**Վարքային նյարդաբանություն**, հայտնի է նաև որպես **կենսաբանական հոգեբանություն**, **կենսահոգեբանություն** կամ **հոգեկենսաբանություն**, կենսաբանության սկզբունքների կիրառումն է մարդու և այլ կենդանի օրգանիզմների վարքի ֆիզիոլոգիական, գենետիկական և զարգացման մեխանիզմների ուսումնասիրության համար։

Պատմություն
-----------

Վարքային նյարդագիտությունը որպես գիտություն առաջացել է 18-րդ և 19-րդ դարերի գիտական և փիլիսոփայական տարատեսակ ավանդույթներից։ Փիլիսոփայության մեջ Ռենե Դեկարտը և այլ փիլիսոփաներ առաջարկել են ֆիզիկական մոդելներ կենդանիների, ինչպես նաև մարդու վարքագիծը բացատրելու համար։ Դեկարտը ենթադրում էր, որ էպիֆիզը, որպես բազմաթիվ օրգանիզմների ուղեղի միջին զուգակցված կառուցվածք, ապահովում է մարմնի և գիտակցության ակտիվ կապը և փոխգործակցությունը։ Դեկարտը նաև մշակեց մի տեսություն, որում մարմնական հեղուկների պնևմատիկայի միջոցով բացատրում էր կենդանիների և մարդու ռեֆլեքսներն ու շարժողական համակարգի տարաբնույթ վարքագիծը։ Այս տեսությունը մշակելու ընթացքում Դեկարտը ոգեշնչվել էր Փարիզի այգիներից մեկում շարժվող արձաններից։ Էլեկտրական խթանումը և վնասվածքները կարող են նաև ցույց տալ մարդկանց շարժողական վարքի ազդեցությունը։ Դրանք կարող են արձանագրել գործողությունների, հորմոնների, քիմիական նյութերի և էֆեկտների էլեկտրական ակտիվությունը մարմնի համակարգում, ինչը ազդում է նրանց ամենօրյա վարքի վրա։ Էլեկտրախթանումը և միոխթանումը ևս կարող են որոշակի ազդեցություն ունենալ մարդու շարժողական վարքագծի վրա։ Դրանք կարող են գրանցել գործողությունների, հորմոնների, քիմիկատների, դեղամիջոցների ազդեցությունը և էլեկտրական ակտիվությունը։ 

Այլ փիլիսոփաներ ևս օգնեցին կյանքի կոչել ուսումնասիրվող գաղափարախոսոթյունը։ Ուսումնասիրվող ոլորտում ամենաառաջին մասնագիտական աղբյուրներից էր Ուիլյամ Ջեյմսի *«Հոգեբանության սկզբունքները»* աշխատությունը, որում առկա էր պնդում առ այն, որ հոգեբանության գիտական ուսումնասիրությունը պետք է հենվի կենսաբանության սկզբունքների վրա։ 

Վիլիամ Ջեյմս
Հոգեբանության և վարքագծային նյարդաբանության ձևավորումը որպես առանձին գիտություն փոխկապակցված է անատոմիայից ֆիզիոլոգիայի, մասնավորապես, նյարդաանատոմիայի առաջացման հետ։ Արդեն իսկ 18-19-րդ դարերում ֆիզիոլոգներն իրականացնում էին փորձարկումներ կենդանի օրգանիզմների վրա։ Լրջագույն ավանդ են ունեցել Կլոդ Բեռնարի, Չարլզ Բելլյի, Վիլյամ Հարվեյի փորձարկումները, որոնց միջոցով լայն հանրությունը միտվեց այն գաղափարին, որ հնարավոր է կենդանի օրգանիզմների վրա կատարված փորձակումներից ստանալ հավաստի տվյալներ։

Գիտական կապեր հոգեբանության և կենսաբանության այլ ոլորտների հետ
--------------------------------------------------------------

Վարքագծային նյարդաբանության ոլորտում կատարվող գիտական փորձարկումներում դեպքերի մեծամասնությամբ մարդիկ կարող են ներգրավվել որպես փորձարկվողներ։ Միևնույն ժամանակ վարքագծային նյարդաբանության ոլորտում փորձարարական հետազոտությունների կատարման վերաբերյալ մասնագիտական գրականության մեջ ընդգծվում է, որ ցանկալի է փորձարկումներում ներգրավել ոչ մարդկային կենդանի օրգանիզմներ՝ առնետ, մկներ, կապիկներ։ Ասվածի հիմնավորումն այն է, որ վերը նշված կենդանի օրգանիզմները մարդկային օրգանիզմի հետ ունեն սերտ կենսաբանական և վարքագծային առնչություն, ինչը բավարար էքստրապոլյաիցայի համար։ Վերն ասվածը սերտ փոխգործակցության եզրեր է ապահովում վարքագծային նյարդաբանության և համեմատական հոգեբանության, էվոլյուցիոն հոգեբանության, էվոլյուցիոն կենսաբանության և նյարդակենսաբանության միջև։ Վարքագծային նյարդաբանությունը միևնույն ժամանակ պարադիգմատիկ և մեթոդաբանական համընկնումներ ունի նյարդահոգեբանության հետ, ինչն էապես հենվում է նյարդային համակարգի դիսֆունցկիայի դեպքում մարդկային վարքագծի ուսումնասիրության վրա։

Հետազոտության մեթոդներ
----------------------

 Վարքային նյարդաբանության ոլրտում գիտական փորձարկումների առանձնահատկությունը դրսևորվում է նրանում, որ արդյունքում որոշակի անկախ փոփոխական համարվում է կենսաբանական, որոշակի կախյալ փոփոխական համարվում է կենսաբանական։ Այլ խոսքերով կարող ենք ասել, որ ուսումնասիրվող օրգանիզմի նյարդային համակարգը անընդհատ կամ պարբերաբար փոփոխվում է, միևնույն ժամանակ կարող է հետազոտվել նյարդային համակարգի կոնկրետ ոլորտ (որը, սովորաբար, կապված է վարքային փոփոխականի հետ)։

### Նյարդային ֆունկցիայի անջատում կամ ակտիվացում

* Վնասումներ՝ դասական մեթոդ, որի դեպքում փորձարկումն իրականացնող անձի հետաքրքրության շրջանակում բնական միջոցներով կամ կանխամտածված վնասվում է ուղեղի որոշակի հատված՝ դիտելու համար ցանկացած հետևանքային փոփոխություն։
* Տրանսկրինիալ մագնիսական խթանում՝ նոր մեթոդ,որը դեպքերի մեծամասնությամբ կիրառվում է մարդկանց ներգրավմամբ գիտական փորձարկումներում։ Առաջացնում է ոչ պարբերական էլեկտրական ակտիվություն և դիտարկվում է դրա ազդեցության արդյունքում առաջացող փոփոխությունը։
* Սինթետիկ լիգանի ներարկում՝ ռեցեպտոր, որն ակտիվացվում է բացառապես սինթետիկ լիգանի միջոցով (RASSL)։ Ապահովում է տարածական և ժամանակային վերահսկողություն ստացվող ազդակների նկատմամբ։
* Հոգեֆարմակոլոգիական մանիպուլյացիաներ՝ զուգամիտվելով նեյրոտրանսմիսսիայի հետ՝ առաջացնում է նյարդային ակտիվություն։
* Օպտոգենետիկ արգելակում՝ թույլ ակտիվացված արգելակիչ սպիտակուց, որի ազդեցությունն արտահայտվում է որձարկումն իրականացնող անձի հետաքրքրության շրջանակի բջիջներում։

### Նյարդային ֆունկցիայի բարելավում

* Էլեկտրական խթանում՝ դասական մեթոդ, որի դեխպքում նյարդային ակտիվությունն առաջանում է որոշակի էլեկտրական հոսանքի միջոցով։
* Հոգեֆարմակոլոգիական մանիպուլյացիաներ՝ զուգամիտվելով նեյրոտրանսմիսսիայի հետ՝ առաջացնում է նյարդային ակտիվություն։ Կարելի է կիրառել ինչպես պարբերաբար և ամբողջական, այնպես էլ տեղային։
* Սինթետիկ լիգանի ներարկում՝ անալոգային կերպով ուղեղի որոշ հատվածներում կարելի է կիրառել Gq-DREADD-ը բջջային ֆունկցիայի մոդուլյացիայի նպատակով։
* Տրանսկրինիալ մագնիսական խթանում՝ որոշ դեպքերում այս մեթոդը կարող է ծառայել որպես խթանող ազդեցություն թողնող միջոց։

### Նյարդային ակտիվության չափում

* Օպտիկական տեխնիկա
* Single-unit ձայնագրառում
* Մուլտիէլեկտրոդ ձայնագրառում
* Ֆունկցիոնալ մագնիսական ռեզոնանսային պատկերում
* Պոզիտրոն-էմիսիոնային տոմոգրաֆիա
* Էլեկտրաուղեղագրություն
* Ֆունկցիոնալ նեյրոանատոմիա
* Մագնիտոէնցեֆալոգրաֆիա

### Գենետիկ տեխնիկաներ

* QTL քարտեզագրում- գենի ազդեցությունը վարքագծի վրա կարելի է նաև չափել։ Դեպքերի մեծամասնությամբ այսպիսի չափման փորձարկման օբյեկտը մկներն են։
* Սելեկտիվ բուծում – օրգանիզմները, մասնավորապես մկները, կարելի է սելեկտիվ կերպով բուծել այնպես, որպեսզի հնարավոր լինի ստանալ բնածին շտամպ։ Այս դեպքում փորձարկումն իրականացնող անձի հետաքրքրության շրջանակում ԴՆԹ-ն է։
* Գենետիկ ինժեներիա – գենային «ճարտարապետությունը» հնարավոր է փոփոխել, որևէ գեն պակասեցնել և դիտել դրա ազդեցությունը։

Թեմատիկ ոլորտներ
----------------

Ընդհանուր առմամբ վարքային նյարդաբանությունն ուսումնասիրում է այն հարցերը և թեմաները, որպիսիք ուսումնասիրում են նաև ակադեմիական հոգեբանները։ Միևնույն ժամանակ, ի տարբերություն վարքային նյարդաբանության, ակադեմական հոգեբանության ոլորտում չկա ոչ մարդկային կենդանի օրգանիզմներ վրա գիտական փորձարկումներ անցկացնելու անհրաժեշտություն։ Վարքային նյարդաբանության հիմնական մասի վերաբերյալ մասնագիտական գրականության ուսումնասիրության արդյունքում պարզում ենք որ այն նվիրված է հոգեկան գործընթացների, այդ թվում և բարձրագույն, և վարքագծի ուսումնասիրությանը, որոնք բնորոշ են ինչպես մարդկային, այնպես էլ ոչ մարդկային կենդանի օրգանիզմներին։ Որպես այդպիսիք հանդիսանում են՝ 

* Շոշափում և ընկալում
* Մոտիվացված վարքագիծ (սով, ծարավ, սեռական ցանկություն)
* Շարժումների վերահսկողություն
* Հիշողություն
* Քուն և կենսաբանական ռիթմեր
* Զգայություններ

Միևնույն ժամանակ տեխնիկական դժվարությունների առաջացմամբ և առավել հստակ ինվազիվ մեթոդների զարգացմամբ, որոնք կիրառելի են նաև այն դեպքում, երբ գիտական փորձարկումների օբյեկտը մարդն է, վարքային նյարդաբանության ներկայացուցիչները իրենց ներդրումն են ունենում նաև հոգեբանության, փիլիսոփայության և լեզվաբանության զարգացման տարբեր ոլորտներում, ինչպիսիք են՝

* Լեզու
* Տրամաբանում և որոշումների կայացում
* Գիտակցություն

Վարքային նյարդաբանությունը լրջագույն ներդրում է ունեցել նաև բժշկական հասկացությունների մասնագիտական մեկնաբանության գործում, այդ թվում այնպիսիների, որոնք դասվում են կլինիկական հոգեբանության և կենսաբանական հոգեպաթոլոգիայի (հայտնի նաև որպես անոմալ հոգեբանություն) մասնագիտական հասկացությունների շարքին։ Չնայած այն հանգամանքին, որ ոչ բոլոր հասկացությունների և հիվանդությունների դեպքում է հնարավոր գիտական փորձարկումներն իրականացնել կենդանիների վրա, այնուամենայնիվ, ուսումնասիրվող գիտությունը ներկայացրել է նաև տարբեր թերապևտիկ իրադրություններին բնորոշ տվյալներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑   Breedlove, Watson, Rosenzweig, Biological Psychology: An Introduction to Behavioral and Cognitive Neuroscience, 6/e, ISBN 978-0-87893-705-9, p. 2
2. ↑   Psychobiology, Merriam-Webster's Online Dictionary
3. ↑  Thomas, R.K. (1993). "INTRODUCTION: A Biopsychology Festschrift in Honor of Lelon J. Peacock". Journal of General Psychology. 120 (1): 5.
4. ↑   Carlson, Neil (2007). Physiology of Behavior (9th ed.). Allyn and Bacon. pp. 11–14. ISBN 978-0-205-46724-2.
5. ↑  Shepherd, Gordon M. (1991). Foundations of the Neuron Doctrine. Oxford University Press. ISBN 0-19-506491-7.
6. ↑  Ferguson, Susan (2012). "Grateful DREADDs: Engineered Receptors Reveal How Neural Circuits Regulate Behavior". Neuropsychopharmacology. 37 (1): 296–297. doi:10.1038/npp.2011.179. PMC 3238068. PMID 22157861.