recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Օսմոսի հակառակ երևութի օգտագործումը
**Բնական ջուրը** միշտ պարունակում է մի շարք նյութերի խառնուրդներ, և հաճախ անհրաժեշտ է լինում այդ ջուրն այս կամ այն չափով մաքրել խառնուրդներից։

Ջրի մաքրումն ու վարակազերծումը
------------------------------

Ջրի մաքրումն ու վարակազերծումը կատարվում են հատուկ կայաններում։ Այստեղ ջուրը մուտք է գործում գետերից և ջրամբարներից։ Գետի ջուրը անհամասեռ է ու պղտոր։ Դա պայամանավորված է այն հանգամանքով, որ աղերից բացի՝ ջրում կախված վիճակում պարունակում են մանրագույն ավազահատիկներ և տիղմի մասնիկներ։

Ջրազատիչ կայաններում ջուրը նախ անցնում է լողացող խոշոր առարկաները պատնեշող ցանցի միջով, այնուհետև ենթարկվում պարզեցման (վճիտացում), ավազաշերտերով զտվում և միկրոօրգանիզմների ոչնչացման նպատակով՝ մշակվում քլորով կամ օզոնով։ Ներկայումս զարգացած երկրներում քլորացումը փոխարինվել է մանրէասպան գերմանուշակագույն ճառագայթահարմամբ։Ասել է՝ Ընկեր Խալաթյանը․․․

Աղտոտված ջրի կենսաբանական մաքրումը
----------------------------------

Աղտոտման խոշոր վայրերից արտահոսող ջրերը մաքրվում են զտման և պարզեցման միջոցով։ Բնական ծագման օրգանական միացություններից ազատվելուն նպաստում են ավելացվող միկրոօրգանիզմները, որոնց համար այդ միացությունները սնունդ են ծառայում։

Շատ ավելի դժվար է ջուրը սինթետիկ օրգանական միացություններից մաքրելը։ Այդ պատճառով մեծաթիվ գործարաններ անցնում են ջրաշրջադարձի՝ ջրի անարտահոսք օգտագործման։

Բնության մեջ բացարձակ մաքուր ջուր չի հանդիպում։ Այն ստանում են սովորական թորումով։ Ջրի մաքրման այս եղանակը հիմնված է բնականին նմանվող այն գործընթացի վրա, որի դեպքում հեղուկ ջուրն անցնում է գազային վիճակի, ապա կոնդենսանում՝ կրկին անցնելով հեղուկ վիճակի։

Դեղատներում ու դեղագործարաններում դեղեր պատրաստելիս կամ նոսրացնելիս օգտագործում են կրկնակի թորած ջուր։ Թորած ջուրը խորհուրդ չի տրվում խմել. այդպիսի ջրի մեծ քանակությունը վնասում է մարդու օրգանիզմը, որը սովոր է աղեր պարունակող ջուր օգտագործելուն։ Էլեկտրոլիտներն անհրաժեշտ են օրգանիզմի կենսագործունեության համար։

Ծովի ջրից խմելու ջրի ստացումը
-----------------------------

Ծովի ջրից կարելի է ստանալ քաղցրահամ ջուր վակուումային թորման սարքերով, որոնցում ջրի թորումն իրականացվում է ցածր ճնշման տակ։ Սակայն այս եղանակը խիստ էներգատար է, ուստի առայժմ կիրառվում է հիմնականում այն երկրներում, որտեղ էներգիան համեմատաբար էժան է, իսկ անձրևները՝ հազվադեպ, օրինակ՝ Քուվեյթում և Սաուդյան Արաբիայում։ Ծովի ջուրն աղազրկելու նպատակով կիրառում են ոչ միայն թորման, այլև սառեցման, իոնափոխանակային և այլ եղանակներ։ Այսպես՝ ծովի ջուրը կարելի է աղազրկել՝ իոնափոխանակային խեժի վրայով անցկացնելով՝ ըստ հետևյալ ուրվագրի.

RH + Na+ {\displaystyle \rightarrow } RNa+H+, որտեղ՝ RH – կատիոնիտ (կատիոն փոխանակող)

ROH + Cl- {\displaystyle \rightarrow } RCl + OH, որտեղ՝ ROH – անիոնիտ (անիոն փոխանակող)

H+ + OH- {\displaystyle \rightarrow } H2O

Բարձրորակ կիսաթափանց թաղանթների (մեմբրան) հայտնվելը հնարավորություն տվեց վերափոխելու քաղցրահամ ջրի ստացման արտադրաեղանակը, որում իրականացվում է օսմոսի հակառակ երևույթը (նկ. 1)։

Գրականություն
-------------

Քիմիայի 12-րդ դասարանի դասագիրք
|  |
| --- |
| **Անիսոն սովորական** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Հովանոցածաղկավորներ (Apiales) |
| **Ընտանիք** | Նեխուրազգիներ (Apiaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Նեխուրայիններ (Apioideae) |
| **Ցեղ** | **Անիսոն սովորական** *(Pimpinella)*L. 1753 |

**Անիսոն սովորական** (Pimpinella anisum)՝ հովանոցավորների ընտանիքին պատկանող, մինչև 60 սմ բարձրությամբ միամյա հոտավետ մշակովի խոտաբույս է։ Ծաղկում է հունիս-հուլիս ամիսներին։ Պտուղները հասունանում են օգոստոսին։

Քիմիական կազմը
--------------

Հարուստ է եթերայուղով, որի հիմնական մասը անեթոլն է։ Բայց այն պարունակում է նաև ճարպայուղ։

Բուժական ազդեցությունը
----------------------

Բուժական նշանակություն ունեն բույսի պտուղները, որոնք օգտագործվում են առանց մշակման՝ բնական ձևով։ Բույսը խրձերով չորացնել, որից հետո մանրացնել և անջատել պտուղները, որոնք կարելի է պահել 3 տարի։

Ունի խորխաբեր, խորխը նոսրացնող հատկություն։ Այն նաև կարգավորում է մարսողությունը, հատկապես այն դեպքերում, երբ նկատվում է փորկապության հակում։ Ունի նաև կծկանքը վերացնող, քրտնամուղ, ջերմությունն իջեցնող, կրծքով կերակրող մայրերի կաթնարտադրությունն ուժեղացնող ազդեցություն։

Կիրառվում է լարինգիտների, բրոնխիտների, բրոնխոէկտազիաների, պնևմոնիաների, ստամոքսի և աղիների կծկանքների, լյարդի և ենթաստամոքսային գեղձի հիվանդությունների ժամանակ։ Կիրառում են անիսոնի ջրաթուրմը և եփուկը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Բաղադրատոսմերը կարելի է գտնել հետևյալ գրքում՝ Է. Ղուկասյան, «Բուժում դեղաբույսերով» Երևան, «Նարեկացի» հրատարակչություն, էջ 16։

Աղբյուրներ
----------

* Է. Ղուկասյան, «Բուժում դեղաբույսերով» Երևան, «Նարեկացի» հրատարակչություն

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ նորվեգական · MESH ID |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2780148616 |

 |
Տիրամայրը մանկան հետ, 1517 թվական
Սուրբ Սալվատորեի կիսանդրին, 1498
**Անյոլո դի Պոլո** (իտալ.՝ Agnolo di Polo), 1470, Ֆլորենցիա, Ֆլորենցիայի Հանրապետություն - 1528, Արեցո, Տոսկանա, Իտալիա),Վերածննդի դարաշրջանի իտալացի քանդակագործ և նկարիչ։

Կենսագրություն
--------------

Անյոլո դի Պոլոն պատկանում է հայտնի քանդակագործների գերդաստանին․ նրա պապ Անյոլո դի Լիպպո դի Պոլլոն աշխատում էր Ֆլորենցիայի մայր տաճարի գմբեթի շինարարությունում, որպես օգնական և վերցրել էր իր համար անուն՝ դե Վետրի (de’Vetri), որը հետո դարձավ իր հետնորդների անունը։ Անյոլո դի Պոլոյի հայրը զբաղվում էր դիմակների արտադրությամբ և ուներ իր սեփական արտադրությունը Ֆլորենցիայում, քանդակագործի եղբայրը՝ Դոմենիկոն, թանկարժեք քարերի և մեդալների վրա փորագրող վարպետ էր։

Հայտնի «Կենսագրություններ»-ի հեղինակ Ջորջո Վազարին գրել է, որ Անյոլո դի Պոլոն եղել է Անդրեա դել Վերոկկիոյի աշակերտը, սովորել է նաև Լորենցո դի Կրեդիի, Պիետրո Պերուջինոյի և Լեոնարդո դա Վինչիի մոտ, ավելացնելով՝

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | «նա շատ լավ աշխատում էր կավով և գրեթե ամբողջ քաղաքը լցրել էր իր ձեռքի աշխատանքներով» |  |

Հաշվի առնելով նկարչի ծննդյան օրը և այն, որ Վերոկկիոն թողել է Ֆլորենցիան 1482 թվականին, կարելի է եզրակացնել, որ փաստորեն Անյոլոյի ուսումը կիսատ է մնացել։ Թերևս նա շարունակել է իր ուսումն այն արվեստանոցում, որը պատկանում էր Լորենցո դի Կրեդիին։

Անյոլո դի Պոլոյի ամենահայտնի աշխատանքներն են՝

* Հովհաննես առաքյալի արձանը
* «Սուրբ Սալվատորեի կիսանդրին»
* «Տիրամայրը մանկան հետ» քանդակը (1517)

Անյոլո դի Պոլոն նաև *«San Zanobi»* աշխատանքի հեղինակն է, որը վերագրվում է 1514 կամ 1526 թվականին։

Գրականություն
-------------

* Elisabetta Nardinocchi (a cura di), Guida al Museo Horne, Edizioni Polistampa, Firenze 2011. ISBN 978-88-596-0969-8

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Benezit Dictionary of Artists — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7
2. 1 2 3 4  Artnet — 1998.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Իտալացիների կենսագրական բառարան |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 121063917 · ISNI: 0000000355040491 · LCCN: nr97044511 · VIAF: 72240211, 76226163 · ULAN: 500046392 · WorldCat VIAF: 72240211, 76226163 |

 |
**Առաջին ազգային** (ուկրաիներեն՝ Перший національний), Ուկրաինական ազգային հեռուստաալիք, հեռարձակվում է առաջին մետրային հաճախականությամբ։ Հեռուստաալիքի շենքը գտնվում է Կիևում, և հանդիսանում է Եվրոպայի խոշորագույն հեռուստակենտրոններից։
Հեռուստաալիքի գլխավոր տնօրենն է Եգոր Բենկենդորֆը։

Հեռուստաալիքի առաջին փորձնական եթերը կատարվել է 1939 թվականի փետրվարի 1-ին՝ 40 րոպե տևողությամբ։ 1951 թվականին մեկնարկեց Կիևի հեռուստակենտրոնը «Վելիկա զագրավա» ֆիլմի ցուցադրությամբ, իսկ Կիևյան հեռուստատեսությունը պարբերական եթեր սկսեց դուրս գալ 1956 թվականի նոյեմբերից։

1965 թ. հունվարի 20-ից հեռուստաէկրաններին հայտնվեց «ՈՒՏ» պատկերանիշը, ինչը խորհրդանշում էր Ուկրաինայի համահանրապետական հեռուստատեսության սկիզբը։ Այդ ժամանակից շաբաթվա ընթացքում հեռարձակվում էր 200 եթերաժամ։ 1969 թվականից սկսեց գունավոր հեռարձակումը։ 1972 թ. մարտի 6-ից սկսեց հեռարձակվել Ուկրաինայի հեռուստատեսության երկրորդ ծրագիրը (ՈՒՏ 2)։

Ներկայում հեռուստաալիքի ծածկույթը հասանելի է Ուկրաինայի 97 % տարածում։

2002 թվականից սկսել է միջազգային արբանյակային հեռարձակումը։

2005 թվականի արդյունքներով հեռուստաալիքի բաժինը ուկրաինական հեռուստաշուկայում կազմել է 2 %, Ուկրաինայում հեռարձակվեղ հեռուստաալիքների շարքում զբաղեցնելով 9-րդ տեղը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Кабмін призначив Бенкендорфа не президентом, а гендиректором, і підпорядкував собі НТКУ Archived 2010-08-08 at the Wayback Machine.(ուկր.)
2. ↑  Історія каналу — Перший Національний канал Archived 2015-04-14 at the Wayback Machine.(ուկր.)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք Archived 2017-02-15 at the Wayback Machine. (ուկր.)
**Վլադիմիր Լենինի տուն-թանգարան**, Կազանի Ուլյանով-Լենին փողոցի 58 հասցեում գտնվող թանգարան։

Նկարագրություն
--------------

Լենինի Կազանում գտնվող տուն-թանգարանը հուշային թանգարան է, այն ներկայացնում է Ուլյանովների ընտանիքի առօրյա պայմանները։ Տան կահավորանքը, ներառյալ վավերական նյութերն ու առօրյա կյանքի մանրամասներն օգնում են ավելի հստակ հասկանալ Լենինի անձի ձևավորման վրա ընտանիքի ազդեցությունը։

Լենինի տուն-թանգարանի ցուցադրությունում ներառված են բնօրինակ փաստաթղթեր, պատճեններ, վկայագրեր, գրքեր, լուսանկարներ, գրական աղբյուրներ։ Ըստ Լենինի՝ Կազանը Ռուսաստանի եվրոպական մասում գտնվող գործարանային, արդյունաբերության կարևորագույն կենտրոններից էր։ Այստեղ եղել են մոտ ութսուն արդյունաբերական ձեռնարկություններ, որտեղ աշխատել է մինչև 5 հազար մարդ։

Նախապատմություն
---------------

Վլադիմիր Ուլյանովը որոշել էր ընդունվել Կազանի կայսերական համալսարան։ Նրա հայրը՝ Իլյա Ուլյանովը, սովորել է և ավարտել է այդ համալսարանը գերազանցությամբ։ Ամեն տարի Ուլյանովների ընտանիքն ավանդաբար այցելում էր Կազան։ Նրանք որոշեցին Սիմբիրսկից մշտապես տեղափոխվել Կազան։ 1887 թվականի մայիս 30-ին «Симбирские губернские ведомости» թերթում տեղ գտավ հետևյալ հայտարարությունը. «Վաճառվում է տուն այգով, ռոյալի և կահույքի հետ միասին։ Մոսկովյան փողոց, Ուլյանովի տուն»։

Ուլյանովները Կազան են ժամանել 1887 թվականի հունիսին։ Սկզբում նրանք հանգրվանել են Զավյալովի (Պրոֆեսորական նրբանցք) տանը՝ Մարիա Ալեքսանդրովնայի քրոջ՝ Աննա Ալեքսանդրովա Վերետեննիկովայի մոտ, իսկ ամառն անց են կացրել Կոկուշկինո գյուղում։ Վերադառնալով Կազան՝ Ուլյանովները բնակարան են վարձել Ռոստովների տանը (այժմ՝ Ուլյանովների փողոց, տուն 24)։ Շուտով Մարիա Ալեքսանդրովան նոր բնակարան է վարձել Սոլովյովի տանը՝ Նոր կոմիսարների փողոցում (Կոմլեևի փողոց, տուն 15)։

Սակայն 1888 թվականի աշնանը նրանք բնակություն հաստատեցին Օրլովի տանը, որը հետագայում դարձավ տուն թանգարան։ Օրլովների տունը գտնվում է Առաջին լեռան վրա, Արսկի դաշտի մոտ, և իրենից ներկայացնում է փայտյա երկհարկանի կցակառույց բակի խորքում, ուներ պատշգամբ և գեղեցիկ այգի լեռան վրա։ Մարիա Ալեքսանդրովնան վարձակալել էր ամբողջ երկրորդ հարկը և երկու խոհանոցները, որոնք գտնվում էին տան հետևի առաջին հարկում։

Թանգարանի ստեղծման պատմություն
------------------------------

Թանգարանը բացվել է 1937 թվականի նոյեմբերի 7-ին՝ կապված Մեծ Հոկտեմբերյան սոցիալիստական հեղափոխության 20-ամյակի հետ։ Թանգարանի ստեղծման և Ուլյանովների ընտանեկան բնակարանի վերականգնման գործում ակտիվ մասնակցություն են ունեցել Վլադիմիր Լենինի կրտսեր եղբայրը՝ Դմիտրի Իլյիչը, Մարիա Իլինիչովնան, Ն. Ի. Վերետեննիկովը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *К. Валидова* Дом-музей В. И. Ленина в Кокушкино. Казань. — 1968.
2. ↑  *В. И. Ленин* Полное собрание сочинений. — Т. 3. — С. 606.
3. ↑  Дом-музей В. И. Ленина (г. Казань)
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Մանուկյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*
 Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Արմեն Մանուկյան (այլ կիրառումներ)

**Արմեն Հակոբի Մանուկյան** (հունվարի 18, 1959(1959-01-18), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ դեղաբան։ Բժշկական գիտությունների դոկտոր (2004), պրոֆեսոր (2005):

Կենսագրություն
--------------

Արմեն Մանուկյանը ծնվել է 1959 թվականին Երևանում։ 1985 թվականին ավարտել է Երևանի պետական բժշկական ինստիտուտը։ 1985-1989 թվականներին աշխատել է Երևանի № 1 մանկաբուժական կլինիկայում, այնուհետև՝ Գուգարքի կենտրոնական շրջանային հիվանդանոցում, 1989 թվականից՝ Երևանի պետական բժշկական համալսարանի դեղաբանության ամբիոնում, 2005 թվականից՝ պրոֆեսոր։ 1994-2002 թվականներին, միաժամանակ՝ բուժական ֆակուլտետի դեկանի տեղակալ։

Աշխատանքները վերաբերում են գամմա-ամինակարագաթթվի և նրա ցիկլիկ ածանցյալների ուղեղային-պաշտպանական ազդեցության խնդիրներին, սակավաշարժության պայմաններում ուղեղի արյան շրջանառության խանգարման մեխանիզմների բացահայտմանը և բուժմանը։

Անդամակցություն
---------------

* Հայաստանի դեղաբանների ընկերության անդամ, 1990

Երկեր
-----

* Դեղաբանություն (անգլերեն, հ. 1, 2, 2003, 2004, համահեղինակ)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2007
**Ադամ Ջոն Մորիսոն** (անգլ.՝ *Adam John Morrison*, հուլիսի 19, 1984(1984-07-19), Glendive, Մոնտանա), ամերիկացի նախկին բասկետբոլիստ։ Մասնագիտական կարիերայի ընթացքում հանդես է եկել Բասկետբոլի ազգային ասոցիացիայի (NBA) «Շառլոթ Բոբքեթս», «Լոս Անջելես Լեյքերս», ինչպես նաև՝ Սերբիայի բասկետբոլի բարձրագույն առաջնության «Կարմիր աստղ Բելգրադ» և Թուրքիայի սուպեր լիգայի «Բեշիկթաշ» ակումբներում, որպես թեթև հարձակվող։

Դպրոցական կարիերան Մորիսոնն անցկացրել է Սպոքեյնի (Վաշինգտոն նահանգ) «Միդ» ավագ դպրոցում։ Չնայած 1-ին տիպի շաքարային դիաբետի առկայությանը, ունեցել է հաջող դպրոցական կարիերա՝ ավարտական տարում դառնալով բազմաթիվ միավորային ռեկորդների հեղինակ և դպրոցական թիմի կազմում հասնելով մինչև նահանգի եզրափակիչ։

Ուսանողական առաջնության շրջանակներում, 2003-2006 թվականներին ներկայացրել է Գոնզագայի համալսարանը։ 2005–06 մշրցաշրջանի դրությամբ որակավորվել է որպես «լավագույն համալսարանայի բասկետբոլիստ»։

Ընտրվել է NBA-ի 2006 թվականի դրաֆթի առաջին ռաունդի 3-րդ ընտրությամբ՝ «Շառլոթ Բոբքեթսի» կողմից։ Մորիսոնի ընտրությունն ակումբի նախագահ Մայքլ Ջորդանի որոշումն էր։ Այնուամենայնիվ Մորիսոնը չի կարողանում արդարացնել սպասելիքները և բարձր խաղ ցուցաբերել մասնագիտական մակարդակում։ Մեկնարկային մրցաշրջանում ունեցել է ընդամենը 37 % նետման արդյունավետություն։ Ձախ ծնկի վնասվածքի պատճառով 2009 թվականին Մորիսոնը փոխանակման արդյունքում տեղ է գտել «Լոս Անջելես Լեյքերսում»։

«Լեյքերսի» կազմում 2009 և 2010 թվականներին հաղթել է NBA-ի առաջնությունը՝ չնայած փլեյ-օֆֆերի ժամանակ ունենալով խիստ սահմանափակ խաղաժամանակ։

Ծանոթագրություններ
------------------

Արտաքին հղումներ
----------------

* Էջը NBA.com կայքում
* Էջը Բասկետբոլ-ռեֆերենսում Archived 2009-04-16 at the Wayback Machine.
**Նիկիֆոր Ավրամովիչ Նեստերովսկի** (1886 - 1938 կամ 1941), խորհրդային ռազմական գործիչ, բրիգադի հրամանատար (1935), ԽՄԿԿ անդամ (1920)։

Ավարտել է Կազանի ռազմական ուսումնարանը (1907)։ 1912 թվականից ընդգրկվել է հեղափոխական շարժման մեջ։ Մասնակցել է Դոնբասում կարմիր բանակի կազմակերպմանը, 1920 թվականին՝ Ադրբեջանում խորհրդային կարգերի հաստատմանը, եղել Բաքվի կայազորի պետ։ 1920 թվականի հունիսին, իր դիվիզիայով տեղափոխվել է Ղարաբաղ, ապա՝ Զանգեզուր, որտեղ փորձել է ճնշել հայերի ազգային-ազատագրական պայքարը և աջակցել երկրում խորհրդային իշխանության հաստատմանը։

«Մարտերում ցուցաբերած քաջության համար» պարգեատրվել է Կարմիր դրոշի շքանշանով (1920)։ Սովորել է ԲԳԿԲ-ի հրամայական կազմի բարձրագույն դասընթացներում (1924)։ Մինչև 1938 թվականը պատասխանատու աշխատանք է վարել կարմիր բանակում։

Գրականություն
-------------

* Мнацаканян А․ Н․, Посланцы Советской России в Армении, Е. 1959։

Ծանոթագրություններ
------------------


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 238)։*  |
**Թոքերի փոշեգարություն**, պնևմոկոնիոզ (հուն․՝ πσεύμυς—թոք և հուն․՝ χοςία— փոշի), թոքերի հիվանդությունների խումբ, որոնք առաջանում են շնչառական ուղիների մեջ արտադրական փոշու տևական թափանցումից և բնորոշվում են թոքերում ֆիբրոզ գործընթաց (շարակցական հյուսվածքի աճ) զարգացմամբ։ Տերմինն առաջարկել է գերմանացի բժիշկ Ֆ. Ցենկերը, 1866 թվականին։

Թոքերի փոշեգարություն հանդիպում է լեռնահանքերում, ածխի, մեքենաշինական և արդյունաբերության այլ ճյուղերում աշխատողների մոտ։ Փոշու բաղադրությունից կախված թոքերի փոշեգարություն լինում է հետևյալ ձևերով, սիլիկոզ, առաջանում է սիլիցիումի ազատ երկօքսիդ պարունակող փոշու ազդեցությունից, սիլիկաաոզ (սիլիկատների փոշուց), ասբևստոզ (ասբեստի փոշուց), տալկnզ (տալկի փոշուց), անուրակոզ (ածխի փոշուց), սիդևրոզ (երկաթի փոշուց), բիսինոգ (բամբակի, թղթի փոշուց), բագասոզ (ալյուրի փոշուց)։ Ամենատարածվածը և սոցիալական նշանակություն ունեցողը սիլիկոզն է։

Թոքերի փոշեգարությունը քրոնիկական հիվանդություն է, սուր դեպքերը հազվադեպ են։ Հիվանդության ընթացքը կախված է աշխատանքի պայմաններից, օդի փոշոտվածության աստիճանից, փոշու բաղադրությունից, ուղեկցող հիվանդություններից (շնչառական ուղիների այլ հիվանդություններ, տուբերկուլոզ), սիրտ-անոթային համակարգի վիճակից։ Կարևոր է նաև օրգանիզմի անհատական զգայնությունը։ Կլինիկական ախտանշանները բազմազան են։

### Ընթանում

Ընթանում է երեք շրջանով։ Հիվանդության առաջին շրջանում հիվանդները համարյա գանգատներ չեն նշում։ Սկսած երկրորդ շրջանից առաջանում է հազ, խորխարտադրություն, հևոց, սիրտ-անոթային, մարսողական և նյարդային համակարգերի խանգարումներ։ Երրորդ շրջանում զարգանում են բարդություններ՝ քրոնիկական թոքաբորբ, թոքերի կարծրացում, սպոնտան պնևմոթորաքս, բրոնխալայնանք։ Սիլիկոզը նպաստում է նաև թոքերի տուբերկուլոզի զարգացմանը։

### Բուժում

Բուժումը. թոքերի մեջ փոշու ներթափանցման կանխում, թոքի հյուսվածքի ալերգիական ռեակցիաների արգելակում, օրգանիզմի իմունոլոգիական հատկությունների բարձրացում։ Շնչառական մարմնամարզություն, բրոնխների սպազմը վերացնող, սիրտ-անոթային, հակաբակտերիային միջոցներ, թվածնաբուժություն, վիտամինաբուժություն, հորմոններ։ Առողջարանային բուժումը. Ղրիմի հարավային ափ, Հյուսիսային Կովկաս, Բորովոե։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 214)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | ՀՄԴ-9-ԿՄ · ՀՄԴ-10-ԿՄ · DiseasesDB · ICPC 2 · NCI Thesaurus  |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ կատալոնական · MESH ID |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 11972132p · Disease Ontology · GND: 4077858-7 · LCCN: sh85078909 · Microsoft: 2776715762 · NDL: 00562830 · NKC: ph124145 |

 |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ռուս-թուրքական պատերազմ (այլ կիրառումներ)
Կարսի պաշարումը
Ախալցխայի պաշարումը
**Ռուս-թուրքական պատերազմ (1828-1829)**, ռուսական բանակը, Պասկևիչի գլխավորությամբ, անցավ Ախուրյան գետը և շարժվեց դեպի Կարս։ Հակառակորդը մեծ ուժեր էր կուտակել Կարսի անառիկ համարվող բերդում։ Երեք օր ու գիշեր կատաղի մարտեր էին մղվում բերդի պարիսպների մոտ։ Ի վերջո ռուսներին հաջողվեց գրոհով վերցնել ռազմական կարևոր նշանակություն ունեցող այդ հենակետը։ Ռուսների ձեռքն անցավ մեծաքանակ ռազմամթերք, իսկ գերիների թիվը անցնում էր 1300-ից։ Կարևոր այդ հաղթանակից հետո գրավում են Ախալքալաքը, Ախալցխան, Արդահանը։ Ռուսական մի զորամաս, գեներալ Ճավճավաձեի գլխավորությամբ, գրավում է Բայազետը և Ալաշկերտը։

Կարսի պաշարումը
---------------

Ռուսների հաջողությունները և' Կովկասում, և' Բալկաններում մեծ իրարանցում առաջացրին ոչ միայն Թուրքիայի, այլև եվրոպական պետությունների կառավարող շրջաններում։ Անգլիայի հրահրումով Թուրքիան մեծ ուժեր է կուտակում Էրզրումում և 1829 թվականի գարնանը հարձակման է անցնում։ Նրանք կարողանում են ներխուժել Ախալցխա և կորուստներ պատճառել տեղի կայազորին։

Ռուսական զորքերին հաջողվում է կասեցնել թուրքերի գրոհները, անցնել հարձակման և գրավել Էրզրումը` Թուրքիայի ռազմական ամենակարևոր կենտրոնը։ Այդ օրերին Պասկևիչի բանակ եկավ ռուս մեծ բանաստեղծ Ալեքսանդր Պուշկինը, նա եղավ Էրզրում քաղաքում, որի մասին իր ուղեգրություններում գրում է. «Մենք տեսանք քաղաքը, որ զարմանալի տեսարան էր։ Թուրքերն իրենց տափակ կտուրներից մռայլ նայում էին մեզ։ Հայերը, աղմկելով, վխտում էին նեղ փողոցներում։ Նրանց տղաները վազում էին մեր ձիերի առջևից` խաչակնքելով և կրկնելով' քրիստոնյաներ, քրիստոնյաներ»։

Իրադարձությունները
------------------

Շարունակելով հաղթարշավը՝ ռուսական զորքերը գրավում են Օլթին, Խնուսը, Մուշը և այլ բնակավայրեր։

Արևմտահայությունը ձգտում էր թոթափել թուրքական տիրապետությունը, ուստի պատերազմի ընթացքում օգնում էր ռուսական զորքին։ Արևելյան Հայաստանի նման այստեղ էլ կազմակերպեցին կամավորական ջոկատներ։ Բայազետում Մելիք Մարտիրոսյանի գլխավորությամբ ձևավորվեց 500 հոգուց բաղկացած ջոկատ, որը մասնակցում էր ռազմական գործողություններին։ Արևելահայերը իրենց հերթին օգնության ձեռք էին մեկնում հայրենակիցներին։ Ղարաբաղից կամավորական փոքր հեծյալ զորախումբ էր մասնակցում կռիվներին։ Ա. Պուշկինը գրել է. «Հունիսի 17-ի առավոտյան մենք նորից լսեցինք հրաձգության ձայներ և երկու ժամ հետո տեսանք Ղարաբաղի գունդը, որը վերադառնում էր` բերելով թուրքական 8 դրոշակ»։

Տես նաև
-------

* Ռուս-պարսկական պատերազմ (1804-1813)
* Ռուս-թուրքական պատերազմ (1806-1812)
* Ռուս-պարսկական պատերազմ (1826-1828)

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է* Հայկական համառոտ հանրագիտարանից*, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
**Միրզա Ալաքբար Սաբիր** (ադրբ.՝ Mirzə Ələkbər Sabir, մայիսի 30, 1862(1862-05-30), Շամախի, Բաքվի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - հուլիսի 12, 1911(1911-07-12), Շամախի, Բաքվի նահանգ, Ռուսական կայսրություն), ադրբեջանցի բանաստեղծ, հասարակական գործիչ, փիլիսոփա և ուսուցիչ։

Կենսագրություն
--------------

Ալեքպեր Զեյնալաբդին օղլի Թահիրզադեն ծնվել է 1862 թվականի մայիսի 30-ին Շամախիում։ Նրա հայրը փոքր ձեռնարկատեր էր։ Երբ նա ութ տարեկան էր, սկսեց ուսումնասիրել կրոնական կրթությունը մեդրեսեյում։ Սաբիրը սովորել է մադրասայում `մինչև 12 տարեկան։ 1874 թվականին նա սկսեց կրթություն ստանել Շամախի կրոնական դպրոցը։ Այդ ժամանակ նա սկսեց գրել իր առաջին բանաստեղծությունները։

Ամուսնացած է 1887 թվականին։ Նա ունեցել է 8 դուստր և մի որդի։ Սաբիրը մահացավ 1911 թվականի հուլիսի 12-ին։ Բանաստեղծը թաղված է Շամախիի «Յոթ գմբեթի գերեզմանոցներում»։

Նրա մահից մեկ տարի անց, որպես Սաբիրի հարգանքի նշան 1912 թվականին նրա բանաստեղծությունները հրատարակվել են «Հոփոպնամա» կոչման տակ։

Ստեղծագործություններ
--------------------

ԽՍՀՄ փոստային նամականիշ
20-րդ դարի սկզբից Սաբիրի բանաստեղծությունները հայտնվեցին մամուլի էջերում։ 1903-ին նրա բանաստեղծությունը տպագրվեց Շարգի Ռուս թերթում։ Ավելի ուշ նրա բանաստեղծությունները հրատարակվել են «Կյանքը» թերթում։ 1906-ին նա դարձել է «Մոլլա Նասրադդին» ամսագրի ամենաակտիվ գրողներից մեկը։ Նա Ջալիլ Մամեդկուլիզադեի ամենամոտ ընկերներից էր։ 1910 թվականի սկզբին Սաբիրը եկավ Բաքու `աշխատելու համար։ Սկզբում աշխատել է «Զանբուր» ամսագրի խմբագրական խորհրդի կազմում։ Այնուհետև նա սկսեց ուսուցանել Բալախանիի «Նիջատ» դպրոցում։

Տես նաև
-------

* Ջալիլ Մամեդկուլիզադե
* Միրզա Ախունդով
* Աբդուլա Շահիգ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  sabirmuseum.az
2. ↑  Ալեքպեր Զեյնալաբդին օղլի Թահիրզադե
3. ↑  Сабир, Мирза Алекпер
4. ↑  M.Ə.Sabir. Hophopnamə. Bakı. 1922, səh, 397.
5. ↑  Мирза Алекпер Сабир(չաշխատող հղում)
 ЗОЛОТАЯ КЛАССИКА АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ ЛИТЕРАТУРЫ


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  ⛭  | 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 1058792 · BNF: 11351480p · GND: 122493028 · ISNI: 0000000107782605 · LCCN: n88170296 · NLG: 337079 · NTA: 152928529 · LIBRIS: 88942 · SUDOC: 114927901 · VIAF: 20564828 · WorldCat VIAF: 20564828 |

 |

 |
**Վագիֆ Մուստաֆա-Զադեի տուն-թանգարան**(ադրբ.՝ Vaqif Mustafazadənin ev-muzeyi), տուն-թանգարան, որտեղ ապրել է ադրբեջանցի ջազ երգահան և երաժիշտ Վագիֆ Մուստաֆա-Զադեն 1940-1979 թվականներին։ Թանգարանը գտնվում է Բաքվում, Վագիֆ Մուստաֆա-Զադե փողոցում։

Պատմություն
-----------

Վագիֆ Մուստաֆա-Զադեի տուն-թանգարանը հիմնադրվել է 1989 թվականի հուլիսի 28-ին։ 1994 թ-ին եղել է Ադրբեջանի երաժշտական մշակույթի պետական թանգարանի մասնաճյուղը։ 1989-1997 թվականներին թանգարանի տնօրենը եղել է Զիվար Ալիևան։ 2005 թվականի մարտի 16-ին տեղի ունեցավ թանգարանի բացումը Վագիֆ Մուստաֆազադեի ծննդյան 65-ամյակի կապակցությամբ։ 1997 թվականից թանգարանի տնօրեն Աֆակ Ալիևանն է։

Թանգարանում առկա են 1214 նյութեր, այդ թվում Վագիֆ Մուստաֆազադեի կյանքին և աշխատանքին վերաբերող լուսանկարներ, պաստառներ, սկավառակներ, փաստաթղթեր և անձնական իրեր։ Թանգարանը բաղկացած է 3 սենյակից։ Թանգարանում նաև կա Վագիֆ Մուստաֆա-Զադեի դուստրին պատկանող դաշնամուր։

Պատկերասրահ
-----------

* Թանգարանի ցուցահանդեսներըԹանգարանի ցուցահանդեսները
* Թանգարանի ցուցահանդեսներըԹանգարանի ցուցահանդեսները
* ՄիջանցքՄիջանցք
* դաշնամուրդաշնամուր

Տես նաև
-------

* Վագիֆ Ազիզ օղլի Մուստաֆա-Զադե
* Ադրբեջանի պատմության թանգարան (Բաքու)
* Ադրբեջանի արվեստի ազգային թանգարան
* Բաքվի ժամանակակից արվեստի թանգարան
* Նիզամի Գյանջևիի անվան ադրբեջանական գրականության թանգարան
* Ջալիլ Մամեդկուլիզադեի տուն-թանգարան

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ադրբեջանցի ջազմենի տանը
2. ↑  տուն-թանգարանները(չաշխատող հղում)
3. ↑  Музей, Баку
4. ↑  The Emergence of Jazz in Azerbaijan
**Հայ օգնության միություն** (ՀՕՄ) (Armenian Relief Society), կանանց անկախ բարեգործական կազմակերպություն։ ՄԱԿ-ի ոչ կառավարական կազմակերպությունների հասարակական լրատվության դեպարտամենտի անդամ։ 17 երկրներում ունի մասնաճյուղեր՝ ավելի քան 16 հազար անդամով։ Հիմնադրվել է 1909 թվականին, դաշնակցություն կուսակցության աչքի ընկնող գործիչ է. Ակնունու (Խ. Մալումյան) ջանքերով, ԱՄՆ-ի հայ կանանց տարբեր կազմակերպությունների միավորմամբ, «Դաշնակցության Կարմիր խաչի» մեջ։ Առաջին համա գումարում (1915) ներկայացված էր ԱՄՆ-ի և Կանադայի կազմակերպության 33 մասնաճյուղ։ Երկրորդ համագումարում (1919), հաշվի առնելով, որ Հայաստանի Հանրապետությունում ստեղծվել է պետական Կարմիր խաչ, որոշում է ընդունվել միավորվել նրա հետ, և վերանվանվել է «Հայաստանի Կարմիր խաչ», Հանրապետության անկումից հետո (1920 թվականի նոյեմբերին) կազմակերպությունը կոչվել է հայկական Կարմիր խաչ։ 
1915 թվականից կազմակերպել է բազմակողմանի օգնություն (ապահովել բնակարանով, աշխատանքով, հիմնել հիվանդանոցներ, որբանոցներ, ծերանոցներ, կազմակերպել անվճար սնունդ) տարբեր երկրներում ապաստանած գաղթական հայերին։ 1920-ական թվականներին մեծ աշխատանք է ծավալել տարբեր երկրներում հայ համայնքների ազգ-մշակութային կյանքի կազմակերպման ուղղությամբ։ Կազմակերպության ամերիկյան կենտրոնի շուրջը միավորվել են Ֆրանսիայի, Հունաստանի, Իրաքի, Եգիպտոսի, Բուլղարիայի, Իրանի, Ռումինիայի, Սիրիայի, Լիբանանի մասնաճյուղերը։ Կազմակերպության միջոցներով ստեղծվել են հայկական դպրոցներ, հոգևոր ճեմարաններ, առողջապահ, կենտրոններ և այլն։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին (1939-45) մասնաճյուղերը համագործակցել են միջազգային Կարմիր խաչի հետ։ 1946 թվականից կազմակերպությունը վերանվանվել է Հայ օգնության միություն։ 
1960-ական թվականներից սկսած, սփյուռքի սոցիալ-տնտեսական ինքնահաստատման պայմաններում, Հայ օգնության միություն-ի հիմնական գործը հայկական հանրակրթական և մեկօրյա դպրոցների ստեղծումն է. 1980-ական թվականների կեսին տարբեր երկրներում մասնակցել է հայկական շուրջ 90 միջնակարգ դպրոցների ֆինանսավորմանը, հովանավորել լսվելը քան 70 մեկօրյա դպրոցների։ Հայ օգնության միությունը ամեն տարի 3 հազար կրթաթոշակ է տալիս հայ ուսանողներին ու աշակերտներին։ Միության պաշտոնաթերթն է «Հայ սիրտը»։ Հայ օգնության միությունը օգնություն է ցուցաբերում 1988 թվականի դեկտեմբերյան երկրաշարժից տուժած Հայաստանին։ 1990 թվականից կազմակերպել է իր մասնաճյուղերը նաև Հայաստանի տարբեր քաղաքներում, աշխատանք ծավալել Արցախի համար մարտնչող ազատամարտիկների բուժման, օգնության ուղղությամբ։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հայ օգնության միության կայքը

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 129)։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է* *«Հայկական հարց» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
**«193-ի դատավարություն»**, **«Մեծ դատավարություն»** (ռուս.՝ «Процесс ста девяноста трёх», «Большой процесс»), թվականներին անցկացված քրեական դատավարությունների շարք Ռուսաստանում։ Տեղի է ունեցել Պետերբուրգում (1877 թվականի հոկտեմբեր — 1878 թվականի հունվար)։ Մեղադրյալներն էին 193 ուսանողներ և այլ «հեղափոխականներ», ովքեր մեղադրվում էին պոպուլիստական «անկարգությունների» և Ռուսական կայսրության դեմ քարոզչության մեջ։

Գլխավոր մեղադրյալներն էին նարոդնիկներ Իպոլիտ Միշկինը, Սերգեյ Կովալիկը, Պորֆիրի Վոյնարալսկին, Դմիտրի Ռոգաչյովը։ Մեղադրյալների (որոնցից 38 կին) թվում էին նաև ապագա նարոդովոլեցներ Անդրեյ Ժելյաբովը, Սոֆյա Պերովսկայան և ուրիշներ։ Դատավարության կարևոր իրադարձությունը Միշկինի հեղափոխական ճառն էր։

Մեղադրյալների մի մասը դատապարտվեց տաժանակրության և աքսորվեց Սիբիր, մի մասն էլ արտաքսվեց Պետերբուրգից։

Դատավարությունը, նախկինում խաղաղասեր հեղափոխականների շրջանում հանգեցրեց ռազմատենչության աճի ։

Գրկականություն
--------------

* Троицкий Н․ А․, Процесс «193-х», в сб․։ Общественное движение в пореформенной России, М․, 1965․

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Hingley, Ronald, p.79


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 309)։*  |
Պլանետարիում սարքը
**Պլանետարիում** կամ **աստղացուցարան**, անզեն աչքով տեսանելի երկնային մարմիններն ու երևույթներն արհեստականորեն ցուցադրելու սարք։

Տեղադրվում է սպիտակ պաստառով պատված գմբեթ ունեցող կլոր, մեծ դահլիճի կենտրոնում։ Ցուցադրվում են երկնակամարի օրական պտույտը, Արեգակի, Լուսնի և մոլորակների շարժումները, աստղերը, համաստեղությունները, ասուպների հոսքը, գիսավորները, արևածագն ու մայրամուտը, խավարումները։

Իրականում օրեր և տարիներ տևող շարժումներն ու երևույթները ցուցադրվում են մի քանի րոպեի ընթացքում։

Պլանետարիում է կոչվում նաև գիտալուսավորական այն հիմնարկաթյունը, որտեղ ցուցադրումներով ուղեկցվող հանրամատչելի զեկուցումներ են կարդացվում աստղագիտության, տիեզերագնացության վերաբերյալ։

Առաջին պլանետարիումը կառուցվել է Մյունխենում 1925։ 1952 թվականին պլանետարիում է բացվել նաև Երևանում։

Կառուցվածքը
-----------

Պլանետարիում սարքը նման է երկու գնդեր ունեցող հսկա մարզաքարի (կցագնդի)։ Յուրաքանչյուր գնդի կենտրոնում վառվում է չափազանց վառ մի լամպ։ Դրսից դրանքտեսանելի չեն, երևում են միայն ապակիներ, որոնք տասնվեց պրոյեկցիոն լապտերների օբյեկտիվներ են:Այդ օբյեկտիվներիտակ ամրացված են հարյուրից ավելի անցք ունեցող մետաղաթիթեղներ։ Որքն մեծ է անցքը, այնքան խոշոր ու վառ է ստացվում քաթանե գմբեթի` պլանետարիումի «երկնքի» վրա պատկերվող աստղը։

Սարքի գնդերից մեկը պատկերում է հյուսիսային կիսագնդի երկնքի համաստեղությունները, մյուսը` հարավային կիսագնդի համաստեղությունները։ Հատուկ էլեկտրաշարժիչը պտտում է սարքը, խոշոր գնդերը դանդաղորեն պտտվում են ու ցուցադրում աստղերի օրական շարժումը։ Սարքի մեծ կիսագնդերի միջև տեղակայված առանձին պրոյեկցիոն լապտերները ցույց են տալիս Արեգակի, Լուսնի և մոլորակների շարժումը։ Այդ լապտերներից յուրաքանչյուրն ունի իր էլեկտրաշարժիչը։
  


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 320)։*  |
Դահուկային սպորտի մարզիկ
**Դահուկային սպորտ**, ձմեռային մարզաձև, որն ընդգրկում է դահուկավազքը, դահուկացատկը ցատկահարթակից, սլալոմը, հսկա սլալոմը, սրընթաց վարսանքը և բիաթլոնը։ Դահուկային սպորտի մրցումային ձևերից են դահուկային արագընթաց մրցարշավները, լեռնադահուկային սպորտը, դահուկացատկը ցատկահարթակից (տրամպլին)։

Պատմություն
-----------

Առաջին մրցումներն անցկացվել են Նորվեգիայում, 1767 թվականին, ձևավորվել է 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին, երբ ստեղծվեցին դահուկային սպորտի ազգային ակումբներ (Նորվեգիայում՝ 1874 թվական, Ֆինլանդիայում՝ 1886 թվական, Գերմանիայում՝ 1891 թվական, Պետերբուրգում՝ 1894 թվականին)։ 1905 թվականին հիմնվել է Միջին Եվրոպական դահուկային միությունը, 1924 թվականին՝ Միջազգային դահուկային ֆեդերացիան ։ Դահուկային սպորտի միջազգային խոշորագույն մրցումներն են՝ ձմեռային օլիմպիական խաղերը (անցկացվում են 1924 թվականից), աշխարհի առաջնության մրցումները (1929 թվականից)։

Առողջապահություն
----------------

Դահուկային սպորտի պարապմունքներն անցկացվում են մաքուր օդում, բարերար են ազդում օրգանիզմի ընդհանուր վիճակի վրա, ամրապնդում են նյարդային համակարգը, նպաստում օրգանիզմի կոփմանը և ֆիզիկական տոկունության զարգացմանը։ Դահուկներով սահելիս գործի են դրվում տարբեր մկանախմբեր, որը լավացնում է նյութափոխանակությունը, խթանում շնչառության և արյան շրջանառության օրգանների գործունեությունը։ Խիստ կտրտված տեղանքով դահուկներով տեղաշարժվելը, ինչպես նաև լեռնադահուկային սպորտն ու դահուկացատկերը զարգացնում են հիմնականում շարժումների համաձայնեցումը, արագ շարժող, հակազդեցությունը, հավասարակշռության զգացումը, վճռականությունը։

Դահուկաքայլքի ժամանակ օրգանիզմի բեռնվածությունը պայմանավորված է մրցատարածության հեռավորությամբ, տեղանքի ռելիեֆով, եղանակի և շարժման արագությամբ։ Դահուկային սպորտը լայնորեն կիրառվում է Երեխաների և երիտասարդության ֆիզիկական դաստիարակության, տարբեր տարիքի մարդկանց անհատ պարապմունքների ժամանակ։

Բժշկական ցուցումների դեպքում դահուկներով զբոսանքները կիրառվում են որպես բուժական ֆիզկուլտուրայի ձև։ Դահուկային սպորտի պարապմունքների ժամանակ ընդհանուր ռեժիմը և բեռնվածությունը պետք է համապատասխանեն պարապողների տարիքին, սեռին, առողջ, վիճակին և ֆիզիկական պատրաստվածությանը։

Վնասվածքների կանխարգելման համար կարևոր է լեռնադահուկային ձևի և ցատկերի սովորեցնելու խիստ հաջորդականություն։ Անհրաժեշտ է նաև կանխել ցրտահարությունը և մաշկի հարուկները։ Վերջին շրջանում անվավոր դահուկների օգտագործումը հնարավորություն է տալիս առողջարար մարզումներ ու մրցումներ կազմակերպել ասֆալտապատ ավտոճանապարհներին և հատուկ այդ նպատակով հարմարեցված հրապարակներում։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Դահուկային սպորտը դասարան․ամ կայքում Archived 2016-09-06 at the Wayback Machine.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 265)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Տոլստոյի փողոց (այլ կիրառումներ)

**Տոլստոյի փողոց** (ռուս.՝ Улица Толстого), փողոց Ռուսաստանի Ռոստովի մարզի Կրասնի Սուլինի շրջանի և Կրասնոսուլինսկի քաղաքային շրջանի վարչական կենտրոն Կրասնի Սուլին քաղաքի Գոռնյացկի միկրոշրջանում։ Անվանվել է ռուս նշանավոր գրող Լև Նիկոլաևիչ Տոլստոյի (1828-1910) պատվին։ Սկիզբ է առնում Բրատսկայա փողոցից և ավարտվում Չկալովի փողոցի հետ հատումով։ Երկարությունը 530 մետր է։

Նկարագրություն
--------------

Կրասնի Սուլին քաղաքի Տոլստոյի փողոցը սկսվում է Բրատսկայա փողոցից, հատում Պարկովայա և Պավլովի փողոցները և ավարտվում Չկալովի փողոցի հետ հատումով։ Զուգահեռ է Գլինկայի փողոցին։ Երկարությունը 530 մետր է։ Փողոցում կա համարակալված 34 շինություն։

Տոլստոյի փողոցի փոստային դասիչն է՝ 346356։

Փողոցն անվանվել է ռուս նշանավոր գրող Լև Նիկոլաևիչ Տոլստոյի (1828-1910) պատվին։ Լև Տոլստոյը ռուս և համաշխարհային խոշորագույն գրողներից ու մտածողներից մեկն է, 1854-1855 թվականների Սևաստոպոլի պաշտպանության մասնակից։ Լուսավորական, հրապարակախոս, կրոնական մտածող էր, որի հեղինակավոր կարծիքն առաջացրել է կրոնաբարոյական նոր հոսանք՝ տոլստոյականություն։ Կայսերական Գիտությունների ակադեմիայի թղթակից-անդամ էր (1873), բելետրիստիկայի պատվավոր ակադեմիկոս (1900)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հ. 12, էջ 44»

Աղբյուրներ
----------

* Улица Толстого в Красном Сулине
* Подробная карта Улица Толстого, город Красный Сулин со спутника с номерами домов, индекс и маршруты, Яндекс, Гугл карты

Արտաքին հղումներ
----------------

* Почтовый индекс 346356 — Красный сулин, Ростовская область
**Ռոբերտ Ալեկսանդր Լիթլ** (անգլ.՝ Robert Alexander Little; հուլիսի 19, 1895(1895-07-19), Hawthorn, Ավստրալիա - մայիսի 27, 1918(1918-05-27), Նո լե Մին, Ֆրանսիա), ավելի հայտնի է ավստրալիական օդաչուի հիանալի տվյալներով առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, պաշտոնական տվյալներով ոչնչացրել է 47 թշնամական ինքնաթիռներ։

Ռոբերտ Լիթլը ծնվել է 1895 թվականին Վիկտորիայի նահանգում։ Ավարտելով ուսումը, 1915 թվականին մեկնում է Մեծ Բրիտանիա, որտեղ իր հաշվով անցել է ամառային պարապմունքներ, մինչև թագավորական ռազմածովային ավիացիայի ծառայությունները։ Արևմտյան ֆրոնտի մեկնելուց հետո, Լիթլը 1916 թվականի հունիսին, 8-րդ ավիաջոկատի կազմի մեջ մտնելով, թռիչքներ է կատարել «Sopwith Pup», «Sopwith Triplane» և «Sopwith Camel» ինքնաթիռներով։ Մի տարվա արդյունքով Լիթլը խփել է 38 թշնամական ինքնաթիռներ, ստացել է մեծարգո ծառայության կարգ, իր թռիչքների համար, նաև ֆրանսիական ռազմական թռիչքի մրցույթի շրջանակներում։ 1917 թվականի հուլիսից մեկնում է հանգստանալու, 1918 թվականի մարտից ինքնակամ վերադարձել է օդային ճակատ, որտեղ նա խփում է 9 թշնամական ինքնաթիռներ։ 1918 թվականի մայիսի 27-ին վիրավորվում է օդային կռվում, որից հետո կատարելով վթարային վայրէջք Նե լե Մինայի մոտակայքում մահանում է ընդամենը լինելով քսաներկու տարեկան։

Աղբյուրներ
----------

* Ռոբերտ Ալեկսանդր Լիթլ (անգլ.)
| Կոմպիլյատորի կառուցումը  |
| --- |
| 
Ընդհանուր թեմաներ |
| * Լեքսիկական վերլուծություն
* Շարահյուսական վերլուծություն
* Ծրագրի կատարում
* Կապերի խմբագրիչ
* Դինամիկ կապերի խմբագրիչ
* Ծրագրի բեռնիչ
* Տրանսլյատոր
* Կոմպիլյատոր
* Դեկոմպիլյատոր
* Կրոսս կոմպիլյատոր
* Դինամիկ կոմպիլյացիա
* JIT-կոմպիլյացիա
* AOT-կոմպիլյացիա
* Ինտերպրետատոր
* Run-time գրադարան
* Ծրագրի կատարման ժամանակ
* Կոմպիլյացիայի ժամանակ
* Ելակոդ
* Օբյեկտային կոդ
* Բայթկոդ
* Մեքենայական կոդ
* Միկրոկոդ
* Բացարձակ կոդ
 |
| * դ
* ք
* խ
 |

Համակարգչային գիտության բնագավառում **ելակոդը** որևէ ծրագրավորման լեզվով գրված դրույթների կամ սահմանումների հավաքածու է։ Այն ծրագրավորողների կողմից օգտագործվող մեխանիզմ է, որը հիմնականում օգտագործվում է համակարգչի գործողությունները մատնանշելու համար։
Ծրագրի սկզբնական կոդը, որը սովորաբար բաղկացած է մեկ կամ մի քանի տեքստային նիշքերից, երբեմն պահվում է տվյալների շտեմարանում որպես պահպանված ընթացակարգ, ինչպես նաև կարող է պահվել կրիչի վրա որպես կոդի փոքր կտորներ։ Սկզբնական կոդի նիշքերի մեծ հավաքածուն կարող է դասակարգվել գրացուցակների ծառի մեջ, որն այդ դեպքում անվանում են ծրագրային ծառ։ Համակարգչային ծրագրի սկզբնական կոդն անհրաժեշտ է մարդու համար ընթեռնելի ձևից փոխարկել համակարգչի համար իրագործելի ձևի։ Սկզբնական կոդը կոմպիլյատորի միջոցով կարող է փոխարկվել կատարվող կոդի։
Համակարգչային նախագծի կոդի հիմքը դա նախագիծը կազմող համակարգչային ծրագրերի բոլոր սկզբնական կոդերի մեծ հավաքածուն է։

Նպատակները
----------

Սկզբնական կոդն օգտագործվում է որպես կատարվող ծրագիր ստեղծող պրոցեսի մուտք։ Այն նաև օգտագործվում է որպես մարդկանց միջև հաղորդակցման ալգորիթմների միջոց։ Ծրագրավորման տեխնիկա սովորելու համար ծրագրավորողները հաճախ համարում են օգտակար ընթացիկ սկզբնական կոդը վերանայելը։ Սկզբնական կոդի մատչելի դարձնելը բոլոր ծրագրավորողներին հաճախ նշվում է որպես վերջիններիս ծրագրավորման հմտությունների լավացման կարևոր գործոն։ Որոշ մարդիկ սկզբնական կոդը դիտարկում են որպես արտահայտիչ դերասանական միջոց։
Ծրագրակազմը այլ համակարգչային հարթակի վրա տեղափոխելը սովորաբար անչափ դժվար է առանց սկզբնական կոդի։ Ծրագրի որոշակի կտորների տեղափոխելիությունը առանց ծրագրային կոդի հաշվողական տեսակետից հիմնականում թանկ է։ Տեղափոխելիության հնարավոր ընտրանքները ներառում են կոդի երկուական թարգմանությունը և սկզբնական հարթակի էմուլյացիան։ Կատարվող կոդի դեկոմպիլյացիան կարող է օգտագործվել ասեմբլերով կամ բարձր մակարդակի ծրագրավորման լեզվով սկզբնական կոդ ստանալու համար։
Ծրագրավորողները ծրագրակազմի մի հատվածից վերցված սկզբնական կոդը հաճախ հարմարացնում են մեկ այլ նախագծում օգտագործելու համար։ Այս գաղափարը հայտնի է որպես ծրագրակազմի վերագործածելիություն։

Արտաքին հղումներ
----------------

* IBM Card Interpreters page at Columbia University
* Theoretical Foundations For Practical 'Totally Functional Programming'
* Short animation
* 
* Archived 2016-03-05 at the Wayback Machine.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 15918046v · GND: 4488209-9 · LCCN: sh90003519 · Microsoft: 43126263 · SUDOC: 12859683X |

 |
**Դարբին Կիրիլովի տուն** (ռուս.՝ Дом кузнеца Кириллова), Սվերդլովսկի մարզի Կունարա գյուղում գտնվող յուրահատուկ ճարտարապետական շինություն, որը իրենից ներկայացնում է նաիվ արվեստի վառ օրինակ։

Պատմություն
-----------

Ձևավորման հիմնական աշխատանքները կատարվել են 1954 թվականից մինչև 1967 թվականն ընկած ժամանակահատվածում դարբին Սերգեյ Իվանովիչ Կիրիլովի կողմից, նրա ընտանիքի բնակության նպատակով։ Հեռանալով խրճիթ-վերնատան նախատիպից` Կիրիլովը ստեղծեց խայտաբղետ դրվագներով զարդարված, հեքիաթային սիմվոլիկայով, խորհրդային պրոպագանդայի և մանկական արվեստի կերպարով դեկորատիվ տուն։

Տան վրա կային մի քանի վիմագրություններ` «Թռեք աղավնիներ, թռեք. Ձեզ համար ոչ մի տեղ խոչնդոտ չկա», «Թող լինի միշտ արևը։ Թող լինի միշտ երկինքը», «Թող լինի միշտ մայրիկը, թող միշտ խաղաղություն լինի»։ Տան վրա աշխատանքները վարպետի կողմից ավարտվեցին 1967 թվականին՝ Հեղափոխության 50-ամյակի նախօրյակին։ Ամբողջ զարդարանքը պատրաստված էր փայտից և մետաղից։

1999 թվականին այս տունը հաղթեց փայտե ճարտարապետության ինքնագործունեության համառուսաստանյան մրցույթում։ 2013 թվականին տանը բնակվել է վարպետի այրին։

Եվրոպական ժողովրդական ստեղծագործության նմանատիպ օրինակ է հանդիսանում գերմանական Լեմգո քաղաքում կառուցված Կարլ Յունկերի տունը։ Ներկայումս Յունկերի տունը դարձել է թանգարան։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Дом кузнеца Сергея Ивановича Кириллова
2. ↑  Дом кузнеца Кириллова в Кунаре

Արտաքին հղումներ
----------------

* Дом кузнеца Кириллова на YouTube
* Необыкновенный дом кузнеца Кириллова
**Հարգ**, ազնիվ մետաղների, ոսկու, արծաթի, պլատինի կամ պալադիումի քանակական պարունակությունը լիգատուրային համաձուլվածքներում, որից պատրաստում են ոսկերչական իրեր, ատամի պրոթեզներ, դրամներ, մեդալներ և այլն։

Կիրառում
--------

Հարգը երաշխավորում է պետությունը, որի համար իրերն անպատճառ ենթարկվում են հարգային ստուգման (նմուշարկում, անալիզ), և նրանց վրա դրվում է հարգադրոշմներ։ Պետական հարգային հսկողություն ունեցող երկրներում ազնիվ մետաղներից պատրաստված իրերի առևտուրն առանց հարկադրոշմների արգելված է, իսկ հարկադրոշմի կեղծումը հետապնդվում է օրենքով։ Մի շարք երկրներում՝ (ԱՄՆ, Ավստրալիա, Բելգիա, Գերմանիա, Դանիա, Իտալիա, Շվեյցարիա, Շվեդիա) հարկային հսկողությունը պարտադիր չէ կամ թույլ է իրականացվում։

Մետրական համակարգ
-----------------

Բազմաթիվ երկրներում ընդունված է հարգի նշանակման մետրական համակարգ։ Ըստ այդ համակարգի հարգը հավասար է լիգատուրային համաձուլվածքի 1000 մասերում (ըստ զանգվածի) ազնիվ մետաղի մասերի թվին։ Հայաստանում այն կիիրառվում է սկսած խորհրդային տարիներից՝ 1927 թվականի նոյեմբերի 15-ից։

Առավել տարածված հարգեր՝

* ոսկի  - 375, 500, 583, 585, 750, 958, 996, 999,9 (օգտագործվում է տիեզերական արդյունաբերությունում)
* արծաթ  - 750, 800, 875, 916, 925, 960
* պլատին  - 950
* պալադիում  - 500, 850

Կարատային համակարգ
------------------

ԱՄՆ-ում, Մեծ Բրիտանիայում և Շվեյցարիայում ընդունված է հարգի կարատային համակարգ, որը համապատասխանում է մետրականին 24 պայմանական միավորների՝ կարատների։

Համակարգերի հարաբերությունը
---------------------------

* 999 → համարժեքն է 24 կարատ, առավելապես հայտնի է որպես «երեք ինը»,
* 916 → համարժեքն է 22 կարատի,
* 833 → համարժեքն է 20 կարատի,
* 750 → համարժեքն է 18 կարատի,
* 625 → համարժեքն է 15 կարատի,
* 585 → համարժեքն է 14 կարատի,
* 417 → համարժեքն է 10 կարատի,
* 375 → համարժեքն է 9 կարատի,
* 333 → համարժեքն է 8 կարատի, 1884 թվականից հետո մինիմալ հարգը Գերմանիայում։

Հղումներ
--------



|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 302)։*  |
| **՞**Լորաճուռակ |
| --- |
| Լորաճուռակ  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Թռչուններ |
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Ճուռակներ |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | **Լորաճուռակ** |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Accipiter nisus  (Linnaeus, 1758) |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : ??? |
|  Արեալ |
| պատկեր |
|      Տարածքներ, որտեղ բնակվում են ողջ տարին      Ձմեռելու վայրեր      Բնադրման տարածք |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Լորաճուռակ** (լատին․՝ Accipiter nisus), ճուռակների ընտանիքի թռչուն։ Նստակյաց է, քիչ տարածված։

Արտաքին կառուցվածք
------------------

Մարմնի երկարությունը 28-38 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 55-70 սմ։ Թաքնված գիշատիչ թռչուն է։ Հոնքերը թույլ սպիտակ են, թևերը՝ կարճ, կլորավուն, պոչը՝ երկար։ Հասուն արուն զգալի փոքր է էգից, վերևից մուգ մոխրագույն է, գագաթը՝ մուգ, այտերը՝ շիկակարմրավուն, ներքևից՝ սպիտակ՝ խիտ շիկակարմրավուն գոլերով։ Երիտասարդը նման է էգին, սակայն մարմինը վերևից ավելի դարչնագույն է՝ նեղ նարնջագույն երանգի երիզված փետուրներով, ներքևից՝ դարչնագույն անկանոն զոլերով։

Կենսակերպ
---------

Թռչում է թևերի արագ թափահարումներով, որոնց հաջորդում է կարճ սահասավառնումը։ Որսին հետևում է անտառներում, անտառեզրերին և բաց տարածություններում, զոհին բռնում է գետնին կամ օդում։ Բնակվում է անտառի բացատներում, լքված պտղատու այգիներում, պուրակներում։

Սննդառություն
-------------

Սնվում է թռչուններով։

Բնադրում
--------

Բույնը գավաթաձև է (տրամագիծը՝ 41-47 սմ)՝ ճյուղերի կտորտանքների կույտ։ Բնադրում է ծառերի ճյուղավորումներում՝ 5-8 մ բարձր։ Դնում է 40 մմ տրամագծով, կապտավուն-սպիտակ՝ դարչնագույն վրձնախազերով 4-5 ձու։ Թխսակալում է էգը՝ 35 օր։ Լորաճուռակը ոչ մեծ խտությամբ զբաղեցնում է մեծ տարածություններ, հատկապես՝ աղավնանոցների մերձակայքում, քանի որ թռիչքի պահին հաճախ է աղավնիներ որսում։

Որպես ճկուն ու ճարպիկ որս կատարող թռչուն՝ բարձր գնահատականի է արժանացել որսորդ թռչուններով զբաղվողների շրջանում։ Ձմռանն ավելի հաճախ է հայտնվում բնակավայրերի երկնքում։

Գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* Լորաճուռակի ձվերըԼորաճուռակի ձվերը
* 
* Լորաճուռակի ձագերըԼորաճուռակի ձագերը
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Accipiter nisus

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | Avibase · CMS · eBird · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4140370-8 · LCCN: sh87006135 |

 |