recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Լսողություն**, մարդու և կենդանիների օրգանիզմի ֆունկցիա, որով ապահովվում է ձայնային տատանումների ընկալումը։ Էվոլյուցիայի պրոցեսում լսողության համակարգը առաջինը ձևավորվել է միջատների մոտ, բնորոշ է բոլոր ողնաշարավորներին և լավ զարգացած է կաթնասունների օրգանիզմում։ Լսողության օրգանների կառուցվածքը կենդանական աշխարհի տարբեր ներկայացուցիչների և մարդու մոտ տարբեր է։ Մարդը որպես ձայն ընկալում է 16-ից մինչե 20.000 հց հաճախականությունները։ Նշված սահմաններից ցածր և բարձր տատանումները մարդու կողմից չեն ընկալվում, սակայն հեշտությամբ կարող են ընկալվել որոշ կենդանիների կողմից։ Լսողությունը բնորոշվում է լսողականության շեմքով, ձայնի նվազագույն ուժը, որը կարող է առաջացնել լսողական զգացողություն, ստորին շեմքն է։ Ձայնի առավելագույն ուժը, երբ վերանում է լսողական զգացողությունը և ականջներում ի հայտ է գալիս ցավի զգացում, լսողականության վերին կամ ցավային շեմքն է։ Ստորին և վերին շեմքով սահմանագծված տարածությունը կոչվում է լսողական դաշտ։ Մարդու լսողեւթյունը ավելի զգայուն է 800-500 հց հաճախականության տատանումների նկատմամբ։ Լսողության կարևորագույն հատկանիշներն են՝ ձայնի տարբերումը ըստ բարձրության (տատանումների հաճախականություն), ուժգնության (ինտենսիվության), երանգավորման (տեմբրի) և ձայնի ուղղության որոշման (օտոտոպիկա), ինչպես նաև հարմարվողականությունը, այսնքն՝ լսողության շեմքի բարձրացումը ձայնի տնական ազդեցության ժամանակ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 669)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Վ. Դալի · Կրուգոսվետ · MESH ID · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX531339 · BNF: 12647533b · GND: 4125741-8 · LCCN: sh85009496 · Microsoft: 2909738492 · NDL: 00573604 · NKC: ph125698, ph116185 |

 |

 |
|  |  |
| --- | --- |
|  | **Այս էջում կա կորեերեն տեքստ։** Առանց արևելաասիական լեզուների գրերի օժանդակ ծրագրի՝ դուք կարող եք կորեերեն պայմանանշանների փոխարեն տեսնել հարցականներ կամ այլ նշաններ։ |

**Լի Հյորի** (մայիսի 10, 1979(1979-05-10), Չոնգջու, Հարավային Կորեա), հարավկորեացի Քեյ փոփ ժանրի երգչուհի։ Համագործակցում է Mnet Media լեյբլի հետ։

Կենսագրություն
--------------

Հյորին ծնվել է 1979 թվականի մայիսի 10-ին Չհոնջույում։ 1992 թվականին ընտանիքի հետ միասին տեղափոխվել է Սեուլ։ Ավարտելով հատուկ աղջիկների համար նախատեսված միջնակարգ և ավագ դպրոցները՝ նա ընդունվել է Կունմին համալսարանի դրամայի և կինոարվեստի ֆակուլտետը, և այն ավարտել 2006 թվականի փետրվարին։ 2007 թվականին ընդունվել է Կյունհի համալսարանի Արվեստի դպրոցը։

Նրա առաջնաելույթը տեղի է ունեցել 1998 թվականին՝ նույն տարում իսկ հիմնադրված Fin.K.L (핑클) աղջիկների երաժշտական խմբի կազմում, որի ղեկավարը և տարիքով ամենամեծ մասնակիցն էր նա տվյալ ժամանակ հանդիսանում։ Նրա մասնակցությամբ խումբը բազում հաջողությունների է հասել Հարավային Կորեայում։ 2003 թվականին նա թողարկել է իր առաջին միանձնյա ալբոմը «Stylish», որը նշանակալի հաջողություն ունեցավ, իսկ 2006 թվականին լույս է տեսել նրա երկրորդ միանձնյա ալբոմը՝ «Dark Angel», 2008 թվականին՝ երրորդը՝ «It’s Hyorish», որի «U-Go-Girl» երգը լայն տարածում գտավ երկրում։ 2010 թվականին լույս է տեսել նրա չորրորդ ալբոմը՝ «H-Logic», որի հասարակությանը ներկայացվելուց հետո՝ երգչուհին անմիջապես մեղադրվեց գրագողության մեջ։ 2013 թվականի մայիսին նա թողարկել է իր հինգերորդ ալբոմը՝ «MONOCHROME»:

Հյորին համարվում է ամենահայտնի հարավկորեացի փոփ-երգչուհիներից մեկը։ 2008 թվականին նա մասնակցել է երկրում հայտնի «패밀리가 떴다» հումորային հաղորդմանը։ Զբաղվում է բարեգործությամբ։

2013 թվականի սեպտեմբերի 1-ից ամուսնացած է կիթառահար Լի Սանսունի հետ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Internet Movie Database — 1990.

1. Person Profile // Internet Movie Database
2. 이효리 배드걸, 섹시한 미스코리아급 화보!
3. 이효리, 1일 이상순과 '부부' 됐다…"행복해보였다"

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Sina Weibo |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Ինստագրամ · Last.fm |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | ČSFD · Internet Movie Database · ԿինոՊոիսկ · MusicBrainz |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ISNI: 0000000372700324 · VIAF: 481144928080754341806 · WorldCat VIAF: 481144928080754341806 |

 |
**Գեորգի Պետրովիչ** (սերբ.՝ Ђорђе Петровић, նոյեմբերի 3 (14), 1768, Viševac, Sanjak of Smederevo, Օսմանյան կայսրություն - հուլիսի 14 (26), 1817 կամ 1817, Radovanjski Lug, Sanjak of Smederevo, Օսմանյան կայսրություն), ավելի հայտնի **Կարագեորգի** (սերբ.՝ Карађорђе, *Կարաջորջե*) մականունով, թուրքական լծի դեմ ուղղված 1804-1813 թվականների սերբական առաջին ապստամբության ղեկավար։ Կարագեորգի մականունը («կարա» թուրքերեն նշանակում է «սև») ստացել է մասամբ իր սև արտաքինի, մասամբ՝ ահեղ համբավի պատճառով։ Համարվում է Կարագեորգիևիչների հարստության հիմնադիր։

Վաղ տարիներ
-----------

Կարագեորգին ծնվել է աղքատ ընտանիքում, Սերբիայի Վիշևվաց գյուղում։ Հոր անունն էր Պետար Յովանովիչ, մոր անունը՝ Մարիցա Ժիվկովիչ։ Նրա հայրը շատ հաճախ է փոխել աշխատանքի վայրը։ Մանկության տարիներին նա ստիպված է եղել աշխատել մեծահարուստ թուրքերի և սերբերի մոտ։

Զինանշան
Կարագեորգի հուշարձանը Սուրբ Սավվա եկեղեցու մոտ

Սերբիայի առաջին ապստամբություն
------------------------------

1788-1790 թվականների ավստրո-թուրքական պատերազմի ժամանակ գլխավորել է սերբական կամավորական ջոկատը, որը կռվում էր ավստրիացիների կողմից։ 1804 թվականին ընտրվել է ապստամբության ղեկավար։ Հմուտ զորավար էր։ Մի շարք հաղթանակներ է տարել թուրքերի դեմ։ 1808 և 1811 թվականներին ճանաչվել է «սերբական գերագույն առաջնորդ» (ժառանգաբար)։ 1808 թվականին հիմնել է Կարագեորգիևիչների դինաստիան։ Ունեցել է ռուսական կողմնորոշում։ Ապստամբության պարտությունից հետո փախել է Ավստրիա։ 1814 թվականին անցել է Ռուսաստան։ 1817 թվականին գաղտնի վերադարձել է Սերբիա և դավադրաբար սպանվել մեկ այլ սերբ առաջնորդի՝ Միլոշ Օբրենովիչի հրամանով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #119236710 // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.
2. ↑

Արտաքին հղումներ
----------------

* Biographie de Karageorges

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Կարագեորգի** կատեգորիայում։ |


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 292)։*  |
**Լիդիա Գեորգիի Հայրապետյան** (օգոստոսի 22, 1945(1945-08-22), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ ուռուցքաբան-քիմիաբույժ։ Բժշկական գիտությունների դոկտոր (1997), պրոֆեսոր (2002):

Կենսագրություն
--------------

Լիդիա Հայրապետյանը ծնվել է 1945 թվականի օգոստոսի 22-ին, Երևանում։ 1969 թվականին ավարտել է Երևանի բժշկական ինստիտուտը։ 1969-1972 թվականներին աշխատել է Լենինականի ուռուցքաբանության դիսպանսերում, 1972 թվականից՝ ՀԽՍՀ ուռուցքաբանության ազգային կենտրոնում։ 1972 թվականից ՀՀ ԱՆ ռադիոլոգիայի և ուռուցքաբանության ԱԳԻ-ում աշխատել է որպես բժիշկ-ուռուցքաբան, 1990 թվականից՝ բաժնի վարիչ։ 1977 թվականից աշխատել է Ռադիոլոգիայի և Ուռուցքաբանության ԱԳԻ-ի քիմիաթերապիայի բաժանմունքում։ 1991 թվականից ղեկավարում է ՀՀԱՆ ՈւԱԿ-ի քիմիաթերապիայի բաժանմունքը։ Նույն թվականին պաշտպանել է դոկտորական և ստացել պրոֆեսորի կոչում (դոկտորական աշխատանքը կատարվել է համատեղ՝ ՌՖ ԲԳԱ ՌՈւԳԿ, պրոֆեսոր՝ Վ. Ա. Գորբունովա)։

1997 թվականից դասավանդում է Առողջապահության ազգային ինստիտուտում։ 2003 թվականից Մխիթար Հերացու անվան Երևանի պետական բժշկական համալսարանի ուռուցքաբանության ամբիոնի պրոֆեսոր է։

Լիդա Հայրապետյանը հեղինակ բազմաթիվ տպագրված գիտական աշխատանքների, այդ թվում մոնոգրաֆիայի։ Մասնակցել է բազմաթիվ գիտական կոնֆերանսների՝ ESMO, ASCO (Ավստրիա, Գերմանիա, Իսպանիա, Ֆրանսիա, Հունաստան, Իտալիա, Շվեդիա, ԱՄՆ, Չինաստան, Ռուսաստան, Բելոռուսիա, Ուզբեկստան, Ղազախստան, Վրաստան)։

Աշխատանքները վերաբերում են հիվանդությունների բուժման նպատակով նորագույն դեղամիջոցների կիրառմանն ու փորձարկմանը, մի շարք ուռուցքների համակարգային և ներխոռոչային բուժմանը, ուռուցքային հիվանդության, քրոնոմոդուլյացիոն բուժման սկզբունքներին։

Անդամակցություն
---------------

* ՀՀ ուռուցքաբանների ընկերության անդամ (1992)։
* ԵրՊԲ համալսարանի թեկնածուական աստիճանների շնորհման «մանկաբարձություն և գինեկոլոգիա, ուռուցքաբանություն» մասնագիտացված խորհրդի անդամ (2001)։
* Արյան փոխներարկման և հեմոտոլոգիայի ԱԳԻ-ի գիտական խորհրդի անդամ։
* Ռուսաստանի Բնական Գիտությունների Ակադեմիայի իսկական անդամ (2014)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. ↑  Լիդիա Հայրապետյան
3. ↑  Լիդիա Հայրապետյան
4. ↑  Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005։


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |

 |
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Մամիկոնյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Լևոն Մանվելի Մամիկոնյան** (հուլիսի 27, 1932(1932-07-27), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ ջութակահար, մանկավարժ, ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստ (1973), պրոֆեսոր (1978 թվականից)։ Դաշնակահար Վարդան Մամիկոնյանի հայրն է։

Կենսագրություն
--------------

Լևոն Մամիկոնյանը ծնվել է 1932 թվականի հուլիսի 27-ին Երևանում։ Սովորել է Երևանի պետական կոնսերվատորիայում, որ ավարտել է 1956 թվականին (Կարպ Դոմբաևի դասարան)։ 1960 թվականին ավարտել է Սանկտ Պետերբուրգի կոնսերվատորիայի ասպիրանտուրան (ղեկավարներ՝ Մ. Վայման և Լ. Ռաաբեն)։

1961–1993 թվականներին Լևոն Մամիկոնյանը դասավանդել է Երևանի պետական կոնսերվատորիայում, որտեղ 1974 թվականից մինչև 1993 թվականը եղել է ամբիոնի վարիչ։ 1963–1976 թվականներին եղել է Հայհամերգի լարային քառյակի 1-ին ջութակ։

1973 թվականին Լևոն Մամիկոնյանն արժանացել է ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստի կոչման։

Հեղինակել է անսամբլային մեթոդիկային վերաբերող ուսումնասիրություններ։ 

1993 թվականին տեղափոխվել է Ֆրանսիա։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Լևոն Մամիկոնյանի մասին
2. ↑  Լևոն Մամիկոնյան

Գրականություն
-------------

* Սարյան Ա. Ջութակահար Լևոն Մամիկոնյանի կյանքը և ստեղծագործական ուղին, Երևան, 2009։
* Ով ով է. Հայեր, կենս. հանրագիտ. հատոր Ա. Երևան, 2005։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Լիկա Յանկո** (բուլղար․՝ Лика Янко, իսկական անուն ազգանունը՝ Եվանգելիա Գրաբովա, մարտի 19, 1928(1928-03-19), Սոֆիա, Բուլղարիա - հունիսի 22, 2001(2001-06-22), Սոֆիա, Բուլղարիա), բուլղարացի նկարչուհի։

Կենսագրություն
--------------

Ալբանիայի փոստային նամականիշ՝ նվիրված Լիկա Յանկոյին։ 2009
Ծնվել է ալբանացի գաղթականների ընտանիքում։ Հայրը եղել է հասարակական գործիչ, Բուլղարիայի ալբանական մշակութային ընկերությունների միության նախագահ։ Սովորել է Սոֆիայի Ֆրանսիական քոլեջում, որտեղ առաջին անգամ ծանոթացել է այնպիսի արվեստագետների ստեղծագործություններին, ինչպիսիք են Սեզանը, Վան Գոգը, Գոգենը, որոնք հետագայում ազդել են նրա աշխատանքների վրա։ 1946 թվականին ընդունվել է Սոֆիայի գեղարվեստի ակադեմիա։ Սովորել է գեղանկարչական արվեստ պրոֆեսորներ Դեչկո Ուզունովի և Իլյա Պետրովի դասարանում։ Նա չի ավարտել ուսումը։

1967 թվականին Սոֆիայում իր առաջին անհատական ցուցահանդեսի լուրջ քննադատությունից հետո, որը ժամկետից շուտ է փակվել, նա չի ցուցադրվել մինչև 1981 թվականը, երբ նրան հրավիրել է մասնակցելու Լյուդմիլա Ժիվկովան՝ ԲԿԿ Կենտկոմի գլխավոր քարտուղար, Բուլղարիայի Ժողովրդական Հանրապետության Պետական խորհրդի նախագահ Տոդոր Ժիվկովի դուստրը։ 1970-ականների կեսերին օտարերկրյա դեսպանատները սկսել են գնել Յանկոյի կտավները, որոնք բարձր են գնահատվել եվրոպացի փորձագետների կողմից։ Իր կյանքի ընթացքում նա անցկացրել է 7 անհատական ցուցահանդես։ Իր կենդանության օրոք իր 82 կտավներ նվիրել է Սոֆիայի քաղաքային արվեստի պատկերասրահին։

Լիկա Յանկոյի կտավները պահվում են Բուլղարիայի գրեթե բոլոր արվեստի պատկերասրահներում, ինչպես նաև երկրի դիվանագիտական հաստատություններում՝ Ֆրանսիայում, Իտալիայում, Գերմանիայում, Իսպանիայում, Շվեյցարիայում, Պորտուգալիայում, Արգենտինայում, Կոլումբիայում, Հնդկաստանում, Եգիպտոսում, Ինդոնեզիայում, Ճապոնիայում և շատ այլ երկրներում։

Մահացել է թոքաբորբից։

Հուշատախտակ տանը, որտեղ ապրել է նկարչուհին

Հիշատակ
-------

Սոֆիայում հուշատախտակ է տեղադրվել այն տան պահին, որտեղ ապրել է նկարչուհին։

* 2009 թվականին ալբանական փոստը թողարկել է նրա պատկերով նամականիշ։

Գրականություն
-------------

* Димитър Аврамов. Лика Янко, София: Център за изкуства «Сорос», 2000, 76 стр.
* Кремена Зотова. В света на Лика Янко, София: Народна библиотека «Св. св. Кирил и Методий», 2004

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4
2. ↑  ЛИКА ЯНКО․ Интервю на Мария Попова


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 1139392875 · ISNI: 0000000037736741 · LCCN: n2002153036 · VIAF: 21510138 · WorldCat VIAF: 21510138 |

 |
**Լևոն Պոպով** (սեպտեմբերի 17, 1881(1881-09-17) - դեկտեմբերի 15, 1919(1919-12-15)), բժիշկ, բոլշևիկ հեղափոխական, ռուսական երեք հեղափոխությունների մասնակից, ԽՍՀՄ-ում առողջապահության գործի և Կարմիր խաչի Ռուսաստանյան կազմակերպության ղեկավարներից։ ԽՄԿԿ անդամ (1904)։

Կենսագրություն
--------------

Ավարտել է Նովոռոսիյսկյան համալսարանի (Օդեսա) բժշկական ֆակուլտետը (1910)։ 1905 թվականից հեղափոխական ընդհատակյա աշխատանք է տարել Օդեսայում, ապա՝ Բեսարաբիայի նահանգում։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին ծառայել է Կարմիր խաչի մի շարք ռազմաճակատային լազարեթներում, միաժամանակ ագիտացիոն-պրոպագանդիստական աշխատանք ծավալել զինվորների և բուժանձնակազմի շրջանում։

1917 թվականի ապրիլին եղել է Մինսկում կայացած արևտմտյան ռազմաճակատի Կարմիր խաչի աշխատողների I համագումարի նախաձեռնողն ու կազմակերպիչը, որտեղ ներկայացրել է Կարմիր խաչը դեմոկրատական սկզբունքներով վերակառուցելու իր նախագիծը։ 1917 թվականի հունիսին մասնակցել է Սովետների համառուսաստանյան 1-ին համագումարին, իսկ օգոստոսին՝ Արևմտյան ռազմաճակատի հարավային շրջանից առաջադրվել և ընտրվել է զինվորական դեպուտատների Օդեսայի սովետի գործկոմի անդամ։ Հոկտեմբերյան հեղաշրջումից հետո աշխատել է խորհրդային Կարմիր խաչի ասպարեզում։

1919 թվականի փետրվարին POKK-ի կենտրոնական կոլեգիայի բոլշևիկյան ֆրակցիայի կողմից ընտրվել է Մոսկվայի սովետի դեպուտատ։ Բծավոր տիֆի համաճարակի ժամանակ (1919 թվականի հունիս) մեկնել է Արևելյան ռազմաճակատ և Իշիմում կազմակերպել հոսպիտալ։

Վարակվել է տիֆով և մահացել։

Իշիմ քաղաքում, ի հիշատակ Պոպովի, կանգնեցվել է նրա կիսանդրին։ Ազովի նավարկության շոգենավերից մեկը կոչվել է Պոպովի անունով։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 380)։*  |
**Թոռնիկյաններ**, Մամիկոնյան տոհմից սերված իշխանական տների ընդհանուր անվանումը։ Ձևավորվել են VII դարի վերջին և հարատևել մինչև XII դարի վերջը։ Տարածված էին Հայաստանի տարբեր գավառներում, Կիլիկիայում և Բալկաններում։ Սկզբնավորվել են Սասունում և Տայքի Ասյաց փոր գավառում։ Տայքի Մամիկոնյաններից ճյուղավորված Թոռնիկյանների կենտրոնն էր Բերդագրակ ամրոցը, իսկ նրա մոտ գտնվող Չորդվանքը (չորս եկեղեցի)՝ հոգևոր կենտրոնը։ IX դարից Տայքի Թոռնիկյանները դարձել են քաղկեդոնական, որոնց եպիսկոպոսը կրում էր «Չորդվանելի» (չորդվանեցի) տիտղոսը և ենթարկվում վրաց կաթողիկոսին։ Թեմակալությունը ժառանգական դարձնելու նպատակով, ժամանակի ընթացքում այդ պատվանուն-տիտղոսը դարձել է «Չորտվանել» անձնանուն՝ գործածվելով նաև հոգևորական պաշտոնից անկախ։ Ի տարբերություն Տայքի Թոռնիկյանների, Տարոն-Սասունի Թոռնիկյանները հայադավան էին։ Սակայն X-XI դարերին այդ մարզերը Բյուզանդական կայսրությանը կցվելուց հետո, որպես կայսերական պաշտոնյաներ թափանցեցին Տայքի քաղկեդոնական Թոռնիկյանները, տեղի ունեցավ տեղի և եկվորների միախառնում, որից կազմավորվեցին և XI-XII դարերի ընթացքում գոյատևեցին Սասունի Մամիկոնյան Թոռնիկյանների և Ամյուկի (Վասպուրական) Մամիկոնյան-Արծրունի Թոռնիկյանների իշխանական տները։ Այնուհետև քաղաքական ասպարեզ մտած Թոռնիկյանները Բյուզանդիայում և մասամբ Հայաստանի հարավում հանդես են գալիս որպես հունադավան՝ համարվելով «հոռոմ», իսկ Տայքում ու Վրաստանում՝ իբրև քաղկեդոնական՝ «վրացի»։ Բյուզանդիայում հասնելով մեծ պաշտոնների՝ Թոռնիկյանները հիմնականում գտնվում էին Փոքր Ասիայում ու Բալկաններում, հատկապես՝ Բուլղարիայում։ Ժամանակի ընթացքում Թոռնիկյանները Տայքում ձուլվեցին վրացիների, Բյուզանդիայում՝ հույների հետ։ XII դարի վերջում Սասուն-Տարոնի Թոռնիկյանները սելջուկների հարվածներից ստիպված եղան թողնել մինչև Ծոփքի Դեգիք գավառը ձգվող իրենց կալվածները և հեռանալ Կիլիկիա։ Այդ տան մնացորդները քաշվեցին Սասունի լեռները։ Թուրք-սելջուկների գերիշխանության ամրապնդումից հետո նույնը կատարվեց և Ամյուկի Թոռնիկյանների հետ, որոնց մի մասը հոգևոր սքեմ հագնելով մնաց ու պահպանվեց Վասպուրականում՝ հիմնադրելով Աղթամարի կաթողիկոսությունը (1113 թվական), իսկ մյուսները XII դարի 1-ին քառորդին հեռացան Հյուսիսային Հայաստան, ուր Կյուրիկյանների թագավորության սահմաններում ասպարեզ եկան Դսեղի Մամիկոնյանները։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 200)։*  |

Բյուզանդիայի հայկական տոհմեր

Անգելոսներ •Անիի տոհմ • Ապոկապներ (Ապուխապներ) • Արմենոպուլներ • Արտավազդներ • Արծրունիներ (Սենեքերիմներ) • Ասպիետներ • Վարդաններ • Վասիլակներ • Վասպրականիտներ • Վահրամներ (Վրահմաներ) • Վիխկացներ • Վուրցեր • Գավրասներ (Գավրներ) • Գնունիներ • Դավաթիններ • Դալասիններ • Դելֆիններ • Կեկավմեններ • Կոկովասիլներ • Կոտերցներ • Կրինիտներ • Կուրկուասներ • Կուրտիկիներ • Լեկափենոսներ • Լեվունիներ • Հայկական հարստություն • Մահիտարիներ • Մելիտներ • Մոսիլեներ • Բակուրյաններ (Պակուրյաններ) • Պահլավունիներ • Ռուբինյաններ • Սկլերոսներ • Տարոնիտներ • Թոռնիկյաններ • Թեոդորոկաններ • Փոկասներ • Ցանցեր • Ցինցլուկներ • Ցիրիֆոններ •
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Լևոն Սարգսյան (այլ կիրառումներ)

**Լևոն Դավթի Սարգսյան** (հոկտեմբերի 23, 1862(1862-10-23), Ցղնա, Նախիջևանի գավառ, Երևանի նահանգ, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն - մայիսի 1, 1927(1927-05-01), Մոսկվա, ԽՍՀՄ), գրական-հասարակական գործիչ։

Կենսագրություն
--------------

1873-1884 թվականներին սովորել է Լազարյան ճեմարանում, 1888 թվականին ավարտել Մոսկվայի համալսարանի բնագիտության ֆակուլտետըը։ 1889-1892 թվականներին դասավանդել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում։ 1892-1895 թվականներին եղել է Շուշիի թեմական դպրոցի տեսուչ, 1895-1900 թվականներին՝ Լազարյան ճեմարանի ուսուցիչ, 1901 թվականից՝ «Մուրճ» ամսագրի խմբագրության անդամ, 1905- 1907 թվականներին՝ խմբագիր, այնուհետև Ալեքսանդրապոլի առևտրական դպրոցի տեսուչ։ Սարգսյանը Հ. Հ. Դաշնակցության հիմնադիրներից է, սակայն տարաձայնելով՝ շուտով հեռացել է և դարձել այդ կուսակցության համոզված հակառակորդը, «Մուրճ» ամսագրում բազմիցս հանդես եկել նրա դեմ։

1918 թվականին, Հայաստանի անկախությունից հետո, ընտրվել է Ալեքսանդրապոլի քաղաքագլուխ, կռվել թուրք նվաճողների դեմ։ 1920 թվականի Մայիսյան ապստամբության ժամանակ համագործակցել է բոլշևիկների հետ, ողջունել խորհրդային իշխանության հաստատումը Հայաստանում։ 1921 թվականի հունվարից եղել է Էջմիածնի պետական կուլտուր-պատմական ինստիտուտի բաժնի վարիչ, ապրիլ-հունիսին՝ Ալեքսանդրապոլի հեղկոմի նախագահ, հոկտեմբերից մինչև 1922 թվականի նոյեմբեր՝ ՀԽՍՀ լիազոր ներկայացուցիչ Պարսկաստանում, 1924 թվականի մարտից՝ Անդրկովկասյան Կենտգործկոմին կից գիտական միության քաղաքատնտեսության բաժնի վարիչ։

Գրել է մանկավարժական («Ժողովրդի կրթութեան գործը մեզանում», 1892), հրապարակախոսական («Հին ցաւ», 1900) երկեր, բազմաթիվ հոդվածներ, գրախոսություններ։ «Այց Թիւրքաց Հայաստանին» (1890) ճամփորդական նոթերում նկարագրել է Արևմտյան Հայաստանի և Կարսի մարզի բազմաթիվ բնակավայրերը, ազգաբնակչության կազմը, զբաղմունքը, արևմտահայերի տնտեսական, քաղաքական, կրթական վիճակը թուրք, բռնապետության ծանր պայմաններում։ Սարգսյանը գտնում էր, որ Արևմտյան Հայաստանը կարելի է ազատագրել խաղաղ բարենորոգումների միջոցով, առանց զինված պայքարի և խոշոր տերությունների միջամտության։ Եղել է Անդրկովկասի ժողովուրդների բարեկամության ջատագով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 10. — էջ 222.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Հայկական համառոտ հանրագիտարան (հայ.) — 1990. — հատոր 4.
3. ↑  Արգամ Այվազյան, «Նախիջևան։ Բնաշխարհիկ պատկերազարդ հանրագիտակ», Երևան, 1995 թվական, էջ 322-323։


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 7303 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 222)։*  |
**Կարինե Պավելի Լիսիցյան** (ծնվ.` 1938, հոկտեմբերի 28, Երևան, Հայկական ԽՍՀ), հայ, խորհրդային և ռուսական երգչուհի (մեցցո-սոպրանո), երաժշտական մանկավարժ։ ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստուհի (1987), Ռուսաստանի վաստակավոր արտիստուհի (1997), պրոֆեսոր։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է Դագմարա (մեծանուն երգչուհի Զարուհի Դոլուխանյանի քրոջ) և Պավել Լիսիցյանների ընտանիքում։ Ավարտել է Մոսկվայի պետական կոնսերվատորիային կից Կենտրոնական երաժշտական դպրոցի դաշնամուրի բաժինը, այնուհետև Գնեսինների անվան երաժշտական-մանկավարժական ինստիտուտի կամերային երգեցողության դասարանը։

1965 թվականից եղել է հնագույն երաժշտության «Մադրիգալ» համույթի մենակատար, այնուհետև երկար տարիներ քրոջ՝ Ռուզաննա Լիսիցյանի հետ կատարել է կամերային ժանրի ստեղծագործություններ՝ լինելով Մոսկվայի պետական ակադեմիական ֆիլհարմոնիայի մենակատար։ Նրանց վոկալ երկյակը մեծ ճանաչում էր ձեռք բերել Խորհրդային Միությունում, հյուրախաղերով ելույթ է ունեցել աշխարհի շատ երկրներում։ Երկյակը տարբերվում էր երգացանկի մշտական համալրումով. 1990-ական թվականների սկզբում նրանց երգացանկում կար տարբեր դարաշրջանների, ոճերի և ժանրերի ավելի քան 500 ստեղծագործություն, որոնք կատարվում են բնօրինակի լեզվով։

1990 թվականից Կարինե Լիսիցյանը դասավանդում է Ռուսաստանի թատերական արվեստի ակադեմիայում, որտեղ սկզբում վարել է վոկալ համույթի դասարանը, այնուհետև՝ ակադեմիական երգեցողության դասարանը։ Քրոջ՝ Ռուզաննայի և եղբոր՝ Ռուբենի հետ հիմնել է Պավել Լիսիցյանի անվան բարեգործական հիմնադրամ, որը կազմակերպում է բազմաթիվ համերգներ, վարպետության դասեր, ստեղծագործական սեմինարներ։

Ընտանիք
-------

Կարինե Լիսիցյանն ամուսնացած է ռուսաստանցի հայտնի քաղաքական-հասարակական գործիչ Ալեքսանդր Վլադիսլավլևի հետ։

Աղբյուրներ
----------

* Վոկալի մանկավարժներ. Կարինե Լիսիցյան Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine.
* Կարինե և Ռուզաննա Լիսիցյանները Իրինա Արխիպովայի հիմնադրամի կայքում Archived 2018-05-31 at the Wayback Machine.
* Բարիտոնների միջազգային առաջին մրցույթի նախօրեին Archived 2009-05-22 at the Wayback Machine.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Հանրային ռադիոյի արխիվ |

 |
**ԽՍՀՄ երիտասարդական կազմակերպությունների, ԵԿԿ** (ռուս.՝ *Комитет молодёжных организаций СССР*, *КМО СССР*), խորհրդային շրջանի երիտասարդության հասարակական կազմակերպություն։ Հիմնադրվել է 1956 թվականին (1941—1956 թվականներին՝ *Խորհրդային երիտասարդության հակաֆաշիստական կոմիտե*)։ Սեփական պնդմամբ, խնդիրն է եղել զարգացնել և ամրապնդել երիտասարդական կազմակերպությունների բարեկամությունը, համագործակցությունն ու փոխըմբռնումը արտասահմանյան ազգային երիտասարդական և ուսանողական միությունների, ինչպես նաև տեղական ու միջազգայիև երիտասարդական կազմակերպությունների հետ։ Միավորում էր երիտասարդության հասարակական, արհմիութենական, մարզական, մշակութային և այլ կազմակերպություններ։ Մշտական ներկայացուցիչներ ուներ Ուսանողների միջազգային միության քարտուղարությունում և Դեմոկրատական երիտասարդության համաշխարհային ֆեդերացիայում։ ԽՍՀՄ վարչատարածքային միավորներում (միութենական հանրապետություններ, երկրամասեր, և մարզեր) կային տեղական երիտասարդական կազմակերպություններ։ 

Խորհրդային Հայաստանում ԵԿԿ գործել է 1957 թվականից, 1975 թվականին կապ է պահպանել արտասահմանյան 100 (որից 68-ը՝ սփյուռքահայ) երիտասարդական (մարզական, մշակութային և այլն) կազմակերպությունների հետ։

ԽՍՀՄ փլուզումից հետո լուծարվել է։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 590)։*  |
**Կարինի գրչության կենտրոն**, հայերեն ձեռագրերի ստեղծման վայր։

Պատմություն
-----------

Առաջին անգամ հիշատակվել է 7-րդ դարում։ Ամենահին ձեռագիրը 12-րդ դարից է։ 13-րդ դարում ընդօրինակվել է 2 Ավետարան։ Նույն դարի սկզբին է վերաբերում Ստեփանոս գրիչի ընդօրինակած Ավետարանը (Մատենադարան, ձեռ. № 2817)։ 14-16րդ դարերից հայտնի է տարաբնույթ 13 ձեռագիր։

Գրչության կենտրոնը վերելք է ապրել 17-18-րդ դարերում։ Կարինի գրչության կենտրոնից պահպանված 100 ձեռագրից 60-ը (ժողովածուներ, ծիսական մատյաններ, մեկնություններ, պատմություններ և այլն) Մատենադարանում են։ Ձեռագրեր ընդօրինակել են նաև 19-րդ դարում։ Կարին քաղաքում պահպանված շուրջ 250 ձեռագրից 150-ն այժմ Մատենադարանում են (Շարակնոց, ձեռ. № 7022, Ժողովածու, ձեռ. № 3028, 7330, Ավետարան, ձեռ. № 7599, Տաղարան, ձեռ. № 2436, և այլն)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Լինքոլն ամրոց** (անգլ.՝ Lincoln Castle), նորմանական ամրոց Լինքոլնում (Անգլիա)։ Լինքոլն ամրոցի շինարարությունը սկսվել է 1068 թվականին Վիլհելմ Նվաճողի հրամանով, առանձին կառույցներ կառուցվել են մինչև 15-րդ դարի վերջը։ 12-13-րդ դարերի մարտերի և պաշարումների վայրը, հետագայում ծառայել է որպես բանտ (ընդհուպ մինչև 19-րդ դարը)։ Լինքոլն ամրոցը Ազատությունների մեծ խարտիայի չորս պահպանված կրկնօրինակներից մեկի պահպանման վայրն է։

Պատմություն
-----------

Լինքոլն ամրոցը հիմնադրվել է 1068 թվականին՝ նորմանդացիների կողմից Անգլիան նվաճելուց երկու տարի անց։ Ամրոցի շինարարության մասին հրամանը, Նյու Յորքի, Նոթինգհեմի և Գաստինգսի ամրոցների հետ մեկտեղ, տրվել է Վիլհելմ Նվաճողի կողմից, որը ձգտում էր ամրապնդել իր գերիշխանությունը Անգլիայի նկատմամբ։ Ամրոցը կառուցվել է քաղաքի և գետի վրա գերիշխող բարձրության վրա, որտեղ դեռևս հռոմեական ժամանակներում գտնվում էր հռոմեական Lindecollino castro միջնաբերդը։ Նորմանական ամրոցը կառուցվել է հռոմեական ամրության հարավ-արևմտյան մասում (այն դեպքում, երբ նրա հարավ-արևելյան մասում Վիլհելմին ուղեկցող վանականը՝ Ռեմիգի դե Ֆեկամպը, սկսել էր Լինքոլն տաճարի շինարարությունը)։ Այդ տեղանքը այդ պահին խիտ բնակեցված էր. Սարսափելի դատարան  գրքում ասվում է, որ ամրոցի կառուցման համար քանդվել է 166 տուն և ևս 74-ը, որպեսզի մաքրեն մատույցները։ Լինքոլնի ամրոցի քարե պատը, ըստ երեւույթին, կառուցվել է Հենրի I-ի օրոք, հիշատակվում է գրավոր աղբյուրներում արդեն 1115 թվականին։

Ամրոցը կառուցվել է մոտ և բեյլի ոճով. նրա ներսի բակը մոտավորապես քառակուսի ձև ունի, որը շրջապատված է հողային լիսեռով, միանգամայն բնորոշ է այդ տեսակի ամրություններին, ի տարբերություն այն փաստի, որ մեկ աշտարակի փոխարեն Լինքոլնյան ամրոցում կառուցվել են երկու աշտարակներ։ Անգլիայում պահպանվել է միայն մեկ նման ամրոց երկու բլուրներով՝ Արևմտյան Սուսեքսում Լյուիս դղյակը։ Թագավորական հնագիտական ինստիտուտի հետազոտող Ուիլսոնը, նշելով ամրոցի պատերի անհավասար և կոպիտ գիծը, ենթադրում է, որ դրանք կառուցվել են շատ արագ, պատերը կառուցված են կոշտ քարերից, սակայն ամբողջ կառույցը ամուր է եղել՝ շնորհիվ լավ շաղախի։ Ամրոցի գտնվելու վայրը թույլ չէր տալիս շրջապատել այն ջրով բոլոր կողմերից, սակայն դրա փոխարեն այն շրջապատել էին չոր խրամով, որի ներսից արվել էր արհեստական հողափոր, որը դժվարացնում էր կառուցումը։ Խրամով նաև ամբողջովին շրջապատված է եղել ամրոցի դոնժոնը, որը կառուցված էր իր պատերից առանձին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. ↑  National Heritage List for England
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑  History and antiquities of Lincoln, 1865, էջ 73
7. ↑  History and antiquities of Lincoln, 1865, էջ 69
8. 1 2  Pettifer, 2002, էջ 143
9. ↑  History and antiquities of Lincoln, 1865, էջ 72


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |

 |
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Սեղբոսյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Կարլ Սեղբոսյան** (հունիսի 17, 1928(1928-06-17), Լենինական, Հայկական ԽՍՀ, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ - հոկտեմբերի 12, 2009(2009-10-12)), գիտնական, ազգագրագետ, ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող։

Կենսագրություն
--------------

Կարլ Սեղբոսյանը ծնվել է 1928 թվականի հունիսի 17-ին Լենինականում (այժմ՝ Գյումրի), մտավորականի ընտանիքում։ 1953 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի պատմության ֆակուլտետը և ստացել պատմաբան-ազգագրագետի որակավորում։ Համալսարանն ավարտելուց հետո «Լույս» հրատարակչությունում աշխատել է խմբագիր և թարգմանիչ։ 1960 թվականից աշխատել է ԳԱ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտում։ Մասնակցել է բազմաթիվ հանրապետական գիտական և հասարակական միջոցառումների, քննարկումների, բանավեճերի։

Կարլ Սեղբոսյանն արհեստագործական մշակույթի տարբեր ճյուղերի վերաբերյալ կատարել է շատ այլ հետազոտություններ։ Երկար տարիներ դասավանդել է ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետում և ղեկավարել ավարտական բազմաթիվ աշխատանքներ։

1971–1973 թվականներին աշխատել է ՀԽՍՀ ԳԱ հասարակական գիտությունների բաժանմունքի քարտուղար, իսկ 1977–1979 թվականներին եղել է ԳԱ արհմիութենական միացյալ կոմիտեի նախագահ։ Եղել է նաև շիրակցիների հայրենակցական միության անդամ։

Աշխատություններ
---------------

Հեղինակ է բազմաթիվ գիտական աշխատությունների։ Գրանցել ու սերունդներին է փոխանցել XIX դարի երկրորդ և XX դարի առաջին կեսերն ընդգրկող ժամանակահատվածի եզակի նյութեր, որոնք ներկայացնում էին Ալեքսանդրապոլ-Լենինականի ավանդական հասարակական կենցաղն ու, մասնավորապես, արհեստագործությունը։ 1969 թվականին Կարլ Սեղբոսյանը պաշտպանել է «Արհեստավորական ավանդույթները և դրանց արտահայտությունները լենինականցիների կենցաղում» թեկնածուական ատենախոսությունը, որը 1974 թվականին հրատարակվել է «Հայ ազգագրություն և բանահյուսություն» ժողովածուի վեցերորդ պրակում։

Աղբյուրներ
----------

Աղասի Թադևոսյան «Կարլ Վարդանի Սեղբոսյան», պատմաբանասիրական հանդես № 1, 2010, էջ 312-313
| **՞**Կտտկենի սովորական |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Կարգ | Տորոնածաղկավորներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Ցախեկեռասազգիներ |
|
|
|
| Ցեղ | Կտտկենի |
|
|
| Տեսակ | Կտտկենի սովորական |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Sambucus racemosa

 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : ??? |
|  Արեալ |
| պատկեր |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Կտտկենի սովորական** (լատին․՝ Sambucus racemosa), ցախեկեռասազգիներ ընտանիքի, կտտկենի ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Թուփ կամ փոքր ծառ է՝ մինչև 5 մ բարձրությամբ, խիստ ճյուղավորված սաղարթով։ Բունը հիմքի մոտ հաստացած է։ Ընձյուղները բաց դարչնագույն են, մերկ, ծածկված բաց գույնի ոսպնյակներով։ Միջուկը փափուկ է, սպունգանման, բաց գորշավուն։ Բնի կեղևը գորշ է, ծածկված երկարավուն կնճիռներով։ Բողբոջները խոշոր են, 1-1,2 սմ երկարությամբ, գնդաձև կամ ձվաձև։ Տերևները կազմված են 3-8 ձվաձև, երկարավուն-ձվաձև կամ էլիպսաձև տերևիկներից, որոնք գագաթում երկարավուն սրված են, 5-8 սմ երկարությամբ և 3-4 սմ լայնությամբ, մերկ, երբեմն ներքևի կողմից մազմզուկապատ, հիմքի մոտ սղոցաատամնաեզր։ Դեղնասպիտակ ծաղիկները հավաքված են խիտ, ձվաձև կամ կոնաձև ծաղկաբույլերում, ունեն 5-7 սմ երկարություն։

Պսակը սպիտակ է կամ դեղնականաչ, 4-5 մմ տրամագծով։ Սռնակը գնդաձև է, 3 կարմիր սպիներով։ Պտուղը կարմիր է, մոտ 0,5 սմ տրամագծով, հավաքված խիտ ողկույզներում, 3 կնճռոտ կորիզակներով։ Սերմերը տափակացած են, բաց դեղնավուն։ Ծաղկում է մայիսին, պտուղները հասունանում են հուլիս-նոյեմբեր ամիսներին։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Ռուսաստանի եվրոպական մասում, Արևմտյան Եվրոպայի լեռներում, որտեղ աճում է անտառներում և թփուտներում։ Աճում է Բբավարար խոնավ, բերրի, ավազակավային հողերում։

Կիրառություն
------------

Առատ բնային մացառներ է տալիս։ Պտուղները թռչունների համար հրաշալի կեր են։ Բարձր է գնահատվում որպես հողապաշտպան թփատեսակ։ Տերևները շատ հարուստ են մոխրանյութերով։ Ծաղկաբույլերը և ծաղիկները ժողովրդական բժշկության մեջ օգտագործվում են որպես քրտնաբեր միջոց, իսկ կեղևը և պտուղները՝ որպես լուծողական։

Պտուղներից սպիրտ են ստանում։ Լավ մեղրատու է։ Օգտագործվում է որպես դեկորատիվ թուփ, որն առանձնապես գեղեցիկ է պտղաբերման շրջանում։ Ունի մի շարք այլատեսակներ և պարտիզային ձևեր, որոնք բարձր են գնահատվում կանաչապատման բնագավառում (կտրտված տերևավոր, ծաղիկները բացվելիս ծիրանագույն են, պտուղները դեղին են, ծաղկումը երկարատև է և այլն)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 2, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ 269։


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · iNaturalist · iNaturalist · iNaturalist · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2909443374 |

 |
**Լյուկա Կարաբատիչ** (սերբախորվաթ․՝ Luka Karabatić, ապրիլի 19, 1988(1988-04-19), Ստրասբուրգ), սերբախորվաթական ծագմամբ ֆրանսիացի հանդբոլիստ, որը հանդես է գալիս ֆրանսիական ՊՍԺ-ում և Ֆրանսիայի հավաքականում։

Նիկոլա Կարաբատիչի կրտսեր եղբայրն է։

Կենսագրություն
--------------

Լյուկա Կարաբատիչը ծնվել է Ստրասբուրգում՝ խորվաթ հանդբոլիստ Բրանկո Կարաբատիչի և սերբ Ռադմիլայի ընտանիքում։ Լյուկա Կարաբատիչը խաղացել է թենիս և 1998 թվականին հաղթել Ֆրանսիայի 10 տարեկանների առաջնությունում։ Տասնինը տարեկանում սկսել է մարզվել Մոնպելիեի երիտասարդական թիմում։ 2008 թվականին Լյուկա Կարաբատիչը նշել է նորամուտը Մոնպելիեի պրոֆեսիոնալ ակումբում։ Մոնպելիեում Լյուկա Կարաբատիչը 5 անգամ դարձել է Ֆրանսիայի չեմպիոն, 4 անգամ նվաճել Ֆրանսիայի գավաթը, 3 անգամ նվաճել Ֆրանսիայի լիգայի գավաթը։ 2011 թվականին Լյուկա Կարաբատիչը նշել է նորամուտը Ֆրանսիայի հավաքականում։

2012 թվականի հոկտեմբերի 2-ին Լյուկա Կարաբատիչը 4500 եվրոյով տեղափոխվել է Պեյ դ’Էքս։ Վերջինս 2011/2012 մրցաշրջանի ավարտին անցել է առաջին դիվիզիոն։ Լյուկա Կարաբատիչը առաջին մրցաշրջանում խաղաղել է եղբոր հետ, արդյունքում թիմը գրավել է 9-րդ տեղը Ֆրանսիայի առաջնությունում։ 2012/13 մրցաշրջանից հետո Նիկոլա Կարաբատիչը պայմանագիր է կնքել իսպանական «Բարսելոնա» ակումբի հետ։ 2015 թվականին Լյուկա Կարաբատիչը սկսել է խաղալ ՊՍԺ-ում՝ թիմում հանդես գալով իր եղբոր հետ։ 2015-2016 մրցաշրջանի ավարտին «Պարի Սեն-Ժերմենը» դարձել է Ֆրանսիայի չեմպիոն։ Լյուկա Կարաբատիչը խաղացել է 2015 թվականի աշխարհի առաջնությունում, որտեղ օգնել է Ֆրանսիային հաղթել մրցաշարում, ինչպես նաև մասնակցել է Եվրոպայի 2014 թվականի առաջնությանը, որտեղ Ֆրանսիան նույնպես հաղթել է մրցաշարում։

2020 թվականի Օլիմպիական խաղերում Լյուկա Կարաբատիչը դարձել է ոսկե մեդալակիր։

Տիտղոսներ
---------

* Եվրոպայի առաջնության հաղթող – 2014
* Աշխարհի առաջնության հաղթող – 2015, 2017
* Ֆրանսիական լիգայի հաղթող – 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2016, 2017, 2018
* Ֆրանսիայի գավաթակիր – 2008, 2009, 2010, 2012
* Ֆրանսիայի լիգայի գավաթակիր – 2010, 2011, 2012
* Ամառային օլիմպիական խաղերի չեմպիոն – 2020
* Ամառային օլիմպիական խաղերի արծաթե մեդալակիր – 2016

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  ITF կայքէջ
2. ↑  «Luka Karabatic»։ *live*։ 12 January 2014. (չաշխատող հղում)
3. ↑  2019 World Men's Handball Championship roster

Արտաքին հղումներ
----------------

* Լյուկա Կարաբատիչը LNH կայքում
* Լյուկա Կարաբատիչը ՊՍԺ ակումբի կայքում

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | EspritBleu · Handball123 · ITF · LNH · Եվրոհանդբոլ |

 |
**Լյուք Արամ Բաղդասարյան** (1967, Ժնև, Շվեյցարիա), հայազգի երաժիշտ, դաշնակահար, դիրիժոր։

Կենսագրություն
--------------

Լյուք Բաղդասարյանը ծնվել է 1967 թվականին, Ժնև քաղաքում։ 1988 թվականին ավարտել է Ժնևի կոնսերվատորիայի դաշնամուրի, իսկ 1991 թվականին՝ դիրիժորության բաժինները, կատարելագործվել Վիեննայում, Ֆլորենցիայում, Միլանում։ 1987 թվականից մասնակցել է մի շարք մրցույթների, դարձել է դափնեկիր։ Նվագել դաշնամուրային եռյակում, կամերային նվագախմբում և այլ անսամբլներում։ 

Լյուք Բաղդասարյանը համերգներով շրջագայել է Եվրոպայի երկրներում, Կանադայում, Արգենտինայում։ Շվեյցարիայից, Իտալիայից, Իսպանիայից, Ֆրանսիայից, Ավստրիայից նշանավոր երաժիշտներ ելույթ են ունեցել նրա նվագախմբի հետ։ Որպես դիրիժոր 1996 թվականին 2 անգամ հանդես է եղել է Երևանում (երկացանկում՝ Լյուդվիգ վան Բեթհովենի 4-րդ սիմֆոնիան, դաշնամուրի 2-րդ կոնցերտը, Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտի «Կախարդական սրինգ» օպերայի նախերգանքը, Մաքս Բրուխի ջութակի կոնցերտը, Ռոբերտ Շումանի 1-ին սիմֆոնիան, Վարդան Աճեմյանի «Տոնական նախերգանքը»)։ 2002 և 2012 թվականներին ելույթ է ունեցել Հայաստանի ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի հետ։ 

Արժանացել է Գրեհեմի (2002), Վիեննայի (2005) դիրիժորների մրցույթների դափնեկրի կոչմանը։ Եղել է Շվեյցարիայի խմբավարների միջազգային մրցույթի հաղթող։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Հայահավաք» նախագծի շրջանակում Հայաստանում ելույթ կունենա շվեյցարահայ դիրիժոր Լյուք Բաղդասարյանը
2. ↑  Հայաստանի ֆիլհարմոնիկը հանդես կգա Լյուք Բաղդասարյանի ղեկավարությամբ
3. ↑  Լյուք Բաղդասարյանը Փարիզում ղեկավարել Է Գաբրիել

Արտաքին հղումներ
----------------

* Լյուք Բաղդասարյան. Եվրոպացիները Կոմիտասի արվեստին ծանոթ չեն, բայց լսելուն պես անմիջապես հուզվում են
* «Հայահավաք»․ շվեյցարահայ դիրիժոր Լյուկ Բաղդասարյանը կղեկավարի Կամերային նվագախումբը

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**«Կարմիր զինվոր»**, խորհրդային շրջանի շաբաթաթերթ, երկօրյա թերթ, վերջում՝ օրաթերթ։ Հանիսացել է ԽՍՀՄ կարմիր բանակի քաղբաժնի, այնուհետև՝ ԽՍՀՄ հավաքական բրիգադի քաղբաժնի, Հայկական հավաքական դիվիզիայի քաղբաժնի, Հայկական հրաձգային դիվիզիայի քաղբաժնի, վերջում՝ Կլիմենտ Վորոշիլովի անվան 76-րդ լեռնահրաձգային կարմրադրոշ հայկական դիվիզիայի օրգանը։ Լույս է տեսել 1921-1938 թվականներին, Երևանում։ Խմբագիրներ՝ Վ. Ծովյան, Ա. Մարության, Եղիա Չուբար, Ս. Ասլիբեկյան, Համբարձում Տեր-Դանիելյան, Միսակ Դավթյան, Մ. Պարոնիկյան, Ա. Ալեքսանյան, Գ. Գյոլեցյան, Ղ. Հովհաննիսյան, Ա․ Նիկողոսյան, Շ. Հովհաննիսյան։ 1920-1921 թվականներին լույս է տեսել «Կարմիր բանակ» անունով։

Պրոպագանդել է կոմունիստական կուսակցության ներքին և արտաքին քաղաքականությունը, լուսաբանել դիվիզիայի ստորաբաժանումների մարտական պատրաստության, զինվորների քաղաքական դաստիարակության հարցերը։ Թղթակցել են Ալեքսանդր Մյասնիկյանը, Հայկ Բժշկյանցը (Գայ), Հ. Հովսեփյանը, Հովսեփ Լազյանը և ուրիշներ։

Բանակային երկօրյա թերթը այնուհետև դարձել է 89-րդ հայկական Թամանյան հրաձգային դիվիզիայի քաղբաժնի օրգան՝ լույս տեսնելով 1942-1956 թվականներին՝ Երևանում, իսկ Երկրորդ աշխարհամարտի տարիներին՝ դիվիզիայի տեղակայման վայրերում։ Խմբագիրներ՝ Գ. Հարության, Սիմոն Նալբանդյան, Հարություն Առաքելյան։

Տպագրել է Մարտիրոս Սարյանի, Ավետիք Իսահակյանի, Դերենիկ Դեմիրճյանի, Նաիրի Զարյանի և ուրիշների նամակներն ու ուղերձները՝ հասցեագրված խորհրդային զինվորներին։ Ետպատերազմյան տարիներին թերթը «պայքարել է» զինվորների մարտական պատրաստականության բարձրացման, քաղաքական դաստիարակության ամրապնդման համար, խորհրդային գաղափարախոսության դիրքերից մեկնաբանել ժամանակի քաղաքական իրադարձությունները։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 333)։*  |
**Լոգիցիզմ** (հուն․՝ *λοινχή* - *տրամաբանություն*), մաթեմատիկայի հիմնավորման հիմնական ուղղություններից, որը ձգտում է ողշ մաթեմատիկան հանգեցնել տրամաբանությանը, այսինքն, նրա ելակետային հասկացությունները սահմանել տրամաբանության տերմիններով, դրույթները ձևակերպել և ապացուցել մաթեմատիկական տրամաբանության միջոցներով։ Լոգիցիզմի նախահայրը համարվում է Գ. Վ. Լայբնիցը, բայց Հ. Ֆրեգեն է ձեռնարկել այդ ծրագրի իրականացումը, փորձելով թվաբանությունը կառուցել որպես ձևական տրամաբանության «շարունակություն»։ Սակայն Ֆրեգեի համակարգում Բերտրան Ռասելի բացահայտած հակասությունները (պարադոքսները), ստիպեցին վերակառուցել Լոգիցիզմի ծրագիրը։ Արդյունքը Ռասելի ու Ա. Ուայթհեդի «Principia mathematical աշխատությունն է, որի մեշ փորձ է արված ամբողշ զուտ մաթեմատիկան ներկայացնել տրամաբանական լեզվով։ Կ. Գյոդելի թեորեմները ցույց տվեցին Ռասելի համակարգի ոչ-լրիվությունը և նրա անհակասականության ապացուցման անհնարինությունը, Ա. Չորչը հիմնավորեց այդ համակարգի նկատմամբ լուծելիության պրոբլեմի անլուծելիությունը։ Լոգացիզմի ծրագրի քննական վերլուծությունը ցույց տվեց, որ ոչ մի ձևական համակարգ, որքան էլ հզոր լինի այն, չի կարող լրիվ արտահայտել ամբողջ մաթեմատիկայի հասկացություններն ու սկզբունքները, ավելին, ձևայնացված թվաբանության մեջ միշտ կարելի է նշել այնպիսի ճշմարիտ բանաձև, որը չի ապացուցվում այդ համակարգում։ Մաթեմատիկայի տրամաբանացման Լոգացիզմիի ծրագիրը կնշանակեր մաթեմատիկան զրկել բովանդակությունից, այն ներկայացնել սոսկ որպես լեզու։ Մաթեմատիկայի հիմնավորման Լոգաիզմի ծրագրի անիրականացնելիությունը պայմանավորված է սխալ մեթոդաբանական ելակետով։ Մաթեմատիկայում հակասությունների առկայությունը ոչ թե նշանակում է, որ պետք է որոնել մեկ այլ հավերժ անփոփոխ ու կատարյալ տրամաբան, համակարգ, այլ պետք է այն վերակառուցել նոր խնդիրներին համապատասխան, այսինքն, այդ հակասություններին պետք է տրվի այնպիսի մեկնաբանություն, որ կողմնորոշվեն ոչ թե դեպի վերացական, «հնարավոր աշխարհները», այլ դեպի ճշմարտության միակ չափանիշը՝ մարդկային հասարակական պրակտիկան և իմաստավորվեն նյութական աշխարհում ունեցած իրենց նախատիպերի միջոցով։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 651)։*  |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · Մեծ կատալոնական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 162996019 |

 |
| **՞**Ուտիճներ |
| --- |
| **Սովորական տնային ուտիճներ**A) Գերմանական ուտիճներB) Ամերիկյան ուտիճներC) Ավստրալիական ուտիճներD և E) Արևելյան ուտիճներ (♀ և ♂)  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Հոդվածոտանիներ |
| Ենթատիպ | Վեցոտանիներ |
|
|
|
|
| Դաս | Միջատներ |
| Ենթադաս | Թևավոր միջատներ |
|
| Վերնակարգ | Ուտիճակերպներ |
| Կարգ | **Blattodea** |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Blattoidea

 |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | ITIS**102427**NCBI**85823**EOL**413**

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Խավարասերներ** կամ **ուտիճներ** (լատին․՝ *Blattoptera* կամ *Blattodea*), միջատների կարգ ոչ լրիվ կերպարանափոխությամբ։ Ուտիճի մարմինը հարթ է, ձվաձև, երկարությունը՝ 4 մմ-9, 5 սմ։ Ուտիճի բերանային օրգանները կրծող են, բեղիկները՝ բազմահատված։ Վերնաթևերը եղջերացած են, կաշեկերպ, ամուր։ Թաղանթային թևերը երբեմն կարճացած են կամ բացակայում են։ Ոտքերը վազող են՝ 5 հատվածանի թաթերով։ Հայտնի է ուտիճի մոտ 3000 տեսակ, հատկապես արևադարձային և մերձարևադարձային գոտիներում։

Հայաստանի տարածքում առկա է 5 ուտիճի տեսակ։ Ուտիճները ժիր են գիշերը, ցերեկը թաքնվում են քարերի, թափված տերևների տակ, հողի մակերևույթի ճեղքերում, կրծողների բներում։ Սնվում են կենդանական ու բուսական մնացորդներով։ Ձվադրում են հատուկ պատիճների մեջ, որոնք կպած են փորին։ Ուտիճի թրթուրը զարգանում է մի քանի ամսից մինչև 4 տարում։ Որոշ արևադարձային ուտիճներ կենդանածին են։ Մի շարք ուտիճներ ապրում են բնակարաններում՝ վնասելով մթերքը, կաշվե իրերը, բրդեղենը, գրքերը և այլն։ Ուտիճների մի քանի տեսակներ վարակիչ հիվանդությունների (օրինակ՝ դիզենտերիայի) տարածողներ են։ Հակաուտիճային միջոցներից է վարակված վայրերը միջատասպաններով փոշոտելը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 34)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LNB: 000124083 · Microsoft: 2776009955 · NDL: 00562534 · NKC: ph198762 |

 |
**Լոնդոնի կոնֆերանս**, տեղի Է ունեցել 1921 թ․ փետրվարի 21-ից մարտի 14-ը։ Կոնֆերանսին մասնակցել են Անտանտի մի շարք պետություններ (Մեծ Բրիտանիա, Ֆրանսիա, Իտալիա, Բելգիա, Ճապոնիա, Հունաստան) և առաջին համաշխարհային պատերազմում պարտված Գերմանիան ու Թուրքիան, այլև արդեն գոյություն չունեցող ՀՀ ներկայացուցչությունը՝ Ավետիս Ահարոնյանի գլխավորությամբ։

Լոնդոնի կոնֆերանսում Ֆրանսիայի և Իտալիայի առաջարկով քննարկվեց նաև 1920 թ․ Սևրի հաշտության պայմանագրի վերանայման հարցը։ Սակայն, օգտվելով Անտանտի տերությունների միջև սրված իմպերիալիստական հակասություններից՝ թուրքական միացյալ պատվիրակությունը՝ սուլթանական Թուրքիայի ներկայացուցիչ Ռեշիդ փաշան և քեմալական Թուրքիայի ներկայացուցիչ Բեքեցի բեյը, պահանջում են վերականգնել նախապատերազմյան սահմանները (առանց արաբական երկրների, բայց ներառյալ 1920 թ․ Ալեքսանդրապոլի պայմանագրով զավթած Կարսի մարզն ու հայկական մյուս տարածքները)։ Անտեսելով Սևրի պայմանագրի ստորագրումից հետո Մերձավոր Արևելքում տեղի ունեցած ռազմաքաղաքական փոփոխությունները (քեմալականների հաջող պատերազմները Հունաստանի ու Հայաստանի Հանրապետության դեմ, խորհրդա-թուրքական մերձեցումը, Անկարայի հետ Անտանտի առանձին երկրների անջատ բանակցությունները և այլն)՝ հայկական զույգ պատվիրակությունները Ավետիս Ահարոնյանի և Պողոս Նուբարի գլխավորությամբ ապարդյուն փորձում էին Անտանտի տերություններին համոզել՝ իրագործելմ.պայմանագրի՝ Արևմտյան Հայաստանին վերաբերող հոդվածները և «վարչական ինքնավարություն» ստանալ ֆրանսիական ազդեցության ոլորտում գտնվող հայկական Կիլիկիայի համար։

Անգլո-ֆրանսիական ներկայացուցիչների հետ գաղտնի գործարքի մեջ մտած (1921-ի մարտի 9-ի ֆրանս-թուրքական համաձայնագիր, համատեղ կոնցեսիաներ և այլն) թուրքական պատվիրակությունը մերժեց հայերի բոլոր պահանջները. իսկ Լոնդոնի կոնֆերանսում բավարարվեց սոսկ Արևելյան նահանգների սահմաններում «Հայկական ազգային օջախ» ունենալու իրավունքի անորոշ ձևակերպմամբ, որը նույնպես չընդունեց թուրքական պատվիրակությունը։ Այդպիսով, Սևրի պայմա-նագրում նախատեսված հայկական «ազատ և անկախ» պետության գաղափարը փոխարինվեց «ազգային օջախով», որը շուտով ամենևին պետք է ջնջվեր Լոզանի պայմանագրում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է* *«Հայկական հարց» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 661)։*  |
|  |
| --- |
| **Կարմրան մեյերի** |
| Կարմրան մեյերիԿարմրան մեյերի |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Մեխակածաղկավորներ (Caryophyllales) |
| **Ընտանիք** | Կարմրանազգիներ (Tamaricaceae) |
| **Ցեղ** | Կարմրան *(Tamarix)* |
| **Տեսակ** | **Կարմրան մեյերի** *(T. meyeri)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Tamarix meyeri***Boiss. 1849 |

**Կարմրան Մեյերի** (լատին․՝ Tamarix meyeri), կարմրանազգիների ընտանիքի, կարմրան ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Տերևաթափ թուփ է՝ մինչև 6 մ բարձրությամբ, բունը և բազմամյա ճյուղերը ծածկված են մոխրագույն, միամյա շիվերը՝ ծիրանագույն, դեղնավուն կամ կանաչավուն կեղևով։ Միամյա շիվերը մեծ մասամբ աշնանը թափվում են։ Դրանց տերևները նշտարաձև են, սրտաձև հիմքով, մինչև 4 մմ երկարությամբ, գորշավուն։ Կանաչ ընձյուղների վրա գտնվող տերևները գծանման են կամ գծա-նշտարաձև, մինչև 8 մմ երկարությամբ, նստադիր։ Ծաղկային բողբոջները հիմնադրվում են աշնանից, խոշոր են, մինչև 6 մմ երկարությամբ, կոնաձև և սրված, բաց դեղնավուն, ծածկված մոմային խավով։ Տերևաբողբոջները խոշոր են, ծածկված կղմինդրաձև դասավորված դեղնավուն թեփուկներով։ Ողկույզները առաջանում են միամյա ճյուղերի վրա և ծաղկում են գարնանը, երբեմն՝ աշնանը, հասնելով մինչև 16 սմ երկարության և 1,5 սմ լայնության։ Ունեն լավ արտահայտված ծաղկակիր։ Ծաղիկը 4 անդամանի է։ Ունի ծաղկակից։ Բաժակաթերթիկները լայն-օվալաձև են, կանաչ, կեռիկով։ Պսակաթերթիկները սպիտակ են, բաց վարդագույն, բաց մանուշակագույն, հակառակ-ձվաձև կամ էլիպսաձև, մինչև 4 մմ երկարությամբ, ծաղկաթափի ժամանակ թափվում են։ Ենթավարսանդային սկավառակը չորսաբաժան է։ Փոշանոթները բաց դեղնավուն են կամ վարդագույն, փոշեհատիկը սպիտակ է։ Սերմնարանը լայն է՝ 4 բոլլավանման սռնակներով։ Տուփիկը ունի 6 մմ երկարություն և պարունակում է մոտ 50 սերմ։

Տարածվածություն
---------------

Բնական պայմաններում տարածված է Կովկասում, Հարավային Եվրոպայում, Միջին Ասիայում, Միջերկրական ծովի ափերին։ Հայաստանի պայմաններում հանդիպում է Արարատյան դաշտում և Մեղրիում, անապատային աղուտներում, գետափնյա ավազներում, ծովի մակերևույթից 900-1000 մ բարձրության վրա։

Կիրառություն
------------

Բունը և ընձյուղները ընդունակ են արագ կերպով արմատակալելու։ Պիտանի է միջին և ստորին լեռնային գոտիների կանաչապատման և անտառապատման համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 1, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ 239։


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI |

 |