recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Խարտիայի նախաբան
**Մարդու իրավունքների Եվրոպական միության խարտիա**, փաստաթուղթ է, որն ամրագրում է որոշ հիմնարար իրավունքներ:

Այս փաստաթղթի ձևակերպումը համաձայնեցվել Է նախարարների մակարդակով և ներառվել Եվրոպայի համար Սահմանադրության նախագծում։ Սակայն Սահմանադրության նախագիծը մերժվել է Ֆրանսիայում և Նիդեռլանդներում անցկացված հանրաքվեների ժամանակ։ 2007 թվականին ճշգրտված Խարտիայի հղումը ներառվել է նաև ավելի ուշ Լիսաբոնի պայմանագրում, որն ուժի մեջ է մտել 2009 թվականի դեկտեմբերի 1-ից։ Խարտիայի սահմանափակ կիրառման մասին վերապահումները կատարվել են Լեհաստանի, (ոչ ֆորմալ) Չեխիայի, ինչպես նաև Մեծ Բրիտանիայի կողմից, որը հետագայում դուրս է եկել միությունից։

Նախապատմություն
---------------

Եվրոպական համայնքների դատարանը 1996 թվականին որոշեց, որ Եվրոպական միության հիմնադրման պայմանագրերը նրան հնարավորություն չեն տալիս միանալ Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիային, չնայած դրան, ԵՄ անդամ բոլոր պետությունները ստորագրել են կոնվենցիան (1996 թվականի մարտի 28-ի «Համայնքի միացումը Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին Եվրոպական կոնվենցիային» 2/94 որոշում):

Դրանից հետո, Եվրոպական խորհուրդը Քյոլնում (1999 թվականի հունիսի 3/4) խնդիր է դրել մշակել կոնվենցիայի կանոնադրությունը։ Կոնվենցիայի հիմնադիր ժողովը տեղի է ունեցել 1999 թվականի դեկտեմբերին, նախագծերը հաստատվել են 2000 թվականի հոկտեմբերի 2-ին: Եվրոպական խորհուրդը (2000 թվականի հոկտեմբերի 13/14) միաձայն հավանություն է տվել նախագծին և այն ուղարկել Եվրոպական խորհրդարան և Եվրոպական հանձնաժողով քննարկման:

Եվրոպական խորհրդարանը իր համաձայնությունը տվել է 2000 թվականի նոյեմբերի 14-ին, իսկ Եվրոպական հանձնաժողովը՝ 2000 թվականի դեկտեմբերի 6-ին: Եվրոպական խորհրդարանի, խորհրդի և հանձնաժողովի նախագահները 2000 թվականի դեկտեմբերի 7-ին Նիսում իրենց հաստատությունների անունից ստորագրել և հռչակել են խարտիան: Այսպիսով, Եվրոպական միության վերոհիշյալ երեք հաստատությունները (խորհուրդ, հանձնաժողով և խորհրդարան) որոշեցին, որ Խարտիան, համապատասխանում է բոլոր պաշտոնական պահանջներին (այս պահին) ներկայացնել միության Մարդու իրավունքների հիմնական սկզբունքները: Սակայն այդ որոշումներով Խարտիան իրավական ուժ չի ստացել. Եվրոպական խորհուրդը հայտարարել է, որ Խարտիայի իրավական ուժի հարցը կքննարկի ավելի ուշ։ Խարտիան պարտադիր է դարձել 2009 թվականի դեկտեմբերին Լիսաբոնի պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  The Charter of Fundamental Rights of the European Union
2. ↑  CONCLUSIONS OF THE PRESIDENCY(անգլ.) см. п. 2
3. ↑  EU Charter of Fundamental Rights(անգլ.)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Хартия Европейского союза по правам человека (и в PDF формате).
* Хартия Европейского союза по правам человека в рамках Лиссабонского договора
* Европейский парламент разъясняет хартию
* Подробное руководство по Хартии
* Официальные часто задаваемые вопросы
* Хартия Европейского союза по правам человека Европейский НАвигатор
* Агентство ЕС по основным правам.
**Քիրամ Կազմող** (ծնված և մահացած թվականները անհայտ են), XVI – XVII դարերի քանդակազարդող հայ վարպետ, խաչքարեր և տապանաքարեր կազմող։

Կատարած աշխատանքներ
-------------------

Նրա ստորագրությամբ հայտնի ամենավաղ գործը՝ օրորոցաձև մի տապանաքար, ստեղծվել է 1551 թվականին, այժմյան Մարտունու շրջանի Երանոս գյուղում, վերջինը՝ 5 խաչքար, 1610 թվականին, գտնվում են այժմյան Շամշադինի շրջանի Բերդ քաղաքի «Սուրբ Սարգսի խաչ» կոչվող գերեզմանատանը։ Քիրամ Կազմողը խաչքարեր ու տապանաքարեր է կերտել Եղվարդում, էջմիածնում, Աշտարակում՝ Արարատյան դաշտից մինչև Բերդ, սակայն, հիմնականում ստեղծագործել է Գեղարքունիքում (ներկայիս Մարտունու և Կամոյի շրջաններում), որի գյուղերից մեկը, հավանաբար, նրա ծննդավայրն է եղել։ Մյուս քանդակազարդող հայ վարպետների համեմատությամբ Քիրամ Կազմողը եղել է ամենաարգասավորը․ նրա ստորագրությամբ և անստորագիր հաշվվում է 64 գործ (54 խաչքար, 10 տապանաքար)։ Քիրամ Կազմողի գործունեությունը առանձնապես բեղմնավոր է եղել Նորատուսում, ուր ստեղծել է 32 խաչքար։ Նրա արվեստի գլուխգործոցներն են համարվում Կամոյի «Դարի գլուխ» գերեզմանատան մեջ կանգնեցված զույգ խաչքարերը, մեկը՝ Հախնազարի (1596 թվականին, ստորագրված, պահվում է Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում), մյուսը՝ Շահնազարի հիշատակին։ Նա կատարելության է հասցրել Գեղարքունիքում Մեյիբսեթ Կազմողի սկզբնավորած «մանրաքանդակ ոճը», դարձել դրա ամենացայտուն ներկայացուցիչը։

Գրականություն
-------------

* Բարխուդարյան Ս. Միջնադարյան հայ ճարտարապետներ և քարգործ վարպետներ, Երևան, 1963։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
**Ցորաբերդ**, ամրոց, գտնվում է Ցոր գյուղի թիկունքի լեռան վրա։ Տեղանքին բնորոշ գծերն են. բարձր ժայռեր՝ հարավային մասում, հաստ պարիսպներ՝ հակառակ կողմում, և դեպի բերդը տանող դժվարանցանելի ճանապարհ։ Գեղատեսիլ լեռն իր բնական անառիկ դիրքով համապատասխանում էր այն ժամանակվա ռազմական պահանջներին։ Բերդն ունեցել է երկու դարպաս։ Անմշակ քարերով ու կրաշաղախով շարված պարիսպների հաստությունը մոտ երկու մետր է։ Բերդի ներսում գտնվել են կավե ջրախողովակներ, կարասներ, բրոնզե նետասլաքներ և դաշույններ։ Ցորաբերդի հիմնական շինություններից մնացել են պարիսպների ավերակները և ջրավազանների հողածածկ փոսերը։

Ամենափրկիչ եկեղեցի
------------------

Այս բարձր հուշարձանը գտնվում է Ցոր գյուղի կենտրոնական մասում։ Շենքը եռանավ բազիլիկ է, չորս մույթով, աբսիդի երկու կողմերի խորաններով։ Բեմի ճակատի եզրին վերից վար քանդակված է «Գրիգոր» փորաքանդակը։ Եկեղեցին կառուցվել է X դարում և վերակառուցվել է XVII—XIV դարերում։

