Հնդկական դեսպանները, որոնք հավանաբար ուղարկվել են Կաննաուջի Մաուխարի թագավոր Շարվավարմանի կողմից, ներկայացնում են Չատուրանգա շախմատային խաղը Խոսրո I-ին «Շախմատի մասին տրակտատ» 14-րդ դարից։
**Խաղերի պատմությունը** սկիզբ է առնում մարդու հնագույն անցյալից։ Խաղերը բոլոր մշակույթների անբաժանելի մասն են և հանդիսանում են մարդկային սոցիալական փոխգործակցության ամենահին ձևերից մեկը։ Խաղերը թույլ են տալիս մարդկանց դուրս գալ անմիջական երևակայությունից և անմիջական ֆիզիկական ակտիվությունից։ Խաղերի ընդհանուր հատկանիշները ներառում են արդյունքի անորոշություն, համաձայնեցված կանոններ, մրցակցություն, առանձին վայր և ժամանակ, գեղարվեստական ​​տարրեր, պատահական տարրեր, սահմանված նպատակներ և անձնական հաճույք։

Խաղերը գրավում են իրենց մշակույթների գաղափարներն ու աշխարհայացքը և փոխանցում ապագա սերնդին։ Խաղերը կարևոր էին որպես մշակութային և սոցիալական կապի միջոցառումներ, որպես ուսուցման գործիքներ և որպես սոցիալական կարգավիճակի նշիչներ։ Որպես թագավորական ընտանիքի և վերնախավի զբաղմունք՝ որոշ խաղեր դարձան պալատական ​​մշակույթի ընդհանուր հատկանիշ։ Այնպիսի խաղեր, ինչպիսիք են սենետը և մեզոամերիկյան գնդակախաղ, հաճախ ունեին առասպելական և ծիսական նշանակություն։ «Գյան չաուպար» և «Երջանկության առանձնատուն» խաղերն օգտագործվում էին հոգևոր և էթիկական դասեր սովորեցնելու համար, մինչդեռ շատրաջը և մի քանի այլ խաղեր դիտվում էին որպես քաղաքական և ռազմական վերնախավի կողմից ռազմավարական մտածողության և մտավոր հմտությունների զարգացման միջոց։

Հոլանդացի մշակութային պատմաբան Յոհան Հուիզինգան իր 1938 թվականի «Մարդ խաղացող» (*Homo Ludents*) գրքում պնդում էր, որ խաղերը մարդկային մշակույթների առաջացման հիմնական պայմանն են։ Հյուիզինգան խաղեր խաղալը դիտում էր որպես մի բան, որը «ավելի հին է, քան մշակույթը, քանի որ մշակույթը, որքան էլ ոչ ադեկվատ ձևակերպված լինի, միշտ ենթադրում է մարդկային հասարակություն, և կենդանիները չեն սպասել, որ մարդը սովորեցնի իրենց խաղալը»։ Հյուիզինգան խաղերը տեսնում էր որպես ելակետ մարդկային բարդ գործունեության համար, ինչպիսիք են լեզուն, օրենքը, պատերազմը, փիլիսոփայությունը և արվեստը։

Նախապատմական
------------

Չինական զառեր, պատերազմող պետություններ (ձախ), Տանգների դինաստիա (աջ)
Ամենատարածված նախապատմական և հնագույն խաղային գործիքներից մի քանիսը պատրաստված էին ոսկորից, հատկապես Թալուսի ոսկորից, դրանք հայտնաբերվել են ամբողջ աշխարհում և հանդիսանում են զառախաղերի նախնիները։ Զառերը հայտնագործվել են առնվազն 5000 տարի առաջ, և հին զառերը հավանաբար վեց կողմ չեն ունեցել։ Այս ոսկորները երբեմն օգտագործվում էին նաև գուշակության համար։ Մյուս գործիքները կարող էին ներառել խեցիներ, քարեր և փայտեր։

### Մերձավոր Արևելք և Միջերկրական ծով

Սեղանի խաղերը, հավանաբար, ծագել են հին Մերձավոր Արևելքից՝ հիմնված հնագիտական ​​գտածոների վրա։ Թուրքիայի հարավ-արևելքում գտնվող 5000-ամյա Բաշուր Հոյյուք թաղում հայտնաբերված 49 փոքր փորագրված ներկված պատկերների շարքը կարող է ներկայացնել երբևէ հայտնաբերված ամենավաղ խաղային նմուշները։ Նմանատիպ կտորներ են հայտնաբերվել Թել Բրաքում և Ջեմդեթ Նասրում, սակայն դրանք մեկուսացվել են։ Հետազոտողները գտածոն անվանել են «շներ» և «խոզեր»։ Ամենավաղ սեղանի խաղերը վերնախավի համար ժամանց էին և երբեմն տրվում էին որպես դիվանագիտական ​​նվերներ՝ համաձայն «Հնություն» (*Antiquity)* ամսագրում հրապարակված ուսումնասիրության։ Հնարավոր է նաև, որ տախտակները վերապահված էին վերնախավի համար, ցածր խավերը խաղում էին քարերի կամ գետնի վրա քերծված տախտակների վրա։ Որոշ հնագետներ կարծում են, որ երկար շարքերով փորագրված քարերը, որոնք թվագրվում են մ.թ.ա. 7000-ից մինչև մ.թ.ա. 9000 թվականները, օգտագործվել են մանկալայի (Mancala) նման խաղի համար։

Բոլոր ամենավաղ հայտնի Սեղանի խաղերն օգտագործում էին զառախաղեր և նախատեսված էին երկու խաղացողների համար։ Սեղանի խաղի ամենավաղ օրինակներից մեկը սենեթն է, խաղ, որը հայտնաբերվել է Եգիպտոսի նախադինաստիկ և առաջին դինաստիաների գերեզմաններում (համապատասխանաբար Մ.թ. ա. մոտ 3500 և Մ. թ. ա. 3100) և հիերոգլիֆներում, որոնք թվագրվում են Մ. թ. ա. մոտ 3100 թվականով։ Խաղը խաղացել են ՝ խաղաքարերը տեղափոխելով 30 վանդակից բաղկացած տախտակի վրա, որոնք դասավորված են երեք զուգահեռ շարքերով ՝ յուրաքանչյուրը տասը վանդակ։ Խաղացողները ռազմավարականորեն տեղափոխեցին իրենց խաղաքարերը ՝ հիմնվելով ձողիկներ կամ զառեր նետելու վրա։ Նպատակն էր առաջինը հասնել տախտակի եզրին։ Սենեթը աստիճանաբար զարգացավ ՝ արտացոլելով եգիպտացիների կրոնական համոզմունքները։ Ֆիգուրները ներկայացնում էին մարդկային հոգիները, և նրանց շարժումը հիմնված էր հոգու ճանապարհորդության վրա դեպի հետագա կյանք։ Յուրաքանչյուր հրապարակ ուներ հատուկ կրոնական նշանակություն, Իսկ վերջին հրապարակը կապված էր հոգու միասնության հետ արևի աստված Ռե-Խորախտի հետ։ Սենեթը կարող է օգտագործվել նաև ծիսական կրոնական համատեքստում։

Թագավորական «Ուր խաղը» կամ «Քսան քառսիների խաղը» (The Royal Game of Ur, or Game of Twenty Squares) խաղացել են հարուստ զարդարված տախտակի վրա և թվագրվում է մ.թ.ա. 2600-ից մինչև 2400 թվականները։ Դա մրցավազքի խաղ էր, որն օգտագործում էր մատների ոսկորների մի շարք։ Այս խաղը հայտնի էր և խաղում էին նաև Եգիպտոսում։ Կավե տախտակի վրա գրված խաղի մասին բաբելոնյան տրակտատը ցույց է տալիս, որ խաղն ուներ աստղագիտական ​​նշանակություն, և որ այն կարող էր օգտագործվել նաև սեփական բախտը պատմելու համար։ Ուր խաղը հայտնի էր նաև ցածր խավերի մոտ, ինչի մասին վկայում է խաղի 2700-ամյա գրաֆիտի տարբերակը՝ քերծված Խորսաբադում գտնվող պալատի դարպասի վրա։ Նմանատիպ խաղեր են հայտնաբերվել Իրանում, Կրետեում, Կիպրոսում, Շրի Լանկայում և Սիրիայում։ Իրանի Շահր-է Սուխտեի («Այրված քաղաք») պեղումները ցույց են տվել, որ խաղը նույնպես գոյություն է ունեցել այնտեղ մ.թ.ա. 3000 թվականին։ Արտեֆակտները ներառում են երկու զառեր և 60 շաշկի։ Այնպիսի խաղեր, ինչպիսիք են նարդին և հռոմեական Ludus Duodecim Scriptorum խաղը (12 միավորանոց խաղ, որը նաև հայտնի է որպես պարզապես «զառ», լատ.՝ «alea») կարող են մշակվել իրանական այս խաղից։ Բյուզանդական «Տաբուլա խաղը» տասներկու միավորների խաղի հետնորդն է։

Սեղանի խաղի մյուս օրինակը Հին Եգիպտոսում «Շներ և Բորենիներ խաղն» է (Hounds and Jackals), որը նաև հայտնի է որպես 58 անցք։ «Շներ և բորենիներ խաղը» հայտնվեցին Եգիպտոսում մ.թ.ա. մոտ 2000 թվականին և հիմնականում տարածված էին Միջին Թագավորությունում։ Խաղը տարածվել է Միջագետքում մ.թ.ա 3-րդ հազարամյակի վերջին և տարածված է եղել մինչև մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակը։ «Շներ և բորենիներ խաղի» ավելի քան 68 խաղատախտակներ են հայտնաբերվել տարբեր տարածքներում հնագիտական պեղումների ժամանակ, այդ թվում՝ Սիրիայում (Թել Աջլուն, Ռաս էլ-Այն, Խաֆաջե), Իսրայել (Թել Բեթ Շին, Գեզեր), Իրաք (Ուրուկ, Նիպուր, Ուր, Նինվե, Աշուր, Բաբելոն), Իրան (Թապպեհ Սիալք, Սուսա, Լուրիստան), Թուրքիա (Քարալհույուկ, Քուլթեփե, Աջեմհյուք), Ադրբեջան (Գոբուստան) և Եգիպտոս (Բուհեն, Էլ-Լահուն, Սեդմենտ)։ Դա երկու խաղացողների խաղ էր։ Խաղային տախտակը բաղկացած էր 29 անցքերից բաղկացած երկու հավաքածուից։ Խաղելու համար օգտագործվում էին տասը փոքր սեպեր՝ բորենու կամ շան գլուխներով։ Ենթադրվում է, որ խաղի նպատակն էր սկսել խաղատախտակի մի կետից և հասնել բոլոր ֆիգուրների հետ խաղատախտակի մյուս կետին։

Հին Հունաստանում և Հռոմեական կայսրությունում հանրաճանաչ խաղերը ներառում էին գնդակով խաղեր (Episkyros, Harpastum, Expulsim Ludere – ձեռքի գնդակի տեսակ), զառախաղ (Tesserae), մատների ոսկորներ, արջի խաղեր, տիկ-տակ (Terni Lapilli), և շաշկիի նմանվող սեղանի խաղի տարբեր տեսակներ։ Ե՛վ Պլատոնը, և՛ Հոմերը նշում են սեղանի խաղեր, որոնք կոչվում են «petteia» (խաղեր, որոնք խաղում են «pessoi», այսինքն՝ «կտորներ» կամ «տղամարդիկ»)։ Ըստ Պլատոնի՝ նրանք բոլորն էլ ծագումով եգիպտացիներ են։ «Petteia» անվանումը կարծես ընդհանուր տերմին է սեղանի խաղերի համար և վերաբերում է տարբեր խաղերին։ Այդպիսի խաղերից մեկը կոչվում էր Քաղաք- նահանգներ (Poleis), և խաղ էր կռիվ խաղատախտակի վրա։

Աքիլլեսը և Այաքսը զբաղված էին «Petteia» խաղով, «Circa», Վատիկանի թանգարաններ
Հռոմեացիները խաղում էին «Զինվորների խաղ կամ ավազակների խաղ» (Ludus latrunculorum): Առաջին անգամ հիշատակվում է Վարոյի կողմից (մ.թ.ա. 116–27), իսկ ակնարկվում է Մարսիալի և Օվիդի կողմից։ Այս խաղը չափազանց տարածված էր, և տարածվեց ամբողջ Եվրոպայում հռոմեացիների կողմից։ Տախտակներ են հայտնաբերվել մինչև Հռոմեական Բրիտանիա։ Սա պատերազմական խաղ էր երկու խաղացողների համար և ներառում էր զինվորների սեղանների շուրջը տեղաշարժվելը, «պահապանի» գրավումներով, որոնք արվում էին հակառակորդի խաղաքարերից մեկը երկուսի միջև դնելով։

Պարսկաստանի մուսուլմանական նվաճումից հետո (638-651) «Շատրանջը» տարածվեց արաբական աշխարհում։ Մինչ նախաիսլամական շախմատի հավաքածուները պատկերում էին փղեր, ձիեր, թագավորներ և զինվորներ, պատկերների երկրպագության Իսլամական արգելքը հանգեցրեց շախմատի հավաքածուների նախագծման աբստրակցիայի աճին։ Հետևաբար, Իսլամական շախմատի կտորները պարզ գլանաձև և ուղղանկյուն էին։ Խաղը չափազանց տարածված դարձավ 9-րդ դարում Աբբասյան խալիֆայության ժամանակ։ Աբբասյան խալիֆներ Հարուն ալ-Ռաշիդը և Ալ-Մամունը Շաթրանջի խաղացողներ էին։ Այս ժամանակաշրջանում մուսուլման շախմատիստները տպագրեցին մի քանի տրակտատներ շախմատային խնդիրների և շախմատային բացումների վերաբերյալ։ Էլիտար խաղացողները, ինչպիսիք են Ալ-Ադլին, ալ-Սուլին և Ար-Ռազին, կոչվում էին ալիաթ կամ «գրանդներ» և խաղում էին խալիֆների դատարաններում և գրում էին խաղի մասին։ Ալ-Ադլին (800–870) հայտնի է նրանով, որ գրել է «Քիթաբ աշ-շատրանջ» (շախմատի գիրք), խաղի վերաբերյալ համապարփակ աշխատություն, որը ներառում է պատմություն, բացումներ, վերջնախաղեր և շախմատային խնդիրներ։ Ալ-Ադլին մշակել է նաև խաղացողների վարկանիշավորման համակարգ։ Թուրք-մոնղոլ նվաճող Թիմուրի (1336–1405) օրոք մշակվել է շախմատի մի տարբերակ, որը հայտնի է որպես Թամերլանի շախմատ, որը որոշ աղբյուրներ վերագրում են հենց Թիմուրին, ով հայտնի էր որպես խաղի սիրահար։ 

Պարսկական մանրանկար, որը պատկերում է Սեֆևյան դինաստիայի Guy-o Chawgân պոեմը («Գնդակը և պոլո-մուրճը»)
Սեղանների ընտանիքի տարբեր խաղերը նույնպես բավականին տարածված էին և արաբերենում հայտնի են որպես «իֆրանջիահ» (նշանակում է «ֆրանկ»), իսկ Իրանում՝ «Նարդ»։ Վաղ արաբական տեքստերից շատերը, որոնք վերաբերում են այս խաղերին, հաճախ քննարկում են դրանք խաղալու օրինականությունն ու բարոյականությունը։ Այս բանավեճը լուծվեց ութերորդ դարում, երբ բոլոր չորս իսլամական իրավաբանական դպրոցները հայտարարեցին, որ դրանք արգելված են, սակայն դրանք մինչ օրս խաղում են արաբական շատ երկրներում։ Այլ հայտնի խաղերը ներառում էին «Մանկալան» (Mancala) և «Թաբը» (Tab):

«Պոլոն» (պարսկ.` chawgan, արաբ.` saulajan) առաջին անգամ խաղացել են Սասանյան Պարսկաստանում։ Այն Սասանյան Պարսկաստանից անցել է հարևան Բյուզանդական կայսրությանը, և Կոստանդնուպոլսի Մեծ պալատում կայսր Թեոդոսիոս II-ի (408–450 թթ.) կողմից կառուցվել է պոլո խաղալու մարզադաշտ` Ցիկանիստերիոն։ Մուսուլմանների նվաճումներից հետո այն անցավ Այյուբյան և Մամելուկե դինաստիաներին, որոնց վերնախավերը նրան ավելի շատ էին սիրում բոլոր մարզաձևերից։ Հայտնի սուլթաններ, ինչպիսիք են Սալադինը և Բայբարսը, հայտնի էին, որ դա խաղում էին և խրախուսում իրենց արքունիքում։

Խաղաթղթերը ներմուծվում էին Ասիայից և Հնդկաստանից և տարածված էին Եգիպտոսի Մամլուքների դինաստիայի օրոք, որտեղ ներկայացված էին պոլո ձողիկներ, մետաղադրամներ և թրեր։

#### Պատկերասրահ

* Արքայական խաղ ՈւրԱրքայական խաղ Ուր
* Սենետ խաղատախտակ և խաղային կտորներ Թութանհամոնի KV62 դամբարանից, որը ծագումով Թեբեից է:Սենետ խաղատախտակ և խաղային կտորներ Թութանհամոնի KV62 դամբարանից, որը ծագումով Թեբեից է:
* Սեղանի խաղ փղոսկրի, ժայռաբյուրեղի և ապակու մածուկի ներդիրներով, պատված ոսկով և արծաթով, փայտե հիմքի վրա (Կնոսոս, Նոր պալատական շրջան մ.թ.ա. 1600–1500, Հերակլիոնի հնագիտական թանգարան, Կրետե)Սեղանի խաղ փղոսկրի, ժայռաբյուրեղի և ապակու մածուկի ներդիրներով, պատված ոսկով և արծաթով, փայտե հիմքի վրա (Կնոսոս, Նոր պալատական շրջան մ.թ.ա. 1600–1500, Հերակլիոնի հնագիտական թանգարան, Կրետե)
* Տասներկու գրողների խաղ. սեղան Եփեսոսի թանգարանում, նարդու նախահայրը:Տասներկու գրողների խաղ. սեղան Եփեսոսի թանգարանում, նարդու նախահայրը:
* Հռոմեական սեղանի խաղ. «Ավազակների կամ զինվորների խաղ» ժամանակակից վերակառուցում, հնագիտության Քուինտանա թանգարան, Կյունցինգ, ԳերմանիաՀռոմեական սեղանի խաղ. «Ավազակների կամ զինվորների խաղ» ժամանակակից վերակառուցում, հնագիտության Քուինտանա թանգարան, Կյունցինգ, Գերմանիա
* Աստղագլոյ խաղացող աղջկա հռոմեական արձան, մ.թ.ա. 150–130 թթ.  Բեռլին, Անտիկեն թանգարանԱստղագլոյ խաղացող աղջկա հռոմեական արձան, մ.թ.ա. 150–130 թթ. Բեռլին, Անտիկեն թանգարան
* Շատրանջ կոմպլեկտ, ջնարակապատ ֆրիս, 12-րդՇատրանջ կոմպլեկտ, ջնարակապատ ֆրիս, 12-րդ

### Հնդկաստան

Հնդկաստանը տեսել է մի շարք խաղեր հին ժամանակաշրջանում՝ սկսած տարբեր զառախաղերից մինչև սեղանի այլ խաղեր։ Խորանարդաձև և երկարավուն զառերի օգտագործումը տարածված էր Ինդուսի հովտի Հարապպայի քաղաքակրթության մեջ (մոտ 2300 թ. մ.թ.ա.): Հնագիտական պեղումները վանքերում և բուդդայական այլ վայրերում խաղային զառեր են հայտնաբերել։ Հնդկաստանում խաղերի մասին ամենավաղ տեքստային հիշատակումը Ռիգ-Վեդայի հիշատակումն է զառերի օգտագործման մասին (մոտ 1000 թ. մ.թ.ա.): Մահաբհարատայի նման տեքստերը ցույց են տալիս, որ զառախաղերը տարածված էին թագավորների և թագավորական ընտանիքի մոտ, ինչպես նաև ունեին ծիսական նպատակներ։ Լայնորեն կիրառվել են նաև կովերի խեցիները։

Մեկ այլ վաղ հիշատակում Բուդդայի խաղերի ցանկն է (մոտ 500 մ.թ.ա.), որը Պալի Կանոնի ցուցակն է, որը բուդդայական վանականներին արգելված էր խաղալ։ Այս ցանկում նշվում են 8 կամ 10 տող ունեցող խաղատախտակների վրա (Ashtapada և Daśapada), խաղեր, որոնք օգտագործում են հատակի գծապատկերներ (մեկ խաղ, որը կոչվում է Parihâra-patham, նման է hop-scotch-ին), զառախաղեր և գնդակով խաղեր։ Ashtapada-ն և Daśapada-ն մրցարշավային խաղեր էին։

Չատուրանգա (որը նշանակում է «քառակողմ» և նաև «բանակ»), շախմատի նախորդը, որը հնարավոր է զարգացել է Հնդկական թերակղզում կամ Կենտրոնական Ասիայում Քուշանի (30–375 մ.թ.) կամ Գուպտայի (320–550 մ.թ.) ժամանակաշրջանների միաձուլումից, և Մետաքսի ճանապարհով փոխանցվել է Սասանյան Պարսկաստան (որտեղ այն հայտնի էր որպես Շատրանջ) և Չինաստան։ Այն բաժանված էր չորս մասի, որոնք կոչվում էին անգաս, որոնք խորհրդանշում էին բանակի չորս ճյուղերը։ Ինչպես իրական հին հնդկական բանակը, այն ուներ մասեր, որոնք կոչվում էին փղեր, կառքեր, ձիեր և զինվորներ և խաղում էին պատերազմի ռազմավարություններ մշակելու համար։

