**Բորիս Նիկոլաևիչ Չիչերին** (ռուս.՝ Борис Николаевич Чичерин, մայիսի 26 (հունիսի 7), 1828, Տամբով, Ռուսական կայսրություն - փետրվարի 3 (16), 1904, Մոսկվա, Ռուսական կայսրություն), ռուս իրավագետ, Ռուսաստանի սահմանադրական իրավունքի հիմնադիրներից,
փիլիսոփա, պատմաբան, հրապարակախոս և ուսուցիչ։
Պետերբուրգի (1893) և Մոսկվայի համալսարանի պատվավոր անդամ է (1900) :Մշակել է ատոմի առաջին մոդելը, որտեղ ատոմը ներկայացված է բարդ կառուցվածքով՝ դրական լիցքավորված Ատոմային միջուկի բարդ կառուցվածքով և բացասական տարրերից կազմված թաղանթներով։
Ռուսաստանի ֆիզիկաքիմիական ընկերության պատվավոր անդամ (Մենդելեևի առաջարկությամբ)։ Բնագիտության սիրահարների ընկերության, ֆիզիկայի ամբիոնի անդամ(Ալեքսանդր Գրիգորևիչ Ստոլետով առաջարկությամբ) ):
ՌՍՖՍՀ և ԽՍՀՄ արտաքին գործերի ապագա ժողովրդական կոմիսար Գեորգի Չիչերինի հորեղբայր է։ Պետականագիտության ռուսական դպրոցի ականավոր ներկայացուցիչ է։

Կենսագրություն
--------------

Բ. Ն. Չիչերինը սերում էր հին ազնվական ընտանիքից, եղել է ավագ որդին - 1843-1844 թվականների Տամբովի Պայծառակերպության տաճարի խոստովանության թերթիկում ընտանիքը նշված է հետևյալ կերպ՝ լեյտենանտ Նիկոլայ Վասիլևիչ Չիչերին` 41 տարեկան, նրա կինը՝ Եկատերինա Բորիսովնա` 35 տարեկան, նրանց երեխաները՝ Բորիս` 15 տարեկան, Վասիլի` 13 տարեկան, Վլադիմիր` 12 տարեկան, Արկադի` 11 տարեկան, Անդրեյ` 9 տարեկան, Սերգեյ` 7 տարեկան, Պետեր` 5 տարեկան, Ալեքսանդրա` 4 տարեկան ։ Մանկությունն անցկացրել է հոր Տամբովի կալվածքում։ Ստացել է տնային կրթություն։
1845-1849 թվականներին եղել է Մոսկվայի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետ ուսանող, նրա դասախոսներից էին Գրանովսկի, Տիմոֆեյ Նիկոլաեւիչը, Սոլովև Սերգեյ Միխայլովիչը, Կավելին Կոնստանտին Դմիտրիեւիչը։
Չիչերինի հայացքների ձևավորման վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել Տ. Ն. Գրանովսկին, որի հետ նրան ծանոթացրել է իր հոր հին ընկերը՝ գրող Պավլով Նիկոլայ Ֆիլիպովիչը ։ Սլավոֆիլիզմով կարճ տարվածությունը փոխարինվեց արևմտամետության հետ մերձեցմամբ։
1840-ականների վերջին - 1850-ականների սկզբին նա հանդիպեց Աննենկով Պավել Վասիլևիչին, Հերցեն Ալեքսանդր Իվանովիչին, Կ. Դ. Կավելին, Տուրգենև, Իվան Սերգեևիչին:Ուսումնասիրել է Հեգելի ստեղծագործությունները, էապես ազդվել է ֆրանսիացի քաղաքական մտածողների գաղափարներից:Համալսարանն ավարտելուց հետո ապրել է հայրենի գյուղում։

1853 թվականին պաշտպանության է ներկայացրել «Ռուսաստանի տարածաշրջանային ինստիտուտները 17-րդ դարում» մագիստրոսական թեզը, որը մերժվել է՝ այն եզրակացությամբ, որ այն խեղաթյուրում է Ռուսաստանի հին վարչակազմի գործունեությունը։ Ատենախոսությունը պաշտպանվել է միայն 1857 թվականին՝ գրաքննության որոշակի թուլացումից հետո։

1857 թվականին ծանոթանում է Լև Տոլստոյի հետ, ում հետ մի քանի տարի մտերիմ հարաբերություններ է հաստատում։ 1858-1861 թվականներին Չիչերինը մեկնել է արտասահման, որի ընթացքում ծանոթացել է եվրոպական քաղաքական ուսմունքներին։

1858 թվականի աշնանը Լոնդոնում նա հանդիպեց Հերցենի հետ, որը հրատարակեց Չիչերինի «Ռուսական կյանքի ժամանակակից առաջադրանքները» «Ձայներ Ռուսաստանի»-ում։ Չիչերինն արդեն վաղ տարիներին ռուսական հասարակության մեջ պահպանողականի համբավ ուներ։ Հիշելով Չիչերնիի հետ իր հանդիպումը՝ Հերցենը գրել է. «Չիչերինը մոտեցավ ոչ պարզապես, ոչ երիտասարդ, նրա գրկում քարեր կային. նրա աչքերի լույսը սառն էր, նրա ձայնի տեմբրում կար մարտահրավեր և տարօրինակ վանող ինքնավստահություն։ Առաջին իսկ խոսքերից հասկացա, որ սա ոչ թե հակառակորդ է, այլ թշնամի. բայց նա զսպեց ֆիզիոլոգիական ճիչը, և մենք սկսեցինք խոսել... Նա ֆրանսիական ժողովրդավարական համակարգի երկրպագու էր և հակակրանք ուներ անգլական ազատության նկատմամբ»։

Չիչերինը որպես ուսուցիչ հրավիրվել է Ալեքսանդր II ժառանգի մոտ. 1863 թվականից մինչև իր մահը Նիկոլայ Ալեքսանդրովիչին (Ալեքսանդր II-ի որդին) դասավանդել է հանրային իրավունք։

1865 թվականին Հռոմում գահաժառանգի շքախմբով ճանապարհորդելիս նա հանդիպեց Ալեքսեյ Վասիլևիչ Կապնիստին և ավագ դստերը՝ Ալեքսանդրային, որը դարձավ նրա կինը 6 տարի անց՝ 1871 թվականի ապրիլի 25-ին։

1861 թվականի հունիսից Չիչերինը արտակարգ պրոֆեսոր է Մոսկվայի համալսարան պետական իրավունքի ամբիոնում, 1865 թվականից՝ սովորական պրոֆեսոր։
Իր «Ժողովրդի ներկայացուցչության մասին» հիմնարար աշխատության մեջ (Չիչերինի դոկտորական ատենախոսությունը տպագրվել է 1866 թվականին և վերահրատարակվել է 1899 թվականին), առաջին անգամ ռուս իրավական գրականության մեջ նա հետևել է եվրոպական ժողովուրդների մեջ պառլամենտարիզմի ինստիտուտների զարգացմանը։ Ժամանակակից Ռուսաստանի նկատմամբ դրանց կիրառելիության վերաբերյալ Չիչերինը գրել է. «Չեմ թաքցնի, որ սիրում եմ անվճար հաստատությունները. բայց ես դրանք կիրառելի չեմ համարում միշտ և ամենուր, և ես գերադասում եմ ազնիվ ինքնավարությունը, քան անհիմն ներկայացուցչությունը»։ Սակայն Փարիզում գտնվելուց հետո Չիչերինը գրել է, որ Ռուսաստանը, իր հետագա քաղաքական զարգացման համար, չպետք է ամբողջությամբ փակվի եվրոպական փորձից։ Նա ցանկանում էր շարունակել ապրել իր հայրենիքում և աշխատել հանուն դրա բարօրության՝ քննադատելով արտագաղթը, սակայն չբացառեց արևմտյան փորձից սովորելու օգուտը ։

Մոսկվայի համալսարանում դասավանդելու ընթացքում ուսանողները ակտիվորեն քննարկում էին սոցիալիստական և այլ արմատական գաղափարներ։ Չիչերինն իր հուշերում գրել է, որ ուսանողները դասախոսություններից նախընտրում են կարդալ արեւմտյան մտածողների գրքերը։ Ի սկզբանե, նրա պահպանողական լիբերալիզմի դիրքորոշումն առաջացրել էր ուսանողների մերժումը, սակայն Չիչերինի կողմից իր տեսակետների հետեւողական ներկայացումը ուսանողներին համոզեց, որ նա հասարակ պահպանողական չէ և ամենևին էլ դեմ չէ բարեփոխումներին։ 1868 թվականին մի շարք այլ պրոֆեսորների հետ նա հրաժարական տվեց՝ ի նշան բողոքի Հանրային կրթության նախարարության քաղաքականության դեմ և հաստատվեց Կարաուլ ընտանիքի կալվածքում, աշխատեց Տամբովի Զեմստվոյում։

1871 թվականի վերջին ընտրվել է Տամբովո-Սարատով երկաթուղու տնօրենների խորհրդի անդամ, Ռուսաստանում երկաթուղային բիզնեսն ուսումնասիրելու նպատակով ստեղծված հանձնաժողովի նախագահի տեղակալն էր։ Այս տարիներին նա գրել և հրատարակել է Մոսկվայում՝ «Քաղաքական ուսմունքների պատմությունը» (մաս 1–2, 1869–1872թվականների), «Գիտություն և կրոն» (1879 թվական), «Միստիկա գիտության մեջ» (1880 թվական)։

Մոսկվա եղել է կարճ այցերով։ 1882 թվականի սկզբին ընտրվել է Մոսկվայի քաղաքապետ` փոխարինելով վաղաժամկետ թոշակի անցած Ս. Մ.Տրետյակովային:Չիչերինին հաջողվեց հասնել Մոսկվայի քաղաքային տնտեսության որոշ բարելավումների, մասնավորապես, ապահովեց Միտիշչի ջրի մատակարարումը Մոսկվայի ջրամատակարարման համակարգից։ Մասնակցել է կայսեր Ալեքսանդր III թագադրման կապակցությամբ կազմակերպված միջոցառումներին (1883 թվականի մայիսի 15), մայիսի 16-ին, ելույթ ունենալով քաղաքների ղեկավարների գալա ընթրիքի ժամանակ, նա հանդես եկավ «բոլոր զենստվո ուժերի միասնության օգտին՝ հանուն հայրենիքի բարօրության» և հույս հայտնեց, որ իշխանությունները կճանաչեն «զեմստվո» շարժման հետ համագործակցության անհրաժեշտությունը:Ելույթը կայսրին մոտ կանգնած շրջանակների կողմից դիտվեց որպես սահմանադրության պահանջ և դարձավ նրա հրաժարականի պատճառը։

1883 թվականի սեպտեմբերին Մոսկվայի քաղաքային դուման ընտրեց Բ. Ն. Չիչերինին Մոսկվայի պատվավոր քաղաքացի «Մոսկվայի քաղաքային հասարակության օգտին իր աշխատանքի համար Մոսկվայի քաղաքապետի պաշտոնում»։
Վերադառնալով Կարաուլ՝ Չիչերինը կրկին զբաղվել է գիտական գործունեությամբ, գրել է մի շարք աշխատություններ փիլիսոփայության, ինչպես նաև քիմիայի և կենսաբանության վերաբերյալ, որոնց շնորհիվ Դ. Ի. Մենդելեևը առաջարկել Չիչերինին ընտրել որպես Ռուսական ֆիզիկաքիմիական ընկերության պատվավոր անդամ։ Չիչերինը ակտիվ և բեղմնավոր մասնակցություն է ունենում Տամբովի զեմստվոյի աշխատանքին։
1888-1894 թվականներին աշխատել է «Հուշեր» վրա, որի զգալի մասը նվիրված է 1840-ական թվականների Մոսկվային և Մոսկվայի համալսարանին։

Գիտական հայացքներ և գործունեություն
-----------------------------------

Խստորեն և անզիջում պաշտպանելով անհատի իրավունքները, Չիչերինը կապեց «կարգի» գաղափարը դրա հետ. նա շատ գիտակցաբար հանդես եկավ ամուր իշխանության համար, վճռականորեն և կտրուկ դատապարտեց հեղափոխական ոգու բոլոր դրսևորումները:Սա վանեց ռուս հասարակությանը Չիչերինից և, ընդհակառակը, նրան արժեքավոր դարձրեց իշխանության աչքում։

Մոսկվայի համալսարանում սովորելու շրջանում Չիչերինը ընկել է այն ժամանակվա արեւմտյան հայտնի պատմաբան Գրանովսկու ազդեցության տակ։ Նա մեծ ներդրում է ունեցել նրա քաղաքական հայացքների ձևավորման գործում։ 1848-1849 թվականների հեղափոխություններիժամանակ Չիչերինն աջակցել է զանգվածների շարժմանը, հատկապես Ֆրանսիայի։ Սակայն հեղափոխությունների արդյունքները ստիպեցին նրան վերանայել իր հայացքները։ Բորիս Նիկոլաևիչը եկել է այն եզրակացության, որ քաղաքական համակարգի ամբողջական փոփոխությունը հնարավոր է միայն էվոլյուցիայի միջոցով, իսկ պատմական գործընթացի առանձին սուբյեկտների գործողությունները միայն ապակայունացնում են համակարգը։ Սակայն նույնիսկ մարած հեղափոխությունների ձախողումից հետո Չիչերինը մնաց այն համոզմանը, որ Եվրոպայում անխուսափելիորեն կգա ժողովրդավարություն, սակայն վերջինս, նրա կարծիքով, նույնպես պետք է ապագայում փոխարինվի նոր համակարգով։ Աստիճանաբար նա հեռացավ սոցիալիզմի գաղափարներից՝ դրանք համարելով կա՛մ դեմագոգիա, կա՛մ դժգոհ զանգվածներին մանիպուլյացիայի ենթարկելու փորձ ։

Չիչերինի գաղափարախոսությունը կարելի է դասակարգել որպես պահպանողական լիբերալիզմ։ Նա դեմ չէր ճորտատիրության վերացմանը, սակայն մատնանշեց, որ դա էական ազդեցություն է ունեցել ռուս ազնվականության դիրքորոշման վրա։ Բորիս Նիկոլաևիչը գիտակցում էր, որ եվրոպական երկրներում միջին խավը՝ որոշակի կրթական մակարդակով, պետք է լինի իշխանության ողնաշարը։ Սակայն Ռուսաստանում, նման նշանակալի փոփոխությունների դարաշրջանում, անհրաժեշտ է պահպանել հզոր ավտորիտար իշխանություն, որի աջակիցը այս պահին պետք է լինի ազնվականությունը։ Միևնույն ժամանակ, Չիչերինն ասել է նաև, որ անհրաժեշտ է մարդկանց ազնվականների վերածել՝ ելնելով որոշակի գույքային ցենզից ։

Չիչերինը` Սոլովև, (պատմաբան) և Կ. Դ. Կավելին հետ մեկտեղ՝ռուսական «Պետական դպրոցի» պատմագրությանհիմնադիրներից մեկն է։ Մագիստրոսական թեզում «XVII դարի Մոսկվայի պետության տարածաշրջանային ինստիտուտների պատմությունը» և մի շարք այլ աշխատություններում («Ռուսական իրավունքի պատմության փորձեր», «Ակնարկներ Անգլիայի և Ֆրանսիայի մասին», նա հիմնավորեց պետության որոշիչ դերը ռուսական պատմության մեջ։ Պետության պատմական նշանակության գնահատումը զգալի չափով համապատասխանում էր պատմության հեգելյան փիլիսոփայության սկզբունքներին։ Միևնույն ժամանակ, Չիչերինը Ռուսաստանում հասարակական կյանքի ազատականացման կողմնակիցն էր. նա հանդես էր գալիս ճորտատիրության վերացման օգտին, անհրաժեշտ համարեց կառավարման ներկայացուցչական ձևերի ներդրումը և պաշտպանում էր բոլոր խավերի և յուրաքանչյուր անձի քաղաքացիական ազատությունների ընդլայնումն ու երաշխիքները։. Չիչերինի ազատական հայացքներն իրենց արտահայտությունն են գտել 1860- 1880-ականների սկզբի աշխատություններում՝ «Ժողովրդի ներկայացվածության մասին», «Պետական գիտության ընթացքը», «Սեփականությունը և պետությունը» և այլն։
Հեգելյանության ոգով նա կարծում էր, որ Բացարձակը ղեկավարում է աշխարհի և մարդկության զարգացման գործընթացը։ Միևնույն ժամանակ, մարդու ազատությունը պահպանում է իր նշանակությունը, քանի որ մարդն ի սկզբանե ներգրավված է Բացարձակի մեջ՝ լինելով և՛ վերջավոր, և՛ անսահման էակ։ Մարդու «բացարձակությունն» ու «անսահմանությունը» որոշվում են առաջին հերթին նրա մտքով՝ որպես բացարձակ ոգու ձև։ Չիչերինի կարծիքով՝ աշխարհում կատարվողի իմաստը ընկալող գերագույն գիտությունը պատմության մետաֆիզիկան է։ Պատմական գործընթացում մետաֆիզիկական փիլիսոփան բացահայտում է գաղափարների զարգացման տրամաբանությունը, հետևաբար պատմական առարկաներից առանձնահատուկ նշանակություն ունի մարդկային մտքի պատմությունը, փիլիսոփայության պատմությունը։

Չիչերինը հասարակությունը համարում էր անկախ և լիարժեք անհատների ամբողջություն։ Նրա համար մարդն ավելի բարձր էր թվում, նախնադարյան համայնքներից, որոնցից հետևում էր իր իրավունքների անձեռնմխելիությունը։ Բացի այդ, սրանից հետևում էր նաև, որ հասարակության կյանքը որոշվում է ոչ թե վերացական օրենքներով, այլ յուրաքանչյուր սուբյեկտի ազատ կամային գործողություններով, որպես բացարձակին հասանելիություն ունեցող, որը յուրաքանչյուր մարդու մեջ բացվում է նրա մեջ հոգու առկայության պատճառով։ Մյուս կողմից, մարդու լիարժեք ինքնաիրացումը հնարավոր է միայն հասարակությունների շրջանակներում։

### Փիլիսոփայություն, տրամաբանություն, կրոն

Չիչերինը «Գիտություն և կրոն» գրքի հեղինակն է, որտեղ կրոնը ենթարկվում է փիլիսոփայական վերլուծության, նրան կարելի է համարել նաև Ռուսաստանում կրոնի փիլիսոփայության հիմնադիրներից մեկը։ Հեղինակը դատապարտում է 19-րդ դարի երկրորդ կեսին հասարակության մեջ ձևավորված վերաբերմունքը կրոնի նկատմամբ, որին հակադրվում են կրոնն ու գիտությունը։ Չիչերինը ցույց է տալիս, որ կրոնը, ի թիվս այլ բաների, միավորում է ռացիոնալ բաղադրիչը, որն արտահայտվում է կոնկրետ դոգմաների տեսքով, որոնք նույնպես ենթարկվում են որոշակի փոփոխությունների մարդկային մտքի զարգացման հետ։ Այն նաև բացահայտում է այն մոտեցման էությունը, որով փիլիսոփան պետք է ուսումնասիրի կրոնը։ Այն, նրա կարծիքով, չի կարող լինել գործիք, գիտելիքի աղբյուր, դրան պետք է մոտենալ ռացիոնալ գործիքներով, սակայն կրոնը սովորելու գործընթացում չպետք է շեշտել բացասական վերաբերմունքը դրա նկատմամբ (որն այն ժամանակ տարածված էր), բայց տոգորված լինել նրա էությամբ, հասկանալ կրոնական աշխարհայացքի առանձնահատկությունները և գործել դրանց հիման վրա։ Չիչերինը տրամաբանությունը համարեց հիմնական գիտությունը, որը օրենքներ է սահմանում մյուս բոլոր գիտությունների համար։ Նա փորձեց ստեղծել մի նոր տրամաբանություն, որը հիմնված կլինի չորս սկզբունքների վրա՝ միավորում և բաժանում, եզակի և շատ:Նրա կարծիքով՝ տրամաբանության օրենքներն առաջանում են ոչ թե դիտարկման գործընթացում, այլ ստեղծվում են անմիջապես մտքի կողմից։

Մտածելով կրոնի բնույթի մասին՝ Չիչերինը խոսում է կրոնական զգացումների սկզբնական շրջանում վերացական բնույթի մասին։ Մարդը կարիք է զգում միանալու ինչ-որ բարձր հոգևոր բանի՝ Բացարձակին, որը նրա մտքում որոշակի պատկեր է ձեռք բերում։ Մտքում տեղի է ունենում կրոնի ատրիբուտների ձևավորումը որպես մարդկային գործունեության հատուկ ոլորտ (դոգմաներ, սյուժեներ, պաշտամունք և այլն)։

