**Աքսում** կամ **Աքսումի թագավորություն** (ge'ez መንግስቲ ኣኽሱም), հին եթովպական պետություն, որը գոյություն է ունեցել 1-ից 10-րդ դարերում ժամանակակից Եթովպիայի, Էրիթրեայի, Սաուդյան Արաբիայի, Եմենի և Սուդանի  տարածքում։ Մայրաքաղաքը Աքսում քաղաքն էր։

Պատմական ակնարկ
---------------

Աքսումյան թագավորությունը, հավանաբար, հիմնադրվել է 1-ին դարի սկզբին որպես Դաամաթ թագավորության իրավահաջորդ, որը նախկինում գոյություն ուներ այդ վայրում։ Նախաակսումական մշակույթը մասամբ զարգացել է Հարավային Արաբիայի ազդեցության տակ, դա երևում է աքսումիների կողմից հին հարավարաբական գրերի օգտագործումից և հին սեմական կրոնի կիրառությունից։ Այնուամենայնիվ, գրավոր գեեզերենը գործածության մեջ մտավ 4-րդ դարում, և երբ պետությունը դարձավ Հռոմի և Հնդկաստանի միջև առևտրային ճանապարհի հիմնական տերությունը, այն մտավ հունահռոմեական մշակութային ոլորտ և սկսեց օգտագործել հունարենը որպես իր լեզու։ Այս գործոնը նույնպես մեծ ազդեցություն ունեցավ Աքսումի թագավորության վրա՝ քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն ընդունելու հարցում 4-րդ դարի կեսերին։

Աքսումը ստրկատիրական կամ ֆեոդալական պետություն էր։ Աքսումիտների թագավորությունում քիչ քաղաքներ կային. հիշատակվում են միայն չորս քաղաքային կենտրոններ՝ համանուն մայրաքաղաք Աքսում, փղոսկրի կարևոր շուկա Կոլոհեն և Մաստա ու Ադուլիս նավահանգիստը Էրիթրեայի ափին, որը դարձավ տարանցիկ կետ Եգիպտոսից Հնդկաստան եւ Լանկա, ինչպես նաև Արևելյան Աֆրիկայի ափեր առևտրային ճանապարհի վրա։

Սեմական հեթանոսությունը, հուդայականությունը և քրիստոնեությունը ( ոչ քաղկեդոնական ավանդույթներով) լայնորեն տարածված էին Աքսումում և դարձան պետական կրոն։ Ավելին, այս միաստվածական կրոնների գերակշռությունը չի խանգարել բազմակնության գոյությանը։ Տեղական հեթանոսական կրոնը, որում առանցքային նշանակություն ուներ թագավորի սրբազան անձի պաշտամունքը, Աքսումում գերակշռում էր 1-4 -րդ դարերում։ Էզան թագավորի օրոք (մոտ 325-360) քրիստոնեությունը դարձավ պետական կրոն (329 թվականը համարվում է Միաֆիզիտ Եթովպական Ուղղափառ Եկեղեցու հիմնադրման ամսաթիվը, որը կախված մնաց Եգիպտոսի Ղպտի եկեղեցուց մինչև 1948 թվականը)։

Ծիսական նպատակներով ստելների/օբելիսկների կառուցումը բնորոշ էր աքսումացիներին նույնիսկ նախաքրիստոնեական ժամանակներում։ Քրիստոնեացումից հետո աqսումացիները դադարեցին կառուցել ստելեր։ Այստեղ է կառուցվել Աֆրիկայի ամենահին գործող քրիստոնեական տաճարը` Սիոնի Մարիամ Աստվածածին եկեղեցին Աքսումում, որտեղ, ըստ լեգենդի, պահվում է Մենելիք I-ի (Եթովպիայի առաջին առասպելական Նեգուսը, Իսրայելի Սողոմոն թագավորի և Շեբայի թագուհու որդին) ուխտի տապանակը։

