ՄորֆինՄորֆին
**Անատոմիական, բուժական, քիմիական դասակարգման համակարգ**, բուժամիջոցների դասակարգման միջազգային համակարգ։ Օգտագործվում է կրճատ АТС (լատ․՝ Anatomical Therapeutic Chemical) կամ հայերեն ԱԹՔ (անատոմիա թերապիա քիմիա)։

Դեղերի դասակարգման համար գործում է 2 սկզբունք՝ ըստ քիմիական կառուցվածքի և դեղաբանական ազդեցության, որոնք ունեն և՛ թերություններ, և՛ առավելություններ։ Առաջին դեպքում միևնույն քիմիական դասում կարող են ընդգրկվել տարբեր դեղաբանական հատկություններով միացություններ, սակայն այս դեպքում կարելի է մշակել ստացման և վերլուծման ընդհանուր եղանակներ, ուսումնասիրել մոլեկուլների կառուցվածքի և ակտիվության միջև կապը, ինչը ժամանակակից դեղքիմիայի հիմնահարցերից է։ Երկրորդ դեպքում միևնույն դեղաբանական խմբին պատկանող դեղանյութերը կարող են ունենալ տարբեր քիմիական կառուցվածքներ, սակայն այս դեպքում կարելի է այդ կառուցվածքներում գտնել այն «ակտիվ կենտրոնը» (հատվածը), որով պայմանավորված է տվյալ ակտիվությունը։ Այս հարցի լուծումը հնարավորություն է տալիս նոր դեղանյութերի «կառուցման» առաջին փուլը (մտահղացում) հագեցնել նոր քիմիական կառուցվածքներով։ Մորֆինի (կամ ներհակորդների) կառուցվածքային տարրերից մեկը (ընդգծվածը) կարելի է գտնել բազմաթիվ բնական կամ սինթետիկ ցավազրկողների (պենտազոցին, նալբուֆին, բուտորֆանոլ, պրոմեդոլ...) մոլեկուլներում։

Պատմություն
-----------

Դեղերի իրացման հետազոտությունները սկիզբ դրեցին դեղերի դասակարգման նոր միջազգային համակարգի (Օսլո, 1993), որը հայտնի է ATC (Anatomical Therapeutic Chemical, ռուսերեն՝ ATX) անունով և ներառում է դեղի ազդման թիրախը (A), ազդման տեսակը (T), քիմիական կառուցվածքը (C): Դեղի կոդի հետ նշվում է նաև ներմուծվող դեղի օրական սահմանված բուժիչ դեղաչափը` Defined Daily Doses – DDD [N-nasal (քթի մեջ), O-oral (բերանի խոռոչով), P-parenteral (ներարկում), R-rectal (ուղիղ աղիքային), V-vaginal (հեշտոցային)...]:

Յուրաքանչյուր դեղի համար ATC կոդը ունի 7 նիշ, որոնցից 1-ը, 4-ը, 5-ը տառային են։ Առաջին տառը և անատոմիական օրգանների ու համակարգերի անվանումների առաջին տառերը հնարավորին չափով համաձայնեցված են լատինական այբուբենի հետ և ցույց են տալիս դեղի ազդման անատոմիական օրգանը կամ համակարգը (տես աղյ. 1): Հաջորդ թվերը ցույց են տալիս ընդհանուր դեղաբանական դասը, դեղի անմիջական ազդեցությունը, քիմիական դասը, որոշակի քիմիական միացությունը (տես աղյ. 2): Օրինակ՝ N - ներվային համակարգ, N01 – անզգայացնողներ, N01A - ընդհանուր անզգայացնողներ, N01A A - եթերներ, N01A A01 – դիէթիլեթեր, կամ N01B – տեղային անզգայացնողներ, N01B A – ամինաբենզոյական թթվի էսթերներ, N01B A02 – նովոկային։ Միևնույն ակտիվ նյութ պարունակող դեղը կարող է ունենալ մի քանի կոդ՝ կախված մի քանի ակտիվության ցուցաբերումից, դեղաչափերից, դեղաձևերից, հարակից այլ ակտիվ նյութերի հետ զուգակցումներից։ Օրինակ հայտնի է, որ ացետիլսալիցիլաթթուն (ասպիրին) ազդում է աղեստամոքսային համակարգի վրա (A01A D05), հակաագրեգանտային միջոց է (B01A C06), ցուցաբերում է հակաբորբոքային, ջերմիջեցնող և ցավազրկող ազդեցություն (N02B A01), կարող է զուգակցված լինել անալգինի... (առանց հոգեմետների՝ N02B B52), կորտիկոստերոիդների (M01B A03), հակաագրեգանտների (B01A C30), արյան մակարդման առանցքային ֆերմենտի՝ տրոմբինի ինհիբիտորների, բացի հեպարինից (B01A C...), հոգեմետների (N02B A71) հետ և առանց հոգեմետների (N02B A51)...: Լևոմիցետինի (Chloramphenicol) կոդերն են՝ D10A F03, G01A A05, J01B A01, S01A A01: Բոլոր դեղերին ուղեկցող փաստաթղթերում պարտադիր նշվում են ATC կոդերը։

