Տրոցկու կաբինետը, որտեղ նա մահացու վիրավորվել էր
Լև Դավիդի Տրոցկին, ռուս հեղափոխական, ԽՍՀՄ նախկին նարկոմ, Չորրորդ ինտերնացիոնալի հիմնադիր, սպանվել է 1940 թվականի օգոստոսին Մեքսիկայում։ Սպանությունը կատարել է Իսպանիայից ԽՍՀՄ ՆԳԺԿ գործակալ Ռամոն Մերկադերը, որը Տրոցկու շրջապատում հայտնվել է նրա կողմնակից մարքսիստի անվան տակ։

1940 թվականի օգոստոսի 20-ին Մերկադերը, լինելով Տրոցկու տանը, նրան վնասվածք է հասցրել ծոծրակին ալպինիստական լեդոբուրով, որից Տրոցկին հաջորդ օրը մահացել է։ Մերկադերը գործել է ԽՍՀՄ ղեկավար Իոսիֆ Ստալինի հանձնարարությամբ, որի նկատմամբ Տրոցկին ընդդիմանում էր։ «Բադ» անվանումով Տրոցկու սպանության գործողությունը ղեկավարել են ՆԳԺԿ-ի աշխատակիցներ Պավել Սուդոպլատովը և Նաում Էյթինգոնը։ Սպանությունից կարճ ժամանակ անց Մերկադերը հեռակա կարգով պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով։

Տրոցկու սպանության համար Մերկադերը Մեքսիկայում դատապարտվել է 20 տարվա ազատազրկման։ Պատիժը կրելուց հետո ազատ է արձակվել 1961 թվականին, որից հետո տեղափոխվել է Կուբա և ԽՍՀՄ, որտեղ պարգևատրվել է նաև Խորհրդային Միության հերոսի կոչումով։

Նախապատմություն
---------------

### Տրոցկու ազատում կուսակցությունից և աքսորում

Տրոցկին, որը հեղափոխության և քաղաքացիական պատերազմի տարիներին փաստացի դարձել էր պետության երկրորդ դեմքը, պարտություն կրեց ԽՄԿԿ (բ) իշխանության համար մղվող սուր ներկուսակցական պայքարում 1920-ական թվականներին։ 1925 թվականի հունվարի 26-ին, երկարատև պայքարից հետո, Կենտրոնական կոմիտեի և Կենտրոնական վերահսկիչ կոմիտեի միացյալ համագումարը նրան հանեց նարկոմվոյենմորի և նախախնամության առանցքային պաշտոններից։ 1926 թվականի հոկտեմբերին Կենտկոմի և ԿՎԿ-ի միացյալ համագումարը Տրոցկուն հանել էր Քաղբյուրոյի կազմից (թողնելով նրան, միևնույն ժամանակ, Կենտկոմի կազմում, որի համագումարներում նա դեռ կարող էր հայտնվել)։

Ի վերջո, 1927 թվականի նոյեմբերի 7-ի «տրոցկիստական» ցույցի կազմակերպումից հետո Տրոցկին հեռացվել է ԽՄԿԿ (բ)-ից։ Կենտրոնական կոմիտեի և ԿՎԿ-ի նոյեմբերյան միացյալ համագումարի համապատասխան որոշումը հաստատվել է դեկտեմբերին՝ ԽՄԿԿ (բ)-ի տասնհինգերորդ համագումարի կողմից։ 1928 թվականի հունվարին Տրոցկին, ինչպես նաև նրա շատ կողմնակիցներ, արտաքսվել են Ալմաթի։

Աքսորի պայմանները բավականին մեղմ էին. Տրոցկուն ոչ մի կերպ չէին սահմանափակում նամակագրությունը, նա կարողանում է դուրս բերել իր հսկայական անձնական արխիվը, իսկ բողոքների թվում կային նույնիսկ այնպիսիները, որ «Պետական քաղաքական վարչարարությունը» խոչընդոտում է որսի մեկնելը։ Աքսորում Տրոցկին բուռն գործունեություն է ծավալել իր մնացած հետևորդների կազմակերպման ուղղությամբ։ Պատմաբան Դմիտրի Վոլկոգոնովի կարծիքով՝ «Ալմաթիում նրա շուրջը կազմավորվել է մի ամբողջ տրոցկիստական շտաբ»։ 1928 թվականի հոկտեմբերին արտաքին աշխարհի հետ աքսորվածի նամակագրությունը դադարեցվել էր։ 1928 թվականի դեկտեմբերի 16-ին ՄՊՔԿ-ի ներկայացուցիչ Վոլինսկին Քաղբյուրոյի նոյեմբերի 26-ի նիստի հանձնարարականով վերջնագիր էր ներկայացրել՝ պահանջելով դադարեցնել ընդդիմադիր գործունեությունը, ինքը՝ Տրոցկին, թերահավատորեն էր գնահատում նման դադարեցման հեռանկարները. նախկին ընդդիմադիրները, որոնք նախընտրել էին «զինաթափվել կուսակցության առաջ», ոչ միայն զուրկ էին որևէ ազդեցությունից, այլև նույնիսկ բառազուրկ էին։ 1929 թվականի հունվարի 18-ին ՄՊՔԿ կոլեգիային կից հատուկ խորհրդակցությունը որոշեց Տրոցկուն վտարել ԽՍՀՄ-ից։

### Թուրքիա

Մի շարք երկրներ, որոնց բանակցությունները վարում է խորհրդային կառավարությունը, հրաժարվել են ընդունել Տրոցկուն, իրենց համաձայնությունը տվել է միայն Թուրքիան։ Ինքը՝ Տրոցկին, պահանջել է արտաքսել իրեն Գերմանիա, որը, սակայն, նույնպես հրաժարվել է ընդունել նրան։ Տրոցկու վիճակը Ստամբուլում (Կոստանդնուպոլս) բավական բարդ էր, քանի որ այդ քաղաքում մեծ քանակությամբ բելառուսից ներգաղթյալներ էին կուտակվել, և նա սկսել էր վախենալ մահափորձից։ Մեկ ամիս անց ընդդիմադիրը տեղափոխվել է Իշխանաց կղզիներ, որտեղ ակտիվորեն զբաղվել է հրապարակախոսական գործունեությամբ՝ գրելով «Իմ կյանքը» ինքնակենսագրական աշխատանքը և ձեռնամուխ լինելով «Ռուսական հեղափոխության պատմություն» հիմնարար աշխատությանը։ Նա նաև Թուրքիայից կազմակերպել էր «Ընդդիմության քվեաթերթիկի» թողարկումը, որն ապօրինի կերպով տեղափոխվել էր ԽՍՀՄ։

Այս փուլում Ստալինը, ամենայն հավանականությամբ, դեռ չէր պլանավորել Տրոցկու ֆիզիկական վերացումը։ Նրա հիմնական թիրախը սկզբում ԽՍՀՄ-ից Տրոցկու դուրս բերված հսկայական անձնական արխիվն էր։ Իշխանության ղեկին գտնվելու ընթացքում Տրոցկին այդ արխիվում էր պահում իր կողքով անցնող բոլոր փաստաթղթերի պատճենները, ներառյալ Լենինի պատմաբանների համար արժեքավոր քիչ հայտնի գրություններն ու Քաղբյուրոյի գաղտնի որոշումները։ Այդ բոլոր նյութերը ընդդիմադիրը կարող էր օգտագործել (և լայնորեն օգտագործել)՝ հակաստալինյան հոդվածներ պատրաստելու համար։

### Ֆրանսիա

1932 թվականին Տրոցկու տանը հրդեհ էր բռնկվել, որի ժամանակ արխիվի մի մասը այրվել էր. դրանից կարճ ժամանակ անց նա պաշտոնապես զրկվել էր ԽՍՀՄ քաղաքացիությունից։ 1933 թվականի հուլիսի 17-ին Տրոցկուն համաձայնել է ընդունել Ֆրանսիան, որտեղ նա շուտով տեղափոխվել է։ Այդ երկրում Տրոցկին զանգվածային շփումներ է սկսել եվրոպական սոցիալիստական շարժման ներկայացուցիչների հետ, 1934 թվականի սկզբին Ֆրանսիայի ներքին գործերի նախարարը Տրոցկուն կարգադրել Է լքել երկիրը՝ վախենալով, որ աքսորյալը սկսել է նոր հեղափոխության նախապատրաստումը։ Սակայն այդ կարգադրությունը չի կատարվել, քանի որ ոչ մի երկիր չի համաձայնել ընդունել նրան։ Փոխարենը, նա տեղափոխվել է մի փոքր գյուղ (ոստիկանության վերահսկողության տակ)։

1934 թվականին ՆԳԺԿ-ն կարողացել է Փարիզում իր գործակալ Մարկ Զբորովսկուն ներկայացնել Տրոցկու որդու՝ Լև Սեդովի շրջապատում, որի միջոցով Մոսկվա է փոխանցվել Տրոցկու արխիվների մի մասը։

### Նորվեգիա

1935 թվականի գարնանը Տրոցկին քաղաքական ապաստան տրամադրելու խնդրանքով դիմել էր Նորվեգիայի կառավարությանը, որտեղ ընտրություններում հաղթել էր Բանվորական կուսակցությունը, որը մինչև 1923 թվականը մտնում էր Կոմունիստական ինտերնացիոնալի կազմի մեջ։ Սակայն շուտով Նորվեգիայի կառավարությունը ճնշման է ենթարկվել ԽՍՀՄ-ի կողմից և արգելել Տրոցկուն մասնակցել քաղաքական գործունեությանը։

Նորվեգիայում Տրոցկին ավարտել է իր աշխատանքը՝ «Մատնված հեղափոխությունը», 1936 թվականի օգոստոսի 6-ին նրա տան վրա հարձակում է կատարվել։ Խորհրդային կառավարության շարունակվող ճնշման պայմաններում, որը սպառնում էր դադարեցնել Նորվեգական ծովատառեխ ներկրումը, այդ երկրի կառավարությունը 1936 թվականի սեպտեմբերի 2-ին ինտերնատում էր Տրոցկուն՝ նրան մեկուսացնելով արտաքին աշխարհից փոքրիկ գյուղում։

### Չորրորդ ինտերնացիոնալ

1936 թվականի դեկտեմբերին Տրոցկին հաղորդագրություն է ստացել, որ իրեն համաձայնել է ընդունել Մեքսիկան, որտեղ նախագահ է ընտրվել սոցիալիստ Լասարո Կարդենասը։ 1937 թվականի հունվարի 9-ին Տրոցկին ժամանել է Մեքսիկա, որտեղ կանգ է առել Դիեգո Ռիվերայի վիլայում։

Տարագրության մեջ գտնվելով՝ Տրոցկին բուռն գործունեություն է ծավալել իր կողմնակիցներին համաշխարհային մասշտաբով կազմակերպելու ուղղությամբ։ Արդեն 1930-1933 թվականներին նա փորձել է Կոմինտերնում կազմակերպել ԽՄԿԿ (բ) նախկին ձախ ընդդիմության անալոգը՝ «Միջազգային ձախ ընդդիմություն», որը բաղկացած է 11 երկրների սոցիալիստական շարժումների ներկայացուցիչներից, ներառյալ Գերմանիան, Բուլղարիան և Իսպանիան։ Այդ իրադարձություններին զուգահեռ Կոմինտերնում ձևավորվել է «Միջազգային կոմունիստական ընդդիմություն», որը նման է ԽՄԿԿ (բ)-ի աջ ընդդիմությանը, ԼՄՀ-ում ընդգրկված էին, մասնավորապես, Գերմանիայի և Շվեդիայի կոմկուսը, Իսպանիայում բանվորների գյուղացիական դաշինքի շարժումը։

1935 թվականից Տրոցկին սկսել է լայնորեն հանդես գալ պաշտոնական Երրորդ ինտերնացիոնալին (Կոմինտերնին) այլընտրանքային Չորրորդ ինտերնացիոնալի կազմակերպման գաղափարով, որն էլ ստեղծվել է 1938 թվականին հիմնադիր կոնգրեսում։ Այդ ժամանակ «տրոցկիստական» սոցիալիստական կուսակցությունները և երիտասարդական կազմակերպությունները հայտնվել էին Եվրոպայի, Ասիայի և Լատինական Ամերիկայի մի շարք երկրներում, «տրոցկիստական» կուսակցությունը հայտնվել էր նույնիսկ Շրի Լանկայում։ Չորրորդ ինտերնացիոնալի հիմնադիր կոնգրեսին ներկա էին 30 երկրների ձախ շարժումների ներկայացուցիչներ, նրա խոշորագույն ազգային սեկցիան ԱՄՆ-ում Սոցիալիստական աշխատավորական կուսակցությունն էր։

Փաստորեն Տրոցկին մոտ էր Մոսկվայի հետ մրցակցող համաշխարհային կոմունիստական շարժման այլընտրանքային կենտրոնի հիմնմանը։ Նրա աջ ձեռքը այս գործունեության մեջ դարձավ նրա որդին՝ Լև Սեդովը։ Նույն փաստը, որ մրցակցությունը Երրորդ և Չորրորդ ինտերնացիոնալների միջև կարող է ոչ խաղաղ լինել, վերջնականապես պարզ դարձավ 1937 թվականի մայիսյան իրադարձություններից Բարսելոնայում։

### 1937 թվականի մայիսյան իրադարձություններ Բարսելոնայում

Իսպանիայում քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում ԽՍՀՄ-ը նախընտրել է աջակցել պաշտոնական Կոմինտերնի մեջ մտնող Իսպանիայի Կոմկուսին։ Միևնույն ժամանակ զգալի ազդեցություն են ստացել սեփական զինված ջոկատներն ունեցող անարխիստների և Մարքսիստական միասնության լեյբորիստական կուսակցությունը։ Բարսելոնայում իշխանությունը փաստորեն զավթվել էր անարխիստական Աշխատանքի ազգային համադաշնության (CNT) և Իբերիայի անարխիստների ֆեդերացիաների կողմից, որոնք հսկում էին, մասնավորապես, քաղաքի գլխավոր հեռագիրը։

ԱԱՀ-ի կուսակցությունը խորհրդային պատմագրության մեջ սովորաբար կոչվում է որպես «տրոցկիստական». այն ձևավորվել է ԽՄԿԿ (բ)-ի նախկին աջ և ձախ ընդդիմությունների նմանությամբ աշխատող-գյուղացիական բլոկի և Իսպանիայի Կոմունիստական ձախ շարժումների միավորման արդյունքում։ Կոմունիստական ձախերի առաջնորդ, ապա ԱԱՀ-ի առաջնորդ Անդրեու Նինն իսկապես 1930-ական թվականների սկզբին մոտ էր Տրոցկուն, սակայն չաջակցեց Չորրորդ ինտերնացիոնալի կազմակերպման գաղափարին և, ի հեճուկս Տրոցկու կարծիքի, նախընտրեց միավորվել «աջերի» հետ։ Ինքը՝ Տրոցկին, ԱԱՀ-ն «տրոցկիստական» կուսակցություն չէր համարում։

1937 թվականի մայիսին զգալի հակասություններ էին կուտակվել Բարսելոնայի անարխիստների և Իսպանիայի «ստալինիստական» Կոմկուսի ճյուղավորման, Կատալոնիայի Միավորված Սոցիալիստական կուսակցության միջև։ Միջադեպը տեղի է ունեցել այն բանից հետո, երբ քաղաքի անարխիստների կողմից գրավված հեռագիրը արգելափակել է Բարսելոնայի Ժեներալիտատի (քաղաքապետարանի) հեռագիրը, որը նախատեսված էր Մադրիդում հանրապետական կառավարության համար։ 1937 թվականի մայիսի 3-8-ն ընկած ժամանակահատվածում քաղաքում փողոցային մարտեր էին ընթանում անարխիստների միջև՝ մի կողմից պոումականների աջակցությամբ, և մյուս կողմից Մադրիդից կանչված հանրապետական «գրոհային գվարդիայի» (*Guardia de Asalto*) միջոցով։ Իր հակառակորդների թվային գերազանցության պատճառով անարխիստներն ու ԱԱՀ-ն հանձնվել են մինչև մայիսի 8-ը։ Իսպանիայի «ստալինիստական» Կոմկուսի առաջնորդ Դոլորես Իբարուրին իրադարձությունները բնութագրել է որպես «Անարխո-տրոցկիստական պուտչ», ԱԱՀ-ում սկսվել է որս, կուսակցության առաջնորդ Անդրեու Նինը 1937 թվականի հունիսի 20-ին առևանգվել է ՆԳԺԿ-ի գործակալների կողմից և սպանվել։

Ընդհանուր առմամբ, Իսպանիայում քաղաքացիական պատերազմն ավարտվել է հանրապետականների պարտությամբ. Ստալինն ու Տրոցկին հեռակա կարգով մեղադրել են միմյանց։

Տրոցկին Մեքսիկայում
-------------------

1937 թվականին Մեքսիկան դեռևս չուներ դիվանագիտական հարաբերություններ ԽՍՀՄ-ի հետ, ինչը դժվարացնում էր նրա վրա ճնշում գործադրելը։ Բացի այդ, աշխարհագրական մոտիկությունը ԱՄՆ-ին, որտեղ տեղակայված էր Չորրորդ ինտերնացիոնալի խոշորագույն ազգային սեկցիան, հեշտացրել էր իր համախոհներից նվիրատվությունների և պաշտպանության համար կամավորների ստացումը։ Մասնավորապես, Մեքսիկայում Տրոցկու բոլոր քարտուղարներն ու թիկնապահներն ամերիկացիներ էին։

Սակայն ԱՄՆ վիզա ստանալու նրա բոլոր փորձերը ապարդյուն են եղել։ Տրոցկի Սթոլբերգի և Լաֆալեթի կողմնակիցները փորձել են հասնել վիզայի առողջական վիճակի պատճառով («տենդի անբացատրելի նոպաներ»), մերժվել է նաև Հյուսիսային Կարոլինայի պետական համալսարանում դասախոսությունների համար մուտքի արտոնագիր ստանալու խնդրագիրը։

1939 թվականին նույնպես մերժվել է պատմական հետազոտությունների պատրվակով վիզա ստանալու խնդրագիրը։ Առաջին նման խնդրագիրը Տրոցկու կողմից տրվել է դեռևս 1933 թվականին և ուղեկցվել է «չմիջամտել, լինի դա ուղղակի, թե անուղղակի ձևով, Միացյալ Նահանգների ներքին կյանքին» պարտավորությամբ։

Մեքսիկա տեղափոխվելու պահին Տրոցկու գոյության հիմնական աղբյուրը դարձել են ԱՄՆ-ում իր համախոհների հրապարակումներից և նվիրատվություններից ստացված հոնորարները։ Սակայն ընդհանուր առմամբ նրա նյութական վիճակը 1930-ական թվականների վերջին խիստ վատացել էր։ 1936 թվականին Տրոցկին ստիպված է եղել իր արխիվի մի մասը վաճառել Ամստերդամի ժամանակակից պատմության ինստիտուտի փարիզյան մասնաճյուղին, 1940 թվականին արխիվի հիմնական մասը վաճառվել է Հարվարդ։ Այդ գործողությունների մեկ այլ դրդապատճառ էր արխիվը պահպանելու ձգտումը ՆԳԺԿ գործակալներից։

Բացի այդ, Մեքսիկայում Տրոցկին զբաղվել է նաև ճագարների և հավերի բուծմամբ և, նրա կնոջ՝ Նատալյա Սեդովայի վկայությամբ, մեծ համ է հայտնաբերել այդ պարապմունքի մեջ։ Տրոցկու հայրը՝ Դավիթ Բրոնշտեյնը, խոշոր հողագործ էր, և ինքը՝ Տրոցկին, գյուղական կյանքին սովոր էր դեռ մանուկ հասակից։

Մեքսիկա տեղափոխվելուց հետո Տրոցկին պաշտոնապես փորձում էր չմիջամտել այդ երկրի քաղաքական կյանքին, որպեսզի նոր արտաքսման առիթ չտար։ Սակայն պատմաբան Յուրի Ֆելշտինսկին նշում է, որ Տրոցկին, այնուամենայնիվ, որոշ հոդվածներ է հրապարակել կեղծանուններով, և իր կյանքի ավարտին սկսել է վերածվել «տարածաշրջանային քաղաքականության», 1930-ական թվականների վերջին ոչ մեծ «տրոցկիստական» կազմակերպությունները նույնպես սկսել են հայտնվել Լատինական Ամերիկայի մի քանի երկրներում։

Որպես պատասխան իր հասցեին հնչած մեղադրանքներին, որոնք հնչել են մոսկովյան գործընթացներում, Տրոցկին մասնակցել է Դյուիի հանձնաժողովի աշխատանքներին 1937 թվականին։ Հանձնաժողովը, որպես իր աշխատանքի առաջին փուլ, լսումներ է անցկացրել Կոյոականում Տրոցկու տանը։ Ամփոփվել է 13 նիստերի սղագրությունները պարունակող 600 էջանոց զեկույցը։

Մշակելով իր ունեցած նյութերը և հարցնելով մի քանի հարյուր վկաների՝ հանձնաժողովը 1937 թվականի սեպտեմբերի 21-ին հրապարակել է 422 էջանոց դատավճիռ, որն ասում է. «մեղավոր չեն»։ Դատավճիռը պնդում էր, որ Տրոցկին Մոսկվայի դատավարություններում ամբաստանյալներից որևէ մեկին երբեք որևէ ահաբեկչական հրահանգ չի տվել և նրանց հետ երբեք չի հանդիպել 1930-ական թվականներին։ Իսկապես, մոսկովյան գործընթացների նյութերը մի շարք կոպիտ սխալներ էին պարունակում. այսպես, ամբաստանյալ Գոլցմանը «խոստովանել է», որ նա իբր 1932 թվականին ստացել է Տրոցկի Լև Սեդովի որդուց ահաբեկչական հրահանգներ Կոպենհագենի «Բրիստոլ» հյուրանոցում, մինչդեռ իրականում այդ հյուրանոցը փակվել էր 1917 թվականին բռնկված հրդեհից հետո (*անգլ.՝ Hotel Bristol (Copenhagen)*), իսկ չեկիստի քարտուղար Մոլչանովա Գ. Ա.-ն նրան շփոթել է Օսլոյի «Բրիստոլ» հյուրանոցի հետ։

Ինքը՝ Տրոցկին, այդ միջադեպին նվիրել է «Բրիստոլ հյուրանոց» թերահավատ նշումը.

> 
> 
> Դանիական կառավարական «Սոցիալ-Դեմոկրատեն» կուսակցության թերթն այժմ Զինովևի և Կամենևի դատավարությունից հետո, 1936 թվականի սեպտեմբերի 1-ին, պարզել է, որ Բրիստոլ հյուրանոցը, որտեղ տեղի է ունեցել Գոլցմանի հանդիպումը Սեդովի հետ, ավերվել է 1917 թվականին։ Այս ոչ պակաս կարևոր բացահայտումը Մոսկվայի արդարադատությունն էր, որը կենտրոնացած լռություն ուներ… Յուստիցիայի ժողովրդական կոմիսարիատը մերկացմանը արձագանքել է միայն նրանով, որ մյուսներից ավելի ուշ դուրս եկած անգլիական զեկույցից հանել է Բրիստոլ անունը։ Դրվագը, իհարկե, լայն տարածում ստացավ։ Ստալինցիները 5 ամիս լռում էին։ Միայն այս տարվա փետրվարին Կոմինտերնի մամուլը փրկարարական բացահայտում է արել. Կոպենհագենում չկա, ճիշտ է, Բրիստոլ հյուրանոց, բայց կա Բրիստոլ հրուշակարան, որը մեկ պատով հարում է հյուրանոցին։ Ճիշտ է, այս հյուրանոցը կոչվում է «Գրանդ Հյուրանոց Կոպենհագեն», բայց դա միևնույն է հյուրանոց է։ Հրուշակարանը, ճիշտ է, հյուրանոց չէ, բայց այն կոչվում է Բրիստոլ։ Գոլցմանի խոսքով՝ հանդիպումը տեղի է ունեցել հյուրանոցի նախասրահում։ Հրուշակեղենի խանութը չունի նախասրահ։ Բայց հյուրանոցի մոտ, որը չի կոչվում Բրիստոլ, կա նախասրահ։ Դրան պետք է ավելացնել, որ, ինչպես երևում է անգամ Կոմինտերնի մամուլում տպագրված գծագրերից, հրուշակեղենի և հյուրանոցի մուտքերը տանում են տարբեր փողոցներից։ Որտե՞ղ է տեղի ունեցել հանդիպումը։ Նախասրահու՞մ, առանց Բրիստոլի՞ կամ Բրիստոլում, առանց նախասրահի*։*
> 
> 
> 

Սակայն 2010 թվականին շվեդ հետազոտող Սվեն-Էրիկ Հոլմստրոմը հայտարարել էր, որ կոմունիստական մամուլը ճշմարիտ էր։ Նրա կարծիքով՝ Գոլցմանը ճշմարտությունն է ասել «Բրիստոլ» հյուրանոցի մասին, իսկ Տրոցկին ու նրա վկա Էսթեր Ֆիլդ ստել են։

Դրա հետ մեկտեղ հետազոտող Եմելյանով Յու. Վ.-ն կարծում է, որ հանձնաժողովի կոյոականի նիստերը ամբիոն վերածելու Տրոցկու փորձը ապարդյուն է եղել. հանձնաժողովի անդամների մեծ մասը ձախ հայացքներից հեռու է եղել, բացի այդ, Տրոցկու անգլերենի իմացությունը բավարար չի եղել հռետորական ելույթների համար։ Որոշ վկաների ցուցմունքները Տրոցկու համար անհարմար էին. այսպես, պրոֆեսոր Կարլետոն Բիլսը հաղորդել Է, որ Տրոցկին 1919 թվականին Մեքսիկա էր ուղարկում Մ. Բորոդինին (Գրուզենբերգ)՝ այդ երկրում կոմկուսի կազմակերպման և հետո հեղափոխության համար։

Մեքսիկայում գտնվելով՝ Տրոցկին լույս է ընծայել իր «Մատնված հեղափոխություն աշխատությունը։ Ինչ է խորհրդային հեղափոխությունը և ուր է գնում», ակտիվորեն զբաղվել է «Ստալինի» հիմնարար աշխատանքով։ 1940 թվականի օգոստոսին, իր մահվանից քիչ առաջ, Տրոցկին հրապարակել էր սկանդալային հոդված «Սվերխ-Բորջիան Կրեմլում» վերնագրով, որը Ստալինին մեղադրում էր Լենինի թունավորման մեջ։

Օպերացիայի նախապատրաստում
-------------------------

Այն, որ Ստալինի և Տրոցկու հեռակա պայքարը կավարտվեր սպանությամբ, պարզ դարձավ առնվազն 1936 թվականի մոսկովյան առաջին գործընթացից։ 1937 թվականին ՆԳԺԿ-ի արտաքին բաժնի զանգվածային մաքրումը ծնեց մի շարք չվերադարձվածներ, որոնցից մի քանիսը կարողացան տեղեկացնել Տրոցկուն այն մասին, թե ինչ է սպասվում նրան։ 1937 թվականին Տրոցկին նման տեղեկություններ է ստացել Իգնատի Ռեյսի (Փորեցկի) չվերադարձնելուց։ Նույն տարում չի վերադարձել Վալտեր Կրիվիցկին (Գերշևիչ)։

1938 թվականի հուլիսին, վախենալով ձերբակալությունից, փախուստի էր դիմել Անդրեա Նինա Ալեքսանդր Օռլովը (Բերգ ՆԻկոլսկի Ֆելդբին), որը Տրոցկուն անանուն նամակով նախազգուշացրել էր, որ նրա դեմ հատուկ գործողություն է նախապատրաստվում։ Օրլովին հետևելու և ոչնչացնելու մասին արդեն պատրաստած հրամանը չեղարկվել է Բերիայի կողմից փախստականից նամակ ստանալուց հետո, որում նա նախազգուշացրել էր, որ մահվան դեպքում կբացահայտվեն արտասահմանում ԽՍՀՄ բոլոր հայտնի հետախուզական ցանցերը։

Օռլովի փախուստի պատճառով ՆԳԺԿ-ն ստիպված է եղել Մեքսիկայից հետ կանչել իր գործակալ Աֆրիկան դե Լաս Էրասին («Պատրիա» օպերատիվ մականունը), որը մտել է Տոցկու քարտուղարությունում դեռևս Նորվեգիայում։ Նա ծանոթ էր Օռլովին, և կարող էր մատնել։

Ըստ Սուդոպլատովի հուշագրությունների՝ Տրոցկուն վերացնելու առաջադրանքը նախ ստացել է Ս. Մ. Շպիգելգլասը 1937 թվականին, սակայն չի կարողացել իրականացնել այն։ Ինքը՝ Սուդոպլատովը, այդ առաջադրանքը ստացել է 1938 թվականի սեպտեմբերին՝ Ստալինից և Բերիայից։

> 
> 
> …Բերիայի կարծիքով՝ ձախ շարժումը լուրջ ավազակախմբի վիճակում էր՝ տրոցկիստներին իրեն ենթարկեցնելու փորձերի պատճառով։ Դրանով իսկ Տրոցկին և նրա կողմնակիցները լուրջ մարտահրավեր են նետել Խորհրդային Միությանը։ Նրանք ձգտում էին ԽՍՀՄ-ին զրկել համաշխարհային կոմունիստական շարժման առաջնորդի դիրքից…
> 
> 
> Լռություն տիրեց։ Խոսակցությունը շարունակեց Ստալինը.
>  — Տրոցկիստական շարժման մեջ կարևոր քաղաքական դեմքեր չկան, բացի Տրոցկուց։ Եթե Տրոցկուն վերջ տրվի, Կոմինտերնի սպառնալիքը կվերացվի… Տրոցկին, կամ ինչպես եք նրան անվանում ձեր գործերում, «Ծերուկը», պետք է վերացվի մեկ տարվա ընթացքում, քանի դեռ անխուսափելի պատերազմ չի սկսվել։ Առանց Տրոցկուն վերացնելու, ինչպես ցույց է տալիս իսպանական փորձը, մենք չենք կարող վստահ լինել, որ իմպերիալիստների կողմից Խորհրդային Միության վրա հարձակման դեպքում միջազգային կոմունիստական շարժման մեր դաշնակիցներին աջակցելու հարցում։ Նրանց համար շատ դժվար կլինի կատարել հակառակորդի թիկունքն ապակայունացնելու իրենց միջազգային պարտքը, ծավալել պարտիզանական պատերազմ։
> 

1937-1938 թվականներին զոհվել են Տրոցկու մերձավոր շրջապատի մի շարք անձինք, մասնավորապես, նրա քարտուղարներ Էրվին Վոլֆը և Ռուդոլֆ Կլեմենտը։ Հոգեբանական պատերազմի նպատակով Կլեմենտը լուծարած ՆԳԺԿ գործակալները (որոնց թվում էր նաև Ալեքսանդր Սեմյոնովը, որը հայտնի է նաև Տաուբման և Այդուլիս ազգանուննով) նրան ինքնագոհ նամակ են նետել. գրության մեջ Կլեմենտը «խոստովանել է», որ «իմացել է» այն մասին, որ Տրոցկին իբր Հիտլերի գործակալն է, և ինքն ինքնասպան է եղել՝ չդիմանալով խղճի խայթին։

1938 թվականի փետրվարի 16-ին պարզ հանգամանքներում մահացել է Տրոցկու որդին և նրա աջ ձեռքը ընդդիմադիր գործունեության մեջ՝ Լև Սեդովը։ Իր որդուն նվիրված նեկրոլոգում Տրոցկին իր մահվան ողջ պատասխանատվությունը դրել է ՆԳԺԿ-ի վրա։

Սուդոպլատովի առաջարկով Տրոցկու ոչնչացման գործողության անմիջական կազմակերպիչը նշանակվել է Ն. Ի. Էյթինգոնը («ընկեր Պաբլո», «Կոտերի ընկեր», «գեներալ Լեոնով»)։ Էյթինգոնը «Բադ» գործողության շրջանակներում ձևավորել է երկու զուգահեռ և միմյանց մասին ոչինչ չգիտող ահաբեկչական խմբեր՝ «Մայր» խումբը (Մերկադերի խումբ) և«Ձի» խումբը (Սիկեյրոսի խումբ)։ Ըստ Սուդոպլատովի հուշագրությունների՝ ՆԳԺԿ-ի գործակալ Գրիգուլևիչը նույնպես ձևավորվել է երրորդ՝ պահուստային ցանցը, դրա հետ մեկտեղ Գրիգուլևիչը («ընկեր Ֆիլիպ») իմացել է Սիկեյրոս խմբի գոյության մասին և համագործակցել նրա հետ։

Սիկեյրոսի մահափորձ
------------------

Առաջին մահափորձի կազմակերպման համար Էյթինգոնը և Սուդոպլատովը ներգրավել են Խորհրդային գործակալ Գրիգուլևիչ Ի. Ռ.-ին (Յուոզաս Գրիգուլյավիչուս), իսկ խմբի անմիջական ղեկավար է դարձել մեքսիկացի հայտնի նկարիչ Սիկեյրոսը։ Խմբի բոլոր անդամներին ընտրել է Սիկեյրոսը, և նրանցից ոչ մեկը ՆԳԺԿ-ի աշխատակից չի եղել։

Մահափորձը կատարվել է 1940 թվականի մայիսի 24-ի գիշերը՝ հարձակման ձևով։ Առավոտյան ժամը 4-ի սահմաններում Մեքսիկական ոստիկանության և ՆԳԺԿ-ի կողմից հավաքագրված պահակ Ռոբերտ Շելդոն Հարթի աջակցությամբ 20 մարդ ներխուժել է Տրոցկու տան ներքին բակ։ 10-15 րոպեի ընթացքում նրանք գնդակահարել են Տրոցկու ննջասենյակը՝ նրա դռների մոտ թողնելով ռումբ, որը, սակայն, տեխնիկական անսարքության պատճառով չի աշխատել։

Մահափորձը ձախողվել է. Տրոցկին և նրա կինը՝ Նատալյա Սեդովան, նետվել են հատակին և այնտեղ մնացել ամբողջ ժամանակ։ Միակ տուժածը հարևան սենյակում քնած Տրոցկու 14-ամյա թոռն էր՝ Վսեվոլոդ Ոլկովը, գնադակն անցել է նրա ոտքի մաշկի միջով։ Սուդոպլատովի կարծիքով՝ ձախողման պատճառը վատ նախապատրաստությունն է եղել. «Ձի» խմբի անդամները մարտական փորձ են ունեցել Իսպանիայում, սակայն նրանցից ոչ մեկը հատուկ գործողությունների, «տարածքների և տների խուզարկության և ստուգումների փորձ չի ունեցել»։ Հարձակվողների առջև դարպասներ բացած Շելդոն Հարթը նրանց կողմից առևանգվել է, իսկ դավադրության նպատակով՝ սպանվել։

Էյթինգոնի հայտարարության համաձայն՝ Շելդոն Հարթը փորձել է խանգարել գործողության իրականացմանը՝ հարձակվողներին բերելով այն տարածք, որտեղ «ոչ արխիվ է եղել, ոչ Տրոցկին»։ Ինքը՝ Տրոցկին, Հարթին համարում էր հարձակվողների զոհը և նույնիսկ կարգադրել էր տանը փակցնել «Ի հիշատակ Ստալինի կողմից սպանված Ռոբերտ Շելդոն Հարթի, 1915-1940» գրությամբ հուշատախտակը։

«Ձի» խմբի տապալումից հետո Տրոցկու տան պաշտպանությունն էապես ուժեղացվել է։ Պատերն ամրացվել են ավազով պարկերով և աղյուսե լրացուցիչ շարվածքով, պատուհանների վրա տեղադրվել են պողպատե շերտավարագույրներ, տան մոտ հերթապահել են հինգ ոստիկաններ։

Ըստ Սուդոպլատովի հուշագրությունների՝ մահափորձի ձախողումից հետո Բերիան կատաղել է։ Էյթինգոնից հաղորդում է ստացվել, որում նա պատրաստակամություն է հայտնել համապատասխան պատիժ կրել։ Սակայն Ստալինը դա թողել է առանց հետևանքների և հրամայել է գործի դնել երկրորդ ահաբեկչական խումբը։

Սիկեյրոսի մահափորձի հետաքննություն
----------------------------------

Պրոստալինսկի տրամադրված մեքսիկացի կոմունիստների հիմնական վարկածը դարձել է «թատերական» ինքնահրկիզման տարբերակը։ Այն առաջացնում էր Տրոցկու ծայրահեղ գրգռումը։ Ոստիկանության կողմից հունիսի 30-ին նրա մի քանի քարտուղարների ձերբակալությունից հետո Տրոցկին նամակով դիմել է Մեքսիկայի նախագահին։ Դրանից կարճ ժամանակ անց ոստիկանությունը հրաժարվել է «ինքնահրկիզման» վարկածից։

1940 թվականի հունիսի ընթացքում մեքսիկացի քննիչ Սալազարին հաջողվել է հարձակվել մի մարդու հետքի վրա, որը մահափորձից առաջ փորձել էր մեքսիկական ոստիկանական համազգեստով մի քանի կոմպլեկտներ գնել։ Դա տեղացի կոմունիստ Լուիս Մարտինենսն էր։ 1940 թվականի հունիսի ընթացքում ոստիկանությունը ձերբակալել է հարձակման բոլոր 20 մասնակիցների և պարզել, որ դրանք ղեկավարել է Սիկեյրոսը։ Հունիսի 25-ին Սիկեյրոս խմբի 9 մարդ դատապարտվել է տարբեր ժամկետով ազատազրկման։ Սիկեյրոսն ինքը խոստովանել է իր արարքը, սակայն հայտարարել է, որ իր նպատակը ոչ թե սպանություն էր, այլ հոգեբանական ճնշում գործադրելը՝ աքսորյալին Մեքսիկայից հեռանալու ստիպելու համար։

Միաժամանակ, կատաղած Տրոցկին Մեքսիկական «էլ պոպուլյար», «Ֆուտուրո» և «Լյա Վոյե դե Մեխիկո» թերթերին մեղադրել է այն բանում, որ նրանք ֆինանսավորում են ստանում ԽՍՀՄ-ից, ինչին ի պատասխան առաջին երկու պարբերականները զրպարտության հայց են ներկայացրել իր դեմ։ Որոշ ժամանակ անց նման հայց է ներկայացրել նաև «Լյա Վոյե դե Մեխիկոն»։ Տրոցկու մահվան պահին այդ հայցերի հետ կապված գործընթացներն այդպես էլ չավարտվեցին։

Սալազարից բացի, զուգահեռ հետաքննություն են անցկացրել ԱՄՆ իշխանությունները, քանի որ միջադեպի ընթացքում զոհվել է այդ երկրի քաղաքացի Շելդոն Հարթը։

Մերկադերի ավելացումը Տրոցկու շրջապատում
---------------------------------------

1930-ական թվականներին Նաում Էյթինգոնը մասնակցել է Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմին, որտեղ գործել է Կոտ կեղծանվամբ։ Այդ երկրում նա մտերմացել է իսպանական կոմունիստական Մարիա Քարիդադ Մերկադերի հետ։ Շուտով նա հավաքագրել է նրան և նրա որդուն՝ Ռամոնին, որը լեյտենանտ էր և կռվում էր Արագանյան ճակատում։

Ռամոն Մերկադերի ներդրումը Տրոցկու շրջապատում սկսվել է 1938 թվականին Փարիզում, որտեղ նա հայտնվել է բելգիացի հպատակներ Ժակ Մորնարի անվան տակ։ Ըստ լեգենդի՝ Մորնարը հարուստ ժառանգորդ է եղել, որն աջակցել է էքսցենտրիկ նկատառումներով ձախ շարժմանը։ Մորնարի հայրը, իբր, եղել Է Թեհրանում Բելգիայի հյուպատոս, իսկ ինքը՝ Ժակ Մորնարը, զբաղվել է արտահանա-ներմուծման գործառնություններով։ Ինքը՝ Ռամոն Մերկադերը («Ռայմոնդ» օպերատիվ մականունը) հիանալի էր սազում էր այդ լեգենդին, քանի որ լավ էր խոսում ֆրանսերեն։

Փարիզում Մերկադերին հաջողվել է մերձենալ Նյու Յորքում մշտապես բնակվող Սիլվիա Ագելոֆի, Ռութ Ագելոֆի քրոջ՝ Տրոցկու քարտուղարության աշխատակցուհիներից մեկի հետ:Նրանց առաջին հանդիպումը տեղի է ունեցել 1938 թվականի հուլիսի 1-ին։ Որոշ ժամանակ անց արդեն խոսք է գնացել նրանց ամուսնության մասին ։ 1939 թվականին Մերկադերը, Սիլվիայից հետո, նույնպես հայտնվել Է Նյու Յորքում՝ Ֆրենկ Ջեքսոնի անունով կանադական կեղծ անձնագրով։ Իր տեղափոխությունը նա բացատրել է զինվորական ծառայությունից խուսափելու ցանկությամբ։ 1939 թվականի հոկտեմբերին Մերկադերը հայտնվել է Մեքսիկայում, սակայն երկար ժամանակ կասկած չհարուցելու համար փորձեր չի արել ներխուժել Տրոցկու տուն։

1940 թվականի հունվարից Մեքսիկայում հայտնվել է նաև Սիլվիա Ագելոֆը, ով սկսել է աշխատել Տրոցկու քարտուղարությունում։ 1940 թվականի մարտից նրա հետ հանդիպումների պատրվակով Մերկադեր-Մորնար-Ջեքսոնը նույնպես սկսել է հայտնվել Կոյոականում։ Նա նաև կարողացել է վստահություն ձեռք բերել Ռոսմերի ամուսինների նկատմամբ, ովքեր Տրոցկու շրջապատում էին։

Տրոցկու կնոջ՝ Նատալյա Սեդովայի հուշագրությունների համաձայն՝ վերջին օրերին Մերկադեր-Մորնար-Ջեքսոնի մահափորձից առաջ Տրոցկու մոտ կասկածներ են առաջացել իր պահվածքի մի շարք մանր անհամապատասխանությունների պատճառով։ Սեդովան պնդում է, որ Տրոցկին նույնիսկ հայտարարել է. «ավելի լավ կլիներ դադարեցնել ամուսնու՝ Սիլվիայի այցելությունը մեր տուն» և նույնիսկ «մենք պետք է նրա մասին փոքր հետաքննություն անցկացնենք» ։

Հետազոտող Ռոգովին Վ.-ն այս կապակցությամբ նշում է, որ Տրոցկին ամեն դեպքում չէր կարող ստուգել իր կասկածները, քանի որ նրա շրջապատում ոչ մի իսպանացի չկար։ Տրոցկու մահից ընդամենը մի քանի օր անց Մեքսիկայում ժամանեց պոումական Բարտոլոմե Կոստա-Ամիկը, որը Մերկադերին անձամբ ճանաչել էր. եթե նա մի քանի օր շուտ գար, ապա տեսականորեն կարող էր բացահայտել լեգենդը։

Մերկարդերի մահափորձ
-------------------

Ռամոն Մերկադերը Տրոցկու տանը հայտնվել է օգոստոսի 20-ին, ժամը 17:30-ին: Նա հայտնել է, որ հոդված է գրել տրոցկիստական շարժման մասին և խնդրել է Տրոցկուն կարդալ այն։ Չնայած արևոտ օրվան, Մերկադերը հագել էր անձրևանոց, որտեղ կարված էին ալպենշտոկն ու դաշույնը։ Տրոցկին Մերկադերին հրավիրել է իր աշխատասենյակ։

Ընտրելով այն պահը, երբ Տրոցկին խորացել է հոդվածի ուսումնասիրության մեջ, Մերկադերը նրան հարվածել է լեդորուբով. սայրը յոթ սանտիմետրով մտել է ծոծրակի մեջ։ Չնայած դրան, Տրոցկին ոչ թե միանգամից է մահացել, այլ, սարսափելի ճիչ արձակելով, շրջվել է և բռնվել լեդոբուրից։ Ինչպես հետագայում պնդել է Մերկադերը, այդ ճիչից նա կորցրել է և նույնիսկ չի կարողացել իր զոհին հասնել դրա համար նախապես պատրաստված դանակով։

Աշխատասենյակ են ներխուժել Օ. Շյուսլերի և Չ. Քարոնելի թիկնապահները, որոնք սկսել են ծեծել Մերկադերին։ Հիշելով իր լեգենդը՝ Մերկադերը սկսել է բղավել ոչ թե իր մայրենի իսպաներեն, այլ ֆրանսերեն լեզվով. «Նրանք են ինձ դրդել դա անել… Նրանք մորս պահում են բանտում։ Նրանք պատրաստվում են սպանել նրան… Խնդրում եմ սպանեք ինձ։ Ես ուզում եմ մահանալ»։

Ըստ Սուդոպլատովի հուշագրությունների՝ մահափորձի ժամանակ Տրոցկու տան մոտ պատրաստ է եղել մեքենան Քարիդադ Մերկադերի և Էյթինգոնի հետ։ Սակայն գործողությունն այնքան էլ հարթ չի անցել, ինչպես պլանավորվել էր, և Քարիդադ Մերկադերին մնացել է միայն նայել, թե ինչպես են ոստիկանները տանում նրա որդուն։ Նույն օրը երեկոյան նա և Էյթինգոնը շտապ լքել են Մեքսիկան՝ մեկնելով Կուբա։

Այս ամբողջ ընթացքում, չնայած իր վերքին, Տրոցկին դեռ գիտակցության մեջ է մնացել, և թիկնապահներին հրամայել է ոչ թե սպանել Մերկադեր Մորնար Ջեքսոնին, այլ պարզել, թե ով է նրան ուղարկել:Որոշ ժամանակ անց ոստիկանությունը և բժիշկը ժամանել են։ Վիրավորին տեղափոխել են հիվանդանոց, և միայն այնտեղ նա կորցրել է գիտակցությունը։

Տրոցկու գերեզմանը
1940 թվականի օգոստոսի 21-ին, 7։25-ին Տրոցկին մահացել է։

Դիակիզումից հետո թաղվել է Կոյոականում գտնվող տան բակում։

Մերկադերի մահափորձի հետաքննություն
----------------------------------

Տրոցկուն վերացնելու հատուկ գործողության անբաժանելի մասը եղել է քարոզչական բաղադրիչը. մահափորձի նախապատրաստման ընթացքում գրվել է «Ժակ Մորնարի նամակը», որում Ռամոն Մերկադերը, դեռևս կոչվելով Մորնար անունով, բացատրել է իր դրդապատճառները։ Նամակը ստորագրվել է «Ժակ»-ի կողմից և թվագրված է եղել 1940 թվականի օգոստոսի 20-ին, մեքսիկական ոստիկանության կողմից անցկացված փորձաքննությունը պարզել է, որ իրականում այն գրվել է այդ ամսաթվից շատ առաջ։

Մերկադերի պնդմամբ՝ Տրոցկին իբր համաձայնության է եկել կապիտալիստական երկրների ներկայացուցիչների հետ և նույնիսկ առաջարկել է նրան մեկնել ԽՍՀՄ՝ մի շարք կուսակցական առաջնորդների դեմ մահափորձեր կատարելու համար, առաջին հերթին՝ Ստալինի դեմ։ Ըստ լեգենդի՝ Ֆրենկ Ջեքսոնի անունով կանադական կեղծ անձնագիրը նույնպես տրվել է Չորրորդ ինտերնացիոնալի անհայտ տրոցկիստի կողմից։ Ի լրումն Մերկադեր-Մորնար-Ջեքսոնը նաև պնդում էր, որ Տրոցկին իրենից պահանջել է նույնիսկ «թողնել կնոջը», և մահափորձեր էր ծրագրել Մեքսիկայի նախագահի թեկնածուներ Վ. Լոմբարդո Տոլեդանոյի և Մ. Ավիլա Կամաչոյի դեմ։ Մերկադերի ձերբակալությունը ցնցել է նրա հարսնացուին՝ Սիլվիային, որը ոչինչ չգիտեր նրա գործունեության մասին։ Առճակատումներից մեկում նա սկսել է հիստերիկանալ։

Շուտով ձերբակալված անձը դատապարտվել է 20 տարվա ազատազրկման, այդ ժամանակ՝ Մեքսիկայում մահապատժի։

Ոստիկանությունում հարցաքննությունների ժամանակ Ռամոն Մերկադերը շարունակել է հայտարարել, որ բելգիացի Ժակ Մորնարն է, սակայն այդ լեգենդը շուտով հերքվել է բելգիացի հյուպատոսի կողմից, որը հայտնել է, որ ձերբակալվածը բելգիացի չէ, իսկ նրա ծնողները հորինված են։

Սակայն, չնայած բոլոր ջանքերին, մեքսիկական ոստիկանությունը կարողացել է Մերկադերի ինքնությունը պարզել միայն 1946 թվականին, երբ Արևմուտք է փախել իսպանացի կոմունիստներից մեկը, որն անձամբ է ճանաչել Մերկադերին։ Իսպանական ոստիկանության գործը Մեքսիկա հասցնելուց հետո, վերջապես, պարզվել է Մերկադերի ինքնությունը։ Սուդոպլատովի վարկածով՝ Տրոցկու մարդասպանի իրական անունը հրապարակվել է նրա մոր կողմից, որը 1941-1943 թվականներին Տաշքենդում տարահանման մեջ էր գտնվում, և այդ տեղեկություններն անզգուշորեն հայտնել է իր ծանոթին մասնավոր զրույցի ժամանակ։ Դիեգո Ռիվերայի վարկածի համաձայն՝ լեգենդը բացահայտվել է մեքսիկացի դոկտոր Կիրոս Կուարոնի կողմից, որը անձնական նախաձեռնությամբ մեկնել է Իսպանիա, և այնտեղ կարողացել է գտնել դոսյե՝ դատապարտված Տրոցկու մարդասպանի դեմ, որտեղ նա իր իսկական անվան տակ է հայտնվել՝ Ռամոն Մերկադեր դել Ռիո, Իսպանիայում Մերկադերը ձերբակալվել է ֆրանկիստական ոստիկանության կողմից՝ որպես կոմունիստ։ Իսպանական դոսյեում, բացի լուսանկարից, եղել են նաև մատնահետքեր, որոնք վերջնականապես փարատել են բոլոր կասկածները։

Լեդորուբը, որով ենթադրաբար սպանել են Տրոցկուն, այժմ պահվում է Վաշինգտոնի Լրտեսության միջազգային թանգարանում։

Մշակույթում
-----------

### Կինեմատոգրաֆ

1972 թվականին ռեժիսոր Ջոզեֆ Լոուզին նկարահանել է «Տրոցկու սպանությունը» ֆիլմը քաղաքական գործչի կյանքի վերջին ամիսների մասին՝ գլխավոր դերերում Ալեն Դելոնի և Ռոմի Շնայդերի հետ։

Տրոցկու սպանությունը արտացոլված է նաև «Տրոցկի» (1993), «Ֆրիդա» (2002), իսպանական-մեքսիկական «Ընտրյալը» (2016) ֆիլմերում, ինչպես նաև «Մենամարտեր» (2010) և «Տրոցկի» (2017) սերիալներում, որոնք նվիրված են հեղափոխության 100-ամյակին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Троцкий в Мексике (часть 3)». Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ մայիսի 9-ին. Վերցված է 2012 թ․ հունվարի 14-ին.
2. ↑  «Троцкий в Мексике (часть 1)». Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ մայիսի 9-ին. Վերցված է 2012 թ․ հունվարի 14-ին.
3. ↑  *Роговин В.* 1937. XXXVI. Расследование комиссии Дьюи
4. ↑  *Роговин В.* Партия расстрелянных. XLI. Вердикт комиссии Дьюи
5. ↑  *Տրոցկի Լ.* Отель Бристоль Արխիվացված 2016-03-06 Wayback Machine
6. ↑  Holmstrom, Sven-Eric. Trotsky, Hotel Bristol and the Scandinavian Periphery Արխիվացված 2017-09-01 Wayback Machine («Троцкий, отель Бристоль и скандинавская периферия») // Cultural Logic, 2008; Г. Ферр, «Убийство Кирова»
7. ↑  *Судоплатов П. А.* Разведка и Кремль: Записки нежелательного свидетеля. — М.: Гея, 1996. — 510 с. — ISBN 5-85589-024-4. — (Рассекреченные жизни).
8. ↑  III-VII. Роль Роберта Шелдона Харта — Конец означает начало — В. Роговин
9. ↑  Меркадер Рамон
10. ↑  L. Подготовка к операции «Утка» — Мировая революция и мировая война — В. Роговин
11. ↑  «В музее шпионажа в Вашингтоне показали ледоруб, которым убили Троцкого». ТАСС. Վերցված է 2019 թ․ մայիսի 9-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Ո՞վ է սպանել Տրոցկուն» Ալեքսեյ Պիվովարովի (ՆՏՎ) ֆիլմը «Գործը մութ է» շարքից