recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Միջազգային Ոսկի կանոնի կիրակին** (անգլ.՝ International Golden Rule Sunday. A Handbook), 1926 թվականին Նյու Յորքում Չ.Վիքրին տպած ձեռնարկն է։

Պատմություն
-----------

Չ. Վիքրին (1876-1966) Մերձավոր Արևելքի նպաստամատույց կոմիտեի հոգաբարձուների խորհրդի անդամ էր։ 1923 թվականին վերադառնում է Մերձավոր Արևելք կատարած իր այցից և, խիստ ազդված լինելով որբանոցների և գաղթականների ճամբարների խղճուկ տեսարաններից, բնորոշում է տարածաշրջանը որպես «մահվան կողմից հետապնդվող երկիր»։ Վիքրին առաջ է քաշում «Ոսկի կանոնի» կիրակի կազմակերպելու գաղափարը, որը շատ կարճ ժամանակում դառնում է նպաստամատույց կոմիտեի ամենաարդյունավետ նախաձեռնություններից մեկը։

Բովանդակություն
---------------

Գրքում ներկայացված են Մերձավոր Արևելքի նպաստամատույցի նախաձեռնած «Ոսկի կանոնի» կիրակի կոչվող միջոցառումների իրականացման ձևերը։ Դրանք ներառում էին ինչպես հսկայածավալ քարոզչական աշխատանքը, որ տարվում էր թերթերի, գովազդային պաստառների միջոցով, հայտնի քաղաքական գործիչների և այլ երևելիների մասնակցությամբ ողջ ԱՄՆ-ում, այնպես էլ հետագայում ավելի քան 54 երկրներում, «Ոսկի կանոնի» ճաշկերույթների, թեյախմությունների կազմակերպումը հայտնի հյուրանոցներում, տարբեր հասարակական վայրերում, դպրոցներում և եկեղեցիներում։ Գրքում ընդգրկված են այս քարոզչական հնարքները ներկայացնող պաստառների, գրքույկների լուսանկարներ, ինչպես նաև տարբեր քաղաքներում՝ Երուսաղեմում, Ժնևում, Նյու Յորքում, Սթոքհոլմում կազմակերպված «Ոսկի կանոնի» ճաշկերույթների ժամանակ արված բացառիկ լուսանկարներ։ Այդ ճաշկերույթներին մասնակցում էին մի քանի տասնյակ երկրների ներկայացուցիչներ, կրոնական համայնքների առաջնորդներ և այլ հյուրեր։ Որպես Մերձավոր Արևելքի նպաստամատույցի անդամ՝ Վիքրին ներկայացրել է կոմիտեի կազմավորումն ու գործունեությունը։ Նա մանրամասն անդրադարձել է ԱՄՆ նախագահների և պետքարտուղարների համագործակցությանը «Ոսկի կանոնի» կիրակիի միջոցառումներին, որոնց հետագայում մասնակցել են նաև այլ երկրների ղեկավար մարմիններ՝ ընդհուպ մինչև Ճապոնիայի արքայազնը։

Քաղվածքներ գրքից
----------------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | ...Մենք պետք է փրկենք Մերձավոր Արևելքի երեխաներին ֆիզիկական ոչնչացումից, հակառակ դեպքում մեր կրոնական համոզմունքները և Ոսկի կանոնները դատարկաբանություն են։ Առանց մեր օգնության նրանք կմահանան։ |  |


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Երեխաներից շատերը այսօր կենդանի չէին լինի, եթե չլիներ ամերիկյան մարդասիրությունը։ Նրանք իրենց սեղանին սնունդ չէին ունենա և նրանց մեծ մասը կմահանար մեկ ամսում, եթե Ոսկի կանոնը ձախողվեր |  |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Նյութեր Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտից
**Պարարտացման համակարգեր**, ցանքաշրջանառության դաշտերում պարարտանյութերի (օրգանական, հանքային) բաշխման բազմամյա, ինչպես նաև մեկ մշակովի բույսին տրվելիք պարարտանյութերի կիրառման պլան։ Դաշտերի համակարգված պարարտացումը բարձրացնում է բերքատվությունը, բարելավում հողի հատկությունները, հարստացնում այն օրգանական նյութերով, ավելացնում ընդհանուր, շարժուն և բույսերի համար մատչելի ազոտի, կալիումի, ֆոսֆորի միացությունների արունակությունը, դրականորեն ազդում միկրոտարրերով ապահովվածության վրա։ Իմանալով պարարտանյութերի ազդեցության բնույթը հողի ագրոնոմիական հատկությունների վրա, կարելի է հաստատել այդ պրոցեսների օրինաչափությունները տարբեր հողակլիմայական պայմաններում և կանոնավորել Պ․ հ․ (օրգանական և հանքային պարարտանյութերի ճիշտ զուգակցման ընտրությունը, չափաքանակների և սննդատարրերի փոխհարաբերության տարբերակումը), որն ապահովում է պարարտացման միջոցների առավելագույն օգտագործումը։ Պ․ հ․ կազմելիս հաշվի է առնվում գյուղատնտեսության բույսի ժողովրդատնտեսության նշանակությունը, կենսաբանական առանձնահատկությունները (այդ թվում, զգայունությունը պարարտանյութերի նկատմամբ), հողակլիմայական պայմանները, ցանքաշրջանառությունում բույսերի հաջորդականությունը։ Պ․ համակարգերում նախատեսվում են պարարտանյութերի չափաքանակները (հաշվի առնեյով ներգործությունը և հետազդեցությունը), պարարտացման ժամկետները և եղանակները t ինչպես նաև տնտեսություններում օրգանական և հանքային պարարտանյութերի օգտագործման համալիր միջոցառումները (օրգանական պարարտանյութերի կուտակումը և ճիշտ պահպանումը, թթու հողերի կրացումը, հանքային պարարտանյութերի, գոմաղբի և օրգանական պարարտանյութերի պահեստների կառուցումը, տեղափոխման կազմակերպումը, պարարտացման մեքենայացումը են)։ Պ․ հ․ ցանքաշրջանառություններում երկրագործության համակարգերի բաղաորիչ մասն է։ Բույսի աճի և զարգացման տարբեր փուլերում սննդատարրերի պահանջը և կլանունակությունը էական նշանակություն ունեն պարարտացման չափաքանակները որոշելու համար, վերջինս կախված է նաև կիրառական ագրոտեխնիկայից, բույսի սննդառության առանձնահատկություններից։ Առանձին բույսերի պարարտացման չափաքանակը կախված է նաև նախորդող բույսին տրված պարարտանյութերի հետազդեցությունից (գոմաղբի և ֆոսֆորային տուկերի հետազդեցությունը նվազ չէ, քան ուղղակի ազդեցությունը)։ Տարբեր բույսերին տըրվելիք պարարտանյութերի ընդհանուր քանակը հող են մտցնում միանվագ կամ բազմանվագ, տարբեր եղանակներով, որոնք ըստ օգտագործման ժամկետների լինում են նախացանքային (հիմնական)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
**Գրիգոլ (Գրիգորի) Սամսոնի Չիքովանի** (վրաց.՝ გრიგოლ ჩიქოვანი, 2 (15) մարտի, 1910, Խոբի (ներկայում՝ Վրաստանի Սամեգրելո և Զեմո-Սվանեթի երկրամասի Խոբիի շրջանի վարչական կենտրոնը) — 26 նոյեմբերի, 1981, Թիֆլիս), վրացի խորհրդային գրող, սցենարիստ, դրամատուրգ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է ծառայողի ընտանիքում։ 1936 թվականին ավարտել է Թիֆլիսի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը, իսկ 1939 թվականին՝ Մոսկվայի կինեմատոգրաֆիայի ինստիտուտի (այժմ՝ Կինեմատոգրաֆիայի Ս. Գերասիմովի անվան համառուսաստանյան պետական համալսարան) սցենարիայի ֆակուլտետը։

Ստեղծագործություն
-----------------

Գրիգոլ Չիքովանիի ստեղծագործությունները տպագրվել են 1932 թվականից։ Նրա առաջին գիրքը՝ «Պատմվածքներ և նովելներ», լույս է տեսել 1940 թվականին։

Չիքովանին հեղինակել է պատմվածքներ խորհրդային քաղաքացիների աշխատանքային սխրանքների մասին։

«Կյանքի սահմանը» (1952), «Մայա» (1958) պատմվածքների ժողովածուներում, «Սեր» (1958), «Երկրորդ ընտանիք» (1960) վիպակներում, «Մայր բոլորի համար» (1956), «Կանաչ սարերի տիրուհին» (1962) ակնարկներում պատկերել է կոլխոզային գյուղերի աշխատողների կյանքն ու աշխատանքը։

Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս, կոլխոզի նախագահ Մ. Օրագվելիձեի հետ համատեղ գրել է «Շրոմա» (1963) գիրքը՝ նվիրված վրացի ու ուկրաինացի գյուղացիների բարելամությանը։

Հետպատերազմյան տարիների առավել նշանակալի ստեղծագործությունները հրատարակվել են «Օդիշյան պատմվածքներ» շարքում։

Հեղինակել է «Եկավ փետրվարը» (1971), «Հող» (1977), «Հավատ» (1980) պատմահեղափոխական եռագրությունը, պիեսներ, կինոսցենարներ։

Ֆիլմագրություն
--------------

* 1941 — Կոլխիդայի կրակները
* 1960 — Գիգիա պապիկը

Պետկինոարդ ստուդիայում նկարահանվել է «Հասան» (1932) ֆիլմում։

Մրցանակներ
----------

* «Պատվո նշան» շքանշան,
* ԽՍՀՄ մեդալներ։

Գրականություն
-------------

* Теракопян А. Выбор пути — обретение Родины, «Литературное обозрение», 1973, № 1;
* Муравник М. Новое солнце Одиши, «Смена», 1973, № 6.
* Кузнецов Ф. «Ум, честь и совесть нашей эпохи», «Литературная газета», 1974, 15 мая.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Գրիգոլ Սամսոնի Չիքովանի (1910-81) Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Чиковани Григол Самсонович // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
**Գրիգոր Փեշտիմալճյան** (դեկտեմբերի 24, 1774(1774-12-24), Կոստանդնուպոլիս, Օսմանյան կայսրություն - դեկտեմբերի 24, 1837(1837-12-24), Կոստանդնուպոլիս, Օսմանյան կայսրություն), հայ բառարանագիր, քերական, փիլիսոփա, մանկավարժ։

Կենսագրություն
--------------

1730 թվականից հայոց լեզու և կրոն է դասավանդել Միջագյուղի դպրոցում։ Այնուհետև նշանակվել է Մայր եկեղեցուն կից Մայր դպրատան ուսուցիչ (1824-1826), որտեղ վարել է ճարտասանության, տրամաբանության, հայոց լեզվի քերականության ու կրոնագիտության դասընթացները։ 1828 թվականին հիմնադրվել է Գում Գափուի «Ընծայարան» ուսումնարանը, որի տնօրեն և գլխավոր ուսուցիչ է նշանակվել Փեշտիմալճյանը։ 1830 թվականին վերաբացվել է Մայր վարժարանը (տես Պեզճյան Մայր վարժարան), և Փեշտիմալճյանը միաժամանակ եղել է նաև նրա տնօրենը։ 1829 թվականին լույս է տեսել Փեշտիմալճյանի «Քերականութիւն հայկազեան լեզուի» աշխատությունը, որը փաստորեն գրաբարի քերականության դպրոցական դասընթաց է։ «Բառգիրք հայկազեան լեզուի» (հ․ 1-2, 1844-1846) աշխատությունը Փեշտիմալճյանը գրել է 1826 թվականից առաջ, սակայն չի ավարտել, այն լրացրել են նրա աշակերտները։ Փեշտիմալճյանի աշխատությունների մեծ մասը գրել է մաքուր աշխարհաբարով։ «Կրթութիւն քաղաքավարութեան» (1829) և «Վարժութիւն բարւոք խոստովանութեան» (1854, երկուսն էլ՝ աշխարհաբար) գործերը մեծ դեր են խաղացել աշակերտների բարոյական դաստիարակության գործում։ «Լուսաշափղ․․․» (1848) գրքում Փեշտիմալճյանը պաշտպանել է բնական իրավունքի տեսությունը, ըստ նրա, միայն բնական իրավունքին համապատասխանող քաղաքացիական իրավունքը կարող է նպաստել հասարակության առաջընթացին։ Նա ղեմ է եղել միապետական, արիստոկրատական կառավարման ձևերին և պաշտպանել է ժողովրդապետությունը։ «Տրամաբանութիւն կամ արուեստ բանական» (1854, գրաբար) երկում խիստ նկատելի է 18-րդ դարի 2-րդ կեսի իտալացի փիլիսոփա Ֆրանչեսկո Սոավեի «Արվեստ բանական» գրքի ազդեցությունը։ Փեշտիմալճյանը գոյաբանական հարցերը լուծել է դեիզմի դիրքերից, իսկ իմացաբանության մեջ հետևել է Ջ․ Լոկին։ Ըստ Փեշտիմալճյանի, տրամաբանությունը հավասարապես զբաղվում է ինչպես ճշմարտության բացահայտման, այնպես էլ դրա հիմնավորման օրենքներով։ Ընդհանուր առմամբ լինելով մատերիալիստական ուղղության սենսուալիստ փիլիսոփա, որոշ հարցերում նա տուրք է տվել ռացիոնալիզմին։ Փեշտիմալճյանը ունեցել է ուսուցման ուրույն մեթոդ, դասերը դարձրել է հաճելի և գործնական, հեշտից գնացել է դեպի դժվարը, ծանոթից՝ անծանոթը։ «Ընծայարանի» համար Փեշտիմալճյանի մասնակցությամբ վերակազմվել է կանոնադրությունը, ըստ որի արգելվել է ծեծը, ֆիզիկ, պատիժը, հայհոյանքը, աշակերտների անարգական անվանումը ուսուցիչների կողմից։

Գրականություն
-------------

* Ծալյան Մ. Գրիգոր պատուելի Փեշտիմալճեան (17744-1837), Կահիրե, 1912։
* Ազատյան Թ. Հարիւրամեայ յոբելեան Պեզճեան Մայր վարժարանի (1830-1930), ԿՊ, 1930։
* Գասպարյան Գ. Կ. Հայ բառարանագրության պատմություն, Երևան, 1968։
* Թևոսյան Ա. Մ. Հայ տրամաբանական միտքը 19-րդ դարում, Երևան, 1976։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
**Գրիգոր Սահյան (Սայեան)** (մոտ 1870, Կոստանդնուպոլիս, Օսմանյան կայսրություն - հունվարի 27, 1921(1921-01-27), Ռուսե, Բուլղարիա), հայ բժիշկ, ազգային և հասարակական գործիչ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է մոտավորապես 1870 թվականին Կոստանդնուպոլսում։ 1894 թ. ավարտել է Փարիզի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը։ 1896-1900 թվականներին ապրել և բժիշկ է աշխատել Բուլղարիայում։

1900 թվականին վերադարձել է Կ. Պոլիս։ Կ. Պոլսում հետապնդումների ենթարկվելու պատճառով փախել է Օդեսա, որտեղից էլ՝ Կովկաս, ապա՝ Մոսկվա։ 1902 թվականին տեղափոխվել և հաստատվել է Բուլղարիայի Ռուսջուք քաղաքում։ Զբաղվել է դեպի երկիր զենք տեղափոխելու աշխատանքով։ 1906 թվականին եղել է Կ. Պոլսում «Յըլ­դը­զի Պոմ­պա­յի» մահափորձի կազմակերպիչներից մեկը։ 1919 թվականին մասնակցել է Փարիզի Ազգային համագումարին։ Եղել է գերազանցապես գաղափարապաշտ ու անձնվեր գործիչ։ Ունեցել է նաև ազգային-հասարակական ակտիվ գործունեություն։ 1919 թվականին եղել է Փարիզի Ազգային համագումարին մասնակցած բուլղարահայ գաղութի երկու պատգամավորներից մեկը։

Մահացել է 1921 թվականին հունվարի 27-ին, Ռուսջուք քաղաքում, արյան թունավորումից։

Գրականություն
-------------

* Թէոդիկ, Անդարձ մեկնողք, Կ. Պոլիս, 1922։
* Գէորգեան Կարօ, Ամէնուն Տարեգիրքը, Պէյրութ, 1962։

Աղբյուր
-------

Հարություն Մինասյան, Օսմանյան կայսրությունում և Թուրքիայի Հանրապետությունում բռնաճնշումների և ցեղասպանության ենթարկված հայ բժիշկներ, Երևան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
**Նիկոլաե Տիտուլեսկու** (ռումիներեն՝ Nicolae Titulescu, մարտի 4, 1882(1882-03-04), Կրայովա, Ռումինիա - մարտի 17, 1941(1941-03-17), Կանն), ռումինացի դիվանագետ։ Տարբեր ժամանակահատվածներում զբաղեցրել է ֆինանսների նախարարի և արտաքին գործերի նախարարի պաշտոնները, ինչպես նաև երկու անգամ եղել է Ազգերի լիգայի Գլխավոր ասամբլեայի նախագահ (1930-1932):

