recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ակնադիտում**, **օֆթալմոսկոպիա** (հունարեն՝ *όφθαλμός* - աչք + *σχοπεω* - դիտում եմ), ակնահատակի ստուգման մեթոդ։ Կատարվում է ակնադիտակի (օֆթալմոսկոպ) օգնությամբ։

Պատմություն
-----------

Ակնադիտում վարկածը առաջարկել է Հերման Հելմհոլցը 1851 թվականին։ Ակնադիտակը հարթ կամ գոգավոր հայելի է, կենտրոնում՝ անցք։

Տեսակներ
--------

Ակնադիտումը լինում է.

* հետադարձ
* ուղիդ։

### Հետադարձ ակնադիտում

Հետադարձ ակնադիտման ժամանակ հետազոտվողի կողքին տեղավորվում է լույսի աղբյուր։ 40-45 սմ հեռավորությունից բժշկի աչքի առջև դրված ակնադիտակից անդրադարձող ճառագայթները, ընկնելով հիվանդի բբի վրա, լուսավորում են ակնահատակը, որը տեսնելու համար քննվողի աչքի առջև պետք է պահել խոշորացույց (13,0-20,0 դ հավաքող ապակի)։ Աչքի խոռոչից անդրադարձած ճառագայթները խոշորացույցով անցնելիս բեկվում են և հավաքվում ֆոկուսային կետում, որտեղ ստացվում է ակնահատակի իսկական, խոշորացած և շրջված պատկերը։

### Ուղիղ ակնադիտում

Ուղիղ ակնադիտումը կատարվում է 3—5 սմ հեռավորությունից, առանց խոշորացույցի։ Ակնահատակի պատկերը երևում է խոշորացած (15-16 անգամ), ուղիղ դիրքով։

Ակնադիտումը կատարվում է նաև ավելի բարդ սարքերով։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Офтальмоскопия - раздел диагностики сайта PROGLAZA.RU

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | MedlinePlus |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ կատալոնական · Մեծ կատալոնական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · MESH ID |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2780623050 · NDL: 00562244 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 227)։*  |
**Էլեկտրոնագրաֆիա**, (էլեկտրոն և … գրաֆիա), նյութերի կառուցվածքի հետազոտման մեթոդ, որի հիմքում ընկած է էլեկտրոնների դիֆրակցիայի երևույթը։ Վերջինս պայմանավորված է էլեկտրոնների ալիքային հատկություններով։ Երբ էլեկտրական դաշտում արագացված էլեկտրոնների փունջն ընկնում է նյութի վրա և ցրվում տարբեր ատոմներից, դիֆրակցիոն պատկեր է առաջանում։ Եթե նմուշը բաղկացած է միմյանց նկատմամբ կանոնավոր դասավորված խոշոր բյուրեղներից, ապա էլեկտրոնագրաֆով ստացվող պատկերի՝ էլեկտրոնագրամի վրա երևան են գալիս ցանցի ձևով բաշխված լուսավոր բծեր, իսկ եթե բյուրեղները մանր են և անկանոն դասավորություն ունեն, ապա էլեկտրոնագրամի վրա ստացվում են համակենտրոն օղակներ։ Հայտնի են նաև այլ տիպի էլեկտրոնագրամներ։ Դիֆրակցիա առաջացնող էլեկտրոնների ալիքի երկարությունը կախված է արագացնող էլեկտրական դաշտի պոտենցիալների տարբերությունից. Ս=100 կվ պոտենցիալների տարբերության դեպքում {\displaystyle \lambda =0,037A}: Նյութի մեջ այսպիսի էլեկտրոնների թափանցման խորությունը 1000A կարգի մեծություն է, ուստի էլեկտրոնագրաֆիան բարակ թաղանթների և նյութի մակերևութային շերտերի կառուցվածքի հետազոտման անփոխարինելի մեթոդ է։ Էլեկտրոնագրամների ուսումնասիրության, այսինքն՝ տարբեր անդրադարձումների միջե եղած հեռավորությունների, բծերի, գծերի կամ օղակների լայնությունների և սևացման աստիճանի չափման միջոցով հնարավոր է պարզել նմուշի պատկանելությունը բյուրեղային այս կամ այն ընտանիքին (սինգոնիա), որոշել տարրական բջջի պարամետրերը, նմուշում պարունակվող տարբեր բյուրեղների փոխդասավորությունը ևն։ Այս տվյալների հիման վրա պատկերացում է կազմվում նմուշի ներքին կառուցվածքի մասին։ Բյուրեղներում ծանր տարրերի ատոմների առկայության դեպքում թեթև տարրերի ատոմների դիրքը որոշելու համար է. շատ ավելի հարմար է, քան ռենտգենոգրաֆիկ մեթոդը, քանի որ էլեկտրոնները ցրվում են միջուկներից և էլեկտրոնային թաղանթների ստեղծած էլեկտրաստատիկ պոտենցիալներից, իսկ ռենտգենյան ճառագայթները՝ ատոմների էլեկտրոնային թաղանթներից։ Էլեկտրոնագրաֆիան լայնորեն կիրառվում է մետաղների և դրանց օքսիդացման պրոցեսների, օքսիդների, համաձուլվածքների, որոշ հանքատեսակների (օրինակ՝ կավային) կառուցվածքի, նյութերում առաձգական և ոչ առաձգական դեֆորմացիաների պատճառով առաջացած լարումների ուսումնասիրման համար։ Էլեկտրոնագրաֆիան նաև գազերում և գոլորշիներում մոլեկուլների կառուցվածքի հետազոտման արդյունավետ մեթոդ է։ Միկրոէլեկտրոնիկայի զարգացման հետ ներկայումս մեծացել է էլեկտրոնագրաֆիաի դերն ու նշանակությունը մետաղական, կիսահաղորդչային և ամորֆ թաղանթների կառուցվածքի ուսումնասիրման գործում։

Տես նաև
-------

* Մասնիկների դիֆրակցիա
* Էլեկտրաախտորոշում

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 31)։*  |
**Կիրառական մաթեմատիկայի և մեխանիկայի ընկերություն** (գերմ.՝ Gesellschaft für Angewandte Mathematik und Mechanik, կրճատ` GAMM), կիրառական մաթեմատիկայի և մեխանիկայի բնագավառում աշխատող գիտնականների միջազգային գիտական ընկերակցություն։

Պատմություն
-----------

Կիրառական մաթեմատիկայի և մեխանիկայի ընկերությունը հիմնադրվել է Գերմանիայում 1922 թվականի սեպտեմբերի 21-ին` մեխանիկայի և մաթեմատիկայի բնագավառի ճանաչված գիտնականներ Լյուդվիգ Պրանդտլի և Ռիխարդ Էդլեր ֆոն Միզեսի կողմից։ Ընկերության հիմնական խնդիրներն են գիտնականների գործունեության կոորդինացումը և գիտական ինֆորմացիայի տարածումը, որը լուծվում է գիտական միջոցառումների իրականացման միջոցով։ Ընկերությունը անցկացնում է տարեկան համագումարներ, որպես կանոն Գերմանիայի տարբեր քաղաքներում (1941 թվականին և 1944-1949 թվականներին համագումարներ չեն անցկացվել)։

1958 թվականին Կիրառական մաթեմատիկայի և մեխանիկայի ընկերության և Հաշվողական տեխնիկայի ընկերակցության (ACM) Ցյուրիխում անցկացված համատեղ համագումարում հրապարակեցին ալգորիթմական լեզվի բարձր մակարդակի ALGOL 58 ունիվերսալ ստանդարտը, որը դարձավ կարևոր ուղենիշ հաշվողական տեխնիկայի և ծրագրավորման պատմության մեջ։

1989 թվականին ընկերությունը հիմնեց Ռիխարդ ֆոն Միզեսի անվան ամենամյա մրցանակ, որը շնորհվում էր այն երիտասարդ գիտնականներին (մինչև 36 տարեկան), ովքեր կիրառական մաթեմատիկայի և մեխանիկայի բնագավառում ապահովում էին բացառիկ գիտական արդյունքներ։ Ավանդույթի համաձայն այս մրցանակը շնորհվում է ամենամյա համագումարի բացման ընթացքում։ Շնորհանդեսի բացման ծրագրի մեջ է մտնում նաև մրցանակակրի պլենար զեկույցը։

Ընկերությունը հրատարակում է РАММ գիտական ամսագիրը, որում հրապարակվում են գիտական միջոցառումների նյութերը։

2000-ական թվականների սկզբի դրությամբ ընկերության անդամներ են համարվում տարբեր երկրների շուրջ 2500 գիտնականներ։

Մատենագիտություն
----------------

* Dörr J. Görtler H. Hämmerlin G. Mettler E. 50 Jahre GAMM (нем.) // Ingenieur-Archiv. - Berlin-Heidelberg: Springer-Verlag, 1972. - Bd. 42. - S. 1-37. - ISBN 978-3-662-37740-6. - DOI:10.1007/978-3-662-38558-6.
* Segal S. L.[en] Mathematicians under the Nazis. - Princeton University Press, 2003. - ISBN 9780691004518. - р. 308-311.

