recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Մհեր Արշակյան** (օգոստոսի 30, 1972, Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ հրապարակախոս, բանաստեղծ, արձակագիր։

Մանկության և պատանեկության տարիներն անցկացրել է Գավառում և Մեղրիում։ Ավարտել է ԵՊՀ բանասիրական ֆակուլտետը (1995): 1997 թվականին հրատարակել է առաջին գիրքը՝ «Սիրող մարդը» վերնագրով։ Հետագա տարիներին տպագրել է բանաստեղծությունների և պատմվածքների «ինքնահրատ» մի քանի բրոշյուր։ 2002 և 2007 թվականներին հրատարակել է «Օրագրերը»։

Աշխատել է հայաստանյան մի շարք լրատվամիջոցներում։ 1995-1998 թվականներին եղել է ՀՀՇ-ի տեղեկատվական կենտրոնի թղթակից։ 1998-1999 թվականներին Հայոց համազգային շարժման (ՀՀՇ) տպագիր օրգանի՝ «Հայք» թերթի թղթակից, 1999-2005 թվականներին՝ «Ա1+» հեռուստաընկերության «Այբ-Ֆե» լրատվական գործակալության թղթակից, 2002-2005 թվականներին՝ «Այբ-Ֆե» թերթի թղթակից, 2006 թվականից` Հայաստանի հանրային հեռուստաընկերության «Հայլուր» լրատվական ծրագրի թղթակից։

Մատենագիտություն
----------------

* Սիրող մարդը (վիպակ), Ե. Ապոլոն, 1997, 63 էջ։
* Անճառ (բանաստեղծություններ), Ե. Լուսակն, 2007, 60 էջ։
* Պատմվածքներ, Ե. ՀԳՄ հրատ. 2008, 100 էջ։
* Յանուսի օրագրերը (մտորումներ), Ե. Անտարես, 2015, 200 էջ։

Մրցանակներ
----------

* 2003-«Ռուսկայա գազետայի» հատուկ մրցանակ (Ռուսաստան)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Մհեր Արշակյանի մասին Գրանիշում
2. ↑  Մհեր Արշակյանի հրապարակումները civilnet-ում
3. ↑  Մհեր Արշակյանի մասին Երևանի մամուլի ակումբի կայքում
**Նունե Սուրենի Արզումանյան** (հունվարի 18, 1966(1966-01-18), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), կոմպոզիտոր, Հայաստանի կոմպոզիտորների միության անդամ (1996)։

Կենսագրություն
--------------

Նունե Արզումանյանը ծնվել է Երևանում։

Ավարտել է Երևանի Պետական Չայկովսկու անվան երաժշտական դպրոցը դաշնամուրի (ուսուցիչ՝ Շուշաննա Բաբայան), 1988 թվականին
Երևանի պետական կոնսերվատորիայի դաշնամուրի (Մարջան Մխիթարյանի դասարան), 1991 թվականին կոմպոզիցիայի (Էդվարդ Միրզոյանի դասարան) բաժինները և 1993 թվականին ասպիրանտուրան (Է. Միրզոյանի դասարան)։

1984-1985 թվականներին դասավանդել է Չարենցավանի, 1984-1990-ական թվականներին միաժամանակ՝ Քասախի երաժշտական դպրոցներում, 2007–2013 թվականներին՝ Երևանի էստրադային և ջազային արվեստի պետական քոլեջում, 1990 թվականից՝ Երևանի պետական կոնսերվատորիայի կոնցերտմայստեր և Հայաստանի ռադիոյի էստրադ-սիմֆոնիկ նվագախմբի մենակատար, 1994-1996 թվականներին՝ Հայաստանի ռադիոյի երաժշտական հաղորդումների գլխավոր խմբի մենակատար։ Համերգներով հանդես է եկել Անգլիայում, Ֆրանիսայում, Թեհրանում։

1992 թվականին գրել է սիմֆոնիա՝ լարային նվագախմբի համար, լարային կվարտետ (1987), դաշնամուրի (1991), ջութակի (1997), քամանչայի (2010) կոնցերտներ, տրիո (1990)՝ դաշնամուրի,ջութակի և թավջութակի, սեքստետ (1994)՝ ֆլեյտայի, հոբոյի, ֆագոտի, ջութակի, ալտի և թավջութակի, «Հուշերի փունջ» (2003)՝ լարային նվագախմբի և դաշնամուրի, «Դիալոգներ» (2004)՝ լարային նվագախմբի, ֆլեյտայի և հոբոյի համար, խմբերգեր, ռոմանսներ (ըստ Նահապետ Քուչակի, 1996)՝ ձայնի և դաշնամուրի համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Նիկոլայ Բրեյկշ** (լատիշ․՝ Nikolajs Breikšs, հունվարի 10, 1911(1911-01-10), Մոգիլյով, Ռուսական կայսրություն - օգոստոսի 1, 1972(1972-08-01), Ռիգա, Լատվիական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), լատվիացի նկարիչ։ Լատվիական ԽՍՀ ժողովրդական նկարիչ։

Կենսագրություն
--------------

Նիկոլայ Բրեյկշը ծնվել է 1911 թվականի հունվարի 10-ին, Մոգիլյովում, հողագործի ընտանիքում։

Սովորել է Ռիգայի պետական քոլեջի ճարտարապետության բաժնում։ Ավարտել է Լատվիայի գեղարվեստի ակադեմիայի Վիլհելմ Պուրվիտի գեղարվեստի արվեստանոցը (1937)։

Որպես ուսուցիչ աշխատել է Վիլյասկի տարրական դպրոցում (1939-1940), Ռեզեկնենսկու պետական առևտրային ուսումնարանում (1940-1941), Ռեզեկենսկու տարրական դպրոցում (1941-1942)։ 1945 թվականից Լատվիայի գեղարվեստի պետական ակադեմիայում աշխատել է որպես ուսուցիչ, եղել է դոցենտ (1952 թվականից), պրոֆեսոր (1972)։ Եղել է Գեղարվեստի ֆոնդի խորհրդի նախագահ (1959-1963)։

Եղել է Ռեզեկնենսկի նկարիչների խմբի կազմակերպիչներից մեկը (1934-1944) և Գեղեցիկ արվեստների միության անդամ (1942-1945)։ Եղլ է Լատվիայի նկարիչների միության անդամ (1945 թ-ից), նախագահի տեղակալ (1960-1967)։ Լատվիական ԽՍՀ վաստակավոր գործիչ է (1965)։

Մահացելէ 1972 թվականի, օգոստոսի 1-ին Ռիգայում, թաղվել է Լեսնոյ գերեզմանատանը։

Ստեղծագործություն
-----------------

Ցուցահանդեսների մասնակցել է 1935 թվականից։ Վաղ տարիներին հակված է եղել առարկայական գեղանկարչությանը, հետագայում նախընտրել է բնանկարներ և նատյուրմորտներ։ Նկատելի է բելգիական դպրոցի ազդեցությունը։ Առավել հայտնի աշխատանքներից են «Փողոց Վիլյակում» (1935), «Նատյուրմորտ ցախաքլորով» (1959), «Ծով Վիտրուպեի մոտ» (1966), «Ձուկը կանաչ գավաթի հետ» (1972) կտավները։

Մրցանակներ և կոչումներ
----------------------

* Մեդալ «Գերազանց աշխատաքի համար» (03.01.1956)
* Լատվիական ԽՍՀ ժողովրդական նկարիչ (1971)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Artists of the World Online, Allgemeines Künstlerlexikon Online, AKL Online (գերմ.) / Hrsg.: A. Beyer, B. Savoy — B: K. G. Saur Verlag, Verlag Walter de Gruyter, 2009. — ISSN 2750-6088 — doi:10.1515/AKL
2. 1 2 3 4 5 6  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #1033730750 // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.
3. ↑  Nikolajs Breikšs // Latvijas Enciklopēdija. — Rīga: SIA «Valērija Belokoņa izdevniecība», 2007. — ISBN 9984-9482-0-X.

Գրականություն
-------------

* *Cielava S.* Nikolajs Breikšs. — Rīga, 1994.
* Māksla un arhitektūra biogrāfijās / Atb. red. A. Vanaga. — Rīga, 2000. — 1. sēj.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Сайт посвящённый творчеству Н. Брейкша

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 1033730750 · ISNI: 0000000403522656 · LNB: 000051399 · VIAF: 300267261 · WorldCat VIAF: 300267261 |

 |
**Ողջի** (Կապանի գետ, Հղորա գետ, Ղափան, Ղափանու գետ, Նըղուր, Ոխչի, Ոխչու գետ, Չավնդուր, Օխչի, Օխչու գետ, Օղջու գետ), գետ Հայաստանի Սյունիքի մարզում և Արցախի Քաշաթաղի շրջանում, Արաքսի ձախ վտակը։

Նկարագրություն
--------------

Ողջի գետը Զանգեզուրի մեծությամբ երկրորդ գետն է՝ 85 կիլոմետր երկարությամբ։ Սկիզբ է առնում Կապուտջուղի գագաթամերձ՝ հարավարևելյան լանջից՝ 3530մ բարձրությունից, և հոսում մեծ մասամբ անտառապատ խորը կիրճով։ Արաքս է թափվում ծովի մակարդակից 350 մ բարձրությունից։ Ավազանը 1175 կմ² է (որից ՀՀ-ում՝ 788 կմ²), երկարությունը՝ 82 կմ (որից ՀՀ սահմաններում՝ 43 կմ)։

Գտնվելով մեծ մասամբ գրանիտե ժայռերի մեջ՝ Ողջիի խիստ նեղ հովիտը տեղ-տեղ ներկայացնում է մեծ անդունդ, որի մեջ մոլեգնող գետը իր հսկայական մեխանիկական ուժի շնորհիվ լեռներից վիթխարի ժայռաբեկորներ է պոկում, մանրացնում և տանում մինչև Արաքս։ Ողջի գետը ունի մեծ անկում, որը գետի վերին հոսանքում մեկ կիլոմետրի վրա հասնում է 60 մետրի։ 

Ողջի գետի վտակն է Վաչագան գետը։ Ավազանի մեծ մասն անտառապատ է։ Նրա ջրերով են աշխատում Կապանի և Ջրախորի ՀէԿ-երը։ Ջրերն օգտագործվում են նաև ոռոգման համար։

Սնումը խառն է, հորդացումը՝ ապրիլ-հուլիս ամիսներին։ Ունի անկայուն ռեժիմ։ Հորդացումների ժամանակ հաճախ լինում են սելավներ։ Ձախակողմյան վտակներից են՝ Գեղի, Աճանան, Արծվանիկ, աջակողմյաններից՝ Գեղանուշ, Վաչագան, Սուտսալան։ Ողջիի ափերին են գտնվում Քաջարան, Կապան և Կովսական քաղաքները։

Ողջի գետի ակունքները երբեմն կոչվել են *Գեջանան*։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայաստանի Հանրապետության Ֆիզիկաաշխարհագրական օբյեկտների համառոտ տեղեկատու-բառարան, Երևան, «Գեոդեզիայի և քարտեզագրության կենտրոն ՊՈԱԿ», 2007, էջ 95 — 150 էջ։
2. ↑  Այվազյան և ուրիշներ Հ․ Մ․ (2006)։ *Հայաստանի բնաշխարհ․ հանրագիտարան*։ Երևան: Տիգրան Մեծ։ էջեր 156–157
3. ↑  Հակոբյան Թ. Խ. Մելիք-Բախշյան Ստ. Տ. Բարսեղյան Հ. Խ. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 4 [Ն-Վ] (խմբ. Մանուկյան Լ. Գ.), Երևան, «Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն», 1986, էջ 171 — 804 էջ։
4. ↑  Հակոբյան Թ. Խ. Մելիք-Բախշյան Ստ. Տ. Բարսեղյան Հ. Խ. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 1 [Ա-Գ] (խմբ. Մանուկյան Լ. Գ.), Երևան, «Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն», 1986, էջ 840 — 992 էջ։


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |

 |
**Ոչ արտադրական ոլորտ**, տնտեսության ճյուղերի ամբողջություն, որտեղ իրագործվում են նյութական բարիքների բաշխումը, փոխանակությունն ու սպառումը, ստեղծվում հոգևոր արժեքներ ու կատարվում սոցիալ-մշակութային ծառայություններ։ Ոչ արտադրական ոլորտին կարող են վերագրվել բնակարանային-կոմունալ տնտեսությունը և բնակչության կենցաղային սպասարկումը (ոչ արտադրական բնույթի), մարդատար տրանսպորտը, կապը (Ոչ արտադրական ոլորտին և բնակչությանը սպասարկող), առողջապահությունը, ֆիզդաստիարակությունը և սոցիալական ապահովությունը, կրթությունը, մշակույթը, արվեստը, գիտությունը և գիտական սպասարկումը, վարկավորումը և ապահովագրությունը, կառավարումը, հասարակական կազմակերպությունները։ 

Այս ոլորտում հիմնականում աշխատանքը (բժշկի, ուսուցչի, արտիստի, պետական ապարատի աշխատողների և այլն) հանդես է գալիս ծառայությունների ձևով, որոնց կատարումն ու սպառումը տեղի են ունենում միաժամանակ, իսկ հոգևոր արժեքների ստեղծման պրոցեսում աշխատանքը (նկարչի, քանդակագործի, գրողի և այլն) ստանում է «առարկայական» ձև, և դրանց իրականացումն ու սպառումը չեն համընկնում։ Ոչ արտադրական ոլորտում աշխատանքի գործընթացը, հետևանքի տեսակետից, արտադրություն չէ, ուստի օգտագործվող նյութական միջոցներն էլ արտադրության միջոցներ չեն, այլ սպառման առարկաներ։ Ծախսված աշխատանքով մեծանում է հասարակության սպառման ընդհանուր ծավալը, բայց ոչ ազգային եկամուտը, որովհետև այն անարտադրողական է և նյութական արդյունք, արժեք չի ստեղծում։ 

Ոլորտը գործում է նյութական արտադրության մեջ ստեղծված ազգային եկամտի վերաբաշխման հաշվին, արտադրությունը դրան տալիս է գործունեության նյութական միջոցներ (շենքեր, գործիքներ, մեքենաներ, նյութեր) ու սպառման առարկաներ (սնունդ, հագուստ)։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 618)։*  |
**Ռոն Արադ** (եբրայերեն՝ רון ארד‎, անգլ.՝ Ron Arad, ապրիլի 24, 1951(1951-04-24), Թել Ավիվ, Իսրայել), դիզայներ, նկարիչ և ճարտարապետ։

Կենսագրություն
--------------

Ավարտելով Բեցալելի անվան արվեստի և դիզայնի ակադեմիան՝ 1973 թվականին տեղափոխվել է Լոնդոն և ընդունվել Ճարտարապետական ասոցացիայի ակադեմիա (Architectural Association School of Architecture)։ 1981 թվականին Արադը դարձել է ճարտարապետական բյուրեյի հիմնադիրներից մեկը, այստեղ սկսել է ստեղծել իր առաջին արվեստի օբյեկտները արդյունաբերական արտադրության թափոններից և շինարարական մասերից։ Նյութերի սահմանների ու հնարավորությունների հետ մշտական փորձերը՝ նյութի ընտրությունից մինչև ամբողջական կոմպոզիցիայի ստեղծում, նրա լրիվ նոր, ռադիկալ պատկերացումները օբյեկտների և շինությունների ձևի մասին նկարչին դարձնում են կարևոր կերպար դիզայնի և ճարտարապետության աշխարհում։

Իր կարիերայի ընթացքում Ռոն Արադը ծրագրեր է մշակել կահույքի և դիզայնի բոլոր խոշոր միջազգային ապրանքանիշների համար՝ Vitra, Kartell, Moroso, Alessi, Driade, Cappellini, Cassina, WMF, Սվարովսկի, Roca и Magis։ Համագործակցել է տարբեր նորաձևության, տեխնոլոգիական ապրանքանիշների հետ, ներառյալ՝ Adidas, Nestle, Fiat, LG, Bombay Sapphire, Սամսունգ, RuinartՀեննեսսի, Կենզո, Le Coq Sportif և շատ ուրիշներ։ Նրա հրապարակային գեղարվեստական աշխատանքները զարդարում են աշխարհի շատ անկյունների հասարակական վայրերը։

2010 թվականին Արադը սկսել է համագործակցել *New Eye London* հետ՝ ակնոցների հավաքածու ստեղծելու համար։

Դասավանդում է Վիենայի և Լոնդոնի ամենահեղինակավոր ուսումնական հաստատություններում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. 1 2  Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.) / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
3. 1 2  Կերպարվեստի արխիվ — 2003.
4. 1 2  Artists + Artworks
5. ↑  Ժամանակակից արվեստի թանգարանի առցանց հավաքածու
6. ↑  Companies House — 1988.
7. 1 2
8. ↑
9. ↑
10. ↑  «Ron Arad Biography»։ 14.06.2006
11. ↑  Alexia Antsakli Vardinoyanni։ «A straight line is also a curve»։ *ArtFlyer*
12. ↑  Anthony Haden-Guest (24.09.2009)։ «RON ARAD»։ *Interview Magazine*
13. ↑  *Ron Arad* Holon Design Museum, Israel // *Architectural Design*. — 2006-11. — В. 6. — Т. 76. — С. 50–50. — ISSN 0003-8504. — doi:10.1002/ad.355

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ռոն Արադի կայք։(անգլ.)
| **՞**Մշկառնետ |
| --- |
| Մշկառնետ  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Կաթնասուններ |
|
|
|
| Կարգ | Կրծողներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Համստերանմաններ |
|
|
|
| Ցեղ | **Մշկառնետներ** |
|
|
| Տեսակ |  **Մշկառնետ**  |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| *Ondatra zibethicus*
(Linnaeus, 1766) |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : ??? |
|  Արեալ |
| պատկեր |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | ITIS**180318**NCBI**10060**

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Մշկառնետ** (լատին․՝ Ondatra), համստերանմանների ընտանիքի կաթնասուն կենդանի է։ Հայաստանում կլիմայավարժեցումը սկսվել է Շիրակի մարզի Արդենիս լճում, այժմ հանդիպում է նաև Արփի լճում և Ախուրյան գետի ու ջրամբարի ափերին։ Բնակվում է ջրափնյա և ծանծաղուտային բուսականությամբ հարուստ բնական և արհեստական, հոսող ու կանգուն ջրատարների, ջրամբարների, ճահիճների, ճահճացած աղբյուրների ափերին՝ կուղբի բներում (հյուղակիկ), բարձր ափի դեպքում՝ բարդ կառուցվածքով հողափոր, հազվադեպ՝ լողացող բներում։

Արտաքին կառուցվածք
------------------

Մարմնի երկարությունը մինչև 36 սմ է, պոչինը՝ 28 սմ, կենդանի զանգվածը՝ մինչև 1, 5 կգ։ Մորթին միագույն է՝ բաց շագանակագույնից սև։ Մեջքի մազածածկը բաժանվում է ստևի և աղվամազի։ Պոչը կողքերից սեղմված է՝ պատված մանր թեփուկներով ու նոսր, կարճ մազածածկով։ Հետին թաթերի մատների արանքում ունի լողաթաղանթ։ Աճուկային շրջանում կան մշկային գեղձեր։ Ունի կիսաջրային կենսակերպ, լավ լողում և սուզվում է (մինչև 12 ր կարող է մնալ ջրի տակ)։

Սննդառություն
-------------

Սնվում է ջրափնյա և ծանծաղուտային բույսերով (գերադասում է եղեգը), բուսական կերի պակասության դեպքում՝ նաև մանր ձկներով, գորտերով, անողնաշարավորներով և այլ կենդանական կերով։ Ակտիվ է մթնշաղին։ Կտղուցի շրջանում արուն արտադրում է մշկաբույր գեղձազատուկ։

Բազմացում և զարգացում
---------------------

Բազմանում է տարին 1 -2 անգամ, ունենում միջինը 6-7 ձագ։

Մորթատու կարևորագույն կենդանիներից է։ Մորթին բարձրորակ է։ Երբեմն վնասում է ոռոգման համակարգերը և ամբարտակները։ Տուլարեմիայի, լեպտոսպիրոզի և մարդու այլ վարակների բնական կրող է։ 

Վիքիբառարան

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ընթերցե՛ք **«մշկառնետ»** բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | UNII |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · Նոր · Universalis |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 11972177n · GND: 4136887-3 · LCCN: sh85089061 · LNB: 000333430 · Microsoft: 2909350103 |

 |
| **՞**Ոսկե արատինգա |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
| Ենթատիպ | Ողնաշարավորներ |
|
|
|
|
| Դաս | Թռչուններ |
|
|
|
| Կարգ | Թութականմաններ |
|
|
|
| Ընտանիք | Թութակներ |
| Ենթաընտանիք | Իրական թութակներ |
|
|
| Ցեղ | ***Արատինգաներ*** |
|
|
| Տեսակ | **Ոսկե արատինգա** |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| *Aratinga guarouba* (Gmelin, 1788)

 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Վտանգված տեսակIUCN 3.1 *Endangered* : 106009847 |
|  Արեալ |
| պատկեր |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Ոսկե արատինգա,** (լատին․՝ Aratinga guarouba) Կենդանիների թագավորության, Քորդավորների տիպի, Ողնաշարավորների ենթատիպի, Թռչունների դասի, Թութականմանների կարգի թութակի տեսակ։

Նկարագրություն
--------------

Մարմնի երկարությունը հասնում է 35-38 սմ-ի, իսկ պոչի երկարությունը՝ 16 սմ-ի։ Գրեթե ամբողջ մարմինը պատված է վառ դեղին փետուրներով։ Աչքերի շուրջը սպիտակ է։ Փետուրների հիմնական մասը դեղին է, սակայն թևերի ծայրի մի փոքր հատված ունի մուգ կանաչ գունավորում։ Պոչը դեղին է։ Ունի խոշոր և հզոր կեռ քիթ։

Համարվում են Լատինական Ամերիկայի Բրազիլիա պետության էնդեմիկ կենդանատեսակը։ Տարածված են Բրազիլիայի կենտրոնական և հյուսիսարևելյան շրջաններում՝ գետերի մոտակայքում։

Վայրի թռչուններ են և հաճախ հանդիպում են փոքրիկ խմբերով։ Բացառություն է կազմում միայն բազմացման շրջանը։ Ապրում են այնպիսի անտառներում, որոնք ավելի մոտ են որևէ գետին կամ այլ ջրատարածության։ Նախընտրում են բույն կառուցել ծառերի վրա։ Նրանք կարողանում են արագորեն թռչել մի ծառից մյուսը։ Չափազանց աղմկոտ թռչուններ են և նրանց ձայնը կարելի է լսել հեռվից։

Բազմացում
---------

Ոսկե արատինգաները բազմանում են ծառերի վրա և ձվադրում ծառերի վրա, դնելով 3-5 ձու։ Թռչունների ինկուբացիոն շրջանը տևում է 22-ից 24 օր, սակայն նորածին ձագերը կարողանում են բնից հեռանալ 6-7 շաբաթական հասակում։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* Museum specimenMuseum specimen

Գրականություն
-------------

* Винокуров А. А. Редкие птицы мира. – М.: Агропромиздат, 1987. — 207 с
* Иерусалимский И. Попугаи и певчие птицы: виды, содержание, обучение. — Ростов-на-Дону: Владис, 2001. — 320 с ISBN 5-94194-073-4

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | Avibase · eBird · EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · Neotropical Birds · ITIS TSN |

 |
Ապենդիկուլարիա
Սալպեր
Ասցիդիա
Ասցիդիայի լայնական կտրվածքը
**Պարեգոտավորներ** կամ **թրթուրաքորդավորներ** (լատին․՝ urochordata tunicata), քորդավոր կենդանիների ենթատիպ, որոնք, ի տարբերություն մյուսների, քորդա ունեն միայն թրթուրային շրջանում։ Խոշոր տեսակները նստակյաց են, հետաքրքիր են էվոլուցիոն տեսակետից։ Բաժանվում են երեք դասերի՝