Կենսագրություն
--------------

Նիկոլաե Տիտուլեսկուն ծնվել է 1882 թվականին Կրայովա քաղաքում, փաստաբանի ընտանիքում։ 1900 թվականին գերազանց առաջադիմությամբ ավարտել է Կրայովայի միջնակարգ դպրոցը, այնուհետև իրավունք է սովորել Փարիզում, ստացել գիտական աստիճան։ 1905 թվականին վերադարձել է Ռումինիա, Յասիի համալսարանում եղել իրավունքի պրոֆեսոր, 1907 թվականին տեղափոխվել է Բուխարեստ։ 1912 թվականին ռումինական ընտրություններից հետո դարձել է Պահպանողական դեմոկրատական կուսակցության անդամ, հինգ տարի հետո Բրետիանուի կառավարության օրոք՝ ֆինանսների նախարար։

1918 թվականի ամռանը Տիտուլեսկուն այլ նշանավոր ռումինացիների հետ (Տակե Իոնեսկու, Օկտավիան Գոգա, Տրայան Վույա, Կոնստանտին Միլե) Փարիզում ձևավորում է Ազգային ռումինական կոմիտեն։ 1927-1928 թվականներին Տիտուլեսկուն եղել է Ռումինիայի արտաքին գործերի նախարար։

1921 թվականից Ժնևում զբաղեցրել է Ազգերի լիգայի Ռումինիայի մշտական ներկայացուցչի պաշտոնը։ Երկու անգամ ընտրվել է այս կազմակերպության նախագահ (1930 և 1931 թթ.): Այս պաշտոնում հանդես է եկել պետությունների միջև խաղաղության միջոցով կայուն սահմանների պահպանման, ինքնիշխանության և միջազգային հանրության բոլոր ազգերի հավասարության, հավաքական անվտանգության և ագրեսիայի կանխարգելման համար։

1937 թվականին նա կրկին հեռացել է Ռումինիայից և ապաստան է գտել Ֆրանսիայում։ Մահացել է 1941 թվականին Կաննում երկարատև հիվանդությունից հետո։ Իր կտակում Տիտուլեսկուն խնդրել է իրեն թաղել Ռումինիայում։

Գրականություն
-------------

* Опря И. М. Дипломатическая деятельность Николае Титулеску, Бухарест, 1970.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Nicolae Titulescu: De ce iubim Franța(չաշխատող հղում)
, 4 februarie 2008, *Jurnalul Național*
* Enigma Titulescu, 5 august 2012, Serban Cionoff, *Jurnalul Național*
* Mandru ca sunt roman: Nicolae Titulescu, romanul care dadea candva lectii Europei, 26 octombrie 2012, Victor Pitigoi, *Ziare.com*
* Nicolae Titulescu: patriot sau tradator? Archived 2013-10-05 at the Wayback Machine. 15 mai 2008, Nicolae Dragusin, *România liberă*

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ ռուսական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BAV: ADV11453253 · BIBSYS: 1044472 · BNE: XX1137129 · BNF: 11956031m · CONOR: 118939235 · GND: 118758373 · ISNI: 0000 0001 0909 833X · LCCN: n81011307 · NKC: jn20000701822 · NLG: 89460 · NLP: A11834018 · NTA: 068656459 · NUKAT: n00052709 · PTBNP: 44309 · SUDOC: 079492614 · VIAF: 64803103 · WorldCat VIAF: 64803103 |

 |

 |
Սենտոյի մուտքը
**Սենտո** (ճապ.՝ 銭湯), հանրային բաղնիքներ Ճապոնիայում։ Սովորաբար այդ բաղնիքները բարձրաբերձ խողովակներով մեկ, երկու հարկանի հսկայական շենքեր են։ Այդպիսի մի բաղնիք օրական հաճախում են հազարավոր քաղաքացիներ։ Այցելուների թիվը հատկապես նկատելի է իրիկնային ժամերին։ Կանայք, երեխաներն ու ծերունիները հասցնում են լողանալ մինչև այցելուների երեկոյան հոսքը։ Որպես կանոն, սենտոները բաց են ժամը 15։00-ից մինչև կեսգիշեր։

Ծիսակատարությունը
-----------------

Ճապոնիայում բաղնիքն ավելին է, քան հիգենիկ արարողությունը։ Դա մարմնական և հոգևոր մաքրման պահ է՝ միսոգի (ջրով մաքրվելու ծես)։ Այստեղ զրուցում են, վիճում, կարևոր խնդիրներ լուծում։ Համարվում է, որ բարդ հարցերի լուծման, փիլիսոփայական վեճերի և քաղաքական բանավեճերի լավագույն վայրը բաղնիքն է, ավելի ստույգ՝ խաշող ջրով ավազանը։ Լոգանքի բաժանմունքի առջև հաճախորդը հանում է կոշիկները, վճարում մուտքի համար և մտնում հանդերձարան։ Այստեղ նա հագուստը դարսում է հատուկ զամբյուղում, որը դնում է դարակին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Վ.Ա.Պրոննիկով, Ի.Դ.Լադանով (1989)։ *Ճապոնացիները*։ «Հայաստան»: Երևան։ էջ 60-61


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) |

 |
Լիտվական երգ
**Լիտվական երաժշտություն**, Լիտվայի ֆոլկլորը հարուստ է ժողովրդական երգերով (մեծ մասամբ քնարական)։ ժողովրդական բազմաձայն երաժշտության հնագույն ժանրը սուտարտինեսն է։ ժողովրդական գործիքներից են՝ սկուդուտիս, բիրբինե (փողային), կանկլես (կսմիթային), սկրաբաչայ (հարվածային)։ 14-րդ դարից զարգացել է պրոֆեսիոնալ երաժշտությունը։ 16-17-րդ դարերում մագնատներն ունեին իրենց երգչախմբերը մի քանիսը նաև օպերային և բալետային խմբեր։ 1636 թվականին Վիլնյուսում առաջին անգամ բեմադրվել է օպերա (Ս. Սկակկիի «Հեղինեի առևանգումը»), 1667 թվականին հրատարակվել է երաժշտության առաջին դասագիրքը՝ ժ. Լյաուկսմինասի «Երաժշտական արվեստը և պրակտիկան» (լատիներեն)։ 1803 թվականին Վիլնյուսի համալսարանում ստեղծվել է երաժշտության ամբիոն։ 1906 թվականին Վիլնյուսում բեմադրվել է առաջին ազգային լիտվական օպերան՝ Ս. Պետրաուսկասի «Բիրուտե»-ն։ Սիմֆոնիկ երաժշտության հիմնադիրն է Ս. Չյուռլյոնիսը։ Ազգային խմբերգային և գործիքային երաժշտության նշանավոր ներկայացուցիչներից են կոմպոզիտորներ Ցու. Գրուոդիսը, Ս. Շիմկուսը, Ցու. Տալլատ-Կյալպշան, Չ. Սասնաուսկասը, Ցու. Նաույալիսը և ուրիշներ։ ճանաչված գործիչներից էր երգիչ Կ. Պյաարաուսկասը։

1920 թվականին Կաունասում բացվել է օպերային թատրոն, 1933 թվականին՝ կոնսերվատորիա։ Խորհրդային իշխանության տարիներին երաժշտական կյանքը ակտիվացել է։

Լիտվայում գործում են օպերայի ու բալետի ակադեմիական թատրոն (Վիլնյուս), երաժշտական թատրոն (Կաունաս), պետական ֆիլհարմոնիա (սիմֆոնիկ, կամերային և էստրադային նվագախմբերով, լարային կվարտետներով), երգի և պարի «Լիետուվա» պետական անսամբլը պետական մրցանակ, 1970), ռադիոյի և հեռուստատեսության երգչախումբը, 70 երաժշտական հաստատություններ, այդ թվում՝ կոնսերվատորիա (Վիլնյուս)։ Կազմակերպվում են երգի մասսայական տոներ։ Լիտվական սովետական կոմպոզիտորները ստեղծել են ազգային 13 օպերա։ Զարգանում են սիմֆոնիկ և կամերային (կոմպոզիտորներ է. Բալսիս, Վ. Բարկաուսկաս, Ս. Վայնյունաս, Բ. Դվարիոնաս, Վ. Կլովա, Վ. Մոնտվիլա, Լ.Պովիլայտիս, Ցու. Ցուզելյունաս և ուրիշներ), օպերետային (կոմպոզիտորներ Ա. Բելազարաս, Բ. Գորբուլսկիս) ժանրերը, երաժշտական ֆոլկլորագիտությունը (Ցա. Չյուռլյոնիտեի և ուրիշների գործերը)։

Երաժիշտ-կատարողներից են՝ երգիչներ Վ. Դաունորասը, Վ. Նորեյկան, Ց. Ստասյունասը, Ն. Ամբրազայտիտեն, շութակահարներ Ա. Լիվոնտասը, Ե. Պաուլաուսկասը, երգեհոնահար Լ. Դիգրիսը, դիրիժորներ Ց. Շվյադասը, Ա. Սոնդյացկիսը, Ցու. Դոմարկասը և ուրիշներ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
X դարի բյուզանդական որմնանկար, որը պատկերում է ծանրազեն ռազմիկի: Զինվորը հագել է լամելյար զրահ (կլիբանիոս) և զինված է նիզակով (կոնտարիոնով) և սրով (սպաթայով)
**Սկուտատները** ծանր հետևակ էին Բյուզանդական կայսրության բանակում։ Այս զորատեսակի անվանումը ծագում է ավանդական հռոմեական վահանի՝ «սկուտումի» անունից։ Սկուտատները կազմում էին բյուզանդական հետևակի միջուկը և կայսրության հիմնական զորատեսակներից մեկն էին։

Տաքսարխիայի, այսինքն բյուզանդական բանակի հետևակային գլխավոր մարտավարական միավորի մեջ, որը բաղկացած էր 1000 ռազմիկից, մտնում էր 500 սկուտատ։ Մարտադաշտում սկուտատները գտնվու էին մարտակարգի առաջին երկու գլխավոր տողաններում։ Սկուտատների մարտաշարվածքը խորությամբ հասնում էր 16 մարդու, իսկ հիմնական մարտավարությունը հարձակումն էր, ինչը կատարվում էր թե՛ հոծ փաղանգով, թե՛ շարժուն արագագնաց նումերիա-ջոկատներով (հարձակումը, որպես կանոն, ապահովվում էր նետաձիգների դրոտիկ նետողներ կողմից)։ Ինչպես և ամբողջ բյուզանդական հետևակը, սկուտատները հավաքագրվում էին կայսրության հպատակներից՝ կիսամշտական հիմունքներով։

Սկուտատների սպառազինությունը հետևյալն էր.

* Սպաթա — երկար (շուրջ 90 սմ) ծանր սուր
* Պարամերիոն — միաշեղբ սուր, որն ուներ թրային տիպի կոթ՝ բռնակ
* Կլիբանիոն — լամելյար զրահ, որը լրացված էր պտերիգներով (ուսերի պաշտպանության համար կաշվե շերտերով)
* Կոնտարիոն — երկար նիզակ (2 — 3 մ երկարությամբ), որն օգտագործում էին հետևակի առաջին շարքերի զինվորները՝ թշնամու այրուձիու դեմ կռվելու համար
* Սաղավարտ (ավելի հաճախ՝ սովորական կոնուսի ձևով)
* Սկուտում — մեծ փայտե օվալաձև վահան, որը պատված էր կաշվով և զարդանախշված էր

Տես նաև
-------

* Բյուզանդիայի ռազմական գործը
* Բյուզանդական կայսրության բանակ
* Փսիլներ, Պսիլոի — Բյուզանդական կայսրության թեթև հետևակ

Հղումներ և աղբյուրներ
---------------------

* *А. Меньшиков* Византийский военно-исторический словарь
* Организация и состав Византийской армии IV—XIII веков
**Սկուբի Դուի 13 ուրվականները** (անգլ.՝ The 13 Ghosts of Scooby-Doo), Հաննա-Բարբերա ստուդիայի կողմից ստեղծված 7-րդ մուլտֆիլմը Սկուբի Դուի արկածների մասին։ Պրեմիերան տեղի է ունեցել 1985 թվականի սեպտեմբերի 7-ին, Ամերիկական ABC հեռուստաալիքով։

### Սյուժե

Հայտնի խուզարկուներ Սկուբի Դուն և Շեգգին իրենց խմբի հետ՝ բացառությամբ Ֆրեդի և Վելմայի, գնում են հանգստանալու Գլազուլուպայում, բայց պատահականորեն «միստիկական» հանգամանքներում հայտնվում են Հիմալայներում։ Տեղի բնակիչները անհյուրընկալ կերպով են դիմավրրեցին նրանց, քանի որ այդ քաղաքը «անիծված» էր մութ ուժերի կողմից, և քաղաքի բնակիչները որոշում են նրանց վտարել, նրանց հետ վտարում են նաև վաճառական Ֆլիմֆլամին։ Սկուբին և Շեգգին տեսնում են, որ իրենց ինքնաթիռը կորել է։ Ֆլիմֆլամը նրանց ծանոթացնում է իր ընկեր հրաշագործի և մեդիումի՝ Վինսենտ վան Գոուբլինի հետ, որը պատմում է նրանց անեծքի մասին։ Քաղաքի բնակիչները իմանում են, որ մեդիումը պատմել է նրանց այդ գախնիքը և որոշում է մեր հերոսներին թողնել քաղաքում ընդմիշտ։ Շեգգիի, Սկուբի, Սկրեպլիի և Ֆլիմֆլամի վրա հարձակվում են աբորոգեններ Դաֆնոի գլխավորությամբ, ում վրա ազդում էր փոխակերպման անեծքը։ Բայց Ֆլիմֆլամը օգնեց ամբողջ քաղաքին ազատվել անեծքից։ Շեգգին և Սկուբին գտնում են սունդուկ չարի անեծքով, նրանց օգնում էին երկու անհաջողակ ուրվականները՝ Բուկան և Չուդիկը, նրան բացում են սունդուկը և բաց թողնում չարի 13 հրեշներին, ովքեր ուզում էին կործանել աշխարհը։ Եվ ամբողջ խմբով Ֆլիմֆլամի և Վինսենտ վան Գոուբլինի հետ՝ հաղթահարելով բազմաթիվ դժվարություններ, պայքարում են հրեշների և հոգիների դեմ, բայց վերջում հրեշների սունդուկը լցվում է հոգիներով։ Եվ այս անգամ հավերժ։

Դերերում
--------

| Կերպար
  | Հնչունավորել է

  |
| --- | --- |
| Սկուբի Դու, Սկրեպպի Դու
  | Դոն Մեսսիկ
 
  |
| Շեգգի
  | Կեյսի Կասմ
 
  |
| Դաֆնա Բլեյկ
  | Հազեռ Նորտ
  |
| Վինսենտ վան Գոբլին
  | Վինսենտ Փրայզ
  |
| Ֆլիմ Ֆլամ
  | Սյուզան Բլու

  |
| Բովժել
  | Արտ Ջոնսոն
 
  |
| Վերնդ
  | Հովարդ Մորրի
 
  |
| Սկրեպպի Դու
  |  |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Fernsehserien.de (գերմ.)


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | AlloCiné · ČSFD · Internet Movie Database |

 |
**Ամֆիբոլներ** (հին հունարեն՝ *ἀμφίβολος* - երկակի), ապար կազմող միներալների մեծ խումբ՝ մագնեզիումի, երկաթի, կալցիումի, ավելի քիչ՝ ալյումինի և ալկալիների սիլիկաթթվածնային միացություններ։ Ստրուկտուրայի հիմքն են կազմում տեսքի անվերջ շղթայական սիլիկատները՝ խմբի պարտադիր մասնակցությամբ։

Հատկություններ
--------------

Ամֆիբոլ (Сa2Mg5Si8O22(OH)2)
Բյուրեղանում են մոնոկլինային կամ ռոմբային համակարգերում պրիզմատիկ, ասեղնաձև բյուրեղներով, երբեմն տալիս են թելավոր ագրեգատներ։

Գույնը տարբեր է՝ անգույնից մինչև սև։ Սովորաբար հանդիպում են՝ սև, կանաչ, կապույտ և գորշ ամֆիբոլներ։ Կարծրությունը՝ 5-6, խտությունը՝ 2800-3460 կգ/մ3։

### Տեսակներ

Բյուրեղաքիմիական հատկանիշներով ամֆիբոլները լինում են՝

* հողալկալային
* ալկալային։

Ծագմամբ լինում են՝

* մագմատիկ
* մետամորֆային։

Ստացվում են նաև արհեստական ճանապարհով։ Ամֆիբոլների նուրբ թելավոր տեսակները կոչվում են *ամֆիբոլասբեստ*։

Տարածում
--------

Ամֆիբոլները առավելապես տարածված են հրային և մետամորֆայիև ապարներում։ Հաճախ հանդիսանում են երկրորդային միներալներ՝ տեղակալելով, օրինակ, պիրոքսեններին։ Ամֆիբոլները քայքայվելով վերածվում են քլորիտի, էպիդոտի, երկաթի օքսիդի և կավահողի։

Կիրառում
--------

Ամֆիբոլասբեստը օգտագործվում է տեխնիկայում՝ որպես հրակայուն նյութ։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ամֆիբոլներ GeoWiki-ում
* Ամֆիբոլ ենթախմբերի նոմենկլատուրան

