recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
|  |
| --- |
| **Բզակտուց** |
| ԲզակտուցԲզակտուց |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Կենդանիներ (Animalia) |
| **Տիպ/Բաժին** | Քորդավորներ (Chordata) |
| **Ենթատիպ** | Ողնաշարավորներ (Vertebrata) |
| **Դաս** | Թռչուններ (Aves) |
| **Կարգ** | Քարադրանմաններ (Charadriiformes) |
| **Ընտանիք** | Բզակտուցավորներ (Recurvirostridae) |
| **Ցեղ** | **Recurvirostra** |
| **Տեսակ** | **Բզակտուց** *(R. avosetta)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Recurvirostra avosetta***Linnaeus, 1758 |
|
| **Տարածվածություն և պահպանություն** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Քիչ մտահոգող տեսակՏաքսոնի տարածվածությունը Տաքսոնի տարածվածությունը |

**Բզակտուց** (լատին․՝ Recurvirostra avosetta), բզակտուցավորների ընտանիքին պատկանող թռչուն։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Արտաքին կառուցվածք
------------------

Մարմնի երկարությունը 42-45 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 77-80 սմ։ Հասուն բզակտուցը վերևից հիմնականում սպիտակ է՝ մուգ սև նախշերով, ներքևից՝ սպիտակ։ Գլխի վերին մասը, վիզը և թևերի ծայրերը սև են։ Երիտասարդ բզակտուցինը՝ սևի փոխարեն մուգ դարչնագույն են, ուսափետուրները՝ խայտավոր։ Կտուցը երկար է՝ վերև կեռված, ոտքերը՝ կապույտ։

Քայլելու ընթացքում կերը հավաքում է կտուցով, հաճախ լողում է՝ գլուխը կիսասուզելով ջրի մեջ։ Բնակվում է գետերի, լճերի ափերին, ծանծաղուտներում։ Նստակյաց է, քիչ տարածված։

Սննդառություն
-------------

Սնվում է անողնաշարավորներով։

Բնադրում է փոքր գաղութներով և զույգերով, որոնք ձևավորվում են ապրիլին։ Բույնը փոսիկ է՝ չոր խոտաբույսերի ցողուններից՝ գետնին։ Մայիս-հունիս ամիսներին դնում է 50 մմ տրամագծով, կանաչամոխրագույն, մուգ կարմրադարչնագույն և մոխրամանուշակագույն պտերով 3-4 ձու։ Երիտասարդ, թռչելու ունակ ձագերը հայտնվում են հուլիս-օգոստոսին։ Բնադրման շրջանում չափազանց զգույշ է։ Վերջին տարիներին թվաքանակը խիստ նվազել Է։ Համարվում Է հազվագյուտ տեսակ։

Տարածվածություն
---------------

Ժամանակ առ ժամանակ հանդիպում է ամբողջ Եվրասիայում։ Հայաստանում հանդիպում է Արաքս գետի հովտում և Սևանա լճի ավազանում։

Պահպանություն
-------------

Հայաստանում խիստ հազվագյուտ, սակավաթիվ տեսակ է, որը քիչ մտահոգող կարգավիճակով ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում և գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։

Հատուկ միջոցառումներ չեն կիրառվում։

Պահպանվում է «Սևան» ազգային պարկում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Արմենիապեդիա · Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) |
|  |
| Տաքսոնոմիա | Avibase · CMS · eBird · EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4337831-6 |

 |
**Փրկչի Պայծառակերպության եկեղեցի** (ռուս.՝ Церковь Спаса Преображения), ուղղափառ տաճար Ռուսաստանի Դաշնության Ռոստովի մարզի Կոնստանտինովսկ քաղաքում։ Ենթարկվում է Ռուս Ուղղափառ եկեղեցու Վոլգոդոնսկի և Սալսկի թեմի Սեմիկարակորսկի գործակալությանը։

Հասցեն` Ռուսաստան, Ռոստովի մարզ, Կոնստանտինովսկ քաղաք, Օվչարովի փողոց, 4։

Պատմություն
-----------

Ռոստովի մարզի Կոնստանտինովսկ քաղաքի Փրկչի Պայծառակերպության տաճարը նախկին բանտային տաճար է։ 19-րդ դարում Դոնի զորքի մարզի շրջանային յուրաքանչյուր գյուղում անպայման բանտ է եղել, որը նաև անվանում էին բանտային դղյակ։ Դրանց կից բանտարկյալների շրջանում ծիսակատարություններ անցկացնելու համար գործում էր եկեղեցի։

1861 թվականին Դոնի Կոնստանտինովսկայա գյուղում զինվորական միջոցներով կառուցվել է բանտ, ուստի քաղաքում դրան կից պետք է կառուցվեր և բանտային եկեղեցի։ 1896 թվականին Կոնստանտինովսկայա գյուղում կառուցվել է աղյուսե բանտային տաճար հանուն Տիրոջ Պայծառակերպության։ Տաճարն օծվել է 1896 թվականի հունիսի 22-ին։ Ծիսակատարությունների ժամանակ եկեղեցին կարող էր տեղավորել մինչև 60 բանտարկյալի։ Տաճարը երկլանջ տանիքով մեկհարկանի աղյուսե շենք էր, առանց զանգակատան և ուղղափառ խաչով տանիքին։ Շենքն ունեցել է կիսաշրջանաձև պատուհաններ, միջհարկային քիվ ամբողջ երկայնքով, որմնասյուներ։

Պայծառակերպության եկեղեցին չի ունեցել կղերականություն և ծուխ, այնտեղ չեն լրացվել սեփական եկեղեցական փաստաթղթեր։ Դրանք լրացրել են Սուրբ Նիկողայոս եկեղեցում։ այծառակերպության բանտային եկեղեցու այցելուները տեղական բանտի կալանավորներն էին։ Սակայն այս տաճարում հատուկ տեղ էր հատկացված մոտակա տներում բնակվող ծխականների համար, որոնք կարող էին իրականացնել ժամերգություններ այս եկեղեցում։

Խորհրդային տարիներին, մոտավորապես 1920-ական թվականներին, տաճարը փակվեց։ Ժամանակի ընթացքում այն խարխլվեց, թափվեց սվաղը։

2011 թվականին Փրկչի Պայծառակերպության տաճարը ձեռք բերեց երկրորդ կյանքը. այն վերանորոգվեց, վերսկսվեցին ծիսակատարությունները։ Շենքը ներկվեց սպիտակ, ճարտարապետական զարդերը` կապույտ։

Հոգևորականություն
-----------------

Տաճարի վանահայրն է քահանա Սերգեյ Ալեքսանդրովիչ Օվչիննիկովը։

Տոներ
-----

* Տիրոջ Պայծառակերպության տոն` օգոստոսի 19-ին (նոր տոմարով)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  «Преображения Господня церковь. / Константиновский район, Константиновск город. / Русские Церкви»։ *russian-church.ru*։ Վերցված է 2020-07-20
2. ↑  «Соборы Азова 2019 / Ростовская область / Едем-в-Гости.ру»։ *edem-v-gosti.ru*։ Արխիվացված է օրիգինալից 2020-07-20-ին։ Վերցված է 2020-07-20

Արտաքին հղումներ
----------------

* Константиновск. Церковь Спаса Преображения
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Նունե (այլ կիրառումներ)

**Նունե** (հայտնի է նաև որպես **սուրբ Նունե կույս**, վրացական աղբյուրներում՝ **սուրբ Նինո** (წმინდა ნინო), մոտ 296 – մոտ 340, Վիրք), III դարի վերջի – IV դարի 1-ին կեսի ճգնավոր, տոնելի սրբուհի, Հայաստանում և Վրաստանում քրիստոնեություն քարոզիչ։ Ըստ ավանդության, նրա քարոզչությամբ և Հիսուս Քրիստոսի անունով կատարած հրաշագործությունների շնորհիվ քրիստոնեություն է ընդունել վրաց թագավոր Միհրանը, արքունիքը և ապա՝ ամբողջ ժողովուրդը։ Ըստ հայկական աղբյուրների, Նունեն եղել է ս. Հռիփսիմյանց կույսերից մեկը, նրանց հետ Հռոմից հասել է Հայաստան։ Վարագ լեռան մոտ առանձնացել է ընդհանուր խմբից և մեկնել Վիրք, ճգնողական կյանքը շարունակել Մցխեթ քաղաքի մոտակայքում։ Այստեղ քրիստոնեություն է քարոզել և «Սուրբ Հոգու զորությամբ» կատարել բժշկումներ։ Ըստ ավանդության, կույսը բուժել է Վրաց Միհրան թագավորի հիվանդ զավակին՝ նրան խաչակնքելով, ապա բժշկել նաև հիվանդացած Նանա թագուհուն։

Դրանից քիչ անց, Միհրանը, մի անգամ որսորդության գնալիս, հանկարծակի շրջափակվել է մութ մառախուղով։ Որոշել է աղոթք հղել Նունեի քարոզած Աստծուն, ինչից հետո խավարը փարատվել է։ Վերադառնալով պալատ՝ թագավորը հրաման է արձակում՝ ընդունել Հիսուս Քրիստոսին որպես Բարձրյալ Աստծո Որդու, իսկ Նունեին՝ որպես առաքելուհու։ Թագավորի գործակցությամբ Նունեն քանդել է տվել Կուր (Քուռ) գետի ափին՝ բլրի վրա կանգնեցված Արամազդի (Արմազի) արձանը և փոխարենը կանգնեցրել Քրիստոսի խաչի նշանը։

Նունեի խորհրդով Վրաց թագավորը պատգամավորներ է ուղարկել Կոստանդիանոս կայսրին (ըստ վրաց վկայաբանության) կամ Գրիգոր Ա Լուսավորչին (ըստ հայկական վկայաբանության), որպեսզի հոգևորականներ առաքվեն Վիրք։ Կուր գետում տեղի է ունեցել ժողովրդի մկրտություն, ապա Մցխեթում կառուցվել է Սուրբ Խաչ եկեղեցին։ Սուրբ Նունեն նաև շրջել է Վիրքի մյուս գավառներում՝ քարոզելով քրիստոնեական հավատը։

Վախճանվել է խաղաղությամբ՝ բնական մահով։ Գերեզմանի վրա կառուցվել է եկեղեցի, որն ուխտավայր է դարձել։

Ըստ վրացական աղբյուրների՝ սուրբ Նունեն դեպի Վիրք իր ուղևորության սկզբում եղել է Ջավախքում, Փարվանա լճի մոտ։ Այստեղ նա մնացել է 2 օր, կերակուր խնդրել ձկնորսներից, հովիվների հետ խոսել հայերեն։ Վրաստանում սուրբ Նունեի հիշատակի տոնը տոնվում է հունվարի 14-ին։ Հայ եկեղեցին ներկայումս այն նշում է Տոն Կաթողիկեին (Տոն Ս. Էջմիածնի) հաջորդող երեքշաբթի օրը՝ Սուրբ Մանե կույսի հիշատակի հետ միասին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. ↑  Մովսես Խորենացի, Հայոց պատմություն, II, ՁԶ Երանելի Նունեի մասին, թե ինչպես պատճառ դարձավ վրացիների փրկության, Երևան, 1990, էջ 150։


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Նոր |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 129794848 · ISNI: 0000 0000 5130 1568 · LCCN: no93026261 · VIAF: 35544861 · WorldCat VIAF: 35544861 |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Արամո (այլ կիրառումներ)

**Արամո** (արաբ․՝ عرامو‎‎, արևմ.՝ Արամօ), գյուղ Սիրիայի Արաբական Հանրապետության Լաթակիայի մարզում։ Գտնվում է Ալ-Հաֆֆայի գավառի Սլինֆայի շրջանում։ Ըստ 2004 թվականի պաշտոնական մարդահամարի տվյալների գյուղի բնակչությունն կազմում է 490 մարդ։

Հայ համայնք
-----------

Գյուղը հայտնի է հայերով բնակեցված է եղել, սակայն 1947 թվականին նրանք գաղթել են գյուղից և մեկնել Խորհրդային Հայաստան։ Այժմ մի քանի ընտանիք է ապրում։ Գյուղն ունի հին հայկական եկեղեցի, որը կոչվում է Սուրբ Ստեփանոս կառուցվել է 1310 թվականին։ Կան նաև մի քանի փոքր եկեղեցիներ փորագրված ժայռերի, ինչպիսիք են Սուրբ Աստվածածին և Սուրբ Գևորգ Հայ առաքելական եկեղեցիներն։ Կան նաև փոքրաթի ալավիներ և արաբներ։ Այսօր, կա մի փոքրիկ հայկական համայնք, որոնց մեծ մասը խոսում է արաբերեն լեզվով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Սիրիայի մարդահամար, 2004»: Սիրիայի Կենտրոնական Վիճակագրական Բյուրո (ԿՎԲ): Վերցված է 17 Հունիսի 2015:


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 687)։*  |
**Մարիամա Բա** (ֆր.՝ Mariama Bâ, ապրիլի 17, 1929(1929-04-17), Դակար, Ֆրանսիական Սենեգալ, Ֆրանսիական Արևմտյան Աֆրիկա - օգոստոսի 17, 1981(1981-08-17), Դակար, Սենեգալ), սենեգալցի գրող և ֆեմինիստ, ստեղծագործել է ֆրանսերենով։ Ծնվել է Դակարում և մեծացել է որպես մուսուլման։ Դեռ վաղ տարիքից նա եկել էր քննադատելու այն, ինչ նա ընկալել էր որպես աֆրիկյան ավանդույթների արդյունքում հորիզոն եկած սեռական անհավասարություն։ Մեծացել է իր ավանդապաշտ տատիի և պապիի մոտ, և հենց վաղ շրջանից էլ նա ստիպված է եղել պայքար մղել կրթություն ստանալու համար, քանի որ նրանք չէին հավատում, որ աղջիկը պետք է կրթություն ստանա։ Բան ավելի ուշ ամուսնանում է Սենեգալի Խորհրդարանի անդամ Օբեյե Դիոպ-Տալլի հետ, սակայն բաժանվել է նրանից՝ միայնակ մեծացնելով ինը երեխայի։

Կենսագրություն
--------------

Մարիամա Բան ծնվել է 1929 թվականի ապրիլի 17-ին, Սենեգալի մայրաքաղաք Դակարում՝ ապահով ընտանիքում։ Նրա հայրը եղել է պետական պաշտոնյա, ով հետագայում դարձավ Սենեգալի առաջին առողջապահության նախարարներից մեկը (1956), իսկ նրա պապը ֆրանսիական գաղութներում աշխատում էր որպես թարգմանիչ։ Մոր մահից հետո, Մարիաման տատիկի և պապիկի մոտ մեծացել է ավանդական իսլամական ոճով։

Ավարտել է ֆրանսիական համալսարանը և ուսումնասիրել Ղուրան։

1947 թվականից մինչև 1959 թվականը աշխատել է դպրոցում։

Ամուսնացել է Սենեգալի խորհրդարանի անդամներից մեկի հետ, սակայն բաժանվել է, թողնելով ինը երեխաներին Մարիամայի ուսերին։

Մահացել է 1981 թվականին քաղցկեղից։

Ստեղծագործություններ
--------------------

Մարիամա Բան գրել է ֆրանսերենով։ «Ի՜նչ երկար արահետ» (1979) վեպի հեղինակն է։ Նրա ստեղծագործության հիմքում ընկած է կանանց ազատության խնդիրը և նրանց անբարենպաստ դրություն, հատկապես ամուսնացած կանանց դիրքը աֆրիկյան հասարակությունում։

1980 թվականին պարգևատրվել է Նոմայի մրցանակով։

Ակտիվ պաշտպանել է կանանց իրավունքները, նպաստել նրանց իրավունքների և կրթության զարգացմանը։

Աշխատանքներ
-----------

* So Long a Letter (1979),
* La fonction politique des littératures Africaines écrites (1981)
* Scarlet Songs (1982),

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6
2. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
3. 1 2 3 4  *Blain V. Grundy I. Clements P.* The Feminist Companion to Literature in English: Women Writers from the Middle Ages to the Present — 1990. — P. 47.
4. ↑
5. ↑
6. ↑

Արտաքին հղումներ
----------------

* Mariama Ba Archived 2015-09-24 at the Wayback Machine.(անգլ.)

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուս · Մեծ նորվեգական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 90091825 · BNE: XX1663713 · BNF: 11889754c · CiNii: DA04095676 · CONOR: 44001891 · GND: 118505343 · ISNI: 0000 0001 0900 1665 · LCCN: n81113152 · NDL: 00431984 · NKC: xx0014715 · NLA: 36330425 · NTA: 071896627 · NUKAT: n2004091905 · PTBNP: 1727739 · LIBRIS: 176411 · SUDOC: 02669915X · VIAF: 51685148 · WorldCat VIAF: 51685148 |

 |

 |
**Գրական թերթ**, Հայաստանի գրողների միության պաշտոնաթերթ։ Հրատարակվում է 1932 թվականից, Երևանում։

Պատմություն
-----------

«Գրական թերթ» մինչև Հայաստանի սովետական գրողների միության ստեղծումը (1934) հանդիսացել է Հայաստանի խորհրդային գրողների ֆեդերացիայի, իսկ այնուհետև՝ Հայաստանի խորհրդային գրողների, երաժիշտների և կերպարվեստագետների միության օրգանը։ Լուսաբանում է սովետահայ գրականության ստեղծագործական, տեսական-քննադատական աշխատանքները, պայքարում գրականության և արվևստի կուսակցականության, ժողովուրդների ինտերնացիոնալ կապի, սոցիալիստական ռեալիզմի սկզբունքների ամրապնդման համար։

