**Ապարանի շրջան**, Հայկական ԽՍՀ, ապա՝ Հայաստանի Հանրապետության վարչատարածքային միավոր այժմյան Արագածոտնի մարզի հյուսիսում։ Գտնվում էր ՀԽՍՀ կենտրոնական մասում՝ մայրաքաղաք Երևանից 50 կմ հեռավորության վրա։ Կազմավորվել է 1930 թվականի սեպտեմբերի 9-ին։ Տարածությունը 591,5 քառ. կմ էր, բնակչությունը՝ 19 900 մարդ (1987), խտությունը՝ 33,6 մարդ։

Բնակավայրեր
-----------

Ապարանի շրջանի վարչական կենտրոնն էր Ապարան քաղաքը։ Ուներ 1 քտա (Ապարան), 1 ավանային և 11 գյուղական խորհուրդ։ Բնակավայրերն են՝

* Արագած
* Արայի
* Ափնագյուղ
* Երնջատափ
* Թթուջուր
* Լուսագյուղ
* Ծաղկաշեն
* Հարթավան
* Ձորագլուխ
* Մռավյան
* Մուլքի
* Նիգավան
* Նորաշեն
* Շենավան
* Չքնաղ
* Վարդենիս
* Վարդենուտ
* Քուչակ

Պատմություն
-----------

Ապարանի շրջանի տարածքը դեռ հնադարում եղել է Հայաստանի կազմում՝ Երվանդունիների (մ.թ.ա. 570-201) և Արտաշեսյանների (մ.թ.ա. 189-1) թագավորության ժամանակ։ Ավելի ուշ Ապարանի շրջանի տարածքը կազմել է Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Նիգ գավառի մեջ։ Տարբեր ժամանակաշրջաններում այն եղել է Կամսարականների, Պահլավունիների, Վաչուտյանների և այլ իշխանների տոհմական կալվածքը։ 9-րդ դարի վերջից մտել է Բագրատունյաց թագավորության, ապա՝ Զաքարյան իշխանապետության մեջ։ 14-16-րդ դարերում այն մտել է մոնղոլական, ապա՝ կարակոյունլու և ակկոյունլու թուրքմենական պետությունների մեջ։

Պարսկական տիրապետության ժամանակ Ապարանի շրջանը Երևանի կուսակալության, ապա Երևանի խանության մի մասն էր։ Արևելյան Հայաստանը Ռուսաստանին միանալուց հետո, այն մտել է Հայկական մարզի, Երևանի նահանգի Էջմիածնի գավառի, Հայաստանում խորհրդային կարգեր հաստատվելուց հետո՝ մինչև 1930 թվականը՝ Էջմիածնի գավառի Հրագդան գավառամասը։

Ճարտարապետական հուշարձաններից նշանավոր են Ապարանի սուրբ Խաչ եկեղեցին (4-րդ դար), Քասաղի բազիլիկը (5-րդ դար), Թեղենյաց վանքը (7-13-րդ դարեր), Եղիպատրուշ եկեղեցին (10-13-րդ դարեր)։ Շրջանային կուսակցական կազմակերպությունը ստեղծվել էր 1930 թվականին։ 1987 թվականին կար 61 սկզբնական կուսակցական, 99 կոմերիտական կազմակերպություն։ Լույս էր տեսնում «Ծաղկունք» շրջանային թերթը։

Ռելիեֆ և կլիմա
--------------

Գտնվում է Արագածի, Փամբակի և Ծաղկունյաց լեռնաշղթաների միջև։ Ունի լեռնային, կտրտված մակերևույթ։ Բարձրությունը 1800-4090 մ է (Արագած)։ Կան տորֆի, կրաքարի, կավահողի, շինարարական քարի պաշարներ, հանքային ջրերի ելքեր։ Տիրապետում են լեռնատափաստանային և լեռնամարգագետնային լանդշաֆտները։

Կլիման ցամաքային է, հունվարի միջին ջերմաստիճանը՝ - 8 °C-ից մինչև - 14 °C, հուլիսինը՝ 8- 17 °C, տարեկան տեղումները՝ 550-800 մմ, վեգետացիայի շըր- ջանը՝ 20-150 օր։ Խոշոր գետը Քասաղն է։ Տարածքում է Ապարանի ջրամբարը։

Տնտեսություն
------------

Տնտեսության առաջատար ճյուղը գյուղատնտեսությունն է։ Կար 7 կոլտնտեսություն, 11 խորհրդային տնտեսություն, 4 միջտնտեսային ձեռնարկություն։ Մշակում են հացահատիկ, կարտոֆիլ, կերային կուլտուրաներ, կաղամբ։ Կար 12 արդյունաբերական ձեռնարկություն։

Ապարանում գործում են «Հայ-գորգ» արտադրական միավորման մասնաճյուղ, 2 պանրագործարան, ռադիոտեխնիկական իրերի գործարան, Քուչակում՝ հաստոցաշինական, Արագածում՝ արհեստական ալմաստի, Երնջատափում՝ մաքրող նյութերի ձեռնարկություններ։ Ավտոճանապարհների երկարությունը 102 կմ էր։ Կար կապի հանգույց՝ 9 բաժանմունքով։ Տարածքով են անցնում Ապարան-Երևան, Ապարան-Սպիտակ ջրատարները։

1986-1987 թվականների ուսումնական տարում գործում էր 13 միջնակարգ, 8 ութամյա, 1 հեռակա, 1 տարրական, 1 երաժշտական, 1 մարզական, 1 գեղարվեստի դպրոց, 1 պրոֆտեխնիկական ուսումնարան։ 1987 թվականին կար 1 հիվանդանոց, 4 ամբուլատորիա, ստոմատոլոգիական պոլիկլինիկա, 13 մշակույթի տուն, 8 ակումբ, 25 գրադարան, 1 պատանի տեխնիկների կայան, 1 կինոթատրոն։

Պատկերասրահ
-----------

* ԱպարանԱպարան
* Թուխ Մանուկ եկեղեցի, ԼուսագյուղԹուխ Մանուկ եկեղեցի, Լուսագյուղ
* Եղիպատրուշ եկեղեցիԵղիպատրուշ եկեղեցի

---

* Բաշ-Ապարանի ճակատամարտի կոթողԲաշ-Ապարանի ճակատամարտի կոթող
* Թեղենյաց վանքԹեղենյաց վանք
* Դրաստամատ Կանայանի գերեզմանԴրաստամատ Կանայանի գերեզման

Տես նաև
-------

* Հայկական ԽՍՀ վարչական բաժանում

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 503)։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է* Հայկական համառոտ հանրագիտարանից*, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն Հայկական ԽՍՀ վարչական բաժանում |
| --- |
|  |
| Շրջաններ |  • Աբովյանի  • Ազիզբեկովի  • Ամասիայի  • Անիի  • Ապարանի  • Արագածի  • Արարատի  • Արտաշատի  • Արթիկի  •  • Ախուրյանի  • Աշտարակի  • Բաղրամյանի  • Գորիսի  • Գուգարքի  • Եղեգնաձորի  • Էջմիածնի  • Թալինի  • Թումանյանի •  • Իջևանի  • Կալինինոյի  • Կամոյի  • Կրասնոսելսկի  • Հոկտեմբերյանի  • Հրազդանի  • Ղափանի  • Ղուկասյանի  • Մարտունու  •  • Մասիսի  • Մեղրու  • Նաիրիի  • Նոյեմբերյանի  • Շամշադինի  • Սիսիանի  • Սպիտակի  • Ստեփանավանի  • Սևանի  • Վարդենիսի  • | Հայկական ԽՍՀ զինանշան |

 |