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա (օնլայն) · Հանրագիտարանային բառապաշար · Մեծ նորվեգական · Treccani |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 4992710 · NDL: 00564762 · NKC: ph335372 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 338)։*  |
|  |
| --- |
| **Կիզխոտ լայնատերև** |
| Կիզխոտ լայնատերևԿիզխոտ լայնատերև |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Հացածաղկավորներ (Poales) |
| **Ընտանիք** | Բոշխազգիներ (Cyperaceae) |
| **Ցեղ** | **Eriophorum** |
| **Տեսակ** | **Կիզխոտ լայնատերև** *(E. latifolium)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Eriophorum latifolium***Hoppe |
|
| **Կարգավիճակ** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Քիչ մտահոգող տեսակ |

**Կիզխոտ լայնատերև** (լատ.՝ Eriophorum latifolium), բոշխազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

20-70 սմ բարձրությամբ, կարճացած կոճղարմատով բույս է։ 3-8 մմ լայնությամբ տերևները լայն-գծային են։ Հասկիկները, որոնք գտնվում են ներքև թեքված ծաղկաբույլերում, 3-10 (12) հատ են, տարբեր երկարության կոթուններով և խմբված հովանոցանման։ 0,5-0,8 մմ երկարությամբ ծածկող թեփերը մանր են, ձվաձև-նշտարաձև և սևավուն։ Ծաղկակից խոզանները բազմաթիվ են, փափուկ, սպիտակ-մետաքսանման մազիկներով, պտղի ժամանակ երկարությունը հասնում է մինչև 1,5 սմ-ի։

Տարածվածություն
---------------

Հանդիպում է Լոռու (Չքնաղի լեռնաշղթա), Ապարանի (լեռնագագաթ Քյորօղլի) և Դարեղեգիսի (Վայք) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Ընդհանուր արեալն ընդգրկում է Մեծ Կովկասյան լեռնաշղթան, համարյա ամբողջ Անդրկովկասը, Եվրոպան, Փոքր Ասիան, Արևելյան Սիբիրը, Հեռավոր Արևելքը և Հյուսիսային Ամերիկան։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է միջինից մինչև ալպյան գոտում՝ ծովի մակարդակից 1500-3000 մ բարձրությունների վրա, ինչպես նաև ենթալպյան և ալպյան մարգագետիններում և առուների խոնավ ափերին։ Ծաղկում է հունիսին, պտղաբերում՝ հուլիսին։

Պահպանություն
-------------

Խոցելի տեսակ է։ Տարածման շրջանի մակերեսը 5000 կմ²-ից պակաս է, բնակության շրջանի մակերեսը՝ 500 կմ²-ից պակաս։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

2008 թվականին ՀՀ կառավարության որոշմամբ Քյորօղլի լեռան մոտ գտնվող ռելիկտային կրկեսը հայտարարված է բնության հուշարձան։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Eriophorum latifolium
* BioLib: 42247
* EoL: 1119448
* EPPO: ERVLA
* EUNIS: 187555
* GBIF: 2730210
* iNaturalist: 334263
* IPNI: 307375-1
* IUCN: 19618091
* NBN: NBNSYS0000002374
* NCBI: 1155236
* PFI: 8058
* Plant List: kew-244565
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:307375-1
* Tropicos: 9902747
* WCSP: 244565

 |

 |
**Ավետիք Գրիգորի Տեր-Պողոսյան** (մարտի 15, 1880(1880-03-15), Վարդաբլուր, Ալեքսանդրապոլի գավառ, Երևանի նահանգ, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն - մայիսի 12, 1954(1954-05-12), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ խորհրդային կենսաբան, կենդանաբան։ ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ, կենսաբանական գիտությունների դոկտոր (1909), պրոֆեսոր (1929)։

Կենսագրություն
--------------

Նախնական կրթությունը ստացել է ծննդավայրում, սովորել է Գևորգյան Ճեմարանում, աշակերտել Կոմիտաս վարդապետին։ Որպես սիրելի աշակերտ, բազմիցս է ուղեկցել Կոմիտասին նրա երգահավաք շրջագայությունների ժամանակ, նրան ուղեկցել իր ծննդավայր Լոռվա Վարդաբլուր։ Այստեղ է Կոմիտասը գրի առել Հորովել և Կալի երգ երգերը:1908 թվականին ավարտել է Լայպցիգի համալսարանի փիլիսոփայության ֆակուլտետի բնագիտական բաժինը, վերադարձել հայրենիք և աշխատել որպես մանկավարժ Շուշիի, Ալեքսանդրապոլի դպրոցներում, Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում, Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում, Երևանի ուսուցչական սեմինարիայում։ Եվրոպայում սովորելու տարիներին մտերմացել է իր համագյուղացի նշանավոր գիտնական, Ցյուրիխի համալսարանի պրոֆեսոր Հարություն Աբելյանի հետ:1920-1921 թվականներին աշխատանքի է անցել Երևանի նորաստեղծ համալսարանում, ստանձնել իր նախաձեռնությամբ ստեղծված կենդանաբանության ամբիոնի վարիչի պաշտոնը, որը վարել է մինչև կյանքի վերջը։ 1936-1939 թվականներին եղել է բնագիտական ֆակուլտետի դեկան։ Միաժամանակ դասախոսություններ է կարդացել Երևանի բժշկական և գյուղատնտեսական ինստիտուտներում, Բաքվի մանկավարժական ինստիտուտում։ Երկար տարիներ աշխատել է ԽՍՀՄ ԳԱ հայկական մասնաճյուղի կենսաբանության, ՀԽՍՀ ԳԱ կենդանաբանության ինստիտուտներում, Երևանի բնության պետական թանգարանում։ Գիտական աշխատանքները հիմնականում վերաբերում են Հայաստանի կենդանական աշխարհի առանձին խմբերի ուսումնասիրությանը, ինչպես նաև հայ կենսաբանության մտքի զարգացման պատմությանը։ Ուսումնասիրել է նաև Հայաստանի քաղցրահամ ջրերի ստորին խեցեմորթների ֆաունան, մի շարք հիվանդություններ փոխանցող մակաբույծ տզերը, գյուղատնտեսական բույսերի վնասատու նեմատոդները։

Երկեր
-----

* Դարվինը և նրա ուսմունքը, Երևան, 1947։
* Բիոլոգիական մտքի զարգացումը Հայաստանում (հնագույն ժամանակներից մինչև 18-րդ դարը), Երևան, 1960։

Գրականություն
-------------

* Ավետյան Հ. Ս. Տեր-Մինասյան Մ.Ե. Ավետիք Տեր-Պողոսյան (1880-1954), Տես Բնագիտության և տեխնիկայի պատմությունը Հայաստանում, № 8, Երևան, 1987։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 684)։*  |
**Կիզիստրա**, *Կիզիստրե, Կնդռոսկավի* բերդ (հուն. Κυ΄ξιστρα), բերդաքաղաք Կիլիկիայի հյուսիս-արևելքում, Կապադովկիայի սահմանակցությամբ։ Պտղոմեոսը հիշատակում Է Կապադովկիայում, Պետինգերյան իջևանագրությունը՝ Կեսարիա և Տիանեա քաղաքների միջև, հայ պատմիչները՝ Արճիաս (Արգեոս) լեռան մերձակայքում, Ձկնջուր կոչվող վայրում։ Կիզիստրայի հույն տերերը՝ Սանդալեի որդիները, մոտ 1080 թվականին դավադրաբար (հավանորեն կայսեր թելադրանքով) սպանեցին Հայոց վերջին Բագրատունի գահակալին՝ վտարանդի Գագիկ Բ թագավորին։ 1111 թվականին Կիլիկիայի Հայոց իշխան Թորոս Ա-ն վրիժառությամբ կոտորեց Սանդալեի որդիներին, բռնագրավեց նրանց գանձերը, հետ վերցրեց և իր հետ արքունիք տարավ Գագիկի թագը, զենքերն ու զրահը, իսկ Կիզիստրան դարձրեց իր իշխանության սահմանակալ բերդերից մեկը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 403)։*  |
**Սմբատ Բարեջանյան** (1880-ական թվականներ, Հալեպի նահանգի Մարաշ քաղաքում), հայ բժիշկ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1880-ական թվականներին, Հա­լե­պի նա­հան­գի Մա­րա­շի գա­վա­ռի կենտրոն Մա­րաշ քաղաքում։ Նախնական կրթությունն ստացել է Մարաշի սբ. Ստեփանոս նախակրթարանում, միջնակարգը՝ նույն քաղաքի Ազգային Կեդրոնական վարժարանում և ամերիկացի միսիոներների «Ակա­դեմի» (անգլ.՝ Academy) բարձրագույն վարժարանում։ 1899 թվականին ավարտել է ամերիկացի միսիոներների Տարսոնի Սեյնթ Պոլ քոլեջը։ 1900 թվականին մեկնել է ԱՄՆ։ 1908 թվականին ավարտել է Եյլի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը։ 1911 թվականին վերադարձել է Մարաշ և բժիշկ աշխատել։ Եղել է եռանդուն ազգային-հասարակական գործիչ։ 1913 թվականին Ադանայում ամուսնացել է օրիորդ Սիրվարդ Մ. Ճըռյանի հետ։ 1914 թվականին, ԱՄՆ քաղաքացի լինելով հանդերձ, իր կամքին հակառակ զորակոչվել է օսմանյան բանակ և զինվորական բժիշկ ծառայել։ Ծառայել է Դարդանելի, Գալիցիայի, Պաղեստինի ռազմաճակատներում։ Պատերազմի ընթացքում անգլիացիների ձեռքը գերի է ընկել և Անգ­լո-Եգիպ­տա­կան հիվանդանոց ուղարկվել՝ բժիշկ ծառայելու։ 1919 թվականին բրիտանական գրավման բանակի ընդհանուր հրամանատար գեներալ Ալենբիի հրամանով մեկնել է Կի­լի­կիա և բժշկական ու ազգային գործունեություն ծավալել։ 1921 թվականին, երբ ֆրանսիացիները լքել են Կիլիկիան, բժիշկն իր ընտանիքով վերադարձել է ԱՄՆ։ 1930 թվականին հաստատվել է ԱՄՆ-ի Մասաչուսեթս նահանգի Ուստր քաղաքում։ Եղել է Ամերիկյան բժշկական ընկերության, Մա­սա­չուսեթս նահանգի բժշկական ընկերության և հնչակյան կուսակցության անդամ։ Գրիգոր Գալուստյանի «Մա­րաշ» գրքի հրապարակությանն աջակցել է, տալով արժեքավոր տեղեկություններ հնչակյան կուսակցության մասին։

Աղբյուրներ
----------

* Հարություն Մինասյան, Օսմանյան կայսրությունում և Թուրքիայի Հանրապետությունում բռնաճնշումների և ցեղասպանության ենթարկված հայ բժիշկներ, Երևան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։

Գրականություն
-------------

* Գալուստեան Գրիգոր Հ. Մարաշ, Նիւ Եորք, 1934։
* Գալուստեան Գրիգոր Հ. Մարաշ կամ Գերմանիկ եւ հերոս Զէյթուն, Նիւ Եորք, 1988։
|  |
| --- |
| **Վան Բրինկի նետիկ** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Կենդանիներ (Animalia) |
| **Տիպ/Բաժին** | Հոդվածոտանիներ (Arthropoda) |
| **Ենթատիպ** | Վեցոտանիներ (Hexapoda) |
| **Դաս** | Միջատներ (Insecta) |
| **Կարգ** | Ճպուռներ (Odonata) |
| **Ընտանիք** | Նետիկներ (Coenagrionidae) |
| **Ցեղ** | **Coenagrion** |
| **Տեսակ** | **Վան Բրինկի նետիկ** *(C. vanbrinkae)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Coenagrion vanbrinkae*** |
|
| **Կարգավիճակ** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Տվյալների անբավարարություն |

**Վան Բրինկի նետիկ** (լատ.՝ Coenagrion vanbrinkae), նետիկների ընտանիքին պատկանող միջատ, որը գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

30-32 մմ մարմնի երկարությամբ, բարեկազմ մարմնով վառ երկնագույն փոքր ճպուռ է, որի կրծքի վերին մասը, որն ունի մեկ զույգ նեղ, երկնագույն երկայնական զոլեր, սև է։ Փորիկի հատվածները առջևից մինչև 7-րդ օղակը դեպի հետ լայնացող տարբեր լայնության սև գույնի օղակներով են, 8-րդ հատվածը գրեթե ամբողջությամբ երկնագույն է, իսկ 10-րդը` սև գույնի։ Էգը կանաչաերկնագույն կամ դեղնականաչավուն է և արուի նախշին գրեթե նման նախշով։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Թուրքիայում, Իրանում, Վրաստանում և Հայաստանում։ Հայտնի է Շիրակի (Գյումրի քաղաքի շրջակայք), (Արմավիրի Տարոնիկ գյուղի մոտ), Արարատի (Մասիս քաղաք, Ուրծի լեռնաշղթայի հարավային լանջեր` Սուրենավան գյուղի մոտակայք), Սյունիքի (գյուղ Վաղատինի մոտ) մարզերից և Երևանի շրջակայքից։

Էկոլոգիա
--------

Ապրում է թույլ հոսող ջրով ջրամբարներում, ջրանցքներում, առուներում և հանդիպում՝ բույսերի ստորջրյա մասերի վրա։

Թռչում է գարնանը` մայիսի վերջից մինչև հուլիսի կեսերը։ Գերադասում է բազմացման վայրերը` ջրի մերձակայքը։ Զարգացման շրջանը տևում է մեկ տարի։

Պահպանություն
-------------

Թվաքանակի փոփոխության միտումները չպարզված հազվագյուտ տեսակ է, որը Բնության պահպանության միջազգային միության Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։ ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում ընդգրկված է անբավարար տվյալներ կարգավիճակով։

Վտանգման հիմնական գործոններն են՝ մելիորատիվ աշխատանքներով պայմանավորված ջրամբարների աղտոտումը և հիդրոլոգիական ռեժիմի խախտումը։

Պահպանության միջոցառումներ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · IRMNG |

 |
**Քո սեփական բիզնեսը Հայաստանում**, բիզնես խորհրդատվության, ուսուցման մասնագետ Սամվել Գևորգյանի հեղինակած հայաստանյան ավելի քան երկու հարյուր ընկերությունների և կազմակերպությունների պատմությունները լուսաբանող բիզնես գիրք։

Գրքում ներկայացված են հայաստանյան բիզնեսի երկու հարյուրից ավելի պատմություն այնպիսի ոլորտներից, ինչպիսիք են տեղեկատվական տեխնոլոգիաները, տուրիզմը, արտադրությունը, ծառայությունները և այլն։

Գրքի հիմքում է դրված հեղինակի՝ Սամվել Գևորգյանի սեփական բիզնեսներով զբաղվելու 26 տարվա փորձը, բիզնեսի խորհրդատվական գործունեությունը հարյուրավոր ընկերությունների հետ և թրեյնինգային փորձառությունը հազարավոր մասնակիցների հետ։

Պատմություն
-----------

Գրքի առաջին երեք տարբերակները հրատարակվել են 2003-2010 թվականներին և կոչվել են «Ինչպես սկսել սեփական բիզնես Հայաստանում»։ 2016 թվականի դեկտեմբերին հրատարակությունը անվճար տեղադրելուց հետո ներբեռնումների թիվն անցավ 25,000-ը, որից հետո որոշում կայացվեց տպել գրքի չորրորդ հրատարակությունը, որը վերնագրվեց «Քո սեփական բիզնեսը Հայաստանում»։ «Չորրորդ՝ լրամշակված և նորացված հրատարակության մեջ ներկայացված է բիզնեսի ամբողջ ճանապարհը՝ սկսած գաղափարից և բիզնես մոդելից, մինչև հաջողության բարձունքներին հասնելը»։

Բովանդակություն
---------------

Գիրքը բաղկացած է 21+1 գլխից, որոնք բաժանված են 4 հիմնական մասի՝

1. Պլանավորիր քո բիզնեսը,
2. Կազմակերպիր քո բիզնեսը,
3. Կառավարիր քո բիզնեսը,
4. Զարգացրու քո բիզնեսը։

Lրացուցիչ 22-րդ գլխի գաղափարն այն է, ինչպես նշված է գրքում, «որ եկել է ժամանակը՝ գործելու, ինքնակազմակերպվելու և Հայաստանում բիզնես սկսելու»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  Business Support Center
**Հոլբորն** (անգլ.՝ Holborn /ˈhoʊbərn/) հնագույն լոնդոնյան փողոց, որն անցնում է Սիթիի, Քեմդենի և Վեստմինստերի տարածքներով։ Կոչվել է ներկայում գոյություն չունեցող գետակի անունով։

Փողոցի արևմտյան մասը կոչվում է Հայ-Հոլբորն և հանդիսանում է Բլումսբերի և Քովենթ-Գարդենի սահման։ Այստեղից դեպի արևմուտք են տանում Շաֆթսբերի պողոտան և Նյու-Օքսֆորդ-սթրիթը։ Հարավից Հոլբորնին են միանում Դրուրի-Լեյնը և Լինկոլնս-Ին-Ֆիլդսը։

