**Ալեքսանդր Միխայլովիչ Քարթվելի** **(Քարթվելիշվիլի)** (վրաց. ანდრე მიხეილის ძე ქართველიშვილი; 9 սեպտեմբերի, 1896, Թիֆլիս - 20 հուլիսի, 1974, Նյու Յորք) - վրացական ծագմամբ ամերիկացի հայտնի ավիացիայի դիզայներ, առաջին ալիքի ռուս էմիգրանտ։ Հանրապետություն ընկերության գլխավոր Republic : P-47 Thunderbolt, F-84 Thunderjet, F-84F Thunderstreak, F-105 Thunderchief և A-10 Thunderbolt II ստեղծող։

Կենսագրություն
--------------

### Երիտասարդությունը Ռուսաստանում

Ալեքսանդր Քարթվելին ծնվել է Թիֆլիսում ՝ մագիստրատի ընտանիքում։ Սովորել է Պետրոգրադի տեխնոլոգիական ինստիտուտում, արագացված դասընթաց է ավարտել ռազմական դպրոցում և ծառայել հրետանու մեջ առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին։ Առևջ P-47 Thunderbolt, F-84 Thunderjet, F-84F Thunderstreak, F-105 Thunderchief и А-10 Thunderbolt IIում Քարթվելին առաջին անգամ տեսնում է ինքնաթիռներ ու սկսում հետաքրքրվել ավիացիայով։

### Արտագաղթը և կյանքը Ֆրանսիայում

1919 թվականին Վրաստանի կառավարությունը մի խումբ երիտասարդ սպաների ուղարկեց Ֆրանսիա ՝ Բարձրագույն ավիացիոն դպրոցում (L'Ecole Superieure Aeronautique) ավիացիա սովորելու։ Վրաստանում սովետական իշխանություն հաստատելուց հետո Ալեքսանդր Միխայլովիչը որոշում է մնալ Ֆրանսիայում, և էլեկտրատեխնիկայի բնագավառում լրացուցիչ մասնագիտություն է ստացել Բարձր էլեկտրատեխնիկական դպրոցում (L'Ecole Superieuve d'Electricite): Աքսորյալ կյանքը Կարտվելիին ստիպեց իր հացը վաստակել կրկնուսույցների միջոցով, աշխատելով որպես տրապե մարմնամարզուհի, իսկ վերջում նա աշխատանքի անցավ Blériot ֆիրմայում որպես փորձարկիչ օդաչու։ Շուտով նրա ինքնաթիռը կործանվեց փորձնական թռիչքի ժամանակ, և Քարթվելին ստացավ պարանոցի և ողնաշարի վնասվածքներ, ինչը վերջ տվեց նրա հետագա թռչող կարիերային։

Սակայն ավիացիայի հետ կապը չի ավարտվում. Քարթվելին, ունենալով ինժեներական կրթություն, դառնում է Societe Industrielle- ի դիզայներ։ Մինչև 1927 թվականը նա աշխատել է որպես ճարտարագետ Louis Blériot- ի և Ferbois SIMB- ի համար, 1927 թվականին վերանվանվել է Bernard SIMB: Նրա նախագծած ինքնաթիռներից մեկը ՝ Bernard SIMB V-2, 1924 թվականի նոյեմբերի 11-ին սահմանեց 448 կմ / ժամ արագության ռեկորդ, որը տևեց 8 տարի։

Կարտվելի առաջին անկախ նախագծային աշխատանքը տրանսատլանտյան թռիչքների համար խոշոր ուղևորատար ինքնաթիռի նախագիծն էր։ Ենթադրվում էր, որ մեքենան կունենա 7 շարժիչ, իսկ քաշը ՝ մոտ 50 տոննա։ Այս նախագիծը հետաքրքրեց ամերիկացի ավիացիայի հովանավոր Չարլզ Լեւինին, ով դարձավ Ամերիկայից Եվրոպա թռիչքի առաջին ուղևորը։ Փարիզում հանդիպելով Քարթվելիին ՝ Լեւինը տարվեց ուղևորատար ինքնաթիռի գաղափարի կողմից և հրավիրեց դիզայներին տեղափոխվել ԱՄՆ և շարունակել աշխատել այնտեղ ՝ իր փողի համար։

### Կյանքն ԱՄՆ-ում

1927 թվականի վերջին Քարթվելին և նրա ֆրանսիացի դիզայներական երկու գործընկերներ Լեւինի հրավերով ժամանեցին Միացյալ Նահանգներ։ Տրանսատլանտյան խոշոր ինքնաթիռի նախագիծը չիրականացվեց, և Ալեքսանդր Միխայլովիչը, դադարեցնելով համագործակցությունը Լեւինի հետ, մտավ «Ֆոքքեր» ամերիկյան ընկերություն ՝ որպես սովորական ինժեներ, որտեղ աշխատում էր մինչև 1931 թվականը։

1931 թվականին Քարթվելին ԱՄՆ-ում հանդիպեց իր հայրենակից, նույնպես ծագումով Թիֆլիս Ալեքսանդր Սեվերսկիին, ով ստեղծեց իր սեփական ընկերությունը Seversky Aircraft և առաջարկեց Քարթվելիին գլխավոր դիզայների պաշտոնը։

Սեվերսկին և Քարթվելին միասին աշխատեցին մինչև 1939 թվականը, երբ ընկերության տնօրենների խորհրդի որոշմամբ Սևերսկին հեռացվեց ընկերության նախագահի պաշտոնից, որը կոչվեց Հանրապետություն։ Քարթվելին դառնում է նրա փոխնախագահը և նախագծային բյուրոյի ղեկավարը։ Նա այդ պաշտոնում մնաց մինչ 1960-ականների սկիզբը։

1950-ականներին Քարթվելին ընտրվեց Ազգային ավիացիոն ասոցիացիայի, Միջազգային ավիացիոն համայնքի և մի շարք այլ ազդեցիկ կազմակերպությունների անդամ, ինչպես նաև ստացավ պատվավոր դոկտորի կոչում։

1962-ին Քարթվելին հեռացավ հանրապետությունից և թոշակի անցավ, բայց շուտով վերադարձավ որպես խորհրդատու աշխատելու։ 1964 թ.-ին Քարթվելին որոշ ժամանակով լքեց իր պաշտոնը ղեկավարության հետ կոնֆլիկտների պատճառով, բայց 1965-ին հանրապետությունը գնեց Fairchaild Ind. Ընկերությունը, և նա վերադարձավ և մասնակցեց A-10 Thunderbolt II հարձակողական ինքնաթիռների ստեղծմանը։

Ալեքսանդր Միխայլովիչ Քարթվելին մահացավ սրտի կաթվածից 1974 թվականի հուլիսի 20-ին Նյու Յորքի Հանթինգթոն արվարձանում, որտեղ ապրում էր կնոջ ՝ Ջինի Ռոբինսի հետ։

2015 թվականին նրա անունը տրվեց Բաթումիի միջազգային օդանավակայանին։

Դիզայնի զարգացումները
---------------------

### Uncle Sam

Ալեքսանդր Քարթվելիի առաջին անկախ նախագիծը մեծ տարողությամբ անդրմայրցամաքային ուղևորատար ինքնաթիռի գաղափարն էր։ Ավելի փոքր օրինակ կառուցվել է «մետաղի մեջ» (հանուն տնտեսության)։ Դրա դիզայնը ստեղծվել է որպես անիվային շասսիով բարձր թևերի ամրակապիչ։ Ֆյուզելյաժ - մետաղյա մոնոկոկ, թև և պոչ - սպիտակեղենի մաշկ դուալյումինի էլեկտրասնուցման վրա։ Թևերի բացվածքը, որի ներսում գտնվում էին վառելիքի բաքերը, հասնում էր 20,7 մ-ի։ Թռիչքի քաշի երկու երրորդը գալիս էր վառելիքից 6,000 կգ 9,000 կգ ընդհանուր քաշից։ Անձնակազմը բաղկացած էր երկու օդաչուներից և նավիգատորից։ Ենթադրվում էր, որ գնահատված հեռահարությունը պետք է կազմեր մոտ 8500 կմ։ Ինքնաթիռը չէր կարող թռիչք կատարել `հովանավոր Չարլզ Լեւինի 550 ձիաուժ հզորությամբ Farman 12W շարժիչն ապահովելու ցանկության պատճառով, որը չի առաջարկվել Քարթվելի կողմից։ հետ, և ավելի էժան, ընդ որում ՝ երկրորդային «Packard» (400 ձիաուժ)։ Դրա հզորությունը բավարար չէր ծանր օդանավը օդ բարձրացնելու համար։

### ХР-44 Warrior

Փորձարարական XP-44 կործանիչը սկսեց ստեղծվել հանրապետության կողմից 1939 թ.-ին և պետք է փոխարիներ ծերացող P-35- ին ԱՄՆ ՌՕՈւ-ում։ Նախագծելիս Քարթվելին մեծ ուշադրություն է դարձրել մեքենայի աերոդինամիկական հատկություններին. Օգտագործվել է կույր գամում։ Pratt-Whitney R-2180 շարժիչը օդով հովացվեց ՝ 1400 ձիաուժ հզորությամբ։ սկսած Պարզվեց, որ ինքնաթիռն արագ է եղել, դա դուր է եկել զինվորականներին, բայց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի բռնկման լույսի ներքո նրա գոյատևումը ճանաչվել է անբավարար։

### P-47 Thunderbolt

Ռազմաօդային ուժերի ՝ հզոր զենքով ինքնաթիռ ձեռք բերելու ցանկությունը կախված էր ինքնաթիռի ծանրությունից և անուղղակիորեն շարժիչի հզորությունից։ Քարթվելին հիմնովին լուծեց հարցը. Ապագա մեքենայի վրա դնելով ամենահզոր շարժիչը և դրանով ստանալով ավելորդ էներգիայի պահուստ։ 18-գլանանի երկշարանի աստղաձեւ R-2800- ն ուներ 2000 ձիաուժ։ սկսած - այդպիսի շարժիչները նախկինում տեղադրված չէին կործանիչների վրա։ Սա P-47- ը դարձրեց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ամենամեծ, ծանրագույն, բայց միևնույն ժամանակ բավականին արագ կործանիչը, որը նույնպես հաջողությամբ ծառայեց որպես ռմբակոծիչ և հարձակվող ինքնաթիռ։

### RC-3 Seabee

Քաղաքացիական այս փոքր ինքնաթիռը, որը սկսել է մշակվել 1944-ին, պատերազմի ավարտից հետո Repulic- ի փորձն էր գրավել թեթեւ ինքնաթիռների հատվածը։ Ենթադրվում էր, որ թեթեւ քառատեղանի երկկենցաղը կդառնա «թռչող մեքենա»։ Նա ուներ մղիչ պտուտակ և 215 ձիաուժ հզորությամբ շարժիչ։ սկսած Ընդհանուր առմամբ, արտադրվել է 1060 ինքնաթիռ մինչև 1947 թվականը, երբ արտադրությունը դադարեցվեց։

### XF-12

Հեռահար լուսանկարների հետախուզական նախագիծ։ Օդանավը ստացել է 4-ական շարժիչ `3200 ձիաուժով։ սկսած և ուներ 724 կմ / ժ արագություն, և ավելի քան 7 հազար կմ հեռավորություն։ Այն իր առաջին թռիչքը կատարեց 1946-ի սկզբին, բայց պատերազմի ավարտը և ռեակտիվ ինքնաթիռների դարաշրջանի սկիզբը վերջ տվեցին նախագծին։ Արդյունքում զարգացումներն օգտագործելու համար XF-12- ը Նյու Յորքից Փարիզ տրանսատլանտյան թռիչքների համար վերափոխվեց ուղևորային RC-2 Rainbow- ի։ Այս նախագիծը նույնպես չի մշակվել։

### F-84 Thunderjet

F-84- ը դարձավ հանրապետության և Ալեքսանդր Կարտվելիի առաջին ռեակտիվ ինքնաթիռը։ Հաստոցը նախատեսված էր General Electric J-35 տուրբոյային շարժիչի համար։ Թևը P-47- ի համեմատ դարձել է ավելի ուղղաձիգ, իսկ ֆյուզելյաժն ավելի երկար է։ Վայրէջքը ստացել է քթի սյուն։ Շարժիչի վարդակը դուրս է բերվել մարմնավաճառի հետնամաս։ Թևերի մեջ վառելիքը նշվում էր, և թևերի ծայրերում գտնվող լրացուցիչ տանկերը սովորական էին դառնում ՝ միջակայքը մեծացնելու համար։ Մեքենան կռվել է Կորեայում։ Կառուցվել է բոլոր փոփոխությունների շուրջ 4500 ինքնաթիռ։

### F-84F Thunderstreak

F-84- ի փոփոխությունը ոչ թե ուղիղ, այլ մաքրված թևով (45 աստիճանի անկյունով) և ավելի հզոր շարժիչով (J-35- ը փոխարինեց J-65- ին)։ Արդյունքում արագությունն ավելացավ ՝ հասնելով 1150 կմ / ժամ։

### F-105 Thunderchief

F-105- ը Քարթվելի վերջին աշխատանքն էր, որը ստեղծվել էր ամբողջովին նրա ղեկավարությամբ։ Նախագծի վրա աշխատանքներն սկսվել են սեփական նախաձեռնությամբ 1951 թ.-ին `նպատակ ունենալով ստեղծել F-84- ի իրավահաջորդ։ Pratt-Whitney J-75 տուրբոշարժիչային շարժիչն արտադրեց ավելի քան 10 տոննա ուժասպառություն, և դա հնարավորություն տվեց ստեղծել մեծ մեքենա 20 մ երկարությամբ և 24 տոննա քաշով։ Տրանսպորտային միջոցի հատուկ առանձնահատկությունը նրա ներքին ռումբի ծոցն էր, որը տիպիկ չէր կործանիչների համար։ Thunderchief- ը լայնորեն օգտագործվել է Վիետնամի պատերազմի ժամանակ։

### A-10 Thunderbolt II

Վիետնամի պատերազմի փորձը պահանջում էր ստեղծել լավ պաշտպանված հարձակողական ինքնաթիռ ՝ ռազմաճակատի զորքերին անմիջական կրակային աջակցության համար։ 1970-ին Ռազմաօդային ուժերը հայտարարեցին նման ինքնաթիռի նախագծման մրցույթ, որին մասնակցեցին 6 ընկերություններ։ Միայն Ֆեյրչիլդը, որն այդ ժամանակ դարձել էր Հանրապետության բաժնետոմսերի սեփականատեր, և Նորթրոփը մնաց եզրափակչում։ 1973 թ.-ին Fairchild- ը հաղթող ճանաչվեց A-10 նախագծով առավել պաշտպանված և համառ տրանսպորտային միջոց 30 մմ ծանր թնդանոթով և պտտվող տակառի բլոկով։ Քանի որ նախագիծը մշակվել է նախկին հանրապետության մասնագետների կողմից, Fairchild- ի ղեկավարությունը որոշեց հարգանքի տուրք մատուցել նրանց `ամբողջ ընկերությունը վերանվանելով Fairchild-Republic- ի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Соболев Д. А.* Наши соотечественники в зарубежном авиастроении. — "Либри". — Москва, 1996. — ISBN 5-89210-004-4
2. ↑  *Анцелиович Л.* Русские крылья Америки. "Громовержцы" Северского и Картвели. — Яуза-Пресс. — 2015. — ISBN 978-5-9955-0797-0
3. ↑  "КАРТВЕЛИ АЛЕКСАНДР МИХАЙЛОВИЧ /09". old.ihst.ru. Արխիվացված է the original 2019 թ․ ապրիլի 4-ին. Retrieved 2019 թ․ ապրիլի 4. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
4. ↑  "[История] Александр Картвели: Человек, учивший самолеты летать" (in ռուսերեն). warthunder.ru. Retrieved 2019 թ․ ապրիլի 4.
5. ↑  Sputnik. "Батумскому аэропорту присвоено имя авиаконструктора Александра Картвели" (in ռուսերեն). sputnik-georgia.ru. Retrieved 2019 թ․ ապրիլի 4.
6. ↑  "BAC. Картвели А." www.airwar.ru. Retrieved 2019 թ․ ապրիլի 4.
7. ↑  "Republic RC-3 Seabee". aviadejavu.ru. Retrieved 2019 թ․ ապրիլի 4.

Գրականություն
-------------

* *Լեոնիդ Անցելիովիչ* Русские крылья Америки. «Громовержцы» Северского и Картвели. — Яуза-Пресс, 2015.
* *Սոբոլեւ Դ.Ա.* Наши соотечественники в зарубежном авиастроении. — М.: Издательство «Либри», 1996.
* *Սոբոլեւ Դ.Ա.* Русская авиационная эмиграция. Биографические очерки. — М.: Издательство «Русавиа», 2008.