**Մարտինո Մարտինի**, հայտնի նաև որպես **Մարտին** կամ **Մարտինուս** (իտալ.՝ Martino Martini, սեպտեմբերի 20, 1614(1614-09-20), Տրենտո, Իտալիա - հունիսի 6, 1661(1661-06-06), Հանչժոու, Չինաստան), իտալացի ճիզվիտ, միսիոներ, ճանապարհորդ, աշխարհագետ, քարտեզագիր, պատմաբան։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է վաճառականների ընտանիքում։ Ստացել է բարձրագույն հոգևոր կրթություն։ 1631 թվականին ընդունվել է ճիզվիտական միաբանություն և ուղարկվել Հռոմ՝ Collegium Romanum (1634-1637), դասական փիլիսոփայություն և գրականություն ուսանելու։ Միևնույն ժամանակ, նա հատկապես հետաքրքրված էր աստղագիտությամբ, մաթեմատիկայով և արևելագիտությամբ, խրախուսվում էր իր ուսուցիչ Աթանաս Կիրչերի կողմից։ 1637-1639 թվականներին Պորտուգալիայում ուսանել է աստվածաբանություն, 1639 թվականին Լիսաբոնում ձեռնադրվել է քահանա։

Ապա նա դիմեց Հիսուսի հասարակության գեներալ Մյուզիո Վիտելեսկիին՝ խնդրելով իրեն որպես միսիոներ ուղարկել Չինաստան։ 1640 թվականին նա 24 այլ ճիզվիտների հետ նավարկեց Լիսաբոնից Արևելյան Հնդկաստան և 1642 թվականին հասավ Մակաո, որտեղ մի որոշ ժամանակ սովորեց չինարեն։ 1643 թվականին նա հատեց սահմանը և բնակություն հաստատեց Չժեցյան գավառի մայրաքաղաք Հանչժոուում, որտեղ սկսեց իր միսիոներական աշխատանքը։

Մ. Մարտինին XVI-XVII դարերի շատ ճիզվիտ միսիոներներից մեկն էր, ով գնաց Չինաստան՝ չինացիներին քրիստոնեություն դարձնելու և ուսումնասիրեց Չինաստանի մշակույթն ու պատմությունը։

Մարտինին կենտրոնացավ Միջին Թագավորության աշխարհագրության վրա և Չինաստանում իր 12-ամյա մնալու ընթացքում կազմեց *Հեռավոր Արևելքի Ատլաս*, որը ներառում է ոչ միայն իր սեփական ճանապարհորդությունների արդյունքները, այլև չինական քարտեզների ուսումնասիրությունից ստացված գիտելիքները։

1655 թվականին նա Ֆիլիպինների, Նորվեգիայի և Նիդեռլանդների միջով վերադարձավ Հռոմ։ Ունկնդրություն ստացավ Սրբազան Հռոմեական կայսր Ֆերդինանդ III-ի հետ։ Ամստերդամում գտնվելիս նա համոզեց հոլանդացի մեծ քարտեզագիր Յան Բլաուին տպագրել իր չինական ատլասը։

1658 թվականին նա երկար ճանապարհորդությունից հետո վերադարձավ Չինաստան, որտեղ շարունակեց իր միսիոներական աշխատանքը, կառուցեց մի քանի եկեղեցիներ։

Նա մահացավ 1661 թվականին Հանչժոուում։

Գիտական գործունեություն
-----------------------

Մարտինո Մարտինի
Ճակատազարդ «Novus Atlas Sinensis» (1655)
Կայսր Չժու Յուցզյանը սպանում է իր դստերը՝ նրան Լի Ցզիչենի ապստամբներից հետ պահելու համար: Բակի ձախ կողմում նա տեսնում է, թե ինչպես է նա կախված ծառից, ըստ երևույթին ՝ նա է: Եվրոպացի նկարչի նկարը «Պատմություն թաթարական պատերազմի համար» Մարտինո Մարտինի
Մարտինո Մարտինին հիմնականում աշխատում էր հին կայսերական Չինաստանի պատմության և քարտեզագրության վրա։ Նա բազմաթիվ ուղևորություններ կատարեց գիտական տեղեկություններ հավաքելու համար, հատկապես Չինական կայսրության աշխարհագրության մասին, այցելեց շատ գավառներ, ինչպես նաև Պեկին և Չինական մեծ պարիսպ։

Նա «Grammatica Linguae Sinensis» չինական քերականության առաջին կազմողն էր (արևմտյան օգտագործման համար, 1696), հին կայսերական Չինաստանի առաջին պատմաբանը, եվրոպացի առաջին աշխարհագրագետը, որը կարողացավ օգտվել չինական վարչական բյուրոկրատիայի աշխարհագրական ավանդույթից, բարոկկոյի ոգով, ստեղծեց իր մի շարք քարտեզներ։

1654 թվականին նա կազմեց այդ ժամանակ Չինաստանում կաթոլիկների ներկայության առաջին մարդահամարը. «Brevis Relatio de Numero et Qualitate Christianorum apud Sinas»:

1654 թվականին նա հրատարակեց De Bello Tartarico Historia-ն։ Նրա ամենահայտնի աշխատանքը՝ Novus Atlas Sinensis (1655), լույս է տեսել ոչ միայն լատիներեն, այլ նաև իսպաներեն, ֆրանսերեն, հոլանդերեն և գերմաներեն։ Ատլասը պարունակում էր տարածաշրջանի 17 մեծ քարտեզ և 16 լրացուցիչ քարտեզ, որոնք ցույց են տալիս Չինաստանի, ինչպես նաև Հարավարևելյան Ասիայի և Ճապոնիայի առանձին նահանգները։ Մ. Մարտինին առաջինն էր, ով ցույց տվեց Կորեան ոչ թե որպես կղզի, այլ որպես թերակղզի, առաջինը ճիշտ դիրքավորեց Ճապոնիան որպես Կորեայի և Չինաստանի ամենամոտ հարևանը։

1658 թվականին տեղի ունեցավ Չինաստանի հնագույն պատմության վերաբերյալ նրա՝ «Sinicae Historiae Decas Prima» աշխատության առաջին արևմտյան հրատարակությունը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2  *Wurzbach D. C. v.* Martini, Martin (գերմ.) // *Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich*: *enthaltend die Lebensskizzen der denkwürdigen Personen, welche seit 1750 in den österreichischen Kronländern geboren wurden oder darin gelebt und gewirkt haben* — Wien: 1856. — Vol. 17. — S. 39.
3. ↑  LIBRIS — 2012.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Martino Martini Արխիվացված 2019-10-31 Wayback Machine
* Martino Martini — Scientist of the Day

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Մարտինո Մարտինի» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Իտալացիների կենսագրական բառարան · Allgemeine Deutsche Biographie · Treccani |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BAV: ADV10223779 · BNC: a11517086 · BNE: XX1023240 · BNF: 14594265j · CiNii: DA09178828 · CONOR: 169512547 · GND: 11925476X · ICCU: CFIV010327 · ISNI: 0000000120991823 · LCCN: n79039954 · NKC: mzk2009510530 · NLA: 49285959 · NTA: 070077940 · NUKAT: n2010131225 · PTBNP: 55937 · LIBRIS: 231017 · SUDOC: 060763167 · VIAF: 12554068 · WorldCat VIAF: 12554068 |

 |

 |