Օլիմպիայում Զևսի տաճարի ավերակները
**Էլիդա** (հին հունարեն՝ Ἦλις կամ Ηλεία, լատին․՝ Elis), պատմական շրջան Հունաստանում՝ Պելոպոնեսի հյուսիս-արևմուտքում։ Արխաիկ և դասական ժամանակաշրջանում տարածքը գտնվում էր Էլիդա պոլիսի վերահսկողության տակ։ Հին ժամանակներում Էլիդայի տարածքում կար ընդհանուր Հունական սրբավայր Օլիմպիան, որտեղ անցկացվում էին Օլիմպիական խաղերը։

Պատմություն
-----------

Պելեպոնեսը հնում
Ավանդական պատմությունը համարում է կավկոնների և էպեցիների երկրի բնիկները։ Հետագայում, երբ հույն ցեղերը տեղափոխվել են Պելոպոննես, Էլիդան գրավվել է էթոլիացիների կողմից, որոնք երկրում կազմում էին իշխող դաս։ Սկզբում լինելով փոքր ծավալով՝ Էլիդան մ․թ․ա․ 6-րդ դարում ավելացել է Պիսատիդային, ապա Ակրորեային և հյուսիսային Տրիֆիլային, որից հետո էլեացիները պիզատիդներից խլել են Օլիմպիական տոնակատարության կառավարումը։ Օլիմպիական սրբավայրը երկար ժամանակ ապահովել է Էլիդայի խաղաղ գոյությունը՝ վերացնելով պատերազմներ վարելու հնարավորությունը և հանդիսացել է երկրի նկյութական և քաղաքական բարգավաճման աղբյուրը։ Մ․թ․ա․ 5-րդ դարի վերջից հաջորդաբար աթենացիները, լակեդեմոնացիները, արկադացիները և մակեդոնացիները սկսեցլ են ոտնձգություն կատարել Էլիդայի ազատության և անձեռնմխելիության դեմ։ 

Էլիդցիները նախընտրում էին ապրել գյուղերում։ Երկրի խաղաղ բնույթը նրանց փրկել է ամրացված քաղաքներ կառուցելու անհրաժեշտությունից, որոնք, հետևաբար, Էլիդայում քիչ էին։ Շրջանի գլխավոր քաղաքը Էլիդան էր Պինիոսում, որն առաջացել է մ.թ.ա. 471 թվականին։ Այստեղ մոտ Ք.ա. 271 թվականին հայտնի է բռնակալ Արիստոնիմը։ Այլ քաղաքներից առավել նշանակալից էին Բուպրասիան, Էլեյսկյան Պիլոսը, Պիսան, Օլիմպիան (Ալֆեայի աջ ափին՝ Պիսայի մոտ, իրականում ոչ թե քաղաք էր, այլ Զևսի սուրբ վայրը, որը կառուցված էր տաճարներով և նրանց պատկանող բազմաթիվ շենքերով), Լետրինան, Սկիլունտը, Տրիֆիլյան Պիլոսը, Լեպրեյը։ Չնայած տարածաշրջանի բարձր հեղինակությանը, որն իր կենտրոնում պարունակում էր համելինյան հեթանոսական տաճար, էլեացիները վայելում էին հեղինակություն՝ հարբեցողության, ստի և մանկապղծության հակվածության և ռազմատենչ ու ուժեղ բնակչության իդեալի հետ կատարյալ անհամապատասխանության պատճառով։

