Միջին Արևելք
**Միջին Արևելք** (ուրդու مشرقی وسطٰی, արաբերեն. الشرق الأوسط‎, եբրայերեն. ‏המזרח התיכון‎‏‎‎, քրդերեն. Rojhilata Navîn, թուրքերեն՝ Orta Doğu), միջմայրցամաքային տարածաշրջան, որը միավորում է Արևմտյան Ասիան, Թուրքիան (ասիական և եվրոպական մասերով) և Եգիպտոսը։ Սաուդյան Արաբիան Միջին Արևելքի ամենամեծ պետությունն է, իսկ Բահրեյնը՝ ամենափոքրը։ 20-րդ դարի սկզբներին Միջին Արևելք եզրը առավել կիրառական է դարձել և փոխարինել է Մերձավոր Արևելք (որպես հակադրություն Հեռավոր Արևելքի) եզրին։ 

Կյոպպենի կլիմաների դասակարգմամբ Միջին Արևելքի քարտեզը
Արաբները, թուրքերը, պարսիկները, քրդերը և իրանական ադրբեջանցիները (բացառությամբ Ադրբեջանը) կազմում են տարածաշրջանի բնակչության հիմնական էթնիկ խմբերը։ Արաբները շատ քիչ տարբերությամբ տարածաշրջանի ամենամեծ էթնիկ խումբն են ներկայացնում։ Միջին Արևելքի բնիկ ազգային փոքրամասնություններից են հրեաները, բելուջները, ասորիները, բերբերները (հիմնականում բնակվում են Հյուսիսային Աֆրիկայում), ղպտիները, դրուզները, լուրերը, մադեյները, սամարիտները, շաբաքները, թաթերը և զազաները։ Ալբանացիները, բոսնիացիները, ադիգեները (այդ թվում՝ կաբարդացիներ), Ղրիմի թաթարները, հույները, լևանտացիները եվրոպական էթնիկ խմբեր են, որոնք տարածաշրջանում սփյուռք են հանդիսանում։ Չինացիները, ֆիլիպինցիները, հնդիկները, ինդոնեզացիները, պակիստանցիները, աֆղանները, գնչուները և աֆրո-արաբները հանդիսանում են գաղթյալ ժողովուրդներ։

Միջին Արևելքի պատմությունը հին ժամանակներից է սկսվում, միևնույն ժամանակ տարածաշրջանն իր կարևորությունը պահպանել է հազարամյակներ շարունակ։ Մի շարք կրոններ են ծագել Միջին Արևելքում՝ քրիստոնեություն, հուդայականություն և իսլամ, ինչպես նաև ամենաերիտասարդ համաշխարհային կրոնը՝ բահայի հավատը, մի շարք հավատալիքներ ևս այս տարածաշրջանում են սկզբնավորվել՝ մանդայիզմ և այլն։ Միջին Արևելքին հիմնականում բնորոշ է շոգ, չորային կլիմա։

Որոշ սահմանափակ շրջաններում գյուղատնտեսության համար ոռոգումն ապահովվում է մի շարք խոշոր գետերով՝ Նեղոս գետը Եգիպտոսում, Տիգրիս և Եփրատ գետերը Միջագետքում. այս շրջանները կոչվում է Բարեբեր մահիկ։

Պարսից ծոցի մոտակայքում գտնվող երկրները հարուստ են նավթով, որը հնարավորություն է տալիս Արաբական թերակղզու միապետներին տնտեսական մեծ շահույթ ունենալ։

Տերմինաբանություն
-----------------

«Միջին Արևելք» տերմինը ծագել Հնդկաստանի գործերով բրիտանական նախարարությունում 1850-ական թվականներին: Սակայն այն առավել հայտնի է դարձել 1902 թվականին, երբ ամերիկացի ռազմածովային ստրատեգ Ալֆրեդ Թայեր Մահանը տերմինը կիրառել է «Արաբիայի և Հնդկաստանի միջև ընկած տարածքի» բնորոշման համար։ Այս ժամանակաշրջանում Բրիտանական և Ռուսական կայսրությունների միջև սկսել է պայքար Կենտրոնական Ասիայում իրենց ազդեցության հաստատման համար. այս մրցակցությունը հայտնի է դարձել Մեծ խաղ անունով։ Մահանը հասկացել է ոչ միայն տարածաշրջանի կարևորությունը, այլև Պարսից ծոցի, որը տարածաշրջանի կենտրոնն է։ Մահանը հայտարարել է, որ Եգիպտոսի Սուեզի ջրանցքից հետո այս տարածաշրջանը ամենակարևոր ճանապարհն է Մեծ Բրիտանիայի համար։ Սա վերջիններիս հնարավորություն է տալիս հետ պահել ռուսներին առաջանալ Բրիտանական Հնդկաստան։ Մահանը առաջին անգամ այս տերմինն օգտագործել է իր «Պարսից ծոց և միջազգային հարաբերություններ» հոդվածում, որը հրատարակվել է 1902 թվականի սեպտեմբերին բրիտանական ամսագրում։ 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Միջին Արևելքը, եթե ես ընդունեմ այս տերմինը՝ չնայած այն երբեք չի օգտագործվել, մի օր իր Մալթայի և Ջիբրալթարի կարիքն է ունենալու. սա, իհարկե, չի նշանակում, որ երկուսն էլ լինելու են Պարսից ծոցում։ Ծովային ուժերը ունեն շարժունակության հատկանիշ, որը նրանց հնարավորություն է տալիս ժամանակավոր բացակայել տարածքից, սակայն միևնույն ժամանակ անհրաժեշտ են մատակարարման կետեր, որտեղ կարող են հասնել նավերը աղետի ժամանակ կամ էլ անվտանգության նպատակներով: |  |

Մահանի հոդվածը ևս մեկ անգամ հրատարակվել է Թայմս օրաթերթում և հոկտեմբեր ամսին դրան հաջորդեցին 20 հոդվածների շարք «Մերձավոր Արևելքի հարցը» վերնագրով՝ գրվախ Իգնատիուս Վալենտին Չիրոլի կողմից։ Այս շարքում Իգնատիուսը ընդլայնել է Միջին Արևելք տերմինի սահմանումը՝ ներառելով «Ասիայի այն շրջանները, որոնք հասնում են Հնդկաստանի սահմանին»: 1903 թվականին հոդվածաշարի ավարտից հետո Թայմսը հանել է նախկինում օգտագործված տերմինի վրայի չակերտները:

Մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը ընդունված է եղել Թուրքիայի շուրջ գտնվող պետությունները, ինչպես նաև Միջերկրական ծովի ափամերձյան պետությունները կոչել «Մերձավոր Արևելք», մինչդեռ Չինաստանը կոչվել է Հեռավոր Արևելք։ Միևնույն ժամանակ Միջին Արևելք է կոչվել Միջագետքից Բուրմա ընկած տարածքը՝ իբրև Մերձավոր Արևելքի և Հեռավոր Արևելքի միջև ընկած տարածք։ 1930-ական թվականներին բրիտանացիները ստեղծել են Միջին Արևելքի հրամանատարությունը իրենց ռազմական ուժերի համար, որը գտնվել է Կահիրեում։ Դրանից հետո 1946 թվականին Վաշինգտոնում ստեղծված Միջին Արևելքի ինստիտուտի կողմից կիրառության արդյունքում Միջին Արևելք տերմինը առավել լայն տարածում է գտել ԱՄՆ-ում, ինչպես նաև Եվրոպայում։

### Տերմինի քննադատություն և կիրառում

Միջին Արևելք տերմինը տարբեր ժամանակաշրջաններում իր փոփոխվող սահմանման հետ միասին շփոթմունք է առաջացրել։ Մինչ Առաջին համաշխարհային պատերազմը Մերձավոր Արևելք տերմինը օգտագործվում էր Բալկանները և Օսմանյան կայսրությունը նկարագրելու համար, մինչդեռ Միջին Արևելք տերմինը վերաբերում էր Իրանին, Կովկասին, Աֆղանստանին, Կենտրոնական Ասիա և Թուրքեստանին։ Ի տարբերություն Մերձավոր Արևելք տերմինի՝ Հեռավոր Արևելք տերմինը վերաբերել է Արևելյան Ասիայի երկրներին (Չինաստան, Ճապոնիա, Կորեա և այլն)։ 

1957 թվականի ամերիկյան ֆիլմ Միջին Արևելքի համար
1918 թվականին Օսմանյան կայսրության անկումից հետո Մերձավոր Արևելք տերմինը սկսել է դուրս գալ անգլերենից, մինչդեռ Միջին Արևելք տերմինը սկսել է ի հայտ գալ իսլամական աշխարհի երկրները բնութագրելու համար։ Այնուամենայնիվ, Մերձավոր Արևելք տերմինը պահպանվել է գիտական որոշ շրջանակներում, մասնավորապես հնագիտության և հնագույն պատմության մեջ, որտեղ այն ներկայացվում է որպես Միջին Արևելք տերմինի հոմանիշ։

Միջին Արևելք տերմինն առաջին անգամ կիրառվել է ԱՄՆ կառավարության կողմից 1957 թվականի Էյզենհաուերի դոկտրինայում, որը վերաբերում էր Սուեզի ճգնաժամին։ Պետքարտուղար Ջոն Ֆոսթեր Դալլեսը սահմանել է Միջին Արևելքը իբրև «մի տարածք, որն ընդգրկում է Լիբիան արևմուտքում և Պակիստանը՝ արևելքում, Սիրիան և Իրաքը՝ հյուսիսում և Արաբական թերակղզին՝ հարավում, ինչպես նաև Սուդանը և Եթովպիան»։ 1958 թվականին ԱՄՆ Պետական դեպարտամենտը բացատրել է, որ Մերձավոր Արևելք և Միջին Արևելք տերմիները փոխարինելի են և սահմանել է, որ այս տերմինի տակ պետք է հասկանալ միայն Եգիպտոս, Սիրիա, Իսրայել, Լիբանան, Հորդանան, Իրաք, Սաուդյան Արաբիա, Քուվեյթ, Բահրեյն և Կատար պետությունները։

«Ասսոշեյթեդ պրես» Սթայլբուքի համաձայն Մերձավոր Արևելք տերմինը նախկինում օգտագործվել է առավել հեռավոր արևմտյան երկրները բնութագրելու համար, մինչդեռ Միջին Արևելք տերմինը վերաբերել է առավել արևելյան պետություններին, բայց դրանք այժմ հոմանիշ բառեր են։ Այնտեղ ասված է՝

> Օգտագործեք Միջին Արևելք տերմինը միայն այն դեպքում, եթե Մերձավոր Արևելք տերմինը պատմական աղբյուրում չի օգտագործվել։
> 
> 

Հանաֆիները (1998 թվական) Միջին Արևելք տերմինը բազմիցս քննադատել են՝ իբրև եվրակենտրոնության դրսևորում։

### Տերմինի կիրառությունն այլ լեզուներում

Միջին Արևելք և Մերձավոր Արևելք տերմինները եվրոպական լեզուներում իրենց համարժեքն ունեն, սակայն այն պատճառով, որ այս տերմինները հարաբերականորեն նկարագրական են, իմաստները մեծապես պայմանավորված են տվյալ պետությունով և ընդհանուր առմամբ տարբերվում են անգլերեն տերմինից։ Գերմաներենում Naher Osten (Միջին Արևելք) տերմինը շարունակում է կիրառվել (այսօր Mittlerer Osten տերմինը սովորական է դարձել մամուլում՝ թարգմանվելով անգլերենից, չնայած որ ուներ տարբեր իմաստ)։ Ռուսերենում օգտագործվել է Ближний Восток տերմինը, բուլղարերենում՝ Близкия Изток, լեհերենում՝ Bliski Wschód, խորվաթերենում՝ Bliski istok (նշանակում է Միջին Արևելք սլավոնական 4 լեզուներում). սրանք ամենահարմար տերմիններն են տարածաշրջանի համար։ Այնուամենայնիվ, որոշ լեզուներ ունեն համարժեքը Միջին Արևելք տերմինի համար, ինչպես օրինակ՝ ֆրանսերենում Moyen-Orient, շվեդերենում Mellanöstern, իսպաներենում Oriente Medio կամ Medio Oriente, իտալերենում Medio Oriente:

Արևմտյան մամուլի ազդեցությամբ Միջին Արևելք տերմինի արաբերեն համարժեքը (الشرق الأوسط *ash-Sharq al-Awsaṭ*) սովորական է դարձել արաբական մամուլում՝ ներառելով այն նույն նշանակությունը, ինչ որ Միջին Արևելք տերմինը ունեցել է Հյուսիսային Աֆրիկայում և Արևմտյան Եվրոպայում։ Mashriq անվանումը, որը ևս ունի արաբական արևելք բառի արմատը, նույնպես շատ հակասական տերմին է, քանի որ սահմանում է Լևանտի շուրջ ընկած տարբեր տարածաշրջաններ՝ արաբախոս աշխարհի արևելյան շրջանները (ի հակադրություն Մաղրիբի՝ արևմտյան հատվածի)։ Չնայած այն փաստին, որ տերմինը առաջացել է Արևմուտքում, բացի արաբերենից, Միջին Արևելքի այլ լեզուներ ևս օգտագործում են այս տերմինի թարգմանությունը։ Միջին Արևելք տերմինի պարսկերեն համարժեքը خاورمیانه է (Khāvar-e miyāneh), եբրայերենը՝ המזרח התיכון (hamizrach hatikhon), իսկ թուրքերենը՝ Orta Doğu:

Տարածքներ և շրջաններ
--------------------

### Միջին Արևելքի մեջ մտնող տարածքներ և շրջաններ

Ավանդաբար Միջին Արևելքի մեջ մտնում են հետևյալ պետություններն ու տարածաշրջանները՝ Իրան (Պակիստան), Փոքր Ասիա, Միջագետք, Լևանտ, Արաբական թերակղզի և Եգիպտոս։

| Պետություն | Տարածք(կմ²) | Բնակչություն
(2012) | Խտություն(յուր. կմ²) | Մայրաքաղաք | ԱնվանականՀՆԱ, միլիարդ (2012) | Մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ (2012) | Արժույթ | Կառավարման համակարգ | Պաշտոնականլեզուներ | Գերբ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Բահրեյն Բահրեյն | 665 | 1,234,596 | 1,646.1 | Մանամա | $30.355 | $26,368 | Բահրեյնի դինար | Բացարձակ միապետություն | արաբերեն | Emblem of Bahrain |
| Կիպրոսի Հանրապետություն Կիպրոս | 9,250 | 1,088,503 | 117 | Նիկոսիա | $22.995 | $26,377 | եվրո | Նախագահական հանրապետություն | հունարեն,թուրքերեն | Coat of arms of Cyprus |
| Եգիպտոս Եգիպտոս | 1,010,407 | 82,798,000 | 90 | Կահիրե | $262.26 | $3,179 | եգիպտական ֆունտ | Նախագահական հանրապետություն | արաբերեն | File:Coat of Arms of Egypt |
| Իրան Իրան | 1,648,195 | 78,868,711 | 45 | Թեհրան | $548.59 | $7,207 | իրանական ռիալ | Իսլամական հանրապետություն | պարսկերեն | Emblem of Iran |
| Իրաք Իրաք | 438,317 | 33,635,000 | 73.5 | Բաղդադ | $216.04 | $6,410 | Իրաքի դինար | Խորհրդարանական հանրապետություն | արաբերեն,քրդերեն | Coat of arms of Iraq |
| Իսրայել Իսրայել | 20,770 | 7,653,600 | 365.3 | Թել Ավիվ | $257.62 | $33,451 | իսրայելական շեքել | Խորհրդարանական հանրապետություն | եբրայերեն | Emblem of Israel |
| Հորդանան Հորդանան | 92,300 | 6,318,677 | 68.4 | Ամման | $30.98 | $4,843 | հորդանանյան դինար | Սահմանադրական միապետություն | արաբերեն | Coat of arms of Jordan |
| Քուվեյթ Քուվեյթ | 17,820 | 3,566,437 | 167.5 | Ալ-Քուվեյթ | $184.54 | $48,761 | քուվեյթական դինար | Սահմանադրական միապետություն | արաբերեն | Emblem of Kuwait |
| Լիբանան Լիբանան | 10,452 | 4,228,000 | 404 | Բեյրութ | $42.519 | $10,425 | լիբանանական ֆունտ | Խորհրդարանական հանրապետություն | արաբերեն | Coat of arms of Lebanon |
| Օման Օման | 212,460 | 2,694,094 | 9.2 | Մասկատ | $78.290 | $25,356 | օմանական ռիալ | Բացարձակ միապետություն | արաբերեն | National emblem of Oman |
| Պաղեստին Պաղեստին | 6,220 | 4,260,636 | 667 | Ռամալա | $6.6 | $1,600 | իսրայելական շեքել,հորդանանական դինար | Կիսանախագահական համակարգ | արաբերեն | Coat of arms of Palestine |
| Կատար Կատար | 11,437 | 1,696,563 | 123.2 | Դոհա | $192.40 | $104,756 | Կատարի ռիալ | Բացարձակ միապետություն | արաբերեն | Emblem of Qatar |
| Սաուդյան Արաբիա Սաուդյան Արաբիա | 2,149,690 | 27,136,977 | 12 | Ալ-Ռիադ | $733.95 | $25,139 | սաուդական ռիալ | Բացարձակ միապետություն | արաբերեն | Emblem of Saudi Arabia |
| Սիրիա Սիրիա | 185,180 | 23,695,000 | 118.3 | Դամասկոս | n/a | n/a | սիրիական ֆունտ | Նախագահական հանրապետություն | արաբերեն | Coat of arms of Syria |
| Թուրքիա Թուրքիա | 783,562 | 73,722,988 | 94.1 | Անկարա | $788.04 | $10,523 | թուրքական լիրա | նախագահական հանրապետություն | թուրքերեն | Emblem of the Republic of Turkey |
| ԱՄԷ ԱՄԷ | 82,880 | 8,264,070 | 97 | Աբու Դաբի | $383.79 | $43,774 | ԱՄԷ դիրհամ | Դաշնություն Բացարձակ միապետություն | արաբերեն | Emblem of the United Arab Emirates |
| Եմեն Եմեն | 527,970 | 23,580,000 | 44.7 | Սանաաa,Ադեն (ժամանակավոր) | $35.05 | $1,354 | եմենական ռիալ | Ժամանակավոր կառավարություն Նախագահական հանրապետություն | արաբերեն | Emblem of Yemen |

a. **^**Կառավարվում է Հութիների կողմից Եմենի քաղաքացիական պատերազմի արդյունքում։ Կառավարությունը տեղափոխվել է Ադեն։

### Միջին Արևելքի այլ սահմանումներ

Հիմնական հոդվածներ՝ Մերձավոր Արևելք և Մեծ Մերձավոր Արևելք
Միջին Արևելք տերմինին զուգահեռ օգտագործվում են նաև մի շարք այլ տերմիններ՝ Մերձավոր Արևելք, Բարեբեր մահիկ և Լևանտ։ Լևանտ և Բարեբեր մահիկ տերմինները ավելի շատ աշխարհագրական երևույթներ են, որոնք բնութագրում են Միջին Արևելքի որոշակի ընդարձակ հատվածներ, իսկ Մերձավոր Արևելք տերմինը աշխարհագրական իմաստով ավելի մոտ է Միջին Արևելք տերմինին։ Այն պատճառով, որ Հյուսիսային Աֆրիկայում գտնվող Մաղրիբը ևս արաբախոս է, երբեմն այն ևս ներառվում է Միջին Արևելքի մեջ։

Հարավային Կովկասի պետությունները՝ Հայաստան, Ադրբեջան և Վրաստան, ևս ժամանակ առ ժամանակ ներառվում են Միջին Ասիա տտարածաշրջանի մեջ։

21-րդ դարի առաջին տասնամյակում Բուշի երկրորդ նախագահության շրջանում կիրառվել է Մեծ Մերձավոր Արևելք տերմինը, որն ավելի շատ քաղաքական բնույթ ունի։ Նպատակն էր մատնանշելու այն տարբեր պետությունները, որոնք կապվում էին մուսուլմանական աշխարհի հետ՝ մասնավորապես Իրան, Թուրքիա, Աֆղանստան և Պակիստան։ Որոշ Կենտրոնաասիական երկրներ երբեմն ևս ներառվում են այս ցանկի մեջ։

