recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Ֆինլանդիայի դրոշը
Նոկիայի գլխավոր գրասենյակը
**Ֆինլանդիայի տնտեսություն**ը բարձր է զարգացած։

Ընդհանուր տեղեկություններ
-------------------------

Ֆինլանդիան զբաղեցնում է 15-րդ տեղը մեկ շնչի հաշվով նոմինալ ՀՆԱ-ով և 21-րդ տեղը մեկ շնչի հաշվով (ԳՀ) ՀՆԱ-ով՝ $36.723։ ՀՆԱ-ն 2012-ին կազմել է $247,2 միլիարդ։ Երկրի ՀՆԱ-ի 62,8%-ը տալիս է սպասարկման ոլորտը, արդյունաբերության բաժինը 29,1% է, գյուղատնտեսությանը՝2,6%։ Սպասարկման ոլորտում զբաղված է բնակչության 77,2%-ը, արդյունաբերության մեջ՝ 18,3%-ը, գյուղատնտեսության մեջ՝ 4,5%։ Գործազրկությունը 7,3 % է, միջին ամսական աշխատավարձը՝ 4675 ԱՄՆ դոլար։

Ըստ Doing Business-ի Ֆինլանդիան զբաղեցնում է 11-րդ տեղն աշխարհում։ Ներմուծումը փոքր-ինչ գերազանցում է արտահանումը (այսինքն արտաքին առևտրի հաշվեկշիռը բացասական է)։ Արտահանումը կազմել է 78,83 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։
Արտահանում է էլեկտրատեխնիկա, մեքենասարքավորումներ, տրանսպորտային միջոցներ, թուղթ, քիմիկատներ, մետաղներ։

Արտահանման մեջ գլխավոր առևտրային գործընկերները հետևյալ երկրներն են.

1. {{{2}}}Շվեդիա 11.1%
2. Ռուսաստան 9.9%
3. {{{2}}}Գերմանիա 9.4%
4. Նիդերլանդներ 6.4%
5. ԱՄՆ-ի դրոշըԱՄՆ 6.1%
6. {{{2}}}Մեծ Բրիտանիա 5.1%
7. {{{2}}}Չինաստան 4.6%

Ներմուծումը կազմել է 80,34 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։ Ներմուծվող հիմնական ապրանքներն են սննդամթերքը, մետաղները, նավթը և նավթամթերքը, տեքստիլ արտադրանքը, մեքենասարքավորումները։
Ներմուծման մեջ գլխավոր առևտրային գործընկերները հետևյալ երկրներն են.

1. Ռուսաստան 17.8%
2. {{{2}}}Շվեդիա 14.8%
3. {{{2}}}Գերմանիա 13.9%
4. Նիդերլանդներ 8.0%
5. {{{2}}}Չինաստան 4.4%

Պետական պարտքը կազմում է ՀՆԱ-ի 53.5%-ը։ Կրեդիտային վարկանիշը բոլոր լավագույն վարկանշային կազմակերպությունների տվյալներով ամենաբարձրն է, հեռանկարը՝ կայուն է։ Ֆինլանդիայի տնտեսության ամենազարգացած ճյուղը սպասարկման ոլորտն է.

Սպասարկման ոլորտը
-----------------

Սպասարկման ոլորտում հատկապես բարձր են զարգացած գիտությունը և առողջապահությունը։ Զարգացած են նաև առևտուրը, կրթությունը (անգրագիտությունը 0.0% է), սպորտը։

Արդյունաբերությունը
-------------------

Արդյունաբերությունը բարձր է զարգացած։ Հատկապես զարգացած են մեքենաշինությունը, մետաղաձուլությունը, նավաշինությունը, անտառային արդյունաբերությունը։

Գյուղատնտեսությունը
-------------------

Ֆինլանդիայի գյուղատնտեսության առաջատար ճյուղը մսակաթնատու խոշոր եղջերավոր անասնապահությունն է։ Ֆինլանդիան կարագով, պանրով, յուղով, կաթով և մսով աշխարհում զբաղեցնում է առաջատար հորիզոնականներ։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Таблица ВВП Финляндии с 1975 по 2009 Центра статистики (Tilastokeskus) կայքում
* Бизнес и инновации на официальном сайте Министерства иностранных дел Финляндии
* Крупнейшие производители товаров в Финляндии
* Финская деревообрабатывающая промышленность под угрозой вымирания
**ՌՊԿ-6Մ «Ջրվեժ»** (ըստ ՆԱՏՈ-ի և ԱՄՆ-ի դասակարգման — *SS-N-16 Stallion*) սովետական հակասուզանավային հրթիռ-ականակրային համակարգ։ Համակարգի հրթիռ-տորպեդները ընդունակ են հարվածել հակառակորդի սուզանավերը 50 կմ հեռավորության վրա։

Մշակումը սկսվել է ըստ ԽՍՀՄ Մինիստրների խորհուրդի որոշման 1969 թվականի դեկտեմբերին։ Գլխավոր մշակողը ОКБ «Новатор» (ОКБ-8)-ն է։ Ընդունվել է ռազմածովային նավատորմի սպառազինության մեջ 1981 թվականին։

Համակարգի հրթիռը գործարկվում է սուզանավի 533 մմ տրամագծով տորպեդային սարքից կամ նավից՝ որպես սովորական տորպեդ։ Ջրում, կրիչից որոշակի հեռավորության վրա, հրթիռը ակտիվացում է պինդ վառելիքով աշխատող ռեակտիվ շարժիչը, դուրս է գալիս ջրից և վայրէջք կատարում նշված վայրում։ Այնտեղ հրթիռը վայր է գցում մարտական հատվածը, որը ջրէջք է կատարում պարաշյուտով։ Որպես մարտական գլխիկ օգտագործվում է միջուկային լիցք կամ 400 մմ փոքր չափսի էլեկրտրական ականակիր УМГТ-1 (գցվում է օդապարուկով, շարժման արագությունը 41 հանգույց(չափման միավոր), շարժման հեռավորությունը 8 կմ, խորությունը մինչև 500 մ)։

Սուզանավերից գործարկման ժամանակ հրթիռը սկզբից նույնպես սուզվում է ջրի մեջ անջատված շարժիչներով։ Որոշ ժամանակ անց շարժիչները միանում են, հրթիռը օդ է թռչում և գնում դեպի նպատակակետ։ «Ջրում սուզվելու» փուլը պայմանավորված է միավորված հրթիռ-ականակիրների մեկնարկով ինչպես նավերից, այնպես էլ ականակիր սարքերի սուզանավերից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  4. ПРОТИВОЛОДОЧНЫЕ РАКЕТНЫЕ КОМПЛЕКСЫ (ПЛРК) - Военный паритет
2. 1 2  Ракетный противолодочный комплекс РПК-6 «Водопад»

Արտաքին հղումներ
----------------

* Испытания ракеты
* Проект 633РВ
**Ինհիբիտորներ** (լատ.՝ inhibere - կանգնեցնում եմ, զսպում եմ), քիմիական, արգելակիչներ, բնական կամ սինթետիկ նյութեր, որոնք արգելակում են կամ դադարեցնում որևէ քիմիական կամ կենսաբանական պրոցես։

Կիրառում
--------

Կիրառվում են անցանկալի երևույթները կանխելու կամ դադարեցնելու համար, օրինակ, կոռոզիայից մետաղների քայքայումը, վառելանյութերի, քսայուղերի, սննդանյութերի օքսիդացումը, պոլիմերացումը, պոլիմերների ծերացումը և այլն։ Արգելակման արդյունավետությունը կախված է ինհիբիտորի ու արգելակվող ռեակցիայի բնույթից, ինչպես նաև ինհիբիտորի քանակից, ռեակցիայի միջավայր մտցնելու ժամանակից, ջերմաստիճանից և այլ գործոններից։

Կոռոզիայի ինհիբիտորներ
----------------------

Կոռոզիայի ինհիբիտորները մտցվում են միջավայր մետաղները կոռոզիայից պաշտպանելու համար։ Կոռոզիայի ինհիբիտորի պաշտպանիչ ազդեցությունը որոշվում է էլեկտրաքիմիական ռեակցիայի կինետիկայի փոփոխմամբ։ Տարբերում են 

* անոդային,
* կաթոդային և
* խառը կոռոզիայի ինհիբիտորներ։

անոդային կոռոզիայի ինհիբիտոր
Որպես անոդային կոռոզիայի ինհիբիտոր կիրառում են օքսիդիչ քրոմատներ և նիտրիտներ, 

կաթոդային կոռոզիայի ինհիբիտոր
որպես կաթոդային կոռոզիայի ինհիբիտոր՝ արսենի և բիսմութի աղեր, ինչպես նաև տարբեր օրգանական միացություններ։

Կոռոզիայի միջավայրի բնույթից կախված, լինում են 

* թթվային,
* չեզոք և
* հիմնային միջավայրերի,

ինչպես նաև 

* մթնոլորտային կոռոզիայի ինհիբիտորներ։

Սև մետաղները կոռոզիայից պաշտպանելու համար կիրառվում են դիցիկլոհեքսիլամոնիումի նիտրիտը, ցիկլոհեքսիլամոնիումի կարբոնատը, միգանյութի կամ հեքսամեթիլենտետրամինի (ուրոտրոպինի) խառնուրդը նատրիումի նիտրիտի հետ, իսկ սև մետաղները գունավորների հետ համակցված՝ նիտրո- և դինիտրո- բենբենգոյական թթուների աղերը ամինների հետ։

Օքսիդացման ռեակցիաներ
---------------------

Օքսիդացման ռեակցիաների ինհիբիտորները արգելակում են մոլեկուլային թթվածնով օքսիդացումը, ավելացվում են վառելանյութերին, յուղերին, քսուքներին՝ նրանց պահելու և կիրառման ժամանակ օքսիդացումը դանդաղեցնելու համար։ Որպես օքսիդացման ռեակցիաների ինհիբիտորները կիրառվում են ֆենոլներ, արոմատիկ ամիններ և այլն։

Սննդանյութերի օքսիդացում
------------------------

Սննդանյութերի օքսիդացման ինհիբիտորները արգելակում են ճարպերի և ճարպ պարունակող մթերքների օքսիդացումը։ Բնական նյութերից կիրառում են համեմունքներ (ծոթոր, եղեսպակ, չաման և այլն), որոնք մթերքին տալիս են հաճելի հոտ և արգելակում նրանց օքսիդացումը (կծվածությունը)։ Իսկ սինթետիկ նյութերից կիրառում են գալաթթվի էթիլ- և պրոպիլէսթերները, ինչպես նաև բազմաթիվ ֆենոլներ և ամիններ (օրինակ, կտավատի ձեթը օքսիդացումից պաշտպանելու համար)։

Պոլիմերացում
------------

Պոլիմերացման ինհիբիտորները արգելակում են կամ դանդաղեցնում մոնոմերների պոլիմերացումը թորելու կամ պահելու ժամանակ։ Պոլիմերացման ինհիբիտորները պահպանում են ոչ միայն ինքնապոլիմերացումից, այլև օդի թթվածնի օքսիդացումից։ Պոլիմերացման ինհիբիտորներ են ծծումբը, տարբեր ֆենոլներ, տանինը, պղնձի աղերը և այլն։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 345)։*  |
**Անտառային հրդեհ Իսրայելում** (եբրայերեն՝ השריפה בכרמל‎), խոշոր հրդեհ Հյուսիսային Իսրայելում, որը տեղի է ունեցել 2010 թվականի ձմռանը՝ դեկտեմբեր ամսին։

Այն պայմանավորված էր ձմեռային երաշտով և տեղումների բացակայությամբ։

Պատմություն
-----------

Հրդեը բռնկվել է Հյուսիսային Իսրայելի Կարմել լեռան ստորոտում գտնվող անտառում՝ դեկտեմբերի 2-ին, տեղական ժամանակով ժամը տասնմեկին։

Հրդեհը տարածվել է շատ արագ և այն լուրջ ավերածություններ է կատարել Հայֆա քաղաքում և նրա մոտ գտնվող Օսֆիյա գյուղում։ Անմիջականորեն վտանգի գոտում գտնվող գյուղի հատվածներում կատարվել է զանգվածային տարհանում։

Հրդեհը տարածվել է նաև «Դեյմոն» բանտում, որտեղ փակված բանտարկյալները շտապ տարհանվել են։ Տարհանման ավտոբուսներից մեկը, որի մեջ գտնվում էին իսրայելցի ուսանողներ և բանտարկյալներ, վթարի է ենթարկվել և 37 մարդ զոհվել է։

Տարհանվել են նաև տեղի հոգեբուժարանի հիվանդները։ Զոհվել է ընդհանուր հաշվով 44 մարդ, իսկ 17 հազար բնակիչ տարհանվել է։

Հրդեհի ժամանակ երեք հրեա ուսանողներ փրկել են լուսանկարիչ Ռոնի Սոֆերին և նրան մեքենայով տեղափոխել մետակա հիվանդանոց։

Միջազգային օգնություն
---------------------

Հրդեհի պատճառով Իսրայելը լուրջ վնասներ է կրել։ Իսրայելի կառավարությունը օգնության խնդրանքով դիմել է միջազգային հանրությանը։ Ստորև այբբենական կարգով ներկայացված են այն պետությունները, որոնք պաշտոնապես արձագանքել են այս խնդրանքին

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Ավստրալիա Ավստրալիա | Եգիպտոս Եգիպտոս | Պաղեստին Պաղեստին | Ուկրաինա Ուկրաինա |
| Ադրբեջան Ադրբեջան | Հորդանան Հորդանան | Ռուսաստան Ռուսաստան | Ֆրանսիա Ֆրանսիա |
| Բուլղարիա Բուլղարիա | Իսպանիա Իսպանիա | Ռումինիա Ռումինիա | Խորվաթիա Խորվաթիա |
| Մեծ Բրիտանիա Մեծ Բրիտանիա | Իտալիա Իտալիա | Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ | Չեխիա Չեխիա |
| Հունաստան Հունաստան | Կիպրոսի Հանրապետություն Կիպրոս | Թուրքիա Թուրքիա | Շվեյցարիա Շվեյցարիա |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Օգնություն Իսրայելին, Իսրայելում բռնկված հրդեհը մարդկանց կյանքեր է խլել
2. ↑  NEWSru.co.il՝ Նորություններ Իսրայելից. ԱԳՆ-ն օգնություն կտրամադրի Իսրայելին
3. ↑  Մերձավոր Արևելք // Ռուսաստանը օգնություն է ցուցաբերել Իսրայելին՝ հրդեհի առաջացրած խնդիրների լուծման համար
**Յակով Ալեքսանդրովիչ Պրոտազանով** (ռուս.՝ *Яков Александрович Протазанов*, փետրվարի 4, 1881(1881-02-04)[…], Մոսկվա, Ռուսական կայսրություն - օգոստոսի 8, 1945(1945-08-08), Մոսկվա, ԽՍՀՄ), խորհրդային կինոռեժիսոր։ ՌԽՖՍՀ (1935) և Ուզբեկստանի ԽՍՀ (1943) արվեստի վաստակավոր գործիչ։ Համարվում է ռուսական կինոյի սկզբնավորողներից[*փա՞ստ*]։

Կենսագրություն
--------------

1911-1918 թվականներին ստեղծել է շուրջ 80 ֆիլմ, այդ թվում՝ «Պիկովայա դամա» (1916), «Հայր Սերգի» (1918) և այլն։ Պրոտազանովի արվեստն աչքի է ընկել պրոֆեսիոնալ բարձր վարպետությամբ, դերասանի արվեստի նկատմամբ մեծ ուշադրությամբ։ Խորհրդային կինոստուդիաներում ստեղծած իր առաջին ֆիլմերի («Աելիտա», 1924, «Նրա կոչը», 1925) թեման կապված Կադր «Անօժիտը» կինոնկարից (1937), ռեժիսորի Յակով Պրոտազանով է երկրի կյանքին։

Պրոտազանովի «Տորժոկի դերձակը» (1925), «Երեք միլիոնի դատավարությունը» (1926), «Դոն Դիեգոն և Պելագեյան» (1928), «Սուրբ Յորգենի տոնը» (1930) կինոկատակերգություններում վառ դրսևորվել է Ի․ Իլյինսկու, Վ․ Մարեցկայայի, Ա․ Կտորովի, Մ․ Կլիմովի, Մ․ Բլյումենտալ-Տամարինայի և այլոց վարպետությունը։

«Քառասունմեկերորդը» (1927) պատմահեղափոխական ֆիլմում Պրոտազանովը հասել է դարաշրջանի, գլխավոր հերոսների կերպարների պատկերման խոր վավերականության։ «Սպիտակ արծիվ» (1928) կինոնկարում գլխավոր դերերում ներգրավել է Վ․ Կաչալովին և Վ․ Մեյերխոլդին։ Հնչուն կինոյի շրջանում «Մարիոնետներ» (1934) երաժշտություն կատակերգություն-պամֆլետից հետո, Պրոտազանովը ստեղծել է «Անօժիտը» (1937), որը դարձել է դասական դրամատուրգիայի սովետական լավագույն էկրանավորումներից։ Պրոտազանովի վերջին կինոնկարներից են՝ «Սալավաթ Յուլաև» (1941) «Նասրեդդինը Բուխարայում» (1943)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Internet Movie Database — 1990.
2. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
3. 1 2 3 4  filmportal.de — 2005.
4. 1 2 3 4 5 6  Протазанов Яков Александрович // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
5. 1 2  Internet Speculative Fiction Database — 1995.
6. ↑
7. ↑


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | AllMovie · AlloCiné · ČSFD · Filmportal · Internet Movie Database · ԿինոՊոիսկ · Internet Speculative Fiction Database · Find A Grave |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ կատալոնական · Մեծ ռուսական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 13020215 · BNF: 14696124b · GND: 12071745X · ISNI: 0000 0000 7998 2692 · LCCN: no91026746 · NKC: xx0163420 · NTA: 12022478X · SUDOC: 142793353 · VIAF: 59347637 · WorldCat VIAF: 59347637 |

 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 446)։*  |
|  |
| --- |
| **Արմավաթուփ աղվեսագի** |
| Արմավաթուփ աղվեսագիԱրմավաթուփ աղվեսագի |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Մեխակածաղկավորներ (Caryophyllales) |
| **Ընտանիք** | Կարմրանազգիներ (Tamaricaceae) |
| **Ցեղ** | Արմավաթուփ *(Myricaria)* |
| **Տեսակ** | **Արմավաթուփ աղվեսագի** *(M. bracteata)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Myricaria bracteata***Royle |

**Արմավաթուփ աղվեսագի** (լատ.՝ Myricaria bracteata), կարմրանազգիների ընտանիքի, արմավաթուփ ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Տերևաթափ փոքր թուփ է՝ 1-2 մ բարձրությամբ։ Տերևները գծանման կամ գծանշտարաձև են, 0,1-0,6 սմ երկարությամբ և մինչև 1 մմ լայնությամբ, տափակ կամ թեթևակի սրածայր։ Ողկույզները մեծ մասամբ գագաթնային են, խիտ, գրեթե հասկանման, 5-18 սմ երկարությամբ և 1-1,5 սմ լայնությամբ։ Ծաղիկները վարդագույն են։ Պտուղները մանր տուփիկներ են։ Ծաղկում է մայիս-հուլիսին, պտուղները հասունանում են հոկտեմբերին։ Խոնավասեր է, պահանջկոտ հողի նկատմամբ, ցրտադիմացկուն և լուսասեր։ Տերևները պարունակում են 83,3 միլիգրամ/տոկոս վիտամին C: Կեղևը պարունակում է 8-17% դաբաղանյութեր, որոնք օգտագործվում են կաշվի արտադրության բնագավառում։

Էկոլոգիական խումբը՝ XIIբ։ Մշակության հավանական շրջանները՝ 1-32:

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Կովկասում, Արևմտյան Եվրոպայում, Իրանում, Հնդկաստանում, Մոնղոլիայում, Ճապոնիայում, Չինաստանում։ ՀՀ-ի տարածքում աճում է Տաշիրի, Ստեփանավանի, Թումանյանի, Շամշադինի, Նոյեմբերյանի, Իջևանի, Գուգարքի շրջաններում, Սևանի ավազանում, Արարատյան դաշտում, Վայքում, Սյունիքում, Մեղրիում, նախալեռներից մինչև 2200 մ բարձրության վրա, գետափերին, կիրճերում, չորացած գետահովիտներում։

Կիրառություն
------------

Բույսի կեղևը օգտագործում են սև ներկ ստանալու համար։ Լայն կիրառում ունի ժողովրդական բժշկության մեջ. բույսի կանաչ զանգվածի եփուկը օգտագործում են կանացի հիվանդություններ բուժելու նպատակով։ Օգտագործում են որպես կենդանի ցանկապատ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 1, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ (241-242)։


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · iNaturalist · NCBI |

 |
|  |
| --- |
| **Դևագի աղուտային** |
| Դևագի աղուտայինԴևագի աղուտային |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Խուլեղինջածաղկավորներ (Lamiales) |
| **Ընտանիք** | Ճրագախոտազգիներ (Orobanchaceae) |
| **Ցեղ** | Դևագի *(Cistanche)* |
| **Տեսակ** | **Դևագի աղուտային** *(C. salsa)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Cistanche salsa***Beck, 1893 |

**Դևագի աղուտային** (լատ.՝ Cistanche salsa), ճրագախոտազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Միայնակ հաստ ցողուններով, մինչև 40-50 սմ բարձրությամբ, մակաբույծ բազմամյա խոտաբույս է։ Ծաղկաբույլը խիտ է, հաստ, մինչև 20 սմ երկարությամբ և 4-5 սմ լայնությամբ։ Պսակը դժգույն բաց երկնագույն է, թեթևակի զիգոմորֆ։ Բաժակը միանման մասերով է, ձուլաթերթ, իսկ բաժակաթերթերը եզրերից բրդոտ-մազոտ են։

Տարածվածություն
---------------

Հանդիպում է միայն Երևանի ֆլորիստիկական շրջանում (Երասխի և Խոր Վիրապի շրջակայք)։ Աճում է նաև Ադրբեջանում, Միջին Ասիայում, Անատոլիայում, Իրանում, Տիբեթում և Մոնղոլիայում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ստորին լեռնային գոտու՝ ծովի մակարդակից 700-900 բարձրությունների վրա, աղակալված հողերում և աղուտներում, կիսաանապատային բուսականության մեջ, ոռոգիչ ջրանցքների ափերին։ Ծաղկում է մայիսին, պտղաբերում՝ հունիսին։ Ծաղկման երկրորդ շրջանը դիտվում է սեպտեմբերին։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 10 կմ²-ից պակաս է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանության միջոցառումներ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | UNII |
|  |
| Տաքսոնոմիա | GBIF · iNaturalist · NCBI |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Տաքսոնի նույնացուցիչներ |
| --- |
|  |
| *Cistanche salsa* | 
* Վիքիցեղեր: Cistanche salsa
* EUNIS: 176345
* FoC: 200021456
* GBIF: 7332223
* GRIN: 402544
* iNaturalist: 496048
* IPNI: 661966-1
* NCBI: 161396
* Plant List: kew-2723176
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:661966-1
* Tropicos: 23600124
* WoI: 618

 |
|  |
| *Phelipaea salsa* | 
* GBIF: 5560236
* Plant List: kew-2550591
* Tropicos: 50048278

 |

 |
|  |
| --- |
| **Արմավաշուշան ծխագույն** |
| Արմավաշուշան ծխագույնԱրմավաշուշան ծխագույն |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Ծնեբեկածաղկավորներ (Asparagales) |
| **Ընտանիք** | Ծնեբեկազգիներ (Asparagaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Ագավայիններ (Agavoideae) |
| **Ցեղ** | Արմավաշուշան *(Yucca)* |
| **Վերնատեսակ** | 'Chaenoyucca' |
| **Տեսակ** | **Արմավաշուշան ծխագույն** *(Y. glauca)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Yucca glauca***Nutt. 1813 |
|
| **Կարգավիճակ** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Քիչ մտահոգող տեսակ |

**Արմավաշուշան ծխագույն** (լատ.՝ Yucca glauca), շուշանազգիներ ընտանիքի, արմավաշուշան ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Թուփ է՝ բազմագլուխ կոճղարմատներով կամ սողացող ցողուններով։ Տերևները նեղ գծանման են, մոտ 50 սմ երկարությամբ և 0,6-1,2 լայնությամբ, երիտասարդները ուղղաձիգ, մյուսները՝ դեպի ցած խոնարհված, կապտականաչավուն, եզրերին նեղ սպիտակավուն երիզով, որն ունի ոլորված թելիկներ։ Հուրանները հասնում են 1-2 մետր
բարձրության։ Ծաղիկները կլոր կամ երկարավուն զանգականման են, կանաչասպիտակ, 6-7 սմ երկարությամբ։ Ծաղկում է մայիսի վերջին կամ հունիսին։ Տուփիկը երկարավուն է, դարչնագույն, կնճռոտ։ Սերմերը տափակ կլորավուն են, սև, փայլուն։ Մեր պայմաններում չի պտղաբերում փոշոտիչի բացակայության պատճառով։ Էկոլոգիական խումբը՝ II: Մշակության հավանական շրջանները՝ 9, 20ա, 32։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է ԱՄՆ-ի հարավարևմտյան շրջաններում, Արիզոնայում, Մեքսիկայում։ Հայաստանում մշակվում է միայն Իջևանիում։ Հեռանկարային է միայն մեր հանրապետության մերձարևադարձային շրջանների համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 2, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ 328։


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | UNII |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2778569351 |

 |
«**Ինձ մի՛ խընդրիր, ես չեմ երգի․․․**», Հովհաննես Թումանյանի բանաստեղծություներից՝ գրված 1892 թվականին։

Պատմություն
-----------

Հովհաննես Թումանյանն այս բանաստեղծությունը գրել է 1892 թվականի մարտին։

Ինքնագիրը չի պահպանվել։

Եղիշե Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանի Թումանյանի ֆոնդի № 1355-ում պահվում է 1908 թվականի Բաքվում լույս տեսած Հովհաննես Թումանյանի բանաստեղծությունների գրքի սեփական օրինակը, որտեղ Թումանյանը ջնջել է «*Իմ երգը*» վերնագիրը։

Առաջին անգամ, առանց վերնագրի, տպագրվել է Մոսկվայում՝ 1892 թվականին լույս տեսած Հովհաննես Թումանյանի բանաստեղծություների երկրորդ հատորում (էջ151-152), թվագրված՝ «*1892 թ․ մարտ*», այնուհետև, «*Իմ երգը*» վերնագրով, 1893 թվականին Թիֆլիսում տպված «Դաշնակներում» (8-րդ ոտանավոր) (էջ 28-29)։ Այնուհետև տպագրվել է 1908 թվականի Բաքվում լույս տեսած Հովհաննես Թումանյանի բանաստեղծությունների գրքում (էջ 29), ապա 1940-1959 թվականներին Երևանում լույս տեսած Հովհաննես Թումանյանի երկերի ժողովածուի գիտական հրատարակության առաջին հատորում (էջ 89)։

Հովհաննես Թումանյանի երկերի լիակատար ժողովածուի առաջին հատորում արտատպվել է 1908 թվականի Բաքվում լույս տեսած Հովհաննես Թումանյանի բանաստեղծությունների գրքից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Թումանյան Հովհաննես (1988)։ *Երկերի լիակատար ժողովածու*։ Երևան: Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն։ էջ 575

Վիքիդարանի պատկերանիշըՎիքիդարանի պատկերանիշը Վիքիդարանում կան նյութեր այս թեմայով՝  
**Ինձ մի՛ խընդրիր, ես չեմ երգի․․․**
**Բուկ** (ռուս.՝ Бук), Խորհրդային (հետագայում Ռուսական) արտադրության զենիթահրթիռային համալիր։

Ընդհանուր բնութագիր
-------------------

Բուկ համակարգը համազորային թրթուրավոր ինքնագնաց է։ Այն նախատեսված է փոքր և միջին բարձրությունների վրա, մինչև 830 մ/վ արագությամբ թռչող, շարժունակ աերոդինամիկ օդային թիրախների ոչնչացման համար։ Բուկ համակարգը ընդունակ է նաև խոցել մարտավարական բալիստիկ հրթիռներ։

Արտադրություն
-------------

Բուկ հակաօդային պաշտպանության զենիթահրթիռային համակարգի արտադրման նպատակը Կուբ համակարգերին փոխարինելն է։ Ստեղծման աշխատանքները սկսվել են 1972 թվականին։ Խմբաքանակային արտադրության է դրվել 1978 թվականին։ Բուկ համակարգը շահագործման է հանձնվել խորհրդային բանակում 1980 թվականից։ Բուկ համակարգն աշխարհի միջին հեռահարության լավագույն համալիրներից է։

Մարտավարատեխնիկական տվյալներ
----------------------------

Այս ՀՕՊ համակարգերը կարող խոցել մանևրող ինքնաթիռներ և ուղղաթիռներ ինչպես ցածր այնպես էլ բարձր բարձրության վրա։ Բուկ համակարգերը կարող են նաև խոցել բալիստիկ հրթիռներ, թևավոր հրթիռներ, հակա-ճառագայթման հրթիռներ և անօդաչու սարքեր։ Բուկ համակարգն արձակում է 9Մ38 հրթիռներ։ Այս հրթիռները կարող են խոցել 3.4-20.5 կմ հեռավորության և մինչև 25 կմ բարձրության վրա գտնվող թիրախներ։ Բուկ համակարգերը կարող են կրակել նաև հին Կուբ հակաօդային պաշտպանության հրթիռային համակարգերի 9Մ9Մ3 հրթիռներ։

Կիրառություն
------------

Բուկ համակարգերն արդեն արտահանվել են մի շարք երկրներ։ Ներկայումս Ռուսաստանում գործում է շուրջ 350 Բուկ համակարգեր։ Բացի Ռուսաստանից այս համակարգերը այժմ գտնվում են բազմաթիվ երկրների սպառազինություններումև նաև որոշ տեսակի նավերի վրա։ Այս համալիրը 2008 թվականին կիրառվեց ռուս-վրացական պատերազմի ժամանակ և, չնայած տարակարծիք տեսակետներին, կիրառության արդյունքները համարվում են լավ։ Այս համակարգով է խոցվել նաև ռուսական ռազմավարական Տու-22Մ ռմբակոծիչը։

Սպառազինություն
---------------

Բուկ համակարգեր ունեցող երկրներ
* Հայաստան Հայաստան
* Ռուսաստան Ռուսաստան
* Ուկրաինա Ուկրաինա
* Բելառուս Բելառուս
* Ֆինլանդիա Ֆինլանդիա
* Հնդկաստան Հնդկաստան
* Իրան Իրան
* Ադրբեջան Ադրբեջան
* Վրաստան Վրաստան
* Սիրիա Սիրիա
* Կիպրոսի Հանրապետություն Կիպրոս
* Վենեսուելա Վենեսուելա
* Եգիպտոս Եգիպտոս
* Ալժիր Ալժիր
* Հյուսիսային Կորեա Հյուսիսային Կորեա

Աղբյուրներ
----------

* Buk(անգլ.)
* Buk M2E(անգլ.)
* ՌԴ լավագույն ԶՀՀ-ները
Կոմպտոնի էֆեկտը լուսաբանող սխեմա։ \lambda ալիքի երկարությամբ ճառագայթումն ուղղված է ձախից աջ։ Էլեկտրոնի հետ փոխազդելուց հետո ալիքի երկարությունը փոխվում է՝ դառնալով \lambda '։ \ \theta -ն անկյունն է սկզբնական ուղղության նկատմամբ։ Սլաքով պատկերված է ֆոտոնի հետ փոխազդող էլեկտրոնի շարժման ուղղությունը։
**Քոմփթոնի էֆեկտ**, էլեկտրամագնիսական ալիքի երկարության մեծացումը՝ ազատ կամ թույլ կապված լիցքավորված մասնիկից, օրինակ, էլեկտրոնից ցրվելիս։ Հայտնագործել է Արթուր Քոմփթոնը 1922 թվականին, իսկ առաջին տեսությունը՝ քվանտային պատկերացումների հիման վրա, միմյանցից անկախ մշակել են Արթուր Քոմփթոնը և Պետեր Դեբայը։

Նկարագրություն
--------------

Քվանտային տեսության համաձայն, էլեկտրամագնիսական ալիքների ցրումը լիցքավորված մասնիկներից դիտարկվում է որպես մասնիկների և էլեկտրամագնիսական դաշտի քվանտների՝ ֆոտոնների առաձգական բախման արդյունք։ Ֆոտոնի էներգիան հավասար է հʋ-ի, որտեղ հ-ը Պլանկի հաստատունն է, ʋ-ն՝ էլեկտրամագնիսական ալիքի հաճախականությունը։ Ֆոտոնի և էլեկտրոնի բախման ժամանակ էներգիայի մի մասը փոխանցվում է էլեկտրոնին, իսկ ֆոտոնը, որի էներգիան ավելի փոքր է, շարժվում է այլ ուղղությամբ։ Քանի որ նվազ էներգիայով ֆոտոնին համապատասխանում է փոքր հաճախականություն, ապա ցրված լույսի ալիքի երկարությունն ավելի մեծ է, քան ընկնող լույսինը։ Ցրման ժամանակ ալիքի երկարության փոփոխությունը կախված չէ ընկնող լույսի հաճախականությունից։

Քոմփթոնի էֆեկտի հայտնագործումը լույսի քվանտային տեսության առաջին փորձնական ապացույցներից էր։ Եթե այն էլեկտրոնները, որոնցից առաձգականորեն ցրվում է էլեկտրամագնիսական ճառագայթումը, ռելյատիվիստական են, ապա ֆոտոնների էներգիան կաճի էլեկտրոնների էներգիայի հաշվին, այսինքն՝ ցրվելիս ալիքի երկարությունը կփոքրանա։ Այս երևույթը կոչվում է *հակադարձ Քոմփթոնի էֆեկտ*։ Այն հաճախ օգտագործում են տիեզերական աղբյուրների՝ ռենտգենյան ճառագայթման մեխանիզմը բացատրելիս և այլ դեպքերում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
**Անընդհատ լցում** (անընդհատ ձուլում)՝ մետաղների, մետաղների և մետաղական համաձուլվածքների լցման եղանակ։

Անընդհատ լցման դեպքում ձուլուկը հավասարաչափ տեղաշարժվում է մետաղի լցման ու բյուրեղացման գոտիների նկատմամբ։ Լցման շերեփից, միքսերից կամ անմիջականորեն հալման վառարանից մետաղի անընդհատ, հավասարաչափ հոսող շիթը լցվում է սառեցվող և շարժական հատակ ունեցող բյուրեղարարի մեջ, որտեղ ձուլուկը բյուրեղանում է (առաջանում է եզրային կեղն)։ Բյուրեղարարից դուրս գալուն զուգընթաց շարունակվում է ձուլուկի բյուրեղացումը, որը լրացուցիչ սառեցվում է ջրով և անհրաժեշտ երկարությամբ կտրվում սղոցով կամ գազային կտրիչով։ Ձուլուկի հատվածքի չափերն ու ձևը համապատասխանում են բյուրեղարարի ներքին հատվածքի չափերին և ձևին։ Բլումի, սլաբի, ժապավենների, թերթերի, ձողերի ձևով ստացված նախապատրաստուկները կարող են անմիջականորեն գլոցվել, դրոշմվել և այլն։ Անընդհատ լցման կիրառմամբ պարզեցվում է մետալուրգիական արտադրությունը, հնարավոր է դառնում նրա լրիվ մեքենայացումն ու ավտոմատացումը, բարելավվում մետաղի որակը (արագ սառեցման շնորհիվ ստացվում է մանրահատիկ, խիտ կառուցվածքով մետաղ), պակասում են կորուստն ու սարքավորման ծախսերը, բարձրանում պիտանի արտադրանքի ելքը։

Անընդհատ լցումը օգտագործվում է գունավոր մետալուրգիայում (ալյումինի, պղնձի արտադրություններում և այլն), ինչպես նաև պողպատի ու թուջի արտադրություններում (պողպատի անընդհատ լցումը, հեղուկ վիճակում նրա համեմատաբար բարձր ջերմաստիճանի և ցածր ջերմահաղորդականության պատճառով, զգալիորեն ավելի բարդ է, քան գունավոր մետաղներինը)։ Գունավոր մետաղների անընդհատ լցման առաջին արդյունաբերական տեղակայումը գործարկվել է Գերմանիայում, 1933 թվականին, իսկ պողպատի արտադրությունում անընդհատ լցում սկսել է կիրառվել 1950-ական թվականների սկզբներին մի շարք երկրներում։ Երևանի ալյումինի գործարանում 1967 թվականից անընդհատ լցման եղանակով ստացվում են 100x3x10 մմ ալյումինե թերթեր։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2779684419 · NDL: 00569412 · NKC: ph121818 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 404)։*  |
**Ա. Հ. Քոմֆորթ** (Յոզղաթ, Յոզղաթի գավառ, Անկարայի նահանգ - ?), հայ ատամնաբույժ։

Կենսագրություն
--------------

Ազգությամբ հայ է։ Ծնվել է Անկարայի նահանգի Յոզղաթի գավառի կենտրոն Յոզղաթ քաղաքում։ Սովորել է Անկարայի նահանգի Կեսարիայի գավառի Թալաս ավանի բարձրագույն վարժարանում, սակայն կրթությունն անավարտ է մնացել։ Ավարտել է Կ. Պոլ­սի Օսմանյան կայսերական բժշկական վարժարանի ատամնաբուժական բաժինը։ 1902 թվականից ի վեր Ադանայում ատամնաբույժ է աշխատել։

1909 թվականին Ադանայի կոտորածից հրաշքով փրկվելուց հետո ձերբակալվել է և դատապարտվել 15 տարի բանտարկության, սակայն կարողացել է փախչել և ԱՄՆ մեկնել։ 1909 թվականին բնակություն է հաստատել ԱՄՆ-ի Նյու Ջեր­սիի նահանգի Դելաուեր քաղաքում։ 1917 թվականից աշխատել է Նյու Ջերսիի նահանգի Կամդեն քաղաքում (Camden, Haddon ave. 1211), ուր քննություն է հանձնել և նահանգային վկայագիր ստացել։ 1924 թվականի դրությամբ բնակվել է ԱՄՆ-ում և ատամնաբույժ աշխատել։

Գրականություն
-------------

* Հայաստանի կոչնակ, Նիւ Եորք, 19-01-1924։

Աղբյուր
-------

* Հարություն Մինասյան, Օսմանյան կայսրությունում և Թուրքիայի Հանրապետությունում բռնաճնշումների և ցեղասպանության ենթարկված հայ բժիշկներ, Երևան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
**Արցախյան պատերազմի արտացոլումը գրականության մեջ** Շարժման և պատերազմի շրջանում գրականության պատկերային համակարգում իրենց տեղը վերահաստատեցին հերոսության գովքը և հայրենի հողի վերատիրման կանչը։ Շարժման սկզբում, այս առումով, առաջատար դեր ունեցավ պոեզիան (Լ. Ղազան, Գ. Գաբփելյան, Հ. Բեգլազան և ուրիշներ)։ Արցախյան շարժման արձագանքներից հետո բանաստեղծության ծանրության կենտրոնը դարձավ կամավոր ազատամարտիկների հայրենանվեր գործի գովերգումն ու ներաշխարհի պատկերումը։ Զինադադարից հետո գրականության մեջ ի հայտ եկան ստեղծագործական զարգացման նկատելի առանձնահատկություններ՝ Արցախյան պատերազմի գեղարվեստական պատկերում, նյութի ընդգրկման կոնկրետություն և այլն։ Ստեղծվեցին պատերազմական տարիները, ազատամարտիկների, բժիշկների, օդաչուների, ուսանողների, կանանց սխրագործությունները, ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերի առանձին դրվագներ պատկերող վավերագրական գործեր Արձակում իր տեղը հաստատեց պատերազմական տարիների ռազմաճակատի և թիկունքի առօրյան պատկերող, նկարագրական-պատմողական գիրքը (Բալայան Զ. «Դժոխք և Դրախտ», 1995, Բունիաթյան Ա. «Արյունոտ Օրեր. Մարտակերտ, 1992», գիրք 1-3, 2000, 2001 և 2003, Աբազյան Ա. «Կանաչ կարմիր որոտներ», 1999, Աբրահամյան Հ. «Արցախյան գոյամարտ», 1999 և այլն)։ Արձակում հատկապես առանձնանում են նաև կենսագրական, պատերազմական իրականությունը բնութագրող գործերը (Նանագուլյան Ս. «Արծիվները բարձունքներ են տենչում», գիրք 1-3, 1992-1993, Բաղրյան Վ. «Ավո», 1993, Բեգլարյան Գ. «Պսակ», 1996, Վապումյան Հ. «Այսպես են մեռնում արծիվները», 1997. Գևորգյան Հ. «Պետո», 2000,Նսղբանղյան Թ. «Յոթը քսան հազարից», 2002, «Աստվածների կանչը», 2004 և այլն)։

Զինադադարից հետո գեղարվեստական նյութի յուրացման նույն պատկերն է իշխում նաև պոեզիայում։ Դրանում տիրապետող է ագատամարտիկի ներաշխարհի պատկերումը, կուստի ցավը, հայրենի հողի ազատագրման գաղափարը։ Ուշագարվ են Գ. Աղաջանյանի «Արցախյան կանչեր» (1992) , Ն. Ավագյանի «Մատյան հառներգության» (1997), Ա. Թովմասյանի «Զգույշ քայլեք, մարդիկ» (1999), Դ. Միքայելյանի «Ցավից ու սիարց ծնված» (1994) և ուրիշների ստեղծագործությունները։ Ամբողջության մեջ արդի հայ գրականությունը Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմի թեմայով դեռևս չի ստեղծել զլուխգործոցներ, որոնք իրենց մեջ կրեն խոր և հավերժական բովանդակություն՝ անարդարության դատապարտման և ազատության հաստատման գաղափարը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ (1988—1994) հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
**Դաուգավպիլսի գավառագիտական և գեղարվեստական թանգարան** (լատիշ․՝ Daugavpils Novadpētniecības un mākslas muzejs), հանդիսանում է Դաուգավպիլսի գլխավոր թանգարանը, որը գործում է 1938 թվականից, գտնվում է Ռիգաս փողոցում։

Պատմություն
-----------

1938 թվականի մայիսի 30-ին կայացավ Պատմության պետական թանգարանի Դաուգավպիլսի մասնաճյուղի պաշտոնական բացումը, որի տնօրեն դարձավ Օ. Կալեյսը։ Թանգարանի գործունեության առաջին տարիներին այցելուներին ծանոթացնում էին Դվիետե գետի և Լուբանս լճի ափերից, ինչպես նաև Երսիկսկի և Դիգնայսկի բնակատեղիներից պեղումների ժամանակ հայտնաբերված հնագիտական գտածոների հետ։ Ցուցադրվում էր նաև ազգային տարազ և կերամիկայից գտածոներ։ 

* 1944 թվականից թանգարանը տեղակայված էր Օգոստոսի 5-ի փողոցում գտնվող շենքում (այժմ՝ Վիենիբասի փողոցի փիվ 3)
* 1945 թվականից կոչվել է գավառագիտական թանգարան։
* 1959 թվականին Դաուգավպիլսի թանգարանը տեղափոխվեց 1883 թվականին կառուցված շինություն, որը գտնվում է Ռիգաս փողոցի թիվ 8 հասցեում։
* 1967 թվականին Դաուգավպիլսի գավառագիտական թանգարանին լրացուցիչ հատկացվեց Թանգարանի փողոցի թիվ 7 երկհարկանի շենքը։
* 1980-ական թվականների վերջերին թանգարանի ներսի կողմից կառուցվեց նոր մասնաշենք, որտեղ տեղակայվեցին 2 ցուցասրահ, աշխատասենյակներ և թանգարանային պահոց։ Կազմավորվեց «Թանգարանային բակ»։

Դաուգավպիլսի թանգարան

Ցուցադրություններ
-----------------

Ներկայումս թանգարանի ֆոնդերում հաշվառված է շուրջ 90 հազար թանգարանային առարկաներ։ «Դաուգավպիլսի տարածաշրջանի պատմությունը և մշակույթը» ցուցադրությունը պատմում է տարածաշրջանի պատմության մասին մ.թ.ա. IX հազարամյակից մինչև 1940 թվականը։ 2008 թվականին թանգարանի 70-ամյակի տոնակատարության արարողության ընթացքում բացվեց խորհրդային ժամանակների Դաուգավպիլսին նվիրված ցուցահանդես։ Այնտեղ ներկայացված էին նաև ավերված քաղաքի լուսանկարներ և փոքրիկ շոգեքարշի մոդել։ 1999 թվականին բացվեց «Մեր տարածաշրջանի բնությունը» ցուցադրությունը, որտեղ ներկայացված էին կենդանիներ (մումիաներ) և բազմաթիվ միջատներ։ Բացի այդ թանգարանում ներկայացված էին Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր։ Թանգարանի ցուցասրահներից մեկում ներկայացված է Դինաբուրգի ամրոցի մակետը։ Այստեղ կարելի տեսնել 1980 թվականին հողային աշխատանքների կատարման ընթացքում հայտնաբերված մարդու կմախք։ Թանգարանում հաճախակի անցկացվում են մրցույթներ քաղաքային դպրոցների աշակերտների միջև։ Կազմակերպվող միջոցառումների ժամանակ «Թանգարանային բակում» տեղադրվում է փոքրիկ բեմ և նստարաններ և անցկացվում զանազան ներկայացումներ ու տոնավաճառներ։

2007 թվականից սկսած ամեն տարի մայիսին անցկացվում է «Թանգարանային գիշեր» միջոցառումը։ Ըստ զբոսաշրջային կենտրոնի տվյալների 2007 թվականին Դաուգավպիլսի գավառագիտական և գեղարվեստական թանգարան են այցելել շուրջ 15000 մարդ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Muzeju statistika 2018 (լատիշ.) // *Latvijas Atvērto datu portāls* — Latvijas Republikas Kultūras ministrija.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Դաուգավպիլսի գավառագիտական և գեղարվեստական թանգարան

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | VIAF: 305066502 · WorldCat VIAF: 305066502 |

 |
**Արգեոս**, *Առգենոս, Աոգեոս, Արգայոս, Արժեա, Արկեոս, Արղեոս, Արճեաս, Արճիաս, Արճիյաս, էրճիաս, էրճիեշ, էրճիես, էրջիաս, էրջիեշ, էրշյաս, ճեպելի էրճասիպ, Ջեբելի Երջասիբ, Ջեբելի էրջասիբ*, լեռ Փոքր Հայքի արևմտյան սահմանի մոտ, Անտիտավրոս լեռնաշղթայում, Կեսարիա քաղաքից հարավ։ Արգեոս և նրա մյուս այլաձևերր ոմանք առաջացած են համարում նրա *Արղեոս* ձևից՝ վերջինս համարելով անվան հնագույն տարբերակը, ծագած argeantum («արծաթ») բառից, իսկ ֆրանսիացիների կողմից լեռը անվանված է *Արժեա* (ֆր.՝ Argéa)։ Արգեոս հրաբխային ծագումի վեհատեսիլ լեռ է, որը շրջակա բնակչության համար Մասիսի նման խորհրդավոր, ներշնչռղ և ժողովուրդը խորհրդանշող լեռ է եղել։ Բարձրություն 3916 մ։ Արգեոսի գագաթը ծածկված է հավերժական ձյունով։ Ունի երեք բարձրաբերձ գագաթներ Բուն կամ Մեծ Արգեոս, Հողային Արգնոս, Փոքր Արգեոս անուններով։ Այստեղից բխում են անուշահամ աղբյուրներ։ Արգեոսի լանջերին էր գտնվում Սուրբ Կարապետ վանքը, որն ըստ ոմանց հիշատակվում է IV դարից։ Լեռան ստորոտին կան կամարակապ և տաճարանման շինվածքների ցին ու ցան ավերակներ։ Դրանցից քիչ հեռու ավելի ընդարձակ տարածության վրա կան այլ ավերակներ ևս, որոնք ենթադրաբար համարվում են հին Կեսարիայի ավերակները։ Արգեոսը պատմական լեռ է։ Նրա պատկերը կա բազմաթիվ դրամների վրա։ Ստրաբոնի ժամանակներում (I դ. մ. թ. ա.), նրա իսկ վկայությամբ Արգեոս դեռևս գործող հրաբուխ էր։ Այն բոլորովին մարած էր կարծվում, երբ 1880 թ. կրկին գործել սկսեց։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հակոբյան Թ. Խ. Մելիք-Բախշյան Ստ. Տ. Բարսեղյան Հ. Խ. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 1 [Ա-Գ] (խմբ. Մանուկյան Լ. Գ.), Երևան, «Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն», 1986, էջ 405 — 992 էջ։


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Դասական հնությունների իրական բառարան · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 12507640w · GND: 4015126-8 · VIAF: 246069704 · WorldCat VIAF: 246069704 |

 |
**Դոգ այլենդ** (անգլ.՝ Dog Island), կղզի Գամբիա գետի գետաբերանի մերձակայքում՝ Արևմտյան Աֆրիկայում։ Պատկանում է Գամբիային։

Աշխարհագրություն
----------------

Դոգ այլենդ կղզին գտնվում է Գամբիա գետի՝ Ատլանտյան օվկիանոս թափվելու վայրից 13 կիլոմետր հեռավորության վրա։ Գետի հյուսիսային ափից հեռու է 150 մետր։ Մակընթացության ժամանակ կարելի է այնտեղ հասնել նույնիսկ ոտքով։ Կղզին ձվածիրի ձև ունի, երկարությունը 310 մետր է, լայնությունը՝ 110 մետր։ Կղզին չունի մշտական բնակչություն։ Հիմնականում այստեղ կարելի է տեսնել զբոսաշրջիկների, ովքեր երկրի մայրաքաղաք Բոնջուլից գալիս են դիտելու մերձակա ջրերում լողացող դելֆիններին։

Կղզու անվանման համար հիմք է հանդիսացել այնտեղ բնակվող պավիանների ոռնոցը, որը նման է շների հաչոցին։

Պատմություն
-----------

Առաջին եվրոպացին, ով ոտք է դրել կղզի, եղել է վենետիկցի նավապետ Ալվիզե Կադամոստոն, ով ծառայում էր Պորտուգալիայի արքայազն Հենրի Ծովագնացին (1458)։ 1661 թվականին անգլիացի կապիտան Ռոբերտ Հոլմսը, ով ներկայացնում էր բրիտանական առևտրային ընկերության՝ «Արքայական աֆրիկյան ընկերության» շահերը։ Ամուր բերդը գտնվում է կղզու վրա։ հենց ինքը կղզին անվանում է Չարլզ, այն համարելով անգլիացի թագավոր Կարլ երկրորդի տերության մի մասը։ 1816 թվականին բրիտանացի կապիտան Ալեքսանդր դրամաշնորհի նախաձեռնությամբ հարևան կղզու վրա կառուցվում է Սուրբ Մարիամի ամրոցը, որը հիմք հանդիսացավ հակամարտության կարգավորման համար Բանժուլում (այժմ՝ երկիր Բանժուլ, մայրաքաղաք՝ Գամբիա)։ Բերդի կառուցման համար շինարարական նյութեր՝ քար և փայտ Ա. Գրանտը ձեռք է բերել Դոգ Այլնդից։

Գրականություն
-------------

* Ilona Hupe: *Gambia. Kleines Urlaubsparadies in Westafrika. Mit Ausflügen in den Senegal. Der anspruchsvolle Begleiter für Ihre Reise nach Gambia. Reiseführer mit aktuellen Tips und Informationen*. 2. aktualisierte Auflage. Hupe Ilona Verlag, München 1999, ISBN 3-932084-19-5.
* Rosel Jahn: *Gambia. Reiseführer mit Landeskunde. Mit einem Reiseatlas*. Mai, Dreieich 1997, ISBN 3-87936-239-4
* Cartes ITM: *Gambia Map*, Estate Publications, Vancouver 2003, ISBN 1-55341-217-6.
* *Senegal & Gambia. Exakte Höhenlinien, Höhenschichten-Relief, GPS-tauglich, klassifiziertes Straßennetz, Gradnetz und Ortsindex*. Reise Know-How Verlag Rump, Bielefeld 2004, ISBN 3-8317-7123-5, (*Reise-Know-how — World mapping project*).

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |

 |
**Ազգություն**, մարդկանց էթնիկական ընդհանրության պատմական զարգացման ձև։ Հաջորդում է ցեղային ընդհանրությանը, և բնութագրվում հավաքական անվանումով (օրինակ՝ *հայեր*)։ Ազգությունը ունի նույն հատկանիշները, ինչ ազգը, սակայն գտնվում է սոցիալ– տնտեսական զարգացման ավելի ստորին աստիճանում։ Ազգությունը սկիզբ է առնում արդեն իսկ ցեղերի միությունից, սակայն տոհմացեղային կապերի ուղղակի շարունակությունը չէ, այլ մի նոր հանրություն, որի մեջ ձուլվում են ոչ միայն ազգակից, այլև օտար ցեղերի հատվածներ։ Հին աշխարհի ազգությունները ծագել են նախնադարյան համայնական կարգերի քայքայման ու ստրկատիրական հարաբերությունների կազմավորման շրջանում (հին հույներ, հին եգիպտացիներ, հնդիկներ, չինացիներ, հայեր են)։ Մի շարք Ազգեր (հին ֆրանսիական, հին ռուսական) առաջացել են նախնադարյան կարգերից ֆեոդալականին անցնելու հիմքի վրա։ Կապիտալիստական հարաբերությունների ձևավորմամբ քիչ թե շատ խոշոր ազգությունները վերածվել են բուրժուական ազգերի։ Ընդ որում, առանձին Ազգություններ հիմք են ծառայել մի քանի ազգերի կազմավորման համար, երբեմն էլ նոր ազգ է կազմավորվել մի քանի Ազգությունների հատվածների համախմբումից։ Նոր Ազգություններ կազմավորվում են նաև մեր օրերում։ Այդ պրոցեսը շարունակվում է նաև սոցիալիզմի պայմաններում, սակայն շատ փոքրաթիվ (մի քանի հազար մարդ միավորող) Ազգություններն ազգի չեն վերածվում և աստիճանաբար ձուլվում են համեմատաբար ազգերին։ Գրականության մեջ հաճախ Ազգությունը հիշատակվում է *«ժողովուրդ»* տերմինով։ Ազգությունը երբեմն օգտագործվում է մարդկանց բոլոր սոցիալ–էթնիկական ընդհանրությունների (ազգություն, ազգ և նույնիսկ ցեղերի միություն) իմաստով։

Վիքիբառարան

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ընթերցե՛ք **«ազգություն»** բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNE: XX525665 · Microsoft: 2777138209 · NDL: 00566456 · NKC: ph123423 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 113)։*  |
1994 թվականին Ամենայն հայոց կաթողիկոս Վազգեն Ա Արցախյան գոյամարտում զոհված ազատամարտիկների հիշատակին նվիրված պատարագի ժամանակ ասել է. 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Օրհնություն մեր օրերի ազատագրական պայքարի ճանապարհին զոհված հայորդիներին, որոնք նախընտրեցին ազատ մեռնել, քան ստրուկ ապրել։ Նրանք անմահացան «իմացյալ մահով»։ Մեր սրտագին աղոթքն է, որ բարին Աստված քաղցրությամբ ընդունի նրանց արդար հոգիները հավերժական կյանքի բարձունքներում և զորավիգ մնա մեր ազգի բոլոր քաջարի զավակներին, որպեսզի նրանք հավատարիմ իրենց զոհված եղբայրների ուխտին, շարունակեն ազատության սրբազան պայքարը՝ իրականացում հայրենանվեր իդեալների։ |  |

Դեռևս 1988 թվականի փետրվարյան իրադարձությունների հորձանուտում ծնված ինքնապաշտպանության գաղափարը զարգացող իրադարձությունների ճնշմամբ աստիճանաբար դարձել է առարկայական անհրաժեշտություն։

Ղարաբաղյան շարժման սկզբնափուլում Հայաստանում և Արցախում ընկերային, թաղային սկզբունքով տարերայնորեն կազմավորվեցին առաջին կամավորական և աշխարհազորային ինքնապաշտպանական ջոկատները, որոնցում ընդգրկվում էին 14 տարեկանից մինչև հիսունն անց տղամարդիկ, առանձին դեպքերում՝ նաև կանայք։ Արցախի կամավորականների համար բեկումնային հանդիսացավ այն, որ նրանց շարքերը համալրվեցին Սասունի, Մուշի, Կարինի, Մուսա լեռան, Վանի հերոսական պաշտպանության մասնակիցների այսօրվա ժառանգները, ովքեր իրենց մարտական ոգին միախառնեցին արցախյանին՝ հեղաշրջելով ազատամարտիկի ոգին, նորովի իմաստավորեցին նրանց պայքարը։ ժամանակի և իրականության պարտադրանքով զինվորական համազգեստ հագած հազարավոր հայորդիներ առնականացան Ղարաբաղյան շարժման ալիքի վրա, հասունացան՝ ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերում։ Եվ կռվեցին «Գիտակցված մահն անմահություն է» երդումը շուրթերին։

Հաղթանակը նվաճվեց ազատամարտիկների կամքի, համառության, գոյատևելու, ապրելու աննահանջ ցանկության, տանջանքների ու ընդվզումների գնով։ Բոլոր ապրողներիս սրբազան պարտքն է յուրաքանչյուր զոհվածի ընդունել իբրև հերոսի։

Պատերազմում զոհվեցին շուրջ 6500 ազատամարտիկ։ Նրանցից 6-ն արժանացան Հայաստանի Ազգային հերոսի, 4-ը՝ «Արցախի հերոսի» կոչումների, ՀՀ 1-ին աստիճանի «Մարտական խաչ» շքանշանով պարգևատրվել են 34, 2-րդ աստիճանով՝ 39, ԼՂՀ 1-ին աստիճանով՝ 73,2-րդ աստիճանով՝ 326, ՀՀ «Արիության», ԼՂՀ «Արիության համար», «Շուշիի ազատագրման համար» և այլ մեդալներով շուրջ 4500 ազատամարտիկ։ ՀՀ և ԼՂՀ գրեթե բոլոր բնակավայրերում տեղադրված են նրանց հիշատակը հավերժացնող հուշարձաններ, խաչքարեր, տապանաքարեր, կառուցվել հուշահամալիրներ։ Նրանց անուններով կոչվել են դպրոցներ, դասարաններ, փողոցներ, նկարահանվել ֆիլմեր, գրվել գրքեր, ստեղծվել երգեր։ Ստորև տրվող ցուցակում ներկայացված են Արցախում և ՀՀ տարբեր շրջաններում զոհվածները՝ 1988-1994 թվականի մայիսը ընկած ժամանակահատվածում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ (1988—1994) հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո ։*  |
|  |
| --- |
| **Գառնառվույտ Կարյագինի** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Բակլածաղկավորներ (Fabales) |
| **Ընտանիք** | Բակլազգիներ (Fabaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Բակլայիններ (Faboideae) |
| **Տրիբա** | *Galegeae* |
| **Ցեղ** | Գառնառվույտ *(Oxytropis)* |
| **Տեսակ** | **Գառնառվույտ Կարյագինի** *(O. karjaginii)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Oxytropis karjaginii*** |

**Գառնառվույտ Կարյագինի** (լատ.՝ Oxytropis karjaginii), լոբազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում

Նկարագրություն
--------------

Բազմամյա, երկարամազ, մոխրագույն, անցողուն բույս է։ Տերևների երկարությունը 4-16 սմ է։ Տերևիկները 6-10 զույգ են, էլիպսաձև։ Ծաղկակիրների երկարությունը 5-25 սմ է և համարյա տերևներին հավասար են։ Ծաղկաբույլը գլխիկանման են, 4-8 ծաղիկներով։ Պսակը վառ ծիրանամանուշակագույն է, 11-14 մմ երկարությամբ։ Ունդերը երկարավուն են, թույլ կորացած։

Տարածում
--------

Հանդիպում է միայն Դարեղեգիսի ֆլորիստիկական շրջանում (Խաչիկ գյուղի շրջակայք, Այարի կիրճ, Սելիմի լեռնանցք)։ Հանդիպում է նաև Նախիջևանում, Հյուսիսարևելյան Անատոլիայում և Հյուսիսարևմտյան Իրանում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է միջին և վերին լեռնային գոտիներում՝ ծովի մակարդակից 1200-2500 մ բարձրությունների վրա։ Ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հունիս-հուլիսին։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է։ Հայտնի է մեկ մասնատված պոպուլյացիա՝ 500 կմ²-ից պակաս տարածման և բնակության շրջանների մակերեսով։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես ոչնչացման սպառնալիքի ենթակա տեսակ։ CITES–ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

Պահպանության գործողություններ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · NCBI · IRMNG |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* EoL: 645266
* GBIF: 5360821
* IPNI: 511575-1
* IRMNG: 10177067
* NCBI: 1565097
* Plant List: ild-35465
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:511575-1

 |

 |
**Դաշտաձորի ամրոց**, Գեղհովիտ գյուղից 4 կմ դեպի հարավ-արևելք կա ավերակ միջնադարյան մի գյուղ, որի անունը մեզ հայտնի չէ։ Ավերակ գյուղի դիմաց՝ Դաշտիձոր և Մարտունի գետերի միացման տեղում մի բարձունք կա, որի կատարին՝ գետի հունից շուրջ 150 մետր բարձրության վրա, կառուցված է մի հսկա կիկլոպյան ամրոց՝ Դաշտիձորի բերդ կամ պարզապես Բերդի գլուխ անունով։
Այս ամրոցը շատ կողմերով նման է Սանգար ամրոցին։ Կառուցված է ոչ շատ թեք լանջի վրա և գրավում է ավելի քան 2 հեկտար տարածություն, որից միջնաբերդը՝ մոտ կես հեկտար։ Ամրոցի դիրքը գերիշխող է, արևմուտքից անառիկ՝ և չնայած դրան, բոլոր կողմերից այն շրջապատված է 4 մետր լայնություն ունեցող պարիսպներով, որոնց հիմքերը մի քանի շարք քարերի բարձրությամբ տեղ-տեղ պահպանվել են։ Բացի հիմնական պարիսպից միջնաբերդը հարավում ունի կիսաշրջանաձև կրկնապարիսպ։ Ամրոցի հյուսիսարևմտյան անկյունից, որտեղ հավանաբար եղել է գլխավոր մուտքը, անցնում է մի երկրորդ՝ ավելի թույլ պարիսպ, որի բարձունքի հյուսիսային ստորին լանջով ձգվում է դեպի արևելք, ապա դառնում հարավ ու վերջանում միջնաբերի մուտքի մոտ։ Այդ պատնեշի ներսի կողմով անցնում է ճանապարհը և ծածկված կերպով հասնում մինչև միջնաբերդի մուտքը։
Պարիսպների վրա հայտնաբերվեցին տարբեր մեծության 14 քարաբուրգ, որոնք դասավորված են միմյանցից հավասար հեռավորության վրա, միջնաբերդի հարավային մուտքի աջ և ձախ կողմերում։ Չորս աշտարակ միմյանցից 80-90 մետր հեռավորության վրա գտնվում են հյուսիսային և արևելյան պարսպի վրա։ Մեկ աշտարակ գտնվում է ամրոցի մուտքի ձախակողմյան պարսպի վերջավորության վրա։ Մի խոշոր (13×10 մետր) քարաբուրգի հիմք գտնվում է ամրոցի պարսպի հյուսիսարևմտյան անկյունում, որտեղից պարիսպը լեռան ջրբաժան կատարով, մոտ 110 մետր երկարությամբ, իջնում է մինչև ամրոցի ընդհանուր մուտքը, որի աջ և ձախ կողմերում երևում են երկու հսկա (13×10 մետր) աշտարակների հիմքեր։
Ամրոցի մուտքը՝ 12 մետր լայնությամբ, գտնվում է նրա հարավարևմտյան անկյունում։ Աշտարակների այսպիսի դասավորությունը ապահովում է ամրոցի խոցելի կողմերի պաշտպանությունը։ Ամրոցն ու նրա շրջապատը հարուստ են բնակատեղիների հետքերով, նրանցից դուրս կան բոլորաձև դամբարաններ։
Ամրոցը հավանաբար ապահովված է եղել Վարդենիսի լեռներից հոսող գետակների ջրերով։

Գրականություն
-------------

* Միքայելյան Գ.Հ. Սևանի ավազանի կիկլոպյան ամրոցներ, Երևան 1968 թ.էջ 35
**Ազդանշանում** (պահլավ. azd - լուր և nishan - նշան), որևէ լուրի, հրամանի, նախազգուշացման հաղորդումը պայմանական նշանների՝ ազդանշանների օգնությամբ։ Ազդանշանը լինում է տեսողական–առարկայական և հնչյունային։ Վաղ ժամանակներից տեսողական–առարկայական ազդանշանման միջոց են եղել կրակը, ծուխը, ձեռքերի, գավազանի շարժումները, դիմախաղը ևն։ Հնում աթարի դեզի վրա տնկած ավելը նշան էր, թե ամուսնացնելու աղջիկ ունեն։ Խնամիներին ուղարկած կարմիր խնձորը հրավեր էր և նորահարսի կուսության ավետիս։ Հնչյունային ազդանշանը սկզբում իրագործվել է կոկորդային հնչյուններով ու կանչերով, ապա ստեղծվել են հնչեղ գործիքներ։ Հայերն օգտագործել են թմբուկ և փողային գործիքներ (օրինակ XIX դարում զեյթունցիները գործածում էին եկեղեցում օծած հատուկ թմբուկ)։ Հետագայում տեխնիկայի զարգացման շնորհիվ սկսեցին կիրառել կատարելագործված ազդանշաններ, ինչպես ծովային ազդանշաններ, երկաթուղային ազդանշաններ, դիսպետչերական ազդանշաններ, լուսային մնեմոնիկ սխեմաները, ազդանշանման ճանապարհային նշաններով, օպտիկական սարքերի օգնությամբ։ Հնչյունային ազդանշանները (սիրենաների, շչակների միջոցով և այլն) կիրառվում է գլխավորապես տրանսպորտում։ Ըստ նշանակման ազդանշանները լինում են վթարային, հրամանային, հրշեջ, նախազգուշական և այլն։ Ազդանշանները հիմնականում հաղորդվում են էլեկտրական և ռադիոտեխնիկական սարքերի (օրինակ ռադիոփարոսի, ռադիոզոնդի) օգնությամբ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 114)։*  |