**«Ոսկի քաղաքը»**, հնդկական հեքիաթ՝ փոխադրված Հովհաննես Թումանյանի կողմից։

Ընդհանուր ակնարկ
----------------

Հովհաննես Թումանյանի ստեղծագործական ակտիվ հետաքրքրությունը հեքիաթի նկատմամբ կապված էր այն բարձր պատկերացման հետ, որը նա ուներ ժողովրդական բանահյուսության այդ տեսակի նկատմամբ։ 1920 թվականի մի զրույցի ժամանակ նա ասել է. *«Հեքիաթները անդունդներ են՝ խորը, անծայր, անվերջ հարուստ ու շքեղ աշխարհ։ Հեքիաթը ամենաբարձր ստեղծագործությունն է, և նույնիսկ հանճարները հեքիաթ չեն կարողանում ստեղծել, բայց հեքիաթների են ձգտում»*, իսկ երկու տարի անց՝ Պ. Մակինցյանին գրած նամակում Թումանյանն իր միտքը շարունակում էր այսպես` «*Հեքիաթի մասին ոչ միայն մեր «երջանիկ» աշխարհքում, ավելին` լավ երկրներում էլ դեռ պարզ հասկացողություն չունեն։ Կարծում են` դա հեշտ ու հանաք բան է։ Դա գրականության մեջ ամենաբարձր արտահայտությունն է, ուր ամբողջը հավիտենական սիմվոլներ են»*։ Բնական է, որ իր ողջ ստեղծագործությամբ ժողովրդական բանահյուսության հետ սերտորեն կապված Թումանյանը պետք է ձգտեր հասնելու այդ «հավիտենական սիմվոլների» նվիրական իմաստին` տալու նրանց իր մեկնությունը։ Սկսած 1907 թվականից նրա ստեղծագործական աշխատանքում հեքիաթը առաջին տեղերից մեկն է գրավում։ Մեկ տասնամյակի ընթացքում Թումանյանը տվեց հայկական և արևելյան հեքիաթների ավելի քան քսան ինքնուրույն մշակումներ և նույնչափ էլ թարգմանություններ ու փոխադրություններ ուրիշ ժողովուրդների հեքիաթներից։ Թումանյանի թարգմանած հեքիաթների ազգային քարտեզը բազմերանգ է` գերմանական (10), ռուսական (3), իտալական (2), իռլանդական (1), հնդկական(2), գերմանական (2), ճապոնական (2), արաբական (1)։ 
Թարգմանությունների ստեղծագործական բնույթը հատկապես ցայտուն է երևում «Ոսկի քաղաքը» հնդկական հեքիաթի օրինակով, որը շատ կողմերով կարող է ինքնուրույն երկ համարվել։ Շատ հարազատ թումանյանական բան կա այդ հեքիաթում։ «Փարվանայի» հերոսուհու նման գեղեցկուհի Քանաքարան ևս մերժում է հարստությամբ կամ քաջությամբ իրեն գրավել ցանկացող երիտասարդներին և դնում է իր պայմանը. ինքը կընտրի նրան, ով իր կյանքում գոնե մի անգամ եղած կլինի Ոսկի քաղաքում։ Ոսկի քաղաքը ժողովրդի սոցիալական ուտոպիան է՝ ազատության և հավասարության, արդար աշխատանքի և խաղաղության երազանքը։

Սյուժե
------

Հնդկաստանի Բենարես քաղաքի Ուքանա թագավորի կինը մահանում է։ Դժբախտ թագավորը չի կարողանում ոչնչով մխիթարվել և իրեն որսորդության է տալիս։ Որսերից մեկի ժամանակ անտառում մի գեղեցիկ փոքրիկ աղջիկ է գտնում, ուրախանում է, աղջկան վերցնում իր հետ, անունը դնում Քանաքարա։ Մեծանում է Քանաքարան, դառնում տխուր թագավորի միակ մխիթարանքը։ Երբ հասնում է աղջկա ամուսնության ժամանակը, թագավորը հրավիրում է իր երկրի երիտասարդ արքայազուններին, որպեսզի Քանաքարան նրանց միջից ընտրություն անի։ Աղջիկը դուրս չի գալիս իր սենյակից և վերջապես հորն ասում է իր երազի մասին. երազում Քանաքարայի մոր հոգին հորդորել էր, որ աղջիկը ընտրություն անելիս չտարվի ո՛չ գեղեցկությամբ, ո՛չ քաջությամբ, ո՛չ հարստությամբ, այլ ընտրի այնպիսի մեկին, ով կյանքում գոնե մեկ անգամ եղել է Ոսկի քաղաքում։ Թագավորը փեսացուներին հայտնում է այդ մասին, նրանք էլ ասում են, որ երբևէ չեն լսել այդ քաղաքի մասին ու հեռանում են։ Շուտով պալատ է գալիս մի զվարճասեր երիտասարդ` Դիվանա անունով, ում համար հերթական զվարճություն կլիներ միանգամից ձեռք բերել գեղեցիկ կին ու ահռելի հարստություն, և հայտնում, որ ինքը եղել է Ոսկի քաղաքում։ Նրան տանում են Քանաքարայի մոտ, աղջիկը խնդրում է պատմել Ոսկի քաղաքի մասին, և Դիվանան սկսում է իր սուտ պատմությունը` ասելով, թե Ոսկի քաղաքում ամեն բան ոսկուց է, մարդիկ էլ երբեք չեն չարչարվում, այլ միայն զվարճանում են։ Քանաքարան անմիջապես հասկանում է, որ երիտասարդը ստում է և հրամայում է նրան դուրս անել պալատից։ Այն օրվանից, երբ Դիվանան տեսավ Քանաքարային, սիրահարվեց և հիմնովին փոխվեց։ Նա թողեց տուն ու տեղ, հորն ու մորը և ճանապարհ ընկավ` գտնելու Ոսկի քաղաքը։ Եվ ահա Դիվանան հասնում է անտառ, որտեղ ծառի վրա տեսնում է մի արծիվ, պատրաստում է նետն ու աղեղը, որ սպանի արծվին, երբ հանկարծ աստծու հրամանով թռչունը լեզու է առնում և ասում, որ վիրավոր է, եթե երիտասարդն օգնի իրեն, կկատարի նրա ցանկությունը։ Դիվանան զարմանում է և որոշում օգնել արծվին։ Երբ արծիվը լավանում է, հարցնում է Դիվանայի ցանկության մասին։ Դիվանան պատմում է իր պատմությունը և խնդրում արծվին իրեն հասցնել Ոսկի քաղաք։ Արծիվը բաց է անում իր հսկայական թևերը, երիտասարդին ասում, որ ամուր բռնվի իր մեջքից և սլանում է բարձրաբերձ ամպերի միջով։ Այսպես Դիվանան հայտնվում է Ոսկի քաղաքում։ Նրան անմիջապես տանում են Գոհար թագուհու մոտ, և տղան պատմում է ողջ կատարվածը։ Գոհար թագուհին ողջունում է տղայի որոշումը. *«-Միշտ լավ է, երբ մարդիկ թողնում են իրենց վատ սովորություններն ու կրքերը, լցվում են բարձր կարոտով ու ձգտում են, գնում են հասնելու մի բարձր նպատակի։ Թե կհասնեն` լավ, թե չեն հասնի` դարձյալ միշտ լավ է ու լավ, որովհետև կյանքը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ ձգտումն ու ճանապարհ։*

*-Իսկ երջանկությունը...*

*-Աշխատել լավ ճանապարհի վրա ու գոհ լինել իր ունեցածով»*։

Այնուհետև Գոհար թագուհին Դիվանայի հետ շրջում է ողջ ապարանքով։ Սրահներից մեկում Դիվանան տեսնում է մի աղջկա նկար, որը շատ նման էր Քանաքարային և բացականչում. «Վա՜հ, ինչքան նման է»։ Գոհար թագուհին Դիվանային առաջարկում է մնալ իր երկրում, սակայն երիտասարդը տենչում էր վերադառնալ սիրած աղջկա մոտ։ Թագուհին պատվիրում է նավ պատրաստել Դիվանայի համար և նրան ճանապարհ է դնում։ Ճանապարհին ծովը սաստիկ ալեկոծվում է և նավը գցում մի կղզի։ Մի չնաշխարհիկ կղզի է դա լինում, սակայն ամենից չքնաղ լինում է կղզու տիրուհին, ով առաջարկում է Դիվանային ամուսնանալ իր հետ։ Դիվանան մերժում է և ասում, որ պիտի գնա։ Հանկարծ այդ տիրուհին կերպարանափոխվում է, և Դիվանայի առաջ կանգնում է Գոհար թագուհին և ասում, որ Քանաքարան իր կորած աղջիկն է, ում մանուկ հասակում Սև դևը փախցրել է, այդ օրվանից Գոհար թագուհին լուր չուներ աղջկանից։ Այժմ, երբ համոզվեց, որ Դիվանան արժանի է իր աղջկան, հանգիստ խղճով կարող է նրան ճանապարհ դնել իր աղջկա մոտ։ Դիվանան վերջապես հասնում է իր հայրենի երկիր, անմիջապես գնում Ուքանա թագավորի ապարանք և Քանաքարային պատմում ողջ եղելությունը։ Նրանք ստանում են թագավորի օրհնությունը, յոթն օր, յոթ գիշեր հարսանիք անում։ Շուտով թագավորը մահանում է, և գահն անցնում է Դիվանային։ Դիվանան երկիրը կառավարում է Ոսկի քաղաքի սկզբունքներով. երկրում ոսկու փոխարեն մարդկանց երջանկացնում էր ազնիվ աշխատանքն ու հավասարությունը։

Կերպարներ
---------

* Ուքանա թագավոր

* Քանաքարա

* Դիվանա

* Գոհար թագուհի

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Հայ նոր գրականության պատմություն*. Երևան: Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն. 1979. pp. 327–328.
2. ↑  Թումանյան, Հովհաննես. *Հեքիաթներ*. Երևան: Լույս հրատարակչություն. p. 136.