**Արման Մալումյան**, խորհրդային ճամբարներում և կատակով՝ **Արման Ժան-Բատիստի Մալումյան** (ֆր.՝ Armand Maloumian, մայիսի 4, 1928(1928-05-04), Մարսել, Բուշ-դյու-Ռոն - հունիսի 24, 2007(2007-06-24), Tréveneuc), ֆրանսահայ գրող, Գուլագի մասին հուշերի հեղինակ և հակակոմունիստական ակտիվիստ։

Կենսագրություն
--------------

Արման Մալումյանը ծնվել է Մարսելում՝ Թուրքիայից հայ ներգաղթյալների ընտանիքում։ Հայոց ցեղասպանության ժամանակ սպանվել են նրա պապն ու տատը, մորաքույրերն ու քեռիները, նրա ազգականներից առնվազն երեսուն մարդ դարձել է ազգային անհանդուրժողականության զոհ։ Հայրը պրոֆեսոր Ժան-Բատիստ Մալումյանն էր (ֆր.՝ Jean-Baptiste Maloumian), մայրը՝ Վիկտորյա Շահինյանը (ֆր.՝ Victoria Chahinian)։

Արմանը մասնակցել է Ֆրանսիական դիմադրությանը։ 1944 թվականին, տարիքը մեծացնելով, 16 տարեկանում մտել է գեներալ Լեկլերկի 2-րդ տանկային դիվիզիա, մասնակցել մարտական գործողությունների։ Պարգևատրվել է մարտական 6 շքանշաններով և մեդալներով, որոնք հետագայում ԽՍՀՄ-ում նրանից առգրավել են ձերբակալության ժամանակ։

1946 թվականին Փարիզում Թուրքիայից եկած հայ գաղթականների շրջանում «պատմական հայրենիք» վերադառնալու համար կազմակերպված քարոզարշավը Մալումյանների ընտանիքին 1947 թվականին բերեց Խորհրդային Հայաստան։ Մալումյանների «վերադարձի» մասին խորհրդային քարոզչական ֆիլմ է նկարահանվել։ Երևանում Արմանի մարզական վնասվածքաբանության մասնագետ հայրը պրոֆեսորի կոչում է ստացել։ Սակայն Հայաստանում Մալումյանների ընտանիքը բախվեց վախի և համընդհանուր մատնության մթնոլորտի։ Նրանց սենյակում երկու լսող սարք էր տեղադրվել։ 1948 թվականից Մալումյանները փորձել են վերադառնալ Փարիզ, Արման Մալումյանը երեք անգամ դիմել է Ֆրանսիայի դեսպանություն։ Ըստ կինոռեժիսոր Յուրի Երզնկյանի հուշերի, որն Արմանին ճանաչում էր հայրենադարձության մասին ֆիլմի նկարահանումներից, Մալումյանն այն ժամանակ իրեն շատ համարձակ է պահել՝ օտար զինվորական համազգեստով շրջել է Մոսկվայում, «Մետրոպոլում» շամպայնի հետ պատվիրել է կատարել ամերիկյան օրհներգը, և այս ամենը տեղի է ունեցել նրա ձերբակալության նախօրեին։

1948 թվականի հոկտեմբերի 31-ին Արման Մալումյանը լրտեսության մեղադրանքով ձերբակալվել է ԽՍՀՄ պետական անվտանգության նախարարության կողմից։ Հետաքննության ընթացքում նա ենթարկվել է խոշտանգումների, 14 ամիս անցկացրել է մենախցում, դատապարտվել է մահապատժի, սակայն երեք ամիս անց պատիժը փոխարինվել է 25 տարվա ազատազրկման։ 1950-1953 թվականներին ժամկետն անցացրել է Ռեչլագում, մասնակցել բանտարկյալների գործադուլին։ Արմանը գտնվում էր Ռեչլագի 2-րդ ճամբարային բաժնում, որտեղ գործադուլային կոմիտեն ղեկավարում էր Ֆելիքս Կենձերսկին, որը հենց նոր էր էտապով ժամանել Պեսչանլագից։ Ինչպես հայտնել է ճամբարի օպերատիվ բաժնի գործակալը՝ Մալումյանը, ի թիվս այլ դատապարտյալների, պաշտպանել է գործադուլի գաղափարը և դրամահավաք կազմակերպել՝ ի նպաստ ժամանած էտապի։ Ըստ օպերատիվ բաժնի տեղեկությունների՝ Արմանը հետագայում ընտրվել է 2-րդ ճամբարի ամբողջ բաժանմունքի գործադուլի ղեկավար։ Գործադուլի մասնակից Ալեքսանդր Ուգրիմովն ընդգծել է, որ գործադուլային կոմիտեն գործել է ստվերում, սակայն շատ ակտիվ էին և տեսանելի կապավորները, այդ թվում՝ Մալումյանը։

Գործադուլը ճնշելուց հետո Մալումյանին տեղափոխել են Օզերլագ, որտեղ Տայշետի թիվ 601 տուգանային մեկուսարանում նա ծանոթացել է գրող Յուրի Դոմբրովսկու հետ՝ և դառնալով նրա մտերիմ ընկերը։

Խորհրդային իշխանությունները Մալումյանների ընտանիքին թույլատրել են վերադառնալ Ֆրանսիա 1954 թվականին՝ Ստալինի մահից հետո։ Արման Մալումյանին հայրենիք վերադառնալու հնարավորություն է տրվել միայն ազատ արձակվելուց հետո՝ 1956 թվականին։

1976 թվականին Մալումյանը հրատարակել է *Les fils du Goulag* («Գուլագի որդիները») հուշագրությունը, որը թարգմանվել է մի քանի լեզվով։ 1983 թվականին նա միացել է «Դիմադրության ինտերնացիոնալին», հետագայում դարձել այդ կազմակերպության ղեկավարը։

1990-ական թվականներին մասնակցել է «Դիմադրությունը Գուլագում» կոնֆերանսներին, որոնք Ռուսաստանում անցկացրել է Մոսկվայի «Վերադարձ» պատմագրական ընկերությունը։

Ապրել է Նորմանդիայում։

Ընտանիք
-------

Ավագ եղբայրը՝ Նիկ (Միհրան) Մալումյանը (1924-2007), Հայաստանում 1950-1954 թվականներին, ֆրանսերենի և լատիներենի ուսուցիչ էր։

Արվեստում
---------

* Նրան է նվիրված Վադիմ Դելոնեի «Արման Մալումյանի մեներգը» կատակերգական բանաստեղծությունը, որը հիանալի կերպով փոխանցում է Արմանի՝ ռուսական հայհոյանքին վիրտուոզ տիրապելտելը։

Երկեր
-----

* *Малумян Арман* Концентрационный интернационал. // Континент, № 18. Изд-во Континент, 1978. с. 217—242
* *Малумян Арман* Лагерные притчи // Континент, № 26. Изд-во Континент, 1980. с. 149—166.
* *Малумян А.* И даже наши слезы… // Континент, № 20. Изд-во Континент, 1979. с. 337—357. Перепечатки с сокр.: Домбровский Ю. О. Собр. соч.: в 6 т. — М.: Терра, 1992. — Т. 6. — С. 351—357; Континент 2013, № 152.
* *Малумян А.* Июль пятьдесят третьего / пер. с фр. Л. Новиковой // Воля: Журнал узников тоталитарных систем. — 1997. — № 6—7. — С. 127—135
* *Малумян А.* Предисловие к отрывку из романа Ю. О. Домбровского «Факультет ненужных вещей». // Есть всюду свет…: Человек в тоталитарном обществе: Хрестоматия для старшеклассников / сост. С. С. Виленский. — М.: Возвращение, 2000. — С. 82—83; 465—466

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. ↑  «Association Culturelle Arménienne de Marne-la-Vallée (France)».
3. ↑  *Вардуи Халпахчьян* Армянский вопрос в новом измерении
4. 1 2  Biographie Nick Maloumian
5. 1 2 3  Арману Маулумяну — 60 лет. // Континент № 56. 1988.
6. 1 2  «And Even Our Tears».
7. ↑  «*Юрий Ерзинкян* «Невыдуманные истории. Веселые страницы из невеселого дневника кинорежиссёра»». Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ դեկտեմբերի 30-ին. Վերցված է 2013 թ․ դեկտեմբերի 28-ին.
8. 1 2  «*Галина Аккерман*. Владимир Максимов — судьбы скрещенья. Наброски к воспоминаниям». Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ դեկտեմբերի 31-ին. Վերցված է 2013 թ․ դեկտեմբերի 28-ին.
9. ↑  История Сталинского ГУЛАГа. Восстания, бунты и забастовки заключённых. Т. 6. М.: РОССПЭН. С. 451—452.
10. ↑  «*Угримов А. А.* Из Москвы в Москву через Париж и Воркуту / сост. предисл. и коммент. Т. А. Угримовой. — М. : Изд-во «RA», 2004. — 720 с.». Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ սեպտեմբերի 24-ին. Վերցված է 2022 թ․ հունիսի 15-ին.
11. ↑  Կենսագրական որոշ նյութերում, առանց հեղինակավոր աղբյուր նշելու, սխալմամբ գրված է Բերլագ
12. ↑  *Арман Малумян*. И даже наши слезы… // Континент 2013, № 152
13. ↑  Ария Армана Малумяна

Արտաքին հղումներ
----------------

* Կենսագրություն և ստեղծագործություններ

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  ⛭  | 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 12623017b · ISNI: 0000000055111411 · LCCN: n85121675 · NKC: jn20000701132 · NTA: 07071956X · SUDOC: 105788848 · VIAF: 5051751 · WorldCat VIAF: 5051751 |

 |

 |