**Մաշտոց** (Մաշտոց ծիսարան կամ Ծիսարան), Հայ Առաքելական Եկեղեցու ծիսական գիրք։ Պարունակում է քրիստեոնեական ծիսակարգի կանոններ, նաև հատուկ աղոթքներ, օրհնություններ։

Անվանում
--------

Անվան ծագումը կապվում է կամ Մեսրոպ Մաշտոցի, Կիրակոս Գանձակեցու կարծիքով՝ Մաշտոց Ա Եղիվարդեցի կաթողիկոսի անվան հետ (հայագիտության մեջ առավել հավանական է համարվում 2-րդ վկայությունը)։

Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ ծիսական արարողակարգերի կանոնակարգմամբ զբաղվել է Սահակ Պարթև կաթողիկոսը, և ոչ թե Մեսրոպ Մաշտոցը՝ ուսումնասիրողների մի մասը կարծում է, որ Մաշտոց կաթողիկոսն է կարգավորել նախորդ հայրապետների (Գրիգոր Ա Լուսավորչից սկսած) կողմից տարբեր ժամանակներում Հայոց եկեղեցու ծիսական համակարգ ներմուծված կանոնները, ամոփել է դրանք մեկ ժողովածուի մեջ։ Այդ պատճառով նրա անունով էլ ժողովածուն կոչվել է *Մաշտոց*։

Պատմություն
-----------

Ձևավորվել է 4-5-րդ դարերից՝ պահպանելով հեթանոսական Հայաստանում տարածված մի շարք հնագույն ծեսերի հետքեր՝ նվիրված կյանքի հիմնական հանգուցակետերին (մկրտություն, պսակ, թաղում), ջրի պաշտամունքին (ջրօրհնեք, խաչալվա, ոտնլվա, ջրհորի օրհնություն), բուսականության և պտղաբերության (սերմ, կալ, հնձան և այլն), ընտանիքի (տան, սեղանի, աղի և այլն) պաշտամունքներից բխող օրհնություններ։ Ընդգրկում է նաև սկզբնապես հմայական ու ոգեկոչման գործողությունների հետ կապված ծեսեր (դիվահարի, լուսնոտի, մատաղի, հացի օրհնությունները և այլն)։ Ժողովածուի կազմավորմանն ու հարստացմանը մասնակցել են Գրիգոր Ա Լուսավորիչը, Սահակ Ա Պարթևը, Հովհաննես Ա Մանդակունին, Մաշտոց Ա Եղիվարդեցին, Գրիգոր Բ Վկայասերը, Ներսես Շնորհալին, Գրիգոր Տաթևացին և ուրիշներ։ Ծիսարան են ներմուծվել նաև Բարսեղ Կեսարացու, Գրիգոր Նազիանզանցու, Եփրեմ Ասորու, Կյուրեղ Երուսաղեմացու ամբողջական կանոնների, որոշ քարոզների և աղոթքների թարգմանություններ, հայ հեղինակների ծիսական բովանդակության ինքնուրույն նյութեր։

Լինում են Փոքր կամ Առձեռն (բովանդակում է քահանայի խորհուրդներն ու արարողությունները՝ մկրտություն, դրոշմ և այլն), Մայր (եպիսկոպոսական արարողություններ՝ ձեռնադրություն, գավազանի ընծայություն, եկեղեցու օծում և այլն), Հայր (կաթողիկոսին պատկանող արարողություններ՝ կաթողիկոսի օծում, մյուռոնօրհնեք և այլն) Մաշտոցներ։ Հարուստ և բազմազան է Մաշտոցի երաժշտական բաղադրիչը, որը պայմանավորված է երաժշտածիսական գրքերի կենցաղավարման համակարգում նրա առանձնահատուկ դերով։ Ի տարբերություն այլ եկեղեցական գրքերի՝ Մաշտոցն սկզբնապես նախատեսվել է նաև արտաեկեղեցական կենցաղավարման համար։ Ձեռագիր Մաշտոցներում կանոնների ընթերցվող նյութերում ընդմիջարկվում են խազագրված սաղմոսներով, շարականներով, գանձերով ու տաղերով։

Ուշ միջնադարում երևան են եկել խառը տիպի ժողովածուներ՝ Մաշտոց-Գանձարաններ, Մաշտոց-Տաղարաններ, որտեղ աշխարհականացման ոգին դրսևորված է ոչ միայն երաժշտաբանաստեղծական նյութի առավել շեշտադրումով, այլև աշխարհիկ և ժողովրդական տաղերի ու ողբերի երևան գալով։ Կանոնագրված և չկանոնագրված երգասացությունների առկայությունը Մաշտոցի երաժշտական շարքերում, դրանց «բաց ձևի» միտումը ժողովածուի հիմնական տարբերությունն են այլ երաժշտածիսական գրքերից։

