**Նյու Հեյվեն գաղութ** (անգլ.՝ New Haven Colony), անգլիական փոքր գաղութ Կոնեկտիկուտում 1638-ից 1664 թվականներին, ֆորպոստներով՝ Նյու Յորքում, Նյու Ջերսիում, Փենսիլվանիայում և Դելավերում։

Գաղութի պատմությունը հիասթափությունների ու անհաջողությունների շարան է։ Ամենալուրջ խնդիրն այն էր, որ Նյու Հեյվեն գաղութը երբեք կանոնադրություն չի ունեցել, որը նրան գոյություն ունենալու համար օրինական իրավունք կտար։ Հյուսիսում գտնվող Կոնեկտիկուտի ավելի մեծ, ուժեղ գաղութն ուներ կանոնադրություն։ Նյու Հեյվենի ղեկավարները գործարարներ և առևտրականներ էին, բայց նրանք երբեք չկարողացան մեծ կամ շահավետ առևտուր ստեղծել, քանի որ նրանց գյուղատնտեսական բազան աղքատ էր, ժայռոտ հողը մշակելը դժվար և գտնվելու վայրը մեկուսացված։

Օլիվեր Կրոմվելը խորհուրդ էր տվել, որ Նյու Հեյվենի բոլոր գաղութարարները գաղթեն Իռլանդիա կամ իսպանական տարածքներ, որոնք նա ծրագրում էր նվաճել, բայց Նյու Հեյվենի պուրիտանները հավատարիմ էին իրենց նոր հողին։ Նյու Հեյվեն գաղութի քաղաքները միացան Կոնեկտիկուտի գաղութին 1664 թվականին։ Այնուհետև այն դարձավ Նյու Հեյվեն քաղաքը, որտեղից հետագայում բաժանվեցին Նյու Հեյվեն շրջանի մյուս ժամանակակից քաղաքները։

Հիմնադրում
----------

1637 թվականին Լոնդոնի մի խումբ վաճառականներ իրենց ընտանիքների հետ միասին տեղափոխվեցին Բոստոն՝ նոր բնակավայր ստեղծելու մտադրությամբ։ Առաջնորդներն էին պուրիտան, նախարար Ջոն Դևենպորտը և հարուստ վաճառական Թեոֆիլուս Իթոնը՝ ով այս ձեռնարկությունում ներդրել էր 3000 ֆունտ ստեռլինգ։ Երկուսն էլ Մասաչուսեթսի Բեյ ընկերության համար նավերը վերազինելու փորձ ունեին։ Երկու նավերը, որոնք նրանք վարձակալել էին, ժամանել են Բոստոն 1637 թվականի հունիսի 26-ին։ Նրանք իմացան Քվինիպիակ գետի շրջակայքի մասին Պեկոյի պատերազմին մասնակցած միլիցիայից, ուստի Իթոնը նավարկեց՝ օգոստոսի վերջին դիտելու տարածքը։ Տեղը կատարյալ էր թվում առևտրի համար՝ լավ նավահանգիստով, որը գտնվում է Բոստոնի և հոլանդական Նյու Ամստերդամ քաղաքի միջև Մանհեթենի վրա և լավ մուտքով դեպի Կոնեկտիկուտ գետի հովտային Հարթֆորդ և Սփրինգֆիլդ բնակավայրերի մորթիներ։

Իթոնը վերադարձավ Բոստոն՝ թողնելով յոթ տղամարդու, ովքեր մնացին ձմռանը և պատրաստվեցին ընկերության մնացած անդամների ժամանմանը։ Բնակիչների հիմնական խումբը վայրէջք կատարեց 1638 թվականի ապրիլի 14-ին՝ մոտ 250 հոգի, Մասաչուսեթսից ոմանց ավելացմամբ։ Վաղ շրջանների մի շարք կացարաններ եղել են քարանձավներ կամ «խցիկներ», մասամբ ստորգետնյա և փորագրված սարալանջերի մեջ։

Վերաբնակիչները չունեին պաշտոնական կանոնադրություն։ Չենինգն ասում է, որ նրանք գաղթականներ էին, մինչդեռ Աթվաթերը գտնում է, որ տեղի բնիկներից հողի գնումը կատարվել էր նրանց ժամանումից որոշ ժամանակ առաջ՝ ապրիլին, թեև մինչև 1638 թվականի նոյեմբերի 24-ը գրավոր փաստաթուղթ չէր ստորագրվել։ Երկրորդ ակտը կազմվել է 1638 թվականի դեկտեմբերի 11-ին՝ առաջինը գնված հողից հյուսիս գտնվող հողի գնման համար։ Հնդկական *Wepowauge*-ի (Milford) ակտը կատարվել է 1639 թվականի փետրվարի 12-ին, իսկ *Menunkatuck*-ը (Guilford)՝ 1639 թվականի սեպտեմբերի 29-ին։

Ուիլյամ Պեկը (1601-1694) 1638 թվականին Նյու Հեյվենի սկզբնական սեփականատերերից մեկն էր, նրա ինքնագիր ստորագրությունը դրված էր 1639 թվականի հունիսի 4-ի հիմնարար համաձայնագրին կամ մանկական գաղութի կառավարության Սահմանադրությանը։ Ասում են, որ սա եղել է «կառավարության կազմակերպման և նրա լիազորությունները սահմանող գրավոր սահմանադրության պատմության մեջ առաջին օրինակներից մեկը»։

Հիմնարար համաձայնագիր
---------------------

1639 թվականի հոկտեմբերի 25-ին գաղութատերերն ընդունեցին «Հիմնական համաձայնագիր» ինքնակառավարման համար, Կոնեկտիկուտի գաղութում նմանատիպ գործողության արդյունքում։ Նրա պայմանների համաձայն, ստեղծվել է դատարան, որը բաղկացած է 16 բուրգեսներից, այսինքն՝ վճռական ձայնի իրավունք ունեցող քաղաքացիներից, խաղաղության դատավոր և պաշտոնատար անձանց նշանակելու և տնկարկներում գործեր վարելու համար։ Միակ քվեարկության իրավունք ունեցողները «տնկագործներ» էին, ովքեր «Նոր Անգլիայի հաստատված եկեղեցիներից մի քանիսի» անդամներ էին։ Սա բացառում էր վարձակալված ծառայողները, ժամանակավոր բնակիչները և անցողիկ անձինք, որոնք համարվում էին համայնքում մշտական շահագրգռվածություն չունեցող անձինք։

Նրանք այնուհետև որոշեցին, որ «Աստծո խոսքը կլինի միակ կանոնը, որին պետք է հետևել այս պլանտացիայի կառավարության գործերը կարգավորելու համար»։ Թեոֆիլուս Իթոնը ընտրվեց որպես առաջին մագիստրատ։ Քանի որ Աստվածաշունչը որևէ հղում չի պարունակում երդվյալ ատենակալների կողմից դատավարության մասին, գաղութարարները վերացրել են այն, և դատավորը նստել է դատաստանում։

Ղեկավարները բազմաթիվ փորձեր են կատարել *merchandising*-ը կազմակերպելու համար, բայց նրանք բոլորը ձախողվել են։ Գումարի մեծ մասը ծախսվել է 1646 թվականին Լոնդոն ուղարկված մեծ նավի վրա՝ 5000 Ֆունտ ստեռլինգ հացահատիկի և կուղբի մաշկի բեռով։ Այն այդպես էլ տեղ չհասավ։ Նախարար Դևենպորտը Օքսֆորդի կրթություն ունեցող մտավորական էր, և նա հիմնեց Հոփքինսի ավագ դպրոցը, որպես քոլեջ հիմնելուն ուղղված քայլ։ Յեյլի քոլեջ հիմնադրվել է 1701 թվականին՝ նրա մահից շատ ժամանակ անց։

Կրթությունը Նյու Հեյվեն գաղութում
---------------------------------

Շուտով պլանտացիայում հայտնվեցին հարևան բնակավայրերը, որոնք հիմնադրվել էին Անգլիայի պուրիտանների այլ խմբերի կողմից։ Լրացուցիչ անկախ քաղաքներ (կոչվում են պլանտացիաներ) հիմնադրվել են Նյու Հեյվենի պլանտացիայի մոտ։ Միլֆորդը և Գիլֆորդը հիմնադրվել են 1639 թվականին, իսկ Սթեմֆորդը՝ 1640 թվականին։ Լոնգ Այլենդի Հյուսիսային պատառաքաղի սաութհոլդը հիմնադրվել է Նյու Հեյվենի վերաբնակիչների կողմից 1640 թվականին։ Մոտ 1640 թվականին գործակալներ Ռոբերտ Ֆիկը և Դանիել Պատրիկը կառավարության անունից գնեցին Գրինվիչը, Կոնեկտիկուտ։ Թեոֆիլուս Իթոն Նյու Հեյվեն գաղութի համար։ Հոլանդիայի նահանգապետի ինտրիգների շնորհիվ։ Փիթեր Սթայվեսանտ. առաջին բնակիչները ապստամբեցին հոլանդացիների հետ միասին։

1643 թ.-ի հոկտեմբերի 23-ին, Մասաչուսեթսի ծոցի, Պլիմութի և Կոնեկտիկուտի գաղութներից բաղկացած Նոր Անգլիայի Համադաշնության ձևավորման համատեքստում, բնիկների կողմից հարձակման սպառնալիքների դեմ համատեղ ռազմական գործողությունների համար, New Haven plantation-ը և նրա դուստր բնակավայրերը ՝ Սթեմֆորդը և Լոնգ Այլենդի Սաութհոլդը, միավորվեցին անկախ Միլֆորդ և Գիլֆորդ քաղաքները և անվանվեցին New Haven գաղութ, որն այնուհետև միացավ Համադաշնությանը։ Բրենֆորդ քաղաքը հիմնադրվել է 1644 թվականին Ուեթերսֆիլդի ՝ Կոնեկտիկուտի գաղութի բնակիչների կողմից, ովքեր դժգոհ էին այնտեղի աստվածապետական իշխանությունից։ Նրանք միացան Նյու Հեյվենի գաղութին։ Էթոնը ծառայեց որպես նոր գաղութի նահանգապետ մինչև իր մահը՝ 1658 թվականը։

Նյու Ջերսի, Ֆիլադելֆիա և Խաղաղ օվկիանոս
---------------------------------------

1641 թվականին գաղութը հայտարարեց այն տարածքի իրավունքները, որն այժմ հանդիսանում է Հարավային Ջերսի և Ֆիլադելֆիա քաղաքների տարածքը, նախապես Լենապե ցեղից գնելով Թրենթոն քաղաքի հարավում գտնվող հողը՝ Դելավեր գետի երկայնքով։ Քեյփ Մեյ, Նյու Ջերսի, և Սալեմ հիմնադրված համայնքներից են։

Լենապեի հետ համաձայնագիրը որևէ արևմտյան սահմանափակում չէր դնում Դելավեր քաղաքից արևմուտք գտնվող հողերի վրա, ինչը իրավական հիմք էր հանդիսանում Կոնեկտիկուտի «ծովից ծով»պահանջների համար՝ Դելավերի երկու կողմերում՝ Ատլանտյան օվկիանոսից մինչև Խաղաղ օվկիանոս հող ունենալու համար։ Սա հիմք ստեղծեց 150 տարի անց յանկիների հետ պեննամիտների պատերազմի համար։

1642 թվականին Ջորջ Լամբերտոնի հրամանատարությամբ նավի վրա գտնվող 50 ընտանիք բնակություն է հաստատել Շայլկիլ գետի մոտ՝ ներկայիս Ֆիլադելֆիայի տարածքում, առևտրի կետ հիմնելու համար:Հոլանդացիներն ու շվեդները, որոնք արդեն այդ տարածքում էին, այրել են իրենց շենքերը, իսկ նոր Շվեդիայի դատարանը Լամբերտոնին մեղավոր է ճանաչել «օտար տարածք ապօրինի մուտք գործելու, հնդկացիների հետ դավադրության» մեջ:։ Նյու Հեյվեն գաղութը ոչ մի աջակցություն չի ստացել իր նոր Անգլիայի հովանավորներից, իսկ պուրիտանի նահանգապետը Ջոն Ուինթրոպ վկայեց, որ Դելավեր գաղութը փլուզվեց հիվանդությունների և մահացության պատճառով։

Ուրվական նավ
------------

Գաղութն ի սկզբանե ուներ նավեր, որոնք ունակ էին շարժվել միայն ափով, և Անգլիայի հետ առևտուրն իրականացվում էր շնորհիվ Մասաչուսեթսի ծոցի գաղութի, որը հանդես էր գալիս որպես միջնորդ։ 1645 թվականին գաղութը կառուցել է 80 տոննա կշռող օվկիանոսային նավ, որի նավապետը՝ Նյու Հեյվենից, Ջորջ Լամբերտոնն էր, ջենտլմեն վաճառական և ծովային կապիտան Լոնդոնից։ Նա Նյու Հեյվեն գաղութի առաջին հիմնադիրներից մեկն էր։ Նա և մյուսները փորձել են բնակավայր հիմնել Դելավերում, սակայն նրանց դիմադրություն են ցույց տվել այնտեղ հաստատված շվեդները։ Նրան հող էր հատկացվել 7-րդ եռամսյակում և այն կազմում էր ավելի քան 266 ակր։ Կապիտան Լամբերտոնը և Նյու Հեյվենի այլ մարդիկ կառուցել են Նոր Անգլիայի առաջին նավերից մեկը՝ դեպի Արևմտյան Հնդկաստան առևտրային արշավի համար։

Ֆիլադելֆիայի աղետը, զուգորդված Ատլանտյան օվկիանոսում նրա միակ նավի խորտակման հետ, թուլացրեց Նյու Հեյվենի գաղութի ապագա դիրքերը բանակցություններում։

Նավը անհետացել է 1646 թվականին, և նրա ճակատագիրը Հենրի Ուադսվորթ Լոնգֆելլո 1847 «ուրվական նավ» բանաստեղծության թեման է։ Ըստ Լոնգֆելոյի բանաստեղծության, նավի ուրվականը հորիզոնում հայտնվեց հունիսյան ամպրոպից հետո մայրամուտին, անհետանալուց վեց ամիս անց։ Ասում էին, որ նրանք, ովքեր ափին էին, ճանաչեցի իրենց տախտակամածի վրա գտնվող ընկերներին։ Այնուհետև նավի կայմերը կարծես կոտրվեցին, նավը թեքվեց, ուղևորները նետվեցին ծովը, և նավը շրջվեց։ Բանաստեղծությունը եզրակացնում է, որ տեսիլքն ուղարկվել է «նրանց տագնապած հոգիները հանգստացնելու համար» և այս իրադարձությունը հանգեցրեց քաղաքի փակմանը։

Տեքստ
-----

| Անգլերեն | Հայերեն բառացի թարգմանություն |
| --- | --- |
| A ship sailed from New Haven,
And the keen and frosty airs,
That filled her sails at parting,
Were heavy with good men's prayers.
"O Lord! if it be thy pleasure"—
Thus prayed the old divine—
"To bury our friends in the ocean,
Take them, for they are thine!"
But Master Lamberton muttered,
And under his breath said he,
"This ship is so crank and walty
I fear our grave she will be!" | Նավը նավարկեց Նյու Հեյվենից,
Եվ սուր ցրտաշունչ օդը,
լցնելով իր առագաստները բաժանման ժամանակ,
Լցված էր բարի մարդկանց աղոթքներով։
- Տեր Աստված։ եթե Ձեզ դուր է գալիս —
Այսպես էր աղոթում հին աստվածաբանը —
"Թաղեք մեր ընկերներին օվկիանոսում,
Առ նրանց, քանզի նրանք քոնն են։
Բայց վարպետ Լամբերթոնը մրմնջաց։
Եվ ցածր ձայնով ասաց վվ վվցվ ։
Այս նավը այնքան տարօրինակ է և շատախոս
Ես վախենում եմ, որ նա կդառնա մեր գերեզմանը։ |

Մարդասպան դատավորների հետապնդում
--------------------------------

Էթոնը մնաց նահանգապետ մինչև իր մահը՝ 1658 թվականը, երբ գաղութի ղեկավարությունը հանձնվեց Ֆրենսիս Նյումանին, որին հաջորդեց Ուիլյամ Լիտ 1660 թվականին։

1661 թվականին դատավորները, ովքեր ստորագրել էին Անգլիայի Չարլզ I-ի մահվան հրամանը, 1649 թվականին հետապնդվեցին Չարլզ II-ի կողմից։ Դատավորներ գնդապետ Էդվարդ Ուելլին և գնդապետ Ուիլյամ Գոֆը երկուսն էլ փախան Նյու Հեյվեն՝ թագավորի զորքերից ապաստան փնտրելու համար, և Ջոն Դևենպորտը կազմակերպեց նրանց թաքնվելը քաղաքի հյուսիս-արևմուտքում գտնվող բլուրներում։ Նրանք, իբր, ապաստանել են Երեք դատավորների քարանձավում՝ «West Rock» զբոսայգում գտնվող ժայռային գոյացության մոտ, որն այսօր կրում է իրենց անունով պատմական նշան։ Դատավոր Ջոն Դիքվելը միացել է նրանց ավելի ուշ։

Կոնեկտիկուտի գաղութի հետ միաձուլում
-----------------------------------

Նյու Հեյվենին շտապ անհրաժեշտ էր թագավորական կանոնադրություն, բայց գաղութը թշնամիներ էր ձեռք բերել Լոնդոնում՝ թաքցնելով և պաշտպանելով ռեգիցիդ դատավորներին։ Դժվար մրցակցությունը սահմանում էր Նյու Հեյվենի հարաբերությունները Կոնեկտիկուտ գետի ավելի մեծ և հզոր բնակավայրերի հետ, որոնք կենտրոնացած էին Հարթֆորդում։ Նյու Հեյվենը հրապարակեց ամբողջական իրավական օրենսգիրք 1656 թվականին, բայց օրենքը մնաց շատ եկեղեցակենտրոն։ Նյու Հեյվենի և Կոնեկտիկուտի գաղութների միջև հիմնական տարբերությունն այն էր, որ Կոնեկտիկուտի գաղութը թույլ էր տալիս այլ եկեղեցիների գործել «սթափ այլախոհության» հիման վրա, մինչդեռ Նյու Հևենի գաղութը թույլ էր տալիս գոյություն ունենալ միայն պուրիտանական եկեղեցուն։ 1662 թվականին Կոնեկտիկուտում թողարկվել է թագավորական կանոնադրություն, որը վերջացրել է Նյու Հեյվենի շրջանը որպես առանձին գաղութ, և նրա քաղաքները միացվել են Կոնեկտիկուտի գաղութի կառավարությանը 1664 թվականին։

Նյու Հեյվենի անկախության կորստին նպաստեցին բազմաթիվ գործոններ, այդ թվում ՝ Իթոնում նրա ամենաուժեղ նահանգապետի կորուստը, նրա միակ օվկիանոսային նավի կորստի հետ կապված տնտեսական աղետները, Ֆիլադելֆիայի աղետը և սպանության դեպքը։

Նյուարկ
-------

Նյու Հեյվենի գաղութարարների մի խումբ՝ Ռոբերտ Թրիթի և մյուսների գլխավորությամբ, 1666 թվականին տեղափոխվեց Նյու Ջերսիում նոր համայնք հիմնելու համար՝ ձգտելով պահպանել պուրիտանական կրոնական բացառիկությունը և աստվածապետությունը, որը կորեց երբ Նյու Հեյվենի գաղութը միաձուվեց Կոնեկտիկուտի ավելի ազատական գաղութի հետ։ Թրեյթը ցանկանում էր նոր համայնքն անվանել Միլֆորդի անունով։ Այնուամենայնիվ, Աբրահամ Փիրսոնը պետք է հորդորեր, որ նոր համայնքը կոչվի «Նոր տապան» կամ «Նոր աշխատանք», վերջում ընտրվեց Նյուարք, Նյու Ջերսի անունը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Charles M. Andrews, *The Colonial Period of American History: The Settlements II* (1936) pp 144–94
2. ↑  Charles M Andrews, *The Colonial Period of American History: The Settlements II* (1936) pp 187–94
3. 1 2 3  Atwater, Edward Elias (1881 թ․ մարտի 5). «History of the Colony of New Haven to Its Absorption Into Connecticut». author.
4. ↑  Edward Channing, *History of the United States* (1905) 1:408-11
5. 1 2 3  «Papers of the New Haven Colony Historical Society». New Haven, Ct. : [The Society]. 1865 թ․ մարտի 5.
6. ↑  Peck, Darius (1877). «A Genealogical Account of the Descendants in the Male Line of William Peck, one of the Founders in 1638 of the Colony of New Haven, Connecticut; Bryan & Goeltz Steam Print Publishers, Hudson, NY». Hudson, Bryan & Goeltz, printers.
7. ↑  Papers of the *New Haven Museum and Historical Society*, Vol.1, 1865
8. ↑  Bacon, Leonard, "Civil Government of the New Haven Colony", Papers of the New Haven Museum and Historical Society, Vol.1, 1865
9. ↑  Edgar J. McManus, *Law and Liberty in Early New England: Criminal Justice and Due Process, 1620–1692* (1993) p 103
10. ↑  Isabel M. Calder, *The New Haven Colony*  (1934)
11. 1 2  Lambert, Edward R. (1838). History of the colony of New Haven, Before and after the Union, The Original Six, Hitchcock & Stafford, p. 55
12. 1 2  «1638 – New Haven – The Independent Colony – colonialwarsct.org – Retrieved November 12, 2007». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ նոյեմբերի 15-ին. Վերցված է 2024 թ․ հունվարի 27-ին.
13. ↑  Lamberton L Archives – rootsweb.com – Retrieved November 11, 2007
14. ↑  «– New Sweden – usgennet.org – Retrieved November 12, 2007». Արխիվացված է օրիգինալից March 18, 2022-ին. Վերցված է January 27, 2024-ին.
15. ↑  The Phantom Ship
16. 1 2  R. W. Roetger, "New Haven's Charter Quest and Annexation by Connecticut", *Connecticut History* (1988) vol 29 pp 16–26.
17. ↑  Charles M. Andrews, *The Colonial Period of American History: The Settlements II* (1936) pp 187–194
18. ↑  New Jersey Opinion: Where Did This Name Come From? by Abraham Resnick – New York Times – February 25, 1990]
19. ↑  Edward Paul Rindler, "The Migration from the New Haven Colony to Newark, East New Jersey: A Study of Puritan Values and Behavior, 1630–1720" PhD dissertation U of Pennsylvania; *Dissertation Abstracts International* (1978), 38#11 pp 6792–6792 online

Գրականություն
-------------

* Andrews, Charles M. *The Colonial Period of American History: The Settlements II* (1936).
* Blue, Jon C. *The Case of the Piglet's Paternity: Trials from the New Haven Colony, 1639–1663.* Middletown, CT: Wesleyan University Press, 2015.
* Calder, Isabel M. *The New Haven Colony* New Haven, CT: Yale University Press, 1934.
* Clark, George Larkin. *A History of Connecticut: Its People and Institutions.* (1914).
* Lambert, Edward Rodolphus. *History of the Colony of New Haven: Before and After the Union with Connecticut. Containing a Particular Description of the Towns which Composed that Government, Viz. New Haven, Milford, Guilford, Branford, Stamford, & Southold, L. I. with a Notice of the Towns which Have Been Set Off from "the Original Six."* Hitchcock & Stafford, 1838.
* Little, Ann M. "Men on Top? The Farmer, the Minister, and Marriage in Early New England," *Pennsylvania History* (1997) vol 64 Special Issue, pp 123–150, based on records of New Haven Colony
* *History and antiquities of New Haven (Conn.) from its earliest settlement to the present time* (1831)