**Հայաստանի թագուհին,** Մարիո Բալասիին կամ նրա ուսուցիչ Յակոպո Լիգոցիին վերագրվող չնույնականացված կնոջ դիմապատկեր է։ Պահվում է Ֆլորենցիայի Ուֆիցիի արձանների և նկարների պատկերասրահում։ Ստեղծման առավելապես հաստատված տարեթիվը համարվում է 1660 թվականը։ Աշխատանքը փայտի վրա, 64x48 սմ չափի դիմանկար է, որը նախկինում գտնվել է Մեդիչիների վիլլայում։

Նկարի հերոսուհին
----------------

Չնայած դիմանկարը վերնագրված է «Հայաստանի թագուհին», բայց արվեստի պատմաբանները երկար ժամանակ դժվարացել են բացահայտել այս պատկերի հերոսուհուն։ 1920-ականներին Ալինարին հրապարակել է նկարի լուսանկարը, և ըստ վերնագրի ենթադրվել է, որ վարպետը կտավի վրա պատկերել է Ֆրանսիայի թագուհի Եկատերինա դե Մեդիչիին (1519-1589)։ Տարիների ընթացքում և մինչև այսօր նկարն ուսումնասիրած գիտնականները առաջարկել են տարբեր այլընտրանքային ինքնություններ՝ չհասնելով գոհացուցիչ եզրակացության։ Ենթադրյալ հերոսուհիները եղել են ժամանակի և վայրի զգալի տարբերություններով։ Ենթադրվել է, որ Մարիո Բալասին պատկերել է Մանտովայի արքայադուստր Մարգարիտա Գոնզագային (1591-1632), Ֆրանսիայի մեկ այլ թագուհի Մարիա դե Մեդիչիին (1575-1642), Կամիլա Մարտելիին (1545-1590), Կոսիմո I-ի երկրորդ կնոջը և Կոսիմո I-ի դստերը՝ Վիրջինիա Մեդիչիին։ (1568-1615)։ Արվեստաբան Մաիկե Ֆոգտ-Լյուրսենը կարծում է, որ դա իրականում Ավստրիա-Տիրոլի էրցհերցոգուհի Մարիա Մագդալենայի դիմանկարն է։

Հարկ է նշել, որ Կոսիմո I-ի կնոջ ու դստեր վարկածները առավելի հավաստի հիմնավորում են ունեցել, քանի որ այն ոսկե շքեղ շղթան, որը զարդարում է երիտասարդ կնոջ կուրծքը, ըստ արձանագրությունների, պատկանել է այդ երկու կանանց։

Որոշ քննադատներ կասկածներ են ունեցել կապված Մեդիչիների հետ՝ ոչ նրանց հատուկ սանրվածքն ու գլխաշորը և այդ ժամանակվա նորաձևությանը չհամապատասխանող հագուստը։ Հետագայում Մեդիչիների ընտանիքի տիկնայք դուրս են մնացել ենթադրյալների շարքից։

Ֆլորենցիայի պետական արխիվում պահպանվող 1812 թվականի գույքագրման փաստաթղթում նկարը վերնագրված է «Արքայադուստր, շքեղ հագնված»։ Մեդիչիների վիլլայում հայտնաբերված 1781 թվականի մայիսի 3-ով թվագրված փաստաթղթում նկարն անվանված է «Հայաստանի թագուհու դիմանկար»։

Նկարիչը աշխատել է ոչ միայն Ֆլորենցիայում, այլև Հռոմում և Վենետիկում, որտեղ այդ ժամանակ արդեն հայկական համայնքներ էին ձևավորվել և հավանաբար դա է հիմք ծառայել երևակայաման կերպարը Հայաստանի թագուհի կոչել։

Նկարագիր
--------

Նկարում մուգ ֆոնին՝ դեմքը երեք քառորդով շրջած, հայացքը դիտողին, պատկերված է նրբագեղ պալատական զգեստ հագած երիտասարդ կին՝ երկար, բաց մազերով։ Գլխին՝ կիսաթափանցիկ գլխաշորի վրա, թանգագին քարերով, մարգարիտներով և փետուրներով զարդարված թագ է, հագին ոսկե թելով ասեղնագործ զարդանախշերով, բարձր օձիգով հագուստ։ Կնոջ վզին մարգարտյա վզնոց է, իսկ կրծքին, հագուստի վրա՝ ոսկե շքեղ շղթա, ինչչպիսին կրել են Մեդիչիները։ Ծալած ձեռքում թաշկինակ է։

Հեղինակ
-------

Մարիո Բալասի
1990-ական թվականներից ի վեր՝ դատելով զգեստից, փայտի վրա աշխատելու ոճից «Հայաստանի թագուհին» թվագրել են 1580-ական թվականներով և այն վերագրվել է Յակոպո Լիգոցիին։ Իրոք, աշխատանքի որոշ նրբագեղ կողմեր կարելի է նմանեցնել Վերոնեզեի ոճին, որը Ֆլորենցիա էր այցելել նախորդ տասնամյակում; Հետագա ոճական վերլուծություններից պարզվել է, որ հեղինակը իրականում 17-րդ դարի նշանավոր նկարիչ Մարիո Բալասին էր (1604-1667)՝ Լիգոցիի նախկին աշակերտը, ով նույնպես աշխատել է. Մատեո Ռոսելիի և դել Պասինիանոյի արհեստանոցներում։ Բալասիի կենսագիր Ֆիլիպո Բալդինուչին գրել է, որ նկարիչը մեծ փորձ ուներ հին վարպետների ոճով նկարելու և ընդօրինակելու հարցում և դա էր շփոթմունք առաջացրել։ Այս տեսակետը հաստատում են Բալասիի այդ շրջանում նկարած ևս մի քանի այլ գործեր։

Այժմ էլ կան աղբյուրներ, որոնք ցույց են տալիս, որ Վիրջինիա Մեդիչիի դիմանկարի հեղինակը ոչ թե Մարիո Բալասին է, այլ նրա ուսուցիչ Ջոկոպո Լիգոցին։ Իսկ պատկերը 632 × 800 չափսի է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «News about a Painting at the Uffizi: the Queen of Armenia by Mario Balassi». *www.uffizi.it* (անգլերեն). Վերցված է 2022 թ․ փետրվարի 12-ին. `{{cite web}}`: Text "Uffizi Galleries" ignored (օգնություն)
2. 1 2 3  Imagines The magasin of the Uffizi galleries, number-1-2017-September-Berti
3. ↑  *F. Berti, Mario Balassi 1604 - 1667. Catalogo completo dei dipinti e dei disegni, Florence, 2015*.
4. 1 2  «Королева Армении: картина Баласси, тайну которой пытаются разгадать». *Tabloid.am* (ռուսերեն). 2020 թ․ մարտի 8. Վերցված է 2022 թ․ փետրվարի 11-ին.
5. ↑  C. Contu and L.Goldenberg Stoppato, I gioielli dei Medici, catalogue of the exhibition, Florence, 2003-2004
6. 1 2 3  «"Королева Армении" Марио Баласси из фондов галереи Уффици». *Армянский музей Москвы и культуры наций* (կանադական անգլերեն). Վերցված է 2022 թ․ փետրվարի 11-ին.
7. ↑  *Florentine State Archive, Imperiale e Reale Corte, 4947, page 530*.
8. ↑  *Sotheby’s, London, 5 July 2007, no. 182*.
9. ↑  *F. Berti, Da ‘ritratto mediceo’ di Jacopo Ligozzi a Regina d’Armenia di Mario Balassi. Un caso storicoartistico tra fortuna critica, indagini documentarie e osservazioni ‘morelliane’, in "Valori Tattili", 7, 2016, pages 30-49;*.
10. ↑  *For more information on this painter, see F. Berti, Mario Balassi 1604 - 1667. Catalogo completo dei dipinti e dei disegni, Florence, 2015*.
11. ↑  *Previously part of the Koelliker collection in Milan, the painting was transferred to London by Sotheby’s on 4 December 2008, no. 178*.