recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Անգլիացիներ** (անգլ. Englishmen, English people), ազգ, Մեծ Բրիտանիայի հիմնական բնակչությունը։ Ապրում են նաև Իռլանդիայում, անգլիական նախկին դոմինիոններում ու գաղութներում և այլ երկրներում։ Լեզուն անգլերենն է։

Հավատացյալ անգլիացիների մեծամասնությունը պատկանում է անգլիկան և կաթոլիկ եկեղեցիներին։ Կան նաև բողոքական տարբեր աղանդների հետևորդներ։ VII-X դարերում կազմավորվեց անգլո-սաքսոնական ժողովուրդը՝ 5-6-րդ դարերում Բրիտանական կղզիներ ներխուժած գերմանական ցեղերի՝ անգլերի, սաքսերի, յուտերի, ֆրիզների և բնիկների՝ գեյլերի, պիկտերի, բրիտների ձուլմամբ։ Անգլիացիների էթնիկական պատմության մեջ շրջադարձ տեղի ունեցավ, երբ նորմանները գրավեցին Անգլիան (1066 թ.) և մոտ երկու դար պաշտոնական լեզուն ֆրանսերենն էր։ XIII-XIV դարերում անգլո-սաքսերը և նորմանները միաձուլվեցին, կազմավորվեց միասնական անգլիական ազգություն։

16-րդ դարում ստեղծվեց համաանգլիական խոսակցական և գրական լեզուն։ XVII դարում Անգլիական բուրժուական հեղափոխության հաղթանակով հիմնականում ավարտվեց անգլիական ազգի ձևավորումը։ XVII-XIX դարերի գաղութային նվաճումների հետևանքով շատ անգլիացիներ տեղափոխվեցին նոր գրավված երկրները (Հյուսիսային Ամերիկա, Ավստրալիա, Նոր Զելանդիա, Հարավային Աֆրիկա) և խառնվելով բնիկների ու այլ երկրներից եկած վտարանդիների հետ, ստեղծեցին անգլերեն խոսող նոր ազգեր՝ ամերիկացիներ, ավստրալիացիներ, նորզելանդացիներ և այլն։

Անգլիացիների կենցաղում պահպանվել են ավանդական շատ սովորույթներ, զանազան ծիսական արարողություններ։ Բնակարանները երկհարկ են՝ միմյանց հետ ներքին աստիճանասանդուխքներով կապված սենյակների ուղղահայաց դասավորությամբ։ Տարածված է բուխարիկը, օգտագործում են յուրատեսակ ուտեստեղեն, հագուստ և այլն։ Անգլիան մարզական շատ խաղերի (ֆուտբոլ, բասկետբոլ, թենիս և այլն) հայրենիքն է։ Հարուստ է նաև անգլիացիների բանահյուսությունը։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ կատալոնական · Մեծ ռուսական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 11960806c · LCCN: sh96010368 · NKC: ph117333, ph961675 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 382)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ալանիա (այլ կիրառումներ)

**«Ալանիա» պետական հեռուստառադիո հեոարձակող ընկերություն** (ռուս.՝ Государственная телевизионная и радиовещательная компания «Алания»), Ռուսական «**ՎԳՏՌԿ**» պետական մեդիաընկերության մասնաճյուղը Հյուսիսային Օսիայի հանրապետությունում։ Հեռուստակենտրոնը տեղակայված է Վլադիկավկազում։ Ընկերությունը հիմնվել է 1931 թվականին ԽՍՀՄ Պետական Հեռուստառադիոյի կողմից՝ Օսական ռադիոյի հեռարձակմամբ։ 1961 թվականի մայիսի 1-ին մեկնարկել է հեռուստաեթերը։ 2012 թվականի հուլիսի 1-ից, առաջինը ռեգիոնալ ընկերություններից, զինված է Full HD շարժական գործիքավորումով։ 14 խցիկներից բաղկացած կայանը թույլ է տալիս ուղիղ միացումով հեռարձակում ապահովել աշխարհի բոլոր հեռուստաալիքների համար։

Հեռուստաալիքի ծածկույթը տարածվում է Հյուսիսային Օսիայում, Հարավային Օսիայի մեծ մասում, ինչպես նաև Ինգուշետիայի և Կաբարդինո-Բալկարիայի զգալի տարածքներում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ГТРК «Алания» получила HD-оборудование для трансляций(ռուս.)
2. ↑  Юбилей ГТРК «Алания»(ռուս.)
**Կատունի լեռնաշղթա**, *Կատունյան բելկի* (ռուս.՝ Кату́нский хребе́т), լեռնաշղթա Կենտրոնական Ալթայում, Ալթայի Հանրապետությունում։ Ջրբաժան է Կատուն, Արգուտ և Բերել գետերի միջև։ Երկարությունը մոտ 150 կմ է, բարձրությունը՝ մինչև 4506 Մ (Բելուխա)։

Անվանում
--------

Անվանումը ստացել է Կատուն գետից։ Հայտնի է նաև *Կատունսկիյե Բելկի* անունով։ Բելկի (ռուսերեն белки ― белок բառի հոգնակին) կոչում են Հարավային Սիբիրի այն գագաթները, որոնք ամռանն ամբողջ կամ նրա մեծ մասում ձյունածածկ են։

Աշխարհագրություն
----------------

Կազմված է մետամորֆային թերթաքարերից, գրանի տներից։ Կենտրոնական մասում գերակշռում են ալպյան գագաթները, որոնց լանջերով իջնում է 386 սառցադաշտ (279 կմ²)։ Մինչև 2000-2200 մ բարձրությունը լանջերին աճում են կուենու և մայրու անտառներ, ավելի բարձր՝ ալպյան մարգագետիններ են և բուսականությունից զուրկ ժայռեր ու քարացրոններ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հ. Ղ. Գրգեարյան, Ն. Մ. Հարությունյան (1987)։ *Աշխարհագրական անունների բառարան*։ Երևան: «Լույս»


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ ռուսական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | NKC: ge949864 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 291)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Պերպերյան վարժարան (այլ կիրառումներ)

**Պերպերյան վարժարան**, հիմնադրվել է 1876 թ-ին Կ․ Պոլսի Գատը գյուղում, Ռեթեոս Պերպերյանի ջանքերով, երկրորդականի (միջնակարգ) ծրագրով։ Շրջանավարտներն իրավունք էին ստանում ուսումը շարունակել եվրոպայի երկրների համալսարաններում։ Ունեցել է նախապատրաստական, նախակրթական, ուսումնարանական բաժիններ (ցերեկային և գիշերօթիկ), ձրիավարժարան։ Բարձր դասարաններում ուսուցման մեջ կատարվել է շերտավորում ըստ մասնագիտացումների՝ գիտական, գրական, առևտրական, մանկավարժական։ Ուսուցումը տարվել է հայերեն, ֆրանսերեն, անգլերեն, արաբերեն, լեզուներով։ Լրիվ դասընթացն ավարտողը ստանում էր դպրության կամ գիտության պսակավորի աստիճան։ Ձրիավարժարանն ավարտողները պարտավոր էին աշխատել իրենց բնակատեղում։ Ռեթեոս Պերպերյանի մահից հետո դպրոցի տնօրինությունը ստանձնում են Պ․ Կարապետյանը (1907-1909 թթ.), Օննիկ Պերպերյանը (1909-1911 թթ.) և Շահան Պերպերյանը (1911-1922 թթ.)։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին փակվել է (1914-1918 թթ.)։ Պատերազմից հետո՝ վերաբացվել (Սելամազում) նախակրթարանի և լիցեյական բաժիններով։ Ունեցել է կիրակնօրյա դասընթաց՝ օտար վարժարաններում սովորող հայ ուսանողների համար։ 1924 թվականին փոխադրվել է Եգիպտոս (Կահիրե) և գործել նույն ծրագրով։ Շրջանավարտները նաև իրավունք էին ստանում ուսումը շարունակելու Եվրոպական երկրների համալսարաններում։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին վարժարանը փակվել է, պատերազմից հետո վերաբացվել (Սելամազում)՝ նախակրթարանի և լիցեյի բաժիններով։ Ունեցել է կիրակնօրյա դասընթաց՝ օտար վարժարաններում սովորող հայ ուսանողների համար։ 1924 թվականին տեղափոխվելով Եգիպտոս (Կահիրե)՝ շարունակել է գործել նույն ծրագրով։ Փակվել է 1934 թվականին։ Տվել է մոտ 450 շրջանավարտ, որոնց թվում՝ Ռուբեն Սևակը, Շահան Շահնուրը, Վահան Թեքեյանը, Հովհաննես Հինդլյանը և գիտության ու մշակույթի այլ գործիչներ։ Փակվել է 1934 թ. նյութական միջոցներ չունենալու պատճառով։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 279)։*  |
Լիմայի քարտեզը
Պերուն մեծ մասամբ հայտնի է որպես Ինկերի կայսրության սիրտ, բայց այն տեղաբնիկների մշակութային օջախն է եղել դեռ Ինկերի այնտեղ հաստատվելուց առաջ։ Ինկերի կայսրության ամենազարմանալի հատկությունը իր կարճատև գոյությունն է։ 1430 թվականին Ինկերի ոստանը համարվում էր Կուսկո գետի հովտի շրջակայքից մի քիչ ավելի ընդարձակ տարածքը։ Ավելի քան մեկ դար անց, նվաճումների և կայուն քաղաքակրթության արդյունքում, Ինկերի վերահսկողության տակ գտնվող տարածքը ավելի քան 1 միլիոն քառակուսի կիլոմետր էր, որը ձգվում էր հյուսիսարևմտյան Արգենտինայից մինչև Հարավային ]]Կոլումբիա]]։ Ինկերի մայրաքաղաք Կուսկոն անկասկած ամենահարուստ քաղաքն էր ամբողջ Ամերիկայում։ Տաճարները բառացիորեն երեսպատված էին ոսկու շերտով։ 1532 թվականին Ինկերի կայսրության հզորությունը պայմանավորված էր պատերազմական հաջողություններով։ Պերուի պատմության ամենամեծ ողբերգությունը տեղի ունեցավ այն ժամանակ, երբ Ֆրանսիսկո Պիզարոն և իսպանացի կոնկիստադորների ավազակախմբերը ժամանեցին Կուսկո։ Ցուցադրելով հանգամանքներն իր առավելության համար օգտագործելու կարողությունը՝ Պիզարոն ձեռք է բերում Ինկերի առաջնորդի հետ հանդիպելու պայմանավորվածություն, որի ժամանակ խաբեության և նենգության ճանապարհով նրան սառնասրտորեն սպանում է։ Ի դեմս կատաղի դիմադրության՝ Պիզարոն և իր մարդիկ թալանում և ավերում են քաղաքը։ Չնայած Ինկերը, հաջորդ մի քանի տասնամյակների ընթացքում շարունակում են պայքարը, բայց այնուամենայնիվ հաստատվում է Իսպանական գերիշխանությունը։

Արտաքին հղումներ
----------------

* 
* 
*
**Չորլու** (թուրքերեն՝ Çorlu), քաղաք Թուրքիայի հյուսիսարևմտյան մասում, Թեքիրդաղի մարզում։ Քաղաքը գտնվում է Հունաստանի և Բուլղարիայի սահմաններից 100 կիլոմետր հեռավորության վրա։

Պատմություն
-----------

Հնում այս վայրերում եղել է փռյուգիական գաղութ **Ցիրալումը**։ Հռոմեական տիրապետության ժամանակներում քաղաքը վերանվանվել է **Կենոֆրուրիում**, որտեղ էլ սպանվել է Ավրելիանոս կայսրը 275 թվականին։ Ավելի ուշ քաղաքը կարևոր վարչական կենտրոն էր, ինչը հնարավորություն էր տալիս Հռոմին վերահսկելու Թրակիան։ Երբ Մուրադ I սուլթանը գրավեց այս տեղանքները, հրամայեց քանդել հռոմեական ամրությունները։ 1511 թվականի օգոստոսին, օսմանյան պալատական կռիվների ժամանակ, Չորլուից մի քանի կիլոմետր հեռավորության վրա գտնվող Ուգրաշդերե գյուղի մոտ Բայազիդ II-ը հաղթեց իր որդուն` Սելիմ I-ին։ Երբ հաջորդ տարի Սելիմը կարողացավ գահընկեց անել Բայազիդին, վտարված սուլթանը մահացավ Չորլուի ճանապարհին։ 8 տարի անց Չորլուում էլ մահացավ Սելիմ I-ը։ Նրանք երկուսն էլ թաղված են Ստամբուլում։

Ղրիմի պատերազմի ժամանակ այս շրջանը վերաբնակեցվեց թուրք փախստականներով, ովքեր փախել էին ռուս ասպատակությունների արդյունքում։ Ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ տարածքը որոշ ժամանակով օկուպացվել է ռուսական զորքերի կողմից։

1912 թվականին քաղաքում ապրում էին 13 500 թուրքեր, 11 100 հույներ, 1600 հայեր և 1300 հրեաներ։ 2008 թվականի տվյալներով քաղաքի բնակչությունը կազմում է 200 577 մարդ։

Առաջին Բալկանյան պատերազմի ժամանակ Չորլուում էր տեղակայված թուրքական բանակի շտաբը։ 1912 թվականին քաղաքը գրավել էին բուլղարական զորքերը։ Թուրքիան ետ վերադարձրեց քաղաքը 1913 թվականի հուլիսին։ Թուրքիայի անկախության պատերազմի ժամանակ քաղաքը գրավվել էր հունական զորքերի կողմից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  George Sotiriadis: An Ethnological Map Illustrating Hellenism in the Balkan Peninsula and Asia Minor, 1918

Արտաքին հղումներ
----------------

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | VIAF: 4821153472525745360004 · WorldCat VIAF: 4821153472525745360004 |

 |
Կարկարալսկի ազգային պարկ
**Ղազախական մանրաբլուրներ** կամ **կենտրոնաղազախական մանրաբլուրներ**, Տուրգայան սարավանդից մինչև Ալթայ ձգվող ընդարձակ հարթավայրա-բարձրավայրային տարածություն Ղազախստանում։

Երկարությունը մոտ 1200 կմ է, լայնությունը՝ մինչև 900 կմ, ռելիեֆը բլուրների, բլրաթմբերի և գոգավորությունների ամբողջություն է (հարաբերական բարձրությունը՝ 30 - 100 մ)։ Առանձին լեռնային զանգվածներով՝ Ուլուտաու (1133 մ), Կոկչետավի (Սինյուխա լեռ, 947 մ), Կարկարալինյան (Ակսորան լեռ, 1565 մ) և Չինգիզտաուփ (1077 մ)։

Աշխարհագրություն
----------------

### Կլիմա

Կլիման խիստ ցամաքային է, չոր, հունվարի միջին ջերմաստիճանը՝ - 14°C-ից մինչև - 18 °C, ամենացածրը՝ մինչև - 40 C, հուլիսինը՝ 20 - 24 °C, երբեմն՝ 35 °C։ Տարեկան տեղումները 200 մմ են, լեռնային մասերում՝ 370 մմ։

### Գետեր

Գետերը՝ Իշիմ, Նուրա, Սարիսու ևն, ունեն անկայուն ռեժիմ։

### Լճեր

Շատ են մանր լճերը, ամենամեծը Թենգիզ աղի ծանծաղ լիճն է։

### Օգտակար հանածոներ

Ղազախական մանրաբլուրներ հարուստ են ածխի (Կարագանդա, Էկիբաստուզ), երկաթի (Ատասու), պղնձի (Զեզկազգան, Կոունրադ) ևն հանքերով։

Ղազախական մանրաբլուրների հյուսիսում շյուղախոտափետրախոտային տափաստաններ են (մասամբ՝ մշակված), կենտրոնական մասում՝ չոր տափաստաններ, հարավում՝ քարքարոտ կիսաանապատներ, անապատային բուսականության առանձին տեղամասերով։ Խոպանն օգտագործվում է որպես արոտավայր։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
Ածուխի բրիկետներից ստացված կրակ
**Պինդ վառելանյութը** այն պինդ մարմնային վիճակում գտնվող նյութերն երբ, որոնք օգտագործվում են որպես վառելանյութ՝ էներգիա ստանալու կամ ուղղակի տաքացման համար։

Պինդ վառելանյութի տեսակներ
--------------------------

Պինդ վառելանյութի հիմնական տեսակներն են՝ հանածո ածուխները, տորֆը, այրվող թերթաքարերը և փայտանյութը։ Հանածո ածուխները, տորֆը և թերթաքարերը օգտագործվում են ոչ միայն որպես պինդ վառելանյութ, այլ նաև արհեստական եղանակով հեղուկ և գազային վառելանյութ ստանալու համար։

| Վառելանյութ | C-ի տոկոսային պարունակությունը | H-ի տոկոսային պարունակությունը | O-ի և այլ էլեմենտների տոկոսային պարունակությունը | Ջերմարար ունակությունը *կկալ/կգ*-ով |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Փայտանյութ | 50 | 6 | 44 | 4500 |
| Տորֆ | 59 | 6 | 35 | 5400 |
| Գորշ ածուխ | 69 | 5.5 | 25.5 | 6700 |
| Քարածուխ | 82 | 4.3 | 13.7 | 8400 |
| Անտրացիտ | 95 | 2.2 | 2.8 | 8100 |
| Այրվող թերթաքարեր (օրգանական մասը) | 75 | 9 | 16 | 8100 |
| Նավթ (այն պինդ վառելանյութ չէ) | 85.5 | 14.2 | 0.3 | 10500 |

### Հանածո ածուխներ

Հանածո ածուխներն առաջացել են երկրաբանական վաղուց անցած դարաշրջանների բուսականության քայքայման հետևանքով։ Որքան ավելի հին է ածուխը, այնքան ավելի ուժեղ է ընթացել բույսերի օրգանիզմների բաղադրությունը կազմող օրգանական նյութերի քայքայման պրոցեսը և նույնքան ավելի է ածխածնի պարունակությունը նրա մեջ։

Հանածո ածուխներից առավել հնագույնը անտրացիտն է։ Նա ածուխների մեջ ամենապինդն է և ունի փայլ։ Ամենից ջահելը՝ գորշ ածուխն է։ Նրա մեջ երբեմն կարելի է նկատել դեռևս չքայքայված բուսական մնացորդներ։ Ըստ տարիքի և ածխածնի պարունակության, քարածուխը գրավում է միջանկյալ դրություն։ Նա առավել մեծ քանակությամբ է արդյունահանվում և ծախսվում։ Նրա տեսակներից մի քանիսը գործադրվում են կոքսի արտադրության համար, որը կարելի է դիտել որպես արհեստական եղանակով ստացված պինդ վառելանյութերի մի տեսակ։ Գորշ ածուխը, որպես ածխածնով ամենից ավելի աղքատը, սովորաբար հեռավոր տարածություններ չի փոխադրվում, այլ սպառվում է տեղում։

### Տորֆ

Վառելանյութի կարևոր տեսակ է նաև տորֆը։ Տորֆը գոյանում է ճահիճների հատակին, ճահճային մահացող բույսերի քայքայումից։ Այդ բույսերի մնացորդները կարելի է հեշտությամբ զզնել տորֆի մեջ։ Ածխածնի պարունակությունը նրա մեջ համեմատաբար մեծ չէ, ուստի այն առավելապես օգտագործվում է որպես տեղական վառելանյութ։

### Այրվող թերթաքարեր

Այրվող թերթաքարերը օրգանական նստվածքային գոյացումներ են, որոնք պարունակում են կենդանիների և բույսերի հանքային մնացորդներ և անօրգանական ծագում ունեցաղ նստվածքներ։ Այդ պատճառով էլ թերթաքարերը այրվելիս մոխիր շատ են առաջացնում։

### Փայտանյութ

Փայտանյութը որպես արդյունաբերական վառելանյութ գնալով ավելի քիչ գործադրություն է գտնում։ Ավելի հարմար է այն օգտագործել որպես շինանյութ և քիմիական վերամշակման օգնությամբ ստացվող զանազան արժեքավոր արտադրանքներ՝ սպիրտ, քացախաթթու, ացետոն, արհեստական մանրաթել ստանալու համար և այլն։

Աղբյուրներ
----------

Յու․ Վ․ Խոդակով, Լ․ Ա․ Ցվետկով և ուրիշներ։ «Քիմիա», Երևան, 1961։
**Ադդա** (իտալերեն՝ Adda, Addua), գետ հյուսիսային Իտալիայում, Պո գետի ձախ վտակը։ Սկզիբ է առնում Ալպերից՝ Շվեյցարիայի սահմանի մոտ, և հոսում Կոմո լիճ։ Կրեմոնայից մի քանի կիլոմետր հոսանքին հակառակ միանում է Պո գետին։ Երկարությունը 313 կմ է, գետի ավազանից ամենաբարձր կետը Լա Սեդլան է՝ 4020 մ բարձրության վրա։ Գետի երկայնքով գտնվում են Բորմիո, Սոնդրիո, Բելաջո, Լեքո (երկուսն էլ Կոմո լճի վրա) և Լոդի քաղաքները։

Ընթացք
------

Ադդա գետի իրական աղբյուրը գտնվում է փխրուն հարթավայրում՝ որոշ լճերի տարածքում, իսկ ծավալը ընդլայնվել է մի քանի փոքր հոսքերի միավորման արդյունքում Ռետիյան Ալպերի Բորմիո քաղաքի մոտ։
Այնտեղից սկզբում հոսում է հարավ-արևմուտք, հոսելով Վալտելինա հովտով՝ անցնում Տիրանո կոմունայով, որտեղ Պոսկիավինո գետը մնում է աջ ափին։ Իր առաջին կես հատվածի պատճառով Ադդան հյուսիսային Իտալիայի արևելքից արևմուտք հոսող միակ մեծ գետն է։ Հյուսիսից թափվում է Կոմո լիճը՝ ձևավորելով դրա մեծ մասը։ Լեքոյի հարավարևելյան մասով անցնելով Լոմբարդիայի հարթավայրը՝ ձախ կողմից միանում է Բրեմբո և Սերիո գետերին և մոտ 240 կմ հոսելով՝ Կրեմոնայի մոտ միանում Պո գետին:

Ադդա գետը Կրեսպի դ՛Ադդա պատմական վայրի մոտ
1377 թվականին կառուցված Տրեցո սուլ Ադդա միջնադարյան կամուրջը 72 մետր կամարի լայնությամբ համարվում է համաշխարհային ռեկորդ՝ նախքան կամրջային շինարարության մեջ մետաղի ներմուծումը։

Ադդա գետի ստորին հոսանքը նախկինում հանդիսացել է սահման Վենետիկի հանրապետության և Միլան կոմսության միջև մինչև 1454 թվականի Լոդիի հաշտության համաձայնագիրը. նրա ափերին են տեղի ունեցել մի շարք կարևոր մարտեր, որոնցից հատկանշական է Լոդիի ճակատամարտը, որտեղ Նապոլեոնը 1796 թվականին հաղթել է ավստրիացիներին։ Մի շարք մարտեր են տեղի ունեցել նաև Կասանո դ’Ադա և այլ բնակավայրերի մոտ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  1911 Encyclopædia Britannica/Adda


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Հանրագիտարանային բառապաշար · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ ռուսական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · Սիտինի ռազմական · Treccani |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 13887009d · LCCN: sh88000672 · VIAF: 140836059 · WorldCat VIAF: 140836059 |

 |
**Կատվապոլիս** (ռուս.՝ Котополис), ռուսական համակարգչային մուլտֆիլմ, որը նկարահանվել է 2008 թվականին, «Պետերբուրգ» ստուդիայում։ Ռեժիսոր Դմիտրի Վիսոցկին ստեղծել է 2 սերիանոց նոր մուլտսերիալի պիլոտային թողարկում։ Պրեմիերան կազմակերպվել Սուզդալի Անիմացիոն կինոյի բաց ռուսական փառատոնի ժամանակ, 2009 թվականին։

Սյուժե
------

Հեռավոր ապագայում կատուները կառուցել են մի քաղաք կղզիներում և անվանել են Կատվապոլիս։ Այնտեղ ապրում են քաղաքակրթված կատուներ, իսկ նրանց տնային կենդանիները մկներն են։ Կատվապոլիսում կա համալսարան։ Այնտեղ դասավանդում էր ծեր կատուն, որը մեծ մաթեմատիկոս էր։ Երբ նա մահանում է, նրա մաթեմատիկական տաղանդը թռչում է և ինչպես հրաշալի շնորհք ընկնում է բռնցկամարտիկ-կատու Կուվալդի գլխին, երբ նրան նոկդաունի էր ենթարկում նրա հակառակորդ բռնցկամարտիկ-կատու Կաշալոտը։ Հիմա Կուվալդի գլուխը զբաղված է մաթեմատիկայով, այլ ոչ թե բռնցքամարտով։ Կուվալդը ծանոթանում է ուսանողի հետ և նրան հուշում է ստուգողականները։ Նրանց գաղտնիքը հայտնաբերում է մաթեմատիկայի պրոֆեսորը և փակում է Կուվալդին նկուղում` նրա համար կազմակերպելով գիտական բարդ աշխատանք։ Գործակալ–կատուն բացահայտում է առևանգումը և տանում է Կուվալդին գաղտնի ռազմական բազա։ Այնտեղ Կուվալդին ստիպում են զբաղվել հրթիռներով ռազմական թիրախին նշան բռնելու համակարգով։ Բայց գեներալ–կատուն վիրավորում է Կուվալտին, իսկ պահակները թակում էին նրա գլխին։ Արդյունքում հրթիռները վերադառնում են և պայթեցնում են բազան, իսկ հրաշալի շնորհքը հեռանում է Կուվալդից։ Նա թաքնվում է բազայից սիրահարվում մի Կատվի, որը արդեն սիրում էր նրան։ Նրանք ամուսնանում են և ունենում է մի որդի, որին էլ տրվում է մաթեմատիկական տաղանդը։ Իսկ Կուվալդը վերադառնում է ռինգ և հաղթում Կաշալոտինն։

