**Նազրան** (ինգուշ.՝ На́на-На́ьсаре), քաղաք Ռուսաստանի հարավում։ Ինգուշեթիայի Հանրապետության Նազրանովսկի շրջանի վարչական կենտրոնը, որի կազմի մեջ չի մտնում։

Քաղաքն ունի հանրապետական նշանակություն։ Այն ձևավորում է համանուն մունիցիպալ կառույց հանդիսացող Նազրան քաղաքը՝ քաղաքային շրջանի կարգավիճակով՝ որպես դրա կազմում միակ բնակավայրը։ Ինգուշետիայի Հանրապետության խոշորագույն քաղաքը պետության տնտեսական և մշակութային կենտրոնն է։

Ծագումնաբանություն
------------------

19-րդ դարի կեսերին հիշատակվում է որպես գյուղ Նազրան։ Տեղանունը ենթադրաբար բացատրվում է անտրոպոնիմով՝ առաջին բնակիչ Նյասարի անվամբ, որը հիշատակվում է ժողորդական լեգենդներում։ 1944 թվականին չեչենաինգուշական ինքնավար հանրապետության լուծարման արդյունքում բնակավայրն ընդգրկվել է Հյուսիսային Օսիայի կազմում և վերանվանվել Կոստա Խեթագուրով՝ ի պատիվ օս պոետ Կոստա Խեթագուրովի։ Չեչենաինգուշական ինքնավար հանրապետության վերականգնումից հետո բնակավայրը 1957 թվականին կրկին կոչվել է Նազրան, իսկ 1967 թվականին փոխակերպվել է քաղաք Նազրանի։

Աշխարհագրություն
----------------

Քաղաքը գտնվում է Սունժի գետի ձախ ափին, հանրապետության արևմտյան մասում, Հյուսիսային Օսիայի վարչական սահմանի մոտ։ Մայրաքաղաք Մագասից գտնվում է 4 կմ հյուսիս-արևմուտք։

Պատմություն
-----------

Մոտ 30 քարե մուստիերյան կառույցներ՝ հիմնականում անդեզիտից, բացվել են Վ. Պ. Լյուբինի կողմից Գամուրզիևոյի շրջակայքում։ Պարզվել է, որ Գամուրզիևոյում հայտնաբերված գործիքները պատրաստվել են տեղի կայծքարային ապարներից, և որ այդ տեղանքում մուստիեի դարաշրջանում եղել է քարի մշակման փոքրիկ արհեստանոց։ Վերին պալեոլիտի դարաշրջանի գործիքները հայտնաբերվել են Էկաժևոյում։

### Նազրանյան ռեդուտ

Կարցխալ Մալսագովի հուշարձանը, ըստ լեգենդի, հիմնադրել է Նազրանը
Նազրանի Բերդ, 1859 թվական:
Նազրանի բնակավայրի հիմնադրման տարեթիվը ընդունված է համարել 1781 թվականը, երբ ռուսական բանակի սպա Լ. Լ. Շտեդերը, քարտեզագրական հետազոտություններ անցկացնելով Սունժենի երկրամասում, քարտեզի վրա նշել է Նազրանկե գետի պահակակետը։ Պաշտոնական փաստաթղթերում Նազրանը որպես բնակավայր առաջին անգամ հիշատակվում է միայն 1810 թվականին՝ որպես Նազրանյան դաշտային հողե ամրություն, որը կառուցել է գեներալ Ի.Պ. Դելպոցոն Մոզդոկից Վլադիկավկազ տանող ճանապարհը ծածկելու համար։ Ամրաշինական աշխատանքների համար ներգրավվել են ռուս ռազմական ինժեներներ Մոզդոկից։

Կովկասյան պատերազմի ժամանակ՝ 1817-1832 թվականներին, Նազրանի ամրոցը բազմիցս վերակառուցվել և ամրացել է։ 1818 թվականին Նազրանի ռեդուտն ամրացվել է Ալեքսեյ Երմոլովի կողմից, նույն թվականին նա Սունժիի ստորոտներում հիմնել է Գրոզնիի ամրոցը։ Նազրանյան ամրոցներին կից գտնվում էին թերեքյան կազակների բնակավայրեր Տրոիցկայան, Սունժենկայան, ինչպես նաև՝ Սլեպցովսկայան, Ասինովսկայան և Վոզնեսենսկայան։ 1841 թվականի ապրիլին Նազրանի ամրոցի վրա Իմամ Շամիլի հարձակումը հետ մղելու համար Նազրանի հասարակությունը պարգևատրվել է կայսր Նիկոլայ I Գեորգիևյան դրոշով։

#### 1858 թվականի Նազրանի ապստամբություն

Նազրանի ապստամբությունը տեղի է ունեցել 1858 թվականին։ Տեղացիերի անձնական և հողային իրավունքների վերլուծության կոմիտեն ապստամբության պատճառները բացատրել է ինգուշների կողմից իրենց հատկացված վայրերում բնակվելու դժկամությամբ և այդ կապակցությամբ «բնակիչների նկատմամբ պատշաճ վերահսկողություն ունենալու անհնարինությամբ»։ Ապստամբության ընթացքում ինգուշ բնակչությունն անարդյունք փորձել է կազակներից խլել Նազրանի ամրոցը։ Ապստամբությունը հաջողությամբ ճնշվել է Ա․ Ի․ Բարյատինսկին։ 1860-ական թվականներին որոշում է ընդունվել Նազրանյան ռեդուտն ամրապնդելու մասին, ինչի հետ կապված է եղել նոր կազակների մուտքը բերդի՝ Կարաբուլակյան, Տարսկայա, երկրորդ Սունժենյան և Նեստերովսկայայի շրջակայքում։

#### Նազրանի քաղաքի զարգացում

1868 թվականին Նազրանում բացվել է Նազրանի լեռնային դպրոցը՝ առաջին աշխարհիկ ուսումնական հաստատությունը Թերսկիի զորքում[10] և միակ բանը Ինգուշեթիայի տարածքում, որը բացվել է մինչև 1917 թվականի հեղափոխությունը, որտեղ ինգուշները հնարավորություն են ունեցել ստանալ ռուսական միջնակարգ կրթություն և պատվոգիր։ 1893 թվականին Նազրանում կառուցվել է երկաթուղային կայարան, իսկ 1894 թվականից Նազրանում սկսվել է կանոնավոր երկաթուղային հաղորդակցությունը։ Նազրան քաղաքում ենթակառուցվածքների զարգացմամբ 1909 թվականին հատկացվել է Նազրանի օկրուգը՝ Ռուսաստանի Թերսկի մարզի վարչատարածքային միավորը, որը գոյատևել է մինչև 1920 թվականը։

Բնակչություն
------------

Ազգային կազմը
2010 թվականի Համառուսաստանյան մարդահամարի տվյալներով.

| № | Ազգություն | Մարդաքանակ | Մաս |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | ինգուշներ | 92 175 | 98,76 % |
| 2 | չեչեններ | 385 | 0,41 % |
| 3 | ռուսներ | 189 | 0,20 % |
| 4 | այլ | 586 | 0,63 % |

Ազգային կազմի փոփոխության դինամիկան

| Մարդահամարի տարին | 1939 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ինգուշներ | 895  (*31,5 %*) | ▲ 11 787  (*91,4 %*) | ▲ 14 116  (*94,4 %*) | ▲ 17 597 (*97,4 %*) | ▲ 106 345  (*85,0 %*) |
| Չեչեններ | 44  (*1,6 %*) | ▲ 56  (*0,4 %*) | ▲ 92  (*0,6 %*) | ▼ 39  (*0,2 %*) | ▲ 16 996  (*13,6 %*) |
| Ռուսներ | 1324  (*46,7 %*) | ▼ 773  (*6,0 %*) | ▼ 506  (*3,4 %*) | ▼ 218  (*1,2 %*) | ▲ 1146  (*0,9 %*) |
| Այլ | 575  (*20,2 %*) | ▼ 278  (*2,2 %*) | ▼ 231  (*1,6 %*) | ▲ 392  (*2,1 %*) | ▲ 579  (*0,5 %*) |

Կլիմա
-----

Քաղաքի կլիման խոնավ ցամաքային է, որը տատանվում է չափավոր ցամաքայինից մինչև կտրուկ ցամաքային տափաստանային։ Ձմեռը լինում է ձյունառատ և փափուկ, հունվարի վերջից մինչև փետրվարի սկզբին ձևավորվում է կայուն ցրտաշունչ եղանակ։ Մայիսից մինչև հուլիս ընկած ժամանակահատվածը սովորաբար տարվա ամենա անձրևոտ ժամանակաշրջանն է։ Հուլիսի վերջից մինչև օգոստոսի սկզբը տաք եղանակ է լինում։ Արևային հստակ օրերը շատ քիչ են՝ տարեկան միջինը մոտ 50-60 օր պարզ է, մոտ 80-90 օր տեղումներ են, մնացած ժամանակ՝ 210-230 օր ամպամած։

Ենթակառուցվածք
--------------

Քաղաքում տեղակայված են Ռուսաստանի ԱԴԾ Հյուսիս-Կովկասյան սահմանապահ վարչության Նազրանովի սահմանապահ ջոկատը (ստեղծվել է 1995 թվականին) և Ռուսաստանի ՆԳՆ ներքին զորքերի 126-րդ գունդը (2004 թվականից)։

Նազրանի երկաթուղային կայարանը գտնվում է Բեսլան-Սլեպցովսկա Հյուսիս-Կովկասյան երկաթուղու վրա։ Ավելի վաղ Նազրանի կայարանից երկաթուղին հասել է Գրոզնի, բայց Չեչնիայի Հանրապետությունում մարտական գործողություններից հետո Սլեպցովսկայից Գրոզնի ընկած հատվածը քանդել էին։

Գործում է «Ինգուշավտոտրանս» ՊՓ-ի կողմից սպասարկվող քաղաքային ավտոբուսի 9 երթուղի։ Շարժակազմը. ավտոբուսներ հատկապես փոքր դասի ԳԱԶ-3221 «Գազել», ավտոբուսները փոքր դասի Paz-3205 և Paz-3204:

Կրոնական օբյեկտներ
------------------

Քաղաքում գտնվում է հինգ խոշոր և մոտ 15 փոքր մզկիթներ։ Ռուսական զորամասում գործում է Սուրբ Երրորդություն մատուռը։

Տնտեսություն
------------

* «Վիլս» թեթև համաձուլվածքների գործարան
* Բետոնի գործարան
* Նարուդպրոմ
* «Թեյմահ» կարի միավորում
* Տպագրական կոմբինատ
* Մետալոտորգ (մետալոբազա Ինգուշեթիայում, Ռուսաստանի եվրոպական մասում խոշորագույն մետալուրգիական ձեռնարկության մասնաճյուղ)
* «ՌԻԱԿ» ալյումինե պրոֆիլների գործարան

Հայտնի բնիկներ
--------------

Հասան Մագոմետովիչ Հալմուրզաևը ռուսաստանցի ձյուդոիստ է, 2016 թվականի օլիմպիական չեմպիոն մինչև 81 կգ քաշային կարգում, Եվրոպայի չեմպիոն, Եվրոպայի պատանիների չեմպիոն, Ռուսաստանի չեմպիոն, 2010 թվականի Սինգապուրի պատանեկան Օլիմպիական խաղերի մրցանակակիր, 2015 թվականի ամառային Ունիվերսիադայի չեմպիոն Կվանգջուում։ Ռուսաստանի սպորտի վաստակավոր վարպետ։

Պատկերասրահ
-----------

* Նազրանի քաղաքային լիճը:Նազրանի քաղաքային լիճը:
* Հայրենական մեծ պատերազմում զոհվածների հիշատակի հուշարձան, 2010 թվական:Հայրենական մեծ պատերազմում զոհվածների հիշատակի հուշարձան, 2010 թվական:
* Քաղաքական հալածանքների զոհերի հիշատակի հուշահամալիր, 2003 թվական:Քաղաքական հալածանքների զոհերի հիշատակի հուշահամալիր, 2003 թվական:
* Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին զոհվածների հուշահամալիր, 2011 թվական:Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին զոհվածների հուշահամալիր, 2011 թվական:
* Երկաթուղային կայարան. Տեսարանը ՝ քաղաքի հրապարակից։Երկաթուղային կայարան. Տեսարանը ՝ քաղաքի հրապարակից։
* Երկաթուղային կայարան: Տսարանը՝ կառամատույցի կողմից, 2011 թվական:Երկաթուղային կայարան: Տսարանը՝ կառամատույցի կողմից, 2011 թվական:

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  26. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года — Federal State Statistics Service.
2. ↑  Закон от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»
3. ↑  Поспелов, 2008, էջ 303
4. ↑  *Любин В.П. Бадер Н.С. Марковин В.Н.* Первые местонахождения орудий каменного века в ЧИАССР // КСИА. Вып. 92. — 1962. — С. 121.
5. ↑  К истории археологического изучения Чечни Archived 2020-08-07 at the Wayback Machine. 23.12.2008
6. 1 2  Энциклопедия «Мой город» — Назрань
7. ↑  "Н. Д. Кодзоев. История Ингушетии (краткий очерк)". Արխիվացված է the original 2011 թ․ սեպտեմբերի 2-ին. Retrieved 2021 թ․ փետրվարի 13.
8. ↑  Гриценко Н. П. Золотов В. А. Города Северо-Восточного Кавказа и производительные силы края. Ростов-на-Дону, 1984. С. 127
9. 1 2 3 4 5 6  Этнография Кавказа
10. ↑  "Том 4. Таблица 04-04. Население Ингушетии по национальности и владению русским языком". Արխիվացված է the original 2016 թ․ մարտի 6-ին. Retrieved 2019 թ․ մայիսի 19.
11. ↑  "История Северо-Кавказского пограничного управления ФСБ России". Արխիվացված է the original 2010 թ․ մարտի 31-ին. Retrieved 2011 թ․ մարտի 16.
12. ↑  РИА Новости: Дислоцированный в Ингушетии 126-й полк внутренних войск МВД РФ приступил к выполнению служебно-боевых задач
13. ↑  Российский дзюдоист Хасан Халмурзаев завоевал золото чемпионата Европы в Казани

Գրականություն
-------------

* *Поспелов Е. М.* Географические названия России. Топонимический словарь. — М.: Астрель, АСТ, 2008. — 523 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-17-054966-5