Հյուսիսարևմտյան Զագրոսում Բարադոստ լեռներում գտնվող Շանիդար քարանձավը (Իրաքում), որտեղ հայտնաբերվել են բարադոստյան մշակույթի առաջին հետքերը:
**Բարադոստյան մշակույթ** (նաև **Զագրոսի օրինյակ** և **զագրոսական օրինյակ**)՝ վերին պալեոլիթի կայծքարի արդյունաբերության հնագիտական մշակույթ Հարավարևմտյան Ասիայում մոտ 36 000-ից մինչև մոտ 17 000 թվականներին մեր թվարկությունից առաջ։ Սա հաջորդել է մուստիերյան մշակույթին և փոխարինվել է զարզիյան մշակույթով։ Առաջին հնագիտական մշակույթներից մեկն է, որը վերագրվում է անատոմիականորեն ժամանակակից մարդկանց։

Տեղագրություն և բնակավայրեր
---------------------------

Բարադոստյան մշակույթի հիմնական տարածքը գտնվում է Զագրոս լեռների կենտրոնական մասում՝ Իրանի և Իրաքի սահմանին։ Այս հնագիտական մշակույթի հետ կապված վայրերի մեծ մասը հայտնաբերվել են իրանական Զագրոսում, որոնց թվում  Խառ քարանձավը Բեհիստունում, Վարվասի քարայրը Քերմանշահ քաղաքի մոտ, Առջանէ, Եաֆթէ և Քալդար քարանձավները Լոռեսթան նահանգի կենտրոնում, Էշքաֆտէ Գավի քարանձավը Ֆիրուզաբադում, Բուֆ քարանձավը Ֆարս նահանգի հյուսիսարևմտյան մասում։ Հավանաբար տվյալ մշակույթի հետքերը հայտնաբերվել են Գեարմ Ռուդում՝ Մազանդարան նահանգում, կենտրոնական Էլբուրսում։ Իրաքում բարադոստյան մշակույթը ներկայացված է Շանիդար քարանձավում։

Հետազոտության պատմություն
-------------------------

Հնագիտական հետազոտությունների ռահվիրան Զագրոսում Դորոթի Գարրոդն էր։ Նա 1930-ականներին այս մշակույթը նույնացրեց որպես օրինյակի տեղական տեսակ։ Բարադոստյան մշակույթի ուսումնասիրության համար կարևոր են 1950-ականների պեղումները Շանիդար քարանձավում, որոնք բացահայտեցին C շերտից վաղ վերին պալեոլիթի արդյունաբերությունը։ 1958 թվականին Ռալֆ Սոլեցկին ներկայացրեց այդ անհայտ քարե արդյունաբերությունը որպես շեղբերի և կտրիչների վերին պալեոլիթյան նոր արդյունաբերություն և, խորհրդակցելով Դորոթի Գարրոդի հետ, այն անվանել է «բարադոստյան»՝ ի պատիվ Բարադոստ լեռան (Զագրոսի մաս), որում գտնվում է Շանիդար քարանձավը։ Վերջերս առաջարկվել է, որ այս մշակույթը դիտել որպես «Զագրոսի օրինյակի մշակույթ»՝ Պորտուգալիայից մինչև Աֆղանստան տարածվաց օրինյակական համալիրի մաս։ Գեարմ Ռուդում 2000-ականներին հայտնաբերված արտեֆակտները կարծես համապատասխանում են ուշ բարադոստյանի արդյունաբերություններին։

Հիմնական բնութագրեր
-------------------

Բարադոստյան մշակույթի ծագումը պարզ չէ, քանի որ հասկացողություն չկա, թե արդյոք այս մշակույթը աստիճանաբար զարգացել է Զագրոսի նախորդ մուստիերյան մշակույթից, որը հիմնականում կապված է նեանդերթալցիների հետ, թե վաղ ժամանակակից մարդիկ Զագրոսի տարածաշրջան բերել են բարադոստյան մշակույթի հետ կապված տեխնոլոգիաները։ Հնարավոր է, որ բարադոստյան մշակույթի տեղական էպիպալեոլիթական զարզիյան մշակույթով փոխարինումի պատճառը եղել էր Վերջին սառցադաշտային առավելագույնը։

Այս ժամանակահատվածի բնակավայրերը Զագրոսում գտնվում են բաց երկնքի տակ, և դրանց տարբեր չափերը ներկայացնում են հիերարխիական համակարգ։ Ավելի մեծ բնակավայրերը կարող էին տեղավորել մինչև հիսուն մարդ։ Կային ընտանիքների փոքր կայաններ, որոնք ձևավորվել էին ավելի մեծ խմբերի քայքայման արդյունքում։ Զագրոսի վերին պալեոլիթյան բնակավայրերի հիերարխիայի ստորին մակարդակները ներառում են որսորդական ճամբարներ, որոնք կարող են տեղավորել մեկից հինգ հոգի և հարմար են կարճաժամկետ բնակության համար։

