Մարդու վաղ միգրացիաների վերակառուցում ՝ ըստ միտոքոնդրիալ ԴՆԹ հետազոտության:
Բանական մարդու էվոլյուցիան հիմնականում տեղի է ունեցել Աֆրիկայում։ Առաջինը, որը լքել է Աֆրիկան ​​և բնակեցրել Եվրասիայի հարավը եղել են *ուղիղ քայլող մարդիկ (լատ.՝ Homo erectus)*, որոնց գաղթը սկսվել է մոտ 2 միլիոն տարի առաջ: *Ուղիղ քայլող մարդու* ընդլայնմանը հաջորդել է նրա ժառանգների՝ Հայդելբերգի մարդու, նեանդերթալցիների, դենիսովացիների ընդլայնումը։ Վերջին գենետիկական և հնագիտական հետազոտությունները վկայում են, որ ժամանակակից տիպի մարդու բնակեցումը Աֆրիկայից Մերձավոր արևելք տեղի է ունեցել առնվազն 2 ալիքով, առաջին մարդիկ այնտեղ են եկել 120-130 հազար տարի առաջ, վերաբնակիչների երկրորդ ալիքը թվագրվում է մոտ 60 հազար տարի առաջ: Այստեղից ժամանակակից տիպի մարդիկ նախ ուղղվել են դեպի արևելք և մոտ 70 հազար տարի առաջ բնակեցրել Հարավարևելյան Ասիան, տեղահանելով կամ մասամբ խառնվելով հնամենի մարդկանց նախորդ ալիքների հետ և հասել Ավստրալիա մոտ 55 հազար տարի առաջ: Սա եղել է նրանց առաջին ներթափանցումը այն երկրներ, որտեղ մարդը դեռ նախկինում չի եղել, նույնիսկ եթե խոսքը գնում է լայնորեն տարածված *ուղիղ քայլող մարդկանց* մասին։ Բանական մարդիկ Սիբիրում, Հեռավոր Արևելքում և Եվրոպայում սկսլե են բնակություն հաստատել համապատասխանաբար՝ հարավից հյուսիս, հյուսիս-արևելք և հյուսիս-արևմուտք՝ 45-10 հազար տարի առաջ: Ինչ վերաբերում է Ամերիկայի առաջին մարդկային բնակության ամսաթվերին, դեռ վեճեր են ընթանում: Վերջին գնահատականների համաձայն, համարվում է, որ մարդը Բերինգիայի միջով հասել է ժամանակակից Ալյասկայի տարածք մոտ 22 հազար տարի առաջ, Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկայի մնացած տարածքները կարողացել են արագ բնակեցնել 15 հազար տարի առաջ՝ Ալյասկայում սառցադաշտերի նահանջից հետո: Օվկիանիայի բնակեցման գործընթացը ժամանակի ընթացքում անհավասար է եղել: Նոր Գվինեա կղզին և մոտակա Մելանեզիա կղզիները, ենթադրաբար, բնակեցվել են Հարավարևելյան Ասիայից եկած մարդիկ, ովքեր կանոեով նավարկել են մոտ 30-50 հազար տարի առաջ, մոտ 2-4 հազար տարի առաջ բնակեցված է եղել Միկրոնեզիայի և Պոլինեզիայի մեծ մասը, գաղութացման գործընթացն ավարտվել է մ.թ մոտ 1200 թվականին: Մադագասկարը և Նոր Զելանդիան մնացել են չբնակեցված մինչև նոր դարաշրջանի սկիզբը: Անտարկտիդան, չնայած գաղութացման փորձին, մինչ օրս չունի մշտական բնակչություն, բացառությամբ բևեռային կայանների անձնակազմի:

Սկսած 1980-ական թվականներից՝ մարդու վաղ միգրացիաների ուսումնասիրությանը նպաստում են հնագիտության հաջողություններին։

Մինչև բանական մարդ
------------------

Բանական մարդու վաղ տեսակները՝ *աշխատող մարդիկ (լատ.՝ H. ergaster)* և *ուղիղ քայլող մարդիկ* եղել են առաջինը, որոնք գաղթել են Աֆրիկայից մոտ 1,9 միլիոն տարի առաջ: Փաստորեն, Աֆրիկայից *աշխատող մարդու* տարածման ժամկետները համընկնում են նրա՝ որպես տեսակ հայտնվելու և մարդկանց երկու ոտքերի վրա շարժման վերջնական անցման պահի հետ: Դա տեղի է ունեցել բանական մարդու որպես այդպիսին հայտնվելուց ընդամենը 500 000 տարի անց, երբ մարդակապիկները առաջին անգամ սովորեցին, թե ինչպես պատրաստել Օլդուվայի մշակույթի պարզունակ գործիքները: Մասնավորապես Դմանիսի հոմինոիդը Վրաստանում (Դմանիսի) հայտնվել է ավելի քան 1,7 միլիոն տարի առաջ։

