|  |
| --- |
| **Հսկա շնաձուկ** |
| Հսկա շնաձուկՀսկա շնաձուկ |
|
| **Դասակարգում** |
| **Ենթատիպ** | Ողնաշարավորներ (Vertebrata) |
| **Դաս** | Կռճիկային ձկներ (Chondrichthyes) |
| **Ինֆրադաս** | *Neoselachii* |
| **Վերնակարգ** | *Galeomorphii* |
| **Կարգ** | *Lamniformes* |
| **Ընտանիք** | *Cetorhinidae* |
| **Ցեղ** | **Cetorhinus** |
| **Տեսակ** | **Հսկա շնաձուկ** *(C. maximus)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Cetorhinus maximus***Gunnerus, 1765 |
|
| **Տարածվածություն և պահպանություն** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Վտանգված տեսակՏաքսոնի տարածվածությունը Տաքսոնի տարածվածությունը |

**Հսկա շնաձուկ** (լատին․՝ Cetorhinus maximus), կետանման շնաձկանից հետո իր մեծությամբ երկրորդ շնաձուկ և ձուկն է։ Պլանկտոն ուտեղ շնաձկների երեք տեսակներից մեկն է՝ կետանման շնաձկան և խոշորբերան շնաձկանից հետո։ Սովարաբար հսկա շնաձկների երկարությունը հասնում է 7․9 մետրի (26 ոտնաչափ)։ Լինում են մոխրագույն-դարչնագույն, խայտաբղետ մաշկով, իսկ բերանի ներսը՝ սպիտակ։ Պոչային լողակն ունի ամուր կողային կիլիա և կիսալուսնի տեսք։ Ունի այլ ընդհանուր անուններ՝ ոսկրային շնաձուկ, փիղ շնաձուկ, առագաստանաձուկ և արևաձուկ։ Օրկնեյան կղզիներում նրան անվանում են թխիկ-մայր (Հոմեր), որը նշանակում է «փշոտ շնաձկների մայր»։

Հսկա շնաձուկը կոսմոպոլիտ գաղթող տեսակ է, որը հանդիպում է աշխարհհի բոլոր բարեխառն օվկիանոսներում։ Դանդաղաշարժ զտիչներով կերակրող, ընդհանուր անունը ծագում է մակերևույթից սնվելու սովորությունից։ Այն ունի ֆիլտրով սնուցելու համար անատոմիական սարքեր, ինչպիսիք են զգալիորեն ընդլայնված բերանը և խիստ զարգացած մաղձի։ Դունչը կոնաձև է, իսկ մաղձը տարածվում է գլխի վերին և ստորին հատվածներում։ Մաղձը, որը մուգ և մազանման է, հարմար է պլանկտոն բռնելու համար, քանի-որ ջուրը զտվում է բերանի և մաղձի միջով։ Ատամները շատ են և չափազանց փոքր, նույնիսկ կարող է հանդիպել 100 ատամ միևնույն շարքում, կոնաձև են, թեքված դեպի հետ և նույն տեսքն ունեն ինչպես վերին այնպես էլ ստորին մասերում։ Բոլոր շնաձկների միջից այս տեսակն ունի ուղեղի ամենափոքր քաշը, ինչը ցույց է տալիս նրա՝ համեմատաբար պասիվ ապրելակերպը։

Արբանյակային դիտարկումները ցուց են տվել, որ հսկա շնաձկները ձմեռում են ինչպես ցամաքային (200 մ-ից պակաս կամ 660 ոտնաչափ), այնպես էլ ավելի խորը ջրերում։ Նրանց ինչպես վտառներով, այնպես էլ միայնակ կարելի է հանդիպել փոքր ջրամբարներում։ Չնայած նրանց մեծ չափերին և սարսափեցնող արտաքինին՝ հսկա շնաձկները ագրեսիվ չեն և անվնաս են մարդկանց համար։

Հսկա շնաձուկը երկար ժամանակ եղել է առևտրական նշանակություն ունեցող ձուկ՝ հանդիսանալով որպես սննդի աղբյուր, շնաձկան լողակ, կենդանիների կեր և շնաձկան լյարդի յուղ։ Գերշահագործումն այն աստիճան է նվազեցրել նրանց պոպուլյացիան, որ որոշները անհետացել են, իսկ մյուսները պաշտպանության կարիք ունեն։

Տաքսոնոմիա
----------

Հսկա շնաձուկը համարվում է Cetorhinidae ընտանիքի միակ գոյություն ունեցող ներկայացուցիչը, որը դասվում է Lamniformes շնաձկների դասին։ Առաջինը Յոհան Էռնստ Գուններուսը Նորվերգիայում հայտնաբերված տեսակի հիմման վրա նկարագրեց և անվանեց նրանց որպես *Cetorhinus maximus։* *Cetorhinus* անվանումը ծագել է հունարեն *″ketos″* բառից, որը նշանակում է «ծովային հրեշ» կամ «կետ» և ″*rhinos″,* որը նշանակում է «քիթ»։ Այս տեսակները կոչվում են *maximum,* առաջացել է լատիներեն բառից, որը նշանակում է «մեծագույն»։ Հեևելով նրա սկզբնական նկարագրությանը՝ անվանակոչելու այլ փորձեր կատարվեցին․ 1819 թվականին իտալացի կենդանաբան Սավերիո Մակրիի (1754–1848 թթ.) կողմից՝ *Squalus isodus*,1822 թվականին Չարլզ Ալեքսանդր Լեսյուերի կողմից՝ Squalus rashleighanus, 1838 թվականին Ջոնաթան Քաուչի կողմից՝ Squalus cetaceus, 1854 թվականին Լորենս Թեոդորուս Գրոնովիուսի կողմից՝ *Cetorhinus blainvillei,* 1869 թվականին պորտուգալացի կենսաբան Ֆելիքս Անտոնիո դե Բրիտո Կապելոյի (1828–1879) կողմից՝ *Selachus pennantii*,1885 թվականին Չարլզ Ջոն Քորնիշի կողմից՝ *Cetorhinus maximus infanuncula*, 1953 թվականին հոլանդացի կենդանաբաններ Անտոնիուս Բուդևին Դեինսեի (1885–1965) և Մարկուս Յան Ադրիանիի (1929–1995) և 1961 թվականին Սիկարդիի կողմից՝ Cetorhinus maximus normani։

### Էվոլյուցիոն պատմություն

Cetorhinidae ընտանիքի ամենահին անդամները *Keasius-ի* տեսակի անդամներից են՝ Անտարկտիդայի միջին Էոցենից, Օրեգոնի Էոցենից և հնարավոր է նաև Ռուսաստանի Էոցենից։ *Cetorhinus* ցեղի անդամները առաջացել են ժամանակակից տեսակների ներկայացուցիչների հետ, որոնք հայտնվել են ուշ Միոցենի ժամանակ։

Տարածք և ապրելակերպ
-------------------

Հսկա շնաձուկը ափամերձ-պելագիական շնաձուկ է, որին կարելի է հանդիպել բորելային և բարձր ջերմաստիճանով ջրերում։ Այն ապրում է ցամաքի եզրին և երբեմն մտնում աղի ջուրը։ Գտնվում է մակերևույթից մինչև առնվազն 910 մ (2990 ֆուտ) բարձրության վրա։ Նախընտրում է 8-ից 14,5 °C (46,4-ից 58,1 °F) ջերմաստիճան, սակայն հաստատվել է, որ հասարակածում նա հատում է շատ ավելի տաք ջրեր։ Հաճախ կարելի Է տեսնել նրանց ցամաքում՝ ներառյալ նեղ բացվածքներով ծոցերը։ Շնաձուկը ջրում հետևում է պլանկտոնի կոնցենտրացիային, ուստի այն հաճախ տեսանելի է լինում ջրի մակերեսին։ Հատկանշական կերպով ըստ տարվա եղանակի գաղթում է։

Անատոմիա և արտաքին տեսք
-----------------------

Շնաձկների երկարությունը կանոնավոր կերպով հասնում է 7–8,5 մ (23–28 ֆուտ), իսկ որոշներինը՝ 9–11 մ (30–36 ֆտ) տ։ Չափահաս շնաձկների միջին երկարությունը կազմում է մոտ 7,9 մ (26 ոտնաչափ) և կշռում է մոտ 4,65 տոննա (4,58 երկար տոննա; 5,13 կարճ տոննա)։ Պատմական դիտարկումները ենթադրում են, որ հսկա շնաձկների երկարությունը հասնում է մոտ 12 մ (39 ոտնաչափ), այդ թվում ՝ 1884-1905 թվականներին հաղորդվել է երեք հսկա շնաձկների մասին, որոնք գնահատվել են ~ 40 fod (12,5 մետր (41 ոտնաչափ)) և մեկ ~ 45 fod (14 մետր (46 ոտնաչափ)), բայց այդ տեսողական գնահատականները չունեն հիմնավոր ապացույցներ։ 1851 թվականին Կանադայի Ֆանդի ծովածոցում ծովատառեխի ցանցի թակարդում հայտնված 12,27 մ (40,3 ֆտ) նմուշը համարվում է գրանցվածներից ամենամեծը։ Քաշը գնահատվել է 16 տոննա։ Շնաձկների աճի և երկարակեցության ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ~10 մ-ից (33 ֆուտ) բարձրությամբ շնաձկները քիչ հավանական են։ Այն երկրորդ ամենամեծ ձկնատեսակն է, որը պահպանվել է կետ շնաձկանից հետո։

Photo of shark in profile, showing split tail, and five dark bands that encircle the body between the head and pectoral bandsԾովային հսկա շնաձուկ
Նրանք ունեն շնաձկներին հատուկ մարմնի ձև և հաճախ նրանց շփոթում են մեծ սպիտակ շնաձկների հետ։ Երկու տեսակներին հնարավոր է հեշտությամբ տարբերակել շնաձկանը հատուկ ծնոտով՝ մոտ1 մ (3 ոտնաչափ) լայնությամբ, մաղձի ավելի երկար և ակնհայտ ճեղքերով, որոնք գրեթե շրջապատում են գլուխը և ուղեկցվում են լավ զարգացած շնաձկան մաղձով, ավելի փոքր աչքերով։ Մեծ սպիտակ շնաձկներն ունեն մեծ, դաշույնի նման ատամներ․ շնաձկան ատամները շատ ավելի փոքր են՝ 5–6 մմ (0,20–0,24 դյույմ) և կեռիկ․ գործում են միայն վերին ծնոտի առաջին երեք կամ չորս շարքերը և ստորին ծնոտի վեց կամ յոթ շարքերը։ Իր վարքագծով մեծ սպիտակը շնաձուկը խոշոր կենդանիների ակտիվ գիշատիչն է։

Այլ տարբերակիչ հատկանիշներ էլ ունի ՝ ուժեղ կծկված պոչային պեդունկուլը, մաշկը պաված է բարձր հյուսվածքով պլակոիդ թեփուկներով և լորձաթաղանթով, սրածայր մռութ, որը հստակորեն կցված է երիտասարդ նմուշների մեջ, և լուսնային պոչային լողակ։ Խոշոր շնաձկների դեպքում մեջքային լողակը մակերեևութից բարձր գտնվելու ժամանակ կարող է մի կողմ ընկնել։ Գույնը խիստ փոփոխական է (հավանաբար կախված է դիտարկման պայմմաներից և շնաձկան կարգավիճակից), սովորաբար լինում է մուգ շագանակագույնից մինչև սև կամ կապույտ, որովայնի մասում գունաթափվում է՝ դառնում սպիտակ։ Շնաձկները սովորաբար ունենում են նկատելի շռամներ, հատկապես այն ժամանակ երբ հանդիպում են լամպիրների և բրազիլիական փայլող շնաձկների։ Շնաձկների լյարդը, որը կարող է կազմել նրա մարմնի քաշի 25%-ը, անցնում է որովայնի խոռոչի ողջ երկարությամբ և ենթադրվում է, որ դեր է խաղում լողալ կարողանալու կարգավորման և էներգիայի երկարաժամկետ պահպանման գործում։

Կյանքի պատմություն
------------------

Shot of head in profile with partially opened mouthՀսկա շնաձկան գլուխ
Հսկա շնաձկներն ամբողջ տարին ակտիվ են և չեն ձմեռում։ Ձմռանը նրանք հաճախ գնում են ավելի խորքերը, նույնիսկ մինչև 900 մ (3000 ֆուտ), ուղղահայաց շարժումներ կատարելով, որոնք համահունչ են ձմեռող պլանկտոնով սնվելուն։

Մակերևույթային վարքագիծ
-----------------------

Նրանք դանդաղ շարժվող շնաձկներ են, (սնվում են մոտ 2 հանգույցով (ժամում 3,7 կիլոմետր, ժամում 2,3 մղոն)) և չեն խուսափում մոտեցող նավակներից (ի տարբերություն մեծ սպիտակ շնաձկների)։ Նրանց չի գրավում կողմնակի որևէ մեկը։

Թեև հսկա շնաձուկը մեծ է և դանդաղաշարժ՝ կարող է ջրից ամբողջությամբ ցատկել։ Այս վարքագիծը կարող է լինել որպես մակաբույծներին կամ կոմմենսալներին տեղահանելու փորձ։ Նման մեկնաբանությունները, սակայն, ենթադրական են և դժվար է պարզել․ խոշոր ծովային կենդանիներ՝ ինչպիսիք են կետերը և շնաձկները, խախտումը կարող է հավասարապես լինել միջտեսակային սպառնալիքի չափի և ուժի դրսևորում։

### Գաղթ

2003 թվականին 20 շնաձկների արբանյակային պիտակավորումը հաստատել է, որ շնաձկները ամառանը և ձմռանը հազարավոր կիլոմետրեր են շարժվում՝ փնտրելով ամենահարուստ պլանկտոնով հագեցած տարածքները, հաճախ շարժվում են օվկիանոսի ողջ երկայնքով։ Նրանք ոչ թե կարճ ժամանակահատվածում, այլ ընթացքի մեջ գտնվելով վերականգնում և թարմացնում են իրենց մաղձի վահանները։

2009 թվականին կատարված ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ Մասաչուսեթս նահանգի Քեյփ Քոդի ափերի մոտ 25 շնաձկներ են նշմարվել և ցույց է տվել, որ առնվազն որոշները ձմռանը գաղթում են դեպի հարավ։ Շաբաթներ շարունակ մնալով 200-ից մինչև 1000 մետր խորության վրա՝ պիտակավորված շնաձկները հատեցին հասարակածը՝ հասնելով Բրազիլիա։ Շնաձկներից մեկը մեկ ամիս անցկացրել է Ամազոն գետի գետաբերանի մոտ։ Հնարավոր է, որ նրանք կազմակերպել են այս ճանապարհորդությունը վերարտադրմանը նպաստելու համար։

2015 թվականի հունիսի 23-ին՝ Ավստրալիայի հարավ-արևելքում գտնվող Պորտլենդ նահանգի Բաս նեղուցում, Վիկտորիա նահանգի մոտակայքում, ձկնորսական նավը պատահաբար բռնել է 6,1 մետր երկարությամբ (20 ֆտ), 3500 կիլոգրամանոց (7716 ֆունտ) շնաձկան․ 160 տարվա ընթացքում այդ տարածաշրջանում 1930-ականներից ի վեր միայն երրորդ դեպքն է գրանցվել։ Շնաձուկն ամբողջովին նվիրաբերվել է Վիկտորիա նահանգի թանգարանին՝ հետազոտության համար, փոխարենը, շնաձկան լողակները կվաճառվեն ապուր ուտելու համար։

Շնաձկները հազվադեպ են հանդիպում Միջերկրական ծովում, իսկ Դարդանելի նեղուցում կան գրառումներ այն մասին, որ պարզ չէ, թե արդյոք նրանք պատմականորեն հասել են Մարմարա ծովի, Սև ծովի և Ազովի ծովի ավելի խորը ավազանները։

### Սոցիալական վարքագիծ

Հսկա շնաձկան որսը
Շնաձկները սովորաբար միայնակ են, բայց հատկապես ամառային ամիսներին նրանք կուտակվում են պլանկտոններով խիտ հատվածներում, որտեղ նրանք ներգրավվում են սոցիալական վարքագծի մեջ։ Նրանք կարող են ձևավորել սեռով տարանջատված խմբեր, սովորաբար փոքր քանակությամբ (երեք կամ չորս շնաձուկ), բայց ըստ տեղեկությունների՝ մինչև 100 շնաձուկ։ Ֆանդի և Հեբրիդյան ծովածոցում գտնվող փոքր դպրոցները տեսել են, թե ինչպես են քթով և պոչով շրջանաձև լողում. ամռան ամիսներին նրանց սոցիալական վարքագիծը ուսումնասիրվել է և ենթադրվում է, որ այն խորհրդանշում է սիրատածում։

### Գիշատիչներ

Հսկա շնաձկների մեջ գիշատիչներ քիչ են հանդիպում։ Նշվել է, որ սպիակ շնաձկները մաքրում են հսկա շնաձկների մնացորդները։ ԱՄՆ-ում և Նոր Զելանդիայում Կալիֆոռնիայի մոտակայքում նկատվել են մարդասպան կետեր, որոնք սնվում են շնաձկներով։ Սովորական է տեսնել, թե ինչպես են լամպիրները կպած նրանց, չնայած, ամենայն հավանականությամբ, չեն կարողանա ճեղքել շնաձկան հաստ մաշկը։

### Դիետա

Basking shark filter feedingՀսկա շնաձուկը որս է անում Դուրսեյում
Հսկա շնաձուկը սնվում է խոյերով ՝ բերանը բաց առաջ լողալով և իր մաղձի միջոցով ջրից զտելով պլանկտոններին, շատ փոքր ձկներին ու անողնաշարավորներին։ Ենթադրվում է, որ 5 մետր երկարությամբ (16 ոտնաչափ) հսկա շնաձուկը կարող է ժամում զտել մինչև 500 տոննա (450 տոննա) ջուր ՝ լողալով վայրկյանում 0,85 մետր արագությամբ (3,1 կմ/ժ; 1,9 մղոն / ժամ)։ Հսկա շնաձկները անխտիր չեն սնվում պլանկտոններով։ Կերակրվող շնաձկներից վերցված նմուշներում պլանկտոնի խտությունը 75% - ով բարձր էր, քան հարակից տարածքներում, որտեղ կեր չկար։ Թափառող շնաձկները նախընտրելիորեն սնվում են զոոպլանկտոնային հատվածներով, որտեղ գերակշռում են փոքր պլանկտոնային խեցգետնակերպերը, որոնք կոչվում են կալանոիդ կոոպոտներ (միջինում 1700 առանձնյակ մեկ խորանարդ մետր ջրի համար)։ Նրանք սնվում են նաև *Pseudocalanus* և *Oithona* ցեղի կոպոպոդներով*։* Շնաձկները երբեմն հանդիպում են մինչև 1400 հոգուց բաղկացած խմբերով, որոնք նկատվում են ԱՄՆ-ի հյուսիս-արևելքում։ Կերակրող շնաձկներիը պարունակում էին մեկ խորանարդ մետրում 2,5 անգամ ավելի Calanus helgolandicus առանձնյակներ, որոնք նույնպես 50%-ով ավելի երկար էին։ Ի տարբերություն խոշորբերան և կետ շնաձկան, հսկա շնաձուկը հենվում է միայն ջրի վրա, որը լողում է իր մաղձի միջոցով․ խոշորբերան շնաձուկը և կետ շնաձուկը կարող են ջուր խմել կամ կամ առաջ մղվել իրենց մաղձով։

### Վերարտադրություն

Հսկա շնաձկները ձվաբջիջ են․ զարգացող սաղմը սկզբում հիմնվում է դեղնուցային պարկի վրա՝ առանց պլանսեցայի հետ կապի։ Նրանց՝ անպետք թվացող ատամները, կարող են դեր խաղալ մինչև ծնվելը՝ օգնելով նրանց սնվել մոր չբեղմնավորված ձվաբջիջներով (վարքագիծ, որը հայտնի է որպես օոֆագիա)։ Էգերի մոտ թվում է՝ միայն աջ ձվարանն է գործում, և ներկայումս անհայտ է, թե ինչու է այդպես թվում։

Ենթադրվում է, որ հղիությունը տևում է ավելի քան մեկ տարի (գուցե երկու-երեք տարի), ձագերը փոքր են, թեև լիովին զարգացած՝ 1,5–2 մ (4 ֆտ 11–6 ֆտ 7 դյույմ)։ Հայտնի է, որ միայն մեկ հղի շնաձկան են բռնել, որը կրում էր վեց չծնված ձագերի։ Ենթադրվում է, որ զուգավորումը տեղի է ունենում ամռան սկզբին, իսկ ծնունդը՝ ամռան վերջին՝ հետևելով էգի՝ ծանծաղ ջրերում շարժվելը։

Ենթադրվում է, որ հասունության տարիքը 6-13 տարեկանն է և 4,6–6 մ երկարությամբ (15–20 ոտնաչափ)։ Իսկ բազմացման հաճախականությունը՝ երկու-չորս տարի։

Շնաձկների կյանքի ստույգ տևողությունը հայտնի չէ, սակայն մասնագետները գնահատում են այն մոտ 50 տարի։

Պահպանություն
-------------

Բացի սովորական որսից, ուռկաններով ձնկորսությունը ևս որոշ շնաձկների համար եղել է սպառնալիքներից մեկը։ Նոր Զելանդիայում շնաձկները պատմականորեն շատ են եղել, սակայն, 1990-ականներին և 2000-ականներին գրանցված զանգվածային որսերից հետո, այդ տեսակը սկսեց քչանալ։ Կառավարման ծրագրեր հայտարարվեցին արդյունավետ պահպանություն խթանելու համար։ 2018 թվականի հունիսին Պահպանության վարչությունը նորզելանդական վտանգների դասակարգման համակարգով համարել է շնաձկանը որպես «ազգայնորեն խոցելի սպառնալիք»։

Խաղաղ օվկիանոսի հյուսիսային արևելյան բնակչությունը ԱՄՆ-ն է։ Ծովային ձկնորսության ազգային ծառայության մտահոգիչ տեսակ, այն տեսակներից մեկը, որի մասին ԱՄՆ կառավարության օվկիանոսի և մթնոլորտի ազգային վարչությունը որոշակի մտահոգություններ ունի կարգավիճակի և սպառնալիքների վերաբերյալ, սակայն այդ ամենի վերաբերյալ բավարար տեղեկատվություն չկա ՝ մատնանշելու համար, որ տեսակները օրենքի համաձայն պետք է ցուցակագրվեն ԱՄՆ «վտանգված տեսակների ցուցակում»։

Այս ամենը կարմիր գրքում նշվում է որպես վերացող վերացող տեսակ։

Այս շնաձկան անհետացող տեսակների մասին տեղեկատվությունը հրապարակվել է 2005 թվականին՝ Guernsey Post-ի կողմից թողարկված փոստային նամականիշի վրա։

Կարևորությունը մարդու համար
---------------------------

1868 թվականի հոկտեմբերի 24-ին Harper's Weekly-ում նկարագրված «հրաշալի ձուկը», հավանաբար, շնաձկան մնացորդներ
Պատմականորեն, շնաձուկը ձկնորսության հիմնական բաղադրիչն է եղել իր դանդաղ լողալու տեմպով, հանգիստ բնավորության և նախկինում առատ թվաքանակի պատճառով։ Առևտրային առումով այն բազմիցս կիրառվել է. միսը սննդի և ձկան ալյուրի համար, կաշin՝ հագնվելու համար, իսկ մեծ լյարդը (որը պարունակում է շատ սկուալենի)՝ ձեթի համար։ Ներկայումս նրան որսում են հիմնականում իր լողակների համար (շնաձկների լողակով ապուրի համար)։ Մասերը (օրինակ՝ աճառը) օգտագործվում են նաև ավանդական չինական բժշկության մեջ և Ճապոնիայում որպես աֆրոդիզիակ՝ հետագայում ավելացնելով պահանջարկը։

Թվաքանակի արագ նվազման արդյունքում շնաձուկը որոշ տարածքային ջրերում պաշտպանված է, և նրա արտադրանքի առևտուրը սահմանափակված է շատ երկրներում CITES-ի ներքո։ Մյուսների համեմատ՝այն լիովին պաշտպանված է Միացյալ Թագավորությունում և ԱՄՆ-ի Ատլանտյան և Մեքսիկական ծոցի շրջաններում։ 2008 թվականից ի վեր, Եվրամիության ջրերում շնաձկների որսն արգելվում է։ Այն մասամբ պաշտպանված է Նորվեգիայում և Նոր Զելանդիայում, քանի որ նպատակային առևտրային ձկնորսությունն արգելված է։ 2010թվականի մարտի դրությամբ այն ներառված էր նաև CMS Միգրացիոն Շնաձկների Փոխըմբռնման Հուշագրի Հավելվածում։

1945-1970 թվականներին ոչնչացման կառավարական ծրագրի թիրախը եղել են Կանադական խաղաղօվկիանոսյան ափի երկայնքում գտնվող շնաձկները։ 2008 թվականի դրությամբ ջանքեր էին գործադրվում պարզելու, թե արդյոք շնաձկներ դեռևս ապրում են այդ տարածքում թե ոչ և վերահսկել նրանց հնարավոր վերականգնումը։

Նրանք հանդուրժող են այն նավակների և սուզորդների նկատմամբ, որոնք մոտենում են իրենց և կարող են նույնիսկ շրջանցել սուզորդներին՝ զբոսաշրջությունը դարձնելով կարևոր, այնտեղ, որտեղ այն տարածված է։

Սատկած կենդանիների սխալ նույնականացում
--------------------------------------

Մի քանի անգամ ոչ գիտնականների կողմից որպես ծովային օձեր կամ պլեզիոզավրեր ի սկզբանե ճանաչվել են «գլոբսթեր» դիակներ, որոնք կարող են լինել շնաձկների քայքայվող դիակներ, ինչպես օրինակ Ստրոնսայի գազանը և Զույյո-մարուի դեպքերը։

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. 1 2  «Basking Shark».
2. ↑  Yarrell, William. (1836). *A History of British Fishes*. Volume II. John Van Voorst, London. p. 397.
3. ↑  Kruska, DC (1988). «Brain of the basking shark (*Cetorhinus maximus*)». *Brain Behav. Evol*. **32** (6): 353–63. doi:10.1159/000116562. PMID 3228691.
4. 1 2 3  Sims, DW; Southall, EJ; Richardson, AJ; Reid, PC; Metcalfe, JD (2003). «Seasonal movements and behaviour of basking sharks from archival tagging: no evidence of winter hibernation» (PDF). *Marine Ecology Progress Series*. **248**: 187–196. Bibcode:2003MEPS..248..187S. doi:10.3354/meps248187.
5. ↑  Sims, DW (2008). «Sieving a living: A review of the biology, ecology and conservation status of the plankton-feeding basking shark *Cetorhinus maximus*». *Advances in Marine Biology*. **54**: 171–220. doi:10.1016/S0065-2881(08)00003-5. ISBN 978-0-12-374351-0. PMID 18929065.
6. 1 2  C. Knickle; L. Billingsley & K. DiVittorio. «Biological Profiles basking shark». Florida Museum of Natural History. Արխիվացված օրիգինալից 2006 թ․ օգոստոսի 21-ին. Վերցված է 2006 թ․ օգոստոսի 24-ին.
7. ↑  Welton, Bruce J. (2013 թ․ օգոստոս). «Cetorhinus cf. C. maximus (Gunnerus) (Lamniformes: Cetorhinidae), A Basking Shark from the Late Miocene Empire Formation, Coos Bay, Oregon». *Bulletin, Southern California Academy of Sciences* (անգլերեն). **112** (2): 74–92. doi:10.3160/0038-3872-112.2.74. ISSN 0038-3872. S2CID 54927140.
8. 1 2  Basking shark. Department of Conservation. govt.nz
9. 1 2  Skomal, Gregory B.; Zeeman, Stephen I.; Chisholm, John H.; Summers, Erin L.; Walsh, Harvey J.; McMahon, Kelton W.; Thorrold, Simon R. (2009). «Transequatorial Migrations by Basking Sharks in the Western Atlantic Ocean». *Current Biology*. **19** (12): 1019–1022. doi:10.1016/j.cub.2009.04.019. PMID 19427211. S2CID 15079141.
10. ↑  Sims, DW; Southall, EJ; Tarling, GA; Metcalfe, JD (2005). «Habitat-specific normal and reverse diel vertical migration in the plankton-feeding basking shark». *Journal of Animal Ecology*. **74** (4): 755–761. doi:10.1111/j.1365-2656.2005.00971.x.
11. 1 2 3 4  Compagno, Leonard J. V. (1984). «CETORHINIDAE – Basking sharks» (PDF). *Sharks of the World: An annotated and illustrated catalogue of shark species known to date*. Food and Agriculture Organization of the United Nations.
12. 1 2 3 4 5  Wood, Gerald (1983). *The Guinness Book of Animal Facts and Feats*. Guinness Superlatives. էջ 256. ISBN 978-0-85112-235-9.
13. ↑  Hernández, Sebastián; Vögler, Rodolfo; Bustamante, Carlos; Lamilla, Julio (2010). «Review of the occurrence and distribution of the basking shark ( Cetorhinus maximus) in Chilean waters». *Marine Biodiversity Records* (անգլերեն). **3**: e67. doi:10.1017/S1755267210000540. ISSN 1755-2672.
14. ↑  Schwartz, F. J. (2010). «Basking and whale sharks of North Carolina». *Journal of the North Carolina Academy of Science*. **126**: 84–87.
15. ↑  Matthews, L. Harrison; Parker, H. W. (1950). «Notes on the anatomy and biology of the Basking Shark (Cetorhinus maximus (Gunner))». *Proceedings of the Zoological Society of London* (անգլերեն). **120** (3): 535–576. doi:10.1111/j.1096-3642.1950.tb00663.x. ISSN 1469-7998.
16. 1 2  Castro, José I. (2011). *The sharks of North America*. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-539294-4. OCLC 777927872.
17. ↑  Collett, Robert (1905). *Meddelelser om Norges Fiske i Aarene 1884–1901 (3die Hoved-Supplement til "Norges Fiske", III Slutning)*. Forhandlinger i Videnskabs–selskabet i Christiania.
18. ↑  Coles, R.J. (1915). «Notes on the sharks and rays of Cape Lookout, N. C». *Proceedings of the Biological Society of Washington*. **28**: 89–94.
19. ↑  McClain CR, Balk MA, Benfield MC, Branch TA, Chen C, Cosgrove J, Dove ADM, Gaskins LC, Helm RR, Hochberg FG, Lee FB, Marshall A, McMurray SE, Schanche C, Stone SN, Thaler AD. 2015. Sizing ocean giants: patterns of intraspecific size variation in marine megafauna. *PeerJ* 3:e715
20. ↑  «Sharks in the Bay of Fundy, New Brunswick». Արխիվացված է օրիգինալից 2016-03-05-ին. Վերցված է 2014 թ․ հոկտեմբերի 17-ին.
21. ↑  Pauly, D. (2002). *Growth and Mortality of the Basking Shark Cetorhinus maximus and their Implications for Management of Whale Sharks Rhincodon typus*. Vol. Elasmobranch biodiversity, conservation, and management : proceedings of the international seminar and workshop, Sabah, Malaysia, July 1997. Fowler, Sarah L. Reed, Tim M. Dipper, Frances, 1951-, IUCN--The World Conservation Union. Species Survival Commission. Gland, Switzerland: IUCN. ISBN 2-8317-0650-5. OCLC 50526779.
22. ↑  «Basking Shark». San Francisco State University. Վերցված է 2014 թ․ հոկտեմբերի 17-ին.
23. ↑  «Basking shark». redorbit.com. 2007 թ․ մարտի 19. Վերցված է 2014 թ․ հոկտեմբերի 17-ին.
24. ↑  Shepard, ELC; Ahmed, MZ; Southall, EJ; Witt, MJ; Metcalfe, JD; Sims, DW (2006). «Diel and tidal rhythms in diving behaviour of pelagic sharks identified by signal processing of archival tagging data». *Marine Ecology Progress Series*. **328**: 205–213. Bibcode:2006MEPS..328..205S. doi:10.3354/meps328205.
25. ↑  Sims, DW (2000). «Filter-feeding and cruising swimming speeds of basking sharks compared with optimal models: they filter-feed slower than predicted for their size». *Journal of Experimental Marine Biology and Ecology*. **249** (1): 65–76. doi:10.1016/s0022-0981(00)00183-0. PMID 10817828.
26. ↑  Pelagic Shark Research Foundation. «PSRF Shark Image Library». PSRF. Վերցված է 2006 թ․ հունիսի 1-ին.
27. ↑  Sims, DW; Quayle, VA (1998). «Selective foraging behaviour of basking sharks on zooplankton in a small-scale front». *Nature*. **393** (6684): 460–464. Bibcode:1998Natur.393..460S. doi:10.1038/30959. S2CID 205000936.
28. 1 2  Sims, DW (1999). «Threshold foraging behaviour of basking sharks on zooplankton: life on an energetic knife-edge?». *Proceedings of the Royal Society B*. **266** (1427): 1437–1443. doi:10.1098/rspb.1999.0798. PMC 1690094.
29. ↑  «Giant Shark Mystery Solved: Unexpected Hideout Found». News.nationalgeographic.com. 2010 թ․ հոկտեմբերի 28. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ մայիսի 10-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 15-ին.
30. ↑  Howard, Brian Clark (2015 թ․ հունիսի 23). «Rare, Huge Basking Shark Caught Off Australia». *National Geographic*. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ հունիսի 24-ին.
31. ↑  «Rare, giant basking shark caught off Australian coast». *CNN*. 2015 թ․ հունիսի 23.
32. ↑  «Rare 3500kg basking shark caught is donated to science». *The Australian*. 2015 թ․ հունիսի 23.
33. ↑  Osborne, Hannah (2015 թ․ հունիսի 23). «Australia: Rare 6.3m Basking shark donated to science instead of being sold for its fins». *International Business Times*.
34. ↑  Mancusi, C.; Clò, S.; Affronte, M.; Bradaï, M.N.; Hemida, F.; Serena, F.; Soldo, A.; Vacchi, M. (2005). «On the presence of basking shark (Cetorhinus maximus) in the Mediterranean Sea». *Cybium*. **29** (4): 399–405.
35. ↑  Cuma. 2009. Çanakkale’de 10 metrelik köpekbalığı! Արխիվացված 4 Սեպտեմբեր 2017 Wayback Machine. Retrieved on September 04, 2017
36. ↑  Sims, DW; Southall, EJ; Quayle, VA; Fox, AM (2000). «Annual social behaviour of basking sharks associated with coastal front areas». *Proceedings of the Royal Society B*. **267** (1455): 1897–1904. doi:10.1098/rspb.2000.1227. PMC 1690754. PMID 11052542.
37. ↑  Sims, DW; Merrett, DA (1997). «Determination of zooplankton characteristics in the presence of surface feeding basking sharks *Cetorhinus maximus*» (PDF). *Marine Ecology Progress Series*. **158**: 297–302. Bibcode:1997MEPS..158..297S. doi:10.3354/meps158297.
38. ↑  «Cetorhinus maximus (Basking shark)». *Animal Diversity Web*.
39. ↑  «Swarms of Huge Sharks Discovered, Baffling Experts». 2018 թ․ ապրիլի 12.(չաշխատող հղում)
40. ↑  "Martin, R. Aidan. «Biology of the Basking Shark(Cetorhinus maximus)». ReefQuest Centre for Shark Research. Արխիվացված օրիգինալից 2008 թ․ մայիսի 28-ին. Վերցված է 2008 թ․ հունիսի 8-ին.
41. ↑  «Basking Shark Facts: Habitat, Diet, Conservation & More» (ամերիկյան անգլերեն). 2021 թ․ փետրվարի 9. Վերցված է 2022 թ․ սեպտեմբերի 22-ին.
42. 1 2 3 4  «Basking Shark Factsheet». The Shark Trust. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ փետրվարի 17-ին. Վերցված է 2006 թ․ հուլիսի 7-ին.
43. ↑  Archipelagos Wildlife Library. «Basking Shark ( Cetorhinus maximus )». Archipelagos Wildlife Library. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հունվարի 22-ին. Վերցված է 2013 թ․ ապրիլի 30-ին.
44. ↑  Born Free Foundation. «Basking Shark Facts». Born Free Foundation. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ փետրվարի 19-ին. Վերցված է 2013 թ․ ապրիլի 30-ին.
45. ↑  Francis, M. P. & Smith, M. H. (2010). «Basking shark (*Cetorhinus maximus*) bycatch in New Zealand fisheries, 1994–95 to 2007–08». *New Zealand Aquatic Environment and Biodiversity Report No. 49*.
46. ↑  MacFarlane, Trudy (18 June 2010) Submission on Management Options for Basking Sharks Արխիվացված 23 Հունվար 2016 Wayback Machine. Ministry of Fisheries (New Zealand)
47. ↑  Management Options for Basking Sharks to Give Effect to New Zealand's International Obligations. Ministry of Fisheries (New Zealand)
48. ↑  Duffy, Clinton A. J.; Francis, Malcolm; Dunn, M. R.; Finucci, Brit; Ford, Richard; Hitchmough, Rod; Rolfe, Jeremy (2018). *Conservation status of New Zealand chondrichthyans (chimeras, sharks and rays), 2016* (PDF). Wellington, New Zealand: Department of Conservation. էջ 9. ISBN 978-1-988514-62-8. OCLC 1042901090.
49. ↑  «Proactive Conservation Program: Species of Concern». *noaa.gov*. 2017 թ․ մայիսի 5.
50. 1 2  Կաղապար:Cite iucn
51. ↑  «Fishing (Reporting) Regulations 2001, Schedule 3, Part 2C Protected Fish Species». NZ Government.
52. ↑  «MEMORANDUM OF UNDERSTANDING ON THE CONSERVATION OF MIGRATORY SHARKS» (PDF). *cms.int*.
53. ↑  Colonist, Times (2008 թ․ օգոստոսի 21). «B.C. scientists hunt for elusive shark». Canada.com. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ նոյեմբերի 5-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 15-ին.
54. ↑  «Cetorhinus maximus». Florida Museum.
55. ↑  Kuban, Glen (1997 թ․ մայիս). «Sea-monster or Shark?: An Analysis of a Supposed Plesiosaur Carcass Netted in 1977». *Reports of the National Center for Science Education*. **17** (3): 16–28.

Հիմնական ծանոթագրություններ

* «Cetorhinus maximus». Միավորված տաքսոնոմիական տեղեկատվական ծառայություն.
* David A Ebert, *Sharks, Rays and Chimaeras of California*, 0-520-23484-7
* Marine Conservation Society Basking shark page
* FAO Figis Species Fact Sheet for basking shark Արխիվացված 25 Փետրվար 2021 Wayback Machine

Արտաքին հղումներ
----------------

* Irish Basking Shark Project
* BBC Wildlife Finder – video news and news from the BBC archive
* ARKive entry on the Basking Shark
* Fisheries & Oceans Canada – Basking sharks on the west coast of Canada
* Basking Sharks in the Isle of Man
* Basking sharks featured on RNZ *Critter of the Week*, 24 Jan 2020
* Basking Shark - Video on Check123 - Video Encyclopedia

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Cetorhinus maximus
* ADW: Cetorhinus\_maximus
* AFD: Cetorhinus\_maximus
* ARKive: cetorhinus-maximus
* BOLD: 92314
* CMS: cetorhinus-maximus
* EoL: 225080
* FishBase: 90
* Fossilworks: 305803
* GBIF: 2420726
* iNaturalist: 82128
* IRMNG: 10944083
* ITIS: 159907
* IUCN: 4292
* NBN: NBNSYS0000040787
* NCBI: 57982
* NZOR: c976c4a3-bac6-4a0b-aee6-5f1f7f749a8f
* Species+: 5323
* WoRMS: 105837

 |

 |