**Պատվաստանյութ գոտևորող որքինի** դեմ, պատվաստանյութ, որը նվազեցնում է հերպեսի զոստերի ((անգլ.՝ varicella zoster) վիրուսի վերաակտիվացման հետևանքով առաջացած հիվանդություն) դեպքերը, որը նույնպես պատասխանատու է ջրծաղիկի համար։ Գոտևորող որքինը կարող է առաջացնել ցավոտ, բշտիկավոր ցան, որին կարող է հաջորդել քրոնիկ ցավը (հետհերպետիկ նևրալգիա), ինչպես նաև այլ բարդություններ։ Տարեց մարդիկ, ինչպես նաև թույլ իմունային համակարգ ունեցող մարդիկ ավելի հավանական է, որ կհիվանդանան։ և գոտևորող որքինը, և հետհերպետիկ նևրալգիան կարող են կանխվել պատվաստումների միջոցով։

Գոտևորող որքինի դեմ երկու պատվաստանյութ հաստատվել է 50 տարեկանից բարձր մարդկանց օգտագործման համար։ Շինգրիքսը (GSK) ռեկոմբինանտ ենթամիավոր պատվաստանյութ է, որն օգտագործվում է շատ երկրներում 2017 թվականից։ Զոստավաքսը՝ օգտագործվում է 2006 թվականից, թուլացած պատվաստանյութ է, որը բաղկացած է ջրծաղիկի պատվաստանյութի սովորական պատվաստանյութի ավելի մեծ չափաբաժնից։ Ի տարբերություն շինգրիկքսի, զոստավաքսը հարմար չէ իմունային ճնշմամբ կամ իմունային համակարգի վրա ազդող հիվանդություններով տառապող մարդկանց համար։ Զոստավաքսը դադարեցվել է ԱՄՆ-ում 2020 թվականի նոյեմբերին։

Շինգրիքսը, կարծես, կանխում է գոտևորող որքինի ավելի շատ դեպքեր, քան զոստավաքսը, չնայած կողմնակի ազդեցություններն ավելի տարածված են։

Մեկ այլ պատվաստանյութ, որը հայտնի է որպես ջրծաղիկի պատվաստանյութ, օգտագործվում է նույն վիրուսի պատճառած հիվանդությունները կանխելու համար։

Օգտագործումը բժշկության մեջ
---------------------------

Զոստեր պատվաստումը օգտագործվում է գոտևորող որքինի և դրա բարդությունների կանխարգելման համար, ներառյալ հետհերպետիկ նևրալգիան։ Այն կարելի է համարել թերապևտիկ պատվաստանյութ, քանի որ այն օգտագործվում է թաքնված վիրուսի բուժման համար, որը վաղ տարիքում ջրծաղիկով վարակվելուց հետո բջիջներում քնած է մնացել։ Զոստերի երկու մատչելի պատվաստանյութերը նախատեսված են 50 տարեկանից բարձր մարդկանց օգտագործման համար։ 2021 թվականի դրությամբ անհասկանալի էր, թե արդյոք անհրաժեշտ է ուժեղացուցիչ դոզան, բայց ԱՄՆ-ում իմունիզացիայի պրակտիկայի Խորհրդատվական կոմիտեն (*ACIP*-անգլ.՝ Advisory Committee on Immunization Practices) խորհուրդ է տալիս շինգրիքսը 50 տարեկանից բարձր մեծահասակների համար, ներառյալ նրանց, ովքեր արդեն ստացել են զոստավաքս։

### Շինգրիքս

Shingrix
ACID-ը (անգլ.՝ atomicity, consistency, isolation, durability) քվեարկել է, որ շինգրիքսը նախընտրելի է զոտավաքսից՝ գոտևորող որքինի կանխարգելման և դրա հետ կապված բարդությունների համար, քանի որ տվյալները ցույց են տվել, որ պատվաստանյութը ավելի քան 90% արդյունավետություն ունի հիվանդության դեմ բոլոր տարիքային խմբերում։ Ի տարբերություն զոտավաքսի, որը տրվում է որպես մեկ ներարկում, շինգրիքսը տրվում է երկու ներմկանային դոզաներով՝ վեց ամիս ընդմիջումներով։ Շինգրիքսը պատվաստումից հետո առնվազն 7 տարի ապահովում է անձեռնմխելիության բարձր մակարդակ, բայց հնարավոր է, որ պատվաստանյութը կարող է շատ ավելի երկար պաշտպանություն ապահովել։

