինչպես նաև վերաքննիչ դատարանի նախագահի պաշտոնը։ Բոյեն համարվում է Սենեգալի իրավաբանների ասոցացիայի հիմնադիրը, ինչպես նաև դրա նախագահը 1975-1990 թվականներին։ 1978-1998 թվականներին Բոյեն եղել է Կին իրավաբանների միջազգային ֆեդերացիայի փոխնախագահ։ Աբդու Դիուֆի կառավարման ժամանակահատվածում Մամեին բազմաթիվ պաշտեններ են առաջարկել, բայց նա ամեն անգամ հրաժարվել է։

2000 թվականի նախագահական ընտրություններում Աբդուլա Վադ Բոյեի հաղթանակ տոնելուց հետո Մամեն նշանակվել է արդարադատության նախարար։ Շուտով նախագահի և վարչապետի միջև կոնֆլիկտ է առաջացել, և վերջինս հրաժարական է տվել։ 2001 թվականին մարտի 3-ին նախագահ Աբդուլա Վադը նշանակել է Մամեին նոր վարչապետ։ Նրա նշանակումից երկու ամիս անց պետք է անցկացվեին խորհրդարանական ընտրություններ, որից առաջ կանանց ավելի քան 30 ոչ կուսակցական կազմակերպություններ իրականացրել են քարոզարշավ, որի ընթացքում նրանք պահանջել են ավելացնել կանանց թիվը կառավարության կազմում։ Սա կարող էր լինել Բոյեի նշանակման պատճառներից մեկը, քանի որ այդ ժամանակ նա անկուսակցական էր։ Խորհրդարանական ընտրությունների արդյունքում Վադը ստացել է մեծամասնություն՝ 120-ից 89 տեղ։

2002 թվականի նոյեմբերի 4-ին Բոյեի գլխավորությամբ կառավարությունը լուծարվեց, և նա հեռացվեց վարչապետի պաշտոնից։ Նրա հրաժարականի պատճառ կարող էր լինել Բոյեի հայտարարությունը, որն արվել է «Ջուլա» նավի կործանման վերաբերյալ, ինչից մահացել էր 1863 մարդ։

2008 թվականի սեպտեմբերի 12-ին ֆրանսիացի դատավորը «Ջուլա» նավի կործանման հետաքննության ժամանակ Բոյեին ձերբակալելու մասին որոշում է կայացրել։ Սենեգալի կառավարությունը մերժել է հանձնման խնդրանքը և իր հերթին նոր վարույթ սկսել դատավորի դեմ։ 2009 թվականի հունիսին Փարիզի վերաքննիչ դատարանը չեղյալ է հայտարարել Բոյեիի ձերբակալման օրդերը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. ↑  «Mame Madior Boye», *Jeune Afrique*, August 13, 2007 (Ֆրանսերեն).
3. ↑  Skard, Torild (2014) «Mame Madior Boye» in *Women of power — half a century of female presidents and prime ministers worldwide*, Bristol: Policy Press, ISBN 978-1-44731-578-0
4. ↑  «Who’s Who», *Senegal: Les Hommes de Pouvoir*, number 5, Africa Intelligence, 17 July 2001 (Ֆրանսերեն).
5. ↑  «New Senegalese government in place» Archived 2006-06-15 at the Wayback Machine. AFP, April 4, 2000.
6. ↑  Diadie Ba, «Senegal’s first woman premier appointed», Reuters, March 4, 2001.
7. ↑  «Report blames army for delay in Joola rescue», IRIN, November 6, 2002.
8. ↑  «Senegal to prosecute French judge over ferry disaster» Archived 2011-05-20 at the Wayback Machine. AFP, 19 September 2008.
9. ↑  Malick Ciss, "Dossier du naufrage du bateau "Le Joola « — les mandats d’arrêt internationaux contre mame madior boye et cie annulés», *Le Soleil*, 17 June 2009 (Ֆրանսերեն).
**Շորթափա** (ադրբ.՝ Şortəpə yaşayış yeri), հնավայր-բերդաքաղաք ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Շարուրի շրջանի Իբադուլլա գյուղի մոտ։

