recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ռոջեր Լլոյդ-Փաք** (անգլ.՝ Roger Lloyd-Pack, փետրվարի 8, 1944(1944-02-08), Իսլինգտոն, Մեծ Լոնդոն, Անգլիա, Միացյալ Թագավորություն - հունվարի 15, 2014(2014-01-15), Kentish Town, Քամդեն, Մեծ Լոնդոն, Անգլիա, Միացյալ Թագավորություն), անգլիացի դերասան։ Առավել հայտնի է «Հարրի Փոթերը և Կրակի գավաթը» ֆիլմում Բարթի Քրաուչի դերով։

Կենսագրություն
--------------

Ռոջեր Լլոյդ-Փաքը ծնվել է 1944 թվականի փետրվարի 8-ին Իսլինգտոնում (Հյուսիսային Լոնդոն, Անգլիա, Մեծ Բրիտանիա), դերասան Չարլզ Լլոյդ-Փաքի (1902-1983) և տուրիստական գործակալ Ուլրիկ Էլիզաբեթ Պալեյի (1921-2000) ընտանիքում։ Ռոջերը ունի եղբայր՝ Քրիստոֆեր Լլոյդ-Փաքը, որը թատրոնի մենեջեր է։

Կարիերա
-------

Ռոջերը սկսվել է նկարահանվել ֆիլմերում 1965 թվականից։ Առաջին դերը եղել է «Վրիժառուները» սերիալի «Քաղաքը, որտեղից չեն վերադառնում» սերիայում։ 2015 թվականին նկարահանվել է «Հարրի Փոթերը և Կրակի գավաթը» ֆիլմում, մարմնավորել է Բարթի Քրաուչի կերպարը, որը նրան մեծ հայտնիություն է բերել։ Ընդհանուր նա նկարահանվել է 118 ֆիլմերում և հեռուստասերիալներում։

Անձնական կյանք
--------------

1967-1972 թվականներին Ռոջերն ամուսնացել է դերասանուհի Շեյլա Բոլի հետ։ Այս ամուսնության մեջ Լլոյդ-Փաքը ունեցել է իր առաջին դուստրը՝ Էմիլի Լլոյդ-Փաքը (ծնվել է 1972 թվականի սեպտեմբերի 29-ին)։

2000 թվականի ապրիլի 28-ին Ռոջերն ամուսնացել է երկրորդ անգամ՝ բանաստեղծուհի և դրամատուրգ Ջեհան Մարկեմի հետ և նրանից ունեցել է 3 երեխա։

Մահացել է 2014 թվականի հունվարի 15-ին ենթաստամոքսային գեղձի ուռուցքից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Discogs — 2000.
2. ↑  Roger Lloyd-Pack, star of Only Fools and Horses, dies aged 69 BBC (16.01.2014)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ռոջեր Լլոյդ-Փաք (անգլ.) *Internet Movie Database* կայքում

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | AllMovie · AlloCiné · ČSFD · Discogs · Filmportal · Internet Movie Database · ԿինոՊոիսկ · MusicBrainz · Find A Grave · WikiTree |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| CONOR: 90283619 · GND: 1062014782 · ISNI: 0000000131946809 · LCCN: no2002026695 · NKC: xx0182287 · VIAF: 281149294094880520753 · WorldCat VIAF: 281149294094880520753 |

 |

 |
**«Սաֆոն Լեֆկադյան ժայռի վրա»** (ֆր.՝ Sapho sur le rosher de Leucade), ֆրանսիացի նկարիչ Պիեռ Նարսիս Գերենի նկարը՝ Էրմիտաժի հավաքածուից։ Ստեղծվել է 19-րդ դարի սկզբին։ Մշտական ցուցադրանմուշներում ընդգրկված չէ։

Պատմություն
-----------

Նկարը բանաստեղծուհի Սաֆոյի և պատանի Ֆաոնի լեգենդար սիրո պատկերազարդումն է երիտասարդ Ֆաոնի հանդեպ։ Նկարիչը ֆիքսել է այն պահը, երբ վշտահար Սաֆոն, ում լքել է Ֆաոնը, նստել է Լեֆկադյան ժայռի վրա և մտածում ինքնասպանության մասին։ 

Լեգենդը պատմում է Սաֆոյի՝ Ֆաոնի հանդեպ անպատասխան սիրո մասին, որի պատճառով Սաֆոն Լեֆկադյան ժայռից նետվում է ծովը։ Բանաստեղծուհու մահը բացահայտվել է ավեի ուշ։ Այս մասին առաջին հիշատակումը հանդիպում է Մենանդրոսի «Լեֆկադայում»։ Լեգենդի իրադարձությունները հետագայում Օվիդիուսին «Հերոսուհիներ» ստեղծագործության մեջ ստացան այսպես կոչված «Սաֆոյի նամակ» անվանումը՝ ուղղված Ֆաոնին։ Այս լեգենդի վառ օրինակն է Ժակ-Լուի Դավիդի «Սաֆոն և Ֆաոնը» կտավը, որը նույնպես գտնվում է Էրմիտաժում։ Սաֆոյի մեզ հասած տողերում Ֆաոնի անունը ընդհանրապես չի հիշատակվում։

Նկարի ստեղծման հանգամանքները անհայտ են։ Կարծիք կա, որ մինչև 1917 թվականը նկարը գտնվել է Սանկտ Պետերբուրգում՝՝ մասնավոր հավաքածուներից մեկում, և հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո այն ազգայնացվել և հաշվառվել է պետական թանգարանի ֆոնդում և պահվել է Պետրոգրադի գեղարվեստական արժեքների բաժնում (որտեղ իշխանությունները հավաքել են մասնավոր հավաքածուներից առգրավված արվեստի գործերը)։ 

1925 թվականին նկարը տեղափոխվել է էրմիտաժ։ Մինչ այդ նկարի հեղինակն անհայտ էր և հաշվառված էր որպես 19-րդ դարի ֆրանսիական դպրոցի անհայտ արվեստագետի ստեղծագործություն՝ «Վինահար կինը» անվանումով։ 

1936 թվականին նկարի գույքագրման և առաջնային վերականգնողական աշխատանքի ժամանակ վերծանվել է նկարչի մոնոգրամը՝ *«P. G․» (գտնվում է նկարի ներքևում՝ ձախ կողմում),* և այսպիսով հաստատվում է նկարի հեղինակի ինքնությունը ու ճշգրիտ անվանումը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8
2. ↑  Герен, Пьер Нарсис. «Сафо на Левкадской скале». Государственный Эрмитаж
3. ↑  Давид, Жак-Луи. «Сафо и Фаон». Государственный Эрмитаж.
4. ↑  *Березина В.* Французская живопись первой половины и середины XIX века в Эрмитаже. Научный каталог. — Л.: Искусство, 1983. — С. 98.
**Ռուբեն Ավագի Առաքելով** (դեկտեմբերի 14, 1926(1926-12-14), Բաքու, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ բժիշկ, վարակաբան։ Բժշկական գիտությունների դոկտոր (1974), պրոֆեսոր (1975):

Կենսագրություն
--------------

Ռուբեն Առաքելովը ծնվել է Բաքվում։ 1954 թվականին ավարտել է Ադրբեջանի պետական բժշկական ինստիտուտը։
1964 թվականից աշխատել է Երևանի բժշկական ինստիտուտում, 1969-1986 թվականներին եղել է մանկական վարակիչ հիվանդությունների, 1986-1996 թվականներին՝ վարակիչ հիվանդությունների և մանկական վարակիչ հիվանդությունների միացյալ ամբիոնների վարիչ։ 1974-1996 թվականներին եղել է ՀՀ առողջապահության նախարարության գլխավոր մանկական վարակաբան, 1972-1998 թվականներին՝ ՀՀ վարակաբանների գիտական ընկերության նախագահ։

Աշխատությունները վերաբերում են վարակիչ հիվանդությունների ժամանակ հոմեոստազի ուսումնասիրությանը։

Երկեր
-----

* Основные клинические признаки, ранняя диагностика и лече­ние важнейших детских инфекционных заболеваний и интоксикаций, 1998.

