Չորս համակարգված ինքնասպանության հարձակումներ թիրախավորել են (2 ինքնաթիռ) Միացյալ Նահանգները 2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ին (սովորաբար հայտնի է որպես 9/11)
**Ինքնասպան հարձակումը** ցանկացած բռնի հարձակում է, որը սովորաբար ենթադրում է պայթուցիկ նյութերի օգտագործում, որտեղ հարձակվողները կատարում են ինքնասպանություն՝ կիրառված հարձակման մեթոդի անմիջական հետևանքով։ Ինքնասպան հարձակումները տեղի են ունեցել պատմության ընթացքում, հաճախ որպես ռազմական արշավի մաս (ինչպես ճապոնացի «կամիկաձե» օդաչուները 1944–1945 թվականներին Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ), իսկ վերջերս՝ որպես իսլամական ահաբեկչական արշավների (ինչպես, օրինակ, սեպտեմբերի 11-ի հարձակումները 2001 թ.) մաս։ Թեև, ընդհանուր առմամբ, չեն կարգավորվում միջազգային իրավունքի համաձայն, շատ ինքնասպան հարձակումներ խախտում են պատերազմի միջազգային օրենքները, ինչպիսիք են կեղծիքը կամ քաղաքացիական անձանց թիրախավորումը։

Մինչդեռ 1945-ից մինչև 1980 թվականը աշխարհի ցանկացած կետում քիչ թվով մահապարտ հարձակումներ են տեղի ունեցել,1981 թվականից մինչև 2015 թվականի սեպտեմբերն ընկած ժամանակահատվածում ավելի քան 40 երկրներում տեղի է ունեցել 4814 մահապարտ ահաբեկչություն, սպանելով ավելի քան 45000 մարդու։ Այս ընթացքում նման հարձակումների համաշխարհային մակարդակը 1980-ականներին տարեկան միջինը երեքից հասել է ամսական մոտ մեկի 1990-ականներին մինչև շաբաթական գրեթե մեկ անգամ 2001-ից մինչև 2003 թվականը օրական մոտավորապես մեկ անգամ 2003-ից մինչև 2015 թվականը։

Ինքնասպան հարձակումները հակված են ավելի մահացու և կործանարար լինել, քան մյուս ահաբեկչական հարձակումները քանի որ նրանք հանցագործներին հնարավորություն են տալիս թաքցնել զենքերը, վերջին րոպեին ճշգրտումներ կատարել, և նրանք չեն պահանջում հեռավոր կամ հետաձգված պայթեցում, փախուստի պլաններ կամ փրկարարական խմբեր։ Դրանք 1981-2006թթ ամբողջ աշխարհում կազմում էին բոլոր ահաբեկչությունների միայն 4%-ը, սակայն առաջացրել են ահաբեկչության հետ կապված բոլոր մահերի 32%-ը։ Այդ հարձակումների 90 տոկոսը տեղի է ունեցել Աֆղանստանում, Իրաքում, Իսրայելում, Պաղեստինում, Պակիստանում և Շրի Լանկայում։ Ընդհանուր առմամբ, 2015 թվականի դրությամբ բոլոր մահապարտների հարձակումների մոտ երեք քառորդը տեղի է ունեցել ընդամենը երեք երկրներում՝ Աֆղանստանում, Պակիստանում և Իրաքում։

Ինքնասպան հարձակումները նկարագրվել են (Վ. Հաթչինսոնի կողմից) որպես հոգեբանական պատերազմի զենք թիրախային բնակչության մեջ վախ սերմանելու նպատակով, ռազմավարություն՝ վերացնելու կամ գոնե կտրուկ նվազեցնելու այն ոլորտները, որտեղ հասարակությունը իրեն ապահով է զգում և, ինչպես նաև ցույց տալու, թե հանցագործները որքան հեռու կարող են գնալու իրենց նպատակներին հասնելու համար։

Ինքնասպանները կարող են տարբեր դրդապատճառներ ունենալ։ *Կամիկաձե* օդաչուները գործել են զինվորական հրամանների ներքո, մինչդեռ այլ հարձակումներ իրականացվել են կրոնական կամ ազգայնական նպատակներով։ Մինչև 2003 թվականը, ըստ վերլուծաբան Ռոբերտ Փեյփի, հարձակումների մեծ մասը ուղղված էր հարձակվողների հայրենիքը գրաված ուժերին։ Մարդաբան Սքոթ Ատրանը նշում է, որ առնվազն 2000-2004 թվականներին ռմբակոծիչների ճնշող մեծամասնությանը դրդել է իսլամիստների նահատակության գաղափարախոսությունը։

Սահմանումներ
------------

### Ահաբեկչություն

Ինքնասպան հարձակումները ներառում են և՛ մահապարտ ահաբեկչություն՝ ահաբեկչություն, որը հաճախ սահմանվում է որպես ցանկացած գործողություն, որը «նպատակ ունի մահ կամ մարմնական լուրջ վնաս պատճառել քաղաքացիական անձանց կամ ոչ մարտական անձանց»՝ ահաբեկելու նպատակով— և մահապարտ հարձակումներ, որոնք ուղղված չեն ոչ մարտական անձանց։ Այլընտրանքային սահմանումը տալիս է Ջեյսոն Բերքը՝ լրագրող, ով ապրել է իսլամական զինյալների շրջանում, և առաջարկում է, որ շատերը ահաբեկչությունը սահմանում են որպես «լուրջ բռնության կիրառում կամ սպառնալիք» ինչ-որ «պատճառ» առաջ տանելու համար՝ ընդգծելով, որ ահաբեկչությունը մարտավարություն է։ Ակադեմիկոս Ֆրեդ Հալիդեյը գրել է, որ խմբի գործողություններին «ահաբեկիչ» կամ «ահաբեկչություն» բնութագրիչ հատկացնելը մարտավարություն է, որն օգտագործվում է պետությունների կողմից՝ մերժելու «լեգիտիմությունը» և «բողոքելու և ապստամբելու իրավունքները»։

### Ինքնասպան ահաբեկչություն

2000 թվականից հետո մահապարտների հարձակումների թիվը ահռելիորեն աճել է։
Այլ խնդիր է «ինքնասպանության» սահմանումը։ Ինքնասպան ահաբեկչությունը կառավարության պրոֆեսոր Ամի Փեդահզուրի կողմից սահմանվել է որպես «բռնի գործողություններ, որոնք իրականացվել են մարդկանց կողմից, ովքեր տեղյակ են, որ իրենց կենդանի վերադառնալու հավանականությունը մոտ է զրոյի»:Այլ աղբյուրներ իրենց աշխատանքից բացառում են «ինքնասպանության» կամ բարձր ռիսկի հարձակումները, ինչպիսիք են Լոդ օդանավակայանի ջարդը կամ «անխոհեմ մեղադրանքը մարտում», կենտրոնանալով միայն իրական «ինքնասպանության հարձակումների» վրա, որտեղ գոյատևման հավանականությունը «զրոյի մոտ» չէ, այլ պահանջվում է որ լինի զրո, քանի որ «հանցագործի ապահովված մահը նրա առաքելության հաջողության նախապայմանն է»։

Սահմանումից բացառվում են նաև «վստահված անձ» ռմբակոծությունները, որոնք կարող են ունենալ քաղաքական նպատակներ և կարող են նախագծված լինել որպես մահապարտ ահաբեկչություն, բայց որտեղ «վստահված անձը» ստիպված է լինում ռումբ կրել սպառնալիքի տակ (օրինակ՝ իրենց երեխաներին սպանելը) և «ինքնասպանության կատաղի կրակոցներ» (օրինակ՝ Կոլումբինի ավագ դպրոցի սպանդը, Վիրջինիա Տեքի հրաձգությունը կամ Սենդի Հուկի տարրական դպրոցում կրակոցները), որոնք սովորաբար համարվում են, որ դրդված են անձնական և հոգեբանական պատճառներով, ոչ թե քաղաքական, սոցիալական կամ կրոնական դրդապատճառներով։

Քննիչների համար միշտ չէ, որ պարզ է, թե սպանության որ տեսակն է. մահապարտների հարձակումների արշավներ երբեմն նաև վստահված ռմբակոծիչների միջոցով (ինչպես Իրաքում), կամ խոցելի մարդկանց մանիպուլացիայի ենթարկելու միջոցով։

Առնվազն մեկ հետազոտող (Ադամ Լանկֆորդը) պնդում է, որ սպանելու և սպանվելու շարժառիթը որոշ մահապարտների ավելի սերտորեն կապում է «ինքնասպանության կատաղի» մարդասպանների հետ, քան սովորաբար ենթադրվում է։

### Օգտագործում

«Ինքնասպան հարձակում» տերմինի օգտագործումը երկար պատմություն ունի, բայց «մահապարտ ռմբակոծություն» տերմինի օգտագործումը սկսվում է առնվազն 1940 թվականից, երբ «New York Times» ամսագրի հոդվածում նշվում է տերմինը գերմանական մարտավարության հետ կապված։ Երկու տարի էլ չանցած այդ թերթը ամերիկյան ավիափոխադրողի վրա ճապոնական կամիկաձեի փորձն անվանեց «մահապարտ ռմբակոծություն»:1945 թվականին *The Times of London*-ը կամիկաձե ինքնաթիռը անվանում էր «մահապարտ-ռումբ», և երկու տարի անց այնտեղ մի հոդված վերաբերում էր նոր բրիտանական առանց օդաչուների ռադիոկառավարվող հրթիռի, որն ի սկզբանե նախագծված էր «որպես հակազդեցություն ճապոնական «մահապարտ-ռմբակոծիչին»։

### Այլընտրանքային տերմիններ

#### Իստիշհադ

Իսլամիստները հաճախ ինքնասպանության հարձակումն անվանում են «Իսթիշհադ» (հաճախ թարգմանվում է որպես «նահատակական գործողություն»), իսկ մահապարտ հարձակվողին՝ «շահիդ» (pl. *shuhada*, բառացիորեն 'վկա'» և սովորաբար թարգմանվում է որպես «նահատակ»)։ Գաղափարն այն է, որ հարձակվողը մահանում է Աստծո հանդեպ իր հավատքը վկայելու համար, օրինակ՝ *ջիհադ բիս սեյֆ* (ջիհադ սրով վարելիս)։ «Ինքնասպանություն» տերմինը երբեք չի օգտագործվում, քանի որ իսլամն ունի ուժեղ խստացումներ սեփական կյանքը խլելու դեմ։ «Իսթիշհադ» / «նահատակության գործողություն» տերմիններն ընդունվել են Պաղեստինի իշխանությունների և Համասի, Ալ-Աքսայի նահատակների բրիգադների, Ֆաթհի և այլ Պաղեստինյան խմբակցությունների կողմից։

#### Սպանության ռմբակոծություն

Որոշ ջանքեր են գործադրվել «մահապարտ ահաբեկչություն» տերմինը «մարդասպանություն» բառով փոխարինելու համար, այն հիմնավորմամբ, որ քանի որ նման ռմբակոծության հիմնական նպատակը այլ մարդկանց սպանելն է, սպանությունն ավելի հարմար ածական է, քան «ինքնասպանությունը»։

Միակ խոշոր լրատվամիջոցները որոնք օգտագործել են այն՝ Fox News Channel ն է և *New York Post*-ը (որոնք երկուսն էլ պատկանում են News Corporation-ին և դրանից հետո հիմնականում հրաժարվել են այդ տերմինից)։

Ադելաիդայի համալսարանի պատվավոր պրոֆեսոր Ռոբերտ Գոլդնին հանդես է եկել «մարդասպան ռմբակոծիչ» տերմինի օգտին՝ պնդելով, որ ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ քիչ ընդհանրություններ կան, իրենց պայթեցողների՝ նպատակ ունենալով սպանել հնարավորինս շատ մարդկանց և իրական ինքնասպանության զոհերի միջև։ Fox News-ի պրոդյուսեր Դենիս Մյուրեյը պնդում էր, որ ինքնասպանության գործողությունը պետք է վերապահվի այն մարդուն, ով ինչ-որ բան է անում միայն իրեն սպանելու համար։ CNN-ի պրոդյուսեր Քրիստա Ռոբինսոնը պնդում էր, որ «մարդասպան ռմբակոծիչ» տերմինը բավականաչափ կոնկրետ չէ՝ նշելով, որ «Մարդասպան-ահաբեկիչը կարող է վերաբերել նրան, ով ռումբ է տեղադրել աղբամանի մեջ»։