Պատմական նկարագիր
-----------------

Իբադուլլա գյուղի տարածքում տեղադրված է եղել Շարուր գավառի հնամենի բերդաքաղաքներից մեկը։ Այս հնավայրը, որը վերաբերվում է մ․թ․ա․ II-I հազարամյակներին, այժմ մեծմասամբ ավերված է և այժմյան ադրբեջանցիների կողմից կոչվում է Շորթափա։ Այն բազմաշերտ է, որտեղից 1930-ական թվականներին և ապա դաշտային աշխատանքների ժամանակ հայտնաբերվել են մի շարք հնագիտական նյութեր։ Արաքս գետի ափին, բերրի դաշտում հիմնադրված և բավականին մեծ տարածք գրաված բերդաքաղաքի ավերակ հետքերից նկատելի են քաղաքի բերդի և դամբարանադաշտի հետքերը։ Ժամանակի ընթացքում ավերվել և իսպառ հողին են հավասարեցվել այս բնակավայրի հետքերի մեծ մասը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  «Նախիջևանի ԻՍՍՀ բնակավայրերը», Արգամ Այվազյան, էջ 131․
2. 1 2  «Նախիջևան․ պատկերազարդ բնաշխարհիկ հանրագիտակ», Արգամ Այվազյան, Երևան, «Հուշարձան», 1995, էջ 161.
Աբովյան քաղաքի միկրոշրջաններից մեկը
**Միկրոշրջան**, բնակավայրերի կառուցապատման ժամանակակից քաղաքաշինական ամենափոքր միավորը։ Միկրոշրջանի կազմի մեջ բացի բնակելի շենքերից մտնում են նաև մսուր-մանկապարտեզներ, հանրակրթական դպրոցներ, ամենօրյա անհրաժեշտության մթերային և արդյունաբերական ապրանքների խանութներ, մշակութային, մարզական, կենցաղային և վարչական սպասարկման հիմնարկություններ։ Միկրոշրջանի բնակիչների թիվը կարող է լինել 2—6 հզ-ից (գյուղական բնակավայրերում) մինչև 16 հզ․ (խոշոր քաղաքներում)։

Միկրոշրջանի նախագծային և տեսական հիմունքները մշակվել են նախկին Խորհրդային Միությունում, դեռևս 1920-ական թթ․ և նոր թափ ստացել ետպատերազմյան տարիներին՝ ավերված քաղաքների վերականգնման ու նոր բնակելի զանգվածների շինարարության ընթացքում։ Միկրոշրջանի ծավալատարածական կոմպոզիցիան սերտորեն շաղկապվում է բնակելի տների տիպերի հետ, որոնք հաճախ մշակվում են բլոկ-սեկցիաների ձևով՝ ավելի ճկուն բնույթ հաղորդելով կառուցապատմանը։ Օրինակելի միկրոշրջաններներ են կառուցվել Մագնիտոգորսկում, Մոսկվայում, Սանկտ Պետերբուրգում, Մինսկում, Վիլնյուսում և այլուր։ Երևանում առաջին միկրոշրջանի սինթետիկ կաուչուկի գործարանի բնակելի ավանն է (1932, ճարտարապետ՝ Գ․ Քոչար, Մ․ Մազմանյան)՝ բաղկացած բնակելի շենքերից (3, 4-հարկանի) և բնակիչների սպասարկումն ապահովող հիմնարկներից։ Այդ սկզբունքով են կառուցվել Երևանի Աջափնյակի և Նորքի բնակելի զանգվածները (ճարտարապետ Մ․ Մազմանյան, Ց․ Չախալյան), Ավանի բնակելի շրջանը (ճարտարապետ Գ․ Մուշեղյան, Կ․ Մարտիրոսյան), Վանաձորիի Դիմաց թաղամասը (ճարտարապետ Ա․ Թերզիբաշյան), Գյումրիի Հյուսիսային բնակելի շրջանը (ճարտարապետ Փ․ Մանուկյան) և այլն։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 546)։*  |
«**Ամառվա գիշերը գյուղում**», Հովհաննես Թումանյանի բանաստեղծություններից՝ գրված 1887 թվականին։

```
            ***
```

ԱՄԱՌՎԱ ԳԻՇԵՐԸ ԳՅՈՒՂՈՒՄ

Լուսընկա գիշեր, Երկինքը պայծառ,
Անհամար աստղեր
Ցոլցլում են վառ։

Քընած է արդեն
Հովտի մեջ գյուղը,
Մըթնած ու լուռ է
Գյուղացու հյուղը։

Հոգնած գյուղական
Ընտանիքն ահա
Սրահում, կալում,
Կամ կըտրի վրա։

Երկընքի դիմաց
Գրկված են քընած,
Վերևիցն, ասես,
Ժըպտում է աստված։

1887թ

Պատմություն
-----------

Հովհաննես Թումանյանն «Ամառվա գիշերը գյուղում» բանաստեղծությունը գրել է 1887 թվականի օգոստոսի 10-ին։ Տ․ Փիրումյանն իր հուշերում գրել է, որ Թումանյանն այս ոտանասվորը գրել է «Թիֆլիսի Մթածմինդա սարից մի լուսնյակ գիշեր քաղաքը դիտելուց և նրա աղմուկներն իր հայրենի Դսեղ գյուղի հանդարտության հետ համեմատելուց հետո»։

Բանաստեղծության ինքնագիրը չի պահպանվել։

Արամ Առաքելյանն իր հուշերում ասել է, որ Թումանյանի ինքնագիրը եղել է «գրելու թղթի թերթերից կարած» այն տետրում, որը 1888 թվականին Հովհաննես Թումանյանը ցույց է տվել Ներսիսյանի դպրոցի բարձր դասարանցի ընկերներին՝ Դավիթ Շահլամյանին, Գրիգոր Վանցյանին, Արամ Առաքելյանին և Արսեն Ղլտճյանին։

Եղիշե Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանի Թումանյանի ֆոնդի № 1418-ում պահվում է 1908 թվականի «Լուսաբեր, դասագիրք, Բ տարի» գրքի մի էջ, որտեղ 3-16-րդ տողերը գրված են հենց Թումանյանի ձեռքով։

Առաջին անգամ բանաստեղծությունը «Ամառվա գիշերը գյուղում» վերնագրով տպագրվել է Մոսկվայում 1890 թվականին լույս տեսած բանաստեղծությունների ժողովածուի I հատորում (էջ 76-78)։ Առանց վերջին քառատողի տպագրվել է 1893 թվականին Թիֆլիսում լույս տեսած «Դաշնակներ» գրքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Թումանյան Հովհաննես (1988)։ *Երկերի լիակատար ժողովածու*։ Երևան: Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն։ էջ 548

Վիքիդարանի պատկերանիշըՎիքիդարանի պատկերանիշը Վիքիդարանում կան նյութեր այս թեմայով՝  
**Ամառվա գիշերը գյուղում**

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Հովհաննես Թումանյան |
| --- |
|  |
| Պոեմներ | Ալեք  • Անուշ  • Դեպի անհունը  • Թմկաբերդի առումը  • Լոռեցի Սաքոն  • Հազարան Բըլբուլ  • Հառաչանք  • Հին կռիվը  • Մարոն  • Մեհրի  • Մերժած օրենք  • Պոետն ու Մուսան  • Սասունցի Դավիթ |  |
|  |
| Հեքիաթներ | Անխելք մարդը  • Չախչախ թագավորը  • Ծիտը  • Ուլիկը  • Սուտասանը  • Ճամփորդները  • Կացին ախպեր  • Խոսող ձուկը  • Խելոքն ու հիմարը  • Ոսկու կարասը  • Տերն ու ծառան  • Պոչատ աղվես  • Անհաղթ աքլորը  • Սուտլիկ որսկանը  • Բարեկենդանը  • Եդեմական ծաղիկը  • Անբան Հուռին  • Քեֆ անողի քեֆը չի պակասի  • Քաջ Նազար  • Կիկոսի մահը  • Ձախորդ Փանոսը  • Մարդակերի աղջիկն ու խորհրդավոր վարպետը  • Աստղերից իջած կինը  • Որոտ թագավորը  • Անգին քարը  • Կախարդի քսակը  • Ոսկի բանալին  • |
|  |
| Պատմվածքներ | Սովի ժամանակից  • Քաջերի կյանքից  • Աղքատի պատիվը  • Լեռների հովիվը  • Գիքորը  • Երկաթուղու շինությունը  • Եղջերուի մահը  • Արջաորս  • Խորհրդավոր ծերունին  • Գաբո բիձու շերամապահությունը  • Երկու հայր  • Խրիմյան Հայրիկի օրերից մինը  • Մայրը  • Ահմադը  • Գրազը  • Եղջերուն  • Քեռի Խեչանը  • Նեսոյի քարաբաղնիսը  • Ուրախ գիշեր  • Ալլահից ղրկված  • Գելը • Ծղրիդը  • Շունը  • Իմ ընկեր Նեսոն |

 |
**Մարդ-նվագախումբ**, ֆրանսիական երաժշտական կինոկատակերգություն։ Գլխավոր դերում՝ Լուի դը Ֆյունեսը։

Սյուժե
------

Խորեոգրաֆ և բալետի իմպրեսարիո (արտիստների ելույթների մասնավոր կազմակերպիչ կապիտալիստական երկրներում) Էվան Էվանսը (Լուի դը Ֆյունես) ղեկավարում է պարային խմբին և ուշադիր հետևում է, որ իր պարուհիները տղամարդկանց հետ չշփվեն և կենտրոնանան միայն աշխատանքի վրա։ Դրա համար նա ստիպված է լինում լինել շատ հայտնագործող և նույնիսկ մանիպուլյացիայի ենթարկել իր զարմիկի՝ Ֆիլիպի զգացմունքները։ Իր պարուհիներից մեկը՝ Էվանսը, թաքցնում է նրանից, որ երեխա ունի, որը իր դայակի հետ գտնվում է Իտալիայում։ Բայց Իտալիայում՝ գործուղման ժամանակ, նա իմանում է, որ խնամակալը էլ չի կարող երեխային խնամել և շտապ պետք է նրան փոխարինող գտնել։ Քանի որ դրա համար ժամանակ է անհրաժեշտ, թատերախմբի մասնակիցները որոշում են երեխային տալ Էվանսին և ասում են, որ նա Ֆիլիպի ապօրինի երեխան է։ Էվանսը խնամում է երեխային և սկսում է հարցաքննել Ֆիլիպին։ Ֆիլիպը խոստովանում է, որ 1 տարի առաջ Հռոմում մի աղջկա հետ էր ծանոթացել և նրա հետ մտերիմ հարաբերությունների մեջ էր։ Էվանսը և զարմիկը ուղևորվում են երեխայի մորը գտնելու։ Աղջիկը, որը պարզվեց սիցիլյացի էր, իրոք Ֆիլիպից երեխա էր ունեցել։ Հայտնվելով նրա տանը, Էվանսը և Ֆիլիպը ստանում են երկրորդ երեխային և հազիվ են հասցնում փախչել զայրացած սիցիլիացիներից։ Այդ դեպքում ո՞վ է առաջին երեխայի մայրը։ Ֆիլիպը մանրամասն սկսում է հիշել 1 տարի առաջ հռոմում կատարվածը։

Հետաքրքիր փաստեր
----------------

Էվանսի և Ֆիլիպի դերակատարները իրական կյանքում հայր և որդի են։

Դերերում
--------

* **Լուի դը Ֆյունես** — *Էվան Էվանս*
* **Օլիվիե դը Ֆյունես** — *Ֆիլիպ*
* **Նոել Ադամ** — *Ֆրանսուազա*
* **Պակ Ադամս** — *Լինա*
* **Պոլ Պրեբուա** — *հյուրանոցի տնօրեն*
* **Ֆրանկո Ֆաբրիցի** — *Ֆրանսուազի ամուսինը*
* **Միշլին Լյուսսոնի** — *զբոսանավի հարբած կինը*
* **Մարտինա Կելլի** — *պարուհի, որը ամուսնանում է*
* **Տիբերիո Մուրդջա** — *սիցիլիացի աղջկա հայրը*
* **Մարկո Տուլլի** —  *կոմիսար*
* **Ֆրանկո Վոլպի** — *մարկիզ*

