**Դուգլաս Էնգելբարտ** *(անգլ.՝ Douglas Carl Engelbart, հունվարի 30, 1929(1929-01-30), Պորտլենդ - հուլիսի 2, 2013(2013-07-02), Աթերտոն, Սան Մատեո շրջան, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ)*, մարդ-մեքենա ինտերֆեյսի առաջին հետազոտողներից մեկը և համակարգչային մանիպուլյատորի՝ մկնիկի գյուտարարը։ Նրա այլ գյուտերի շարքին են դասվում նաև օգտատիրոջ գրաֆիկական ինտերֆեյսը, հիպերհղումը, տեքստային խմբագրիչը, առցանց խմբային կոնֆերանսները։

Էնգելբարտը եղել է ավելի քան 25 աշխատանքների հեղինակ, ստացել է 20 գյուտերի արտոնագրեր, բազմաթիվ պարգևներ (1987 թվականին՝ *PC Magazine Lifetime Achievement Award*, 1990 թվականին՝ *ACM Software System* մրցանակ և այլն)։ Կյանքի վերջին տարիներին Էնգելբարտը Ֆրոդ Հեգլանդի (անգլ.՝ Frode Hegland) հետ միասին աշխատել է համացանցի հիպերտեքստի բնույթը բարելավելու նախագծի վրա։

Կենսագրություն
--------------

### Վաղ տարիներ և կրթություն

Դուգլաս Էնգելբարտը ծնվել է 1925 թվականի հունվարի 30-ին ԱՄՆ-ի Օրեգոն նահանգի Պորտլենդ քաղաքում, Կարլ Լուիսի և Շառլոտա Ամելիա Մունսոն Էնգելբարտի ընտանիքում։ Ունեցել է շվեդական, նորվեգական և գերմանական արմատներ։

Դուգլասը ընտանիքում երեք երեխաներից երկրորդն է եղել։ Քույրը՝ Դորիանան Դուգլասից մեծ էր 3 տարով, եղբայրը՝ Դևիդը, Դուգլասից փոքր էր 14 ամսով։ Երբ Դուգլասը 8 տարեկան էր, ընտանիքը տեղափոխվել է Ջոնսոն Կրիկի բնակավայր, որից մեկ տարի անց Դուգլասի հայրը մահացել է։

1942 թվականին Դուգլասը ավարտել է Պորտլենդի Բենջիամին Ֆրանկլինի անվան դպրոցը և ընդունվել է Օրեգոնի համալսարան։ Ուսումնառության ընթացքում՝ նախքան Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտը, զորակոչվել է ԱՄՆ ռազմածովային ուժեր և 2 տարի ծառայել Ֆիլիպիններում՝ որպես կապավոր։ Իր ծառայության ընթացքում Էնգելբարտը առաջին անգամ կարդացել է Վենիվար Բուշի «Ինչպես կարող ենք մենք մտածել» (անգլ.՝ As We May Think) հոդվածը, որը ոգեշնչել է նրան։ Պատերազմից զորացրվելուց հետո, 1948 թվականին, նա ավարտել է ուսումը և ստացել էլեկտրատեխնիկի բակալավրի աստիճան։ Օրեգոն նահանգում գտնվելու ընթացքում նա Sigma Phi Epsilon սոցիալական եղբայրության անդամ է եղել։

1948 թվականին Դուգլասին հրավիրել են աշխատելու Օդագնացության ազգային խորհրդատվական կոմիտեի *Էիմսի հետազոտական կենտրոնում*, որտեղ աշխատել է մինչև 1951 թվականը։ Հեռանալով Էիմսի հետազոտական կենտրոնից, Դուգլասն ընդունվել է Կալիֆորնիայի Բերկլիի համալսարանի ասպիրանտուրա։ 1953 թվականին ստացել է գիտությունների մագիստրոսի աստիճան *(անգլ.՝  Master of Science, M.Sc.)*, իսկ 1955 թվականին՝ գիտությունների դոկտորի աստիճան։

### Ընտանիք

Դուգլասն ազատ ժամանակ սիրել է ոտքով զբոսանքներ, արշավների և ազգային պարերի գնալ։ Նման զբոսանքներից մեկում էլ նա հանդիպել է իր ապագա կնոջը՝ Ֆիշ Բալարդին (1928-1997), որը նոր էր ավարտել կրթությունը և աշխատելու էր որպես պրոֆեսիոնալ թերապևտ։ Նրանք ամուսնացել են 1951 թվականի մայիսի 5-ին Պորտոլայի պետական պարկում։ Դրանից կարճ ժամանակ անց Էնգելբարտը թողել է Էյմսի հետազոտական կենտրոնը և կրթությունը շարունակել Բերկլիի համալսարանում։

1997 թվականին կնոջ՝ Ֆիշ Բալարդի մահացից տարիներ անց՝ 2008 թվականի հունվարի 26-ին Էնգելբարտը երկրորդ անգամ է ամուսնացել։ Նրա երկրորդ կինը՝ Օ՛Լիրի Կարեն Էնգելբարտը գրող և պրոդյուսեր էր։

Առաջին ամուսնությունից Դուգլասը ունեցել է 4 երեխա՝ Գերդան, Դիանան, Քրիստինան, Նորմանը և 10 թոռ։

Դուգլասի 85-ամյակի տոնակատարությունը նշվել է Նորարարության տեխնիկական թանգարանում։

### Մահ

Էնգելբարտը մահացել է 2013 թվականի հուլիսի 2-ին երիկամային անբավարարության հետևանքով, Ատերտոնի (Կալիֆորնիայի նահանգ) իր տանը։ Ըստ *Դուգլաս Էնգելբարտի ինստիտուտի* տվյալների՝ նրա մահը վրա էր հասել Ալցհայմերի հիվանդության դեմ երկարատև պայքարելուց հետո։ Այդ ախտորոշումը նրան հայտնի է եղել 2007 թվականից։

Գործունեություն
---------------

Էնգելբարտը ասպիրանտության ընթացքում օգնել է California Digital Computer (անգլ.՝  CALDIC) նախագծի ստեղծմանը։ Դոկտորի աստիճան ստանալուց հետո Դուգլասը որպես պրոֆեսորի ասիստենտ, մնացել է Բերկլիում, որտեղ դասավանդել է մեկ տարի, իսկ այնուհետև, տվյալների պահպանման սարքերի ոլորտում հիմնել է ստարտափ՝ իր մի քանի հետազոտությունների կոմերցիայի համար։

### Ստենֆորդի հետազոտական ինստիտուտ

Առաջին համակարգչային մկնիկը, որը «մուկ» մականուն է ստացել, որովհետև նրանից դուրս եկող լարը նման էր պոչի
1957 թվականին Էնգելբարտը սկսել է աշխատել Մենլո Պարկ քաղաքում գտնվող Ստենֆորդի հետազոտական ինստիտուտում (անգլ.՝ Stanford Research Institute): Սկզբում աշխատել է Հյուիթ Քրեյնի հետ էլեկտրոնային հաշվիչ մեքենաների մագնիսական բաղադրիչների վրա, և էլեկտրոնային սարքերի փոքրացման աշխատանքների վրա, այնուհետև, աստիճանաբար ստացել է 1 տասնյակից ավելի արտոնագրեր (որոնցից մի քանիսը նրա դիպլոմային աշխատանքի արդյունքներն են եղել)։

1962 թվականին պատրաստել է զեկուցում, որտեղ խոսել է հետագա հետազոտությունների նախագծի մասին և ստացել է *Մարդկային ինտելեկտի ուժեղացում. հայեցակարգային հենք* (ֆրեիմվորք) (անգլ.՝  Augmenting Human Intellect: A Conceptual Framework) անվանումը։ Զեկուցումը հավանության է արժանացել, և Դուգլասը ստացել է ֆինանսավորում *ԱՄՆ պաշտպանության գիտահետազոտական ծրագրերի մշակման գործակալությունից*։ Իր նոր հետազոտական կենտրոնում՝ ARC- ում (անգլ.՝  Augmentation Research Center), որը ստեղծվել էր Ստենֆորդի հետազոտական ինստիտուտի բազայի հիման վրա, նա համախմբել է մի խումբ գիտնականների և ղեկավարել, այսպես կոչված, առցանց համակարգի մշակման աշխատանքները *(անգլ.՝  oN-Line System կամ NLS):*

Էնգելբարտը ARC իր թիմի հետ մշակել է համակարգչային ինտերֆեյսի տարրերը, այնպիսիք, ինչպիսիք են ռաստերային պատկերի արտածումը էկրանի վրա, համակարգչային մկնիկը, հիպերհղումը, համատեղ աշխատանքի միջոցները և օգտագործողի գրաֆիկական ինտերֆեյսի տվյալները։ Այս բոլորը մշակվել է դեռ այն ժամանակ, երբ մարդկանց մեծ մասը շատ հեռու էր համակագիչներից, և երբ ծրագրային ապահովումը գրված էր հիմնականում փակ, մասնավոր համակարգերի համար։

1967 թվականին Էնգելբարտը տվել է արտոնագիր ստանալու դիմում, որն էլ ստացել է 1970 թվականին, (արտոնագիր՝ 35415412) մետաղական անիվների վրա փայտե կաղապարով սարք պատրաստելու համար, որը նա Բիլ Ինգլիշի հետ մի քանի տարիներ առաջ էր նախագծել։ Արտոնագրում սարքը նկարագրվել է որպես «Ցուցադրման համակարգերի X-Y դիրքերի ինդիկատոր»։ Հետագայում Էնգելբարտը պարզաբանել է, որ սարքը ստացել է «մուկ» մականունը, որովհետև նրանից դուրս եկող լարը նման էր պոչի։

### «Բոլոր ցուցադրումների մայր» ցուցադրություն․ առաջին մկնիկ

Meta-ուսուցման լաբորատորիայի հանդիպումը Դուգլասի հետ
1968 թվականի դեկտեմբերի 9-ին Սան Ֆրանցիսկո քաղաքում կայացել է Միասնական աշնանային համակարգչային կոնֆերաս։ Եվ հենց այդտեղ էլ տեղի է ունեցել մի իրադարձություն, որը հետագայում անվանել են «Բոլոր ցուցադրումների մայր» (անգլ.՝  The Mother of All Demos): Այդ ցուցադրման գլխավոր գործող անձը եղել է Դուգլաս Էնգելբարտը՝ իր գործընկերների հետ։ Նրանք լայն հանրության դատին էին ներկայացրել անհատական համակարգիչների և ապագա վեբ միջավայրի իրենց նախատիպային նախագծերը։

Հենց սկզբից էլ բոլորին հասկանալի է եղել, որ այդ ցուցադրման ժամանակ պետք է կատարվի անսովոր մի բան, որն ընդմիշտ փոխելու էր տեխնոլոգիաների աշխարհը։ Էնգելբարտը ականջակալներով և խոսափողով, մեծ ոգևորությամբ բեմ է բարձրացել։ Նա նստել է ցուցադրման էկրանի առաջ, աշխատանքային սեղանի մոտ, որի վրա, բացի ստեղնաշարից, դրված էր ինչ-որ անհասկանալի սարք։ Նրա ամբողջ ցուցադրությունը նվիրված է եղել այն բանին, թե իր կարծիքով, ապագայում ինչպիսին պետք է լինի համակարգիչների հետ աշխատանքը։

Ցուցադրման առաջին մասը նա նվիրել է տեքստային փաստաթղթերի հետ աշխատանքի նոր հնարավորություններին։ Նա փոխել է ներքևի մասում գտնվող տեքստի չափը խոշորից մինչև ամենամանրը՝ վերևի մասում գտնվող տեքստը թողնելով անփոփոխ և՝ հակառակը։

Մասերի բաժանած էկրանի վրա ներկայացրել է տեքստ, գրաֆիկա և տեսահոլովակ։ Տեքստի մեջ ներկայացրել է այլ փաստաթղթերի հղումներ, որոնց միջոցով կարելի էր տեղաշարժվել։ Ամենաանսովորն այն էր, որ բոլոր գործողությունները Էնգելբարտը ղեկավարել է իր կողմից ստեղծված մանիպուլյատորի միջոցով, որը հետագայում ստացել է *համակարգչային մկնիկ* անվանումը։ Այն ուներ մեկ սեղմակ։ Սկզբում գիտնականը նախատեսել էր սարքի վրա դնել 5 սեղմակ՝ 5 մատներին համապատասխան, բայց դրանից մկնիկի պատյանը մեծ կստացվեր և հրաժարվել է այդ մտքից։ Մկնիկի տեղաշարժը ապահովվել է իրար մեջ ներդրված 2 փոխուղղահայաց սկավառակների միջոցով, որի շնորհիվ մկնիկը կարողանում էր տեղաշարժվել 4 ուղղությամբ, որը լրիվ համապատասխանում էր երկչափ կոորդինատային համակարգում օբյեկտի կոորդինատների փոփոխությանը։ Էկրանի վրա երևացող լուսային բիծը շարժում էր՝ սեղանի վրա մկնիկի շարժմանը զուգընթաց։ Մկնիկի միջոցով Էնգելբարտը նշել է տեքստի ցանկացած բառ, այն տեղափոխել փաստաթղթում մեկ այլ տեղ կամ մեկ այլ փաստաթուղթ։ Էնգելբարտն իր բոլոր գործողությունները մեկնաբանել է, և այդ ամբողջ ընթացքում՝ հաղթական ժպիտը դեմքին։

Համակարգչային մկնիկի նախատիպը
Տեքստի հետ աշխատանքի ցուցադրումները ավարտելով՝ Էնգելբարտն անցել է ցուցադրման երկրորդ մասին, որտեղ իր գործընկերոջ հետ հանրությանն է ներկայացրել այժմյան տեսակոնֆերանսների նախատիպը։ Դուգլասը և գործընկերը ականջակալներով և խոսափողներով նստել են տարբեր սեղանների առջև։ Նրանց դիմաց հեռուստախցիկներ էին։ Ցուցադրման ժամանակ Էնգելբարտը և իր գործընկերը հեռավորության վրա կարողացել են զրուցել, տեսնել միմյանց, միաժամանակ գործողություններ կատարել միևնույն փաստաթղթի վրա։ Դա բերել է շռնդալից հաջողության. ցուցադրման ավարտին ամբողջ դահլիճը ծափահարել է գետնականին և իր թիմին։ Այս ցուցադրումը գերազանցել է նույնիսկ ամենահամարձակ սպասումները, ցուցադրվել են վերջին տարիներին արված շատ գյուտեր։ Այդ թվում․

* վեբ-փաստաթղթեր
* էկրանային պատուհաններ
* համակարգչային մկնիկ
* տեսակոնֆերանսներ
* թիմային աշխատանք փաստաթղթերի վրա։

Պարգևներ
--------

Սկսած 1980 թվականի վերջից Դուգլաս Էնգելբարտը ստացել է հետևյալ մրցանակներն ու մեդալները.

### Մրցանակներ

* 1995 թվականին Յուրի Ռուբինսկու անվան հուշամրցանակի առաջին դափնեկիր
* 1997 թվականին Lemelson-MIT մրցանակ՝ 500 000$ խոշոր գումարով, որը տրվում էր գյուտերի և նորարարության համար
* 1997 թվական՝ Թյուրինգի մրցանակ
* ACM ծրագրային համակարգի մրցանակ
* 2005 թվականին Նորբերտ Վիների մրցանակ
* Ազգային գյուտարարների փառքի սրահ
* Համացանցի փառքի սրահ
* Համակարգչային պատմության թանգարանի համակրանք

### Մեդալներ

* 1992 թվականին «Համակարգչային տեխնիկայի պիոներ» մեդալ՝ Համակարգչային համայնքի ամենահեղինակավոր մրցանակը IEEE (անգլ.՝  IEEE Computer Society).
* 1999 թվականին Բենջամին Ֆրանկլինի մեդալ։
* 2000 թվականին Տեխնոլոգիայի և նորարարության ասպարեզի ազգային մեդալ․ շնորհել է ԱՄՆ նախագահ Բիլ Քլինթոնը
* 2001 թվական՝ Բրիտանական համակարգչային համայնքի կոմից Լավլեյսի մեդալ
* Ջոն ֆոն Նոյմանի մեդալ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. 1 2
3. 1 2
4. 1 2
5. 1 2
6. 1 2
7. 1 2
8. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
9. 1 2  Էնգելբարտը The New York Times Company կայքում
10. ↑  Դուգլասը The New York Times Company կայքում
11. ↑  Դուգլաս Էնգելբարտը 2020,Encyclopædia Britannica կայքում
12. ↑
13. ↑
14. ↑
15. ↑
16. ↑
17. ↑
18. ↑
19. 1 2  «Изобретатель компьютерной мыши Дуглас Энгельбарт скончался в возрасте 88 лет». OSZone. Վերցված է 2013 թ․ հուլիսի 4-ին.
20. ↑  «Mouse inventor strives for more». *BBC News Online*. 2001 թ․ նոյեմբերի 5. Վերցված է 2012 թ․ փետրվարի 25-ին.
21. ↑  «Скончался изобретатель компьютерной мыши Дуглас Энгельбарт». Открытые системы. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հուլիսի 7-ին. Վերցված է 2013 թ․ հուլիսի 4-ին.
22. ↑  Lowood, Henry (1986 թ․ դեկտեմբերի 19). «Douglas Engelbart Interview 1, Stanford and the Silicon Valley: Oral History Interviews]». Stanford University. Վերցված է 2012 թ․ հունիսի 17-ին.
23. ↑  Dalakov, Georgi. «Biography of Douglas Engelbart». History of Computers. Վերցված է 2012 թ․ հուլիսի 29-ին.
24. ↑  Lowood, Henry — Stanford and the Silicon Valley. Oral History Interviews (1986 թ․ դեկտեմբերի 19). «Douglas Engelbart. Interview 1». *stanford.edu* (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ փետրվարի 18-ին. Վերցված է 2012 թ․ փետրվարի 25-ին.
25. ↑  «Citation Recipients» (PDF). Sigma Phi Epsilon. էջ 5. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2013 թ․ դեկտեմբերի 24-ին. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 14-ին.
26. ↑  «Prominent Alumni: Business». Sigma Phi Epsilon. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ օգոստոսի 14-ին. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 14-ին.
27. 1 2  Dr. Douglas C. Engelbart — The Doug Engelbart Institute (2011 թ․ ապրիլի 14). «Curriculum Vitae». *dougengelbart.org* (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ փետրվարի 19-ին. Վերցված է 2012 թ․ փետրվարի 25-ին.
28. ↑  «Happy Birthday Memories». *Happy Birthday Doug Engelbart!*.
29. ↑  «Celebrating Doug's 85th Birthday». The Doug Engelbart Institute. Վերցված է 2011 թ․ ապրիլի 14-ին.
30. ↑  «Karen O'Leary, Palo Alto, Writer and Producer». Karen O'Leary Engelbart. Վերցված է 2011 թ․ ապրիլի 14-ին.
31. 1 2  «Technology visionary Doug Engelbart, inventor of computer mouse, dies at age of 88». *The Washington Post*. Associated Press. 2013 թ․ հուլիսի 3. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ սեպտեմբերի 5-ին. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 14-ին.
32. ↑  Mike Swift (2010 թ․ հունվարի 30). «Honoring a creative force in high tech: Douglas Engelbart turns 85». *The San Jose Mercury News*.
33. ↑  «Doug Engelbart American inventor computing legend passes away». GigaOm. 2013 թ․ հուլիսի 3. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հուլիսի 6-ին. Վերցված է 2013 թ․ հուլիսի 3-ին.
34. ↑  Crocker, Dave (2013 թ․ հուլիսի 3). «Doug Engelbart». Վերցված է 2013 թ․ հուլիսի 3-ին.
35. ↑  «A Lifetime Pursuit». The Doug Engelbart Institute. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 11-ին.
36. ↑  Douglas C. Engelbart (1962-10). «Augmenting Human Intellect: A Conceptual Framework». *dougengelbart.org* (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ մայիսի 4-ին. Վերցված է 2012 թ․ փետրվարի 27-ին.
37. ↑  «X-y position indicator for a display system».
38. ↑  Tweney, Dylan (2008 թ․ դեկտեմբերի 9). «Dec. 9, 1968: The Mother of All Demos». *Wired News*. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հունվարի 12-ին. Վերցված է 2012 թ․ փետրվարի 29-ին.
39. ↑  «Дуглас Энгельбарт. Демонстрация всех времен и народов» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2014 թ․ նոյեմբերի 29-ին. Վերցված է 2014 թ․ նոյեմբերի 19-ին.
40. ↑  «Douglas Engelbart, Foresight Advisor, Is Awarded National Medal of Technology». *Update*. Vol. 43. Foresight Institute. 2000 թ․ դեկտեմբերի 30. Արխիվացված օրիգինալից 2008 թ․ հոկտեմբերի 19-ին. Վերցված է 2011 թ․ ապրիլի 15-ին.
41. ↑  «Lovelace lecture». British Computer Society. Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ մայիսի 31-ին. Վերցված է 2013 թ․ հուլիսի 14-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Դուգլաս Էնգելբարտի գործունեությունը ARC (Augmentation Research Center) հետազոտական կենտրոնում Արխիվացված 2020-06-10 Wayback Machine (ռուս.)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Դուգլաս Էնգելբարտ» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Zentralblatt MATH database · Scopus · Find A Grave |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · American National Biography · Notable Names Database · Treccani · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 144348037 · CiNii: DA18508311 · GND: 124884253 · ISNI: 0000000078678672 · LCCN: nr99004444 · Microsoft: 1367057 · SUDOC: 169447308 · VIAF: 29451617 · WorldCat VIAF: 29451617 |

 |

 |