**Մարս-5** (ռուս.՝ Марс 5, նաև *3ՄՍ համար 53Ս*), խորհրդային ավտոմատ միջմոլորակային կայան, որը նախատեսված էր Մարսի հետազոտությունների համար, Մարս ծրագրի մաս։ Կայանը կառուցվել է 4ՄՎ միջմոլորակային կայանների հենքի վրա։ Կայանների արձակման համար օգտագործվել է «Բլոկ Դ» վերին աստիճանով Պրոտոն ծանր կրող հրթիռով։ Կայանը հաջողությամբ դուրս եկավ Մարսի ուղեծիր 1974 թվականին։ Սակայն մի քանի շաբաթ անց այն վթարվել է։

Կայան
-----

Մարս-5 կայանի վրա տեղադրված էին մի շարք գիտական գործիքներ հետազոտություններ կատարելու համար։ Բացի տեսախցիկներից, այն ուներ ռադիոաստղադիտակ, ինֆրակարմիր ռադիոմետրով, բազմակի լուսաչափեր, բևեռաչափեր, մագնիսաչափ, պլազմային թակարդներ, էլեկտրաստատիկ անալիզատոր, գամմա ճառագայթների սպեկտրոմետր և ռադիոզոնդ։ Երեք տեսախցիկներն էին՝ 52 մմ-անոց Վեգա տեսախցիկը, 350 մմ-անոց Զուլֆարը և համայնապատկերային տեսախցիկը։

Լավոչկինի բյուրոյի կողմից կառուցված Մարս-5-ը 1973 թվականին Մարս արձակված երկու 3ՄՍ կայաններից երկրորդն էր, որին նախորդել էր Մարս-4-ը։

1973 թվականի արձակման պատուհանի ընթացքում արձակվեցին ևս երկու 3ՄՊ տեսակի կայաններ՝ Մարս-6 և Մարս-7, իջեցվող սարքերով։

Արձակում
--------

Կայանը արձակվել է Բայկոնուր տիեզերակայանից 1973 թվականի հուլիսի 25-ին, արձակման համար օգտագործվեց Պրոտոն կրող հրթիռ։ Կրող հրթիռի բոլոր աստիճանները աշխատեցին նորմալ, կայանը տեղադրվեց Երկրի ուղեծիր և հետագայում Բլոկ Դ-ի միջոցով ուղղվեց դեպի Մարս մոլորակ։

1973 թվականի օգոստոսի 3-ին և 1974 թվականի փետրվարի 2-ին կատարեց հետագծի ուղղման մանևրներ։

Մարսի ուղեծիր
-------------

Կայանը Մարսի ուղեծիր հասավ 1974 թվականի փետրվարի 12-ին։ Ժամը 14:44:25-ին տիեզերանավի շարժիչները գործարկվոցին ուղեծիր մտնելու մանևրի համար։ Արդյունքում կայանը մտավ Մարսի շուրջ ուղեծիր, 1760 կիլոմետր պերիկենտրոնով և 32586 կիլոմետր ապոկենտրոնով, և 35,3 աստիճան թեքությամբ։

Կայանի ճնշման տակ գտնվող գործիքների խցիկը սկսեց է արտահոսել Մարսի ուղեծիր դուրս գալուն պես, որը հավանաբար տեղի է ունեցել միկրոմետեորոիդի հետ բախման հետևանքով։ Կայանը դադարեցրեց իր գործունեությունը փետրվարի 28-ին՝ վերադարձնելով 180 լուսանկար, որոնցից 43-ը օգտագործելի որակի էին։ Կայանի ծրագրված կյանքը Մարսի ուղեծրում պետք է լիներ երեք ամիս։ Կայանի վրա տեղադրված գամմա ճառագայթների սպեկտրոմետրի միջոցով չափվել է ուրանի, թորիումի և կալիումի պարունակությունը մոլորակի մակերևույթում, արդյունքները ցույց տվեցին, որ ուսումնասիրած մակերևույթի կազմությունը նման է Երկրի վրա առկա մագմատիկ ապարներին։ Տարրերի ճշգրիտ հարաբերակցությունները տարբերվում էին մակերեսի տարիքից կախված։ 

Մարս 5-ի ինֆրակարմիր ռադիոմետրի տվյալները ցույց տվեցին, որ ցերեկային մասի մակերևույթի ջերմաստիճանը տատանվում էր −44-ից −2 °C, իսկ գիշերային մասինը՝ −73 °C էր։

Կայանը նաև կատարել է մի շարք Մարսի մթնոլորտի հետազոտություններ։ Կայանի փոխանցած տվյալները ցույց են տվել օզոնային շերտի առկայություն 30 կիլոմետր բարձրության վրա և ամպեր։

Տես նաև
-------

* Մարս ծրագիր

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  McDowell, Jonathan. "Launch Log". *Jonathan's Space Page*. Retrieved 2013 թ․ ապրիլի 12.
2. ↑  "Mars 5". Retrieved 2018 թ․ դեկտեմբերի 6.
3. 1 2  "Mars 5". US National Space Science Data Centre. Retrieved 2013 թ․ ապրիլի 12.
4. 1 2 3 4  Siddiqi, Asif A. (2002). "1973". *Deep Space Chronicle: A Chronology of Deep Space and Planetary Probes 1958-2000* (PDF). Monographs in Aerospace History, No. 24. NASA History Office. pp. 101–106. Արխիվացված (PDF) from the original on 2004 թ․ սեպտեմբերի 25.
5. 1 2  Harvey, Brian (2007). *Russian Planetary Exploration History, Development, Legacy and Prospects*. Springer-Praxis. p. 154. ISBN 9780387463438.
6. 1 2 3 4 5 6 7  Harvey, Brian (2007). *Russian Planetary Exploration History, Development, Legacy and Prospects*. Springer-Praxis. pp. 161–165. ISBN 9780387463438.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Մարս ծրագիր |
| --- |
|  |
| Իրականացված | **1Մ** (*1Մ համար 1* | *1Մ համար 2*) || **2ՄՎ** (*2ՄՎ-4 համար 1* | **Մարս-1** | *2ՄՎ-3 համար 1*) || **2Մ/Մ69** (*2Մ համար 521* | *2Մ համար 522*) || **3ՄՎ** (*3ՄՍ համար 170* (Կոսմոս-419)) || **4ՄՎ** (**Մարս-2** | **Մարս-3** | **Մարս-4** | **Մարս-5** | **Մարս-6** | **Մարս-7**)  |
|  |
| Չեղարկված | Մարս-4ՆՄ | Մարս-5ՆՄ | Մարս-5Մ |
|  |
| *Շեղագիրը* նշանակում է արձակման վթար |

 |