recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Սիրում է, չի սիրում քանդակ**, գտնվում է Երևանի Կենտրոն համայնքում՝ Աբովյան փողոցում։ Արձանի բնօրինակը քանդակագործը ստեղծել է 1967 թվականին։

Պատմություն
-----------

1 մետր 60 սանտիմետր բարձրությամբ պղնձե արձանը 1991 թվականին կոտրել և գողացել են։ 2012 թվականին տեղադրվել է քանդակի վերականգնված բրոնզաձույլ տարբերակը նախկին վայրից քիչ հեռու։ Քանդակը բնօրինակի էսքիզներով վերականգնել են Թերեզա Միրզոյանի դուստրը՝ Անուշ Առաքելյանը, և քանդակագործ, ՀՀ վաստակավոր նկարիչ Գետիկ Բաղդասարյանը։ Արձանի բացումը տեղի է ունեցել Թերեզա Միրզոյանի 90-ամյակի և Երևանի 2794-ամյակի միջոցառումների շրջանակներում։

Քանդակում պատկերված է խոտերի մեջ նստած նրբիրան, երկար պարանոցով աղջիկ՝ ծալքավոր զգեստով, ով երկմտում է՝ արդյոք սիրվա՞ծ է, արդյոք կարո՞ղ է հավատալ երջանկությանը։ Սովորաբար «Սիրում է, չի սիրում» խաղը ծաղկի միջոցով են խաղում, հերթով պոկելով թերթիկները։ Աղջկա ձեռքին չկա քարե ծաղիկ՝ ժամանակի մեջ սառած անդառնալի ու անզիջում դատավճիռ։ Քանդակագործն առաջարկում է անցորդին թարմ ծաղիկ տալ իր գեղեցկուհուն՝ ի նշան անվերջ հույսի ու անսպառ սիրո։

Հեղինակներ
----------

* Քանդակագործ՝ Թերեզա Միրզոյան
* Վերականգնողներ՝ գեղանկարիչ Անուշ Առաքելյան, քանդակագործ Գետիկ Բաղդասարյան

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Աբովյան փողոցում վերաբացվել է «Սիրում է, չի սիրում» քանդակը
2. ↑  Աբովյան փողոցում սերն է բնակվել
3. ↑  Անհետացող քանդակների քաղաքը(չաշխատող հղում)
4. ↑  «Սիրում է, չի սիրում»՝ այլևս Երևանում
**Էդվարդ Լուդլոու Մունի** (անգլ.՝ Edward Ludlow Mooney, մարտի 25, 1813(1813-03-25)[…], Նյու Յորք, Նյու Յորք, ԱՄՆ - հուլիսի 10, 1887(1887-07-10)[…], Նյու Յորք, Նյու Յորք, ԱՄՆ), ամերիկացի դիմանկարիչ։

Կյանք և գործունեություն
-----------------------

1835 թվականին, երբ քսաներկու տարեկան էր, Մունին ընդունվում է Ամերիկայի դիզայնի ազգային ակադեմիա։ Ուսման ընթացքում 1837 թվականից նա դառնում է Հենրի Ինմանի, ԱՄՆ-ում այդ ժամանակաշրջանի թե րևս ամենաբարձր վարձատրվող նկարչի օգնականը։ Նրա ուսուցիչներից էր նաև Վիլյամ Փեյջը։ Ակադեմիայում սովորելուց և ավարտելուց հետո 1840 թվականին նրան շնորհվում է ակադեմիայի լիիրավ անդամի կոչում։ 
Նյու Յորքի իր արվեստանոցում նա առավելապես մասնագիտանում է դիմանկարներ պատկերելու արվեստում։ Ի թիվս այլ գործերի, Նյու Յորքի քաղաքապետարանի համար նա ստեղծել է քաղաքապետերի դիմանկարների շարք, ինչպես նաև Փրինսթոնի համալսարանի աշխատակիցների ու պրոֆեսորների դիմանկարները։ Նրա վրձնին են պատկանում նաև Արևելքի պետական գործիչների ու քաղաքացիների դիմանկարներ, որոնք ընդգրկվում են օրիենտալիստական աշխատանքների շարքում։ Դրանցից մեկն էլ հայ զինվորի դիմանկարն է՝ Օսմանյան բանակի տարազով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Union List of Artist Names
2. 1 2 3 4  Benezit Dictionary of Artists — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7
3. 1 2 3 4  Athenaeum
4. 1 2 3 4

Արտաքին հղումներ
----------------

* Edward Ludlow Mooney, 1813–1887 - Biographie auf der Website der National Academy.
* Mooney, Edward Ludlow. In: Hans Vollmer (Hrsg.): Allgemeines Lexikon der Bildenden Künstler von der Antike bis zur Gegenwart. Begründet von Ulrich Thieme und Felix Becker. Band 25: Moehring–Olivié. E. A. Seemann, Leipzig 1931, S. 104.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | VIAF: 95698485 · ULAN: 500002918 · WorldCat VIAF: 95698485 |

 |
Իսպանական տորտիլյա
**Իսպանական տորտիլյա (կարտոֆիլով տորտիլյա. իսպ.՝ tortilla de patatas),** ձվածեղ ձիթապտղի յուղով, հավի ձվով, կարտոֆիլով և սոխով։ Հաճախ տրվում է նախաճաշին։ Իսպանիաական բառերում տորտիլյան մատուցվում է սենդվիչներում և առաջարկվում է որպես խորտիկ։
Հայտնի էր դեռևս 17-րդ դարում, և ենթադրաբար է, որ առաջին անգամ պատրաստվել է վանականների կողմից։ Մեկ այլ վարկածով առաջին անգամ կարտոֆիլով տորտիլյան պատրաստվել է 19-րդ դարում գյուղացիների կողմից, որը հանձնարարվել էր տալ որպես կերակուր գեներալ Սումալակարրեգին այլ մթերքների բացակայության ժամանակ, բացի կարտոֆիլից, ձվից և սոխից։

Տես նաև
-------

* Տորտիլյա
* Սենդվիչներ իսպանական տորտիլյաով
* Չիպսեր
* Ռոստի

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պատրաստման բաղադրատոմսը

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Norte Castilla: La tortilla española, toda una bandera gastronómica


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
**Ժերեբցովի տուն** (ռուս.՝ Дом Жеребцова), Միխայիլ Իլյիչ Ժերեբցովի երկհարկանի առանձնատունը Ռուսաստանի Ռոստովի մարզի Տագանրոգ քաղաքում։ Մշակութային ժառանգության տարածաշրջանային նշանակության օբյեկտ է (18.11.92 թվականի թիվ 301 որոշում)։

Հասցեն` ք. Տագանրոգ, Ֆրունզեի փողոց, 70։

Պատմություն
-----------

Ժերեբցովի տունը երկհարկանի առանձնատուն է, որը կառուցվել է XIX դարի երկրորդ կեսին։ 1860-ական թվականներին այս տունը պատկանել է օլդենբուրգյան և ֆրանսիական գործակալ Ալեքսանդր Ֆեոդորովիչ Գեմեռլեին, որը 1870-ական թվականներին ծառայել է որպես Հյուսիսգերմանական միության հյուպատոս։ 1872 թվականին, երբ քաղաքում հաստատվեց քաղաքային կառավարում, Գեմեռլեն ընտրվեց նրա կազմում։ 1880-ական թվականների վերջում շենքն անցավ հողատեր, 1-ին գիլդիայի վաճառական, պատվավոր քաղաքացի Մ. Ի. Ժերեբցովին։ Այդ տարիներին տան գինը կրկնապատկվել էր` 3,5 հազարից հասնելով 7 հազարի։ Ըստ երևույթին, շենքի նոր տերն այն վերակառուցել էր։

1880-ական թվականների վերջում դա երկհարկանի շենք էր` կառուցված էկլեկտիզմի ոճով։ Նրա տանիքի պարագծով բոլոր կողմերից եղել է մոտ քսան ամֆորա։ Ճակատին ծոփորի վրա կատարված էին գեղեցիկ բարձակներ, նրանց տակ` առյուծների, կանանց և մանկական գլխիկների բարձրաքանդակներ, իսկ նրանց միջև` դրասանգազարդերով սկահակներ։ Շքամուտքի վերևում երկփեղկ պատուհան էր։

Համարվում է, որ Ժերեբցով ազգանունը, ինչպես և Կոբիլինը, Անտոն Չեխովին դրդել են «Ձիու ազգանուն» պատմվածքը գրելուն։

Շենքը 1992 թվականին ընդգրկվել է մշակույթի և ճարտարապետության տարածաշրջանային նշանակության հուշարձանների ցանկում։

