**Այան Հիրսի Ալի** (անգլ.՝ Ayaan Hirsi Ali, նոյեմբերի 13, 1969(1969-11-13)[…], Մոգադիշո, Սոմալի), սոմալիական ծագումով հոլանդա-ամերիկացի ֆեմինիստ, գրող և իրավապաշտպան։

Ակտիվ պայքար է տանում մուսուլման կանանց իրավունքները պաշտպանելու համար։ Այանը դաստիարակվել է խստապահանջ իսլամական ընտանիքում։ Վաղ տարիքում ենթարկվել է բռնության և տարել է սեռական օրգանների խեղման վիրահատություն։ Ալին հայտնի է որպես իսլամական երկրից սերող առաջին կինը, ով հրապարակայնորեն հրաժարվել է իսլամից։ Նա կոշտ դիրքորոշմամբ է հանդես գալիս՝ դատապարտելով իսլամի շրջանակներում օրինականացված բռնարարական ավանդույթները։ Ավարտելով իր քաղաքական կարիերան Նիդեռլանդներում, Ալին տեղափոխվել է ԱՄՆ։ Երեք ինքնակենսագրական գրքերի հեղինակ է։ Ալին կառավարում է իր անվան հիմնադրամը, որը օժանդակում է բռնությունների ենթարկված մուսուլման կանանց։

Կենսագրություն
--------------

### Պատանեկությունը Սոմալիում (1969-1992)

Ալին ծնվել է 1969 թվականի նոյեմբերի 13-ին Սոմալիում։ Նրա հայրը՝ Հիրսի Մագան Իսեն, հայնտի ընդդիմադիր քաղաքական գործիչ էր։ Ալիի ընտանիքը հաճախակի էր փոխում բնակության վայրը։ 1977 թվականին Ալիի ընտանիքը լքում է Սոմալին։ Որոշ ժամանակ ապրելով Սաուդյան Արաբիայում և Եթովպիայում՝ Ալիի ընտանիքը հաստատվում է Քենիայում։ 1992 թվականին Նիդերլանդները նրանց քաղաքական ապաստան է շնորհում։ Ալին հնարավորություն է ստանում շարունակել իր կրթությունը։

### Կրթությունը և քաղաքական գործունեությունը Նիրդերլանդներում (1992 – 2006)

2000 թվականին Ալին ավարտում է Լեյդենի համալսարանը և ստանում է քաղաքական գիտությունների մագիստրոսի կոչում։ Ալին աշխատանքի է անցնում Նիդերլանդների աշխատավորական կուսակցությունում (հոլ.՝ Partij van de Arbeid)։ Նա հետազոտություններ է կատարում ներգաղթին առնչվող ոլորտներում։ 2002 թվականին Ալին փոխում է իր աշխատավայրը և միանում է Լիբերալները հանուն ազատության և ժողովրդավարության (հոլ.՝ Volkspartij voor Vrijheid en Democratie) կուսակցությանը։ 2003 թվականին Այանը ընտրվում է Նիդերլանդների խորհրդարանի ստորին պալատ։ Իր խորհրդարանական գործունեության ժամանակ Այանը հետևողականորեն բարձրաձայնում է այն բոլոր հիմնախնդիրները, որոնց հետ պարբերաբար առնչվում են մուսուլման կանայք։ Նա քննադատության է ենթարկում Նիդերլանդների ներգաղթը կարգավորող քաղաքականությունը։ 2004 թվականին Թեո վան Գոգի հետ համատեղ պատրաստում է «Ենթարկում» (անգլ.՝ Submission) վավերագրական ֆիլմը։ Ֆիլմում ներկայացված էին Ղուրանում տեղ գտած այն դրվագները, որոնցում դատապարտվում էր իրնեց մարմինը չքողարկող կանանց վարվելակերպը և խրախուսվում էին բռնության կիրառումները նրանց հանդեպ։ Ֆիլմի ցուցադրումից հետո սպանում են Թեո վան Գոգին։ Նրա դիակի մոտ հայտնաբերում են Այանի հասցեին մահվան սպառնալիք պարունակող գրություն։ 2006 թվականին Այանը հրաժարական է տալիս պատգամավորական պաշտոնից։ Նույն թվականին նա առաջին անգամ այցելում է ԱՄՆ, որտեղ ներկայացնում է իր առաջին «Կալանավորված կույսը» (անգլ.՝  The Caged Virgin) վեպը։ Վեպը դատապարտում էր արևմտյան երկրների անգործունեությունն այն մուսուլման շրջաններում, որտեղ համատարած խախտվում են կանանց իրավունքները։

### Գործունեությունը ԱՄՆ-ում

2006 թվականին Ալին տեղափոխվում է ԱՄՆ֊ի Վաշինգտոն քաղաք։ Նա հետազոտական թոշակ է ստանում Ամերիկայի ձեռներցության համալսարանում (անգլ.՝ American Enterprise Institute), որտեղ շարունակել է ուսումնասիրել իսլամական աշխարհում կանանց իրավունքների հիմնախնդիրը։

2007 թվականին Այանը հրատարակում է իր երկրորդ «Անհավատը» (անգլ.՝  Infidel) վեպը։ Նույն թվականին ԱՄՆ-ի Ֆիլադելֆիա քաղաքում նա հիմնում է Այան Հիրսի Ալիի անվան հիմնադրամը։

2010 թվականին լույս է տեսնում Այանի «Քոչվոր» (անգլ.՝  Nomad) ինքնակենսագրական վեպը, որը շուտով բեսթսելլեր է դառնում։ Գրքի հրատարակությունը հանդիպում է մուսուլման համայնքի ուժգին հակադրությանը։

Ներկայումս Այանն աշխատում է Հարվարդի Քենեդիի անվան կառավարման դպրոցում, որտեղ մշակում է մահեմադական երկրների հետ համագործակցության ուղիների ռազմավարությունը։

Պարգևներ և ճանաչում
-------------------

2004 թվականին Դանիայի Ազատական կուսակցությունը, կանանց իրավունքների պաշտպանության ասպարեզում, Այանին է պարգևում ազատության մրցանակը։

2005 թվականին հոլանդական Օպցիյ (հոլ.՝ Opzij) ամսագիրն Այանին է շնորհում Հարիեթ Ֆրիզիրինգի հավասարության (անգլ.՝ Harriet Freezerring Emancipation) մրցանակը։ Նույն թվականին Նորվեգիայում նա ստանում է Եվրոպայի տեսլականի (անգլ.՝ European Bellwether) մրցանակը՝ մարդու իրավունքների ասպարեզում իր ունեցած վաստակի համար։

2008 թվականին Այանը ստանում է Անիսֆիլդ-Վոլֆ (անգլ.՝ Anisfield-Wolf) գրական մրցանակը իր «Անհավատը» գրքի համար։

2005 թվականին Թայմ (անգլ.՝ Time ) ամսագրի կողմից Այանը ներառվել է «Մեր ժամանակների հարյուր ամենաազդեցիկ մարդիկ» ցանկում։

Քրիստոֆեր Հիթչենզի խոսքերով՝ Այան Հիրսի Ալին Աֆրիկայից սերող բոլոր ժամանակների ամենամեծ ու հանրաճանաչ մտավորականն է։

Անձնական կյանք և հայացքները
---------------------------

Այանն ամուսնանում է բրիտանացի պատմաբան Նիլ Ֆերգյուսոնի հետ։ Նրանց զավակը ՝ Թոմասը, ծնվել է 2011 թվականին։

Այանը հրաժարվել է իսլամից իսկ 2023 թվականին հայտարարել է, որ քրիստոնյա է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Internet Movie Database — 1990.
2. 1 2  *Gorlinski V.* Encyclopædia Britannica
3. 1 2  FemBio տվյալների շտեմարան (գերմ.)
4. 1 2  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #129730696 // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.
5. ↑  Այան Հիրսի Ալի, հայնտի մարդիկ
6. ↑  2005, Թայմ 100,Այան Հիրսի Ալի
7. ↑  «Կանանց շքերթի մուսուլման կազմակերպիչը հարձակվել է սեռական օրգանների վիրահատություն տարած Հիրսի Ալիի վրա». Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ փետրվարի 24-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 20-ին.
8. ↑  Ali, Ayaan Hirsi (2023-11-11). «Why I am now a Christian». *UnHerd* (բրիտանական անգլերեն). Վերցված է 2024-03-10-ին.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք (անգլ.) · Թվիթթեր (անգլ.) |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Ինստագրամ (անգլ.) |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | ČSFD · Discogs · Internet Movie Database · MusicBrainz |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Notable Names Database |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 5094200 · BNE: XX1771890 · BNF: 14640524z · CiNii: DA1581219X · CONOR: 121820259 · GND: 129730696 · GTAA: 110008 · ISNI: 0000000114960713 · LCCN: n2005025022 · NDL: 01141585 · NKC: js20060616001 · NLA: 41405845 · NLP: a0000002281111 · NSK: 000460743 · NTA: 231598971 · NUKAT: n2006058904 · PTBNP: 1359857 · LIBRIS: 288341 · SUDOC: 08851773X · VIAF: 100329178 · WorldCat VIAF: 100329178 |

 |

 |