| «Մոնիտոր» |
| --- |
| USS Monitor |
|  |
| «Մոնիտոր» մարտանավ |
| **Հիմնական տեղեկություն** |
| Տիպ | ռազմանավ |
| Верфь | Նյու Յորքի նավաշինարան |
| Выведен из состава флота | 29 դեկտեմբերի 1862 թ. |
| Ժամանակակից կարգավիճակ | Խորտակվել է |
| **Պարամետրեր** |
| Длина | 52 մ |
| Ширина | 12,5 մ |
| Бронирование | երկաթ |
| **Տեխնիկական տվյալներ** |
| Скорость | 8հանգույց (14,8 կմ/ժ) |
| Экипаж | 59 մարդ |
| **Սպառազինություն** |
| Артиллерийское вооружение | Երկու 279 մմ Dahlgren ողորկափող հրացաններ |

«Մոնիտոր» (անգլ.՝ Monitor *«դիտորդ, վերահսկիչ»*), ԱՄՆ ռազմածովային նավատորմի առաջին զրահակիրը, որն առավել հայտնի է իր մասնակցությամբ ռազմանավերի պատմության մեջ ռազմանավերի առաջին ճակատամարտին. 1862 թվականի մարտի 9-ի Հեմփթոն ռոուդսի ճակատամարտին Ամերիկայի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ։ «Մոնիտոր»-ը դարձավ նոր դասի նավերի հիմնադիրը։

Արտաքին տեսքի պատմություն
-------------------------

1859 թվականին Ֆրանսիայում դրվեց La Gloire-ը՝ առաջինը բոլորովին նոր տիպի նավերից՝ պողպատե թիթեղյա զրահով հագեցած նավ։ Աշխարհում այս իրադարձությունն աննկատ չմնաց, և շուտով նմանատիպ նավեր տեղադրվեցին Մեծ Բրիտանիայում, որոնք կոչվում էին մարտանավ։ Այդ ժամանակից ի վեր ծովային մարտերի բնույթը կտրուկ փոխվել է։

Քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ Մերիմակ նավի կորպուսն ընկավ Համադաշնության ձեռքը, որը հյուսիսայինները չհասցրեցին ամբողջությամբ ոչնչացնել Գոսպորտի ռազմածովային բազայից նահանջի ժամանակ։ Շուտով Հյուսիսային հետախուզությունը իմացավ, որ Մերիմակը, որը վերականգնվում էր Վիրջինիա անունով, նախատեսվում էր վերստեղծել նոր հզորությամբ՝ արմադիլոյի տեսքով, որը նախատեսված էր Կոնֆեդերացիայի նավահանգիստների ծովային շրջափակումը ճեղքելու համար։

Չսպասելով Վիրջինիայի վերականգնման ավարտին, դաշնային իշխանությունները որոշեցին ստեղծել նավ, որը կարող է հաջողությամբ դիմակայել հարավի հույսին, ինչ էլ որ այն լիներ։

Շվեդ էմիգրանտ Ջոն Էրիքսոնը, ով արդեն իրեն ապացուցել էր մի շարք տեխնիկական նորամուծություններով, առաջարկեց ստեղծել սկզբունքորեն նոր նավ, որն աշխարհում նմանը չուներ։ Ավելին, նա հայտարարեց, որ այն կկառուցի ընդամենը երեք ամսում։ Նրա առաջարկն այնքան համոզիչ էր, որ նախագահ Լինքոլնը, իրեն բնորոշ ձևով, ասաց. «Ես զգում եմ նույնը, ինչ զգում է աղջիկը, երբ առաջին անգամ գուլպա է հագնում. դրա մեջ ինչ-որ բան կա»։ Հանձնաժողովը հավանություն է տվել նախագծին։ Էրիքսոնը կարողացավ ամբողջովին նոր նավ կառուցել ընդամենը 100 օրում։

«Մոնիտոր» բառը ամերիկանացված անգլերենում, ի թիվս այլոց, ունի նաև «մենթոր» իմաստը։ Հասկանալի էր, որ այդ անունով նավը պիտի դաս տար հարավայիններին։

Շինարարություն
--------------

Ջոն Էրիկսոնի արձանը` ձեռքին Մոնիտորի մոդելը
Նավի ամբողջ կորպուսը պողպատից էր։ Կողմերի բարձրությունն ընդամենը 60 սմ էր, զրահը ծածկում էր ոչ միայն կողքերը, այլև տախտակամածը։ Տախտակամածն ամբողջությամբ դատարկ էր, բացառությամբ ծանր զրահապատ անիվների տան և հրացանի աշտարակի։ Ծայրից ավելի մոտ երկու ծխնելույզներ էին, որոնք պետք էր ապամոնտաժել նախքան մարտ մտնելը։

Նավի սխեման
Պտտվող ծանր զրահապատ ատրճանակը զինված էր երկու 11 դյույմ (279 մմ) Դալգրեն ատրճանակներով։ Հրացանները լիցքավորվել են դնչափից և լիցքավորվելուց հետո վերելակների վրա տեղափոխել նավահանգիստներ։ Մոնիտորի աշտարակը զրահապատ էր 8 դյույմ հաստությամբ բազմաշերտ զրահով։ Իջնելու պահին հարավային նավատորմի ոչ մի նավային հրացան չի կարողացել թափանցել նման զրահ։ Նավի առաջին հրամանատար լեյտենանտ Ուորդենի խոսքով՝ «Եթե արկը սուր անկյան տակ դիպչի աշտարակին, այն կցատկի դրանից՝ առանց վնաս պատճառելու»։ Dahlgren ատրճանակները, որոնցով զինված էր նավը, գործում էին այն ժամանակվա ռազմածովային ռազմավարության ոգով. դրանք նախատեսված չէին թշնամու զրահը ներթափանցելու, այլ զրահապատ թիթեղները կոտրելու կամ դրանց ամրացումները պոկելու փորձ կատարելու համար։ Այնուամենայնիվ, փորձարկումների ժամանակ այս ատրճանակներից մեկի պատռվելուց հետո օգտագործված վառոդի լիցքերը լրջորեն նվազել են։ 1906թ.-ին «Մոնիտորի» վերջին ողջ մնացած սպայի՝ կապիտան Լուի Ն. Ստոդերի (անգլ.՝ Louis N.Stodder) հետ հարցազրույցում ասվում է.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Մեզ հրամայեցին օգտագործել միայն 15 ֆունտանոց սև վառոդի լիցքեր՝ 165 ֆունտ հիմնական քաշով։ Նույն տրամաչափի հրացաններն այժմ օգտագործում են 250-ից մինչև 500 ֆունտ վառոդի լիցքեր։ Մեր կրակոցների էֆեկտը համեմատելի էր մեծ ռետինե գնդակ նետելու հետ. այնքան փոքր էր մեր միջուկների թափանցող ուժը։ |  |

Մակերեսային հոսքը թույլ է տվել նավին աշխատել գետերի և առափնյա գծերի վրա։

Ընդհանուր առմամբ, նավի նախագծման մեջ օգտագործվել է արտոնագրերով պաշտպանված 47 եզակի գյուտեր։

Թերություններ
-------------

Որպես օրիգինալ դիզայնի հապճեպ կառուցված նավ՝ Մոնիտորն ուներ բազմաթիվ թերություններ։

Խնդիրներ կային 300 ձիաուժ հզորությամբ շարժիչի հետ, որը հնարավորություն տվեց զարգացնել ընդամենը 9 հանգույց արագություն։ Այնուամենայնիվ, նույնիսկ նման արագությունը հաճախ անհասանելի էր. ծայրահեղ ցածր կողմերը ոչ միայն նվազեցնում էին նավի տեսանելիությունը թշնամու համար, այլև մեծապես խաթարում էին նրա մանևրելու ունակությունը, ընդ որում, ամենափոքր ալեկոծության դեպքում ալիքները պարզապես պտտվում էին կողմերի վրա։ Իր առաջին անցման ժամանակ նավը ծովում ալիքի մեջ ընկավ, որն ընդամենը 2-3 բալ էր, բայց նույնիսկ դա բավական էր, որ նավը միայն հրաշքով հասնի թիրախին։ Ալիքները խփում էին կողքերին, ծակ լյուկերը թույլ էին տալիս ջուրը ներս մտնել։ Ցածր ծխնելույզները ալիքը տապալել է, իսկ ջուրը մարել է կաթսաների վառարանները։ Աշտարակները լցված էին թունավոր ծխով, կանգնեցված մեքենաները թույլ չէին տալիս օգտագործել գոլորշու պոմպեր, և նավը կամաց-կամաց խորտակվում էր։ Միայն եղանակի բարելավումն է հնարավորություն տվել կրկին վառել վառարանները, դուրս մղել ջուրը և շարունակել ճանապարհը։

Աշտարակը պտտելու համար գոլորշու օգտագործման նորագույն համակարգը նույնպես ուներ իր թերությունները։ Նավի հրամանատարի տեղակալ լեյտենանտ Գրինի խոսքով, պտուտահաստոցը պտտվել է կա՛մ ամուր, կա՛մ հեշտությամբ և արագ.«Դժվար էր պտույտ սկսելը, և եթե այն արդեն սկսվել էր, ապա դադարեցնելը»։

Նավի շատ թերություններ կարելի էր շտկել, սակայն Վիրջինիայի արմադիլոյի ավարտված շինարարությունը պահանջում էր Մոնիտորի անհապաղ գործարկումը։

Հեմփթոնի ճանապարհների ճակատամարտ
--------------------------------

«Մոնիտորի» և «Վիրջինիայի» միջև ճակատամարտը պատկերող գծանկար
Աշտարակ ճակատամարտից հետո: Առջևի տեսք
Աշտարակի տեսքը հետևից
1862 թվականի մարտի 8-ին հյուսիսայինների շրջափակման ջոկատի դեմ հարավային CSS Վիրջինիա ռազմանավի ճակատամարտի ժամանակ նոր տիպի նավերի առավելությունները լիովին դրսևորվեցին։ CSS Վիրջինիան, առանց որևէ շոշափելի կորուստ կրելու, ոչնչացրեց թշնամու երկու հզոր նավ («Քամբերլենդ» և «Կոնգրես») և մեծ վնաս հասցրեց երրորդին։ Ուշ երեկոյան հասնելով մարտի դաշտ «Մոնիտոր»-ը՝ պարզվեց, վերջին ռազմանավն է, որն ընդունակ է դիմակայել Վիրջինիային։

Մոնիտորը ղեկավարում էր լեյտենանտ Ջոն Լ. Վորդենը։ Նրա տեղակալը լեյտենանտ Սամուել Դանա Գրինն էր, ով մարտի ժամանակ աշտարակում էր։ Երրորդը հրամանատարության մեջ էր լեյտենանտ Ալբան Ս. Սթայմերսը, ով ծառայել էր Մերիմակում մինչև այն գրավելը։

Տեղեկանալով մարտի 8-ի ճակատամարտի ողբերգական հանգամանքների մասին և վախենալով, որ CSS Վիրջինիան կբարձրանա Պոտոմակը և կհարձակվի Սպիտակ տան և Կապիտոլիումի վրա, նավատորմի հրամանատարությունը հրամայեց Մոնիտորին շտապ գնալ Վաշինգտոն։ Այնուամենայնիվ, Ուորդենը, կա՛մ գիտակցելով, որ հարավցիների նպատակն է ճեղքել շրջափակումը և ոչ թե հարձակվել մայրաքաղաքի վրա, կա՛մ պարզապես վախենալով երկրորդ երկար անցումից, որը կարող է ճակատագրական լինել նավի համար, նախընտրեց անտեսել հրամանը։ Մեկ այլ վարկածի համաձայն՝ հրամանը Վորդենին չի փոխանցվել էսկադրիլիայի հրամանատարի պաշտոնակատար կապիտան Մարսթոնի կողմից։

