**Սըր Բեռնարդ Արթուր Օուեն Ուիլյամս** (անգլ.՝ Sir Bernard Arthur Owen Williams,սեպտեմբերի 21, 1929(1929-09-21)[…], Westcliff-on-Sea, Southend-on-Sea, Էսեքս, Անգլիա, Միացյալ Թագավորություն - հունիսի 10, 2003(2003-06-10)[…], Հռոմ, Իտալիա), անգլիացի բարոյական փիլիսոփա, Բրիտանական ակադեմիայի հետևորդ։ Նրա հրապարակումներից են Եսի խնդիրները (1973), Էթիկան և փիլիսոփայության սահմանները (1985), Ամոթ և անհրաժեշտություն (1993), Անկեղծություն և ճշմարտություն (2002)։ Նա ասպետի կոչում է ստացել 1999 թվականին։

Որպես Նայթբրիջի փիլիսոփայության պրոֆեսոր Քեմբրիջի համալսարանում և գերմանական փիլիսոփայության պրոֆեսոր Կալիֆոռնիայի համալսարանում, Բերքլիում, Ուիլյամսը հայտնի դարձավ բարոյական փիլիսոփայության ուսումնասիրությունը հոգեբանության, պատմության և, մասնավորապես, հույների նկատմամբ վերակողմնորոշելու իր ջանքերով։ Քոլին Մաքգինի կողմից նկարագրված որպես «ընդհանուր հումանիստի հոգի ունեցող վերլուծական փիլիսոփա», նա թերահավատորեն էր վերաբերվում բարոյական փիլիսոփայության հիմք ստեղծելու փորձերին։ Մարթա Նուսբաումը գրել է, որ նա պահանջում է փիլիսոփայությունից, որ այն «համակերպվի և պարունակի մարդկային կյանքի դժվարությունն ու բարդությունը»:

Ուիլյամսը ակադեմիական միջավայրում կանանց ուժեղ ջատագովն էր. ըստ Նուսբաումի՝ «նա այնքան մոտ էր ֆեմինիստ լինելուն, որքան կարող էր լինել իր սերնդի հզոր տղամարդը»:Նա նաև հայտնի էր իր հստակությամբ խոսակցության մեջ։ Գիլբերտ Ռայլը՝ Օքսֆորդում Ուիլյամսի դաստիարակներից մեկը, ասել է, որ ինքը «ավելի լավ է հասկանում, թե դուք ինչ եք ասելու, քան դուք ինքներդ դա կհասկանաք, և տեսնում է դրա վերաբերյալ բոլոր հնարավոր առարկությունները և բոլոր հնարավոր առարկություններին տրված բոլոր հնարավոր պատասխանները, նախքան դուք կավարտեք ձեր նախադասությունը»։

Կենսագրություն
--------------

### Վաղ կյանք և կրթություն

Չիգվել Դպրոց,էփինգ Անտառ, Էսսեքս
"Ուիլյամսը ծնվել է Ուեսթքլիֆ-օն-Սիում, Սաութենդ նահանգի արվարձաններից մեկում, Էսսեքսում, Հիլդա Էմի Ուիլյամսի, ազգական Դեյի, անձնական օգնականի և Օուեն Փասլի Դեննի Ուիլյամսի, Աշխատանքների նախարարության տեխնիկական սպասարկման գլխավոր տեսուչի ընտանիքում։ Նա կրթություն է ստացել Չիգվելի անկախ դպրոցում, որտեղ առաջին անգամ բացահայտեց փիլիսոփայությունը։ Դեյվիդ Հերբերտ Լոուրենսի ընթերցանությունը նրան տարավ դեպի էթիկայի և սեփական անձի խնդիրների:Իր առաջին գրքում՝ «Բարոյականություն. Էթիկայի ներածություն» (1972), նա հավանությամբ մեջբերեց Լոուրենսի խորհուրդը՝ «գտեք ձեր ամենախոր մղումը և հետևեք դրան»:

Օքսֆորդում կրթաթոշակ ստացած Ուիլյամսը Բալլիոլ քոլեջում կարդաց «Գերազանց» (մաքուր դասականներ, որին հաջորդում են Հին պատմությունն ու փիլիսոփայությունը)։ Օքսֆորդում նրա ազդեցություններից էին Վ. Ս. Ուոթը, Ռասել Մեյգսը, Ռ. Մ. Հարեն, Էլիզաբեթ Անսկոմբը, Էրիկ Դոդսը, Էդուարդ Ֆրենկելը, Դեյվիդ Փիրսը և Գիլբերտ Ռայլը։ Նա փայլեց դասընթացի առաջին մասում՝ մաքուր դասականների ժամանակ (հատկապես սիրում էր լատինատառ ոտանավորներ գրել Օվիդի ոճով) և ավարտեց 1951 թվականին՝ առաջին շնորհավորանքով դասընթացի երկրորդ մասում և մրցանակային կրթաթոշակով Օլլ Սոլզում։

Օքսֆորդից հետո Ուիլյամսն իր երկամյա ազգային ծառայությունն անցկացրեց Կանադայում թռչելով Սփիթֆայերս թագավորական օդուժի համար։ Նյու Յորքյան արձակուրդի գտնվելու ժամանակ նա մտերմացել է վիպասան Վերա Բրիթենի և քաղաքագետ Ջորջ Քաթլինի դստեր՝ Շիրլի Բրիթեյն Քեթլինի (ծնված 1930 թվականին) հետ։ Նրանք արդեն ընկերներ էին Օքսֆորդում։ Քաթլինը տեղափոխվել էր Նյու Յորք՝ Կոլումբիայի համալսարանում տնտեսագիտություն սովորելու Ֆուլբրայթի կրթաթոշակով։

Ուիլյամսը վերադարձավ Անգլիա, որպեսզի ստանձնի իր կրթաթոշակը Օլլ Սոլզում և 1954 թվականին դարձավ Օքսֆորդի նոր քոլեջի անդամ, պաշտոն, որը նա զբաղեցրեց մինչև 1959 թվականը։ Նա և Քաթլինը շարունակեցին հանդիպել։ Նա սկսեց աշխատել Ամենօրյա Հաելիում և ընտրվեց լեյբորիստական պատգամավոր։ Ուիլյամսը, որը նաև Լեյբորիստական կուսակցության անդամ էր, օգնեց նրան 1954 թվականին Հարվիչի միջանկյալ ընտրություններում, որտեղ նա անհաջող թեկնածու էր։

### Առաջին ամուսնություն, Լոնդոն

photographՇիրլի Ուիլյամս,2011
Ուիլյամսն ու Քաթլինը ամուսնացել են Լոնդոնում 1955 թվականի հուլիսին Սուրբ Ջեյմսում, Իսպանական բնակավայրում, Մերիլբոն բարձր փողոցի մոտկայքում, որին հաջորդել է մեղրամիսը Լեսբոսում, Հունաստանում։

Զույգը տեղափոխվեց Լոնդոնի ամենասովորական բնակարան,որը գտնվում էր առաջին հարկում, Նոթինգ բլրի Քլարենդոն ճանապարհի վրա։ Հաշվի առնելով, թե որքան դժվար էր հարմարավետ բնակարան գտնելը, նրանք փոխարենը որոշեցին բնակարան կիսել Հելգե Ռուբինշտեյնի և նրա ամուսնու՝ գրական գործակալ Հիլարի Ռուբինշտեյնի հետ, ով այդ ժամանակ աշխատում էր իր հորեղբոր՝ Վիկտոր Գոլլանչի մոտ։ 1955 թվականին նրանցից չորսը 6800 ֆունտ ստեռլինգով գնեցին չորսհարկանի, յոթ ննջասենյակ ունեցող տուն Քենսինգթոնի Ֆիլիմոր տարածքում որտեղ նրանք միասին ապրեցին 14 տարի։ Ուիլյամսը դա նկարագրել է որպես իր կյանքի ամենաերջանիկ ժամանակաշրջաններից մեկը։

1958թ. Ուիլյամսը դասավանդում է Լեգոնի Գանայի համալսարանում։ Երբ նա վերադարձավ Անգլիա 1959 թվականին, նա նշանակվեց Լոնդոնի համալսարանական քոլեջի փիլիսոփայության դասախոս։ 1961 թվականին, չորս տարվա ընթացքում չորս վիժումներից հետո, Շիրլի Ուիլյամսը լույս աշխարհ բերեց իրենց դստերը՝ Ռեբեկային։

Ուիլյամսը հրավիրյալ պրոֆեսոր էր Փրինսթոնի համալսարանում 1963 թվականին և 1964 թվականին նշանակվեց փիլիսոփայության պրոֆեսոր, Լոնդոնի Բեդֆորդ քոլեջում։ Նրա կինը այդ տարի ընտրվեց խորհրդարանում որպես Հիչինի լեյբորիստական անդամ Հերթֆորդշիրում:Կիրակնօրյա Ժամանակները երկու տարի անց զույգին նկարագրել է որպես «Նոր ձախեր՝ ամենակարող, ամենաառատաձեռն և երբեմն ամենաէքսցենտրիկ»։ Էնդի Բեքեթը գրել է, որ «իրենք հյուրասիրել են փախստականներին արևելյան Եվրոպայից և քաղաքական գործիչներին Աֆրիկայից, և խմել են խերես ուշագրավ քանակությամբ»։ Շիրլի Ուիլյամսը դարձավ կրտսեր նախարար, իսկ 1971 թվականին Ստվերային ներքին գործերի նախարար։ Մի քանի թերթեր նրան տեսնում էին որպես ապագա վարչապետ։ Նա 1981 թվականին համահիմնադրեց նոր կենտրոնամետ կուսակցություն՝ Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությունը; Ուիլյամսը լքեց Լեյբորիստական կուսակցությունը՝ միանալու Սոցիալ դեմոկրատական կուսակցությանը, թեև ավելի ուշ վերադարձավ լեյբորիստական կուսակցություն։

### Քեմբրիջ, երկրորդ ամուսնություն

photographՈւիլյամսն ավելի քան 20 տարի անցկացրել է Քեմբրիջի Թագավորական քոլեջում, որից ութը որպես պրովոկատոր:
1967 թվականին, 38 տարեկանում, Ուիլյամսը դարձավ Քեմբրիջի համալսարանի փիլիսոփայության պրոֆեսոր Նայթբրիջում և Թագավորական քոլեջի անդամ։

Ըստ Ջեյն Օ'Գրադիի՝ Ուիլյամսն առանցքային դեր է ունեցել 1972 թվականին թագավորի կողմից կանանց ընդունելու որոշման մեջ՝ Օքսբրիջի բակալավրիատի առաջին երեք բոլոր արական սեռի քոլեջներից մեկը, որը դա արել է։ Թե՛ իր առաջին, թե՛ երկրորդ ամուսնությունների ժամանակ նա աջակցում էր իր կանանց կարիերայում և օգնում էր երեխաների հարցում ավելի շատ, քան այն ժամանակ տղամարդիկ։ 1970-ականներին, երբ Նուսբաումի թեզի ղեկավար Գ. Է. Լ. Օուենը հալածում էր աղջիկ ուսանողներին, և նա, այնուամենայնիվ, որոշեց աջակցել նրան, Ուիլյամսն ասաց նրան Քեմբրիջի հետևի մասով the backs զբոսանքի ժամանակ.գիտեք, կա մի գին, որը դուք վճարում եք այս աջակցության և խրախուսման համար։ Ձեր արժանապատվությունը պատանդ է պահվում։ Իսկապես պետք չէ համակերպվել սրա հետ»։

Շիրլի Ուիլյամսի քաղաքական կարիերան (Համայնքների պալատը կանոնավոր կերպով աշխատում էր մինչև երեկոյան ժամը 22։ 00-ը) նշանակում էր, որ զույգը ժամանակի մեծ մասը անցկացնում էր առանձին։ Նրանք տուն էին գնել Հերթֆորդշիր նահանգի Ֆուրնու Փելհեմում, հարավային Քեմբրիջշիրի հետ սահմանի մոտ, մինչդեռ Շիրլիին շաբաթվա մեծ մասը ապրում էր Ֆիլիմոր տարածքում, որպեսզի մոտ լինի խորհրդարանի շենքին։ Կիրակին միակ օրն էր, որ նրանք միասին էին։ Նրանց անձնական արժեքների տարբերությունները՝ Ուիլյամսը աթեիստ էր, ՝ Շիրլին կաթոլիկ, որը ավելի էր լարում նրանց հարաբերությունները։ Այն հասավ գագաթնակետին 1970 թվականին, երբ Ուիլյամսը հարաբերություններ հաստատեց Պատրիսիա Լոու Սքինների հետ՝ Քեմբրիջի համալսարանի հրատարակչության պատվիրատու-խմբագիր և նաև պատմաբան Քվենթին Սքինների կինը։ Նա դիմել էր Ուիլյամսին, որպեսզի գրի ուտիլիտարիզմի հակառակ տեսակետը ուտիլիտարիզմի համար. Կողմ և դեմ **J. J. C. Smart-ի** հետ (1973), և նրանք սիրահարվել էին։

Ուիլյամսն ու Սքիները սկսեցին միասին ապրել 1971 թվականից սկսած։ Նա ամուսնալուծվեց 1974 թվականին (Շիրլի Ուիլյամսի խնդրանքով ամուսնությունը հետագայում չեղյալ հայտարարվեց)։ Պատրիսիա Ուիլյամսն ամուսնացավ նրա հետ այդ տարի, և զույգը ունեցավ երկու որդի՝ Ջեյքոբը 1975 թվականին և Ջոնաթանը 1980 թվականին։ Շիրլի Ուիլյամսն ամուսնացավ քաղաքագետ Ռիչարդ Նոյշտադտի հետ 1987 թվականին։

