**Վըն Թիենսիան** (հունիսի 6 1236 - հունվարի 9 1283), ի սկզբանե անվանվել է Յունսուն, այնուհետև անվանվել Թիենսիան և Ֆուսյո մականունով։ Կոնգ Շիի ընտրությունից հետո անունը փոխվեց՝ Թիենսիանի, իսկ կերպարը՝ Լուշան։ Բաոյուի չորրորդ տարում (1256 թ.) Սոնգ Լիծոնգը նրան ընտրեց որպես պալատական քննության թիվ մեկ գիտնական, և կայսերական արքունիքը նրան տվեց Սոնգ Ռուի անունը։ Ավելի ուշ նրան անվանեցին Վընշան, քանի որ նա ապրում էր Վընշանում։ Ծնվել է Ֆուչուանում Ծիճոու (այժմ՝ Ծյան շրջան, Ծյանսի), քաղաքական գործիչ, բանաստեղծ, հակայուանական գործիչ և հարավային Սոնգ դինաստիայի վերջին շրջանում դարձած ազգային հերոս։ Բաոյուի չորրորդ տարում (1256), նա թիվ մեկ գիտնականն էր, որը դարձավ վարչապետ և վերջապես կոչվեց Սինկուոյի դուքս, այդ ժամանակ նրան կոչեցին Վընսինկոնգ կամ Վընսինկուո։ Պաշտոնյան երկրպագում էր Շաոպաոյին, ուստի նրան կաճում էին նաև Վըն Շաոպաո։

| **Վըն Թիենսիան** |
| --- |
| **Վըն Թիենսիան**(նկարել է Յե Յանլանը Ցին դինաստիայում ) |
| Սոնգ դինաստիայի նախկին Շաոբաոյի վարչապետ և գաղտնի բանագնաց |
|  |
| Անուն | Վըն Թիենսիան |
| դարաշրջան | Հարավային Սոնգ դինաստիա |
| Անուն | Վըն Թիենսիան |
| ասպետ | Սին Գուոգոնգ |
| ծնվել է | 1236 թվականի հունիսի 6-ին |
| մահացել է | 1283 թվականի հունվարի 9-ինը (46 տարեկան) |

Սոնգ դինաստիայի մահից հետո նա պարտություն կրեց և գերի ընկավ Վուպոլինգում։ Նա գերադասում էր մեռնել, քան հանձնվել։ Նա գերվեց Յուան բանակի կողմից(այժմ Պեկին )։ Կուբլայ Խանը անձամբ գնաց համոզելու նրան հանձնվել։ Վըն Թիենսիանը ավելի շուտ ցանկացավ մեռնել, քան ենթարկվել ։ 1283թ. հունվարի 9-ին մահացել է Չայ քաղաքում։ Լու Սյուֆուի և Ճան Շիծիեի հետ նրանք ստացան «Սոնգ դինաստիայի երեք հերոսներ» կոչումը։ Սի Ֆանտեի , Յուան Ծիսյանի և այլոց հետ նրանք ստացան «երեք լեռ գետի աջ կողմում» կոչումը։

Կենսագրություն
--------------

Վըն Թիենսիանը ծնվել է մայիսի 2-ին Սոնգ Լիծոնգի Տուանփինի երրորդ տարում (1236 թ.): Երբ նա ծնվեց, նրա հայրը երազում տեսավ, որ մի երեխա թռչում է մանուշակագույն ամպի կողքով, ուստի երեխային անվանեց Յունսուն և վերցրեց Թիենսիանը բառը :Դատական քննության ժամանակ Սոնգ Լիծոնգը տեսավ նրա անունը և ասաց. «Երկնքի բարեբախտությունը Սոնգ դինաստիայի բարեբախտությունն է»։ Նրան շնորհվեց Սոնգ Ռուի անունը։ 18 տարեկանում նա գրավեց առաջին տեղը Լյուլինգ դպրոցի քննությունում, Լիծոնգ Բաոյուի չորրորդ տարում (1256թ.) ընդունվեց Ծիճոու (այժմ՝ Ծյան, Ծյանսի)՝ սովորելու։ Ակադեմիայում Պայլուճոու Պալատական քննության ժամանակ նա մշակեց «կայսերական փորձարկման ռազմավարությունը»՝ բավարարելու ներկայիս թերությունները, առաջարկեց բարեփոխումների ծրագրեր և արտահայտեց քաղաքական հավակնություններ։ Սոնգ Լիծոնգը անձամբ ընտրվեց որպես առաջնորդ։ Բայց չորս օր անց նրա հայրը մահացավ հիվանդությունից, և Վըն Թիենսիանը տունը վերադարձավ երեք տարով։

Կայցինի առաջին տարում (1259), մոնղոլական բանակը հարձակվեց Ըճոուի (այժմ՝ Ուչանգ, Հուպեյ) վրա, Տոնգ Սոնգչընը հանդես եկավ մայրաքաղաքը տեղափոխելու կոչով։ Ծիետու դատաստանի գրասենյակի քրեական գործերով զբաղվող Լան Կուանը, Տի Սինգը, Շան Շու Ծուո Սին և վարչապետը հաջորդ տարում գնացին Յուանյինգ՝ բանակցելու՝ հույս ունենալով բանակցությունների միջոցով լրտեսել Մոնղոլիայի ռազմական իրավիճակը։ Բանակցային գործընթացի ընթացքում Վըն Թիենսիանը վիճաբանեց և զայրացած նախատեց Պոյանին, բայց միևնույն ժամանակ Հարավային Սոնգի դատարանը մարդկանց ուղարկեց Վըն Թիենսիանի զորանոց՝ հայտարարելու Վըն Թիենսիանի բանակի ցրման մասին։ Պոյանը իմացավ, որ Վըն Թիենսիանը բանակը ցրվել է, ուստի հրամայեց ձերբակալել նրան և ուղեկցել հյուսիս։ Երբ Վըն Թիենսիանին ուղեկցեցին Ճընծյան , նրան փրկեցին տեղի արդար մարդիկ։ Այդ ժամանակվանից նա փորձել է վերականգնվել և տեղափոխվել հարավ-արևելք։ Այդ ժամանակ Հարավային Սոնգ դինաստիայի դատարանը հանձնեց նրան, և կայսր Կոնգը ուղեկցվեց Յուան դինաստիայի մայրաքաղաք։ Չըն Յիճոնգը և մյուսները աջակցեցին 7-ամյա Սոնգ Տուանսոնգին Ֆուճոուում գահ բարձրանալու համար։ Վըն Թիենսիանին հրամայվեց մտնել Ֆուճոու և ծառայել որպես գաղտնի բանագնաց։ Միևնույն ժամանակ, նա վերահսկում էր բոլոր զորքերը և ձիերը ։Նա գնաց Նանծյանճոու (այժմ՝ Նանպին , Ֆուծյան նահանգ) հիմնեց նահանգապետի գրասենյակ և մարդկանց ուղարկեց տարբեր վայրեր՝ զինվորներ հավաքագրելու և աշխատավարձերը բարձրացնելու հակայուանական պատերազմը շարունակելու համար։ Աշնանը, երբ յուանների բանակը ներխուժեց Ֆուծյան , Տուանսոնգը փախավ դեպի ծովը, որտեղ նա նավով շրջվեց Կուանտունում։

Վըն Թիենսիանը չհամաձայնվեց պալատականներ Ճան Շըծիեի և Չըն Յիճոնգի հետ, ուստի նա լքեց Հարավային Սոնգ դինաստիան և հիմնեց առանձնատուն Նանծյանճոուում (այժմ Նանպին, Ֆուծյան նահանգ), որպես նահանգապետ, որը ղեկավարում էր Անտի Յուան դինաստիան։ 1277 թվականին Վըն Թիենսիանը առաջնորդեց իր զորքերը դեպի Լոնգյան և Մեյճոու և ներխուժեց Ծյանսի։ Յուտուում (այժմ Ծյանսիից հարավ) Յուանների բանակը ջախջախվեց, Սինկուոն և տասը շրջաններ Կանճոուում և չորս շրջաններ Ծիճոուում գրավվեցին։ Բայց լավ ժամանակները երկար չտևեցին։ Յուան բանակի հիմնական ուժը հարձակվեց Վըն Թիենսիանի և Սինգկուո ճամբարի վրա։ Վըն Թիենսիանը թվաքանակով գերազանցում էր ,բայց իր բանակը տարավ դեպի հյուսիս և պարտվեց ու նահանջեց դեպի Լյուլինգ և Տինճոու (այժմ ՝ Չանթին , Ֆուծյան)։ Նա մեծ կորուստներ կրեց։ Նրա կինը և երեխաները նույնպես գերվելլ էին Յուանի բանակի կողմից։