1917-1918 թվականների ձմռանը այս տան բակում Անդրամուրյան պահեստային գնդի զենքի պահեստներն էին։ 1918 թվականի հունվարյան ապստամբության ժամանակ բանվորները փորձել են տիրանալ զենքին, սակայն բռնվել են և գնդակահարվել։ 1918 թվականի հունվար-ապրիլին այստեղ գտնվում էր Ա. Կ. Գլուշկոյի գլխավորած բանվորագյուղացիական կառավարության քաղաքային կոմիտեն։

1941 թվականի Տագանրոգի գերմանական օկուպացիայի ժամանակ քաղաքում բացվել էին հասարակաց տներ՝ մեկը գերմանացի զինվորների, մյուսը՝ սպաների համար։ Ի լրացումն դրանց, գործում էր նաև մաշկավեներոլոգիական դիսպանսեր, որը գերմանացիները բացել էին Ժերեբցովի տանը։ Այստեղ էր նաև ստացիոնարը՝ վեներական հիվանդություններով վարակվածներին բուժելու համար։ Ստացիոնարի թողունակությունը 30 մարդ էր։ Առկա է եղել 21 մահճակալ և 9 թախտ։

1925 թվականից մինչ օրս սա բնակելի շենք է, այնտեղ առաջին հարկում գտնվում է մաշկավեներոլոգիական դիսպանսերը։

Գրականություն
-------------

* Энциклопедия Таганрога. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 2003. — 512 с. — ISBN 5-7509-0662-0
* Давидич Т. Ф. Стиль как язык архитектуры. — Харьков: Изд-во Гуманитарный центр, 2010. — 336 с. — ISBN 978-966-8324-70-3.
* Собрание фасадов Его Императорского Величества, высочайше апробированных для частных строений в городах Российской империи. Ч. 1-4. СПб. 1809–1812.

Աղբյուրներ
----------

* Таганрог, ул. Фрунце, д. 70. Archived 2017-02-28 at the Wayback Machine.
* Дом купца Жеребцова Archived 2017-02-28 at the Wayback Machine.
**Բիբի-Խանըմ**, ճարտարապետական հուշարձան՝ մզկիթ Սամարղանդում։ Կառուցվել է 1399—1404-ին, Լենկթեմուրի՝ Հնդկաստան կատարած արշավանքից հետո։ Ուղղանկյուն հատակագծով (83 մ x 62 մ) բակի 2 հակադիր կողմերին են շքամուտքը և մզկիթի գլխավոր կառույցը, իսկ մյուս կողմերին դեմ հանդիման՝ 2 փոքր կառույցները։ Շինությունները պարագծով իրար են միացնում քանդակազարդ, մարմարյա և ավազաքարե սյուներով (300-ից ավելի) բազմագմբեթ սրահները։ Համակառույցի 4 անկյունները ամրացված են մինարեներով։ Կառույցի հարդարանքը՝ փիրուզյա և կապույտ մայոլիկա, խճանկար, կապտաոսկեգույն մանվածո զարդանախշեր, մարմարյա ագուցվածքներ։ Այժմ կիսավեր է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  archINFORM (գերմ.) — 1994.


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրոքհաուսի և Եփրոնի |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | NKC: xx0115801 · VIAF: 143572307 · WorldCat VIAF: 143572307 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 435)։*  |
**Արկտիկական տունդրա** (անգլ. *Arctic coastal tundra*), Հյուսիսային Ամերիկայի հեռավոր հյուսիսում էկոլոգիական տարածաշրջան, որ կարևոր տեղ է վայրի կենդանիների վերարտադրության համար։

Դասավորվածությունը
------------------

Էկո- Շրջան զբաղեցնում է հյուսիսային ափը, այն ներառում է արևելյան Բանկս կղզու հարթավայրային ափը, նաև Յուկոն հարթավայրը և Անդերսոն գետը և Հորթոնի հյուսիսարևմտյան տարածքները։
Սա ցածր տարածք է, հարթ և ճահճոտ ափամերձ հարթավայրերով։ Հողը արկտիկայի առափնյա տարածքներում թանձր է, մշտական սառածությունը ամռանը ծածկվում է ջերմամեկուսիչ «հալված լճերով» հալված սառույցից։ Կան սառցե առարկաներ, ինչպես սառույցի սեպերը և բլուրներ-պիգոն պատրաստված հողից և սառույցից։ Արկտիկական կլիման բավականին ջերմ է բույսերի աճման ժամանակ՝ հունիսի վերջերին, հուլիս և օգոստոս ամիսներին, բայց անգամ տարվա այդ ժամանակահատվածում հնարավոր է սառեցում։ Ընդհանուր առմամբ, այս էկոտարածաշրջանը ավելի խոնավ է և անձրևային, քան մերձբևեռային տունդրայում, շարունակելով նրանից դեպի արևելք մինչև Քվեբեկ։

Բնություն
---------

Արկտիկական տունդրան զբաղեցնում է հյուսիսային տունդրայի գոտին։ Կլիման հատկապես ծանր է և շատ կարճ, վեգետատիվ սեզոնին։ Ձմեռային քամիները հասնում են բացառիկ ուժի։ Նրանք ամբողջությամբ ձյունը փչում են հեռու բարձունքներից և այն տեղափոխում են հարթավայրեր, որտեղ էլ ձևավորվում են խոշոր ձնակույտեր, որոնք միշտ չէ որ հասցնում են հալվել մինչ ամառ։ Ուժեղ ցրտահարությունների ազդեցության ներքո սաղարթամերկ հողի վրա առաջանում են ճաքեր, որոնք լցվում են ձյունով, ամռանը ճաքերում ապաստան է գտնում նոսր բուսականությունը։ Բույսերն ամբողջությամբ չեն ծածկում արկտիկական տունդրայի հողը, դրանք տեղակայված են փոքր խմբերով, միայն պաշտպանված ցածր վայրերում։ Գերիշխող բույսերն են մամուռներ և քարաքոսեր։ Թփերն ընդհանրապես բացակայում են։ Լճերը և ճահճուտները, ծածկված եղեգներով և վայրի սուսամբարներով, զբաղեցնում են մեծ մասը ամբողջ տարածքի։ Արկտիկական տունդրան հանդիսանում է ամառային արոտավայր եղջերուների համար։

Արտաքին հղումներ
----------------

*
Դուխլատա քարանձավի անձավներից
**Դուխլատա** (բուլղար․՝ Духлата), քարանձավ արևմտյան Բուլղարիայում, Վիտոշա լեռան կարստային գոյացություն է։ Կազմված է դոլոմիտներից։ Ուղիների ընդհանուր երկարությունը կազմում է 18.200մ. երկրի ամենաընդարձակ քարանձավն է։ 1962 թվականին հռչակվել է ազգային հուշարձան։ Քարանձավում ապրում է չղջիկների վեց տեսակ։

Քարանձավը գտնվում է Ստրումա գետի ձախ ափին՝ Վիտոշա լեռան հարավարևմտյան լանջին, Պերնիկի մարզի Բոսնեկ գյուղից հյուսիս-արևմուտք։ Մուտքը գտնվում է Բոսնեկ և Չույպետլովո գյուղերի ճանապարհների միջև։Քարանձավի խորությունը 53մ է. այն ձևավորվել է Ստրումա գետի ստորերկրյա հոսքից։ Քարանձավը լավ է ուսումնասիրված։ Միջանցքները կազմում են բարդ լաբիրինթոս, որոնցում առանձնացվում են մի քանի մակարդակներ։ Ստորին մակարդակներում հոսում են առվակներ։ Քարանձավի անունը անվանումն է ձայնի, որ քարանձավի մուտքի մոտ առաջանում է քամուց (բուլղար․՝ духам` սուլել)։

Քարանձավում ապրում են 22 տեսակի ներկայացուցիչներ։ Դրանք հիմնականում խեցգետնանմաններ են (Copepoda), որից երկու տեսակ բարձրակարգ խեցգետնանման (Amphipoda); Կան նաև կեղծ խեցգետնանմաններ (Neobisium kwartirnikovi)։ Վիտոշա պարկի տարածքում հանդիպող 30 տեսակ չղջիկներից քարանձավում ապրում է 6 տեսակ։

Քարանձավի մուտքը սահմանափակված է էկոհամակարգը չվնասելու նկատառումներով։ Քարանձավ կարող են մտնել միայն հետազոտողները և փորձառու քարանձավագետները ազգային պարկի տնօրինության թույլտվությամբ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Duhlata Cave. Проверено 22 марта 2016.
2. ↑  Protected areas (болг.). Проверено 22 марта 2016.
3. ↑  Duhlata Cave (болг.). Проверено 22 марта 2016
**Արմենակ Եփրեմի Տեր-Աբրահամյան** (16 սեպտեմբերի, 1898 - 11 դեկտեմբերի, 1987), հայ խորհրդային երգիչ (տենոր), օպերայի և օպերետի արտիստ։ ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1954)։

