**Ծծմբի օքսիդ (IV)** (ծծմբի դիօքսիդ, ծծմբի երկօքսիդ, ծծմբային գազ, ծծմբային անհիդրիդ), SO2։ Նորմալ պայմաններում սուր հոտով անգույն գազ է (վառվող լուցկու հոտ)։ Ճնշման տակ՝ սենյակային ջերմաստիճանում հեղուկանում է։ Լուծվում է ջրում առաջացնելուվ ծծմբային թթու; լուծելիությունը 11,5 գ/100 գ ջրում 20 °C ջերմաստիճանում, ջերմաստիճանի աճմամբ լուծելիությունը պակասում է։ Լուծվում է նաև էթանոլում և ծծմբական թթվում։ SO2 հրաբխային գազերի բաղադրամասերից մեկն է։

Ստացումը
--------

Արտադրական ստացման մեթոդ է ծծմբի այրումը կամ սուլֆիդների թրծումը (հիմնականում պիրիտ)․

{\displaystyle {\mathsf {4FeS\_{2}+11O\_{2}\rightarrow 2Fe\_{2}O\_{3}+8SO\_{2}}}.}
Լաբարատորիայում և բնության մեջ SO2 ստանում են հիդրոսուլֆիտների և սուլֆիտների ուժեղ թթուների հետ փոխազդեցությամբ։ Առաջանում է ծծմբային թթու H2SO3, որը միանգամից քայքայվում է SO2 և H2O․

{\displaystyle {\mathsf {Na\_{2}SO\_{3}+H\_{2}SO\_{4}\rightarrow Na\_{2}SO\_{4}+H\_{2}SO\_{3}}},}
{\displaystyle {\mathsf {H\_{2}SO\_{3}\rightarrow H\_{2}O+SO\_{2}\uparrow }}.}
Բացի դրանից ծծմբի դիօքսիդ ստանում են խիտ ծծմբական թթվի և պասիվ մետաղի փոխազդեցությամբ․

{\displaystyle {\mathsf {Cu+2H\_{2}SO\_{4}\rightarrow CuSO\_{4}+SO\_{2}\uparrow +2H\_{2}O}}.}

Քիմիական հատկությունները
------------------------

SO2 կլանման սպեկտրը ուլտրամանուշակագույն տիրույթում
Ծծմբի երկօքսիդը թթվային օքսիդ է։ Լուծվում է ջրում առաջացնելով ծծմբային թթու (սովորական պայմաններում ռեակցիան հետադարձ է)․

{\displaystyle {\mathsf {SO\_{2}+H\_{2}O\rightleftarrows H\_{2}SO\_{3}}}.}
Հիմքերի հետ առաջացնում է սուլֆիտներ․

{\displaystyle {\mathsf {2NaOH+SO\_{2}\rightarrow Na\_{2}SO\_{3}+H\_{2}O}}.}
SO2 քիմիական ակտիվ նյութ է։ Առավել արտահայտված արտահայտված են SO2 վերականգնողական հատկությունները, ծծմբի թթվայնության աստիճանը այսպիսի ռեակցիաներում բարձրանում է․

{\displaystyle {\mathsf {SO\_{2}+Br\_{2}+2H\_{2}O\rightarrow H\_{2}SO\_{4}+2HBr}},}
{\displaystyle {\mathsf {SO\_{2}+I\_{2}+2H\_{2}O\rightarrow H\_{2}SO\_{4}+2HI}},}
{\displaystyle {\mathsf {2SO\_{2}+O\_{2}{\xrightarrow[{V\_{2}O\_{5}}]{450^{o}C}}2SO\_{3}}},}
{\displaystyle {\mathsf {3SO\_{2}+2KMnO\_{4}+2H\_{2}O\rightarrow 2H\_{2}SO\_{4}+MnO\_{2}+K\_{2}SO\_{4}}},}
{\displaystyle {\mathsf {Fe\_{2}(SO\_{4})\_{3}+SO\_{2}+2H\_{2}O\rightarrow 2FeSO\_{4}+2H\_{2}SO\_{4}}}.}
Նախավերջին ռեակցիան հանդիսանում է SO32− իոնի և SO2 որակական ռեակացիան (մանուշակագույն լուծույթի ջրազրկում)։

Ուժեղ վերականգնիչների առկայության դեպքում SO2 ցուցաբերում է օքսիդիչ հատկություններ։ Օրինակ՝ մետաղական արտադրության մեջ ծծումբը թափոններից առանձնացնելու համար օգտագործում են ածխածնի մոնօքսիդ․

{\displaystyle {\mathsf {SO\_{2}+2CO\rightarrow 2CO\_{2}+S}}.}
Կամ հիպոֆոսֆորային թթու ստանալու համար․

{\displaystyle {\mathsf {PH\_{3}+SO\_{2}\rightarrow H\_{3}PO\_{2}+S}}.}

Կիրառությունը
-------------

Ծծմբի (IV) օքսիդի մեծ մասը օգտագործվում է ծծմբային թթվի ստացման համար։ Օգտագործվում է նաև գինեգործության մեջ որպես կոնսերվանտ (սննդային հավելուկ E220)։ Քանի որ գազը ունի մանրէասպան հատկություն, դրանով ծխեցնում են բանջարեղենի պահեստները։ Ծծմբի (IV) օքսիդը օգտագործվում է ծղոտի, մետաքսի և բրդի սպիտակեցման համար, այսինքն այն գործվածքներում որոնք չեն կարող սպիտակեցվել քլորով։ Օգտագործվում է նաև որպես լուծիչ լաբորատորիաներում։ Օգտագործվում է նաև ծծմբային թթվի աղերը ստանալու համար։

Ֆիզիոլոգիական ազդեցությունը
---------------------------

Ծծմբի (IV) օքսիդը թունավոր գազ է։ Ծծմբային գազի թունավորման նշաններն են՝ հարբուխ, հազ, խռպոտություն, կոկորդի սուր այրոց և յուրահատուկ համ։ Ծծմբի երկօքսիդի ավելի մեծ կոնցենտրացիաների ներշնչման դեպքում թունավորման նշաններն են՝ շնչահեղձություն, խոսքի խանգարվածություն, կլլման դժվարություն, փսխում, հնարավոր է սուր թոքային բորբոքում։

Հետաքրքիրն այն է, որ զգայունությունը SO2 նկատմամբ մեծապես տարբեր է առանձին մարդկանց, կենդանիների և բույսերի մոտ․ Այնպես որ, բույսերից կեչին և կաղնին են ավելի դիմացկուն, իսկ ամենաքիչ դիմացկունությունն ունեն՝ վարդը, սոճին և եղևնին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  sulfur dioxide
2. 1 2 3 4 5

Գրականություն
-------------

* Ахметов Н. С. Общая и неорганическая химия. — М.։ Высшая школа, 2001։
* Карапетьянц М. Х. Дракин С. И. Общая и неорганическая химия. — М.։ Химия, 1994.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | ChEMBL · KEGG · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · UNII |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական · MESH ID |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 119764496 · GND: 4180392-9 · LCCN: sh85130378 · Microsoft: 2780447027 · NDL: 00568537 · NKC: ph123879 |

 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 129)։*  |