**Ֆրանկենշթեյնի բարդույթ** (անգլ.՝ Frankenstein complex), տերմին, որը ստեղծել է Իսահակ Ազիմովը ռոբոտների մասին վեպերում մեխանիկական մարդկանցից իրական մարդկանց վախը նկարագրելու համար։

*Ֆրանկեյնշթեյնի բարդույթը* ցույց է տալիս, թե ինչպես է Ֆրանկենշտեյնի կերպարը կարևոր դեր խաղում տեխնոլոգիական նորարարությունների վտանգների մասին մեր պատկերացումների ձևավորման մեջ, ինչպես նաև այն մասին, թե ինչպես ենք մենք շարունակում մտածել մեր մասին՝ որպես մարդ։

Պատմություն
-----------

Ազիմովի որոշ գիտաֆանտաստիկ պատմվածքներում և վեպերում կանխատեսվում է, որ այս կասկածը կդառնա ամենաուժեղն ու տարածվածը «մեխանիկական մարդկանց» նկատմամբ, որոնք առավել շատ նման են բանական մարդուն (տես՝ *անդրոիդ*), բայց այն նաև դրսևորվում է ավելի ցածր մակարդակի ռոբոտների դեմ, որոնք պարզ էլեկտրամեխանիկական ավտոմատներ են։

*Ֆրանկենշթեյնի բարդույթը* շատ առումներով նման է ճապոնացի ռոբոտատեխնիկ Մ. Մորիի չարագուշակ հովտի (անգլ.՝ uncanny valley) վարկածին։

«Ֆրանկենշթեյնի բարդույթ» անվանումը առաջացել է Մ. Շելլիի 1818 թվականի «Ֆրանկենշթեյն կամ Ժամանակակից Պրոմեթևսը» վեպի կերպարի` Վիկտոր Ֆրանկենշթեյնի անունից։ Շելլիի պատմության մեջ Ֆրանկենշտեյնը ստեղծում է խելացի, ինչ-որ չափով գերմարդկային արարած, բայց նա գտնում է, որ իր ստեղծագործությունը սարսափազդու տեսք ունի և հրաժարվում է նրանից։ Վիկտորի և նրա ստեղծագործության միջև վենդետան, ի վերջո, հանգեցնում է Վիկտորի մահվանը։

Իր գեղարվեստական գրականության մեծ մասում դոկտոր Ազիմովը ռոբոտների նկատմամբ հասարակության ընդհանուր վերաբերմունքը ներկայացնում է որպես բացասական, սովորական մարդիկ վախենում են, որ ռոբոտները կա՛մ կփոխարինեն նրանց, կա՛մ կտիրեն, թեև գերակայությունը չի թույլատրվի Ռոբոտաշինության երեք օրենքների առանձնահատկությունների համաձայն։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ռոբոտը չպետք է վնաս հասցնի մարդուն կամ անգործության միջոցով, թույլ տա, որ մարդուն վնաս հասցվի։- Ռոբոտաշինության առաջին օրենք |  |

Այնուամենայնիվ, Ազիմովի հորինված երկրային հասարակությանը դա լիովին չի համոզում, և շարունակում է մեծ մասամբ կասկածամտորեն վերաբերվել և վախենալ ռոբոտներից։ *I, Robot* շարքի «Փոքրիկ կորած ռոբոտը» *(Little Lost Robot, 1947)* կարճ պատմվածքը հենց «ռոբոտներից վախի» մասին է։

Ազիմովի ռոբոտ-վեպերում *Ֆրանկենշտեյնի բարդույթը* մեծ խնդիր է ռոբոտագետների և ռոբոտ արտադրողների համար։ Նրանք անում են ամեն ինչ՝ հանրությանը վստահեցնելու, որ ռոբոտներն անվնաս են, թեև` դրանով հանդերձ, երբեմն թաքցնում են ճշմարտությունը, քանի որ նրանք կարծելով, որ հասարակության կողմից սխալ կհասկացվեն։ Հասարակության վախը և արտադրողների արձագանքը Ազիմովի գեղարվեստական գրականության մեջ հայրականության, հայրականության հանդեպ վախի և դրանից բխող կոնֆլիկտների օրինակ է։

