**«Սուսերով տղան»** (ռուս.՝ «Мальчик со шпагой»), Վլադիսլավ Կրապիվինի եռապատումը մանկական «Էսպադա» ջոկատի մասին, որը գրվել է 1972-1974 թվականներին։ Վեպը ներառվում է ավելի մեծ՝ ««Էսպադայի» առագաստներ» եռագրությունում, որն ընդգրկում է նաև «Բրոնզե տղան» (1992 թվական) և «Համառության կարմիր դրոշը» (2005 թվական) վեպերը։ Սկզբում տպագրվել է «Պիոներ» ամսագրում 1973-1975 թվականներին, առանձին հրատարակությունը թողարկվել է 1981 թվականին։ Այնուհետև այն վերատպվել է մի քանի անգամ։ Վեպն առավել ամբողջական կերպով բացահայտում է գրողի աշխարհայացքն ու երեխայի մասին նրա պատկերացումը։

Եռերգության իրադարձություններն ընդգրկում են վեցերորդ դասարանի աշակերտ Սերյոժա Կախովսկու կյանքի մեկ տարին, հեղինակը ցույց է տալիս հասունացող հերոսի կյանքի շրջադարձային պահերը, նրա «լավագույն ժամը»։ Սերյոժան հանդես է գալիս հանուն արդարության, հայտնվում է դժվարին փորձությունների մեջ, սովորում է առանց վարանելու համարձակ գործողություններ կատարել և ճիշտ ընտրություն կատարել պատվի ու անազնվության միջև։ Սերյոժայի հետ դժվարություններ է հաղթահարում «Էսպադա» պիոներական ջոկատը, որի նախատիպը եղել է Վլադիսլավ Կրապիվինի ստեղծած «Կարավել» ջոկատը։ Ըստ որոշ գնահատականների՝ եռագրությունը դարձավ գրողի ամենահայտնի ստեղծագործությունը՝ նրան լայն ժողովրդականություն բերելով ԽՍՀՄ-ում։ Երեխաները մի քանի տարի նամակներ էին ուղարկում Սերյոժա Կախովսկուն՝ համարելով նրան իրական մարդ։ Այն համարվում էր 1970-ականների մանկական հոգեբանական արձակի օրինակ, գիրքը շոշափում է բարոյական և էթիկական հարցեր, պարունակում է ռոմանտիկ մոտիվներ և հեքիաթային պատկերներ։ Վեպը ներկայացնում է Կրապիվինի ստեղծագործության նոր տեսակի կոնֆլիկտ, որը դեր է խաղում սյուժեում՝ մանկական կազմակերպության և իշխանության մեջ գտնվող անձանց միջև։ Խորհրդային տարիներին եռերգության հիման վրա բեմադրվել են հեռուստատեսային պիեսներ։

Ստեղծում և հրապարակում
----------------------

Եռագրությունը գրվել է 1972-1974 թվականներին։ Ս. Բարուզդինին ուղղված նամակում (1972 թվականի ամառ) Կրապիվինը հայտնում է, որ ավարտում է «Սուսերով տղան» («Հեծյալները Ռոզա կայարանում») պատմվածքի առաջին մասի աշխատանքները, և որ նա մոտավորապես պատկերացնում է երկրորդի բովանդակությունը։ Մասը, չնայած չգիտեր, թե երբ է սկսելու գրել, դեռ անուն չի հորինել։ Հետազոտող Ա. Կարպուկովան կարծում էր, որ այս խոսքերը խոսում են հեղինակի մտադրության մասին, որը պատմվածքների ցիկլ ստեղծելն էր։ Նամակում Կրապիվինը պնդում էր, որ «Պիոներ» ամսագիրը սպասում էր իր առաջին պատմությանը, սակայն կասկածներ հայտնեց, որ խմբագիրները «հիացած կլինեն այս բանից»։

Էսպադա ջոկատի նախատիպը եղել է Վլադիսլավ Կրապիվինի ստեղծած «Կարավել» ջոկատը։ Հեղինակը վեպի համար հիմք է ընդունել ջոկատի շուրջ տեղի ունեցած իրադարձությունները։ Գրքի նախաբանում հեղինակը գրել է, որ Սերյոժա Կախովսկին գոյություն չուներ, ինչպես և Էսպադա ջոկատը, բայց գրողը շրջապատված էր Սերյոժայի նման մարդկանցով, և կային նաև Կարավելի ջոկատի «երիտասարդ նավաստիներ, կուրսանտներ և սուսերամարտիկներ». առանց դրանց, ըստ հեղինակի, գիրքը չէր գրվի։ Կենսագիր Ա.Շչուպովի խոսքով, վեպն ընկալվել է նաև Չիլիում տեղի ունեցած ռազմական հեղաշրջման համատեքստում. Կենսագիրն այն կարծիքին էր, որ այդ կապը պետք չէ, թեև գրողն անշուշտ հետևում էր աշխարհում կատարվող իրադարձություններին։ 1973, 1974 և 1975 թվականներին «Պիոներ» ամսագրում տպագրվել է երեք մաս՝ Է. Մեդվեդևի նկարազարդումներով։ 1975 թվականին առաջին պատմվածքը ներառվել է համանուն ժողովածուում («Հեծյալները Ռոզա կայարանից», հրատարակչություն «Մանկական գրականություն»), նույն թվականին առաջին երկու պատմվածքները ներառվել են հեղինակի «Պիլոտ հատուկ հանձնարարությունների համար» ժողովածուում»։ («Middle Ural Book Publishing House», տպաքանակ 50000 օրինակ)։ Երկրորդ և երրորդ մասերը կազմում են «Սուսերով տղան» ժողովածուն, որը հրատարակվել է 1976 թվականին «Երեխաների գրականություն» հրատարակչության կողմից, իսկ 1981 թվականին այնտեղ լույս է տեսել երեք մասից բաղկացած գրքի ամբողջական հրատարակությունը։ Այս երկու հրատարակություններից յուրաքանչյուրն ուներ 100000 օրինակ տպաքանակ։ Հետագայում եռագրությունը վերատպվել է մի քանի անգամ։

1975 թվականին եռագրության համար հեղինակը «Պիոներ» ամսագրի կողմից ստացել է Արկադի Գայդարի անվան մրցանակը։

Սյուժե
------

Եռագրության իրադարձություններն ընդգրկում են գլխավոր հերոսի՝ վեցերորդ դասարանցի Սերյոժա Կախովսկու կյանքի մեկ տարին։ Ի տարբերություն «Կարավելի ստվերի», որը տեղի է ունենում անցյալում (Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակաշրջան)՝ եռերգության իրադարձությունները ժամանակակից են, այսինքն՝ դրանք տեղի են ունենում ուշ խորհրդային շրջանում ։ Կյանքի իրողությունները, ինչպիսիք են կոլտնտեսությունը, պիոներական ճամբարը, ոստիկանությունը, կոմսոմոլը և այլք, հյուսված են վեպի գեղարվեստական հյուսվածքի մեջ։ Երեք մասերում էլ շարադրանքը պատմվում է երրորդ դեմքից, բայց գլխավոր հերոսը ֆոկալիզատորն է, իրադարձությունները նկարագրվում են նրա տեսանկյունից։

### Առաջին մաս. Հեծանվորդներ Ռոզա կայարանում

12-ամյա Սերյոժա Կախովսկին ինքնակամ լքում է պիոներական ճամբարը ղեկավար Տիխոն Միխայլովիչ Սովկովի հետ կոնֆլիկտից հետո, ով բացել և կարդացել է տուն ուղարկված իր նամակը, այնուհետև հրապարակայնորեն մեկնաբանում այն։ Սերյոժան ղեկավարի արարքը ստորություն է անվանում բոլորի աչքի առաջ։ Ռոսա կայարանում տղան վերցնում է թափառող շանը, ում տալիս է Նոկ անունը։ Ճամբարի ֆիզկուլտուրայի ուսուցիչ Ստանիսլավ Անդրեևիչը փորձում է Սերյոժային ստիպել հեռանալ կայանից դեպի ճամբար, սակայն նրան խանգարում է Նոկը, որը պատրաստ է հարձակվել մեծահասակի վրա։ Տեսարանը դիտում է Դոն Կիխոտին նմանվող մի տղամարդ, ով ներկայանում է որպես գործուղման մեջ գտնվող լրագրող Ալեքսեյ Բորիսովիչ Իվանով։ Նրանք ծանոթանում են, և տղան պատմում է, թե ինչու է լքել ճամբարը։ Նախորդ ամառ նա սաստիկ հիվանդացավ և նրան երևացին թուր ու նիզակով ձիավոր, սուր սաղավարտով և վերարկուով, որից հետո Սերյոժան ստվարաթղթե հեծելազորներ պատրաստեց։ Ամպրոպի ժամանակ ձիավորներն անհետացան բաց պատուհանից, բայց նա երազում տեսավ, որ սենյակ է մտել իսկական ձիավոր, ով ասել է, որ պետք է հեծնել, բայց խոստացել է օգնության գալ, եթե կանչեն։ Սերյոժան այս պատմությունը պատմեց ճամբարում, և նրա հեքիաթը ծաղրի առիթ դարձավ ճամբարի որոշ ուսանողների համար (այդ թվում՝ տնօրենի «մուշկետները», «ռեժիսորի երգիչները» ):

Գնացքին սպասելիս Ալեքսեյ Բորիսովիչը և Սերյոժան խաղում են «ծովամարտ», տղան հարցնում է, թե արդյոք Սիբիրում հանդիպե՞լ է մորը։ Ճամբարի պետը գալիս է կայարան և համոզում Սերյոժային վերադառնալ։ Սերյոժան համաձայն չէ և աջակցություն է գտնում ի դեմս մի լրագրողի, որը, պարզվում է, նախկինում պաշտոնական անհրաժեշտությունից ելնելով շփվել է ճամբարի ղեկավարի հետ (նախկինում Սովկովը ղեկավարում էր բանջարեղենի պահեստը) և չի ճանաչել նրան լավագույն կողմից։ Սերյոժային և նրա շանը չեն թողնում գնացք, և նրանք մնում են կայարանում, ինչպես Ալեքսեյ Բորիսովիչը։ Դժբախտ ուղևորները որոշում են գնալ գետ, որտեղ իրենց բախտը բերում է՝ ափին մոտ կա նավակ, որը պատրաստվում է նավարկել, իսկ անձնակազմը լրագրողի լավ ընկերներն են։Սերյոժան հիշում է, որ շալվարն ու բաճկոնը թողել է կայարանում գրպանում մահացած մոր լուսանկարն է։ Սերյոժան վազում է կայարան, որտեղ նրան սպասում են ճամբարի պետի չորս «ժանդարմներ»՝ Գուտեյայի գլխավորությամբ, ովքեր փորձում են ուժով Սերյոժային ներքաշել ճամբար։ Հանկարծ Սերյոժային օգնության են հասնում հինգ հեծելազոր, որոնցից գլխավորը՝ «սպիտակ, սպիտակ ատամներով, կանաչ վերնաշապիկով և կտավով կապույտ աստղով Բուդենովկան», ասում է։Հերոսները ապահով նավարկում են նավով։ Պարզվեց, որ մի շարք զուգադիպություններ են տեղի ունեցել Ալեքսեյ Բորիսովիչը հեռադիտակով տեսել է ճամբարային գազային մեքենա և, կասկածելով, որ ինչ-որ բան այն չէ, զանգահարել է կոլտնտեսություն, որտեղ իր ծանոթները ուսանողներ էին (Գրենադայի երիտասարդական շինարարական թիմից ), ովքեր խաղում էին. հեծյալների դերը։ Լրագրողն ասում է, որ նման հրաշքներ լինում են, թերևս, կյանքում մեկ անգամ՝ խորհուրդ տալով Սերյոժային ինքն էլ ձիավոր դառնալ և օգնել ուրիշներին։

### Մաս երկրորդ։ Սերյոժա Կախովսկու աստղային ժամը

Գործողությունն սկսվում է առաջին մասի ավարտից մի քանի ժամ անց ։ Սերյոժան վերադառնում է այն բնակարանը, որը Կախովսկիները կիսում էին Լեսնիկովների ընտանիքի հետ։ Պարզվում է՝ Կախովսկիներն արդեն նոր բնակելի տարածք են ստացել ու տեղափոխվել՝ որոշելով անակնկալ մատուցել Սերյոժային։ Տղային հանդիպում է Լեսնիկովների դուստրը՝ Նատաշան՝ Սերյոժայի վաղ մանկության ընկերուհին։ Նա խոսում է նոր մանկական «Էսպադա» ակումբի մասին, որը բացվել է Կրասնոարմեյսկայա փողոցի հին տանը։ Ավելի ուշ Սերյոժան պաշտպանում է երկրորդ դասարանցու՝ Լեսնիկովների նոր հարևանին՝ Ստասիկ Գրաչովին, ում բռնել է հերթապահ իններորդ դասարանցին, և օգնում է վերադարձնել մեծահասակների կողմից կրտսեր դպրոցականներից վերցրած գնդակը՝ Ձիկին զույգը,Սերյոժայի հարևանները։

Սերյոժան զբաղվում է սուսերամարտով Էսպադա ակումբում և ընկերություն է անում Գենկա Մեդվեդևի հետ, ով կիթառ է նվագում։ Մի օր Գենկան երգում է Չիլիի մասին երգը, որը հորինել է իր եղբայրը։ Սերյոժան երազ է տեսնում թշնամական քաղաքի մասին, որտեղ գնդացիրից կրակում են կանաչ վերնաշապիկով մի տղայի վրա։ Ակումբ է գալիս նորեկ, անվճռական հինգերորդ դասարանցի Միտյա Կոլցովը, և Սերյոժան նրան տալիս է սուսերամարտի իր առաջին դասերը։ Միտյան, ցույց տալով իսկական տաղանդ, հաղթում է ակումբային մրցույթում, թեև Սերյոժան միտումնավոր պարտվում է վերջին մենամարտում։ Սերյոժան, ակումբի ղեկավար Օլեգ Մոսկովկինին բացատրելով իր արարքը, ասում է, որ «նրա [Միտյային] դա ավելի շատ է պետք»։ Ակումբը որոշեց Սերյոժային նշանակել հինգերորդ խմբի ավագ։ Նույն օրը տուն ճանապարհին Միտյան և եզրափակիչ մրցույթի մասնակիցներ Մոսինը, Գոլովանովը և Սենցովը հարձակման են ենթարկվում չորս խուլիգանների կողմից։ Միայն ամենաերիտասարդ Միտյան դիմադրություն է ցույց տալիս (մնացածները փախչում են)՝ չհրաժարվելով Էսպադա զինանշանով գոտուց, նրան հաջողվում է հարվածել Բալդի մականունով կռվարարին։ Ակումբի խորհուրդը միաձայն որոշում է կայացնում գոտկատեղից հրաժարված վախկոտներին հեռացնել ակումբից։ Սերյոժան մտածում է, թե ինչպես իրեն կպահեր նման իրավիճակում. Օլեգը տղաներին հնարավորություն է տալիս մնալ ակումբում, նրանք պետք է վերադարձնեն իրենց գոտիները։ Երեքն էլ նոր գոտիներ են գնում զինվորական խանութից ու վտարվում։Օլեգը Սերյոժայի հետ զրույցում ասում է, որ խոսքը վախի մասին է, որը մարդուց լաթ է հանում. նա կցանկանար, որ թիմը լիներ մեկ բռունցքի պես, որպեսզի բոլորը արմատախիլ անեին մյուսների համար:Օլեգը բացատրում է, թե ինչու է հեռացել արտեկից,այնտեղ մշտական ջոկատ չկա, դժվար է անընդհատ հեռանալ։