Հայ գրիչներն ստեղծել են մի շարք Մաշտոցներ, որոնցից հիշատակելի են Մատենադարանի № 1001, Վենետիկի Սբ. Ղազար վանքի մատենադարանի № 457, Երուսաղեմի Սբ Հակոբյանց վանքի մատենադարանի № 2027 ձեռագրերը և այլն։

Առաջին տպագիր Մաշտոցը լույս է տեսել 1667 թվականին Ամստերդամում՝ Ոսկան Երևանցու նախաձեռնությամբ։

Տեսակներ և բովանդակություն
--------------------------

Մաշտոց ծիսագրքի երեք տեսակ գոյություն ունի.

### Ձեռաց Մաշտոց

Կոչվում է նաև Հասարակ կամ Փոքր Մաշտոց և պարունակում է քահանայի կողմից կատարվող խորհուրդներն ու օրհնությունները.

* Կանոն ի Տաճար ընծայման նախքան զՄկրտութիւնն
* Կանոն կենդանարար Սուրբ Մկրտութեան
* Կանոն դրոշմ կատարելոյ
* Կարգ քառասնօրէին
* Կանոն նշան օրհնելոյ
* Կանոն կուսի պսակի
* Կանոն երկրորդ պսակի
* Կանոն թաղման ննջեցելոց աշխարհականաց
* Տան կարգն
* Եկեղեցւոյ կարգն
* Գերեզմանի կարգն
* Վերջին աղօթք ի տանն ննջեցելոյն
* Կանոն մեծի այգուց կատարելոյ
* Կանոն մեծի եօթն աւուր կամ քառասնօրեայ և կամ տարեմուտ կատարելոյ
* Կանոն տղայաթաղ կատարելոյ
* Տան կարգն
* Եկեղեցւոյ կարգն
* Գերեզմանի կարգն
* Վերջին աղօթք ի տանն ննջեցելոյն
* Կանոն տղայի այգուց կատարելոյ
* Կանոն տղայի եօթն աւուր կամ քառասնօրեայ և կամ տարեմուտ կատարելոյ
* Կանոն աղ օրհնելոյ
* Կանոն օրհնութեան մատաղի
* Կանոն եկեղեցւոյ զգեստ և այլ սպասս օրհնելոյ
* Կանոն նոր գիրք օրհնելոյ
* Կանոն սկիհ և մաղզմայ օրհնելոյ
* Կանոն ջրհոր օրհնելոյ
* Կանոն զարտորայս, զսերմանիս զարմտիս և զհնձան օրհնելոյ
* Աղօթք վասն երաշտի
* Կանոն նորակերտ բնակութիւն և տուն օրհնելոյ
* Կանոն նորոգ սափրելոյ զհերս պատանւոյն
* Կանոն խաչալուայ առնելոյ որ կոչի Խաչահանգիստ
* Կանոն դժուարածին յղի կնոջ
* Կանոն գիշերային ժամու աղոթից
* Կանոն վասն այսահարաց և լուսնոտից Սրբոյն Գրիգորի Նարեկացւոյ յաղօթամատոյց գրոց (բան ՂԱ)
* Աւետարանք բժշկութեան
* Աղօթք Սրբոյն Գրիգորի Նարեկացւոյ վասն բժշկութեան (բան ԺԸ)
* Տնօրհնէք ի Սուրբ Ծննդեան
* Տնօրհնէք ի Սուրբ Զատկի

### Մայր Մաշտոց

Պարունակում է այն խորհուրդները, որոնք կատարվում են եպիսկոպոսի կողմից.

* Ձեռնադրութիւն
* Գաւազանի տուչութիւն
* Եկեղեցւոյ օծում
* Քահանայաթաղ

### Հայր Մաշտոց

Պարունակում է.

* Կաթողիկոսի օծում
* Միւռոնի օրհնութիւն

Աղբյուրներ
----------

* Մաշտոց, Էջմիածին, 2001,
* Մ. արք. Օրմանեան, Ծիսական բառարան, Մոնթրէալ 2001,

Գրականություն
-------------

* Պողարեան Ն. Ծիսագիտութիւն, Նիւ Եորք, 1990։
* Արևշատյան Ա. «Մաշտոց» ժողովածուն որպես հայ միջնադարյան երաժշտական մշակույթի հուշարձան, Ե. 1991:
* Conybeare Fr. Rituale Armenorum, Oxf. 1905.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ձեռաց Մաշտոց, առցանց տարբերակ(չաշխատող հղում)

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |