recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Հե՜յ, այն ափին** (ռուս.՝ Эй, на том берегу!), նկարված մուլտիպլիկացիոն ֆիլմ, որի ռեժիսորն է Բորիս Տուզանովիչը։ Մուլտֆիլմը նկարահանվել է ըստ Իգոր Ֆարբարժևիչի «Շղթայված վիշապը» հեքիաթի։

Փոքրիկ աղվեսիկի մասին մուլտֆիլմերի շարքի հինգերորդն է։

Սյուժե
------

Փոքրիկ աղվեսիկը մի լույս է տեսնում գետի մյուս ափին և հարցնում ագռավին. «Գիտե՞ս, թե այնտեղ ով է ապրում»։ Ագռավը պատասխանում է. «Վիշապը, երեքգլխանի հրեշը։ Բոլորն են այդպես ասում»։ Եվ այդ ժամանակ մյուս ափից կարոտագին ճիչ է լսվում։ Ագռավը թռչում է։ Փոքրիկ աղվեսը կարծում է, որ իր օգնությունը կարող է անհրաժեշտ լինել և նավով հասնում է գետի մյուս ափը։ Ճանապարհին նա պատկերացնում է, թե ինչ տեսք ունի խոսող երեքգլխանի վիշապը։

Մյուս ափին փոքրիկ աղվեսիկը տեսնում է տախտակե ցանկապատ, որի մուտքը զարդարված էր ցուցանակով, որն ասում էր. «Զգույշ եղեք, այստեք կատաղած շուն կա»։ Դարպասը բացում է Վիշապ անունով ծեր պահապան շունը, որը զինված էր և շղթայված։ Նա այստեղ մենակ էր ապրում և պահպանում էր ամառանոցը։ Եվ ոռնում էր միայնությունից։ Աղվեսիկը նրան հրավիրում է այցելել իրեն և նրան առաջարկում է նավակ քշել։ Շունը հանում է շղթան, և նրանք սկսում են նավակ քշել գետով։

Հեղինակներ
----------

|  |  |
| --- | --- |
| **Ռեժիսոր** | Բորիս Տուզանովիչ |
| **Սցենարի հեղինակ** | Իգոր Ֆարբարժևիչ |
| **Բեմադրող նկարիչ** | Ելենա Կարավաևա |
| **Նկարիչներ** | Նինա Իվանչևա, Ալեքսանդր Բրեժնև, Ե. Ստանիկովա, Ի. Բալովա, Նինա Պոդլեսնիխ, Մ. Լուգովայա, Լ. Պոդսիպանինա, Ե. Պոցյուս, Մ. Կորոտկովա, Լ. Մոտորինա, Օ. Մելիք-Սարքսյան |
| **Անիմատորներ** | Սվետլանա Սիչկար, Վլադիմիր Սպորիխոին, Ա. Յաբրովա, Ե. Բլինովա |
| **Օպերատոր** | Իգոր Շկամարդա |
| **Կոմպոզիտոր** | Շանդոր Կալլոշ |
| **Հնչյունային ռեժիսոր** | Նելլի Կուդրինա |
| **Դերերը հնչյունավորել են**  | Լյուդմիլա Գնիլովա - *Աղվեսիկ*, Ռոգվոլդ Սուխովերկո - *Շուն, որի անունը վիշապ էր*, Եվգենի Գերչակով - *Ագռավ* |
| **Ռեժիսորի օգնական**  | Զ. Պլեխանովա |
| **Բեմադրող նկարիչի օգնական**  | Ս. Ալեքսաշինա |
| **Մոնտաժող** | Լյուդմիլա Րուբան, Օ. Չեկալինա |
| **Խմբագիր** | Ալիսա Ֆեոգորիդի |
| **Տնօրեն** | Լ. Վարենցովա |

* Հեղինակները ներկայացված են ըստ լուսագրերերի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Հե՜յ, այն ափին» մուլտֆիլմը «Անիմատոր.ռու» կայքում

Գրականություն
-------------

*Фарбаржевич Игорь* Сказки Маленького Лисенка. — СПб: Акварель, 2012. — 176 с. — (Читают все). — ISBN 978-5-905799-61-7 .

(Содержание: 20 сказок о Лисёнке. Цветные иллюстрации)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database · Animator.ru |

 |
| **՞**Ճարպիկ մողես |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Դաս | Սողուններ |
|
|
|
| Կարգ | Թեփուկավորներ |
| Ենթակարգ | Մողեսներ |
| Ինֆրակարգ | Իգուանակերպեր |
|
| Ընտանիք | Իսկական մողեսներ |
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Lacerta agilis

 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : ??? |
|  Արեալ |
| պատկեր |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Ճարպիկ մողես**, (լատին․՝ Lacerta agilis), մողեսների ենթակարգի իսկական մողեսների ընտանիքի նույնանուն ցեղի մողես։

Բնակություն
-----------

Հայաստանում հանդիպում է Շիրակի, Արագածոտնի, Կոտայքի, Գեղարքունիքի, Վայոց ձորի, Տավուշի ու Լոռու մարզերում։ Բնակվում է մարգագետնատափաստանային, թփուտային և նոսրանտառային բուսականությամբ քարքարոտ տարածքներում, երբեմն նաև այգիներում ու մշակահողերում, հաճախ՝ առուների ու լճերի ափամերձ վայրերում։

Ընդհանուր բնութագիր
-------------------

Մարմնի երկարությունը տարիքի հետ փոխվում է (2,3-14,4 սմ), պոչը 1,5-2 անգամ երկար է, ինքնհատվող։ Գլուխը բարձր է՝ ծածկված խոշոր, համաչափ տեղադրված վահանիկներով։ Կոպերը շարժուն են, արտաքին ականջային անցքը՝ լավ արտահայտված։ Որովայնային մակերեսը ծածկված է 6 երկայնակի շարքեր ձևավորող խոշոր ու լայն վահանիկներով։ Երիտասարդ մողեսների մեջքային մակերեսի ընդհանուր գունավորումը գորշւսմոխրագույն է կամ շագանակագույն, որի վրայով անցնում են 1-2 մուգ զոլեր, որոնք բաժանված են նեղ սպիտակավուն գոլերով։ Մարմնի կողմնային մակերեսներին կան մուգ եզրագծով մանր սպիտակավուն խալերի երկայնակի շարքեր։ Տարիքի հետ մուգ զոլերը բաժանվելով առաջացնում են մուգ, տձև խալերի զուգահեռ շարքեր կամ գրեթե աննկատ են դառնում, իսկ մեջքային մակերեսի ընդհանուր գունավորումը կարող է տատանվել գորշամոխրագույնից վառ կանաչ։ Արուների որովայնային մակերեսի ընդհանուր գունավորումը կանաչ է, Էզերինը՝ սպիտակավուն, սովորաբար՝ բազմաթիվ մանր սև խալերից բաղկացած երկայնակի շարքերով։ Որոշ տարածքներում հանդիպում է համատեղ մոտ ազգակից զոլավոր և միջին մողեսների հետ, որոնցից տարբերվում է թեփուկավորման և գունավորման որոշակի առանձնահատկություններով։

Բազմացում
---------

Բազմացումն սկսվում է մայիսից։ Ձվադրում է տարեկան 2 անգամ, դնում է 4-14 ձու։ Ձագերը ծնվում են հուլիսի կեսից սեպտեմբերի վերջը։ Ձմեռում է աշնան վերջից գարնան սկիզբ։ Սնվում է հիմնականում անողնաշարավորներով։ Օգտակար է. ոչնչացնում է վնասատու միջատներին։ Հաճախ խնամվում է անազատ պայմաններում՝ որպես գեղազարդիչ տեսակ։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | UNII |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4190553-2 · LCCN: sh85073811 |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Կոմսոմոլեց (այլ կիրառումներ)

**«Կոմսոմոլեց»** (ռուս.՝ *Комсомолец* - *«կոմերիտական»*), խորհրդային շրջանի հայկական երիտասարդական երկօրյա ռուսալեզու թերթ։ Հանդիսացել է Հայաստանի ԼԿԵՄ Կենտկոմի օրգանը։ Առաջին անգամ լույս է տեսել 1938 թվականից (1938-1941, 1945-1954 թվականներին՝ «Ստալինեց» անվամբ), Երևանում։ Խմբագիրներ՝ Ջ. Ջաֆարով, Վ. Սիրցև, Ա. Զախարյան, Դ. Եվանգուլով, Ս. Ավթանդիլով, Ա. Սահակյան, Յ. Պետրոսյան, Է. Կանանովա, Վ. Այդինյան (1979 թվականից)։ 

Փորձել է երիտասարդության շրջանում կոմունիստական գաղափարախոսություն տարածել, օգնել իրագործելու ԽՄԿԿ, ՀամԼԿԵՄ և ՀԼԿԵՄ Կենտկոմների՝ երիտասարդությանն ուղղված որոշումներն ու միջոցառումները։ 

Ներկայացրել է գյուղատնտեսության և արդյունաբերության առաջավոր համարվողներին, ընդհանրացնում նրանց փորձը, վեր հանում թերությունները։ «Հայրենասեր» արտահաստիքային բաժինը հատուկ էջեր էր թողարկում խորհրդային բանակի երիտասարդ մարտիկների և զինակոչիկների համար։ «Կոմսոմոլեցը» լայն տեղ է հատկացրել գրական, մարզական կյանքին, արվեստին, մշակույթի նորություններին։ Ունեցել է նաև միջազգային լուրերի բաժին։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 549)։*  |
**Ճարտարապետական ձայնագիտություն,** շինությունների հնչականություն, ձայնագիտության ոլորտ, ուսումնասիրում է ձայնային ալիքների տարածումը կառույցներում, դրանց անդրադարձումն ու մարումը մակերեսների միջոցով, անդրադարձած ալիքների ազդեցությունը խոսքի և երաժշտության լսելիության վրա։

Նպատակ և խնդիրներ
-----------------

Ճարտարապետական ձայնագիտությունը նպատակ ունի ստեղծել թատերական, համերգային, ռադիոստուդիաների և այլ դահլիճներում նախատեսված լսելիությունն
ապահովող նախագծեր։

Ձայնի աղբյուրի երկարատև հնչման ժամանակ անդրադարձող ուշացած ձայները, միանալով հիմնական ձայնին, ուժեղացնում են այն, սակայն միաժամանակ մեծացնում են գվվոցը, որը նվազեցնում է խոսքի հստակությունն ու երաժշտության ընկալման որակը։ Այդ պատճառով էլ ճարտաապետական ձայնագիտության կարևոր խնդիրներից է նաև շինության ներսում հիմնական և անդրադարձող ձայների բաշխման հաշվարկումը։

Առավել նպաստավոր պայմանները տարբեր են ոչ միայն խոսքի և երաժշտության, այլև տարաբնույթ երաժշտական ստեղծագործությունների (կամերային, էստրադային, սիմֆոնիկ և այլն) համար։ Դրանով պայմանավորված՝ համերգասրահների հնչականության նախագծումը (ձևի ընտրությունը, ունկնդիրների տեղավորումը, կախովի անդրադարձիչների օգտագործումը և այլն) պահանջում է փոխզիջումային լուծումեր։

Մեծ համերգասրահներում լսելիության պայմանները կարելի է բարելավել ուժեղացնող էլեկտրաակուստիկական համակարգերի և արհեստական ռևերբերացիայի (ձայնի աստիճանային մարման) միջոցով։

Ճարտարապետական ձայնագիտության մեթոդն օգտագործում են նաև շինությունների մեջ աղմուկի դեմ պայքարելու համար։ Շինության մեջ հնչականության մասին իմացությունների օգտագործման լավագույն օրինակներից են Հին Հունաստանի և Հռոմի բացօթյա թատրոնները։ Շինությունների հնչականության փորձարկումները հիմնվում են շենքում միկրոֆոնով ընդունվող ձայնային ազդանշանի էլեկտրական չափումերի վրա և ավարտվում տարածության մեջ ձայնի բաշխման հավասարաչափության որոշմամբ, արձագանքի աստիճանային մարման ուսումասիրությամբ։

Ձայնակլանման տեսությունն ու նրա չափման եղանակները նույնպես ճարտարապետական ձայնագիտության ուսումնասիրման առարկաներն են։

Գրականություն
-------------

* Ганус К. Архитектурная акустика, пер. с нем. М. 1963.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 690)։*  |
**Հեկտոր Վազգենի Կանայան** (հունիսի 17, 1930(1930-06-17), Երևան, ԽՍՀՄ - օգոստոսի 21, 2015(2015-08-21), Մոսկվա, Ռուսաստան), խորհրդային զինվորական երաժիշտ, կոմպոզիտոր և դիրիժոր, երաժշտության ուսուցիչ։ ՌԽՖՍՀ վաստակավոր արտիստ (1974)։ Ռազմավարական նշանակության հրթիռային զորքերի «Կարմիր աստղ» երգի-պարի անսամբլի հիմնադիր և գեղարվեստական ղեկավար (1977-1981), փոխգնդապետ։

Կենսագրություն
--------------

1951 թվականին ավարտել է Թբիլիսիի Փալիաշվիլիի անվան երաժշտական ուսումնարանը, 1955 թվականին՝ Զինվորական դիրիժորների ինստիտուտը։ 1955-1977 թվականներին եղել է զինվորական նվագախմբերի դիրիժոր։ 1977 թվականին ստեղծել է Ռազմավարական նշանակության հրթիռային զորքերի «Կարմիր աստղ» երգի-պարի անսամբլը։ 1977-1981 թվականներին եղել է այդ համույթի գեղարվեստական ղեկավարը։ 1981-1986 թվականներին եղել է Գերմանիայում (Դրեզդեն) Խորհրդային զորքերի խմբի 1-ին գվարդիական տանկային բանակի երգի-պարի անսամբլի գեղարվեստական ղեկավարը։

1986 թվականից թոշակի է անցել։ 1986-2006 թվականներին եղել է Մոսկվայի պետական երաժշտական ինստիտուտին կից Յու. Շապորինի անվան երաժշտական դպրոցի տնօրեն-պրոռեկտոր, որտեղ աշխատել է նաև որպես սաքսոֆոնի ուսուցիչ։

Մահացել է 2015 թվականի օգոստոսի 21-ին։ Աճյունասափորը թաղված է Վվեդենսկոե գերեզմանատանը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ансамбль песни и пляски «Красная звезда» РВСН.
| **՞**Ճռիկներ |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Հոդվածոտանիներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | **Միջատներ** |
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Ուղղաթև միջատներ |
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Grylloidea

 |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Ճռիկներ**, (լատին․՝ Grylloidea), ուղղաթև միջատների կարգի վերնաընտանիք։

Ընդհանուր բնութագիր
-------------------

Մարմինը գլանաձև է, երբեմն՝ գնդաձև, բեղիկները՝ սովորաբար մարմնից երկար։ Որոշ տեսակների թևերը կարճացած են կամ անհետացած։ Արուները վերնաթևերի վրա ունեն ձայնարձակ ապարատ, որի օգնությամբ գիշերները «երգում են»։ Լսողական օրգաններն առջևի ոտքերի վրա են։ Էգերը սովորաբար ունեն նիզակաձև ձվադիր, ձվադրում են հողում կամ բույսերի ցողուններին։ Զարգանում են ոչ լրիվ կերպարանափոխությամբ։ Ձմեռում են և՝ թրթուրները, և՝ հասունները։ Ստորգետնյա, գիշերային կենսակերպի միջատներ են, հանդիպում են ամենուր՝ դաշտերում, հողի ճեղքերում, քարերի տակ, տներում և այլն։ Ամենակեր են։ Գյուղատնտեսության մշակաբույսերին մեծ վնաս են պատճառում իշախառանչը և տափաստանային ճռիկը (Melanogryllus desertus)։ Վերջինս նախընտրում է առավել խոնավ, փխրուն հողով վայրերը, որտեղ հեշտությամբ ցերեկային ապաստան է գտնում թաքնվելու համար։ Վնասում է տարեկանին, ծխախոտին, կաղամբին, կարտոֆիլին, սոխին, խաղողի վազին։ Ուտում է բույսերի մատղաշ տերևները, բողբոջները և այլն։

Ձվադրում
--------

Ձվադրում է հողի ճեղքերում՝ հունիսին։ 14-18 օր անց ձվերից դուրս եկած թրթուրները թաքնվում են քարերի, հողակոշտերի, տերևների տակ կամ ճեղքերում։ Ունի 5 հասակ, ձմեռում է թրթուրը՝ վերջին հասակում՝ քարերի, տերևների տակ։

Տեսակներ
--------

Հայտնի է 2 հազար, Հայաստանում՝ 16 տեսակ։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուսի և Եփրոնի |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2780224813 · NKC: ph119269 |

 |
|  |
| --- |
| **Ճստիկ սպիտակատամ** |
| Ճստիկ սպիտակատամՃստիկ սպիտակատամ |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Կենդանիներ (Animalia) |
| **Տիպ/Բաժին** | Քորդավորներ (Chordata) |
| **Ենթատիպ** | Ողնաշարավորներ (Vertebrata) |
| **Դաս** | Կաթնասուն (Mammalia) |
| **Կարգ** | *Eulipotyphla* |
| **Ընտանիք** | Գետնափորներ (Soricidae) |
| **Ցեղ** | **Suncus** |
| **Տեսակ** | **Ճստիկ սպիտակատամ** *(S. etruscus)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Suncus etruscus***Savi, 1822 |
|
| **Տարածվածություն և պահպանություն** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Քիչ մտահոգող տեսակՏաքսոնի տարածվածությունը Տաքսոնի տարածվածությունը |

**Ճստիկ** կամ **պստիկ սպիտակատամ** (լատին․՝ Suncus etruscus), գետնափորների ընտանիքի կենդանի։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Տարածվածություն
---------------

Հանդիպում է Հարավային Եվրոպայում, Արաբական թերակղզում, Իրանում, Միջին Ասիայում, Հնդկաստանում, Շրի-Լանկայում, Ճապոնիայում, Հարավարևելյան Չինաստանում, Մալայան կղզեխմբիում, Հայաստանում։ Արցախում տարածված է Մարտունու, Մարտակերտի, Հադրութի լեռնատափաստանային գոտիներում։

Կենսակերպ
---------

Կարող է բնակվել այգիներում, մարդկային կառույցներում։ Որպես բնակատեղեր օգտագործում է մանր կաթնասունների բները, հողերի ճեղքերը։ Վարում է թաքնված ու գիշերային կենսակերպ։

Արտաքին տեսք
------------

Մորթախավը խիտ է ու փափուկ, մեջքի կողմում գունավորումը բաց գորշամոխրագույն է, որովայնի կողմը` սպիտակամոխրագույն։ Մեջքի և որովայնի միջև գունավորման անցումը աստիճանական է։ Մարմնի երկարությունը՝ 35 մմ է, պոչինը՝ 25 մմ, ետին թաթինը՝ 11 մմ, քաշը՝ 1,2-1,5 գրամ։

Թշնամիներ
---------

Թշնամիներն են աքիսները, ցերեկային և գիշերային գիշատիչ թռչունները։

Հիվանդություններ
----------------

Վարակվում է էկտո և էնդոմակաբույծներով։

Նշանակություն
-------------

Վնասակար միջատների սպառող և էկոլոգիական համակարգերի սննդային շղթայի օղակ է։

Պահպանություն
-------------

Հազվադեպ հանդիպող տեսակ է։ ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։

1915 թվականին Հայաստանում հայտնաբերվել է մեկ առանձնյակ, իսկ 2000 թվականին` 11։

Վտանգման հիմնական գործոնները ուսումնասիրված չեն։

Արեալի մի մասը գտնվում է «Սևան» ազգային պարկի տարածքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ղարաբաղի կենդանիների Կարմիր գիրք, Ե. Էդիթ Պրինտ, 2012, էջ 188։
2. ↑  Յավրույան Է. Գ. Հայրապետյան Վ. Տ. Ղարաբաղի վայրի կաթնասունները, մաս I, Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս», 2003։
3. ↑  Гурев А. А. Фауна СССР (Млекопитающие, насекомоядные), т. IV, Л. Наука, 1979
4. ↑  Corbet G. B. The mammals of the Palaeartic Region: A taxamonic review, L.: Brit. Mus. (Matur. Hist.), 1978.
5. ↑  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |

 |
| **՞**Մրտիմն ճքճքան |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Թռչուններ |
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Բադեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Anas querquedula
(Linnaeus, 1758) |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : 100600460 |
|  Արեալ |
| պատկեր |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Մրտիմն ճքճքան**, (լատին․՝ Anas querquedula), բադերի ընտանիքի թռչուն։

Արտաքին տեսք
------------

Նստակյաց է, քիչ տարածված։ Մարմնի երկարությունը 37-41 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 60-63 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 280-550 գ։ Արուի դիմային հատվածը և վիզը շիկակարմիր-դարչնագույն են, լայն ու սպիտակ հոնքը տարածվում է ներքև՝ մինչև ծոծրակը։ Դաստակաթևը և մարմնի կողքերը կապույտ-մոխրագույն են։ Էգը դարչնագույն է, կտուցը՝ հիմքում սպիտակավուն բծով, այտերը՝ հորիզոնական մուգ զոլով, կրծքի ստորին մասը հաճախ շիկակարմրավուն է։

Սննդառություն
-------------

Կեր է որոնում ջրի մակերեսին, հազվադեպ՝ գլխիվայր կիսասուզված՝ խիտ փարթամ բուսուտներում։ Սնվում է ջրային անողնաշարավորներով։

Բնորոշ հատկանիշներ
------------------

Աչքի է ընկնում արագ թռիչքով, թռչում է ուղիղ գծով։ Կազմում է երամներ (մի քանի տասնյակից մինչև մի քանի հազար թռչուն)։ Բնակվում է լճերում, ճահճուտներում, գետերում։

Բնադրում
--------

Բները հայտնվում են ապրիլի վերջից հունիսի սկիզբը։ Բույնը փոսիկ է՝ խոտաբույսերից, աղվափետուրներից։ Բնադրում է գետնին, ջրին մոտ։ Դնում է 46 մմ տրամագծով, բաց դարչնագույն 8-9 ձու։ Սևանի մակարդակի նվազման և Գիլլի լճի չորացման հետևանքով թվաքանակը և տարածման շրջանները կրճատվել են։ Մարզային և սիրողական որսորդության օբյեկտ է. որսվում է մեծ քանակությամբ։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Museum specimenMuseum specimen

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | Avibase · eBird · GBIF · iNaturalist · NCBI · WoRMS |

 |
**Կոնստանտին Յակովլևիչ Լիստով** (սեպտեմբերի 19 (հոկտեմբերի 2), 1900, Օդեսա, Խերսոնի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - սեպտեմբերի 6, 1983(1983-09-06), Մոսկվա, ԽՍՀՄ), խորհրդային կոմպոզիտոր, դիրիժոր։ ՌՍՖՍՀ ժողովրդական արտիստ։ Ծնողները կրկեսի արտիստներ էին (հայրը՝ մարմնամարզիկ, մայրը՝ պարուհի) և ընտանիքը հաճախ էր տեղից տեղ տեղափոխվում։

Կենսագրություն
--------------

Հինգ տարեկան հասակից սովորել է երաժշտություն (մանդոլինի|մանդոլինի) և ելույթ է ունեցել բեմում։ Մանկուց սիրել է ծովը, ավելի ուշ նա շատ երգեր է նվիրել ծովին ու նավաստիներին։ 1917 թվականին ավարտել է ռուսական երաժշտական ընկերության երաժշտական ուսումնարանը (Ցարիցին։ 1918-1919 թվականներին ծառայել է 32-րդ գնդացրային գնդում (աշխատավոր-գյուղացիական Կարմիր բանակ), մասնակցել է Ցարիցինի ռազմաճակատի մարտերին։ Նրա հայրը գնդացրային գնդի զինկոմիսար էր, իսկ մայրը՝ հոսպիտալի զինվորական կոմիսար։ 
1919 թվականին ռևվոենխորհրդի ղեկավարության կողմից գործուղվել է սովորելու Լ. Վ.Սոբինովի անվան Սարատովի պետական կոնսերվատորիայում։ Ավարտել է կոնսերվատորիան 1922 թվականին, միաժամանակ աշխատել է դաշնակահար և դիրիժոր Սարատովի մանրանկարների թատրոնում։ 1923 թվականին տեղափոխվել է Մոսկվա, աշխատել է Համառուսաստանյան Պրոլետկուլտի թատրոնում, գրում է ներկայացումների երաժշտությունը։ 1925 թվականից «Կապույտ վերնաշապիկի» երաժշտական թատրոններից մեկի ղեկավարն է եղել։ 1934 թվականից Մամուլի տան տեսարանների թատրոնի երաժշտական ղեկավար և դիրիժոր էր։ Երաժշտություն է գրել թատրոնի մի քանի ներկայացումների համար։ 1930-ականներից սկսվում է Լիստովի փառքը որպես առաջին կարգի երգահանի։ Նա նաև հիանալի դաշնակահար էր, հանդես էր գալիս համերգներով։ 1938 թվականից եղել է դիրիժոր Մոսկվայի օպերետտա թատրոնում։ Պատերազմի տարիներին եղել է երաժշտական խորհրդատու Կարմիր բանակի ռազմածովային ուժերի գլխավոր քաղաքական կառավարումում։ Մահացել է սեպտեմբերի 6-ին (1983 թվական), թաղված է Մոսկվայում Կունցևսկի գերեզմանատանը։

Պարգևներ
--------

* Կարմիր աստղի շքանշան
* ՌԽՖՍՀ ժողովրդական արտիստ
* ՌԽՖՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1950)
* ՌՍՖՍՀ ժողովրդական արտիստ (1973)
* Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշան (1980)

Ստեղծագործական
--------------

Կոնստանտին Լիստովը երաժշտություն է գրել ռադիոհաղորդումների և ներկայացումների համար (տարբեր նվագախմբային գործիքային ստեղծագործություններ)։ Բայց նրա տաղանդի գլխավոր ուղղությունը զանգվածային երգն էր։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Листов Константин Яковлевич // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
2. ↑  *Lobanova M.* Nikolaj Andreevič Roslavec und die Kultur seiner Zeit. — Frankfurt am Main, 1997. — S. 91.
**Հենի Ունսթադի անվան արվեստի կենտրոն** (նորվ.՝ Henie Onstad kunstsenter), արվեստին առնչվող թանգարան Նորվեգիայի Ակերսհուս ֆյուլքեյի (մարզի) Բերում կոմունայում (համայնքում)՝ Հովիկոդեն հրվանդանի վրա, Օսլո-ֆյորդում, Օսլոյից մոտավորապես 10 կմ դեպի հարավ։ Կենտրոնը հիմնադրվել է 1968 թվականին մարմնամարզության աշխարհի և օլիմպիական չեմպիոնուհի Սոնյա Հենիի (1912—1969) և նրա ամուսնու՝ Նիլս Ունսթադի (1909—1978) կողմից։ Ունսթադը նավաշինարարական ընկերության սեփականատեր էր և արվեստի գործերի կոլեկցիոներ։ Իր 110 կտավից բաղկացած նկարների հավաքածուն նա նվիրեց թանգարանին, ինչպես նաև ֆինանսական միջոցներ թանգարանի շենքի կառուցման համար։ Թանգարանի կառուցման աշխատանքները իրականացրել է Սոնի Հենի հիմնադրամը 1961 թվականին։ Թանգարանի շենքը նախագծվել է նորվեգացի ճարտարապետներ Ջոն Էիկվարի և Սվեն Էրիկ Էնգեբրետսենի կողմից։ Թանգարանում ցուցադրվում է նաև Սոնիի սպորտային պարգևների հավաքածուն։

1994 թվականին թանգարանի շենքը ընդլայնվեց, ավելացվեց նաև երկհարկանի ցուցադրական և տեխնիկական սենյակներով ու սրահներով հագեցած մասնաշենք։ Այս նախագիծը մշակվել է նույն ճարտարապետների կողմից ինչ հին մասնաշենքինը։ Նոր մասնաշենքը հնին կողքին այնպես է կառուցվել, որ պահպանվի համադրությունը։

Թանգարանային կենտրոնում կա 6 ցուցասրահ, ոչ մեծ դահլիճ և խորհրդակցությունների սրահ։ Ներկայումս կենտրոնը զբաղեցնում է 9500 քառ/մ տարածք, որոնցից 3500 քառ/մ-ը ցուցասրահներն են։ Թանգարանում ցուցադրվում են Պաբլո Պիկասոյի, Անրի Մատիսի, Ֆեռնան Լեժեյի, Մակս Էռնեստի, Ֆրիդենսրայխ Հունդերտվասերի, Խոան Միրոյի, Պաուլ Կլեեի և այլ հայտնի արվեստագետների աշխատանքներ։

Հենի Ունսթադի անվան արվեստի կենտրոնը կազմակերպում է ոչ միայն ցուցադրություններ, այլև բեմադրություններ։ Թանգարանը տարեկան ունենում է շուրջ 100.000 այցելու։ 2008 թվականին կենտրոնը նշեց իր հիմնադրման 40-ամյակը՝ կազմակերպելով ցուցադրություններ, դասախոսություններ, համերգներ և ֆիլմերի դիտումներ։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  archINFORM (գերմ.) — 1994.
2. ↑
3. ↑  "Henie Onstad Art Centre". The Norway Cultural Profile. Retrieved 4 August 2010.
4. 1 2 3 4  BBC News, Entertainment and Arts, Nazi looted Matisse work returned by Norwegian gallery, 21 March 2014.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Թանգարանի պաշտոնական կայք: (նորվեգերեն)

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ISNI: 000000012195176X · LCCN: n84203447 · NKC: kn20130731003 · VIAF: 159201695 · WorldCat VIAF: 159201695 |

 |
**Կրավորական սեռի** բայերը ցույց են տալիս գործողություն, որ մեկ այլ առարկայից՝ խնդրից, անցնում է ենթակային։ 
Կրավորական սեռի բայերը կազմվում են ներգործական սեռի բայերից՝ **վ** ածանցի միջոցով, օրինակ՝ *- Անշո՜ւշտ․ չէ՞ որ ամեն մի գործ, որ կատարվում է գաղտուկ, հանցանք է ըստինքյան։* (Մուրացան)։

Կրավորական կառուցվածքի նախադասության տրամաբանական ենթական՝ որպես գործողության, հատկանիշի ստեղծող, այս կամ այն կերպ անտեսված է, չունի այն կարևորությունը, ինչ համապատասխան ներգործական նախադասության ենթական։ Կրավորական կառուցվածքի նախադասության մեջ առարկակի դերն ավելի մեծ է, քան համապատասխան ներգործական կառուցվածքի նախադասության մեջ։

Կրավորական նախադասության տրամաբանական ենթական կամ քերականական ներգործող խնդիրն արտահայտվում է՝

* բացառական հոլովով, օրինակ՝ *Բարդիների կատարները ասես բռնկվել էին... էլեկտրական լույսերից:* (Սերո Խանզադյան)
* սեռական հոլովաձևի ու *կողմից* կապի միջոցով, օրինակ՝ *Այս գիրքը կարդացվել է ձեր կողմից:*

Կրավորական սեռի բայը կարող է ստանալ նաև գործիական հոլովով արտահայտված ներգործող անուղղակի խնդիր, օրինակ՝ *Անձրևը շրխկոցով խփում էր դիմացի անտառին, ձորը լցվել էր մեծ ջրի խշշոցով, աշխարհը մի տեսակ խուլ ու փափուկ էր:* (Հրանտ Մաթևոսյան)

*Վ* ածանցն ստացած բայերը կարող են լինել նաև չեզոք սեռի, օրինակ՝ *Տաքդեղի շարուկը կեծանում էր, շունը փաթաթվել էր ինքն իր մեջ ու նիրհում էր:* (Հրանտ Մաթևոսյան), *Ոչ հագնվել էր, ոչ լվացվել էր և ոչ սանդրվել էր:* (Րաֆֆի)

Կրավորական սեռի որոշ բայերի հատուկ է կրկնասեռությունը. այդ բայերը նույն ձևով կարող են արտահայտել և՛ կրավորական, և՛ չեզոք սեռերի իմաստ, օրինակ՝

* կրավորական սեռ - *Հակառակորդի ավտոմեքենան կանգնեցվել և գլորվել է ձորը պարտիզանների կողմից:*
* չեզոք սեռ - *Ընկած էին քարերի ահագին բեկորներ, որոնք, պոկվելով մերձակա լեռնից, ցած էին գլորվել, բոլորովին մերկ թողնելով ծառերի արմատները:* (Րաֆֆի)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Մ. Ասատրյան, Ժամանակակից հայոց լեզու, Ձևաբանություն, Երևան, 2002
2. ↑  Սերգեյ Աբրահամյան, Ժամանակակից հայերենի քերականություն, Երևան, 1975, էջ 136։
3. ↑  Սերգեյ Աբրահամյան, Ժամանակակից հայերենի քերականություն, Երևան, 1975, էջ 139։

Տես նաև
-------

* Բայի սեռ
* Ներգործական սեռ
* Չեզոք սեռ

Գրականություն
-------------

* Է. Աղայան, Լեզվաբանության հիմունքներ, Երևան, 1987։
* Հրաչյա Աճառյան, Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հատոր 4, գիրք Ա, Երևան, 1959։
* Ա. Աբրահամյան, Բայը ժամանակակից հայերենում, գիրք առաջին, Երևան, 1962։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LNB: 000340631 · Microsoft: 2779824158 |

 |
ՄՀԴ գեներատոր
**Մագնիսահիդրոդինամիկական (ՄՀԴ) գեներատոր**, էներգետիկական տեղակայանք էլեկտրահաղորդիչ միջավայրի ջերմային էներգիան էլեկտրականի փոխակերպելու համար։ Բաղկացած է կանալից, որով շարժվում է աշխատող մարմինը (էլեկտրոլիտներ, հեղուկ մետաղներ, պլազմա), էլեկտրամագնիսական համակարգից և էլեկտրաէներգիայի արտանցման հարմարանքներից։ Մագնիսահիդրոդինամիկական գեներատորի գործողության սկզբունքը հետևյալն է. մագնիսական դաշտի լայնքով շարժվող աշխատող մարմնում մակածվում է էլեկտրական հոսանք, որը էլեկտրական շղթային է փոխանցվում համապատասխան էլեկտրոդների միջոցով։

Մագնիսահիդրոդինամիկական գեներատորները լինում են կոնդուկցիոն (էլեկտրական հոսանքն անմիջականորեն արտանցվում է աշխատող մարմնի հոսքի ուղղությամբ տեղադրված էլեկտրոդներից) և ինդուկցիոն (առանց էլեկտրոդների)։ Ըստ նշանակման մագնիսահիդրոդինամիկական գեներատորները լինում են իմպուլսային (մի քանի մկվրկ տևողությամբ), կարճատև գործողության և երկարատև աշխատող։ Մագնիսահիդրոդինամիկական գեներատորները կարող են կիրառվել էլեկտրակայաններում (բազային բեռնվածքով և երկրորդային շոգեուժային ցիկլի օգտագործմամբ), գագաթնակետային բեռնվածքների կոմպենսացման տեղակայանքներում, կարճատև էներգետիկական հզորությունների ստեղծման տեղակայանքներում, ստորջրյա նավատորմում (որպես էներգիայի աղբյուր), տիեզերական թռչող ապարատներում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 120)։*  |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 11978517b · GND: 4037026-4 · LCCN: sh85079780 · Microsoft: 47462728 · NDL: 00567631 |

 |
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Ավչյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Հենրիկ Մեսրոպի Ավչյան** (օգոստոսի 1, 1930(1930-08-01), Գորիս, Հայաստան - նոյեմբերի 24, 1993(1993-11-24), Մոսկվա, Ռուսաստան), հայ երկրաբան, երկրաբանահանքաբանական գիտությունների դոկտոր (1972), պրոֆեսոր (1983)։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1930 թվականի օգոստոսի 1֊ին Գորիսում։ 1953 թվականին ավարտել է ԵՊՀ երկրաբանության ֆակուլտետը։ 1953֊1956 թվականներին սովորել է Մոսկվայի Մ. Լոմոնոսովի անվան պետական համալսարանի ասպիրանտուրայում։ 1958 թվականին պաշտպանել է թեկնածուական, 1972 թվականին՝ դոկտորական ատենախոսություն։ 1983թ. նրան շնորհվել է պրոֆեսորի կոչում։

1956-1979 թվականներին աշխատել է Մոսկվայի համամիութենական երկրաֆիզիկական հետախուզական մեթոդների գիտահետազոտական ինստիտուտում որպես ճարտարապետ, կրտսեր գիտաշխատող, 1958-1979 թվականներին՝ նաև նույն ինստիտուտի լաբորատորիայի վարիչ։ Նա մշակնլ է լեռնային ապարների ֆիզիկական հատկությունների համալիր ուսումնասիրման լաբորատոր մեթոդներ և անիզոտրոպ ծակոտկեն միջավայրի դեֆորմացման տեսությունը։ 1979 թվականից եղել է ԵՊՀ երկրաբանության ֆակուլտետի օգտակար հանածոների հանքավայրերի որոնման և հետախուզման երկրաֆիզիկական մեթոդների ամբիոնի պրոֆեսոր, իսկ 1984֊1993 թվականներին՝ նույն ամբիոնի վարիչ։

Գիտական գործունեություն
-----------------------

Հեղինակ է ավելի քան 100 գիտական հոդվածների, տասնյակ գիտաարտադրական հաշվետվությունների և 4 մենագրության, այդ թվում՝ «Նստվածքային ապարների ֆիզիկական հատկությունները բարձր ճնշման ու ջերմաստիճանի պայմաններում» (ռուսերեն, Մ. 1972) մենագրությունը։ Համահեղինակ է «Նստվածքային ապարների պետրոֆիզիկան խորքային պայմաններում» (ռուս. Մ. 1979), «Նստվածքային ապարների և օգտակար հանածոների ֆիզիկական հատկությունները» (ռուս. Մ. 1976, 1984) մենագրությունների։

Նա ավելի քան 10 տարի եղել է ԽՍՀՄ ԳԱ-ին կից երկրամագնիսականության, երկրակեղևի և վերին մանթիայի ուսումնասիրման խորհրդի անդամ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Կենսագրական հանրագիտարան, ԵՊՀ հրատ. 2009, էջ 121։


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 8428 |

 |
**Կովկասի բոլշևիկյան կազմակերպությունների խորհրդակցություն**, տեղի է ունեցել Թիֆլիսում, 1904 թվականի նոյեմբերի երկրորդ կեսին։ Մասնակցել են Ռուսաստանի սոցիալ-դեմոկրատական բանվորական կուսակցության (ՌՍԴԲԿ) Կենտկոմի, Կովկասյան միութենական կոմիտեի և ՌՍԴԲԿ Բաքվի, Թիֆլիսի, Բաթումի և Իմերեթամեգրելական տեղական կոմիտեների 12 ներկայացուցիչներ։

Ղեկավարվելով Վլադիմիր Լենինի՝ մենշևիկների հետ կապերն ամբողջովին խզելու և ՌՍԴԲԿ III համագումար հրավիրելու ցուցումով, կոնֆերանսը քննարկեց կուսակցության կենտրոնների նկատմամբ վերաբերմունքի, Կովկասյան միության, մեծամասնականների գրականության, ՌՍԴԲԿ Կովկասյան միության կանոնադրության փոփոխությունների և այլ հարցեր։

«Համագումարի մասին» ընդունած բանաձևում խորհրդակցությունը նշեց, որ միակ ելքը III համագումար հրավիրելն էր։ Կոնֆերանսն ընտրեց բյուրո, որը պետք է զբաղվեր համագումարի հրավիրման գործնական հարցերով։ Ընդունվեցին համապատասխան բանաձևեր՝ *«Մեծամասնականների գրականության մասին»*, *«Ներկա պատմական մոմենտի մասին»*։

Քննարկելով իրենց գործունեությունը աշխուժացրած տեղական ազգայնական կուսակցությունների նկատմամբ վերաբերմունքի հարցը՝ խորհրդակցությունը որոշեց պայքար ծավալել նրանց դեմ և այդ պայքարը գլխավորելու համար ընտրեց հատուկ հանձնաժողով։

Ենթադրվում էր, որ Կովկասի բոլշևիկյան կազմակերպությունների խորհրդակցությունը նշանակալի դեր էր խաղացել կուսակցության III համագումարը հրավիրելու և երկրամասի կուսակցական կազմակերպությունները Լենինի շուրջը համախմբելու գործում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 631)։*  |
| **՞**Կուղբեր |
| --- |
| Կուղբեր  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
| Ենթատիպ | Ողնաշարավորներ |
|
|
|
|
| Դաս | Կաթնասուններ |
|
| Ինֆրադաս | Ընկերքավորներ |
|
| Կարգ | Կրծողներ |
|
|
|
| Ընտանիք | **Կուղբանմաններ** |
|
|
|
| Ցեղ | **Կուղբեր** |
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Castor Linnaeus, 1820 |
|  Տեսակները |
| 
* Կանադական կուղբ (*Castor canadensis*)
* Սովորական կուղբ (*Castor fiber*)

 |
|  Արեալ |
| պատկեր |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Կուղբեր** (լատին․՝ Castor) կաթնասունների դասի կրծողների կարգին պատկանող ցեղ է։ Ներկայիս կուղբանմանների (Castoridae Hemprich, 1820) ընտանիքին պատկանող միակ ցեղը։

Բաժանվում է երկու տեսակների՝ սովորական կուղբ (*Castor fiber*), որը բնակվում է Ատլանտիկական ափերից մինչև Մերձբայկալ և Մոնղոլիա ընկած տարածքներում, և կանադական կուղբ (*Castor canadensis*), որի արեալը համընկնում է Հյուսիսային Ամերիկայի տարածքի հետ։ Որոշ բնագետներ կանադական կուղբին համարում են սովորական կուղբի ենթատեսակ, սակայն այս տեսակետին հակասում է քրոմոսոմների տարբեր հավաքակազմ ունենալու փաստը (48 քրոմոսոմ ունի սովորականը, իսկ 40՝ կանադականը)։ Ժամանակակից դասակարգմանը համաձայն սովորական կուղբն ունի 8 ենթատեսակ։

Սնունդը և վարքը
---------------

Կուղբերի կողմից կրծված ծառը
Կուղբերը սնվում են ծառերի կեղևներով և երիտասարդ ճյուղերով, և այդ նպատակով տապալում են ծառերը գետնին՝ կրծելով նրանց բունը։

Շինվածքները
-----------

Կուղբերը բնակեցնում են անտառային հանդարտ գետերի, վտակների և լճերի ափերը։ Նրանք ծառերից կառուցում են արհեստական լճեր, այդպիսով բարձրացնելով ջրի մակարդակը։ Կուղբերը կառուցում են երկու տեսակի բույներ՝ գետնափոր և մակերևույթային։ Մակերևույթի վրա գտնվող բույները լողացող կղզյակներ են, որոնք ունեն 1-3 մետր բարձրություն և մինչև 10 մետր տրամագիծ։ Այդ կառույցներում նրանք քնում են, պահում ձմեռային պաշարները և թաքնվում գիշատիչներից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Бобр // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 4 томах. — СПб. 1907—1909

Գրականություն
-------------

* *Давлетов И.З.* Экология бобра в урбанизированном ландшафте. — Киров, 2005. — 116 с.
* *Данилов П.И. Каньшиев В.Я. Федоров Ф.В.* Речные бобры Европейского севера России. — М.։ Наука, 2007. — 197 с.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Giant Bomb |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Իրանիկա · Կանադական · Կրուգոսվետ · Treccani · Universalis |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNE: XX535645 · GND: 4286449-5 · LCCN: sh85012742 · LNB: 000097408 · Microsoft: 2779524503 |

 |
| **՞**Կովկասյան գեղեգեղիկ |
| --- |
| Կովկասյան գեղգեղիկPhylloscopus sindianus  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Շահրիկներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Թռչուններ |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Phylloscopus sindianus (W.E. Brooks, 1880)

 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : ??? |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Կովկասյան գեղեգեղիկ** (լատին․՝ Phylloscopus sindianus) , շահրիկների ընտանիքի թռչուն։ Բնադրող-չվող է, քիչ տարածված։

Կառուցվածք
----------

Մարմնի երկարությունը 10,5 - 11 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 15-21 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 8,25 - 8,5 գ։ Փոքր շահրիկ է, ոտքերը՝ սև, կտուցը՝ պստլիկ, առաջնային փետուրների դուրս ցցված ծայրը՝ կարճ։ Մարմինը վերևից և կողքերը դարչնագույն են, հոնքը՝ երկար, աղոտ սպիտակ, թարմ փետրավորման դեպքում առաջնային փետուրները բաց գույնի նեղ ծայրերով են։

Կենսակերպ
---------

Աշխույժ է, միջատներ է որոնում ծառերի սաղարթներում, հաճախ պոչը տմբտմբացնում է։ Բնակվում է անտառներում, գետափերի մացառուտներում, ենթալպյան մարգագետիններում։ Սնվում է անողնաշարավորներով։

Բնադրում
--------

Գարնանային ամենավաղ վերադարձը՝ մարտի 1-ին օրերից։ 1-ին բները գրանցված են հուլիսի սկզբին և մայիսի 2-րդ տասնօրյակի վերջին։ 
Բույնը գավաթաձև է (գնդանման)՝ բույսերից, փետուրներից, ձիու մազից։ Բնադրում է գետնին։ Ձվերը բներում հայտնվում են մայիսի 2-րդ տասնօրյակին, կրկնակի բնադրման դեպքում՝ հունիսի ընթացքում։ Դնում է 15 մմ տրամագծով, սպիտակ՝ կարմիր պտերով 4 ձու։ Ձագերը հայտնվում են հուլիսի սկզբին, թռիչքին լավ տիրապետող երիտասարդ թռչունների ընտանեկան խմբերը՝ հուլիսի վերջին։ Աշնանային չուն՝ հոկտեմբերի 2-րդ կեսից - նոյեմբերի 1 - ին տասնօրյակին։ Կենսակերպին վերաբերող այլ հատկանիշների մասին տվյալները բացակայում են։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | Avibase · eBird · GBIF · iNaturalist · NCBI · ITIS TSN |

 |
**ՌՍԴԲԿ Կովկասյան կազմակերպությունների առաջին երկրային համագումար**, տեղի է ունեցել Թիֆլիսում, 1917 թվականի հոկտեմբերի 2-7-ը։ Մասնակցել է 30 պատգամավոր (27-ը՝ վճռական ձայնով, 3-ը՝ խորհրդակցական), որոնք ներկայացրել են կուսակցության 8636 անդամների։ Համագումարին իրենց պատգամավորներն էին ուղարկել Թիֆլիսի, Բաքվի, Ալեքսանդրապոլի (Լենինական), Քութայիսի, Բաթումի, Ելիզավետպոլի (Կիրովաբադ), Փոթիի, Գորիի, Հաղպատի, Ալավերդու, Կարսի, Սարիղամիշի, Տրապիզոնի, Տուապսեի, Եկատերինոդարի (Կրասնոդար), Կիսլովոդսկ-Պյատիգորսկի, Շարաբխանի, Շուշիի, Զուգդիդիի, Չոխատաուրի-Իփդիսթավի-Էրգետայի բոլշևիկյան կազմակերպությունները և Առաջին գնդացրային գնդի բոլշևիկյան խումբը։

Համագումարում լսվեցին մանդատային հանձնաժողովի զեկուցումը, գեկուցում ՌՍԴԲԿ VI համագումարի մասին, զեկուցումներ տեղերից, Սահմանադիր ժողովին ցույց տրվելիք վերաբերմունքի, ընթացիկ իրադարձությունների, կուսակցական ագիտացիոն մամուլի մասին և այլ հարցեր։ Ընտրվեց Կովկասյան երկրային կոմիտե։ Համագումարի կենտրոնական հարցի՝ ընթացիկ իրադարձությունների վերաբերյալ զեկուցումով հանդես եկավ ՌՍԴԲԿ ԿԿ անդամ Ստեփան Շահումյանը։

Շահումյանը պնդում էր, որ Անդրկովկասում ևս առկա են «սոցիալիստական հեղափոխության բոլոր նախադրյալները», և որ «Կովկասի բոլշևիկների առաջնահերթ խնդիրն է կենսագործել զինված ապստամբության վերաբերյալ կուսակցության VI համագումարում ընդունված դիրեկտիվը»։ Պրոռուսական դիրքերից, hամագումարը միաժամանակ գտնում էր, որ «Անդրկովկասի ժողովուրդները չպետք է անջատվեն Ռուսաստանից, այլ համատեղ ուժերով կատարեն սոցիալիստական հեղափոխություն»։ Առաջնորդվելով ՌՍԴԲԿ VI համագումարում ընդունված դիրեկտիվներով, համագումարը համապատասխան բանաձևեր ընդունեց ագրարային հարցի, Սահմանադիր ժողովին ցույց տրվելիք վերաբերմունքի և քննարկված մյուս հարցերի վերաբերյալ։

Կովկասյան բանակում կատարվող հեղափոխական աշխատանքի մասին զեկուցեց Դ. Ն. Կորգանովը։ Բանակում կուսակցական քարոզչությունը բարելավելու նպատակով համագումարը որոշեց Կովկասյան երկրային կոմիտեին կից ստեղծել Կովկասյան բանակի ՌՍԴԲԿ կազմակերպությունների ժամանակավոր բյուրո։ Հանձնարարվեց հրավիրել Կովկասյան բանակի բոլշևիկյան կազմակերպությունների համագումար։ Համագումարն ընտրեց Ռուսաստանի սոցիալ-դեմոկրտակուսակցան բանվորական (բոլշևիկների) կուսակցության Կովկասյան երկրային կոմիտե և որոշեց «Կավկազսկի ռաբոչի» («Kавказкий рабочий»), «Բրձոլա» և «Բանվորի կռիվ» թերթերը դարձնել երկրային կոմիտեի օրգաններ։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 634)։*  |
**Կրիվա Պալանկա**, քաղաք Հյուսիսային Մակեդոնիայի արևելքում։ Կրիվա Պալանկա համայնքի վարչական կենտրոնը։ Բուլղարական սահմանից ունի 5 կմ հեռավորություն։ 

Քաղաքը գտնվում է հանրապետության հյուսիս-արևելքում՝ Օսոգովո լեռնաշղթայից ոչ հեռու՝ Կրիվա Ռեկա գետի երկու ափերին։ Կումանովոյից ունի 60 կմ, իսկ երկրի մայրաքաղաք Սկոպիեից 100 կմ հեռավորություն։ Գետի երկայնքով քաղաքի անվանումը՝ Օսմանյան կայսրության օրոք թուրքերեն եղել է Էգրի-Դերե (*ծուռ գետ*), այնուհետև անվանվել է Էգրի-Պալանկա (թուրքերեն՝ Egri Palanka)։

Պատմություն
-----------

Կրիվա Պալանկան երկրի «ամենաերիտասարդ» քաղաքներից մեկն է։ Այն հիմնվել է 1633 թվականին թուրքերի կողմից՝ Բայրամ փաշայի ցուցումով։ 20-րդ դարի սկզբին քաղաքն ունեցել է բազմաէթնիկ բնակչություն։ Վասիլ Իվանով Կինչևի 1900 թվականի «Մակեդոնիա. Ազգագրություն և վիճակագրություն» աշխատության մեջ նշվում է, որ քաղաքում բնակվել է 1,5 հազար բուլղար-քրիստոնյա, 2,5 հազար թուրք, 20 վլահ և 320 գնչու։ 1905 թվականին քաղաքի 1364 բնակիչներ Բուլղարիայի Էկզարխիայի եկեղեցու ծխականներն էին։ 1912 թվականի Առաջին Բալկանյան պատերազմի սկզբում քաղաքից 27 հոգի դարձել էին մակեդոնա-օդրինյան աշխարհազորի անդամներ։

Բնակչություն
------------

Ըստ 2002 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ Կրիվա Պալանկայի բնակչությունը կազմել է 14 558 մարդ

|  |  |
| --- | --- |
| **Ազգություն** | **Ընդհանուր** |
| մակեդոնացիներ | 13 758 |
| ալբանացիներ | 0 |
| թուրքեր | 2 |
| գնչուներ | 668 |
| վլահներ | 2 |
| սերբեր | 88 |
| բոսնիացիներ | 1 |
| ուրիշներ | 39 |
|

Տեսարժան վայրեր
---------------

Սուրբ Յովակիմ Օսոգովսկի վանք
Քաղաքի մոտ (կենտրոնից 2 կմ հեռավորության վրա) գտնվում է Օսոգովսկի ուղղափառ վանքը՝ ճարտարապետության և պատմության միջնադարյան հուշարձանը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Васил Кънчов. «Македония. Етнография и статистика». София, 1900.(բուլղ.)
2. ↑  D.M.Brancoff. «La Macédoine et sa Population Chrétienne[bg]». Paris, 1905, р.142-143.(ֆր.)
3. ↑  «Македоно-одринското опълчение 1912—1913 г. Личен състав», Главно управление на архивите, 2006, стр. 854—855.(բուլղ.)
4. ↑  Министерство за Локална Самоуправа. База на општински урбанистички планови Archived 2008-09-15 at the Wayback Machine.


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames · GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ կատալոնական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | NKC: ge542098 |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Կամուրջ (այլ կիրառումներ)

**«Կամուրջ»**, գրական-գեղարվեստական, տեսական-քննադատական տարեգիրք, Վրաստանի խորհրդային գրողների միության հայկական մասնաճյուղի հրատարակություն։

Լույս էր տեսնում 1960 թվականից, Թբիլիսիում։ Տպագրում էր Վրաստանի հայ խորհրդային գրողների (Ծ. Թորգոմյան, Վ. Ատրյան, Մ. Մանվելյան, Բ. Մեյրանյան, Պահարե և ուրիշներ) արձակ և չափածո գործերը, գիտության ու մշակույթի գործիչների բանասիրական, գրականագիտական, հասարակական-հրապարակախոսական բնույթի հոդվածներն ու ուսումնասիրությունները։

«Կամուրջ»-ը կարևոր դեր է կատարում նաև թարգմանական՝ հատկապես վրաց գրականության ներկայացման ասպարեզում։ Հանդեսում տպագրվել են Ի. Գրիշաշվիլու, Գ. Տաբիձեի, Ի. Նոնեշվիլու, Իրակլի Աբաշիձեի, Կ. Կալաձեի և այլոց ստեղծագործությունների թարգմանությունները։ 1956-1960 թվականներին լույս է տեսել «Ալմանախ» անունով։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 217)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Մազեր (այլ կիրառումներ)
Մազերի նմուշը Վաշինգտոնի ամերիկյան պատմության թանգարանում
**Մազեր** (անգլերեն՝ ***Maser***՝ *«**M**icrowave **A**mplification by **S**timulated **E**mission of **R**adiation» - «միկրոալիքների ուժեղացում ստիպողական Ճառագայթման միջոցով»* արտահայտության բառերի սկզբնատառերից), ռադիոհաճախականությունների տիրույթում ստիպողական առաքման սկզբունքով աշխատող կոհերենտ ճառագայթման աղբյուր կամ ուժեղացուցիչ։

Մազերում որպես բանող նյութ օգտագործվում են ատոմային և մոլեկուլային փնջեր կամ բյուրեղներ։ Ջրածնի կամ ցեզիումի ատոմների փնջով աշխատող Մազերի ստիպողական ճառագայթումը տեղի է ունենում գերնուրբ կառուցվածքի ենթամակարդակների միջև անցումների ժամանակ։ Ցեզիումի Մազերը հնարավորություն է տալիս հաճախականության կայունությունը հասցնել մինչև Δν/νΙΟ13։ Այդ Մազերի ճառագայթման ալիքի պարբերությունը 1967 թվականին ընդունվել է իբրև ժամանակի էտալոն։

Սուտակե Մազերի ստիպողական անցումները տեղի են ունենում Сг+++ իոնների՝ արտաքին մագնիսական դաշտի ազդեցությամբ ճեղքված ենթամակարդակների միջև։ Սուտակե Մազերը կարող է ուժեղացնել մի քանի սանտիմետր երկարության ալիքներ։ Տարածում է գտել նաև ամոնիակի (NH3) մոլեկուլներով աշխատող սարքը, որտեղ օգտագործվում է մոլեկուլի դիպոլային մոմենտի փոփոխությունը, երբ ազոտի ատոմն անցում է կատարում՝ հայտնվելով ջրածնի ատոմների հարթության մյուս կողմում։ Գերբարձր զգայնության շնորհիվ Մազերը անփոխարինելի գործիք է դարձել մոլորակային ռադիոլոկացիայի և ռադիոաստղագիտության բնագավառում։

Արտաքին հղումներ
----------------

* The Ammonia Maser - The Feynman Lectures on Physics

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 132)։*  |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 119830189 · GND: 4129501-8 · LCCN: sh85081801 · Microsoft: 46061668 · NKC: ph249430 |

 |
| **՞**Կուսածաղիկ բարձր |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Կարգ | Բոգածաղկավորներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Շնամեռուկազգիներ |
|
|
|
| Ցեղ | Կուսածաղիկ |
|
|
| Տեսակ | Կուսածաղիկ բարձր |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Vinea major

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Կուսածաղիկ բարձր** (լատին․՝ Vinea major), շնամեռուկազգիների ընտանիքի, կուսածաղիկ ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Մշտադալար կիսաթուփ է, սողացող և ուղղաձիգ ցողուններով։ Սողացող ցողունները շփվելով հողի հետ՝ հանգույցներում արմատակալում են և պտուղներ չեն կազմավորում։ Ծաղկակիր ցողուններն ուղղաձիգ են, հասնում են 30-45 սմ երկարության։ Մշակության մեջ դրանց բարձրությունը կազմում է 60-80 սմ։ Նախորդ տեսակի հետ համեմատած տերևները խոշոր են, 5-8 սմ երկարությամբ և 2-5 սմ լայնությամբ, թարթիչաեզր։ Տերևակոթուններն ունեն 8-12 մմ երկարություն։ Ծաղիկները վառ կապտավուն են, 3-3.5, երբեմն՝ 5 սմ տրամագծով, 3-5 սմ երկարությամբ ծաղկակոթուններով։ Ծաղկում է մարտ-ապրիլ ամիսներին։

Տարածվածություն
---------------

Բնական պայմաններում հանդիպում է Արևմտյան Անդրկովկասում, Փոքր Ասիայում, Արևմտյան Եվրոպայում (բացի Սկանդինավիայից)։ Սանկտ Պետերբուրգի լայնություններում խիստ ձմեռների դեպքում ցրտահարվում է։ Հայաստանում մշակվել է Երևանի բուսաբանական այգում (ներկայումս ոչնչացել է)։

Կիրառություն
------------

Էկոլոգիական խումբը՝ VI: Մշակության հավանական շրջանները՝ 3ա, 9-12, 18-20, 22-25, 28, 30-32։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 2, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ 226։


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | UNII |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2778528758 · NDL: 00573536 |

 |
**Մազոխիզմ** (գերմ.՝ Masochismus), նվաստացումից, բռնությունից կամ խոշտանգումներից հաճույք ստանալու միտում է։ Դա կարող է լինել բնավորության գիծ կամ վարքագծի շեղում։ Տերմինը ներմուծվել է հոգեբույժ և նյարդաբան Ռիչարդ ֆոն Կրաֆտ-Էբինգի կողմից 1886 թվականին իր («Psychopathia sexualis») մենագրության մեջ և անվանվել է գրող Լեոպոլդ ֆոն Զախեր-Մազոխի պատվին, որի վեպերն ու պատմվածքները նկարագրում են նմանատիպ միտումներ։

Սեռական մազոխիզմ
----------------

Սեռական մազոխիզմը սեռական վարքի ձև է, որի դեպքում զուգընկերոջ պատճառած տառապանքը գրգռվածություն և հաճույք ստանալու միջոց է։ Այս դեպքում մարդը, սեռական սենսացիաների և դրդապատճառների հիման վրա, ցանկանում է ստրկանալ մեկ այլ անձի կամքով, ցանկանում է, որ այդ անձը իրեն վերաբերվի որպես ստրուկի ՝ ամեն կերպ նվաստացնելով և տրտմելով նրան։

Հոգեկան խանգարումների ախտորոշիչ և վիճակագրական ձեռնարկի (DSM-5) վերջին հրատարակության մեջ կա «մազոխիստական ​​սեռական խանգարում» (անգլ.՝ sexual masochism disorder) և ծածկագրված է 302.83 (F65.51): Այս ախտորոշումը կատարելու համար պետք է լինի առնվազն 6 ամիս կրկնվող և ինտենսիվ սեռական գրգռում նվաստացման կամ ծեծի գործողությունից, որը դրսևորվում է հորդորներով, վարքով և երևակայություններով։ Այս դեպքում սեռական մղումները, վարքագիծը կամ ֆանտազիաները պետք է առաջացնեն կլինիկական նշանակալի խանգարումներ սոցիալական, աշխատանքային կամ գործունեության այլ կարևոր ոլորտներում։

Մազոխիզմ և անհատականության խանգարում
------------------------------------

Մազոխիստական ​​անհատականության խանգարումը հոգեբույժների կողմից առաջարկվել է բժշկական դասակարգմանը ավելացնելու համար, սակայն ներկայումս այն բացակայում է ինչպես <<Հոգեկան խանգարումների ախտորոշիչ և վիճակագրական ձեռնարկում>>, այնպես էլ Հիվանդությունների միջազգային դասակարգում - ում։ 

Հիվանդությունների միջազգային դասակարգում հոգեբուժության մեջ 'անհատի բնավորության կառուցվածքի և վարքագծային հակումների խիստ խախտումն է:DSM-III-R-ն ներկայացրել է այնպիսի չափանիշներ մազոխիստական ​​(ինքնավնասող) անհատականության խանգարման համար, ինչպիսիք են՝ մերժել այլ մարդկանց օգնությունը, սեփական հաջողությունները բացասաբար վերաբերվել, ինքնազոհաբերության ցանկությունը, մերժել այն մարդկանց, ովքեր հետևողականորեն լավ են վերաբերվում այս մարդուն և այլն։

Ամերիկացի հոգեբույժները որոշել են այս ախտորոշումը չներառել հոգեկան խանգարումների ախտորոշիչ և վիճակագրական ձեռնարկում։

Տես նաև
-------

* Սադոմազոխիզմ

Աղբյուրներ
----------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Տես՝ ***մազոխիզմ*** Վիքիբառարան, բառարան և թեզաուրուս |

* Збигнев Лев-Старович «Нетипичный секс».
* Крафт-Эбинг Р. Psychopathia Sexualis (Половая психопатия), 1886