**Վիլյամ Նորիջից** (անգլ.՝ William of Norwich, փետրվարի 2, 1132, Նորիջ, Անգլիա - մարտի 22, 1144, Նորիջ, Անգլիա), քրիստոնյա տղա, որի այլանդակված մարմինը գտել են Նորիջի մերձակա անտառում 1144 թվականի մարտի 25-ին։ Նրա մահից հետո լուրեր են հայտնվել, որ նա ծիսական նպատակով սպանվել է հրեաների կողմից։ Այս դեպքը համարվում է Եվրոպայի պատմության մեջ առաջին «արյունալի զրպարտանք»։

Պատմություն
-----------

Այն տեղը, որտեղ գտել են Վիլյամի մարմինը
1150-1173 թվականներին Բենեդիկտյան վանական Թոմաս Մոնմուտսկին գրել է «Նորիջից Սուրբ Վիլյամի ապրումներն ու հրաշքները»։ Նրա ստեղծագործության համաձայն՝ 1144 թվականի մարտի 25-ին Ավագ ուրբաթի նախօրեին Նորիջի մերձակա Տորպ Վուդ անտառում հայտնաբերվել է 12-ամյա Վիլյամի՝ կոժևեննիկի աշակերտի մարմինը։ Մարմինը պայթեցվել է, տղան մասամբ հանվել է, բերանում փայտե գոգի կտոր է եղել։ Վիլյամի հարազատները հրեաներին մեղադրել են նրա մահվան մեջ։

Նորիջը միջնադարյան Անգլիայի խոշորագույն և ամենահարուստ քաղաքներից մեկն էր։ Հրեաները Նորիջում հայտնվեցին Անգլիայի նորմանների նվաճումից հետո և հիմնականում զբաղվում էին վաշխառությամբ։ Ընդամենը քաղաքում ապրել է 5-10 հազար մարդ, այդ թվում՝ շուրջ 200 հրեա՝ Լոնդոնի սահմաններից դուրս ամենամեծ համայնքը։ Վիլյամի սպանության մեղադրանքը հրեաների մասին առաջին հիշատակումն է այդ քաղաքում։

Վիլյամը մեծացել է առանց հայր։ Նրա մայրը՝ Էլվիվան, ավագ որդի ուներ՝ Ռոբերտը և Լևիվի քույրը, ով ամուսնացած էր քահանա Գոդվին Սթարի հետ (անգլ.՝ Godwin Sturt)։ 1144 թվականի մարտի 22-ին անծանոթը, որը ներկայացվել է արքիդիակոն Նորիջի խոհարար, դիմել է Էլվիվին՝ խնդրելով թույլ տալ իր որդուն գնալ նրա հետ, քանի որ արխիդիակոնի խոհանոցում անհրաժեշտ էր օգնական։ Տեսնելով մոր տատանումը՝ նա նրան 3 շիլինգ է առաջարկել, որից հետո համաձայնել է։ Ով էր այդ մարդը քրիստոնյա կամ հրեա մնաց անհայտ, Վիլյամ գնացել է նրա հետ։ Հաջորդ օրը խոհարարը և Վիլյամը միասին մտել են Վիլյամի մորաքրոջ մոտ։ Հետագայում Լևիվան պնդում էր, որ ուղարկել է դստերը՝ հետևելու անծանոթին, և նա տեսել է, թե ինչպես են նրանք Վիլյամի հետ մտել հրեական տուն։ Այդ ժամանակից ի վեր Վիլյամին կենդանի չեն տեսել։

Նորիջում մարմինը հայտնաբերելուց հետո լուրեր են տարածվել, որ Վիլյամը սպանվել է հրեաների կողմից։ Հրեաներին մեղադրում էին այն բանի համար, որ նրանք տղային տանջանքների էին ենթարկում Քրիստոսի տանջանքների նման, որից հետո խաչեցին խաչի վրա։

Հրեաները փրկվել են տեղի շերիֆ Ջոն դե Քեսնիի հաշվեհարդարից (անգլ.՝ John de Chesney), ով թաքցրել է նրանց թագավորական ամրոցում և հրաժարվել նրանց դեմ գործ հարուցել։ Մեղադրանքն ուսումնասիրվել է 3 շաբաթ անց թեմական տաճարում, որը հավաքել էր էբորարդ քաղաքի եպիսկոպոսը։ Մեղադրողը Գոդվինն էր։ Եպիսկոպոսին նրա խոսքերը չեն համոզել։ Եպիսկոպոսի կոչով հրեաները կանգնել են նրա առաջ և հերքել իրենց մեղքը։ Սպանությունը մնաց չբացահայտված։

