Հին եգիպտական չափման միավորները նույնպես ծառայում էին որպես արժույթի միավորներ։
Հնագույն ժամանակներում մարդիկ որսորդներ էին, որոնք ապրում էին փոքր, ընտանեկան խմբերում։ Նույնիսկ այն ժամանակ կար զգալի առևտուր, որը կարող էր անցնել երկար տարածություններ։ Հնագետները հայտնաբերել են շքեղ իրերի՝ թանկարժեք մետաղների և խեցիների առևտրի ապացույցներ ամբողջ մայրցամաքում։

**Աֆրիկայի տնտեսական պատմությունը,** հաճախ կենտրոնանում է աղքատության բացատրությունների վրա և թաքցնում է այլ ասպեկտներ, ինչպիսիք են աֆրիկացի ֆերմերների, առևտրականների և պետությունների ձեռքբերումները, ներառյալ պարենային անվտանգության բարելավումները և տնտեսական աճի դրվագները։

Ֆերմերները Մալավիում, 2010 թվական

Հին պատմություն
---------------

Աֆրիկան ունի ամենաերկար և ամենահին տնտեսական պատմությունը։ Մարդկային հասարակությունների գոյության պես տնտեսական գործունեությունը՝ նույնպես։ Ամենավաղ մարդիկ որսորդներ էին, որոնք ապրում էին փոքր, ընտանեկան խմբերում։ Նույնիսկ այն ժամանակ կար զգալի առևտուր, որը կարող էր անցնել երկար տարածություններ։ Հնագետները պարզել են, որ ամբողջ մայրցամաքում շքեղ իրերի՝ մետաղների և խեցիների առևտրի ապացույցները բերբերների հիմնական արհեստներն էին, որոնք ապրում էր չոր վայրերում և դառնում քոչվոր հովիվներ, մինչդեռ սավաննայի խոտհարքերում հնարավոր էր մշակաբույսեր մշակել և, հետևաբար, մշտական բնակություն հաստատել։ Գյուղատնտեսությունը աջակցում էր մեծ քաղաքներին, և ի վերջո քաղաքների միջև ձևավորվեցին խոշոր առևտրային ցանցեր։

### Գյուղատնտեսության ծագումը

Աֆրիկայում առաջին գյուղատնտեսությունը սկսվեց Սահելի շրջակայքում և Սահարա անապատի հարավում, որը մ.թ.ա. 5200 թվականին շատ ավելի խոնավ և խիտ բնակեցված էր, քան այսօր։ Մի քանի բնիկ տեսակներ ընտելացվեցին, որոնցից ամենակարևորն էր մարգարիտ կորեկը, սորգոն և ոլոռը, որոնք տարածվեցին Արևմտյան Աֆրիկայում և Սահելում։ Սահարան այս պահին նման էր այսօրվա Սահելին։ Նրա լայն բաց դաշտերը հեշտացնում էին մշակությունը, բայց աղքատ հողը և սահմանափակ անձրևը անհնարին էին դարձնում ինտենսիվ հողագործությունը։ Տեղական մշակաբույսերը նույնպես իդեալական չէին և ավելի քիչ կալորիաներ էին արտադրում, քան մյուս շրջաններում։ Այս գործոնները սահմանափակում էին ավելցուկները և պահում էին բնակչությանը նոսր ու ցրված։

Հյուսիսային Աֆրիկան հարավային շրջաններից միանգամայն տարբեր ճանապարհով գնաց։ Կլիմայական առումով այն կապված է Մերձավոր Արևելքի և Պտղաբեր կիսալուսնի հետ, և այդ տարածաշրջանի գյուղատնտեսական տեխնիկան ընդունվել է մեծածախ։ Սա ներառում էր տարբեր մշակաբույսեր, ինչպիսիք են՝ ցորենը, գարին և խաղողը։ Հյուսիսային Աֆրիկան օրհնվել է նաև Նեղոս գետի հովտում աշխարհի ամենահարուստ գյուղատնտեսական շրջաններից մեկի կողմից։ Գյուղատնտեսության գալուստով Նեղոսի շրջանը դարձավ աշխարհի ամենախիտ բնակեցված տարածքներից մեկը, իսկ Եգիպտոսը դարձավ առաջին քաղաքակրթություններից մեկի տունը։

Սահարայի չորացումը ահռելի պատնեշ է ստեղծել մայրցամաքի հյուսիսային և հարավային մասերի միջև։ Երկու կարևոր բացառություն էր Նուբիական Սուդանը, որը Եգիպտոսի հետ կապված էր Նեղոսով և Եթովպիան, որը կարող էր առևտուր անել հյուսիսային շրջանների հետ Կարմիր ծովի վրայով։ Հզոր պետություններ մեծացել են այս տարածաշրջաններում, ինչպիսիք են Քուշը Նուբիայում (ներկայիս Հյուսիսային Սուդան և Հարավային Եգիպտոս) և Ակսումը Եթովպիայում։ Հատկապես Նուբիայից Մերձավոր Արևելքի և Եվրոպայի գաղափարներն ու տեխնոլոգիաները հասան Աֆրիկայի մնացած մասերին։

Պատմաբանները կարծում են, որ երկաթագործությունը Աֆրիկայում զարգացել է ինքնուրույն։ Ի տարբերություն այլ մայրցամաքների, Աֆրիկան չի ունեցել պղնձի և բրոնզի աշխատանքի ժամանակաշրջան մինչև իրենց երկաթի դարը, քանի որ նրանք գերազանցում են տեխնոլոգիային։ Աֆրիկայում պղինձը բավականին հազվադեպ է, մինչդեռ երկաթը բավականին տարածված է։ Նուբիայում և Եթովպիայում երկաթի, առևտրի և գյուղատնտեսության ավելցուկները հանգեցնում են քաղաքների և քաղաքակրթությունների ստեղծմանը։

### Բանտուի ընդլայնում

Սովորաբար, նոսր բնակեցված տարածքներում այս նույն ժամանակահատվածում նկատվում էր բանտու խոսող ժողովուրդների ընդլայնումը։ Բանտուի ընդլայնումը սկսվել է Հարավային Կամերունում մոտ 4000 տարի առաջ։ Այսօր այնտեղ խոսում են բանտու լեզուներով, և հնագիտական ապացույցներ կան Հյուսիսային Գաբոնի նեոլիթյան շրջանի ֆերմերների մասին, մ.թ.ա․ 3800 թվականին։ Հայտնի է, որ Bantu-ի ընդլայնումը չափազանց արագ և զանգվածային էր, բայց դրա ճշգրիտ շարժիչը մնում է հակասական։ Այս ժամանակաշրջանը նախորդել է երկաթին, որը հայտնվում է հնագիտական արձանագրության մեջ մ.թ.ա. 2500 թվականին։

Բանտուի վաղ ընդլայնումներից մեկը Բուբիների գաղթն էր դեպի Ֆերնանդո Պո (Բիոկո): Նրանք դեռ սկզբում օգտագործում էին քարի տեխնոլոգիան։ Հասարակածային անտառը հողագործության համար հատելու դժվարությունները հանգեցրել են այն կարծիքին, որ առաջնային ընդլայնումը տեղի է ունեցել գետերի հովիտների երկայնքով, մի վարկած, որը հաստատվում է ձկների անունների ուսումնասիրությամբ։ Մեկ այլ գործոն կարող է լինել հարավ-արևելյան Ասիայի պարենային մշակաբույսերի, մասնավորապես՝ AAB-ի սոսի, կոկոյամի և ջրային բուսաբուծության ժամանումը։ Լեզվաբանական վերակառուցումները ցույց են տալիս, որ միակ անասունը, որին տիրապետում էին Պրոտ-Բանտուները, այծն էր։ Դարերի ընթացքում Աֆրիկայի ողջ հարավային կեսը ծածկված էր խմբով՝ բացառելով միայն Կալահարի անապատը։ Նրանց ընդլայնումը համեմատաբար վերջերս ավարտվեց միայն։ 1000 թվականին արաբ առևտրականները նկարագրեցին, որ բանտուները մինչև Մոզամբիկ չեն հասել, և եվրոպացի վերաբնակիչները նկատեցին Բանտուի էընդլայնումը դեպի Հարավային Աֆրիկա Զուլուների և այլոց օրոք[*փա՞ստ*], սակայն չկա հնագիտական ապացույց, որը կհաստատի նրանց պնդումները, ընդհակառակը, ապացույցները ցույց են տալիս Բանտու խոսողների ներկայությունը շատ ավելի վաղ՝ ավելի քան 1800 տարի և ավելի քան 1400 տարի առաջ հարավաֆրիկյան Մոզամբիկ և Հարավային Աֆրիկա տարածաշրջաններում՝ նախքան առաջին եվրոպացիների հայտնվելը։

Ներմուծվող բանտու հովվականությունը վերափոխեց մայրցամաքի տնտեսությունը։ Ինչ-որ մի ժամանակ առաջին հազարամյակում, նույնքան կարևոր փոփոխություն սկսվեց, երբ բերքը սկսեց ժամանել Հարավարևելյան Ասիայից։ Հնդկական օվկիանոսը միշտ շատ ավելի բաց է եղել առևտրի համար, քան անհանգիստ Ատլանտիկան և Խաղաղ օվկիանոսը։ Առևտրականները կարող էին տարվա սկզբին քշել արևմուտք մուսոնային քամիներով և ավելի ուշ վերադառնալ արևելք։ Ենթադրվում է, որ այս մշակաբույսերը առաջին անգամ հասել են Մադագասկար, որը նաև ընդունել է Հարավարևելյան Ասիայի լեզուներ (երբևէ մ.թ.ա․ 300-ից 800 թվականներին)։ Կղզուց բերքը անցել է Աֆրիկյան Մեծ լճերի շրջան։ Դրանք ներառում էին բազմաթիվ մշակաբույսեր, որոնցից ամենակարևորը բանանն էր։

Բանանը և այլ մշակաբույսերը թույլ էին տալիս ավելի ինտենսիվ մշակել Աֆրիկայի արևադարձային շրջաններում, սա առավել ուշագրավ էր Մեծ Լճերի տարածաշրջանում․ հիանալի հողով տարածք, որտեղ ձևավորվեցին բազմաթիվ քաղաքներ և նահանգներ, որոնց բնակչությունը հիմնականում սնվում էր։

Առևտրային ուղիներ
-----------------

Էնդուբիսի Ակսումիտ ոսկե մետաղադրամ
Վաղ անդրսահարական առևտրային ուղիներ
Մինչև առևտրի որոշակի մակարդակը շարունակվում էր, քաղաքների և կայսրությունների վերելքը այն ավելի կենտրոնական դարձրեց աֆրիկյան տնտեսության համար։ Հյուսիսային Աֆրիկան կենտրոնական էր ողջ միջերկրածովյան տարածաշրջանի առևտրի համար։ Եգիպտոսից դուրս այս առևտուրը հիմնականում վերահսկվում էր փյունիկեցիների կողմից, որոնք տիրեցին Հյուսիսային Աֆրիկային, և Կարթագենը դարձավ նրանց ամենակարևոր քաղաքը։ Հույները վերահսկում էին արևելյան առևտրի մեծ մասը, ներառյալ Կարմիր ծովի երկայնքով Եթովպիայի հետ։ Այս տարածաշրջանում մի շարք հունական առևտրային քաղաքներ, որոնք ստեղծվել են, գործել են որպես իրենց քաղաքակրթության և ուսման խողովակ։

Եգիպտական (և ավելի ուշ՝ հռոմեական) Ալեքսանդրիա քաղաքը (հիմնադրվել է Ալեքսանդր Մակեդոնացու կողմից մ.թ.ա. 334 թվականին), երկար դարեր շարունակ եղել է միջերկրածովյան առևտրի կենտրոններից մեկը։ Մինչև 19-րդ դարը Եգիպտոսը մնաց աշխարհի ամենազարգացած մասերից մեկը։

Նուբիան Սուդանում նույնպես առևտուր էր անում ներքին աֆրիկյան երկրների հետ, ինչպիսիք են Չադը և Լիբիան, ինչպես նաև Եգիպտոսի, Չինաստանի, Հնդկաստանի և Արաբական թերակղզու հետ։

1-ին հազարամյակի մեծ մասի ընթացքում Եթովպիայում և Էրիթրեայում Աքսումիտների թագավորությունն ուներ հզոր նավատորմ և առևտրային կապեր, որոնք հասնում էին մինչև Բյուզանդական կայսրություն և Հնդկաստան։ 14-րդ և 17-րդ դարերի միջև Աջուրանի սուլթանությունը, կենտրոնացած ժամանակակից Սոմալիում, կիրառեց հիդրոտեխնիկա և մշակեց գյուղատնտեսության և հարկման նոր համակարգեր, որոնք շարունակեցին կիրառվել Աֆրիկայի Եղջյուրի մասերում մինչև 19-րդ դարում:

Մայրցամաքի արևելյան ափին Սուահիլի առևտրականները կապեցին տարածաշրջանը Հնդկական օվկիանոսի առևտրային ցանցի մեջ՝ ներմուծելով չինական խեցեղեն և հնդկական գործվածքներ՝ ոսկու, փղոսկրի և ստրուկների դիմաց։ Սուահիլի թագավորությունները ստեղծեցին բարգավաճ առևտրային կայսրություն, որտեղ գրավեցին ժամանակակից Քենիայի, Տանզանիայի և Ուգանդայի տարածքները։ Սուահիլի քաղաքները կարևոր առևտրային նավահանգիստներ էին Մերձավոր Արևելքի և Հեռավոր Արևելքի հետ առևտրի համար։

Աֆրիկայի ներքին մասում առևտուրը շատ ավելի սահմանափակ էր։ Բնակչության ցածր խտությունը դժվարացրել է շահութաբեր առևտուրը։ Կոնգոյի անձրևային անտառների հսկա պատնեշն ավելի ազդեցիկ էր, քան Սահարան՝ արգելափակելով առևտուրը մայրցամաքի կենտրոնով։

Դա իսլամական բանակների ժամանումն էր, որը փոխեց Աֆրիկայի մեծ մասի տնտեսությունները։ Թեև Իսլամը համեմատաբար քիչ ազդեցություն ունեցավ Հյուսիսային Աֆրիկայում, որտեղ մեծ քաղաքները, գրագիտությունը և կենտրոնացված նահանգները սովորական էին, մուսուլմանները շատ ավելի արդյունավետ էին Սահարա ներթափանցելու հարցում, քան քրիստոնյաները։ Դա մեծապես պայմանավորված էր ուղտի շնորհիվ, որը կրել էր արաբական էքսպանսիան և շուտով մեծ քանակությամբ առևտուր էր իրականացնելու անապատով։

Սահարայի հարավային ծայրամասում գտնվող Սահելում ձևավորվեցին մի շարք նահանգներ, որոնք հսկայական շահույթներ էին ստանում Սահարայի միջով առևտրից։ Դրանցից առաջինը Գանայի թագավորությունն էր, որն իր գագաթնակետին հասավ 12-րդ դարում։ Շուտով տարածաշրջանում առաջացան նաև այլ երկրներ, ինչպիսիք են Մալի կայսրությունը և Կանեմ-Բորնուն։ Այս նահանգների հիմնական առևտուրը ոսկին էր, որը առատ էր Գվինեայում։ Կարևոր էր նաև անդրսահարական ստրուկների առևտուրը, որը մեծ թվով ստրուկներ տեղափոխեց Հյուսիսային Աֆրիկա։

### մ․թ․ա․ 600–1600 թվականներ

Մանիլայի Okpoho բազմազանությունը հարավ-արևելյան Նիգերիայի իգբո ժողովրդից:
Շատ հարուստ կայսրություններ աճեցին առափնյա տարածքների կամ խոշոր գետերի շուրջ, որոնք ծառայում էին որպես կարևոր առևտրային ուղիների մաս։ Մալիի և Սոնհայի կայսրության թագավորությունները աճեցին Նիգեր գետի երկայնքով 1200-ից 1590 թվականներին։ Բերբերների առևտրականները Սահելից՝ Սահարա անապատից հարավ գտնվող շրջանից, առևտուր էին անում արմավ, պղինձ, ձիեր, զենքեր և կտորներ, որոնք նրանք բերել էին Հյուսիսային Աֆրիկայից ուղտի գնացքներով։ Բերբերների և այլ խմբերի հետ առևտուրը խթանեց Գանայի կայսրության աճը, որը վաճառում էր իր ոսկին, կոլա ընկույզը և ստրուկներին։ Արևմտյան Աֆրիկացիները աղի պահանջարկ են ստեղծել, որը հավաքվում էր անապատային օազիսներում, և որն օգտագործում էին սնունդը պահելու և համեմելու համար։

1324 թվականին Մալիի թագավոր Մանսա Մուսան պատմական հայտնի Հաջ (ուխտագնացություն) կատարեց Մեքքա։ Հսկայական խումբ էր կազմակերպված՝ թագավորի հետ Հաջը կատարելու։ Այն ներառում էր «60,000 տղամարդ, այդ թվում՝ 1200 ծառա», և արձանագրությունները ցույց են տալիս, որ Մանսա Մուսան Եգիպտոսում այնքան ոսկի է տվել, որ նրա տնտեսությունն անկում է ապրել։

1000-1500 թվականներին Արևմտյան Աֆրիկայի անտառները նույնպես դարձան առևտրային ցանցերի մի մասը, հատկապես Յորուբայի թագավորների օրոք։ Իֆեն կարևոր առևտրային քաղաք էր, որը գտնվում էր արևադարձային անտառներից դեպի Ջեննե՝ Սուդանի խոշոր առևտրի կենտրոնը, այլ խոշոր առևտրային քաղաքների մոտ, ինչպիսիք են Տիմբուկտուն և Գաոն։ Իֆեիի գտնվելու վայրը նույնպես տեղակայված է Բենինի և Ատլանտյան օվկիանոսի մոտ։ Յորուբա քաղաքակրթությանը աջակցում էին գյուղատնտեսական հողերով շրջապատված քաղաքները, սակայն առևտրի ծավալուն զարգացումը նրան հարստացրեց։

Որմնանկար Հին Դոնգոլայից՝ Մակուրիայի նախկին մայրաքաղաքից, որը պատկերում է ֆինանսական գործարք
1000 թվականին Զիմբաբվեի և Հարավային Աֆրիկայի Բանտու լեզվով խոսող ժողովուրդը լայնածավալ արտերկրյա առևտուր ծավալեց Չինաստանի և Հնդկաստանի հեռավոր երկրների հետ, որտեղից նրանք ստացան ճենապակի, ուլունքներ և պարսկական և արաբական ամաններ։ Նրանք առևտուր էին անում ընտելացված տավարի միս (այլ ոչ թե որսի միս), երկաթ, փղոսկր ու ոսկի։ Մեծ Զիմբաբվե քաղաքը, որը հիմնադրվել է մոտ 1100 թվականին, եղել է Շոնա թագավորության կենտրոնը մինչև մոտավորապես 1400 թվականը։

Անտառային թագավորություններում մեծ առևտուր արվում էր տեղական մակարդակով (սովորաբար սովորական յորուբա բնակիչների կողմից տեղական շուկաներում)։ Որոշ քաղաքներում դրանք անցկացվում էին 3 կամ 4 օրը մեկ։ Կտորի, բանջարեղենի, մսի և այլ ապրանքների առևտուր էին անում և վճարում էին փոքր ծովախեցգետիններով, որոնք ներմուծվում էին Արևելյան Աֆրիկայից։ Պղնձի և երկաթի ձուլակտորները, որոնք կոչվում էին մանիլներ, արտադրվում էին ստանդարտ ձևերով՝ որպես արժույթ օգտագործելու համար առևտրի մեջ։

Մերձավոր Արևելքի հետ առևտուրը սկսվել էր դեռևս Հին Եգիպտոսում։ Իսլամը Հորնի տարածաշրջան է ներմուծվել վաղ Արաբական թերակղզուց՝ հիջրայից անմիջապես հետո։ Զեյլայի երկու միհրաբից բաղկացած Masjid al-Qiblatayn-ը թվագրվում է 7-րդ դարում։ Իսլամի տարածումը արաբ առևտրականներին հասցրեց մինչև Մարոկկո։ Հորնի շրջանում Ադալ սուլթանությունը նույնպես երկկողմանի հարաբերություններ էր պահպանում Օսմանյան կայսրության հետ։ Քաղաքական և մշակութային սահմաններով հեռահար առևտրի ինստիտուցիոնալ շրջանակը երկար ժամանակ ամրապնդվել էր իսլամի ընդունմամբ՝ որպես առևտրականների միջև վստահության մշակութային և բարոյական հիմք։ Հարավարևելյան Սուահիլի ափին Մալինդիի սուլթանը բանագնացներ ուղարկեց Նանջինգ Յոնգլում գտնվող չինական կայսերական պալատ՝ ընձուղտ և այլ էկզոտիկ նվերներ կրելով։

Եվրոպական ազդեցությունը
-----------------------

### Վաղ եվրոպական գաղութացում

Աֆրիկայի քարտեզ Ջոն Թոմսոնի կողմից, 1813 թվական
Եվրոպացի ամենավաղ գաղութարարները հնագույն ժամանակներում բնակություն են հաստատել Հյուսիսային Աֆրիկայում։ Այս գաղութատերերի թվում էին փյունիկեցիներն ու հույները։ Հին Աթենքից և Հունաստանի այլ մասերից վերաբնակիչները հաստատվեցին Հյուսիսային Աֆրիկայի Միջերկրական ծովի ափին։ Հետագայում նրանց հաջորդեցին Հռոմեական կայսրության գաղութարարները։ Հռոմի գաղութները «*ծառայեցին որպես նախատիպ*» հետագա եվրոպական գաղութային շարժման համար դեպի մայրցամաք։

Պորտուգալիան առաջին եվրոպական կայսրությունն էր, որը ներթափանցեց Սահարայական Աֆրիկայի խորքերը՝ գաղութներ հիմնելու համար։ Պորտուգալացի արքայազն Հենրի Նավիգատորը առաջ մղեց Աֆրիկայի պորտուգալացիների հետախուզությունը՝ առաջնորդվելով երկու ցանկություններով՝ տարածել քրիստոնեությունը և Աֆրիկան հաստատել որպես քրիստոնեության ամրոց Օսմանյան կայսրության դեմ, որը շատ աֆրիկացիների էր դարձրել իսլամ։ Աֆրիկան շահագործվում էր կոմերցիոն նպատակներով՝ պորտուգալական մեկ այլ նպատակի պատճառով՝ գտնել ուղի դեպի Հնդկաստան, որը կբացեր Հնդկական օվկիանոսի ողջ տարածաշրջանը Պորտուգալիայի հետ ուղղակի առևտրի համար։ Աֆրիկայում տարածքների գրավումը նաև նշանակում էր, որ պորտուգալացիները կարող էին օգտագործել աֆրիկյան ոսկին այս նոր առևտրային ճանապարհով ճանապարհորդելու համար։

Պորտուգալացիները զգալի առևտուր սկսել են Արևմտյան Աֆրիկայի հետ 15-րդ դարում։ Այս առևտուրը հիմնականում նույն ապրանքների համար էր։ Արաբները գնել էին ոսկի, փղոսկր և ստրուկներ։ Պորտուգալացիները աֆրիկացիներին վաճառեցին հնդկական կտորներ և եվրոպական արտադրության ապրանքներ, բայց հրաժարվեցին նրանց զենք վաճառել։ Շուտով, սակայն, եվրոպական այլ տերություններ, ինչպիսիք են՝ Ֆրանսիան, Դանիան, Նիդեռլանդները և Բրիտանիան, զարգացնում էին իրենց առևտուրը Աֆրիկայի հետ, և նրանք ավելի քիչ սահմանափակումներ ունեին։ Աֆրիկայում եվրոպական խոշոր կայսերական տերություններն էին Պորտուգալիան, Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան և ավելի քիչ՝ Գերմանիան, Բելգիան, Իսպանիան և Իտալիան։ Պորտուգալիայի ներկայությունը Աֆրիկայում՝ որպես կայսերական տերություն, տևեց մինչև 1970-ականները, երբ նրա նախկին գաղութներից վերջինը տարիներ շարունակ պատերազմից հետո անկախություն հռչակեց։

Ատլանտյան օվկիանոսը երկար ժամանակ անթափանց էր Միջերկրական ծովով ողողվող գալաների համար։ Այն, որ ցանկացած նավ պետք է անցներ հազարավոր կիլոմետրեր անջուր անապատով նախքան որևէ բնակեցված շրջան հասնելը, նույնպես անհնարին էր դարձնում առևտուրը։ Այս արգելքները հաղթահարվեցին Եվրոպայում կարավելի զարգացմամբ։ Նախկինում Սահարայի Աֆրիկայի հետ առևտուրը կարող էր իրականացվել միայն հյուսիսաֆրիկյան միջնորդների միջոցով։ Այժմ եվրոպացիները կարող էին ուղղակի առևտուր անել հենց իրենց՝ աֆրիկացիների հետ։

Այս արժեքավոր առևտուրը հանգեցնում է Արևմտյան Աֆրիկայում արագ փոփոխության։ Տարածաշրջանը երկար ժամանակ գյուղատնտեսական արտադրանք էր, և, հատկապես արևմտյան Նիգերիայում, որը խիտ բնակեցված էր։ Առևտրից ստացված հսկայական շահույթը և զենքի հայտնվելը հանգեցնում են զգալի կենտրոնացման և տարածաշրջանում ձևավորվում են մի շարք պետություններ, ինչպիսիք են՝ Աշանտի Համադաշնությունը և Բենինի Թագավորությունը։ Այս նահանգները դարձան Աֆրիկայի ամենահարուստ և զարգացածներից մի քանիսը։ Հարուստ առևտրականները սկսեցին ուղարկել իրենց երեխաներին եվրոպական համալսարաններ, և նրանց լավ զինված բանակները կարող էին մարտահրավեր նետել եվրոպական ուժերին։

Արևմտյան Աֆրիկայի շատ բնիկներ, ինչպիսիք են Սեդիսը և Կրոմենը, ծառայում էին եվրոպական նավերում և ստանում էին կանոնավոր վարձատրություն, ինչը մեծապես բարձրացրեց նրանց կարգավիճակը հայրենիքում։

### Ատլանտյան ստրուկների առևտուր

Ակնհայտ է, որ ստրուկների առևտուրը հարստացրել է աֆրիկյան հասարակության այն հատվածներին, որոնք առևտուր էին անում ստրուկներով։ Այնուամենայնիվ, ստրկության ժամանակակից պատմագրությունը պտտվել է երկու բևեռների միջև՝ ընդհանուր Աֆրիկայի վրա դրա ժողովրդագրական և տնտեսական հետևանքների հարցում։ Ատլանտյան ստրուկների առևտրի մասին վաղ պատմական պատմությունները հիմնականում գրվել են հանրաճանաչ լսարանի համար աբոլիցիոնիստների և նախկին ստրուկների կողմից, ինչպիսիք են Օլաուդա Էկիանոն, ովքեր ընդգծել են դրա խորապես բացասական ազդեցությունը աֆրիկյան ժողովուրդների վրա։ Քանի որ 19-րդ դարը զարգանում էր, ստրկության բացասական ազդեցության մասին պատմությունները ավելի ու ավելի էին օգտագործվում մայրցամաքի եվրոպական գաղութացման համար վիճելու համար։ Ընդհակառակը, կային այնպիսիք, ինչպիսին է բրիտանացի հետախույզ և աշխարհագրագետ Ուիլյամ Ուինվուդ Ռիդը, ովքեր հիմնվել են ստրկավաճառների պատմությունների վրա՝ պնդելու, որ ստրկության հետևանքները դրական են։

20-րդ դարի սկզբին ստրկության՝ որպես Աֆրիկայի վրա բացասական ազդեցության տեսակետը գերակշռում էր Եվրոպայի և Միացյալ Նահանգների պրոֆեսիոնալ ակադեմիական պատմաբանների շրջանում։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին հաջորդած ապագաղութացման ժամանակաշրջանում գիտնականների մի ազդեցիկ խումբ՝ Ջ.Դ.Ֆեյջի գլխավորությամբ, պնդում էր, որ ստրկության բացասական հետևանքները չափազանցված են եղել, և որ ստրուկների արտահանումը փոխհատուցվել է բնակչության աճով։ Վերին Գվինեայի ափի մասնագետ Ուոլթեր Ռոդնին հակադարձեց, որ ստրուկների նկատմամբ եվրոպական պահանջարկը զգալիորեն մեծացրել է Արևմտյան Աֆրիկայում ստրուկների առևտրի տնտեսական նշանակությունը, ինչը աղետալի հետևանքներ է ունենում։ Ռոդնին, ով ակտիվ մասնակցում էր պանաֆրիկյան անկախության շարժումներին, Ֆաջին մեղադրեց Աֆրիկայում եվրոպացիների դերը սպիտակեցնելու մեջ։ Ֆագեն պատասխանել է՝ Ռոդնիին մեղադրելով ազգայնական ռոմանտիզմի մեջ։

Ատլանտյան առևտրի տնտեսական ազդեցության վերաբերյալ բանավեճերը հետագայում խթանվեցին Ֆիլիպ Կուրտինի «*Ատլանտյան ստրուկների առևտուր. մարդահամար*» աշխատության հրապարակմամբ (1969 թվական), որը պնդում էր, որ 9,566 միլիոն ստրուկներ արտահանվել են Աֆրիկայից Ատլանտյան առևտրի միջոցով։ 1970-ականներին Ատլանտյան օվկիանոսի առևտրի տնտեսական ազդեցությունների վերաբերյալ բանավեճը ավելի ու ավելի մեծ ազդեցություն ունեցավ ստրուկների արտահանման ժողովրդագրական գնահատումների վրա՝ կապված մայրցամաքային ծնելիության մակարդակի հետ։ Գիտնականների մեծամասնությունն այժմ կարծում է, որ Քերթինը չափազանց պահպանողական է եղել իր հաշվարկներում, ընդ որում՝ գնահատումների մեծ մասը տատանվում է 11,5-15,4 միլիոնի միջև։ Վերջերս Ջոն Ք. Թորնթոնը ներկայացրեց մի փաստարկ, որն ավելի մոտ է Ֆաջին, մինչդեռ Ջոզեֆ Ինիկորին, Պատրիկ Մեննինգը և Նաթան Նաննը պնդում էին, որ ստրկավաճառությունը երկարաժամկետ թուլացնող ազդեցություն է ունեցել Աֆրիկայի տնտեսական զարգացման վրա։

Մենինգը, օրինակ, հանգել է հետևյալ եզրակացությանը՝ հաշվի առնելով ստրուկների արտահանման տարածաշրջանային տատանումները և ենթադրելով Աֆրիկայի բնակչության տարեկան աճը 0,5%-ով։ Արևմտյան Աֆրիկայի բնակչությունը կլիներ 100 միլիոն, քան 1850 թվականին 50 միլիոնը, եթե չլինեին արտաքին և ներքին ստրկավաճառության հետևանքները։ Նունը Աֆրիկայի բոլոր մասերում ստրուկներ արտահանող տարածաշրջանների վերջին էկոնոմետրիկ վերլուծության ժամանակ հայտնաբերել է «*կայուն բացասական հարաբերություն մի երկրից վերցված ստրուկների թվի և դրա հետագա տնտեսական զարգացման միջև»*։ Ավելին, Նանը պնդում է, որ դա չի կարող բացատրվել ստրուկների առևտրից առաջ աղքատությամբ, քանի որ Աֆրիկայի ավելի խիտ բնակեցված և տնտեսապես զարգացած հատվածները հետընթաց են ապրել նախկինում ավելի քիչ զարգացած, ոչ ստրուկ արտահանող տարածքներ Ատլանտյան, տրանս-Սահարական, Կարմիր ծովի և Հնդկական օվկիանոսի ստրկավաճառության ընթացքում։

Գաղութային դարաշրջան
--------------------

### 1884–1945 թվականներ

Բեռլինի կոնֆերանսը (գերմ. Konkokonferenz կամ «Կոնգոյի կոնֆերանս») 1884–85 թվականներին կարգավորեց եվրոպական գաղութացումը և առևտուրը Աֆրիկայում իմպերիալիզմի ժամանակաշրջանում և համընկավ Գերմանիայի հանկարծակի հայտնվելուն՝ որպես կայսերական տերություն։ Պորտուգալիայի կողմից կազմակերպված և Գերմանիայի առաջին կանցլեր Օտտո ֆոն Բիսմարկի կողմից կազմակերպված, դրա արդյունքը՝ Բեռլինի կոնֆերանսի Գլխավոր ակտը, կարող է դիտվել որպես Աֆրիկայի համար պայքարի պաշտոնականացում։ Կոնֆերանսը սկիզբ դրեց եվրոպական տերությունների ուժեղացված գաղութատիրական գործունեության ժամանակաշրջանին՝ միաժամանակ վերացնելով աֆրիկյան ինքնավարության և ինքնակառավարման գոյություն ունեցող ձևերը։ Այս գաղութային ժամանակաշրջանում Աֆրիկայի տնտեսությունը վերադասավորվեց Եվրոպային և եվրոպացիներին ծառայելու համար, և եվրոպական արդյունաբերական շղթան սկսվեց Աֆրիկայում և ավարտվեց եվրոպական արդյունաբերական պահեստներում:.

Ամբողջ Աֆրիկան, ի վերջո, կհայտնվի եվրոպական գաղութային տիրապետության տակ մինչև 1914 թվականը, բացառությամբ Եթովպիայի և Լիբերիայի։ Աֆրիկյան տարածքի բաժանումը եվրոպական ռեժիմների միջև հաճախ խախտում է տեղի աֆրիկացիների կողմից ճանաչված գոյություն ունեցող սահմանները։ Աֆրիկյան մի քանի անկախ պետություններ, որոնք տուժել են մայրցամաքի բաժանման հետևանքով, ներառում էին՝

* Ալ-Հաջ Ումար Ահմադու Սեֆու
* Անկոլե
* Ասանտի
* Բագիրմի
* Բարոցե
* Բասուտոլենդ
* Բենինի թագավորություն
* Բորնու
* Բուգանդա
* Բոնյորո
* Բուրունդի
* Չոկվե
* Դահոմեյ
* Սոկոտոյի կայսրություն
* Ջամբե
* Կարագվե
* Մատաբելե
* Մերինա
* Միրամբո
* Մլոզի
* Մարոկկո
* Մսիրի
* Ռուանդա
* Սամորի
* (Մահդիստական պետություն) Սուդան
* Յաո պետեր
* Յորուբա պետություն
* Վադայ
* (Սուլթանություն) Զանզիբար
* Զուլուների կայսրություն

Գաղութատիրության օրոք հողագործության պլանտացիոն համակարգը լայնորեն ներդրվեց՝ մեծ քանակությամբ կանխիկ բերք աճեցնելու և եվրոպական երկրներ արտահանման համար աֆրիկյան էժան (հաճախ հարկադիր) աշխատուժ օգտագործելու համար։ Ակնեղենի և թանկարժեք մետաղների, օրինակ՝ ոսկու արդյունահանումը նման կերպ մշակվել է եվրոպացի հարուստ ձեռներեցների կողմից, ինչպիսին Սեսիլ Ռոդսն է։ Այս գաղութային քաղաքականության իրականացումը և հետևանքները կարող են դաժան լինել։ Այս ժամանակահատվածում աֆրիկացիների շահագործման ծայրահեղ օրինակներից է Կոնգոյի ազատ պետությունը, որը կառավարվում է «*ընկերության կանոնի*» ներքո։ Բելգիացիները, Բելգիայի Լեոպոլդ II-ի օրոք, բիզնեսին թույլ տվեցին հարկադիր աշխատանք կիրառել, ինչպես իրենց հարմար էր։ Դաժան պայմանները, սովն ու հիվանդությունները ավարտվեցին մոտ 10 միլիոն կոնգոցիների մահով 1885-ից 1908 թվականներին։

Բելգիայի կառավարական հանձնաժողովները 1920-ականներին պարզեցին, որ Բելգիական Կոնգոյի բնակչությունը Կոնգոյի Ազատ Պետության կառավարման ներքո նվազել է մինչև 50%-ով` հարկադիր աշխատանքի (հիմնականում կաուչուկի մշակման նպատակով), գաղութային զորքերի կողմից կոտորածների, սովի և հիվանդությունների հետևանքով։ Սպիտակամորթ վերաբնակիչների գաղութներում, ինչպիսիք են՝ Ալժիրը, Քենիան, Ռոդեզիան (այժմ՝ Զիմբաբվե), Հարավային Աֆրիկան և Հարավարևմտյան Աֆրիկան (այժմ Նամիբիա), առավել բերրի հողերը բռնի կերպով օտարվել են բնիկ բնակչությունից՝ սպիտակամորթ վերաբնակիչներին օգտագործելու համար։ Այս երկրներում աֆրիկացի ֆերմերները մղվեցին դեպի «հայրենի արգելոցներ», որոնք սովորաբար գտնվում էին չոր, ծայրամասային հողերում։ Ստրկությունը նույնպես լայնորեն վերացվել է գաղութատիրական տերությունների կողմից։

#### Տնտեսագիտություն

Աֆրիկայի երկաթուղային քարտեզ, ներառյալ առաջարկված և կառուցվող ուղիները, The Statesman's Yearbook, 1899 թվական
Որոշ գաղութարարների համար, օրինակ՝ բրիտանացիների համար, իդեալական գաղութը հիմնված էր բաց տնտեսության վրա, որը ակտիվորեն զբաղվում էր համաշխարհային առևտրով հումքի արտահանման և պատրաստի ապրանքների ներմուծման միջոցով։ Բրիտանացիները վարում էին թեթև վարչարարության քաղաքականություն՝ համեմատաբար քիչ կանոններ կիրառելով իրենց գաղութներում, հատկապես ոչ տնտեսական հարցերում։ Քանի դեռ բրիտանական շահերը ձեռք են բերվել, բնիկ բնակչությանն ավելի մեծ անհատական ազատություններ են տրվել։ Դրա համար հիանալի օրինակ է բրիտանական գաղութային կրթական համակարգը։ Այն հիմնվում էր հիմնականում տեղական ռեսուրսների և կրթության մեջ լեզուների վրա, շատ միսիոներներ ղեկավարվում էին աֆրիկացիների կողմից։ Սա հանգեցրեց թվաբանության ավելի բարձր մակարդակների այն տարածքներում, որոնց վրա ազդել է բրիտանական գաղութային կրթությունը, և, հետևաբար, աճեց մարդկային կապիտալը։ Այլ գաղութարարներ, ինչպիսին ֆրանսիացիներն են, ավելի ակտիվ մոտեցում են ցուցաբերել կառավարմանը՝ խրախուսելով կամ նույնիսկ պահանջելով իրենց հպատակներից ավելի լիարժեք ձուլվել ֆրանսիական մշակույթին։

Գաղութարարները ծանր քաղաքական ճնշման տակ էին իրենց գաղութները անհապաղ և շարունակաբար շահութաբեր դարձնելու համար։ Գրեթե բոլոր դեպքերում այս սահմանափակումը հանգեցրեց մայր երկրների երկարաժամկետ ներդրումների պակասին իրենց գաղութների տնտեսական զարգացման համար։ Թեև այս երկրները ֆինանսավորում էին որոշ խոշոր ենթակառուցվածքային նախագծեր, որոնք նախատեսված էին առևտրի դյուրացման համար, դա հիմնականում նպատակաուղղված էր արժեքավոր ռեսուրսների անհապաղ արդյունահանմանը օգնելու համար, և տեղական բիզնեսի աճող ներդրումներ չկար։ Մեկ այլ պատճառ, թե ինչու գաղութային կառավարությունները թույլ տվեցին տեղական տնտեսություններին հետ մնալ, այն էր, որ մրցունակ տեղական արդյունաբերությունները կնվազեցնեին գաղութների առևտրային կախվածությունը Եվրոպայի կենտրոնական տնտեսություններից։

Որպեսզի գաղութները ինտեգրվեն համաշխարհային տնտեսությանն ու կայսերական առևտրային ցանցին, գաղութատիրական կառավարություններին անհրաժեշտ էր, որ տեղական քաղաքացիները զբաղվեին շուկայական գործունեությամբ, այլ ոչ թե պարզապես գոյատևող գյուղատնտեսությամբ։ Մեթոդներից մեկը, որը գաղութատիրական տերությունները կիրառում էին բնիկ բնակչությանը ավելի մեծ տնտեսությանը մասնակցելու մղելու համար, հարկերը պաշտոնական արժույթով վճարելու պահանջն էր։ Դա ավելի քիչ իրագործելի դարձրեց ապրուստի գյուղատնտեսությունը, քանի որ արտադրողներն այնուհետև պետք է վաճառեին շուկայում գոնե որոշակի ավելցուկ՝ հարկերը վճարելու համար անհրաժեշտ արժույթը ստանալու համար։

Շատ անգամ գաղութատիրական տերությունները հավաքում էին այդ հարկերը տեղական աֆրիկյան ղեկավարների օգնությամբ, որոնք քաղաքական և ֆինանսական աջակցություն էին ստանում գաղութային կառավարությունների կողմից՝ այս կառավարությունների քաղաքականությունն իրականացնելու համար նրանց աջակցության դիմաց, հատկապես այն քաղաքականության համար, որը կարող էր ոչ հանրաճանաչ լինել։ Այսպիսով, իրենք՝ գաղութարարները, որոշ չափով խուսափեցին իրենց հպատակների թշնամանքից՝ օգտագործելով այս կայացած պետերին որպես վստահված անձինք՝ իրենց հարկադրական քաղաքականություններից շատերը կիրառելու համար։

Այսօր աֆրիկյան շատ տնտեսություններ տուժել են գաղութատիրության ժառանգությունից։ Գյուղատնտեսության մեջ նրանց ներդրած պլանտացիոն համակարգերը խիստ անկայուն էին և առաջացրին շրջակա միջավայրի լուրջ դեգրադացիա։ Օրինակ՝ բամբակը կտրուկ նվազեցնում է հողի բերրիությունը, որտեղ էլ որ աճեցվի, և Արևմտյան Աֆրիկայի այն տարածքները, որտեղ գերակշռում են բամբակի տնկարկները, այժմ ի վիճակի չեն անցնել ավելի շահավետ մշակաբույսերի կամ նույնիսկ սննդամթերք արտադրել՝ հյուծված հողի պատճառով։ Վերջերս ավելի շատ երկրներ նախաձեռնել են գյուղատնտեսության ավանդական, կայուն ձևերի անցնելու ծրագրեր, ինչպիսիք են մշակության փոփոխությունը և թփերի աճեցումը, որպեսզի բավարար քանակությամբ սնունդ աճեցնեն բնակչությանը աջակցելու համար՝ միաժամանակ պահպանելով հողի բերրիությունը, ինչը թույլ է տալիս ապագա սերունդներին գյուղատնտեսությունը շարունակել (Gyasi) Archived 2010-10-18 at the Wayback Machine.։

* Ivory trade in the African Great Lakes region, 1880s.Ivory trade in the African Great Lakes region, 1880s.
* Arab slave traders and their captives near the Ruvuma (Rovuma) river in today's Tanzania and Mozambique, then under Portuguese rule (1866).Arab slave traders and their captives near the Ruvuma (Rovuma) river in today's Tanzania and Mozambique, then under Portuguese rule (1866).
* Children in Cameroon weaving, 1919.Children in Cameroon weaving, 1919.
* Essaouira in 1809.Essaouira in 1809.
* Port of Zeila, 19th century.Port of Zeila, 19th century.
* Bridge over the Magech River near Gondar, 1883.Bridge over the Magech River near Gondar, 1883.

Անկախություն և Սառը պատերազմ
----------------------------

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Եվրոպայի վերաբերմունքը Աֆրիկայի նկատմամբ սկսեց փոխվել։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի հետևանքով և Սառը պատերազմի սկզբում «արևմտյան» տերությունները դեմ չէին տարածքների միացման համար բացահայտ նվաճումն օգտագործելու գաղափարին։ Միևնույն ժամանակ Աֆրիկայում շարունակվում էր գաղութային կառավարման դեմ գրգռվածությունը։ 1945-1948 թվականներին մի շարք գործադուլներ և բողոքի ցույցեր եղան Սենեգալում, Տանզանիայում, Ֆրանսիայի, Արևմտյան Աֆրիկայի երկաթուղային համակարգում և Արևմտյան Աֆրիկայի Ոսկե ափի երկայնքով։

Աֆրիկյան երկրները աստիճանաբար նվաճեցին իրենց անկախությունը (գաղութատիրության ժամանակաշրջանի սահմանները անփոփոխ), շատ դեպքերում առանց երկարատև բռնի հակամարտությունների (բացառություններ են ներառում Կամերունը, Մադագասկարը և Քենիան)։ Քանի դեռ Սառը պատերազմը շարունակվում էր, աֆրիկյան կառավարությունները կարող էին հույս դնել կա՛մ արևմտյան կառավարությունների, կա՛մ կոմունիստ հովանավորների աջակցության վրա՝ կախված իրենց գաղափարախոսությունից։

Անկախության առաջին տարիները համեմատաբար սահուն անցան աֆրիկյան երկրների մեծ մասի համար։ Այս տնտեսական ճկունությունը մեծ մասամբ քայքայվեց հաջորդ մի քանի տասնամյակների ընթացքում։ Բազմաթիվ փաստարկներ են բերվել աֆրիկյան շատ երկրների տնտեսական անկումը բացատրող գործոններ բացահայտելու համար։ Միակուսակցական կառավարման, քաղաքական ընդդիմությանը օրենքից դուրս հանելու միտումը հանգեցրեց բռնակալներին երկար տարիներ իշխանության ղեկին պահելու, ձախողված քաղաքականության հավերժացման։ Արտասահմանյան կառավարություններից ստացված վարկերը դարձան հաշմանդամ բեռ որոշ երկրների համար, որոնք նույնիսկ դժվարությամբ էին վճարում վարկերի տոկոսները։ Առևտրի և զարգացման ՄԱԿ-ի կոնֆերանսը (UNCTAD) գնահատում է, որ 1970-2002 թվականներին «Սահարայական Աֆրիկան ստացել է 294 միլիարդ դոլարի վարկ, վճարել է 268 միլիարդ դոլար պարտքի սպասարկման համար և դեռևս 300 միլիարդ դոլարի պարտք ունի։

20-րդ դարի վերջի տարբեր ժամանակաշրջաններում աֆրիկյան կառավարությունները կրել են հետևյալ պարտքերը (գումարները միլիարդավոր ԱՄՆ դոլարներով են)՝ 

* Նիգերիա (33)
* Հարավային Աֆրիկա (22)Հակամարտությունները, ինչպիսին է Երկրորդ Կոնգոյի պատերազմը, որը միայն մոտ 2,7–5,4 միլիոն մարդու կյանք խլեց, աֆրիկյան տնտեսությունները հետ մղեցին։●Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն (13)
* Սուդան (9)
* Եթովպիա (8)

1980-ականներին որոշ երկրներում քաղաքական հակամարտությունը վերածվել էր քաղաքացիական պատերազմի, և քաղաքական անկայունությունը երկար տարիներ որոշ տնտեսություններ խրված վիճակում էր պահում։ Աֆրիկյան որոշ կառավարություններ բախվեցին արդյունաբերական փոփոխություններ իրականացնելու գործնական խնդիրներին՝ փորձելով արագ արդիականացնել իրենց տնտեսությունները։ Գյուղատնտեսության, արտադրության և այլ ոլորտներում ծախսերի և սխալ կառավարման խնդիրները հանգեցրին բազմաթիվ ծրագրերի ձախողմանը։ Արդյունքներից մեկն այն էր, որ աֆրիկյան երկրներն ավելի ու ավելի մեծ կախվածություն ձեռք բերեցին օտարերկրյա սննդամթերքի ներմուծումից։

Աֆրիկյան շատ երկրների տնտեսություններին ծանր հարված հասցրեց 1973 թվականին ՕՊԵԿ-ի նավթային էմբարգոն։ ՕՊԵԿ-ի արաբական անդամ երկրները հակադրվել են Իսրայելին 1973 թվականի հոկտեմբերի Յոմ Կիպուրի պատերազմի ժամանակ։ ՕՊԵԿ-ը արգելք է դրել նավթի արտահանման վրա արևմտյան շատ կառավարություններին՝ որպես պատասխան պատերազմում Իսրայելին աջակցելու համար։ Աֆրիկյան 40 երկրներ կախված էին ՕՊԵԿ-ից նավթի ներկրումից, և երբ նավթի գինը արագորեն բարձրացավ էմբարգոյի պատճառով, աֆրիկյան արտահանումը չափազանց թանկ դարձավ շատ արտաքին շուկաների համար։

Աղքատություն
------------

Աֆրիկայի տնտեսական պատմության հիմնական հարցը կենտրոնանալն է մայրցամաքի հարաբերական աղքատության բացատրությունների վրա։ Տնտեսագետներն այսօր օգտագործում են տարբեր ձևեր՝ բացատրելու այս երևույթը սովորաբար արտաքին կամ ներքին մոտեցմամբ։

Արտաքին մոտեցում
Արտաքին մոտեցումները սովորաբար կենտրոնանում են տնտեսությունների ներսում ինստիտուցիոնալ օրինաչափությունների վրա։ Նրանք փորձում են բացատրել Աֆրիկայի տնտեսական զարգացումը որպես անցյալի եվրոպական ինստիտուցիոնալ որոշումների ենթակա։ Եվրոպական գաղութային կառավարությունները ոչ մի դրդապատճառ չունեին աֆրիկյան գաղութներում տնտեսական զարգացմանը նպաստող ինստիտուտներ ստեղծելու, այլ ավելի շուտ տվյալ ռեսուրսների տնտեսական արդյունահանման համար։ Նույնիսկ այսօր աֆրիկյան հաստատությունները դեռ կախված են այս վաղ որոշումներից։ Օրինակ՝ Աֆրիկայում սեփականության իրավունքը չի հաստատվում կամ չի կիրառվում տնտեսական ակտիվությունը խթանող ձևով։

Ներքին մոտեցում
Այստեղ պետք է տարբերակել երկու հստակ ճանապարհ. առաջինը, արտաքին մոտեցման նման, կենտրոնանում է Աֆրիկայում սեփականության իրավունքի բաշխման վրա։ Սրանք սովորաբար առաջանում են հասարակության կառուցվածքից՝ լինելով ավելի կոլեկտիվ, քան անհատապաշտ՝ Աֆրիկայում կարևոր դեր ունեցող ցեղերի կամ ընտանիքների հետ։ Այսպիսով, սեփականության իրավունքի բաշխումը խոչընդոտ է հանդիսանում տնտեսական զարգացման համար։ Բացի այդ, այս կարգավորումը տնտեսապես ավելի շահավետ պարամետրի փոխելու համար քիչ խթաններ կան։ Իշխողների համար հաճախ ռացիոնալ ընտրություն է հավատարիմ մնալ սեփականության իրավունքի այս կառուցվածքին՝ դրանով իսկ կարողանալով ավելին քաղել իրենց տիրապետությունից, քան խթանելով տնտեսական զարգացումը։ Երկրորդ ներքին մոտեցումը ուղղակիորեն կենտրոնանում է ռեսուրսների օժտվածության վրա կոնկրետ տարածաշրջաններում։ Մինչև 20-րդ դարը աշխատուժի սակավությունը, հողի համեմատաբար ցածր որակի հետ միասին, հանգեցնում է գյուղատնտեսության լայնածավալ եղանակի, որը հիմնականում հիմնված է հսկայական հողերի վրա, այլ ոչ թե հողի վրա աշխատուժի ինտենսիվ օգտագործման վրա։ Նախագաղութային կամ գաղութատիրական ժամանակների վատ ինստիտուտների հետ զուգակցված՝ այս տնտեսական կառուցվածքը խոչընդոտում է տեխնոլոգիայի լայնածավալ կիրառմանը և դրանով իսկ դանդաղեցնելով կամ նույնիսկ կանխելով տնտեսական զարգացումը։

Ժամանակակից դարաշրջան
---------------------

Քեյփթաուն նավահանգիստ, Հարավային Աֆրիկա
Աֆրիկայում 20-րդ դարի վերջին հարուստ վերնախավին բնորոշ էին քաղաքացիական ծառայողները, որոնք գործում էին որպես «*դռնապաններ*»՝ զբաղեցնելով օտարերկրյա օգնություն, մարդասիրական օգնություն և մասնավոր ներդրումներ (սովորաբար արտասահմանյան) հաստատելու լիազորություններ ունեցող պաշտոններ։ Որոշ երկրներում արմատավորվել են կաշառակերությունն ու կոռուպցիան։ Բնապահպանական և քաղաքական աղետները համակցված են մի քանի սովի ժամանակ 1970-ական և 1980-ական թվականներին Եթովպիայում, Մալիում, Մավրիտանիայում և Մոզամբիկում։ Մայրցամաքի մեծ մասի երաշտի և անապատացման ազդեցությունը 21-րդ դարի սկզբին հայտնվեց հանրության լայն ուշադրության կենտրոնում։

Երկաթուղային նախագծերը կարևոր նշանակություն են ունեցել 19-րդ դարի վերջին հանքարդյունաբերական շրջաններում։ Երկաթուղային և ճանապարհային խոշոր նախագծերը բնութագրում են 19-րդ դարի վերջը։ Գաղութատիրության դարաշրջանում ընդգծվում էր երկաթուղին, իսկ «հետգաղութային» ժամանակներում՝ ճանապարհները։ Jedwab & Storygard-ը գտնում է, որ 1960-2015 թվականներին տրանսպորտային ներդրումների և տնտեսական զարգացման միջև ամուր կապեր են եղել։ Ազդեցիկ քաղաքականությունը ներառում է նախագաղութային կենտրոնացումը, էթնիկական մասնատումը, եվրոպական կարգավորումը, բնական ռեսուրսներից կախվածությունը և ժողովրդավարությունը։

Աֆրիկայի տնտեսությունը սկսեց զարգանալ միայն 2000-ականների սկզբին, երբ քաղաքական իրավիճակը բարելավվեց, ազգային կառավարությունները սկսեցին ճնշում գործադրել կոռուպցիայի և հովանավորչության դեմ, կյանքի պայմանների բարելավմանն ուղղված մակրոտնտեսական աճի ծրագրերը սկսեցին կյանքի կոչվել, և միլիոնավոր աֆրիկացիներ շարունակեցին գնալ քաղաքներ՝ աշխատանք և այլ հարմարություններ փնտրելու համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Baten, Jörg (2016). *A History of the Global Economy. From 1500 to the Present*. Cambridge University Press. էջ 316. ISBN 9781107507180.
2. ↑  Oliver, Roland; Atmore, Anthony (2005 թ․ փետրվարի 7). *Africa since 1800*. Cambridge University Press. doi:10.1017/cbo9780511800283. ISBN 978-0-521-83615-9.
3. ↑  Lander, Faye; Russell, Thembi (2018). «The archaeological evidence for the appearance of pastoralism and farming in southern Africa». *PLOS ONE*. **13** (6): e0198941. Bibcode:2018PLoSO..1398941L. doi:10.1371/journal.pone.0198941. PMC 6002040. PMID 29902271.
4. ↑  «Wonders of the African World - Episodes - The Swahili Coast - Wonders». *www.pbs.org*.
5. ↑  Pouwels, Randall L. (2005). *The African and Middle Eastern World, 600–1500*. Oxford University Press. էջեր 103–04. ISBN 9780195176735.
6. ↑  Pouwels, Randall L. (2005). *The African and Middle Eastern World, 600–1500*. Oxford University Press. էջ 104. ISBN 9780195176735.
7. ↑  Clarke, John Henrik (1998). *Christopher Columbus and the Afrikan Holocaust: slavery and the rise of european capitalism*. Buffalo, NY: EWORLD Inc. էջ 41. ISBN 978-1--61759-030-6.
8. ↑  Pouwels, Randall L. (2005). *The African and Middle Eastern World, 600-1500*. Oxford University Press. էջ 129. ISBN 9780195176735.
9. 1 2  Pouwels, Randall L. (2005). *The African and Middle Eastern World, 600–1500*. Oxford University Press. էջ 131. ISBN 9780195176735.
10. ↑  Pouwels, Randall L. (2005). *The African and Middle Eastern World, 600–1500*. Oxford University Press. էջ 139. ISBN 9780195176735.
11. ↑  Pouwels, Randall L. (2005). *The African and Middle Eastern World, 600–1500*. Oxford University Press. էջ 141. ISBN 9780195176735.
12. ↑  Pouwels, Randall L. (2005). *The African and Middle Eastern World, 600–1500*. Oxford University Press. էջեր 130–31. ISBN 9780195176735.
13. ↑  Briggs, Phillip (2012). *Somaliland*. Bradt Travel Guides. էջ 7. ISBN 978-1841623719.
14. ↑  Black, Jeremy (1996). *Cambridge Illustrated Atlas, Warfare: Renaissance to Revolution, 1492–1792*. Cambridge University Press. էջ 9. ISBN 978-0521470339.
15. ↑  Baten, Jörg (2016). *A History of the Global Economy. From 1500 to the Present*. Cambridge University Press. էջ 319. ISBN 9781107507180.
16. ↑  Cotterell, Arthur (2008). *The Imperial Capitals of China: A Dynastic History of the Celestial Empire*. Penguin. էջ 188. ISBN 978-1468306057.
17. ↑  Irele, F. Abiola; Biodun Jeyifo (2010). *The Oxford Encyclopedia of African Thought, Volume 1*. Oxford University Press. էջեր 265–66. ISBN 9780195334739.
18. ↑  Irele, F. Abiola; Biodun Jeyifo (2010). *The Oxford Encyclopedia of African Thought, Volume 1*. Oxford University Press. էջ 267. ISBN 9780195334739.
19. ↑  See Reade 1864.
20. ↑  For a summary of the Fage-Rodney debate, see Inikori 1982, pp. 74–99.
21. ↑  See Curtin 1972, Lovejoy 1983, Inikori and Engerman 1992
22. ↑  See Thornton 1998, Inikori 1982, Inikori 1992, Manning 1990, Nunn 2008.
23. ↑  Manning 1990, p. 85
24. ↑  Nunn, 2008, p. 168
25. ↑  Berlin Conference
26. ↑  Shillington, Kevin (2005). *Encyclopedia of African History, Volume 1*. CRC Press. էջ 455. ISBN 9781579582456.
27. ↑  Collins, Robert O.; James M. Burns (2007). *A History of Sub-Saharan Africa*. Cambridge University Press. էջ 266. ISBN 9780521687089.
28. ↑  White, Matthew (2012). *The Great Big Book of Horrible Things*. W.W. Norton & Company Ltd. էջ 325. ISBN 9780393081923.
29. ↑  See Hochschild 1998
30. ↑  Munro, J. Forbes (1984). *Britain in Tropical Africa, 1880–1960: Economic Relationships and Impact*. Macmillan. ISBN 978-0333323304.
31. ↑  Baten, Joerg; Cappelli, Gabriele (2021). «Numeracy development in Africa: new evidence from a long-term perspective (1730-1970)». *Journal of Development Economics*. **150**: 102630. doi:10.1016/j.jdeveco.2021.102630. S2CID 233564174 – via Elsevier Science Direct.
32. ↑  Martin, Guy (1985). «The Historical, Economic, and Political Bases of France's African Policy». *The Journal of Modern African Studies*. **23** (2): 189–208. doi:10.1017/S0022278X00000148. ISSN 0022-278X. JSTOR 160570. S2CID 154727976.
33. ↑  Ochonu, Moses (2013). «African Colonial Economies: State Control, Peasant Maneuvers, and Unintended Outcomes». *History Compass*. **11** (1): 1–13. doi:10.1111/hic3.12024.
34. 1 2  Young, Tom (2010). *Africa: A Beginner's Guide*. Oneworld. էջ 45. ISBN 9781851687534.
35. ↑  Collins, Robert O.; James M. Burns (2007). *A History of Sub-Saharan Africa*. Cambridge University Press. էջ 375. ISBN 9780521687089.
36. ↑  Young, Tom (2010). *Africa: A Beginner's Guide*. Oneworld. էջեր 58–59. ISBN 9781851687534.
37. 1 2  Caplan, Gerald (2008). *The Betrayal of Africa*. Groundwood Books. էջ 89. ISBN 9780888998255.
38. ↑  Coghlan B, Brennan RJ, Ngoy P, և այլք: (January 2006). «Mortality in the Democratic Republic of Congo: a nationwide survey» (PDF). *Lancet*. **367** (9504): 44–51. doi:10.1016/S0140-6736(06)67923-3. PMID 16399152. S2CID 2400082. Վերցված է 2011 թ․ դեկտեմբերի 27-ին.
39. ↑  [Staff] (20100120) "DR Congo war deaths 'exaggerated'" *BBC News*
40. ↑  Collins, Robert O.; James M. Burns (2007). *A History of Sub-Saharan Africa*. Cambridge University Press. էջ 370. ISBN 9780521687089.
41. 1 2  Collins, Robert O.; James M. Burns (2007). *A History of Sub-Saharan Africa*. Cambridge University Press. էջ 371. ISBN 9780521687089.
42. ↑  Remi Jedwab & Adam Storeygard, "Economic and Political Factors in Infrastructure Investment: Evidence from Railroads and Roads in Africa 1960–2015" *Economic History of Developing Regions* 34#2 (Summer 2019) Pages: 156-208 DOI: 0.1080/20780389.2019.1627190 data covers 43 sub-Saharan countries. abstract

Հետագա ընթերցում
----------------

* Austin, G. "Reciprocal Comparison and African History: Tackling Conceptual Eurocentrism in the Study of Africa’s Economic Past. *African Studies Review* 50(3) 2007. 1–28.
* Austin, G. "The ‘Reversal Of Fortune’ Thesis and the Compression of History: Perspectives from African and Comparative Economic History. *Journal of International Development* 2008. 20(8), 996–1027.
* Austin, G. *African Economic History in Africa."* Economic History of Developing Regions *2015. 30(1), 79–94.*
* Curtin, Philip. *The Atlantic Slave Trade: A Census*. Madison: University of Wisconsin Press, 1969.
* Daniels, Rudolph. "The Nature of the Agrarian Land Question in the Republic of South Africa." *The American Journal of Economics*, July 2006, pp. 1–16
* Fage, J.D. *A History of Africa* (Routledge, 4th edition, 2001 0-415-25247-4) (Hutchinson, 1978, 0-09-132851-9) (Knopf 1st American edition, 1978, 0-394-32277-0)
* Frankema, E. & M. Waijenburg. "Structural Impediments to African Growth? New Evidence from Real Wages in British Africa, 1880–1965" *Journal of Economic History* 2012 72#4, 895–926.
* Hochschild, Adam (1998). *King Leopold's Ghost*. Pan Macmillan. 0-330-49233-0. on Belgian Congo
* Hopkins, A. G. "Fifty years of African economic history" *Economic History of Developing Regions* (2019) 34:1, 1-15, DOI: 10.1080/20780389.2019.1575589
* Hopkins, A. G. *An Economic History of West Africa* (Longman, 1990).
* Inikori, Joseph E. (ed.) Forced *Migration: The Impact of the Export Slave Trade on African Societies* (London and New York, 1982)
* Inikori, Joseph E.*The Chaining of a Continent: Export Demand for Captives and the History of Africa South of the Sahara, 1450–1870* Mona, Jamaica: University of the West Indies Press, 1992.
* Inikori, Joseph E. and Engerman, Stanley (Eds.) *The Atlantic Slave Trade Effects on Economies, Societies, and Peoples in Africa, the Americas, and Europe*. Durham: Duke University Press, 1992
* Lovejoy, Paul. *Transformations in Slavery: A History of Slavery in Africa*. London: Cambridge University Press, 1983
* Manning, Patrick. *Slavery and African Life: Occidential, Oriental and African Slave Trades*. London: Cambridge University Press, 1990
* Nduru, Noyiga. "Walking the Tightrope of Land Reform." *Inter Press Service News Agency*, September 30, 2006
* Nunn, Nathan. "The Long Term Effects of Africa's Slave Trades." The Quarterly Journal of Economics, February 2008, pp. 139–76
* Rimmer, D. *The Economies of West Africa* (Weidenfeld and Nicolson, 1984).
* Rodney, Walter. *A History of the Upper Guinea Coast, 1545–1800* (Clarendon Press, 1970).
* Rodney, Walter. *How Europe Underdeveloped Africa*. (Washington: Howard UP, 1982, 0-88258-096-5)
* Thornton, John K. *Africa and Africans in the Making of the Atlantic World, 1400-1800* Cambridge: Cambridge University Press, 1998