Կոկաինի փաթեթավորում
**Թմրամիջոցների ապօրինի շրջանառություն,** չափազանց տարածված է Կոլումբիայում, 1993 և 1999 թվականներին Կոլումբիան դարձել է աշխարհում կոկայի և կոկաինի հիմնական արտադրողը, ինչպես նաև հերոինի հիմնական արտահանողներից մեկը։ 2011 թվականի դրությամբ Կոլումբիան աշխարհում կոկաինի խոշորագույն արտադրողն է եղել։ Կոլումբիական թմրաբիզնեսի պարագլուխները («կոլումբիական նարկոբարոններ»), ինչպիսիք են Պաբլո էսկոբարը և Կարլոս Լեդերը, հսկայական ունեցվածք են կուտակել և երկար ժամանակ մտել ենք աշխարհի ամենահարուստ ու վտանգավոր մարդկանց կազմի մեջ։

Կոլումբիայում թմրաբիզնեսի բուռն զարգացումը հիմնականում պայմանավորված էր 1960-1970 թվականներին հոգեակտիվ նյութերի համաշխարհային պահանջարկով, երկրում կոկայ«»ի պլանտացիաների առկայությամբ, բնակչության ցածր կենսամակարդակով և դրա պատճառով՝ կոկայի հիմքով թմրանյութերի արտադրության համեմատաբար ցածր ինքնարժեքով։ Այսպես, Կոլումբիայում կոկաինի 1 կիլոգրամի արժեքը կազմում է 1500 դոլար, իսկ ԱՄՆ-ի թմրադիլերների մոտ հասնում է 50 000 դոլարի։

1970-ականների սկզբից, երբ ԱՄՆ-ի կառավարությունը պատերազմ հայտարարեց թմրանյութերին, ԱՄՆ-ն և եվրոպական երկրները ֆինանսական, նյութատեխնիկական, մարտավարական և ռազմական օգնություն են ցուցաբերում Կոլումբիայի կառավարությանը՝ թմրանյութերի ապօրինի շրջանառության դեմ պայքարի ծրագրերի իրականացման նպատակով։ Թմրաբիզնեսի դեմ պայքարի առավել հայտնի ծրագիրը «Կոլումբիա» ծրագիրն էր, որը նախատեսված է նաև ծայրահեղ ձախ կազմակերպությունների դեմ պայքարելու համար, ինչպիսիք են ՖԱՌԿ-ը, որոնք վերջին տասնամյակների ընթացքում վերահսկում են կոկայի աճող շատ տարածքներ։

Կոլումբիայի կառավարության ջանքերի շնորհիվ երկրում թմրանյութերի արտադրությունը դանդաղ նվազում է։ Ըստ մի տվյալների, 2000 թվականին կոկաինի արտադրության գագաթնակետից հետո 2010 թվականին դրա արտադրությունը կրճատվել է 60 %-ով, սակայն, այլ տվյալների համաձայն, այն, ընդհակառակը, 2001 թվականին 463 տոննայից աճել է մինչև 610 տոննա 2006 թվականին։ Թմրաբիզնեսի հետ կապված հանցավորության մակարդակը չափազանց բարձր է, երկրում 1995-2011 թվականներին կանխամտածված սպանությունների թիվը կազմել է 33,4՝ 100 հազար բնակչի հաշվով։

Չնայած թմրանյութերի արտադրության մեծ ծավալներին՝ Կոլումբիայում թմրանյութերի սպառման մակարդակն ավելի քիչ է, քան ԱՄՆ-ում և Եվրամիության շատ երկրներում։