### Բերքլի և Օքսֆորդ

photographԿալիֆոռնիայի համալսարան, Բերքլի
1979 թվականին Ուիլյամսն ընտրվել է Թագավորական քոլեջի պետական ղեկավար, պաշտոնը զբաղեցրել է մինչև 1987 թվականը։ 1986 թվականին նա մեկ կիսամյակ անցկացրել է Կալիֆոռնիայի համալսարանում, Բերքլիում որպես Միլս այցելող պրոֆեսոր, իսկ 1988 թվականին լքել է Անգլիան՝ այնտեղ դառնալու Մոնրո Դոյչ փիլիսոփայության պրոֆեսոր՝ հայտարարելով ԶԼՄ-ներին, որ նա մեկնում էր բրիտանացի գիտնականների «ուղեղների արտահոսքի» շրջանակներում Ամերիկա։ Նա նաև դասական գրականության պրոֆեսոր էր Բերքլիում 1989 թվականին;«Ամոթ և անհրաժեշտություն» (1995) առաջացել է իր Սաթերի վեց դասախոսություններից։

Ուիլյամսը վերադարձավ Անգլիա 1990 թվականին որպես Օքսֆորդում Սպիտակամորթների բարոյական փիլիսոփայության պրոֆեսոր և Կորպուս Քրիստի անդամ։ Նրա որդիները «ծովում» են եղել Կալիֆոռնիայում, ասել է նա՝ չիմանալով, թե ինչ է սպասվում նրանց, և ինքը չի կարողացել օգնել։ Նա ափսոսում էր, որ Անգլիայից իր հեռանալն այդքան հրապարակայնորեն հայտարարվեց. նրան համոզել էին դա անել՝ ընդգծելու համար Բրիտանիայի համեմատաբար ցածր ակադեմիական աշխատավարձերը։ Երբ նա թոշակի անցավ 1996 թվականին, նա կրկին կրթաթոշակ ընդունեց Օլլ Սոլզում։

### Թագավորական հանձնաժողովներ, կոմիտեներ

photographՕլլ Սօլզ Քոլեջ, Օքսֆորդ
Ուիլյամսը ծառայել է մի քանի թագավորական հանձնաժողովներում և կառավարական կոմիտեներում՝ Հանրային դպրոցների հանձնաժողովում (1965–1970), թմրամիջոցների չարաշահման (1971), մոլախաղերի (1976–1978 թթ.), անպարկեշտության և կինոգրաքննության կոմիտեում (1979) և սոցիալական արդարության հանձնաժողովում։ (1993–1994 թթ.): «Ես կատարել եմ բոլոր գլխավոր պարտականությունները»,- ասել է նա։ Խաղային հանձնաժողովում գտնվելու ժամանակ նրա առաջարկություններից մեկը, որն այն ժամանակ անտեսվել էր, ազգային վիճակախաղի համար էր։ (Ջոն Մայորի կառավարությունը ներկայացվեց 1994 թվականին)։

Մերի Ուորնոքը նկարագրել է Ուիլյամսի զեկույցը պոռնոգրաֆիայի մասին 1979 թվականին, որպես անպարկեշտության և ֆիլմերի գրաքննության կոմիտեի նախագահ, որպես «ընդունելի, իրականում պարտադիր կարդալու համար»։ Այն հիմնվում էր «վնասի պայմանի» վրա, որ «ոչ մի վարք չպետք է ճնշվի օրենքով, քանի դեռ ապացուցված չէ, որ այն վնասում է ինչ-որ մեկին», և եզրակացրեց, որ քանի դեռ երեխաները պաշտպանված են պոռնոգրաֆիայից, մեծահասակները պետք է ազատ լինեն կարդալու և դիտելու այն ամենը ինչը հարմար են գտնում։ Զեկույցը մերժել է այն տեսակետը, որ պոռնոգրաֆիան հակված է սեռական հանցագործությունների պատճառ դառնալ։ Հատկապես ընդգծվել է երկու դեպք՝ Մավրերի սպանությունները և Քեմբրիջի բռնաբարողը, որտեղ դատավարությունների ընթացքում քննարկվել է պոռնոգրաֆիայի ազդեցությունը։ Զեկույցը պնդում էր, որ երկու դեպքերն էլ, ըստ երևույթին, «ավելի համահունչ են նախկինում գոյություն ունեցող հատկանիշներին, որոնք արտացոլված են ինչպես ընթերցանության ընտրության, այնպես էլ ուրիշների դեմ կատարված գործողություններում»։

### Օպերա

Ուիլյամսը վաղ տարիքից սիրում էր օպերան, հատկապես Մոցարտին և Վագներին։ Պատրիսիա Ուիլյամսը գրում է, որ պատանեկության տարիներին մասնակցել է Կառլ Ռոզա Ընկերության և Սադլերի ջրհորները ներկայացումներին։ Վագների մասին շարադրության մեջ նա նկարագրել է, որ իրեն վերածել են «գործնականում անկառավարելի վիճակի» Քովենթ Պարտեզում Ջոն Վիքերսի՝ Տրիստանի դերում կատարած ելույթի ժամանակ։ Նա աշխատել է Անգլիայի ազգային օպերայի խորհրդի կազմում 1968-1986 թվականներին և գրել է «Օպերայի բնույթը» գրառումը The New Grove Dictionary of Opera-ի համար։ Նրա շարադրությունների ժողովածուն՝ Օպերայի մասին, հետմահու լույս է տեսել 2006 թվականին՝ Պատրիսիա Ուիլյամսի խմբագրությամբ։

### Պատիվներ ու մահ

1969 թվականին Ուիլյամսը դարձավ Փիլիսոփայության միջազգային ինստիտուտի անդամ, 1971 թվականին՝ Բրիտանական ակադեմիայի անդամ, իսկ 1983 թվականին՝ Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիայի պատվավոր անդամ։ Հաջորդ տարի նա դարձավ Քեմբրիջի Ֆիցվիլյամի թանգարանի սինդիկոս իսկ ավելի ուշ՝ ամբիոնը։ 1993 թվականին նա ընտրվել է Արվեստի թագավորական ընկերության անդամ, իսկ 1999 թվականին ստացել է ասպետի կոչում։ Մի քանի համալսարաններ նրան շնորհել են պատվավոր դոկտորի կոչումներ, այդ թվում՝ Յեյլը և Հարվարդը։

Ուիլյամսը մահացել է սրտի անբավարարությունից 2003 թվականի հունիսի 10-ին Հռոմում արձակուրդի ժամանակ; 1999 թվականին նրա մոտ ախտորոշվել էր բազմակի միելոմա՝ քաղցկեղի տեսակ։ Նրանից ողջ մնաց կինը, երկու որդիները և առաջնեկը՝ Ռեբեկան։ Նրան դիակիզել են Հռոմում։

Ստեղծագործություններ
--------------------

### Էթիկայի մոտեցում

Ադրիան Ուիլյամ Մուր գրում է, որ Ուիլյամսի աշխատանքը գտնվում է վերլուծական ավանդույթի մեջ, թեև դա ավելի քիչ բնորոշ է «իր լայնությամբ, իր էրուդիտով և առաջին հերթին իր խորը մարդասիրությամբ».

> Թեև նա երբեք ներողություն չի խնդրել այդ ավանդույթի համար, նա միշտ պահպանել է հստակության և խստության չափանիշները, որոնք դա գնահատում է, և նրա աշխատանքը ավանդույթի մեջ լավագույնի օրինակն է։ Այն փայլուն է, խորը և երևակայական։ Այն նաև անսովոր ամուր է։ Չի կարող լինել նրա ստեղծագործության շատ քննադատներ, ովքեր չեն մտածել նրա ասածի դեմ ինչ-որ առարկության մասին, միայն թե՝ թիրախ դարձնելու համար համապատասխան մեջբերում փնտրելով, գտնելով, որ Ուիլյամսը ուշադիր ներկայացնում է իր տեսակետները այնպես, որ ճշգրիտ կանխատեսում է առարկությունը։ .
> 
> 

Ուիլյամսը չի ստեղծել որևէ էթիկական տեսություն կամ համակարգ. Մի քանի մեկնաբաններ, իր կողմնակիցների կարծիքով, անարդարացիորեն նշել են, որ նա հիմնականում քննադատ էր։ Մուրը գրում է, որ Ուիլյամսը չի ազդվել այս քննադատությունից. «Նա պարզապես հրաժարվեց թույլ տալ, որ փիլիսոփայական համակարգի կառուցումը խավարի մարդկային էթիկական փորձի նրբությունն ու բազմազանությունը»։ Նա բարոյական տեսությունները հավասարեցրեց «կոկիկության, համակարգվածության և տնտեսական գաղափարների»,- գրում է Մուրը, որոնք չեն կարող նկարագրել մարդկային կյանքերն ու շարժառիթները։ Ուիլյամսը փորձեց չկորցնել կապը «իրական մտահոգությունների հետ, որոնք աշխուժացնում են մեր սովորական էթիկական փորձը», ի տարբերություն փիլիսոփայության բաժիններում էթիկայի մասին «չոր, անպատմական, երկրորդ կարգի» բանավեճերի մեծ մասի։

Իր առաջին գրքում՝ «Բարոյականություն. Էթիկայի ներածություն» (1972), Ուիլյամսը գրել է, որ մինչդեռ «բարոյական փիլիսոփայության մեծ մասը շատ ժամանակ եղել է դատարկ և ձանձրալի ժամանակակից բարոյական փիլիսոփայությունը գտել է ձանձրալի լինելու յուրօրինակ ձև, որը նա պնդում էր, որ էթիկայի ուսումնասիրությունը պետք է լինի կենսական, պարտադրող և դժվար, և նա փնտրեց այնպիսի մոտեցում, որը հաշվետու կլինի հոգեբանությանը և պատմությանը։

Ուիլյամսը էթիկական ռեալիստ չէր, կարծում էր, որ ի տարբերություն գիտական գիտելիքի, որը կարող է մոտենալ «իրականության բացարձակ ընկալմանը», էթիկական դատողությունը հիմնված է տեսակետի վրա։ Նա պնդում էր, որ «հաստ» էթիկական հասկացությունները, ինչպիսիք են բարությունը և դաժանությունը, արտահայտում են «փաստի և արժեքի միություն»։ Ազատության արմատական ձևը կարելի է գտնել նրանում, որ աշխարհը մեզ չի կարող ստիպել ընդունել արժեքների մի շարք, այլ ոչ թե մյուսը»,- ասել է Ուիլյամսը։

Ուիլյամսը հաճախ շեշտում էր այն, ինչ նա տեսնում էր որպես էթիկական կյանքում բախտի ներթափանցման ուղիներ։ Նա հորինեց և զարգացրեց բարոյական բախտը տերմինը և ցույց տվեց բարոյական բախտի գաղափարը մի շարք ահռելի ազդեցիկ օրինակների միջոցով։ Ուիլյամսի բարոյական բախտի հայտնի օրինակներից մեկը վերաբերում է նկարիչ Պոլ Գոգենի՝ Թաիթի տեղափոխվելու որոշմանը։

### Կանտի քննադատություն

Painting of Kant looking downwardԻմանուիլ Կանտ (1724–1804)
Ուիլյամսի աշխատությունները ողջ 1970-ական և 1980-ական թվականներին՝ Բարոյականություն. Էթիկայի ներածություն (1972), Եսի Խնդիրներ (1973 թ.), Ուտիլիտարիզմ.Կողմ և դեմ Ջոն Ջեյմիսոն Քարսվել Սմարթի հետ (1973), Բարոյական բախտը (1981) Էթիկան և Փիլիսոփայության սահմանները (1985), ուրվագծեց իր հարձակումները էթիկայի զույգ սյուների վրա՝ ուտիլիտարիզմը և 18-րդ դարի գերմանացի փիլիսոփա Իմանուել Կանտի բարոյական փիլիսոփայությունը։ Մարթա Նուսբաումը գրել է, որ իր աշխատությունը «դատապարտում է այն չնչին և խուսափողական ձևը, որով բարոյական փիլիսոփայությունը կիրառվում էր Անգլիայում այդ երկու գերիշխող տեսությունների հովանու ներքո»։ «Երկու տեսություններն էլ պարզեցրել են բարոյական կյանքը», - գրում է նա, «անտեսելով զգացմունքներն ու անձնական կապվածությունները և ինչպես է բացահայտ բախտը ձևավորում մեր ընտրությունները»։ (Ուիլյամսն ասել է 1996թ.-ին. «Մոտավորապես, եթե խոսքը պարտավորության կամ հետևանքների մասին չէ, դա հաշվի չի առնվում»:)

Կանտի Բարոյականության մետաֆիզիկայի հիմքը (1785) բացատրեց բարոյական համակարգը, որը հիմնված է կատեգորիկ հրամայականի վրա, որի ձևակերպումներից մեկն հետևյալն է. Ռացիոնալ գործակալները պետք է գործեն «մաքուր ռացիոնալ գործակալության սկզբունքներով», - գրում է Մուրը; այսինքն՝ սկզբունքներ, որոնք կարգավորում են բոլոր ռացիոնալ գործակալները։ Սակայն Ուիլյամսը տարբերում էր մտածելն ու գործելը։ Ռացիոնալ մտածելը նշանակում է մտածել ճշմարտության հանդեպ հավատքի հետ համատեղելի ձևով, և «այն, ինչ անհրաժեշտ է ճշմարտությանը հավատալու համար, նույնն է, ինչ անհրաժեշտ է մեկ ուրիշի համար ճշմարտությանը հավատալու համար», - գրում է Մուրը։ Բայց մարդը կարող է ռացիոնալ գործել՝ բավարարելով սեփական ցանկությունները (գործելու ներքին պատճառները), և այն, ինչ անհրաժեշտ է դա անելու համար, կարող է լինել այն, ինչ անհրաժեշտ է մեկ ուրիշի համար՝ իրենց ցանկությունները բավարարելու համար։ Ըստ Ուիլյամսի՝ մտածելու և գործելու մասին Կանտի մոտեցումը սխալ է։

Ուիլյամսը պնդում էր, որ Կանտը տվել է «բարոյականության ամենամաքուր, ամենախորը և մանրակրկիտ ներկայացումը», սակայն «կանտիականության պատվավոր բնազդները՝ պաշտպանելու անհատների անհատականությունը ուտիլիտարիզմի ագլոմերատիվ անտարբերությունից», կարող են արդյունավետ չլինել Կանտի «վերացական կերպարի դեմ»։ մարդկանց՝ որպես բարոյական գործակալների»։ Մեզնից չպետք է ակնկալել, որ կվարվենք այնպես, կարծես մենք այնպիսին չենք, ինչպիսին կանք այն հանգամանքներում, որոնցում հայտնվել ենք։

### Ուտիլիտարիզմի քննադատություն

Ուիլյամսը շարադրեց գործը ուտիլիտարիզմի դեմ, որը հետևողական դիրքորոշում է, որի ամենապարզ տարբերակն այն է, որ գործողությունները ճիշտ են միայն այնքանով, որքանով դրանք նպաստում են ամենամեծ թվով երջանկությանը – «Ուտիլիտարիզմ. Կողմ և դեմ» (1973) աշխատությունում՝ .Ջոն Ջեյմիսոն Քարսվել Սմարթի։ Գրքի մտքի փորձերից մեկը ներառում է բուսաբան Ջիմին, որը հետազոտություն է անում Հարավային Ամերիկայի մի երկրում դաժան բռնապետի գլխավորությամբ։ Ջիմը հայտնվում է մի փոքրիկ քաղաքում՝ բախվելով 20 գերի ընկած հնդիկ ապստամբների հետ։ Նրանց ձերբակալած կապիտանն ասում է, որ եթե Ջիմը սպանի մեկին, մյուսներին կազատեն՝ ի պատիվ Ջիմի հյուրի կարգավիճակի, իսկ եթե նա չկատարի, բոլորին կսպանեն։ Հասարակ ուտիլիտարիզմը նպաստում է, որ Ջիմը սպանի տղամարդկանցից մեկին։

Ուիլյամսը պնդում էր, որ կա կարևոր տարբերություն Ջիմի կողմից սպանված մարդու և Ջիմի արարքի կամ անգործության պատճառով կապիտանի կողմից սպանվելու միջև։ Կապիտանը, եթե նա ընտրում է սպանել, պարզապես Ջիմի ազդեցության միջոցը չէ աշխարհի վրա։ Նա բարոյական դերակատարն է, մտադրությունների ու նախագծերի տեր մարդն է։ Ուտիլիտարիստը կորցնում է այդ տարբերությունը՝ մեզ վերածելով դատարկ անոթների, որոնց միջոցով առաջանում են հետևանքներ։ Ուիլյամսը պնդում էր, որ բարոյական որոշումները պետք է պահպանեն մեր հոգեբանական ինքնությունը և ամբողջականությունը։ Մենք պետք է մերժենք ցանկացած համակարգ, որը նվազեցնում է բարոյական որոշումները մի քանի ալգորիթմների։

### Գործողության պատճառները

"Գործողության պատճառները

Ուիլյամսը պնդում էր, որ գործողության համար կան միայն ներքին պատճառներ. «Ա-ն ունի φ-ի պատճառ, եթե Ա-ն ունի որոշակի ցանկություն, որի բավարարումը կծառայի նրա φ-ին»։ Արտաքին պատճառը կլինի «Ա-ն պատճառ ունի φ»-ի համար, նույնիսկ եթե Ա-ի «սուբյեկտիվ մոտիվացիոն շարքում» ոչինչ չի առաջանա նրա φ-ով։ Ուիլյամսը պնդում էր, որ անիմաստ է ասել, որ կան արտաքին պատճառներ. միայն բանականությունը մարդկանց գործի չի մղում։

Սոֆի-Գրեյս Չափելը պնդում է, որ առանց գործողության արտաքին պատճառների անհնար է դառնում պնդել, որ բարոյական պատճառների նույն խումբը հավասարապես վերաբերում է բոլոր գործակալներին։ Այն դեպքերում, երբ ինչ-որ մեկը չունի ներքին պատճառ՝ անելու այն, ինչ մյուսները ճիշտ են համարում, նա չի կարող մեղադրվել դա չկատարելու համար, քանի որ ներքին պատճառները միակ պատճառներն են, և մեղքը, գրել է Ուիլյամսը, «ներառում է այն անձի հետ վարվելը, ում մեղադրում են։ ինչպես մեկը, ով պատճառ ուներ ճիշտ բան անելու, բայց դա չարեց»։

### Ճշմարտություն

Իր վերջին ավարտված գրքում՝ «Անկեղծություն և ճշմարտություն. ակնարկ տոհմաբանության մեջ» (2002 թ.), Ուիլյամսը նույնացնում է ճշմարտության երկու հիմնական արժեքները՝ ճշգրտությունն ու անկեղծությունը, և փորձում է լուծել ճշմարտության պահանջի և կասկածի միջև եղած անջրպետը։ Ջեյն Օ'Գրեյդին գրել է Պահապանի Ուիլյամսի մահախոսականում, որ գիրքը քննություն է նրանց, ովքեր «ծաղրում են ցանկացած ենթադրյալ ճշմարտություն՝ որպես ծիծաղելի միամիտ, քանի որ այն, անխուսափելիորեն, խեղաթյուրված է իշխանության, դասակարգային կողմնակալության և գաղափարախոսության պատճառով»։

Ֆրիդրիխ Նիցշեի հանդեպ ունեցած պարտքը պարզ է, առավել ակնհայտ է ծագումնաբանական մեթոդի ընդունումը որպես բացատրության և քննադատության գործիք։ Չնայած Ուիլյամսի մտադրության մի մասն էր հարձակվել նրանց վրա, ում նա զգում էր, որ մերժում են ճշմարտության արժեքը, գիրքը զգուշացնում է, որ այն պարզապես այդ իմաստով հասկանալը կնշանակի բաց թողնել դրա նպատակի մի մասը. ավելի շուտ, ինչպես գրել է Քենեթ Բեյքերը, դա «Ուիլյամսի արտացոլումն է ինտելեկտուալ մոդայի բարոյական արժեքի մասին՝ ճշմարտության հայեցակարգից հրաժարվելու համար։

ժառանգություն
-------------

Ուիլյամսը որևէ համակարգված փիլիսոփայական տեսություն չի առաջարկել. իսկապես, նա կասկածանքով էր վերաբերվում ցանկացած նման փորձի։ Նա հայտնի դարձավ իր դիալեկտիկական ուժերով, թեև նա դրանց էլ էր կասկածանքով վերաբերվում։ Ալան Կոդը գրել է, որ Ուիլյամսը երբեք «տպավորված չի եղել զուտ դիալեկտիկական խելամտության դրսևորմամբ, ամենաքիչը բարոյական փիլիսոփայության մեջ».

> "Ընդհակառակը, նրա փիլիսոփայական հայացքի ամենաուշագրավ գծերից մեկը անշեղ պնդումն էր մի շարք կետերի վրա, որոնք կարող են ակնհայտ թվալ, բայց որոնք, այնուամենայնիվ, շատ հաճախ անտեսվում են. բարոյական կամ էթիկական միտքը մարդկային կյանքի մի մասն է. որ այդ մասին գրելիս փիլիսոփաները գրում են իրական կարևորության մասին. որ դյուրին չէ այդ թեմայի շուրջ ասել արժանի որևէ բան. որ բարոյական փիլիսոփաների գրածը պատասխանատու է մարդկության պատմության, հոգեբանության և սոցիալական հարցերի իրողություններին. և այդ զուտ խելացիությունը իսկապես արժեքի համապատասխան չափանիշ չէ»:
> 
> 

1996 թվականին Մարտին Հոլլիսն ասաց, որ Ուիլյամսը «լավ հավակնում էր լինել իր ժամանակի առաջատար բրիտանացի փիլիսոփան», բայց թեև նա «սիրուն հայացք ուներ կենտրոնական հարցերին», նա պատասխաններից ոչ մեկը չուներ։ Թոմաս Ալեն Ուիլյամսի ներդրումը էթիկայի մեջ որպես ընդհանուր թերահավատություն բարոյական փիլիսոփայության համար հիմք ստեղծելու փորձերի վերաբերյալ, որը հստակորեն արտահայտված է Էթիկան և Փիլիսոփայուփյան սահմանները (1985) և Ամոթ և Անհրաժեշտություն (1993) աշխատություններում, որտեղ նա պնդում էր, որ բարոյական տեսությունները երբեք չեն կարող արտացոլել կյանքի բարդությունները, հատկապես հաշվի առնելով ժամանակակից հասարակությունների արմատական բազմակարծությունը։

"Սոֆի Գրեյս Չափելի խոսքերով, սովորել լինել դու ինքդ, լինել իսկական և գործել ազնվությամբ, այլ ոչ թե համապատասխանել որևէ արտաքին բարոյական համակարգին, հավանաբար Ուիլյամսի աշխատանքի հիմնական դրդապատճառն է։ «Եթե իմ ամբողջ աշխատանքում կա մեկ թեմա, դա իսկականության և ինքնարտահայտման մասին է», - ասել է Ուիլյամսը 2002 թվականին։ «Դա այն գաղափարն է, որ որոշ բաներ իրական իմաստով իսկապես դու ես, կամ արտահայտում են այն, ինչ դու և մյուսները չեն… Ամբողջ բանը վերաբերում էր ներքին անհրաժեշտության հասկացության հստակեցմանը»։ Նա բարոյական փիլիսոփայությունը հեռացրեց կանտյան հարցից՝ «Ի՞նչ է իմ պարտականությունը», և վերադարձավ այն հարցին, որը կարևոր էր հույների համար՝ «Ինչպե՞ս պետք է ապրենք»։

Հրատարակություններ
------------------

**Գրքեր**

* (with Alan Montefiore, eds.) *British Analytical Philosophy*, London: Routledge & Kegan Paul, 1966.
* *Morality: An Introduction to Ethics*, Cambridge: Cambridge University Press, 1972.
* *Problems of the Self*, Cambridge: Cambridge University Press, 1973.
* (with J. J. C. Smart) *Utilitarianism: For and Against*, Cambridge: Cambridge University Press, 1973.
* *Descartes: The Project of Pure Enquiry*, London: Pelican Books, 1978.
* *Moral Luck: Philosophical Papers 1973–1980*, Cambridge: Cambridge University Press, 1981.
* (with Amartya Sen) *Utilitarianism and Beyond*, Cambridge: Cambridge University Press, 1982.
* *Ethics and the Limits of Philosophy*, Cambridge: Harvard University Press, 1985.
* *Shame and Necessity*, Berkeley: University of California Press, 1993.
* *Making Sense of Humanity*, Cambridge: Cambridge University Press, 1995.
* *The Great Philosophers: Plato*, Abingdon: Routledge, 1998.
* *Truth and Truthfulness: An Essay in Genealogy*, Princeton: Princeton University Press, 2002.

**Հետմահու հրատարակություններ**

* *In the Beginning was the Deed: Realism and Moralism in Political Argument*, ed. Geoffrey Hawthorn, Princeton: Princeton University Press, 2005.
* *The Sense of the Past: Essays in the Philosophy Of History*, ed. Myles Burnyeat, Princeton: Princeton University Press, 2006.
* *Philosophy as a Humanistic Discipline*, ed. A. W. Moore, Princeton: Princeton University Press, 2006.
* *On Opera*, ed. Patricia Williams, New Haven: Yale University Press, 2006.
* *Essays and Reviews: 1959–2002*, Princeton: Princeton University Press 2014.

### Մամուլ

* "Morality and the emotions," in Bernard Williams, *Problems of the Self*, Cambridge: Cambridge University Press, 1973, 207–229, first delivered in 1965 as Williams's inaugural lecture at Bedford College, London.
* "The Makropulos Case: Reflections on the tedium of immortality", in Bernard Williams, *Problems of the Self*, Cambridge: Cambridge University Press, 1973.
* "Pagan Justice and Christian Love," *Apeiron* 26(3–4), December 1993, 195–207.
* "Cratylus's Theory of Names and Its Refutation," in Stephen Everson (ed.), *Language*, Cambridge: Cambridge University Press, 1994.
* "The Actus Reus of Dr. Caligari", *Pennsylvania Law Review* 142, May 1994, 1661–1673.
* "Descartes and the Historiography of Philosophy," in John Cottingham (ed.), *Reason, Will and Sensation: Studies in Descartes's Metaphysics*, Oxford: Oxford University Press, 1994.
* "Acting as the Virtuous Person Acts," in Robert Heinaman (ed.), *Aristotle and Moral Realism*, Westview Press, 1995.
* "Ethics," in A. C. Grayling (ed.), *Philosophy: A Guide Through the Subject*, Oxford: Oxford University Press, 1995.
* "Identity and Identities," in Henry Harris (ed.), *Identity: Essays Based on Herbert Spencer Lectures Given in the University of Oxford*, Oxford: Oxford University Press, 1995.
* "Truth in Ethics," *Ratio*, 8(3), December 1995, 227–236.
* "On Hating and Despising Philosophy", *London Review of Books*, 18(8), 18 April 1996, 17–18 (courtesy link).
* "Contemporary Philosophy: A Second Look," in N. F. Bunnin (ed.), *The Blackwell Companion to Philosophy*, Blackwell, 1996.
* "History, Morality, and the Test of Reflection," in Onora O'Neill (ed.), *The Sources of Normativity*, Cambridge University Press, 1996.
* "Reasons, Values and the Theory of Persuasion," in Francesco Farina, Frank Hahn and Stafano Vannucci (eds.), *Ethics, Rationality and Economic Behavior*, Oxford: Oxford University Press, 1996.
* "The Politics of Trust," in Patricia Yeager (ed.), *The Geography of Identity*, Ann Arbor: University of Michigan Press, 1996.
* "The Women of Trachis: Fictions, Pessimism, Ethics," in R. B. Louden and P. Schollmeier (eds.), *The Greeks and Us*, Chicago: Chicago University Press, 1996.
* "Toleration: An Impossible Virtue?" in David Heyd (ed.), *Toleration: An Exclusive Virtue*, Princeton: Princeton University Press, 1996.
* "Truth, Politics and Self-Deception," *Social Research* 63.3, Fall 1996.
* "Moral Responsibility and Political Freedom," *Cambridge Law Journal* 56, 1997.
* "Stoic Philosophy and the Emotions: Reply to Richard Sorabji," in R. Sorabji (ed.), *Aristotle and After*, *Bulletin of the Institute of Classical Studies*, Supplement 68, 1997.
* "Tolerating the Intolerable," in Susan Mendus (ed.), *The Politics of Toleration*, Edinburgh University Press, 1999.
* "Philosophy As a Humanistic Discipline," *Philosophy* 75, October 2000, 477–496.
* "Understanding Homer: Literature, History and Ideal Anthropology," in Neil Roughley (ed.), *Being Humans: Anthropological Universality and Particularity in Transdisciplinary Perspectives*, Walter de Gruyter, 2000.
* "Why Philosophy Needs History", *London Review of Books*, 24(20), 17 October 2002 (courtesy link).