Մահվանից մեկ ամիս անց՝ ապրիլի 24-ին, Վիլյամի մարմինը վերահուղարկավորել են քաղաքային եկեղեցուն կից վանականների գերեզմանատանը։

Վիլյամը պաշտոնապես չի սրբադասվել, իսկ տեղական սրբերին ճանաչել են մինչև այն, որ 1173 թվականին եպիսկոպոսները սահմանափակվել են սրբադասման իրավունքով՝ առանց Սուրբ Աթոռի հավանության։

Հետագայում նահատակության և հրաշքների մասին լեգենդը համալրվեց այլ հեղինակների կողմից։ Մասնավորապես, Ջոն Քափգրեյվը (մահացած 1494 թվականին) իր «Անգլիայի նոր լեգենդը» աշխատության մեջ գրել է, որ Վիլյամի մարմինը հայտնաբերվել է «երկնքից եկող լույսի հրաշալի ճառագայթի» շնորհիվ։

Ձեռագիր
-------

Թոմաս Մոնմուտսկու ստեղծագործությունը Վիլյամայի մասին տեղեկատվության միակ աղբյուրն է, որի պատմությունն այնուհետև մեծացրել է բազմաթիվ լեգենդներ։ Թոմասի գրքի ձեռագիրը Մոնթեգու Ռոդոս Ջեյմսի կողմից հայտնաբերվել է 1889 թվականին, Քեննոն Օգոստոս Ջեսոփի հետ համատեղ հրատարակվել է 1896 թվականին լատիներենով՝ անգլերեն թարգմանությամբ և մեկնաբանություններով։ Ձեռագիրը գտնվում է Քեմբրիջի համալսարանի գրադարանում։

Ձեռագիրը կազմված է յոթ գրքերից։ Առաջինը նկարագրում է Վիլյամի կյանքը ծնունդից մինչև մահ։ Երկրորդ գիրքը բաղկացած է 2 մասից. երկրորդը նվիրված է այն բանի ապացույցին, որ Վիլյամը սպանվել է հրեաների կողմից, իսկ առաջին մասը և մյուս գրքերը՝ Վիլյամի մարմնի հետ տեղի ունեցած հրաշքների նկարագրությանը։ Չնայած Ջեսոփն ու Ջեյմսը կարծում էին, որ ձեռագիրը ստեղծվել է 1172-1173 թվականներին, ժամանակակից հետազոտողները կարծում են, որ առաջին գիրքը գրվել է 1149-1150 թվականներին, երկրորդից վեցերորդը՝ 1154-1155 թվականներին։ Յոթերորդ գիրքը գրվել է 1173 թվականին և ամփոփում է 1155 թվականից ի վեր տեղի ունեցած բոլոր հրաշքները։

Հայտնի է, որ Թոմաս Մոնմուտսկին ինքը չի ականատես եղել նկարագրված իրադարձություններին, քանի որ Մոնմութից Նորիջ է ժամանել նրանցից մի քանի տարի անց՝ հավանաբար 1149 կամ 1150 թվականներին։ Վիլյամի պատմությունը նա գրի է առել տեղի բնակիչների խոսքերով։ Աշխատությունը գրվել է ագիոգրաֆիայի ժանրում և նախատեսված էր Վիլյամի սրբադասման համար։ Ջիլիան Բենեթը նշում է հեղինակի հակասեմականությունը, որը հրեաներին թշնամի է անվանում և կարծում է, որ նրանք ունակ են ցանկացած հանցագործության։

Թոմասը գրում է, որ հրեաները տղային առևանգել են չորեքշաբթի, հինգշաբթի սադիստական սպանություն են կատարել, որը նման է Քրիստոսի Խաչելությանը, իսկ Ավագ ուրբաթ օրը, երբ քրիստոնյաները հանգստանում են, որոշել են ազատվել մարմնից։ Սակայն անտառում մի պարկով, որտեղ նրանք տարել են մարմինը, նրանց տեսել է Նորիջի հայտնի բնակիչներից մեկը՝ Էլվարդ պապը։ Հաջորդ օրը մարմինը հայտնաբերվել է, բայց թաղված է միայն երկուշաբթի օրը։ Երեքշաբթի Վիլյամ Գոդվինի հորեղբայրը սկսել է փորել մարմինը ճանաչման համար և կրկին թաղել։ Մինչդեռ, ինչպես պնդում է Թոմասը, հրեաները կաշառել են շերիֆին և նա նրանց լիակատար պաշտպանություն է խոստացել։

Թոմասը պնդում է, որ եպիսկոպոսը թագավորական դղյակում թաքնվող հրեաներին երեք անգամ եկեղեցի է կանչել և նրանցից պահանջել է «Աստծո դատով» փորձության անցնել»։ Սակայն հրեաները, հայտարարելով իրենց անմեղության մասին, հրաժարվել են փորձություն անցնել և շերիֆի պահպանության ներքո հեռացել են դղյակ։ Դրա հետ մեկտեղ Ջուլիան Բենեթը կարծում է, որ խոսքը շերիֆի և եպիսկոպոսի միջև հակամարտության մասին է, այլ ոչ թե հրեաների և Նորիջի քրիստոնյաների միջև։ Բենեթը հակամարտությունը դիտարկում է անգլոսաքսոնական և նորմանդական բնակչության դիմակայության, թագավորին հավատարմության և եկեղեցու հավատարմության հակադրման համատեքստում։

Վիլյամի սպանության առաջին գիրքը հրեաների կողմից շարադրված է որպես հայտնի և ապացուցված փաստ։ Սակայն, ինչպես գրում է պրոֆեսոր Օրա Լիմորը, երկրորդ գիրքն ընթերցելիս պարզ է դառնում, որ Նորիջի շատ բնակիչներ, այդ թվում շերիֆն ու եպիսկոպոսը, դրանում կասկածում էին։ Լիմորը կարծում է, որ հենց այդ պատճառով է, որ երկրորդ գիրքը գրվել է շատ ավելի ուշ, դրանում հեղինակը փաստացի բանավիճում է թերահավատների հետ և բերում այն, ինչ նա համարում է հրեաների մեղքի ապացույցները։

Հիմնական ապացույցը Թոմասը համարում է այն վկայությունը, որ քաղաքի բնակիչներից մեկը տեսել է, թե ինչպես են հրեաները պարկի մեջ տարել մարմինը և կախել անտառում ծառից, բայց լռել է, որպեսզի չխախտեն Ավագ ուրբաթի սրբությունը։ Առաջին անգամ այդ վկայությունը հնչել է Վիլյամի մահից ընդամենը 5 տարի անց՝ 1149 թվականին, և ոչ թե հենց վկան, այլ նրա հոգևորականը նրա մահից հետո։ Երկրորդ ապացույցը նա համարում է Լևիվայի պնդումը, որը պնդում էր, որ իր դուստրը տեսել է, թե ինչպես է Վիլյամը մտել հրեաների տուն։ Սակայն այդ վկայությունն էլ հայտնվեց 5 տարի անց և չհնչեց եպիսկոպոսի տաճարում։

Այսպիսով, ինչպես գրում է Օրա Լիմորը, երկու վկայությունները հայտնվեցին իրադարձությունից շատ տարիներ անց և հնչեցվեցին ոչ թե վկաների կողմից, այլ նրանց կողմից, ովքեր պնդում էին, որ դա լսել են վկաներից։ Իսկ խաչելության և արյունալի ծիսակատարության մասին դատողությունները հիմնված են հրեական տան քրիստոնեական սպասուհու վկայության վրա, որը պնդում էր, որ մի շող է տեսել խաչված տղայի կիսաբաց դռան վրա։ Նա նաև իր մեղադրանքները հնչեցրել է իրադարձություններից շատ տարիներ անց։ Օրա Լիմորը նշում է նաև, որ Թոմասը ոչինչ չի գրում այն մարդու ինքնությունը պարզելու որևէ փորձի մասին, ում հետ գնացել է Վիլյամը։

Ծիսական սպանության հավակնությունները Թոմասը հիմնավորել է ինչ-որ մկրտված հրեա Թեոբալդի կարծիքի վրա, որի խոսքով՝ առանց մարդկային արյուն թափելու հրեաները չեն կարող ազատություն ձեռք բերել և վերադառնալ հայրենիք։

Գրքի հրատարակիչ Թոմաս Մոնթեգյու Ջեյմսը մեղադրում է թեոբալդին արյունոտ զրպարտություն ստեղծելու մեջ և նույնիսկ ենթադրում է, որ նա կարող էր մարդասպան լինել։ Պատմաբան Գևին Լենգմյուրը, ուսումնասիրելով ձեռագիրը, եկել է այն եզրակացության, որ հենց Թոմասը, հանդես գալով անգլիական պատմության մեջ առաջին մասնավոր դետեկտիվի դերում, հրեաներին մեղադրել է ծիսական սպանության մեջ։

> 
> 
> Կարելի է վստահաբար ենթադրել, որ այն մտայնությունը, որ հրեաները խաչեցին քրիստոնյաներին, 1150 թվականին մտցվեց Թոմաս Մոնմութի արևմտյան մշակույթ։
> *Բնօրինակ տեքստ* (անգլ.)  
> 
>  *we may feel reasonably sure that the fantasy that Jews ritually murdered Christians by crucifixion was created and contributed to western culture by Thomas of Monmouth about 1150.*
> 
> 
> — Langmuir, 1984, p. 842
> 
> 

Իր հետազոտության մեջ Լենգմյուրը ցույց է տալիս, թե ինչպես է Թոմասը կեղծել փաստերը և վկայությունները եզրակացությունները կեղծելու համար։

Հիշողություն
------------

Վիլյամի խաչելությունը XV դարի պատկերն է Լոնդոնի Սուրբ Երրորդություն եկեղեցում (Նորֆոլկ)
Պատմության մեջ Վիլյամայի հիշատակը մնացել է ինչպես անհատական, այնպես էլ կոլեկտիվ պատնեշների և վիտրաժների վրա պատկերների տեսքով՝

* Մարիա Մագդալինայի եկեղեցին Նորիջում գտնվող Սիլվեր-Ռոուդում
* Սուրբ Երրորդություն եկեղեցի Լոդդոնում (Նորֆոլկի կայսրություն)
* Ֆրիտոնի Սուրբ Էդմունդ եկեղեցի (Նորֆոլկի կայսրություն, մինչև 1974 թվական՝ Սաֆոլկի կայսրություն)
* Լիտվայի Բոլոր Սրբերի եկեղեցին
* Սուրբ Պետրոսի և Պողոսի եկեղեցի Հայ քաղաքում (Սաֆոլկի կայսրություն)
* Սուրբ Անդրեաս եկեղեցի Մարքս-Թեյ գյուղում (Էսսեքսի կայսրություն)

Ժամանակակից գնահատականներ
-------------------------

Վիլյամի ծիսական սպանության մեջ հրեաների մեղադրանքը համարվում է Եվրոպայի պատմության մեջ առաջին «արյունոտ զրպարտանքը»։ Գիտնականները կարծում են, որ Վիլյամ Նորիչսկու մասին լեգենդի հայտնվելը կապված էր Առաջին խաչակրաց արշավանքների կրոնական տրամադրությունների հետ՝ Քրիստոսի խաչելության և անտիհրեական գաղափարախոսության վրա դրանց շեշտադրմամբ։ Այսպես, պատմաբան Ջերեմի Քոենը նշում է, որ Թոմաս Մոնմութսկու կողմից տղայի խոշտանգման և սպանության տեսարանի նկարագրությունը նպատակաուղղված զուգահեռներ է ստեղծում Քրիստոսի խաչելության հետ։

Այս պատմությունը դարձել է մոդել մեղադրանքների համար ապագայում։ Ցանկացած սպանություն, որտեղ կարող էին կասկածել հրեային, դառնում էր ոչ թե պարզ, այլ ծիսական։ Այն տեղադրվել է նմանատիպ մեղադրանքների շղթայի մեջ և կոլեկտիվ է եղել․ «մեղավոր են բոլոր հրեաները»։ Հետագայում Վիլյամայի մասին լեգենդը լայն տարածում է ստացել։ Այսպիսով, Անգլիայում 1144-ից մինչև 1290-ին հրեաների արտաքսումը հայտնի է առնվազն 14 զրպարտություն։ Այնուհետև Ֆրանսիայի տարածքով զրպարտություն տարածվեց նաև միջնադարյան Եվրոպայի մյուս երկրների վրա։ Այս սպանության մեջ հրեաների մեղադրանքը հարյուր տարի շարունակ պաշտպանում էր հակասեմականությունը։ Ժամանակակից գիտնականները կարծում են, որ Վիլյամը, ամենայն հավանականությամբ, եղել է իրական գործիչ է, որ նա, իրոք, հայտնաբերվել է մահացած և մահացել է բռնի մահով։ Մնացածը ենթադրությունների և շահարկումների առարկա է։

Կաթոլիկ եկեղեցին Վատիկանի երկրորդ տաճարից հետո հրեաների մեղադրանքները ծիսական հանցագործությունների մեջ զրպարտություն է ճանաչել, իսկ ավելի ուշ նրա թեմերին սրբերի ցուցակներից հանել են մի քանի տեղանուններ, որոնք համարվում էին նման զոհեր։ Ալեքսանդր Մենը պնդում է, որ նրանց թվում է նաև Վիլյամը։ Կաթոլիկ հանրագիտարանը հրեաների մեղադրանքը Վիլյամի ծիսական սպանության մեջ համարում է սուտ, որը պատմության մեջ ամենանշանակալի և աղետալի դեպքերից մեկն է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Белова О. В. Петрухин В. Я.* Миф 3. «Кровь на нас и на детях наших…» Религиозные наветы в книжной и устной традиции славян // «Еврейский миф» в славянской культуре. — Москва; Иерусалим: Мосты культуры / Гешарим, 2008. — С. 215. — 568 с. — (Эхо Синая). — ISBN 978-5-93273-262-8
2. 1 2 3  Лимор, 2006, էջ 288
3. ↑  Perry, Schweitzer, 2002, էջ 48
4. ↑  Raphael Langham. «William of Norwich» (անգլերեն). The Jewish Historical Society of England. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ մայիսի 1-ին. Վերցված է 2013 թ․ ապրիլի 24-ին.
5. ↑  Bennett, 2005, էջ 119
6. ↑  Bennett, 2005, էջ 123
7. 1 2  Лимор, 2006, էջ 285
8. ↑  «St William of Norwich, M.R. James» (անգլերեն). Cambridge University Press — репринт издания 1896 года. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ մայիսի 1-ին. Վերցված է 2013 թ․ ապրիլի 25-ին.
9. ↑  Лимор, 2006, էջ 288-289
10. ↑  Кротов Я. Г. «Вильгельм Норвичский». krotov.info. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ մայիսի 8-ին. Վերցված է 2013 թ․ ապրիլի 24-ին.
11. 1 2  *Панченко А. А.* Кровавый навет // Христовщина и скопчество: фольклор и традиционная культура русских мистических сект. — М.: ОГИ, 2004. — С. 161. — 544 с. — ISBN 5-94282-263-8
12. ↑  Bennett, 2005, էջ 119-120
13. 1 2  «William of Norwich» (անգլերեն). Jewish Encyclopedia. 1906. Վերցված է 2014 թ․ ապրիլի 8-ին.
14. ↑  Лимор, 2006, էջ 283-294
15. ↑  Лимор, 2006, էջ 294
16. 1 2  *Зинде Э.* Дети навета // *Лехаим*. — 30 сентября 2012. — № 10 (246).
17. ↑  Лимор, 2006, էջ 312
18. ↑  Лимор, 2006, էջ 288-290
19. ↑  Лимор, 2006, էջ 287-288
20. 1 2 3  Bennett, 2005, էջ 120
21. ↑  Лимор, 2006, էջ 287
22. ↑  Лимор, 2006, էջ 286-287
23. ↑  Bennett, 2005, էջ 120-121
24. 1 2  Лимор, 2006, էջ 290
25. ↑  Bennett, 2005, էջ 124-127
26. ↑  Лимор, 2006, էջ 298-299
27. ↑  Лимор, 2006, էջ 299-300
28. ↑  Лимор, 2006, էջ 300-301
29. ↑  Лимор, 2006, էջ 302
30. 1 2  Лимор, 2006, էջ 292
31. ↑  *Панченко А. А.* К исследованию «еврейской темы» в истории русской словесности: сюжет о ритуальном убийстве // *Новое литературное обозрение* : журнал. — 2010.
32. ↑  Gillian Bennett, "William of Norwich and the Expulsion of the Jews, "Folklore 116, no. 3 (2005)
33. ↑  *Jeremy Cohen.* William of Norwich, Thomas of Monmouth, and The Ritual Murder Accusation // Christ Killers: The Jews and the Passion from the Bible to the Big Screen. — New York: Oxford University Press, 2007. — P. 94-97. — 324 p. — ISBN 978-0195178418
34. ↑  Лимор, 2006, էջ 308
35. ↑  Лимор, 2006, էջ 313
36. ↑  Paul Halsall. (1997-10). «Medieval Sourcebook: Thomas of Monmouth: The Life and Miracles of St. William of Norwich, 1173». *Internet History Sourcebooks Project* (անգլերեն). Fordham University. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ օգոստոսի 14-ին. Վերցված է 2014 թ․ օգոստոսի 26-ին.
37. ↑  Perry, Schweitzer, 2002, էջ 71
38. ↑  Мень А. «Возможно ли иудеохристианство?». Кротов Я. Վերցված է 2013 թ․ ապրիլի 24-ին.
39. ↑  Webster, D.R. (1912). St. William of Norwich. In The Catholic Encyclopedia. New York: Robert Appleton Company. Retrieved March 23, 2014

Գրականություն
-------------

* *Лимор О.* Часть девятая. Кровавый навет // Евреи и христиане: полемика и взаимовлияние культур. — Открытый университет Израиля, 2006. — С. 281—313. — ISBN 9789650608378
* *McCulloh J.* Jewish Ritual Murder: William of Norwich, Thomas of Monmouth, and the Early Dissemination of the Myth(անգլ.) // *Speculum*. — 1997. — Т. 72. — № 3. — С. 698—740. — ISSN 00387134.
* *Miri Rubin.* Making of a Martyr: William of Norwich and the Jews // *History Today* : Magazine. — London: Andy Patterson, 2010. — Vol. 60. — № 6.
* *Gillian Bennett.* Towards a Revaluation of the Legend of «Saint» William of Norwich and its Place in the Blood Libel Legend // *Folklore*. — Folklore Enterprises, Ltd. 2005. — Vol. 116. — № 2. — P. 119-139.
* *Anderson M. D.* A Saint at Stake: The Strange Death of William of Norwich. London: Faber, 1964.
* *Gillian Bennett.* «Saint» William of Norwich: A Medieval English Ritual Murder Accusation, its Creation and Aftermath // *Paper presented at the conference on The Social Consequences of Rumour*. —Bellagio, Italy, April 2003.
* *Yarrow S.* Little St William of Norwich // Saints and Their Communities: Miracle Stories in Twelfth-Century England. — 2006. — P. 122-168. — 258 p. — (Oxford Historical Monographs). — ISBN 978–0–19–928363–7
* *Langmuir Gavin I.* Thomas of Monmouth: Detector of Ritual Murder(անգլ.) // *Speculum*. — 1984. — Т. 49. — № 4. — С. 820-846. — ISSN 00387134.
* *Perry M. Schweitzer F. M.* Anti-Semitism: Myth and Hate from Antiquity to the Present. — Palgrave Macmillan, 2002. — 309 p. — ISBN 9780312165611
* *Lotter F.* Innocens virgo et Martyr. Thomas von Monmouth und die Verbreitung der Ritualmordlegende im Hochmittelalter(գերմ.) // *Rainer Erb.* Die Legende vom Ritualmord: Zur Geschichte der Blutbeschuldigung gegen Juden. — Metropol Verlag, 1993. — С. 25-72. — ISBN 978-3926893154.
* *Юлия Штутина*. Кровавый мальчик Уильям «Meduza», 01.02.2016

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հրեական Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Օքսֆորդի կենսագրական · Catholic (1997—…) · Dictionary of National Biography |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 1147215510 · ISNI: 0000000399390434 · LCCN: no2012158676 · SUDOC: 118682547 · VIAF: 293372135, 462159474240527662124 · WorldCat VIAF: 293372135, 462159474240527662124 |

 |