|  |
| --- |
| **Խնկեղեգ** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ինֆրաթագավորություն** | *Streptophyta* |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | **Acorales** |
| **Ընտանիք** | **Acoraceae** |
| **Ցեղ** | **Խնկեղեգ** *(Acorus)*L. 1753 |

**Խնկեղեգ**, **ակիր** (լատին․՝ *Acorus*), նվիկազգիների ընտանիքի բազմամյա խոտաբույս։ Տերևները երկար են (մինչև 1 մ) նշտարաձև կամ թրաձև, կոճղարմատը հաստ է, սողացող։ Ծաղկաբույլը՝ դեղնականաչավուն կամ դեղին։ Պտուղը բազմասերմ հատապտուղ է։

Անվանում
--------

Խնկեղեգ սովորական *(Acorus calamus)* Բուսաբանական նկարազարդումը Օ. Վ. Թոմի  

«*Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz*» գրքի, 1885
«Ակոռուս» բառը հունական ծագում ունի հին հունարեն՝ *ἄκορος* «Խնկեղեգ»։ Պլինիոսը այն բացատրել է որպես հակաակնախտային, ելնելով այն բանից, որ դեղաբույսը հնում կիրառվել է աչքի հիվանդությունների դեպքում։ Իսկ «կալամուս» հունարեն նշանակում է եղեգ, ելնելով այն բանից, որ բույսը հաճախ աճում է եղեգնուտներում։ Հայերեն խնկեղեգ բառը կապվում է այն բանի հետ, որ անցյալում բույսից հայ եկեղեցականները պատրաստել են խունկ։

Կենսաբանական նկարագիր
---------------------

Մինչև 70 սմ բարձրության, եռանիստ ցողունով բազմամյա խոտաբույս է։ Ունի հերթադիր, նշտարաձև կամ թրաձև, մինչև 1 մ երկարության տերևներ, ոլորուն, սողացող կոճղարմատ։ Ծաղիկները մանր են, երկսեռ, իսկ պտուղը բազմասերմ, կարմիր հատապտուղ է։ Բույսը ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին, սակայն պտուղները երբեք չեն հասունանում։ Բույսը բազմանում է միայն վեգետատիվ ճանապարհով (կոճղարմատով)։

Քիմիական կազմ
-------------

Կոճղարմատում և տերևներում պարունակվում են 1-3,5% եթերայուղ, դառը գլիկոզիդ` ակորին, դաբաղանյութեր, կուպր, խեժ, էքստրակտիվ նյութեր, մինչև 21% օսլա, կարոտին, C, E վիտամիններ, խոլին, ալկալոիդներից` կալամին, կալամենոլ, պալմիտինաթթու։

Տեսակներ
--------

Հայտնի է երկու տեսակ, նախկին ԽՍՀՄ-ում և Հայաստանում՝ 1 տեսակ՝ սովորական խնկեղեգ (լատին․՝ Acoarm calamus), որն աճում է ճահիճների ու գետերի ափին, երբեմն առաջացնում է խիտ բուսուտներ։

Նշանակություն
-------------

Խնկեղեգի բուժիչ հատկությունները հայտնի են եղել միջնադարի հայ բժիշկներ Մխիթար Հերացուն և Ամիրդովլաթ Ամասիացուն։ Խնկեղեգը պարունակում է եթերային յուղեր, գլյուկոզիդ, դաբաղանյութեր, օսլա, խեժ, ասկորբինաթթու, և այլն։ Անցյալում հայ եկեղեցականները խնկեղեգից խունկ են պատրաստել։ Խնկեղեգից ստացված պատրաստուկները կիրառվում են որպես ախորժաբեր և մարսողությունը բարելավող, ինչպես նաև օրգանիզմի տոնուսը բարձրացնող միջոց։ Խնկեղեգն լայնորեն կիրառվում է սննդարդյունաբերության մեջ, պարֆյումերիայում։
Բժշկության մեջ օգտագործում են այս բույսի արմատները։ Օգտագործում են ախորժակի գրգռման և մարսողության կարգավորման համար, նաև քրոնիկ ստամոքսաբորբի, ստամոքսի և տասներկումատնյա աղիքի խոցի, փորլուծության ժամանակ։ 
Այն մտնում է ժամանակակից բժշկության մեջ տարածված հակախոցային «Վիկալին» և «Վիկային» պատրաստուկների բաղադրության կազմում, ինչպես նաև ախորժակի բարձրացման և մարսողության կարգավորման համար օգտագործվող դեղաբույսերի հավաքների մեջ։ 
Բժշկական նպատակներով օգտագործվում են բույսի արմատներից և տերևներից ստացվող եթերային յուղը, որը մտնում է լեղաքարային և երիկամաքարային հիվանդության բուժման և կանխարգելման համար օգտագործվող «Օլիմենտին» պատրաստուկի մեջ։ Ժողովրդական բժշկության մեջ խնկեղեգի արմատները կիրառվում են լյարդի, լեղապարկի և երիկամաքարային հիվանդությունների համար գործածվող դեղերի պատրաստման ժամանակ։ Այն համարում են տոնուսը բարձրացնող միջոց և օգտագործում են կենտրոնական նյարդային համակարգի հիվանդությունների ժամանակ։ Դրա թուրմով և եփուկով լվանում են թարախային վերքերը և խոցերը կամ դնում են թրջոցներ։ Արմատներն օգտագործում են ռախիտով և գեղձախտով հիվանդ երեխաներին լողացնելու համար պատրաստվող ջրային լոգանքների մեջ։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հանդիպում է միայն եղեգնային խնկեղեգը կամ սովորական խնկեղեգը (*A. calamus*), որն աճում է կանգնած ջրերում, գետափերին, տղմոտ հողերում, ճահճուտներում՝ հաճախ տալով համատարած բուսուտներ։ Մեր հանրապետությունում խնկեղեգն աճում է միայն Էջմիածնի շրջանում, այն էլ սահմանափակ տարածքներում։ Ամբողջ բույսն ունի հաճելի բույր և դառը համ։ Մեկ բույսի կոճղարմատի տարեկան աճը չի անցնում 150 գրամից։
Մեր հանրապետությունում խնկեղեգն համարյա անհետացել է և աճում է միայն Էջմիածնի շրջանի Փարաքար և Արևշատ գյուղերում։

Դասակարգում
-----------

##### Տաքսոնոմիա

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|   | մոնոտիպ ընտանիք **Խնկեղեգազգիներ** |   | 2-ից 6 կենսաբանական տեսակներ, այդ թվում, երկու հանրաճանաչ տեսակներ։Խնկեղեգ սովորական (*Acoarm calamus*)Acoarm gramineus |   |
|   |   |   |   |   |
|   | մոնոտիպիկ կարգ Նվիկազգիներ |   |   | d1 |   |   | f1 |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|   | Բաժին Ծաղկավորներ կամ Ծածկասերմեր |   |   | դաս  **Խնկեղեգ**  |   |   | e2 |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |
|   | ևս ծաղկավոր բույսերի 44 կարգ |   | d2 |   | f2 |
|   |   |   |

### Տեսակներ

* **Acorus calamus** L..
* **Acorus gramineus** Sol. ex Aiton.
* **Acorus americánus** (Raf.) Raf..
* **Acorus latifólius** Z.Y.Zhu
* **Acorus tatarinówii** Schott
* **Acorus xiangýeus** Z.Y.Zhu

Սորտեր
------

Եղեգնի որոշ սորտեր

* Acorus calamus ‘Variegatus’
* Acorus gramineus ‘Ogon’
* Acorus gramineus ‘Pusillus’
* Acorus gramineus ‘Variegatus’
* Acorus ‘Mt. Emei’.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Pape, Wilhelm. Handwörterbuch der griechischen Sprache. Braunschweig 31914, Band 1, S. 77.
2. ↑  Բուսաբանության փոքր հանրագիտարան,Բնությունը՝ հարուստ դեղատուն,«Չինար» հրատարակչություն,Երևան,2007

Գրականություն
-------------

* Грудзинская И. А. Семейство аронниковые, или ароидные (Araceae) // Жизнь растений. В 6 т. / Гл. ред. А. Л. Тахтаджян. — М.: Просвещение, 1981. — Т. 6. Цветковые растения. / Под ред. А. Л. Тахтаджяна. — С. 466—493. — 543 с. — 300 000 экз. (В этом издании род Аир отнесён к аронниковым.)

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 61)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · MESH ID |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2777689590 · NKC: ph651275 |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Acorus
* APDB: 187723
* BOLD: 179510
* EoL: 29678
* EPPO: 1ACSG
* FNA: 100307
* FoC: 100307
* GBIF: 2730063
* GRIN: 113
* iNaturalist: 82305
* IPNI: 2667-1
* IRMNG: 1375028
* ITIS: 42522
* NBN: NHMSYS0000455592
* NCBI: 4464
* NZOR: 26b47eff-db29-4b62-af04-2cfadebf26a1
* PLANTS: ACORU
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:2667-1
* Tropicos: 40031097
* VASCAN: 774

 |

 |