**Աֆղանստանի ազգային թանգարան** (պարս.՝ موزیم ملی افغانستان, *Mūzīyam-e mellī-ye Afghānestān*, փուշթու՝ د افغانستان ملی موزیم, *Də Afghānistān Millī Mūzīyəm*), հայտնի է նաև որպես **Քաբուլի թանգարան**, երկհարկանի կառույց՝ Քաբուլի կենտրոնից 9 կմ հարավ-արևմուտք։ Միջազգային ստանդարտներին համապատասխան՝ թանգարանի տարածքն ընդլայնվել է, այցելուների հանգստի և զբոսանքի համար ստեղծվել է մեծամասշտաբ հարակից այգի։ Թանգարանը համարվել է աշխարհի լավագույն թանգարաններից մեկը։

Թանգարանն ունեցել է Կենտրոնական Ասիայի կարևորագույն հավաքածուներից մեկը՝ մի քանի հազարամյակների թվագրվող շուրջ 100000 նմուշներով։ 1992 թվականին՝ քաղաքացիական պատերազմը սկսվելուց հետո, թանգարանը բազմիցս կողոպտվել է, արդյունքում ցուցադրվող 100000 նմուշների 70 %-ը կորել է։ 2007 թվականից մի շարք միջազգային կազմակերպություններ օգնել են վերականգնելու ավելի քան 8000 ցուցանմուշներ, որոնցից վերջինը կրաքարե քանդակ էր Գերմանիայից։ 2012 թվականին Միացյալ Թագավորությունը վերադարձրել է շուրջ 843 ցուցանմուշ, այդ թվում՝ 1-ին դարի Բահրամի հայտնի փղոսկրե ֆիգուրներ։

Պատմություն
-----------

Աֆղանստանի ազգային թանգարանը բացվել է 1919 թվականին Աֆղանստանի թագավորի Ամանուելլահ-Խանի կառավարման ժամանակ։ Հավաքածուն ի սկզբանե եղել է Բաղ-է Բալա պալատում, սակայն 1922 թվականին տեղափոխվել է և գործել է որպես «Հետաքրքրությունների կաբինետ»։ Ներկայիս վայր թանգարանը տեղափոխվել է 1931 թվականին։ Պատմաբան Նենսի Դուպրին 1964 թվականին համահեղինակել է *A Guide to the Kabul Museum* (Քաբուլի թանգարանի ուղեցույց) գիրքը։ Թանգարանի նոր շենքի նախագծման համար 1973 թվականին աշխատանքներ է իրականացրել դանիացի մի ճարտարապետ, սակայն ծրագրերը երբեք չեն իրականացվել։ 1989 թվականին Տիլյա Տեպեն տեղափոխվել է Դա Աֆղանստան բանկի ստորգետնյա պահոց։

Թանգարանի ներքին հարդարանքներ, 2008
1990-ականների սկզբին նախագահ Մոհամադ Նաջիբուլահի իշխանության փլուզումից և դաժան քաղաքացիական պատերազմի սկզբից թանգարանը բազմիցս կողոպտվել է՝ արդյունքում կորցնելով ցուցադրվող 100000 ցուցանմուշների 70 %-ը։ 1993 թվականի մայիսի հրթիռային հարձակումից բեկորների է վերածվել անտիկ կավագործական հավաքածուն։ 1994 թվականի մարտին, որպես ռազմական բազա օգտագործվող թանգարանը, հրթիռից հրդեհվել է և լուրջ վնասներ կրել։ Նախագահ Ռաբբանիի կառավարության Տեղեկատվության և մշակույթի նախարարությունը հրամայեց, որ թանգարանի 71 աշխատակիցները հավաքածուն տեղափոխեն Քաբուլ հյուրանոց (այժմ` Սերենա հյուրանոց)` փրկելու դրանք հետագա կեղեքումից և հրետակոծություններից։ 1996 թվականի սեպտեմբերին թանգարանի աշխատակազմն ավարտեց մնացած նյութերի կատալոգային գրանցումը։ 2001 թվականի փետրվար-մարտ ամիսներին Թալիբանն ավերել է բազմաթիվ արվեստի գործեր։ 2001 թվականի նոյեմբերին հաղորդվել է, որ տարվա ընթացքում Թալիբանը ոչնչացրել է առնվազն 2750 հնագույն արվեստի գործեր։

Դոկտոր Սայեդ Մախդում Ռահեն, դեսպան Կարլ Վ. Էյքենբերին և Վահեդալլահ Շահրանին թանգարանում 2011 թվականի մարտին
2003-2006 թվականներին շենքի վերանորոգման համար ծախսվել է մոտ 350000 դոլար։ Ամենաթանկարժեք նմուշներից շատերը զմռսվել են մետաղական արկղերի մեջ, անվտանգության համար տեղափոխվել, վերականգնվել են և գույքագրվել 2004 թվականին։ Որոշ հնագիտական նմուշներ հայտնաբերվել են Քաբուլի պահոցներում, ինչպես նաև Շվեյցարիայում։ 2007 թվականից ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն և Ինտերպոլն օգնել են վերականգնելու ավելի քան 8000 արտեֆակտներ, որոնցից վերջինը Գերմանիայից կրաքարային քանդակն է և 843 արվեստի գործեր, որոնք Բրիտանական թանգարանը վերադարձրել է 2012 թվականի հուլիսին, ներառյալ՝ 1-ին դարի Բահրամի հայտնի փղոսկրե ֆիգուրներ։

2012 թվականին Իսպանիայից մի ճարտարապետական ընկերություն հաղթել է Աֆղանստանի ազգային թանգարանի նոր նախագծման համար մրցույթում։ Աշխատանքները սկսվել են 2013 թվականին։ Միջազգային ստանդարտներին համապատասխան՝ թանգարանի տարածքն ընդլայնվել է, այցելուների հանգստի և զբոսանքի համար ստեղծվել է մեծամասշտաբ հարակից այգի։

Հավաքածուներ
------------

Փղոսկրե փորագրություն Քուշական թագավորության մայրաքաղաք Կապիսայից, 1-2 դարեր
Թանգարանի հավաքածուում ներառված են այնպիսի փղոսկրյա գանձեր, ինչպիսիք են՝ անտիկ իրեր Քուշական թագավորությունից, վաղ բուդդիստական և իսլամական նմուշներ։ Թանգարանի ամենահայտնի և 1990-ականների փոթորկուն ժամանակահատվածը վերապրած նմուշներից է Քանիշկա թագավորի Ռաբատակի մակագրությունը։

### Հնագիտական նյութեր

Քաբուլի ազգային թանգարանը համարվում է երկրի տպավորիչ հնագիտական գտածոների պահեստ։ Դրանց թվում են՝ նկարազարդ ֆրեսկոների Դիլբերջինից, փորագրություններ, ճարտարապետական դետալներ, քանդակներ, մետաղական առարկաներ և մետաղադրամներ, որոնք փրկվել են Ալ Խանումում և Սուրխ Կոտալում ֆրանսիական պեղումներից, Բաղրամ քաղաքում գտնվող առևտրի պահեստում հայտնաբերված առարկաների տպավորիչ հավաքածու, որը ներառում է փղոսկր Հնդկաստանից, հայելիներ Չինաստանից և ապակե տարաներ Հռոմեական կայսրությունից, Հեդայի ավազե գլուխներ, բուդդայական քանդակներ Թեպե Սարդարից, Աֆղանստանի այլ վանական հաստատություններից; Ղազնիում հայտնաբերված Ղազվանիդ և Տիմուրիդ ժամանակաշրջանից իսլամական արվեստի մեծ հավաքածու։

### Դրամագիտական հավաքածու

Ազգային թանգարանն ունի մետաղադրամների մեծ հավաքածու։ Ըստ ավստրիացի դրամագետ Ռոբերտ Գյոբլի՝ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի հովանավորությամբ կատարված հավաքածուի աուդիտի ընթացքում թանգարանն ունեցել է 30000 նմուշ։ Պարզ չէ, թե ինչպես է հավաքածուն ընդլայնվել կամ կորել տարբեր պատերազմների ընթացքում։ Հավաքածուն պարունակում է Աֆղանստանում վերականգնված հնագիտական նյութերի մեծ մասը։ Աֆղանստանում ֆրանսիական հնագիտական պատվիրակությունը (*DAFA*) հրապարակել է Սուրխ Կոտալ քաղաքում հայտնաբերված մետաղադրամները, ինչպես նաև Բեգրամի պեղումների ժամանակ հայտնաբերված մետաղադրամները։ Միր Զաքահի պահուստի մի մասը, որը մետաղադրամներ է ներառում մ.թ.ա. 4-րդ դարից մինչև մ.թ. 3-րդ դար, ունի 11500 արծաթե և պղնձե մետաղադրամներ, որոնք պահվում են թանգարանում։ Պահուստի մի մասը հրապարակել է Ֆրանսիական հնագիտական պատվիրակությունը։ Թանգարանն ունի դրամագիտական բաժնի համադրող, սակայն հավաքածուն շարունակում է գիտնականների և հանրության համար փակ մնալ։

### Շրջիկ հավաքածու

Հավաքածուի որոշ կարևոր մասեր, ներառյալ նյութեր Բեգրամից, Ալ Խանումից, Տեպե Ֆուլոլից և ոսկե զարդեր պեղված Տիլյա Տեպեի բոլոր վեց հուղարկավորություններից, 2006 թվականից ի վեր ներկայացվում են որպես ճանապարհորդական ցուցահանդեսներ։ Դրանք ցուցադրվել են Ֆրանսիայի Գիմե թանգարանում, ԱՄՆ-ի չորս թանգարաններում, Կանադայի քաղաքակրթության թանգարանում, Բոննի թանգարանում (Գերմանիա) և Բրիտանական թանգարանում։ Դրանք շարունակում են շրջագայել և ի վերջո կվերադառնան Ազգային թանգարան։

Ցուցանմուշներ
-------------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Bustler. «Winners of the National Museum of Afghanistan Competition».
2. 1 2  «U.S. and Afghan Officials Inaugurate New Facilities for the National Museum». kabul.usembassy.gov. 2013 թ․ դեկտեմբերի 5. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 1-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 24-ին.
3. ↑  *From Our Own Correspondent - a celebration of fifty years of the BBC Radio Programme* by Tony Grant
4. ↑  *Games without Rules: The Often-Interrupted History of Afghanistan* by Tamim Ansary
5. 1 2  Girardet, Edward; Jonathan Walter, eds. (1998). *Afghanistan*. Geneva: CROSSLINES Communications, Ltd. էջ 291.
6. 1 2 3  Lawson, Alastair (2011 թ․ մարտի 1). «Afghan gold: How the country's heritage was saved». *BBC*. Վերցված է 2011 թ․ մարտի 1-ին.
7. 1 2  (31 January 2012) Germany returns Afghan sculpture bbc.co.uk/news/
8. 1 2  (19 July 2012) Looted art returned to Afghanistan, bbc.co.uk
9. ↑  *Afghanistan: Hidden Treasures from the National Museum, Kabul* (2008), p. 35. Eds. Friedrik Hiebert and Pierre Cambon. National Geographic, Washington, D.C. 978-1-4262-0374-9.
10. ↑  Meharry, Joanie Eva "The National Museum of Afghanistan: In Times of War" Արխիվացված 2010-09-06 Wayback Machine, *The Levantine Review*
11. ↑  «National Museum of Afghanistan - SILK ROAD». *en.unesco.org*.
12. 1 2  Grissmann, Carla (2004 թ․ փետրվարի 19). «KABUL MUSEUM». In Ehsan Yarshater (ed.). *Encyclopædia Iranica* (Online ed.). United States: Columbia University.
13. ↑  «Museum Under Siege: Full Text - Archaeology Magazine Archive». *archive.archaeology.org*.
14. ↑  «Destruction in Kabul: I watched as the Taliban destroyed my life's work». BBC News. 2016 թ․ հունվարի 20. Վերցված է 2019 թ․ փետրվարի 15-ին.
15. ↑  «Taliban destroyed museum exhibits». 2001 թ․ նոյեմբերի 23 – via www.telegraph.co.uk.
16. ↑  *Afghanistan: Hidden Treasures from the National Museum, Kabul* (2008), pp. 37-53. Eds. Friedrik Hiebert and Pierre Cambon. National Geographic, Washington, D.C. 978-1-4262-0374-9.
17. ↑  «Interviews: Priceless Afghan Treasures Recovered».
18. ↑  «Afghan treasures return to Kabul». *BBC News*. 2007 թ․ մարտի 17.
19. ↑  Tissot, F (2006) Catalogue of the National Museum of Afghanistan 1931-1985, UNESCO Publishing
20. ↑  Göbl, Robert (1962 թ․ հուլիսի 4). «Report on mission as field expert numismatist at the National Museum at Kabul: Afghanistan» (PDF). UNESCO. Վերցված է 2019 թ․ փետրվարի 15-ին.
21. ↑  Ghrishman, 1946
22. ↑  Curiel, R and Schlumberger, D (1953) Tresors Monetaires D'Afghanistan MDAFA XIV: 65-97
23. ↑  *Journal of the Oriental Numismatic Society*, No. 207
24. ↑  Cambon, P Afghanistan les tresors retrouves, Paris 2007

Արտաքին հղումներ
----------------

* Hidden Treasures from the National Museum, Kabul | National Geographic
* Website National Museum of Afghanistan
* Gold Exhibit
* 
* The Pillage of Kabul Museum
* Museum Under Siege by Nancy Hatch Dupree
* "Lost" Afghan Treasures Found Wayback Machine (արխիվացված Փետրվար 8, 2005)
* Association for the Protection of Afghan Archeology

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Աֆղանստանի ազգային թանգարան» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Իրանիկա |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 144441652 · CiNii: DA02735278 · ISNI: 0000000121498504 · LCCN: n50058646 · NKC: xx0218335 · NLA: 35875369 · SUDOC: 12804134X · VIAF: 122361669 · ULAN: 500300744 · WorldCat VIAF: 122361669 |

 |

 |