**Կոտորած Գրեյսթիլում** (անգլ.՝ Greysteel massacre), զանգվածային սպանություն, որը տեղի է ունեցել 1993 թվականի հոկտեմբերի 30-ի երեկոյան, Հյուսիսային Իռլանդիայի Լոնդոնդերրի կոմսության Գրեյսթիլ բնակավայրում։ Օլսթերի պաշտպանության ասոցիացիայի երեք գրոհայիններ Հելոուինյան երեկույթի ժամանակ կրակ են բացել բարում։ Հրաձգության հետևանքով զոհվել է 8 քաղաքացի, վիրավորվել՝ 13-ը։

Օլսթերացիների խոսքով՝ հրաձգության դրդապատճառը Շենկիլ Ռոուդում պայթյունի համար վրեժխնդրությունն էր, որը տեղի էր ունեցել մեկ շաբաթ առաջ՝ հոկտեմբերի 23-ին։ Փաբը, որտեղ տեղի է ունեցել կոտորածը, պատկանում էր իռլանդացի կաթոլիկներին և իռլանդացի ազգայնականների ու հանրապետականների հանդիպումների վայրն էր։

Նախապատմություն
---------------

1993 թվականի հոկտեմբերի 23-ին Բելֆաստում գտնվող Շենկիլ Ռոուդ ձկան խանութում ռումբի պայթյուն է տեղի ունեցել, որը հավաքում էին իռլանդական ժամանակավոր հանրապետական բանակի զինվորները։ Ռումբը վաղաժամ է պայթեցվել, ինչի հետևանքով զոհվել է 10 մարդ. ութ բողոքականներ՝ քաղաքացիական, Օլսթերի պաշտպանության ասոցիացիայի գրոհայիններ և ԻՀԲ-ի զինյալներից մեկը։ ԻՀԲ-ի նպատակը Օլսթերի պաշտպանության ասոցիացիայի առաջնորդների խմբի, այդ թվում՝ բրիգադավար Ջոնի Ադերի վերացումն էր։ Երկու գրոհայիններ՝ Թոմաս Բեգլին և Շոն Քելլին, առաքիչների կերպարանքով փորձել են ռումբ բերել ծանրոցով, երբ այն պայթել է։ Բեգլին տեղում մահացել է, նրա հետ պայթյունը ևս 9 մարդու կյանք է խլել։

Օլսթերցիները պատասխանել են անհապաղ՝ նույն օրը սկսելով կաթոլիկների դեմ ահաբեկչությունը. ամեն ինչ սկսվել է այն բանից հետո, երբ երեկոյան առաքիչ վարորդին խաբեությամբ տարել են Վերնոն Քյորթ (Բելֆաստ) և սպանել նրան (հոկտեմբերի 25-ին վերքերի հետևանքով նա մահացել է)։ Հոկտեմբերի 26-ին Քենեդի Ուեյում օլսթերցիները սպանել են երկու կաթոլիկների և վիրավորել հինգին։

Նախագծում
---------

Londonderry Sentinel թերթի հայտարարության համաձայն՝ Գրեյսթիլի ահաբեկչությունը մանրակրկիտ ծրագրված է եղել։ Կազմակերպիչներն էին Բիլլի «Ար-Էս» Մակֆարլենդը, Օլսթերի Հյուսիս-Անտրիմյան և Լոնդոնդրյան բրիգադի հրամանատարը և Բրայան Մաքնիլը։ Հրաձգության համար պատասխանատու են նշանակվել Սթիվեն Իրվինը, Ջեֆրի Դինին և Տորրենս Նայթը, Հյուսիս-Անտրիմյան և Լոնդոնդրիական բրիգադի գրոհայինները։ Քրեական գործի փաստաթղթերի համաձայն՝ հոկտեմբերի 27-ին Դերիում, Օլսթեր դեմոկրատական կուսակցությանը պատկանող Բոնդս Փլեյսի տանը, բոլոր երեք հրաձիգներին հրահանգել են իրենց առաքելության վերաբերյալ։

Հարձակումից առաջ երեքն էլ ուղևորվել են «Ռայզինգ Սան» փաբ, որպեսզի ծանոթանան նրա այցելուներին և ընտրեն լավագույն դիրքերը հրաձգության համար։ Թորենս Նայթը Բոնդս Փլեյսի տունը դարձրել է փաբի դիտակետ և Իրվինին ու Դինիին հրամայել է սկսել փորձել հրաձգությունը։ Իրվինը պետք է, ըստ ծրագրի, մուտք գործեր առաջինը Sa vz. 58-ով և սկսեր կրակել մինչև փամփուշտատուփը դատարկվելը։ Մինչ Իրվինը կվերալիցքավորվեր, Դինին պետք է կրակ բացեր Beretta տրամաչափի ատրճանակից 9 մմ տրամաչափով, որից հետո Իրվինը պետք է դատարկեր երկրորդ փափմուշտատուփը, իսկ Դինին շարունակեր կրակել։ Նայթը պատրաստվում էր ծածկել առջևի դուռը և հրացանից կրակեր անցանկալի անձանց։

Հարձակման համար ընտրվել է երկու ավտոմեքենա։ Կրակողները պատրաստվում էին փաբին մոտենալ Opel Kadett-ով, ընդ որում՝ Մակնիլը պետք է առջևից վարեր հետախույզ-մեքենան։ Կրակոցներից հետո երեքն էլ պատրաստվում էին ուղևորվել Էգլինգթոն «Օպել»-ով, հանդիպել այնտեղ Մաքնիլին և այրել «Օպել»-ը՝ հետքերը կոծկելու համար։

Կոտորած
-------

Հոկտեմբերի 30-ի երեկոյան Օլսթերի պաշտպանության ասոցիացիայի երեք գրոհայիններ (նրանցից երկուսը՝ կապույտ պաշտպանական կոստյումներով և բալակլավներով) ժամանել են Գրեյսթիլի «Ռայզինգ Սան» բար։ Հելոուինի երեկույթին ներկա է եղել շուրջ 70 մարդ, այդ պատճառով էլ դիմակներով օլսթերի ահաբեկիչներին ոչ ոք չէր նկատել։ Շուտով նրանք հանել են Sa vz .58 և 9 մմ ատրճանակ։ Սթիվեն Իրվինը Sa vz 58-ով արտասանել է ավանդական Հելոուին ողջույնը՝ «Դրամապանակը կամ կյանքը» (անգլ.՝ Trick or treat), որից հետո կրակ է բացել։ Փաբում խուճապ է սկսվել, և մարդիկ սկսել են փախչել։ Կանայք երեք հրաձիգներին աղաչում էին վերջ տալ մարտին, սակայն նրանք չէին հանդարտվում։ Արդյունքում սպանվել է ութ մարդ՝ վեց կաթոլիկ և երկու բողոքական։ Կրակողներին ճանաչել հնարավոր չէր նույնիսկ հագուստով, քանի որ ոչ ոք տարբերանշաններ չուներ։ Երեքն էլ չարախնդալով վազել են դեպի Opel Kadett մակնիշի ավտոմեքենան, որի ղեկին Նայթն է եղել։ Ավելի ուշ լուրեր էին շրջանառվում, որ երեքն էլ պարծենում էին կատարած գործով։

Հաջորդ օրը «Օլսթերի ազատության մարտիկները» հայտարարել են, որ իրենք պատասխանատվություն են կրում պայթյունների համար (իրականում դա Օլսթերի պաշտպանության ասոցիացիայի անունը թաքցնելու համար էր)։ Իրենց հայտարարության մեջ ահաբեկիչներն ասել են, որ իրենց «Գրեյսթիլյան Ռեյդը» դարձել է «ազգայնականների ընտրազանգվածի նկատմամբ սպառնալիքների շարունակությունը, որոնք պետք է վճարեն անցած շաբաթ ինը բողոքականների գազանաբար սպանության համար»։ Արևմտյան Բելֆաստյան բրիգադի անդամը խոստովանել է, որ կազմակերպությունը, սակայն, սխալվել է ամսաթվով և ժամանակով. այդ ժամերին բարում չի եղել ԻՀԲ-ի ղեկավարներից որևէ մեկը։ Ի դեպ, նրա խոսքով, օլսթերյան գրոհայինները կատարել են իրենց խնդիրը։

Ի տարբերություն Հյուսիսային Իռլանդիայի շատ փաբերի, որոնք փակվել են ահաբեկչական գործողություններից հետո, «Ռայզինգ Սան»-ը դեռևս աշխատում է Գրեյսթիլում։ Սակայն շենքի արտաքին մասում տեղադրված է հուշատախտակ՝ գրությամբ․ «Թող նրանց զոհաբերությունը դառնա խաղաղության մեր ճանապարհը» (անգլ.՝ May their sacrifice be our path to peace)։

Դատավարություններ ահաբեկիչների նկատմամբ
---------------------------------------

1995 թվականին Իրվինը, Դինը և Նայթը դատապարտել են ահաբեկչության համար, ընդ որում Նայթը դատապարտվել է նաև 1993 թվականին Քասլրոքում տեղի ունեցած կոտորածի համար։ 2000 թվականին նրանց պայմանական վաղաժամկետ ազատել են Բելֆաստի համաձայնագրի պայմաններով։ Իրվինը, սակայն, չի դադարեցրել իր հանցավոր գործունեությունը, անմիջապես մտել է նեոնացիստական ռազմականացված Combat 18 խմբավորում, որի հետ ինչ-որ կերպ կապված է եղել նաև Նայթը։ 2005 թվականին Իրվինին 4 տարվա ազատազրկման են դատապարտել տղամարդու վրա դանակով հարձակվելու համար, սակայն գլխավոր դժբախտությունը դա չէր. Իրվինը ձախողել էր փորձաշրջանի ժամկետը և փաստացի ցմահ ազատազրկման էր դատապարտվել (հաշվարկներով, նա պետք է 8 այդպիսի ցմահ բանտարկություն կրեր)։ 2006 թվականին նա դադարեցրել է դատարանի որոշման դեմ բողոքարկելու փորձերը, սակայն 2013 թվականի սեպտեմբերին նրան ազատ են արձակել այն բանից հետո, երբ միջնորդություն է ներկայացվել գործի վերանայման մասին։

Լուրեր են պտտվել, որ Նայթը գումար է ստացել Թագավորական ոստիկանությունից՝ Օլսթերից կամ MI5-ից, սակայն այդ մեղադրանքները նա հերքում է։ 2007 թվականի հոկտեմբերին Հյուսիսային Իռլանդիայի ոստիկանության պետը հետաքննությունից հետո եզրակացրել էր, որ ոստիկանությունը չէր կարող կանխել Գրեյսթիլի վրա հարձակումը, և խուզարկուները ապացույցներ չէին գտել, որ Նայթին ինչ-որ մեկը կարող էր թաքցնել բանտից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. 1 2  Crawford, Colin. *Inside the UDA*. Pluto Press, 2003. p. 193
3. ↑  Henry McDonald, Jim Cusack. *UDA: Inside the Heart of Loyalist Terror*. Penguin Ireland, 2004. p. 251
4. ↑  CAIN – Sutton Index of Deaths – 23 October 1993
5. ↑  McKittrick, David. *Lost Lives*. Mainstream, 1999. p. 1333
6. ↑  CAIN – Sutton Index of Deaths – 26 October 1993
7. 1 2 3 4  "Greysteel killings were planned in Waterside" Archived 2013-04-20 at Archive.is. *Londonderry Sentinel*, 1 October 2012. Retrieved 3 October 2012.
8. 1 2  Wood, p. 173
9. 1 2  Wood, Ian S. *Crimes of Loyalty: A History of the UDA*. Edinburgh University Press, 2006. p. 172
10. ↑  BBC Online 1 Nov 05
11. ↑  CAIN – Sutton Index of Deaths – 30 October 1993
12. ↑  The Queen v. Stephen Geoffrey Irwin: Decision on Tariff. Retrieved 4 April 2011
13. ↑  CAIN – Chronology of the Conflict – 1993
14. ↑  English, Richard. *Armed Struggle*. Pan Macmillan, 2004. p. 283
15. ↑  "Prisoner releases: Some smiled, others covered their heads". *The Guardian*, 29 July 2000.
16. ↑  Loyalist Feud: 1 September – 30 September 2000 Archived 2014-04-07 at the Wayback Machine.. Pat Finucane Centre.
17. ↑  Sectarian attacks: September 2002 Archived 2015-09-24 at the Wayback Machine.. Pat Finucane Centre.
18. ↑  "Greysteel killer to serve terms". *BBC News NI (1 November 2005)*. 2005 թ․ նոյեմբերի 1. Retrieved 2008 թ․ հունիսի 23.
19. ↑  "Greysteel killer abandons appeal". *BBC News NI (24 March 2006)*. 2006 թ․ մարտի 24. Retrieved 2008 թ․ հունիսի 23.
20. ↑  Greysteel killer Stephen Irwin freed as anniversary of massacre looms (անգլ.)
21. ↑  "Was this loyalist murderer in the police's pay?". Արխիվացված է the original 2011 թ․ մարտի 12-ին. Retrieved 2020 թ․ օգոստոսի 25.
22. ↑  "Greysteel murderer Knight was not an MI5 agent: UPRG". *Belfast Telegraph (14 March 2007)*. Retrieved 2008 թ․ հունիսի 23.
23. ↑  "No evidence Greysteel could have been prevented: Nuala O'Loan". *Police Ombudsman Press Release*. Արխիվացված է the original 2011 թ․ հունիսի 12-ին. Retrieved 2009 թ․ նոյեմբերի 16.

Արտաքին հղումներ
----------------

* BBC News Report on 10 year anniversary
* CAIN Report photograph of the site
* Article on the subject of the Loyalists and Greysteel
* Belfast Telegraph article linking Johnny Adair to the massacre