**Արա Գեղեցիկ և Շամիրամ**, հայ ժողովրդական վիպասանք, ավանդազրույց, որը ձևավորվել է մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակում և հիշեցնում է Օզիրիսի և Իզիդայի, Թամմուզի և Իշտարի, Ադոնիսի և Աֆրոդիտեի (Աստարտե) առասպելները։ 5-րդ դարում վիպերգն գրի է առնվել Մովսես Խորենացու մշակմամբ։ Հետագայում այլ պատմագիրների ընդօրինակմամբ և ուշ շրջանի ժողովրդական զրույցների ձևով այն փոխանցվել է սերնդեսերունդ։

Հայոց պատմություն
-----------------

Հիմնական հոդված՝ Պատմություն Հայոց (Խորենացի)

Վիպերգում գործող անձինք
-----------------------

Արա, Արա Գեղեցիկ – **Հայկի** սերնդից հայոց արքա, Արամի որդին։ Մարմնավորում է հեթանոս հայերի հավատալիքները մեռնող և հառնող աստծու, բնության զարթոնքի, նաև ընտանեկան առաքինության և ողջամտության մասին։ Արան ուներ գեղեցիկ կապույտ աչքեր, այստեղից էլ նրա անվանումը` Արա Գեղեցիկ։ Շարունակել է Ասորեստանի դեմ ուղղված հայոց ազատագրական պայքարը։  

Որոշ ուսումնասիրողներ, ինչպես Արամին նույնացնում են Արամե Ուրարտացու հետ, այնպես էլ ընդհանուր պատմական զուգահեռներ են գտնում Արա Գեղեցիկի և Արգիշտի Ա Ուրարտացու միջև, որը /ամուսնու՝ Շամշի-Ադադ 5-րդ թագավորի մահվանեց հետո Ասորեստանի իշխանությունը իր ձեռքը վերցրած/ Ասորեստանի Շամիրամովթ թագուհու օրոք վարել է հոր՝ Մենուա թագավորի Ուրարտական զորամիավորումների հրամանատարությունը։ [Ըստ Մ. Խորենացու գրի առած հին ավանդության՝ վավաշոտ և անառակ Շամիրամը սիրահարվում է Արա Գեղեցիկին և նրանից մերժում ստանալով պատերազմում Հայոց հետ։ Այդ պատերազմում Հայոց բանակը գլխավորող՝ արքայազն Արա Գեղեցիկը մահացու վիրավորվում է և գերի ընկնում այրասիրտ Շամիրամին, վերջինս իր արալեզների և հեքիմների միջոցով բուժում է Հայոց արքայազնին և վախենալով վրեժխնդրության համար Հայոց զորքի նոր հարձակումից ետ է վերադարձնում նրան։ Չնայած Մ. Խորենացին ասում է, որ չի հավատում այդ իրողությանը և Շամիրամը հավանաբար մահացած Արայի փոխարեն իր սիրեկաններից մեկին Արայի նման զարդարելով ներկայացրել է Արայի տեղը, Հայոց բանակը խաղաղեցնելու համար։]

Նինոս – Ասորեստանի թագավոր (խոսքը Արամե Ուրատացու գահակալման սկզբնական ժամանակաշրջանում՝ Ասորեստանում թագավորող Աշուրնասիրպալ II-ի մասին է)։   

Արամ – Արամու Ուրարտացի, Արամ աշխարհակալ, Արա Գեղեցիկի հայրը։  

Շամիրամ (*Շամմուրամաթ, Շամիրամովթ, Սամմիրամաթ, Սեմիրամիս, Սեմիրամիդա*) – Ասորեստանի թագուհի։ Բարձրահասակ էր և ուներ փոքրիկ քիթ։ Շամշիադադ V-ի *(Ք.ծ.ա. 823-811)* կինն էր, ամուսնու մահից հետո մանկահասակ որդու՝ Ադադնիրար III թագավորի խնամակալուհին *(Ք.ծ.ա. 810-806)*։  
Նուարդ - Արա Գեղեցիկի կինը։

Կարդոս – Իր ավանդախառն պատմական իրողությամբ համընկնում է Սարդուրի Բ կամ Սեդուր Բ Ուրարտացու գահակալման ժամանակաշրջանին։ Ըստ Մ. Խորենացու ՙՀայոց պատմության՚ վերլուծության. ներկայիս որոշ պատմաբաններ այն միտքն են հայտնել, որ Խորենացու աշխատությունում հիշատակված Արա Գեղեցիկի ավագ որդի Կարդոսը՝ հավանաբար, իրականում հանդիսանում է Արա Գեղեցիկի և Շամիրամի սիրային պատմության արդյունքում ծնված որդին, որը մոր սպանությունից հետո խնամվել և մեծացել է Հայոց արքունիքում։ Որովհետև Մ. Խորենացին պատմելով Շամիրամի և Հայոց պատերազմի մասին, ապա Արա Գեղեցիկին (կամ նրա տեղը, իբր թե, իր սիրեկաններից մեկին) հայերին վերադարձնելու դեպքերը՝ գրում է.  ՙԴրանից որոշ ժամանակ անց ունեցավ իր Կարդոս որդուն՚:

Արայան Արա -  Հավանաբար՝ Արգիշտի Բ Ուրարտացու անձի հետ կապված պատմական իրողությունների ավանդախառն արտացուլումն է։ Ըստ սեպագիր արձանագրությունների՝ Ռուսա Ա-ի որդին և հաջորդը, իսկ ըստ Մար-Աբաս Կատինայի ավանդախառն աղբյուրների. Արա Գեղեցիկի և նրա սիրելի կնոջ՝ Նվարդից ծնված կրտսեր որդին։ Համաձայն Մ. Խորենացու գրի առած պատմության վկայության՝ Արայան-Արան իր հոր մահից հետո Հայոց արքա է կարգվել Ասորեստանի տիրակալների համաձայնությամբ և ժողովուրդը դեպի Արա Գեղեցիկը տածած գորովի պատճառով՝ նրան կոչել է Արա։

**նկատառում ̶** *Մ. Խորենացու «Հայոց պատմության» մեջ տեղ գտած որոշ անձերի գործունեության հաջորդականության և ժամանակագրական անճշտությունները հիմնականում պայմանավորված են պատմահոր ժամանակաշրջանում՝ ներկայիս պատմական և հնեաբանական մեծ ծավալների տեղեկատվության բացակայությամբ։*

Բովանդակություն
---------------

Ըստ Խորենացու՝ Ասորեստանի թագուհի Շամիրամը հրապուրվել է Հայոց թագավոր Արայի գեղեցկությամբ, ձգտել տիրել նրան։ Խոստումներն ու ընծաները արդյունք չեն տվել։ Շամիրամը վճռել է զենքի ուժով հասնել իր նպատակին։ Արայի դաշտում տեղի ունեցած Ճակատամարտում Արան զոհվել է։ Շամիրամի հանձնարարությունն Արա Գեղեցիկին պատերազմից հետո իր մոտ կենդանի հասցնելու մասին ձախողվել է։ Շամիրամը նրա մարմինը դրել է ապարանքի վերնատանը՝ կենդանացնելու հույսով։ Դիակը նեխել է։ Շամիրամը իր սիրեկաններից մեկին է հագցրել Արայի զգեստները, հայտարարել, թե նա կենդանացել է։Շամիրամի կատարած նենգությունների ու դավերի համար, որոնք վատ են անդրադարձել նաև Ասորեստանի և վերջինիս արքունիքի վրա, 
Շամիրամի որդին՝ Նինուասը, հալածել է մորը։Եվ Շամիրամը՝ փախչելով որդուց, կանխազգալով, որ անզոր է որդու դեմ և չի կարող կանգնեցնել նրան, նետում է իր ուլունքները ծովը և ասում." Հուռութք Շամիրամայ, ի ծով", և դրանից հետո վերածվել է քարե արձանի։

Գրական և պատմական արժեք
-----------------------

Առասպելն արտացոլում է հեթանոս հայերի հավատալիքները մեռնող ու հառնող աստծո, բնության զարթոնքի, իսկ հետագայում նաև ընտանեկան առաքինության և ողջախոհության մասին։ Առասպելում արտացոլվել է ուրարտացիների պայքարն աշխարհակալ Ասորեստանի դեմ։

Այլ ստեղծագործություններ՝ նվիրված «Արա Գեղեցիկ և Շամիրամ» ավանդազրույցին
------------------------------------------------------------------------

Արա Գեղեցիկի և Շամիրամի մասին պատմող ասքը Մովսես Խորենացու գրի առած գեղեցիկ առասպելներից մեկն է։ Արա Գեղեցիկի և Շամիրամի կերպարներին իրենց բանաստեղծություններում, բալլադներում և պոեմներում անդրադարձել են Վահան Տերյանը, Եղիշե Չարենցը, Կոստան Զարյանը, Հովհաննես Շիրազը։

* Նաիրի Զարյանը գրել է **«Արա Գեղեցիկ» դիցապատմական ողբերգությունը**։
* Շամիրամը Արա Գեղեցիկի դիակի մոտ Վարդգես Սուրենյանցի 1899 թվականին ստեղծած կտավ, որը գտնվում է Հայաստանի ազգային պատկերասրահում։

Տես նաև
-------

* Արա Գեղեցիկ
* Շամիրամ
* Հայոց դիցաբանություն
* Բանահյուսություն
* Հայ բանահյուսություն
* Հայ հին բանահյուսություն
* Տիգրան և Աժդահակ
* Արտաշես և Արտավազդ
* Արտաշես և Սաթենիկ
* Վահագն Վիշապաքաղ

Գրականություն
-------------

* Աբեղյան Մանուկ, Հայ ժողովրդական առասպելները Մովսես Խորենացու Հայոց պատմության մեջ, Վաղարշապատ, 1899։
* Մարտիկյան Ա․, Արա Գեղեցիկ, Վիեննա, 1930։
* Ղափանցյան Գրիգոր, Արա Գեղեցիկի պաշտամունքը, Երևան, 1944։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Հայկական գիր և գրականություն |
| --- |
|  |
| Գրականություն | 
Հայ գրականություն •
Հայ պատմիչներ •
Հունաբան դպրոց 
 |
|  |
| Գիր | 
Այբուբեն (Ստեղծման պատմություն • Մեսրոպ Մաշտոց) •
Հայկական հնագրություն •
Դանիելյան նշանագրեր
 |
|  |
| Ստեղծագործություններ և  աշխատություններ | 

|  |  |
| --- | --- |
| միջնադարյան | 
«Եղծ աղանդոց» •
«Հայոց պատմություն» •
«Աշխարհացույց» •
«Զորանամակ» •
«Գիրք թղթոց» •
«Կնիք հավատո» •
«Կանոնագիրք Հայոց» •
«Պատմություն Աղվանից աշխարհի» •
«Մատյան ողբերգության» •
«Մխիթար Գոշի դատաստանագիրք» •
«Աղվեսագիրք» •
«Գիրք հարցմանց (աշխատություն)» •
«Ադամգիրք»
 |

«Վերք Հայաստանի» •
«Սամվել» •
«Խաչագողի հիշատակարանը» •
«Աշոտ Երկաթ» •
«Գևորգ Մարզպետունի» •
«Պապ թագավոր» •
«Վարդանանք» |
|  |
| Հնագույն ձեռագրեր | 
Հունա-հայկական պապիրուս •
«Մլքե թագուհու Ավետարան» •
«Լազարյան ավետարան» •
«Հայերեն հնագույն թղթյա ձեռագիր» 
 |
|  |
| Էպոս և առասպելներ | 

|  |  |
| --- | --- |
| մինչքրիստոնեական | 
«Հայկ և Բել» •
«Վահագնի ծնունդ» •
«Արտաշես և Սաթենիկ» •
«Տիգրան և Աժդահակ» •
«Տորք Անգեղ» •
«Արտավազդի վեպ» •
«Արա Գեղեցիկ և Շամիրամ»
 |

«Պարսից պատերազմ» •
«Արշակ և Շապուհ» •
«Սասունցի Դավիթ» •
«Տարոնի պատերազմ» •
«Կաշտի քաջեր» •
«Կարոս խաչ» •
«Մոկաց Միրզա» •
«Ասլան աղա» |
|  |
| Ժանրեր | 
Շարական •
Տաղ •
Հայրեն •
Անտունի •
Հորովել
 |
|  |
| Ուսումնասիրություն | 
Հայագիտություն •
Մխիթարյան միաբանություն •
Մատենադարան
 |
|  |
| Հեղինակների ցանկեր | 
5-18-րդ դարեր •
19-20-րդ դարեր
 |
|  |
| Վաղ շրջանՄիջնադար5-10-րդ դարեր | 

|  |  |
| --- | --- |
| Ոսկեդար | 
Կորյուն •
Ագաթանգեղոս •
Եզնիկ Կողբացի •
Եղիշե •
Փավստոս Բուզանդ •
Մովսես Խորենացի •
Ղազար Փարպեցի •
Հովհան Մանդակունի
 |

Դավիթ Անհաղթ •
Սեբեոս •
Կոմիտաս Ա Աղցեցի •
Հովհան Մամիկոնյան •
Դավթակ Քերթող •
Հովհաննես Օձնեցի •
Ստեփանոս Սյունեցի •
Ղևոնդ •
Սահակադուխտ •
Խոսրովիդուխտ •
Թովմա Արծրունի •
Հովհաննես Ե Դրասխանակերտցի •
Ուխտանես •
Մովսես Կաղանկատվացի  |
|  |
| Վաղ և ուշ միջնադար11-15-րդ դարեր ² | 
Գրիգոր Նարեկացի •
Ստեփանոս Տարոնեցի Ասողիկ •
Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունի •
Արիստակես Լաստիվերցի •
Հովհաննես Իմաստասեր •
Մատթեոս Ուռհայեցի •
Ներսես Շնորհալի •
Մխիթար Գոշ •
Ներսես Լամբրոնացի •
Վարդան Այգեկցի •
Վարդան Արևելցի •
Կիրակոս Գանձակեցի •
Սմբատ Սպարապետ •
Ֆրիկ •
Հովհաննես Երզնկացի •
Մխիթար Այրիվանեցի •
Ստեփանոս Օրբելյան •
Գևորգ Սկևռացի •
Հեթում Պատմիչ •
Կոստանդին Երզնկացի •
Գրիգոր Ակներցի •
Խաչատուր Կեչառեցի •
Եսայի Նչեցի •
Տերտեր Երևանցի •
Հովհան Որոտնեցի •
Գրիգոր Տաթևացի •
Մատթեոս Ջուղայեցի •
Գրիգոր Խլաթեցի •
Առաքել Սյունեցի •
Թովմա Մեծոփեցի •
Առաքել Բաղիշեցի •
Մկրտիչ Նաղաշ •
Դավիթ Քոբայրեցի 
 |
|  |
| Նոր շրջան16-18-րդ դարեր | 
Հովհաննես Թլկուրանցի •
Գրիգորիս Աղթամարցի •
Նահապետ Քուչակ •
Ներսես Մոկացի •
Սիմեոն Լեհացի •
Սիմեոն Ջուղայեցի •
Առաքել Դավրիժեցի •
Ստեփանոս Լեհացի •
Երեմիա Չելեպի Քյոմյուրճյան •
Զաքարիա Քանաքեռցի •
Նաղաշ Հովնաթան •
Խաչատուր Էրզրումցի •
Պաղտասար Դպիր •
Եսայի Հասան-Ջալալյան •
Սիմեոն Ա Երևանցի •
Պետրոս Ղափանցի •
Սայաթ-Նովա •
Շահամիր Շահամիրյան 
 |
|  |
| 19-րդ դար 20-րդ դարի սկիզբ | 
Հարություն Ալամդարյան •
Մեսրոպ Թաղիադյան •
Խաչատուր Աբովյան •
Ղևոնդ Ալիշան •
Ծերենց •
Մակար Բարխուդարյան •
Գաբրիել Սունդուկյան •
Մկրտիչ Պեշիկթաշլյան •
Միքայել Նալբանդյան •
Ռափայել Պատկանյան •
Րաֆֆի •
Պերճ Պռոշյան •
Ղազարոս Աղայան •
Սմբատ Շահազիզ •
Սրբուհի Տյուսաբ •
Հակոբ Պարոնյան •
Գրիգոր Արծրունի •
Պետրոս Դուրյան •
Արփիար Արփիարյան •
Մուրացան •
Ալեքսանդր Շիրվանզադե •
Ատրպետ •
Լեո •
Գրիգոր Զոհրապ •
Հովհաննես Հովհաննիսյան •
Վրթանես Փափազյան •
Նար-Դոս •
Հովհաննես Թումանյան •
Լևոն Շանթ •
Երվանդ Օտյան •
Խնկո Ապեր •
Արշակ Չոպանյան •
Ավետիք Իսահակյան •
Դերենիկ Դեմիրճյան •
Վահան Թեքեյան •
Զապել Եսայան •
Սիամանթո •
Դանիել Վարուժան •
Վահան Տերյան •
Ռուբեն Սևակ •
Միսաք Մեծարենց 
 |
|  |
| 20-րդ դար արդի շրջան | 
Արազի •
Հակոբ Օշական •
Կոստան Զարյան •
Ստեփան Զորյան •
Վահան Թոթովենց •
Եղիշե Չարենց •
Ակսել Բակունց •
Նաիրի Զարյան •
Գուրգեն Մահարի •
Շահան Շահնուր •
Վախթանգ Անանյան •
Մկրտիչ Արմեն •
Հրաչյա Քոչար •
Խաչիկ Դաշտենց •
Հովհաննես Շիրազ •
Համո Սահյան •
Մուշեղ Իշխան •
Սերո Խանզադյան •
Մարո Մարգարյան •
Սիլվա Կապուտիկյան •
Գևորգ Էմին •
Հրաչյա Հովհաննիսյան •
Վահագն Դավթյան •
Պարույր Սևակ •
Մկրտիչ Սարգսյան •
Զահրատ •
Աղասի Այվազյան •
Մետաքսե •
Հայկ Խաչատրյան •
Արտաշես Քալանթարյան •
Մուշեղ Գալշոյան •
Վարդգես Պետրոսյան •
Ժիրայր Անանյան •
Հրանտ Մաթևոսյան •
Զորի Բալայան •
Արամայիս Սահակյան •
Պերճ Զեյթունցյան •
Ռազմիկ Դավոյան •
Հենրիկ Էդոյան •
Արտեմ Հարությունյան •
Լևոն Անանյան •
Գուրգեն Խանջյան •
Հրաչյա Թամրազյան •
Լևոն Խեչոյան •
Վահրամ Սահակյան •
Աշոտ Գաբրիելյան 
 |
|  |
| Տե՛ս նաև | 
**Հայ պատմագիրներ և ժամանակագիրներ** •
**Հայ աստվածաբաններ**
 |
|  |
| ¹ Միջնադարյան, նոր և նորագույն շրջանի միայն առավել հայտնիների անունները ² 5-14-րդ դարերը համարվում են Հայկական վերածննդի դարաշրջան |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 666)։*  |