**Խոսե Մանուել Բալմասեդա Ֆերնանդես** (իսպ.՝ José Manuel Balmaceda Fernández, հուլիսի 19, 1840(1840-07-19), Santo Domingo, Սան Անտոնիո, Վալպարաիսո, Չիլի - սեպտեմբերի 18, 1891(1891-09-18), Սանտյագո, Չիլի), Չիլիի Հանրապետության նախագահ 1886-1891 թվականներին։

Վաղ տարիներ
-----------

Խոսե Մանուել Բալմասեդան ծնվել է 1838 թվականի հուլիսի 19-ին, Սանտո Դոմինգոյի մերձակայքում գտնվող Բուկալեմ գյուղում։ Իր ընտանիքի ավագ երեխան էր։ Ընտանիքը ուներ մի շարք արդյունաբերական և գյուղատնտեսական ձեռնարկություններ։ 1849 թվականին ընդունվել է Ֆրանցիսկյան վանականների դպրոց, ապա Սանտիագոյի համալսարանում աստվածաբանություն է ուսանել, իսկ հետո միացել ընտանեկան բիզնեսին։

Քաղաքական գործունեություն
-------------------------

1864 թվականին Խոսե Մանուելը դարձավ Չիլիի նախկին Նախագահ Մանուել Մոնտի քարտուղարը ։ Նույն թվականին նա առաջին անգամ ընտրվեց խորհրդարան (1864-1867)։

1865 թվականին Նա Չիլիի կառավարության ներկայացուցիչներից էր Լիմայի Հարավային Ամերիկայի գլխավոր համագումարում և վերադառնալուց հետո հայտնի դարձավ որպես Ազգային կոնգրեսի ամենանշանավոր հռետորներից մեկը։

Համագործակցելով Խուստո և Դոմինգո Արտեագա Ալեմպարտե եղբայրների հետ `նա հիմնեց «La Libertad» հանրաճանաչ օրաթերթը։ Նա պարբերաբար լրագրության հետ միասին հայտնվում էր «Revista de Santiago» հայտնի հրատարակությունում, հրատարակում էր երկու մենագրություն «Քաղաքական որոշում ընտրական ազատության մեջ» և «Եկեղեցին և պետությունը» ։

1869 թվականին Բալմասեդան միացավ Ռեֆորմայի ակումբին, որը հետագայում դարձավ Ազատական կուսակցության հիմքը։ Նա պաշտպանում էր դավանանքի ազատությունը, պահպանում էր պետության աշխարհիկ բնույթը, ընդլայնում էր անհատ քաղաքացիների և կազմակերպությունների քաղաքական իրավունքները, պետության չխառնվելը ընտրական գործընթացներին, ինչը թույլ էր տալիս լիբերալներին դուրս հանել իշխանությունից մինչև 1861 թվականը)։

1870 թվականին վերընտրվեց որպես խորհրդարանի պատգամավոր, այնուհետև պատգամավոր էր մինչև 1882 թվականը։ Ազատական կուսակցության նախագահ Անիբալ Պինտոյի օրոք (1876-1881) նա դիվանագիտական աշխատանքի մեջ էր և, մասնավորապես, որպես Արգենտինայում Չիլիի դեսպան ՝ 1878 թվականին, Նա համոզեց այս երկրի իշխանություններին չմտնել Խաղաղ օվկիանոսի պատերազմ, որը բռնկվեց 1879 թվականին և բերեց Չիլիին հաղթանակ և 180 հազար քառակուսի կիլոմետր նոր տարածքներ 1884 թվականին։

Այս հաջողությունը թույլ տվեց նրան երախտագիտություն վայելել Նախագահ Դոմինգո Սանտա Մարիային, ով նախ նրան նշանակեց Արտաքին գործերի նախարար, իսկ հետո ՝ ներքին գործերի նախարար։ Իր վերջին պաշտոնում Բալմասեդան նպաստեց քաղաքացիական ամուսնության (նախկինում այն գրանցվում էր միայն եկեղեցում) և որոշ այլ օրենքների օրենսդրական համախմբմանը, որոնք շատ տհաճ են հոգևորականության և պահպանողական կուսակցության համար։

Նախագահություն
--------------

1886 թվականի հունվարին, Ազատական, Ազգային և արմատական կուսակցության մի մասի աջակցությամբ, Նախագահ Դ. Սանտա Մարիան հանդիսավոր կերպով հայտարարեց Բալմասեդային որպես իր հետնորդ Օդեոն թատրոնում։ Թեկնածուի հավանական մրցակից Հ.Ֆ. Վերգարան հրաժարվեց առաջադրվել այս պաշտոնի համար, իսկ Բալմասեդան ընտրվեց 324 ձայնով ՝ ընտրական քոլեջի 330-ից ։

Չնայած իր անձնական մեծ ներուժին, նրա գերակշռող բնույթը համարվում էր, որ նրան այդ պաշտոնում անհամապատասխան է դարձնում։ Ամերիկացի տնտեսագետ Էդվարդ Բուրստինը հետագայում նախագահի տնտեսական ծրագրի մասին գրել է.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Բալմասեդան մշակեց լայն ծրագիր ՝ առաջարկելով երկաթուղիների ազգայնացում, բրիտանացի կապիտալիստների ջրիմուռի մենաշնորհի վերացում և ազգային նիտրատային ընկերությունների ստեղծում, որոնց բաժնետոմսերը թույլ չեն տալիս փոխանցել օտարերկրացիներին։ Նա պնդում է, որ «մենք պետք է ներդնենք» նիտրատի հանքավայրերի զարգացման հասույթը »արդյունաբերական ձեռնարկություններում, որպեսզի նոր բնական հանքավայրերի հայտնաբերման կամ գիտության մեջ առաջընթացի պատճառով իր կարևորության կորստից հետո ստեղծենք եկամտի նոր աղբյուր ազգային արդյունաբերության և պետական երկաթուղիների հիման վրա»։ |  |

Բարեփոխումների ծրագիր
---------------------

Նախագահի քաղաքական ծրագիրն ուղղված էր երկրի զարգացմանը `ենթակառուցվածքների ընդլայնման, նոր երկաթուղիներ կառուցելու, քաղաքներում աշխատող կոյուղաջրերի ստեղծման, դպրոցներ, հիվանդանոցներ կառուցելու, բանտային համակարգի վերակազմակերպման և գործազրկության մակարդակի հասարակական աշխատանքների ներդրման միջոցով։ Արդյունաբերականացումը նպատակ ուներ հնարավորինս ազատել երկիրը բրիտանական տիրապետությունից և աղի պղպեղի արդյունահանումից կիսագաղութային կախվածությունից։ Այս արդյունաբերությունը, որը գերակշռում էր բրիտանական կապիտալում, նա մտադիր էր ապամենաշնորհել, որպեսզի «այս անցողիկ հարստությունը վերածվի եկամտի կայուն աղբյուրի ամբողջ երկրի համար» .:

Նախագահը Եկեղեցուն կոչ արեց դադարեցնել աննպատակ աստվածաբանական պատերազմը և «ներդաշնակեցնել հարաբերությունները» աշխարհիկ իշխանությունների հետ ։

Գաղափարախոսության մեջ Բալմասեդան հանդես էր գալիս երկրի լիբերալների միավորման օգտին։ Նա ընդլայնեց տեղական ինքնակառավարման մարմինների լիազորությունները, ավելացրեց ընտրողներին ՝ վերացնելով գույքի որակավորումը և սահմանափակեց նախագահի վետոն ։

Բալմասեդան ակտիվորեն սկսեց իրականացնել իր տնտեսական ծրագրերը ՝ մոտ 10 միլիոն ֆունտ հատկացնելով հասարակական աշխատանքներին աջակցելու, դպրոցների և քոլեջների շինարարության համար ։

6 մլն ներդրվել է հարավում երկաթուղիների կառուցման համար։ Բելմասեդան սահմանափակել է Տարապակայում բրիտանական երկաթուղային ընկերության մենաշնորհը և բանակցություններ վարել Գերմանիայի հետ, որը վերջ է տվել Չիլիում բրիտանական վարկային մենաշնորհին և դարձել 19-րդ դարում Չիլիի կողմից վերցված միակ վարկը Մեծ Բրիտանիայից դուրս ։

Մեծ ուշադրություն է դարձվել ռազմածովային ուժերի ուժեղացմանը, որոնց միացել են երեք նոր կրուիզեր և երկու տորպեդո ռմբակոծիչներ։ Ամրապնդվեցին Տալկահուանո, Վալպարաիսո, Իկիկե նավահանգիստները։ Ճակատագրի հեգնանքով, հենց նավատորմն էր, որ կազմեց հականախագահական դավադրության ողնաշարը մի քանի տարի անց ։

Հակամարտություն բրիտանացիների հետ
---------------------------------

1888 թվականին Նախագահը հայտարարեց, որ մտադիր է ազգայնացնել ջրիմուռի հանքավայրերը, որպեսզի այն այնուհետև փոխանցի չիլիական ընկերությունների ձեռքին, և հրաժարվեց վաճառել պետական հողերը ջրամբարի հանքավայրերով բրիտանացիներին ։

Մինչև 1890 թվականը աղաջրի արտահանումը Չիլիի գանձապետարանին տվեց իր եկամտի կեսից ավելին։ Բրիտանացիներով ոգեշնչված Խաղաղ օվկիանոսի երկրորդ պատերազմի ավարտին հաջորդող տարիներին Չիլիում նրանց մայրաքաղաքը եռապատկվեց։ Բրիտանացիները գործնականում յուրացրեցին ջրիմուռի հանքավայրերը։ Քանի որ 1875 թ.-ին նրանց բռնագրավման ժամանակ Պերուի կառավարությունը, որի իրավասության մեջ էին հանքավայրերը, փոխհատուցում վճարեց պետական արժեթղթերով բրիտանացի տերերին, և պատերազմը 90% -ով արժեզրկեց նրանց արժեքը, նրանց գնեց հայտնի շահագործող, Ռոտշիլդի հովանավոր Ջոն Թոմաս Նորթը։ Պատերազմի ավարտին Չիլիի կառավարությունը որոշում կայացրեց վերադարձնել ջրիմուռների հանքավայրերը «օրինական տերերին», որոնք այդ ժամանակ ներկայացնում էին Նորթը և նրա հայրենակիցները ։

«Ծովախեցգետնի և գուանի անեծքը», որն ավելի վաղ կոռուպցիա էր առաջացրել Պերուի հարուստ վերնախավում, շրջանցել է Չիլիին. Կոռուպցիան ծաղկել է պաշտոնյաների և զինվորականների շրջանում, որոնք, ի շահ բրիտանացի ձեռնարկատերերի և բանկերի, օրենսդրական բացեր են ստեղծել արտասահման կապիտալի անարգել արտահանման համար ։

Արտասահմանյան մենաշնորհները, որոնք իրենց բաժնետերերի և հաճախորդների մեջ ունեին երկրի խորհրդարանական էլիտան, որոշեցին հույսը դնել դրա վրա Բալմասեդայի դեմ պայքարում։ Ազգային ժողովում կենտրոնացած պաշտոնյաներին և քաղաքական գործիչներին կոպտորեն կաշառեցին ։

Բրիտանական մենաշնորհները 1888 թվականին սկսեցին պետական հեղաշրջում պլանավորել։ Նրանց փողերով մամուլում և խորհրդարանում բռնի հարձակում սկսվեց նախագահի վրա։ Բալմասեդային պարբերաբար մեղադրում էին կոռուպցիայի մեջ. Վստահելի անձանց շահութաբեր պետական պայմանագրերի բաշխում ։

### Կարգավորման փորձեր

Բալմասեդան փորձեց ամրապնդել իր դիրքերը 1888 թվականի խորհրդարանական ընտրություններում։ Այնուամենայնիվ, նրա վստահված անձինք, մանդատներ ստանալով, դավաճանեցին նրան և միացան ընդդիմությանը ։

1889 թվականին Բալմասեդան դժվար կացության մեջ հայտնվեց կառավարության կազմավորման գործում։ Նախարարների թեկնածությունների հաստատումը պահանջում էր Սենատի և Պատգամավորների պալատի մեծամասնության աջակցությունը։ Բայց նախագահի թեկնածուները միտումնավոր չկարողացան քվեարկել Կոնգրեսում։ Այնուհետև Բալմասեդան ասաց, որ Սահմանադրությունն իրեն իրավունք է տալիս առանձին նշանակել նախարարներ ՝ առանց խորհրդարանի հաստատման ։

Իր հերթին, Կոնգրեսը սպասում էր միայն հարմար առիթ `հաստատելու իր գերակայությունը նախագահականից։ 1890 թվականին պարզվեց, որ Նախագահ Բալմասեդան որոշել էր մտերիմ ընկերոջը նշանակել իր իրավահաջորդ։ Սա հանգեցրեց առճակատման, և Կոնգրեսը հրաժարվեց հաստատել բյուջեն ՝ կառավարությանն աջակցելու համար։ Բալմասեդան համաձայնել է կազմավորել կաբինետ, որը հիմնված կլինի Կոնգրեսի տեսակետների վրա ՝ բյուջեի հաստատման պայմանով։ Այնուամենայնիվ, այս կաբինետը հրաժարական տվեց, երբ նախարարները հասկացան, որ նախագահի և խորհրդարանի միջև առկա է հակամարտության ամբողջ ծավալը։ Այնուհետև Բալմասեդան նշանակեց նախարարների կաբինետ ՝ առանց հաշվի առնելու Կոնգրեսի կարծիքը, որը գլխավորում էր Կլաուդիո Վիկուժան, որը, որը գաղտնիք չէր, Բալմասեդան համարեց իր իրավահաջորդը։ Իր գործողություններին հակառակությունից խուսափելու համար Նախագահը ձեռնպահ մնաց խորհրդարանի արտահերթ նստաշրջան հրավիրել `քննարկելու 1891 թվականի բյուջեի նախագիծը։

### Քաղաքացիական պատերազմի սկիզբը

1891 թվականի հունվարի 1-ին Բալմասեդան հրաժարվեց Կոնգրեսի ժողով հրավիրել։

1891 թվականի հունվարի 7-ին Սենատի փոխնախագահ Վալդո Սիլվան և Պատգամավորների պալատի նախագահ Ռամոն Բարոզ Լուկոն նստեցին Չիլիի նավերից մեկը Վալպարաիսոյում, նշանակեցին Խորխե Մոնտային ջոկատի հրամանատար, իսկ իրենց հռչակագրում Բալմասեդայի կառավարությունը հայտարարեց անօրինական, որից հետո Նախագահը հռչակեց Մոնտին և նրա համախոհներին դավաճաններ և կոչ արեց ապստամբներին ճնշելու համար բանակ ստեղծել։

Բրիտանական ընկերությունները գումար էին մատակարարում ապստամբության կազմակերպիչներին։ Սանտյագոյում ԱՄՆ դեսպանի զեկույցում ասվում է. «Որպես առանձնահատուկ հետաքրքրություն ներկայացնող փաստ կարող եմ նշել, որ շատ չիլիացիներ համակրում են հեղափոխությանը, և շատ դեպքերում դա տեղի է ունենում երկրում բրիտանացիների ակտիվ աջակցությամբ, որ անգլիական ընկերությունները զգալի ֆինանսական ներդրումներ են կատարել հեղափոխության գործում։ Մասնավորապես, ընդդիմության առաջնորդները բացահայտորեն խոստովանեցին, որ պարոն Ջոն Թոմաս Նորթը նրանց տրամադրեց 100,000 ֆունտ ստերլինգ գումար կառավարության դեմ զինված պայքարի համար »։

Բանակը պաշտպանում էր նախագահին, իսկ նավատորմը ՝ Կոնգրեսին։ Նրանց օգնեց բրիտանական թագավորական նավատորմը ՝ արգելափակելով ափը։ Լոնդոնյան մամուլը Չիլիի նախագահին անվանում էր «մարդկության պատմության մեջ ամենաազնիվ բռնապետը» և «դահիճ» ։ Միևնույն ժամանակ, London Times- ի չիլիական թղթակից Մ. Հերվին 1891 թվականի մայիսի 23-ին գրել է. «Անհնար է հերքել, որ այսպես կոչված «հեղափոխության դրդիչները», կուլիսային գծագրողները, ֆինանսական հովանավորները եղել են և մնում են նիտրատի հանքավայրերի անգլիացի կամ անգլո-չիլեացի տերեր» ։

Քաղաքական կտակ
--------------

Չիլիի քաղաքացիական պատերազմն ավարտվեց Բալմասեդայի տապալմամբ, Արգենտինայի դեսպանատանը թաքնվելով «կոնգրեսականներից» Սանտյագոյի հանձնումից երեք շաբաթ անց՝ սեպտեմբերի 18-ին ինքնասպան եղավ,նախագահական աթոռին բարձրանալու տարեդարձին։ Նախագահի ընտանիքը ապաստան է գտել ԱՄՆ դեսպանատանը։ Մահից առաջ նախագահը կազմեց «Քաղաքական կտակ», որում նախազգուշացրեց. «Իմ կյանքն ավարտված է։ Բայց ես պարտավոր եմ մի քանի բառ գրել իմ ընկերներին իմ կյանքի փորձի և իմ քաղաքական համոզմունքների մասին․․․Հաղթական «հեղափոխությունը» չի տա երկրին ընտրությունների ազատություն և չի հաստատելու խաղաղություն պատերազմող կողմերի միջև։ Հաղթվածներին ճնշելը կարճ ժամանակով դադար կտա, բայց երկարատև թշնամանքներն ու բարոյական հարցերը կվերածնեն հին պառակտումները։ Միայն ժողովրդական ներկայացուցչական կառավարության կազմակերպումը, որն ունի անկախ ուժ և շարժական գործառնական միջոցներ՝ իրենց գործառույթներն իրականացնելու համար, կկարողանա իրականացնել ժողովրդի կամքը, ներդաշնակություն հաստատել պետության կառավարման տարբեր ճյուղերի միջև։ Հոգ տանելով Չիլիի ճակատագրի մասին `ես կոչ եմ անում անցյալի դաժան փորձերին և ներկայի զոհաբերություններին` խրախուսելու համար քաղաքացիներին բարեփոխումներ իրականացնել, որոնք արդյունք կտան նոր կառավարության կազմակերպման, քաղաքական կուսակցությունների քաղաքականության, ազատ և անկախ կյանքի և պետական իշխանությունների գործունեության և համատեղ գործունեության մեջ՝ ուղղված հանրապետության առաջընթացին»։

Բրիտանիայի դեսպանը Արտաքին գործերի նախարարությանը ասաց. «Չիլիի բրիտանական համայնքը չի թաքցնում իր գոհունակությունը Բալմասեդայի անկման կապակցությամբ, քանի որ նրա հաղթանակը կարող է լուրջ վնաս հասցնել բրիտանական առևտրային շահերին» ։ Նախագահին տապալելուց հետո ճանապարհների, երկաթուղիների, հողաշինության, կրթության և հասարակական աշխատանքների վրա պետական ծախսերը կտրուկ կրճատվեցին, իսկ բրիտանական ընկերությունները համախմբեցին իրենց վերահսկողությունը երկրի տնտեսության վրա։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2  Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.) / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
3. 1 2  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #133543021 // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.
4. ↑  *Pas L. v.* Genealogics — 2003.
5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17  *Иванов, Николай Серафимович* Х.М. БАЛЬМАСЕДА И АНГЛО-ЧИЛИЙСКИЕ ОТНОШЕНИЯ В 1886-1891 ГГ. // *ЛАТИНОАМЕРИКАНСКИЙ ИСТОРИЧЕСКИЙ АЛЬМАНАХ* : Научный журнал ИВИ РАН. — 2018. — № 20. — С. 141-163. — ISSN 2305-8773.
6. ↑  Эдвард Бурстин. Чили при Альенде: взгляд очевидца
7. ↑  Boeninger E. Democracia en Chile: lecciones para la gobernabilidad. Santiago de Chile, 1997.
8. ↑  *Bulnes Serrano F. Bravo Valdivieso F. Vial Correa G.* Balmaceda y la guerra civil. — Santiago de Chile, 1991. — С. 315.
9. ↑  Lagоs Escobar R. La concentración del poder económico. Su teoría. Realidad chilena. Santiago de Chile, 1961.
10. ↑  *Edmundson, William* The Nitrate King: A Biography of "Colonel" John Thomas North. — Studies of the Americas. — Palgrave Macmillan, 2011. — 186 с. — ISBN 978-0-230-11280-3
11. ↑  Полина Федотова. «Медь, сахар, нефть и политика». *www.philos.lv*. Վերցված է 2020 թ․ սեպտեմբերի 22-ին.
12. ↑  U. S. Government. Papers relating to the foreign relations. Informe de la Legación de los Estados Unidos en Chile al State Department. 17 de marzo de 1891. Washington, 1891.
13. ↑  Zeitlin M. The Civil Wars in Chile: (or The Bourgeois Revolutions that Never Were). Princeton (N.J.): Princeton Univ. Press, 1984, с. 93.
14. ↑  *Галеано Эдуардо* Вскрытые вены Латинской Америки. — Москва: Дело, 2010. — С. 201. — 400 с. — ISBN 978-5-7749-0630-7