**Պուբլիոս Լիցինիոս Էգնացիոս Գալիենոս**, հռոմեական պատմագրության մեջ ավելի հայտնի է որպես **Գալլիեն** (), հռոմեական կայսր 253 թվականի օգոստոսից մինչև 268 թվականի հուլիս-օգոստոսը։

Գալիենը Վալերիանոս I կայսեր որդին էր։ Չնայած Գալիենը կրթված մարդ էր և ակտիվ բարեփոխիչ, բայց նրա թագավորությունը ընկավ կայսրության պատմության ամենադժվար ժամանակաշրջաններից մեկը.բոլոր կողմերից Այն ենթարկվում էր արտաքին հակառակորդների հարձակումներին․ գալիենը, իր հերթին, դարձավ կայսր Վալերիանոս I-ի որդին։

Կայսրության արևմտյան մասը, որը Գալիենը ղեկավարում էր իր հոր օրոք, տառապում էր ալեմանների և ֆրանկների մշտական արշավանքներից, և առաջինները իրենց արշավանքների ժամանակ կարողացան ներթափանցել նույնիսկ Իտալիա, իսկ վերջիններս ավերեցին հռոմեական տարածքը մինչև Հարավային Իսպանիա․ ծովափը ավերվեց սաքսերը կողմից, և մարկոմաններին հաջողվեց Գալիենից զիջումներ կատարել վերին Պանոնիայի մի մասի նկատմամբ։

Ոչ պակաս վնաս են կրել նաև պետության արևելյան Նահանգները գոթերի, պարսիկների և Սև ծովի ափին բնակվող այլ ազգությունների արշավանքներից։ Գալիենի կառավարման վերջին ութ տարիների ընթացքում արևմուտքում գահ են բարձրացրել գավառական զորքերի մի շարք զորահրամանատարներ։ Այս դարաշրջանը հին պատմաբանները սկսեցին անվանել երեսուն բռնակալների ժամանակ (անալոգիա Աթենքի երեսուն բռնակալների հետ)։ 268 թվականին Գալիենը մահացավ դավադրության արդյունքում ՝ այս ուզուրպատորներից մեկի ՝ Ավրեոլի դեմ պայքարի ժամանակ, որը կայսր հռչակվեց ռեցիական լեգեոնների կողմից։

Գալիենը կրել է հետևյալ հաղթական տիտղոսները․ «Գերմանական մեծագույն» ՝ 257 թվականից,«Դակիական մեծագույն» ՝ 257 թվականից, «Պարթևական մեծագույն» և «Պարսկական մեծագույն» ՝ 264 թվականից։ Տրիբունը իշխանություն ստացել է 16 անգամ (253 թվականին ՝ երկու անգամ ՝ օգոստոսին և դեկտեմբերի 10-ին, ապա ամեն տարի ՝ դեկտեմբերի 10-ին)։ Ունեցել է «Հայրենիքի Հայր» տիտղոսը։ Հյուպատոս 254, 255, 257, 261, 262, 264, 266 տարիներ Ամբողջական կոչում մահվան պահին. կայսր **Կեսար Պուբլիոս Լիցինիոս Էգնացիոս Գալիենոս Օգոստոս Ֆելիքս Պիոս**։

Վաղ կյանք և կարիերա
-------------------

Գալիենի ծննդյան ճշգրիտ ամսաթիվը մնում է անհայտ։ Բյուզանդացի պատմաբան Հովհաննես Մալալասն և «Քաղվածքներ հռոմեական կայսրերի կյանքի և բարքերի մասին» անանուն հեղինակը հայտնում են, որ Գալիենը մահվան պահին հիսուն տարեկան էր։ Այսպիսով, ապագա Կայսեր ծննդյան տարին կարելի է համարել 218 թվականը։ Այնուամենայնիվ, պատմաբան Յոնա Լենդերինգը Գալիենի ծնունդը վերագրում է 213 թվականին։ Ամենայն հավանականությամբ, Գալիենը ծնվել է Էտրուրիայում։ Յոնա Լենդերինգը ենթադրում է, որ կայսեր ծննդավայրը էտրուսկյան Ֆալերիա քաղաքն էր քանի որ այնտեղ հայտնաբերվել են բազմաթիվ արձանագրություններ, որոնք նշում են Էգնացի ընտանիքի ներկայացուցիչներին։ Գալիենի հայրը Սենատի իշխանն էր և հյուպատոս Պուբլիուս Լիցինիուս Վալերիանոսը, իսկ մայրը ՝ Էգնացիոս Մարինիանոսը ՝ Պետրոսի Արաբիայի պատվիրակ Վիկտոր Մարինիանի դուստրը։

Երիտասարդ տարիներին Գալիենը, ըստ երևույթին, լավ կրթություն է ստացել, սովորել է լատիներեն և հունարեն լեզուներ։ Մինչև իշխանության գալը Գալիենը ծառայել է բանակում, բայց նաև մասամբ անցել է կոնսուլ հոնորումը, թեև նա երիտասարդության պատճառով չի հասել հյուպատոսի կամ պրետորի պաշտոնին ՝ հավանաբար զբաղեցնելով քվեստորի և էդիլի պաշտոնները։ Նա կարող էր լավ մասնակցել Գորդիանոս III-ի պարսկական արշավանքին և Դեկիուս Տրայանոսի գոթական պատերազմին։

Կառավարման մասին
----------------

### Վալերիանի Համիշխան (253—259)

253 թվականին բանակը վալերիանոսին հռչակեց կայսր ՝ նախորդ տիրակալներ Տրեբոնիանոս Գալլի և Վոլուզիանի սպանությունից հետո։ Այնուհետև Հռոմում զինվորները սպանեցին ուզուրպատոր Էմիլիանին, իսկ Սենատը մայրաքաղաքում գտնվող Գալիենին հայտարարեց Կեսար ՝ ցանկանալով գոհացնել Վալերիանին։ Հռոմ ժամանելուն պես Վալերիանոսը իր որդուն բարձրացրեց օգոստոսի աստիճանի։ Համատեղ կառավարման ողջ ընթացքում Գալիենը կարևոր դեր խաղաց։ Նրանք ի սկզբանե իշխում էին իրենց հոր հետ։ Այնուհետև Գալիենը Ավգուստա հռչակեց իր կնոջը ՝ Կոռնելիա Սալոնինային։

Հաջորդ տարի Գալիենը Վալերիանի հետ դարձավ առաջին հյուպատոսը։ Երբ գերմանական ցեղերի շրջանում մեծ անկարգությունների մասին առաջին հաղորդագրությունները հասան, նա գնաց Հռենոսի սահման։ Նրա թագավորության առաջին երեք տարիների ընթացքում թողարկված մետաղադրամները վկայում են մի քանի հաղթանակների մասին.Ըստ երևույթին, նրան հաջողվել է գերմանական ցեղերին հեռու պահել Հռենոսից, իսկ նրանք, ովքեր փորձել են անցնել Հռենոսյան լիմեսը, ջախջախվել են։ Այս պահին Գալիենը գետի ձախ ափին ամրացրեց մի շարք հռոմեական ամրոցներ և օգոստոսին հիմնեց նոր դրամահատարան Տրևիր։ Նրա կողմից ընդունված «Դակիայի մեծագույն» տիտղոսը ցույց է տալիս, որ նա ստիպված է եղել հետ մղել դակիա ներխուժած կարպերի ցեղի հարձակումները, չնայած այդպիսի կոչում ընդունելով ՝ նա, ըստ երևույթին, չափազանցրել է իր հաջողությունը, քանի որ Հռոմի վերահսկողությունը (գոնե այս հողերի մի մասի վրա) Այս պահին զգալիորեն թուլացել էր։ 255 թվականին իրավիճակը բարելավվեց, և Գալիենը տոնեց իր հաղթանակը ՝ ընդունելով «Գերմանական մեծագույն» տիտղոսը։ 256-ի սկզբին Վալերիանոսը, մտադրվելով ապահովել իր տոհմի շարունակությունը, շնորհեց Գալիենի ավագ որդուն ՝ Վալերիան II-ին, Կեսարի տիտղոսը, իսկ մոտ երկու տարի անց ՝ խորհրդավոր հանգամանքներում մահանալուց հետո, նրա եղբայրը ՝ Սալոնինը, առաջադրվեց այս վայրում։

256-ին կամ 257-ին Վալերիանն ու Գալիենը ստիպված եղան կայսրությունը բաժանել միմյանց միջև ՝ սպառնալիքի պատճառով, որին ենթարկվեցին և եվրոպական, և ասիական սահմանները։ Վալերիանին բաժին հասավ կայսրության Արևելքը, իսկ Գալիենին ՝ Արևմուտքը։ 257 թվականին ֆրանկներն ու ալեմանները միաժամանակ հատեցին Հռենոսը և ներխուժեցին Գալիա և Գերմանիա։ Նրանք այնքան վտանգավոր չէին, որքան գոթերը, որոնք իրենց կազմակերպվածությամբ գերազանցում էին նրանց, բայց ավերեցին Իսպանիայի մայրաքաղաք Տարակոնը և հասան Հյուսիսային Աֆրիկայի ափին գտնվող Տանժեր։ Վալերիանոսը գնաց արևելք ՝ պատերազմելու պարսիկների դեմ։ Քանի որ Գալիենը հայտնվել էր ծանր իրավիճակում, նա իր դեռահաս որդուն ՝ Վալերիան II-ին նշանակեց Բալկանյան Նահանգների կառավարիչ ՝ նրան հանձնելով Ինգենույի, ղեկավարությանը, որը 257 թվականին Վալերիան II-ի մահից հետո ապստամբեց, բայց ջախջախվեց Ացիլիոս Ավրեոլի կողմից և սպանվեց փախուստի փորձի ժամանակ։ 258 թվականին ֆրանկներն ու ալեմանները ջախջախվեցին, և Գալիենը երկրորդ անգամ իրեն շնորհեց «Գերմանական մեծագույն» տիտղոսը։ Վալերիան կրտսերի մահից հետո Գալիենը Կեսար նշանակեց իր կրտսեր որդուն ՝ եգիպտացորենի եգիպտացորենին, որը ուղարկվեց Ագրիպինայի գաղութ (ժամանակակից Քյոլն) Պրետորիայի պրեֆեկտ Սիլվանուսի և զորահրամանատար Պոստումի խնամակալության ներքո։

Բարդ իրավիճակ է ստեղծվել նաև Մավրիտանիայում և Հյուսիսային Աֆրիկայում, որտեղ տեղի են ունեցել հակառուսական ապստամբություններ։ Ի վերջո, *Legio III Augusta*-ի աջակցությամբ 259 (կամ 260) թվականին շահվեց հաղթանակ։ Լեգեոնի պետ Գայ Մաքրին Դեցիանը հաղթանակի պատվին հուշարձան է կանգնեցրել։

Միևնույն ժամանակ, ալեմանն անընդհատ անհանգստացնում էր Հունաստանի սահմանային ամրոցներին, իսկ 258-ին նրանք կարողացան ներխուժել Իտալիա Բրենների լեռնանցքով։ Գալիենը, որը գտնվում էր Գալիայում, գնաց այնտեղ ՝ հետ մղելու նրանց հարձակումները և, ըստ երևույթին, մեծ հաղթանակ տարավ Մեդիոլանում, որտեղ հիմնադրեց դրամահատարանը մոտ 259 թվականին։ Նա նաև փորձեր է ձեռնարկել դիվանագիտական ճանապարհով հաղթահարել գերմանական սպառնալիքը։ Այսպիսով, բոհեմական թմրամոլներին նա թույլ տվեց պետություն կազմել իրենց հայրենի հողերից հարավ ՝ Դանուբի հռոմեական ափին, իսկ ինքը ՝ Գալիենը, հայտնում է, որ երկրորդ ամուսնության մեջ է մտել իրենց առաջնորդի դստեր հետ։ Մոտավորապես նույն ժամանակ գերմանական մեկ այլ ցեղ ՝ սվևսը, հարձակվեց տասանորդի դաշտերի վրա, որը ռազմավարական նշանակություն ուներ վերին Հռենոսի և վերին Դանուբի միջև, որից հետո Հռոմը ընդմիշտ կորցրեց այդ տարածքները։ Նույն թվականին գոթերը ներխուժեցին Փոքր Ասիա և Սև ծովի ափ ՝ ավերելով հռոմեական քաղաքները։

### Ինքնուրույն կառավարում (260-268)

260 թվականին Վալերիանոսը պարտություն կրեց Եդեսիայի ճակատամարտում պարսիկների դեմ, իսկ բանակցություններ վարելու փորձի ժամանակ դավաճանվեց իր մերձավորների կողմից և արդյունքում գերվեց։ Այդ ժամանակվանից Գալիենը միանձնյա իշխում էր։ Նա նույնիսկ հորը գերությունից ազատելու որևէ փորձ չի արել. Նրա կարծիքով ՝ կարիք չի եղել մեծ փրկագին վճարել մեկ մարդու ազատ արձակելու համար։ Գալիենը դադարեցրեց իր հոր հալածանքները քրիստոնյաների դեմ, վերացվեցին նրանց իրավունքների որոշ սահմանափակումներ։

Վալերիանին հաղթելուց հետո պարսկական բանակը գրավեց Նիսիբիսը, Խառանը և Եդեսիան։ Դրանից հետո նա փորձել է վերցնել հարձակման Անտիոքի, Տարսոն և որոշ քաղաքներում Միջագետքի. Իսկ Կապադովկիայում Կեսարիան, չնայած նրա պաշտպանների քաջությանը և քաջությանը, պարսիկները ստացան դավաճանության շնորհիվ։ Մակրիանոսը ՝ պարսիկների դեմ Վալերիանոսի պատերազմի մասնակիցներից մեկը, փորձեց հռոմեական բանակի մնացորդները հավաքել Սամոսատից։ Նրան աջակցում էր Պրետորիայի պրեֆեկտ Բալիստան, որը հանկարծակի հարվածով Կիլիկյան ափին կորիկի մոտ ջախջախեց Շապուր Ա-ին և ստիպեց նրան նահանջել դեպի Եփրատ։ Բացի այդ, բարբարոսները հարձակվեցին Գալիայի և Դանուբ գետի ավազանի վրա, որոնցից կայսրությունն ի վիճակի չէր պաշտպանվել։ Այդ ժամանակ գավառներում սկսեցին հայտնվել ինքնահռչակ կայսրեր, որոնք հայտնի էին որպես երեսուն բռնակալներ։

#### Դանուբյան զավթիչներ

Երբ Վալերիանոսի պարտության լուրը տարածվեց ամբողջ կայսրության վրա, հրամանատար Ինգենույը, ակնհայտորեն վկայակոչելով բարբարոսների վտանգը և Գալիենի անգործությունը, խրախուսեց զինվորներին Պանոնիայում իրենց կայսր հռչակել։ Ինգենուայի զորքերը ջախջախվեցին Ավրեոլի կողմից Պանոնիայում գտնվող Մուրսի ճակատամարտում։ Ինքը փորձել է փախչել, բայց սպանվել է իր իսկ զինվորների կողմից։ Ապստամբությունը բռնկվեց, հավանաբար, 260 թվականին, բայց ենթադրվում է նաև 258 թվականը, երբ Վալերիան II-ը հանկարծամահ եղավ։

Ինգենույայի ապստամբությունից անմիջապես հետո նրա լեգեոնները հռչակեցին ռեգալիանոս կայսր, որը Կարնունտում մետաղադրամներ էր թողարկում իր և իր կնոջ ՝ Սուլպիցիա Դրիանտիլայի անունով, որը պատկանում էր ազդեցիկ սենատորական տոհմին։ Մի քանի շաբաթ անց Գալիենը նույնպես  ջախջախեց նրան (հնարավոր է ՝ Ռեգալիանին սպանեցին ռոքսոլանները), իսկ 262 թվականին սարմատյան ռոքսոլանների վերին Պանոնիայի վրա հարձակումը հետ մղելուց հետո Սիսակում հիմնեց նոր դրամահատարան։

#### Մակրիանի ապստամբությունը

Զորավար Մակրիանը, որը ճչալով ջախջախեց պարսիկներին, սկզբում հավատարիմ մնաց Գալլիենին, բայց հետո հիասթափվեց նրանից, քանի որ նա չէր կռվել Շապուրի հետ։ Ուստի Պրետորիայի պրեֆեկտ Բալիստան առաջարկեց Մարիան ավագին կայսր դառնալ ՝ ապստամբելով Գալիենի դեմ։ Այնուամենայնիվ, մակրիանը հրաժարվեց կայսերական կոչումից ՝ վկայակոչելով ֆիզիկական խեղումը, և օգոստոսներ հռչակվեցին նրա երկու որդիները ՝ Մակրիան կրտսերը և Քվիետոսը։ Դա տեղի է ունեցել 260 թվականի օգոստոսին։ Եգիպտոսը և Սիրիան աջակցում էին Մակրիաններին, և այստեղ մետաղադրամներ էին հատվում նրանց պատվին։ 261 թվականի գարնանը երկու Մակրիանները արշավեցին դեպի Հռոմ ՝ նպատակ ունենալով իշխանությունը խլել Գալիենից, իսկ Կվիետան և Բալիստան մնացին Արևելքում ՝ կարգուկանոն պահպանելու համար։ Աշնանը Զորավար Ավրեոլա Դոմիցիանոսը (հնարավոր է ապագա ուզուրպատոր Դոմիցիան II) ջախջախեց Մակրիանոսին։ Պարտությունից հետո Մակրիանը սպանվեց, իսկ Կվիետն ու Բալիստան նույնպես զոհվեցին Պալմիրայի թագավոր Օդենատի դեմ պայքարում։

Գալիենն ամեն ինչ արեց Արևելյան Նահանգները պահպանելու համար։ Այսպիսով, նա գնաց հաջորդ քայլին։ Որպես կվիետի նկատմամբ հաղթանակի պարգև ՝ կայսրը Օդենատին նշանակեց Ասիայում իր համիշխան ՝ օգոստոսի և «Արևելքի առաջնորդի» տիտղոսով, ինչպես նաև զորացրեց բազմահազարանոց զորքը։ Գալիենը ի վիճակի չէր պարսիկների դեմ նոր արշավ կազմակերպել, ուստի Օդենատը դա արեց։ 262 թվականին Պալմիրայի թագավորը պարսիկների դեմ արշավեց Միջագետք։ Նա հետ մղեց Նիսիբիսին և կարրին և հետապնդեց թշնամուն մինչև մայրաքաղաք ՝ Կտեսիֆոն։ 266 թվականին Օդենաթը կազմակերպեց երկրորդ արշավանքը պարսիկների դեմ և պաշարեց Կտեսիֆոնը, բայց շուտով սպանվեց դավադրության արդյունքում։

#### Վալենտաի ապստամբությունը

Վալենտը Աքայա նահանգի և, հնարավոր է, Մակեդոնիայի տիրակալն էր։ Երբ Մակրիանայի ուզուրպատորները գնում էին Արևմուտք ՝ Գալիենի դեմ պայքարելու համար, նրանք ստիպված էին գործ ունենալ կայսրին հավատարիմ մարդկանց հետ, մասնավորապես ՝ Վալենտի։ Ինչպես հաղորդում Է «Օգոստոսյան պատմությունը», Մակրիան ավագը Վալենտի դեմ ինչ-որ Պիզոն է ուղարկել (ժամանակակից հետազոտողների մեծ մասը հակված է այն եզրակացության, որ վերջինս հորինված անձնավորություն է)։ Ի պատասխան ՝ Վալենտի հրամանատար զորքերը նրան հռչակեցին կայսր։ Դա տեղի է ունեցել կամ Մակեդոնիայում, կամ Թեսաղոնիկեում (քանի որ Ամիանոս Մարկելլինոսը Վալենտին անվանում է «Թեսաղոնիկեցի», չնայած «Օգոստոսյան պատմությունը» այս մականունը տեղափոխում է Պիզոն)։ «Օգոստոսյան պատմությունը» հայտնում է, որ Վալենտը մարդասպաններին ուղարկել է Պիզոն, ովքեր վերացրել են այս մրցակցին։ Սակայն շուտով Վալենտն ինքը սպանվեց իր զինվորների կողմից ՝ անհայտ պատճառներով։

Հայտնի չէ նաև, թե ինչն է դրդել Վալենտին նրա ուզուրպացիայի ժամանակ ՝ հարկադիր անհրաժեշտություն, թե իշխանություն ստանալու հույս։ Նրա թագավորության դրամագիտական վկայություններ դեռ չեն հայտնաբերվել։

#### Մուսիա Էմիլիանոսի ապստամբությունը

Լյուսիուս Մուսիուս Էմիլիան Եգիպտոսի պրեֆեկտ էր։ Նա աջակցեց Մակրիանի ապստամբությանը Գալիենի դեմ (260-261)։ Պարտությունից հետո Մակրիանոսը, հավանաբար, ինքն իրեն կայսր է հայտարարել։ Գալիենը Զորավար Ավրելիոս Թեոդոտոսին ուղարկեց Էմիլիանոսի դեմ։ Կարճ պայքարից հետո Էմիլիան պարտություն կրեց (ոչ ուշ, քան 262 մարտի 30-ը), բանտարկվեց և մի փոքր ավելի ուշ խեղդվեց բանտում։ Սպանվեց նաև ոմն Հեմոր, ով աջակցում էր Էմիլիանին և պատասխանատու էր Հռոմ հացահատիկի մատակարարման համար։

#### Գալլիենուսի օրոք գեղարվեստական ​​զավթիչներ

Գալիենի օրոք կային երեք հորինված ուզուրպատորներ ՝ Տրեբելիանոսը, Ցելսուսը և Սատուրնինը։ Նրանց կենսագրությունները հայտնի են անհուսալի «Օգոստոսյան պատմության» շնորհիվ։ Տրեբելիանոսը կայսր է հռչակվել Իսավրիայում (Փոքր Ասիա)։ Ըստ «Օգոստոսյան պատմության» ՝ Տրեբելիանոսը վերահսկում էր նաև Կիլիկիան, բայց ջախջախվեց և սպանվեց Գալիեն Զորավար Կամսիսոլեոսի կողմից (Մուսիոս Էմիլիանոսին ջախջախած Ավրելիոս Թեոդոտոսի եղբայրը)։ Եվտրոպիոսը նշում է նաև որոշակի Տրեբելիանոսի մասին, բայց նա կարող է շփոթել անունները, և այդ Տրեբելիանոսը Ռեգալիանոսն էր։

Հիշատակվում է նաև նախկինում տրիբուն եղած ցելսիուսը։ Աֆրիկայի պրոկոնսուլ Վիբի Պասիենը արդարության և իր աճի համար Ցելսը հռչակվեց կայսր, իսկ Լիբիայի սահմանի գլխավոր հրամանատար Ֆաբիոս Պոմպոնիանոսը նրան հագցրեց Սելեստինա աստվածուհու հագուստը։ Հաղորդվում է, որ Ցելսը յոթ օրվա կառավարումից հետո սպանվել է գալիեն կայսեր զարմիկ ոմն Գալինայի կողմից, և որ նրա մարմինը նետվել է շների ուտելու համար։

Սատուրնինը զորքերի կողմից հռչակվեց կայսր, բայց շուտով սպանվեց իր իսկ զինվորների կողմից չափազանց խստության պատճառով։

#### Պոստումի ապստամբություն

Գալիենի բացակայության ժամանակ Գալիայում իշխում էր նրա որդին ՝ Սալոնինը։ Փաստորեն, Սալոնինին էր պատկանում միայն անվանական իշխանությունը, իսկ քաղաքական գործերը, ըստ երևույթին, որոշում էր նրա դաստիարակը ՝ Պրետորիայի պրեֆեկտ Սիլվան։ Այս իրավիճակը երկուսի համար էլ ճակատագրական եղավ։ Սիլվանոսի և Զորավար Պոստումի վեճից հետո վերջինս հավաքեց իր ջոկատները և պաշարեց եգիպտացորենի տավարի միսը և Սիլվանուսը Ագրիպինեի գաղութում, որտեղ Սալոնինը ցուցադրաբար հռչակվեց Օգոստոս և հոր համիշխան, ինչի մասին վկայում է պահպանված միակ ոսկե մետաղադրամը։ Քաղաքը գրավելուց հետո Սալոնինը գրավվեց և սպանվեց Սիլվանի հետ միասին։ Այնուհետև Պոստումն իրեն հռչակեց այսպես կոչված գալլական կայսրության կայսր։ Նրան ճանաչել են ստորին Գերմանիան, Գալիան, Իսպանիան, Բրիտանիան։ Նա նշանակեց Պրետորիայի պրեֆեկտ և երկու հյուպատոս, կազմակերպեց սենատը։ Գալիենը, որը դրանից քիչ առաջ ծանր վնասվածք էր ստացել, չի կարողացել ինչ-որ կերպ գործուն դիմակայել նրան։

#### Կայսրությունը 262-265 թվականներին

262 թվականի վերջին կայսրությունում իրավիճակը քիչ թե շատ կայունացավ։ Այդ տարի գոթերը արշավանք կատարեցին, որը մանրամասն նկարագրեց Հորդանանի պատմաբանը․

> *«Ազատություն տալով իրենց խռովությանը ՝ Ռեսպան, Վեդուկը և Թարվարը, գոթերի առաջնորդները վերցրեցին նավերը և անցնելով Հելլեսպոնտի նեղուցը, անցան Ասիա.այս նահանգում նրանք թալանեցին շատ քաղաքներ, իսկ Եփեսոսում այրեցին Դիանայի փառահեղ տաճարը... տեղափոխվելով Բեթինիայի տարածք ՝ նրանք ավերեցին Քաղկեդոնը ... նման բախտի դեպքում գոթերը, որոնք ներխուժեցին Ասիայի տարածքներ, խլելով թալանն ու թալանածը, կրկին լողալով անցնում են Հելլեսպոնտի նեղուցը. ճանապարհին նրանք ավերեցին Տրոյան և Իլիոնը, որոնք Ագամեմնոնյան պատերազմից հազիվ մի փոքր վերականգնվելով ՝ թշնամու սրով կրկին ավերվեցին։ Ասիայի նման կործանումից հետո Թրակիան զգաց նրանց վայրագությունը»։*
> 
> 

Այնուհետև Գալիենը կազմակերպեց մեծ տոնակատարություններ, որոնք կոչվում էին դեցենալիաներ, և հաղթանակ, որին մասնակցում էին սենատորները, էքվիտները, գլադիատորները և զինվորները։ Կազմակերպված զվարճանքը մեծապես բարձրացրեց Գալիենի ժողովրդականությունը։ Տոնակատարությունները հիշեցնում էին այն ժամանակվա կայսր Ֆիլիպ Արաբի կողմից 248 թվականին Հռոմի 1000-ամյակի տոնակատարությունները։ Գալիենին սկսեցին նույնացնել Յուպիտերի հետ։ Նա նաև յուրացրեց Ապոլլոնի, Դիանայի և արևի հովանավորությունը։ Այս աստվածների պատկերները սկսեցին հատվել հռոմեական մետաղադրամների վրա։

262-265 թվականներին կայսրության դիրքը համեմատաբար կայուն էր, ուստի Գալիենը որոշեց ժամանակ հատկացնել փիլիսոփայությանը, հատկապես պլատոնիզմին։ Գալիենը հետաքրքրված էր ոչ միայն փիլիսոփայությամբ, այլև հունական գրականությամբ, պոեզիայով և արվեստով։ Նա փորձեց ինքնուրույն բանաստեղծություններ գրել։

Գալիենը և եգիպտացորենի տավարի միսը, որպես տիրակալներ, հովանավորում էին մշակութային շարժումը, որը ժամանակակից գիտության մեջ կոչվում էր Գալիենի Վերածնունդ։ Կայսրը բարեկամության մեջ էր փիլիսոփա Պլոտինի հետ ՝ նախապատվությունը տալով վերջինիս ուսմունքներին։ Պլոտինի աշակերտ Պորփյուրը պատմում է, որ Պլոտինը անհաջող փորձ է կատարել իրականացնել պլատոնական պետության գաղափարը ՝ հիմնել փիլիսոփաների քաղաք ՝ Պլատոնոպոլիս, որը կլիներ կրոնական մտորումների Կենտրոն։ Գալիենի թագավորության ժամանակաշրջանի քանդակը պատրաստվել է նոր ոճով, որն ընդգծում է կայսեր աստվածությունը։ Այս ոճն ավելի վերացական է դարձել։ 264-ին Գալիենը այցելեց նաև Աթենք, որտեղ նրան հռչակեցին արխոնտ, որից հետո նա օծվեց Էլեվսինյան առեղծվածների մեջ։ Գալիենի թշնամիները, օգտվելով նրա բացակայությունից, կայսրին մեղադրում էին իր պարտավորությունները չկատարելու մեջ։ Այսպիսով, Գալիենի վերածնունդը աջակցություն չգտավ ժամանակակիցներից։ Հռոմեական հասարակության լայն շրջանակներն այն կարծիքին էին, որ սահմանային պատերազմների և ուզուրպացիայի ժամանակ ավելի հրատապ խնդիրներ կան, քան հելլենիզմի դրսևորումը։

#### Ավրեոլի գալիական արշավը

Գալիենը 265 թվականին կրկին փորձ է արել հպատակեցնել գալլական կայսրության տարածքը։ Ավրեոլի գլխավորած բանակը անցավ Ալպերը և շարժվեց դեպի Գալիայի խորքը։ Ավրեոլը հաղթանակ տարավ հաղթանակի հետևից, Բայց նրան չհաջողվեց հասնել հակառակորդի վերջնական ջախջախմանը, այսպես կոչված, «անփութության» պատճառով, որը, հավանաբար, կապված էր Ավրեոլի ՝ Պոստումին աջակցելու ցանկության հետ։ Ամբողջ քարոզարշավը դադարեցվել է, և իրավիճակը մնացել է չլուծված։

266 թվականին Գալիենը յոթերորդ անգամ դարձավ հյուպատոս։ Շուտով նա ստիպված եղավ մեկնել Դանուբ, որտեղ պատերազմ սկսեց գոթերի հետ։

#### Հարձակումը պատրաստ է

267 թվականին Արևելքի վրա կախվեց գոթական արշավանքի լուրջ սպառնալիք։ Սկսվեց արշավանքը Բալկաններ և Փոքր Ասիա։ Գալլիենը Արեալա է թողնում Հյուսիսային Իտալիայում, որպեսզի նա պահպանի ալպյան լեռնանցքները Պոստումի բանակից։ Միևնույն ժամանակ, գոթերը, դավադրություն կազմակերպելով գերուլ ցեղի նավաստիների հետ, որոնք վերջերս բնակություն հաստատեցին Մեոտյան լճի ափին, հսկայական թվով մարդիկ և նավեր հավաքեցին Դնեստրի բերանը։ Իր չափերով տպավորիչ նավատորմը ճանապարհ ընկավ, և Հունաստանն ու Փոքր Ասիան կրկին ենթարկվեցին սարսափելի ավերածությունների։ Բեթանիայի ափը ավերվեց, Կորնթոսը, Սպարտան և Արգոսը թալանվեցին։ Գոթերը շրջվեցին դեպի հյուսիս ՝ Բեոտիայի միջով, որտեղ նրանք բախվեցին հռոմեական բանակին ՝ Մարկիանոսի գլխավորությամբ։ Մարկիանոսը պարտվեց, և բարբարոսները շարժվեցին դեպի արևմուտք, որտեղից գալիս էին Գալիենի լեգեոնները։

Դրան հաջորդեց Ֆիլիպոպոլի պաշարումը, որն անհաջող էր։ Գալիենին հաջողվեց գրավել զավթիչներին, երբ նրանք Բալկաններով վերադառնում էին հայրենիք (չնայած թշնամական քննադատները, մասնավորապես Օգոստոսյան կենսագրությունների հեղինակները, որոնք արձագանքում էին շատ ժամանակակից հեղինակների կողմից, նախընտրեցին հաղթանակը վերագրել նրա իրավահաջորդին ՝ Կլավդիուսին, որը նրանցից անհամաչափ գովասանքներ ստացավ այն բանի համար, որ կայսր Կոստանդին Մեծը նրան անվանեց իր նախնին)։ գալիենը, սակայն, չկարողացավ գրավել նրանց, քանի որ նրանք ստիպված էին լքել իրենց հայրենիքը։ Ընկնելով թշնամու ձգված շարասյան վրա ՝ հռոմեական բանակը լիակատար հաղթանակ տարավ ՝ ոչնչացնելով երեսունից հիսուն հազար թշնամի։ Այնուամենայնիվ, երբ գլխավոր գերուլովը հանձնվեց, Գալիենը կրկին դիմեց խաղաղեցման քաղաքականությանը և նրան հանձնեց հյուպատոսական նշաններ։ Այս ռազմական հաջողությունը շրջադարձային եղավ Գոթական պատերազմում։

Նույն թվականին սպանվեց համիշխան Գալիեն Օդենատը, և նրա կինը ՝ Զենոբիան, դարձավ ռեգենտ յոթամյա որդու ՝ Վաբալաթի օրոք։ Նա ժառանգեց իր հոր կոչումները, բայց Զենոբիան իրական իշխանություն ուներ։ Պալմիրան իր օրոք բաժանվեց կայսրությունից ՝ ձևավորելով Պալմիրայի թագավորությունը։

Գալլիենի մահը
-------------

Շուտով Ավրեոլոսը սկսեց բաց ապստամբություն ՝ հատելով Պոստումի մետաղադրամները՝ հորդորելով հեծելազորներին հեռանալ Գալիենից և անցնել նրա կողմը։ Ավրեոլը, ըստ երևույթին, դժգոհ էր Գալիենի վարչակազմից։

Գալիենը շատ արագ հավաքեց մեծ բանակ։ 268 թվականի ամռան սկզբին կայսրը գտնվում էր Հյուսիսային Իտալիայում, որտեղ նա բախվեց Ավրեոլայի զորքերին։ Ադդա գետի ճակատամարտում ուզուրպատորի զորքերը ստիպված եղան նահանջել դեպի Մեդիոլան, որն այնուհետև պաշարվեց։ Գալիենի դեմ դավադրություն է կազմվել։ Դրան մասնակցում էին Զորավար Մարկիանոսը, Պրետորիայի պրեֆեկտ Ավրելիոս Հերակլիանը և դալմաթների պետ Ցերոնիոսը։ Դավադրությանը մասնակցել են ապագա կայսրեր Կլավդիոսը և Ավրելիանոսը։

Գալիենը սպանվեց կամ 268 թվականի հուլիսին կամ օգոստոսին  կամ սեպտեմբերին։ «Օգոստոսյան պատմությունը» պարունակում է Գալիենի սպանության բավականին մանրամասն նկարագրություն․

> *Հնարքն այսպիսի էր. Գալիենը թշնամության մեջ էր Ավրեոլի հետ, ով յուրացրեց ինքնիշխանի իշխանությունը. նա ամեն օր սպասում էր վաղահաս կայսեր ահռելի և անկասելի ժամանմանը։ Իմանալով դա ՝ Մարցիանոսն ու Ցեկրոպիոսը անսպասելիորեն հրամայեցին գալիենին փոխանցել, որ Ավրեոլոսն արդեն մոտենում է։ Եվ ահա, հավաքելով մարտիկներին, Գալիենը, կարծես, կռվի նման էր, և հետո սպանվեց ուղարկված մարդասպանների կողմից*։
> 
> 

Դրանից հետո Կլավդիոսը հռչակվեց կայսր։ Գալիենը թաղվել է Հռոմից 14 մղոն հարավ ՝ Via Appia-ում։

Գալլիենի բարեփոխումները
-----------------------

Չնայած Գալիենի օրոք տեղի ունեցած բոլոր տխուր իրադարձություններին, նա կարողացավ վերակազմավորել բանակը։ Այս բարեփոխումը (և հատկապես հեծելազորի բարեփոխումը, քանի որ այն մեծ դեր էր խաղում պարսիկների հետ պատերազմներում) կարևոր նշանակություն ուներ։ Մոտ 264-268 թվականներին կայսրը ստեղծեց ծանր զինված հեծյալներից կազմված խոշոր կազմավորում, որը հայտնի է որպես Գալիենի հեծելազորային կորպուս։ Նման բանակը, չնայած իր պահպանման թանկությանը (ձին կերակրելու համար ծախսվել է նույնքան գումար, որքան զինվորին կերակրելու համար), սկսեց ներկայացնել ոչ միայն հարվածային ուժ, այլև բանակի հիմնական պահուստ, ինչը մինչ այժմ դժվար թե տեղի ունենար, չնայած կա հավանականություն, որ կայսր Սեպտիմիուս Սեվերուսը փորձեց նման բան անել։ Այս դեպքում, Ինչպես տեսնում եք, այս զորքը, որպես կանոն, բաղկացած է երկու մասից։ Գալիենը որպես նոր բանակի մշտական վայր ընտրեց Մեդիոլան քաղաքը (ժամանակակից Միլան)։ Նոր պաշտպանական և հարձակողական սխեմայի համաձայն ՝ այսուհետ զորքերը տեղակայվել են Հյուսիսային Իտալիայի խոշոր քաղաքներում։ Կորպուսի ղեկավարը Ավրեոլոսն էր։ Ձիավորների պատվին հատվել են մետաղադրամներ, որտեղ հիշատակվել է նրանց սրընթացության (լատին․՝ ALACRITATI) և նվիրվածության (լատին․՝ FIDEI EQVITVM) մասին։ Նոր հեծելազորային կորպուսի պետը Գալիենի օրոք պետության երկրորդ մարդն էր։ Նա բարձրացավ Նույնիսկ Պրետորական գվարդիայի պրեֆեկտների վրա։

Բարեփոխումը հաջող էր, բայց Գալիենի մահից հետո հեծելազորային կորպուսը լուծարվեց։ Միայն Դիոկղետիանոս կայսրը 20 տարի անց կրկին սկսեց ստեղծել նմանատիպ ռազմական կազմավորում։

Բացի այդ, սենատորներին այժմ արգելվում էր ռազմական պաշտոններ զբաղեցնել (մինչդեռ ձիավորներից պրեֆեկտները վերջապես փոխարինում են լեգեոնների գլխին գտնվող լեգեոններին), վերացվում են ռազմական տրիբունալների պաշտոնները։ Դա տեղի է ունեցել 262 թվականին։ Այժմ ձիավորները սկսեցին նշանակվել որպես լեգեոնների և գավառների հիմնական ուղեցույց։ Կայսրին առավել նվիրված զինվորները ընդգրկված էին պաշտպանիչների մեջ։

Ընտանիք
-------

* **Վալերիան I -** Գալիենի հայրը, կայսր 253-260 թվականներին։
* **Էգնացիա Մարինիանա** - Գալիենի մայրը։
* **Կորնելիա Սալոնինա** - Գալիենի կինը և համախոհը։
* **Վալերիան II** -Գալիենի ավագ որդին ՝ Կեսարը 256-258 թվականներին։ Մահացել է Մեզիայում։
* **Սոլոնին** - Գալիենի որդին, որը դարձավ Օգոստոս։ Գալիա քաղաքում ծնվածներ
* **Մարինիան** -Գալիենի կրտսեր որդին ՝ նրա հնարավոր ժառանգը։ Սպանվել է Մեդիոլանում։

Անհատականություն
----------------

«Օգոստոսյան պատմությունը», որը կասկածելի հուսալիության աղբյուր է, ոչ մի կերպ շողոքորթ բնութագիր չի տալիս Գալիենին։

> *Միայն փորի և հաճույքների համար ծնված ՝ նա օրեր ու գիշերներ էր ծախսում հարբեցողության և այլասերվածության վրա և հասցնում էր այն կետին, որ գրեթե քսան բռնակալ ավերել էր հողերի ամբողջ շրջանակը, այնպես որ նույնիսկ կանայք էին իրենից լավ կառավարում։ Որպեսզի չշրջանցեմ նրա ողորմելի ձեռնարկումների լռությունը, ես կնշեմ, որ նա վարդերի Ննջասենյակներ էր կազմակերպում, մրգերից ամրություններ էր կառուցում, երեք տարի պահում էր խաղողի ողկույզները, ձմռան կեսին նրան սեխ էին մատուցում, նա սովորեցրեց, թե ինչպես ամբողջ տարվա ընթացքում ունենալ երիտասարդ գինի։ Նա միշտ անպատշաճ ամիսներին թարմ կանաչ թուզ ու միրգ էր հյուրասիրում, հենց ծառերից <... > զինվորների նկատմամբ ... Նա չափազանց դաժանություն էր ցուցաբերում. առանձին օրերին նա սպանում էր երեք և չորս հազար զինվոր։ Նա հրամայեց, որ իրեն ավելի մեծ արձան կանգնեցնեն, քան արևի տեսքով Կոլոսը, բայց նա մահացավ Ավելի շուտ, քան այն ավարտվեց։ Այնուամենայնիվ, նրանք սկսեցին այն այնքան հսկայական դարձնել, որ թվում էր, թե այն երկու անգամ ավելի մեծ կլինի, քան Կոլոսը։ Նա ուզում էր նրան դնել Էսկվիլյան բլրի գագաթին, և որ նրա ձեռքում նիզակ լիներ, որի լիսեռով երեխան կարող էր բարձրանալ մինչև վերև։ Բայց և Կլավդիոսին, և հետո Ավրելիանոսին այդ մտահղացումը հիմար թվաց, մանավանդ որ նա հրամայեց ավելի շատ ձիեր և կառք պատրաստել արձանի չափերին համապատասխան և տեղադրել դրանք շատ բարձր պատվանդանի վրա։ Նա ինքը պատրաստվում էր շարունակել Ֆլամինյան սյունասրահը մինչև Մուլվիայի կամուրջը, որպեսզի սյուները գնան չորս կամ, ինչպես ասում են մյուսները, հինգ շարքով, և որ առաջին շարքը բաղկացած էր սյուներից, իսկ նրա առջև ուներ սյուներ արձաններով, իսկ երկրորդը, երրորդը և այլն ՝ սյուներ։ Երկար ժամանակ կլիներ փոխանցել նրա բոլոր տարօրինակությունները. ով ուզում է իմանալ դրանց մասին, թող կարդա Պալֆուրիա Սուրան, որը կազմել է նրա կյանքի օրագիրը**։*
> 
>

Կառավարման արդյունքները
-----------------------

Գալիենի թագավորությունը 3-րդ դարի ճգնաժամի ընթացքում բոլոր կայսրերի շրջանում ամենաերկարն էր և համեմատաբար երկար ՝ ավելի քան 15 տարի։ Նրա հաղթանակները արտաքին թշնամիների նկատմամբ օգնեցին մասամբ վերակենդանացնել Հռոմեական կայսրությունը և հաղթահարել արտաքին քաղաքական ճգնաժամը։

Գալիենը սահմանափակեց սենատորների մուտքը բարձրագույն զինվորական պաշտոններ ՝ պարզեցնելով նրանց մուտքը հասարակ ժոզովրդից, ուստի պրոսենատական ուղղվածության հետագա պատմաբանները բավականին բացասաբար վերաբերվեցին Գալիենին։ Բանակը հարգում էր Գալիենին, և հետևաբար, Կլավդիոսը ստիպված էր աստվածացնել նրան (լատին․՝ Divus Gallienus)։

Գալիենի օրոք աուրեուսի քաշը նվազեց, և փոքր արծաթե մետաղադրամներն այժմ գործնականում Արծաթ չէին պարունակում, բացառությամբ բարակ, արագ քայքայվող վերին շերտի։ Երբ մետաղադրամի արժեզրկման մասին հայտնի դարձավ այն քաղաքացիներին, ովքեր հավատում էին, որ մետաղադրամներում պարունակվող թանկարժեք մետաղի քանակը համապատասխանում է իրենց արժանապատվությանը, բոլորը դադարեցին ընդունել անվանական արժեքով, ըստ էության, ոչինչ չարժող հսկայական քանակությամբ մետաղադրամներ։ Արդյունքում դա մի քանի անգամ թանկացում առաջացրեց և հանգեցրեց պետության անվճարունակության և ժողովրդի համար անօրինակ զրկանքների։ Գալիենի կառավարման ուզուրպատորներից ոչ մեկը չի տևել ավելի քան մեկ տարի։

Գալիենի վերափոխումների արդյունքում կտրուկ արագացավ սենատորներին ինչպես բանակի, այնպես էլ նահանգի իրական կառավարումից հեռացնելու գործընթացը։ Սենատը դեռ պահպանում է իր հեղինակությունը, բայց այժմ այդ հեղինակությունը հիմնականում հենվում է ավանդույթի վրա։ Սա Սենատն ավելի անպաշտպան էր դարձնում կայսրերի իշխանության նկատմամբ, քան նախկինում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Կաղապար:PLRE
2. 1 2  Կաղապար:CIL
3. ↑  Կաղապար:CIL
4. ↑  Կաղապար:CIL
5. ↑  Псевдо-Аврелий Виктор, XXXIII. 4
6. 1 2 3 4 5  Lendering, Jona. «Gallienus». Livius.org. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ մայիսի 29-ին. Վերցված է 2013 թ․ մայիսի 29-ին.
7. 1 2  Weigel, 1998
8. ↑  *Syme, Ronald.* Historia Augusta Papers. — Oxford: The Clarendon Press, 1983. — P. 197.
9. 1 2  Bray, 1997, էջեր 25—29
10. ↑  Southern, 2001, էջ 78
11. ↑  Lendering, Jona. «Cornelia Salonina». Livius.org. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ մայիսի 29-ին. Վերցված է 2013 թ․ մայիսի 29-ին.
12. 1 2 3 4  Грант, 1998
13. ↑  Կաղապար:PLRE
14. 1 2  Watson, 1999, էջ 33
15. ↑  Bowman et al. 2005, էջեր 42—43
16. ↑  Lendering, Jona. «Legio III Augusta». Livius.org. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ մայիսի 29-ին. Վերցված է 2013 թ․ մայիսի 29-ին.
17. ↑  Watson, 1999, էջեր 28—29
18. 1 2  Southern, 2001, էջ 81
19. 1 2  Bray, 1997, էջեր 313—314
20. 1 2 3  Watson, 1999, էջեր 34—35
21. ↑  Leadbetter, William. (1998 թ․ սեպտեմբերի 24). «Ingenuus (260 A.D.)». De Imperatoribus Romanis. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ մայիսի 29-ին. Վերցված է 2013 թ․ մայիսի 29-ին.
22. ↑  Аврелий Виктор, XXXIII. 2
23. ↑  Կաղապար:PLRE
24. 1 2  Bowman et al. 2005, էջեր 44—45
25. ↑  Potter, 2004, էջ 256
26. ↑  Требеллий Поллион I, II. 6—7
27. ↑  Требеллий Поллион II, Макриан. XII. 13—14, Макриан Младший XIII. 3
28. ↑  Watson, 1999, էջեր 31—32
29. ↑  Southern, 2001, էջեր 100—101
30. ↑  Требеллий Поллион II, Валент. XIX. 1—3
31. ↑  Псевдо-Аврелий Виктор, XXXII. 4
32. ↑  *Аммиан Марцеллин.* Римская история. Книга XXI (годы 360—361). 16.10 / Перевод Ю. А. Кулаковского и А. И. Сонни под редакцией Л. Ю. Лукомского. — СПб.: Алетейя; Санкт-Петербургский университет МВД России; Академия права; Фонд поддержки науки и образования в области правоохранительной деятельности «Университет», 2000. — 576 с. — (Античная библиотека. Античная история). — ISBN 5-89329-203-0
33. ↑  Требеллий Поллион II, Пизон. XXI. 1
34. ↑  Southern, 2001, էջ 103
35. ↑  Körner, Christian. (1999 թ․ դեկտեմբերի 6). «Usurpers in Egypt: Mussius Aemilianus and Memor». *Usurpers under Gallienus*. De Imperatoribus Romanis. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ մայիսի 29-ին. Վերցված է 2013 թ․ մայիսի 29-ին.
36. ↑  Требеллий Поллион II, Требеллиан. XXVI
37. ↑  Евтропий, IX. 8.1
38. 1 2 3  Körner, Christian. (1999). «Fictitious usurpers: Trebellianus, Celsus and Saturninus». *Usurpers under Gallienus*. De Imperatoribus Romanis. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ մայիսի 29-ին. Վերցված է 2013 թ․ մայիսի 29-ին.
39. ↑  Требеллий Поллион II, Цельз. XXIX
40. ↑  Требеллий Поллион II, Сатурнин. XXIII
41. ↑  *Иордан.* О происхождении и деяниях гетов = Getica / Вступительная статья, перевод, комментарий Е. Ч. Скржинской. — Издание 2-е, исправленное и дополненное. — СПб.: Алетейя, 2001. — С. 82. — (Византийская библиотека. Источники). — ISBN 5-89329-030-1
42. 1 2 3 4 5  Bowman et al. 2005, էջեր 46—47
43. 1 2  Southern, 2001, էջ 105
44. ↑  Scarre, 1995, էջ 175
45. ↑  *Порфирий.* Жизнь Плотина. 1.2 // *Диоген Лаэртский*. О жизни, учениях и изречениях знаменитых философов / Перевод М. Л. Гаспарова. — М.: Мысль, 1979. — С. 449—476.
46. ↑  «Римская империя в 251—284 гг. н. э.». Всемирная история. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ մայիսի 29-ին. Վերցված է 2013 թ․ մայիսի 29-ին.
47. ↑  Bray, 1997, էջեր 136—138
48. ↑  Watson, 1999, էջեր 35—36
49. ↑  Watson, 1999, էջ 39
50. ↑  Watson, 1999, էջեր 39—40
51. ↑  Kivimäki & Tuomisto, 2005, էջեր 258—259
52. ↑  Watson, 1999, էջ 40
53. ↑  Կաղապար:PLRE
54. ↑  Կաղապար:PLRE
55. ↑  Требеллий Поллион I, XIV. 1
56. ↑  Аврелий Виктор, XXXIII. 27
57. ↑  Вописк, XVI. 1
58. ↑  Southern, 2001, էջեր 106—107
59. ↑  Bowman et al. 2005, էջ 48
60. ↑  Требеллий Поллион I, XIV. 6—9
61. ↑  Southern, 2001, էջեր 106
62. ↑  Scarre, 1995, էջ 182
63. ↑  *Southern P. Dixon K. R.* The Late Roman Army. — New Haven, Լ. 1996. — P. 12.
64. ↑  Kivimäki & Tuomisto, 2005, էջ 259
65. ↑  Аврелий Виктор, XXIII. 34
66. ↑  Bowman et al. 2005, էջեր 158—162
67. ↑  Southern, 2001, էջեր 91—93
68. ↑  Сергеев, 1999, էջ 60
69. ↑  Կաղապար:PLRE
70. ↑  Saloninus // A Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology / William Smith (ed.). — 1870. — Vol. 3. — P. 698.
71. ↑  Կաղապար:PLRE
72. ↑  Требеллий Поллион I, XVI—XVII
73. ↑  Kivimäki & Tuomisto, 2005, էջ 263
74. ↑  Parker, 1958, էջ 176
75. ↑  Kivimäki & Tuomisto, 2005, էջ 260
76. ↑  Циркин, 2009, էջ 18

Գրականություն
-------------

### Աղբյուրներ

* Властелины Рима: Биографии римских императоров от Адриана до Диоклетиана / Перевод С. П. Кондратьева под редакцией А. И. Доватура; Предисловие Г. М. Бонгард-Левина; Послесловие М. Л. Гаспарова; Комментарии О. Д. Никитинского, А. И. Любжина. — СПб.: Алетейя, 2001. — 384 с. — (Античная библиотека. Античная история). — ISBN 5-89329-262-6
	+ *Требеллий Поллион.* Двое Галлиенов. — С. 226—236.
	+ *Требеллий Поллион.* Тридцать тиранов. — С. 237—256.
	+ *Флавий Вописк Сиракузянин.* Божественный Аврелиан. — С. 266—288.
* Римские историки IV века / Ответственный редактор М. А. Тимофеев. — М.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН), 1997. — 414 с. — ISBN 5-86004-072-5
	+ *Евтропий.* Краткая история от основания Города / Перевод А. И. Донченко. — С. 5—76.
	+ *Секст Аврелий Виктор.* О Цезарях / Перевод В. С. Соколова. — С. 77—123.
	+ *Секст Аврелий Виктор.* Извлечения о жизни и нравах римских императоров / Перевод В. С. Соколова. — С. 124—162.

### Գրականություն

* *Грант М.* Галлиен // Римские императоры. — М. 1998.
* *Сергеев И.* Римская Империя в III веке нашей эры. — Харьков, 1999.
* *Циркин Ю. Б.* Галлиен и сенат // *Проблемы истории, филологии, культуры*. — 2009. — № 1 (23). — С. 53—70.
* *Bowman et al.* The Cambridge Ancient History XII, The Crisis of Empire, A.D. 193–337. — Cambridge University Press, 2005.
* *Bray, John.* Gallienus: A Study in Reformist and Sexual Politics. — Wakefield Press, 1997.
* *Castrén, Paavo; Pietilä-Castrén, Leena.* Antiikin käsikirja. — Otava, 2000.
* *Homo L.* L’empereur Gallien et la crise de l’empire romain au IIIe siècle // *Revue Historique*. — 1913. — Vol. 113.
* *Kent J. P. C.* Gallienae Augustae. — Numismatic Chronicle 13, 1973.
* *Keresztes P.* The Peace of Gallienus: 260–303 A.D. — Wiener Studien 9, 1975.
* *Kivimäki, Arto; Tuomisto, Pekka.* Rooman keisarit. — Karisto, 2005.
* *Manni E.* L’impero di Gallieno. — Rome, 1949.
* *Parker H. A.* History of the Roman World A.D. 138 to 337. — L. 1958.
* *Potter, David S.* The Roman Empire at Bay: AD 180–395. — Routledge, 2004.
* *Scarre, Chris.* Chronicle of the Roman Emperors. — Thames and Hudson Ltd. 1995.
* *Southern, Pat.* The Roman Empire from Severus to Constantine. — Routledge, 2001.
* *Watson, Alaric.* Aurelian and the Third Century. — Routledge, 1999.

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Галлиен». *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*. Սանկտ Պետերբուրգ. 1890–1907.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)
* Галлиен, Публий Лициний Эгнаций Галлиен // Газлифт — Гоголево. — М. : Советская энциклопедия, 1971. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 6).
* Weigel, Richard D. — Валериан (253—260) и Галлиен (253—268)«Valerian (A.D. 253–260) and Gallienus (A.D. 253–268)». An Online Encyclopedia of Roman Emperors. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ փետրվարի 8-ին. Վերցված է 2013 թ․ մայիսի 29-ին.
* «Roman Imperial Coins of Gallienus». Wildwinds — Монеты Галлиена. Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ մայիսի 13-ին. Վերցված է 2013 թ․ մայիսի 29-ին.