**Հավայան թագավորություն** (հավայերեն Hawaiʻi), պետություն, որը գոյություն է ունեցել Հավայան կղզիներում 19-րդ դարում։

Պատմություն
-----------

18-րդ դարում Հավայան կղզիներում գոյություն ունեին չորս կիսապետական միավորումներ։ Երկարատև երկպառակությունից հետո թագավոր Կամեհամեհա I-ին (1758-1819) 1810 թվականին հաջողվեց եվրոպական զենքի օգնությամբ միավորել կղզիները և հիմնել դինաստիա, որը կառավարեց Հավայան կղզիները հաջորդ 85 տարիներին։

19-րդ դարում ամերիկյան կետորսական նավերը հաճախ ձմեռում էին թագավորության կղզիներում։ Հավայի են այցելել հետախույզներ, առևտրականներ և արկածախնդիրներ։ Հարյուրամյակի կեսերին թագավորությունն արդեն ուներ դպրոցներ, եկեղեցիներ, պանդոկներ և առևտրային ձեռնարկություններ։ Ժամանակի ընթացքում Հավայիում տարածվեց քրիստոնեությունը՝ բողոքականության և կաթոլիկության տեսքով, ինչը մեծապես խարխլեց տեղական մշակույթն ու ավանդույթները։

Եվրոպացիների հետ Հավայան կղզիներում ի հայտ եկան կղզու բնակիչներին նախկինում անհայտ հիվանդություններ, որոնց դեմ նրանք չունեին իմունիտետ (համաճարակային պարօտիտ, կարմրուկ և այլն)։

1815-1816 թվականներին Ռուս-ամերիկյան ընկերությունը փորձեց հաստատվել Կաուայ կղզում և նույնիսկ մի քանի ամրոցներ կառուցեց կղզում։ Այնուամենայնիվ, 1817 թվականին ռուսական արշավախումբը, որը ղեկավարում էր Է. Ի. Շեֆերը, վտարվեց Հավայան թագավորի կողմից իր առաջնորդի չափազանց մեծ հավակնությունների և ամերիկացի կապիտանների ինտրիգների պատճառով։

1820 թվականին Հավայան թագավորություն միսիոներների ժամանումից հետո փոքրաթիվ սպիտակամորթ բնակչությունը սկսում է ավելի շատ ազդեցություն ունենալ Հավայան միապետների վրա։ 1826 թվականին թագավորությունում մտցվեց առաջին հարկը՝ առևտրից և նավաշինությունից ստացված եկամուտներից։ 1840 թվականին սպիտակամորթ փոքրամասնությունը պահանջեց, որ Կամեհամեհա III-ը (կառավարել է 1825-1854 թվականներին) սահմանադրություն ընդունի։

Հետագա տարիներին ԱՄՆ-ի հետաքրքրությունը թագավորության նկատմամբ մեծացավ, և արդյունքը դարձավ փոխադարձության պայմանագրի ստորագրումը (Փոխադարձության պայմանագիր, 1875թ.), որն ըստ էության ազատ առևտրի համաձայնագիր էր և երաշխավորում էր հավայան շաքարի անմաքս տրամադրումը Միացյալ Նահանգներ՝ ամերիկացիներին տալով հատուկ տնտեսական արտոնություններ։ 1887 թվականին պայմանագիրը երկարաձգվեց, և ԱՄՆ-ն իրավունք ստացավ Փերլ Հարբորում ռազմածովային բազա կառուցել։

Հավայան կղզիների վերջին թագավորը՝ Կալակաուան (1874-1891), կորցրեց պլանտատորների աջակցությունը՝ իր շռայլության և Հավայան մշակույթի վերստեղծման փորձերի պատճառով։ 1887 թվականին աշխարհազորայինները սպիտակամորթներին ստիպեցին ընդունել նոր սահմանադրություն, որը կոչվում էր «Սվինի համաձայնագիր»։ Նա խստորեն սահմանափակեց թագավորական լիազորությունները և ընտրության իրավունք մտցրեց Հավայան կղզիների հարուստ բնակիչների համար, որոնք, որպես կանոն, ամերիկացիներ և եվրոպացիներ էին։

1891 թվականին գահ բարձրացավ թագուհի Լիլիուոկալանին (1836-1917), ով անմիջապես քայլեր ձեռնարկեց «Սվինի համաձայնագրի» վերացման համար։ Նա ներկայացրել է նոր սահմանադրության նախագիծ, որը, սակայն, մերժվել է կառավարության կողմից։ Հավային ԱՄՆ-ին միացնելու կողմնակիցները դավադրություն էին կազմակերպել թագուհու դեմ։ 1893 թվականի հունվարի 17-ին դավադիրները ամերիկյան «Բոստոն» նավի նավաստիների աջակցությամբ պետական հեղաշրջում կատարեցին։ ԱՄՆ կառավարությունը հրաժարվել է անեքսիա կատարել՝ նշելով, որ միապետության տապալումը, որում օգտագործվել են ամերիկյան զորքերը, իրականացվել է ժողովրդի կամքին հակառակ։ Այնուամենայնիվ, թագավորությունը դադարեց գոյություն ունենալ, և Հավայան կղզիներում ներդրվեց կառավարման հանրապետական ձև։

Զինված ուժեր
------------

Սկզբում թագավորությունը չուներ կանոնավոր զինված ուժեր, սակայն աստիճանաբար ստեղծվեց բանակ՝ կենտրոնացված վերահսկողության ներքո։ Թագավորը կարող էր հույս դնել միայն առանձին ցեղերի մարտիկների վրա։ Զինված խմբավորումները և նավատորմը օգտագործում էին ինչպես ավանդական կանոներ, այնպես էլ զենքի և համազգեստի որոշ եվրոպական տարրեր, ինչպիսիք են բնական նյութերից պատրաստված սաղավարտները, ինչպես նաև թնդանոթներ, մուշկետներ և որոշ ժամանակ անց, եվրոպական նավեր։ 1819 թվականին Կամեամեա թագավորի մահից հետո նրա որդին արդեն ուներ տասնյակ հազարանոց բանակ։ Սա օգնեց դադարեցնել Կուամոյի ապստամբությունը 1819 թվականին և Կաուայ կղզու ապստամբությունը 1824 թվականին։

Մի շարք համաճարակներից հետո զինված ուժերը կրճատվեցին մինչև 500 մարդ և գործնականում դադարեցին գոյություն ունենալ։ Միայն 1870-ական թվականներին եվրոպական մոդելով կազմավորվեցին կանոնավոր զինված ուժեր, որոնց հիմքում ընկած էր մինչև 600 հոգուց բաղկացած թագավորական գվարդիան՝ 8-14 հրացաններով։ Անհրաժեշտության դեպքում նրանք ակնկալում էին հավաքել աշխարհազորին։ Հավայան կղզիների բանակը ցրվեց 1893 թվականի հեղաշրջումից հետո։

Տես նաև
-------

* Հավայի
* Հավայան կղզիներ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Kanahele George S. (1995)։ «Kamehameha’s First Capital»։ *Waikiki, 100 B.C. to 1900 A.D.: An Untold Story*։ University of Hawaii Press։ էջեր 90–102։ ISBN 978-0-8248-1790-9
2. ↑  Гринёв А. В. «Немцы в истории Русской Америки» // Американский ежегодник, 2002. — М. Наука, 2004.
3. ↑  Patricia Schultz (2007)։ *1,000 Places to See in the USA and Canada Before You Die*։ Workman Pub.։ էջ 932։ ISBN 978-0-7611-4738-1
4. ↑  Bryan Fryklund (4 January 2011)։ *Hawaii: The Big Island*։ Hunter Publishing, Inc։ էջ 81։ ISBN 978-1-58843-637-5
5. ↑  Benjamin F. Shearer (2004)։ *The Uniting States: Alabama to Kentucky*։ Greenwood Publishing Group։ էջ 296։ ISBN 978-0-313-33105-3
6. ↑  Roman Adrian Cybriwsky (23 May 2013)։ *Capital Cities around the World: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture*։ ABC-CLIO։ էջ 352։ ISBN 978-1-61069-248-9
7. ↑  *Engineering Magazine*։ Engineering Magazine Company։ 1892։ էջ 286