Ինդոնեզիայի Ճավա կղզու մոտ բնակեցվել է *ուղիղ քայլող մարդու* բնիկ տեսակով մոտ 1,7 միլիոն տարի առաջ (Պիթեկանթրոպոս), իսկ Չինաստանը սինանթրոպոսներով՝ ավելի քան մեկ միլիոն տարի առաջ. Արևմտյան Եվրոպայում Հոմո անտեքոսորը (նախամարդը) հայտնվել է մոտ 1,2 մլն տարի առաջ իսկ Հոմո հեիդելբերգենսիսը (Հայդելբերգյան մարդ)՝ մոտ 800 հազար տարի առաջ: Նույնիսկ ենթադրում են, որ *ուղիղ քայլող մարդիկ* իմացել են, թե ինչպես կարելի է լաստանավեր կառուցել և նեղուցներ հատել տասնյակ կիլոմետր լայնությամբ կղզիների միջև, բայց այս վարկածը չի ապահովվում բոլոր գիտնականների կողմից: Օրանգուտանները, որոնք նույնպես գաղթել են Աֆրիկայից, Հարավարևելյան Ասիա են հասել մարդկանցից 15 մլն տարի առաջ: *Ուղիղ քայլող մարդիկ* գրեթե չի անցել արևադարձային և մերձարևադարձային գոտիներից այն կողմ:

750 тыс. лет назад предки неандертальцев и денисовцев отделились от линии, ведущей к анатомически современным людям, вышли из Африки и распространились по Евразии в начале среднего плейстоцена, пережили бутылочное горлышко в сокращении численности населения, возможно, скрестились с евразийцами из предыдущих волн «суперархаической» популяции гоминин, в значительной степени заменили их и разделились на восточные и западные группы населения — денисовцев (Denisovans) и неандертальцев (Neanderthals) около 500 тыс. лет назад: Հնարավոր է, որ նեանդերթալցիներն ու դենիսովացիները գենային հոսք են ստացել երկու տարբեր «սուպերարխիկ» պոպուլյացիաներից: Նեանդերթալցիներն ու դենիսովացիներն լայնորեն օգտագործել են կրակը տաքանալու և ճաշ պատրաստելու համար, ուստի կարողացել են տարածվել նաև ձմեռային բացասական ջերմաստիճաններով շրջաններում:

Վաղ բանական մարդիկ Աֆրիկայում
-----------------------------

Ներկայումս գիտական ​​հանրությունը հավատարիմ է մարդու աֆրիկյան ծագման տեսությանը, ըստ որի՝ բանական մարդը հայտնվել է Հարավարևելյան Աֆրիկայում մոտ 200 հազար տարի առաջ և այնտեղից տարածվել ամբողջ մոլորակով։ Աֆրիկյան ծագման հայեցակարգին հակադրվում է բազմատարածաշրջանային ծագման այժմ մարգինալ հիպոթեզը, որը ենթադրում է, որ *ուղիղ քայլող մարդիկ* երկրագնդի տարբեր կետերում ինքնուրույն վերածվել է բանական մարդու:

Քանի որ Միտոքոնդրիալ ԴՆԹ-ն (մտԴՆԹ) ժառանգվում է միայն մայրական գծով, համեմատելով դրա հաջորդականությունը, հնարավոր է որոշել մարդկանց համեմատական հարաբերությունները վարկածային Միտոքոնդրիալ Եվայի՝բանական մարդու տեսակի նախահայրին մոտ լինելու միջոցով:

Ալան Ուիլսոնն ուսումնասիրել է տարբեր ծագման մարդկանց մտԴՆԹ-ն և, ըստ մտԴՆԹ-ի նուկլեոտիդային հաջորդականության տարբերությունների քանակի, որոշել է մարդկանց տարբեր խմբերի ազգակցական կապի աստիճանը և կառուցել մարդկության ծագումնաբանական ծառը: Այս ծառի վրա ամենավաղ ճյուղավորվող կետը բաժանում է աֆրիկյան խումբը մնացած մարդկանցից, ըստ ժամանակակից տվյալների, դա տեղի է ունեցել 137 ± 15 հազար տարի առաջ:

Այսպիսով, ըստ «մոլեկուլային կենսաբանական ժամացույցի», Եվան ապրել է Աֆրիկայում 120-150 հազար տարի առաջ, ինչը մոտավորապես համապատասխանում է Իդալտուի տարիքին (Եթովպիա): Մոտ 80-100 հազար տարի առաջ սկսվել է բանական մարդկանց նախնիների բնակչության վերաբնակեցումը։ L1 միտոքոնդրիալ հապլոխմբի կրողները՝ Աֆրիկայի կոյսան ժողովուրդների նախնիները, տեղափոխվել են հարավում, իսկ L2 հապլոխմբի կրողները՝ պիգմեյների նախնիները, ինչպես նաև Նեղոս-սահարական և Նիգեր-կոնգոյական լեզուներով խոսող ժողովուրդները՝ արևմուտք։

Բանական մարդու վերաբնակեցումը Ասիայում և Ավստրալիայում
------------------------------------------------------

Նեանդերթալցիների փոխարինումը վաղ ժամանակակից մարդկանցով: Աֆրիկայից մարդու միգրացիայի ուղիները
Ժամանակակից տիպի մարդու վաղ միգրացիայի քարտեզը՝ համաձայն բնակչության գենետիկ տվյալների, որոնք ստացվել են միտոքոնդրիալ ԴՆԹ-ի համեմատությամբ։ Թվերը ցույց են տալիս հազարամյակներ առաջ շրջանների բնակեցման մոտավոր ժամկետները։
L3 միտոքոնդրիալ հապլոխմբի կրողները մնացել են Արևելյան Աֆրիկայում և հետագայում սկսել են բնակություն հաստատել Եվրասիայում: Ենթադրվում է, որ այդ մարդկանց մի փոքր խումբ մոտ 80 հազար տարի առաջ, երբ սկսվել է վերջին սառցադաշտային դարաշրջանը, և ծովի մակարդակը սկսլե է իջնել, հատել է Կարմիր ծովը և բնակություն հաստատել Արաբիայում: Բաբ էլ-Մանդեբ նեղուցի լայնությունը մեր ժամանակներում ընդամենը 20 կմ է, իսկ Սառցե դարաշրջանում ծովի մակարդակը կարող էր 70 մ ցածր լինել: Դատելով բրածո մնացորդներից՝ ներգաղթյալների սննդակարգի զգալի մասը կազմել է մակերեսային ջրերում ապրող փափկամարմինները: Այսպիսով, նրանք պետք է լավ լողային, գուցե ինչ-որ լողի միջոցներ ունենային և շահագրգռված էին նոր ափամերձ ափեր գտնելու մեջ:

Ըստ ափամերձ միգրացիայի տեսության՝ մարդիկ սկզբնապես բնակություն են հաստատել Աֆրիկայից դեպի արևելք՝ ափի երկայնքով.

Նման առափնյա վերաբնակեցումը հետագայում ժամանակակից վեդդոիդների կամ պրոտո-ավստրալոիդների նման մարդկանց բերել է Պարսից ծոց և Հնդկաստան, այնուհետև Անդամանյան կղզիներ և Ինդոնեզիա, Իսկ Աֆրիկայից դուրս գալուց 25 հազար տարի անց մարդկանց առաջին խմբերը հասել են Ավստրալիայի ափեր մոտ 55 հազար տարի առաջ:

Դենիսի քարանձավից նեանդերթալցու ԴՆԹ-ի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ Արևելյան (Ալթայական) նեանդերթալցիները, հնարավոր է, անատոլիական ժամանակակից մարդկանց հետ խաչասերվել են ավելի քան 100 հազար տարի առաջ:

Ավստրալական աբորիգենի գենոմի վերլուծությունը ցույց է տվել, որ բնիկ ավստրալացիները, ինչպես նաև Նոր Գվինեայի լեռնաբնակները սերում են միգրանտների հնագույն ալիքից, որոնք 75-62 հազար տարի առաջ թափանցել են Հարավարեւելյան Ասիա և խաչասերվել դենիսովյան մարդու հետ: Ժամանակակից ասիացիները հիմնականում սերում են Արևմուտքից գաղթականների երկրորդ, ավելի ուշ ալիքից, որոնք առանձնացել են ժամանակակից եվրոպացիների նախնիներից և բնակություն հաստատել Ասիայում մոտ 38-25 հազար տարի առաջ՝ տեղահանելով և մասամբ ձուլելով իրենց նախորդներին: Սահուլի բնակչության գենետիկական ուսումնասիրությունները, համեմատած այլ ժամանակակից մարդկային բնակչության ուսումնասիրությունների հետ, ցույց են տվել, որ Յորուբա ցեղը բաժանվել է Նոր Գվինեայի պապուասցիներից մոտ 90 հազար տարի առաջ, իսկ մնացած Եվրասիական բնակչությունից ՝ 75 հազար տարի առաջ, ինչը վկայում է այն վարկածի օգտին, որ Աֆրիկայից արտագաղթը տեղի է ունեցել երկու անգամ՝ մոտ 120 հազար տարի առաջ և մոտ 80 հազար տարի առաջ: Պապուացիների և եվրասիական բնակչության բաժանումը եղել է 40 հազար տարի առաջ՝ մի փոքր ավելի վաղ, քան Արևմտյան Եվրասիական և Արևելյան Ասիայի բնակչության բաժանումը՝ 30 հազար տարի առաջ: Իսրայելի Միսլիա քարանձավում 194-177 հազար տարի առաջ սապիենսի գտածոն թույլ է տալիս ենթադրել նաև Աֆրիկայից ավելի վաղ արտագաղթ՝ 220 հազար տարի առաջ:

Համաշխարհային օվկիանոսի մակարդակի իջեցման պատճառով, այդ դարաշրջանում գոյություն է ունեցել մեծ ցամաքային զանգված (Մայրցամաքային ծանծաղուտ), որը կապել է ներկայիս մեծ Սունդայի կղզիները, որը կոչվել է Սունդա:

Մարդկանց մեկ այլ մասը Սունդայից ուղղվել է դեպի հյուսիս-արևելք՝ Չինաստան, որտեղ նրանք թողել են հնագույն ափամերձ վայրերի շղթա: Բացի այդ, նրանց սերունդները, որոնք այժմ բնակվում են Հնդկաստանում, Չինաստանում, Հնդկաչինում, Ճապոնիայում և այլ շրջաններում, իրենց նախնիներից ստացել են M միտոքոնդրիալ հապլոխումբ: Միևնույն ժամանակ, Մերձավոր Արևելքում ապրող մարդկանց մի մասը տեղափոխվել է Կենտրոնական Ասիա, Սիբիր և Հեռավոր Արևելք: Նրանց սերունդները բնութագրվում են A, B և G միտոքոնդրիալ հապլոխմբերով, որոնք առանձնացվել են մոտ 50 հազար տարի առաջ։

Ուստ-Իշիմ մարդու գտածոն՝ Y-քրոմոսոմային հապլոխմբով K\*(xLT) և R միտոքոնդրիալ հապլոխմբով, ինչպես նաև սոպկարգինյան մամոնտի գտածոն, ցույց են տվել, որ արդեն 45 հազար տարի առաջ ժամանակակից տեսակի մարդն ապրել է Արևմտյան Սիբիրում և Թայմիրում։

Դեռ պարզ չէ, թե որտեղ և երբ են բաժանվել արևմտյան և արևելյան եվրասիացիները։ Ենթադրվում է, որ Արևելյան եվրասիացիներն ապրել են Չինաստանում, գուցե Մոնղոլիայում և ավելի հարավային տարածքներում: Հնարավոր է, որ այնտեղ նրանք խաչասերվել են դենիսովացիների հետ, ովքեր իրենց գենոմի մի մասը փոխանցել են նրանց։ Գենետիկների տվյալներով՝ մոտ 24-18 հազար տարի առաջ Արևելյան եվրասիացիների ժառանգները, որոնք ապրում էին Ամուրի շրջանում և Բայկալում, հասել են Հյուսիս-Արեւելյան Սիբիր:

Բանական մարդու վերաբնակեցումը Եվրոպայում
----------------------------------------

Մարդու վաղ միգրացիայի քարտեզ:
Ենթադրվում է, որ բանական մարդը Եվրոպա է եկել Միջին Ասիայից և Մերձավոր Արևելքից ոչ շուտ, քան 45 հազար տարի առաջ, և դրա յուրացումը տևել է առնվազն 15 հազար տարի: Այստեղ ապրող նեանդերթալցիներին աստիճանաբար փոխարինեցին ժամանակակից տիպի մարդիկ։ Ի տարբերություն բնիկ բնակիչների, ովքեր ապրել են Եվրոպայում 500,000 տարի, նորեկները, որոնք հայտնի են որպես կրոմանյոններ, ավելի կատարյալ մշակույթի և սոցիալական փոխազդեցության կողմն էին, նրանք արագ հարմարվեցին փոփոխվող պայմաններին և ավելի արագ բազմացան: Նեանդերթալցիները, չնայած ավելի լավ էին հարմարեցված ցուրտ կլիմայական պայմաններին և ֆիզիկապես ավելի ուժեղ են եղել, ի վերջո դուրս են մղվել իրենց տիրույթի ծայրամաս՝ Պիրենեյան թերակղզի, Ղրիմի լեռներ և Կարպատներ: *Nature* ամսագրում (2014 թվական) հրապարակված հետազոտությունների տվյալներով՝ նեանդերթալցիները վերացել են 39-41 հազար տարի առաջ՝ Եվրոպայում ժամանակակից անատոմիական տիպի մարդկանց հայտնվելուց մի քանի հազար տարվա ընթացքում: «Նեանդերթալյան տիպի» մարդկանց մնացորդների հետագա գտածոները շատ հազվադեպ են և դժվար է թվագրել ընդունելի ճշգրտությամբ: Ավելի ուշ ժամանակաշրջանում՝ 39-35 հազար տարի առաջ, կան անցումային անատոմիական հատկանիշներով մարդկանց մնացորդներ, որոնք ավելի մոտ են սապիեններին, քան նեանդերթալներին, ինչը հուշում է նրանց հավանական հիբրիդացման մասին:

2010 թվականին նեանդերթալցիների գենոմի վերծանման արդյունքում հաջողվել է հաստատել նեանդերթալցիների և բանական մարդու խաչասերվելու վարկածը։ Դա կարող է տեղի ունեցած լինել առնվազն երկու անգամ՝ 100 և 50 հազար տարի առաջ: Պարզվել է, որ մարդկանց տարբեր պոպուլյացիաներում 1-ից 4% նեանդերթալի գեների խառնուրդ կա: Նեանդերթալյան գեներ չունեն միայն Սահարայից հարավ գտնվող Աֆրիկայի բնակիչները:

Հաջողվել է վերակառուցել մարդկանց միգրացիայի մի քանի ալիքներ։ Առաջինը, որը թողել է առավել նկատելի գենետիկական հետք՝ դեպի հյուսիս և արևմուտք Եվրոպա:

Մեկ այլ գենի բարդույթի առաջացման հաճախականությունն ամենաբարձրն է Ռուսաստանի հարավում և նվազում է ինչպես այս շրջանի հյուսիս, այնպես էլ հարավ ուղղությամբ: Այս հետքը թողել են 4-6 հազար տարի առաջ քոչվոր հովիվների արտագաղթը։ Ենթադրվում է, որ հենց այդ ժամանակ է, որ հնդեվրոպական լեզուները բերվել են Եվրոպա: Գեների երրորդ համալիրի տարածվածության փոփոխությունը համապատասխանում է հունական մշակույթի ընդլայնմանը՝ մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակում:

Բանական մարդու գալուստը Ամերիկա
-------------------------------

Ամերիկան ​​առաջին անգամ բնակեցվել է մոտ 22000 տարի առաջ Ասիայից Ալյասկա գաղթած մարդկանց փոքր խմբի ժառանգներով: Նրանց ներթափանցման ժամկետները մնում են անորոշ, բայց բոլոր գնահատականները վկայում են այն մասին որ նրանք հայտնվել են Ամերիկայում երբ՝ Սիբիրը միացված է եղել Ալյասկային՝ Բերինգիա կոչվող ցամաքային զանգվածով: Վերջին գենետիկական և հնագիտական ​​ուսումնասիրությունների արդյունքները ցույց են տվել, որ Ամերիկայի ամբողջ բնիկ բնակչությունը սերում է ոչ ավելի, քան 5000 անհատներից, ովքեր բնակություն են հաստատել 15 հազար տարի առաջ Ալյասկայից՝ սառցադաշտերի նահանջից հետո, ինչը փակել են նրանց ճանապարհը դեպի հարավ:

Ամերիկայի ամենահին հնագիտական մշակույթը համարվում է Կլովիսի մշակույթը, որն առաջացել է ոչ ուշ, քան 13 հազար տարի առաջ: Ջոզեֆ Գրինբերգը և Մ.Ռուլենը (որոնց գաղափարները թերահավատորեն են ընդունվել լեզվաբանների մեծամասնության կողմից) Ամերիկայի բնիկ բնակիչների լեզուները բաժանել են երեք հիմնական Մակրո ընտանիքների՝ ամերինդյան, նա-դեն և Էսկիմո-Ալեուտյան, որոնք, նրանց կարծիքով, համապատասխանում էին նոր աշխարհ միգրացիայի երեք հաջորդական ալիքներին:

Բանական մարդու վերադարձը Աֆրիկա
-------------------------------

2004 թվականին Սթիվեն Օպենհայմերը «Եդեմից» («Իրական Եվա») գրքում գրել է, որ մոտ 50 հազար տարի առաջ U5 միտոքոնդրիալ հապլոպմբի կրողները Անատոլիայի թերակղզուց մեկնել են հյուսիս-արևմուտք դեպի Եվրոպա, իսկ U6 միտոքոնդրիալ հապլոխմբի կրողներն այնտեղից շարժվել են Միջերկրական ծովի ափի երկայնքով դեպի Հյուսիսային Աֆրիկա, մինչդեռ M1 միտոքոնդրիալ հապլոգրուպի կրողները, ըստ էստոնացի գենետիկներ Թոմաս Կիվիսիլդի և Ռիչարդ Վիլլեմսի ուսումնասիրության համաձայն՝ նրանք անցել են Կարմիր ծովը և հասել՝ Եթովպական լեռնաշխարհ՝ վերջին սառցե դարաշրջանում: 2016 թվականին U6\* հապլոխումբը հայտնաբերվել է ռումինական «Կանանց քարանձավի» բնակչի մոտ, որը ապրել է 35 հազար տարի առաջ, ինչը վկայում է վերին պալեոլիթի հակադարձ միգրացիայի մասին Արևմտյան Եվրասիայից դեպի Հյուսիսային Աֆրիկա մոտ 40 հազար տարի առաջ:

2015 թվականին հայտնի է դարձել Եվրասիայից Աֆրիկա Y-քրոմոսոմային E հապլոխմբի ներկայացուցիչների վերադարձի մասին՝ 4500 տարի առաջ ապրած Եթովպական Մոտա քարանձավի բնակչի գենոմի հաջորդականացումից հետո: L3 միտոքոնդրիալ հապլոխմբի կրողների Աֆրիկա վերադառնալու ժամանակը գնահատվում է 70 հազար տարի առաջ, Y-քրոմոսոմային հապլոխմբի e կրողների Աֆրիկա գալու ժամանակը գնահատվում է 65,5 ± 8,5 հազար տարի առաջ:

Մոտ 5700-7300 տարի առաջ (նեոլիթյան ենթապլյուվիալ) Եվրասիայից Չադ լճի տարածք են եկել R1b-V88 Y-քրոմոսոմային հապլոխմբի կրողները:

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  «Люди дважды понаехали из Африки» (ռուսերեն)։ Газета.Ru։ Արխիվացված է օրիգինալից 2019-12-15-ին։ Վերցված է 2019-12-15  `|deadlink=` պարամետրը գոյություն չունի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել (`|dead-url=`-ը) (օգնություն)
2. 1 2  «Данные археологии и генетики свидетельствуют о многократных попытках африканских сапиенсов заселить Евразию • Новости науки»։ *«Элементы»* (ռուսերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2021-02-15-ին։ Վերցված է 2020-07-19  `|deadlink=` պարամետրը գոյություն չունի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել (`|dead-url=`-ը) (օգնություն)
3. ↑  «Ученые: заселение Земли человечеством началось с Египта, а не Эфиопии» (ռուսերեն)։ РИА Новости։ 20150529T1643+0300։ Արխիվացված է օրիգինալից 2019-12-15-ին։ Վերցված է 2019-12-15  `|deadlink=` պարամետրը գոյություն չունի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել (`|dead-url=`-ը) (օգնություն)
4. 1 2 3 4  «Новые геномные данные позволили уточнить историю заселения Евразии и Австралии • Новости науки»։ *«Элементы»* (ռուսերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2020-07-20-ին։ Վերցված է 2020-07-19  `|deadlink=` պարամետրը գոյություն չունի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել (`|dead-url=`-ը) (օգնություն)
5. ↑  «Геном австралийского аборигена свидетельствует о двух волнах заселения Восточной Азии • Новости науки»։ *«Элементы»* (ռուսերեն)։ Վերցված է 2022-12-24
6. ↑  Учредитель: Некоммерческое партнерство «Международное партнерство распространения научных знаний» Адрес: 119234, г Москва, ГСП-1, Ленинские горы, МГУ, Д. 1 (2017-07-28)։ «Люди заселили Австралию раньше, чем считалось» (ռուսերեն)։ «Научная Россия»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2019-12-15-ին։ Վերցված է 2019-12-15  `|deadlink=` պարամետրը գոյություն չունի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել (`|dead-url=`-ը) (օգնություն)
7. ↑  «Дорога древних - Сибирь || Интерфакс Россия» (ռուսերեն)։ www.interfax-russia.ru։ Արխիվացված է օրիգինալից 2020-07-25-ին։ Վերցված է 2020-05-17  `|deadlink=` պարամետրը գոյություն չունի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել (`|dead-url=`-ը) (օգնություն)
8. 1 2  *Вишняцкий Леонид Борисович* Неандертальцы: какими они были, и почему их не стало // *Stratum plus. Археология и культурная антропология*. — 2010. — В. 1. — ISSN 1608-9057. Архивировано из первоисточника 27 Հոկտեմբերի 2019.
9. ↑  «О миграциях в палеолите»։ cyberleninka.ru։ Արխիվացված է օրիգինալից 2019-12-19-ին։ Վերցված է 2019-12-19  `|deadlink=` պարամետրը գոյություն չունի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել (`|dead-url=`-ը) (օգնություն)
10. 1 2 3  «Новые данные генетики и археологии проливают свет на историю заселения Америки • Новости науки» (ռուսերեն)։ «Элементы»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2019-12-15-ին։ Վերցված է 2019-12-13  `|deadlink=` պարամետրը գոյություն չունի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել (`|dead-url=`-ը) (օգնություն)
11. 1 2  «15,000-year-old Idaho archaeology site now among America’s oldest» (անգլերեն)։ Culture։ 2019-08-29։ Արխիվացված է օրիգինալից 2019-09-05-ին։ Վերցված է 2019-12-13  `|deadlink=` պարամետրը գոյություն չունի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել (`|dead-url=`-ը) (օգնություն)
12. 1 2  Encyclopædia Britannica։ «History of Oceania» (անգլերեն)։ Վերցված է 2008-06-20 (չաշխատող հղում)
13. ↑  *Mein Smith, Philippa* A Concise History of New Zealand. — Australia: Cambridge University Press, 2005. — ISBN 0-521-54228-6
14. ↑  *Rixiang Zhu, Zhisheng An, Richard Pott, Kenneth A. Hoffman* Magnetostratigraphic dating of early humans in China(անգլ.) : journal. — 2003. — Т. 61. — С. 191—361. — doi:10.1016/S0012-8252(02)00110-1 Архивировано из первоисточника 24 Հուլիսի 2011.
15. ↑  R. Zhu et al. (2004), *New evidence on the earliest human presence at high northern latitudes in northeast Asia*.
16. ↑  «Earliest Presence of Humans in Northeast Asia»։ Smithsonian Institute։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-03-23-ին։ Վերցված է 2007-08-04  `|deadlink=` պարամետրը գոյություն չունի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել (`|dead-url=`-ը) (օգնություն)
17. ↑  Hopkin M (2008-03-26)։ «'Fossil find is oldest European yet'»։ Nature News։ doi:10.1038/news.2008.691։ Արխիվացված է օրիգինալից 2019-01-05-ին։ Վերցված է 2008-12-29
18. ↑  *Bednarik R. G.* Seafaring in the Pleistocene(անգլ.) : journal. — 2003. — Т. 13. — № 1. — С. 41—66. — doi:10.1017/S0959774303000039ScienceNews summary Արխիվացված է Ապրիլ 22, 2008 Wayback Machine-ի միջոցով:
19. ↑  «Ученые: предки людей и неандертальцев разделились неожиданно рано» (ռուսերեն)։ РИА Новости։ 20150918T1600։ Արխիվացված է օրիգինալից 2020-03-11-ին։ Վերցված է 2020-05-16  `|deadlink=` պարամետրը գոյություն չունի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել (`|dead-url=`-ը) (օգնություն)
20. ↑  *Alan R. Rogers, Nathan S. Harris, Alan A. Achenbach*. Neanderthal-Denisovan ancestors interbred with a distantly-related hominin, 2019
21. ↑  *Katharine MacDonald* The use of fire and human distribution // *Temperature: Multidisciplinary Biomedical Journal*. — 2017-01-24. — В. 2. — Т. 4. — С. 153–165. — ISSN 2332-8940. — doi:10.1080/23328940.2017.1284637 Архивировано из первоисточника 20 Նոյեմբերի 2020.
22. 1 2  «*С. Боринская*. Где возник род человеческий»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2007-10-15-ին։ Վերցված է 2012-01-13  `|deadlink=` պարամետրը գոյություն չունի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել (`|dead-url=`-ը) (օգնություն)
23. ↑  «Both Australian Aborigines and Europeans Rooted in Africa»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2009-08-01-ին։ Վերցված է 2012-01-13  `|deadlink=` պարամետրը գոյություն չունի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել (`|dead-url=`-ը) (օգնություն)
24. ↑  «A single origin, several dispersal hypothesis»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2015-09-23-ին։ Վերցված է 2012-01-13  `|deadlink=` պարամետրը գոյություն չունի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել (`|dead-url=`-ը) (օգնություն)
25. ↑  Searching for traces of the Southern Dispersal Արխիվացված է Մայիս 10, 2012 Wayback Machine-ի միջոցով:, by Dr. Marta Mirazón Lahr, et al.
26. ↑  Nina G. Jablonski (2002), *The First Americans: The Pleistocene Colonization of the New World*, University of California Press, ISBN 0940228505, «*... Recent discoveries and events have breathed new life into the coastal migration theory, which suggests just the opposite of the ice-free corridor hypothesis — that maritime peoples first traveled around the North Pacific Coast then followed river valleys leading inland from the sea. Having a coastal route available, however, does not prove that such a maritime migration took place. Archaeological evidence for early boat use from islands along the western margin of the Pacific may support the idea that such a journey was technologically feasible, but archaeological data from the Pacific coast of North and South America are presently ambiguous about the origins of the earliest coastal occupants. ...*»  Արխիվացված է Փետրվար 26, 2020 Wayback Machine-ի միջոցով:
27. ↑  Spencer Wells (2002), *The Journey of Man: A Genetic Odyssey*, Princeton University Press, ISBN 069111532X, «*... the population of south-east Asia prior to 6000 years ago was composed largely of groups of hunter-gatherers very similar to modern Negritos ... So, both the Y-chromosome and the mtDNA paint a clear picture of a coastal leap from Africa to south-east Asia, and onward to Australia ... DNA has given us a glimpse of the voyage, which almost certainly followed a coastal route va India ...*»  Արխիվացված է Ապրիլ 25, 2015 Wayback Machine-ի միջոցով:
28. ↑  Ancient gene flow from early modern humans into Eastern Neanderthals, 2016
29. ↑  «Учёные: неандертальцы скрещивались с людьми уже 100 тыс. лет назад»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-03-07-ին։ Վերցված է 2016-05-01  `|deadlink=` պարամետրը գոյություն չունի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել (`|dead-url=`-ը) (օգնություն)
30. ↑  «An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia // Science. Published online 22 September 2011.»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-11-06-ին։ Վերցված է 2016-09-24  `|deadlink=` պարամետրը գոյություն չունի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել (`|dead-url=`-ը) (օգնություն)
31. ↑  «Геном австралийского аборигена свидетельствует о двух волнах заселения Восточной Азии»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-10-25-ին։ Վերցված է 2012-01-14  `|deadlink=` պարամետրը գոյություն չունի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել (`|dead-url=`-ը) (օգնություն)
32. ↑  «Человечество выходило из Африки дважды?»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2021-05-15-ին։ Վերցված է 2022-07-29  `|deadlink=` պարամետրը գոյություն չունի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել (`|dead-url=`-ը) (օգնություն)
33. ↑  Genomic analyses inform on migration events during the peopling of Eurasia, 2016.
34. ↑  Scientists discover oldest known modern human fossil outside of Africa , January 25, 2018
35. ↑  *Hudjashov G. Kivisild T. Underhill P. A.* et al'**Revealing the prehistoric settlement of Australia by Y chromosome and mtDNA analysis(անգլ.) // *Proceedings of the National Academy of Sciences* : journal. — 2007. — Т. 104. — № 21. — С. 8726—8730. — doi:10.1073/pnas.0702928104 — PMID 17496137.**
36. ↑  «From DNA Analysis, Clues to a Single Australian Migration»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-05-15-ին։ Վերցված է 2017-09-30  `|deadlink=` պարամետրը գոյություն չունի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել (`|dead-url=`-ը) (օգնություն)
37. ↑  Дорога древних Արխիվացված է Փետրվար 18, 2020 Wayback Machine-ի միջոցով:, 06.06.2019
38. ↑  *Currat M. Excoffier L.* Modern humans did not admix with Neanderthals during their range expansion into Europe(անգլ.) // *PLoS Biol* : journal. — 2004. — Т. 2. — № 12. — С. e421. — doi:10.1371/journal.pbio.0020421 — PMID 15562317.
39. ↑  *Maca-Meyer N. González A. M. Larruga J. M. Flores C. Cabrera V. M.* Major genomic mitochondrial lineages delineate early human expansions(անգլ.) // *BMC Genet.* : journal. — 2001. — Т. 2. — С. 13. — doi:10.1186/1471-2156-2-13 — PMID 11553319.
40. ↑  «Неандертализация» (ռուսերեն)։ antropogenez.ru։ Արխիվացված է օրիգինալից 2019-12-19-ին։ Վերցված է 2019-12-19  `|deadlink=` պարամետրը գոյություն չունի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել (`|dead-url=`-ը) (օգնություն)
41. ↑  Редакция журнала Наука и жизнь։ ««Испанские» неандертальцы исчезли до прихода сапиенсов» (ռուսերեն)։ www.nkj.ru։ Արխիվացված է օրիգինալից 2020-03-04-ին։ Վերցված է 2019-12-19  `|deadlink=` պարամետրը գոյություն չունի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել (`|dead-url=`-ը) (օգնություն)
42. ↑  «Судьба неандертальцев» (ռուսերեն)։ antropogenez.ru։ Արխիվացված է օրիգինալից 2019-10-14-ին։ Վերցված է 2019-12-19  `|deadlink=` պարամետրը գոյություն չունի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել (`|dead-url=`-ը) (օգնություն)
43. ↑  «Генетики не нашли следов людей в ДНК последних неандертальцев Земли» (ռուսերեն)։ РИА Новости։ 20180321T2200+0300։ Արխիվացված է օրիգինալից 2019-06-01-ին։ Վերցված է 2019-12-19  `|deadlink=` պարամետրը գոյություն չունի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել (`|dead-url=`-ը) (օգնություն)
44. ↑  «Геном неандертальцев прочтен: неандертальцы оставили след в генах современных людей»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-01-17-ին։ Վերցված է 2012-01-14  `|deadlink=` պարամետրը գոյություն չունի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել (`|dead-url=`-ը) (օգնություն)
45. ↑  «North America Settled by Just 70 People, Study Concludes» (անգլերեն)։ 2005-05-25։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-04-18-ին։ Վերցված է 2010-03-26
46. ↑  *Stephen Oppenheimer*. Out of Eden. 2004, Constable and Robinson ISBN 1-84119-894-3 UK title of The Real Eve.
47. ↑  *Kivisild Т.* et al. (1999) Возможное влияние западноазиатских материнских генетических линий на жителей Восточной Африки в эпоху после Последнего ледникового максимума. Cold Springs Harbour Symposium on Human Origins & Dicease.
48. ↑  *Hervella* et al. The mitogenome of a 35,000-year-old Homo sapiens from Europe supports a Palaeolithic backmigration to Africa Արխիվացված է Մայիս 23, 2016 Wayback Machine-ի միջոցով:, 2016
49. ↑  Обратная миграция в Африку произошла ещё в верхнем палеолите Արխիվացված է Մայիս 15, 2021 Wayback Machine-ի միջոցով:, 02.06.2016
50. ↑  «Ancient Ethiopian genome reveals extensive Eurasian admixture throughout the African continent, 2015.»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2015-10-10-ին։ Վերցված է 2016-06-05  `|deadlink=` պարամետրը գոյություն չունի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել (`|dead-url=`-ը) (օգնություն)
51. ↑  *Vicente M Cabrera* et al. Carriers of mitochondrial DNA macrohaplogroup L3 basic lineages migrated back to Africa from Asia around 70,000 years ago Արխիվացված է Հունվար 14, 2018 Wayback Machine-ի միջոցով:, December 13, 2017
52. ↑  *Marc Haber* et al. Chad Genetic Diversity Reveals an African History Marked by Multiple Holocene Eurasian Migrations Արխիվացված է Սեպտեմբեր 19, 2018 Wayback Machine-ի միջոցով:, 2016

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ալեքսանդր Գրիգորիևիչ Կոզինցև։ «Բանական մարդու տսակների ծագումը և վաղ պատմությունը.»։ antropogenez.ru։ Վերցված է 2014-12-12
* «Հայրենիքի որոնման մեջ»։ ostnauka.ru։ 2014-04-15 . Հատված մարդաբան և բնակչության գենետիկի «Մարդու գենետիկ ոդիսականը» գրքից: