1242 թվականի Ոսկե բուլայի բնօրինակը
**Ոսկե բուլլա** Հունգարիայի Բելա IV թագավորի 1942 թվականի հրովարտակն է, որով թագավորը Գրադեց բնակավայրին տվել է «ազատ թագավորական քաղաքի» իրավունքներ։ Փաստաթուղթը հրատարակվել է 1242 թվականի նոյեմբերի 16-ին Վիրովիտիցեում և հաստատվել է 1266 թվականին։ Բնօրինակը գրված է 57X46 սմ չափերի մագաղաթի վրա, որը այժմ պահպանվում է Խորվաթիայի պետական արխիվում, իսկ պատճենը ցուցադրվում է Զագրեբի թանգարանում։

Նախապատմություն
---------------

1241 թվականի գարնանը Շայո գետի մոտի ճակատամարտում մոնղոլները Բաթու Խանի հրամանատարությամբ ջախջախել են հունգարա-խորվաթական բանակը։ 1241-1242 թվականների ձմռանը մոնղոլները հասել են մինչև ժամանակակից Զագրեբի տարածքները, ոչնչացրել այստեղի բնակավայրերը և թալանել Զագրեբի տաճարը։ Մոնղոլների հեռանալուց հետո Բելա IV թագավորը, զգուշանալով նոր հարձակումներից և համոզվելով, որ վատ ամրացված փոքր քաղաքները թշնամու համար արգելք չեն, ամրացված քաղաքային բնակավայրերի ստեղծումը խրախուսող մի շարք փաստաթղթեր է ստորագրել, որոնցից մեկն էլ Ոսկե բուլլան էր։

Պայմաններ
---------

Ոսկե բուլլան «Զագրեբ բլրի քաղաքը» հռչակում էր ազատ թագավորական քաղաք։ Քաղաքը պետք է ղեկավարեր քաղաքապետի դեր կատարող քաղաքային դատավորը (խորվ.՝ gradski sudac, լատին․՝ iudex), որին յուրաքանչյուր տարի ընտրում էին քաղաքացիները։ Ընտրվում էին նաև ութ իրավաբան (լատին․՝ jurati) և քաղաքային խորհրդի քսան անդամներ։ Բուլլան որոշում էր քաղաքի սահմանները՝ Մեդվեդնիցա սարերից հարավ, Վրապչակ գետակից արևմուտք, Սևա գետից հյուսիս։ Քաղաքը թագավորի անմիջական ենթակայության տակ էր և չէր ենթարկվում ո՛չ տեղական ֆեոդալներին, ո՛չ էլ Կապտոլ քաղաքի եպիսկոպոսներին։ Միջնադարում Գրադեցի քաղաքացիների անհնազանդությունը Կապտոլի եպիսկոպոսներին հանգեցրել է քաղաքացիական պատերազմների։ Գրադեցի քաղաքացիները ազատված էին պետական հարկերից և տուրքերից։ Քաղաքում դրամահատարան է բացվել և այստեղ է հավաքվել 30-րդ մասի հարկը, որից քաղաքն ազատվել էր 1267 թվականին։ Արդյունքում Գրադեցը դարձել է Հունգարա-խորվաթական թագավորության ֆինանսական կենտրոն։ Որպես ազատ թագավորական քաղաք Գրադեցում 1256 թվականից տոնավաճառներ էին կազմակերպվում, որոնք նույնպես չէին հարկվում։

Արտոնությունների դիմաց Գրադեցի քաղաքացիները պարտավոր էին քաղաքի շուրջ ամրություններ կառուցել, ինչն էլ արել են 1266 թվականին։ Նրանք նաև պարտավոր էին թագավորի այցի ժամանակ «12 ցուլ, 1000 բոքոն և 4 տակառ գինի» տալ։ Թագավորը իր` 1266 թվականի այցի ժամանակ չեղարկել է այս պայմանը։ Պարտավորությունների մեջ էի նաև Սլավոնիայի դուքսի կամ Խորվաթիայի բանի այցելության ժամանակ հոգալ նրանց կարիքները։ Ողջ պատմության ընթացքում Խորվաթիայի բանը միայն մեկ անգամ է այցելել։ Ամուր պարիսպների և առևտրական երկու մայրուղիների հատման կետում գտնվելու պատճառով Գրադեցի բնակչությունը 14-րդ դարում հասավ 3000 մարդու, որի արդյունքում դարձավ այդ ժամանակվա Կենտրոնական Եվրոպայի առաջատար քաղաքներից մեկը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «750th anniversary of the Golden Bull granted by Bela IV». Croatian Post. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ մարտի 4-ին. Վերցված է 2013 թ․ փետրվարի 18-ին.
2. 1 2 3 4  «Zlatna bula Bele IV». *Croatian Encyclopedia* (խորվաթերեն). Miroslav Krleža Institute of Lexicography. Վերցված է 2017 թ․ հունիսի 13-ին.
3. ↑  «Zlatna bula – povijesni dokument Zagreba». *hupzagreb.com* (խորվաթերեն). 2014 թ․ սեպտեմբերի 29. Վերցված է 2017 թ․ հունիսի 13-ին.
4. ↑  Šašić, Miroslav (1998 թ․ նոյեմբերի 17). «»Zlatna bula« – temelj razvoja Zagreba kroz stoljeća». *Vjesnik* (Croatian). Zagreb. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ հունվարի 4-ին.`{{cite news}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
5. 1 2  «Kralj Bela IV Gradecu izdao Zlatnu bulu kojom je postao slobodni kraljevski grad – narod.hr». *Narod.hr* (խորվաթերեն). 2014 թ․ նոյեմբերի 16. Վերցված է 2017 թ․ հունիսի 15-ին.
6. 1 2  Latković, Božidar (2005). *La Bula áurea de 1242 : Gradec—origen medieval de Zagreb = Zlatna bula iz 1242. : Gradec—srednjovjekovno porijeklo Zagreba* (խորվաթերեն and իսպաներեն). Rijeka: Croatian Academy of Sciences and Arts. ISBN 953-219-247-6.

Արտաքին հղումներ
----------------

* 1942 թվականի Ոսկե բուլլի տեքստը (հունգարերեն) Արխիվացված 2020-02-25 Wayback Machine
* Latković, Božidar (2005). *La Bula áurea de 1242 : Gradec—origen medieval de Zagreb = Zlatna bula iz 1242. : Gradec—srednjovjekovno porijeklo Zagreba* (խորվաթերեն and իսպաներեն). Rijeka: Croatian Academy of Sciences and Arts. ISBN 953-219-247-6.