Արցախի Հանրապետության քարտեզը, որտեղ մուգ շագանակագույնով պատկերված են Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության ներքո գտնվող տարածքները, իսկ մարմնագույնով՝ Արցախի վերահսկողության ներքո գտնվող տարածքները 2021 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ
**Նոր Բրաջուր**, գյուղ Արցախի Հանրապետության Շահումյանի շրջանում, որը ներկայում գտնվում է Ադրբեջանի Հանրապետության զինված ուժերի վերահսկողության ներքո։ Ըստ Արցախի Հանրապետության վարչատարածքային բաժանման՝ այն հանդիսանում է Շահումյանի շրջանի բնակավայր, իսկ ըստ Ադրբեջանի վարչաատարածքային բաժանման՝ համարվում է Քելբաջարի շրջանի բնակավայր։

Անուն
-----

Բնակավայրի հայկական անունը Նոր Բրաջուր է։ Գյուղն այդպես է անվանվել 1993 թվականին Քարվաճառի ազատագրումից հետո ի պատիվ նախկին հայկական Բրաջուր գյուղի, որը ներկայում գտնվում է Ադրբեջանի Հանրապետության Գյոյգյոլի շրջանում։ Ադրբեջանցիները գյուղն անվանում են Ղլըչլը, Քիլինչլը կամ Քիլինչլի։

Աշխարհագրություն
----------------

Նոր Բրաջուր բնակավայրը գտնվում է Արցախի Հանրապետության հյուսիս-արևմտյան հատվածում՝ բարձրլեռնային գոտում։ Գյուղի միջով է հոսում Թարթառ (Տրտու) գետը։ Շահումյանի շրջանի վարչական կենտրոն Քարվաճառ քաղաքից հեռու է 13 կմ, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտից՝ 113 կմ։

Նոր Բրաջուր համայնքի վարչական և գյուղատնտեսական նշանակության հողերի վերաբերյալ ստույգ տեղեկություններ չկան, կադաստրային չափագրումներ չեն իրականացվել։ Համայնքի տարածքում կան բազմաթիվ բնական անանուն սեզոնային աղբյուրներ՝ առվակների տեսքով։

Պատմություն
-----------

### Արցախյան պատերազմ (1991-1994)

Հիմնական հոդվածներ՝ Արցախյան ազատամարտ և Քարվաճառի ազատագրում
### Հայ-ադրբեջանական պատերազմ (2020)

Հիմնական հոդվածներ՝ Հայ-ադրբեջանական պատերազմ (2020), Արցախում հրադադարի մասին համաձայնագիր (2020), և Քարվաճառի հանձնում
2020 թվականի հայ-ադրբեջանական պատերազմի ընթացքում Ադրբեջանի Հանրապետության նախագահ Իլհամ Ալիևի, Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի և Ռուսաստանի Դաշնության նախագահ Վլադիմիր Պուտինի համատեղ ստորագրված համաձայնագրով Արցախի Հանրապետության Շահումյանի շրջանի քարվաճառյան հատվածը հայաթափվել և 2020 թվականի նոյեմբերի 25-ին հանձնվել է Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողությանը։

Եռակողմ համաձայնագրի ստորագրումից և տարածքը Ադրբեջանի զինված ուժերին հանձնելու ժամկետները նշելուց հետո բնակչությունը սկսել է լքել շրջանը, այդ թվում՝ Նոր Բրաջուրը։ Հայերի հեռանալն ուղեկցվել է տների հրդեհներով և ենթակառուցվածքների ոչնչացմամբ «որպեսզի չանցնի թշնամուն»։