Հինդու աստվածներ Շիվա և Պարվատին չաուպար նվագող, մոտ 1694–95 թվականներ
«Շախմատ» բառը առաջացել է խաղի պարսկերեն տերմինից՝ «շահ մաթ», որը նշանակում է «թագավորը մահացել է»։ «Չաթուրաջի» անունով մեկ այլ խաղ նման էր, բայց խաղում էր տարբեր գույների չորս կողմերով՝ երկուսի փոխարեն, սակայն այս քառակողմ սեղանի խաղի ամենավաղ աղբյուրը Ալ-Բիրունիի «Հնդկաստան» է, մոտավորապես մ.թ. 1030 թ.։ Շախմատի այնպիսի պատմաբաններ, ինչպիսին Յուրի Ավերբախն է, ենթադրել են, որ հունական սեղանի խաղը՝ «Պետտիա», կարող է ազդեցություն ունենալ վաղ չատուրանգայի զարգացման վրա։ «Պետտիա խաղերը» կարող էին համակցվել հունա-բակտրիական և հնդ-հունական թագավորությունների այլ տարրերի հետ։

Ասում են, որ կարոմ խաղը ծագել է Հնդկական թերակղզում։ Թեև որևէ կոնկրետ ապացույց չկա, ասվում է, որ հնդիկ մահարաջաները խաղը հորինել են դարեր առաջ։ Փենջաբ նահանգի Պատիալա քաղաքում հայտնաբերվել է հնագույն ապակյա տախտակ։ Կարոմը ժողովրդականություն է ձեռք բերել Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո և դեռևս լայնորեն տարածված սեղանի խաղ է Հնդկաստանում։

Ավելացնենք, որ «Օձեր և սանդուղքներ խաղը» (Snakes and Ladders), ի սկզբանե հինդուական խաղ էր։ Ենթադրվում էր, որ այս խաղն արդեն խաղում էր Հնդկաստանում դեռևս մեր թվարկության 2-րդ դարում։ Մյուսները խաղի գյուտը վերագրել են Դնյանեշվարին (հայտնի է նաև որպես Դնյանդև), մարաթի սուրբ, ով ապրել է մ.թ. 13-րդ դարում։ Այս խաղը հայտնի է նաև գիտելիքի խաղ կամ ազատման ճանապարհ անուններով։

Խաղն այժմ հայտնի է որպես «լուդո»։ Տախտակը պատրաստված էր կտորից կամ ջուտից։ Պաչիսիի պատկերը հայտնաբերվել է Մահարաշտրայի Աջանտա քարանձավներում, ինչը ցույց է տալիս, որ խաղը բավականին տարածված է եղել միջնադարյան դարաշրջանում։ Խաչի և շրջանաձև խաղերը, ինչպիսիք են «չաուպարը» և «պաչիսին», կարող են շատ հին խաղեր լինել, բայց մինչ այժմ դրանց պատմությունը հաստատված չէ մինչև 16-րդ դարը։ «Չաուպարը» հայտնի մոլախաղ էր Մուղալի կայսր Աքբար Մեծի (1556–1605) արքունիքում։ Ինքը՝ կայսրը, խաղի սիրահար էր և հայտնի էր, որ խաղում էր իր պալատի բակում՝ օգտագործելով ստրուկները որպես խաղաքարեր։ Ջորջիայի պետական համալսարանի Կարունա Շարման նշել է դատարանում խաղացած այս սեղանի խաղերի քաղաքական կողմը։

«Յոթ քարերի խաղը» հիշատակվում է «Բհագվատ Պուրան»-ում, տեքստ, որը գրվել է ամենաուշը 1000 թվականին։ Ենթադրվում է, որ պիտակի մի քանի տարբերակներ, ինչպիսիք են «խո-խո», «կաբադդի», «ատյա-պատյա» և «լանգի» (սպորտ) հարյուրավոր կամ հազարավոր տարվա վաղեմություն ունեն, քանի որ «խո-խո» խաղացել են առնվազն մ.թ.ա. չորրորդ դարից, «կաբադդի» -ի որոշ ասպեկտներ կարող են հիշատակված լինել Մահաբհարատայում (300 մ.թ. կամ ավելի վաղ), և «ատյա-պատյան» հիշատակվում է մ.թ. 300-ին կամ դրանից առաջ)։

### Արևելյան Ասիա

Ագաթե Գո -ի կտորներ, Լիաո դինաստիա
Չինական անհետացած սեղանի «լիուբո խաղը» հայտնագործվել է մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակի կեսերից ոչ ուշ, և հայտնի էր պատերազմող պետությունների ժամանակաշրջանում (մ.թ.ա. 476 – մ.թ.ա. 221) և Հան դինաստիայի (մ.թ.ա. 202 – մ.թ. 220 թթ.) ժամանակ։ Չնայած խաղի կանոնները կորել են, դա, ըստ երևույթին, մրցավազքի խաղ էր, ի տարբերություն Սենետի, քանի որ խաղաքարերը տեղափոխվում էին տախտակի շուրջ՝ օգտագործելով ձողիկները՝ շարժումը որոշելու համար։

Գոն, որը նաև հայտնի է որպես «Վեյկի», «Իգո» կամ «Բադուկ» (համապատասխանաբար չինարեն, ճապոներեն և կորեերեն), առաջին անգամ հիշատակվում է Զուո Չժուանի պատմական տարեգրության մեջ (4-րդ դար մ.թ.ա.)։ Այն հիշատակվում է նաև Կոնֆուցիոսի «Անալեկտների» XII գրքում, և Մենսիոսի գրքերից երկուսում (մոտ Ք.ա. 3-րդ դար)։ Հին Չինաստանում «Գո խաղը» չինացի գիտնական ջենթլմենի չորս մշակված արվեստներից մեկն էր՝ գեղագիտության, նկարչության և երաժշտական գործիքի գուկին նվագելու հետ մեկտեղ, և այդ արվեստում հմտության քննություններն օգտագործվում էին բյուրոկրատիայում ծառայության թեկնածուներին որակավորելու համար։ «Գո խաղը» բերվել է Կորեա մ.թ.ա. երկրորդ դարում, երբ Հան դինաստիան ընդլայնվեց դեպի Կորեական թերակղզի, և այն հասավ Ճապոնիա մ.թ. 5-րդ կամ 6-րդ դարերում և արագ դարձավ արիստոկրատական սիրված զբաղմունք։

Չինական շախմատը կամ Սյանցին կարծես թե խաղացել են Թան դինաստիայի օրոք, ավելի վաղ ցանկացած ատեստավորում խնդրահարույց է։ Սիանգկիի մի քանի կտոր հայտնի է Հյուսիսային Սոնգ դինաստիայից (960–1126): Անհայտ է, թե կոնկրետ ինչպես է զարգացել Սյանկին։ Արևելյան Ասիայի շախմատի այլ ավանդական տարբերակները ներառում են Շոգին (Ճապոնիա) և Ջանգին (Կորեա)։

Խաղաթղթերը հայտնագործվել են Չինաստանում դեռևս 9-րդ դարում՝ Թան դինաստիայի ժամանակ (618–907 թթ.)։ Թղթային խաղաթղթերի ամենավաղ միանշանակ հավաստումը թվագրվում է 1294 թվականին։

Դոմինոների ժամանակակից խաղը մշակվել է վաղ չինական սալիկապատ խաղերից։ Թվում է, թե խաղային սալիկների մասին ամենավաղ հիշատակումները եղել են կվատ փայի կամ «ոսկրային սալիկների» մասին հիշատակումները, որոնք օգտագործվում են մոլախաղերում, չինական գրություններում ոչ ուշ, քան մ.թ. 900 թ.։ Չինական դոմինոյի մասին ամենավաղ հստակ հիշատակումները հայտնաբերվել են Սոնգ դինաստիայի գրականության մեջ (960–1279), մինչդեռ արևմտյան ոճի դոմինոն ավելի նոր տարբերակ է, և ամենավաղ օրինակները 18-րդ դարի սկզբի իտալական դիզայնն են։ Ժամանակակից կղմինդր Մահջոնգ խաղը հիմնված է հին չինական թղթախաղերի վրա, ինչպիսիք են ` կհանհու, պենգ հու, շի հու (չին.`Khanhoo, peng hu, shi hu)։ Նախաարդի չինացիները նաև խաղում էին գնդակով խաղեր, ինչպիսիք են Կուջուն, որը գնդակով և ցանցով խաղ էր, որը նման էր ֆուտբոլին, և Չույվանը, որը նման է ժամանակակից գոլֆի։

#### Պատկերասրահ

* Արևելյան Հան դինաստիայի (մ.թ. 25–220) զույգ կերամիկական երկու պարոնների արձանիկներ՝ լիուբո նվագելիսԱրևելյան Հան դինաստիայի (մ.թ. 25–220) զույգ կերամիկական երկու պարոնների արձանիկներ՝ լիուբո նվագելիս
* Էկրանային նկար, որը պատկերում է Մինգ դինաստիայի մարդկանց, ովքեր խաղում են Գո, Կանո Էյտոկուի կողմիցԷկրանային նկար, որը պատկերում է Մինգ դինաստիայի մարդկանց, ովքեր խաղում են Գո, Կանո Էյտոկուի կողմից
* Xiangqi խաղային կտորներ՝ թվագրված Սոնգ դինաստիայի ժամանակ (960–1279)Xiangqi խաղային կտորներ՝ թվագրված Սոնգ դինաստիայի ժամանակ (960–1279)
* Ճապոնիա, 1780 թվականՃապոնիա, 1780 թվական
* Ինչպես խաղացողները, այնպես էլ դիտորդները կլանված էին Սսանգրյուկի խաղում Չոսոնի ժամանակաշրջանում:Ինչպես խաղացողները, այնպես էլ դիտորդները կլանված էին Սսանգրյուկի խաղում Չոսոնի ժամանակաշրջանում:
* Սսանգնյուկ սեղանի խաղային հավաքածուՍսանգնյուկ սեղանի խաղային հավաքածու

### Աֆրիկա

Ենթադրվում է, որ փոսի նշանները հնագույն Գեբետա (այսինքն՝ մանկալա) տախտակներ են Ակսումյան ստելի հիմքում, Աքսում, Եթովպիա
Աֆրիկյան բնիկ խաղերից ամենատարածվածը Մանկալան է։ Մանկալան սեղանի խաղերի ընտանիք է, որոնք խաղում են ամբողջ աշխարհում, երբեմն կոչվում են «սերմանում» կամ «հաշվում և գրավում» խաղեր, որոնք նկարագրում են խաղը։ «Մանկալա» բառը ծագել է արաբերեն` نقلة բառից, որը բառացիորեն նշանակում է «շարժվել»։ Մանկալայի մասին ամենավաղ վկայությունը բաղկացած է խեցեգործական տախտակների բեկորներից և մի քանի ժայռերի հատվածներից, որոնք հայտնաբերվել են Եթովպիայի Ակսումիտում, Մատարայում (այժմ՝ Էրիթրեայում) և Յեհայում (նաև Եթովպիայում), որոնք հնագետների կողմից թվագրվել են մ.թ. 6-7-րդ դարերով։ Հայտնի են ավանդական մանկալա խաղերի ավելի քան 800 անուն, նկարագրված են գրեթե 200 հորինված խաղեր։  Այնուամենայնիվ, որոշ անուններ նշանակում են նույն խաղը, մինչդեռ որոշ անուններ օգտագործվում են մեկից ավելի խաղերի համար։  Այսօր խաղը խաղում է ամբողջ աշխարհում՝ աշխարհի տարբեր շրջանները ներկայացնող բազմաթիվ տարբեր տարբերակներով։  Որոշ պատմաբաններ կարծում են, որ մանկալան աշխարհի ամենահին խաղն է, որը հիմնված է Հորդանանում հայտնաբերված հնագիտական ​​ապացույցների վրա, որոնք թվագրվում են մ.թ.ա. 6000 թվականին։  Խաղը կարող էր խաղացած լինել հին նաբաթեացիների կողմից և կարող էր լինել ժամանակակից մանկալա խաղի հնագույն տարբերակը։

### Ամերիկա

Պատոլիի խաղը, որը դիտում է Մակուիլքսոչիտլը, ինչպես պատկերված է Codex Magliabechiano-ի 048-րդ էջում
Հնագետ Բարբարա Վուրհիսը տեսություն է ստեղծել, որ Մեքսիկայի Չիապաս նահանգի Տլակուաչերո հնագիտական վայրում կավե հատակների վրա մի շարք անցքեր կան, դրանք կարող են լինել 5000 տարվա վաղեմության զառախաղի ցուցատախտակներ։ Եթե այո, սա կլինի Ամերիկա մայրցամաքում խաղի ամենահին հնագիտական ապացույցը։

Զառախաղերը տարածված էին ողջ Ամերիկայում։ Պատոլլին ամենահայտնի սեղանի խաղերից մեկն էր, որը խաղում էին մեսոամերիկյան ժողովուրդները, ինչպիսիք են մայաները, տոլտեկները և ացտեկները, դա տոհմային խաղ էր, որը խաղում էին քառակուսի և օվալաձև տախտակների վրա լոբի կամ զառախաղ նետելով, և մոլախաղը դրա հիմնական կողմն էր։ Անդյան ժողովուրդները խաղում էին նաև զառախաղ, որը կոչվում է Կեչուա։

Պատմության մեջ հայտնի ամենահին գնդակով խաղերից մեկը Մեսոամերիկյան գնդակի խաղն է (Ōllamaliztli Նահուատլում)։ Ōllamaliztli-ն հնչել է դեռևս մ.թ.ա. 1400 թվականին և կարևոր կրոնական նշանակություն ուներ մեզոամերիկյան ժողովուրդների համար, ինչպիսիք են մայաներն ու ացտեկները։ Խաղը զարգացել է ժամանակի ընթացքում, բայց հիմնական նպատակն էր պահել ամուր ռետինե գնդակը` հարվածելով այն մարմնի տարբեր մասերով կամ այնպիսի գործիքներով, ինչպիսիք են ռակետները։ Խաղը կարող էր ծառայել պատերազմի համար և նաև ունեցել է հիմնական կրոնական գործառույթ։ Պաշտոնական գնդակային խաղերն անցկացվում էին որպես ծիսական միջոցառումներ, որոնք հաճախ ներկայացնում էին մարդկային զոհաբերություններ, թեև այն ազատ ժամանակ խաղում էին երեխաները, և նույնիսկ կանայք։

Հյուսիսային Ամերիկայի բնիկ ժողովուրդները խաղում էին տարբեր տեսակի սթիկբոլի խաղեր, որոնք ժամանակակից լաքրոսի նախնիներն են։ Ավանդական սթիկբոլի խաղերը երբեմն մեծ իրադարձություններ էին, որոնք կարող էին տևել մի քանի օր։ Մասնակցելու էին 100-1000 տղամարդ հակառակ գյուղերից կամ ցեղերից։ Խաղերն անցկացվում էին բաց հարթավայրերում, որոնք գտնվում էին գյուղերի միջև, և գոլերը կարող էին տատանվել 500 յարդից (460 մ) մինչև 6 մղոն (9,7 կմ) միմյանցից։

### Եվրոպա

Թաֆլ խաղերը հին գերմանական և կելտական սեղանի խաղերի ընտանիք էին, որոնք խաղում էին Հյուսիսային Եվրոպայի մեծ մասում մ.թ. 400-ից մինչև 12-րդ դարը։ Չնայած խաղերի կանոնները երբեք հստակորեն չեն արձանագրվել, թվում է, թե դա անհավասար ուժերով խաղ էր (2:1 հարաբերակցությամբ) և մի կողմի նպատակն էր փախչել խաղատախտակի կողմը թագավորի հետ, իսկ մյուս կողմի նպատակն էր բռնել նրան։ Թաֆլը տարածվել է վիկինգների կողմից ամբողջ հյուսիսային Եվրոպայում, ներառյալ Իսլանդիան, Բրիտանիան, Իռլանդիան և Լապլանդիան։

Շախմատը մտցվել է Կորդոբայի Իբերիայի էմիրություն 822 թվականին Աբդ ար-Ռահման II-ի օրոք։ 10-րդ դարի կեսերին այն հնչում էր քրիստոնեական Իսպանիայում, Իտալիայում և Հարավային Գերմանիայում։ 1200 թվականին այն հասել է Բրիտանիա և Սկանդինավիա։ Սկզբում կային բազմաթիվ տարբեր տեղական Շախմատային խաղեր՝ տարբեր կանոններով կամ չափերով, ինչպիսիք են՝ կարճատև շախմատը, սուրհանդակային շախմատը և զառախաղը։

Միջնադարյան խաղերի կարևոր աղբյուր է «Խաղերի գիրք» -ը (Libro de los juegos կամ Libro de acedrex, dados e tablas), «Շախմատի, զառերի և սեղանների գիրք» (հին իսպաներեն), որը պատվիրվել է Կաստիլիայի Ալֆոնսոյի, Գալիսիայի և Լեոնի կողմից 1283 թվականին։ Ձեռագիրը պարունակում է զառախաղի նկարագրություններ և գունավոր պատկերազարդումներ, շախմատ և տաբուլա՝ նարդու նախորդը։ Գիրքը պատկերում է այս խաղերը աստղագիտական համատեքստում, և որոշ խաղերի տարբերակներ աստղագիտական ձևավորված են, օրինակ՝ «աստղագիտական շախմատ» վերնագրված խաղը, որը խաղում է յոթ համակենտրոն շրջանակների տախտակի վրա, որոնք շառավղով բաժանված են տասներկու տարածքների, որոնցից յուրաքանչյուրը կապված է կենդանակերպի համաստեղության հետ։ Տեքստի սիմվոլիկան ցույց է տալիս, որ այս խաղերից որոշներին տրվել է մետաֆիզիկական նշանակություն։ Շախմատը նաև օգտագործվում էր սոցիալական և բարոյական դասեր տալու համար. դոմինիկյան վանական Յակոբուս դե Սեսոլիսի կողմից իր «Մարդկանց սովորույթների և ազնվականների պարտականությունների գիրքը կամ Շախմատի գիրքը» (Liber de moribus hominum et officiis nobilium super ludo scacchorum): Մոտավորապես 1300 թվականին հրատարակված գիրքը մեծ տարածում գտավ։

Նախաարդի եվրոպական սեղանի մյուս խաղերը ներառում են` փիլիսոփաների խաղը, աղվեսներ և սագեր, գծագրերը, նիմ, նապաստակ բռնելը և սագի խաղը։ Զառախաղերը լայնորեն խաղում էին ողջ Եվրոպայում և ներառում էին ազարտ։

Թղթախաղերը առաջին անգամ Իտալիա ժամանեցին 14-րդ դարում Մամլուքյան Եգիպտոսից, կոստյումներով, որոնք շատ նման էին սրերին, գավաթներին և մետաղադրամներին, և դրանք դեռ օգտագործվում են ավանդական իտալական և իսպանական տախտակամածներում։ 1440-ական թվականների Իտալիան տեսավ տարոտ քարտերի աճը, և դա հանգեցրեց տարոտ թղթախաղերի զարգացմանը, ինչպիսիք են tarocchini, Königrufen և ֆրանսիական tarot: Տախտակամածները երբեմն օգտագործվում էին նաև cartomancy-ի համար։

Բացօթյա խաղերը շատ տարածված էին տոների և տոնավաճառների ժամանակ և խաղում էին բոլոր խավերը։ Այս խաղերից շատերը ժամանակակից սպորտի և խաղերի նախորդներն են։ Բուլեր (հետագայում որպես բիլիարդ), սկիթլներ (ժամանակակից տասը փին բոուլինգի նախահայր), միջնադարյան ֆուտբոլ, կոլվեն, ստոլբոլ (կրիկետի նախահայր), վաղ թենիս առանց ռակետի։ Բոլորը նախորդում են վաղ ժամանակակից դարաշրջանին։

#### Պատկերասրահ

* Հնեֆատաֆլի վերակառուցումՀնեֆատաֆլի վերակառուցում
* Քրիստոնյան և մուսուլմանը շախմատ խաղալիսՔրիստոնյան և մուսուլմանը շախմատ խաղալիս
* Փայտե փորագրություն, որտեղ պատկերված են երկու երիտասարդներ, ովքեր գնդակով խաղում են Գլոսթերի տաճարում, ք.  1350 թվականՓայտե փորագրություն, որտեղ պատկերված են երկու երիտասարդներ, ովքեր գնդակով խաղում են Գլոսթերի տաճարում, ք. 1350 թվական
* Իտալական Sancai Bowl, որը պատկերում է թղթախաղ, 15-րդ դարի կեսերԻտալական Sancai Bowl, որը պատկերում է թղթախաղ, 15-րդ դարի կեսեր
* «Skittles խաղը», Պիտեր դե Հուխի 1660-68 նկարի պատճենը Սենթ Լուիսի արվեստի թանգարանում«Skittles խաղը», Պիտեր դե Հուխի 1660-68 նկարի պատճենը Սենթ Լուիսի արվեստի թանգարանում
* Տաբուլա նվագարկիչների միջնադարյան նկարազարդում 13-րդ դարի Կարմինա Բուրանայից:Տաբուլա նվագարկիչների միջնադարյան նկարազարդում 13-րդ դարի Կարմինա Բուրանայից:

Ժամանակակից խաղեր
-----------------

### Պրոֆեսիոնալ սեղանի խաղեր

Էմանուել Լասկերը (աջից) Շտայնիցի հետ խաղում է Շախմատի աշխարհի առաջնության համար, Նյու Յորք 1894 թ.
Ժամանակակից շախմատային կանոնները սկսեցին ձևավորվել Իսպանիայում և Իտալիայում 15-րդ դարում, երբ ընդունվեցին թագուհու և եպիսկոպոսի ստանդարտ շարժումները ի սկզբանե կոչվում էին «Խելագար թագուհու շախմատ» (Mad Queen chess)։ Շախմատի տեսության մասին գրությունները նույնպես սկսեցին հայտնվել 15-րդ դարում, առաջին տեքստի ի հայտ գալու հետ միասինն։ Իսպանացի եկեղեցական Լուիս Ռամիրեսի դե Լուսենայի «Սիրո կրկնությունը և շախմատ խաղալու արվեստը» -ն էր, (Repetición de Amores y Arte de Ajedrez) 1497 թվական։ Լայնորեն ուսումնասիրվել են այնպիսի հեղինակների շախմատային գրքեր, ինչպիսիք են Ռույ Լոպես դե Սեգուրան և Ջոաչինո Գրեկոն։ Շախմատը Վոլտերի, Ռուսոյի, Բենջամին Ֆրանկլինի և Նապոլեոնի սիրած խաղն էր։

1851 թվականին Լոնդոնում անցկացվեց շախմատի առաջին միջազգային մրցաշարը, որին հաղթեց Ադոլֆ Անդերսենը։ Շուտով ընդունվեցին մրցակցային խաղի ժամանակակից հսկողության կանոնները։ Շախմատի աշխարհի առաջին պաշտոնական առաջնությունն անցկացվել է 1886 թվականին ԱՄՆ-ում և հաղթել Վիլհելմ Շտայնիցը։ 20-րդ դարում Շախմատի խաղը վերածվել էր պրոֆեսիոնալ սպորտի՝ շախմատի ակումբներով, հրատարակություններով, խաղացողների վարկանիշներով և շախմատի մրցաշարերով։ Շախմատի համաշխարհային ֆեդերացիան (ՖԻԴԵ) հիմնադրվել է 1924 թվականին Փարիզում։

Մշակվեցին նաև շախմատի մեծ թվով տարբերակներ՝ տարբեր խաղաքարերով, կանոններով, տախտակներով և միավորներով։ Դրանցից են՝ Եռաչափ շախմատ, Վեցանկյուն շախմատ, Շախմատ տարբեր բանակներով։

Ճապոնիայում «Գոն» ու «Շոգին» դարձան գլխավոր սեղանի խաղերը, որոնք խաղում էին պրոֆեսիոնալ մակարդակով։ Երկու խաղերն էլ Ճապոնիայում խթանվել են 17-րդ դարում Տոկուգավայի շոգունատի կողմից, և լավագույն խաղացողները (Մեյջին) ստացել են պետական նվիրատվություններ։ 20-րդ դարում ստեղծվեցին ճապոնական շոգի ասոցիացիան և Ճապոնական Գո ասոցացիան և սկեցին կազմակերպել պրոֆեսիոնալ մրցաշարեր։ Ցին դինաստիայի օրոք ստեղծվեցին շատ Սյանկի ակումբներ և հրատարակվեցին գրքեր։ Չինական խիանգքի (չին.` 毀掉) ասոցիացիան ստեղծվել է 1962 թվականին, իսկ խիանգքի մրցաշարերն ամբողջ աշխարհում անցկացվում են ազգային խիանգքի ասոցիացիաների կողմից։

1997-ին Լոնդոնում անցկացվեց «Մտքի սպորտի» առաջին օլիմպիադան, որը ներառում էր ավանդական, ինչպես նաև ժամանակակից սեղանի խաղեր։ Սեղանի այլ խաղեր, ինչպիսիք են Նարդին, Սկրաբլը և Ռիսկը, նույնպես պրոֆեսիոնալ կերպով են խաղում նվիրված աշխարհի առաջնություններին։

### Սեղանի կոմերցիոն խաղեր

Gyan chauper, 18-րդ դարի վերջի ջայնական խաղատախտակ կտորի վրա Հնդկաստանի ազգային թանգարանի դեկորատիվ արվեստի պատկերասրահում: Հեղ. Թիվ 85.312
Հին հնդկական Պաչիսի խաղը բերվել է արևմուտք բրիտանացիների կողմից 1863 թվականին, և ամենահին խաղի՝ «Parcheesi» անունով ադապտացիա առաջին անգամ հեղինակային իրավունքով պաշտպանվել է Միացյալ Նահանգներում EG Selchow & Co-ի կողմից 1869 թվականին։ Խաղի տարբերակը, որը կոչվում է լուդո, արտոնագրվել է 1896 թվականին։ Նմանատիպ գերմանական խաղը, «Մարդ, մի՛ նեղացիր» (գերմ.`Mensch ärgere dich nicht), անչափ հայտնի դարձավ գերմանական զորքերի կողմից Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։ Մեկ այլ հնդկական խաղ, որը Արևմուտքի կողմից ընդունված Գյան շաուպերն էր, որը հայտնի է որպես օձեր և սանդուղքներ։ Սա խաղ էր, որի նպատակն էր դասեր տալ կարմայի, լավ ու վատ արարքների մասին, սանդուղքները ներկայացնում էին առաքինությունները, իսկ օձերի արատները։ Խաղի բարոյական դասն այն էր, որ հոգևոր ազատագրմանը կարելի էր հասնել միայն առաքինի գործողությունների միջոցով, մինչդեռ արատը հանգեցրեց անվերջ վերամարմնավորման։ Խաղը թվագրվում է միջնադարյան Հնդկաստանում, որտեղ այն խաղում էին ջեյններն ու հինդուները։ Բուդդայական տարբերակը, որը հայտնի է որպես «բարձրանալով հոգևոր մակարդակներով» կիրառվում էր Տիբեթում և Նեպալում։ Մինչդեռ 17-րդ դարի վերջի կամ 18-րդ դարի սկզբի մուղալների ժամանակաշրջանում խաղացած խաղի մուսուլմանական տարբերակում ներկայացված էին Աստծո 101 անունները։ Խաղն առաջին անգամ բերվել է վիկտորիանական Անգլիա և այն հրատարակվել է Միացյալ Նահանգներում որպես Սահիկներ և սանդուղքներ (Անգլիայի հայտնի փակ սպորտի բարելավված նոր տարբերակ) խաղի ռահվիրա Միլթոն Բրեդլիի կողմից 1943 թվականին։

Առաջին սեղանի խաղը, որի դիզայների անունը հայտնի է, «Ճամփորդություն Եվրոպայով կամ աշխարհագրության խաղը», քարտեզի վրա հիմնված խաղ է, որը հրատարակել է 1759 թվականին աշխարհագրության ուսուցիչ Ջոն Ջեֆերիսը։ Նախագծված Անգլիայում Ջորջ Ֆոքսի կողմից 1800 թվականին, «Երջանկության առանձնատուն խաղը» դարձավ կոմերցիոն սեղանի խաղերի նախատիպը առնվազն երկու դար։ Միացյալ Նահանգներում առաջին սեղանի խաղը «Ճամփորդների շրջագայությունը Միացյալ Նահանգներով» - ն էր, Նյու Յորքի գրավաճառ Ֆ. Լոքվուդի կողմից 1822 թվականին։ Միացյալ Նահանգներում ամենավաղ սեղանի խաղերը հիմնված էին քրիստոնեական բարոյականության վրա և դրանք էին «Երջանկության առանձնատուն» (1843), «Պապի կամ հեթանոսական խաղը» կամ «Քրիստոնեական բանակի կողմից Սատանայի ամրոցի պաշարումը» (1844) խաղերը։ Ցուցադրելով հնագույն ռասայական խաղի ձևաչափի առևտրային կենսունակությունը, դրա բարոյախրատական երանգը հակադրվեց Միլթոն Բրեդլիի կողմից 1860 թ.-ին «Կյանքի ուրախ խաղը» (The Cheered Game of Life)-ում հաջողության արմատապես տարբեր հայեցակարգի ներդրմամբ, որտեղ նյութական հաջողությունները ստացան այնպիսի նվաճումների արդյունքունքում, ինչպիսիք են քոլեջ հաճախելը, ամուսնանալը և հարստանալը։ Նմանապես, «Փողոցի սուրհանդակ տղայի խաղը» (District Messenger Boy) (1886) նույնպես կենտրոնացած էր աշխարհիկ կապիտալիստական ​​առաքինությունների վրա, այլ ոչ թե կրոնականի։

Փողոցի սուրհանդակ տղայի խաղը («The Game of the District Messenger Boy») (1886) խրախուսեց հարստության գաղափարը, որ սուրհանդակ տղան կարող է բարձրանալ կորպորատիվ սանդուղքով և դառնալ նախագահ։
Առաջին անգամ արտոնագրվել է 1904 թվականին՝ Էլիզաբեթ Մեգիի կողմից նախագծված «Տանտիրոջ խաղը» (The Landlord's Game): Այն ի սկզբանե նպատակ ուներ ցույց տալու Ռիկարդոյի «Տնտեսական վարձակալության մասին օրենքի» և հողի արժեքի մեկ հարկի տնտեսական հետևանքները։ Սեղանի խաղերի շարքը մշակվել է 1906-ից մինչև 1930-ական թվականները, որոնք ներառում էին հողի առքուվաճառք և այդ հողի զարգացում։ 1933 թվականին ստեղծվել էր սեղանի խաղ, որը նման էր Parker Brothers-ի ժամանակակից մոնոպոլիայի տարբերակին։

Չնայած Բաթլշիփ խաղի առաջին կոմերցիոն տարբերակը Սալվոն էր, որը հրատարակվել էր 1931 թվականին ԱՄՆ-ում «Սթարեքս» ընկերության կողմից, խաղն ինքնին թվագրվում է Առաջին համաշխարհային պատերազմից առաջ, երբ այն խաղում էին թղթի վրա ռուս սպաները։ Ֆրանսիական «L'Attaque» սեղանի խաղն առաջին անգամ կոմերցիոն թողարկվել է 1910 թվականին՝ նախագծվելով երկու տարի առաջ որպես ռազմական թեմայով անկատար գիտելիքների խաղ՝ հիմնված ավելի վաղ չինական մանկական սեղանի խաղի վրա։ L'Attaque-ն այնուհետև չինացիների կողմից ադապտացվել է որպես «ժյուրիի տուփ խաղը», որը լույս է տեսել 1935 թվականին, առաջին առեղծվածային սպանության խաղն էր, որը հիմք հանդիսացավ Կլուեդոյի նմախաղերի համար։

Ի սկզբանե նախագծված 1938 թվականին, Scrabble-ը ստացավ իր առաջին մասսայական շուկան 1952 թվականին՝ Diplomacy-ի թողարկումից երկու տարի առաջ՝ 1954 թվականին։ Diplomacy-ն խաղ էր, որը սիրում էին Ջոն Ֆ. Քենեդին և Հենրի Քիսինջերը։ Սկզբնապես թողարկվել է 1957 թվականին որպես «Աշխարհի նվաճումը» (La Conquête du Monde) Ֆրանսիայում, առաջին անգամ ներկայացվեց իր անգլերեն վերնագրով 1959 թվականին։

Սկսած Գետիսբուրգից 1958 թվականին, «Ավալոն Հիլլ» ընկերությունը մշակել է հատուկ տախտակի մարտախաղեր, որոնք ընդգրկում են որոշակի պատմական թեմաներ, ինչպիսիք են Միդվեյը, D-Day-ը և Պանզեր Բլիցը։ Սեղանի մարտախաղերը, ինչպիսիք են Ջոկատի ղեկավարը, Մարտավարությունը (Tactics) և Եվրոպան (Europa), մշակել են չափազանց բարդ և իրատեսական կանոններ։ Ավալոն Հիլլի քաղաքակրթությունը ներկայացրեց «տեխնոլոգիական ծառի» օգտագործումը, որի տարբերակները ներդրվել են ավելի ուշ սեղանի և տեսախաղերի մեջ, ինչպիսին է Sid Meier's Civilization-ը։ Վերջին պատերազմական խաղերը, ինչպիսիք են «Հեռավոր հարթավայր», «Լաբիրինթոս» և երգիծական «Պատերազմ ահաբեկչության դեմ», կենտրոնացած են հակաապստամբության և ժամանակակից ահաբեկչության վրա։

1970-ականների վերջին և 1980-ականների սկզբին Գերմանիայում սկսվեց դիզայնի կենտրոնացված շարժում դեպի գերմանական ոճի սեղանի խաղ կամ եվրոխաղ, և հանգեցրեց սեղանի խաղերի զարգացմանը։

արկասոն (Carcassonne), «Կատանի վերաբնակիչները» (The Settlers of Catan), «Ագրիկոլա» (Agricola), «Ուղևորության տոմս »(Ticket to ride) և «Պուերտո Ռիկո խաղը»։

### Թղթախաղեր

Բրիտանացի զինվորները խաղում են թղթախաղ Ֆրանսիայում, 1915 թվական
15-րդ դարում քարտային կոստյումները սկսեցին մոտենալ ժամանակակից տարածաշրջանային ոճերին, իսկ դատարանի բացիկները զարգացան՝ ներկայացնելով եվրոպական թագավորական ընտանիքը։ Վաղ եվրոպական թղթախաղերը ներառում էին` «Ապուշ» (Noddy), «Հաղթանակ» (Triomphe), «Բոլոր Չորս» (All Fours), «Պիկետ» (Piquet), «Բասետ» (Basset), «Դատարանի գրասենյակային խաղ» (Hofamterspiel), «Կարնոֆել» (Karnöffel) և «Պրիմերո» (Primero): 1674 թվականին Չարլզ Քոթոնը հրատարակեց իր «Ամբողջական խաղացող» (Compleat Gamester)-ը, որն առաջին գրքերից մեկն էր, որը նախատեսում էր բազմաթիվ թղթախաղերի և զառախաղերի կանոններ։ 16-րդ դարի կեսերին պորտուգալացի առևտրականները խաղաթղթեր ներմուծեցին Ճապոնիա։ Առաջին հիշատակումը կարելի է գտնել իսպանացի հեղինակ Միգել դե Սերվանտեսի գրքում։

«Կրիբիջ խաղը», ըստ երևույթին, զարգացել է 17-րդ դարի սկզբին՝ որպես Նոդդի թղթախաղի ավելի վաղ ադապտացիա։ Պինոքլեն հավանաբար առաջացել է ավելի վաղ «Բեզիկ խաղից», որը տարածված էր Ֆրանսիայում 17-րդ դարում։ 1742 թվականին լույս տեսավ Էդմունդ Հոյլի «Վիստի խաղի մասին կարճ տրակտատը», որը դարձավ 18-րդ դարի ամենավաճառվող հրատարակություններից մեկը. Ուիստը լայնորեն խաղացվել է 18-րդ և 19-րդ դարերում զարգացած լինելով 16-րդ դարի Թրամփի (կամ Ռաֆֆի) խաղից՝ Ռաֆ և Հոնորս (Ruff and Honors)-ի միջոցով։

Բակկարատն առաջին անգամ հայտնվեց լայն հանրության ուշադրության կենտրոնում և սկսեց լայնորեն հնչել որպես 1891 թվականի թագավորական բակարատ սկանդալի անմիջական հետևանք։ Նման ֆարո և բասսետ թղթախաղերն, երկուսն էլ շատ տարածված էին 19-րդ դարում։ Պայմանագրի կամուրջի կանոններն ի սկզբանե հրապարակվել են 1925 թվականին, խաղը բխում է կամուրջ խաղերից, որոնց կանոնները հրապարակվել են դեռևս 1886 թվականին, կամուրջ խաղերը, իր հերթին, առաջացել են ավելի վաղ Ուիսթ խաղից։

Պոկերի առաջին փաստագրված խաղը թվագրվում է 1833 թվականին Միսիսիպի գետի շոգենավից։ Ամերիկյան քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ խաղը տարածված էր զինվորների կողմից, և լրացումներ արվեցին, այդ թվում՝ գամասեղային պոկեր և ուղիղ։ Ժամանակակից մրցաշարային խաղերը հայտնի դարձան ամերիկյան խաղատներում Պոկերի համաշխարհային շարքի (ՊՀՇ) մեկնարկից հետո՝ 1970 թվականին։ Պոկերի ժողովրդականությունը աննախադեպ աճ ապրեց 21-րդ դարի սկզբին, հիմնականում առցանց պոկերի և անցք քարտերով տեսախցիկների ներդրման պատճառով, որոնք խաղը վերածեցին հանդիսատեսի սպորտի։ 2009 թվականին Շվեյցարիայի Լոզանում հիմնադրվել է Պոկերի միջազգային ֆեդերացիան՝ դառնալով պոկերի պաշտոնական ղեկավար մարմինը։

Հավաքածուների թղթախաղերը կամ առևտրային թղթախաղերը, մինչդեռ հայեցակարգում նմանություններ ունեն նախկին խաղերի հետ, առաջին անգամ լայն տարածում գտան 1990-ականներին։ Առաջին առևտրային թղթախաղը Բեյսբոլի թղթախաղ (The Base Ball Card Game) -ն էր, որը արտադրվել է The Allegheny Card Co.-ի կողմից և գրանցվել է 1904 թվականի ապրիլի 4-ին։ Այն պարունակում էր 104 եզակի բեյսբոլի քարտեր, որոնց վրա տպագրված էին առանձին խաղացողների ատրիբուտները, որոնք հնարավորություն էին տալիս յուրաքանչյուր կոլեկցիոներ ստեղծել թիմ և խաղալ այլ անձի դեմ։ 1990-ականներին նկատվեց այնպիսի խաղերի աճ, ինչպիսիք են «կախարդանք» (Magic), «Հավաքույթը» (The Gathering) և «Պոկեմոն առևտրային քարտ » (Pokémon Trading Card Game) խաղերը։

### Պատերազմական խաղերի մանրանկարչություն

H. G. Wells-ը խաղում է Little Wars-ը
Մանրանկարչության ֆիգուրային խաղերը ծագում են գերմանական շախմատի տարբերակում, որը կոչվում է Թագավորի խաղը, որը ստեղծվել է 1780 թվականին Բրունսվիկի դուքսի էջերի վարպետ Հելվիգի կողմից։ Այն ուներ տախտակ՝ տարբեր տեսակի տեղանքի 1666 քառակուսիներով, ժամանակակից զորամասերը ներկայացնող կտորներով։ 19-րդ դարի սկզբին պրուսական բանակը զարգացրեց պատերազմական խաղեր, որտեղ շտաբի սպաները խաղային սեղանի վրա խաղաքարեր էին տեղափոխում, օգտագործելով զառախաղեր՝ ցույց տալու համար պատահականությունը կամ «շփումը», և մրցավարը գնահատում էր արդյունքները։ 19-րդ դարում Ավստրիայի և Ֆրանսիայի դեմ պրուսական ապշեցուցիչ հաղթանակներից հետո ավստրիացիները, ֆրանսիացիները, բրիտանացիները, իտալացիները, ճապոնացիները և ռուսները բոլորն էլ սկսեցին օգտագործել պատերազմական խաղերը որպես ուսումնական գործիք։ Մինչեւ 1889 թվականը պատերազմական խաղը հաստատապես ներդրված էր ԱՄՆ նավատորմի մշակույթի մեջ։

Առաջին ոչ ռազմական մարտախաղի կանոնները մշակվել են ռազմածովային էնտուզիաստ և վերլուծաբան Ֆրեդ Թ. Ջեյնի կողմից 1898 թվականին։ Հ. Գ. Ուելսը հրապարակել է կանոններ իր «Հատակի խաղեր» (Floor Games) (1911) և «Փոքրիկ պատերազմներ» (Little Wars) (1913) գրքերում, որոնք նախատեսված են խաղալիք զինվորների հետ պատերազմելու համար։ 1956 թվականին Ջեք Սքրուբին, ով հայտնի է որպես «Ժամանակակից մանրանկարչության հայր» կազմակերպեց մանրանկարչության առաջին համաժողովը, և նա նաև ռազմական մանրանկարների արտադրող էր և «Պատերազմական խաղեր» տեղեկագրի խմբագիր։ Մանրանկարչության պատերազմական խաղերը մատչելի և հիմնական դարձան 1950-ականների վերջին՝ մանրանկարչության արտադրության ավելի էժան մեթոդների աճով, ինչպես օրինակ՝ Scruby Miniatures-ը, Miniature Figurines-ը և Hinchliffe-ը։ 1980-ականների ընթացքում մանրանկարչության խաղերի բում եղավ՝ զարգացնելով այնպիսի խաղեր, ինչպիսիք են Warhammer Fantasy Battle -ը։ Այսօր մանրանկարչության խաղերը ներառում են պատմական դարաշրջանների մեծ մասը, ֆանտաստիկ և գիտաֆանտաստիկ դրվագներ, ինչպես նաև ռազմածովային պատերազմներ, օդային և տիեզերական մարտական խաղեր։

### Դերային խաղեր

*D&D խաղն ընթացքի մեջ է:*
Վաղ դերային խաղեր, ինչպիսիք են M. A. R. Barker-ը և Greg Stafford-ը, մշակվել են մանրանկարչական կերպարների մարտախաղերից։ Մինեսոտայի Համալսարանի «Պատերազմական խաղեր» ընկերության Գարի Գիգաքսը մի շարք կանոններ է մշակել ուշ միջնադարյան միջավայրի համար։ Այս խաղը կոչվում էր «շղթայական փոստ» (Chainmail) և պատմական խաղ էր, բայց ավելի ուշ հրատարակությունները ներառում էին հավելված՝ ֆանտաստիկ տարրեր ավելացնելու համար, ինչպիսիք են կախարդները և վիշապները։ 1971 թվականին Դեյվ Արնեսոնը մշակել էր «Բլեքմուր մանրանկարների խաղը», որը պարունակում էր տարրեր, որոնք լայն տարածում կստանան ֆանտաստիկ խաղերում. հարվածային միավորներ, փորձառության միավորներ, կերպարների մակարդակներ, զրահի դասեր և զնդան սողացողներ։ Այնուհետև Արնեսոնը և Գիգաքսը հանդիպեցին և համագործակցեցին առաջին «Զնդաններ և վիշապներ» խաղի վրա, որը թողարկվեց 1974 թվականին Գիգաքսի կողմից։ Խաղը շատ հաջող էր, և մի քանի այլ խաղեր, ինչպիսիք են «Գիտաֆանտաստիկ Ճանապարհորդը խաղը» (RPG Traveler) հետևեցին իմիտացիային։ 1970-ականների վերջին TSR-ը գործարկեց Ընդլայնված «զնդաններ և վիշապներ» (Advanced Dungeons & Dragons) (AD&D), որը տեսավ կանոնակարգերի և լրացումների ընդլայնում։ 80-ականներին տեղի ունեցան մի քանի հակասություններ, ինչպիսիք են այն պնդումները, որ խաղը խթանում է սատանիզմը և կախարդությունը։ Ավանդական դերային խաղերը հիմք են հանդիսացել ժամանակակից Role-playing վիդեոխաղի համար։

### Այլ փակ խաղեր

Գաղութային Ամերիկայում «վտանգի խաղը» ֆրանսիացիները անվանում էին «crapaud» Նոր Օռլեանում (ֆրանսերեն բառը նշանակում է «դոդոշ»՝ նկատի ունենալով հատակին կամ մայթին կռացած մարդկանց բնօրինակ խաղաոճը)։ Ավելի ուշ սա կրճատվեց և դարձավ «craps» և մի քանի հարմարեցումներից հետո դարձավ ԱՄՆ-ում ամենատարածված ազարտային զառախաղը։ Սիք Բոնը (Sic bo) ներմուծվել է Միացյալ Նահանգներում 20-րդ դարում չինացի ներգաղթյալների կողմից և այժմ հայտնի կազինո խաղ է։ Մեկ այլ կազինո խաղ՝ ռուլետկա, խաղացել է 18-րդ դարի վերջից։

Բացառությամբ կարոմ (caroom) խաղի, (որի ծագումն անորոշ է), ամենավաղ սեղանի խաղերը, ըստ երևույթին, եղել են բիլիարդը կամ գրպանային բիլիարդը։

Դոմինոն, որը ծագել է Չինաստանից և թվագրվել է դեռևս Սոնգ դինաստիայի ժամանակաշրջանում (մ.թ. 1120), առաջին անգամ հայտնվեց Եվրոպայում 18-րդ դարում։ Չինական սալիկապատ խաղ մահջոնգը մշակվել է չինական թղթախաղից 17-րդ դարում և ներմուծվել է Միացյալ Նահանգներ 1920-ականներին։

### Բացօթյա խաղեր

Ժամանակակից սպորտաձևերը զարգացել են եվրոպական տարբեր խաղերից, որոնցից շատերը խաղում են եվրոպական թագավորական ընտանիքների կողմից։ Թենիսը զարգացել է Ֆրանսիայում, ֆրանսիացի թագավորները, ինչպիսիք են Ֆրանսիայի Ֆրանցիսկոս I-ը (1515–47) և Հենրի II (1547–59) հայտնի խաղացողներ էին։ Գոլֆը ծագել է Շոտլանդիայում, որտեղ գոլֆի մասին առաջին գրավոր գրառումը Ջեյմս II-ի կողմից խաղի արգելումն է 1457 թվականին։ Արգելքը հանվել է Ջեյմս IV-ի կողմից 1502 թվականին, ով նույնպես խաղում էր գոլֆ։ Կրիկետը կարելի է գտնել 16-րդ դարի սկզբին Անգլիայի Թյուդորի ժամանակներից, և ասոցիացիայի ֆուտբոլի և ռեգբիի ֆուտբոլի ժամանակակից կանոնները հիմնված են 19-րդ դարի կեսերի կանոնների վրա, որոնք ընդունվել են անգլիական հանրակրթական դպրոցների ֆուտբոլային խաղերը ստանդարտացնելու համար։ Թիմային այս մարզաձևերը բրիտանական կայսրության ազդեցությամբ տարածվեցին աշխարհով մեկ։

### Էլեկտրոնային խաղեր

Էլեկտրոնային խաղի մասին ամենավաղ հիշատակումը, ըստ երևույթին, Միացյալ Նահանգների արտոնագրի գրանցումն է 1947 թվականին, որի գյուտարարները նկարագրել են որպես «կաթոդային խողովակի զվարճանքի սարք»։ 1950-ականների և 1960-ականների ընթացքում վաղ համակարգչային խաղերի մեծամասնությունը գործում էր Միացյալ Նահանգների համալսարանական հիմնական համակարգիչների վրա։ 1971 թվականից սկսած տեսախաղերը սկսեցին առաջարկվել հանրությանը խաղալու համար։ Առաջին տնային տեսախաղի կոնսոլը՝ Magnavox Odyssey-ը, թողարկվել է 1972 թվականին։

Արկադային տեսախաղերի ոսկե դարաշրջանը սկսվեց 1978 թվականին և շարունակվեց մինչև 1980-ականների կեսերը։ Տեսախաղերի երկրորդ սերունդը, որը թողարկվել է 1977-ից 1983 թվականներին, դրա հետևանքով տեսավ աճող ժողովրդականություն, թեև դա ի վերջո կտրուկ ավարտ ունեցավ 1983 թվականին տեսախաղի խափանումով։ Տնային վիդեո խաղերի արդյունաբերությունը ի վերջո վերածնվեց հաջորդ մի քանի տարիների ընթացքում խաղային կոնսուլների երրորդ սերնդի հետ, որը տեսավ վիդեոխաղերի արդյունաբերության գերակայության տեղաշարժը Միացյալ Նահանգներից Ճապոնիա։ Այս նույն ժամանակահատվածում հայտնվեցին անհատական համակարգչային խաղերը, վաղ առցանց խաղերը և ձեռքի էլեկտրոնային խաղերը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Eder, Manfred A. J. (2010). *South Asian Archaeology 2007 Proceedings of the 19th Meeting of the European Association of South Asian Archaeology in Ravenna, Italy, July 2007, Volume II* (PDF). Archaeopress Archaeology. էջ 69. ISBN 978-1-4073-0674-2.
2. ↑  Bakker, Hans T. (2017). *Հունները Կենտրոնական և Հարավային Ասիայում. Ինչպես է ավարտվում Քոչվոր զավթիչների դեմ երկդարյա պատերազմը Հնդկաստանի և Իրանի թագավորների միջև շախմատի խաղով*.
3. ↑  «History of Social Games». Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ մայիսի 27-ին. Վերցված է 2010 թ․ մայիսի 24-ին.
4. ↑  Huizinga 1955, p. 1
5. ↑  Koerper and Whitney-Desautels; Astragalus bones, Artifacts or Ecofacts?,
6. 1 2 3  Park, William. «The ancient invention that ignited game play». *www.bbc.com* (անգլերեն). Վերցված է 2022 թ․ հոկտեմբերի 18-ին.
7. ↑  Lorenzi, Rossella (2013 թ․ օգոստոսի 14). «Oldest Gaming Tokens Found in Turkey». *Discovery News*. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ օգոստոսի 19-ին. Վերցված է 2022 թ․ հոկտեմբերի 18-ին.
8. ↑  «Ancient boardgames: Experts find the missing piece (but can't figure out how to play)». *Middle East Eye* (անգլերեն). Վերցված է 2022 թ․ հոկտեմբերի 18-ին.
9. ↑  Viegas, Jennifer (2012 թ․ նոյեմբերի 27). «Board Games Originated as Elite Pastime : Discovery News». *Discovery News*. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հունվարի 15-ին. Վերցված է 2022 թ․ հոկտեմբերի 18-ին.
10. 1 2  Piccaione, Peter A. In Search of the Meaning of Senet Արխիվացված 18 Սեպտեմբեր 2008 Wayback Machine
11. ↑  «game-board | British Museum». *The British Museum* (անգլերեն). Վերցված է 2023 թ․ օգոստոսի 9-ին.
12. 1 2  Green, William; Big Game Hunter
13. ↑  «World's Oldest Backgammon Discovered in Burnt City». *Payvand News*. 2004 թ․ դեկտեմբերի 4. Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ նոյեմբերի 29-ին. Վերցված է 2010 թ․ մայիսի 7-ին.
14. ↑  Schädler, Dunn-Vaturi, Ulrich, Anne-Elizabeth. «BOARD GAMES in pre-Islamic Persia». *Encyclopædia Iranica*. Վերցված է 2010 թ․ մայիսի 7-ին.`{{cite encyclopedia}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
15. 1 2 3  Hirst, K. Kris. «What? Snakes and Ladders is 4,000 Years Old?». *ThoughtCo*. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 23-ին.
16. ↑  «A 4,000-Year-Old Bronze Age Game Called 58 Holes Has Been Discovered in Azerbaijan Rock Shelter». *WSBuzz.com* (ամերիկյան անգլերեն). 2018 թ․ նոյեմբերի 18. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 23-ին.
17. ↑  Cultural Transmission in the Ancient Near East: twenty squares and fifty-eight holes, Cultural Transmission in the Ancient Near East: twenty squares and fifty-eight holes (2012). «Cultural Transmission in the Ancient Near East: twenty squares and fifty-eight holes». *Journal of Archaeological Science*. **40** (4): 1715–1730. doi:10.1016/j.jas.2012.11.008.
18. ↑  «4,000-Year-Old Game Board Carved into the Earth Shows How Nomads Had Fun». *Live Science*. 2018 թ․ դեկտեմբերի 10.
19. ↑  «Archaeologists discover 4,000-year-old stone board game». 2022 թ․ հունվարի 7.
20. ↑  Metcalfe, Tom (2018 թ․ դեկտեմբերի 10). «16 of the Most Interesting Ancient Board and Dice Games». *Live Science*. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 23-ին.
21. ↑  Eli (2017 թ․ հոկտեմբերի 15). «Hounds and Jackals». *Ancient Games – Playing the Board Games of the Ancient World* (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 23-ին.
22. ↑  Austin, Roland G. (1940 թ․ սեպտեմբեր). «Greek Board Games». *Antiquity*. **14** (55): 257–271. doi:10.1017/S0003598X00015258. S2CID 163535077. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ ապրիլի 8-ին.
23. ↑  Schädler, Ulrich; Latrunculi, "A forgotten Roman game of strategy reconstructed"; in Homo Ludens. Der spielende Mensch IV, 1994, 47–66.
24. ↑  Shenk, David. *The Immortal Game*, page 2006, Anchor Books.
25. ↑  «Polo | sport».
26. ↑  Christopher Kelly. *Theodosius II: Rethinking the Roman Empire in Late Antiquity*, Cambridge University Press. 2013. p. 4
27. ↑  «Touregypt.net». Touregypt.net. Վերցված է 2012 թ․ հունվարի 25-ին.
28. ↑  Brown, W. Norman; The Indian Games of Pachisi, Chaupar, and Chausar,
29. ↑  «Iran Chamber Society: Sport in Iran: CHESS, Iranian or Indian Invention?». *iranchamber.com*. Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 29-ին.
30. ↑  Samsin, M. Pawns And Pieces: Towards The Prehistory of Chess, 2002.
31. ↑  Averbakh, Y. A History of Chess from Chaturanga to the Present Day, 2012, Russell Enterprises
32. ↑  «The most popular board games in non-Western cultures». *BoardGameTheories*. 2020 թ․ սեպտեմբերի 12. Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 1-ին.
33. ↑  Karuna Sharma (2009), *A Visit to the Mughal Harem: Lives of Royal Women*, South Asia: Journal of South Asian Studies, 32:2, 155–169, DOI: 10.1080/00856400903049457
34. ↑  Sharma, Harshita (2021 թ․ մարտի 10). «Lagori Sports | About | History | Rules & Facts | How to Play». *FancyOdds* (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2022 թ․ հոկտեմբերի 24-ին.
35. ↑  «Langdi». *ULTIMATE FUN ZONE* (անգլերեն). Վերցված է 2022 թ․ հոկտեմբերի 24-ին.
36. ↑  «The Evolution Of Kho Kho Mats In India: A Historical Overview». *English Jagran* (անգլերեն). 2023 թ․ մայիսի 30. Վերցված է 2023 թ․ օգոստոսի 6-ին.
37. ↑  Kho Kho, a kabaddi-like sport linked with Indian epic Mahabharata – know all about it Olympics olympics.com
38. ↑  «kabaddi | sport | Britannica». *www.britannica.com* (անգլերեն). Վերցված է 2022 թ․ հոկտեմբերի 24-ին.
39. ↑  Arasu, S. T. (2020 թ․ հուլիսի 4). «Galah Panjang and its Indian roots». *On the sport. Be part of it* (անգլերեն). Վերցված է 2022 թ․ հոկտեմբերի 24-ին.
40. ↑  Xu, Shen. 說文解字/06 [Shuowen Jiezi vol. 7] (չինարեն). 維基文庫 (Chinese Wikisource). Վերցված է 2009 թ․ հունիսի 26-ին. «簙：局戲也。六箸十二棊也。从竹博聲。古者烏胄作簙。»
41. ↑  Sima, Qian. 史記/卷069 [Records of the Grand Historian vol.69] (չինարեն). 維基文庫 (Chinese Wikisource). Վերցված է 2009 թ․ հունիսի 26-ին. «臨菑甚富而實，其民無不吹竽鼓瑟，彈琴擊築，鬥雞走狗，六博蹋鞠者。»
42. ↑  Potter 1985; Fairbairn 1995
43. 1 2 3  Brooks 2007
44. ↑  Potter 1984; Fairbairn 1995
45. ↑  Wilkinson, W.H. (1895). «Chinese Origin of Playing Cards». *American Anthropologist*. **VIII** (1): 61–78. doi:10.1525/aa.1895.8.1.02a00070.
46. ↑  
	* Needham, Joseph (1986d), *Science and Civilization in China: Volume 5, Chemistry and Chemical Technology, Part 1, Paper and Printing*, Taipei: Caves Books, էջեր 131–132
47. ↑  Needham 1986d, էջ. 328 «Այժմ բավականին լավ է հաստատված, որ դոմինոն և խաղաթղթերը սկզբնապես մշակումներ են եղել չինական զառերից»։
48. ↑  Needham 1986d, էջ. 334 «Համարակալված զառերը, որոնք հին ժամանակներում տարածված էին, գտնվում էին զարգացման հարակից գծի վրա, որը առաջացրեց դոմինոներ և խաղաքարտեր (+9-րդ դարի Չինաստան)»։
49. ↑  Parlett, David. The Chinese "Leaf" Game at parlett games. Retrieved 9 January 2016.
50. ↑  Schwartz, David G. *Roll the Bones: The History of Gambling*. Gotham, 2006. 978-1-59240-208-3.
51. ↑  Tidwell, Ken.
52. ↑  Bromiley, Geoffrey (1979). *The International Standard Bible Encyclopedia, Volume 2* (Volume 2 ed.). W. B. Eerdmans. էջ 397. ISBN 9780802837820. Վերցված է 2018 թ․ օգոստոսի 16-ին.
53. ↑  Dell'Amore, Christine; 'Prehistoric Dice Boards Found—Oldest Games in Americas?',
54. ↑  Fox, John. The Ball: Discovering the Object of the Game *The ball : discovering the object of the game*], 1st ed. New York : Harper, 2012. 9780061881794. Cf. Chapter 4: "Sudden Death in the New World" about the Ulama game.
55. ↑  «Lacrosse History». STX. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ մայիսի 24-ին. Վերցված է 2007 թ․ փետրվարի 24-ին.
56. ↑  Murray, H. J. R. (1951). *A History of Board-Games Other than Chess*. Oxford: Oxford University Press. 0-19-827401-7. LCCN 52-003975 OCLC 1350513, pp.56, 57.
57. ↑  Murray 1951, p. 56, Helmfrid 2005, p. 2
58. ↑  Shenk, David. The immortal game, chapter 3, 2006, Anchor Books.
59. ↑  Sonja Musser Golladay, "Los Libros de Acedrex Dados E Tablas: Historical, Artistic and Metaphysical Dimensions of Alfonso X’s Book of Games" Արխիվացված 17 Հուլիս 2011 Wayback Machine (PhD diss. University of Arizona, 2007), 31. Չնայած Գոլադեյն առաջինը չէ, ով պնդում է, որ 1283 թվականը Libro de Juegos-ի ավարտի ամսաթիվն է, նրա դիսերտացիայի մեջ հավաքված a quo տեղեկատվությունը համախմբում է Libro de Juegos-ի մեկնարկի և ավարտի ամսաթվերի վերաբերյալ հետազոտությունների շրջանակը։
60. ↑  Donald Laycock in *Skeptical—a Handbook of Pseudoscience and the Paranormal*, ed Donald Laycock, David Vernon, Colin Groves, Simon Brown, Imagecraft, Canberra, 1989, 0-7316-5794-2, p. 67
61. ↑  Shenk, David. The immortal game, 2006, Anchor Books.
62. ↑  University of Waterloo Games Museum,  Արխիվացված 6 Մարտ 2015 Wayback Machine
63. ↑  Bornet and Burger, Religions in Play: Games, Rituals, and Virtual Worlds, page 95
64. ↑  Drabble, Margaret; The Pattern in the Carpet: A Personal History with Jigsaws, page 107, 2009.
65. ↑  A U.S. patent was granted in 1904 but in the autumn of 1902 an article describing the game was published in *The Single Tax Review*. See
66. ↑  Parlett, David (1999). *The Oxford History of Board Games*. Oxford University Press. էջ 352. ISBN 978-0-19-212998-7.
67. ↑  «Salvo Is New Game With a Nautical Air». *The Milwaukee Journal*. 1931 թ․ հուլիսի 1. Վերցված է 2013 թ․ փետրվարի 18-ին.(չաշխատող հղում)
68. ↑  "German recreation: An affinity for rules?" *The Economist*, 28 August 2008.
69. ↑  Bodle, Andy (2008 թ․ նոյեմբերի 22). «Leaders of the pack: A short history of cards». *The Guardian* (բրիտանական անգլերեն). ISSN 0261-3077. Վերցված է 2023 թ․ օգոստոսի 9-ին.
70. ↑  Waddingtons Family Card Games, Robert Harbin, Pan Books Ltd, London, 1972
71. ↑  Oxford Dictionary of Card Games, p. 340, David Parlett 0-19-869173-4
72. ↑  Pole, William (1895). *The Evolution of Whist*. Longmans, Green, and Co. (New York, London), 269 pages.
73. ↑  The Royal Baccarat Scandal at Tranby Croft Արխիվացված 2 Ապրիլ 2012 Wayback Machine. 10 July 2011.
74. ↑  WALES AND THE SCANDAL; THE PRINCE OWNED THE BACCARAT COUNTERS. HE WAS ACCUSTOMED TO CARRY THEM ON HIS VISITS TO THE COUNTRY – ANOTHER LIVELY DAY IN THE GORDON CUMMING TRIAL. The New York Times. 5 June 1891.
75. ↑  Parlett, David. Poker at parlett games. Retrieved 9 January 2016.
76. ↑  «World Series of Poker: A Retrospective». Gaming.unlv.edu. 2007 թ․ հոկտեմբերի 22. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ սեպտեմբերի 24-ին. Վերցված է 2009 թ․ մարտի 20-ին.
77. ↑  *Sports Collectors Digest* (7 April 2000) at 50.
78. ↑  COSTIKYAN, GREG; The Revolution Began With Paper, 2006,  Արխիվացված 2018-11-08 Wayback Machine
79. ↑  Thomas B Allen, *War Games: Inside the Secret World of the Men who Play at Annihilation*, New York, McGraw Hill, 1987, 0-7493-0011-6, p120
80. ↑  Rollin' Bones: The History of Dice,
81. ↑  US 2455992, Goldsmith Jr. Thomas T. & Mann, Estle Ray, "Cathode-ray tube amusement device", published 1948-12-14,  assigned to Allen B. Du Mont Laboratories Inc.
82. ↑  Moore, Michael E.; Novak, Jeannie (2010). *Game Industry Career Guide*. Delmar: Cengage Learning. էջ 7. ISBN 978-1-4283-7647-2. «1966թ.-ին Ռալֆ Հ. Բաերը սկսեց ինտերակտիվ խաղեր ստեղծել հեռուստացույցով։ Հաջորդ երկու տարիների ընթացքում նրա թիմը մշակեց տեսախաղերի առաջին համակարգը, և 1968 թվականին նրանք ցուցադրեցին «Brown Box» սարքը, որի վրա կարելի էր մի քանի խաղեր խաղալ, և որն օգտագործում էր թեթև ատրճանակ՝ թիրախները էկրանին կրակելու համար։ Եվս մի քանի տարի մշակումից հետո համակարգը լիցենզավորվեց Magnavox-ի կողմից 1970 թվականին, իսկ առաջին խաղային վահանակի համակարգը՝ Odyssey-ը, թողարկվեց 1972 թվականին, այն ժամանակվա բարձր գնով՝ $100։»
83. ↑  Wolverton, Mark. «The Father of Video Games». *American Heritage*. Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ փետրվարի 16-ին. Վերցված է 2010 թ․ մարտի 31-ին.