recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
| **՞**Անտառային կատու |
| --- |
| Անտառակատու  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Կաթնասուններ |
|
|
|
| Կարգ | Գիշատիչներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Կատվազգիներ |
|
|
|
| Ցեղ | Կատու |
|
|
| Տեսակ | *Անտառային կատու* |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Felis silvestris
Schreber, 1777 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : 8543 |
|  Տարածվածություն |
| պատկեր |
| Եվրասիա, Աֆրիկա |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | ITIS**180589**NCBI**9683**

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Անտառային կատու** (լատ.՝ Felis silvestris լատ.՝ fēles (fēlis)-ից), **եվրոպական կամ վայրի կատու**, կատվազգիների ընտանիքի գիշատիչ կաթնասուն կատվազգիների ընտանիքից։

Արտաքին կառուցվածք
------------------

Մարմնի երկարությունը 63-75 սմ է, պոչինը՝ 30-34 սմ, կենդանի զանգվածը՝ մինչև 6 կգ։ Շիկամոխրագույն է՝ դեղնավուն երանգով, որովայնի վրա երբեմն լինում են միահավասար դասավորված բծեր։ Գլխի և պարանոցի վերին մասով անցնում են 4 սև շերտեր, որոնցից միջին 2-ը շարունակվում են մեջքի վրայով մինչև պոչի հիմքը։ Պոչի վրա կան 4-6 լայն, սև օղակներ։ Մազածածկը խիտ է և փափուկ։

Սննդառություն
-------------

Սնվում է մանր կրծողներով,անձրևորդերով,միջատներով,մեղուներով, թռչուններով, քիչ քանակությամբ՝ խոտաբույսերով և մրգերով։ Ունի լավ հոտառություն և լսողություն,շատ լավ տեսողություն։ Կտղուցը սկսվում է հունվար-մայիսին։

Բազմացում և զարգացում
---------------------

Հղիությունը տևում է 63-84 օր։ Ունենում է 1-4 (երբեմն՝ 7) ձագ, որոնք կաթով կերակրվում են 3- 4 ամիս (1-1,5 ամսականից սնվում են նաև մսով)։ Մազափոխվում են տարին 2 անգամ՝ գարնանը և աշնանը։ Ակտիվ է մայրամուտից մինչև կեսգիշեր (հանգստանալուց հետո՝ նաև լուսաբացին)։
Օգտակար է. ոչնչացնում է մեծ քանակությամբ կրծողներ։ Մորթին սակավարժեք է։

Տարածվածություն
---------------

Անտառակատուն հանդիպում է Եվրոպայում, հյուսիսային Ասիայում, Աֆրիկայում։ Որսում է մանր կաթնասուններ, թռչուններ։ Անտառային կատու բնակություն է հաստատում այնտեղ, որտեղ շատ են հողում ապրող նապաստակները, ճագարները, թռչունները։ Բոլոր անտառակատուները վախկոտ են և չեն մոտենում մարդկանց բնակավայրերին։ Ըստ հետազոտությունների, բոլոր այժմյան տնային կատուները առաջացել են անտառակատվի ենթատեսակներից մեկից, մոտ 10.000 տարի առաջ, Մերձավոր Արևելքում։

### Տարածվածությունը Հայաստանում

Հայաստանում տարածված է Սյունիքի, Վայոց ձորի, Արարատի, Կոտայքի, Գեղարքունիքի, Լոռու, Տավուշի մարզերում։ Բնակվում է ծառերի փչակներում, ժայռաճեղքերում, գետնափոր բներում և այլ բնական թաքստոցներում։

Գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրոքհաուս · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ ռուսական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 133336332 · GND: 4189899-0 · LCCN: sh95001311 · NDL: 00574225 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 444)։*  |
Պեզոէլեկտրական սկավառակը դեֆորմացվելուց լարում է առաջացնում (չափերի փոփոխությունը պատկերում մեծացված է)
**Պիեզոէլեկտրականություն**, **պիեզոէլեկտրական էֆեկտ**, մեխանիկական լարումների ազդեցությամբ անիզոտրոպ դիէլեկտրիկներում էլեկտրական բևեռացման (ինդուկցիայի) առաջացման (*ուղիղ պիեզոէլեկտրական էֆեկտ*) և էլեկտրական դաշտի ազդեցությամբ մեխանիկական դեֆորմացիաների առաջացման (*հակառակ պիեզոէլեկտրական էֆեկտ*) երևույթը։

Ուղիղ և հակառակ պիեզոէլեկտրական էֆեկտները դիտվում են միևնույն բյուրեղներում՝ պիեզոէլեկտրիկներում։ Պիեզոէլեկտրականությունյան երևույթը քվարցի բյուրեղում առաջինը մանրամասնորեն ուսումնասիրել է Պիեռ Կյուրին եղբոր հետ (1880)։ Հետագայում պիեզոէլեկտրական հատկություններ հայտնաբերվել են ավելի քան 1500 միացություններում, որոնցից լայնորեն օգտագործվում են սեգնետյան աղը, բարիումի տիտանատը և այլն։

Բյուրեղների պիեզոէլեկտրական հատկությունները կապված են դրանց կառուցվածքի հետ։ Այդպիսի հատկություններ ունեն բոլոր պիրոէլեկտրիկները։ Մեխանիկական դեֆորմացիայի դեպքում փոխվում է պիրոէլեկտրիկի ինքնակամ բևեռացման մեծությունը, և դա դիտվում է որպես ուղիղ պիեզոէլեկտրական էֆեկտ։ Պիեզոէլեկտրական էֆեկտներ դիտվում են նաև որոշ ոչ պիրոէլեկտրիկներում (օրինակ, քվարցում)։ Ճշմարիտ է հետևյալ ընդհանուր պնդումը, սիմետրիայի կենտրոն ունեցող բյուրեղները չեն կարող լինել պիեզոէլեկտրիկներ։ Դա բացատրվում է նրանով, որ բյուրեղի դեֆորմացման ժամանակ սիմետրիայի կենտրոնը պահպանվում է, իսկ վերջինիս առկայության դեպքում բևեռացում հնարավոր չէ։

Տես նաև
-------

* Պիեզոէլեկտրիկներ
* Պիեզոէլեկտրական փոխակերպիչ
* Պիեզոմագնիսականություն

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 290)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Աղբյուր (այլ կիրառումներ)
Աղբյուր
**Աղբյուր**, ստորերկրյա ջրի բնական ելքը Երկրի մակերևույթ՝ պայմանավորված տեղանքի երկրաբանական կառուցվածքով, կտրտվածությամբ, ջրատար շերտերի դասավորությամբ։

Բնութագիր
---------

Աղբյուրն առաջանում է, երբ ռելիեֆի բացասական ձևերը հատում են ջրատար հորիզոնները։ Աղբյուրը սնվում է տարբեր տիպերի ստորերկրյա ջրերից և կոչվում նրանց անունով (օրինակ, արտեզյան ջրեր, գետնաջրեր, և այլն)։ Կարստային շրջաններում լինում են մեծ ելք ունեցող աղբյուրներ (վոկլյուզներ), երիտասարդ հրաբխականության շրջաններում՝ տաք աղբյուրներ և գեյզերներ։

Աղբյուրները ստորաբաժանվում են ըստ՝

* ջրի ելքի բնույթի (վերընթաց, վարընթաց),
* ջերմաստիճանի (սառը, գոլ, տաք, գերտաք),
* ջրի քանակի փոփոխականության (մշտական, ժամանակավոր),
* հանքայնացման (քաղցրահամ, հանքային)։

Հավերժական սառցույթի շրջաններում հանդիպում են սեզոնային, տեղաշարժվող սառը աղբյուրներ, երիտասարդ հրաբխականության շրջաններում՝ տաք աղբյուրները և գեյզերներ։

Հայաստանում
-----------

Շաքիի ջրվեժ
Աղբյուրներով առավել հարուստ են Հայաստանի լեռնային շրջանները։ Հայկական հրաբխային բարձրավանդակում և միջլեռնային գոգավորություններում բազմաթիվ են մեծ ծախս (0, 1 -2, 5 հզ․ լ/վ) ունեցող աղբյուրները։ Հայաստանում հաշվվում է մոտ 10 000 աղբյուր։

Դրանցից են Մեծամորի, Աշոցք-Զույգաղբյուրի, Ապարանի, Նազրևան-Բազմաղբյուրի, Արզնու, Ակունքի, Արգելի, Արզականի, Սոլակի, Մաքրականի, Սարուխանի, Հացառատի, Գառնի-Գողթի, Ջերմուկի, Շաքիի և այլ աղբյուրներ, որոնց գումարային ծախսը (առանց Մեծամորի աղբյուրախմբի) գերազանցում է 45-46 հզ․ լ/վ։

Հայաստանի աղբյուրները՝ թվով շուրջ 10 հազար, օգտագործվում են կենցաղային, արդյունաբերական ջրամատակարարման, ոռոգման նպատակներով։ Դրանց մեջ որոշակի թիվ են կազմում նաև հանքային աղբյուրները։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Ժամանակակից Ուկրաինայի · Կրուգոսվետ · Մեծ կատալոնական · Մեծ ռուսական · MESH ID · Treccani |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4176696-9 · NDL: 01167992 · NKC: ph127160 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 251)։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
**Որոդես Բ Պարթև**, Արշակունի թագավորությանը պատկանող պարթևական արքա, կառավարման տարիները մ.թ.ա. 57-38 թթ.։ Հրահատ Գ-ի որդին է, եղբոր՝ Միհրդատի աջակցությամբ սպանել է հորը և տիրացել գահին մ.թ.ա 57 թ.։ Ամուսնացած էր Կոմագենեի պետության արքա Անտիոքոս Ա Թեոսի դստեր՝ Լաոդիկեի հետ։

Հոր սպանությունից հետո Որոդեսը տվեց եղբորը՝ Միհրդատին Մարաստանի գահը, սակայն շուտով գահընկեց արեց նրան և ստիպեց փախչել Ասորիք։ Պարթևական գահւին տիրականլու Միհրդատի փորձերը ճնշվեցին Որոդեսի տաղանդավոր զորավար Սուրենի կողմից, որի հրամանով նա սպանվեց մ.թ.ա. 54 թ.։

Որոդեսի իշխանության օրոք Պարթևաստան ներխուժեց հռոմեացի զորավար Կրասոսը, որը սակայն մ.թ.ա. 53 թ. ջախջախվեց Խառանի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում Սուրենի կողմից։ Նույն ընթացքում ինքը՝ Որոդեսը ներխուժեց Հայաստան՝ ստիպեոլվ առանց հռոմեական օժանդակության մնացած Հայոց արքա Արտավազդ Բ-ին դաշինք կնքել իր հետ։ Մ.թ.ա. 52 թ. պարթևական զորքերը ներխուժեցին Ասորիք, սակայն առանց լուրջ հաջողությունների, քանի որ Սուրենը, որի հաղթանակները հարուցել էին արքայի խանդը, սպանվեց նախքան արշավանքի մեկնարկը, իսկ զորքը ղեկավարած թագաժառանգ Բակուրը ջախջախվեց Ասորիքի հռոմեական կառավարիչ Կասսիուսի կողմից մ.թ.ա. 51 թ.։

Հռոմեական քաղաքացիական պատերազմների ընթացքում Որոդեսը սկզբում աջակցում էր Պոմպեոսին Կեսարի դեմ, այնուհետև Բրուտոսին ու Կասիուսին՝ Մարկոս Անտոնիոսի և Օկտավիանոս Օգոստոսի դեմ։ Մ.թ.ա. 40 թ. Բակուրը ներխուժեց Ասորիք և Փոքր Ասիա, սակայն ջախջախվեց և սպանվեց մ.թ.ա. 38 թ. հռոմեացի զորավար Վենտիդիուսի կողմից։ Որոդեսը ծանր տարավ իր սիրելու որդու վախճանը։ Նոր թագաժառանգ հռչակվեց Հրահատ Դ-ին, որը գահին տիրանալու համար նույն տարում սպանեց հորը։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | WeRelate |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 119498766 · VIAF: 59895492 · WorldCat VIAF: 59895492 |

 |
**Միշա Կնյազի Մարգարյան** (փետրվարի 8, 1948(1948-02-08), Արայի, Ապարանի շրջան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), ճարտարապետ, ՀՀ քաղաքացիական ծառայության երկրորդ դասի խորհրդական (07.01.2005), ԽՍՀՄ ճարտարապետների միության անդամ (1977)։

Գործունեությունը
----------------

1963 թվականին ավարտել է Ապարանի շրջանի Արագած գյուղի միջնակարգ դպրոցը, 1972 թվականին՝ Երևանի պետական ճարտարագիտական ինստիտուտի շինարարական ֆակուլտետի ճարտարապետական բաժինը։ 1963-1966 թվականներին ծառայել է խորհրդային բանակում, ունի պահեստի կապիտանի զինվորական կոչում։ 1972-1977 թվականներին եղել է ՀԽՍՀ արդյունաբերական շինարարության նախարարության հատուկ նախագծային փորձարարական կոնստրուկտորական բյուրոյի առաջատար ճարտարապետ (հետագայում՝ փորձարարական ինստիտուտ), 1977-1979 թվականներին՝ «Հայպետնախագիծ» ինստիտուտի թիվ 7 արվեստանոցի ճարտարապետական խմբի ղեկավար, 1979-1982 թվականներին՝ Հրազդանի շրջանի գլխավոր ճարտարապետ, 1983-1986 թվականներին՝ ՀԽՍՀ հուշարձանների պահպանության և օգտագործման գլխավոր վարչության նախագծային բյուրոյի նախագծի գլխավոր ճարտարապետ, 1987-1994 թվականներին՝ «Հայնորոգնախագիծ» ինստիտուտի Աշտարակի մասնաճյուղի հիմնադիր տնօրեն։ 1994-1997 թվականներին աշխատել է Մոսկվայում, եղել է «Մոսպրոյեկտ-3» նախագծային ինստիտուտի թիվ 5 արվեստանոցի նախագծի գլխավոր ճարտարապետ։ 1998 թվականին հրավիրվել է Երևան և նշանակվել Երևանի քաղաքապետարանի ճարտարապետության և քաղաքաշինության վարչության «Քաղաքաշինություն» պետական փակ բաժնետիրական ընկերության գործադիր տնօրեն։ 2004 թվականին եղել է Երևանի «Հյուսիսային պողոտա և կասկադ» ծրագրերի իրականացման գրասենյակի տնօրեն, 2004-2007 թվականներին՝ Երևանի քաղաքապետարանի ճարտարապետության և քաղաքաշինության վարչության պետի տեղակալ։ 2007 թվականին նշանակվել է Երևանի քաղաքապետարանի «Երևաննախագիծ» ինստիտուտի տնօրենի տեղակալ։ Հայաստանի Հանրապետությունում և հանրապետությունից դուրս նրա նախագծով կառուցվել են բազմաթիվ բնակելի բարձրահարկ բազմաբնակարան շենքեր, անհատական մենատուն-դղյակներ, հասարակական այլ շինություններ։

Մրցանակներ
----------

* 1975 թվականին արժանացել է ԼԿԵՄ Երևանի քաղկոմի դափնեկրի կոչման և Կուբա մեկնելու ուղեգրի ( Հայրենական մեծ պատերազմի 30-ամյակի առթիվ զոհվածների հիշատակի հուշարձանի լավագույն ստեղծագործության համար)։
* 1981 թվականին դարձել է համամիութենական մրցույթի դափնեկիր (նոր տիպի բնակելի շենքերի նախագծային առաջարկի համար)։
* 1984 թվականին դարձել է համամիութենական ստուգատեսի դափնեկիր (տարվա լավագույն ճարտարապետական ստեղծագործության համար)։

Ստեղծագործությունները
---------------------

* «Նիգ-Ապարան» հայրենակցական բարեգործական հասարակական կազմակերպության "Պատվավոր անդամ - Մեր բարեկամ" մեդալը (2005),
* Հայկական տառերի հուշարձանախումբը Ապարան-Երևան ավտոմայրուղու աջ կողմում, Ապարանի և Աշտարակի վարչական սահմանագլխին (2005 թվական, նախագծի հեղինակ՝ Աղվան Հովսեփյան, տառերի հեղինակ՝ Ֆրեդ Աֆրիկյան),
* Շախմատի աշխարհի չեմպիոն Տիգրան Պետրոսյանի արձանը Ապարանի հրապարակում (2005 թվական, համահեղինակ՝ Հրաչյա Գալստյան),
* Խաչքար-մահարձան մանազկերտցի նախնիներին Արա (գյուղ)ի գերեզմանոցում (2007),
* Շենավան գյուղի վերաբնակեցման 180-ամյակին նվիրված հուշարձան /Շենավան/ (12.07.2010 թվական, նախագծի հեղինակ՝ Աղվան Հովսեփյան)։
**Աղբյուրագիտություն**, գիտության օժանդակ ճյուղ, որը մշակում է պատմական աղբյուրների հետազոտման մեթոդները։ Աղբյուրների ծագման հարցերը պարզաբանելու համար (ճշգրտություն, ժամանակ, տեղ, նախնական բնագիր, հեղինակ ևն) մեծ նշանակություն ունի արտաքին կողմի քննությունը, ինչպես նաև աղբյուրների դերը հաստատող մեկնաբանությունը (իմաստ, թեմա, խնդիրներ)։ Ներքին կողմի քննությունը բացահայտում է աղբյուրների բովանդակությանը (ճշգրտություն, լիարժեքություն ևն)։ Աղբյուրագիտություն օգտագործում է նաև պատմական գիտության այլ ճյուղերի (հնագիտություն, արձանագրսւգիտություն, պատմական չափագիտություն ևն) տվյալները։

Հայաստանում աղբյուրագիտական աշխատանքներ են կատարվում Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվ. Մատենադարանում, Հայաստանի ԱԳԱ պատմության, Մ. Աբեղյանի անվան գրականության, հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտներում, Երևանի պետական համալսարանի ամբիոններում, հանրապետության արխիվային հիմնարկներում։ Աղբյուրագիտական աշխատանք է կատարվում նաև սփյուռքում (Վենետիկ, Վիեննա, Երուսաղեմ և այլուր)։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուսի և Եփրոնի |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2776658975 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 250)։*  |
|  |
| --- |
| **Ոզնաթուփ շյուղախոտային** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Մեխակածաղկավորներ (Caryophyllales) |
| **Ընտանիք** | Արճճախոտազգիներ (Plumbaginaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | *Staticoideae* |
| **Տրիբա** | *Staticeae* |
| **Ցեղ** | **Acantholimon** |
| **Տեսակ** | **Ոզնաթուփ շյուղախոտային** *(A. festucaceum)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Acantholimon festucaceum***Boiss. 1846 |

**Ոզնաթուփ շյուղախոտային** (լատ.՝ Acantholimon festucaceum), արճճախոտազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Կիսագնդաձև բարձիկանման թփիկ է։ Ծաղկակիրները բացահայտորեն երկար են տերևներից։ Հասկիկները բազմաթիվ են և դասավորված փուխր, բազմիցս ճյուղավորված ծուռումուռ ծաղկաբույլում։ Գլխավոր առանցքի վրա հասկիկները միմյանցից հեռացած են, իսկ եզրային ճյուղիկներին և գագաթին՝ համարյա խմբված։ 8 մմ տրամագծով բաժակի ետծալը ունի 5 կամ 10 բլթակ, սպիտակ է, ջղերը՝ սևավուն։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հանդիպում է միայն Մեղրու ֆլորիստիկական շրջանում (Նյուվարդի գյուղի շրջակայք)։

Էկոլոգիա
--------

Բույսը աճում է ստորին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 500 մ բարձրությունների վրա, չոր քարքարոտ լանջերին, ֆրիգանանման բուսականության կազմում։ Ծաղկում է հուլիս ամսին, պտղաբերում՝ օգոստոսին։

Պահպանություն
-------------

Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է։ Հայտնի է մեկ պոպուլյացիա։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 10 կմ²-ից պակաս է։ Տեսակին աճելավայրերի պայմանների փոփոխության հետևանքով սպառնում է տարածման և բնակության շրջանների կրճատում՝ ընդհուպ մինչև ամբողջական անհետացում։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանություն չի իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Տաքսոնի նույնացուցիչներ |
| --- |
|  |
| *Acantholimon festucaceum* | 
* Վիքիցեղեր: Acantholimon festucaceum
* EoL: 5490367
* GBIF: 4090309
* iNaturalist: 830966
* IPNI: 685980-1
* NCBI: 1526248
* Plant List: kew-2614708
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:685980-1
* Tropicos: 100280871

 |
|  |
| *Statice festucacea* | 
* GBIF: 4090381
* IPNI: 687400-1
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:687400-1

 |

 |
**Զարիշատի լեռներ**, *Զարիշատ, Չալդիր, Չալդիրի լեռներ, Չըլդըր, Չլդըր, Չլդըրի լեռներ, Չլտրի լեռներ*, լեռներ Հայկական լեռնաշխարհում, Կարսի բարձրավանդակի հյուսիսային սահմանագլխին։ Սկսվում են Ջավախքի լեռների Աչքասար գագաթից և Հայաստանի և Վրաստանի սահմանով ձգվում է արևմուտք, Արդահանի դաշտի արևելյան մասով։ Երկարությունը 40 կմ է, Հայաստանի տարածքում՝ 22 կմ։ Առավելագույն բարձրությունը Խորձիան լեռն է՝ 3192 մ (Թուրքիայի տարածքում), Հայաստանի տարածքում Զարիշատ լեռը՝ 2982 մ։ Կազմված Է նորագույն հրաբխային գոյացումներից։ Կլիման չափավոր ցամաքային է, տարածված են լեռնային մարգագետինները։ Ջրբաժան Է Կուրի վերին հոսանքի և Կարսի գետի միջև։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայաստանի Հանրապետության Ֆիզիկաաշխարհագրական օբյեկտների համառոտ տեղեկատու-բառարան, Երևան, «Գեոդեզիայի և քարտեզագրության կենտրոն ՊՈԱԿ», 2007, էջ 44 — 150 էջ։
2. ↑  Հակոբյան Թ. Խ. Մելիք-Բախշյան Ստ. Տ. Բարսեղյան Հ. Խ. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 4 [Ն-Վ] (խմբ. Մանուկյան Լ. Գ.), Երևան, «Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն», 1986, էջ 238 — 804 էջ։


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |

 |
**Մետաղաօպտիկա**, օպտիկայի բաժին, որն ուսումնասիրում է մետաղների օպտիկական հատկությունները։ Մետաղների բնորոշ առանձնահատկություններից են անդրադարձման մեծ ունակությունը (օրինակ, նատրիումի անդրադարձման գործակիցը՝ R=99, 8%) և ուժեղ կլանումը, որոնք պայմանավորված են մետաղներում
մեծ թվով ազատ էլեկտրոնների առկայությամբ։ Նշված հատկությունները դրսևորվում են փոքր հաճախականության էլեկտրամագնիսական ալիքների դեպքում, 
իսկ բարձր հաճախականությունների տիրույթում (ուլտրամանուշակագույն, ռենտգենյան ճառագայթներ) սկսում են զգալի դեր խաղալ ներքին «կապված» էլեկտրոնները, որոնց պատճառով փոխվում են մետաղի բնորոշ օպտիկական հատկությունները։ Օրինակ, արծաթը տեսանելի տիրույթում լավ կլանիչ է և ունի անդրադարձման մեծ գործակից (95%), մինչդեռ ուլտրամանուշակագույն տիրույթում խիստ ընկնում է ինչպես անդրադարձման (4, 2% ՝ λ= 3160Á-ի համար), այնպես էլ կլանման ունակությունը։ Մետաղաօպտիկայի երևույթները նկարագրող բոլոր առնչություններն ստացվում են օպտիկայի հայտնի օրենքներից՝ փոխարինելով սովորական բեկման ցուցիչը

```
(ո) կոմպլեքս բեկման ցուցիչով՝ ո՝ = τ, ē՝ = ո ( 1—iΧ), որտեղ х-ն կլանման գործակիցն է, e՛-ը՝ կոմպլեքս դիէլեկտրիկ թափանցելիությունը։ Մետաղի օպտիկական
```

