**Յանոշ Բոյայի** (հունգ.՝ *Bolyai János*, դեկտեմբերի 15, 1802(1802-12-15)[…], Կլուժ-Նապոկա, Ռումինիա - հունվարի 27, 1860(1860-01-27)[…], Տըրգու Մուրեշ, Մուրեշ, Ռումինիա), հունգարացի մաթեմատիկոս, ոչ էվկլիդեսյան երկրաչափության (այժմ կոչվում է Լոբաչևսկու երկրաչափություն) հայտնաբերողներից մեկը։

Ռուսական աղբյուրներում նրա ազգանվան ուղղագրության շատ տարբերակներ կան՝ **Բոլյահ, Բոհայի, Բոյայի, Բոյահ** ինչպես նաև **Բոլյե և Բոլե**։

Կենսագրություն
--------------

Յանոշ Բոյային ծնվել է տրանսիլվանական Կոլոժվար քաղաքում։ Այսօր այն Ռումինիայի Կլուժ-Նապոկա քաղաքն է։ Նախկինում քաղաքը պատկանել է Ավստրիական կայսրությանը։ Նրա հայրը հունգարացի հայտնի մաթեմատիկոս Ֆարկաշ Բոյային է, ով Գյոթինգենի համալսարանի շրջանավարտն է եղել։ Դեռ վաղ տարիքում նա որդուն սովորեցրել է մաթեմատիկական գիտելիքների հիմունքները։ Բոյայիները աղքատ, բայց հնագույն մադյար տոհմից էին։ XIV-XVIII դարերում նրանց է պատկանել Բոհյա ամրացված տոհմական դղյակը, որում և ծնվել է նրա հայրը՝ Ֆարկաշը։

1822 թվականին Յանոշն ավարտել է Վիեննայի Ռազմա-ճարտարագիտական քոլեջը՝ 4 տարվա ընթացքում անցնելով յոթնամյա դասընթացը։ Արդեն քոլեջում նա այնքան է տարվել Էվկլիդեսի հինգերորդ պոստուլատի (աքսիոմա, դրույթ) ուսումնասիրություններով, որ նրա հայրը անհանգստությամբ խորհուրդ է տվել Յանոշին.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Դու պետք է հրաժարվես այս ամենից՝ որպես ամենասարսափելի այլասերում։ Դա կարող է խլել քեզանից քո ամբողջ ժամանակը, առողջությունը, բանականությունը, կյանքի բոլոր ուրախությունները։ Այն քեզ կարող է հասցնել անելանելի վիճակի, հնարավոր է կուլ տա այնպիսի հազարավոր տիտանների, ինչպիսին Նյուտոնն է։ |  |

Յանոշը չլսեց հոր խորհուրդը։ Շուտով նա եկավ այն եզրակացության, որ հինգերորդ պոստուլատը անապացուցելի է և անկախ մյուսներից։ Սա նշանակում էր, որ այն փոխարինելով այլընտրանքով, հնարավոր էր կառուցել էվկլիդեսյանից տարբերվող նոր երկրաչափություն։ Մոտ 1820-1823 թվականներին Բոյայը ավարտել է տրակտատը, որում նկարագրվել է նոր երկրաչափությունը։ Հորը գրած նամակում նա կատակել է. «Ես ոչնչից ստեղծել եմ տարօրինակ նոր աշխարհ»։

1823 թվականին Բոյային ծառայել է բանակում՝ որպես ռազմա-ինժեներական զորքերի կրտսեր լեյտենանտ։ Նա բանակում ծառայել է 11 տարի, համարվել է գերազանց սպա և հիանալի պարող։ Նա խոսում էր 9 լեզուներով, ներառյալ չինարենը և տիբեթերենը։ Երբեք չի խմել և չի ծխել։

1832 թվականին Յանոշի հայրը հրատարակել է իր աշխատությունը, իսկ դրա հավելվածում՝ որդու աշխատանքը, որը մաթեմատիկայի պատմության մեջ մտել է Appendix (հավելված) անվան տակ։ Յանոշ Բոյայի աշխատության ամբողջական վերնագիրը` *«Հավելված, որը պարունակում է տարածաչափության մասին գիտություն, միանգամայն ճշմարիտ, Էվկլիդեսի XI աքսիոմայի ճշմարտությունից կամ կեղծիքից անկախ (որը priori մասին երբեք չի կարող որոշել)»*։

Բոյայի մտացածին դիմանկարը (արվեստի գործ՝ Աթթիլա Ժիգմոնդի կողմից)«Ապպենդիքսը», ինչպես նաև Լոբաչևսկու աշխատությունները, անհասկանալի և աննկատ են մնացել ժամանակակիցների կողմից։

Մեկ տարի առաջ (1831 թ.) Ֆարկաշ Բոյային «Հավելվածի» սրբագրական տպվածքն ուղարկել է իր վաղեմի ընկերոջը՝ այն ժամանակվա «մաթեմատիկոսների արքա» Կառլ Գաուսին։ Աշխատությունը կարդալուց հետո Գաուսը գրել է իր ընկերներից մեկին. «Այս երիտասարդ երկրաչափ Բոյային բարձրագույն դասի հանճար է»։ Ինչպես պարզվեց շատ ավելի ուշ, Գաուսն ինքը գաղտնի զարգացրել է ոչ էվկլիդյան երկրաչափությունը (1820-ականների սկզբից), բայց նա երբեք այս թեմայով որևէ բան չի հրապարակել։ Ֆարկաշին Գաուսը պատասխանել է. «Դա գնահատելը նման է ինքդ քեզ գնահատելուն։ Քանի-որ այս թեմայի շուրջ այնտեղ գրված ամեն ինչ համընկնում է վերջին 30-35 տարիների իմ սեփական մտորումների հետ»։

Ցավալի լուրն այն մասին, որ իրեն գերազանցել են, խիստ զարմացրել է երիտասարդ Բոյային, ով նոր էր դարձել կապիտան։ Այս ամենից հետո նրա առողջությունը վատթարանում է, բնավորությունը փոխվում է, և նա շուտով անցնում է թոշակի (1833)։ Նա իր թոշակը ծառայությամբ ձեռք չի բերել, ապրել է հոր փողերով։ Նա փորձել է շարունակել իր մաթեմատիկական աշխատանքները, սկսել և շուտով հրաժարվել է մի քանի աշխատություններից, որոնք շատ հետաքրքիր են եղել իրենց գաղափարներով։

1834 թվականին Յանոշը քաղաքացիական ամուսնության մեջ է մտել Ռոզալիա Կիբեդի Օրբանի հետ (Rozália Kibédi Orbán): Նրանք ունեցել են երկու երեխա։

1848 թվականին Յանոշ Բոյային հայտնաբերել է Ն.Ի. Լոբաչևսկու աշխատանքը, ով դեռևս 1829 թվականին, Բոյայից 3 տարի շուտ, հրատարակել է գաղափարներով նման մի աշխատություն։ Բոյային սաստիկ զայրացել է։ Նա կասկածել է, որ իրենից գողացել են իր լավագույն գաղափարները, որ ոչ մի Լոբաչովսկի երբևէ գոյություն չի ունեցել, և այս ամենը խորամանկ Գաուսի հնարքներն են։ Միևնույն ժամանակ, նա հիացել է որոշակի թեորեմներ ապացուցելու հմտությամբ և սրամտությամբ։ Կյանքի վերջին տարիներին Բայային ծանր մտավոր անհամաձայնությունների մեջ էր։

1852 թվականին Բոյայը բաժանվել է Ռոզալիայից։ Նա սկսել է մի քանի նոր ուսումնասիրություններ, բայց ոչ մեկը չի ավարտել։ Նրա մահից հետո հայտնաբերվել են մաթեմատիկական անավարտ ձեռագրերի ավելի քան 20000 թերթ։ Այնուամենայնիվ, «Ապպենդրիքսը» մնացել է հեղինակի կյանքի ընթացքում հրատարակված միակ գործը։

Հիշողության հավերժացում
-----------------------

Գիտնականի պատվին անվանակոչվել է.

* Բոյայի խառնարան Լուսնի վրա։
* Աստղակերպ (1441) Բոլիայ(1937 թվական)։
* Համալսարան Կլուժ-Նապոկայում։
* Հունգարիայի գիտությունների ակադեմիայի մաթեմատիկական միջազգային մրցանակ՝ Բոյայի մրցանակ (Bolyai János nemzetközi matematikai díj).

* Հուշարձան Կլուժ-ՆապոկայումՀուշարձան Կլուժ-Նապոկայում
* Հուշատախտակ Օլոմոուցում (Չեխիա)Հուշատախտակ Օլոմոուցում (Չեխիա)
* Հուշատախտակ Լվովի համալսարանի շենքում, ՈւկրաինաՀուշատախտակ Լվովի համալսարանի շենքում, Ուկրաինա

Տես նաև
-------

* Ոչ էվկլիդեսյան երկրաչափություն
* Ռիմանի երկրաչափություն
* Մինկովսկու տարածություն
* Ոլորտային երկրաչափություն
* 
*

Գրականություն
-------------

* 
* *Александров В. А.* Краткая биография Яноша Боляи // *Математика в высшем образовании*. — 2004. — № 2. — С. 85—88. — ISSN 1729-5440.
* Математика XIX века. Том II: Геометрия. Теория аналитических функций / Под ред. Колмогорова А. Н. Юшкевича А. П.. — М.: Наука, 1981. — 270 с.
* Джон Дж. О’Коннор и Эдмунд Ф. Робертсон. Бойяи, Янош (англ.) — биография в архиве MacTutor.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2 3 4  Մակտյուտոր մաթեմատիկայի պատմության արխիվ — 1994.
3. 1 2 3 4  Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.)
4. 1 2 3 4  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #119372886 // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.
5. 1 2 3  Չեխիայի ազգային գրադարանի կատալոգ
6. ↑
7. ↑  CONOR.Sl
8. ↑  Александров В. А. 2004, էջ 85
9. ↑  *Dénes, Tamás* Real Face of János Bolyai(անգլ.) // *Notices of the American Mathematical Society* : journal. — 2011. — Т. 58. — № 1. — С. 41—51.
10. ↑  Александров В. А. 2004, էջ 87
11. ↑  «ՆԱՍԱ-ի Արեգակնային համակարգի փոքր մարմինների JPL տվյալների շտեմարան» (1441)
12. ↑  The János Bolyai International Mathematical Prize Արխիվացված 2011-07-18 Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Յանոշ Բոյայի» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Մակտյուտոր մաթեմատիկայի պատմության արխիվ · Mathematics Genealogy Project · Zentralblatt MATH database · WikiTree |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Մեծ կատալոնական · Treccani · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BAV: ADV12627801 · BIBSYS: 90144934 · BNE: XX4854813 · BNF: 129506836 · CiNii: DA01180644 · CONOR: 165064035 · GND: 119372886 · ICCU: PUVV136642 · ISNI: 0000000108651826 · LCCN: n80102026 · LNB: 000131795 · NKC: jn20010525264 · NLA: 35274155 · NLP: a0000003149640 · NTA: 073433705 · NSZL: 000000010981 · NUKAT: n2002070173 · LIBRIS: 180003 · SUDOC: 027359697 · VIAF: 5062952 · WorldCat VIAF: 5062952 |

 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 507)։*  |