* Ապենդիկուլարիաներ Appendiculariae
* Սալպեր Salpae
* Ասցիդիաներ Ascidia

Ապենդիկուլարիաներ
-----------------

Պարեգոտավորների մեջ ամենապարզունակ կենդանիներն են։ Հայտնի է 60 տեսակ։ Տարածված են ծովերի և օվկիանոսների ջրի մակերեսային շերտերում։ Որոշ տեղերում 1մ խորանարդ ջրում հանդիպում է 50 առանձնյակ։ Սրանք մանր, մի քանի մմ-ից մինչև 1-2սմ երկարությամբ պլանկտոնային, կիսաթափանցիկ կենդանիներ են։ Արտաքինից նման են ասցիդիաների թրթուրներին։ Զրկվել են հասուն փուլից, ձեռք են բերել թրթուրային փուլում բազմանալու ունակություն (նեոտենիա)։ Բազմանում են սեռական ճանապարհով։ Երբ նստում են հատակին, սկսում են առատ լորձ արտադրել և պատրաստում են տնակ (օրը մի քանի անգամ)։

Սալպեր
------

Նույնպես փոքր, թափանցիկ, տակառաձև կենդանիներ են։ Հայտնի է 25 տեսակ, որոնք բնակվում են տաք ծովերի ջրի վերին շերտի 200-300մ (երբեմն 2-3կմ) խորություններում։ Մկաններն օղակաձև են, շարժվում են հրթիռային ձևով։ ՀերմաՖրոդիտ են, բազմանում են սեռական և անսեռ ճանապարհով։

Դասն ընդգրկում է երկու կարգ՝

* Իսկական սալպեր, ընդգրկում է միայնակ և գաղութային տեսակներ
* Տակառիկաձևեր, որոնց գաղութները պոլիմորՖ են, բաղկացած են տարբեր ձևի առանձնյակներից։

Ասցիդիաներ
----------

Հասուն վիճակում նստակյաց են, չափերը մի քանի սմ-ից մինչև 50 սմ։ Հիմնականում նարնջագույն են, նման են երկբերան շշի։ Վերին անցքը կոչվում է բերան, իսկ մյուսը՝ կոյանոց։ Բերանին հաջորդում է կլանը, որը լայն է, ունի էնդոստիլ։ Կլանի վրա կան բազմաթիվ անցքեր՝ ստիգմաներ։ Այդ անցքերով սնունդը գնում է բերան, իսկ վերին մասով շարժվում է դեպի ստամոքս։ Աղիքը բացվում է կոյանոցային սիֆոնով։

Արյունատար համակարգը բաց է, ունեն սիրտ, որը գտնվում է սրտապարկում։ Նյարդային համակարգը ներկայացված է մեկ հանգույցով, որը գտնվում է սիֆոնների միջև։ Բազմանում են և՛ սեռական ճանապարհով, և՛ բողբոջմամբ։ Թրթուրները շարժուն են, երկարաձգված, ունեն պոչ։ Քորդան ձգվում է նաև գլխային հատվածով։ Զարգանում է նյարդային համակարգը։ Երբ թրթուրը փոքր է լինում, հիմնադրվում է փոքրիկ նյարդային մեդուլյար թիթեղիկը, որը կամաց-կամաց երկարում է և ծալվում՝ առաջացնելով նևրոպոր։ Առջևի մասում ձևավորվում է աչիկը՝ ստատոցիստը։ Թրթուրի կյանքը մի քանի ժամ է։ Առջևի մասով ամրանում է, կարճանում, իսկ բերանը և հետանցքը տեղափոխվում են վեր և ծածկվում թաղանթով՝ պարեգոտով և այդպես էլ մնում։

Գրականություն
-------------

* Ս.Պ. Նաումով, «Ողնաշարավորների կենդանաբանություն» I և II մաս, Երևան, 1956։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 227)։*  |
**Ռոնդո** (իտալ.՝ rondo, ֆր.՝ rondeau, < rond – շրջան), երաժշտական ստեղծագործության կառուցվածքի ձև, որտեղ թեման 
կրկնվում է նվազագույնը 3 անգամ, իսկ կրկնությունների միջև անցնում են նոր նյութեր (ABACA) կամ թեմայի տարբերակներ (AA1AA2A)։

Թեման կոչվում է ռեֆրեն կամ գլխավոր թեմա և ամեն անգամ հնչում է հիմնական տոնայնությամբ։ Միջին հատվածներն անվանում են էպիզոդ (BCD), 
որոնք հնչում են հիմնականում այլ տոնայնություններով։

Ռոնդոյի ձևը ծագել է ժողովրդական շուրջպարերից, որտեղ անընդհատ փոփոխվող երաժշտկան նյութը (էպիզոդները կամ նախերգ) փոխընդմեջ վերադառնում է հիմնական անփոփոխ թեմային։ Տարբերում են ռոնդոյի պարզ (մասերը չունեն կապող հատվածներ ու զարգացման միասնական 
գիծ, գործածել են առավելապես ֆրանսիացի կլավեսինահարները և անվանել մոնոթեմատիկ) և բարդ (ունեն կապող հատվածներ ու զարգացման միասնական 
գիծ, գործածել են առավելապես կլասիցիզմի դարաշրջանի կոմպոզիտորները) տեսակներ։

Պրոֆեսիոնալ երաժշտության մեջ առաջին անգամ օգտագործել են 17–18-րդ դարերի ֆրանսիացի կլավեսինահարները երգ-պարային մանրանվագներում և 
անվանել հնագույն կամ քառյակային ռոնդո։

Վիեննական դասական ռոնդոյում ռեֆրենն ընդլայնված է, նրա և էպիզոդների միջև հանդիպում են կապող հատվածներ, մասերի միջև առաջացող հակադրությունը ձևը դարձնում է դինամիկ և հաճախ հանգեցնում եզրափակող մասի՝ կոդայի։ Երբեմն ռոնդոն ընդունում է սոնատային ձևի հատկանիշներ (Ռ-սոնատ)։

Ռոմանտիզմի դարաշրջանում առաջացել են բազմամաս ռոնդոներ։ Ռոնդոյի հետագա զարգացումը (20-րդ դարից) բնորոշվում է ձևի ազատ մեկնաբանմամբ, հնարավոր է ռեֆրենի հիմնովին փոփոխված կրկնությունը։

Ռոնդոյի ձևով գրվել են ինքնուրույն ստեղծագործություններ, հաճախ՝ դրանց առանձին մասեր, նաև օպերային կամ բալետային երաժշտության պատկերներ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Նիկոլայ Մանուկյան (այլ կիրառումներ)

**Նիկոլայ Վահանի Մանուկյան** (ապրիլի 10, 1930(1930-04-10), Բաշ Ապարան, Էջմիածնի գավառ, Հայկական ԽՍՀ, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), փոշեմետալուրգիայի բնագավառի գիտնական։ Տեխնիկական գիտությունների դոկտոր (1973), պրոֆեսոր (1975)։

Կենսագրություն
--------------

1953 թվականին ավարտել է Թբիլիսիի երկաթուղային տրանսպորտի ճարտարագետների ինստիտուտը։ 1961-1969 թվականներին՝ հայկական հանրապետական տեխնիկայի տան տնօրեն, 1965 թվականից՝ ՀՊՃՀ դասախոս, 1973-1994 թվականներին՝ կառուցվածքային նյութերի արտադրակարգի ամբիոնի վարիչ։ 1996 թվականից՝ բնակվում է Կանադայում։

Աշխատանքները վերաբերում են երկաթի հիմքով մետաղական փոշիների և թելանման բյուրեղների ստացման ու դրանցից նոր մեքենաշինական նյութերի և շինվածքների պատրաստման հարցերին։

Երկեր
-----

* Փոշեմետալուրգիայի զարգացումը Հայաստանում, Երևան, 1967։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր երկրորդ, Երևան, 2007*


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 10717 |

 |
| **՞**Ոսկեգույն մեղվակեր |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Թռչուններ |
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Մեղվակերներ |
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Merops apiaster
(Linnaeus, 1758) |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : 142227 |
|  Արեալ |
| պատկեր |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Ոսկեգույն մեղվակեր** (լատին․՝ Merops apiaster), մեղվակերների ընտանիքի թռչուն։

Արտաքին տեսք
------------

Մարմնի երկարությունը 27-29 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 44-49 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 41-68 գ։ Փետրածածկը ցայտուն բազմերանգ է, կտուցը՝ ներքև կեռված, պոչը՝ երկար, կենտրոնական փետուրները՝ մյուսներից քիչ երկար։ Հասունի կոկորդը դեղին է, մարմինը վերևից՝ դարչնագույն՝ շիկակարմիր ու դեղին նախշերով։ Հետբնադրման շրջանում փետուրները կապույտ են՝ կանաչ ծայրերով։ Երիտասարդի ուսափետուրները, թևավերևում կանաչ են։ Պոչի դուրս ցցված հատվածը բացակայում է։

Տարածվածություն
---------------

Բնադրող-չվող է, տարածված։ Երամային է։ Թռիչքը ճարպիկ է՝ հանկարծակի պտույտներով, շրջադարձերով ու անկումներով։ Բարձր թռչելիս դժվար տեսանելի է, սակայն լավ լսելի են նրա արձակած կարճատև ու նուրբ մռռոցները։ Բնակվում է կիսաանապատներում, լեռնատափաստաններում։ Չուի ընթացքում լայնորեն տարածված է։ Գարնանային վերադարձը՝ մայիսի 1-ի կեսի ընթացքում, առանձին դեպքերում՝ ապրիլի 2-րդ կեսին։ Աշնանային չուին նախապատրաստվելիս (օգոստոսին) Ոսկեգույն մեղվակերների երամներ կարող են հայտնվել անտառային գոտում, մեծ քաղաքների ու գյուղերի երկնակամարում, հաճախ՝ էլեկտրալարերին թառած դադար առնելիս։ Աշնանային ամենաձգձգված չուն՝ հոկտեմբերի 1-ին տասնօրյակում։ Հանրաճանաչ է, գեղեցիկ, ականջ շոյող սրնգային ձայներով։

Ձուն

Սննդառություն
-------------

Սնվում է միջատներով, առավելապես մեղուներով ու կրետներով, որոնց որսում է թռիչքի ընթացքում։

Ոսկեգույն մեվակերների բույնը

Բնադրում
--------

Բնադրազույգերը կազմվում են մայիսի 2-րդ կեսից հունիսի 2-րդ տասնօրյակը։ Բույնը փորվածք է (1-1,5 մ խորությամբ), կառուցում են էգը և արուն։ Բնադրում է ավազոտ կամ կավոտ զառիթափերին։ Հայաստանում բնադրումը հաստատված է մինչև 2500 մ բարձրություններում։ Առաջին ձվերը բներում հայտնվում են հունիսի 1-ին տասնօրյակից մինչև ամսվա վերջը։ Դնում է 26 մմ տրամագծով, սպիտակ 6-7 ձու։ Թխսակալում են արուն և էգը՝ 20 օր։ Աներեր թռչելու ունակ ձագերը բնից դուրս են գալիս կյանքի 30-րդ օրը։

Պատկերասրահ
-----------

* Ոսկեգույն մեղվակեր Մոլդովայի դրոշմանիշի վրաՈսկեգույն մեղվակեր Մոլդովայի դրոշմանիշի վրա
* Իգական (ձախից) սպասում է, արականն առաջարկել է իր զոհին.Իգական (ձախից) սպասում է, արականն առաջարկել է իր զոհին.
* 
* 
* 
* ԹռիչքըԹռիչքը
* 
* 
* 
* 
* 
* 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | CMS · eBird · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |

 |
| **՞**Նրբագեղ օձաչք մողես |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Դաս | Սողուններ |
|
|
|
| Կարգ | Թեփուկավորներ |
| Ենթակարգ | Մողեսներ |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Ophisops elegans
(Menetries, 1832) |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : ??? |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Նրբագեղ օձաչք մողես**, (լատին․՝ Ophisops elegans), վայելչակազմ օձագլուխ մողես, իսկական մողեսների ընտանիքի օձաչք մողեսների ցեղի մողես։

Տարածվածոթյուն
--------------

ՀՀ-ում տարածված է Շիրակի, Արմավիրի, Արագածոտնի, Կոտայքի, Արարատի, Վայոց ձորի, Սյունիքի և Տավուշի մարզերում։

Բնակություն
-----------

Բնակվում է թփուտային և նոսրանտառային բուսականությամբ, համաեմատաբար չոր, քարքարոտ վայրերում։ Թաքնվում է քարերի արանքներում և փորող կենդանիների բներում։ Ունի բնորոշ տեղաշարժման ձև. վտանգի դեպքում երկար վազում է՝ ցատկելով քարերի վրայով, և չի շտապում թաքնվել։ Ձմեռում է աշնան վերջից գարնան սկիզբը։

Արտաքին տեսք
------------

Մարմնի երկարությունը մինչև 6,2 սմ է, պոչը կրկնակի երկար է։ Երիտասարդ առանձնյակների մեջքային մակերեսով ձգվում են սպիտակ, 4 երկայնաձիգ շերտագծեր, դրանց միջև՝ ողնաշարի երկայնքով՝ գորշ շականակագույն շերտագիծ։ Իրանի կողքերը սև են, կուրծքը՝ գորշակապտավուն։ Հասուն անհատների մեջքային սպիտակ գծերը միաձուլվում են ընդհանուր գունավորմանը սևերը վերածվում են բծերի ու կետերի, իսկ ազդրերի ստորին մակերեսին հայտնվում են սպիտակ, խոշոր ակնաձև բծեր։ Փորիկը սպիտակ է։

Սննդառություն
-------------

Սնվում է մանր անողնաշարավորներով։

Բազմացում
---------

Զուգավորվում է մարտից հունիսի վերջը։ 1-ին ձվադրումը՝ մայիսի վերջին, 2-րդը՝ հունիսի կեսին։ Հնարավոր է նաև 3-րդ ձվադրումը։ Դնում է 3-5 ձու։ Ձվադրումից կախված՝ երիտասարդ մողեսները ծնվում են հուլիսի կեսին և օգոստոսի վերջից սեպտեմբերի սկիզբը։ Սեռահասուն են դառնում 2 տարեկանում։ Օգտակար է. ոչնչացնում է վնասատու միջատներին։

Տեսակներ
--------

* *Ophisops elegans basoglui*
* *Ophisops elegans blanfordi*
* *Ophisops elegans centralanatoliae*
* *Ophisops elegans ehrenbergii*
* *Ophisops elegans elegans*
* *Ophisops elegans macrodactylus*
* *Ophisops elegans persicus*
* *Ophisops elegans schlueteri*

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG |

 |
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Գյանջեցյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Ռուբեն Մկրտչի Գյանջեցյան** (օգոստոսի 30, 1885(1885-08-30), Շաքի, Ելիզավետպոլի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - նոյեմբերի 23, 1954(1954-11-23), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ թերապևտ։ Պրոֆեսոր (1935), ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1941)։

Կենսագրություն
--------------

Նախնական կրթությունն ստացել է Շուշիի ռեալական ուսումնարանում։ 1913 թվականին ավարտել է Մոնպելիեի (Ֆրանսիա) համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը։ Վերադառնում է հայրենիք, աշխատում Բաքվի նավթահանքերի հիվանդանոցի ներքին հիվանդությունների բաժանմունքում, ապա՝ հակախոլերային լազարեթում։ Այնուհետև նշանակվում է Անդրկովկասի երկաթգծի հարավային տեղամասի առողջապահության բաժանմունքի վարիչ։ Նրա անմիջական մասնակցությամբ հիմնադրվում է Ալեքսանդրապոլի երկաթգծի հիվանդանոցը։ Գյանջեցյանը գլխավորում է նրա ներքին հիվանդությունների բաժանմունքը։ Հետագայում տեղափոխվելով Թիֆլիս՝ աշխատել է երկաթգծի հիվանդանոցի թոքախտային բաժանմունքում և դիսպանսերում՝ վարիչի պաշտոնով։ Մասնագիտական խոր պատրաստություն է ստանում Լենինգրադի հակաթոքախտային ինստիտուտում ու դիսպանսերում (1923-1924): Կրկին աշխատել է Բաքվի երկաթգծի հիվանդանոցում։ Այնուհետև նշանակվել է ԼՂԻՄ առողջապահության բաժնի վարիչ։ 1933-1935 եղել է Երևանի բժշկական ինստիտուտի սանիտարական ֆակուլտետի թերապիայի, 1935-1954՝ հոսպիտալային թերապիայի ամբիոնների վարիչ։ 1938-1941 եղել է այդ ինստիտուտի գիտական և ուսումնական գծով տնօրենի տեղակալ, 1944-1945՝ տնօրեն։

Նրա գիտական աշխատությունները վերաբերվում են տուբերկուլոզի, մալարիայի, ստամոքս-աղիքային համակարգի հիվանդություններին։

Ընտրվել է ՀԽՍՀ գերագույն խորհրդի 1-ին, 2-րդ, 3-րդ գումարման պատգամավոր, պարգևատևվել է Կարմիր աստղի շքանշանով ու շատ մեդալներով։ Նրա անունով է կոչվել Դիլիջանի առաջին առողջարանը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 3. — էջ 110—111.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Հայկական համառոտ հանրագիտարան (հայ.) — 1990. — հատոր 1.
3. ↑  Ա. Վ. Գրիգորյան, Բ. Գ. Մելքումյան, Հայաստանի բժիշկները Մեծ հայրենականում, գիրք 2, Ե. 1987, էջ 64-66։


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 11130 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 110)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Մարգարյան (այլ կիրառումներ)

**Պարթև Համբարձումի Մարգարյան** (սեպտեմբերի 20, 1898(1898-09-20), Էվջիլար, Սուրմալուի գավառ, Երևանի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - մարտի 16, 1980(1980-03-16), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ բժիշկ, մանկաբարձ-գինեկոլոգ։ Բժշկական գիտությունների դոկտոր (1952), պրոֆեսոր (1953), ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1960)։ ԽՄԿԿ անդամ 1941 թվականից։

Կենսագրություն
--------------

1927 թվականին ավարտել է Երևանի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը։ 1929-1950 թվականներին եղել է բժշկական ինստիտուտի մանկաբարձության և գինեկոլոգիայի ամբիոնի ասիստենտ, ապա՝ դոցենտ։ 1937 թվականին Երևանում կազմակերպել է և ղեկավարել (մինչև 1950 թվականը) քաղաքային ծննդատունը, միաժամանակ եղել է բժշկական ինստիտուտի բուժական ֆակուլտետի դեկան (1939-1943 թթ.), ՀԽՍՀ առժողկոմի առաջին տեղակալ (1943-1945 թթ.)։

1949-1973 թվականներին մանկաբարձության և գինեկոլոգիայի ԳՀԻ-ի տնօրեն (1973 թվականից՝ գիտական խորհրդատու), միաժամանակ՝ 1954 թվականից բժշկական ինստիտուտի սանհիգիենային, մանկաբուժության (1954-1963 թթ.) և բժիշկների կատարելագործման (1958-1962 թթ.) ֆակուլտետների մանկաբարձության և գինեկոլոգիայի ամբիոնի վարիչ։

1981 թվականին Մարգարյանի անունով է կոչվել Երևանի թիվ 3 կլինիկական ծննդատունը։

Աշխատություններ
---------------

Մանկաբարձության և գինեկոլոգիայի ինստիտուտ
Մարգարյանի գիտական աշխատանքները հիմնականում վերաբերում են հղիության և մալարիայի, սեռական օրգանների չարորակ նորագոյացությունների, մեռածածնության, մայրական և մանկական մահացության, Հայաստանի արդյունաբերական ձեռնարկություններում աշխատող կանանց աշխատանքի հիգիենայի և պրոֆեսիոնալ ախտաբանության ու բնակչության մանկաբարձագինեկոլոգիական օգնության կազմակերպման հարցերին։

Հեղինակ է «Մանկաբարձություն» (1960) և «Գինեկոլոգիայի դասագիրք» (1966) ձեռնարկների։

Եղել է Հայաստանի մանկաբարձ-գինեկոլոգների գիտական ընկերության վարչության նախագահ, ՀԽՍՀ առողջապահության նախարարության գլխավոր մանկաբարձ-գինեկոլոգը, ծննդօգնության և գինեկոլոգիական օգնության խորհրդի նախագահ, ԽՍՀՄ և ՌԽՖՍՀ առողջապահության նախարարության ծննդօգնության և գինեկոլոգիական օգնության խորհրդի անդամ։

Պարգևներ
--------

Պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) — Երևան: 1981. — հատոր 7. — էջ 303.
2. ↑  ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի Հիմնարար գիտական գրադարան


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 8964 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 303)։*  |
**Ռուբեն Վլադիմիրի Նիկողոսյան** (հուլիսի 23, 1940(1940-07-23), Թբիլիսի, Վրացական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ - դեկտեմբերի 16, 2014(2014-12-16)), վնասվածքաբան-օրթոպեդ։ Բժշկական գիտությունների դոկտոր (1999), պրոֆեսոր (2003)։ ՀՀ վաստակավոր գյուտարար (1998)։

Կենսագրություն
--------------

1966 թվականին ավարտել է Երևանի պետական բժշկական ինստիտուտը։ 1983-2003 թվականներին աշխատել է ՀՀ առողջապահության նախարարությունում, միաժամանակ՝ ԵԲԻ ընդհանուր վիրաբուժության, ԱԱԻ վնասվածքաբանության և օրթոպեդիայի, 1989-2003 թվականներին` շտապ օգնության և աղետների բժշկության ամբիոններում, 1989-2003 թվականներին`«Շտապ օգնություն» գիտական ԲԿ համակցված վնասվածքաբանների բաժանմունքի վարիչ, 2003 թվականից՝ պրոֆեսոր, գիտական խորհրդատու։

Աշխատանքներ աղետի գոտում
------------------------

1988 թվականի Սպիտակի երկրաշարժի ժամանակ ղեկավարել է Սպիտակ-Վանաձոր, Գուգարք-Ստեփանավան գոտու աղետի բժշկական հետևանքների վերացման աշխատանքները։

Աշխատանքային գործունեություն
----------------------------

1983-1990 թվականներին եղել է ՀՀ առողջապահության նախարարության գլխավոր վիրաբույժ և վնասվածքաբան-օրթոպեդ, 1990-1999 թվականներին` Աղետների բժշկության գլխավոր մասնագետ, 1990 թվականից` ԱՊՀ երկրների աղետների բժշկության համակարգող խորհրդի անդամ, 1984 թվականից՝ ՀՀ վիրաբույժների գիտական ընկերության վարչության անդամ, 1997-2002 թվականներին՝ ՄԱԿ-ի Աղետների բժշկության ազգային և տարածաշրջանային ծրագրերի գիտական խորհրդատու։

Գիտական գործունեություն
-----------------------

Աշխատությունները վերաբերում են վնասվածքաբանության և օրթոպեդիայի, համակցված վնասվածքների բուժման, բժշկության և առողջապահության կազմակերպման հարցերին։ Հեղինակ է մեթոդական ձեռնարկների։

Երկեր
-----

* Պատերազմների և բնական աղետների ժամանակ մարդկային կորուստների մասին, Ե. 2000 (համահեղինակ)։
* Ռազմադաշտային վիրաբուժական ծառայության կազմակերպման հիմունքները գործող բանակում, Ե. 2005 (համահեղինակ)։
* Прогнозирование медико-социальных последствий землетрясений и проблемы катастроф в Армении. Е. 2004.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. ↑  *Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր երկրորդ, Երևան, 2007*


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |

 |
**Բարոն Նիկոլյա Լուի Ալեքսանդր դե Գինցբուրգ** (ֆր.՝ Nicolas Louis Alexandre de Gunzburg, դեկտեմբերի 12, 1904(1904-12-12), Փարիզի 16-րդ շրջան, Փարիզ - փետրվարի 20, 1981(1981-02-20), Նյու Յորք շրջան, Նյու Յորք, Նյու Յորք, ԱՄՆ), ֆրանկո-ամերիկացի մոդայի աշխարհի տեսաբան Գինցբուրգների տոհմից, պրոդյուսեր և «Վամպիր» (1932) դասական ֆիլմի գլխավոր դերակատար։

Նիկի Գինցբուրգը մեծացել է Անգլիայում հրեացի բանկիր Գաբրիել-Ժակ Գինցբուրգի (1853—1929) ընտանիքում, հանրաճանաչ Եվզել Գինցբուրգի և Էնրիկետա Լասկայի թոռներից մեկը։ Էնրիկա Լասկան ծնվել է Բրազիլիայում ազնվական էմիգրանտի և պորտուգալացի մարկիզի ընտանիքում։ Գինցբուրգի հետ ամուսնալուծվելուց հետո նրա մայրը ամուսնացել է ռուս հողատեր Վասիլի Նարիշկինի հետ։

1920-ականներին Նիկի դե Գինցբուրգը փայլում էր փարիզյան «ոսկե երիտասարդության» շրջանում։ Պարահանդեսներին, որոնք տեղի էին ունենում Գինցբուրգների տանը, մասնակցում էր լավագույն հասարակությունը։ Նրա ավագ եղբայրը՝ Դմիտրին, ֆինանսավորում էր «Դյագիլեվյան «ռուսական եթերաշրջանները», իսկ քույրը՝ Օդի Բապստը, հայտնի էր Կլոդելի հետ ունեցած հարաբերություններով։

Մեծ դեպրեսիան հանգեցրեց Գինցբուրգների ընտանիքի կործանմանը։ Նիկոլայը այդ ժամանակ երազում էր դերասանի կարիերայի մասին։ Նա միջոցներ գտավ՝ նկարահանելու «Վամպիր» ֆիլմը Կ.Տ. Դրեյերի մասնակցությամբ։ Ավելին, գլխավոր դերը կատարեց ինքը (տիտրերում նշված է որպես «Ջուլիան Վեսթ»)։ 1934 թվականին Նատալիա Պալեյի հետ Ֆրանսիայից տեղափոխվեց Կալիֆորնիա, որտեղ էլ իր կյանքը կապեց մեծ ճանաչում վայելող դերասան Էրիկ Ռոդեսի հետ («Ուրախ բաժանում», «Ցիլինդր»)։

Քանի որ դերասանական կարիերան չստացվեց, Գինցբուրգը ընդունեց Town & Country ամսագիրը ղեկավարելու առաջարկը և տեղափոխվեց Նյու Յորք։ Այն ստեղծվել էր 1846 թվականին Ն. Պ. Ուիլլիսի կողմից։ Երկար ժամանակ նրա վերահսկողության տակ էին Vogue և Harper's Bazaar ամսագրերի մոդայի բաժինները։ Տարբերվում էր, ժամանակակիցների արձագանքներով, հագուստ ընտրելու անթերի ճաշակով։ Խորհուրդներ է տվել Քելվին Քլայնին, երբ նա անում էր իր առաջին քայլերը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2  Archives de Paris
3. 1 2  Find A Grave — 1996.
4. 1 2  *Lundy D. R.* The Peerage
5. ↑  The International Best-Dressed List Hall of Fame: Men | Vanity Fair
6. ↑  VernonStories


|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | ČSFD · Դանիական ազգային ֆիլմագրություն · Internet Movie Database · The Peerage · WikiTree |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX4928484 · BNF: 13967928x · GND: 1062164113 · ISNI: 0000000116755713 · LCCN: no2007055086 · NTA: 069680167 · SUDOC: 057118752 · VIAF: 76507704 · WorldCat VIAF: 76507704 |

 |

 |
**Պարոն Ավագ** (պարսկերեն՝ بارون آواک), հին թաղամաս Իրանի հյուսիսարևմտյան Թավրիզ քաղաքի կենտրոնում։ Պարոն Ավագի բնակիչները հիմնականում Թավրիզի իրանահայ փոքրամասնության ներկայացուցիչներն են։ Թաղամասում կան պատմական և ժամանակակից շենքեր և կազմակերպություններ՝ նվիրված Թավրիզի հայերին, այդ թվում մի քանի եկեղեցիներ (օրինակ՝ Սուրբ Սարգիս եկեղեցին), սպորտային ակումբներ, այգիներ և դպրոցներ։ Թաղամասի անունը տրվել է ի պատիվ Ավագ Ավագյանի, որը թաղամասի մեծահարուստ հիմնադիրն էր 19-րդ դարում։

Պատկերասրահ
-----------

* Հայկական դպրոց Պարոն Ավագ թաղամասումՀայկական դպրոց Պարոն Ավագ թաղամասում
* Թաղամասի հիմնադիր Ավագ ԱվագյանըԹաղամասի հիմնադիր Ավագ Ավագյանը
* Հայկական եկեղեցի Պարոն Ավագ թաղամասումՀայկական եկեղեցի Պարոն Ավագ թաղամասում

Տես նաև
-------

* Լիլավա

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  خاماچی بهروز (1389)։ *شهر من تبریز*։ تبریز: انتشارات ندای شمس։ ISBN 978-964-2688-03-6 (պարս.)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հատված թավրիզահայերի մասին, որն առաջին անգամ հրապարակվել է adhrabnews.com-ում (պարսկերեն)
**Մոնիտոր** - համակարգչային սարքավորում է, որը նախատեսված է տեքստային և գրաֆիկական ինֆորմացիան էկրանին արտածելու համար։ Մոնիտորները սովորաբար լինում են գունավոր, չնայած համակարգչային տեխնոլոգիաների զարգացման ավելի վաղ էտապում կային նաև միագույն մոնիտորներ։ Էկրանի վրա արտացոլվող ցանկացած պատկեր կազմված է դիսկրետ կետերի բազմությունից, որոնց անվանում են փիքսելներ։ Մոնիտորները չափվում են իրենց անկյունագծով, որոնք լինում են 14,15,17,... դյույմանոց (1 դյույմ = 25.4 մմ)։ Մոնիտորները լինում են հարթ և գոգավոր։ Կառուցվածքային տեսակետից գոյություն ունեն նաև հեղուկաբյուրեղային, պլազմային և այլ մոնիտորներ։

Հեղուկ բյուրեղային մոնիտոր
Էլեկտրոնաճառագայթային խողովակով մոնիտոր
Մոնիտորի կարևոր բնութագրիչը հանդիսանում է կադրի անցման հաճախականությունը։ 25 հց կադրի փոփոխությունը ընկալվում է որպես անընդհատ գործողություն։ Որակով մոնիտորները պետք է ունենան ոչ պակաս քան 60 հց։ Մոնիտորի որակական կարևորագույն պարամետր է հանդիսանում հորիզոնական և ուղղահայաց տեղավորված փիքսելների առավելագույն քանակը, որքան շատ են այդ կետերի քանակները, այնքան հստակ է պատկերը։ Մոնիտորն աշխատում է հատուկ ապարատային սարքի՝ տեսաադապտերի ղեկավարությամբ, որը թույլ է տալիս աշխատել 2 ռեժիմներում՝ տեքստային և գրաֆիկական։

Մոնիտորի 2 հիմնական տիպեր կան՝ էլեկտրոնաճառագայթային խողովակով և հեղուկ բյուրեղային։

**Հեղուկ բյուրեղային մոնիտորները** կոչվում են նաև **LCD** (Liquid Cristal Display) մոնիտորներ, իրենցից ներկայացնում են երկթիթեղանի թերթիկներ, որոնց միջև գտնվում է բյուրեղային կախույթը՝ սուսպենզիյա, որոնք փոփոխում են իրենց դիրքը էլեկտրական հոսանքի ազդեցության տակ։ Կան նման մոնիտորների 2 տիպեր՝ 

* DSTN (Dual Scan Twisted Nematic - բյուրեղային էկրան երկակի սքանով)
* TFT (Thin Film Transistor - բարակաթաղանթ տրանզիստորների վրա)

Հեղուկ բյուրեղային մոնիտորները վերարտադրում են միայն ֆիքսված թույլատրելի հնարավորությամբ և հաճախականությամբ պատկերներ։

**Էլեկտրոնաճառագայթային խողովակով մոնիտորների** մոտ գլխավոր տեղ է հատկացվում կադրի փոփոխման հաճախականության վրա, քանի որ ըստ էության հաճախականությունը էլեկտրանային ճառագայթի միջոցով սքանի արագությունն է և նրա չափից է կախված պատկերի հստակությունը։ Հեղուկ բյուրեղային մոնիտորներում պատկերը ձևավորվում է բյուրեղներով և հետևաբար պատկերի փոփոխման հաճախականությունը կախված է նրանց միացումից և անջատումից։ Այս բնութագրումը անվանվում է մատրիցայի ռեակցիայի ժամանակ, այսինքն մեկ վայրկյանում մատրիցան կարող է վերարտադրել մինչև 125 պատկեր։
Հեղուկ բյուրեղային մոնիտորները ավելի քիչ տեղ են զբաղեցնում և ավելի քիչ էներգիա են օգտագործում։

Գրականություն
-------------

* «Ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաների տեխնիկական բազան», ՀՊՏՀ;Երևան 2006։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Treccani |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2777126821 |

 |
| **՞**Նիրեմբերգիա |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Ծածկասերմեր |
|
|
|
|
|
| Դաս | Էուդիկոտներ |
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Մորմազգիներ |
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Nierembergia
Ruiz և Pav. 1794 |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


 **Նիրեմբերգիա** (լատին․՝ Nierembergia), պատկանում է մորմազգիների ընտանիքին։ Հայրենիքը արևադարձային, մերձարևադարձային Ամերիկան է՝ Արգենտինան։

Օգտագործում
-----------

Օգտագործվում է եզրագծերում, ղևանդներում, խառը ղևանդներում, ծաղկաթմբերում և այլ ձևավորումներում։

Բազմացում
---------

Նիրեմբերգիան սովորաբար բազմանում է սերմերով, սակայն հնարավոր է բազմացնել նաև կտորներով, որի համար որպես մայրաիկ կարելի է օգտագործել ջերմատնում պահվող բույսերը։

Մշակում
-------

Ցանկը կատարում են ջերմատներում՝ ցանկարկղերի մեջ, փետրվարի առաջին տասնօրյակում։ Սերմերը ծլում են 2-3 շաբաթվա ընթացքում։ Նախասածիլման համար նախօրոք պատրաստած հողախառնուրդին պետք է ավելացնել քիչ քանակությամբ կավահող, որպեսզի գրունտում տնկելիս հողագնդիկը արմատների վրայից չթափվի։ Տնկումը պետք է կատարել արևոտ տեղերում և միջբուսային տարածությունը թողնել 15 սմ։ Սերմերը հասունանում են պարբերաբար, այդ պատճառով սերմնահավաքը պետք է կատարել հաճախակի, հակառակ դեպքում սերմնատուփիկները կբացվեն ու սերմերը կթափվեն։ Աշնան վերջին սերմերը պետք է հանել ու փոխադրել ջերմատուն, չորացնել ու մնացած սերմերը հավաքել։

Տեսակներ
--------

Նիրեմբերգիան բազմամյա բույս է նրա լավ տեսակներից կարելի է թվել երկուսը. *N.Hipomanika coerolea*-ն՝ կապույտ երկնագույն ծաղիկներով և *N.frutescans Dus. var. atrovolaceae Hort.*-ը՝ բաց մանուշակագույն ծաղիկներով։ Երևանում մշակվում է երկրորդ տեսակը, որը տեղի պայմաններում վատ է ձմեռում, այդ պատճառով օգտագործվում է որպես միամյա։ Բույսի բարձրությունը հասնում է մինչև 20 սմ։

* *Nierembergia andina*
* *Nierembergia angustifolia*
* *Nierembergia anomala*
* *Nierenbergia frutenscens*
* *Nierembergia rivularis*
* *Nierembergia scoparia*

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
*

Գրականություն
-------------

* Ծաղկաբուծություն և դեկորատիվ այգեգործություն, Հ. Ե. Նարինջյան

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2778027310 |

 |
**Լուի Մարիես** (ֆր.՝ Louis Mariès, օգոստոսի 19, 1876(1876-08-19), Փարիզ - նոյեմբերի 19, 1958(1958-11-19)), ֆրանսիացի հայագետ, բանասեր։

Կենսագրություն
--------------

Լուի Մարիեսը ծնվել է 1876 թվականի օգոստոսի 19-ին Փարիզում։ Եղել է Հիսուսյան ուխտի անդամ։ Տիրապետել է լատիներենին, հին և նոր հունարենին, եբրայերենին, ռուսերենին, հայերենին։ Աշակերտել է Անտուան Մեյեին, Ֆրեդերիկ Մակլերին։

Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության ճեմարանի անդամ (1934 թվականից)։ 1926 թվականին Փարիզի Կաթոլիկական ինստիտուտում բացել է դասական հայերենի ամբիոն, որը ղեկավարել է մինչև 1952 թվականը, 1928 թվականից միաժամանակ դասավանդել է Արևելյան կենդանի լեզուների ազգային դպրոցում։

«Ուսումնասիրություն Եզնիկի մոտ գոյություն ցույց տվող մի քանի անունների և բայերի մասին» (1928) աշխատության մեջ Լուի Մարսելը լուսաբանել է լեզվաբանական ու բանասիրական մի քանի խնդիրներ։ «Հայերենի ցոյական անցյալ կատարյալի և ստորադասականի կազմության մասին» (1931) ուսումնասիրության մեջ անդրադարձել է հայ-ի խոնարհման մի քանի հարցերի։ Թարգմանել և ծանոթագրել է Եզնիկ Կողբացու «Յաղագս Աստծոյ» («Եղծ աղանդոց») երկը, որը 1960 թվականին հրատարակել է Շառլ Մերսիեն։ Հայագիտական հոդվածներ է հրապարակել «Հանդէս ամսօրեայ», «Հանդէս հայագիտութեան» և ֆրանսիական մի շարք պարբերականներում։

Լուի Մարիեսը մահացել է 1958 թվականի նոյեմբերի 19-ին Շանտիյիում (Ֆրանսիա)։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Mariès, Louis (1876-1958)

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |

1. 1 2 3 4  VIAF ID
**Նկարագրական քերականություն**, լեզվաբանական գիտակարգ, քերականագիտության ճյուղերից մեկը, որը լեզուն դիտարկում է ստատիկ կտրվածքով, նկարագրում է տվյալ փուլին, լեզվավիճակիին բնորոշ երևույթները, բացահայտում նրա հորինվածքի ներքին համակարգային կապերն ու փոխհարաբերությունները։ Ըստ նյութի քննության եղանակների, հետապնդած նպատակների՝ զանազանվում է պատմական և համեմատական եղանակները։
Հայերենը ներկայանում է հինգ հիմնական լեզվավիճակներով՝ գրաբար, միջին գրական հայերեն, բարբառներ, արևմտահայ գրական լեզու, արևելահայ գրական լեզու։

Գրաբարի կամ հին հայերենի նկարագրական քերականություն
---------------------------------------------------

Ստեղծվել է միջնադարում, նրա առանձին իրողությունների նկարագրությունը նախապես տրվել է մեկնիչ–քերականների կողմից։ Լատինական քերականները ավելի ուշ շրջանում են կարևոր ներդրում ունեցել։ Նրանք լատիներենի հետևողությամբ գրաբարի նկարագրության մեջ ներմուծում են հայերենին խորթ երևույթներ։ Դրանց ուժեղ հարված են հասցնում Մխիթարյանները (Ա․Բագրատունի, Մ․ Չամչյանցի, Վ․Չալխյանի և այլ հայրենագետների քերականությունները)։

### Միջին գրական հայերենի նկարագրական քերականություն

Քերականության այս շրջանը հանգամանորեն չի մշակված, թեև նրա կառուցվածքը ուշադրությամբ դիտարկված է մեծ մասամբ պատմական մեկնաբանություններով։ Խորհրդային շրջանում սրանով զբաղվել են Ս․Ղազարյանը, Հ․Մուրադյանը և լեզվի ինստիտուտի մի քանի գիտաշխատողներ։ Այս շրջանի վերաբերյալ արժեքավոր ուսումնասիրություններ ունեն նաև արևմտահայ հայրենագետները։

#### Հայերենի նկարագրական բարբառագիտություն

Այս բաժինը մեծ նվաճումներ ունի։ Պատմական բարբառագիտությունը էական առաջընթաց չունի, որովհետև մեր բարբառները անհրաժեշտ նյութ չեն տալիս դրա համար։

##### Ժամանակակից արևելահայ գրական լեզվի նկարագրական քերականություն

Սկիզբ է առնում Ստ․ Պալասանյանի գրքերով։ Հիմնական բաժիններն են հնչյունաբանությունը, գրաբանությունը, ուղղագրությունը, ուղղախոսությունը, բառագիտությունը, բառարանագրությունը, ձևաբանությունը, շարահյուսությունը, ոճագիտությունը։

##### Արևմտահայերենի նկարագրական քերականություն

Չնայած ակնհայտ առաջընթացին՝ դեռևս մնում է ավանդական քերականության սահմանագծերում։ Արժեքավոր գործն այս բնագավառում առայժմ մնում է Այտընյանի քերականությունը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հ․Զ․ Պետրոսյան, Հայերենագիտական բառարան, Երևան, 1986