Մատնախոսություն
**Ժեստերի լեզու** (հայտնի նաև որպես **նշանների լեզու**), լեզու, որն օգտագործում է տեսողական-շարժողական մեխանիզմը միտք արտահայտելու համար։ Լեզուն արտահայտվում է շարժողական նշանահամակարգերով՝ զուգակցված ոչ շարժողական տարրերով։ Ժեստերի լեզուները լրիվ նման են բնական լեզուներին իրենց սեփական գրականությամբ և բառապաշարով։ Սա նշանակում է, որ ժեստերի լեզուները համընդհանուր և փոխադարձաբար հասկանալի չեն, հետևաբար նշանների լեզուների մեջ կան որոշակի նմանություններ։

Լեզվաբանները ենթադրում են, որ և՛ գրավոր և՛ նշանային հաղորդակցումը բնական լեզվի մասեր են, ինչը նշանակում է, որ երկուսն էլ արտահայտում են երկարատև ծերացման ընթացք և ժամանակի ընթացքում զարգացած վերացականը՝ առանց մանրակրկիտ ծրագրման։ Ժեստերի լեզուն չպիտի մերժված լինի ոչ խոսքային հաղորդակցության մաս կազմող «մարմնի լեզվի» կողմից:

ժեստերի լեզվի պահպանումը, Ջորջ Վեդից (1913)
Այնտեղ, որտեղ կա խուլ մարդկանց համայնք, այդտեղ ժեստերի լեզուն զարգացած է և առկա է տեղական խուլերի մշակույթների առանցքում։ Թեև ժեստերը հիմնականում օգտագործվում են խուլերի և ծանր լսողություն ունեցողների կողմից, այն նաև օգտագործվում է լսող անհատների կողմից, ինչպես օրինակ այն մարդիկ, ովքեր ֆիզիկապես չեն կարողանում խոսել, նրանք, ովքեր խնդիրներ ունեն խոսելու հետ՝ կապված հաշմանդանությունից կամ պայմաններից (օժանդակ կամ այլընտրանքային հաղորդակցում) կամ նրանք, ովքեր ունեն խուլ ընտանիքի անդամ, ինչպիսիք են խուլ մեծահասակների երեխաները (COAd's):

Դեռ պարզ չէ, թե գործածական քանի ժեստերի լեզու կա աշխարհում։ Ամեն երկիր ունի իր սեփական մայրենի ժեստերի լեզուն, որոշները նույնիսկ մեկից ավելին ունեն։ 2013 թվականի *Ethnologue* հրատարակության մեջ նշվում է 137 ժեստերի լեզու։ Որոշ ժեստերի լեզուներ ձեռք են բերել որոշակի իրավական ճանաչում, մինչդեռ որոշներն էլ ընդհանրապես որոշակի կարգավիճակ չունեն։

Լեզվաբանները տարբերում են բնական ժեստերի լեզուն այլ՝ դրանց նման կամ դրանցից բխող համակարգերից, ինչպիսիք են օրինակ խոսակցական լեզուների հնարած ձեռնարկային կոդերը, տնային ժեստերը, «երեխայական ժեստերը» և ոչ մարդ-արարածների կողմից սովորած ժեստերը։
Մատնախոսությունը, դակտիլոլոգիան (հուն․՝ δάκτυλος-մատ), խոսքի յուրահատուկ ձև է, որի ընթացքում բառերն արտահայտվում են ձեռքի մատների միջոցով։ Սկզբնական շրջանում մատնախոսությունից օգտվել են ուխտյալ լռակյացները (հաղորդակցվելու պահանջն ավելի ուժեղ է եղել եկեղեցական կանոններից), հետագայում այն դարձել է լսողության խնդիրներ ունեցող անձանց հաղորդակցման միջոց։ Միջազգային լեզու չէ, օգտվում են միայն նույն լեզվով խոսող խուլերը։ Գոյություն ունի նաև գրավոր ձևը (մատնագրություն-դակտիլոգրաֆիա)։ Խոսակցությունը տեղի է ունենում պայմանական նշաններ պատկերող այբուբենի միջոցով։ Մատնախոսության սկզբունքները առաջին անգամ մշակվել են Իսպանիայում (Պեդրո Պենսեն, XVI դար)։ Խոսակցության նշանների համակարգը մեր երկրում գրվել է 1950-ական թվականներին (Ի. Ֆ. Գեյլման), իսկ մեր հանրապետությունում՝ 1961-ին (Վ. Գ. Խալաթյան)՝ ռուսական այբուբենի հիման վրա՝ բաղկացած 39 ստեղնային նշաններից։

Ժեստերը ձեռքերի իմաստավորված շարժումներն են, որոնց ընթացքում ձեռքերը հպվում են դեմքին, գլխին և մարմնին։ Ժեստերն ունեն բարդ կառուցվածք։ Յուրաքանչյուր ժեստ կազմված է հինգ բաղադրամասից՝

1. մատնաձև
2. տեղ
3. շարժման բնույթ
4. շարժման ուղղություն
5. դիմախաղ։

Ժեստերն ուղեկցվում են դիմախաղով, առանց որի ժեստերի լեզուն դառնում է անարտահայտիչ ու անհասկանալի։ Ժեստերն արտահայտում են առարկաներ, գործողություններ, երևույթներ, մատնանշում առարկայի տեղը, ուղղությունը, պատկերում ձևը, նմանակումը։ 
Խուլերի մանկապարտեզներում և դպրոցների նախնական դասարաններում մատնախոսությունը բանավոր խոսքի ուսուցման հիմնական, իսկ բարձր դասարաններում՝ օժանդակ միջոց է։

Հայերեն ժեստերի լեզու
---------------------

Հաճախ մատնախոսությունը շփոթում կամ նույնացնում են ժեստերի լեզվի հետ, սակայն դրանք ոչ մի ընդհանրոըթյուն չունեն։
Կան բառեր և հասկացություններ (օր.`հատուկ անուններ), որոնք չունեն իրենց ժեստային արտահայտությունը, և դա լրացվում է մատնախոսությամբ։ Հայերեն մատնախոսության այբուբենը ստեղծվել է 1960 թ.: 
Հեղինակը սուրդոմանկավարժ, մանկավարժական գիտությունների թեկնածու Վաչագան Խալաթյանն է։ Նա ստեղծել է մատնախոսության հայերեն այբուբենը և ժեստերի լեզվի համառոտ բառարանը։ Խալաթյանը ծանրակշիռ ներդրում ունի հատուկ ուսուցման համակարգի զարգացման բնագավառում։ Հեղինակել է «Հատուկ մանկավարժության բառարան», «Հայկական ժեստերի լեզվի բառարան» (2001) և «Խոսող ձեռքեր» հայկական ժեստերի լեզվի բառարան ուսումնաօժանդակ ձեռնարկները։

Հիմնադրման օրից ի վեր հայերեն ժեստերի լեզվի բառարանն անընդհատ թարմացվում է, քանի որ այն կենդանի լեզու է ու զարգանում, փոփոխություններ է կրում։ Մինչ օրս հրատարակված հայերեն միակ բառարանում կա 2500 ժեստ, հոգևոր բառարանում՝ մոտ 1500։ Հայերեն ժեստերի լեզուն շատ մոտ է ռուսերեն ժեստերի լեզվին, քանի որ զարգացման հիմնական փուլերը կրել են խորհրդային և հատկապես ռուսական ազդեցություն (կրթություն)։ 

Գյումրու «Ագաթ» Հատուկ Կարիքներով Կանանց Կենտրոն ՀԿ-ն 2010 թ-ին հրատարակել է հայկական ժեստերի լեզվի 1-ին էլեկտրոնային բառարանը, որում ներառված են 250 առաջնային հաղորդակցության հայկական ժեստեր։ 2011 թվականինին ստեղծել է հայկական-ամերիկյան ժեստերի լեզվի էլեկտրոնային և տպագիր բառարան։ Ինչպես էլեկտրոնային բառարանը, այնպես էլ գիրքը պարունակում են 250 /ընդհանուր թվով 500/ առաջնային հաղորդակցման համար անհրաժեշտ հայկական ժեստեր, որոնք ուղեկցվում են համարժեք ամերիկյան ժեստով, հայերեն և անգլերեն թարգմանություններով և համապատասխան պատկերներով, ներառված են նաև հայերեն և անգլերեն այբուբենները, թվերը՝ մինչև միլիոն։
2012-ին Գյումրու տեղեկատվական տեխնոլոգիաների կենտրոնի սաները դասախոս Սուրեն Ղարագյոզյանի ղեկավարությամբ ստեղծել են ժեստերի լեզվի համակարգչային բառարան։ Հայ-անգլերեն բառարանը հնարավորություն է տալիս օգտագործողին անգլերեն կամ հայերեն լեզվով ստանալու ընտրված բառի թարգմանությունը, ինչպես նաև տեսնելու տվյալ բառի և նրա թարգմանությանը համապատասխան ժեստերի պատկերները։ Բառարանում ընդգրկված են առաջնային հաղորդակցման համար անհրաժեշտ ավելի քան 300 հայկական ժեստեր, որոնք ուղեկցվում են համարժեք ամերիկյան ժեստերով, հայերեն և անգլերեն թարգմանություններով և պատկերներով։

«Ֆրանս-հայկական զարգացման» հիմնադրամի DEAF.am նախագիծը ստեղծել է հայերեն ժեստերի լեզվի ինտերակտիվ բառարան։

Պատմություն
-----------

Խուլերի խմբերը օգտագործել են ժեստերի լեզուն դարերի ընթացքում։ ժեստերի լեզվի ամենավաղ գրառումները գալիս են Ք.ա. 5-րդ դարերից Պլատոնի Կրատիլոսից, որտեղ Սոկրատն ասում է. «Եթե մենք չունենք ձայն կամ լեզու և ուզում ենք շփվել մեկս մյուսիս հետ, արդյոք չե՞նք փորձի բացատրել՝ շարժելով մեր ձեռքերը, գլուխը և մարմնի մնացած մասերը, ինչպես ներկայումս համրերն են անում»։

Մինչև 19-րդ դարերը ամենաշատ բանը, որ հայտնի էր պատմական ժեստերի լեզվի մասին, սահմանափակվում էր ձեռնարկային այբուբենով (մատնահետքային համակարգեր), որը ստեղծվել է խոսակցական լեզվից ժեստերի լեզու բառերի փոխանցման համար, այլ ոչ թե լեզուների ինքնուրույն փաստաթղթայնականացման համար։ Պեդրո Պոնս դե Լեոնը (1520-1584) առաջինն է հայտնաբերել ձեռնարկային այբուբենը։ 

Խուան Պաբլո Բոնե, (Տառերի կրճատումը և ուսուցանելու արվեստը համր մարդկանց համար)(Մադրիդ 1620)
1620 թվականին Խուան Պաբլո Բոնեն Մադրիդում հրատարակում է Reducción de las letras y arte para enseñar a hablar a los mudos (Տառերի կրճատումը և ուսուցանելու արվեստը համր մարդկանց համար) աշխատությունը։ Այնտեղ քննարկված է ժեստերի լեզվի հնչյունաբանության առաջին ժամանակակից աշխատությունը՝ ստեղծելով խուլ մարդկանց համար բանավոր խոսքի մեթոդ և ձեռնարկային այբուբեն։

Հիրոգրամ Չիրոլոգիայից, 1644
Բրիտանիայում ձեռնարկային այբուբենն օգտագործում են մի շարք նպատակների համար, ինչպիսիք են գաղտնի հաղորդակցումը, հանրային ելույթները կամ հաղորդակցումը խուլ մարդկանց հետ։ 1648 թվականին, Ջոն Բյուլուերը նկարագրեց «Վարպետ Բաբինգթոնը», մի խուլ մարդու հմտությունը ձեռնարկային այբուբենն օգտագործելիս, ով զիջում է իր «մատների ուրվագծերին», ում կինը կարող էր հեշտորեն հաղորդակցվել նրա հետ նույնիսկ մթության մեջ՝ շոշափելի նշանների միջոցով։

1680թվականին Ջորջ Դալգարնոն հրատարակում է Didascalocophus, կամ Խուլ ու համր մարդու դաստիարակ աշխատությունը, որտեղ նա ներկայացնում է խուլերի ուսուցման իր սեփական մեթոդը՝ ներառյալ «արթրոլոգիական» այբուբենը, որտեղ տառերը նշվում են մատների տարբեր հոդերով և ձախ ձեռքի ափերով։ Արթրոլոգիական համակարգը օգտագործվել է ինչ-որ ժամանակ լսելով մարդկանց, ովքեր ենթադրել են, որ դրանք կարող են դիտվել որպես վաղ Օգամի ձեռնարկային այբուբեն։

Այս այբուբենի ձայնավորները գոյատևում են Բրիտանական, Ասիական և Նոր Զելանդական Ժեստերի լեզուների ժամանակակից այբուբեններում։ Ժամանակակից երկու ձեռագիր այբուբենների ամենավաղ տպագրված հայտնի նկարները հայտնվել են 1968 թվականին Digiti Lingua (Լատիներենը մատների լեզվի համար), մի անանուն բրոշյուրի մեջ, որի հեղինակն ինքը խոսել չէր կարող. Նա առաջարկեց, որ ձեռնարկային այբուբենը կարող է օգտագործվել նաև համրների կողմից լռության և գաղտնիության համար կամ պարզապես զվարճանքի համար։ Նրա տառերից ինը կարող են վերագրվել ավելի վաղ այբուբենների, իսկ ժամանակակից ձեռագիր այբուբենների 17 տառերը կարելի է գտնել 26 պատկերված ձեռքերի երկու հավաքածուներում։

Շառլ դը լա Ֆինը 1962թվականին հրատարակում է մի այբբենական համակարգ նկարագրող գիրք, որտեղ մարմնի որևէ մաս նկարելը ցույց էր տալիս տվյալ մասի առաջին տառը (Օրինակ՝ Ունք=Ու), և ձայնավորները տեղակայված էին մատների վրա, ինչպես բրիտանական համակարգերում։ Նա նկարագրեց այդպիսի կոդեր և՛ անգլերենի և՛ լատիներենի համար։

1720 -ականներին Բրիտանական ձեռնարկային այբուբենը շատ թե քիչ գտավ իր ներկայիս ձևը։ Այս այբուբեններն օգտագործվել են խուլ համայնքների կողմից (կամ առնվազն դասարաններում) Հնդկաստանի նախկին բրիտանական գաղութներում, Ավստրալիայում, Նոր Զելանդիայում, Ուգանդայում և Հարավային Աֆրիկայում, ինչպես նաև նախկին Հարավսլավիայի Հանրապետություններում ու մարզերում, Կարիբյան կղզիների Մեծ Կայմանում, Ինդոնեզիայում, Նորվեգիայում, Գերմանիայում և Միացյալ Նահանգներում։

Ֆրանսիացի Շառլ Մՙիշել դը Լըփեն հրատարակել է իր ձեռնարկային այբուբենը 18-րդ դարերում, որը ներկայումս հիմնականում մնացել է անփոփոխ Ֆրանսիայում և մի շարք այլ երկրներում։

Հյուսիսային Ամերիկայում։ 1755թվականին, Աբբէ դը Լէփեն Փարիզում հայտնաբերում է խուլ երեխաների առաջին դպրոցը; Լոռեն Կլեռքը, թերևս, նրա հայտնի շրջանավարտն է։ Կլեռքը 1817 թվականին Թոմաս Հոփկինս Գալոդեի հետ մեկնում է Միացյալ Նահանգներ՝ գտնելու Հարթֆորդի Խուլերի ամերիկյան դպրոցը։ Գալոդեի որդին՝ Էդուարդ Միներ Գալոդեն, 1857 թվականին Վաշինգտնոնում գտնում է խուլերի համար դպրոց, որը 1864 թվականին վերածվում է Խուլ ու Համրերի Միջազգային Քոլեջի։ Ներկայումս, կոչվելով Գալլոդեի Համալսարան, այն թերևս ազատ արվեստի միակ համալսարանն է՝ աշխարհի խուլերի համար։

Ժեստերի լեզուներն, ընդհանուր առմամբ, լեզվաբանական որևէ կապ չունեն տարածաշրջանի լեզուների հետ, որտեղից ծագում են։ Ժեստերի և խոսակցական լզուների միջև հարաբերակցությունը բարդ է և խոսակցական լեզվից ավելի շատ է փոխվում՝ կախված երկրից։ Օրինակ՝ ԱՄՆ-ն, Կանադան, Մեծ Բրիտանիան, Ավստրալիսն և Նոր Զելանդիան ընդունում են անգլերենը որպես գերակշռող լեզու, բայց ամերիկյան ժեստերի լեզուն (ASL), որն օգտագործվում է ԱմՆ֊ում և անգլախոս Կանադայում, գալիս է ֆրանսաիկան ժեստերի լեզվից, մինչդեռ մյուս երեք երկրների՝ Բրիտանիայի, Ավստրալիայի և Նոր Զելանդիայի ժեստերի բարբառները նմանապես Իսպանիայի և Մեքսիկայի ժեստերի լեզուները, շատ տարբեր են, չնայած իսպաներենը, յուրաքանչյուր երկրում լինելով պետական լեզու, Բոլիվիայում օգտագործվող ժեստերի լեզուն՝ հիմնված ամերիկյան ժեստերի լեզվի վրա, այլ ոչ թե այն, որն օգտագործվում է իսպանախոս երկրներում։ Տատանումներ նույնպես առաջանում են «ազգային» ժեստերի լեզվի ներսում, որոնք չեն համապատասխանում մայրենի խոսակցական լեզվից տարբեր բարբառներում, չնայած, նրանք կարող են կապված լինել խուլերի համար բնակելի դպրոցների աշխարհագրական դիրքից։

Միջազգային ժեստը, նախկինում հայտնի որպես Ջեսթունո, մեծ մասամբ օգտագործվում էր խուլերի միջազգային երեկույթներին, ինչպիսին էր Դեֆլիմփիքսը և Խուլերի Աշխարհի Ֆեդերացիայի հանդիպումները։ Թեւ վերջին ուսումնասիրությունները պնդում են, որ միջազգային Ժեստը հաղորդակցման մի տեսակ է, նրանք եզրակացնում են դա ավելի բարդ է քան սովորական հաղորդակցումը և իրականում ավելին է քան լրիվ ժեստերի լեզուն։ Թեև միջազգային ժեստերում ամենահաճախ օգտագործվող տերմինը, որն երբեմն կոչվում է **Ժեսթունո**, կամ **Միջազգային ժեստերով հաղորդակցում** և **Միջազգային ժեստ** (IG): Միջազգային Ժեստը Խուլերի Միջազգային Ֆեդերացիայի և այլ միջազգային կազմակերպությունների կողմից օգտագործվող տերմին է։

Լեզվաբանություն
---------------

Լեզվաբանական տեսանկյունիից, ժեստերի լեզուն այնքան հարուստ ու բարդ է, քան որևէ խոսակցական լեզու, չնայած այն թյուրըմբռնմանը, թե նրանք «իրական լեզուներ» չեն։ Փորձառու լեզվաբանները սովորել են մի քանի ժեստերի լեզու և բացահայտել են, որ նրանք ցույց են տալիս բոլոր լեզուներում առկա հիմնական հատկություններ։

Ժեստերի լեզուն, այլ խոսքով ասած, միմիկաները չեն, ժեստերը պայմանական են, հաճախ կամայական և պարտադիր չէ, որ ունենան տեսողական հարաբերություն իրենց մասնակցի հետ, քանի որ շատ խոսակցական լեզուներ ձայների նմանակում չունեն։ Մինչդեռ նշանաբանությունն ավելի համակարգված և տարածված է ժեստերի լեզվում, քան խոսակցական լեզվում,բայց տարբերությունը կտրուկ չէ։ Տեսողական մոդալությունը թույլ է տալիս մարդկային նախապատվությանը ձևի և իմաստի միջև սերտորեն հաղորդակցվել, որն առկա, բայց ճնշված է խոսակցական լեզվում։ Սա չի նշանակում, որ ժեստերի լեզուն խոսակցական լեզվի տեսողական ներկայացում է։ Նրանք ունեն սեփական բարդ քերականությունը և կարող են օգտագործվել պարզ ու հասարակից, մինչև բարդ ու վերացական ինչ֊որ թեմաներ քննարկելու համար։

Նշանների լեզուն, ինչպես խոսակցական լեզուն հնչյուններ կոչված տարրական, անիմաստ միավորներից կազմում է իմաստալից և իմաստաբանական միավորներ։ (Դրանք մի ժամանակ կոչվել են քերեմներ (հունարեն «ձեռք» բառից) ժեստերի լեզվի դեպքում, ըստ խոսակցական լեզուների հնչյունների նույնականության (հունարեն «ձայն»բառից), բայց հիմա նորից վերանվանվել են հնչյուններ, քանի որ գործառույթը նույնն է)։ Սա հաճախ անվանում են կրկնօրինակում։ Այնպես ինչպես այս անիմաստ միավորները ներկայացված են ինչպես (համակցություններ) առանձնահատկություններ, չնայած հաճախ նաև կոպիտ տարբերակումները կատարվում են ուրվագծային (կամ ձեռակերտ), կողմնորոշման, գտնվելու վայրի (կամ արտասանության վայրի), տեղաշարժի և ոչ ձեռնարկային արտահայտության մեջ։ Մեծ մասամբ, և՛ ժեստերի և՛ խոսակցական լեզուները կիսում են այն բնութագրերը, որ գտել են լեզվաբանները մարդկային բոլոր մայրենի լեզուներում, ինչպիսիք են փոխազդեցությունը, իմաստաբանությունը, կամայականությունը և մշակութային փոխանցումը։

Ժեստերի լեզվի ընդհանուր լեզվաբանական առանձնահատկություններից շատերը դասակարգիչների բացահայտումն է, ճառագայթման բարձր աստիճանը՝ շարժման փոփոխությունների և թեմաների շարահյուսական իմաստով։ Խոսակցական լեզուներից ավելի շատ ժեստերի լեզուն կարող է փոխանցել իմաստը միաժամանակյա միջոցներով, ինչպես օրինակ, երկու ձեռնարկային արհեստավարժների կողմից տարածքն օգտագործելով, նշան օգտագործողի դեմքն ու մարմինը։ Թեև ժեստերի լեզվի թեմաների պատկերավորության մասին դեռ շատ քննարկումներ կան, դասակարգիչներն, ընդհանուր առմամբ, համարվում են բարձրակարգ պատկերակներ, քանի որ այդ համալիր կառույցները գործում են «որպես նախատիպեր, որոնք կարող են արտահայտել հետևյալը․ միջնորդություն, դիրքորոշում, ընթացակարգային֊նկարագրական կամ տեղեկատվություն մշակելու համար»։ Պետք է նշվի, որ դասակարգիչ տերմինը այս կառույցներում աշխատող ամեն մեկի մոտ չի օգտագործվում։ ժեստերի լեզվի ընդհանուր դաշտում, նույն կառույցի լեզվաբանները համաձայնում են նաև այլ տերմինների հետ։

Այսօր, լեզվաբաններն ուսումնասիրում են ժեստերի լեզուն, ինչպես իրական լեզուներ՝ որպես լեզվաբանության կարևոր մաս։ Համենայնդեպս, «ժեստերի լեզու» կատեգորիան ընդգրկված չէ Լեզվաբանական Գրականության մեջ մինչև 1988 թվականի հրատարակությունը, երբ այն հայտնվում է 39 գրառումներով։

### Խոսակցական լեզուների հետ հարաբերությունները

Ժեստերի լեզվի ցայտաքանդակը ժայռաբեկորի վրաl: «Կյանքը գեղեցիկ է, ուրախ եղեք և սիրեք միմյանց»,Չեխ քանդակագործ Zuzana Čížková on Holečkova Prague-Smíchov
Միշտ մի ընդհանուր սխալ կարծիք կա, որ ժեստերի լեզուն ինչ֊որ կերպ կախված են խոսակցական լեզվուներից․ որ կան ժեստերով արտահայտված խոսակցական լեզուներ կամ որ դրանք հայտնաբերվել են՝ լսելով մարդկանց]։ Ուղեղի կողմից մշակվող, ժեստերի և խոսակցական լեզուների միջև նմանությունը շարունակեց այդ թյուրըմբռնումը։ Լսելով խուլերի դպրոցի ուսուցիչներին, ինչպիսիք են Շառլ Միշել դը Լէփենին կամ Թոմաս Հոփկինս Գալլօդեին, հաճախ սխալ են վերագրում որպես ժեստերի լեզվի «հայտնագործողներ»։ Փոխարենը, ժեստերի լեզուները, ինչպես բոլոր բնական լեզուները, ստեղծվել են այն օգտագործող մարդկանց կողմից, այս դեպքում, խուլ մարդիկ, ովքեր կարող են ունենալ կամ չունենալ որևէ խոսակցական լեզվի նույնիսկ փոքր գիտելիք։

Քանի որ ժեստերի լեզուն զարգանում է, այն հաճախ տարրեր է վերցնում խոսակցական լեզվից, այնպես ինչպես բոլոր լեզուներն են փոխ առնում իրենց հետ կապի մեջ գտնվող լեզուներից։ Ժեստերի լեզուները տարբերվում են, թե ինչքան շատ են փոխ առնում որևէ խոսակցական լեզվից։ Շատ ժեստերի լեզուների մեջ, ձեռնարկային այբուբենը (մատներով հեգելը) կարող է օգտագործվել ժեստերով հաղորդակցման մեջ՝ որևէ խոսակցական լեզվից բառ փոխ առնելու համար՝ հեգելով տառերը։ Սա, հատկապես օգտագործվում է հատուկ անունների և տեղանունների համար, այն նաև օգտագործվում է որոշ լեզուներում, որն այդ պահին համապատասխան ժեստ չունի, հատկապես եթե ներգրավված մարդիկ խոսակցական լեզվում ունեն երկլեզվություն։

Մատներով հեգելը կարող է նոր ժեստերի աղբյուր հանդիսանալ, ինչպես օրինակ սկզբնավորված ժեստերը, որտեղ վարժեցնողը ներկայացնում է նույն իմաստի խոսակցական բառի առաջին տառը։

Ընդհանուր առմամբ ժեստերի լեզուները խոսակցական լեզուներից անկախ են և հետևում են իրենց սեփական զարգացման ճանապարհին։ Օրինակ՝ Բրիտանական ժեստերի լեզուն (BSL) և Ամերիկյան ժեստերի լեզուն (ASL) բացարձակապես տարբեր են, չնայած որ Մեծ Բրիտանիայի և Միացյալ Նահանգների լսող մարդիկ ունեն նույն խոսակցական լեզուն։ Ժեստերի լեզուների քերականագետները նման չեն նույն աշխարհագրական տարածքում օգտագործվող խոսակցական լեզուների քերականագետներին, ըստ էության, տերմինաբանության առումով Ամերիկյան ժեստերի լեզուն ավելի շատ ընդհանրություն ունի խոսակցական ճապոներենի, քան անգլերենի հետ։

Նմանապես այն երկրները, որոնք օգտագործում են մեկ խոսակցական լեզու, կարող են ունենալ երկու կամ ավելի ժեստերի լեզու, կամ մի տարածք, որն օգտագործում է մեկից ավելի խոսակցական լեզու, կարող է օգտագործել միայն մի ժեստերի լեզու։ Հյուսիսային Աֆրիկան լավ օրինակ է, որն ունի 11 օրինական խոսակցական լեզուներ և մի շարք լայնորոն օգտագործվող խոսակցական լեզուներ։ Այն ունի միայն մեկ ժեստերի լեզու երկու տարբերակներով, ինչը պայմանավորված է խուլերի երկու մեծ հաստատություն ունենալով, որը պահպանվել է երկրի տարբեր տարածքներում։

### Տարածական քերականություն և միաժամանակություն

«Բարևը» Ամերիկյան ժեստերի լեզվումԺեստերի լեզուները շահագործում են տեսողական միջավայրի եզակի առանձնահատկությունները (տեսողություն), բայց կարող են նաև շահագործել շոշափելի առանձնահատկություններ (շոշափելի ժեստերի լեզուներ)։ Խոսակցական լեզուն լայնամասշտաբ է. միաժամանակ միայն մի ձայն կարելի է արտահայտել կամ ստանալ։ Ժեստերի լեզուն, մյուս կողմից, տեսողական է, և հետևաբար, կարող է օգտագործել միաժամանակյա արտահայտություն, չնայած այն սահմանափակ է արտահայտչականորեն և լեզվաբանորեն։ Տեսողական ընկալումը թույլ է տալիս միաժամանակյա տեղեկությունների մշակումը։

Միակ ճանապարհը, որտեղ ժեստերի լեզուները օգտվում են լեզվի տարածական բնույթից, դասակարգիչների միջոցով է։ Դասակարգիչները թույլատրում են ժեստեր օգտագործողին տարածված ձևով ցույց տալ հղման տեսակը, չափը, ձևը, շարժումը և կամ ծավալը։

ժեստերի լեզուներում, հակառակ խոսակցական լեզուներում, մեծ ուշադրությունը միաժամանակյա հնարավորություններում երբեմն չափազանցված է։ Երկու ձեռնարկային արտահայտությունների օգտագործումը, կամ միայն մեկ արտահայտվողի հետ ժեստերով հաղորդակցումը, կարող է մեխանիզմի խոչընդոտների և մեծ ծավալի անհամաչափության պատճառ դառնալ։ Ավելին, ժեստերի լեզուները, այնպես ինչպես խոսակցական լեզուները, կախված են նախադասության ձև ունեցող գծային հաջորդականությունից. միաժամանակության ամենամեծ օգտագործումը, ամենաշատը երևում է ձևաբանության (անհատական ժեստերի ներքին կառուցվածքի) մեջ։

### Ոչ ձեռնարկային տարրեր

Ժեստերի լեզուները, իրենց վանկաչափության մեծ մասը փոխանցում են ոչ ձեռքային տարրերի միջոցով։ Մարմնի, գլխի, հոնքերի, աչքերի, այտերի կամ բերանի կեցվածքները կամ շարժումները օգտագործվում են տարբեր համակցություններում՝ որոշ տեղեկատվություն փոխանցելու համար՝ ներառյալ բառային տարբերությունը, քերականական կառուցվածքը, ածականական կամ մակբայական բովանդակությունը և քննարկումների ձևը։

Լեզվական մակարդակում, ի լրումն մեխանիկական արտասանության, ժեստերը կարող են բառակազմորեն նշվել ոչ ձեռքային տարրերի համար։ Օրինակ՝ դեմքի արտահայտությունները կարող են ուղեկցել արտահայտություններով՝ ինչպես զայրույթի նշանը չեխական ժեստերի լեզվում։ Ոչ ձեռնարկային տարրը կարող է բառացիորեն հակադիր լինել։ Օրինակ, ամերիկյան ժեստերի լեզվում կան մի ժեստը մյուսից տարբերող դեմքի արտահայտություններ։ Լավ օրինակ է դեռ չթարգմանված ժեստը, որը պահանջում է, որ լեզուն շոշափում է ստորին շրթունքը և որ գլուխը պտտվում է կողքից կողք՝ ի հակադրություն ձեռնարկային մասի։ Առանց այս հատկանիշների ժեստերը կմեկնաբանվեին ավելի ուշ։ Խառնուրդները, որոնք խոսակցական լեզվին ուղեկցող լեզվական ժեստերի մասն են, կարող են նաև հակադիր լինել, ինչպես ձեռնարկային-նույնական ժեստերը բժիշկի և մարտկոցի համար Նիդեռլանդների ժեստերի լեզվում։

Ժեստերով նախադասության բովանդակությունը ցուցադրվում է ձեռքերով, մինչդեռ շատ քերականական գործողություններ ցուցադրվում են ոչ ձեռքերով (այսինքն ձեռքով և իրանով)։ Այսպիսի գործողությունները ներառում են հարցերը, ժխտումը, հարաբերական դրույթները և առարկայականացումը։ Օրինակ՝ ամերիկյան և բրիտանական ժեստերի լեզուները այո/ոչ հարցերի համար օգտագործում են միևնույն ոչ ձեռքով նշում։ Դրանք ցուցադրվում են վերև բարձրացված հոնքերով և գլխի թեքումով։

Որոշ ածականական և մակբայական տեղեկատվություն փոխանցվում է ոչ ձեռքերի տարրերով, բայց ինպես են այդ տարրերը լեզվից լեզու անցնելիս փոխվում։ Օրինակ՝ ամերիկյան ժեստերի լեզվում թուլացրած լեզվով թեթևակի բաց և անկյունը տեսանելի բերանը նշանակում է «անզգուշորեն», որի համարժեքը բրիտանական ժեստերի լեզվում «ձանձրալին» կամ «տհաճն» է։

Քննարկման գործընթացները, ինչպիսիք են շրջադարձը, մեծ մասամբ կարգավորվում են գլխի շարժումներով և սևեռուն հայացքով։ Քանի որ ժեստերով զրույցի մեջ հասցեատերը պիտի լինի զրուցակցին տեսնող անձ, ժեստերով խոսացող անձը կարող է խուսափել առանց դիմացինին նայելու շրջվել, կամ կարող է նշել, որ մյուս անձը կարող է շրջվել առանց աչքերի հայացք փոխանակելու։

Ժեստերի լեզու նշանակում է «ձանձրալի» կամ «տհաճ»։

### Պատկերավորում

Ամերիկյան ժեստերի լեզվում դիմապատկերման առաջին աշխատությունները հրատարակվել են հեռավոր 1970-1980-ական թվականներին։ Վաղ ժեստերի լեզվի լեզվաբանները մերժեցին այն հասկացությունը, թե դիմապատկերումը լեզվի կարևորագույն բաղադրիչն է։ Թեև նրանք ընդունում էին, որ լեզվի որոշ բաղադրիչներ թվում են պատկերավոր, սակայն նրանք սա համարում էին օտարալեզվական, մի սեփականություն, որը չի ազդում լեզվի վրա։ Համենայնդեպս, ժեստերի լեզվի իմաստային կողմերը (ժեստեր, որոնք ընդօրինակում, նմանակում կամ ներկայացնում են), հայտնաբերվել են ժեստերի լեզուների ողջ հարստությամբ։ Օրինակ՝ խուլ երեխան, սովորելով ժեստի լեզուն, փորձում է արտահայտել ինչ-որ բան, բայց չգիտի համապատասխան նշանը, նրանք հաճախ կհորինեն մի պատկերավոր նշան, որն արտահայտում է դիմային հատկությունները։ Թեև այն երբեք չի անհետանում կոնկրետ ժեստի լեզվից, պատկերավորումը հետզհետե թուլանում է որպես ձև, ժեստերի լեզուները դառնում են ավելի սովորական և հետագայում նաև քերականացված։ Քանի որ ձևը դառնում է ավելի պայմանական, այն մեթոդական ձևով դառնում է տարածված մնացած ժեստերի լեզվի համայնքներում։ Ֆիշբերգը (1975-ին) գրում է ամերիկյան ժեստերի լեզվի կամայականության և պատկերավորման միջև հարաբերություններին ուղղված մի շատ ազդեցիկ հոդված։ Նա, չնայած սկզբնաղբյուրին, եզրակացնում է, որ պատկերավորումը ժամանակի ընթացքում, քերականական գործընթացների ժամանակ հետ է նահանջել։ Այլ խոսքով, ժամանակի ընթացքում, լեզվի բնական գործընթացի կարգավորումը խուսափում է լեզվի ցանկացած մոտիվացված առանձնահատկություններից։

Որոշ հետազոտողներ պնդում են, որ ամերիկյան ժեստերի լեզվի հատկությունները իրեն տալիս են առավելություն ուսուցման և հիշողության առումով։ Հոգեբան Ռոջեր Բրաունը, առաջիններից էր, ով փաստաթղթայնականացրեց այս կարևորությունը։ Իր աշխատության մեջ, Բրաունը բացահայտեց, որ, երբ երեխաները սովորում են բարձր մակարդակի պատկերավոր քարտեզագրում, նրանք զգալիորեն ժեստերն ավելի շատ են հիշում տառերի ձևով, քան երբ նրանք սովորում են փոքր կամ ոչ պատկերավոր առանձնահատկություններ ունեցող ժեստերը։

Ժեստերի լեզվի օգտագործողների համար գլխավոր խնդիրն այն էր, որ լեզվաբանները փորձում են ապացուցել, որ ամերիկյան ժեստերի լեզուն իրական լեզու է և ոչ թե ընդամենը ժեստերի ամբողջություն կամ «ձեռքային անգլերեն»։ Այս պահին գերակշռող համոզմունքներից մեկն այն էր, որ «իրական լեզուները» պետք է կազմված լինեն ձևի և իմաստի միջև կամայական փոխհարաբերությունից։ Այսպիսով, եթե պատկերավոր ձևաիմաստային հարաբերություն ունեցող ժեստերից բաղկացած ամերիկյան ժեստերի լեզուները չեն կարող համարվել իրական լեզուներ։ Որպես արդյունք, պատկերավորումը, որպես ամբողջություն, անտեսվել է ժեստերի լեզուների ուսումնասիրութկյան մեջ։

Ճանաչողական լեզվաբանության հեռանկարը մերժում է պատկերավորության ավելի ավանդական սահմանումը որպես լեզվաբանական ձևի և հավաստի իրական աշխարհի հղման միջև փոխհարաբերություններ։ Փոխարենը դա ժեստի ձևի և իմաստի ընտրված համապատասխանությունների մի շարք է։ Այս տեսակետից, պատկերավորումը հիմնավորվում է լեզուն օգտագործողի մտավոր ներկայացուցչությունը («մեկնաբանությունը» ճանաչողական քերականության մեջ)։

Տես նաև
-------

* Մարմնի լեզու
* Բրեյլի գրեր
* Մատնախոսության այբուբեն
* Լեզվի ծագման տեսություններ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Sandler, Wendy; & Lillo-Martin, Diane. (2006). Sign Language and Linguistic Universals. Cambridge: Cambridge University Press.
2. ↑  "What is Sign Language?". Արխիվացված է the original 2018 թ․ փետրվարի 13-ին. Retrieved 2018 թ․ մարտի 10. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadurl=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
3. ↑  Lewis, M. Paul; Simons, Gary F.; Fennig, Charles D. eds։ (2013), «Deaf sign language», *Ethnologue: Languages of the World* (17th տպ.), SIL International, արխիվացված  օրիգինալից 2013-11-26-ին, վերցված է 2013-12-03
4. ↑  Wheatley, Mark & Annika Pabsch (2012). *Sign Language Legislation in the European Union - Edition II*. European Union of the Deaf.
5. ↑  "Հայերեն ժեստերի լեզվի ինտերակտիվ բառարան". Արխիվացված է the original 2020 թ․ մայիսի 3-ին. Retrieved 2020 թ․ ապրիլի 8. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
6. ↑  Bauman, Dirksen (2008). *Open your eyes: Deaf studies talking*. University of Minnesota Press. ISBN 0-8166-4619-8.
7. ↑  Nielsen, K.E.. (2012). *A Disability History of the United States*. Beacon Press. ISBN 9780807022047.
8. ↑  Pablo Bonet, J. de (1620) *Reduction de las letras y Arte para enseñar á ablar los Mudos*. Ed. Abarca de Angulo, Madrid, ejemplar facsímil accesible en la "Archived copy". Արխիվացված է the original 2011 թ․ հուլիսի 18-ին. Retrieved 2009 թ․ նոյեմբերի 23. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadurl=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)CS1 սպաս․ արխիվը պատճենվել է որպես վերնագիր (link), online (spanish) scan of book, held at University of Sevilla, Spain
9. ↑  Wilkins, John (1641). *Mercury, the Swift and Silent Messenger*. The book is a work on cryptography, and fingerspelling was referred to as one method of "secret discoursing, by signes and gestures". Wilkins gave an example of such a system: "Let the tops of the fingers signifie the five vowels; the middle parts, the first five consonants; the bottomes of them, the five next consonants; the spaces betwixt the fingers the foure next. One finger laid on the side of the hand may signifie T. Two fingers V the consonant; Three W. The little finger crossed X. The wrist Y. The middle of the hand Z." (1641:116-117)
10. ↑  John Bulwer's "Chirologia: or the natural language of the hand.", published in 1644, London, mentions that alphabets are in use by deaf people, although Bulwer presents a different system which is focused on public speaking.
11. ↑  Bulwer, J. (1648) *Philocopus, or the Deaf and Dumbe Mans Friend*, London: Humphrey and Moseley.
12. ↑  Dalgarno, George. *Didascalocophus, or, The deaf and dumb mans tutor*. Oxford: Halton, 1680.
13. ↑  See Wilkins (1641) above. Wilkins was aware that the systems he describes are old, and refers to Bede's account of Roman and Greek finger alphabets.
14. ↑  "Session 9". Bris.ac.uk. 2000 թ․ նոյեմբերի 7. Արխիվացված է the original 2010 թ․ հունիսի 2-ին. Retrieved 2010 թ․ սեպտեմբերի 28. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadurl=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
15. ↑  Montgomery, G. "The Ancient Origins of Sign Handshapes" *Sign Language Studies* **2**(3) (2002): 322-334.
16. ↑  Moser H.M. O'Neill J.J. Oyer H.J. Wolfe S.M. Abernathy E.A. and Schowe, B.M. "Historical Aspects of Manual Communication" *Journal of Speech and Hearing Disorders* **25** (1960) 145-151.  

and Hay, A. and Lee, R. *A Pictorial History of the evolution of the British Manual Alphabet* (British Deaf History Society Publications: Middlesex, 2004)
17. ↑  Charles de La Fin (1692). *Sermo mirabilis, or, The silent language whereby one may learn ... how to impart his mind to his friend, in any language ... being a wonderful art kept secret for several ages in Padua, and now published only to the wise and prudent ...* London, Printed for Tho. Salusbury... and sold by Randal Taylor... 1692. OCLC 27245872
18. ↑  Daniel Defoe (1720). "The Life and Adventures of Mr. Duncan Campbell"
19. ↑  Canlas (2006).
20. ↑  "Ethnologue report for language code: bfi". Ethnologue.com. Արխիվացված է the original 2012 թ․ հոկտեմբերի 9-ին. Retrieved 2012 թ․ սեպտեմբերի 30. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadurl=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
21. ↑  "SIL Electronic Survey Reports: Bolivia deaf community and sign language pre-survey report" (PDF). Sil.org. Արխիվացված է the original (PDF) 2012 թ․ սեպտեմբերի 15-ին. Retrieved 2012 թ․ սեպտեմբերի 30. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadurl=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
22. ↑  Lucas, Ceil, Robert Bayley and Clayton Valli. 2001. Sociolinguistic Variation in American Sign Language. Washington, DC: Gallaudet University Press.
23. ↑  Lucas, Ceil, Bayley, Robert, Clayton Valli. 2003. What's Your Sign for PIZZA? An Introduction to Variation in American Sign Language. Washington, DC: Gallaudet University Press.
24. ↑  Cf. Supalla, Ted & Rebecca Webb (1995). "The grammar of international sign: A new look at pidgin languages." In: Emmorey, Karen & Judy Reilly (eds). *Language, gesture, and space.* (International Conference on Theoretical Issues in Sign Language Research) Hillsdale, N.J.: Erlbaum, pp. 333–352; McKee R. & J. Napier J. (2002). "Interpreting in International Sign Pidgin: an analysis." *Journal of Sign Language Linguistics* 5(1).
25. ↑  Rubino, F. Hayhurst, A. and Guejlman, J. (1975). *Gestuno. International sign language of the deaf.* Carlisle: British Deaf Association.
26. ↑  McKee R. Napier J. (2002) "Interpreting in International Sign Pidgin: an analysis." *Journal of Sign Language Linguistics* 5(1).
27. ↑  Bar-Tzur, David (2002). *International gesture: Principles and gestures* website Archived 2017-11-11 at the Wayback Machine.  
Moody, W. (1987).*International gesture.* In J. V. Van Cleve (ed.), "Gallaudet encyclopedia of deaf people and deafness", Vol 3 S-Z, Index. NewYork: McGraw-Hill Book Company Inc.
28. ↑  Klima, Edward S.; & Bellugi, Ursula. (1979). *The signs of language*. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. 0-674-80795-2.
29. ↑  Johnston (1989).
30. ↑  Taub (2001).
31. ↑  Fabian Bross (2016). "Chereme" Archived 2018-03-17 at the Wayback Machine.. In: Hall, T. A. Pompino-Marschall, B. (ed.): Dictionaries of Linguistics and Communication Science. Volume: Phonetics and Phonology. Berlin, New York: Mouton de Gruyter.
32. ↑  Emmorey, K. (2002). Language, cognition and the brain: Insights from sign language research. Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates.
33. ↑  p. 970-972. *Linguistic Bibliography for the Year 1988*. Leiden, Netherlands:Brill.
34. ↑  Perlmutter, David M. "What is Sign Language?" (PDF). *LSA*. Արխիվացված է the original (PDF) 2014 թ․ ապրիլի 12-ին. Retrieved 2013 թ․ նոյեմբերի 4. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadurl=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
35. ↑  Nakamura (1995).
36. ↑  Battison, Robbin (1978). *Lexical Borrowing in American Sign Language.* Silver Spring, MD: Linstok Press.
37. ↑  Liddell, Scott K. (2003). *Grammar, Gesture, and Meaning in American Sign Language.* Cambridge: Cambridge University Press.
38. ↑  *SignGram blueprint: A guide to sign language grammar writing*. Quer, Josep, Carlo Cecchetto & Caterina Donati et al. (eds.). De Gruyter Mouton. 2017. ISBN 9781501511806. OCLC 1012688117.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ այլ (link)
39. ↑  Fabian Bross & Daniel Hole: Scope-taking strategies in German Sign Language Archived 2018-03-17 at the Wayback Machine.. In: Glossa. A Journal of General Linguistics, 2(1): 76. 1-30
40. ↑  Boudreault, Patrick; Mayberry, Rachel I. (2006). "Grammatical processing in American Sign Language: Age of first-language acquisition effects in relation to syntactic structure". *Language and Cognitive Processes*. **21** (5): 608–635. doi:10.1080/01690960500139363.
41. ↑  Baker, Charlotte, and Dennis Cokely (1980). *American Sign Language: A teacher's resource text on grammar and culture.* Silver Spring, MD: T.J. Publishers.
42. 1 2 3  Sutton-Spence, Rachel, and Bencie Woll (1998). *The linguistics of British Sign Language.* Cambridge: Cambridge University Press.
43. ↑  Baker, Charlotte (1977). Regulators and turn-taking in American Sign Language discourse, in Lynn Friedman, *On the other hand: New perspectives on American Sign Language.* New York: Academic Press
44. ↑  Frishberg (1975)
45. ↑  Klima & Bellugi (1979)
46. ↑  Klima, Edward; Bellugi, Ursula. "The Signs of Language." Sign Language Studies, vol. 1062, no. 1, 1989, pp. 11.
47. ↑  Brentari, Diane. "Introduction." Sign Languages, 2011, pp. 12.
48. ↑  Brown 1980
49. ↑  Taub, S. (2001). *Language from the body*. New York : Cambridge University Press.

Աղբյուրներ
----------

* Disabilityinfo «Հայերեն ժեստերի լեզու. ով և ինչպես է ստեղծել»
* Archived 2014-12-19 at the Wayback Machine. «Deaf.am» նախագիծ
* Archived 2015-07-12 at the Wayback Machine. Հայաստանի խուլերի միավորում ՀԿ

Գրականություն
-------------

* Aronoff, Mark; Meir, Irit; Sandler, Wendy (2005). "The Paradox of Sign Language Morphology". *Language*. **81** (2): 301–44. doi:10.1353/lan.2005.0043. PMC 3250214. PMID 22223926.
* Baker, Anne, Beppie van den Bogaerde, Roland Pfau, and Trude Schermer eds. 2016. *The Linguistics of Sign Languages: An introduction*. John Benjamins Publishing Company.
* Branson, J. D. Miller, & I G. Marsaja. (1996). "Everyone here speaks sign language, too: a deaf village in Bali, Indonesia." In: C. Lucas (ed.): Multicultural aspects of sociolinguistics in deaf communities. Washington, Gallaudet University Press, pp. 39+
* Brentari, D. (1998). *A prosodic model of sign language phonology*. Cambridge, Massachusetts: MIT Press.
* Brown R. (1980). "Why are signed languages easier to learn than spoken languages?" in Proceedings of the First National Symposium on Sign Language Research and Teaching, ed. Stokoe W. C. editor. (Washington, DC: National Association of the Deaf), 9–24.
* Canlas, Loida (2006). "Laurent Clerc: Apostle to the Deaf People of the New World." The Laurent Clerc National Deaf Education Center, Gallaudet University. Archived September 3, 2006, at the Wayback Machine.
* Deuchar, Margaret (1987). "Sign languages as creoles and Chomsky's notion of Universal Grammar." *Essays in honor of Noam Chomsky*, 81–91. New York: Falmer.
* Emmorey, Karen; & Lane, Harlan L. (Eds.). (2000). *The signs of language revisited: An anthology to honor Ursula Bellugi and Edward Klima*. Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates. 0-8058-3246-7.
* Fischer, Susan D. (1974). "Sign language and linguistic universals." *Actes du Colloque franco-allemand de grammaire générative*, 2.187–204. Tübingen: Niemeyer.
* Fischer, Susan D. (1978). "Sign languages and creoles". *Siple*. **1978**: 309–31.
* Frishberg, N (1975). "Arbitrariness and Iconicity: Historical Change in America". *Language*. **51** (3): 696–719. doi:10.2307/412894.
* Frishberg, Nancy (1987). "Ghanaian Sign Language." In: Cleve, J. Van (ed.), *Gallaudet encyclopaedia of deaf people and deafness*. New York: McGraw-Hill Book Company.
* Goldin-Meadow, Susan (2003), *The Resilience of Language: What Gesture Creation in Deaf Children Can Tell Us About How All Children Learn Language*, Psychology Press, a subsidiary of Taylor & Francis, New York, 2003
* Gordon, Raymond, ed. (2008). *Ethnologue: Languages of the World*, 15th edition. SIL International, 978-1-55671-159-6. Archived January 13, 2013, at the Wayback Machine. Sections for primary sign languages  and alternative ones .
* Groce, Nora E. (1988). *Everyone here spoke sign language: Hereditary deafness on Martha's Vineyard*. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. 0-674-27041-X.
* Healy, Alice F. (1980). "Can Chimpanzees learn a phonemic language?" In: Sebeok, Thomas A. & Jean Umiker-Sebeok, eds, Speaking of apes: a critical anthology of two-way communication with man. New York: Plenum, 141–43.
* Hewes, Gordon W. (1973). "Primate communication and the gestural origin of language". *Current Anthropology*. **14**: 5–32. doi:10.1086/201401.
* Johnston, Trevor A. (1989). *Auslan: The Sign Language of the Australian Deaf community. The University of Sydney: unpublished Ph.D. dissertation. Archived July 26, 2008, at the Wayback Machine.*
* Kamei, Nobutaka (2004). *The Sign Languages of Africa*, "Journal of African Studies" (Japan Association for African Studies) Vol. 64, March, 2004. [NOTE: Kamei lists 23 African sign languages in this article].
* Kegl, Judy (1994). "The Nicaraguan Sign Language Project: An Overview". *Signpost*. **7** (1): 24–31.
* Kegl, Judy, Senghas A. Coppola M (1999). "Creation through contact: Sign language emergence and sign language change in Nicaragua." In: M. DeGraff (ed.), *Comparative Grammatical Change: The Intersection of Language Acquisition, Creole Genesis, and Diachronic Syntax*, pp. 179–237. Cambridge, Massachusetts: MIT Press.
* Kegl, Judy (2004). "Language Emergence in a Language-Ready Brain: Acquisition Issues." In: Jenkins, Lyle (ed.), *Biolinguistics and the Evolution of Language*. John Benjamins.
* Kendon, Adam. (1988). *Sign Languages of Aboriginal Australia: Cultural, Semiotic and Communicative Perspectives.* Cambridge: Cambridge University Press.
* Kimura, Doreen (1993). *Neuromotor Mechanisms in Human Communication*. Oxford: Oxford University Press.
* Klima, Edward S. & Bellugi, Ursula. (1979). *The signs of language*. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. 0-674-80795-2.
* Kolb, Bryan, and Ian Q. Whishaw (2003). *Fundamentals of Human Neuropsychology*, 5th edition, Worth Publishers.
* Kroeber, Alfred L. (1940). "Stimulus diffusion". *American Anthropologist*. **42**: 1–20. doi:10.1525/aa.1940.42.1.02a00020.
* Krzywkowska, Grazyna (2006). "Przede wszystkim komunikacja", an article about a dictionary of Hungarian sign language on the internet (Լեհերեն).
* Lane, Harlan L. (Ed.). (1984). *The Deaf experience: Classics in language and education*. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. 0-674-19460-8.
* Lane, Harlan L. (1984). *When the mind hears: A history of the deaf*. New York: Random House. 0-394-50878-5.
* Madell, Samantha (1998). *Warlpiri Sign Language and Auslan – A Comparison*. M.A. Thesis, Macquarie University, Sydney, Australia. Archived June 8, 2011, at the Wayback Machine.
* Madsen, Willard J. (1982), *Intermediate Conversational Sign Language*. Gallaudet University Press. 978-0-913580-79-0.
* Nakamura, Karen. (1995). "About American Sign Language." Deaf Resource Library, Yale University.
* Meir, I (2010). "Iconicity and metaphor: Constraints on metaphorical extension of iconic forms". *Language*. **86** (4): 865–96. doi:10.1353/lan.2010.0044.
* Newman, A. J.; Bavelier, D; Corina, D; Jezzard, P; Neville, HJ (2002). "A Critical Period for Right Hemisphere Recruitment in American Sign Language Processing". *Nature Neuroscience*. **5** (1): 76–80. doi:10.1038/nn775. PMID 11753419.
* O'Reilly, S. (2005). *Indigenous Sign Language and Culture; the interpreting and access needs of Deaf people who are of Aboriginal and/or Torres Strait Islander in Far North Queensland*. Sponsored by ASLIA, the Australian Sign Language Interpreters Association.
* Padden, Carol; & Humphries, Tom. (1988). *Deaf in America: Voices from a culture*. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. 0-674-19423-3.
* Pfau, Roland, Markus Steinbach & Bencie Woll (eds.), *Sign language. An international handbook (HSK – Handbooks of linguistics and communication science).* Berlin: Mouton de Gruyter.
* Poizner, Howard; Klima, Edward S.; & Bellugi, Ursula. (1987). *What the hands reveal about the brain*. Cambridge, Massachusetts: MIT Press.
* Premack, David, & Ann J. Premack (1983). *The mind of an ape*. New York: Norton.
* Premack, David (1985). "'Gavagai!' or the future of the animal language controversy". *Cognition*. **19** (3): 207–96. doi:10.1016/0010-0277(85)90036-8. PMID 4017517.
* Sacks, Oliver W. (1989). *Seeing voices: A journey into the world of the deaf*. Berkeley: University of California Press. 0-520-06083-0.
* Sandler, Wendy (2003). "Sign Language Phonology". In William Frawley (Ed.), The Oxford International Encyclopedia of Linguistics.Archived 2011-07-21 at the Wayback Machine.
* Sandler, Wendy & Lillo-Martin, Diane (2001). "Natural sign languages". In M. Aronoff & J. Rees-Miller (Eds.), *Handbook of linguistics* (pp. 533–562). Malden, MA: Blackwell Publishers. 0-631-20497-0.
* Sandler, Wendy & Lillo-Martin, Diane (2006). *Sign Language and Linguistic Universals*. Cambridge: Cambridge University Press
* Stiles-Davis, Joan; Kritchevsky, Mark; & Bellugi, Ursula (Eds.). (1988). *Spatial cognition: Brain bases and development*. Hillsdale, NJ: L. Erlbaum Associates. 0-8058-0046-8; 0-8058-0078-6.
* Stokoe, William C. (1960, 1978). *Sign language structure: An outline of the visual communication systems of the American deaf*. Studies in linguistics, Occasional papers, No. 8, Dept. of Anthropology and Linguistics, University at Buffalo. 2d ed. Silver Spring: Md: Linstok Press.
* Stokoe, William C. (1974). Classification and description of sign languages. Current Trends in Linguistics 12.345–71.
* Taub, S. (2001). *Language from the body*. New York : Cambridge University Press.
* Twilhaar, Jan Nijen, and Beppie van den Bogaerde. 2016. *Concise Lexicon for Sign Linguistics*. John Benjamins Publishing Company.
* Valli, Clayton, Ceil Lucas, and Kristin Mulrooney. (2005) *Linguistics of American Sign Language: An Introduction*, 4th Ed. Washington, DC: Gallaudet University Press.
* Van Deusen-Phillips S.B. Goldin-Meadow S. Miller P.J. 2001. *Enacting Stories, Seeing Worlds: Similarities and Differences in the Cross-Cultural Narrative Development of Linguistically Isolated Deaf Children*, Human Development, Vol. 44, No. 6.
* Wilbur, R.B. (1987). *American Sign Language: Linguistic and applied dimensions*. San Diego, CA: College-Hill.
* Wilcox, P. (2000). Metaphor in American Sign Language. Washington D.C.: Gallaudet University Press.
* Wilcox, S (2004). "Conceptual spaces and embodied actions: Cognitive iconicity and signed languages". *Cognitive Linguistics*. **15** (2): 119–47.
* Wittmann, Henri (1980). "Intonation in glottogenesis." *The melody of language: Festschrift Dwight L. Bolinger*, in: Linda R. Waugh & Cornelius H. van Schooneveld, 315–29. Baltimore: University Park Press.
* Wittmann, Henri (1991). "Classification linguistique des langues signées non vocalement." Revue québécoise de linguistique théorique et appliquée 10:1. 215–88. available here
* Fox, Margalit (2007) *Talking Hands: What Sign Language Reveals About the Mind* , Simon & Schuster 978-0-7432-4712-2
* Quenqua, Douglas. Pushing Science’s Limits in Sign Language Lexicon, *The New York Times*, December 4, 2012, p. D1 and published online at NYTimes.com on December 3, 2012. Retrieved on December 7, 2012.

Ակադեմիական ամսագրեր
--------------------

* *American Annals of the Deaf*, Gallaudet University Press
* *Journal of American Sign Language and Literature*, ASLized!
* *Journal of Deaf Studies and Deaf Education*, Oxford University Press
* *Sign Language Studies*, Gallaudet University Press
* *Sign Language & Linguistics*, John Benjamins Publishing Company

Արտաքին հղումներ
----------------

* List Serv for Sign Language Linguistics
* Archived 2011-06-24 at the Wayback Machine. The MUSSLAP Project, Multimodal Human Speech and Sign Language Processing for Human-Machine Communication
* Mallery, Garrick. 1879–1880. *Sign language among North American Indians compared with that among other peoples and deaf-mutes. A first annual report of the Bureau of Ethnology to the Secretary of the* *Smithsonian Institution**. Project Gutenberg.*
* Pablo Bonet, J. de (1620) Archived 2009-12-21 at the Wayback Machine. Reduction de las letras y Arte para enseñar á ablar los Mudos, Biblioteca Digital Hispánica (BNE).
* Science in Sign **(video, 3 min. 48 secs.)**, by Davis, Leslye & Huang, Jon & Xaquin, G.V.; interpreted by Callis, Lydia, on NYTimes.com website, December 4, 2012. Retrieved December 13, 2012. The video translates a shortened version of a *N.Y. Times* science article on how new signs are being developed to enhance communication in the sciences, extracted from:
	+ Quenqua, Douglas. Pushing Science’s Limits in Sign Language Lexicon, *The New York Times*, December 4, 2012, p.D1 and published online at NYTimes.com on December 3, 2012. Retrieved on December 7, 2012.
* signlangtv.org, a project documenting sign language television shows for the deaf around the world
* Ժեստերի լեզու հոդվածը Curlie-ում (ըստ DMOZ-ի)