Վլադիսլավ Կրապիվինը 2006 թվական
Աշնանային արձակուրդներից քիչ առաջ Սերյոժան իմանում է, որ ուսուցչուհի Նելլի Իվանովնան ցուցադրել է օրագրերը։ Նա վերցնում է օրագրերը, քանի որ ուզում է Ստասիկին փրկել հորից, ով պարբերաբար ծեծում է որդուն (Ստասիկը վատ գնահատական է ստացել վարքագծով, քանի որ հրաժարվել է իր դասարանի հետ կինոթատրոն գնալուց)։Սերյոժային կանչում են տնօրենի մոտ։ Նելլի Իվանովնան Սերյոժային խուլիգան է անվանում և հիշում ամառային ճամբարում տեղի ունեցած միջադեպը, սակայն տնօրենը ոչ մի քայլ չի անում։ Գենկան ասում է, որ նամակ է ստացել Չիլիից մի տղայից։ Մի օր Սերյոժան ուղեկցում է Ստասիկին տուն, նա վախենում է միայնակ քայլել։ Մութ նրբանցքում Սերյոժան, Ստասիկը և մեկ այլ 2-րդ դասարանցի Վալերան հանդիպում են չորս խուլիգանների, ովքեր գումար են պահանջում. նրանցից մեկը Սենցովն է։ Հիշելով սուսերամարտի իր հմտությունները՝ Սերյոժան ցանկապատի ռելսի օգնությամբ գլուխ է հանում բոլոր խուլիգաններին, այդ թվում՝ չափահաս կրկնահանցագործ Գավրիլովին՝ Գավրիկ մականունով, ով հայտնվել է և դանակով սպառնացել։ Անսպասելիորեն ժամանում են ոստիկանները, որոնց դիմավորել է Վալերան, ով փախել էր խուլիգաններից։Հաջորդ օրը հայրը Սերյոժային ասում է, որ սա իր լավագույն ժամն էր։ Դպրոցի համագումարում Սերյոժային ու Վալերային շնորհակալություն են հայտնում և նվերներ ստանում ոստիկաններից։ Ոստիկանները ստանում են դանակ, որը, պարզվում է, վերցրել է Ստասիկը և վախից վերադարձրել խուլիգաններից մեկին՝ Կիսեին։ Սերյոժան բարկանում է Ստասիկի վրա և չկարողանալով զսպել իրեն, ապտակում է նրա երեսին։Հայրը Սերյոժային խորհուրդ է տալիս չանհանգստանալ, այլ մտածել, թե ինչպես օգնել Ստասիկին։Սերյոժան այցելում է Գրաչովներին, սակայն Գրաչով ավագը նրան դռնից դուրս է շպրտում։Սերյոժան վերադառնում է ոստիկանության լեյտենանտի հետ, ով նկատողություն է անում Ստասիկի հորը, թեև բոլորը հասկանում են, որ ոչինչ անել հնարավոր չէ։ Ալեքսեյ Բորիսովիչը զանգահարում է Սերյոժային և ասում, որ վաղը թերթում հոդված կհրապարակվի վեցերորդ դասարանցի Կախովսկու սխրանքի մասին։Ակումբում, ձևավորումից առաջ հանդիսավոր մթնոլորտում Սերյոժային նվիրում են անհատականացված սուր։

### Մաս երրորդ. Դրոշ-կապիտաններ

Երկրորդ մասի դեպքերից անցել է երկու ամիս։ Փետրվար։ Ոչ բոլորն են սիրում Էսպադա-ն, և շենքի ղեկավարությունը որոշում է վերանորոգման անվան տակ ակումբը վտարել գրավված շենքից։ Երեք հոգուց բաղկացած հանձնաժողովը թաղային տան մենեջեր Սիրոնիսկու գլխավորությամբ այցելում է ակումբ՝ «տեխնիկական զննության»։ Երեկոյան ակումբում, որտեղ գնում է Նատաշան, նրանք քննարկում են ծովը, նավերը, Սևաստոպոլը։ Մորեխը երբեմն երգեր է երգում, Օլեգը պատմում է իր կյանքի մասին, թե ինչպես է աշխատել որպես գրաֆիկ դիզայներ Սպաների տանը, որտեղ սկսել է սուսերամարտը, գիշերօթիկ դպրոցում և Արտեկում իր աշխատանքի մասին։ Ակումբում անցկացվում են ուսումնամարզական հավաքներ, մարզումներ, իսկ կիրակի օրերին տղաները կատակերգական ֆիլմ են նկարում հրացանակիրների մասին։ Գենկան անհանգստանում է, երբ տեսնում է Սանտյագոյից սպանված տղայի լուսանկարը արտասահմանյան ամսագրում և մտածում՝ արդյոք դա իր ծանոթն է նրանք ունեն նույն շապիկները ։

Մի օր, երբ Սերյոժան անսպասելիորեն հանրահաշվից 5 է ստանում, մեխանիկները Սիրոնիսսկու ղեկավարությամբ սկսում են սարքավորումներ հանել և բերել արտասովոր կահույք, որը ենթադրաբար անհրաժեշտ է վերանորոգման համար։ Օլեգը զանգահարում է ոստիկանություն, բայց նրանց ներկայացվում է շրջանի գործադիր կոմիտեի փաստաթուղթը, ուստի լեյտենանտը միայն խորհուրդ է տալիս կարգուկանոն պահպանել և ուշադիր վարել ակումբի ունեցվածքը։ Մոսկովկինը, չնայած Սիրոնիսկու վրդովմունքին, հրաժարվում է բացել զգեստապահարանը, որի դուռը թուրը ձեռքին փակել է Միտյան։Օլեգը որոշում է պատուհանից դուրս հանել ողջ ունեցվածքը և դեն է նետում բանալին։ Լեյտենանտը խորհուրդ է տալիս կապ հաստատել թերթի հետ։ Սերյոժան հիշում է Ալեքսեյ Բորիսովիչին և գնում խմբագրություն, բայց հայտնվում է Իվանովի հուղարկավորությանը. նա մահանում է։ Սերյոժային տանջում է դաժան զղջումը, որ նա երբեք չի նեղվել այցելել Ալեքսեյ Բորիսովիչին, ինչպես խոստացել էր։ Լրագրող Վլադիմիր Մատվեևիչ Լարցևը՝ Սերյոժայի մասին թերթի հոդվածի հեղինակ, համաձայնվում է օգնել ջոկատին ։ Էսպադա-ին աջակցող «անխնա» հոդվածի հրապարակումից հետո Օլեգին այլևս ոչ մի բանում չեն մեղադրում, և Սիրոնիսկին պետք է ազատվի աշխատանքից։ Սակայն տարածքը չի կարող հետ վերադարձվել, քանի որ այն հայտարարվել է խարխուլ։ Օլեգը կորցնում է իր ակումբը, իր ղեկավար պաշտոնը, աշխատանքը և հետևաբար հեռակա ուսանողի տեղը։ Նա դժվար որոշում է կայացնում վերադառնալ Կրասնի Բերեգի գիշերօթիկ դպրոց և հեռանում է, և տղաները աստիճանաբար ընտելանում են կյանքին առանց Էսպադայի, հավաքվում են։Սերյոժան փորձում է փրկել ջոկատը երբ Էսպադայի տղաները առանց պաշտպանության կռվում են թրերով, նա ասում է նրանց, որ նրանցից ընդամենը տասը կա, և նրանք իրավունք չունեն անտեսելու ջոկատի օրենքները. հիմա բոլոր մնացածները կապիտաններ են (ըստ Միտիայի խոսքերի՝ «դրոշ-կապիտաններ»), և պետք է պատասխանատվություն կրեն միմյանց համար։

Կախովսկիների մոտ է գալիս Սերյոժայի խորթ մոր՝ մորաքույր Գալյայի եղբայրը՝ Վիտալին (քեռի Վիտյա), մասնագիտությամբ հնագետ ։ Նա հնէաբանությամբ հետաքրքրվող Սերյոժային տալիս է գիրք Հնության քաղաքների մասին, խոսում է Խերսոնեսոսի մասին և առաջարկում ամռանը գնալ այնտեղ պեղումների ։ Քեռին համակրում է Սերյոժային, բայց կարծում է, որ «Էսպադան» «ունայնության ունայնություն» է ։ Պիոներական հավաքին, որտեղ երրորդ դասարանցիներին պիոներ են ընդունում, Սերյոժան դուրս է գալիս «Էսպադա» կրծքանշանով. նա բախում է ունենում աղջկա՝ Վիկա Գարմաշևայի հետ, ով նրան անվանում է ռեժիսորի սիրելին։ Սերյոժան կիսվում է քեռի Վիտյայի հետ կատարվածով, և նրանք բուռն վիճում են։ Քեռին կարծում է, որ Սերյոժան չի կարող ապրել առանց բախումների և վեճերի, և որ նա , թեև իրեն համարում է կիխոտ, արդարության համար պայքարող։ Նրա հորեղբայրը խորհուրդ է տալիս նրան ապրել այնպես, ինչպես բոլորը, քանի որ դուք չեք կարող փոխել աշխարհը  ։ Երրորդ դասարանի աշակերտ Դիմկա Սոլոմինը, Էսպադայի-ի թմբկահարը և Սերյոժան ցանկանում են գնալ տոնական շքերթին առանձին Էսպադսասյունակով, բայց ոչինչ չի ստացվում։ Սերյոժան փորձում է իրեն հանգստացնել, որ շուտով գնալու է Սեւաստոպոլ ու Խերսոնեսոս։ Քեռի Վիտյան բացատրում է նրան, որ այն ամենը, ինչ նրանք անում են, հիշեցնում է «դիակի ցինկապատումը», և գիտնական դառնալու համար նա պետք է փոխի իր կյանքը։ Քեռի Վիտյայի հետ տոմսեր գնելու ճանապարհորդության ժամանակ Սերյոժան տեսնում է տրոլեյբուսում, թե ինչպես է մի մորաքույր, որը նման է Ձիկինային, անհիմն մեղադրում է քրոջ հետ ճանապարհորդող տղային տոմսի համար չվճարելու մեջ և բռնում նրան։ Քեռի Վիտյան ամսագրով ամուր փակվում է արտաքին աշխարհից. Սերյոժան փորձում է զսպել իրեն, բայց չի կարողանում։ Ի վերջո, նա վեր է կենում և լսում է իր ձայնը. «Մի՛ դիպչիր»:

### Վերջաբան. Թմբկահարներ, մարշ։

Սերյոժան, տղային և քրոջը տուն ուղեկցելով, հրաժարվում է գնալ քեռու Վիտյայի հետ, որը հեռանում է։ Հրաշք է տեղի ունենում. Սաշան՝ Գենկա Կուզնեչիկի եղբայրը, գործուղման է մեկնում Սևաստոպոլ։ Ընկերներն ուրախ ժամանակ են անցկացնում ծովում, այցելում են Խերսոնեսի պեղումները; Վեց օր անց Espada-ի թմբկահարների հրամանատար Դանիլկա Վոստրեցովը անսպասելիորեն զանգահարում է և խնդրում շտապ գալ. մեկ այլ ակումբ էսպադային մրցույթի է հրավիրել։ Ընկերները պատրաստ են հետ թռչել վաղը՝ երեք հազար կիլոմետր հեռավորության վրա, իսկ Սաշան, տեսնելով, որ նրանց գործողությունները վայրկենական քմահաճույք չեն, թույլ է տալիս նրանց գնալ ամեն օր ։

Ընկալում
--------

### Ընդհանուր գնահատականներ

Եռագրությունը բնութագրվել է որպես գրողի ամենավառ և նշանակալի «գաղափարական և գեղարվեստական» ստեղծագործությունը, 1970-ականների մանկական հոգեբանական արձակի վառ օրինակ։ Քննադատ Լ. Բելայան 1981 թվականին Սերյոժա Կախովսկուն համարում էր խորհրդային մանկական գրականության ամենահայտնի հերոսը։ Վեպը պատկանում է գրողի «դպրոցական պատմվածքների» շարքին և, ըստ գրականագետ Ի. Սերգիենկոյի, այն ստեղծագործություններից է, որը կազմում է Կրապիվինի 1960-1980-ականների ռեալիստական արձակի «առանցքը»: Ըստ կենսագիր Ա. Շչուպովի, գրքում կարելի է գտնել «դպրոցական կոնֆլիկտներ, երեխաների քաջությունը և երեխաների անձնական զարգացումը»։Խորհրդային քննադատները բարձր են գնահատել եռերգության բարոյական և դաստիարակչական պաթոսը։ Գրականագետ Գ. Տուբելսկայան նշել է եռերգության դինամիզմը (պայքար խուլիգանների դեմ, «փողոցում գոտեպնդված տղամարդու» դեմ, ճամբարից «մուսկետիստների» դեմ), որը գրավում է մանկական ընթերցողներին, բայց դրաման ասոցացնում է ոչ հետաքրքրաշարժ. սյուժե, բայց կերպարների ներքին զարգացմամբ՝ նրանց որոնումները, անզուսպությունը, մեծանալը։ Եռագրության պատկերները, ըստ քննադատի, հոգեբանական տեսանկյունից ճշմարտացի են, թեև «նպատակային»։ Քննադատ Է. Գորշունովան, գնահատելով երկրորդ և երրորդ պատմությունները, գրել է, որ գիրքն անդրադառնում է դեռահասների համար կարևոր բարոյականության հրատապ խնդիրներին։ Նրա կարծիքով, դժվար հանգամանքներում հայտնված դեռահասների ռոմանտիզմն ու մաքսիմալիզմը նկարագրելիս հեղինակը որոշ դեպքերում շեշտում է հակամարտությունները, բայց մնում է լավատես՝ «հավատը բարձր ռոմանտիկ երազանքի հաղթանակին»։ Հետազոտողներ Մ. Մեշչերյակովան և Օ. Վինոգրադովան գրել են, որ վեպն առավելապես բացահայտում է գրողի աշխարհայացքը և երեխայի մասին նրա պատկերացումը։ Նրանց կարծիքով, գլխավոր հերոսը «էքսցենտրիկ» և երազող է, ով պայքարում է արդարության համար և չի վախենում դժվարություններից. Նման մարդկանց ներքին և արտաքին կոնֆլիկտները կրում են «չափահաս, լուրջ, դրամատիկ բնույթ»։ Գրականագետ Ս. Մոսկալենկոն վեպում նշել է հոգեբանության հաջող նկարագրությունը և համարել ստեղծագործության հիմնական բարոյական և էթիկական ուղերձը, որն արտահայտված է հերոսների երկխոսությունների աֆորիզմներով, նկատելի նրանց ներքին խոսքում, նամակներում և այլն։ կարծիք, վեպը կոչ է անում «ազնիվ հարաբերությունների ընկերների և ընկերների հետ», խոսում է անձի ձևավորման գործընթացում շրջապատող աշխարհի «սեփական թուլությունների և... անզգայության» հաղթահարման մասին։

### Ընթերցողի արձագանքը

Վեպը հասարակական մեծ ընդվզում առաջացրեց։ Ըստ մշակութաբան Ս. Բորիսովի 2008 թվականին տրված գնահատականի, եռագրությունը հեղինակին բերեց «համամիութենական համբավ և միլիոնավոր երեխաների և դեռահասների սեր»։ Երկրորդ պատմվածքի ամսագրային հրապարակումը (1974 թվական հունիս), ըստ Ա. Շչուպովի, «բուռն արձագանք» առաջացրեց. Կրապիվինը ստիպված էր պատասխանել ընթերցողների մեծ թվով նամակներին, իսկ էջերում գրողի համար ստեղծվեց հատուկ փոստարկղ։պիոներ։ Մի քանի տարի շարունակ երեխաները հազարավոր նամակներ էին ուղարկում Սերյոժա Կախովսկուն՝ համարելով նրան իրական մարդ:Ըստ Վ. Ռազումնևիչի (1986 թվական), նամակները շարունակում էին գալ։ Բացի «Պիոներ» ամսագրից, նամակներ են ուղարկվել «Պրավդա» հրատարակչություն և Մոսկվայի մանկական գրքերի տուն (Մանկական գրականության հրատարակչության ներքո)։ Այսպես, ծրարի վրա նշված նամակներից մեկի հեղինակը «Մոսկվա։ Խմբագրական։ Սերյոժա Կախովսկի» և գրել, որ ինքը նույնպես Սերյոժան է, և որ ցանկանում է լինել Սերյոժայի պես ուժեղ և համարձակ, թեև դեռ այդպիսին չէ. տղան խնդրեց ընկերանալ իր հետ։ Տասներեքամյա աշակերտուհի Լենա Ալեքսանդրովան՝ մեկ այլ նամակի հեղինակ, ցանկացել է նամակագրություն հաստատել ստեղծագործության տղաների հետ և հարցրել է պիոների խմբագիրներին՝ արդյոք նրանք իսկապես գոյություն ունեն։ Ըստ Շչուպովի, ընթերցողները հաճախ հերոսների տոկունությունը կապում էին չիլիական իրադարձությունների հետ։

Ե. Սանդալովան 1982 թվականին վերլուծել է վեպի ընկալումը դեռահասների կողմից 1970-ականների վերջին՝ հիմնվելով Մոսկվայի գրադարանների աշխատակիցների դիտարկումների վրա՝ հիմնված ընթերցողների հետ զրույցների վրա (Չելյաբինսկի շրջան), մանկական էսսեների և տարբեր շրջաններից ուղարկված նամակների վրա։ Հետազոտողը եզրակացրեց, որ վեպն արձագանքում է «ընթերցողների հոգևոր կարիքներին»՝ թե՛ դեռահասների համար կարևոր «սոցիալական, բարոյական և էթիկական» խնդիրների բացահայտման առումով, որոնք կապված են մեծահասակների կյանքի, զգացմունքների և մարդկանց միջև փոխհարաբերությունների հետ, և ձևի պայմաններ, որոնք համապատասխանում են դեռահաս ընթերցողների ընկալմանը:Վեպի «բարոյական և գեղագիտական» ուղերձը համընկնում է նրանց «գեղագիտական ակնկալիքների հետ»։ Ըստ Սանդալովայի, հեղինակը հաջողությամբ համատեղել է ճշմարտությունը կյանքի բարդությունների և հակասությունների պատկերման մեջ (որը ներկայացվել է դեռահասի համար անսովոր տեսանկյունից) և ռոմանտիկ կողմնորոշումը. Ըստ հետազոտողի՝ վեպը դրականորեն է ազդում դեռահասի՝ իր հնարավորությունների գնահատման, նրա «բարոյական ինքնահաստատման» վրա։ Սանդալովան նշել է ընթերցողների անհատական վերաբերմունքը, կարծիքների բազմազանությունը, «հուզական և շահագրգիռ» քննարկումները և ստեղծագործության բովանդակության վերաբերյալ ինքնաբուխ բանավեճերը։ Ընթերցողները դրական են գնահատել հերոսի «բարոյական հասունությունը» և «հասունությունը», ծանոթ միջավայրը. Բացի այդ, դեռահասները վստահում էին հեղինակին նրա հեղինակության շնորհիվ, քանի որ նա Էսպադայի նման շրջանակի ստեղծողն էր։ Սանդալովան մեջբերել է երեխաների խոսքերը, ովքեր պնդում էին, որ իրենք կհիշեն գիրքը, երբ մեծանան։ Ոմանց տեսանկյունից գլխավոր հերոսը ոչ թե իրատեսական է, այլ ֆիկտիվ; ուրիշների տեսանկյունից նրանք ճանաչում էին Սերյոժայի նման մարդկանց, նա հավատալի է, բացառությամբ մանրամասների (ավազակին գլուխ հանելու կարողությունից):Ընթերցողների այս խումբը կարծում էր, որ «հնարավոր է և անհրաժեշտ է» դառնալ «քաջ, հպարտ, ազնիվ, զգայուն»։ Ինչպես գրել է Սանդալովան, վեպի էությունն ընթերցողները արտահայտում են «մեկը բոլորի համար և բոլորը մեկի համար» բառերով։ Նրա գնահատմամբ՝ դեռահասները հիացած էին Էսպադա-ի բարեկամությամբ և նվիրվածությամբ. ընթերցողները դրականորեն նշել են վեպի մեջ կրկնվող պահերը «ընկերոջդ մի՛ ձեռքիր» կոչով։ և նշել այն վայրերը, որտեղ նկարագրվում է բարեկամությունը. դրվագներ Օլեգի հետ, ով միավորեց տղաներին. էջեր, որոնք պատմում են «պատվի հավաքական զգացողության», «տասնմեկամյա ասպետի քաջության և մարդասիրության» մասին Սերյոժայի։

Ե. Սանդալովան բերեց ընթերցողների ակնարկների օրինակներ։ Այսպիսով, հինգերորդ դասարանի աշակերտ Օլեգը ասաց, որ ինքը նախկինում կարդացել է Բելյաևի գեղարվեստական գրականությունը, բայց Բելյաևի վեպի համեմատությամբ նրան «այն ավելի դուր է եկել», քանի որ «այնտեղ այն հորինվել է, բայց ահա կյանքը»:Չորրորդ դասարանցու խոսքով՝ «զվարթ» գիրքը «կարծես թե խրախուսում է մարդու հոգին, իսկ դու ուզում ես լինել... Սերյոժայի նման»։ Սերգեյ Պ.-ն (քաղաք Սլավյանսկ ) հայտնել է, որ ինքը հիացմունքից լացել է Էսպադա ակումբի հերոսների համար, իսկ Սվետլանա Տ.-ն ( Սալեխարդ ), ըստ նրա, կարդալիս «լավ, պայծառ» արցունքներով է լացել։ Սանդալովան գրել է, որ Մանկական գրքի տանն ուղղված նամակների հեղինակները՝ չորրորդ, հինգերորդ և վեցերորդ դասարանցիները, կա՛մ արդեն ստեղծել են գրքի ակումբի անալոգը, կա՛մ պատրաստվում են ստեղծել և ցանկանում են խորհուրդներ ստանալ։ Այսպիսով, Տանյա Մակարովան (4-րդ դասարան, Օրենբուրգի մարզ ) իր ընկերների հետ ստեղծեց «Էսպադա» թիմը իր նշանով և կարգախոսով. Գիրքը կարդալուց հետո աշակերտուհին «սիրահարվեց շեղբերների, ցանկապատերի և ձեռքին պողպատե թռչունի ձայնին»։ Տանյան գրել է բանաստեղծություններ՝ նվիրված Էսպադային։ Յուրա Վ.-ն նամակում նշել է, որ վեպը կարդալուց հետո «մտածել է իր մասին», իսկ մայրը կարծում է, որ նա շատ է փոխվել։

Գրականագետ Ի. -Կիբալչիշ ), ռեալիստ ( Թոմ Սոյեր, Միշկա Դոդոնով ) հերոսներ և իրական նախատիպերով հերոսներ (Սաշա Կոնովալով)։ Ըստ «Մանկական գրականություն» (1998 թվական) ամսագրի խմբագրական խորհրդի, 1980-թվականներին Մոսկվայի մանկական գրքի տան կատարած ուսումնասիրության արդյունքները ցույց են տվել, որ վեպի հերոսը «Գայդարի Թիմուրի կողքին է»։ 1997 թվականին 265 երեխաների շրջանում անցկացված հարցման արդյունքների համաձայն ( Յարոսլավլ), վեպը եղել է սիրված գրքերի շարքում այնպիսի ստեղծագործությունների կողքին, ինչպիսիք են «Երկու կապիտանները», «Խորհրդավոր կղզին», «Նարնիայի քրոնիկները», Մ. Ռիդը, Ա.Քոնան Դոյլը և ուրիշներ:«Ռուսական մանկության հանրագիտարանային բառարանը», որը կազմվել է մշակութաբան Ս. Բորիսովի կողմից, պարունակում է հոդված Սերյոժա Կախովսկու մասին։

### Գլխավոր հերոսի կերպարը

Կրապիվինի ստեղծագործության հերոս-գլխավոր դերակատարի հիմնական տեսակը առավելագույնս մարմնավորված է Սերյոժա Կախովսկու կերպարում։ Այս հայտնի կերպարը կոչվում էր «Կրապիվինո տղաներ»։ Հետազոտողները նշել են հերոսի դժվարին ճակատագիրը, ով մեծանում է առանց մոր, ով վաղուց մահացել է և պահպանում է իր լուսանկարը։ Նա հազվադեպ է շփվում հոր հետ, ով զբաղված է աշխատանքով։ Սերյոժան խորթ մորը՝ մորաքույր Գալյային, չի ընկալում որպես մտերիմ մարդ։ Չնայած մոր մահվանը՝ նա չդառնացավ և չկորցրեց սիրտը։ Սերյոժան «ազնիվ, արդար և խիզախ «գրքասեր» տղա է, ում բնորոշ է արդարության բարձր զգացումը։ Հեղինակը ցույց է տալիս դեռահասի մեծանալու դժվարին շրջանը, հերոսի կյանքում շրջադարձային պահերը, նրա «լավագույն ժամը»։

Քննադատ Լ. Բելայան Սերյոժա Կախովսկու ժողովրդականությունը կապում էր նրա անզիջողականության, անզիջումության և անվախության, մարդկային արժանապատվության համար պայքարելու, «ճշմարտությունը, արդարությունը, պատիվը» պաշտպանելու և փոքր երեխաներին մեծերի կողմից իշխանության չարաշահումից պաշտպանելու մշտական պատրաստակամության հետ։ Նրա կարծիքով, Կրապիվինը համարձակվեց ուղղակիորեն խոսել վատ բաների մասին և ստեղծեց «իսկական մարտիկի» կերպար, թեև Սերյոժա Կախովսկին առանձնահատուկ ֆիզիկական ուժ չունի ։ Քննադատը կարծում էր, որ Սերյոժայի կերպարը, ով հաճախ անհավասար ճակատամարտի մեջ է մտնում և անպայմանորեն չի հաղթում, շատ ընդհանրություններ ունի Դոն Կիխոտի հետ, որի գործողությունները միշտ որոշվում էին վեհ ազդակներով։ Նրա կարծիքով, թեև Սերյոժան միշտ չէ, որ ճիշտ է գործում, նրա կերպարում (ինչպես Դոն Կիխոտում), մարմնավորվում է «բարոյական կատարելության իդեալը»՝ սոցիալական և առօրյա չարիքին անզիջում դիմակայելու ցանկությունը։ Այս իդեալը, ըստ Բելայայի, արդիականացված է և ավելի մոտ իրականությանը. Սերյոժա Կախովսկին ժառանգում է Գայդարի Թիմուրը, բայց տարբերվում է և՛ նրանից, և՛ Մալչիշ-Կիբալչիշից և ունի սովորական դպրոցականի մի շարք հատկանիշներ։ Լրագրող Ս. Ցիմբալենկոն երկրորդ նյութի վերանայման ժամանակ նշել է ինքնագնահատականը և «ուժեղ բնավորությունը», որոնք օգնում են Սերյոժային արդար գործի համար նրա անհաշտ պայքարում։

Գրականագետ Գ.Տուբելսկայայի կարծիքով՝ Սերյոժան առանձնանում է «հոգևոր անճկունությամբ». օրինակ, խուլիգանների հետ հանդիպելիս հերոսը հաղթահարում է վախը և թույլ չի տալիս, որ խուզարկեն իրեն. նա ներգրավվում է տղաների պաշտպանության մեջ, երբ Ձիկինը պատրաստվում է ծակել նրանց ընդհանուր գնդակը։ Միևնույն ժամանակ, Տուբելսկայան կարծում էր, որ գլխավոր հերոսի կերպարը ցուցադրվում է զարգացման մեջ և չի պարզեցվում հեղինակի կողմից։ Սերյոժային բնորոշ է ոչ միայն բարոյական ուժը, այլև մեղմությունը, մտածողությունը, երազկոտությունը և հոգևոր նրբությունը: Գրականագետ Ն. Կուզինը, Սերյոժա Կախովսկուն համեմատելով «Լճի ցարը» պատմվածքից Լերկայի և «Հատուկ հանձնարարությունների օդաչու» պատմվածքից Ալյոշայի հետ, նշեց, որ «միայնակ» հերոսների հատկությունները չեն համապատասխանում նրանց. տարիքը, նրանք բնութագրվում են «հասուն» ռեֆլեքսիվությամբ:Քննադատը հոգեբանության այս մոտեցումը պարզեցված համարեց, Սերյոժան և Ալյոշան «Օդաչուն...» ներկայացվում են որպես սկզբնական «ինտելեկտուալ, պոեզիայի սիրահար»։Գրականագետ Ե. Պոսաշկովան և Մ. Մեշչերյակովան նաև նշել են, որ հեղինակը պատմվածքի շրջանակից դուրս է թողնում հերոսի հոգևոր ձևավորման պատճառներն ու հանգամանքները և անձնական ինքնագիտակցության բուն գործընթացը։ Սերյոժա Կախովսկին որպես անհատականություն արդեն ձևավորվել է. նա ունի ներքին գեղեցկություն և ինքնավարություն և միայն գիտակցում է իր թաքնված ներուժը՝ ցույց տալով «ուժ, տոկունություն և քաջություն» Ինչպես կարծում էին հետազոտողները, հերոսի կերպարն իր «լավագույն ժամին» զուտ ռոմանտիկ է. այս ճակատագրական պահերին հուզական փորձառություններ չեն առաջանում Գրականագետ Վ. Էյդինովան նշել է հերոսի բարդ փորձառությունները, որոնք ներառում են ինչպես զգացմունքներ, այնպես էլ մտքեր և պատասխան են կյանքի հակասություններին։ Քննադատ Ն.Բայկոն, դրական գնահատելով հեղինակի ուշադրությունը մանկության նկատմամբ, Սերյոժային համարել է երազող տղայի տեսակը, որը հանդիպում է մանկական գրականության մեջ։

Գրականագետ Ի.Մոտյաշովը, նշելով գրքի և իրական գրողի հավասարությունը գեղարվեստական աշխարհում, կարծում էր, որ առաջին մասում գլխավոր հերոսի կերպարը դուրս է գալիս սովորական երազողի շրջանակներից. և փորձում է իրենց պես ազնվորեն վարվել՝ «քաջությամբ և համոզմունքով»  ։ Ն.Կուզինը ուշադրություն հրավիրեց Սերյոժայի մենակության վրա, ով ընդհանուր լեզու չի գտնում իր հասակակիցների հետ և վիրավորված է ճամբարի ղեկավարից. Պարզվում է, որ հերոսի համախոհները չափահաս են՝ խորհրդական Կոստյան և լրագրող Ալեքսեյ Բորիսովիչը։ Հերոսը հաղթահարում է «մենության հիվանդությունը» եռերգության երկրորդ մասում  ։ Գրականագետ Ս. Նիկոլաևան նշել է գլխավոր հերոսի «ասպետականությունը» և բարոյական մաքսիմալիզմը, ինչը հանգեցնում է ուրիշների հետ հաճախակի կոնֆլիկտների. Սերյոժա Կախովսկուն բնորոշ է «հոգևոր նրբությունը, ազնվականությունը, ինքնագնահատականը», նա անմիջապես զգում է անարդարությունը՝ ընկալելով ուրիշի վիրավորանքը որպես իրենը և ձգտում է պաշտպանել թույլերին։ Ինչպես նշել է Նիկոլաևան, անհրաժեշտության դեպքում հերոսին կօգնեն հեքիաթային ձիավորները. Երկրորդ պատմության մեջ Սերյոժան հայտնվում է մի թիմում, որտեղ կիսում են իր իդեալները, նա այլևս փակված չէ իր մեջ. իր իսկ պատճառաբանությամբ հերոսին օգնում է խուլիգաններին հաղթել թիմը, որը ծառայում է որպես «աղբյուր. քաջության»։ Ըստ քննադատ Է. Գորշունովա, Սերյոժան իրեն չի տեսնում առանց ընկերների և առանց Էսպադաակումբի, որը տղաների մեջ սերմանում է «ընկերության զգացում» և կոլեկտիվիզմ։ Քննադատը նշել է հերոսի «արդարության և պատասխանատվության բարձր զգացումը», ով տեր է կանգնում երկրորդ դասարանի երեխային կամ գնում է կռվի կռվարարների հետ։ Սերյոժան խոսում է թե՛ հոր կողմից Ստասիկի ծեծի դեմ, թե՛ Ձիկինների դեմ, ովքեր «վնասում են, փչացնում, բռնում», թեև երբեմն մեծահասակները նրան ընկալում են որպես «հակամարտող տղա»։ Սերյոժայի պատասխանատվությունը, ըստ Գորշունովայի, տարածվում է ոչ միայն մոտակա իրադարձությունների, այլև այն ամենի վրա, ինչ կատարվում է հեռավորության վրա. հերոսը անհանգստանում է ֆաշիստական հեղաշրջումից հետո չիլիացի երեխաների ճակատագրով։

