recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Զագրեբի բանասիրական դպրոց**, 19-րդ դարում խորվաթական Զագրեբ քաղաքում գործած բանասիրական գիտական դպրոց, որը խորվաթական գրական լեզվի կարգաբերման, ստանդարտացման առնչությամբ առաջ է քաշել մի ամբողջ շարք լուծումներ։ Այն ղեկավարվել է Ադոլֆո Վեբեր Տկալչևիչի կողմից։ 1860-ական թվականներին դպրոցը գերիշխող դիրք էր գրավում խորվաթական մշակութային կյանքում, և նրա առաջարկած լեզվաբանական ու գաղափարական դրույթները արժանացել են իլլիրիական շարժման անդամների հավանությանն ու պաշտպանությանը։

Զագրեբի բանասիրական դպրոցի կողմից առաջարկված լուծումները ավանդական ուղղագրության գործածության մեծ փորձի և բարբառային ու մտահղացումային տարրերի համադրություն էին և կոչված էին բավարարելու խորվաթերենն իրենց մայրենի լեզուն համարողների բացարձակ մեծամասնության պահանջները։ Զագրեբի բանասիրական դպրոցի ամենանշանավոր գիտնական ներկայացուցիչներն էին Վյեկոսլավ Բաբուկիչը, Անտուն Մաժուրանիչը և Ադոլֆո Վեբեր Տկալչևիչը։ Ծնունդով սլովակ, բայց իրեն խորվաթ համարող Բոգոսլավ Շուլեկը աչքի է ընկել բառապաշարի բնագավառում իր առաջ քաշած առաջարկություններով։ Մասնավորապես՝ նա, լեզվի մաքրության շահերից ելնելով, առաջարկում էր օտար, ոչ սլավոնական լեզուներից փոխառված բառերը փոխարինել լայնորեն գործածվելու համար հանրության հավանությանն արժանացած նորաբանություններով կամ սլավոնական այլ լեզուներում գործածվող դրանց համարժեք բառերով։ Երիտասարդ լեզվաբան Վատրոսլավ Յագիչը նույնպես Զագրեբի դպրոցի առաջ քաշած գաղափարները ջերմորեն պաշտպանողներից էր, բայց վերջում հեռացավ դրանցից։ Զագրեբի բանասիրական դպրոցը, իր հավատարիմ հետևորդների մասնագիտական մեծ կարողությունների շնորհիվ, գերիշխող դիրք ուներ իր մրցակից Ռիյեկայի և Զադարի համանման և համանուն դպրոցների նկատմամբ և միայն խորվաթ վուկովյանների ղեկավարման տարիներին սկսեց զիջել դիրքերը

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Bičanić, Frančić, էջ 78

Աղբյուրներ
----------

* Bičanić, Ante (2013) (croatian), *Pregled povijesti, gramatike i pravopisa hrvatskog jezika*, Croatica
**Ռազմական դեմոկրատիա**, իշխանության կազմակերպման որոշակի ձև և դրան համապատասխան դարափուլ նախնադարյան հասարակության քայքայման ժամանակաշրջանում։ «Ռազմական դեմոկրատիա» հասկացությունը գիտական շրջանառության մեջ է մտցրել Լ․ Դ․ Մորգանը՝ նախնադարյան համայնական հասարակարգի անկման (տոհմ, համայնքի քայքայման և դրացիական համայնքի
ձևավորման) ժամանակաշրջանում, հին (հոմերոսյան դարաշրջանի) հույների իշխող կազմակերպությունը բնութագրելու համար։ Ընդունելով «ռազմական դեմոկրատա» հասկացությունը՝ Կ․ Մարքսը և Ֆ․ էնգելսը ռազմական դեմոկրատիաին տվեցին համակողմանի պատմական նշանակություն։ Սովետական պատմագիտությունը ռազմական դեմոկրատաին համարում է նախնադարյան հասարակարգի վերջնական կազմալուծման և այն դասակարգային (ստրկատիրական կամ ֆեոդալիստական) հասարակության վերափոխվելու փուլը։ Հնագիտորեն համապատասխանում է մետաղների գործածման վաղ ժամանակաշրջանին, երբ բրոնզի ու երկաթի վաղ ներդրմամբ զարգացել են արորային երկրագործությունը, անասնաբուծությունը, արհեստները, փոխանակությունը, դրսևորվել են հավելյալ արդյունքը, մասնավոր սեփականությունը և նահապետական ստրկությունը։ Այդ դարափուլի հասարակության ղեկավարման կազմակերպությունը ռազմական դեմոկրատիա է կոչվում, որովհետև տոհմ, կարգերի ծաղկման ժամանակաշրջանում առաջացած դեմոկրատիայի մարմինները (ժողովրդական ժողով, ավագների խորհուրդ, ընտրովի առաջնորդ և զորահրամանատար) պահպանվելով, ներքուստ փոխել էին իրենց բնույթը։ ժողովրդական ժողովին արդեն մասնակցում էին միայն զինվորները, ուժեղացել էր ռազմական, առաջնորդի իշխանությունը։ Տոհմացեղային առաջնորդը, սեփականացնելով կրոնաետի պաշտոնը, ավագների խորհրդի համագործակցությամբ սկսել էր իր կամքը թելադրել մեծամասնությանը՝ փաստորեն վարելով նաև դատավարության գործը։ Դասակարգերի առաջացման և ժողովրդից զատվող պետական իշխանության ձևավորման պայմաններում սովորական են դառնում կողոպտչական պատերազմները՝ ուրիշների ունեցվածքը հափշտակելու և ստրուկներ հայթայթելու նպատակով։ Հետզհետե հարստացած ու հզորացած տոհմացեղային և զինվոր, առաջնորդները, բռնությամբ զավթելով նախնադարյան դեմոկրատիայի կառավարման մարմինները, դրանք վերածում են իշխող և շահագործող դասակարգի դիկտատուրայի մարմինների։ Ռազմական դեմոկրատան բնորոշ է եղել տոհմային կարգերի քայքայման Ժամանակա։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
**Տիպական**, օբյեկտիվ աշխարհի տվյալ կոնկրետ համակարգի համար կանոնիկը, նմուշայինը, առավել հավանականը։ Տիպական հասկացությունը զարգացվել է գերազանցապես XIX դարի գրական տեսություններում (Վ․ Բելինսկի, Ի․ Տեն, Դ․ Բրանդես և այլք)՝ կապված հիշյալ դարաշրջանի ռեալիստ, արվեստին հատուկ գծերի իմաստավորման հետ․ այս առումով բնութագրական է Ֆրիդրիխ Էնգելսի՝ 1888 թ.-ին Մ․ Հարկնեսին գրած նամակում արտահայտված այն միտքը, թե ռեալիզմը ենթադրում է «տիպական հանգամանքներում այակաե բնավորությունների ճշմարտացի վերարտադրություն»։ Տիպական անհատականությունների ստեղծումը դժվարին պրոցես է, որը նշվում է «տիպականացում» տերմինով։

Տիպականացումը հաճախ հասկացվում է որպես մի շարք տիպական գծերի համադրում՝ մարդկային մեկ կերպարում։ Բայց ավելի էական է մեկ ուրիշ պրոցես, երբ ծավալվում և ավարտի են հասցվում այն հնարավորությունները, որ արվեստագետը տեսել է իրեն ծանոթ իրական մարդկանց մեջ։ Տիպական բնավորություններում, նրանց փոխգործողություններում, հանգամանքների հետ նրանց կապի մեջ էլ մարմնավորվում է անհատի և հասարակության կոնկրետ հարաբերակցության գեղարվեստական ճանաչումը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 12, էջ 12)։*  |
**Ռազմական աշխարհագրություն**, հասարակական աշխարհագրության ենթահամակարգի բաղադրիչներից։ Հետազոտության առարկան հնարավոր ռազմական գործողությունների թատերաբեմերն են, որոնք կարող են լինել տարբեր մեծության ու ռազմական նշանակության, դրանց ռազմաքաղաքական, ռազմատնտեսական, ֆիզիկա-աշխարհագրական, ժողովրդագրական պայմանները, անհրաժեշտ պառույցներն ու սարքավորումները, նրանց տեղաբաշխումը և դրանց ազդեցությունը պատերազմական գործողությունների նախապատրաստան և վարման վրա։

Ռազմական աշխարհագրությունն ավելի հաճախ դիտարկվում է որպես ռազմական գիտությունների համակարգի բաղադրիչ։ Որոտը սերտորեն կապված է ռազմական գործի, աշխարհագրության, ռազմական քարտեզագրության, տեղագրության, գեոդեզիայի և գեոինֆորմացիոն համակարգերի հետ։

Տես նաև
-------

* Ռազմական գիտություն
* Ռազմական պատմություն

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Լեմվել Վալեսյան, Աշխարհագրական գիտությունների մեթոդաբանական և տեսական հիմունքներ։ Դասագիրք բուհերի աշխարհագրական մասնագիտությունների համար, Երևան, 2004թ, 187-րդ էջ։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ռազմական աշխարհագրության բացատրությունը dic.academic.ru կայքում(ռուս.)

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Ժամանակակից Ուկրաինայի |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 11961079m · GND: 4169940-3 · LCCN: sh85085201 · Microsoft: 2775894735 · NKC: ph165983 |

 |
**Ուլտրաձայնային մշակում**, ուլտրաձայնով նյութերի վրա տեխնոլոգիական ներգործման պրոցես։ Կատարվում է գազա և հիդրոշիթային ճառագայթիչներով, շչակներով և էլեկտրաձայնային փոխակերպիչներով։ Նյութում ուլտրաձայնի ամպլիտուդն ուժեղացնելու նպատակով էլեկտրաձայնային փոխակերպիչների հետ մեկտեղ օգտագործում են ձայնային խտարարներ։

Պինդ մարմինների ուլտրաձայնային մշակում
--------------------------------------

Պինդ մարմինների ուլտրաձայնային մշակում հիմնականում օգտագործվում է մետաղների, պլաստմասսաների և սինթետիկ գործվածքների եռակցման, մետաղների, ապակու, խեցենյութի, ալմաստի և այլ նյութերի կտրման, ինչպես նաև ճնշմամբ մետաղների մշակման դեպքում։

Ուլտրաձայնային հաստոցներով կտրումն ապահովում է բարձր ճշգրտություն, հնարավորություն է տալիս ստանալ բարդ հատվածքի կարվածքներ, կորագիծ կանալներ։ Ճնշմամբ մետաղների մշակման դեպքում ուլտրաձայնային տատանումները բարելավում են դեֆորմացման պայմանները և նվազեցնում անհրաժեշտ ճիգերը։

Հեղուկներում ուլտրաձայնային մշակում
-----------------------------------

Հեղուկներում ուլտրաձայնային մշակումը ներառնում է դետալների մաքրումը յուղային և այլ աղտոտումներից, քցիմների վերացումը, հեղուկներում պինդ փոշենման նյութերի դիսպերսումը, չխառնվող հեղուկների էմուլսացումը, աերոզոլների ստացումը, բարձրմոլեկուլային միացությունների պոլիմերացումը կամ դեստրուկցիան, մետաղների հալույթների և այլ հեղուկների ապագազացումը, զանգվածափոխանակման և քիմիական պրոցեսների արագացումը, կենսաբանական օբյեկտների քայքայումը։

Գազերում ուլտրաձայնային մշակում
-------------------------------

Գազերում ուլտրաձայնային մշակումը ներառում է սորուն, ծակոտկեն և այլ նյութերի չորացումը, պինդ մասնիկներից և աերոզոլներից գազերի մաքրումը։ Ուլտրաձայնային չորացումը սովորաբար կիրառվում է չորացման այլ տեսակների (օրինակ, ինֆրակարմիր, բարձրհաճախային) հետ համատեղ։ Ուլտրաձայնային մշակում՝ էլեկտրաֆիզիկական և էլեկտրաքիմիական մշակման եղանակների առավել ընդարձակ բաժիններից մեկն է։

Կիրառություն
------------

Ուլտրաձայնային մշակումը գործնական կիրառություն է ստացել սննդի (գինիների և լիկյորների պարզեցում) և դեղագործական արդյունաբերության (տարբեր պատրաստուկների մանրէազերծում և պատրաստում) մեջ։

Գրականություն
-------------

* Ультразвук. Маленькая энциклопедия. Глав. ред. И. П. Голямина. — М.: «Советская энциклопедия», 1979, страницы 242—247. (книга в формате DjVu)

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
**Ռազմադաշտային** թերապիա, բժշկական դիսցիպլին, ուսումնասիրում է զենքի ազդեցությունից և զինծառայողների աշխատանքի ու կենցաղի պայմանների առանձնահատկություններից առաջացող հիվանդագին պրոցեսների (ներքին օրգանների) առաջացման մեխանիզմները, կլինիկական ընթացքը, բուժումը և կանխարգելումը, մշակում և պրակտիկայում ներդնում է բժշկական էվակուացիայի փուլերում հիվանդներին և վիրավորներին ցույց տրվող բժշկական օգնության կատարելագործված մեթոդները։ Տերմինն առաջարկել է Ե․ Սմիռնովը, 1940 թվականին։ Ռազմադաշտային թերապիաի հիմնական խնդիրներն են՝ զինվորական անձնակազմի հիվանդացության ուսումնասիրությունները ռազմական, գործողությունների և թիկունքի ծառայության պայմաններում, ինչպես նաև ռազմաբժշկական փորձաքննության հարցերի մշակումը՝ բժշկական մյուս գիտությունների և ռազմական բժշկական կագիաության նվաճումների հիման վրա։ Սովետական առողջապահության և կարմիր բանակի բժշկական ծառայության կազմակերպման շնորհիվ ստեղծվեց զինծառայողներին բժշկական օգնություն ցույց տալու կուռ համակարգ։ Քաղաքացիական պատերազմի ծայրահեղ դժվարին պայմաններում վիրավորներին և հիվանդներին ցույց է տրվել որակյալ թերապևտիկական օգնություն։

Ռազմադաշտային թերապիաի գիտականորեն ձևավորվել է Հայրենական պատերազմի (1941 —1945 թթ.) տարիներին։ Սկզբում ստեղծվեց հիվանդների իուլային բուժման համակարգ, հայտնի դարձան ախտաբանական պրոցեսների առանձնահատկությունները ռազմական պայմաններում։ Պարզվեց, որ պատերազմի ժամանակ անհետանում կամ հազվադեպ են հանդիպում ռեմատիզմի հոդային ձևը, բրոնխային հեղձուկը, թոքերի կրուպոզ բորբոքումը և ալն, առավել հաճախ են հանդիպում մարսողության օրգանների հիվանդությունները, համաճարակային լյարդաբորբը, հիպերտոնիկ հիվանդությունը, ինչպես նաև ռազմական վնասվածքների հետ կապված ներքին օրգանների հիվանդությունները։ Գիտնականորեն հիմնավորված և ժամանակին կիրառած բուժկանխարգելիչ միջոցառումները և բժշկական էվակուացիայի համակարգը հնարավորություն տվեցին վիրավոր և հիվանդ զինծառայողներին բուժվելուց հետո վերադառնալ մարտական շարքերը։

Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին բոլոր ռազմաճակատների բժիշկների կոլեկտիվը՝ անվանի թերապևտներ Մ․ Վովսիի, Վ․ Վասիլենկոյի, է․ Գելշտայնի, Պ․ Եգորովի, Ա․ Ղուկասյանի, Ն․ Կուրշակովի, Ն․ Մոլչանովի, Ա․ Մյասնիկովի, Ս․ Պոսպելովի և այլոց ղեկավարությամբ ուսումնասիրել են ռազմադաշտային թերապիաի առավել կարևոր հարցերը, ընդհանրացրել բժշկական էվակուացիայի փուլերում իրենց աշխատանքի հարուստ փորձը և պատերազմից հետո հրատարակել «Սովետական բժշկագիտության փորձը 1941 — 1945 թվականներին հայրենական մեծ պատերազմում» ( 1—35, 1951—55) աշխատությունը։ Ետպատերազմյան շրջանը բնորոշվում է ռազմադաշտային թերապիաի հետագա զարգացմամբ․ սովետական և արտասահմանյան թերապևտները մեծ ուշադրություն են դարձնում համակցված մարտական ախտահարումների դեպքում (մարտական վնասվածքների զուգակցումը ճառագայթային հիվանդության հետ, մարտական թունավոր նյութերից առաջացած ախտահարումները) թերապևտիկ օգնության և բուժման նոր մեթոդների ու ձևերի մշակմանը։ ՀՍՍՀ-ում ռազմադաշտայի թերապիաի դասավանդվում է Երևանի բժշկական ինստիտուտի հոսպիտալային թերապիայի ամբիոնում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
**Պողոս-Պետրոս**, բալլադ որը գրել է Հովհաննես Թումանյանը։ Բալլադի ծագումը ժողովրդական է։

Պատմություն
-----------

Բալլադի սյուժեն Թումանյանը լսել է Շուլավերում։ Այդ մասին վկայել է Մովսես Միրզոյանը` 1936 թվականի մարտի 23-ին Նվարդ Թումանյանին ուղղված նամակում։ Նամակից իմանում ենք, որ լեգենդը Թումանյանին պատմել է Միրզոյանի ավագ եղբայրը` Բաղդասարը։ Նամակագիրը մեջբերում է նաև բալլադի ժողովրդական տարբերակը և հավելում, որ Թումանյանը սյուժեն մշակելից բազմաթիվ փոփոխություններ է կատարել։

Ըստ Ա. Ինճիկյանի ենթադրության` «բանաստեղծը ունեցել է մեզ անծանոթ տարբերակ ևս»։

Բալլադը գրվել է 1898 թվականին։ Այդ մասին տեղեկություններ կան Թումանյանի նամակում, որը նա 1898 թվականի օգոստոսին Շուլավերից ուղրկել է Արիստակես Զարգարյանին։ Այստեղ հեղինակը «Պողոս-Պետրոսի» և «Անիծած հարսի» մասին գրում է. «Այստեղ կամաց-կամաց էլ պարապում եմ-մի քանի բան եմ գրել, որոնցից երկուսը ժողովրդական բաներ են, որ դուք կհավանեք։»

Ինքնագիրը մեզ չի հասել։

Ե. Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանի Թումանյանի ֆոնդում պահվում է Բաքվում տպագրված բանաստեղծությունների ժողովածու հեղինակի սեփական օրինակը, որտեղ նա մեկ ուղղում է կատարել։

Սյուժե
------

Մի գյուղում ապրում էին երկու փոքրիկ որբ եղբայրներ` Պողոսը և Պետրոսը։ Մի անգամ նրանց խորթ մայրը զայրանում է նրանց վրա և ուղարկում է հորթերն արածացնելու։ Հորթերը փախչում են դեպի անտառ։ Եղբայրները, որքան էլ փնտրում են, չեն կարողանում գտնել հորթերին։ Լացելով հետ են վերադառնում, խորթ մորը պատմում են եղելությունը։ Խորթ մայրը բարկանում է, անիծում է նրանց և գիշերով ուղարկում անտառ` կորցրածը հետ բերելու։ Սոված ու հոգնած երեխաներն աստծուց խնդրում են իրենց թռչուններ դարձնել։ Աստված կատարում է նրանց ցանկությունը, և ըստ ավանդության, այդ օրվանից մինչև այսօր մանուկները փնտրում են կորցրած հորթերին։

Տպագրություն
------------

Առաջին անգամ տպագրվել է Թիֆլիսի Բանաստեղծությունների ժողովածուի 64-67 էջէրում, դրանից հետո` Թիֆլիսում տպագրված լեգենդների ժողովածուի 20-23 էջերում, Բաքվում տպված բանաստեղծությունների ժողովածուի 83-86 էջերում, Կ. Պոլսի բանաստեղծությունների ժողովածուի 87-90 էջերում, Երկերի ժողովածուի առաջին հատորի 285-287 էջերում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Թումանյան Հովհաննես (1988)։ *Երկերի լիակատար ժողովածու*։ Երևան: Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն։ էջ 556
2. ↑  Ա. Ինկիճկան, Հովհաննեսս Թումանյան, էջ 495-496
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Մարդու ճակատագիրը (այլ կիրառումներ)

**«Մարդու ճակատագիրը»**, խորհրդային ռուս գրող Միխայիլ Շոլոխովի պատմվածքը` գրված 1956 թվականին։ Առաջին անգամ հրապարակվել է «Պրավդա» թերթում, 1956 թվականի դեկտեմբերի 31-ի և 1957 թվականի հունվարի 1-ի համարներում։

Սյուժե
------

Հայրենական մեծ պատերազմի սկզբում վարորդ Անդրեյ Սոկոլովը ստիպված էր թողնել ընտանիքն և գնալ ռազմաճակատ։ Պատերազմի առաջին իսկ ամիսներին նա վիրավորվում է և գերի ընկնում նացիստների մոտ։ Գերության մեջ նա տանում է համակենտրոնացման ճամբարի բոլոր դժվարությունները, իր քաջության շնորհիվ խուսափում է կրակոցներից և փախչում ճակատային գծից դեպի յուրայինների կողմը։ Կարճ արձակուրդի ժամանակ նա տեղեկանում է, որ իր սիրելի կինը` Իրինան և երկու դուստրերը ռմբակոծության ժամանակ զոհվել են։ Նա անմիջապես վերադառնում է ռազմաճակատ` այլևս անկարող մնալու իր հայրենի քաղաքում։ Հարազատներից միայն երիտասարդ սպա որդին էր կենդանի մնացել։ Հաղթանակի օրն Անդրեյը լուր է ստանում, որ որդին սպանվել է պատերազմի վերջին օրը։ Պատերազմից հետո միայնակ Անդրեյ Սոկոլովն աշխատում է օտար վայրերում։ Այնտեղ նա հանդիպում է մի փոքրիկ տղայի` Վանյային, որը որբ էր մնացել։ Նրա մայրը մահացել էր, իսկ հայրը անհետացել էր։ Սոկոլովը տղային ասում է, որ ինքն է նրա հայրը, դրանով տղային (և իրեն) նոր կյանքի հույս տալիս։

Ստեղծման պատմություն
--------------------

Պատմվածքի սյուժեն հիմնված է իրական իրադարձությունների վրա։ 1946 թվականի գարնանը որսի ժամանակ Շոլոխովը հանդիպել է մի մարդու, որը նրան պատմել է իր տխուր պատմությունը։ Շոլոխովին գրավել է այս պատմությունը, և նա որոշել է. «Ես սրա մասին պատմվածք կգրեմ, անպայման կգրեմ»։ Տասը տարի անց Հեմինգուեյի, Ռեմարկի և այլ օտար գրողների պատմությունները կարդալուց հետո Շոլոխովը յոթ օրվա ընթացքում գրել է «Մարդու ճակատագիրը» պատմվածքը։

Էկրանավորում
------------

1959 թվականին պատմվածքի հիման վրա խորհրդային ռեժիսոր Սերգեյ Բոնդարչուկը նկարահանել է ««Մարդու ճակատագիրը» ֆիլմը, որը 1959 թվականին Մոսկվայի կինոփառատոնում արժանացել է գլխավոր մրցանակի և ռեժիսորի համար ճանապարհ հարթել դեպի մեծ կինո։

Գրականություն
-------------

* Лейдерман Н. Л. «Монументальный рассказ» М. Шолохова // Русская литературная классика XX века. — Екатеринбург, 1996. — С. 217—245. — ISBN 5-7186-0083-X.
* Павловский А. Русский характер (о герое рассказа М. Шолохова «Судьба человека») // Проблема характера в современной советской литературе. — М.—Л. 1962.
* Ларин Б. Рассказ М. Шолохова «Судьба человека» (Опыт анализа формы) // Нева. — 1959. — № 9.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Электронное научное издание, посвящённое творческому наследию и биографии Михаила Александровича Шолохова.
2. ↑  Примечания к 8-му тому Собрания сочинений М. А. Шолохова

Արտաքին հղումներ
----------------

 Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են  ***Մարդու ճակատագիրը (պատմվածք)*** հոդվածին
* Էլեկտրոնային տարբերակ
**Կոնովալովի ռեակցիա**, պարաֆինային և ցիկլոպարաֆինային միացություններում, ինչպես նաև ճարպարոմատիկ միացությունների կողմնային շղթայում ջրածնի ատոմի տեղակալում նիտրո ({\displaystyle NO\_{2}}) խմբով՝ ազոտական թթվով ուղղակի նիտրացմամբ. {\displaystyle R-H+HNO\_{3}\to R-NO\_{2}+H\_{2}O}։

Կոնովալովի ռեակցիան իրականացվում է նոսր ազոտական թթվով (12-20%-անոց) հեղուկ ֆազում, 140-150 °C-ում և բարձր կամ նորմալ ճնշման տակ։ Հեշտ տեղակալվում է երրորդային ածխածնի ջրածինը, դժվար՝ առաջնայինը։ Ճարպարոմատիկ միացություններում նիտրացվում է կողմնային շղթայի a-դիրքը։ Կոնովալովի ռեակցիան կիրառվում է քիմիական արդյունաբերության մեջ նիտրոմիացություններ ստանալու համար։ Պրոցեսն իրականացնում են գոլորշի ֆազում (>400 °C)։ Ռեակցիան հայտնաբերել է Մ. Ի. Կոնովալովը, 1888 թվականին։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 573)։*  |
**Գունավոր մետաղների կարտելներ**, առավել հայտնի են ալյումինի և պղնձի կարտելները։ Մինչև առաջին համաշխարհային պատերազմն ալյումինի շուկայում գործում էր միջազգային երկու կարտել (1901-1908 թթ. և 1913-1914 թթ.), 1926 թվականին ստեղծվեց երրորդը, իսկ 1931 թվականին (99 տարի ժամկետով)՝ չորրորդը («Ալյանս ալյումինյում քամփընի»), որին մասնակցում են Մեծ Բրիտանիայի, Գերմանիայի, Կանադայի, Ֆրանսիայի և Շվեյցարիայի ալյումինի առավել խոշոր ընկերությունները։

Դադարեց գործելուց երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկզբին։ 60-ական թվականների սկզբին, ալյումինի համաշխարհային կապիտալիստական շուկայում առաջարկի և պահանջարկի անհամապատասխանության պատճառով, ալյումինի մոնոպոլիաները սկսեցին նորից միավորվել կարտելների մեջ։ Պղնձի միջազգային «Քոփփեր էքսպորտերս ինքորփորեյթիդ» (1926 թ.) կարտելը վերահսկում էր կապիտալիստական երկրների պղնձի արտադրության 86%-ը և փաստորեն իշխում «Մետաղների լոնդոնյան բորսայի» վրա։ Կարտելի մեջ էին մտնում ամերիկյան և արևմտաեվրոպական առաջատար մոնոպոլիաները, այդ թվում՝ «Ամերիքըն մեթալ քլայմաքս ինքորփորեյթիդ» («American Metal Climax Incorporated»), «Ամերիքըն սմելթինգ էնդ ոիֆայնինգ քամփընի» («American Smelting and Refining Company») և այլն։

Գոյությունը դադարել է 1929-1933 թվականների տնտեսական ճգնաժամի շրջանում։ 1935 թվականին ստեղծվեց պղնձի նոր, եռամյա կարտել, որը վերահսկում էր այդ մետաղի արտադրության 75%-ը։ Այն ընդգրկում էր ամերիկյան, անգլիական և բելգիական կապիտալների հսկողության տակ գտնվող պղնձի խոշորագույն ընկերությունները։ 1957-1958 թվականների ճգնաժամի հետևանքով պղնձի առաջարկը գերազանցեց պահանջարկը, և առաջատար ընկերությունները պայմանավորվեցին հավասարաչափ կրճատել արտադրությունը։ Սակայն հետագայում, պղնձի նկատմամբ պահանջարկի աճի հետևանքով, այդ համաձայնությունը վերացվեց (1966 թ.)։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 578)։*  |
**Սպիտակաճակատը** (ռուս.՝ Белолобый), ռուսական մուլտֆիլմ, որը նկարահանվել է 2010 թվականին, Սերգեյ Սերյոգինի կողմից։ «Մաստեր ֆիլմը» և «Գուբերնա» սոցիալ-մշակութային ծրագրերի հիմնադրամը թողարկել են մուլտֆիլմերի շարք` նվիրված Անտոն Չեխովի ծննդյան 150-ամյակին։

Սյուժե
------

Անտառում մի խրճիթ կար, կողքին` խորդանոց, իսկ շուրջը` ցանկապատ։ Խրճիթում ապրում էր պահակը` իր թոռնիկի` Վանյուշայի հետ։ Նրանք ունեին մի շնիկ` Սպիտակաճակատ անունով, իսկ խորդանոցում ապրում էին հավեր, ոչխարներ և ձիեր։ Արդեն մարտ ամիսն էր, սակայն դեռ ձույն կար և ցուրտ էր։ Ծեր գայլը վերջերս գայլուկներ էր ունեցել, թուլացել էր և չէր կարողանում որս անել։ Նա որոշում է մտնել խորդանոց և մի գառնուկ գողանալ, բայց վախեցած հավերն սկսում են դես ու դեն նետվել, և գայլը վերցնում է առաջին պատահածին և փախչում է։ Որջից ոչ շատ հեռու նա հասկանում է, որ իր գողացածը ոչ թե գառ է, այլ շնիկ, և բաց է թողում նրան։ Բայց շնիկը գնում է նրա հետևից և սկսում է խաղալ գայլուկների հետ։ Հաջորդ գիշեր գայլը գնում է խորդանոցի մոտ և իր հետ տանում է շնիկին։ Պահակն այս անգամ հսկում էր և աղմուկ լսելով` կրակում է երկինք։ Գայլը փախչում է, իսկ Սպիտակաճակատը գնում է խորդանոց` տաքանալու։

Դերերը հնչյունավորել են
-----------------------

* Ալինա Պոկրովսկայա, Մարկ Չերնավին, Ալեքսանդր Չուտկո

Չեխովի պատմվածքներ
------------------

"Կինեմատոգրաֆիական Չեխով" փառատոնում ցուցադրվել է «Ա. Չեխովի պատմվածքները» անիմացիոն շարքը, որում ընդգրկված էին հետևյալ մուլտֆիլմերը.

* «Անօրինություն», ռեժիոր` Նատալյա Մալգինա
* «Սպիտակաճակատը», ռեժիսոր` Սերգեյ Սերյոգին
* «Դատախազի որդին փրկում է թագավորին», ռեժիսոր` Օքսանա Խոլոդովա
* «Քթակնոցով մարդը», ռեժիսոր` Խիխուս
*

Փառատոններ և պարգևներ
---------------------

2010 - Անիմացիոն կինոյի ռուսական բաց փառատոն Սուզդալայում, մասնակցություն մրցութային ծրագրին։
2011 - «Ոսկե արծիվ» մրցանակ 2010 թվականի լավագույն անիմացիոն ֆիլմի համար, առաջադրում։

Քննադատների արձագանք
--------------------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Վերջին շրջանում «Մաստեր-ֆիլմում» հայտնվել են նոր սերնդի հեղինակների տաղանդավոր աշխատանքներ։ Նրանց առաջնախաղային հարթակն է դարձել Չեխովի կենդանի պատմվածքների շարքը։ Սերգեյ Սերյոգինի և Աննա Շեպիլովայի «Սպիտակաճակատը» հանդիսատեսին պարուրում է ձյունով, ծեր գայլի որջի մոտ հայտնված շնիկի հանդեպ նուրբ կարեկցանքով լցնում։- Լարիսա Մալյուկովա |  |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  На закрытии фестиваля «Кинематографический Чехов» — чеховские мультфильмы.19.03.2010
2. ↑  ОРФАК Суздаль-2010
3. ↑  Объявлены номинанты кинопремии «Золотой орёл» 2010 года.22.12.2010
4. ↑  *Лариса Малюкова* СВЕРХкино. Современная Российская анимация.. — Спб.: Умная Маша, 2013. — 368 с. — (Ассоциация анимационного кино). — ISBN 978-5-9904193-1-5

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Սպիտակաճակատը» մուլտֆիլմը «Անիմատոր.ռու» կայքում

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Animator.ru |

 |
**Արամ Խոսրով** (1897, Ալեքսանդրապոլ, Երևանի նահանգ, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն - 1974), հայ դերասան, ռեժիսոր։ Հայկական ԽՍՀ վաստակավոր արտիստ։

Կենսագրություն
--------------

Արամ Խոսրովը ծնվել է Ալեքսանդրապոլում (այժմ՝ Գյումրի)։ Բեմ է բարձրացել 1919 թվականին Թիֆլիսում, երբ մասնակցել է հայերեն մի քանի ներկայացումների։ Վրաստանում խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո խաղացել է Թիֆլիսի հայկական թատերախմբում։

Ունեցել է նաև ռեժիսորական գործունեություն։ Նա ստեղծել է փոքր թատերախմբեր և նրանց հետ շրջագայել Հարավային Կովկասի հայաշատ բնակավայրերում։ Արամ Խոսրովն է առաջին անգամ նման խումբ ստեղծել Վրաստանի Թելավ քաղաքում և հանդես եկել ներկայացումներով։ Մասնավորապես, բեմադրվել են «Պատվի համար», «Քին», «Մակբեթ», «Չար ոգի», «Անմեղ մեղավորներ» և այլ պիեսներ։

1930-ական թվականների սկզբներից Արամ Խոսրովը սկսել է գործել Հայաստանում։ Նա աշխատել է հանրապետության շրջանային թատրոններում, եղել է նրանցից մի քանիսի հիմնադիրը։ Լենինականում (այժմ՝ Գյումրի) 1933 թվականին կազմակերպել է Պատանի հանդիսատեսի թատրոնը, այնտեղ բեմադրել «Գիքորը», «Քեռի Թովմասի տնակը» և այլ պիեսներ։

1958 թվականին ստեղծել է կույրերի թատերական ինքնագործ առաջին խմբակը, որը գործել է վեց տարի։ Խմբի հետ բեմադրել է «Չար ոգի», «Նամուս» պիեսները։

Տարիների ընթացքում խաղացել է մի քանի տասնյակ դերեր, որոնցից ամենահիշարժաններն են Գիժ Դանիելը («Չար ոգի»), Պոլիվեյը («Բեկում»), Դերասանը («Հատակում») և այլն։

Երևանի հեռուստատեսության ստուդիայի հիմնադրման առաջին օրվանից աշխատել է այնտեղ՝ գլխավորելով բեմադրական արտադրամասը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  Ստեփանյան Գառնիկ (1981)։ *Կենսագրական բառարան. հայ մշակույթի գործիչներ, երեք հատորով*։ հատոր Բ, Ժ-Մ։ Երևան: Սովետական գրող։ էջ 68։ ISBN 5-550-00265-5
|  |
| --- |
| **Միասեռ ժայռային մողես** |
| Միասեռ ժայռային մողեսՄիասեռ ժայռային մողես |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Կենդանիներ (Animalia) |
| **Տիպ/Բաժին** | Քորդավորներ (Chordata) |
| **Ենթատիպ** | Ողնաշարավորներ (Vertebrata) |
| **Դաս** | Սողուններ (Reptilia) |
| **Կարգ** | Թեփուկավորներ (Squamata) |
| **Ընտանիք** | Իսկական մողեսներ (Lacertidae) |
| **Ցեղ** | Դարևսկիա *(Darevskia)* |
| **Տեսակ** | **Միասեռ ժայռային մողես** *(D. unisexualis)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Darevskia unisexualis***Darevsky, 1966 |
|
| **Կարգավիճակ** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Վտանգման սպառնացող վիճակին մոտ գտնվող տեսակ |

**Սպիտակափոր մողես** կամ **միասեռ ժայռային մողես, սպիտակափոր ժայռային մողես, Դարևսկու միասեռ, սպիտակափոր** (լատ.՝ Darevskia unisexualis), իսկական մողեսների ընտանիքին պատկանող ժայռային մողես, որը գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։

Հայաստանում հանդիպում է Շիրակի, Արագածոտնի, Կոտայքի և Գեղարքունիքի մարզերում։ Բնակվում է ժայռային և խիստ քարքարոտ, նաև տափաստանային, թփուտային, նոսրանտառային, անտառային բուսականությամբ լեռնային վայրերում, շինությունների պատերի ճեղքերում։

Բարեկազմ, տափակ մարմնով փոքր մողես է, երկարությունը տարիքի հետ փոխվում է (2,5-7,0 սմ), պոչը կրկնակի երկար է, ինքնահատվող։ Գլուը տափակ է՝ ծածկված խոշոր վահանիկներով, մեջքային մակերեսը՝ միանման, մանր, ոսպանման թեփուկներով, կողմնային մակերեսի թեփուկներն ավելի խոշոր են։ Մեջքի գունավորումը խայտաբղետ է. գերիշխում են գորշ, մոխրագույն, ձիթապտղագույն և շագանակագույն երանգները։ Մեջքի երկայնքով ձգվում է մուգ, տձև, լայնակի ձգված մանր բծերով ցանցանման նախշ։ Կողմնային մուգ զոլերը կազմված են այս կամ այն չափով միաձուլված օղանման խալերի զուգահեռ երկայնակի շարքերից։ Սնվում է մանր հոդվածոտանիներով և փափկամարմիններով։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանի սահմաններում, Արևելյան Թուրքիայում և Հարավային Վրաստանի հարակից շրջաններում տեսակի արեալը մասնատված է մի քանի մեկուսացված պոպուլյացիաների։ Տարածված է Հայաստանի հյուսիսայի և կենտրոնական լեռնային շրջաններում։

Էկոլոգիա
--------

Բնակվում են ծովի մակարդակից 1700-2000 մ բարձրության վրա, լեռնատափաստանային գոտու ժայռերում, քարերի կույտերում և քարքարոտ լանջերում։

Ձմեռումից դուրս են գալիս ապրիլի կեսերին և մայիսիս սկզբին։ Սնվում են հիմնականում բզեզներով և թաղանթաթևավորներով, բազմանում՝ կուսածնությամբ։ Ձվադրում են հունիսի վերջին և հուլիսի սկզբին, ձվակույտում կա 2-7 ձու։ Ձագերը դուրս են գալիս օգոստոսի վերջին-սեպտեմբերի սկզբին։

Տեսակի թվաքանակը կայուն է։

Պահպանություն
-------------

ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։

Վտանգման հիմնական գործոններն են գյուղատնտեսական գործունեության հետևանքով հարմար ապրելավայրերի կրճատումը։

Պահպանվում է «Սևան» ազգային պարկում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG |

 |
|  |
| --- |
| **Սպիտակափող սոխակ** |
| Սպիտակափող սոխակՍպիտակափող սոխակ |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Կենդանիներ (Animalia) |
| **Տիպ/Բաժին** | Քորդավորներ (Chordata) |
| **Ենթատիպ** | Ողնաշարավորներ (Vertebrata) |
| **Դաս** | Թռչուններ (Aves) |
| **Կարգ** | Ճնճղուկազգիներ (Passeriformes) |
| **Ընտանիք** | Ճանճորսներ (Muscicapidae) |
| **Ցեղ** | **Irania** |
| **Տեսակ** | **Սպիտակափող սոխակ** *(I. gutturalis)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Irania gutturalis***Guérin-Méneville, 1843 |
|
| **Կարգավիճակ** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Քիչ մտահոգող տեսակ |

**Սպիտակափող սոխակ** (լատ.՝ Irania gutturalis), ճանճորսների ընտանիքի թռչուն։ Բնադրող-չվող է, քիչ տարածված։ Գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։

Արտաքին կառուցվածք
------------------

Մարմնի երկարությունը 16,5 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 27-30 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 28 գ։ Արուն վերևից կապտամոխրագույն է, կոկորդը, հոնքերը՝ սպիտակ, կուրծքը, մարմնի կողքերը՝ նարնջագույն։ Էգը վերևից դարչնամոխրագույն է, ներքևից՝ մոխրագույն, կուրծքը՝ բծավոր։

Կենսակերպ
---------

Նստում է տեսանելի ճյուղերին՝ գեղանի կեցվածքով՝ մարմնի ուղղահայաց դիրքով, սև պոչը վեր բարձրացրած։ Տարածված է լեռնատափաստաններում, կիսաանապատներում և ենթալպյան գոտում։ Սնվում է անողնաշարավորներով, հատապտուղներով։

Բնադրում
--------

Բույնը գավաթաձև է՝ խոտաբույսերից։ Բնադրում է փչակներում, կոճղերի, ճյուղերի վրա։ Դնում է 21 մմ տրամագծով, կապտավուն-դեղնավուն պտավոր 4-5 ձու։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Թուրքիայից դեպի արևելք՝ մինչև Փոքր Ասիա և Իրան։ Հայաստանում հանդիպում է հանրապետության կենտրոնական, հարավային և հարավարևելյան շրջանների կիսաանապատային և լեռնատափաստանային գոտիներում։

Պահպանություն
-------------

Սակավաքանակ, քիչ ուսումնասիրված, օլիգոտոպային տեսակ է։ ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում ընդգրկված է տվյալների անբավարարություն կատեգորիայով։

Ներկայիս թվաքանակի գնահատման համար տվյալները բավարար չեն։ Պոպուլյացիայի խտությունն արեալի տարբեր մասերում խիստ տատանվում է։

Սպառնացող վտանգներից են կիսանապատների և լեռնային տափաստանների յուրացումը գյուղատնտեսական նպատակներով, ինչպես նաև վնասատուների դեմ պայքարում թունաքիմիկատների օգտագործումը։

Պոպուլյացիայի մի մասը բնակվում է «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցի տարածքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | Avibase · eBird · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2779558799 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
**138,6mm/50 Model 1934**  նավերի համար նախատեսված 138մմ տրամաչափի հրետանային զենք, նախագծվել և արտադրվել է Ֆրանսիայում։ Առկա է Ֆրանսիայի ռազմածովային ուժերի զինանոցում։ *138,6 mm/50 Model 1929* զենքի կատարելագործված տեսակն է։ Նախատեսվել է նոր սերնդի հակաականակիրների համար։ Այս զենքով են զինվել «Մոգադոր» տեսակի էսկադրային ականակիրները։ Նախատեսվել էր նաև այս զենքով զինել «Կլեբեր» տեսակի էսկադրային ականակիրներին, սակայն դա տեղի չի ունեցել՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկսվելու պատճառով։

Կառուցվածք
----------

*Model 1934*-ը իր կառուցվածքով հիմնականում նման է *Model 1929*-ին։ Նրանք ունեին միանման միաբլոկ փող՝ 50մմ տրամաչափի և սեպավոր կիսաավտոմատ փակաղակ։ Զենքերի տարբերությունը լիցքավորման մեխանիզմն ու զենքի տեղադրումն է։ *Model 1929*-ը լիցքավորվում է ձեռքով, իսկ *Model 1934*-ը՝ կոմբինացված, որի ընթացքում արկը լիցքավորվում է մեխանիկորեն, իսկ պարկուճը ձեռքով էր տեղը դրվում։ Փաստացի «Մոգադոր» տեսակի լիցքավորման համակարգը համարվել է տեխնիկապես ոչ կատարյալ և անհուսալի։ Ենթադրվում էր մեծացնել կրակահերթի արագությունը՝ րոպեում մինչև 14 կրակոց, բայց այդ ցուցանիշը սկզբում իջեցվեց մինչև 12 կրակոց մեկ րոպեում, իսկ հետո՝ մինչև 10 կրակոց, ինչը համապատասխանել է *Model 1929*-ի կրակի արագությանը։ Պրակտիկայում շարունակական արագ կրակահերթը սկզբում չի գերազանցել րոպեում 3—5 կրակոց և միայն համառ զորավարժություններից հետո այն դարձել է րոպեում 8 կրակոց, իսկ կարճ ժամկետի համար՝ րոպեում 10 կրակոց։

Զինամթերքներ
------------

Զենքը կրակում էր երկու տեսակի արկով՝ զրահահար՝ 40,6 կգ զանգվածով և ֆուգասային՝ 40,2 կգ զանգվածով։ Լիցքի նետման քաշը կազմում է 12 կգ։ Զրահահար արկը պարունակում է 2,3 կգ պայթուցիկ նյութ։ Կարող է ճեղքել 151 մմ զրահը՝ 5000մ տարածությունից, 81 մմ-ն՝ 10 000մետրից և 57մմ-ը՝ 14 816 մետրից։ Այսպիսով 138,6 մմ արկերը վտանգավոր են նույնիսկ հածանավերի համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Патянин С. В.* Лидеры, эскадренные миноносцы и миноносцы Франции во Второй мировой войне. — СпБ, 2003. — С. 11.
2. ↑  *Кофман В.Л.* Лидеры типа «Могадор» // *Морская коллекция*. — 2008. — № 8. — С. 13.
3. ↑  *Кофман В.Л.* Лидеры типа «Могадор». — С. 11.

Գրականություն
-------------

* *Кофман В.Л.* Лидеры типа «Могадор» // *Морская коллекция*. — 2008. — № 8.
* *Патянин С. В.* Лидеры, эскадренные миноносцы и миноносцы Франции во Второй мировой войне. — СпБ, 2003.
* *Campbell J.* Naval weapons of World War Two. — Annapolis, Maryland: Naval Institute Press, 1985. — ISBN 0-87021-459-4

Արտաքին հղումներ
----------------

* 138,6 mm Model 1929/1934
**Տեսսենդզյուցու** (ճապ.՝ 鉄扇術 «տեսսենի արվեստ»)՝ տեսսեն կոչվող մարտական հովհարի միջոցով կռվելու ճապոնական մարտարվեստ, հայտնի սամուրայների դասին պատկանող կանանց շրջանում՝ ավատատիրական Ճապոնիայում ։

Տեսսենդզյուցուն հիմնված է ամբողջական կամ ծալովի մետաղական հովհարի, որը սովորաբար ունի ութ կամ տասը փայտե կամ երկաթյա ճաղ։

Պատմություն
-----------

Հովհարների ծագման մասին ստույգ տեղեկությունները բացակայում են։ Ճապոնական հովհարները, հատկապես բավական մեծ չափսերի, հին ժամանակներում շատ հայտնի էին Ճապոնիայից դուրս, իսկ ամենաառաջին գրանցված հիշատակումը նրանց մասին առկա է Յուրակու կայսեր իշխանության մասին ժամանակագրությունում (457 — 479): Հովհարներն անձնական օգտագործման համար բաժանվում են երկու խմբերի.

* կոշտ, որպես կանոն կլորավուն հովհար, երկարավուն բռնակով՝ ուչիվա (ճապ.՝ 団扇), կամ դանսեն (ճապ.՝ 断線);
* ծալվող հովհար, կառուցվածքով սկավառակների սեկտոր հիշեցնող՝ օգի (ճապ.՝ 扇), կամ սենսու (ճապ.՝ 扇子)

Ի սկզբանե ծալվող հովհարները շատ հայտնի էին արքունիքում և համարվում էին անձնական հատուկ նշանները, հյատնելով իր տիրոջ կարգի և գրավող դիրքի մասին։ Ավելի ուշ նրանք կատարելագործվեցին իշխանության եկած ռազմական դասի կարիքների համաձայն։ Ռազմական հովհարի նախնին գումբայ-ուչիվան է (ճապ.՝ 軍配団扇)` մեծ կլորավուն հովհար, որը օգտագործում էին տարբեր նշաններ և հրամաններ տալու համար։ Հետագայում հովհարների կազմության մեջ ավելացրին երկաթյա ճաղերը, իսկ եզրերը ամրացրին լաքով, դրանով դարձնելով այն զենք։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Oscar Ratti, Adele Westbrook* Secrets of the Samurai: The Martial Arts of Feudal Japan. — Booksales, 1999. — 481 с. — ISBN 978-0785810735
**Տարածքային լեզվաբանություն**, լեզվաբանության բնագավառ, որն ուսումնասիրում է լեզուները, բարբառները,
լեզվական երևույթները դրանց տարածքային բաշխման տեսանկյունից։

Տարածքային լեզվաբանության ակունքները հանգում են Ցո․ Շմիդտի «Ալիքների տեսությանը», որն ըստ արժանվույն գնահատվել է միայն XX դ․ սկզբներին, երբ լեզվաբանական աշխարհագրության բնագավառում, հատկապես ռոմանական լեզուների վերաբերյալ կուտակված նյութը հաստատում է Շմիդտի առաջ քաշած սկզբունքները։

Հնդեվրոպական լեզվաբանության մեջ այդ ուղղությամբ առաջին ուսումնասիրությունը Ա․ Մեյեի «Հնդեվրոպական
բարբառներ» (1908) աշխատությունն է, որտեղ հեղինակը առաջադրել է մի շարք տեսական դրույթներ․ Մեյեն հնդեվրոպաբանության մեջ առաջին անգամ օգտագործել է լեզվաբանական աշխարհագրությունից վերցրած *զուգաբանություն* հասկացությունը, ճշգրտել դրա բովանդակությունը, լեզուների կամ բարբառների մերձավորության չափը որոշելու համար կարևորել դրանց ընդհանուր ծագում ունեցող նորաբանությունների բացահայտումը,
որն այնուհետև դարձավ Տարածքային լեզվաբանության կարևորագույն սկզբունքներից մեկը։

Լեզուների տարածքային ուսումնասիրության հարցերով զբաղվել են հատկապես իտալացի նեոլինգվիստներ Մ․ Բարտոլին, Բ․ Տերաչինին, Զ․ Բոնֆանտեն, Զ․ Դևոտոն և ուրիշներ։ Առաջին անգամ սրանց մոտ է օգտագործվել «տարածական լեզվաբանություն» («linguistica spazia1е») տերմինը, որն այնուհետև փոխարինվել է «տարածքային լեզվաբանություն» («linguistica areale») տերմինով։

Ըստ տարածքային լեզվաբանության դպրոցի ներկայացուցիչների՝ լեզվի պատմության զարգացման ընթացքը ուսումնասիրել՝ նշանակում է որոշել․ 

* լեզվական երևույթների ժամանակագրական հաջորդականությունը,
* նրանց ճառագայթման կենտրոնները,
* նորաբանությունների առաջացման պատճառները։