Պատմություն
-----------

Լացի պատը և Ժայռի գմբթեը Երուսաղեմում
Սաուդյան Արաբիա, Քաաբան, որը գտնվում է Մեքքայում
Միջին Արևելքն ընկած է Եվրասիայի, Աֆրիկայի, Միջերկրական ծովի և Հնդկական օվկիանոսի միացման վայրում։ Այն համարվում է մի շարք կրոնների և հավատալիքների ծննդավայր՝ քրիստոնեություն, իսլամ, հուդայականություն, բահայի հավատ, մանիքեություն, Ահլ ալ-Հակ, դրուզներ, մանդեականություն, Իրանում՝ միթրայակություն, զրադաշտականություն, մանիքեություն Միջին Արևելքը պատմության ընթացքում դարձել է համաշխարհային տարբեր գործընթացների կենտրոն. այն ռազմավարական, տնտեսական, քաղաքական, մշակութային և կրոնական առումով շատ անկայուն տարածք է։

Աշխարհի վաղ քաղաքակրթությունները՝ Միջագետքը և Հին Եգիպտոս, ձևավորվել են Բարեբեր մահիկում և Նեղոսի հովտում։ Սրանց հաջորդել են խեթերի, հունական և ուրարտական քաղաքակրթությունները Փոքր Ասիայում, նախաիրանական Պարսկաստանի Էլամում, ինչպես նաև Լևանտի (օրինակ՝ Էլբա, Ուգարիտ, Քանան, Արամի երկիր, Փյունիկիա և Իսրայել), պարսկական և մարական քաղաքակարթությունները Իրանում, Հյուսիսային Աֆրիկայում (Կարթագեն) և Արաբական թերակղզում (Մագան, Շեբա, Իրամ)։ Միջին Արևելքը միավորված է եղել Նեոասորական կայսրության, այնուհետև Աքեմենյան կայսրության գերիշխանության տակ, որին հաջորդել է Մակեդոնական կայսրությունը և դրանից հետո որոշ չափով նաև Իրանական կայսրությունը (Պարթևական և Սասանյան կայսրություններ), Հռոմեական կայսրությունը և Բյուզանդական կայսրությունը։ Այնուամենայնիվ, հենց Արաբական խալիֆայությունն էր միջնադարում կամ էլ իսլամի ոսկե շրջանը՝ սկսել է 7-րդ դարում արաբական նվաճումներով, որը վերամիավորել է ամբողջ Միջին Արևելքը և ստեղծել իսլամական էթնիկ ինքնության գերիշխանություն, որը կայուն է մինչ օրս։ Մոնղոլները, Մեծ Հայքի թագավորությունը, սելջուկները և Սեֆյանները, Օսմանյան կայսրությունը և Բրիտանական կայսրությունը այս տարածաշրջանում ևս որոշակի գերիշխանություն են ունեցել։

Ժամանակակից Միջին Արևելքը իր ընդհանուր տեսքով ձևավորվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո, երբ Օսմանյան կայսրությունը, որը Անտանտի պետությունների դաշնակիցն էր, պարտության է մատնվել Բրիտանական կայսրության և դաշանկիցների կողմից և բաժանվել է մի շարք առանձին պետությունների գլխավորապես բրիտանական և ֆրանսիական մանդատի ներքո։ Տարածաշրջանում մյուս փոփոխությունները կապված են 1948 թվականին Իսրայելի ստեղծմամբ և եվրոպական ուժերի՝ տարածաշրջանից հեռանալու հետ, մասնավորապես 1960-ական թվականներին Բրիտանիայի և Ֆրանսիայի։ Նրանք դուրս են մղվել տարածաշրջանից նաև այն պատճառով, որ 1970-ական թվականներին ԱՄՆ ազդեցությունը մեծացել է։

20-րդ դարում տարածաշրջանում եղած նավթը լուրջ ռազմավարական և տնտեսական կարևորություն տվեց տարածաշրջանին։ Շուրջ 1945 թվականին սկսվել է նավթի զանգվածային արդյունահանման շրջանը. Սաուդյան Արաբիան, Իրանը, Քուվեյթը, Իրաքը և Միացյալ Արաբական էմիրությունները ունեին նավթի ամենամեծ մասնաբաժինը։ Իրանի և Սաուդյան Արաբիայի նավթի պաշարները համարվում են աշխարհում ամենաբարձրերից մեկը։

Սառը պատերազմի տարիներին Միջին Արևելքը դարձել է գաղափարական հայացքների բախման թատերաբեմ մի կողմից ՆԱՏՕ-ի և ԱՄՆ-ի, մյուս կողմից Խորհրդային Միության և Վարշավայի պակտի միջև. նրանք պայքարում էին տարածաշրջանում դաշնակիցների ձեռքբերման և ազդեցության հաստատման համար։ Բացի քաղաքական պատճառներից կար նաև երկու համակարգերի միջև գաղափարական հակամարտությունը։ Ավելին՝ Լուիս Ֆոսեթը պնդում է, որ հակասության պատճառը կարևոր տարածքներում առաջին հերթին գերտերությունների ցանկությունն էր ռազմավարական առավելություն ձեռք բերելն էր, երկրորդ՝ այն, որ այս տարածաշրջանում էր գտնվում աշխարհի նավթի պաշարների երկու երրորդը։ Հենց նման դրդապատճառներ ունենալով՝ ԱՄՆ-ն փորձում էր ազատել արաբներին արաբական ազդեցությունից։ 20-21-րդ դարերի ընթացքում տարածաշրջանում եղել են ինչպես հարաբերական խաղաղության և հանդուրժողականության շրջաններ, այնպես էլ հակասություններ սուննիների և շիաների միջև։

Ժողովրդագրություն
-----------------

### Էթնիկ խմբեր

Միջին Արևելքի ամենամեծ էթնիկ խումբը կազմում են արաբները, նրանց հաջորդում են թյուրքական ծագում ունեցող ժողովուրդները։ Տարածաշրջանի բնիկ էթնիկ խմբերն են, բացի արաբներից նաև արամեացիները, ասորիները, բելուջները, բերբերները, ղպտիները, դրուզները, քրդերը, լուրերը, մանդեյները, պարսիկները, սամարիտները, շաբաքները, թաթերը և զազաները։

