recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Հայաստանի ազգային ռադիոյի կամերային երգչախումբ**, կամերային երգչախումբ, ստեղծվել է 1929 թվականին։

Նկարագրություն
--------------

Հայաստանի ազգային ռադիոյի կամերային երգչախումբը ստեղծվել է 1929 թվականին։ Տարիներ ի վեր երգչախումբը ղեկավարել են Մարտին Մազմանյանը, Թաթուլ Ալթունյանը, Արամ Տեր-Հովհաննիսյանը, Կարո Զաքարյանը։

Որոշակի դադարից հետո երգչախումբը վերակազմավորվել է 1979 թվականին։ 1979-1984 թթ. երգչախմբի գեղարվեստական ղեկավարն է եղել կոմպոզիտոր Էդգար Հովհաննիսյանը, խմբավարը՝ Հարություն Թոփիկյանը։

1984-2002 թթ. երգչախմբի գեղարվեստական ղեկավարն ու գլխավոր դիրիժորն է եղել Տիգրան Հեքեքյանը։

Համերգներ և փառատոներ
---------------------

Երգչախումբը մասնակցել է բազում խոշոր միջազգային փառատոների, բազմաթիվ համերգներով հանդես է եկել Հունգարիայում, Էստոնիայում, Ուզբեկստանում (1980-1983), Բալթյան երկրներում, Ռուսաստանում, Լեհաստանում, Գերմանիայում, Հոլանդիայում, Ֆրանսիայում, Ավստրիայում, Վրաստանում, Իսրայելում, Իսպանիայում, Շվեյցարիայում և Ճապոնիայում (1980-1993)։ Երգչախումբը պարբերաբար հանդես է եկել բարեգործական համերգներով Հայաստանում և արտերկրում։ 1988-1993 թթ. բոլոր համերգները կայացել են ի նպաստ Լեռնային Ղարաբաղի։ 1990 թվականին Լիտվայում կայացած համերգաշարից գոյացած հասույթը փոխանցվել է Լիտվայի մանկական ֆոնդին։ 1991 թվականին Հայաստանի ռադիոյի երգչախմբի կատարմամբ Հոլանդիայում թողարկվեց ձայնասկավառակ, որի վաճառքից գոյացած 100.000 ԱՄՆ դոլարը նվիրաբերվեց 1988 թվականի երկրաշարժից տուժածների օգնության ֆոնդին։

Մրցանակներ
----------

Երգչախումբն ու նրա մենակատարները հաղթող են ճանաչվել խոշոր միջազգային մրցույթներում ՝

* 1991 թ.` 2 ոսկե, 1 արծաթե մեդալներ (Ռուդեպուրտ, ՀԱՀ)
* 1991 թ.` երրորդ մրցանակ (Արհնեմ, Հոլանդիա)
* 1992 թ.՝ գլխավոր մրցանակ և ոսկե մեդալ (Տակարացկա, Ճապոնիա)

Երգացանկ և ձայնագրություններ
----------------------------

Երգչախումբը ունեցել է հարուստ երգացանկ, որում ընդգրկված են եղել հայկական ժողովրդական երգերի մշակումներ, հայ, արևմտաեվրոպական և ամերիկյան հոգևոր, դասական, ժամանակակից, ջազային երաժշտություն։ Այդ երգացանկով թողարկվել է 4 ձայնապնակ Մոսկվայում և Հոլանդիայում, 4 խտասալիկ Միացյալ Նահանգներում, Հոլանդիայում, Ֆրանսիայում ու Մոսկվայում։ 
Երգչախմբի կատարումներով հարյուրավոր ստեղծագործություններ համալրել են ռադիոյի ոսկե ֆոնդը։

Անդամակցություն
---------------

Երգչախումբը 1991 թվականից Եվրոպական երգչախմբերի միջազգային ֆեդերացիայի (EUROPA CANTAT) անդամ է։


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է* Հայկական համառոտ հանրագիտարանից*, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
**Սացեբելի**, ինչպես նաև՝ **սացիբելի** (վրաց.՝ საწებელი), վրացական խոհանոցի ուտեստ։ Վրաստանում այն բնորոշվում է որպես ընկուզեղենի և մրգի հիման վրա պատրաստված սոուս։

Բաղադրիչներ
-----------

* Լոլիկ
* հունական ընկույզ
* խակ խաղողի (կարելի է կիրառել նաև նռան կամ մոշի) հյութ, կամ կարելի է կիրառել խաղողի, նռան և մոշի հյութերը խառնուրդը
* հավի արգանակ
* սխտոր
* կարմիր աղացած պղպեղ
* լայնատերևուկ (կամ որ նույնն է՝ իմերիթական քրքում, թավշածաղիկ)
* կանաչի (գինձ)

Նկարագրություն
--------------

Լոլիկը լվանալ, կեղևազրկել, կտրատել։ Լոլիկները դնել շոգեխաշվելու՝ մինչև զանգվածի մի փոքր պնդանալը։ Ճզմած հունական ընկույզը տարրալուծել քացախի մեջ, ավելացնել հավի արգանակ (մսային արգանակով պատրաստում են այն դեպքում, երբ մատուցվում է մսային ուտեստների հետ, իսկ ձկնային ուտեստների դեպքում՝ ձկնային արգանակով) կամ եռացրած ջուր, կտրտած սոխ, ճզմած սխտոր, աղ, կարմիր պղպեղ և կանաչի, ապա ավելացնել լոլիկի զանգվածին։ Լայնատերևուկի բացակայության դեպքում կարելի է օգտագործել պատրաստի համեմունք՝ խմելի-սունելի. որպես կանոն՝ վերջինիս բաղադրության մեջ մտնում է նաև լայնատերևուկ։ Սոուսը եփել բառացիորեն մի քանի րոպե և վերցնել կրակից։ Թողնել՝ սառչի կափարիչը փակ վիճակում։

Կիրառում
--------

Այս սոուսը մատուցվում է տապակած համ եփած թռչնամսի (հավի, հնդկահավի) հետ, լիովին կիրառելի է տաբակա ճուտիկի հետ։ Սոուսը կարող է մատուցվել թե՛ սառը, թե՛ տաք վիճակում։

Հետաքրքիր փաստեր
----------------

* 2006 թվականի հոկտեմբերի 10-ին ժամը 11:00-ին Կիևում Վրաստանի հյուպատոսության դիմաց իրականացվեց ակցիա, որը կրում էր «Բարեկամական ուկրաինական ճարպը՝ վրացական սացեբելի սոուսի տակ» խորագիրը։ Ակցիան իրականացվում էր ի պաշտպանություն վրացական կողմի՝ վրաց-աբխազական կոնֆլիկտի շրջանակներում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Վրացական շատ համեղ սոուս «Սացեբելի». կարելի է պատրաստել ընդամենը 5 րոպեում
2. ↑  ՍՈՈՒՍ ՍԱՑԵԲԵԼԻ

Արտաքին հղումներ
----------------

* Սացիբելի. Խոհարարական բառարան, 2001 թվական
* Վ. Վ. Պոխլյոբկին. Մեր ժողովուրդների խոհանոցները
* «Բարեկամական ուկրաինական ճարպը՝ վրացական սացեբելի սոուսի տակ» ակցիայի մասին(չաշխատող հղում)
**Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարանի Սիսիանի մասնաճյուղ**, հիմնադրվել է 2004 թ. հունիսի 25-ին։
2007 թ. հիմնադրվել է համալսարանի հենակետային քոլեջը, որտեղ լավագույն ուսանողները հնարավորություն ունեն ուսումը շարունակել ՀԱԱՀ-ի համապատասխան բաժիններում։

Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարանի Սիսիանի մասնաճյուղում դասավանդում են 6 դոկտոր-պրոֆեսորներ, 38 գիտության թեկնածուներ, որից 28-ը՝ դոցենտ։ Դասախոսություններն անցկացվում են նաև օնլայն ռեժիմով, որը հնարավորություն է տալիս մասնաճյուղի ուսանողներին ունկընդրել մայր համալսարանի դասախոսներին։

Մասնաճյուղում ուսուցումն իրականացվում է միայն հեռակա կարգով, այդ իսկ պատճառով համալսարանն ապահոված է մասնագիտական գրականությամբ։ Ուսանողները հնարավորություն ունեն մասնագիտական գրականությունից օգտվել նաև էլեկտրոնային տարբերակով։ Բացի մասնագիտականից, գրադարանը հագեցած է նաև գեղարվեստական գրականությամբ։

Ուսանողների տեսական գիտելիքների ամրապնդման, մասնագիտական գիտելիքների խորացման և կիրառական հմտությունների ձևավորմանը նպաստում է համալսարանին կից գործող ջերմոցը, ինչպես նաև տարածաշրջանում դեռևս գոյություն չունեցող կաթի անալիզատորը և գերհզոր մանրադիտակները։

Համալսարանում կրթությունն իրականացվում է հետևյալ մասնագիտությունների գծով՝

* Ագրարային արտադրության էկոնոմիկա և կառավարում
* Ագրոպարենային համակարգի հաշվապահական հաշվառում և աուդիտ
* Կաթի և կաթնամթերքի տեխնոլոգիա
* Անասնաբուժական սանիտարական փորձաքննություն
* Ագրոնոմիա
* Հողաշինարարություն և հողային կադաստր
* Անասնաբուծություն

Համալսարանը գտնվում է Սիսիան քաղաքի Շիրվանզադե 7 հասցեում։

Արտաքին հղումներ
----------------

* ՀԱԱՀ Սիսիանի մասնաճյուղ
Բենիտո Մուսոլինիի տիտղոսի ամբողջական անունը հնչում է այսպես` «Ձերդ գերազանցություն Բենիտո Մուսոլինի, Կառավարության ղեկավար, Ֆաշիզմի դուչե և Կայսրության հիմնադիր» (իտալերեն՝ Sua Eccellenza Benito Mussolini, Capo del Governo, Duce del Fascismo e Fondatore dell'Impero)
**Դուչե** (իտալերեն՝ Duce, ˈduːtʃe), լատ.՝ dux («առաջնորդ»), իտալական տիտղոս, որ կրում էր Բենիտո Մուսոլինին, Ազգային ֆաշիստական կուսակցության առաջնորդը։ Տիտղոսը հիմնվեց 1925 թվականին, և Մուսոլինին ստացավ դա, պահպանելով Իտալիայի նախարարների խորհրդի պաշտոնը, որն իրեն թույլ էր տալիս փաստացի դառնալ իտալիական պետության առաջնորդը, չնայած դե-յուրե կառավարող արքայի` Վիկտոր Էմանուիլ III-ի առկայության։ Ավելի ուշ տիտղոսին ավելացվեց «կայսրության հիմնադիր» ի նշան իր կողմից Երկրորդ իտալո-եթովպիական պատերազմից հետո Իտալիայի սահմանների մեծացման ու Իտալիայի գաղութային տերություն դարձնելուն։ Դուչե տիտղոսը դե-յուրե դադարեցրեց իր գոյությունը 1943 թվականից հետո, երբ արքայի հրամանով Մուսոլինին զրկվեց տիտղոսից։ Այդ ժամանակ վերականգնվեց վարչապետի պաշտոնը, որը զբաղեցրեց մարշալ Պիետրո Բադոլյոն։

«Դուչե» տիտղոսը հիմք դարձավ ֆաշիստական ու ռադիկալ ազգայնական կուսակցությունների բոլոր առաջնորդների տիտղոսների (այդ թվում` ֆյուրեր տիտղոսի)։ 1943 թվականի սեպտեմբերին Մուսոլինին, չճանաչելով իր երկրի կապիտուլյացիան, հռչակում է իրեն «Իտալական Սոցիալական հանրապետության Դուչե»։

Պատմությունն ու ծագումը
-----------------------

«Դուչե» տերմինը նշանակում է առաջնորդ դեռևս 1860-ականներին Իտալիայի միավորման ժամանակ։ Ջուզեպպե Գարիբալդիի կողմնակիցները այսպես էին անվանում իրենց առաջնորդին, բայց նա ինքն իրեն երբեք չէր անվանում այդ տիտղոսով։ 1915 թվականին «վերին առաջնորդ» տերմինը (իտալերեն՝ Duce Supremo) սկսվեց օգտագործվել Վիկտոր Էմանուիլ III-ի վերաբերյալ ինչպես Իտալիայի զինված ուժերի գլխավոր հրամանատար։ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո տիտղոսը իրեն շնորհեց Գաբրիել Դ’Աննունցիոն ինչպես Ֆիումայի հանրապետության ղեկավար, սակայն տիտղոսը ավելի լայն ժանաչում ստացավ Բենիտո Մուսոլինիի ժամանակ։

Ներկայումս իտալացի քաղաքագետներն ու ակտիվիստները չեն օգտագործում «դուչե» տերմինը, նախընտրելով օգտագործել հոմանիշներն ու փոխառումներն ուրիշ լեզուներից։

Տես նաև
-------

* Կաուդիլյո
* Կոնդուեկտոր
* Դոժ
* Ֆյուրեր
* Պոգլավնիկ
* Գլխավոր քարտուղար

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Quartermaine, L. (2000). Mussolini's Last Republic: Propaganda and Politics in the Italian Social Republic. p. 21
2. ↑  Lucy Riall, "Garibaldi, Invention of a Hero", London, 2007, Ch. 9
**Դատական բժշկագիտությունը Հայաստանում**, դիակի արտաքին զննման վերաբերյալ տվյալներ
Հայաստանում հայտնի են դեռևս IV-V դարերից, երբ որոշվել է ոչ միայն մահվան պատճառը, այլև՝ ինչպիսի
հարվածից է առաջացել մահը։

XIII դարից սկսած՝ մարդու անատոմիան և մահվան պատճառներն ուսումնասիրելու նպատակով կատարել
են դիահերձումներ։ Մխիթար Գոշի և Սմբատ Սպարապետի դատաստանագրքերում, Ներսես Լամբրոնացու քաղաքացիական օրենքներում հատուկ ուշադրություն է դարձվել
սխալ բուժմանը, բժշկի անփութությանը և այլ հարցերի։

XIX դարում Հայաստանում, հանցագործությունների հետ կապված, պարտադիր են եղել ինչպես կենդանի անձանց, այնպես էլ դիակների հետազոտումները։ Դիահերձումներն ունեցել են դատաբժշկական նշանակություն, կատարել են քաղաքացիական և զինվորական բժիշկները՝ քննիչի և ընթերակաների մասնակցությամբ, կազմել են համապատասխան դատաբժշկական փաստաթղթեր։

1846 թվականին հայ բժիշկների նախաձեռնությամբ Կալթա Սերայի (Թուրքիա) բժշկական վարժատանն առաջին անգամ հիմնադրվել է «օրինական բժշկության» (դատական բժշկության) ամբիոն, որտեղ որոշվել են նաև քրեական վիժումների, մանկասպանության և այլ հարցեր։

Հայաստանում, սկսած XVIII դարի 30-ական թվականներից, դիահերձումները, հատկապես բռնի մահերի և հանկարծամահությունների դեպքերում, դարձել են պարտադիր։
ՀԽՍՀ-ում (Հայաստանի Խորհրդային Սահմանադրական Հանրապետություն) 1921 թվականին ստեղծվել է դատական բժշկագիտության փորձագետի առաջին հաստիքային պաշտոնը։

Դատական բժշկությունը գիտական հիմքերի վրա է դրվել 1926 թվականին Երևանի Պետական Համալսարանի բժշկական ֆակուլտետում նույնանուն ամբիոնի հիմևադրմամբ. 1927-1939 թվականներին ամբիոնը ղեկավարել է Ե. Շեկ-Հովսեփյանը (1929 թվականից, միաժամանակ՝ ՀԽՍՀ առժողկոմատի դատաբժշկական
գլխավոր փորձագետ)։ Ամբիոնը և հանրապետական դատաբժշկական բյուրոն հետագայում ղեկավարել են Ա. Հովսեփյանը՝ 1939-1953 թվականներ, Ն. Ավագյանը՝ 1953-1989 թվականներ, Շոթա Վարդանյանը՝ 1989 թվականից։

Ամբիոնում հետազոտություններ են կատարվել դատական բժշկության և իրեղեն ապացույցների ուսումնասիրման
պատմության (Ե. Մակարյան, Ա. Հովսեփյան), հանկարծամահության հետ մթնոլորտային տարբեր գործոնների կապի (Ն.Ավագյան, Շ. Վարդանյան), մահաբանության (Հ. Թորոսյան), վնասվածքաբանության (Վ. Գրիգորյան, Ռ. Բալայան, Ա. Բաբայան), թունաբանության (Կ. Նազարեթյան, Ա. Գահնապետյան), թմրամոլության (Ռ. Տերտերյան, Ն. Հարությունյան), սեռ. հանցագործությունների (Վ. Մոաայելյան), մահվան ժամկետի որոշման (Մ. Հովհաննիսյան, Ե. Սահակյան), դատական բժշկության մեջ կիրառվող տեխնիկական միջոցների (Լ. Առաքելյան) վերաբերյալ։

1993 թվականին Երևանի Պետական Բժշկական Համալսարանի դատական բժշկագիտության ամբիոնի և
Հանրապետական դատաբժշկական բյուրոյի միավորմամբ ստեղծվել է դատական բժշկագիտության գիտագործնական կենտրոն (ղեկավար՝ ՀՀ ԱՆ գլխավոր դատաբժշկ. փորձագետ Շոթա Վարդանյան)։

Ներկայումս կենտրոնում զբաղվում են մեծածավալ աղետների ժամանակ անձի ինքնության հաստատման, դատական բժշկության մեջ լազերային տեխնիկայի օգտագործման, գազային և խլացուցիչ հրազենի գործադրումից առաջացած վնասվածքների առանձնահատկությունների պարզաբանման, դատական թունաբանության, Հայաստանի Հանրապետությունում բժշկական իրավախախտումների տարբեր խնդիրներով։


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստան հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
**Դունֆեն-25** (հաճախ նշանակվում է **ԴՖ-25** ) չինական երկաստիճան, արագ տեղակայման միջին հեռահարության պինդ վառելիքային բալիստիկ հրթիռ:

Պատմություն
-----------

Շահագործումը սկսվել է 1980-ական թվականներից՝ երկաստիճան Դունֆեն-31 հրթիռի հիման վրա, բայց 1996 թվականի վերջին տեղեկություն հայտնվեց հրթիռների շահագործման դադարեցման մասին։ Այդ ժամանակ ենթադրյալ հեռահարությունը 1700 կմ էր, իսկ ոչ միջուկային մարտական լիցքը կշռում էր մոտ երկու տոննա։ Սակայն 2006 թվականի վերջին Դունֆեն-25-ի մասին տեղեկությունը, և նույնիսկ նրա լուսնկարները նորից հայտնվեցին չինական մասնագիտացված ֆորումներում։ 2007 թ.-ի հուլիսին համացանցում հայտնվեց հրթիռի փորձարկման նկար, որի վրա հայտնաբերվեցին ֆոտոմոնտաժի նշաններ։ Հենց այդ ժամանակ հայտարարություններ հայտնվեցին այն մասին, որ «նոր» հրթիռը ունի մինչև 3200 կմ հեռահարություն և կարող է կրել մինչև երեք միջուկային գլխիկներ։ Այդպիսի խառնաշփոթը կասկածանքի տեղիք է տալիս, որ այդ հրթիռի մասին նոր տեղեկատվությունը որոշ չափով ապատեղեկացված է չինական հատուկ ծառայությունների կողմից, որոնք ցանկանում էին թաքցնել նոր ՕՏՐԿ-ի (ՕՏՀՀ՝ օպերատիվ-տակտիկական հրթիռային համալիր) շահագործման մասին տեղեկությունները

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  DF-25 - China Nuclear Forces
2. 1 2 3  International Assessment and Strategy Center > Research > New Chinese Missiles Target the Greater Asian Region Archived 2014-12-09 at the Wayback Machine.
3. ↑  Китайский «Темп-С» Военный паритет
**Դատական քննություն**, քրեական դատավարության փուլ, որտեղ առաջին ատյանի դատարանը դատաքննության մասնակիցների հետ մեկտեղ դատական նիստում քննում և լուծում է քրեական ու քաղաքացիական գործեր և կայացնում դատավճիռ կամ վճիռ։ Դատական քննությունը բաղկացած է հետևյալ մասերից, քրեական դատավարությունում՝ նախապատրաստում, դատաքննություն, դատական վիճաբանություններ, ամբաստանյալի վերջին խոսք, դատավճռի կայացում և հրապարակում, քաղաքացիական դատավարությունում՝ դատական նիստի նախապատրաստում, գործի ըստ էության քննում, դատական վիճաբանություններ և դատախազի եզրակացություն, վճռի կայացում և հրապարակում։ Քրեական գործեր քննելիս դատարանը որոշում է ամբաստանյալի մեղավոր կամ անմեղ լինելու, նրա նկատմամբ պատիժ կիրառելու կամ նրան պատժից ազատելու, իսկ եթե կան հիմքեր, արդարացնելու հարցը։ Քաղաքացիական դատավարությունում դատարանը լուծում է կողմերի իրավունքների ն փոխհարաբերությունների իսկության, իսկ դրան համապատասխան՝ հայցը մերժելու կամ բավարարելու հարցը։ Դատական քննության նախապատրաստական մասում (քրեական դատավարությունում) դատարանը ստուգում է կանչված անձանց առկայությունը, ապահովում վկաների հեռացումը դատական նիստի դահլիճից։ Դատարանը այդ փուլում դատական քննության մասնակիցներին բացատրում է նրանց իրավունքներն ու պարտականությունները, որոշում գործի քննությունը շարունակելու հնարավորության հարցը։ Դատական քննության կարևոր օղակ է դատաքննությունը։ Այդ մասում ստուգվում և ուսումնասիրվում են ապացույցները, հարցաքննվում ևն ամբաստանյալը, վկաները, տուժողը, օրենքով նախատեսված դեպքում հրապարակվում են փաստաթղթեր։ Դատական վիճաբանությունների և դատախազի եզրակացության մասում, որին մասնակցելու իրավունք ունեն պետական մեղադրողը, քաղաքացիական հայցվորն ու պատասխանողը կամ նրանց ներկայացուցիչները, ամբաստանյալը, նրա պաշտպանը, վերլուծվում են ուսումնասիրված ապացույցները, տրվում գնահատականներ։ Քաղաքացիական դատավարությունում դատական նիստի նախապատրաստումն ավարտելուց հետո դատարանը գործի էության մասին լսում է նախագահողի զեկուցումը։ Այնուհետև բացատրություններով հանդես են գալիս կողմերն ու գործին մասնակցող այլ անձինք։ Գործի համար կարնոր նշանակություն ունեցող դատավարական այլ գործողություններ կատարելուց հետո դատարանն անցնում է մտքերի փոխանակությանը, լսում դատախազի եզրակացությունը գործի էության մասին։ Անհրաժեշտ բոլոր գործողություններն ավարտելուց ն վերջնական եզրակացության հանգելուց հետո դատարանը կայացնում է որոշում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 308)։*  |
**Պատրիկ Քենեդի** (անգլ.՝ Patrick Joseph Kennedy, հունվարի 14, 1858(1858-01-14), Բոստոն, ԱՄՆ - մայիսի 18, 1929(1929-05-18), Բոստոն, ԱՄՆ), ամերիկացի գործարար և քաղաքական գործիչ։ Քենեդիի հայտնի կլանի հիմնադիր, նրա թոռներից առավել հայտնին Ջոն Ֆիցջերալդ Քենեդին է ԱՄՆ 35-րդ նախագահը։

Կենսագրություն
--------------

Նա իռլանդացի կաթոլիկներ Պատրիկ Քենեդիի և Բրիջիթ Մերֆիի ընտանիքում հինգ երեխաներից կրտսերն էր, որոնք երկուսն էլ Նյու Ռոսսից էին, և ամուսնացել են 1849 թվականի սեպտեմբերի 26-ին Բոստոնում։ Նրանց ավագ որդին՝ Հովհաննես III-ը, մահացել է մանուկ հասակում խոլերայից։ Պատրիկի ծնվելուց 10 ամիս անց նրա հայրը նույնպես մահացել է խոլերայի համաճարակի ժամանակ։ Որպես ընտանիքում ողջ մնացած միակ տղամարդ՝ Պատրիկ Քենեդիի ընտանիքում առաջինը պետք է կրթություն ստանար։ Տասնչորս տարեկան հասակում նա թողել է դպրոցը և աշխատանքի աանցել Բոստոնի նավահանգիստներում։ 1880 թվականին սպիրտային խմիչքի վաճառքից ստացված գումարով նա սկսել է իր կարիերան՝ գնելով Բոստոնի կենտրոնում գտնվող Սեննա հրապարակում գտնվող սրահը։ Ժամանակի ընթացքում Նա Բոստոնում գնել է նավակներ, ապա բար Արևելյան Բոստոնի Մավերիկ Հաուզ բարձրակարգ հյուրանոցում։

Պատրիկը նաև ձեռք է բերել բաժնեմաս ածխի ընկերությունից և զգալի թվով բաժնետոմսեր է ունեցել Կոլումբիա Թրասթ ընկերությունից։

Նա սովորել է Բոստոնի քոլեջում և նախքան քաղաքականություն մտնելը դարձել հայտնի գործարար։

Քաղաքական գործունեություն
-------------------------

1884 թվականից նա քաղաքական օգուտ է ստացել իր տնտեսական հաջողությունից՝ դառնալով Բոստոնում հայտնի քաղաքական գործիչ։ Պատրիկ Ջոզեֆ Քենեդին Ներկայացուցիչների պալատի անդամ էր, որտեղ ընտրվում էր հինգ անգամ մեկ տարով։ Նա նաև ընտրվել է Մասաչուսեթս նահանգի Սենատի երեք անգամ, ամեն անգամ, երկու տարի ժամկետով։ Այդ ժամանակ Քենեդին Բոստոնում դեմոկրատական կուսակցության կարևորագույն առաջնորդներից մեկն էր և 1888 թվականին հրավիրվել էր Սենտ Լուիսում կուսակցության ազգային համագումարում ելույթ ունենալու համար՝ Գրովեր Քլիվլենդի թեկնածությամբ, որն առաջադրվում էր Միացյալ Նահանգների նախագահի պաշտոնում։ Քենեդին Սենատից հեռացել է 1895 թվականին՝ ընդգրկվելով ռազմավարության կուսակցական կոմիտեի կազմում, որտեղ իրեն դրսևորել է որպես անդրկուլիսյան գործողությունների վարպետ։

Հիշատակ
-------

Պատրիկ Ջոզեֆ Քենեդիի անունով կոչվել է Արևելյան Բոստոնի պետական վարժարանը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7  *Lundy D. R.* The Peerage

Արտաքին հղումներ
----------------

* Семейное древо Кеннеди на сайте New York Times

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | The Peerage · Find A Grave · WikiTree · WeRelate · Rodovid |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: no2016135081 · VIAF: 7602147665838860670002 · WorldCat VIAF: 7602147665838860670002 |

 |
**Դատական լուսանկարչություն** լուսանկարչության ընդհանուր և հատուկ մեթոդների գիտականորեն մշակված համակարգ, որով քննչական, օպերատիվ հետախուզական և փորձագիտական գործողություններ կատարելիս հետազոտվում և հաստատագրվում են հանցագործության հետքեր և իրեղեն ապացույցներ։ Կիրառվում է դատական լուսանկարչության երկու եղանակ, *հաստատագրման* և *հետազոտման*։

Հաստատագրման եղանակով քննչական և օպերատիվ հետախուզական մարմինները լուսանկարում են դեպքի վայրը, կենդանի անձանց, դիակներ, հանցագործության հետքեր, իրեղեն ապացույցներ, ինչպես նաև քննչական առանձին գործողությունների որոշ փուլեր (տեղազննություն, խուզարկություն, քննչական փորձարարություն և այլն)։ Հաստատագրման եղանակը լինում է․ կողմնորոշող (օբյեկտի նկարահանումը շրջապատում), տեսածիրային (առանց շրջապատի), հանգուցային (օբյեկտի կարնոր մասերի նկարահանում), դետալային (օբյեկտի մանրամասների նկարահանում)։ Դատական լուսանկարչությունը օգտագործում է համայնապատկերային, ծավալադիտակային, չափական և այլ եղանակներ։

Հետազոտման եղանակը ընդգրկում է ռենտգենյան, գամմա, ինֆրակարմիր և այլ տիպի ճառագայթներով լուսանկարում և այլն։ Դատական լուսանկարչությունը կատարվում է սովորական, ինչպես նաև հետազոտման նպատակներին հարմարեցված հատուկ ապարատներով։ Դատական լուսանկարչությունյանը զուգահեռ իրագործվում է կինոնկարահանումը։ Դատական լուսանկարչությունը որպես իրեղեն ապացույցների արձանագրում, նախատեսվում է սովետական քրեական դատավարության օրենսդրությամբ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 307)։*  |
**Սառցադաշտային նստվածքներ**, երկրաբանական նստվածքներ, որոնց առաջացումը կապված է ժամանակակից կամ հնագույն լեռնային սառցադաշտերի և մայրցամաքային ծածկոցների հետ։ Սառցադաշտային նստվածքներ բաժանվում են՝ բուն սառցադաշտային (սառցութային կամ մորենային) և ջրասառցադաշտային տեսակների։ Բուն սառցադաշտային նստվածքներ գոյանում են սառցազանգվածում գտնվող և տեղաշարժվող բեկորային նյութի՝ սառցադաշտի հատակին անմիջականորեն նստեցման ճանապարհով։ Կազմված են չտեսակավորված փխրուն բեկորային ապարներից, ավելի հաճախ՝ գլաքարային կավերից, կավավազներից, ավազակավերից, ավելի սակավ՝ գլաքարային ավազներից։ Ջրասառցադաշտային նստվածքները գոյանում են սառցադաշտերի ներքին և եզրային հատվածներում, կազմված են տեսակավորված և ձնհալքի ջրերով վերանստեցված մորենային նյութերից։ Տարբերում են սառցադաշտագետային կամ ֆլուվիոգլացիալ (շեղաշերտ ավազներ, մանրախիճ, գլաքարեր) և լճասառցադաշտային կամ լիմնոգլացիալ (գլխավորապես ժապավենաձև կավեր) նստվածքներ։ Բոլոր տիպի սառցադաշտային նստվածքներ առաջացնում են բարդ զուգակցություններ (համալիրներ կամ ֆորմացիաներ)։ Դրանք հատկապես հատուկ են անթրոպոգենին, երբ լայնատարած ցամաքային սառցադաշտերը ծածկել են ժամանակակից բարեխառն գոտիների հսկայական տարածություններ։ Վերին պալեոզոյի և մինչքեմբրիի սառցադաշտային նստվածքներ խիստ կարծրացած, ցեմենտացված, հաճախ էլ մետամորֆացված են (տիլիտներ)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 191)։*  |
Սիգարետի ոլորման մեքենա
**Մեքենան** (հին հունարեն՝ Μηχανή , որը ծագել է՝ լատ.՝ machina) սարք է (ագրեգատների և սարքերի ամբողջություն), որը վերափոխում է էներգիան և/կամ շարժման ձևը։ Օգտագործվում է որոշ գործողությունների կատարման համար, կոնկրետ խնդիրը կատարելիս մարդու աշխատանքը թեթևացնելու կամ ընդհանրապես հանելու համար։

Մեքենան նախատեսված է մարդու արտադրական ֆունկցիաները մասամբ կամ լիովին փոխարինելու համար։ Ըստ հիմնական նշանակման տարբերում են էներգետիկական, բանող և ինֆորմացիոն մեքենաներ։ էներգետիկան մեքենաները ծառայում են էներգիայի ցանկացած տեսակը մեխանիկականի փոխակերպելու համար։ Այդ դասին են պատկանում էլեկտրաշարժիչները, էլեկտրագեներատորները, գեներատորները, ներքին այրման շարժիչները, տուրբինները, շոգեգեներատորները և այլն։ Բանող մեքենաները լինում են տեխնոլոգիական (մետաղահատ հաստոցներ, գչոցման հաստոններ, ջուլհակահաստոցներ, փաթեթավորման մեքենաներ, պոլիգրաֆիական մեքենաներ) և տրանսպորտային (ավտոմեքենա, ջերմաքարշ, ինքնաթիռ, ուղղաթիռ, կոնվեյեր և այլն)։ Տեխնոլոգիական մեքենքներում նյութը մշակվող առարկան է, որը կարող է գտնվել պինդ, հեղուկ կամ գազանման վիճակում։ Այդ մեքենաներում նյութի փոխակերպումը՝ դրա ձևի, հատկությունների, վիճակի և դիրքի փոփոխությունն է։ Տրանսպորտային մեքենաներում տեղի է ունենում միայն նյութի՝ տեղափոխվող առարկայի, դիրքի փոփոխություն։ Ինֆորմացիոն մեքենաները նախատեսված են ինֆորմացիայի փոխակերպման համար։ Եթե ինֆորմացիան ներկայացված է թվերի տեսքով, ապա ինֆորմացիոն մեքենա կոչվում է հաշվիչ կամ հաշվողական (հաշվեմեքենաներ, մեխանիկական ինտեգրատորներ, հաշվապահական մեքենաներ)։ Այն մեքենան, որում էներգիայի, նյութերի, ինֆորմացիայի Փոխակերպումը կատարվում է առանց մարդու անմիջական մասնակցության, կոչվում է ավտոմատ–մեքենա կամ ավտոմատ։ Հաջորդաբար միացված և որոշակի տեխնոլոգիական պրոցեսի կատարման համար նախատեսված ավտոմատ մեքենաների համախումբը կոչվում է ավտոմատ գիծ։

Գրականություն
-------------

* Теория машин и механизмов, в․ 1 – 108, М․, 1947–65՝
* Механика машин, в․ 1 – 36, М․, 1966-72.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 499)։*  |

Վիքիբառարան

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ընթերցե՛ք **«մեքենա»** բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։ |
**Ալեքսանդրա Ավկսենտիևա,** (ռուս.՝ Александра Николаевна Авксентьева, դեկտեմբերի 2 (15), 1907, Հելսինկի, Ռուսական կայսրություն - մայիսի 28, 1984(1984-05-28), Նյու Յորք, Նյու Յորք, ԱՄՆ) ռուս նկարչուհի և գրաֆիկ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1907 թվականի դեկտեմբերի 2-ին Նախկին Ռուսական կայսրության Հելսինկի քաղաքում։ 1910 թվականին նրա ծնողները ամուսնալուծվում են և մայրը ամուսնանում է բանաստեղծ և քննադատ Միխայիլ Ցետլինի հետ և մեկնել է Ֆրանսիայի մայրաքաղաք Փարիզ։ Նրանց կապից ծնվել է Վալենտինա Ցետլինը, ով եղել է նշանավոր գիտնական և հոգեվերլուծաբան։

Ալեքսանդրա Ավկսենտիևան ստացել է գերազանց կրթություն Ռուսաստանից դուրս։ Քանի որ նա 1919 թվականից սկսած ապրել է Փարիզում, Ալեքսանդրան ընդունվել է Փարիզի ռուսական դպրոց և այն ավարտել բարձր առաջադիմությամբ։ 1921 թվականին ավարտել է դպրոցը և նույն թվականին ընդունվել դեկորատիվ արվեստի ազգային դպրոց։ Չնայած ֆրանսերեն ուսուցման, 1927 թվականին Ալեքսնադրան ավարտում է ակադեմիան, իսկ 1928 թվականին դասեր վերցնում Նատալյա Գոնչարովայից։

Ուսումը ավարտելուց հետո երիտասարդ նկարչուհին մոր հետ վերադարձել է Մոսկվա։ Նրանց ժամանելու շրջանում Ռուսաստանում բռնկվել էր Փետրվարյան հեղափոխությունը։ Մեկ տարի հետո սկսվում է Հոկտեմբերյան հեղափոխությունը և Բոլշևիկների կարգերը չընդունելով Ալեքսանդրան իր ընտանիքի հետ գաղթում է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ։

Մահացել է 1984 թվականի հունիսի 24-ին Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների Նյու Յորք քաղաքի արվարձաններից մեկում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Czech National Authority Database

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ալեքսանդրա Ավկսենտիևայի անձնական նկարչական կայքը (անգլ.)
* Ալեքսանդրա Ավկսենտիևայի անձնական նկարչական կայքը Archived 2014-07-14 at the Wayback Machine. (ռուս.)
* Ալեքսանդրա Ավկսենտիևայի հեղինակած ստեղծագործությունները
* Պրեգել – Ալեքսանդրա Ավկսենտիևա

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 1182272010 · ISNI: 0000 0000 6837 0244 · NKC: js20201073973 · VIAF: 98129877 · WorldCat VIAF: 98129877 |

 |
**Ալեքսանդր Ֆադեևի հուշարձան** (ռուս.՝ Памятник Александру Фадееву), քանդակային հուշահամալիր՝ նվիրված խորհրդային գրող Ալեքսանդր Ալեքսանդրովիչ Ֆադեևին (1901-1956 թթ.) և նրա «Ջախջախում» և «Երիտասարդ գվարդիա» ստեղծագործությունների հերոսներին։ Տեղադրվել է Մոսկվայում, Պիոներների և դպրոցականների պալատի դիմաց, Միուսկայա հրապարակում։
Հուշարձանի հեղինակներն են քանդակագործ Վլադիմիր Ֆեոդորովը և ճարտարապետներ Մ. Ե. Կոնստանտինովը, Վ. Ն. Ֆուրսովը։ Հուշարձանը հայտնաբերված մշակութային ժառանգության օբյեկտի կարգավիճակ ունի։

Բացման արարողություն
--------------------

Հուշարձանի բացումը տեղի է ունեցել 1973 թվականի հունվարի 25-ին։ Բացման խոսքով հանդես է եկել Մոսկվայի քաղաքային խորհրդի գործադիր կոմիտեի նախագահ Վլադիմիր Պրոմիսլովը։ Այնուհետև ԽՍՀՄ Գրողների միության վարչության առաջին քարտուղար Գեորգի Մարկովը խոսել է Ալեքսանդր Ֆադեևի գործունեության մասին։ Արարողությանը ներկա են գտնվել նաև ԽՄԿԿ Կենտրոնական կոմիտեի անդամներ Պ. Ն. Դեմիչևը և Մ. Ս. Սոլոմենցևը։

Նկարագրություն
--------------

Քանդակային հուշահամալիրը գտնվում է գրանիտե բլոկներով հարթակում, որի կենտրոնում գորշ գրանիտե պատվանդանի վրա Ալեքսանդր Ֆադեևի բրոնզե արձանն է։ Գրողը պատկերված է ամբողջ հասակով, աջ ձեռքում գիրք ունի։ Քանդակագործը արձանը կերտել է Ֆադերին բնորոշ դիրքով։ Կենտրոնական քանդակի ձախ կողմում են գտնվում «Ջախջախում» վեպի հերոսները։ Լևինսոնի և Մետելիցայի բրոնզե ձիու ֆիգուրները սլանում են, կարծես պատրաստվում են ճակատամարտի։ Աջ կողմում հինգ կոմերիտականներն են՝ «Երիտասարդ գվարդիայի» ընդհատակյա կազմակերպության անդամները։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Кожевников Р. Ф.* Памятник Фадееву А. А. // Скульптурные памятники Москвы. — М.: Московский Рабочий, 1983.
2. ↑  Вестник Мэра и Правительства Москвы № 65 ноябрь 2011 (2189)(չաշխատող հղում)
3. ↑  Памятник Александру Фадееву(չաշխատող հղում)
 // «Огонёк» от 3 февраля 1973
**Մելիքսեթ Գրիգորի Սվախչյան**  (հոկտեմբերի 24, 1916(1916-10-24), Ալեքսանդրապոլ, Երևանի նահանգ, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն - մարտի 25, 1946(1946-03-25)), հայ խորհրդային բեմանկարիչ։

Կենսագրություն
--------------

1936 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստի ուսումնարանը, 1941 թվականին՝ Լենինգրադի գեղարվեստի ակադեմիան։ 1941-1946 թվականներին եղել է Լենինականի Մռավյանի անվան թատրոնի գլխավոր նկարիչը։ Առաջին աշխատանքը Գոլդոնիի «Երկու տիրոջ ծառան» կոմեդիայի բեմադրության ձևավորումն է (1942 թվական)։ Հիմնականում համագործակցել է ռեժիսոր Վարդան Աճեմյանի հետ։ Լավագույն ձևավորումները՝ Շեքսպիրի «12-րդ գիշեր» (1944 թվական), Սուխովո–Կոբիլինի «Կրեչինսկու հարսանիքը», Նաիրի Զարյանի «Արա Գեղեցիկ» (1946 թվական), ստեղծվել են Լենինականի թատրոնում։ Մելիքսեթի բեմանկարչության մեջ սեղմ միջոցներով համադրվել են գունանկարը, քանդակը և ճարտարապետությունը՝ հասնելով պիեսի գաղափարագեղարվեստական բովանդակության նոր հնչողության։ Ուշագրավ են Գաբրիել Սունդուկյանի անվան թատրոնում Վրթանես Փափազյանի «Ժայռ» (1944 թվական), Դերենիկ Դեմիրճյանի «Երկիր Հայրենի» և Վաղարշյանի «Վանքաձոր» (երկուսն էլ՝ 1945 թվական) ներկայացումների ձևավորումները։

1956 թվականին Երևանում կազմակերպվել է Սվախչյանի ստեղծագործությունների հետմահու ցուցահանդես։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 88)։*  |
**Ամանորը** **Ղազախստանում** (ղազ.՝ Жаңа жыл), նշվում է երկու անգամ, հունվարի 1-ին՝ համապատասխան եվրոպական ավանդույթի, և մարտի 22-ին՝ գարնանային գիշերահավասարից հետո։ Երկու տոներն էլ նշվում են պետական մակարդակով։

Հունվարի 1
----------

**Ամանորի** տոնակատարությունները դեկտեմբերի 31-ի լույս հունվարի 1-ի գիշերը արմատներով հասնում են Ղազախստանի խորհրդային անցյալ, այդ իսկ պատճառով քիչ է տարբերվում խորհրդային մյուս երկրների Ամանորներից։ Այժմ այն ամենազանգվածային և ամենասիրելի տոներից մեկ է երկրում։

Տոնածառների զարդարումը համատարած բնույթ է կրում։ Սակայն ի տարբերություն Եվրոպայի՝ փողոցներում հազվադեպ կարելի է հանդիպել Ձմեռ պապի (ղազ.՝ Аяз ата) Ձյունանուշի հետ (ղազ.՝ Ақшақар): Նրանք սովորաբար կորպորատիվ միջոցառումների հյուրեր են։ Չնայած երկրի գլխավոր հրապարակներում Ձմեռ պապի և Ձյունանուշի շորեր կրող անձանց հետ կարելի է նկարվել, ինչպես նաև հրավիրել տուն հատուկ գործակալությունների միջոցով։ Մանկապարտեզներում անցկացվում են ցերեկույթներ՝ նրանց և այլ ամանորյա հերոսների մասնակցությամբ։ Ուղիղ կեսգիշերին մարդիկ հարվածում են շամպայնով լի գավաթները, նստում են ամանորյա սեղանի շուրջ, ինչից հետո այցելում են ընկերներին և բարեկամներին։

Մարտի 22
--------

Հիմնական հոդված՝ Նաուրիզ
Համապատասխան արևելյան ավանդույթների՝ մարտի 22-ին Ղազախստանում տոնվում է Նաուրիզ մեյրամին։ Ղազախների համար այդ տոնը համարվում է գարնանային փոփոխությունների, սիրո տոնակատարության, բերքատվության և ընկերության խորհրդանիշ։ Այդ օրը շատերը ազգային ղազախական զգեստներ են հագնում, քաղաքներում անցկացվում են տարբեր տեսակի միջոցառումներ (օրինակ, սպորտի ազգային ձևերի մցություններ), պատրաստում են ղազախական ազգային ուտեստներ, ինչպես նաև նաուրիզ կոժե։ Նաուրիզի տոնակատարությունը կրկին սկսել են տոնել 1989 թվականից, իսկ 2001 թվականից այն դարձել է պետական տոն։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Նոր տարի
* Նաուրիզ Մեյրամի
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Խորան (այլ կիրառումներ)
Սաղմոսավանքի Ավագ խորանը
Հրեական խորան (վերականգնված տեսքը)
**Խորան** (հին հունարեն՝ σκηνή, լատ.՝ tentorium, tabernaculum, scena, եբրայերեն՝ מִשְׁכָּן‎, *միշկան*, «կացավայր», եբրայերեն՝ אהל מועד‎, *օհել մոեդ*, «ժողովքի, հանդիպման վրան»), հատուկ վրան (տաղավար)՝ պատրաստված կտավից կամ մորթուց։ Աստվածաշունչը խորան է անվանում այն վրանը, որն անապատում շինեց Մովսեսը՝ որպես հրեից պաշտամունքի ժամանակավոր տաճար։

Այս խորանը հաճախ կոչվում էր «խորան վկայության» կամ «խորան ժողովքի»։

Խորան է անվանվում նաև քրիստոնեական տաճարի այն մասը, ուր տեղադրվում է պատարագի Ավագ սեղանը (այստեղից էլ՝ Ավագ խորան)։ Որպես կանոն ընդգրկում է կառույցի արևելյան աբսիդը։ Խորանի կիսաշրջան հատակագծով, գմբեթարդով ծածկված ավանդական ձևը պայմանավորված էր վաղ քրիստոնեական եկեղեցուն հարմարեցված շենքի՝ բազիլիկի նմանաձև տարրի առկայությամբ։ Հայոց վաղքրիստոնեական եկեղեցիներում (որոնք հիմնականում ձևափոխված մեհենական շենքեր են եղել) խորանը, մինչև պարտադիր աբսիդաձև դառնալը, եղել է ուղղանկյուն հատակագծով։

Խորան են նաև կոչվում Ավագ Խորանից աջ ու ձախ կամ տաճարի արևմտյան անկյուններին (նաև գավթի արևելյան անկյուններին) տեղադրված այն սենյակները (հաճախ երկհարկ), որոնք ունեն խորանաձև (աբսիդաձև) խորշ և լրացուցիչ սեղան՝ պատարագի կամ եկեղեցական այլ արարողությունների համար։

Խորան է աշխարհիկ կառույցներում, մասնավորապես պալատներում, հատուկ ձևով շինված սենյակ-դահլիճ արքունի խորհրդի կամ այլ նպատակի համար։ Ըստ Հովսեփ Օրբելու, այս խորանները հավանաբար գմբեթածածկ են եղել։

Հայերենում վաղ ժամանակներից խորան բառը օգտագործվել է նաև փոխաբերական բազմաթիվ իմաստներով՝ խորան երկնից (երկնքի խորանաձև կամարը), յոթնաստեղյան խորան (յոթ մոլորակների գոտին), խորան՝ որպես եկեղեցի, տաճար, խորան՝ որպես տուն, սենյակ, խորան հոգվո (մարդու մարմինը)։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Խորան - Միջնադարյան Հայաստանի ճարտարապետության պատմության եզրերի պատկերազարդ բառարան
* ՀՀԻ, Կրոն համացանցային նախագիծ, Խորան Archived 2018-04-08 at the Wayback Machine.:

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 85)։*  |
Ուիլիս Կարիեր
**Օդորակիչ** կամ կոնդիցիոներ (լատ. conditio — պայման, վիճակ), օդի կոնդիցիոնման համակարգերում օդի մշակման և տեղափոխման ագրեգատ։ Տարբերում են ինքնավար (ներկառուցված սառնարանային մեքենաներով և էլեկտրական օդատաքացուցիչներով), ոչ ինքնավար (ցրտով և ջերմությամբ սնվում են արտաքին աղբյուրներից) և օդորակիչ-հասցնողներ (օդով սնվում են կենտրոնական օդորակիչից, իսկ ջերմությամբ՝ արտաքին աղբյուրից, օրինակ՝ ջերմային և սառնարանային կենտրոնական կայաններից)։ Ըստ հարմարադասման ինքնավար օդորակիչները լինում են՝ հորիզոնական, առանձին ագրեգատային և ուղղաձիգ, ոչ ինքնավարները՝ հորիզոնական և ուղղաձիգ, իսկ օդորակիչ-հասցնողները՝ օդափոխիչ և արտարկիչ։ 

  
1 — կոնդենսատոր
  
2 — ջերմակառավարող սարք
  
3 — շոգեգոյացուցիչ
  
4 — կոմպրեսսոր

Պատմություն
-----------

Հետաքրքրական է, որ «Կոնդիցիոներ» բառն արտասանվել է դեռևս 1815 թվականին։ Անգլերենում «to condition» բառը նշանակում է «բերել լավ պայմանների կամ պայման, որի դեպքում կարելի է հասնել ցանկալի արդյունքի», այս դեպքում՝ մարդու համար խոնավության, ցրտի կամ տաքության կարգավորում։ Դեռևս 1815 թվականին ֆրանսիացի Ժանն Շաբանեսը ստացավ բրիտանական պատենտ, որը հնարավորություն էր տալիս կարգավորել խոնավությունը և տաքությունը բնակելի տներում։ Սակայն միայն 1902 թվականին ամերիկացի ինժեներ Ուիլիս Կարիերը (Willis Carrier) ստեղծեց առաջին օդորակիչը Նյու Յորքում գտնվող Բրուկլին տպագրատան համար։ Հատկանշական է, որ այն ոչ թե զով ջերմստիճան հաստատելու համար էր, այլ խոնավությունը կարգավորելու համար։ Վերջինս փչացնում էր կնիքի որակը։ Առաջին սենյակային օդորակիչը ստեղծվել է Ջեներալ էլեկտրիկ կազմակերպության կողմից 1929 թվականին։ 1958 թվականին ճապոնական Daikin կազմակերպությունը հեղափոխություն մտցրեց օդորակիչների արտադրության մեջ։ Նրանք ստեղծեցին առաջին տաքացուցիչ պոմպը, որը հնարավորություն տվեց օդորակիչներին ոչ միայն զովացնել, այլև տաքացնել սենյակը։ Իսկ ահա 1961 թվականին ճապոնական Տոշիբա ընկերությունը սկսեց օդորակիչների մասսայական արտադրություն, որոնք աշխատում էին սպլիտ համակարգով (*split system*)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 569)։*  |
**Իսլանդիայի հատուկ նշանակության ջոկատ**, Իսլանդիայի հատուկ նշանակության ստորաբաժանում։

Ստորաբաժանումը ստեղծվել է 1990-ական թվականներին, որպեսզի Իսլանդիան կարողանա մասնակցել ՄԱԿ-ի խաղաղապահ առաքելությանը։ Իսլանդիայի հատուկ նշանակության ստորաբաժանումը բանակային ստորաբաժանում չէ, քանի որ Իսլանդիայում կանոնավոր բանակ չկա։ Ջոկատի առաջադրանքները ներառում են բնական աղետների և հումանիտար արտակարգ իրավիճակների ժամանակ հետախուզական առաքելություններ և գործողություններ։ Ստորաբաժանման անդամները հավաքագրվում են ոստիկաններից և առափնյա գվարդիայի նավաստիներից։ Ջոկատն արդեն մասնակցել է Կոսովոյում խաղաղապահ առաքելությանը և Աֆղանստանում ռազմական գործողությանը։

Իսլանդիայի հատուկ նշանակության ջոկատը օգտագործում է բացառապես թեթև մարդատար մեքենաներ, ինչպիսիք են «Nissan Patrol»-ը, «Santana Motor»-ը և «Iveco Trakker»-ը։

Փոքր զենքերից Իսլանդիայի հատուկ նշանակության ջոկատի մարտիկներն ունեն Նորվեգիայից մատակարարած հրաձգային զենքեր, օրինակ՝ «HK G3» կամ «Diemaco C7»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Jahresbericht 2007
2. ↑  Beitrag zum ICRU Einsatz im Kosovo

Արտաքին հղումներ
----------------

* Իսլանդիայի հատուկ նշանակության ջոկատի պաշտոնական էջը
| **՞**Ուղտափուշ պարսկական |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Բաժին | Ծածկասերմեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Հավամրգազգիներ |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Ուղտափուշ պարսկական |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Alhagi persarum

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Ուղտափուշ պարսկական** (լատ.՝ Alhagi persarum), հավամրգազգիների ընտանիքին պատկանող դեղաբույս։

Նկարագրություն
--------------

30-80 սմ բարձրությամբ ակոսավոր ցողուններով, կարճ ճյուղերով, փշոտ մոխրագույն կիսաթուփ է։ Հողի մեջ խորը թափանցող արմատները երկար են։ Մերկ ցողունի վրա, ուղիղ անկյան տակ աճում են 2-3 մանուշակագույն կամ կարմրավուն, հնգանդամ ծաղիկներ առաջացնող 2-6 սմ երկարությամբ ամուր, սրածայր ընձյուղները։ Նշտարաձև կամ երկարավուն, տերևները պտղաբերության ժամանակ բութ գագաթով են և չեն թափվում։ Երիկամաձև սերմերով, մերկ, թեքված, համիրչանման պտուղը չբացվող ունդ է։

Տարածվածություն
---------------

Աճում է ստորին լեռնային գոտու չոր լանջերին, կիսաանապատներում, կավային կամ քարքարոտ հարթավայրերում։ Հանդիպում է Վայոց ձորի, Արմավիրի, Արարատի մարզերում։

Նշանակություն
-------------

Բուժական նպատակներով օգտագործում են սապոնիններ, ալկալոիդներ, դաբաղանյութեր, կումարիններ և C վիտամին պարունակող ուղտափուշի կանաչ զանգվածն ու արմատները։ Ուղտափշի պատրաստուկներն ունեն մանրէասպան ազդեցություն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Ծատուրյան Թամարա, Գևորգյան Մարգարիտա (2014)։ Պողոսյան Ա․, Զաքարյան Ն․, eds.։ *Հայաստանի վայրի դեղաբույսեր* (հայերեն)։ Երևան: Լուսակն։ էջ 315։ ISBN 9789939834689  CS1 սպաս․ հայերենը նշված է (link)


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · NCBI · IRMNG |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* GBIF: 2945106
* IRMNG: 10169808
* NCBI: 759841
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:473476-1

 |

 |
**Հարավային Արաբիայի ֆիլսը** (անգլերեն՝ Fils of South Arabia) բրիտանական այդ գաղութի (Հարավային Արաբիայի) դրամական միավորն էր։

Պատմություն
-----------

«Հարավային Արաբիա» անունով բրիտանական նախկին գաղութում (այժմ՝ Եմենի Հանրապետության տարածքում) 1964 թ. ներկայացվեց դինարը՝ որպես դրամական միավոր։ Սակայն «դինար» անունով դրամն այդպես էլ լույս չտեսավ. այնպես որ ֆիլսը (մի քանի դրամանիշներով) շատ կարճ ժամանակ մնաց այդ գաղութի միակ պաշտոնական դրամական միավորը։ Հատվեցին միայն այդ դինարի մանրուն դրամները՝ 1, 5, 25, 50 ֆիլս արժողությամբ։

Տեսականորեն, Հարավային Արաբիայի ֆիլսը մեկ դինարի մեկ հազարերորդականն էր։ Չորս տեսակի դրամանիշները հատվել են միայն 1964 թվականին, մեծ քանակով (30 միլիոն)։ Այդ թողարկումը նախատեսված էր տեղական օգտագործման համար, թեև մի մասն էլ հատվել է նմուշային դրամի որակով՝ կոլեկցիոներների համար։ Ապա, Արաբական թերակղզու հարավում գտնվող բրիտանական գաղութների անկախացման հետևանքով (1967), Հարավային Արաբիա գաղութի տարածքում ուժի մեջ մտավ նորաստեղծ Եմենի Ժողովրդական Դեմոկրատական Հանրապետության (ԵԺԴՀ) դինարը, որի մանրուն դրամը նույնպես ֆիլսն էր։

Հարավային Արաբիայի ֆիլսն արտադրվել է հետևյալ տեսակներով.

### Նկարագրություն

Դրամի երեսի կողմի կենտրոնում պատկերված է ութանկյուն վարդակ, որի վերևում (արաբերեն) և ներքևում (անգլերեն) գրված է «Հարավային Արաբիա»։
Ետևի կողմի (դարձերեսի) վրա պատկերված է առագաստանավ, ներքևը՝ տարեթիվ (1964), ձախ և աջ կողմերից՝ «25 ֆիլս» գրությունը անգլերեն (25 FILS) և արաբերեն (**۲۵فلس** )։

### Թողարկում

25 ֆիլս մետաղադրամը թողարկվել է 4 միլիոն քանակով։ Բաղադրությունը՝ պղնձի և նիկելի ձուլույթ։

### Նումիզմատական արժեք

Հարավային Արաբիայի 25 ֆիլս մետաղադրամը կատալոգները գնահատում են. *չօգտագործված վիճակում*՝ $0,85, *նմուշային որակով*՝ $2.00։

Աղբյուրներ
----------

* *Chester L. Krause and Clifford Mishler. Standard Catalog of World Coins. Iola, WI. 2002 Edition (20th Century), Page 2015.*
**Փոքրագույն գործողության սկզբունք**, մեխանիկայի վարիացիոն սկզբունքներից, ըստ որի ֆիզիկական համակարգի որոշակի դասի՝ միմյանց հետ համեմատվող հնարավոր շարժումներից իրականացվում է այն, որի դեպքում գործողությունը (համակարգի շարժման կարևոր բնութագրերից, ունի էներգիայի և ժամանակի արտադրյալի չափայնություն) ստանում է փոքրագույն (ավելի ճիշտ՝ էքստրեմալ) արժեք։ Սովորաբար կիրառվում է Համիլտոն-Օստրոգրադսկու (δs=0, որտեղ δ-ն թերի վարիացիայի սիմվոլն է) կամ Մոպերտյուի-Լագրանժի (W=0, որտեղ W-ն լրիվ վարիացիայի սիմվոլն է) տեսքով։ Փոքրագույն գործողության սկզբունքից օգտվում են մեխանիկական համակարգի շարժման հավասարումներ կազմելու և այդ շարժումների ընդհանուր հատկություններն ուսումնասիրելու համար։ Հասկացությունների համապատասխան ընդհանրացման դեպքում Փոքրագույն գործողության սկզբունքը կիրառվում է հոծ միջավայրերի մեխանիկայում, էլեկտրադինամիկայում, քվանտային մեխանիկայում։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ֆեյնմանի դասախոսությունը փոքրագույն գործողության սկզբունքի մասին (անգլերեն)

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
**Գիորգի Լացաբիձե** (վրաց.՝ გიორგი ლაცაბიძე, ապրիլի 15, 1978(1978-04-15), Թբիլիսի, Վրացական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), վրացա-ամերիկյան դաշնակահար, վիրտուոզ, կոմպոզիտոր և երաժշտական արվեստի դոկտոր։ Նա հանդիսանում է ամենաերիտասարդ այն դաշնակահարներից, ով հանդես եկավ և ձայնագրվեց Ֆրեդերիկ Շոպենի 24 և Ֆերենց Լիստի 12 համերգային էտյուդներով։

Կենսագրություն
--------------

Գիորգի Լացաբիձե
Գիորգին ծնվել է Հերակլ Լացաբիձեի և Մեդի Լացաբիձեի ընտանիքում։ Ո՛չ հայրը, ո՛չ մայրը չեն եղել երաժիշտ։ Նա 3 տարեկանից լսողությամբ նվագել է դաշնամուր, իսկ 5 տարեկանից ստեղծել է իր երաժշտական ստեղծագործությունները։ 2003 թվականին ավարտել է Թբիլիսյան կոնսերվատորիան, հետո՝ Հանովերյան երաժշտական բարձրագույն դպրոցը։ 2010 թվականին ավարտել է Հարավային Կալիֆորնիայի ինստիտուտը Լոս-Անջելելեսում։ Նրա՝ Շոպենից 24 կատարումների համար վրացական երաժշտական քննադատ Գլուբատ Տորադձեն գրել է. «Նա ցույց տվեց գեղարվեստական վարպետության բարձր մակարդակ»։ Նրա այդ շրջանի ձայնագրությունների մեջ առանձնանում են Ռախմանինովի Երրորդ կոնցերտը և Չայկովսկու Առաջին կոնցերտը։ Նա հանդես է եկել խոշոր փառատոնային հարթակներում՝ Զալցբուրգում, Վիեննայում, Բեռլինում, Ֆլորենցիայում, Լիսաբոնում, Պեկինում։ Նրա ելույթները ԱՄՆ-ում և այլ երկրներում հեռարձակվել են ռադիոյով և հեռուստատեսությամբ։ 2012 թվականին Լացոն հրավեր է ստանում Պապ Բենեդիկտ XVI-ից այցելել ռեզեդինցիայի Վատիկանում, նաև կատարելու Մոցարտի 21-րդ կոնցերտը Վիեննայի ֆիլհարմոնիայի նվագախմբում՝ Հռոմում։ 2013 թվականին նա հրավիրվել է Արքայադուստր Մարիայի կողմից գնալու Վիեննա։

Կատարումներ
-----------

Լացոյի կատարումների հիմքում են Սկարլատտիի, Մոցարտի, Բեթհովենի, Շումանի, Լիստի, Դեբյուսիի, Չայկովսկու, Ռախմանինովի, Շուբերտի և ուրիշների ստեղծագործությունները։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Երաժշտություն (ֆր.)

Արտաքին հղումներ
----------------

Лацабидзе Официальный сайт (անգլ.)

* DVD Trailer *Latsabidze: The Recital*
* Excerpt from DVD, *Auf den Spuren von Wolfgang Amadeus Mozart*
* USC Thornton School Video, Latsabidze receiving Hogel Scholarship
* IMDB
* Giorgi Latsabidze in Cambridge (2007)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք · Թվիթթեր |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Ինստագրամ |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 16675712m · GND: 1179790960 · ISNI: 0000 0003 9461 6545 · LCCN: no2012146016 · NLP: A27303482 · VIAF: 289194105 · WorldCat VIAF: 289194105 |

 |

 |
|  |
| --- |
| **Փոքրասիական մողես** |
| Փոքրասիական մողեսՓոքրասիական մողես |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Կենդանիներ (Animalia) |
| **Տիպ/Բաժին** | Քորդավորներ (Chordata) |
| **Ենթատիպ** | Ողնաշարավորներ (Vertebrata) |
| **Դաս** | Սողուններ (Reptilia) |
| **Կարգ** | Թեփուկավորներ (Squamata) |
| **Ընտանիք** | Իսկական մողեսներ (Lacertidae) |
| **Ցեղ** | **Parvilacerta** |
| **Տեսակ** | **Փոքրասիական մողես** *(P. parva)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Parvilacerta parva***Բուլենջեր, 1887 |
|
| **Կարգավիճակ** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Քիչ մտահոգող տեսակ |

**Փոքրասիական մողես** (լատ.՝ Parvilacerta parva), իսկական մողեսների ընտանիքին պատկանող սողուն։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Փոքր Ասիայում։ Հայաստանում հանդիպում է կենտրոնական և հյուսիսային Հայաստանում, միայն Սպիտակի շրջանի դժվարամատչելի և չմշակված տեղամասերում և Շիրակ մարզի Լանջիկ գյուղի շրջակայքում։ Հայտնաբերված է նաև Տավուշի ջրամբարի հյուսիսային ափերին։

Էկոլոգիա
--------

Բնակվում է քարքարոտ լեռնաքսերոֆիտային տափաստանում՝ երբեմն բարձրանալով լեռների չորասեր նոսր բուսածածկով կմախքային լանջերին։ Ձվադրում է երկու անգամ` հունիս-հուլիսի վերջերին և հուլիս-օգոստոսի սկզբներին։ Ձվակույտում կա 2–5 ձու։ Ձագերը դուրս են գալիս հուլիսի վերջին և սեպտեմբերին։

Պահպանություն
-------------

Խիստ սակավաթիվ, անհետացող տեսակ է, որը ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ։

1982 թվականին կատարված հաշվառումները ցույց են տվել, որ 1 հա տարածքում հանդիպում է 2-5 առանձնյակ։ Ներկայումս թվաքանակը խիստ կրճատվել է։

Բիոտոպերի քայքայման հիմնական պատճառներն են բնական ապրելավայրերի տնտեսական յուրացումը և պոպուլյացիաների ոչնչացումը ընտանի կենդանիների արածեցմամբ և խոտհունձով։

Պահպանվում է Բեռնի կոնվենցիայով։ Պոպուլյացիայի տարածքը չի պահպանվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Armeniapedia |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG |

 |