Գրականություն
-------------

* Айриян А. П. Армянские учёные-медики. - Ер. 1998 - 276 с.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. ↑  *Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005*


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 17353 |

 |
**Ռուբեն Պետրոսի Դաշտոյան** (սեպտեմբերի 13, 1879(1879-09-13), Նոր Բայազետ, Նոր Բայազետի գավառ, Երևանի նահանգ, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն - 1937), հայ հեղափոխական, կուսակցական գործիչ, ՌԿ(բ)Կ/ԽՄԿԿ անդամ (1902)։

Ծնվել է փոստ-հեռագրական ծառայողի ընտանիքում։ Սովորել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը, ապա տեղափոխվել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարան, որտեցից հեռացվել է։ Վերադառնալով Թիֆլիս՝ կրկին մտնում է Ներսիսյան ճեմարան, որն ավարտում է 1898 թվականին։ Այնուհետև աշխատում է Բաքվի նավարդյունաբերական ընկերություններում, իսկ 1902-1907 թվականներին՝ Թիֆլիսի քաղաքային լաբորատորիայում։

«Հայ սոցիալ-դեմոկրատների միության» և դրա օրգան «Պրոլետարիատ» թերթի հիմնադիրներից է։

1907 թվականին կուսակցությունը Դաշտոյանին ուղարկում է Բաքվի բոլշևիկյան «Օրեր» թերթում աշխատելու Այստեղ ակտիվ գործունեություն է ծավալում, որի համար ձերբակալվում է 1912 թվականին։ 1914 թվականին զգալի դեր է խաղացել «Նոր խոսք» պարբերականի հրատարակման գործում։ Աշխատակցել բոլշևիկյան մի շարք թերթերի։

1917 թվականին եղել է զինվորական ծառայության մեջ, ընտրվել է Ախալցխայի բանվորների և զինվորների դեպուտատների խորհրդի նախագահ։ Նույն թվականին Դաշտոյանը տեղափոխվում է Երևան։ Մասնակցել է 1920 թվականի մայիսմեկյան խռովություններին։ Ռուսական 11-րդ կարմիր բանակի կողմից Հայաստանը գրավելուց և երկրում խորհրդային իշխանության հաստատումից հետո նշանակվել է Ղամարլուի (Արտաշատ), Նոր Բայազետի (1921) Հեղկոմի, Ղարաքիլիսայի (Վանաձոր, 1922), Դիլիջանի (1924) գավգործկոմների նախագահ, ԽՍՀՄ Կենտգործկոմի քարտուղար, միաժամանակ նախագահի տեղակալ։

Ընտրվել է ԽՍՀՄ Անդրֆեդերացիայի Կենտգործկոմների անդամ։

Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով։ Գնդակահարվել է 1937 թվականին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 3. — էջ 290.
2. ↑  Անմոռաց դեմքեր (Ներսիսյան դպրոցի սաներ), Ե. «Հայաստան», 1965, էջ 41-42։


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 290)։*  |
Մաթեմատիկայում գրաֆը մի շարք օբյեկտների վերացական ներկայացումն է, որտեղ մի քանի զույգ օբյեկտներ կապված են հղումներով։ Փոխկապակցված օբյեկտները ներկայացվում են մաթեմատիկական աբստրակցիաների միջոցով, որոնք կոչվում են գագաթներ և կողեր։ Սխեմատիկ տեսքով գրաֆը կարելի է պատկերել որպես մի շարք կետերի (dots) և դրանք միացնող գծերի կամ կորեր միջոցով։ Գրաֆերն մեկն են այն օբյեկտներից, որոնք ուսումնասիրվում են Դիսկրետ մաթեմատիկա բաժնում։

Գրաֆի կողերը կարող են լինել ուղղորդված (ասիմետրիկ) կամ ոչ-ուղղորդված (սիմետրիկ)։ Օրինակ, եթե որպես գրաֆի գագաթներ համարենք երեկույթին մասնակցող մարդկանց, և ասենք գագաթների միջև գոյություն ունի կող, եթե կա ձեռք-սեղմում, ապա սա ոչ-ուղղորդված գրաֆի օրինակ է, որովհետև եթե մարդկանցից մեկը սեղմեց մյուսի ձեռքը, ապա երկրորդ անձն էլ սեղմեց առաջինի ձեռքը։ Մյուս կողմից, եթե գագաթները ներկայացնող մարդկանց միջև հարաբերությունը սահմանենք որպես Ա մարդը ծանոթ է Բ անձի հետ, ապա այս ձևով սահմանված գրաֆը կլինի ուղղորդված, քանի որ երբ Ա անձը ճանաչում է Բ մարդուն, ապա այստեղից չի հետևում, որ Բ մարդն էլ է ճանաչում Ա մարդուն։

Գրաֆը Գրաֆների տեսություն բաժնի հիմնական ուսումնասիրվող թեման է։

Սահմանումներ
------------

### Գրաֆ

Գաղափարապես գրաֆը ձևավորվում է գագաթներով և դրանք միացնող կողերով։

Օրինակ 1.

Ֆորմալ գրաֆը բազմությունների զույգ է՝ (V,E), որտեղ V-ն գագաթների բազմությունն է և E-ն կողերի բազմությունն է, որոնք ձևավորվում են գագաթների զույգով։ E-ն մուլտիբազմություն է, այսինքն՝ նրա էլէմենտները կարող են հանդիպել ավելի քան մեկ անգամ։ Գրաֆի գագաթները կարող ենք նշանակել լատինական այբուբենի տառերով։ Մեր օրինակում կնշանակենք հետևյալ կերպ՝ v1,v2,...vn ։ Ելնելով նախորդ օրինակից մեր գրաֆը կունենա հետևյալ տեսքը՝

Օրինակ 2.

Նմանակերպ մենք կարող ենք նշանակել գրաֆի կողերը լատինական այբուբենի տառերով՝ e1,e2,...en։

Օրինակ 3.

### Գրաֆների ներկայացումը

#### Հարևանության հարաբերություն

Գրաֆի ներկայացումը հարևանության մատրիցի միջոցով
 G=(V,E) գրաֆի հարևանության մատրիցը nxn չափանի մատրից է՝ D=(dij), որտեղ n-ը G գրաֆի գագաթների քանակն է՝ V={v1,v2,....vn} և dij vi և vj գագաթների միջև կողերի քանակը։ 
Մասնավորապես dij=0, երբ vi և vj գագաթների միջև կող գոյություն չունի։

Օրինակ 1՝

Ոչ ուղղորդված գրաֆի D մատրիցը սիմետրիկ է այսինքն՝ DT = D։
Ակնհայտ է, որ հարևանության մատրիցը որոշում է գրաֆն ամբողջությամբ։

G ուղղորդված գրաֆի հարևանության մատրիցը՝ D=(dij) մատրիցն է, որտեղ dij այն ուղղորդված կողերի քանակն է, որոնք դուրս են գալիս vi գագաթից և գնում են դեպի vj գագաթը։

Օրինակ2՝
AdjacencyMatrixDirected.jpg

#### Կցության հարաբերություն

Կցության ցուցակ։ Կողերը ներկայացվում են զանգվածով, որը պարունակում է գագաթների զույգերը, կշիռը և այլ տվյալներ։
Կցության մատրից։ Գրաֆը ներկայացվում է *m* × *n* մատրիցով, որտեղ m-ը գագաթների քանակն է, n-ը կողերի։ Մատրիցի տարրը [գագաթ, կող] պարունակում է կողի վերջնական տվյալը (պարզագույն դեպք։ 1 - կից է, 0 - կից չէ)։

Գրաֆի լրացում գրաֆ
------------------

G=(V,E) գրաֆի լրացում կանվանենք ┌G(V,┌E), որտեղ ┌E-ն այն կողերի բազմությունն է, որոնք առկա չեն G գրաֆում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Տոնոյան։ *Դիսկրետ մաթեմատիկայի դասընթաց* (չաշխատող հղում)
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ռուբեն Սահակյան (այլ կիրառումներ)

**Ռուբեն Գարեգինի Սահակյան** (1929 - 1998), հայ պատմաբան-արևելագետ, պատմական գիտությունների դոկտոր։

Գործունեություն
---------------

Աշխատությունները հիմնականում նվիրված են նորագույն ժամանակաշրջանի Թուրքիայի ներքին ու արտաքին քաղաքականությանը, հայկական հարցի պատմությանն ու պատմագրությանը, հայերի ցեղասպանության մասին թուրք, անգլիացի, ֆրանսիացի հեղինակների աշխատությունների քննադատական վերլուծությանը։

«Ֆրանսթուրքական հարաբերությունները և Կիլիկիան 1918-1923 թթ.» (1986, ռուս.) աշխատության մեջ արխիվային նորահայտ փաստաթղթերի և օտարալեզու աղբյուրների հիման վրա ցույց է տվել Կիլիկիայի դերը ֆրանս-թուրքական հարաբերություններում, հայերի կացությունն այնտեղ 1919-1922 թվականներին, մասնավորապես լուսաբանել է Հաճընի, Զեյթունի, Այնթապի ինքնապաշտպանությունները։ Քննադատել է Ֆրանսիայի վարած քաղաքականությունը հայ բնակչության նկատմամբ։

Ռուբեն Սահակյանը մասնակցել է «Հայերի ցեղասպանությունը Օսմանյան կայսրությունում» (1966, ոուս. 1991, հայերեն) և «Հայաստանը միջազգային դիվանագիտության և սովետական արտաքին քաղաքականության փաստաթղթերում (1828-1923)», (1972) ժողովածուների կազմմանը։

Երկեր
-----

* Սովետա-թուրքական հարաբերությունների պատմության հակագիտական լուսաբանումը ժամանակակից թուրք պատմագրության մեջ, Ե. 1964։
* Թուրք-ֆրանսիական հարաբերությունները և Կիլիկիան 1919-1921 թթ. Ե. 1970, -
* Ցեղասպանության պատմությունից, Ե. 1990։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է* *«Հայկական հարց» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 162775554 · NUKAT: n2008082322 · SUDOC: 228229251 · VIAF: 114031006 · WorldCat VIAF: 114031006 |

 |
**Ռուսլան Կոկաև** (օսերեն՝ Кокайты Таймуразы фырт Руслан, սեպտեմբերի 12, 1980(1980-09-12), Վլադիկավկազ, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), ռուս և հայ ըմբշամարտիկ, ազատ ոճի ըմբշամարտի Եվրոպայի չեմպիոն։ Միջազգային կարգի սպորտի վարպետ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1980 թվականի սեպտեմբերի 12-ին Հյուսիսային Օսիայի Վլադիկավկազ քաղաքում, օսերի ընտանիքում։ Մանկուց սկսել է զբաղվել ազատ ոճի ըմբշամարտով, մարզվելով Մաիրբեկ Ազդաբեյեվիչ Գիզիկովի մոտ։ 2001, 2003 և 2004 թվականներին դարձել է Ռուսաստանի առաջնության փոխչեմպիոն։ 2004 թվականին նաև դարձել է Եվրոպայի չեմպիոն։ 2006 թվականին նվաճեց Եվրոպայի առաջնության արծաթե մեդալը։ Հանդես է եկել ԲԿՄԱ և «Ալաններ» ակումբում։ 2006 թվականից ելույթ է ունենում Հայաստանի ազատ ոճի ըմբշամարտի հավաքականում։ Խաղում է 72 կգ քաշայինների կարգում։

Համարվում է North Ossetian State University սանը։

Սպորտային ձեռքբերումներ
-----------------------

* Եվրոպայի չեմպիոն Անկարայում։ 2004
* Միջազգային մրցաշար «Իվան Յարիգին» Գրան-պրիի շարքի հաղթող (2004)
* Բելոգլազով եղբայրների անվան միջազգային մրցաշարի հաղթող (2003)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Երեք օսեր ըմբշամարտիներ եկել են Հայաստանի հավաքական
2. ↑  Բելոգլազով եղբայրների մրցանակների մրցաշար

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ռուսլան Թայմուրազի Կոկաև
* Ռուսլան Կոկաևի վիճակագրությունը(չաշխատող հղում)
* Ազատ ոճի ըմբշամարտի Եվրոպայի առաջնություն(չաշխատող հղում)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Մարզական Ռուսաստան · Միասնական պայքարի աշխարհ |

 |
| **՞**Սովորական սարյակ |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Թռչուններ |
|
|
|
| Կարգ | Ճնճղուկանմաններ |
|
|
|
| Ընտանիք | Սարյակներ |
|
|
|
| Ցեղ | Սարյակներ |
|
|
| Տեսակ | **Սովորական սարյակ** |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| *Sturnus vulgaris**Linnaeus*, 1758 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : ??? |
|  Արեալ |
| պատկեր |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | ITIS**147656**NCBI**9172**EOL**922253**

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Սովորական սարյակ** (լատին․՝ Sturnus vulgaris), սարյակների ընտանիքի թռչուն։ Նստակյաց է, տարածված։

Մարմնի երկարությունը 21,5 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 37-42 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 73-98 գ։ Փետրածածկը սևավուն է, արևի լույսի տակ՝ մանուշակագույն՝ կանաչ փայլով։ Բնադրման շրջանում արուի կտուցը դեղին է, հիմքը՝ կապտավուն, էգի կտուցի հիմքը՝ վարդագույն։ Հետբնադրման շրջանում արուի և էգի փետրածածկը բաց գույնի է՝ խոշոր պտերով, կտուցը՝ խամրած դեղնավուն։ Երիտասարդի փետրածածկը խամրած դարչնամոխրագույն է, սանձիկը (աչքի ու կտուցի միջև ընկած հատվածը), ոտքերը՝ սևավուն։ Թևավերևի փետուրները բաց գույնի երիզված են։ Բնակվում է գյուղերի և քաղաքների հարևանությամբ։ Սնվում է անողնաշարավորներով, պտուղներով։

Հարսանեկան զույգերը կազմվում են ապրիլի սկզբից հունիսի վերջը։ Այդ ընթացքում արուն, վիզը դեպի առաջ ձգելով, կտուցի հաճախակի չխկչխկոցով, կիսաբաց դողդողջուն թևերով, տեղում մերթ աջ, մերթ ձախ կիսապտույտ գործելով, գրավում է էգի ուշադրությունը և թեթևակի ոստյունով հայտնվում նրա մոտ։ Բնադրում է ծառերի փչակներում, զառիթափերի կամ շինությունների ճեղքերում, արհեստական թռչնաբներում։ Բույնը գավաթաձև է, կառուցում են էգն ու արուն՝ խոտաբույսերից և թափոններից։ Դնում է 30 մմ տրամագծով, բաց կապույտ 3-7 ձու։ Թխսակալում են արուն 1ւ էգը՝ 14-15 օր։ Հուլիսի 1-ին կեսից լիարժեք հասուն ձագերը զանգվածային թռիչքի են դիմում։

Հետբնադրման շրջանում երամներ են կազմում (մի քանի տասնյակից մինչև մի քանի հազար թռչուն)։ Համարվում է գարնան ավետաբերը։ Օգտակար է, ոչնչացնում է միջատներին։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Սարյակներ  |
| --- |
|  |
| Բրամինյան սարյակ • Կամբոջական սարյակ • Կարմրակտուց սարյակ • Մոխրագլուխ սարյակ • Մոխրագույն սարյակ • Սովորական սարյակ • Սպիտակերես սարյակ • Սև սարյակ • Սևաթև սարյակ • Սևավիզ սարյակ • Վարդագույն սարյակ • Sturnus contra • Sturnus sturninus |

 |


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | Avibase · eBird · GBIF · iNaturalist · NCBI · Neotropical Birds · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4182915-3 · LCCN: sh85129369 |

 |
| **՞**Սևագլուխ քրքջան |
| --- |
| Սևագլուխ քրքջան  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Թռչուններ |
|
|
|
| Կարգ | Դաշտակտցարանմաններ |
|
|
|
| Ընտանիք | Ճայանմաններ |
| Ենթաընտանիք | Ճայեր |
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Սևագլուխ քրքջանը |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Larus ichthyaetus
Pallas, 1773 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : 144209 |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Սևագլուխ քրքջանը** պատկանում է որորների ընտանիքին։ Տարածված է Եվրոպայում, Ղրիմում, Ազովի ծովում, Միջին Ասիայում ,Մոնղոլիայում։
Հայաստանում տարածված որորներից ամենահազվագյուտն ու խոշորն է։ Համարվում է հազվագյուտ ձմեռող տեսակ։ Նշված է Արարատյան հարթավայրի ձկնաբուծական տնտեսություննրի ջրավազաններում, բնական լճակներում և Սևանի ավազանում։

Արտաքին տեսք
------------

Մեջքը և թևերը մոխրագույն են, թևերի ծայրը և գլուխը սև, մարմնի մյուս մասերը սպիտակ են, ոտքերը դեղին, կտուցը կարմրադեղնագույն է՝ օղակավորված սև շերտով։ Ձմռանը գլուխը գորշասևագույն է։ Երիտասարդ անհատները գորշագույն են, սպիտակ որովայոնվ, պոչը երիզված է սև շերտով։ Թևերի բացվածքը՝ 175սմ։ Քաշը՝1.8-2կգ։

Ձվերը

Վարքը
-----

Ձմեռելու են գալիս սեպտեմբեր-հոկտեմբեր ամիսներին։ Գարնանային վերադարձը դեպի բնադրավայրերը տեղի է ունենում մարտի վերջերին։ Սնվում է թույլ և հիվանդ ձկներով ու նրանց մնացորդներով և կրծողներով։ Բավական լռակյաց թռչուն է, ձայնը ցածր է, բայց կոպիտ։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ռուսաստանի ողնաշարավոր կենդանիները։ Սևագլուխ քրքջանը Archived 2018-03-22 at the Wayback Machine.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Книга:Пятиязычный словарь названий животных. Птицы|страницы=90


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | Avibase · eBird · EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · ITIS TSN |

 |
Ապստամբությանը նվիրված հուշարձան Հագենում
**Ռուրի ապստամբություն** (գերմ.՝ *Ruhraufstand*) կամ **Մարտի ապստամբություն** (գերմ.՝ *Märzaufstand*), 1920 թվականի մարտին Գերմանիայի արդյունաբերական կենտրոն Ռուրի մարզի ձախաթևյան աշխատավորների զինված ելույթ։ Աջ թևը ներկայացնող Վ․ Կապպի և այլոց ղեկավարած ապստամբությունը ճնշելու ընթացքում Ռուրում ստեղծվեցին միասնական բանվորական ճակատի մարմիններ կուկոլսի և ձախ անկախականների ղեկավարությամբ։ Մարտի 15-ին ստեղծվեց կարմիր բանակ, որը մարտի 18—20-ին գրավեց մարզի խոշորագույն քաղաքներ Դորտմունդը, Դյուսելդորֆը, Դոլյսբուրգը, էսսենը՝ մաքրելով ամբողջ մարզը ապստամբներից։ Կառավարությունը, որում գլխավոր դեր էին խաղում սոցիալ–դեմոկրատները, վախեցած հեղափոխական շարժման թափից, որպես կոմիսար Ռուր ուղարկեց Հռենոս–Վեստֆալյան մարզի ռայխսկոմիսար, սոցիալ-դեմոկրատ Կ․ Զեերինգին։ Մարտի 24-ին համաձայնություն կնքվեց ապստամբների հետ զինված պայքարը դադարեցնելու վերաբերյալ, պայմանով, որ կառավարությունը զորքեր չմտցնի Ռուր։ Մակայն, ապրիլի սկզբին սոցիալ-դեմոկրատական կառավարությունը զորքեր ուղարկեց Ռուր և ճնշեց ապստամբությունը։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 7792472-1 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 104)։*  |
**Սուլու** (թալ.՝ Dagat Sulu, մալայերեն՝ Laut Sulu), միջկղզային ծով Խաղաղ օվկիանոսում։ Ծովի մակերեսը կազմում է 335000 կմ²։ Սուլուի տարածքը բավական հստակ սահմանափակվում է Ֆիլիպինյան կղզեխմբի կղզիներով հյուսիս-արևելքից և արևելքից, Պալավան երկար կղզով հյուսիս-արևմուտքից, Կալիմանտանով հարավ-արևմուտքից և Սուլու կղզեխմբով հարավ-արևելքից։ Կղզիների միջև նեղ ու ոչ խորը ծովածոցեր են, որոնք միացնում են Սուլուն այլ ծովերի հետ։ Ամենամեծ խորությունն ունի Մինդորո ծովածոցը, որը Սուլու ծովը կապում է Հարավչինական ծովի հետ։ Այդ ծովածոցի խորությունը շուրջ 450 մ է, իսկ ծովի առավելագույն խորությունը հասնում է 5576 մետրի։ Սուլավեսի և Մինդանաո ծովերի հետ կապող ծովածոցերը ավելի փոքր են։

Մակերևույթի ջերմաստիճանը ամբողջ տարին բարձր է․ տատանվում է ձմռանը 25,5 °С մինչև 29 °С ամռանը։ Աղիությունը տատանվում է 33-34,5 ‰ սահմաններում։ Մակընթացությունները Սուլու կղզում ոչ ճիշտ կեսօրյա են՝ 2-3 մ մեծությամբ։ Օդի օրական միջին ջերմաստիճանը ծովի մոտ տատանվում է 26 °C մինչև 29 °C։ Տեղումները լինում են մայիսից դեպտեմբեր։

Ծովի հարավային մասում տարածված են բուսթային խութերը։ Տուբատախա ատոլը պահպանվող ծովային արգելոց է և ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգություն։

Ծովափի բնակիչների շրջանում զարգացած է ձկնորսությունը։ Սուլու ծովի գլխավոր նավահանգիստներն են Իլոիլո (Փանայ կղզի), Զամբոանգա (Մինդանաո կղզի), Սանդական (Կալիմանտան կղզի) և Պուերտո Պրինսեսան (Պալավան կղզի)։ Ափին որոշ կղզիներում տարածված են մանգրովային անտառները։

Ֆիլիպինների քարտեզը, Սուլու ծովը ներքևի ձախ կողմում

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  Сулу (море) // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames · GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4565445-1 · SUDOC: 135518350 · VIAF: 315528104 · WorldCat VIAF: 315528104 |

 |
**Ռևյու դեզ Էթյուդ Արմենիեն** (անգլ.՝ *Revue des Etudes Armeniennes*), «Հայագիտական հանդես», կիսամյա, տարեգիրք (1964 թվականից), Մորբոնի հրատարակություն։

Լույս է տեսնում 1920 թվականից, Փարիզում (Ֆրանսիա)։

Նախագահներ
----------

Նախագահներ՝ Է. Բենվենիստ (1964-1975), Դյումեզիլ (1975-1980), Ս․ Տեր-Ներսեսյան (1981 թվականից)։

Քարտուղարներ
------------

Քարտուղարներ՝ Հ․ Պերպերյան (1968-1977 թթ.), Մահե (1977 թվականից)։ Հիմնել են Ֆ․ Մակլերն ու Ա․ Մեյեն, որոնք և սահմանել են հանդեսի նպատակները, ուսումնասիրել հայկական աղբյուրներում պարունակվող լեզվաբանությանը, պատմությանը, արվեստին վերաբերող նյութերը, համեմատել դրանք այլ ժողովուրդների հոգևոր ժառանգության հետ։

Առաջին շրջանում (1920-1933 թթ.) տպագրել է հայերենի համեմատական քերականությանը վերաբերող Ա․ Մեյեի հոդվածները, միջնադարյան բանահյուսությանը, հայոց պատմությանը նվիրված նյութեր, գրախոսականներ։ Բարձր է գնահատել Հ․ Աճառյանի «Հայերեն արմատական բառարանը», Մանուկ Աբեղյանի գործերը (որոնց օգնությամբ Ժ․ Դյումեզիլը հետազոտել է իրանական հեթանոսական կրոնը), Ֆ․ Մակլերի հայագիտական ուսումնասիրությունները։

Անրադարձներ
-----------

Անդրադարձել է նաև ԽՍՀՄ-ում իրականացվող հնագիտական պեղումներին, սփյուռքի կացությանը, հայ և ֆրանսիացի ժողովուրդների ավանդական հարաբերություններին։ 1934-1963 թվականներին չի հրատարակվել։ Նոր մատենաշարը (1964 թվականից, երկրորդ շրջան) տպագրում է նաև անգլիական և գերմանական հոդվածներ։ Ունի հին և միջնադարյան հայ գրականության, պատմության, լեզվաբանության, համեմատական քերականության, հնէաբանության, արվեստի պատմության և այլ բաժիններ։

Տարեգիրքը զետեղել է Ա․ Փիրխանյանի, Կ․ Յուզբաշյանի, Ս․ Արևշատյանի, Դ․ Աբգարյանի, Հ․Բարթիկյանի, Ռ․ Կյուլպենկյանի, Մ․ Վան Էսբրուքի, Թիերի ամուսինների և այլոց հոդվածներն ու ուսումնասիրությունները։ Ռևյու դեզ Էթյուդ Արմենիեն ճանաչել և հովանավորում է Ֆրանսիայի պետական գիտահետազոտական կենտրոնը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  The ISSN portal — Paris: ISSN International Centre, 2005. — ISSN 0080-2549

Արտաքին հղումներ
----------------

* http://poj.peeters-leuven.be/content.php?url=journal.php&journal\_code=REA Ռևյու դեզ Էթյուդ Արմենիեն. պաշտոնական կայք

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
Սուպերֆոսֆատ
**Սուպերֆոսֆատ**, առավել տարածված հանքային, ֆոսֆորական պարարտանյութ։ Հասարակ սուպերֆոսֆատը՝ կալցիումի երկհիդրոֆոսֆատի և կալցիումի սուլֆատի խառնուրդն է։ Սուպերֆոսֆատի մեջ ֆոսֆորը գտնվում է հիմնականում միատեղակալված կալցիումի ֆոսֆատի և ազատ ֆոսֆորակւսն թթվի ձևով։ Պարարտանյութը պարունակում է գիպս և այլ խառնուրդներ (երկաթի և ալյումինի ֆոսֆատներ, սիլիկահող, ֆտորի միացություններ)։ Սուպերֆոսֆատ ստանում են բնական ֆոսֆատներից (ապատիտ և ֆոսֆորիտ) կամ ապատիտային խտանյութից, դրանք մշակելով ծծմբական թթվով՝

```
Ca3(P04)2+2H2S04 = Ca(H2PO4)2+ + 2CaSO4։
```

Կրկնակի Սուպերֆոսֆատ ստանալու համար ապատիտը կամ ֆոսֆորիտը մշակում են ֆոսֆորական թթվով և ջրում լուծելի՝ կալցիումի երկհիդրոֆոսֆատ ստանում՝

```
Ca3(PO4)2 + 4H3PO4 = 3Ca(H2PO4)2
```

ԽՍՀՄ արդյունաբերությունը մշակում էր սուպերֆոսֆատի մի քանի տեսակ։ Հասարակ սուպերֆոսֆատը՝ մոխրագույն փոշի է, պարունակում է 14-19,5 % բույսերին մատչելի P2O5։ Հատիկավորված սուպերֆոսֆատ ստանում են հասարակ (փոշենման) սուպերֆոսֆատից, խոնավացնելով այն և պտտվող թմբուկներում հատիկավորելով (2-4 մմ տրամագծով)։ Կրկնակի սուպերֆոսֆատ պարունակում է 45-48 % բույսերին մատչելի P2O5, քիչ քանակով գիպս, թողարկվում է գլխավորապես հատիկների ձևով։ Ամոնիակացված սուպերֆոսֆատի բաղադրության մեջ բացի 14-19,5 % P2O5-ից կա նաև 1,6 %-ից ոչ պակաս ամոնիակ։ Մանգանացված սուպերֆոսֆատի մեջ՝ 1,5-2,5 % մանգան։ Բորացված սուպերֆոսֆատում՝ 0,1-0,3 % բոր։ Մոլիբդենային սուպերֆոսֆատում՝ 0,1 % մոլիբդեն։ Սուպերֆոսֆատը կիրառվում է բոլոր տիպի հողերի հիմնական, նախացանքային, ցանքակից (ավելի լավ է հատիկավոր սուպերֆոսֆատ) պարարտացման և սնուցման համար։ Հատկապես արդյունավետ է, երբ կիրառում են հիմնային և չեզոք հողերում։ Թթու հողերում պարարտանյութի ֆոսֆորական թթուն վերածվում է բույսի համար դժվարամատչելի ալյումինի և երկաթի ֆոսֆատների։ Այս դեպքում (հատկապես կրացված դաշտերում կիրառելիս)։ Սուպերֆոսֆատի ազդեցությունն ուժեղացնելու նպատակով, պարարտացնելուց առաջ, դրան խառնում են ֆոսֆորալյուր, կիր, կավիճ, բուսահող։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 197)։*  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |

 |
**Վագների օրենք** (պաշտոնական անվանումը` **Աշխատանքային հարաբերությունների մասին ազգային օրենք** [*National Labor Relations Act*]), աշխատանքային հարաբերությունները կարգավորելու մասին օրենք Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում։ Ընդունվել է 1935 թվականին և կոչվում է հեղինակի՝ սենատոր Ռոբերտ Ֆերդինանդ Վագների անունով։ 

Ընդունվել է 1929-1933 թվականներին համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամի ֆոնին։ Վագների օրենքով օրինականացվում էին կազմակերպություններ ստեղծելու, կոլեկտիվ պայմանագրեր կնքելու, գործադուլներ անելու բանվորների իրավունքները։ Ձեռնարկություններին արգելվում էր զանց առնել բանվորների կոլեկտիվ պայմանագրեր կնքելու կամ դրանից հրաժարվելու իրավունքը, ներազդել արհմիությունների վրա, աշխատանքի ընդունելիս կամ ազատելիս խտրականություն դրսևորել արհմիութենական գործունեությամբ զբաղվող կամ իրենց օրինական իրավունքներից օգտվող բանվորների նկատմամբ։ 

Վագների օրենքով ստեղծվեց աշխատանքային հարաբերությունների գծով Ազգային վարչություն, որն ուներ ընդարձակ, այդ թվում՝ աշխատանքում վերականգնելու լիազորություններ։ 1937 թվականին ԱՄՆ-ի գերագույն դատարանը ճանաչեց Վագների оրենքի սահմանադրականությունը։ Թեև որպես դաշնային ակտ Վագների օրենքը պետք է կիրառվեր ֆեդերալ ձեռնարկությունների բանվորների նկատմամբ, սակայն դրա ազդեցությամբ, այսպես կոչված, Վագների փոքր օրենքներ ընդունվեցին նաև մի շարք նահանգներում։ 

Վագների օրենքը հանդիպեց պահպանողականների և հատկապես հանրապետականների դիմադրությանը։ Թաֆտ Հարթլիի օրենքով, Վագների օրենքը փաստորեն վերացվեց։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 224)։*  |
Վազող ալիքի լամպ արտաքինից
Վազող ալիքի լամպի սխեման
**Վազող ալիքի լամպ**, վազող ալիքով լամպ (ՎԱԼ), էլեկտրավակուումային սարք, որում գերբարձր հաճախականության էլեկտրամագնիսական ալիքը, տարածվելով էլեկտրոնների հոսքի ուղղությամբ և փոխազդելով նրա հետ, ուժեղանում է։

Վազող ալիքի լամպի (նկարում) հիմնական Վազող ալիքի լամպի սխեման մասերն են․ էլեկտրոնային թնդանոթը

Մասեր
-----

(1), որը ստեղծում և ձևավորում է էլեկտրոնների հոսքը, էլեկտրամագնիսների կիզակետող համակարգը

(2), որը կենտրոնացնում և պահպանում է էլեկտրոնների հոսքը լամպի ամբողջ երկայնքով, դանդաղեցնող համակարգը

(3), որը նվազեցնում է վազող աչիքների փուլային արագությունը՝ հասցնելով էլեկտրոնների արագությանը, կոլեկտորը

(4), որը որսում է էլեկտրոնները, կլանիչը

(5), որը կլանում է կոլեկտորից անդրադարձած ալիքը և վերացնում ինքնագրգռումը, էլեկտրամագնիսական տատանումների էներգիայի ներմուծման

(6), արտանցման։

(7), հարմարանքները։

Վագող ալիքի էլեկտրամագնիսական դաշտի ազդեցությամբ ալիքի հետ համաժամ շարժվող էլեկտրոնները խմբավորվում են թանձրուկների, որոնք, վազանցելով ալիքը, դանդաղում են․ դրանց կինետիկ էներգիան փոխանցվում է էլեկտրամագնիսական ալիքին և ուժեղացնում այն։ Վազող ա|իքի և էլեկտրոնների երկարատև փոխազդեցության պատճառով վազող ալիքի լամպերը լայնաշերտ են։ Ուժեղացումը 30—60 դբ է, օ․ գ․ գ-ն՝ 30%, աղմուկի գործակիցը՝ 3—20 դբ։

Օգտագործվում է ընդունիչների մուտքային և հաղորդիչների ելքային կասկադներում՝ գերբարձր հաճախականության (0,3—30 Գհց) տատանումներն ուժեղացնելու համար։ Կարող են օգտագործվել նաև հաճախականության ձևափոխման և բազմապատկման համար։ Վազող ալիքի լամպերը լինում են նաև մագնետրոնային տիպի։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 227)։*  |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 142803427 |

 |
**Սագարմավենիներ**, արմավենիների ընտանիքի՝ մետրոքսիլոն (Metroxylon) ցեղի տեսակներ։ Սագարմավիներին հաճախ ոչ ճիշտ անվանում են սագոենիներ։

Ընդհանուր նկարագիր
------------------

Ստորգետնյա ճյուղավորված կոճղարմատներով և բազմաթիվ ցողուններով (8—12 մ բարձրությամբ) բույսեր են։ Տերևները փետրաձև են՝ 4—6 մ երկարությամբ, ծաղկաբույլերը՝ խոշոր, գագաթնային, միասեռ կամ երկսեռ ծաղիկներով։ Պտուղը կլոր է, բագմաթեփուկավոր կեղևով։ Ծաղկում են 15—20 տարեկանում և պտղաբերելուց հետո մահանում՝ բնի հիմքում առաջացնելով բազմաթիվ շիվեր։ Հայտնի է սագարմավիների մոտ 15 տեսակ՝ տարածված Թաիլանդից մինչև Նոր Գվինեա։ Առավել մեծ տնտեսական նշանակություն ունեն իսկական սագարմավիները (M․ laeve կամ M․ sagu) և Ռումֆի սագարմավիները (M․ rumphii)։ Սագարմավիների բնի միջուկից ստանում են հատուկ ձավար՝ սագո (այստեղից՝ անվանումը)։ Վայրի սագարմավիների միջուկից ստանում են նաև օսլա (1 ծառից՝ 110— 160 կգ)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 108)։*  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2780657499 |

 |
Վազք
**Վազք**, տեղաշարժման եղանակ, երբ իրանը «մեկ հպվում է գետնին՝ մի ոտքով, մեկ գտնվում է օդում» (քայլքի ժամանակ մարմինը մշտական հենման կետ ունի գետնի հետ մեկ կամ զույգ ոտքով)։ Վազքը ֆիզդաստիարակության առավել տարածված և արդյունավետ համարվող միջոց է։ Թեթև աթլետիկայի հիմնական մարզաձևն է, համարվում է գրեթե բոլոր մարզաձևերի բաղկացուցիչը։ 

Վազքի մրցումներ անցկացվել են Հին Եգիպտոսում, Հին Հունաստանում, Ասորեստանում։ Երկար ժամանակ եղել է օլիմպիական և մյուս խաղերի միակ մարզաձևը։ Միջնադարում պարտադիր կերպով մտել է ասպետների և հոգևորականների ֆիզդաստիարակության ծրագրերի մեջ։ Պաշտոնական առաջին մրցույթները տեղի են ունեցել Անգլիայում։ Տարբերակվում են հարթ (վազքուղիներ և այլ հարթ տեղանք) և խոչընդոտներով (արհեստական, բնական արգելքների հաղթահարում, կրոս) վազք։ 

Դասական ձևերն են․ տղամարդկանց համար՝ կարճ տարածություն (սպրինտ, )ար, միջին տարածություն (մ), երկար տարածություն (ստայերային․ 3000, 5000, 10000 մ), մարաթոնյան վազքը (42 կմ 195 մ), խոչընդոտների հաղթահարումով (110, 400 մ), ստիպլ-չեյս (3000 մ), փոխանցումային, կանանց համար՝ 100, 200, 400, 800, 1500 մ, խոչընդոտների հաղթահարումով (100 և 400 մ) և փոխանցումային։ Նշված ձևերը ընդգրկված են խոշոր մրցույթների և օլիմպիական խաղերի ծրագրում։ 

Հին Հայաստանում վազք եղել է ժողովրդական տոնախմբությունների բաղկացուցիչ մասը, մեծ տեղ է հատկացվել հատկապես Նավասարդյան խաղերում։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 227)։*  |
**Սեփական սենյակը** (անգլ.՝ A Room of One's Own), անգլիացի արձակագիր Վիրջինիա Վուլֆի էսսեն։ Առաջին անգամ տպագրվել է 1929 թվականին Լոնդոնի «Հոգարթ պրես» հրատարակչությունում։ Այս հրատարակչությունը հիմնել են Լեոնարդ և Վիրջինիա Վուլֆ ամուսինները։

Բովանդակությունը
----------------

Էսսեն գրվել է դասախոսությունների հիման վրա, սակայն այն գեղարվեստորեն բացահայտում է կին և գրականություն առնչությունները՝ կնոջը դիտարկելով և՛ որպես հեղինակ, և՛ որպես կերպար։ Ստեղծագործությունը համարվում է ֆեմինիստական. այստեղ կարևորվում է կնոջ դերը տղամարդկանցով գերիշխող գրականության ավանդույթների համապատկերում։

Հայերեն հրատարակություն
-----------------------

Վիրջինիա Վուլֆի «Սեփական սենյակը» ստեղծագործությամբ հեղինակն ամբողջական գրքով առաջին անգամ է հրատարակվել հայերեն։ Գիրքը հայերեն է հրատարակել «Դարակ» հրատարակչությունը 2016 թվականին. այն նաև տվյալ հրատարակչության առաջին գիրքն է։ Գիրքն անգլերենից թարգմանել է Մանիկ Եգանյանը, խմբագիր՝ Աշոտ Գաբրիելյան, էջադրումը՝ Արմինե Քոչարյանի։ Գիրքն ընդգրկված է հրատարակչության «Սաֆո» մատենաշարի մեջ, բաղկացած է 228 էջից։

Հայերեն հրատարակությունը հայտնվել է «Արմենպրես» լրատվական գործակալության «Երևանյան բեսթսելեր» նախագծի 2016 թվականի հունվարի 15-ի առաջին հորիզոնականում»

Տես նաև
-------

* Դարի 100 գրքերն ըստ Լը Մոնդ օրաթերթի

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Վիրջինիա Վուլֆ, Սեփական սենյակը, Ե. «Դարակ», 2016, էջ 2։
2. ↑  Վիրջինիա Վուլֆի «Սեփական սենյակը» գիրքը թարգմանվել է հայերեն
3. ↑  Երևանյան բեսթսելեր 3/45


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 12432079h · GND: 4127277-8 · VIAF: 185894911 · WorldCat VIAF: 185894911 |

 |
**Խրխափորի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի**, գտնվում է Շահումյանի շրջանի Խարխափուտ գյուղում։ Ադրբեջանի կողմից Շահումյանի շրջանը 1992 թվականին բռնազավթվելուց հետո եկեղեցին գտնվում է Ադրբեջանի հսկողության տակ։

Պատմություն
-----------

Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին քարաշեն, եռանավ բազիլիկ շինություն է, այն կառուցվել է 19-րդ դարի վերջերին։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | «նորաշէն, կիսատ, կառուցեալ չորս սիւների վրայ, որ ունի երկու դուռն հարաւային և արևմտեան, վեց լուսամուտ, 16 մետր 56 սանթիմ երկարութիւն և 11 մետր լայնութիւն» ունեցող շինություն էր, կառուցվում էր «Մէլիք-Բէկլարեանց Թալիշ-բէկի ծախսքով և բնակչաց աշխատութեամբ...- Բարխուտարըանց Մ. նշվ. աշխ. 243։ Տես նաև Եփրիկեան Ս. նշվ. աշխ. հ. Ա, էջ 216 |  |

1894 թվականին եկեղեցու շինարարական աշխատանքները դեռ ընթացքի մեջ են եղել՝

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | «Մեր գիւղում շինւմ է մի նոր եկեղեցի, որ այս ամառ կաւարտուի ազնիւ կոյս Խուբեանի հաշուով։ Եկեղեցու շինութեանը նայելով՝ հայկական եկեղեցու նմուշ անգամ չէ նկատում։ Այդպիսի հիմնարկութեան վրայ պէտք է հոգս տանուէր, որ բուն հայկական ձևով շինուէր»։- «Նոր-Դար», 1894 №84, 20 մայիսի |  |

Նույն թվականին թերթը նշել է, որ՝

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Թերթի №84-ում Գանձակի գաւառի Խարխափոր գիւղից լուր էր տպուած, թէ այնտեղ եկեղեցի է շինում կոյս Խուբեանի հաշուով։ Այժմ մեզ խնդրում են հրատարակել, որ եկեղեցին շինում է ոչ թէ կոյս Խուբեանի, այլ նրա քոյր տ. Մելիք-Բեգլարեան Եղիսաբէթ Կարապետեանի հաշուով, իսկ կոյս Խուբեանը իւր հաշուով շինել է տուել եկեղեցու մօտ գտնուալ աղբիւրը, ժողովրդի ջրի պակասութեան կարիքտ լրացնելու համար,-  |  |

Շինարարություն
--------------

Եկեղեցու շինարարական աշխատանքներն ավարտվել են 1899 թվականին, այն օծել է Գանձակի առաջնորդական փոխանորդ Բագրատ վարդապետ Թավաքալյանը։ Օծման արարողությանը մասնակցել են Թիֆլիսի Կուսանաց Սբ․ Ստեփանոս վանքի մայրապետ Փեփրոնե Խուբյան Մելիք Բեգլրարյանցը, կույս Հռիփսիմե Թայիրյանը և այլք։

Եկեղեցու հարավային մուտքից վեր փորագրված է 1873 թվական։ Եկեղեցու շինարարական աշխատանքները փաստացի ավարտվել են միայն 1899 թվականին, ուստի 1873 թվականը շինարարության ավարտի թվական չի կարող համարվել։ Նույն թվականը նաև հիմնադրման թվական չի կարող լինել, քանի որ եկեղեցու կառուցումը սկսվել է 1880-ական թվականների վերջերին։ Բացի այդ Նոր Խրխափորը հիմնվել է 1880-ական թվականների կեսերին և դրանից 10 տարի առաջ ամայի վայրում դժվար կառուցված լիներ եկեղեցի։ 1890-ական թվականներին կիսաշեն եկեղեցում պահվել է մի գրչագիր փոքրիկ ավետարան, որի ստացողները եղել են «Շիրվանայ հինղարացի Մելքումն և եղբարաք Ապրիսն, Փիրպուտաղն»

1828 թվականին եկեղեցին փակվել է և սկսվել է նրա օգտագործումն այլ նպատակների համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Նոր-Դար», 1894 №84, 20 մայիսի, էջ 1
2. ↑  «Նոր-Դար», 1894 №91, 2 յուինիս, էջ 2
3. ↑  «Նոր-Դար», 1899 №118, 1 յուլիսի, էջ 2
4. ↑  Վաւերագրեր Հայ Եկեղեցու պատմութեան, գիրք Թ, էջ 210

Արտաքին աղբյուրներ
------------------

* Մռակավանք գրքի 102-ից 104 էջեր Archived 2021-06-02 at the Wayback Machine.
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Մարտիրոսյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Վալերի Հակոբի Մարտիրոսյան** (փետրվարի 8, 1949(1949-02-08), Գանձակ, Ադրբեջանական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ մաթեմատիկոս։ Ֆիզմաթ գիտությունների դոկտոր (1990), պրոֆեսոր (1992),
ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ 2006 թվականից։

Կենսագրություն
--------------

1966-1971 թվականներին սովորել է Երևանի պետական համալսարանի մաթեմատիկայի ֆակուլտետում։ 1974-1981 թվականներին աշխատել է ՀՀ ԳԱԱ Մաթեմատիկայի ինստիտուտում, 1992-2001 թվականներին՝ ԵՊՀ մաթեմատիկայի ֆակուլտետում, 2011-2012 թվականներին՝ ՀՀ ԳԱԱ մաթեմատիկայի ինստիտուտի տնօրեն, 2011 թվականից Երևանի պետական համալսարանի մաթեմատիկայի ֆակուլտետի ֆունկցիայի տեսության ամբիոնի պրոֆեսոր։ Հայ մաթեմատիկոսների միության անդամ է։

Գործունեություն
---------------

Աշխատանքները վերաբերում են կոմպլեքս փոփոխականի ֆունկցիաների տեսությանը (կոմպլեքս տիրույթում բացթողումներ ունեցող անալիտիկ ֆունկցիաներով հավասարաչափ և շոշափումային մոտավորություններ, աստիճանային շարքերի եզակիությունների տեղայնացման հարցեր, ամբողջ ֆունկցիաների միակության արդյունքներ)։

Երկեր
-----

* Степенные ряди։ Аналитическое продолжение и ликализация особенностей, Е. 1991 (համահեղինակ).

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  Mathematics Genealogy Project — 1997.
2. ↑  Վալերի Մարտիրոսյան
3. ↑  *Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր երկրորդ, Երևան, 2007*


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Mathematics Genealogy Project |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 12278 |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (այլ կիրառումներ)

**Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի** (ռուս.՝ Церковь Покрова Пресвятой Богородицы), նախկին ուղղափառ տաճար Ռուսաստանի Դոնի զորքի մարզի Կամենսկայա գյուղում (այժմ` Ռոստովի մարզի Կամենսկ-Շախտինսկի քաղաք)։

Պատմություն
-----------

Կամենսկայա գյուղի առաջին եկեղեցին, երբ գյուղը գտնվում էր Սևերսկի Դոնեց գետի ձախ ափին, եղել է Սուրբ Աստվածածին փայտե եկեղեցին։ Ներկայումս այստեղ գտնվում է Ստարայա Ստանիցա խուտորը։ Տաճարը կառուցվել է 1740 թվականին, իսկ 1745 թվականին հրդեհի ժամանակ այրվել է։ Եկեղեցու երկրորդ շենքը, կրկին փայտե, հիմնադրվել է 1747 թվականի մարտի 22-ին, իսկ հաջորդ տարի տաճարը կառուցվել է և օծվել։ 1787 թվականին նրա տեղում դրվեց է քարե Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու հիմքը` Նիկողայոս Հրաշագործի կողմնասեղանով։ Օծվել է 1792 թվականի հուլիսի 18-ին։ Իսկ փայտե հին եկեղեցին 1795 թվականին գնել է գնդապետ Իվան Պետրովիչ Սկասիրսկին և տեղափոխվել է Սկասրսկայա գյուղ (այժմ` գյուղ Սկասրսկայա)։

Աստվածածնի հրապարակը և եկեղեցին
1817 թվականին, երբ Կամենսկայա գյուղը տեղափոխվեց աջ ափ (որտեղ այժմ գտնվում է Կամենսկ-Շախտինսկի քաղաքը), Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, ինչպես շատ այլ հին կառույցներ, քանդվեց, իսկ շինանյութն օգտագործվեց նոր Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին ստեղծելու համար։ Նրա կողմնասեղաններն էին ի պատիվ Տիրոջ Համբարձման և հանուն Նիկողայոս Հրաշագործի։ Եկեղեցու օծումը տեղի է ունեցել 1829 թվականին։

Տաճարը գտնվել է ներկայիս թիվ 2 դպրոցի շրջանում։ Քանդվել է 1934 թվականին։ 2003 թվականին քաղաքում (Շադենկոյի պուրակում) կառուցվել է նոր աղյուսե եկեղեցի, որը նույնպես կոչվել է Սուրբ Աստվածածին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Каменск-Шахтинский. Церковь Покрова Пресвятой Богородицы в станице Каменской (старая).
2. ↑  Старая Станица
3. 1 2  Евгения Чеботарёва. Астаховская церковь родом из Каменской. Газета «ПИК», № 9 (1169), 1 марта 2017 года.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Станицы Каменской Покровская церковь
**Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի**, հայկական տաճար Ռուսաստանի Ռոստովի մարզի Մյասնիկովի շրջանի Մեծ Սալա գյուղում։ Պատկանում է Հայ առաքելական եկեղեցու Նոր Նախիջևանի և Ռուսաստանի թեմին։

*Հասցե`* Ռոստովի մարզ, Մյասնիկովի շրջան, գյուղ Մեծ Սալա, Լենինի փողոց։

Պատմություն
-----------

Կայսրուհի Եկատերինա II-ի 1778 թվականի մարտի 9-ի հայերին Դոնում վերաբնակեցնելու վերաբերյալ հրամանով նրանց թույլատրվել էր կառուցել եկեղեցիներ և դրանցում անցկացնել ծիսակատարություններ ազգային օրենքներով և սովորույթներով` ենթարկվելով միայն Ամենայն Հայոց կաթողիկոսին։ Տեղափոխվելով նոր հողեր` հայերը սկսեցին կառուցել եկեղեցիներ։

1848 թվականին Մեծ Սալա գյուղի ծխականները որոշեցին կառուցել աղյուսե եկեղեցի։ 1860 թվականին սկսվեց նրա շինարարությունը։ 1867 թվականին եկեղեցին կառուցվեց։ Մեծ Սալայի եկեղեցու նախագիծը կատարել է տագանրոգցի ճարտարապետ Ն. Մուրատովը։ Եկեղեցու նախագիծը հաստատել է Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Ներսես Ե Աշտարակեցին (1843-1857) 19-րդ դարի 50-ական թվականների կեսերին։ Նրա մահից հետո շինարարությանն աջակցել է կաթողիկոս Մատթեոս Ա Կոստանդնուպոլսեցին (1858-1865)։ 1867 թվականին շինարարության ավարտից հետո կաթողիկոս Գևորգ Դ Կոստանդնուպոլսեցին (1866-1882) օծել է եկեղեցին։

1938 թվականին եկեղեցին փակվել է, նրա գույքի մի մասը վաճառվել է տեղական խանութում։ 

 Գերմանացիները Մեծ Սալա գյուղում։ Հետին պլանում երևում է Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին
Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին եկեղեցին մեծապես տուժել է, իսկ նրա շենքը կոլտնտեսությունն օգտագործում էր որպես հացահատկի պահեստ։

Պատերազմի ավարտին` 1945 թվականին, եկեղեցին նորից գործարկվեց։

Գյուղում 2001 թվականի մայիսի 3-ին գրանցվեց «Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի» կրոնական կազմակերպությունը։ Նույն թվականին սկսվեց եկեղեցու վերակառուցումը, մինչև 2003 թվականը վերականգնվեցին գմբեթը և եկեղեցու պատի մի մասը։ Ծխակաները գտան և տաճար վերադարձրին պատերազմից հետո մասամբ կորսված սրբապատկերներ և եկեղեցական որոշ կայք։ 

Եկեղեցին այժմ
2008 թվականին Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին ամբողջությամբ վերականգնվել է։ Նույն թվականի սեպտեմբերի 7-ին Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գարեգին Բ-ն օծել է եկեղեցին։

Այդ ժամանակ օծվել է նաև Հայաստանից բերված խաչքարը` հայկական հոգևորության և պատմական հայրենիքի հետ կապի խորհրդանիշը։ Խաչքարը տեղադրվել է տաճարի մոտ` ի պատիվ ռուս-հայկական բարեկամության։ Խաչքարը նվիրաբերել է գործարար Արթուր Խանամիրի Կարապետյանը։

2011 թվականի սեպտեմբերի 26-ին գյուղում հավերժացվել է եկեղեցու բռնադատված հոգևորականների և Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու ծխական դպրոցի բռնադատված ուսուցիչների հիշատակը։ Գյուղում նրանց հիշատակին կանգնեցվել է հուշարձան` խաչ։

Օգոստոսի վերջին կիրակի օրը եկեղեցին տոնում է Սուրբ Աստվածածնի Վերափոխման տոնը։

Կղերականություն
---------------

2004 թվականին քահանա է ձեռնադրվել և Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու վանահայր է նշանակվել տեր Անանիա Բաբայանը։

Գրականություն
-------------

* Вартанян В. Г. Казаров С. С. Армянская-Апостольская Церковь на Дону / Ростов н/Д. 2001.
* Халпахчьян О. X. Архитектура Нахичевани-на-Дону / Ер. 1988.
* Российская и Ново-Нахичеванская епархия Армянской Апостольской Церкви. Исторический путь. М. 2013.

Աղբյուրներ
----------

* Большие Салы. Церковь Сурб Аствацацин Archived 2017-10-23 at the Wayback Machine.
* Церковь Сурб Аствацацин (Большие Салы, Ростовская область, Россия)
* Донские храмы
| **՞**Սիբիրյան ծիրան |
| --- |
| Սիբիրյան ծիրան  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Ծաղկավոր բույսեր |
|
|
|
|
|
| Դաս | Երկշաքիլավորներ |
|
|
|
| Կարգ | Վարդածաղկավորներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Վարդազգիներ |
|
|
|
| Ցեղ | Սալոր |
|
|
| Տեսակ | Սիբիրյան ծիրան |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Prunus sibirica

 |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Սիբիրյան ծիրան** (լատին․՝ Prunus sibirica), Սալոր ցեղին պատկանող տեսակ (ենթացեղ Ծիրան-լատին․՝ Armeniaca):

Հանդիպում է Պրիմորյե երկրամասում, Արևելյան Սիբիրում, Հյուսիս-Արևելյան Չինաստանում, Մոնղոլիայում, Կորեայում։

Աչքի է ընկնում բարձր ցրտադիմացկունությամբ (հանգստի շրջանում դիմանում է մինչև մինուս 45 °C), բայց վատ է տանում կլիմայի տաքացումը ձմռան երկրորդ կեսին։ 

Սիբիրյան ծիրանի ծաղկած ճյուղ
Ծաղկում է շատ վաղ, նախքան տերևների փթթելն ու բացվելը։ Պտղատու ծառերի մեջ առաջին ծաղկողներից է, ծաղիկները վարդագույն են։ 

Սիբիրյան ծիրանի պտուղ
Մանջուրական ծիրանից տարբերվում է ավելի փոքր չափերով (բարձրությունը չի գերազանցում 5 մետրը)։ Սեզոնային զարգացման բոլոր փուլերը ավելի վաղ է անցնում, քան մանջուրական ծիրանը։

Մեկ բույսի պտուղների թիվը, կախված բնակության վայրից և այլ գործոններից, տատանվում է 26-ից 75-ի սահմաններում։ Պտուղները 2-2.5 սմ մեծությամբ կորիզապտուղ են, որոնք բացվում են պտղամսի կարի երկայնքով։ Պտուղները մոխրադեղնավուն են, տտիպ, թթվաշ համով և գրեթե ոչ ուտելի։

Սիբիրական ծիրանը առաջացնում է ռելիկտային թփային համակեցություններ։

Սիբիրական ծիրանը գրանցված է Բուրյաթիայի բույսերի Կարմիր գրքում։

Մշակվում է 1800 թվականից, շատ արդյունավետ է վեգետացիայի ողջ ընթացքում։

Տես նաև
-------

* Ծիրան

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Об условности указания класса двудольных в качестве вышестоящего таксона для описываемой в данной статье группы растений см. раздел «Системы APG» статьи «Двудольные»

Աղբյուրներ
----------

* *Исачкин А.* Весь абрикос замерз? // *«АиФ на даче»*. —М. 2006. — № 04 (215) от 24 февраля.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2778383964 |

 |
Վանցետտին և Սակոն
**Սակկո-Վանցետտիի դատավարություն** ծագումով իտալացի բանվոր-հեղափոխականներ Նիկոլա Սակկոյի և Բարտոլոմեո Վանցետտիի դատը ԱՄՆ-ում, որոնք մեղադրվում էին 1920 թվականի ապրիլի 15-ին Սաութ-Բրեյնթրի քաղաքի (Մասսաչուսեթսի նահանգ) կոշիկի ֆաբրիկայի գանձապահի և երկու պահակների սպանության մեջ։ Դատավարությունը սկսվել է 1920 թվականի հունիսին, Պլիմուտ քաղաքում։ 1921 թվականի հուլիսի 14-ին հատուկ ընտրված երդվյալ ատենակալների դատարանը հանցավոր ճանաչեց Սակկոյին և Վանցետտիին, և նրանք դատապարտվեցին մահապատժի։ Մերժվեցին գործի վերանայման բոլոր խնդրագրերը։ Դատարանի որոշումը ԱՄՆ-ում և ամբողջ աշխարհում առաջ բերեց բողոքի լայն շարժում․ սակայն՝ ապարդյուն։ 1927 թվականի օգոստոսի 23-ին Սակկոն և Վանցետտին մահապատժի ենթարկվեցին էլեկտրական աթոռի միջոցով։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNE: XX556126 · BNF: 11967375h · GND: 4178821-7 · LCCN: sh85116231 · SUDOC: 027683354 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 133)։*  |