Տրոցկու ժամանումը Պետրոգրադ, 1917 թվական
**Տրոցկու վերադարձը Ռուսաստան,** Լև Տրոցկու տեղափոխությունը Նյու Յորքից Պետրոգրադ 1917 թվականի Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո։ Արտագաղթից վերադառնալիս նա ձերբակալվել է բրիտանական իշխանությունների կողմից Կանադայի Հալիֆաքս քաղաքում, բայց շուտով ազատ է արձակվել։ Տրոցկին Ֆինլանդիայի երկաթուղային կայարանում հանդիպել է միջշրջանային խմբի ներկայացուցիչների և բոլշևիկների հետ, որից հետո նա միացել է «միջշրջանային»-ին և սկսել է հրապարակայնորեն մերձենալ Լենինի հետ, որն ավարտվել է 1917 թվականի հոկտեմբերին իշխանության համատեղ զավթմամբ։

Նախապատմություն, Տրոցկին ԱՄՆ-ում
--------------------------------

1917 թվականի հունվարի 13-ին Լև Տրոցկին իր ընտանիքի հետ իսպանական Բարսելոնայից ժամանել է Նյու Յորք և հաստատվել Բրոնքս շրջանում։ Ռուսաստանում Փետրվարյան հեղափոխությունից ոչ լրիվ երկու ամիս առաջ նա մեծ ծրագրեր է կազմել ԱՄՆ-ում հաստատվելու համար, որոնց մի մասը նույնիսկ հասցրել է իրականացնել։ Տրոցկին նախատեսում էր շարունակել իր սովորական «գրական-քաղաքական» գործունեությունը. նա մտադիր չէր ծառայության անցնել։ Հյուսիսային Ամերիկայում գտնվելու առաջին իսկ օրերին Տրոցկին դեմ է արտահայտվել բոլշևիկների (մասնավորապես՝ Նիկոլայ Բուխարինի և Ալեքսանդրա Կոլոնտայի) քաղաքական դիրքորոշմանը, որոնք այդ տարիներին կոչ էին անում տարանջատել ամերիկյան սոցիալիստների ձախ, հեղափոխական մի մասը և ստեղծել առանձին կուսակցություն։

Տրոցկին պատրաստակամորեն համագործակցում էր Սոցիալ-դեմոկրատական շարժման ձախ թևին պատկանող ռուսալեզու «Նոր աշխարհ» թերթի, ինչպես նաև հրեական «Ֆորվերտս» (իդիշ՝ פֿאָרווערטס, Forverts или Vorwärts) աշխատավորական թերթի հետ, որն այդ տարիներին ուներ երկու հարյուր հազար տպաքանակ։

1522 Vyse Avenue: Տրոցկու տունը Բրոնքսում
Նա «ջերմ հարաբերություններ» է հաստատել ԱՄՆ-ում բնակվող մարքսիստների հետ։ Մարտի 5-ին ԱՄՆ Սոցիալիստական կուսակցության կազմակերպած հանրահավաքում նա և ամերիկացի կոմունիստ Լուիս Ֆրաինան նույնիսկ առաջարկեցին, եթե Ամերիկան մտնի Առաջին համաշխարհային պատերազմ, գործադուլներ կազմակերպել և ակտիվորեն դիմակայել մոբիլիզացիային։ Այս առաջարկը մերժվել է կուսակցության ավելի պահպանողական ղեկավարության կողմից։ Բացի այդ, Տրոցկին կտրուկ բանավիճել է Նյու Յորքում լույս տեսնող ռուսալեզու լիբերալ «Ռուսկի Գոլոս» և «Ռուսսկոյե սլովո» թերթերի հետ։

Տրոցկին հրավիրվել էր բազմաթիվ «քաղաքական բանկետների», որոնք գումարվել էին կուսակցական միջոցներ հավաքելու համար, և ոչ միայն Նյու Յորք, այլև ԱՄՆ Արևելյան ափի հարևան խոշոր քաղաքներ։ Չնայած այս ամենին, հայրենիքում ինքնավարության տապալումը հանգեցրել է նրան, որ Տրոցկին շտապ սկսեց պատրաստել իր վերադարձը Պետրոգրադ։

Ճանապարհ դեպի Ռուսաստան
-----------------------

### Վիզաներ և դրամահավաք

1917 թվականի մարտի 25-ին Տրոցկին այցելել է Ռուսաստանի գլխավոր հյուպատոսություն, որտեղ «գոհունակությամբ» ուշադրություն էր հրավիրել այն փաստի վրա, որ պատին այլևս չկար ռուս ցարի դիմանկարը։ «Անխուսափելի ձգձգումներից և վեճերից հետո» նա նույն օրը ստացել է Ռուսաստան վերադառնալու համար անհրաժեշտ փաստաթղթերը. հին կայսերական պաշտոնյաները նրան ոչ մի արգելք չեն դրել․հին կայսերական պաշտոնյաները նրան ոչ մի արգելք չեն դրել։ Ամերիկյան իշխանությունները նաև օպերատիվ կերպով վերադարձողներին տրամադրել են երկրից դուրս գալու վիզաներ։ Ըստ երևույթին, ընդհանուր իրարանցման մեջ տարանցիկ փաստաթղթեր է տրամադրել նաև Մեծ Բրիտանիայի հյուպատոսությունը. ավելի ուշ այդ որոշումը կվավերացվի Լոնդոնի ղեկավարության կողմից։ Հնարավոր է, որ ամերիկյան իշխանությունները հետագայում զղջացել են Տրոիցկիին մեկնելու փաստաթղթեր տրամադրելու համար. հաջորդ ամիսներին Պետդեպարտամենտը խստորեն նախազգուշացրել է վերահսկիչ ծառայություններին վերադարձող արտագաղթողների ավելի մանրակրկիտ ստուգման անհրաժեշտության մասին։

Բացի այդ, Տրոցկու «տարբեր ազգությունների» կողմնակիցները գումար հավաքեցին հօգուտ հեռացած հեղափոխականների. հեղափոխության կարիքների համար զոհաբերել համաձայնողների մեջ գերակշռում էին գերմանացի ռազմագերիները։ Տրոցկու խոսքով՝ այդ վճարը կազմել է 310 դոլար, որը բաշխվել է Ռուսաստան մեկնող խմբի բոլոր անդամների միջև։

### Հանրահավաք և շոգենավ

Արդեն մարտի 27-ին Տրոցկին իր ընտանիքի և մի քանի այլ արտագաղթողների հետ, որոնց հետ հասցրել էր մտերմանալ ԱՄՆ-ում բարձրացավ Christianiafiord շոգենավի վրա (նորվ.՝ Kristianiafjord), որը ուղևորվում էր Եվրոպա՝ նորվեգական Բերգեն։

Մեկնելուց առաջ, ամերիկյան հողում՝ «Harlem River Park Casino»-ում հրաժեշտի ելույթի ժամանակ, Լև Դավիդովիչը կոչ է արել ԱՄՆ բնակիչներին կազմակերպվել և «թափել անիծյալ, փտած, կապիտալիստական կառավարությունը»։ Մոտ 300 մարդ եկել է Տրոցկիին նավահանգիստ ուղեկցելու.խանդավառ ընկերներն ու կողմնակիցները նրան անմիջապես բարձրացրել են ուսերին։ Ամերիկացի լրագրող Ֆրենկ Հարիսը նախազգուշացրել է Տրոցկիին, որ իր անդրատլանտյան ճանապարհորդության ընթացքում նա կարող է հայտնվել բրիտանական իշխանությունների ձեռքում։

Ամհերսթի ռազմագերիների ճամբար (1916 թվականի դեկտեմբեր)
### Ձերբակալություն Կանադայում

