**Պետրոս ականատեսի խաչքար**, միջնադարյան որմնափակ խաչքար և պատմամշակութային հուշարձան Հայաստանի Հանրապետության Արագածոտնի մարզի Կոշ գյուղում։ Գտնվում է գյուղ մտնող ճանապարհի աջ կողմում։ Հուշարձանը ներառված է Կոշի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում։

Տեղադրություն
-------------

Գեղաքանդակ Խաչքարը գտնվում է Կոշ գյուղից հարավ՝ Երևան-Գյումրի մայրուղու մոտ։

Նկարագրություն
--------------

Հուշարձանի ընդհանուր բարձրությունը 6,8 մետր է։ Կառուցվել է տեղական տուֆ քարով ու կրաշաղախով։ Բուն խաչքարը և նրա առանձին քարից պատրաստված քիվը վարդագույն տուֆից են, զարդարված երկրաչափական և բուսական նուրբ ու ճոխ քանդակներով։ Հուշարձանի կտուրը սալածածկ է, հատուկ թեքված դեպի արևել, որպեսզի անձրևաջրերը չթրջեն նրա քանդակազարտ ճակատը։

Խաչքարը կառուցվել է 1195 թվականին Կոշի Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցու քահանա Պետրոս Ականատեսի կողմից և նվիրված է Արագածոտն գավառն ու հարակից շրջանները սելջուկ-թուրքերից ազատագրելու առթիվ։

Հուշարձանը մասնակիորեն վերանորոգվել է 1948 թվականին Ճարտարապետական հուշարձանների պահպանության կոմիտեի կողմից (ՀՍՍՀ պետշինի հուշարձանների պահպանության բաժին)։

Վիմական արձանագրություն
-----------------------

Խաչքարի ձևավորված պատվանդանի արևմտյան նիստին, միակտոր քարի վրա կա 10 տողանի ընդարձակ արձանագրություն, որը բավականին հողմահարված և տեղ-տեղ էլ ավերված վիճակում է։

1958 թվականին Սեդրակ Բարխուդարյանը «Ավանգարդ» թերթում տպագրում է արձանագրության մոտավոր բովանդակությունը։ Տեղում մանրամասն ուսումնասիրելով հուշարձանի արձանագրությունը տարբեր լուսավորության տակ, Ա․ Շահինյանին հաջողվում է հիմնորեն վերականգնել նրա բնագիրը, որն ունի հետևյալ տեսքը․

1. (ԻՈԽԴ)։ (=1195 թ․) ես Պետ[րոս վ]ար[դ]ապետ

Ըստ արձանագրության՝ կոթողը կանգնեցվել է համաձայն Պետրոս վարդապետի տեսիլքի, որը «հոգոյ ակամբք» և երկնային նշանի, այսինքն՝ խաչի մասնակցությամբ տեսել էր 20 տարի առաջ՝ 1175 թվականին։ Տեսիլքի նկարագրությանը զուգահեռ՝ Պետրոս վարդապետը հատկանշում է․ «․․․․եւ մին այղ տարին *խաւարեցաւ Արեգակն․․․․ եւ դղրդեցայ Երկիր․․․․*»։ Վիմագիր արձանագրությունը առաջինը մեկնաբանել է Սեդրակ Բարխուդարյանը, նշելով որ 1175 թվականի Արև խավարման և երկրաշարժի մասին վկայող որևէ այլ աղբյուր հայտնի չէ։ Վիմագրի նախորդ հրատարակիչներից Պարույր Մուրադյանն ու Համլետ Պետրոսյանն են նկատել, որ տեսիլքի իրական հիմքը 1176 թվականի ապրիլի 11-ին տեղի ունեցած Արևի լրիվ խավարումն է եղել, ինչը նաև զանազան կանխատեսումների առիթ է դարձել, իսկ երկրաշարժի մասին աղբյուրներում որևէ այլ հիշատակություն չի հանդիպում։ Աղբյուրագետ Արմեն Ասատրյանի համոզմամբ երկրաշարժը նույն 1176 թվականին է եղել, որից վնասվել են Կոշի Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին ու հարակից բնակավայրերի շենք-շինությունները։

Արձանագրությունը նաև առանձնահատուկ է նրանով, որ համալրում է սակավաթիվ այն վիմագրերի շարքը, որոնցում վկայված են նաև երկնային երևույթներն ու աղետները։

Վիմագրում ներկայացվում է, որ Պետրոս վարդապետը Արագածոտնի ազատարարներին տեսել էր 1175 թվականին տեսլիքում, և որի պատճառով էլ հավանաբար կոչվել է ականատես։ Նրա տեսիլքից 20 տարի անց Զաքարե և Իվանե Զաքարյան եղբայրները հայ-վրացական միացյալ բանակով սելջուկ-թուրքերից ազատագրում են Արագածոտնը և հարակից շրջանները։ Պետրոսը, ի հիշատակ մարգարեության, հուշարձան-խաչքար է կանգնեցնում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Ո» հարյուրավորի ներքևի ստեղները երևում են, տասնավորը վերականգնվել է՝ «Խ» (40) տառով, քանի որ, ինչպես պարզվում է արձանագրության բովանդակությունից, Պետրոս վարդապետը 1175 թվականի իր տեսիլքից քսան տարի անց՝ 1195 թվականին տեսնում է Զաքարեին և Իվանեին Արագածոտնի ազատագրության ժամանակ, հետևաբար, արձանագրության թվականի պակասող տասնավորը պետք է լինի «Խ», որպեսզի համապատասխանի 1175+20=1195 թվականին։
2. ↑  ըստ Պարույր Մուրադյանի՝ հաջորդ տարին՝ 1176 թվականին։

1. ↑  Wiki Loves Monuments monuments database — 2017.
2. 1 2 3 4 5  «Կոշի կոթողը և նրա արձանագրությունները», Ա. Ն Շահինյան, «Պատմաբանասիրական հանդես», 1968, №2, էջ 197-202։
3. ↑  "Հայաստանի կառավարության որոշում N 628, 29 մայիսի 2002 թ." Արխիվացված է the original 2016 թ․ օգոստոսի 5-ին. Retrieved 2022 թ․ նոյեմբերի 25.
4. 1 2 3  "Թուրքին հաղթելու կապակցությամբ․ ի՞նչ առեղծված է թաքցնում Կոշի մուտքի մոտ գտնվող խաչքարը". Արխիվացված է the original 2022 թ․ նոյեմբերի 25-ին. Retrieved 2022 թ․ նոյեմբերի 25.
5. 1 2  «Տարերային աղետներն ու երկնային երևույթները վիմագրերում», Արսեն Հարությունյան, Մաս Բ, Երևան, 2022, էջ 172-173։
6. 1 2 3  «Տարերային աղետներն ու երկնային երևույթները վիմագրերում», Արսեն Հարությունյան, Մաս Ա, Երևան, 2021, էջ 182-183, 190։
7. 1 2  «Հուշարձան-խաչքար», Սեդրակ Բարխուդարյան, Ավանգարդ, Երևան, 1958, 27 սեպտեմբերի։
8. ↑  Արմեն Ասատրյան. "Ինչ է հայտնի Կոշի 1176 թ. երկրաշարժից". www.aravot.am. Արխիվացված է the original 2022 թ․ նոյեմբերի 25-ին. Retrieved 2022 թ․ նոյեմբերի 25.