3-րդ դարի հայտնի կրոնական գործիչ Մանին այս պետությունը համարում էր հին աշխարհի չորս մեծ տերություններից մեկը՝ Պարսկաստանի, Հռոմի և Չինաստանի հետ միասին։ Էնդուբիսի գահակալությունից սկսած՝ Աքսումը հատեց իր սեփական մետաղադրամները՝ առաջիններից պեղվել են այնպիսի վայրերում, ինչպիսիք են Կեսարիան, Պաղեստինը և հարավային Հնդկաստանը։ Պետությունը շարունակել է ընդլայնվել ուշ անտիկ դարաշրջանում ՝ նվաճելով Քուշի թագավորության մասերը, որտեղից ժառանգել է հունական «Եթովպիա» էքսոնիմը։ Կարմիր ծովում Աքսումը գերիշխանության հասավ Աքսումի Կալեբի օրոք, որը հռոմեական կայսր Հուստին I- ի խնդրանքով ներխուժեց Հիմյար ներկայիս Եմենում՝ վերջ դնելու Հուդայի թագավոր Դհու Նուվասի կողմից իրականացված քրիստոնյա բնակչության ցեղասպանությանը։ Հիմյարի միացմամբ Աքսումյան թագավորությունը հասավ իր ամենամեծ տարածքային չափերին։ Սակայն այս տարածքը կորել է պարսկական արշավանքի ժամանակ։

Պետության դանդաղ անկումը սկսվեց 7-րդ դարում, երբ մետաղադրամները դադարեցին հատվել։ Պարսկական, իսկ ավելի ուշ մուսուլմանական գործունեությունը Կարմիր ծովում, ուղղված Աքսումիների դեմ, հանգեցրեց լուրջ տնտեսական խնդիրների Աքսումի թագավորության համար, և բուն Աքսում քաղաքի բնակչությունը նվազեց։ Ներքին գործոնների հետ մեկտեղ սա համարվում է անկման պատճառներից մեկը։ Աքսումի վերջին երեք դարերը համարվում են մութ դարեր, և պետությունը դադարեց գոյություն ունենալ մոտ 960 թվականին։

Պատմություն
-----------

Աքսումյան թագավորության մասին առաջին տեղեկությունները թվագրվում են մեր թվարկության 1-ին դարում։ Հիշատակվում է Էրիթրեական ծովի Պերիպլուսում որպես փղոսկրի կարևոր աղբյուր, որն արտահանվում էր ամբողջ հին աշխարհով։ Դրանում նշվում է, որ այդ ժամանակ Աքսումի տիրակալը Զոսկալեսն էր, ով բացի պետությունը ղեկավարելուց, վերահսկում էր նաև Կարմիր ծովի մոտ գտնվող հողերը ՝ Ադուլիսը ( Մասավայի մոտ ) և ժամանակակից Էրիթրեայի լեռնաշխարհի տարածքները։ Նշվում է նաև, որ նա ծանոթ էր հին հունական գրականությանը։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Լեռան կղզու դիմաց՝ մայրցամաքում, ափից քսան ստադիա հեռավորության վրա, Ադուլիսն է՝ բավականին մեծ գյուղ, որտեղից երեք օրում կարելի է հասնել Կոլոհե՝ ներքին քաղաքը և փղոսկրի վաճառքի առաջին շուկան։ Այս վայրից դեռ հինգ օր ճանապարհ կա մինչև Աքսումիտներ կոչվող մարդկանց քաղաքը. այս տեղ ամբողջ փղոսկրը բերվում է Նեղոսից այն կողմ գտնվող երկրից՝ Ցինեա կոչվող շրջանով և այնտեղից Ադուլիս։ Գրեթե բոլոր սպանված փղերն ու ռնգեղջյուրները ապրում են ցամաքում, թեև հազվադեպ դեպքերում նրանց որս են անում ծովի ափին նույնիսկ Ադուլիսի մոտ։ |  |

։

### Աքսումի ծագումը

Աքսումի օբելիսկ
Աքսումը առաջին քաղաքակրթությունը չէր ժամանակակից Եթովպիայի և Էրիթրեայի տարածքում։ Դրանից շատ առաջ՝ մ.թ.ա. 8-րդ դարում արդեն կար Դաամաթի թագավորություն, որը այդ տարածքում ծաղկում էր մ.թ.ա. 10-րդ և 5-րդ դարերում, իսկ դրանից առաջ, ըստ հին եգիպտական աղբյուրների, եղել է ավելի հին Պունտ երկիրը, որը գտնվում էր Աֆրիկայի եղջյուրի տարածքում։ Աքսումիտական պետականության և մշակույթի ձևավորման վրա ազդել են նաև արտաքին գործոնները. Աֆրիկյան ափին գտնվող Սաբայան գաղութները (այս գաղութատերերի ամենակարևոր և մնայուն ազդեցությունը գրային համակարգի ստեղծումն էր և սեմական խոսքի ներդրումը, երկուսն էլ զգալիորեն փոխվեցին ժամանակի ընթացքում, ինչպես երևում է այլ պատմական օրինակներից) և հելլենիստական ազդեցությունները Պտղոմեոսյան Եգիպտոսից, որը առևտուր էր անում Եթովպիայի Ադուլիս նավահանգստային քաղաքով։ Որոշ լեզվական (թեև ոչ գրավոր) ապացույցներ կան, որ Էրիթրեայում և Եթովպիայում սեմական լեզուներով խոսվել է մ.թ.ա. մոտ 2000 թվականից։

Կոզմա Ինդիկոպլուսը Ադուլիսից (Monumentum Adulitanum) արտագրել է գահի հետևի հունալեզու արձանագրությունը, որը հայտնում է Աֆրիկայի եղջյուրի, Նուբիայի և հարավ-արևմտյան Արաբիայի բազմաթիվ ժողովուրդների հպատակության մասին Աքսումի իշխանությանը։ Արձանագրությունը կարող է թվագրվել 2-3-րդ դարերի վերջում ավարտված Գադարա թագավորի ժամանակներից։

Ակսումյան թագավորությունը գտնվում էր Եգիպտոսից, Արևելյան Հռոմեական կայսրությունից (Բյուզանդիա), Սիրիայից, Իրանից, Իրաքից մինչև Հնդկաստան և Չինաստան առևտրային ամենակարևոր ճանապարհների վրա։ Աքսումիները զբաղվում էին անում ստրուկների, ոսկու, փղոսկրի, խունկի և անուշաբույր խեժերի, զմրուխտների, ինչպես նաև աֆրիկյան կենդանիների և նրանց կաշվի առևտուրով։

### Աքսումիտների կայսրություն

3-4-րդ դարերում տեղի է ունեցել Աքսումի վերելքը։ 4-րդ դարում Էզան թագավորի օրոք Աքսումը նվաճեց Քուշը (Նուբիան) և գերիշխեց Հյուսիսարևելյան Աֆրիկայում և Կարմիր ծովում՝ մրցելով Բյուզանդիայի հետ։ Նրա տիրապետության տակ կար Կարմիր ծովի ափի երկայնքով հսկայական տարածք և Արաբական թերակղզու Եմենի մի մասը։ Պահպանվել են մեծ թվով արձանագրություններ, որոնք հաղորդում են Էզանայի կողմից Բեգա (Բլեմմև), Ագվեզաթ (Գեեզ), Ցարանե, Սև և Կարմիր Նոբա (Նուբադ) ժողովուրդների, ինչպես նաև, ամենայն հավանականությամբ, Մերոե քաղաքի նվաճման մասին։

Աքսումիտի ճարտարապետություն. Դեբրե Դամո վանք (V-VI դար)
Էզանայի օրոք 333 թվականին նրա թագավորությունն ընդունեց քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն՝ Աքսումին Մեծ Հայքի և Հռոմեական կայսրության հետ միասին դարձնելով առաջին քրիստոնեացված պետություններից մեկը (ինչպես վկայում է Էզանա քարը)։ Եթովպական եկեղեցական ավանդույթի համաձայն՝ երկրի քրիստոնեացումը կապված է լեգենդար եղբայր-համկառավարիչների՝ Սրբերի Աբրեհայի (Քալեբ) և Էլլա-Ացբեհայի հետ, սակայն Աքսումի «մկրտողի» դերի ավելի իրատեսական հավակնորդն է Ֆրումենտիուս Աքսումացին։ Ծնունդով Տյուրոսից սիրիացի և հռոմեական քաղաքացի, ով անչափահաս տարիքում դարձել էր դատարանի ստրուկ-քարտուղար, ապա ձեռնադրել Աքսումի առաջին եպիսկոպոսին։

Եթովպական ուղղափառ եկեղեցին սկզբում կանոնական միասնության մեջ էր Ալեքսանդրիայի պատրիարքության հետ, որի ենթակայությունը կանխորոշեց Եթովպական եկեղեցու պատկանելությունը Հին Արևելյան Ուղղափառ Եկեղեցիներին։ Եթովպական եկեղեցու ղեկավարը և բարձրագույն հոգևորականները՝ աբունները (եպիսկոպոսները) նշանակվում էին Ալեքսանդրիայի պատրիարքի կողմից և, որպես կանոն, եգիպտացիներ էին։ Քրիստոնեությունը տարածվեց հիմնականում խաղաղ ճանապարհով և 6-րդ դարում հաստատվեց որպես գերիշխող կրոն։

Չնայած Բյուզանդիան ձգտում էր Աքսումին իր ազդեցության տակ դնել՝ այնտեղ հունական քրիստոնեություն քարոզելով, Աքսումիները ստեղծեցին իրենց ուրույն ծիսական ավանդույթը։ Քաղկեդոնի ժողովից հետո, երբ Բյուզանդիայում սկսվեցին ոչ քաղկեդոնականների դեմ հալածանքները, մի խումբ վանականներ, որոնք հայտնի էին որպես «Ինը սրբազաններ», փախան Աքսում։ Այս վանականների գործունեությունը նույնպես նպաստեց եթովպացիների ամրապնդմանը ոչ քաղկեդոնական աստվածաբանական ավանդույթում։

6-րդ դարի սկզբին Աքսումի թագավորությունը երկրորդ «ոսկե դարն» էր ապրում։ Ակսումի թագավոր Քալեբը (Էլա-Ասբեհա) (մոտ 510–530) ներխուժեց Եմենի հրեական երկիր Հիմյարը 517 թվականին՝ կտրելով Աքսումի-բյուզանդական և հնդկա-բյուզանդական առևտրային ճանապարհները՝ ի պատասխան Կոստանդնուպոլսում հրեաների դեմ հաշվեհարդարի։ Եթովպացիները գրավեցին Զաֆարը՝ Հիմյարի մայրաքաղաքը, բայց 518 թվականին հիմարիացիները հետ վերցրեցին մայրաքաղաքը և կոտորեցին Աքսումյան կայազորը և պաշարումից հետո կողոպտեցին քրիստոնեական Նաջրան քաղաքը։ Թեև այդ արշավն անհաջող էր, 525 թվականին Աքսումի և Բյուզանդիայի թագավորության միացյալ զորքերը, ջախջախելով հիմիարյան թագավոր Յուսուֆ Զու-Նուվասի բանակը, վերջ դրեց Հիմարիական անկախ Թագավորության գոյությանը։

Այդ պահից սկսած՝ Հիմյարը, կախվածության մեջ լինելով Աքսումից, կառավարվում էր եթովպացիների հովանավորյալների կողմից՝ սկզբում այն կառավարում էր ռազմիկ Աբրահա ալ-Աշրամը, ով սպանեց Զու-Նուվասի թագավորին, այնուհետև նրա որդիներին՝ Յակսում իբն Աբրահաթին և Մասրուկ իբնին։ Աբրահան նվերներ ուղարկեց Էլլա-Ասբեհային և նրա իրավահաջորդ Գեբրե-Մասկելին, բայց վարեց անկախ քաղաքականություն։ Իր գահակալության ընթացքում նա առնվազն մեկ երկար արշավ կատարեց դեպի Կենտրոնական Արաբիա՝ դեպի Մեքքա «Փղի տարում» (570), բայց կանգնեցվեց ժանտախտի համաճարակի պատճառով և ձգձգեց բանակցությունները Մեքքայից քուրեյշների հետ (որոնցում էր Աբդուլ-Մութտալիբը՝ Մուհամեդ մարգարեի պապը )։ Սակայն 577 թվականին Եմենը եթովպացի կուսակալներից գրավեց Սասանյան շահ Խուսրով I-ը։

### Անկում

«Հիջրա դեպի Եթովպիա». Աքսումիտ Նեգուսը հրաժարվում է մուսուլմանփախստականներին հանձնել Մեքքայից ժամանած պատվիրակությանը։ 14-րդ դարի նկարազարդում
Քիչ է հայտնի Աքսումի հետագա պատմության մասին։ Արաբա-մուսուլմանական աղբյուրներից հայտնի է դարձել, որ Ան-Նաջաշի (նեգուս) ալ-Աշամ իբն Աբջարը (մահացել է 630 թվականին), որը նույնացվել է Եթովպիայի «արքայական ցուցակներից» Էլլա Ցահամուի հետ, իր պաշտպանության տակ թաքցրել է Աքսումում հարյուրավոր ամենամոտ ուղեկիցներին։ Մուհամեդ մարգարեն, փախչելով մեքքացի հեթանոսների հալածանքներից (այսպես կոչված «Եթովպական հիջրա» 615/616): Նրանցից շատերը 622 թվականին Մուհամեդի հիջրայից հետո վերադարձան Արաբիա՝ Յասրիբ (Մեդինա)՝ պահպանելով Աքսումի թագավորության լավ հիշողությունները՝ որպես «խաղաղության տարածաշրջան» և մուսուլմանների նկատմամբ հանդուրժողականության վայր։

8-րդ դարում սկսվեց անկման շրջանը, իսկ 11-րդ դարի առաջին կեսին Աքսումը փլուզվեց։ Կլիմայի փոփոխությունները և Նեղոսի հոսքերը, հողի սպառումը և առևտրի մեկուսացումը նպաստեցին Եթովպիայի տնտեսության անկմանը։ Մոտ 960 թվականին Ակսումից վտարված եթովպացի հրեաները Ջուդիթ թագուհու (Գուդիտ) գլխավորությամբ ջախջախեցին Աքսումյան պետությունը, այրելով եկեղեցիներն ու ոչնչացրեցին իշխող դինաստիայի ներկայացուցիչներին։ Այս մասին հաղորդվում է «Ալեքսանդրյան պատրիարքների պատմություն»-ում՝ Եթովպացիների թագավորի նամակում Նուբիայի քրիստոնյա թագավորին։ Եթովպական լեգենդները նույնիսկ պատմում են Հյուսիսային Եթովպիայի վրա հրեաների ժամանակավոր գերակայության մասին Աքսումյան թագավորության անկումից հետո։

Այնուհետև եկավ Զագվե դինաստիայի վերելքը, որը հիմնեց Մարա Թեքլե-Հայմանոտը, որին հաջորդեց Սողոմոնյան դինաստիան, որը պնդում էր, որ ծագում է Աքսումյան թագավորներից։

Տնտեսությունը
-------------

Ակսումիտների մետաղադրամները
Աքսումյան թագավոր Էնդուբիսի մետաղադրամներ, 3-րդ դար
Զբաղեցնելով ներկայիս Հյուսիսային Եթովպիայի և Հարավային և Արևելյան Էրիթրեայի մի մասը՝ Աքսումը խորապես ներգրավված էր Հնդկաստանի և Միջերկրական ծովի (Հռոմ, հետագայում՝ Բյուզանդիա) միջև առևտրային ցանցում՝ արտահանելով փղոսկր, կրիա, ոսկի և զմրուխտ, ինչպես նաև ներմուծելով մետաքս և համեմունքներ։ Աքսումի մուտքը ինչպես Կարմիր ծով, այնպես էլ վերին Նեղոս թույլ տվեց նրա հզոր նավատորմին օգտվել աֆրիկյան (Նուբիա), արաբական (Եմեն) և հնդկական տարբեր պետությունների միջև առևտուրից։

Աքսումի հիմնական արտահանումը, ինչպես կարելի է ակնկալել այս պահին պետությունից, գյուղմթերքներն էին։ Աքսումիների օրոք հողը շատ ավելի բերրի էր, քան այժմ, և նրանց հիմնական մշակաբույսերը հացահատիկներն էին, ինչպիսիք են ցորենը և գարին։ Աքսումցիները անասուններ, ոչխարներ ու ուղտեր էին պահում։ Նրանք նաև վայրի կենդանիներ էին որսում, օրինակ՝ փղոսկրի և ռնգեղջյուրի եղջյուրի համար։ Նրանք առևտուր էին անում հռոմեացի առևտրականների, ինչպես նաև եգիպտացի և պարսիկ վաճառականների հետ։ Կայսրությունը հարուստ էր նաև ոսկու և երկաթի հանքավայրերով։ Այս մետաղները արժեքավոր էին առևտրի համար, սակայն լայն շրջանառվում նաև մեկ այլ հանքանյութ՝ աղը։

Այն շահեց ծովային առևտրային համակարգի լուրջ վերափոխումից, որը կապում էր Հռոմեական կայսրությունն ու Հնդկաստանը։ Այս փոփոխությունը տեղի է ունեցել մոտավորապես 1-ին դարի սկզբին։ Հին առևտրային համակարգը ներառում էր ափամերձ նավարկություն և բազմաթիվ միջանկյալ նավահանգիստներ։ Կարմիր ծովը երկրորդական նշանակություն ուներ Պարսից ծոցի և Լևանտի հետ ցամաքային կապերի համար։ Սկսած մոտ 100 մ.թ.ա. Եգիպտոսից Հնդկաստան տանող երթուղի ստեղծվեց՝ օգտագործելով Կարմիր ծովը և մուսոնային քամիները ՝ Արաբական ծովով անմիջապես Հարավային Հնդկաստան անցնելու համար։

Աքսումի թագավորությունը իդեալական դիրքերում էր՝ օգտվելու նոր առևտրային իրավիճակից։ Շուտով Ադուլիսը դարձավ աֆրիկյան ապրանքների արտահանման հիմնական նավահանգիստը, ինչպիսիք են փղոսկրը, խունկը, ոսկին, ստրուկները և էկզոտիկ կենդանիները։ Նման ապրանքներ մատակարարելու համար Աքսումի թագավորներն աշխատում էին ներքին առևտրային ցանցի զարգացման և ընդլայնման վրա։ Մրցակցող և շատ ավելի հին առևտրային ցանցը, որն ընդգրկում էր Աֆրիկայի նույն ներքին շրջանը Քուշի թագավորությունը, որը երկար ժամանակ Եգիպտոսին աֆրիկյան ապրանքներ էր մատակարարում Նեղոսի միջանցքով։ Այնուամենայնիվ, 1-ին դարում Աքսումը ձեռք էր բերել վերահսկողություն այն տարածքի վրա, որը նախկինում գտնվում էր քուշիների ձեռքին։ Էրիթրայան ծովի Պերիպլուսը ուղղակիորեն նկարագրում է, թե ինչպես է Քուշիի տարածքից հավաքված փղոսկրը արտահանվում Ադուլիս նավահանգստի միջոցով՝ Քուշի մայրաքաղաք Մերոե տեղափոխելու փոխարեն։ 2-րդ և 3-րդ դարերի ընթացքում Աքսումի թագավորությունը շարունակեց ընդլայնել իր վերահսկողությունը Կարմիր ծովի հարավային ավազանի վրա։ Գծվեց դեպի Եգիպտոս քարավանային ճանապարհ, որն ամբողջությամբ շրջանցեց Նեղոսի միջանցքը։ Ակսումին հաջողվեց դառնալ աֆրիկյան ապրանքների հիմնական մատակարարը Հռոմեական կայսրությանը, հատկապես Հնդկական օվկիանոսում փոխակերպված առևտրի համակարգի շնորհիվ։

Հետազոտություն
--------------

2015 թվականին բրիտանացի հնագետների կողմից Աքսումի հնագույն դամբարանների հայտնաբերումը թույլ տվեց հետազոտողներին հայտարարել, որ Աքսում նահանգը ստեղծվել է մի քանի դար շուտ, քան ենթադրվում էր։

2019 թվականին Եթովպիայում պեղումներ կատարող հնագետները հայտնաբերել են Աքսումիտ քաղաքի կորած ավերակները՝ առևտրի և կրոնական կենտրոնի, որը գտնվում է հնագույն Աքսում քաղաքի և Կարմիր ծովի միջև՝ Յեհա կոչվող տարածաշրջանում։

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. ↑  Phillipson, David W. (2012). *Foundations of an African Civilisation: Aksum & the Northern Horn, 1000 BC - AD 1300*. Woodbridge: James Currey. էջ 48. ISBN 978-1-84701-041-4.
2. ↑  Butzer, Karl W. (1981). «Rise and Fall of Axum, Ethiopia: A Geo-Archaeological Interpretation». *American Antiquity*. Cambridge University Press. **46** (3): 471–495. doi:10.2307/280596. JSTOR 280596. S2CID 162374800. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ փետրվարի 13-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 7-ին.
3. ↑  Munro-Hay, Stuart (1991). *Aksum: An African Civilisation of Late Antiquity*. Edinburgh: Edinburgh University Press. էջ 69. ISBN 0748601066.
4. ↑  Munro-Hay, Stuart (1991). *Aksum: An African Civilisation of Late Antiquity*. Edinburgh: Edinburgh University Press. էջ 61-62. ISBN 0748601066.
5. ↑  Munro-Hay, Stuart (1991). *Aksum: An African Civilisation of Late Antiquity*. Edinburgh: Edinburgh University Press. էջ 5. ISBN 0748601066.
6. 1 2  Derat, Marie-Laure (2020). «Before the Solomonids: Crisis, Renaissance and the Emergence of the Zagwe Dynasty (Seventh–Thirteenth Centuries)». In Kelly, Samantha (ed.). *A Companion to Medieval Ethiopia and Eritrea*. Leiden: Brill. էջ 34. ISBN 978-90-04-41958-2.
7. ↑  «Социально-экономические отношения в Аксумском царстве». Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ օգոստոսի 1-ին. Վերցված է 2014 թ․ օգոստոսի 24-ին.
8. ↑  *Raffaele, Paul* Keepers of the Lost Ark?(անգլ.) // *Smithsonian Magazine* : magazine. — 2007. Архивировано из первоисточника 4 Նոյեմբերի 2011.
9. ↑  Munro-Hay, Stuart (1991). *Aksum: An African Civilisation of Late Antiquity*. Edinburgh: Edinburgh University Press. էջ 17. ISBN 0748601066.
10. ↑  Hahn, Wolfgang (2000). «Askumite Numismatics - A critical survey of recent Research». *Revue Numismatique*. **6** (155): 281–311. doi:10.3406/numi.2000.2289. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հոկտեմբերի 7-ին. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 9-ին.
11. ↑  Munro-Hay, Stuart (1991). *Aksum: An African Civilisation of Late Antiquity*. Edinburgh: Edinburgh University Press. էջ 15-16. ISBN 0748601066.
12. ↑  Munro-Hay, Stuart (1991). *Aksum: An African Civilisation of Late Antiquity*. Edinburgh: Edinburgh University Press. էջ 55. ISBN 0748601066.
13. ↑  «The Periplus of the Erythraean Sea: Travel and Trade in the Indian Ocean by a Merchant of the First Century». *Fordham University Internet History Sourcebooks, chapters 4 and 5*. Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ հոկտեմբերի 9-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 8-ին.
14. ↑  George Hatke, "Africans in Arabia Felix: Aksumite Relations with Himyar in the Sixth Century" (PhD diss. Princeton University, 2011).
15. ↑  Weninger, Stefan, "Ge'ez" in *Encyclopaedia Aethiopica: D-Ha*, p. 732.
16. ↑  Stuart, Munro-Hay (1991). *Aksum: An African Civilization of Late Antiquity*. Edinburgh: University Press. էջ 57. ISBN 978-0-7486-0106-6.
17. ↑  «Аксумское царство и заря христианства». Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ օգոստոսի 1-ին. Վերցված է 2014 թ․ օգոստոսի 24-ին.
18. ↑  «Последний царь Химьяра | Мидраша Ционит». *midrasha.net*. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ ապրիլի 20-ին. Վերցված է 2022 թ․ ապրիլի 20-ին.
19. ↑  «Сайф ибн Зу Иазан». Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ սեպտեմբերի 10-ին. Վերցված է 2014 թ․ օգոստոսի 24-ին.
20. ↑  «Эфиопия в X—XIII вв. Династия Загуйе». Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ նոյեմբերի 19-ին. Վերցված է 2014 թ․ օգոստոսի 24-ին. `{{cite web}}`: no-break space character in `|title=` at position 17 (օգնություն)
21. ↑  «Жизнь в Аксумском царстве». Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ օգոստոսի 1-ին. Վերցված է 2014 թ․ օգոստոսի 24-ին.
22. ↑  «Archived copy» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2017 թ․ հունվարի 7-ին. Վերցված է 2017 թ․ հունվարի 6-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ արխիվը պատճենվել է որպես վերնագիր (link)
23. ↑  «Архивированная копия» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2020 թ․ սեպտեմբերի 25-ին. Վերցված է 2020 թ․ մարտի 14-ին.
24. ↑  «Archived copy» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2017 թ․ հունվարի 7-ին. Վերցված է 2017 թ․ հունվարի 6-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ արխիվը պատճենվել է որպես վերնագիր (link)
25. ↑  The effect of the Indian Ocean trading system on the rise of Aksum is described in State Formation in Ancient Northeast Africa and the Indian Ocean Trade Արխիվացված 2009-01-14 Wayback Machine, by Stanley M. Burstein.
26. ↑  Денис Передельский (2015 թ․ հունիսի 15). «В Эфиопии нашли могилу "спящей красавицы"». *Российская газета*. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ հունիսի 16-ին. Վերցված է 2015 թ․ հունիսի 15-ին.
27. ↑  Найден затерянный город загадочной цивилизации Արխիվացված 2019-12-25 Wayback Machine // Science Alert - Лента. Ру, 25 декабря 2019