**Սենեթ** կամ **սենաթ** (եգիպ.՝ «zn.t», ավելի ուշ՝ «sn.t» կամ «sni.t», անցում), հին եգիպտական ​​սեղանի խաղ, համարվում է խաղատախտակի վրա խաղաքարերի տեղափոխման սկզբունքով ամենահին խաղը։

Պատմություն
-----------

Առյուծն ու գազելը սենեթ են խաղում, հատված Թուրինյան էրոտիկ պապիրուսից Ռամեսիդների դարաշրջան (մ.թ․ա․ մոտ 1150 թվական)
Որպես աշխարհիկ զվարճանք՝ խաղը հայտնի է եղել նախադինաստիկ ժամանակաշրջանից (մ.թ.ա. մոտ 3500 թվական), ավելի ուշ այն կապվել է այլ աշխարհ ճանապարհորդության հետ։ Խաղը հիշատակվում է Հին Եգիպտոսի «Մահացածների գրքում» և Նոր Թագավորության այլ կրոնական տեքստերում և առասպելներում։

Ըստ լեգենդի՝ հին եգիպտական ​​գիտելիքի աստված Թոթը խաղը հորինել է, որպեսզի լուսնի աստված Խոնսուից մի քանի օր լրացուցիչ օր շահի Նուտ աստվածուհու համար, որի վրա արևի աստված Ռա անեծք է դրել (նա չէր կարող երեխաներ ծնել տարվա 360 օրից ոչ մեկում)։ Նրանք նժարին դրեցին լուսնային տարվա 360 օրերից յուրաքանչյուրի «լույսի» 1/72-ը։ Թոթը շահեց 5 օր, որից հետո արեգակնային տարին դարձավ 365 օր, իսկ լուսնային տարին՝ ընդամենը 355, և մարդիկ ստացան նոր խաղ և հինգ լրացուցիչ օր օրացույցում.:

Սկզբում լինելով բացառապես աշխարհիկ զվարճանք՝ սենետը աստիճանաբար ձեռք բերեց ավելի ու ավելի սուրբ իմաստ և 18-րդ դինաստիայի վերջում (մոտավորապես մ.թ.ա. 1293թ.) վերջապես վերածվեց հետմահու կյանքի «ընդօրինակողի»՝ գլխավոր աստվածությունների և իրադարձությունների պատկերներով։ Որոշ հետազոտողներ (մասնավորապես, Դուգլաս Ա. Ուայթ) կարծում են, որ Տարո քարտերը նույնպես ծագում են Սենեթից։ Եգիպտական Տարոյի 22 խաղաթուղթն իսկապես կարելի է նմանեցնել այս խաղին, որը խորհրդանշում էր եգիպտական ​​մշակույթի էությունը և, ի թիվս այլ բաների, գուշակության գործիք էր, սակայն սա մնում է միայն որպես ենթադրություն։

Պատկեր դամբարանից․ Նեֆերթարի Մերենմութը սենեթ է խաղում, մ․թ․ա․ մոտ 1298—1235
Եգիպտոսի Միջին թագավորության ժամանակաշրջանի(մ․թ․ա 2040 и 1783 թվականներ) դամբարանների պատերին գծագրերն ու մակագրությունները գնալով ավելի ու ավելի են պատկերում սենեթը որպես հանգուցյալի խաղ անտեսանելի հակառակորդի՝ իր հոգու դեմ։ Սա բացատրում է, թե ինչու են առկա Նոր թագավորության մեջ այդքան շատ նկարներ, որտեղ սենեթիստը կարծես թե մրցակից չունի։ Ամենայն հավանականությամբ, սենեթն ինքնին ամուլետ էր, և նույնիսկ անհրաժեշտ չէր այն խաղալ. դամբարանի մեջ դրված խաղի միայն առկայությունը արդեն բավական էր՝ ապահովելու հանգուցյալի հավերժական կյանքը Ռա աստծո հետ միաձուլվելու հարցում։

Մոտավորապես 17-րդ դինաստիայի ժամանակաշրջանում (մ.թ.ա. մոտ 1783-1552) Եգիպտոսում սկսեցին հայտնվել սենեթ տախտակներ, որոնց հետևի մասում կային 20 քառակուսի դաշտեր, ինչն այսօր հաճախ շփոթվում է կանոնական 30-ի հետ։ Հետազոտող Ռոբերտ Չարլզ Բելը իր «Տարբեր քաղաքակրթությունների սեղանի խաղեր» գրքում և Հարոլդ Մյուրեյը «Սեղանի խաղերի պատմություն, բացի շախմատից» աշխատությունում պնդում են, որ այս խաղը կոչվում է «Տիաու»։ Այնուամենայնիվ, Դեյվիդ Պարլետը իր «Սեղանի խաղերի Օքսֆորդի պատմության» մեջ կարծում է, որ այն կոչվել է «Ասեբ»։ Տախտակի ձևը, զառերը և այս խաղի կանոնները զգալիորեն տարբերվում են սենեթից և ենթադրաբար վերադառնում են մեկ այլ հնագույն (այս անգամ շումերական) խաղի, որը հայտնի է որպես «Ուրի արքայական խաղ»։

Գտածոներ
--------

Խաղի հավաքածուների առաջին գտածոները հայտնաբերվել են 20-րդ դարի սկզբին։ Սկզբում հետազոտողները ֆիգուրներով այս գունապնակները համարել են հնագույն շախմատ, հետո՝ շաշկի, սակայն հետագայում պարզվել է, որ խաղը քիչ ընդհանրություններ ունի դրանց հետ։

Սենեթ Ամենհոտեպ III փարավոնի դամբարանից, Բրուքլինի թանգարան
Սենեթի ամենահին ամբողջական հավաքածուն հայտնաբերվել է բժիշկ Հեսիրի (Հեսի-Ռա) դամբարանում, որը Սակկարայում փարավոն Ջոսերի թագավորական գրադարանի խնամակալն էր(III դինաստիա, մոտավորապես մ.թ.ա. 2686 թվական)։ Այնտեղ խաղաքարերը արխայիկ ձևի են՝ «տափակ քարեր» և «աշտարակներ»։ Աբիդոսում և Սակկարայում (մոտ 3500 - 3100 մ.թ.ա. 3500 - 3100 թվականներ) նախատոհմական թաղումներում հայտնաբերվել են սենեթաձև տախտակների բեկորներ։ Այս գտածոները, զուգորդված Առաջին դինաստիայի (Ք.ա. 3100) խորաքանդակների վրա սենեթների պատկերներi het, ցույց են տալիս, որ խաղը կարող է ավելի հին լինել։ Պատկերները և մակագրությունները ցույց են տալիս, որ սենեթը ոչ միայն դիրքային խաղ էր, այլև ռազմավարական։

Նոր Թագավորության դարաշրջանում խաղադաշտի դասավորությունը աշխարհիկից փոխվեց կրոնականի, հավաքածուները ստացան երկարավուն տուփի կանոնական ձև, իսկ տաթակ քարերն ու աշտարակները դարձան կոներ և կծիկներ։ Որպես աշխարհիկ և պաշտամունքային խաղ՝ սենեթը տարածված է եղել Եգիպտոսում 3000 տարի՝ սկսած Հին թագավորության ժամանակներից (մ.թ.ա. 2600 թվական) մինչև հռոմեական ժամանակաշրջանի ավարտը (մ.թ. 350 թվական), որից հետո այն անհետացել է։ Դրա որոշ տարրեր պահպանվել են արաբական *Tab* խաղում, որը խաղում էին Սուդանի բեդվինները։

Կանոններ
--------

Սենեթի հավաքածու Բեռլինի Եգիպտական թանգարանում
Սենեթի ճշգրիտ կանոններն անհայտ են։ Կան մի քանի առաջարկվող վերծանումներ (Քենդալի կանոնները և Բելի կանոնները ամենատարածվածն են), որոնք թույլ են տալիս խաղը խաղալ տարբեր աստիճանի դժվարությամբ, բայց դրանցից ոչ մեկը չի կարելի ասել, որ ակնհայտորեն ճիշտ է։

Սենեթում երկու խաղացող կա։ Քայլերը որոշվում են զառ նետելով․ դրանք չորս հարթ ձողիկներ են։ Միանգամից նետում են բոլոր չորս փայտերը։ Միավորները հաշվարկում են հետեւյալ կերպ.

* Եթե 1 փայտիկ է ընկնում սպիտակ կողմով վերեւ - 1 միավոր եւ լրացուցիչ նետում,
* երկու փայտիկ- 2 միավոր,
* Երեք փայտիկ- 3 միավոր,
* չորս փայտիկ- 4 միավոր եւ լրացուցիչ նետում։

Եթե ​​բոլոր ձողիկները ընկնում են սև կողմով վերև - 5 միավոր և լրացուցիչ նետում (սա առավելագույն արդյունքն է)։ Բազմաթիվ նետումները կարող են համակցվել մեկ խաղաքար տեղափոխելով կամ օգտագործվել մի քանիսը տեղափոխելու համար։
Յուրաքանչյուր խաղացող ունի հինգ քար(հինավուրց հավաքածուներ `յոթ)։

Նախնական դասավորություն՝ վերին շարքի առաջին 10 բջիջների վրա մեկ տողում։ Քարերը հաճախ պատրաստվում էին նույն գույնից և տարբերվում էին միայն ձևով։ Գծանկարներից և խորաքանդակներից հայտնի են սկզբնական դասավորության երկու տարբերակ՝ առաջինը՝ փոփոխվող «կծիկներով» և «կոններով» (առաջինը միշտ «կծիկ» է), և երկրորդը, երբ հինգ «կծիկ» են։ Առաջինը անընդմեջ, մեկը մյուսի հետևից, նրանցից անմիջապես հետո՝ հինգ «կոն»։

Երևի երկրորդ դասավորությունը օգտագործվել է ավելի ուշ և հիմնականում սուրբ նշանակություն է ունեցել, քանի որ հաճախ հանդիպում է դամբարանների որմնանկարների վրա։

3×10 տախտակը, որը բաժանված է քառակուսիների, երեք «շերտով» դրված մեկ ուղի է։ Քարերի ճանապարհը մրցավազք է լատիներեն Z-աձև երթուղու երկայնքով՝ առաջին շարքից մինչև վերջին։ Խաղի նպատակն է հեռացնել բոլոր քարերը տախտակից և թույլ չտալ հակառակորդին դա անել։ Խաղում օգտագործվում էր ասիմետրիկ նշագրման համակարգ, որը խորհրդանշում էր թակարդներ, որոնք խոչընդոտում են հանգուցյալի հոգու անցումը հանդերձյալ կյանք և նշվում են հիերոգլիֆներով։ Ենթադրվում է, որ սենեթի յուրաքանչյուր բջիջ խորհրդանշում է «Տուն», որտեղ տեղի է ունենում այս կամ այն ​​սուրբ գործողությունը կամ հաղորդությունը։ Վեց «տուն» (ըստ այլ վարկածների՝ 7 կամ 8) ունեն խաղային նշանակություն։ Դրանք են(ըստ հերթականության).

* Դաշտ № 15 («Վերածննդի տուն»), այստեղ կրկին խաղի մեջ են դրվում քարերը, որոնք զոհել են վերջին շարքի գլխավոր Տներում
* Դաշտ № 26 — «Per Nefer» («Գեղեցկության տուն»), նշվում է «նեֆեր» («լավ») հիերոգլիֆի պատկերով։ Ենթադրաբար, յուրաքանչյուր քար իր հերթն ավարտում է այստեղ, նույնիսկ եթե բավական միավորներ ունի առաջ շարժվելու համար։ Սա առաջին տունն է «հիմնական տների» շարքում. այն խորհրդանշում էր հանգուցյալի վերածումը մումիայի, երիտասարդացում և, ի վերջո, պատրաստություն հավերժական կյանքին։ Հասնելով «Գեղեցկության տուն» (և ընդհանրապես, բոլոր հիմնական «տներում») քարը չի կարելի կտրել և հետ գնալ, բայց հնարավոր է, որ այստեղ խաղացողը անմիջապես ստանա լրացուցիչ նետում, որը որոշում է դրա «ճակատագիրը».
* Դաշտ № 27, «Per Mu» («Ջրի տուն»). Հիմնական թակարդը խաղի մեջ։ Հին գծանշումներում այն ​​նշվում էր «X» թեք խաչով, նորում խորհրդանշականորեն պատկերում էր Քաոսի ջրերը. դրանց միջով Ռա աստծո արևային սկավառակը լողում էր՝ նախքան լուսադեմին բարձրանալը։ Մեղավորները, որոնց զրկել էին նավի վրա տեղ ունենալուց, խեղդվեցին։ Հնարավոր է, որ այստեղ խաղացողից կրկին պահանջվել է գցել զառերը՝ իր «ճակատագիրը» որոշելու համար, սակայն այդ գլորումների ճշգրիտ հերթականությունը հայտնի չէ։ «Խեղդված» քարը «վերածնվել» է «Վերածննդի տանը», սակայն խաղի մեջ դրա կրկին մտնելու ճշգրիտ կանոններն անհայտ են։
* Դաշտ № 28, «Երեք ճշմարտությունների տուն» կամ «Հելիոպոլիսի հոգիների տուն»։ Հին աշխարհիկ գծանշումներում այն ​​նշվում էր «III» թվով, նորում՝ երեք թռչունների պատկերով։ Այս քառակուսիում տեղադրված քարը կարող է դուրս գալ տախտակից միայն «3»-ը նետելու դեպքում, ցանկացած այլ արդյունքի դեպքում այն ​​մնում է տեղում։
* Դաշտ № 29, «Per Re-Atoum»(«Ռա-Աթումի տուն»), ավելի ուշ՝ «Իսիսի և Նեփթիսի տուն»։ Հին տարբերակում մակնշումը նշվում էր «II» թվով, նոր տարբերակում՝ երկու ծնկաչոք մարդկային ֆիգուրների պատկերով։ Այս տանը հայտնված քարը կարող է լքել տախտակը միայն «2»-ը նետելու դեպքում, հակառակ դեպքում այն ​​մնում է տեղում։
* Դաշտ № 30,«Per Ra-Horakhty» («Ծագող արևի տուն»)։ Անցնելով այս հրապարակը բոլոր քարերով, խաղացողը հաջողությամբ ավարտեց խաղը և ծիսականորեն վերածնվեց Արևի Աստծո հետ, ինչը նշանակում է, որ հենց հիմա, իր կյանքի ընթացքում, նա ստացել է իր հավաստիացումները, որ մահից հետո կդիմանա բոլոր փորձություններին։ Սենեթի քարի հեռանալը տախտակից հավասարազոր էր հանգուցյալի փրկությանը Մեռյալների թագավորությունից, նրա միասնությանը արևի աստծո Ռա-ի հետ և, ի վերջո, աստվածացմանը։ Հին տարբերակում այս քառակուսին նշվում էր «I» թվով, նոր տարբերակում՝ գլխին արևային սկավառակ կրող բազեի պատկերով կամ պարզապես արևային սկավառակի պատկերով։
* Հայտնի է նաև, որ Դաշտ № 16-ում կար «Ցանցերի տուն», որը նույնպես կարող էր թակարդ լինել, և եթե այս հրապարակի վրա մի քար հայտնվեր, խաղացողը մեկ պտույտ էր բաց թողնում։ *Peter A. Piccione*-ն իր «Սենեթի իմաստի որոնումներում» հոդվածում մեկ այլ ենթադրություն է անում, որ մի քար, որն հասել է Վերածննդի տանը, լրացուցիչ տեղաշարժ է ստացել։
* Հնարավոր է, որ Դաշտ № 21-ը (ենթադրաբար՝ «Բա-ի տունը») նույնպես խաղային նշանակություն ուներ, սակայն դրա հավաստի ապացույցներ չկան։ Ինչ էլ որ լինի, հնագետների կողմից հայտնաբերված սենեթի գրեթե 80 պահպանված հավաքածուներից միայն վերջին հինգ դաշտերը միշտ ունեն նույն գծանշումները, ինչը հաստատում է այս «տների» առանձնահատուկ նշանակությունը անցման համար։

Հաղթում է նա, ով իր քարերը մինչև վերջ կբերի և կհանի տախտակից (ինչպես նարդիում)։ Այն խաղացողը, ով առաջինը հանում է իր քարերը, հաղթում է անմիջապես, ինչը նշանակում է, որ սենեթում ոչ-ոքիներ չկան։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Մանրամասն նկարազարդումներով (անգլ.)
* պատմությունը և կանոնները(չաշխատող հղում)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Sebbane, Michael (2001). «Board Games from Canaan in the Early and Intermediate Bronze Ages and the Origin of the Egyptian Senet Game». *Tel Aviv*. **28** (2): 213–230. doi:10.1179/tav.2001.2001.2.213. S2CID 162219908.
2. ↑  In Search of the Meaning of Senet Archived 2018-02-19 at the Wayback Machine. by Peter A. Piccione
3. ↑  *R. C. Bell* Board and Table Games from Many Civilizations. — Oxford University Press, 1960.
4. ↑  *H. J. R. Murray* A History of Board Games Other than Chess. — Oxford, 1957.
5. ↑  *David Parlett* The Oxford History of Board Games. — Oxford University Press, 1999.
6. ↑  *Peter A. Piccione* «In Search of the Meaning of Senet // *Archaeology*. — 1980. — С. 55–58.