**Ուշմալ** (իսպ.՝ Uxmal), մայաների մեծ քաղաքի ավերակները Յուկատան թերակղզու հյուսիս-արևմուտքում՝ Մեքսիկայի ժամանակակից Յուկատան նահանգի տարածքում, Մերիդա քաղաքից 68 կմ հարավ։

Ուշմալը համարվում է մայաների մշակույթի ամենակարևոր հնագիտական ​​վայրերից մեկը՝ Մեքսիկայի Պալենկեի, Չիչեն Իցայի և Կալակմուլի, Բելիզում գտնվող Կարակոլի և Սյունանտունիչի և Գվատեմալայի Տիկալի հետ միասին։ Այն ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում 1996 թվականին։

Ուշմալը համարվում է մայաների քաղաքներից մեկը՝ տարածաշրջանի ամենաբնորոշ ճարտարապետական ​​ոճով։ Քաղաքի շենքերը հայտնի են իրենց չափերով և հարդարանքով։ Սակբ կոչվող հնագույն ճանապարհները կապում են շենքերը և կապում տարածքի այլ քաղաքների հետ։ Շենքերը բնորոշ են պուուկ ոճին։ Նրանք ունեն հարթ, ցածր պատեր՝ զարդարված մայաների խրճիթներին բնորոշ ֆրիզներով։ Որոշ շենքեր, ինչպիսիք են կախարդի բուրգը և տիրակալի պալատը, օգտագործում են տեղանքը մյուս շենքերից վեր բարձրանալու համար։

Ընդհանուր տեղեկություն
----------------------

Ուշմալ անվանումը ծագել է «ox-mal»-ից, որը մայաների լեզվով նշանակում է «երեք անգամ» (հնարավոր է, որ նկատի ունեն քաղաքի գոյության երեք շրջանները, այսինքն՝ հիմնադրումից հետո եղել են ևս երկու հանգստի վայրեր)։

Մոտակայքում գտնվող Լաբնա հանդիսավոր համալիրի և Սայիլ պալատական ​​համալիրի հետ 1996 թվականին այն հայտարարվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ։

Պուուկ ոճի ճարտարապետության օրինակ է։

Պատմություն
-----------

Քաղաքը հիմնադրվել է *10.9.0.0.0* օրը*, 2 Ахау 13 Мак* (1007 թվականի օգոատոսի 7 ), հիմնադիր՝ ԱԽ Սուտոկ Թութուլ Շիվ (Բացի այդ, կան ևս երկու, ավելի հնագույն հիմքերի տարբերակներ)։

Հին մայաների մշակութային և քաղաքական կենտրոններից մեկը Յուկատան թերակղզում (Մեքսիկա)։ Ուշմալի հիմնադրման ժամանակն ու հնագույն պատմությունը դեռևս անհայտ են։ Մ. թ. X-րդ դարի վերջին Ուշմալը գրավվեց Տուտուլ Շիվ ցեղի կողմից, որը կապված էր տոլտեկների հետ։ XIII–XV դդ. Ուշմալը ներքին պատերազմներ մղեց Մայապանի և Չիչեն Իցայի հետ Յուկատանում քաղաքական գերակայության համար։ Աղբյուրներում առկա հակասությունների պատճառով այս իրադարձությունների ճշգրիտ ժամանակագրությունը պարզ չէ, բայց հավանաբար մ. թ. 13-րդ դարի սկզբին Ուշմալը ջախջախվեց Մայապանի զորքերի կողմից։ Թութուլ-շիվն իր մայրաքաղաքը տեղափոխեց Մանի քաղաք։ Պատերազմներն ավարտվեցին 1441 թվականին Մայապանի անկմամբ։ Երբ իսպանացիները տեսան քաղաքը, այն երկար ժամանակ ավերակ էր։

