Հին Ակրոպոլիսը 19-րդ դարի գերմանացի նկարիչ Լեո ֆոն Կլենցեի պատկերացմամբ
Աթենաս Պարթենոս
Ֆիդիասի ,,Լեմնոսյան Աթենաս,, կամ ,,Աթենաս Վարվակեոն,, արձանի վերակազմությունը
,,Աթենաս Վարվակեոն,,-ի հռոմեական պատճենը
**Աթենաս Պրոմաքոսի արձան** (*Ἀθηνᾶ Πρόμαχος՝ Աթենաս Ամենահաղթ*)՝ հին հույն ականավոր քանդակագործ Ֆիդիասի ստեղծագործած բրոնզաձույլ հսկա արձանը, որ տեղադրված է եղել Հունաստանի մայրաքաղաք Աթենքի հին միջնաբերդում՝ Ակրոպոլիսում

Պատմություն
-----------

Աթենաս Պրոմաքոսի արձանը Ֆիդիասի ստեղծագործական վաղ շրջանի աշխատանքներից է։ Քանդակագործն այն արարել է ինը տարում, ենթադրվում է՝ մ. թ. ա. 465-456 թվականներին։ Արձանի առնչությամբ *Ἀθηνᾶ Πρόμαχος* արտահայտությունը առաջին անգամ գործածվել է Դեմոսթենեսի սկոլիոնում (սկոլիոնը խնջույքների ժամանակ փոխնիփոխ կատարվող հին հունական երգի տեսակ էր)։

Արձանը տեղադրված է եղել Պարթենոն և Էրեքթեոն տաճարների միջև (ըստ այլ աղբյուրների՝ Ակրոպոլիսի գլխավոր շքամուտքի՝ Պրոպիլեոնի և Էրեքթեոնի միջև), բարձր պատվանդանի վրա։ Աթենաս Պալլաս աստվածուհին ներկայացված է եղել զինավառ՝ սաղավարտով, վահանով, նիզակով։ Ըստ Պավսանիասի վկայության՝ վահանի վրա փորագրված են եղել մարտի տեսարաններ, այդ թվում՝ լապիթոսների ու կենտավրոսների կռիվը, որը փորագրվել է ըստ Էվենորի որդի Պարասիուսի գծանկարի։ Աթենասի սաղավարտն ու նիզակի ծայրակալը պատրաստված են եղել մաքուր ոսկուց, որը վառ կերպով շողարձակել է արևի ճառագայթների ներքո, և Սունիոն հրվանդանին հասած նավերի նավաստիները դեռ շատ ու շատ հեռվից նկատել են դրանց փայլն ու իրենց նավը վարելիս կողմնորոշվել դրանով։ Ըստ պատմիչների հայտնած տեղեկությունների՝ բրոնզաձույլ արձանը կերտելու համար օգտագործվել է այն պղինձը, որ հույները գրավել էին պարսիկներից՝ Մարաթոնի նշանավոր ճակատամարտում նրանց պարտության մատնելուց հետո։

Աթենաս Պրոմաքոսի արձանը վեր է խոյացել Աթենք քաղաքի համայնապատկերի վրա շատ ու շատ հարյուրամյակներ։ Բայց, հավանաբար՝ մեր թվականության հինգերորդ դարում տեղափոխվել է Կոստանդնուպոլիս, տեղադրվել այս քաղաքի Ձվաձև ֆորումում։ 1203 թվականին արձանը կործանվել է Կոստանդնուպոլիս ներխուժած խաչակիրների կողմից՝ նրանց չորրորդ արշավանքի ժամանակ։

Պահպանվել է միայն արձանի ահռելի պատվանդանը՝ 5,47 մ x 5,58 մ չափերով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Kata Androtionos paranomon* 597.
2. ↑  I 28.2.
3. ↑  |R.J.H. Jenkins}}, The Bronze Athena at Byzantium, in *Journal of Hellenic Studies* 67 (1947), pp 31–33.

Աղբյուրներ
----------

* John Boardman and David Finn, *The Parthenon and its Sculpture*
* J. J. Pollitt, 2nd ed. 1990. *The Art of Ancient Greece: Sources and Documents* (Cambridge University Press)
* Jenifer Neils, ed. *The Parthenon: From Antiquity to the Present*
* The Temple of Athena Nike at the Acropolis: Bibliography of the temple and the *Athena Promachos*
* R.J.H.Jenkins, 1947. "The Bronze Athena at Byzantium", *Journal of Hellenic Studies* **67** pp 31–33.
* Roy George, "Athena Promachos (Pheidias)": interpreting documentation of a Roman coin. Reconstructions of urbanistic context.
* The pre-Phidian type of *Athena Promachos*, armed, striding forward, spear at the ready: votive bronze, ca 480 BCE (Archaeological Museum of Athens)

Գրականություն
-------------

* Hans Georg Niemeyer: *Athena Promachos*. 1960.
* Birte Lundgreen: *A Methodological Enquiry: The Great Bronze Athena by Pheidias*. In: *Journal of Hellenic Studies*. Bd. 117, 1997, S. 190–197.
* Volker Michael Strocka: *Kopien nach Pheidias. Logische Stilentwicklung oder Circulus Vitiosus?* In: Volker Michael Strocka (Hrsg.): *Meisterwerke: Internationales Symposion anlässlich des 150. Geburtstages von Adolf Furtwängler. Freiburg im Breisgau, 30. Juni – 3. Juli 2003*. Hirmer, München 2005, S. 122–131
* Pijoán, José. *Fidias*. Historia general del arte, colección Summa Artis. Tomo IV, El arte griego hasta la toma de Corinto por los romanos. Editorial Espasa Calpe S.A.
* Boardman, John. *Escultura griega*. Ediciones Destino, 1999.
* Stefania Ratto. Grecia. Colección *Los diccionarios de las civilizaciones*. Editorial Mondadori-Electa. Milán, 2006.