**Ալբերտ Նիկիֆորի Թավխելիձե** (վրաց.՝ ალბერტ თავხელიძე, դեկտեմբերի 16, 1930(1930-12-16), Թիֆլիս, Վրացական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ - փետրվարի 27, 2010(2010-02-27), Մոսկվա, Ռուսաստան), խորհրդային վրացի ֆիզիկոս, գիտնական, Ֆիզիկա-մաթեմատիկական գիտությունների դոկտոր (1963), պրոֆեսոր (1966): Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս (1990), Վրաստանի գիտությունների ակադեմիայի նախագահ (1986-2005)։ ՀՀ ԳԱԱ արտասահմանյան անդամ (2003)։

Կենսագրություն
--------------

Ալբերտ Թավխելիձեն ծնվել է 1930 թվականին Թիֆլիսում։ 1953 թվականին ավարտել է Թբիլիսիի պետական համալսարանի ֆիզիկայի ֆակուլտետը։ 1956 թվականին ակադեմիկոս Ն. Բոգոլյուբովի ղեկավարությամբ ավարտել է Վ. Ա. Ստեկլովայի անվան Մաթեմատիկական ինստիտուտի ասպիրանտուրան, որտեղ էլ պաշտպանել է թեկնածուական աստենախոսությունը։ 1956 թվականից աշխատել է Դուբնայի (ՌԴ) միջուկային հետազոտությունների միացյալ ինստիտուտում նախ որպես գիտաշխատող, ապա` տարրական մասնիկների տեսության ամբիոնի վարիչ, տեսական ֆիզիկայի լաբորատորիայի տնօրենի տեղակալ։ 1963 թվականին պաշտպանել է դոկտորական ատենախոսություն։ 1965-1970 թվականներին ղեկավարել է Բարձր էներգիայի ֆիզիկայի ինստիտուտի թեորետիկ ֆիզիկայի բաժինը, 1967-1971 թվականներին` Ուկրաինական ԽՍՀ ԳԱ տեսական ֆիզիկայի տարրական մասնիկների ֆիզիկայի բաժինը։ 1970-1986 թվականներին հիմնադրել և ղեկավարել է ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի միջուկային հետազոտությունների ինստիտուտի հիմնադիր և տնօրեն։ 1971 թվականին Ա. Մ. Ռազմաձեի անվան Թբիլիսիի մաթեմատիկական ինստիտուտում բացել է թեորետիկ ֆիզիկայի բաժին, որը գլխավորել է 1971-2005 թվականներին։ 1977-1994 թվականներին եղել է իր իսկ նախաձեռնությամբ հիմնադրված Թբիլիսիի պետական համալսարանի բարձր էներգիայի ինստիտուտի գիտական ղեկավար, 1994-2005 թվականներին` տնօրեն։ 1986-2005 թվականներին եղել է Վրաստանի գիտությունների ակադեմիայի նախագահը։

1995-2005 թվականներին եղել է Վրաստանի ԳԱ ինֆորմատիզացիայի խորհրդի և Վրաստանում բարձրագույն կրթության կազմակերպիչը և նախագահը։ Այս ժամանակահատվածում Գիտությունների ակադեմիան զինվեց համակարգիչներով, ունեցավ համացանցային հասանելիություն, ապահովվեց ցանցային բազայով, համակարգչային և տեղեկատվական ռեսուրսներով։ 1976-1990 թվականներին եղել է Մոսկվայի պետական համալսարանի ֆիզիկայի ֆակուլտետի քվանտային վիճակագրության ամբիոնի պրոֆեսոր, 1986-2005 թվականներին` Թբիլիսիի պետական համալսարանի պրոֆեսոր։

1969-1991 թվականներին եղել է ԽՍՀՄ ԳԱ «Թեորետիկ և մաթեմատիկական ֆիզիկա» ամսագրի խմբագրի տեղակալ, «Վրաստանի ԳԱ տեղեկագրի» գլխավոր խմբագիր։

1967 թվականին ընտրվել է Վրաստանի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամ, 1974 թվականից` իսկական անդամ, 1984 թվականին ընտրվել է ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամ, 1990 թվականից` իսկական անդամ, 2003 թվականից` ՀՀ ԳԱԱ արտասահմանյան անդամ, 1995-2005 թվականներին` Գիտությունների ակադեմիայի միջազգային ընկերակցության փոխնախագահ։

Երիտասարդ գիտնականների համար կազմակերպել է մի շարք խոշոր միջազգային կոնֆերանսներ, սեմինարներ և դպրոցներ։

1987-1990 թվականներին եղել է Վրացական ԽՍՀ գերագույն խորհրդի 11-րդ գումարման պատգամավոր, Վրացական ԽՍՀ գերագույն խորհրդի նախագահության անդամ, 1989-1991 թվականներին` ԽՍՀՄ ժողովրդական պատգամավոր։

Մահ
---

Մահացել է 2010 թվականի փետրվարի 27-ին։ Թաղված է Մոսկվայի Տրոեկուրովյան գերեզմանատանը։

Գիտական աշխատանքներ
-------------------

Ավելի քան 200 գիտական հրապարակումների հեղինակ է։ Հիմնական աշխատությունները վերաբերում են դաշտի քվանտային տեսությունում դիսպերսիոն առնչություններին և մոտավոր հավասարումներին, ֆերմիոնների զանգվածներին և համաչափության ինքնաբերական խախտման երևույթին, քվանտային քրոմադինամիկային, ադրոնների քվարկային կառուցվածքին։

* Кварки и составные модели элементарных частиц (Физика высоких энергий и теория элементарных частиц, 1966);
* Приближение прямолинейных путей в квантовой теории поля (1974);
* Структура основного состояния в калибровочных теориях: двумерная квантовая электродинамика (Теоретико-групповые методы в физике, 1980. Т. 2);
* Мезонная фабрика - новый мощный инструмент исследований (1983).

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Mathematics Genealogy Project — 1997.
2. 1 2  Ալբերտ Նիկիֆորի Թավխելիձեի կենսագրությունը ՀՀ ԳԱԱ կայքում
3. ↑  «visit-e». *science.org.ge*. Վերցված է 2017 թ․ մարտի 25-ին.
4. ↑  «Obituary of Albert Nikiforovich Tavkhelidze» (անգլերեն). doi:10.1063/pt.4.1840/full/. `{{cite journal}}`: Cite journal requires `|journal=` (օգնություն)
5. ↑  Могила А.Н. Тавхелидзе на Троекуровском кладбище

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ալբերտ Թավխելիձե» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Mathematics Genealogy Project · Համառուսաստանյան մաթեմատիկական պորտալ |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 1051767571 · ISNI: 0000000067454286 · LCCN: n86070976 · NUKAT: n2017018401 · VIAF: 60563811 · WorldCat VIAF: 60563811 |

 |