**«Բախչիսարայի շատրվանը»** (ռուս.՝ «Бахчисара́йский фонта́н»), Ալեքսանդր Սերգեևիչ Պուշկինի երկրորդ հարավային բայրոնական պոեմ՝ գրված 1821-1823 թվականներին (հարավային աքսորի ժամանակ) Ղրիմի խաների Բախչիսարայի պալատ այցելության տպավորության տակ։

Սյուժե
------

Խանի կանանոցում կրքեր են եռում։ Հարճերից մեկը՝ վրացուհի Զարեման, վշտացել է, որ խան Գիրեյը շլյախտիչի դուստր Մարիայի պատճառով այլևս չի սիրում իրեն։ Մարիան, ում գերեվարել էին հայրական տնից թաթարական ասպատակություններից մեկի ժամանակ, ողջ ժամանակը անց էր կացնում Սուրբ Տիրամորն աղոթելով։ Նա մահը գերադասում էր այլադավի հարճը լինելու վիճակից։ Գիշերը Զարեման ներթափանցել է Մարիայի սենյակ և սպառնալիքներով փորձել համոզել, որ հեռանա խանից։ Այդ ամենից շատ չանցած՝ Մարիան սպանվել է, իսկ լքված Զարեմային կանանոցի պահակները ջրահեղձ են արել.:

> 
> 
> Հարեմի համր պահակախմբի կողմից  
> 
> Անդունդի ջրերն է իջեցվել։  
> 
> Եվ նույն գիշերը, երբ մահացել է իշխանուհին  
> 
> Ավարտվել են և նրա տառապանքները։  
> 
> Ինչպիսին էլ լիներ մեղքը,  
> 
> Պատիժն ավելի էր սարսափելի
> 
> 
> 
> *Բնօրինակ տեքստ* (ռուս.)  
> 
> 
> Гарема стражами немыми  
> 
> В пучину вод опущена.  
> 
> В ту ночь, как умерла княжна,  
> 
> Свершилось и её страданье.  
> 
> Какая б ни была вина,  
> 
> Ужасно было наказанье
> 
> 
> 
> 
> 

Խանը դուրս է եկել կանանոցից, և որպեսզի մոռացության տա այդ դեպքը, գնացել է պատերազմ։ Վերադառնալուց հետո ի հիշատակ Մարիայի՝ նա հրամայել է պալատում շատրվան կառուցել, որը Տավրիդայի երիտասարդ օրիորդները, իմանալով այդ տխուր ավանդությունը, անվանել են «արցունքների շատրվան»;

Ստեղծման պատմություն
--------------------

1820 թվականի սեպտեմբերի 7-ին Պուշկինը գեներալ Ռաևսկու ընտանիքի հետ այցելել է Բախչիսարայում գտնվող խանի պալատ։ Նրա՝ Դելվիգին ուղղված նամակում գտնում ենք հետևյալ նկարագրությունը․

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ես եկա Բախչիսարայ հիվանդ։ Նախկինում ես լսել էի սիրահարված խանի տարօրինակ հուշարձանի մասին։ Կ \*\*-ն այն ինձ համար բանաստեղծորեն նկարագրել է՝ անվնելով la fontaine des larmes։ Մտնելով պալատ՝ ես տեսա ավերված շատրվանը․ ժանգոտած երկաթե խողովակից կաթիլներով ջուր էր թափվում։ Ես մեծ սրտնեղությամբ շրջեցի պալատով այն անմխիթար վիճակից, որը փոշիանում էր որոշ սենյակների կիսաեվրոպական փոփոխությունների պատճառով։ NN-ը գրեթե ստիպողաբար հնաձև սանդուղքով ինձ տարավ հարեմի ավերակները և խանական գերեզմանոցը։ |  |

Պոեմը գրել սկսել է 1821 թվականի գարնանը։ Եղբորն ուղղված նամակում Պուշկինը գրել է պոեմի հրատարակման անցանկալի լինելու մասին այն պատճառով, որ «շատ հատվածներ վերաբերում է մի կնոջ, որին ես երկար և շատ հիմարաբար սիրահարված էի»։ Երկար ժամանակ այդ կնոջ ինքնությունը մնում է պուշկինագիտության չպարզաբանված հարցերից մեկը (այսպես կոչված՝ Պուշկինի թաքուն սերը)։

Պոեմի հրատարակություն
---------------------

Չերնեցով եղբայրներ։ «Պուշկինը՝ Բախչիսարայի պալատում» (1837)
Պոեմի հիմնական մասը գրվել է 1822 թվականին։ 1823 թվականին ուրվագծվել են նախաբանի տարբերակները։ Աշնանը պոեմը վերջնական մշակում է ստացել և Վյազեմսկու կողմից նախապատրաստվել հրատարակության։ «Բախչիսարայի շատրվանը» պոեմի առաջին հրատարակությունը տպագրվել է Սանկտ Պետերբուրգում 1824 թվականի մարտի 10-ին՝ Վյազեմսկու առաջաբանով․ «Զրույց հրատարակչի և Վիբորգյան կողմի կամ Վասիլևյան կղզու դասականի միջև»։ Պոեմի տեքստի հրատարակումից հետո Պուշկինը հանձնարարել է «Իվան Մուրավյով-Ապոստոպոլի Տավրիդայի շրջագայությունից քաղվածքը», որտեղ նկարագրվում է նրա շրջագայությունը Բախչիսարայ։

«Բախչիսարայի շատրվանը», ինչպես և Պուշկինի՝ դրան նախորդած «Կովկասի գերին» պոեմը ժամանակակիցներին ցնցել են կառուցվածքի ազատությամբ, որում կլասիցիզմի ջատագովները տեսել են պլանի բացակայություն։ Որպես արդարացում՝ նա գրել է․ «Պլանի թերի լինելը իմ մեղքը չէ։ Ես սնահավատորեն բանաստեղծության եմ վերածել երիտասարդ կնոջ պատմությունը»։ Տարաշխարհիկ երանգավորումը, նկարագրությունը, հանգավորումը համապատասխանել են օրիենտալիզմի ռոմանտիկական ոճին, և հիացմունքով ընդունվել ռուս ընթերցողների կողմից։

Նկատի ունենալով պոեմի հսկայական հաջողությունը՝ 1827 թվականին հաջորդել է երկրորդ հրատարակությունը՝ Ստեփան Գալակտինովի պատկերազարդումներով։ 1825 թվականի սեպտեմբերին Սանկտ Պետերբուրգում բեմադրվել է Ալեքսանդր Շախովսկու «Ղրիմի խան Քերիմ-Գիրեյ» պիեսը, որի վերջին գործողությունը պուշկինյան պոեմի վերափոխությունն էր։ Թաթարական երգը երաժշտության է վերածել սիրողական երգահան Վլադիմիր Օդոևսկին։

Տարիներ անց Պուշկինը ջերմությամբ է հիշել Սաադիից վերցված բնաբանը, որը նախադրվել է պոեմին և երանգ է հաղորդել նրան․ «Մելանխոլիկ գլխագիրը, որը, իհարկե, ամբողջ պոեմից լավն է, գայթակղել է ինձ»։ Նա խոստովանել է, որ ղրիմյան պոեմը «Բայրոն ընթերցելու արձագանքն է, որից ես խենթանում էի»։ Խորհրդային շրջանում Բախչիսարայի շատրվանի կողքին տեղադրվել է Պուշկինի կիսանդրին։

Պուշկինի պոեմում փառաբանված Արցունքի շատրվանը

Էկրանավորումներ և բեմադրություններ
----------------------------------

* 1909–1910 թվականներին նկարահանվել է Յակով Պրոտազանովի «Բախչիսարայի շատրվանը» գեղարվեստական կարճամետրաժ համր ֆիլմը։
* 1934 թվականին Բորիս Վլադիմիրովիչ Ասաֆևը պոեմի մոտիվներով բեմադրել է համանուն բալետը։
* Ալեքսանդր Իլինսկին պոեմի մոտիվներով ստեղծել է նույնանուն օպերան։
* Ալեքսանդր ֆոն Ցեմլինսիկին ստեղծել է «Սարեմա» օպերա։ Ռուս երգահան Տատյանա Գրիգորևնա Սմիրնովան (1940-2018) պոեմի մոտիվներով ստեղծել է «Բախչիսարայի լեգենդները» ստեղծագործությունը ասմունքի և դաշնամուրի համար, ինչպես նաև՝ Կուրցվայլի պիանոլայի և ասմունքի տարբերակը։

Անվան օգտագործում
-----------------

Պուշկինի պոեմի Զարեմա հերոսուհու պատվին է անվանվել (1012) Սարեմա աստղակերպը, որը հայտնաբերվել է 1924 թվականին՝ պոեմի հրատարակման հարյուրամյակի տարում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. ↑  Гроссман Л. П. «У истоков «Бахчисарайского фонтана»». Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ դեկտեմբերի 3-ին. // Пушкин: Исследования и материалы / АН СССР. Ин-т рус. лит. (Пушкин. Дом). — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1960. — Т. 3. — С. 49—100.
3. ↑  «ФЭБ: Пушкин. Возражение критикам "Полтавы". — 1949 (текст)». Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ դեկտեմբերի 3-ին.
4. ↑  «ФЭБ: Pushkin. Oproverzhenie na kritiki. — 1949 (текст)». Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ դեկտեմբերի 3-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Первое издание поэмы».
* «Пушкин в Бахчисарае». Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ դեկտեմբերի 3-ին.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Ալեքսանդր Պուշկինի ստեղծագործություններ |
| --- |
|  |
| Չափածո վեպ | Եվգենի Օնեգին |
|  |
| Պոեմներ | 
* Ռուսլան և Լյուդմիլա
* Կովկասի գերին
* Գավրիլիադա
* *Վադիմ*
* *Ավազակ եղբայրները*
* Բախչիսարայի շատրվանը
* Գնչուներ
* Գրաֆ Նուլին
* Պոլտավա
* *Տազիտ*
* Կոլոմնայի տնակը
* *Եզերսկի*
* *Անջելո*
* Պղնձե հեծյալ

 |
|  |
| Բանաստեղծություններ | 
* 1813—1825 թթ. բանաստեղծություններ (ցանկ)
* 1826—1836 թթ. բանաստեղծություններ (ցանկ)

 |
|  |
| Դրամատուրգիա | 
* Բորիս Գոդունով
* *Ջրահարսը*
* *Տեսարաններ ասպետական ժամանակներից*
* Փոքրիկ ողբերգություններ
* Ժլատ ասպետը
* Մոցարտ և Սալիերի
* Քարե հյուրը
* Խրախճանք ժանտախտի պահին

 |
|  |
| Հեքիաթներ | 
* Փեսացու
* Տերտերն ու իր Բալդի ծառան
* Հեքիաթ ձկնորսի և ձկնիկի մասին
* Հեքիաթ Սալթան թագավորի մասին
* Հեքիաթ ձկնորսի և ձկան մասին
* Քնած դշխուհու և յոթ քաջերի հեքիաթը
* Հեքիաթ ոսկե աքաղաղի մասին

 |
|  |
| Արձակ գեղարվեստական ստեղծագործություններ | 
* *Պետրոսի պատմությունը*
* *Գորյուխին գյուղի պատմությունը*
* *Ռոսլավև*
* *Դուբրովսկի*
* Պիկովայա դամա
* Կիրջալի
* *Եգիպտական գիշերներ*
* Ճանապարհորդություն դեպի Արզրում
* Կապիտանի աղջիկը
* Բելկինի պատմվածքները
* Կրակոց
* Փոթորիկ
* Դագաղագործ
* Կայարանապետ

 |
|  |
| Պատմական արձակ ստեղծագործություններ | 
* Պուգաչովի պատմություն
* *Պետրոս I պատմությունը*

 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Բախչիսարայի շատրվանը» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 7747418-1 · LCCN: n82223498 · VIAF: 184288393 · WorldCat VIAF: 184288393 |

 |