\*Complete Bibliography (as of 2011) by A.W. Moore and Jonathan Williams.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2
3. 1 2  Sir Bernard Williams, 73, Oxford Philosopher, Dies // *The New York Times* / J. Kahn — Manhattan, NYC: New York Times Company, A. G. Sulzberger, 2003. — ISSN 0362-4331; 1553-8095; 1542-667X
4. 1 2  Professor Sir Bernard Williams // *The Guardian.com* — 2003. — ISSN 1756-3224; 1354-4322
5. 1 2  Oxford Dictionary of National Biography / C. Matthew — Oxford: OUP, 2004.
6. 1 2 3 4 5 6 7  Who's who (բրիտ․ անգլ.) — *(untranslated)*, 1849. — ISSN 0083-937X
7. 1 2  IN MEMORIAM: Bernard A. O. Williams — University of California.
8. 1 2  Professor Sir Bernard Williams (բրիտ․ անգլ.) // *The Independent* — Britain: 2003. — ed. size: 176681 — ISSN 1741-9743
9. ↑  In praise of losers // *The Guardian.com* — 2010. — ISSN 1756-3224; 1354-4322
10. ↑  CONOR.Sl
11. 1 2 3  *Lundy D. R.* The Peerage
12. 1 2  Colin Koopman, "Bernard Williams on Philosophy's Need for History," *The Review of Metaphysics*, 64(1), September 2010, 3–30. JSTOR 29765339
13. ↑  McGinn, Colin (2003 թ․ ապրիլի 10). «Isn't It the Truth?». *New York Review of Books* (անգլերեն). ISSN 0028-7504. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ մայիսի 8-ին. Վերցված է 2024 թ․ փետրվարի 3-ին.
14. ↑  Martha C. Nussbaum, "Tragedies, hope, justice," in Daniel Callcut (ed.), *Reading Bernard Williams*, Abingdon: Routledge, 2009, 213.
15. ↑  Magee, Bryan (1998). *Confessions of a philosopher*. Internet Archive. London : Phoenix. էջ 104. ISBN 978-0-7538-0471-1 – via Internet Archive.
16. 1 2 3  Christopher Lehmann-Haupt, "Sir Bernard Williams, 73, Oxford Philosopher, Dies", *The New York Times*, 14 June 2003.
17. ↑  *Supplement to the London Gazette*, 10 June 1961, 4157.
18. 1 2 3 4 5 6 7 8  Stuart Jeffries, "The Quest for Truth", *The Guardian*, 30 November 2002.
19. 1 2  Bernard Williams, "A Mistrustful Animal: A Conversation with Bernard Williams," *Harvard Review* 12.1: 2004. Reprinted in Alex Voorhoeve (ed.), *Conversations on Ethics*, Oxford: Oxford University Press, 2009, 196–197.
20. 1 2 3 4 5 6 7  John, Davies (1996 թ․ նոյեմբերի 1). «A fugitive from the pigeonhole». *Times Higher Education (THE)* (անգլերեն). Վերցված է 2024 թ․ փետրվարի 4-ին.
21. ↑  Bernard Williams, *Morality: An Introduction to Ethics*, Cambridge: Cambridge University Press, 1972, 79.
22. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  A. W. Moore, "Williams, Sir Bernard Arthur Owen (1929–2003), philosopher", *Oxford Dictionary of National Biography*, January 2007.
23. 1 2 3  «Professor Sir Bernard Williams | Times Online Obituary». *The Times*. 2011 թ․ մայիսի 13. Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ մայիսի 13. Վերցված է 2024 թ․ փետրվարի 3-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ bot: original URL status unknown (link)
24. ↑  Shirley Williams, *Climbing the Bookshelves*, London: Virago, 2009, 90.
25. 1 2 3 4 5  Alan Code, Samuel Scheffler, Barry Stroud, "In Memoriam: Bernard A. O. Williams" Արխիվացված 16 Ապրիլ 2015 Wayback Machine, University of California.
26. ↑  Shirley Williams 2009, 104, 114.
27. ↑  Shirley Williams 2009, 116–117.
28. ↑  Shirley Williams 2009, 120, 136, 154.
29. ↑  Shirley Williams 2009, 132.
30. ↑  Shirley Williams, *God and Caesar: Personal Reflections on Politics and Religion*, A&C Black, 2004, 17; Shirley Williams 2009, 132, 139.
31. ↑  Shirley Williams 2009, 143, 155.
32. 1 2  Andy Beckett, "Centre forward", *The Guardian*, 2 April 2005.
33. ↑  Maya Oppenheim, "Baroness Shirley Williams: The Lib Dem co-founder once predicted to become the first female prime minister of Britain", *The Independent*, 11 February 2016.
34. 1 2  Jane O'Grady, "Professor Sir Bernard Williams", *The Guardian*, 13 June 2003.
35. 1 2 3  Martha C. Nussbaum, "Tragedy and Justice" Արխիվացված 8 Դեկտեմբեր 2004 Wayback Machine, *Boston Review*, October/November 2003.
36. ↑  Martha C. Nussbaum, "'Don't smile so much': Philosophy and Women in the 1970s," in Linda Martín Alcoff (ed.), *Singing in the Fire: Stories of Women in Philosophy*, Lanham: Rowman & Littlefield Publishers, Inc. 2003 (93–108), 100.
37. 1 2  Shirley Williams 2009, 156–157.
38. ↑  "Shirley Williams: Views from the peer", *Hertfordshire Life*, 13 January 2010.
39. ↑  Mike Peel, *Shirley Williams: The Biography*, London: Biteback Publishing, 2013, 157.
40. ↑  «Bernard Williams». *The Economist*. ISSN 0013-0613. Արխիվացված է օրիգինալից 2022 թ․ նոյեմբերի 15-ին. Վերցված է 2024 թ․ փետրվարի 4-ին.
41. ↑  Mary Warnock, "The Williams Report on Obscenity and Film Censorship", *The Political Quarterly*, 51(3), July 1980 (341–344), 341.
42. ↑  Bernard Williams (ed.), *Obscenity and Film Censorship: An Abridgement of the Williams Report*, Cambridge: Cambridge University Press, 2015 [1981], 69.
43. ↑  "Professor Sir Bernard Williams", *The Daily Telegraph*, 14 June 2003.
44. ↑  Anthony Skillen, "Offences Ranked: The Williams Report on Obscenity," *Philosophy*, 57(220), April 1982 (237–245), 237. JSTOR 4619562
45. ↑  Williams report, 6.7, 85.
46. ↑  Patricia Williams, "Editorial preface," *On Opera*, New Haven, Yale University Press, 2006, 1.
