**Խաբիբ Աբդուլմանապովիչ Նուրմագոմեդով** (ռուս.՝ *Хабиб Абдулманапович Нурмагомедов*, ավար.՝ *ХIабиб ГӀабдулманапил НурмухӀамадов*, սեպտեմբերի 20, 1988(1988-09-20), Sildi, Ցումադինսկի շրջան, Դաղստանյան ԻԽՍՀ, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), ազգությամբ ավար, ռուս նախկին ընդհանուր մենամարտիկ (MMA), մարտական սամբոյի աշխարհի չեմպիոն, UFC փառքի սրահի անդամ (2022)։ Հանդես է եկել «Ultimate Fighting Championship» (UFC) կազմակերպության թեթևքաշային դիվիզիոնում։ Ունի ձյուդոյի սև գոտի։

Խառը մենամարտերում Նուրմագոմեդովը եղել է անպարտելի՝ գրանցելով 29 անընդմեջ հաղթանակների շարան, ինչն համարվում է ամենաերկարներից մեկը մարզաձևի պատմության մեջ։

Կենսագրություն
--------------

Խաբիբ Նուրմագամեդովը ծնվել է 1988 թվականին Դաղստանի Ցումադինսկի շրջանի Սիլդիա գյուղում։ Նա ազգությամբ ավար է։

Մանկուց մարզվել է հոր՝ Աբդուլմանապ Նուրմագամեդովի ղեկավարության ներքո։ ԱՄՆ-ում բնակվելու ժամանակ մարզվում է АКА (American Kickboxing Academy) մարզասրահում՝ Խավյեր Մենդեսի գլխավորությամբ։

2016 թվականին հիմնադրել է սեփական «Eagles MMA» թիմը Զիյավուդին Մագոմեդովի հետ համատեղ։

2018 թվականի հոկտեմբերի 12-ին Նուրմագոմեդովին շնորհվել է Գրոզնիի պատվավոր քաղաքացու կոչում։ Նրան նվիրել են Ահմադ Կադիրովի անվան հիմնադրամի միջոցներով գնված ավտոմեքենա։ Նրա հորը և մարզիչ Աբդուլմանապ Նուրմագոմեդովին շնորհվել Է Չեչնիայի ֆիզիկական կուլտուրայի վաստակավոր աշխատողի կոչում։

2018 թվականի նոյեմբերի 6-ին ստացել է «Դաղստանի Հանրապետությանը մատուցած ծառայությունների համար» շքանշան։

Ըստ Yandex-ի՝ ընգրկվել է 2018 թվականի ամենահանրաճանաչ մարդկանց թոփ-տասնյակում։ Վարկանիշում տեղ էին գտել այն մարդիկ, որոնց ազգանունները 2018 թվականին որոնողական հարցումներում առավել մեծ ժողովրդականություն են վայելել։ Վարկանիշը կազմելու համար օգտագործվել են որոնողական հարցումների տվյալները 2018 թվականի հունվարի 1-ից մինչև նոյեմբերի 19-ն ընկած ժամանակահատվածում։

Համացանցում մի քանի անգամ հայտնվել են Դաղստանում երիտասարդ Խաբիբի և արջի կատակային պայքարի հոլովակներ։ Հոլովակն առաջին անգամ համացանցում հայտնվել է 2017 թվականին, ընդ որում՝ հայտնի է, որ այդ արջի հետ Խաբիբը պայքարել է դեռևս 2014 և 2019 թվականներին։ Այս հոլովակները խիստ վրդովեցրել են PETA հասարակական կազմակերպությանը, որը UFC-ից պահանջել է վերանայել իր վերաբերմունքը գործող չեմպիոնի նկատմամբ մինչև նա կսովորի հարգել կենդանիներին։

2019 թվականի դեկտեմբերի 5-ին Դաղստանի ղեկավարը՝ Վլադիմիր Վասիլևը, երկրորդ անգամ հանձնել է Խաբիբին «Դաղստանի Հանրապետությանը մատուցած ծառայությունների համար» շքանշանը։ Նույն մրցանակին արժանացել է նաև նրա հայրը՝ Աբդուլմանապ Նուրմագամեդովը։

2019 թվականի դրությամբ Նուրմագոմեդովը Ռուսաստանի Պլեխանովի անվան տնտեսագիտական համալսարանի երրորդ կուրսի ուսանող է։