### Սուրբ Լուսավորչի անապատ

Գտնվում է Ցոր գյուղի հարավային մասում, ձորի ձախ եզրին՝ մի փոքրիկ հարթության վրա։ Ուղղանկյուն հատակագիծ ունեցող փոքրիկ կառույց է՝ շինված մոխրագույն անտաշ քարերից։ Կառույցի շուրջը տարածված է ընդարձակ գերեզմանատունը, որտեղ գտնվում են բազմաթիվ տապանաքարեր։ Զարդարված է կենցաղային բովանդակության ու սրբապատկերների բարձրաքանդակներով։ Տապանաքարերից շատերն ունեն XVII և XVI-XIV դարերի արձանագրություններ։ Անապատի մոտ կա մի ստորգետնյա քարակերտ ավերված դամբարան։ Հողի մեջ կիսով չափ խրված է մի շքեղ գերեզմանաքար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հակոբյան Թ. Խ. Մելիք-Բախշյան Ստ. Տ. Բարսեղյան Հ. Խ. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 5 [-] (խմբ. Մանուկյան Լ. Գ.), Երևան, «Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն», 2001, էջ 163 — 916 էջ։
2. ↑  Շահեն Մկրտչյան, Լեռնային Ղարաբաղի պատմաճարտարապետական հուշարձանները, «Հայաստան» հրատարակչություն, 1985
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Նորք (այլ կիրառումներ)
**«Նորք»**, գրական, գիտական և քաղաքական հանդես։ Լույս է տեսել 1922-ից 1926 թվականներին, 1928 թվականին, Երևանում (8 գիրք)։ Խմբագիրներ՝ Ա․ Հովհաննիսյան, Ա․ Մռավյան, այնուհետև՝ խմբագրական կոլեգիա (1928 թվականին)։ Նպատակն էր արձանագրել նոր կյանքի ճանապարհին հայ աշխատավորի ձեռք բերած հաջողությունները, պարզաբանել տնտեսության ու մշակույթի բնագավառների անելիքները, լուսաբանել անցյալի իրադարձությունները մարքսիստական պատմագիտության տեսանկյունով։ Հանդեսը ճիշտ դիրքորոշում ուներ գրական և մշակութային ժառանգության գնահատման հարցերում, մերժում էր պրոլետկուլտականությունը։ Հ․ Թումանյանի, Վ․ Տերյանի, Ա․ Շիրվանզադեի, Լեոյի գործերի կողքին տպագրել է Ե․ Չարենցի, Դ․ Դեմիրճյանի, Մ․ Արազու, Մ․ Մանվելյանի, Ս․ Զորյանի, Ն․ Զարյանի, Ա․ Բակունցի, Մ․ Արմենի և այլոց ստեղծագործություններ։ «Նորք» հանդեսի գործունեության էական մասն են կազմել գրական-քննադատական հոդվածները (Ա․ Հովհաննիսյան, Ա․ Կարինյան և ուրիշներ), որոնցում մերժվում էին ժամանակի անընդունելի տեսակետները։ Թարգմանական բաժինը ներկայացրել է ռուս և եվրոպական գրականության լավագույն նմուշներ։ Գիտական և քաղաքական բաժիններում հրատարակված Ս․ Կասյանի, Թ․ Ավդալբեգյանի, Ե. Շահազիզի, Աշխարհբեգի և ուրիշների հոդվածները հիմնականում առնչվում են հայ ժողովրդի պատմության տարբեր շրջանների խնդիրներին։ «Մոտիկ անցյալից» խորագիրը ներկայացրել է հուշագրություններ, վավերագրեր, մեկնաբանություններ ևն, որոնք վերաբերում են XX դարի հասարակական-քաղաքական կացությանը Անդրկովկասում (մասնավորապես Հայաստանում)։ Անդրադարձել է նաև հայ սովետական պարբերականների գործունեությանը, տպագրել մամուլի տեսություններ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 395)։*  |
**Խոսրով Գողթնեցի** (7-րդ դար, Գողթն, Վասպուրական, Արմինիա կուսակալություն - 705, Խրամ, Վասպուրական, Նախճավան, Արմինիա կուսակալություն), հայ նախարար Արմինիա կուսակալությունում, Գողթն գավառի տանուտեր, Վահանի և Խոսրովիդուխտի հայրը, Գողթնեցիների նախարարական տոհմից։

Կենսագրություն
--------------

Զոհվել է 705 թվականին, Նախճավանի և Խրամի եկեղեցիներում արաբների կողմից կազմակերպած ողջակիզման ժամանակ, իսկ նրա մանկահասակ որդին՝ Վահանը բռնի կերպով տարվում է Դամասկոս և դաստիարակվում մահմեդականության ուսմունքով, այնուհետև անվանակոչվում Վահապ և նշանակվում արքունի դպիր։ Վահանը, Գողթնի իր հայրենի կալվածքներին տիրելու համար 717 թվականին՝ ետ վերադառնալու պայմանով, գնում է Գողթն և չի վերադառնում արքունի պալատ։ 720 թվականից հետո դարձել է քրիստոնյա, վերստին անվանակոչվել Վահան և ամուսնացել Սյունյաց Բաբկեն իշխանի դստեր՝ Սիսակուհու հետ։ 737 թվականին Հաշիմ խալիֆայի հրամանով Դամասկոսի կառափնարաններից մեկում, տանջամահ անելով սպանում են Վահանին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  «Նախիջևան։ Բնաշխարհիկ պատկերազարդ հանրագիտակ», Արգամ Այվազյան, Երևան, 1995, էջ 264, 330.
2. 1 2  «Պատմություն տիեզերական», Ստեփանոս Տարոնեցի Ասողիկ, թարգմ. ներած. և ծանոթ.՝ Վահան Վարդանյանի, ԵՊՀ հրատ. Երևան, 2000, էջ 175․
3. ↑  «Հայոց անձնանունների բառարան», Հրաչյա Աճառյան, Երևան, 1942, Հատոր 2, Ցուցակ 1, Էջ 534․
4. 1 2  «Ողբք վասն չարեացն աշխարհիս հայոց եւ վկայաբանութիւն Սրբոյն Վահանայ Գողթնացւոյ.», Սոփերք հայկականք։ ԺԳ, Վենետիկ, 1854, էջ 10, 20, 61, 65․
**Համո Բաղդասարյան** (1895, Նախիջևան, Երևանի նահանգ, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն - 1931, Մոսկվա, ԽՍՀՄ), կուսակցական-մշակութային գործիչ, նկարիչ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1895 թվականին Նախիջևանում, գյուղատնտեսի ընտանիքում։ Կրթությունն ստացել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում, որն ավարտել է 1916 թվականին։ Աշխատանքի է անցել գաղթականական կոմիտեում որպես վիճակագիր։ Դպրոցական տարիներին Համոն մեծ ընդունակություններ է ցուցաբերում որպես նկարիչ, նրա մատիտի ու գրչի արդյունք են Ներսիսյան դպրոցի աշակերտական մամուլում, հատկապես «Ցավոտ ծիծաղներ»-ում զետեղված մեծաքանակ ծաղրանկարները։ Դպրոցում սովորելիս Բաղդասարյանը մասնակցում էր այնտեղ գործող ընդհատակյա մարքսիստական խմբակի պարապմունքներին։

1917 թվականին մի որոշ ժամանակ աշխատել է Էրզրումի շրջանի ինքնավարությունում որպես վիճակագրական բաժնի պետ։ 1919 թվականին ընդունվում է կուսակցության շարքերը։ 1921 թվականին եղել է կարմիր բանակի շարքերում։

Բաղդասարյանն իր ուժերն ու ունակությունները դրսևորում է գլխավորապես արհմիութենական աշխատանքի բնագավառում։ 1921-1923 թվականներին եղել է Ալեքսանդրապոլի գավարհբյուրոյի պատասխանատու քարտուղար և ապա նախագահ, իսկ հաջորդ տարին աշխատել է Էջմիածնում՝ որպես այդտեղի գավարհբյուրոյի նախագահ։ Տարվա վերջին աշխատանքի է հրավիրվում Երևան և ընտրվում հողանտառարհմիության կենտրոնական վարչության նախագահ ու ՀԱՄԿԽ-ի (Համամիութենական արհեստակցական միությունների կենտրոնական խորհուրդ) նախագահության անդամ։

Այս պաշտոնում Բաղդասարյանը մեծ աշխատանք է կատարում Հայաստանի արհմիությունների ամրապնդման և նրանց գործունեության ծավալման գծով՝ 1924-1928 թվականներին։ Նույն տարիներին եղել է հողանտառարհմիության կենտրոնական կոմիտեի անդամ և մասնակցել է արհմիութենական համագումարներին։

1928 թվականին ՀԱՄԿԽ-ի պահանջով Բաղդասարյանը աշխատանքի է փոխադրվում Մոսկվա և նշանակվում է հողանտառարհմիության կենտրոնական կոմիտեի հրահանգիչ, իսկ 1930 թվականին ընտրվում է նրա կուլտսեկտորի վարիչ և այդ պաշտոնում աշխատում է մինչև կյանքի վերջը։

1928-1930 թվականներին նա հողանտառարհմիության հանրապետական համագումարներ է անցկացնում Թուրքմենստանում, Ղրղզստանում, Ուզբեկստանում և Բաշկիրական Ինքնավար Հանրապետությունում։

Ծանր հիվանդությունից հետո Համո Բաղդասարյանը վախճանվել է Մոսկվայում, 36 տարեկան հասակում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ասատուր Փաշայան, Հայ մշակույթի վաղամեռիկ գործիչներ, Ե. 2002, էջ 58։
2. ↑  Անմոռաց դեմքեր (Ներսիսյան դպրոցի սաներ), Ե. «Հայաստան», 1965, էջ 24-25։
**Իվանա Մելիտիչ** (խորվ.՝ Ivana Maletić, հոկտեմբերի 12, 1973(1973-10-12), Շիբենիկ, Խորվաթիա), խորվաթ տնտեսագետ և քաղաքական գործիչ, Եվրախորհրդարանի պատգամավոր։

Զագրեբի համալսարանում (1997) ստացել է տնտեսագետի կրթություն։ 1997-2011 թավականներին ֆինանսների նախարարությունում աշխատել է տարբեր պաշտոններում, մասնագիտացած է պետական ֆինանսների և եվրոպական հիմնադրամների բնագավառում։ 2004 թվականից եղել է դեպարտամենտի տնօրեն, 2005 թվականից՝ նախարարի տեղակալի օգնական, 2008 թվականից՝ նախարարության պետական քարտուղար։ Նա նաև վարել է ակադեմիական դասախոսություններ։ Ֆինանսական կառավարման ոլորտում հրապարակումների հեղինակ է։ Իվանա Մալետիչը մտնում է Եվրամիությանը Խորվաթիայի անդամակցության շուրջ բանակցություններ վարելու խմբի կազմի մեջ, 2010 թվականից զբաղեցնում էր գլխավոր բանակցողի տեղակալի պաշտոնը։ 2011 թվականին նա միացել է ոչ պետական հատվածին՝ որպես զարգացման կենտրոնի գլխավոր տնօրեն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3

Արտաքին հղումներ
----------------

* Профиль на сайте Европарламента
* Profil na službenoj stranici Ministarstva financija Republike Hrvatske Archived 2015-09-28 at the Wayback Machine.
* Službene stranice Ureda zastupnice u Europskom parlamentu Ivane Maletić (Životopis)
* Stranice Ivane Maletić, kod stranke HDY Archived 2015-09-28 at the Wayback Machine.
**Իսքենդերունի ծոց**, *Հայկական ծոց, Ալեքսանդրետտա*, ծովածոց Միջերկրական ծովի հյուսիսարևելյան կողմում՝ Կիլիկիայի ափի մոտ։ Ողողում է Փոքր Ասիա թերակղզու հարավարևելյան ափերը Ամանուս լեռների հարավարևմտյան ստորոտների մոտ։ Այս ծոցի ափին են գտնվել Կիլիկիայի Այաս և Կոռիկոս նավահանգիստները։ Ավելի հնում հայտնի է եղել Իսսոս քաղաքի անունով, իսկ նոր ժամանակներում՝ Ալեքսանդրետտայի ծոց։ Հերոդոտոսը հիշատակում է Մյուրանդրոս քաղաք անունով։ Չորրորդ դարում գործածության մեջ է մտնում *Հայկական ծոց* անունը, որ Հայկական պետության գոյության ժամանակներում ավելի լայն տարածում է ստանում։ Միջնադարյան եվրոպական հեղինակները Հայոց ծոցը և Հայկական Կիլիկիայի ծովային ողջ շրջանը կոչել են Հայոց ծով, իսկ ծովափը՝ Հայկական ծովափ։ XIV դարում ծովածոցը կոչվել է նաև Այաս քաղաքի անունով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հակոբյան Թ. Խ. Մելիք-Բախշյան Ստ. Տ. Բարսեղյան Հ. Խ. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 3 [-] (խմբ. Մանուկյան Լ. Գ.), Երևան, «Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն», 2001, էջ 342 — 992 էջ։


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | VIAF: 239216747 · WorldCat VIAF: 239216747 |

 |
**Օշինյանների իշխանություն**, ֆեոդալական իշխանություն Կիլիկիայի հայկական թագավորությունում, 14-րդ դարում։ Օշինյանների այս իշխանաթյունը գրավում էր մի մեծ շրջան (Տարսոնից հյուսիս-արևմուտք)՝ կենտրոն ունենալով Լամբրոն ամուր բերդը և հաճախ անվանված է Լամբրոնի Օշինյանների իշխանություն։ Օշինյանների իշխանությունը հայտնի էր իր կենտրոնախույս ձգտումներով։ Օշինյաններն այստեղ երկար ժամանակ օտար պետությունների հովանավորությամբ պահպանում էին իրենց ինքնուրույնությունը և դարձել էին լուրջ հակառակորդներ՝ Կիլիկիան մի ամբողջական պետության մեջ միավորելու գործում։ Լևոն Բ-ն (1198-1219) զենքի ուժով ճնշեց Օշինյաններին և նրանց Լամբրոն բերդն իր շրջակայքով դարձրեց արքունական սեփականության՝ վերջ տալով Օշինյանների իշխանությանը։

Լամբրոնի իշխանների ցանկ
-----------------------

1. Օշին Ա (1073-1110)
2. Հեթում Ա (1110-1143)
3. Օշին Բ (1143-1169)
4. Հեթում Բ (1169-1218)
5. Օշին Գ (1218)
6. Կոստանդին Լամբրոնացի (1218-1250)
7. Հեթում Գ (1250-1274)
8. Օշին Դ (1274-1295)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հակոբյան Թ. Խ. Մելիք-Բախշյան Ստ. Տ. Բարսեղյան Հ. Խ. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 5 [-] (խմբ. Մանուկյան Լ. Գ.), Երևան, «Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն», 2001, էջ 483 — 916 էջ։
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Հայոց ցեղասպանության հուշարձան (այլ կիրառումներ)
**Հայոց ցեղասպանության հուշարձան**, «**Զանգակատուն**», Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակին նվիրված հուշարձան Արցախի Հանրապետության մայրաքաղաք Ստեփանակերտի զինվորական պանթեոնում։

Պատմություն
-----------

Հուշարձանը նվիրված է 1915 թվականի Հայոց Ցեղասպանության զոհերի հիշատակին։ Տեղադրվել է 2015 թվականին Ստեփանակերտ քաղաքում։

«Զանգակատունը» կառուցվել է Սզնեքի սպիտակ մարմարով։ Հայկական ավանդական ճարտարապետական լուծումներով կառուցված երկաստիճան գմբեթով զանգակատունը ունի 18 մետր բարձրություն և պսակված է 9 մետր բարձրությամբ խաչով։

«Զանգակատուն» կառուցելու գաղափարը խորհրդանշական է։ Գաղափարը ներկայացնելիս հուշարձանի ճարտարապետ Վլադիմիր Սարգսյանն ոգեշնչվել է Պարույր Սևակի «Անլռելի զանգակատուն» պոեմից, վերընթերցել մի քանի անգամ ու հասկացել, որ Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակը հարգելու համար պետք է կառուցել «անլռելի» զանգակատուն։

Զանգակատան հիմքում Արցախի թեմակալ առաջնորդ Պարգև արքեպիսկոպոս Մարտիրոսյանը Ցեղասպանության նահատակների մասունքների զետեղման կարգ է կատարել։ Մասունքները բերվել են Դեր Զորից։

Հեղինակներ
----------

* Ճարտարապետներ՝ Վլադիմիր և Միքայել Սարգսյաններ
* Նախագծի համահեղինակ՝ Միքայել Սարգսյան

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայոց ցեղասպանության նոր հուշարձանը՝ Սպիտակ զանգակատունը՝ Ստեփանակերտում
2. ↑  Մարտի վերջին Ստեփանակերտում վեր կխոյանա Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակին նվիրված Զանգակատունը
3. ↑  Ստեփանակերտի հուշահամալիրում Ցեղասպանության զոհերի հիշատակին նվիրված հուշակոթող կկանգնեցվի
Սպորտային մարմնամարզություն
**Սպորտային մարմնամարզություն**, սպորտաձև, որը ներառում է մրցաձևեր մարմնամարզական սարքավորումների վրա, ազատ վարժություններից և հենացատկերից։ Ժամանակակից մարմնամարզական բազմամարտ․կանանց համար—տարբեր բարձրությունների բրուսիայի վրա, այծիկի վրա, հենացատկերից, ազատ վարժություններից․ տղամարդկանց համար ազատ վարժություններից, հենացատկերից, այծիկի վրա, օղակների վրա, զուգափայտերի վրա, պտտաձողի վրա։

Պատմություն
-----------

Մարմնամարզություն տերմինը ծագել է հին Հունաստանում, հին հունական մշակույթի ծաղկման ժամանակաշրջանում մ․թ․ա․ 8-րդ դարում, սակայն մարմնամարզական վարժությունները ծագել են դեռ հին աշխարհում։ Դեռևս 4000 տարի առաջ մ․թ․ա․ Չինաստանում, Հնդկաստանում և ուրիշ երկրներում մարմնամարզական վարժությունները օգտագործել են բուժական նպատակով։ Չինական գրքերում նշվում է, որ Չինաստանում եղել է մարմնամարզություն, որով զբաղվել են տանը առավոտյան և երեկոյան։ Լայն ճանաչում ունի նաև հնդկական յոգերի մարմնամարզական վարժությունները, որոնց ծագումը սկսվում է հին ժամանակներից։ Շատ հին պատմական աղբյուրներից (հուշարձաններ, նկարներ) հայտնի է, որ բոլոր հին ազգերի մոտ կիրառվել է մարմնամարզական վարժություններ․ եգիպտացիների, պարսիկների, ասորիների, Հարավային Կովկասի ժողովուրդների, հռոմեացիների և ուրիշ ազգերի մոտ մարմնամարզությունը մտել է ֆիզիկական դաստիարակության համակարգի մեջ և միջոց են եղել երիտասարդների մասնակցությանը օլիմպիական խաղերին։ 18-րդ դարի վերջից 19-րդ դարի սկիզբը արևմտյան Եվրոպայում և Ռուսաստանում ֆիզիկական դաստիարակության համակարգում օգտագործել են վարժություններ մարմնամարզական սարքավորումներով, հենացատկեր։ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին արևմտյան Եվրոպայի սկսել են անցկացնել մրցումներ մարմնամարզական վարժությունների մի քանի ձևերից։ 1881 թվականին ստեղծվել է մարմնամարզության միջազգային ֆեդերացիան։ 1896թվականից սպորտային մարմնամարզությունը մտցվել է Օլիմպիական խաղերի ծրագրի մեջ, 1928 թվականից Օլիմպիակն խաղերին մասնակցում են կանայք։ 1903թվականից անցկացվում են աշխարհի առաջնություններ (մինչ 1913 թվականը տարեկան 2 անգամ, 1922 թվականից 4տարին մեկ անգամ), 1934 թվականից մրցումներին մասնակցում են կանայք։
**Զուղուլբա նստավայր** (ադրբ.՝ Zuğulba İqamətgahı), Ադրբեջանական Հանրապետության նախագահի պաշտոնական քաղաքամերձ նստավայր։ Գտնվում է Ապշերոնյան թերակղզում՝ Կասպից ծովի ափին, Բաքու քաղաքից 35,3 կմ դեպի արևելք հեռավորության վրա։

Կարգավիճակ
----------

Համաձայն ԱՀ նախագահի 2005 թվականի հրամանագրի Զուղուլբա և մի շարք այլ կառույցներ կազմում են Ադրբեջանական Հանրապետության նախագահի գրասենյակի մաս և ենթարկվում են Ադրբեջանական Հանրապետության աշխատակազմին։ Զուղուլբա նստավայրից բացի նախագահի գրասենյակի մաս են կազմում Գյանջլիկ և Գաբալա նստավայրերը, Ուլդուզ, Գյանջլիկ և Ազադլըղ հյուրատները, Սաադեթ և Գյուլիստան պալատները, նախագահական գրադարանը, քաղաքական փաստաթղթերի արխիվը, Մարքսալ առողջարանային համալիրը։

Ճարտարապետություն
-----------------

Նստավայրը կառուցված է իտալական ոճով, այդ իսկ պատճառով առկա է իտալական ճարտարապետությանը բնորոշ անֆիլադա։ :Անֆիլադաների միջով, որպես կանոն, կարելի է անցնել դեպի ցանկացած սենյակ։ Կառույցը ունի նաև մի քանի պատշգամբ, որոնցից ամեն մեկը կրում է ինքնաբավ բնույթ։ Շենքի ճակատը զարդարված է սյունաշարով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Միապետություն ժողովրդավարական դեկորով։ Որտեղ են ապրում ԱՊՀ երկրների ցմահ առաջնորդները: (ռուս.)
2. ↑  Ադրբեջանական Հանրապետության 2005 թվականի հուլիսի 11-ի թիվ 886 հրամանագիրը (ադրբ.)


|  |
| --- |
| 
  **Ադրբեջան**
 |
**Խաղաղության մշակույթ**, «Խաղաղություն» բառը այս կոնտեքստում օգտագործվում է այն իմաստով, որը հականիշ է պատերազմին։ Այս հասկացությունը լայնորեն օգտագործվում է ներքին և միջազգային հարաբերություններում։ Լայնորեն կիրառվում է ՄԱԿ-ում։ Խաղաղության մշակույթը ՄԱԿ-ը օգտագործում է, որպես ստրատեգիական զենք, որը նպատակ ունի խաղաղություն հաստատելու ոչ թե պատերազմական հավասարակշռությամբ, այլ մշակութային միջոցներով։ Խաղաղության մշակույթը ունի տարբեր իմաստներ։ 2004 թվականին բերվեց խաղաղության մշակույթի երկու հասկացություն։ «Ավանդական խաղաղության մշակույթ» և «Նոր խաղաղության մշակույթ, որպես ներդաշնակություն»։ Նրանց տարբերությունը հաստատվում է ինդուստրիալ տարբերությամբ և ինֆորմացիոն գերիշխանության տարբերությամբ։ Ժամանակակից հասարակությունը տարբեր երկրներում 60-90%-ով համարվում է ինդուստրիալ, և միայն 10-40%-ով տեղեկատվական, բայց վերջինս ակտիվորեն աճում է։

Ավանդական խաղաղության մշակույթը բնորոշ է ինդուստրիալ հասարակությանը։ Սա քաղաքական և զինված ուժերի հավասարությունն է, որը միշտ անբեկանելի է և բացառում է պատերազմական իրավիճակը։ Հենց այս պատճառով էլ այս մշակույթները չունեն արդյունավետ ինստիտուտներ, որոնք կարող են պատերազմին և ահաբեկչությանը դիմակայել։ Սրանով է պայմանավորված այս պահին աշխարհում ընդացող շուրջ 40 պատերազմների և ահաբեկչական գործողուտյունների առկայությունը։ Դրանց պատճառը հանդիսանում է այն, որ տվյալ ինդուստրիալ հասարակությունները սոցիալական և մշակութային աններդաշնակության մեջ են։ Որովհետև ինդուստրիալ երկրների հիմնական նպատակը շահույթի հետապնդումն է։ Այսպես ասած «ավանդական աշխարհը» համարվում է շատ փխրուն և անկայուն, մշտապես գտնվում է ահաբեկչության և պատերազմական իրավիճակների էպիկենտրոնում։

Նոր խազազության մշակույթը ներդաշնակության մշակույթ է, որը առաջացել է տեղեկատվական հասարակությունում։ Դա սոցիալական ներդաշնակություն է, սոցիալական խմբերի և էթնոսների հավասարակշռության մեխանիզմ, որի գերիշխանությունը կազմում են երեխաները, ծնողները, հատկապես մայրերը, ինչպես նաև՝ ուսուցիչները, դաստիարակները, բժիշկները և այլն, որոնք կազմում են տարբեր երկրների բնակչության 50-80%-ը։ Այս խումբը կրում է հիմնական խաղաղասիրության էներգիան։ Սրանք կազմում են ներդաշնակության մշակույթի սոցիալական հիմնասյունը։

Միայն սոցիալական խաղաղությունը, որը ստեղծում է նոր, ներդաշնակ և կայուն աշխարհ կամ խաղաղություն, կարող է պատերազմը, ահաբեկչությունը և աղքատությունը կանխարգելել։ Տեղեկատվական հասարակությունը կենտրոնանում է հիմնականում խաղաղության վրա։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Культура мира(չաշխատող հղում)
**Հայ ամերիկյան քաղաքական գործողությունների հանձնաժողով** (ՀԱՔԳՀ, Armenian-American Political Action Committee) երկկուսակցական կազմակերպություն, որն ակտիվորեն աջակցում է այն թեկնածուներին, որոնք իրենց գործողություններով նպաստում են Կովկասում խաղաղության ու կայունության հաստատմանը, ինչպես նաև ԱՄՆ հայության խնդիրների կարգավորմանը։

Պատմություն
-----------

1971 թվականին ընդունված «Դաշնային ընտրարշավների մասին» օրենքի համաձայն, կազմակերպությունը դարձել է «քաղաքական կոմիտե», եթե ստանում կամ տալիս է մոտ
1000 դոլարի հատկացումներ՝ դաշնային ընտրության վրա ազդեցություն գործելու նպատակով։ 1974 թվականին ընդունվել է օրենսդրական փոփոխություն, որով սահմանափակվել են անհատների ու «Քաղաքական գործողության հանձնաժողովների»՝ լոբբիստների համար նախատեսված հատկացումները։ Այդ օրենսդրական փոփոխությամբ «Քաղաքական գործողության հանձնաժողովները» պետք է հավաքագրեր քաղաքացիների, խմբերի միջոցները և Կոնգրեսի ընտրություններին այդ միջոցների բաշխման հարցում ընդունեն միասնական մոտեցումներ։

Հայ-ամերիկյան քաղաքական գործողությունների հանձնաժողովը լոբբիստական գործողություն է ծավալել՝ ԱՄՆ-ի կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչման վերաբերյալ բանաձևերի մշակման ու ընդունման նպատակով։

Հայ-ամերիկյան քաղաքական գործողությունների հանձնաժողովի հիմնադիր-ղեկավարը հանդիսանում է հայ գործարար, բարերար, ազգային գործիչ Ալբերտ Բոյաջյանը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ՀԱՔԳՀ, Armenian-American Political Action Committee
2. ↑  *Հրանուշ Հակոբյանի «Հայկական Սփյուռքը հարափոփոխ աշխարհում»*։ Երևան: «Տիգրան Մեծ»,։ 2017։ էջեր 194–195

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հայ-ամերիկյան քաղաքական գործողությունների հանձնաժողովը սատարում է սենատոր Հիլարի Քլինթոնի թեկնածությունը
**Սատրապություն**, Աքեմենյան պետությունում ռազմա-վարչական խոշոր միավոր։ Աքեմենյանների լայնածավալ տերությունը Դարեհ I (մ․թ․ա․ 522-486) բաժանել է 24 սատրապությունների՝ հաշվի առնելով գլխավորապես բնական, աշխարհագրական սահմանները, ինչպես նաև մարզերի էթնիկական կազմը։

Հաճախ սատրապությունը համապատասխանել է նախկինում անկախ այս կամ այն պետության տարածքին (Մարաստան, Հայաստան, Եգիպտոս, Բաբելոն և այլն)։ Դարեհ I-ի օրոք Հայաստանը, Պակտիկեն (պարսկերեն Կատպատուկա, հայերեն՝ Կապուտկե) և հարակից մարզերը (մինչև Եվքսինյան Պոնտոս) ընդգրկվել են 13-րդ Այան մեջ, որից իբրև հարկ տարեկան գանձվել է 400 տաղանդ արծաթ, 20 հազար նժույգ, թանկարժեք մետաղից պատրաստված բարձրարվեստ անոթներ։ Դարեհ I-ի արձանագրություններում Հայաստանը (հին պարսկերեն՝ Արմինա, էլամերեն՝ Հար-Մինույա, աքքադերեն՝ Ուրաշտու) ներկայացված է որպես միատարր ժողովրդով (հայերով) բնակեցված միասնական երկիր։ Արևելքի երկրների բաժանումը սատրապությունների պահպանվել է նաև հետագայում՝ Ալեքսանդր Մակեդոնացու, Սելևկյանների և Պարթև Արշակունիների տերություններում։ Հայաստանը Հռոմեական կայսրության և Պարսկաստանի միջև բաժանվելուց (387) հետո կայսրությանն անցած հայկական հողերի մի մասում վարչական բաժանումները նույնպես կոչվել են սատրապություններ (տես Սատրապական իշխանություններ)։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | NKC: ph351297 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 209)։*  |
Մհերի Դուռ
**Փոքր Մհերը** «Սասնա Ծռեր» էպոսի հերոսական սերնդի վերջին ներկայացուցիչն է։ Էպոսի չորրորդ ճյուղը նվիրված է նրա հալածական և հերոսական կյանքի պատմությանը։

Փոքր Մհերը Սասունցի Դավթի ու Խանդութ Խաթունի որդին է։ Ամուսնությունից հետո Դավիթը մեկնում է Գյուրջիստան և 7 տարի մնում այնտեղ։ Խանդութը որդի է ունենում ու կոչում Մհեր։ Չափահաս դառնալով՝ նա որոշում է գնալ և գտնել հորը։ Ճանապարհին հայր ու որդի հանդիպում են և իրար չճանաչելով` մենամարտում։ Դավիթը Մհերի բազկապանից ճանաչում է որդուն, չի ներում, որ նա հանդգնել է մենամարտել իր հետ և անիծում է. «Անմա՜հ ըլնես, անժառա՜նգ»։

Դավթի մահից հետո հորը փոխարինած Փոքր Մհերը պատերազմում է թշնամիների դեմ և հաղթում, սպանում է Չմշկիկ Սուլթանին՝ լուծելով հոր վրեժը։ Ապա ամուսնանում է գեղեցկուհի Գոհարի հետ։ Բայց կատարվում է հոր անեծքը. Մհերը մնում է անժառանգ։ Մեռնում է Գոհարը։ Հողն այլևս չի դիմանում Մհերի ոտքերի տակ։ Սասնա վերջին քաջազունը փակվում է Ագռավաքար ժայռի մեջ՝ պատգամելով.

Քանի աշխարք չար է,  

Հողն էլ ղալբցեր (ծուլացել) է,  

Մեջ աշխարքին ես չեմ մնա։  

Որ աշխարք ավերվի, մեկ էլ շինվի,  

Եբոր ցորեն էղավ քանց մասուր մի,  

Ու գարին էղավ քանց ընկուզ մի,  

Էն ժամանակ հրամանք կա,  

որ էլնենք էդտեղեն։

Երկար ժամանակ Փոքր Մհերը թափառում էր Սասնա սարերոում իր հավատարիմ ընկերոջ՝ հրեղեն Քուռկիկ Ջալալու հետ։ Ծանր մտորումների մեջ էր, զգում էր, որ հերոսական կյանքը մոտենում է իր ավարտին։ Ողբում էր, ուժերը օրեցօր պակասում էին, իսկ ժողովրդի դժբախտությունները` սաստկանում։ Եվ ահա մի երեկո Մհերը կանգ առավ սև Ագռավաքարի առաջ։ Նրա ահաբեկ ստվերը տարածված էր լճի վրա։

— Եթե ես խփեմ թրովս ժայռին,— ասաց նա ինքն իրեն,— և ժայռը ճաքի, ուրեմն հոգուս վրա մեղք չունեմ։

Վերջին ուժերը լարելով՝ նա հուժկու հարված հասցեց ժայռին և երկու մասի ճեղքեց Ագռավաքարը։ Վերջին անգամ ժպտաց Մհերը արևի լույսին, թոթափեց ձիու բաշը և մտավ ներս՝ ժայռր ամիջապես փակվեց նրա հետևից ու ընդմիշտ քարացավ։ Իմացան սասունցիները, որ Մհերը մտել է լեռան մեջ և զնդանել է իրեն առ հավերժ, յոթ օր ու յօթ գիշեր ողբում էին, կանչում Մհերին հետ, իրենց քարերին էին զարկում։ Բայց այդ ամենը զուր էր։ Շատ տարիներ անցան։ Մեկ անգամ միայն մի հովիվ է կարողանում տեսնել Մհերին։ Այդ հովիվը գիշերով հայտնվում է Ագռավաքարի մոտ։ Քարը բացվում է ու երևում է հզոր դյուցազնը՝ վիթխարի ձիու վրա։

— Մհեր,— ուրախացավ հովիվը,— ե՞րբ ես այստեղից դուրս գալու։

— Քանի աշխարհում սուտն է թագավորում, ես չեմ կարողանա այստեղից դուրս գալ։ Երբ որ երկիրը կքանդվի և նորից կարարվի, գարու հատիկը կլինի պոպոքի չափ, իսկ ցորենի հատիկը՝ մասուրի չափ, ես թույլտվություն կստանամ դուրս գալու ժայռի միջից։

Այդ օրվանից էլ ոչ ոք նրան չէր տեսել։ Բայց ասում են, որ Վարդավառին և Համբարձման տոնին Ագռավաքարից ջուր է բխում։ Դա Քուռկիկ Ջալալին է իր սմբակներով խփում, հողից դուրս է բերում այդ ջուրը։ Իսկ եթե ականջ դնեք քարին, կարելի է լսել Քուռկիկի բարակ խրխնջոցը։

Գրական ստեղծագործություններ
---------------------------

* Ավ. Իսահակյանը, Սասմա Մհեր։
* Լևոն Խեչոյան, Մհերի դռան գիրքը

Տես նաև
-------

* Սասնա ծռեր

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Սասունցի Դավիթ» էպոսի չորրորդ ճյուղը
**Պարսից պատերազմ**, հայ հին ժողովրդի հերոսավեպ։ Հատվածաբար է գրառվել, որոշ չափով վերամշակվել և պահպանվել է Ագաթանգեղոսի, Փավստոս Բուզանդի, Մովսես Խորենացու, Սեբեոսի, մասամբ նաև՝ Հովհան Մամիկոնյանի, Մովսես Կաղանկատվացու և Ստեփանոս Օրբելյանի պատմագրական երկերում։ «Պարսից պատերազմ»-ի վիպական իրադարձությունները բանավոր ավանդության մեջ գեղարվեստորեն ձևավորվել են 3-4-րդ դարերում՝ Հայաստանի ներքին և արտաքին կյանքի պատմության եղելությունների հիմքի վրա։

Արշակունիների արքայատոհմ
------------------------

Հայ Արշակունիներին ազգակից Պարթև Արշակունիների արքայատոհմի վերացումը Իրանում, հայերի քրիստոնեության ընդունումը և Հայաստանի քաղաքացիների կողմնորոշումը դեպի Հռոմ սուր հակասություններ են ստեղծել Հայաստանի և Իրանի միջև՝ առաջ բերելով պարբերաբար կրկնվող զինված ընդհարումներ։ Այդ կռիվների, ինչպես նաև հայ Արշակունի թագավորների և նախարարական տների միջև ծագած հակասությունների վերաբերյալ հորինվել են զանազան ավանդություններ, երգեր, զրույցներ։ Դրանք համախմբվել են Արշակունի թագավորների և Մամիկոնյան սպարապետների արարքների շուրջը՝ սերունդների ու դեպքերի հաջորդության սկզբունքով, և ստեղծել «Պարսից պատերազմ»։ Այն բաժանվում է վիպական մի քանի ճյուղերի՝ թագավորների և սպարապետների անուններով (Խոսրով Մեծ և Տրդատ, Խոսրով Կոտակ և Վաչե․ Տիրան, Արշակ ու Պապ և Վասակ ու Մուշեղ․ Մանուել)։ «Պարսից պատերազմը», գրառվելով իրեն հիմք ծառայած պատմության իրադարձություններից քիչ ժամանակ անց, չի ենթարկվել բանահյուսական տևական վերամշակման և հատկանշվում է խիստ պատմականությամբ, իրականության ռեալիստական ընկալումով։ Այսուհանդերձ, հանդես եկող հայ ու պարսիկ թագավորները, սպարապետներն ու իշխանները ոչ թե պատմական ստույգ անձնավորություններ են, այլ իրական պատմության նախատիպերի վրա ձևավորված վիպական գեղարվեստական կերպարներ։ «Պարսից պատերազմի» բովանդակությունը հայերի և պարսիկների երկարատև ու պարբերական կռիվներն են, որոնք միշտ ավարտվում են հայերի հաղթանակով։ Վեպի գաղափարական հիմնական միտումը մարտնչող հայրենասիրությունն է։

Գլխավոր հերոսներ
----------------

Գլխավոր հերոսները Մամիկոնյան սպարապետներն են (Վասակ, Մուշեղ, Մանուել)՝ հայրենասիրական գաղափարների մարմնացումները։ Նրանք գաղափարականացված են՝ օժտված քաջությամբ, ասպետական վեհանձնությամբ, ազգային պատվախնդրությամբ, հայրենիքի և հայ Արշակունի թագավորների հանդեպ նվիրվածությամբ, իդեալականացված հատկանիշներով։ Արշակունի թագավորները մարմնավորում են անկախ և ինքնուրույն պետականությունը։

Վեպում գերիշխող արքայական տիրապետության և տիրադավության դատապարտման գաղափարները մի կողմից պայմանավորված են ֆեոդալական ժամանակների բարոյախոսությամբ, մյուս կողմից՝ հայրենի ինքնուրույն պետականության և անկախության պահպանման անհրաժեշտությամբ։ «Պարսից պատերազմը» միջնադարյան տիպիկ հերոսավեպ է։ Այն գեղարվեստորեն անդրադարձել է նաև վաղ ֆեոդալական Հայաստանի կյանքի ու կենցաղի շատ բնորոշ կողմերին՝ դասակարգային հարաբերություններ և ընդվզումներ, ֆեոդալի և վասալի հարաբերություն, զինվորական ծառայություն, ավարառություն, որսորդություն և այլն։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 207)։*  |
**Նադյա Իվանի Աֆեյան** (բուլղար․՝ Надежда Иванова Афеян, մայիսի 3, 1917(1917-05-03), Վառնա, Բուլղարիայի թագավորություն - սեպտեմբերի 27, 2000(2000-09-27), Մելբուռն, Ավստրալիա), բուլղարացի օպերային երգչուհի, մեցցո-սոպրանո, Բուլղարիայի ժողովրդական արտիստ (1969 թ․), Դիմիտրովյան մրցանակի դափնեկիր (1952 թ․)։

Բուլղարահայ ռեժիսոր և երգիչ Պողոս Աֆեյանի կինը և օպերային երգչուհի Նատալյա Աֆեյանի մայրը։

Կենսագրություն
--------------

Նադյա Աֆեյանը ծնվել է 1917 թվականի մայիսի 3-ին Բուլղարիայի թագավորության Վառնա քաղաքում։ 1947 թվականից աշխատել է Սոֆիայի Ազգային օպերայում։ 1960 թվականից ի վեր եղել է Բեռլինի պետական օպերայի աշխատակազմում։ Այնտեղ նա երգել է մինչև 1972 թվականը։ Իր երկարատև կարիերայի ընթացքում Նադյա Աֆեյանը բազմաթիվ անգամ հյուրընկալվել է Նորվեգիա, Շվեդիա, Դանիա, Հունաստան, Չինաստան, Լեհաստան և Չեխոսլովակիա։ Շնորհիվ գերմանական մեցցո-սոպրանո ռեպերտուարի՝ Նադյան նվաճել է հանդիսատեսի ոգևորությունը։ 1954 թվականին Նադյա Աֆեյանը բուլղարական երգերի լավագույն կատարման համար արժանացել է Բուլղարիայի կոմպոզիտորների միության մրցանակի։ 1959 թվակականին պարգևատրվել է «Կիրիլ և Մեֆոդի սրբերի» առաջին աստիճանի շքանշանով։

Դերեր
-----

* Ամերիկա - "Այդա" - Ջուզեպպե Վերդի
* Էբոլի - "Դոն Կառլոս" - Ջուզեպպե Վերդի
* Ազուչենա - "Տրուբադուր" - Ջուզեպպե Վերդի
* Կարմեն - Կարմեն - Ժորժ Բիզե
* Մարիա - "Իվայլո" - Մարին Գոլեմինով
* Մարֆա - "Չավանս" - Մոդեստ Մուսորգսկի
* Եֆրոսինա - "Մոմչիլ" - Լյուբոմիր Պիպկով

Ընտանիքը
--------

Նադյա Աֆեյանի երկրորդ ամուսինն է բուլղարահայ ռեժիսոր և երգիչ Պողոս Աֆեյանը։ Նրանց դուստրն է օպերային երգչուհի Նատալյա Աֆեյանը։

Մահը
----

Նադյա Աֆեյանը մահացել է ծանր հիվանդությունից՝ 2000 թվականի սեպտեմբերի 27-ին Ավստրալիայի Մելբուռն քաղաքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. ↑  «Ծագումով հայ են», Արծվի Բախչինյան, Երևան, 1993, էջ 9.

Աղբյուրներ
----------

* Энциклопедия Болгарии, հատոր 1, БАС հրատարակչություն, Սոֆիա, 2011, էջ 139.
**Օննիկ Վոլտեր** (**Օննիկ Գալֆայան** ապրիլի 9, 1891(1891-04-09), Կոստանդնուպոլիս, Օսմանյան կայսրություն - հոկտեմբերի 7, 1952(1952-10-07), Կահիրե, Եգիպտոս), հայ դերասան, ռեժիսոր, թատերական գործիչ։

Պեատրիս Վոլտերի ամուսինը։

Կենսագրություն
--------------

Օննիկ Վոլտերը ծնվել է Կոստանդնուպոլսում։ 1895 թվականից բնակվել է Եգիպտոսում: Սովորել է Կահիրեի Գալուստյան վարժարանում։ 1907-1908 թվականներին Եգիպտոսում մասնակցել է Սիրանույշի, 1909-1914 թվականներին՝ Կոստանդնուպոլսում տեղի թատերախմբերի ներկայացումներին։ 1914 թվականից եղել է Կահիրեի «Արծիվ» թատերախմբի դերասան, ապա՝ ռեժիսոր։ 1923 թվականին կազմակերպել է «Եգիպտահայ դրամատիկ» խումբը, ուր աշխատել է մինչև կյանքի վերջը։ 1928 թվականին Կահիրեում և Ալեքսանդրիայում կազմակերպել է Հովհաննես Զարիֆյանի ելույթները։ 1931 թվականին, կնոջ՝ Պեատրիսի հետ հանդես է եկել Հալեպում, որտեղ բեմադրել է Սուրեն Պարթևյանի «Անմահ բոցը», Վիկտոր Հյուգոյի «Թշվառները», Պ. Ջակոմետտիի «Ոճրագործի ընտանիքը», Ուիլյամ Շեքսպիրի «Օթելլո» (խաղացել է գլխավոր դերերը) ստեղծագործությունները։ 1947 թվականին, բեմադրելով Գառնիկ Սվազլյանի «Ներգաղթը» հայրենասիրական դրաման, նպաստել է եգիպտահայերի հայրենադարձությանը:

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր երկրորդ, Երևան, 2007*
**Հերիքնազ**, հայկական իգական անուն։ Առաջացել է հայերեն *հերիք* և *նազ* բառերից։ Նշանակում է «հերիք ինչքան նազ ես անում»։ Սկսել է գործածվել 17-րդ դարից։ Անվան կրճատ տարբերակն է՝ Հերիք։

Հ. Աճառյանը այս անձնանունը ստուգաբանել է որ­պես «հերիք ինչքան նազ ես անում» բառակապակցության ամ­փոփ­ված ձև, սակայն այլ վարկածի համաձայն՝ անվան նախաձև կարող էր լինել Հիրիկնազ («հիրիկ ծաղկի նազանք ունեցող») ձևը, մանավանդ, որ հայկական անձնանունների շարքում կա նաև Հիրիկ անունը։ Իսկ «նազ» ածանցով կազմված ոչ միայն հայկական, այլև իրանական բազմաթիվ անուններ բացառապես ունեն նույնանման կազմություն՝ Արեգնազ («արևի նազանք ունեցող»), Սալվինազ («նոճու նազանք ունեցող»), Գոլնազ («վարդի նազանք ունեցող»), Մահինազ («լուսնիի նազանք ունեցող»), Փարինազ («փերու նազանք ունեցող») և այլն։ Ուստի, Հերքնազ ձևը կարելի է դիտել որպես նախնական Հիրիկնազ ձևի ժողովրդական ստուգաբանություն։ Ա. Վարդանյան, Հերիքնազ անուան ստուգաբանութիւնը, «Հանդէս ամսօրեայ», Վիեննա, 2023, 1-12: Ա. Վարդանյան, Մի շարք անձնանունների բարբառային ձևերի ստուգաբանությունը, «Ջահուկյանական ընթերցումներ» գիտական հոդվածների ժողովածու, Երևան, 2019)։

Հնագույն հիշատակությունն է 1653 թվականը, որից հետո՝ 1744, 1749, 1717 և անթվական մի հիշատակարանում, որ գրված է 1501 թվականից ուշ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հրաչյա Աճառյան, Հայոց Անձնանունների Բառարան, հ. Գ, Երևան, «Երևանի պետական համալսարանի հրատարակություն», 1946, էջ 86 — 742 էջ։
2. ↑  Ձեռագիր Ագուլիս=Արրտ․ 1911, 563
3. ↑  Սմբատեանց, Երնջակ 250
4. ↑  Ձեռագիր Վենետիկ Ա․ 450
5. ↑  Արցախ 81
6. ↑  Ձեռագիր Նոր Բայազետ 4 ա
**Լիա Մարգարեթ Ռոդս** (անգլ.՝ Leah Margaret Rhodes, օրիորդական ազգանունը՝ **Մոնթգոմերի**, անգլ.՝ Montgomery, հուլիսի 21, 1902(1902-07-21), Պորտ-Արտուր - հոկտեմբերի 17, 1986(1986-10-17), Point Pleasant, Արևմտյան Վիրջինիա, ԱՄՆ), զգեստների ամերիկացի ձևավորող։ Արժանացել է «Օսկար» մրցանակի «Լավագույն հանդերձանքի դիզայն» անվանակարգում «Դոն Ժուանի արկածները» ֆիլմի համար (1948):

Կենսագրություն և գործունեություն
--------------------------------

Ռոդսը՝ ծնունդով Լիա Մարգարեթ Մոնթգոմերի, ծնվել է Տեխաս նահանգի Պորտ-Արտուր քաղաքում։ Պատանեկության տարիներին Ռոդսը Պորտ-Արտուրում և Սան Անտոնիոյում աշխատել է որպես լուսամուտների և ցուցանակների ձևավորող։ 1921 թվականի մայիսի 4-ին նա ամուսնացել է ավտոմեխանիկ Ռասել Սպերջեն Ռոդսի հետ։ Հինգ տարի անց զույգը տեղափոխվել է Սան Ֆերնանդո, որտեղ Ռասելը զբաղվել է ավտոմեքենաների վաճառքով։ 1937 թվականին նրանք բաժանվել են, իսկ 1943 թվականի հունվարի 9-ին Ռոդսը ամուսնացել է Ջեյմս Գլեյշի հետ, որի հետ մնացել է ամուսնացած մինչև 1977 թվականի հունիսի 19-ին իր մահը։

Կալիֆոռնիա տեղափոխվելուց հետո Ռոդսը սկսել է աշխատել որպես *Warner Brothers*-ի գնորդ։ Ի վերջո նա դարձել է Օրրի-Քելլիի գլխավոր օգնականը։ Երբ Օրրի-Քելլին սկսել է ծառայել բանակում, Ռոդսը ստանձնել է Բեթ Դևիսի զգեստապահարանի ձևավորումը «Հին ծանոթներ» ֆիլմի համար։

Ռոդսը մեծ ուշադրության է արժանացել 1946 թվականին «Խորը քուն» ֆիլմի աշխատանքներից հետո։ Սա բերել է այնպիսի ֆիլմերի, ինչպիսիք են «Կի Լարգո» (1948), «Դոն Ժուանի արկածները» (1949 թվական, որի համար նա ստացել է «Օսկար» «Լավագույն հանդերձանքի դիզայն» անվանակարգում), «Սպիտակ շիկացում» և «Օտարները գնացքում» (1951): Նրա վերջին աշխատանքը 1970 թվականին Հովարդ Հոուքսի «Ռիո Լոբո» ֆիլմն էր։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Jorgensen, Jay; Scoggins, Donald* Creating the Illusion: A Fashionable History of Hollywood Costume Designers. — Կաղապար:Нп3, 2015. — ISBN 9780762458073
**Հաբիբ Նազարյան** (1881, Կեսարիա/Էվերեկ/Ֆենեսե- հուլիսի 30/31, 1915, Կեսարիա), հայ բժիշկ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1881 թվականին Անկարայի նահանգի Կե­սա­րի­ա­յի գա­վա­ռի Կեսարիա քաղաքում /Կեսարիայի գավառի Էվե­րե­կի գա­վա­ռա­կի կենտրոն Էվերեկ ավանում / Էվերեկի գավառակի Ֆենեսե գյուղում՝ աղքատ ընտանիքում։ Նախնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրում։ 1906 թվականին ավարտել է Կ. Պոլսի Օսմանյան կայսերական բժշկական վարժարանը։ Բժիշկ է աշխատել և շուտով բոլորից հարգված մասնագետ դարձել։ Ամուսնացել է և զավակներ ունեցել։ Եղել է Գևորգ Փամբուքչյանի մոր՝ Նազելի-Հաջիգյուլ հանըմի առաջին ամուսինը։ Եղել է ՀՅԴ անդամ և աչքի ընկել իր ազգային ազատական գաղափարներով։ Եղել է թիկնեղ և կրակոտ երիտասարդ, կորովի կամքի տեր, անվախ, առաջնակարգ ատենաբան և հավատացել խոսքի ազատությանն ու Սահ­մա­նադ­րու­թյա­նը։

Բալկանյան պատերազմ­ների ժամանակ զինվորական բժիշկ է ծառայել օսմանյան բանակում։ 1914 թվականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, զորակոչվել է օսմանյան բանակ և Դարդանելի ռազմաճակատում զինվորական բժիշկ ծառայել։ 1915 թվականին ընկերների մատնությամբ ձերբակալվել է։ Ի թիվս 36 ձերբակալվածների, Կ. Պոլսից տարվել է Էվերեկի բանտը, որտեղ ենթարկվել է հարցաքննության։ Այնուհետև խիստ հսկողության տակ Կեսարիայի բանտն են տեղափոխվել։ Ըստ դոկտոր Լեփսիուսի` 1915 թվականի այն օրը, երբ Կ.Պոլ­սում 20 հնչա­կյան­ներ կա­խա­ղան բարձ­րաց­վե­ցին, Կե­սա­րի­այ­ում 12 կու­սակ­ցա­կան հա­յեր՝ որ­պես հե­ղա­փո­խա­կան, մահ­վան դա­տա­պարտ­վե­ցին։ Վեր­ջին­նե­րիս մեջ էր նաև բժիշկ Թո­րոս Նազ­լը­յա­նը։ 1915 թվականի հու­լի­սի 30/31-ին Պա­տե­րազ­մա­կան ատյա­նի դա­տավճ­ռով Կեսարիա­յում կա­խա­ղան է բարձ­րաց­վել 34 տա­րե­կա­նում։

Գրականություն
-------------

* Հայ բժշկու­թե­ան տո­ւած զո­հե­րը, ցու­ցա­կագ­րո­ւած վա­ւե­րա­կան փաս­տե­րով, Կ. Պո­լիս, 1919։
* Ալ­պօ­յա­ճե­ան Արշակ, Պատ­մութիւն հայ Կե­սա­րի­ոյ, հ. Բ, Գա­հի­րէ, 1937։
* Մեզ­պու­րե­ան Ար­թօ, Հայ եւ ծա­գու­մով հայ բժիշկ­ներ։ Այ­բու­բե­նա­կան հա­մա­ռօտ անո­ւա­նա­ցանկ (1688-1940), Իս­թան­պուլ, 1940։
* Գալ­ֆա­յե­ան Կա­րա­պետ աւագ քա­հա­նայ, Գիրք ելից հա­յոց, Պէյ­րութ, 1955։
* Կա­րո­յե­ան Գաս­պար, Մեծ Եղեռ­նի նա­հա­տակ հայ բժիշկ­նե­րը (անոնց պատ­գամ­նե­րը), Պոս­թոն, 1957։
* Յու­շամատեան Մեծ Եղեռ­նի (1915-1965), պատ­րաս­տեց Գեր­սամ Ահա­րո­նե­ան, Պէյ­րութ, 1965։
* Թէ­ո­դիկ, Յու­շար­ձան նա­հա­տակ մտա­ւո­րա­կա­նու­թե­ան, Բ. տպագ­րու­թիւն, Երե­ւան, ապ­րիլ 24, 1985։
* Հին եւ նոր Կե­սա­րիա։ Յու­շա­մա­տե­ան, Փա­րիզ, 1989։
* Գէ­որգ Մի­քա­յէ­լի Բամ­բուք­ճե­ան, (Ինք­նա­կեն­սագ­րու­թիւն), «Սուրբ Փրկիչ», Ստամբուլ, մարտ-ապրիլ, 2003։
* Փամբուքջյան Գևորգ, Հայերը իրենց կենսագրականներով (թուրքերեն), Ստամբուլ, 2003։
* Շահբազյան Հասմիկ և Միրզոյան Անահիտ (կազմողներ), Ցուցակ Հայոց ցեղասպանության զոհերի (1915-1923 թթ.), հ. 3, Անկարայի նահանգ, Երևան, 2006։

Աղբյուր
-------

Հարություն Մինասյան, Օսմանյան կայսրությունում և Թուրքիայի Հանրապետությունում բռնաճնշումների և ցեղասպանության ենթարկված հայ բժիշկներ, Երևան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Բովանդակություն
---------------

Գրքի առաջին մասում մաղթանքային ձևակերպումներ են ընդդեմ չարի, դևերի, «գազանի» ու կախարդությունների, նրանցից ապահովության ստանալու համար։ Ապա կա՝ «Աղաւթ սրբոյն Կպրիանոսի. Զոր ասացեալ է վասն դիւաց և կախարդաց և աղանդաւց», որի շարունակությունն է «Պատմութիւն Յուստիանէ կուսին»։ Սրանք նույնպես միջոցներ են առաջադրում կախարդանքների և չար ուժերի դեմ։ Ապա կան մաղթանքներ, աղոթքներ (այդ թվում Գ. Նարեկացուց), դրված են նաև բժշկության Ավետարանները։

«Ուրբաթագիրք» (Հակոբ Մեղապարտ, Վենետիկ, 1512թ.)
«Ուրբաթագիրքը» միջնադարյան բժշկարանի մի այլ տեսակ է, զգալի մասով դա նաև հմայիլ է (թալիսման), որ գրքի տիրոջը պետք է զերծ պահեր չար ոգիներից, կախարդանքներից, չար աչքից. ընդ որում, մաղթանքներում տողերի մեջ (Դ և Ե մամուլներում) մի քանի ազատ տեղեր են թողնված ավելացնելու համար գրքի տիրոջ անունը, որպեսզի նրան չվնասեն դևերը։

«Ուրբաթագրքում» կան պատկերներ. առաջինում (Գ մամուլ) հոգևորականը հայկական վեղարը գլխին, ձեռքին գիրք (երևի բժշկարան) կանգնած է հիվանդի մահճակալի մոտ։ Վեղարավոր հոգևորականին ուղեկցում են երկու աբեղաներ, անմորուս, գլուխների կենտրոնական մասը սափրած, որ նշան է, թե կաթոլիկներ են։ Լուսավորչական հոգևորականի պատկերը հավելում ունի. նրան հայաստանյան եկեղեցու հոգևորականի կերպարանք տվող սև վեղարը հետո է ավելացված պատկերի արդեն եղած փորագիր տախտակի վրա, որ նշանակում է, թե պատկերում նախապես այդ հոգևորականն էլ կաթոլիկ աբեղայի արտաքին է ունեցել։

Մյուս նկարում (Զ մամուլ) Հռոմի պապն է նստած գահին։ Երրորդ նկարում (Է մամուլի ամենավերջում) պատկերված է հոգևորական՝ օձը ձեռքին. դա նախորդում է «Գիր աւձահարի» բաժնին։

«Ուրբաթագրքում» կա մի հավելյալ մամուլ՝ «Վասն գանի» վերնագրով, համարակալված ԳԳ։ Գրքի տարբեր օրինակներում այն տեղադրված է տարբեր մամուլների մեջ։ Գիրքն ունի 8 մամուլ, վերջին մամուլը 6 թերթից։ Ութածալ։ Էջակալություն չունի, համարակալված են մամուլները հետևյալ կերպ՝ ա, բ, գ, դ, ե, զ, է և յուրաքանչյուր մամուլի առաջին երեք թերթերը։ Ընդամենը՝ 62 թերթ (124 էջ)։ Շարվածքի չափը՝ 11x6,5 սմ։

Էջերն ունեն խորագրեր, որոնք պարփակված են զարդ-շրջանակներում։ Օգտագործված են 8 միևնույն ոճի, բայց իրարից տարբեր շրջանակներ, որոնք կրկնված են հաջորդաբար։ 4 փորագիր պատկեր՝ Ա մամուլի 2-րդ, Գ մամուլի 16-րդ, Զ մամուլի 7-րդ և Է մամուլի 1-ին էջերում։ 2 զարդ՝ «Վասն գանի» կոչվող հատվածի՝ հետագայում ավելացված ԳԳ մամուլի 1-ին և 12-րդ էջերում։ Զարդագրեր՝ Ա մամուլի 3-րդ, Դ մամուլի 1-ին, 6-րդ 12-րդ, Ե մամուլի 7-րդ, 10-րդ, 12-րդ, 14-րդ, Է մամուլի 2-րդ, 9-րդ էջերում։

Բնագրի վերջում խաչաձև տպարանանիշ լատինական D. I. Z. A. տառերով։ Առանց հիշագրերի։ Տպագրությունը կատարված է մոտ 14 կետաչափի ձեռագրանման բոլորագրերով, օգտագործված են նաև գլխագրեր։

Տիպը երկգույն է, սև ու կարմիր։ Կարմիրով են տպված բնագրի սկիզբը և որոշ հատվածներ։

Գոյություն են ունեցել ձեռագիր «Ուրբաթագիրք» ժողովածուներ. պահպանված հնագույն օրինակը գրված է 1476-ին։

Վերահրատարակություն
-------------------

Առաջին անգամ բ. գ. թ. Լուսինե Ավետիսյանի թարգմանությամբ (դասական ուղղագրությամբ արևելահայերեն) և հարակից աշխատասիրությամբ Ուրբաթագիրքը 2012 թվականին պետության հովանավորությամբ լույս է տեսել Գրատպության 500-ամյակի առթիվ։

*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ուրբաթագիրք, Վենետիկ, 1512
* Հատված թարգմանությունից
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ծիածան (այլ կիրառումներ)
**Ծիածան**, հասարակական-քաղաքական շաբաթաթերթ։ Լույս է տեսել 1909-1910 թվականներին՝ Կոստանդնուպոլսում։ Խմբագիր՝ Ա. Սուրենյան։

Գործունեություն
---------------

Լուսաբանել է մասնավորապես հայ ազգային կյանքը։ Հայկական լուրեր, ազգային կյանք, ազգային լուրեր բաժիններում մանրամասն տեղեկություններ է հաղորդել հատկապես Թուրքիայի հայերի քաղաքացիական դրության ու տնտեսական վիճակի մասին։ «Հայերը հանդեպ Ատանայի աղետին» հոդվածաշարով արձագանքել է 1909 թվականի Ադանայի հայկական կոտորածներին։ Լայն տեղ է հատկացրել Թուրքիայի քաղաքական և ներքին կյանքին [«Ժիոն թուրքերը (երիտթուրքերը) իրենց իսկական գույնով», «Սահմանադրական ազատության վտանգները» և այլն]։ «Ծիածան»ն անդրադարձել է նաև կրթության հարցերին։ Ունեցել է գրական բաժին։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 124)։*  |
**Մայրեակ** (հայտնի է նաև **Մայրյակ** և **Ջարաշուր** անուններով), նախկինում միջնադարյան հայաբնակ գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության Նախիջևանի Հանրապետության Ջուղայի շրջանի տարածքում։

Պատմություն
-----------

Մայրեակ գյուղը գտնվում էր Մեծ Հայքի Սյունիք նահանգի Երնջակ գավառում, Օձասար լեռան հարավային կողմում, Գաղից 3-3.5 կմ դեպի հարավ, Օրդուբադ քաղաքից հյուսիս, Վանանդ գետի ստորին հոսանքի աջ ափին։

Միջին մեծության գյուղ էր, ընդգրկել է շուրջ 200 բնակելի և այլ շինություններ։

Հայերը այն լքել են 19-րդ դարի կեսերին, որից հետո այն վերաբնակեցվել է մահմեդականներով։

Ստեփանոս Օրբելյանի հարկացուցակի Մայրեակը Տաթևի վանքին տվել է 12 միավոր հարկ։

Հուշարձան
---------

Պատմական աղբյուրներում և վիմական արձանագրություններում չի հանդիպում որևէ տեղեկատվություն գյուղի պատմաճարտարապետական հուշարձանների վերաբերյալ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Արգամ Այվազյան, Նախիջևանի ԻՍՍՀ հայկական հուշարձանները։ Համահավաք ցուցակ (խմբ. խմբ. Բ. Ա. Ուլուբաբյան), Երևան, «Հայաստան», 1986 — 89, էջեր 89 — 224 էջ։


|  |
| --- |
| 
  **Մեծ Հայք**   **Ադրբեջան**
 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Ջուղայի շրջան |
| --- |
|  |
| Վարչական կենտրոն՝ **Ջուղա** |
|  |
| Ապարաններ • Վաղավեր • Ամառաշեն • Քարիմկուլ Դիզա • ‎Ապրակունիս • ‎Ալինջա • Արևէք • ‎Արազին • Գաղ • ‎Գյոյդերե • Կոյնուկ • Դաշտ • Քռնա • Գուգավանք • Վան • Նահաջիր • Շահկերտ • ‎Ռապատ • Սալիթաղ • Շոռոթ • ‎Թեյվազ • Պարոնտեր • Խոշակունիք • Յայջի | Ջուղայի շրջանը Ադրբեջանի քարտեզին |
|  |
| Լքված | Հին Փորադաշտ • Նոր Փորադաշտ • Զավաչրի • Ներքին Անկուզիք • Միջին Անկուզիք • Վերին Անկուզիք |
|  |
| Պորտալ:Ադրբեջան |

 |
**Հնէաշխարհագրություն**ը ուսումնասիրում է աշխարհագրական թաղանթի պատմական զարգացման օրինաչափությունները, բնության ու մարդու փոխազդեցության արդյունքում բնական միջավայրի պատմությունը։

Ուսումնասիրման օբյեկտ
---------------------

Հնէաշխարհագրության ուսումնասիրման օբյեկտը աշխարհագրական թաղանթն է, բայց ոչ իր ներկա վիճակով, այլ այն վիճակով, որ եղել է երկրաբանական անցյալ դարաշրջաններին ու ժամանակաշրջաններին։ Նրա հիմնական խնդիրը շրջանների բնական պայմանների փոփոխությունների պատճառների ուսումնասիրությունն է երկրաբանական զարգացման ընթացքում։

Կառուցվածք
----------

Հնէաշխարհագրության կառուցվածքը արտահայտվում է երեք ձևով․ կոմպոնենտային, ժամանակային և տարածական։ Կոմպոնենտային կտրվածքով առանձնացնում են տարածքային միավորով օրինակ՝ Եվրոպայի հնէաշխարհագրություն, Աֆրիկայի հնէաշխարհագրություն և այլն։ Ժամանակային կտրվածքով առանձնացվում են պալեոզոյի հնէաշխարհագրություն, մեզոզոյի հնէաշխարհագրություն, անթրոպոգենի հնէաշխարհագրություն և այլն։ Կոմպոնենտային կտրվածքով առանձնացնում են հնէաերկրաձևաբանություն, հնէակլիմայագիտություն, հնէակենսաաշխարհագրություն և այլն[1]։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Լեմվել Վալեսյան, Աշխարհագրական գիտությունների մեթոդաբանական և տեսական հիմունքներ։ Դասագիրք բուհերի աշխարհագրական մասնագիտությունների համար, Երևան, 2004թ, էջ 161։