**Փուշթուն** (*پښتو*‎) (երբեմն կոչվում է «աֆղաներեն») հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի հնդ-արիական ճյուղի իրանական ենթաճյուղի արևելյան խմբին պատկանող լեզու։ Հիմնականում տարածված է Աֆղանստանի և Պակիստանի տարածքում։ Փուշթուն Աֆղանստանի երկու պետական լեզուներից մեկն է՝ դարի լեզվի հետ միասին։

Փուշթուի տարածման սահմաններ
---------------------------

Արևմուտքում փուշթուի տարածման սահմանը, Հերիռուդ և Ռուդե-Ջամ գետերի խառնարանից սկսած, ձգվում է դեպի հարավ՝ աֆղանա-իրանական սահմանի երկարությամբ, մինչև Հիլմենդ գետի ափերը։ Այստեղից սահմանը շրջվում է արևելք՝ դեպի Կանդագար։ Կանդագարից հարավ սահմանը արևելքից շրջանցում է Ռեգիստան անապատը և Աֆղանստանի ու Պակիստանի սահմանները կտրել-անցնելով՝ ուղղվում է դեպի Քվետտա, որտեղից էլ շրջվում է դեպի արևելք՝ Ինդոս գետի հովիտը։ Ապա աֆղաներենի տարածման սահմանը բարձրանում է հյուսիս՝ Ինդոս գետի աջ ափի երկայնքով։ Քաբուլ և Ինդոս գետերի խառնարանից դեպի հյուսիս այս սահմանը հյուսիսից և արևելքից ներառում է Բուհիր, Սվաթ, Դիր և Բաջաուր շրջանները, իսկ Չիտրալից հարավ կտրում-անցնում է Պակիստանի և Աֆղանստանի միջև սահմանը, որտեղից հետևում է դեպի Քաբուլ։ Աֆղաներենի տարածման շրջանի հյուսիսային սահմանը Քաբուլից արևմուտք շրջանցում է Խազարեջաթյան սարահարթը, Քուհի-Բաբա լեռնաշղթան, Հերիռուդի վերին հասանքը և Հերաթից արևմուտք ընկած շրջանում դուրս է գալիս իրանա-աֆղանական սահման։ Բացի այս տարածքներից փուշթուն աննշան տարածված է նաև Աֆղանստանի այլ շրջաններում, Ամուդարիայի ձախ ափին և այլ վայրերում։

Փուշթուի բարբառային բաժանումը
-----------------------------

Աֆղանական ցեղերը խոսում են բազմաթիվ տարածքային և ցեղային բարբառներով, որոնք մինչ օրս էլ համարյա ուսումնասիրված չեն։ Այդ բարբառները ընդունված է բաժանել երկու մեծ խմբի կամ ճյուղի՝

1. **Արևմտյան կամ կանդագարյան**
2. **Արևելյան կամ փեշավարյան**

Այդ բաժանման հիմքը արևմտաաֆղանական **"Ժ"-**ի, **"Շ"**-ի օրինաչափ համապատասխանությունն է արևելաաֆղանական **"Գ"-**ի, **"Խ"-**ի։ Օրինակ կանդագարյան **"փաշթո"(փուշթու),** **"թիժա"(քար)** բառերին համապատասխանում են փեշավարյան **"փախթո", "թիգա"** բառերը։ Սրա հիման վրա երբեմն արևմտյան բարբառները կոչում են **փաշթո** տիպի, իսկ արևելյան բարբառները՝ **փախթո** տիպի բարբառներ։ Այս բաժանումը սակայն շատ հարաբերական է, կան շատ միջանկյալ բարբառներ, որոնք որոշ հատկանիշներով մոտ են կանդագարյան խմբին, իսկ որոշ հատկանիշներով էլ՝ փեշավարյան խմբին։

Տես նաև
-------

* Աֆղաներեն առաջին գրավոր հուշարձաններ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ScriptSource - Afghanistan
2. ↑  ScriptSource - Pakistan
3. ↑  ScriptSource - India
4. ↑  Nationalencyklopedin (շվեդերեն) — 1999.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Իրանական լեզուներ |
| --- |
|  |
| Հին | 

|  |  |
| --- | --- |
| Արևելյան |  *Ավեստերեն*  • *Հին սկյութերեն* |
|  |
| Արևմտյան |  *Հին պարսկերեն*  • *Մարերեն* |

 |
|  |
| Միջին | 

|  |  |
| --- | --- |
| Արևելյան |  *Բակտրերեն*  • *Խորեզմերեն*  • *Սակերեն*  • *Սկյութերեն*  • *Սողդերեն* |
|  |
| Արևմտյան |  *Պահլավերեն*  • *Պարթևերեն* |

 |
|  |
| Ժամանակակից | 

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Արևելյան | 

|  |  |
| --- | --- |
| Պամիրյան | Բարթանգի  • Իշքաշիմի  • Խուֆի  • Մունջի  • Յազղուլամի  • Յիդղա  • Շուղնի  • Ռուշանի  • Սանգլեչի  • Սարիքոլի  • Վանջի  • Վախի |
|  |
| Այլ | Յաղնոբի  • Փաշթո (Կենտրոնական  • Հյուսիսային  • Հարավային  • Վանեցի)  • Փարաչի  • Օսերեն (Դիգոր  • Իրոն)  • Օրմուրի |

 |
|  |
| Արևմտյան | 

|  |  |
| --- | --- |
| Հյուսիսային | *Ազարերեն*  • Բելուջերեն  • Գիլակի  • Գորանի  • Դեյլամերեն  • Զազայերեն  • Զրադաշտական դարի  • Թաթերեն  • Թալիշերեն  • Մազանդարաներեն  • Սեմնաներեն  • Քրդերեն  • (Հարավային քրդերեն  • Սորանի  • Քուրմանջի)  • Ֆարս |
|  |
| Հարավային | Բաշքարդերեն  • Լարեստան  • Լոռերեն (Բախտիարի  • Քումզարի)  • Պարսկերեն (Դարի  • Հազարագի  • Տաջիկերեն) |

 |

 |
|  |
| *Շեղատառերով* նշված են մեռած լեզուները |

 |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Կրուգոսվետ · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh85109230 · Microsoft: 2780132990 · NKC: ph174200 · SUDOC: 027505715 |

 |