### Պատմամշակութային հուշարձաններ

Նոր Բրաջուրի տարածքում չեն պահպանվել պատմամշակութային այնպիսի ամբողջական հուշարձաններ ինչպիսիք են վանքերը, եկեղեցիները, ամրաշինական կառույցները և այլն։ Ըստ Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող կազմակերպության 2015 թվականին կատարված ուսումնասիրությունների՝ մինչև 18-րդ դարի կեսերին Քարվաճառի շրջանի տարածք թյուրք-քրդական ցեղերի ներթափանցելը և հայերի հեռանալը եղել են հայկական պատմամշակութային հուշարձաններ։ Դրանք ժամանակի ընթացքում ոչնչացվել են վերաբնակ թուրք և քուրդ բնակիչների կողմից։ Եկեղեցին ու գերեզմանոցը վերջնականապես ավերվել են Խորհրդային Միության տարիներին, երբ գյուղն ընդգրկված էր Խորհրդային Ադրբեջանի Քելբաջարի շրջանում։ Արցախյան ազատամարտի ընթացքում՝ 1993 թվականին տեղի ունեցած Քարվաճառի ազատագրումից և գյուղի վերաբնակեցումից հետո տեղի բնակիչները տարբեր տարիներին հայտնաբերել են բնակավայրի հին պատմությանն առնչվող պատմամշակութային նյութական հետքեր։ Հայտնաբերվել է ոչնչացված գերեզմանոցից պահպանված մի քանի խաչքար։

Ընդհանուր առմամբ Նոր Բրաջուրի և հարակից տարածքներից հայտնաբերվել են տասնյակ խաչքարերի կոտրված բեկորներ, որոնք Խորհրդային Միության տարիներին օգտագործվել են որպես շինանյութ։ Նոր Բրաջուր և Նոր Վերինշեն գյուղերի միջև ընկած հատվածում՝ հին գյուղատեղիի տարածքում հայտնաբերվել են հայկական հին գերեզմանոցի բազում կոտրված, մասնատված խաչքարեր, որոնց հավաքագրմամբ և ցուցակագրմամբ ժամանակին զբաղվել է Բանանց գյուղից գաղթած և Նոր Վերիշեն գյուղում բնակություն հաստատած Մարտիրոս Չալումյանը։

Բնակչություն
------------

Մինչև 18-րդ դարի կեսերը Նոր Բրաջուրը շրջանի մյուս բնակավայրերի նման ունեցել է հայ բնակչություն, որն աստիճանաբար ստիպված է եղել հեռանալ իր բնակավայրից թյուրքական ցեղերի արշավանքների, լեզգիների թալանչիական արշավանքների հետևանքով։ Հայ ազգաբնակչության հեռացումից հետո այստեղ են հաստատվել քոչվոր թյուրք-քրդական ցեղերը և աստիճանաբար նստակյաց կյանքի անցել։ 1993 թվականին տեղի ունեցած Քարվաճառի ազատագրմամբ ադրբեջանցիները (նախկին թյուրք-քրդական ցեղերի հետնորդները) հեռացել են, որից հետո բնակավայրում վերաբնակվել են հայեր, այդ թվում՝ Խորհրդային Ադրբեջանից գաղթածներ։

Ստորև պատկերված աղյուսակով ներկայացված է Նոր Բրաջուր բնակավայրի բնակչության վիճակագրական տվյալներն ըստ տարիների՝

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Տարի | 2008 | 2009 | 2010 | 2015 |
| Բնակիչ | 167 | 183 | 203 | 239 (51 տուն) |
|

2020 թվականի հայ-ադրբեջանական պատերազմի ընթացքում Ադրբեջանի Հանրապետության նախագահ Իլհամ Ալիևի, Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի և Ռուսաստանի Դաշնության նախագահ Վլադիմիր Պուտինի համատեղ ստորագրված համաձայնագրով Նոր Բրաջուրը Արցախի Հանրապետության Շահումյանի շրջանի այլ բնակավայրերի նման հայաթափվել և 2020 թվականի նոյեմբերի 25-ին հանձնվել է Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողությանը։

