**«Հավերժ բարեկամություն**» հուշարձան, Մոսկվայի տեսարժան վայրերից մեկը։ Հիմնվել է 1983 թվականին՝ Տիշինայի հրապարակում։

Հուշարձանը նվիրված է ռուս-վրացական բարեկամությանը։ Հանդիսավոր բացումը տեղի է ունեցել 1983 թվականին՝ Գեորգիևյան դաշնագրի ստորագրման 200-ամյակի տոնակատարության ժամանակ` Ռուսաստանի կայսրության հովանավորության և բարձրագույն իշխանության մասին համաձայնագրի` Վրաստանի միակողմանի վրացական Քարթլի-Կախեթի թագավորություն հետ` Ռուսաստանի անցում կատարելու համար։ Կոմպոզիցիան տեղադրվել է Տիշինայի հրապարակում, որտեղ վրացական բնակավայր էր գտնվում ընդհուպ մինչև 19-րդ դարը։

**«Հավերժ բարեկամություն**» հուշարձանը Զուրաբ Ծերեթելիի և ճարտարապետներ Յու. Կոնովալովի և Անդրեյ Վոզնեսենսկի առաջին համատեղ աշխատանքն է Մոսկվայում ։

Հուշարձանը, բացի հիմնական անունից, ունի ոչ պաշտոնական անուններ ևս` «Լեզվի ծառ», «Շամփուր» կամ «Խորոված» (արտաքին նմանության պատճառով), ինչպես նաև «Վոզնեսենսկիի անդամ» մականունը՝ Վրաստանի բնակիչների կողմից (վրացական բնակության Մոսկվայի անունը) շինարարությունից հետո։

Հետաքրքիր է, որ կոմպոզիցիան «զույգ» ուներ։ Երկրորդ մասը, որը կոչվում էր «Բարեկամության կապեր», տեղադրվել է Ռազմավիրական ճանապարհի 208 կիլոմետրի վրա։ Հուշարձանը ներկայացնում էր երկու օղակ` Ռուսաստանի և Վրաստանի պատմությունները, որը միացված էր մետաղական հսկայական ոսկեզօծ կոճակով։ Ներսում էր մետաղյա գլանաձև ձեռագիր` Սբ. Գևորգյան գիտական շարադրանքի տեսքով։ Այսպիսի անսովոր կոմպոզիցիայի ձևը Զուրաբ Ծերեթելիին ոգեշնչել է Ալեքսանդր Սերգեևիչ Գրիբոյեդովի և Նինա Ալեքսանդրովնա Ճավճավաձեի սերը։ 1991 թվականին Վրաստանի առաջին նախագահ Կոնստանտինովիչ Զվիադ Գամսախուրդիայի հրամանով պայթեցվել է «Բարեկամության կապեր» հուշարձանը։

Նկարագրություն
--------------

«Հավերժ բարեկամություն» 42 մետր հուշարձանը ռուսական և վրացական այբուբենի դժվար տարբերվող տառերից բաղկացած սյուն է, որտեղ գրված են «խաղաղություն», «աշխատանք», «միասնություն», «եղբայրություն» բառերը։ Սյունը վերևում պսակված է խաղողի ողկույզի ծաղկեպսակով՝ ցորենի հասկով հյուսած, որը շատ խորհրդանշական է, խաղողը խորհրդանշում է Վրաստանը, իսկ հացը՝ Ռուսաստանը։

Հուշարձանը կանգնեցված էր հարթ պղնձյա պատվանդանի վրա, որոնցից մեկի վրա գրված է Սբ. Գևորգյան տեքստից, իսկ մնացածը` մեջբերում են Ռուսաստանի և Վրաստանի բարեկամությանը նվիրված բազմաթիվ հեղինակների ստեղծագործություններից` Ս. Ռուսթավելի, Ի. Ճավճավաձե, Ա. Ծերեթելի, Հ. Նիկոլաձե Ա. Պուշկին, Մ.Մ. Լերմոնտով, Ս.Ա. Եսենին, Բ.Լ. Պասեռնակ, Ք.Ս. Սիմոնով և ուրիշներ։ Հատկանշական է, գրքերից մեկի տեքստում ուղղագրական սխալ է նկատվել։

15 զարդատախտակ տեղադրվել է հուշարձանի բացումից մի քանի օր հետո, իսկ Բորիս Պաստեռնակի բառերով գլանակը զոդվել է կառավարության մեքենաների ժամանելուց անմիջապես առաջ, քանի որ քանի որ ԿՓՇԿ կենտրոնական կոմիտեի քարտուղարներից մեկի կողմից Պաստեռնակի բանաստեղծությունները արգելված էին պղնձե թիթեղներով տեղադրվել։ Բայց Ծերեթելին սրա վերաբերյալ այլ տեսակետ ունի.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Խորհրդային ժամանակներում արգելված Պաստեռնակից նույնիսկ մեջբերումը անելը նշանակում էր վտանգել սեփական կենսագրությունը։ Բայց իմ, այսպես ասած, լեզուների բարեկամություն սյունաշար-հուշարձանի վրա (Տիշինայի հրապարակում, Բելառուսի երկաթուղային կայարանից ոչ հեռու), գրված արամերենի, վրացերենի, սլավոնական այբուբենի տառերով Պաստեռնակի պոետիկ մետաղական պատառիկներ կան։ Լճացման գագաթնակետ էր սկսվել։ Այս անունը չի նշվել, և Միխայիլ Սուսլովը անձամբ ընդգծել է Բորիս Լեոնիդովիչի գրվածքները։ Հիշում ե՞ս այսպիսի բան։ Սարսափելի մարդ էր։ Նա ԽՍՀՄ ԿԿ-ի կենտրոնական կոմիտեում պատասխանատու էր գաղափարախոսության համար, և նրա հետ վիճելը վտանգավոր էր։ Բայց ես իսկապես ուզում էի, որ ժողովուրդը կարդա Պասեռնակի գեղեցիկ բանաստեղծությունները, և ես դրսևորեցի իմ սեփական կամքը։ Նախապատրաստեցի սալիկը՝ նախապես բանաստեղծական տողերով և սպասեցինք։ Երբ ինձ հայտնեցին, որ հանձնաժողովը, որը պետք է հարձներ հուշարձանը, դուրս է եկել Կրեմլից, հրաման տվեցի տեղադրել և զոդել սալիկը։ |  |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  «Дружба навеки — памятник с орфографической ошибкой». Необычные памятники Москвы. Վերցված է 2015 թ․ հուլիսի 31-ին.
2. 1 2 3 4  «Памятник русско-грузинской дружбе». intomoscow.ru. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ հոկտեմբերի 12-ին. Վերցված է 2015 թ․ հուլիսի 31-ին.
3. 1 2  «Дружба навеки». Прогулки по Москве. Վերցված է 2015 թ․ հուլիսի 31-ին.