|  |
| --- |
| **Սոնիճ** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Գորտնուկածաղկավորներ (Ranunculales) |
| **Ընտանիք** | Գորտնուկազգիներ (Ranunculaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Գորտնուկայիններ (Ranunculoideae) |
| **Տրիբա** | *Nigelleae* |
| **Ցեղ** | **Սոնիճ** *(Nigella)*L. 1753 |

**Սոնիճ** (լատ.՝ Nigella), գորտնուկազգիների (հրանունկազգիներ) ընտանիքի միամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է 24 (25), ՀՀ-ում՝ 6 տեսակ՝ սոնիճ դաշտային (N. arvensis), սոնիճ ցանովի (N. sativa), սոնիճ արևելյան (N. orentalis), սոնիճ սրապսակաթերթ (N. oxypetala) և այլն։ Տարածված է բոլոր մարզերի ստորին և միջին լեռնային գոտիներում։ Աճում է չոր, կավոտ լանջերին, թփուտներում, ճամփեզրերին, դաշտերում, աղբոտում ցանքերը։

Ցողունը ճյուղավորվող է, գեղձային մազիկներով ծածկված, բարձրությունը՝ 40-60 սմ։ Տերևները կրկնակի, եռակի փետրաբաժան են։ Ծաղիկները մեկական են, երկնագույն կամ դեղին։ Ծաղկում է մայիս-հունիսին։ Պտուղը բազմատերևապտուղ է կամ տուփիկ։ Որոշ տեսակներ դեղաբույսեր են և պարունակում են եթերայուղեր, գլիկոզիդներ, ճարպայուղեր, հեղուկ ալկալոիդներ։ Սննդարդյունաբերության մեջ սերմերն օգտագործում են որպես համեմունք։ Գեղազարդային և մեղրատու բույս է։

Նկարագրություն
--------------

30 սմ բարձրությամբ կրկնակի կամ եռակի փետրաձև գծային հատվածների մասնատված տերևներով, միամյա, մեղրատու, գեղազարդային ճյուղավոր խոտաբույս է։ Հնգանդամ կանոնավոր ծաղիկները աճում են ճյուղերի գագաթներին։ Բաժակաթերթիկները բաց երկնագույն են, երկարավուն, բութ գագաթով և եղունգով։ Նեկտարանոցների վերափոխված հինգ պսակաթերթիկները կարճ են բաժակաթերթիկներից։ Ունեն բազմաթիվ առէջներ։ Սև, կողավոր և կնճռոտ սերմերով բազմատերևիկ պտուղը կազմված է ամբողջ երկարությամբ միաձուլված տերևապտուղներից։

Տարածվածություն
---------------

Աճում է ցանքսերում, այգիներում և չոր աղբավայրերում։ Հազվադեպ հանդիպում է Արմավիրի, Վայոց ձորի մարզերում և Երևանում։ Երբեմն աճեցվում է որպես համեմունքային բույս։

Նշանակություն
-------------

Բուժական նպատակներով օգտագործում են տերևներն ու սերմերը, որոնք պարունակում են գլիկոզիդ մելանթին, եռտերպենային սապոնիններ, ստերոիդներ, սիտոստերոլ, խոլեսթերին, կումարիններ, ալկալոիդ նիգելին, ճարպային և եթերային յուղ, լիպազա ֆերմենտ, օրգանական թթուներ, դաբաղանյութեր և այլն։ Տերևներում կուտակվում է ասկորբինաթթու։ Սերմերը օգտագործում են որպես միզամուղ, խորխաբեր, կաթնամուղ, ինչպես նաև լուծողական, ճիճվամուղ միջոց։ Սերմերից պատրաստում են թեյ, որն օգտագործում են փքվածության դեպքում, ստամոքսի և աղիքների գործունեությունը բարելավելու նպատակով։ Սոնիճի սերմերը և դրանցից ստացվող յուղն օգտագործվում են բազմաթիվ հիվանդությունների բուժման համար (դրանք ամրացնում են իմունիտետը) և օճառի ու օծանելիքի արտադրության մեջ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ նորվեգական · MESH ID |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2781156670 |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Nigella
* APDB: 193016
* APNI: 94444
* BioLib: 38308
* EoL: 61481
* EPPO: 1NIGG
* FNA: 122301
* FoC: 122301
* FoIO: garidella
* GBIF: 3033657
* GRIN: 8242
* iNaturalist: 62314
* IPNI: 33199-1
* IRMNG: 1322640
* ITIS: 18792
* NBN: NHMSYS0000461031
* NCBI: 3443
* NZOR: 927cf370-d445-48f9-9c1b-aaf6bce696b4
* PLANTS: NIGEL
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:33199-1
* Tropicos: 40028338
* VASCAN: 1462
* VicFlora: 0808ef6e-62a2-4f1b-8d90-2018c76a0fdb

 |

 |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Ծատուրյան Թամարա, Գևորգյան Մարգարիտա (2014)։ Պողոսյան Ա․, Զաքարյան Ն․, eds.։ *Հայաստանի վայրի դեղաբույսեր* (հայերեն)։ Երևան: Լուսակն։ էջ 315։ ISBN 9789939834689  CS1 սպաս․ հայերենը նշված է (link)

Արտաքին հղումներ
----------------

* *Чернушка* в Энциклопедии декоративных садовых растений