ՄԱԿ-ի Թմրամիջոցների և հանցավորության դեմ պայքարի գրասենյակը (ՄԱԹՀՊԳ), ավելի քան 20 տարի Կոլումբիայի կառավարության կողմից թմրամիջոցների դեմ պայքարի միջոցառումների արդյունավետության վերլուծությունից հետո կոչ է արել այն երկրներին, որտեղ բնակվում են կոկաինի հիմնական սպառողները (հիմնականում Եվրոպայում և Հյուսիսային Ամերիկայում), ստանձնել կոկաինի պահանջարկի նվազեցման պատասխանատվության բաժինը։

thumb|350px|Կոլումբիական նարկոթրաֆիկի ուղիները ԱՄՆ-ում
Թմրանյութերի ապօրինի շրջանառության դեմ պայքարի Կոլումբիայի ազգային ոստիկանության գործունեությունը չափազանց արդյունավետ էր. վերջին 10 տարվա ընթացքում երկրում ամեն տարի կալանավորել կամ արտահանձնել են ավելի քան 100 թմրաբարոն, իսկ թմրանյութերի դեմ պայքարի կոլումբիացի մասնագետներն իրենց գործընկերներին խորհուրդ են տվել Լատինական Ամերիկայի 7 և Աֆրիկայի 12 երկրներում։ Իշխանությունների գործողությունները թմրավաճառների կատաղի դիմադրություն են առաջացրել. վարձու մարդասպանների ձեռքից զոհվել են երկրի նախագահի առնվազն 5 թեկնածուներ՝ Լուիս Կառլոս Գալանը, Ջայմե Պարդո Լեալը, Բեռնարդո Խարամիլյո Օսան, Ալվարո Գոմես Ուրտադոն և Կառլոս Պիսարրո Լեոնգոմեսը, իսկ 1985 թվականին ահաբեկչություն է իրականացվել Բոգոտայում արդարադատության պալատի շենքում, որը խլել է Գերագույն դատարանի 25 դատավորներից 11-ի կյանքը։ Նարկոդելների սանձազերծած ահաբեկչության զոհ են դարձել նաև հայրենասիրական միություն կուսակցության ավելի քան 3 հազար անդամներ և մեծ թվով շարքային ոստիկաններ, դատավորներ և վկաներ։

Թմրանյութերի արտադրություն
--------------------------

2006 թվականի տվյալներով՝ կոկայի արտադրությամբ զբաղված է եղել շուրջ 67 000 տնային տնտեսություն, հիմնականում Պուտումայո, Կակետա, Մետա, Գուավյարե, Նարինյո, Անտյոկիա և Վիչադա դեպարտամենտներում։ Կոկաինի արտադրությունը վնաս է հասցնում բնապահպանությանը, տնտեսությանը և ազգային առողջապահությանը։ Կոկայի պլանտացիայի տակ դաշտերը մաքրելու նպատակով անտառահատումները, հողի էրոզիան և քիմիական աղտոտումը վնասում են շրջակա միջավայրին։ Այս երևույթների դեմ պայքարը չափազանց բարդ է թմրավաճառների ազդեցիկ կլանների հակազդեցության պատճառով։ Կոկայի պլանտացիայի շատ սեփականատերեր մարմնավաճառներին օգտագործում են իրենց աշխատողներին սպասարկելու համար, ինչը հանգեցնում է վեներական հիվանդությունների արագ տարածմանը։ Կոկայի աճեցման աննշան դրական ազդեցությունը պլանտացիաների աշխատողների ժամանակավոր զբաղվածության ստեղծումն է, ինչը նրանց հնարավորություն է տալիս ժամանակավորապես բարելավել կենսամակարդակը (երկրում բնակչության 47 %-ը աղքատության մակարդակից ցածր է (2008))։

Պատմություն
-----------

Կոլումբիայում թմրանյութերի արգելքը հիմնված է 1914 թվականի թմրանյութերի մասին Հարիսոնի օրենքի վրա (ԱՄՆ), որն արգելում է օպիատների և կոկաինի արտադրությունն ու օգտագործումը (1937 թվականին օրենքում փոփոխություններ են կատարվել մարիխուանայի, ծխախոտի և ալկոհոլի նկատմամբ, իսկ 1964-ի և 1968-ի միջև ընկած ժամանակահատվածում՝ այլ հոգեակտիվ նյութերի՝ խթանիչների, հակադեպրեսանտների, հալյուցինոգենների և այլն) վերաբերյալ։

Որոշ հոգեմետ դեղեր սահմանափակ քանակությամբ աճել է Կոլումբիայում տեղական հնդկական ցեղերի, որոնք ավանդաբար օգտագործում մարիխուանա և Կոկա տերևները ծիսական և բժշկական նպատակներով։

### Մարիխուանա

1970-ականների սկզբին ԱՄՆ-ի կառավարությունը Կոլումբիայի և մի շարք այլ երկրների կառավարությունների հետ համատեղ սկսել է «թմրանյութերի դեմ պատերազմ» անվանումով արշավը։ 1970-ականներին թմրավաճառների դեմ խոշորագույն գործողություններից մեկը Մայամիում տեղակայված «Սև թունա» խմբավորման դեմ պայքարն էր, որը 1970-ականներին ԱՄՆ-ում 16-ամսյա ժամկետում ավելի քան 500 տոննա մարիխուանա էր մատակարարել։

### Կոկաինից և հերոինից կարտելներ

1970-ական թվականներին թմրանյութերի շուկայի շրջանառության աճի կապակցությամբ կոլումբիացի թմրադիլերները ձևավորել են մի շարք թմրակարտելներ՝ խոշոր հանցավոր խմբավորումներ, առավել հայտնի՝ Մեդելինյան կարտելը, կարտել Կալին, Հյուսիսային ափի Կարտելը և Հյուսիսային հովտի Կարտելը։

#### Մեդելինսկի կարտել (1976—1993)

Հիմնական հոդված՝ Մեդելինի կոկաին կարտել
Մեդելինյան կարտելը Պաբլո էսկոբարի գլխավորությամբ ձևավորվել է 1976 թվականին և 1980-ականներին վերահսկում էր Կոլումբիայի թմրավաճառքի մինչև 80 տոկոսը։ Կարտելը սկզբում զբաղվել է Բոլիվիայից և Պերուից կոկայի ներկրմամբ, Կոլումբիայում կոկաինի արտադրությամբ և այն ԱՄՆ տեղափոխմամբ, այդ թվում Ֆլորիդայում, Կալիֆոռնիայում և Նյու Յորքում։

Մեդելինյան կարտելն աչքի է ընկել ծայրահեղ դաժանությամբ և պատասխանատվություն է կրում հարյուրավոր մարդկանց, այդ թվում՝ պաշտոնատար անձանց, քաղաքական գործիչների, իրավապահ մարմինների աշխատակիցների, լրագրողների և անմեղ մարդկանց սպանության համար։ Կարտելը երբեմն համագործակցել է կոլումբիական ապստամբ կազմակերպությունների, մասնավորապես M-19-ի հետ՝ թմրանյութերի շրջանառության պաշտպանության նպատակով։
Կոլումբիայի և ԱՄՆ-ի կառավարության համատեղ գործողությունները հանգեցրել են կարտելի ոչնչացմանը 1993 թվականին, Պաբլո էսկոբարը վերացվել է ձերբակալության ժամանակ, կարտելի ղեկավարները ձերբակալվել են կամ հանձնվել իշխանություններին՝ բանտային բանտարկության ժամկետները նվազեցնելու դիմաց։ էնվիգադոյի թմրակարտելը համարվում է Մեդելինյան կարտելի մասնակի իրավահաջորդը։

#### Կարտել Կալի (1977—1998)

Հիմնական հոդված՝ Թմրակարտել Կալի
Կարտել Կալին (հայտնի է նաև որպես Կալիի ջենտլմենները) հիմնադրվել է Հարավային Կոլումբիայում Ջիլբերտո և Միգել Ռոդրիգես Օրեխուելի եղբայրների կողմից՝ Խոսե Սանտակրուս Լոնդոնյոյի հետ համատեղ, և գործել է հիմնականում Կալիի քաղաքի և Վալե-դել-Կաուկայի դեպարտամենտում։ Կարտելն իր գործունեությունը սկսել է քիդնեփինգից, որից ստացված եկամուտներն այնուհետև ներդրվել են թմրավաճառության մեջ՝ սկսած մարիխուանայից և վերջացրած կոկաինով։ Նշվում է, որ աճման շրջանում կարտելի եկամուտը, ըստ որոշ գնահատականների, տարեկան հասել է մինչև 7 մլրդ դոլարի։

Կարտելը նաև իր ազդեցությունը տարածել է իշխանության և արդարադատության մարմինների վրա, ինչպես նաև աջակցել էսկոբարի հակառակորդների խմբին։ Կարտել Կալին դեր է խաղացել Մեդելինյան կարտելի դեմ պայքարում՝ իշխանություններին տեղեկություններ տրամադրելով Պ. էսկոբարի գտնվելու վայրի և նրա շրջապատի առանցքային դեմքերի մասին։ Կարտելի լուծարումից հետո պարզվել է, որ կարտելը Բոգոտայում ապօրինի գաղտնալսել է հեռախոսազանգերը, ինչպես նաև զբաղվել է փողերի լվացմամբ՝ օգտագործելով բազմաթիվ կեղծ ընկերություններ ամբողջ Կոլումբիայում։

#### Հյուսիսային հովտի կարտել

Հիմնական հոդված՝ Հյուսիսային հովտի կարտել
Հյուսիսային հովտի կարտելը հայտնի է դարձել 1990-ականների երկրորդ կեսին՝ Կալիի և Մեդելինյան կարտելի լուծարումից հետո, հիմնականում գործում է Վալե-դել-Կաուկա դեպարտամենտի հյուսիսում։ Կարտելի ղեկավարները եղել են Դիեգո Լեոն Մոնտոյան Սանչեսը, Ուիլբեր Վարելան և Խուան Կառլոս Ռամիրես Աբադիան։ Որոշ գնահատականների համաձայն՝ կարտելը տարեկան արտահանել է ավելի քան 1,2 մլն ֆունտ կամ 500 մետրական տոննա կոկաին՝ Կոլումբիայից ավելի քան 10 մլրդ դոլար արժողությամբ Մեքսիկա և հետագայում՝ ԱՄՆ։
Համարվում է, որ նարկոթրաֆիկի երթուղիների, իր լաբորատորիաների և Հյուսիսային հովտի կարտելի անձնակազմի պաշտպանության համար օգտվել է Կոլումբիայի ինքնապաշտպանության միացյալ ուժերի (AUC)՝ աջ ուղղության զինված հակակառավարական խմբավորման ծառայություններից, որն ԱՄՆ-ի Պետական դեպարտամենտի կողմից 2004 թվականին ճանաչվել է օտարերկրյա 37 ահաբեկչական կազմակերպություններից մեկը։

#### Հյուսիսային ափի կարտել

Հիմնական հոդված՝ Հյուսիսային ափի կարտել
Հյուսիսային ափի կարտելը հիմնադրվել է Կոլումբիայի Բառանկիլյա քաղաքում Կարիբյան ծովի ափին, այն գլխավորել է Ալբերտո Օռլանդես-Գամբոան՝ «Խխունջ» մականունով։ Կարտելը կոկաինի մաքսանենգություն է կազմակերպել ԱՄՆ-ում և Եվրոպայում Կոլումբիայի Հյուսիսային ափի և Կարիբյան ավազանի նավահանգիստների միջոցով։ Այս տարածաշրջանում թմրավաճառների շրջանում Գամբոայի ազդեցությունն այնքան մեծ էր, որ իրենից պահանջել այս կամ այն անձանց սպանության թույլտվություն։
1998 թվականի հունիսի 6-ին Գամբոան ձերբակալվել է Բառանկիլիայում ԱՄՆ-ի թմրանյութերի դեմ պայքարի վարչության և Կոլումբիայի ազգային ոստիկանության համատեղ գործողության արդյունքում և տեղափոխվել Բոգոտա, իսկ 2000 թվականի օգոստոսին արտահանձնվել ԱՄՆ։ 2003 թվականի մարտի 3-ին Գամբոան իրեն մեղավոր է ճանաչել թմրանյութերի ապօրինի շրջանառության մեջ, մասնավորապես, Նյու Յորք և ԱՄՆ-ի այլ քաղաքներ մի քանի տասնյակ տոննա կոկաին մատակարարելու մեջ։ Գամբոայի ձերբակալությունից հետո Հյուսիսային ափի կարտելի կառուցվածքը վերացվել է Կոլումբիայի ազգային ոստիկանության կողմից։

ԱՄՆ-ի հետ արտահանձնման մասին պայմանագիր
---------------------------------------

ԱՄՆ-ի և Կոլումբիայի միջև արտահանձնման պայմանագիր է կնքվել, ինչը Կոլումբիային թույլ է տվել կոլումբիացի թմրավաճառներին հանձնել ԱՄՆ-ում, որտեղ նրանք դատարանի առաջ են ներկայացրել իրենց հանցագործությունների համար։ Կոլումբիայի պայմաններում թմրավաճառների ձերբակալություններն ու բանտարկությունն անարդյունավետ են եղել, քանի որ նրանք ահաբեկման կամ կաշառակերության ճանապարհով ի չիք են դարձրել տեղի իրավապահ մարմինների գործունեությունը և շարունակել են իրենց բիզնեսը ղեկավարել կալանավայրերից։ Այսպես, այդ պայմանագրի շնորհիվ տրամադրվել են ԱՄՆ-ին և երկարատև ժամկետներ են ստացել Պ. էսկոբարի մերձավոր զինակիցներ Ֆաբիո Օչոան և Կարլոս Լեդերը։

Թմրաբիզնեսի ազդեցությունը Կոլումբիայի կառավարության քաղաքականության վրա
-----------------------------------------------------------------------

1980-ականներին Մեդելինյան կարտելը հսկայական ազդեցություն ուներ երկրում։ Կարտելի առաջնորդ Պաբլո էսկոբարը չի թաքցրել իր քաղաքական հավակնությունները. 1982 թվականին նա ընտրվել է Կոլումբիայի Ազգային Կոնգրեսի փոխարինող անդամ (այսինքն՝ քվեարկել բացակայող պատգամավորների օգտին) և մտադիր էր իր թեկնածությունն առաջադրել երկրի նախագահի պաշտոնում։ Դա հակազդեցություն է առաջացրել հասարակական լայն շրջանակների կողմից, մասնավորապես, կոլումբիացի հայտնի լրագրող և քաղաքական գործիչ Լուիս Կառլոս Գալանը Պ. էսկոբարին մեղադրել է նախընտրական արշավում «կոկաինային փողեր» օգտագործելու մեջ և 1984 թվականին հասել է էսկոբարի բացառմանը Կոնգրեսի անդամներից։ 1989 թվականին Գալանը սպանվել է մահափորձի հետևանքով, նրա սպանությունը մինչև վերջ չի բացահայտվել։
Պ. էսկոբարի մերձավոր համախոհներից մեկը՝ Կառլոս Լեդերը, նույնպես փորձել է զբաղվել քաղաքականությամբ՝ օգտագործելով թմրաբիզնեսում ձեռք բերված իր միջոցները։ Նա ստեղծել է պոպուլիստական հասարակական շարժում, ֆինանսավորել է գյուղական տարածքների համար անվճար կրթական և առողջապահական ծրագրեր, ինչպես նաև հետնախորշերի բնակիչների համար տների կառուցում։ Նրա ելույթների հռետորաբանությունը կրում էր հակաամերիկյան, հակախորհրդային և հակաիմպերիալիստական բնույթ։ Մեդելյան կարտելի առաջնորդների քաղաքական հավակնությունները լրացուցիչ խթան են դարձել Կոլումբիայի իշխանությունների համար թմրաբիզնեսի դեմ պայքարն ուժեղացնելու համար։

Ի տարբերություն Մեդելինյան կարտելի, կարտել Կալիի առաջնորդները շատ ավելի նուրբ քաղաքականություն էին վարում՝ հրաժարվելով ուղղակի առճակատումից երկրի իշխանությունների հետ։ Կարտելի առաջնորդներից շատերը հարուստ և ազդեցիկ ընտանիքներից էին և հակված էին կոկաինի առևտրից իրենց եկամուտները ներդնել օրինական բիզնեսում, մասնավորապես, դեղագործական և քիմիական արդյունաբերության մեջ (ինչն իր հերթին հնարավորություն էր տալիս օրինական ճանապարհով ձեռք բերել քիմիկատներ, որոնք անհրաժեշտ էին Կոլումբիական լաբորատորիաներում կոկաինի արտադրության համար՝ ԱՄՆ հետագա արտահանման համար)։

ԱՄՆ-ի Թմրանյութերի դեմ պայքարի վարչության (DEA) ղեկավարը Բոգոտայում մի անգամ հայտարարել է, որ Մեդելինյան կարտելի ղեկավարության համեմատությամբ, Կալիի պարագլուխները «ավելի նուրբ, ավելի մշակութային» են եղել, DEA-ն պարբերաբար անձեռնմխելի է թողել Կալիի կարտելի կառուցվածքը՝ Մեդելինյան կարտելի անդամների գտնվելու վայրի մասին տեղեկատվության դիմաց։

Ազդեցությունը ներքին զինված հակամարտությունների վրա
---------------------------------------------------

Հիմնական հոդված՝ Քաղաքացիական պատերազմ Կոլումբիայում (1964)Հայտնի է թմրակարտելների և Կոլումբիական ինսուրգենտների կազմակերպությունների միջև բազմաթիվ կապերի մասին, որոնք 1960-ականներից պատերազմ են մղում Կոլումբիայի կառավարության դեմ։ Այսպես, Մեդելինսկի կարտելը համագործակցել է կոլումբիական ապստամբ կազմակերպությունների՝ մասնավորապես M-19-ի հետ, ի շահ նարկոթրաֆիկի պաշտպանության։ Հակակառավարական զինված կազմավորումներն, իրենց հերթին, թմրանյութերի ապօրինի առևտրում տեսել են իրենց շարժումների ֆինանսավորման աղբյուրը։ 1990-ական թվականներին Մեդելինյան կարտելի և Կալիի ոչնչացումից հետո ինսուրգենտների որոշ կազմակերպություններ, որոնք վերահսկում էին նարկոթրաֆիկի երթուղիները, Հյուսիսային հովտի կարտել են ստեղծել։ Կոլումբիայի հեղափոխական զինված ուժերը և ազգային ազատագրման բանակը վերահսկողություն են հաստատել Կոլումբիական Ամազոնիայում կոկա աճեցման շրջանների նկատմամբ և կոկա-մածուկի վաճառքից ստացված եկամուտները «հարկով» հարկել։ Որոշ ռազմականացված խմբավորումներ ի սկզբանե աճել են կոկաինի կարտելների մասնավոր բանակներից։

Ամերիկացի փորձագետների կարծիքով՝ Մ. Պիսենին և Մ. Դուրնեմը «1990-ականներին Կոլումբիայի հեղափոխական զինված ուժերի ամրապնդումը ԱՄՆ-ի հակաթմրանյութային քաղաքականության մի շարք տակտիկական հաջողությունների ոչ կանխամտածված հետևանք էր»։ Այդ հաջողությունները դրդել են կոկայի մշակմանը ՖԱՐՔ վերահսկվող շրջաններում, ինչը ՖԱՐՔ-ին աննախադեպ հնարավորություններ է տվել կոկաինի արտադրությունից ռեսուրսներ կորզելու համար, որպեսզի ուժեղացնի իր պայքարը Կոլումբիական պետության դեմ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Gold Eclipses Cocaine as Rebels Tap Colombian Mining Wealth — Businessweek». Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ հունիսի 28-ին. Վերցված է 2013 թ․ հունիսի 17-ին.
2. 1 2  «The Business — Colombian Traffickers | Drug Wars | FRONTLINE | PBS». Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ հունիսի 28-ին. Վերցված է 2017 թ․ հոկտեմբերի 27-ին.
3. 1 2  Robert Steiner and Hernan Vallejo. «Illegal drugs». In Hudson.
4. ↑  «Our website is currently undergoing scheduled maintenance». Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ մարտի 9-ին. Վերցված է 2019 թ․ օգոստոսի 15-ին.
5. ↑  «About.com: http://medicine.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&doi=10.1371 %2Fjournal.pmed.0050141». Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հունիսի 28-ին. Վերցված է 2018 թ․ հոկտեմբերի 23-ին. `{{cite web}}`: External link in ``|title=`` (օգնություն)
6. ↑  «UNODC Brasil e Cone Sul». Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ հունիսի 28-ին. Վերցված է 2013 թ․ հունիսի 17-ին.
7. ↑  «Policía colombia colabora en capacitación de funcionarios en México». Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ հունիսի 28-ին. Վերցված է 2013 թ․ հունիսի 17-ին.
8. ↑  «El holocausto colombiano. Un croquis para reflexionar | GestioPolis». Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ հունիսի 28-ին. Վերցված է 2013 թ․ հունիսի 17-ին.
9. ↑  «Cocaine destroying rainforest parks in Colombia». Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ հունիսի 17-ին. Վերցված է 2009 թ․ մարտի 21-ին.
10. ↑  «Coca and Colombian Environment (COLCOCA Case)». Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ հունիսի 17-ին. Վերցված է 2009 թ․ մարտի 21-ին.
11. ↑  *From Conformity and Conflict: Readings in Cultural Anthropology*, «Cocaine and the Economic Deterioration of Bolivia» pp. 412—423, reprinted with permission: Jack McIver Weatherford. Simpkins, Karen.
12. ↑  Rensselaer Lee. «The Economics of Cocaine Capitalism». Cosmos Club Journal. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հունիսի 17-ին. Վերցված է 2009 թ․ մարտի 21-ին.
13. ↑  (Իսպաներեն) derechos.org: El plan colombia y sus consecuencias en Ecuador derechos.org Accessed 29 August 2007.
14. ↑  Felia Allum & Renate Siebert (2003). *Organized Crime and the Challenge to Democracy*. Routledge. էջեր 98, 99, 100, 103.
15. ↑  John Moody, Pablo Rodriguez Orejuela & Tom Quinn (1991 թ․ հուլիսի 1). «A Day with the Chess Player». Time Magazine.
16. ↑  Kevin Fedarko (1995 թ․ հուլիսի 17). «Outwitting Cali's Professor Moriarty». Time Magazine. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ օգոստոսի 12-ին. Վերցված է 2019 թ․ օգոստոսի 15-ին.
17. ↑  Elizabeth Gleick (1995 թ․ հունիսի 19). «Kingpin Checkmate». Time Magazine.
18. ↑  Enid Mumford (1999). *Dangerous Decisions: Problem Solving in Tomorrow's World*. Springer. էջեր 81, 83, 84, 85.
19. ↑  DEA: Extradition of Caracol (2000) Արխիվացված 2007-05-26 Wayback Machine derechos.org Accessed 29 August 2007.
20. ↑  Արխիվացված 2009-08-29 Wayback Machine Արխիվացված 2009-08-29 Wayback Machine (Իսպաներեն) Revista Semana: El General de los Secretos Արխիվացված 2009-08-29 Wayback Machine semana.com Accessed 29 August 2007.
21. 1 2  Peceny, M. Durnan, M. (2006), «The FARC’s best friend: U.S. antidrug policies and the deepening of Colombia’s civil war in the 1990s», *Latin American Politics and Society* 48 (2), pp. 95-116

Արտաքին հղումներ
----------------

* PBS.org — Frontline: drug wars; the Colombian Cartels(անգլ.)
* Los Jinetes de la Cocaina(իսպ.)
* The New Face of the Colombian Cocaine Trade(անգլ.)