Թերթն արձագանքում է ՀԽՍՀ կյանքի գրեթե բոլոր ոլորտների նշանակալից երևույթներին, առաջ քաշում ժողտնտեսության և մշակույթի համար էական նշանակություն ունեցող պրոբլեմներ։ Թերթը ղեկավարում է գրական նոր սերնդի ստեղծագործական աճի պրոցեսը, բանավեճեր վարում արձակի ու պոեզիայի հարցերի մասին։ Պարբերաբար էջեր է նվիրում սովետական հանրապետությունների գրականությանը, նշում հայ և համաշխարհային գրականության դասականների հոբևլյանական տարեթվերը, տպագրում թարգմանական նմուշներ արտասահմանյան դասակաև և ժամանակակից հեղինակների գործերից, տեղ հատկացնում սփյուռքահայ գրողների ստեղծագործություններին։

Հրատարակման տարբեր շրջաններում «Գրական թերթ»-ի շուրջն են համախմբվել ու ակտիվորեն աշխատակցել հայ և սովետական անվանի գրողներն ու գրականագետները՝ Եղիշե Չարենցը, Ավետիք Իսահակյանը, Ալեքսանդր Շիրվանզադեն,Դերենիկ Դեմիրճյանը, Վահրամ Ալազանը, Ստեփան Զորյանը, Նաիրի Զարյանը, Պարույր Սևակը և ուրիշներ։

Հայրենական պատերազմի շրջանում (1941-1944 թվականները) թերթը լույս չի ընծայվել։ «Գրական թերթ» խմբագրել են․ Հ․ Մկրտչյան (1932, 1935-1936 թվականներին), Եղիա Չուբար (1932-1933 թվականներին), Ն․ Դաբաղյան (1933 թվականին), Վ․ Ալազան (1933-1935, 1936-1937 թվականներին), Տենրի Գաբրիելյան, (1937 թվականին), Տ․ Մելիքյան (1937-1939 թվականներին), Գ․ Րորյան (1939-1940 թվականներին), Գ․ Ոսկանյան (1940-1941 թվականներին), Գ․ Հովսեփյան (1941 թվականին), Ա․ Բաբայան (1944-1948 թվականներին), Վ․ Մնացականյան (1948–1953 թվականներին), Գ․ Տեր-Գրիգորյան (1953-1955 թվականներին), Հ․ Հովհաննիսյան (1955-1959 թվականներին), Մ․ Սարգսյան (1959-1963 թվականներին), Վահագն Դավթյան (1963-1965 թվականներին), Համո Սահյան (1965-1967 թվականներին), Միքայել Շաթիրյան (1967-1969 թվականներին), Ս․ Տարությունյան (1969 թվականից)։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 195)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Սուրբ Վարդան եկեղեցի (այլ կիրառումներ)

**Սուրբ Վարդան եկեղեցի** (կամ **Սուրբ Նահատակաց եկեղեցի**), Հայ առաքելական եկեղեցու տաճար ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության Շահբուզի շրջանի (պատմական Ճահուկ գավառի) Կուքի (այժմ՝ Կուքու) գյուղում, Հազարաբյուրաց վանքից 2-2,5 կմ հյուսիս-արևմուտք։

Ճարտարապետություն
-----------------

Եկեղեցին կառուցվել է 10-12-րդ դարերում սրբատաշ քարից։ 16 և 17-րդ դարերում վերանորոգվել է։ Մուտքը գտնվում է արևմտյան և հարավային ճակատներում։ Աբսիդը կիսաշրջանաձև է։ Կա ավանդատների մեկ զույգ։ Եկեղեցին ունեցել է մի քանի շինություններ, որոնք այժմ ավերված են։ Կան նաև 16-17-րդ դարերի մի քանի խաչքարեր։ Դեռ 1980-ականներին եկեղեցին հիմնականում քայքայված էր։

Տես նաև
-------

* Շահբուզի շրջան
* Ճահուկ (Սյունիքի գավառ)
* Կուքի

Գրականություն
-------------

* Արգամ Այվազյան, Նախիջևան։ Բնաշխարհիկ պատկերազարդ հանրագիտակ։, Երևան, ««Հուշարձան» և ՀՀ ԳԱԱ «գիտություն»», 1995 — 367, էջեր 367 — 367 էջ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Նախիջևանի ԻՍՍՀ հայկական հուշարձանները
**Աբեղա** (ասորերեն ܐܒܝܠܐ,ʾăḇīlā - *չամուսնացած*, *մենակյաց*), հայոց եկեղեցու *կուսակրոն* հոգևորականության ամենացածր աստիճանի վանական։

Քահանայությունը Հայ Առաքելական Եկեղեցում երկու տեսակ է՝ *ամուսնացյալ* քահանայությություն (տես Քահանա) և *ոչ ամուսնացյալ*՝ կուսակրոնություն (անվանվում է նաև աբեղայություն)։ Երկու աստիճաններն էլ համապատիվ են և տրվում են Պատարագի ընթացքում։ Սարկավագին քահանա կամ աբեղա (կուսակրոն քահանա) է ձեռնադրում եպիսկոպոսը՝ օծելով Սուրբ Հոգու շնորհները փոխանցող մեռոնով։
Եպիսկոպոս Աբեղային հանձնում է նաև վեղար՝ սև սրածայր գլխի ծածկոցը, որը խորհրդանշում է աշխարհիկ կյանքից հրաժարվելը (կուսակրոն հոգևորականի տարբերակիչ նշաններից է՝ ի նշան իրենց ուխտի և հոգևոր աստիճանի)։ Աբեղան կուսակրոնության երդում է տալիս ձեռնադրության օրը՝ երեկոյան։ Նրանք ապրում են վանքերում։ Աբեղաները վարել են ճգնավորի և անապատաբնակի կյանք։

Աբեղան իր գործունեությամբ և հագուստով հիմնականում նման է քահանային, բայց ի տարբերություն վերջինիս, կարող է ձեռնադրվել վարդապետ, եպիսկոպոս և կաթողիկոս։ Նաև, գիտական աշխատանք կատարելու դեպքում, Աբեղաները ձեռնադրվում են են Վարդապետ, ինչը եկեղեցական-գիտական աստիճան է։

Կուսակրոն քահանային՝ աբեղային (նաև վարդապետին) անվանում են Հայր Սուրբ, քանի որ սուրբ է կյանքի նրա ընտրած ճանապարհը։ Առօրյայում ողջունելիս նրանց ասում են «Աստված օգնական, Հա’յր Սուրբ», ինչը նշանակում է, որ ողջունողը աղոթում է, որ Աստված օգնի Հայր Սուրբին իր դժվարին գործում։ Գրավոր կերպով դիմելիս անվանում են Հոգեշնորհ Հայր Սուրբ կամ դիմում անվամբ՝ օր. Հոգեշնորհ Տեր ԱՆՈՒՆ աբեղա ԱԶԳԱՆՈւն։

«Աստված օգնական»-ով են ողջունում նաև կուսակրոն մյուս հոգևորականներին՝ եպիսկոպոսին և կաթողիկոսին՝ ավելացնելով համապատասխան դիմելաձևը (համապատասխանաբար Սրբազան Հայր կամ Վեհափառ Տեր)։

Արտաքին Հղումներ
----------------

* Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին
* Արարատյան Հայրապետական թեմ Archived 2019-04-07 at the Wayback Machine.

Վիքիբառարան

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ընթերցե՛ք **«աբեղա»** բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 22)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (այլ կիրառումներ)

**Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի**, հայկական եկեղեցի ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության Գորանբոյի շրջանի (նախկին Կասում Իսմայիլովի շրջանի) Խոյլու (en) գյուղում։

Պատմություն
-----------

Մինչև 1850-ական թթ. սկզբները գյուղը եկեղեցի չի ունեցել, և ծիսական արարողությունները կատարվում էին Ղարադաղլուի եկեղեցում, կամ էլ քահանա էր հրավիրվում հարևան գյուղերից։

1861 թ. մի վավերագրում արդեն հիշվում է Սբ. Աստվածածին անվամբ եկեղեցին։ Այստեղից հետևում է, որ այն կառուցվել է 1850-ական թթ. 2-րդ կեսին։

1905 թ. նոյեմբերին թուրք խուժանը հրդեհում է գյուղը, կողոպտում ու ավերում եկեղեցին։ Հետագայում, երբ իրավիճակը խաղաղվում է, բնակիչները վերադառնում են գյուղ, նորոգում եկեղեցին։

Գանձակի հոգևոր վարչությունը 1911 թ. եկեղեցական գրքեր է տրամադրել նաև Սբ. Աստվածածին եկեղեցուն։ 1935 թ-ից եկեղեցին օգտագործվել է որպես գրասենյակ։ 1980-ական թթ. սկզբներին այն արդեն կիսավեր էր։