### Անձնական կյաք

Ամուսնացած է Պատիմատի հետ։ Ամուսինները սովորել են Դաղստանի Սիլդի գյուղի նույն դպրոցում։ Հարսանիքը կայացել է 2013 թվականին։ 2015 թվականին ծնվել է նրանց դուստրը՝ Ֆաթիման, իսկ 2017 թվականի դեկտեմբերին՝ որդին, որին անվանել են Մուհանեդ։ 2019 թվականի դեկտեմբերի 22-ին ծնվել է երրորդ երեխան։

Սպորտային գործունեություն
-------------------------

Խաբիբ Նուրմագոմեդովը մարտական սամբոյի աշխարհի կրկնակի չեմպիոն է։ 2010 թվականին տեղի է ունեցել աշխարհի միանգամից երկու առաջնություն՝ 15-րդը Կիևում և 16-րդը Մոսկվայում։ Առաջին առաջնությունում նա հաղթել է միչև 74 կգ քաշային կարգում, իսկ երկրորդում՝ միչև 82 կգ։ 2009 թվականի նոյեմբերին Խաբիբը դարձել է Ռուսաստանի չեմպիոն (միչև 74 կգ)։ Նա նաև պարտություններ է կրել։ 2010 թվականին դարձել է սիրողական ակումբների Աշխարհի Գավաթում երկրորդը մինչև 82 կգ քաշային կարգում՝ պարտվելով Մուհամեդ Ալինչիևին։ Համացանցում կա նաև տեսահոլովակ, որտեղ Նուրմագոմեդովը պարտվել է հայրենակից Մուհամեդ Իբրահիմովին։ Գորգի պաստառի վրա գրված է «մարտական սամբոյի Ռուսաստանի առաջնություն», սակայն համացանցում պահպանված արձանագրություններում բացակայության պատճառով հստակ թվագրումը դժվար է հաստատել։ 2010 թվականին փետրվարին Ռուսաստանի առաջնության առաջին փուլում, որն անցկացվում էր Կրասնոկամսկում, պարտվել է Վլադիմիր Զենինին։

### Ընդհանուր մենամարտեր

2012 թվականի հունվարի 21-ին Խաբիբն իր առաջին մենամարտն անցկացրել է ամերիկյան UFC փրոմոուշենի հովանու ներքո։ Մարտն ավարտվել է Կամալ Շալորուսի նկատմամբ տարած հաղթանակով՝ 3-րդ ռաունդում Խաբիբը կիրառել է խեղդող հնարք, որը Կամալին ստիպել է հանձնվել։ Ամերիկացիներն անմիջապես նշել են Նուրմագոմեդովի ըմբշամարտի պատրաստվածության շատ բարձր մակարդակը։

2012 թվականի հուլիսի 7-ին Խաբիբն իր երկրորդ մենամարտն անցկացրել է UFC-ի ամերիկյան փրոմոուշենի հովանու ներքո՝ աշխարհի լավագույն բրազիլացի թեթև քաշայիններից մեկի՝ Գլեյսոն Տիբաուի դեմ, որը UFC 148-ի թեթև քաշային կարգում աշխարհի լավագույն 15 մարզիկների թվում է Լաս Վեգասում՝ Նևադա նահանգում։ Բոլոր 3 ռաունդների ընթացքում ռուսը գերիշխել է և հաղթել մրցավարների միաձայն որոշմամբ։

2013 թվականի հունվարի 19-ին մարտիկը Սան Պաուլու քաղաքում UFC on FX 7 մեծ մրցաշարում հանդիպել է ևս մեկ հայտնի բրազիլացի թեթև քաշայինի՝ Տիագու Տավարիսի հետ։ Մրցաշարի հիմնական դրվագում նա բրազիլացուն ապպերկոտով նոկդաուն է արել, որից հետո պարտերում արմունկներով 1:55 րոպեին հաղթել է առաջին ռաունդում։ Նա նաև հայտարարել է, որ ցանկանում է ապրիլի 20-ին UFC on FOX 7-ում պայքարել մոլորակի լավագույն մարտիկներից մեկի՝ Նեյթ Դիասի հետ Սան Խոսեում։

Խառը մենամարտերի կազմակերպիչ խոշորագույն ընկերությունը՝ «Ultimate Fighting Championship»-ը, կիսամյակային իր ոչ պաշտոնական արդյունքում նշել է կազմակերպության առավել հեռանկարային նորեկների մասին և չորրորդ տեղում է դրել Նուրմագոմեդովին (18-0), որի դեբյուտը UFC-ում կայացել է 2012 թվականի հունվարի 20-ին։

Քանի որ Նեյթ Դիասի մրցակիցը Ջոշ Թոմփսոնն էր, Խաբիբը հանդիպել է ամերիկացի հեռանկարային մարտիկի՝ Աբել Տրուխիլյոյի հետ մայիսի 26-ին՝ UFC 160-ի ժամանակ, Լաս Վեգասում։ Խաբիբը գերիշխել է բոլոր երեք ռաունդներում և հաղթել մրցավարների միաձայն որոշմամբ։

Աբել Տրուխիլյոյի նկատմամբ տարած հաղթանակից հետո Խաբիբը Twitter-ի միջոցով խնդրել է Դան Ուայթին (UFC-ի նախագահ) մենամարտել UFC-ի լեգենդար մարտիկ Բի Ջեյ Պենի դեմ։

Բի Ջեյ Պենի մերժումը նրան գցել է փակուղու մեջ, սակայն UFC-ն առաջարկել է մենամարտ Պետ «Բեմ-Բեմի» Հիլիի հետ (Թոփ 10-ը UFC-ի վարկանիշում)։ Խաբիբը համաձայնել է մենամարտին, որը տեղի է ունեցել Տորոնտոյում՝ UFC 165 շոուի ժամանակ։ Խաբիբը բոլոր երեք ռաունդներում լավագույնն էր, աչքի էր ընկնում Մեթ Հյուզի ոճով գեղեցիկ նետումով։ Դան Ուայթը մենամարտից հետո հայտարարել է, որ Խաբիբի մենամարտերը իրեն դուր են գալիս։

UFC 169-ում Խաբիբը պետք է հանդիպեր Strikeforce-ի նախկին չեմպիոն Գիլբերթ Մելենդեսի հետ թեթև քաշային կարգում գոտու համար պայքարում, սակայն մենամարտը չի կայացել։

2014 թվականի ապրիլի 19-ին Խաբիբը վանդակում հանդիպել է UFC-ի վարկանիշում 5-րդ մարտիկ Ռաֆայել դուս Անժուսի հետ Օռլանդոյի (Ֆլորիդա) UFC on FOX 11 մրցաշարում։ Մենամարտը շատ նման էր Աբել Տրուխիլյոյի դեմ մենամարտին։ Խաբիբը բոլոր երեք ռաունդներում գերիշխում էր ինչպես ձեռնականգում, այնպես էլ պայքարում և հաղթել է մրցավարների միաձայն որոշմամբ։

2014 թվականի հուլիսի 5-ին Խաբիբը ծնկի վնասվածք էր ստացել (խաչաձև կապանների պատռվածք), ինչի պատճառով Թոնի Ֆերգյուսոնի դեմ մենամարտից առաջ դուրս է մնացել մեկ տարով։ 2015 թվականին Խաբիբը կոտրել է կողոսկրը և անորոշ ժամանակով կրկին դուրս մնացել։

2016 թվականի ապրիլի 16-ին պլանավորված էր մենամարտ Թոնի Ֆերգյուսոնի դեմ UFC on FOX 19 մրցաշարի շրջանակներում, սակայն վնասվածքի պատճառով Թոնի Ֆերգյուսոնը դուրս է եկել մրցաշարից, և որպես Նուրմագոմեդովի մրցակից ընտրվել է Դարել Հորչերը, որի հետ մենամարտով պետք է նշվեր Խաբիբի վերադարձը 2 տարվա ընդմիջումից հետո։ Ապրիլի 16-ին Նուրմագոմեդովը երկրորդ ռաունդում տեխնիկական նակաուտով հաղթել է Դարել Հորչերին։

Խաբիը պետք է հանդիպեր գործող UFC-ի թեթև քաշայինների չեմպիոն Էդդի Ալվարեսի հետ UFC 205-ի կամ UFC 206-ի շրջանակներում, և այդ ամենը հաստատել է Դենի Ուայթը Twitter-ում։ Սակայն սեպտեմբերի 26-ին հայտարարվել է, որ Ալվարեսը պետք է պաշտպանի իր տիտղոսը Քոնոր ՄաքԳրեգորի դեմ։ Խաբիբն իր դժգոհությունը հայտնել է սոցիալական կայքերում։

2016 թվականի նոյեմբերի 12-ին Նյու Յորքում Խաբիբ Նուրմագոմեդովը հաղթանակ է տարել ամերիկացի մարտիկ Մայքլ Ջոնսոնի նկատմամբ UFC 205-ի շրջանակներում ձեռքի ցավեցման հնարքով։ Ամբողջ մենամարտի ընթացքում Խաբիբը գերիշխում էր Մայքլի նկատմամբ և արդյունքում երրորդ ռաունդում մրցավարը կանգնեցրել է մենամարտը, քանի որ մրցակիցը չէր կարող նույնիսկ հանձնվել՝ լինելով ցավեցնող հնարքի սեղմված դիրքում։ Այս մենամարտից առաջ՝ կշռումից հետո, Խաբիբը վիճել է իռլանդացի մարտիկ Քոնոր ՄաքԳրեգորի հետ, որը նույնպես այստեղ անցկացրել էր իր տիտղոսային մենամարտը։ Թիկնապահները լեզվակռիվը թույլ չեն տվել տեղափոխել մարտի։ ՄաքԳրեգորը և Նուրմագոմեդովը միմյանց խոստացել են, որ կտեսնեն, թե ինչ արդյունք կլինի իրենց մենամարտից հետո։

Ֆերգյուսոնի դեմ մենամարտը երրորդ անգամ պլանավորված էր 2017 թվականի մարտի 4-ին UFC 209-ում՝ թեթև քաշային կարգում UFC-ի ժամանակավոր չեմպիոնի տիտղոսի համար։ Մինչև կշռվելը Խաբիբը վատ վիճակում տեղափոխվել է հիվանդանոց, ինչի հետևանքով մենամարտը ստիպված են եղել չեղարկել բժշկի խորհրդով։

2017 թվականի դեկտեմբերի 30-ին Լաս Վեգասում՝ UFC 219-ի շրջանակներում, Խաբիբ Նուրմագոմեդովը մրցավարների միաձայն որոշմամբ հաղթել է բրազիլացի Էդսոն Բարբոզային։ Ամբողջ մենամարտի ընթացքում Խաբիբը գերիշխում էր Էդսոնի նկատմամբ, ինչի արդյունքում հաղթանակ է տարել։ UFC-ում այս մենամարտը Նուրմագոմեդովի համար 9-րդն էր։

2019 թվականի հունվարի վերջին Նևադայի Ատլետիկ հանձնաժողովը որոշում էր կայացրել 9 ամսով որակազրկել Խաբիբ Նուրմագոմեդովին՝ 500 հազար դոլար տուգանք վճարելով UFC 229-ում Քոնոր ՄաքԳրեգորի հետ մենամարտից հետո սկանդալի համար։

### UFC-ում թեթև քաշայինների չեմպիոն

2018 թվականի ապրիլին ծրագրված էր Խաբիբ Նուրմագոմեդովի և Թոնի Ֆերգյուսոնի մենամարտը թեթև քաշային կարգում UFC-ի չեմպիոնի տիտղոսի համար, սակայն մենամարտից վեց օր առաջ հայտնի է դարձել, որ Ֆերգյուսոնը վնասել է ծունկը, և նրա փոխարեն Նուրմագոմեդովը կհանդիպի Մաքս Հոլոուեյի հետ։ Ապրիլի 6-ին հայտնի է դարձել, որ Հոլոուեյը չի կարող ելույթ ունենալ քաշի կտրուկ կորստի պատճառով նրա առողջության համար բժիշկների մտավախությունների պատճառով։ Ավելի ուշ՝ այդ նույն օրը, Նուրմագոմեդովի հավանական հակառակորդներ են անվանել Էնթոնի Փեթիսին, Փոլ Ֆելդերին և էլ Յակվինտին։ UFC-ի ղեկավարությունը պաշտոնապես հայտարարել է, որ չեմպիոնի գոտու համար Նուրմագոմեդովը կմենամարտի Յակվինտի հետ։ Չնայած քաշի գերազանցմանը, Դեյնա Ուայթը հայտարարել է, որ հաղթանակի դեպքում Էլը կստանա չեմպիոնի կոչում։ Խաբիբը գերիշխել է ամբողջ մենամարտի ընթացքում և հաղթել մրցավարների միաձայն որոշմամբ՝ դառնալով UFC-ի թեթև քաշային կարգում չեմպիոն։

Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինի հանդիպումը ռուս մարտիկ Խաբիբ Նուրմագոմեդովի և նրա հոր հետ Ուլյանովսկում ՄաքԳրեգորի հետ մենամարտից հետո, 2018 թվականի հոկտեմբերի 10:
2018 թվականի հոկտեմբերին UFC 229-ում հաջողությամբ պաշտպանել է չեմպիոնական տիտղոսը՝ ստիպելով իռլանդացի Քոնոր ՄաքԳրեգորին հանձնվել։ Առաջին ռաունդում Նուրմագոմեդովը կարճ հետախուզությունից հետո ձեռնականգից մարտը տեղափոխել է պարտեր, որտեղ հակառակորդի գլխին ու կորպուսին համակարգված գրոհել է։ Երկրորդ ռաունդում Նուրմագոմեդովը ՄաքԳրեգորին ուղարկել է նոկդաուն։ Չեմպիոնը չէր կարողացել արագ զարգացնել առավելությունը, սակայն մենամարտը կրկին անցել է պարտեր, որտեղ իռլանդացին չէր կարող զգալի դիմադրություն ցույց տալ։ Չնայած երրորդ ռաունդում ՄաքԳրեգորը ակտիվացել էր ձեռնականգում, բայց նրա հարվածները տեսանելի վնաս չեն հասցրել Նուրմագոմեդովին։ Չորրորդ ռաունդում ռուս մարզիկը կրկին ՄաքԳրեգորին քարշ է տվել հատակի վրա, որտեղ մի շարք հարվածներից հետո կարողացել է նրա վիզն ամուր բռնել, որից հետո իռլանդացին հանձնվել է։

Մենամարտից անմիջապես հետո Նուրմագոմեդովը լեզվակռվի է բռնվել ՄաքԳրեգորի մարզիչ ջիու-ջիթս Դենիս Դիլոնի հետ, որը գտնվում էր վանդակի մոտ, և Խաբիբը, նետվելով ցանկապատի վրայով, հարձակվել է Դիլոնի վրա։ Զանգվածային ծեծկռտուք է սկսվել, որի ընթացքում ռինգ են դուրս եկել Նուրմագոմեդովի թիմի անդամները, որոնցից մի քանիսը հարվածներ է հասցրել ՄաքԳրեգորին։ Չեմպիոնի գոտին ռինգում Նուրմագոմեդովին չի հանձնվել, իսկ նրան, ինչպես և պարտված հավակնորդին, տարել են մարզադաշտի օժանդակ տարածքներ։ Նուրմագոմեդովի հոնորարը (2 մլն դոլար) պահվել է մինչև Նևադա նահանգի աթլետիկայի հանձնաժողովի հանգամանքների պարզումը, որն արտոնել էր մարտը։ ԶԼՄ-ների տեղեկություններով՝ Նուրմագոմեդովին կարող է տուգանք և UFC-ում հանդես գալու արգելք սպառնալ, ինչի հետևանքով, ըստ Դեյնա Ուայթի, Խաբիբը կարող էր զրկվել չեմպիոնական տիտղոսից։

2019 թվականի հունվարին հայտնի է դարձել, որ մարտիկը 9 ամսով որակազրկվելու է Նևադա նահանգի աթլետիկայի հանձնաժողովի կողմից և 500 հազար ԱՄՆ դոլարով տուգանվելու է Քոնոր ՄաքԳրեգորի հետ սկանդալային մենամարտից հետո։ Որակազրկման ժամկետը հաշվարկվելու էր մարտի պահից՝ 2018 թվականի հոկտեմբերի 6-ից։

2019 թվականի օգոստոսի 20-ին UFC-ի քաշային կարգերից դուրս մարտիկների վարկանիշի 2-րդ հորիզոնականում էր՝ առաջնությունը զիջելով միայն Ջոն Ջոնսին։

2019 թվականի սեպտեմբերի 7-ին Խաբիբ Նուրմագոմեդովը հերթական տիտղոսային պաշտպանությունն է անցկացրել ժամանակավոր չեմպիոն Դաստին Պորյեի դեմ։ Մենամարտը տեղի է ունեցել Դուբայում և եղել է UFC 242 շոուի գլխավոր իրադարձությունը։ Մենամարտը ձգվել է երեք ռաունդ, վերջին ռաունդի ավարտին Խաբիբը կարողացել է հակահարված տալ ցավեցնող հնարք անցկացնելու փորձից հետո։ Նուրմագոմեդովը մրցակցի փորձը վերածել է սեփական շնչահեղձության և տարել 28-րդ հաղթանակը։ Մենամարտից հետո չեմպիոնը հարգանքով է արտահայտվել մրցակցի մասին և նրա բարեգործական հիմնադրամին փոխանցել 100 000 դոլար, ավելի ուշ նրա օրինակին հետևել է նաև UFC-ի ղեկավար Դեյնա Ուայթը։

Տիտղոսներ և նվաճումներ
----------------------

### Ընդհանուր մենամարտեր

* **Ultimate Fighting Championship**
	+ UFC-ի թեթև քաշայինների չեմպիոն
	+ Տիտղոսի երկու հաջող պաշտպանություն
	+ «Երեկոյի ելույթ» մրցանակի դափնեկիր (երկու անգամ) ընդդեմ Էդսոն Բարբոզայի, Դաստին Պուարիեի
	+ Մեկ մարտում թեյքդաունների թվով ռեկորդի դափնեկիր (21 թեյքդաուն, 27 փորձ, 3 փուլ) Աբել Տրուխիլյոյի դեմ
* **M-1 Global**
	+ M-1 Challenge: 2009 Selections
* **Atrium Cup**
	+ Pankration Atrium Cup 2008 tournament winner
* **MMAInsider.net**
	+ 2014 «Մարտիկ դիտելու համար»
* **MMA Nuts.com**
	+ 2013 «Տարվա առաջընթաց»
* **KingdomMMA.co.uk**
	+ 2013 «Տարվա առաջընթաց»
* **Sherdog.com**
	+ 2013 «Տարվա առաջընթաց»
	+ 2016 «Տարվա ծեծ» (Մայքլ Ջոնսոնի դեմ)
	+ 2016 «Տարվա վերադարձ»
* World MMA Awards
	+ 2016 «Տարվա միջազգային մարտիկ»

### Սամբո

* **Ռուսաստանի մարտական սամբոյի ֆեդերացիա**
	+ 2009 Ռուսաստանի մարտական սամբոյի ֆեդերացիա (74 կգ) 01 1st
* **Մարտական սամբոյի միջազգային ֆեդերացիա**
	+ 2009 Մարտական սամբոյի աշխարհի առաջնություն (-74 կգ) 01 1st
	+ 2010 Մարտական սամբոյի աշխարհի առաջնություն (-82 կգ) 01 1st

### Ամերիկյան բռնցքամարտ

* **Ռուսաստանի մարտարվեստի միություն**
	+ Բանակային ձեռնամարտի Եվրոպայի չեմպիոն

### Պանկրատիոն

* **Ռուսաստանի Դաշնության Պանկրատիոն**
	+ Պանկրատիոնի Եվրոպայի չեմպիոն

### Գրեպլինգ

* '*NAGA **World Championship'***
	+ 2012 Men’s No-Gi Expert Welterweight Champion
	+ 2012 ADCC Rules No-Gi Expert Welterweight Champion

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. ↑  «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ փետրվարի 25-ին. Վերցված է 2015 թ․ սեպտեմբերի 26-ին.
2. ↑  Ջոն Հեյնիս (2013 թ․ սեպտեմբերի 18). «Manager: Khabib Nurmagomedov Wants Rafael Dos Anjos with Win over Pat Healy». «Bleacher Report».
3. ↑  Хабиб Нурмагомедов — биография, информация, личная жизнь
4. ↑  «Почему не все в России любят Хабиба Нурмагомедова». Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ նոյեմբերի 29-ին. Վերցված է 2020 թ․ հուլիսի 4-ին.
5. ↑  ««Может быть, через два боя... ...это всё закончится»». Черновик. 2013 թ․ հուլիսի 26. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ հունվարի 21-ին. Վերցված է 2015 թ․ հունվարի 21-ին.
6. ↑  «Известный боец ММА Нурмагомедов презентовал свою команду Eagles team». *ТАСС* (ռուսերեն). Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 25-ին.
7. ↑  Inc. TV Rain,. «Нурмагомедову присвоили звание почетного гражданина Грозного». Վերցված է 2018 թ․ հոկտեմբերի 12-ին. `{{cite news}}`: `|last=` has generic name (օգնություն)CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link) CS1 սպաս․ հավելյալ կետադրություն (link)
8. ↑  Хабиба Нурмагомедова наградили орденом «За заслуги перед Республикой Дагестан»
9. ↑  Ведомости (2018 թ․ դեկտեմբերի 10). «Самые популярные люди 2018 года по версии «Яндекса»». www.vedomosti.ru. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 10-ին.
10. ↑  «Борьба Нурмагомедова с медведем возмутила защитников прав животных». *Championat.com*.
11. ↑  «Глава Дагестана вручил Хабибу Нурмагомедову орден «За заслуги перед Республикой Дагестан»». *tass.ru* (ռուսերեն). ТАСС. 2019 թ․ դեկտեմբերի 5. Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 20-ին.
12. ↑  Пост в Twitter 01.06.2015
13. ↑  У Нурмагомедова родился сын
14. ↑  А. Сахаров, А. Макаренко, Е. Земская (2019 թ․ դեկտեմբերի 22). ««Чтобы сынишка был под стать отцу!» Нурмагомедов получает поздравления с рождением сына». *360tv.ru*. 360. Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 22-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
15. ↑  А. Зобов (2018 թ․ օգոստոսի 27). «Американцы нашли поражение в безупречной карьере Хабиба Нурмегомедова». *stav.kp.ru*. Комсомольская правда. Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 20-ին.
16. ↑  И. Андреев (2019 թ․ դեկտեմբերի 20). ««Не знал, что передо мной восходящая звезда». Мы нашли человека, который выигрывал у Хабиба». *sport-express*. Спорт-Экспресс. Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 20-ին.
17. ↑  «Хабиб Нурмагомедов-Камал Шалорус». profc.com.ua. 2012 թ․ հունվարի 21. Վերցված է 2015 թ․ հունվարի 21-ին.
18. 1 2  «Хабибу — 25, а завтра бой опять! Пятерка самых значимых поединков в карьере непобежденного спортсмена». Советский спорт. 2013 թ․ սեպտեմբերի 20. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 2-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 26-ին.
19. ↑  «Хабиб Нурмагомедов нокаутировал Тиаго Тавареса». allboxing.ru. 2013 թ․ հունվարի 20. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 2-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 26-ին.
20. ↑  «Хабиб Нурмагомедов в пятёрке самых перспективных новичков UFC». profc.com.ua. 2012 թ․ հունիսի 14. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 26-ին.
21. ↑  «Хабиб Нурмагомедов вошел в пятерку наиболее перспективных новичков UFC». Советский спорт. 2012 թ․ հուլիսի 14. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 2-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 26-ին.
22. ↑  «Хабиб Нурмагомедов преподал Абелю Трухильо урок грэпплинга». mymma.ru. 2013 թ․ մայիսի 26. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 26-ին.(չաշխատող հղում)
23. ↑  «Хабиб Нурмагомедов: Я заслуживаю бой с Би Джей Пенном». profc.com.ua. 2013 թ․ հունիսի 7. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 26-ին.
24. ↑  Сибиряк, Илья (2013 թ․ սեպտեմբերի 22). «Хабиб Нурмагомедов победил Пэта Хили». AllBoxing.ru. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ հունվարի 21-ին. Վերցված է 2015 թ․ հունվարի 21-ին.
25. ↑  «Хабиб Нурмагомедов не будет драться с Гилбертом Мелендесом». РИА «Дагестан». 2014 թ․ հունվարի 10. Վերցված է 2015 թ․ հունվարի 21-ին.
26. ↑  Айвел, Борис (2014 թ․ ապրիլի 20). «Хабиб Нурмагомедов одержал уверенную победу над Рафаелем Дос Аньосом на UFC ON FOX 11». mmaboxing.ru. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ հունվարի 21-ին. Վերցված է 2015 թ․ հունվարի 21-ին.
