**Տվերի դրագունների 16-րդ գունդը** Ռուսական կայսերական բանակի հեծելազորային զորամաս է։ Այն Կովկասյան հեծելազորային դիվիզիայի կազմում էր։

**Գտնվելու վայրը**՝ Թիֆլիսի նահանգ՝ Ցառսկիյե Կոլոդցի բնավայր (այժմ՝ Դեդոպլիս-Ցկարո)։

**Մասնակցություն** Ղրիմի պատերազմին՝ 1877-1878 թվականների Ռուս-թուրքական պատերազմ, Առաջին համաշխարհային պատերազմ։

### Գնդի կազմավորում

1798 թվականի օգոստոսի 20-ին կայսր Պավել I-ի հրամանով նորակոչիկներից կազմավորվել է գեներալ-մայոր Զորնի զրահակիր հեծյալ զինվորների գունդը՝ բաղկացած 5 հեծելավաշտերից և 899 ստորին աստիճաններ ունեցող զինվորականներից։

Գնդի մարտական պատմությունը սերտորեն կապված է 19-րդ դարում՝ Ռուսաստանի կովկասյան սահմանների պաշտպանության հետ։ 1801 թվականի մարտի 31-ից կրում է, "Տվերի դրագունների գունդ "անունը։

1806-1812 թվականներին գունդը գտնվում էր Դունայի բանակի կազմում, որը գործում էր Մոլդովայում և Վալախիայում մասնակցում էր թուրքերի դեմ պատերազմին։

1811-ին գունդը ակտիվորեն մասնակցում էր Կուտուզովի կողմից կազմակերպված բոլոր գործողություններին և Բուխարեստի հաշտության պայմանագրի կնքումից հետո՝ Մոլդավիայի և Վալախիայի սահմաններից շարժվեց դեպի Ռուսաստան։

1813 թվականին տվերցիները մասնակցել են Թորն ամրոցի շրջափակմանը և գրոհին։ 1829 թվականին գունդը վերակազմավորվեց վեց գործող հեծելավաշտերին՝ հետիոտնային ռեզերվով և մեկ պահեստայինով։

1833 թվականի մարտի 21-ին գնդին կցվեցին 3-րդ, 4-րդ, 6-րդ ակտիվ հեծելավաշտերն ու Արզամասի հեծելազորային գնդի հետիոտնային ռեզերվն և Վոլինսկի ուլանների գնդի կեսը.  գունդը վերակազմավորվել է 10 ակտիվ հեծելավաշտերի՝ մեկ ռեզերվով։

1837 թվականի օգոստոսի 26-ին գունդը անվանվեց Նորին Կայսերական Մեծության Մեծ Իշխան Միխայիլ Պավելի դրագունների  գունդ։

1849 թվականի սեպտեմբերի 19-ին, Մեծ Իշխան Միխայիլ Պավելի մահվան կապակցությամբ գունդը վերանվանվեց Նորին Կայսերական Մեծության Մեծ Իշխան Նիկոլայ Նիկոլայի դրագունների գունդ։

Ֆելդմարշալ կոմս Պասկևիչի ռուսական օժանդակ կորպուսի կազմի մեկ դիվիզիոնը մասնակցել է հունգարական արշավին։

1854 թվականի մարտի 15-ին գունդը ժամանեց Թիֆլիս և մտավ Ալեքսանդրապոլի ջոկատի կազմ։ Մայիսի 29-ին 1-ին դիվիզիոնը մասնակցել է Արապչայ գետի մյուս կողմից իշխան Բեբուտովի կողմից ձեռնարկած հետախուզությանը։ Հուլիսի 24-ին ամբողջ գունդը կռվել է Քյուրուք դարայում և գրավել թուրքական 12 հրանոթ ունեցող մարտկոցը։

1855 թվականի հուլիսի 26-ին, գունդը՝ գեներալ Բրիմերի հրամանատարությամբ, մասնակցեց խարահայթայթմանը։ Բերդի շրջափակման ժամանակ գունդը գտնվել է գեներալ Բակլանովի ջոկատում։ Սեպտեմբերի 17-ին՝ գեներալ Բազինի շարասյունում՝ Կարսի բերդի վրա գրոհի ժամանակ, Տվերի գնդի բաժանումը նպաստեց Չախմախի բարձունքների ամրացումներից շարասյան  ճիշտ նահանջելուն։

1857 թվականի մարտի 19-ից կոչվում է Նորին Կայսերական Մեծության Մեծ Իշխան Ավագ Նիկոլայ Նիկոլայի Տվերի դրագունների գունդ։

1856 թվականի ապրիլի 3-ին, 5-րդ էսկադրոնը ամբողջ ուժով և 2-րդ, 3-րդ և 8-րդ էսկադրոնների անձնակազմը հատկացվել է Պերեյասլավի դրագունների գնդի ձևավորմանը։ Այնուհետև գունդը վերակազմավորվել է 6 գործող էսկադրոնների՝ մեկ ռեզերվով։ Հոկտեմբերի 17-ին մեկնել է Ստավրոպոլի նահանգ՝ մասնակցելու Արեւմտյան Կովկասի լեռնաբնակների հետ պատերազմին։

1862 թվականի հուլիսի 31-ին, գունդը վերակազմավորվել է 4 գործող էսկադրոնների՝ մեկ ռեզերվով։  7-րդ պահեստային էսկադրոնը վերանվանվել է 5-րդ պահեստային էսկադրոն։ Այս թվականից մինչև Արևմտյան Կովկասի վերջնական գրավումը մասնակցել է լեռնաբնակների դեմ արշավախմբերին։

1864 թվականի մարտի 25-ից կոչվել է Նորին Կայսերական Մեծության Մեծ Իշխան Ավագ Նիկոլայ Նիկոլայի Տվերի դրագունների 15-րդ գունդ։

1865 թվականի սկզբին գունդը մտավ նորաստեղծ Կովկասյան հեծելազորային դիվիզիայի կազմի մեջ։

1877 թվականի ապրիլի 12-ին, կովկասյան-թուրքական սահմանին գործող կորպուսի հիմնական ուժերի կազմում, գեներալ-ադյուտանտ Լորիս-Մելիքովի հրամանատարությամբ հատել է սահմանը։ 16-ին իշխան Ճավճավաձեի առաջապահ զորամասում մասնակցել է դեպի Քարաջուրան արշավին։ Ապրիլի 26-ին գեներալ-մայոր Շերեմետևի հրամանատարությամբ մասնակցել է Կարսի հյուսիս-արևմտյան կողմում կատարվող արշավին և Մելիք-Քեյ գյուղի մոտ հետ  է մղել թուրքերի հարձակումը։ Մայիսի 4-ին և 5-ին 1-ին դիվիզիոնը՝ գեներալ-մայոր Շերեմետևի ջոկատով մասնակցել է Արդագանի ամրոցի գրոհին։

Հուլիսի 24-ին գունդը գործում էր իշխան Շչերբատովի համակցված հեծելազորային բրիգադի կազմում՝ Էրիվանի ջոկատն ուժեղացնելու համար։ Օգոստոսի 15-ին Իգդիրի ջոկատի կազմում հետ է մղել Իզմայիլ փաշայի կորպուսի հարձակումները։ Հոկտեմբերի 8-ից Կարսի շրջափակման ժամանակ եղել է գեներալ-լեյտենանտ Շատիլովի ջոկատում։ Նոյեմբերի 5-ի լույս 6-ի գիշերը բերդի վրա հարձակման ժամանակ Կարսը գործել է գեներալ-մայոր Շերեմետևի շարժական շարասյունում։

1878 թվականի մայիսի 15-ին ձմեռանոցից մեկնել է Սարիկամիշի ջոկատ։ Հուլիսի 8-ից սեպտեմբերի 7-ը եղել է Էրզրումի ջոկատում։ Հոկտեմբերի 1-ին բերվել է խաղաղ կազմ։

1882 թվականի փետրվարի 12-ից կոչվել է Նորին Կայսերական Մեծության Մեծ Իշխան Ավագ Նիկոլայ Նիկոլայի Տվերի դրագունների 43-րդ գունդ։

1883 թվականի օգոստոսի 11-ին վերակազմավորվել է 6 էսկադրոնի. պահեստային էսկադրոնը վերակազմավորվել է Կովկասի հեծելազորային ռեզերվի 1-ին ջոկատի։

1891 թվականի ապրիլի 26-ին Նորին Կայսերական Մեծության Մեծ Իշխան Ավագ Նիկոլայ Նիկոլայի մահվան կապակցությամբ գունդը կոչվեց Տվերի դրագունների 43-րդ գունդ։

1898 թվականի օգոստոսի 20-ին, 1884 թվականի ռազմական գերատեսչության թիվ 347 հրամանի համաձայն, գունդը նշեց իր հարյուրամյակը։

1907 թվականի դեկտեմբերի 6-ից նրան կոչում են Նորին Կայսերական Մեծության Գահաժառանգ Ցեսարևիչի 16-րդ Տվերի դրագունների գունդ։

Գնդի ավելի քան 200-ամյա պատմության մեջ կան բազմաթիվ փառավոր գործեր (գունդը ցրվել է 1918 թվականին), սակայն գնդի տարեգրության հատուկ էջը կապված է 1854-1856 թվականների Ռուս-թուրքական պատերազմին մասնակցելու հետ, որն առավել հայտնի է որպես Ղրիմի  և 1877-1878 թվականների Ռուս-թուրքական պատերազմ։

Այս պատերազմներում գունդը մասնակցել է կովկասյան օպերացիաների թատրոնին և Հայաստանի տարածքում ռազմական գործողություններին, այդ թվում նաև Կարսի հայտնի բերդի գրոհին։

1854-1856 թվականների Ռուս-թուրքական պատերազմում՝ ժամանակակից Հայաստանի տարածքում գունդը կորուստներ է կրել սպայական կորպուսում, այդ թվում՝ զոհվել է գնդի հրամանատար, գեներալ-մայոր Իոսիֆ Միխայիլի Կուկոլևսկին։

### Գերազանցության նշաններ՝

Գնդին շնորհվել է Սուրբ Գեորգիի դրոշակ՝ «1854 թվականի հուլիսի 24-ին Կյուրուկ-Դարայի ճակատամարտում գերազանց գործերի համար» մակագրությամբ։ 1875 թվականի օգոստոսի 11-ին՝ Բարձրագույն պարգևագիր։

Նշաններ՝ գլխարկների վրա հետևյալ մակագրություններով՝ «1864 թվականին Արևմտյան Կովկասի գրավման գործում տարբերվելու և 1881 թվականի հունվարի 12-ին Գեոկ-Թեփե ամրոցը փոթորկով գրավելու համար»/ 1-ին դիվիզիոնում/։ Առաջին պարգևը շնորհվել է 1865 թվականի հուլիսի 20-ին՝ լեռնաբնակների հետ պատերազմելու համար, իսկ երկրորդը շնորհվել է 1882 թվականի հունիսի 9-ին, այլ ստորաբաժանումներում՝ «Արևմտյան Կովկասի 1864 թվականի նվաճման մեջ առանձնանալու համար»՝ տրված 1865 թվականի հուլիսի 20-ին։

17 Սբ. Գեորգիի շեփոր տրվել է 1878 թվականի հոկտեմբերի 13-ին՝ «1877 և 1878 թվականների Թուրքական պատերազմում տարբերվելու համար» մակագրությամբ։ 1878 թվականի նոյեմբեր 26-ին՝ Բարձրագույն պարգևագիր։

Շտաբի և գլխավոր սպայական համազգեստի վրա զինվորական տարբերակման օղեր՝ տրվել են 1878 թվականի հոկտեմբերի 13-ին։

### Գնդի հրամանատարներ՝

* 06/29/1806 - 04/04/1810 - փոխգնդապետ (12/12/1807-ից գնդապետ) Արգամակով, Իվան Անդրեյի
* 1814 - 1815 - գեներալ-մայոր Չերտկով, Նիկոլայ Դմիտրիի
* 15.01.1815 - 05.10.1820 - գնդապետ Նաբել, Անդրեյ Անդրեյի
* 1831 թվականին - գնդապետ Բրոնեւսկի, Դմիտրի Բոգդանի
* 02/02/1852 - 09/07/1855 - գնդապետ (07/24/1854-ից գեներալ-մայոր) Կուկոլևսկի, Իոսիֆ Միխայիլի
* 10/10/1855 - 02/04/1860 - գնդապետ (05/15/1857-ից գեներալ-մայոր) Տիխոցկի, Իվան Եգորի
* 02/04/1860 - 1863 - գնդապետ Բորկովսկի, Ֆրանց Կազիմիրի
* 17.04.1863 - 26.11.1871 - գնդապետ իշխան Ճավճավաձե, Զախարի Գուլբատի
* 11/28/1870 - 11/06/1874 - գնդապետ բարոն Մեյենդորֆ, Ֆեոֆիլ Եգորի
* 19.11.1874 - 12.13.1878 - գնդապետ (գեներալ-մայոր 13.12.1878 թ.) Նովրուզով, Միրզա Հաջի Բեկ
* 03/10/1881 - 07/30/1891 - գնդապետ Լիխտանսկի, Նիկոլայ Զինովիի
* 08/11/1891 - 01/25/1900 - գնդապետ Դեվել, Դանիիլ Ֆեդորի
* 28.01.1900 - 18.06.1904 - գնդապետ Կոցուրիկ, Վլադիմիր Իվանի
* 18.06.1904 - 21.08.1906 - գնդապետ Մոնչինսկի, Միխայիլ Վալերիի
* 09/11/1906 - 09/11/1908 - գնդապետ Լեոնտովիչ, Եվգենի Ալեքսանդրի
* 11/09/1908 - 12/08/1910 - գնդապետ Օբրազցով, Սերգեյ Վասիլիի
* 12/08/1910 - 04/02/1914 - գնդապետ Բուշ, Ֆերդինանդ Յուլիի
* 04/09/1914 - 09/01/1916 - գնդապետ Հարթեն, Էդուարդ Օսկարի
* 09/01/1916 -  ??? - գնդապետ Կոտցեբուե, Ալեքսանդր Պավել

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. ↑  Գիզետտի Ա. Լ. *Կովկասյան զորքերի տարեգրություն. Երկու մասով. – Թիֆլիս, Կավ. ռազմական շրջանի շտաբի Ռազմական պատմության բաժնի հրատարակություն, 1896 թ*.
2. ↑  *Տվերի դրագունները Կովկասում» գրքի վերահրատարակությունը. 1854-1856 թթ. արևելյան պատերազմ. – Տվեր, Եկատերինա Բակուլինայի հիմնադրամ, 2022 թ*.