**Ծաթեր**, գյուղ Հայաստանի Լոռու մարզի Ալավերդի համայնքում։

Գյուղը գտնվում է Ալավերդի քաղաքից 11 կմ հարավ, Դեբեդի բարձրադիր ձախ ափին՝ սարալանջի վրա։ Հեռավորությունը մարզկենտրոնից՝ 37 կմ հյուսիս-արևելք։

Ունի հիմնական դպրոց, մշակույթի տուն, գրադարան, գյուղի պատմության թանգարան, 2 եկեղեցի, մակերեսը՝ 686 հա, որից բանկ. 37 հա, գյուղատնտեսական նշանակության հողեր՝ 474 հա։ Բնակչությունն զբաղվում է հացահատիկի, կարտոֆիլի մշակությամբ, անասնապահությամբ։ 1930-ական թվականներին գյուղացիները հիմնականում զբաղվել են հացահատիկի, ծխախոտի, կարտոֆիլի մշակությամբ։

Անվան ստուգաբանություն
----------------------

Ծաթեր գյուղի անվան ուղիղ ձևը Ծադեր է, որն առաջացել է գյուղում բնակվող ծագումով, գրով, լեզվով հայ, բայց կրոնով և ապրելակերպով հույն աղանդավորների անվանումից, որին հետևում էին և՛ հայերը, և՛ հույները։

Բնակչություն
------------

Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Ծաթերի մշտական բնակչությունը կազմել է 377, առկա բնակչությունը՝ 358 մարդ, բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Տարի
  | 1831 | 1873 | 1897 | 1926 | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2001 | 2011 |
| Բնակիչ
  | 90
  | 123 | 254
  | 444
  | 624
  | 560
  | 557
  | 475
  | 571 | 489
  | 377 |
|

Պատմամշակութային հուշարձաններ
-----------------------------

Գյուղի տարածքում կա երկու եկեղեցի։ 12-13 դդ. «Սուրբ Աստվածածին» (նաև սբ. Նշան) ուղղանկյուն հատակագծով, կիսաշրջան խորանով, թաղակապ երկթեք ծածկով փոքր կառույց է՝ հյուսիսից բացվող մուտքով։ Գտնվում է գյուղի հարավային եզրին։ Հյուսիսային կողմում զանգակատունն է, որը խորհրդային իշխանության տարիներին օգտագործվել է որպես տրանսֆորմատորային կայան։ Բազմաթիվ խաչքարեր ագուցված են եկեղեցու և զանգակատան պատերին։ Եկեղեցու բլրալանջին միջնադարյան գերեզմանոցն է։  

11-12-րդ դդ. «Ճգնավորի վանքը» գտնվում է գյուղից 0.75 կմ հյուսիս, ձորալանջի ուղղաձիգ քարափի տակ։ Ձորեզրից մոտեցումը նեղ արահետով է։ Ուղղանկյուն հատակագծով, կիսաշրջանաձև խորանով թաղակածածկ ոչ մեծ սրահ է։ Մուտքը արևմուտքից է, լուսավորվում է արևելքից, արևմուտքից պատերի մեկական նեղ պատուհաններից։ Կառուցված է անմշակ քարերով։ Պատերին ագուցված են խաչքարեր, մուտքի բարավորի քարը հարդարված է խաչաքանդակներով։

12-13-րդ դդ. *խաչքարը* գտնվում է գյուղի եզրից մոտ 0.4 կմ հարավ-արևելք՝ ձոր իջնող արահետի մոտ։ Պահպանվել է միայն ստորին հատվածը՝ տեղադրված ժառաքարի վրա։
  

12-13-րդ դդ. *խաչքարը* գտնվում է գյուղից մոտ 0.7 կմ հյուսիս դաշտի մեջ՝ Այգեհատ տանող ճանապարհի աջ կողմում՝ ճանապարհից մոտ 18 մ հեռավորությամբ։ Կանգնեցված է խորանարդաձև պատվանդանին։ Հորինվածքը կիսագլանիկներով մշակված եզրագոտու մեջ կենաց ծառի փարթամ ճյուղերից սկիզբ առնող խաչաքանդակ է՝ ներփակված ձևավոր շրջանակով։ Վերին անկյուններում մեկական գնդեր են։ Մակերեսի ստորին մասը մրոտված է և պատված հալված մոմի մնացորդներով։

10-13-րդ դդ. գերեզմանոցը գտնվում է գյուղից մոտ 1.0 կմ հյուսիս, ձորեզրի հարթության վրա, «Ճգնավորի վանք» տանող ճանապարհի մոտ։ Առկա են հողի մեջ կիսաթաղված անմշակ գերեզմանաքարեր, խաչքարերի մոտ մեկ տասնյակ պատվանդաններ։ Պահպանվել են երկու կանգուն խաչքար և խաչքարի համար նախատեսված, կանգնեցված մեկ սալաքար՝ առանց մակերեսի հարդարման։

12-13-րդ դդ. գերեզմանոցը գտնվում է գյուղից մոտ 1.0 կմ հյուսիս, Այգեհատ տանող դաշտային ճանապարհից աջ։ Գերեզմանաքարերը հավաքվել են մի թմբի վրա, որտեղ իրենց նախնական տեղում, պատվանդանի վրա պահպանվել է երկու խաչքար և մի մեծ պատվանդան։

Ք.ա. 3-1 հզ միջնադարի քարայր-կացարանների համալիրը գտնվում է գյուղից 0.9 կմ հյուսիս, Դեբեդ գետի ձորալանջի ուղղաձիգ կտրված ժայռազանգվածում։ Բաղկացած է տարբեր չափերի անկանոն հատակագծերով, հարթ հատակներով, մրոտված առաստաղներով քարայրներից։ Ձորալանջին Ք.ա. 3-1 հզ մշակութային մնացորդների առկայությունը ենթադրել է տալիս, որ քարայրները օգտագործվել են այդ նույն ժամանակաշրջանում։ Դրանք անկասկած, որպես կացարան և թաքստոց ծառայել են նաև միջնադարում։ Որոշ քարայրների բացվածքներ հետագայում փոքրացվել են քարի շարվածքով։

### Հուշարձան

1972 թ. կանգնեցվել է հուշարձան՝ Երկրորդ աշխարհամարտում զոհվածների հիշատակին։ Այն գտնվում է գյուղ մտնող ճանապարհի ձախ կողմում, դպրոցի և մշակույթի 
տան շենքերի միջև ընկած տարածքում։ Եռաստիճան հարթակին տեղադրված բարձր պատվանդանի վրա զինվորի բազալտաշերտ արձանն է։ Պատվանդանի կողմերին փորագրված են զոհվածների անունները։

1941-1945 թ.թ. երկրորդ աշխարհամարտում զոհվածներին նվիրված հուշաղբյուրը գտնվում է գյուղի կենտրոնում։ Այն ճարտարապետական մանրամասներով լրացված երկթեք ավարտով ուղղանկյուն ծավալ է՝ կից ցայտաղբյուրներով։

Տես նաև
-------

* Լոռու մարզ
* Ծաթերի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Լոռու մարզ)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  2011 թ Հայաստանի մարդահամարի արդյունքները
2. ↑  Տեղեկություններ Ալավերդի համայնքի մասին Լոռու մարզի մարզպետարանի կայքում, *(արխիվացված 26․06․2023 թվական)*։
3. ↑  ՀՍՍՌ ԳԱ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտ (2012). «Ծաթեր». *Դիվան հայ վիմագրության*. «Գիտություն» հրատ.: 333. ISBN 978-5-8080-0981-3.
4. ↑  «Հայաստանի հանրապետության բնակավայրերի բառարան, էջ 98» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2014 թ․ սեպտեմբերի 12-ին. Վերցված է 2013 Նոյեմբերի 10-ին.
5. ↑  Զավեն Կորկոտյան, «Խորհրդային Հայաստանի բնակչությունը վերջին հարյուրամյակում (1831-1931)»
6. ↑  Հակոբյան Թ. Խ. Մելիք-Բախշյան Ստ. Տ. Բարսեղյան Հ. Խ. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 5 [-] (խմբ. Մանուկյան Լ. Գ.), Երևան, «Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն», 2001, էջ 711 — 916 էջ։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Լոռու մարզ |
| --- |
|  |
| Վարչական կենտրոն՝ **Վանաձոր** |
|  |
| Համայնքներ | Ալավերդի
* Գյուլագարակ
* Թումանյան
* Լերմոնտովո
* Լոռի Բերդ
* Սպիտակ
* Ստեփանավան
* Վանաձոր
* Տաշիր
* Փամբակ
* Ֆիոլետովո
 | Լոռու մարզի քարտեզը |
|  |
| Քաղաքներ | Ալավերդի
* Ախթալա
* Վանաձոր
* Սպիտակ
* Ստեփանավան
* Տաշիր
* Թումանյան
* Շամլուղ
 |
|  |
| Գյուղեր | Ագարակ
* Ազնվաձոր
* Աթան
* Ակներ
* Ահնիձոր
* Ամոջ
* Ամրակից
* Այգեհատ
* Անտառամուտ
* Անտառաշեն
* Ապավեն
* Արդվի
* Արծնի
* Արմանիս
* Արջուտ
* Արջուտ կայարանին կից
* Արևածագ
* Արևաշող
* Աքորի
* Բազում
* Բենդիկ
* Բլագոդարնոյե
* Բովաձոր
* Գարգառ
* Գեղասար
* Գետավան
* Գյուլագարակ
* Գոգավան
* Գոգարան
* Գուգարք
* Դաշտադեմ
* Դարպաս
* Դեբետ
* Դսեղ
* Եղեգնուտ
* Թեղուտ
* Լեջան
* Լեռնահովիտ
* Լեռնանցք
* Լեռնապատ
* Լեռնավան
* Լերմոնտովո
* Լոռի Բերդ
* Լորուտ
* Լուսաղբյուր
* Խնկոյան
* Ծաթեր
* Ծաղկաբեր
* Ծաղկաշատ
* Կաթնաղբյուր
* Կաթնաջուր
* Կաթնառատ
* Կաճաճկուտ
* Կարմիր Աղեկ
* Կողես
* Կրուգլայա շիշկա
* Կուրթան
* Հագվի
* Հալավար
* Հաղպատ
* Հարթագյուղ
* Հոբարձի
* Հովնանաձոր
* Ձյունաշող
* Ձորագետ
* Ձորագյուղ
* Ձորամուտ
* Արջահովիտ
* Ճոճկան
* Մարգահովիտ
* Մարց
* Մեդովկա
* Մեծ Այրում
* Մեծավան
* Մեծ Պարնի
* Մեղվահովիտ
* Միխայլովկա
* Մղարթ
* Յաղդան
* Նեղոց
* Նովոսելցովո
* Նորաշեն
* Նորամուտ
* Նոր Խաչակապ
* Շահումյան
* Շամուտ
* Շենավան
* Շիրակամուտ
* Շնող
* Չկալով
* Պաղաղբյուր
* Պետրովկա
* Պրիվոլնոյե
* Պուշկինո
* Ջիլիզա
* Ջրաշեն
* Սարալանջ
* Սարահարթ
* Սարամեջ
* Սարատովկա
* Սարչապետ
* Սվերդլով
* Վահագնաձոր
* Վահագնի
* Վարդաբլուր
* Ուռուտ
* Ուրասար
* Փամբակ
* Փամբակ կայարանին կից
* Փոքր Այրում
* Քարաբերդ
* Քարաձոր
* Քարինջ
* Քարկոփ
* Օձուն
* Ֆիոլետովո
 |
|  |
| Պորտալ:Լոռի |

 |