recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Մանվելյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Երվանդ Մանվելյան** (1872, Կոստանդնուպոլիս, Օսմանյան կայսրություն - 1949, Փարիզ, Ֆրանսիա), հայ մանրէաբան, հասարակական գործիչ։ ՀԽՍՀ ԳԱ թղթակից անդամ (1945)։

Կենսագրություն
--------------

1891 թվականին ավարտել է Փարիզի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը և աշխատել հյուսվածաբանության լաբորատորիայում, 1902 թվականից՝ Պաստյորի անվան ինստիտուտում՝ որպես հյուսվածաբանության և մանրէաբանության լաբորատորիայի վարիչ։ Գիտական աշխատանքները վերաբերում են նյարդային համակարգի հյուսվածաբանության, ծերացման, կատաղության և հատկապես բնածին սիֆիլիսի ուսումնասիրության հարցերին։ Մանվելյանը եղել է Փարիզի հայ բժիշկների ընկերության անդամ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) — Երևան: 1981. — հատոր 7. — էջ 241.



|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 241)։*  |
**Կոլգա դաստակերտ** (էստ․՝ Kolga mõis, գերմ.՝ Kolk), ազնվականական նախկին կալվածք Էստոնիայի հյուսիսում՝ Հարյումաա նահանգի Կուուսալու շրջանում։

Պատմություն
-----------

1230 թվականին դանիայի թագավորը Կոլգայի շրջակա տարածքները տալիս է Գոտլանդ կղզում գտնվող մենաստանին (*Sancta Maria de Guvnalia in Roma*)։ Հավանաբար դրանից քիչ ժամանակ անց կառուցվել է Կոլգա դաստակերտը՝ որպես կալվածքի կենտրոն։ Կոլգա դաստակերտը հիշատակվում է 1298 թվականին։

Միջնադարում դաստակերտը վերածվում է քարե ամրոցի, որ պաշտպանվում էր աշտարակով։ Լիվոնյան պատերազմի տարիներին ամրոցն ավերվում է և վերջնականապես քանդվում 17-րդ դարում։

1581 թվականին Շվեդիայի արքա Յուհան III-ը Կոլգան ու շրջակա տարածքները նվիրում է շվեդ հայտնի զորավար Պոնտուս Դելագարդիին, ով 1658 թ. դաստակերտը տալիս է իր ազգական Ստենբոկներին, որ ազնվականական հայտնի տոհմից էին։ Դաստակերտը Ստենբոկների ձեռքում մնում է մինչև 1940 թ. երբ այն պետականացվում է։

1642 թվականին կառուցվում է դաստակերտի առաջին քարե շինությունը, որ հավանաբար միհարկանի էր։ 1758-68 թվականներին այն դարձվել է երկհարկ։ 1820-ական թթ. շինությւոնը վերակառուցվել է և ձեռք բերել կլասիցիզմի ոճով կառուցված ապարանքի տեսք։ Այդպիսին էլ այն պահպանվել է մինչև մեր օրերը։

Դաստակերտի գլխավոր մանաշենքին 18-րդ դարում ավելացվել են օժանդակ բազմաթիվ շինություններ, որոնք մասին կազմում են ճարտարապետական գեղեցիկ համալիր։ Գլխավոր մասնաշենքի հետևում էին գտնվում կառավարչի տունը, սպասավորի տունն ու պահեստը, որոնց միջև փոքր բակ էր։ Գլխավոր մասնաշենքի առջև մեծ բակն էր, որի կողքերին էին տեղակայված ձիանոցն ու կառքերի տնակը (վերջինս չի պահպանվել)։

Ներկայումս դաստակերտը վերադարձվել է Ստենբոկների ընտանիքին։ 1980-90-ական թվականներին վերակառուցված ձիանոցում այժմ գործում է հյուրանոց։ Գլխավոր մասնաշենքում այժմ գործում է ռեստորան։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Kolga mõis»։ *Portaal "Eesti mõisad"* (էստոներեն)

Արտաքին հղումներ
----------------

*
**Ձայնական դաշտ**, տարածության այն տիրույթը, որտեղ տարածվում են ձայնային ալիքները, այսինքն տեղի են ունենում այդ տիրույթը լցնող առաձգական միջավայրի (պինդ, հեղուկ կամ գազային) մասնիկների ձայնային տատանումներ։ Ձայնական դաշտ լրիվ որոշված է, եթե հայտնի է ձայնային ալիքը բնութագրող մեծություններից որևէ մեկի (տատանվող մասնիկի շեղումը հավասարակշռության դիրքից, տատանման արագությունը և այլն) ժամանակային և տարածական փոփոխությունը դաշտի յուրաքանչյուր կետում։ Ձայնական դաշտ հասկացությունը սովորաբար կիրառվում է այն տիրույթների համար, որոնց չափերը ձայնային ալիքի երկարության կարգի են կամ ավելի մեծ։ Էներգետիկ տեսակետից ձայնական դաշտ բնութագրվում է ձայնային էներգիայի խտությամբ, իսկ եթե տեղի ունի էներգիայի փոխանցում՝ ձայնի ինտենսիվությամբ։ Ընդհանուր դեպքում ձայնական դաշտի պատկերը կախված է ոչ միայն ձայնի աղբյուրի հզորությունից և ուղղորդվածությունից, այլև առաձգական միջավայրերի բաժանման մակերևույթի հատկություններից ու դիրքից։ Համասեռ անսահմանափակ միջավայրում ձայնական դաշտ վազող ալիքի դաշտ է։ Փակ շենքերում ձայնական դաշտ կարող է լինել դիֆուզ։ Ձայնական դաշտի չափման համար կիրառվում են միկրոֆոններ, հիդրոֆոններ և ձայնի այլ ընդունիչներ։


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 691)։*  |
**Լինցի աչքեր** (գերմ.՝ Linzer Augen, Linzeraugen), կլոր թխվածքներ, այսպես կոչված թխվածքաբլիթը 8-10 սմ է։

Լինցը մի տեսակ հրուշակեղենի խմորից է և պատրաստվում է ալյուրից, ձվից, շաքարից, կարագից, նուշից կամ այլ ընկույզից։ Խմորին ավելացնել դարչին և մեխակ։ Հաճախ լինցիի խմորն անվանուն են ընկույզ (գերմ.՝ Nussmürbeteig) կամ նուշ shortcake խմոր (գերմ.՝ Mandelmürbeteig)։ Լինցի խմորն օգտագործվում է նաև լինցիական խմորեղեն և բլիթները պատրաստման համար

Պատրաստման եղանակ
-----------------

Շրջել խմորը, կտրել շրջանակների։ Կատարելով է երեք ու կես շրջանակներ՝ փոքր կլոր անցքեր, այսպես կոչված, «աչք»։ Հետո թխել ջեռոցում։ Ամբողջ շրջանակներին քսել կարմիր ջեմ կամ սև հաղարջ։ Ջեմն ուղղաձիգ քսել աչքերին։ Մինչև խմորեղենը սառի, վրան շաղ տալ շաքարի փոշի։

Տարածաշրջանային տարածում
------------------------

Շվեյցարիայում Հարավային Գերմանիա և Հարավային Տիրոլում աչքերը հաճախ կոչում են Սփիթզբուբե գերմ.՝ Spitzbube։ Այս դեպքում կտրել դեմքը և լցել շաքարի փոշի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Tourismusverband Linz Archived 2015-03-09 at the Wayback Machine. Рецепт Линцского торта с описанием приготавления линцского теста.
2. ↑  *Waltraud Faißner*. Linzer Augen Süße Rezepte, ISBN 978-3-99028-169-7.
3. ↑  Produkt aus dem Inventar des kulinarischen Erbes der Schweiz Archived 2015-12-20 at the Wayback Machine..

Գրականություն
-------------

* *Waltraud Faißner*. Linzer Augen. Süße Rezepte, ISBN 978-3-99028-169-7

Աղբյուրներ
----------

* Рецепт линцских глаз (ռուս.)
**Լլոգարա (Լլոգորա) ազգային պարկ** (ալբ.՝ Parku Kombëtar i Llogarasë/Llogorasë), բնության պահպանվող տարածք, որ տեղակայված է Ալբանիայի հարավ-արևելքում՝ Վլյորայի գավառի Վլյորայի շրջանում՝ Վլորա քաղաքից 40 մ դեպի հարավ։ Ձևավորվել է երկրի առաջին չորս ազգային պարկերի ստեղծման ժամանակ՝ 1966 թվականի նոյեմբերի 21-ին։ Պարկի տարածքը կազմում է 10,1 քառակուսի կիլոմետր։ Նրա տարածքում ընդգրկված են Լլոգարի լեռնանցքից հյուսիս ընկած անտառները, որոնք գտնվում են ծովի մակարդակից 470-2018 մետր բարձրության վրա։

Լեռնանցքով մշտապես անցնող օդային հոսանքները հանգեցրել են նրան, որ ծառերն աճում են անբնական կերպով ծռված, օրինակ՝ «դրոշի սոճին» (ալբ.՝ Pisha e Flamurit)։ Դեպի լեռնանցքը տանող ճանապարհի երկայնքով գործում են զբոսաշրջիկների գիշերային հանգստի համար նախատեսված կայաններ։ Պարկը ժողովրդականություն է վայելում հետիոտն զբոսաշրջության սիրահարների շրջանում։ Ամեն տարի լեռնանցքից դեպի հարավ ընկած տարածքում անցկացվում են պարապլաներիզմի մրցություններ։

Բուսական աշխարհ
---------------

Լլոգարայի պարկը հարուստ է միջերկրածովյան բուսականությամբ։ Պարկի տարածքում կան ալպյան ու մերձալպյան մարգագետիններ։ Պահպանվող տարածքներում աճում են սև սոճի (*Pinus nigra*), Հելդրեյխի սոճի (*Pinus heldreichii*), մակեդոնական բրգաձև սոճի (*Abies borisii-regis*), *Quercus coccifera*, հացենի (*Fraxinus*)։ Հազվագյուտ ու վտանգված տեսակներից են կենի հատապտղայինը (*Taxus baccata*) և եղջերենին (*Ceratonia siliqua*): Պտերներից հանդիպում են *Cheilanthes acrostica* և *Selaginella denticulata*:

Կենդանական աշխարհ
-----------------

Թիթեռներից պարկի տարածքում հանդիպում են *Lycaena phlaeas* և *Celastrina argiolus*: Կան նաև եվրոպական քարակաքավ, սպիտակագլուխ անգղ, եվրոպական եղնիկ, այծյամ, եվրոպական անտառային կատու, սովորական սկյուռ, ջրասամույր և այլն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  RRJETI I ZONAVE TË MBROJTURA NË SHQIPËRI
2. ↑  Llogara Archived 2016-04-04 at the Wayback Machine. *www.parksdinarides.org*
3. ↑  National Park of Llogara, *akzm.gov.al*
4. ↑  Pteridologist / British Pteridological Society. — Т. 1-3. — С. 99.
5. ↑  *James William Tutt* The Entomologist's Record and Journal of Variation. — 1996. — Т. 108. — С. 232.

Արտաքին հղումներ
----------------


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Լլոգարա***էջը Վիքիպահեստում |

* Llogara, Vlora Albania Archived 2013-09-15 at the Wayback Machine.
* Llogora Tourist Village
* Albania Open Para-gliding Competition Archived 2018-03-30 at the Wayback Machine.
**Զաբուղոն**, հայ նշանավոր գրող Գրիգոր Զոհրապի նորավեպերից է, որը գրվել է 1893 թվականին։

Նկարագրություն
--------------

Նորավեպը Զոհրապի «Լուռ ցավեր» շարքից է։ Նորավեպը սյուժե չունի. իրար հաջորդող դեպքերի շղթա գոյություն չունի։ Հեղինակը պատմում է մի իրադարձության մասին, որ երկար մտորելու տեղիք է տալիս։ Նովելում մենք տեսնում ենք հերոսների ներաշխարհի հոգեբանական վերլուծություն հեղինակի կողմից։

Կառուցվածք
----------

Նորավեպը բաղկացած է 4 փոքրածավալ գլուխներից։

Առաջին գլխում ներկայացվում է Զաբուղոնը։ Նա գող էր, շատ ճարպիկ գող, ով հեշտությամբ հաղթահարում էր ամենաամուր փակված դուռը և ամենաբարձր պատը։ «Մարդ մը, որուն երեսը երբեք չէինք տեսած, խավարի մեջ ապրող դիվային էակ մը. գոյություն ունե՞ր արդյոք, թե առասպել մըն էր, որ բերնե բերան կրկնվելով, տարածվելով՝ վերջնական ձև ու վավերացում կստանա, իրողության կարգ կանցնի»,- նրան հեղինակն այսպես է ներկայացնում։

Երկրորդ գլխում ներկայացվում է նրա սիրած աղջիկը՝ Վասիլիկը։

Երրորդ գլուխը նրանց մտերմության և բաժանման պատմությունն է։

Չորրորդ գլուխը պատմում է այն մասին, թե ինչպես Զաբուղոնը, երեք տարի տանջվելով, կարողանում է փախչել բանտից, բայց Վասիլիկին ուրիշի հետ տեսնելով` վերադառնում է բանտ։


|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիդարան նախագծում կարող եք գտնել այս հեղինակի ստեղծագործություններ։ |
**Ձգում և սեղմում** նյութերի դիմադրությունում, ձողի դեֆորմացիայի տեսակ, առաջանում է այնպիսի ուժերի ազդեցությամբ, որոնց համազորն ուղղահայաց է ձողի լայնական հատույթին և անցնում է դրա ծանրության կենտրոնով

Ձգում և սեղմում է կոչվում նաև գծային (միառանցք) լարվածային վիճակը՝ տարրական զուգահեռանիստի հիմնական լարվածային վիճակներից մեկը։ ձգում և սեղմում կարող է առաջանալ ինչպես ձողի ծայրերին կիրառված, այնպես էլ դրա ծավալով բաշխված (ձողի սեփական կշիռ, իներցիոն ուժեր են) ուժերով։

Բացի միառանցքից կան նաև երկառանցք և եռառանցք ձգում և սեղմում։ Եթե ձողը գտնվում է համասեռ միառանցք լարվածային վիճակում, ապա առանցքով ուղղված լարումը՝ 

{\displaystyle \sigma \_{1}=P/F},
(P-ն ձգող կամ սեղմող ուժն է, F-ը՝ լայնական հատույթի մակերեսը), իսկ լարման և հարաբերական դեֆորմացիայի միջև կախվածությունը առաձգականության սահմաններում որոշվում է Հուկի օրենքով։

Ձողի ε1 երկայնական և ε2 լայնական հարաբերական դեֆորմացիաների միջև կախվածությունն առաձգականության սահմաններում ձգման և սեղմման դեպքում ունի 

{\displaystyle \varepsilon \_{2}=\mu \varepsilon \_{1}}
տեսքը, որտեղ \mu -ն Պուասոնի գործակիցն է։

Պլաստիկության սահմաններում հարաբերական դեֆորմացիաների կախվածությունը լարումներից տրվում է բարդ (ոչ-գծային) էմպիրիկ օրենքներով։ Ձգումը հանգեցնում է ձողի երկարացման, իսկ սեղմումը՝ կարճացման։ Ճկուն ձողի սեղմման դեպքում կարող է առաջանալ նաև կայունության կորուստ։

Գրականություն
-------------

* Гастев В. А. Краткик курс сопротивления материалов, 2 изд. перераб. М. 1977.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 693)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Կոմիտասի հուշարձան (այլ կիրառումներ)

**Կոմիտասի կիսանդրի**, կիսանդրի Ֆրանսիայի մայրաքաղաք Փարիզում՝ Վիլ-Ժուիֆ հոգեբուժարանի բակում։

Պատմություն
-----------

Հայ մեծանուն երգահան, երգիչ, երաժշտական էթնոլոգ, երաժշտագետ, վարդապետ և դասատու Կոմիտասի կիսանդրու բացումը տեղի է ունեցել 1995 թվականի հոկտեմբերի 21-ին, Փարիզի Պոլ Գիրո հիվանդանոցի Վիլ-Ժուիֆ հոգեբուժարանի բակում։ Հենց այդ հոգեբուժարանում է մահացել Կոմիտասը։

Քանդակի հեղինակն է ծագումով հայաստանցի, այժմ Շավիլում ապրող և ստեղծագործող Արշավիր Եղիազարյանը։ Բացման արարողությանը ներկա են եղել մի շարք քաղաքական գործիչներ, ինչպես նաև մոտ 500 այլ հյուրեր։

Տվյալներ
--------

Կիսանդրին պատրաստված է բրոնզից, պատվանդանը՝ գրանիտից։

Պատվանդան
---------

Պատվանդանին ֆրանսերեն փորագրված է. 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Կոմիտաս վարդապետ, հայազգի կոմպոզիտոր, 1869-1935, բուժվել և մահացել է Պոլ Գիրո հիվանդանոցում։ Աքսորվել է 1915 թ. ապրիլի 24-ին երիտթուրքերի կառավարության հրամանով, որը նախերգանքը դարձավ 20-րդ դարի առաջին ցեղասպանության, որին զոհ գնաց 1,5 մլն հայ»։ |  |

Սկզբում ֆրանսիական իշխանությունները դեմ են եղել տեքստի նման տարբերակին, սակայն հետագայում քաղաքական հեղինակությունները համարձակվել են ընդունելու ցեղասպանության հղմամբ այս տեքստը։

Տես նաև
-------

* Կոմիտասի մահարձան
* Կոմիտասի հուշարձան (Երևան)
* Կոմիտասի հուշարձան (Փարիզ)
* Կոմիտասի հուշարձան (Դեթրոյթ)
* Կոմիտասի հուշարձան (Վաղարշապատ)
* Կոմիտասի հուշարձան (Սանկտ Պետերբուրգ)
* Կոմիտասի կիսանդրի (Քվեբեկ)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Հայր Կոմիտասի կիսանդրին
**«Լցակայան»** (անգլ.՝ Gas), ամերիկացի նկարիչ, ամերիկյան կենցաղային գեղանկարչության կարկառուն ներկայացուցիչ Էդվարդ Հոփերի նկարներից։ Կտավը հեղինակը վրձնել է 1940 թվականին։ Յուղաներկով կտավի չափերն են 66,7 × 102,2 սմ։ Այսօր «Լցակայան» ստեղծագործությունը պահպանվում և ցուցադրվում է Ժամանակակից արվեստի թանգարանում (Նյու Յորք, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ)։

Ընդհանուր ակնարկ
----------------

Էդվարդ Հոփերի արվեստում ճանապարհների ու ճանապարհորդությունների թեման հանդիսացել է մշտական ներշնչանքի աղբյուր։ Ընդ որում, ամերիկյան ճանապարհորդությունը, առաջին հերթին, իրենից ենթադրում է ավտոմոբիլային ճանապարհորդություն։

Ավտոմոբիլային ճանապարհորդությունում չկա ճակատագրապաշտությունը, որն առկա է գնացքի պարագայում (երբ ուղևորը նստում է մի կայարանում և իջնում մեկ այլ կայարանում ու հնարավորություն չունի ընտրել իր նախընտրած ճանապարհը)։

Սյուժե
------

«Լցակայան» ստեղծագործությունում հեղինակը՝ Էդվարդ Հոփերը պատկերել է սովորական ամերիկյան լցակայան։ Լցակայանը դատարկ է, չկան լիցքավորվող ավտոմեքենաներ։ Նկարում պատկերված ճանապարհին ոչ ոք չկա։ Այս ամենից դատելով, ենթադրվում է, որ ոչ մի մեքենա այստեղով չի անցել։ Նույնիսկ լցակայանի աշխատակցի հանդերձանքը մեխանիկի սովորական կոմբինեզոն չէ, այլ սպիտակ, երկար թևքերով վերնաշապիկ, փողկապ և ժիլետ։ Լուսավորված լցակայանի շենքի փոքրիկ ծայրաձողը ավելի շուտ հիշեցնում է եկեղեցու, քան ավտոլցակայանի, իսկ հերթապահ աշխատակիցը՝ քահանայի, որը կարծես ծիսակարգ է անցկացնում։

Փաստացի Էդվարդ Հոփերի ոչ մի ստեղծագործությունում ավտոմեքենա պատկերված չէ։ Միայն այն նկարված է մեկ ստեղծագործության մեջ, որը, կրկին, կանգնած է ու ոչ մի տեղ չի շարժվում։ Այդտեղ մեքենան ավելի շուտ էտյուդի համար արվեստանոց է հիշեցնում, քան փոխադրամիջոց։

«Լցակայան» ստեղծագործությունը հեղինակի սիրված ֆորմատով է նկարված՝ հորիզոնական։ Կտավի սյուժեն պարունակում է զպվածություն, դետալների ճշմարտացիություն, լակոնիկություն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8
2. 1 2 3 4  Make Lists, Not War — 2013.
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑  *Levin, Gail.* Edward Hopper: An Intimate Biography. — New York: Knopf, 1995.

Գրականություն
-------------

* Матусовская Е. М. Эдвард Хоппер. — М. 1977.
* Мартыненко Н. В. Живопись США XX века. Киев, Наукова думка, 1989.
* Реннер, Рольф Гюнтер. Эдвард Хоппер. 1882—1967. Трансформация реальности. — Москва: Taschen / «Арт-родник», 2009.
* Wells, Walter. Silent Theater: The Art of Edward Hopper (London/New York: Phaidon, 2007).
* Levin, Gail. Edward Hopper: An Intimate Biography (New York: Knopf, 1995)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Seite des *Museum of Modern Art*, New York

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Լցակայան (նկար)** կատեգորիայում։ |
**Կոնիցյան փայտափորագրություն** (բոս․՝ Konjičko drvorezbarstvo / Коњичко дворезбарство) , փայտափորագրության յուրահատուկ տեխնիկա, որը դարեր ի վեր ավանդաբար գործածվում է Բոսնիա և Հերցեգովինայի Կոնից համայնքում։ Կիրառվում է կահույքագործության, տների ներքին ձևավորման, դեկորատիվ առարկաների պատրաստման բնագավառներում։ Աչքի է ընկնում ձեռքով իրագործված զարդանախշային յուրահատուկ մոտիվներով, ինքնատիպ ընդհանուր տեսքով։ Այդ արհեստը, լինելով Կոնիցի համայնքային կյանքի, մշակույթի անբաժանելի մասը, կարևոր դեր է խաղում ոչ միայն համայնքում, այլև նրա սահմաններից դուրս՝ Բոսնիա և Հերցեգովինայով մեկ և մինչև անգամ բոսնիական սփյուռքում։ Այն արժանացել է նաև միջազգային ճանաչման և 2017 թվականին ներառվել ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում՝ որպես մարդկության ոչ նյութական մշակույթի յուրօրինակ և գնահատելի դրսևորում։ 

Կոնիցյան ինքնատիպ արհեստն այդ հեղինակավոր ցանկում ընդգրկելու նպատակով աշխատանքներ սկսել են տանել 2014 թվականից՝ Բոսնիա և Հերցեգովինայի մշակույթի և սպորտի նախարարության և համայնքի ղեկավարության նախաձեռնությամբ։ Կոնիցյան փայտափորագրության առավել աչքի ընկնող նմուշները մասնակցել են միջազգային ցուցահանդեսների, արժանացել ուշադրության ու դրվատանքի։ Արհեստագործական այդ աշխատանքների երեք հավաքածուներ հռչակվել են Բոսնիա և Հերցեգովինայի ազգային հուշարձաններ. խոսքը Նիկշիչների ընտանիքին պատկանած ընդհանուր առմամբ 23 առարկաների և Մուլիչի թանգարանի 63 ցուցանմուշների մասին է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Konjic woodcarving na službenim stranicama UNESCO-a Pristupljeno 31. srpnja 2018.
2. ↑  Konjičko drvorezbarstvo na listi UNESCO-a 6. prosinca 2017. (bos.) Pristupljeno 31. srpnja 2018.
3. ↑  Konjičko drvorezbarstvo kulturna baština UNESCO-a Archived 1 August 2018[Date mismatch] at the Wayback Machine.. N1 6. prosinca 2017. (bos.) Pristupljeno 31. srpnja 2018.
4. ↑  Drvorezbarska radnja "Braća Nikšić" Archived 1 August 2018[Date mismatch] at the Wayback Machine. Turistička zajednica Hercegovačko Neretvanske Županije
5. ↑  «Zbirka namještaja porodice Nikšić»։ *Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika*։ Վերցված է 9. 2. 2016
6. ↑  «Zbirka namještaja porodice Nikšić»։ *Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika*։ Վերցված է 9. 2. 2021
7. ↑  «Zbirka drvorezbarskih predmeta Mulićev rekord»։ *Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika*։ Վերցված է 9. 2. 2021

Արտաքին հղումներ
----------------

* E. Halimić, Konjičko drvorezbarstvo je definitivno evropsko kulturno naslijeđe, Dnevni Avaz, 30. lipnja 2018. (bos.)
* Može li konjičko drvorezbarstvo na UNESCO-ovu listu?,  (video) 2:55 min (bos.)
* UNESCO: Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity - 2017 (video) 10:20 min (bos.)
**Պետրեսի ամրոց** (իսպ.՝ Castillo de Petrés) կամ **Բարոն դե Պետրեսի ամրոց-դղյակ** (իսպ.՝ Casa-Castillo del Barón de Petrés), գտնվում է Իսպանիայի Վալենսիայի տարածաշրջան Պետրես գավառում։ 2001 թվականի մայիսի 9-ին ամրոցն ընդգրկվել է Իսպանիայի մշակութային ժառանգությունների ցանկում՝ **R-I-51-0010628** գրանցման համարի ներքո։

Պատմություն
-----------

Երևի ամրոցը կառուցվել 14-րդ դարում` այն բանից հետո, երբ ավարտվել է տարածքի վերանվաճումը։ Հնարավոր է, որ ամրոցը կառուցվել է աշտարակի կամ մուսուլմանների փոքր ամրոցի տեղում։ Այն կառուցվել է Խոան Ագուիլո Ռոմեուի (իսպ.՝ Joan Aguiló Romeu) հրամանով։ 1340 թվականին նա դառնում է այդ տարածքի սեփականատեր։

Նկարագրություններ
-----------------

Պետրեսի ամրոցը ունեցել է քառակուսի տեսք, որը բոլոր կողմերով պաշտպանված էր պարիսպներով և ատամնաշարավոր աշտարակով։ Գլխավոր շինությունը, որը իրենից ներկայացնում է վալենսիական գոթական պալատի տեսք, գտնվում է բլրի լայնածավալ գագաթի վրա, որով անցնում է Սոգունտոյի (իսպ.՝ Sagunto) հին ճանապարհը։

Մուտքը դեպի ներքին բակ ճանապարհը անցնում է կիսագնդաձև արկայի միջով։ Ներքին բակի ներքևի հատվածում առկա են հատուկ տարաներ, որոնցում հավաքվում էին անձրևաջրերը։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

* 
* 



Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Պետրեսի ամրոց** կատեգորիայում։ |
**Խաղաղություն աշխարհին**, հայտնի քաղաքական նշանաբան։ Խորհրդային մամուլում կարգախոսը ստեղծվել է 1951 թվականի մայիսին, իսկ ավելի վաղ ձևով ՝ «Խաղաղություն աշխարհին»՝ 1949 թվականի մայիսից։

70-ական թվականներին

Նշանաբանի ծագում
----------------

Ըստ պատմաբան Կոնստանտին Դուշենկոյի ուսումնասիրությունների` 1795 թվականին ներբողը առաջին անգամ հիշատակել է Գավրիլ Դերժավինը «Կարապ» ներբողում`«Եվ խաղաղություն քարոզելով աշխարհին...» տողերում։ 1814 թվականի ապրիլին կարգախոսի տեսքով տեղադրվել է Մոսկվա (գետ)ի զինանշանի վրա՝ Փարիզըի գրավման կապակցությամբ։ Նշանաբանի աղբյուրն է ուղղափառ «Մեծ էկթենիան» («Խաղաղություն տվեք աշխարհին»), նաև «Հայցողական էկթենիան»-ն՝ «Համաշխարհային խաղաղություն ենք խնդրում Տիրոջից»։

Նշանաբանները՝ «Ամբողջ աշխարհի խաղաղությունը», «Ամբողջ աշխարհի խաղաղության համար», «Խաղաղություն ամբողջ աշխարհին», սովորական են դառնում փետրվարյան հեղափոխությունից հետո։ «Առաջ նետվենք ամբողջ աշխարհի խաղաղության համար»՝ կոչ է արել Կերենսկին Օդեսայում, 1917 թվականի մայիսի 16-ին։ Դեմյան Բեդնինը միաժամանակ գրել է. «խաղաղության աշխարհին» դա բարբաջանք է՝ չենք հաշտվի առանց կռիվ։

192 թվականին Վլադիմիր Մայակովսկին ավարտել է «Պրոլետարիա՛ սաղմնավորվիր, խեղդիր պատերազմը» բանաստեղծությունը՝ «Խաղաղությանը՝ խաղաղություն, պատերազմին՝ պատերազմ։

«Խաղաղություն աշխարհին» կոչով Իլյա Էրենբուրգն իր ելույթը ավարտել է 1949 թվականի ապրիլի 23-ին Փարիզի խաղաղության կողմնակիցների համաշխարհային կոնգրեսում։ Նույն կարգախոսով ստորագրահավաք էր ընթանում Ստոկհոլմի դիմումում 1950 թվականին։

Խորհրդային մամուլում այս կարգախոսը հաստատվել է 1951 թվականի մայիսին։

Գրականության մեջ
----------------

Նմանատիպ արտահայտություն է օգտագործել նաև Լուիշ դի Կամոենսին Օվչարենկոյի բանաստեղծության թարգմանության մեջ (Հնդկաստանի պորտուգալացիներից նվաճվելու կապակցությամբ. «Եվ բարբարոսը կկործանի իր կուռքերը, և Լուզի որդիները խաղաղություն կպարգևեն աշխարհին»): Բնօրինակում այս ձևակերպումը բացակայում է (պորտ. Que cítara jamais cantou vitória, / Que assim mereça eterno nome e glória)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Душенко Константин — Цитаты из русской истории. От призвания варягов до наших дней. Справочник/ Москва. Из-во: Эксмо. 2006 год
2. ↑  Милюков П. Н. «История второй русской революции». — М. 2001, с. 105.
3. ↑  «Эволюция лозунгов», газета «Правда», 6 июля 1917 года, с. 2.
4. ↑  Газета «Правда», 25 апреля 1949 года.
5. ↑  Луиш де Камоэнс. Лузиады

Արտաքին հղումներ
----------------

* Иванов К. К. 1952
* Каракашев В. С. 1965 г.
* Беломлинский М.
* mir-miru.org Одноимённый сайт, посвященный современным мировым проблемам и путям их решения
Լոլիկով, սոխով և համեմով պիկո դե գալո
Լայմը հաճախ է օգտագործվում թանձրուկի համար
**Պիկո դե գալոն** (Իսպաներեն արտասանություն՝ [ˈpiko ðe ˈɣaʝo]), նաև կոչվում է **salsa fresca** (թարմ թանձրուկ), **salsa bandera** (դրոշ թանձրուկ), կամ **salsa cruda** (հում թանձրուկ), սալսա թանձրուկի մի տեսակ է, որ օգտագործվում է մեքսիկական խոհանոցում։ Ավանդաբար այն պատրաստում են կտրտած լոլիկով, սոխով և սեռանո պղպեղներով (հաբաներո կամ հալապենյո պղպեղները կարող են օգտագործվել որպես ալյընտրանք), աղով լայմի հյութով և համեմով։ Պիկո դե գալոն օգտագործվում է մեքսիկական այլ ջրիկ թանձրուկների նման։ Քանի որ այն ավելի քիչ հեղուկ է պարունակում, որպես հիմնական բաղադրիչ կարող է օգտագործվել տակոյի և ֆախիտասի հետ։ Մեքսիկայում այն կոչվում է «Սալսա Մեքսիկանա»՝ մեքսիկական թանձրուկ։ Կարմիր լոլիկի, սպիտակ սոխի և կանաչ չիլիի ու համեմի գույների համադրությունը թանձրուկը նմանեցնում են Մեքսիկայի դրոշի գույներին, այդ պատճառով էլ այն հաճախ կոչում են «salsa bandera»՝ դրոշի աղցան։ Մեքսիկայի տարբեր շրջաններում պիկո դե գալո են անվանում մրգային և բանջարեղենային ցանկացած աղցան, որոնք սալսա թանձրուկով են կամ որոնց բաղադրության մեջ կա լոլիկ, ավոկադո, նարինջ, վարունգ, պապայա կամ մեղմահամ չիլի պղպեղ։ Բաղադրիչները լցնում են լայմի հյութի մեջ, ապա ցողում աղով։

Անվան ստուգաբանություն
----------------------

Համաձայն խոհարար և գրող Շերոն Թայլեր Հերբսթի պիկո դե գալոն այդպես է կոչվել, որովհետև ի սկզբանե այն կերել են բթամատի և միջամատի օգնությամբ։
Մեքսիկայի Սոնորա շրջանի շատ բնակիչներ բացատրում են, որ ուտեստի անունը առաջացել է սեռանո պղպեղի տեսքից, որը նման է աքաղաքի կտուցի։ Իսպաներեն *picar* բայը նշանակում է կտրել կամ կծել, այն զգացողությունը, երբ չիլի պղպեղը կարծես «կծում է»։ Խոնարհելիս, առաջին դեմքի եզակի թվում *picar* բայը դառնում է *pico*:

Տես նաև
-------

* Աղցան
* Շիրազի աղցան

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Sharon Tyler Herbst, *Food Lover's Companion*, 2nd ed. as quoted in Barron's Educational Services, Inc. 1995: www.Epicurious.com, retrieved 10/3/2007 pico de gallo
2. ↑  Wilder, Janos. *The Great Chiles Rellenos Book*. Ten Speed Press, 2013.
**Խանական մեծ մզկիթ** (Ղրիմի թաթարերեն՝ Büyük Han Cami) կամ **Պալատական մեծ մզկիթ**, մզկիթ Խանի պալատում, Բախչիսարայում։

Պատմություն
-----------

Խանական մեծ մզկիթը գտնվում է հյուսիսային դարպասներից դեպի հարավ` պալատական հրապարակում։ Սա Ղրիմի ամենամեծ մզկիթներից մեկն է և խանական պալատի առաջին շինությունը։ Մզկիթը կառուցվել է 1532 թվականին, Սահիբ Առաջին Գերայի կողմից, 17-րդ դարում մզկիթը կրել է նրա անունը։
Մզկիթի շենքը զանգվածային է, աղեղային կամաշարքով ներքևից և մայոլիկե майоликовыми ագուցներով պատերին։ Մզկիթի տանիքը չորս շերտ ունի է և ծածկված է կարմիր կղմինդրով։ Ի սկզբանե տանիքը ծածկված էր գմբեթներով։
Մզկիթի գլխավոր մուտքը Չուրուկ Սու գետի կողմից է։ Այս կողմի ճակատային մասը նախկինում մշակված էր մարմարով։ Մզկիթի արևելյան պատի մոտ է գտնվում աբդեստխանան (ծիսական արարողության`ադբեստ, անելու վայրը)` շատրվանով։
Պատերին պատկերված են մի քանի գեղագրական գրություններ արաբերենով (մեջբերումներ Ղուրանից), որոնք հայտնվել էն 18-րդ դարում։ Գրությունները սև գույնով են, կանաչ զարդատախտակների վրա։ Գեղագրությունների հետ պատերին հիշատակվում է նաև Քիրիմ Գերայի անունը, ով վերանորոգել ու զարդարել է մզկիթը։ 
Մզկիթն ունի երկու բազմակողմ մինարեթ` սրածայր տանիքներով։ Մինարեթների բարձրությունը 28 մետր է։ Քարե աստիճանները տանում են դեպի մինարեթների ներսը։ Մինարեթների աշտարակները կառուցված են քարե սալիկներից, որոնք իրար են միացված կապարե ագուցներով։
1736 թվականին մզկիթը վնասվել է հրդեհից։ Այն վերականգնել է վարպետ Օմերը` Սելյամետ 2-րդ Գերայ խանի ժամանակ։ 1750-ական թվականներին Արսլան Գերայը մզկիթի բակում հիմնադրել է մեդրեսե, որը չի պահպանվել մինչև մեր օրերը։ Խորհրդային տարիներին մզկիթը փակվել է։ Դրա վերին մասում տեղակայված է եղել հնագիտության թանգարանի ցուցաբաժին, իսկ ներքևի մասում` լապիդարիա (ճարտարապետական իրերի, գրություններով ու նկարներով քարերի պահեստ։ Այսօր մզկիթը բաց է հավատացյալների համար։

Պատկերասրահ
-----------

* Խանական մեծ մզկիթ
* ՄինարեթՄինարեթ
* Մզկիթի մինարեթներՄզկիթի մինարեթներ
* Գեղագրություն պատինԳեղագրություն պատին
* Գեղագրություն  պատինԳեղագրություն պատին
* Գեղագրություն պատին` ի պատիվ Քիրիմ Գերայի վերանորոգմանԳեղագրություն պատին` ի պատիվ Քիրիմ Գերայի վերանորոգման
* Մինարեթի մասՄինարեթի մաս

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Олекса Гайворонский. Большая Ханская мечеть
2. ↑  Ханский дворец
3. 1 2  Юрий Данилевский. Бахчисарай — виртуальная экскурсия. Archived 2017-03-03 at the Wayback Machine. Туристическая планета Крым.
4. ↑ . Гарагуля. Бахчисарайский дворец Archived 2019-04-03 at the Wayback Machine.

Արտաաքին հղումներ
-----------------

* Խանական մեծ մզկիթ Archived 2016-12-21 at the Wayback Machine. (ռուս.)
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Կոստանդին (այլ կիրառումներ)

**Կոստանդին**, հայ նկարիչ ծննդյան և մահվան ամսաթվերը անհայտ են։ XII դարի վերջին քառորդի Կիլիկիայի մանրանկարչության դպրոցի նշանավոր ներկայացուցիչ։ Աշխատել է Սկևռայի գրչատանը։ Մանրանկարիչներ Գրիգոր Մլիճեցու և Վարդանի հետ 1173 թվականին նկարազարդել է «Տիգրանակերտի Ավետարանը» (ձեռ. տեղն անհայտ է)։ Ներսես Լամբրոնացու և նրա եղբայր Հեթումի համար 1193 թվականին Կոստանդինի ծաղկազարդած ձեռագիրը (Վենետիկի Մխիթարյան մատենադարան, ձեռ. N»1635) զարդարված է խորաններով, լուսանցազարդերով և երկու տերունական պատկերներով («Մկրտություն» և «Խաչելություն»)։ Ի տարբերություն վաղ շրջանի հայկական մանրանկարչությանը բնորոշ ծանր, մեծագլուխ ֆիգուրների՝ այստեղ պատկերվածները իրենց երկարաձիգ ձևերով, գեղանագ դիրքով, ընդհանուր թեթևությամբ և նուրբ գծանկարով աղերսներ ունեն XI դարի բյուզանդական մանրանկարչության հետ։ Քրիստոսի խաչելության տեսարանում ֆիգուրների դիրքը, դեմքերի խոր հուզական արտահայտությունը ապացուցում են, որ մանրանկարիչը ձգտել է ընդգծել պատումի ողբերգական կողմը։ Այդպիսով Կոստանդինը որոշ առումով կանխել է այն նորամուծությունները, որոնք առկա են խաչելության պատկերագրության մեջ, ինչպես հայկական, այնպես էլ բյուգանդական XIII դարի ձեռագրերում։ Կիլիկյան մանրանկարչության հիմնական առանձնահատկությունները ձևավորվել են XII դարի վերջին, որի դրսևորումներից է Կոստանդինի ստեղծագործությունը։ Նա և նրա ժամանակակից Գրիգոր Մլիճեցին կիլիկյան մանրանկարչության մեջ մի նոր փուլ են նախանշում, որի հիմքի վրա հետագայում մշակվել է Կիլիկիայի մանրանկարչական դպրոցի ինքնատիպ, նրբագեղ ոճը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 5. — էջ 611—612.



|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 611)։*  |
**Զուրաբ Ալեքսանդրի Պատարիձե** (սեպտեմբերի 9, 1928(1928-09-09), Թիֆլիս, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ - հունիսի 5, 1982(1982-06-05), Թբիլիսի, Վրացական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), խորհրդային պետական և կուսակցական գործիչ։ ԽՄԿԿ անդամ 1955 թվականից։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է ծառայողի ընտանիքում։ 1952 թվականին ավարտել է Վրաստանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը, 1971 թվականին՝ ԽՄԿԿ ԿԿ-ին կից հեռակա բարձրագույն կուսակցական դպրոցը։ 1952-1962 թվականներին աշխատել է հանքի հերթափոխի, տեղամասի պետ, հանքի վարիչ, գլխավոր ինժեներ, հանքվարչության տնօրեն, «*ճիաթուրամարգանեց*» տրեստի գլխավոր ինժեներ։ 1962-1967 թվականներին՝ Վրաստանի կոմկուսի ճիաթուբայի քաղկոմի առաջին քարտուղար։ 1967-1972 թվականներին աշխատել է ԽՄԿԿ ԿԿ ապարատում։ 1972-1975 թվականներին՝ Վրաստանի կոմկուսի ԿԿ քարտուղար։ 1975 թվականից Վրացական ԽՍՀ Նախարարների խորհրդի նախագահն էր։ ԽՄԿԿ ԿԿ անդամության թեկնածու 1976 թվականից։ ԽՍՀՄ 4-5 գումարումների Գերագույն խորհրդի դեպուտատ։ Պարգևատրվել էր Հոկտեմբերյան հեղափոխության, Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշաններով։


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
**Զուրաբ Պլատոնովիչ Լեժավա** (վրաց.՝ ზურაბ პლატონის ძე ლეჟავა, հուլիսի 9, 1925(1925-07-09) - 2011), խորհրդային վրացի նկարիչ։ Թբիլիսիի պատվավոր քաղաքացի (2002)։ Ռուսաստանի գեղարվեստի ակադեմիայի արտասահմանյան պատվավոր անդամ (2004)։

Կենսագրություն
--------------

Բարեկամության կամար ռազմավիրական ճանապարհին
Զուրաբ Լեժավան 1950 թվականին ավարտել է Թբիլիսիի գեղարվեստի ակադեմիայի գծանկարչության ֆակուլտետը։ Զբաղվել է խմբագրական աշխատանքներով, 1952-1955 թվականներին եղել է *Science and Technology*», 1955-1958 թվականներին՝ «Флаг» ամսագրերի խմբագիր։ Դասավանդել է Թբիլիսիի արվեստի պետական ակադեմիայում, 1970-1990 թվականներին եղել է Կիրառական գծանկարչության ամբիոնի վարիչ (այժմ`գծանկարչական դիզայն), 1989 թվականից՝ պրոֆեսոր։ Եղել է Վրաստանի նկարիչների միության նախագահ (1962-1970) և ԽՍՀՄ նկարիչների միության քարտուղար (1968-1972)։

Հեղինակ է մի շարք գծանկարչական և գեղանկարչական աշխատանքների՝ «Հին Թբիլիսի», «Սվանեթի», «Իմերեթի», «Օտարերկրյա էսքիզներ», Դավիթ Կլդիաշվիլիի ստեղծագործությունների նկարազարդումների, բնանկարների շարքերի և այլն։

Նկարազարդել է Մարքսիզմ-լենինիզմի ինստիտուտի վրացական մասնաճյուղի շենքի մոնումենտալ պատերը (1977)։ Աշխատանքները պահվում են Վրաստանի արվեստի թանգարանում, արվեստի պատկերասրահում։

Ռազմավիրական ճանապարհի բարեկամության կամար խճանկարի համահեղինակ է Զուրաբ Կապանաձեի, Զուրաբ Լեժավայի և Նոդար Մալազոնիայի հետ համատեղ։

Գրականություն
-------------

* ზურაბ ლეჟავა = Зураб Лежава. Выставка = Zurab Lezhava. Exhibition : [კატალოგი]. — თბილისი : ხელოვნება, 1985.
* წყარო: თბილისი — ენციკლოპედია. — თბ. 2002 — გვ.624

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  РАХ / Члены Академии / ЛЕЖАВА Зураб Платонович
2. ↑  Повести Давид Клдиашвили; [Пер. с груз. Н. Чхеидзе; Худож. З. Лежава]
3. ↑  *Nini Palavandishvili, Lena Prents* Art for Architecture. Georgia.

Արտաքին հղումներ
----------------

* ზურაბ ლეჟავა (1925-2011), მხატვარი, ქ. თბილისი(չաշխատող հղում)
* ლეჟავა ზურაბ პლატონის ძე
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Հովհաննես Մադոյան (այլ կիրառումներ)

**Հովհաննես Արշալույսի Մադոյան** (մայիսի 16 (29), 1911, Ախալքալաք, Թիֆլիսի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - հունվարի 8, 1983(1983-01-08), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ խորհրդային անասնաբույծ։ Գյուղատնտեսական գիտությունների դոկտոր (1973), պրոֆեսոր (1974)։

Կենսագրություն
--------------

Ավարտել է Երևանի անասնաբուծական-անասնաբուժական ինստիտուտը (1937)։ 1945-1954 թվականներին դասախոսել է նույն ինստիտուտում։ 1954 թվականից Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի անասնաբուծության ամբիոնի վարիչն է։

Մադոյանի գիտական աշխատանքները վերաբերում են ՀԽՍՀ տարբեր գոտիների խոտհարքներից ստացված խոտի քիմիական բաղադրության, մարսելիության, ընդհանուր սննդարարության, հորթերի նպատակադիր աճեցման և այլ հարցերին։ Զբաղվել է նաև ՀԽՍՀ-ում գոմեշաբուծության զարգացման պրոբլեմով, ուսումնասիրել է բնաշխարհիկ գոմեշների կաթնատվության, աճի ու զարգացման, կերակրման, ցեղաբարելավման հարցերը և այլն։

Մադոյանը կովկասյան գոմեշի ցեղի (հաստատված 1970 թվականին) հեղինակներից է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 7. — էջ 127.



|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 127)։*  |
| **՞**Խենորին գերեյական |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Բաժին | Ծածկասերմեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Խլածաղկազգիներ |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Խենորին գերեյական |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Chaenorhinum gerense

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Խենորին գերեյական** (լատին․՝ Chaenorhinum gerense), խլածաղկազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս, որը գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

2-15 սմ երկարությամբ, կորացած կամ տարածված, գալարաձև, թույլ ճյուղավորված ցողուններով միամյա բույս է։ Տերևները ձվաձևից մինչև լայն նշտարաձև են, ցողունի ստորին մասում հակադիր ու կոթունավոր, իսկ վերին մասում՝ հերթադիր ու նստադիր։ Ծաղկաբույլը փուխր ողկուզանման է։ Սպիտակավուն ծաղիկները զիգոմորֆ են և վերևից 2 մանուշակագույն գծերով։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հանդիպում է միայն Դարեղեգիսի ֆլորիստիկական շրջանում (Արենի և Արփա գյուղերի միջև)։ Աճում է նաև Ղարաբաղում, Կիպրոս կղզու վրա, Իրաքում և Իրանում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ստորին լեռնային գոտում` ծովի մակարդակից 1000-1100 մ բարձրությունների վրա, ուղղաձիգ ժայռերի ճեղքերին, կրաքարերի վրա։ Ծաղկում է ապրիլ-մայիս ամիսներին, պտղաբերում՝ մայիսին։

Պահպանություն
-------------

Խոցելի տեսակ է։ Հայտնի է մեկ պոպուլյացիա Արփա գետի կիրճից։ Տարածման և բնակության շրջաններիի մակերեսը 10 կմ²-ից պակաս է։ Տեսակին ներքին գործոնների և աճելավայրերի պայմանների փոփոխության պատճառով սպառնում է տարածման և բնակության շրջանների կրճատում։ Նկատի ունենալով, որ տեսակի հիմնական տարածման շրջանը գտնվում է Հայաստանի սահմաններից դուրս, սպառնալիքի կատեգորիան իջեցվել է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանության գործողություններ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6
| **՞**Խնձորյանի գնայուկ |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Բաժին | Միջատներ |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Գնայուկ բզեզներ |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Խնձորյանի գնայուկ |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Deltomerus khnzoriani

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Խնձորյանի գնայուկ** (լատին․՝ Deltomerus khnzoriani), գնայուկ բզեզների ընտանիքին պատկանող միջատ։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

10-12 մմ երկարությամբ ոչ խոշոր, բարեկազմ, տափակած, չափավոր փայլուն մարմնով և կարմրադարչնագույն գունավորմամբ բզեզ է։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանի էնդեմիկ է։ Տարածված է Ջերմուկ քաղաքից 3300 մ դեպի հյուսիս-արևելք՝ «Սարեր Սարցալի» տեղանքում։

Էկոլոգիա
--------

Հանդիպում է ծովի մակարդակից 3100-3300 մ բարձրությունների վրա, ալպյան մարգագետիններում։ Կենսաբանական առանձնահատկությունները հայտնի չեն, բզեզները հայտնաբերված են ձնեկույտների մոտ՝ քարերի տակ։

Պահպանություն
-------------

Սահմանափակ արեալով հազվագյուտ տեսակ է, որը Բնության պահպանության միջազգային միության Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով ներկայումս գնահատվում է որպես կրիտիկական վիճակում գտնվող ոչ բարձ թվաքանակով տեսակ։

Թվաքանակի փոփոխության միտումները հայտնաբերված չեն։ Վտանգման հիմնական գործոննեից են՝ անասունների արածեցման հետևանքով էկոհամակարգի հավանական դեգրադացումը և տեսակի ապրելավայրերի կրճատումը՝ պայմանավորված կլիմայի կանխատեսվող փոփոխության հետևանքով ալպյան գոտու սահմանների լանջն ի վեր տեղաշարժմամբ։

Պահպանության միջոցառումներ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6
**Պուրինյան հիմքեր**, **պուրիններ**, բնական ազոտային հետերոցիկլիկ միացությունների խումբ, պուրինի ածանցյալները։

Ինչպես ազատ վիճակում, այնպես էլ ավելի բարդ միացությունների կազմում կարևորագույն դեր են կատարում կենդանի բնության մեջ։ Մտնում են նուկլեինաթթուների կազմի մեջ (ադենին, գուանին և մի քանի, այսպես կոչված, մինորային պուրինյան հիմքեր)։

Գլիկոգիդային կապերով կապվելով ռիբոզի (ՌՆԹ-ում) և դեզօքսիռիբոզի (ԴՆԹ-ում) հետ առաջացնում են նուկլեոզիդներ։ Պուրինյան հիմքերի քանակը ԴՆԹ-ում հավասար է, իսկ ՌՆԹ-ում քիչ ավելի է պիրիմիդինային հիմքերից։

Նուկլեինաթթուներում կոմպլեմենտարության (լրացուցչության) սկզբունքով միանալով պիրիմիդինային հիմքերի հետ, մասնակցում են գենետիկական ինֆորմացիայի կոդավորմանը և իրականացմանը կենսասինթեզի ժամանակ։

Հատկություններ
--------------

Վատ են լուծվում ջրում։ Կենսաէներգետիկայում կարևոր դեր ունեն ադենին պարունակող նուկլեոտիդները (ադենոզինեռֆոսֆորաթթու և այլն)։ Մտնում են բազմաթիվ կոֆերմենտների բաղադրության մեջ։

Բարձրակարգ օրգանիզմներում պուրինյան հիմքերը սինթեզվում են լյարդում՝ նուկլեոտիդների ձևով։ Պուրինյան հիմքերի նյութափոխանակության խանգարումը ուղեկցվում է միզաթթվի արտադրության ուժեղացմամբ, որը հանգեցնում է պոդագրայի։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 466)։*  |
**Էստոնական այբուբեն** (էստ․՝ eesti tähestik), կիրառվում է էստոներենով գրելու համար։ Հիմնված է լատինական այբուբենի վրա՝ կրելով նաև գերմանական այբուբենի ազդեցությունը։ Որպես այդպիսին՝ էստոնական այբուբենն ունի *Ä, Ö* և *Ü* (*A, O* և *U* ումլաուտներով), որոնք համապատասխանաբար ներկայացնում են [æ], [ø] և [y] ձայնավոր հնչյունները։ Ի տարբերություն գերմանական ումլաուտների՝ համարվում են առանձին հնչյուններ և այբուբենագրվում են որպես տարբեր միավորներ։ Ամենաաչքի ընկնող, տարբերվող տառը էստոնական այբուբենում *Õ* (*O*-ն ալիքանշանով) է, որն ավելացվել է այբուբենին 19-րդ դարում լեզվաբան Օտտո Վիլհելմ Մազինգի կողմից և հանդես է գալիս որպես ձայնավոր [ɤ]։ Բացի սրանից՝ այբուբենը ակնառու տարբերվում է լատինական այբուբենից Š և Ž տառերի առկայությամբ, որոնք առնվել են չեխական այբուբենից և *Z* տառի դիրքով, որը այբուբենի վերջից տեղափոխված է *S* և *T* միջև (կամ *Š* և *Ž*)։ 20-րդ դարի սկզբին *W* տառը փոխարինվել է *V*-ով։

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A a | B b | C c | D d | E e | F f | G g | H h |
| I i | J j | K k | L l | M m | N n | O o | P p |
| Q q | R r | S s | Š š | Z z | Ž ž | T t | U u |
| V v | W w | Õ õ | Ä ä | Ö ö | Ü ü | X x | Y y |

Գրության ձևը հիմնված է լատինական այբուբենի վրա՝ ավելացված մի քանի հնչյունատարբերակիչ նշաններ։

Այբուբենից *f, š, z, ž* օգտագործվում են փոխառյալ բառերում (fotograaf, želee, šokolaad) և օտար անուններում ու բառերում։ Տառերից *c, q, w, x, y* կիրառվում են միայն օտար բառերի տառադարձան ժամանակ (օրինակ՝ New York)։

Արտասանություն
--------------

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **A** | [ɑː] | **B** | [b̥eː] | **C** | [tseː] | **D** | [d̥eː] | **E** | [eː] | **F** | [eff] |
| **G** | [ɡ̊eː] | **H** | [hɑː] or [hɑʃ] | **I** | [iː] | **J** | [jotʲː] | **K** | [kɑː] | **L** | [ell] |
| **M** | [emm] | **N** | [enn] | **O** | [oː] | **P** | [peː] | **Q** | [kuː] | **R** | [err] or [ærr] |
| **S** | [ess] | **Š** | [ʃɑː] | **Z** | [zeː], [seː] or [tsett] | **Ž** | [ʒeː] or [ʃeː] | **T** | [teː] | **U** | [uː] |
| **V** | [veː] | **W** | [kɑksisveː] | **Õ** | [ɤː] | **Ä** | [æː] | **Ö** | [øː] | **Ü** | [yː] |
| **X** | [iks] | **Y** | [iɡrek] or [ypsilon] |  |

Արտաքին հղումներ
----------------

* Eesti Instituut - Alphabet, Orthography, Pronunciation Archived 2006-12-07 at the Wayback Machine.
* Typo.cz Information on Central European typography and typesetting Archived 2004-03-27 at the Wayback Machine.
**Պսկով** (լատին․՝ *Plescoviae*), տարբեր ժամանակահատվածներում հայտնի որպես՝ **Պսկովի իշխանապետություն** (ռուս.՝ *Псковское княжество*) կամ **Պսկովի հանրապետություն** (*Псковская Республика*), պետական կազմավորում միջնադարյան Ռուսիայում 13-րդ դարի 2-րդ կեսից 16-րդ դարի սկզբին։

Առաջացել է Ռուսիայի մասնատումից (12-րդ դար) հետո։ Պսկովը իր հարակից տարածքով (Վելիկայա գետի ավազան, Չուդ և Պսկով լճերի ու Նարովա գետի շրջանը) մտել է Նովգորոդի ֆեոդալական հանրապետության մեջ՝ պահպանելով որոշ ինքնավարություն։

Լիվոնյան օրդենի դեմ պայքարին (1240 և 1242 թվականներին) մասնակցելու շնորհիվ մեծացել է Պսկովի նշանակությունը և 13-րդ դարի կեսից այն փաստորեն դարձել է ինքնուրույն (իրավաբանորեն ձևակերպվել է 1348 թվականին)։

Նովգորոդյան բոյարները դադարել են Պսկով ուղարկել իրենց կառավարիչներին, և Պսկովը Նովգորոդից կախյալ է մնացել միայն եկեղեցու առումով։

Պսկովի հանրապետությունում տարածված է եղել երկրագործությունը, ձկնորսությունը, զարգացած էին արհեստները (դարբնությունը, շինարարական գործը, ոսկերչությունը), առևտուրը (հատկապես՝ Նովգորոդի և մյուս ռուսական, մերձբալթիկյան ու արևմտաեվրոպական քաղաքների հետ)։

Եղել է խոշոր առևտրաարհեստավորական կենտրոն։ Պսկովի հանրապետությունում (ի տարբերություն Նովգորոդի հանրապետության) չկային խոշոր ավատատերեր։ Պսկովյան հանրապետությունում ձևավորված սոցիալական հարաբերություններն արտացոլվել են Պսկովյան դատաստանագրքում։ Պետությունը ղեկավարում էր Վեչեն, որին ենթակա էին իշխանները։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Introduction into the Latin epigraphy (Введение в латинскую эпиграфику) Archived 2021-03-10 at the Wayback Machine..


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 408)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Խուդաբաշյան (այլ կիրառումներ)

**Կոնստանտին Իսահակի Խուդաբաշյան** (փետրվարի 26 (մարտի 11), 1909, Բաքու, Ռուսական կայսրություն - *անհայտ*), հայ ճարտարապետ։ ՀԽՍՀ վաստակավոր շինարար (1958)։

Կենսագրություն
--------------

Ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի շինարարական ֆակուլտետը (1932)։

Խուդաբաշյանի նախագծերով կառուցվել են Երևանում՝ մետաղական կոնստրուկցիաների գործարանի թերթագլանման արտադրամասը (1953), էլեկտրաապարատների (1953), դաշնամուրի (1965, ճարտ. Մ. Յասմաճյանի և Վ. Ավետիսյանի հետ), Կիրովականում՝ քիմիական մանրաթելի (1957-1962, ճարտ. Բ. Հարությունյանի, ինժեներներ Բ. Դանոյանի, Գ. Բալյանի հետ), «Ավտոմատիկա» (1965, ճարտարչապետ՝ Կառլեն Անանյանի հետ) գործարանները։

Գրականություն
-------------

* Архитектура промышленных предприятый Советской Армении, E. 1976

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 5. — էջ 97.



|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 97)։*  |
| **՞**Կուսածաղիկ փոքր |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Բաժին | Ծածկասերմեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Շնամեռուկազգիներ |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Կուսածաղիկ փոքր |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Vinca minor

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Կուսածաղիկ փոքր** (լատին․՝ Vinca minor), շնամեռուկազգիների ընտանիքին պատկանող դեղաբույս։

Նկարագրություն
--------------

Մշտադալար, բարակ հորիզոնական կոճղարմատով բազմամյա խոտաբույս է։ Քուղանման հավելյալ արմատները փնջերով աճում են 70 սմ երկարությամբ կոճղարմատի հանգույցներից։ Պառկած ցողունը ճյուղավոր է և 60 սմ երկարությամբ։ Ծաղկակիր ընձյուղները փռվող են և ուղղահայաց։ Հակադիր դասավորված, մերկ, կաշվեկերպ, կարճակոթ տերևների ծայրերը սրված են։ Կանաչ բաժակով և ձագարաձև կապտամանուշակագույն պսակով գեղեցիկ հնգանդամ ծաղիկներն աճում են տերևածոցերում՝ երկար ծաղկակիրների վրա։ Պսակի երկար նեղ խողովակն ավարտվում է լայնացած հետծալքով։ Տերևապտուղները երկարավուն են։

Տարածվածություն
---------------

Կուսածաղիկը այգիներում և պուրակներում աճեցվող գեղազարդային թունավոր բույս է։ Հանդիպում է Երևանի շրջակայքում և բուսաբանական այգու տարածքում։

Նշանակություն
-------------

Բուժական նպատակներով օգտագործում են բույսի վերգետնյա մասը, հաճախ տերևները։ Արտաքին կիրառման եղանակով օգտագործում են ցաների և մաշկային այլ հիվանդությունների բուժման համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Ծատուրյան Թամարա, Գևորգյան Մարգարիտա (2014)։ Պողոսյան Ա․, Զաքարյան Ն․, eds.։ *Հայաստանի վայրի դեղաբույսեր* (հայերեն)։ Երևան: Լուսակն։ էջ 315։ ISBN 9789939834689  CS1 սպաս․ հայերենը նշված է (link)
**Էվիպպե, Եվիպպե** կամ **Էվիպպա, Եվիպպա** (հին հունարեն՝ Εὐίππη), հին հունական դիցաբանության կերպար, Էպիրոսի Տիրիմաս թագավորի դուստրը։ Ոդիսևսի սիրեցյալն է, Եվրիալոսի մայրը։

Դիցաբանություն
--------------

Էվիպպեն եղել է Էպիրոսի Տիրիմաս անունով թագավորի դուստրը։ Ուշ շրջանի առասպելներում ասվում է, որ Պենելոպեի փեսացուներին սպանելուց հետո Ոդիսևսը Իթակեից մեկնում է Էպիրոս՝ պատգամատնից խորհուրդ հարցնելու։ Տիրիմասն ընդունել է նրան՝ որպես թանկագին հյուրի։ Այստեղ Ոդիսևսը սիրել է Էվիպպեին, որը նրանից որդի է ունեցել՝ կոչելով նրան Եվրիալոս (Էվրիալոս, առասպելի այլ տարբերակներում՝ Լեոնտոփռոն կամ Դորիկլես)։ Ավելի ուշ Ոդիսևսը վերադարձել է հայրենիք։ Սպասելով, որ Էվրիալոսը մեծանա, Էվիպպեն հետը նամակ դնելով ուղարկել է նրան հորը որոնելու։ Մեկ այլ տարբերակի համաձայն՝ երբ պատանին առնականացել է, մայրը նրան ուղարկել է Իթակե՝ տալով նրան տախտակներ, որոնց վրա նկարված են եղել նշաններ։ Այդ նշաններով հայրը պիտի ճանաչեր որդուն։ Այդ ժամանակ Ոդիսևսը բացակայում էր Իթակեից, իսկ երբ վերադառնում է, խանդից տանջվող Պենելոպեն ասում է ամուսնուն, որ պատանին ուղարկված է Ոդիսևսին սպանելու համար։ Վերջինս զայրույթի պահին սպանում է Էվրիալոսին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Մ. Բոտվիննիկ, Մ. Կոգան, Մ. Ռաբինովիչ, Բ. Սելեցկի. «Դիցաբանական բառարան», Երևան, 1985, էջ 67։
2. ↑  Wüst, 1937, s. 1991—1992
3. ↑  Schmidt, 1902, s. 628
4. ↑  Ярхо, 2000, էջ 297
5. ↑  Escher, 1907

Գրականություն
-------------

* *Ярхо В.* «Одиссея» — фольклорное наследие и творческая индивидуальность // *Гомер. Одиссея*. — 2000. — С. 289—329.
* *Escher.* Euippe 2 // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. — 1907. — Bd. VI, 1. — Kol. 994.
* *Schmidt J.* Odysseus // W. H. Roscher: Ausführliches Lexikon der griechischen und römischen Mythologie. — 1902. — Bd. III, 1. — Kol. 602—681.
* *Wagner.* Euryalos 6 // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. — 1907. — Bd. VI, 1. — Kol. 1317.
* *Wüst E.* Odysseus // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. — 1937. — Bd. XVII, 2. — Kol. 1905—1996.