recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Կարծր համաձուլվածքներ**, հատուկ դասի մաշակայուն նյութեր՝ գերբարձր կարծրությամբ, որոնք տաքացման դեպքում փոխվում են աննշան չափով։ Տարբերում են եռակալված և ձուլման Կարծր համաձուլվածքներ։ Եռակալված Կարծր համաձուլվածքները կազմված են մետաղով կամ համաձուլվածքով ցեմենտացված մետաղանման միացությունից։ Դրանց հիմքը վոլֆրամի կամ տիտանի կարբիդներն են, վոլֆրամի ու տիտանի (հաճախ նաև տանտալի) բարդ կարբիդները, տիտանի կարբոնիտրիդը, ավելի սակավ՝ այլ կարբիդներ, բորիդներ են։ Որպես ցեմենտացնող մետաղ սովորաբար օգտագործում են կոբալտ, սակավ՝ նիկել կամ նրա համաձուլվածքը մոլիբդենի հետ, պողպատ։ Առաջին անգամ եռակալված Կարծր համաձուլվածքներ ստացվել են վոլֆրամի կարբիդից և կոբալտից Գերմանիայում (1923-1925 թվականներին), որոնց արդյունաբերական արտադրությունն սկսվել է 1926 թվականին («վիդիա» համաձուլվածք. 94% WC և 6% Co)։

Մեծ նշանակություն է ստանում առանց վոլֆրամի Կարծր համաձուլվածքի արտադրությունը, որը թույլ է տալիս համեմատաբար թանկարժեք վոլֆրամը փոխարինել ավելի էժան մետաղներով, ընդլայնել յուրահատուկ Կարծր համաձուլվածքի անվանացանկը, ստեղծել ավելի բարձր շահագործական բնութագրերով Կարծր համաձուլվածք։ Խիստ հեռանկարային են տիտանի կարբոնիտրիդի հիմքով ու որպես կապակցանյութ նիկել-մոլիբդենային համաձուլվածքով և տիտանի կարբիդի հիմքով ու նույն կամ պողպատի կապակցանյութով Կարծր համաձուլվածք։ Կարծր համաձուլվածքից պատրաստվում են կարբոնիտրիդի, կարբիդի կամ տիտանի նիտրիդի (երբեմն այլ միացությունների) նուրբ (5—15 մկմ հաստությամբ) պատվածքով չվերասրվող կտրող թիթեղներ, որոնք կտրման դեպքում կայունությունը բարձրացնում են 3-10 անգամ։ Փոշեմետալուրգիայի մեթոդներով արտադրում են բազմանիստ թիթեղների և ձևավոր ամբողջական կարծր համաձուլվածքային շինվածքների տեսքով Կարծր համաձուլվածքներ։ Դրանք մեծ արդյունավետությամբ կիրառվում են մետաղների, համաձուլվածքների և ոչ մետաղական նյութերի կտրումով մշակման, առանց տաշեղի մշակման (քարշում, գլոցում, դրոշմում են), հորատման գործիքների աշխատամասերի սարքավորման համար և որպես կոնստրուկցիոն նյութեր։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 326)։*  |
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Ամիրխանյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Համո Ազիզի Ամիրխանյան** (մայիսի 10, 1906(1906-05-10), Մաշտակ - նոյեմբերի 16, 1986(1986-11-16), Բաքու, Ադրբեջանական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ գրականագետ, լրագրող, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1941 թվականից։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է Արևմտյան Հայաստանի Վասպուրական նահանգի Հայոց ձոր գավառի Մաշտակ գյուղում։ Ապրել ու դաստիարակվել է մանկատներում։ 1923-1925 թվականներին որպես գործավար աշխատել է Հայաստանի լուսժողկոմատում։ 1925 թվականին եղել է Երևանի Երիտասարդական ակումբի վարիչը և ԼԿԵՄ Երևանի կոմիտեի ագիտացիայի բաժնի վարիչի տեղակալը, 1927-1929 թվականներին՝ Նոր Բայազետի և Էջմիածնի լուսավորության աշխատողների արհմիության գավառային կոմիտեի պատասխանատու քարտուղար, իսկ 1929-1931 թվականներին՝ ՀԼԿԵՄ Կենտկոմի ագիտացիայի և տեսական ուսուցման բաժնի վարիչի տեղակալ։

1931 թվականին տեղափոխվել է Բաքու և սովորել տեղի գիտահետազոտական ինստիտուտ-ասպիրանտուրայում։ 1933-1934 թվականներին աշխատել է Բաքվի «Կոմունիստ» (հայերեն) թերթի խմբագրությունում որպես բաժնի վարիչ, պատասխանատու քարտուղար, խմբագրի տեղակալ, խմբագիր (1941 թվականից)։ 1944-1948 թվականներին եղել է Ադրբեջանական ԽՍՀ լուսավորության նախարարի տեղակալ, Ադրբեջանի ԿԿ Կենտկոմի մամուլի սեկտորի աշխատակից։ 1948-1954 թվականներին նորից աշխատել է որպես Բաքվի «Կոմունիստ» թերթի խմբագիր։ 1945 թվականին ավարտել է Ադրբեջանի հեռակա մանկավարժական ինստիտուտի լեզվագրական ֆակուլտետը։ 1948 թվականին, Երևանում, «Սովետահայ գրականության զարգացումը Ադրբեջանում» թեմայով ատենախոսություն է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճան։ 1954-1968 թվականներին աշխատել է Ադրբեջանի ռադիոկոմիտեում որպես հայկական հաղորդումների խմբագրության գլխավոր խմբագիր։ Միաժամանակ 1964-1967 թվականներին եղել է Ադրբեջանի գրողների միության հայկական մասնաճյուղի նախագահը։ 1968 թվականից աշխատել է Հայաստանի ԿԿ Կենտկոմի կուսակցության պատմության ինստիտուտ-ԽՄԿԿ Կենտկոմին առընթեր մարքսիզմ-լենինիզմի ինստիտուտի հայկական մասնաճյուղում որպես ավագ գիտաշխատող։ Եղել է ԽՍՀՄ III գումարման Գերագույն խորհրդի պատգամավոր։

Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով։

Օգտագործել է Ա. Հ. Ամ. Ազիզյան, Հ. Ազիզյան, Հ. Լուսինյան, Հ. Ա. А. Азизян ծածկանունները։

Հ. Ամիրխանյանի երկերի մատենագրություն
-------------------------------------

* Սովետահայ գրականության զարգացումը Ադրբեջանում, Բաքու, Ազերնեշր, 1949, 172 էջ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Գրական տեղեկատու*։ Երևան: «Սովետական գրող»։ 1986։ էջ 41
2. ↑  Բախտիար Հովակիմյան, Հայոց ծածկանունների բառարան, Ե. ԵՊՀ հրատ. 2005, էջ 556։


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 10063 |

 |
Աշխարհի հողային քարտեզը
**Հողային քարտեզներ**, երկրի մակերևույթի վրա հողերի տարածվածությունը, դրանց առանձնահատկություններն ու հատկություններն արտացոլող քարտեզներ։ 
Ստորաբաժանվում են՝ 

* **ընդհանուր հողային քարտեզներ**, պատկերված է հողերի գենետիկորեն դասակարգված խմբերի աշխարհագրական տարածվածությունը, հողային-մելիորատիվ, լրացուցիչ տրվում են հողերի մելիորատիվ առանձնահատկությունները (աղերի պաշարները, ծծանցող ունակությունը, հողում քարերի առկայությունը և այլն),
* **հողային էրոզիոն քարտեզներ**, հողերի էրոզիացման (կամ դեֆլիրացման) աստիճանը, էրոզիոնվտանգավոր սահմանները ևն։

Բացի նշված համադրական հողային քարտեզներից կազմում են նաև վերլուծական քարտեզներ՝ քարտեզագրամներ, օրինակ ագրոքիմիական քարտեզագրամ, որոնց վրա տրվում են հողի մեկ կամ մի քանի հատկությունների տարբեր նշանակության սահմանները, օրինակ թթվայնություն, աղակալվածություն, ալկալիություն, մեխանիկական կազմ և այլն։

Մասշտաբներ
----------

Ըստ մասշտաբների հողային քարտեզներները լինում են՝ 

* մանրամասն (1։ 5000),
* խոշորամասշտաբ (1։ 10000—1։ 50000),
* միջին մասշտաբի (1։ 100000—1։ 300000),
* փոքրամասշտաբ (1։ 500000—1։ 2000000),
* ամփոփիչ (1—2.500000 և ավելի փոքր)։

Հողային քարտեզների նպատակն ու օգտագործումը
------------------------------------------

Մանրամասն հողային քարտեզները կազմում են փորձադաշտերի, սորտափորձարկման հողամասերի և այլնի, իսկ խոշորամասշտաբը՝ տարածքի ներտնտեսային կազմակերպման և ագրոտեխնիկական ու մելիորատիվ միջոցառումների պլանավորման համար, միջինմասշտաբայինը, իսկ երբեմն նաև խոշորամասշտաբայինը՝ գյուղատնտեսության և անտառային տնտեսության շրջանային, մարզային և հանրապետական պլանավորման, ամփոփիչը՝ ուսումնական նպատակների համար։ Հողային քարտեզները կազմում են հողային նկարահանումների հիման վրա։ Հողային նկարահանումները ընդգրկում են դաշտային հետազոտությունները (հողային ծածկոց, հողերի ցուցակների կազմումը, հաշվի առնելով հողառաջացնող գործոնները՝ մայրական ապարը, ռելիեֆը, բուսականությունը, ստորգետնյա ջրերը, կլիման և այլն), հողային կոնտուրների անցկացումը՝ օգտագործելով օդալուսանկարահանման, տեղագրական քարտեզների նյութերը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 529)։*  |
**Կարեն Սուրենի Պողոսյան** (նոյեմբերի 21, 1932(1932-11-21), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ - մարտի 26, 2016(2016-03-26)), հայ այգեգործ-ֆիզիոլոգ։ Կենսաբանական գիտությունների դոկտոր (1973 թ.), պրոֆեսոր (1988 թ.), ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս (1996 թ.), ՀԳԳԱ (1997 թ.) ակադեմիկոս։

ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ Սուրեն Պողոսյանի որդին է։

Կենսագրություն
--------------

1955 թվականին ավարտել է Մոսկվայի պետական համալսարանը։ 1974 թվականից եղել է խաղողագործության, գինեգործության և պտղաբուծության ԳՀԻ (1999 թվականից՝ Խաղողապտղագինեգործության գիտական կենտրոն) բույսերի ֆիզիոլոգիայի և կենսաքիմիայի բաժնի վարիչ։ Իտալիայի խաղողի և գինու ակադեմիայի պատվավոր թղթակից անդամ (1991 թ.), Խաղողագործության և գինեգործության միջազգային ակադեմիայի անդամ (1998 թ.)։

Գործունեություն
---------------

Աշխատանքները վերաբերում են խաղողի վազի ցրտադիմացկունության ֆիզիոլոգիական առանձնահատկություններին, ՀՀ խիստ ցամաքային կլիմա ունեցող մարզերում վազի բարձրաբուն (առանց այգեթաղի) մշակությանը։ Մշակել է բազմամյա բույսերի ցրտադիմացկունության մեխանիզմի տեսական հիմունքները։ Մասնակցել է խաղողի ցրտադիմացկուն (մինչև -28 աստիճան) 9 նոր սորտերի ստեղծմանը։

Պարգևներ
--------

* Ռուսաստանի Կ. Տիմիրյազևի անվան ոսկե մեդալ, 1981 թ.

Երկեր
-----

* Физиологические особенности морозоустойчивости виноградного растения. Е. 1975.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր երկրորդ, Երևան, 2007*
«Չինեչիտտա» կինոստուդիան
**Կինոստուդիա** (*կինո* և իտալերեն *studio*՝ ուսումնասիրություն, պարապմունքների սենյակ), կինոնկարներ արտադրող ձեռնարկություն, ուր զուգակցվում են գեղարվեստա-ստեղծագործական (նկարահանող խումբ) և արտադրա-տեխնիկական (տեխնիկական արտադրամասեր) գործընթացները։ Ապահովում է կինոնկարների ստեղծման ողջ պրոցեսը՝ սցենարից մինչև ֆիլմերի ապատճենը. Ըստ արտադրվող ֆիլմերի բնույթի՝ տարբերակվում են գեղարվեստական, փաստավավերագրական, գիտահանրամատչելի, ուսումնական, անիմացիոն և այլ տեսակի կինոնկարների կինոստուդիաները։

Արտադրական հիմնական օղակում՝ նկարահանող խմբում են՝ բեմադրող-ռեժիսորը, դերասանները, նկարիչները, օպերատորները, հնչյունային օպերատորները, երաժիշտները, ինժեներատեխնիկական աշխատողները և բազմաթիվ այլ տարբեր մասնագիտության բանվորներ ու աշխատողներ, գրիմարարներ, մոնտաժողներ, կոմբինացված նկարահանման մասնագետներ և ուրիշներ։ Սցենարական բաժինը պատվիրում է հեղինակին, խմբագրում, ստեղծում ֆիլմի սցենարը։ Նախապատրաստական փուլում ընտրվում են դերասանները, կատարվում դեկորների, զգեստների էսքիզները և այլն։

Կինոստուդիաների արտադրամասերն ու արհեստանոցները պատրաստում են հագուստը, կահույքը և նկարահանման անհրաժեշտ բոլոր հարմարանքները։ Կինոնկարահանման շրջանում ծավալուն աշխատանք են կատարում դեկորատիվ-տեխնիկական կառույցների բաժինը, նկարահանման տեխնիկայի, ձայնատեխնիկայի, լուսատեխնիկայի, կոմբինացված նկարահանումների, կինոնկարի մոնտաժի և մշակման արտադրամասերը։ Գեղարվեստական ֆիլմերի զգալի մասը ստեղծվում է նկարահանման տաղավարներում, ինչպես և կինոստուդիային կից կամ սրանից դուրս հատուկ հրապարակներում և ջրավազաններում։ Այդպիսի նկարահանումների ժամանակ օգտվում են շարժական սարքերից։ Բազմաթիվ տեխնոլոգիական գործողություններ են կատարվում հնչյունի գրանցման ժամանակ, մոնտաժման սենյակներում։ Կոմբինացված նկարահանումների համար օգտագործվում են հատուկ սարքեր։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 437)։*  |
**Հողի օդային ռեժիմ**, հողում օդի քանակի ու բաղադրության պարբերական փոփոխությունը որոշակի ժամանակամիջոցում։ Այն հողի բերրիության կարևոր գործոններից է։

Նշանակություն
-------------

Մեծ նշանակություն ունի մանրէների կենսագործունեության, բույսերի աճի ու զարգացման համար։

Նկարագրություն
--------------

Հողում օդը գտնվում է առավելապես գազային վիճակում, միայն դրա փոքր մասն է լուծված հողի խոնավության մեջ և կլանված պինդ մասնիկներում։ 
Հողում օդը կարող է լինել 

* ազատ (ջրով չլցված դատարկություններում)
* կլանված (մանր ծակոտիներում)
* մակակլանված (հողի մասնիկների մակերևույթին)
* հողի լուծույթում։