Հնում Հոլբորնի արևելյան մասում բնակվում էին դատական պաշտոնյաները, որոնք աշխատում էին Օլդ-Բեյլի դատարանում։ Փողոցի մի այլ տեսարժան վայր է Հատոն-գարդենը, որտեղ ապրում էին անգլիացի ոսկերիչները։ Փողոցի ամենահայտնի բնակիչը Չարլզ Դիքենսն էր, որն իր վեպերում հաճախակի էր հիշատակում փողոցը։

Սուրբ Էթելդրեդի եկեղեցին նույնպես գտնվում է Հոլբորն փողոցի տարածքում, Մեծ Բրիտանիայի կաթոլիկ հնագույն եկեղեցի է, որը գործում է մինչև այժմ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  archINFORM (գերմ.) — 1994.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Holborn and Bloomsbury by Walter Besant and G. E. Mitton
**Ռուս-թուրքական հարաբերություններ** (ռուս.՝ *Российско–турецкие отношения*, թուրքերեն՝ *Rusya–Türkiye ilişkileri*), դիվանագիտական հարաբերություններ են Ռուսաստանի Դաշնության և Թուրքիայի Հանրապետության միջև։

Պատմություն
-----------

Դիվանագիտական հարաբերութրււնները հաստատվել են 1920 թվականին։ 1921 թվականի մարտի 16-ին Մոսկվայում երկրների միջև կնքվել է «բարեկամության և եղբայրության մասին» պայմանագիր։ Պայմանագրի առաջին հոդվածով կողքերից յուրաքանչյուրը պարտավորվում Էր «չճանաչել հաշտության ոչ մի պայմանագիր կամ միջազգային որևէ ակտ, որը պայմանավորվող մյուս կողմին կպարտադրվեր ուժի միջոցով»։ Հաստատվում Էր Թուրքիայի հյուսիս-արևելք նոր սահմաները՝ Կարսի մարզը, որը Թուրքիան գրավել Էր 1920 թվականի աշնանը Հայաստանի դեմ ձեռնարկած իր նվաճողական պատերազմի ընթացքում, անցնում Էր Թուրքիային, իսկ Բաթում քաղաքը, նավահանգիստը և հարակից շրջանը Թուրքիան համաձայնում Էր զիջել Վրաստանին, երրորդ հոդվածով՝ Նախիջևանի մարզը կազմում Էր ինքնավար տարածք՝ Ադրբեջանի խնամակալության ներքո պայմանով, որ Ադըրբեջանը չէր զիջի այդ խնամակալությունը մի երրորդ պետության։ Կողմերը չեղյալ էին հայտարարում նախկինում ցարական Ռուսաստանի և Թուրքիայի միջև կնքված համաձայնագրերը։ ԽՍՀՄ համաձայնեց չհարձակման պայմանագիր կնքել Գերմանիայի հետ։ Խորհրդային կառավարությունը միևնույն նպատակով օգտագործեց նաև հետագայում կնքված խորհրդա-գերմանական պայմանագրերն ու համաձայնագրերը․ բարեկամության և սահմանի մասին պայմանագիրը 1939 թվականի սեպտեմբեր), տնտ․ համաձայնագրերը, սահմանային կոնֆլիկտների և միջադեպերի կարգավորման կոնվենցիան 1940 ևն։ Միջազգային իրավունքի սկզբունքների համաձայն, ՍՍՀՄ-ի վրա Գերմանիայի հարձակման պահից, սովետա-գերմանական բոլոր պայմանագրերն ու համաձայնագրերը կորցրին իրենց ուժը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 515)։*  |
**Ժերար դը Ռիդֆոր** (ֆր.՝ Gerard de Ridefort; մոտ 1141, Ֆլանդրիա — 1189 թ. հոկտեմբերի 4, Աքքա, Պաղեստին — Տաճարականների միաբանության Մեծ մագիստրոս սկսած 1184 թ. հոկտեմբերից մինչև 1189 թ. հոկտեմբերի 4։

Մինչև մագիստրոս ընտրվելը
------------------------

Ծնվել է 1141 թվականին Ֆլանդրիայում, Սուրբ Երկիր է գնացել 1170-ականներին (մինչև 1740 թ.)։ Սկզբնական շրջանում ծառայել է Տրիպոլիի կոմս` Ռայմոնդ III-ի մոտ, սակայն կոմսի հետ վիճաբանությունից հետո լքել է կոմսությունը և ծառայության անցել արքայի մոտ։ 1179 թ. Բալդուին IV-ի հրամանով նշանակվել է թագավորության մարշալի կոչումին։ Հետագայում անդամագրվում է Տաճարականների միաբանությանը և ստանձնում մագիստրոսի գլխավոր խորհրդատուի կոչումը։ 1184 թ. ընտրվում է միաբանության մագիստրոս։

Մեծ մագիստրոս
-------------

Ըստ ժամանակակիցներից ստացած տեղեկությունների Ժերար դը Ռիդֆորը շուտ բռնկվող բնավորություն ուներ և հաճախ չմտատծված քայլեր էր կատարում։ Նա Սալահ ալ-Դինի դեմ պատերազմելու գլխավոր կողմնակիցներից էր, և շատ կտրուկ էր վերաբերվում նրա հետ հաշտություն կնքելու փորձերի վերաբերյալ։ Բացի դրանից նա վատ հարաբերությունների մեջ էր Հիվանդախնամների միաբանության մագիստրոսի և մի շարք ազնվականների հետ։ Սակայն նա նաև հայտնի էր իր հռետորական ունակություններով և կարողանում էր բոլորին մտափոխ անել իր օգտին։

1187 թ. դը Րիդֆորը գլխավորում է տաճարականներին Սալահ ալ-Դինի դեմ խաչակիրների արշավանքի ժամանակ։ Համարվում է, որ հենց նա եղել Հաթթինում մարտ մղելու մտքի հեղինակը, հետագայում այս միտքը խաչակիրների համար արժեցավ հաղթանակ։

Հաթթինի ճակատամարտում բոլոր տաճարականները, կամ սպանվեցին, կամ գերեվարվեցին` հետո մահապատժի ենթարկվեցին նա նույնպես գերեվարվեց, սակայն նա միակն էր ում չսպանեցին։ Գերության ժամանակ նա հրաման ուղարկեց Գազայի և մի շարք այլ ամրոցների տաճարականներին հանձնել իրենց ամրոցները։ Այս հրամանից հետո տաճարականները այլևս պարտավոր չէին ենթարկվել դը Րիդֆորին։ Նրա հեղինակությունը ընկել իր, իսկ ասպետների շրջանում, քանի որ միայն այն փաստը, որ նա գերեվարվել է և ողջ է մնացել արդեն հակասում էր միաբանության կանոնադրությանը, բացի դրանից տաճարականների մոտ սկսեցին լուրեր շրջանառվել, որ իրենց առաջնորդը հանուն իր կյանքը փրկելու դավանափոխ է եղել՝ և իսլամ է ընդունել։

Գերությունից ազատվելուց հետո, փորձում է վերականգնել իր բարի համբավը և մասնակցում է մուսուլմանների դեմ մղվող բոլոր մարտերին, սակայն 1189 թ. հոկտեմբերի 4-ին Աքքայի պաշարման ժամանակ դարձյալ գերեվարվում է, և գլխատվում։

Գրականություն
-------------

* *Brevis Regni Ierosolymitani Historia*, in *Annali Genovesi di Caffaro e de’ suoi Continuatori*, ed. Luigi Tommaso Belgrano (*Fonti per la Storia d’Italia*, no. 11), vol. 1 (Genoa, 1890), pp. 127–49.
* *De Expugnatione Terræ Sanctæ per Saladinum Libellus*, in Ralph of Coggeshall, *Radulphi de Coggeshall Chronicon Anglicanum*, ed. Joseph Stevenson (London, 1875).
* Peter W. Edbury, *The Conquest of Jerusalem and the Third Crusade: Sources in Translation*. Ashgate, 1996. [*Old French Continuation of William of Tyre*; this edition includes translation of Urban III's letter on the battle of Cresson.]

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ռեժին Պեռնու. Խաչակիրները (militera.lib.ru)
**Ռուս-լեհական հարաբերություններ** (ռուս.՝ *Российско-польские отношения*), դիվանագիտական հարաբերություններ են Ռուսաստանի Դաշնության և Լեհաստանի Հանրապետության միջև։

Պատմություն
-----------

### ԽՍՀՄ-Լեհաստան

Դիվանագիտական հարաբերությունները հաստատվել են 1921 թվականի ապրիլին։ Խորհրդային կառավարության և Լեհաստանի միջև կնքվել է չհարձակման պայմանագիր (1932)։ 1939 թվականի սեպտեմբերին ընդհատված դիվանագիտական հարաբերությունները վերականգնվել են 1941 թվականի հուլիսին, լեհական վտարանդի կառավարության հետ ստորագրվել է ռազմական համաձայնագիր (օգոստոս) և բարեկամության ու փոխօգնության դեկլարացիա (դեկտեմբեր)։ 1943 թվականի ապրիլին ԽՍՀՄ-ը խզեց հարաբերությունները Լեհաստանի հետ և 1944 թվականի մայիսին ճանաչեց հակաֆաշիստական ազգային ճակատի մարմին Կրայովա ռադա նարոդովան, իսկ հուլիսին՝ նրա ստեղծած ազգային ազատագրական լեհական կոմիտեն (ավելի ուշ՝ ժամանակավոր կառավարություն) և հաստատեց դիվանագիտական հարաբերություններ (1945 թվականի հունվար)։ Կնքվեց (1945 թվականի ապրիլ) «բարեկամության, փոխօգնության և ետպատերազմյան համագործակցության» պայմանագիր 20 տարով։ Ստորագրվեցին համաձայնագրեր սահմանային հարցերի կարգավորման՝ բնակչության փոխանակման մասին, պայմանագիր խորհրդա-լեհական պետական սահմանի վերաբերյալ 1945։ Այնուհետև կնքվեցին գիտատեխնիկական համագործակցության 1947 և 1950, Լեհաստանին արդյունաբերական սարքավորումներ տրամադրելու, ցորեն մատակարարելու 1948 մասին համաձայնագրեր։ 1949 թվականին ԽՍՀՄ, ԼԺՀ և սոցիալիստական ճամբարի մյուս երկրները ստեղծեցին Տնտեսական փոխօգնության խորհուրդը, ավելի ուշ ստորագրեցին Վարշավայի պայմանագիրը։ Ստորագրվեցին նաև ատոմային էներգիան լեհական ժողովրդական տնտեսության կարիքների համար օգտագործելու 1955, մշակութային համագործակցության 1956, ուսանողների Փոխանակման 1957, նավթի, գազի և պղնձի 1959, մետալուրգիական 1960 և այլ ճյուղերի արդյունաբերական զարգացման գործում Լեհաստանին տեխնիկական աջակցություն ցուցաբերելու, ռադիոհաղորդումների և հեռուստատեսության ասպարեզում համագործակցության 1965 և այլ համաձայնագրեր։ 1965 թվականի «բարեկամության, համագործակցության և փոխօգնության» նոր 20-ամյա պայմանագիրը հաստատեց կողմերի ենթադրյալ հավատարմությունը 1945 թվականի պայմանագրի նպատակներին ու սկզբունքներին։ Ստորագրվեցին համաձայնագրեր արդյունաբերական, գիտատեխնիկական համագործակցության 1966—70, գազամուղի կառուցման ասպարեզում համագործակցության 1973 վերաբերյալ։ 1975—82 թվականին կնքվեցին առևտրային, տնտեսական, գիտատեխնիկական համագործակցության համաձայնագրեր, երկու երկրների միջև արտադրության մասնագիտացման և կոոպերացման երկարաժամկետ ծրագիր և մի շարք այլ համաձայնագրեր։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 517)։*  |
**Ռուս-ավստրիական հարաբերություններ** (ռուս.՝ *Российско-австрийские отношения*, գերմ.՝ *Österreichisch-russische Beziehungen*), դիվանագիտական հարաբերություններ են Ռուսաստանի Դաշնության և Ավստրիայի Հանրապետության միջև։

Պատմություն
-----------

Դիվանագիտական հարաբերությունները հաստատվել են Խորհրդային Միության ժամանակաշրջանում՝ 1924-ի փետրվարին (դե-ֆակտո՝ 1921-ի դեկտեմբերին), 1938-ի մարտին խզվել են Ավստրիայում՝ նացիստական կարգեր հաստատվելուց հետո, վերականգնվել 1945-ի հոկտեմբերին՝ Ավսսրիայի ազատագրումից հետո։ «Անկախ և դեմոկրատական Ավստրիայի վերաբերյալ» պետական պայմանագիրը (1955, ստորագրեցին ԽՍՀՄ, ԱՄՆ, Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիանն) և Ավստրիայի կողմից մշտական չեզոքության օրենքի ընդունումը (1955-ի հոկտեմբերի 26) հիմք դարձան ԽՍՀՄ և Ավստրիայի բազմակողմանի համագործակցության համար։ Պայմանագիրը ստորագրած մեծ տերությունները պարտավորվեցին հարգել Ավստրիայի անկախությունն ու տարածքային ամբողջակնությունը, արգելել անշլյուսը, քաղաքական․ և տնտեսական դաշինքը Գերմանիայի հետ։ Այնուհետև ԽՍՀՄ և Ավստրիայի միջև կնքվեցին աոևտրական (1955), հյուպատոսական (1959), գիտական և մշակութային համագործակցության, տնտեսական և գիտատեխնիկական․ համագործակցության, օդային հաղորդակցության, Ավստրիային գազ մատակարարելու և ԽՍՀՄ-ին խողովակ ու գազամուղի սարքավորում տրամադրելու (1968) մասին պայմանագրեր ու համաձայնագրեր։ 1970-ական թթ․ կնքվեցին աոևտրական․, տնտեսական․, գիտատեխնիկկան․ և արդյունաբերական․ համագործակցության նոր համաձայնագրեր, 1975—77-ի մշակութային․ և գիտական․ համագործակցության ծրագիր, 1951-ին՝ Ավստրիայի և ԽՍՀՄ-ի տնտեսական, գիտատեխնիկական․ և արդյունաբերական․ համագործակցության (1981—90) զարգացման և խորացման ծրագիր։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 513)։*  |
**Կանաչ էվգլենան** (լատ. Euglenophyta). - միաբջիջ կենդանի է։

Կենսակերպը, կառուցվածքը և շարժումը
----------------------------------

Կանաչ Էվգլենան, ինչպես և սովորական ամեոբան, ապրում է նեխած տերևներով կեղտոտված լճակներում, ջրափոսերում և կանգնած ջրով այլ ջրամբարներում։ Նրա առջևի ծայրը բութ է, իսկ հետևինը՝ սուր։ Էվգլենայի ցիտոպլազմայի արտաքին շերտը խիտ է, այն մարմնի շուրջը առաջացնում է թաղանթ։ Թաղանթի շնորհիվ էվգլենայի մարմնի ձևը շարժման ժամանակ քիչ է փոխվում։ Էվգլենան կարող է միայն թեթևակի կծկվել, որի հետևանքով կարճանում ու լայնանում է։ Էվգլենայի մարմնի առջևի ծայրում գտնվում է ցիտոպլազմայի նուրբ թելանման ելուստ՝ մտրակ։ Մտրակը պտուտակաձև շարժելով՝ Էվգլենան խրվում է ջրի մեջ և դրա շնորհիվ լողում բութ ծայրով առաջ։
Մեկ կամ մի քանի մտրակներով տեղաշարժվող կենդանիները պատկանում են Մտրակավորների դասին։
Գիտնականները ենթադրում են, որ 1,5 միլիարդ տարի առաջ ապրած հնադարյան մտրակավորներից առաջացել են նախակենդանիների ժամանակակից դասերը։Կանաչ էվգլենան արագաշարժ է և իր գույն ստանում է լույի տակ ֆոտոզիթեզ կատարելիս

Սննդառությունը
--------------

Էվգլենայի ցիտոպլազմայի մեջ կան 20-ից ավելի ձվաձև, կանաչ քլորոպլաստներ, որոնք նրան տալիս են կանաչ գույն։ Քլորոպլաստներում կա քլորոֆիլ։ Էվգլենան սնվում է լույսի պայմաններում, ինչպես կանաչ բույսերը, իր մարմինը կառուցելով օրգանական նյութերից, որոնք առաջանում են լույսի տակ ֆոտոսինթեզի միջոցով։ Ցիտոպլազմայում կուտակվում են օսլայի բաղադրությանը նման պաշարային սննդանյութերի մանր հատիկներ, որոնք ծախսվում են էվգլենայի սոված ժամանակ։ 
Եթե էվգլենային երկար ժամանակ տեղավորենք մթության մեջ, նրա քլորոֆիլը կանհետանա, նա կդառնա անգույն։ Դրա հետևանքով ֆոտոսինթեզը դադարում է, և էվգլենան սկսում է յուրացնել լուծված օրգանական նյութերը, որոնք առաջանում են մահացած տարբեր օրգանիզմների քայքայման ժամանակ։

Շնչառությունը և արտաթորումը
---------------------------

Այն տեղի է ունենում այնպես, ինչպես Ամեոբայինը։ Կծկուն վակոուլը գտնվում է էվգլենայի մարմնի առջևի ծայրում։ Դրա միջոցով էվգլենայի օրգանիզմից հեռանում են ավելորդ ջուրն ու արտաթորության նյութերը։