Նշումներ
--------

1. ↑  Proceedings in Applied Mathematics and Mechanics, ISSN 1617-7061.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑  Knuth D. E. Pardo L. T. The early development of programming languages / A History of Computing in the Twentieth Century. Ed. N. Metropolis, J. Howett, G.-C. Rota. - New York: Academic Press, 1980. - p. 266.
4. ↑  Backus J. W. The syntax and semantics of the proposed International Algebraic Language of the Zurich ACM-GAMM conference. - Proc. Int. Conf. Inf. Processing, pp.125-131, UNESCO, Paris, 1959.
5. ↑  History of Programming Languages. Ed. R. L. Wexelblat. - New York: Academic Press, 1981. - p. 94.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք
* O’Connor J. Robertson E. F. The German Society for Applied Mathematics and Mechanics // MacTutor History of Mathematics archive, University of St. Andrews.
**Մտավոր սեփականություն** - օրենքով ամրագրված իրավունքներ, որոնք ամենալայն իմաստով վերաբերում են արդյունաբերության, գիտության, գրականության և արվեստի ոլորտներում մտավոր գործունեության արդյունքներին, ինչպես նաև դրանց հավասարեցված քաղաքացիական շրջանառության մասնակիցների, ապրանքների և ծառայությունների անհատականացման միջոցներին։

Մտավոր սեփականությունը ընդունված է բաժանել երկու հիմնական ոլորտի՝ *արդյունաբերական սեփականության* և *հեղինակային իրավունքի*։

**Արդյունաբերական սեփականություն** ասելով հիմնականում հասկանում են գյուտերի, օգտակար մոդելների, արդյունաբերական նմուշների, ապրանքային նշանների և դրանց հավասարեցված՝ սպասարկման նշանների, ֆիրմային անվանումների, ծագման նշումների կամ ծագման տեղանունների նկատմամբ իրավունքները, ինչպես նաև անբարեխիղճ մրցակցության կանխման իրավունքը։

**Հեղինակային իրավունքը** հիմնականում գործում է գրական, երաժշտական, արվեստի, լուսանկարչական և տեսալսողական ստեղծագործությունների նկատմամբ, որը որոշակի ժամանակահատվածում որոշակի իրավունքներ է վերապահում դրանց հեղինակներին՝ թույլատրելու կամ արգելելու իրենց ստեղծագործության այս կամ այն ձևի օգտագործումը։

Քննադատություն
--------------

«Մտավոր սեփականություն» արտահայտման օգտագործման տարածումը տարիների ընթացքում (այստեղից Archived 2011-05-23 at the Wayback Machine.)
Ըստ Ռիչարդ Սթոլմանի, «մտավոր սեփականություն» արտահայտությունը առաջացել է բավականին տարբեր օրենքների՝ հեղինակային իրավունքների, արտոնագրերի, և ապրանքանիշերի և տասնյակ այլ օրենքների միասին վերցնելուց, որը և հակում է առաջացնում դրանց որպես ֆիզիկական սեփականության վերբերվել։ Հեղինակային իրավունքների, արտոնագրերի, և ապրանքանիշերի օրենքները ֆիզիկական սեփականության օրենքներին նման չեն, և դա նույնիսկ այդ օրենքների փիլիսոփայականության դեմ է, սակայն արտահայտությունը նման հակում է առաջացնում։ Այդ պատճառով էլ, Սթոլմանը առաջարկում է միանգամայն ձերբազատվել այդ արտահայտությունից։ Սթոլմանը նշում է, որ ըստ Պրոֆ. Մարկ Լեմլիի, ով Սթանֆորդի Իրավական համալսարանում է աշխատում, «մտավոր սեփականություն» արտահայտությունը լայնատարած օգտագործում գտավ 1967 թվականի Մտավոր սեփականության համաշխարհային կազմակերպության (անգլերեն՝ *World Intellectual Property Organization*) հիմնադրումից հետո։ Ամենաշատը սկսեց օգտագործվել 1990-ից։

Աղբյուրներ
----------

1. ↑  Ռիչարդ Սթոլման։ «Ասացի՞ք «մտավոր սեփականություն» (անգլերեն)»։ Վերցված է 2010 թ․ դեկտեմբերի 26–ին
**Կուլիև Թոֆիկ Ալեքպեր օղլի**  (ադրբ.՝ Quliyev Tofiq Ələkbər oğlu, նոյեմբերի 7, 1917(1917-11-07), Bilgəh, Բաքվի գավառ, Բաքվի նահանգ - հոկտեմբերի 4, 2000(2000-10-04), Բաքու, Ադրբեջան), ադրբեջանցի կոմպոզիտոր, Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի ժողովրդական արտիստ (1964)։ Ադրբեջանում էստրադա և ջազ ժանրերի հիմնադիրը։

Կենսագրություն
--------------

Պատկեր:Azerbaijani musicians and actor.jpgԱդրբեջանցի երաժիշտներ և դերասաններ: ձախից 3-րդ Թոֆիկ Կուլիև
Թոֆիկ Կուլիևը ծնվել է Բաքվում 1917 թվականի նոյեմբերի 7-ին։ 1934-ին ընդունվել է Ադրբեջանի Պետական Կոնսերվատորիա։ 1936-ին ավարտել է Կոնսերվատորիան։ 1931-ին նա գրել է «Աշակերտ» երգը։ 1935-ին նա սկսեց գործել Մ. Ազիզբեկովի անվան Պետական Դրամատիկական թատրոնում։ Ուզեիր Հաջիբեկովի նախաձեռնությամբ Նա գնում է Մոսկվայի պետական կոնսերվատորիա `շարունակելու իր կրթությունը։ Այնտեղ նա սկսեց աշխատել որպես դաշնակահար Թֆասմանի ղեկավարած նվագախմբում։ 1939-ին վերադարձել է Բաքու և 1941-ին հիմնադրել է «Կարմիր բանակ» անսամբլը։ Նա 1943-ին երկու մասի բաժանված անսամբլի "Կարմիր ֆլոթը" մասի ղեկավարն էր։ Պատերազմից հետո նա աշխատել է մի շարք թատրոններում։ Նա սկսեց աշխատել կինոյում 20-րդ դարի 40-ական թվականներից։ 1948-ին շարունակել է կրթությունը Մոսկվայի պետական կոնսերվատորիայում։ 1951 թվականին ընդունվել է ասպիրանտուրա։ 1954-ին սկսել է դասավանդել Ադրբեջանի Պետական Կոնսերվատորիայում։ 1958-ին դարձել է ֆիլհարմոնիայի գեղարվեստական ղեկավարը, ապա `տնօրենը։

Պարգևներ և կոչումներ
--------------------

* Ադրբեջանական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստ – 1964
* Ադրբեջանական ԽՍՀ Արվեստի վաստակավոր գործիչ - 1958
* Ադրբեջանական ԽՍՀ Պետական մրցանակի դափնեկիր – 1978
* ԽՍՀՄ Աշխատանքային կարմիր դրոշ (երկու անգամ)
* ԽՍՀՄ Օրդեն «Փառք»
* Խազարյան համալսարանի պատվավոր դոկտոր
* «Անկախության» օրդեն – 1997

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2 3 4  Երաժշտություն (ֆր.)
3. ↑  Земфира Абдуллаева. Тофик Кулиев. Биография.
4. ↑  Թոֆիկ Կուլիև
5. ↑  Musical Golden Oldies. Tofig Guliyev
Իտալիկա հռոմեական թատրոն
**Սևիլյան** Իսպանիայի կարևորագույն քաղաքներից մեկն է սկսած հնագույն ժամանակներից։ Քաղաքի առաջին բնակիչները հիշատակվում են Տարտեսոսի ժամանակներից։ Որպեսզի պաշտպանվեին կարթագենցիների ասպատակություններից, հռոմեացիները հիմնեցին Իտալիկա (այժմ Սանտիպոնս) բնակավայրը, որը ընդամենը 9 կմ է հեռու Սևիլյայից։ Իտալիական, որը հռոմեական կայսրեր Տրոյանի և Հարդիան ծննդավայրն էր, հիմնադրվե լե քրիստոսից առաջ 206-205 թվականներին։ Իտալիկան Հիսպանիայում հռոմեական մշակույթի յուրահատուկ օրինակ է։ Այն այժմ համարվում է զբոսաշրջիկության կենտրոն։

Վեստգոթական թագավորության տարիներին քաղաքը ծառայել է թագավորական նստավայր։

Ալ-Անդալուսի (Մուսուլմանական Իսպանիա) ժամանակ քաղաք *կուրա*յի նստավայրն էր (իսպաներեն *cora*), որը մտնում էր Կորդովայի խալիֆայության մեջ, հետո դարձավ Սևիլյայի տայֆայի մայրաքաղաք (Արաբերեն. طائفة أشبيليّة, *Տաիֆա Իշբիլիա*), այնուհետև այն նվաճեցին Կաստիլիայի քրիստոնեական թագավորությունը Ֆերդինանդ III-ի գլխավորությամբ, ով առաջինը հուղարկավորվեց տաճարում։

Ռեկոնկիստայից հետո Սևիլյան վերաբնակեցվեց քրիստոնյա ազնվականներով, որպես թագավորության մայրաքաղաք և որտեղ ընտրում էին Գեներալների Կորտեսը։ Ուշ միջնադարում քաղաքում հիմնադրվեց նավահանգիստը և այն դարձավ միջազգային առևտրականների հանգրվան, սակայն քաղաքին ծանր հարված հասցրեց ժանտախտը 1348 թվականին և հակահրեական ապստամբությունները 1391 թվականին։

Տորե դել Օրոն (Ոսկե աշտարակ) Գվադալակիվիրի մոտ
Ամերիկայի հայտնաբերումից հետո Սևիլյան դարձավ Իսպանական կայսրության տնտեսական կենտրոնը, զբաղեցնելով մենաշնորհային դիրք միջատլանտյան առվևտրի բնագավառում, ինչը բացեց քաղաքի համար ոսկե դարաշրջան։ Այս ժամանակահատվածում կառուցվեցին քաղաքի հիմնական մշակութային օջախները Գվադալակիվիր գետի երկայնքով, սակայն շուտով քաղաքը զիջեց իր մենաշնորհային դիրքը Կադիսին։

19-րդ դարում քաղաքում կառուցվեց արդյունաբերական շինություններ և երկաթգծի կայարաններ, որոնք քաղաքը կապեցին Եվրոպայի հետ։ 20-րդ դարում Սևիլյան տեսավ Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմի արհավիրքները, ինչպես նաև քաղաքը ընտրվեց Անդալուսիայի վարչական կենտրոն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Glaire D. Anderson, Mariam Rosser-Owen (2007)։ *Revisiting Al-Andalus: Perspectives on the Material Culture of Islamic Iberia and Beyond*։ BRILL։ էջ 150։ ISBN 90-04-16227-5
**Չաթալջա** (*Փաշայելի*, *Բոսֆորի թերակղզի*, թուրքերեն՝ Çatalca Yarımadası, Paşaeli Yarımadası), թերակղզի Թուրքիայի եվրոպական հատվածում՝ Սև, Մարմարա ծովերի և Բոսֆորի նեղուցի միջև։ Բալկանյան թերակղզու արևելյան հրվանդանը գտնվում է Չաթալջա թերակղզու վրա։ Բոսֆորի նեղուցով բաժանված է Քոջաելիի թերակղզուց։

Թերակղզու երկարությունը կազմում է 100 կիլոմետր, իսկ լայնությունը մինչև 60 կիլոմետր։ Իրենից ներկայացնում է բլրային հարթավայր։ Թերակղզու հյուսիսարևմտյան մասում գտնվում է Իսթրանջա լեռները (մինչև 484 մետր)։ Թերակղզում առկա են բյուրեղային շերտաքարեր, կրաքարի, գրանիտի հարուստ պաշարներ։ Թերակղզում քիչ են անտառները, հանդիպում են կաղնի, հաճարենի,մշտադալար թփեր։ Մշակում են եգիպտացորեն, ցորեն, շաքարի ճակնդեղ, ծխախոտ, ցիտրուսներ։ Թերակղզու հարավարևելյան մասում է գտնվում Ստամբուլի մեծ մասը։

Չաթալջան Թուրքիայի արդյունաբերական ամենախոշոր շրջանն է։ Ստամբուլի երկու երրորդը գտնվում է թերակղզու վրա։ Թերակղզու տարածքը կազմում է մոտ 2000 կմ², իսկ բնակչությունը կազմում է՝ 13.120.596 մարդ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Չաթալջա թերակղզի
2. ↑  Statistical Institute page(չաշխատող հղում)


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |

 |
**Գվելֆեր և գիբելիններ** (իտալերեն՝ guelfi, գերմ.՝ Guelfen / Welfen, իտալերեն՝ ghibellini, գերմ.՝ Ghibellinen / Waiblinger), XII—XV դարերի ընթացքում համապատասխանաբար` Հռոմի Պապի և Սրբազան Հռոմեական կայսրության աջակցությամբ գործող քաղաքական խմբեր կենտրոնական և հյուսիսային Իտալիայի քաղաքներում։ 12-րդ և 13-րդ դարերում այս երկու կուսակցությունների միջև մրցակցությունը կարևոր դեր է խաղացել միջնադարյան Իտալիայի ներքին քաղաքականության մեջ։ Պապականության և Սրբազան Հռոմեական կայսրության միջև իշխանության համար պայքարը ծագեց 1075 թվականին և ավարտվեց 1122 թ. Որմսի կոնկորդատի ստորագրմամբ։ Սակայն Իտալիայում Գվելֆերի և Գիբելինների միջև բաժանումը շարունակվեց մինչև XV դարը։

Հակամարտության ծագումը
----------------------

Գվելֆը (իտելերեն` Guelfo, հոգնակի` Guelfi) Բավարիայի դուքս` Վելֆերի տան իտալերեն ձևն է։ Պատմվում է, որ Վելֆերը օգտագործել են անունը` որպես մարտական կոչ 1140 թ. Վեյնսբերգ ամրոցի պաշարման ժամանակ։ Մինչդեռ նրանց հակառակորդ` Շվաբիայի Հոգենշտաուֆեն տունը, որի ներկայացուցիչն էր Սրբազան Հռոմեական կայսրության կայսր Կոնրադ III–ը, նույն նպատակով օգտագործել է Վիբելինգեն ("Wibellingen") ամրոցի անունը։ Համապատասխանաբար` Վիբելինգենը իտալերեն տառադարձվեց որպես Գիբելին։

Խմբակցությունների անունները հայտնի դարձան Իտալիայում գերմանական կայսր Ֆրիդրիխ Բարբարոսայի իշխանության տարիներին։ Երբ նա կայսերական իշխանությունն ամրապնդելու նպատակով սկսեց իրականացնել ռազմական արշավներ Իտալիայում, նրա աջակիցները սկսեցին անվանվել «գիբելիններ»։ Համապատասխանաբար, Լոմբարդիայի քաղաքները, որոնք պաշտպանում էին սեփական ինքնիշխանությունը և այդ նպատակով դաշնակցում էին Հռոմի պապական իշխանության հետ, հայտնի դարձան որպես «գվելֆեր»։ .

Հակամարտության կողմերը
----------------------

| Գիբելինների գլխավոր քաղաքները | Գվելֆերի գլխավոր քաղաքները | Տարբեր ժամանակներում երկու խմբերին աջակցություն ցույց տված քաղաքներ |
| --- | --- | --- |
|
| ԱրեցցոԱսիզիԳրոսետոԿոմոՄանտուաՄոդենաՊավիաՊիզաՊիստոյաՍպոլետոՏերնիՈւրբինոՖաբրիանոՖոլինոՖորլի | Լ՛ԱկվիլաԱլեսանդրիաԱնկոնաԲոլոնիաԲրեշիաԿրեմաԿրեմոնաԼեկկոՄիլանՕրվիետոՊերուջաՖաենցաՖլորենցիա | ԱստիԲերգամոՎերոնաՎիչենցաՋենովաԳուբբիոԼոդիԼուկկաՊադուաՊարմաՊիաչենցաՊրատոՍիենաՏրևիզոՖերարա |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Guelphs and Ghibellines". Encyclopædia Britannica. 12 (11th ed.). Cambridge University Press. pp. 668–669.
Շուկա
Խանութ Հին շուկայում, 1957
**Հին շուկա** (**Մեծ շուկա**) Ջյակովիցայում (ալբ․՝ Pazari i vjetër në Gjakovë, սերբ.՝ Стари базар), ամենահին շուկան Կոսովոյի տարածքում։ Պատմական թաղամասում, որտեղ գտնվում է շուկան, գտնվում է նաև քաղաքի հնագույն Հադում մզկիթը, որ կառուցվել է 15-րդ դարում։

Մեծ շուկան եղել է Ջյակովիցայի տնտեսական կենտրոնը, որտեղ վաճառվել են շրջակա գյուղերից բերված ապրանքներ։ Հին շուկան քանդվել է 1999 թվականին Կոսովոյի պատերազմի ժամանակ, հետո վերակառուցվել։

Մզկիթի շուրջը կան գերեզմանաքարեր քանդակագործական ձևավորմամբ և գրություններով, որ արված են հին օսմանյան լեզվով։ Նախկինում այդտեղ թաղվել են Ջյակովիցայի հայտնի ընտանիքների ներկայացուցիչներ։ Մզկիթի համալիրի կազմում ներառված է եղել համամը (թուրքական բաղնիք), որն ավերվել է 2008 թվականին, և հին գրադարանի շենքը, որ կառուցվել է 1671 թվականին և ավերվել Կոսովոյի պատերազմի ժամանակ։

Հին շուկան գտնվում է քաղաքի կենտրոնի մոտ՝ Կրանա գետի մյուս ափին։ Շուկան զբաղեցնում է մոտ 3,5 հեկտար տարածք, իսկ գլխավոր փողոցի երկարությունը կազմում է 1 կմ, որի երկայնքով տեղակայված է շուրջ 500 խանութ։ Այնտեղ կան նաև մի մզկիթ և մի քանի թյուրբե։ Հին շուկայի կենտրոնում 1597 թվականին կառուցել է ժամացույցի աշտարակ։ 1912 թվականին՝ Բալկանյան պատերազմներ ժամանակ, այն ավերվել է, սակայն հետո վերակառուցվել է։

Պատմություն
-----------

Ջյակովիցայի մեծ շուկան ստեղծվել է այնտեղ առաջին վարպետների ու արհեստավորների հայտնվելուն զուգահեռ։ Դա տեղի է ունեցել այն ժամանակ, երբ Ջյակովիցան ստացել է կասաբայի (փոքր քաղաք) կարգավիճակ։ Շուկայի մասին առաջին ստույգ վկայություները հանդիպում են թուրք զբոսաշրջիկ Էվլիա Չելեբիի մոտ, որը 1662 թվականին այցելել է Ջյակովիցա և հիացել նրա գեղեցկությամբ։ Մեծ շուկայում եղել են մեծ թվով ամենատարբեր խանութներ։ Այնտեղ առևտրով են զբաղվել մետաղի մշակմամբ զբաղվող վարպետներ, կաշեգործներ, ջուլհակներ, երկաթագործներ, թամբագործներ և այլն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Broshura për promovimin e Gjakovës,CBDC
2. ↑  Grand Bazaar of Gjakova, Masar Rizvanolli, p.39

Գրականություն
-------------

* Masar Rizvanolli (2009). *Grand Bazaar of Gjakova*. Gjakove: Association of Intellectuals.
**Հովհաննես Բապտիստ Քրիտափոր Հարություն Կազիադուր** (գերմ.՝ Johann Baptist Kristof von Aretin, հունիսի 24, 1706, Կոստանդնուպոլիս – հոկտեմբերի 11, 1769, Մյունխեն), հայազգի բարոն Բավարիայում, Արութինների բարոնական, ազնվական տոհմի հիմնադիրը։ 

Արութինների դղյակը՝ Հայդենբուրգը Ալդերսբախ կոմունայում

Կենսագրություն
--------------

Հովհաննես Բապտիստ Քրիտափոր Հարություն Կազիադուր ծնվել է 1706 թվականի հունիսի 24-ին Կուստանդնուպոլսում, աղքատ ընտանիքում։ 12 տարեկան հասակում փոքրիկ տղան ժամանել է Վենետիկ, որտեղից էլ տեղափոխվել է Բավարիայի կուրֆյուրստություն, Մյունխեն քաղաք։ Այստեղ նա մեծացել է պալատական ամրոցում և ավելի ուշ զբաղեցրել պետական գանձապետարանի խորհրդականի պաշտոնը։ 1769 թվականի ապրիլի 11-ին նա ստացել է բարոնի տիտղոս, ով իրավունք ուներ փոխանցել այն ժառանգաբար։ 1769 թվականի հոկտեմբերի 11-ին, բարոնական տոհմի հիմնադիրը Հովհաննես Բապտիստ Քրիտափոր Հարություն Կազիադուրը կնքել է իր մահկանացուն։

Տես նաև
-------

* Արութիններ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  *Pas L. v.* Genealogics — 2003.
2. ↑  Eintrag über Johann Baptist im Portal "Deutsche Biographie"
3. 1 2  «Аретин»։ *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907
V դար, հունական քանդակ
**Հին հունական քանդակ**՝ հնագույն մշակույթի նվաճումներից մեկը, որն անջնջելի հետք է թողել համաշխարհային պատմության մեջ։ Այն վերագրվում է Հոմերոսյան դարաշրջանին (մ․թ․ա․XII-մ․թ․ա․VIII մ․թ․ա․ դդ.)։ Հին դարաշրջանում՝ մ․թ․ա․ VII-VI դարերում, արդեն իսկ հրաշալի արձաններ կային ստեղծված։ Վաղ և բարձր դասականների ժամանակաշրջանում (մ․թ․ա․V դար) հին հունական քանդակը վերելք ապրեց և ծաղկեց։ Իսկ մ․թ․ա․IV դարը, արդեն ուշ դասականների ժամանակաշրջանում, պատմության մեջ մի շարք մեծ նկարիչների և քանդակագործների անուններ թողեց, որոնք ունեին իրենց յուրահատուկ և անհատական ոճը։ Այս ժամանակահատվածի քանդակները փոփոխություններ կրեցին, որոնք տեղի ունեցան նոր պատմական ժամանակահատվածի գալուստով՝ հելլենիզմի կամ հելլենականության դարաշրջանի։

Հոմերոսյան դարաշրջան
--------------------

Հոմերոսյան Հունաստանում մոնումենտալ քանդակներ չեն պահպանվել։ Դրանց մասին կարող են վկայել հին գրողների նկարագրությունները։ Ներկայացվել են միայն փայտե արձաններ, որոնք վերարտադրել են մարդկային մարմիններ, ամենակոպիտ ձևերով։ Նմանատիպ արձանները զարդարվել են մետաղական հագուստներով և զենքերով։ Այդ ժամանակաշրջանի քանդակներից մեզ են հասել միայն փոքր պլաստիկ աշխատանքներ, որոնք հիմնականում կրոնական բնույթ են կրել։ Այդ արձանիկները պատրաստվել են աստվածների կամ հերոսների պատկերներով։ Երբեմն դրանք զարդարվել են նկարչությամբ։ Քանդակներում նկատելի են մարմնի պլաստիկ դիզայնը և աշխատող մկանների լարվածությունը։ Արձանները պատրաստվել են փղոսկրից, բրոնզից կամ տերակոտայից։ Դրանց թվում ոչ միայն մարդկային կերպարներ են, այլև ձիեր և կենտավրոսներ։

Արխաիկ ժամանակաշրժան
--------------------

Աստվածուհին նուռը ձեռքին
Արխաիկ ժամանակաշրժանի սկզբում քանդակագործությունը այնքան էլ տարածված չէր, որքան դասական հունական արվեստի շրջանում։ Ավելի կիրառական էր ծաղկամանների գեղանկարչությունը, որը մեծ առաջխաղացում էր ունեցել անցյալ դարերում։ Սակայն մ․թ․ա․ VII դարի քանդակները կարևոր տեղ են զբաղեցրել իրենց ներդաշնակությամբ, նուրբ ռիթմով։ Կարևոր տեղ է զբաղեցրել մարդու մարմնի կոնստրուկցիան, որտեղ պատկերվել է մերկ տղամարդու բնական գեղեցկությունը, իսկ արխաիկ ժպիտը ՝ ընկալվել որպես բարձր գեղագիտական արժեք։

Լավ պահպանված կանացի քանդակների շարքում է «Աստվածուհին նուռը ձեռքին» կերատինից, որը գտնվում է Բեռլինի պետական Թանգարանում ( 580-570 թվականներ) և պահպանել է իր նախնական վառ գույնը։
Տղամարդկային կերպարի վառ օրինակ է «Կլեոբիս և Բիտոն» քանդակները, որոնք ստեղծվել են արտասահմանում, VII—VI դարերում։ 
Այսպիսի քանդակներով են զարդարվել նաև տաճարների վերնաճակատները, որոնք ստեղծվել են մոտ 570-ական թվականներին։

Պատկերասրահ
-----------

* Կլեոբիս և ԲիտոնԿլեոբիս և Բիտոն
* ԱպոլլոնԱպոլլոն
* ՁիվորՁիվոր
* ԿորաԿորա
* Աֆրոդիտեի ծնունդըԱֆրոդիտեի ծնունդը
* Զևսն ՕլիմպիայումԶևսն Օլիմպիայում
* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ю. Д. Колпинский. Искусство Эгейского мира и Древней Греции. М. «Искусство», 1970, с. 24—25.
|  |
| --- |
| **Տատասկ թևավոր** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Աստղածաղկավորներ (Asterales) |
| **Ընտանիք** | Աստղածաղկազգիներ (Asteraceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Տատասկափշայիններ (Carduoideae) |
| **Տրիբա** | *Cynareae* |
| **Ցեղ** | Գեղավեր *(Cirsium)* |
| **Տեսակ** | **Տատասկ թևավոր** *(C. alatum)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Cirsium alatum***Bobrov, 1958 |

**Տատասկ թևավոր** (լատ.՝ Cirsium alatum), բարդածաղկավորների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Բազմամյա դեղնականչ մերկ բույս է, որն ունի 20-100 սմ բարձրություն։ Ցողունները ճյուղավորված են, կտրատված-թևավոր։ Տերևները վերևից մանր գորտնուկավոր են։ Զամբյուղներն ունեն երկար կոթեր և սովորաբար գտնվում են նոսր հուրարանաձև-վահանիկանման ծաղկաբույլերում։ Ծածկոցի թերթերը եզրերից թեթևակի ոստայնանման մազոտ են, գագաթին փշով և ունեն 0,5-1 մմ երկարություն։ Պսակը վարդագույն է։

Տարածվածություն
---------------

Աճում է Երևանի ֆլորիստիկական շրջանում և Արարատավանի շրջակայքում։ Աճում է նաև Նախակովկասում, Արևելյան Կովկասում և Արևելյան Անդրկովկասում, Եվրոպայում, Արևմտյան Սիբիրում, Միջին Ասիայում, Հյուսիսարևմտյան Իրանում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ստորին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից մոտ 800 մ բարձրության վրա, աղակալված ճահիճներում։ Ծաղկում է հուլիս-սեպտեմբեր ամիսներին, պտղաբերում՝ հուլիս-նոյեմբերին։

Պահպանություն
-------------

Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է։ Հայտնի է ընդամենը մեկ պոպուլացիա, որի տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 10 կմ²-ից պակաս է։ Աճում է ինտենսիվ յուրացվող տարածքում։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

ՀՀ Կառավարության 2008 թվականի որոշումով Արարատի աղակալված ճահիճները ընդգրկվել են բնության հուշարձանների ցանկում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · WoRMS |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Տաքսոնի նույնացուցիչներ |
| --- |
|  |
| *Cirsium alatum* | 
* Վիքիցեղեր: Cirsium alatum
* EoL: 6196202
* EUNIS: 155223
* FoC: 200023653
* FoIO: CIRALA
* GBIF: 3112587
* iNaturalist: 492805
* IPNI: 194972-1
* NCBI: 2721232
* Plant List: gcc-100402
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:194972-1
* Tropicos: 2729561
* WoI: 1934
* WoRMS: 1102529

 |
|  |
| *Serratula alata* | 
* EoL: 6253439
* GBIF: 5388830
* GRIN: 33732
* IPNI: 248554-1
* Plant List: gcc-89819
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:248554-1
* Tropicos: 50044889

 |

 |
Կաթնախառնուրդներ
Շշից կերակրվող նորածին
**Կաթնախառնուրդներ**, կենդանիների կաթից պատրաստված սննդամթերք, որոնք օգտագործվում են վաղ մանկական հասակի երեխաների արհեստական, խառը և հավելյալ սնուցման համար։ Կաթնախառնուրդները բաժանում են 3 հիմնական խմբի՝ հասարակ, թթվային, բարդ կամ կալորիական։

Հասարակ կաթնախառնուրդներ ստանում են կաթը ջրով կամ ձավարեղենի (բրինձ, վարսակ, ցորեն, հնդկացորեն, սպիտակաձավար) եփուկով նոսրացնելով։ Ջրով նոսրացնելու դեպքում խառնուրդը նշում են թվերով (1, 2, 3), իսկ ձավարեղենի եփուկով նոսրացնելիս՝ տառերով (A, Б, B)։ A-խառնուրդը պարունակում է 1/3 կաթ և 2/3 եփուկ, Б-ն, համապատասխանաբար, 1/2 և 1/2, B-ն՝ 2/3 և 1/3։ Նոսրացումը նվազեցնում է սպիտակուցների, ճարպերի, ածխաջրերի պարունակությունը և կովի կաթի բաղադրությունը մոտեցնում մայրականին։

Ածխաջրերի քանակությունը լրացվում է շաքարով (մինչև 5%)։ Ցածր կալորիականության պատճառով 1 և A կաթնախառնուրդները հազվադեպ են օգտագործվում։ 2 և B կաթնախառնուրդները նշանակում են 1-1, 5 ամսական երեխաներին, կարճ ժամկետով (4-5 օր)։ Թթվային կաթնախառնուրդների առավելությունը թթվային ռեակցիան է, որը կասեցնում է բակտերիաների աճը, բարձրացնում ճարպի յուրացումը։ Դրանցից առավել տարածված են կեֆիրը, մածունը, ացիդոֆիլային կաթը՝ «Նարինե»-ն, և այլն։ Կեֆիրը սովորաբար նոսրացնում են եփուկով և նշում՝ B- կամ B-կեֆիր։ Բարդ կամ կալորիական կաթնախառնուրդները պատրաստում են կաթին յուղ, բոված ալյուր, շաքար (տարբեր հարաբերություններով) ավելացնելով։ պատրաստելու համար թողարկվում են հատուկ չոր կաթնախառնուրդներ (B-բրինձ, B-վարսակ, B-հնդկացորեն)։

Շատ կաթնախառնուրդներ իրենց բաղադրությամբ մոտ են մայրական կաթին և կիրառվում են էքսուդատիվ դիաթեզով, սնուցման խանգարումներով, մարսողության խանգարումով (դիսպեպսիա), սակավարյունությամբ տառապող երեխաների արհեստական սնուցման համար։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 160)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Կիրանց (այլ կիրառումներ)

**Կիրանց** (հայտնի է նաև թուրքերի կողմից տրված Շարուկքար, Սեյիդքենդ անվանումներով, ներկայում կոչվում է՝ ադրբ.՝ Kəmərqaya` **Քեմերքայա**), նախկին հայկական, ներկայում ադրբեջանաբնակ գյուղ Ադրբեջանի Հանրապետության Դաշկեսանի շրջանում, շրջկենտրոն Դաշկեսան քաղաքից 3 կմ հյուսիս-արևմուտք։

Աշխարհագրություն
----------------

Կիրանց գյուղը տեղակայված է Արթինաջուր գետի ձախ վտակ Ոչխարաջրի ձախ ափի ձորալանջին՝ ծովի մակերևույթից 1230-1380 մ բարձրության վրա։ շրջապատված անտառազուրկ բլուրներով։

Պատմություն
-----------

Կիրանց գյուղի տարածքում 1980-ական թվականների դրությամբ պահպանված պատմական հուշարձանները վկայում են, որ բնակավայրը բնակելի է եղել հնագույն ժամանակներից։ 1899 թվականին հնագետ Է.Ռյոսլերը Կիրանցի մոտակայքում հայտնաբերել ու պեղել է բրոնզի և երկաթի դարաշրջանների անցումային ժամանակահատվածին վերագրվող դամբարանադաշտեր։

Գյուղի վերաբերյալ գրավոր տեղեկություններ առկա են սկսած 19-րդ դարի վերջից հիմնականում մամուլում, վավերագրական փաստաթղթերում և տեղագիր հեղինակների նյութերում։

Համաձայն 19-րդ դարով թվագրվող արխիվային նյութերի՝ Կիրանց գյուղը գտնվել է թուրք կալվածատերեր Մահմեդ աղա Աբուլ-բեկ օղլիի, Սոյուն աղա Նովրուզ-աղա օղլիի և Վալի-բեկի իրավասության ներքո։

Գյուղին Սեյիդքենդ են անվանել տարածաշրջանում բնակվող թուրքերը։

Բնակչություն
------------

Համաձայն մի շարք պատմաբանների և ուսումնասիրողների հրապարակած տեղեկությունների՝ Կիրանցի բնակիչները տեղաբնիկներ են եղել։ Առկա է նաև տեղեկատվություն, որ որո բնակիչներ Կիրանց են տեղափոխվել Ղաբաղթափա գյուղից։

Տես նաև
-------

* Կաղնի խաչ վանք
* Սուրբ Սարգիս եկեղեցի

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. 1 2 3 4 5 6 7 8  Սամվել Կարապետյան, Հյուսիսային Արցախ Archived 2021-01-23 at the Wayback Machine. Երեւան, 2004, էջ 234։
3. ↑  Реслер Э. Археологическия изыскания в Закавказье, с. 2.
4. ↑  Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 93, ց. 1, գ. 388, թ. 37-38:
5. ↑  Բարխուտարեանց Մ. Արցախ, Բագու, 1895, էջ 287։
6. ↑  Լալայեան Ե. Գանձակի գաւառ, «Ազգագրական հանդէս», Թիֆլիս, 1899, N 1, էջ 314։
|  |
| --- |
| **Թոքախոտ դանիական** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | *Boraginales* |
| **Ընտանիք** | Գաղտրիկազգիներ (Boraginaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Գաղտրիկայիններ (Boraginoideae) |
| **Տրիբա** | *Boragineae* |
| **Ցեղ** | **Pulmonaria** |
| **Տեսակ** | **Թոքախոտ դանիական** *(P. dacica)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Pulmonaria dacica***Simonk. 1887 |

**Թոքախոտ դանիական** (լատ.՝ Pulmonaria dacica), գաղտրիկազգիների ընտանիքին պատկանող դեղաբույս։

Նկարագրություն
--------------

Հաստ շագանակագույն կոճղարմատով և բազմաթիվ լարանման երկար արմատներով մեղրատու գեղազարդային բազմամյա կարճաթավ խոտաբույս է։ Կիսացողունագիրկ հիմքով սրածայր էլիպսաձև նստադիր տերևները հերթադիր դասավորված են 15-50 սմ բարձրություն ունեցող ցողունի վրա։ Թևավոր կոթուններով արմատամերձ խոշոր տերևներն աճում են ծաղկելուց հետո։ Գագաթնային ծաղկաբույլերում՝ ոլոքներում, հավաքված են կարճ ծաղկաթերթերով կախվող ծաղիկները։ Կիսաշրջանաձև բլթակներով պսակն երկնագույն-մանուշակագույն խողովակաձև-ձագարաձև է։ Ծաղկապսակը սկզբում վարդագույն է, հետագայում՝ ծաղկման ընթացքում, դառնում է կապույտ։ Պտուղները չորս փայլուն սև ընկուզիկներ են։

Տարածվածություն
---------------

Աճում է ստորին և միջին լեռնային գոտիների անտառներում։ Հանդիպում է Տավուշի մարզում։ Բույսն ընդգրկված է Ռուսաստանի բույսերի «Կարմիր գրքում» և դրա հավաքն արգելված է։

Նշանակություն
-------------

Բուժական նպատակներով օգտագործում են տերևներն ու վերգետնյա մասը ծաղիկներով։ Տերևներն օգտագործում են նաև սննդի մեջ․ պատրաստում են աղցաններ և ապուրներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Ծատուրյան Թամարա, Գևորգյան Մարգարիտա (2014)։ Պողոսյան Ա․, Զաքարյան Ն․, eds.։ *Հայաստանի վայրի դեղաբույսեր* (հայերեն)։ Երևան: Լուսակն։ էջ 315։ ISBN 9789939834689  CS1 սպաս․ հայերենը նշված է (link)


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · iNaturalist |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Pulmonaria dacica
* EUNIS: 161794
* GBIF: 5660545
* GRIN: 435048
* iNaturalist: 704952
* IPNI: 120357-1
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:120357-1
* Tropicos: 4002505

 |

 |
**Թռեղք-վանաձորյան մշակույթ**, նաև **Թռեղք-Վանաձորյան** միջին բրոնեդարյան ( մ.թ.ա. 2200 - 1600 ) հնագիտական մշակույթ է Հարավային Կովկասում (Վրաստան, Հայաստան)։ Թռեղքյան դամբարանները, ըստ ակադեմիկոս Պիոտրովսկու, «Բերեց մեզ հնագույն մշակույթի պատկերը` իր ինքնատիպությամբ և աննախադեպ բարբարոսական շքեղությամբ»։

Հայտնաբերում
------------

Մշակույթը հայտնի է դարձել 1936-1940 և 1947 թթ. Վրաստանի Պետական թանգարանի կողմից կազմակերպված և Բ.Ա. Կուֆտինի ղեկավարությամբ իրականացրած պեղումների արդյունքում։ Թռեղքյան մշակույթի գոյության վերաբերյալ տեղեկությունները հաստատվել են դամբարանաբլուրներում եղած հուղարկավորությունների սրահների գտածոների միջոցով։ Դամբարանաբլուրները ունեցել են 10-15մ բարձրություն և 100 մ տրամագիծ։ Դամբարանաբլուրներից մեկի կենտրոնում եղած թաղման սենյակների բարձրությունը հասել է 6 մետրի, իսկ տարածքը՝ 150 քառակուսի մետր խորանարդի։ Սենյակներից մեկում գտնվել են կառքերի մնացորդներ, հայտնաբերվել են նաև խոշոր կավե սափորներ, թանկարժեք մետաղներից բարձր գեղարվեստական ճաշակով պատրաստված իրեր, որոնք վկայում են Մերձավոր Արևելքի և Փոքր Ասիայի երկրների հետ ունեցած մշակութային կապի մասին։ Պեղումների արդյունքում գտնվել են նաև արծաթե և ոսկե գավաթներ՝ զարդարված եղջերվի պատկերով և ծիսական արարողություն ներկայացնող նախշով։ Ակադեմիկոս Լորդկիպանիձեն այս մշակույթը վերագրել է 3-րդ հազարամյակի 2-րդ կեսից մինչև 2-րդ հազարամյակի առաջին կեսը եղած ժամանակաշրջանին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Гобиджешвили Культура ранних погребений Тбилиси 1980
Իշտարի երկրի տոպոլոգիանԻշտարի երկրի տոպոլոգիան
**Իշտարի երկիր**, Վեներա մոլորակի երկու հիմնական լեռնային շրջաններից մեկը։ Իշտարի երկիրը երկու «մայրցամաքներից» փոքրն է և գտնվում է մոլորակի հյուսիսային բևեռին մոտ, 70°24′ հս․. լ. 27°30′ ավ. ե.﻿ / ﻿70,4° с. ш. 27,5° в. д.﻿ / 70.4; 27.5 կոորդինատներում։ Անվանվել է աքքադյան աստվածուհի Իշտարի պատվին։

Իշտարի երկրի մակերեսը մոտավորապես համեմատելի է Ավստրալիայի կամ ԱՄՆ-ի մայրցաքմաքային մասի մակերեսի հետ։ Այս երկրի արևելքում գտնվում է լեռնաշղթա, որը ստացել է Մաքսվելի լեռներ անունը։ Այս լեռների բարձրությունը կազմում է մոտ 11 կմ։ Համեմատության համար, Երկրի ամենաբարձր լեռը՝ Ջոմոլունգման ունի 8,8 կմ բարձրություն ծովի մակերևույթից։ Այս լեռնաշղթայի մի ծայրում գտնվում է լավայով լցված 100 կմ տրամագծով հարվածային խառնարան։

Իշտարի երկիրը շրջապատում են Վեներայի չորս գլխավոր լեռնաշղթաները՝ արևելքում - Մաքսվելի լեռները, հյուսիսում - Ֆրեյայի լեռները, արևմուտքում - Ակնայի լեռները և հարավում - Դանույի լեռները։ Այսպիսով, ստացվում է մակերևույթի ցածրադիր տարածք, որը ստացել է Լակշմիի բարձրավանդակ անունը, որը իր հերթին անվանվել է հնդկական Լակշմի աստվածուհու պատվին։

Իշտարի երկրում են տեղակայված նաև Սակագավեյա, Կոլետ և Կլեոպատրա հայտնի կանանց անունները կրող հաբուխները։

Իշտարի երկրում մակերևույթի մակերեսը ունի խճանկարային կառուցվածք, ինչը հետևում է այն մասին, որ մոլորակի մակերևույթը գտնվում է շարժման մեջ։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Իշտարի երկրաբանական էվոլյուցիան Archived 2006-05-11 at the Wayback Machine.(անգլ.)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Վեներա |
| --- |
|  |
| Աշխարհագրությունը | 

|  |  |
| --- | --- |
| Ընդհանուր | Մթնոլորտ (Ձյուն) \* Աշխարհագրություն \* (Տեղանունների ցանկ) \* Երկիրներ \* Արախնոիդներ \* Բալտիսի հովիտ \* Լակշմիի բարձրավանդակ \* Դյուների դաշտեր |
| Շրջաններ | Ալֆա շրջան \* Ափրոդիտեյի երկիր \* Բետա շրջան \* Իշտարի երկիր \* Օվդայի շրջան \* Սեդնայի հարթավայր |
| Լեռներ | Աբեոնա լեռներ \* Անալա լեռներ \* Ցիուակոատլ լեռներ \* Մաատ լեռներ \* Մաքսվելի լեռներ \* Սապաս լեռներ \* Թեյա լեռներ |
| Հրաբուխներ | Նրբաբլիթի գմբեթ \* Այրված շուրթերի գմբեթ |
| Խառնարաններ | Իզաբելա \* Միդ |
| Թագեր | Արտեմիսի \* Հենգ-Օ \* Նայթինգեյլի \* Զիսայի |

 | ՆԱՍԱ-ի Վեներայի պատկերը իրական գույներով |
|  |
| Հետազոտություններ | 

|  |  |
| --- | --- |
| Անցյալ և ներկա | Հետազոտություններ տիեզերական սարքերով \* Արհեստական մարմիններ Վեներայի վրա \* Վեներա ծրագիր \* Վեգա ծրագիր \* Պիոներ Վեներա ծրագիր \* Մագելան ծրագիր |
| Ապագա | Բնակեցում \* Տերաֆորմում |

 |
|  |
| Աստղագիտություն | Վեներան հատող աստերոիդներ \* Փուլեր \* Անցումներ (1639 \* 1769 \* 1874 \* 2004 \* 2012) \* 2002 VE68 \* Դիրքերը |
|  |
| Այլ թեմաներ | Գրականություն \* Հեսպեր \* Դիցաբանություն \* Ֆոսֆոր \* Նեյթ |
|  |
| **Category Կատեգորիա:Վեներա** \* **Portal Պորտալ:Արեգակնային համակարգ** \*  **Վիքիպահեստ:Վեներա մոլորակ** |

 |
|  |
| --- |
| **Կաթնախոտ անատոլիական** |
| Կաթնախոտ անատոլիականԿաթնախոտ անատոլիական |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Բակլածաղկավորներ (Fabales) |
| **Ընտանիք** | Կաթնախոտազգիներ (Polygalaceae) |
| **Ցեղ** | Կաթնախոտ *(Polygala)* |
| **Տեսակ** | **Կաթնախոտ անատոլիական** *(P. anatolica)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Polygala anatolica***Boiss. & Heldr. 1854 |

**Կաթնախոտ անատոլիական** (լատ.՝ Polygala anatolica), կաթնախոտազգիների ընտանիքին պատկանող դեղաբույս։

Նկարագրություն
--------------

Հաստ փայտացող կոճղարմատով և բազմաթիվ տերևապատ ցողուններով բազմամյա խոտաբույս է, որի բարձրությունը հասնում է մինչև 50 սմ-ի։ Ստորին տերևները երկարավուն են, վերիները՝ գծային-նշտարաձև, սրածայր։ Կախվող ծաղիկներով գագաթնային հասկանման ծաղկաբույլերը ծաղկման ընթացքում երկարում են։ Պսակն ունի 5 պսակաթերթիկներ՝ վարդագույն, սպիտակավուն կամ մանուշակագույն, որոնցից մեկը՝ ստորինը, նավակաձև է։ Ծաղիկն ունի նաև երկբաժան սռնակ, ութ առէջները միաձուլված են՝ առաջացնելով խողովակ։ Պտուղը տուփիկ է, սերմերի յուղային հավելուկը գրավում է մրջյուններին։

Տարածվածություն
---------------

Աճում է միջին լեռնային գոտու մարգագետիններում, խոտային լանջերին, անտառաեզրերին։ Հանդիպում է Լեռու, Գեղարքունիքի, Արագածոտնի, Սյունիքի, Արմավիրի, Տավուշի մարզերում, Երևանում։ Գեղազարդային և մեղրատու բույս է։

Նշանակություն
-------------

Բուժական նպատակով օգտագործում են սապոնիններ, ֆլավոնոիդներ, վիտամին C պարունակող արմատներն ու տերևները։ Բույսն ունի վերքամոքիչ, ջերմիջեցնող ազդեցություն։ Երիտասարդ տերևներից պատրաստում են աղցաններ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Ծատուրյան Թամարա, Գևորգյան Մարգարիտա (2014)։ Պողոսյան Ա․, Զաքարյան Ն․, eds.։ *Հայաստանի վայրի դեղաբույսեր* (հայերեն)։ Երևան: Լուսակն։ էջ 315։ ISBN 9789939834689  CS1 սպաս․ հայերենը նշված է (link)


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · iNaturalist · NCBI |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Polygala anatolica
* EPPO: POGAT
* EUNIS: 178151
* GBIF: 4051567
* iNaturalist: 520132
* IPNI: 691034-1
* NCBI: 2662436
* Plant List: kew-2565838
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:691034-1
* Tropicos: 25900950

 |

 |
**Տեետ Կալաս** (էստ․՝ Teet Kallas, ապրիլի 6, 1943(1943-04-06), Տալլին, Ռայխսկոմիսարիատ Օստլանդ), էստոնացի գրող, սցենարիստ։ Էստոնիայի գրողների միության անդամ։

Էստոնացի լրագրող, թարգմանիչ Ալլա Կալլասի ամուսինը, գրաֆիկ, ծաղրանկարիչ Օլիմար Կալլասի եղբայրը։

Կենսագրություն
--------------

Տեետ Կալասը ծնվել է 1943 թվականին Տալլինում։ 1954-1962 թվականներին սովորել է Տալլինի № 21 դպրոցում։ 1962-1965 թվականներին անցել է զիվորական ծառայության։ Այնուհետև աշխատել է Eesti Televisioon-ում։ 1979-1990 թվականներին եղել է կոմունիստական կուսակցության անդամ, 1990-1993 թվականներին՝ Էստոնիայի Լիբերալ-դեմոկրատական կուսակցության անդամ, 1994-1996 թվականներին անդամագրվել է Կենտրոնական կուսակցությանը, 1996-1998 թվականներին՝ առաջադիմական կուսակցության անդամ։ 1990-1992 թվականներին եղել է Էստոնիայի գերագույն խորհրդի անդամ։

Ստեղծագործություններ
--------------------

Կալլասը գրել է կարճ պատմվածքներ, վիպակներ, գրական ակնարկներ, պարոդիաներ, հումորային էսքիզներ, ռադիոպիեսներ, լրագրային սյունակներ։ 1996-2011 թվականներին Էստոնիայի հեռուստատեսությամբ հեռարձակվող Õnne 13 («Հաջողական փողոց 13») սերիալի սցենարիստն է։ Գրել է նաև "Šlaager" և "Reekviem" ֆիլմերի սցենարները։

Առաջին ստեղծագործությունները հրապարակվել են 1958 թվականին։ 1964 թվականին լույս է տեսել նրա առաջին գիրքը՝ «Այնքան շատ է արևը» (արժանացել է մանկապատանեկան գրականության մրցույթի մրցանակի)։ Լույս են տեսել նաև «Ծառուղիների խորհրդավոր լույսը» պատմվածքների ժողովածուն (1968), «Զնգում-ծլնգում է...» վեպը (1973)։