Խոշոր, պատահական սկզբունքով ընտրված կլինիկակայում ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ Շինգրիքսը 50-59 տարեկան տարիքային խմբում 96,6%-ով նվազեցնում է գոտևորող որքինի դեպքերը, իսկ 70 տարեկանից բարձր անձանց մոտ ' 91,3% - ով։

### Զոստավաքս

Zostavax vaccine
Cochrane-ի վերանայումը եզրակացրեց, որ զոտավաքսը «արդյունավետ է հերպեսի զոստերի հիվանդության կանխարգելման գործում մինչև երեք տարի»։ Հերպեսի զոստերի պատվաստանյութով պատվաստումից չորս տարի անց պաշտպանության տևողությունը անհայտ է։ Կրկնակի պատվաստումների անհրաժեշտությունը դեռ հաստատված չէ։

Պատվաստանյութը, որը ստացած էր 60 և բարձր տարիքի համար՝ 38,000 մեծահասակների մասնակցությամբ ուսումնասիրության արդյունքը ցույց է տրվել, որ զոստավաքսը 51% - ով նվազեցնում է գոտևորող որքինի դեպքերը։ Պատվաստանյութը նաև 67%-ով նվազեցրել է հետհերպետիկ նևրալգիայի դեպքերը և 61% - ով նվազեցրել է գոտևորող որքինի հետ կապված ցավի և անհանգստության խստությունն ու տևողությունը:Սննդի և դեղերի վարչությունը ի սկզբանե խորհուրդ է տվել պատվաստանյութը 60 տարեկան և ավելի բարձր տարիքի անձանց համար, ովքեր չունեն ուժեղ ալերգիա դրա որևէ բաղադրիչի նկատմամբ և բավարարում են հետևյալ պահանջները.

* չունեն թուլացած իմունային համակարգ ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի կամ այլ հիվանդության պատճառով, ինչպես նաև չեն օգտագործում դեղամիջոցներ (օրինակ՝ ստերոիդներ, ճառագայթում և քիմիաթերապիա), որոնք ազդում են իմունային համակարգի վրա;
* չունեն ոսկրածուծի կամ ավշային համակարգի վրա ազդող քաղցկեղի պատմություն, ինչպիսիք են լեյկոզը կամ լիմֆոմաները;
* չունեն ակտիվ կամ չբուժված տուբերկուլյոզ։

2006 թվականին ԱՄՆ Իմունիզացիայի Պրակտիկայի Խորհրդատվական Կոմիտեն (անգլ.՝ ACIP-atomicity, consistency, isolation, durability) խորհուրդ տվեց պատրաստի պատվաստանյութ կիրառել 60 և ավելի բարձր տարիքի բոլոր մեծահասակների համար, ներառյալ նրանց, ովքեր նախկինում ունեցել են գոտևորող որքին դրվագ և նրանց, ովքեր չեն հիշում ջրծաղիկ ունենալ, քանի որ 40 և ավելի բարձր տարիքի ամերիկացիների ավելի քան 99% - ը ջրծաղիկ ուներ։

Կողմնակի ազդեցություն
---------------------

### Շինգրիքս

Շինգրիքսի պատվաստումից ժամանակավոր կողմնակի ազդեցությունները հավանական են վեց հոգուց մեկի մոտ և կարող են բավականաչափ ծանր լինել՝ ազդեն առօրյա կյանքի բնականոն գործունեության վրա մինչև երեք օր։ Ներարկման տեղում մեղմ և միջին ցավը տարածված է, ոմանք կարող են ունենալ կարմրություն կամ այտուց։ Կողմնակի ազդեցությունները ներառում են հոգնածություն, մկանների ցավ, գլխացավ, ցնցում, ջերմություն և սրտխառնոց:Ախտանիշները սովորաբար անհետանում են երկու-երեք օրվա ընթացքում։ Shingrix-ի կողմնակի ազդեցություններն ավելի ուժեղ են, քան Zostavax-ը և ավելի հաճախ են հանդիպում 50-ից 69 տարեկան մարդկանց մոտ, համեմատած 70 և ավելի բարձր տարիքի մարդկանց հետ Ախտանիշները սովորաբար անհետանում են երկու-երեք օրվա ընթացքում։

### Զոստավաքս

Զոստավաքսը շատ անվտանգ է՝ մարդկանց մեկից մի քանի տոկոսը զարգացնում է ջրծաղիկի մեղմ ձև, հաճախ ներարկման վայրի շուրջ հինգ կամ վեց բշտիկներով և առանց ջերմության։ Բշտիկներն անվնաս են և ժամանակավոր։ Մեկ ուսումնասիրության ընթացքում զոսսավաքս խմբի մասնակիցների 64%-ը և վերահսկիչ խմբի 14%-ը ունեցել են անբարենպաստ ռեակցիաներ։ Այնուամենայնիվ, լուրջ անբարենպաստ իրադարձությունների մակարդակը համեմատելի էր զոստավաքս խմբի (0,6%) և պլացեբո խմբի (0,5%) միջև։ Լեյկոզով տառապող երեխաների շրջանում կատարված ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ պատվաստումից հետո գոտևորող որքինի ստանալու ռիսկը շատ ավելի ցածր է, քան բնական ջրծաղիկի պատմություն ունեցող երեխաների մոտ գոտևորող որքին ստանալու ռիսկը։ Առողջ երեխաներից և մեծահասակներից ստացված տվյալները ցույց են տալիս նույն ուղղությամբ։

Զոստավաքսը չի օգտագործվում իմունային անբավարարությամբ տարապող մարդկանց մոտ։

Բաղադրություն
-------------

### Շինգրիքս

Շինգրիքսը ներմկանային կառավարման կասեցում է, որը բաղկացած է լատին․՝ varicella zoster վիրուսի լիոֆիլացված ռեկոմբինանտ գլիկոպրոտեին e-հակագենից, որը վերականգնվում է AS01B կասեցման հետ օգտագործման ընթացքում՝ որպես իմունաբանական օժանդակ միջոց։ Շինգրիքսը կարող է օգտագործվել նաև որպես իմունաբանական օժանդակ միջոց։ Հակագենը գլիկոպրոտեինի մաքրված, կտրված ձև է, որն հանդիպում է չինական համստերի ձվարանների բջիջներում։ AS01B-ի օժանդակ կախոցը բաղկացած է 3-O-desacyl-4'-monophosphoryl lipide A-ից (MPL) Սալմոնելլաից և Սապոնինների մոլեկուլից (QS-21), որը զտված է լատին․՝ Quillaja saponaria քաղվածքից (օճառի ծառ), որը միավորված է լիպոսոմային բանաձևի մեջ, որը բաղկացած է դիոլեոիլֆոսֆատիդիլխոլինից (անգլ.՝ DOPC - dioleoyl phosphatidylcholine) և խոլեստերինից ֆոսֆատ-բուֆերային աղի մեջ։

### Զոստավաքս

Զոստավաքսը պարունակում է կենդանի թուլացած լատին․՝ varicella-zoster վիրուս։ Այն ներարկվում է ենթամաշկային թևի վերին մասում։ Պատվաստանյութը պատրաստվում է MRC-5 (անգլ.՝ Medical Research Council cell strain 5) պտղի բջիջների գծի միջոցով։ Սա կրոնական և էթիկական մտահոգություններ է առաջացնում որոշ հավանական օգտագործողների մոտ, քանի որ այս բջջային գիծը ստացվել է վիժեցված պտուղից։

Տնտեսական արդյունավետություն
----------------------------

2007 թվականի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ պատվաստանյութը, հավանաբար, ԱՄՆ-ում ծախսարդյունավետ է՝ կանխատեսելով տարեկան առողջապահական ծախսերի խնայողություն $ 82-ից $ 103 միլիոն դոլար, ծախսերի արդյունավետության գործակիցներով՝ $ 16,229-ից $ 27,609 մեկ տարվա որակի ճշգրտված կյանքի համար։ 2007 թվականին պատվաստանյութը պաշտոնապես առաջարկվում էր ԱՄՆ-ում 60 և ավելի բարձր տարիքի առողջ մեծահասակների համար, բայց 2020 թվականից այն այլևս չի կիրառվում՝ հաշվի առնելով շինգրիքսի հավանական գերակայությունը։

Կանադայում շինգրիքսի արժեքը կազմում է մոտ CA$300 երկու դեղաչափի համար:Սա, հավանաբար, ավելի ծախսարդյունավետ միջամտություն է, քան պատվաստանյութը՝ հաշվի առնելով դրա ցածր արժեքը և ավելի բարձր արդյունավետությունը։

Պատմություն
-----------

### ևրոպական միություն

2006 թվականին ևրոպական դեղերի գործակալությունը (անգլ.՝ EMA-European Medicines Agency) *Sanofi Pasteur*-ին թույլտվություն տվեց վաճառել գոտևորող որքինի դեմ պատվաստանյութ՝ 60 տարեկան և ավելի բարձր տարիքի մարդկանց սովորական պատվաստումների համար։ 2007 թվականին *EMA*-ն թարմացրեց վաճառքի թույլտվությունը 50 տարեկան և ավելի բարձր տարիքի անձանց սովորական պատվաստումների համար։

Շինգրիքսը հաստատվել է բժշկական օգտագործման համար ևրամիությունում 2018-ի մարտին՝ 50 տարեկան և ավելի մեծահասակների մոտ հերպեսի զոստերի և հետերպետիկ նևրալգիայի կանխարգելման ցուցումով։

### Մեծ Բրիտանիա

2013 թվականից Մեծ Բրիտանիայի Առողջապահության ազգային ծառայությունը (անգլ.՝ NHS-National Health Service) սկսեց տարեց մարդկանց առաջարկել գոտևորող որքինի պատվաստում։ 70 կամ 79 տարեկան մարդկանց 2013 թվականի սեպտեմբերի 1-ի դրությամբ առաջարկվել է պատվաստանյութ։ Այս ամսաթվին 71-ից 78 տարեկան մարդիկ հնարավորություն ունեցան գոտևորող որքինի պատվաստանյութ ստանալ միայն 79 տարեկան դառնալուց հետո։ Սկզբում ենթադրվում էր, որ 70-ից 79 տարեկան մարդիկ պետք է պատվաստվեն, բայց ավելի ուշ NHS-ն հայտարարեց, որ պատվաստումների ծրագիրը կատարվում է փուլերով, քանի որ անիրագործելի կլինի մեկ տարվա ընթացքում 70 տարեկան բոլոր մարդկանց պատվաստել։

2021 թվականին գոտևորող որքինի դեմ պատվաստումը հասանելի կլինի *NHS*-ում 70-ից 79 տարեկան մարդկանց համար։ պատվաստումը կատարվում է զոստավաքսի մեկ դեղաչափով, բացառությամբ այն մարդկանց, որոնց համար զոստավաքսը համարվում է ոչ պիտանի, ինչպիսիք են իմունային համակարգի վրա ազդող հիվանդությունները, որոնց համար առաջարկվում է շինգրիքս պատվաստանյութը երկու դեղաչափով։ *NHS*-ն ասել է. «գոտևորող որքինի պատվաստանյութը *NHS*-ում հասանելի չէ 80 և ավելի բարձր տարիքի մարդկանց համար, քանի որ այն ավելի քիչ արդյունավետ է թվում այս տարիքային խմբում»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Zoster vaccine live (Zostavax) Use During Pregnancy». *Drugs.com*. 2020 թ․ հունվարի 3. Վերցված է 2020 թ․ հունվարի 23-ին.
2. 1 2 3 4  Gershon AA, Breuer J, Cohen JI, Cohrs RJ, Gershon MD, Gilden D, և այլք: (July 2015). «Varicella zoster virus infection». *Nature Reviews. Disease Primers*. **1**: 15016. doi:10.1038/nrdp.2015.16. PMC 5381807. PMID 27188665.
3. 1 2 3 4  Saguil A, Kane S, Mercado M, Lauters R (November 2017). «Herpes zoster and postherpetic neuralgia: prevention and management». *American Family Physician*. **96** (10): 656–663. PMID 29431387.
4. 1 2 3 4  Pan CX, Lee MS, Nambudiri VE (2022). «Global herpes zoster incidence, burden of disease, and vaccine availability: a narrative review». *Therapeutic Advances in Vaccines and Immunotherapy*. **10**. doi:10.1177/25151355221084535. PMC 8941701. PMID 35340552.
5. 1 2  «What everyone should know about Zostavax». Centers for Disease Control and Prevention, U.S. Department of Health & Human Services. 2018 թ․ հունիսի 18. Վերցված է 2018 թ․ նոյեմբերի 16-ին.
6. 1 2 3  Tricco AC, Zarin W, Cardoso R, Veroniki AA, Khan PA, Nincic V, և այլք: (October 2018). «Efficacy, effectiveness, and safety of herpes zoster vaccines in adults aged 50 and older: systematic review and network meta-analysis». *BMJ*. **363**: k4029. doi:10.1136/bmj.k4029. PMC 6201212. PMID 30361202.
7. 1 2  Gagliardi AM, Andriolo BN, Torloni MR, և այլք: (November 2019). «Vaccines for preventing herpes zoster in older adults». *The Cochrane Database of Systematic Reviews*. **2019** (11). doi:10.1002/14651858.CD008858.pub4. PMC 6836378. PMID 31696946.
8. ↑  «Herpes Zoster Vaccination». *Centers for Disease Control and Prevention*. 2015 թ․ հուլիսի 31. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 26-ին.
9. 1 2  «Chapter 28a: Shingles (herpes zoster)». *Green Book of immunisation* (PDF). 2021 թ․ օգոստոսի 23. էջ 8. «The need for booster doses of either Shingrix and Zostavax has not yet been determined.»
10. 1 2  Han DH (2017 թ․ հոկտեմբերի 25). «ACIP: New Vaccine Recommendations for Shingles Prevention». MPR. Վերցված է 2017 թ․ հոկտեմբերի 30-ին.
11. ↑  Shah RA, Limmer AL, Nwannunu CE, Patel RR, Mui UN, Tyring SK (July 2019). «Shingrix for Herpes Zoster: A Review». *Skin Therapy Letter*. **24** (4): 5–7. PMID 31339679.
12. 1 2  «Zostavax – zoster vaccine live injection, powder, lyophilized, for suspension Sterile Diluent – sterile water injection». *DailyMed*. 2019 թ․ սեպտեմբերի 26. Վերցված է 2020 թ․ սեպտեմբերի 6-ին.
13. ↑  Mitka M (July 2006). «FDA approves shingles vaccine: herpes zoster vaccine targets older adults». *JAMA*. **296** (2): 157–158. doi:10.1001/jama.296.2.157. PMID 16835412.
14. ↑  «FDA Licenses New Vaccine to Reduce Older Americans' Risk of Shingles» (Press release). U.S. Food and Drug Administration (FDA). 2006 թ․ մայիսի 26. Վերցված է 2009 թ․ հոկտեմբերի 31-ին.
15. ↑  «Patient Information about Zostavax». U.S. Food and Drug Administration (FDA). May 2006. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ հունիսի 19-ին. Վերցված է 2009 թ․ հոկտեմբերի 31-ին.
16. ↑  «Patient Information about Zostavax (Text) 12/2008». U.S. Food and Drug Administration (FDA). December 2008. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ օգոստոսի 27-ին. Վերցված է 2009 թ․ հոկտեմբերի 31-ին.
17. ↑  