Գրականագետ Է. Զուբարևան նշել է, որ Սերյոժան հաղթահարում է ինքն իրեն, որպեսզի «մյուսների համար լավ լինի»։ Եռագրության մեջ Կրապիվինի հերոսների կերպարի այս արդարացված փոփոխությունը հիմնված է «ընկերության պատճառով առաջացած կարեկցանքի» վրա («Կաշկա Սկյուռը» պատմվածքում այն ուրվագծվել է մի իրավիճակում, երբ աղջիկը, սիրուց դրդված, օգնում է տղային հաղթել)։ Դեռահասի մոտ աճում է «ընկերության զգացումը» (եռերգության երկրորդ մասը). Սերյոժան սկսում է հոգ տանել կրտսերների մասին (Միտյա և Ստասիկ), պաշտպանելով նրանց վիրավորանքներից և միևնույն ժամանակ զոհաբերություններ անելով նրանց համար։ Հետազոտողը Էսպադա ակումբում վերլուծել է եզրափակիչ մարտերի ժամանակ հաղթահարման պահը և նշել, որ հերոսի ներքին մենախոսության մեջ պայքարն ու տատանումն անցնում է մի քանի փուլով։ Սերյոժան սկզբում իրեն դնում է կենտրոնում և առաջնորդվում է սպորտային կիրքով և չեմպիոն դառնալու ցանկությամբ. այնուհետև նա սկսում է կասկածել հոգնած Միտյայի նկատմամբ տարած հաղթանակի արդարությանը, թեև ինքնասիրահարված կերպով արդարանում է իրեն, կարծես ամեն ինչ արդար է։Հերոսը մտածում է Միտյայի առաջ իր մեղքի մասին և այն մասին, թե արդյոք նա «պայքարում է իր խղճի դեմ»։ Ճիշտ որոշում կայացնելու համար Սերյոժան իրեն դնում է «հանգիստ, թուլամորթ երեխայի» տեղ և գալիս այն եզրակացության, որ իրեն ավելի շատ հաղթանակ է պետք. քանի որ Միտյան պայքարում է ամբողջ ուժով, նրա հաղթանակը արդար կլինի։ Սերյոժան զիջում է առանց Միտյան նկատելու, նրա արարքը ցուցադրական չէ։ Գրականագետ Լ.Դոլժենկոն հեղինակի մտքերն արտահայտել է այսպես. Սերյոժան իր սկզբնական հատկանիշների («բնական մաքրության») շնորհիվ դաստիարակության գործընթացում բառացիորեն ընդունել է բարոյական նորմերը, որոնք իրենից չէին ակնկալում, և սկսել է գործել համապատասխան. նրանց հետ (բացված նամակի հետ կապված իրավիճակը, Ստասիկի պաշտպանությունը)։

Գրականագետ Ս. Մոսկալենկոն գրել է, որ «խիզախ, հուսահատ և ազնիվ» Սերյոժան հաճախ է ռիսկի դիմում և ձգտում հաղթանակի ցանկացած դժվար իրավիճակում, նույնիսկ եթե ուժերը անհավասար են։ Իր երևակայական աշխարհում ասպետներ խաղալով՝ հերոսը հայտնվում է «չափահաս և ազնվական մարդու» դերում։ Ըստ Մոսկալենկոյի՝ ասպետական սիրավեպը մատնանշվում է ինչպես ստեղծագործության վերնագրով, այնպես էլ հենց «սուսերով տղայի» կերպարով, որում քաջությունը զուգորդվում է ամաչկոտության հետ։ Մոսկալենկոն, նկատի ունենալով Սերյոժայի կերպարի ստեղծումը, նշել է, որ հեղինակը սկսվում է հերոսի ներաշխարհից, մինչդեռ արտաքինի, տարիքի և անվան մասին տեղեկությունները երկրորդական են դառնում։ Հերոսի հոգևոր աշխարհը բացահայտվում է կայարանում հավաքարարուհու հետ երկխոսության մեջ, այս զրույցից երևում են տղայի «քաղաքավարությունն ու բարությունը», ինչպես նաև նրա միայնությունը:Մոսկալենկոյի խոսքով՝ այն դրվագը, երբ Սերյոժան հանդիպում է թափառական շան հետ, օգնում է ցույց տալ հերոսի ներքին հատկությունները։ Մոսկալենկոն ստեղծագործությունը տեղադրեց ռուս գրականության ավանդույթի մեջ, Հին Ռուսաստանի գրականությունը, որը, ինչպես Կրապիվինի վեպը, բնութագրվում էր դաստիարակությամբ և բարոյական ուսուցմամբ. Ավանդույթի շարունակությունը հետազոտողը տեսել է այնպիսի հատկանիշներով, ինչպիսիք են «պատիվը, քաջությունը, քաջությունը», որոնք նշանակալի են հերոսների հոգևոր աճի համար:Այս կապակցությամբ Մոսկալենկոն նշել է երկրորդ պատմության «բարոյական և գեղագիտական դասը» և հերոսի անձի ակնհայտ փոփոխությունները, ինչը նկատելի է ստեղծագործության առաջին և վերջին երկխոսությունը համեմատելիս. եթե վեպի սկզբում Սերյոժան համակրանք է ցուցաբերում։ շունը, ապա ի վերջո նա ցուցադրվում է որպես «ռազմական, վճռական»՝ ուղղված ընդհանուր խնդիրների լուծմանը։

Գրականագետ Ռ. Արբիթմանը, որպես Կրապիվինի ստեղծագործության հերոսի անիրատեսական, իդեալականացված կերպարի մասին քննադատական քննարկման մաս, բացասաբար է գնահատել այս բոլոր «սրերով տղաների» «ռահվիրա» վեհացումը... անսասան վստահ լինելով, որ «լավը պետք է գա»:Բռունցքներով»՝ նշելով, որ ժամանակակից դեռահասները ոչ մի ընդհանուր բան չունեն «սառը անբասիր «սուսերով տղայի» հետ։

### Կոնֆլիկտ եռագրության մեջ. Երեխաներ և մեծահասակներ

Համեմատելով նախկին ստեղծագործությունների առօրյա կոնֆլիկտների հետ («Կարավելի ստվերը», «Այն կողմը, որտեղ քամին է», «Կաշկա սկյուռը»), վեպը ներկայացնում է կոնֆլիկտի նոր տեսակ, որը դեր է խաղում սյուժեում. մանկական կազմակերպություն և իշխանության մեջ գտնվող անձինք, ովքեր սխալ են գտնում։ Հեղինակը չի ընդունում «ստորությունը, անտարբերությունը, անզգամությունը»։ Ինչպես գրել է Լ. Դոլժենկոն, այնպիսի ոչ ֆորմալ ասոցիացիաների ստեղծումը, ինչպիսին է «Էսպադան», կապված է երեխաների ցանկության հետ՝ սահմանելու նորմեր և հիմքեր, որոնք տարբերվում են մեծահասակների աշխարհից։ «Էսպադա»-ն գրավիչ է երեխաների համար՝ չնայած բարդ կանոններին և խիստ, գրեթե զինվորական կարգապահությանը. Ակումբում չկա ճնշում կամ ինքնարտահայտման խոչընդոտ, կա «իսկապես ասպետական մթնոլորտ», համազգեստով, երդումներով և ծեսերով։ Ս. Նիկոլաևան կարծում էր, որ գրողի տեսանկյունից մանկությունն իրավունք ունի «դատելու մեծերի թերությունները»։ Ըստ գրականագետ Ի. Բանախի, վեպը ներկայացնում է բարոյական ընտրության հարցին պատասխանելու տարբերակներից մեկը. այս խնդիրը սուր էր խորհրդային մանկական գրականության մեջ 1960-ականների վերջից մինչև 1980-ականների կեսերը («լճացման» դարաշրջան):Ըստ Բանախի՝ հեղինակը հետևել է վաղ խորհրդային ավանդույթին, որի համար հարցը լուծվել է հանրային տարածքում։

Ինչպես հավատում էր Է. Զուբարևի, ստեղծագործությունն առավելագույնս արտացոլում էր հեղինակի հայեցակարգը. եռերգության ընթացքում դեռահասը հասունանում և դիմակայում է չարին իր տարբեր ձևերով՝ «խուլիգանությունից մինչև ռազմատենչ ֆիլիստիզմ»։ Զուբարևան նշել է, որ հեղինակը լուծել է հակամարտությունների մեկուսացման խնդիրը «մանկության աշխարհում», միկրոաշխարհում. խնդիր, որը բնորոշ է նրա վաղ ստեղծագործություններին։ Վեպում հակամարտությունը դուրս է գալիս երեխաների հարաբերություններից։ Հեղինակը ուսումնասիրում է, թե ինչպես է դեռահասը հաղթահարում և՛ իրեն, և՛ իր միջավայրը, ինչպես նաև ուսումնասիրում է ինչպես երեխաների միջև հակամարտությունները, այնպես էլ մեծահասակների աշխարհի հետ կապված կոնֆլիկտները, ինչը մյուս աշխատություններում ֆոն է. ճամբարի ղեկավարի, հանցագործ Գավրիկի հետ, Ստասիկի հայրը՝ տան կառավարիչ Սիրոնիսկու և նրա աշխատակիցների հետ։ Մանկության և մեծահասակների աշխարհները (միկրոաշխարհ և մակրոաշխարհ) փոխազդում են միմյանց հետ և երազներում։ Գրականագետի խոսքով, ձիավորների կերպարում մարմնավորվելուց հետո երազանքը պահպանվում և զարգանում է, քանի որ հերոսն այժմ ցանկանում է ինքն էլ ձիավոր լինել, որպեսզի օգնի ուրիշներին. նրա բնավորությունը նույնն է, ինչ ձիավորներինը և Ալեքսեյ Բորիսովիչին։ Ըստ Ի.Մոտյաշովի, հեղինակը հաստատում է «դեռահասի քաղաքացիական գործունեությունը պատվի և... արժանապատվության համար պայքարում», «արիության շարունակականությունը» «բարձրագույն գաղափարական և բարոյական արժեքների» համար պայքարում. Սերյոժան ժառանգում է ամեն ինչ «բարի»:Ազնիվ, իրական, գեղեցիկ», նա ունի ընկերներ և երգեր, և երդում, և Գրենադայի ձիավորները, և կարմիր փողկապը և նավապետի ոսկե քառակուսին։ Ըստ Մոտյաշովի, գրողը, ի հեճուկս «կեղծ մանկավարժական բարոյականության», կարծում է, որ դպրոցականը կարող է և պետք է պաշտպանի իր իրավունքը ուսուցչի առջև, կռվի և անհրաժեշտության դեպքում պայքարի արդարության, պատվի և արժանապատվության համար։ Թշնամիները, որոնց պետք է դիմակայել տարբեր ձևերով, և՛ հանցագործներն են, և՛ «զինագործների տերերը» Ձիկինան, և՛ «ներքին սադիստ» Գրաչև ավագը։ Կրապիվինի համար կռվելուց հրաժարվելը հավասարազոր է բարոյական սկզբունքների դավաճանությանը, այն մարդուն դնում է ցինիզմի, գռեհկության և փղշտական կյանքի ճանապարհի։ Հերոսը ցուցադրում է «չլսված լկտիություն», երբ, չնայած հեղինակությանը, նա հրապարակայնորեն բնութագրում է ճամբարի տնօրենի կողմից երեխաների նամակների ընթերցումը որպես ստորություն։ Ինչպես կարծում էր Լ. Բելայան, Սերյոժան միտումնավոր մտնում է կոնֆլիկտների մեջ (ինչպես Տիխոն Միխայլովիչի դեպքում), քանի որ նա նպատակաուղղված պայքարում է ֆորմալ հեղինակության նույնականացման դեմ անհատի հեղինակության հետ, երբ երեխաներին սովորեցնում են «կույր հիացմունք ավտորիտար իշխանության հանդեպ»:

Քննադատները ուշադրություն հրավիրեցին հերոսի հանդիպմանը քեռի Վիտյայի հետ։ Ըստ Զուբարևայի, իր հորեղբոր հետ հակամարտությունը դառնում է Սերյոժայի համար ամենակարևոր փորձությունը։ Հորեղբայր Վիտյային նախ նկարագրում են դրականորեն, որպես արտաքուստ համակրելի մարդ, ով գիտի ինչպես լսել ուրիշներին, բայց պարզվում է, որ նա թույլ չի տալիս այլ տեսակետ. և որ նրա համար «կյանքը վերափոխելու պայքարը» վերացական փիլիսոփայական հարց է, բայց ոչ կյանքի փիլիսոփայություն։ Ըստ Զուբարևայի՝ այստեղ բախվում են կյանքի երկու դիրքեր՝ անձնավորելով անցյալն ու ապագան, և հերոսի դիրքը հաղթում է։ Ստեղծագործության խնդիրների համատեքստում Բելայան դիտարկեց հերոսի և քեռի Վիտյայի առանցքային երկխոսությունը, որում խոսքը ոչ այնքան նրա ապագա մասնագիտության մասին է, այլ այն մասին, թե ինչպիսի մարդ կդառնա Սերյոժան։ Բելայան նշեց, որ Սերյոժայի համար իրական մարդու (և ուսուցչի) իդեալը մարմնավորում է Օլեգ Մոսկովկինը, կերպարները լիովին հասկանում են միմյանց, և նրանց միջև անլուծելի հակամարտությունները (ինչպես նաև Սերյոժայի ընկերների և Օլեգի միջև) անհնար են ։ Քննադատ Է Գորշունովան առանձին քննեց նաև հերոսի բարոյական փորձությունը՝ հանդիպում քեռի Վիտյայի հետ, լուրջ հնագետ, ով նվիրված է իր գործին և ունի գիտական նվաճումներ։ Սկզբում քեռի Վիտյան հաճելի և հետաքրքիր է Սերյոժայի համար, բայց հետո հերոսը սկսում է փոխել իր վերաբերմունքը և վերջում նրանք պարզում են իրենց դիրքերը վեճի մեջ ։ Հորեղբայրը, պարզվում է, ջերմեռանդ ինդիվիդուալիստ է, անտարբեր է շրջապատող իրականության նկատմամբ, նա «խղճուկ ու սառը» հոգով մարդ է, եսակենտրոն և պրագմատիկ։ Վիտալի Ալեքսանդրովիչը, ըստ քննադատի, ցուցադրում է «կրթված և... հարգելի աշխարհականի» «հարմար» փիլիսոփայությունը։ Այս փիլիսոփայությանը, ըստ Գորշունովայի, հակադրվում է հերոսի «կոլեկտիվիզմը, արդարության հանդեպ հավատը... քաղաքացիությունը»։ Ինչպես գրել է Լ. Դոլժենկոն, քեռի Վիտյան, ով կարծում է, որ «առողջ միտքը» պետք է հաղթահարի «զգացմունքների քաոսային թրթռումը», հասկանալով, որ Սերյոժային չի կարող համոզվել, հեռանում է՝ պաշտպանելով «իր «գիտական» խաղաղությունը տղայի ազդակներից»:

Ըստ Զուբարևայի, եռերգությունը գրողի մյուս ստեղծագործություններից տարբերվում է մեծահասակների կերպարների բազմազանությամբ՝ և՛ ռոմանտիկ (Ալեքսեյ Բորիսովիչ), և՛ հստակորեն ցուցադրված երգիծական («զգոն» բուրժուա Ձիկինա, ուսուցիչ Նելլի Իվանովնա՝ «զայրացած ակնոցներով» և «գրգռված ձայնով»։ Սիրոնիսկին և նրա աշխատողները) և գրողի վաղ շրջանի ստեղծագործություններից՝ «Այն կողմը, որտեղ քամին է» և «Վալկայի ընկերներն ու առագաստները» պատմվածքների մշակումը։ Քեռի Վիտյայի կերպարն իր «հանգիստ փիլիսոփայությամբ» այլ կերպ է ցուցադրվում ։ Ըստ Ս. Մոսկալենկոյի՝ բացասական հերոսների կերպարները, որոնք բնութագրվում են «կեղծավորությամբ, ստորությամբ, ամբարտավանությամբ» (ինչպիսիք են Ձիկինան «սրածայր և կատաղի աչքերով», Պետյա Ձիկինը «յասամանագույն դեմքով» և այլք) և կարճ ժամանակով հայտնվելով. ամբողջությամբ բացահայտված են հեղինակի կողմից: Ե. Գորշունովան Օլեգ Մոսկովկինի կերպարը համարում էր հենց Կրապիվինի փորձի արտացոլումը ։ Ինչպես նշեց Լ. Բելայան, Օլեգը պարբերաբար հակասում է «չար հասարակ մարդկանց», որոնք ներկայացնում են «փողոցային «հասարակությունը», ինչպես նաև «Էսպադայի» երեխաների որոշ ծնողների և ուսուցիչների հետ։ Ինչպես կարծում էր Լ. Դոլժենկոն, վեպում չկա պարզեցված բաժանում երեխաների և մեծահասակների միջև. վերջինս կարող է լինել «լավ» (օրինակ, Ալեքսեյ Բորիսովիչ, Օլեգ Մոսկովկին, Սերյոժայի հայրը, Սաշա - Գենկայի եղբայրը) և «չար» (Տիխոն Միխայլովիչ, Սիրոնիսսկի, որոշ ուսուցիչներ); Սերյոժայի համար ակնհայտ տարբերություն կա առաջինի և երկրորդի միջև;Եթե «չար» երեխաները անտարբեր են, նույնիսկ եթե ասում են հակառակը, ապա «բարի» երեխաները կողմնորոշված են դեպի սերն ու ըմբռնումը երեխաների հանդեպ և ընդունակ են կարեկցանքի։ Ինչպես նշել է Դոլժենկոն, հեղինակի համար ֆորմալիզմը երեխայի հետ շփման մեջ անընդունելի է, այն պահանջում է առավելագույն ջանքեր։ Ինչպես եզրակացրեց Դոլժենկոն, «լավի» և «չարի» միջև պայքարում «պրագմատիստների» նկատմամբ հաղթանակը խնդրահարույց դարձավ, էսպադա ակումբը փաստացի քայքայվեց. արդարությունը ձեռք բերվեց, և ակումբի հեղինակությունը պահպանվեց, բայց այն կորցրեց իր տարածքներ:Գրականագետ Ի.Սերգիենկոն Գուտիի և Սենցովի կերպարները գնահատել է որպես գրավիչ և լավ խոսող խուլիգանի հազվագյուտ գրող, որը միտումնավոր հակասոցիալական դիրք է գրավում։ Ս.Ցիմբալենկոն, նկատի ունենալով հերոսի վերաբերմունքը փոքրիկ Ստասիկի նկատմամբ, նշել է, որ Սերյոժան, առաջին հերթին, փորձում է երեխային փրկել մեծերի կողմից ներարկված վախի զգացումից, ինչի պատճառով նա վերածվել է «անօգնական և ողորմելի» տղայի՝ ընդունակ. բազային ակտի։ Լ. Դոլժենկոն կարծում էր, որ Ստասիկ Գրաչովի կերպարը ներկայացնում է երեխայի զարգացման ուշացումով, և Դանիլկա Վոստրեցովային բնութագրում էր որպես հիպերտիմիկ։

### Գայդարի մոտիվներ, առասպելականություն և ռոմանտիկա

Գրականագետներ Ի.Սերգիենկոն և Ի.Բանախը նշել են, որ ռոմանտիկայի և հերոսության աշխարհը՝ Սերյոժայի և Կրապիվինի գրքերի այլ կերպարների երազանքների թեման, կապված է 1960-ականների և 1970-ականների մշակութային և պատմական համատեքստի հետ։ Այն ժամանակվա «իսկական արական հերոսությունների» հաստատված սխեմաները, մի կողմից, միավորում էին արտասահմանյան արկածային գրականության կոչը (որը ներառում էր «ծովային ճանապարհորդության պաշտամունք», մարտեր «ֆիլիբաստերների, ծովահենների» հետ, ճանապարհորդություն դեպի «էկզոտիկ .. հեռավոր երկրներ»), իսկ մյուս կողմից՝ երկու պատերազմների՝ Քաղաքացիական և Հայրենական մեծ պատերազմի մեկնաբանությունը հերոսական էպոսի ոգով  ։Եռագրության մեջ Բուդենովկասի հեծյալները՝ կարմիր ձիավորները, խորհրդանշում են «ակտիվ, ակտիվ բարիքը» :«Գրենադայի ձիավորների» պատկերները վերաբերում են քաղաքացիական պատերազմի կարմիր ձիավորներին, որոնք, իր հերթին, վաթսունական թվականներին ներկայացնում էին, ըստ Սերգիենկոյի, «հեղափոխական հերոսություն, անձնազոհություն և պայքար ժողովրդի երջանկության համար»։Շեփորի հնչյունների և առասպելական թռչող ձիերի մոտիվները («Կարավելի ստվերը»), որոնք տարածված են Կրապիվինում, կոնկրետացված են հիանալի ձիավորների կերպարում ։Ռոմանտիկ սիմվոլիկան հայտնվում է վերնագրերում՝ թռչող ձիեր («Հեծյալները Ռոզա կայարանում») և թուր, վերջինս վերաբերում է «ազնվական պատիվին և հրացանակիրների բարեկամությանը»։Ինչպես գրել է Սերգիենկոն, հերոսի փրկությունը պատմվածքի վերջում իրականացվում է «deus ex machina» տեխնիկայի միջոցով, որը հաճախ օգտագործում է Կրապիվինը։

Գ. Տուբելսկայան նշել է հեղինակի սերտ մոտիկությունը Ա. Գայդարի ավանդույթին, ներառյալ նմանատիպ պատկերներն ու ինտոնացիաները, ինչպիսիք են Սերյոժայի փրկությունը հինգ հեծյալների կողմից (Գայդարի «R.V.S .»-ում կարմիր աստղով ձիավորը փրկում է հերոսին. դժվար պահ) կամ չորս ոտանի ընկերոջ ձեռքբերմամբ դրվագ (նկարագրությունը ոճականորեն հիշեցնում է «Կապույտ գավաթը»):Տուբելսկայայի տեսանկյունից գրողը, ինչպես Գայդարը, երեխային վերաբերվում է հարգանքով և առանց նվաստացման։ Այսպիսով, Կրապիվինի վերաբերմունքը հերոսի ճամբարից հեռանալու («ապստամբության») նկատմամբ ակնհայտորեն դրական է։Տուբելսկայան կարծում էր, որ ավելի կարևոր է ոչ թե Գայդարին հետևելու փաստը կամ արտաքին նմանությունը, այլ երկու գրողների աշխարհայացքների նմանությունը. իր տարիքը, այդ թվում՝ քաղաքացիական գիտակցության առումով։ Քննադատը կարծում էր, որ նման տեխնիկան արդարացված է, եթե կա «բավարար գեղարվեստական զգայունություն». դեռահասը ներկայացնում է «մոտ ապագայի մարդ»։Ե. Գորշունովան նաև նշել է գլխավոր հերոսի կերպարի սերտությունը Թիմուրին Գայդարի ստեղծագործություններից։ Սերյոժայի կյանքը, նրա կարծիքով, «պայծառ է, հուզիչ, ռոմանտիկ», նրան կարելի է անվանել «այսօրվա Թիմուր»։Հերոսի կերպարը, ըստ քննադատի, հասկանալի է դառնում՝ ելնելով Թիմուրի մասին գրողի սեփական պատճառաբանությունից, որը, ըստ Կրապիվինի, բնութագրվում է բուռն «սիրով իր հեղափոխական երկրի հանդեպ և անզիջում չարի դեմ պայքարում»։

Ըստ Ի.Մոտյաշովի, Սերյոժայի փրկությամբ «հրաշքը» նման է Ա. Գրինի «Կարմիր առագաստներ»-ի նմանատիպ իրադարձությանը. երազն ու իրականությունը հակիրճ շփվում են, ինչի արդյունքում տեղի է ունենում «ճշմարտության տեսողական հաղթանակ» և հերոսը վերագտնում է հավատը :«Հրաշքը», ըստ Մոտյաշովի, տեղի է ունենում նաև երկրորդ պատմության մեջ, երբ Սերյոժան միտումնավոր պարտվում է մենամարտում Միտյային, քանի որ նրան հաղթանակ է պետք՝ անորոշությունից ազատվելու համար։ Ինչպես կարծում էր Մոտյաշովը, այս «հրաշքի» շնորհիվ Միտյան հետագայում չկռվեց չորս խուլիգանների առջև, քանի որ նրանց տրվելը նշանակում էր արժեզրկել իր հաղթանակը մրցաշարում. Սերյոժան իր հերթին բախվելով պանկերի հետ, հաղթահարում է վախը, քանի որ հավատարիմ է իր սկզբունքներին, բարոյապես ավելի ուժեղ է, քան իր թշնամիները։Հեքիաթային տարրը (ձիավորների հեքիաթը), ըստ Կուզինի, մանրուք է, որն օգնում է բացահայտել հերոսի ներաշխարհը, ի տարբերություն «Օդաչու հատուկ հանձնարարությունների համար» պատմվածքի, որտեղ առասպելականությունը առաջին պլան է մղվում։Ե. Պոսաշկովան և Մ. Մեշչերյակովան, նկատի ունենալով Կրապիվինի պոետիկայի անկրճատելի հակասությունը՝ ռոմանտիկայի և դիդակտիկայի համադրությունը («սյուժեի դիդակտիկ կանխորոշում»), ընդգծեցին հեծելազորի ուսանողների հետ կապված մի առանցքային դրվագ՝ Սերյոժային չարագործներից փրկելու պահին, սիրավեպ և իրականությունը խառն է, հեքիաթային մոտիվը «ռեյֆիկացված» է և ծառայում է դիդակտիկ նպատակների։ Հետազոտողների կարծիքով, հակամարտությունը լուծելու այս փորձը համոզիչ չէ, ռեալիստական գեղարվեստական աշխարհում հեքիաթային-ռոմանտիկ տարրը խորթ է թվում։Ինչպես նշեց Լ. Դոլժենկոն, երեխան պարզվում է անպաշտպան է չարի առաջ, բայց հենց մանկության բնույթով նա մնում է լավատես և պատկերացնում պաշտպաններ՝ «մեծ, լավ ձիավորներ», որոնք միշտ կօգնեն՝ արդեն «ֆանտաստիկ աշխարհ»։Ըստ Դոլժենկոյի՝ լավ ձիավորները տիպաբանական կապ ունեն հեքիաթի հրաշալի օգնականների հետ, միաժամանակ հոգեբանական տեսանկյունից «վստահելի են ու իրատես»։Գրականագետ Ն. Բոգատիրևան Կրապիվինի անձնական շարժառիթը համարեց գլխավոր հերոսի երազների մարմնավորումը ձիավորների տեսքով։ Այս մոտիվը, որը գալիս է ժողովրդական բանահյուսությունից, կապված է հրաշքի համար աղոթող և դրան հավատացող հերոսի վարձատրության հետ։ Միևնույն ժամանակ, վեպում, ի տարբերություն, օրինակ, «Բարքենտին աստղի անունով» պատմվածքի, որտեղ երգերի հաշվումը դառնում է հզոր հմայություն, ձիավորների տեսքը ոչ թե կախարդական, այլ իրատեսական բացատրություն ունի ( հասարակ մարդիկ ցանկանում են օգնել Սերյոժային)։

Գրականագետ Ա. Սինիցկայան, համարելով գրողի ստեղծագործությունը որպես պատմական դարաշրջանի և սոցիալական խնդիրների արտացոլում «Անհայտի հետ հանդիպման» նկարագրության միջոցով, կարծում էր, որ Կրապիվինը վերաիմաստավորում է Գայդարի էպիկական և սովետական գաղափարախոսությունները, որոնց ընթացքում «հեղափոխական թուրը» վերածվել է սրի։ Ճեղքում դեպի Անհայտ, այսինքն՝ դեպի «այդ մեկի, քաղաքացիականի» իդեալները հասանելի են միայն երեխաներին. հենց Սերյոժա Կախովսկին է հանդիպում Գայդարի ձիավորներին, նրա բարեխոսներին։ Հեղափոխական սիրավեպի և առեղծվածային մոտիվների պատկերների համընկնումը, ըստ Սինիցկայայի, եռագրության մեջ հանգեցնում է գրեթե «մաներիստական բարդության». Այս հոգեբանական, էմոցիոնալ լիցքավորված նկարագրությունը, ըստ Սինիցկայայի, վերաբերում է գերմանական ռոմանտիզմին, պրոուստյան հիշողություններին և մանկական խաղին։Հերոսի ֆանտազիան պարունակում է մի ճշմարտություն (առեղծված կամ հրաշք), որը որոշում է նրա կյանքի իրադարձությունները։ Ինչպես կարծում էր Սինիցկայան, եռագրության մեջ Գայդարին և գլխավոր հերոսի խոսուն ազգանունին զուգորդվում են խաղի «ֆրոնտիզմը»:«Հերոսների տեսքը պիոներ չէ, բայց բարոյական ուղեցույց է «Երեք հրացանակիրները» վեպը, որն այնքան էլ համահունչ չէ խորհրդային գաղափարախոսությանը։

Ինքը՝ Կրապիվինը, 1995-ին տված հարցազրույցում իր համակրանքը կարմիր ձիավորների հանդեպ բացատրեց նրանով, որ նա մեծացել է Գայդարի գրքերը կարդալով, թեև հետագայում նա սկսեց ավելի լայն նայել պատմությանը՝ դրականորեն գնահատելով երկու կողմերի հերոսների ազնիվ և վեհ ձգտումները։ - և՛ կարմիր, և՛ սպիտակ։

### Դեռահասների նախաձեռնությունը և հերոսական ինքնության կառուցումը

Լ.Դոլժենկոն ուշադրություն հրավիրեց ինիցացիայի խնդրի վրա՝ որպես տղայի սոցիալականացման և նրա հասունացման փուլ։Այս համատեքստում երեխայի ինքնահաստատումը կապված է նրա ունակության հետ՝ ֆիզիկապես տեր կանգնելու իրեն, այսինքն՝ գոնե որոշակի քաջություն ունենալու՝ «համբերությամբ դիմանալ ցավին... ուժին արձագանքելու ուժին», այսինքն. պատրաստ լինել սովորական կռվի. Ինչպես կարծում էր Դոլժենկոն, հեղինակը մանրամասն ուսումնասիրել է այս հարցը եռերգության երկրորդ մասում։ «Ասպետություն, քաջություն և ազնվականություն» սերմանած որոշ ուսանողներ տարբեր պատճառներով (կամքի բացակայություն, ահաբեկում, վայրկենական թուլություն և այլն) վախկոտ են դառնում կոպիտ և ուժեղ խուլիգանների առաջ։Մյուսները, ինչպես Սերյոժան և Միտյան, կարողացան դիմադրել նրան. Ըստ Դոլժենկոյի, դրանք մարմնավորում են հեղինակի պատկերացումներն այն մասին, թե ինչպես պետք է գործել. չարի առկայությունն աշխարհում նշանակում է, որ դրա դեմ պետք է ակտիվորեն պայքարել՝ իր բոլոր դրսևորումներով։Դոլժենկոն, ուսումնասիրելով խուլիգանների հետ ծեծկռտուքի դրվագը, նշել է, որ Սերյոժան, չնայած ուժեղ վախ է զգացել, դա ցույց չի տվել, իրեն պահել է «վստահ և հնարամիտ»՝ փորձելով հաղթահարել իր հուզականությունը։ Ուժեղ ցնցման հետևանքով դեռահասի մոտ վախ է առաջացել ավելի ուշ. դա ցրտահարություն է առաջացրել և այնքան ուժեղացրել նրա զգայարանները, որ Սերյոժան կարողացել է վերարտադրել կատարվածի բոլոր մանրամասները (այդ թվում՝ դանակի նկարագրությունը)։ Դոլժենկոն մեջբերել է Սերյոժայի հոր բացատրությունը, ով իրադարձությունը համեմատել է պատերազմի փորձի հետ, որից հետո «նույնիսկ մեծահասակները... ընդմիջման կարիք ունեն»։

Սերյոժայի կյանքն ընթանում է մշակութային և կենցաղային իրողություններում՝ ներկայացնելով տղամարդու աշխարհը, որն, ըստ Ի. Սերգիենկոյի, «ռազմական պարադիգմայի ակտուալացման գագաթնակետին է»։Սերգիենկոն, դիտարկելով «Կրապիվինսկու տղաների» հակամարտությունը հանցավոր միջավայրի հետ առնական սոցիալականացման համատեքստում, տղայի վերածվելը «իսկական տղամարդու», «կապիտանի» և այլն, նշել է, որ, հավանաբար, ամենակարևորը հիմնականի համար. կերպարը նրա «հերոսական ինքնության» ձևավորման բարդ և բազմակողմանի գործընթացն է։ Ըստ Սերգիենկոյի, «հերոսական դիսկուրսի յուրացումը», ի լրումն այդ ժամանակաշրջանի մշակութային ենթատեքստի հետ կապի, էական դեր է խաղում հերոսի գենդերային սոցիալականացման գործում։ Որպես օրինակ՝ հետազոտողը դիտարկեց երկրորդ մասի առանցքային դրվագը՝ Սերյոժայի մենամարտը խուլիգանների և զինված հանցագործի հետ։ Իր ինքնությունը կառուցելու ընթացքում Սերյոժան հաղթահարում է վախը («աղջիկական» զգացմունքներ ցույց տալու վախը. լաց լինել կամ վիրավորվել) և ինտեգրվել «տղամարդկային հերոսական ավանդույթին»։ Այս ինտեգրումը ներառում է նույնականացում ինչպես «ոչ պաշտոնական եղբայրության, գրեթե սուրբ արական միության» (Էսպադա ակումբ), այնպես էլ Չիլիի հեղափոխական տղայի հետ։ Չիլիացի տղայի հետ ընկերակցությունը, ըստ Սերգիենկոյի, հերոսի գործողությունները բարձրացնում է չարի դեմ գլոբալ պայքարի մակարդակի:Հերոսը պահանջում է արական եղբայրության այլ ներկայացուցիչների հավանություն։Այս համատեքստում Սերգիենկոն նշել է «Գրենադայի ձիավորների» հետ կապված սյուժետային շրջադարձերը:Սերյոժային համեմատում են հրացանակիրների հետ, երբ նրա մասին հրապարակվում է «Կան հրացանակիրներ» հոդվածը, որը ներկայացնում է Կրապիվինի բնորոշ «հերոսների էստաֆետը» (տղաների ընդգրկումը գրական ստեղծագործություններից և իրական պատմության հերոսների շարքում) և, ինչպես. Սերգիենկոն նշել է, որ հերոսն ինքը կարծում է, որ այս համեմատությունը նորմալ է, թեև այն ունի զգալի ներդաշնակություն։ Թերթի հոդվածը հանդես է գալիս որպես «խորհրդանշական պարգև» այն բանից հետո, երբ հերոսը անցնում է թեստը։Արական սիմվոլիկ արժեքների փոխանցման օրինակ է Սերյոժայի հոր հիշողություններն այն մասին, թե ինչպես է նա ժամանակին կռվել որսագողերի հետ  ։ Այս վերլուծությանը համահունչ Ի. Բանաչը նշեց Սերյոժայի նվիրվածությունը «իսկական արական թիմին», որը երջանկություն է դեռահաս հերոսի համար:

### Եռագրությունը որպես ցիկլ. Կոմպոզիցիան և գեղարվեստական ժամանակը

Հետազոտող Ա.Կարպուկովան կարծում էր, որ եռերգությունը ոչ այնքան մեկ ստեղծագործություն է, որքան ցիկլ, և ընդգծեց ցիկլի բնորոշ առանձնահատկությունները. և մեկ ժանրի օգտագործումը։ Հետազոտողը մատնանշեց, որ եռագրությունը ի սկզբանե պլանավորվել է որպես ցիկլ, և նշել է դրա մասերի դասավորության «խիստ հաջորդականությունը». միայն ընդհանուր առմամբ դրանք ունեն ցիկլին բնորոշ «գեղագիտական նշանակություն»։Կարպուկովան ուսումնասիրեց եռերգության կազմը և եզրակացրեց, որ ստեղծագործությունը կառուցված է որպես «ցիկլ ցիկլի մեջ», ինչպես «շրջանակների համակարգ». յուրաքանչյուր մասում պատմությունը վերադառնում է ավելի վաղ իրադարձություններին (Սերյոժայի հիշողությունների միջոցով), և դրանք վերադրվում են։ տեղի ունեցողի վրա։ Էքսկուրսիաները դեպի անցյալ, ըստ հետազոտողի, օգնում են բացահայտել հերոսի հոգեբանությունը, նկարագրել նրա մեծանալն ու անհատականության ձևավորումը։ Այսպիսով, «Հեծյալները Ռոզա կայարանում» պատմվածքում օգտագործվում է հետևյալ հաջորդականությունը՝ իրադարձություններ կայարանում - հիշողություններ ճամբարից - ձիավորների հիշողություններ (երկու տարի առաջ) - կրկին հիշողություններ ճամբարից - իրադարձություններ կայարանում :Կարպուկովան նշել է եռերգության կոմպոզիցիոն և բովանդակային տարբերությունները գրողի մյուս ցիկլից՝ «Մուշկետը և փերին» հնգագրությունից, որը գրվել է մոտավորապես նույն ժամանակ։ Եթե «Սուրով տղան» ունի «լիրիկական-ռոմանտիկ» ուղղվածություն, ապա հնգաբանությունը հիմնականում հումորային է. Եռագրության մեջ մասերի միջև ժամանակային ընդմիջումներ չկան, ամբողջ գործողությունը տեղավորվում է մեկ տարվա մեջ («Մուշկետը և փերին» ցիկլում պատմությունների միջև ընդմիջումը մեկ տարի է), պատմությունների իրադարձությունները հաջորդում են միմյանց:Կարպուկովան այս մոտեցումը բացատրեց նրանով, որ «Սուրով տղան» հեղինակի համար կարևոր է ցույց տալ դեռահասի մեծացման և անհատականության զարգացման գործընթացը, որի մեջ զգայական ընկալումը աստիճանաբար տեղի է տալիս վերլուծության և արտացոլման. Սերյոժա. Կախովսկին, ի տարբերություն նախադպրոցական և այնուհետև կրտսեր դպրոցի աշակերտ Ջոնի Վորոբյովի, անընդհատ մտածում է իր և իրեն շրջապատող աշխարհի մասին, եզրակացություններ է անում, սահմանում պատճառներն ու հետևանքները։ «Ժամանակային ընդմիջումների շարունակականությունը» համապատասխանում է հերոսի «շարունակական մտորումներին»։

Կարպուկովան եռագրության մեջ հայտնաբերեց կրկնվող «ցիկլային տարրեր»՝ գեղարվեստական մանրամասներ և գունային սխեման. երկու տարրերն էլ կապված են հոգեբանական ասպեկտների հետ:Այսպիսով, գեղարվեստական դետալները «գնդակներ»՝ ջրային գնդիկների, կռատուկի գնդերի, կարմիր երեքնուկի, իշամեղուների տեսքով, հանդիպում են առաջին երկու պատմվածքներում (ինչպես նաև «Մուշկետն ու փերին» ցիկլում։ Կարպուկովան, նշելով Կրապիվինում այնպիսի տարրի տարածվածությունը, ինչպիսին է գունային սխեման (օրինակ, «Նարնջագույն դիմանկարը բծերով» պատմվածքում), վերլուծել է նարնջագույն գույնը և նմանատիպ երանգները՝ դեղին, կարմիր, կրակոտ, պղինձ, ոսկի, ժանգոտ, ցորեն։ եւ այլն։Նրա կարծիքով՝ ստեղծագործության մեջ ակտիվորեն առկա այս գույները դրական, հաճախ հումորային ենթատեքստ ունեն (ինչպես Դանիլկա Վոստրեցովայի դեպքում)։ Դեղին գույնը կապված է «բարության, երջանկության, ընկերության, ապագայի հանդեպ հավատի» հետ:Որպես օրինակ՝ հետազոտողը բերել է Էսպադա զինանշանը՝ վառ նարնջագույն վահան՝ կրակոտ դաշտով վազող ձիավորների պատկերով։ Սերյոժան հիշում է «դեղին ամպերը» փորձարկման ժամանակ. Մեկ այլ անգամ նա մտածում է իր տան «դեղին շիկացած պատուհանների» մասին, որոնց բացակայությունը նրան անհանգստացնում է:Դանիլկա Վոստրեցովի դիմանկարի նկարագրությունը ներառում է նրա բնութագրումը որպես «կարմիր մազերով», նշվում են նրա ոսկեգույն կամ կրակոտ գանգուրները և «կարմիր բրդոտ գլուխը»։ Այստեղ, ըստ Կարպուկովայի, կապ կա հերոսի անձնական որակների՝ որպես «կենսուրախ, անհանգիստ, խորամանկ, հպարտ և ազատասեր, կրակի պես» և թմբկահարի ճակատագրի հետ։ Դրական կերպար Ալեքսեյ Բորիսովիչն ունի «փորով դեղին պայուսակ». Քեռի Վիտյան հայտնվելու պահին, երբ Սերյոժայի կողմից դեռ դրական է ընկալվում, նկարագրվում է նաև դեղնադարչնագույն երանգներով (շագանակագույն ճաղատ գլուխ, դեղին ճամպրուկ և վարտիք և այլն) ։

Ս. Մոսկալենկոն ուսումնասիրեց հեղինակի մոտեցումը գեղարվեստական ժամանակին և եռերգության ժամանակը բնութագրեց որպես «բաց»՝ մակագրված լայն պատմական ժամանակաշրջանում։ Մոսկալենկոն նշել է հեղինակի կոչը ժամանակի ներկայացման ոչ դասական ձևերին, որոնք ասոցացվում են «անժամանակի և «հավերժի» կերպարի հետ։ Հիշողությունները և ներքին մենախոսությունները կենտրոնացած են տեղի ունեցողի մեջ զգացմունքային ներգրավվածության վրա, առաջին հերթին՝ կարեկցանքի։ Մոսկալենկոն ուշադրություն է հրավիրել տառերի օգտագործման վրա, ինչը հնարավորություն է տալիս պարզաբանել վաղ իրադարձությունները՝ որպես հետագա իրադարձությունների պատճառներ։ Այսպիսով, ճամբարի հրամանատարի կարդացած նամակը բացում է հիմնական պատմությունը և նպաստում ինտրիգների ստեղծմանը, քանի որ այդ իրադարձությունների մասին պատմվում են ավելի ուշ, քան դրանք եղել են։ Ինչպես նշել է Մոսկալենկոն, անցյալի և ներկայի համադրությունը կապված է ստեղծագործության լիրիկական և ռոմանտիկ կողմնորոշման հետ. «կեղծավորության, կոպտության, ստորության» հետ հակամարտությունը ծավալվում է հերոսի կյանքի տարբեր ժամանակահատվածներում և կախված չէ նրա տարիքից։ Մեկ այլ հեղինակի տեխնիկան ժամանակի լայնացումն է (ինչպես եռերգության առաջին տեսարանում, երբ Սերյոժան կայարանում է), որն օգնում է բացահայտելու հերոսի ներաշխարհը և արվում է, օրինակ, լանդշաֆտի միջոցով։ Ըստ Մոսկալենկոյի՝ ընթերցողի մոտ մնում է հերոսների մարդկային որակների հստակ տպավորություն, մինչդեռ միմյանց արագ փոխարինող բազմաթիվ իրադարձությունների ժամանակագրական հաջորդականությունը այնքան էլ ակնհայտ չէ։ «Հավերժական տեսակների» բացահայտումը, ներառյալ «հավերժական» մարդկային արատների նկարագրությունը, ըստ Մոսկալենկոյի, թույլ է տալիս հեղինակին դուրս գալ ներկա ժամանակից, «բարձրանալ» ժամանակից վեր։ Մոսկալենկոն կարծում էր, որ մի շարք գրքերի տեքստում հիշատակումը (Սերվանտեսի «Դոն Կիխոտ», Դ. Դեֆոյի «Ռոբինզոն Կրուզո», Ա. Դյումայի «Երեք հրացանակիրները», «Թոմ Սոյերի արկածները» Մ. Տվեն, Ջ.Վեռնի « Տասնհինգամյա կապիտան») ստեղծագործության իմաստային տարածության մի մասն է և ծառայում է արտահայտելու հեղինակի հիմնական գաղափարը։

Շարունակություն
---------------

1994 և 2006 թվականներին հրատարակվեցին երկու շարունակական վեպեր՝ «Բրոնզե տղան» և «Համառության կարմիր դրոշը», որոնց իրադարձությունները վերագրվում են համապատասխանաբար իննսունական և զրոյական տարիներին։ Եռագրությունը կոչվում էր «Էսպադայի առագաստները»։ Շարունակությունները ներկայացնում են «Սուրով տղան» ֆիլմի որոշ կերպարներ. Այսպիսով, Օլեգ Մոսկովկինը «Բրոնզե տղան» մանկատան տնօրենն է։ Եռագրության եզրափակիչ մասում հանդիպում են Էսպադա-ի ավագներ Դանիիլ Վոստրեցովը և Սերգեյ Կախովսկին։ Ըստ գրականագետ Ն.Սվիտենկոյի՝ բոլոր երեք ստեղծագործությունների սյուժեների հիմքում ընկած է արժեքային հակամարտությունը հերոսների՝ «Կրապիվինսկու տղաների», բարոյական մաքսիմալիստների, որոնք մարմնավորում են երկխոսական գիտակցությունը, և ավտորիտար գիտակցության կրողներին՝ իր իներցիայով, կոնֆորմիզմով. դեստրուկտիվություն և այլն։ Ըստ Սվիտենկոյի, եռերգության հիմնական գաղափարներն արտահայտված են «Համառության կարմիր դրոշի» մեջ՝ աշխարհը փոխելու հնարավորության, ռացիոնալության, սպառողականության հաղթահարման, «ֆոնային» գոյության և տաճար կառուցելու հնարավորության քննարկման ժամանակ։«Նավարկող» եղբայրություն»։ Երկու շարունակական վեպերում քաղաքի անվանումը, որտեղ տեղի է ունենում եռերգությունը, Պրեոբրաժենսկ է, որը մինչև 1991 թվականը կոչվում էր Կրասնոդերժինսկ։ Քաղաքը մեծ է և մայրցամաքային, և նրանում կարելի է տեսնել Եկատերինբուրգը։

«Բրոնզե տղան» անդրադարձել է նոր իրողություններում ոչ պաշտոնական մանկական կազմակերպության հեռանկարների խնդրին։ Ինչպես նշել են հետազոտողները, վեպում հեղինակը փորձել է պաշտպանել խորհրդային ռահվիրաին որպես մանկական գրականության հերոսի «երեխայի խորհրդային իդեալի տոտալ ժխտման» պայմաններում ։ Միևնույն ժամանակ Ն. Բոգատիրևան նշեց, որ «Բրոնզե տղայում» շեշտը փոխվել է. վեպում պատկերված է սպիտակամորթ սպայի , ով գնդակահարվել է Ղրիմում քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ ։ Հրապարակախոս Է. Սավինը գրել է, որ «Բրոնզե տղայով» հեղինակը ցանկացել է ընթերցողի ուշադրությունը գրավել առաջին վեպի վրա։

Ադապտացիաներ
------------

Համապատասխանաբար 1974 և 1975 թվականներին, Կենտրոնական հեռուստատեսությամբ (Մանկական ծրագրերի գլխավոր խմբագրական խորհուրդ, Օրլյոնոկ հեռուստատեսային ստուդիա) բեմադրվել են «Հեծյալները Ռոզա կայարանում» ներկայացումները (ռեժ. Ն. Զուբարևա, դերասաններ Վ. Նիկուլին, Պ. Շչերբակով և ուրիշներ) և «Սուսերով տղա» (ռեժ. Վ. Կևորկով)։ Երկու հեռախաղերն էլ համարվում են կորած 1990 թվականից։

«Հեծյալներ...»-ի սյուժեն ճշգրիտ կերպով վերարտադրեց պատմության սյուժեն։ Լրագրող Յու. Մատաֆոնովան նշել է, որ բնօրինակի «ոգին» կորել է արտադրության ընթացքում, պատմության գաղափարները չեն իրականացվել և ցնդել են՝ չնայած գլխավոր հերոսի հետ որոշ հաջող դրվագներին։ Այսպիսով, Սերյոժան ցուցադրվում է որպես չափազանց միայնակ, ինչը չի համապատասխանում բնօրինակին. Մեծահասակների պատկերները երբեմն կամ պարզեցված կամ հստակ ծաղրանկարային տեսք ունեն (ինչպես, օրինակ, ֆիզկուլտուրայի ուսուցիչը)։ Քննադատը ավարտը համարեց անհաջող, քանի որ այն հանգում է «մառախլապատ» բառերով երգի, որի հետևում հեռուստադիտողը տեսնում է Սերյոժայի և Ալեքսեյ Բորիսովիչի ուրախ դեմքերը. հեծյալների վերաբերյալ հարցերին պատասխաններ չկան, բացակայում է Սերյոժայի և Ալեքսեյ Բորիսովիչի զրույցը, որն ամփոփում է հեղինակի գաղափարները: Ն.Բարմինան իր ակնարկում «Հեծյալները Ռոզա կայարանում» անհաջող բեմադրություն է համարել իր սպեկուլյատիվ բնույթի պատճառով, որը չափազանց անցանկալի է դեռահասների պիեսի համար և հանգեցրել է էսքիզների. ճամբարի ղեկավարը ցուցադրվում է որպես ակնհայտ վատ, իսկ Սերյոժան «լավ» չափահաս մարդու ներմուծումը հավասարակշռելու համար (կայանի թերթի աշխատակիցը) չի բարելավում իրավիճակը, քանի որ ակնհայտորեն լավ է։ Բարմինան քննադատեց Հոկտեմբերյան հեղափոխության հետ կապված փրկիչ ձիավորների կերպարը. նախ, որպես գլխավոր հերոսի հիշողությունների ռոմանտիկ մարմնացում իր պապի (կարմիր ձիավորի) մասին, ձիավորները կարող էին միայն ոգեշնչել Սերյոժային, այլ ոչ թե իրական տղաների հետ գործ ունենալ. երկրորդ, և որ ավելի կարևոր է, դրանք «փոխառված ֆանտազիա» են, որի աղբյուրը կա՛մ «Մալչիշ-Կիբալչիշն» է, կա՛մ «Անորսալի վրիժառուները», իսկ դրամատուրգիայի տեսակետից հեծյալների ներմուծումը որևէ հիմք չունի: Կինոգետ Ն. Զելենկոն, վերանայելով պիեսը նույն ռեժիսորի Կրապիվինի վրա հիմնված մեկ այլ բեմադրության հետ մեկտեղ , դրական գնահատեց Ն. Զուբարևայի աշխատանքը՝ նշելով խորությունը, հնարամտությունն ու նրբությունը։ Ըստ քննադատի, Զուբարևան առաջին պլան է բերել բնօրինակ աղբյուրին բնորոշ ռոմանտիկ մոտիվները, իսկ հեքիաթային մոտիվը հնարավորություն է տվել իրականացնել «պայծառ, տպավորիչ լուծում», որտեղ «նարնջագույն, մանուշակագույն, կարմիր, վարդագույն» գույներ ( վազող ձիեր) զուգորդվում էին «շլացուցիչ կապույտ» գույնի (երկնքի) հետ ։ Քննադատը բեմադրության ժանրը բնորոշեց որպես քնարական դրամա, որտեղ հնարավորինս սուր է դրսևորվում Սերյոժայի և ճամբարի ղեկավարի հակամարտությունը։

«Սուսերով տղա» հեռուստատեսային ներկայացումը ներառում էր ինը երեսուն րոպեանոց դրվագ։ Գլխավոր դերը կատարել է Ալեքսանդր Էլիստրատովը, Օլեգ Մոսկովկինի դերը՝ Վիտալի ՍոլոմինըՍերիալը հանդիսատեսի հաջողություն ունեցավ. Ըստ Շչուպովի, շատերը ներկայացումը համարեցին «հաջող և հիշարժան»։ Ինչպես գրել է Զելենկոն, ստեղծողներին հաջողվել է ցույց տալ Սերյոժա Կախովսկու կյանքի երկար, իրադարձություններով լի շրջան՝ սկսած ճամբարից նրա վերադարձից։ Քննադատը հերոսի կերպարը համարեց «շատ ակտիվ», Սերյոժային՝ «անկեղծ... տաքարյուն, բարի և համարձակ»։Զելենկոն նշել է ներկայացման համամիութենական հաջողությունը, որը ստացել է բազմաթիվ փոստեր. հանդիսատեսների (և երեխաների, և մեծահասակների) նամակների թիվը միաձայն դրական ակնարկներով հասել է 2500-ի:

1978 թվականին Կենտրոնական մանկական թատրոնում (Մոսկվա) բեմադրվել է «Հեծյալները Ռոզա կայարանից» պիեսը՝ նվիրված Լենին կոմսոմոլի 60-ամյակին։Պիեսի հեղինակը Վ.Ռոզովն էր, ռեժիսորները՝ Վ.Կուզմինը և Ս.Ռոզովը՝ դրամատուրգի որդին։ Պիեսը ներկայացվել է նաև Կրասնոյարսկում։

Հրատարակություններ
------------------

### Ամսագրային հրատարակումներ

* *Крапивин В.* Всадники на станции Роса // Пионер. — М. : Правда, 1973. — № 5. — С. 6—19. — Начало. Рис. Е. Медведева. — 1 500 000 экз.
* *Крапивин В.* Всадники на станции Роса // Пионер. — М. : Правда, 1973. — № 6. — С. 4—14. — Продолжение. Рис. Е. Медведева. — 1 500 000 экз.
* *Крапивин В.* Всадники на станции Роса // Пионер. — М. : Правда, 1973. — № 7. — С. 6—14. — Окончание. Рис. Е. Медведева. — 1 500 000 экз.
* *Крапивин В.* Мальчик со шпагой. Звёздный час Серёжи Каховского // Пионер. — М. : Правда, 1974. — № 3. — С. 12—32. — Начало. Рис. С. Трофимова, В. Дудкина. — 1 550 000 экз.
* *Крапивин В.* Мальчик со шпагой. Звёздный час Серёжи Каховского // Пионер. — М. : Правда, 1974. — № 4. — С. 6—25. — Продолжение. Рис. С. Трофимова, В. Дудкина. — 1 550 000 экз.
* *Крапивин В.* Мальчик со шпагой. Звёздный час Серёжи Каховского // Пионер. — М. : Правда, 1974. — № 5. — С. 14—32. — Продолжение. Рис. С. Трофимова, В. Дудкина. — 1 550 000 экз.
* *Крапивин В.* Мальчик со шпагой. Звёздный час Серёжи Каховского // Пионер. — М. : Правда, 1974. — № 6. — С. 10—27. — Окончание. Рис. С. Трофимова, В. Дудкина. — 1 550 000 экз.
* *Крапивин В.* Флаг-капитаны // Пионер. — М. : Правда, 1975. — № 5. — С. 46—59. — Начало. Рис. С. Трофимова, А. Гришина. — 1 565 000 экз.
* *Крапивин В.* Флаг-капитаны // Пионер. — М. : Правда, 1975. — № 6. — С. 52—64. — Продолжение. Рис. С. Трофимова, А. Гришина. — 1 565 000 экз.
* *Крапивин В.* Флаг-капитаны // Пионер. — М. : Правда, 1975. — № 7. — С. 6—17. — Продолжение. Рис. С. Трофимова, А. Гришина. — 1 540 000 экз.
* *Крапивин В.* Флаг-капитаны // Пионер. — М. : Правда, 1975. — № 8. — С. 8—23. — Продолжение. Рис. С. Трофимова, А. Гришина. — 1 540 000 экз.
* *Крапивин В.* Флаг-капитаны // Пионер. — М. : Правда, 1975. — № 9. — С. 70—76. — Окончание. Рис. С. Трофимова, А. Гришина. — 1 540 000 экз.

### Գրքային հրատարակություններ

* *Крапивин В.* Всадники со станции Роса // Всадники со станции Роса. — М. : Детская литература, 1975. — С. 3—73. — «Всадники со станции Роса». Илл. Е. Медведева. — 150 000 экз.
* *Крапивин В.* Мальчик со шпагой // Летчик для особых поручений. — Свердловск : Средне-Уральское кн. изд-во, 1975. — С. 389—637. — «Всадники на станции Роса» и «Звёздный час Сережи Каховского». Илл. Е. Стерлиговой. — 50 000 экз.
* *Крапивин В.* Мальчик со шпагой. — М. : Детская литература, 1976. — 319 с. — «Звёздный час Сережи Каховского» и «Флаг-капитаны». Илл. Е. Медведева. — 100 000 экз.
* *Крапивин В.* Мальчик со шпагой. — М. : Детская литература, 1981. — 496 с. — (Золотая библиотека). — Илл. Е. Медведева. — 100 000 экз.
* *Крапивин В.* Мальчик со шпагой. — Киев : Веселка, 1984. — 408 с. — Илл. В. Мануйловича. — 100 000 экз.
* *Крапивин В.* Мальчик со шпагой // Избранное. Том 1. — М. : Детская литература, 1989. — С. 123—447. — (Владислав Крапивин. Избранное в двух томах). — Илл. Е. Медведева. — 100 000 экз. — ISBN 5-08-000482-7.
* *Крапивин В.* Мальчик со шпагой // Мальчик со шпагой. — Կաղապար:Н. Новгород : Нижкнига, 1994. — С. 163—506. — (Владислав Крапивин). — Худ. Е. Медведев, оформл. В. Кременецкой. — 50 000 экз. — ISBN 5-87645-009-X.
* *Крапивин В.* Мальчик со шпагой // Собрание сочинений. Книга 12. Мальчик со шпагой. — М. : Центрполиграф, 2000. — С. 135—505. — (Владислав Крапивин. Собрание сочинение в 30 томах). — Илл. Е. Медведева, Е. Пинаева. — 10 000 экз. — ISBN 5-227-00784-5.
* *Крапивин В.* Мальчик со шпагой. — М. : Центрполиграф, 2002. — 352 с. — (Владислав Крапивин). — Оформл. Е. Стерлиговой, илл. Е. Пинаева.. — 10 000 экз. — ISBN 5-227-01631-3.
* *Крапивин В.* Мальчик со шпагой. — М. : Эксмо, 2005. — С. 5—344. — 672 с. — (Владислав Крапивин. Отцы-основатели: Русское пространство). — Илл. на обложке В. Савватеева, оформл. серии А. Саукова. — 5000 + 3000 (2006) + 3000 (2008) экз. — ISBN 5-699-12501-9.
* *Крапивин В.* Паруса «Эспады». Мальчик со шпагой. — М. : Эксмо, 2008. — 384 с. — (Библиотека Командора). — 5000 экз. — ISBN 978-5-699-26737-8.
* *Крапивин В.* Мальчик со шпагой / илл. А. Ярового. — М. : Искатель, 2018. — 352 с. — (Школьная библиотека). — 2000 экз. — ISBN 978-5-906998-73-6.
* *Крапивин В.* Мальчик со шпагой / илл. М. Ищенко. — М. : Омега, 2019. — 384 с. — (Школьникам. Проверено временем). — 3000 экз. — ISBN 978-5-465-03686-3.
* *Крапивин В.* Мальчик со шпагой // Мальчик со шпагой. Трилогия. — СПб.М. : Азбука, Азбука-Аттикус, 2019. — С. 5—302. — (Русская литература. Большие книги). — Илл. на обл. Е. Стерлиговой. — 4000+6000 экз. — ISBN 978-5-389-16580-9.
* *Крапивин В.* Мальчик со шпагой. — М. : РОСМЭН, 2020. — 384 с. — (Библиотека школьника). — Илл. на обл. В. Челака. — 7000 экз. — ISBN 978-5-353-09492-0.
* *Крапивин В.* Мальчик со шпагой. — М. : Лабиринт Пресс, 2021. — 376 с. — (Иллюстрированная библиотека фантастики и приключений). — Илл. Е. Медведева. — 5000 экз. — ISBN 978-5-9287-3296-7.
* *Крапивин В.* Мальчик со шпагой. — М. : Энас-книга, 2021. — 416 с. — (Читаем всей семьёй). — Илл. Н. Панина. — ISBN 978-5-00198-107-7.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Щупов, 2022, էջ 546
2. 1 2 3 4 5  Москаленко, 2014, էջ 69
3. 1 2 3  Карпукова, 2001, էջ 170
4. 1 2  Баруздин, 1975, էջ 262
5. ↑  Сергиенко, 2019, էջ 156
6. ↑  Ерёмина, 1975, էջ 26
7. ↑  Разумневич, 1986, էջ 203
8. ↑  Щупов, 2022, էջ 128—129
9. 1 2  Долженко, 2001, էջ 224
10. 1 2 3  Карпукова, 2001, էջ 175
11. 1 2  Щупов, 2022, էջ 128
12. ↑  Свитенко, 2022, էջ 1031
13. ↑  Москаленко, 2022, էջ 131
14. ↑  Сергиенко, 2019, էջ 155
15. 1 2 3 4 5  Мотяшов2, 1975, էջ 39
16. ↑  Крапивин, 2005, էջ 7—46
17. ↑  Байко, 1974, էջ 45
18. ↑  Крапивин, 2005, էջ 46—69
19. ↑  Крапивин, 2005, էջ 69—70
20. ↑  Тубельская, 1976, էջ 43
21. 1 2  Мотяшов, 1975, էջ 29
22. ↑  Крапивин, 2005, էջ 70—72
23. ↑  Крапивин, 2005, էջ 73—92, 115
24. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Горшунова, 1978, էջ 82
25. ↑  Крапивин, 2005, էջ 93—134
26. ↑  Крапивин, 2005, էջ 135—152
27. ↑  Крапивин, 2005, էջ 151—172, 249
28. ↑  Крапивин, 2005, էջ 174—191
29. ↑  Крапивин, 2005, էջ 192—219
30. ↑  Крапивин, 2005, էջ 220—252, 263—265
31. ↑  Крапивин, 2005, էջ 253—262
32. ↑  Крапивин, 2005, էջ 253—256
33. ↑  Крапивин, 2005, էջ 266—282
34. ↑  Крапивин, 2005, էջ 287—312
35. ↑  Крапивин, 2005, էջ 305—307
36. 1 2 3 4  Долженко, 2001, էջ 225
37. ↑  Крапивин, 2005, էջ 305—323
38. ↑  Крапивин, 2005, էջ 323—334
39. ↑  Крапивин, 2005
40. 1 2 3 4 5 6 7  Борисов, 2008
41. 1 2 3 4  Белая, 1981, էջ 191
42. ↑  Богатырёва, 1998, էջ 93
43. 1 2  Сергиенко, 2019, էջ 153
44. 1 2 3  Белая, 1981, էջ 192
45. ↑  Мотяшов, 1975, էջ 29—31
46. 1 2  Тубельская, 1976, էջ 44
47. ↑  Горшунова, 1978, էջ 83
48. ↑  Виноградова, Мещерякова, 1999
49. ↑  Москаленко, 2014, էջ 72
50. ↑  Москаленко, 2022, էջ 134—135
51. ↑  Борисов, 2008, Крапивин
52. 1 2  Щупов, 2022
53. 1 2  Белая, 1981
54. 1 2 3  Разумневич, 1986
55. ↑  Крапивин, 1975
56. 1 2  Сандалова, 1982
57. ↑  Сандалова, 1982, էջ 12—16, 18—19, 21—22
58. ↑  Сергиенко, 2019
59. 1 2 3 4  Банах, 2021
60. 1 2  Богатырёва, 1998
61. 1 2 3 4  Долженко, 2001
62. 1 2 3  Горшунова, 1978
63. ↑  Николаева, 1977
64. 1 2 3  Мещерякова, Посашкова, 1998
65. 1 2  Цымбаленко, 1975, էջ 3
66. ↑  Тубельская, 1976
67. 1 2 3  Кузин, 1975
68. ↑  Эйдинова, 1978
69. ↑  Байко, 1974
70. ↑  Кузин, 1976, էջ 76
71. 1 2  Николаева, 1977, էջ 61—62
72. 1 2  Зубарева, 1980, էջ 106—107
73. ↑  Зубарева, 1980, էջ 105—106
74. ↑  Москаленко, 2022, էջ 128—129, 134
75. ↑  Москаленко, 2014, էջ 71
76. ↑  Москаленко, 2014, էջ 69—73
77. ↑  Москаленко, 2022, էջ 133—135
78. ↑  Богатырёва, 1998, էջ 30—32
79. ↑  Гришин, 2005, էջ 298
80. ↑  Зубарева3, 1980, էջ 134
81. ↑  Долженко, 2001, էջ 235, 341
82. ↑  Николаева, 1977, էջ 61
83. 1 2 3  Банах, 2021, էջ 240
84. ↑  Зубарева, 1980, էջ 105—107
85. ↑  Зубарева2, 1980, էջ 26
86. ↑  Зубарева3, 1980, էջ 134—135
87. ↑  Мотяшов, 1975, էջ 30—31
88. ↑  Зубарева, 1980
89. ↑  Зубарева, 1980, էջ 107
90. ↑  Долженко, 2001, էջ 224—225
91. 1 2 3  Сергиенко, 2019, էջ 158
92. ↑  Долженко, 2001, էջ 353
93. 1 2 3  Сергиенко, 2019, էջ 159
94. ↑  Банах, 2021, էջ 240—241
95. ↑  Богатырёва, 1998, էջ 154
96. ↑  Зубарева2, 1980, էջ 25—26
97. ↑  Зубарева, 1980, էջ 104—105
98. ↑  Мещерякова, Посашкова, 1998, էջ 576—577
99. ↑  Колесова, 2013, էջ 149
100. ↑  Тубельская, 1976, էջ 43—44
101. ↑  Богатырёва, 1998, էջ 37
102. 1 2  Мотяшов, 1975
103. ↑  Кузин, 1976
104. ↑  Синицкая, 2013, էջ 190—191
105. ↑  Синицкая, 2016, էջ 224—225
106. ↑  Богатырёва, 1998, էջ 38, 154—155
107. ↑  Долженко, 2001, էջ 340—342
108. ↑  Долженко, 2001, էջ 345—346
109. ↑  Сергиенко, 2019, էջ 161
110. ↑  Банах, 2021, էջ 241
111. ↑  Сергиенко, 2019, էջ 157—160
112. ↑  Сергиенко, 2019, էջ 160
113. ↑  Карпукова, 2001, էջ 170—171, 174
114. ↑  Карпукова, 2001, էջ 171—173
115. ↑  Карпукова, 2001, էջ 173—175
116. ↑  Карпукова, 2001, էջ 171, 175—177
117. ↑  Карпукова, 2001, էջ 176—177
118. ↑  Карпукова, 2001, էջ 176—178
119. ↑  Москаленко, 2014, էջ 68—69
120. ↑  Москаленко, 2022, էջ 129—131
121. ↑  Москаленко, 2022, էջ 131—132
122. ↑  Москаленко, 2022, էջ 135
123. ↑  Свитенко, 2022, էջ 1031—1032
124. ↑  Свитенко, 2022, էջ 1031—1033
125. ↑  Маркина, 2020, էջ 73—74
126. ↑  Великанова, 2010, էջ 31
127. ↑  Арзамасцева, Николаева, 2005, էջ 469
128. ↑  Великанова, 2010, էջ 30—31
129. ↑  Богатырёва, 1998, էջ 155
130. ↑  Савин, 1995
131. 1 2  Щупов, 2022, էջ 552
132. 1 2  Матафонова, 1975, էջ 4
133. ↑  Бармина, 1977, էջ 44—45
134. ↑  Зеленко, 1977, էջ 32
135. ↑  Зеленко, 1977, էջ 32—33
136. ↑  Зеленко, 1977, էջ 33
137. ↑  Щупов, 2022, էջ 132
138. ↑  Зеленко, 1977, էջ 33—34
139. ↑  Косенкова, 1978, էջ 3

Գրականություն
-------------

* *Арзамасцева И. Н. Николаева С. А.* Детская литература: Учебник для студ. высш. пед. учеб. заведений / 3-е издание, перераб. и доп.. — М.: Академия, 2005. — 576 с. — ISBN 5-7695-2234-8

* *Байко Н.* Зачем мы возвращаемся в детство [Рец. на книгу «Всадники на станции Роса»] // *Семья и школа*. —М. 1974. — № 5. — С. 45.
* *Банах И. В.* Формирование канона: миф о счастливом детстве в советской детской литературе // *Норма и отклонение в литературе, языке и культуре: коллективная монография*  / отв. ред. Автухович, Татьяна Евгеньевна. — Гродно: ЮрСаПринт, 2021. — С. 236—243. — ISBN 978-985-7257-29-4.
* *Бармина Н.* В кадре — характеры. [О телеспектаклях «Всадники на станции Роса» и «Оруженосец Кашка»] // *Детская литература*. —М. 1977. — № 3. — С. 43—46.
* *Баруздин, Сергей Алексеевич.* О Владиславе Крапивине. — Заметки о детской литературе. Очерки. — М. : Детская литература, 1975. — 366 с.
* *Белая Л.* Диалог поколений. О некоторых особенностях современной прозы для подростков // *Москва*. —М. 1981. — № 12. — С. 189—195.
* *Богатырёва Н. Ю.* Литературная сказка В. П. Крапивина (жанровое своеобразие и поэтика) / Дисс. канд. фил. наук. Специальность 10.01.01. — русская литература. — М. 1998. — 209 с.
* *Борисов, Сергей Борисович* Энциклопедический словарь русского детства: В двух томах. Том 1. А–Н. 2-е изд, перераб. и доп. / Под редакцией автора. — Шадринск: Издательство Шадринского пединститута, 2008. — 518 с. — ISBN 978-5-8-78-18-378-9
* *Великанова Е. А.* Цикл «В глубине Великого Кристалла» В. П. Крапивина: проблематика и поэтика / Дисс. канд. фил. наук. Специальность 10.01.01. — русская литература. — Петрозаводск, 2010. — 290 с.
* Виноградова О. Мещерякова М. И. (1999). "Владислав Петрович Крапивин (р. 1938)" (in ռուսերեն). Արխիվացված է the original 2014 թ․ նոյեմբերի 7-ին. Retrieved 2011 թ․ նոյեմբերի 20. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
* *Горшунова Е.* Владислав Крапивин. Мальчик со шпагой (Новинки детской литературы) // *Литература в школе*. —М. 1978. — № 8. — С. 82—83.
* *Гришин К. К.* Крапивин, Владислав Петрович // *Русская литература XX века. Прозаики, поэты, драматурги: биобибл. словарь: в 3 т.*  / под ред. Скатов, Николай Николаевич. — М.: Олма медиа групп, 2005. — Т. 2. — С. 297—300. — ISBN 5-94848-211-1, 5-94848-245-6, 5-94848-262-6, 5-94848-307-X.
* *Долженко Л. В.* Рациональное и эмоциональное в русской литературе 50 — 80-х гг. ХХ в. : Н. Н. Носов, В. Ю. Драгунский, А. Г. Алексин, В. П. Крапивин / Дисс. докт. фил. наук. Специальность 10.01.01. — русская литература. — Волгоград, 2001. — 394 с.
* *Ерёмина Т.* Мальчик со шпагой. Эпизод из первой серии // *Телевидение и радиовещание*. —М. 1975. — № 10. — С. 26—27.
* *Зеленко Н. П.* Рыцари справедливости. [Телеспектакли «Всадники на станции Роса» и «Оруженосец Кашка». Реж. Н. Зубарева. «Мальчик со шпагой». Реж. В. Кеворков] // *Телевидение и радиовещание*. —М. 1977. — № 2. — С. 31—34.
* *Зубарева Е. Е.* Герой детской литературы последних лет // *Конфликты и характеры в современной советской литературе. Сборник научных трудов*  / редактор Г. С. Инюшин. — М.: Московский педагогический государственный университет, 1980. — С. 97—108.
* *Зубарева Е. Е.* «Надо мечтать!» // *Детская литература*. —М. 1980. — № 1. — С. 23—27.
* *Зубарева Е. Е.* Несущие тягу земную: Очерки / редактор Д. В. Красновская. — М.: Детская литература, 1980. — 192 с.
* *Карпукова A. A.* Проблема циклизации в творчестве В. Крапивина: («Мальчик со шпагой») // *Проблемы детской литературы и фольклор. Сборник научных трудов*. — Петрозаводск: ПетрГУ, 2001. — С. 169—180.
* *Колесова Л. Н.* Проза для детей: ХХ век, вторая половина. — Петрозаводск: ПетрГУ, 2013. — 295 с. — ISBN 978-5-8021-1621-0
* *Косенкова Н.* По повести свердловчанина // *Вечерний Свердловск*. —Свердловск, 1978. — № 15 апреля. — С. 3.
* *Крапивин В. П.* Обращайтесь к себе // Пионер. — М. : Правда, 1975. — № 1. — С. 2—5. — 1 650 000 экз.
* *Кузин, Николай Григорьевич* Между жизнью и сказкой. Штрихи к портрету писателя // *На смену!*. —Свердловск, 1975. — № 9 октября.
* *Кузин Н. Г.* Живое пламя правды. Критические статьи. — Свердловск: Средне-Уральское кн. изд-во, 1976.
* *Маркина Д. И.* Специфика городского пространства в произведениях В. П. Крапивина // *Палимпсест. Литературоведческий журнал*. —Нижний Новгород, 2020. — № 2(6). — С. 62—79. — ISSN 2658-7475.
* *Матафонова Ю. К.* Кто позвал всадников? // *Уральский рабочий*. —Свердловск, 1975. — № 17 сентября. — С. 4.
* *Мещерякова М. И. Посашкова Е. В.* В. П. Крапивин // *Литература Урала: очерки и портреты: книга для учителя*  / под ред. Лейдерман, Наум Лазаревич, Е. К. Созиной; ред. Н. Л. Лейдерман. — Екатеринбург: издательство Уральского университета; издательство Дома учителя, 1998. — С. 564—595. — ISBN 5-7525-0575-5.
* *Москаленко С. В.* Социально-психологический аспект в стиле прозы Владислава Крапивина (на материале повести «Мальчик со шпагой») // *Поиск: Политика. Обществоведение. Искусство. Социология. Культура: научный и социокультурный журнал*. — М.: НИЦ «Академика», 2014. — № 2 (43). — С. 66–73. — ISSN 2072-6015.
* *Москаленко С. В.* Литературная сказка с элементами фэнтези в русской детской литературе 1970-х – 2000-х годов / Дисс. канд. фил. наук. Специальность 5.9.1. Русская литература и литературы народов Российской Федерации (филологические науки). — М. 2022. — 214 с.
* *Мотяшов, Игорь Павлович* Право учить (проблемы и тенденции современной прозы для детей) // *Детская литература. 1975. Сборник*  / отв. редактор Д. В. Красновская. — М.: Детская литература, 1975. — С. 3—44.
* *Мотяшов И. П.* Верность большому искусству // *Детская литература*. —М. 1975. — № 8 (116). — С. 39—42.
* *Николаева С. А.* Будь гражданином (Заметки о современной прозе для детей). — М.: Знание (издательство, Москва), 1977. — 64 с. — (Новое в жизни, науке, технике, серия «Литература», № 11).
* *Разумневич, Владимир Лукьянович.* Первым встать в защиту правды. О книгах Владислава Крапивина // С книгой по жизни: О творчестве советских детских писателей. Книга для учащихся. — М. : Просвещение (издательство), 1986. — С. 199—207. — 100 000 экз.
* *Савин Е.* От «Эспады» до «Тремолино»(ռուս.) // *Та сторона*. — 1995. — № 12. Архивировано из первоисточника 20 փետրվարի 2012.
* *Сандалова Э.* О некоторых особенностях восприятия художественной литературы детьми 10–12 лет // *Книги – детям. Сборник материалов в помощь учителям, библиотекарям и пионервожатым / Дом детской книги*  / сост. И. С. Балаховская и Н. А. Пильник; оформл. И. Кошкарева. — М.: Детская литература, 1982. — С. 4—26.
* *Свитенко Н. В.* Трилогия «Паруса „Эспады"» В. П. Крапивина: конфликт и система персонажей в аксиологическом аспекте // *Филологические науки. Вопросы теории и практики*. — Грамота, 2022. — Т. 15. — № 4. — С. 1030—1034. — ISSN 2782-4543.
* *Сергиенко И. А.* «Формула Крапивина»: сюжетная модель реалистической прозы Владислава Крапивина 1960–1980-х годов // *Сюжетология и сюжетография*. — 2019. — № 2. — С. 151–165. — ISSN 2410-7883.
* *Синицкая А. В.* Бригантина, гипсовый трубач и скелет в шкафу: классика жанра «с двойным дном» (сюжеты Владислава Крапивина) // *Конвенциональное и неконвенциональное. Интерпретация культурных кодов*  / Сост. и общ. ред. В. Ю. Михайлина и Е. С. Решетниковой. — Саратов; СПб.: ЛИСКА, 2013. — С. 186—197. — ISBN 978-5-89091-466-8.
* *Синицкая А. В.* Формулы мелодраматического сюжета, игра в эпос и советская метафизика // *Детское чтение*. — Кабинетный учёный, 2016. — Т. 10. — № 2. — С. 214–236. — ISSN 2686-7052.
* *Тубельская Г. Н.* Владислав Крапивин. Всадники со станции Роса. Повести. М. «Детская литература», 1975; Мальчик со шпагой. Повесть. «Пионер», 1974, №№ 3—6; Флаг-капитаны. Повесть. «Пионер», 1975, №№ 5—9 // *Литературное обозрение*. —М. 1976. — № 6. — С. 43—44.
* *Цымбаленко С. Б.* Всадники из добрых книжек // *Уральский рабочий*. —Свердловск, 1975. — № 11 сентября. — С. 3.
* *Щупов, Андрей Олегович* Владислав Крапивин. — 2-е изд. перераб. и доп. — Екатеринбург: Сократ, 2022. — 560 с. — (Жизнь замечательных уральцев: вып. 9). — ISBN 978-5-6049016-2-5
* *Эйдинова, Виола Викторовна* Подросток и книга // *Урал*. —Свердловск, 1978. — № 5. — С. 149.