Աշխարհագրություն
----------------

Մակեդոնական և հռոմեական ժամանակաշրջաններում Էլիդան գրկեց Պելոպոնեսի հյուսիսարևմտյան մասը՝ հարավից սահմանակից Նեդա գետի երկայնքով Մեսինիային, արևելքում Արկադիային՝ Էրիմանտոս գետի երկայնքով, հյուսիսում Ախեյային՝ Լարիսա գետի և Սկիլիդյան լեռնաշղթայի երկայնքով, արևմուտքում՝ Հոնիական ծովի երկայնքով։ Տարածաշրջանը մասնատվել է, բնական պայմանների պատճառով, չորս մասի կամ հովտի՝ *խորը* Էլիդա (էոլիկում․ *Վալիդա՝* հովիտ), դաշտավայր Պինիոսի միջին հոսքի երկայնքով, ընդհանուր բերրի շրջանի առավել բերրի մասը, *Ակրորեյա՝* հյուսիսարևելյան Պինիոս լեռնաշղթայի և Լադոն գետի ակունքներում, *Պիսատիդա՝* շրջանի միջին հատվածը՝ Պինիոսի և Ալֆիոսի միջև, *Տրիֆիլիա՝* ցածր հարավային ափամերձ հատված, Ալֆեոսի և Նեդա գետերի միջև։ Լեռնաշղթաները, որոնք ծառայում էին որպես Արկադական լեռնաշխարհի շարունակություն, գտնվում էին տարածաշրջանի սահմաններում։ Հյուսիսում ձգվում էր *Սկոլիդյան* լեռնաշղթան՝ արկադական Էրիմանտի լեռնաճյուղը, Սկոլիդյան լեռնաշղթայից հարավ-արևելք, Արկադիայի հետ սահմանին՝ *Ֆոլոյան,* Տրիֆիլիայում *Մինֆան,* Օլիմպիա *Կրոնիոսի* աշտարակով՝ Արկադիայի հետ միասին *Լապիֆը։* Գետերից հայտնի էին Լարիսը, Սելենտը, Պինիոսը՝ Լադոնի վտակով, Ալֆեյը՝ Լեվկանիե վտակով, Կլադեյ, Գարպիննաթ, Էնիպեյ, Սելինունտ և Դիագոն վտակներով, Անիգր և Նեդա։ Էլիսի բնակիչները զբաղվում էին երկրագործությամբ, ինչին նպաստում էր բերրի հովիտների առատությունը։ Անասնապահությունը ծաղկում էր լեռնային Ակորերայում, որը հարուստ էր մարգագետիններով և կաղնու անտառներով։ Պիսատիդան ծածկված էր շքեղ խաղողի այգիներով։ Էլիդայի ափամերձ գոտին, ալյուվիալ նստվածքների պատճառով, լավ նավահանգիստներ չուներ և պարուրված էր լայն ծովածոցներով, որոնցում շատ ձուկ կար։

Էլիդայի գաղութներ
-----------------

8-րդ դարի ընթացքում հիմնված Պիսայի շրջանի էլիդացիները գաղութներ են անցկացրել Թեսպրոտիայի տարածքում, Ախերոնի հովտում։ Էլիդայի կողմից տարածաշրջանում հիմնադրված չորս քաղաքներն էին Պանդոսիան, Վուխետիոն, Վատիեն և Էլատրիան։ Շրջանի Էլիդա գաղութային պետությունը բախվեց իր թեսպրոտացի հարևանների հետ և վերջապես ավարտվեց մ.թ.ա. 4-րդ դարում։

Բնիկներ
-------

* Կորեբ Էլիդսկի, մ.թ.ա. 776 թվականին առաջին օլիմպիական խաղերի հաղթող
* Կալոն (մ․թ․ա․ 496-456), քանդակագործ
* Իպիաս Էլիդսկի (մ.թ.ա. 470-ական թվականներ - մ.թ.ա. 399 թվականից հետո), փիլիսոփա-սոֆիստ
* Պիհռոն, հին հույն փիլիսոփա, թերահավատության հիմնադիր
* Անդրեաս Կարկավիցաս (1865-1922), 19-րդ դարի վերջի - 20-րդ դարասկզբի նշանավոր հույն գրող։

Քաղաքներ
--------

* Պիրգոս
* Զաչարո

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Греция : Справочная карта : Масштаб 1:1 000 000 / гл. ред. Я. А. Топчиян; ред.: Г. А. Скачкова, Н. Н. Рюмина. — М.: Роскартография, Омская картографическая фабрика, 2001. — (Страны мира «Европа»). — 2000 экз.
2. ↑  Արտասահմանյան երկրների աշխարհագրական անվանումների բառարան / խմբ․ Ա․ Մ․ Կոմիկով. — 3֊րդ հրատարակություն. — Մոսկվա: Նեդրա, 1986. — С. 443.

Գրականություն
-------------

* Обнорский, Николай Петрович (1890–1907)։ «Элида»։ *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*։ Սանկտ Պետերբուրգ
* Bursian, «Geographie von Griechenland» (II т. Лпц. 1868, стр. 267-309);
* Kiepert, «Lehrbuch der alten Geographie» (B. 1878, стр. 258-260);
* Forbiger, «Kurzer Abriss der alten Geographie» (Лпц. 1850, стр. 440-442);
* Павсаний, «Описание Эллады» (русск. перев. Янчевецкого, СПб. 1887-1889, стр. 442-544).