Միջին պալեոլիթի մուստիերյան մշակույթի համեմատությամբ բարադոստյան մշակույթը ցույց է տալիս գործիքների տեսակների քանակի ավելացումն ու գործիքների պատրաստման տեխնիկայի վրա շեշտադրումը։ Քարե թիթեղների հնագիտական արդյունաբերությունը այժմ ավելի մեծ ուշադրությունը դարձնում շեղբերի վրա (քարե թիթեղներին երկարավուն և կանոնավոր ձևեր սալի) և ժամանակի ընթացքում դրանց չափերը աստիճանաբար նվազում են։ Դրանք օգտագործվում էին նոր մասնագիտացված գործիքների պատրաստելու համար, ներառյալ քերիչները, փորագրիչները և նեղ ծայրերը, որոնք հավանաբար նիզակների կամ նետերի համար էին։ Կարևոր նորամուծությունները ներառում են նաև ոսկորների կիրառումը մախաթի համար։ Ի հայտ եկած շեղբերն ու մանրաբյուրեղները ազդարարում են կենսակերպի փոփոխության մասին դեպի բույսերի ռեսուրսների ավելի մեծ օգտագործման։ Այս հաստատվում է նույնպես  հարթ քարերի օգտագործումը բուսական մթերքները նաև կավաքարերը մանրացնելու համար։

Սակայն, չնայած բոլոր ապացույցներին, այդ թվում կավաքարերի օգտագործմանը, այս պահին բարադոստյան ժամանակահատվածի Զագրոսի բնակիչների արվեստի ապացույցներ չեն գտնվել։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Olszewski, Deborah I.; Dibble, Harold L. (1994 թ․ փետրվարի 1). «The Zagros Aurignacian». *Current Anthropology*. **35** (1): 68–75. doi:10.1086/204242. ISSN 0011-3204.
2. ↑  «ОРИНЬЯК • Большая российская энциклопедия - электронная версия». *bigenc.ru*. Արխիվացված է օրիգինալից 2022 թ․ հունիսի 15-ին. Վերցված է 2022 թ․ մարտի 28-ին.
3. 1 2 3 4  Shidrang, Sonia (2018). Nishiaki, Yoshihiro; Akazawa, Takeru (eds.). *The Middle to Upper Paleolithic Transition in the Zagros: The Appearance and Evolution of the Baradostian* (անգլերեն). Singapore: Springer Singapore. էջեր 133–156. doi:10.1007/978-981-10-6826-3\_10. ISBN 978-981-10-6825-6.
4. 1 2 3  Benco, Nancy; Brooks, Alison S.; Delson, Eric; Kramer, Carol; Shea, John J. (2000). «Asia, Western» [Ասիա, Արևմտյան] (PDF). In Delson, Eric; Tattersall, Ian; Van Couvering, John A.; Brooks, Alison S. (eds.). *Encyclopedia of Human Evolution and Prehistory* [*Մարդկային զարգացման և նախապատմության հանրագիտարան*] (PDF) (անգլերեն) (2nd ed. ed.). Նյու Յորք, ԱՄՆ: Garland Pub. էջեր 91–101. ISBN 978-1-135-58227-2. `{{cite book}}`: `|edition=` has extra text (օգնություն)
5. 1 2 3  «برادوستی فرهنگ» [Բարադոստյան մշակույթ]. *دانشنامه جهان اسلام [Իսլամական աշխարհի հանրագիտարան]*. Վերցված է 2022 թ․ ապրիլի 11-ին.
6. ↑  Tsanova, Tsenka (2013 թ․ հուլիսի 1). «The beginning of the Upper Paleolithic in the Iranian Zagros. A taphonomic approach and techno-economic comparison of Early Baradostian assemblages from Warwasi and Yafteh (Iran)». *Journal of Human Evolution* (անգլերեն). **65** (1): 39–64. doi:10.1016/j.jhevol.2013.04.005. ISSN 0047-2484.
7. ↑  Berillon, G; Asgarikhaneghah, A; Antoine, P; Bahain, J; Chevrier, B; Zeitoun, V; Aminzadeh, N; Beheshti, M; Chanzanagh, H (2007-04). «Discovery of new open-air Paleolithic localities in Central Alborz, Northern Iran». *Journal of Human Evolution* (անգլերեն). **52** (4): 380–387. doi:10.1016/j.jhevol.2006.10.004.
8. ↑  Otte, Marcel; Kozłowski, Janusz K. (2004-07). «La place du Baradostien dans l'origine du Paléolithique supérieur d'Eurasie». *L'Anthropologie* (ֆրանսերեն). **108** (3–4): 395–406. doi:10.1016/j.anthro.2004.10.005.
9. ↑  Heydari-Guran, Saman (2015). «Tracking Upper Pleistocene human dispersals into the Iranian Plateau: a geoarchaeological model». In Sanz, Nuria (ed.). *Human origin sites and the World Heritage Convention in Eurasia․ Volume 1* (անգլերեն). Փարիզ, Ֆրանսիա: United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO). էջեր 40–53. ISBN 978-92-3-100107-9. OCLC 936867805.
10. 1 2  Foundation, Encyclopaedia Iranica. «Welcome to Encyclopaedia Iranica». *iranicaonline.org* (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2022 թ․ ապրիլի 11-ին.
11. 1 2  *The Oxford handbook of Iranian history*. Touraj Daryaee. Oxford: Oxford University Press. 2012. էջեր 14–15. ISBN 978-0-19-973215-9. OCLC 670375356.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ այլ (link)