Նույն թեման հանդիպում է ավելի ուշ գեղարվեստական ստեղծագործություններում, որտեղ ներկայացված են ռոբոտներ, թեև այն հազվադեպ է հիշատակվում որպես այդպիսին։

Հետաքրքիր փաստեր
----------------

Ռոբոտների նկատմամբ մարդկանց թշնամանքի օրինակներ եղել են իրական կյանքում. օրինակ՝ մի տարածքում, որտեղ ինքնակառավարվող մեքենաների փորձարկումներ են անցկացվել, բնակիչները վանդալիզմի են ենթարկել այդ մեքենաները։

Տես նաև
-------

* Տրանսհումանիզմ կամ Ֆրանկենշտեյնի փաստարկ – փաստարկ ինժեներական խելացի էակների (բայց ոչ հատուկ ռոբոտների) դեմ
* Չարագուշակ հովիտ – վարկած, ըստ որի` ենթադրվում է, որ մարդկանց նմանվելու համար ստեղծված իրերի նկատմամբ հուզական անջրպետ կա. դրանց չի բավարարում կատարյալ միմիկրիան։
* Պոզիտրոնային ուղեղ

Գրականություն
-------------

* Jean-Jacques Lecercle, *Frankenstein: Mythe et Philosophie* (Press Universitaires de France, 1997)
* Shuntaro, Ono, *Frankenstein Complex: what can change someone into a monster*(Seisoushobou, 2009) 小野俊太郎『フランケンシュタイン・コンプレックス』（青草書房 2009年）

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Olander, editors Patricia Warrick, Martin Harry Greenberg, Joseph (1978). *Science fiction : contemporary mythology : the SFWA-SFRA* (1st ed.). New York: Harper & Row. էջեր 252. ISBN 0-06-046943-9. `{{cite book}}`: `|first1=` has generic name (օգնություն)CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
2. ↑  University, Carnegie Mellon. «The Frankenstein Complex - Posner Center - Carnegie Mellon University». *www.cmu.edu* (անգլերեն). Վերցված է 2022 թ․ դեկտեմբերի 24-ին.
3. ↑  «appearance versus behavior». *web.archive.org*. 2005 թ․ նոյեմբերի 24. Արխիվացված է օրիգինալից 2005 թ․ նոյեմբերի 24-ին. Վերցված է 2022 թ․ դեկտեմբերի 24-ին.
4. ↑  «Robocon founder Dr. Masahiro Mori | The Japan Times Online». *web.archive.org*. 2011 թ․ մարտի 13. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ մարտի 13-ին. Վերցված է 2022 թ․ դեկտեմբերի 24-ին.
5. ↑  «The Project Gutenberg eBook of Frankenstein: or, The Modern Prometheus, by Mary W. Shelley». *gutenberg.org*. Վերցված է 2022 թ․ դեկտեմբերի 24-ին.
6. ↑  Romero, Simon (2018 թ․ դեկտեմբերի 31). «Wielding Rocks and Knives, Arizonans Attack Self-Driving Cars». *The New York Times* (ամերիկյան անգլերեն). ISSN 0362-4331. Վերցված է 2021 թ․ օգոստոսի 7-ին.
7. ↑  Albert, Victoria (2018 թ․ դեկտեմբերի 31). «Arizonians Attack Waymo's Self-Driving Cars in Protest: NYT». *The Daily Beast*.

Արտաքին հղումներ
----------------

* BEAUCHAMP, GORMAN (1980). «The Frankenstein Complex and Asimov's Robots». *Mosaic: A Journal for the Interdisciplinary Study of Literature*. **13** (3/4): 83–94. ISSN 0027-1276.
* «The Frankenstein Complex». *International Films - Independent Films | Music Box Films* (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2022 թ․ դեկտեմբերի 24-ին.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 62942251 |

 |