**Քիմ Ֆիլբի** (անգլ.՝ Kim Philby, լրիվ անվանումը **Հարոլդ Ադրիան Ռասել Ֆիլբի** անգլ.՝ Harold Adrian Russell Philby, հունվարի 1, 1912(1912-01-01)[…], Ամբալա, Բրիտանական Հնդկաստան, Բրիտանական կայսրություն - մայիսի 11, 1988(1988-05-11)[…], Մոսկվա, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), բրիտանական հետախուզության ղեկավարներից մեկը, կոմունիստ, 1933 թվականից խորհրդային հետախուզության լրտես։

Հայտնի բրիտանացի արաբագետ Հարրի Սենթ Ջոն Բրիջեր Ֆիլբիի որդին։ Եղել է «Քեմբրիջյան հնգյակի» անդամներից մեկը։

Կենսագրություն
--------------

Քիմ Ֆիլբին ծնվել է Բրիտանական Հնդկաստանում՝ ռաջայի կառավարությունում աշխատած բրիտանացի պետական գործչի ընտանիքում։ Նրա հայրը Սենթ Ջոն Ֆիլբի երկար տարիներ աշխատել է Հնդկաստանի բրիտանական գաղութային վարչակազմում, այնուհետև զբաղվել է արևելագիտությամբ, հատկապես արաբագիտությամբ. «Լինելով եզակի մարդ, նա ընդունել է մահմեդականություն, որպես երկրորդ կին վերցրել սաուդյան ստրկուհու, երկար տարիներ ապրել բեդուինների ցեղերում, եղել թագավոր Իբն Սաուդի խորհրդականը»։ Քիմ Ֆիլբին եղել է Անգլիայի ամենահին տոհմերից մեկի շարունակողը։ 19-րդ դարի վերջին նրա հորական պապը՝ Մոնթի Ֆիլբին, Բրիտանական Ցեյլոնում ունեցել է սուրճի պլանտացիանր, իսկ նրա կինը՝ Քվինթի Դունքանը (Քիմի տատը) եղել է Անգլիայում հայտնի զինվորականների տոհմից, որից ժամանակին սերել է ֆելդմարշալ Բեռնարդ Լոու Մոնտգոմերին։ «Քիմ» մականունը նրան տվել են ծնողները՝ ի պատիվ Ռեդյարդ Կիպլինգի համանուն վեպի հերոսի։ Նրան դաստիարակությամբ զբաղվել է տատը Անգլիայում։ Գերազանցությամբ ավարտել է Վեսթմինսթերյան դպրոցը։ 1929 թվականին ընդունվել է Քեմբրիջի համալսարանի Թրինիթի քոլեջ, որտեղ եղել է սոցիալիստական համայնքի անդամ։ 1933 թվականին, հակաֆաշիստական պայքարի նպատակով, Փարիզում գործող ֆաշիզմից մազապուրծ եղած փախստականների կոմիտեի միջոցով, ժամանել է Ավստրիայի մայրաքաղաք Վիեննա, որտեղ մասնակցել է ՄՕՊՌ-ի Վիեննայի մասնաճյուղի աշխատանքներին։ Կանխատեսելով ֆաշիստների կողմից ավստրիական իշխանության գրավումը՝ ավստրիական կոմկուսի ակտիվիստ Լիտցի Ֆրիդմանի հետ միասին վերադարձել է Անգլիա, որի հետ ամուսնացել է 1934 թվականի ապրիլին։ 1934 թվականի հունիսի սկզբին հավաքագրվել է խորհրդային լրտես-անլեգալ Արնոլդ Դեյչի կողմից։

Այնուհետև աշխատել է «Թայմսում»։ Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ եղել է թերթի թղթակիցը, միաժամանակ իրականացնելով խորհրդային հետախուզության առաջադրանքները։ Վերջին անգամ Իսպանիա է գնացել 1937 թվականին, իսկ 1939 թվականի օգոստոսի սկզբին հետ վերադարձել Լոնդոն։

1940 թվականին, Գայ Բյորջեսի անմիջական օգնությամբ, ծառայության է անցել Միացյալ Թագավորության գաղտնի հետախուզական ծառայությունում (SIS) և մեկ տարի անց զբաղեցրել հակահետախուզության ղեկավարի տեղակալի պաշտոնը։ 1944 թվականին Ֆիլբին դարձել է SIS-ի 9-րդ բաժնի ղեկավար, որը զբաղվում էր Մեծ Բրիտանիայում խորհրդային և կոմունիստական գործերով։ Միայն պատերազմի ժամանակ Մոսկվային է փոխանցել 914 փաստաթղթեր։ Նշվում է, որ հենց Ֆիլբիի շնորհիվ է, որ խորհրդային հետախուզությանը հաջողվել է նվազեցնել կորուստները, որոնք կարող էին իրականանալ Էլիզաբեթ Բենթլիի մատնության արդյունքում. «ՀԴԲ-ին տված վկայությունից մեկ կամ երկու օր անց, Քիմ Ֆիլբին Մոսկվա է ուղարկել բոլոր այն անձանց ցուցակը, ում մատնել էր Էլիզաբեթը»։ 1947-1949 թվականներին Ստամբուլում գլխավորել է բրիտանական ռեզիդենտուրան, իսկ 1949-1951 թվականներին գլխավորել է Վաշինգտոնում բրիտանական ռեզիդենտուրան, որտեղ կապեր է հաստատել ԿՀՎ-ի և ՀԴԲ-ի ղեկավարության հետ։ Նա համակարգել է ԱՄՆ-ում և Մեծ Բրիտանիայում կոմունիստական սպառնալիքի դեմ պայքարը։

1951 թվականին բացահայտվել են «Քեմբրիջյան հնգյակի» երկու անդամները՝ Դոնալդ Մաքլեյնը և Գայ Բյորջեսը։ Ֆիլբին զգուշացրել է նրանց հնարավոր վտանգի մասին, սակայն ինքը նույնպես ընկել է կասկածի տակ։ 1952 թվականի նոյեմբերին նրան հարցաքննել է բրիտանական MI 5-ի հակահետախուզությունը, սակայն հանցանշանների բացակայության պատճառով ազատ է արձակվել։ Ֆիլբին շարունակել է ծառայությունը մինչև 1955 թվականը, երբ անցել է թոշակի։

Սակայն, արդեն 1956 թվականին նրան դարձյալ ծառայության են վերցնում Նորին մեծության գաղտնի ծառայությունում, այս անգամ Գաղտնի հետախուզական ծառայությունում։ «The Observer» թերթի և «The Economist» ամսագրի թղթակցի անվան տակ մեկնել է Բեյրութ։

1963 թվականի հունվարի 23-ին Ֆիլբին ոչ օրինական ճանապարհով մեկնել է ԽՍՀՄ, որտեղ մինչև կյանքի վերջը բնակվել է Մոսկվայում՝ Կիևսկայա մետրոյի կայարանից և Մոսկվա գետից ոչ շատ հեռու գտնվող բնակարանում։ Նա ապրել է անձնական թոշակի հաշվին՝ «Ֆյոդորով» և «Մարտինս» ազգանուններով։ Հազվադեպ ներգրավվել է խորհրդային դիվանագետների և հատուկ ծառայությունների աշխատանքներին՝ խորհրդատվության նպատակով։ Ամուսնացել է ԳԱԱ աշխատակից Ռուֆինա Պուխովայի հետ (ծնված 1932 թվականին)։

Հետագայում, Պուխովան նշել է, որ Ֆիլբին խիստ հիասթափվել է խորհրդային իրականությունից։ Նա չարաշահել է ալկոհոլը, տառապել է դեպրեսիայից և (Պուխովայի խոսքերով) փորձել ինքնասպանություն գործել։

Մահվանից ոչ շատ առաջ, 1988 թվականին Ֆիլբին իր մոսկովյան բնակարանոմ ՊԱԿ-ի թույլտվությամբ հարցազրույց է տվել անգլիացի գրող և հրապարակախոս Ֆիլիպ Նայթլիին։ Հարցազրույցը հրապարակվել է 1988 թվականի գարնանը լոնդոնյան The Sunday Times թերթում։ Նայթլիի տպավորությամբ, փախստակը ապրել է բնակարանում, որը նա անվանել է Մոսկվայի լավագույն բնակարաններից մեկը։ Նախկինում բնակարանը պատկանել է ԽՍՀՄ ԱԳՆ բարձր պաշտոնյաներից մեկին։ Երբ դիվանագետը տեղափոխվել է նոր բնակարան, ՊԱԿ-ը միանգամից բնակարանը առաջարկել է Ֆիլբիին. «Ես միանգամից հավանեցի բնակարանը, — նշել է լրտեսը հարցազրույցի ժամանակ, — չնայած որ բնակարանը գտնվում է Մոսկվայի կենտրոնում, այստեղ չափազանց լուռ է, կարծես քաղաքից դուրս է գտնվում։ Պատուհանները նայում են դեպի արևելք, արևմուտք և հարավ-արևմուտք, այնպես որ ես ամբողջ օրը վայելում եմ արևը»։

Նշվում է, որ Ֆիլբիի բնակարանը, բրիտանական հատուկ ծառայությունների հնարավոր գողանալուց ելնելով, լավագույն կերպով պաշտպանված է եղել՝ ելնելով անվտանգությունից։ Դեպի բնակարան մուտք դժվարանցանելի էր, շքամուտքը հսկվում էր։ Հեռախոսագրքերում և Մոսկվայի բաժանորդների ցուցակներում Ֆիլբիի հեռախոսահամարը չի նշվել, նամակագրությունը իրականացվել է միայն Կենտրոնական փոստի միջոցով։

Ֆիլիպ Նայթլին պատմել է Ֆիլբի վերջին կացարանի մասին. «Մեծ նախասենյակից միջանցքը տանում է դեպի ամուսինների ննջասենյակ, հյուրերի ննջասենյակ, զուգարան, լոգարան, խոհանոց և հյուրասենյակ, որը զբաղեցնում է բնակարանի մեծ մասը։ Հյուրասենյակից բացվում է դուռ դեպի աշխատասենյակ։ Աշխատասենյակում կան գրասեղան, սեկրետեր, երկու աթոռ և մեծ սառնարան։ Թուրքական գորգը և բրդե կարպետը ծածկում են հատակը։ Գրապահարանում, որը զբաղեցնում է սենյակի երեք պատերը, գտնվում են Ֆիլբի գրքերը, որոնց թվաքանակը կազմում է շուրջ 12 000 կտոր գիրք»։

Քիմ Ֆիլբին մահացել է 1988 թվականի մայիսի 11-ին։ Թաղված է Մոսկվայի Կունցեևյան գերեզմանատանը։

Պարգևներ
--------

* Քիմ Ֆիլբին պարգևատրվել է Լենինի, Կարմիր դրոշի, Հայրենական պատերազմի առաջին աստիճանի, Ազգերի բարեկամության մեդալներով և «Պետանվտանգության պատվավոր աշխատակից» շքանշանով։

Ռուֆինա Պուխովա
---------------

**Ռուֆինա Պուխովա** (հաճախ նշվում է նաև **Պուխովա-Ֆիլբի** ազգանունը, ծնված սեպտեմբերի 1, 1932 թվական, Մոսկվա), «Քեմբրիջյան հնգյակի» անդամ խորհրդային հետախույզ Քիմ Ֆիլբիի չորրորդ և վերջին կինը։ Համարվում է Ֆիլբիի մոսկովյան կյանքի կենսագիրը։ Նա ծնվել է Մոսկվայում՝ ռուս հոր և լեհ մոր ընտանիքում։ Աշխատել է որպես սրբագրիչ և վերապրել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը։ Ունեցել է քաղցկեղ։ 1971 թվականին ամուսնացել է Քիմ Ֆիլբիի հետ։ Ծանոթացել է Ֆիլբիի հետ այն ժամանակ, երբ նա արդեն փախել էր ԽՍՀՄ՝ Ջորջ Բլեյքի միջոցով։ Ֆիլբիի հետ ապրել է մինչև նրա մահը (1988 թվական)՝ Կիևյան կայարանի և Մոսկվա գետի մոտ գտնվող բնակարանում։ Պուխովայի խոսքերով այդ տարիները հեշտ չեն եղել։ Սկզբում ամուսինը խմել է, տառապել դեպրեսիայից և հիասթափվել խորհրդային ռեալ իրականությունից։ Երբ Ֆիլբին մահացել է, այրին հերքել է ինքնասպանության մասին խոսակցությունները՝ նշելով, որ ամուսինը մահացել է սրտի կաթվածից։ Իր հուշերում, որոնք հրապարակվել են ամուսնու մահից հետո, նա նկարագրել է տարիները, որոնք անց են կացրել միասին, նրա մոտիվները և գաղտնի մտքերը։ Նաև տեքստում ներառվել են հուշեր, որոնք նախկինում չեն հրապարակվել Ֆիլբիի ինքնակենսագրական աշխատություններում։

### Հիշողություններ, որոնք գրվել են Ռուֆինա Իվանովայի կողմից

* *Island on the Sixth Floor* (ներառվել է Քիմ Ֆիլբիի մասին պատմող ժողովածուում)
* Քիմ Ֆիլբիի անձնական կյանքը. մոսկովյան տարիներ (*The Private Life of Kim Philby: The Moscow Years*) (2000).

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2 3 4  Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.)
3. 1 2 3 4  TracesOfWar
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  Kindred Britain
5. ↑  «СВР РФ: Гарольд Андриан Рассел «Ким» Филби». Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ հունիսի 14-ին. Վերցված է 2018 թ․ հունիսի 10-ին.
6. 1 2 3 4 5  Наш товарищ Ким Филби
7. ↑  *Владимир Абаринов.* Взлёт и падение КГБ в Америке // «Совершенно секретно»
8. ↑  «Агентура. Ру: Кембриджская «великолепная» пятерка». Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ հոկտեմբերի 6-ին. Վերցված է 2018 թ․ հունիսի 10-ին.
9. ↑  «Spy Kim Philby died disillusioned with communism». *The Guardian*. 2011 թ․ մարտի 30. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 20-ին. `{{cite news}}`: Cite uses deprecated parameter `|authors=` (օգնություն)
10. ↑  Alessandra Stanley (1997 թ․ դեկտեմբերի 19). «Last Days of Kim Philby: His Russian Widow's Sad Story». *New York Times*. Վերցված է 2012 թ․ հուլիսի 5-ին.
11. ↑  Эдварда Сноудена поселили в коттедже на престижном Новорижском шоссе : РБК Недвижимость

Գրականություն
-------------

* *Найтли Ф.* Ким Филби — супершпион КГБ. — М.: Республика, 1992. — ISBN 5-250-01806-8
* *Филби К.* Моя тайная война. — М.: Воениздат, 1980.
* «Я шёл своим путём». Ким Филби в разведке и в жизни. — М.: Международные отношения, 1997. — ISBN 5-7133-0937-1
* *Долгополов Н. М.* Ким Филби. — (Серия ЖЗЛ) — М.: Молодая гвардия, 2011.
* Разведчик. Ким Филби. Человек - Воспоминания генерала Тодора Бояджиева, Сократ, 2015 г. 264 стр. 978-5-906350-34-3

Արտաքին հղումներ
----------------

* Гарольд Адриан Рассел (Ким) Филби Արխիվացված 2016-03-10 Wayback Machine
* О Киме Филби в книге Кристофера Эндрю «КГБ. История внешнеполитических операций от Ленина до Горбачёва» Արխիվացված 2010-11-18 Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Քիմ Ֆիլբի» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Find A Grave · WikiTree · Rodovid |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Մեծ նորվեգական · Օքսֆորդի կենսագրական · Notable Names Database · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 90209439 · BNC: a12202241 · BNF: 12412236c · CiNii: DA04153105 · CONOR: 58997347 · GND: 118593781 · ISNI: 0000000116987522 · LCCN: n50047694 · LNB: 000025023 · NDL: 00452710 · NKC: mzk2004175593 · NLA: 35420679 · NLP: a0000001181700 · NSK: 000095862 · NTA: 070932182 · NUKAT: n97001030 · PTBNP: 76285 · LIBRIS: 83722 · SUDOC: 033235538 · VIAF: 110874456 · WorldCat VIAF: 110874456 |

 |

 |

| Քեմբրիջյան հնգյակ |
| --- |
| Քիմ Ֆիլբի •
Դոնալդ Մաքլեյն •
Գայ Բյորջես •
Էնթոնի Բլանտ •
Ջոն Քերնքրոս |