|  |
| --- |
| **Էբոլա** |
| ԷբոլաԷբոլա |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | *Orthornavirae* |
| **Տիպ/Բաժին** | *Negarnaviricota* |
| **Ենթատիպ** | *Haploviricotina* |
| **Դաս** | *Monjiviricetes* |
| **Կարգ** | *Mononegavirales* |
| **Ընտանիք** | *Filoviridae* |
| **Ցեղ** | **Ebolavirus** |
| **Տեսակ** | **Էբոլա** *(O. zairense)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Orthoebolavirus zairense*** |

**Վիրուս Էբոլա** կամ պարզապես **Էբոլա**, Ebolavirus ցեղի ընդհանուր անվանումն է, որը պատկանում է ֆիլովիրուսների ընտանիքին և բարձրագույն պրիմատների մոտ առաջացնում է Էբոլայի հեմոռագիկ տենդ հիվանդությունը։ 

Էբոլայի ձևաբանական հատկանիշները նման են մարբուրգյան վիրուսին, որը նույնպես պատկանում է ֆիլովիրուսների ընտանիքին և առաջացնում է նման հիվանդություն։ 1976 թվականին նկարագրվելուց ի վեր էբոլա վիրուսը պատճառ է դարձել մի քանի հայտնի խոշոր համաճարակների։ Վիրուսը առանձնացվել է Զաիրի Էբոլա գետի տարածքում որից էլ վիրուսը ստացել էր իր անվանումը։ Հիվանդության մահացության աստիճանը վիրուսի առկայության պատճառով չափազանց բարձր է, որոշ բռնկումների ժամանակ այն հասել է 90%-ի։

Էթիոլոգիա
---------

Ըստ իր մորֆոլոգիական հատկությունների վիրուսը շատ նման է մարբուրգյան վիրուսին (Marburgvirus), բայց տարբերվում է վերջինից հակագեննային (antigenically) հարաբերակցությամբ։ Այդ երկու վիրուսներն էլ պատկանում են ֆիլովիրուսների ընտանիքին (Filoviridae)։ Էբոլա վիրուսը բաժանված է հինգ տեսակի՝ Zaire ebolavirus, Sudan ebolavirus, Reston ebolavirus, Tai Forest ebolavirus և Bundibugyo ebolavirus։ Սակայն մարդը վարագվում է միայն այս 4 տեսակի վիրուսներից։ Reston ebolavirus –ի ախտահարման / վարակման ժամանակ, բնորոշ է առանց սիմպտոմների ախտանիշներ։ Ենթադրվում է, որ վիրուսի բնական ռեզերվուարները գտնվում են հասարակածային անտառներում։ 

**Ֆիլովիրուսների ֆիլոգենետիկ ծառ**

Տեսակներ
--------

Ebolavirus-ի դասը բաժանված է հինգ տեսակի՝

### *Zaire ebolavirus*

Zaire ebolavirus (EBOV) տեսակը առաջին անգամ արձանագրվել է Զաիրի էբոլա գետի տարածքում (այժմ Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն), ինչի համար և ստացել է իր անունը։ Զաիրյան էբոլավիրուսը համարվում է դասի տիպիկ и вызвал наибольшее количество вспышек заболевания տեսակ, և առաջացրել է ամենամեծ թվով հիվանդության բռնկումներ։ Ունի մահացության ամենաբարձր տոկոսը, հասնելով 90%։ Մահացության միջին գործակիցը մոտ 83% է։ 1976 թվականի համաճարակի ընթացքում մահացությունը հասնում էր 88%, իսկ 1994 թվականին՝ 60, 1995 թվականին՝ 81%, 1996 թվականին՝ 73%, 2001-2002 թվականներին 80%, 2003 թվականին՝ 90%։ 
Առաջին բռնկումը գրանցվել է օգոստոսի 26-ին, 1976 թվականին փոքրիկ Յամբուկու քաղաքում։ Առաջին հիվանդ էր դարձել 44 - ամյա դպրոցի ուսուցիչ։ Ախտանշանները նման են մալարիայի ախտանիշներին։ Ենթադրվում է, որ վիրուսի նախնական տարածմամը նպաստել էր կրկնակի օգտագործման ներարկման ասեղներ առանց մանրէազերծմանը։ 

**Էբոլայի տարածվածությունը**
### *Sudan ebolavirus*

Sudan ebolavirus (SUDV) տեսակը արձանագրվել է Զաիրյան էբոլավիրուսի հետ գրեթե միաժամանակ։ 
Ենթադրվում է, որ առաջին բռնկումը տեղի է ունեցել գործարանի աշխատողների շրջանում, Սուդանի փոքր Նզարա քաղաքում։ Վիրուսակիրը չի հայտնաբերվել, չնայած այն հանգամանքին, որ բռնկումից անմիջապես հետո գիտնականները փորձարկել էին վիրուսի առկայությունը տարբեր կենդանիների և միջատների մոտ, որոնք ապրում էին այս քաղաքի հարևանությամբ։ Վերջին բռնկումը արձանագրվել է 2012 թվականի նոյեմբերին – 2013 թվականի հունվարին Ուգանդայում։ Միջին մահացությանը եղել է 54% 1976 թվականին։ 68% 1979 թվականին և 53% 2000 և 2001 թվականներին։ 
Օգոստոսին 2014 թվականին վիրուսի բռնկումը Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետությունում խլել է 31 մարդու կյանք։

### *Reston ebolavirus*

Reston ebolavirus (RESTV) տեսակը դասակարգվում է, որպես Էբոլա վիրուսի տեսակ։ Ի տարբերություն մյուս Էբոլայի տեսակների, այս տեսակը ասիական ծագում ունի. իր ծննդավայրը և սկզբնակետը համարվում է Ֆիլիպիններ։ Վիրուսը հայտնաբերվել է հեմոռագիկ տենդի բռնկման ժամանակ կապիկների (SHFV) մոտ 1989 թվականին։ Հաստատվել է, որ վիրուսի աղբյուրն էին հանդիսացել Macaca fascicularis տեսակի կապիկները, որոնք տեղափոխված էին եղել Ֆիլիպիններից դեպի Ռեստոն, Վիրջինիա, ԱՄՆ-ի գիտահետազոտական լաբորատորիաներից մեկը։ Դրանից հետո բռնկումները արձանագրվում էին Ֆիլիպիններում, Իտալիայում և Միացյալ Նահանգներում։ Ռեստոնյան էբոլավիրուսը չի համարվում պաթոգենիկ մարդու համար, բայց լուրջ վտանգավոր է կապիկների և խոզերի համար։

### *Tai Forest ebolavirus*

Tai Forest ebolavirus վիրուսը (TAFV, նախկինում Cоte d’Ivoire ebolavirus, CIEBOV) առաջին անգամ հայտնաբերվել էր շիմպանզեների մոտ Աֆրիկայում, Կոտ դ'Իվուարի, Թայ անտառում։ Նոյեմբեր 1, 1994 թվականին հայտնաբերել էր երկու շիմպանզեների անշունչ մարմինները։ Դիահերձման ժամանակ բացահայտել է արյան ներկայությունը որոշ օրգանների խոռոչների մեջ։ Շիմպանզեների հյուսվածքների փորձաքննությունը տվել նույն արդյունքներ, ինչը որ 1976 թվականին Զաիրի և Սուդանի էբոլա վիրուսով վարագված մարդկանց մոտ։ Ավելի ուշ, 1994 թվականին, հայտնաբերվել էր այլ շիմպանզեների մարմինները, որոնց մոտ հայտնաբերվել էր էբոլա վիրուսի նույն ենթատեսակը։ Գիտնականներից մեկը, ով իրականացնում էր մահացած կապիկների դիահերձումը, հիվանդացել էր էբոլայի տենդով։ Հիվանդության ախտանշանները ի հայտ էին եկել մի շաբաթ անց մահացած կապիկների դիահերձումից հետո։ Անմիջապես հետո, հիվանդը տեղափոխվել էր Շվեյցարիա բուժման նպատակով, վեց շաբաթ անց վարակումից հետո հիվանդը լիովին ապաքինվել էր։

### *Bundibugyo ebolavirus*

Նոյեմբեր 24, 2007 թվականին Ուգանդայի առողջություն նախարարությունը հայտարարել էր էբոլայի բռնկումը Բունդիբուգիոյում (Bundibugyo)։ Վիրուսի մեկուսացումից և նրա անալիզից հետո ԱՄՆ-ում, Առողջապահության Համաշխարհային Կազմակերպությունը հաստատել էր նոր Էբոլա վիրուսի տեսակի առկայությանը - Bundibugyo ebolavirus (BDBV)։ Փետրվարի 20-ի 2008 թվականին, Ուգանդայի առողջապահության նախարարությունը պաշտոնապես հայտարարել էր Բունդիբուգիոյում համաճարակի ավարտի մասին։ 
Ընդհանուր առմամբ, եղել են 149 արձանագրված վարակման դեպքեր այս նոր Էբոլա տեսակից, 37ը՝ ճակատագրական։ Վերջին բռնկումը եղել էր 2012 թ. Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետությունում, մահացությունը կազմել էր 36%։

| Ամսաթիվ | Առաջացման տեղանկ | Դեպքեր/մահեր (մահացության տոկոս) |
| --- | --- | --- |
| 1994։ դեկտեմբեր-փետրվար | Գաբոն Գաբոն | 49/29 (59 %) |
|
| 1996։ հունվար-ապրիլ | Գաբոն Գաբոն | 93/68 (73 %) |
| 2001/2002։ հոկտեմբեր/նոյեմբեր | Գաբոն Գաբոն և Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն | 122/96 (79 %) |
| 2002/2003։ դեկտեմբեր/ապրիլ | Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն, | 143/128 (90 %) |
| 2003։ նոյեմբեր/դեկտեմբեր | Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն | 35/29 (83 %) |
| 2007։ ապրիլ-հոկտեմբեր | Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն | 264/187 (71 %) |
| 2012։ հուլիս-հոկտեմբեր | Ուգանդա Ուգանդա | 24/17 (71 %) |
| 2012։ սեպտեմբեր-նոյեմբեր | Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն | 62/34 (55 %) |
| 2014 | Գվինեա Գվինեա, Լիբերիա Լիբերիա և Սիերա Լեոնե Սիերա Լեոնե | 2127/1145 (54 %) |
| 2014։ 4 օգոստոսի | Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ | 2/01 |
| 2014։ 6 օգոստոսի | Լիբերիա Լիբերիա | 6/2 (Չհաշված վերադարձողների) |
| 2014։ 6 օգոստոսի | Նիգերիա Նիգերիա | 8/2 |
| 2014։ 7 օգոստոսի | Իսպանիա Իսպանիա | 1/1 |
| 2014։ 5 հոկտեմբերի | Իսպանիա Իսպանիա, | 1/0 |

Էբոլայի հեմոռագիկ տենդ
----------------------

### Ախտանշանները

Էբոլա տենդի ժամանակ բնորոշ է հանկարծակի մարմնի ջերմություն, արտահայտված ծանր թուլություն, մկանային ցավ, գլխացավ և կոկորդի ցավ։ Հաճախակի ուղեկցվում է փսխումով, փորլուծությամբ, ցանով, երիկամների և լյարդի գործառույթների խախտմամբ, իսկ որոշ դեպքերում, ներքին և արտաքին արյունահոսությամբ։ Լաբորատոր հետազոտությունները ցույց էին տվել արյան սպիտակ բջիջների և թրոմբոցիտների ցածր մակարդակը, իրենց հետ մեկտեղ ավելացրած էր լյարդի էնզիմների պարունակությունը։

### Ինֆեկցիայի փոխանցումը

Էբոլա վիրուսը փոխանցվում է անմիջական շփման միջոցով վարակակիր անձի արյան, արտադրությունների, օրգանների և այլ մարմնի հեղուկների հետ։ Հուղարկավորության ժամանակ, որտեղ սգավորները ունենում են անմիջական շփում հանգուցյալի մարմնին, կարող են խաղալ էական դեր էբոլա վիրուսի փոխանցման մեջ։ Կարևոր դեր են խաղում վարակի տարածման մեջ կրծողները, հենց նրանց պոպուլյացիաներում է շրջանառվում վիրուսը, միայն երբեմն է փոխանցվում մարդուն զոոնոզի արդյունքում։ Վիրուսի բարձր մահացությունը թույլ չի տալիս վարակին ստանալ համաճարակի հատկանիշներ։ Կոտ դ 'Իվուարում, Կոնգոյի Հանրապետություն և Գաբոնում փաստագրված էին մարդկանց Էբոլա վիրուսով վարակման դեպքեր։ Վարակը փոխանցվել էր մարդուն վարակված շիմպանզեների, գորիլաների և անտառային այծքաղների հետ, թե կենդանի, թե սատկած, շփման արդյունքում։ Ստացվել է նաև զեկույցներ Restonskogo ebolavirusa փոխանցման վերաբերյալ մարդուն Macaca fascicularis (макака-крабоед) տեսակի կապիկների միջոցով։ Առողջապահության ոլորտի աշխատակիցները հաճախ են վարակվում էբոլա վիրուսով հիվանդների հետ շփման ընթացքում, առանց համապատասխան միջոցներ կիրառելով վիրուսի փոխանցման դեմ և 
համապատասխան խնամքի բացակայությամբ։

Ինկուբացիոն շրջանը տևում է 2 - ից մինչև 21 օր։

### Թերապիա և պատվաստանյութեր

Ծանր դեպքերում պահանջում է ինտենսիվ խնամք, քանի որ հիվանդները հաճախ տառապում են ջրազրկումից և կարիք են ունենում ներերակային ներարկումների կամ պերորալ ռեհիդրատացիայի, էլեկտրոլիտներ պարունակող լուծույթների օգնությամբ։

Էբոլա հեմոռագիկ տենդի հատուկ բուժումը կամ նրա դեմ վակցինա դեռևս գոյություն չունի։ Ոչ մի մեծ դեղագործական ընկերություն չի կատարել ներդրվումներ Էբոլա վիրուսի դեմ պատբաստանյութ ստեղծելու համար, քանի որ նման պատվաստանյութը պոտենցիալ ունի շատ սահմանափակ շուկա և չի խոստանում մեծ շահույթ։ Պատվաստանյութը մշակող հետազոտությունները ֆինանսավորվում էին հիմնականում Միացյալ Նահանգների, Պաշտպանության նախարարության և Առողջապահության Ազգային ինստիտուտների կողմից։ Նրանք վախենում էին, որ վիրուսը կարող է օգտագործվել որպես կենսաբանական զենք։ Շնորհիվ նրանց ֆինանսավորմանը ստեղծվել էր պատվաստանյութի մի քանի նախատիպեր, որոնք հաջողությամբ փորձարկվել էին կենդանիների վրա։ Երկու ընկերությունները՝ Sarepta և Tekmira, արդեն սկսել էին փորձարկել պատվաստանյութի նախատիպերը մարդկանց վրա։

2012, Ջին Օլինգեր (Gene Olinger)՝ ԱՄՆ-ի բանակի վարակիչ հիվանդությունների ինստիտուտի վարակագետը (USAMRIID), հաղորդել էր, որ եթե ֆինանսավորումը կատարվի նույն այս տեմպերով, ապա պատվաստանյութը կարող է ստեղծվել 5-7 տարվա ընթացքում։ Սակայն, 2012 թվականի օգոստոսին, ԱՄՆ-ի Պաշտպանության նախարարությունը հայտարարել էր, որ դադարեցնում է հետագա պատվաստանյութի մշակման ֆինանսավորումը, «ֆինանսական դժվարությունների» պատճառով։ Վերջնական որոշումը այդ ուսումնասիրությունների ֆինանսավորումը երկարաձգելը կամ ամբողջական դադարեցնելը պետք է կատարվեր 2012 թ։ Գիտնականները, որոնք ստեղծում էին պատվաստանյութը, հայտնել էին BBC-ին, որ եթե ձախողվի ԱՄՆ-ի Պաշտպանության նախարարության կողմից Էբոլա վիրուսի դեմ վակցինայի ստեղծման համար ֆինանսավորումը, ապա այն կարող է երբեք էլ չ ստեղծվել։
Փորձագետները հայտարարում են, որ այս պահին Էբոլա հիվանդության տարածման իրավիճակը Աֆրիկայի մասերում աղետալի է։

Համաճարակաբանություն
--------------------

* Էբոլայի բռնկումը Կոնգոյում, 2007
* Էբոլա վիրուսը սպանել է արդեն իսկ հինգ հազար գորիլաններ, BBC News, 2006
* Էբոլա վիրուսի բռնկման պատմությունը, ԱՆՄ-ի հիվանդությունների կանխարգելման կենտրոնը
* Վիրուսային ինֆեկցիաների կենտրոն Աքրիկայում, ԱՆՄ-ի հիվանդությունների կանխարգելման կենտրոնը, 1998
* Ֆիլովիրուսներին նվիրված սիմպոզիում, 2008

Ծանոթագրություններ
------------------


1. ↑  Эбола геморрагическая лихорадка // Большая медицинская энциклопедия / Б. В. Петровский. — Советская энциклопедия, 1986. — Т. 27 том. — С. 531.
2. ↑  Большой энциклопедический словарь медицинских терминов / Э. Г. Улумбеков. — ГЭОТАР-Медиа, 2013. — С. 335. — 2242 с. — ISBN 5970420107, 9785970420102
3. ↑  "Что такое лихорадка Эбола и почему ее эпидемии опасаются во всем мире?". Эхо Москвы. Արխիվացված է the original 2014 թ․ սեպտեմբերի 7-ին. Retrieved 2014 թ․ օգոստոսի 18–ին. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
4. ↑  "Ebola Cases and Outbreaks - CDC Special Pathogens Branch". Centers for Disease Control and Prevention. Արխիվացված է the original 2012 թ․ մարտի 12-ին. Retrieved 2007 թ․ դեկտեմբերի 8–ին. `{{cite web}}`: Cite has empty unknown parameter: `|coauthors=` (help); Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
5. ↑  "Болезнь, вызванная вирусом Эбола". Всемирная организация здравоохранения. Արխիվացված է the original 2014 թ․ օգոստոսի 8-ին. Retrieved 2014 թ․ օգոստոսի 8–ին. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
6. 1 2  "ICTV Master Species List 2013 v2". ICTV. Արխիվացված է the original 2014 թ․ հոկտեմբերի 14-ին. Retrieved 2014 թ․ օգոստոսի 6–ին. `{{cite web}}`: Cite has empty unknown parameter: `|dead-url=` (help)
7. 1 2 3 4 5  "Chronology of Ebola Hemorrhagic Fever Outbreaks". Արխիվացված է the original 2014 թ․ օգոստոսի 9-ին. Retrieved 2014 թ․ օգոստոսի 9–ին. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
8. ↑  "Unintended consequences". The Economist. 06.09.2014.
9. ↑  *Mary Elizabeth G. Miranda and Noel Lee J. Miranda.* *Reston ebolavirus* in Humans and Animals in the Philippines: A Review // *J Infect Dis.*. — 2011. — Т. 204. — № 3. — С. 757-760. — doi:10.1093/infdis/jir296
10. ↑
11. ↑  .
12. ↑  «Una sanitaria gallega, contagiada de ébola en España» *Faro de Vigo*. Consultado el 6 de octubre del 2014.
13. ↑  "Ebola virus disease Fact sheet N°103". *World Health Organization*. 2014 թ․ մարտի 1. Retrieved 2014 թ․ ապրիլի 12.
14. 1 2 3 4  McGrath, Matt (2012 թ․ օգոստոսի 15). "Commercial ebola vaccine 'unlikely' say researchers". *BBC* (in անգլերեն). Retrieved 2012 թ․ օգոստոսի 18–ին.

Աղբյուրներ
----------

* ICTV Files and Discussions — Discussion forum and file distribution for the International Committee on Taxonomy of Viruses Archived 2011-10-07 at the Wayback Machine.
* Genomic data on Ebola virus isolates and other members of the *Filoviridae* family
* ViralZone: Ebola-like viruses – Virological repository from the Swiss Institute of Bioinformatics
* U.C. Santa Cruz Ebola genome browser
* The Ebola Virus Archived 2014-11-01 at the Wayback Machine. 3D model of the Ebola virus, prepared by Visual Science, Moscow.
* ICTV Files and Discussions — Discussion forum and file distribution for the International Committee on Taxonomy of Viruses Archived 2011-10-07 at the Wayback Machine.
* FILOVIR — scientific resources for research on filoviruses Archived 2020-07-30 at the Wayback Machine.
* "*Zaire ebolavirus*". *NCBI Taxonomy Browser*. 186538.
* "*Ebola virus sp.*". *NCBI Taxonomy Browser*. 205488.