**Մոնմութ** (անգլ.՝ Monmouth, ˈmɒnməθ), Ուելսի (Մեծ Բրիտանիա) հարավ-արևելքում գտնվող Մոնմութշիր գավառի պատմական մայրաքաղաք։ Գտնվում է Մոննո և Ուայ գետերի գետակցում՝ երկրի սահմանից ոչ շատ հեռու։ Բնակավայրի անվանումը՝ «Մոնմոյի բերան», կապվում է Մոնմոյի հետ։ Ուելսի գետի անվանումը՝ Mynwy, նշանակում է «սրընթաց»։ Քաղաքն ի սկզբանե հայտնի էր Abermynwy («Մոնմոյի բերանը») անվամբ, այնուհետև՝ 17-րդ դարում՝ որպես Trefynwy («Մոնմոյի քաղաք»)։ Զանգվածային լրատվության միջոցներում Մոնմութը հայտնի է որպես աշխարհում առաջին «Վիքիպեդիայի քաղաք»։

Պատմություն
-----------

Բրիտանական հնագիտության խորհուրդը (Council for British Archaeology) Մոնմութը հռչակել է Մեծ Բրիտանիայի պատմական առաջին 10 քաղաքներից մեկը։ Մոնմութի առաջին բնակավայրը եղել է հռոմեական Բլեստիոն (Blestium) ամրոցը. քաղաքի կենտրոնում հայտնաբերվել են հռոմեական մետաղադրամներ և խեցեղեն։ 2-4-րդ դարերում այստեղ, ըստ երևույթին, աշխատանքներ են իրականացվել երկաթով, որի հումքը եկել է Գոբանիումից (Gobannium) և Արիկոնիումից (Ariconium)։

Բրիտանիայում հռոմեական տիրապետության ավարտից հետո այս տարածքը դարձել է Էրգինգի թագավորության հարավային եզրը։ Միակ ապացույցը, որ բնակչությունը շարունակել է գոյություն ունենալ, 7-րդ դարի արձանագրությունն է քաղաքում գտնվող եկեղեցու մասին, որը նվիրված է Կադոկ Իմաստունին։ 1056 թվականին Գրիֆիդ Ափ Լլիվելինն ավերել է այս տարածքը։

Մոնմուտ ամրոցի գլխավոր տաճարի ավերակները
Այն բանից հետո, երբ Անգլիան 1066 թվականին նվաճվել է նորմանների կողմից, Հերֆորդ կոմսությունը հանձնվել է Վիլյամ Թագավորի դաշնակից Ուիլյամ Ֆից-Օսբուրնին։ Նա պատասխանատու էր տարածքը պաշտպանելու համար. կառուցվել է նոր ամրոց՝ անցումներն ու պաշարները վերահսկելու նպատակով։ Սկզբնապես այն մոտ և բեյլի էր, ժամանակի ընթացքում ամրոցը վերակառուցվել է քարով և ամրացվեց։ Ամրոցի շուրջը ձևավորվել է մի քաղաք, մոտ 1075 թվականին ստեղծվել Բենեդիկտյան վանքը։

Քաղաքը գրանցվել է «Domesday» գրքում և շարունակել աճել։ 12-րդ դարից սկսել է զարգանալ որպես քաղաքամերձ բնակավայր։ Քաղաքը զբաղվում էր երկաթի առևտրով, դարբնոցներն աշխատում էին տեղական հանքաքարի և ածուխի օգտագործմամբ։

1233 թվականին քաղաքում տեղի է ունեցել խոշոր մարտ՝ Հենրի III թագավորի և բարոնների կողմնակիցների պայքարի շրջանակներում։ Մարտից հետո ամրոցն ընդլայնվել է։ Մոտ 1300 թվականին կառուցվել են քաղաքի պարիսպները և ամրապնդվել է Մոննոյի կամուրջը։ Այժմ այն հետիոտնային կամուրջ է, որը Մեծ Բրիտանիայում միակ պահպանված կամուրջն է, իսկ Եվրոպայում՝ այդպիսի երեքից մեկը։

Թագավոր Էդուարդ II-ը ժամանակավորապես բանտարկվել էր տեղի ամրոցում կնոջ՝ Իզաբելլայի, և նրա սիրահար Ռոջեր Մորտիմերի դավադրությունից հետո։ 14-րդ դարի կեսերին ամրոցը և քաղաքը անցել են Լանկաստերի իշխանության տակ։

14-րդ դարից ի վեր քաղաքը սկսել է արտադրել բամբակյա մոնմութական գլխարկներ։ Օուայնա Գլինդուրաի կողմնակիցների հարձակումներից հետո սահմանամերձ քաղաքի բարեկեցությունը տուժել է, թեև քաղաքն ինքնին հարձակման չի ենթարկվել։

1605 թվականին Ջեյմս Առաջինը Մոնմութին պարգևատրել է պատվոգրով։ Քաղաքը «հետագա բոլոր հավերժական ժամանակների համար… կլինի խաղաղության և հանգստության քաղաք, օրինակ, որը վախեցնում է չարին և ուրախացնում է բարությունը»։ Մոնմութում առաջացել է տիպիկ փողոցային շուկա, որն ուներ լայն մեջտեղ (վաճառքի համար) և նեղ ծայրեր՝ անասունների փախուստը կանխելու նպատակով։

18-րդ դարի վերջին քաղաքը դարձել է Ուայ շրջայցի այցելուների սիրված կենտրոնը։ Տարածքի այցելուներից են Ուիլյամ Վորդսվորթը, Սամուել Քոլրիջը, Ռոբերտ Սաութին, Ուիլ Թըրները։

Մոնմութ և Վիքիպեդիա
-------------------

Մոնմութումի տարբեր հաստատություններում կան QRpedia նախագծի QR կոդերով ցուցանակներ։ Նախագիծը ստացել է Monmouthpedia անվանումը։ Լրատվամիջոցներում Մոնմութը հայտնի է դարձել որպես Վիքիպեդիայի աշխարհի առաջին քաղաք։

Քույր քաղաքներ
--------------

* Գերմանիա Վալդբրոն (գերմ.՝ Waldbronn), Գերմանիա
* Ֆրանսիա Կարբոն (ֆր.՝ Carbonne), Ֆրանսիա

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  standard forms of Welsh place-names database — Welsh Language Commissioner.
2. ↑  Hywel Wyn Owen, *The Place-Names of Wales*, 2000, University of Wales Press, ISBN 0-7083-1458-9, p.63
3. ↑  В Уэльсе появился первый в мире «Википедия-город» *Газета.Ru*, 18 мая 2012
4. ↑  Keith Kissack, *Monmouth and its Buildings*, Logaston Press, 2003, ISBN 1-904396-01-1
5. 1 2  John Newman, *The Buildings of Wales: Gwent/Monmouthshire*, 2000, ISBN 0-14-071053-1, pp.393-412
6. 1 2 3 4 5  «A Brief History of the Town of Monmouth». Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ մարտի 5-ին.. Accessed 11 January 2012
7. ↑  *Kissack, Keith* Mediaeval Monmouth. — The Monmouth Historical and Educational Trust, 1974. — С. 24.
8. 1 2 3  «Monmouth Town Council: History of the town». Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ ապրիլի 24-ին.. Accessed 11 January 2012
9. ↑  «Monmouth Town Council». Արխիվացված է օրիգինալից 2006 թ․ մայիսի 7-ին. Վերցված է 2006 թ․ փետրվարի 1-ին.
10. ↑  Elisabeth Whittle, «All These Inchanting Scenes: Piercefield in the Wye Valley», *Garden History*, Vol. 24, No. 1 (Summer 1996), pp. 148—161.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Monmouth Town Council
* Old photos of Monmouth Archived 2008-04-10 at the Wayback Machine.
* Old photos and info on Monmouth's railway history

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames · GeoNames · Open Directory Project |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4641124-0 · LCCN: n82058900 · VIAF: 154790281 · WorldCat VIAF: 154790281 |

 |