Ինչպես և նախազգուշացրել էր Հարիսը, կանադական Հալիֆաքս քաղաքում նավի և ուղևորների զննման ժամանակ բրիտանական իշխանությունները ներկալել են Լև Տրոցկուն։ Ռազմագերիների ճամբարում նա շարունակել է հեղափոխական աշխատանքը մի քանի հարյուր գերմանացի զինվորների շրջանում. նրա ելույթները հաջողություն են ունեցել։ Տրոցկու ձերբակալությունը ռեզոնանս է առաջացրել ինչպես Ռուսական մամուլում, այնպես էլ միջազգային ասպարեզում. ընդ որում, Տրոցկու ազատ արձակմանը ակտիվորեն նպաստել է բոլշևիկների առաջնորդ Վլադիմիր Լենինը։ Արդյունքում, մի քանի շաբաթ տևած ձերբակալությունը Տրոցկուն մոտեցրել է բոլշևիկներին։ Ազատ արձակվելուց հետո Տրոցկին ընտանիքի հետ շարունակել է իր ճանապարհը դեպի Եվրոպա։

### Ճանապարհի ավարտը

Տրանսատլանտյան շոգենավից, որը Տրոցկու խմբին Հալիֆաքսից Շվեդիա էր հասցրել, հեղափոխականը գնացք է նստել։ Ֆինլանդիայում տեղափոխվելով՝ նա շուտով հասավ Պետրոգրադ. այս անգամ բրիտանական իշխանությունները, որոնք պաշտպանում էին շվեդ-ֆիննական սահմանը, նրան խոչընդոտներ չեն ստեղծել։

Նախկին Ռուսական կայսրության մայրաքաղաքում Տրոցկին հայտնվեց 1917 թվականի մայիսի 5-ին։ Քաղաքի մոտակա Բելոոստրով կայարանում, որտեղ անցնում էր Ֆինլանդիայի սահմանը, բոլշևիկների և Միացյալ ինտերնացիոնալիստների խմբի ներկայացուցիչները (ավելի ճիշտ՝ միջտարածաշրջանային սոցիալ-դեմոկրատական կազմակերպություն) մտան Տրոցկիի վագոն, որում գտնվում էին նաև 2-րդ ինտերնացիոնալի նախագահ Էմիլ Վանդերվելդեն և բելգիացի սոցիալիստ Հենդրիկ դե Մանը)՝ ռուս հեղափոխականի հանդիպման համար։ «Միջշրջանային»-ը ներկայացնում էին Տրոցկու հին ծանոթ Մովսես Ուրիցկին և Հայ սոցիալ-դեմոկրատ Լև Կարախանը. նրանք երկուսն էլ առաջատար դերեր էին խաղում կազմակերպությունում։ Ի տարբերություն նրանց, բոլշևիկները հանդիպման համար ուղարկեցին ավելի քիչ բարձրաստիճան գործիչ՝ բանվոր Մետալիստ Գրիգորի Ֆեդորովին։ Մենշևիկները չեն հանդիպել Տրոցկիին։

Նույն Ֆինլանդիայի կայարանում, որտեղ մեկ ամիս առաջ Լենինը «դեբյուտ» էր արել, տեղի ունեցավ հանրահավաք՝ պաշտոնական ողջույններով, և Ֆեդորովը խոսեց անձամբ Վլադիմիր Իլյիչի անունից։ Իր նախապատրաստված ելույթում Ֆեդորովը կենտրոնացավ հեղափոխության հետագա փուլերի, պրոլետարիատի բռնապետության և զարգացման սոցիալիստական ուղիի վրա։ Տրոցկին «ընդունեց Լենինի մեկնած ձեռքը» և իր պատասխան խոսքում հանդես եկավ Լենինյան դիրքորոշումների հետ համաձայն.

Տավրիկյան պալատը 1917 թվականի գարնանը
### Պայմանավորվածություն Պետրոգրադում

Մեծ դժվարությամբ Տրոցկին ընտանիքի հետ կարողացավ բնակություն հաստատել «Կիևյան սենյակներ» փոքրիկ հյուրանոցի նույն սենյակում։ Հաջորդ օրը նրան հայտնվեց նախկին փականագործ Ալեքսանդր Լոգինովը (Սերեբրովսկի), որն այդ ժամանակ դարձավ ինժեներ և սպա, իսկ 1905 թվականին մասնակցեց Սանկտ Պետերբուրգի խորհրդի մարտական դրուժին, որը ղեկավարում էր Տրոցկին։ Լոգինովի առաջարկով Տրոցկին տեղափոխվեց նրա «հարուստ» բնակարան. շուտով, քաղաքական տարաձայնությունների պատճառով, Տրոցկի-Սեդովների ընտանիքը վերադարձավ հյուրանոց։

Հետևանքներ և ազդեցություն
-------------------------

1917 թվականի մայիսի 5-ին՝ մայրաքաղաք ժամանելու հաջորդ օրը, Տրոցկին հայտնվեց Պետրոգրադի խորհրդի նիստին Տավրիկյան (երբեմն սխալմամբ՝ Սմոլնի) պալատում։ Նրան ողջունել է նախագահ Նիկոլայ Չխեիձեն, սակայն, բոլշևիկ Լև Կամենևի առաջարկով, Խորհրդի Գործադիր կոմիտեն որոշել է Տրոցկուն ընդգրկել իր կազմում՝ խորհրդակցական ձայնի իրավունքով։ Այս որոշման համար հիմք է հանդիսացել այն, որ Տրոցկին 1905 թվականին եղել է խորհրդի նախագահը։ Լև Դավիդովիչը ստացել է «իր անդամատոմսը և մի բաժակ թեյ սև հացով»։

Հանրահավաք Պուտիլովի գործարանում (1917)
Արտագաղթից իր վերադարձի արդյունքում Տրոցկին կարողացել է ելույթ ունենալ Պետրոգրադի խորհրդում և, այդպիսով, ազդել խորհրդի կողմից ընդունված որոշումների վրա։ Նա նաև հնարավորություն է ստացել միանալ «խմբավորմանը», որն իրեն անվանում էր «Ինտերնացիոնալիստների միավորված սոցիալ-դեմոկրատների Պետերբուրգի միջշրջանային կոմիտե» և հիմնականում աջակցում էր բոլշևիկյան կարգախոսներին (բացառությամբ իմպերիալիստական պատերազմը քաղաքացիական պատերազմի վերածելու թեզի)։ «Միջշրջանի» արագ աճը, որը 1917-ի կեսերին հասավ չորս հազար անդամների՝ հիմնականում մտավորականության ներկայացուցիչներից, առաջին հերթին կապված էր այն բանի հետ, որ դրա կազմի մեջ մտավ Տրոցկին։

Լենինի և բոլշևիկյան խմբակցության ակտիվ մասնակցությունը Տրոցկու ազատագրմանը, որին նախորդ տարիներին Ժողկոմխորհի ապագա ղեկավարը «առանձնապես սեր չէր տածում» (անգլ.՝ had no special love), նպաստեց Տրոցկու և Լենինի միջև քաղաքական դաշինքին, և բացի այդ, Տրոցկին դարձրեց համառուսաստանյան «հանրահայտություն»։ Փետրվարից հետո տեղի ունեցած «խոսքի բացարձակ ազատության» մեջ հեղափոխականը պահանջված էր զանգվածների կողմից։ Նա ելույթ ունեցավ խորհրդում և Պուտիլովի գործարանում, ինչպես նաև գնաց Կրոնշտադտ, որտեղ հեղափոխական նավաստիները ուրախությամբ դիմավորեցին նրա ելույթները. երբեմն նա ելույթ ունեցավ Անատոլի Լունաչարսկու հետ միասին։ Բոլշևիկների հետ վերջնական մերձեցումից հետո, որը տեղի ունեցավ ԱՄՆ-ից վերադառնալուց վեց ամիս անց, Տրոցկին դարձավ Հոկտեմբերյան իշխանության գրավման առանցքային կազմակերպիչներից մեկը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Фельштинский, Чернявский, 2012, էջ [177]
2. ↑  Ackerman, 2016, էջեր 73—74
3. ↑  Service, 2009, էջ 155
4. ↑  New York Times, 1917
5. ↑  Фельштинский, Чернявский, 2012, էջ [178]
6. ↑  Фельштинский, Чернявский, 2012, էջ [179]
7. ↑  Троцкий, 1930, Т. 1, с. 318
8. 1 2  Фельштинский, Чернявский, 2012, էջ [180]
9. ↑  Фельштинский, Чернявский, 2012, էջ [196]
10. 1 2  Service, 2009, էջ 159
11. ↑  Волкогонов, 1998, էջ 121
12. ↑  Абаринов, 2011
13. ↑  Service, 2009, էջ 160
14. ↑  Service, 2009, էջ 158—159
15. ↑  Harris, 1924, էջ 199
16. ↑  Tennyson, 2015
17. ↑  Фельштинский, Чернявский, 2012, էջ [181]—[184]
18. ↑  Rodney, 1972—1973, էջ 25—26
19. ↑  Rodney, 1967, էջ 651
20. 1 2 3  Service, 2009, էջ 161
21. 1 2  Фельштинский, Чернявский, 2012, էջ [184]
22. ↑  Авдеев, 1923, Т. 2. с. 108
23. ↑  Broué, 1988, էջ 172
24. ↑  Дойчер, 2006, էջ 258
25. ↑  Фельштинский, Чернявский, 2012, էջ [184]—[185]
26. ↑  Троцкий, 1930, Т. 2, с. 9—10
27. 1 2 3  Фельштинский, Чернявский, 2012, էջ [185]
28. ↑  Волкогонов, 1998, էջ 122
29. ↑  Троцкий, 1930, Т. 2, с. 7
30. ↑  Broué, 1988, էջ 174
31. ↑  Фельштинский, Чернявский, 2012, էջ [186]
32. ↑  Ackerman, 2016, էջեր 265, 273
33. ↑  Волкогонов, 1998, էջ 127
34. ↑  Фельштинский, Чернявский, 2012, էջ [189]

Գրականություն
-------------

Գրքեր
* *Фельштинский Ю. Чернявский Г.* Новое возвращение в Россию. Межрайонная группа // Лев Троцкий. Книга 1. Революционер. 1879—1917 гг. — М.: Центрполиграф, 2012. — 448 с. — ISBN 978-5-227-03783-1
* *Волкогонов Д. А.* Троцкий. Политический портрет. — М.: АСТ, 1998. — Т. 1. — 416 с. — (Всемирная история в лицах). — ISBN 5-237-00973-5
* *Service R.* Trotsky: A Biography. — Cambridge: Belknap Press / Harvard University Press, 2009. — 648 с. — ISBN 978-0674036154
* *Дойчер И.* Троцкий. Вооруженный пророк. 1879—1921. — М.: Центрполиграф, 2006. — 527 с. — ISBN 5-9524-2147-4
* *Broué P.* X. Le début de l'errance // Троцкий = Trotsky. — Fayard, 1988. — 1105 с. — ISBN 9782213022123
* *Harris F.* Contemporary portraits: Fourth series. — London: Grant Richards Ltd, 1924. — 307 с.
* *Троцкий Л.* Возвращение в Россию // Моя жизнь. Опыт автобиографии, в 2 т. — Берлин: Гранит, 1930. — 325,337 с.
* *Авдеев Н.* Революция 1917 года. (Хроника событий). — М.; Пг.: Госиздат, 1923. — Т. 2. — 309 с.
* *Ackerman K. D.* Paterson // Троцкий в Нью-Йорке = Trotsky in New York, 1917: A Radical on the Eve of Revolution. — Oxford: Counterpoint, 2016. — 396 p. — ISBN 9781619028739

Հոդվածներ
* *Rodney W.* Broken Journey: Trotsky in Canada, 1917 // *Queen's Quarterly*. — 1967. — № 74. — С. 649—665.
* *Rodney W.* Russian Revolutionaries in the Port of Vancouver, 1917 // *BC Studies*. — 1972—1973. — № 16. — С. 25—31.
* Socialists conservative: Refuse to Favor Strikes, Though Unwilling to Sanction War // *The New York Times*. — 1917.
* *Tennyson B.* Trotsky was interned here // *The Chronicle Herald*. —Halifax, 2015. Архивировано из первоисточника 16 Հոկտեմբերի 2017.
* *Абаринов В.* Американская одиссея Троцкого // *Совершенно секретно*. — 2011. — № 5/264.