Սյանսինի (1278) առաջին տարվա ամռանը Վըն Թիենսիանը իմացավ, որ Հարավային Սոնգ դինաստիան Սինգչաոն տեղափոխվել է Յաշան ։ Դժվար իրավիճակից ազատվելու համար նա խնդրեց առաջնորդել իր բանակը և միանալ Սինգչաոյին։ Ճան Շըծիեի կոշտ հակհարվածի պատճառով ծրագիրը ձախողվեց, և Վըն Թիենսիանը իր բանակը վերադարձրեց Չաոյանգ շրջան։ Այդ տարվա օգոստոսին Հարավային Սոնգ դինաստիայի դատարանը Վըն Թիենսիանը շնորհեց Շաոպաո և Սին Կուոկոն տիտղոս ։ Նույն տարվա ձմռանը յուան բանակը անցավ լայնածավալ հարձակման, և Վըն Թիենսիանը պարտվեց և փախավ ։Վըն Թիենսիանը իր զորքերին առաջնորդեց դեպի Հայֆընգ նահանջելու, բայց ճաշի ժամանակ հարձակման ենթարկվեց յուան գեներալ Ճան Հոնգֆանի կողմից։ Վուպոլինգում ( Հայֆընգից հյուսիս, Կուանտուն) նա պարտություն կրեց։ Վըն Թիենսիանը փորձեց ինքնասպան լինել՝ կուլ տալով իր հետ բերած սառույցի կտորները, սակայն նա ողջ մնաց և ընկավ կոմայի մեջ։ Այնուհետև Վըն Թիենսիանը բռնվեց։ Ճան Հոնֆանը խնդրեց Վըն Թիենսիանը նամակ գրել Ծանգ Շըծիեին զորք հավաքագրելու համար, և նա այդ ժամանկ գրեց «Միայնության պոեզիա» սիրտում կատարվելիքը արտացող պատմությունը ։ Հոնգֆանը շուտով բանագնացներ ուղարկեց՝ ուղեկցելու նրան Տատու։ Նա ութ օր հացադուլ արեց ,բայց ողջ մնաց։ Նա չորս տարի բանտարկված է եղել Պեկինի Ֆուսյուե Հութոնգում ։ Կայսր Պինգ Սյանսինգի երկրորդ տարում (1279 թ.) Սոնգ դինաստիան էլ չկար, բայց Վըն Թիենսիանը դեռևս հավատարիմ էր իր սկզբունքներին։

Հուպիլայ խանը ուղարկեց Պինճանի քաղաքական գործերը Ահըմային։ Յուան դինաստիայի 19-րդ տարվա դեկտեմբերի 8-ին (1282) (արևմտյան օրացույցով հաջորդ տարվա հունվարի 8-ին), Հուպիլայ խանը կանչեց Վընին անձամբ համոզեց հանձնվել։ Վըն Թիենսիանը հաստատակամ էր և անզիջում և պատասխանեց. «Մահից բացի, ոչ ոք ոչինչ չի կարող հաղթել ինձ»։ Յուան դինաստիան հրավիրեց Հարավային Սոնգ դինաստիայի նախարարներին, ովքեր հանձնվել էին Յուան դինաստիային, որպեսզի համոզեն նրանց հանձնվել, բայց Վըն Թիենսիանը նախատեց նրանց։ Ճաոն նույնպես փորձեց համոզել նրան հանձնվել, բայց Վըն Թիենսիանը անտեսեց նրան։ Հաջորդ օրը Վըն Թիենսիանին ուղեկցեցին մահապատժի հրապարակ ( Չայշի, այժմ՝ Ծյաոտաոկու, Տոնչըն շրջան, Պեկին), որտեղ Վըն Թիենսիանը մահապատժի ենթարկվեց 47 տարեկան հասակում։

Ըստ «Սոնգ դինաստիայի պատմության»՝ Հարավային Սոնգ դինաստիայի նախարար Լյու Մընգյանն դեմ արտահայտվեց, երբ գիտնականները Յուան դինաստիայից խնդրեցին ազատ արձակել Վըն Թիենսիանին ։

Գրական նվաճում
--------------

Վըն Թիենսիանը գրել է բազմաթիվ գործեր, որոնցից ամենահայտնին ու գովեստի արժանացածներն են բանտում գրված «Անցնելով Լինին Օվկիանոսը»-ը և «Արդարության երգը»-ը, որոնցից առաջինի քառատողը՝«Կյանքում ոչ ոք չի մահանում,պետք է պահել պատմությունն արտացոլելու սերըհավերժական է»։

Մարդային որակներ
----------------

Վըն Թիենսիանը իր երիտասարդության շրջանում շռայլ բնավորություն ուներ, նա շատ բարի էր, և նրա ընտանիքը մեծացրել էր բազմաթիվ երգով զբաղվող աղջիկների։ Բայց երբ Հարավային Սոնգ դինաստիան ընկավ, տեսնելով, որ երկիրը հասել է այդ կետին,պետք էր կրճատել ծախսերը և օգտագործել ընտանիքի բոլոր փողերը զինվորներ հավաքագրելու համար։ Երբ հյուրերի և անձնակազմի հետ խոսում էր երկրի ընթացիկ գործերի մասին, դառնորեն լաց էր լինում։

Պատմություններ Վըն Թիենսիանի մասին
----------------------------------

Վըն Թիենսիանը մի պատմություն պատմեց։ Ժամանակին Լյու Յուչուանը սիրահարվել էր մի մարմնավաճառի և խոսում էր ամուսնության մասին։ Խնդրեց մարմնավաճառին սիրել միմյանց:Հետո Լյու Յուչուանը թունավորված գինի պատրաստեց և խնդրեց մարմնավաճառին խմել այն։ Մարմնավաճառը խմեց դրա կեսը և մնացած կեսը տվեց Լյու Յուչուանին, բայց Լյու Յուչուանը հրաժարվեց խմել այն։ Նա թունավորեց մարմնավաճառին և մենակ մնաց:Հետո հավելեց այսօր բոլորը ուզում են ընդօրինակել Լյու Յուչուանին։

Վըն Թիենսիանը լողի և շախմատի վարպետ էր,այդ տաղանդը փոխանցվել է իր ընտանիքից։ Նա շախմատային ռեկորդ է սահմանել, որը փոխանցվել է սերնդեսերունդ։

Վըն Թիենսիանը օգտագործած նեֆրիտի գոտու թանաքաքարը դեռ պահպանվել է մինչ օրս։

Նշանավոր մարդիկ Վըն Թիենսիանի մասին
-----------------------------------

Հարավային Սոնգ դինաստիայում, երբ Վան Յինլինը մեկնաբանում էր Վըն Թիենսիանի կայսերական քննության թերթերը, նա գովաբանում էր Վըն Թիենսիանի հավատարմությունը, արդարությունն ու քաջությունը։ Հուան Կուի բարեկամությունը նման էր հայելու, իսկ նրա հավատարմությունը՝ երկաթե քարի։

Երգերի պատմության խմբագիր Տուոտուոն մեկնաբանել է՝ ասելով, որ Վըն Թիենսիանը «բարեգործությունը» համարում է կյանքից ավելի կարևոր բան, ինչպես նաև գովաբանել է Սոնգ դինաստիան՝ կայսերական քննության միջոցով իսկական բարեգործ և արդար մարդկանց դաստիարակելու համար։ Թեզիսում ասվում էր. «Հին ժամանակներից ի վեր նրանք, ովքեր ունեն վեհ իդեալներ, ովքեր ցանկանում են հավատալ աշխարհի արդարությանը, չեն բթացնում իրենց սիրտը հաջողությամբ կամ ձախողմամբ։ Շանգ դինաստիայի անկման ժամանակ Ճոուն առաքինի սերունդ ունեցավ»։

Ոգեկոչում
---------

Վըն Թիենսիանը հիշատակը հավերժացնելու համար Պեկինում՝ Վըն Թիենսիանը բանտարկված վայրում ստեղծվեց վարչապետ Վընի տաճարը, իսկ ավելի ուշ ստեղծվեց Վըն Թիենսիանը հուշահամալիրը։ Մին դինաստիայի Ճընտեի ժամանակաշրջանում Վուպոլինում կառուցվել է «Ֆան Ֆան» տաճարը, որտեղ գերվել է Վըն Թիենսիան։

Թայվանի Տարոկո ազգային պարկում Կենտրոնական անցումային մայրուղու վերանորոգման շնորհիվ կառուցվել է Վըն Թիենսիանի հուշահամալիրը Տապիտոյի տաճարի Սակումա սրբավայրի նախկին տեղում և այն վերանվանվել է Թիենսիան։ Տաշասին նախկինում հայտնի էր որպես Շընսույի տաք աղբյուր , սակայն իր անունով վերանվանվեց Վընշան տաք աղբյուր։ Վըն Թիենսիանը Սյոլինում, Հուա Լիենում,Պեյթուն թաղամասի հանգույցում՝ Թայչունգ քաղաքում և Ճոնգշան թաղամասի Թայպեյ քաղաքում նույնպես ունի Թիենսիան անունով փողոցներ։

Վըն խմբավորումը Սինթյանում, Յուեն Լոնգ և Տայհըն քաղաքներում, Տայ Պոում, Հոնկոնգում (Հոնկոնգի նոր տարածքների հինգ հիմնական խմբավորումներից մեկը ) ծագել է Ծյանսի Ծյանից։ Տոնկուանում ապրելուց հետո Վընի երեխաները (ներառյալ Վըն Լյուսինգը, Վըն Շուկյանը, Վըն Հոնգսյուեն, Վըն Ճաոուեյը և այլն) կառուցեցին Վըն Թիենսիանի հուշահամալիրը և Վընշան այգին համապատասխանաբար Սինթյան և Տայհըն գյուղում։

Շընճընի համալսարանից հարավ գտնվող երկու լճերը կոչվում են «Վընշան լիճ» (հյուսիսարևելյան լիճը «Շանգվընշան լիճն է», իսկ հարավ-արևմուտքը՝ «Վընշան լիճը»)։ Նանտուշըն, Նանսան,Շենժեն, շրջանները ունեն նաև Սինկուո Կոնգվըն Թիենսիանի տաճար։

Կուանտուն նահանգի Շանթու քաղաքի Չաոյանգ շրջանի Կուրաո քաղաքում ստեղծվել է «Սոնգ մեծ մարշալի գերեզմանատուն»՝ ի հիշատակ Սոնգ դինաստիայի վերջում Յուան դինաստիայի դեմ կռված ազգային հերոսների։ Վըն Թիենսիանը մասին բազմաթիվ լեգենդներ են շրջանառվում Չաոյանգ թաղամասի Կուրաո քաղաքում։ Ըստ լեգենդի՝ Հարավային Սոնգ դինաստիայի վերջում Յուան զինվորները ներխուժեցին և վարչապետ Վըն Թիենսիանը բանակը հավքագրեց Չաոյանգում՝ փորձելով վերականգնել երկիրը, և արշավի ժամանակ գերի ընկավ Հայֆընգ կոմսությունում։ Սակայն մայրաքաղաքի նահանգապետ Չըն Յին համաձայնության էր եկել ապստամբ գեներալ Ճան Հոնֆանի հետ և արյունալի ճակատամարտ էր մղել Սոնգի բանակի հետ Սյաոբեյ լեռան ստորոտում։ Երկու կողմերի ուժերի անհավասարության պատճառով այստեղ զոհվեց Սոնգի բանակի մեծ մասը։ Մին դինաստիայի կայսր Թայծուն Սոնգ դինաստիայի վերջում Հակայուանական պատերազմի ժամանակ զոհված զինվորներին անվանեց «մարշալներ»:Հակյուան մարտադաշտում կանոնավոր կերպով զոհաբերություններ էին մատուցվում այդ տարի զոհված զինվորներին։ Ժողովուրդը վերանորոգել է Սոնգ դինաստիայի ժամանակ երկրի համար զոհված զինվորների միայնակ գերեզմանները և այն անվանել «Սոնգ դինաստիայի մարշալների գերեզման»։ Քննության տվյալներով՝ Կուրաոյում և շրջակա գյուղերում կա ինը Սոնգ դամբարան։

Տոնգթյան լեռան վրա կա Վըն Թիենսիանի նախնիների գերեզմանը։ Վըն Թիենսիանի նախնիների գերեզմանը տեղափոխվել է Ծյանսիից ։

Այն բանից հետո, երբ Տուանսոնգը հեռացավ Ֆուճոուից, Ֆուճոուի և Լիանպուի գյուղացիները (այժմ՝ Լինպու քաղաք, Ֆուճոու քաղաք) կայսերական պալատը վերածեցին տաճարի՝ նվիրված Հարավային Սոնգ դինաստիայի հերոսներին։ Յուան դինաստիայի հետաքննությունից խուսափելու համար գլխավոր դահլիճը կոչվում էր «Տայշան պալատ», որտեղ տեղակայված էին Ճաո Կուանգինի, Ճաո Շիի և Ճաո Բինգի արձանները, իսկ կողային դահլիճը կոչվում էր «Մեծ թագավորական սրահ»․ այնտեղ արձաններ էին դրված։Ամեն տարի լուսնային տարվա առաջին ամսին յուրաքանչյուր ընտանիքում երկրպագություն է կազմակերպվում,որը շարունակվում է մինչ օրս։

