**Ֆրենսիս Ռայթ**, ճանաչված է նաև որպես **Ֆաննի Ռայթ** (անգլ.՝ *Frances Wright/Fanny Wright*, սեպտեմբերի 6, 1795(1795-09-06), Դանդի, Շոտլանդիա, Մեծ Բրիտանիայի թագավորություն - դեկտեմբերի 13, 1852(1852-12-13), Ցինցինատի, Օհայո, ԱՄՆ), փիլիսոփա, դասախոս աբոլիցիոնիստ, գրող, ֆեմինիստ և սոցիալական բարեփոխիչ։ Ծնվել է Շոտլանդիայում, սակայն հետագայում դարձել է ԱՄՆ-ի քաղաքացի։ Թենեսի նահանգում հիմնադրել է Նաբոշա կոմունան (Nashoba Community), որը ուղղված է եղել ստրուկներին ազատագրմանը նախապատրաստելուն, բայց գոյատևել է ընդամենը 5 տարի։ Նաև հայտնի է իր «Views of Society and Manners in America» աշխատանքով և դասախոսություններով։

Մանկություն
-----------

Ծնվել է Շոտլանդիայում՝ Կամիլա Քեմփլի և հարուստ գործարար և քաղաքական արմատական Ջեյմս Ռայթի ընտանիքում։ Նրա հայրը ճանաչել է Ադամ Սմիթին և նամակագրություն է վարել ֆրանսիական հանրապետականների, այդ թվում՝ Ժիլբերտ Լա Ֆայեթեի հետ։ Ֆրենսիսի ծնողները մահացել են երիտասարդ, սակայն երեք տարեկանում որբացած աղջիկը պատկառելի ժառանգություն է ստացել։ Նրա խնամակալությունն իր վրա է վերցրել մորաքույրը, որը Ֆրենսիսին տարել է Անգլիա։ Այնտեղ աղջիկը ֆրանսիական մատերիալիզմի վրա հիմնված դաստիարակություն է ստացել։

16 տարեկանում վերադարձել է Շոտլանդիա, որտեղ ապրել է իր խորթ հորեղբոր տանը և ձմեռներն անցկացրել է սովորելով, կարդալով և գրելով։ 18 տարեկանում Ռայթը գրել է իր առաջին գիրքը։

Գործունեություն Միացյալ Նահանգներում
------------------------------------

Ֆրենսիսը առաջին անգամ ԱՄՆ է եկել 23 տարեկանում և այնտեղ է անցկացրել 2 տարի։ Նա հանդես է եկել տղամարդկանց և կանանց միջև հավասար իրավունքների օգտին, եղել է ֆեմինիստ։ Ֆրենսիսը քննադատել է կրոնական կազմակերպություններին, ամուսնության ինստիտուտը և կապիտալիզմը։ Նա բացեիբաց հանդես է եկել մատչելի հակաբեղմնավորման և սեռական ազատության օգտին։ Ռոբերտ Օուեն հետ Ռայթը իշխանություններից պահանջել է բացել անվճար դպրոցներ։ Նա հանդես է եկել երկու տարեկանից բարձր բոլոր երեխաների համար անվճար կրթության օգտին։ Ռայթը պայքարել է նաև ստրկության վերացման դեմ։ Ամերիկայում իր գործունեությամբ նա պաշտպանել է ֆրանսիացի փիլիսոփա Շառլ Ֆուրիեի խոսքերն այն մասին, որ «քաղաքակրթության առաջընթացը կախված է կանանց առաջընթացից»։

Ռայթի դիմանկարը, 1835 թվական
Ռայթը եղել է *Free Inquirer* թերթի համահիմնադիրը։ Նա գրել է «Հայացք հասարակության և վարվելաձևի վրա Ամերիկայում» և «Մի քանի օր Աթենքում» (նվիրված փիլիսոփա Էպիկուրին)։ Այդ հրապարակումները նշանակալի դեր են ունեցել Ռայթի կյանքում։ Դրանց շնորհիվ նա շատ ծանոթներ է ձեռք բերել Ամերիկայում և հետագայում կրկին այնտեղ է վերադարձել Շոտլանդիայից՝ դառնալով սոցիալական բարեփոխումների հիմնադիրներից մեկը։ Նրա աշխատանքները թարգմանվել են մի քանի լեզվով և լայն ճանաչում են ձեռք բերել Մեծ Բրիտանիայում և Եվրոպայում։

1824-1825 թվականներին կրկին այցելել է Միացյալ Նահանգներ։ 1825 թվականի աշնանը նա Մեմֆիս քաղաքից ոչ հեռու հիմնադրել է Նաշոբա համայնքը։ Գրեթե միևնույն ժամանակ Ռայթը հրատարակել է իր «Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում ստրկության շարունակական ոչնչացման ծրագիր» աշխատանքը։ Նա հույս ուներ, որ կհամոզի Կոնգրեսին ազատ արձակել ստրուկներին։ Ցույց տալու համար, թե ինչպես կարելի է ազատել ստրուկներին առանց միջոցների կորստի, Ռայթը սկսել է ստեղծել ֆերմերային համայնք, որտեղ ստրուկները կկարողանային գումար աշխատել և գնել իրենց ազատությունը՝ ընդ որում կրթություն ստանալով։ Սակայն համայնքը դժվարությունների է հանդիպել իր գոյության հենց սկզբից։ Այն հիմնադրվել էր աղիքային մոծակների շրջանում (որտեղ, բնականաբար, տարածված է եղել մալարիան), իսկ հողը չէր կարող համայնքին լավ բերքով ապահովել։ Ինչ-որ պահի Ֆրենսիսը ստիպված էր լքել Նաշոբան հիվանդության պատճառով, իսկ նրա բացակայության ժամանակ ժամանակավոր ղեկավարները սկսել են չարաշահել իշխանությունը, ինչը հանգեցրել է հասարակական սկանդալի։ 1828 թվականին Ռայթի՝ կոմունա վերադառնալու պահին Նաշոբան սնանկացած էր արդեն։ Երկու տարի անց Ֆրենսիսը նավ է վարձել, որպեսզի Նաոշաբայի ստրուկներին ուղարկի Հաիթիի Հանրապետություն, որն արդեն ազատ էր և որտեղ նրանք կարող էին ապրել որպես ազատ քաղաքացիներ։

Ռայթի դիրքորոշումը ստրկության վերաբերյալ տարբերվում էր ժամանակի շատ, հատկապես Հարավային Նահանգների դեմոկրատների դիրքորոշումից։ Միևնույն ժամանակ, աշխատողների իրավունքների պաշտպանության նրա ակտիվիզմը նրան հեռացրել է առաջատար աբոլիցիոնիստներից։ 1833-1836 թվականներին նրա դասախոսությունները՝ ստրկության և այլ սոցիալական ինստիտուտների մասին, ուշադրություն են գրավել և արժանացել լայն լսարանների հիացմունքին, ինչը հանգեցրել է, այսպես կոչված, «Ֆաննի Ռայթի միության» ստեղծմանը։

Ֆրենսիս Ռայթի անունը բարեփոխիչներին նվիրված հուշատախտակին

Հիշատակ
-------

Ֆրենսիս Ռայթի անունը նշված է Լոնդոնի Քենսալ Գրին գերեզմանատան «բարեփոխիչների հուշահամալիրում»։

Նաև հուշատախտակ է փակցված տան պատին, որտեղ նա ծնվել է։

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. 1 2 3 4  Encyclopædia Britannica
2. 1 2 3 4  A Historical Dictionary of British Women — 2 — Routledge, 2003. — P. 467. — ISBN 978-1-85743-228-2
3. 1 2  *Blain V. Grundy I. Clements P.* The Feminist Companion to Literature in English: Women Writers from the Middle Ages to the Present — 1990. — P. 1189.
4. ↑
5. ↑
6. ↑  *Ripley, George; Dana, Charles A.* The American Cyclopædia..
7. ↑  «Frances Wright biography».
8. ↑  *Schlereth, Eric R.* Fits of Political Religion: Stalking Infidelity and the Politics of Moral Reform in Antebellum America. — С. 288–323..
9. ↑  Orestes Augustus Brownson. «An Oration on Liberal Studies».
10. ↑  *Zinn, Howard* A Peoples History of the United States. — Harper & Row. — С. 123..
11. ↑  Lansford, Tom; Woods, Thomas E. «Exploring American History: From Colonial Times to 1877».`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
12. ↑  *Parks, E.W.* "Dreamer's Vision: Frances Wright at Nashoba (1825–1830)," // *Tennessee Historical Magazine*.
13. ↑  «"Frances Wright". Encyclopædia Britannica».
14. ↑  *Emerson, O.B.* "Frances Wright and her Nashoba Experiment," // *Tennessee Historical Quarterly 6*.
15. ↑  *Harrison, John* Robert Owen and the Owenites in Britain and America. — С. 140..
16. ↑  *Payne-Gaposchkin, Cecilia* The Nashoba Plan for Removing the Evil of Slavery: Letters of Frances and Camilla Wright // *Harvard Library Bulletin*.
17. ↑  *Lott, Eric* Love and Theft: Blackface Minstrelsy and the American Working Class. // *Oxford University Press*. — С. 129..
18. ↑  «Frances Wright».

Արտաքին հղումներ
----------------

* Frances Wright at britannica.com
* Frances Wright, Woman’s Advocate
* Biography with excerpt from Lectures
* The Germantown Museum. Andy Pouncey: Frances Wright. Արխիվացված 2012-12-07 Wayback Machine

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Find A Grave · WikiTree |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Օքսֆորդի կենսագրական · American Cycl. (1879) · American National Biography · Appletons' (1887—1901) · Dictionary of National Biography · Notable Names Database |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 11983930n · GND: 119118068 · ISNI: 0000000083787080 · LCCN: n50066833 · NTA: 070668159 · NUKAT: n2013122930 · SUDOC: 082984417 · VIAF: 45104728 · WorldCat VIAF: 45104728 |

 |

 |