Քանի որ կրոնը միավորում է զգացումը և ռացիոնալությունը, փիլիսոփայության՝ որպես մարդու հոգևոր գործունեության հատոՉիչերինը, ցանկանալով պարզել բանականության հնարավորությունների սահմանները կրոնական հարցերում, փորձում է ռացիոնալ, տրամաբանական եզրակացությունների օգնությամբ կառուցել կրոնական համակարգ՝ դիմելով փիլիսոփայական աստվածաբանությանը։ Նրան հաջողվում է «շահարկումների» միջոցով ապացուցել բազմաթիվ կրոնական կատեգորիաներ, տալ կրոնական հասկացությունների փիլիսոփայական սահմանումներ։ Միաժամանակ բարձրացվում է փիլիսոփայության և կրոնի փոխհարաբերությունների հարցը։ Ի տարբերություն Հեգելի, Չիչերինը համոզված է, որ վերջինս գերազանցում է փիլիսոփայությանը, քանի որ հայտնությունը սպեցիֆիկ է, որն ավելի կատարյալ է, քան աբստրակցիան։ Սակայն, մյուս կողմից, կրոնը, որը ենթադրում է կրոնական զգացում, սուբյեկտիվ է։ Հետևելով պատմության զարգացման հեգելյան գաղափարին` Չիչերինը եզրակացնում է, որ ներկայումս (այն ժամանակաշրջանում, երբ նա ապրում էր) կրոնը խնդիր ունի ապացուցելու իր նշանակությունը՝ դիմակայելով իր հակառակորդների հարձակումներին։ Հենց դա է դրդում կրոնական մտքին զարգանալ ՝ նոր հիմքեր գտնելով հակառակորդների հետ մրցակցության համար։ Չիչերինն իր գրքում պաշտպանում է ոչ միայն կրոնի, այլև փիլիսոփայության կարևորությունը՝ քննադատելով պրակտիկ գիտության կողմնակիցներին՝ հոգևոր կյանքի այս ոլորտները որպես «դատարկ» և «անպետք» մերժելու համար։ Նա կարծում է, որ գիտական գիտելիքների այնպիսի ոլորտ, ինչպիսին փիլիսոփայության պատմությունն է, ոչ այլ ինչ է, քան մարդկային մտքի զարգացման պատմություն։

### Ճանաչողության տեսություն

Չիչերինը կարծում էր, որ ճանաչողությունը կարելի է բնութագրել որպես օբյեկտիվ երևույթների պատկերների արտացոլման գործընթաց մարդու մտքում։ Նա առանձնացրեց ճանաչողության երկու ճանապարհ՝ ռեալիզմ և ռացիոնալիզմ։ Առաջին դեպքում փիլիսոփան ենթադրում էր շարժում մասնավորից դեպի ընդհանուր, երկրորդում, ընդհակառակը, ընդհանուրից դեպի մասնավոր։ Սակայն փիլիսոփայության մեջ պետք է լինի ճանաչողության այս երկու ուղիների խառնուրդը, քանի որ միայն դրանց համադրումը կարող է ամբողջական պատկերացում կազմել աշխարհի երևույթների մասին։ Բացի այդ, կան երկու անհրաժեշտ կատեգորիաներ, առանց որոնց գիտելիքն անհնար է` սա ժամանակն է և տարածությունը։ Առաջինը թույլ է տալիս դիտարկել իրադարձությունները իրենց ճիշտ հաջորդականությամբ և երկարությամբ։ Տարածությունը Չիչերինը հասկանում է որպես մի տեսակ անսահման և անբաժանելի միջավայր, որտեղ բոլոր առարկաները պարփակված են և տեղի են ունենում բոլոր երևույթները։ Բացի այդ, տարածությունը լցված է մատերիայով, որից բաղկացած են ոչ միայն նյութական առարկաները, այլ ամբողջ տարածությունը որպես ամբողջություն։ Այնուամենայնիվ, դա կարելի է ընկալել միայն մտավոր, ոչ թե էմպիրիկ։

### Քաղաքագիտություն

Բորիս Նիկոլայևիչ Չիչերինը համարվում է ռուսական քաղաքագիտության՝ կառավարման և քաղաքական գործընթացների գիտության հիմնադիրը։ Ռուսաստանում առաջին անգամ նա մտածեց այն մասին, որ քաղաքական գործիչը պետք է մասնագիտական պատրաստվածություն ունենա, իսկ դրա համար անհրաժեշտ է նաև համապատասխան գիտության ի հայտ գա։ Քաղաքագիտությունը, ըստ գիտնականի, հիմնված է պատմական փորձի, հասարակության, փիլիսոփայության պատմության և պետության իրավական հիմքերի ուսումնասիրության վրա։ Չիչերինը գրել է նաև այս գիտության մեթոդաբանության առանձնահատկությունների մասին։ Այն, ինչպես մյուս հասարակական գիտությունները, հիմնականում զբաղվում է հատուկ սուբյեկտների և մարդկանց խմբերի գործողությունների ուսումնասիրությամբ, որոնք, թեև գործում են որոշակի օրենքների համաձայն, ընդհանուր առմամբ ունեն ազատ կամք և սուբյեկտիվ ընտրություն, և, հետևաբար, այս գիտությունն ինքնին չի կարող հենվել բացարձակ տվյալների և աքսիոմների վրա։

Որպես իր մշակած գիտության զարգացման մաս՝ Չիչերինը մատնանշեց մի քանի հիմնարար սկզբունքներ, որոնք անհրաժեշտ են պետության կառավարման համար։ Նրա կարծիքով՝ իշխանությանը մասնակցող քաղաքական գործիչը պետք է անպայման ապավինի տվյալ երկրի պատմական փորձին։ Բացի այդ, քաղաքական գործունեության ամենակարեւոր կողմը իրավունքն է։ Պետությունը մի կողմից քաղաքացուն տալիս է ազատության դաշտ օրենքի շնորհիվ, մյուս կողմից ինքն է այս օրենքի աղբյուրը։ Հենց նա է մարդու և պետության միջև կապող հիմնական տարրը։
Երկրի քաղաքական համակարգում տեղի ունեցած զգալի փոփոխությունները Չիչերինի մոտ հետաքրքրություն են առաջացրել քաղաքական կուսակցություններ երևույթի՝ պարոգենեզի նկատմամբ։ Նա կարծում էր, որ քաղաքական համակարգի բաղկացուցիչ տարրն է որոշակի քաղաքական միավորումների առկայությունը, որոնց անդամները ունեն համանման քաղաքական հայացքներ և պահանջներ և կոչված են պաշտպանելու որոշակի շահեր։ Բացի այդ, երկրում քաղաքական կուսակցությունների ի հայտ գալը վկայում է նրա բարձր զարգացման մասին։ Չիչերինն առաջինն էր, ով Ռուսաստանում սկսեց խոսել այս քաղաքական ինստիտուտի մասին։

Քաղաքական կուսակցությունները բաժանելով տիպերի` Բորիս Նիկոլաևիչն առանձնացրեց պաշտպանական (ռեակցիոն, պահպանողական) կուսակցությունները՝ լիբերալ (առաջադեմ) և հեղափոխական։ Միաժամանակ նա հստակ նախապատվություն տվեց առաջինին:Նրա կարծիքով, միայն պաշտպանական կուսակցությունները, որոնք մեծ մասամբ բաղկացած են վերին շերտերի ներկայացուցիչներից, ձգտում են պահպանել նախկին պետականության անհրաժեշտ ինստիտուտները։ Մյուս կողմից, լիբերալ կուսակցությունները գործում են հին ինստիտուտների մերժման հիման վրա, սակայն հակված չեն հեղափոխականների նման արմատական քայլերի։ Բացի այդ, ազատական կուսակցություններն ավելի քիչ գործնական են և ավելի տեսական։

Անդրադառնալով քաղաքական մտքի հիմնական ուղղություններին` պահպանողականությանը և լիբերալիզմին, Չիչերինը հանգեց այն եզրակացության, որ միայն դրանց համադրությունը տալիս է բեղմնավոր և լավագույն արդյունք (սա ցույց տվեց փիլիսոփայի նվիրվածությունը պատմական զարգացման դիալեկտիկական մոդելին)։
Նրա մեկնաբանությամբ, պահպանողականությունն առաջին հերթին ոչ թե բացարձակապես բոլոր ավանդական ինստիտուտների պահպանման համար է, այլ այն կարգի համար, որը հնարավոր է պահպանել այնպիսի ինստիտուտներ, ինչպիսիք են բանակը, եկեղեցին և հզոր պետական իշխանությունը:Միևնույն ժամանակ, պետությունը չի կարող գոյություն ունենալ առանց առաջադեմ փոփոխությունների, ինչը կարող է ապահովել լիբերալիզմը, որը, բացի այդ, հռչակում է անհատի ազատությունը և նրա իրավունքների գերակայությունը։ Միևնույն ժամանակ, դասական լիբերալիզմը ապացուցեց, ըստ Չիչերինի, իր ձախողումը, քանի որ այն նսեմացնում է պետական ինստիտուտների դերը։

Անդրադառնալով հասարակության կառուցվածքին՝ Չիչերինն առանձնացրեց դրա չորս հիմնական ինստիտուտները՝ ընտանիքը, եկեղեցին, քաղաքացիական հասարակությունը և պետությունը։ Նրանցից յուրաքանչյուրը յուրովի թույլ է տալիս անհատականությանը բացահայտել իրեն ուրիշների հետ փոխազդեցության մեջ։ Անհատի համար առաջնային միությունը ընտանիքն է, որում նա օրգանապես կապված է այլ անհատների հետ և գիտակցում է իր ազատությունը։ Երբ մարդը մեծանում է, անհատի սուբյեկտիվ ուժը մեծանում է, և նա աստիճանաբար ստեղծում է որոշակի տարածություն իր շուրջը, որտեղ նա իրականացնում է իր ազատ գործունեությունը, ենթարկվելով որոշակի արտաքին և ներքին սահմանափակումների։ Մարդուն հասարակական հարաբերությունների համակարգում ներդնելը պայմանավորված է բարոյականությամբ և իրավունքով։ Առաջին ռեալիզացումը իրականացվում է մեկ այլ կարևոր ինստիտուտի՝ եկեղեցու միջոցով, երկրորդը գալիս է օրենքներից։ Հենց օրինականության հիման վրա է մարդը հարաբերությունների մեջ մտնում այլ անձերի հետ՝ ձևավորվում է քաղաքացիական հասարակություն։ Այս բոլոր ինստիտուտների կապող տարրը պետությունն է։ Նրա հիմնական հատկանիշը, ըստ Չիչերինի, բարձրագույն քաղաքական իշխանության տիրապետումն է։ Անհատի առավելագույն ազատությունն ապահովելու ունակ պետությունը իրավական պետություն է։ Հենց դրանում, օրենքի գերակայության հիման վրա, միաժամանակ պաշտպանվում է քաղաքացիների ազատությունը և սահմանափակվում նրանց նկատմամբ իշխանության կամայականությունը։ Չիչերինը ամենակարեւոր դերը վերապահել է իշխանություններին։ Այն վերարտադրվում է տարբեր աստիճաններով հասարակության բոլոր չորս ինստիտուտներում՝ տարբեր ուժերով:Դրա ամենաամբողջական մարմնավորումը ուժեղ իրավական պետությունն է, որն իրավունք ունի օրինական բռնության՝ օրենքի գերակայությունն ապահովելու համար։

Ատոմի Չիչերինի մոդելը
---------------------

Ատոմային մոդելը մշակվել է Չիչերինի կողմից՝ հիմնվելով տարրերի խտության և տարրերի պարբերական համակարգում դրանց բաշխման փորձարարական տվյալների վերլուծության վրա։ Հետազոտելով ալկալիական մետաղների ատոմների հատուկ ծավալի նվազումը՝ Չիչերինը հանգեց եզրակացության ատոմներում նյութի բաշխման անհամասեռության մասին և առաջին անգամ եզրակացրեց, որ գոյություն ունի ատոմի միջուկ ։ Չիչերինը առաջարկեց ատոմների թաղանթների առկայությունը և հիմնավորեց, որ այդ թաղանթները բացասական լիցքավորված են, մինչդեռ ատոմի միջուկը կրում է դրական էլեկտրական լիցք։ Նա այս եզրակացությունները արեց՝ հիմնվելով պսակի արտանետման երկու ձևերի վերլուծության վրա, որոնցում մետաղական ծայրը միացված էր կամ կաթոդին կամ էլեկտրոֆորի մեքենայի անոդին։ Չիչերինն իր մոդելի օգնությամբ կարողացել է թվային կերպով նկարագրել այն ժամանակ հայտնի բոլոր քիմիական տարրերի խտությունները։ Ստեղծման ժամանակ ոչ էլեկտրոն, ոչ պրոտոն դեռ չեն հայտնաբերվել (կամ ենթադրություններ)։

Չիչերինի աշխատությունները, որոնք տպագրվել են 1887-1892 թվականներին Ռուսաստանի ֆիզիկական և քիմիական ընկերության ամսագրում , ներկայացվել են 1888 թվականի փետրվարի 4-ին Մենդելեևի կողմից այս ընկերության ժողովում (այս աշխատանքները հավաքվել և հրատարակվել են որպես առանձին գիրք 1911 թվականին) ։

Գրականություն
-------------

* Верещагин А. Н. Борис Чичерин — российский политолог // Вестник Российской Академии Наук. — 1995. — Т. 65, № 12. — С. 1085—1093.
* Волков В. А. Куликова М. В. Логинов В. С. Московские профессора XVIII — начала XX веков. Гуманитарные и общественные науки. — М.: Янус-К, 2006. — С. 269—270. — 2000 экз. — ISBN 5—8037—0318—4.
* Гульбинский И. Б. Н. Чичерин. — М. 1914.
* Евлампиев И. И. Политическая философия Б. Н. Чичерина. — СПб.: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 2013. — 226 с.
* Евлампиев И. И. Философские и социально-политические взгляды Б. Н. Чичерина. // Чичерин Б. Н. Собственность и государство. — СПб.: Издательство РХГА, 2005. — С. 3—30. — ISBN 5-88812-202-5.
* Емельянов Б. В. Борис Чичерин. — СПб.: Наука, 2016. — 247 с.
* Зорькин В. Д. Из истории буржуазно-либеральной политической мысли России второй половины XIX — начала XX в.: Б. Н. Чичерин. — М.: Изд-во МГУ, 1975. — 173 с.
* Зорькин В. Д. Чичерин / Отв. ред. П. С. Грацианский. — М.: Юридическая лит-ра, 1984. — 112 с. — (Из истории политической и правовой мысли).
* Киреева Р. А. Государственная школа: историческая концепция К. Д. Кавелина и Б. Н. Чичерина. — М.: ОГИ, 2004. — 2004. — 512 с.
* Куприянов В. А. Философия свободы Б. Н. Чичерина и традиция западноевропейского классического либерализма Архивная копия от 20 октября 2018 на Wayback Machine // Философия и культура. 2018. № 9. С. 21-35.
* Лобеева В. М. Социальная философия Б. Н. Чичерина: системный анализ. — М.: «Канон+» РООИ «Реабилитация», 2012. — 304 с.
* Новгородцев П. И. Борис Николаевич Чичерин: ум. 3 февр. — М.: Унив. тип. 1905. — 10 с.
* C. И. Бажов. Чичерин // Новая философская энциклопедия : в 4 т. / пред. науч.-ред. совета В. С. Стёпин. — 2-е изд. испр. и доп. — М. : Мысль, 2010. — 2816 с.
* Чичерин, Борис Николаевич // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
* Шереметьев П. С. Памяти Бориса Николаевича Чичерина. — М. 1904.

Աշխատություններ
---------------

* Областные учреждения России в XVII веке. — М. 1856. — 594 с.
* Опыты по истории русского права: Сб. статей. — М. 1858. — 389 с.
* Очерки Англии и Франции.Archived 2018-05-16 at the Wayback Machine. — М. 1858
* Несколько современных вопросов: Сб. статейArchived 2012-11-04 at the Wayback Machine.. — М. 1862. — 265 с.
* О народном представительстве. — М. 1866. — 553 с.
* История политических учений.
	+ Ч. 1: Древность и средние века.Archived 2011-11-01 at the Wayback Machine. — М. 1869.
	+ Ч. 2: Новое время.Archived 2011-11-01 at the Wayback Machine. — М. 1872.
	+ Ч. 3: Новое время.Archived 2011-11-01 at the Wayback Machine. — М. 1874.
	+ Ч. 4: XIX век.Archived 2011-11-01 at the Wayback Machine. — М. 1877.
	+ Ч. 5: [XIX век].Archived 2011-11-01 at the Wayback Machine. — М. 1902.
* Конституционный вопрос в России. — СПб. 1906. — 84 с. (Рукопись 1878 года).
* *Герье В. И. Чичерин Б. Н.* Русский дилетантизм и общинное землевладение: Разбор книги князя А. Васильчикова «Землевладение и земледелие». — М. 1878. — 250 с.
* Наука и религия. (1879)
* Положительная философия и единство науки. (1892)
* Основания логики и метафизики.Archived 2018-05-16 at the Wayback Machine.(1894)
* Курс государственной науки. В 3 томах (1894, 1896, 1898)Archived 2012-02-15 at the Wayback Machine.
* Мистицизм в науке. — М. 1880.
* Собственность и государство.
	+ Часть 1Archived 2018-12-18 at the Wayback Machine.. — М. 1882. — 468 с.
	+ Часть 2Archived 2018-12-18 at the Wayback Machine.. — М. 1883. — 457 с.
	+ Совр. изд.: СПб.: Изд-во Русской Христианской Гуманитарной Академии, 2005. — 824 с. — ISBN 5-88812-202-5.
* Политические мыслители древнего и нового мира. Вып. 2. — М. 1897
* Философия права. — М. 1900.
* Россия накануне двадцатого столетия. — Берлин, 1900
* Польский и еврейский вопросы. Изд. 2-е. — Берлин, 1901
* Очерки философии права. (1901)
* Вопросы политики. (1903)
* Вопросы философии.Archived 2018-05-16 at the Wayback Machine. — М. 1904.
* Система химических элементов. — М. 1911.
* Политические мыслители древнего и нового мира. Аристотель. — Прага, 1922.
* О началах этики. Оправдание добра, нравственная философия Вл. Соловьева. — Право и нравственность, очерки из прикладной этики // Философские науки. — 1989. — № 9.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Чичерин Борис Николаевич // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
2. ↑  *Томсинов В. А.* Федор Федорович Кокошкин (1871—1918) // Российские правоведы XVIII—XX веков: Очерки жизни и творчества. В 2-х томах (Том 2). — М. 2007. — С. 316—363. — 672 с. — («Русское юридическое наследие»). — 1000 экз. — ISBN 978-5-8078-0145-6
3. ↑  «Летопись Московского университета». Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ նոյեմբերի 11-ին. Վերցված է 2016 թ․ նոյեմբերի 11-ին.
4. 1 2 3  Б. Н. Чичеринъ. I. Система химическихъ элементовъ. II. Законы образованiя химическихъ элементовъ (статьи печатавшiяся въ журналѣ Физико-химическаго общества въ 1887—1892 годахъ) Москва «Товарищество Печатня С. П. Яковлева», 1911.
5. ↑  В.Н. Болховитинов. Столетов, ЖЗЛ. – Москва, Молодая гвардия, 1953
6. ↑  *Городнова Л. Е.* «Родное гнездо» // *Московский журнал*. — 2013. — № 6. — С. 20—39. — ISSN 0868—7110.
7. ↑  Н. Ф. Павлов рассказывал Б. Н. Чичерину, что они вместе с его отцом жили некоторое время в Москве, учились, ходили в Московский университет слушать лекции; но уже в 1827 году Н. В. Чичерин вернулся на родину, вышел в отставку с чином поручика и женился на дочери тамбовского помещика, Екатерине Борисовне Хвощинской (1809—1876).
8. ↑  Сперанский, Валентин Николаевич|*Сперанский В. Н.* «Б. Н. Чичерин» («Журнал Министерства народного просвещения», 1904, № 4).
9. ↑  *Чичерин Б. Н.* Воспоминания. Путешествия за границу. — С. 65.
10. ↑  *Б. В. Емельянов* Б. Н. Чичерин. — СПб: Наука, 2016. — С. 34—35.
11. ↑  «Сведения о почетных гражданах Москвы». *Московская городская Дума*. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 19-ին. Վերցված է 2020 թ․ ապրիլի 5-ին.
12. ↑  Чичерин Б. Н. Воспоминания. — С. 88—90.
13. ↑  *Чичерин Б. Н.* Несколько современных вопросов. — 1862. — С. 93.
14. ↑  *Кокорев А. С.* О социологических взглядах Б. Н. Чичерина // *Вестник Тамбовского университета. Серия: Гуманитарные науки*. — 1997.
15. ↑  *Чичерин Б. Н.* Наука и религия. — ISBN 978-5-534-01487-7
16. 1 2  *Антонов К.* Философская рациональность между религией и наукой: русское гегельянство конца XIX века (Б. Н. Чичерин и П. А. Бакунин) // *Государство, религия, церковь в России и за рубежом*. — 2015.
17. ↑  *Чичерин Б. Н.* Курс государственной науки. — Т. 3.
18. ↑  *Чичерин Б. Н.* Несколько современных вопросов. — 1862.
19. ↑  *Чичерин Б. Н.* Собственность и государство. — 1882.
20. ↑  *Чичерин Б. Н.* Курс государственной науки. — Т.2.
21. ↑  Система химических элементов / Б. Н. Чичерин // Журнал Русского Физико-химического общества. — 1888—1889. — Вып. 1—2.