2020 թվականի հունիսին Միջազգային աստղագիտական միությունը հայտարարեց, որ Մերկուրիի վրա գտնվող խառնարանը ( անգլ. ՝ Wen Tianxiang) կոչվելու է Վըն Թիենսիան ։

Տաճար
-----

Թայվանի Նյու Թայպեյ քաղաքի Շուանսի շրջանում կա նաև «Սանճոնգ տաճարը»՝ նվիրված Թայվանի հանգուցյալ Սոնգ դինաստիայի երեք հերոսներին։ Կառուցվել է Տոնճիի 7-րդ տարում (1868), այն Շուանգսիի բնակիչների հավատքի կենտրոնն է ։

Նոր Մատաի տարածքում տեղի չինացիները նույնպես ունեն տաճարներ՝ նվիրված «Սոնգ դինաստիայի երեք հավատարիմ թագավորներին»։ Երեք հավատարիմ արքաների կոչումը, որը նաև հայտնի են որպես «Երեք հավատարիմներ»-ի կոչում նվիրված է Վըն Թիենսիանին, Լու Սյոֆունին և Ճան Շըծիեին՝ Սոնգ դինաստիայի երեք հավատարիմ նախարարներին։Սինգապուրում ևս երեք թագավորներին նվիրված տաճարներում կան։

Թաիլանդի Պհուկետ նահանգի Վանգլիաո քաղաքում գտնվող Սանճոնգ տաճարը դարձել է Թաիլանդի ամենահնագույն վայրը:Այն հիմնադրվել է Ցին դինաստիայի Կուանսյուի 30-րդ տարում։

Մալայզիայի առաջին հնագույն տաճարը նվիրված է Վըն Թիենսիանին, Լու Սյոֆուին և Ճան Շըծիեին։ Այն հիմնադրվել է 1838 թվականին և ունի 168 տարվա պատմություն։

Մալայզիայի Մալակա քաղաքում գտնվող Սանվեյ պալատը կառուցվել է 1993 թվականին՝ երկրպագելու Վըն Թիենսիանին, Լու Սյոֆուին և Ճան Շըծիեին։ Այն մեծածավալ և բարգավաճ տաճար է։

Ընտանիք
-------

Հոնկոնգի նոր տարածքներում Վըների ընտանիքի նախահայր Վըն Թիենրույը տեղափոխվել է Հուկընգ, Տունցին, Սանմըն, Պաոան և Կուանտուն Սոնգ դինաստիայի և Յուան դինաստիաի սկզբում, որպեսզի խուսափի Յուան զինվորների հետապնդումից։ Քանի որ Վըն կլանը ղեկավարել է հակաբրիտանական պատերազմը 1899 թվականին, Վըն խումբը բրիտանական Հոնկոնգի կառավարության կողմից ճանաչվել է որպես Նոր տարածքների հինգ հիմնական կլաններից մեկը։ Ներկայումս Վընների ընտանիքը հիմնականում ապրում է Սան Թին, Յուեն Լոնգ և Թայ Պո Տայ Հանգ քաղաքներում։