Կենսագրություն
--------------

1908-1910 թվականներին սովորել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում, երգել Ս․ Մելիքյանի ղեկավարած երգչախմբում։ Ավարտել է Թիֆլիսի կոնսերվատորիան (1920), կատարելագործվել Մոսկվայի Հայ կուլտուրայի տան մեներգեցողության ստուդիայում (1936-1937)։ Երգել է Երևանի կոնսերվատորիայի երգչախմբում, որպես մեներգիչ մասնակցել Ալեքսանդր Սպենդիարյանի ղեկավարած սիմֆոնիկ համերգներին։ 1937-1941 թվականներին եղել է Երևանի Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի թատրոնի մեներգիչ։

Հանդես է եկել Սարոյի (Արմեն Տիգրանյանի «Անուշ»), Սեթոյի (Հարո Ստեփանյանի «Լուսաբացին»), Լիստնիցկու (Իվան Ձերժինսկու «Խաղաղ Դոն» օպերա) դերերգերի կատարմամբ։ Եղել է Երևանի Հակոբ Պարոնյանի անվան երաժշտական կոմեդիայի թատրոնի կազմակերպիչներից (1942 թվականից) և առաջին արտիստներից, 1941 - 1952 թվականներին՝ Հայաստանի ռադիոյի ժողովրդական գործիքների անսամբլի մեներգիչ։ Որպես երգիչ մասնակցել է նաև Երևանի «Հայֆիլմ» կինոստուդիայի «Պեպո», «Զանգեզուր», «Քաջ Նազար», «Սևանի ձկնորսները», «Անահիտ» և այլ կինոֆիլմերի նկարահանմանը։

Արմենակ Տեր-Աբրահամյանի ձայնն առանձնանում էր արտակարգ ջերմությամբ, մեծ արտահայտչականությամբ, թավշյա քնքշությամբ։ Նրա կատարմանը բնորոշ էր անմիջականությունը, բնականությունը, զգացմունքային ազատությունը։ Առանձին վարպետությամբ և հմայքով է կատարել ոչ միայն օպերային, այլև հայկական ժողովրդական ու գուսանական երգեր, որոնցից են՝ «Ես սարեն կուգայի», «Պաղ աղբյուրի մոտ», «Առսիրուհիս»), Կոմիտասի «Կռունկ», «Ախ մարալ ջան», «Անտունի», «Ծիրանի ծառ» և այլն։

Պարգևներ
--------

Պարգևատրվել է «Պատվո նշան» շքանշանով։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Արմենակ Տեր-Աբրահամյան, «Հորովել», կոմպոզիտոր՝ Հարո Ստեփանյան
* Արմենակ Տեր-Աբրահամյան, «Գետակի վրա», բանաստեղծ՝ Ավետիք Իսահակյան
* Արմենակ Տեր-Աբրահամյան, «Կռունկ», բանաստեղծ և երգահան՝ Կոմիտաս

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 661)։*  |
**Արմենիակների բանակաթեմ** (հանդիպում է ’Άρμενιαχων և ’Άρμενιαχόν ձևերով, առաջինը նշանակում է «հայերի», երկրորդը՝ «հայկական» բանակաթեմ), տարածությամբ և կարևորությամբ Բյուզանդական կայսրության երկրորդ բանակաթեմը։ Արմենիակների բանակաթեմի անվանումը, ըստ Կոստանդին Ծիրանածնի, ծագել է «տեղում և հարևանությամբ ապրող հայերի» (Բյուզանդական կայսրության և նրա սահմաններից դուրս՝ Արևելյան Հայաստանում ապրող հայերի) անունից։ Բանակաթեմն ստեղծվել է Հերակլիոս կայսեր ժամանակ (610-641)։ Արմենիակներից բանակաթեմի առաջին զորավարն էր Մժեժ Բ Գնունին։ Սկզբնապես Արմենիակների բանակաթեմի տարածքը եղեք է ավելի ընդարձակ։ Թեոփիլոս կայսեր ժամանակ (829-842) այն բաժանվել է Արմենիակոն, Խարսիանոն և Կապադովկիա բանակաթեմերի, և Ա․ բ–ի մեջ մնացել են Հելենոպոնտոս, Պողեմոնյան Պոնտոս և Առաջին ու Երկրորդ Հայք երկրամասերը։ X դ․ նրա կազմի մեջ մնացել է միայն Հելենոպոնտոսը, քանի որ Պողեմոնյան Պոնտոսի մեծ մասից կազմվել է Խաղտիք բանակաթեմը, Առաջին Հայքից՝ Կոլոնիայի բանակաթեմը, Երկրորդ Հայքից՝ Սեբաստիայի բանակաթեմը։ Կոստանդին Ծիրանածինը Արմենիակների բանակաթեմի կազմում հիշում է յոթ քաղաք Ամասիա, Աբորա (այժմ՝ Թուրհալ), Զալիքոս (այժմ՝ Ալաչամ), Անդրապա (այժմ՝ Վեգիր–Քյոփրու), Ամիսոս (Սամսոն), Նեոկեսարիա (Նիկսար) և Սինոպ։ Արաբ մատենագիր Իբն ալ–Ֆաքիհի վկայությամբ Ա․ բ–ի զորավարն իր տրամադրության տակ ունեցել է 9000 զինվոր, նստավայրը Ամիսոս ամրոցն էր։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 95)։*  |
**Վոլոդյա Աղաբեկյան** (21 հոկտեմբերի, 1957, Մեծ Թաղեր, Հադրութի շրջան - 5 օգոստոսի, 1992, Ստեփանակերտ), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի մասնակից։

Կենսագրություն
--------------

Վոլոդյա Աղաբեկյանը ծնվել է 1957 թ. հոկտեմբերի 21-ին Հադրութի շրջանի Մեծ Թաղեր գյուղում։ Ավարտել է տեղի միջնակարգ դպրոցը։ Այնուհետև ուսումը շարունակել է տեխնիկումում։ Ծառայել է Խորհրդային բանակում։ Զորացրվելուց հետո մեկնել է ԲԱՄ։ Հեռակա կարգով ավարտել է Իրկուտսկի երկաթուղային ինստիտուտը։ 1987 թ. վերադարձել է հայրենիք և աշխատանքի անցել շրջանային ագրոարդում, ապա դարձել է շրջկոոպի նախագահ։ Հադրութում կազմակերպել է տրիկոտաժի արտադրություն։ Մասնագիտությամբ տնտեսագետ էր։ Մասնակցել է Տողի, Սարինշենի, Ցորի և այլ գյուղերի պաշտպանության համար մղված մարտերին։ Զոհվել է 1992 թ. օգոստոսի 5-ին Ստեփանակերտում ավիառմբակոծության ժամանակ։ Հետմահու պարգևատրվել է «Արիության համար» մեդալով։ Ամուսնացած էր, ունի մեկ երեխա։ Հանգչում է Մեծ Թաղերի գերեզմանատանը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Վոլոդյա Աղաբեկյանը Արցախյան պատերազմի թանգարանի կայքում(չաշխատող հղում)
Բյուզանդիայի թեմերը 780 թ-ին։
**Արմենիակոն** կամ **Արմենիակ** (հուն․՝ Θέμα Άρμενιάκων), բանակաթեմ Բյուզանդիայի արևելքում՝ պատմական Փոքր Հայքի տարածքում։

Ձևավորում
---------

Չնայած որ Արմենիակոն թեմը հիշատակվում է դեռևս 629 թ-ի բյուզանդա-սասանյան պատերազմի ընթացքում, թեմի մասին պաշտոնական փաստաթղթերում հիշատակվում է միայն սկսած 667 թ-ից։ Արմենիակոն թեմում գտնվում էին Բյուզանդիայի բանակի արևելյան ուժերը, որոնք ջախջախվելով արաբներից նահանջել էին Փոքր Ասիա։ Բացի Փոքր Հայքից թեմը ընդգրկում էր նաև Պաֆլագոնիան, Պոնտոսն ու Կապադովկիան։ Արմենիակոն թեմի բնակչության մեծ մասը հայեր էին։