Մարտի 9-ին CSS Վիրջինիան, ծով դուրս գալով Մինեսոտան ոչնչացնելու համար, բախվել է Մոնիտորին։ Վերջինիս ձևն այնքան անսովոր էր, որ հարավայինների անձնակազմը այն շփոթեց կամ փարոսի կամ խութանշանի հետ և անտեսեց որպես թշնամի։ Սա թույլ տվեց Ուորդենին մոտենալ և համազարկ արձակել։ Այնուամենայնիվ, միջուկները թռան հարավայինների նավի զրահապաշտպանությունից։ Այնուամենայնիվ, Վիրջինիայի վերադարձի համազարկը նույնպես անհաջող էր։ Վիրջինիայի հարվածներից մեկից հետո Ուորդենը դուրս է եկել աշտարակից և ստուգել արկի թողած անցքը։ Հետագայում նա գրել է. «Բացի մի քանի ճաքերից, կորպուսը անվնաս էր»։

Վիրջինիայի ուղեկցող նավերը, նախընտրելով ռիսկի չդիմել, վերադարձան Նորֆոլկ։

Մի քանի անհաջող համազարկերից հետո հարավայինները փորձեցին խոցել թշնամուն ատրճանակների անցքերում, սակայն Մոնիտորի վրա, օգտագործելով շոգենավը պտուտահաստոցը պտտելու համար, նրանք ամեն կրակոցից հետո շրջում էին այն և չէին օգտագործում երկաթե ծանր թիթեղները, որոնք նախատեսված էին այն պաշտպանելու համար, բայց զգալիորեն դանդաղեցնում էին կրակի արագությունը և ուժասպառ էին անում նավաստիներին։

Աշտարակի և անիվների սրահի միջև ինտերկոմը շարքից դուրս էր եկել, և հրամանները փոխանցվում էին բաց տախտակամածով վազող նավաստիների միջոցով։ Ճակատագրի հեգնանքով, երկու նավաստիներն էլ (Քիլերը և Թոֆը) ցամաքային մարդիկ էին մինչև Մոնիտորում ծառայելը, և նրանց տրամադրած տեղեկատվությունը հաճախ խեղաթյուրված էր։ Ինքնին հրացանի աշտարակից կողմնորոշումը չափազանց դժվար էր. հատուկ նշանները, որոնք հնարավորություն էին տալիս տարբերակել ձախ և աջ կողմերը, շուտով մաշվեցին, և Գրինը հաճախ ստիպված էր կրակել՝ հենվելով միայն իր ինտուիցիայի վրա։

Համոզված լինելով, որ «Մոնիտորը» նույնպես ի վիճակի չէ վնասելու թշնամուն, լեյտենանտ Վորդենը փորձեց խոցել CSS Վիրջինիան պտուտակի կողմից։ Այնուամենայնիվ, CSS Virginia-ն ավելի լավ էր ղեկին և կարողացավ խուսափել բախումից։ Այնուամենայնիվ, «Մոնիտոր»-ի համազարկն իրոք թափանցեց Վիրջինիայի զրահը մոտ տարածությունից, բայց փայտե երեսպատումն անձեռնմխելի էր և արտահոսք չկար։ Իր հերթին, «Վիրջինիա» նավի նավապետ Ջոնսը նույնպես փորձել է խոյահարել թշնամուն, սակայն նավը կորցրեց նախորդ օրը «Վիրջինիայի» վրա տեղադրված հատուկ հարմարեցված խոյը՝ «Քամբերլենդի» հետ բախման ժամանակ։ Ջրի մեջ ցածր նստած Մոնիտորի հատակը ճզմելու փորձը նույնպես անարդյունք է ստացվել. հարվածն ընկել է կողքով։