Այս տեսանկյունից կարևոր է համարվում կենտրոնական և եզրային (նաև այլ տիպի) տարածքների որոշումը, քանի որ կենտրոնական տարածքը հաճախ աչքի է ընկնում նորաբանություններով, իսկ եզրայինը՝ հնաբանություններով։ Սա հնարավորություն է տալիս որոշելու լեզվական երևույթների հարաբերական ժամանակագրությունը և տարածման ուղղությունը։ Լեզուների՝ ավելի ուշ շրջանում ձեռք բերած ընդհանրությունները բացատրելու համար նեոլինգվիստները հենվում են Ն․ Ս․ Տրուբեցկոյի առաջ քաշած «լեզվամիության» գաղափարի վրա։ Այսպիսով, լեզուների զարգացումը՝ միմյանցից հեռանալը կամ միմյանց մոտենալը, կարելի է պատկերացնել ոչ միայն անընդհատ ճեղքման, բաժանման (տարամետ զարգացում), այլ նաև միմյանց փոխազդելու, մերձենալու (զուգամետ զարգացում) միջոցով։

Տարածքային լեզավաբանության համար կարևոր է նաև լեզվի ենթաշերտի հարցը, քանի որ հաճախ հենց ենթաշերտն է տվյալ լեզվում առաջացնում այնպիսի փոփոխություններ, որոնք այդ լեզուն տարբերում են ինչպես իր
նախկին վիճակից, այնպես էլ ցեղակից մյուս լեզուներից։ Ուշագրավ է, որ տարածքային լեզվաբանության մեթոդներով և սկզբունքներով ուսումնասիրված (Դ․ Սոլտայի կողմից) առաջին կոնկրետ լեզուն հայերենն է եղել։

Գրականություն
-------------

* Գ. Ջահուկյան, Լեզվաբանության պատմություն, հ. 1, Երևան, 1960։
* Maкаев Э․, Проблемы индоевропейской ареальной лингвистики, М․— Л․,1964։
* Schmidt J․, Die Verwandtschaftsverhaltnisse der indogermanischen Sprachen, Weimar, 1872։ \*Bartoli М․, Introduzione alia neolinguistica, Geneva, 1925։
* Bartoli М․, Saggi di linguistica spaziale, Torino, 1945։
* Solta G․, Die Stellung des Armenischen im Kreise der indogermanischen Sprachen, Wien, 1960։
|  |
| --- |
| **Ֆրորիպիա փետրավոր** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Հովանոցածաղկավորներ (Apiales) |
| **Ընտանիք** | Նեխուրազգիներ (Apiaceae) |
| **Ցեղ** | **Froriepia** |
| **Տեսակ** | **Ֆրորիպիա փետրավոր** *(F. subpinnata)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Froriepia subpinnata***Baill. 1879 |

**Ֆրորիպիա փետրավոր** (լատ.՝ Froriepia subpinnata), հովանոցավորների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Երկամյա խոտաբույս է, որի բարձրությունը հասնում է 150 սմ-ի։ Արմատամերձ տերևները կրկնակի փետրաձև հատված են։ Հովանոցները ունեն 3-4 ճառագայթ։ Ծածկոցի և ծածկոցիկի թերթերը 3-5-ն են։ Պսակաթերթերը սպիտակավուն են, համարյա կլոր։ Պտուղը թելանման կողերով է, առանց եթերայուղային խողովակների և 3 մմ երկարությամբ։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում աճում է Զանգեզուրի ֆլորիստիկական շրջանում («Շիկահող» պետական արգելոց)։ Աճում է նաև Մեծ Կովկասում, Արևելյան Անդրկովկասում, Թալիշում և Հյուսիսային Իրանում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ստորին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 900-1000 մ բարձրությունների վրա, անտառի եզրերին, ճանապարհների մոտ։ Ծաղկում է հուլիս ամսին, պտղաբերում՝ օգոստոս-սեպտեմբեր ամիսներին։

Պահպանություն
-------------

Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 10 կմ²-ից պակաս է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES–ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանվում է «Շիկահող» պետական արգելոցի տարածքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · NCBI |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* GBIF: 5538397
* IPNI: 842715-1
* NCBI: 2721615
* Plant List: kew-2814801
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:842715-1
* Tropicos: 1702811

 |

 |
**Սրտաբանություն՝** սրտաբանության բնագավառի գիտական հետազոտություններն սկսվել են 1940-1950-ական թվականներից ուսումնասիրվել են սրտի աղմուկների ծագման (Լ. Հովհաննիսյան), սիրտանոթային համակարգի գործիքային հետազոտման (Վ. Աղեկյան, Ա. Սիմոնյան, Ա. Ֆարմանյան, Ա. Քաթանյան), սրտամկանի ինֆարկտի, հիպերտոնիկ հիվանդության (Վ. Ավագյան) հարցերը։ Այնուհետև նախադրյալներ են ստեղծվել էլեկտրասրտագրության զարգացման համար (Ռ. Ստամբոլցյան, Զ. Դոլաբչյան)։ Առաջարկվել է էլեկտրասրտագրության քանակ, վերլուծության մակերեսաչափական եղանակ (Ռաֆայել Ստամբոլցյան, Լ. Միխայելյանց, «էլեկտրասրտագրի քանակական վերլուծության մակերեսաչափական մեթոդը», ռուսումնական, 1981), մշակվել է սրտամկանի ինֆարկտի նոր օջախների առաջացման տեսություն։ Ներդրվել է նաև դինամիկ էլեկտրասրտագրության եղանակը, որի կատարելագործման հարցերով զբաղվում է Երևանի տեխնոլոգ, միկրոէլեկտրոնիկայի ինստիտուտի բժշկական էլեկտրոնիկայի բաժինը, որտեղ մշակվել և ստեղծվել են սրտի գործունեությանը հետևող նոր սարքեր ու համակարգեր։ Դրանով դրվել սրտաբանության նոր ուղղության՝ մոնիտորահամակարգչային դինամիկ էլեկտրասրտագրության զարգացման հիմքը (Ռաֆայել Ստամբոլցյան, «Կլինիկական էլեկտրասրտագրություն», 1978, ՀԽՍՀ Պետական մրցանակ՝1980)։ Հետազոտվել են սիրտանոթային համակարգի բնականոն և ախտաբան, ֆիզիոլոգիայի (Ս. Բադալյան, Ա. Ալեքսանյան, Ա. Ալավերդյան և ուրիշներ), դեղաբանության (Ս. Միրզոյան) հարցեր։ Գ. Բադալյանի ղեկավարությամբ զբաղվել են սրտային գլիկոզիդների ազդեցության ուսումնասիրությամբ՝ սրտային անբավարարության ժամանակ։ Պարզվել է, որ սրտի ձախ փորոքային անբավարարության դեպքում տեղի են ունենում բրոնխային անցանելիության խանգարումներ, բարդանում է արյան փոքր շրջանառությունը, առաջարկվել են բուժման նոր եղանակներ։ Մշակվել են սրտային հեղձուկի բուժման, սրտի իշեմիկ հիվանդության առաջացման և զարգացման ընթացքում ժառանգականության դերի, արևի ակտիվության ու սրտամկանի ինֆարկտի առաջացման միջև կապի հարցերը, արտաքին շնչառության մեկ ցուցանիշ հայտնի է որպես «Բադալյանի ցուցանիշ» (Գ. Բադալյան, «Սրտային ասթմա», 1978, «Բրոնխիալ անցանելիությունը սրտային անբավարարության դեպքում», ռուսումնական, 1981)։ Կիրառվել են սիրտանոթային համակարգի ռենտգենաբան, հետազոտման եղանակներ (Բ. Ֆանարջյան, Տ. Գրիգորյան, Կ. Տիխոնով, Կ. Քյանդարյան, Ա. ճաղարյան), զբաղվել ճառագայթային հիվանդության ժամանակ սրտի փոփոխությունների հարցերով (Կ. Քյանդարյան, Ս. Պապոյան)։ Սրտաբանության բնագավառի գիտական աշխատանքների հետագա զարգացումը պայմանավորված է 1961 թվականին Լ. Հովհաննիսյանի նախաձեռնությամբ Սրտաբանության ԳՀհ-ի հիմնադրմամբ։ Ուսումնասիրվել են սրտամկանի անբավարարության և դրա հետզարգացման շարժընթացները՝ սրտի իշեմիկ հիվանդության (Կ. Ադամյան, Անդրանիկ Ճաղարյան 1916-1985 թվականներ, Ռաֆայել Ստամբոլցյան 1922-2012 թվականներ, Գուրգեն Բադալյան 1923-1990 թվականներ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
**138,6mm/40 Model 1927**  Ֆրանսիայում արտադրված նավերի համար նախատեսված 138մմ տրամաչափի հրետանային զենք։ Առկա է Ֆրանսիայի ռազմածովային ուժերի զինանոցում։ Փոխարինել է ծովային *138,6 mm/40 Model 1923* զենքին։ Նախատեսվել է Առաջնորդող էսկադրային ականակիրների զինման համար։ Այս զենքով են զինվել «Էգլ» և «Վոկելեն» տեսակի առաջնորդող էսկադրային ականակիրները։ Բացի այդ այս թնդանոթներով են զինվել Ավիզո տիպի «Պլուտոն» և «Բուգենվիլ» հածանավերը։ Այս զենքերի հետագա զարգացած նախագիծը դարձել է *138,6 mm/50 Model 1929* զենքը, որը տարբերվում է փողի երկարությամբ։

Կառուցվածք
----------

Ֆրանսիական նավատորմը գոհ չէր *138,6mm/40 Model 1923* զենքից։ Լինելով բավականին հզոր հրետանային համակարգ՝ այն իր տակտիկական նշանակության համեմատ ուներ բավականին ցածր կրակման հաճախականություն։ Այդ պատճառով էլ *Model 1927* զենքի հիմքում կիրառվել է գերմանական 150մմ տրամաչափի թնդանոթը։ Այն ֆրանսիացիներին հասանելի է դարձել որպես պատերազմական տուգանք S-113 տիպի էսկադրային ականակիրը նրանց հանձնելու հետևանքով։ Գերմանական նախատիպից փոխ էր առնվել կիսաավտոմատ գործողության հորիզոնական սահող սեպավոր փակաղակը։

Ռազմամթերքներ
-------------

Զենքը կրակում էր երկու տեսակի արկով՝ զրահապատ՝ 40,6 կգ քաշով և ֆուգասային՝ 40,2 կգ քաշով։ Նետման լիցքի քաշը մեծացվել է 12 կգ-ով։ Զրահապատ արկը պարունակում է 2,3 կգ պայթուցիկ նյութեր։ 138,6 մմ արկերը վտանգավոր են անգամ հածանավերի համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Campbell J.* Naval weapons of World War Two. — Annapolis, Maryland: Naval Institute Press, 1985. — P. 298. — ISBN 0-87021-459-4
2. ↑  *Кофман В.Л.* Лидеры типа «Могадор». — С. 11.

Գրականություն
-------------

* *Патянин С. В.* Лидеры, эскадренные миноносцы и миноносцы Франции во Второй мировой войне. — СпБ, 2003.
* *Campbell J.* Naval weapons of World War Two. — Annapolis, Maryland: Naval Institute Press, 1985. — ISBN 0-87021-459-4

Արտաքին հղումներ
----------------

* 138.6 mm/40 Model 1927
**Մաթերհորն**, ֆրանսերեն կոչվում է Մոն Սերվին, իսկ իտալերեն՝ Մոն Սերվինո, առաջացել է գերմաներեն «մարգագետին» ու «գագաթ» բառերից։ Այն Ալպերի յոթերորդ ամենաբարձր լեռն է, որն ունի 13434 ոտնաչափ (4478 մ) բարձրություն և վեր է խոյանում Իտալիայի և Շվեյցարիայի սահմանին՝ Զերմաթ գյուղի մոտ։ Այն աշխարհի ամենագեղեցիկ լեռներից մեկն է։

Պատմություն
-----------

Մաթերհորնը հարավից և արևելքից
Մաթերհորնը առաջացել է մոտավորապես 90 մլն. տարի առաջ Աֆրիկայից դեպի Եվրոպա երկրակեղևի շարժման արդյունքում։ Լեռը հայտնի է ոչ այնքան իր չափերի, որքան գագաթի ձևի շնորհիվ։ Դարեր շարունակ կարծվել է, որ անհնարին է մագլցել այս լեռը, սակայն 1865 թվականին Բրիտոն Էդվարդ Ուայմփերի գլխավորած յոթ լեռնագնացների խումբը ի վերջո հասավ լեռան գագաթին։ Դժբախտաբար, խմբի չորս անդամները զոհվեցին վայրէջքի ժամանակ։ Մաթերհորնի բրգաձև գագաթի չորս նիստերը ուղղված են դեպի կողմնացույցի չորս ուղղությունները՝ այդպիսով ստեղծելով լեռան եզակի գագաթը, որը քաջ հայտնի է ողջ աշխարհում։ Այսօր Մաթերհորնը Եվրոպայի ամենահայտնի լեռներից մեկն է, որի բարձունքը փորձում են նվաճել տարեկան 3000 լեռնագնացներ։

### Կլիմա

Շնորհիվ այն բանի, որ լեռան գագաթը գտնվում է հիմնական ալպիական ջրբաժանի ուղղությամբ և ունի մեծ բարձրություն, Մաթերհորնին բնորոշ են եղանակային կտրուկ փոփոխությունները։ Լեռան գագաթին նույնիսկ ամռանը մշտապես առկա է ձյան շերտ և բացասական ջերմաստիճան։ Գլոբալ տաքացման հետևանքները և շրջակա միջավայրի վրա կլիմայի ազդեցությունը պարզելու համար լեռը դարձել է ուսումնասիրության օբյեկտ։ Մասնավորապես 2003 թվականին Եվրոպայում եղանակի անբնական փոփոխության ժամանակ լեռան սառցադաշտերի հալվելը առաջացրեց լայնածավալ սողանքներ և քարաթափում, որի պատճառով ստիպված եղան կազմակերպել մի քանի տասնյակ լեռնագնացների փրկարարական և տեղափոխման աշխատանքներ։ Ընդհանուր առմամբ գիտնակաների հետազոտությունների տվյալներով պարզվել է, որ մի քանի տասնյակ տարիների ընթացքում լեռան գագաթի ձյան շերտը զգալիորեն պակասել է։ 2007-2011 թվականներին Մաթերհորնի հարևան Փոքր Մաթերհորն լեռնագագաթին Ցյուրիխի Շվեյցարական բարձրագույն տեխնիկական դպրոցի մի խումբ գիտնականներ հատուկ սարքավորումների օգտագործման միջոցով այդ շրջանում անցկացրին տեղումների բնույթի հետազոտություններ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Մարկ Տրուման, Աշխարհի Հրաշալիքները, 100 ամենատեսարժան վայրերն աշխարհում


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · Շվեյցարական կենսագրական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4037992-9 · LCCN: sh85082255 · NDL: 00629277 · NKC: ge782656 · VIAF: 240323446 · WorldCat VIAF: 240323446 |

 |
Ռուսական 102-րդ ռազմաբազա, Գյումրի, Հայաստան
**Բազա ռազմական**, տերիտորիա (ստրատեգիական կամ քաղաքական տեսակետից կարևոր կետ, շրջան) և նրա վրա տեղավորված զորքեր՝ զենքի, ռազմամթերքի, պարենամթերքի և նյութական այլ միջոցների պաշարներով։ Ռազմ․ բազաներ կապիտալիստական պետություններն ստեղծում են իրենց երկրի սահմաններում, իսկ մի շարք դեպքերում (գլխավորապես էքսպանսիոնիստական նպատակներով)՝ նաև այլ երկրների տերիտորիաներում ժամանակակից ռազմական բազաները լինում են հրթիռային, ավիացիոն, ռազմածովային և ընդհանուր նշանակության։ Հրթիռային բազաները ստարտային դիրքերի, կառավարման կետերի, հրթիռատեխնիկական և նյութատեխնիկական ապահովման զորամասերի համալիր են։ Ավիացիոն բազաներն օգտագործվում են ստրատեգիական, տակտիկական ու տրանսպորտային ինքնաթիռների, ապահովման և նորոգման զորամասերի, նյութատեխնիկական միջոցների բազավորման համար։ Ռազմածովային բազաները ծովափի և նրան հարող տեղամասի սարքավորված և պաշտպանվող շրջաններ են՝ նավերի բազավորման մի քանի կետերով ու նրանց պաշտպանության միջոցներով։ Լինում են մշտական կամ ժամանակավոր, թիկունքային կամ առաջապահ։ Ընդհանուր նշանակության բազաներում տեղավորվում են ցամաքային զորքերը, նավատորմի և ռազմաօդային ուժերը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 207)։*  |