**Ադրբեջանի ավանդույթներ և սովորույթներ**, ունի երկար պատմություն, որը սկիզբ է առնում հենց ադրբեջանական ժողովրդի ձևավորումից։ Ադրբեջանում, կախված շրջաններից, մի քանի սովորույթներ և ավանդույթներ տարբերվում են։

Ընտանեկան ավանդույթներ
----------------------

### Հյուրընկալություն

Պատկեր:Baku 6253.jpg«Արմուդ» յոթ գեղեցկուհիներ (Բաքու, Իչարի Շահար)
Ադրբեջանական ժողովրդի հյուրընկալությունն աչքի է ընկնում տարբեր սովորույթների առկայությամբ։ Ըստ ավանդույթի՝ հյուրերն առանց ընթրիքի տնից չեն հեռանում։ Հյուրերին ընդունելով սեղանի մոտ՝ մատուցում են ամենանրբաճաշակ ճաշատեսակներ։ Հին Ադրբեջանում կար սովորույթ, եթե սպասավորը հյուրին բերում է ճանապարհի համար նախատեսված մթերքներով լի պայուսակը, դա ակնարկ է այն մասին, որ արդեն հյուրի վերադառնալու ժամանակն է։

Փլավ
#### Թեյախմություն

Ադրբեջանցիների համար հատուկ նշանակություն ունի թեյը։ Ցանկացած ադրբեջանական տան հյուրին առաջին հերթին առաջարկում են թեյ։ Խնջույքը միշտ սկսվում է թեյով և թեյով էլ ավարտվում։ Թեյ խմելու համար ազգային սպասքը «արմուդու» բաժակն է, որն իր կառուցվածքով հիշեցնում է տանձ (այլ աղբյուրներով՝ արևելյան կնոջ դասական կազմվածք)։

Հյուրերին թեյ մատուցելը Ադրբեջանի հնագույն ավանդույթներից մեկն է։ Ադրբեջանցի ժողովուրդը, որպես կանոն, թեյի մեջ շաքար ավելացնելու փոխարեն նախընտրում է թեյի մեջ շաքարի կտոր թաթախել, ապա ևս մի կտոր և դանդաղ խմել։ Հյուրընկալության խորհրդանիշ է համարվում հիմնական կերակուրից անմիջապես առաջ տարբեր տեսակի մուրաբաներով (ելակ, թուզ, ծիրան, մոշ, բալ, հունական ընկույզ), քաղցրավենիքներով և մրգային աղանդերով թեյի մատուցումը։ Թեյի սեղանն ամբողջական չէ առանց կիտրոնի։ Տաք թեյը մատուցվում է գավաթներով կամ *Armudi* բաժակներով (տանձաձև ապակի)։ *Armudi* բաժակը թեյի արարողության խորհրդանիշն է։ Թեյ պատրաստելու գործընթացում գլխավորը եռացող ջրի տեխնիկան է։ Թարմ ինքնաեռ (ինքնաեռ՝ ջրի եռալու համար մետաղե աման) թեյի հոտն ու համը եզակի է և չի կարող համեմատվել այլ թեյերի հոտերի հետ։ Չորս մարդուց բաղկացած ադրբեջանական ընտանիքը մեկ ամսում օգտագործում է շուրջ 500 գ թեյ, իսկ մեկ տարվա ընթացքում՝ 6-8 կգ։

Ադրբեջանում թեյը մատուցվում է ցանակացած արարողության ժամանակ՝ լինի թաղում կամ հարսանիք։ Թեյը քաղցր է, թե առանց շաքարի, ցույց է տալիս աղջկա ծնողների որոշումը կամ առնվազն կարծիքը ամուսնության մասին խնամախոսության գործընթացում։ Շաքարը նրանց համաձայնության առանցքային ցուցիչն է։

#### Կերակրատեսակ

Փլավի խավարտ
Ավանդական կերակրատեսակները, որոնք սովորաբար հյուրասիրում են հյուրերին, «աշ»-ն (փլավ) է, ընդ որում, եթե ամառանոցում կամ բակով տանն եք, կան կերակուրների շատ տարատեսակներ՝ տոլմա և քաբաբ (խորոված)։

### Ամուսնություն և հարսանիք

Ադրբեջանական ավանդույթների մեծ մասը վերաբերում է հարսանիքին։ Ինչպես հայտնի է, ադրբեջանական ընտանիքի հարսանիքը հանդիսավոր միջոցառում է, որն ուղեկցվում է մի քանի փուլերով և որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր սովորույթներն ու կանոնները։

### Նախնական ծանոթություն

Առաջին փուլը հենց ծնողների և ազգականների ծանոթությունն է։ Բայց մինչ այս փուլը, կողմերից յուրաքանչյուրը ընդհանուր ծանոթների միջոցով ապագա ազգականների մասին իմանում է բոլոր հնարավոր տեղեկությունները։

Կոնֆետային «խոնչա»
Հետո փեսացուի կին ազգականները գնում են ծանոթանալու ապագա հարսնացուի և նրա մոր հետ։ Երկու ընտանիքների կանանց ծանոթությանը հաջորդող փուլը խնամախոսությունն է։

### Խնամախոսություն

Խնամախոսությանը հնուց մասնակցել են միայն երկու ընտանիքներից մի քանի տղամարդ։ Այս փուլում խնամախոսությանը լինում են նաև կանայք։ Այս փուլում փեսացուի կողմը հարսնացուի հորից ստանում է վերջնական պատասխան, և եթե պատախանը դրական է, ուրեմն ստանում է «հերի» (այո) և մատուցվում է քաղցր թեյ։ Շատ դեպքերում մատանին դնում են հարսնացուի ձախ ձեռքի մատնեմատին։

### Նշանադրություն

Նշանադրությունը տեղի է ունենում հարսնացուի ընտանիքի կողմից համաձայնություն ստանալուց հետո։ Համաձայն երկու ընտանիքների համատեղ որոշման՝ տեղի է ունենում կամ ամենամտերիմ հարազատների հետ փոքր արարողություն, կամ էլ մեծ տոնակատարություն (հարսանիքի նախօրինակը)։ Փեսացուի ընտանիքը բերում է մատանի, գլխաշոր, շատ «խոնչի» (սկուտեղ) և այլ նվերներ ու քացրավենիքներ։ Մինչև նշանադրություն, փեսացուի ընտանիքը հարսնացուի համար կատարում է գնումներ և այդ ամենը բերում է սկուտեղներով։ Արարողության ժամանակ հարսնացուի մատին դնում են մատանի և գլուխը ծածկում գլխաշորով։

**Սովորություններ**

Նշանադրությունից հետո սովորաբար հարսնացուն իր աջ ձեռքը դնում է չամուսնացած աղջիկների գլխին, ինչը նշանակում է «ցանկանում եմ քեզ նման երջանկություն»։ Հետո հարսնացուն տալիս է իր մատանին փորձելու այլ աղջիկների, խոսակցությունների համաձայն՝ նրանցից ում մատին համապատասխանեց մատանին, նա էլ առաջինը կամուսնանա։

Կա նաև սնահավատություն, որ եթե չամուսնացած աղջիկը հարսանիքի արարողության տոնական սեղանից քաղցրավենիք կծի և դրա կեսը դնի իր բարձի տակ, ապա երազում կտեսնի իր ապագա փեսացուին։

**«Հնա յախտի»**

Հարսանիքից մեկ շաբաթ առաջ հարսնացուի ընտանիքը հանդիսավոր միջոցառում է կազմակերպում, որին մասնակցում են երկու ընտանիքների բոլոր կանայք։ Այս արարողությունը տևում է ամբողջ երեկոյի ընթացքում, որի ավարտին հարսի ձեռքերը ներկում են հինայով։ Հինայով իրենց ձեռքերին նախշեր են նկարում նաև մյուս աղջիկները։ Փեսացուի ընտանիքը հարսին նվեր է բերում «խոնչի» (սկուտեղներ) քաղցրավենիքով և նվերներով լի, որոնք արարողության ընթացքում բացվում և ցուցադրվում են բոլոր հյուրերին։

**Ամուսնության կնքում**

Նշանադրության ավարտից հետո գալիս է առավել հանդիսավոր փուլը՝ հարսանիքը։ Հարսանիքի նախապատրաստությունները տևում են շատ երկար։ Եվ կողմերից յուրաքանչյուրը կատարում է իր պարտականությունները։ Այս փուլում ընտանիքները հաճախ այցելում են միմյանց և ավելի մոտիկից ծանոթանում։ Վարձվում է հանդիսությունների տուն, որտեղ հավաքվում են երկու ընտանիքների բոլոր բարեկամներն ու ընկերները։ Հարսանիքի ժամանակ սովորաբար հարսնացուի կողքից տանում են հայելի (ճակատագրի հայելին) և երկու մոմ, որոնք կրում են աղջիկները՝ մեկը փեսացուի ընտանիքից, մյուսը՝ հարսնացուի։

**Փեսացուի կողմ**

Փեսայի ընտանիքն այս փուլում պատրաստվում է ընդունել օժիտը, այսինքն զբաղվում է բնակարանի վերանորոգմամբ և մաքրությամբ, հարսնացուի զարդերի և հագուստների գնումներով։

**Հարսնացուի կողմ**

Հարսնացուի ընտանիքը պատրաստվում է հարսնացուի օժիտը։ Սովորաբար ադրբեջանական ընտանիքում օժիտը հավաքում են աղջկա ծնվելուց ի վեր։ Դրանք թեյի և ընթրիքի հավաքածուներ են, սպիտակեղեն, կենցաղային և տարբեր պարագաներ։ Օժիտը ներառում է նաև ննջասենյակի, հյուրասենյակի և խոհանոցի կահույք։

Նորածին երեխա
### Երեխայի ծնունդ

Ադրբեջանական ընտանիքներում երեխայի ծնունդը նույնպես հանդիսավոր կերպով նշվում է և ունի իր սովորույթներն ու ավանդույթները։ Ծննդաբերությունից և պորտալարը կտրելուց հետո, երեխային լողացնում են աղաջրով, որպեսզի երեխան ճշմարտացի և համարձակ լինի։ Նաև երեխայի ծնվելուց հետո 40 օր ընդունված չէ այցելել նրան։ 40-րդ օրը տեղի է ունենում արարողություն, և բոլոր հարազատները նվերներ են բերում երեխային։ Երբ երեխայի առաջին ատամները աճում են, ընտանիքում պատրաստում են հացահատիկից հատուկ ուտեստ, որը կոչվում է հյադիկ (hədiy)։ Ըստ համոզմունքի՝ դրա շնորհիվ երեխայի ատամներն արագ են ծակում և անցավ։ Առաջին ծննդյան օրվանից հետո կտրում են երեխայի առաջին մազերը։

**Անվան ընտրություն**

Երեխայի ծննդյան ժամանակ ամենավիճելի պահերից մեկն անվան ընտրությունն է։ Ըստ ավանդույթի, եթե ընտանիքում ծնվում է առաջին տղա երեխան, ապա նրան տալիս են պապիկի անունը (հայրական գծով)։ Նաև ընտրությունը կարող է կանգ առնել այն անվան վրա, որն ավելի մոտ է ընտանիքում ծնողների կամ ավագ երեխաների անուններին։ Հազվադեպ են ուշադրություն դարձնում անվան նշանակությանը։

Տոներ
-----

Ադրբեջանական ազգի հիմնական տոները, որոնք հարուստ են ավանդույթներով և սովորություններով իսլամական տոներն են՝ Ռամադան, Կուրբան Բայրամ, ինչպես նաև Նոռուզ։

### Ռամադանի տոն

Խուրմա
Մուսուլմանների մոտ 11 ամիսների թագավորը Ռամադան ամիսն է։ Այս ամսվա ընթացքում մուսուլմանները ցերեկային ժամերին հրաժարվում են սնունդից, խմիչքից, ծխելուց և ինտիմ մտերմությունից։ Պահքը սկսվում է լուսաբացից (առավոտյան ազանից հետո) և ավարտվում է մայրամուտից հետո (երեկոյան ազանից հետո)։ Պահքը սկսելիս նիյաթ են արտասանում, իսկ երեկոյան իֆթարից առաջ կարդում են աղոթք և պահքը ավարտվում է ջուր խմելով, խուրմա համտեսելով (մուսուլմանների սուրբ պտուղը)։ Ամսվա 30-րդ օրը անցկացվում է տոնակատարություն։ Ապահովված ընտանիքները աղքատներին զաքաթ են տալիս (ողորմություն)։ Ամեն տարի Ռամադան ամսվա սկիզբը տեղափոխվում Է մոտավորապես 11 օր հետ և առաջին օրը որոշվում է աստղագիտական հաշվարկներով՝ լուսնի դիտարկմամբ։

### Կուրբանի տոն

Սա մուսուլմանական նվիրատվության տոն է, որը նշվում է Ռամադանի տոնից 70 օր անց։ Ըստ Ղուրանի՝ Իբրահիմ մարգարեին երազում հայտնվել է հրեշտակը և նրան տվել է Ալլահից հրաման, որ զոհաբերի ավագ որդուն՝ Իսմաիլին։ Իբրահիմը գնացել է Մինա հովիտ, այն վայրը, որտեղ այժմ կանգնած է Մեքքան և սկսել է նախապատրաստվել։ Նրա որդին, որը գիտեր այդ մասին, չէր դիմադրում, բայց աղոթում էր։ Պարզվում է՝ դա փորձություն էր Ալլահից, և երբ զոհը գրեթե մատուցվել էր, պարզվում է, որ դանակը բութ է և չի կտրում։ Տղա զոհը փոխարինվել է ոչխարով և այդ ժամանակից ի վեր այն վերածվել է սովորության։ Այդ օրը մարդիկ, ովքեր փող են վաստակում և պարտքեր չունեն, ոչխար, ուղտ կամ կով են զոհաբերում և բաժանում իրենց ծանոթ բոլոր աղքատներին։ Զոհը պետք է լինի առնվազն կես տարեկան և պետք է լինի առողջ։ Լուսաբացին մուսուլմանները գնում են մզկիթ՝ առավոտյան աղոթքի, տոնական աղոթքից հետո մուսուլմանները զոհ են մատուցում։

Շեքերբուրա, փախլավա և գոգալ
### Նոռուզի տոն

Սա գարնանային տոն է, որը տոնում են մարտի 20-21-ը՝ գարնանային գիշերահավասարի օրը, բայց տոնից մեկ ամիս առաջ անցկացվում են նախապատրաստությունները։ Տոնի նախօրեին նշվում է ձմռան չորս երեքշաբթիների օրերը, որոնք խորհրդանշում են ջուրը, կրակը, քամին և երկիրը։ Տոնակատարությունը սկսվում է երեքշաբթի երեկոյան, փողոցում վառվում են խարույկները, պարում են դրա շուրջ, իսկ հետո ցատկում են կրակի վրայով՝ տարվա դժվարությունները թողնելով կրակի վրա։

Սեմենի
Նոռուզի տոնը լի է սիմվոլիկայով։ Մինչև տոնը, ընտանիքների կանայք պատրաստում են տարբեր քաղցրավենիքներ՝ շեքերբուրա, փախլավա և գոգալ։ «Շեքերբուրա»-ն խորհրդանշում է լուսինը։ «Փախլավա»-ն հանդիսանում է երկնքի աստղերի խորհրդանիշը, իսկ նրա շերտերը (9 կամ 12) խորհրդանշում են երկրի շերտերը՝ մթնոլորտը։ Իսկ «գոգալ»-ը Արևի խորհրդանիշն է։ Տոնական սեղանին կան նաև գունավոր խաշած ձվեր, և կա խաղ, որտեղ ստուգում են դրանց ամրությունը։ Տոնական օրերին ընտանիքի ամեն անդամի համար մոմ են վառում։ Սեղանին պետք է լինի նաև սեմենի (ցորենի աճեցված սերմ)։

Հին ժամանակներում Նոռուզ բայրամի տոնի ժամանակ չամուսնացած աղջիկները կատարում էին տարբեր գուշակություններ՝ դռան հետևից ականջդրություն, մոմերով, ամուսնական մատանիներով և այլն։

2009 թվականի սեպտեմբերի 30-ին Նոռուզը ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Մարդկության ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ներկայացուցչական ցանկում, այդ ժամանակվանից մարտի 21-ը հայտարարվել է Նոռուզի միջազգային օր։

Բացի բոլոր զվարճալի ավանդույթներից և սովորույթներից, կան նաև այնպիսիները, որոնք կապված են հուղարկավորության հետ։ Եթե տանը ինչ-որ մեկը մահանում է, բոլոր հայելիները և այլ արտացոլող առարկաները ծածկում են սավանով, որպեսզի խուսափեն նրանց մեջ հանգուցյալի ոգու բնակվելուց։ Ընդունված է մահացածներին հուղարկավորել մահից հետո 24 ժամվա ընթացքում, այսինքն, որքան հնարավոր է շուտ։ Մահացածի մարմնի վրա կատարում են մուսուլմանական լվացման և ողողման ծես։ Հարազատներն ու ընկերները կատարում են «Ջանազա-նամազը»։ Իսլամում չի թույլատրվում հանգուցյալին հագուստով թաղել, ուստի պահանջվում է հանգուցյալին փաթաթել սավանով (կաֆան՝ սպիտակ սավան)։ Հետո հանգուցյալին դնում են դագաղի մեջ, որից հետո կափարիչը փակում են և ծածկում սովորաբար կանաչ կտորով (իսլամական կրոնի խորհրդանիշ)։ Եթե մահացած մարդը երիտասարդ է, ապա ընդունված է ծածկել կարմիր կտորով։ Թաղում են ընտանեկան գերեզմանատանը։ Երբ մահացածը դրվում է հողը, նրա գլուխը պետք է շրջված լինի դեպի սուրբ Քաաբա, որից հետո մի բուռ հող են նետում գերեզմանին և աղոթք են արտասանում։ Մուսուլմանների գերեզմանատների (նաև ադրբեջանական) բնորոշ հատկանիշն այն է, որ բոլոր գերեզմանատների և տապանաքարերի ճակատներն ուղղված են դեպի Մեքքա։ 40 օրվա ընթացքում տանը երաժշտություն չի միանում, և ամեն հինգշաբթի տանը հյուրեր են գալիս՝ հարազատներ և ընկերներ, որպեսզի կիսեն ընտանիքի վիշտը։ Մահվան 40-րդ օրը անցկացվում է արարողություն. գալիս են հարազատներն ու ընկերները, տղամարդիկ գնում են գերեզմանատուն՝ կարդալով Ղուրանի համապատասխան սուրան։ Սովորաբար կառուցվում են վրաններ, որտեղ առավոտյան կանայք, իսկ ցերեկը տղամարդիկ են հավաքվում, ընթերցվում են աղոթքներ և բոլոր հյուրերին մատուցվում է «էհսան» (հյուրասիրություն մահացածի պատվին). սովորաբար «փլավ», «դովգա» և «հալվա» (ալյուր՝ բոված յուղով և օշարակով)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  "Традиции народов Азербайджана :: Культура Азербайджана" (in ռուսերեն). azerbaijan.orexca.com. Retrieved 2017 թ․ հոկտեմբերի 2.
2. ↑  "Традиции гостеприимства в Азербайджане" (in ռուսերեն). www.advantour.com. Retrieved 2017 թ․ հոկտեմբերի 2.
3. ↑  "Армуду стакан (стакан грушевидный)". www.moya-planeta.ru. Retrieved 2017 թ․ հոկտեմբերի 2.
4. ↑  "Свадебные традиции в Азербайджане" (in ռուսերեն). www.advantour.com. Retrieved 2017 թ․ հոկտեմբերի 2.
5. ↑  "Азербайджанская свадьба: обряды, традиции, наряды, выбор невесты" (in ռուսերեն). story-wedding.ru. Retrieved 2017 թ․ հոկտեմբերի 2.
6. ↑  "Свадебные традиции Азербайджана: сватовство, обручение и праздничное торжество". *Свадебный декор и стилистика свадебных церемоний* (in անգլերեն). 2013 թ․ հունիսի 7. Արխիվացված է the original 2019 թ․ ապրիլի 15-ին. Retrieved 2017 թ․ հոկտեմբերի 2. `{{cite news}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
7. ↑  "Азербайджанская свадьба: празднование, обряды, традиции". rusvesta.ru. Retrieved 2017 թ․ հոկտեմբերի 2.
8. ↑  "'Хна йахты' или Азербайджанский девичник / хна на руках обычаи азербайджанские" (in ռուսերեն). fashiony.ru. Արխիվացված է the original 2017 թ․ հոկտեմբերի 2-ին. Retrieved 2017 թ․ հոկտեմբերի 2. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
9. ↑  "Традиции Азербайджана - Рождение ребенка" (in ռուսերեն). www.advantour.com. Retrieved 2017 թ․ հոկտեմբերի 2.
10. ↑  "Азербайджанские национальные праздники". izhlib.ru. Արխիվացված է the original 2017 թ․ հոկտեմբերի 3-ին. Retrieved 2017 թ․ հոկտեմբերի 2. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
11. ↑  "Azərbaycan :: Baş səhifə" (in ադրբեջաներեն). www.azerbaijans.com. Retrieved 2017 թ․ հոկտեմբերի 2.
12. ↑  "История и традиции исламского праздника жертвоприношения Курбан-байрам". *ТАСС* (in ռուսերեն). Retrieved 2017 թ․ հոկտեմբերի 2.
13. ↑  "Nawrouz, Novruz, Nowrouz, Nowrouz, Nawrouz, Nauryz, Nooruz, Nowruz, Navruz, Nevruz, Nowruz, Navruz - intangible heritage - Culture Sector - UNESCO" (in անգլերեն). ich.unesco.org. Retrieved 2017 թ․ հոկտեմբերի 2.
14. ↑  "Праздник Новруз в Азербайджане" (in ռուսերեն). www.advantour.com. Retrieved 2017 թ․ հոկտեմբերի 2.
15. ↑  "Новруз Байрам — история, традиции, обычаи". *Поликсал.ру - Только эксклюзивные новости* (in ռուսերեն). Արխիվացված է the original 2017 թ․ հոկտեմբերի 2-ին. Retrieved 2017 թ․ հոկտեմբերի 2.
16. ↑  "Ангел - сеть ритуальных салонов. Информация - МУСУЛЬМАНСКИЕ ОБРЯДЫ И ТРАДИЦИИ ПОГРЕБЕНИЯ". angel-ritual.com. Արխիվացված է the original 2017 թ․ հոկտեմբերի 2-ին. Retrieved 2017 թ․ հոկտեմբերի 2. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
17. ↑  "Мусульманские похороны, загробный мир в Исламе, человек после смерти в Исламе – портал «Ислам Сегодня»". islam-today.ru. Retrieved 2017 թ․ հոկտեմբերի 2.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Եվրոպական-ադրբեջանական միություն (ТЕАS)
* Ադրբեջան - մշակույթ
* Ադրբեջանի սովորույթներ և ավանդույթներ
* Ադրբեջանի ավանդույթներ և սովորույթներ Archived 2019-10-28 at the Wayback Machine.