Մոնիտորի աշտարակում վերջացել էր թնդանոթի գնդակները, և դրանց լրացուցիչ լիցքավորման համար անհրաժեշտ էր աշտարակը տեղակայել նավի աղեղի երկայնքով։ Թշնամու անգործությունը սխալմամբ շփոթելով խափանման հետ՝ Վիրջինիան կրկին փորձեց ավարտել գետնին ընկած Մինեսոտան, բայց շուտով Մոնիտորը վերադարձավ ճակատամարտ։

Ճակատամարտի երրորդ ժամի ավարտին Վիրջինիայի գնդացրորդները փոխեցին մարտավարությունը և սկսեցին թիրախավորել հրամանատարի խցիկը։ Ռումբերից մեկի պայթյունի հետևանքով վիրավորվել է «Մոնիտոր»-ի կապիտան Վորդենը՝ զրահապատ թիթեղի ներսի կողմի բեկորները մի աչքը հանել էին, մյուսը՝ վնասել։ Հրամանատարությունը ստանձնեց լեյտենանտ Գրինը, ով որոշեց անցնել իր մարտկոցների ծածկույթի տակ. մակընթացությունը ցածր էր, և նույնիսկ այդքան մակերեսային նավը վտանգի տակ կդնի թշնամու ափամերձ մարտկոցների տեսադաշտում, ինչը կհանգեցնի դրանց կորստին. Բացի այդ, անձնակազմը, որը չէր քնել նավը Նյու Յորքից դուրս գալուց հետո, և՛ ֆիզիկապես, և՛ հոգեբանորեն հոգնած էր։ Գրինը գրել է.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Իմ ժողովուրդը և ես ամբողջովին սևացել էինք ծխից ու վառոդից։ Ամբողջ ներքնաշորս ամբողջովին սև էր... Ես այնքան երկար մնացի ոտքի վրա և այնպիսի գրգռված վիճակում էի, որ նյարդային համակարգս ամբողջովին հյուծվել էր։ Նյարդերն ու մկանները կտրուկ կծկվեցին, ասես նրանց միջով անընդհատ էլեկտրական հոսանք էր անցնում... Ես պառկեցի ու փորձեցի քնել...նույն ձև ես կարող էի փորձել քնել։ |  |

Ափին գտնվող բազմաթիվ դիտորդներ այլ կերպ էին մտածում. ռազմական քարտուղարի օգնական Ֆոքսը զայրացած էր «Մոնիտոր»-ի հեռանալու պատճառով և ավելի ուշ պահանջեց, որ Գրինը հեռացվի հրամանատարությունից։ Մի շարք թերթեր (ինչպես հյուսիսային, այնպես էլ հարավային) ուղղակիորեն մեղադրեցին «Մոնիտոր»-ի անձնակազմին վախկոտության մեջ։

«Վիրջինիա»-ի հրամանատարությունը զարմացած էր «Մոնիտոր»-ի հեռանալուց (թշնամուն թվում էր անձեռնմխելի) և որոշ ժամանակ ակնկալում էր նրա վերադարձը դեպի ճանապարհ։ Սակայն «Վիրջինիան» ևս ոչ մեկի հետ չի կարողացել կռվել՝ նավի կորպուսը թուլացել է մշտական հարվածներից, նավի փայտե հիմքը սկսել է հոսել, իսկ մակընթացությունը սպառնում էր գետնին գցել նավը։ Նավը վերադարձել է Նորֆոլկ՝ վերանորոգման համար։

Հարավացիների ծայրահեղ ցածր էներգիայի ծանր արդյունաբերությունը, որն արդեն գերմարդկային ջանքեր էր գործադրում Վիրջինիա ստեղծելու համար (նույնիսկ քաղաքներում մասնավոր տների մետաղական ցանկապատերը թույլատրվում էին հալվել), չկարողացավ վերականգնել նավը։