Աղբյուրներ
----------

* Инфо и фотогалерея на web-yan.com Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine. Доп. фотогалерея Archived 2009-09-07 at the Wayback Machine.
* Обзор фильма на LouisDeFunes.ru Archived 2016-09-10 at the Wayback Machine. Смотреть фильм Archived 2016-09-10 at the Wayback Machine.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | AllMovie · AlloCiné · ČSFD · FilmAffinity · Internet Movie Database · Rotten Tomatoes |

 |
**Դավանանք**, դավանություն, աստվածային հայտնությամբ տրված և եկեղեցու կողմից սահմանված կրոնական ճշմարտությունների ամբողջությունը։ Հայերենում դավանանք եզրը որոշ իմաստով համապատասխանում է հունարեն δοv γμα (դոգմա) բառի հոգնակի ձևին (δοvγματα), որը սկզբնապես գործածվել է որպես այն, ինչ ճիշտ (լավ) է թվում կամ կարծվում, սակայն հետզհետե աստվածաբանության մեջ բյուրեղացել է որպես դավանանքի դրույթ կամ հավատքի ճշմարտություն։ Հայերեն եզրն ի տարբերություն հունարենի գործածվում է միայն հավաքական իմաստով։ Դավանանքի խնդիրների հետ առնչվող աստվածաբանության ոլորտը կոչվում է դավանական աստվածաբանություն (dogmatic theology)։

Ուղղափառ դավանանք
-----------------

հեղինակ՝ Սարգիս Պիծակ
Դավանանքի աղբյուրը եկեղեցու սրբազան ավանդությունն է, որի հեղինակը Աստծո Սուրբ Հոգին է։ Աստված ինքն է հայտնել իրեն՝ իր Հոգու կենդանի ներգործությամբ, և այդ հայտնությունն արտահայտված է Աստվածաշունչ գրքերով, առաքելական ավանդությամբ, սրբազան ծեսով, եկեղեցու հայրերի և վարդապետների գրվածքներով, տիեզերական ժողովների սահմանումներով և այլն։ Այդ հայտնությունը շարունակական է և ոչ թե մեկ անգամ կատարված իրողություն, որի մեջ մուտք գործելու (եկեղեցի մտնելու) համար անհրաժեշտ է Սուրբ Հոգու հետ կենդանի և գոյաբանական հաղորդակցություն, որի նախահիմքը ուղղափառ դավանությունն է։ Համաձայն Տիրոջ խոսքի, ուղղափառ դավանանքը այն վեմն է կամ ամուր հիմքը, որի վրա կառուցված է եկեղեցին։ Ուղղափառ դավանանքին (տեսական հավատք) պետք է անպայմանորեն զուգակցվի ուղղափառ կենցաղավարություն և աստվածապաշտական ճիգեր (գործնական հավատք). տեսական և գործնական հավատքի ճիշտ համադրությունը, ըստ եկեղեցու հայրերի, հոգևոր կյանքի և փրկության անհրաժեշտ նախապայմանն է։

Տիեզերական ժողովներ
-------------------

Դավանաբանության մեջ բարձրագույն հեղինակությունը վերապահված է տիեզերական ժողովներին, որոնք Սուրբ Հոգու բացառիկ ներգործությամբ սահմանել են Քրիստոսի եկեղեցու ուղղափառ հավատքը։ Տիեզերաժողովների կողմից ընդունվել են այսպես կոչված Հավատո հանգանակներ կամ նշանակներ, որոնք դավանանքի հակիրճ ձևակերպումներ են։ Հավատո հանգանակը կոչվում է նաև Հավատամք կամ Խոստովանություն հավատո կամ Դավանություն հավատո։ Այս իմաստով դավանանք ուղղափառ հավատքի խոստովանությունն է, իսկ դավանել նշանակում է ընդունել, խոստովանել և վկայել որպես ճշմարտություն։

Եկեղեցու ավանդը
---------------

Պայքարելով զանազան աղանդավորական շարժումների դեմ՝ եկեղեցին մշտապես կարիք է ունեցել նորոգել և հաստատել հավատացյալ գիտակցությունը։ Եկեղեցու հայրերը և վարդապետները ավանդել են մեծածավալ դավանական ժառանգություն՝ ուղղափառ հավատքն ուսուցանելու, բացատրելու, լուսաբանելու և մեկնելու համար։ Այդ ժառանգությունը Սուրբ Հոգով տրված սրբազան ավանդության անբաժանելի մասն է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Մատթ. 16.18
2. ↑  Հայկական հանրագիտարանի գլխ. խմբ. Քրիստոնյա Հայաստան հանրագիտարան, Երևան, «Հայկական Հանրագիտարան հրատարակչություն ՊՈԱԿ», 2002, էջ 260 — 1072 էջ, ISBN 5-89700-016-6։
**Կումա Կոգենի աստղադիտարան** (ճապ.՝ 久万高原天体観測館, աստղադիտարանի կոդը` — «360»), աստղադիտարան Ճապոնիայի Էխիմե պրեֆեկտուրայի Կումակոգեն քաղաքի մոտ։ Աստղադիտարանը կազմում է Ֆուրուսատո բաց երկնքի տակ թանգարանի մաս, որի մեջ է մտնում նաև Սեյտենջո ամրոցը (ամրոցի անվանումը թարգմանվում է որպես *բաց երկինք*, կամ *աստղալից երկինք*)։

Աստղադիտարանի տարածքում գործում է պլանետարիում, որտեղ անցկացվում են 20 րոպեանոց ներկայացումներ։

Աստղադիտարանի գործիքներ
-----------------------

* 60-սմ ռեֆլեկտոր

Հիմնական նվաճումները
--------------------

* Հայտնաբերվել են 109 աստերոիդ 1994-ից 2002 թվականները
* 18623 աստղաչափական դիտարկումներ հրապարակվել են 1992-ից 2006 թվականները

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Minor Planet Discoverers, A. Nakamura
2. ↑  Փոքր մոլորակների կենտրոնի տվյալների բազայում աստղադիտարանի կատարած բոլոր դիտարկումները

Արտաքին հղումներ
----------------

**Փոքր մոլորակների կենտրոնի կայքում աստղադիտարանի կատարած դիտարկումները**

* Աստերոիդների աստղաչափական դիտարկումները
* Աստերոիդների աստղաչափական դիտարկումները

**NASA ADS տվյալների բազայում աստղադիտարանի ներդրումը**

* Որոնում «Kuma Kogen» բառերով

**1870 թվականից հետո աստերոիդների և մոլորակների արբանյակների դիտարկումները**

* Դիտարկումների արխիվ ՓՄԿ-ի կայքում
**Ագուա**  (իսպ.՝ Agua), հրաբուխ Կենտրոնական Ամերիկայում, Սակատեպելես երկրամասում, Գվատեմալայում։

Ագուան ստրատոհրաբուխ է, որի երկարությունը 3761 մետր է։ Տեղակայված է Անտիգուա-Գուատեմալա քաղաքից ոչ շատ հեռու, Ֆուեգո և Ակատենանգո հրաբուխների դիմաց։ Գտնվում է Ամատիտլան ծովից ավելի արևմուտք։ Հրաբուխի կառուցվածքը համաչափ է։ Ագուայի լանջերը անտառապատ են։ Բաղկացած է անդեզիտներից և բազալտից։ Հրաբուխը պատված է խառնարաններով։ Հրաբխի հյուսիս-արևելքում տեղակայված է 280 մետրանոց խառնարան, 6 խառնարան՝ հյուսիս-արևմուտքում և 2 խառնարան՝ հրաբխի հարավային լանջին։ Պաշտոնապես գրանցված ժայթքումներ չկան, բայց ի շնորհիվ տեֆրաների հետազոտության, պարզ է դարձել որ վերջին ժայթքումը տեղի է ունեցել ժամանակակից շրջանում։

Հրաբուխն ունի նաև այլ անվանում՝ «Ջրային հրաբուխ»։ Այդ անվանումը կապված է առաջացած ավերիչ սելավի հետ, որը բաղկացած էր ջրից և հրաբխային ապարներից, տեղի է ունեցել 1541 թվականի սեպտեմբերի 11-ին։ Այդ ժամանակ սելավը ոչնչացրեց Գվատեմալայի առաջին մայրաքաղաքը՝ Սյուդադ-Վյեխուն, մահացավ 600 մարդ։ Արդյունքում մայրաքաղաք դարձավ Անտիգուան։

Այդ իրադարձությունների վկան այսպես է նկարագրում կատարվածը․

> 
> 
> «Ջրի բուռն տարափ եկավ հրաբուխի գագաթից, որ մեր քաղաքին մոտ էր։ Դա այնքան ամսպասելի էր, որ մենք չկարողացանք կանխել մահը և վնասվածքները․․․ նրանք, ովքեր տեսան դա, ապշած էին։ Այն մտավ Դոն Պեդրո Ալվարդոյի «Ադելանտադո» տունը, և այն տարավ պատերը և տանիքը․․․»
> 
> 
> 

Ի տարբերություն այլ հրաբուխների, ներկայումս Ագուան ավելի վտանգավոր է սելավային տեղումներով, քան հրաբխային ակտիվությամբ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Peakbagger.com
2. ↑  Volcano Live — John Search

Արտաքին հղումներ
----------------

* Volcano Live — John Search
* Volcano World — Oregon State University

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |

 |
|  |
| --- |
| **Երնջնակ Վանատուրի** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Հովանոցածաղկավորներ (Apiales) |
| **Ընտանիք** | Նեխուրազգիներ (Apiaceae) |
| **Ցեղ** | Երջնակ *(Eryngium)* |
| **Տեսակ** | **Երնջնակ Վանատուրի** *(E. wanaturi)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Eryngium wanaturi*** |

**Երնջնակ Վանատուրի** (լատ.՝ Eryngium wanaturi), հովանոցավորների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

30-50 սմ բարձրությամբ բազմամյա խոտաբույս է։ Տերևները ամբողջական են, գծային–նշտարաձև, կաշենման։ Ծաղկաբույլը կազմված է 2-5 գլխիկներից։ Ծածկոցի թերթերը 7-9-ն են, գծային-նշտարաձև։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում աճում է Ապարանի (Արայի լեռ, գյուղ Ֆանտան), Գեղամի (գյուղ Արթիզ) և Դարեղեգիսի ֆլորիստիկական շրջաններում (գյուղ Կարմրաշեն)։ Աճում է նաև Հյուսիսարևելյան Անատոլիայում և Արևմտյան Իրանում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է վերին լեռնային և ենթալպյան գոտում՝ ծովի մակարդակից 1800-2450 մ բարձրությունների վրա, քարքարոտ լանջերին, տափաստանում, մարգագետիններում։ Ծաղկում է հուլիս ամսին, պտղաբերում՝ օգոստոսին։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է։ Աճում է 3 ֆլորիստիկական շրջաններում։ Տարածման շրջանի մակերեսը 5000 կմ²-ից պակաս է, բնակության շրջանի մակերեսը՝ 500 կմ²-ից պակաս։ Արեալը մասնատված է։ Առկա է տեսակի տարածման և բնակության շրջանների կրճատման սպառնալիք՝ կապված գյուղատնտեսական նպատակներով հողերի յուրացման հետ։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես ոչնչացման սպառնալիքի ենթակա տեսակ։ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

Պահպանություն չի իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* EoL: 5037982
* GBIF: 3641005
* IPNI: 842096-1
* Plant List: kew-2799666
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:842096-1

 |

 |
**Տոմատի սոուս** (իտալ.` *Salsa di pomodoro*), հասունացած թարմ լոլիկի պտուղներից կամ տոմատի մածուկից, շաքարի, կերակրի աղի, համեմունքների, քացախաթթվի և կտրատած բանջարեղենների, խնձորի պյուրեի, ալյուրի, կիտրոնաթթվի բուսական յուղի ավելացմամբ կամ առանց դրանց եփված մթերք։

Տոմատի սոուսները կարող են ունենալ տարբեր աստիճանների կծվություն կամ լինել քաղցր։ Կծվությունը կարգավորվում է համեմունքների բաժնեմաս համարվող կծու կարմիր տաքդեղի, սև պղպեղի և սխտորի ավելացմամբ։

Լայնորեն օգտագործվում է որպես մակարոնային, ինչպես նաև մսային կամ բանջարային ուտեստների լցոն։ Սոուսների տեսականիները միմյանցից հիմնականում տարբերվում են համեմունքային կազմով։

Տոմատի սոուսի լցոնումը մակարոնեղենում առաջին անգամ նկարագրվել է հռոմեացի շեֆ խոհարար Ֆրանչեսկո Լեոնարդիի 1970 թվականին հրատրակած խոհարարական գրքում (*L'Apicio moderno*):

Գրականություն
-------------

* *«Պահածոյացման տեխնոլոգիա»*, Ժ. Գ. Աղաջանյան, խմբ. Ա. Ա. Ֆահրադյան. - Երևան։ «ՀՊԱՀ», 2011, Մաս 1 - 405 էջ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *L'Arte della cucina in Italia*, Emilio Faccioli, Einaudi, Milano, 1987

Արտաքին հղումներ
----------------

* Իտալական տոմատային սոուսի բաղադրատոմս (անգլերեն)