Հեղինակներ
----------

* Ռեժիսոր՝ Դմիտրի Վիսոցկի
* Բեմադրող նկարիչ՝ Անդրեյ Սիկորսկի
* Սցենարի հեղինակներ՝ Անդրեյ Սիկորսկի, Դմիտրի Խոնին, Դմիտրի Վիսոցկի
* Երկխոսություններ՝ Օլգա Նիկիֆորովա
* Գլխավոր անիմատորներ՝ Գալինա Լյուտիկովա, Ալեքսեյ Տիշենկո
* Գեղարվեստական ղեկավար՝ Անատոլի Պրոխորով
* Պրոդյուսրներ՝ Իլյա Պօպով, Ալեքսանդր Գերասիմով
* Կոմպոզիտոր՝ Ալեքսեյ Յակոլ
* Հնչյունային ռեժիսորնոր՝ իգոր Յակովլ, Դենիս Դուշին
* Երաժիշտներ՝ «Սևերկոմբո» խումբ

Դերերը հնչյունավորել են
-----------------------

* Կուվալդ՝ Միխայիլ Խրուստալով
* Կատու՝ Քսենիյա Բրժեզովսկայա
* Պրոֆեսոր՝ Վալերի Նիկիտենկո
* Գեներալ՝ Սերգեյ Մարդար
* Գործակալ՝ Օլեգ Կուլիկովիչ
* Ուսանոզ՝ Անդրեյ Լյովին
* Կաշալոտ՝ Անտոն Վինոգրադով
* Կուվալդի մարզիչ` Վլադիմիր Մասլակով
* Կաշալոտի մարզիչը՝ Միխայիլ Չերնյակ

Փառատոններ և մրցանակներ
-----------------------

* 2008 թվական` Անիմացիոն կինոյի 6-րդ միջազգային «Մուլտիվիդենիե» փառատոնի մրցանակ` «Լավագույն սերիալի համար»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  В «Актовом зале» — мультфильмы студии «Петербург».17.10.2009
2. ↑  ОРФАК Суздаль-2009
3. ↑  «Мультивидение» раздало призы.11.12.2008

Արտաքին հղումներ
----------------

* Կոտոպոլիս մուլտֆիլմը «Անիմատոր.ռու» կայքում
* Կոտոպոլիս «Հայրենական կինոյի հանրագիտարան» կայքում

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Animator.ru |

 |
Յոդի հականեխիչ լուծույթը քսվում է վերքի վրա։
**Հականեխություն**, *անտիսեպտիկա* (անտի...՝ հակա- և հունարեն՝ σηπτιχος՝ նեխական), վերքերի, դրանց հետ շփվող առարկաների, վիրահատման դաշտի, վիրաբույժի ձեռքերի վարակազերծում և հիվանդի օրգանիզմում վարակի վրա ներգործություն։ Վիրաբուժության մեջ հականեխությունը կիրառվում է ասեպտիկայի (վերքի մեջ մանրէների թափանցումը կանխող միջոցառումների ամբողջություն) հետ միասին։ Հականեխությունն առաջինը կիրառել է անգլիացի վիրաբույժ Ջոզեֆ Լիստերը, 1867 թվականին։ Վերքի վրա դրվում էր կարբոլաթթվով ներծծված հերմետիկ, բազմաշերտ վիրակապ, կատարվում էր կարբոլաթթվի փոշեցրում վիրահատարանում, դրանով էլ մշակվում էին վիրահատման դաշտը, վիրաբույժի ձեռքերը, գործիքները, կարելու նյութերը, մառլյան։ Սակայն կարբոլաթթվի խիստ թունավոր ազդեցությունը վերքի, հիվանդի օրգանիզմի և շրջապատի վրա շատ արագ ստիպեց հրաժարվել այդ եղանակից։ Լուի Պաստյորը, Իլյա Մեչնիկովը, Ռոբերտ Կոխը և ուրիշներ հաստատեցին մանրէների դերը ախտաբանության մեջ և գիտականորեն հիմնավորեցին հականեխիչ նյութերի կիրառման անհրաժեշտությունը։

Հականեխիչ միջոցները հակամանրէային ազդեցությամբ օժտված քիմական նյութեր են։ Յուրաքանչյուր հականեխիչ միջոց, կախված կիրառման պայմաններից (խտություն, ներգործման տևողություն, մանրէի զգայնությունը պատրաստուկի նկատմամբ), կարող է մի դեպքում մանրէն ոչնչացնել (մանրէասպան ազդեցություն), մի այլ դեպքում նրա աճը կանգնեցնել (բակտերիաստատիկ ազդեցություն)։ Հականեխիչ միջոցներն օգտագործվում են մակերեսորեն (վերքերի և խոռոչների լվացում, ոռոգում, թրջոցներ, քսումներ, ցանումներ), իսկ մի քանիսը՝ ներարկման ձևով բորբոքման օջախի կամ վերքի առաջնային մշակման ժամանակ, վերքի շուրջը, իսկ վիրահատման դեպքում՝ վարակի կանխարգելման նպատակով։ Քիմական նյութերը, որոնք օգտագործվում են վերքի վրա ներգործելու նպատակով, պետք է ունենան բավարար հակաբակտերիային ակտիվություն, չճնշեն հյուսվածքների կենսագործունեությունը և թունավորում չառաջացնեն, լուծույթներում պահելիս լինեն կայուն և վերքային արտադրության հետ շփվելիս չտարրալուծվեն։ Այդ պահանջներին համապատասխանում են անտիբիոտիկները։ Հականեխիչ հատկություններով օժտված են նաև սուլֆանի-լամիդային պատրաստուկները (ստրեպտոցիդ, սուլֆոդիմեզին, էթազոլ և այլն), որոնք կիրառվում են ստրեպտոկոկային վարակի գերակշռության դեպքում։ Բարձր հակաբակտերիային հատկություններով են օժտված ֆիտոնցիդները, որոնք պարունակվում են մի շարք բույսերում՝ սոխ, սխտոր, բեկտենի, սև հաղարջ և փշատերև ծառեր։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 62)։*  |
**Ասլան Աղա**, հայ Ժողովրդական վիպերգ։ Ունի հին հավատալիքների ե միջնադարյան կենսահայեցողության դրոշմ։ Ասլան աղան, իմանալով մի աղքատի մահվան մասին, վրդովվում, մենամարտի է հրավիրում Գաբրիել հրեշտակին, բայց պարտվում է ե ծանր հիվանդանում։ Հոգեառն ուզում է նրա կամ դրա փոխարեն հարազատներից մեկի հոգին։ Հայրն ու մայրը չեն համաձայնում, պատրաստա կամություն է հայտնում կինը՝ Մարգարիտը։ Աստված սիրո այդ անձնազոհության համար երկար կյանք է տալիս երկուսին Էլ։ Ասլան աղա «*իդեալական տիրակալի*» կերպար Է, «*ժողովրդի պաշտպան*», որի համար Էյ ժողովուրդը սիրում է նրան։ Վիպերգը արժեքավոր գեղարվեստական ստեղծագործություն Է, երգվել է ամբողջովին կամ հատվածաբար, ունի տարբերակներ։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Եղիշե Թադևոսյան Ասլան աղա (1912)
* Եղիշե Թադևոսյան Ասլան-աղա

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 564)։*  |
Սպիտակուց
**Սենսիբիլացում**, **գերզգայնացում**, օրգանիզմի զգայունության առանձնահատուկ բարձրացումը օտարածին նյութերի՝ ալերգենների հանդեպ։ Սենսիբիլացում կարող են առաջացնել բակտերիաները և վիրուսները (նրանց հակածինները և թույները), քիմիական նյութերը, արդյունաբերական թույները և այլն։ Տարբեր ալերգենների սենսիբիլացնող հատկությունները պայմանավորված են ոչ միայն ներմուծված նյութերի քանակով, այլև նրանց որակական առանձնահատկություններով և հակածինների ֆիզիկական վիճակով։

Սենսիբիլացման առաջացում
-----------------------

Օրինակ՝ աուտոսենսիբիլացումը հաճախ առաջանում է սեփական ախտահարված սպիտակուցի հանդեպ (օրգանիզմում աուտոալերգենների առաջացման հետևանքով)։ Ձիու շիճուկի գլոբուլինները, ինչպես նաև էրիթրոցիտները, ավելի անաֆիլաքսոգեն են, քան ալբումինները և հեմոգլոբինը։ Ալերգենների կրկնակի ազդեցությունը սենսիբիլացված օրգանիզմի վրա կարող է առաջացնել անաֆիլաքսիայի տիպի ալերգիական ռեակցիա՝ շիճուկային հիվանդություն, Արտյուսի երևույթ (տեղային խիստ բորբոքային այտուց)։ Սենսիբիլացում կարող է առաջանալ ալերգիական գործոնն օրգանիզմ թափանցելուց մի քանի օրից մինչև մի քանի ամիս, նույնիսկ տարի անց։ Ալերգիական ռեակցիաների սկզբնական փուլերը հիշեցնում են իմունիտետի զարգացման պրոցեսները։ Օրգանիզմում բարձրանում է բջջային զգայնությունը, կուտակվում են առանձնահատուկ հակամարմիններ, որոնք ընղունակ են միանալ միայն այն ալերգենին, որի ազդեցության հետևանքով առաջացել են։

Սպիտակուց

Ակտիվ և պասիվ սենսիբիլացում
---------------------------

Իմունիտետի նման սենսիբիլացումը նույնպես լինում է ակտիվ և պասիվ։ Սենսիբիլացման առաջացման և զարգացման ընդհանուր օրինաչափություններն ուսումնասիրվել են շիճուկային ալերգենների նկատմամբ ակտիվ են սիբիլացման փորձով։ Ի տարբերություն իմունացման, սենսիբիլացում առաջանում է օտարածին շիճուկների կամ այլ սպիտակուցի նվազագույն քանակից․ ինչպես նաև ցածրամոլեկուլային քիմիական նյութերից (այդ թվում դեղորայքներից)։ Կենդանիներին գերզգայնացնում են մարդկանց սենսիբիլացման հետ կապված մի շարք հիվանդությունների բուժման համար նշանակություն ունեցող տվյալ երևույթը ուսումնասիրելու նպատակով։ Ակտիվ սենսիբիլացման համար օգտագործում են ալերգենի մեծ չափաբաժին՝ կախված կենդանու սենսիբիլացման եղանակից։ Պասիվ սենսիբիլացում առաջանում է առողջ կենդանուն ակտիվ սենսիբիլացման ենթարկված այլ կենդանու շիճուկ ներարկելով։ Սենսիբիլացումը կարող է փոխանցվել այլ օրգանիզմ՝ արյան փոխներարկման ժամանակ, կամ վերանալ ու թուլանալ՝ օրգանիզմի ապագերզգայնացման միջոցով։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 293)։*  |
**Սումատրա** (Sumatra), կղզի Մալայան կղզեխմբի արևմտյան մասում, Մեծ Զոնդյան կղզեխմբում։ Գտնվում է հասարակածի երկու կողմերում։ Պատկանում է Ինդոնեզիային։ Տարածությունը մոտ 435 հազար կմ2 է, բնակչությունը՝ 50 365 538 մարդ։ Ափագծերը կտրտված են թույլ, դրանց երկարությամբ հանդիպում են կորալային խութեր, հարավարևմտյան․ ափի երկարությամբ ձգվում է Բարիսան լեռնահամակարգը։ Կան բազմաթիվ հրաբուխներ, այդ թվում՝ Կերինչի գործող ամենաբարձր հրաբուխը (3805 մ)։ Հանդիպում են ցեխային հրաբուխներ, կարստային սարահարթեր։ Կղզու արևելքում տարածված է ալյուվիալ հարթավայր (մեծ մասամբ ճահճապատ)։

Կլիմա
-----

Կլիման հասարակածային է, խոնավ։ Գետային ցանցը խիտ է։ Տարածքի 2/3-ը գրավում են անտառները։

Կենդանական և բուսական աշխարհ
----------------------------

Կենդանիներից կան երկեղջյուրավոր ռնգեղջյուր, հնդկական փիղ, գետակինճ, մալայան արջ, գոմեշ, խոզապոչ մակակ, օրանգուտան, գիբոն, սողուններից՝ խոշոր օձեր, «թռչող վիշապ» մողես, բազմատեսակ թռչուններ, միջատներ։ Ֆլորան և ֆաունան պահպանվում են 7 ազգային պարկերում։ Կան նաև բնական գազի, ածխի հանքավայրեր։ Հիմնականում մշակում են բրինձ։ Կան կաուչուկատուների, կոկոսյան արմավենու, սուրճի, համեմունքների պլանտացիաներ։

Բնակչություն
------------

Զբաղվում են ձկնորսությամբ։ Հիմնական քաղաքներն են Մեդանը, Պալեմբանգը, Պադանգը։ Սումատրայի գեղարվեստական մշակույթը նշանակալի դեր է ունեցել ինդոնեզական արվեստի զարգացման գործում։ Սումատրայի ժողովրդի․ բնակելի տների բնորոշ տիպեր են․ բարձր երկլանջ թամբաձև տանիքով (տոբա-բատակ ժողովուրդ), քառալանջ տանիքով և ճակտոններով դեկորատիվ վերնակառույցով (կարո-բատակ ժողովուրդ), մի քանի բարձր թամբաձև տանիքներով և զարդապատկերներով հարդարված (մինանգկաբաու ժողովուրդ) հաստաբեստ սյուների վրա կառուցված տները։ Պահպանվել են բուդդայական ոչ մեծ աղյուսաշեն տաճարներ («բիարո», 11-14-րդ դարեր)։ Դեկորատիվ կիրառական արվեստի ավանդական տեսակներ են հյուսումը, ջուլհակությունը, ոսկերչությունը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *English Wikipedia community* Wikipedia — 2001.


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 189)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames · Open Directory Project |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ ռուսական · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4058586-4 · LCCN: sh85130407 · NDL: 00628653 · NKC: ge201758 · VIAF: 315129124 · WorldCat VIAF: 315129124 |

 |
**Սուրբ Իվանի կղզի** (բուլղար․՝ Свети Иван), Սև ծովի ամենամեծ բուլղարական կղզին։ Կղզու տարածքը կազմում է 0,66 կմ²։ Գտնվում է Սոզոպոլ քաղաքի մոտակայքում՝ Սուրբ Պյոտրի և Սուրբ Կիրիլի կղզիների մոտակայքում։ Կղզում փարոս կա։

Կղզու պատմություն
-----------------

Կղզին ունի հարուստ պատմություն։ Մ.թ.ա VII—IV դարերում եղել է թրակիական սրբավայր։ Հետագայում այնտեղ է կառուցվել հունական դիցաբանության աստված Ապոլոնի տաճարը իր 13 մետրանոց բրոնզե արձանով։

2010 թվականին ռումինացի հնագետները Սուրբ Իվան կղզու վրա գտնվող եկեղեցու պեղումների ժամանակ խորանի տակ հայտնաբերել են 15 սմ երկարությամբ մարմարյա արկղ՝ մարդկային ոսկորներով, իսկ դրա կողքին՝ տուֆից սարկոֆագ՝ հին հունական գրառմամբ.«Աստված, փրկիր քո ծառա Թոմասին։ Ս. Հովհան, 24 հունիսի»։ Ռադիոածխածնային անալիզի համաձայն ոսկորները պատկանել են մի մարդու, ով ապրել է մեր թվարկության I դարի կեսերին։ Ոսկորների ԴՆԹ անալիզը ցույց է տվել, որ այդ ոսկորները պատկանել են մերձավորարևելյան ծագում ունեցող մի մարդու։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  GEOnet Names Server — 2018.
2. ↑  «Мощи Иоанна Крестителя» прошли испытание анализом ДНК
3. ↑  Bulgarian bones could be John the Baptist's, scientists say

Արտաքին հղումներ
----------------

* Photos of St. Ivan Island at Sozopol.com

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |

 |
Լուսնային ժամացույց Քեմբրիջի թագավորական քոլեջում: Ներքևում` Լուսնի փուլերի գրաֆիկ
Լուսնային ժամացույց ֆրանսիական l'église Saint-Dagobert de Longwy եկեղեցու մուտքի վերևում
**Լուսնային ժամացույց**, ժամանակի չափման սարք, գործում է արևային ժամացույցի սկզբունքով։ Քանի որ Լուսնի տեսանելի շարժումը երկնքում ամբողջովին տարբերվում է Արևի շարժումից, լուսնային ժամացույցը ճիշտ ժամանակը ցույց է տալիս միայն լիալուսնի գիշերը։ Լիալուսնից հետո ամեն հաջորդ օր ժամացույցը հետ է ընկնում 48 րոպեով, իսկ լիալուսնին նախորդող գիշերը առաջ է ընկնում 48 րոպեով։ Այդպիսով՝ լիալուսնին նախորդող կամ հաջորդող մեկ շաբաթում «սխալների կուտակման» հետևանքով ժամացույցը առաջ կամ հետ է ընկնում 5 ժամ 36 րոպեով։ Այս հատկությունը բնորոշ է պարզ մեխանիզմով աշխատող լուսնային ժամացույցներին։

Առավել բարդ կառուցվածք ունեցող լուսնային ժամացույցները, որոնք հագեցած են տարբեր տեսակի ցուցիչներով, նախագծված են ժամացույցի գտնվելու տեղանքի լայնության և երկայնքի հաշվարկով։

* Լուսնի ուղեծիրը շրջանաձև չէ, և Երկրի շուրջը Լուսնի շարժումը անհամաչափ է։ Չնայած ժամանակի հաշվարկի տարբերությունը ամեն փուլում կազմում է 48 րոպե, իրականության մեջ այն կարող է փոփոխվել 20 րոպեից մինչև 1 ժամ 50 րոպե՝ կախված տարվա եղանակից, ուղեծրում Լուսնի դիրքից, դիտողի դիրքից։ Այսպես՝ միջին լայնություններում լիալուսինը օգոստոսին ամեն օր մայր է մտնում գրեթե նույն ժամին։ Բնականաբար լուսնային ժամացույցի տվյալները այդ դեպքում կտարբերվեն։

Աղբյուրներ
----------

* Ralf Kern: Wissenschaftliche Instrumente in ihrer Zeit. Vom 15. — 19. Jahrhundert. Verlag der Buchhandlung Walther König 2010, ISBN 978-3-86560-772-0
**Հունական ազգային-ազատագրական հեղափոխություն 1821—1829 թվականներ**, մեծ հեղափոխություն, հույն ժողովրդի ազատագրական պայքարը թուրքական լծի դեմ։ Նախապատրաստել է 1814 թվականին ստեղծված «Ֆիլիկի հետերիա» գաղտնի հեղափոխական ընկերությունը, որը 1820 թվականից ղեկավարել է ռուսական ծառայության գեներալ Ալեքսանդրոս Իպսիլանտիսը։ 1821 թվականի փետրվարի վերջին (մարտի սկիզբ) Իպսիլանտիսը Ցաշից (Ցասսի) դիմել է հույն ժողովրդին ապստամբության կոչով։

Պատմություն
-----------

Ապստամբությունն սկսվել է 1821 թվականի մարտին [այդ օրը հայտարարված է Հունաստանի Անկախության օր, որը նշվում է մարտի 25 (ապրիլի 6)-ին] և ընդգրկել ամբողջ Մորեան (Պելոպոնեսը), մայրցամաքային Հունաստանի և Եգեյան ծովի կղզիների մի մասը։ Հեղափոխության շարժիչ ուժը գյուղացիությունն էր, ղեկավարը՝ ձևավորվող բուրժուազիան՝ Ալեքսանդրոս Մավրոկորդատոսի գլխավորությամբ։ 1822 թվականի հունվարին Պիադայում (Պելոպոնես) հավաքված Ազգային ժողովը հռչակեց Հունաստանի անկախությունը և ընդունեց դեմոկրատական սահմանադրություն։ Սուլթանական կառավարությունը դաժան հալածանք սկսեց ազատասեր հույն ժողովրդի նկատմամբ։
1822 թվականի ամռանը թուրքական 30-հազարանոց բանակը ներխուժեց Մորեա, սակայն նահանջեց՝ կրելով զգալի կորուստներ։ Հունական զորքերը, որոնց ղեկավարում էին տաղանդավոր զորավարներ Մարկոս Բոցարիսը, Թեոդորոս Կոլոկոտրոնիսը, Աթանասիոս Դիակոսը, Դեորգիոս Կարաիսկակիսը, Ոդիսևս Անդրուցոսը և ուրիշներ, հերոսաբար կռվում էին զավթիչների դեմ։ 1825 թվականի փետրվարին Մահմուդ II սուլթանին օգնության եկավ եգիպտական բանակը՝ Իբրահիմ փաշայի գլխավորությամբ, որն ամայացրեց Մորեայի մեծ մասը։ Հույներին օգնության եկան օտարերկրյա կամավորներ (այդ թվում՝ բանաստեղծ Ջորջ Բայրոնը), մի շարք երկրևերում ստեղծվեցին հունասիրական կոմիտեներ (Ֆիլհելլեններ)։ 1827 թվականի ապրիլին Տրեզինոսում գումարված Ազգային ժողովը Հունաստանի պրեզիդենտ ընտրեց Իոաննիս Կապոդիստրիասին (նախկին ռուսական դիվանագետ)։ Արևմտա-եվրոպակաև պետությունները այդ դիտեցին իբրև Ռուսաստանի ազդեցության ուժեղացում Հունաստանում։

Հետագա զարգացումներ
-------------------

1827 թվականին Լոնդոնում Անգլիան, Ֆրանսիան և Ռուսաստանը կնքեցին դաշնագիր, որով պարտավորվում էին թուրքական կառավարությունից պահանջել Հունաստանին տալ ինքնավարություն՝ սուլթանին ամենամյա հարկ վճարելու պայմանով։ Թուրքիայի հրաժարվելուց հետո, անգլո–ռուս-ֆրանսական նավատորմիղը 1827 թվականի հոկտեմբերի 8 (20)-ին Նավարինի ծովամարտում ջախջախեց թուրք-եգիպտական նավատորմը։ 1829 թվականի Ադրիանուպոլսի պայմանագրով (Ադրիանուպոլսի հաշտության պայմանագիր 1829 թվական) Թուրքիան ճանաչեց Հունաստանի ինքնավարությունը՝ ամենամյա հարկ ստանալու պայմանով։ 1830 թվականին Հունաստանը պաշտոնապես դարձավ անկախ պետություն։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 644)։*  |
**Հակոն VII թագավորի 100-ամյակին նվիրված մեդալ**, Նորվեգիայի պետական պարգև։

Պատմություն
-----------

Նորվեգիայի Հակոն VII թագավորի 100-ամյակին նվիրված միջոցառումը տեղի ունեցավ 1972 թ.-ի օգոստոսի 3-ին։ Այդ օրվան նվիրված հաստատվեց Հակոն VII թագավորի 100-ամյակին նվիրված հուշամեդալ։ Մեդալը նախատեսված է թագավորական ընտանիքի անդամներին, պետական պաշտոնյաներին և նորվեգական դեսպանատների աշխատողներին պարգևատրելու համար։

Նկարագրություն
--------------

Մեդալը շրջանաձև է և պատրաստված արծաթից։ Վերին հատվածում պատկերված է թագավորական զինանշանը։ Դիմային հատվածում պատկերված է թագավորը, որի շուրջ գրված է *«HAAKON 7 NORGES KONGE»*:

Մեդալի հակառակ կողմում՝ կենտրոնում պատկերված է Հակոն VII թագավորի թագադրումը։

Մեդալի վերևի հատվածում՝ թագի վրա ամրացված է օղակ, որի միջոցով այն ամրացված է ժապավենին։

Մեդալի ժապավենը մետաքսից է, կարմիր գույնի, մեջտեղում հորիզոնական արծաթե սալիկով։ Սալիկի վրա գրված է «1872-1972»:

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Norske dekorasjoner», Kongehuset. Lest 8. november 2015. (նորվեգերեն)
2. ↑  Cole, Howard N: *Coronation and Royal Commemorative Medals 1887-1977*, London: J. B. Hayward & Son, 1977, s. 67. ISBN 0903754118.
3. ↑  Jf. *Heder og ære. Nasjonale og internasjonale dekorasjoner brukt i Norge* Archived 2015-09-24 at the Wayback Machine. bilag til *Forsvarets Forum*, nr. 5, 2012, Oslo: *Forsvarets Forum* / Forsvarets Veterantjeneste, 2012, s. 22–23.

Աղբյուրներ
----------

* Աշխարհի պարգևները: (նորվեգերեն)
* Kingdom of Norway: King Haakon VII's 100th Anniversary Medal. (անգլերեն)
| **՞**Հաղարջենի արևելյան |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Կարգ | Քարաբեկածաղկավորներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Կոկռոշազգիներ |
|
|
|
| Ցեղ | Հաղարջենի |
|
|
| Տեսակ | Հաղարջենի արևելյան |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Ribes orientale Dsf.

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Հաղարջենի արևելյան** (լատ.՝ Ribes orientale Dsf.), կոկռոշազգիների ընտանիքի, հաղարջենի ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Տերևաթափ թուփ է` 1,5-2 մետր բարձրությամբ, ընձյուղների բաց դարչնագույն և ճյուղերի մոխրագույն կեղևով։ Տերևները մանր են, մինչև 4 սմ երկարությամբ և լայնությամբ, հիմքում կտրված կամ սեպաձև, 3-5 աբլթակ, հաճախ կրկնակի ատամնաեզր, վերևի և ներքևի կողմից գեղձամազմզուկապատ, կոթունավոր և նստադիր։ Մազմզուկապատ են նաև տերևակոթունները, ծաղկաբույլերի առանցքը և ծաղկակիրը։ Ծաղիկները սպիտակ են, առաջացնում են 3 սմ երկարությամբ ողկույզներ։ Պտուղները գնդաձև են, կարմիր, մանր, մինչև 2-3 մմ։ Էկոլոգիական խումբը՝ IX: Մշակության հավանական շրջանները՝ 3, 5-10, 12-14, 16, 21, 26, 29, 31:

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Կովկասում, Հյուսիսային Իրանում, Արևմտյան Հայաստանում։ Մեր հանրապետության տարածքում հանդիպում է Նոյեմբերյանի, Իջևանի, Շամշադինի շրջաններում, Սևանի ավազանում, Արարատյան դաշտում, Վայքում, Զանգեզուրում, որտեղ աճում է միջին և վերին լեռնային գոտիներում, քարքարոտ վայրերում, անտառներում։

Կիրառություն
------------

Որպես դեկորատիվ տեսակ պիտանի է ստորին և միջին լեռնային գոտիների համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 2, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ 23։


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Կարկին (այլ կիրառումներ)

**Կարկին**, շրջան գծելու համար նախատեսված գործիք է, ինչպես նաև տարածությունները չափելու, մասնավորապես քարտեզի վրա։ Կարող է օգտագործվել երկրաչափության, նկաչության, նավագնացության և այլ նպատակներով։

Նկարագրություն
--------------

Կարկինը պատրաստված է մետաղից և բաղկացած է 2 մասերից, որոնք իրար հետ կապված են։ Սովորաբար վերջում նրանցից մեկի ծայրին ասեղ է, իսկ մյուսինը՝ մատիտ։ Չափելու համար կարկինի 2 ծայրերն էլ ասեղներ են։ 
Հատուկ հավաքածուն բաղկացած է լինում կարկինի պարագաներից (օրինակ՝ ասեղներ) և գործիքներից (տրամաչափ, գրիչ) և գործի հետ համապատասխանում է նաև քանոնը։

Տեսակները
---------

* Տրամաչափ կարկին

1. Կարկինը կոր ոտքերով, ծավալային գործեր կատարելու համար։
2. Կարկին նկարչության համար, շատ փոքր շրջանակներում։

* Համաչափ կարկին՝ նախատեսված է լայնածավալ մոդելային դիրքով, դարձնելով պատճեններ կամ մոդելային մասշտաբներ, ինչպես նաև մեխանիկական փոխանցման չափերի է այնքանով, որքանով անհրաժեշտ է։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Հետաքրքրի փաստեր
----------------

Պատկերված է ԳԴՀ-ի զինանշանին, որտեղ խորհրդանշում է մտավորականությունը։

Տես նաև
-------

* Տրամաչափ
* Քանոն
* Փոխադրիչ
* Կողմնացույց
* Այծի ոտք(կարկինի տեսակ է)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Beam or trammel compass Archived 2016-06-03 at the Wayback Machine.
|  |
| --- |
| **Արոսենի գորշավուն** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Վարդածաղկավորներ (Rosales) |
| **Ընտանիք** | Վարդազգիներ (Rosaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Խնձորայիններ (Maloideae) |
| **Ցեղ** | Արոսենի *(Sorbus)* |
| **Տեսակ** | **Արոսենի գորշավուն** *(S. subfusca)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Sorbus subfusca***Boiss. 1872 |

**Արոսենի գորշավուն** (լատ.՝ Sorbus subfusca), վարդազգիների ընտանիքի, արոսենի ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Փոքր ծառ կամ թուփ է` 3- 5 մ բարձրությամբ։ Տերևները հակառակ ձվաձև են, 6- 10 սմ երկարությամբ, 3,5- 7 սմ լայնությամբ, նոր բացված ժամանակ ավելի երկարավուն, կրկնակի սղոցաեզր։ Աղվամազապատությամբ տարբեր անհատներ խիստ տարբերվում են մեկը մյուսից, կան բույսեր, որ բոլորովին մերկ են և կան առանձին բույսեր, որոնց տերևները ծածկված են խիտ թաղիքանման մազմզուկներով, ընդ որում աղվամազերի գույնը ևս խիստ փոփոխական է. հանդիպում են ինչպես մոխրականաչավուն, այնպես էլ գորշավուն աղվամազով ծածկված տերևներ։ Ծաղիկներն ունեն 16- 18 մմ տրամագիծ։ Առէջներն ունեն մանր, կլորավուն փոշեպարկեր։ Հասուն պտուղները վառ
կարմիր են։ Պտղի էնդոկարպը քարաբջիջներ չունի։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Կովկասում։ Հայաստանի պայմաններում հանդիպում է Ապարան- Հրազդանում, Վայքում, Զանգեզուրում, որտեղ տարածված է վերին անտառային գոտում, հատկապես մերձալպյան կեչուտներում, ծովի մակերևույթից մինչև 2400 մ բարձրությունների վրա։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. (1 հատոր), Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ (360 էջ)։


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG |

 |
**Թինաթին (Թինա) Խիդաշելի** (վրաց.՝ თინათინ (თინა) ხიდაშელი; հունիսի 8, 1973(1973-06-08), Թբիլիսի, Վրացական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), վրացի պետական և քաղաքական գործիչ, իրավաբան։ 2015 թվականի մայիսի 1-ից մինչ 2016 թվականի օգոստոսի 1-ը եղել է Վրաստանի պաշտպանության նախարարը։ Խիդաշելին Վրաստանի հանրապետական կուսակցության առաջնորդներից մեկն։

Կենսագրություն
--------------

1995 թվականին ավարտել է Թբիլիսիի պետական համալսարանի միջազգային իրավունքի ֆակուլտետը, ինչպես նաև Կենտրոնական եվրոպական համալսարանի քաղաքագիտության ֆակուլտետի մագիստրատուրան։ Ստացել է միջազգային հարաբերությունների և քաղաքագիտության մագիստրոսի կոչում։

1994-ից 1995 թվականներին աշխատել է Վրաստանի խորհրդարանում որպես գլխավոր մասնագետ, իսկ 1996-1997 թվականներին Արժույթի միջազգային հիմնադրամում որպես մասնագետ։ 1997-1999 թվականներին ղեկավարել է վրացական կառավարության մի շարք ծրագրեր։ Դասավանդել է Հավայաամերիկյան համալսարանի Թբիլիսիի մասնաճյուղում։ 2000-2004 թվականներին եղել է Վրաստանի երիտասարդ իրավաբանների ասոցիացիայի նախագահ, 2002-2004 թվականներին աշխատել է հակակոռուպցիոն հանձնաժողովում։

2005 թվականին եղել է կոռուպցիայի դեմ պայքարի և մարդու իրավունքների հարցերով զբաղվով միջազգային կազմակերպության կոնսուլտանտ։

### Քաղաքական կարիերա

2005 թվականին իր ամուսնու՝ Դավիթ Ուսուփաշվիլիի հետ դարձել է Հանրապետական կուսակցության անդամ։ Ավելի ուշ Ուսուփաշվիլին դարձել է կուսակցության առաջնորդ, իսկ Խիդաշելին՝ կուսակցության արտաքին կապերի պատասխանատու։ 2010-2012 թվականներին եղել է Թբիլիսիի քաղաքային խորհրդի անդամ։ 2012 թվականին ընտրվել է Վրաստանի խորհրդարանի անդամ՝ Սագարեջոյի շրջանից։

2015 թվականի մայիսի 1-ին նշանակվել է Վրաստանի պաշտպանության նախարար, որը պաշտոնավարել է մինչև 2016 թվականի օգոստոսի 1-ը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  На пост министра обороны Грузии выдвинута Тина Хидашели
2. ↑  Приказ N169 премьер-министра Грузии

Արտաքին հղումներ
----------------

* Վրաստանի հանրապետական կուսակցություն(չաշխատող հղում)
**Լի Սին Գի** (հանգըլ՝ 리승기, հոկտեմբերի 1, 1905(1905-10-01), Դանյանգ, Կորեան Ճապոնիայի տիրապետության տակ - փետրվարի 8, 1996(1996-02-08)), կորեացի քիմիկոս (Օրգանական քիմիա), սինթետիկ մանրաթելի հայտնագործող՝ գյուտարար։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1905 թվականին Չոլլա-Նամջա նահանգի Թամյան գավառում, որը գտնվում է Կորեայի հարավում։ Սեուլում կենտրոնական դպրոցն ավարտելուց հետո նա շարունակում է կրթությունը Ճապոնիայում, որտեղ ավարտում է Մացույամա միջնակարգ դպրոցը և ընդունվում է Կիոտոյի անգլիական համալսարանը՝ ինժեներ-քիմիկի մասնագիտությամբ։ 1939 թվականին ստացել է դոկտորի աստիճան։ 1945 թվականին դասավանդել է Կիոտոյում և Տոկիոյում։ Մի ճապոնացի մարդու հավաստմամբ 1945 թվականին Լի ՍԻն Գին մի քանի ամիս անցկացրել է բանտում, այն մեղադրանքով, որ նա կոպիտ ձևով հայտարարել է կորեացի բանակային ոստիկանության ներկայացուցչին, որ ճապոնական իմպերիան «դատապարտված» է։

Բանտից ազատվեց միայն Ճապոնիայի կապիտուլացիայից հետո։

1945-1947 թվականներին oրգանական քիմիայի պրոֆեսոր և Կյոնսոն համալսարանի դեկանը, որտեղից իրեն հեռացրել են դիմադրության համար Սեուլի համալսարանում վերաուսուցման պատճառով ամերիկական զինվորական բազա։ 1950 թվականի օգոստոսին մինչ Կորեական պատերազմի սկսվելուց հետո, Յու Չոն Օկի (որը հետագայում զբաղեցնում է Հյուսիսային Կորեայի փոխվարչապետի պաշտոնը) հրավերով տեղափոխվել է հյուսիս Կորեայի Ժողովրդադեմոկրատական հանրապետություն, որտեղ գլխավորում էր գիտահետազոտական աշխատանքները, սինթետիկ մանրաթելի ստացման համար։ Իր մեկնումից հետո Լի Սին Գին հիշում է.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Մի կողմից ես զարմացած էի, մյուս կողմից՝ երջանիկ։ Ես ուրախ էի լսելով, որ ընդամենը 5 տարի անց Կորեայի Ժողովրդադեմոկրատական Հանրապետությունը կարողացել է պատրաստել որակյալ տեխնիկական համակարգը, որը հնարավորություն կտա կարբիտից սպիրտ ստանալ։ Դա նշանակում էր, որ մենք ունենք բավարար հիմք շարունակելու սինթետիկ մանրաթելի ստացման համար, իսկ ես հենց դրանով էլ պատրաստվում էի զբաղվել։ |  |

Գիտական աշխատանքներ
-------------------

Հիմնական աշխատանքը կապված էր պոլիվինիլացետատի և պոլիվինիլ սպիրտի սինթեզի և կառուցվածքային հետազոտության հետ։ 1939 թվականի աշխատանքները խմբում Իտիրո Սակուրադի գլխավորությամբ, նա և իր ճապոնացի ընկերը ստացել են ջրում լուծվող մանրաթել պոլիվինիլ սպիրտի հիմքի վրա

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Patent no. 147,958, February 20, 1941, Ichiro Sakurada, Yi Sung-ki [Lee. S.] and H. Kawakami, issued to Institute of Japan Chemical Fiber. Jun-Ichi Hikasa, "Poly(Vinyl Alcohol), "in Kirk-Othmer, Encyclopedia of Chemical Technology, fourth edition, Vol. 10 (New York: John Wiley & Sons, 1992) pp. 685—696. (Патент № 147,958 от 20 февраля 1941 года, Иширо Сакурада, Ли Сын Ги [Ли. С.] и Х. Каваками, выданный японскому Институту химических волокон. — Юн Ичи Хикаса «Поли(виниловый спирт» / в Кирк-Отмер «Энциклопедия химической технологии». — 4-е изд. — Т.10. — Нью-Йорк: Джон Вили и сыновья. — 1992 г. — С. 685—696.)
Ուղղաթիռ 1922
Ուղղաթիռ
Ուղղաթիռ
**Ուղղաթիռ**, ուղղաձիգ վերսլացք–վայրէջքով՝ օդից ծանր թռչող ապարատ, որի վերամբարձ ուժը և հորիզոնական ուղղությամբ քարշուժն ստեղծում են գրեթե հորիզոնական հարթության մեջ պտտվող մեկ կամ մի քանի կրող պտուտակները։ Ուղղաթիռի հնացած անվանումն է հելիկոպտեր։ Ուղղաթիռը կատարում է ուղղաձիգ վերսլացք առանց թափառքի և ուղղաձիգ վայրէջք առանց արգելակման ճանապարհ անցնելու, անշարժ «կախվում» է տրված բարձրության վրա և պտտվում ուղղաձիգ առանցքի շուրջը ցանկացած ուղղությամբ։ Թռիչքի ընթացքում շարժիչի հարկադրական անջատման դեպքում ուղղաթիռը կարող է ճախրավայրէջք կատարել՝ օգտագործելով կրող պտուտակների ինքնապտույտ (ավտոռուոացիան)։ Թիակների շուրջը հոսքի խախտումը կանխելու և թռիչքի արագությունը մեծացնելու համար որոշ ուղղաթիռներին ավելացնում են մի փոքր թև։ Ըստ սկզբունքային սխեմաների ուղղաթիռները լինում են միապտուտակ, երկպտուտակ և բազմապտուտակ։ Դրանցից առավել տարածված են պոչային պտուտակով միապտուտակ (առանց թևի և թևով), երկպտուտակ համառանցք և երկայնական սխեմայով ուղղաթիռները։ Ցանկացած սխեմայի ուղղաթիռ բաղկացած է ճախրասավառնակից (ֆյուզելաժ, շասսի, կառավարման օրգաններ, էլեկտրա-, ռադիո- և նավարկության սարքավորում են), պտուտակային կրող համակարգից (կրող պտուտակներ), շարժիչային (ուժային) տեղակայանքից, փոխհաղորդակից։ Մեխանիկական հաղորդակով ուղղաթիռները բացի այդ, ունեն նաև պոչային պտուտակ և վերջինիս կառավարման համակարգ։ Ուղղաթիռը կարող է զարգացնել 350—370 կմ/Ժ արագություն։ Բեռնունակությունը 40 տ է, թռիչքի հեռավորությունը՝ 2000 կմ։ Ռուսաստանում ուղղաթիռի կառուցման առաջին փորձը կատարել է Ի․ Սիկորսկին։ 1908—1911-ին նա կառուցել է երկու ուղղաթիռ, որոնք, սակայն, չէին թռչում։ 1912-ին Բ․ Ցուրևը կառուցել է միապտուտակ սխեմայով հելիկոպտերի մոդելը իսկական չափերով, որը ցուցադրվել է Մոսկվայում Օդանավագնացության երկրորդ միջազգային, ցուցահանդեսում և արժանացել ոսկե մեդալի։ 1930-ին նա կառուցել է առաջին փորձարարական ուղղաթիռ, որով և հիմք է դրվել հայրենական ուղղաթիռաշինության զարգացմանը։ Ուղղաթիռների սերիական արտադրությունը ԽՍՀՄ-ում սկսվել է 1951-ին՝ Մի-1 եռատեղ ուղղաթիռի թողարկումով։ Ուղղաթիռաշինությունը առավել մեծ զարգացում է ստացել ԽՍՀՄ-ում, ԱՄՆ-ում, Ֆրանսիայում և Իտալիայում։ Ուղղաթիռները լայնորեն կիրառվում են ԽՍՀՄ ժողովրդական տնտեսության մեջ՝ գյուղատնտեսության, տրանսպորտային և ուղևորների փոխադրումների համար, երկրաբանահետախուզական աշխատանքների ժամանակ, շինարարության մեջ (ուղղաթիռ-կռունկ), փրկարարական աշխատանքների համար, ռազմական գործում և այլուր։ Ուղղաթիռները մտնում են բոլոր խոշոր պետությունների զինված ուժերի կազմի մեջ և կիրառվում ըստ դրանց նշանակման։ Ուղղաթիռ օգտագործում են նաև ականազերծման, տրալների և նավերի բուքսիրման, ծովում և ցամաքում փրկիչ գործողություններ կատարելու, հրամանատարության կապն ապահովելու համար, որպես օդային հրամանատարական կետեր ևն։

 Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են  ***Ուղղաթիռ*** հոդվածին

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |