**Փոլ (Փաուլ) Վայս** (գերմ.՝ Paul Weiß, անգլ.՝ Paul Weiss, 9 ապրիլի 1911, Զագան, Գերմանական կայսրություն — 19 հունվարի 1991, Դեթրոյթ, ԱՄՆ), գերմանացի և բրիտանացի մաթեմատիկոս և ֆիզիկոս-տեսաբան, կանոնական քվանտավորման ներկայացուցիչներից մեկը դաշտի տեսության մեջ։

Կենսագրություն
--------------

Փոլ Վայսը ծնվել է գերմանական Սիլեզիա բնակավայրի Զագան քաղաքում հարուստ հրեաների ընտանիքում, որոնք կապված են եղել արդյունաբերական շրջանների հետ։ 1929-1933 թվականներին կրթություն է ստացել Գյոթինգենյան համալսարանում, որտեղ դարձել է Մաքս Բորնի ուսանողը, ինչպես նաև ուսանել է Փարիզում և Ցյուրիխում՝ 1930/1931 ուսումնական տարուց, երբ աշխատել է դպրոցում որպես ուսուցիչ։ Նացիստների՝ իշխանության գալուց հետո Բորնը լքել է Գերմանիան և հրավիրել Վայսին Քեմբրիջի համալսարան, որտեղ վերջինս ժամանել է 1933 թվականի աշնանը (իր մայրը և քույրը այդ ժամանակ արդեն տեղափոխվել էին)։ Բրոնի՝ Էդինբուրգ տեղափոխվելուց հետո երիտասարդ գիտնականը աշխատել է Փոլ Դիրակի ղեկավար ղեկավարությամբ և 1936 թվականին դոկտորական թեզ է պաշտպանել «Համակցված փոփոխականների հայեցակարգը մի քանի ինտեգրալների տարբերակային հաշվարկման մեջ և նրա կիրառությունը քվանտային դաշտերի» (անգլ.՝ The Notion of Conjugate Variables in the Calculus of Variations for Multiple Integrals and its Application to the Quantisation of Field Physics):

Թեզը պաշտպանելուց հետո Վայսը ևս երկու տարի մնացել է Քեմբրիջում, այդ թվում՝ 1937/1938 ուսումնական տարում քվանտային էլեկտրոդինամիկայի դասընթացն է վարել։ Ապա ևս երկու կիսամյակ անցկացրել է Բելֆասթի Քվինս համալսարանում, որտեղ նա մաթեմատիկական մեխանիկայի դասախոսություններ է կարդացել։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը սկսելուց հետո արդեն 1939 թվականի սեպտեմբերի 5-ին ցանկություն է հայտնել աշխատել ազգային պաշտպանության համար։ Սակայն նա այն ժամանակ չուներ բրիտանական քաղաքացիություն, այդ իսկ պատճառով 1940 թվականի մայիսի 12-ին՝ Քեմբրիջ այցելության ժամանակ, պրակտիկայի է ուղարկվել և հուլիսին ուղարկվել է Քվեբեկի հատուկ ճամբար։ Այստեղ նա իր մի շարք գործընկերների հետ (Մաքս Պերուց, Գերման Բոնդի, Վալտեր Գայթլեր, Կլաուս Ֆուքս) դասախոսություններ է կարդացել նորաստեղծ համալսարանում, որը կազմակերպվել է պրակտիկայի ուղարկված գիտնականների կողմից։ Այդ ժամանակ Վայսի քույրը՝ Հելենան, Գիտության և կրթության պաշտպանության համայնքի օգնությամբ մի շարք քայլեր է ձենարկել, որպեսզի եղբորը տուն վերադարձներ. Նրան իրեն աջակցությունն են հայտնել նաև Բորնը, Դիրակը, Պաուլ Էվալդը, Ռալֆ Ֆաուլերը և այլ գործընկերներ։ Վերջապես, 1940 թվականի դեկտեմբերին որոշում ընդունվեց ազատել Վայսին, և 1941 թվականի հունվարին նա լքեց ճամբարը ։

1941 թվականի փետրվարին Վայսը զբաղեցրեց կիրառական մաթեմատիկայի ուսուցչի պաշտոնը Ուեսթֆիլդի քոլեջում (մտնում է Լոնդոնի համալսարանի կազմի մեջ) և զբաղեցրել է այն մինչև 1950 թվականը։ 1946 թվականի օգոստոսին գիտնականը քաղաքացիություն ստանալու մասին դիմում ներկայացրեց և հաջորդ տարվա հունիսին դարձավ Բրիտանիայի քաղաքացի։ 1950-1951 թվականներին նա որոշ ժամանակ աշխատել է Փրինսթոնի Հեռանկարային հետազությունների համալսարանում, իսկ շուտով վերջնականապես տեղափոխվել է ԱՄՆ և մինչև 1957 թվականն աշխատել է կիրառական մաթեմատիկոս General Electric կազմակերպությունում։ Նրա աշխատանքի ուղղություններից մեկը գործառնությունների հետազոտության մեթոդների օգտագործումն էր գործնական խնդիրները լուծելու համար։ 1958-1960 թվականներին Վայսը Avco ավիացիոն ընկերության աշխատակից է եղել, ինչից հետո միացել է Դեթյոթի Ուեյնի համալսարանի մաթեմատիկական ֆակուլտետին, որտեղ շարունակել է աշխատել մինչ իր մահը՝ 1991 թվականը։

Ընտանիք
-------

Լոնդոնում աշխատելու ժամանակ Վայսը ամուսնացել է Մարլիզ Օպայի հետ (*Marliese Oppa*), նրանք ունեին երկու երեխա. Նրանք նաև որդեգրել են կնոջ բարեկամին, որը ողջ էր մնացել Բելզենյան համակենտրոնացման ճամբարում։ Վայսի դուստրը՝ Ռութը (*Ruth Weiss*), որպես ծրագրավորող է աշխատել Բելլա լաբորատորիաներում։ Իր քույրը՝ Հելենան (*Helene Weiss*), Մարտին Հայդեգերի արվեստի և փիլիսոփայության մասնագետ էր, որի մոտ ժամանակին սովորել էր։ Մյուս քույրը՝ Գերտրուդան (*Gertrud Weiss*), ամուսնացած էր հանրահայտ հոգեբան Կուրտ Լևինի հետ։

Գիտական գործունեություն
-----------------------

Թեզում և հաջորդող հրապարակումներում Վայսը մշակել է կանոնական քվանտավորման համակարգը դաշտի տեսության մեջ, մասնավորապես՝ ստացել է ընդհանրացված կոմուտացիոն հարաբերություններ դաշտային փոփոխականների համար։ Իր հետաքրքրությունները վերաբերում էին առաջին հերթին դաշտային տեսությունների քվանտավորան համար ընդհանուր մաթեմատիկական ֆորմալիզմի կառուցմանը։ Վայսի մեթոդը (այսպես կոչվող *parameter formalism*), հիմնված պարամետրերի վերլուծության վրա, օգտագործվել է Դիրակի կողմից 1940-ական թվականների վերջին կապերի հետ համիլթոնային համակարգերի կանոնական քվանտավորման տեսության ստեղծման համար, իսկ ավելի ուշ՝ գրավիտացիայի կանոնական քվանտավորման համար (առաջին հերթին Փիթեր Բերգմանի և Բրայս Դևիթի աշխատություններում)։

Բելֆաստում աշխատելու ժամանակ Վայսը գրել է մեծ հոդված, որտեղ տվել է հարաբերականության հատուկ տեսության հավասարումների գրառումը և էլեկտրամագնիսական ճառագայթում կատարող լիցքավորված մասնիկի շարժման հավասարումների գրառումը։

Հիմնական հրապարակումներ
-----------------------

* *Weiss P.* On the quantization of a theory arising from a variational principle for multiple integrals with application to Born's electrodynamics // *Proceedings of the Royal Society A*. — 1936. — Vol. 156. — P. 192—220. — doi:10.1098/rspa.1936.0143
* *Weiss P.* On the Hamilton-Jacobi theory and quantization of a dynamical continuum // *Proceedings of the Royal Society A*. — 1938. — Vol. 169. — P. 102—119. — doi:10.1098/rspa.1938.0197
* *Weiss P.* On the Hamilton-Jacobi theory and quantization of generalized electrodynamics // *Proceedings of the Royal Society A*. — 1938. — Vol. 169. — P. 119—133. — doi:10.1098/rspa.1938.0198
* *Weiss P.* On some applications of quaternions to restricted relativity and classical radiation theory // *Proceedings of the Royal Irish Academy A*. — 1941. — Vol. 46. — P. 129—168.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Mathematics Genealogy Project — 1997.
2. ↑  Rickles & Blum, 2015, էջեր 470—471
3. ↑  Rickles & Blum, 2015, էջեր 471—475
4. ↑  Rickles & Blum, 2015, էջեր 475—476
5. ↑  Rickles & Blum, 2015, էջ 475
6. ↑  Rickles & Blum, 2015, էջեր 476—485
7. ↑  Rickles & Blum, 2015, էջ 471

Գրականություն
-------------

* *Rickles D. Blum A.* Paul Weiss and the genesis of canonical quantization // *European Physical Journal H*. — 2015. — Vol. 40. — P. 469—487. — doi:10.1140/epjh/e2015-60001-5

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Mathematics Genealogy Project · Zentralblatt MATH database |

 |