recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Աշտարակ (այլ կիրառումներ)
Աշտարակ
**Աշտարակ** - վերձիգ համաչափություններով կառույց, որի բարձրությունը անհամեմատ գերազանցում է հորիզոնական չափերին։ Լինում են փայտե, քարե, երկաթ–բետոնե և պողպատակերտ աշտարակներ։ Սկզբնական շրջանում կառուցվել են և՛ պաշտպանական (պահակադիտարաններ, բերդապարիսպների աշտարակներ են), և՛ ազդանշան տալու (փարոսներ) նպատակով,ավելի ուշ՝ իբրև պաշտամունքային (զանգակատներ, մինարեթներ), քաղաքացիական (ռատուշաների աշտարակները՝ հաճախ քաղաքային ժամացույցներով) և ինժեներական (ջրմուղ աշտարակ, ռադիո և հեռուստատեսային, սիլոսի և այլ աշտարակներ) շինություններ։ Շրջակա կառույցներից բարձր, հորինվածքով արտահայտիչ ու դինամիկ աշտարակները հաճախ լինում են անսամբլի բարձրակետը և դառնում քաղաքի յուրատեսակ խորհրդանշանը։ Հին աշխարհից հայտնի են՝ Բաբելոնի աշտարակ, Ալեքսանդրիայի փարոսը։ Նշանավոր են՝ Պիզայի «Թեք աշտարակը» (1174–1372, բարձր. 56 մ), Ստրասբուրգի տաճարի հյուսիսային աշտարակը (1399–1439, բարձր. 42 մ), Մոսկվայի կրեմլի աշտարակները (XV–XVII դդ.), համաշխարհային ցուցահանդեսի համար կառուցված, XIX դ. տեխնիկայի նվաճումները խորհրդանշող Էյֆելյան աշտարակը Փարիզում (1889, բարձր․ մոտ 300 մ, ինժեներ Ա. Էյֆել), ինժեներ Վ. Շուխովի պողպատյա ռադիո–աշտարակը Մոսկվայում (1921, բարձր․ մոտ 148 մ), 51 մետրանոց պողպատե վերջավորությամբ երկաթբետոնե աշտարակ Շտուտգարտում (1954–56, բարձր․ մոտ 160 մ, ճարտ. Ֆ. Լեոնհարդ)։ Աշխարհում ամենաբարձրը Մոսկվայի Համամիութենական հեռուստակենտրոնի աշտարակ է (1961–68), ունի 533 մ բարձրություն, երկու մասից է՝ երկաթբետոնե (մինչև 385 մ) և մետաղական (ճարտարապետներ Դ. Բուրդին, Մ. Շկուդ, Լ. Շչիպակին, ինժեևերներ Ն. Նիկիտին, Բ. Զլոբին, Լենինյան մրցանակ, 1970)։

Հայաստանում հայտնի են III–II հազարամյակների կիկլոպյան շինությունների աշտարակները։ Ուրարտական քաղաքների՝ Տուշպայի (Վանի), Էրեբունիի, Թեյշեբաինիի, Արգիշտիխինիլիի բերդապարիսպները նույնպես աշտարակներ են ունեցել։ Քսենոֆոնը (մ. թ. ա. V–IV դդ.) վկայում է, որ Հայաստանի արմ. ծայրամասային գյուղում, ուր նստում էր սատրապ Տիրիբազը, տների մեծ մասի վրա աշտարակներ էին կառուցված։ աշտարակներ են ունեցել հին ու միջնադարյան Հայաստանի և Կիլիկիայի հայկական պետության քաղաքների ու ամրոցների (Արտաշատ, Տիգրանակերտ, Դվին, Կարս, Սիս, Տարսոն) պարիսպները։ Հոյակապ օրինակներ են՝ Անիի բերդապարսպի (X–XIII դդ.) աշտարակները, հայկ. միջնադարյան եկեղեցիների զանգակատները։ Աշտարակի փոխարեն միջին դարերում օգտագործվել են նաև բուրգ և բուրջ տերմինները։ 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · Treccani |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX527089 · BNF: 11965217k · GND: 4203577-6 · LCCN: sh85136296 · Microsoft: 2777831296 · NDL: 01058855 · NKC: ph206864 |

 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 490)։*  |
**Բրերա բուսաբանական այգի** (իտալ.՝ Orto Botanico di Brera), բուսաբանական այգի Իտալիայի Միլան քաղաքի Լոմբարդիա շրջանում։ Տեղակայված է Բրերա պալատի հետևում՝ Բրերա 28 հասցեում։ Գործում է Միլանի համալսարանի Ընդհանուր և կիրառական ֆիզիկայի ինստիտուտի ենթակայության ներքո։ Զբաղեցնում է 5000 2կմ տարածք։ Բաց է աշխատանքային օրերին, մուտքը՝ անվճար։

Պատմություն
-----------

1774 թվականին այգին հիմնադրել է վանահայր Ֆուլջենցիո Վիտմանը Ավստրիայի թագուհի Մարիա Թերեզայի ղեկավարությամբ՝ վերափոխելով գոյություն ունեցող ճիզվիտների այգին՝ ծառայելու բժշկության և դեղագործության ուսանողներին։ Անուշադրության մատնվելուց և քայքայումից հետո 1998 թվականին այգին վերականգնվել է։

Այսօր այգին բաղկացած է հիմնականում ուղղանկյուն ծաղկե-մարգագետիններից, 18-րդ դարի էլիպսաձև աղյուսե լճակներից, կան 19-րդ դարի ջերմատներ (այժմ օգտագործվում են Գեղարվեստի ակադեմիայի կողմից)։ Այստեղ է գտնվում Եվրոպայի ամենահին գինկգո ծառերից մեկը, ինչպես նաև Firmiana platanifolia-ի, սև ընկուզենու, Pterocarya fraxinifolia-ի և լորենու հասուն նմուշներ։

Պատկերասրահ
-----------

* HydrangeaHydrangea
* Hosta plantagineaHosta plantaginea
* HelechoHelecho
*

Գրականություն
-------------

* Time Out Milan: The Lakes and Lombardy, Time Out Guides Ltd, 2005, page 71. ISBN 1-904978-09-6.

Արտաքին աղբյուրներ
------------------

* Orto Botanico di Brera
* Entrada en la página "Horti" (Italiano)
* Parco Nord Milano descripción (Italiano)
* Artículo en (Inglés) del jardín botánico en la página del "BGCI"

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | ICCU: UFIV016549 · VIAF: 305153043 · WorldCat VIAF: 305153043 |

 |


1. ↑
***saturation level*** – գրունտային ջրերի մակարդակը,  
 ***Artesian well*** — արտեզյան հոր,  
 ***Pervious strat*** — ջրային շերտ,  
 ***Impervious strata*** — ջրապաշտպան շերտ
**Արտեզյան ավազան**, մեկ կամ մի քանի ճնշումային ջրատար հորիզոն պարփակող տեկտոնական կառուցվածք։ Արտեզյան ավազանի սահմաններում առանձնացնում են սնման, ճնշման և բեռնաթափման մարզեր։ Տարբերում են արտեզյան ավազան և արտեզյան լանջ։ Վերջինիս դեպքում բեռնաթափման մարզը, ի տարբերություն ավազանի, լինում է սնման մարզի մոտ։ Արտեզյան ավազաններում հանդիպում են թե՛ քաղցրահամ և թե՛ աղի ջրեր։ Արտեզյան խոշոր ավազաններ կան Հյուսիսային Աֆրիկայում և Ավստրալիայում։ ԱՊՀ տարածքում հայտնի են Արևմտա–սիբիրականը (3 միլիոն քառ․/կմ), Մոսկովյանը, Մերձբալթյանը, Դնեպրո–դոնեցկյանը։

Հայաստանի Հանրապետության տարածքում հայտնի են Արարատյան, Գյումրու, Լոռու, Փամբակի արտզյան ավազանները։ Այս ավազանների ջրերը լայնորեն օգտագործվում են Արմավիրում, Վաղարշապատում, Մասիսում, Արտաշատում, Արարատում և հարակից բնակավայրերում խմելու, ոռոգման և տեխնիկական սպասարկման նպատակներով, որոնց, սակայն, սպառնում է ճահճացում անհեռանկարային օգտագործման պատճառով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ո՞ւմ շահերից չի բխում արտեզյան խորքային ապօրինի հորերի կոնսերվացումը(չաշխատող հղում)
2. ↑  Արարատյան արտեզյան ջրավազանի հերն էլ անիծած, կորևորը ՓՈՂ կպնի


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 147)։*  |
**Արտավազի վանք**ը գտնվում է Կոտայքի մարզի Արտավազ գյուղից մոտ 500մ արևմուտք։ Կառուցված է գորշավուն բազալտի սրբատաշ քարերով։ Այն հիմնվել է 7-րդ դարում։

Վանքի 7-րդ դարում կառուցված մայր եկեղեցին կենտրոնագմբեթ է, թաղը պահում են 4 կամարները, վերանորոգվել է 11-րդ և 13-րդ դարերում։ Ենթաթմբուկային քառակուսի հորինվածքից շրջանային անցումը կատարված է առագաստների միջոցով։ Չորս խորաններից երեքը արտաքուստ ունեն ուղղանկյուն, ներսից կիսաշրջանաձև հորինվածք և միայն արևմտյան խորանն է, որտեղից բացվում է եկեղեցու մուտքը և այն ևս ներքուստ ուղղանկյուն հորինվածք ունի։ Հյուսիսային կողմի խորանից բացված մուտքով եկեղեցին միացել է VI դարում կառուցված միանավ սրահին։

Վանական համալիրի մյուս կառույցը միանավ բազիլիկ եկեղեցի է, որ կառուցվել էր 7-րդ դարում։ իր սկզբնական կառուցվածով պահպանվել է մինչև 12-րդ դարի 20-ական թվականները և միայն դրանից հետո է իրականացվել վեերականգնողական աշխատանքներ։ Դրա վկայությունն է հանդիսանում խաչքարերից մեկի վրա եղած արձանագրությունը։ Եկեղեցու մուտքը արևմուտքից է, պահպանվել է միայն խորանի գմբեթարդը։ Երեսապատի սրբատաշ քարերի մեծ մասը թափված են։

Երկու եկեղեցիների միացման մասում առաջացած ազատ տարածքում 13-14 դարերում վերանորոգումների ժամանակ կառուցվել է մատուռ։

Հետագա թաղումների հետևանքով եկեղեցիների շրջակայքում տարածված գերեզմանոցը հիմնովին ավերվել է։ Տեղաշարժված, առանց պատվանդանների խաչքարերի (XII-XIII դդ.) մի մասը, ինչպես նաև արձանագիր քարերի առանձին բեկորներ հենված են միանավ եկեղեցու արևելյան պատին։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
*
Բանդունգի կոնֆերանսի լիագումար նիստի ժամանակ
**Բանդունգի կոնֆերանս**, Ասիա-աֆրիկյան կամ Աֆրո-ասիական կոնֆերանս (ինդոն.՝ *Konferensi Asia–Afrika*), ասիական և աֆրիկյան պետությունների համաժողով։ Տեղի է ունեցել 1955 թվականի ապրիլի 18–24–ին, որին մասնակցում էին Ասիայի և Աֆրիկայի 29 երկրներ՝ մեծամասամբ նորանկախ։

Տեղի է ունեցել Բանդունգում (Ինդոնեզիա)։ Նախաձեռնողներից (Հնդկաստան, Բիրմա, Ինդոնեզիա, Պակիստան, Ցեյլոն) բացի կոնֆերանսին մասնակցում էին Աֆղանստանը, Կամբոջան, Չինաստանը, Եգիպտոսը, Եթովպիան, Ոսկե ափը, Իրանը, Իրաքը, Ճապոնիան, Հորդանանը, Լաոսը, Լիբանանը, Լիբերիան, Լիբիան, Նեպալը, Ֆիլիպինները, Սաուդյան Արաբիան, Սուդանը, Սիրիան, Թաիլանդը, Թուրքիան, Հյուսիային և Հարավային Վիետնամները, Եմենը։

Բանդունգի կոնֆերանսի մասնակիցները դատապարտեցին գաղութատիրությունը, ռասայական սեգրեգացիան և խտրականությունը, դիմեցին ՄԱԿ–ի Անվտանգության խորհրդին՝ աջակցելու Կամբոջայի, Ցեյլոնի, Ճապոնիայի, Հորդանանի, Լաոսի, Լիբիայի, Նեպալի և միացյալ Վիետնամի ՄԱԿ ընդունվելուն։

Եզրափակիչ կոմյունիկեի՝ ընդհանուր խաղաղությանն ու համագործակցությանն օժանդակելու վերաբերյալ հայտարարության հիմքում ընկած էին խաղաղ գոյակցության հինգ սկզբունքները։ Այդ նույն փաստաթուղթը պարունակում էր տնտեսական ու մշակութային համագործակցության, զինաթափման, ատոմային ու ջերմամիջուկային զենքի արտադրությունը, փորձարկումն ու գործադրումն արգելելու, ինչպես նաև վիճելի հարցերը խաղաղ միջոցներով կարգավորելու կոչ։ Բանդունգի կոնֆերանսը նպաստեց Ասիայի և Աֆրիկայի ժողովուրդների ազգային ինքնագիտակցության ամրապնդմանն ու ազատագրական շարժման հետագա զարգացմանը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 279)։*  |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | NDL: 00560433 |

 |
**Արտիկուլյար հնչյունաբանություն**, հնչյունաբանության ճյուղ։ 

Այս ճյուղը ուսումնասիրող հնչյունաբանները հույս ունեն մանրամասնորեն փաստագրել մարդու խոսքի գործընթացը, որպեսզի հասկանան, թե ինչպես են աշխատում ձայնային տարբեր օրգանները ՝ կարգավորող օրգանը, ներառյալ լեզուն, շուրթերը, ատամները, ստորին քիմքը, կոշտ քիմքը և այլն և թե ինչպես կարելի է գործողությունները համակերգելով՝ ազդել ձայնային օդի հոսքի վրա արտիկուլյացիայի հասնելու և տարբեր ձայներ արտաբերելու համար։ 

Խոսքային գործընթացը հասկանալու համար հաճախ անհրաժեշտ է լինում կիրառել գործարարական մեթոդներ։ Սա հաճախ դասակարգվում է որպես փորձարարական լեզվաբանության ճյուղ։ Օրինակ որոշակի խոսք հնչելու ժամանակ լեզվի և կոշտ քիմքի միջև շփման աստիճանը հասկանալու համար փորձագետը չափելու է էլեկտրապալատոգրաֆիայի մեթոդով։ 
Էլեկտրոնային կոշտ քիմքի փորձարարական գործընթացի ժամանակ բերանում տեղադրվում է հատուկ արհեստական քիմք, իսկ դրա վրա տեղադրվում են բազմաթիվ էլեկտրոդներ։ Երբ արտասանվում է կոնկրետ խոսք, այս էլեկտրոդները հայտնաբերում են անհրաժեշտ տեղեկատվությունը, Օրինակ, թե կեղծ քիմքի որ մասերն են շփվում լեզվի հետ և նաև այդ կոնտակտային կետերի ժամանակային չափումների փոփոխությունները։

Բաղադրիչ մասերը
---------------

Վոկալը կարելի է դիտարկել աերոդինամիկ-բիոմեխանիկական մոդելի միջոցով, որը ներառում է երեք հիմնական բաղադրիչ.

1. օդային խոռոչ
2. մխոց
3. օդային փական

Օդային հոսքի ձայն
-----------------

Ցանկացած ձայն արտաբերելու համար տեղի է ունենում օդի շարժում։ Որպեսզի մարդիկ լսեն և հասկանան հնչյուններ, օդը պետք է շարժվելով անցնի ձայնալարերի միջով, կոկորդի միջով, այնուհետև բերանի կամ քթի մեջ և դուրս գա մարմնից։ Բերանի տարբեր դիրքերից ստացվում են տարբեր հնչյուններ, որոնք լեզվաբաններն անվանում են «բերանի խոռոչ»՝ քթի խոռոչից տարբերելու համար։

Բղաձայն հնչյուններ
------------------

Բաղաձայնները սովորաբար առաջանում են թոքերից արտաշնչվող օդի հոսքի փոփոխությամբ։

Շնչառական օրգանները, որոնք մասնակցում են օդի հոսքը ստեղծելու և փոփոխելու գործընտացին, բաժանված են երեք շրջանների՝ ձայնային տրակտ (վերին կոկորդ), կոկորդ և ենթագլոտային համակարգ։ Օդի հոսքը կարող է արտաշնչվել (ձայնային տրակտից դուրս) կամ ներշնչվել (ձայնային տրակտի մեջ)։ Թոքային օդային հոսքի հնչյուններում օդի հոսքը արտադրվում է թոքերի կողմից ենթագլոտիկ համակարգում և կոկորդների և ձայնալարերի միջոցով։

Ձայնավոր հնչյուններ
-------------------

Ձայնավորները առաջանում են կոկորդով և ձայնային ուղիներով օդի անցմամբ։ Ձայնավորների մեծ մասը հնչուն են (այսինքն ձայնալարերը թրթռում են)։ Բացառություն են կազմում մի քանի հազվագյուտ դեպքեր, երբ ալիքը բաց է, որպեսզի օդի հոսքը դուրս գա առանց աղմուկի։

Ձայնային օրգաններ
-----------------

Մարդու ձայնային օրգանները բաժանվում են գեղձերի, կեղևի, փափուկ քիմքի, լեզվի և շուրթերի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Note that although sound is just air pressure variations, the variations must be at a high enough rate to be perceived as sound. If the variation is too slow, it will be inaudible.
2. ↑  Ladefoged, Maddieson, էջ 43
3. ↑  Maddieson, 1993
4. ↑  Fujimura, 1961
5. ↑  Ladefoged, Maddieson, էջեր 33–34
**Դեմպինգ** (անգլ.՝ *dumping* *դամփինգ*), մեկ երկրից մյուսը ապրանքի արտահանումը ավելի ցածր գներով, քան երկրի ներսում կամ համաշխարհային շուկայում։ Որոշ դեպքերում այդ գները կարող են լինել արտադրության ծախսերից էլ ցածր։

Դեմպինգին դիմում են խոշոր մոնոպոլիաները մրցակիցներին հեռացնելու և արտաքին շուկաներ գրավելու համար։ Վնասը հատուցվում է երկրի ներսում բարձր մենաշնորհային գներ հաստատելու հաշվին, իսկ հետագայում՝ շուկան գրավված լինելու պարագայում, արտահանման գների բարձրացման միջոցով։ Դրա տարատեսակներից է արժութային (վալյուտային) դեմպինգը՝ իջեցված գներով արժեքազրկված տարադրամով երկրից ապրանքների արտահանումը ավելի կայուն արժույթ ունեցող երկիր։

Դեմպինգի դեմ պայքարելու համար մտցվում են հատուկ մաքսային տուրքեր՝ հակադեմպինգային տուրքեր։

Աղբյուրներ
----------

* Մ․ Չոբանյան «Բիզնեսի համառոտ բառարան», 1992 թ

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Ժամանակակից Ուկրաինայի · Մեծ կատալոնական · Treccani · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 119829145 · LCCN: sh85039957 · Microsoft: 2779202806 · NKC: ph119643 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 346)։*  |
**Գաբրիել Գերասիմի Կաֆյան** (1860, Շուշի, Ռուսական կայսրություն - 1930, Թիֆլիս, ԽՍՀՄ), Հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ։

Կենսագրություն
--------------

Գաբրիել Կաֆյանը սովորել է Ցյուրիխի համալսարանում։ 1887 թվականին Ա․ և Մ. Նազարբեկների հետ մասնակցել է «Հնչակ» թերթի և կուսակցության հիմնադրմանը։ 1889 թվականին ծանոթացել է Գ. Պլեխանովի և նրա խմբի գործիչների հետ, Փարիզում մտել երկրորդ Ինտերնացիոնալի մեջ։ 1890 թվականների սկզբներին գործել է Կոստանդնուպոլսում, մասնակցել Գում-Դափուի հակասուլթանական ցույցին։ Նրա մասնակցությամբ հայ ազատագրական շարժման խմբակներ և կազմակերպություններ են ստեղծվել Արաբկիրում, Սեբաստիայում, Մարզվանում, Ամասիայում, Ակնում։

Աշխատանքային գործունեություն
----------------------------

Կաֆյանը մեծ ջանքեր է գործադրել Դերսիմի քրդերին ներգրավելու հակասուլթանական շարժման մեջ, սակայն 1893 թվականին ձերբակալվել ու նետվել է բանտ։ Սամսունի բանտից տեղափոխելու ժամանակ նրան հաջողվել է փախչել և նորից հեղափոխական գործունեություն ծավալել Արևմտյան Հայաստանում։ Այնուհետև Գաբրիել Կաֆյանը մեկնել է Հունաստան, որոշ ժամանակ աշխատել Աթենքում, ապա տեղափոխվել Եվդոկիա, աշխատել որպես հայկական դպրոցների տեսուչ։
Եվդոկիայում նորից ձերբակալվել և տեղափոխվել է Կ. Պոլիս։ Թուրքական դատաքննիչները, երկար տանջանքների ենթարկելուց հետո, որպես ռուսահպատակի, նրան հանձնել են Կ. Պոլսի ռուսական հյուպատոսին։ Գաբրել Կաֆյանը փոխադրվել է Պետերբուրգ։ Ցարական դատարանը նրան դատապարտեց ազատ աքսորի՝ Վոլոգդայի նահանգը։ Մասնակցել է 1917 թվականի Փետրվարյան բուրժուա-դեմոկրատական հեղափոխությանը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 5. — էջ 354—355.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8  Ով ով է. հայեր (հայ.) / Հ. Այվազյան — Երևան: 2005.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հնչակյան կուսակցություն

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 18437 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 354)։*  |
**Գաբրիել Յուրկիչ** (խորվ.՝ *Gabrijel Jurkić*. մարտի 24, 1886(1886-03-24)[…], Լիվնո, Austro-Hungarian rule in Bosnia and Herzegovina - փետրվարի 25, 1974(1974-02-25)[…], Լիվնո, Բոսնիա և Հերցեգովինա),  բոսնիացի նկարիչ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1886 թվականի մարտի 24-ին Լիվնոյում։ Ծննդավայրում տարրական դպրոցն ավարտելուց հետո հաճախել է առևտրական դպրոց։ 1902-1905 թվականներին սովորել է Սարաևոյի միջնակարգ տեխնիկական դպրոցի շինարարական ֆակուլտետում, 1907-1908 թվականներին ուսանել Զագրեբի արվեստների ու արհեստների ժամանակավոր դպրոցում, 1908-1909 թվականներին՝ Վիեննայի գեղարվեստի ակադեմիայում, որտեղ Յուրկիչին միանգամից փոխադրել են կերպարվեստի ընդհանուր ֆակուլտետի չորրորդ կուրս։ 1909-1911 թվականներին հաճախել է Կազիմիր Պոխվալսկու հատուկ դասընթացներին, խորացել Բոսնիայի արվեստագիտության պատմության մեջ։ Վերադարձել է Սարաևո, որտեղ էլ 1911 թվականին կազմակերպվել է նրա առաջին անհատական ցուցահանդեսը։ Մոտ կես դար Սարաևոյում ապրելուց ու ստեղծագործելուց հետո կնոջ՝ կաթոլիկ ճանաչված գրող Շտեֆանյայի հետ տեղափոխվել է հայրենի Լիվնո, աշխատել Գորիցեի ֆրանցիսկյան վանքի համեստ արվեստանոցում։ Այդ վանքին էլ կտակել է իր աշխատանքները։

Ստեղծագործություններ
--------------------

Սկզբից ևեթ Յուրկիչի կտավները ներթափանցված են եղել հեզությամբ ու քնարականությամբ։ Նրան բնութագրել են որպես 1911—1921 թվականների ականավոր դեմքերից մեկի։ Այդ ժամանակաշրջանում նա վրձնել է ռոմանտիկ ոգեշնչումով հագեցած բնապատկերներ։ Ապա ստեղծել է հիանալի դիմանկարներ, որոնցում կարողացել է վարպետորեն արտացոլել իր հերոսների ներաշխարհը։ 20-ական թվականներից Յուրկիչն ազատվել է ակադեմիական կողմնորոշումից, անցում կատարել իմպրեսիոնիզմին, կիրառել պուանտիլիստական տեխնիկան և իր կտավներն ավելի շատ ողողել լույսով։

Հիշատակ
-------

* Լիվնոյում կա Յուրկիչի ստեղծագործությանը նվիրված պատկերասրահ, իսկ նրա լուսանկարներն էլ ներկայացված են Զագրեբի ժամանակակից արվեստի թանգարանում։
* 1993 թվականին թողարկվել է Գաբրիել Յուրկիչի դիմապատկերով փոստային դրոշմանիշ։
* Խորվաթ արվեստի պատմաբան Իվանկա Ռեբերսը գրել է Յուրկիչի կյանքի ու ստեղծագործության լուսաբանմանը նվիրված մենագրություն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2 3 4  Hrvatski biografski leksikon (хорв.) — 1983.
3. 1 2 3 4  Proleksis enciklopedija, Opća i nacionalna enciklopedija (хорв.) — 2009.
4. ↑  Czech National Authority Database
5. 1 2 3  Lončarević, Vladimir. 2016. *Gabrijel Jukić — slikar Božje ljubavi*. Glas koncila (print edition). 2016-03/04. Nr. 14 (2016.), p. 21
6. ↑  «Institut za povijest umjetnosti»։ Արխիվացված է օրիգինալից 29. studenoga 2013.-ին։ Վերցված է 28 марта 2012.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Galerija Kaptol Archived 2007-05-17 at the Wayback Machine.
* Galerija Mona Lisa Archived 2006-06-14 at the Wayback Machine.
* Matica Hrvatska – Članak u Vijencu, 2005.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  ⛭  | 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 166652408 · GND: 131507958 · ISNI: 0000000052670736 · LCCN: no98097882 · NKC: jo20191041681 · SUDOC: 178542040 · VIAF: 23273558 · WorldCat VIAF: 23273558 |

 |

 |
**Ապալաչներ** կամ **Ապալաչյան լեռներ** (անգլ.՝ Appalachian Mountains կամ անգլ.՝ Appalachians, կարդ.՝ Ափըլեյշընս), հին, խիստ քայքայված լեռնաշղթա, որը տարածվում է Հյուսիսային Ամերիկայի արևելքում, ԱՄՆ-ում և Կանադայում։ Լեռները ունեն զառիթափ լանջեր, կլոր գագաթներ և լեռնամիջյան լայն հովիտներ։

Ապալաչները հյուսիսում ընդհուպ մոտենում են Ատլանտյան օվկիանոսին։ Սուրբ Լավրենտիոս գետի հովտով Ապալաչները բաժանված են մայր ցամաքի հյուսիսային մասից։ Հարավ-արևմուտքում Ապալաչները հեռանում են օվկիանոսից, որի ափերի երկարությամբ տարածվում է Մերձատլանտյան դաշտավայրը։

Ապալաչները հյուսիսում նման են ոչ բարձր, բլրոտ սարահարթի։ Այստեղ ամենաբարձրը Վաշինգտոն լեռն է (1916 մ)։ Հարավում առանձին լեռնաշղթաների բարձրությունը հասնում է 2000 մ-ի, որտեղ ամենաբարձրը Միտչել լեռն է (2037 մ)։ Լեռների միջև գտնվում են ընդարձակ հովիտներ։

Ապալաչները հարուստ են երկաթի և գունավոր մետաղների հանքաքարերով։ Նրանց նախալեռներում կան տարբեր տեսակի բարձրորակ քարածխի և նավթի հանքավայրեր։

Լեռների՝ հյուսիսից հարավ մեծ տարածության վրա ձգված լինելը պայմանավորում է ջերմաստիճանների նշանակալի տարբերությունը։ Հյուսիսում ձմեռը չափավոր ցուրտ է, ձյուն շատ է գալիս. ամառը չափավոր տաք է, մառախլապատ ու անձրևոտ։ Հարավում ձմեռային ջերմաստիճանները բարձր են 0 °C-ից, և ձյունը մնում է միայն լեռներում, ամառը շոգ է ու խոնավ։

Հյուսիսում Ապալաչները ծածկված են խառն անտառներով (ճմամոխրավուն հողերի վրա), որոնք վերին գոտում փոխվում են փշատերև անտառների։ Եղևնու և սոճու, կաղամախու, սպիտակ և դեղին կեչու, շաքարի և կարմիր թխկու խառն անտառները դեպի հարավ՝ գորշ անտառային հողերում փոխվում են լայնատերև անտառների։ Մեծ քանակությամբ թափվող տերևները և ծառերի ընկած ճյուղերն այստեղ լավ են փտում և, չնայած արագ լվացմանը, հողում ավելի շատ հումուս է մնում, քան փշատերև անտառներում, այդ պատճառով այն ունի գորշ գույն։ Լայնատերև անտառներում աճում են սոսիներ (չինարիներ), հաճարենի, լորենի, կաղնի, շագանակենի, ընկուզենի և կակաչենի։ Այս բոլորը բարձրահասակ ծառեր են, հասնում են 30 և ավելի մետրի։ Դրանց տակ աճում են թփուտներ և ցածրահասակ ծառեր՝ տանձենիներ, խնձորենիներ, սալորենիներ, իլենիներ և այլ ծառեր։ Ծառերի բներին և ճյուղերին փաթաթված են վայրի խաղող, բաղեղ։ Ապալաչներում անտառները շատ են կտրատված, բնական վիճակում պահպանվել են միայն արգելավայրերում։ Շատ տեղերում տնկված են պուրակային անտառներ։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · American Cycl. (1879) · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 13505231g · GND: 4079808-2 · LCCN: sh85006071 · NKC: ge134348 · VIAF: 246536312 · WorldCat VIAF: 246536312 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 497)։*  |
**Գագիկ Գեղամի Հովումյան** (դեկտեմբերի 4, 1929(1929-12-04), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ ճարտարագետ-մեխանիկոս։ Տեխնիկական գիտությունների դոկտոր (1985)։

Կենսագրություն
--------------

1952 թվականին ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը։ 1952-1955 թվականներին աշխատել է Նովոկրամատորսկի (Ուկրաինա) մեքենաշինական գործարանում, 1955 թվականից՝ Մոսկվայի Ծանր մեքենաշինության կենտրոնական ԳՀԻ-ում, 1964 թվականից եղել է լաբորատորիայի վարիչ։

Աշխատանքները վերաբերում են հանքարդյունահանող արդյունաբերության մեջ օգտագործվող խոշոր ատամնավոր փոխանցիչների և ռեդուկտորների տեխնոլոգիաների մշակմանն ու արտադրության յուրացմանը, գլոցման սարքավորումներին, նավերի և մայրուղային լոկոմոտիվների արագությունների փոխանցիչներին։

Մշակել է խոշորամոդուլ փոխանցիչների (այդ թվում՝ կոփածո ատամնաանիվներով) սայրային մշակման արտադրողականության և ճշգրտության բարձրացման տեսության հիմունքները։

Համահեղինակ է ատամնաֆրեզման տեղեկատուների։

Երկեր
-----

* Производство крупных зубчатых передач. Киев, 1961 (համահեղինակ).
* Повышение производительности качества чистового зубонарезания, М. 1979.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր երկրորդ, Երևան, 2007*
2. ↑  Гагик Овумян - Справочник зубореза

Արտաքին հղումներ
----------------

* Патенты автора ОВУМЯН ГАГИК ГЕГАМОВИЧ

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |

 |
**Արտուշ Ջալիլի Թամոյան** (1960-ականներ, Լենինական, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), եզդի պետական և զինվորական գործիչ։

Կյանք և գործունեություն
-----------------------

Ծնվել է Լենինական քաղաքում (այժմ՝ Գյումրի)։

1967-1977 թվականներին սովորել և ավարտել է Լենինականի Պ․ Դուրյանի անվան միջնակարգ դպրոցը։ 1974-1988 թվականներին զբաղվել է սամբո և ձյուդո ըմբշամարտով։ Նշված մարտարվեստների վարպետ է։

1983-1988 թվականներին սովորել և ավարտել է Երևանի պետական ֆիզիկական կուլտուրայի ինստիտուտը։ 1986 թվականին Լենինականի ՊՊԾ վաշտում ընդունվել է աշխատանքի որպես միլիցիոներ։ Մասնակցել է 1988 թվականի երկրաշարժի փրկարարական աշխատանքներին։

### Պետական գործունեություն

1989 թվականին ՆԳ վարչությունում ֆիզիկական պատրաստականության գծով նշանակվել է տեսուչ։ 1991-1994 թվականներին աշխատել է որպես ՆԳ վարչության կադրերի բաժանմունքի տեսուչ, հետո՝ ավագ տեսուչ։ 1994 թվականի դեկտեմբերից տեղափոխվել է Գյումրու քրեական հետախուզության բաժանմունք՝ որպես օպեր-լիազոր։ 1999 թվականի հունիսի 5-ին տեղափոխվել է ոստիկանության Գյումրու բաժնի անչափահասների գործերով բաժանմունքի ավագ տեսուչի պաշտոնին՝ առ այսօր։

Կամավոր մասնակցել է ՀՀ սահմանամերձ գոտիների պաշտպանությանը։ Մասնակցել է Ղոչազի, Կոռնիձորի, Գորիսի, Խնածախի, Սառնունքի, Աղիտուի, Անգեղակոթի և Բիչանակի պաշտպանական մարտերին ու Լաչինի միջանցքի ընդլայնմանը։

Պարգևներ և մրցանակներ
---------------------

Սամբո և ձյուդո ըմբշամարտի ՀՀ բազմակի չեմպիոն, ՀՀ Ոստիկանության առաջնությունների բազմակի հաղթող։ 1999 թվականին ստացել է ոստիկանության մայորի կոչում։

Երկրապահ կամավորականների միության անդամ է։

Պարգևատրվել է՝

* «Հայաստանի երկրապահ» հուշամեդալ
* «Փառապանծ մարտիկ» մեդալ
* 5-րդ բրիգադի ազատամարտիկների խորհրդի հուշամեդալ
* «Ռազմիկ Վասիլյան» մեդալ
* «Մայրական երախտագիտություն» մեդալ
* «Հայոց արծիվ» մեդալ և այլն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ազիզ Թամոյան, Հասան Թամոյան (2010)։ *Եզդի ժողովրդի մասնակցությունը Ղարաբաղյան պատերազմում*։ Երևան: Սպիկա։ էջ 132։ ISBN 978-99941-898-2-3
**Բանջարաբուսային ցանքաշրջանառություն**, երբ վարելահողերի 50%-ից ավելին զբաղեցնում են բանջարաբույսերը։

Բանջարաբույսերի տեսակներ
------------------------

Տնտեսության մասնագիտացումից, հողակլիմայական պայմաններից ելնելով լինում են.

* **Զուտ բանջարային**, որը կիրառվում է քաղաքամերձ շրջաններում գտնվող բանջարաբուծային մասնագիտացված տնտեսւթյուններում։ Այդպիսի ցանքաշրջանառություններում բոլոր դաշտերը զբաղեցնում են բանջարային բույսերով՝ տերևաբանջարներ, պտղաբանջարներ, արմատապտուղներ, ընդավորներ՝ նախորդների տեսակից կախված։
* **Բանջարակերային կամ բանջարախոտադաշտային ցանքաշրջանառություն**, որը կիրառվում է բանջարակաթնանասնապահական ուղղության տնտեսություններում։ Այս դեպքում բանջարաբույսերի հետ ընդգրկում են նաև եգիպտացորեն, ընդավորներ, շաքարի ճակնդեղ, սիլոսային մշակաբույսեր և բազմամյա խոտաբույսեր։
* **Հատուկ ջերմոցակից ցանքաշրջանառություն**, որը կիրառվում է ջերմոցային ջերմատնային տնտեսություններում և ընդգրկում վաղահաս բույսեր, կանաչեղեն և սածիլներ։

Ցանքաշրջանառություն
-------------------

Մասնագիտացված բանջարաբուսային ցանքաշրջանառություններն աչքի են ընկնում բանջարաբույսերի բարձր հագեցվածությամբ (վարելահողերի մակերեսի մինչև 100%-ը)։ Հաճախ 1–2 դաշտ զբաղեցնում են վաղահաս կարտոֆիլով, թույլատրելի են ոչ աշխատատար կերային մշակաբույսերը։ Բանջարաբուսային ցանքաշրջանառության մեջ խոտաբույսերը պարտադիր չեն, սակայն հաճախ դրանք ներմուծում են հողի բերրիությունը բարձրացնելու համար։ Կախված հողակլիմայալակն պայմաններից՝ մասնագիտացված բանջարաբուսային ցանքաշրջանառության մեջ կարող են գերակշռել վաղահաս և ջերմասեր բույսերը (թարմ վիճակում օգտագործվող բանջարեղեն) կամ ցրտադիմացկուն ուշահաս մշակաբույսերը (ստացված բանջարեղենը պահպանվում և օգտագործվում է աշնանն ու ձմռանը)։ Դաշտերի թիվը 4–6-ից (առանց բազմամյա խոտաբույսերի) մինչև 7–9 է (խոտաբույսերով)։ Օրինակ՝ ոչ սևահողային գոտու համար հաձնարարվում է մասնագիտացված բանջարաբուսային ցանքաշրջանառություն մշակաբույսերի հետևյալ հերթագայությամբ՝ 1. միամյա խոտաբույսեր + հետ խոտհնձային մշակաբույս՝ կանաչ պարարտացման կամ կերի համար, 

2. ճակնդեղ, 3. գազար, 4. կաղամբ, 5. կարտոֆիլ, 6. կաղամբ։ Բանջարակերային ցանքաշրջանառությունները գերակշռում են քաղաքամերձ բանջարաբուծական տնտեսություններում, որոնք ունեն զարգացած կաթնային անասնապահություն։ Այս դեպքում վարելահողերի 20–50%-ը զբաղեցնում են բանջարաբուսային մշակաբույսերը, մնացած մասը՝ կերայինները։ Բանջարաբուսային մշակաբույսերը (1–2 դաշտ) աճեցնում են նաև դաշտային ցանքաշրջանառության մեջ (օրինակ՝ գլուխ սոխը՝ հնուց ընդունված վայրերում, լոլիկը, սմբուկը, պղպեղը՝ պահածոների գործարանի մոտակայքում)։

Տես նաև
-------

Բանջարաբուծություն

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
|  |
| --- |
| **Գազ գնդաձև** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Բակլածաղկավորներ (Fabales) |
| **Ընտանիք** | Բակլազգիներ (Fabaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Բակլայիններ (Faboideae) |
| **Տրիբա** | *Galegeae* |
| **Ցեղ** | Գազ *(Astragalus)* |
| **Տեսակ** | **Գազ գնդաձև** *(A. globosus)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Astragalus globosus***Vahl, 1790 |

**Գազ գնդաձև** (լատին․՝ Astragalus globosus), լոբազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Բազմամյա, անցողուն բույս է, որն ունի 5-15 սմ բարձրություն, ծածկված է խիտ երկծայր մազիկներով։ Տերևները 10-18-ական զույգերով են, նեղ-էլիպսաձև, թավոտ։ Ողկույզը խիտ է, գնդաձև, ամուր ոտիկով։ Ծաղկակիրները համարյա բաժակին հավասար են։ Պսակը դեղին է, դրոշի երկարությունը հասնում է 16-18 մմ-ի։ Ունդերն ունեն 7 մմ երկարություն, 3 մմ լայնություն, երկարավուն են և խավոտ։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հանդիպում է միայն Վերին Ախուրյանի ֆլորիստիկական շրջանում՝ Եզնասար լեռնագագաթի վրա։ Աճում է նաև Արևելյան Անատոլիայում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ենթալպյան գոտում՝ ծովի մակարդակից 2300 մ բարձրության վրա, մարգագետիններում։ Ծաղկում է հունիս–հուլիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հուլիս–օգոստոսին։

Պահպանություն
-------------

Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է, որի տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 10 կմ²-ից պակաս է։ Հայտնի է միայն մեկ պոպուլացիա։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Տեսակի աճելավայրը պահպանվում է «Արփի լիճ» ազգային պարկի տարածքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · IRMNG |

 |
**Արրիվո**, քիմիական պատրաստուկ, միջատասպան-տզասպան։

Նկարագրություն
--------------

Ազդող նյութը՝ ցիպերմետրին։ Թողարկվում է 250 գ/լ-ի ձևով։ Կիրառվում է լվիճների, լվիկների, թրիպսների, բվիկների, պտղակերների, տերևալվիկների, ճերմակաթիթեռի, ջերմատնային սպիտակաթևիկի, խաղողի ողկուզակերի դեմ՝ սրսկումների ձևով։ Պատրաստուկի ծախսի չափաքանակը (լ/հա). ցորենի վնասատուների (լվիճներ, հացահատիկի մլուկ, տզրուկաթրթուր, լվիկներ, թրիպսներ) համար` 0,2, եգիպտացորենի (բամբակենու կնգուղակեր)` 0,32, խաչածաղկավորների (սերմնադաշտերում՝ հլածուկի ծաղկակեր)՝ 0,2, կաղամբի (ցեց, բվիկ, ճերմակաթիթեռ)` 0,16, բանջարայինների (ծածկված գրունտում՝ ջերմատնային սպիտակաթևիկ)՝ 1,4, լվիճներ, թրիպսներ՝ 0,7, բոստանայինների (հողաբնակ բվիկներ)` 0,32, խնձորենու վնասատու (պտղակեր)` 0,32, խաղողի վազի վնասատու (ողկուզակեր)` 0,38, շաքարի ճակնդեղի (սերմնադաշտում՝ լվիճներ, վիրուսային հիվանդությունների փոխանցողներ)՝ 0,48, առվույտի վնասատու (տերևային երկարակնճիթ)` 0,24։ Մշակումներն իրականացվում են վեգետացիայի ընթացքում, վերջինը բերքահավաքից՝ հացահատիկայինների՝ 20, կաղամբի՝ 25, բանջարայինների (ծածկված գրունտում)՝ 3, բոստանայինների՝ 20, խնձորենու՝ 25, խաղողի վազի՝ 25 օր առաջ, իսկ առվույտի տերևային երկարակնճիթի դեմ, երբ վնասատուի թրթուրների 25%-ն անցնում է բաց կյանքի՝ բերքահավաքից 20 օր առաջ։ Մշակումների առավելագույն քանակը. շաքարի ճակնդեղի համար՝ 4, կաղամբազգիների (սերմնադաշտերում), կաղամբի, խաղողի վազի, խնձորենու՝ 3, դաշտավլուկազգիների, առվույտի, բանջարայինների՝ 2, բոստանայինների՝ 1 անգամ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**«Բանվորական Երևան»**, օրաթերթ, որը լույս է տեսել 1933-1934 թվականներին Երևանում։

ՀԿ(բ)Կ Երևանի կոմիտեի և քաղխորհրդի պաշտոնաթերթ։

Խմբագիրներ՝ Ստեփան Կուրտիկյան, Տիգրան Խորունի։

Պատմություն
-----------

Լուսաբանել է Երևանի արդյունաբերական ձեռնարկությունների, նորակառույցների աշխատանքը, անդրադարձել տրանսպորտի, բուժհիմնարկների, ուսումնական հաստատությունների, մշակույթի օջախների, քաղաքաշինության, բնակչության կենցաղային սպասարկման խնդիրներին։ 

Տպագրել է գրական նյութեր, ֆելիետոններ։ Թղթակցել են Դերենիկ Դեմիրճյանը,Վահան Թոթովենցը, Վահրամ Ալազանը, Գուրգեն Մահարին, Լեռ Կամսարը։ Տպագրել է Հովհաննիսյան Շավարշի ծաղրանկարները։

1934 թվականին «Բանվորական Երևան» և «Հարվածային բանվոր» (1933-1934) թերթերի փոխարեն սկսել է լույս ընծայվել «Երևանի բանվոր» թերթը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 567)։*  |
Գազային լազերային սարք
**Գազային լազեր**, լազեր, որում որպես ակտիվ միջավայր օգտագործվում է գազային վիճակում գտնվող նյութ (ի տարբերություն պինդ մարմնային լազերների, որոնցում որպես ակտիվ միջավայր օգտագործվում են պինդ մարմիններ և բյուրեղային լազերների, որտեղ օգտագործվում են հեղուկներ)։

Գազային լազերների տեսակներից են գազադինամիկ լազերները, քիմիական գազային լազերները և հեքսիմերային լազերները։

Գազային լազերների առավելություններից են ներկառուցվածքի և հզոր լազերների շահագործման թեթևությունը, ինչով էլ բացատրվում է նրանց լայն կիրառությունն արդյունաբերության մեջ։

Սարքը
-----

Ածխածնի երկօքսիդային գազային լազեր
Էլեկտրական մղմամբ գազային լազերը բաղկացած է գազանման բանող մարմնով լցված հերմետիկ խողովակից և օպտիկական ռեզոնատորի էլեմենտներից։

Դեպի ակտիվ միջավայր էներգիայի մղումը կատարվում է գազում էլեկտրական արտահոսքի օգնությամբ, ինչն ամենից հաճախ կատարվում է խողովակի էկելտրոդների օգտագործմամբ։

Էլեկտրոնները, բախվելով գազի ատոմների հետ, գրգռում են վերջիններիս, ինչն էլ հանգեցնում է ֆոտոնների ճառագայթման։ Ստիպողական ճառագայթման շնորհիվ լուսային ալիքները ուժեղանում են, անցնելով գազային պլազմայով։ Օպտիկական ռեզոնատորը (զուգահեռ տեղադրված 2 հայելիներ) առաջացնում է ճառագայթման գերադասելի ուղղություն։ Ֆոտոնների հոսքի մի մասը կիսաթափանց հայելիներից մեկով դուրս է գալիս լազերից։ Մյուս մասն անդրադառնում է ստիպողական ճառագայթման պահպանման համար։

Պատմություն
-----------

Գազային լազերի ստեղծողն ամերիկացի ֆիզիկոս Ալի Ջավանն էր, ով համագործակցում էր Ու. Բեննեթի և Դ. Էրրիոտի հետ։ Գազային լազերն առաջին անընդհատ լազերն էր, որը օգտագործվում էր հեռահաղորդակցության մեջ մանրաթելային օպտիկայի հետ։

Գազային լազերները հոլոգրաֆիան ավելի գործնական ու կիրառելի դարձրեցին։

Գազային լազերները օգտագործվում են ամենատարբեր ոլորտներում, այդ թվում՝ բժշկության մեջ։

Տես նաև
-------

* Լազեր
* Լազերների տեսակները
* Լազերային դիոդ

Արտաքին հղումներ
----------------

* Invitation to contemporary physics By Quang Ho-Kim, Narendra Kumar, Narendra Kumar Kumar, Harry C. S. Lam, p. 56 (անգլերեն)

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · MESH ID |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4156032-2 · Microsoft: 2779367622 |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Բանտու (այլ կիրառումներ)
**Բանտու**, լեզվաընտանիք։ Բանտու լեզվաընտանիքն Աֆրիկա մայրցամաքի ամենամեծ լեզվաընտանիքն է, որը տարածված է Աֆրիկայի կենտրոնական և հարավային մասերում։

Այս լեզվաընտանիքին են պատկանում հյուսիսարևմտյան խումբը (բուբե, լունդու, բենգա, ֆանգ և այլն), հյուսիսային խումբը (կոնջո, գանդա կամ լուգանդա, ռունդի, կամբա և այլն), Կոնգո գետավազանի խումբ (կոնգո, նդոնգո, պոտո, նգալա կամ լինգալա և այլն), կենտրոնական խումբ (լուբա, բեմբա, տոնգո և այլն), արևելյան խումբ (նյամվեզի, շամբալա, սվահիլի և այլն), հարավարևմտյան խումբ (զուլու, սոտո, շոնա, վենդա և այլն), արևմտյան խումբ (մբունդու, նդոնգա, լունդա և այլն)։

Ուրույն դիրք է գրավում սվահիլի լեզուն (Տանզանիայում և հարակից վայրերում), որը Հասարակածային Աֆրիկայի արևելյան մասի մի քանի երկրների բնակչության միջցեղային լեզուն է։ Հնչյունական համակարգը հատկանշվում է երաժշտական (տոնային) շեշտի առկայությամբ, որ ունի իմաստատարբերիչ նշանակություն։ Բանտու լեզուների մեծ մասում կա 5-7 ձայնավոր։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 182)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX4576477 · BNF: 13318498w · GND: 4112668-3 · LCCN: sh85011693 · Microsoft: 99878080 · NKC: ph285139 · SUDOC: 027307905 |

 |

 |
Ներսիկ Իսպիրյան
**Արցախյան առաջին պատերազմի** թեման իր արտացոլումն է գտել նաև երաժշտարվեստում։ Արցախյան շարժման ոգին, ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերի հեասարդատումը, ազատամարտիկների սխրանքը, արցախահայության կենարար կամքն ու ուժը, մայր հայրենիքին վերամիավորվելու աննահանջ ձգտումն իրենց գեղարվեստական ու պատկերային մարմնավորումն են գտել գուսանների և կոմպոզիտորների վոկալ- գործիքային. խմբերգային, սիմֆոնիկ ստեղծագործություններում։ Հատկապես հարուստ և բազմօրինակ են երգերի ու խմբերգերի բնագավառները։ Բազմաժանր են նաև ղրանց տարատեսակները, հայ բանաստեղծների խոսքերով ստեղծած քայլերգերը, մեներգերը։ Ըստ գաղափարաիմաստային բովանդակության՝ Արցախյան պատերազմի թեման արտացոլող ստեղծագործությունները բաժանվում են երեք հիմնական՝ ռազմահեասական (քայլերգեր), հերոսապատման (հիմներ, ձոներգեր), խոհաքնարական. կենցաղային (մեներգեո երգեր, խմբերգեր) ժանրերի։ Որպես ընդհանուր գաղափարական մեկնակետ՝ բոլոր ժանրերի ստեղծագործությունները տոգորված են հայրենասիրական ոգով։

Դիմելով Արցախյան հերոսամարտի թեմային՝ կոմպոզիտորներն իրենց ստեղծագործությունների մեջ օգտագործել են ազգային պրոֆեսիոնալ դպացի լավագույն և առաջատար ավանդույթները՝ ազգային երաժշտության լեզվամտածողության ու արդի զրելաոճերի սինթեզ, գրական սկզբնաղբյուրի բանաստեղծական տեքստի և երաժշտական նյութի արտահայտչականորեն ներդաշնակ ձուլվածք։ Բազմաբնույթ են հեղինակների կիրառած երաժշտական արտահայտչամիջոցները, ազգային լադերի առանձնահատկությունները, հայկական ռիթմերի (մասնավորապես՝ փոփոխական) համակարգերը, լինեար և բազմաձայնային շերտերի համադրությունները, ազգային երաժշտական բանահյուսության և ժողովրդական երգ-պափ-խաղիկների տարրերի՝ գեղարվեստականորեն վերաիմաստավորված ներմուծումը, ստեղծագործական ամփորի և կոտ ձևակառուցվածքը, որոշ դեպքերում՝ Արցախի երաժշտա կան բանահյուսության, ժողովրդական երգերի մեղեդիների օգտագործումը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստան հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
Աշնանային գույներ Westonbirt Arboretum-ում, Անգլիա
**Դենդրարիում**, **դենդրոլոգիական այգի** (հուն․՝ δένδρον - ծառ, լատին․՝ arbor - ծառ), դենդրոպարկ։ Հատուկ առանձնացված հողամաս, որտեղ բաց գրունտում աճեցնում են ծառերի, թփերի և մշակաբույսերի հավաքածուներ։ ՀՀ ԳԱԱ Երևանի բուսաբանական այգու դենդրարիումը (հիմնադրվել Է 1935 թվականին) հազվագյուտ և անհետացող բուսատեսակների պահպանման վայր է և ունի հարուստ հավաքածու (ավելի քան 1200 տեսակ ու ենթատեսակ)։

Տնկարկները զարգանում են լանդշաֆտային պուրակի ոճով՝ ինքնուրույն կամ բուսաբանական այգու կազմում։ Բույսերի հավաքածուներն ստեղծված են կարգաբանական, աշխարհագրական, էկոլոգիական, գեղազարդիչ և այլ սկզբունքներով, ունեն գիտակրթական նշանակություն։ Այստեղ ստեղծվել են Կովկասի, Ղրիմի, Սիբիրի, Արևելյան Եվրոպայի, Ասիայի, Հեռավոր Արևելքի, Հյուսիսային Ամերիկայի դենդրոֆլորաների ցուցադրական հողամասեր։ Գիտական մեծ արժեք ունեն ասեղնատերև, փաթաթվող, ծաղկող թփերի ու պարտեզային բույսերի հարուստ հավաքածուները։

Հայաստանում գործում են Ստեփանավանի «Սոճուտ», Վանաձորի «ՎաՆաձոր», Իջևանի մերձարևադարձային, Բերդի, Ախթալայի, Բագրատաշենի, Բյուրականի աստղադիտարանի և «Ջերմուկ» առողջարանի դենդրարիումները։

Դենդրարիում տնկարկները լանդշաֆտային պարկի ոճով են, բույսերը տեղաբաշխվում են կարգաբանական, աշխարհագրական, էկոլոգիական, դեկորատիվ և այլ հատկանիշներով։ Դենդրարին ունի գիտական, գիտաարտադրական, կուլտուրլուսավորական և ուս․ նշանակություն։ Դենդրարիում գիտական հետազոտություններ են կատարվում բույսերի ինտրոդուկցիայի, կլիմայավարժման և սելեկցիայի գծով։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
**Արցախյան պատերազմներում զոհվածների հուշարձան**, Արցախյան պատերազմներում զոհվածների հիշատակին նվիրված հուշարձան Արարատի մարզի Վեդի քաղաքում։ Բացվել է 2021 թվականի հունվարի 27-ին՝ Հայաստանի Հանրապետության զինված ուժերի, Հայոց բանակի կազմավորման 29-րդ տարեդարձի նախօրեին։

Պատմություն
-----------

Հուշարձանն իրենից ներկայացնում է խաչքար, որի աջ կողմում տեղադրված գիրք-հուշաքարի վրա փորագրված են Գարեգին Նժդեհի խոսքերը.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Քաջի հարությունը մահն է։ |  |


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ուժն է ծնում իրավունք։ |  |

Հուշարձանի ձախ կողմում տեղադրված են 5 պարկուճներ։ Խաչքարի հետևում բացվում է պուրակ, որտեղ տեղադրված են Արցախյան պատերազմներում զոհված վեդեցիների լուսանկարները։

Հուշարձանի բացման արարողությանը ներկա են գտնվել Արցախի Հանրապետության նախագահ Արայիկ Հարությունյանը, Արարատի մարզպետ Ռազմիկ Թևոնյանը, զոհված զինծառայողների ընտանիքի անդամներ, հարազատներ ու ծառայակից ընկերներ, ազատամարտիկներ, Վեդիի քաղաքային իշխանության ներկայացուցիչներ, համայնքների ղեկավարներ, մարզի բնակիչներ։

Հայրենիքին իրենց կյանքը նվիրաբերած հերոսների հիշատակին նվիրված տարածքի բարեկարգումն ու հուշարձանի կառուցումն իրականացրել է «Վեդու քաղաքացիական նախաձեռնությունը»։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Վեդի քաղաքում բացվել է Արցախյան պատերազմներում զոհվածների հիշատակին նվիրված հուշարձան
2. ↑  Վեդիում Արցախյան պատերազմներում զոհվածների հիշատակին նվիրված հուշարձան է բացվել

Արտաքին հղումներ
----------------

* Վեդի քաղաքում բացվել է Արցախյան պատերազմներում զոհվածների հիշատակին նվիրված հուշարձան
**Դեոնտոլոգիա** (հուն. δέον - պետք է, պարտավոր է և... *լոգիա*), բարոյագիտության բաժին, որտեղ քննարկվում են պարտքի և պարտականության հարցերը։ Տերմինն օգտագործել է անգլիացի փիլիսոփա Ի. Բենտամը։

Բուժաշխատողների մասնագիտական էթիկա, վարքագծի սկզբունքներ, որի նպատակն է բարձրացնել բուժման արդյունավետությունը։ Ներառում է բժշկական գաղտնիքի պահպանման, բուժաշխատողների միջև փոխհարաբերությունների ստեղծման, հիվանդի կյանքի և առողջության հանդեպ պատասխանատվության զգացման հարցերը։ Ըստ դեոնտոլոգիայի, բուժաշխատողը պարտավոր է առավելագույն ուշադրություն ցուցաբերել հիվանդի նկատմամբ, ներդնել բոլոր գիտելիքները նրա առողջությունը վերականգնելու, տառապանքները մեղմացնելու համար, հաղորդել առողջության վերաբերյալ միայն օգտակար տեղեկություններ, նրա ներկայությամբ խուսափել հիվանդության մասին այնպիսի դատողություններից, որոնք կարող են առաջացնել *յատրոգենային*(բժշկի խոսքից առաջացած) հիվանդություններ։ Դեոնտոլոգիայի միջազգային կոդեքսը հաստատել է Միջազգային բժշկական ընկերությունը 1949.-ին, Ժնևում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 350)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Արփի (այլ կիրառումներ)
**«Արփի»**, պատկերազարդ շաբաթաթերթ։ Լույս է տեսել 1913-1914 թթ. Թիֆլիսում։ Խմբագիր-հրատարակիչ՝ Հ.Տեր-Աստվածատրյանց։ Պարբերականի էջերում քննարկվել են ժամանակի հայկական ու միջազգային հասարակական քաղաքական կարևոր համարվող խնդիրները, Բալկանյան պատերազմի իրադարձությունները և այլն։ Հոդվածներ է նվիրել արևմտահայությանը և նրա ապագան, ռուսամետական դիրքերից, առնչել է Ռուսաստանի արևելյան քաղաքականության հետ։ Արտահայտվել է Անդրկովկասում կապիտալիստական հարաբերությունների զարգացման օգտին, խրախուսել տեղական արդյունաբերության զորեղացումը՝ ի հակակշիռ օտար կապիտալի։

«Թատրոն», «Երաժշտություն», «Ծիծաղ», «Խելքի աշխարհ» և այլ խորագրերով նյութերում լուսաբանել է Թիֆլիսի և ընդհանրապես հայ մշակութային իրադարձությունները, տպագրել երգիծական մանրապատումներ և ծաղրանկարներ։ «Արփի»-ում հրատարակվել են հայ գրողների ստեղծագործություններ, թարգմանություններ ռուս և եվրոպական գրականությունից։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 155)։*  |
**Արևելասիբիրական ծով**, Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսի ծայրամասային ծով, Ասիայի հյուսիսարևելյան ափերի մոտ, Նորսիբիրական կղզիների և Վրանգելի կղզու միջև։

Հյուսիսային սահմանն անցնում է մոտավորապես 200 մ իզոբարով։ Տարածվում է մայրցամաքային ծանծաղուտի ծայրեզրով։ Մակերեսը 936 հզ․ կմ³ է, միջին խորությունը՝ 45 մ, առավելագույնը՝ 155 մ։ Ջրի ծավալը՝ 42 հզ․ կմ³։ Ափագիծը թույլ է կտրտված։ Առաջացնում է Չաունյան խորշը և Կոլիմայի ծոցը։ Արևելա-Սիբիրական ծովում են գտնվում Նորսիբիրական կղզիների մի մասը, Արջի կղզիները, Այոն, Շալաուրով կղզիները և այլն։ Արևելա-Սիբիրական ծով են թափվում Կոլիմա, Ալազեյա, Ինղիգիրկա և ուրիշ գետեր։ Կլիման արկտիկական է։ Ձմռանը ամբողջ ծովը սառցակալում է, ամռանը արևմտյան մասն առափնյա գոտում (երբեմն մինչև մի քանի հարյուր կմ լայնությամբ) ազատվում է սառույցներից, բայց լողացող սառույցները արևելյան ափերի մոտ պահպանվում են։ Ջրի ջերմաստիճանը ամռանը բաց ծովում 0 °C և -1 °C է, ձմռանը սառույցի տակ տատանվում է -1, 2°-ից մինչև -1․8 °C, մեծ խորություններում - 1, 5 °C -ից ցածր է։ Աղիությունը՝ մինչև 30%։ Մակընթացությունները կեսօրյա բնույթի են և աննշան։

Հոսանքները շրջանաձև են, ունեն ժամսլաքի շարժման հակառակ ուղղություն։ Արևելա-Սիբիրական ծովը հարուստ է արդյունագործական նշանակություն ունեցող գազաններով և ձկներով։ Գլխավոր նավահանգիստներն են Պևեկը, Ամբարչիկը։ Արևելա-Սիբիրական ծովը Հյուսիսային ծովային ուղու մասն է։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսի ծովեր |
| --- |
|  |
| Բարենցի  • Բաֆֆինի  • Սպիտակ  • Բոֆորտի  • Վանդելի  • Արևելասիբիրական  • Գրենլանդական  • Հուդզոնի ծոց1  • Կարայի  • Լապտևների  • ԼինքոլնիՆորվեգական  • Պեչորյան2  • Չուկոտի |
|  |
| 1-Ջրաբանական, ջրաքիմիական և այլ չափանիշներով դասվում է ծովերի շարքին:2- Բարենցի ծովի հարավարևելյան մասը: |

 |


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 31)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4804995-5 · LCCN: sh89005151 · VIAF: 240114585 · WorldCat VIAF: 240114585 |

 |
**Առաձգական համակարգի կայունություն** (դեֆորմացիայի կայունություն), արտաքին ուժերի ազդեցության տակ առաձգական տարրերից կազմված երկրսւչափորեն անփոփոխելի համակարգերի է նրանց առանձին տարրերի հավասարակշռության վիճակը (դեֆորմացիայի ձևը) պահպանելու հատկություն։ Առաձգական համակարգի հավասարակշռության վիճակը կարող է լինել կայուն (եթե հավասարակշռության վիճակից շեղված առաձգական համակարգը, այդ շեղումը առաջացնող պատճառը վերացնելուց հետո, վերադառնում է իր նախկին դիրքը), անկայուն (եթե շեղումը չի վերանում, այլ շարունակում է աճել) և անտարբեր կայուն (եթե համակարգը շեղված դիրքում շարունակում է պահպանել հավասարակշռության վիճակը)։ Այն ամենափոքր բեռնավորումը (ուժը), որի ազդեցության տակ կայուն հավասարակշռությունն անցնում է անկայունի, կոչվում է կրիտիկական բեռնավորում (կրիտիկական ուժ), իսկ այդ վիճակը՝ կրիտիկական։ Առաձգական համակարգի կայունության տեսության խնդիրն է՝ որոշել համակարգի կրիտիկական բեռնավորումը (կամ նրա կրիտիկական պարամետրը)։

Օրինակ, ուղղաձիգ ձողի երկայնական սեղմման ստատիկական խնդրում (տես. գծ.) {\displaystyle P\_{cr}={\frac {\pi ^{2}EI}{l^{2}}}} կրիտիկական ուժը՝ (որտեղ E Յունգի մոդուլն է, I՝ ձողի լայնական կտրվածքի իներցիայի մոմենտը, {\displaystyle \pi =3,14}, l՝ ձողի երկարությունը)։ Կրիտիկական բեռնավորման դեպքում հնարավոր է նաև ձողի կորագիծ հավասարակշռության վիճակ, եթե ծռման ընթացքում նյութը չի կորցրել իր առաձգական հատկությունը։ 

Ժամանակակից տեխնիկայի համար մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում նաև առաձգական համակարգի կայունության դինամիկական խնդիրները (որոնցում, ի տարբերություն Առաձգական համակարգի կայունության ստատիկական խնդիրների, բեռնավորումը պարբերաբար փոփոխվում է)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 524)։*  |