1661 թվականի Մատթեոս Ծարեցու հրատարակած «Հիսուս որդի» գրքի անվանաթերթ։
**Ամստերդամի հայկական տպագրություն** կամ **Ոսկանյան տպարան**, առաջին տպարանը հիմնել է Էջմիածնի (այժմ՝ Վաղարշապատ) նոտար Մատթեոս Ծարեցին, Ամենայն հայոց կաթողիկոս Հակոբ Ջուղայեցու հանձնարարությամբ, 1660 թվականին։

Պատմություն
-----------

Անդրանիկ հրատարակությունը Ներսես Շնորհալու «Յիսուս Որդին» էր, որը Ծարեցու մահից հետո (1661) լույս է ընծայել վաճառական Ավետիս Ղլիճենցը (Ոսկան Երևանցու եղբայրը)։ 1661 թվականից, տպարանի տնօրինությունը ստանձնել է Ոսկան Երևանցու աշակերտ Կարապետ Անդրիանացին։

1664 թվականից տպարանի տնօրինությունը ստանձնել է Ոսկան Երևանցին, որի անունով էլ այն կոչվել է *Ոսկանյան տպարան*։ Գործել է երեք քաղաքներում՝ Ամստերդամում (մինչև 1669 թվականը), Լիվոռնոյում (մինչև 1672 թվականը), Մարսելում (մինչև 1686 թվականը)։ Հրատարակել է 42 անուն հայկական գիրք։

Ամստերդամում տպարանը լույս է ընծայել 22 անուն գիրք՝ Սաղմոսարաններ, մեծ Ժամագիրք, Շարակնոց, Աստվածաշունչ, Մաշտոց, Նոր կտակարան, այբբենարան, Ոսկան Երևանցու «Քերականութեան գիրքը», Մովսես Խորենացուն վերագրվող «Աշխարհացույցը» (1668) և Վարդան Այգեկցու առակները, Առաքել Դավրիժեցու «Գիրք պատմութեանցը» (1669)։ Ոսկան Երևանցին հայկական հրատարակումների տպաքանակը մի քանի հարյուրից հասցրել է մի քանի հազարի։

1685 թվականին Ոսկան Երևանցու աշակերտներից Մատթեոս Վանանդեցի Հովհաննիսյանը Ամստերդամում սկզբնավորել է հայկական երկրորդ տպարանը, որի տնօրենը դարձել է Թովմաս Վանանդեցին, իսկ նրա մահից հետո (1703)՝ Ղուկաս Վանանդեցին։ Վանանդեցիների գրահարատարակչական տունը (տպարանը) դժվարին պայմաններում գործել է 32 տարի, լույս ընծայել Շարակնոց, «Համատարած աշխարհացոյց» (հայկական առաջին տպագիր քարտեզը՝ կիսագնդեր, 1695, փորագրիչներ՝ հոլանդացի Ադրիան և Պետրոս Սկոմբեկ եղբայրներ), Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմութիւնը», Ղուկաս Վանանդեցու աշխատությունները, Արիստոտելի «Յաղագս առաքինութեանց» և այլ գործեր։

Ամստերդամում Վանանդեցիների հետ բարեկամական հարաբերություններ են ունեցել գերմանացի փիլիսոփա, մաթեմատիկոս Գ․ Լայբնիցը, արևելագետ Յո․ Շրյոդերը, նրանց այցելել է Ռուսաստանի կայսր Պետրոս I-ը։ Վանանդեցիների գրահրատակչական տունը փակվել է 1917 թվականին։

Տես նաև
-------

* Էջմիածնի Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի տպարան

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Երևան, ՀԽՀԳԽ, 1990, էջ 165։

Նշումներ
--------

1. ↑  «Աշխարհացույցի» հեղինակի ստույգ անունը հայտնի չէ։ Դասավանդվել է միջնադարյան Հայաստանի դպրոցներում՝ Մովսես Խորենացու (V դար) «Հայոց պատմություն» և Անանիա Շիրակացու (VII դար) մաթեմատիկական ու տիզերագիտական աշխատությունների հետ. սովորաբար կցվել է դրանց։ Ուստի մեզ հասած ձեռագրերի մի մասում հեղինակ է համարվում Մովսես Խորենացին, իսկ մյուսներում՝ Անանիա Շիրակացին։ Ժամանակակից հայ և օտարերկրյա ուսումնասիրողների մի մասը երկի հեղինակությունը վերագրում են Անանիա Շիրակացուն, իսկ մյուսները այն համարում են անանուն հեղինակի գործ։

Գրականություն
-------------

* Սարուխան Ա․, Հոլլանդան և հայերը ԺԶ―ԺԹ դարերում, Վիեննա, 1926։
* Լևոնյան Գ․, Հայ գիրքը և տպագրության արվեստը, Երևան, 1958։
* Գրիգորյան Մ. Նոր նյութեր և դիտողություններ հրատարակիչ Վանանդեցվոց մասին, Վիեննա, 1969։
* Ռաֆայել Իշխանյան, Հայ գրքի պատմություն, հ. 1, Երևան, 1977։
* Ռաֆայել Իշխանյան, Հայ գիրքը, Երևան, 1981։

Արտաքին հղումներ
----------------

* *Ռ․ ԻՇԽԱՆՅԱՆ* ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՏՊԱՐԱՆԸ ԵՎ ՆՐԱ ՀՐԱՏԱՐԱԿԱԾ ԱՍՏՎԱԾԱՇՈԻՆՉԸ Archived 2018-11-23 at the Wayback Machine.