#### Ցեղասպանության ռմբակոծում

«Ցեղասպանության ռմբակոծումը» ստեղծվել է 2002 թվականին Կանադայի խորհրդարանի պատգամավոր Իրվին Քոթլերի կողմից՝ փորձելով ուշադրությունը կենտրոնացնել Պաղեստինցիներ զինյալների կողմից ցեղասպանության ենթադրյալ մտադրության վրա՝ «Իսրայելը քարտեզից ջնջելու» կոչերում։

#### Զոհաբերական ռմբակոծում

Գերմանալեզու տարածքում «զոհաբերական ռմբակոծում» տերմինը (գերմ. *Opferanschlag*) առաջարկվել է 2012 թվականին գերմանացի գիտնական Արատա Տակեդայի կողմից։ Այս տերմինը նպատակ ունի շեղել ուշադրությունը հանցագործների ինքնասպանությունից դեպի նրանց հրամանատարների կողմ՝ իրենց որպես զենք օգտագործելու վրա։

Պատմություն, մինչ 1980թ.
------------------------

Ենթադրվում է, որ մ.թ. առաջին դարի հրեական Սիկարիների աղանդը ինքնասպանության հարձակումներ է գործել հելլենացված հրեաների դեմ ում նրանք համարում էին անբարոյական համագործակցողներ։ Իսմայիլի շիա մուսուլմանների Հաշիշիյենների (Ասսասիններ) աղանդը 300 տարվա ընթացքում սպանել է երկու խալիֆների և բազմաթիվ վեզիրների, սուլթանների և խաչակիրների առաջնորդների, նախքան մոնղոլ զավթիչների կողմից ոչնչացվելը։ Հաշիշիյենները հայտնի էին հզորներին թիրախավորելու, դաշույնը որպես զենք օգտագործելու համար, և նրանց սպանությունն ավարտելուց հետո փախչելու փորձեր չանելով։

Առնոլդ ֆոն Վինքելրիդը հերոս է դարձել Շվեյցարիայի անկախության համար մղվող պայքարում, երբ 1386 թվականին զոհաբերել է իրեն Սեմպախի ճակատամարտում։

Ամենավաղ հայտնի ոչ ռազմական ինքնասպանության հարձակումը տեղի է ունեցել 1905 թվականի հուլիսի 14-ին Նոր Զելանդիայի Մուրչիսոն քաղաքում։ Երկու ֆերմերների միջև երկարատև վեճը հանգեցրել է դատական գործի, և ամբաստանյալի (Ջոզեֆ Սյուելի) մարմինին ամրացրել են գելեգնիտ փայտեր։ Երբ Սյուելը դատարանի նիստի ժամանակ ոգևորված բղավեց մյուս ֆերմերի մասին. «Ես սատանային կփչեմ դժոխք, և ես բավականաչափ դինամիտ ունեմ հենց դա անելու համար», նրան դուրս հանեցին շենքից։ Սյուելը պայթյունը գործի է դրել, երբ ոստիկանը փորձել է ձերբակալել նրան փողոցում, և նրա մարմինը կտոր-կտոր է եղել, սակայն ոչ ոք չի մահացել վնասվածքներից։

### Հնդկաստան

1780 թվականին Կույիլի անունով հնդկուհի կինն իր մարմնի վրա յուղ քսեց և ինքնահրկիզվեց՝ ցատկելով Արևելյան Հնդկաստանի ընկերության զինապահեստը, որն այնուհետև պայթեց։ Այս մահապարտ հարձակումը օգնեց հաղթանակ ապահովել նրա հրամանատար Վելու Նաչիյարի համար ճակատամարտում։

### Հոլանդիա

17-րդ դարի վերջին Ցին պաշտոնյա Յու Յոնխեն արձանագրեց, որ վիրավոր հոլանդացի զինվորները, որոնք կռվում էին Կոքսինայի ուժերի դեմ Թայվանը վերահսկելու համար 1661 թվականին, վառոդ կօգտագործեին՝ պայթեցնելու և՛ իրենց, և՛ իրենց հակառակորդներին։ Այնուամենայնիվ, չինացի դիտորդը, հնարավոր է, շփոթել է նման ինքնասպանության մարտավարությունը Հոլանդիայի ստանդարտ ռազմական պրակտիկայի հետ՝ խարխլելու և պայթեցնելու հակառակորդի կողմից վերջերս գրավված դիրքերը, երբ Կոքսինան գրեթե կորցրեց իր կյանքը Ֆորտ Զելանդիայի պաշարման ժամանակ։

1831 թվականի փետրվարի 5-ին Բելգիայի հեղափոխության ժամանակ փոթորիկը խաթարեց Յան վան Շպեյկի հրամանատարության տակ գտնվող նավը Անտվերպենի նավահանգստում։ Քանի որ նավ էին ներխուժե բելգիացիները, Յան վան Սփեյքը հրաժարվել է հանձնել նավը, փոխարենը հրացանով կամ սիգարով վառել նավի վառոդը՝ պայթեցնելով նավը և սպանելով անձնակազմի 31 անդամներից 28-ին, ինչպես նաև անհայտ թվով բելգիացիների։

### Ռուսաստան

Առաջին հայտնի մահապարտ-ահաբեկիչը ռուս մարդ էր՝ Իգնատի Գրինևիցկի անունով։ 1860-ականներին դինամիտի գյուտը Եվրոպայում հեղափոխական և ահաբեկչական խմբավորումներին ներկայացրեց վառոդից գրեթե 20 անգամ ավելի հզոր զենք, բայց այն ճիշտ ժամանակին պայթեցնելու տեխնիկական մարտահրավերներով։ Այդ խոչընդոտի հաղթահարման ճանապարհներից մեկը մարդկային ձգան օգտագործելն էր, և դա այն տեխնիկան էր, որը սպանեց ցար Ալեքսանդր IIին 1881 թվականին։ 1904 թվականին Սանկտ Պետերբուրգում հավանական մահապարտ-ահաբեկիչը սպանեց Ռուսաստանի ներքին գործերի նախարար Վյաչեսլավ ֆոն Պլեհվեին։

### Չինական մահապարտ ջոկատներ

Չինացի մահապարտ-ահաբեկիչը հագնում է 24 ձեռքի նռնակ-պայթուցիկ բաճկոն՝ Թայերչժուանգի ճակատամարտում ճապոնական տանկերի վրա հարձակվելուց առաջ
Սինհայի հեղափոխության (1911թ. հեղափոխություն) և Չինաստանի Հանրապետության պատերազմի առաջնորդների ժամանակաշրջանում «Հանդգնիր մեռնել կորպուսը» (չինարեն՝ 敢死隊) կամ «Ինքնասպանների ջոկատներ» հաճախ օգտագործվում էին չինական բանակների կողմից։ Չինաստանը այս մահապարտ ստորաբաժանումները տեղակայեց ճապոնացիների դեմ Երկրորդ չին-ճապոնական պատերազմի ժամանակ։

Սինհայի հեղափոխության ժամանակ շատ չինացի հեղափոխականներ նահատակվեցին ճակատամարտում։ Ստեղծվել է «Հանդգնիր մեռնել» ուսանողական կորպուսը ուսանող հեղափոխականների համար, ովքեր ցանկանում էին պայքարել Ցին դինաստիայի իշխանության դեմ։ Դոկտոր Սուն Յաթ-սենը և Հուանգ Սինը առաջ են քաշել «Հանդգնիր մեռնել» կորպուսը։ Հուանն ասաց. «Եթե մենք պետք է մեռնենք, ուրեմն թող քաջաբար մեռնենք»։ Մահապարտների ջոկատներ ստեղծվեցին չինացի ուսանողների կողմից, ովքեր գնում էին մարտի՝ իմանալով, որ նրանք կսպանվեն ճնշող հավանականությունների դեմ պայքարելով։

Հուանհուագանի 72 նահատակները մահացան ապստամբության ժամանակ, որը սկիզբ դրեց Ուչանի ապստամբությանը և ճանաչվեցին որպես հերոսներ և նահատակներ Գոմինդան կուսակցության և Չինաստանի Հանրապետության կողմից։

Ճապոնացիների դեմ նույնպես մահապարտ ռմբակոծություն է կիրառվել։ «Հանդգնել մեռնել կորպուսը» արդյունավետորեն օգտագործվել է ճապոնական ստորաբաժանումների դեմ Տայերչժուանի ճակատամարտում։ Նրանք թրեր էին օգտագործում։ Նրանք հագել են նռնակներից պատրաստված մահապարտի ժիլետներ։

Չինացի զինվոր պայթեցրել է նռնականետը և սպանել 20 ճապոնացի զինվորների Սիհանի պահեստում։ Չինական զորքերը իրենց մարմիններին ամրացրել են պայթուցիկ նյութեր, ինչպիսիք են նռնակների տուփերը կամ դինամիտները և նետվել ճապոնական տանկերի տակ՝ դրանք պայթեցնելու համար։ Այս մարտավարությունը օգտագործվել է Շանհայի ճակատամարտի ժամանակ՝ կանգնեցնելու ճապոնական տանկային շարասյունը, երբ հարձակվողը պայթեցրել է ինքն իրեն տանկի տակ, և Տայերչժուանի ճակատամարտում, որտեղ չինական զորքերը դինամիտներով և նռնակներով կապած իրենց վրա խուժեցին ճապոնական տանկերը և պայթեցրին իրենց, մեկ միջադեպի ժամանակ նռնակների կապոցներով չորս ճապոնական տանկ վերացվել է։

1946–1950 թթ. կոմունիստական հեղափոխության ժամանակ կոմունիստների դեմ կռվող հովիվները ստեղծեցին «Հանդգնիր մեռնել կորպուսը»՝ պայքարելու իրենց կազմակերպությունների համար, իրենց կյանքով։ 1989թ. Տյանանմեն հրապարակի բողոքի ցույցերի և ջարդերի ժամանակ ցուցարար ուսանողները ստեղծեցին նաև «Հանդգնիր մեռնել կորպուսը»՝ վտանգելով իրենց կյանքը՝ պաշտպանելով բողոքի առաջնորդներին

### Ճապոնական *Կամիկաձե*

Ճապոնական Mitsubishi Zero-ի ինքնասպանության հարձակումը USS Missouri BB-63, 11 ապրիլի, 1945 թ.
*Կամիկաձե*՝ անձնազոհության ծիսական ակտ, որն իրականացվել է պայթուցիկներով լիցքավորված ինքնաթիռների ճապոնացի օդաչուների կողմից դաշնակիցների ռազմանավերի դեմ, լայնամասշտաբ տեղի է ունեցել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի վերջում։ Կատարվել է մոտ 3000 հարձակում և մոտ 50 նավ է խորտակվել։

Կամիկաձեի օդաչուն պատրաստվում է բաց թողնել վթարը, սուզելով ուղեկցորդ USS *White Plains* (CVE-66) նավը
Ավելի ուշ պատերազմի ժամանակ, երբ Ճապոնիան դարձավ ավելի հուսահատ, այս գործողությունը դարձավ պաշտոնական և ծիսական, քանի որ ինքնաթիռները հագեցված էին պայթուցիկներով, որոնք հատուկ էին ինքնասպանության առաքելությանը։

### Գերմանացիներ

Բեռլինի համար ճակատամարտի ժամանակ «Լյուֆթվաֆե» իրականացրել է «Ինքնազոհաբերության առաքելություններ» («Selbstopfereinsatz») Օդեր գետի վրայով գտնվող խորհրդային կամուրջների դեմ։ Այս «ընդհանուր առաքելություններն» իրականացվել են Լեոնիդաս ջոկատի օդաչուների կողմից։ 1945 թվականի ապրիլի 17-20-ը, օգտագործելով ցանկացած հասանելի ինքնաթիռ, «Լյուֆթվաֆեն» պնդում էր, որ ջոկատը ոչնչացրել է 17 կամուրջ, սակայն ռազմական պատմաբան Անտոնի Բիվորը առաքելությունների մասին գրելիս կարծում է, որ դա ցուցանիշները չափազանցված են։ Նա մեկնաբանում է, որ «երեսունհինգ օդաչուներն ու ինքնաթիռները թանկ գին էին
վճարել նման սահմանափակ և ժամանակավոր հաջողության համար»։ Առաքելությունները դադարեցվեցին, երբ խորհրդային ցամաքային ուժերը հասան Յութերբոգ էսկադրիլիայի ավիաբազայի մոտակայք։

Ռուդոլֆ Քրիստոֆ Ֆրեյհեր ֆոն Գերսդորֆը մտադիր էր 1943 թվականին մահապարտ ռումբի միջոցով սպանել Ադոլֆ Հիտլերին, սակայն չկարողացավ ավարտին հասցնել հարձակումը։

### Կորեական պատերազմ

Հիմնական հոդված՝ Կորեական պատերազմ
Հյուսիսային Կորեայի տանկերը Կորեական պատերազմի ժամանակ հարձակվել են հարավկորեացիների կողմից ինքնասպանության մարտավարությամբ։

Սեուլում ամերիկյան տանկերը հարձակման են ենթարկվել Հյուսիսային Կորեայի մահապարտների ջոկատների կողմից, ովքեր օգտագործել են պայուսակով լիցքեր։ Հյուսիսային Կորեայի զինվոր Լի Սու-Բոկը հերոս է համարվում մահապարտ ռումբով ամերիկյան տանկը ոչնչացնելու համար։

### Սուեզի ճգնաժամ

Հիմնական հոդված՝ Սուեզի ճգնաժամ
Սիրիայից ժամանած արաբ քրիստոնյա զինվորական Ժյուլ Ջամալը, իբր, 1956 թվականին Սուեզի ճգնաժամի ժամանակ ինքնասպանության հարձակման ենթարկեց ֆրանսիական նավը ըստ եգիպտական լրատվամիջոցների՝ չնայած այդ անունով ֆրանսիական երկու նավերն էլ անվնաս են եղել ճգնաժամի ժամանակ։

### Մաշման պատերազմ

1968 թվականի մարտի 21-ին, ի պատասխան իսրայելական քաղաքացիական օբյեկտների դեմ PLO-ի մշտական հարձակումների, Իսրայելը հարձակվեց Հորդանանի Կարամեհ քաղաքի վրա, որը գտնվում էր PLO-ի հիմնական ճամբարի վայրում։ Ներխուժման նպատակն էր ոչնչացնել Քարամեի ճամբարը և սպանել Յասեր Արաֆաթին՝ ի պատասխան իսրայելցի խաղաղ բնակիչների դեմ ՊԼՕ-ի հարձակումների, որոնք ավարտվեցին Նեգևում իսրայելական դպրոցական ավտոբուսի ականի վրա։ Այս ներգրավվածությունը նշանավորեց պաղեստինյան ուժերի կողմից մահապարտ ահաբեկիչների առաջին հայտնի տեղակայումը։

Հետ-1980 գրոհներ
----------------

Ինքնասպան հարձակումներ կազմակերպության կողմից,  
 1982-ից մինչև 2015-ի կեսերը| Խմբեր | հարձակումներ | սպանվածմարդիկ |
| --- | --- | --- |
| Ուրիշներ/անհայտ հարձակվողներ | 2547 | 22877 |
| Իսլամական Նահանգ | 424 | 4949 |
| Ալ-Կաիդա (Կենտրոնական) | 20 | 3391 |
| Թալիբան (Աֆղանստան) | 665 | 2925 |
| Ալ-Կաիդան Իրանում | 121 | 1541 |
| Թամիլ Էելամի ազատագրման վագրեր | 82 | 961 |
| Ալ-Շաբաբ | 64 | 726 |
| Համաս | 78 | 511 |
| Ալ-Կաիդան Արաբական թերակղզում | 23 | 354 |
| Անսար ալ-Սուննա (Իրաք) | 28 | 319 |
| Իսլամական ՋիհադՊաղեստին | 50 | 225 |
| Ալ-Աքսայի Մարտիրոսների' Բրիգադա | 40 | 107 |
| Թալիբան (Պակիստան) | 7 | 92 |
| Անսար Բայթ ալ-Մաքդիս | 10 | 84 |
| Քրդստանի աշխատավորական կուսակցություն | 10 | 32 |
| Հեզբոլլահ | 7 | 28 |

Suicide attacks by location,  
 1982 to mid-2015| Երկիր | հարձակումներ | սպանված մարդիկ |
| --- | --- | --- |
| Իրաք | 1938 | 20084 |
| Պակիստան | 490 | 6287 |
| Աֆղանստան | 1059 | 4748 |
| ԱՄՆ | 4 | 2997 |
| Սիրիա | 172 | 2058 |
| Շրի Լանկա | 115 | 1584 |
| Նիգերիա | 103 | 1347 |
| Յեմեն | 87 | 1128 |
| Լիբանան | 66 | 1007 |
| Սոմալի | 91 | 829 |
| Ռուսաստան | 86 | 782 |
| Իսրայել | 113 | 721 |
| Ալժիր | 24 | 281 |
| Ինդոնեզիա | 10 | 252 |
| Եգիպտոս | 21 | 246 |
| Կենիա | 2 | 213 |
| Իրան | 8 | 160 |
| Լիբիա | 29 | 155 |
| Հնդկաստան | 15 | 123 |
| Թուրքիա | 29 | 115 |
| Միացյալ Թագավորություն | 5 | 78 |
| Պաղեստինյան տարածք | 59 | 67 |
| Ուրիշ երկներ | 99 | 674 |

### Պատմություն

«Որպես քաղաքացիություն չունեցող ահաբեկիչների գործիք» մահապարտ-ահաբեկչության գաղափարը «հարյուր տարի առաջ երազել են եվրոպացի անարխիստները», ըստ հեղինակ Նոա Ֆելդմանի։ Առաջին ժամանակակից մահապարտ ահաբեկչությունը տեղի է ունեցել 1983 թվականին, երբ շիա զինյալները պայթեցրել են ԱՄՆ ծովայինների զորանոցը Լիբանանում՝ դառնալով «ժամանակակից ահաբեկչական պատերազմի գործիք»։

Ժամանակակից մահապարտ-ահաբեկիչությունը սահմանվել է որպես «պայթուցիկ նյութեր, որոնք դիտավորյալ թիրախվում են անձի վրա կամ քաղաքացիական մեքենայով և գործում են անսպասելիորեն»։

ԱՄՆ դեսպանատունը Դար էս Սալաամում, Տանզանիա, 1998 թվականի օգոստոսի 7-ի Ալ-Քաիդայի մահապարտ ահաբեկչությունից հետո։
Շրի Լանկայի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ Թամիլյան վագրերը (ԹԻԱՎ) որդեգրել է մահապարտ ահաբեկչությունը որպես մարտավարություն՝ օգտագործելով ռումբերի գոտիներ և կին ռմբակոծիչներ։ ԹԻԱՎը իրականացրեց իրենց առաջին մահապարտ հարձակումը 1987 թվականի հուլիսին}}, և նրանց «Սև վագր» ստորաբաժանումը 1987-ից մինչև 2009 թվականը կատարել է 83 մահապարտ հարձակում, որի հետևանքով զոհվել է 981 մարդ, ներառյալ Հնդկաստանի նախկին վարչապետ Ռաջիվ Գանդիին, և Շրի Լանկայի նախագահ, Ռանասինգ Պրեմադասային։

Ալ-Քաիդան իր առաջին մահապարտ հարձակումն իրականացրեց 1990-ականների կեսերին, և նրանք առաջին անգամ հայտնվեցին Իսրայելում և Պաղեստինի տարածքներում 1989 թվականին։

#### 9/11 և հետո

2000 թվականի սկզբին վերլուծաբաններից մեկը (Յորամ Շվեյցերը) նկատեց ռմբակոծությունների արշավների դադար և պնդեց, որ «մահապարտ ահաբեկչության մեջ ներգրավված խմբերի մեծ մասը կամ դադարեցրել է այն օգտագործել, կամ, ի վերջո, զգալիորեն կրճատել է այն»։

Ինքնասպանության մարտավարության կիրառմամբ հարձակումների թիվը 1980-ականների ընթացքում տարեկան միջինը հինգից պակասից աճել է մինչև 81 ինքնասպանության հարձակում 2001-ին մինչև 460 2005-ին։

Տեսարան 1995 թվականին պաղեստինյան մահապարտ ահաբեկչությունից հետո
Մահապարտ ռմբակոծությունը դարձավ հանրաճանաչ մարտավարություն Պաղեստինյան ահաբեկչական կազմակերպությունների շրջանում, ինչպիսիք են Համասը, Իսլամական ջիհադը, Ալ-Աքսայի նահատակների բրիգադը և երբեմն Պաղեստինի ազատագրման ժողովրդական ճակատը։ Իսրայելում առաջին մահապարտ-ահաբեկիչը եղել է ՀԱՄԱՍ-ի կողմից 1994 թվականին։

Ստատիստիկա
----------

### Սեռ

ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի կին սպան զորավարժությունների ժամանակ մահապարտ-ահաբեկչի դեր է կատարում, 2011 թ.
Խմբերի մեծ մասում մահապարտները հիմնականում տղամարդիկ են, բայց Չեչեն ապստամբների շրջանում և Քրդստանի աշխատավորական կուսակցության (PKK) կանայք կազմում են հարձակվողների մեծամասնությունը։

Կին մահապարտ-ահաբեկիչներ նկատվել են հիմնականում ազգայնական հակամարտություններում տարբեր կազմակերպությունների կողմից ինչպես ռազմական, այնպես էլ քաղաքացիական թիրախների դեմ։ 2002 թվականի փետրվարին, սակայն, Համասի կրոնական առաջնորդ Շեյխ Ահմեդ Յասինը ֆեթվա արձակեց՝ կանանց թույլ տալով մասնակցել մահապարտ հարձակումներին։

1980-ականների ընթացքում կանանց ինքնասպանության հարձակումների ամենամեծ թիվը մեկ տարվա ընթացքում եղել է հինգը։ Ի հակադրություն, միայն 2008 թվականին գրանցվել է 35 կին մահապարտ հարձակում, իսկ 2014 թվականին՝ 15 նման հարձակում՝ համաձայն Չիկագոյի Անվտանգության և ահաբեկչության ծրագրի (CPOST) ինքնասպանության հարձակումների տվյալների բազայի։

* Լիբանանում 1985 թվականի ապրիլի 9-ին Սանա Մեհայդլին՝ Սիրիայի սոցիալ-ազգայնական կուսակցության (SSNP) անդամ, պայթեցրել է պայթուցիկով լիցքավորված մեքենան, որի հետևանքով զոհվել է երկու իսրայելցի զինվոր և վիրավորվել ևս տասներկուսը։ Ենթադրվում է, որ նա եղել է առաջին կին մահապարտ-ահաբեկիչը։ Նա հայտնի է որպես «Հարավի հարսնացուն»։
* Շրի Լանկայի զինյալ կազմակերպությունը՝ Black Wing Tigers-ը, իրականացրել է 330 մահապարտ ահաբեկչական հարձակում և բոլորը եղել են հիմնականում կանանց կողմից։ Խումբը ստեղծվել է 1987 թվականին, իսկ 2009 թվականին լուծարվել։
* 1991 թվականի մայիսի 21-ին Հնդկաստանի նախկին վարչապետ Ռաջիվ Գանդին սպանվեց Թենմոժի Ռաջարաթնամի՝ Թամիլ Իլամի ազատագրման վագրերի անդամի կողմից։ Կազմակերպության մահապարտ ահաբեկչությունների մոտավորապես 30%-ն իրականացրել են կանայք։
* Չեչեն շահիդկաները հարձակվել են ռուսական զորքերի վրա Չեչնիայում և ռուս խաղաղ բնակիչների վրա՝ օրինակ՝ մոսկովյան թատրոնի պատանդների ճգնաժամը։
* Վաֆա Իդրիսը, Ալ Աքսայի նահատակների բրիգադի ներքո, դարձավ առաջին պաղեստինցի կին մահապարտ-ահաբեկիչը 2002 թվականի հունվարի 28-ին, երբ նա պայթեցրեց իրեն Կենտրոնական Երուսաղեմի Յաֆֆա ճանապարհին:221:
* 2010 թվականի մարտի 29-ին երկու չեչեն ահաբեկիչներ ռմբակոծել են Մոսկվայի մետրոյի երկու կայարանները, ինչի հետևանքով զոհվել է առնվազն 38 մարդ և վիրավորվել ավելի քան 60 մարդ։
* Թալիբանը Աֆղանստանում օգտագործել է առնվազն մեկ կին մահապարտ ահաբեկչի։
* 2013 թվականի դեկտեմբերի 29-ին չեչեն կին մահապարտ ահաբեկիչը պայթեցրել է իր ժիլետը Վոլգոգրադի երկաթուղային կայարանում՝ սպանելով առնվազն 17 մարդու։
* 2016 թվականի դեկտեմբերի 23-ին Բանգլադեշում առաջին կին մահապարտ-ահաբեկիչը գործի դրեց իր պայթուցիկը ոստիկանական գրոհի ժամանակ։

1981թ.-ին և 2008թ.-ի հուլիսին մահապարտ-ահաբեկիչների մեկ այլ ուսումնասիրություն Լինդսի Ա. Օ'Ռուրկի կողմից ցույց է տվել, որ կին-ահաբեկիչները հիմնականում 20-ն անց են, զգալիորեն տարիքով ավելի մեծ, քան իրենց արական սեռի ներկայացուցիչները։

#### Գենդերային դրդապատճառներ

Կանայք որոշ ավանդույթներում սովորաբար դիտվում են որպես խաղաղություն հաստատողներ, այլ ոչ թե որպես հակամարտությունների առաջին գծի դերակատարներ։ Այս սխալ ընկալումը նրանց դարձրեց օգտակար որպես մահապարտ ահաբեկիչներ, քանի որ նրանք կարող են թերագնահատվել և, հետևաբար, կարողանան աննկատ մտնել թիրախային տարածքներ, ինչը կհանգեցնի ավելի մահացու մահապարտների հարձակումների։ Արդյոք մահապարտ դառնալու կանանց մոտիվացիան հիմնականում տարբերվում է տղամարդկանց մոտվիացիայից թե ոչ, մնում է հարց։ Բլումն առաջարկել է որոշ կարևոր պատճառներ, որ կանայք դիմեն մահապարտ ահաբեկիչներին, ինչպիսիք են՝ «անձնական կորստի համար վրեժ լուծելու, ազգանունը փրկելու, միապաղաղ կյանքից փախչելու և համբավ ձեռք բերելու կամ պատրիարխալ հասարակություններին հավասարեցնելու համար այնտեղ, որտեղ նրանք ապրում են։» Some earlier literature suggested that women tend to be motivated by personal trauma rather than by ideological reasons.: Այլ հետազոտողներ համաձայն չեն այս գնահատման հետ և նշում են, որ այն նվազեցնում է կանանց քաղաքական գործունակությունը, քանի որ նրանք նույնքան ունակ են ընտրություն կատարել՝ հիմնվելով գաղափարախոսության վրա։

### Հատուկ խմբեր

Հետազոտությունները փորձել են սովորել ինքնասպան հարձակվողների պատմությունը և դրդապատճառները։

#### Ալ-Կաիդա

Սեպտեմբեր 11-ի հարձակումների պարագլուխ Մոհամեդ Աթտան, ով վթարի ենթարկեց American Airlines 11 չվերթը Համաշխարհային առևտրի կենտրոնի Հյուսիսային աշտարակի մեջ, պատմության մեջ ամենամահաբեր մահապարտ-ահարձակվողն է, որն անմիջականորեն պատասխանատու է ավելի քան 1600 մահվան համար:
Սեպտեմբերի 11-ի Ալ-Քաիդա հարձակվողների վերլուծությունը պարզել է, որ գրեթե բոլորը միացել են խմբին մեկ ուրիշի միչոցով։ Մոտ 70%-ը միացել է ընկերներին, 20%-ը՝ հարազատներին։ Սեպտեմբերի 11-ի օդաչուների ընկերների հետ հարցազրույցները ցույց են տալիս, որ նրանք չեն «հավաքագրվել» Քաիդայում։ Նրանք Մերձավոր Արևելքի արաբներ էին, որոնք մեկուսացված էին նույնիսկ Գերմանիայում գերակշռող մարոկկացի և թուրք մուսուլմանների մեջ։ Ընկերություն փնտրելով՝ նրանք սկսեցին շփվել Մասջադ ալ-Քուդսում և Համբուրգի այլ մոտակա մզկիթներում, տեղական ռեստորաններում և Հարբուրգի արվարձանում գտնվող Տեխնիկական համալսարանի հանրակացարանում ծառայություններից հետո։ Երեքը (Մուհամեդ Աթտա, Ռամզի բին ալ-Շիբհ, Մարվան ալ-Շեհհի) միասին վերջ տվեցին իրեն կյանքներին։ Նրանք ուզում էին գնալ Չեչնիա, հետո Կոսովո։

#### Համաս

2001 թվականին Բեյթ Լիդ հանգույցում մահապարտ ահաբեկչությունից հետո բեկորները
Համասի 2003–2004 թվականներին մահապարտների ամենաշարունակական արշավը ներառում էր Հեբրոնի Մասջադ մզկիթի ալ-Ջիհադ ֆուտբոլային թիմի մի քանի անդամների։ Շատերն ապրում էին Վադ Աբու Քաթիլա թաղամասում և պատկանում էին ալ-Քավասմե համուլա կլանին; մի քանիսը համադասարանցիներ էին Պաղեստինի պոլիտեխնիկական քոլեջի թաղամասի տեղական մասնաճյուղում։ Նրանց տարիքը տատանվում էր 18-ից 22 տարեկանների միջև։ Թիմի առնվազն ութ անդամներ ուղարկվել են ՀԱՄԱՍ-ի ռազմական առաջնորդ Աբդուլլահ ալ-Քավասմեի կողմից Հեբրոնում մահապարտ կրակոցների և ռմբակոծությունների գործողությունների (սպանվել է իսրայելական ուժերի կողմից 2003թ. հունիսին և հաջորդել են նրա հարազատները՝ Բազել ալ-Քավասմեն որը սպանվել է 2003 թվականի սեպտեմբերին, իսկ Իմադ ալ-Քավասմեն՝ գերի ընկած 2004 թվականի հոկտեմբերի 13-ին)։ Ի պատասխան ՀԱՄԱՍ-ի առաջնորդներ Շեյխ Ահմեդ Յասինի (2004թ. մարտի 22) և Աբդել Ազիզ ալ-Ռանտիսիի (2004թ. ապրիլի 17) սպանություններին, Իմադ ալ-Քավասմեն ուղարկեց Ահմեդ ալ-Քավասմեին և Նասիմ ալ-Ջաաբրիին հարձակման համար երկու ավտոբուսներով Բեեր Շևայում (31 օգոստոսի, 2004 թ.): 2004 թվականի դեկտեմբերին ՀԱՄԱՍ-ը հայտարարեց մահապարտների հարձակումների դադարեցման մասին։

2008 թվականի հունվարի 15-ին Համասի առաջնորդ Մահմուդ ալ Զահարի որդին սպանվել է Գազայի հատվածում (մեկ այլ որդի սպանվել է 2003 թվականին Զահարի դեմ մահափորձի ժամանակ)։ Երեք օր անց Իսրայելի պաշտպանության նախարար Էհուդ Բարաքը հրամայեց Իսրայելի պաշտպանության ուժերին փակել Գազայի հետ սահմանային բոլոր անցակետերը՝ դադարեցնելով մատակարարումների հոսքը դեպի տարածք՝ փորձելով դադարեցնել հրթիռակոծությունները Իսրայելի սահմանային քաղաքների վրա։ Այնուամենայնիվ, բռնությունները երկու կողմերից միայն ավելացել են։ 2008 թվականի փետրվարի 4-ին երկու ընկերներ (Մուհամմեդ Հերբավի, Շադի Զղայեր), որոնք Մասջադ ալ-Ջիհադ ֆուտբոլային թիմի անդամներ էին, մահապարտ ահաբեկչություն կազմակերպեցին Իսրայելի Դիմոնա քաղաքի առևտրային կենտրոնում։ Հերբաուին նախկինում ձերբակալվել էր 17 տարեկանում 2003թ. մարտի 15-ին Հայֆայի ավտոբուսում մահապարտ ահաբեկչությունից անմիջապես հետո (2003թ. մարտի 5-ին Մամուդ ալ-Քավասմեի կողմից) և թիմում այլ անձանց կողմից իսրայելական բնակավայրերի վրա մահապարտ կրակոցներ կազմակերպելու համար և 2003 թվականի մարտի 7, Մուհսեյնի, Հազեմ ալ-Քավասմեի, Ֆադի Ֆահուրիի, Սուֆիան Հարիզի և թիմի այլ անդամների կողմից 2003 թվականի մայիսի 17-18-ը Հեբրոնում և Երուսաղեմում տեղի ունեցած մեկ այլ մահապարտ ահաբեկչությունից առաջ։ Թեև ՀԱՄԱՍ-ը ստանձնեց Դիմոնայի հարձակման պատասխանատվությունը, Դամասկոսի և Բեյրութի քաղբյուրոյի ղեկավարությունը ի սկզբանե ակնհայտորեն չգիտեր, թե ով է նախաձեռնել և իրականացրել հարձակումը։ Ըստ երևույթին, Գազայում ՀԱՄԱՍ-ի Իզդ-Դին ալ-Քասամ բրիգադների ռազմական հրամանատար Ահմադ ալ-Ջաաբրին ինքնասպանություն է խնդրել Այուբ Քավասմեի միջոցով՝ ՀԱՄԱՍ-ի ռազմական կապի աշխատակից Հեբրոնում, ով գիտեր, թե որտեղ փնտրել եռանդուն երիտասարդների, ովքեր պատրաստ են դիմել ինքնասպանության։

#### ԹԻԱՎ

Ենթադրվում էր, որ Թամիլ Իլամի ազատագրման վագրերը տիրապետում էին մահապարտների հարձակումների մարտավարությանը և ունեին առանձին ստորաբաժանում՝ «Սև վագրերը», որը բաղկացած էր «բացառապես կադրերից, ովքեր կամավոր են եղել ինքնասպանության գործողություններ իրականացնելու համար»։

#### Իսլամական պետություն Իրաքում և Լևանտում

Իրաքում և Լևանտում «Իսլամական պետություն» ահաբեկչական խմբավորումը մահապարտ հարձակումներ է իրականացնում կառավարական թիրախների դեմ։ Հարձակվողները կարող են օգտագործել մեթոդների լայն շրջանակ՝ մահապարտների ժիլետներից և գոտիներից մինչև ռմբակոծիչ բեռնատարներ և ավտոմեքենաներ և պայթուցիկներով մինչև ծայրը լցված APC: Սովորաբար «շահիդական գործողության» մեջ ներգրավված մահապարտ-ահաբեկիչը իր վերջին խոսքերը ձայնագրում է նահատակության տեսահոլովակում՝ նախքան հարձակումը սկսելը և ազատ կարձակվի մահապարտ ահաբեկչությունից հետո։

2017 թվականին The Guardian-ի կողմից հրապարակված ուսումնասիրությունը վերլուծել է 2015 թվականի դեկտեմբերից մինչև 2016 թվականի նոյեմբեր ընկած ժամանակահատվածում կատարված 923 հարձակումները և համեմատել ռազմական մարտավարությունը կամիկաձեի գործողությունների ժամանակ օգտագործվողների հետ։ Հետազոտության հեղինակ Չարլի Ուինթերը նշել է, որ ԻԼԻՊ-ը «արդյունաբերականացրել է նահատակության գաղափարը»։ Ինքնասպանների հարձակումների մեծ մասը (84%) ուղղված է եղել հիմնականում զինված մեքենաներով ռազմական օբյեկտների վրա։ Հարձակվողների մոտ 80%-ը ծագումով իրաքյան կամ սիրիացի էին։

Արձագանք և արդյունքներ
----------------------

### Արձագանք

Մահապարտ-ահաբեկիչներին հաճախ հետևում են անվտանգության ուժեղացված միջոցառումներ և նրանց թիրախների կողմից հատուցումներ։ Քանի որ մահացած մահապարտ-ահաբեկիչը չի կարող թիրախավորվել, պատասխանը հաճախ թիրախավորում է նրանց, ովքեր, ենթադրաբար, ուղարկել են ռմբակոծիչին։ Քանի որ ապագա հարձակումները չեն կարող կանխվել վրեժխնդրության սպառնալիքով, եթե հարձակվողներն արդեն պատրաստ էին ինքնասպան լինել, ճնշումը մեծ է գործնականում ցանկացած պոտենցիալ հանցագործի նկատմամբ ինտենսիվ հսկողություն կիրառելու համար, «նրանց գրեթե ամենուր փնտրելու համար, նույնիսկ եթե չկան ապացույցներ, որ նրանք եղել են ընդհանրապես այնտեղ»։

Արևմտյան ափում Իսրայելի պաշտպանության ուժերը երբեմն քանդել են տներ, որոնք պատկանում են այն ընտանիքներին, որոնց երեխաները (կամ տանտերերը, որոնց վարձակալները) կամավոր մասնակցել են նման առաքելություններին (անկախ նրանից՝ արդեն ավարտված են, թե ոչ)։ Մահապարտների հարձակման ժամանակ ձեռնարկված այլ ռազմական միջոցները ներառում էին. գրոհայինների «նպատակային սպանություններ» (մոտեցում, որն օգտագործվում է 1970-ականներից); հարձակումներ կազմակերպելու, զանգվածային ձերբակալությունների, պարետային ժամերի և ճանապարհորդության խիստ սահմանափակումների մեջ կասկածվող գրոհայինների դեմ արշավներ և ֆիզիկական բաժանում պաղեստինցիներից 650 կմ երկարությամբ (400 մղոն) իսրայելական Արևմտյան ափի պատնեշի միջոցով Հորդանան գետի Արևմտյան ափի և շրջակայքում։ Երկրորդ Ինթիֆադան և նրա մահապարտների հարձակումները հաճախ թվագրվում են որպես ավարտված 2005 թվականին պաղեստինյան ամենահզոր զինյալ խմբավորումների կողմից ոչ պաշտոնական հրադադարի ժամանակ։

Նոր «դանակի ինթիֆադան» սկսվել է 2015 թվականի սեպտեմբերին, բայց չնայած շատ պաղեստինցիներ սպանվել են իսրայելցիներին դանակահարելու կամ դանակահարելու փորձի ժամանակ, նրանց մահը նրանց առաքելության հաջողության «նախապայման» չէ, և այդ պատճառով չեն համարվում ինքնասպանության հարձակումներ։

«Անվտանգության ուժեղացված միջոցառումները» ազդել են նաև թիրախային բնակչության վրա։ Ռմբակոծության ժամանակ իսրայելցիներին հարցաքննում էին զինված պահակները և արագ թփթփացնում էին սրճարաններ մտնելուց առաջ։ ԱՄՆ-ում սեպտեմբերի 11-ից հետո օգտագործվում էին «նախկինում անհասկանալի անվտանգության միջոցներ՝ օդանավակայաններում և այլ տրանսպորտային հանգույցներում, հյուրանոցներում և գրասենյակային շենքերում, սպորտային մարզադաշտերում և համերգասրահներում»։

### Արդյունքներ

Իսրայելի կողմից Հորդանան գետի Արևմտյան ափի պատնեշի վաղ կառուցումը 2003թ
Առաջին ռմբակոծություններից մեկը, որը հիմնականում կիրառեց մահապարտների հարձակումները, զգալի քաղաքական հաջողություն ունեցավ։ 1980-ականների սկզբին Հեզբոլլահն օգտագործեց այդ ռմբակոծությունները՝ ուղղված նախ օտար խաղաղապահներին, ապա Իսրայելին։ Երկու դեպքում էլ արդյունքը եղել է թիրախների դուրսբերումը Լիբանանից։

Մյուս խմբերն ունեցել են տարբեր արդյունքներ։ Թամիլյան Իլամի ազատագրման վագրերը (LTTE) առաջ են քաշել մահապարտ ահաբեկիչների կիրառումը քաղաքացիական և քաղաքական թիրախների դեմ և 2000 թվականին անվանվել է (Յորամ Շվեյցերի կողմից) «միանշանակորեն ամենաարդյունավետ և դաժան ահաբեկչական կազմակերպությունը, որը երբևէ օգտագործել է մահապարտ ահաբեկչություն»։ Նրանց պայքարը կղզու հյուսիսում և արևելքում անկախ պետության համար տևեց 26 տարի և հանգեցրեց երկու պետության ղեկավարների, մի քանի նախարարների և մինչև 100,000 մարտիկների և քաղաքացիական անձանց մահվան (ըստ ՄԱԿի գնահատական)։ Քաղաքական առումով նրա հարձակումներն հաջողվեց կասեցնել հնդկական խաղաղապահ զորքերի տեղակայումը Շրի-Լանկայում և հետագայում հետաձգել խաղաղ բանակցությունները։ Այնուամենայնիվ, այն ավարտվեց 2009թ. ոչ թե «Էլամ»-ի, այլ LTTE-ի հենակետերի հաղթահարմամբ և Շրի Լանկայի ռազմական և անվտանգության ուժերի կողմից նրա ղեկավարության սպանությամբ։

Ավելի դժվար է որոշել, թե արդյոք պաղեստինյան մահապարտների պայթյունները հաջող քաղաքական մարտավարություն են։ Համասը «հայտնվեց» առաջին ինթիֆադայից հետո որպես «Օսլոյի համաձայնագրի հիմնական պաղեստինյան հակառակորդը» («ԱՄՆ-ի կողմից հովանավորվող խաղաղ գործընթաց, որը վերահսկում էր Իսրայելի օկուպացիայի աստիճանական և մասնակի հեռացումը Իսրայելի անվտանգությունը պաշտպանելու պաղեստինյան երաշխիքների դիմաց», հայտնում է BBC-ն։ Համաձայնագրերը շեղվեցին 1996 թվականին Իսրայելի աջակողմյան առաջնորդ Բենյամին Նեթանյահուի ընտրություններից հետո։ ՀԱՄԱՍ-ի կողմից իսրայելական օբյեկտների վրա մահապարտ ռմբակոծությունները (1994-ից 1997 թվականներին եղել են 14 մահապարտ հարձակումներ, որոնց հետևանքով զոհվել է 159-ը, որոնցից ոչ բոլորը վերագրվել են Համասին)։

Այնուամենայնիվ, մահապարտ-ահաբեկիչների արդյունավետությունը չի ապացուցվել Ալ-Աքսա Ինթիֆադայի կողմից։ Այս Ինթիֆադայի ընթացքում ինքնասպանության հարձակումների թիվը նկատելիորեն աճել է, սակայն դադարել է մոտ 2005 թվականին Իսրայելի անվտանգության կոշտ միջոցներից հետո (վերը նշված), ինչպիսիք են ահաբեկչության մեջ ներգրավված պաղեստինցիների «նպատակային սպանությունները», և «բաժանման պատնեշի» կառուցումը, որը խստորեն խոչընդոտում էր պաղեստինցիների ճամփորդությանը։

Իսրայելում մահապարտների պայթյունների նվազումը բացատրվում է Իսրայելի կառավարության կողմից ձեռնարկված անվտանգության բազմաթիվ միջոցառումներով, հատկապես «բաժանման պատնեշի» կառուցումը, և պաղեստինցիների միջև ընդհանուր կոնսենսուս, որ ռմբակոծությունները «պարտվող ռազմավարություն» էին։ Քաղաքացիների վրա մահապարտ (և ոչ մահապարտ) հարձակումները «մեծ ազդեցություն» ունեցան Իսրայելի հասարակության/ընտրողների վերաբերմունքի վրա, ստեղծելով ոչ թե բարոյալքություն, այլ էլ ավելի մեծ աջակցություն աջակողմյան «Լիկուդ» կուսակցությանը՝ պաշտոնի բերելով մեկ այլ կոշտ գծի՝ նախկին գեներալ, վարչապետ Արիել Շարոնին։ 2001 թվականին հրեաների 89%-ը պաշտպանել է Շարոնի կառավարության քաղաքականությունը՝ Իսրայելի դեմ ահաբեկչության մեջ ներգրավված պաղեստինցի զինյալների «նպատակային սպանությունների» մասին, որոնց թիվը 2003 թվականին հասել է 92%-ի։ 2004 թվականին իսրայելցիների շրջանում անցկացված սոցհարցումները ցույց են տվել, որ 78–84%-ը պաշտպանում է «անջատման պատնեշը»։

ԱՄՆ-ում 9/11 հարձակումների դեպքում, գոնե կարճաժամկետ հեռանկարում, արդյունքները բացասական էին Ալ-Քաիդայի, ինչպես նաև Թալիբանի համար։ Հարձակումներից ի վեր արևմտյան երկրները հսկայական ռեսուրսներ են ուղղել նմանատիպ գործողությունները դադարեցնելու, ինչպես նաև խստացնելու սահմանները և ռազմական գործողությունները տարբեր երկրների դեմ, որոնք, ենթադրաբար, կապված են ահաբեկչության հետ։ Ահաբեկչության դեմ պատերազմի քննադատները ենթադրում են, որ արդյունքները բացասական էին, քանի որ Միացյալ Նահանգների և այլ երկրների շարունակական գործողությունները մեծացրել են նորակոչիկների թիվը և նրանց պատրաստակամությունը մահապարտ ահաբեկիչներ իրականացնելու համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Hunter, Jane (2015 թ․ հունիսի 5). «Suicide bombings: What does the law actually say?». AOAV. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ հունիսի 11-ին.
2. ↑  Pape, Robert (2003 թ․ օգոստոսի 27). «The Strategic Logic of Suicide Terrorism». *American Political Science Review*. **97** (3): 343. doi:10.1017/S000305540300073X. hdl:1811/31746. S2CID 1019730. «Before the early 1980s, suicide terrorism was rare but not unknown (Lewis 1968; O'Neill 1981; Rapoport 1984). However, since the attack on the U.S. embassy in Beirut in April 1983, there have been at least 188 separate suicide terrorist attacks worldwide, in Lebanon, Israel, Sri Lanka, India, Pakistan, Afghanistan, Yemen, Turkey, Russia and the United States.»
3. 1 2  «Chicago Project on Security and Terrorism. Suicide Attack Database». *Cpostdata.uchicago.edu*. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ հունվարի 24-ին. Վերցված է 2016 թ․ մարտի 24-ին.
4. ↑  Atran, 2006, էջ 128
5. 1 2  Hoffman, Bruce (June 2003). «The Logic of Suicide Terrorism». *The Atlantic*. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 4-ին. «According to data from the Rand Corporation's chronology of international terrorism incidents, suicide attacks on average kill four times as many people as other terrorist acts.»
6. ↑  Hassan, Riaz (2009 թ․ սեպտեմբերի 3). «What Motivates the Suicide Bombers?». *YaleGlobal*. Yale Center for the Study of Globalization. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հոկտեմբերի 4-ին. Վերցված է 2012 թ․ նոյեմբերի 2-ին.
7. ↑  (Click "Search Database", then under "filter by", click "location". Afghanistan (1059) Iraq (1938) and Pakistan (490) have a total 3487 attacks out of a total of 4620 worldwide.)«Year: 1982–2015. Group». *Chicago Project on Security and Terrorism Suicide Attack Database*. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ հունվարի 24-ին. Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 20-ին.
8. ↑  Hutchinson, W. (March 2007). «The systemic roots of suicide bombing». *Systems Research and Behavioral Science*. **24** (2): 191–200. doi:10.1002/sres.824.
9. ↑  de la Corte Ibáñez, Luis (2014 թ․ հոկտեմբերի 19). «The Social Psychology of Suicide Terrorism». *ict.org.il*. International Institute for Counter Terrorism. Արխիվացված է օրիգինալից 2022 թ․ հունվարի 21-ին. Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 22-ին. «Terrorism involves the use of force or violence in order to instill fear as a means of coercing individuals or groups to change their political or social positions which means that social influence is the ultimate goal of terrorism. Obviously we could say the same about suicide terrorism. [...] An alternative perspective views terrorism, including suicide terrorism, as tool: a means to an end and a tactic of warfare that anyone could use.»
10. ↑  For example, 90% of attacks in Iraq prior to the civil war (starting in 2003) aimed at forcing out occupying forces. Pape's tabulation of suicide attacks runs from 1980 to early 2004 in *Dying to Win* and to 2009 in *Cutting the Fuse*.
11. ↑  Atran 2006, էջ. 127 harvnb error: no target: CITEREFAtran2006 (help): "During 2000–2004, there were 472 suicide attacks in 22 countries, killing more than 7,000 and wounding tens of thousands. Most have been carried out by Islamist groups claiming religious motivation, also known as jihadis. Rand Corp. vice president and terrorism analyst Bruce Hoffman has found that 80 percent of suicide attacks since 1968 occurred after the September 11 attacks, with jihadis representing 31 of the 35 responsible groups."
12. ↑  Definition given by Kofi Annan, March 2005 in the UN General Assembly, while Secretary General of the UN.«Story: UN reform». United Nations. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ ապրիլի 27-ին. Վերցված է 2010 թ․ փետրվարի 24-ին.
13. ↑  Jason Burke (2004). *Al-Qaeda: The True Story of Radical Islam*. I.B.Tauris. էջեր 1–24 (22). ISBN 978-1-85043-666-9. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 19-ին.
14. ↑  F. Halliday. (2002). *Two Hours that Shook the World: September 11, 2001 – Causes and Consequences*, Saqi; 0-86356-382-1, pp. 70–71
15. ↑  Number of suicide attacks and deaths from attacks 1982–2014. From Chicago Project on Security and Terrorism Suicide Attack Database
16. 1 2 3  Yoram Schweitzer (2000 թ․ ապրիլի 21). «Suicide Terrorism: Development and Characteristics». International Institute for Counter-Terrorism. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ մայիսի 27-ին. Վերցված է 2015 թ․ մարտի 22-ին. «... a very specific kind of attack. It does not deal with the very high-risk terror operations that leave only little chance of survival to their perpetrators. Such attacks as the Japanese Red Army's (JRA) attack at Lod airport in 1972, Abu Nidal's attack on a synagogue in Istanbul in 1986 and the PFLP-GC hand-glider attack on an army barracks in Kiryat Shmona in 1987 fall outside the scope of this paper. Also excluded were the self-inflicted deaths of members of terrorist organization, ... a politically motivated violent attack perpetrated by a self-aware individual (or individuals) who actively and purposely causes his own death through blowing himself up along with his chosen target. ... the perpetrator's ensured death is a precondition for the success of his mission."»
17. 1 2  Dodd, Henry (2013 թ․ օգոստոսի 23). *A short history of suicide bombing*. Action on Armed Violence. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ հունվարի 25-ին. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 6-ին. «First of all let's be clear what kind of attacks we are talking about. Suicide bombings are those that involve the deliberate death of the perpetrator. We're not just talking about a reckless charge in battle. The focus is on those attacks where the perpetrator functions as a sophisticated guidance system for the weapon. They function as part human and part weapon. In this way they are suicide attacks rather than suicidal attacks.»
18. ↑  Lankford, Adam (2012 թ․ դեկտեմբերի 17). «What Drives Suicidal Mass Killers». *The New York Times*. The New York Times. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 7-ին. «For years, the conventional wisdom has been that suicide terrorists are rational political actors, while suicidal rampage shooters are mentally disturbed loners. But the two groups have far more in common than has been recognized. ... Although suicide terrorists may share the same beliefs as the organizations whose propaganda they spout, they are primarily motivated by the desire to kill and be killed — just like most rampage shooters.»
19. ↑  Oppel, Richared A. Jr. (2008 թ․ մայիսի 27). «2 American Soldiers Are Killed in Insurgent Attacks in Iraq». *The New York Times*. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 7-ին. «in Mosul, Iraqi security forces raided a house and found six Iraqi boys 15 to 18 years old preparing to become suicide bombers, a police official in Mosul said. According to The Associated Press, four of the boys appeared before local reporters at Mosul police headquarters on Monday, including one who wept and said that a Saudi fighter "threatened to rape our mothers and sisters, destroy our houses and kill our fathers if we did not cooperate with him."»
20. ↑  Azami, Dawood (2014 թ․ դեկտեմբերի 15). «How the Taliban groom child suicide bombers». BBC News. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 9-ին. «In some cases, [children recruited to be Taliban bombers] were given an amulet containing Koranic verses and told it would help them survive. Some handlers gave children keys to hang round their necks and were told the gates of paradise will open for them»
21. ↑  "Germans Maintain Losing Airline Inside Panama Canal Defense Zone: Service in Ecuador Keeps 20 Pilots for Two Planes—Company Called Center of Fifth Column Activities New Route Planned Value in Case of War". Russell B. Porter,*New York Times*, August 10, 1940, p. 6
22. ↑  "CARRIER ROUTS FOE: Ships' and Planes' Fire Foils Japanese Raid Near Gilbert Isles A FIGHTER PILOT DOWNS 6 Fleet Force Escapes Damage, but Loses Two Aircraft – Suicide Dive Balked NAVY IN ACTION IN THE FAR PACIFIC U.S. CARRIER ROUTS 18 BOMBERS IN RAID DOWNED SIX PLANES", *New York Times*, 4 March 1942, ROBERT F. WHITNEY.
23. ↑  *The Times* (London), August 21, 1945, p. 6
24. ↑  *The Times* (London), April 15, 1947, p. 2, (quote) "Designed originally as a counter-measure to the Japanese 'suicide-bomber,' it is now a potent weapon for defence or offence" (The quotes are in the original and suggest that the phrase was an existing one.)
25. 1 2  Moghadam, Assaf (2006). Pedahzur, Ami (ed.). *Root Causes of Suicide Terrorism: The Globalization of Martyrdom*. Oxon, NY: Routledge. էջ 16. ISBN 978-0415770293. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 6-ին.
26. ↑  L. Khan (2006). *A Theory of International Terrorism: Understanding Islamic Militancy*. Boston, MA: Brill Academic Publishers. էջեր 97–98. ISBN 978-90-04-15207-6.
27. ↑  Tim Grieve (2003 թ․ հոկտեմբերի 31). «Fox News: The inside story». *Salon.com*. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ փետրվարի 4-ին.</
28. ↑  «Why it's 'homicide bomber' not 'suicide bomber'». *medicalxpress.com*. Վերցված է 2016 թ․ փետրվարի 9-ին.
29. ↑  Peter Johnson. «Homicide bomber vs. suicide bomber». *USA Today*. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ նոյեմբերի 5-ին. Վերցված է 2015 թ․ մարտի 22-ին.
30. ↑  «Annan wants peacekeepers in Middle East».
31. ↑  «Kesher Talk». 2002 թ․ հունիսի 24. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ հունիսի 28-ին. Վերցված է 2006 թ․ մայիսի 13-ին.
32. ↑  «Targets». *Washington Times*. 2004 թ․ ապրիլի 23. Վերցված է 2006 թ․ մայիսի 13-ին.
33. ↑  Takeda, Arata (2012). «Das regressive Menschenopfer: Vom eigentlichen Skandalon des gegenwärtigen Terrorismus» (PDF). *Vorgänge – Zeitschrift für Bürgerrechte und Gesellschaftspolitik*. **51** (1): 116–129.
34. ↑  Hassan, Riaz (2011). *Suicide Bombings*. Taylor & Francis. էջ 8. ISBN 9781136804526. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 13-ին.
35. ↑  Acosta, Benjamin (2012). «Assassins». In Stanton, Andrea L.; Ramsamy, Edward (eds.). *Cultural Sociology of the Middle East, Asia, and Africa: An Encyclopedia*. Sage. էջ 21. ISBN 9781412981767. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 13-ին.
36. ↑  «The Murchison Tragedy». *Nelson Evening Mail*. Vol. XL. 1905 թ․ հուլիսի 15. էջ 2. Վերցված է 2016 թ․ հունվարի 17-ին.
37. ↑  Yu, Yonghe (2004). Macabe Keliher (ed.). *Small Sea Travel Diaries*. SMC Publishing Inc. էջ 196. ISBN 978-957-638-629-9.
38. ↑  Campbell, William (1903). *Formosa under the Dutch: Described from Contemporary Records*. Kegan Paul. էջ 452. ISBN 9789576380839. LCCN 04007338. OCLC 66707733. Վերցված է 2015 թ․ ապրիլի 18-ին.
39. ↑  Lewis, Jeffrey William (April 2013). «The Human Use of Human Beings: A Brief History of Suicide Bombing». *Origins*. **6** (7). Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 21-ին.
40. ↑  Naimark, Norman M. (2006). «Terrorism and the fall of Imperial Russia». In Rapoport, David C. (ed.). *Terrorism: The first or anarchist wave*. Terrorism: Critical Concepts in Political Science. Vol. 1. Taylor & Francis. էջ 280. ISBN 9780415316514. Վերցված է 2015 թ․ ապրիլի 17-ին. «[...] Sof'ia Perovskaia [...] and Andrei Zheliabov carefully planned another attempt on the life of the Tsar. [...] They rented a shop on Malaia Sadovaia, a street frequented by the Tsar, and dug a tunnel from the basement under the street. Zheliabov was arrested on 27 February 1881, and Perovskaia took charge of the assassination, planned for 1 March. This time they got their prey: the explosives placed under the street failed to detonate, but the second of two suicide bombers fatally wounded the Tsar.»
41. ↑  Julicher, Peter (2003). *Renegades, Rebels and Rogues Under the Tsars*. McFarland. էջ 229. ISBN 9780786416127. Վերցված է 2015 թ․ ապրիլի 17-ին. «[... Boris Savinkov] recruited Yegor Sazonov, a former medical student, who was willing to sacrifice himself to accomplish the deed. [...O]n July 15 (28), 1904, a determined Sazonov ran through a crowd of onlookers and positioned himself in front of the approaching carriage just in time. When it swerved to avoid him, he threw his bomb through the side window. The explosion killed Plehve and left Sazonov badly injured.»
42. ↑  
	* LEAR. «词语"敢死队"的解释汉典zdic.net». Վերցված է 2014 թ․ նոյեմբերի 7-ին.
	* «敢死队的意思,含义,拼音,读音-敢死队的汉语词典解释». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ օգոստոսի 11-ին. Վերցված է 2014 թ․ նոյեմբերի 7-ին.
	* «6. 敢死队 gǎnsǐduì». Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ օգոստոսի 21-ին. Վերցված է 2016 թ․ դեկտեմբերի 12-ին.
	* 海词词典. «dare-to-die ship». Վերցված է 2014 թ․ նոյեմբերի 7-ին.
	* «a dare-to-die corps 的翻译是:敢死队是什么意思?英文翻译中文,中文». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ հոկտեմբերի 30-ին. Վերցված է 2014 թ․ նոյեմբերի 7-ին.
	* «敢死队, a dare-to-die corps,音标,读音,翻译,英文例句,英语词典». Վերցված է 2016 թ․ դեկտեմբերի 12-ին.
	* «a dare-to-die corps – 中英文在线翻译英语在线翻译». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ հոկտեմբերի 30-ին. Վերցված է 2014 թ․ նոյեմբերի 7-ին.
	* «敢死队 – 汉语词典 – 911查询». Վերցված է 2014 թ․ նոյեմբերի 7-ին.
43. ↑  Carl Glick; Sheng hwa Hong (1947). *Swords of silence: Chinese secret societies, past and present*. Whittlesey House.
44. ↑  Linebarger, Aul (2008). *Sun Yat Sen and the Chinese Republic*. READ BOOKS. էջ 263. ISBN 978-1443724388. Վերցված է 2010 թ․ հուլիսի 28-ին.
45. ↑  *China yearbook*. China Pub. Co. 1975. էջ 657. Վերցված է 2010 թ․ հուլիսի 28-ին.
46. ↑  Chiang, Kai-shek (1968). *Selected speeches and messages*. Government Information Office. էջ 21. Վերցված է 2010 թ․ հուլիսի 28-ին.
47. ↑  Fenby, Jonathan (2003). *Generalissimo: Chiang Kai-shek and the China He Lost*. Simon and Schuster. էջ 318-319. ISBN 978-0743231442. Վերցված է 2014 թ․ ապրիլի 24-ին.
48. ↑  Jonathan Fenby (2008 թ․ հունիսի 24). *Modern China: The Fall and Rise of a Great Power, 1850 to the Present*. HarperCollins. էջ 284. ISBN 978-0-06-166116-7.
49. ↑  «台儿庄巷战:长官电令有敢退过河者 杀无赦\_网易军事». Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ հունիսի 19-ին. Վերցված է 2016 թ․ մարտի 16-ին.
50. ↑  Wong, Bun. «Taierzhuang street fighting : Executive power to make those who have dared to retreat across the river Unforgiven – Netease International News». Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ հոկտեմբերի 20-ին. Վերցված է 2016 թ․ դեկտեմբերի 12-ին.
51. ↑  Schaedler, Luc (2007). *Angry Monk: Reflections on Tibet: Literary, Historical, and Oral Sources for a Documentary Film* (PDF) (Thesis Presented to the Faculty of Arts of the University of Zurich For the Degree of Doctor of Philosophy). University of Zurich, Faculty of Arts. էջ 518. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2014 թ․ հուլիսի 19-ին. Վերցված է 2014 թ․ ապրիլի 24-ին.
52. ↑  Harmsen, Peter (2013). *Shanghai 1937: Stalingrad on the Yangtze* (illustrated ed.). Casemate. էջ 112. ISBN 978-1612001678. Վերցված է 2014 թ․ ապրիլի 24-ին.
53. ↑  Ong, Siew Chey (2005). *China Condensed: 5000 Years of History & Culture* (illustrated ed.). Marshall Cavendish. էջ 94. ISBN 978-9812610676. Վերցված է 2014 թ․ ապրիլի 24-ին.
54. ↑  Olsen, Lance (2012). *Taierzhuang 1938 – Stalingrad 1942*. Clear Mind Publishing. ISBN 978-0-9838435-9-7. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ հուլիսի 9-ին. Վերցված է 2014 թ․ ապրիլի 24-ին – via Numistamp.
55. ↑  «STORM OVER TAIERZHUANG 1938 PLAYER's AID SHEET» (PDF). *grognard.com*. Վերցված է 2014 թ․ ապրիլի 24-ին.
56. ↑  Ong Siew Chey (2011). *China Condensed: 5,000 Years of History & Culture* (reprint ed.). Marshall Cavendish International Asia Pte Ltd. էջ 79. ISBN 978-9814312998. Վերցված է 2014 թ․ ապրիլի 24-ին.
57. ↑  *International Press Correspondence, Volume 18*. Richard Neumann. 1938. էջ 447. Վերցված է 2014 թ․ ապրիլի 24-ին.
58. ↑  Epstein, Israel (1939). *The people's war*. V. Gollancz. էջ 172. Վերցված է 2014 թ․ ապրիլի 24-ին.
59. ↑  Kenneth Lieberthal (1980). *Revolution and tradition in Tientsin, 1949–1952*. Stanford University Press. էջ 67. ISBN 978-0-8047-1044-2. Վերցված է 2010 թ․ հուլիսի 28-ին. «dare to die china.»
60. ↑  Jan Wong (1997). *Red China Blues: My Long March from Mao to Now*. Random House, Inc. էջ 237. ISBN 978-0-385-25639-1. Վերցված է 2010 թ․ հուլիսի 28-ին.
61. ↑  Dodd, Henry (2013 թ․ օգոստոսի 23). *A short history of suicide bombing*. Action on Armed Violence. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 13-ին.
62. ↑  Jackson, Steve (2003). *Lucky Lady: The World War II Heroics of the USS Santa Fe and Franklin*. Da Capo Press. էջ 308. ISBN 978-0786713103. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 6-ին.(չաշխատող հղում)
63. ↑  Beevor, Antony. *Berlin: The Downfall 1945*, Penguin Books, 2002, p. 238; 0-670-88695-5; accessed April 18, 2015.
64. ↑  Roger Moorhouse, *Killing Hitler*. Jonathan Cape, pp. 191–193 (2006); 0-224-07121-1.
65. ↑  *International Journal of Korean Studies*. Korea Society and the International Council on Korean Studies. 2001. էջ 40.
66. ↑  Carter Malkasian (2014 թ․ մայիսի 29). *The Korean War*. Osprey Publishing. էջեր 22–. ISBN 978-1-4728-0994-0.(չաշխատող հղում)
67. ↑  T.I. Han (2011 թ․ մայիսի 1). *Lonesome Hero: Memoir of a Korea War POW*. AuthorHouse. էջեր 69–. ISBN 978-1-4634-1176-3.
68. ↑  Charles R. Smith (2007). *U.S. Marines in the Korean War*. Government Printing Office. էջեր 183–. ISBN 978-0-16-087251-8.
69. ↑  Sonia Ryang (2009 թ․ հունվարի 16). *North Korea: Toward a Better Understanding*. Lexington Books. էջեր 78–. ISBN 978-0-7391-3207-4.
70. ↑  Sami Moubayed; Mustapha Al Sayyed (2008 թ․ մայիսի 2). «Rising above odds to resurrect leaders». *Weekend Review*.
71. ↑  Senker, Cath (2004). *The Arab-Israeli Conflict* (անգլերեն). Black Rabbit Books. ISBN 978-1-58340-441-6.(չաշխատող հղում)
72. ↑  Saada, Tass & Merrill, Dean *Once an Arafat Man: The True Story of How a PLO Sniper Found a New Life* Illinois 2008 pp. 4–6 1-4143-2361-1
73. ↑  (Click "Search Database", then under "filter by", click "group")«Year: 1982–2015. Group». *Chicago Project on Security and Terrorism Suicide Attack Database*. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ հունվարի 24-ին. Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 20-ին.
74. ↑  includes earlier versions of the group counted separately by the CPOST Suicide Attack Database: Islamic State of Iraq and Syria, and Islamic State of Iraq
75. ↑  (Click "Search Database", then under "filter by", click "location")«Year: 1982–2015. Group». *Chicago Project on Security and Terrorism Suicide Attack Database*. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ հունվարի 24-ին. Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 20-ին.
76. ↑  immortalized in Joseph Conrad's *Secret Agent*
77. ↑  Kraft, Michael; Marks, Edward (2011). «1. Modern Terrorism and the Federal Government Response». *U.S. Government Counterterrorism: A Guide to Who Does What*. CRC Press.
78. ↑  Cassman, Daniel. «Liberation Tigers of Tamil Elam – Mapping Militant Organizations».
79. ↑  «Tending to Sri Lanka». *The Washington Times*. Վերցված է 2008 թ․ հունիսի 17-ին.
80. ↑  «Year: 1982–2015: Group Liberation Tigers of Tamil Eelam». *Chicago Project on Security and Terrorism Suicide Attack Database*. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ հունվարի 24-ին. Վերցված է 2016 թ․ դեկտեմբերի 22-ին.
81. ↑  «Tamil Tiger 'regret' over Gandhi». *BBC News*. 2006 թ․ հունիսի 27. Վերցված է 2007 թ․ մայիսի 10-ին.
82. ↑  «We killed Rajiv, confesses LTTE». *The Times of India*. 2006 թ․ հունիսի 28. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ սեպտեմբերի 8-ին. Վերցված է 2007 թ․ մայիսի 10-ին.
83. ↑  «On This Day 21 May – 1991: Bomb kills India's former leader Rajiv Gandhi». BBC. 1991 թ․ մայիսի 21. Վերցված է 2007 թ․ նոյեմբերի 5-ին.
84. ↑  Baker, Mark (2002 թ․ սեպտեմբերի 16). «Hopes high for end to Sri Lanka war». *The Age*. Melbourne. Վերցված է 2007 թ․ մայիսի 10-ին.
85. ↑  «Sri Lanka assassination plot». *BBC News*. 1998 թ․ հուլիսի 27. Վերցված է 2007 թ․ մայիսի 10-ին.
86. ↑  Sambandan, V. S. (2005 թ․ սեպտեմբերի 5). «Inquiries into Premadasa, Dissanayake killings closed». *The Hindu*. Chennai, India. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ մարտի 1-ին. Վերցված է 2007 թ․ մայիսի 10-ին.
87. ↑  «CHRONOLOGY-Assassinations of political figures in Sri Lanka». *Reuters UK*. 2006 թ․ նոյեմբերի 10. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ ապրիլի 24-ին. Վերցված է 2007 թ․ մայիսի 10-ին.
88. ↑  Kurz, Robert W.; Charles K. Bartles (2007). «Chechen suicide bombers» (PDF). *Journal of Slavic Military Studies*. **20** (4): 529–547. doi:10.1080/13518040701703070. S2CID 96476266. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2017 թ․ հոկտեմբերի 11-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 30-ին.
89. ↑  פיגוע אוטובוס 405 (եբրայերեն). News1. Վերցված է 2015 թ․ մարտի 22-ին.
90. ↑  Atran, 2006, էջ 129
91. ↑  Pedahzur, pp. 66–69
92. ↑  Women Armed for Terror, nytimes.com; accessed 22 March 2015
93. ↑  Pape, *Dying to Win*, p. 209.
94. ↑  «UChicago CPOST». *cpostdata.uchicago.edu*. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ օգոստոսի 23-ին. Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 10-ին.
95. ↑  Lisa Wedeen (1999 թ․ հունիսի 15). *Ambiguities of Domination: Politics, Rhetoric, and Symbols in Contemporary Syria*. University of Chicago Press. ISBN 9780226877884. Վերցված է 2016 թ․ հունվարի 17-ին.
96. ↑  *Human Security Report 2005: War and Peace in the 21st Century*. Oxford University Press. 2005. էջ 111. ISBN 9780195307399. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 13-ին.
97. ↑  Rajan, V.G. Julie (2011). *Women Suicide Bombers: narratives of violence*. New York: Routledge. ISBN 978-0-415-55225-7.
98. ↑  "Female suicide bomber kills 15 at crowded Afghan market", CBC News, May 15, 2008; retrieved April 29, 2012.
99. ↑  «Suicide bomber kills several at train station in Russia». CBS News. 2013 թ․ դեկտեմբերի 29. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 13-ին.
100. ↑  «Bangladesh's female jihadists». *Dhaka Tribune*. 2016 թ․ դեկտեմբերի 23. Վերցված է 2016 թ․ դեկտեմբերի 27-ին.
101. ↑  O'Rourke, L.A. (2009). «What Special About Female Suicide Terrorism?». *Security Studies*. **18** (4): 681–718. doi:10.1080/09636410903369084. S2CID 55378946.
102. ↑  Clonan, Tom. "The History of Women in Combat." Technological School of Dublin, School of Media, 1998, pp. 117-162
103. ↑  O'Rourke, L. "What's Special about Female Suicide Terrorism." Security Studies. Vol. 18. 2009. Pp. 681-718
104. 1 2  Bloom, Mia. "Female Suicide Bombers: A Global Trend." Daedalus, vol. 136, no. 1, The MIT Press, 2007, pp. 94–102, .
105. ↑  Gowrinathan, Nimmi. "Evident Truths: American Women at War." Los Angeles Review of Books, LA Review of Books, 2 Apr. 2021, lareviewofbooks.org/article/evident-truths-american-women-at-war/.
106. 1 2 3  Atran, Scott (2008 թ․ մարտի 12). «The Making of a Terrorist: A Need for Understanding from the Field Testimony before the House Appropriations Subcommittee on Homeland Security Washington, DC» (PDF). *umich.edu*. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 4-ին.
107. ↑  THE WORLD QUESTION CENTER 2008 (p. 9) Արխիվացված 2013-04-07 Wayback Machine, Edge.org; retrieved August 19, 2012.
108. ↑  «The LTTE and suicide terrorism». Hinduonnet.com. Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ մայիսի 4-ին. Վերցված է 2010 թ․ մայիսի 19-ին.
109. ↑  Jamie Gierson (2017 թ․ փետրվարի 28). «Isis has industrialised martyrdom, says report into suicide attacks». *The Guardian*.
110. ↑  *Through No Fault of Their Own: Punitive House Demolitions during the al-Aqsa Intifada* B'Tselem, November 2004
111. ↑  An internal review starting in October 2004 brought an end to the policy, but it was resumed in 2014. (source: Ed Farrian. *Human Rights Issues for the Palestinian population* (April 2005), Ministry of Foreign Affairs, mfa.gov.il; accessed July 11, 2015.
112. 1 2  «Analysis: Palestinian suicide attacks». BBC News. 2007 թ․ հունվարի 29. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 13-ին.
113. ↑  «Frontline : Shattered Dreams of Peace». *PBS.ORG*. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 21-ին. «On March 29, 2002, after a suicide bomber killed 30 people, Israel launched Operation Defensive Shield. Israel's troops re-entered Palestinian cities and refugee camps, hunting down terrorists and often leaving massive destruction in their wake. Three months later, in mid-June 2002, two more suicide bombings struck Israel. Sharon announced Israel would immediately begin a policy of taking back land in the West Bank, and holding it, until the terror attacks stopped.»
114. 1 2  Hoffman, Bruce (June 2003). «The Logic of Suicide Terrorism». *The Atlantic*. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 13-ին.
115. ↑  Boot, Max (2010 թ․ ապրիլի 7). «When suicide bombing is simply strategic suicide». *Los Angeles Times*. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 7-ին.
116. ↑  «Up to 100,000 killed in Sri Lanka's civil war: UN». Australian Broadcasting Corporation. 2009 թ․ մայիսի 20.
117. ↑  «Who are Hamas?». BBC News. 2009 թ․ հունվարի 4. Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 14-ին.
118. ↑  Fatal Terrorist Attacks in Israel Since the DOP (September 1993) Արխիվացված 2010-12-06 Wayback Machine, Mfa.gov.il; retrieved August 19, 2012.
119. ↑  «Year: 1982–2015. Group». *Chicago Project on Security and Terrorism Suicide Attack Database*. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ հունվարի 24-ին. Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 20-ին. Click "Search Database", then under "filter by", click "location", click Israel and after getting the results click "year".
120. ↑  In the first campaign from 1994–1997 there were 14 suicide attacks, in the second from 2001–2005 there were 93 attacks.(source: (Click "Search Database", then under "filter by", click "location", click Israel and after getting the results click "year".)«Year: 1982–2015. Group». *Chicago Project on Security and Terrorism Suicide Attack Database*. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ հունվարի 24-ին. Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 20-ին.
121. ↑  Weinstein, Jamie (2004 թ․ փետրվարի 2). «Barrier's Success Counted In Lives». *Sun-Sentinel*. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ օգոստոսի 11-ին. Վերցված է 2014 թ․ օգոստոսի 1-ին.
122. 1 2  Steves, Rick (2013 թ․ նոյեմբերի 18). «The Security Fence, the Anti-Terrorism Barrier, the Wall». HuffPost. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 13-ին.
123. ↑  Waxman, Dov (2011). «Living with terror, not Living in Terror: The Impact of Chronic Terrorism on Israeli Society». *Perspectives on Terrorism*. **5** (5–6). Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 14-ին. «Palestinian terrorism during the second Intifada clearly affected the political preferences of the Israeli electorate. Sharon's resounding victory in the 2001 election was one indication of this effect. Another was the Likud party's decisive win in the 2003 Knesset elections, doubling the number of its seats in parliament (from 19 to 38), while the rival pro-negotiation center-left Labor party lost seven seats (dropping from 26 to 19 seats). Not only did Palestinian terrorism boost the electoral appeal of the political right in Israel, it also helped to bring about a rightward shift in the political positions of the Israeli public. In general, more Israelis identified themselves as right-wing and fewer as left-wing. ... Palestinian terrorism ... had a major impact on their attitudes towards the use of force against Palestinians. Israeli Jews became much more militant and 'hawkish.' ... Angry and embittered by the seemingly endless series of gruesome Palestinian suicide bombings inside Israel, the vast majority of the Israeli public staunchly supported the Sharon government's offensive military measures against the Palestinians. In 2001, for instance, 89 percent of Israeli Jews supported the Sharon government's policy of "targeted assassinations" of Palestinian militants involved in terrorism against Israel»
124. ↑  Peace Index / Most Israelis support the fence, despite Palestinian suffering – Haaretz — Israel News — Ephraim Yaar, Tamar Hermann — March 10, 2004
125. ↑  *Servamus, Volume 99*. SARP-Uitgevers. 2006. էջ 17. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 15-ին.

Գրականություն
-------------

Գրքեր
* Barlow, Hugh (2007). *Dead for Good*. Paradigm Publishers. ISBN 978-1-59451-324-4.
* Bloom, Mia (2005). *Dying to Kill*. New York: Columbia University Press. ISBN 978-0-231-13320-3.
* Davis, Joyce M. (2004). *Martyrs: Innocence, Vengeance, and Despair in the Middle East*. Palgrave Macmillan. ISBN 978-1-4039-6681-0.
* Falk, Ophir; Morgenstern, Henry (2009). *Suicide Terror: Understanding and Confronting the Threat*. Hoboken, NJ: Wiley. ISBN 978-0-470-08729-9.
* Fall, Bernard B. (1985). *Hell in a Very Small Place*. New York: Da Capo Press. ISBN 978-0-306-80231-7.
* Gambetta, Diego (2005). *Making Sense of Suicide Missions*. Oxford Oxfordshire: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-927699-8.
* Hafez, Mohammed (2007). *Suicide Bombers in Iraq*. Washington: U.S. Institute of Peace Press. ISBN 978-1-60127-004-7.
* Hassan, Riaz (2010). *Life as a Weapon: The Global Rise of Suicide Bombings*. Taylor & Francis. ISBN 978-0-415-58885-0.
* Hassan, Riaz (2011). *Suicide Bombings*. Routledge. ISBN 978-0-415-58886-7.
* Hudson, Rex (2002). *Who Becomes a Terrorist and Why*. The Lyons Press. ISBN 978-1-58574-754-2.
* Jayawardena, Hemamal (2007). *Forensic Medical Aspects of Terrorist Explosive Attacks*. Zeilan Press. ISBN 978-0-9793624-2-2.
* Khosrokhavar, Farhad (2005). *Suicide Bombers*. Sydney: Pluto Press. ISBN 978-0-7453-2283-4.
* Oliver, Anne Marie; Steinberg, Paul (2004). *The Road to Martyrs' Square*. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-530559-3.
* Lewis, Jeffrey W. (2012). *The Business of Martyrdom: A History of Suicide Bombing*. Naval Institute Press. ISBN 978-1-61251-097-2.
* Reuter, Christoph (2004). *My Life Is a Weapon*. Princeton: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-12615-9.
* Scheit, Gerhard (2004). *Suicide Attack* (գերմաներեն). Ca Ira Verlag. ISBN 978-3-924627-87-4.
* Sheftall, Mordecai G. (2005). *Blossoms in the Wind*. New York: NAL Caliber. ISBN 978-0-451-21487-4.
* Skaine, Rosemarie (2006). *Female Suicide Bombers*. Jefferson: McFarland. ISBN 978-0-7864-2615-7.
* Swamy, M.R. (1994). *Tigers of Lanka*. Vijitha Yapa Publications, Sri Lanka. ISBN 978-955-8095-14-0.
* Takeda, Arata (2010). *Ästhetik der Selbstzerstörung: Selbstmordattentäter in der abendländischen Literatur* [*Aesthetics of Self-Destruction: Suicide Attackers in Western Literature*] (գերմաներեն). Munich: Fink. ISBN 978-3-7705-5062-3. (Full text, digitalized by the Bavarian State Library)
* Matovic, Violeta (2007). *Suicide Bombers Who's Next*. Belgrade: The National Counter Terrorism Committee. ISBN 978-86-908309-2-3.
* Victor, Barbara (2003). *Army of Roses: Inside the World of Palestinian Women Suicide Bombers*. Rodale. ISBN 978-1-57954-830-8.
* Rajan, V.G. Julie (2011). *Women Suicide Bombers: narratives of violence*. New York: Routledge. ISBN 978-0-415-55225-7.



---

Հոդվածներ

---

* Atran, Scott (2003). «Genesis of suicide terrorism» (PDF). *Science*. **299** (5612): 1534–39. Bibcode:2003Sci...299.1534A. doi:10.1126/science.1078854. PMID 12624256. S2CID 12114032.
* Butterworth, Bruce Robert; Dolev, Shalom; Jenkins, Brian Michael (2012). "Security Awareness for Public Bus Transportation: Case Studies of Attacks Against the Israeli Public Bus System", Mineta Transportation Institute; accessed March 22, 2015.
* Conesa, Pierre (2004). "Aux origines des attentats-suicides". *Le Monde diplomatique*, June 2004; accessed March 22, 2015.
* Hoffman, Bruce (2003). "The logic of suicide terrorism". *The Atlantic*, June 2003 accessed March 22, 2015.
* Kix, Paul "The truth about suicide bombers", boston.com, December 5, 2010; accessed March 22, 2015.
* Lankford, Adam (2010). «Do Suicide Terrorists Exhibit Clinically Suicidal Risk Factors? A Review of Initial Evidence and Call for Future Research». *Aggression and Violent Behavior*. **15** (5): 334–40. doi:10.1016/j.avb.2010.06.001.
* Takeda, Arata (2010). «Suicide bombers in Western literature: Demythologizing a mythic discourse». *Contemporary Justice Review*. **13** (4): 455–75. CiteSeerX 10.1.1.981.5792. doi:10.1080/10282580.2010.517985. S2CID 54018791.



---

Վեբ Կայքեր

---

* Kassim, Sadik H. "The Role of Religion in the Generation of Suicide Bombers" Արխիվացված 2013-06-06 Wayback Machine; accessed March 22, 2015.
* Kramer, Martin (1996); accessed March 22, 2015. "Sacrifice and "Self-Martyrdom" in Shi'ite Lebanon"; accessed March 22, 2015.
* Sarraj, Dr. Eyad. "Why we have become Suicide Bombers"; accessed March 22, 2015.
* Feffer, John. "Our Suicide Bombers: Thoughts on Western Jihad" Արխիվացված 2010-08-08 Wayback Machine, 6 August 2009; accessed March 22, 2015.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Տվյալների հավաքածու։ The CPOST Database on Suicide Attacks (DSAT)