### Ներգաղթ

«Միջին Արևելքում գաղթը մշտապես ապահովել է աշխատուժի պակասը։ 1970-1990-ական թվականներին Պարսից ծոցի արաբական պետությունները հիմնականում աշխատանքով էին ապահովում Եգիպտոսից, Եմենից և Լևանտի այլ պետություններից եկող աշխատուժին, մինչդեռ Եվրոպան գրավում էր Հյուսիսային Աֆրիկայի պետությունների երիտասարդ աշխատողներին այն պատճառով, որ նախ և առաջ դրանք առավել մոտ էին Եվրոպային, ապա նաև կապված էին նախկին գաղութային կապերով»։ Ըստ Գաղթի միջազգային կազմակերպության աշխարհում գոյություն ունեն արաբական ազգութամբ 13 միլիոն առաջին սերնդի գաղթյալներ, որոնցից 5.8 միլիոնը բնակվում են արաբական տարբեր երկրներում։ Արաբական երկրներից արտագաղթողները աջակցել են տարածաշրջանում ֆինանսական և մարդկային կապիտալի շրջապտույտին, այսպիսով նպաստելով տարածաշրջանի զարգացմանը։ 2009 թվականին արաբական պետությունները ստացել են 35.1 միլիարդ դոլարի փոխանցումներ. փոխանցումները, որոնք արաբական երկրներից ուղարկվել են Հորդանան, Եգիպտոս և Լիբանան, 40-190 տոկոսով ավելի բարձր են, քան այս պետությունների և արաբական պետությունների միջև առևտրային եկամուտները։ Սոմալիայում Սոմալիական քաղաքացիական պատերազմը պատճառ է դարձել սոմալիական սփյուռքի մեծացմանը, քանի որ բազմաթիվ կրթված սոմալիացիներ տեղափոխվել են Միջին Արևելք, Եվրոպա և Հյուսիսային Ամերիկա։

Ոչ արաբական միջինարևելյան պետություններից Թուրքիան, Իսրայելը և Իրանը ևս ենթարկվել են գաղթի ալիքի։

Արաբական ժողովուրդներից արտագաղթող զանգվածի հիմնական մասը էթնիկ և կրոնական այն ազգային փոքրամասնություններն են, որոնք ենթարկվել են կրոնական և ռասիստական հետապնդումների։ Քրդերի, հրեաների, ասորիների, հույների և հայերի մի մեծ զանգված հեռացել է Իրաքից, Իրանից, Սիրիայից և Թուրքիայից հենց նմանատիպ պատճառներով։ Իրանում բավականին շատ կրոնական փոքրամասնություններ, ինչպես օրինակ քրիստոնյաները, բահայիները և զրադաշտականները հեռացել են երկրից 1979 թվականի Իսլամական հեղափոխությունից հետո։

### Կրոններ

Իսլամը Միջին Արևելքում ամենամեծ կրոնական ուղղությունն է: Մզկիթում մուսուլման տղամարդիկ գետնատարած աղոթում են:
Միջին Արևելքը բավականին բազմազան է կրոնների տեսանկյունից, որոնցից շատերը ձևավորվել են հենց այստեղ։ Իսլամը Միջին Արևելքի ամենամեծ կրոնն է, սակայն այլ կրոններ, որոնք ևս ձևավորվել են այստեղ՝ հուդայականություն և քրիստոնեություն, ևս տարածված են։ Լիբանանում քրիստոնյաները 40.5 տոկոս են կազմում, որի նախագահը և աշխատակազմի կեսը լիբանանական քրիստոնեական ծեսերի հետևորդ են։ Կան նաև փոքրամասնությունների կրոններ, օրինակ՝ բահայի հավատ, եզդիներ, զրադաշտականություն, Ահլ ալ-Հակ, մանդեականություն, դրուզներ և շաբաքիզմ։ Ավելի հին ժամանակներում այս տարածաշրջանում տարածված են եղել հնագույն կրոններ՝ միջագետքյան կրոններ, քանաանյան կրոններ, մանիքեականություն, միթրականություն և այլ միաստվածական գնոստիցիստական կրոններ։

### Լեզուներ

Խոսողների քանակով Միջին Արևելքի 5 հիմնական լեզուներն են արաբերենը, պարսկերենը, թուրքերենը, քրդերենը և եբրայերեն։ Արաբերենն ու եբրայերենը ներկայացնում են սեմաքամյան լեզվաընտանիքը։ Պարսկերենը և քրդերենը վերաբերում են հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին։ Թուրքերենը պատկանում է թյուրքական լեզվախմբին։ Միջին Արևելքում կան նաև շուրջ 20 փոքրամասնությունների լեզուներ։

Միջին Արևելքում արաբերենը և իր բարբառները լայնորեն տարածված են. դասական արաբերենը Հյուսիսային Աֆրիկայի և Արևմտյան Ասիայի երկրների մեծ մասի պաշտոնական լեզուն է։ Արաբական բարբառները խոսվում են Միջին Արևելքի մոտակայքում գտնվող ոչ արաբական երկրներում։ Այն Սեմա-քամյան լեզվաընտանիքի սեմական ենթաճյուղին է պատկանում։ Որոշ ժամանակակից Հարավաֆրիկյան լեզուները, ինչպես օրինակ մեհրի և սոքոթրի, խոսվում խոսվել են Եմենում և Օմանում։ Մեկ այլ սեմական լեզու՝ արամեերենը և իր բարբառները, օգտագործվում են ասորիների և մանդեյների կողմից։ Եգիպտոսում կա նաև Լիբիա-բերբերական լեզուներով խոսող համայնք, որը հայտնի է սիվա անունով։ Սա, իհարկե, ոչ սմեմական աֆրոասիական լեզու է։

Պարսկերենը երկրորդ ամենաշատ խոսվող լեզուն է։ Չնայած այն գլխավորապես խոսվում է Իրանում և մի շարք հարևան երկրներում, այս պետությունը տարածաշրջանի ամենամեծ և ամենաշատ բնակեցված պետությունն է։ Այն պատկանում է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի հնդիրանական լեզուներին։ Տարածաշրջանում օգտագործվող այլ արևմտաիրանական լեզուներից են աջեմի, դայլամի, սեմանի լեզուները և քրդերենի բարբառները։

Երրորդ ամենաշատ խոսվող լեզուն թուրքերենն է, որը, իհարկե, օգտագործվում է գլխավորապես Թուրքիայում, բայց հանդիպում է նաև հարևան երկրներում։ Թուրքերենը պատկանում է ալթայան լեզվաընտանիքի թյուրքական լեզվախմբին, որը սկզբնավորվել է Կենտրոնական Ասիայում։ Մեկ այլ թյուրքական լեզու է ադրբեջաներենը, որով խոսում են Իրանի ադրբեջանցիները։

Եբրայերենը Իսրայելի երկու պաշտոնական լեզուներից մեկն է, մյուսը արաբերենն է։ Իսրայելի բնակչության 80 տոկոսը խոսում է եբրայերեն, իսկ 20 տոկոսը խոսում է արաբերեն։

Անգլերենը հիմնականում սովորում և օգտագործում են որպես երկրորդ լեզու այնպիսի երկրներում, ինչպիսիք են՝ Եգիպտոսը, Հորդանանը, Իրանը, Քուրդիստանը, Իրաքը, Կատարը, Բահրեյնը, ԱՄԷ-ն և Քուվեյթը։ Բացի այդ այն նաև ԱՄԷ-ի մի շարք էմիրությունների հիմնական լեզուն է։