Տես առնչվող
-----------

* Թայվանի տաճար
* Վըն Թիենսիանի այգի
* «Յոնճըն Ծյանան»
* Թայհընգ քաղաք

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Կենսագրական տվյալների չինական բազա
2. ↑  《宋史•卷四百五十四•列傳卷第二百十三•忠義卷九•彭震龍》条：「'彭震龍，字雷可，永新人，天祥次妹婿也。性跌蕩喜事，嘗以罪墨。天祥起兵，補宣教郎、帶行太社令、知永新縣。會天祥出使被執，震龍遁歸，吉州已失，乃結峒獠起兵。天祥兵出嶺，震龍接應，復永新。大兵至，震龍為親黨所執，至帥府，腰斬之，屠永新。」
3. ↑  «教育部基础教育课程教材发展中心有关负责人就高中历史教育中岳飞、文天祥是否是民族英雄的有关问题答记者问». 中华人民共和国教育部. 2004年8月. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մարտի 13-ին.
4. ↑  清·沈嘉轍，《南宋雜事詩》（卷七）："文天祥大父夢一兒乘紫雲而下，已而複上行，生天祥，名云孫，字天祥。後以字行，字履善。及廷試第一，理宗見其名曰：「天之祥，乃宋之瑞也。」字之曰宋瑞。"
5. ↑  传说曾經發生文天祥幾乎快被元軍逮捕時，突然冒出三座山遮住蒙古兵，掩護文天祥逃去，後人即以「三山國王廟」祀拜這三座山的山神，紀念此事
6. ↑  邓光荐（邓剡）《文丞相传》据《文天祥全集·卷十七·纪年录》辑出：是时南人士于朝者，谢昌元、王积翁、程飞卿、青阳梦炎等十人，谋合奏，请以公为黄冠师，冀得自便。青阳梦炎私语积翁曰："文公赣州移檄之志，镇江脱身之心，固在也。忽有妄作，我辈何以自解？"遂不果。八月，王积翁奏，其略曰："南方宰相，无如文天祥。"上遣谕旨，谋授以大任。昌元、积翁等，以书喻上意。公复书："数年于兹，一死自分，举其平生而尽弃之，将焉用我？"事遂寝。
7. ↑  《至順鎮江志·卷十九·人材》：青陽夢炎，字梓卿，蜀成都人，居京口。家世治《春秋》，宋末選補太學生，登進士第，授官。時李亶以淮北地歸宋，封齊郡王。夢炎以才選，奉使將命至，則亶兵已敗。冒鋒鏑，致使命面還。累遷淮東湖北提刑，知澧州、峽州、常德府，權荊湖制置司事。咸淳中，忤時相意，去官不復仕……歸附初，世祖皇帝聞其名，召至都，賜第以居。晨夕獻替，深簡聖眷。歷官至吏禮部尚書，翰林學士，卒官。
8. ↑  《宋史．文天祥傳》天祥性豪華，平生自奉甚厚，聲伎滿前。至是，痛自貶損，盡以家貲為軍費。每與賓佐語及時事，輒流涕，撫几言曰：「樂人之樂者憂人之憂，食人之食者死人之事。」
9. ↑  《宋稗類鈔》臨安將危日，文天祥語幕官曰：「事勢至此，為之奈何？」客曰：「一團血。」文曰：「何故？」客曰：「公死，某等請皆死。」文笑曰：「君知昔日劉玉川乎？與一娼狎，情意綢密，相期偕老。娼絕賓客，一意於劉。劉及第授官，娼欲與赴任，劉患之，乃紿曰：『朝例不許攜家，願與汝俱死，必不獨行也。』乃置毒酒令娼先飲。以其半與劉，劉不復飲矣。娼遂死，劉乃獨去。今日諸君，得無效劉玉川乎？」客皆大笑。
10. ↑  《涌幢小品》：「文丞相嗜象弈，暑日喜溪浴，與周子善於以意為枰，行弈決勝負，愈久愈樂，忘日早暮。」
11. ↑  《文山先生文集》：「公平生嗜象奕，以其危險制勝奇絕者命名，自『玉翽金鼎』至『單騎見虜』為四十局勢圖，悉讖其出處始末。」
12. ↑
13. ↑
14. ↑  «浙江 → 温州 → 江心屿 → 概况». *www.izy.cn*. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մարտի 13-ին. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 7-ին.
15. ↑  «存档副本». Արխիվացված է օրիգինալից 2006 թ․ նոյեմբերի 19-ին. Վերցված է 2007 թ․ հունվարի 23-ին.
16. ↑  香港天文學會 (2020 թ․ հուլիսի 29). «國際天文聯會將水星一個隕石坑以文天祥命名». Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ հոկտեմբերի 23-ին. Վերցված է 2022 թ․ հոկտեմբերի 13-ին.
17. ↑  雙溪三忠廟（全台灣唯一祭祀文天祥的廟） Archived 2021-01-08 at the Wayback Machine.，雙溪旅遊網

Աղբյուրներ
----------

香港新界文氏始祖文天瑞，為逃避元兵追捕，於宋末元初年間移居廣東寶安三門東清後坑，至明初分支遷入新界。因為文氏族人曾領導1899年的新界抗英戰爭，所以文氏早年被港英政府認定為新界五大氏族之一。現時，文氏主要於元朗新田及大埔泰亨一帶聚居。