Կառուցվածք
----------

Թեմի մայրաքաղաքը Ամասիան էր, իսկ ղերկավարում էր այն ստրատեգոսը, ով տարեկան ստանում 40 ֆունտ ոսկի։ Հայտնի է, որ 9-րդ դարում Արմենիակոն բանակաթեմի ստրատեգոսը ղեկավարում էր 9000-անոց բանակ և իր հսկողության տակ ուներ 17 ամրոց։ Արմենիակոն թեմի չափսն ու հարևանությունը մուսուլմանների հետ դարձնում էին նրա ստրատեգոսին կարևոր քաղաքական դեմք, ով 8-րդ դարում մասնակցեց մի շարք հեղափոխությունների։ Թեմի հզորությունը թուլացնելու նպատակով 9-րդ դարում վերջինիս կազմից հանվեցին Խարսիանն ու Կապադովկիան, 819 թ-ին՝ Պաֆլագոնիան ու Խալդիան, իսկ 863 թ-ին՝ Կոլոնեան։ Արմենիակոնի ստրատեգոսի իշխանության տակ մնաց միայն Փոքր Հայքի և Պոնտոսի որոշ շրջաններ։

Բյուզանդիայի թեմերը 950 թ-ին։

Անկում
------

Թեմը մնաց Բյուզանդական կայսրության կազմում ընդհուպ մինչև 11-րդ դարի վերջը։ Կրելով ջախջախիչ պարտություն Մանազկերտի ճակատամարտում, Բյուզանդիան կորցրեց իշխանությունը Արմենիակոն թեմի նկատմամբ, որտեղ մի քանի ամսով իշխանության անցավ նորմանացի վարձկան Ռուսսել դե Բեյլը։ Չնայած Ալեքսիոս Ա Կոմնենոսը ջախջախեց Ռուսսելին, շուտով թեմը նվաճեցին սելջուկ-թուրքերը։ Կոմնենոսները բոլոր ջանքերը ետ բերելու կորցրածը անցան ապարդյուն։ Հայերը շարունակեցին բնակվել թեմի տարածքում մինչև Հայոց Ցեղասպանությունը։

Տես նաև
-------

* Բանակաթեմ
**Ակրոֆոնիկ գիր** (հունարեն՝ ἄκρος *akros* ամենավերին և φωνή *phone* հնչյուն), գրի այն ձևը, երբ բառերի պայմանական գրանշանները արտահայտում են տվյալ առարկայի անվան սկզբի հնչյունները։ Գրի այս ձևի տարրեր առկա են օրինակ փյունիկյան ու սեմական ժողովուրդների գրերում։ Օրինակ՝ հունարեն տառերը ակրոֆոնիկ են. α, β, γ, δ, տառերի անունները սկսում են համապատասխան տառով՝ αλφα (*ալֆա*), βήτα (*բետա*), γάμμα (*գամմա*), δέλτα (*դելտա*):

Նախասինայական գիրն ակրոֆոնիկ էր, որը հետագայում սկիզբ է տվել փյունիկյան գրին։ Այստեղ, օրինակ՝ A տառը արտահայտում է ʔ  հնչյունը, որը ենթադրաբար ծագել է հին եգիպտերեն ցուլը պատկերող հիերոգլիֆից, որն անվանվում է *ʾalp* և սկսում է համապատասխանող կոկորդային պայթականով։ Լատիներենի այբուբենը ծագել է փյունիկյան այբուբենից, և մինչ օրս, օրինակ՝ A տառում հնարավոր է տեսնել ցուլի գլուխը, եթե տառը շրջվի՝ ∀: Փյունիկյան այբուբենի երկրորդ դառը «բեթն» է, որը նշանակում է ձի, այն ներկայացնում է [b] հնչյունը։ Հայերենում այս տառերին համապատասխան «այբ» և «բեն» տառերի միացումից էլ ծագել է այբուբեն բառը։

Գլագոլիցայում և վաղ կիրիլիցայում, չնայած տառերը չեն համապատասխանում գաղափարագրին, բայց այբուբեններն ակրոֆոնիկ են։ A, b, v, g, d, e տառերը խորհրդանշող տառերն անվանվում են Ազ, Բուկի, Վեդի, Գլագոլ, Դոբրո, Յեստ։

Հին իռլանդական և բրիտանական այբուբենները անվանվել են ծառերի անուններով, օրինակ՝ A-ը *ailm*-ն էր՝ սպիտակ եղևնին, B-ը *beith*-ը՝ կեչին, իսկ C-ն՝ *coll*-ը տիզենին։ Գերմանական ժողովուրդների կողմից օգտագործվող ռունագրերը, նույնպես ակրոֆոնիկ էին։ Օրինակ՝ առաջին երեք տառերը, որոնք համապատասխանում էին /f, u, þ/ հնչյուններին, անվանվում էին *fé, ur, þurs* նորվեգերենում՝ հարստություն, սելավ/անձրև, հսկա թարգմանությամբ և *feoh, ur, þorn* հին անգլերենում (հարստություն, ցուլ, փուշ)։ Այս երկու ձևերն էլ ենթադրաբար ծագել են նախագերմանական լեզվի *\*fehu, \*uruz, \*thurisaz* արմատներից։

Ռեդյարդ Կիպլինգը նկարագրում է այբուբենի ստեղծման հորինված նկարագրությունն իր «Ուղղակի հեքիաթներ» գրքում՝ «Ինչպես են ստեղծվում այբուբենները»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան (խմբ. Էդ. Բ. Աղայան), Երևան, «Հայկական ՍՍՀ Գիտությունների Ակադեմիայի հրատարակչություն», 1975, էջ 7։
2. ↑  Just So Stories, Rudyard Kipling


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 96305231 |

 |
**Փառքի պանթեոն** (ռուս.՝ Пантеон Славы), հուշահամալիր ՌԴ Ռոստովի մարզիՂրիմ գյուղում, որը կառուցվել է Հայրենական մեծ պատերազմի մարտերում զոհված գյուղի բնակիչների հիշատակին։

Պատմություն
-----------

Համալիրը կառուցվել է Լուկաշինի անվան կոլտնտեսության գումարով և պաշտոնապես բացվել է 1970 թվականի մայիսի 9-ին։ Այն կառուցվել է հինգ տարի` սկսած 1965 թվականից։ Հայրենական մեծ պատերազմի մարտերում զոհված գյուղի բնակիչների հիշատակին հուշահամալիր կառուցելու նախաձեռնությունը պատկանում է տեղական թիվ 5 դպրոցի աշակերտներին և ուսուցիչներին։ Նրանք տեղեկություններ են հավաքել Խորհրդային բանակի զոհված զինվորների մասին` անձնական փաստաթղթերը, գրագրությունը, լուսանկարներ, տեղեկություններ կոչումների, զորամասերի, պարգևների, մահվան վայրերի մասին։ Իրականացվել են մեծ որոնողական աշխատանքներ։ Հուշարձանի նախագիծը հաստատել է ՌԽՖՍՀ գեղարվեստական ֆոնդի Ռոստովի բաժանմունքի գեղարվեստական խորհուրդը։
 
Նախագծի վրա աշխատել են քանդակագործներ Ա. Ք. Ջլաուխյանը, Յ. Վ. Շուբինը, ճարտարապետներ Գ. Գ. Գալեպինը և Լ. Վ. Կուզնեցովը։

1972 թվականին համալիրի տարածքում տեղադրվել է Անմար կրակ։ Համալիրի բացման օրվանից առ այսօր կրակն այցելել են տասնյակ հազարավոր մարդիկ, մասնավորապես 42 աշխարհի երկրների զբոսաշրջիկներ։ Կարծիքների գրքի բազմաթիվ լեզուներով գրառումներով չորս խոշոր հատորները այժմ որպես ցուցանմուշներ պահվում են գյուղական թանգարանում։

2002 թվականի դեկտեմբերի 31-ի թիվ 124 հրամանով պանթեոնն ընդգրկվել է մշակութային ժառանգության հայտնաբերված օբյեկտների ցուցակում։

Ճարտարապետություն
-----------------

Համալիրը կազմված է քանդակագործական խմբից և պանթեոնի մուգ տուֆից կառուցված կիսաշրջանաձև շինությունից։ Վերևում սգում է մի տարեց կին։ Նա ձախ ձեռքով բռնում է թոռանը, աջով` հարսին։ Ամենաթանկ տղամարդկանց` որդուն, ամուսնուն, հորը, խլել է պատերազմը։

Քանդակի առջևում գտնվում են հինգ սալեր, որոնց վրա փորագրված են պատերազմի տարիները` 1941, 1942, 1943, 1944, 1945։ Համալիրը պսակում է վարդագույն տուֆից կառուցված կիսաշրջանաձև շինությունը` պանթեոնը, որի վրա ռուսերեն և հայերեն գրված է. *«Հայրենիքի համար զոհվածները չեն մահանում»*։ Պանթեոնի ներսում մարմարե սալեր են արծնե թիթեղների վրա դիմանկարներով (ընդամենը` 365) և Ղրիմ գյուղի զոհված բնակիչների անուններով, իսկ վերևում գրված է. *«Հավերժ հիշատակ 1941-45 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին զոհված համագյուղացիներին»։* Պատի մյուս կողմից Ղրիմ գյուղի ազատագրման մարտերում զոհված զինվորների պատկերներն ու անուններն են։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Памятники боевой славы нашего района Межпоселенческая центральная библиотека
2. ↑  Выявленные объекты культурного наследия
3. ↑  «Հայրենիքի համար զոհվածները չեն մահանում» (լուսանկար)
4. ↑  Пантеон Славы в с. Крым
Աբաշիձե տոհմի գերբը
**Աբաշիձեներ** (վրաց.՝ აბაშიძეები), Իմերեթի իշխանական տոհմ։

Տոհմը սկիզբ է առել խոր հնադարում։ Նրան նախնի Աբեշին VII դարում վրաց թագավոր Արչիլ II-ից ստացել է բնակեցված տարածքներ ու թավադի, այսինքն՝ իշխանի կոչում։ Տոհմն առանձնակի փառքի է հասել XVII դարի վերջին ու XVIII դարում։ Աբաշիձե իշխանները հայտնի են որպես Իմերեթի թագավորի հզոր վասալներ, որոնք հաճախ կռվել են նաև հենց թագավորի դեմ։ 1701—1707 թվականներից Գեորգի Աբաշիձեն արդեն թագավորում էր Իմերեթում։

1825 թվականի սեպտեմբերի 20-ին առաջին անգամ հիշատակվել են որպես իշխաններ. նրանց մասին գրվել է Թիֆլիսի նահանգի տոհմաբանական գրքի V բաժնում։ 1876 թվականի հուլիսի 29-ին շտաբ-ռոտմիստր իշխան Սիմոն Աբաշիձեին թույլատրվում է իր գերբին ու ազգանվանն ավելացնել իր աներոջ՝ մայոր Սեմյոն Գորլենկոյի գերբն ու ազգանունը և այդուհետ կոչվել իշխան Աբաշիձե-Գորլենկո՝ պայմանով, որ այդ ազգանունն անցնի միայն եկող սերնդի ավագ ներկայացուցիչներին։

Գերբի նկարագրություն
--------------------

Արծաթագույն ֆոնի վրա պատկերված է դեպի ձախ վարգող սև ձի է, որի վերևում խաչաձև երկու կապույտ թրեր են։ Ծիրանու վերևում իշխանական թագ է, իսկ դրա վերևում՝ ոսկե դաստապանով արծաթե կեռ թուր։

Վահանի վերևում ազնվականական սաղավարտ է, դրա վերևում՝ դեպի ձախ ծառս եղած սև ձի՝ կարմիր աչքերով ու լեզվով։ Վահանը բռնում են երկու ոսկեգույն առյուծներ՝ կարմիր աչքերով ու լեզվով։ Գերբը զարդարված է ծիրանագույն արքայական թիկնոցով՝ ոսկեգույն ծոպերով ու ոսկեգույն ժապավեններով, որի վերևում իշխանական թագ է։

XIV, 5
Իշխան Սիմոն Կայխոսրով Աբաշիձե-Գորլենկոյի գերգը (Գերբը բաժանված է երկու մասի. աջ կողմում պատկերված է Աբաշիձեների գերբը, ձախ կողմում՝ Գորլենկոների գերբը) ներառված է Ռուսական կայսրության ազնվական տոհմերի գերբերի ընդհանուր գրքի 14 բաժնում, էջ 5։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Абашидзе // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.

Գրականություն
-------------

* Абашидзе // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона ։ в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
* Долгоруков П. В. Российская родословная книга. — СПб.։ Тип. Э. Веймара, 1856. — Т. 3. — С. 467-468.
* Руммель В. В. Голубцов В. В. Родословный сборник русских дворянских фамилий. — Т. 1. — С. 596—601, 607—608.
* Род:Абашидзе на Родоводе


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Աբաշիձեներ***էջը Վիքիպահեստում |
**Փաստաթղթաշրջանառություն**, կազմակերպության ներսում կամ մի քանի կազմակերպությունների միջև փաստաթղթերի շարժը՝ ստեղծումից կամ ստանալուց մինչև կատարման ավարտը, այսինքն՝ դրանց ուղղորդումը աշխատանքի մեջ։

Փուլեր
------

Հաշվապահական հաշվառման մեջ գոյություն ունի փաստաթղթաշրջանառության հինգ հիմնական փուլ.

1. Փաստաթղթի ստեղծում բիզնես գործարքի ժամանակ։
2. Փաստաթղթի փոխանցումը հաշվապահություն։
3. Հաշվապահական ձևաչափով ստացված փաստաթղթերի ստուգում բովանդակությամբ և թվաբանությամբ։
4. Հաշվապահությունում փաստաթղթի մշակում, որը ներառում է՝
	1. Սակագին
	2. Խմբավորում
	3. Հաշվի հանձնարարություն
5. Փաստաթղթերի հանձնում արխիվացման։

Էլեկտրոնային փաստաթղթաշրջանառություն
------------------------------------

Սովորաբար սերվերի վրա ստեղծվում է տվյալների հենք, որտեղ էլ պահվում են փաստաթղթերը։ Մուտքը տվյալների հենքին իրականացվում է բրաուզերի օգնությամբ (որպես կանոն, բրաուզերի հասանելիությունը որոշում է ստեղծված ինտերֆեյսի մշակողը)։ Մուտքի հնարավորություն կատարվում է ինչպես լոկալ ցանցի(ներքին) միջոցով, այնպես էլ ինտերնետի(արտաքին) միջոցով։
Փաստաթղթերը պահպանվում են կամ ներբեռնվում են որոշակի նշված թղթապանակների մեջ։ Թղթապանակները բաշխված են կազմակերպության ստորաբաժանումների հիերարխիկ կառուցվածքին համապատասխան։ 
Ստեղծել, փոփոխել, ջնջել ստեղծված փաստաթղթերը, իրավունք ունի միայն 
փաստաթղթերի սեփականատերը։

Փաստաթղթաշրջանառություն գրաֆիկ
------------------------------

Փաստաթղթաշրջանառության գրաֆիկը՝ սխեմա է, որը նկարագրում է առաջնային փաստաթղթերի շարժը կազմակերպության մեջ իրենց ստացման ժամանակից մինչև փաստաթղթերի արխիվացումը։ Որպես կանոն, գրաֆիկը կազմվում է գլխավոր հաշվապահի ղեկավարության ներքո։ Ղեկավարը պետք է հաստատի այն ըստ կազմակերպության հաշվապահական հաշվառման քաղաքականության։ 
Հաշվապահական հաշվառման քաղաքականության մեջ պարտադիր չէ մանրամասն նկարագրել ամբողջ փաստաթղթաշրջանառության գրաֆիկը։ Բավական է արտացոլել միայն իր գործն ըստ էության լուծող դրույթների։ Ամբողջական ժամանակացույցը ավելի լավ է շարադրել առանձին կազմակերպման կարգի մեջ։

Արտաքին հղում
-------------

* ՏՏ գիտելիքի պորտալ. Փաստաթղթերի կառավարման համակարգ
**Աբաջիկ**, լեռ Հայկական լեռնաշխարհի կենտրոնական հատվածում։

Անվանում
--------

Լեռան անվանման հնարավոր վարկած է դրա թյուրքական ծագումը. ժամանակակից թուրքերենով «abacı» նշանակում է «դերձակ»։ Այս անվանումով եղել են բնակավայրեր, կան ազգանուններ ինչպես հայերի շրջանում (Աբաջյան, Աբաջյանց, Ապաճյան), այնպես էլ օտարների (Աբաջիև)։

Տեղադրություն
-------------

Աբաջիկ լեռը գտնվում է Արարատից հարավ՝ Վասպուրականի կամ Կոտուրի (թուրքերեն՝ Van Doğusu Dağları) լեռնաշղթայում։ Լեռան հյուսիսում գտնվում է Բայազետի գոգավորությունը (Ալաշկերտի դաշտ), որով հոսող Մակու գետը Իրանի տարածքում միանում են Արաքսին։ Ալաշկերտի՝ Աբաջիկ լեռան հարող հատվածը ժամանակին հայտնի էր որպես Ձիրավի դաշտ։ 371 թվականին այստեղ տեղի է ունեցել ճակատամարտ՝ հայ-հռոմեական և պարսկական զորքերի միջև։

Համաձայն Թուրքիայի վարչատարածքային բաժանման՝ լեռը գտնվում է Աղրըի մարզի Բայազետի շրջանում, Իրանի սահմանից ոչ հեռու։ Այդտեղից 25 կմ հյուսիս գտնվում է մարզկենտրոն Բայազետը։ Լեռան ստորոտով անցնում է Բայազետ-Մակու ճանապարհը, որն Արտազի դաշտը կապում է Բայազետի գոգավորությանը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հակոբյան Թ. Խ. Մելիք-Բախշյան Ստ. Տ. Բարսեղյան Հ. Խ. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 1 [Ա-Գ] (խմբ. Մանուկյան Լ. Գ.), Երևան, «Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն», 1986, էջ 2 — 992 էջ։
| **՞**Տանձենի ուռատերև |
| --- |
| Տանձենի ուռատերև  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Կարգ | վարդածաղկավորներ |
|
|
|
| Ընտանիք | վարդազգիներ |
|
|
|
| Ցեղ | տանձենի |
|
|
| Տեսակ | Տանձենի ուռատերև |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Pyrus salicifolia Pali.