Ֆրանսերենը օգտագործվում է Լիբանանի կառավարության տարբեր ենթակառուցվածքների և լրատվության կողմից, այն ուսուցանվում է Եգիպտոսի և Սիրիայի մի շարք միջնակարգ և հիմնական դպրոցներում։ Մալթայերենը, հիմնականում Եվրոպայում խոսվող սեմական լեզու, օգտագործվում է Եգիպտոսում ֆրանկո-մալթայական սփյուռքի կողմից։

Հայերենը և հունարենը ևս որոշ չափով կիրառվում են տարածաշրջանում։ Վրացերենն օգտագործվում է վրացական սփյուռքի կողմից։ Իսրայելական բնակչության բավականին մաս օգտագործում է նաև ռուսերենը 1990-ական թվականների արտագաղթի արդյունքում։ Ռուսերենը այսօր Իսրայելում հայտնի ոչ պաշտոնական լեզու է. եբրայերենից և արաբերենից հետո կարելի է հանդիպել նաև ռուսերենով գովազդային վահանակներ, լուրեր և ռադիո։ Աբխազա-ադըղեական լեզուները ևս օգտագործվում են տարածաշրջանում աբխազա-ադըղական սփյուռքի կողմից, որն օգտագործում է նաև եբրայերեն և անգլերեն։ Ռումիներեն խոսող ամենամեծ համայնքը բնակվում է Իսրայելում, որտեղ 1995 թվականի տվյալներով բնակչության 5 տոկոսը խոսում է ռումիներենով։

Բենգալերենը, հինդին և ուրդուն օգտագործվում են Միջին Արևելքի երկրներում բնակվող գաղթյալների կողմից, օրինակ՝ Սաուդյան Արաբիայում, ԱՄԷ-ում և Կատարում, որտեղ շատ են պակիստանցի, բագլադեշցի և հնդիկ գաղթականները։

Տնտեսություն
------------

Նավթի և գազի խողովակաշարերը Միջին Արևելքում
Միջին Արևելքի պետություններին բնորոշ են երկու տեսակի տնտեսություններ՝ ծայրահեղ աղքատ (Գազա, Եմեն) և ծայրահեղ հարուստ (Կատար և ԱՄԷ)։ Ընդհանուր առմամբ 2007 թվականին Կենտրոնական հետախուզական վարչության համաշխարհային փաստերի գրքի համաձայն Միջին Արևելքի բոլոր ազգությունների մոտ գրանցվել է դրական աճ։

Համաշխարհային բանկի Համաշխարհային զարգացման ցուցանիշների տվյալների բազայի համաձայն 2009 թվականի հուլիսի 1-ին անվանական ՀՆԱ-ի առումով Միջին Արևելքի ամենամեծ երեք տնտեսություններն են եղել Թուրքիան (794,228 դոլար), Սաուդյան Արաբիան (467,601 դոլար) և Իրանը (385,143 դոլար)։ Յուրաքանչյուր անձին հասնող անվանական ՀՆԱ-ի տեսանկյունից ամենաբարձր վարկանիշն ունեցող պետություններն են Կատարը (93,204 դոլար), ԱՄԷ-ն (55,028 դոլար), Քուվեյթը (45,920 դոլար) և Կիպրոսը (32,745 դոլար)։ Թուրքիան (1,028,897 դոլար), Իրանը (839,438 դոլար) և Սաուդյան Արաբիան (589,531 դոլար) ունեն ամենամեծ տնտեսությունները ՀՆԱ-գնողունակության տեսնակյունից։ Երբ խոսքը վերաբերում է մեկ շնչի հաշվով հասնող եկամտին, ապա ամենաբարձր վարկանիշ ունեցող պետություններն են Կատարը (86,008 դոլար), Քուվեյթը (39,915 դոլար), ԱՄԷ-ն (38,894 դոլար), Բահրեյնը (34,662 դոլար) և Կիպրոսը (29,853 դոլար)։ Ամենացածր վարկանիշն ունեցող պետությունը Միջին Արևելքում մեկ շնչի հաշվով եկամտի տեսանկյունից Պաղեստինի Գազայի հատվածը և Հորդանան գետի արևմտյան ափն են (1,100 դոլար)։

Միջին Արևելքի տնտեսական կառուցվածքի տարբերությունները պայմանավորված են նրանով, որ ոչ բոլոր պետություններն են շահույթ ունենում նավթ և նավթի հետ կապված ապրանքների արտահանումից (Սաուդյան Արաբիա, ԱՄԷ և Քուվեյթ), մի շարք պետությունների տնտեսությունը հիմնված է տարբեր ոլորտների վրա (Կիպրոս, Իսրաել, Թուրքիա Եգիպտոս)։ Միջին Արևելքի արդյունաբերության մեջ մտնում են նավթը և նավթի հետ կապված ապրանքները, գյուղատնտեսությունը, բամբակի, տեքստիլ, կաշվի արդյունաբերությունը, պաշտպանական համակարգեր։ Բանկային գործը ևս տնտեսության կարևոր մասն է կազմում, մասնավորապես ԱՄԷ-ում և Բահրեյնում։

Բացի Կիպրոսից, Թուրքիայից, Եգիպտոսից, Լիբանանից և Իսրայելից տուրիզմը հարաբերականորեն քիչ զարգացած ուղղություն է եղել տնտեսության մեջ այն պատճառով, որ հասարակության շրջանում առավել պահպանողական հայացքներ էին տիրում, բացի այդ քաղաքական խառնաշփոթն էր խանգարում դրա զարգացմանը։ Վերջին տարիներին, սակայն, ԱՄԷ-ի, Բահրեյնի և Հորդանանի նման պետություններում ավելի մեծ թվով զբոսաշրջիկներ են սկսել այցելել. սա պայմանավորված է զբոսաշրջային ենթակառուցվածքների ստեղծումով։

Գործազրկությունը հատկապես բարձր ցոցանիշներ ունի Միջին Արևելքում և Հյուսիսային Աֆրիկայում, մասնավորապես 15-29 տարիքային խմբի շրջանում. այս տարիքային խումբը կազմում է տարածաշրջանի ընդհանուր բնակչության 30 տոկոսը։ 2005 թվականի տվյալներով տարածաշրջանում ընդհանուր գործազրկությունը, համաձայն Աշխատանքի միջազգային կազմակերպության, կազմել է 13.2 տոկոս, երիտասարդների շրջանում ավելի բարձր է՝ 25 տոկոս, Մարոկկոյում 37 տոկոս է, իսկ Սիրիայում՝ 73 տոկոս։

Պատկերասրահ
-----------

* Աբու Դաբի, ԱՄԷԱբու Դաբի, ԱՄԷ
* Ամման, ՀորդանանԱմման, Հորդանան
* Անկարա, ԹուրքիաԱնկարա, Թուրքիա
* Բաղդադ, ԻրաքԲաղդադ, Իրաք
* Բեյրութ, ԼիբանանԲեյրութ, Լիբանան
* Կահիրե, ԵգիպտոսԿահիրե, Եգիպտոս
* Դամասկոս, ՍիրիաԴամասկոս, Սիրիա
* Դոհա, ԿատարԴոհա, Կատար
* Դուբայ, ԱՄԷԴուբայ, ԱՄԷ
* Ստամբուլ, ԹուրքիաՍտամբուլ, Թուրքիա
* Երուսաղեմ, ԻսրայելԵրուսաղեմ, Իսրայել
* Ալ-Քուվեյթ, ՔուվեյթԱլ-Քուվեյթ, Քուվեյթ
* Մանամա, ԲահրեյնՄանամա, Բահրեյն
* Մեքքա, Սաուդյան ԱրաբիաՄեքքա, Սաուդյան Արաբիա
* Աբդա, Սաուդյան ԱրաբիաԱբդա, Սաուդյան Արաբիա
* Մասկատ, ՕմանՄասկատ, Օման
* Նիկոսիա, ԿիպրոսՆիկոսիա, Կիպրոս
* Ռամալլահ, ՊաղեստինՌամալլահ, Պաղեստին
* Սանաա, ԵմենՍանաա, Եմեն
* Թավրիզ, ԻրանԹավրիզ, Իրան
* Թեհրան, ԻրանԹեհրան, Իրան
* Թել Ավիվ, ԻսրայելԹել Ավիվ, Իսրայել

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Population 1971–2010 (pdf Archived 2012-01-06 at the Wayback Machine. p. 89) IEA (OECD/ World Bank) (original population ref OECD/ World Bank e.g. in IEA Key World Energy Statistics 2010 p. 57)
2. ↑  Shoup, John A. (2011 թ․ հոկտեմբերի 31). *Ethnic Groups of Africa and the Middle East: An Encyclopedia*. ISBN 978-1-59884-362-0. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ ապրիլի 24-ին. Վերցված է 2014 թ․ մայիսի 26-ին.
3. ↑  Cairo, Michael F. *The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East* Archived 2015-12-22 at the Wayback Machine. University Press of Kentucky, 2012 978-0-8131-3672-1 p xi.
4. ↑  Government Printing Office. *History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947–1950* Archived 2015-12-22 at the Wayback Machine. 978-0-16-087640-0 p 177
5. ↑  Kahana, Ephraim. Suwaed, Muhammad. *Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence* Archived 2015-12-23 at the Wayback Machine. Scarecrow Press, 13 apr. 2009 978-0-8108-6302-6 p. xxxi.
6. ↑  «Baha'i Faith | Definition, History, & Facts». *Encyclopedia Britannica* (անգլերեն). Վերցված է 2019 թ․ հուլիսի 30-ին.
7. ↑  Beaumont, Blake, էջ 16
8. ↑  Koppes, CR (1976). «Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"». *Middle East Studies*. **12**: 95–98. doi:10.1080/00263207608700307.
9. ↑  Lewis, Bernard (1965). *The Middle East and the West*. էջ 9.
10. ↑  Fromkin, David (1989). *A Peace to end all Peace*. էջ 224. ISBN 978-0-8050-0857-9.
11. ↑  Melman, Billie (November 2002), *Companion to Travel Writing*, Collections Online, **6 The Middle East/Arabia**, Cambridge, արխիվացված  օրիգինալից July 25, 2011-ին, վերցված է January 8, 2006 .
12. ↑  Palmer, Michael A. *Guardians of the Persian Gulf: A History of America's Expanding Role in the Persian Gulf, 1833–1992.* New York: The Free Press, 1992. 0-02-923843-9 pp. 12–13.
13. ↑  Laciner, Dr. Sedat. "Is There a Place Called 'the Middle East'? Archived 2007-02-20 at the Wayback Machine.", *The Journal of Turkish Weekly*, June 2, 2006. Retrieved January 10, 2007.
14. ↑  Adelson, 1995, էջեր 22–23
15. ↑  Adelson, 1995, էջ 24
16. ↑  Adelson, 1995, էջ 26
17. 1 2  Davison, Roderic H. (1960). «Where is the Middle East?». *Foreign Affairs*. **38** (4): 665–75. doi:10.2307/20029452. JSTOR 20029452.
18. ↑  Held, Colbert C. (2000). *Middle East Patterns: Places, Peoples, and Politics*. Westview Press. էջ 7. ISBN 978-0-8133-8221-0.
19. ↑  «'Near East' is Mideast, Washington Explains». *The New York Times*. 1958 թ․ օգոստոսի 14. Արխիվացված օրիգինալից 2009 թ․ հոկտեմբերի 15-ին. Վերցված է 2009 թ․ հունվարի 25-ին.(subscription required)
20. ↑  Goldstein, Norm. *The Associated Press Stylebook and Briefing on Media Law*. New York: Basic Books, 2004. 0-465-00488-1 p. 156
21. ↑  
Hanafi, Hassan. «The Middle East, in whose world? (Primary Reflections)». Nordic Society for Middle Eastern Studies (The fourth Nordic conference on Middle Eastern Studies: The Middle East in globalizing world Oslo, 13–16 August 1998). Արխիվացված է օրիգինալից 2006 թ․ հոկտեմբերի 8-ին. ("unedited paper as given at the Oslo conference. An updated and edited version has been published in Utvik and Vikør, The Middle East in a Globalized World, Bergen/London 2000, 1–9. Please quote or refer only to the published article")
"The expression Middle East is an old British label based on a British Western perception of the East divided into middle or near and far".
see also Shohat, Ella. «Redrawing American Cartographies of Asia». City University of New York. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ մարտի 12-ին. Վերցված է 2007 թ․ հունվարի 12-ին.
22. ↑  In Italian, the expression "Vicino Oriente" (Near East) was also widely used to refer to Turkey, and *Estremo Oriente* (Far East or Extreme East) to refer to all of Asia east of Middle East
23. ↑  Anderson, Ewan W. William Bayne Fisher (2000). *The Middle East: Geography and Geopolitics*. Routledge. էջեր 12–13.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
24. ↑  «GDP». IMF. Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ սեպտեմբերի 22-ին. Վերցված է 2014 թ․ ապրիլի 16-ին.
25. ↑  «GDP per capita». IMF. Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ սեպտեմբերի 22-ին. Վերցված է 2014 թ․ ապրիլի 16-ին.
26. ↑  Novikova, Gayane (December 2000). «Armenia and the Middle East» (PDF). Middle East Review of International Affairs. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2014 թ․ օգոստոսի 21-ին. Վերցված է 2014 թ․ օգոստոսի 14-ին.
27. ↑  Ottaway, Marina & Carothers, Thomas (2004-03-29), The Greater Middle East Initiative: Off to a False Start Archived 2009-03-12 at the Wayback Machine. Policy Brief, *Carnegie Endowment for International Peace*, 29, pp. 1–7
28. ↑  Middle East Archived 2016-04-15 at the Wayback Machine. What Is The Middle East And What Countries Are Part of It? worldatlas.com. Retrieved 16 April 2016.
29. ↑  Goldschmidt (1999), p. 8
30. ↑  Louise, Fawcett. *International Relations of the Middle East*. (Oxford University Press, New York, 2005)
31. ↑  Hassan, Islam; Dyer, Paul (2017). «The State of Middle Eastern Youth». *The Muslim World*. **107** (1): 3–12. hdl:10822/1042998. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ ապրիլի 3-ին.
32. ↑  «IOM Intra regional labour mobility in Arab region Facts and Figures (English)» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2011 թ․ ապրիլի 30-ին. Վերցված է 2012 թ․ հոկտեմբերի 31-ին.
33. ↑  «World Factbook – Jordan». Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ հունիսի 29-ին.
34. ↑  «World Factbook – Kuwait». Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ հուլիսի 2-ին.
35. ↑  According to the 1993 *Statistical Abstract of Israel* there were 250,000 Romanian speakers in Israel, at a population of 5,548,523 (census 1995).
36. ↑  «Reports of about 300,000 Jews that left the country after WW2». Eurojewcong.org. Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ օգոստոսի 13-ին. Վերցված է 2010 թ․ հուլիսի 7-ին.
37. ↑  «Evenimentul Zilei». Evz.ro. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ դեկտեմբերի 24-ին. Վերցված է 2010 թ․ հուլիսի 7-ին.
38. ↑  The World Bank: World Economic Indicators Database. *GDP (Nominal) 2008.* Archived 2009-09-12 at the Wayback Machine. Data for 2008. Last revised on July 1, 2009.
39. ↑  Data refer to 2008. World Economic Outlook Database-October 2009, International Monetary Fund. Retrieved October 1, 2009.
40. ↑  The World Bank: World Economic Indicators Database. *GDP (PPP) 2008.* Archived 2014-02-09 at the Wayback Machine. Data for 2008. Last revised on July 1, 2009.
41. ↑  «Unemployment Rates Are Highest in the Middle East». Progressive Policy Institute. 2006 թ․ օգոստոսի 30. Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ հուլիսի 14-ին. Վերցված է 2019 թ․ հունվարի 30-ին.
42. ↑  Navtej Dhillon; Tarek Yousef (2007). «Inclusion: Meeting the 100 Million Youth Challenge». Shabab Inclusion. Արխիվացված օրիգինալից 2008 թ․ նոյեմբերի 9-ին.
43. ↑  Hilary Silver (2007 թ․ դեկտեմբերի 12). «Social Exclusion: Comparative Analysis of Europe and Middle East Youth». *Middle East Youth Initiative Working Paper*. Shabab Inclusion. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ օգոստոսի 20-ին. Վերցված է 2019 թ․ հունվարի 30-ին.

Լրացուցիչ ընթերացանություն
--------------------------

* Adelson, Roger (1995). *London and the Invention of the Middle East: Money, Power, and War, 1902–1922*. Yale University Press. ISBN 978-0-300-06094-2. `{{cite book}}`: Invalid `|ref=harv` (օգնություն)
* Anderson, R; Seibert, R; Wagner, J. (2006). *Politics and Change in the Middle East* (8th ed.). Prentice-Hall.
* Barzilai, Gad; Aharon, Klieman; Gil, Shidlo (1993). *The Gulf Crisis and its Global Aftermath*. Routledge. ISBN 978-0-415-08002-6.
* Barzilai, Gad (1996). *Wars, Internal Conflicts and Political Order*. State University of New York Press. ISBN 978-0-7914-2943-3.
* Beaumont, Peter; Blake, Gerald H; Wagstaff, J. Malcolm (1988). *The Middle East: A Geographical Study*. David Fulton. ISBN 978-0-470-21040-6. `{{cite book}}`: Invalid `|ref=harv` (օգնություն)
* Cleveland, William L. and Martin Bunton. *A history of the modern Middle East* (Westview Press, 2016).
* Cressey, George B. (1960). *Crossroads: Land and Life in Southwest Asia*. Chicago, IL: J.B. Lippincott Co. xiv, 593 pp. ill. with maps and b&w photos.
* Freedman, Robert O. (1991). *The Middle East from the Iran-Contra Affair to the Intifada*, in series, *Contemporary Issues in the Middle East*. 1st ed. Syracuse, NY: Syracuse University Press. x, 441 pp. 0-8156-2502-2 pbk.
* Goldschmidt, Arthur Jr (1999). *A Concise History of the Middle East*. Westview Press. ISBN 978-0-8133-0471-7.
* Halpern, Manfred. *Politics of Social Change: In the Middle East and North Africa* (Princeton University Press, 2015).
* Ismael, Jacqueline S. Tareq Y. Ismael, and Glenn Perry. *Government and politics of the contemporary Middle East: Continuity and change* (Routledge, 2015).
* Lynch, Marc, ed. *The Arab Uprisings Explained: New Contentious Politics in the Middle East (Columbia University Press, 2014). p. 352.*
* Palmer, Michael A. (1992). *Guardians of the Persian Gulf: A History of America's Expanding Role in the Persian Gulf, 1833–1992*. New York: The Free Press. ISBN 978-0-02-923843-1.
* Reich, Bernard. *Political leaders of the contemporary Middle East and North Africa: a biographical dictionary* (Greenwood Publishing Group, 1990).

Արտաքին հղումներ
----------------

* "Middle East – Articles by Region" Archived 2014-02-09 at the Wayback Machine. – Council on Foreign Relations: "A Resource for Nonpartisan Research and Analysis"
* "Middle East – Interactive Crisis Guide" Archived 2009-11-30 at the Wayback Machine. – Council on Foreign Relations: "A Resource for Nonpartisan Research and Analysis"
* Middle East Department University of Chicago Library
* *Middle East Business Intelligence since 1957*: "The leading information source on business in the Middle East" – MEED.com
* Carboun – advocacy for sustainability and environmental conservation in the Middle East
* Միջին Արևելք հոդվածը Curlie-ում (ըստ DMOZ-ի)
* Middle East News Archived 2009-05-09 at the Wayback Machine. from Yahoo! News
* Middle East Business, Financial & Industry News – *ArabianBusiness.com*

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames · Giant Bomb · Open Directory Project |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Լարուսի · Մեծ նորվեգական · Շվեյցարական կենսագրական · MESH ID · Treccani · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 11941591f · GND: 4068878-1 · LCCN: sh85090501 · Microsoft: 3651065, 2908578174 · SUDOC: 027356108 · VIAF: 173199948 · WorldCat VIAF: 173199948 |

 |

 |