### Նորոգություն

Արդեն 1886 թ. հարց էր բարձրանում «մթին, անշուք և խարխուլ» եկեղեցու նորոգության վերաբերյալ։
1914 թ. Սբ. Աստվածածին եկեղեցին հերթական նորոգության ենթարկվելուց հետո օծել է թեմի առաջնորդ Լևոն եպիսկոպոսը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Սամվել Կարապետյան, Հյուսիսային Արցախ, Երևան, 2004, էջ 425
2. ↑  Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3835, թ. 147-148
3. ↑  Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3764, թ. 278
4. ↑  «Արարատ», 1911, էջ 522
5. ↑  «Արձագանք», 1886, N 19, էջ 280
6. ↑  Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 409, ց. 1, գ. 2644, թ. 22
Տունդրայի տարածման շրջանները
**Տունդրա** ֆիններեն բառը նշանակում է *ամայի վայր*։ Ավելի ուշ այդպես սկսել են անվանել նաև հյուսիսային անտառազուրկ հարթավայրային շրջանները։

Տունդրան համարվում է երկրագնդի բնական գոտիներից մեկը։

Տարածման շրջաններ
-----------------

Տունդրան Գրենլանդիայում
Հյուսիսային կիսագնդում այս գոտին տարածվում է Եվրասիայի և Հյուսիսային Ամերիկայի ծայր հյուսիսային ափամերձ շրջաններում, Գրենլանդիայի առափնյա շրջաններում և որոշ այլ կղզիներում։

Հարավային կիսագնդում այն տարածվում է Անտարկտիդա մայրցամաքի Անտարկտիկա թերկաղզու ծայր հյուսիսային շրջաններում և որոշ կղզիներում։

Կլիմա
-----

Տունդրան Ռուսաստանում
Տունդրայում կլիման մերձանտարկտիկական է։ Նրա հարավային սահմանը համընկնում է հուլիսյան +10 °C իզոթերմի հետ։

Ամռանը զով է։ Հուլիսի միջին ջերմաստիճանը +10 °C-ից ցածր է, իսկ բացարձակ առավելագույնը հասել է +21 °C-ի։

Ձմռանը միջին ջերմաստիճանը տատանվում է -20 -50 °C-ի սահմաններում։

Տեղումների տարեկան քանակը 200 - 300 մմ. է։ Այստեղ տեղումները գերազանցում են գոլորշունակությանը։

Հողեր
-----

Տունդրան Ալյասկայում
Տունդրային բոնորոշ է հողի բազմամյա սառցույթը։ Ամռանը հողի ընդամենը 0,5 - 1,5 մետրանոց շերտ է հալվում, որին անվանում են գործունյա շերտ։

Հողի սառցույթի շնորհիվ հալոցքային ջրերը չեն ներծծվում, իսկ ցածր ջերմաստիճանների պայմաններում՝ չեն գոլորշանում և ձևավորում են ճահճային, տորֆաճահճային և տունդրագլեյան հողեր։

Բուսական աշխարհ
---------------

Սառը, անբարենպաստ կլիմայի պատճառով տունդրայում անտառներ բոլորովին չկան։ Անտառների համար հատկապես կործանարար են Արկտիկայից փչող ուժեղ ու սառը փոթորկալից քամիները։

Տունդրայում տարածված են այն բույսերը, որոնք չունեն խորը գնացող արմատներ, ինչպիսիք են մամուռներն ու քարաքոսերը։

Բուն կամ միջին տունդրայում աճում են նաև բևեռային կակաչ, բևեռային բոշխ, թթուհատ, մռամոշ և այլ հատապտուղներ, իսկ տունդրայի հարավային մասում, որտեղ գործունյա շերտը ավելի հզոր է, աճում են թփուտային գաճաճ ծառեր՝ գաճաճ կաղնի, բևեռային ուռենի, հապալասենի, կեչի և այլն։

Կենդանական աշխարգ
-----------------

Տունդրայի բնորոշ կենդանիներից են կրծողները, հյուսիսային եղջերուն, բևեռային նապաստակը, աղվեսը, բուն, արջը, գայլը, կաքավը և այլն։
Այստեղ են բնակվում թռչուններից ՝ բևեռային բուերը, սագերը,բադերը, սպիտակ կաքավները և ուրիշ թռչունները։
Ամռանը այստեղ իրենց «հանգիստն» են անցկացնում բազմաթիվ թռչուններ (կերն առատ է, եղանակը՝ զով), որոնք մերձափնյա ժայռոտ կղզիներում ստեղծում են «թռչնաշուկաներ»։

Ճահճային պայմանները և խոնավ օդը այստեղ ստեղծում են նպաստավոր պայմաններ միջատներ բազմացման համար, հատկապես երկթևանիները(մոծակներ, մակրիցաները, մլակները) ,և նաև այստեղ են բնակվում ՝ մայիսյան բզեզը,  սոճիի ցեց և ուրիշները։

Նաև գետերում և լճերում ապրում են ձկներ (նելմա, օմուլ, մանրաձուկ և այլն)։

Յուրացում
---------

Տունդրան յուրացնելը դժվար է ոչ միայն դաժան կլիմայի, այլև հավերժական սառցույթի պատճառով։

Այս գոտում հիմնականում զբաղվում են եղջերվապահությամբ և ձկնորսությամբ։

Օգտակար հանածոներ
-----------------

Տունդրայում հայտնաբերված են ածխի, երկաթի, նիկելի, պղնձի, գազի և այլն օգտակար հանածոների հսկայական պաշարներ։


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Տունդրա***էջը Վիքիպահեստում |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Սուրբ Նշան վանք (այլ կիրառումներ)

**Հազարաբյուրաց վանք** (կամ **Սուրբ Նշան վանք**), Հայ առաքելական եկեղեցու տաճար ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության Շահբուզի շրջանի (պատմական Ճահուկ գավառի) Կուքի (այժմ՝ Կուքու) գյուղից մոտ 700 մ հյուսիս, լեռնալանջի հարթ վայրում։

Պատմություն
-----------

Հազարաբյուրաց վանքը կառուցվել է 10-11-րդ դարերում։ 13-րդ դարում Պռոշյանների Պապաք իշխանի հովանավորության ներքո վանքը վերանորոգվել է։ Հետագայում վերանորոգվել է նաև 15 և 17-րդ դարերում։

Ճարտարապետություն
-----------------

Համալիրի հորինվածքը՝ եռաբսիդ գմբեթավոր, արտաքուստ քառանկյունի, իսկ ներքուստ խաչաձև հատակագծով։ Կառուցվել է սրբատաշ բազալտից։ Մուտքը գտնվում է արևմտյան ճակատում։ Աբսիդները կիսաշրջանաձև են։ Կա ավանդատների երկու զույգ։ Ներսից կան որոշ արձանագրություններ։ Լուսամուտների և մուտքերի շուրջը կան զարդաքանդակներ։

Եկեղեցու արևմտյան ճակատին կցված է գավիթը, որից քիչ հյուսիս-արևմուտք գտնվում է վանքի գրատունը։ Հուշարձանի հյուսիսային, հարավային և արևմտյան կողմերում, պարսպի մեջ վերցված գտնվել են վանական օժանդակ այլ շինությունները, աղբյուրը, որոնք այժմ կիսականգուն կամ իսպառ քայքայված տեսքով են։

1980-ականների դրությամբ համալիրը արդեն ավերակ էր, քանդված էին եկեղեցու և արևելյան ավանդատների ամբողջ ծածկերը, պատերի վերին մասերը։

### Գավիթ

14-րդ դարում նույն սրբատաշ բազալտից կառուցվել է վանքի գավիթը, որը կցված է եկեղեցու արևմտյան ճակատին։ Հորինվածքը՝ միանավ, թաղածածկ դահլիճ։ 17-րդ դարում գավիթը վերանորոգվել է։ Մուտքը գտնվում է արևմտյան ճակատում։ Ներսից կան արձանագրություններ։ Մուտքի շուրջ և ներսում կան զարդաքանդակներ։ Դեռ 1980-ականներին գավիթը կիսականգուն էր, քանդված էր ամբողջ ծածկը։

### Գրատուն

13-րդ դարում եկեղեցու գավթի արևմտյան կողմում սրբատաշ և կիսամշակ քարից գրատուն է կառուցվել։ Հորինվածքը՝ միանավ, թաղակապ դահլիճ, կազմված է երկու մասից։ 17-րդ դարում ընդհանուր համալիրի հետ միասին վերանորոգվել է։ Մուտքը գտնվում է հարավային ճակատում։ Գրատան հարավային ճակատի առջև եղել է ինչ-որ շինություն։ Դեռ 1980-ականներին գավիթը կանգուն էր, քանդված էին ծածկի առանձին հատվածները։

### Գերեզմանատուն

Գերեզմանատունը շահագործվում էր 10-15-րդ դարերում վանքի արևմտյան կողմում։ Այնտեղ կար 18 հարթ տապանաքար և խաչքարեր։ 3 տապանաքարերը արձանագիր էին։ 1980-ականներին տապանաքարերը տեղահան են արված, արձանագրությունները քայքայված ու եղծված են։

Տես նաև
-------

* Շահբուզի շրջան
* Ճահուկ (Սյունիքի գավառ)
* Կուքի

Արտաքին հղումներ
----------------

* ԿՈՒՔԻԻ Ս. ՆՇԱՆ ՎԱՆՔ(չաշխատող հղում)

Գրականություն
-------------

* Արգամ Այվազյան, Նախիջևան։ Բնաշխարհիկ պատկերազարդ հանրագիտակ։, Երևան, ««Հուշարձան» և ՀՀ ԳԱԱ «գիտություն»», 1995 — 367, էջեր 367 — 367 էջ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Նախիջևանի ԻՍՍՀ հայկական հուշարձանները
**Աղբիանոսյաններ**, հոգևորական տոհմ Մեծ Հայքում, 4-5-րդ դարերում։ Հիմնադիրն է Աղբիանոս եպիսկոպոսը։

Պատմություն
-----------

Ըստ Ագաթանգեղոսի, Մեծ Հայքում քրիստոնեությունը պետական կրոն հռչակվելուց հետո քրմի որդի Աղբիանոսը կարգվեց եպիսկոպոս։ Մեծ Հայքի կրոնական կյանքում ունեցած բարձր դիրքն ու հեղինակությունը Աղբիոնոսին արտոնում էին մասնակցելու պալատական խորհրդականներին և երկրի կարևոր հարցերի քննարկմանը։ Աշտիշատը, որը պատկանում էր Աղբիանոսյաններին, հոգևոր կենտրոնի իր առաջնությունը պահպանեց նաև Մեծ Հայքում քրիստոնեությունն ընդունելուց հետո։ Փավստոս Բյուզանդը Աշտիշատի եկեղեցին անվանում է «մեծ և առաջին մայր եկեղեցի», մատնանշում նրա ավագությունը բոլոր հայ եկեղեցիների նկատմամբ։ IV-V դարերում Մեծ Հայքի եպիսկոպոսապետության համար մղող մրցապայքարում Աղբիանոսյանները մնում էին Գրիգոր Լուսավորչի տոհմի գլխավոր հակառակորդները և հաճախ գերակշռության ձեռք բերում։ Հայրապետական գահին Աղբիանոսյանների և Գրիգոր Լուսավորչի հետնորդների աթոռակայելը հիմնականում պայմանավորվել է Մեծ Հայքի իշխանության վարած արտաքին քաղաքականությամբ։ Գրիգոր Լուսավորչի հետնորդները հակված էին դեպի Արևելյան Հռոմեական Կայսրությունը, անհամերաշխ էին Սասանյան Պարսկաստանին և հայ Արշակունի այն թագավորներին, որոնք փորձում էին դաշնակցել Սասանյան Պարսկաստանի հետ։ Աղբիանոսյանները ձգտել են համերաշխ մնալ դրացի Պարսկաստանի հետ և Հռոմեական կայսրության վերահսկողությունից ձերբազատել հայ եկեղեցին։ 373-ին Աղբիանոսյաններից Հուսիկ Բ կաթողիկոս դարձավ Պապ թագավորի նախաձեռնությամբ, առանց Կեսարիայի մեծ եպիսկոպոսապետի ձեռնադրության՝ փաստորեն հիմնելով հայկական անկախ եկեղեցի։ 5-րդ դարի 2-րդ կեսին Աղբիանոսյանները կորցնում են քաղաքական ակտիվությունը։ Դրանից հետո Աղբիանոսյանների մասին տեղեկություններ չեն հաղորդվում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 250)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Սուրբ Խաչ վանք (այլ կիրառումներ)

**Սուրբ խաչ վանք** (նաև՝ **Քամու խաչ վանք**), Հայ առաքելական եկեղեցու վանքային համալիր պատմական Մեծ Հայքի Ճահուկ գավառում, ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության Շահբուզի շրջանի Շամեն (այժմ՝ Շադա) գյուղից 2 - 2,5 կմ ներքև, ձորի մեջ, լեռնալանջի հարթ վայրում։

Պատմություն
-----------

Քամու խաչ վանքը կառուցվել է 11-12-րդ դարերում։ Ճարտարապետը և պատվիրատուն անհայտ են։ Հայտնի է, որ 19-րդ դարում օծոփեցի Համբարձում Փիրղալովի պատվերով եկեղեցին վերանորոգվել է։

Ճարտարապետություն
-----------------

Վանքի իրենից քառամույթ եռանավ բազիլիկա է ներկայացնում։ Կառուցված է սրբատաշ և կիսամշակ քարից։ 15, 17 և 19-րդ դարերում վանքը վերանորոգվել է։ Մուտքերը գտնվում են հյուսիսային և հարավային ճակատներում։ Տաճարի աբսիդը և մույթերը ուղղանկյուն են։ Կա ավանդատների մեկ զույգ։ Տաճարի ներսից կան որոշ արձանագրություններ։ Եկեղեցին հյուսիսային և արևմտյան կողմերում ունեցել է 5-6 վանքապատկան շինություններ, պարիսպ, գերեզմանատուն, որոնք այժմ մինչև հիմքերը քայքայված են։

1980-ականների դրությամբ համալիրից մնում էր միայն եկեղեցին, որը կիսականգուն էր, քանդված էր ամբողջ ծածկը, որմերի վերին շարվածքները։ Այժմ համալիրի վիճակը անհայտ է։

Տես նաև
-------

* Նախիջևանի հայկական տաճարների ցանկ
* Շահբուզի շրջան
* Ճահուկ (Սյունիքի գավառ)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Նախիջևանի ԻՍՍՀ հայկական հուշարձանները
**Վասիլի Ռոբերտովիչ Վիլյամս** (ռուս.՝ *Василий Робертович Вильямс*, սեպտեմբերի 27 (հոկտեմբերի 9), 1863 կամ հոկտեմբերի 9, 1863(1863-10-09), Մոսկվա, Ռուսական կայսրություն - նոյեմբերի 11, 1939(1939-11-11), Մոսկվա, ԽՍՀՄ), խորհրդային հողագետ, ԽՍՀՄ ԳԱ (1931), Բելառուսական ԽՍՀ ԳԱ (1929) և ՀամԳԳԱ (1935) ակադեմիկոս։

Կենսագրություն
--------------

1887 թ.-ին ավարտել է Պետրովյան (այժմ Մոսկվայի Կ․ Ա․ Տիմիրյազևի անվան գյուղատնտեսական) ակադեմիան։ 1894 թ.-ից եղել է նույն ակադեմիայի ընդհանուր երկրագործության և հողագիտության (հետագայում՝ հողագիտության) ամբիոնի վարիչ, իսկ 1922—1925 թթ.-ին՝ ռեկտոր։

Վիլյամսը զարգացրել է Դոկուչաևի ուսմունքը հողի մասին և համարվում է (Պ․ Ա․ Կոստիչևի հետ) ագրոնոմիական հողագիտության հիմնադիրը։ Հիմնավորել է հողառաջացման պրոցեսում կենսաբանական գործոնների ունեցած առաջատար դերը, ստեղծել ուսմունք նյութերի կենսաբանական փոքր շրջանառության մասին։ Հողառաջացման մասին նրա ուսմունքում դրված է անօրգանական և օրգանական բնության զարգացման միասնության գաղափարը։ Հիմնավորել է հողի բերրիության անընդհատ բարձրացման և պահպանման հնարավորությունը ագրոնոմիական միջոցառումների կիրառմամբ։ Վիլյամսը մշակել է երկրագործության խոտադաշտային համակարգը, որի հիմնական օղակը դաշտային կերային խոտադաշտային ցանքաշրջանառություններն էին՝ զուգակցված հողի ճիշտ մշակության, պարարտանյութերի, մեքենաների համակարգերի կիրառման և դաշտապաշտպան անտառաշերտերի ստեղծման հետ։ Վիլյամսի ուսմունքում կան նաև սխալ դրույթներ։ Նա դեմ է եղել հողը մշակող որոշ գործիքների (ցաքան, գլան են) կիրառմանը, թերագնահատել ԽՍՀՄ եվրոպական մասի հառավում աշնանացան հացահատիկի մշակման հնարավորությունները, առաջարկել ամենուրեք խոտադաշտային համակարգի կիրառումը։ Վիլյամսը պրոպագանդել է նաև խոտադաշտի ուշ աշնանավարը։

Վիլյամսը եղել է ԽՍՀՄ I գումարման Գերագույն խորհրդի պատգամավոր, ՀԿԳԿ (1928 թ.) և Սոսսովետի (1922 թ.) անդամ։ Պարգևատրվել է Լենինի և այլ շքանշաններով։ Վիլյամսը Լենինյան մրցանակի դափնեկիր է (1931 թ.), 1968 թ.-ին սահմանվել է Վիլյամսի անվան ոսկե մեդալ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Czech National Authority Database


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 442)։*  |
**Գոհարինյանք**, Սուրբ Գոհարինյան վկաներ (նահատակվել են 1156 թ. կամ 1155, ք. Սեբաստիա), 12-րդ դարի տոնելի վկաներ.

Չորս սեբաստացի եղբայրներ՝ Գոհարինոս (Գոհարմելիք), Ռատիկոս (Ռատիոս), Ծամիդոս (Ծամիդես) և Տուքիկոս (Տունկիոս)։ Որդիներն էին Դավիթ անունով սեբաստացի մի հայ իշխանավորի, որն իր ավագ որդու՝ Արեգի (Արևի) հետ իսլամ էր ընդունել՝ ընտանիքը փրկելու նպատակով, բայց հիշյալ չորս երիտասարդները, իսլամական բանակում ծառայելով հանդերձ, համարձակորեն վկայում էին իրենց քրիստոնեական հավատքը՝ հետևելով բարեպաշտ մոր վարքին։

Զինվորները չարախոսել են եղբայրների մասին, թե, լինելով իսլամադավան հոր զավակներ, գարշում են մուսուլմաններից և իբր ուրացել են իսլամն ու ընդունել քրիստոնեություն կրոնը։ Եղբայրները, հանուն հավատի, հրաժարվել են բանակից, բայց նրանց վերստին ամբաստանել են, ենթարկել բազմապիսի չարչարանքների՝ հավատուրացության մղելու նպատակով։ Երբ Գոհարինյան վկաները աներկյուղ վկայել են, որ հանուն Հիսուսի պատրաստ են մահվան, այնժամ գլխատման հրահանգ է տրվել, որը գործադրվել է, հավանորեն, 1156 թ.-ի հունվարի 28-ին (ըստ այլոց՝ 1136 թ.-ին և կամ 1155 թ.-ի հուլիսի 28-ին)։ Չորս մարտիրոսների մարմիններն ու կտրված գլուխները ամփոփվել են Մարդճակի գետեզրի Քառակուսի կոչված ճանապարհի մոտ։

Գոհարինոսի որդին՝ Թեոդորոսը, քահանայացել է։ Շուտով նրան էլ են ամբաստանել և դրդել հավատուրացության։ Մերժելով՝ Թեոդորոսը բանտարկվել է։ Ապարդյուն են անցել նաև նրան բռնությամբ մզկիթ մտցնելու բոլոր ջանքերը։ Թեոդորոսը մինչև մահ մնացել է անհողդողդ քրիստոնյա։ Նրան սպանել են՝ կտոր-կտոր անելով, հոր մահից 5 ամիս հետո։

Սուրբ Գոհարինյանց հիշատակը
--------------------------

Հայ եկեղեցին սուրբ Գոհարինյանց հիշատակը տոնում է Վերափոխման 3-րդ կիրակիին հաջորդող երկուշաբթի օրը՝ սուրբ Ստեփանոս Ուլնեցու հիշատակի հետ միասին։


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  *Քրիստոնյա Հայաստան հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո:*  |
**Պատարագամատույց**, պատարագի արարողության ծիսական կարգ-ձեռնարկ։ Բովանդակում է աղոթքներ, հոգևոր երգեր, մաղթանքներ, քարոզներ ու հատվածներ Աստվածաշնչից և այլն։ Սկզբնական Պատարագամատույցը վերագրվել է առաքյալներին, մասնավորապես՝ Հակոբ Տյառն եղբայր առաքյալին։ Առաջին անգամ գրավոր խմբագրել է Բարսեղ Կեսարացին։ Հայտնի են Պատարագամատույցի բազմաթիվ խմբագրություններ ու տարբերակներ, որոնք ժամանակի ընթացքում ենթարկվել են բնագրային ու կառուցվածքային փուիոխությունների։ Հայերեն Պատարագամատույցը նույնպես ունեցել է մի քանի տարբերակ։ Հիմնականը Բարսեղ Կեսարացունն է, որի համառոտ թարգմանությունը (5-րդ դարի) հայ եկեղեցում կիրառվել է 5-6-րդ դարերի, մինչ այդ օգտագործվել են դրա սկզբնագիր հունարեն, և բանավոր ավանդական հունարեն, ու ասորերեն այլ տարբերակներ։ Ընդարձակ Պատարագամատույց թարգմանվել է 11-րդ դարում։ 5 դարի վերջին քառորդին են թարգմանվել (հավանաբար Հովհաննես Ա Մանդակունու կողմից) Աթանաս Աղեքսանդրացուն, Կյուրեդ Աղեքսանդրացուն, Գրիգոր Լուսավորչին, Սահակ Պարթևին ավանդաբար վերագրված Պատարագամատույցները, որոնք (ենթադրաբար համարվում են Գրիգոր Նազիանզացունը) օգտագործվել են 5-11-րդ դարերում։ Այդ ընթացքում հայերեն թարգմանվել և հազվադեպ օգտագործվել է «Երախայից» Պատարագամատույցը։ 12-13-րդ դարերում թարգմանվել են նաև Հակոբ Տյառն եղբայր առաքյալին, Իգնատիոս Աստվածազգեաց Անտիոքացուն վերագրված Պատարագամատույցները։ 12-րդ դարի վերջերին Ներսես Լամբրոնացին հայերեն է թարգմանել կաթոլիկ եկեղեցու Պատարագամատույցի մեկ կարևոր տարբերակ։ Հայերեն Պատարագամատույցի կազմավորման գործում որոշակի մասնակցություն են ունեցել Գրիգոր Լուսավորիչը, Սահակ Պարթևը, Հովհաննես Ա Մանդակունին, Գրիգոր Նարեկացին, Ներսես Շնորհալին, Ներսես Լամբրոնացին, Խաչատուր Տարոնացին։ Հայ եկեղեցու պաշտոնական Պատարագամատույցը, որ հայտնի է նաև խորհրդատետր, պատարագատետր անուններով, վերջնականապես ձևավորվել է մինչև 17-րդ դարը։ Հայերեն քանիցս մեկնաբանվել է։ Հիշա¬ տակելի են, հատկապես, Խոսրով Անձևա- ցու, Ներսես Լամբրոնացու, Հովհաննես Արճիշեցու (Օսպնակեր) մեկնությունները։ Մեծ է հայերեն Պատարագամատույցի բնագրագիտական, լեզվաբանական, թարգմանական, պատմաբանասիրական նշանակությունը ոչ միայն հայ, այլև ընդհանուր միջնադարյան քրիստոնեական մատենագրության ուսումնասիրման համար։ Այն գրական, լեզվական և մշակութային կարևոր հուշարձան է։ Հայերեն Պատարագամատույցը առաջին անգամ հրատարակել է Հակոբ Մեղապարտը 1513 թվականին, Վենետիկում։ Պատարագամատույցի քննական համապարփակ բնագիրը ընդարձակ ուսումնասիրությամբ և համակողմանի ծանոթագրություններով ու բացատրություններով հրատարակել են Վիեննայի Մխիթարյանները։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 147)։*  |
Պատմություն
-----------

Ծերուն Ծաղկողի նկարազարդած Մ. 8772 ձեռագիրը՝ Ավետարան, Մատենադարանի հավաքածու է մուտք գործել 1939 թ.: Այս մատյանը գրվել է 1359 թ. Վանում, գրիչն է Արիստակեսը։ Նկարազարդվել է 1391 թ. Ծերուն Ծաղկողի կողմից։ Ավետարանի առաջին ստացողը եղել է Գրիգորը, իսկ երկրորդը՝ Սիմեոն քահանան։ Վերջինիս պատվերով էլ կատարվել են Ծերունի նկարազարդումները։

Այս Ավետարանն ունի 275 թերթ՝ թուղթ։ Չափերն են՝ 15,5×11,5: Գրված է երկսյուն, բոլորգրով, տողերի քանակը՝ 26: Զարդագրությունը կատարված է հանգուցագրով։ Ունի մագաղաթյա 2 պահպանակ «Ճառընտիր»՝ գրված ուղղագիծ երկաթագրով։ Ձեռագիրն ունի արծաթյա ականակուռ կրկնակազմ՝ զույգ խաչերով զարդարված։ Ունի հիշատակարան գրչի՝ 70ա, 270բ, ծաղկողի՝ 15բ, 271բ, հետագայի՝ 1բ, 272բ, 273ա։ Ձեռագիրն ունի 24 տերունական պատկեր, որոնք հավաքված են տեքստի սկզբում՝ «Դժոխքի ավերումը»` 2բ, «Աստվածամոր նինջը»՝ 3ա, «Աբրահամի զոհաբերությունը»՝ 3բ, «Ավետում»՝ 4ա, «Մոգերի երկրպագությունը»՝ 4բ, «Ծնունդ»՝ 5ա, «Ընծայումն տաճարին»՝ 5բ, «Մկրտություն»՝ 6ա, «Պայծառակերպություն»՝ 6բ, «Հարսանիքը Կանայում»՝ 7ա, «Պետրոսի թերահավատությունը»՝ 7բ, «Անդամալույծի բժշկումը»՝ 8ա, «Դիվահարի բժշկումը»՝ 8բ, «Նկանակի բաշխումը»՝ 9ա, «Ղազարոսի հարությունը»՝ 9բ, «Մուտք Երուսաղեմ»՝ 10ա, «Թացեալ պատառ»՝ 10բ, «Ոտնլվա»՝ 11ա, «Մատնություն»՝ 11բ, «Պիղատոսը լվանում է ձեռքերը»՝ 12ա, «Խաչելություն»՝ 12բ, «Հարություն»՝ 13ա, «Համբարձում»՝ 13բ, «Մարիամը և առաքյալները»՝ 14ա, «Չորեքկերպյան աթոռ»՝ 14բ, «Հոգեգալուստ»՝ 15ա։

Ամենայն հավանականությամբ, հետագա վերանորոգումների պատճառով Ավետարանում մանրանկարների դասավորությունը խախտվել է` «Աբրահամի զոհաբերությունը» տեսարանի փոխարեն, պատկերների շարքը սկսվում է «Դժոխքի ավերումը» և «Աստվածամոր նինջը» տեսարաններով, որոնք սովորաբար պատկերաշարի վերջում են ներկայացվում։

Ավետարանական հաջորդական նկարաշարից զատ մեր ձեռագրում հատուկ տեղ են գրավում նաև Ծերունի ինքնանկարը (թերթ 15բ), և պատվիրատու Սիմեոն քահանայի ու նրա որդու՝ Աստվածատուրի դիմանկարը (թերթ 17ա)։

Գրականություն
-------------

* Հակոբյան Հ. Ծաղկող Ծերուն քահանա, «Էջմիածին», Մայր Աթոռ ս. Էջմիածին, 1974, հ. 2, 28-33
* Հակոբյան Հ. Վասպուրականի մանրանկարչությունը, հ. Բ, Հայկ. ՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, Երևան, 1982
* Ցուցակ ձեռագրաց Մաշտոցի անվան Մատենադարանի, հ. Ա, կազմեցին՝ Օ. Եգանյան, Ա. Զեյթունյան, Փ. Անթաբյան, ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ. Երևան, 1965
* Ցուցակ ձեռագրաց Մաշտոցի անվան Մատենադարանի, հ. Բ, կազմեցին՝ Օ. Եգանյան, Ա. Զեյթունյան, Փ. Անթաբյան, ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ. Երևան, 1970
**Բաարլե-Հերթոգ** (հոլ.՝ Baarle-Hertog, ֆր.՝ Baerle-Duc), կոմունա Բելգիայում, Ֆլանդրիա տարածաշրջանի Անտվերպեն նահանգում։ Ըստ 2006 թվականի հունվարի 1-ի վիճակագրական տվյալների՝ կոմունայի բնակչությունը կազմում է 2306 մարդ։ Բաարլե-Հերթոգի կազմի մեջ է մտնում Բաարլե կոմունայի բելգիական հատվածը (Բաարլեն բաժանված է Բելգիայի և Նիդերլանդների միջև)։

Ընդհանուր տարածքը՝ 7,48 կմ², բնակչության խտությունը՝ 308 մարդ/կմ²։

Բաարլե-Նասաուի հետ սահման
-------------------------

Սահմանային սրճարան, որի սեղանների միջև անցնում է Բելգիայի և Նիդերլանդների սահմանը։
Հետաքրքիր է բելգիական Բաարլե-Հերթոգ և նիդերլանդական Բաարլե-Նասաու կամունաների միջև անցնող պետական սահմանը, որը անցնում է թաղամասերի և առանձին տների միջով՝ այն կիսելով 24 առանձին թաղամասերի (24 էքսկլավներ, որոնք շրջապատված են Նիդերլանդների տարածքով, և 3 թաղամաս՝ բելգիական տարածքին սահմանակից)։

Իրավիճակը, երբ առանձին տներ հայտնվում են պետական սահմանի մեջտեղում, առաջացել է այն ժամանակ, երբ ըստ նիդերլանդական օրենքների ռեստորանները պետք է շուտ փակվեին։ Այդ ժամանակ ռեստորանների տերերը տեղափոխվել են սահմանագծին և սահմանված ժամանակը լրանալուն պես հաճախորդներին տեղավորել են բելգիական տարածքի սեղաններին։

Նման բարդ սահման առաջացել է Բրեդայի կառավորողների և Բրաբանտի դքսերի միջև բազմամյա գործարքների արդյունքում․ այդ գործարքները մեծ մասամբ կապված էին օրենսդրությունների տարբերությունների հետ։ Սահմանն ամրագրվել է 1843 թվականի Մաաստրիխտյան համաձայնագրով։

Դեղինով նշված է բելգիական տարածքը։

Աշխարհագրական դիրք
------------------

|    Հարևան բնակավայրեր    |
| --- |
|    |  Բաարլե-Նասաու (ՆԼ)  |    |
|  Բաարլե-Նասաու (ՆԼ) և Հոոխստատեն էն Բաարլե-Նասաու (ՆԼ)  |  |  Բաարլե-Նասաու (ՆԼ)  |
|    |  Մարկսպլաս  |  Թուրնհաութ  |

Բնակչության աճ
--------------

Հետաքրքիր փաստեր
----------------

Իրավիճակը, երբ պետական սահմանն անցնում է քաղաքի միջև՝ կիսելով թաղամասեր և առանձին տներ, ներկայացված է «Օրենքը օրենք է» ֆիլմում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  (Իսպաներեն) Map, pictures and infos on "Fronterasblog"

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք (նիդեր.)

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Բաարլե-Հերթոգ** կատեգորիայում։ |
**Առաքել Միրզոյան** (հոկտեմբերի 21, 1989(1989-10-21), Բաղրամյան, Էջմիածնի շրջան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ ծանրամարտիկ։ 2009 թվականին արժանացել է Եվրոպայի չեմպիոնի կոչման։ 2009 թվականի Աշխարհի խաղերի արծաթե մեդալակիր։ 2012 թվականի Օլիմպիական խաղերի մասնակից։ Միջազգային կարգի սպորտի վարպետ։ Հայտնի ծանրամարտիկ, Օլիմպիական խաղերի չեմպիոն՝ Հոկսեն Միրզոյանի որդին։

Կենսագրություն
--------------

Առաքել Միրզոյանը ծնվել է 1989 թվականի հոկտեմբերի 21-ին, Էջմիածնի շրջանի Բաղրամյան գյուղում։ 5 տարեկանից սկսել է զբաղվել ծանրամարտով, իր հոր՝ Հոկսեն Միրզոյանի հսկողության ներքո։ 2007-2009 թվականներին մասնակցել է երիտասարդների և պատանիների միջազգային մրցաշարերի։ 2008 թվականին դառնում է Եվրոպայի չեմպիոն երիտասարդների մեջ։ Նույն թվականին դառնում է Աշխարհի արծաթե մեդալակիր։ 2009 թվականից ընդգրկվում է Հայաստամնի ազգային հավաքականի կազմում։ Եվրոպայի չեմպիոնատի ժամանակ՝ Բուխարեստում, ստանում է ոսկե մեդալ, Աշխարհի խաղերում՝ Կոյանում, դառնում է արծաթե մեդալակիր, իր տեղը զիջելով Օլիմպիական խաղերի չեմպիոն, չինացի մարզիկ Լյաո Խուեյին։ 2010 թվականին ծանր վնասվածք է ստանում և երկար ժամանակ բուժվում։ 2011 թվականին Փարիզում կայացած Աշխարհի խաղերի ժամանակ հանդես է գալիս միջին քաշային կարգում և զբաղեցնում 10-րդ հորիզոնականը։ ՎԵրադառնալով թեթև քաշային կարգին Լոնդոնի Օլիմպիական խաղերի ժամանակ զբաղեցնում է 5-րդ հորիզոնականը։

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Տարի** | **Մրցաշարեր** | **Անցկացման  վայրը** | **Քաշային  կարգը** | **Պոկում** | **Հրում** | **Ընդհանուր  քաշ** | **Վայր** |
| 2007 | Եվրոպայի երիտասարդական չեմպիոնատ | Լանդսկրունա | մինչ 69 կգ | 115 կգ | 142 կգ | 257 кг | **2** |
| 2008 | Եվրոպայի երիտասարդական չեմպիոնատ | Դուրրես | Մինչ 69 կգ | 140 կգ | 170 կգ | 310 կգ | **1** |
| 2008 | Երիտասարդների Աշխարհի առաջնություն | Կալի | մինչ 69 կգ | 137 կգ | 165 կգ | 302 կգ | **2** |
| 2008 | Միջազգային ուսանողական խաղեր | Կոմոտինի | մինչ 69 կգ | 141 կգ | 171 կգ | 312 կգ | **2** |
| 2009 | Ծանրամարտի Եվրոպայի առաջնություն | Բուխարեստ | մինչ 69 կգ | 151 կգ | 185 կգ | 336 կգ | **1** |
| 2009 | Աշխարհի երիտասարդական խաղեր | Բուխարեստ | մինչ 69 կգ | 152 կգ | — | — | — |
| 2009 | Աշխարհի առաջնություն | Կոյան | մինչ 69 կգ | 154 կգ | 180 կգ | 334 կգ | **2** |
| 2011 | Աշխարհի առաջնություն | Փարիզ | մինչ 77 կգ | 155 կգ | 183 կգ | 338 կգ | **10** |
| 2012 | Օլիմպիական խաղեր | Լոնդոն | մինչ 69 կգ | 148 կգ | — | — | — |
**Ղզլբաշներ** (պարսկերեն՝ قزلباش‎ Qizilbāsh, թուրքերեն՝ Kızılbaş), Իրանի ու Հարավային Կովկասի տարածքներում շրջող թյուրքալեզու քոչվոր ցեղեր։ Անունը գալիս է ռազմիկների սովորությունից, երբ տասներկու շիա իմամների պատվին կրում էին տասներկու շարք կարմիր կտորներով չալմաներ։

Ղզլբաշների ցեղերը գտնվում էին Սեֆյանների ընտանիքից քաղաքական և կրոնական կախվածության մեջ, որոնք, հենվելով նրանց վրա և ստեղծելով յուրատեսակ հոգևորա-ասպետական միաբանություն, կատարում էին զավթումներ և տարածում շիիզմ։ 15-րդ դարի վերջին և 16-րդ դարի սկզբին շեյխ Սաֆիի ժառանգներին, մասնավորապես՝ Իսմայիլին, հավատարմություն հայտնեցին և իրենց հայտարարեցին ռումլու, շամլու, ուսթաջլու, թաքալու, աֆշար, բայաթ, զուլկադար ցեղերը, որոնց միացան Հայաստանի կենտրոնական նահանգներում հաստատված բայբուրթլու, սաադլու, շամսադինլու և այլ ցեղեր։ Իսմայիլ I-ը, գլխավորելով նրանց, պարտության է մատնել ակ-կոյունլուներին, հիմնել Սեֆյան պետությունը։ Այն երբեմն հայտնի էր որպես Ղզլբաշների պետություն (դովլաթե ղզլբաշ)։

1501 թվականին Սեֆյանները գրավեցին Իրանի շահական իշխանությունը։ Սկզբնական շրջանում բարձրագույն իշխանության առավել աչքի ընկնող տիտղոսները պատկանում էին ղզլբաշների վերնախավին, չնայած իրենց այլազգի լինելու հանգամանքի հետ։ Թուրք-պարսկական պատերազմների ժամանակաշրջանում ղզլբաշները հրկիզել ու ավերել են Հայաստանի քաղաքներն ու գյուղերը, զանգվածաբար տեղահանել ու գերեվարել բնակչությանը։ Ղզլբաշների առաջնորդները Սեֆյանների արքունիքում զբաղեցրել են ռազմական և պետական կարևոր պաշտոններ (այդ թվում բեկլարբեկերի պաշտոնը), իրենց ռազմիկներով մասնակցել շահերի արշավանքներին։ Սեֆյանների զորքը նշանակալիորեն բաղկացած էր ղզլբաշ աշխարհազորայիններից։ Միայն հետագայում, հատկապես շահ Աբբասի (1587-1629) օրոք, ղզլբաշների ազդեցությունը որոշ չափով թուլացավ. նրա բարեփոխումների և կանոնավոր բանակի զորամասերի կազմավորման հետևանքով։ Պետության կենտրոնական մարզ դարձավ ոչ թե Ատրպատականը, այլ Իրանի կենտրոնական նահանգները. մայրաքաղաքը Ղազվինից ու Թավրիզից տեղափոխվեց Սպահան։ 17-րդ դարի վերջին և 18-րդ դարում ղզլբաշները կորցրել էին իրենց զորությունը, սակայն Ռուսաստանում և եվրոպական երկրներում Իրանը կոչել են «ղզլբաշների երկիր», իսկ ժողովրդին՝ «ղզլբաշներ»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Marc Ferro. Comment on raconte l'histoire aux enfants. Payot, Paris. 106, Boulevard Saint-Germain, 1986


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 395)։*  |
Իրանում գործող Հայաստանյայց Առաքելական եկեղեցու երեք թեմերը մինչև 1958 թ. ենթարկւել են Մայր Աթոռ Ս.էջմիածնին, այնուհետև անցել են Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան ենթակայութեան տակ։

1. Թեհրանի թեմ, առաջնորդանիստ' Թեհրանի Ս.Մարգիս եկեղեցի (1973-ից)։ Ընդգրկում է Թեհրանը, Կենտրոնական նահանգը, Գիլանը, Մազանդարանը, Գոլեստանը, Խորասանը, Քերմանշահը, Համադանը և Ղազվինը։

2. Սպահանի թեմ, առաջնորդանիստ' Նոր Ջուղայի Ս. Ամենափրկիչ վանք։ Ընդգրկում է Սպահանի նահանգը, Ֆարսը, Խուզեստանը, Չհարմահալ-Բախթիարին, Քոհքիլուե Բոյեր-Ահմադը, Լոռեսթանը և Հորմոզգւսնը։

3. Ատրպատականի թեմ, առաջնորդանիստ' Թաւրիզի Ս.Աստվածածին եկեղեցի։ Ընդգրկում է արևելեան և անյարմարն Ատրպատականը, Արդաբիլը, Քուրդեստանը։

Թեմական առաջնորդների ցանկն առաջարկւում է Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան կողմից, ընտրւում ու վերջնական վաւերացում է ստանում թեմական խորհուրդների և պատգամաւորական ժողովների կողմից։
Թեհրանի թեմի առաջնորդն է Տեր Սեպուհ արք. Սարգսյանը, Սպահանի թեմի առաջնորդն է Տեր Սիփան եպս. Քեչեճյանը, Ատրպատականի թեմի առաջնորդն է Տեր Գրիգոր եպս. Չիվթճյանը։

Յիշատակութիւն են արժանի իրանահայութեան կեանքում մեծ դերակատարութիւն ունեցած հոգևորականները, որոնց անունները միշտ հիշվելու են պատմութեան մէջ.

Տեր Խաչատուր ԿԵսարացին 1638 թւականին Նոր Ջուղայում հիմնադրեց Մերձաւոր Արևելքում առաջինը համարւող տպարանը։

Տեր Ներսես Մելիք-Թանգյանը' Ատրպատականի հայոց թեմի առաջնորդը, հսկայական աւանդ է ունեցել մշակութային և հասարակական կեանքում։ 1605 թ. Շահ-Աբբասի կողմից բռնագաղթված հայերի թւում կային նաև հոգևորականներ, որոնք և ստանձնեցին ազգապահպանութեան գործը։ Որպէս օրինակ նշենք Տեր Ռաթևոսյաններին, ովքեր Սպահանից հարաւ գտնուող Ալիգուդարզ նահանգի Բուրվարի շրջանի մի քանի գիւղերում չորս դար շարունակ պահպանել են տեղի համայնքի կրօնն ու մշակոյթը, մայրենի լեզուն և ազգային անեռանդութիւնը։ Նրանցից էին' տոհմի նախապապ, գերաշնորհ Տեր Ռաթևոսը, ապա' Տեր Եսային, Տեր Սահակը, Տեր Վահրամը (ծնվ. 1895 թ.), և միայն վերջինս է տեղափոխել Թեհրան, ուր մահացել է 1971 թ.։
Վարդապետ Խորեն Տեր-Վարդանյանը մեծ դերակատարություն է ունեցել հայ ժողովրդի զարթոնքի և ավատատիրական կարգերից ազատագրման գործում։

Տեր Արտակ Մանուկյանը 1960 թոականից 40 տարի անընդմէջ եղել է Թեհրանի հայոց թեմի առաջնորդը և մեծ ներդրում է ունեցել թեհրանւսհայության հոգևոր, կրթական ու մշակութային կեանքում։ Թեհրանի մի շարք դպրոցներն ու եկեղեցիները հիմնադրւել են նրա օրոք։ Մահացել է 1999 թ. հոկտեմբերին' կարճատև հիւանդութիւնից յետոյ։ Ի գնահատումն նրա գործունեության' Թեհրանի միակ հայկական թանգարանը անուանակոչել է նրա անունով։

Աղբյուրներ
----------

Իրանահայոց Հանրագիտարան ( Կազմող ՝ Ժանետ Տ. Լազարյան )
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Երևան (այլ կիրառումներ)

**«Երևան»**, խորհրդային շրջանի պրոպագանդիստական, գրական, հասարակական-քաղաքական և մշակութային շաբաթաթերթ (սկզբում՝ եռօրյա)։ «Երևան» մշակութային միության կենտրոնական վարչության պաշտոնաթերթ։ Առաջին անգամ լույս է տեսել 1944 թվականին, Սոֆիայում՝ հայերեն, բուլղարերեն։ Խմբագիրներ՝ Մ. Փաչաճյան, Բ. Թյուֆենկճյան, Հ. Օրմանճյան, Կարո Հայրապեայան, 1996 թվականից՝ Վարդանուշ Թոքաբաշյան։ Լուսաբանել է բուլղարահայերի մասնակցությունը երկրի հասարակական-քաղաքական, տնտեսական և մշակութային կյանքին։

Եղել է Բուլղարահայ «Երևան» մշակութային միության կենտրոնական վարչության օրգանը։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է* *«Հայ Սփյուռք» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 565)։*  |