**Խիզան**, գավառակ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Բիթլիսի գավառում։ Վարչական կենտրոնը Խիզան քաղաքն էր, իսկ XIX դարի երկրորդ կեսին, Խիզանի հետադիմելու և ավերվելու պատճառով, գավառակի կենտրոն դարձավ Կարասու ավանը։

Անվան ստուգաբանություն
----------------------

Ըստ Գ. Խալաթյանցի գավառակի անվանումը կապված է ասորեստանյան արձանագրություններում հիշատակված **Կիրզան** տեղանվան հետ։ Ղ. Ինճիճյանի կարծիքով անվանումն առաջացել է պարսկերեն «սեհետխիզան» բառի ձևափոխությունից, որը թարգմանաբար նշանակում է «կախահարույց»։

Աշխարհագրություն
----------------

Խիզանի գավառակը գտնվում էր Վանա լճից հարավ, Բիթլիսի գավառի հարավարևելյան կողմում։ Հյուսիսից և հարավից սահմանակից էր Վանի վիլայեթին, իսկ հարավարևմտյան կողմով՝ Սղերդի գավառին։

Գավառակի տարածքով հոսում էր Արևելյան Տիգրիսի վտակ Խիզան գետը։ Հյուսիսային և հարավային մասերը լեռնոտ են, իսկ հարավային և արևմտյան մասերը դաշտային։ Դաշտային մասերում հողը բարեբեր էր։ Ունի հարուստ բուսականություն և անտառներ, որտեղ նաև պտղատու այգիներ կան։ Անտառները լի են վայրի գազաններով։

Կլիմա
-----

Խիզանում կլիման բարեխառն է։

Բնակչություն
------------

Հայ բնակչության քանակը զգալիորեն նվազել է XV-XVII դդ. թուրք-պարսկական երկարատև պատերազմների և քրդական ցեղերի խուժման պատճառով, սակայն մինչև XIX դարի 70-ական թթ. վերջը հայերն այնտեղ մեծամասնություն են կազմել։

Հայերի թիվը խիստ նվազել է 1877-1878 թթ. Ջալալեդդինի արշավանքների և, հատկապես, 1894-1896 թթ. հայկական կոտորածների հետևանքով։ Բազմաթիվ հայ ընտանիքներ գավառակից հեռացել են 1880-ական թթ. ծավալված սովի ժամանակ։

1891 թվականին, ըստ Վ. Քինեի վիճակագրության, Խիզանի գավառակն ուներ 27 070 բնակիչ՝ հայեր և քրդեր։

Աղթամարի Խաչատուր կաթողիկոսի տվյալներով 1895 թվականին թուրքերը գավառակի 40 գյուղերում սպանել են 400 հայ և ավերել ու քանդել են հայկական եկեղեցիներն ու վանքերը։

Հայ բնակչության մեծ մասը թուրքերի ձեռքով կոտորվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Ողջ մնացածները բռնագաղթել են։

Օգտակար հանածոներ
-----------------

Գավառակում կար արծաթի, պղնձի, կապարի, երկաթի և այլ հանքեր։

Տնտեսություն
------------

Գավառակի հարավարևելյան լեռնային շրջանի հայ և քուրդ բնակչության հիմնական զբաղմունքը խաշնարածությունն ու դաշտավարությունն էր։ Իսկ դաշտային մասում բնակվողները զբաղվում էին հացազգիների (ցորեն, գարի, կորեկ), խաղողի, բամբակի և ծխախոտի մշակությամբ։

Մշակույթ
--------

Խիզանում գործել են հայ գրչության և մշակույթի մի շարք կենտրոններ, որոնցից նշանավոր էին Ս.Խաչ (Ս.Տիկնանց), Բարեձոր (Յոթն խորան), Ս. Գամաղիել վանքերը։

Վարչական բաժանում
-----------------

XIX դարի վերջի և XX դարի սկզբի դրությամբ Խիզանի գավառակը բաժանված էր 3 գյուղախմբերի, որոնք միասին ունեին 168 գյուղ, որից 68-ը հայաբնակ էին՝ ընդ որում Խիզանում՝ 23 գյուղ, Մամռտանքում՝ 16, իսկ Սպարկերտում՝ 29։

Խիզանի գավառակի մեջ մտնում էին հետևյալ գյուղախմբերը.

* Խիզան
* Մամռտանք
* Սպարկերտ

Պատմամշակութային կառույցներ
---------------------------

1881 թվականի «Մշակ» թերթի տվյալներով գավառակն ուներ 11 վանք, 70 եկեղեցի և 3 ուսումնարան։

Հայաբնակ գյուղեր
----------------

* Աղյան (3 տուն)
* Անապատ (22 տուն)
* Անտյանց (42)
* Դարոնց (38)
* Խածուս (12)
* Խարխոց (24)
* Խարկե (36)
* Խուփ (9)
* Կապան
* Կատինոք (18)
* Կարասու Վերին (25)
* Կարասու Ներքին (18)
* Հեղին (21)
* Ճում
* Մահմըտենք (30)
* Մանտենց (22)
* Նամ (9)
* Նորաշեն (10)
* Շեն (18)
* Պախոր (17)
* Պռոշենց (15)
* Պրյունս (34)
* Ս. Խաչ գյուղ (20)
* Տի (38)
* Փալսատ (8)

Տես նաև
-------

* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», հտ 2, էջ 731
2. ↑  Բանասեր, 1900 թ. էջ 284
3. ↑  Նոր Հայաստան, էջ 179
4. 1 2  «ԽԻԶԱՆ. գավառ». Վերցված է 2013 Դեկտեմբերի 24-ին.
5. ↑  Մշակ, № 121

Աղբյուրներ
----------

* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ. Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Խիզանի գավառակ |
| --- |
|  |
| Քաղաքներ | Խիզան • Շենաձոր |
|  |
| Խիզան-Խորորսի գյուղախումբ | Անդենց • Բեյթամի • Բրունց • Գամաղիել • Դարոնց • Ըրիթ • Էգու • Խաչուկանց • Խոպանց • Խուփ • Կապան • Կարասու Ներքին • Կարասու Վերին • Մզրե • Միջինթաղ • Շեն • Ջումա • Սերմետ • Սերուս • Սիսեռք • Սիֆոր • Սոք • Փալսոր |
|  |
| Շենաձորի գյուղախումբ | Ագգոր • Անապատ • Բարս • Բեսոյենց • Դի • Եղոնց • Լի • Խակն • Խաձուս • Խարխոց • Կասր • Կատինոք • Կաքվանիս • Հյուրջուկ • Մահմըդենց • Մանդենց • Նամ • Նորշեն • Պախուր • Պախուր Ներքին • Պռոշենց |
|  |
| Կարկառի գյուղախումբ | Կարկառ • Ալս • Առղու • Արբենց • Բերդակ • Եղեգիս • Թացու • Խնձորուտ • Հոկորձու • Ձկոր • Որիզ |
|  |
| Մամռտանքի գյուղախումբ | Ապարանք • Ավնդանց • Բարկանց • Բվան • Գթանց • Գոմեր • Գուգենց • Կառնա • Կոնիս • Հախանց • Հարաթ • Հարմուս • Միջա • Մութ • Շենաղբյուր • Սեղ • Սուրբ Խաչ • Օվ |
|  |
| Գյուղեր | Ադյան • Ազգեր • Այգեձոր • Թաղիկ • Թեքե • Թյունո • Խորոզ • Հարգին • Հեգին • Մուլք • Ներբան • Սորսարեն • Վարաս • Փալաձոր |
|  |
| Պորտալ:Արևմտյան Հայաստան |

 |


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Բիթլիսի վիլայեթ |
| --- |
|  |
| Բիթլիսի գավառ | Բիթլիս • Գյոզալդարա • Խիզան • Խլաթ • Մոտկան • Սպարկերտ • Տատիկ |
|  |
| Գենջի գավառ | Բադըկան • Գենջ • Խուլփ • Ճապաղջուր • Սասուն |
|  |
| Մուշի գավառ | Բուլանըխ • Խութ-Բռնաշեն • Մանազկերտ • Մուշ • Շատախ • Վարդո |
|  |
| Սղերդի գավառ | Բարվար • Էրուն • Խարզան • Հազզո-Խաբլջոզ • Շիրվան • Սղերդ • Ռեդվան |
|  |
| Այլ գավառներ | Ազ |
|  |
| Պորտալ:Արևմտյան Հայաստան |

 |