Գիտնականները ենթադրում են, որ քաղաքում ապրել է մինչև 25000 մարդ։ Ըստ մինչ օրս պահպանված շենքերի ոճական առանձնահատկությունների՝ դրանք կարելի է վերագրել մ.թ. 700-ից 1000 թվականների միջակայքին։

Ուշմալին հատկանշական են մեծ քառակուսի քառակուսիները, որոնց կողքին գտնվում են դասական պուուկ ոճի շենքերը, ինչպես նաև նրա վերջին տարբերակը, որը կարելի է գտնել միայն այստեղ։

Ուսումնասիրություն
------------------

Թեև տեղացիները միշտ գիտեին հնագույն ավերակների մասին, դրանք առաջինն էին, որոնք եվրոպական գիտության կողմից հայտնաբերվեցին և նկարագրվեցին երկու անխոնջ ճանապարհորդների և մայաների քաղաքակրթության բացահայտողների կողմից՝ անգլիացի նկարիչ և հնագետ Ֆրեդերիկ Քեթերվուդը և ամերիկացի իրավաբան և դիվանագետ Ջոն Լլոյդ Ստեֆենսը։ 1840 թվականին Կոպանն ու Պալենկեն ուսումնասիրելուց հետո նրանք այցելեցին Ուշմալի ավերակները, որոնք անջնջելի տպավորություն թողեցին նրանց վրա։ 1841 թվականին Նյու Յորքում լույս է տեսել Սթիվենսի գիրքը՝ նկարազարդված Քեթերվուդի գծագրերով, որտեղ աչքի ընկնող տեղ է գրավել Ուշմալի, նրա շենքերի ու տաճարների նկարագրությունը։

Հետագայում 6 խմբի բաժանված Ուշմալի ավերակները բազմիցս (19-րդ դարից) ուսումնասիրվել են ԱՄՆ-ի և Մեքսիկայի հնագետների կողմից (Ջ. Սթիվենս, Վ. Հոլմս, Կ. Ռուպերտ, Ա. Ռուս, Ջ. Ակոստա, Ս. Սաենս և այլք)։

Տեսարժան վայրեր
---------------

Մինչ օրս իրականացվել է շենքերի մասնակի վերականգնում։

Մոնումենտալ ճարտարապետության բազմաթիվ հուշարձաններից առավել նշանակալից են.

* «Տիրակալի պալատը» ամենագեղեցիկ շինություններից է, որը առատորեն զարդարված է քանդակներով և 20 հազար անհատական ​​թիթեղներից բաղկացած խճանկարային ֆրիզով։
* «Վիզարդի բուրգը» կամ «Թզուկների ամրոցը»։ Բուրգի գագաթին, 38 մետր բարձրության վրա, կա տաճար։ Բուրգը հատակագծով օվալաձև է և նման է մայաների ներկայիս կացարաններին։
* «Աղավնանոց»
* «Միաբանություն»՝ բակը շրջապատող 4 շենքերից բաղկացած համալիր՝ հարավային կողմում կամարով
* «Կրիաների տուն»
* «Տիրակալի պալատի» հետևում այլ բուրգեր են՝ մասամբ մաքրված կամ ամբողջովին թաքնված կավե հողի շերտի տակ։

Ոչնչացում
---------

Գիտնականները պարզել են, որ այնպիսի ֆոտոտրոֆներ, ինչպիսին է Քսենոկոկը, մեծ քանակությամբ ապրում են ուշմալ շենքերի պատերին՝ առաջացնելով էրոզիայի գործընթացը։ Նաև պատերի ոչնչացման պատճառ են հանդիսանում Gloeocapsa և Synechocystis բակտերիաները, որոնց պոպուլյացիան նույնպես շատ մեծ է, իսկ ցածր լուսավորությամբ սենյակները հանդիսանում են ցիանոբակտերիաների ապրելավայր։

Պատկերասրահ
-----------

Պալատի ավերակներ Ուշմալում
* Պալատի ավերակներ ՈւշմալումՊալատի ավերակներ Ուշմալում
* Վարդապետի բուրգըՎարդապետի բուրգը
* Ձախ կողմում «Կոմսատունն է», հեռվում՝ «Մագի» բուրգը։Ձախ կողմում «Կոմսատունն է», հեռվում՝ «Մագի» բուրգը։
* 1 - շենքերի հյուսիսային խումբ, 2 - «միաբանություն», 3 - հյուսիսարևմտյան խումբ, 4 - Թռչունների տուն, 5 - «Կախարդի բուրգ», 6 - մարզադաշտ, 7 - Կրիաների տուն, 8 - տիրակալի պալատ (Կառավարիչների պալատ), 9 - «Աղավնանոց», 10 - Մեծ բուրգ, 11 - Հարավային տաճար1 - շենքերի հյուսիսային խումբ, 2 - «միաբանություն», 3 - հյուսիսարևմտյան խումբ, 4 - Թռչունների տուն, 5 - «Կախարդի բուրգ», 6 - մարզադաշտ, 7 - Կրիաների տուն, 8 - տիրակալի պալատ (Կառավարիչների պալատ), 9 - «Աղավնանոց», 10 - Մեծ բուրգ, 11 - Հարավային տաճար

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Antonio de Ciudad Real: *Tratado cuirioso y docto de las grandezas de Nueva España.* hrsg. v. Josefina García Quintana, Victor M.Castillo Farreras. México, UNAM 1976. Band 2, S. 358—362.
2. ↑  Чарльз Галленкамп. Майя. Загадка исчезнувшей цивилизации. М.: Наука, 1966 г. Глава 3. Джон Ллойд Стефенс — первооткрыватель древних городов.
3. ↑  «Гусев Д.А. Nil novi sub sole, или эпикуреизм как древний позитивизм»։ *Философия и культура* **5** (5): 661–672։ 2016-05։ ISSN 1999-2793։ doi:10.7256/1999-2793.2016.5.17840
4. ↑  *Ortega-Morales O; Guezennec J; Hernández-Duque G; Gaylarde CC; Gaylarde P.M.* Phototrophic biofilms on ancient Mayan buildings in Yucatan, Mexico(անգլ.) // *current microbiology* : journal. — 2000. — Т. 40. — № 2. — С. 81—5. — PMID 10594218.
5. ↑  *Gómez-Pompa, Arturo* Chapter 9 / Interaction of Microorganisms with Maya Archaeological // The Lowland Maya area: three millennia at the human-wildland interface. — Binghamton, NY: Food Products Press, 2003. — С. 175—192.

Գրականություն
-------------

* *Dunning, Nicholas P.* Long twilight or new dawn? Transformation of Maya civilization in the Puuc region // Maya: Divine Kings of the Rain Forest / Nikolai Grube[en]; Eva Eggebrecht; Matthias Seidel. — Cologne, Germany: Könemann, 2006. — С. 323—337. — ISBN 978-3-8331-1957-6
* *Schele, Linda[en]; David Freidel* A Forest of Kings: The Untold Story of the Ancient Maya. — pbk reprint. — New York: Harper Perennial[en], 1992. — ISBN 0-688-11204-8
* *Stephens, John L.[en]* Incidents of Travel in Central America, Chiapas, and Yucatan. — New York: Harper & Brothers[en], 1841. — Т. in 2 vols..

Արտաքին հղումներ
----------------

* Археологи обнаружили фасад Большой пирамиды в Ушмале, относящийся к раннему классическому периоду (новость от 10.02.2009 г.)
* В Ушмале выявлена сложная гидросистема (новость от 08.01.2009 г.)
* Ушмаль — город майя(չաշխատող հղում)
* 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames · Open Directory Project |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Լարուսի · Լարուսի · Մեծ կատալոնական · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 121155890 · GND: 4514286-5 · SUDOC: 029554365 · VIAF: 241858926 · WorldCat VIAF: 241858926 |

 |