**Ռիչարդ Ֆրենսիս Բերթոն**, կամ **Բերթոն** (մարտի 19, 1821(1821-03-19)[…], Տորկի, Torbay, Դևոն, Անգլիա, Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն - հոկտեմբերի 20, 1890(1890-10-20)[…], Տրիեստ, Ավստրո-Հունգարիա), բրիտանացի ճանապարհորդ, գրող,բանաստեղծ, թարգմանիչ, ազգագրագետ, լեզվաբան, հիպնոսացնող, սուսերամարտիկ և դիվանագետ հայտնի է դարձել Ասիայի և Աֆրիկայի վերաբերյալ իր ուսումնասիրություններով, ինչպես նաև տարբեր լեզուների և մշակույթների բացառիկ գիտելիքներով։ Ըստ որոշ գնահատականների, Բերթոնը տիրապետում էր քսանինը լեզուների, որոնք վերաբերում էին տարբեր լեզվական ընտանիքներին։

Բերթոնի ամենահայտնի նվաճումներն են նրա քողարկված ճանապարհորդությունը Մեքքա, «Հազար ու մի գիշեր» և «Կամասուտրա» հեքիաթների անգլերեն թարգմանությունը և Ջոն Հենինգ Սփիկի հետ ճանապարհորդությունը Արևելյան Աֆրիկա ՝ Նեղոսի ծագումը որոնելու համար։ Նա բեղմնավոր գրող էր, որի գրիչից դուրս եկան բազմաթիվ գեղարվեստական ստեղծագործություններ, ինչպես նաև հոդվածներ ՝ նվիրված աշխարհագրությանը, ազգագրությանը և սուսերամարտին։

Ծառայել է Հնդկաստանում ՝ որպես կապիտան Բրիտանական Արևելահնդկական ընկերության զորքերում, իսկ հետագայում կարճ ժամանակով մասնակցել Է Ղրիմի պատերազմին։ Թագավորական աշխարհագրական ընկերության նախաձեռնությամբ Նա ղեկավարել է արշավախումբ դեպի արևելյան Աֆրիկա, որի ընթացքում հայտնաբերվել է Տանգանիկա լիճը։ Տարբեր տարիներին նա կատարել է բրիտանական հյուպատոսի պարտականությունները Ֆերնանդո Պոյում, Դամասկոսում և Տրիեստում, որտեղ էլ մահացել է։ Նա Թագավորական աշխարհագրական ընկերության անդամ էր, իսկ 1866 թվականին դարձավ Սուրբ Միքայելի և Սուրբ Գեորգի շքանշանի ասպետ-հրամանատար՝ նրան տալով ասպետական կոչում։

Իր կյանքի ընթացքում Բերթոնը բավականին երկիմաստ գործիչ էր։ Չնայած շատերը նրան հարգում էին որպես հերոս, մյուսները նրան տեսնում էին որպես անսկզբունքային արկածախնդիր և անբարոյական անձնավորություն։ Սեքսուալության վերաբերյալ նրա ազատ տեսակետները ցնցեցին ժամանակակիցներին և հիմք ստեղծեցին լուրերի համար։

Կենսագրություն
--------------

### Մանկություն և պատանեկություն (1821-1840)

Բերթոնը ծնվել է Դևոնշիր նահանգի Տորքվեյ քաղաքում, 1821 թվականի մարտի 19-ին, ժամը 21:30-ին (իր ինքնակենսագրության մեջ նա հետագայում սխալմամբ պնդում էր, որ լույս է տեսել Հարթֆորդշիր նահանգի Բարհամ Հաուս քաղաքում գտնվող ընտանեկան կալվածքում)։ Նրա հայրը ՝ կապիտան (հետագայում ՝ փոխգնդապետ) Ջոզեֆ Նեթերվիլ Բերթոնը, շոտլանդացի էր և իռլանդացի, ծառայում էր բրիտանական բանակի 36-րդ գնդում։ Ըստ մոր ՝ Ջոզեֆը պատկանել է Տուամի Քեմփբելներին (Campbells of Tuam) Քեմփբել կլանի ճյուղերին։ Մարթա Բեյքերը ՝ Ռիչարդի մայրը, հարուստ Հարթֆորդշիրի էսկվայրի ժառանգորդն էր, ում պատվին նորածինը ստացավ իր առաջին անունը։ Ռիչարդը ծնվել է կրակոտ կարմիր մազերով (տարիքի հետ դրանք սևացել են), ինչը հարազատների կողմից մեկնաբանվել է որպես լավ նշան։ Ռիչարդ Ֆրենսիսը ընտանիքի ավագ երեխան էր։ Նրա հետևից լույս աշխարհ եկան քույրը ՝ Մարիա Կատերինա Էլիզաբեթ Բերթոնը (1823) և եղբայրը ՝ Էդուարդ Ջոզեֆ Նեթերվիլ Բերթոնը (1824 թ.հուլիսի 3)։ Մարիան հետագայում ամուսնացավ գեներալ սըր Հենրի Ստիստեդի հետ։

Ռիչարդի ծնվելուց անմիջապես հետո նրա հայրը, ով տառապում էր ասթմայով և վատ էր հանդուրժում Բրիտանական կլիման, վարձեց դզյակ (կալվածք) Բոսեջուռ Ֆրանսիայի Տուր քաղաքում։ 1825 թվականին Բերթոնները տեղափոխվում են Բոսեժուր, որտեղից շուտով տեղափոխվում են շրջագայության, իսկ 1829 թվականին վերադառնում Անգլիա։ Հետագա մի քանի տարիների ընթացքում ընտանիքը անընդհատ տեղափոխվում էր, Ճանապարհորդություններ Անգլիայի, Ֆրանսիայի և Իտալիայի միջև։ Հնարավոր է, որ այս վաղ ճանապարհորդությունները որոշիչ դեր են խաղացել Ռիչարդ Ֆրենսիս Բերթոնի տարօրինակ, քոչվոր աշխարհընկալման ձևավորման գործում։

Հաճախ փոփոխվող վարձու ուսուցիչները զբաղվում էին երեխաների դաստիարակությամբ, ինչպես նաև կարճ ժամանակ Ռիչարդը հաճախում էր դպրոցներ շրջագայության և անգլիական Ռիչմոնդում։ Տղան վաղ հայտնաբերեց լեզուներ սովորելու տաղանդ ՝ կարճ ժամանակում տիրապետելով ֆրանսերեն, իտալերեն և լատիներեն։ Նույնքան շուտ ի հայտ եկան նրա բնավորության գծերը ՝ քաջություն, անկախություն, արկածախնդրության հակում։ Ռիչարդն ու նրա եղբայրը ՝ Էդվարդը, իրենց դասարաններում հայտնի տոմբոյներ էին և առաջին կռվարարները։ Նրանց պահվածքը կարող է բնութագրվել հետևյալ դրվագով.մի անգամ, երբ Բերթոնները դեռ ապրում էին Բոսեժուրում, տնային տնտեսությունները, մտնելով երեխաներին իրենց ննջասենյակում տեսնելու, սարսափով հայտնաբերեցին, որ նրանք անհետացել են։ Ինչպես հետագայում պարզվեց, երկու փոքրիկ տղաներ բռնվեցին դիակ հավաքողների հետևից դեպի շրջագայություն, որտեղ այդ ժամանակ մոլեգնում էր խոլերայի համաճարակը, և գիշերն անցկացրին ՝ օգնելով իրենց նոր ծանոթներին իրենց աշխատանքում։

### Ուսում Օքսֆորդում (1840-1842)

1840 թվականի աշնանը Բերթոնը ընդունվեց Օքսֆորդի համալսարանի Թրինիթի քոլեջ։ Չնայած իր խորը մտքին և փայլուն ունակություններին, նա վատ արմատավորվեց քոլեջում։ Առաջին կիսամյակում նա մենամարտի է կանչել մեկ այլ ուսանողի, ով համարձակվել է ծիծաղել իր շքեղ բեղերի վրա։ Բերթոնին զայրացնում էր Համալսարանական կարգապահությունը, նա չէր թաքցնում իր դժգոհությունը ուսանողական կյանքից, որը կտրուկ հակադրվում էր այն ապրելակերպին, որը նա և իր եղբայրը ապրում էին Իտալիայում։ Չնայած լեզուների փայլուն իմացությանը, Բերթոնը բոլորովին անտեղյակ էր աստվածաշնչից և ոչ մի կերպ չէր հետաքրքրվում աստվածաբանությամբ։ Հետագայում նա բավականին բացասական է արտահայտվել Օքսֆորդում դասավանդման որակի մասին։

Քոլեջում Բերթոնը շարունակեց զբաղվել լեզուներով, ներառյալ արաբերենը, ինչպես նաև զբաղվեց Բազեով և սուսերամարտով։ Նա շատ ավելի շատ ժամանակ էր անցկացնում որսի, սուսերամարտի սրահներում և Օքսֆորդի հայտնի բուլտերիերների տնկարանում, քան դասախոսությունների ժամանակ։ Նա նույնիսկ դիմել է հորը ՝ խնդրելով իրեն թույլ տալ թողնել համալսարանը և ընդունվել զինվորական ծառայության։

1842 թվականի ապրիլին Բերթոնը մասնակցեց ամենամյա ստիպ-չեզու մրցույթներին, որն այդ տարի խստիվ արգելված էր քոլեջի ուսանողների համար։ Հաջորդ օրը Բերթոնը և արգելքի մյուս խախտողները ներկայացան համալսարանի դեկաններին։ Ի պատասխան ներկայացված մեղադրանքների ՝ Բերթոնը նրանց առջեւ զայրացած ելույթ է ունեցել, որում պնդել է, որ վայել չէ մեծահասակների հետ երեխաների պես վարվել եւ արգելել նրանց ներկա գտնվել այս կամ այն միջոցառմանը։ Մինչ մյուս իրավախախտները միայն ժամանակավորապես բացառվում էին վերականգնման հնարավորությամբ (rusticated), Բերթոնը ընդմիշտ հեռացվեց համալսարանից։

Բերտոնը 1864 թվականին
Վերադառնալով Լոնդոն, որտեղ այն ժամանակ ապրում էր նրա ընտանիքը, Բերթոնը ստել է հարազատներին ՝ ասելով, որ լրացուցիչ արձակուրդ է ստացել ուսման մեջ հաջողությունների համար։ Այնուամենայնիվ, Բերթոնի Հոր կողմից կազմակերպված հանդիսավոր ընթրիքի ժամանակ, վերջինիս կամքին հակառակ, ի պատիվ այդ կեղծ հաջողության, հյուրերից մեկը հայտնեց իրական իրավիճակի մասին։ Հաջորդեց ծայրաստիճան տհաճ տեսարան, որից հետո Բերթոնի ծնողները, այնուամենայնիվ, որոշեցին հանգիստ թողնել իրենց որդուն և չխոչընդոտել նրա ռազմական կարիերայի ձգտմանը։

### Զինվորական ծառայություն (1842-1853)

Լինելով, իր իսկ բնորոշմամբ, «պիտանի է միայն օրական վեց պենս փամփուշտների թիրախ ծառայելու համար»,Բերթոնը զորակոչվեց Արևելահնդկական ընկերության զորքեր և նավարկեց Բոմբեյ 1842 թվականի հունիսի 18-ին։ Նա հույս ուներ մասնակցել անգլո-սիկհական առաջին պատերազմին, սակայն ռազմական գործողություններն ավարտվեցին նախքան Հնդկաստան հասնելը։ Բերթոնը ուղարկվեց Բոմբեյի 18-րդ բնիկ հետևակային գունդ ՝ գեներալ Սըր Չարլզ Նապիրի հրամանատարությամբ, որը հետագայում դարձավ նրա կուռքը։ Բոմբեյում գտնվելու ժամանակ Բերթոնը շուտով հիվանդացավ և ստիպված եղավ վեց շաբաթ անցկացնել հիվանդանոցում։ Այնտեղ նա հանդիպեց մի տարեց առագաստի, որը կամավոր էր նրան Հինդի դասեր տալու համար (Բերթոնը սկսեց ինքնուրույն սովորել այս լեզուն նավի վրա ՝ Բոմբեյ տանող ճանապարհին)։

Հնդկաստանում գտնվելու ընթացքում Բերթոնը շատ ժամանակ և էներգիա էր ծախսում տեղական լեզուների և մշակույթի խորը ուսումնասիրության վրա։ Նա բարձր մակարդակով տիրապետում էր հինդի, մարաթի, գուջարաթի, պարսկերեն և արաբերեն լեզուներին։ Բոմբեյում նա հաճախ էր այցելում շուկա, որտեղ փնտրում և ձեռք էր բերում հազվագյուտ հնդկական ձեռագրեր. որոշ գործեր նա անգիր էր արել։ Հիվանդանոցից դուրս գրվելուց հետո ժամանելով Վադոդարա քաղաք, որտեղ այդ ժամանակ տեղակայված էր նրա գունդը, Բերթոնը, Հնդկաստանում բրիտանացի շատ սպաների օրինակով, ձեռք բերեց բնիկ սիրուհի («բուբա»). իր իսկ խոսքով ՝ նման համատեղության մեջ նա առաջին հերթին հնդկական մշակույթին ավելի խորը ծանոթանալու հնարավորություն էր տեսնում։ Իր գրառումներում Բերթոնը պնդում էր, որ հինդի և Հինդուիզմ սովորելու իր հաջողություններն այնքան մեծ էին, որ շուտով ուսուցիչը թույլ տվեց նրան կրել Բրահմա լարը (ջանեու). շատերը հետագայում կասկածում էին նրա խոսքերի ճշմարտացիությանը, քանի որ այդպիսի պատվի կարելի էր արժանանալ միայն երկար տարիների ուսմունքներից, ինչպես նաև մի շարք ծեսերից հետո։ Բերթոնի ծառայակիցները պնդում էին, որ նա ամբողջովին «մերկացել է» և նրան անվանել են «սպիտակ նեգր» (*the White Nigger*)։ Հատկանշական է, որ Բարոդայում գտնվելու ընթացքում Բերթոնը չի մասնակցել գնդապետի կողմից անցկացվող ծառայություններին, բայց պատրաստակամորեն լսել է Գոայի կաթոլիկ քահանային, որը քարոզում էր ծառաներին։

Բերթոնը պարսկական հագուստով և «Միրզա Աբդուլլահ Բուշրի» անվան տակ (1849-50)
Բերթոնն ուներ այլ տարօրինակություններ, որոնք նրան տարբերում էին զինակիցներից։ Այսպիսով, իր ամառանոցում նա պահում էր կապիկների մի ամբողջ ձագ ՝ հույս ունենալով ժամանակի ընթացքում վերծանել և սովորել նրանց լեզուն. Նա նույնիսկ կազմեց կապիկների արտասանած հնչյունների բառարանի նման մի բան, բայց այս աշխատանքը մի քանի տարի անց կորավ։ Բացի այդ, Բերթոնը արագորեն ստացավ «գրուբիյան Դիկ» կամ «ավազակ Դիկ» մականունը (անգլ.՝ Ruffian Dick), իր կատաղի տրամադրվածության, մարտում վայրագության և մենամարտերի հանդեպ կրքի համար։ Պնդում էին, որ այդ դարաշրջանի ոչ մի այլ մարդ չի խաչել թուրերը այնքան հակառակորդների հետ, որքան Բերթոնը։ Այդ ժամանակ բրիտանացի սպաները հաճախ աքլորների և շների կռիվներ էին կազմակերպում և նույնիսկ վայրի կենդանիներ էին սպանում։ Բերթոնը մեծ ոգևորությամբ մասնակցում էր նման զվարճանքներին և պահում էր իր մարտական կոկլին ՝ Բուջանգ անունով; երբ նա մահացավ մենամարտում, Բերթոնը իրական հուղարկավորություն կազմակերպեց իր ընտանի կենդանու համար։

### Առաջին հայտնագործությունները և ճանապարհորդությունը դեպի Մեքքա (1851-1853)

«Պիլիգրիմ», Բերթոնի անձնական գրառումների նկարազարդում (Բերթոնը որպես ոմն «Հաջի Աբդուլլա», 1853)
Արկածախնդրության հանդեպ իր սիրով դրդված ՝ Բերթոնը թույլտվություն ստացավ Թագավորական աշխարհագրական ընկերությունից ՝ տարածքի ուսումնասիրություններ կատարելու համար և թույլտվություն ստացավ հեռանալ բանակից Արևելյան Հնդկաստանի ընկերության ղեկավարների գրասենյակից։ Սինդ թերակղզում անցկացրած ժամանակը լավ նախապատրաստություն էր նրա հաջի համար (ուխտագնացություն Մեքքա և, իր դեպքում, Մեդինա), իսկ Հնդկաստանում Բերթոնի անցկացրած յոթ տարիները ընդլայնեցին նրա գիտելիքները մուսուլմանների սովորույթների և վարքի վերաբերյալ։ Հենց այս ճանապարհորդությունն էր, որ ձեռնարկվեց 1853 թվականին, որը հայտնի դարձրեց Բերթոնին։ Նա ծրագրել էր այն նույնիսկ Սինդի մուսուլմանների շրջանում իր ճանապարհորդությունների ժամանակ, ջանասիրաբար պատրաստվում էր ծանր փորձությանը ՝ սովորելով և վարժվելով։ Մուսուլմանին նմանվելու համար նա անընդհատ փոխում էր իր արտաքինը և նույնիսկ թլպատում էր անում։

Չնայած Բերթոնը ոչ առաջին եվրոպացին էր, ոչ էլ առաջին ոչ մուսուլմանը, ով այցելեց Մեքքա և Մեդինա (այդ պատիվը պատկանում է Լոդովիկո Վարտեմին, ով դա արեց 1503 թվականին), նրա ուխտագնացությունն իր ժամանակներում ամենահայտնին և լավագույնս փաստագրված էր։ Բերթոնը յուրացրեց իր իրական ինքնությունը թաքցնելու տարբեր մեթոդներ, ներառյալ պաթանաների (ժամանակակից փուշթուններ) կիրառողները, որպեսզի բացատրի իր անսովոր ելույթը բնակչության ականջներին, բայց նա դեռ ստիպված էր ըմբռնում ցուցաբերել խճճված Իսլամական ծեսի և Արևելյան սովորույթների և վարվելակարգի բոլոր մանրուքների մասին։ Բերթոնի ճանապարհը դեպի Մեքքա վտանգավոր էր, նրա քարավանը հարձակվում էին ավազակների կողմից (այն ժամանակ սովորական երեւույթ էր)։ Ուխտագնացությունը թույլ տվեց նրան ձեռք բերել Հաջի կոչում և կրել կանաչ չալմա։ Կատարված ճանապարհորդության մասին զեկույցը կարելի է կարդալ նրա *The Pilgrimage to Al-Medinah and Micah* գրքում (ուխտագնացություն դեպի Ալ-Մեդինա և Մեքքա) (1855):

### Սոմալիի արշավախմբերը և Ղրիմի պատերազմը (1854-1855)

1854 թվականի մարտին Բերթոնը տեղափոխվեց Արևելահնդկական ընկերության քաղաքական բաժին։ Թե որոնք էին նրա գործառույթները, հայտնի չէ, բայց շատ հավանական է, որ նա լրտեսությամբ էր զբաղվում Ծովակալ Նեպիրի ցուցումով։ Նույն թվականի սեպտեմբերին նա հանդիպեց լեյտենանտ Ջոնոմ Սպիկին, որի ընկերությունում հետագայում կատարեց իր ամենահայտնի ճանապարհորդությունները։

Ձգտելով ապահովել Կարմիր ծովում առևտրի անվտանգությունը ՝ բրիտանական իշխանությունները որոշում են կայացրել հետախուզական արշավախումբ ուղարկել Սոմալիի ներքին շրջաններ։ Արշավախմբի կազմակերպումն ու անցկացումը վստահվել է Բերթոնին՝ որպես մարդ, ով կատարելապես տիրապետում էր արաբերենին, ծանոթ էր մուսուլմանական սովորույթներին և ուներ փայլուն ճանապարհորդական փորձ ուրիշի կերպարանքով։ Արաբ վաճառականի անվան տակ Բերթոնը չորսամսյա ճանապարհորդություն կատարեց Հարար (ներկայիս Եթովպիայի տարածքում)։ Նա առաջին եվրոպացին էր, ով այցելեց մուսուլմանների համար սուրբ քաղաք. ավելին, մարգարեություն կար, որ Հարրարը կընկնի, եթե գոնե մեկ քրիստոնյա մտնի։ Իրավիճակը բարդացավ նաև նրանով, որ արշավախմբի հենց մեկնարկից առաջ խոշոր վեճ տեղի ունեցավ հարարայի էմիրի և Զեյլայի նահանգապետի միջև ՝ ափին գտնվող մի քաղաք, որտեղից Բերթոնը և նրա բնիկ ուղեկիցները սկսեցին իրենց երթուղին 1854 թվականի նոյեմբերին։ 160 մղոն տարածություն անցնելուց հետո Բերթոնը հասավ Հարրար, որտեղ ոչ միայն անցկացրեց տասը օր, այլև ներկայացվեց Էմիրին։ Հետդարձի ճանապարհը մեծապես բարդացավ պաշարների, հատկապես ջրի պակասի պատճառով. Բերթոնը գրել է, որ կմահանար ծարավից, եթե անապատում չտեսներ թռչուններին և չկռահեր, որ նրանք պետք է մոտ լինեին ջրի աղբյուրին։

Այս ճանապարհորդությունից հետո Բերթոնը շուտով ձեռնարկեց ևս մեկը ՝ լեյտենանտ Սպիկի ընկերակցությամբ, լեյտենանտ Ջ. Հիրնա, լեյտենանտ Ուիլյամ Ստրոյան և Աֆրիկյան բեռնակիրների խումբ։ Սակայն այս արշավախումբն ավարտվեց լիակատար անհաջողությամբ։ Ճանապարհորդության հենց սկզբում խումբը հարձակման է ենթարկվել բնիկների ջոկատի կողմից, որի թիվը սպաները գնահատել են մոտ 200 մարդ։ Հաջորդ ճակատամարտում Ստրոենը սպանվեց, Սպիկը գերի ընկավ, որտեղ նրան տասնմեկ հարված հասցրեցին, նախքան նա կարողացավ փախչել։ Բերթոնը վիրավորվել է նետից, որի ծայրը մտել է նրա մի այտը և դուրս եկել մյուսից. այտերի բնորոշ սպիները հստակ երևում են Բերթոնի դիմանկարներում և լուսանկարներում։ Նա ստիպված էր փախչել ՝ գլխից դուրս ցցված զենքի լիսեռով։

Արշավախմբի ձախողման մասին լուրը մեծ դժգոհությամբ ընդունվեց իշխանությունների կողմից. հետաքննությունը տևեց երկու տարի ՝ պարզելու համար, թե որքանով է Բերթոնը մեղավոր կատարվածի մեջ։ Չնայած նրան հաջողվեց խուսափել մեղադրանքներից, այս միջադեպը չի նպաստել նրա կարիերային։

Իր արշավախմբերը Սոմալիում Բերթոնը նկարագրել է 1856 թվականին «Առաջին քայլերը Արևելյան Աֆրիկայում կամ Հարարի ուսումնասիրությունը» գրքում («First Footsteps in East Africa, Or, Exploration of Harar»)։

1855 թվականին Բերթոնը վերադարձավ բանակ և մեկնեց Ղրիմ ՝ հույս ունենալով մասնակցել Ղրիմի պատերազմի ռազմական գործողություններին։ Այն նշանակվել է թուրքական անկանոն բաշիբուզուկ կորպուսի շտաբում (գեներալ Բիթսոնի հրամանատարությամբ), որը տեղակայված էր Դարդանելի ափին։ «Ապստամբությունից» հետո, որի ընթացքում բաշիբուզուկները հրաժարվեցին ենթարկվել հրամաններին, կորպուսը լուծարվեց։ Հաջորդ դատավարության զեկույցում Բերթոնի անունը նշվել է իր համար անբարենպաստ լույսի ներքո։

### Աֆրիկյան Մեծ լճերի ուսումնասիրություն (1856-1860)

Բուրթոնի և Դ.Հ. Սպիկի (1857-58) և Դ. Հ. Սպիկի և Ջ.
1856 թվականին Թագավորական աշխարհագրական ընկերությունը ֆինանսավորեց Բերթոնի մեկ այլ արշավախումբ. Նա պետք է մեկներ Զանզիբարից ՝ ուսումնասիրելու Աֆրիկյան Մեծ լճերը, որոնք նկարագրված էին արաբ վաճառականների և ստրկավաճառների կողմից։ Նրա առաքելությունն էր ուսումնասիրել շրջանի ցեղերը և ուսումնասիրել տարածաշրջանից հումքի արտահանման հնարավորությունները։ Հույս կար, որ արշավախումբը կարող է հանգեցնել Նեղոսի աղբյուրի հայտնաբերմանը, չնայած դա առաջնային նպատակ չէր։ Աֆրիկա մեկնելուց առաջ Բերթոնը գաղտնի նշանվել է Իզաբել Արունդելի հետ։ Իզաբելի ընտանիքը, հատկապես մայրը, դեմ էին ամուսնությանը. Բերթոնը կաթոլիկ չէր և հարուստ չէր, սակայն ժամանակի ընթացքում հարսնացուի ընտանիքն ընդունեց նրան։

Բերթոնին ուղեկցում էր Ջոն Հենինգ Սպիկը։ 1857 թվականի հունիսի 27-ին նրանք գնացին Աֆրիկայի արևելյան ափից դեպի արևմուտք ՝ փնտրելու լիճ. Նրանց օգնում էին արաբները, ովքեր ապրում և առևտուր էին անում այս տարածաշրջանում։ Հետազոտողները հետևել են ավանդական քարավանային ուղիներին ՝ վարձելով պրոֆեսիոնալ բեռնակիրներ և ուղեցույցներ, ովքեր տարիներ շարունակ կատարել են նմանատիպ անցումներ։ Ի սկզբանե արշավախումբը կապված էր այնպիսի խնդիրների հետ, ինչպիսիք են բեռնակիրների անվստահությունը, սարքավորումների և նյութերի գողությունները, արշավախմբի անդամների դասալքությունը։

Երկու հետազոտողներն էլ անցման ընթացքում տառապել են տարբեր արևադարձային հիվանդություններից։ Սպիկը որոշ ժամանակ գրեթե կուրացավ և խլացավ մեկ ականջից (բզեզը հեռացնելու փորձերի հետևանքով առաջացած վարակ)։ Բերթոնն ինչ-որ պահի հիվանդության պատճառով ի վիճակի չէր քայլել, և նրան տանում էին բեռնակիրները։

Արշավախումբը Տանգանիկա լիճ է ժամանել 1858 թվականի փետրվարին։ Բերթոնը զարմացավ ՝ տեսնելով լճի շքեղությունը, սակայն գրեթե կույր Սպիկը չկիսեց նրա հրճվանքը։ Այս պահին նրանց գեոդեզիական սարքավորումների մեծ մասը կորել էր, փչացել կամ գողացվել, և նրանք ի վիճակի չէին քարտեզագրել տարածաշրջանը, ինչպես ցանկանում էին։ Բերթոնը կրկին հիվանդացավ վերադարձի ճանապարհին, և Սպիկը շարունակեց ուսումնասիրել առանց նրա ՝ ճանապարհորդելով դեպի հյուսիս և ի վերջո հայտնաբերելով ամենամեծ լիճը ՝ Վիկտորիան։ Չունենալով համապատասխան գործիքներ ՝ Սպիկը չկարողացավ պատշաճ կերպով ուսումնասիրել տարածքը, բայց համոզված էր, որ վերջապես գտել է Նեղոսի աղբյուրը։ Բերթոնի ճանապարհորդության նկարագրությունը տրված է Հասարակածային Աֆրիկայի լճերի գրքում (1860): Սպիկը հրապարակեց իր զեկույցը գրքում Նեղոսի աղբյուրի հայտնաբերման հանդես (1863)։

Եվ Բերթոնը, և Սպիկը արշավից վերադարձան հիվանդ։ Սովորության համաձայն, Բերթոնը շատ մանրամասն գրառումներ է կատարել, ոչ միայն աշխարհագրության, այլև իր հանդիպած մարդկանց լեզուների, սովորույթների և նույնիսկ սեռական սովորությունների մասին։ Չնայած սա Բերթոնի վերջին խոշոր արշավախումբն էր, նրա գրառումներն անգնահատելի էին Սպիկի և Ջ. Գրանտի հետագա հետազոտությունների համար. Գրանտի, ինչպես նաև այնպիսի հետազոտողների, ինչպիսիք են Սամուել Բեյքերը, Դեյվիդ Լիվինգսթոնը և Հենրի Մորտոն Ստենլին։ Սպիկի և Գրանտի արշավախումբը (1863) նորից մեկնարկեց Զանզիբարի արևելյան ափին, անցավ Վիկտորիա լճի շուրջը դեպի Ալբերտ լիճ և, վերջապես, հաղթանակով վերադարձավ Նեղոս գետի երկայնքով։ Այնուամենայնիվ, ամենակարևորը, նրանք կորցրեցին Նեղոսի աղբյուրի հետքը երկու լճերի միջև։ Սա Բերթոնին և մյուսներին դժգոհ թողեց, որ մեծ գետի ակունքը երբեք չի հայտնաբերվել։

#### Բերթոն և Սպիք

Տանգանիկա լիճը երկրի ուղեծրից: Բերթոնը եվրոպացիներից առաջինը տեսավ նրան։
Արշավախմբի արդյունքների վերաբերյալ երկարատև հասարակական քննարկումը լրջորեն վնասեց ինչպես Բերթոնի, այնպես էլ Սպիկի հեղինակությանը։ Որոշ կենսագիրներ (հատկապես Լոուրենս Օլիֆանտը) կարծում են, որ իրենց ընկերական հարաբերություններն այդ ժամանակվանից փչացել են։ Սպիկին զայրացրել է անցած արշավախմբում Բերթոնի գլխավոր դերը։ Թիմ Գիլը, ով մուտք ուներ Սպիկին անձնական փաստաթղթերը, ենթադրում է, որ ավելի շուտ Բերթոնը վիրավորված էր Սպիկին հաջողություններից։

Սպիկը նախկինում ապացուցել էր իր քաջությունը ՝ բարձրանալով Տիբեթի գագաթները, բայց Բերթոնը, այնուամենայնիվ, նրան համարում էր ավելի քիչ արժանի փառքի, քանի որ նա չէր խոսում ոչ արաբերեն, ոչ էլ աֆրիկյան լեզուներ։ Չնայած ոչ եվրոպական մշակույթների հանդեպ իր հմայքին, դրանցից մի քանիսը Բերթոնը պատկերել է սպիտակ ռասայի Պատմական և մտավոր գերազանցության լույսի ներքո՝ վկայակոչելով իր ներգրավվածությունը մարդաբանական հասարակության մեջ, մի կազմակերպություն, որը դուրս բերեց գիտական ռասիզմի Դոկտրինը։ Սպիկը, կարծես, ավելի մարդասեր էր աֆրիկացիների նկատմամբ, ուստի, ըստ որոշ տեղեկությունների, նա նույնիսկ սիրահարվեց աֆրիկացի կնոջը արշավախմբի ընթացքում։

Կային նաև պարտքերի հետ կապված խնդիրներ, որոնք կապված էին արշավախմբի ֆինանսավորման հետ, որը Սպիկը լիովին վստահեց Բերթոնին։ Վերջապես, վեճերի ամենալուրջ պատճառը Նեղոսի ծագման հարցն էր։

Երկու հետազոտողներ առանձին-առանձին տուն են ժամանել։ Սպիկը առաջինը վերադարձավ Լոնդոն և դասախոսություն ներկայացրեց Թագավորական աշխարհագրական ընկերությունում ՝ պնդելով, որ Վիկտորիա լիճը Նեղոսի աղբյուրն է։ Ըստ Բերթոնի տվյալների, Սպիկը խախտել է իրենց նախնական համաձայնությունը, որով նրանք պետք է միասին հանդես գային առաջին զեկույցով։ Այնուամենայնիվ, Բերթոնի խոսքերից բացի, չկա ապացույց, որ նման համաձայնագիր գոյություն ունի, և ժամանակակից հետազոտողների մեծ մասը կասկածում է դրա առկայության վրա։

Բերթոնը եկավ Լոնդոն և գտավ Սպիկին հաղթողի կարգավիճակում, և նրա սեփական դերը դիտվում է որպես երկրորդական։ Սպիկն արդեն դիմել է տարածաշրջանում հետագա արշավախմբերի ֆինանսավորման համար ՝ առանց Բերթոնի մասնակցության։ Հաջորդ ամիսներին նախկին ընկերներն ամեն կերպ փորձում էին փչացնել միմյանց հեղինակությունը։ Բերթոնը հերքել է Սպիկի պնդումները ՝ նրա տեղեկություններն ու ապացույցները անվիճելի անվանելով, իսկ չափումները ՝ ոչ ճշգրիտ։

Սպիկը երկրորդ արշավախումբը ձեռնարկեց կապիտան Ջեյսմոն Օգոստուս Գրանտի հետ միասին ՝ ապացուցելու համար, որ Վիկտորիա լիճը Նեղոսի իրական աղբյուրն է։ Բերթոնի հետ պատմության լույսի ներքո, Սպիկը ստիպեց Գրանտին ստորագրել հայտարարություն, որ նա «հրաժարվում է [արշավախմբի] զեկույցը հրապարակելու բոլոր իրավունքներից, մինչև որ այն հաստատվի կապիտան Սպիկի կամ Թագավորական աշխարհագրական ընկերության կողմից»։ Բերթոնն ու Լիվինգսթոնը դեռ կասկածում էին, սակայն Թագավորական աշխարհագրական ընկերությունն արդեն ոսկե մեդալ էր շնորհել Սպիկին։

1864 թվականի սեպտեմբերի 16-ին նախատեսվում էր քննարկել Նեղոսի ծագման խնդիրը գիտության զարգացման բրիտանական ասոցիացիայի նիստում։ Բանավեճից մեկ օր առաջ Բերթոնն ու Սպիկը միասին նստած էին դասախոսությունների դահլիճում։ «Ես այլևս չեմ կարող դա հանդուրժել», և նա կտրուկ դուրս եկավ դահլիճից։ Նույն օրը Սպիկը որսի է գնացել հարազատի մոտակա կալվածքում։ Նա հայտնաբերվել է քարե պատի մոտ պառկած, իր որսորդական հրացանից մահացու հրազենային վնասվածքով տեղում խոցված։ Բերթոնը Սպիկի մահվան մասին իմացավ հաջորդ օրը ՝ սպասելով քննարկման մեկնարկին։ Դատարանը հայտարարեց դժբախտ պատահարի մասին։ Մահախոսականում ասվում էր, որ Սպիկը, փորձելով բարձրանալ պատի վրայով, անզգուշորեն հանեց ատրճանակը ուսից և պատահաբար սեղմեց ձգանը։

### Դիվանագիտական ծառայություն և ուսուցում

Բերթոնի անթաքույց լուսանկարը:
1861 թվականի հունվարին Բերթոնը և Իզաբել Արունդելը ամուսնացան կաթոլիկ ծիսակարգով, թեև փեսացուն չէր հրաժարվում բողոքականությունից։ Դրանից անմիջապես հետո ամուսինները ստիպված եղան որոշ ժամանակ անցկացնել միմյանցից հեռու, քանի որ Բերթոնը պաշտոնապես ընդունվեց Դիվանագիտական ծառայության ՝ որպես Ֆերնանդո Պոյի հյուպատոս։ Դա հեղինակավոր վայր չէր. տեղական կլիման համարվում էր չափազանց վնասակար եվրոպացիների համար։ Բացի այդ, Իզաբելը չէր կարող ուղեկցել նրան։ Այս ժամանակի մեծ մասն անցկացրել է Արևմտյան Աֆրիկայի ափերը ուսումնասիրելիս։ Նա իր տպավորություններից մի քանիսը նկարագրել է 1876 թվականին *«Երկու ուղևորություն դեպի գորիլաների և Կոնգոյի ջրվեժների Երկիր»* գրքում։

1863 թվականին Բերթոնը հիմնադրեց Լոնդոնի մարդաբանական ընկերությունը ՝ դոկտոր Ջեյմս Հանթի հետ միասին։ Ըստ ինքը ՝ Բերթոնի, հասարակության հիմնական նպատակն էր«փրկել իրենց դիտարկումները մոռացությունից և ներկայացնել հետաքրքիր տեղեկություններ սոցիալական և սեռական հարցերի վերաբերյալ»։

Ամուսինները վերամիավորվեցին 1865 թվականին, երբ Բերթոնը տեղափոխվեց Բրազիլիայի Սանտուս քաղաք։ Այնտեղ հայտնվելուց հետո Բերթոնը շատ ճանապարհորդեց Կենտրոնական Բրազիլիայում ՝ Կանոե վարելով Սան Ֆրանցիսկո գետով ՝ իր ակունքից մինչև Պաուլո Աֆոնսո ջրվեժ։

1869 թվականին նա Դամասկոսում հյուպատոս է դարձել ՝ շնորհիվ տեղական սովորույթների կատարյալ իմացության։ Այնուամենայնիվ, Բերթոնը բավականին թշնամիներ ձեռք բերեց այնտեղ գտնվելու ընթացքում։ Նա որոշեց հակազդել շրջանի հրեական բնակչության մեծ մասին ՝ դրամական վարկավորման վերաբերյալ վեճի պատճառով։ Բրիտանական հյուպատոսությունը մինչ այդ աջակցում էր այն անձանց, ովքեր ի վիճակի չէին վճարել վարկերը, բայց Բերթոնը հիմք չգտավ շարունակելու այս պրակտիկան, և Դա առաջացրեց բնակչության թշնամանքը։ Այստեղ նա նաև ընկերացավ հայտնի արկածախնդիր Ջեյն Դիգբիի և աքսորում գտնվող Ալժիրի հեղափոխության առաջնորդ Աբդ ալ-Քադիր ալ-Ջազաիրիի հետ։

Այնուամենայնիվ, տարածաշրջանը խառնաշփոթի մեջ էր քրիստոնեական, հրեական և մուսուլմանական բնակչության միջև զգալի լարվածության պատճառով։ Բերթոնն ամեն ինչ արեց խաղաղությունը պահպանելու համար, բայց դա նրան երբեմն դժվարության էր հասցնում։ Մի դեպքում նա պնդում էր, որ խուսափել է Սիրիայի նահանգապետ Մուհամեդ Ռաշիդ փաշայի կողմից ուղարկված հարյուրավոր զինված հեծյալների հարձակումից։ Նա գրել է.«Ես երբեք ավելի շոյված չեմ եղել իմ կյանքում, քան երբ իմացա, որ ինձ սպանելու համար կպահանջվի երեք հարյուր մարդ»։

Իրավիճակի սրումը կանխելու և հյուպատոսի կյանքը փրկելու համար Բրիտանացիները 1871 թվականին Բերթոնին տեղափոխեցին Տրիեստ։ Բերթոնը երբեք առանձնապես գոհ չէր այդ պաշտոնից, բայց դա նրան հնարավորություն տվեց նկարագրել իր նախորդ բոլոր ճանապարհորդությունները։

1875 թվականին Բերթոնը այցելեց Իսլանդիա։ Այս երկրում երեք ամիս անցկացնելուց հետո նա շուտով հրատարակեց 794 էջանոց աշխատությունը ՝ «Ultima Thule; or A Summer in Iceland» (London, 1875): Բերթոնը փորձեց ապացուցել, որ հենց Իսլանդիան էր այն խորհրդավոր «**Տուլե**» երկիրը, որտեղ այցելել էր Պյութեյ Մասալիոտը։

1886 թվականի փետրվարի 5-ին Բերթոնը թագուհու ձեռքից պարգևատրվեց ասպետական տիտղոսով և Սուրբ Միքայելի և Սուրբ Ջորջիայի շքանշանով։

Այս ժամանակահատվածում գրված Բերթոնի գործերը սառը ընդունվեցին հասարակության կողմից։ Այսպես, Արևելյան գրականության թարգմանությունների շարքի Հրապարակումը ռիսկային է համարվել, իսկ աշխատություններն իրենք ՝ պոռնոգրաֆիկ։ Վատսյանների Կամասուտրան (հայտնի է որպես «Կամասուտրա», 1883), հազար ու մեկ գիշերվա գիրքը (1885), Շեյխ Նեֆզավիի բույրերի այգին (1886) և հազար ու մեկ գիշերվա լրացումները։

Նույն ժամանակահատվածում Բերթոնը հրատարակեց իր գրառումները դեպի Մեքքա ճանապարհորդության, հինդուական հեքիաթների հավաքածուի, Վիկրամի և վամպիրի մասին (1870) և սուսերամարտի անավարտ պատմությունը ՝ Թուրի գիրքը (1884): Նա նաև թարգմանել է *Լուիզ* *Լուիշ դի Կամոենսը* 1880 թվականին։

### Մահ

Բերթոնի գերեզմանը, Լոնդոնի հարավ-արևմուտք:
Բերթոնը մահացավ Տրիեստում 1890 թվականի հոկտեմբերի 20-ի վաղ առավոտյան սրտի կաթվածից։ Նրա կինը ՝ Իզաբելը, համոզեց քահանային կատարել վերջին ծեսը, չնայած Բերթոնը կաթոլիկ չէր, և այդ գործողությունը հետագայում հանգեցրեց Իզաբելի և Բերթոնի որոշ ընկերների միջև կոնֆլիկտի։ Ենթադրվում էր, որ մահը տեղի է ունեցել հոկտեմբերի 19-ին շատ ուշ, և որ Բերթոնն արդեն մահացել էր այն ժամանակ, երբ քահանան հաղորդություն էր անցկացնում։ Ինքը ՝ Բերթոնն իրեն աթեիստ է անվանել, չնայած խոստովանել է, որ դաստիարակվել է Անգլիկան եկեղեցու ավանդույթներով։

Իզաբելը երբեք չի վերականգնվել կորստից։ Նրա մահից հետո նա այրեց ամուսնու շատ գործեր, ներառյալ ամսագրերը և բույրերի պարտեզի նոր թարգմանությունը, որը նա ինքն էր համարում ամուսնու «magnum opus» -ը։ Նա կարծում էր, որ դրանով պաշտպանել է իր ամուսնու հեղինակությունը, սակայն նրա գործողությունները լայնորեն քննարկվել են։

Իզաբելը գրել է ամուսնու կենսագրությունը։

Էպատաժ Բերթոնի գերեզմանի վրա:
Ամուսինները թաղված են Լոնդոնի հարավ-արևմուտքում գտնվող Սուրբ Մարիամ Մագդաղենացի կաթոլիկ եկեղեցու մատուռում, բեդվինյան վրանի տեսքով գերեզմանում. այդ նախագիծը մշակել է ինքը ՝ Իզաբելը։ Սըր Ռիչարդի և Լեդի Բերթոնի դագաղները կարելի է տեսնել վրանի հետևի պատուհանից։ Մատուռում տեղադրված է հիշատակի վիտրաժ, որը պատկերում է Բերթոնին միջնադարյան ասպետի կերպարով։ Բերթոնի անձնական իրերը և նրան վերաբերող նկարների և լուսանկարների հավաքածուն գտնվում են Orleans House Gallery-ում։

Կամասուտրա Հասարակություն
-------------------------

Բերթոն հետաքրքրվել սեքսուալությամբ և էրոտիկ գրականությամբ։ Այնուամենայնիվ, 1857 թվականի անպարկեշտ հրատարակությունների մասին օրենքը արգելում էր նման գրականության հրապարակումը։ Այդ ժամանակ Բերթոնը Ֆորստեր Ֆիցջերալդ Արբուտնոտի հետ միասին ստեղծեց Կամասուտրա ընկերությունը, որպեսզի իր հովանու ներքո տպագրեն գրքեր, որոնք անթույլատրելի էին հրատարակման համար։

Նրա գրքերից ամենահայտնիներից մեկը *«Հազար ու մի գիշեր» (սովորաբար կոչվում է Արաբական գիշերներ)* 10 հատորից (1885) գրքի թարգմանությունն է, իսկ ավելի ուշ ՝ ևս 6 հատորից։ Գրքերը տպագրվել են «Կամասուտրա» ընկերության կողմից ՝ խստորեն նախնական բաժանորդագրությամբ։ Թերևս Բերթոնի ամենահայտնի գիրքը նրա թարգմանությունն է Կամասուտրա. Նա թարգմանիչ չէր, քանի որ բնօրինակ ձեռագիրը գրված էր սանսկրիտում, որին Բերթոնը չէր տիրապետում։ Այնուամենայնիվ, նա նաև թարգմանիչ չէր, քանի որ նա չէր տիրապետում սանսկրիտին։ Ակնհայտ է, որ Բերթոնը թարգմանել է Կամասուտրայի արդեն գոյություն ունեցող թարգմանությունը ինչ-որ այլ լեզվից։

Արաբերեն բնագրում «Անուշահոտ այգին», որը ֆրանսերենից անգլերեն է թարգմանել Բերթոնը, հրատարակվել է որպես «Շեյխ Նեֆզավիի անուշահոտ այգին.Արաբական էրոտոլոգիայի ուղեցույց» (1886)։ Բերթոնի մահից հետո նրա այրին այրել է նրա գործերից շատերը, այդ թվում ՝ «Բույրերի պարտեզի» նոր թարգմանության ձեռագիրը, որը պարունակում էր տղամարդկությանը նվիրված գլուխ։

Բարթոնի կյանքի իրադարձությունների ժամանակացույց
-----------------------------------------------

Ստեղծագործություններ
--------------------

* *Goa and the Blue Mountains* (1851)Արխիվացված 2014-03-10 Wayback Machine
* *Scinde or the Unhappy Valley* (1851)Արխիվացված 2015-09-23 Wayback Machine
* *Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus* (1851)Արխիվացված 2008-04-12 Wayback Machine
* *Falconry in the Valley of the Indus* (1852)Արխիվացված 2013-09-10 Wayback Machine
* *A Complete System of Bayonet Exercise (1853)*Արխիվացված 2014-06-08 Wayback Machine
* *Personal Narrative of a Pilgrimage to Al Madinah and Meccah* 3 Vols. (1855-6)Արխիվացված 2010-07-06 Wayback Machine. See also *PDF facsimile*Արխիվացված 2013-03-04 Wayback Machine
* *First Footsteps in East Africa* (1856)Արխիվացված 2010-07-06 Wayback Machine. See also *PDF Facsimile*Արխիվացված 2007-12-15 Wayback Machine.
* *The Lake Regions of Central Equatorial Africa (1859)*Արխիվացված 2013-09-21 Wayback Machine
* *The Lake Regions of Central Africa* (1860)Արխիվացված 2015-09-23 Wayback Machine
* *The City of the Saints, Among the Mormons and Across the Rocky Mountains to California* (1861)Արխիվացված 2009-02-28 Wayback Machine
* *Wanderings in West Africa* (1863)Արխիվացված 2015-09-23 Wayback Machine
* *Abeokuta and the Cameroon Mountains* (1863)Արխիվացված 2015-09-23 Wayback Machine
* *A Mission to Gelele, King of Dahomé* (1864)Արխիվացված 2015-09-23 Wayback Machine
* *The Nile Basin* (1864)Արխիվացված 2015-09-23 Wayback Machine With James McQueen.
* *Wit and Wisdom From West Africa* (1865)Արխիվացված 2015-06-08 Wayback Machine
* *Stone Talk (1865)*Արխիվացված 2015-09-23 Wayback Machine
* *The Guide-book. A Pictorial Pilgrimage to Mecca and Medina* (1865)Արխիվացված 2015-09-23 Wayback Machine.
* *Explorations of the Highlands of Brazil* (1869)Արխիվացված 2015-05-06 Wayback Machine
* *Letters From the Battlefields of Paraguay* (1870)Արխիվացված 2015-09-23 Wayback Machine
* *Vikram and the Vampire or Tales of Hindu Devilry* (1870)Արխիվացված 2010-07-06 Wayback Machine. See also *PDF Facsimile*Արխիվացված 2015-09-23 Wayback Machine.
* *Unexplored Syria* (1872)Արխիվացված 2015-09-23 Wayback Machine
* *Zanzibar* (1872)Արխիվացված 2015-09-23 Wayback Machine
* *Ultima Thule* (1872)Արխիվացված 2015-09-23 Wayback Machine
* *The Lands of Cazembe. Lacerda’s Journey to Cazembe in 1798* (1873)Արխիվացված 2015-09-23 Wayback Machine. Edited and translated by Burton.
* *The Captivity of Hans Stade of Hesse, in A.D. 1547—1555, Among the Wild Tribes of Eastern Brazil.*Արխիվացված 2015-09-23 Wayback Machine Translated by Albert Tootal and annotated by Richard F. Burton.
* *A New System of Sword Exercise for Infantry* (1876)Արխիվացված 2013-08-13 Wayback Machine
* *Two Trips to Gorilla Land and the Cataracts of the Congo* (1876)Արխիվացված 2010-07-06 Wayback Machine See also *PDF Facsimile*Արխիվացված 2014-11-21 Wayback Machine.
* *Etruscan Bologna* (1876)Արխիվացված 2015-09-23 Wayback Machine
* *Sind Revisited* (1877)Արխիվացված 2015-09-23 Wayback Machine
* *The Gold Mines of Midian* (1878)Արխիվացված 2015-09-23 Wayback Machine
* *The Land of Midian (revisited)* (1879)Արխիվացված 2010-07-06 Wayback Machine
* *Os Lusiadas (The Lusiads)* (2 тома, 1880)Արխիվացված 2015-03-11 Wayback Machine
* *The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi* (1880). See also *PDF Facsimile*Արխիվացված 2015-09-23 Wayback Machine.
* *A Glance at the Passion-Play* (1881)Արխիվացված 2007-12-15 Wayback Machine.
* *To the Gold Coast for Gold* 2 Vols. (1883)Արխիվացված 2010-07-06 Wayback Machine. See also *PDF Facsimile*Արխիվացված 2015-09-23 Wayback Machine.
* *The Kama Sutra of Vatsyayana* (1883)Արխիվացված 2014-03-10 Wayback Machine (с F. F. Arbuthnot).
* *Camoens: His Life and His Lusiads* (1883)Արխիվացված 2013-10-21 Wayback Machine
* *Camoens. The Lyricks* 2 Vols (1884)Արխիվացված 2015-09-23 Wayback Machine
* *The Book of the Sword* (1884)Արխիվացված 2008-04-12 Wayback Machine
* *The Book of the Thousand Nights and a Night* (10 томов, 1885)
* *The Perfumed Garden of the Shaykh Nefzawi* (1886)Արխիվացված 2014-08-16 Wayback Machine
* *The Supplemental Nights to the Thousand Nights and a Night* (6 томов, 1886—1888)
* *The Jew, the Gypsy and El Islam* (1898)Արխիվացված 2015-09-23 Wayback Machine
* *The Sentiment of the Sword: A Country-House Dialogue* (1911)Արխիվացված 2013-06-17 Wayback Machine

Կենսագրություններ
-----------------

* *Brodie, Fawn M.* The Devil Drives: A Life of Sir Richard Burton. — New York: W. W. Norton & Company, 1967. — ISBN 0-907871-23-2
* *Burton, Isabel* The Life of Captain Sir Richard F. Burton KCMG, FRGS. — London: Chapman and Hall, 1893. — Т. Vols. 1 and 2.
* *Carnochan, W.B.* The Sad Story of Burton, Speke, and the Nile; or, Was John Hanning Speke a Cad: Looking at the Evidence. — Stanford: Stanford University Press, 2006. — С. 160. — ISBN 0-8047-5325-3
* *Kennedy, Dane* The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World. — Cambridge: Harvard University Press, 2005. — ISBN 0-674-01862-1
* *Կաղապար:Нп3* Death Rides a Camel. — New York: Կաղապար:Нп3, 1963.
* *Կաղապար:Нп3* Burton: A Biography of Sir Richard Francis Burton. — New York: Penguin Books, 1963. — ISBN 0-14-012068-8
* *Godsall, Jon R.* The Tangled Web – A life of Sir Richard Burton. — London: Matador Books, 2008. — ISBN 978-1906510-428
* Hitchman, Francis (1887), *Richard F. Burton, K.C.M.G.: His Early, Private and Public Life with an Account of his Travels and Explorations*, Two volumes; London: Sampson and Low.
* *Jeal, Tim* Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure. — London: Faber & Faber, 2011. — ISBN 978-0-300-14935-7
* *Կաղապար:Нп3* A Rage to Live: A Biography of Richard & Isabel Burton. — New York: W. W. Norton & Company, 1998. — ISBN 0-393-04672-9
* McDow, Thomas F. 'Trafficking in Persianness: Richard Burton between mimicry and similitude in the Indian Ocean and Persianate worldsԱրխիվացված 2011-07-21 Wayback Machine'. Comparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East 30.3 (2010): 491—511. ISSN 1089-201X
* *McLynn, Frank* From the Sierras to the Pampas: Richard Burton's Travels in the Americas, 1860–69. — London: Century, 1991. — ISBN 0-7126-3789-3
* *McLynn, Frank* Burton: Snow on the Desert. — London: John Murray Publishing, 1993. — ISBN 0-7195-4818-7
* Newman, James L. (2009), *Paths without Glory: Richard Francis Burton in Africa*, Potomac Books, Dulles, Virginia; ISBN 978-1-59797-287-1.
* *Moorehead, Alan* The White Nile. — New York: Harper & Row, 1960. — С. 448. — ISBN 0-06-095639-9
* *Կաղապար:Нп3* Journey to the Source of the Nile. — Toronto: HarperCollins, 1998. — ISBN 0-00-200019-9
* *Ondaatje, Christopher* Sindh Revisited: A Journey in the Footsteps of Captain Sir Richard Francis Burton. — Toronto: HarperCollins, 1996. — ISBN 1-59048-221-2
* *Rice, Edward* Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Makkah, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West. — New York: Charles Scribner and Sons, 1990.
* *Wisnicki, Adrian S.* Cartographical Quandaries: The Limits of Knowledge Production in Burton's and Speke's Search for the Source of the Nile(անգլ.) // *Կաղապար:Нп3* : journal. — 2008. — Т. 35. — С. 455—479.
* Wisnicki, Adrian S. (2009). «Charting the Frontier: Indigenous Geography, Arab-Nyamwezi Caravans, and the East African Expedition of 1856-59». *Victorian Studies* 51.1 (Aut.): 103-37.
* *Wright, Thomas* The Life of Sir Richard Burton. — New York: Կաղապար:Нп3, 1906. — Т. Vols. 1 and 2. — ISBN 1-4264-1455-2Արխիվացված է Հոկտեմբեր 13, 2008 Wayback Machine-ի միջոցով:

Մշակութային ակնարկներ
---------------------

* Բերթոնը մեկ անգամ չէ, որ իր ստեղծագործություններում մեջբերում է Խորխե Լուիս Բորխեսը։
* Բերթոնը Ֆիլիպ Խոսե Ֆարմերի «Գետի աշխարհը» պենտալոգիայի գլխավոր հերոսն է։
* Բերթոնի մասին գրվել է Իլյա Տրոյանովի կենսագրական վեպը *Հող հավաքողը* (2006)։
* «Լուսնի լեռները» (1990) ֆիլմում Բերթոնն ու Սփիկը պատկերված են որպես ավելի շատ սիրեկաններ, քան մրցակիցներ։
* Բերթոնը Մարկ հոդերի ֆանտաստիկ վեպի գլխավոր հերոսն է ՝ «Ջեք-Ցատկողի խորհրդավոր գործը», որը գրված է այլընտրանքային պատմության և սթիմ-փանկի ոճով։

Թարգմանություններ
-----------------

* Бертон Р. Ф. Личные записки о паломничестве в Медину и Мекку в 3 томах / Пер. с англ. Б. А. Зуева / Под лит. ред. д. ф. н. профессора Д. И. Ермоловича / под общей ред. д. ф. н. профессора М. Э. Конурбаева — М.: МАКС Пресс, 2021 — ISBN 978-5-31706605-5
* Бертон Р. Ф. Еврей, Цыган и Эль Ислам (2022)
* Бертон Р. Ф. Книга мечей. Холодное оружие сквозь тысячелетия / Пер. с англ. Д. А. Лихачева. — М.: «Центрполиграф», 2005. — 400 c.: ил. — ISBN 5-9524-1243-2.

Հրատարակչություն. Richard Francis Burton. The Book of the Sword. London, Chatto and Windus, 1884.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2 3 4  Internet Speculative Fiction Database — 1995.
3. 1 2 3 4  *Brodie F. M.* Encyclopædia Britannica
4. 1 2  Oxford Dictionary of National Biography / C. Matthew — Oxford: OUP, 2004.
5. 1 2 3  Kindred Britain
6. 1 2  *Lundy D. R.* The Peerage
7. ↑  *Royal Geographical Society* Gold Medal Recipients — Royal Geographical Society, 2022.
8. ↑  Ермолович Д. И. Англо-русский словарь персоналий. — М.: Рус. яз. 1993. — 336 с. — С. 71
9. ↑  «BBC - History - Sir Richard Burton» (անգլերեն). www.bbc.co.uk. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մարտի 20-ին. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 29-ին.
10. ↑  *A Rage to Live*, p. 1.
11. ↑  Дословно: Кемпбеллы из Туама. Английская (точней: англоязычная британская) приставка **of**, буквально означающая «**из**», соответствует французской приставке **de** и немецкой приставке **von**. На русский язык чаще всего переводится словом «из», что порождает досадную юридическую путаницу.
12. ↑  *Falconry In The Valley of the Indus*, Richard F. Burton (John Van Voorst 1852) page 93.
13. ↑  The Journal of the Discovery of the Source of the Nile Արխիվացված 2014-04-03 Wayback Machine by John Hanning Speke at www.wollamshram.ca (URL accessed 10 April 2006)
14. ↑  Carnochan (2006), pp. 77-8 цитирует Изабель Бёртон и Александра Мэтланда.
15. ↑  Jeal (2011), p. 121
16. ↑  Jeal (2011), p. 322
17. ↑  Kennedy (2005), p. 135
18. ↑  Jeal (2011), p. 129
19. ↑  Jeal (2011), pp. 156—166
20. ↑  Jeal (2011), p. 111
21. ↑  *A Rage to Live* page 341.
22. ↑  Kennedy (2005), p. 123
23. ↑  Wright (1905), vol. 1, p. 200 Արխիվացված 2008-08-24 Wayback Machine.
24. ↑  *The Life of Captain Sir Richard F. Burton KCMG, FRGS* Vol. 1 page 517.
25. ↑  *Thomas Wright* The Life of Sir Richard Burton. — Library of Alexandria. — ISBN 9781465550132
26. ↑  Wright (1906), vol. 2, pp. 252—254 Արխիվացված 2008-06-29 Wayback Machine.
27. ↑  *The Life of Captain Sir Richard F. Burton KCMG, FRGS*
28. ↑  *Cherry, Bridget and Pevsner, Nikolaus* The Buildings of England – London 2: South. — London: Penguin Books, 1983. — С. 513. — ISBN 0 14 0710 47 7
29. ↑  *Boyes, Valerie and Wintersinger, Natascha* Encountering the Unchartered and Back – three explorers: Ball, Vancouver and Burton. — Museum of Richmond, 2014. — С. 9—10.
30. ↑  De Novellis, Mark. «More about Richmond upon Thames Borough Art Collection». *Your Paintings: Uncovering the Nation's Art Collection*. BBC. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ սեպտեմբերի 24-ին. Վերցված է 2012 թ․ դեկտեմբերի 15-ին.
31. 1 2  Ben Grant, «Translating/'The' „Kama Sutra"» Արխիվացված 2016-06-11 Wayback Machine, *Third World Quarterly*, Vol. 26, No. 3, Connecting Cultures (2005), 509—516
32. ↑  Pagan Press (1982–2012). «Sir Richard Francis Burton Explorer of the Sotadic Zone». *Pagan Press*. Pagan Press. Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ մարտի 7-ին. Վերցված է 2012 թ․ հունիսի 16-ին.
33. ↑  The Arabian Nights translated by Richard Francis Burton Արխիվացված 2014-06-07 Wayback Machine. Burtoniana.org. Retrieved on 2013-09-23.
34. ↑  The Arabian Nights translated by Richard Francis Burton Արխիվացված 2014-06-07 Wayback Machine. Burtoniana.org. Retrieved on 2013-09-23.

Արտաքին հղումներ
----------------

  

* Sir Richard F. Burton on the Web
* Online editions of Burton’s works
* Richard Burton More online editions of Burton’s textsԱրխիվացված 2006-07-13 Wayback Machine
* Sir Richard Francis Burton and General Charles «Chinese» GordonԱրխիվացված 2006-06-15 Wayback Machine
* EuropeanԱրխիվացված 2006-10-12 Wayback Machine travelers to Mecca (non-Muslims)
* Appeal for the restoration of the Burtons' tomb (site includes pictures of the tomb).
* Complete Works of Richard Burton at burtoniana.orgԱրխիվացված 2011-02-23 Wayback Machine. Includes over 200 of Burton’s journal and magazine pieces.
* Richard Francis Burtonի գործերը Գուտենբերգ նախագծում
* *The Penetration of Arabia: A Record of the Development of Western Knowledge Concerning the Arabian PeninsulaԱրխիվացված 2019-05-27 Wayback Machine*, from 1904, discusses Burton.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ռիչարդ Ֆրենսիս Բերթոն» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ռիչարդ Ֆրենսիս Բերթոն» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | International Music Score Library Project · MusicBrainz · Գուտենբերգ նախագիծ · Internet Speculative Fiction Database · The Peerage · Find A Grave · WikiTree |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Կրուգոսվետ · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Օքսֆորդի կենսագրական · Dictionary of National Biography (1st suppl.) · Notable Names Database · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BAV: ADV10290354 · BIBSYS: 3007927 · BNC: a10301501 · BNE: XX1163477 · BNF: 11894626v · CiNii: DA00632933 · CONOR: 33584483 · EGAXA: vtls000991127 · GND: 118517848 · ICCU: CFIV102356 · ISNI: 0000000121262534 · LCCN: n80057204 · LNB: 000099616 · NDL: 00434920 · NKC: jn20000700262 · NLA: 35024155 · NLG: 174898 · NLP: a0000002724475 · NSK: 000093432 · NTA: 068458282 · NUKAT: n2004091818 · PTBNP: 28225 · LIBRIS: 43852, 179762 · SUDOC: 026760045 · VIAF: 29832058 · WorldCat VIAF: 29832058 |

 |

 |