**Վարվառա Դմիտրիևնա Բուբնովա** (ռուս.՝ Варва́ра Дми́триевна Бу́бнова, մայիսի 17, 1886(1886-05-17), Սանկտ Պետերբուրգ, Ռուսական կայսրություն - մարտի 28, 1983(1983-03-28), Լենինգրադ, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), ռուս նկարչուհի, մանկավարժ և արվեստաբան։

Կենսագրություն
--------------

Վարվառա Բուբնովան ծնվել է 1886 թվականի մայիսի 4-ին (16) Սանկտ Պետերբուրգում, ազնվականի ընտանիքում։ Հայրը` բանկային ծառայող Դմիտրի Կապիտոնովիչը, կոլեգիալ խորհրդականի կոչում ուներ։ Մայրը` Աննա Նիկոլաևնան, ծննդյամբ` Վուլֆ, հրաշալի ձայն ուներ և երաժշտական շնորհով օժտված անձնավորություն էր։ Մանկության և պատանեկության տարիներին նա հաճախ էր այցելում մայրական կողմի պապի` Ն. Ի. Վուլֆի դաստակերտ, որը գտնվում էր Ստարիցկի գավառի Բերնովո գյուղում, այդ դաստակերտ իր ընկերներին Վուլֆերին ինչ որ ժամանակ այցելել է նաև Ալեքսանդր Պուշկինը։

Վարվառա Բուբնովան սովորել է Գեղարվեստի խթանման ընկերության նկարչական դպրոցում, 1907-1914 թվականներին Կայսերական արվեստի ակադեմիայում Նիկոլայ Դուբովսկոյի մոտ, որն ավարտելուց հետո ստացել է գեղանկարչի կոչում` «Ուշ աշուն» (ըստ այլ աղբյուրների՝ «Բեռնովսկի պուրակի ծառուղի») նկարի համար։ 1910 թվականին Սերգեյ Շչուկինի և Իվան Մորոզովի ֆրանսիական նոր նկարների հավաքածուների ծանոթությունների և 1911 թվականին Իտալիա կատարած ճանապարհորդության տպավորությունների ներքո 1912 թվականին Բուբնովը ընդունվել է նկարիչների միավորման «Երիտասարդական միություն»։ Դա այդ ժամանակաշրջանի ամենաարմատական ստեղծագործական միավորումներից մեկն էր, որի հետ կապված էին Պավել Ֆիլոնովը, Միխայիլ Լարիոնովը, Նատալյա Գոնչարովան, Կազիմիր Մալևիչը, Վլադիմիր Տատլինը և ուրիշներ։ Վարվառա Բուբնովան եղել է այս ընկերության ակտիվ կազմակերպիչներից և համագործակցել է համանուն ամսագրի հետ։ Նա (Դ. Վարվառով կեղծանվամբ) մասնակցել է «Երիտասարդական միության», «Ագուռի զինվոր» և «Էշի պոչ» միավորումների հետ համատեղ կազմակերպված ցուցահանդեսներին։ Նրա հետ միասին ցուցահանդեսներին մասնակցել են Վլադիմիր Մայակովսկին, Դեյվիդ Բուրլյուկը, Միխայիլ Լարիոնովը, Նատալյա Գոնչարովան, Կազիմիր Մալևիչը և շատ ուրիշներ։

1913 թվականին Վոլդեմար Մատվեյսի հետ միասին շրջագայել է Արևմտյան Եվրոպայի ազգագրական թանգարաններում՝ նյութեր հավաքելու և աֆրիկյան քանդակները լուսանկարելու համար։ 1914 թվականին Վ. Մատվեիսի հանկարծամահ լինելուց հետո տպագրության է պատրաստել նրա «Նեգրերի արվեստը» (1919) գիրքը։ 1915 թվականին ավարտել է Պետերբուրգի հնագիտական ինստիտուտի դասընթացները՝ ստանալով «Հնագիտական ինստիտուտի իսկական անդամ» կոչում։

Բուբնովան Մոսկվա է ժամանել 1915 թվականի հուլիսին` նպատակ ունենալով այցելել Պետական պատմական թանգարանի (ՊՊԹ) ձեռագրերի բաժին, որտեղ նրան բերել է հին ռուսական մանրանկարչության հանդեպ հետաքրքրությունը։ 1917 թվականի մայիսին նա աշխատել է որպես Պետական պատմական թանգարանի Հնագույն ձեռագրերի բաժանմունքի հետազոտող, որն այդ ժամանակ ղեկավարել է Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամ Վյաչեսլավ Շչեպկինը, իսկ 1920 թվականին՝ նրա մահից հետո, ակադեմիկոս Միխայիլ Սպերանսկին։ Պահպանվել է մի զվարճալի կոլաժ, որտեղ նա պատկերել է իրեն, իր գործընկերներին և այդ տարիներին Պետական պատմական թանգարանում աշխատելու առօրյա հոգսերը։ Ավելի ուշ, նկարագրելով իր կյանքի այդ շրջանը նա գրել է «... Ես անմիջապես կարծես խեղդվեցի գույների և պատկերների ծովում ... Իմ կյանքի հիմնական նպատակը ես սկսեցի դիտարկել հինավուրց ռուսական մանրանկարչության վրա աշխատելը...»: 1918 թվականին նա կազմակերպել է Հին ռուսական մանրանկարչության առաջին ցուցահանդեսը։ Մինչև Ճապոնիա մեկնելը՝ 1922 թվականը, աշխատել է Պետական պատմական թանգարանի ձեռագրերի բաժանմունքում։ Եղել է Գեղարվեստական մշակույթի ինստիտուտի անդամ Վասիլի Կանդինսկու, Ռոբերտ Ֆալկի, Լյուբով Պոպովայի, Վարվառա Ստեպանովայի, Ալեքսանդր Ռոդչենկոյի հետ միասին։

1922 թվականին կրտսեր քրոջ՝ Աննա Բուբնովա-Օնոյի կանչով նա մոր հետ մեկնել է Ճապոնիա։ 1927 թվականին ամուսնացել է ռուս էմիգրանտ Վ. Գոլովշչիկովի հետ (1897-1947)։ 1930-ականների կեսերին նրան զրկել են խորհրդային քաղաքացիությունից՝ «ժողովրդի թշնամու հետ կապեր հաստատելու համար» (Խորհրդային դեսպանատան հանձնարարությամբ նա նշանավոր խորհրդային գործչին (ազգանունն անհայտ է) ծանոթացրել է ճապոնական տեսարժան վայրերին և ԽՍՀՄ վերադառնալուն պես ձերբակալվել)։ 1924 թվականից Վասեդայի համալսարանում դասավանդել է ռուսաց լեզու և գրականություն (մինչև 1937 թվականի ձերբակալությունը), Տոկիոյի օտար լեզուների ինստիտուտում (ըստ ճապոնական տվյալների մինչև 1945 թվական) և Տոկիոյի Ճապոնիա-ԽՍՀՄ ընկերությանը կից ինստիտուտում։ 1946 թվականին, երբ Վասեդայի համալսարանում վերաբացվել է ռուսական գրականության ամբիոնը, Բուբնովան վերադարձել է դասավանդելու այդ ուսումնական հաստատությունում։ 1955 թվականին Հոկկայդոյի համալսարանում ղեկավարել է ամառային սեմինարը, 1956 թվականին Տոկիոյի ռուսաց լեզվի ինստիտուտում ստացել է ռուսաց լեզվից և ռուս գրականության դասախոսի պաշտոն։ Վարվառա Դմիտրիևնայի ջանքերի շնորհիվ Ճապոնիայում մեծացել են ռուսների մի քանի սերունդ։ Ըստ ճապոնական «Ցուսիո Սիմբուն» թերթի, «եթե նա չլիներ, Ճապոնիայում ռուսական գրականության թարգմանություններն այսքան բարձր մակարդակի չէին հասնի»։ Հետագայում, ճապոնա-ռուսական մշակութային կապերի զարգացման գործում ունեցած ավանդի և Ճապոնիայում ռուսաց լեզվի և գրականության ուսումնասիրության մեջ ունեցած ծառայությունների համար պարգևատրվել է «Թանկարժեք թագ» չորրորդ աստիճանի շքանշանով։

Բուբնովան մասնակցել է 1920-ականների ճապոնական ավանգարդի ցուցահանդեսներին, 1922 թվականի հոկտեմբերին նա «Սիսո» («Միտք») ամսագրում հրապարակել է «Ժամանակակից ռուսական արվեստի ուղղությունների մասին» հոդվածը (հիմնականում կոնստրուկտիվիզմի մասին), եղել է ճապոնացի նկարիչների «Նիկայ», «Սանկա», «ՄԱՎՈ» կազմակերպությունների անդամ։ Հետագայում նա շատ է գրել ռուսական արվեստի մասին, մասնավորապես, «Համաշխարհային արվեստ» բազմատիրաժ հրատարակչությունում։ 1923 թվականին, ընդունվելով Տոկիոյի գեղարվեստա-արդյունաբերական ուսումնարան, Բուբնովան այնտեղ ուսումնասիրել է վիմագրության տեխնիկան և մշակել ցինկի վրա ավտովիմագրության իր նոր մեթոդը։ Նրա գործունեությունը զգալի ազդեցություն է ունեցել Ճապոնիայում վիմագրության զարգացման գործում՝ ստեղծելով տեխնոլոգիական նոր հնարավորություններ, որոնք, մասնավորապես լայն կիրառություն են գտել պաստառների պատրաստման բնագավառում։ Ճապոնիայում բնակվելու տարիներին Բուբնովան ստեղծել է «Թարգմանիչ Հ. Նիկամուրայի դիմանկարը» (1927), «Ճապոնացին կիմոնոյով» (1939), «Պատերազմի հետքերը» (1949), «Քրիզանտեմներ» (1943, Ռուսաստանի պետական թանգարան) կտավները։ Ժառանգելով «արծաթե դարաշրջանի» ռուսական ավանգարդի էքսպրեսիոնիստական և «նեո-պրիմիտիվիստական» թևի սկզբունքները, պարզվել է, որ Բուբնովան զարմանալիորեն զգայուն է արևելյան գեղագիտության և, առավելապես, ճապոնական գծանկարչության ազդեցության նկատմամբ։ Բուբնովան նկարազարդել է նաև ռուս գրողների գրքերը ճապոնական հրատարակչությունների համար։

Ճապոնիայում հաջողությամբ անցկացվել են Վարվառա Դմիտրիևնայի վեց անհատական ցուցահանդեսներ (երկուսը՝ 1932 թվականին, մեկական` 1938 թվականին, 1948 թվականին, 1954 թվականին, 1958 թվականին)։

1936 թվականին, այսպես կոչված, «Երիտասարդ սպաների խռովությունից» հետո, Բուբնովան և նրա ամուսինը հայտարարվել են անցանկալի օտարերկրացիներ, և նրանք գտնվել են ոստիկանության խիստ հսկողության ներքո։ Այդ տարիներին Վասեդայի համալսարանի ռուսական մասնաճյուղը փակվել է և հետագայում Բուբնովան ստիպված է եղել լքել Տոկիոյի օտար լեզուների ինստիտուտը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտին նրանց վտարել են Տոկիոյից դեպի լեռնային Կարուիձավա շրջան։ Ռմբակոծության արդյունքում ավերվել է Տոկիոյում գտնվող նրանց տունը և բոլոր իրերը, այդ թվում` գրադարանը և վիմագրերը։ Հետպատերազմյան շրջանում Բուբնովան կրկին դասավանդել և աշխատել է որպես նկարիչ՝ մեծ էներգիա հաղորդելով Ռուսական ակումբին։

1958 թվականին Վարվառա Դմիտրիևնան վերադարձել է ԽՍՀՄ և բնակություն հաստատել Սուխումիում, որտեղ ապրում էր նրա ավագ քույրը։ ԽՍՀՄ-ում Բուբնովան հավատարիմ է մնացել նորարարական իդեալներին, անկախության ոգուն` հավատարիմ մնալով Արևելքի և Արևմուտքի մշակույթի լավագույն նվաճումներին։ Նա մասնակցել է Աբխազիայի նկարիչների միության բոլոր ցուցահանդեսներին, եղել է ԽՍՀՄ և Աբխազիայի նկարիչների միության անդամ։ Նրա վերջին տարիների աշխատանքներից են «Ծովի ափին» (1959-1960), «Տունը լեռան տակ» (1964)։

Բուբնովայի ստեղծագործական ժառանգությունը գնահատվում է հաստոցային գծանկարչության մի քանի հազար գործ («Ծեր գյուղացին», 1929, «Օվկիանոսում, ձկան ետևից», 1947, «Եկեղեցու մուտքի մոտ», 1950, աշխատել է նաև խառը տեխնիկայով («Սուխումի « Կամելիաներ», 1967, «Ելենա Լոզովայի դիմանկարը», 1978)։ Նկարազարդումներ է արել Ալեքսանդր Պուշկինի, Նիկոլայ Գոգոլի, Անտոն Չեխովի, Կ. Պաուստովսկու աշխատանքների համար, գրել է մի շարք հոդվածներ արվեստի տեսության վերաբերյալ։

ԽՍՀՄ-ում նկարչի անհատական ցուցահանդեսները տեղի են ունեցել` 1958 թվականին Սուխումիում, 1960 թվականին՝ Թբիլիսիում, 1961 թվականին՝ Մոսկվայում, Խարկովում, 1962 թվականին՝ Լենինգրադում։ Ընդհանուր առմամբ, Բուբնովայի կենդանության օրոք 18 ցուցահանդես է անցկացվել Ռուսաստանում և ԽՍՀՄ-ում։ 1964 թվականին նրան շնորհվել է Վրացական ԽՍՀ վաստակավոր նկարչի կոչում։ Վարվառա Բուբնովայի աշխատանքները ձեռք են բերել խորհրդային թանգարանները, այդ թվում Պուշկինի անվան գեղարվեստի պետական թանգարանը, Պետական Տրետյակովյան պատկերասրահը և Ռուսական պետական թանգարանը։

1959-1979 թվականներին Բուբնովան ապրել և աշխատել է Սուխումիում։ Այնտեղ նրա ուսանողներն են եղել Վսևոլոդ Վորոնովը (1945-2003) և Ալեքսանդր Լոզովոյը (1949)։ 1979 թվականին Սուխումիում կրտսեր քրոջ` Աննայի մահից հետո, Վարվառա Բուբնովան տեղափոխվել է Լենինգրադ և այնտեղ մնացել մինչ կյանքի վերջը։ 1981 թվականին Լենինգրադում անցկացվել է նրա 90-ամյակին նվիրված հոբելյանական ցուցահանդես։

Վարվառա Բուբնովան մահացել է 1983 թվականի մարտի 28-ին, Լենինգրադում, թաղված է Աբխազիայի Սուխումի քաղաքում։

2008 թվականի ամռանը այդ ժամանակվա ճապոնական ուղղափառ եկեղեցու (ՃՈՒԵ) եպիսկոպոս Սենդայկին (այժմ՝ արքեպիսկոպոս) Սերաֆիմը Սուրբ Նիկոլայ եկեղեցու պահեստը դասավորելիս հայտնաբերել է Վարվառա Բուբնովայի նկարած «Բոլորի վշտացյալների ուրախությունը» սրբապատկերը։ Այս որոնումները պայմանավորված էին նրանով, որ Միչիտակա Սուզուկին (Սրբապատկերների նկարչության հետազոտող) 1925 թվականի սեպտեմբերին «Ուղղափառ ժամանակ» (正 教 時報 に) հրատարակությունում գտավ հաղորդագրություն այն մասին, որ Վարվարա Բուբնովան սրբապատկերը նվիրել է Սուրբ Նիկոլայ եկեղեցուն և այն կորել է Կանտոի Մեծ երկրաշարժի հետևանքով տեղի ունեցած հրդեհի և ավերածությունների ժամանակ։ Ըստ Միչիտակա Սուզուկիի, գուցե այս սրբապատկերը սրբապատկերների ամենահազվագյուտ օրինակն է, որը պատրաստել է ռուս ավանգարդիստ նկարիչը։ 2016 թվականի դրությամբ այս խորհրդանշական աշխատանքը գտնվում է Սենդայան և Արևելա, ճապոնական թեմի եպիսկոպոսական սրահում։

2011 թվականին՝ Վարվառա Բուբնովայի ծննդյան 125-ամյակի կապակցությամբ, Տրետյակովյան պատկերասրահում տեղի է ունեցել նկարչի աշխատանքների ցուցահանդեսը։ Ընդհանուր առմամբ, Տրետյակովյան պատկերասրահի հավաքածուն ներառում է նրա ավելի քան 30 գծանկարչական աշխատանք։

2019 թվականի սեպտեմբերին Մարինա Ցվետաևայի տուն-թանգարանում տեղի է ունեցել «Վարվառա Բուբնովա. Ռուսական ավանգարդ և ճապոնական ավանդույթներ» նկարչի աշխատանքների ցուցահանդեսը, որտեղ ներկայացվել են Ճապոնիայում 1920-ականներից մինչև 1960-ականները վտարանդիության շրջանում ստեղծված աշխատանքները։

### Ընտանիք

* Հայրը` Դմիտրի Կապիտոնովիչ Բուբնովը (? -1914), կոլեգիալ խորհրդատու էր, բանկային ծառայող, ըստ Վերա Դմիտրիևնայի. «...Նա փիլիսոփա և երազող էր, բյուրոկրատական կարիերայով չէր հետաքրքրվում ... Բարեբախտաբար, պապը իր միակ որդուն դարձրեց իր հարստության ժառանգը։ Դա յուրահատուկ «Բալենու այգի» էր, հավանաբար նա ինքն էլ չնկատեց, թե ինչպես են իր պարտքերը գերազանցում հոր մեծ ժառանգության արժեքը»։
* Վարվառա Բուբնովան Աննա Նիկոլաևնայի (ծննդյամբ` Ուլֆ) (1854-1940) մորական կողմից Տվերյան Վուլֆների հնագույն ազնվական ընտանիքի հետնորդն էր՝ Պուշկինի ընկերներից։
* Մարիա Դմիտրիևնա Բուբնովան (1884-1963), քույրերից ավագը, դաշնակահար էր, ուսուցիչ։
* Կրտսեր քույրը` Աննա Դմիտրիևնա Բուբնովա-Օնոն (1890-1979), եղել է ջութակահար, ուսուցիչ, ինչպես Վ.Դ. Բուբնովան, որն իր ավանդնէ ունեցել Ճապոնիայի մշակութային կյանքում։ Նա առաջին ուսուցիչն էր, ով սկսեց ջութակի դասեր տալ երեխաներին (ավելի վաղ ճապոնացիները ջութակի դասեր էին դասավանդում միայն մեծահասակներին)։ Ամուսնու կողմից Յոկո Օնոն նրա զարմուհին էր՝ Ջոն Լենոնի կինը։ Պարգևատրվել է «Թանկարժեք թագի» չորրորդ աստիճանի շքանշանով։

Երկար տարիներ Վ.Դ. Բուբնովան ընկերական հարաբերությունների մեջ է եղել և նամակագրկան կապ է պահպանել իր հեռավոր բարեկամի և ընկերոջ` Նինա Նիկոլաևնա Միչուրինայի՝ հետ, իսկ Ռուսաստան վերադառնալուց հետո եղել է նրա alter ego-ն։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Վերադառնալուց հետո առաջին տարիներին, երբ հին ընկերներից ոչ ոք ողջ չէր մնացել, և նորերը դեռ չէին հայտնվել, նրա հետ միակ նամակագրություն ունեցողը Նինա Նիկոլաևնա Միչուրինան էր, որը ինչպես Բուբնովան հայրենադարձվել էր Ճապոնիայից և հաստատվել Տաշքենդում։ Վարվառա Դմիտրիևնան նրան ուղղված նամակներով բավարարում էր սիրելիի հետ սրտանց խոսելու, իր համար այնքան անսովոր նոր կյանքի տպավորությունների մասին պատմելու անհրաժեշտությունը։ Նա պատմում է խորհրդային իրականություն իր դժվար մուտքի մասին, Սուխումի գեղարվեստական կյանքին իր ծանոթությունների, իր առաջին ցուցահանդեսների, առաջին հաջողությունների և, ավաղ, բազմաթիվ դառնությունների մասին։- Ի. Պ. Կոժեվնիկովա։ Ըմբռնողության դասեր |  |

Հիշատակ
-------

* Սուխում քաղաքում ստեղծվել է Վ.Դ. Բուբնովայի տուն-թանգարան։
* 1985 թվականին Բեռնովի Ա. Ս. Պուշկինի թանգարանում բացվում է մշտական ցուցահանդես Վ. Դ. Բուբնովայի կյանքի և գործունեության մասին։

Ստեղծագործությունները գտնվում են հետևյալ հավաքածուներում
--------------------------------------------------------

* Պուշկինի անվան կերպարվեստի թանգարան, Մոսկվա։
* Պետական Տրետյակովյան պատկերասրահ, Մոսկվա։
* Ռուսական պետական թանգարան, Սանկտ Պետերբուրգ։
* Արևելյան ժողովուրդների արվեստի թանգարան, Մոսկվա։
* Արխանգելսկի կերպարվեստի թանգարան, Արխանգելսկ։
* Կ. Ի. Բարաշկովի հավաքածու, Մոսկվա։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Կերպարվեստի արխիվ — 2003.
2. 1 2  RKDartists (նիդերլ.)
3. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
4. 1 2 3  Бубнова Варвара Дмитриевна // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
5. 1 2 3  *Луповская Х.П.* «Веди нас к истине, к добру, а также к чайному столу» (неизвестная страничка творчества художницы В. Д. Бубновой) // *Austrian Journal of Humanities and Social Sciences*. — 2014. — № 11-12. — С. 14-17. — ISSN 2310-5593.
6. 1 2 3  Кожевникова И. П. *Уроки постижения. Художница Варвара Бубнова. Воспоминания, статьи, письма. — М.: Истина и Жизнь. 1994 ISBN 5-88403-001-0*
7. ↑  "2012年7月、大主教に昇叙されている。". Արխիվացված է the original 2017 թ․ սեպտեմբերի 27-ին. Retrieved 2020 թ․ դեկտեմբերի 5.
8. ↑  "asahi.com（朝日新聞社）：ロシアの前衛画家ブブノワ作　イコン、ニコライ堂で発見 — 文化トピックス — 文化". Արխիվացված է the original 2009 թ․ մայիսի 18-ին. Retrieved 2020 թ․ դեկտեմբերի 5. `{{cite web}}`: no-break space character in `|title=` at position 44 (help)
9. ↑  ワルワーラ・ブブノワのイコン
10. ↑  dommuseum.ru. "Варвара Бубнова. Русский авангард и японские традиции". *Дом-музей Марины Цветаевой*. Retrieved 2020 թ․ մարտի 25.
11. ↑  О Н. Н. Мичуриной (ур. Лачинова, переводчица, внучка Д. А. Лачинова, кузина Л. А. Шульца, тётушка М. М. Шульца) и переписка с ней. — *Кожевникова И. П.* Уроки постижения. Художница Варвара Бубнова. Воспоминания, статьи, письма. — М.: Истина и Жизнь. 1994 ISBN 5-88403-001-0 — Страницы: 8-17, 19, 22, 23, 27-29, 31, 34, 36, 37, 40-42, 45, 46, 48, 52, 54, 56, 57, 61, 69, 71, 73, 79, 82, 88, 92, 96, 99, 102, 121, 136, 137, 139, 151, 215, 216, 233, 253, 254
12. ↑  "Варвара Бубнова. Палитра жизни". *Музей истории Петербурга*.

Գրականություն
-------------

* *Аркин Д.* За японским морем. — М. 1931
* *Гудиашвили Л.* Выставка поразила меня. // «Советская Абхазия». 18 декабря 1960.
* *Павлов А.* Графика В. Д. Бубновой. // «Искусство». 1961, № 9.
* *Безменова К. В.* Варвара Дмитриевна Бубнова, акварели, литографии, каталог выставки, Государственный музей изобразительных искусств имени А. С. Пушкина, 1976 год
* *Бубнова В. Д.* В памяти навсегда. // «Литературная Грузия». 1977. № 8
* *Аргун А.* Выставка произведений В. Д. Бубновой. Каталог. Сухуми. 1981
* *Лозовой А.* О творчестве В. Д. Бубновой. // «Искусство». 1982, № 3.
* *Кожевникова И. П.* Варвара Бубнова — русский художник в Японии. М.1984.
* *Лозовой А.* Живая традиция. // «Творчество», № 3. 1987
* Варвара Дмитриевна Бубнова. 1886—1983. Русская художница в Японии. Каталог выставки. — М.: Государственный Музей Востока. 1989.
* *Кожевникова И. П.* Уроки постижения. Художница Варвара Бубнова. Воспоминания, статьи, письма. — М.: Истина и Жизнь. 1994 ISBN 5-88403-001-0
* Волдемар Матвей и «Союз молодёжи». — М.: Наука. 2005 ISBN 5-02-033221-6
* *Шульц А. М.* История одного рода. — Немцы в России. Люди и судьбы. Сборник статей. «Дмитрий Буланин». Санкт-Петербург. 1998. С.273 ISBN 5-288-02146-5
* *Лозовой А. Н.* Варвара Бубнова. Графика, живопись. — М.: Советский художник. 1984
* *Лозовой А.* Некоторые взгляды Варвары Бубновой на искусство, сб. Сестры Бубновы и Япония, Саппоро, Центр славянских исследований, 1999
* *Кожевникова И. П.* Варвара Бубнова. Русский художник в Японии и Абхазии. — М.: Три квадрата. 2009 ISBN 978-5-94607-124-6
* *Роман Госин*. Творчество художницы Варвары Бубновой. 1886—1983. — Сан-Франциско: Grom Publishing 2011 ISBN 978-1-257-11156-5
* Варвара Бубнова. Графика. К 125-летию со дня рождения. Выставка произведений из собрания Гос. Третьяковской галереи, ГМИИ им. А. С. Пушкина и частных собраний. [Каталог]. — М.: Три квадрата. 2011
* *Бужинска Ирена.* Бубнова Варвара Дмитриевна // *Энциклопедия русского авангарда: Изобразительное искусство. Архитектура*  / Авторы-составители В. И. Ракитин, А. Д. Сарабьянов; Научный редактор А. Д. Сарабьянов. — М.: RA, Global Expert & Service Team, 2013. — Т. I: Биографии. А—К. — С. 87—89. — ISBN 978-5-902801-10-8.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Традиции Петербургского авангарда. Варвара Бубнова (1886—1983), Николай Лозовой (1901—1992), Александр Лозовой 1949. Каталог выставки в Московском музее современного искусства, 2006
* Варвара Бубнова, работы из собрания Александра Лозового, Государственный музей Востока, Москва, 2007
* От авангарда до экспрессионизма. Варвара Бубнова, Николай Лозовой, Александр Лозовой. Живопись, графика, монотипия, коллаж. Каталог выставки в Международной арт-галерее 'Эритаж. 2009 Archived 2016-03-10 at the Wayback Machine.

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | RKDartists · WikiTree · Rodovid |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 16533275n · CiNii: DA07061488 · GND: 11954010X · ISNI: 0000000081266548 · LCCN: n85084375 · LNB: 000205112 · NDL: 00512284 · NKC: js2010594637 · NTA: 185340741 · SUDOC: 150079567 · VIAF: 47573900 · ULAN: 500074053 · WorldCat VIAF: 47573900 |

 |

 |