«CDC's Advisory Committee Recommends "Shingles" Vaccination» (Press release). U.S. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). 2006 թ․ հոկտեմբերի 26. Վերցված է 2009 թ․ հոկտեմբերի 31-ին.
18. 1 2 3 4 5 6  «Shingles Vaccination: What Everyone Should Know». U.S. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). 2022 թ․ մայիսի 24. Վերցված է 2023 թ․ հունվարի 1-ին.
19. ↑  «Shingrix- zoster vaccine recombinant, adjuvanted kit». *DailyMed*. 2019 թ․ հոկտեմբերի 4. Վերցված է 2020 թ․ սեպտեմբերի 6-ին.
20. 1 2 3  «About Zostavax». Merck Sharp & Dohme Corp. May 2018. Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ նոյեմբերի 17-ին. Վերցված է 2018 թ․ նոյեմբերի 16-ին.
21. ↑  Harris S (2011 թ․ հունվարի 18). «Shingles Vaccine: Expert Q&A». WebMD. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 4-ին.
22. ↑  Cunha JP. «Zostavax Side Effects Center». RxList. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 4-ին.
23. ↑  «Zostavax vaccine». *Therapeutic Goods Administration (TGA)* (Press release). 2017 թ․ մարտի 7. Վերցված է 2020 թ․ հուլիսի 11-ին.
24. ↑  «Zostavax vaccine». *Therapeutic Goods Administration (TGA)* (Press release). 2020 թ․ հուլիսի 6. Վերցված է 2020 թ․ հուլիսի 11-ին.
25. ↑  «FDA Shingrix Briefing Document» (PDF). U.S. Food and Drug Administration (FDA). Վերցված է 2017 թ․ հոկտեմբերի 28-ին.
26. ↑  «Shingles Vaccine (Zoster Shingles Vaccine Live, Zostavax)». Medicinenet.com. Վերցված է 2018 թ․ ապրիլի 29-ին.
27. ↑  Davidson MW (2015 թ․ նոյեմբերի 13). «Human Fetal Lung Fibroblast Cells (MRC-5 Line)». Florida State University.
28. ↑  Pellissier JM, Brisson M, Levin MJ (November 2007). «Evaluation of the cost-effectiveness in the United States of a vaccine to prevent herpes zoster and postherpetic neuralgia in older adults». *Vaccine*. **25** (49): 8326–8337. doi:10.1016/j.vaccine.2007.09.066. PMID 17980938.
29. ↑  Harpaz R, Ortega-Sanchez IR, Seward JF (June 2008). «Prevention of herpes zoster: recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP)» (PDF). *MMWR. Recommendations and Reports*. **57** (RR-5): 1–30, quiz CE2–4. PMID 18528318.
30. ↑  Advisory Committee on Immunization Practices (November 2007). «Recommended adult immunization schedule: United States, October 2007-September 2008». *Annals of Internal Medicine*. **147** (10): 725–729. doi:10.7326/0003-4819-147-10-200711200-00187. PMID 17947396. S2CID 31630647.
31. ↑  Dooling KL, Guo A, Patel M, Lee GM, Moore K, Belongia EA, Harpaz R (January 2018). «Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices for Use of Herpes Zoster Vaccines». *MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report* (ամերիկյան անգլերեն). **67** (3): 103–108. doi:10.15585/mmwr.mm6703a5. PMC 5812314. PMID 29370152.
32. ↑  Le P, Rothberg MB (February 2018). «Cost-effectiveness of the Adjuvanted Herpes Zoster Subunit Vaccine in Older Adults». *JAMA Internal Medicine*. **178** (2): 248–258. doi:10.1001/jamainternmed.2017.7431. PMC 5838796. PMID 29297049.
33. 1 2  «Zostavax EPAR». *European Medicines Agency (EMA)*. Վերցված է 2020 թ․ հուլիսի 31-ին.
34. ↑  «Zostavax EPAR» (PDF). European Medicines Agency (EMA). July 2006. Վերցված է 2011 թ․ մարտի 27-ին.
35. ↑  «Zostavax-H-C-674-II-03 Scientific Discussion» (PDF). 2007 թ․ հունիսի 21. Վերցված է 2011 թ․ մարտի 27-ին.
36. ↑  «Shingrix EPAR». *European Medicines Agency (EMA)*. Վերցված է 2020 թ․ հուլիսի 31-ին. Text was copied from this source which is © European Medicines Agency. Reproduction is authorized provided the source is acknowledged.
37. ↑  «Shingles Vaccination (16 July 2013, archived)». *NHS UK*. Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ հունիսի 2-ին.
38. ↑  «Who can have the shingles vaccine? (16 July 2013, archived)». *NHS UK*. Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ ապրիլի 10-ին.
39. 1 2 3  «Shingles vaccine overview». *National Health Service (NHS)*. 2021 թ․ օգոստոսի 31. Վերցված է 2021 թ․ նոյեմբերի 26-ին.