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Տանձենի ուռատերև** (լատ.՝ Pyrus salicifolia Pali.), վարդազգիների ընտանիքի, տանձենի ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Տերևաթափ, փոքր ծառ է՝ 8-10 մ բարձրությամբ, երբեմն աճում է որպես թուփ։ Սաղարթը ցրված է, չռված ճյուղերով։ ճյուղերը փշապատ են, ծածկված սկզբում բաց
մոխրավուն, ավելի ուշ կարմրավուն կեղևով։ Բողբոջները միջին մեծության են, գորշավուն, թարթիչաեզր և, բացի դրանից, սպիտակ կամ շիկավուն մազմզուկներով
ծածկված։ Տերևները նեղ նշտարաձև են, 6-9 սմ երկարությամբ և 0,5-1 սմ լայնությամբ, կամ լայն նշտարաձև, 3-6 սմ երկարությամբ և 1-2 սմ լայնությամբ,
համարյա նստադիր կամ կարճ կոթունավոր, ամբողջաեզր, երբեմն անհավասար լայնացած ատամնաեզր, միջին մասից վերև ամենամեծ լայնությամբ, արծաթափայլ կամ
մոխրավուն, սարդոստայնանման կամ մետաքսանման մազմզուկներով ծածկված։ Կարճացած ընձյուղների վրա տերևները հավաքված են փնջերով։ Ծաղիկները հավաքված են սակավաթիվ վահանիկներում։ Պսակաթերթիկներն ունեն 1-1,3 սմ երկարություն և 0,5-0,7 սմ լայնություն, կարճ մազմզուկապատ եղունգներով։ Բաժակը
չի թափվում, մնում է պտուղների վրա, ունի մազմզուկապատ ատամիկներ։ Պտուղները կլորավուն են կամ տանձանման, մինչև 2 սմ տրամագծով, դեղնադարչնագույն կամ ոսկեգույն, ծածկված խալերով։ Պտղակոթունների երկարությունը 2 սմ է։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Կովկասում և Հյուսիսային Իրանում։ Հայաստանի սահմաններում հանդիպում է Խոսրովի անտառում, հյուսիսարևելյան շրջաններում, Ապարանում և Հրազդանում, Սևանի ավազանում, Վայքում, Ջանգեզուրում, Մեղրիում։ Աճում է լուսավոր, չոր անտառներում, քարքարոտ լեռնալանջերին։

Կիրառություն
------------

Ուռատերև տանձենին բավականին չորադիմացկուն և երաշտադիմացկուն տեսակ է։ Պահանջկոտ չէ հողի նկատմամբ, լուսասեր է, ցրտադիմացկուն, ջերմադիմացկուն։ Լավ է դիմանում ժամանակակից քաղաքների անբարենպաստ պայմաններում, ուստի և առաջարկվում է լայնորեն օգտագործել կանաչապատման բնագավառում։ Կարելի է օգտագործել նաև սելեկցիոն նպատակներով՝ որպես պատվաստակալ, տանձենու խիստ դիմացկուն և արժեքավոր սորտեր ստանալու համար։ Քանի որ ուռատերև տանձենին մեծ քանակությամբ արմատային մացառներ է տալիս, ուստի խորհուրդ է տրվում օգտագործել թեք, քարքարոտ, էրոզիայի ենթարկված լանջերի անտառապատման համար։
Էկոլոգիական խումբը՝ 8-րդ։ Մշակության հավանական շրջանները 8, 12, 18, 22-25, 27-28, 31-32։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 1, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ 346։
**Սկանդերբեգի հրապարակ** (ալբ․՝ Sheshi Skënderbej), Տիրանայի գլխավոր հրապարակն է։ 1968 թվականին անվանվել է ի պատիվ Ալբանիայի ազգային հերոս Սկանդերբեգի։ Հրապարակում է գտնվում Սկանդերբեգի հուշարձանը։

Պատմություն
-----------

2012 թվականի վերանորոգումից հետո
Սկանդերբեգի հրապարակ
Ալբանական միապետության ժամանակաշրջանում հրապարակը բաղկացած էր տարբեր շինություններից, որոնք կոմունիստական հասարակարգի ժամանակաշրջանում պայթեցվեցին։ Հրապարակի կենտրոնում էր գտնվում հսկայական ցայտաղբյուրը։ Տիրանայի հին շուկան գտնվում էր ներկայիս Մշակույթի պալատի տեղում, Ուղղափառ տաճարը՝ Տիրանայի միջազգային հյուրանոցի տեղում, քաղաքապետարանի նախկին շենքը՝ Ալբանիայի ազգային պատմական թանգարանի շենքի տեղում։ Սկանդերբեգի հուշարձանի տեղում կանգնած է եղել Ստալինի արձանը։ Ալբանիայի առաջնորդ Էնվեր Հոջայի հուշարձանը գտնվում էր Ազգային թանգարանի և Ալբանիայի բանկի միջև։ 1991 թվականի ուսանողական ցույցերի ժամանակ հուշարձանը հանվել է։

### 2010 թվականի վերանորոգում

Սկանդերբեգի հրապարակ
Տիրանայի նախկին քաղաքապետերից Էդի Ռաման սկսեց հրապարակի մոդերնիզացման և եվրոպականցման ծրագիրը։ 2010 թվականի մարտից աշխատանքներ տարվեցին հրապարակը հետիոտների և հասարակական տրանսպորտի տարածք դարձնելու համար։ Նոր ցայտաղբյուրն անձրևաջրերը որպես ջրամատակարարման միջոց է օգտագործում։ Ժամանակի ընթացքում հրապարակի շուրջ ստեղծվեց նոր օղակաձև ճանապարհ։ Վերանորոգման այս ծրագիրը հովանավորեց Քուվեյթի հանրապետությունը։

### Նոր նախագիծ

Սկանդերբեգի հրապարակը գիշերը
2011 թվականի սեպտեմբերից Տիրանայի քաղաքապետ Լուլզիմ Բաշան ներկայացրեց նոր նախագիծ՝ ըստ որի տրանսպորտային միջոցները, հեծանիվները կտեղաշարժվեն հրապարակի կենտրոնից ձգվող նեղ արահետով։ Սկանդերբեգի հուշարձանի տարածքը կանաչապատվեց և տարածքում տնկեցին բազմաթիվ ծառեր։

Նշանակալի շինություններ
-----------------------

* Տիրանայի միջազգային հյուրանոց
* Տիրանայի մշակույթի պալատ
* Ալբանիայի ազգային պատմական թանգարան
* Սկանդերբեգի հուշարձան (Տիրանա)

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Photos of the Square Photos of Skanderbeg Square Archived 2012-11-04 at the Wayback Machine.
2. ↑  Photos from the Skanderbeg Square Sheshi Skenderbej and other photos
3. ↑  Sheshi "Skënderbej"- transformimi nga larvë në flutur Archived 2010-02-28 at the Wayback Machine. Shekulli Online, 05 Prill 2008
4. ↑  Rama: "Sheshi "Skënderbej", kartvizita e kryeqytetit për të gjithë shqiptarët" Archived 2019-06-09 at the Wayback Machine. 28.03.2010
| **՞**Տանձենի Թախտաջյանի |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Կարգ | Վարդածաղկավորներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Վարդազգիներ |
|
|
|
| Ցեղ | Տանձենի |
|
|
| Տեսակ | Տանձենի Թախտաջյանի |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Pyrus takhtadzhianii
Fed |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Տանձենի Թախտաջյանի** (լատ.՝ Pyrus takhtadzhianii), վարդազգիների ընտանիքի, տանձենի ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Փոքր, տերևաթափ ծառ է՝ 5-7 մ բարձրությամբ և 10-30 սմ բնի տրամագծով։ Բնի և բազմամյա ճյուղերի կեղևը մոխրագույն է։ Ճյուղերը փշերից զուրկ են, կամ երբեմն՝ փշապատ։ Տերևները ձվաձև են, շեղանկյունաձև կամ էլիպսաձև, 4-5 սմ երկարությամբ, 1-3 սմ լայնությամբ, բութ կամ սուր գագաթով, սեպաձև հիմքով, անհավասար սղոցաեզր, մանր աղեղնաեզր կամ գրեթե ամբողջաեզր, ներքևի կողմից տերևի եզրերը հիմնականում ջղերի ուղղությամբ, ծածկված են մոխրաթաղիքանման աղվամազով։ Տերևը միանգամից միանում է կոթունին, որը տերևաթիթեղից զգալիորեն կարճ է, նույնպես ծածկված մոխրաթաղիքանման աղվամազով։ Պտուղները բավականին խոշոր են և, հատկապես, հաստացած պտղի տակ, որից բուլավայի տեսք ունեն, երկարությամբ պտղին հավասար կամ Նրանից մի փոքր երկար։ Ծաղկում է ապրիլ-մայիս, պտղաբերում է օգոստոս-սեպտեմբեր ամիսներին։ Չորադիմացկուն և լուսասեր ծառատեսակ է։ Պահանջկոտ չէ հողի նկատմամբ։ Բավականին ցրտադիմացկուն է. առանց վնասվելու կարող է դիմանալ մինչև —32 °C սառնամանիքներին։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Հայաստանում՝ Արարատի շրջանում (Խոսրովի անտառ, Միլլի գետի հովիտ, Ալիմարդան)։ Մեր հանրապետության սահմաններից դուրս հանդիպում է միայն կենտրոնական և Հարավային Կովկասում, միջին լեռնային գոտում, լուսավոր անտառների դերիվատներում, չոր լանջերի վրա։

Կիրառություն
------------

Մասնագետները գտնում են, որ այս ծառատեսակը մեր հեռավոր նախնիներն օգտագործել են որպես արժեքավոր պտղատու բույս։ Հետագայում կորցրել է իր նշանակությունը, երբ հանդես են եկել կուլտուրական տանձենու արժեքավոր սորտերը։ Էկոլոգիական խումբը XI: Մշակության հավանական շրջանները 1-32։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 1, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ 244։
Սուննիական եռանկյան քարտեզը, որը հիմնականում ներառում է արաբ սուննի մուսուլմանների բնակության տարածքները։
**Սուննիական եռանկյուն**, Իրաքի խիտ բնակեցված շրջան, որն ընկած է մայրաքաղաք Բաղդադից հյուսիս-արևմուտք։ Շրջանը հիմնականում բնակեցված է արաբ սուննի մուսուլմաններով[1]։

Սուննիական եռանկյան ծայրակետերը գտնվում են Բաաքուբայի մոտ (գտնվում է եռանկյան արևելյան հատվածում), Բաղդադում (հարավային հատվածում), Ռամադիում (արևմտյան հատված) և Տիգրիտում (հյուսիսային հատված)։ Եռանկյան յուրաքանչյուր կողմն ունի շուրջ 125 կիլոմետր երկարություն (80 մղոն)։ Եռանկյան մեջ են մտնում նաև Սամարա և Էլ Ֆալուջա քաղաքները։

ԿՀՎ փաստերի տեղեկագրի 2003 թվականի քարտեզը, որտեղ բաց նարնջագույն գույնով նշված են արաբ սուննի մուսուլմաններով բնակեցված տարածքները։
Շրջանը մշտապես եղել է Իրաքի նախագահ Սադդամ Հուսեյնի կառավարության խիստ աջակցության տակ գտնվող տարածք։ Սկսած 1970-ական թվականների սկզբից երկրի կառավարության հիմնական պաշտոնյաները, քաղաքական գործիչները և ռազմական առաջնորդներն սերում են այս շրջանից։ Սադամն ինքնին ծնվել է Տիգրիտի շրջանում։

2003 թվականին ԱՄՆ-ի և դաշնակիցների կողմից Իրաք ներխուժելուց հետո՝ շրջանը դարձել է կոալիցիոն ուժերի դեմ սուննի զինված ընդդիմության պայքարի հիմնական թատերաբեմերից մեկը։ Արևմտյան մամուլում մեծապես տարածվում էր այն տեսակետը, որը Սադամ Հուսեյնը ապաստան կփնտրի իր սուննի աջակիցների շրջանում, իսկ արդեն 2003 թվականի դեկտեմբերի 13-ին Հուսեյնը ձերբակալվել է Էդ Դաուր գյուղում, որը գտնվում է Տիգրիտից 15 կիլոմետր դեպի հարավ։

«Սուննիական եռանկյուն» տերմինը կիրառվել է 1970-ական թվականներից սկսած՝ հիմնականում Իրաքի ակադեմիկոսների կողմից։ Կիրառման հիմնական նպատակը շրջանի տարանջատումն էր երկրի հյուսիսային և հարավային շրջաններից։ ԶԼՄ-ներում առաջին անգամ կիրառվել է 2002 թվականի սեպտեմբերի 14-ին «San Francisco Chronicle» օրաթերթում, որտեղ ամերիկացի զենքի նախկին տեսուչ Սքոթ Ռիթերը նշում է․ «Ներխուժման ժամանակ մենք կարող ենք ստանալ որոշ շիաների և քրդերի օգնությունը, սակայն Բաղդադ հասնելու համար անհրաժեշտ է հաղթահարել Սուննիական եռանկյունը»։ Այդուհանդերձ, տերմինը լայն տարածում է գտել միայն 2003 թվականի հունիսի 10-ին, երբ *New York Times* օրաթերթը կիրառել է այն իր հոդվածներից մեկում։ Հոդվածում մասնավորապես նշված էր․ «ամերիկյան նոր փորձ, որը Բաղդադի հյուսիսում և արևմուտքում կօգնի հաղթահարել սուննի մուսուլմաններով բնակեցված տարածքների զինված դիմադրությունը, որն առավել հայտնի է *Սուննիական եռանկյուն* անվամբ»։ Դրանից հետո տեղանունը հաճախ հանդիպել է ամերիկյան ուժերի կողմից ղեկավարվող կոալիցիայի՝ շրջանում իրականացվող գործողությունների վերաբերյալ հաղորդագրություններում։

«Սուննիական եռանկյունը» չպետք է շփոթել «Մահվան եռանկյան» հետ․ շրջան, որը գտնվում է Բաղդադից հարավ և հիմնականում բնակեցված է սուննի մուսուլմաններով։ Այս շրջանում հիմնական մարտական գործողությունները տեղի են ունեցել 2004 թվականի նոյեմբեր և դեկտեմբեր ամիսներին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ahmed Hashim (2005)։ *Insurgency and Counter-insurgency in Iraq*։ Cornell University Press։ էջ 129։ ISBN 0-8014-4452-7
**Փշամանդիկ կովկասյան** (լատ.՝ *Atraphaxis caucasica*), մատիտեղազգիների կան հնդկացորենազգիների ընտանիքի տերևաթափ թուփ կամ թփիկ՝ 0.3-0.8 մ բարձրությամբ, որն ուժեղ թփակալում է անմիջապես գետնի մակերեսից։ Կեղևը մոխրագույն է, գորշամոխրավուն, դեղնագորշավուն, անհարթ, որն անջատվում է երկար շերտերով։ Ճյուղերը հաճախ ավարտվում են փշով։ Տերևները թվաթև են կամ գծանման, 0.3 մմ մինչև 6 սմ երկարությամբ, կոշտ, կաշվեկերպ, մսալի։ Ծաղիկները ծոցային են, 1-3-ական՝ հավաքված ողկույզներով։

Տարածումը
---------

Տարածված է Կովկասում, Իրանում, Փոքր Ասիայում։ Հայաստանի տարածքում հանդիպում է Սևանի ավազանում և Վայքում, որտեղ աճում է չոր, քարքարոտ թեքությունների վրա, կիրճերում։

Մշակումը և օգտագործումը
-----------------------

Արտակարգ չորադիմացկուն և երաշտադիմացկուն բույս է։ Դիմացկունությունը պայմանավորված է խորը գնացող արմատային համակարգով, որը խոնավություն է հայթայթում գրունտային ջրերից։ Լուսասեր է, արտակարգ շոգադիմացկուն։ Աչքի է ընկնում նաև աղադիմացկունությամբ։ Անգնահատելի տեսակ է անապատային և կիսաանապատային գոտիների անտառապատման և կանաչապատման համար։ Կարելի է օգտագործել նաև չոր, ցամաքային շրջանների բնակավայրերի կանաչապատման գործում։ Փշամանդրիկն աչքի է ընկնում նաև գազա-ծխադիմացկունությամբ։ Բազմանում է սերմերի միջոցով։

Զանգեզուրում տարածված է Տուրնեֆորի փշամանդիկը, որն իր կենսաբանական առանձնահատկություններով այս տեսակից գրեթե չի տարբերվում։

Նայիր նաև
---------

* **Փշամանդիկ**

Գրականություն
-------------

* Լ.Վ. Հարությունյան - «Քո շրջապատի թփերը», «Սովետական գրող» հրատարակչություն, 1984 թվական, 224 էջ
Միրաբեյի կմախքը, որը պահվում էր Լուի 16-ի սենյակում, 1792 թվականի ծաղրանկար։
**Կմախքը պահարանում** (անգլ.՝ Skeleton in the closet կամ Skeleton in the cupboard), անգլիական արտահայտություն, թևավոր խոսք, որը խորհրդանշում է կենսագրության (անձնական, ընտանեկան, կորպորատիվ և այլն) կոնկրետ թաքնված փաստը, որի բացահայտման պարագայում կարող է էական վնաս հասցնել անձի հեղինակությանը։ Ելնելով կոնտեքստից՝ այս արտահայտությունը կարող է ընկալվել որպես տանը թաքցված մարմին, որն այնքան է մնացել, որ պահպանվել են միայն ոսկորները։

Արտահայտության ծագումը կապված է բժշկության հետ։ Մինչև 1832 թվականը Բրիտանիայում բժիշկներին արգելվել է աշխատել մեռյալների մարմինների հետ, երբ երկրի խորհրդարանն ընդունեց Անատոմիական ակտը։ Մինչ այդ միակ մարմինները, որոնք բժշկական նպատակներից ելնելով օգտագործվել են արտաշիրինման համար, եղել են գլխատված հանցագործների մարմինները։ Չնայած 18-րդ դարում Բրիտանիայում հանցագործների գլխատումը հազվադեպ հանդիպող երևույթ չէր, քիչ հավանական էր, որ կոնկրետ բժշկի տրամադրության տակ, իր աշխատանքային կեսնագրության ընթացքում, կարող էր հայտնվել մահացածի մարմին։ Այդ իսկ պատճառով բժշկի համար, որի համար մեծ պատիվ էր մահացած բանտարկյալի մարմնի մշակումը, սովորական պրակտիկա էր գիտահետազոտական նպատակներով պահել մահացածի մարմինը։ Այդուհանդերձ, հանրային կարծիքը բժիշկներին թույլ չէր տալիս կմախքներին բացահայտ պահել, այդ իսկ պատճառով բժիշկներն ստիպված էին պահել կմախքները պահարանում։ Հենց այդ պատճառով էլ շատերը կասկածում էին, որ բժիշկները իրենց մոտ մի տեղ պահում էին կմախքները և, այդ տեղերից մեկը համարվում էր պահարանը։

Թևավոր խոսքն առաջին անգամ կիրառվել է Ուիլյամ Հենդրի Սթոուելի պիեսում, որն առաջին անգամ տպագրվել է 1816 թվականի նոյեմբերին բրիտանական «The Eclectic Review» ամսագրում (էջ 468)։ «Կմախքը» այս դեպքում նշանակել է ինֆեկցիոն կամ ժառանգական հիվանդություն։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | «[Գոյություն ունեն] տառապանքի երկու մեծ աղբյուրներ՝ վարակակիր հիվանդության և ժառանգական հիվանդությունների վտանգ։ Սարսափը սերունդների դժբախտության պատճառն էր, որն տիրապետող էր տղամարդկանց նկատմամբ, որպեսզի թաքցնի իր կմախքը պահարանում»։ |  |

«Cupboard» տերմինն օգտագործվում է բրիտանական անգլերենում, իսկ «closet»-ը՝ ամերիկյան անգլերենում։ Թևավոր խոսքը ներկայացվել է Անգլերենի Օքսֆորդի բառարանում և Ուեբսթերի բառարանում՝ «skeleton» բառի տակ։ Քեմբրիջի ակադեմիական բառարանում (անգլ.՝ Cambridge Academic Content Dictionary) թևավոր խոսքը ներկայացված է առանձին արտահայտությամբ։ Անգլերենից այդ թևավոր խոսքն անցել է այլ լեզուներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Phrase of the week: to have a skeleton in the cupboard | Onestopenglish
2. 1 2 3 4  A skeleton in the closet - meaning and origin
3. ↑  *The Eclectic Review, Volume 6*, p. 468, at Google Books


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |

 |
| Գենետիկա |
| --- |
|  |
|   |
| 
Գլխավոր բաղադրիչներ |
| 
• Քրոմոսոմ• ԴՆԹ • ՌՆԹ

• Գենոմ • ժառանգականություն • Մուտացիա

• Նուկլեոտիդ • Վարիացիա
 |
| 
• Տերմինների ցանկ • ինդեքս • Template
Բառարան
 |
| 
Պատմություն |
| 
• Ներածություն • Պատմություն
 |
| Հետազոտություն
• ԴՆԹ-ի սեկվենավորում • Գենետիկական ճարտարագիտություն • Գենոմիկա (Template կատեգորիա)
• Բժշկական գենետիկա |
| 
• Էվոլյուցիա (մոլեկոլային) • Պապուլյացիոն գենետիկա • Մենդելյան ժառանգականություն • Քանակական գենետիկա • Մոլեկուլային գենետիկա |
| 
• Գենետիկայի ուղղությունները |
| 
Անհատականացված բժշկություն |
| Անհատականացված բժշկություն |
| * դ
* ք
* խ
 |

**Նուկլեոտիդներ**, նուկլեոզիդ-ֆոսֆորատներ, նուկլեոզիդների ֆոսֆորաթթվական էսթերներ։ Կազմված են ազոտային հիմքից, ածխաջրից և ֆոսֆորական թթվի մնացորդից։ Ռիբոնուկլեոտիդները և դեզօքսիռիբոնուկլեոտիդները պարունակում են միևնույն պուրինային հիմքերը (ադենին և գուանին), բայց տարբերվում են պիրիմիդնային հիմքերի (ցիտոզին և ուրացիլ, ցիտոզին և թիմին) կազմով։ Համարյա բոլոր նուկլեոտիդները անգույն, ջրում լուծվող բյուրեղային նյութեր են։ Չեն լուծվում օրգանական լուծիչներում։ Ունեն թթվային հատկություն և բնորոշ կլանման սպեկտր ուլտրամանուշակագույն հատվածում։ Լինում են մեկ, երկու, երեք և բազմաթիվ նուկլեոտիդների մնացորդներից կազմված միացություններ, որոնք համապատասխանաբար կոչվում են միանուկլեոտիդներ, երկնուկլեոտիդներ, եռնուկլեոտիդներ և բազմանուկլեոտիդներ կամ նուկլեինաթթուներ։ Նուկլեոտիդներից են բաղկացած նուկլեինաթթուները, բազմաթիվ կոֆերմենտներ և կենսաբանորեն այլ ակտիվ նյութեր։ Նուկլեոտիդներ են կոչվում նաև նույն սկզբունքով կառուցված, բայց ֆոսֆորական թթվի մեկից ավելի թվով (2,3) մնացորդ կամ ազոտային հիմքեր պարունակող միացությունները, ինչպես օրինակ՝ օրգանիզմում էներգիայի հիմնական աղբյուր հանդիսացող ադենոզինեռֆոսֆորական թթուն (ԱԵՖ), ջրածնի և էլեկտրոնների փոխադրման ռեակցիաներին մասնակցող նիկոտինամիդադենիներկնուկլեոտիդը (ՆԱԵ), ֆլավինադենիներկնուկլեոտիդը (ՖԱԵ) և այլն։ Օրգանիզմում նուկլեոտիդները սինթեզվում են ամինաթթուներից և այլ ավելի պարզ միացություններից։ Կենսաբանական օբյեկտներից նուկլեոտիդներ անջատում են էլեկտրաֆորեզի, իոնափոխանակային և նրբաշերտ քրոմատոգրաֆիայի մեթոդներով։

Կենսաքիմիական միացությունների հիմնական խմբերը

Ամինաթթուներ ·
Պեպտիդներ ·
Սպիտակուցներ ·
Ածխաջրեր ·
Նուկլեոտիդներ ·
Նուկլեինաթթուներ ·
Լիպիդներ ·
Տերպեններ ·
Կարոտինոիդներ ·
Ստերոիդներ ·
Ֆլավանոիդներ ·
Ալկալոիդներ ·
Գլիկոզիդներ ·
Իրիդոիդներ

 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 403)։*  |