**Էդամամե** (ճապ.՝ 枝豆), ջրի կամ գոլորշու վրա պատիճներով խաշված դեռահաս սոյայի ունդեր, ճապոնական խոհանոցի հանրահայտ խորտիկ՝ գարեջրի և արևմտյան այլ սպիրտային խմիչքների հետ մատուցվող։ Ճապոնիայում ունդերը սովորաբար խաշում են շաքարով քաղցրացրած աղաջրում և մատուցում են առանց աղի։ Այլ խոհանոցներում էդամամեի հետ աղ են մատուցում։

Բացի Ճապոնիայից էդամամե կարելի է հանդիպել Չինաստանում, Հնդկաստանում, Մալազիայում, Ինդոնեզիայում։ ԱՄՆ-ում «էդամամե» բառով կոչում են կանաչապատիճ սոյան, ինչը վաճառվում է սուպերմարկետներում սառեցված տեսքով։

Պատմություն և անվանում
----------------------

Էդամամե և ճապոնական գարեջուր
Ճապոնական անվանումը բառացի նշանակում է «ունդ ցողունի վրա», էդամամեն սովորաբար վաճառում էին դեռևս ցողունին կպած։ «Էդամամե» բառի ամենահին գրավոր հիշատակությունը թվագրվում է 1275 թվականին, վանական Նիտիրենը նվիրատուին նամակ է գրել, որում շնորհակալություն է հայտնել տաճարում թողած էդամամեի համար։ Էդամամեի՝ հոքուում հանդիպած առաջին հիշատակումը վերաբերում է 1638 թվականին։ 18-րդ դարում Էդոյում (Տոկիո) անցկացվել է էդամամեի հատուկ տոնավաճառ։

Չինացի բանաստեղծ Լու Յուն 1175 թվականին իր ստեղծագործությունների հավաքածուում հիշատակում է «լոբու արկղերը» (չինարեն ավանդ. 豆莢, հեշտ. 豆荚 , պինին: *dòujiá*, պալլ.: *доуцзя*), սակայն հայտնի չէ՝ դա նույնացվու՞մ է, արդյոք, *էդամամե* բառի հետ։ Չինաստանում սոյայի տերևները ուտում էին սովի ժամանակ, 1406 թվականին Չժու Սուի հեղինակությամբ հրատարակվել է «Դեղային միջոցներ դժբախտության դեպքերում» (չինարեն ավանդ. 救荒本草, հեշտ. 救荒本草 , պինին: *jiùhuāng běncǎo*) հանրագիտարանը, որում ընդգծվում էր, որ սովի ժամանակ թույլատրվում է ուտել նաև կանաչ պատիճներ։ 1620 թվականին առաջին անգամ կիրառվել է էդամամե՝ «մազոտ պատիճ» (չինարեն ավանդ. 毛豆, հեշտ. 毛豆 , պինին: *máodòu*, պալլ.: *маодоу*) անվանումը։

1855-1856 թվականներին սոյայի կանաչ պատիճներն անգլերենով հիշատակվում են ամերիկյան մի քանի գրքերում։ 1890 թվականի դեկտեմբերին էդամամեն՝ սոյայի խոշորասերմ տարատեսակը, ներմուծվել է ԱՄՆ, 25 տարի անց այն հիշատակվում է ԱՄՆ-ի գյուղդեպարտամենտի հաշվետվություններում։

Ճապոներեն լեզվում էդամամեի համար գոյություն ունի նաև «լուսնով հիացած ունդեր» (ճապ.՝ 月見豆 (ցուկիմիմամե)) անվանումը։

Անգլերեն լեզվի օքսֆորդյան բառարանում edamame բառը ներմուծվել է 2003 թվականին, Ուեբստերի բառարանում՝ 2008 թվականին։ Եվրոպայում առաջին էդամամեն աճեցվել է Մեծ Բրիտանիայում 2008 թվականին, շուտով դրա մշակությանը սկսել է փորձարկվել նաև ԱՄՆ-ում։

Մշակություն
-----------

Էդամամե Հյոգոյից
2001 թվականին Ճապոնիայում էդամամեի մշակության համար օգտագործվել է 124 քմ² մշակված հողատարածք։ Նախապես էդամամեն ավելի շատ մշակում էին Կանտո մարզի հյուսիսային մասում, 21-րդ դարում այս ոլորտի առաջատարներն են Սայտաման, Տիբան, Գումման, Նիիգատան, Յամագատան և Ակիտան։

Էդամամեն սովորաբար հավաքում են ձեռքով, որպեսզի պատիճները չվնասվեն։ Կանաչ պատիճները հավաքում են մինչ լիովին հասունանալը՝ ծաղկելուց 35-40 օր անց։ Կանաչ սերմերում շատ սախարոզ է պարունակվում, որի պատճառով դրանք քաղցր են, պարունակվող գլուտամինաթթվով, ասպարագինաթթվով և ալանինով է պայմանավորված Էդամամեի համը։

Պատրաստում
----------

Էդամամեի պատիճները խաշում են տաք ջրում կամ գոլորշու վրա, ջուրը կարող է աղի լինել կամ աղի ու շաքարի խառնուրդով։

Ճապոնիայի մի քանի շրջաններում էդամամեն տրորում են շաքարի հետ մինչև մածուցիկ զանգված դառնալը և պատում են դանգոյով։

Պատրաստի պատիճները պետք է ուտել թարմ վիճակում, կամ՝ համի կորուստը կանխելու համար սառեցնել։

Սննդային արժեք
--------------

Էդամամեն, ինչպես սոյայից այլ մթերքները, հարուստ է սպիտակուցներով, սննդային մանրաթելերով և այնպիսի նյութերով, ինչպիսիք են ֆոլաթթուն, մանգանը, ֆոսֆորը և վիտամին K-ն։ 100 գրամ էդամամեն պարունակում է 361 մգ օմեգա-3 պոլիչհագեցած ճարպաթթուներ և 1794 մգ օմեգա-6 պոլիչհագեցած ճարպաթթուներ։

Մեկնաբանություններ
------------------

1. Կենսաբանական տերմինաբանության մեջ ընդավորների ընտանիքին պատկանող բույսերի պտուղը անվանվում է «ունդ», կենցաղային կիրառման մեջ այն կոչվում է «պատիճ»։ Ընդավորների սերմերը կենցաղում անվանվում են «ունդեր» (հատիկներ)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  日本大百科全書
2. 1 2 3 4 5  Shurtleff&Aoyagi, 2009, էջ 7
3. ↑  "枝豆". *Nihon Kokugo Daijiten* (in Japanese). Tokyo: Shogakukan. 2012. OCLC 56431036. Արխիվացված է the original 2007 թ․ օգոստոսի 25-ին. Retrieved 2012 թ․ հունիսի 6. `{{cite encyclopedia}}`: Unknown parameter `|trans_title=` ignored (`|trans-title=` suggested) (help)CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
4. ↑  世界大百科事典
5. ↑  Shurtleff&Aoyagi, 2009, էջ 8
6. ↑  "Edamame". *Jōhō chishiki imidas* (in Japanese). Tōkyō: Shūeisha. 2012. OCLC 297351993. Արխիվացված է the original 2007 թ․ օգոստոսի 25-ին. Retrieved 2012 թ․ հունիսի 6.`{{cite encyclopedia}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
7. ↑  Prince, Rose. "British grown edamame beans arrive in supermarkets". *The Telegraph*. Retrieved 2015 թ․ մայիսի 7.
8. ↑  "Edamame: Is the future of American soy farmers' profits in edible soy beans for people?" (in անգլերեն). Associated Press. 2013 թ․ մարտի 29. Retrieved 2016 թ․ օգոստոսի 4.
9. ↑  Shanmugasundaram, S.; Masuda, Ryoichi; Tsou, S.C.S.; Hong, T.L. (1991). *Vegetable Soybean Research Needs for Production and Quality Improvement* (PDF). Taipei: Asian Vegetable Research and Development Center. pp. 93, 97–99, & 109-112. ISBN 9789290580478. Retrieved 2016 թ․ փետրվարի 6.
10. ↑  Fehr, W. R.; Caviness, C. E.; Burmood, D. T.; Pennington, J. S. (1971). "Stage of Development Descriptions for Soybeans, Glycine Max (L.) Merrill". *Crop Science*. **11** (6): 929–931. doi:10.2135/cropsci1971.0011183X001100060051x.
11. ↑  Shurtleff&Aoyagi, 2009, էջ 271
12. ↑  Shurtleff&Aoyagi, 2009, էջ 52
13. ↑  Daley, Bill. "Edamame". *Chicago Tribune*. Retrieved 2015 թ․ մայիսի 7.
14. 1 2  "Edamame nutrition profile (frozen, unprepared)". NutritionData. Retrieved 2010 թ․ ապրիլի 8.