Այսպիսով, չնայած մարտադաշտը մնաց Վիրջինիայի ետևում, վերջինիս նպատակը (շրջափակումը ճեղքելը) չիրականացավ, և Մոնիտորի նպատակը (ապշրջափակումը կանխել) հաջողությամբ ավարտվեց։

Դժբախտություն
-------------

Մոնիտորի մահը:
USS Monitor-ի կրկնօրինակը ծովային թանգարանում:
1862 թվականի դեկտեմբերի 29-ին Մոնիտորը վերանորոգումից հետո մալուխով քարշակվեց դեպի Հեմփթոն Ռոուդս։ Այնուամենայնիվ, երեկոյան ժամը 23-ի սահմաններում մի բան տեղի ունեցավ, որից թիմը վախենում էր հենց առաջին ուղևորության ժամանակ. ալիքները ծածկեցին նավը, և այն արագ խորտակվեց։ Նավի հետ միասին զոհվել են 4 սպա և 12 նավաստի (49 մարդ փրկվել է)։

Դժբախտության վայրը
------------------

1973 թվականին Հյուսիսային Կարոլինայում գտնվող Հաթերաս հրվանդանից 16 մղոն հարավ-արևելք հայտնաբերված Monitor-ի խորտակման վայրը հայտարարվեց առաջին ազգային ծովային արգելավայրը։ Անհանգիստ հոսանքների և փոփոխական եղանակի պատճառով տարածքը հաճախ անվանում են Ատլանտյան օվկիանոսի Գերեզմանոց։

1998 թվականին նավի պտուտակը բարձրացվեց ծովի հատակից։ 2001 թվականի հուլիսի 16-ին բարձրացվեց 30 տոննաանոց էլեկտրակայանը։ Իսկ 2002 թվականին 41 օր աշխատանքից հետո նավի աշտարակը բարձրացրին ծովի հատակից։ Վերելքի ժամանակ հայտնաբերվել են երկու նավաստիների աճյուններ, ովքեր սպասում են նույնականացմանը։

Այժմ նավի մահվան վայրը գտնվում է Ազգային օվկիանոսային և մթնոլորտային գործակալության պաշտպանության ներքո։ Նավի բազմաթիվ մասեր, որոնք հայտնաբերված են հատակից, գտնվում են Վիրջինիայի ծովային թանգարանում։

1986 թվականին «Մոնիտոր»-ի մահվան վայրը հռչակվել է ազգային պատմական հուշարձան։

«Մոնիտոր»-ը արվեստում
---------------------

* «Մոնիտոր»-ի պատմությունը բավական մանրամասն նկարագրված է հայտնի ֆանտաստիկ գրող Հարի Հարիսոնի «Անակոնդայի օղակները» ֆանտաստիկ պատմավեպում։
* Նավերի կառուցումը և Վիրջինիայի և Մոնիտորի միջև վերջին ճակատամարտը վերարտադրվում են ռեժիսոր Դելբերտ Մանի կողմից 1991 թվականին նկարահանված «Ironclads» գեղարվեստական ֆիլմում։
* USS Monitor-ը շվեդական Civil War մետալ խմբի երգն է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  The French followed those ships with the first ocean-going ironclad, the armored frigate Gloire in 1859, and the British responded with HMS Warrior
2. ↑  Quarstein, 2010, p. 106
3. ↑  Interest in locating the ship revived in the early 1970s and Duke University, the National Geographic Society and the National Science Foundation sponsored an expedition in August 1973 to search for the wreck using a towed sonar system. The Duke team was led by John G. Newton
4. ↑  Ironclads (անգլ.)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Хэмптонский рейд: «Виргиния» против «Монитора» (8-9 марта 1862 г.)
* Jack Greene,Alessandro Massignani Первые броненосцы. Глава вторая
* Маль К. М. Гражданская война в США 1861—1865. — М.: ACT; Мн.: Харвест, 2002.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: n50005118 · VIAF: 268625846 · WorldCat VIAF: 268625846 |

 |