27. ↑  «UFC on FOX 19 results: Khabib Nurmagomedov makes easy work of Darrell Horcher» (անգլերեն). 2016 թ․ ապրիլի 17. Վերցված է 2016 թ․ սեպտեմբերի 28-ին.
28. ↑  «Khabib Nurmagomedov Suggests Ariel Helwani is Biased | BJPenn.com» (անգլերեն). 2016 թ․ սեպտեմբերի 21. Վերցված է 2016 թ․ սեպտեմբերի 28-ին.
29. ↑  «UFC champions Conor McGregor, Eddie Alvarez to battle in NYC». Վերցված է 2016 թ․ սեպտեմբերի 28-ին.
30. ↑  «Khabib Nurmagomedov set for UFC 205 vs Michael Johnson». Վերցված է 2016 թ․ սեպտեմբերի 28-ին.
31. ↑  «Nurmagomedov, Ferguson to fight at UFC 209». *UFC* (անգլերեն). Վերցված է 2017 թ․ մարտի 3-ին.
32. ↑  «Nurmagomedov-Ferguson UFC 209 interim title bout cancelled». *UFC* (անգլերեն). Վերցված է 2017 թ․ մարտի 3-ին.
33. ↑  «Нурмагомедов и Макгрегор дисквалифицированы за драку после боя» (ռուսերեն). www.kommersant.ru. 2019 թ․ հունվարի 29. Վերցված է 2019 թ․ հունվարի 30-ին.
34. ↑  «Holloway vs Nurmagomedov new UFC 223 main event». *UFC* (անգլերեն). Վերցված է 2018 թ․ ապրիլի 6-ին.
35. ↑  «Max Holloway releases statement on UFC 223 removal, apologizes to Khabib Nurmagomedov». *MMAjunkie* (անգլերեն). 2018 թ․ ապրիլի 6. Վերցված է 2018 թ․ ապրիլի 6-ին.
36. ↑  Reinsmith, Trent. «Max Holloway Out Of UFC 223; Anthony Pettis Could Face Khabib Nurmagomedov For UFC Lightweight Title». *Forbes* (անգլերեն). Վերցված է 2018 թ․ ապրիլի 6-ին.
37. ↑  «Khabib to face Iaquinta for official UFC lightweight title». *UFC* (անգլերեն). Վերցված է 2018 թ․ ապրիլի 7-ին.
38. ↑  «White: Iaquinta Will Be 'Champ' If He Beats Khabib At UFC 223». *MMAmania.com*. Վերցված է 2018 թ․ ապրիլի 7-ին.
39. ↑  ««Политика навсегда»: как наказали Хабиба за массовую драку» (ռուսերեն). Газета.Ru. Վերցված է 2019 թ․ սեպտեմբերի 13-ին.
40. ↑  «Нурмагомедов оштрафован на $500 тысяч и дисквалифицирован за драку» (անգլերեն). 2019 թ․ հունվարի 29. Վերցված է 2019 թ․ հունվարի 30-ին.
41. ↑  «Нурмагомедов поднялся на вторую строчку рейтинга UFC вне весовых категорий» (ռուսերեն). www.championat.com. Վերցված է 2019 թ․ օգոստոսի 22-ին.
42. ↑  Иван Ковалёв. «Браво, Хабиб! Великий чемпион задушил Порье и снова выпрыгнул из клетки» (ռուսերեն). www.championat.com. Վերցված է 2019 թ․ սեպտեմբերի 13-ին.
43. ↑  «Нурмагомедов перевёл в благотворительный фонд Порье $ 100 тысяч».
44. ↑  «UFC 219 bonuses: Cris Cyborg, Holly Holm net $50,000 each for five-round title fight». *MMAjunkie* (անգլերեն). 2017 թ․ դեկտեմբերի 31. Վերցված է 2017 թ․ դեկտեմբերի 31-ին.
45. ↑  Scott Harris. «Nurmagomedov Sets UFC Record in Win». Վերցված է 2016 թ․ սեպտեմբերի 28-ին.
46. ↑  «MMAInsider.net MMAInsider's 2013 Annual Awards: The Results». mmainsider.net. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ հունվարի 29-ին. Վերցված է 2016 թ․ սեպտեմբերի 28-ին.
47. ↑  «2013 MMA Awards - MMANUTS» (անգլերեն). 2013 թ․ դեկտեմբերի 30. Վերցված է 2016 թ․ սեպտեմբերի 28-ին.
48. ↑  «kingdommma.co.uk - Crazy Domains». www.kingdommma.co.uk. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ հոկտեմբերի 12-ին. Վերցված է 2016 թ․ սեպտեմբերի 28-ին.
49. ↑  Sherdog.com. «Sherdog.com's 2013 Miscellaneous Awards - Breakthrough Fighter of the Year». Sherdog. Վերցված է 2016 թ․ սեպտեմբերի 28-ին.
50. ↑  Sherdog.com. «Sherdog.com's 2016 Beatdown of the Year». Sherdog. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 25-ին.
51. ↑  Sherdog.com. «Sherdog.com's 2016 Comeback Fighter of the Year». Sherdog. Վերցված է 2017 թ․ մարտի 3-ին.
52. ↑  «World MMA Awards 2017 Results». MMA Fighting. 2017 թ․ մարտի 2. Վերցված է 2017 թ․ մարտի 3-ին.
53. 1 2  «NAGA Submission Grappling, BJJ Tournaments & Reality Fighting - NagaFighter.com». nagafighter.com. Վերցված է 2017 թ․ մարտի 3-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք Edit this at Wikidata
* Մարտերի վիճակագրությունը fighttime.ru կայքում
* Մարտերի վիճակագրությունը mixfight.ru կայքում

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | ՎԿ · Ֆեյսբուք · Տելեգրամ · Թվիթթեր |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Ինստագրամ · ՅուԹյուբ |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | Sherdog · Internet Movie Database |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Նախորդող՝**Քոնոր ՄաքԳրեգոր** | **10-րդ UFC-ի չեմպիոն թևթև քաշային կարգում** | Հաջորդող՝**գործող չեմպիոն** |