**Պորտուգալիայի աշխարհագրություն,** Եվրասիա մայրցամաքի ամենաարևմտյան պետության՝ Պորտուգալիայի աշխարհագրություն։ Գտնվում է Պիրենեյան թերակղզու հարավ-արևմտյան մասում։ Ցամաքային սահման ունի միայն Իսպանիայի հետ (1214 կմ)։ Պորտուգալիայի ղեկավարման ներքո են նաև Ազորյան կղզիները և Մադեյրան, որոնք Ջիբրալթարի նեղուցի արևմուտքում կարևոր ռազմավարական դիրք ունեն։

Ռելիեֆ
------

Պորտուգալիան զբաղեցնում է Պիրենեյան թերակղզու Պորտուգալիայի աշխարհագրական շրջանը` լանդշաֆտային միասնության իր բնորոշ հատկություններով։ Պորտուգալիան գտնվում է դեպի Ատլանտյան օվկիանոս իջած Մեսետայի արևմտյան ծայրամասում, տարածվելով հյուսիսից՝ Մինհո գետի ստորին հոսանքից մինչև հարավ՝ Գվադիանա գետի գետաբերանը և Կադիսի ծոցը։ Այն ձգվում է միջօրեականով 550 կմ երկարությամբ, 175 կմ միջին լայնությամբ (մակերեսը 89 հազար քառ. կմ)։ Այս ծայրամասային տարածքը զբաղեցնում է թերակղզու ամենալայն ցածրադիր մասը՝ գերակշռող հարթավայրային և լեռնային ռելիեֆով (Պորտուգալական ցածրավայր)։ Հյուսիս-արևելքում այն սահմանափակվում է Մեսետայի հյուսիսային մասերի արևելյան բարձր լեռներով, և ամբողջությամբ ուղղված է դեպի օվկիանոս՝ լինելով Պիրենեյան թերակղզու առավելապես ամենաառափնյա երկիր։

Պորտուգալիայում օվկիանոսի ափը հիմնականում ձևավորվում է երիտասարդ խզվածքներով և ծալքավորումներով, որոնց գծերի երկայնքով ցամաքային լայն հատված անցել է ծովի հատակը, ինչի մասին վկայում է ստորջրյա հովիտների առկայությունը։ Այդպիսին է Կարվոէյրո (Պենիշի) հրվանդանից հյուսիս գտնվող խորը ստորջրյա կիրճը, որտեղ նախկինում անցել է Տախո գետի (Թագուս) ստորին հոսանքը, այնուհետև շեղվելով դեպի հարավ-արևմուտք՝ Սեռա դե Սինտրա լեռնաշղթայի ափամերձ գոտու վերջերս բարձրացման պատճառով։ Ընդհանուր առմամբ Պորտուգալիայի ափը իրենից ներկայացնում է բարձրացող և իջնող ուղղահայաց շարժումներով շերտավորված բնույթ ունեցող մասերի հերթագայում։ Այդ շարժումները հաճախ ուղեկցվում են սեյսմիկ ցնցումներով, մասնավորապես, դրանց արդյունքում է 1755 թվականին եղել Լիսաբոնյան երկրաշարժը, որից գրեթե ամբողջությամբ ավերվել է մեծ քաղաքը, և ավելի քան քսան հազար մարդ է զոհվել։ Ժամանակակից երկրաբանական դարաշրջանում ափերի մեծ մասում գերակշռող դեր է խաղում իջեցումը, ինչը որոշ տեղերում պայմանավորված է գետերի գետաբերաններ ծովի մխրճմամբ։ Դրանց շնորհիվ Պորտուգալիան գետաբերանային ծոցերում ունի մի շարք հարմարավետ բնական նավահանգիստներ, որոնց թվում հատկապես ուշագրավ է Լիսաբոնի նավահանգիստը։

Ռելիեֆի խզվածքների և ծալքավորումների կտրուկ արտահայված խոշոր գիծը սահմանափակվում է Պորտուգալիայի սահմաններում Մեսետայի հնագույն լեռնազանգվածի ծայրամասային առավել բարձրադիր շղթաներով՝ բաղկացած գրանիտներից, գնեյսներից, թերթաքարերից և կվարցիտներից։ Դա առավել հստակ երևում է երկրի հյուսիսային մասում ՝ Դուրո (Դուերո) գետից մինչև Տեժու (Տախո) գետը, որտեղ Մեսետայի լեռնային շրջանը բարձրանում է ցածրադիր կամ բլրոտ ափամերձ գոտուց վեր։ Առավելագույն բարձրությունը լեռներում հասնում է գրանիտե լեռնաշղթայում Սերրա դա Էսթրելա (մինչև 1990 մ), որը համարվում է Իսպանիայի Կենտրոնական Կորդիլեռների արևմտյան ծայրամասը։ Այն վայրից, որտեղ այս լեռնազանգվածն ավարտվում է խզված կտրուկ լանջով, այն ձգվում է դեպի հարավ-արևմուտք մինչև ծովի ափ՝ Սերրա դե Էսթրելայի ցածր լեռնաշղթան (մինչև 677 մ)։

Այս լեռնաշղթան բաղկացած է յուրայի և կավճի կրաքարերից, որոնք ծալքավորվել և կոտրատվել են հրաբխային ապարների և գրանիտների պոկումներով։ Կարստային ձևերի զգալի զարգացումը բնորոշ է այս տարածաշրջանին։ Նման կառուցվածք ունի Լիսաբոնից հարավ գտնվող Սետուբալ թերակղզին, որը փակում է Տեժու գետի գետաբերանը Սերրա դե Արրաբիդա լեռնաշղթայով։

Հարավային Պորտուգալիան հիմնականում ցածրադիր է, որով տարբերվում է երկրի հյուսիսից՝ լեռնային տեղանքների գերակշռությամբ։ Տագուսի ստորին հոսանքի հարավում ձգվում են հսկայական դաշտավայրեր, որոնք բաղկացած են միոցենի և պլիոցենի ծովածոցային և լճային նստվածքներից և անցնում են Սորրայա և Սադու գետերով։ Դրանցից դեպի արևելք Մեսետի բյուրեղային և պալեոզոյական նստվածքներն են` առանձին լեռնաշղթաներով ցածր ալիքավոր սարահարթի տեսքով, որոնք առանձնանում են հին ծալքավորված հատվածի երկայնքով (հյուսիս-արևմուտքից հարավ-արևելք) ողողումների շնորհիվ

Ծայր հարավում՝ Ալգարվեի շրջանում, տեղանքն ամբողջովին բաղկացած է ածուխի թերթաքարերից և ավազաքարերից, որը վահանանման խոյացած է՝ կազմելով իսպանական Սիեռա Մորենա գոտու արևմտյան ծայրը։ Այստեղ, երկայնական ուղղությամբ ձգվում է նույն ապարներից կազմված Սերրա դե Մոնշիկե լեռնաշղթան, որի հիմնական գագաթներն են՝ Ֆոյա (902 մ) և Պիկոտա (774 մ), որոնք իրենցից ներկայացնում են լակոլիթներ։ Սերայի հարավային լանջը սահմանափակված է խզվածքով՝ վերածվելով երկրի հարավային ափի բլրաշերտի՝ Բարրոկալի, որը կազմված է Յուրայի և Կավճի կրաքարերից, մարգելներից և ավազաքարերից։ Բլուրների ստորոտով ձգվում է բարձրադիր ավազոտ հին լողափը՝ դյուներով և լագուններով։ Ներկայումս այստեղի ափը նույնպես իջեցման նշաններ է ցույց տալիս։

Կլիմա
-----

Ընդհանուր լանդշաֆտային տեսակով Պորտուգալիան հստակ բաժանված է երկու մասի ՝ հյուսիսային և հարավային, իսկ նրանց միջև սահման է ծառայում Թագուս գետի հովիտը։ Հյուսիսում լեռնային երկիր է՝ խիստ մասնատված ռելիեֆով (Տրաս օս Մոնտես և Բեյրա Ալտա նահանգներ) և լեռնոտ ափամերձ հարթավայրի համեմատաբար նեղ գոտիով։ Հարավային Պորտուգալիան հիմնականում ցածրադիր է, ունի լայն դաշտեր և ալիքավոր սարահարթեր։ Պորտուգալիայի կլիման միջերկրածովային է, որտեղ զգալի է օվկիանոսի ազդեցությունը։ Երկրի հյուսիսը, հատկապես լեռնային շրջանը, բնութագրվում է բարձր խոնավությամբ, տարեկան միջին տեղումների քանակը 1-ից 2 մ և ավելի է։ Հարավում խոնավությունը աստիճանաբար նվազում է, կլիման դառնում է շատ ավելի չոր ՝ երկար, պարզ և տաք ամառներով, հարավում որոշ տեղերում տարեկան միջին տեղումները 500 մմ-ից պակաս են։ Հյուսիսային Պորտուգալիայում հստակորեն դրսևորվում է կլիմայական գոտիավորումը, լեռնային շրջաններում զով կլիմա է, ձմռանը այստեղ ձյան ծածկույթը պահպանվում է մի քանի ամիս։

Չնայած հյուսիսային և հարավային Պորտուգալիայի կլիմայի տարբերությանը, երկրի բուսական ծածկույթը համեմատաբար միատարր է՝ սովորաբար միջերկրածովյան։ Հստակ արտահայտված է բուսականության վերընթաց գոտիավորումը, բայց փոփոխվում է կախված օվկիանոսի ազդեցությունից, օդի խոնավությունից։ Մշտադալար կաղնիների (քարակաղնի և խցանակաղնի), ծովափնյա սոճու և սոճու անտառները տարածված են լեռներում, կան շագանակագույն և կաղնու անտառներ (սաղարթախիտ կաղնուց)։ Անտառները մեծապես հատված են՝ այժմ զբաղեցնելով ընդհանուր տարածքի միայն 5% -ը։ Մաքվիսի խիտ և փարթամ մացառուտները մեծ զարգացում ունեն Պորտուգալիայում։ Առափնյա գոտում, հատկապես Սերրա դե Սինտրա լեռնաշղթայի տարածքում, մնացուկային անտառների աննշան մնացորդներ կան, որոնք ցույց են տալիս Ատլանտյան կղզիների անտառներին որոշակի մոտիկությունը (Մադեյրա և Կանարյան կղզիներ)։

| Մայրցամաքային Պորտուգալիա, 1971-2000 կանոնավոր, 2003-2020 էքստրեմալ եղանակի կլիմայական տվյալները |
| --- |
| Ամիս | հունվ | փետ | մարտ | ապր | մայ | հուն | հուլ | օգոս | սեպ | հոկ | նոյ | դեկ | Տարի  |
| Ռեկորդային բարձր °C (°F) | 24.2 (75.6) | 26.9 (80.4) | 31.6 (88.9) | 34.6 (94.3) | 40.0 (104) | 44.9 (112.8) | 46.2 (115.2) | 47.4 (117.3) | 45.0 (113) | 38.5 (101.3) | 29.1 (84.4) | 24.8 (76.6) | 47.4 (117.3) |
| Միջին բարձր °C (°F) | 13.1 (55.6) | 14.5 (58.1) | 17.0 (62.6) | 18.2 (64.8) | 21.0 (69.8) | 25.4 (77.7) | 28.7 (83.7) | 28.8 (83.8) | 26.3 (79.3) | 21.2 (70.2) | 16.8 (62.2) | 13.9 (57) | 20.41 (68.73) |
| Միջին օրական °C (°F) | 8.8 (47.8) | 10.0 (50) | 11.9 (53.4) | 13.2 (55.8) | 15.7 (60.3) | 19.4 (66.9) | 22.2 (72) | 22.2 (72) | 20.2 (68.4) | 16.2 (61.2) | 12.4 (54.3) | 10.0 (50) | 15.18 (59.34) |
| Միջին ցածր °C (°F) | 4.5 (40.1) | 5.6 (42.1) | 6.8 (44.2) | 8.1 (46.6) | 10.5 (50.9) | 13.5 (56.3) | 15.6 (60.1) | 15.5 (59.9) | 14.2 (57.6) | 11.2 (52.2) | 7.9 (46.2) | 6.1 (43) | 9.96 (49.93) |
| Ռեկորդային ցածր °C (°F) | −10.2 (13.6) | −10.2 (13.6) | −12.9 (8.8) | −4.8 (23.4) | −2.1 (28.2) | −0.9 (30.4) | 1.5 (34.7) | 2.7 (36.9) | −0.8 (30.6) | −3.1 (26.4) | −10.9 (12.4) | −9.0 (15.8) | −12.9 (8.8) |
| Անձրևի տեղումներ մմ (դյույմ) | 117.3 (4.618) | 100.1 (3.941) | 61.2 (2.409) | 78.9 (3.106) | 71.2 (2.803) | 32.2 (1.268) | 13.8 (0.543) | 13.7 (0.539) | 42.1 (1.657) | 98.2 (3.866) | 109.4 (4.307) | 144.0 (5.669) | 882.1 (34.726) |
| *աղբյուր: {{{աղբյուր 1}}}* |

Տնտեսական գործունեություն
-------------------------

Կուլտուրական մշակաբույսերից գերակշռում են խաղողի այգիները և հարավային այգիները՝ ներառյալ ցիտրուսային մրգերը, ինչպես նաև թուզը, ձիթապտուղը և նուշը, բացի այդ՝ բանջարեղենի և հացահատիկային մշակաբույսերը, եգիպտացորենի և ցորենի գերակշռությամբ։ Պորտուգալիայում լավ զարգացած է անասնապահությունը։ Կարևոր նշանակություն ունի նավարկությունը և ձկնորսությունը, ինչպես նաև հանքարդյունաբերությունը․ արդյունահանում են ածուխ, պղինձ, վոլֆրամ, անագ։

Պատկերասրահ
-----------

* Պորտուգալիայի կլիմայական քարտեզՊորտուգալիայի կլիմայական քարտեզ
* Հրաբխային Լագաո–դաս–Ֆուրնաս լիճը Սան Միգել կղզում Հրաբխային Լագաո–դաս–Ֆուրնաս լիճը Սան Միգել կղզում
* Պորտուգալիայի բացառիկ տնտեսական գոտիՊորտուգալիայի բացառիկ տնտեսական գոտի
* Սերրա դա Էսթրելան Պորտուգալիայի ամենաբարձր լեռնաշղթան, իսկ ձմռանը ՝ տուրիստական հանրաճանաչ վայր Սերրա դա Էսթրելան Պորտուգալիայի ամենաբարձր լեռնաշղթան, իսկ ձմռանը ՝ տուրիստական հանրաճանաչ վայր

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Europe :: Portugal — The World Factbook - Central Intelligence Agency». *www.cia.gov*. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ մայիսի 19-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 14-ին.
2. ↑  López-Guijarro, Rafael; Armendáriz, Maider; Quesada, Cecilio; Fernández-Suárez, Javier; Murphy, J. Brendan; Pin, Christian; Bellido, Felix (2008-12). «Ediacaran Palaeozoic tectonic evolution of the Ossa Morena and Central Iberian zones (SW Iberia) as revealed by Sm Nd isotope systematics». *Tectonophysics* (անգլերեն). **461** (1): 202–214. doi:10.1016/j.tecto.2008.06.006. ISSN 0040-1951.
3. ↑  Srivastava, S. P.; Schouten, H.; Roest, W. R.; Klitgord, K. D.; Kovacs, L. C.; Verhoef, J.; Macnab, R. (1990 թ․ ապրիլի 1). «Iberian plate kinematics: a jumping plate boundary between Eurasia and Africa». *Nature*. **344**: 756–759. doi:10.1038/344756a0. ISSN 0028-0836.
4. ↑  «The journal of geology». *The journal of geology* (English). 1999. ISSN 0022-1376.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
5. ↑  Savostin, Léonid A.; Sibuet, Jean-Claude; Zonenshain, Lev P.; Le Pichon, Xavier; Roulet, Marie-José (1986 թ․ մարտի 15). «Kinematic evolution of the Tethys belt from the Atlantic ocean to the pamirs since the Triassic». *Tectonophysics*. Evolution of the Tethys (անգլերեն). **123** (1): 1–35. doi:10.1016/0040-1951(86)90192-7. ISSN 0040-1951.
6. ↑  «Instituto de Meteorologia, IP Portugal». *web.archive.org*. 2012 թ․ հուլիսի 12. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հուլիսի 12-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 14-ին.
7. ↑  «Instituto Português do Mar e da Atmosfera». *www.ipma.pt*. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 15-ին.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Պորտուգալիայի աշխարհագրություն» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNE: XX466837 |

 |