recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Հրեական գերեզմանոց (այլ կիրառումներ)

**Սկոպյեի հրեական գերեզմանոց** (մակեդոներեն՝ Еврејски гробишта во Скопје), Մակեդոնիայի հրեական համայնքի համար նախատեսված նախկինում գործող գերեզմանատուն, որը տեղակայված է եղել Սկոպյեի Դոլվո Վոդնո արվարձանում։ Հրեական գերեզմանատունն ունեցել է մոնումենտալ տեսք՝ զարդարված հուշարձաններով և պատմամշակութային կոթողներով։ Ժակ Կոնֆինոն մի անգամ գերեզմանոց այցելելիս նկատել է մուտքի մոտ գտնվող մարմարե ցուցատախտակ, որի վրա գրված է այն մասին, որ գերեզմանատունը շուրջ 5 դարվա պատմություն ունի։ Այնուամենայնիվ, գերեզմանաքարերի վրա սրբագրությունները բացակայում են։ Հետազոտողների կարծիքով ժամանակին այստեղ եղել են որոշակի գրվածքներ, որոնք ժամանակի ընթացքում ջրի ներգործմամբ ջնջվել են մարմարյա քարերի վրայից։

Եբրայերեն աղբյուրներում հիշատակված են ներկայիս Մակեդոնիայի տարածքում գոյություն ունեցող երկու գերեզմանոցների գոյության մասին (հին գերեզմանոց և նոր գերեզմանոց)։ 16-րդ դարի յոթերորդ տասնամյակում Սկոպյեի քաղաքային ժողովը որոշում է կայացնում առ այն, որ հին գերեզմանոցի տարածքը չի կարող օգտագործվել աղբյուսներ պատրաստելու համար։

Որոշ ժամանակ անց գերեզմանոցն ամբողջովին ապամոնտաժվում է, իսկ Դոլնո Վոդնո գյուղը ներառվում է Սկոպյե քաղաքի մեջ՝ որպես վերջինիս արվարձան։ Սա է պատճառը, որ Սկոպյեի հրեաների մեծ մասին գերեզմանի վայրերն անհայտ են։ 1960 թվականին Սկոպյեի հրեական գլխավոր գերեզմանատունը ներկայացված է եղել մի հուշարձանի տեսքով։ Հուշարձանի առջև խոնարհվելով այցելուներն իրենց հարգանքի տուրքն են մատուցել ֆաշիստական վարչակարգի օրոք Մակեդոնիայի Հանրապետության ներկայիս տարածքում զոհված հրեաների հիշատակին։ Հուշարձանը զարդարված է եղել հրեական նշաններով, ինչպես նաև եբրայալեզու և մակեդոնալեզու գրվածքներով։

Տես նաև
-------

* Հրեական թաղամաս (Սկոպյե)

Գրականություն
-------------

* Плима и слом; Жени, Лебл; Фонд на Холокаустот на Евреите од Македонија; ISBN 978-608-65129-6-5; Скопје, ноември 2013 година.
**Միջատոմային փոխազդեցություն**, ատոմի միջուկի և էլեկտրոնների էլեկտրամագնիսական փոխազդեցությունը այլ ատոմի միջուկի և էլեկտրոնների հետ։ Միջատոմային փոխազդեցությունը կախված է ատոմների և էլեկտրոնային ամպերի միջև հեռավությունից։ Փոխազդեցության չափ է հանդիսանում փոխազդեցության էներգիայի չափը, այն լայն դիապազոն ունի և միջուկի դրական լիցքի հստակ արտահայտված պարբերական ֆունկցիա է։

Պտտվող C60 ֆուլերենի տեսքը.
Միջատոմային փոխազդեցության մեծ էներգիաների դեպքում տեղի է ունենում հոմոմիջուկային երկատում մոլեկուլի առաջացում։ Ցածր ջերմաստիճանների դեպքում ատոմները պահպանում են իրենց անհատականությունը, այսպիսով բոլոր իներտ գազերը (հելիում, նեոն, արգոն, քսենոն, ռադոն) նորմալ պայմաններում միատոմ են։ Սակայն միջատոմային փոխազդեցության էներգիան ապահովում է այդ գազերի տարբեր ագրեգատային վիճակներ ընդունելը։

Միջատոմային ձգուղություն առաջացնող ուժերի ծագումը ուսումնասիրել է Լոնդոնը 1930 թվականին։ Յուրաքանչյուր ատոմ ունի ակնթարթային, զրոյից տարբերվող էլեկտրական երկբևեռ մոմենտ։ Մի ատոմի ակնթարթային բևեռը ստեղծում է մյուս ատոմում հակառակ ուղղված երկբևեռ։ Այդ երկբևեռները ձգում են իրար առաջացած ձգողության ուժերով։ Միջատոմային փոխաղդեցությունները դրսևորվում են նանոնյութերի ատոմներից ատոմային և մոլեկուլային կլաստերներ կամ ֆուլերեններ հավաքելիս։

1985 թվականին մի խումբ գիտնականների կողմից իրականացվեց 60 և 70 ածխածնային ատոմներից առաջին կլաստերների ատոմային հավաքումը։ Փաստացի հայտնագործեցին ածխածնի ալոտրոպային ձևը՝ ֆուլերենը։

1996 թվականին Ռ․Սմոլլին, Պ․Քյոռլը և Խ․Կրոտոն ֆուլերենների հայտնագործման համար արժանացան Նոբելյան մրցանակի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Некрасов Б. В.* Курс общей химии. — 14-е изд. стереотипное. — М.: Издательство химической литературы, 1962. — С. 844. — 973 с.
2. ↑  Химический энциклопедический словарь / гл. редактор И.Л.Кнунянц. — М.: «Советская энциклопедия», 1983. — С. 78. — 645 с.
3. ↑  *Даниэльс Ф. Олберти Р.* Физическая химия. — пер. с англ. под ред. д. х. н. проф. К. В. Топчиевой. — М.: «Мир», 1978. — С. 453. — 645 с.

Տես նաև
-------

* Աբլացիա

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2776372370 |

 |
**Հրուշակ** փոքր չափսի և քաղցր յուղահունց խմորից պատրաստված հրուշակեղեն՝ հիմնականում կրեմային միջուկով։

Սահմանում
---------

Բիսկվիտային հրուշակ
Հրուշակ՝ հատիկավոր հրուշակեղեն, որն ունի գեղարվեստական ձևավորված արտաքին մակերես։ Դրանց ծավալը տատանվում է 17-ից 110 գրամ։
Գրականության մեջ հաճախ հրուշակը չեն առանձնացնում՝ որպես հրուշակեղենի առանձին տեսակ։ Մասնավորապես, Վիլյան Պոխլյոբկինը, որը խոհանոցային հայտնի հրատարակությունների հեղինակ է, նշում է, որ հրուշակը դա այն հրուշակեղենի ռուսական անվանումն է, որն իրենից ներկայացնում է կամ ոչ մեծ չափեր ունեցող ուղղանկյունաձև կտրտված տորթ, կամ հատուկ պատրաստված թխվածք՝ կրեմային միջուկով։ Նա գրում է նաև, որ հրուշակները չեն միավորվում որևէ ընդհանուր խոհարարական սկզբունքով, այդ անվանումը խիստ պայմանական է և տրվում է այն հրուշակեղեններին, որոնք ունեն որոշակի չափսեր (10x5 սմ), կարող են պատրաստվել ցանկացած տեսակի խմորից և կրեմից, մրգահատապտղային կամ շոկոլադային միջուկից։

Հրուշակների տոնական արտաքին տեսքն ու հոյակապ համը այս քաղցրեղենի կարևոր չափանիշներն են։

Տեսակներ
--------

Հրուշակները բաժանվում են առանձին խմբերի՝ պայմանավորված խմորի տեսակով․

* բիսկվիտային
* փխրուն
* շերտավոր
* եփովի
* թեթև
* ընկույզի
* Փշրվող
* Հարովի
* Նուշի

Տես նաև
-------

* Քափքեյք
* Կարտոֆիլ (տորթ)

Գրականություն
-------------

* *Похлёбкин В.В.* Пирожные // Кулинарный словарь. — М.: Э, 2015. — С. 289. — 456 с.
* Учебник «Технология приготовления мучных кондитерских изделий» Н. Г. Бутейкис и А. А. Жуковой.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4165856-5 · LCCN: sh85018727 · NDL: 01036849 |

 |
**Շտապ բժշկական օգնություն**, մարդու կյանքին և առողջությանը վտանգ սպառնացող վիճակներում (վնասվածք, թունավորում և հանկարծակի սուր հիվանդություն) ցույց տրվող բժշկական օգնության ձև և համակարգ։ Շտապ բժշկական օգնության խնդիրներն են․ անհետաձգելի, այդ թվում մասնագիտացված բժշկ․ օգնության կազմակերպումը պատահարի վայրում, բուժհիմնարկ տանելու ճանապարհին և շտապ բժշկական օգնության հիվանդանոցներում, բժշկական հատուկ ցուցմունքներով հիվանդների տեղափոխումը բուժհիմնարկ, դժբախտ պատահարների առաջացման պատճառների հաշվառումը և այլն։ Շտապ բժշկական օգնության կազմակերպումը պայմանավորված է քաղաքների աճման, արդյունաբերության և տրանսպորտի զարգացման հետ կապված դժբախտ պատահարների թվի ավելացմամբ։ Շտապ բժշկական օգնության առաջին կայանը ստեղծվել է Վիեննայում, 1881 թվականին։ 

Շտապ բժշկական օգնության մատչելիությունը պետք է պայմանավորված լինի ոչ միայն հատուկ հիմնարկների ցանցով, այլև դիսպետչերական ծառայության կենտրոնացմամբ։ Գոյություն ունի միասնական հեռախոսային ինդեքս (03), ռադիոֆիկացիայի են ենթարկված շտապ բժշկական օգնության մեքենաները, հիվանդանոցներում ստեղծվել են վերակենդանացման կենտրոններ, ինտենսիվ թերապիայի բաժանմունքներ։ Ստեղծվել են շտապ բժշկական օգնության մասնագիտացված բրիգադներ, որոնք մեկնում են սրտամկանի ինֆարկտով, ուղեղի կաթվածով, վնասվածքային շոկով և սուր թունավորումներով հիվանդներին օգնելու։ Այդ բրիգադները հնարավորություն ունեն պատահարի տեղում հիվանդին վերակենդանացնել և նախապատրաստել հիվանդանոցում շտապ բժշկական օգնություն ցույց տալու համար։ Շտապ բժշկական օգնության կայանների բացակայության դեպքում անհետաձգելի բժշկական օգնությունն իրագործում են ցերեկը՝ պոլիկլինիկաները, իսկ գիշերը՝ օրագիշեր հերթապահություն ունեցող բուժհիմնարկները։ Գյուղական վայրերում շտապ բժշկական օգնություն կազմակերպում են գյուղական բուժհիմնարկների բժիշկները և բուժակները։ Շտապ բժշկական օգնության քաղաքային կայանի հերթապահ բժիշկներն իրավունք չունեն ժամանակավոր անաշխատունակության թերթիկներ, դատաբժշկական և այլ եզրակացություններ տալու։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Շտապ բժշկական օգնության ծառայություն Archived 2017-03-04 at the Wayback Machine.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
**Մարսել Հայկազի Պետրոսյան** (ապրիլի 1, 1948(1948-04-01), Ստեփանակերտ, Ադրբեջանական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ գրող, լրագրող, խմբագիր։ ԼՂՀ վաստակավոր լրագրող (2008)։

Կենսագրություն
--------------

Մարսել Պետրոսյանը ծնվել է 1948 թվականի ապրիլի 1-ին Ստեփանակերտում։ 1974 թվականին ավարտել է Ստեփանակերտի մանկավարժական ինստիտուտը։ 1967 թվականից աշխատել է ԼՂԻՄ հեռուստառադիոպետկոմում. 1988-1990 թվականներին եղել է գլխավոր խմբագիր։ 19931995 թվականներին եղել է ԼՂՀ ՊՊԿ լրատվության և մամուլի դեպարտամենտի տնօրեն, 1995-1996 թվականներին՝ ԼՂՀ կրթության, մշակույթի և սպորտի փոխնախարար, 1996-1998 թվականներին՝ ԼՂՀ վարչապետի օգնական, 1998-2004 թվականներին՝ «Մարտիկ» շաբաթաթերթի, 20042008 թվականներին՝ «Ազատ Արցախ» օրաթերթի, 2008-2010 թվականներին՝ Արցախի հանրային ռադիոյի գլխավոր խմբագիր, 2010 թվականից՝ ԼՂՀ ԱԳՆ լրատվության բաժնի պետ։

Լույս են տեսել Պետրոսյանի «Կախարդական ակնոցները» (1992), «Արցախյան առածանի-ասածանի» (1999), «Միջօրե» (2002), «Դերենիկը և կրկեսի փիղը» (2005) վիպակների, պատմվածքների, պիեսների, հեքիաթների ժողովածուները։

Պարգևներ
--------

* ԼՂՀ Եղիշեի անվան մրցական,
* «Մայրական երախտագիտություն Արցախի քաջորդիներին» մեդալ (2002),
* «Անբասիր ծառայության համար» մեդալ (2004),
* «Մխիթար Գոշ» մեդալ (2011)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Մարսել Պետրոսյանի կենսագրությունը
2. ↑  Մարսել Պետրոսյան


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
Ձայների կլանման համար օգտագործում են սալիկներ
**Ձայնի կլանում**, ձայնային ալիքի էներգիայի փոխակերպումը էներգիայի այլ տեսակների, մասնավորապես, ջերմության։ Բնութագրվում է կլանման a գործակցով, որը խիստ կախված է ջերմաստիճանից և խառնուկների առկայությունից։ a-ն սահմանվում է իբրև այն հեռավորության հակադարձ մեծություն, որն անցնելիս ձայնային ալիքի ամպլիտուդը փոքրանում է 

* {\displaystyle {e=2,718}}

անգամ։ Ձայնի կլանումը բնութագրվում է նաև կորուստների e գործակցով կամ 

* {\displaystyle \mathbb {Q} =1/e}

բարորակությամբ։ Գազերում կլանումր կախված է գազի ճնշումից, հեղուկներում՝ մածուցիկությունից։ Պինդ մարմիններում ձայնի կլանումը հիմնականում պայմանավորված է միջավայրի ջերմահաղորդականությամբ և ներքին շփումով, իսկ բարձր հաճախականությունների և ցածր ջերմաստիճանների դեպքում՝ պինդ մարմնի ներքին գրգռումների (ֆոտոններ, էլեկտրոններ, սպինային ալիքներ և այլն) հետ ձայնի փոխազդեցության պրոցեսներով։ Ձայնի կլանման երևույթն օգտագործվում է տարբեր նյութերի ներքին կառուցվածքը հետազոտելու համար։ Ծակոտկեն և թելավոր որոշ նյութեր, որոնցում կլանումն ուժեղ է, կիրառվում են ճարտարապետական ձայնագիտության մեջ՝ իբրև ձայնամեկուսիչներ։

Աղմուկի տեսակները
-----------------

Ձայնի կլանումը փայտի օգնությամբ
Պաշտպանող միջոցառումներ 4 տեսակներ են կիրառում՝ 

* ազդող աղմուկ
* օդի միջոցով աղմուկ
* կոնստրուկցիոն աղմուկ
* ձայնային աղմուկ

Ձայնի կլանման նյութերը և կառույցները
------------------------------------

Ըստ նրանց ֆիզիկական բնութագրերի և ունակությունների պաշտպանելու է տարբեր տեսակի աղմուկներից, կարող ենք ասել որ գոյություն ունեն ձայնի կլանման նյութերը և ձայնային ձևավորումներ։ Կլանման նյութերը արտացոլում են աղմուկը, կանխելով ձայնի հետագա տարածումը։ Նման նյութերը արդյունավետ պայքարում են օդի աղմուկից։ Այդ նյութերը ծանր բետոնի ավազ,կրաքարի աղյուս և այլ բարձ խտության նյութեր։
Ձայնային կլանման դիզայնի ավելի արդյունավետ է անդա ձայնային մեկուսիչի նյութերը։
Արդյունավետ ձայնային թուլացում - դա միշտ կառուցում, աշխատում է մի շարք հաճախականություններով, քան որևէ մեկ այլ նյութ։

Ձայնամեկուսացման կառուցվածքային տարրերի կառուցվածքը
---------------------------------------------------

Ձայնամեկուսացման կառուցվածքի տարրերը հետևյալներն են՝

* ձայնամեկուսացման առաստաղ
* ձայնամեկուսացման պատ
* ձայնամեկուսացման հատակ
* ձայնամեկուսացման տանիք
* ստեղծել անձայնանցիկ միջնապատերը

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 472)։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 691)։*  |
**Մարտին-Գարսիա** (իսպ.՝ Martín García), արգենտինական կղզի։ Գտնվում է Ատլանտյան օվկիանոսի Լա Պլատա գետաբերանում, Ուրուգվայի ափերին մոտ։ Մակերեսը շուրջ 1,84 կմ² է։ Պատկանում է Բուենոս Այրեսին։

Պատմություն
-----------

Կղզին բացահայտել է Սեբաստյան Կաբոտը 1516 թվականին։ XIX դարի սկզբին ռազմավարական նշանակություն ունեցող կղզու համար պայքար սկսվեց Արգենտինայի և Բրազիլիայի միջև։ Այս կղզու մոտ տեղի են ունեցել Արգենտինայի, Բրազիլիայի, Ֆրանսիայի և Անգլիայի միջև ծովային բախումներ։ Կղզին հայտնի է նաև իր բանտով, որի բանտարկյալներից են եղել Իպոլիտո Իրոգեինը, Հուան Պերոն, Արտուրո Ֆրոնդիսիսն, ովքեր եղել են արգենտինացի քաղբանտարկյալներ։ Սովետական պատմագրության մեջ բանտն անվանվել է համակենտրոնացման ճամբար։

Կրիաներ

Արդիականություն
---------------

Կղզում գտնվում է օդանավակայան։ Զարգացած է զբոսաշրջությունը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. ↑  Ермолаев, 1961, էջ 364
3. 1 2  Ермолаев, 1961, էջ 422

Գրականություն
-------------

* *Ермолаев В. И.* Очерки истории Аргентины. — М.: Соцэкгиз, 1961. — 588 с.
* «Мартин-Гарсия»։ *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh89006529 · VIAF: 315529971 · WorldCat VIAF: 315529971 |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Օլիմպիա

**Օլիմպիա** (նաև՝ գրաբ.՝ **Ողիմպիա, Ողոմպի**, հուն․՝ **Ὀλυμπιάς**, 4-րդ դար - 361), հունական ծագումով հռոմեացի ազնվականուհի, Հռոմի կայսր Կոստասի (323-350) նշանածը, Մեծ Հայքի Արշակունյաց թագավորության թագուհի (360-361), Արշակ Բ-ի երկրորդ կինը, հռոմեացի պետական գործիչ Ֆլավիուս Աբլաբիուսի դուստրը։

Կենսագրություն
--------------

Օլիմպիան հռոմեական բարձրաստիճան պաշտոնյա, պրետորիաների նախկին պրեֆեկտ Ֆլավիուս Աբլաբիուսի դուստրն էր, նշանված էր Հռոմի կայսր Կոստասի (323-350) հետ՝ նախքան վերջինիս մահը։ 360 թվականին Հռոմի կայսր Կոստանդիոս Բ-ն, Մեծ Հայքի արքա Արշակ Բ-ի հետ դաշինքն ամրապնդելու նպատակով նրան հրավիրում է գալ իր մոտ Կեսարիա։ Սպարապետ Վասակ Մամիկոնյանի և մյուս նախարարների ճնշման տակ Արշակ Բ-ն մեկնում է Կեսարիա։ Այնտեղ ևս մեկ անգամ վերականգնվում է հայ-հռոմեական հարաբերությունները և բացի տարբեր նվերներից և շնորհումներից, կայսրը Արշակ Բ-ին կնության է տալիս իր մահացած եղբոր՝ Կոստասի նախկին նշանածին՝ Օլիմպիային։

Հռոմեացիների հետ Արշակ Բ-ի նոր մտերմությունը, նրա երկրորդ ամուսնությունը և Օլիմպիային Մեծ Հայքի թագուհի հռչակելը բարդություններ են ստեղծում արքունիքում։ Ըստ հայոց պատմիչ Փավստոս Բյուզանդի, Օլիմպիան թունավորվել է Արշակ Բ-ի երկրորդ կնոջ՝ Փառանձեմ թագուհու կողմից. 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | «Իսկ Փառանձեմը մեծ նախանձով ու ոխով լցված էր դեպի Ողոմպին և միջոց էր որոնում դեղերով նրան սպանելու. բայց չկարողացավ հնարք գտնել, որովհետև (Ողոմպին) շատ զգույշ էր իր անձին, նամանավանդ կերակուրների և ըմպելիքների մեջ։ Նա ուտում էր միայն իր նաժիշտների պատրաստած կերակուրը և խմում էր նրանց մեկնած գինին։ ...Անօրեն Փառանձեմը իրեն դավակից դարձրեց Մրջյունիկ անունով մեկին... որ այն ժամանակ արքունական պալատի երեց էր։ ...Տերունական սուրբ և աստվածային մարմնի, այսինքն՝ հաղորդության հացի հետ խառնեցին մահվան դեղը, և Մրջյունիկ անունով երեցը եկեղեցում Ողոմպի տիկնոջը տվեց այն մահաբեր հաղորդությունը և սպանեց»- «Հայոց պատմություն», Փավստոս Բյուզանդ |  |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  «Հայ Ժողովրդի Պատմության Քրեստոմատիա», հատոր 1, էջ 480.
2. 1 2 3  «Հայ Ժողովրդի պատմություն», Հատոր Բ, Երևան, 1984, հատոր 2, էջ 93-94, 485․
3. ↑  Ամմիանուս Մարցելինուս, XX, 11, 3․
4. ↑  «Հայոց պատմություն», Փավստոս Բյուզանդ, Երևան, 1968, էջ 174․
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Ահարոնյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Մարտիրոս (Մարտին) Վարդգեսի Ահարոնյան** (մարտի 24, 1954(1954-03-24), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ երգահան, կիթառահար, նկարիչ, ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ (2014)։

Կենսագրություն
--------------

1967-1970 թվականներին հաճախել է կիթառի մասնավոր դասընթացների՝ պրոֆեսոր Սուրեն Ադամյանի մոտ։ 1969-1973 թվականներին սովորել է Երևանի Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանի գեղանկարչության բաժնում, 1973-1974 թվականներին` Երևանի թիվ 26 պրոֆտեխնիկական ուսումնարանում, 1974-1979 թվականներին` Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտի արդյունաբերական էսթետիկայի բաժնում։ 1979 թվականին հեռակայել է նաև Մոսկվայի Ժողովրդական արվեստների հեռակա համալսարանի կոմպոզիցիայի և էստրադային խմբերի ղեկավարման բաժնում։ 1981-1988 թվականներին եղել է ՀԽՍՀ մշակույթի նախարարության հանրապետական գիտամեթոդական կենտրոնի ցուցադրական ագիտացիայի, հետագայում՝ կերպարվեստի և կիրառական արվեստի բաժնի վարիչը։ 1982 թվականին հաճախել է Մոսկվայի արվեստի գործիչների վերապատրաստման դասընթացներին։ 1985 թվականին Մոսկվայում՝ երիտասարդության և ուսանողության 12-րդ միջազգային փառատոնի ժամանակ, եղել է Հայաստանի տաղավարի կիրառական արվեստի բաժնի պատասխանատուն և արժանացել մեդալի ու պատվոգրի։

Երաժշտական գործունեություն
--------------------------

Նվագել է տարբեր վոկալ գործիքային անսամբլներում՝ որպես սոլո կիթառահար։ 1975-1979 թվականներին ղեկավարել է «Արեգակ» և «Դեկա» վոկալ գործիքային խմբերը, շրջագայել և մասնակցել է բազմաթիվ համերգային ծրագրերի։ Ստեղծագործական տարիներին համագործակցել է հանրաճանաչ և լեգենդար անձանց հետ։ Ունի շուրջ 150 բազմաժանր երգեր և շուրջ 50 գործիքային ստեղծագործություններ։ Նրա ստեղծագործություններում զետեղված են նաև ֆիլմի երաժշտություններ, հեռուստանախագծերի հիմներ, սոլո, դուետ և խմբային կատարողական երգեր, ունի նաև եզակի իր բնույթի մեջ ռոք-օրատորիա՝ նվիրված Հայաստանում քրիստոնեության ընդունման 1700-ամյակին։ 1988-2000 թվականներին եղել է «Պարադիզ» ընկերության երաժշտական խմբագիր, 2000-2004 թվականներին` «Պրոմեթևս» հեռուստաընկերության «Ձեղնահարկ» հանրամատչելի հեղինակային հաղորդաշարի ռեժիսոր և հեղինակ, 2010-2018 թվականներին` «Հայհեղինակ» հասարակական կազմակերպության խորհրդի անդամ։

Նկարչական գործունեություն
-------------------------

1983 թվականից ԽՍՀՄ Նկարիչների միությանը կից արվեստագետների և նկարիչների երիտասարդական միավորման անդամ է։ 2006 թվականից Հայաստանի նկարիչների միության անդամ է։ Մասնակցել է բազմաթիվ համահայկական, համամիութենական, միջազգային նկարչական ցուցահանդեսների։

Պարգևներ
--------

* Սայաթ-Նովայի անվան համահայկական երգի փառատոնի դափնեկիր (2000, 2001, 2003)
* Հայաստանի Հանրապետության մշակույթի վաստակավոր գործիչ (2014)
* Պարգևատրվել է մեծ մարդասեր, խաղաղության նոբելյան մրցանակի դափնեկիր Ֆրիտյոֆ Նանսենի ոսկյա մեդալով ( 2023թ․)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Մ. Վ. ԱՀԱՐՈՆՅԱՆԻՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՎԱՍՏԱԿԱՎՈՐ ԳՈՐԾՉԻ ՊԱՏՎԱՎՈՐ ԿՈՉՈՒՄ ՇՆՈՐՀԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ

Արտաքին հղումներ
----------------

* Մարտին Ահարոնյանի պաշտոնական կայքը(չաշխատող հղում)
* Մարտին Ահարոնյանի ստեղծագործությունները youtube կայքում

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք |

 |
«**Ոսկան Երևանցի**», հայկական տպագրատուն։

Պատմություն
-----------

Ստեղծվել է 1994 թվականին Երևանում։ Հինադիր-տնօրենը եղել է Մեխակ Տեր-Սարգսյանը։ 2004 թվականին տնօրեն է դարձել Մհեր Սարգսյանը։

Տպագրում է դասագրքեր, գեղարվեստական, պատմական, մասնագիտական, գրական, գունավոր ալբոմներ, բուկլետներ, բրոշյուրներ։ 

Տպագրատան առավել ուշագրավ հրատարակություններից են Վարդան Արևելցու «Ճառք ներբողեանք» (2000), Է. Տիգրանյանի «Հայ ճարտարապետների գործունեությունը Անդրկովկասում (XIX դարի վերջ–XX դարի սկիզբ)» (2003), Ա. Աղասյանի «Հայ կերպարվեստի զարգացման ուղիները XIX–XX դարերում» (2009) աշխատությունները, Հ. Թումանյանի «Ընտրանին» (2010), Հ. Սահյանի «Երկեր չորս հատորով» (հ. 1, 2... 2011, 2014...) և «Ընտրանի» (2012) ժողովածուները, Հ. Ղուկասյանի «Ոսկան Երևանցի» պատմավեպը (2012) և այլն։ 

2002 թվականին «Ոսկան Երևանցի» տպագրատունն արժանացել է «Ոսկե աստղ» միջազգային մրցանակի։

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Ոսկան Երևանցի» տպագրատան էջը Յութուբում

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Սահակյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Մարտին Մինասի Սահակյան** (հունիսի 13, 1884(1884-06-13), Ալեքսանդրապոլ, Երևանի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - 1939, Մոսկվա, ԽՍՀՄ), հայ բոլշևիկ հեղափոխական, Հայաստանում խորհրդային ռեժիմի հաստատման աջակից, ԽՄԿԿ անդամ (1906)։

1906 թվականին ավարտել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը և 1914 թվականին Մոսկվայի առևտրի ինստիտուտի տնտեսագիտական ֆակուլտետը։ Հեղափոխական գործունեության մեջ է ընդգրկվել 1906 թվականից՝ Սարիղամիշում։ Մոսկվայում ուսանելու տարիներին մասնակցել է ցույցերի։ 1918-ին տեղափոխվել է Հյուսիսային Կովկաս, աշխատել Արմավիրում, Պյատիգորսկում և Վլադիկավկազում։ Եղել է «Կուբանսկայա պրավդա» («Кубанская правда») թերթի գլխավոր խմբագրի տեղակալ, Պետբանկի տնօրեն։ 1920 թվականին տեղափոխվել է Հայաստան։ Բոլշևիկների մայիսյան ապստամբության պարտությունից հետո ձերբակալվել և բանտարկվել է։ Մինչև 1930 թվականը, Սահակյանը աշխատել է որպես Գյուղբանկի և Կոմունալ բանկերի կառավարիչ, Պետպլանի նախագահ, Անդրֆեդերացիայի ֆինժողկոմատի լիազոր Հայաստանում։ 1930 թվականին տեղափոխվել է Թիֆլիս, նշանակվել ֆինժողկոմատի բաժնի վարիչ։ Կյանքի վերջին տարիներին Սահակյանը աշխատել է Մոսկվայում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 137)։*  |
| **՞**Ոսկեգույն տրախիլեպիս |
| --- |
| Ոսկեգույն տրախիլեպիս  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Սողուններ |
|
|
|
| Կարգ | Թեփուկավորներ |
| Ենթակարգ | Մողեսներ |
|
| Վերնաընտանիք | Scincoidea |
| Ընտանիք | Սցինկներ |
|
|
|
| Ցեղ | Trachylepis |
|
|
| Տեսակ | **Ոսկեգույն տրախիլեպիս** |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Trachylepis aurata  (Linnaeus, 1758) |
|  Հոմանիշներ |
| 
* Euprepes affinis De 1865
* Euprepis auratus Mausfeld 2003
* Lacerta aurata Linnaeus 1758
* Mabuya aurata Andersson 1900
* Mabuya transcaucasica Chernov 1926

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | ՊատկերներՎիքիպահեստում | NCBI**754017**

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Ոսկեգույն տրախիլեպիս** (լատին․՝ Trachilepys auratus), ոսկեգույն մաբույա, սցինկների ընտանիքի *Trachilepys* ցեղի մողես։ Որոշ հետազոտողների կողմից դիտվում Է որպես *Trachilepys septermtaeniatus* տեսակի ենթատեսակ, որից տարբերվում Է կենդանածնությամբ։

Տարածվածությունը Հայաստանում
----------------------------

Հայաստանում տարածված Է Արմավիրի, Արագածոտնի, Կոտայքի, Արարատի, Վայոց ձորի, Սյունիքի մարզերում, Երևանի շրջակայքում։ Հանդիպում է թփուտային կամ նոսրանտառային և կիսաանապատային բուսականությամբ խիստ քարքարոտ վայրերում։

Արտաքին կառուցվածք
------------------

Մարմինը բարեկազմ է կամ փոքրինչ լայն, երկարությունը տարիքի հետ փոխվում է (3,8-10,5 սմ), պոչը 1,2-1,5 անգամ երկար է, ինքևահատվող։ Գլուխը մարմնից տարանջատված չէ և ծածկված է խոշոր վահանիկներով։ Աչքերը փոքր են՝ ձուլված շարժուն կոպերով։ Արտաքին ականջային անցքը շատ փոքր է։ Ոտքերը բավական կարճ են։ Մեջքային մակերեսը ծածկված է միանման, մանր, հարթ ու փայլուն թեփուկներով։ Մեջքի ընդհանուր գունավորումը գորշավուն է՝ ոսկեգույն երանգով։ Մեջքային մակերեսի երկայնքով ձգվում են մանր սև խալերից կազմված երկայնակի զոլեր, որոնք, լավ արտահայտված լինելով մարմնի առջևի հատվածում, կարող են անհետանալ հետևի վերջույթների մակարդակին։ Գլխի վահանիկների վրա կա մուգ, տձև խալերից բաղկացած համաչափ նախշ։

Մարմնի կողմնային մակերեսներով, քթանցքից դեպի հետին վերջույթները, անցնում են միաձուլված մուգ բծերից բաղկացած երկայնակի լայն զոլեր՝ սպիտակավուն եզրագծերով։ Զույգ մուգ զոլեր են անցնում նաև պոչի կողմնային մակերեսներով, պոչի եզրն ունի պուտիկավոր նախշ։ Որովայնային մակերեսը բաց դեղնավուն կամ մոխրագույն է։ Երիտասարդ անհատների պոչը կապարագույն է։ Ձմեռում է աշնան կեսերից գարնան կեսերը։

Սննդառություն
-------------

Սնվում է մանր հոդվածոտանիներով և փափկամարմիններով։ Զուգավորումը տեղի է ունենում մայիսին։ Հուլիսի կեսերից սեպտեմբերի վերջը էգը ծնում է 3-8 ձագ։ Օգտակար է. ոչնչացնում է վնասատու միջատներին։

Հատուկ պահպանություն
--------------------

Գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Արմենիապեդիա |
|  |
| Տաքսոնոմիա | GBIF · iNaturalist · IRMNG |

 |
**Նահանգապետի տուն** (ռուս.՝ Дом губернатора), վարչական շենք Վիբորգի պատմական կենտրոնում (Կրեպոստնայա փողոց 35), որը 1895-1897 թվականներին կառուցվել է ճարտարապետ Յոհան Յակոբ Արենբերգի (1847-1914) կողմից։

Նկարագիր
--------

Վիբորգի նահանգապետի երկհարկանի նստավայրը կառուցված է նեոռենեսանս ոճով, ինչպես և այսպես կոչված «Արենբերգի թաղամասի» մնացած շենքերի մեծ մասը, որոնք համարվում են 16-րդ դարի իտալացի ճարտարապետների բարեհաջող ընդօրինակումներ (նահանգային վարչության տունը, ռեալական լիցեյի և դասական լիցեյի, ինչպես նաև Վիբորգի փոստատան շենքերը)։ Հետազոտողները նշում են առանձին տարրերի ցայտուն նկարազարդումները բավականին զուսպ հարդարանքով։ Ճակատը զարդարված է իոնիական սյուներով, իսկ առաջին հարկը շարված է կոպտատաշ քարով և հատակի ժանգոտմամբ։ Երկրորդ հարկի մեծ մասը զբաղեցնում է նիստերի դահլիճը բարձր կիսաշրջանաձև պատուհաններով։

Պատմություն
-----------

19-րդ դարի վերջում Եղջյուրավոր բերդի ամրությունները ապամոնտաժվեցին և նահանգային ճարտարապետ Յակոբ Արենբերգը նպատակադրվեց կազմակերպել նոր գլխավոր կենտրոնի կառուցումը, հիմնականում Լութերական եկեղեցու շուրջը։ Արենբերգի նախագծած հասարակական շենքերի թաղամասն ընդգրկում էր վարչական գրասենյակներ և ուսումնական հաստատություններ։ Նահանգապետերից 1897-1940 թվականներին մշտապես նստավայրում բնակվող ամենահայտնի պետական գործիչը Լաուրի Ռելանդերն էր, որը Ֆինլանդիայի նախագահ ընտրվելուց առաջ զբաղեցրել էր նահանգապետի պաշտոնը։

Խորհրդա-ֆիննական պատերազների (1939-1944) արդյունքում Վիբորգի նահանգը լուծարվեց, նահանգապետի նստավայրում տեղակայվեցին քաղաքի խորհրդային և կուսակցական մարմինները։ Հետպատերազմյան նորոգման ընթացքում կորան Վիբորգի զինանշանը և տանիքի վերևում գտնվող Վիբորգի նահանգի զինանշանը։ 1952 թվականից շենքը դարձավ Քաղաքական լուսավորության տուն, այնտեղ տեղակայվեցին Մարքսիզմ-լենինիզմի համալսարանը և ԽՄԿԿ քաղաքային կոմիտեի գրադարանը։ Գլխավոր դահլիճում անցկացվում են Վիբորգի ժողովրդական պատգամավորների քաղաքային խորհրդի նիստերը։ 1990 թվականից շենքը զբաղեցնում է Լենինգրադի մարզի Վիբորգսկի շրջանի պատգամավորների քաղաքային խորհուրդը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Решение Исполкома Ленинградского областного совета народных депутатов № 402 от 16.09.1985
2. ↑  Дом губернатора // Ристикиви: Частный архив Карельского перешейка

Գրականություն
-------------

* Кепп Е. Е. Выборг. Художественные достопримечательности / Ред. О. В. Казаков. — Выборг: Фантакт, 1992. — 200 с.
* Максимович М.Я. Путеводитель по Выборгу. — СПб.: «Центр сохранения культурного наследия», 2014. — 96 с.
* Неувонен П. Пёюхья Т. Мустонен Т. Выборг. Архитектурный путеводитель / Пер. Л. Кудрявцевой. — 2-е изд. — Выборг: СН, 2008. — 160 с. — ISBN 5-900096-06-8.

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Նահանգապետի տուն (Վիբորգ)** կատեգորիայում։ |
**Մխիթար**, 13-րդ դարի բանաստեղծ։

Կենսագրություն
--------------

Ըստ մատենագրական որոշ տեղեկությունների՝ թերևս «Պղնձե քաղաքի պատմության» թարգմանիչ Առաքել աբեղա Անեցու կամ Շիրակվանեցու գործընկեր Մխիթար Չեչկանց Շիրակվանեցին է։ Անիին մերձակա Բագնայրի վանքի 1223 թվականի արձանագրություններից մեկում Մխիթարը հիշատակվում է իբրև որդի «Չեչկանց Աւետեացն» և հայր Վահրամի։ Նրա անունով ավանդված կաֆաները «Պղնձե քաղաքի պատմության» հայերեն թարգմանության հայտնի հեղինակ ունեցող կաֆաներից հնագույնն են. հանդիպում են Մատենադարանի՝ «Պղնձե քաղաքի պատմության» № 6185 ձեռագրում (17-րդ դար)։ Դրանք հինգն են և գրված են հայրենի չափով, 8-տող։ Իբրև իրական կյանքի պատկերներ՝ առանձնանում են բնագրի մյուս կաֆաներից և ընդհանրություններ ունեն Ալեքսանդրի պատմության համապատասխան դրվագների հետ։

Գրականություն
-------------

* Սիմոնյան Հ. Հայ միջնադարյան կաֆաներ, Ե. 1975, էջ 152–153։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Միլյաս** (թուրքերեն՝ Milas, հնում **Միլյասի** — *Μύλασα* կամ *Μύλασσα*), քաղաք Թուրքիայի հարավարևմտյան մասում, Մուղլայի մարզում։ Գտնվում է Էգեյան ծովի ափին՝ Բոդրումի օդանավակայանից 10 կիլոմետր հեռավորության վրա։ Համարվում է Մուղլա քաղաքի արբանյակ քաղաքներից մեկը։ Եղել է Կարիայի և Մենթեշեի մայրաքաղաքը։ Միլյասի տարածքում առկա են 27 հնագիտական վայրեր, ինչը Թուրքիայի մնացած քաղաքների համեմատությամբ ռեկորդային է։ 

XIII դարի կեսերից Միլյասի շրջակայքը բնակեցվել է թյուրքերով, որոնց գլխավորել է Մենթեշե բեյը։ Միլյասը դարձավ նրանց մայրաքաղաքը, իսկ վարչական կենտրոնը՝ Բեչին ամրոցը, որը գտնվում էր Միլյասից 5 կիլոմետր հեռավորության վրա։ Բնակչությունը՝ ▲139 446 մարդ (2018)։

1390 թվականին Միլյասը Մենթեշե իշխանության հետ միասին մտել է Օսմանյան կայսրության կազմը։ Սակայն, 12 տարի անց Լենկ Թեմուրը, Անկարայի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտի ժամանակ, վճռորոշ հարված հասցրեց թյուրքական ուժերին։ Միլյասը 1451 թվականին հետ է նվաճվել Մեհմեդ II սուլթանի կողմից։

20-րդ դարի սկզբին, Միլյասի բնակչությունը կազմել է 9 000 մարդ, որից 2900-ը հույներ, մոտ 1000-ը՝ հրեաներ, մնացածը՝ թուրքեր։ Միլյասում բնակվող հույները 1923 թվականին փոխանակվել են Հունաստանում բնակվող թուրքերի հետ։ 1950-ական թվականներին հրեա բնակչությունը արտագաղթել է Իսրայել։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Карта Турции, масштаб 1:2 000 000, ГУГК, 1981 год.
2. ↑  S. Anagiostopoulou (1997) and G. Sotiriadis (1918) for the demographic data

  


|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **Մուղլայի մարզի վարչական բաժանում**

|  |  |
| --- | --- |
| **Քաղաքատիպ բնակավայրեր**: | **Մուղլա** |
| **Գյուղատիպ բնակավայրեր**: | Բոդրում | Դալաման | Դատչա | Ֆեթհիյե | Քավաքլըդերե | Քյոյջեգիզ | Մարմարիս | Միլյաս | Օրթաջա | Ուլա | Յաղաթան |

 |


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames · GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուս · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Դասական հնությունների իրական բառարան |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 12082228h · GND: 4137954-8, 16328698-X · LCCN: n87893615 · SUDOC: 029132908 · VIAF: 143165786 · WorldCat VIAF: 143165786 |

 |
**Մխիթարյան վարժարաններ**, Մխիթարյան միաբանության հիմնած հայկական դպրոցներ։ Մինչև Մխիթարյան միաբանության ստեղծումը (1701) նրա հիմնադիր Մխիթար Սեբաստացին դպրոցներ է բացել Կարինի Կարմիր վանքում (1698), Կ․ Պոլսի Ղալաթիա թաղամասում (1700)։ 1717-ին Սուրբ Ղազար տեղափոխված միաբանությունը վանքին կից հիմնել է ճեմարան (ակադեմիա), որը հետագայում դարձել է ճանաչված ուսումնագիտական կենտրոն։ Այստեղ հայերենին, արևելյան լեզուներին և մշակույթին ծանոթացել են Եվրոպայի բազմաթիվ մտավորականներ (Բայրոն, Բրեյնդ, Ստենդալ, Դիարիխ, Պետերման և ուրիշներ)։ XIX դ․ Մխիթարյան միաբանությունը Կ․ Պոլսում ուներ 6 նախակրթարան։ Իրենց երկարատև գործունեությամբ առանձնանում են Մագըզ Աղաճի (1847), Քաղկեդոնի (1870) նախակրթարանները։ Վիեննի Մխիթարյանները Կ․ Պոլսի ֆրանցիսկյան վանքին կից հիմնել են դպրոց (1830), որը 1857-ին տեղափոխվել է Բանկալթիի թաղամասը։ Դպրոցներ են հիմնել Հունգարիայի հայ գաղթավայրերում՝ Վարատինում (1749), Սիռվիզում (1797), Եղիսաբեթուպոլսում (1746, ծրագիրն ու կանոնադրությունը 1790-ին կազմել է Միքայել Չամչյանը), նաև Պարտիզակում (1883), Նիկոմիդիայում (1887), Սավորայում (1885), Ղարասու Բազարում (1825), Տրապիզոնում (1817), Միմֆերոպոլում (1862), Ախալցխայում (1831), Մուշում (1892), Մերդինում (1911), Խարբերդում (1912), Քավթառլու գյուղում (1880, այժմ՝ Փանիկ, Արթիկի շրջան)։ Դպրոցական գործի ղեկավարման մեջ միասնականություն հաստատելու նպատակով միաբանությունը կազմել է (1843) Խնամակալից ժողով՝ Ս․ Թեոդորյանի և Ռ․ Թրյանի գլխավորությամբ։ Մինչև առաջին համաշխարհային պատերազմը Վիեննայի Մխիթարյաններն ունեցել են 26 դպրոց։ 1918-ին Կ․ Պոլսի Շիշլի թաղամասում հիմնվել է որբանոց-դպրոց, որը 1921-ին տեղափոխվել է Գատը գյուղը, 1922-ին՝ Իտալիայի Ֆիեսո գյուղը, ապա՝ Միլան։ 1936-ին նոր դպրոցներ են հիմնվել Ալեքսանդրիայում, Հալեպում (վերջինս՝ լիցեյի ծրագրով)։ Վենետիկի Մխիթարյանների տնօրինության տակ այժմ գործում են Սամվել-Մուրադյան վարժարանը (Ֆրանսիա), Մուրատ-Ռափայելյան վարժարանը (Իտալիա), Բուենոս Այրեսի և Հալեպի Մխիթարյան վարժարանները։ Միաբանությունն ունի նաև երկու ընծայարան՝ Բեյրութում և Սուրբ Ղազարում։ Առանձին ընծայարաններ ունեն նաև Վիեննայի միաբանները, որոնց հովանավորությամբ Կ․ Պոլսում գործում է Բանկալթիի լիցեյը։ Ա․Իգնատյան

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 637)։*  |
**Մաքսիմ Ուերտա Էռնանդես** (իսպ.՝ Màxim Huerta Hernández հունվարի 26, 1971(1971-01-26), Utiel), իսպանացի լրագրող և բանաստեղծ։ 2018 թվականի հունիսին մեկ շաբաթ ժամկետով զբաղեցրել Է Իսպանիայի մշակույթի և սպորտի նախարարի պաշտոնը Պեդրո Սանչեսի կառավարությունում։ Հրաժարական է տվել նրա՝ հարկերից խուսափելու մասին տեղեկատվություն հրապարակումից հետո։

Կենսագրություն
--------------

Մաքսիմ Ուերտան եղել է լրատվամիջոցների ոլորտի դիպլոմավորված մասնագետ, Վալենսիայի Սուրբ Պողոս համալսարանի շրջանավարտ, հրատարակչական գործում գրաֆիկական դիզայնի և նկարազարդումների ոլորտում բիզնես կառավարման մագիստրոս։ Իսպանիայի հեռուստատեսային գիտությունների և արվեստի ակադեմիայի անդամ։

Նա պրոֆեսիոնալ գործունեություն սկսել է հայրենի Ութիլում ռադիոյում և մամուլում։ 1997 թվականին նա աշխատանքի է անցել հեռուստատեսությունում՝ *Canal Nou* մարզային հեռուստաալիքում, որտեղ վարել և խմբագրել է տեղեկատվական ծրագրերը։ 2000 թվականին աշխատանքի է անցել *Telecinco* հեռուստաալիքում, նախ Վալենսիայում, ապա՝ Մադրիդի կենտրոնական տեղեկատվական խմբագրությունում։ 2005 թվականին աշխատանքի է անցել առավոտյան ծրագրի վարող Անա Ռոզա Քվինտանայի թիմում, որտեղ մինչև 2015 թվականը մասնագիտացել է աշխարհիկ կյանքի նորությունների մեջ։ Միաժամանակ աշխատել է ռադիոյում և զբաղվել է գրական գործունեությամբ։ Յոթ վեպերի հեղինակ է և Գարնանային մրցանակի դափնեկիր՝ 2014 թվականի լավագույն սիրավեպի համար։ Նա չի թաքցրել իր ոչ ավանդական սեռական կողմնորոշումը։

2018 թվականի հունիսի 7-ին Մաքսիմ Ուերտան Պեդրո Սանչեսի կառավարությունում նշանակվել է Իսպանիայի մշակույթի և սպորտի նախարար։ Մեկ շաբաթ անց նա հրաժարական է տվել հարկային մեքենայությունների մեղադրանքների պատճառով՝ դրանով իսկ ռեկորդ սահմանելով դեմոկրատական Իսպանիայում նախարարի պաշտոնավարության ամենակարճ ցուցանիշով։ Հայտնի է դարձել, որ իր հիմնադրած ընկերության միջոցով խուսափել է ավելի քան 218 հազար եվրոյի չափով հարկերից։ Մշակույթի և սպորտի նախարարի պաշտոնում Ուերտային փոխարինել է Խոսե Գիրաոն, որը 1994-2001 թվականներին եղել է Ռեյնա Սոֆիա թանգարանի տնօրենը։

Ծանոթագրություն
---------------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. ↑
3. ↑  vertele.eldiario.es(իսպ.)
4. ↑  queer.de(գերմ.)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Максим Уэрта на сайте Испанской академии телевизионных наук и искусств(իսպ.)
* Eldiario.es Максим Уэрта(իսպ.)
* El Mundo: Максим Уэрта уходит с поста министра культуры в связи с налоговыми махинациями и заявляет, что стал жертвой травли(իսպ.)


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք · Թվիթթեր |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Ինստագրամ |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX4817577 · BNF: 16913054d · GND: 1042639221 · ICCU: RL1V008693 · ISNI: 0000000121454667 · LCCN: no2009138541 · NKC: pna20211127758 · NTA: 343445042 · NUKAT: n2015081049 · PTBNP: 1609959 · SUDOC: 178644544 · VIAF: 100744596 · WorldCat VIAF: 100744596 |

 |

 |
| **՞**Ձյունապտղիկ սպիտակ |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Դաս | Երկշաքիլավորներ |
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Ցախակեռասազգիներ |
|
|
|
| Ցեղ | Ձյունապտղիկ |
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Symphoricarpos albus
(L.) S.F.Blake |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | ITIS**35332**NCBI**13702**

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Ձյունապտղիկ սպիտակ** (լատին․՝ Symphoricarpos albus), պատկանում է ցախակեռասազգիների ընտանիքին։ Ունի 1-1.5 մ բարձրություն։ Կեղևը նուրբ է, մոխրավուն, տերևները ձվաձև կամ էլիպսաձև երկարավուն են, երբեմն՝ կլորավուն կամ լայն սեպաձև հիմքով և ունեն 2-6 սմ երկարություն, 1.8-5 սմ լայնություն։ Ամբողջաեզր, հոռաշվերի վրա հաճախ փոսիկավոր բլթակավոր, վերևից մուգ կանաչավուն և մերկ, ներքևի կողմից՝ բաց գույնի՝ ծածկված կարճ մազմզուկներով։ Ծաղկափթթությունները ծայրային են, հասկանման կամ ողկուզանման։ Ծաղիկները վարդագույն են և մանր։ Հատապտուղները կլոր են, ձյունասպիտակ, ուտելու համար պիտանի չեն։ Հայաստան է ներմուծված նախասովետական շրջանում, ամենուրեք օգտագործվել է որպես կենդանի ցանկապատ, քանի որ հեշտությամբ է խուզվում և դանդաղ աճի շնորհիվ տրված ձևը երկար է պահպանում։

Ծաղկում է ապրիլ-սեպտեմբեր ամիսների, իսկ պտուղները հասունանում են սեպտեմբեր-նոյեմբերին։ Ապրում են 50-60 տարի։
Լուսասեր բույս է, ցրտադիմացկուն է, նաև երաշտադիմացկուն, աճում է բոլոր տեսակի հողերում։ Պահանջկոտ չէ աճման պայմանների նկատմամբ։

Տարածում
--------

Տարածված է Հյուսիսային Ամերիկայում, Պենսիլվանիայում, Կալիֆոռնիայում և Նոր Զելանդիայից մինչև Ալյասկա։

Աղբյուրներ
----------

* Լ.Վ. Հարությունյան-Քո շրջապատի թփերը, Սովետական գրող, 1984, 224 էջ

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · MESH ID |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2780300160 |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Մկրտիչ Ավետիսյան (այլ կիրառումներ)
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Թերլեմեզյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Մկրտիչ Ավետիսի Ավետիսյան** (*Թերլեմեզյան*, ապրիլի 12, 1864(1864-04-12), Վան - հունիսի 11, 1896(1896-06-11), Վանի մարզ, Թուրքիա), XIX դարի հայոց ազատագրական շարժման գործիչ, լրագրող, Արմենական կուսակցության հիմնադիրներից մեկն է։

Ազգանունը
---------

Սկզբում ազգանունը եղել է Թերլեմեզյան, հետագայում հոր՝ Ավետիսի, անունով կոչվել է Ավետիսյան։

Կենսագրություն
--------------

Կրթվել է ծննդավայրում, աշակերտել Մկրտիչ Փորթուգալյանին։ Անդամակցել է «Սև խաչ» ազատագրական կազմակերպությանը, մասնակցել Հայոց հայրենասիրական միության ստեղծմանը, գլխավորել Արմենական կուսակցության Վանի մասնաճյուղը։ 1886 թվականին թուրքական կառավարությունն Ավետիսյանին արտաքսել է երկրից, 1889 թվականին՝ աքսորել Տրիպոլի։

Մկրտիչ Պորտուգալյանի հետևորդներից էր, որի հետ Մարսելում հիմնել էր «Հայաստան» թերթը։ 1896 թ. Համիդյան կոտորածների ժամանակ կազմակերպել է Վանի ինքնապաշտպանությունը, որտեղ և սպանվել է թուրք զինվորների կողմից։ Աքսորավայրից փախել և Մարսելում աշխատակցել է «Արմենիա» թերթին։ 1893 թվականից Աալմաստի, Խոյի, Ուրմիայի և Թավրիզի հայկական դպրոցների թեմական տեսուչն էր։ 1896 թվականի հայկական կոտորածների ժամանակ կազմակերպել և ղեկավարել է Վանի ինքնապաշտպանությունը։ Զոհվել է 1896 թվականին 32 տարեկանում թուրքական գերակշիռ ուժերի դեմ մարտում։ Լույս է տեսել նրա «Թուրքիո հայերը և նրանց դրացիները» գիրքը 1890 թվականին, Մարսելում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 1. — էջ 613—614.
2. ↑  Գ. Ստեփանյան, Կենսագրական բառարան, հատոր Ա, Երևան, 1973, էջ 132։
3. ↑  Ասատուր Փաշայան, Հայ մշակույթի վաղամեռիկ գործիչներ, Ե. 2002, էջ 30-31։


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 17444 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 613)։*  |
**Միխայիլ Իվանի Աստվածատուրով** (հունվարի 13, 1878(1878-01-13) կամ հունվարի 13, 1877(1877-01-13), Դերբենդ, Դաղստանի մարզ, Ռուսական կայսրություն - մարտի 28, 1936(1936-03-28) կամ մարտի 29, 1936(1936-03-29), Լենինգրադ, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ խորհրդային նյարդախտաբան։ Բժշկական գիտությունների դոկտոր (1908)։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է Դերբենդ քաղաքում (այժմ՝ ՌԴ Դաղստանի Հանրապետությունում)։ 1900 թվականին ավարտել է Պետերբուրգի համալսարանի բնական գիտությունների ֆակուլտետը։ Ուսանողական տարիներին աշխատել է Ն. Ե. Վվեդենսկու ֆիզիոլոգիական լաբորատորիայում։ 1904 թվականին ավարտել է Ռազմա-բժշկական ակադեմիան և աշխատանքի անցել հոգեբուժության ու նյարդախտաբանության ամբիոնում։ Աստվածատուրովը եղել է Վարշավայի զինվորական (1912 թվականից) և Պետերբուրգի նիկոլաևյան զինվորական հոսպիտալների (1914 թվականից) կոնսուլտանտ։ 1916-1936 թվականներին ղեկավարել է Ռազմա-բժշկական ակադեմիայի նյարդային հիվանդությունների ամբիոնը։ Աստվածատուրովը հեղինակ է 100-ից ավելի գիտական աշխատությունների։ Գիտական գործունեության հիմնական ուղղությունը եղել է շարժողական և ռեֆլեկտոր խանգարումների մեկնաբանումը էվոլյուցիայի ուսմունքի տեսանկյունով։ Աստվածատուրովի հետազոտությունները նվիրված են զգացողության խանգարումների կենսագենետիկական անալիզներին, կեղևաընդերային փոխհարաբերության խանգարումներին։

Մահ
---

Մահացել է մարտի 28-ին, Սանկտ-Պետերբուրգում։ Թաղված է Ալեքսանդր Նևսկու մայրավանքի գերեզմանատանը։

Երկեր
-----

* Ներվային հիվանդություններ (թրգմ. ռուս), Ե. 1936:
* Психотерапия и психоанализ, П. 1923

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 1. — էջ 593.


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 17390 · NUKAT: n2012215538 · VIAF: 67582335 · WorldCat VIAF: 67582335 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 593)։*  |
| **՞**Ձնծաղիկ Լագոդեխիի |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Բաժին | Ծածկասերմեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Շքանարգիզազգիների |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Ձնծաղիկ լագոդեխիի |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Galanthus lagodechianus

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Ձնծաղիկ Լագոդեխիի** (լատին․՝ Galanthus lagodechianus), շքանարգիզազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։

Նկարագրություն
--------------

Բազմամյա բույս է, որն ունի ոչ մեծ ձվաձև սոխուկ։ Տերևները նեղ-գծային են, վերևում՝ տափակ, յուղալի փայլով, վաղ գարնանը զարգացող։ Ծաղկակիրը ծաղկման ժամանակ տերևներից երկար է լինում։ Ծաղիկները մանր են, մաքուր սպիտակ, 20–25 մմ երկարության։ Ծաղկապատի ներքին մասերի պուտերը փոքրիշատե նեղ-նալաձև են։

Տարածվածություն
---------------

Հանդիպում է միայն Իջևանի ֆլորիստիկական շրջանում (Իջևանի և Բերդի շրջակայքում)։ Ընդհանուր արեալը ընդգրկում է Հարավարևմտյան և Հարավային Անդրկովկասը։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ստորին և միջին լեռնային գոտիներում՝ ծովի մակարդակից 800–1500 մ բարձրությունների վրա, կաղնու-բոխու և հաճարենու-բոխու անտառներում, անտառի եզրերին, բացատներում, թփերի մացառուտներում։ Ծաղկում է մարտ ամսին, պտղաբերում՝ ապրիլին։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է։ Անդրկովկասի էնդեմիկ է։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս է։ Բույսին սպառնացող հիմնական վտանգը ծաղիկների հավաքն է որպես գեղազարդային բույս և աճելավայերի պայմանների խախտումը։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդդգրկված չէր։ Ընդգրկված է CITES-ի կոնվենցիայի 2-րդ հավելվածում։ Բեռնի կոնվենցիայի հավելվածում ընդգրկված չէ։

Պահպանության միջոցառումներ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI |

 |
**Նարեկ Վալենտինի Թովմասյան** (նոյեմբերի 13, 1976(1976-11-13), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ երաժշտագետ, արվեստագիտության թեկնածու (2002), Հայաստանի ժուռնալիստների միության (1997), Հայաստանի կոմպոզիտորների միության (2004) անդամ։ Վալենտին Թովմասյանի որդին է։

Կենսագրություն
--------------

Նարեկ Թովմասյանը ծնվել է 1976 թվականի նոյեմբերի 13-ին հայ երաժշտագետ Վալենտին Թովմասյանի ընտանիքում։ Սովորել է Երևանի պետական կոնսերվատորիայի ջութակի (Կարպ Դոմբաևի դասարան), երաժշտագիտության (ավարտել է 1999 թվականին, Իրինա Տիգրանովայի դասարան) բաժիներում։ Սովորել է ասպիրանտուրայում, որն ավարտել է 2002 թվականին (ղեկ.՝ Ա. Սարյան)։ 2003 թվականին ավարտել է Զալցբուրգի Արվեստներիի կառավարման միջազգային ամառային ակադեմիան (Ավստրիա), 2004 թվականին՝ մշակութային քաղաքականության «Ամստերդամ-Մաաստրիխտ» ամառային համալսարանը (Նիդերլանդներ)։

1993–2000 թվականներին ելույթ է ունեցել ՀՀ հեռուստատեսության և ռադիոյի ջութակահարների անսամբլի կազմում։ 2001-2003 թվականներին եղել է Հայաստանի ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի հասարակությանյան հետ կապերի և հրատարակչական աշխատողների բաժնի պետ, 2003-2005 թվականներին՝ Հայաստանի երաժշտական ընկերության երաժշտագետ-խորհրդատու, 2006 թվականից՝ Բրիտանական խորհրդի հայաստանյան մասնաճյուղի ծրագրերի ղեկավար, 2008-2016 թվականներին՝ «Բաց հասարակության ինստիտուտ» հիմնադրամի հայաստանյան մասնաճյուղի խորհրդատու։

Դասավանդել է Ցինցինատիի համալսարանում (Օհայո, ԱՄՆ), Կ. Մ. ֆոն Վեբեռի կոնսերվատորիայում (Դրեզդեն, Գերմանիա), Կովկասի ինստիտուտում, Երևանի թատրոնի և կինոյի պետական ինստիտուտում, Երևանի պետական կոնսերվատորիայում, Հայ-ռուսական (Սլավոնական) համալսարանում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Հայաստանի կոմպոզիտորների միություն |

 |