47. ↑  Williams, *On Opera*, 165; also see Bernard Williams, "Wagner & Politics", *The New York Review of Books*, 2 November 2000.
48. 1 2  Kenneth Baker, "Bernard Williams: Carrying the torch for truth", *San Francisco Chronicle*, 22 September 2002.
49. ↑  Martha C. Nussbaum, "Moral (and Musical) Hazard", *The New Rambler*, 2015.
50. ↑  Jerry Fodor, "Life in tune", *The Times Literary Supplement*, 17 January 2007.
51. 1 2 3  Moore, A. W. (2003). «Bernard Williams (1929-2003)». *Philosophy Now*. Վերցված է 2024 թ․ փետրվարի 4-ին.
52. ↑  Larissa MacFarquhar, "How to be good", *The New Yorker*, 5 September 2011 (archived).
53. ↑  Bernard Williams, *Ethics and the Limits of Philosophy*, Abingdon: Routledge, 2011 [Cambridge: Harvard University Press, 1985], 193.
54. ↑  Williams, *Ethics and the Limits of Philosophy*, 139, 154.
55. ↑  A. W. Moore, "Realism and the Absolute Conception," in Alan Thomas (ed.), *Bernard Williams*, Cambridge: Cambridge University Press, 2007, 24–26.
56. ↑  Williams, *Ethics and the Limits of Philosophy*, 143–144.
57. ↑  A. W. Moore, "Bernard Williams: *Ethics and the Limits of Philosophy*," in John Shand (ed.), *Central Works of Philosophy, Volume 5: The Twentieth Century: Quine and After*, Montreal: McGill-Queen's Press, 2006, 217.
58. ↑  Williams, *Ethics and the Limits of Philosophy*, 142.
59. ↑  Carol Rovane, "Did Williams Find the Truth in Relativism?" in Daniel Callcut (ed.), *Reading Bernard Williams*, Abingdon: Routledge, 2009.
60. ↑  Bernard Williams, "The Truth in Relativism," in *Moral Luck: Philosophical Papers 1973–1980*, Cambridge: Cambridge University Press, 1981. First published in *Proceedings of the Aristotelian Society*, LXXV, 1974–1975, 215–228.
61. ↑  «Living the life authentic: Bernard Williams on Paul Gauguin – Daniel Callcut | Aeon Essays». *Aeon* (անգլերեն). Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 18-ին.
62. ↑  Nussbaum 2009, 213.
63. ↑  Bernard Williams, "Moral Luck," in *Moral Luck*, 1981, 20–39. First published in *Proceedings of the Aristotelian Society*, supplementary volume 1, 1976, 115–135.
64. ↑  Moore 2006, 213.
65. ↑  Williams, *Ethics and the Limits of Philosophy*, 194.
66. ↑  Bernard Williams, "Persons, character and morality," in Amélie Oksenberg Rorty (ed.), *The Identities of Persons*, Berkeley: University of California Press, 1976 (197–216), 200–201, 215.
67. ↑  J. J. C. Smart, Bernard Williams, *Utilitarianism: For and Against*, Cambridge: Cambridge University Press, 1973, 98–99.
68. ↑  Smart and Williams 1973, 109ff.
69. ↑  Daniel Markovits, "The architecture of integrity," in Daniel Callcut (ed.), *Reading Bernard Williams*, Abingdon: Routledge, 2009.
70. ↑  Williams, *Ethics and the Limits of Philosophy*, 117.
71. ↑  Bernard Williams, "Internal and external reasons," in *Moral Luck*, 1981 (101–113), 101. First published in Ross Harrison (ed.), *Rational action*, Cambridge: Cambridge University Press, 1979, 17–28.
72. ↑  John Skorupski, "Internal reasons and the scope of blame," in Alan Thomas (ed.), *Bernard Williams*, Cambridge: Cambridge University Press, 2007, 74.
73. ↑  Bernard Williams, "Internal Reasons and the Obscurity of Blame," 1989, reprinted in Williams, *Making Sense of Humanity, and Other Philosophical Papers 1982–1993*, Cambridge: Cambridge University Press, 1995, 35–45.
74. ↑  Bernard Williams, "Replies," in J. E. J. Altham, Ross Harrison (eds.), *World, Mind and Ethics: Essays on the Ethical Philosophy of Bernard Williams*, Cambridge: Cambridge University Press, 1995.
75. ↑  Bernard Williams, "Postscript: Some Further Notes on Internal and External Reasons," in Elijah Millgram (ed.), *Varieties of Practical Reasoning*, Cambridge: MIT Press, 2001.
76. ↑  Jenkins 2014, 89.
77. 1 2  Sophie Grace Chappell, "Bernard Williams", *Stanford Encyclopedia of Philosophy*, 8 November 2013 [1 February 2006].
78. ↑  Williams 1989, in *Making Sense of Humanity*, 42.
79. ↑  Skorupski 2007, 93–94.
80. ↑  Daniel Callcut, "Introduction," in Callcut 2009, 1–2.
81. ↑  Alan Thomas, "Williams, Bernard," in Robert Audi (ed.), *The Cambridge Dictionary of Philosophy*, Cambridge: Cambridge University Press, 1999 (2nd edition), 975.
82. ↑  «Resources». *Ethics and the Place of Philosophy* (անգլերեն). 2011 թ․ հոկտեմբերի 27. Վերցված է 2022 թ․ հունվարի 10-ին.

Լրացուցիչ ընթերցում
-------------------

* Nagel, Thomas. "Moral Luck", *Mortal Questions*, Cambridge: Cambridge University Press, 1979.
* Nagel, Thomas. "Sir Bernard Williams", *Encyclopædia Britannica*.
* Perry, Alexandra; Herrera, Chris. *The Moral Philosophy of Bernard Williams*, Newcastle: Cambridge Scholars Publishing, 2011.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Bernard Williams entry  by Sophie-Grace Chappell, Nicholas Smyth in the *Stanford Encyclopedia of Philosophy*
* "The Spell of Linguistic Philosophy", Bryan Magee interviews Bernard Williams, BBC, 1977, from 00:03:32.
* "Bernard Williams", *London Review of Books*.
* "Bernard Williams", *The New York Review of Books*
* "Bernard Williams: Ethics from a Human Point of View", Paul Russell, *Times Literary Supplement*. (Archived)
* "Bernard Williams: Philosopher", Links to articles, interviews, videos and more.