**Վանի բերդ** (հայտնի է նաև **Վանի միջնաբերդ**, **Վանա ամրոց** անվանումներով, թուրքերեն՝ Van Kalesi, քրդ.՝ Kela Wanê), քարե ամրոց և պաշտպանական շինություն, որը կառուցվել է մ․թ․ա․ 9-7-րդ դարերում Ուրարտուի թագավորության մայրաքաղաք Տուշպայում։ Տուշպան գտնվել է ներկայիս Վան քաղաքի տարածքում։ Իր տեսակի մեջ ամենամեծ ամրոցն է։ Ամրոցից բացվում է Ուրարտուի մայրաքաղաք Տուշպայի ավերակների տեսարանը, որը կառուցված է եղել ուղղաբերձ ապառաժի վրա, որտեղ հիմա գտնվում է ամրոցը։ Համանման ամրոցներ և պաշտպանական կառույցներ կառուցված են եղել Ուրարտական թագավորության ողջ տարածքում, հատկապես բլրային և ժայռային տեղանքներում, որոնք այսօր գտնվում են ժամանակակից Հայաստանի, Թուրքիայի և Իրանի տարածքներում։ Պատմական տարբեր ժամանակաշրջանում ամրոցին տիրել են տարբեր ազգեր՝ մարերը, աքեմենցիները, հայերը, պարթևները, հռոմեացիները, սասանյան պարսիկները, բյուզանդացիները, արաբները, սելջուկները, սեֆյանները, աֆշարյանները, օսմանցիները և ռուսները, ովքեր նվաճելով այն ավերել կամ վերանորոգել են։ Վանի բերդը գտնվում է Թուրքիայի արևեկքում գտնվող Վան քաղաքի ծայր արևմուտքում, Վանա լճից դեպի արևելք։

Ամրոցն ունի 1800 մետր երկարություն, 120 մետր բարձրություն և 80 մետր լայնություն։

1938-1940 թվականներին ամերիկյան հնագիտական արշավախումբը պեղումներ է կատարել Վանի ամրոցի տարածքում։

Վանի միջնաբերդի պարիսպների ստորին հատվածները կառուցված են եղել անմշակ բազալտից, իսկ մյուս հատվածները՝ աղյուսից։

Քսերքսես I-ի արձանագրությունը Վանի միջնաբերդի մոտ
Այսպիսի ամրոցներ կառուցվում էին ավելի շատ տարածաշրջանի վերահսկողությունն ապահովելու համար, քան օտարերկրյա պետությունների բանակների հարձակումներից պաշտպանվելու համար։ Ամրոցի ավերակները գտնվում են ժամանակակից Վան քաղաքից դուրս։ Ընդունված է համարել, որ ամրոցի պաշտպանական պարիսպները կառուցվել են միջնադարում։

Աքեմենյան արձանագրություններ
----------------------------

Հիմնական հոդված՝ Քսերքսես I-ի արձանագրությունը Վանում
Մ․թ․ա․ 5-րդ դարին թվագրվող Աքեմենյան Քսերքսես I-ի եռալեզու արձանագրությունը քանդակված է ժայռի հարթեցված հատվածում։ Արձանագրությունը տեղակայված է գետնից 20 մետր բարձրության վրա և գտնվում է ամրոցի մոտ։ Որմնախորշը, ի սկզբանե, հարթեցվել էր Քսերքսեսի հոր՝ Դարեհ I արքայի հրամանով, սակայն փորագրման դաշտը մնացել էր դատարկ։ Արձանագրությունը լավ է պահպանվել և բաժանված է երեք սյուների, որոնցից յուրաքանչյուրը բաժանված է 27 տողերի։ Արձանագրությունը եռալեզու է և գրված է հին պարսկերեն, աքքադերեն և էլամերեն (ձախից աջ)։ Սա միակ հայտնի աքեմենյան արձանագրությունն է, որը գտնվում է Իրանի սահմաններից դուրս։

Արձանագրության տեքստն առաջին անգամ հրապարակվել է 1836 թվականին ֆրանսիացի գիտնական, արևելագետ Էժեն Բուրնուֆի կողմից։ Արձանագրության եռալեզու տեքստի մեկնումը օգնեց գիտնականներին պարսկական սեպագրերի մեկնման գործում։

Հնագիտական պեղումներ
--------------------

| Պեղումներ և հնագիտական գտածոներ, որոնք իրականացվել են հնագետների կողմից 1916 թվականին |
| --- |
|  |  |  |
| **Ձախից՝** Ռուս հնագետները 1915-1916 թվականներին պեղումներ են իրականացնում Վանի բերդի տարածքում։ **կենտրոնում՝** Ուրարտուի Սարդուրի արքայի արձանագրությունը **աջից՝** Տեսարան ամրոցից, 1916 թվական։ |

  


| **Վանի բերդը որպես ուրարտական ճարտարապետության նմուշ** |
| --- |
|  |  |  |
| **Ձախից՝** *Տուշպա* քաղաքը, որը գտնվում է միջնաբերդի ստորոտում **կենտրոնում՝** Միջնաբերդը 2008 թվականի դրությամբ **աջից՝** Ամրոցի ներսում առկա ավերակներ, Վան |

  


| **Վանի բերդը որպես ուրարտական ճարտարապետության նմուշ** |
| --- |
|  |  |  |
| **Ձախից՝** Ուրարտական ամրոցի ավերակները **Orta:**Վանի ամրոցի սենյակների ներքին տեսքը։ Հատակագիծը կազմվել է 1916 թվականին ռուսական հնագիտական արշավախմբի կողմից։ **աջից՝** Քարանձավային սուրբ դարպասները, որը կիրառվել է կրոնական նպատակներով։ Հաճախ դիտարկվում է որպես Մհերի դուռ*, Վան։* |

  


| Աքեմենյան ժամանակաշրջանի արձանագրություններ Վանի բերդի շրջակայքում |
| --- |
|  |  |  |
| **ձախից՝** Վանա լիճը Վանի միջնաբեդից **կենտրոնում՝** Քսերքսես I-ի արձանագրությունը **աջից՝** Ամրոցի ներքին հատվածներից մեկը, Վան |

  


| Վանի բերդի ներքին տեսքը |
| --- |
|  |  |  |
|  |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Van Kalesi(չաշխատող հղում)
2. ↑  *Who Was Who in America*, v. 5, 1969-1973
3. ↑  The Seventy Wonders of the Ancient World
4. ↑  Burnouf, *Mémoire sur deux inscriptions cunéiformes trouvées près d’Hamadan et qui font partie des papiers du Dr Schulz*, Paris, 1836; Schulz, an orientalist from Hesse, had been sent out by the French foreign ministry to copy inscriptions but had been murdered in 1829; see Arthur John Booth, *The Discovery and Decipherment of the Trilingual Cuneiform Inscriptions* 1902, esp. pp 95ff, 206.
5. ↑  Another photograph of the inscription.