### Աղյուսակ 1

| Կոդ | Թիրախ օրգան կամ համակարգ | Content |
| --- | --- | --- |
| A | Աղեստամոքսային ուղի, մետաբոլիզմ | Alimentary tract and metabolism |
| B | Արյուն, արյունաստեղծ համակարգ | Blood and blood forming organs |
| C | Սրտ-անոթային համակարգ | Cardiovascular system |
| D | Մաշկ | Dermatologicals |
| G | Միզատար ուղիներ, սեռական հորմոններ | Genito-urinary system, sex hormones |
| H | Հորմոնային պատրաստուկներ, 
բացի սեռական հորմոններից և ինսուլինից | Systemic hormonal preparations, 
excluding sex hormones and insulins |
| I | Հակավարակային միջոցներ | Antiinfectives for systemic use |
| L | Հակաուռուցքայիններ, իմունամոդուլյատորներ | Antineoplastic, immunomodulating agents |
| M | Ոսկրա-մկանային համակարգ | Musculo-skeletal system |
| N | Նյարդային համակարգ | Nervous system |
| P | Հակապարազիտային, միջատասպան | Antiparasitic products, insecticides, repel. |
| R | Շնչառական համակարգ | Respiratory system |
| S | Զգայական օրգաններ | Sensory organs |
| V | Այլ | Various |

### Աղյուսակ 2

| Կոդ | A | A |
| --- | --- | --- |
| **A01A** | Ստոմատոլոգիական միջոցներ | Stomatological preparations |
| **A01A A** | Կարիեսը (ոսկրափուտ, խոշակ) կանխարգելողներ | Caries prophylactic agents
* + **01**-sodium fluoride, 1,1 գ, O
	+ **02**–Sod. monofluorophosphate...
 |
| **A01A B** | Հակավարակային տեղային օրալ միջոցներ | Antiinfectives for local oral treat.
* + **02**–Hydrogen peroxide, 60 մգ, Օ
	+ **03**–Chlorhexidine, 30մգ Օ,...
 |
| **A01A C** | Կորտիկոստերոիդներ (տեղային օրալ) | Corticosteroids for local oral treat.
* **01** – Triamcinolone,
* **02** – Dexamethazone...
 |
| **A01A D** | Այլ տեղային օրալ բուժամիջոցներ | Other agents for local oral treat.
* **01** – Epinephrine,
* **05**– Acetylsalicylic acid...
 |
| **A02** | Հակաթթվայիններ, ստամոքսիխոցի, փորափքանքի բուժման միջոցներ | Antacids (peptic ulcer and flatulence |
| **A02A** | Հակաթթվային միջոցներ | Antacids |
| **A02A A** | Mg-ի միացություններ | Magnesium compounds
* **01** – MgCO3,
* **04** – Mg(OH)2, 3 գ O, ...
 |
| **A02A B** | Al-ի միացություններ | Aluminium compounds
* **07** – Aluminium glycinate...
 |
| **A02A C** | Ca-ի միացություններ | Calcium compounds
* **01** – Calcium carbonate...
 |
| **A02A D** | Al, Mg, Ca-ի զուգակցումներ | Combinations (Al, Mg, Ca comp.) |
| **A02A F** | Հակաթթվայիններ, փորափքանքի (մետեորիզմ) բուժամիջոցներ | Antacids with antiflatulents |
| **A02A G** | Հակաթթվային և հակասպազմային | Antacids with antispasmodics |
| **A02A H** | Հակաթթվայիններ NaHCO3-ի հետ | Antacids with sodium bicarbonate |
| **A02A X** | Հակաթթվայինների զուգակցումներ | Antacids, other combinations |
| **A02B** | Ստամոքսի խոցի բուժամիջոցներ | Drugs for treatment of peptic ulcer |
| **A02B A** | H2- հիստամինային ընկալիչների պաշարիչներ | H2 – receptor antagonists
* **01** – Cimetidine, 0,8 գ, Օ, P,
* **02** – Ranitidine, 0,3 գ, Օ, P,...
 |

ATC համակարգում գործում են հետևյալ սկզբունքները՝

* դեղանյութի (substantia) ներառումը համակարգում չի երաշխավորում դրա կիրառումը,
* համակարգը արդյունավետության մարկետինգի միջոց չէ,
* կիրառումից հանված դեղերի կոդերը նորերի համար չեն օգտագործվում,
* կոդերի փոփոխությունները նվազագույնն է և հիմնավորված,
* միևնույն կոդով մեկից ավելի դեղեր չեն լինում։

Գրականություն
-------------

* Քիմիայի և դեղագիտության համառոտ հանրագիտարան, Ռ. Հակոբյան, 2016, Dex.am Archived 2016-09-08 at the Wayback Machine.
* Alternations in ATC classification (valid from January 2009),
* Лекарственные средства, М.Д.Машковский, "Новая Волна", 2012: