**Սուրբ Գրիգորիսի եկեղեցի**, հայկական եկեղեցի, որը կառուցվել է 4-րդ դարի իրադարձությունների հիշատակին, Դաղստանի Դերբենտսկի շրջանի Նյուգդի գյուղում, Դերբենտից 37 կմ հեռավորության վրա։

Պատմություն
-----------

Սուրբ Գրիգորիսի մատուռի մուտքերից մեկի վերևում գտնվող հայերեն արձանագրության թարգմանության մեջ ասված է. «Տաճարը կառուցվել է Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի թոռան հոր Սուրբ Գրիգորիսի նահատակության տեղում, Գրիգոր և Լազար Պետրոսի Վանեցյանց եղբայրների հաշվին, Տիրոջ տարում 1916»։ Նյուգդիի Սուրբ Գրիգորիսի եկեղեցու ներկայիս շենքը փոխարինել է մատուռին, որը կառուցվել է նույն  տեղում մինչև 20-րդ դարի սկիզբը։ Նյուգդի (Մոլլա-Խալիլ) գյուղի Սուրբ Գրիգորիսի մատուռում գոյություն ունի  հայերեն մակագրությամբ մի քար, որը հայտնաբերվել է մեր ժամանակներում, քարի վրա արձանագրությունը թարգմանվել է և այն գտնվում է մատուռում։ Արձանագրության մեջ գրված է. «Ես՝ տիկին Ելիզավետա Կոչկաչյանցս, վերականգնեցի եկեղեցին՝ ի հիշատակ իմ և իմ ընտանիքի։ Տե՛ր, հիշի՛ր մեզ, երբ բառերն ավարտվեն, և գործը թագավորի։ 1879»։ Այսպիսի տեսք ուներ մատուռը 1899 թվականին:

Գրավոր աղբյուրներում Նյուգդիի Սուրբ Գրիգորիսի մատուռի մասին ամենավաղ հայտնի հիշատակությունները սկսվում են 1850 թվականից, երբ այնտեղ է այցելել Սարգիս արքեպիսկոպոս Ջալալյանցը (1819-1879)։ Նա այդ մասին գրել է «Ճանապարհորդություններ Մեծ Հայքում» գրքի երկրորդ մասում. «Կառուցվեց մի փոքրիկ մատուռ, որի ներսում կար քառակուսի գերեզման ...»: 1857 թվականին մատուռ է այցելել հայտնի հրապարակախոս, Դաղստանի ժողովուրդների պատմության և կյանքի հետազոտող Ռոստոմ-բեկ Երզինկյանը։ Երզինկյանը գրել է «... Աղվանքում աղյուսով կառուցվել է մատուռ Գուրգանի գետակի ափին, լեռնոտ դաշտի եզրին։ Մատուռն ունի 18 ոտնաչափ երկարություն, 10 ոտնաչափ լայնություն և 20 ոտնաչափ բարձրություն։ Այս փոքր մատուռի հարավային պատը ունի երկու պատուհան, թաղածածկ կառուցվածք, ներսից փոքր աղյուսե կամարներ և բոստոնի պատի վերին մասում կախված են Քրիստոսի խաչելության, Քրիստոսի և Տիրամոր չարչարանաց հին պատկերներ՝առանց մակագրությունների։ Սուրբ մատուռի կենտրոնում կա մի փոքրիկ գմբեթ, որի բարձրությունը 5 ու կես թզաչափ է, լայնությունը՝ 3, իսկ երկարությունը՝ 4: Այն ունի 3 շատ փոքր պատուհան և դռան արևելյան կողմում, որտեղ խունկ են  ծխում ի պատիվ սուրբ մասունքների, օրհնված նշխարքների և երջանիկ նահատակի, այն ունի սրածայր գմբեթ, որի վրա դրված է երկաթե խաչ»։

Մատուռը, իսկ 1916 թվականին՝ եկեղեցին, կառուցվել է ի հիշատակ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի թոռան և Սուրբ Վրթանեսի որդու՝ Գրիգորիսի, որը սրբադասվել էր։ 4-րդ դարի սկզբին Սուրբ Գրիգորիսը քրիստոնեություն է տարածել Վրաստանում և Ալբանիայում, ինչը, ի վերջո, հանգեցրել է նրա տանջալից նահատակության։

Ըստ վաղ միջնադարյան պատմաբանների՝ Մերձկասպյան տարածաշրջանի Սանեսանի մուսկուտների հեթանոսական ցեղերի արքայի հրամանով Գրիգորիսին կապել են ձիուց և քաշել ափամերձ քարերի վրայով, մինչ նա մահացել է։ Նրա աշակերտները սրբի մարմինը տեղափոխել են Ամարասի վանք և թաղել այնտեղ։ Հեթանոսների անարգանքներից խուսափելու համար թաղման վայրը չի նշվել և այն ժամանակի ընթացքում մոռացվել է։ Սուրբ Գրիգորիսի մասունքները հայտնաբերվել են ավելի ուշ՝ 489 թվականին, թագավոր Վաչագան III Բարեպաշտի կողմից։

Խորհրդային շրջանում եկեղեցին ճանաչվել է որպես պատմական հուշարձան, բայց եկեղեցու ներսում, երկար տասնամյակների պետական աթեիզմի տարիներին ամայություն է տիրել։ Նյուգդիի Սուրբ Գրիգորիսի եկեղեցու պատերը պահպանվել են, բայց ներքին հարդարանքը՝ ոչ։ Չնայած դրան, գյուղացիները չոչնչացրեցին հնագույն տաճարը, այլ, ընդհակառակը, հարգեցին իրենց տարածքում գտնվող կրոնի և ճարտարապետության հուշարձանը։

Եկեղեցու երկարությունը 17 մ է, լայնությունը՝12 մ, բարձրությունը՝ շուրջ 18 մ գմբեթով։ Յուրաքանչյուր պատի վրա կան խորշեր՝ ուղիղ եռանկյուն պրիզմաների տեսքով, որոնք վերևում ավարտվում են հինգ ճյուղավորված  գծերով։ Չորս կողմից տանիքի տակ պատերին  խաչաձև անցքեր կան։ Եկեղեցում վերականգնման աշխատանքներ են ընթանում, որը երկար տարիներ ղեկավարում էր Դերբենտի հայ համայնքի և Ռուսաստանի հայերի միության Դաղստանի տարածաշրջանային մասնաճյուղի նախագահ Վիկտոր Դանիլյանը (1951-2019)՝ էնտուզիաստների խմբի աջակցությամբ։ Վերականգնվել է եկեղեցու ուխտագնացության ավանդույթը, երբ Դաղստանից, Հարավային Ռուսաստանից և այլ վայրերից հայ ընտանիքները գալիս են Սուրբ Գրիգորիսին երկրպագելու, ամեն տարի  օգոստոսի նախավերջին կիրակի օրը։

2011 թվականի օգոստոսին տաճարը զգալիորեն վերափոխվել է։ Ներսում պատերի հարդարման աշխատանքներն  ամբողջությամբ ավարտվել  են, նորոգվել է քարե հատակը և խորանի վեհարանը, պատրաստվել է գմբեթի խաչ, տեղացի նկարիչ Մելիք-Մամեդ Ագաբալաևը, Դաղստանի հայերի հոգևոր առաջնորդ  Տեր-Սարգիսի հետ խորհրդակցելով, հայկական կրոնական ոճով նկարել է չորս տաճարական սրբապատկերներ՝ (Փրկչի, Աստվածամոր, Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի և Սուրբ Գեորգի)։ 2011 թվականի օգոստոսի 20-ին Հայ Առաքելական եկեղեցու Ռուսաստանի հարավի թեմի առաջնորդ Մովսես եպիսկոպոս Մովսեսյանը կատարեց վերականգնված գմբեթավոր խաչի և սրբապատկերների օծման արարողությունը։ 2014 թվականին նրա տեղում տեղադրվել է գմբեթավոր խաչը։

2016 թվականի օգոստոսի 21-ին Նյուգդիում հանդիսավորությամբ նշվել է Սուրբ Գրիգորիս եկեղեցու 100-ամյակը, կատարվել է աղոթք, նոր ծխականների մկրտության արարողություն և տոնական հացկերույթ, ներկա են գտնվել դաղստանցի հայեր, հյուրեր Երևանից, Պյատիգորսկից, Կիսլովոդսկից, Դաղստանի ռուսական, մուսուլմանական և հրեական համայնքների և հանրապետական իշխանության մարմինների ներկայացուցիչներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Постановление Совета Министров РСФСР № 1327 от 30.08.1960
2. ↑  *Джалалянц С.* Путешествие по Великой Армении. Ч. 2. (на арм. яз.). — Тифлис, 1858. — С. С. 419.
3. ↑  Гаджиев В. Г. Григорян В. Дагестан в армянской дореволюционной литературе. Ростом-бек Ерзинкян о стране гор// Историография истории Дагестана досоветского периода. Сборник статей. Махачкала, 1986. С.132.
4. ↑  Отрывки путешествий Ростом-бека Ахпатского по Дагестану. Гора Абасова и часовня святого Григориса (на арм. яз.) // *Мегу Айастани*. — 1859. — № № 1. — С. 3.
5. ↑  Почитание Святого Григориса — традиция сквозь столетия (ФОТОРЕПОРТАЖ) — 8 Сентября 2009 — Информационный центр газеты армян России «Еркрамас»
6. ↑  <
7. ↑  "Храм у истоков нашей веры". Արխիվացված է the original 2016 թ․ փետրվարի 22-ին. Retrieved 2021 թ․ հուլիսի 13. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
8. ↑  Освящение креста церкви Святого Григориса в городе Дербент

Արտաքին հղումներ
----------------

* Храм у истоков нашей веры Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine.
* Церковь на сайте hayazg.info
* Достучаться до небес(չաշխատող հղում)
* Часовня святого Григориса: памятник от истоков христианства