Համայնքային կյանք
-----------------

Նոր Բրաջուրում գործում էին գյուղապետարան, բուժկետ, դպրոց, մշակութային տուն։

Կրթություն
----------

2000 թվականից Նոր Բրաջուրում գործում էր միջնակարգ դպրոց։ Դպրոցը անվանվել էր Սևակ-Սևանա Էրումյան անունով։ 2002/2003 ուսումնական տարում ուսումնական հաստատությունն ուներ 48 աշակերտ և 14 ուսուցիչ, իսկ 2015/2016 ուսումնական տարում՝ 54 աշակերտ և 24 ուսուցիչ։ 2015 թվականին դպրոցի շենքը հիմնանորոգվել է։

Տնտեսություն
------------

Բնակչությունը հիմնականում զբաղվում էր գյուղատնտեսությամբ՝ անասնապահությամբ և հողագործությամբ։

Բնակավայրի տարածքում առկա են մոլիբդենի հանքային պաշարներ։

Պատկերասրահ
-----------

* Նոր Բրաջուր գյուղի բնակելի տներից (2012թ․)Նոր Բրաջուր գյուղի բնակելի տներից (2012թ․)
* Նոր Բրաջուր գյուղի բնակելի տներից (2012թ․)Նոր Բրաջուր գյուղի բնակելի տներից (2012թ․)
* Նոր Բրաջուր գյուղի դպրոցի շենքը (2012թ․)Նոր Բրաջուր գյուղի դպրոցի շենքը (2012թ․)
* Նոր Բրաջուր գյուղը (2021թ․)Նոր Բրաջուր գյուղը (2021թ․)

Տես նաև
-------

* Քարվաճառի ազատագրում
* Քարվաճառի հանձնում
* Բրաջուր

Նշումներ
--------

1. ↑  2020 թվականի հայ-ադրբեջանական պատերազմի ընթացքում Ադրբեջանի Հանրապետության նախագահ Իլհամ Ալիևի, Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի և Ռուսաստանի Դաշնության նախագահ Վլադիմիր Պուտինի համատեղ ստորագրված համաձայնագրով Նոր Բրաջուրը Արցախի Հանրապետության Շահումյանի շրջանի այլ բնակավայրերի նման հայաթափվել և 2020 թվականի նոյեմբերի 25-ից հանձնվել է Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության ներքո։ Բնակչությունը լքել է բնակավայրը։
2. ↑  2020 թվականի հայ-ադրբեջանական պատերազմի ընթացքում Ադրբեջանի Հանրապետության նախագահ Իլհամ Ալիևի, Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի և Ռուսաստանի Դաշնության նախագահ Վլադիմիր Պուտինի համատեղ ստորագրված համաձայնագրով Նոր Բրաջուրը Արցախի Հանրապետության Շահումյանի շրջանի այլ բնակավայրերի նման հայաթափվել և 2020 թվականի նոյեմբերի 25-ից հանձնվել է Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության ներքո։ Բնակչությունը լքել է բնակավայրը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Արցախի տարածքները համարվում են օկուպացված Ադրբեջանի կողմից. ԱՀ ԱԺ հայտարարությունը, *(արխիվացված 05․04․2021թ․)*
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  Սամվել Կարապետյան, Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող հիմնադրամ, «Մռավականք», «Հայաստանի պատմություն» գրքաշար, Երևան, 2019 թվական։
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Հակոբ Ղահրամանյան, Տեղեկատու Արցախի Հանրապետության վարչատարածքային միավորների սոցիալ-տնտեսական բնութագրերի, Երևան, Ճարտարագետ, 2015 թ.։
4. ↑  "Արցախի Հանրապետության բնակավայրերի ցանկը հանրապետության Ազգային ժողովի կայքում (Արցախի Հանրապետության օրենքը երկրի վարչատարածքային բաժանման մասին, 25 մարտի 2005 թ. ք.Ստեփանակերտ, ՀՕ-178, ստորագրված նախագահ Ա․Ղուկասյանի կողմից)։". Արխիվացված է the original 2016 թ․ մարտի 4-ին. Retrieved 2021 թ․ մարտի 14. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
5. 1 2 3 4  Արցախի Հանրապետության այն բնակավայրերի ցանկը, որոնք գտնվում են Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության ներքո /հրապարակված Արցախի Հանրապետության Տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների նախարարության կողմից/, (արխիվացված 05․03․2021թ․)։
6. 1 2 3 4  «Հրապարակվել է Արցախի՝ Ադրբեջանի հսկողության տակ անցած համայնքների և բնակավայրերի ցանկը»։
7. 1 2 3 4  «Հրապարակվել է Արցախի՝ Ադրբեջանի հսկողության տակ անցած համայնքների և բնակավայրերի ցանկը», (արխիվացված)։
8. 1 2 3 4  «Ադրբեջանի վերահսկողության տակ անցած՝ Արցախի համայնքների և բնակավայրերի ցանկը»։
9. ↑  Ադրբեջանի Հանրապետության պետական վիճակագրական կոմիտե, «Վարչական տարածքային բաժանման դասակարգում 2019», պաշտոնական հրատարակություն, Բաքու 2020, բնօրինակը՝ Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi. "İnzibati ərazi bölgüsü təsnifatı 2019", Rəsmi nəşr, Baki 2020.(ադրբ.)
10. 1 2  "Արցախը հրապարակել է Ադրբեջանի հսկողության տակ անցած համայնքների և բնակավայրերի ցանկը". *Ազատություն Ռադիոկայան*. 2020 թ․ դեկտեմբերի 10.
11. ↑  Մենք տուն ենք թողնում, ուրիշները իրենց որդիներին. Քարվաճառում մարդիկ այրում են տները` թշնամուն հանձնելուց առաջ, (արխիվացված 05․04․2021թ․)։
12. 1 2 3  Արցախի Հանրապետության բնակչություն ըստ համայնքների, *(արխիվացված 10․03․2022թ․)*։
13. 1 2 3  Ավանեսյան Ա․, Հարությունյան Գ․, «Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության կրթական համակարգը (1991-2016 թթ․)», հ․ 3, Ստեփանակերտ, 2017 թվական։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
ԼՂՀ Շահումյանի շրջան |
| --- |
|  |
| Վարչական կենտրոն՝ Քարվաճառ |
|  |
| Գյուղեր | Ազատ • Այգեստան • Ակնաբերդ • Ապահեն • Ասրիկ • Բուզլուխ • Գաղթուտ • Գյուզալար • Գետաշեն • Գյուլիստան • Դադիվանք • Եզնարածանց • Եղեգնուտ • Եղջերունիկ • Եղցատեղ • Եղցի • Զառալյուր • Զարկունի • Զեյվա • Զովք • Զուար • Էրքեջ • Թաթխուն • Թոդան • Իշխանիկ • Խարխափուտ • Խոզենիկ • Խոփեր • Ծավալք • Ծար • Կամո • Կարաչինար• Կորեկնեկ • Կուշչի Արմավիր • Հայ Պարիս • Հավախաղաց • Հավսաթաղ • Հովվաշեն • Ճումեն • Մանաշիդ • Մանասինշեն • Մարտունաշեն • Միխայլովկա • Մշենի • Նոր Բանանց • Նոր Բրաջուր • Նոր Գետաշեն • Նոր Էրքեջ • Նոր Խարխափուտ • Նոր Կարաչինար • Նոր Մանաշիդ • Նոր Վերինշեն • Շահումյան • Շաֆագ • Շիկաքար • Չափնի • Չարեքտար • Ջերմաջուր • Ռուս Պարիս • Վերին շեն • Քնարավան | Շահումյանի շրջանը ԼՂՀ քարտեզին |
|  |
| Նեյկայումս Շահումյանի ողջ շրջանը բացի Չարեքտար և Ակնաբերդ գյուղերից գտնվում է Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության տակ: |

 |