**Սիեռա Մորենա** (իսպ.՝ Sierra Morena), Իսպանիայի հարավային մասում գտնվող Մեսետա հարթագնդի հարավում գտնվող լեռները։ Երկարությունը 400 կմ է։ Կազմում է ջրաբաժան Գվադալկվիվիր և Գվադիանա գետերի ավազանների միջև։ Բանյուելաս լեռան ամենաբարձր կետը (1332 մ) Սիերա-Մադրոնայի զանգվածում է, լեռնաշղթայի հարավային անկյունը կտրուկ կտրվում է Անդալուզյա ցածրավայր։ Այլ հայտնի գագաթներն են 1312 մ բարձրության Կորալ դե Բորոսը եւ 1298 մ բարձրության Սերրո դե լա Էստրելլան։

Լեռնաշղթան կազմված է բյուրեղային ժայռերից և առաջացել է աֆրիկյան ափսեի հյուսիսային ուղղությամբ շարժման հետևանքով առաջացած վերելքի արդյունքում։ Կան պղնձի և մանգանի հանքաքարերի, սնդիկի հանքավայրեր. պիրիտներ, որոնցից մի քանիսը մշակվել են հնագույն ժամանակներից։ Սիերա Մորենայի լանջերը ծածկված են մշտադալար թփուտային համայնքներով և լայնատերև անտառներով (կաղնի, հաճարենի, շագանակ)։

Սիերա Մորենա անունն ինքնին լեգենդար հեղինակություն ունի իսպանական մշակույթում և ավանդույթներում և արտացոլվում է առասպելներում։ Օրինակ ՝ ավազակների (*Los bandidos de Sierra Morena*), հսկա օձի (*El Salto de Sierra Morena*), գայլերի կողմից դաստիարակված երեխա Մարկուսի, և այլ լեգենդների մասին պատմություններում։ Այս լեռները հիշատակվում են նաև մեքսիկական Հայտնի «*Cielito Lindo*» երգում և իսպանական ամենահայտնի ավանդական երգերից մեկում ՝ «*Soy Minero*»-ում ՝ Անտոնիո Մոլինայի մեկնաբանությամբ։

Սիերա Մորենան գրականության մեջ
------------------------------

* Սիերա Մորենա լեռները Միգել Սերվանտեսի «Խորամանկ Իդալգո Դոն Կիխոտ Լամանչացին» վեպում»։
* Ռոմանտիկ փորձառություններ իսպանական էկզոտիկայի ֆոնի վրա-ռուս պատմաբան և գրող Ն. Մ. Կարամզինի «Սիերա Մորենա» էլեգիական վեպում։
* Սիերա Մորենա լեռներում տեղի է ունենում Յան Պոտոցկու «Սարագոսայում հայտնաբերված ձեռագիրը» վեպի գործողության մեծ մասը։
* Կոզմա Պրուտկովի մոտ հիշատակվում է «Իսպանացի լինելու ցանկություն» բանաստեղծության մեջ։

Նկարագրություն
--------------

Սիերա Մորենան տարածվում է Գվադալմինա գետի վերին հոսանքից դեպի արևելք 450 կմ դեպի Սիերա դել Ուելվա դեպի հյուսիս-արևմտյան Հուելվա նահանգ ՝ տարածվելով մինչև Պորտուգալիա։ Համակարգը հյուսիս շարժվող Աֆրիկյան ափսեի ճնշման հետևանքով առաջացած բարձրացման արդյունք է։ Այն բաղկացած է պինդ պալեոզոյան ապարներից, ինչպիսիք են գրանիտը և քվարցիտը, ինչպես նաև ավելի մեղմ նյութեր, ինչպիսիք են թերթաքարը և գնեյսը։

Նրա անունը, որը մոտավորապես նշանակում է «մութ լեռնաշղթա», ամենայն հավանականությամբ գալիս է որոշ ժայռերի և բուսականության մուգ գույնից, որոնք բնակվում են լեռնային համակարգի լեռնաշղթաներում։ Որոշ փաստաթղթերում այն հիշատակվում է նաև որպես Սիեռա Մարիանիկա։

Նախկինում դա սահմանային տարածք էր, շրջակայքում կար հսկայական անապատային տարածք ՝ փոքր բնակչությամբ, և այդ լեռնանցքները կարևոր էին Անդալուզիաի և Կենտրոնական Իսպանիայի միջև հաղորդակցության համար։

Լեռնաշղթաների գագաթները միջին հաշվով շատ բարձր չեն, և իրականում Սիեռա Մորենայի ամենաբարձր կետը ամենացածրն է Պիրենեյան թերակղզու բոլոր լեռնային համակարգերից։ Այնուամենայնիվ, դրանք բարձրության վրա շատ հաստատուն են ՝ միջինը 600-ից 1300 մ ամբողջ լեռնային համակարգում։ Քանի որ դրանք կազմում են Իբերիայի Կենտրոնական սարահարթի Հարավային եզրը, շատ տեղերում Սիերա Մորենայի հյուսիսային շրջանները հազիվ են բարձրանում շրջակա սարահարթի մակարդակից։ Այնուամենայնիվ, Սիերա Մորենան կարծես իսկական լեռնաշղթա լինի, որը կարելի է տեսնել Անդալուզյան դաշտավայրի գոտու հարավում ՝ տպավորիչ Հարավային լանջերով և կիրճերով։ Գտնվում է Խաեն նահանգում ՝ Դեսպենյապերոս գետի կողմից ձևավորված զառիթափ կիրճը, ավելի քան 500 մետր բարձրությամբ թափանցիկ պատերով, թերակղզու հյուսիսից Անդալուսիայում գտնվող Սիերա Մորենան հատելու լեռնանցքն է։

Պատմություն
-----------

Սիերա Մորենայի լեռնանցքներում կան կապարի, արծաթի, սնդիկի և այլ մետաղների արժեքավոր հանքավայրեր, որոնցից մի քանիսը շահագործվել են նախապատմական ժամանակներից։ Հին իբերաներն օգտագործում էին լեռնանցքները որպես անցում հյուսիսում գտնվող բարձր սարահարթի և Գվադալկիվիրի ավազանի միջև։

Այս մռայլ լեռները հին ժամանակներում հայտնի էին ավազակների և ավազակների հաճախակի այցելություններով։ Վարչական բաժանում *Nuevas Poblaciones de Andalucía y Sierra Morena* սկսվել է 1767 թվականին Չարլզ III-ի օրոք ՝ լեռնային գոտին բնակեցնելու նպատակով։ Արդյունքում, Լա Կարոլինայի շրջակայքը բնակեցված էր ֆերմերներով, որոնք ներառում էին գերմանական, շվեյցարական և ֆլամանդական ընտանիքներ։ Բաժանման նպատակներից մեկը անապատային տարածաշրջանում անվտանգ կանգառի կետերի ստեղծումն էր, որոնք միմյանցից ողջամիտ հեռավորության վրա կլինեին։

Ամբողջ աշխարհին հայտնի «գայլերի կողմից դաստիարակված երեխան» Մարկոս Ռոդրիգես Պանտոխան ծնվել է Անորեում ՝ Սիերա Մորենայի կենտրոնում, այն տարածքում, որն այժմ հանդիսանում է Սիերա դե Կարդենյա և Մոնտորո բնական պարկը։ «Գայլերի մեջ» (անգլ. ՝ Entre lobos) կորդովացի ռեժիսոր Ժերարդո Օլիվարեսը հիմնված էր իր կյանքի իրական պատմության վրա։

**Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմ**

Սիերա Մորենան Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում բազմաթիվ մարտերի և փոխհրաձգությունների կարևոր կետ էր։

«Սերո Մուրիանոյի ճակատամարտը», որը տարածաշրջանում Կորդոբայի հարձակման մաս է կազմում 1936 թվականի օգոստոսին, հայտնի է դարձել «Ընկնող զինվորը» (անգլ. ՝ falling soldier) լուսանկարի շնորհիվ։ (անգլ.The Falling Soldier) հեղինակ ՝ Ռոբերտ Կապա։ Նա ներկայացնում էր Իսպանիայի Հանրապետության ողբերգական ճակատագիրը։

Վալսեկվիլոյի ճակատամարտը (հայտնի է նաև որպես «Պենյարոյայի Ճակատամարտ») էքստրեմադուրանական բանակի մասնակցությամբ անցավ մի փոքր ավելի արևմուտք ՝ էքստրեմադուրանական ճակատային գծի լեռնանցքի տարածքում, 1939 թվականի հունվարի 5-ից փետրվարի 4-ը ընկած ժամանակահատվածում ՝ հակամարտության ավարտին։

Էկոլոգիա
--------

Սիեռա Մորենան վտանգված Իբերիական լուսանի վերջին բնակավայրերից մեկն է։ Տարածաշրջանի այլ հազվագյուտ կենդանիներից են Իբերիական գայլը (2019-ին Եվրոպայում խոշոր գիշատիչ նախաձեռնության շրջանակներում այն հայտարարվեց որպես Վտանգված տեսակ), վարազ, եղջերու, իսպանական գերեզմանատծիվ և ոսկե արծիվը։

Լեռնաշղթայի շատ տարածքներում ջրհորներն ու լճակները բնակավայր են ապահովում վտանգված Իբերիական շերտավոր Տրիտոնի համար։

2015 թվականին Ազգային աշխարհագրական ալիքում նկարահանվել է վավերագրական ֆիլմ ՝ տարածաշրջանի վայրի բնության որոշ տեսակների ակնարկով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Легенда Сьерра-Морена». Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ մայիսի 1-ին.
2. ↑  «Ребёнок, воспитанный волками». Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ հոկտեմբերի 22-ին. Վերցված է 2019 թ․ հոկտեմբերի 22-ին.
3. ↑  «Различные легенды о Сьерре-Морене».
4. ↑  «Краткое содержание романа «Хитроумный идальго Дон Кихот Ламанчский» М. де Сервантеса». Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ փետրվարի 27-ին. Վերցված է 2009 թ․ մայիսի 5-ին.
5. ↑  «Карамзин Н. М. Избранные сочинения в двух томах. Том 1. Жизнь и творчество Н. М. КАРАМЗИНА. Вступительная статья П. Беркова и Г. Макагоненко». *historic.ru* (ռուսերեն). Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 19-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ url-status (link)
6. ↑  «ФЭБ: Гуковский. Карамзин. — 1941 (текст)». *feb-web.ru* (ռուսերեն). Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 19-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ url-status (link)
7. ↑  [www.lib.ru/INPROZ/POTOCKIJ/saragosa.txt «Ян Потоцкий»]. *www.lib.ru* (ռուսերեն). Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 19-ին. `{{cite web}}`: Check `|url=` value (օգնություն)CS1 սպաս․ url-status (link), Рукопись, найденная в Сарагосе
8. ↑  Wes Gibbons & Teresa Moreno, *The geology of Spain*. Geological Society of London, 2003
9. ↑  «Архив данных о рельефе». Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ մարտի 30-ին.
10. ↑  «Сьера-Морена: большая энциклопедия Испании». Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հունիսի 9-ին.
11. ↑  «Земля бандитов».
12. ↑  «Бандиты 18 века».
13. ↑  «Иллюстрации Сьера-Морена в Андалусии». Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ հոկտեմբերի 26-ին. Վերցված է 2023 թ․ դեկտեմբերի 9-ին.
14. ↑  Cayetano Alcázar Molina, *Las colonias alemanas de Sierra Morena. Notas y documentos para su historia,* Universidad de Murcia, Madrid, 1930
15. ↑  «Среди волокв». *www.sensacine.com* (իսպաներեն). Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 31-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ url-status (link)
16. ↑  «Роберт Капа и его творчество».
17. ↑  Antony Beevor. The Battle for Spain. The Spanish CIvil War, 1936—1939. *Penguin Books. 2006. London. p.375*
18. ↑  National Geographic Channel. 2015. *WildMed: The Last Mediterranean Forest.*

Գրականություն
-------------

* Сьерра-Морена // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Սիեռա Մորենա» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNE: XX451494 · GND: 4118637-0 · VIAF: 428145424585486830908 · WorldCat VIAF: 428145424585486830908 |

 |