Բույսերի համար առավել կարևոր է հողի ազատ օդը, որի պարունակությունը կախված է ծակոտկենությունից և խոնավությունից։ Գյուղատնտեսական մշակաբույսերի աճի համար հողում ջրի և օդի ամենանպաստավոր հարաբերությունն է, երբ հողի ծակոտիների 60 %-ը լցված է ջրով, իսկ 40 %-ը՝ օդով։

Հողի օդն իր բաղադրությամբ տարբերվում է մթնոլորտայինից և հաստատուն չէ. այդտեղ ավելի շատ են ածխաթթու գազը և ջրային գոլորշիները, թթվածնի մասնաբաժինը վերին շերտերում 0,5-1,5%-ով պակաս է, առանձին դեպքերում կարող են կուտակվել ծծմբաջրածին և մեթան, ցնդող կամ գազանման այլ օրգանական նյութեր։ Հողի թթվածինն անհրաժեշտ է բույսերի շնչառության և մանրէների կենսագործունեության համար, ածխաթթու գազը (առաջանում է մանրէների և հողի ֆաունայի գործունեությունից, արմատների շնչառությունից) բարձրացնում է որոշ հողային միացությունների լուծելիությունը և բույսերի լուսասինթեզի համար ածխաթթվային սնուցման աղբյուր է։ Սակայն հողում ածխաթթու գազի մեծ պարունակությունը դժվարացնում է արմատների շնչառությունը։ Կենսաբանական շարժընթացների բնականոն ընթացքը կախված է հողի օդառությունից՝ հողի և մթնոլորտային օդի գազափոխանակությունից. Վատ օդառությունը (թթվածնի պակասը և ածխաթթու գազի ավելցուկը) բացասաբար է ազդում սերմերի ծլունակության ու բույսերի աճի վրա, նպաստում է ախտածին մանրէների զարգացմանը։

Հողի տարբեր տիպերի օդային ռեժիմը տարբեր է. օրինակ՝ լավ ծակոտկենությամբ սևահողերը շատ օդ են պարունակում, իսկ ծանր մեխանիկական կազմով ճմապոդզոլային և պոդզոլային հողերը ոչ հավասարաչափ և ավելցուկային խոնավության պայմաններում հաճախ զուրկ են օդային բնականոն ռեժիմից։

Բարելավում
----------

Հողի օդային ռեժիմի բարելավման հիմնական միջոցառումներն են 

* հողի ճիշտ մշակումը
* օրգանական նյութերով պարարտացումը
* կնձիկանման կառուցվածքի ստեղծումը
* խոր վարը
* միջշարքային փխրեցումը
* ցանքերի փոցխումը
* ցամաքուրդի
* չորացնող առուների անցկացումը։

Հողի օդային ռեժիմը սերտորեն կապված է հողի ջրային ռեժիմի, ջերմային և բույսերի սնուցման ռեժիմների հետ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 536)։*  |
| **՞**Կիպրոս Իբոտի |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Կարգ | Բոգածաղկավորներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Ձիթազգիներ |
|
|
|
| Ցեղ | Կիպրոս |
|
|
| Տեսակ | Կիպրոս Իբոտի |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Ligustrum ovalifolium

 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : ??? |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Կիպրոս Իբոտի** (լատին․՝ Ligustrum ovalifolium), ձիթազգիների ընտանիքի, Կիպրոս ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Մշտադալար փոքր ծառ է մինչև 10 մ բարձրությամբ։ Բնի տրամագիծը հասնում է մինչև 1 մետրի։ Ճյուղերը մերկ են, ծածկված ոսպնյակներով։ Ընձյուղները կտրվածքում կլորավուն են կամ թույլ քառանկյուն, մերկ, մոխրագույն։ Տերևները լայն ձվաձևից մինչև օվալաձև են, հազվադեպ՝ համարյա շեղանկյունաձև և կլորավուն, 3-7 սմ երկարությամբ և 1-3 սմ լայնությամբ, կիսակաշվեկերպ, վերևի մասում սեղմված, սրածայր, լայն-սեպաձև հիմքով, ներքևի կողմից կապտավուն կամ դեղնականաչ, 3-5 սմ երկարությամբ մերկ տերևակոթուններով։ Ծաղկաբույլերը գագաթնային են կամ ծոցային, բրգաձև, 5-10 սմ երկարությամբ և 3-6 սմ լայնությամբ, մազմզուկապատ առանցքով։ Ծաղիկները կրեմասպիտակ են, համարյա նստադիր, անդուր հոտով։ Պսակի խողովակը գլանաձև է, վերևի մասում լայնացած, բաժակից 3 անգամ երկար, պսակի մասերը 2-3 անգամ կարճ են խողովակից և հետ են ոլորված։ Փոշեպարկերը դուրս են գալիս պսակաթերթիկների վրա։ Պտուղը սև է, կլորավուն 0,5-0,7 սմ տրամագծով։ Ծաղկում է հուլիսին, պտուղները հասունանում են հոկտեմբեր-նոյեմբերին։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Ճապոնիայի միջին և հարավային շրջաններում։ Ունի մի շարք պարտիզային ձևեր, որոնք աչքի են ընկնում ոսկեգույն-խայտաբղետ, դեղին, դեղնավուն
եզրերով, վարդագույն, սպիտակ խայտաբղետ և ոսկեդեղին խալավոր տերևներով։

Մեր հանրապետությունում հաջողությամբ է աճում ցածրադիր շրջաններում, որտեղ համեմատաբար ցուրտ ձմռան դեպքում տերևները թափվում են։

Երևանի պայմաններում վերերկրյա զանգվածը ամբողջովին ցրտահարվում է և հաջորդ տարի սաղարթը վերականգնվում է, սակայն հազվադեպ է ծաղկում։ Ամենուրեք թփանման տեսք ունի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 2, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ 257։


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2778514248 |

 |
Սովորական կարիչ
Մետաղական ամրակներ
**Կարիչ** (անգլ.՝ stapler, /ˈsteɪplə(r)/), սարք, որի միջոցով մետաղական ամրակներով ամրացնում են թղթերը։

Սարքի նկարագրություն
--------------------

Կարիչի առանձնահատկությունը թափանցիկ ամրացումն է։ Ամրակը թափանցում է թղթերի միջով, այնուհետև նրա ծայրերը ծալվելով ամրանում են։ Կարիչի հետևի մասում տեղադրված է մետաղական ելուստ, որը նախատեսված է ամրակները հանելու համար։ Այդ դեպքում կարիչը կարելի է օգտագործել որպես հակակարիչ։

Ձեռքի կարիչները կարող են ունենալ մեխանիկական արագացուցիչ։ Այդ դեպքերում ձեռքի ուժը ճնշում է ոչ թե ամրակին, այլ ամրակը դուրս հանող մեխանիզմին։

Ըստ օգտագործվող ամրակի չափի սահմանափակվում է ամրացվող թղթերի հաստությունը։ Որպես կանոն օգտագործվում է 6 և 8 միլիմետր երկարություն ունեցող սովորական ամրակներ, որոնք կարող են ամրացնել 10-50 թերթ։

Կարիչները նախատեսված են ինչպես ավանդական ամրացման համար, այնպես էլ գրքույկներ պատրաստելու համար։

Պատմություն
-----------

Առաջին հայտնի կարող սարքը ձեռքի աշխատանք է եղել։ Պատրաստվել է 18-րդ հարյուրամյակում Ֆրանսիայում՝ Լյուդովիկոս 15-րդի համար։ Յուրաքանչյուր ամրակի վրա նշված է եղել թագավորական պալատի առանձնահատուկ նշանը։

19-րդ դարում թղթի մեծածավալ օգտագործման հետ առաջացավ նաև թղթերն ամրացնելու պահանջ։ 1866 թվականին Ջորջ Մակգիլը ստացավ արույրե թերթերի ամրացման արտոնագիր։ Այնուհետև 1867 թվականին նա ստացավ մամլիչի արտոնագիր, որը թույլ էր տալիս ամրացնել թղթե թերթերը։

Առանց ամրակի կարիչ
------------------

Գիտնական Քրիստիան Բերգերը (անգլ.՝ Christian Berger) 1997 թվականին հայտնագործեց, իսկ 1999 թվականին արտոնագրեց առանց ամրակի կարիչը, որի պաշտոնական անվանումն է «Device for mechanically binding documents» (արտոնագիր ԱՄՆ№ 5, 899, 841)։

Թերթերն ամրացնում է թղթե պարուրակներով, որոնք հենց ինքն էլ կտրում է։ Նպատակահարմար է, ծախսատար չէ։ Սրանով ամրացված թերթերը հեշտ է պոկել։ Այսպիսի կարիչն անվտանգ է երեխաների համար։ Աշխատանքի կատարման տեսանյութը՝

Արտաքին հղումներ
----------------

* Кто придумал степлер? Archived 2016-11-14 at the Wayback Machine.
* Paper Fastening Technology Timeline (անգլ.) — կայք «Early Office Museum»
* Single Shot Staple Machines (անգլ.) — կայք «Early Office Museum»
* Magazine Stapling Machines (անգլ.) — կայք «Early Office Museum»
* The History of the Stapler (անգլ.)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ կատալոնական |

 |
**Կիպրոսի գրչության կենտրոն**, հայ հոգևոր և մշակույթի կենտրոն։

Պատմություն
-----------

Ներկայում հայտնի առաջին մատյանն Ավետարան է, որն ընդօրինակել է կիլիկեցի Պետրոս գրիչը 1280 թվականին (Նոր Ջուղայի մատենադարան, ձեռ. № 3)։ Ընդօրինակություններ են արել նաև Խաչատուր գրիչը (1287, Ավետարան, Վասակի, Մխիթար Մենակացի, տիկին Ալիծի և ուրիշների հետ), 1310, 1311, 1316, 1317, 1318 թվականներին Կիպրոսի Սբ Աստվածածին, Սբ Վարվառա, Սբ Սարգիս, Սբ Մակար եկեղեցիներում՝ Ստեփանոս Գոյներիցանց, Սմբատ, Հովհաննես, Թորոս գրիչները։ 

Հայտնի են նաև Գասպար Համթեցու ընդօրինակած Սարգիս Շնորհալու «Մեկնութիւն Կաթողիկէից թղթոց» (1426) աշխատությունը, Ստեփանոս երեցի Մաշտոցը (1641), Սարգիս կրոնավորի Ժողովածուն (1671), Հովհաննես եպիսկոպոսի Շարակնոցները (1670, 1674) և այլ մատյաններ։ Հիշատակություններ կան նաև կղզու եկեղեցիներին նվիրած կամ այնտեղ ձեռք բերված գրչագրերի մասին։ 

1947 թվականին Կիպրոսի հայոց առաջնորդարանի 60-ից ավելի ձեռագրեր տեղափոխվել են Անթիլիաս։ Կիպրոսի գրչության կենտրոնի մատյանների մի մասը պահվում է Մատենադարանում (ձեռ. № 242, 2022, 3412, 6262, 6845, 9116, 9450)։

Գրականություն
-------------

* ԺԴ դարի հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ (կազմ.՝ Լ. Խաչիկան), Ե. 1950։
* ԺԳ դարի հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ (կազմ.՝ Ա. Մաթևոսյան), Ե. 1984։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Կարոտաժ** (ֆր.՝ *carottage*, *carotte* - հորատակեռն, բառացի՝ գազար), հորատանցքերի երկրաֆիզիկական հետազոտություններ, որոնք տարվում են երկրաբանական կտրվածքներ ուսումնասիրելու և օգտակար հանածոներ հայտնաբերելու նպատակով։ «Կարոտաժ» տերմինը լիովին չի համապատասխանում նկարագրվող հասկացությանը։ Գիտատեխնիկական գրականության մեջ դրա փոխարեն օգտագործվում են հորատանցքերի հետազոտման երկրաֆիզիկական մեթոդներ, հորատանցքի երկրաֆիզիկա և այլ տերմիններ։

Հորատանցքերի երկրաֆիզիկական հետազոտություններն իրականացվում են էլեկտրական, մագնիսական, ռադիոակտիվ (միջուկային), ջերմային, ակուստիկ (ուլտրաձայնային) և այլ եղանակներով։ Դրանց կատարման ժամանակ հորատանցքի փողի երկայնությամբ մալուխի վրա ամրացված երկրաֆիզիկական տվիչները իջեցվում են հորատանցք և չափում որոշ մեծություններ, որոնք կախված են հորատանցքով հատվող ապարների մեկ կամ մի խումբ ֆիզիկական հատկություններից։ Տվիչի ազդանշանը հաղորդվում է Երկրի մակերևույթ և գրանցվում ապարատների միջոցով՝ անալոգային կամ թվային ձևով։ Հետազոտման էլեկտրական եղանակի դեպքում ուսումնասիրվում են ապարների տեսակարար էլեկտրական դիմադրությունը, դիֆուզիոն-ադսորբման և արհեստականորեն հարուցված էլեկտրաքիմիական ակտիվությունը։ Մագնիսական եղանակով չափվում է ապարների մագնիսական ընկալունակությունը։ Ռադիոակտիվ (միջուկային) եղանակը հիմնված է հորատանցքերում ապարների բնական կամ արհեստականորեն առաջացրած ռադիոակտիվ ճառագայթումը չափելու վրա։ Վերջին դեպքում կիրառվում են նեյտրոնային, գամմա-գամմա, հարուցած ակտիվության և այլ եղանակներ։ Ջերմային եղանակի դեպքում ուսումնասիրվում է հորատանցքերի ջերմաստիճանը։ Ակուստիկ (ուլտրաձայնային) եղանակի հիմքում ընկած է ապարներում առաձգական ալիքների արագության և մարման ուսումնասիրությունը։ Գազային և լյումինեսցենտաբիտումնաբանական կարոտաժները վերաբերում են հետազոտությունների երկրաքիմիական եղանակներին։

Հորատանցքերի երկրաֆիզիկական հետազոտությունների խնդիրներն են՝ հորատանցքերի կտրվածքների համադրումը, հորատանցքով հատված ապարների լիթոլոգիայի և տեղադրման խորության որոշումը, օգտակար հանածոների (նավթ, գազ, ջուր, հանքանյութ) սահմանազատումը և պաշարների գնահատումը, նավթի և գազի հանքավայրերի շահագործման վերահսկումը։ Կարոտաժը խոր հորատանցքերի կտրվածքների երկրաբանական փաստագրման հիմնական եղանակն է։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 340)։*  |
Զինվորական հոսպիտալ Առաջին աշխարհամարտի տարիներին
**Զինվորական հոսպիտալ** (որոշ երկրներում՝ նաև քաղաքացիական) հիվանդանոց։ Հայաստանում և Արցախում նախատեսված է զինծառայողների ստացիոնար բուժման համար։

Հոսպիտալների տեսակները
----------------------

Գոյություն ունեն մշտական և ժամանակավոր (կազմակերպվում են պատերազմական պայմաններում) հոսպիտալներներ։ Պատերազմի ժամանակ գործող բանակում ստեղծվում են ռազմադաշտային շարժական (վիրաբուժական, թերապևտիկ, թեթև վիրավորների, վարակիչ հիվանդությունների և այլն) և տարհանման հոսպիտալներ։ Ռազմարտային շարժական հոսպիտալն ունի ավտոտրանսպորտ և դաշտային սարքավորումներ, վրաններ, բժշկական գույքի լրակազմ։ Այն հետևում է զորքին, իրագործում բուժօգնությունը դաշտային պայմաններում։

Առաջին հոսպիտալների ստեղծումը
-----------------------------

Արցախում առաջին հոսպիտալները ստեղծվել են 1990 թվականի սկզբին, Ստեփանակերտում՝ մարզգործկոմի և ախտորոշման կենտրոնի նկուղային հարկերում։ Ռազմաճակատի առաջին գծում գործել են նաև ռազմադաշտային շարժական հոսպիտալներ։ ՊԲ-ի կազմավորումից և ռազմաբժշկական ծառայության հիմնադրումից հետո ստեղծվել են կենտրոնական (Ստեփանակերտ), կայազորային (Մարտունի և այլն) հոսպիտալներ, որտեղ աշխատանքի ճիշտ կազմակերպումը, համալիր բուժումը, զուգակցված ներհոսպիտալային տեսակավորման հետ, նպաստել են բուժական բաժիններում վիրավորների միատեսակ կազմի տեղաբաշխմանը, ապահովել մասնագիտական բուժման որակի բարձոսցում։ Հոսպիտալում վիրավորների համալիր բուժման գործընթացում առաջատար դեր ունեն վիրաբուժական, վնասվածքաբանական բաժինները։ Հայաստանի և Արցախի հոսպիտալներում կիրառվում են վիրավորների բուժման ռազմադաշտային վիրաբուժության դասական մեթոդները՝ զուգակցված ժամանակակից բժշկության նվաճումների հետ, մասնավորապես՝ վերքերի առաջնային (վաղ և ուշ) մշակում, բարդությունների (կոտրվածք, բացվածք, օտար մարմինների հեռացում, անդամահատություն) դեմ պայքար, վերքերի արագ լավացմանն ու օրգանների ֆունկցիաների վերականգնմանը նպաստող գործողություններ։

Ղարաբաղյան պատերազմի ընթացքում և զինադադարից հետո հոսպիտալներում ստեղծված բուժական համակարգը դիմակայել է պատերազմի և առօրյա փորձություններին, նվազեցրել ծանր վիրավոր զինվորականների հաշմանդամությունը և ավելացրել ԶՈՒ-ի շարքեր վերադարձողների թիվը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ (1988—1994) հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո ։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 549)։*  |
«**Հայաստանի արդյունաբերություն, շինարարություն և ճարտարապետություն**», ամսագիր։ ՀՀ Պետպլանի, պետշինի և ՀՃՄ (մինչև 1966 թվականը՝ ՀԽՍՀ Ժողտնտխորհի, ՀԽՍՀ Նախարարների խորհրդի պետական գիտատեխնիկական կոմիտեի, 1966-1990 թվականներին՝ Նախարարների խորհրդի Պետպլանի) պաշտոնական հրատարակություն։

Պատմություն
-----------

Լույս է տեսել 1958-1996 թվականներին Երևանում՝ հայերեն և ռուսերեն (1958-1984 թվականներին կոչվել է «Հայաստանի արդյունաբերություն», 1990-1992 թվականներին՝ «Զվարթնոց», 1992-1996 թվականներին՝ «Գործարար Հայաստան»)։ Խմբագիրներ՝ Պետրոս Աթաբեկյան, Տոնիկ Կարապետյան, Յուրի Առաքելյան։

Ծանոթացրել է հանրապետության արդյունաբերական ձեռնարկությունների, տրանսպորտային և շինարարական կազմակերպությունների աշխատանքներին, լուսաբանել է տնտեսական և սոցիալական հարցեր, տպագրել նյութեր գիտության ու տեխնիկայի նվաճումների, արտադրության հետ դրանց կապի մասին։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Լուսագրաչափական սարքեր**, լուսանկարների միջոցով օբյեկտների ձևը, չափերը և դիրքը որոշող սարքեր։ Լայն կիրառություն ունեն տեղագրական քարտեզների ստեղծման, երկրաբանական, ճանապարհային և այլ ինժեներահետախուզական աշխատանքներում։

Բաժանվում են մեկական նկարներով և նկարների փոխվերադրվող ստերեոսկոպիկ զույգերով աշխատող սարքերի։ Տեղանքի մակերևույթի չափերը մեկական նկարներով որոշելու համար առավել հաճախ օգտվում են սանդղակավոր խոշորացույցներից։ Լուսանկարների միջոցով առարկաների հարթ պատկերը (հատակագիծը) տվյալ մասշտաբով ստանալու համար օգտագործում են ֆոտոտրանսֆորմատորներ, որոնք հնարավորություն են ընձեռում փոխակերպել պատկերը՝ զանց առնելով լուսանկարելիս ֆոտոժապավենի կամ ֆոտոթիթեղի ունեցած թեքության ագդեցությունը։ Առավել ճշգրիտ են ստերեո–լուսագրաչափական սարքերը։ Չափումների համար շատ հաճախ կիրառվում են ստերեոհամեմատիչները, որոնք առարկայի լուսանկարի արտաքին կողմնորոշման հայտնի տարրերի առկայության դեպքում հնարավորություն են տալիս որոշելու առարկայի կետերի բոլոր երեք կոորդինատները, ինչպես նաև լուսանկարման պահին զույգ նկարների փոխադարձ կողմնորոշման տարրերը։ Ունիվերսալ ստերեոլուսագրաչափական սարքերը հնարավորություն են տալիս ըստ զույգ լուսանկարի վերականգնել և չափել նկարահանված օբյեկտի տարածական մոդելը, ընդ որում չափումների արդյունքները միաժամանակ գծվում են թղթի վրա տեղագրական հատակագծի տեսքով։

Տես նաև
-------

* Օդալուսանկարչություն

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 686)։*  |
**Հայաստանի թատերական գործիչների միություն**, (ՀԹԳՄ), ստեղծագործական հասարակական կազմակերպություն Երևանում։

Պատմություն
-----------

Հիմնադրվել է 1987 թվականի հունվարի 19-ին, Երևանում, Հայկական թատերական ընկերության (ՀԹԸ) հիման վրա, որը կազմակերպվել էր 1940 թվականին, Երևանում, Գուրգեն Ջանիբեկյանի նախաձեռնությամբ։ ՀԹԸ իր բաժինների (թատերական, մանկական, ժողովրդական թատրոնների, ստեղծագործական և այլն) միջոցով նպաստել է հայ թատերարվեստի զարգացմանը, թատերական գործիչների գաղափարաքաղաքական և գեղարվեստական մակարդակի բարձրացմանը, ուսումնասիրել և ընդհանրացրել թատրոնների փորձը, օգնել ժողովրդական թատրոններին ու ինքնագործ թատերական կոլեկտիվներին, հանրապետությունում անցկացրել դասախոսություններ, զեկուցումներ, մրցանակաբաշխություններ, կազմակերպել փառատոներ, ստեղծագործական երեկոներ, գիտական նստաշրջաններ, կոնֆերանսներ և այլն։ Բարձրագույն ղեկավար մարմինը համագումարն էր՝ 5 տարին մեկ։ ՀԹԸ սերտ կապերի մեջ էր մյուս հանրապետությունների թատերական ընկերությունների հետ։ 1967 թվականին, Հրաչյա Ղափլանյանի նախաձեռնությամբ ՀԹԸ-ին կից կազմակերպվել է թատրոն-ստուդիա (1969 թվականից՝ Երևանի դրամատիկական թատրոն)։ Ընկերության խմբագրական հրատարակչական բաժինը պատրաստել և հրատարակել է թատրոնների ու թատերարվեստի հայ վարպետների փորձն ընդհանրացնող գրքեր և գրքույկներ։

Միությունը միավորում է ՀՀ թատրոնի գործիչներին, ընդգրկում հանրապետական թատրոնների և այլ ստեղծագործական միությունների 32 սկզբնական կազմակերպություն, ինչպես և Գյումրիի (1964 թվականից), Վանաձորի (1969 թվականից), Կապանի (1987 թվականից), Ստեփանակերտի (1994 թվականից) բաժանմունքները։ Ունի 1250 անդամ (1999)։ Միությունն իր վերակազմված բաժինների (խմբագրական հրատարակչական, ստեղծագործական, տեսասրահի, արտասահմանյան և այլն) ու հասարական հիմունքներով գործող խորհուրդների միջոցով նորովի շարունակում է ՀԹԸ գործունեությունը։ Գործում են ստեղծագործական տունը, Դերասանի տունը, թատերահուշանվերների ֆաբրիկան, ՀԹԳՄ լույս է ընծայում «Թատերական Երևան» ամփոփ ծրագիրը (1953 թվականից)։ Միությանը կից գործել են «Բարեկամություն» թատրոնը (1966-1990), թատրոն-լաբորատորիա (գեղարվեստական ղեկավար Ա․ Մազմանյան, 1988-1991), «Բեմ» ամսագիրը (1990 թվականին՝ 3 համար) և «Հուշարար» ամսաթերթը (1991 թվականին՝ 4 համար)։

Նախագահներ
----------

Վարչության նախագահներ.

* Գուրգեն Ջանիբեկյան (1940-1949)
* Տիգրան Շամիրխանյան (1949-1952)
* Վավիկ Վարդանյան (1952-1955, 1959-1965)
* Վաղարշ Վաղարշյան (1955-1959)
* Հրաչյա Ղափլանյան (1965-1988, 1987 թվականից՝ ՀԹԳՄ-ի)
* Խորեն Աբրահամյան (1989-1996)
* Երվանդ Ղազանչյան (1995-2007)
* Հակոբ Ղազանչյան (2007 թվականից)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ՀԹԳՄ. մեր մասին


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է* Հայկական համառոտ հանրագիտարանից*, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 176)։*  |
**Հովիկ Ներսիսյան** (1921 - 2009), պարսկահայ բանասեր և հայագետ։

Կենսագրություն
--------------

Հովիկ Ներսիսյանը ծնվել է 1921 թվականին Իրանում։ Բարձրագույն կռթություն շարունակել է Թեհրանում և Գլազգոյում։ Գերադասելով զինվորական ծառայությունը, հաճախում է Իրանի զինվորական ակադեմիան (համալսարանը)?։ Շահում շրջանավարտների առաջնությունը և սաշի կողմից պարգևատրվում թրով, ընտրվում թագավորական գարդի սպա, ստանում աջուդանական շքափոկ (վաքսիլ) թագավորի կողմից, պարգևատրվում է «Գիտություն» շքանշանով։ 1948 թվականի հրաժարվում է բանակային ծառայությունից։
1991 թվականին ընտրվում է Նյու Յորքի գիտությունների ակադեմիայի անդամ։

Աշխատություններ
---------------

Բանասիրական բազմաթիվ պարսկերեն և հայերեն հոդվածների հեղինակ է։

2000 թվականին տպագրվել է նրա հոդվածների ընտրանին։

2003 թվականից, 1750 Ներսիսյանների տոհմածառին նվիրված VIII դարի Հայաստանի իրադարձություններին, Մուշ, Կարին և Համադան քաղաքների պատմության և ավել քան 1800 անուններ մի տոհմում։

2004 թվականին «Հայերի Բռնագաղթն ու Բավարիացիների Հայկական Ծագումը» ուսումնասիրությունը։

2006 թվականին ընթերցողի դատին է ներկայացրել իր հինգերորդ գիրքը «Հայկական Լեռնաշխարհը Ըստ Զրադաշտն ու Իր Ավեստան» խորագրով, որը նախատեսված է ինչպես արևելագետների, այնպես էլ գիտական լայն շրջանակների համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ՄԱՀԱՑԱՎ ՊԱՏՄԱԲԱՆ ՀՈՎԻԿ ՆԵՐՍԵՍՅԱՆԸ
2. ↑  ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի Հիմնարար գիտական գրադարան(չաշխատող հղում)
**Կարլո Պոնտի** (իտալ.՝ Carlo Ponti, դեկտեմբերի 11, 1912(1912-12-11)[…], Մաջենտա, Միլան, Լոմբարդիա, Իտալիայի թագավորություն - հունվարի 10, 2007(2007-01-10)[…], Ժնև, Շվեյցարիա), իտալացի կինոռեժիսոր։

Կենսագրություն
--------------

Կարլո Պոնտին ծնվել է 1912 թվականի դեկտեմբերի 11-ին, Իտալիայի Մաջենտա քաղաքում։ Պոնտին իրավաբանություն է սովորել Միլանի համալսարանում։ Նա սկսել է կինոարտադրությամբ զբաղվել 1941 թվականին և իր կարիերայի ընթացքում մասնակցել է ավելի քան 140 կինոնկարների ստեղծմանը, որոնց թվում էին Ֆեդերիկա Ֆելինիի (Ճանապարհ), Վիտորիո Դե Սիկայի (Նեապոլի ոսկին), Դևիդ Լինի, Միքելանջելո Անտոնիոնի ֆիլմերը, ինչպես նաև իտալական և համաշխարհային կինոյի շատ այլ ճանաչված դասականների ֆիլմերում։

Կարլո Պոնտիի երկրորդ կինը դերասանուհի Սոֆի Լորենն էր, որին նա դարձրել համաշխարհային աստղ։ Այս ամուսնության ընթացքում նա ունեցել է երկու որդի` դիրիժոր Կարլո Պոնտի կրտսերը և Էդուարդո Պոնտին ՝ կինոռեժիսոր։ Առաջին ամուսնությունից որդին` Ալեսանդրոն նույնպես կինոռեժիսոր է։

Կարլո Պոնտին մահացել է 2007 թվականի հունվարի 10-ին `Շվեյցարիայի Ժնև քաղաքում 94 տարեկան հասակում թոքերի հիվանդությունից։

Ընտրյալ ֆիլմագրություն
----------------------

1954 - Ճանապարհ

1954 - Նեապոլի ոսկին

1956 - Պատերազմ և խաղաղություն

1958 - Այդպիսի կին

1960 - Չոչարա

1961 - Կինը կին է

1961 - Լեոն Մորեն, քահանա

1962 - Բոկաչո 70

1962 - Մատնիչը

1962 -Ալթոնայի ճգնավորները

1963 - Երեկ, այսօր, վաղը

1963 - Արհամարհանք

1964 - Ամուսնություն իտալական ձևով

1965 - Տասներորդ զոհը

1965 - Բժիշկ Ժիվագո

1966 - Լուսանկարների խոշորացում

1967 - Հրշեջների պարահանդես

1968 - Սիրահարներ

1972 - Սպիտակ, կարմիր և ...

1973 - Ջորդանո Բրունո

1974 - Ուղևորություն

1974 - Գազան

1975 - Բրավո, Տիկնիկ

1975 - Մասնագիտությունը Լրագրող

1976 - Զզվելի, կեղտոտ, չար

1976 - Կասանդրայի լեռնանցք

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Internet Movie Database — 1990.
2. 1 2 3 4  filmportal.de — 2005.
3. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
4. 1 2  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #12921518X // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | AlloCiné · ČSFD · Դանիական ազգային ֆիլմագրություն · Filmportal · Internet Movie Database · ԿինոՊոիսկ · Find A Grave · gravsted.dk |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Իտալացիների կենսագրական բառարան · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · ՌԻԱ տեղեկանք · Notable Names Database · Treccani · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 1013427 · BNE: XX1486787 · BNF: 14041680x · CONOR: 153475683 · GND: 12921518X · GTAA: 142773 · ICCU: SBLV146539 · ISNI: 0000000109389292 · LCCN: n85201909 · NKC: js20070112010 · NLA: 46038981 · NLP: a0000002364419 · NTA: 070476128 · NUKAT: n2008137420 · SUDOC: 070998809 · VIAF: 117455224 · WorldCat VIAF: 117455224 |

 |

 |
**Կարպիս Արամի Զոբյան** (1915, մայիսի 24, Քաստեմանի, Թուրքիա - 2002, սեպտեմբերի 20, Նյու Յորք), հայ օպերային երգիչ (դրամատիկական տենոր)։ Ռումինիայի վաստակավոր արտիստ (1963)։

Կենսագրություն
--------------

Կարպիս Զոբյանը ծնվել է Թուրքիայի Քաստեմանի քաղաքում։ 1948 թվականին ավարտել է Բուխարեստի կոնսերվատորիան։ 1948 թվականից Տիմիշոարայի, 1949 թվականից՝ Բուխարեստի օպերային թատրոնների մեներգիչ։ 1968 թվականից ապրում է ԱՄՆ-ում, ելույթներ ունենում տարբեր օպերային խմբերի հետ զանազան քաղաքներում։ Դերերգերից են՝ Կանիո (Լեոնկավալլոյի «Պայացներ»), Կավարադոսի (Պուչինիի «Տոսկա»), Ռադամես, Օթելլո, Մանրիկո (Վերդիի «Աիդա», «Օթելլո», «Տրուբադուր»), Դոն Խոզե (Բիզեի «Կարմեն»), Տուրիդդու (Մասկանյիի «Գեղջկական ասպետություն»), Գերման (Չայկովսկու «Պիկովայա դամա»)։ Հանդես է գալիս նաև կամերային համերգներով․ Շուբերտի, Շումանի, Վոլֆի, ինչպես և ռուսական, ռումինական ու հայկական երգերի լավագույն մեկնաբաններից է։

Պարգևներ
--------

Արժանացել է Ռումինիայի ԽՍՀ պետական մրցանակի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 3. — էջ 697.
2. 1 2  Ով ով է. հայեր (հայ.) / Հ. Այվազյան — Երևան: 2005. — հատոր 1. — էջ 399.


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 17868 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 697)։*  |
**Հայաստանի նկարիչների շրջիկ արվեստանոց** (*նախկին ՀԽՍՀ կուլտմինի նկարչական շրջիկ արվեստանոց-ցուցահանդես)*, հիմնադրվել է 1939 թվականին, Գաբրիել Գյուրջյանի նախաձեռնությամբ։ Իր տեսակի մեջ միակն էր Խորհրդային Միությունում։

ՀՆՄ-ին կից կազմակերպություն էր։ Ստեղծագործական արշավախմբեր էր կազմակերպում Հայաստանի Հանրապետության տարածքում և նրա սահմաններից դուրս՝ նկարիչներին անմիջականորեն առօրյա կյանքին հաղորդակից դարձնելու, տեղում նյութեր հավաքելով թեմատիկ նկարներ, դիմանկարներ, բնանկարներ ստեղծելու համար։

Արշավախմբերին մասնակցել են նաև ԽՍՀՄ, արտասահմանյան երկրների, սփյուռքի նկարիչներ։ Արվեստագետները շրջիկ արվեստանոցի ցուցահանդեսային ֆոնդին են հանձնել մեկական աշխատանք, որոնց հիման վրա էլ կազմակերպվել են շրջիկ ցուցահանդեսներ, իսկ ստեղծագործությունների մի մասը նվիրաբերվում է ակումբներին, գրադարաններին, դպրոցներին և այլն։

1994 թվականին Հայ նկարիչների շրջիկ արվեստանոցը կազմավորվել է որպես *Հայաստանի Հանրապետության ցուցահանդեսային կենտրոն*։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ՀՀ խմբ․ հանձնաժողով՝ Հ․ Մ․ Այվազյան (գլխ․ խմբ) և ուրիշ, Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հ. 3 (ՀՀ գլխ․ խմբ․), Երևան, «Հայկական հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն», 1999, էջ 220 — 896 էջ. — 5000 հատ, ISBN 5-89700-010-7։


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 148)։*  |
Սըր Ջոն Գլանվայլ, պառլամենտի խոսնակ
**Կարճատև պառլամենտ** (անգլ.՝ Short Parliament), Չարլզ I Ստյուարտի կողմից հրավիրված պառլամենտ, որը գործել է Անգլիայում 1640 թվականի փետրվարի 20-ից մինչև 1640 թվականի մայիսի 5-ը։ Քանի որ այն ընդամենը 3 շաբաթ գոյություն ունեցավ, կոչվեց *«Կարճատև պառլամենտ»*։

1692-1640 թվականների ընթացքում 11 տարի շարունակ միանձնյա իշխելուց հետո Չարլզ I-ը 1640 թվականին լորդ Ուենթվորթի խորհրդով նորից հրավիրել է պառլամենտ, որի հրավիրման հիմնական խնդիրը Շոտլանդիայի դեմ պատերազմի՝ Եպիսկպոսների պատերազմի վարման համար ֆինանսական միջոցների հայայթումն էր։ Այնուամենայնիվ, ինչպես իր նախորդ պառլամենտները, նորը նույնպես ավելի շատ շահագրգռված էր շտկելու թագավորական վարչակազմի կողմից առաջացած դժգոհությունները, քան քվեարկելու թագավորի ֆոնդերի համար, որոնք անհրաժեշտ էին Շոտլանդիայի դեմ իր պատերազմը շարունակելու համար։

Տավիստոկից ընտրված պատգամավորը՝ Ջոն Փիմը, արագորեն դարձել է բանավեճի հիմնական դեմք․ նա երկարատև ելույթ է ունեցել ապրիլի 17-ին, որով Համայնքների պալատին կոչ էր անում հրաժարվել քվեարկել ֆինանսների հատկացման համար, եթե չվերացվեն թագավորի կամայականությունները և չարաշահումները։ Թագավորական չարաշահումների վերաբերյալ խնդրագրերի հեղեղը երկրից հասնում էր խորհրդարան։ Նավերից գումարների գանձումը դադարեցնելու Չարլզի առաջարկը չտպավորեց պառլամենտականներին։

Զայրացած լինելով Թագի արտոնության վերաբերյալ բանավեճի վերսկսումից, անհանգստացած 1629 թվականին պառլամենտի ինը անդամների ձերբակալությամբ խորհրդարանական արտոնությունների խախտմամբ և Շոտլանդիայում վատթարացող իրավիճակի վերաբերյալ առաջիկա ծրագրված քննարկումից՝ Չարլզը 1640 թվականի մայիսի 5-ին ցրել է խորհրդարանը։ Այսպիսով, այն գործել է ընդամենը 3 շաբաթ, և դրան հաջորդել է Երկարատև պառլամենտը։

Ծանոթագրութոյւններ
------------------

1. ↑  Sir John Borough (1869)։ *Notes of the Treaty Carried on at Ripon Between King Charles I. and the Covenanters of Scotland, A.D. 1640, Taken by Sir John Borough, Garter King of Arms*։ Camden Society։ էջ 8

Աղբյուրներ
----------

* *Արտասահմանյան երկրների պետության և իրավունքի պատմություն*, Արշավիր Պարգևի Արշակյան, էջ 206-207
* David Plant, "The Short Parliament" Archived 2017-10-08 at the Wayback Machine.
* "John Hampden in the Short Parliament"
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Գեղի (այլ կիրառումներ)

**Կաքավաբերդ** (*Գեղի բերդ*, *Քեղի բերդ*), միջնադարյան բերդ, Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Ոստան Հայոց գավառում, Ազատ գետի աջ ափին (այժմյան Արտաշատ քաղաքի Իմիրզեկ հնավայրից արևելք)։

Առաջին անգամ հիշատակում է Հովհաննես Դրասխանակերտցին (9-10-րդ դարերում) որպես Բագրատունիների տոհմական տիրույթ։ 11-րդ դարն անցել է Պահլավունիներին, 12-13-րդ դարերում այն տիրել են Պռոշյանները։ Դրասխանակերտցին հաղորդում է, որ 924 թվականին Գեղիի վրա է հարձակվել արաբ զորավար Բեշիրը և պարտվել Գևորգ Մարզպետունուն։ Գեղին վերջին անգամ հիշատակվում է 1224 թվականին, երբ Գառնու մոտ մարտում պարտված Իվանե Զաքարյանը պատսպարվել է այնտեղ։

Ամրոցն այժմ կանգուն է, լավ պահպանված։ Այն կառուցված է բարձր լեռան գագաթին, որ երեք կողմից անմատչելի է։ Դեպի հյուսիս-արևելք ձգվում են պարիսպները, որոնք ունեն 2-2,5 մ հաստություն, 8-10 մ բարձրություն և աշտարակներ։ Բերդի ներսում պահպանվել են եկեղեցին, այլ շենքերի ավերակներ։

Բերդը հիշատակվում է նաև Գեղի կամ Քեղի անուններով։ Նույնանուն բերդ եղել է նաև Սյունիքում, այժմյան Գեղի գյուղի տեղում։ Գեղի բերդը հիշատակում է նաև Մուրացանը իր «Գևորգ Մարզպետունի» պատմավեպում։

Տեղանք
------

Գեղիի ամրոցն այժմ կանգուն է, լավ պահպանված։ Այն կառուցված է բարձր լեռան գագաթին, որ երեք կողմից անմատչելի է։ Ամրոցից դեպի հյուսիս արևելք ձգվում են պարիսպները, որոնք ունեն 2-2,5 մ հաստություն, 8-10 մ բարձրություն և աշտարակներ։ Բերդի ներսում պահպանվել են եկեղեցին և այլ շենքերի ավերակներ։ Գեղիի բերդը հիշատակվում է նաև Մուրացանի Գևորգ Մարզպետունի պատմավեպում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Wiki Loves Monuments monuments database — 2017.

Գրականություն
-------------

* Հովհաննիսյան Մ. Հայաստանի բերդերը, Վենետիկ, 1970

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 6)։*  |
**Հովհաննես Հակոբի Ալիբեգյան** (Իվան Յակովլեիչ Ալիբեկով) (հոկտեմբերի 21 (նոյեմբերի 2), 1886, Քութայիս, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն - դեկտեմբեր 1941), խորհրդային կուսակցական և պետական գործիչ։ ՌՍԴԲԿ անդամ 1905 թվականից։ Պրոֆեսոր (1934)։

Կենսագրություն և աշխատանքային գործունեություն
---------------------------------------------

Ծնվել է հոկտեմբերի 21 (նոյեմբերի 3)-ին, Քութայիս քաղաքում։ 1911 թվականին ավարտել է Մոսկվայի համալսարանի պատմաբանասիրական ֆակուլտետը։

1917 թվականի սեպտեմբերին ընտրվել է Մինսկի բոլշևիկյան կոմիտեի նախագահ։ Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո եղել է Արևմտյան մարզի հեղկոմի և բոլշևիկների մարզկոմի բյուրոյի անդամ, ընդհատակյա մարզկոմի քարտուղար։ Առաջադրվել է Սահմանադիր ժողովի դեպուտատ։

Ակտիվորեն մասնակցել է Բելառուսական ԽՍՀ ստեղծմանը, ընտրվել նրա կառավարության առաջին կազմում, որպես աշխատանքի ժողովրդական կոմիսար։ Եղել է Բելառուսիայի կոմկուսի բյուրոյի անդամ։ 1919-1927 թվականներին պատասխանատու աշխատանք է վարել Մոսկվայում և Լենինգրադում, 1927-1930 թվականներին՝ Գերմանիայում՝ սովետական տնտեսական հանձնաժողովում։

1935-1941 թվականներին աշխատել է Մոսկվայի փիլիսոփայության, պատմության և գրականության ինստիտուտում՝ դեկան և ամբիոնի վարիչ։ 1941 թվականի աշնանը որպես աշխարհազորային միավորման կոմիսար մասնակցել է Մոսկվայի պաշտպանությանը և զոհվել դեկտեմբերյան մարտերում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 1. — էջ 171.


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 17207 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 171)։*  |
**Հայատառ թուրքերեն պարբերական մամուլ**, 1840-1947 թվականներին Կ. Պոլսում և հայկական գաղթավայրերում տպագրվել են շուրջ 130 անուն հայատառ թուրքերեն պարբերականներ։ Դրանց հեղինակությունն այնքան մեծ է եղել, որ թուրք և Թուրքիայի ազգային փոքրամասնությունների մտավորականները նախընտրել են դրանք օսմաներենով հրատարակվողներից, այդ պարբերականներն ընթերցելու համար սովորել են հայերեն այբուբենը։

Պատմություն
-----------

Հայկական թերթերի և թուրքական պաշտոնաթերթերի առաջին տպագրիչը Պողոս Արապյանն է, որ եղել է նաև Կայսերական տպարանի ղեկավարը (1832-1840)։ Հայտնի էին նաև տպագրիչ Հովհաննես Մյուհենտիսյանը, լրագրող ու հրատարակիչ Միհրան Նագգաշյանը և ուրիշներ։

Հայատառ թուրքերեն պարբերական մամուլը տպագրվել է հայկական տպարաններում։

Հայատառ թուրքերեն առաջին պարբերականը՝ «Թագվիմի Վէգայի»-ն («Օրացույց դեպքերի»), «Լրոյ գիր Մեծի Տէրութեանն Օսմանեան» պաշտոնաթերթի հայատառ թուրքերեն տարբերակն է. լույս է տեսել 1840 թվականին (11 համար)։ Հայտնի են նաև «Ճէրիտէի Հավատիս» («Բանբեր նորությունների», 1843-1847), «Մէճմաայը Հավատիս» («Ծաղկաքաղ լուրերի», 1852–77), «Զօհալ» («Երևակ», 1855–56), «Միւնատիյի Էրճիյաս» («Արգեոսի մունետիկ», 1859-1862), «Վարագայի Հավատիս» («Նորությունների թերթ», 1864-70), «Էնվարը Շարգիյէ» («Արևելքի ճառագայթ», 1866-1877, Կարին), «Մանզումէի Էֆքեար» («Մտածումների շար», 1866–1917), «Աւետաբեր» (1872–1911), «Խէյալ» («Անուրջ», 1873) «Թէրճեմանը Էֆքեար» («Թարգման մտածումների», 1877-1885), «Ճիհան» («Աշխարհ», 1884-1885), «Մէճմուայը Ախպար» («Հավաքածո լուրերի», 1884–1914), «Ճէրիտէի Շարգիյէ» («Օրագիր արևելյան», 1885-1913) և այլ պարբերականներ. բոլորը լույս են տեսել Կ. Պոլսում։ Վերջին՝ «Փարոս» ժողովրդական շաբաթաթերթը հրատարակվել է Ֆիլադելֆիայում 1921 թվականին։

Գրականություն
-------------

* Ստեփանյան Հ. Հայատառ թուրքերէն գրքերի եւ հայատառ թուրքերէն պարբերական մամուլի մատենագիտութիւն (1727–1968), Ստամբուլ, 2005։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |