**Մաֆիա–Քամորա պատերազմ** խմբակային պատերազմ Նյու Յորքում, որը տեղի էր ունեցել 1915-1917 թվականներին։ Մի կողմում Մանհեթենի ի սկզբանե սիցիլիական Մորելոյի հանցագործ ընտանիքն է եղել, մյուս կողմում` բանդաներ` ծագումով Նեապոլից և հարակից Կամպանիայի շրջանից, որոնք տեղակայված են եղել Բրուքլինի և Քոնի Այլենդի Նեյվի փողոցում, որը կոչվել է Քամորա։ Նյու Յորքի բանդիտների վերահսկողության դեմ պայքարն սկսվել է 1915 թվականի մայիսի 17-ին Փոքր Իտալիայի անվիճելի թագավոր Գիոսուե Գալուչիի և նրա որդու սպանությունից հետո։ 1918 թվականին հաջորդած փորձություններով ամբողջովին զբաղվել են Քամորայի ավազակախմբերը` պաշտպանությունը, որը նրանք վայելել են, քանդվել է իրենց իսկ մարդկանց վկայությունների պատճառով։ Դա եղել է Նյու Յորքի Քամորայի վերջը և ամերիկաբնակ Սիցիլիական մաֆիայի խմբերի իշխանության ծագումը։

Պրոտագոնիստներ
--------------

Մորելոյի բանդան, որը նախկինում ղեկավարել է Ջուզեպպե Մորելոն մինչև 1909 թվականը, այնուհետև ղեկավարել են նրա կես եղբայրները՝ Տերրոնովասը, Վինչենցոն, Չիրոն և Նիկոլաս Մորելոն։ Վինչենցոն և Նիկոլասը երբեմն օգտագործել են իրենց ավագ եղբոր անունը` Մորելո, չնայած որ նրանք օրինականորեն Թերոնովաս էին։ Նրանք վերահսկել են Հարլեմը և Մանհեթենի հյուսիսային մասը։ Մորելոն և նրա դաշնակիցները կազմել են ավանդական սիցիլիական մաֆիայի մի մասը։

Քամորա կազմակերպությունը, որը ղեկավարել է Անդրեա Ռիչին, Բրուքլինում ստորգետնյա հզոր ուժ է ունեցել։ Ի տարբերություն Մաֆիայի, Քամորան իր նորակոչիկներին ներգրավել է Իտալիայի Նեապոլի շրջանից ներգաղթյալներից։ Քամորա կազմակերպության մերձավոր դաշնակիցները ներառել են Բրուքլինի ծովային փողոցի և Քոնի Այլենդի խմբավորումները, երկուսն էլ ծագմամբ եղել են նեապոլիտանական։ Լեոպոլդո Լաուրիտանոն և Ալեսանդրո Վոլերոն գլխավորել են ռազմածովային փողոցի խմբավորումը, իսկ Պելեգրինո Մորանոն եղել է Քոնի Այլենդի բանդայի ղեկավարը։ Այս հակամարտության սկսվելուց առաջ երկու կողմերի հարաբերությունները համեմատաբար բարեկամական են եղել. փաստորեն, ամեն տարի Մորելոսները մասնակցել են «ծխողի», որը Բրուքլինում անցկացրել է Քամորայի ղեկավար Ռիչին։ Սակայն շուտով ամեն ինչ փոխվել է։

Մորելո ուժային խաղ
------------------

Ինչպես խմբակային բախումներից շատերում, Մաֆիա-Քամորա պատերազմն սկսվել է ագահության պատճառով. այս պարագայում Մորելոյի հավակնությունն էր վերահսկել խաղադրույքները Մանհեթենում։ Մորելոյի առաջին թիրախը Դել Գաուդիո եղբայրներն են եղել, ովքեր վերահսկել են խաղային գործողություններն Արևելյան Հարլեմում։ Մորելոսները սպանել են Նիկոլո Դել Գաուդիոյին և խոնարհվել նրա եղբոր՝ Գաետանոյի առաջ։

Նրանց հաջորդ թիրախը՝ Ջոզեֆ Դե Մարկոն էր, որին շատ ավելի դժվար կլիներ ճնշել։ Դե Մարկոն վարել է ստորին Մանհեթենի Մուլբերի փողոցում գտնվող ռեստորանը և մի քանի խաղային հաստատություններ։ Նախկինում առերեսվելով Մորելոսներին՝ Դե Մարկոն վերապրել է մահափորձի երկու փորձ և մի առիթով անհաջող փորձել սպանել Նիկոլաս Մորելոյին։ Մորելոյի ընտանիքը որոշել է օգնություն փնտրել Քոնի Այլենդի Նեյվի փողոցի բանդաներից Դե Մարկոյին ենթարկելու համար։

Մորելոյի դավադրություն
----------------------

1916 թվականի հունիսի 24-ին Մորելոսները հանդիպել են Քոնի Այլենդի Նեյվի փողոցի խմբավորումների հետ։ Հանդիպման պատճառը Նյու Յորքի բոլոր անօրինական գործողությունների վերահսկումն է եղել, ներառյալ խաղամոլությունը, թմրանյութերը և շորթումը։ Նիստին Նիք Մորելոն և նրա գործակից Սթիվ Լասալեն առաջարկել են սպանել Դե Մարկոյին։ Բրուքլինի երկու բանդաները համաձայնվել են, և Նեյվի փողոցի ղեկավար Լաուրիտանոն հանդիպում է կազմակերպել իր Բրուքլին սրճարանում՝ պլանավորելու համար։

Երեք շաբաթ անց Նիք Մորելոն և նրա գործընկերներ Սթիվ Լասալեն, Չիրոն «Արտիճոկի արքան» Տերրանովան և Ջուզեպպե Վերիզանոն հանդիպել են Բրուքլինի բանդայի անդամներին Լաուրիտանոյի սրճարանում։ Դե Մարկոյի վրա հարձակման կազմակերպման հիմնական խնդիրն այն էր, որ նա գիտեր բոլոր Մորելոսներին և չէր թողնում, որ մոտենան իրեն։ Սակայն, Վերիզանոն Դե Մարկոյի մտերիմ ընկերն էր. այդ պատճառով նրան հանձնարարվել է ծուղակը սարքել։ Ծրագիրը նախատեսել է, որ Վերիզանոն մաքսանենգ ճանապարհով Նեյվի փողոցի մարդասպանին տեղափոխի Դե Մարկոյի դրամախաղի որջը և Դե Մարկոյին ցույց տա մարդասպանին, որն այնուհետև կսպանի նրան։

Հարված Դե Մարկոյին
------------------

Դե Մարկոյի սպանության առաջին փորձը ձախողվել է, երբ Նեյվի փողոցի հենակետ Ջոն Ֆետոն ուշ է ժամանել դրամախաղի որջը։ Մինչ այդ պահը, Դե Մարկոն հեռացել էր։ Բարդացնելով երկրորդ փորձի պլանավորումը՝ դավադիրները պարզել են, որ այդ կեսօրին Դե Մարկոյի ընկերը՝ Ջոե «Չուկ» Նացարոն, ուղեկցելու է Դե Մարկոյին։ Հաջողության հասնելու հավանականությունը մեծացնելու համար հարվածային թիմին ավելացել է Ջոն Էսպոզիտոն։ Այդ կեսօրին Էսպոզիտոն և Ֆետոն ճանապարհ են ընկել դեպի Էլիզաբեթ փողոցում գտնվող սրահը՝ սպասելու Վերիզանոյի ազդանշանին։ Ժամը հինգի սահմաններում Վերիզանոն ժամանել է սրահ և զինված անձանց հայտնել, որ Դե Մարկոն ժամանել է դրամախաղի որջը։ Վերիզանոն և երկու հարվածողները դուրս են եկել սրահից և ճանապարհ ընկել դեպի դրամախաղի որջի մուտքի մոտ։

Վերիզանոն, Էսպոզիտոն և Ֆետոն հասել են Դե Մարկոյի դրամախաղի որջի մուտքի մոտ։ Նիք Սասին, Դե Մարկոյի աշխատակիցը, ով Նեյվի փողոցի կողմակից էր, համոզել է երեք տղամարդկանց հեռանալ դահլիճի ներսից` դռնապանի կողքով։ Տղամարդիկ քայլել են դեպի հետևի ննջասենյակ, որտեղ ընթացել է թղթախաղերը։ Հետևի սենյակում Դե Մարկոն, Չարլզ Լոմբարդին, այլ բանդաներ և բազմաթիվ հանդիսատեսներ դիտել են թղթախաղը։ Էսպոզիտոյի և Ֆետոյի թիրախը պարզելու համար Վերիզանոն նստել է Դե Մարկոյի դիմաց։ Սենյակից դուրս, Նեյվի փողոցում Սասին և Ռոկկո Վալենտեն կանգնած են եղել՝ համոզվելու, որ ամեն մեկը փախուստի հստակ ճանապարհ ունեն։

Հանկարծ, Էսպոզիտոն հանել է զենքը և մահացու կրակել Լոմբարդիի վրա. նյարդայնացած զինված անձը սխալ էր կարդացել Վերիզանոյի ազդանշանները և կարծում էր, որ կրակում է Դե Մարկոյին։ Արագ աշխատելով՝ Վերիզանոյին հաջողվել է սպանել Դե Մարկոյին։ Այնուհետև Նեյվի փողոցի զինված անձինք սողալով դուրս են եկել ննջասենյակի պատուհանից` դեպի Օլիվեր փողոց, և ապահով կերպով փրկվել։ Այդ երեկո Նիք և Վենսենթ Մորելոն, ԼաՍալեն, Տերանովան և Վերիզանոն ճանապարհ են ընկել դեպի Նեյվի փողոցի բանդաների շտաբ։ Նրանք Լաուրիտանոյին մտածելով, որ Ջոե Դե Մարկոն իսկապես մահացել է. նրանք Լաուրիտանոյին վճարել են 50 դոլար են հանձնել (2019 թվականի 1,175 ԱՄՆ դոլարին համարժեք դոլար), որպեսզի փոխանցի իր զինված անձանց։

Քամորայի դավադրություն
----------------------

Ջեո Դե Մարկոյի մահվան հետևանքով, Մորելո կազմակերպությունը կարողացել է բացել ստորին Մանհեթենը` նրանց դրամախաղային գործողությունների համար։ Սակայն, ի զայրույթ Մորելոյի, Քամորա կազմակերպությունը նույնպես օգտագործել է հնարավորությունը և բացել իրենց սեփական մի քանի դրամախաղերը Ստորին Մանհեթենում։ Քանի որ Մորելոյի նպատակը տարածքում դրամախաղերի գործի մենաշնորհն է եղել, ստեղծվել է բախման բեմ։ Արևելյան գետի այն կողմում նեապոլիտանական խմբավորումները նույնպես հավակնոտ էին դարձել։ Ալեսանդրո Վոլերոն` Նեյվի փողոցի առաջնորդը, երբեք ուրախ չի եղել Դե Մարկոյի մահվան համար` Մորելոսի հետ համագործակցելու ժամանակ։ Նա այժմ որոշել է խզել նրանց դաշինքը։ Ֆիլադելֆիայում հանդիպում է տեղի ունեցել Նեյվի ավազակախմբի ներկայացուցիչների և Կամորայի ղեկավարության միջև Մորելոսներին հարվածելու և Մանհեթենում լիակատար վերահսկողություն հաստատելու մասին։ Կամորայի ղեկավար Ռիչիի հետ այն քննարկելուց հետո երկու խմբերը պայմանավորվել են դաշինք կնքել։

Նեյվի ավազակախումբը և Կամորան ծրագիր են մշակել, որպեսզի գայթակղեն Մորելոյի խմբավորման ղեկավարներին Բրուքլինում կայանալիք մեկ այլ հանդիպման, միայն թե նրանց դարանակալեն և սպանեն։

Հարված Մորելոյին
----------------

1916 թվականի սեպտեմբերի 7-ին, Նիկոլաս Մորելոն և Չարլզ Ուբրիակոն հրապուրվել են ծուղակում, երբ հրավիրվել են զրույցի Մորանոյի և Նեյվի փողոցի խմբավորման ղեկավար Լաուրիտանոյի հետ։ Տերանովան և Ուբրիակոն գնդակահարվել և սպանվել են։ Հետևաբար, նրանք հետևել են Արևելյան Հարլեմի ավազակախմբի մյուս ղեկավարներին՝ սպանելով Ջուզեպպե Վերազանոյին, սակայն չեն կարողացել հասնել Մորելոսներին, ովքեր մնացել են իրենց տան մոտակայքում՝ Արևելյան 116-րդ փողոցում։

Նեապոլցիները չեն վախեցել ոստիկանության հետաքննությունից, քանի որ նրանք վճարում էին ոստիկանության աշխատակիցներին, իսկ omertà- ն կանխում էր, որ վկաներն առաջ ընթանային։ Այնուամենայնիվ, 1917 թվականի մայիսին Ռալֆ Դանիելոն, որը նույն «Բարբերն» էր` «Նեյվի փողոցի» խմբավորման անդամ, որը ներկա էր հանդիպումներին՝ որոշելու սպանությունները, սկսել է ոստիկանությանը պատմել այն ամենը, ինչ գիտի Մորանոյի, նեապոլիտանական խմբավորումների մասին, և վերջին սպանությունները։

Քամորայի կործանում
------------------

Ջուզեպպե Վերազանոն, ով Մորելոյի խմբավորման հետ էր, ցանկանում էր բացել մեկ այլ դրամախաղային տուն։ Այն դուր չի եկել Նեյվի փողոցի խմբավորմանը, ուստի ստեղծվել է դավադրություն` նրան սպանելու համար։ Վերազանոն նկատել Նեյվի փողոցի անդամներից մեկին և փորձել սպանել նրան, սակայն նրան նկատել և ստիպել են փախչել։ Դրանից հետո տեղի են ունեցել բազմաթիվ սպանություններ և փորձեր՝ ապահովելով ոչ մի կողմի անվտանգությունը։ Քանի որ Քամորան չէր կարող սպանել նոր առաջնորդներին, նրանց ոչնչացման դավադրությունը պետք է անուղղակիորեն կատարվեր։ Քամորան փորձել է Քիրո Տերոնովայից խլել արտիճուկների բիզնեսը։ Նրանց սպառնալիքները ձախողվել են ոչ միայն արտիճուկի, այլ ածխի, սառույցի և այլ շուկաների դեմ։

Այս պատերազմում զոհված անդամների թվում են եղել Սալվատորե Դե Մարկոն, Ջորջ Էսպոզիտոն, Գաետանո Դել Գաուդիոն, Անտոնիո Պարետին և Ջոզեֆ «Չուկ» Նացարոն։ Մարդը, ով ամենամեծ դերակատարությունն է ունեցել մաֆիայի հաղթանակի մեջ, Ռալֆ «Բարբեր» Դանիելոն էր, ով վկայություն է տվել Նեյվի փողոցի գործունեության դեմ՝ սպանություններից մինչ շորթում, ինչը հանգեցրել է բազմաթիվ դատապարտումների և մեղադրական եզրակացությունների։

Դատավարություն
--------------

Ռոքո Վալենտին ձերբակալվել է հունվարին Դե Մարկոյի և Լոմբարդիի սպանությանը մասնակցելու համար։ Նա բանտարկվել է տաս ամիս, մինչև 1918 թվականի նոյեմբերին ազատվել է։ Նա ավելի ուշ ներկայացել է դատարան՝ 1919 թվականի մարտին, Չարլզ Գիորդանոյի դեմ ցուցմունք տալու համար։ Ալեսանդրո Վոլերոն, դատվել է Նիկոլաս Մորելոյի և Չարլզ Ուբրիակոյի գործով առաջին աստիճանի սպանության համար։ Ռալֆ Դանիելոն վկայություն է տվել Վոլերոյի դեմ և հայտարարել, որ խմբավորումը գումար է վճարել Մայքլ Մեալի անունով խուզարկուի։ Մեալիի աստիճանն իջեցվել է պարեկապահակային հերթապահության կողմից։

Դրանից հետո դատավոր Քափերը հիվանդացել է, որը տեղի էր ունեցել փետրվարի 18-ին՝ պատճառաբանելով դատավարության մասին հայտարարությունը։ Վոլերոն կրկին փորձ է կատարել մարտի 4-ին և ցմահ դատապարտվել Սինգ Սինգում։ Երկրորդ աստիճանի սպանության համար դատապարտվել է Քոնի Այլենդի խմբակցության ղեկավար Պեկեգրինո Մորանոն։ Նա Սինգ Սինգում դատապարտվել է 20 տարի։ Նեյվի փողոցի բանդայի անդամ Ալֆոնսո Սգրոյան դատապարտվել է 1918 թվականի հունիսի 17-ին, նա տասներկու տարի ստացավ Դանեմորայում՝ Նիք Մորելոյի գործի համար։ Նա ցուցմունք է տվել իր հարձակվողների դեմ ու ստացել ավելի կարճ բանտարկություն և արտաքսում Իտալիա։ Մորելոյի և Ուբրիակոյի մահվան համար արդարադատությունը չի դադարել այստեղ։

Ջոն Էսպոզիտոն և Անտոնիո Նոտարոն դատապարտվել են 1918 թվականի հունիսին՝ յուրաքանչյուրին 6-ից 10 տարի ժամկետով՝ սպանությանը մասնակցելու համար։ Քիրո Տերանովային դատել են մեղսակցության համար, 1918 թվականի հունիսին` Դե Մարկոյի և Լոմբարդիի սպանության գործով։ Ջոնի Էսպոզիտոն՝ Լոմբարդիի մարդասպանը, փորձել է ցուցմունք տալ Տերանովայի դեմ, բայց երբ ապացուցվել է, որ նրանք նույն ավազակախմբում են, Քիրոն արդարացվել է` հաստատման բացակայության պատճառով։ Ռալֆ Դանիելոյի պատիժը կասեցվել է՝ իր տված ցուցմունքի պատճառով։ Հարձակումը, որը հինգ տարի է արժեցել Քոնի Այլենդում, կտրել է նրա ազատությունը։ 1925 թվականին՝ ազատվելուց հետո, նրան հայտնաբերել են Նյու Ջերսիի նահանգի Մետուչեն քաղաքի մոտակայքում գնդակահարված։

Ֆրանկ Ֆևրոլային դատավոր Տոմպկինսը մեղավոր է ճանաչել 1917 թվականին՝ «Չուկ» Նացարոյի սպանության համար։ Ֆևրոլան մահվան է դատապարտվել Սինգ Սինգում։ Վկայությունը տվել է մեկը, ով կարող էր ավելի մոտ լինել իրենից, քան մեկ ուրիշին` նրա կնոջը։ Այնուամենայնիվ, 1922 թվականի ապրիլի 14-ին *DA Weeks*-ին ծանուցում է ստացվել այն մասին, որ Ֆևրոլայի գործով հետաքննություն նշանակելու մասին միջնորդություն է ներկայացվելու։ Նախորդ բոլոր հայտարարությունները հետ է վերցրել նրա կինը, բացատրությունն այն է, որ ոստիկանությունը սպառնացել և կաշառել է նրան` ցուցմունք տալու համար։ Դատավարությանը հակադարձել են` ծաղրելով Թեսիի Ֆևրոլայի ստորագրությունը։ Թոմփքինսը հերքել է Ֆևրալոյի համար դատաքննության ցանկացած ձև։ Ֆևրոլային փրկելու վերջին րոպեին փորձ է կատարվել փաստաբան Թոմաս Օ'Նիլի կողմից` 1923 թվականի մայիսի 29-ին։ Յոթ ժամ մինչև մահապատիժը կատարելը, Թոմփկինին շնորհել են արժանի պատիժ՝ խնայելով նրան մինչև հոկտեմբերի 7-ը։ Նրա մահվան դատավճիռն ի վերջո փոխվել է։

Թոնի Պարետին մահվան դատավճիռ է ստացել 1916 թվականի սեպտեմբերի 7-ին Նիկոլաս Մորելոյի և Չարլզ Ուբրիակոյի սպանությանը մասնակցելու համար։ Երկուսն էլ մասնակցել են Ջեո Նացարոյի սպանությանը։ Սինգ Սինգի բանտում նրա մահապատժի ապահովումը բարձրացվել է` օրական 16 ժամից մինչև 24 ժամ։ Նա ճնշում է գործադրել քաղաքական գործիչների վրա, որպեսզի մերժեն մահապատիժը, բայց դա չի ընդունվել։ Նա էլեկտրահարվել է 1927 թվականի փետրվարի 17-ին՝ 35 տարեկան հասակում։

Յուրաքանչյուր խմբակցության անդամներ
-----------------------------------

**Մաֆիա**, Ջուզեպպե Մորելո (բանտարկվել է 1909 թվականին կեղծիքների համար), Իգնացիո Լուպո (բանտարկվել է 1909 թվականին կեղծիքների համար), Վինչենցո Տերանովա (ավագ եղբայր), Քիրո Տերանովա (միջնեկ եղբայր), Նիկոլո Տերանովա (կրտսեր եղբայր` սպանվել է 1916 թվականին), Չարլզ Ուբրիակո (սպանվել է 1916), Թոմաս Լոմոնտե, Ֆորտունատո Լոմոնտե։

**Քամորա**, Պելեգրինո Մորանո (Քոնի Այլենդի ղեկավար), Ալեսանդրո Վոլերո (Նեյվի փողոցի ավազակախմբի ղեկավար), Ռալֆ Դանիելո (տեղեկատու է դարձել), Լեոպոլդո Լաուրիտանո, Ալֆոնսո Սգրոյա, Ֆրենկ Ֆևրոլա, Անտոնիո Պարետտի, Ռոկկո Վալենտի, Սիլվա Տագլիագամբա, Անիելո Պարետտի, Ջոնի Էսպոզիտո։

**Այլ**, Ջուզեպպե Դե Մարկո, Գեներասո Նազարո։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Nelli, *The Business of Crime*, pp. 129-31
2. ↑  Father and Son Shot, The New York Times, May 18, 1915
3. 1 2 3 4  The Struggle for Control, GangRule.com
4. 1 2 3  Nelli, *The Business of Crime*, pp. 131-33
5. ↑  Dash, *The First Family*, p. 252
6. ↑  Murder Witnesses Suddenly Silent, The New York Times, June 30, 1926
7. ↑  Tells Jury He Has Slain Three, The New York Times, April 22, 1921
8. ↑  Revisits The Death Cell, The New York Times, February 13, 1927

Արտաքին հղումներ
----------------

* Բանդայի Կառավարում

Գրականություն
-------------

* Nelli, Humbert S. (1981). *The Business of Crime. Italians and Syndicate Crime in the United States*, Chicago: The University of Chicago Press 0-226-57132-7 (Originally published in 1976)