|  |
| --- |
| **Սարդապոչ եղջյուրավոր իժ** |
|  |
|
| **Տարածվածություն և պահպանություն** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Վտանգման սպառնացող վիճակին մոտ գտնվող տեսակՏաքսոնի տարածվածությունը Տաքսոնի տարածվածությունը |

**Սարդապոչ եղջյուրավոր իժ** (լատին․՝ Pseudocerastes urarachnoides), իժի տեսակ, թունավոր օձ, Viperidae և Pseudocerastes սեռի ընտանիքում։ Սեռը սովորաբար հայտնի է որպես «կեղծեղջյուրավոր իժեր»։

Տեսակը էնդեմիկ է Արևմտյան Իրանի և Իրաքի հետ սահմանամերձ տարածաշրջանում։ Այն սկզբում գիտնականները նկարագրել են որպես Pseudocerastes persicus՝ պոչը նկարագրելով կա՛մ որպես մակաբույծ, կա՛մ դեֆորմացիա, կա՛մ ուռուցք։ Մեկ այլ նմուշ հայտնաբերվել է 2003 թվականին։ P. uraachnoides-ը պաշտոնապես նկարագրվել է 2006 թվականին։ Գլուխը շատ նման է տարածաշրջանի այլ Pseudocerastes տեսակների գլխին, սակայն սարդապոչ եղջյուրավոր իժը ունի եզակի պոչ՝ լամպանման ծայրով, որը եզերված է երկար կախվող թեփուկներով, որոնք նրան սարդի տեսք են տալիս։ Պոչի ծայրը պտտվում է շուրջը և օգտագործվում միջատակեր թռչուններին գրավելու համար։

Ստուգաբանություն
----------------

Հատուկ անունը՝ սարդապոչ եղջյուրավոր իժ (urarachnoides*),* առաջացել է հին հունարենից (οὐρά - պոչ + ἀράχνη - սարդ + οειδής - նման), և վերաբերում է այս օձի սարդանման պոչի ծայրին, ինչպես ընդհանուր անվանմանը։

Նկարագրություն
--------------

Ինչպես Pseudocerastes ցեղի մյուս իժերը, աչքերի վերևում թեփուկները վեր են բարձրանում՝ *P. urarachnoides-ին* եղջյուրավորի տեսք հաղորդելով։ Նմուշը հայտնաբերվել է 1968 թվականին Իրանում Երկրորդ փողոցային արշավախմբի շրջանակներում և պահվել Չիկագոյի Բնական պատմության դաշտային թանգարանում, որը նույնացվել է որպես Pseudocerastes persicus: Այնուամենայնիվ, պարզվել է, որ այն տարբերվում է, և որպես նոր տեսակ նկարագրվել է 2006 թվականին Տեսակն առանձնանում է մի շարք հատկանիշներով. Բեղիկների միջև կան մոտ 16-ից 17 թեփուկներ, իսկ վերևում գտնվող մարմնի թեփուկներն ավելի կոպիտ են, քան սեռի այլ տեսակների։ Կան 15 զույգ ենթակուդալ թեփուկներ, իսկ պոչի կողքերի թեփուկները երկարաձգված են և նմանվում են հոդվածոտանիների կցորդներին։ Պոչի ծայրը փքված է լամպի տեսքով։

Տարածում և բնակության շրջան
---------------------------

Տեսակը հանդիպում է Իրանի արևմտյան մասերում և Իրաքի արևելյան սահմանին։ Այն հանդիպում է Զագրոսի լեռներում, ավելի հաճախ՝ լեռների արևմտյան կողմում։ Նրա ներկայիս տիրույթը համեմատաբար փոքր է և գնալով փոքրանում է։ Տեսակն ապրում է ավելի բարձր տարածքներում, որտեղ հիմնականում գիպսային հողեր են։ Նախընտրում են ժայռի ներսում խորը ճաքեր և անցքեր։ Օգտագործում են այդ տարածքները, քանի որ ամառվա շոգ ամիսներին այհտեղ կուտակվում է խոնավություն։ Օրվա ընթացքում այն առավել հաճախ հանդիպում են թփերի ստվերում։

Տարածման մեջ այն համընկնում է *P. fieldi-ի* հետ Գիլան-է Ղարբում, Քերմանշահի Քասր-է Շիրինի կողքին և Իլամ նահանգի Բինայում և Բիջարում գտնվող *P. persicus-ի* հետ։

Վարքագիծ
--------

Օգտագործելով պոչը որպես խայծ օձը որսում է եղինջաթռչնակին
Օձը միմիկրիայի հիանալի օրինակ է։ Պոչը նման է սարդի կամ այլ արախնիդների, և հեղինակները, ովքեր նկարագրել են տեսակը, ենթադրել են, որ այն օգտագործվել է որպես խայծ թռչուններին գրավելու համար, քանի որ պարատիպ նմուշի ստամոքսում հայտնաբերվել է մարսված արտույտ։

Պոչի ծայրը որպես խայծ օգտագործում են օձերի մի քանի այլ տեսակներ, այդ թվում՝ եղջյուրավորը (*Bitis caudalis*), (*Crotalus cerastes*), արևելյան մասասաուգան (*Sistrurus catenatus*), արևելյան պղնձաձույլը (*Agkistrodon contortrix*), սովորական մահացուն (Agkistrodon contortrix: *Acanthophis antarcticus*), հյուսիսային մահացուն (*Acanthophis praelongus*) և կանաչ ծառի պիթոնը (*Morelia viridis*), բայց այս օրինակներից և ոչ մեկը չունի այն յուրահատուկ երկարավուն թեփուկները, որոնք պոչը կնմանեցնեն հոդվածոտանինու։ Թռչուններին գրավելու համար պոչի փաստացի օգտագործումը հաստատվել է դաշտային ուսումնասիրություններում. պոչը շարժվում է ութ թվի գծով։

Տեսանյութ, թե ինչպես է սարդապոչ եղջյուրավոր իժն օգտագործում իր պոչը՝ չվող թռչունին հրապուրելու համար, ցուցադրված է BBC-ի *«Յոթ աշխարհներ, մեկ մոլորակ»* սերիալի ասիական դրվագում, որը պատմում է Դեյվիդ Աթենբորոն։

Թույն
-----

Իժի պոչի հոդվածոտանման հատվածը
Pseudocerastes urarachnoides*-*ի թույնը հիմնականում գործում է որպես ցիտոտոքսին։ Այն թիրախավորում է բջիջները և ոչնչացնում դրանք։ Ի տարբերություն իր քույր տեսակների, այս ցիտոտոքսինը ոչնչացնում է բջիջների տեսակների լայն տեսականի։ Այն ունի աննշան նեյրոտոքսիկ ազդեցություն։ Այս թույնը գործում է որպես պրոկոագուլանտ, մակարդման ուշագրավ արագությամբ, մակարդումից մոտ 13 վայրկյան առաջ։ Իր քույր տեսակների համեմատ՝ այս թույնը շատ մասնագիտացված է թռչունների համար։ Քույր տեսակների` P.fieldi-ի և P. persicus-ի թույնը էական ազդեցություն չի ունենում թռչունների վրա և ավելի հարմար է կաթնասունների և երկկենցաղների համար։ P. urarachnoides-ը զգալի ազդեցություն ունի թռչունների, կաթնասունների և երկկենցաղների վրա։ Կարծիքներ կան, որ երկկենցաղների, հատկապես դոդոշների վրա ազդող թույնը կարող է նշան լինել, որ դրանք երիտասարդ օձերի հիմնական սննդակարգն են։ Թեև անչափահասների մասին լրացուցիչ տեղեկություններ դեռ պետք է կատարվեն։ Brouw-ի (2021) ուսումնասիրության ժամանակ պարզվել է, որ այս տեսակի թույնը իսկապես կոագուլանտ ազդեցություն ունի մարդկանց վրա և ազդում է մարդու գործոնի x-ի վրա։ Այնուամենայնիվ, բնության մեջ մարդու թունավորման դեպք չի գրանցվել։ Հայտնի չէ մարդկանց վրա այս թույնի ազդեցության ծանրությունը։

Տաքսոնոմիա
----------

Ցիտոքրոմ b-ի վրա հիմնված մոլեկուլային ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ այն ավելի մոտ է պարսկական եղջյուրավոր իժին (Pseudocerastes persicus), քան դաշտային եղջյուրավոր իժին (Pseudocerastes fieldi):

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Fathinia, Behzad; Rastegar-Pouyani, Nasrullah; Rastegar-Pouyani, Eskandar (2018 թ․ օգոստոսի 16). "Molecular phylogeny and historical biogeography of genera Eristicophis and Pseudocerastes (Ophidia, Viperidae)". *Zoologica Scripta*. Wiley. **47** (6): 673–685. doi:10.1111/zsc.12311. ISSN 0300-3256.
2. 1 2  Bostanchi, Hamid; Anderson, Steven C.; Kami, Haji Gholi; Papenfuss, Theodore J. (2006). "A New Species of *Pseudocerastes* with Elaborate Tail Ornamentation from Western Iran (Squamata: Viperidae)" (PDF). *Proceedings of the California Academy of Sciences*. Fourth Series. **57** (14): 443–450.
3. ↑  Bostanchi, H. Anderson, S. Kami, H. & Papenfuss, T. (2006).
4. 1 2  Fathinia, Behzad; Rastegar-Pouyani, Nasrullah; Rastegar-Pouyani, Eskandar; Todehdehghan, Fatemeh; Amiri, Fathollah (2015). "Avian deception using an elaborate caudal lure in *Pseudocerastes urarachnoides* (Serpentes: Viperidae)". *Amphibia-Reptilia*. **36** (3): 223–231. doi:10.1163/15685381-00002997.
5. ↑  Bostanchi, Hamid; Anderson, Steven C.; Kami, Haji Gholi; Papenfuss, Theodore J. (2006). "A New Species of *Pseudocerastes* with Elaborate Tail Ornamentation from Western Iran (Squamata: Viperidae)" (PDF). *Proceedings of the California Academy of Sciences*. Fourth Series. **57** (14): 443–450.
6. ↑  Grant, S; Webbink, K; Resetar, A. "*Pseudocerastes urarachnoides* Bostanchi, Anderson, Kami & Papenfuss, 2006". *Field Museum of Natural History (Zoology) Amphibian and Reptile Collection*.
7. 1 2  Fathinia, Behzad; Rastegar-Pouyani, Nasrullah (2010). "On the species of *Pseudocerastes* (Ophidia: Viperidae) in Iran". *Russian Journal of Herpetology*. **17** (4): 275–279. doi:10.30906/1026-2296-2010-17-4-275-279 (inactive 2024 թ․ հունվարի 31).`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ DOI inactive as of 2024 (link)
8. ↑  Fathinia B. Rödder D. Rastegar-Pouyani N. Rastegar-Pouyani E. Hosseinzadeh M. & Kazemi S. (2020) The past, current and future habitat range of the Spider-tailed Viper, *Pseudocerastes urarachnoides* (Serpentes: Viperidae) in western Iran and eastern Iraq as revealed by habitat modelling, Zoology in the Middle East, 66:3, 197-205, doi:10.1080/09397140.2020.1757910
9. ↑  Anderson, S. C. (2002).
10. ↑  Bostanchi, Hamid; Anderson, Steven C.; Kami, Haji Gholi; Papenfuss, Theodore J. (2006). "A New Species of *Pseudocerastes* with Elaborate Tail Ornamentation from Western Iran (Squamata: Viperidae)" (PDF). *Proceedings of the California Academy of Sciences*. Fourth Series. **57** (14): 443–450.
11. ↑  Bostanchi, Hamid; Anderson, Steven C.; Kami, Haji Gholi; Papenfuss, Theodore J. (2006). "A New Species of *Pseudocerastes* with Elaborate Tail Ornamentation from Western Iran (Squamata: Viperidae)" (PDF). *Proceedings of the California Academy of Sciences*. Fourth Series. **57** (14): 443–450.
12. ↑  Fathinia, Behzad; Anderson, Steven C.; Rastegar-Pouyani, Nasrullah; Jahani, Hasan; Mohamadi, Hosien (2009). "Notes on the natural history of *Pseudocerastes urarachnoides* (Squamata: Viperidae)". *Russian Journal of Herpetology*. **16** (2): 134–138. doi:10.30906/1026-2296-2009-16-2-134-138 (inactive 2024 թ․ հունվարի 31).`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ DOI inactive as of 2024 (link)
13. ↑  Knapper, Emma (director and writer); Oldroyd, Adam (writer); Attenborough, David (star); Drost, Peter (star) (3 November 2019). «Asia». *Seven Worlds, One Planet*. BBC One. .
14. 1 2  Brouw, Bianca, et al. "Extensive Variation in the Activities of Pseudocerastes and Eristicophis Viper Venoms Suggests Divergent Envenoming Strategies Are Used for Prey Capture." *Toxins*, vol.
15. ↑  Fathinia, Behzad; Rastegar-Pouyani, Nasrullah; Rastegar-Pouyani, Eskandar; Toodeh-Dehghan, Fatemeh; Rajabizadeh, Mehdi (2014). "Molecular systematics of the genus *Pseudocerastes* (Ophidia: Viperidae) based on the mitochondrial cytochrome b gene". *Turkish Journal of Zoology*. **38**: 575–581. doi:10.3906/zoo-1308-25.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Footage of the spider-tailed horned viper using its tail to lure a migrating bird featured in the Asia episode of the BBC series Seven Worlds, One Planet
* "Iranian spider-tailed viper tricks bird". *YouTube*. SciNews. 2016 թ․ մայիսի 8.
* "Species Spotlight: IRANIAN SPIDER-TAILED VIPER (Pseudocerastes urarachnoides)". *YouTube*. Herpetological Education & Research Project Channel. 2019 թ․ օգոստոսի 8.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · ITIS TSN |

 |