հաստատունների (ո և х) և էլեկտրական բնութագրերի (դիէլեկտրիկ թափանցելիություն՝ е, էլեկտրահաղորդականություն՝ с) կապն արտահայտվում է n² (l — х²)= s
և n²x= a/v առնչություններով, որտեղ v-ն լույսի հաճախականությունն է։ Օգտվելով Ֆրենեչի բանաձևերից և կոմպլեքս բեկման ցուցչի արտահայտությունից՝ կարելի է ստանալ անդրադարձման գործակիցը (լույսի ուղղահայաց անկման դեպքի համար)․

R= (n-1)² + n²x²/ (n+1)² + n²x²

Մետաղի բեկման ցուցչի կոմպլեքս արտահայտությունը հաշվի առնելիս, անդրադարձած (բեկված) ալիքի ամպլիտուդը կոմպլեքս է դառնում, այսինքն՝ անդրադարձած (բեկված) և ընկած ալիքների
բաղադրիչների միջև առաջանում է փուլերի տարբերություն, որը փոխուղղահայաց բևեռացած բաղադրիչների համար միատեսակ չէ։ Այդ պատճառով հարթ-բևեռացած լույսը մետաղից անդրադառնալիս վերածվում է էլիպսային բևեռացման լույսի։ Այդպիսի բևեռացման բնույթը կախված է մետաղի օպտիկական բնութագրերից, ուստի բևեռացման չափումները հնարավորություն են տալիս որոշել մետաղի բեկման ցուցիչը, կլանման գործակիցը։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 477)։*  |
**Մետաղի արատներ**, տեխնիկական պայմաններով նախատեսված որակից մետաղի քիմիական բաղադրության, կառուցվածքի, հոծության, մակերևույթի վիճակի, մեխանիկական և այլ հատկությունների շեղումը։ Մետաղի արատներ առաջանում են մետաղի ստացման կամ մշակման տեխնոլոգիայի անկատարելության կամ տեխնոլոգիական խախտումների հետևանքով։ Մետաղի հալման կամ ձուլման ժամանակ առաջացած մետաղի արատներից առավել բնորոշ են ոչ մետաղական ներխառնուկները, կծկման փչուկները, լիքվացիաները, գազային ծակոտիները, խոռոչները և այլն։ Գլոցման, կռման, դրոշմման դեպքում տարածված արատներից են՝ շերտավորումը, ֆլոկենները (բարակ ճաքեր), մազաճեղքերը, դարձածալերը, կռափակումները և այլն։ Ջերմամշակման և քիմիական-ջերմային մշակման ժամանակ գոյացող մետաղի արատներից են՝ ճաքերը, այրուքը, օքսիդացումը, ածխածնազրկումը, մեծացված փխրունությունը և այլն։ Եռակցման և զոդման պրոցեսում կարող են առաջանալ ճաքեր, թերաեռք, կոռոզիայի հետքեր և այլն։ Մետաղի արատների մի մասը կարելի է վերացնել արտադրության հետագա փուլերում կամ լրացուցիչ մշակմամբ։ Կախված շինվածքի աշխատանքի պայմաններից՝ մետաղի արատներ կարող են լինել թույլատրելի և ոչ թույլատրելի։ Օրինակ, ներքին մանր խոռոչները վտանգավոր չեն դանդաղընթաց ատամնանիվներ պատրաստելու դեպքում, բայց չեն թույլատրվում արտաքին պարուրակիչներ պատրաստելու ժամանակ։ Ստատիկ բեռնվածքով աշխատող շինվածքների համար փոքր խազերը, ճաքերը և գործիքի հետքերը նշանակություն չունեն, սակայն միանգամայն անթույլատրելի են, եթե այդ շինվածքները պետք է աշխատեն ցիկլային-կրկնվող բեռնվածքի ներգործությամբ։ Այդ դեպքում նշված արատները կարող են ծառայել որպես հոգնածային բնույթի քայքայման օջախներ։ Մետաղի արատներ բացահայտում են արատանշումով։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 479)։*  |
Էրշեգ ազգային պարկ
**Էրշեգ ազգային պարկ** (հունգ.՝ Őrségi Nemzeti Park), պահպանվող տարածք է Հունգարիայի տարածքում և գտնվում Հունգարիայի ազգային պարկերի ցանկում։ Այն հիմնադրվել է 2002 թվականին և զբաղեցնում է ընդհանուր առմամբ 440 քառ․ կմ տարածք[1]։

Պարկը գտնվում է Հունգարիայի արևմտյան հատվածում։ Ազգային պարկի տարածքը ձգվում է հարավից՝ Ռաբայից և հասնում է Ավստրիայի և Սլովենիայի սահմաններին։

Հարևանությամբ խոշորագույն քաղաքներն են՝ Կյորմենդը և Սենտգոտտխարդը։

Պարկը անվանումը ստացել է պատմական Էրշեգ շրջանից, որի տարածքում այն տեղակայված է։ Էրշեգում հունգարական սահմանամերձ շրջաններում պատմականորեն բնակվում էին պահապաններ, որոնք պահպանում էին սահմանային անցակետերը և անվանվում էին Էրշեգ (հունգ.՝ Őrség)։

Ազգային պարկի տարածքի ավելի քան 60%-ը զբաղցնում են անտառները, գլախորապես գիհին։ Էրշեգի անտառներում պահպանվել են վայրի կենդանիների մի շարք տեսակներ։ Ազգային պարկի լիճը հայտնի է իր բյուրեղյա մաքուր ջրով։ Էրշեգից են սկիզբ առնում Զալա և Կերկա գետերը, ինչպես նաև Ռաբայի մի քանի վտակներ։

Ազգային պարկի պահպանությանը մեծ ուշադրություն է դարձվում։

18 գյուղերը, որոնք տեղակայված են պարկի տարածքում, պահպանվում են և վերականգնում են ազգային ավանդույթները, որոնք բոնորոշ էին Էրշեգի պահապաններին։ Քանի որ տեղի բնակիչները կարող էին միայն հույսները դնել ինքները իրենց վրա և այդպիսով ապահովել իրենց անվտանգությունը, ապա այստեղ զարգացել էին տարաբնույթ արհեստներ՝ փայտե սպասքի ստեղծումը, գործիքների, կահույքի, զամբյուղների հյուսումը, ինչպես նաև մեղվագործությունը, սնկերի հավաքումը և չորացումը։ Առավել զարգացած էր կավագործությունը, որի պատրաստման եղանակները պահպանվել են մինչև մեր օրերը։

Էրիսենտպետեր և Վելեմեր բնակավայրերում պահպանվել են պատմական գոթական ոճի եկեղեցիներ։ Վելեմերի եկեղեցին զարդարված է 1378 թվականի որմնանկարներով։

Էրշեգում մայիսի 13-ից 16-ը անց է կացվում «Ծաղկման օրերը» ժողովրդական բանահյուսությունների փառատոնը, որի ընթացքում բանահյուսական կոլեկտիվները ներկայացնում են շնորհանդեսներ և կազմակերպվում են ծաղկի մեծ շուկաներ։

2007 թվականին Եվրոպական զբոսաշրջության տարեկան ֆորումում Էրշեգը դարձավ մրցույթի հաղթողներից մեկը, դառնալով՝ «Ճանապարհորդելու լավագույն վայրերից» մեկը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  The Őrség National Park
|  |
| --- |
| **Թխկի մանրատերև** |
| Թխկի մանրատերևԹխկի մանրատերև |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Օճառածաղկավորներ (Sapindales) |
| **Ընտանիք** | Օճառազգիներ (Sapindaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | *Hippocastanoideae* |
| **Ցեղ** | Թխկի *(Acer)* |
| **Տեսակ** | **A. pictum** |
| **Ենթատեսակ** | **Թխկի մանրատերև** *(A. p. mono)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Acer pictum mono***H.Ohashi, 1993 |

**Թխկի գեղեցիկ** (լատ.՝  Acer mono Maxim), թխկազգիների ընտանիքի, թխկի ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Ծառ է մինչև 15 մ բարձրությամբ, կարճ բնով, որի տրամագիծը հասնում է մինչև 50 սմ- ի և ծածկված է մոխրավուն կեղևով։ Երիտասարդ
ընձյուղները մազմզուկապատ են, հազվադեպ մերկ, բաց գույնի, դեղնավուն կամ մոխրավուն։ Կարճացած ընձյուղների վրա տերևները միշտ 5 բլթականի են' 6- 11 սմ երկարությամբ և 9- 12 սմ լայնությամբ, մերկ, կլորավուն, սրտանման կամ սեպաձև հիմքով։ Բլթակները եռանկյունի են կամ օվալ-եռանկյունի, ամբողջաեզր։ Ծաղկաբույլերը վահանանման հուրաններ են, կազմված 15- 30 ծաղիկներից, որոնք բաց դեղնավուն են, սև ծիրանագույն սկավառակով։ Թևապտուղները միմյանցից հեռանում են համարյա ուղիղ անկյան տակ։ Ծաղկում է մայիսին, պտուղները հասունանում են օգոստոսին։ Գեղեցիկ պարկային ծառ է, որը ուշադրության է արժանի։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է ճեռավոր Արևելքում, Կորեայում, հյուսիսարևելյան Չինաստանում։ Աճում է լայնատերև և խառը անտառներում, անտառաեզրերում։ Հանդիսանում է ասեղնալայնատերև անտառների բնորոշ տեսակներից մեկը։ Հայաստանում մշակվում է Երևանում, Վանաձորում, Սևանում։ Ամենուրեք լավ է աճում, բայց Երևանում որոշ չափով տուժում է օդի չորությունից, և սովորաբար ամռան երկրորդ կեսին տերևները արևային այրվածքներ են ստանում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. (2), Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ (112)։


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | UNII |
|  |
| Տաքսոնոմիա | GBIF · NCBI |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Արմավաշեն (այլ կիրառումներ)

**Արմավաշեն** (այժմ կոչվում է՝ Կըզըլ Կըշլաղ, ադրբ.՝ Qızıl Qışlaq, մինչև 2003 թվականը՝ **Աշաղի Ռամեշին** կամ **Ներքին Ռամեշին**, ադրբ.՝ Aşağı Remeşin), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Շահբուզի շրջանում։ Տեղակայված է Կուքի գետի աջ ափին, Առինջ գյուղից մոտ 8 կմ դեպի Կուքի։

Պատմություն
-----------

Գյուղի մասին գրավոր աղբյուրներ չեն պահպանվել։ Մինչև 19-րդ դարը գյուղում բնակվել է 100 տուն հայ բնակչություն։

Հուշարձաններ
------------

### Մատուռ

Հիմնական հոդված՝ Արմավաշենի մատուռ
Արմավաշենում կա 16-17-րդ դարերի միանավ մատուռ։

### Գերեզմանատուն

Արմավաշենի գերեզմատունը գտնվում է գյուղի հյուսիսային կողմում և վերաբերվում է 9-16-րդ դարերին։ Ունի 290 հարթ տապանաքարեր, խաչքարեր։ 1980-ականներին դրությամբ խաչքարերի և տապանաքարերի մի մասը տեղահան են արված, իսկ մի մասն էլ թաղված են հողի մեջ։

Տես նաև
-------

* Խնձորուտ (լեռ)
* Արմավաշենի մատուռ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Նախիջևանի ԻՍՍՀ բնակավայրերը
2. 1 2 3  Նախիջևանի ԻՍՍՀ հայկական հուշարձանները
3. 1 2  Ա․ Ա․ Այվազյան, ՆԱԽԻՋԵՎԱՆ․ պատկերազարդ բնաշխարհիկ հանրագիտակ, Երևան, «Հուշարձան», 1995, էջ 169 — 368 էջ. — 2700 հատ, ISBN 5-8079-0911-9։


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Շահբուզի շրջան |
| --- |
|  |
| Վարչական կենտրոն՝ **Շահբուզ** |
|  |
| 
* Աղտավ
* Արմավաշեն
* Առինջ
* Զարինե
* Զառնաթուն
* Օծոփ
* Բադամլիսու
* Բջնակ
* Դալարինք
* Գեհենիք
* Անուշավան
* Քրտն
* Ձաղա
* Ոլենի
* Կժաձոր
* Կուքի
* Քյոլք
* Աղու
* Ծավալք
* Նորս
* Բաբոնք
* Կըզըլ Կըշլաղ
* Շամեն
* Շահապոնք
* Սաղուասոնք
* Թաթերք
* Թամաշաղ
* Արքոյքայ

 | Շահբուզի շրջանը Ադրբեջանի քարտեզին |
|  |
| Լքված | 
* Ագարակ
* Բլուր
* Հեծանա
* Խնձրա
* Խոզրամիր
* Խոռունք
* Ցեցիկ
* Զուր

 |
|  |
| Պորտալ:Ադրբեջան |

 |
**Արմաշի դպրեվանքի մատենադարան**, Արմաշի Չարխափան վանքում գրչագրեր են ժողովվել դեռևս 17-րդ դարից։

Պատմություն
-----------

1786 թվականին կառուցվել է մատենադարանի հատուկ շենք։ 18-րդ դարի վերջին, Չակր Հասանի արշավանքի ժամանակ, ոչնչացվեցին վանքի բոլոր գրչագրերը։ Նոր հավաքածու սկսեց գոյանալ 19-րդ դարի սկզբից։ Նվիրատվությունների և տեղում ընդօրինակված ձեռագրերի հիման վրա 1889 թվականին ստեղծվեց դպրեվանքի մատենադարանը։ 1904 թվականին Արմաշի դպրեվանքի մատենադարանի գրչագրերի թիվը հասել է 223-ի (գիտականորեն ցուցակագրել է Հակոբ Թոփճյանը)։ Մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմը դրանց թիվը կրկնապատկվել է։ 1915 թվականին Մեծ եղեռնի ժամանակ այդ ամենը ոչնչացավ։ Արմաշի դպրեվանքի մատենադարանի ձեռագրերը ընդօրինակվել են 14-19-րդ դարերում։ Հնագույնը 1351 թվականից էր, սակայն եղել են նաև ձեռագրեր, որոնց կողերին կարված էին մեսրոպյան երկաթագրով գրված պահպանակներ։ 14-րդ դարում կար 4, 15-րդ դարում 7, 16-րդ դարում 8, 17-րդ դարում 30, 18-րդ դարում 58, 19-րդ դարում 116 ձեռագիր։ Մեծ մասը գրվել է Արմաշում, ինչպես նաև Կ․ Պոլսում, Սեբաստիայում, Կեսարիայում, Ամասիայում, Եկեղյաց գավառում, Կարինում, Էջմիածնում, Հռոմում, Ղրիմում, Լեհաստանում, Երուսաղեմում և հայաբնակ այլ վայրերում։ Այդտեղ են պահվել Թովմա Մեծոփեցու «Պատմության» 1597 թվականին ընդօրինակված մի գրչագիր, Հովհան Ոսկեբերանի անտիպ գործերը, Սիմեոն Երևանցու ինքնագիր քարոզ-գիրքը, բժշկարաններ, բառարաններ, խազագրված ձեռագրեր, Միքայել Չամչյանի նամականին, որը Կիլիկիայի Հայկական թագավորության անտիպ մի դատաստանագիրք է։ Սակավաթիվ մանրանկարչական ձեռագրերում կային Գրիգոր Մագիստրոսի, Ներսես Շնորհալու, Գրիգոր Նարեկացու, Գրիգոր Տաթևացու և այլոց դիմանկարները։

Գրականություն
-------------

* Թոփճյան Հ․, Ցուցակ ձեռագրաց Արմաշի վանքին, Վնտ․, 1962
* Քոլանջյան Ս․, Մեր ձեռագրական կորուստները, «Էջմիածին», 1967, № 5

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 90)։*  |
|  |
| --- |
| **Թխկի Գիննալի** |
| Թխկի ԳիննալիԹխկի Գիննալի |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Օճառածաղկավորներ (Sapindales) |
| **Ընտանիք** | Օճառազգիներ (Sapindaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | *Hippocastanoideae* |
| **Ցեղ** | Թխկի *(Acer)* |
| **Տեսակ** | **Թխկի Գիննալի** *(A. ginnala)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Acer ginnala***Maxim. 1856 |
|
| **Տարածվածություն** |
| Տաքսոնի տարածվածությունը Տաքսոնի տարածվածությունը |

**Թխկի Գիննալի** (լատ.՝ A. ginnala Maxim), թխկազգիների ընտանիքի, թխկի ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Փոքր ծառ է՝ մինչև 6 մ բարձրությամբ, հաճախ թփանման տեսք է ունենում։ Բնի և բազմամյա ճյուղերի կեղևը մոխրավուն է, հարթ կամ երկարավուն, կնճռապատ։ Ընձյուղները կապտականաչավուն են կամ կարմրավուն, ավելի ուշ դառնում են գորշ։ Տերևները եռաբլթակ են կամ պտղաբերող, ճյուղերի վրա ամբողջական, ձվաձև կամ եռանկյուն ձվաձև, 4-8 սմ երկարությամբ և 3-6 սմ լայնությամբ, ձգված գագաթով, թույլ սրտանման, կտրված կամ կլորավուն հիմքով, անհավասար սղոցաատամնաեզր, կրկնակի ատամնաեզր, կամ բլթակաատամնաեզր, բարակ, մերկ, վերևի կողմից՝ մուգ կանաչ, փայլուն, ներքևի կողմից՝ բաց կանաչավուն։ Աշնանը գունավորվում են վառ կարմրավուն։ Կոթունները 1,5-4 սմ երկարություն ունեն, մերկ են, նոսր, երկար մազմզուկներով։ Ծաղկում է տերևները բացվելուց 3-4 շաբաթ հետո։ Ծաղկաբույլերը երկար կոթունավոր հուրաններ են, խիտ, ձվաձև, կազմված՝ 20-60 ծաղիկներից։ Վերջիններս դեղնավուն են, մոտ 0,6 սմ տրամագծով։ Բաժակաթերթիկները ազատ են, առէջները ամրացած են սկավառակի ներքին եզրին, սերմնարանը խիտ մազմզուկապատ է։ Երկթևիկները հեռանում են շատ սուր անկյան տակ, որի հետևանքով հաճախ թևիկները անցնում են մեկը մյուսի վրա, կանաչ են կամ վառ վարդագույն, 2,2-3 սմ երկարությամբ։ Ծաղկում է հունիսին, պտուղները հասունանում են սեպտեմբեր-հոկտեմբեր ամիսներին։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Հեռավոր Արևելքում (Ամուրյան մարզ, Խաբարովսկի և Պրիմորսկի երկրամասեր), արևմուտքում մինչև Ջեյի և Սելեմջի գետերը, հյուսիսարևելյան Չինաստանում, Կորեայում։ Հայաստանի տարածքում մշակվում է գրեթե ամենուրեք, ինչպես քաղաքների կանաչապատման, այնպես էլ անտառապատման բնագավառում, դաշտապաշտպան ու ճանապարհամերձ տնկարկներում։ Ամենուրեք բավարար կերպով աճում, առատորեն ծաղկում և պտղաբերում է։ Ինքնացան է տալիս, չի ցրտահարվում։ Պահանջկոտ է հողի խոնավության նկատմամբ, լուսասեր է, սակայն լավ է աճում նաև ենթանտառում։

Կիրառություն
------------

Չինաստանում տերևներից սև ներկ են ստանում։ Արմատային առատ մացառներ տալու շնորհիվ կարելի է օգտագործել նաև հակաէրոզիոն տնկարկներում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 2, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ 120։


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) |
|  |
| Տաքսոնոմիա | GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2777482987 |

 |
|  |
| --- |
| **Թխկի գեղեցիկ** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Օճառածաղկավորներ (Sapindales) |
| **Ընտանիք** | Օճառազգիներ (Sapindaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | *Hippocastanoideae* |
| **Ցեղ** | Թխկի *(Acer)* |
| **Տեսակ** | **Թխկի գեղեցիկ** *(A. laetum)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Acer laetum***C.A.Mey. 1831 |

**Թխկի գեղեցիկ** (լատ.՝ Acer laetum), թխկազգիների ընտանիքի, թխկիների ցեղի բույս։ Էկոլոգիական խումբը` V: Մշակության հավանական շրջանները՝ 9, 20ա, 32։

Նկարագրություն
--------------

Ոչ մեծ ծառ է, 13-14 մ բարձրությամբ և մինչև 30-40 սմ բնի տրամագծով։ Երիտասարդ ընձյուղները մերկ են, կանաչ կամ կարմրավուն, երբեմն ծածկված կապտավուն խավով։ Բողբոջները մերկ են, կանաչ։ Տերևները բարակ են, բայց ամուր, 5 (հազվադեպ՝ 3-9) բլթականի, 6-12 (հազվադեպ՝ 1,7) սմ երկարությամբ և 8-14 (հազվադեպ՝ 18) սմ լայնությամբ, մերկ կամ ներքևից ջղերի ուղղությամբ մազմզուկապատ, կտրված, կլորասեպաձև կամ խոր սրտաձև հիմքով։

Բլթակները ձվաձև են, լայն կամ երկարավուն եռանկյունի, ամբողջաեզր։ Տերևակոթունը հավասար է տերևի երկարությանը։ Ծաղկաբույլը վահանաձև հուրան է, մերկ ծաղիկներով։ Ծաղիկները կանաչավուն են, մանր։

Բաժակաթերթիկները նեղ էլիպսաձև են, պսակաթերթիկները' համեմատաբար լայն։ Երկթևիկ-պտուղները մեկը մյուսից հեռանում են բութ, հազվադեպ'
ուղիղ անկյան տակ, 2,5-3,8 սմ երկարությամբ։ Սերմնարանները տափակ են, մերկ։

Ծաղկում է մայիսին, պտուղները հասունանում են սեպտեմբերին։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Կովկասում (Արևմտյան Նախակովկաս, Արևմտյան Կովկաս, Արևելյան Կովկաս, Չերքեզիա, Կոլխիդա, Թալիշ)։ Հայաստանի տարածքում հանդիպում է Թումանյանում, Նոյեմբերյանում, Կապանում և Գորիսում, ստորին անտառային գոտում, գետերի և առուների ափերին, ծովի մակերևույթից մինչև 800 մ բարձրությունների վրա, որտեղ աճում է խիստ հազվադեպ, հատ ու կենտ ծառերի ձևով։

Լավ մեղրատու է։ Գարնանը հավաքած հյութը պարունակում է մինչև 1,5 % շաքար։ Ջերմասեր բույս է, ցրտահարվում է 18—20 °C-ի սառնամանիքների դեպքում։

Խոնավասեր է, պահանջկոտ է հողային պայմանների նկատմամբ, բավականին ստվերատար է։ Բազմանում է սերմերի միջոցով։

Կիրառություն
------------

Գեղեցիկ ծառ է։ Ուշադրության արժանի է բնակավայրերի կանաչապատման բնագավառում օգտագործելու համար։ Հայաստանում կարող է կիրառվել միայն ցածրադիր, տաք շրջաններում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. (գրքի հատորը), Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ (գրքի էջը)։


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · iNaturalist |

 |
|  |
| --- |
| **Վարդակակաչ գորտնուկային** |
| Վարդակակաչ գորտնուկայինՎարդակակաչ գորտնուկային |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Գորտնուկածաղկավորներ (Ranunculales) |
| **Ընտանիք** | Գորտնուկազգիներ (Ranunculaceae) |
| **Ցեղ** | Հողմածաղիկ *(Anemone)* |
| **Տեսակ** | **Վարդակակաչ գորտնուկային** *(A. ranunculoides)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Anemone ranunculoides***L. 1753 |

**Վարդակակաչ գորտնուկային** (լատ.՝ Anemone ranunculoides), գորտնուկազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս, որը գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

10-20 սմ բարձրությամբ, կոճղարմատավոր, գեղազարդային բազմամյա խոտաբույս է։ Ծաղիկների տակ գտնվող ծածկոցը կազմված է մատնաձև հատված և արմատամերձ տերևներին նման ցողունային տերևներից։ Ծաղիկները դեղին են։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հանդիպում է միայն Իջևանի ֆլորիստիկական շրջանում։ Տարածված է Կովկասում, Եվրոպայում, միջերկրածովյան ավազանի երկրներում և Հյուսիսային Անատոլիայում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է միջին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 1000-2000 մ բարձրությունների վրա, անտառներում։ Ծաղկում է ապրիլ ամսին, պտղաբերում` մայիսին։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է։ Հյուսիսային Հայաստանում հայտնի է 3 պոպուլյացիաներում։ Տարածման շրջանի մակերեսը 5000 կմ²-ից պակաս է, բնակության շրջանի մակերեսը՝ 500 կմ²-ից պակաս է։ Տեսակին անտառների հատումների և ներքին գործոնների պատճառով սպառնում է տարածման և բնակության շրջանների կրճատում։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ, CITES–ի և Բեռնի կոնվենցիայի հավելվածներում ընդգրկված չէ։

Պոպուլյացիայի մի մասը պահպանվում է «Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2776920858 |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Anemonoides ranunculoides
* BioLib: 38359
* EoL: 596861
* EPPO: ANMRA
* EUNIS: 177359
* GBIF: 3033266
* GRIN: 3400
* iNaturalist: 124816
* IPNI: 13507-2
* IRMNG: 11170227
* ITIS: 181878
* NBN: NBNSYS0000002701
* NCBI: 168005
* PalDat: Anemone\_ranunculoides
* Plant List: kew-2638630
* PLANTS: ANRA2
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:13507-2
* VASCAN: 8437

 |

 |
**Դաշտ** (էստ․՝ Põld), նկարված մուլտիպլիկացիոն ֆիլմ, որը նկարահանվել է 1978 թվականին։ Ռեժիսոր Ռեյն Ռաամատը ստեղծել է պոեմ մարդու աշխատանքի մասին՝ հեշտ, ամենօրյա, որը պահանջում է համառություն, կամք, պահանջկոտություն։ Այս թեման նրա մոտ մարմնավորված է հողագործի կերպարով, որը ցույց է տալիս փոխաբերության, խորհրդանիշի բնույթը։

Սյուժե
------

Ճահճի մեջ, մի կղզու վրա ապրում են մարդն ու ձին։ Ամեն օր նրանք գալիս են դաշտ, որը լցված էր քարերով, մարդը դրանք գցում է սայլի մեջ և տանում։ Ամեն օր բեռը, որը պետք է քարշ տար ձին, գնալով ծանրանում էր։ Մի օր նա պոկում է քարշափոկն ու փախչում մարդուց։ Մարդը նրան իզուր կանչում ու սպասում է։ Որոշ ժամանակ անց մարդը հասկանում է, որ ձիուց շատ է պահանջել։ Հիմա նա միայնակ է քարերը հավաքում։ Վերջապես դաշտն ազատ է և նա կարող է ցորեն ցանել։ Ամբողջ ցուրտ ամառը ճահիճներում թափառելուց հետո, ձին վերադառնում է կղզի, որը հիմա վերածվել է ծաղկուն բլրի։ Այստեղ նա նորից կաշխատի մարդու հետ։

Հեղինակներ
----------

Այս ֆիլմում Ռաամատն իր վրա է վերցրել և՛ ռեժիսորի, և՛ բեմադրող նկարչի, և՛ սցենարի հեղինակի դերերը։ Նրա կարծիքով միայն այդպես կարելի է հասնել ստեղծագործության փոքր արտահայտչությանը։

|  |  |
| --- | --- |
| Ռեժիսոր | Ռեյն Ռաամատ |
| Սցենարիստ | Ռեյն Ռաամատ |
| Բեմադրող նկարիչներ | Ռեյն Ռայդմե,Ռեյն Ռաամատ |
| Օպերատոր | Արվի Իլվես |
| Կոմպոզիտոր | Անտի Մարգուստե |
| Հնչյունային օպերատոր | Տոյվե Էլմե |

Ֆիլմում շատ գույներ չկան․ մեծ մասամբ այն միագույն է։ Կինոքննադատ Ա․ Ասենինը համեմատում է «Դաշտի» կառուցվածքը, մյուս սոնատային ձևով ստեղծագործությունների հետ․ «քանի որ իր մեջ կրում է թեմաների համադրումն ու դրանց մշակումը։ Սա նկար է, որը «հնչում է», որը «կարելի է լսել», որն ունի կարող է շարժվել, ռիթմիկ-ժամանակային տևողությամբ»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Internet Movie Database — 1990.
2. ↑  *Асенин С.* Верность избранному пути // Кинопанорама. — Искусство, 1981. — Т. 3. — С. 192.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Põld (Поле)(անգլ.) ֆիլմը Internet Movie Database կայքում
* «Поле» մուլտֆիլմը «Անիմատոր.ռու» կայքում

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database · Animator.ru |

 |
**Ժարգոնային բառերը** հիմնականում խոսակցական բնույթ ունեն և հասկանալի են այն խավերի ու խմբերի համար, որոնք գաղտնիության կամ այլ նպատակով ստեղծել ու գործածում են դրանք։

Սովորաբար ժարգոնային բառերը վերաբերվում են գողերին կամ հասարակության մեջ առկա այլ խմբերի, չնայած ժարգոնային բառապաշարից կարող են օգտվել միայն քրեական հանցագործները, բանտարկյալները, երբեմն նաև առանձին մասնագիտությունների տեր մարդիկ՝ վարորդ, զինվորականներ, նավաստիներ, առևտրականներ, չարչիներ, նույնիսկ երիտասարդության որոշ խավեր՝ դպրոցականներ, ուսանողներ և այլն։ Օրինակ՝ գողական գնալ, քսիվ, մենթ, խոխմա, շախի կայնել, գրեֆ, ռամ, շմոն։ Իսկ ուսանողների խոսակցական լեզվում հաճախ են լսվում՝ դուխով, մանթրաշ (մանթո), քաշվել, շուխուռ, քցել, քյոլել, կայֆ, թույն։ Ժարգոնային բառերի մի մասը գրական լեզվում գործածվում են, բայց ոչ հիմնականում իրենց բուն, այլ ուրիշ իմաստներով։

Օրինակ՝

* քաշվել – փորձանքի մեջ ընկնել
* գլխին քաշել – մեկ շնչով խմել
* թույն – աննախադեպ
* մուկ տշել – անգործության մատնվել։

Մյուսները անցել են այլ լեզուներից որպես օտարաբանություններ։ Օրինակ՝ փսիխ, խոխմա, կայֆ, վալնավատ, ուբեդիտ, կանկռետնի, սաղ, սալամաթ, մերսի, օքեյ։

Աշակերտների, դպրոցականների շրջապատում ընդունված է բառերի կրճատ ձևերի գործածությունը։ Օրինակ՝ անգլ չկա, մաթեմ, աշխարհից ուշացել եմ։

Իսկ փոքրիկների լեզվում՝ տիտիկ անել, չոփ-չոփ անել, կակա, քխ, հաֆո։

Ժարգոնային, ծածկալեզվային բառերի տարատեսակն է՝ գռեհկաբանությունը կամ հասարակաբանությունը, որոնց մեջ հիմնականում մտնում են արհամարհական, անարգական, հայհոյական բառերը։ Օրինակ՝ դանդալոշ, ռեխ, զխտվել, շնթռել, լակել, խժռել, ռնդել։

Որքան էլ գռեհկաբանությունները ոճական որոշակի նպատակադրում ունենան, այնուամենայնիվ նրանց գործածություն շատ քիչ դեպքերում կարող է գեղագիտական առումով արդարացում ունենալ, խոսքը վերաբերվում է այն դեպքերին, երբ դրանք ունեն անխափանողական գործառույթ, այն խիստ բացառիկ դեպքերի, երբ նկարագրում են՝ բանտը, գաղութը, կալանավայրը և նման միջավայրերը ու այդտեղ գործող մարդկանց, նրանց մտածողությունը, հաղորդակցությունը։ Իսկ մնացած դեպքերում դրանք բացասաբար են անդրադառնում ոչ միայն գեղարվեստական երկի, նրա լեզվական մշակույթի վրա այլև նրանց երբեմնի գործածությունը խրախուսելի չէ և դաստիարակչական և առավել ևս գեղագիտական նկատառումներով։

|  |
| --- |
| 
  **Լեզվաբանություն**
 |
| **՞**Ոզնագլխիկ Տուրնեֆորի |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Բաժին | Ծածկասերմեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Բարդածաղկավորներ |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Ոզնագլխիկ Տուրնեֆորի |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Echinops tournefortii

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Ոզնագլխիկ Տուրնեֆորի** (լատ.՝ Echinops tournefortii), բարդածաղկավորների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Մինչև 1 մ բարձրությամբ բազմամյա բույս է։ Ցողունն ունի սպիտակ թաղիքային թավոտություն, զամբյուղների տակ տերևակալած չէ։ Տերևները շատ փշոտ են, գոգավոր կամ փետրաձև հատված, վերևից` ոստայնանման, տակից՝ թաղիքային թավոտությամբ և գեղձերով ծածկված ջղերով։ Խոզանների փունջը խիտ չէ և հասնում է զամբյուղի կեսին։ Ծածկոցի բոլոր տերևները՝ արտաքինները և միջինները, ունեն երկար, կոշտ, ցցված փշոտ–թարթիչավոր եզրեր, գագաթում` հազվադեպ փոքր կարճոտիկ գեղձերով։ Պսակը դժգույն–երկնագույն է։

Տարածվածություն
---------------

Հանդիպում է Իջևանի ֆլորիստիկական շրջանում (Իջևանի և Բերդի շրջակայք)։ Աճում է նաև Արևելյան Անատոլիայում և Հյուսիսարևմտյան Իրանում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ստորին և միջին լեռնային գոտիներում՝ ծովի մակարդակից 700–1400 մ բարձրությունների վրա, ինչպես նաև անտառների եզրերին։ Ծաղկում է օգոստոս–սեպտեմբեր ամիսներին, պտղաբերում՝ սեպտեմբեր-հոկտեմբերին։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է։ Հայտնի է ինտենսիվ տնտեսական գործունեության գոտում գտնվող մեկ պոպուլյացիա։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES–ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանության գործողություններ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · iNaturalist · NCBI · WoRMS |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Echinops tournefortii
* GBIF: 5392723
* iNaturalist: 926310
* IPNI: 202711-1
* NCBI: 274438
* Plant List: gcc-101945
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:202711-1
* Tropicos: 2730071
* WoRMS: 1102962

 |

 |
**Վադա փավ**, (մարաթհի՝ वडा पाव), հայտնի բուսական ֆասթ-ֆուդ ուտեստ։ Տարածված է Հնդկաստանի Մահարաշտրա և Գուջարաթ նահանգներում։ Իրենից ներկայացնում է սենդվիչ, կազմված ոչ քաղցր հացից (փավ) և երկու կարտոֆիլային կոտլետներից (վադա)։ Կծու, ախորժելի ուտեստ է։ Ենթադրվում է, որ առաջացել է Բոմբեյում ` 1971 թվականին։

Պատրաստում
----------

Մանր կտրատած կանաչ չիլին, կոճապղպեղը և քրքումը, տապակում են ձեթով և մանանեխի սերմերի հետ միասին խառնում են եփած կարտոֆիլային պյուրեին, ավելացնում մի քիչ ալյուր և ստացված զանգվածից ձևավորում ոչ մեծ կոտլետներ, որից հետո տապակում յուղի կամ ձեթի մեջ։ Վադա փավը սովորաբար մատուցում են չատնիով (հնդկական համեմունք), որը պատրաստվում է կոկոսի քերած միջուկով, տամարինդով և սխտորով։ Այս ուտեստին կարող են ավելացնել նաև պանիրի շերտեր, սիչուանյան սոուս, ուտել սամսայով (կարկանդակի տեսակ)։

«*Jain vada pav*»-ը չի պարունակում սոխ, սխտոր և կարտոֆիլ։
Գուջարաթ նահանգում տարածված է չտապակված կարտոֆիլով բաղադրատոմսը, որը կոչվում է «Բոմբեյի վադա փավ»։

Վադա փավ պատրաստում են ինչպես խոշոր, արագ սննդի ցանցերում, այնպես էլ փողոցային առևտրականները։

Տեղեկագրություն
---------------

Deconstructing the Pav Bhaji. *Hafta magazine*, 16.10.2006 Archived 2009-01-05 at the Wayback Machine.
«**Կալի երգ**», Հովհաննես Թումանյանի բանաստեղծություններից մեկը, որը գրվել է 1889 թվականին։

Պատմություն
-----------

Հովհաննես Թումանյանը «Կալի երգ» բանաստեղծությունը գրել է 1889 թվականին։

Ինքնագիրը չի պահպանվել։

«Լոռեցոնց» ենթավերնագրով այն առաջին անգամ տպագրվել է «Մուրճ» ամսագրում, այնուհետև՝ Երևանում 1940-1959 թվականներին լույս տեսած Հովհաննես Թումանյանի երկերի ժողովածուի գիտական հրատարակության I հատորում։

Արտատպվել է «Մուրճ» ամսագրից։ Երևանում 1940-1959 թվականներին լույս տեսած Հովհաննես Թումանյանի երկերի ժողովածուի գիտական հրատարակության I հատորի էջ 616-ում կա հետևյալ խմբագրական ծանոթագրությունը․

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ժողովրդական երգ է։ Հիշեցնում է մեր ֆոլկլորային ժողովածուներում և պարբերականներում տպագրված Լոռու կալերգերը։ Թումանյանը, հավանորեն, օգտագործել է բանավոր աղբյուրներից իրեն հայտնի Լոռու կալերգերը, ինչ հաստատում է առաջին հրատարակության ենթավերնագիրը։ |  |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Թումանյան Հովհաննես (1988)։ *Երկերի լիակատար ժողովածու*։ Երևան: Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն։ էջ 552

Վիքիդարանի պատկերանիշըՎիքիդարանի պատկերանիշը Վիքիդարանում կան նյութեր այս թեմայով՝  
**Կալի երգ**