Պարգևներ, մրցանակներ
--------------------

* V աստիճանի Պետական զինանշանի շքանշան, 2002
* III աստիճանի Պետական զինանշանի շքանշան, 2006

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. ↑  *Bibliothèque nationale de France* Record #134996913 // BnF catalogue général (ֆր.) — Paris: BnF.
3. ↑  Հանուն բարեկամության, «Բացատրագիր», էստոնական պատմվածքների ժողովածու, «Սովետական գրող» հրատարակչություն, Երևան, 1978
4. ↑  "Õnne 13" saab Teet Kallase asemel autoriks Urmas Lennuki

Արտաքին հղումներ
----------------

* Տեետ Կալաս

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 90157170 · BNF: 134996913 · GND: 1110801203 · ISNI: 0000 0001 0978 3476 · LCCN: n80149634 · LNB: 000182976 · NKC: jx20061124004 · NTA: 106800280 · NUKAT: n97029068 · SUDOC: 057622566 · VIAF: 60391785 · WorldCat VIAF: 60391785 |

 |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Գրիգոր Գալստյան (այլ կիրառումներ)
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Գալստյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Գրիգոր Զաքարի Գալստյան** (1913, Օծոփ), հայ բուսաբույծ։

Կենսագրություն
--------------

Գրիգոր Գալստյանը ծնվել է 1913 թվականին Շահապոնքի պատմական Օծոփ գյուղում։

Գործունեություն
---------------

Գրիգոր Գալստյանը գիտությունների դոկտոր է։ Երկար տարիներ դասախոսել է Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտում, 1968-1978 թվականներին եղել է նույն ինստիուտի ագրոնում։ Ֆակուլտետի դեկանն է եղել։ 1978-86 թվականներին՝ բուսաբուծության ամբիոնի պրոֆեսոր։ Գրիգոր Գալստյանի աշխատանքները վերաբերվում են Հայաստանում տարածված առվույտների մշակության և այլ հարցերի ուսումնասիրմանը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Ա․ Ա․ Այվազյան, ՆԱԽԻՋԵՎԱՆ․ պատկերազարդ բնաշխարհիկ հանրագիտակ, Երևան, «Հուշարձան», 1995, էջ 236 — 368 էջ. — 2700 հատ, ISBN 5-8079-0911-9։

Երկեր
-----

* Առվույտի մշակությունը Հայկական ԽՍՀ-ի լեռնային շրջաններում, Երևան, 1959։

Աղբյուրներ
----------

* «Ով ով է։ Հայեր» հանրագիտարան, հատոր առաջին, գլխ. խմբ. Հովհ. Այվազյան, Հայկական հանրագիտարան հրատ. Երևան, 2005, էջ 255։
Սեվիլլաի մետրոպոլիտենը քարտեզի վրա
**Սևիլյայի մետրոպոլիտեն** (իսպաներեն *Metro de Sevilla*)՝ թեթև մետրոպոլիտենային ցանց է, որը կառուցման մեջ է գտնվում իսպանական Սևիլյա քաղաքում և նրա մերձակա շրջաններում։

Պատմություն
-----------

Սևիլյայում մետրոյի կառուցումը սկսվել էր 1974 թ.-ին։ Սակայն 1983 թվականին կառուցումը դադարեցվել էր, քանի որ կար պատմական արժեք ներկայացնող շինություններին վնասելու վտանգ, և բացի դրանից, քաղաքի բնակչությունը կանխատեսվածից ավելի դանդաղ էր աճում։

1999 թ.-ին մեկնարկեց մետրոյի կառուցման երկրորդ նախագիծը **Սևիլյայի Մետրոի Ընկերության** կողմից (իսպաներեն *Sociedad del Metro de Sevilla*), որը հիմնադրված էր Սևիլյայի նախկին քաղաքապետ Ալեխանդրո Ռոխաս Մարկոսի կողմից (*Alejandro Rojas Marcos*)։ Առաջին գիծը նախատեսվում էր ավարտել 2006 թվականին, բայց վերջնականապես այն կբացվի 2008 թվականի սեպտեմբերի 30-ին։

Գծերը
-----

Ըստ նոր նախագծի ընդգրկում է Սևիլյան և նրա մերձակայքը (1,500,000 բնակիչ) և ունի չորս գիծ.

### Գիծ 1

* **Արևմուտք - Հարավ**. Մետրոպոլիտեն .
* **Տեղական ինքնավարություններ**։ Mairena del Aljarafe, San Juan, Sevilla and Dos Hermanas.
* **Երկարություն**։ 18 կմ
* **Կայարաններ**։ 22
* **Գնացքների քանակը**։ 17
* **Կառուցման սկիզբը**։ 2003 թ.-ի վերջերին
* **Կառուցման ավարտը վերջը**։ 2008 թ.-ի սեպտեմբերին.

### Գիծ 2

* **Արևմուտք - Արևելք**. Մետրոպոլիտեն.
* **Երկարություն**։ 12,5 կմ.
* **Կայարաններ**։ 17.
* **Կառուցման սկիզբը**։ 2010 (մոտավոր).

### Գիծ 3

* **Հյուսիս - Հարավ**. Մետրոպոլիտեն.
* **Երկարություն**։ 11 կմ
* **Կայարաններ**։ 17.
* **Կառուցման սկիզբը**։ 2010 (մոտավոր).

### Գիծ 4

* **Կիսաշրջանառվող**. վերգետնյա մակարդակի (ենթադրաբար).
* **Երկարություն**։ 15 կմ.
* **Կայարաններ**։ 19.
* **Կառուցման սկիզբը**։ 2010 (մոտավոր).

Ի տարբերություն հին նախագծի, այս մետրոն կլինի խառը՝ վերգետնյա և ստորգետնյա մակարդակների։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պատմությունը, կառուցման մանրամասները և քարտեզները Archived 2010-07-04 at the Wayback Machine.
* Պաշտոնական կայք Archived 2010-06-22 at the Wayback Machine.
**Մեկ Հայաստան կուսակցություն**, կենտրոնամետ քաղաքական կուսակցություն Հայաստանում։ Այն հիմնադրվել է 2019 թվականի փետրվարի 19-ին՝ Արթուր Ղազինյանի կողմից։

Պատմություն
-----------

2019 թվականի փետրվարի 19-ին Երևանում տեղի ունեցավ «Միասնական Հայաստան» կուսակցության հիմնադիր համագումարը։ Արթուր Ղազինյանը, ով նաև գլխավորում է Երևանի պետական համալսարանի Եվրոպական ուսումնասիրությունների կենտրոնը, կուսակցության անդամների մեծամասնության կողմից ընտրվել է նախագահ։

Ներկայումս կուսակցությունը գործում է որպես արտախորհրդարանական ուժ։ Լրագրողների հետ ճեպազրույցում Արթուր Ղազինյանը հայտարարել է, որ այս նոր կուսակցությունը կենտրոնամետ քաղաքական ուժ է և օգնելու է խուսափել Հայաստանում հակադիր քաղաքական բևեռների հնարավոր բախումից։

Կուսակցությունը քննադատել է ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանին, իսկ Ղազինյանը հայտարարել է, որ վարչապետն արդեն կորցրել է իր լեգիտիմությունը, ամբողջությամբ սպառել է իրեն և շուտով կկորցնի իշխանությունը։ Կուսակցությունը նաև քննադատել է Փաշինյանի կառավարությանը արտաքին քաղաքական գործերի վատ կառավարման և Լեռնային Ղարաբաղի շարունակվող հակամարտության համար։

Տես նաև
-------

* Հայաստանի պետական համակարգ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ««Մեկ Հայաստան» կուսակցության նախագահ ընտրվեց Արթուր Ղազինյանը»։ *A1Plus*
2. ↑  LLC Helix Consulting։ «Extension of state of emergency has nothing to do with coronavirus pandemic: advocate - aysor.am - Hot news from Armenia»։ *www.aysor.am*
3. ↑  LLC Helix Consulting։ «Արթուր Ղազինյան. Հայաստանը չի կառավարվում»։ *www.panorama.am*
4. ↑  «Armenian political party leader: Upcoming Putin-Erdogan meeting is becoming dangerous»։ *news.am*

Արտաքին հղումներ
----------------

* One Armenia Party