**Ֆարաս պատկերասրահ**, լրիվ անվանումը՝ **Կազիմեժ Միխալովսկու անվան Ֆարասի պատկերասրահ** (լեհ.՝ Galeria Faras im. Profesora Kazimierza Michałowskiego), մշտական ցուցահանդես Վարշավայի ազգային թանգարանում։ Այստեղ հիմնականում տեղակայված են քրիստոնեական ժամանակաշրջանի նուբիական արվեստը և մշակույթը։ Ի թիվս այլ բաների, ցուցասրահում տեղակայված է Ֆարասի տաճարից որմնանկարների և ճարտարապետական տարրերի եզակի հավաքածու, որը հայտնաբերվել է լեհական հնագիտական արշավախմբի կողմից՝ պրոֆեսոր Կազիմեժ Միխալովսկու գլխավորությամբ։

Պատկերասրահի պատմություն
------------------------

### Հնագիտական աշխատանքներ Ֆարասում

Հնագիտական աշխատանքներ Ֆարասում
Պրոֆեսոր Կազիմեժ Միխալովսկին Ֆարասի պատկերասրահում առաջին ցուցահանդեսի նախապատրաստման ընթացքում, լուս. Հարի Վեյնբերգ
Ֆարասի պատկերասրահում ցուցադրված աշխատանքների մեծ մասը հայտնվել է Վարշավայի ազգային թանգարանում՝ լեհ հնագետների աշխատանքի շնորհիվ, ովքեր մասնակցել են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի հովանու ներքո Նեղոսի հովտում հնագույն մշակույթների մնացորդները փրկելու համար միջազգային խոշոր գործողությանը։ Օպերացիան (կամ, այսպես կոչված, Նուբիական արշավ) իրականացվել է 1961-1964 թվականներին։ Հնէաբանները Ֆարասում, հենց Սուդան-Եգիպտոս սահմանին, հայտնաբերել են միմյանց վրա կառուցված սրբազան իրերի լավ պահպանված ավերակներ, որոնք թվագրվում են VII-ից XIV-րդ դարերում։ Ավերակներում կային կրոնական ֆրեսկոներ։

Բազիլիկի պատերից ֆրեսկոները հանելու և դրանք հատուկ պատրաստված էկրաններ տեղափոխելու համար անհրաժեշտ էր պատշաճ կերպով պաշտպանել դրանց մակերեսը և կանխել ճաքերի առաջացումը։ Հետևաբար, գիտնականները յուրաքանչյուր որմնանկարի առջևի մասում ծխախոտաթուղթ էին քսում, իսկ հետո երկար ձողերով արդուկելով՝ ներս էին սեղմում մեղրամոմով խառնուրդի մեկ կամ երկու շերտեր և տաքեցված մինչև համապատասխան ջերմաստիճանը վենետիկյան բևեկնախեժ։ Անհրաժեշտ էր խառնուրդի շերտերը բաժանել շղարշով։ Ֆրեսկոների վերին եզրերում սեղմում էին կտավի շերտերը, որոնց վրա կարված էին պարաններ։ Հետո կտավների կտորները կտրում էին սղոցների և դանակների օգնությամբ, որից հետո դրանք տեղափոխում էին և կցում հատուկ փայտե շրջանակների։ Դա անհրաժեշտ էր թիկունքից ավելորդ սվաղը հանելու և ֆրեսկոյի մակերեսը ուժեղացնելու համար։ Պատերից վերին շերտերը հեռացնելիս պարզվել է, որ ստորին շերտերը պարունակում էին նաև որմնանկարչություն։

Այս եղանակով պատրաստված գործերը՝ բամբակյա ծածկոցներով փաթաթված, ուղարկվում էին Վարշավայի և Խարթումի թանգարաններ։ Ֆրեսկոները ցուցահանդես ուղարկվելուց առաջ դրանք անց են կացվել Վարշավայի ազգային թանգարանի լաբորատորիայով։ Նկարների պաշտպանիչ շերտերը հանվել են։ Հակառակ կողմից հանվել են ծանր աղած գաջի շերտերը։ Նկարի մնացած բարակ շերտը (2-3 մմ) տեղափոխվել է արհեստական մակերեսի վրա։

### Պատկերասրահի բացում

Ֆարասից պատմական հուշարձաններով առաջին տրանսպորտը Վարշավա է ուղարկվել 1962 թվականին։

Նուբիական արշավի շնորհիվ Սուդանի հնագույն մշակույթի նկատմամբ գիտական հետաքրքրությունն աճել է։ Երկար տարիներ լեհ հնէաբանները պեղումներ են իրականացրել այս տարածքում (Հին Դոնգոլում, Բանգանարթիում և Նեղոսի չորրորդ շեմի շրջանում), որի արդյունքում Վարշավայի Ֆարասի պատկերասրահի գտածոների հավաքածուն անընդհատ աճում է։ Ընդհանուր առմամբ 67 նկարներ և շատ այլ գտածոներ տեղափոխվել են Լեհաստան։ Մինչ օրս աշխատանքների այս հավաքածուն ամենաթանկն է բոլորից, որոնք Ազգային թանգարան են եկել արտասահմանում լեհերի կողմից իրականացված հնագիտական պեղումների արդյունքում։

Ֆարասի պատկերասրահը այցելուների համար բացվեց 1972 թվականին առաջին նուբիոլոգիական համագումարի ժամանակ, միևնույն ժամանակ հռչակվեց պատմության նոր ճյուղի ստեղծում՝ նուբիոլոգիա։

### Պատկերասրահի վերակառուցում

2014 թվականի հոկտեմբերի 17-ին, վերակառուցումից և ներքին փոփոխություններից հետո, տեղի ունեցավ Ֆարասի պատկերասրահի նոր բացումը։ Պատկերասրահն ամբողջովին ժամանակակից դարձավ՝ համաձայն Բոժենա Մեժեևսկայի գաղափարի և Միրոսլավ Օժեխովսկու և Գժեգոժ Ռիտելի ճարտարապետական նախագծի։ Ստեղծագործության հովանավորն էր Պավլովսկի ընտանիքը՝ Վոյցեխ Պավլովսկու գլխավորությամբ։ Բացման տոնակատարության հովանավորներն էին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն և մշակույթի և ազգային ժառանգության նախարար Մալգոժատա Օմիլյանովսկայան։

Նախագիծը ստեղծողների կարծիքով, պատկերասրահի նոր ինտերիերը ենթադրվում էր միայն նմանվել, այլ ոչ թե պատճենել, Ֆարասի բազիլիկի ինտերիերին։ Ցուցասրահի հիմնական դահլիճն ունի առաջ շարժվող ուղղություն։ Նրան կից գործում են լրացուցիչ սենյակներ, որոնք բաժանված են լայնակի կամարաշարներով։ Պատկերասրահի առանցքային կազմը փակված է աբսիդով։ Այստեղ նկարները դասավորված են նույն կարգով, ինչ Ֆարասի բազիլիկում։

Արևելյան երթուղու գլխավոր սրահում գունավոր շեշտադրված փոքր կամարակապ խորշերը տեղադրված են ամբողջ պատի երկայնքով՝ նկարների և քարե ճարտարապետական մանրամասների ցուցադրության համար հարմար ֆոն ստեղծելու համար։ Պատկերասրահի հատակը սալարկված է քարով, որը 80 տարի առաջ տեղադրված էր գլխավոր սրահում և Ազգային թանգարանի մեծ սանդուղքում։ Ցերեկային լույսը չի ներթափանցում պատկերասրահ, իսկ արհեստականն ունի այնպիսի ինտենսիվություն և ուղղվածություն՝ ընդգծելու հին աշխատանքների գեղեցկությունը։ Պատկերասրահի այս հատվածում հնչում է ղպտիական պատարագական երգեցողություն։

### Ֆարաս 3D նախագիծ

Արևելյան միջանցքում տեղադրված է ստերեոսկոպիկ 3D տեխնոլոգիայում ներկայացված մուլտիմեդիական ցուցահանդես։ Ցուցանմուշները ներառում են. Ֆարասի բազիլիկի, խորանի, նավերի, կապելլաների, նարտեքսի տարածական վերակառուցում և Ֆարասի բազիլիկում որմնանկարների նախնական տեղադրումը ցույց տվող վավերագրական ֆիլմ, որը ներկայացնում է Ֆարասի պատկերասրահում այժմ գտնվող հուշարձանները, ինչպես նաև Խարթումի Սուդանի ազգային թանգարան տեղափոխված հուշարձանները։ Առանձին կադրեր նվիրված են հնագիտական պեղումներին և արխիվային լուսանկարներին, որոնք արվել են Նուբիայում լեհ գիտնականների աշխատանքի ընթացքում։ Բացի այդ, ցուցահանդեսն ընդգրկում է փաստագրական կինոնկար՝ նվիրված պրոֆեսոր Կազիմեժ Միխալովսկու նվաճումներին։ Ֆիլմը արտադրվել է Homo Faber արվեստի բարձրագույն դպրոցի հիմնադրամի կողմից՝ Arkadia Film կինոստուդիայի և Վարշավայի ազգային թանգարանի հետ համատեղ։ Նախագծի հեղինակը Վլադիսլավ Յուրկովն է՝ ռեժիսոր, լրագրող, վավերագրական կինոնկարիչ, ժամանակակից արվեստի ցուցահանդեսների հսկիչ։ Նախագիծը պարգևատրվել է MUSE Awards միջազգային մրցույթում, որը կազմակերպել էր Թանգարանների ամերիկյան ասոցիացիայի կողմից։

Ցուցադրություններ
-----------------

### I սրահ

Առաջին սենյակում ցուցադրվում են Ֆարասի տաճարում հայտնաբերված առարկաները, մասնավորապես՝ առաջին բազիլիկի աբսիդի ֆրիզի մի բեկոր՝ եպիսկոպոս Պաուլոսի ձեռագրով՝ ի հիշատակ 707 թվականին *սրբազան կաթոլիկ տեղանքի և Աստծո Առաքելական եկեղեցու* վերականգնման և վերակառուցման, բլոկներ՝ գրություններով և թաղերի բեկորներով։ Այս օբյեկտները սերտորեն կապված են բազիլիկի պատմության և VII-ից XIV -րդ դարերից իրականացված բազմաթիվ փոփոխությունների և վերակառուցման հետ։ Տաճարը հիմնադրվել է VII դարի սկզբին կառուցված հնագույն եկեղեցու հիմնատակի վրա։ Դրա տակ հայտնաբերվել են նույնիսկ ավելի հին շինությունների բեկորներ, որոնք պատրաստված են չհրկիզված աղյուսից։

### II և III սրահներ

II և III սրահները նախատեսված են մուլտիմեդիայի համար։ Այն ցույց է տալիս ֆիլմեր Նուբիայի, Նուբիայի արշավի, ֆրեսկոների մասին, ինչպես նաև ցուցադրված են լուսանկարներ հնագիտական պեղումներից և Ֆարասի գտածոներից, որոնք ուղարկվել են Խարթում։ Մուլտիմեդիայի մի մասը նվիրված է Կազիմեժ Միխալովսկուն, ում անունով կոչվել է պատկերասրահը։

### IV սրահ

Ֆարասում և հենց բազիլիկում հնագիտական աշխատանքների ընթացքում հայտնաբերվել են ճարտարապետական դեկորի բազում տարրեր. սյուների խոյակներ, քիվեր, վերաթողարկիչ ռելիեֆային զարդեր, կենդանիների պատկերներ և քրիստոնեական խորհրդանիշներ (խաչ, ձուկ, աքաղաղ, արծիվ, աղավնի)։ Քաղաքի շինարարներն օգտագործել են փարավոնների նախկին սրբավայրերից վերամշակված, հիերոգլիֆով ծածկված քարե բլոկներ։ Եկեղեցիների զարդարանքները պատրաստել են տեղի արհեստավորները։ Դրանք ստեղծվել են տարբեր ձևերի խաչերի տեսքով։ Բացի այդ, Ֆարասի ամենահին եկեղեցիների պատերին հայտնաբերվել են հին մեռոյական և եգիպտական խորհրդանիշները. առյուծ, անխ՝ եգիպտական հիերոգլիֆ «կյանք», որում քրիստոնյաները տեսնում էին խաչի նշան և լոտոս ծաղիկ։ Ֆարասի պատկերասրահում գտածոները ներառում են մայրաքաղաքներ, քիվեր, լուսաշողեր և Նուբիային բնորոշ ճարտարապետական դեկորի այլ տարրեր։

Ֆարասում գտնվող տաճարների պատերը նույնպես զարդարված էին պատի նկարներով։ Չորրորդ սենյակում ցուցադրվում են նկարներ, որոնք գտնվում էին բազիլիկի վերևում գտնվող պատկերասրահ տանող աստիճաններին և հյուսիսային նախասրահում։ Դրանց թվում են *Տիրոջ հրեշտակը սրով*, *Մադոննան մանկան հետ* (Էլեուսա) և *Խաչի վսեմությունը* (*Maiestas Crucis*): Այս որմնանկարների հիմնադիրները, հավանաբար, ծխական էին։

### V սրահ

Իգնատիոս եպիսկոպոսի տապանագիր (802 թվական)
Այս սենյակում կան իրեր, որոնք կապված են Ֆարասի եպիսկոպոսների արտաշիրմումների հետ։ Իրերի մեծ մասը հայտնաբերվել են թաղման պալատներում կամ տապանաքարերում։ Նրանց պատկանում են տապանագրեր, ջրի անոթներ, կրծքային խաչեր, որոնց հետ թաղվել են եպիսկոպոսները։ Ֆարասի տասնվեց եպիսկոպոս թաղված են տաճարի անմիջական հարևանությամբ կամ դրա ներսում։ Մահացածի անհատականության մասին տեղեկություններ կարելի է գտնել տապանագրերի հունական և ղպտական տեքստերում։ Շատ տապանագրեր աղոթքներ են պարունակում հեռացածների համար։ V սրահում ցուցադրվում են տապանագրեր, այդ թվում, Իգնատիոսի, Մատթեոսի և Ստեփանոսի եպիսկոպոսների։

### VI սրահ

VI սրահը իր բնույթով նման է Ֆարասի բազիլիկի ներսի հատվածին։ Լայնակի կամարները առանձնացնում են լրացուցիչ սենյակներ, որոնք ունեն որմնանկարներ, դասավորված այնպես, ինչպես բազիլիկում։ Այս սենյակը պարունակում է տաճարի հյուսիսային շքամուտքի խորանի նկարների մեծ մասը, զոհասեղանը և հարավային պատին հարող մատուռները։ Բազիլիկի վերակառուցման արդյունքում գիպսի տարբեր շերտերից հանված որմնանկարները թվագրվում են VII-XIV դարերի միջև։ Այն ներկայացնում է քրիստոլոգիական և մարիոլոգիական մոտիվներ, ինչպես նաև հրեշտակների և հրեշտակապետերի, սրբերի, եպիսկոպոսների և թագավորների պատկերներ։ Նկարներն արվել են ասեկկո տեխնիկայի միջոցով։ Դահլիճում, ի թիվս այլ բաների, ցուցադրվում են այնպիսի նկարներ, որոնք պատկերում են Սբ. Աննային, Հովհան Ոսկեբերանին, Միքայել և Գաբրիել հրեշտակապետերին, Մարիանոս և Պետրոս եպիսկոպոսներին և իրենց հովանավորներին, տարբեր պատկերագրական տիպի Տիրամոր սրբապատկերներ (Էլեուսա, Օդիգիտրիա, Կաթով կերաղկրողը) և շատ ուրիշներ։

### VII սրահ

VII սրահի ցուցադրությունը նվիրված է տարբեր ծագման և տեսակների խաչերին։ Կան խաչեր, պրոցեսիոն և կրծքային խաչեր Եթովպիայի, Եգիպտոսի, Ռումինիայի, Գուցուլշինայի, Ռուսիայի և Ռուսաստանի շրջաններից։ Ներկայացված են նաև ուղղափառությանը բնորոշ կախազարդեր խաչերի և սրբապատկերների տեսքով։ Հին ռուսական խաչերի և կրծքային սրբապատկերների հավաքածուն կազմում է շուրջ 80 օբյեկտ և ամենամեծ հավաքածուն է Լեհաստանում։

Եթովպական խաչերը և պատարագային իրերը ստացվել են երկու աղբյուրից. դոկտոր Վացլավ Կորաբևիչի հավերժական ավանդի նվիրատվություն և պրոֆեսոր Ստանիսլավ Հոինացկու թանգարանին նվեր։ Ցուցանմուշների ամենամեծ խումբը մերկահագի խաչերն են, որոնք հավանաբար կրել են Եթովպիայում VI դարում։ Դրանք հայտնի էին վանականների, քահանաների և ուխտավորների շրջանում։ Նման խաչերը ընտանիքում հաճախ փոխանցվում էին սերնդեսերունդ։ Հաջորդ խումբն ընդգրկում է պատարագի օգտագործման համար խնոցներ և ավելի մեծ կրծքային խաչեր, որոնք պատարագի ավարտին միայն քահանաներին թույլատրվեց օրհնություն տալ հավատացյալներին։ Վերջին խումբը՝ մոտ կես մետրանոց փայտե կամ մետաղական խաչերն են, որոնց դիմաց կատարվում էր բուրվառ, իսկ երթի խաչերը, որպես կանոն, պատրաստված էին մետաղից։

Շատ ռուս ուղղափառ խաչեր, կախազարդ խաչեր և այլն, ունեն աղոթքի արձանագրություններ կամ եկեղեցու պատկերներ, Քրիստոսի կյանքի տեսարաններ և սրբերի դեմքեր։ Այս խաչերը թվագրվում են XI-ից XIX դարում։ Նրանց մեծ մասը ձուլված է բրոնզով, ոմանք՝ ռելիեֆային փորագրություններով։

VII սրահում կա նաև հին հավատացյալներին վերաբերող խաչերի, տնային զոհասեղանների և սրբապատկերների մեծ հավաքածու, հիմնականում Գուսլիցներից և Ռուսաստանի հյուսիսային մասի արհեստանոցներից։ Առարկաների մեծ մասը պատրաստված է արույրից և զարդարված է գունավոր էմալով։ Այս կրոնական միջավայրում նման առարկաները կարևոր դեր էին խաղում անձնական Երկրպագությունյան մեջ, հանդիսանում էին տնային պատկերազարդերի տարրեր կամ պահվում էին աղոթատներում։

### VIII սրահ

Պեղումների ընթացքում հայտնաբերված գտածոների մեծ մասը խեցեղեն է։ Նուբիայում լեհ հնագետների աշխատանքի ընթացքում հայտնաբերված խեցեղենի ճնշող մեծամասնությունը վերաբերում է տարածաշրջանի պատմության քրիստոնեական ժամանակաշրջանին։ Ֆարասը, հատկապես 650-1000 թվականներին, այսինքն՝ վաղ քրիստոնեական և դասական ժամանակաշրջանը, զանգվածային մասշտաբով կերամիկայի արտադրության կարևոր հյուսիսային նուբիական շրջան էր։ Х դարում, անհայտ պատճառներով, քաղաքում դադարեցվեց արտադրությունը։ Ցուցահանդեսն ընդգրկում է ղպտական կերամիկա և ավելի վաղ ժամանաների խոցեղեն՝ Քերմանի, Մերոյական և հետ-Մերոյական ժամանակաշրջաններից։ Դրանք հայտնաբերվել են Նեղոսի չորրորդ շեմի տարածքում։

Ներկայացված է նաև քրիստոնեության ժամանակաշրջանում Եգիպտոսից ղպտիական տեքստիլների հավաքածու։ Նմուշները Վարշավայի ազգային թանգարան են ժամանել XIX և XIX դարասկզբին՝ հնաոճ իրեր վաճառողների և մասնավոր հավաքորդների միջնորդությամբ։

Արտաքին ցուցահանդեսներ
----------------------

Ֆարասի պատկերասրահում գտնվող ցուցանմուշները ցուցադրվել են 1962 թվականի դեկտեմբերին Ֆարասի պեղումների ցուցահանդեսում (Միքայել հրեշտակապետի և Սուրբ Մերկուրիի պատկերներով նկարներ), 1963 թվականի օգոստոսի 3-15-ը՝ Ղպտի արվեստի միջազգային գեղարվեստական ցուցահանդեսում Վիլլա Հյուգել քաղաքում, որտեղից էլ գործերը տեղափոխվեցին ցուցահանդեսներ Գեղարվեստի թանգարանում (Ցյուրիխ), Համաշխարհային թանգարանում (Վիեննա) և Փոքր պալատում (Փարիզ), որից հետո որոշները ցուցադրվեցին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Փարիզի գլխավոր գրասենյակում՝ որպես Նուբիայի փրկարարական արշավի արդյունքների ներկայացում։ 1967 թվականի հոկտեմբերին Վարշավայի ազգային թանգարանում տեղի ունեցավ Ֆարասի (40 որմնանկարների) նմուշների մեծ ցուցահանդես։ 1968-1969 թվալաններին «Ֆարասի հրաշքը» ցուցահանդեսով ցուցահանդեսները շրջագայել են Բեռլինում, Էսենում, Հաագայում, Ցյուրիխում և Վիեննայում։ 2002 թվականի մայիսի 23-ից սեպտեմբերի 15-ը Վիեննայի Արվեստի պատմության թանգարանում անցկացվեց *Die Kathedrale aus dem Wüstensand* ցուցահանդեսը։

Լուվրի դեպոզիտում կան մի քանի ցուցանմուշներ, որոնք Վարշավայի ազգային թանգարանի սեփականությունն են. թաղ և Միքայել հրեշտակապետի ու սուրբ արքեպիսկոպոսի պատկերներով երկու նկար։

Մրցանակներ և պատվավոր կոչումներ
-------------------------------

2014 թվականին Ֆարասի պատկերասրահը ստացավ Գրան Պրի Սիբիլլա XXXV մրցույթում՝ Տարվա թանգարանային իրադարձություն կատեգորիայում և «Պատմական և հնագիտական ցուցահանդեսներ» կատեգորիայի անվանակարգում։ 2015 թվականի ապրիլի 26-ին պատկերասրահին շնորհվեց Թանգարանների ամերիկյան ասոցիացիայի մրցանակ՝ MUSE Awards միջազգային մրցույթում՝ մուլտիմեդիական շնորհանդեսի համար։

Պատկերասրահ
-----------

* IV սրահIV սրահ
* IV սրահIV սրահ
* IV սրահIV սրահ
* Առաջին բազիլիկի աբսիդի ֆրիզի բեկոր (VII դարի առաջին քառորդ)Առաջին բազիլիկի աբսիդի ֆրիզի բեկոր (VII դարի առաջին քառորդ)
* Պաուլոս եպիսկոպոսի արձանագրությունը (707 թվական)Պաուլոս եպիսկոպոսի արձանագրությունը (707 թվական)
* Իսիխազի գրությամբ բլոկ (VII-VIII դարեր)Իսիխազի գրությամբ բլոկ (VII-VIII դարեր)
* Սուաթայի գրառմամբ բլոկ (VII-VIII դարեր)Սուաթայի գրառմամբ բլոկ (VII-VIII դարեր)
* Թաղի հատված Պաուլոս եպիսկոպոսի գրությամբ (մոտ 707 ովական)Թաղի հատված Պաուլոս եպիսկոպոսի գրությամբ (մոտ 707 ովական)
* Տեսարան դեպի IV սրահՏեսարան դեպի IV սրահ
* Որմնանկար, որը գտնվում էր բազիլիկի շքամուտքի վերևում գտնվող պատկերասրահ տանող աստիճաններինՈրմնանկար, որը գտնվում էր բազիլիկի շքամուտքի վերևում գտնվող պատկերասրահ տանող աստիճաններին
* «Խաչի մեծությունը» (XI դար)«Խաչի մեծությունը» (XI դար)
* «Մադոննան մանկան հետ»(XII-XIII դարեր)«Մադոննան մանկան հետ»(XII-XIII դարեր)
* Մոգերի ճանապարհորդությունն Արևելքից, Սուրբ Ծննդյան տեսարանի հատված (VIII դարի կես - X դարի առաջին կես)Մոգերի ճանապարհորդությունն Արևելքից, Սուրբ Ծննդյան տեսարանի հատված (VIII դարի կես - X դարի առաջին կես)
* Թունաթ Ալ Ջաբալի Սուրբ ճգնավոր Ամոնը (IX-X դարի առաջին կես)Թունաթ Ալ Ջաբալի Սուրբ ճգնավոր Ամոնը (IX-X դարի առաջին կես)
* Սուրբ Հովհան Ոսկեբերան (IX դարի երկրորդ կես)Սուրբ Հովհան Ոսկեբերան (IX դարի երկրորդ կես)
* Սուրբ Պետրոս և Հովհաննես Աստվածաբան (VIII–X դարի առաջին կես)Սուրբ Պետրոս և Հովհաննես Աստվածաբան (VIII–X դարի առաջին կես)
* Եփանիոս, Սալամիսի եպիսկոպոս (XIII դար)Եփանիոս, Սալամիսի եպիսկոպոս (XIII դար)
* Սուրբ մարտիկ (Թեոդոր Ստրատիլատ? IX դար)Սուրբ մարտիկ (Թեոդոր Ստրատիլատ? IX դար)
* Մադոննան մանկան հետ (VIII–IX առաջին կես)Մադոննան մանկան հետ (VIII–IX առաջին կես)
* Սուրբ Աննա (VIII–IX առաջին կես)Սուրբ Աննա (VIII–IX առաջին կես)
* Փրկիչ ուժով և Սուրբ Երրորդությամբ, հրեշտակներ, խաչ, առաքյալներ (XI-XII դարերի սկիզբ)Փրկիչ ուժով և Սուրբ Երրորդությամբ, հրեշտակներ, խաչ, առաքյալներ (XI-XII դարերի սկիզբ)
* Գաբրիել հրեշտակապետ (X-IX առաջին քառորդ)Գաբրիել հրեշտակապետ (X-IX առաջին քառորդ)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  *Galeria Faras im. Profesora Kazimierza Michałowskiego Archived 2018-01-21 at the Wayback Machine.*, Muzeum Narodowe w Warszawie.
2. ↑  A. Morawińska, *Wstęp*, в: *Galeria Faras im. Profesora Kazimierza Michałowskiego*, ред. B. Mierzejewska, с. 5-6.
3. 1 2 3  *Faras*, в: *Galeria Faras im. Profesora Kazimierza Michałowskiego*, ред. B. Mierzejewska.
4. 1 2 3  K. Michałowski, *Faras. Malowidła ścienne w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie*.
5. ↑  M. Kuc, *Otwarcie Galerii Faras w Muzeum Narodowym w Warszawie*, «Rzeczpospolita» 16.10.2014.
6. 1 2 3  M. Orzechowski, G. Rytel, Założenia projektowe i architektoniczne przyjęte w projekcie nowej Galerii Faras im. Profesora Kazimierza Michałowskiego Archived 2016-09-08 at the Wayback Machine.*, Muzeum Narodowe w Warszawie.*
7. 1 2 3 4  *Prezentacja stereoskopowa FARAS 3D wyróżniona nagrodą MUSE Awards*, Muzeum Narodowe w Warszawie.
8. ↑  *2015 MUSE Award Winners*, American Alliance of Museums.
9. ↑  B. Mierzejewska, *Sala I. Znaleziska z pierwszej katedry w Faras*, в: *Galeria Faras im. Profesora Kazimierza Michałowskiego*, ред. B. Mierzejewska.
10. ↑  B. Mierzejewska, *Sale II—III. Sale multimedialne*, в: *Galeria Faras im. Profesora Kazimierza Michałowskiego*, ред. B. Mierzejewska.
11. ↑  B. Mierzejewska, *Sala IV. Elementy dekoracji architektonicznej z terenu Faras*, в: *Galeria Faras im. Profesora Kazimierza Michałowskiego*, ред. B. Mierzejewska.
12. ↑  B. Mierzejewska, *Sala V. Znaleziska związane z pochówkiem zmarłych*, в: *Galeria Faras im. Profesora Kazimierza Michałowskiego*, ред. B. Mierzejewska.
13. 1 2  B. Mierzejewska, *Sala VI. Katedra*, в: *Galeria Faras im. Profesora Kazimierza Michałowskiego*, ред. B. Mierzejewska.
14. 1 2  A. Sulikowska, B. Mierzejewska, *Sala VII. Krzyże z kręgu kościoła wschodniego*, в: *Galeria Faras im. Profesora Kazimierza Michałowskiego*, ред. B. Mierzejewska.
15. ↑  M.P. Kruk, A. Sulikowska-Gąska, M. Wołoszyn, *Sacralia Ruthenica*.
16. ↑  B. Mierzejewska, T. Górecki, *Sala VIII. Znaleziska z Nubii i Egiptu chrześcijańskiego*, в: *Galeria Faras im. Profesora Kazimierza Michałowskiego*, ред. B. Mierzejewska.
17. ↑  *Faras die Katedrale aus dem Wüstensand*, ред. W. Seipel.
18. ↑  A. Sulikowska, *Kolekcja Sztuki Nubijskiej* Archived 2018-01-29 at the Wayback Machine. Muzeum Narodowe w Warszawie.

Գրականություն
-------------

* *Faras die Katedrale aus dem Wüstensand*, ред. W. Seipel, Wien 2002.
* *Galeria Faras im. Profesora Kazimierza Michałowskiego*, Muzeum Narodowe w Warszawie.
* *Galeria Faras im. Profesora Kazimierza Michałowskiego*, ред. B. Mierzejewska, Warszawa 2014. ISBN 9788371009167.
* Kruk M.P. Sulikowska-Gąska A. Wołoszyn M. *Sacralia Ruthenica*, Warszawa 2006. ISBN 8360099952.
* Kuc M. *Otwarcie Galerii Faras w Muzeum Narodowym w Warszawie*, «Rzeczpospolita» 16.10.2014.
* Michałowski K. *Faras. Malowidła ścienne w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie*, Warszawa 1974.
* Orzechowski M. Rytel G. *Założenia projektowe i architektoniczne przyjęte w projekcie nowej Galerii Faras im. Profesora Kazimierza Michałowskiego*, Muzeum Narodowe w Warszawie.
* Sulikowska A. *Kolekcja Sztuki Nubijskiej*, Muzeum Narodowe w Warszawie.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Открыта обновлённая галерея Фарас(չաշխատող հղում)
// Радио Польша