Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Հաղպատ (այլ կիրառումներ)

**Հաղպատ**, գյուղ Հայաստանի Լոռու մարզի Ալավերդի համայնքում։

Ունի հազարամյակների պատմություն և իր բնության և պատմամշակութային բազմաթիվ հուշարձանների առկայության շնորհիվ հանդիսանում է Հայաստանի զբոսաշրջային կենտրոններից մեկը։ Այստեղ է գտնվում է հայկական առաքելական հռչակավոր վանական համալիրներից մեկը՝ Հաղպատի վանքը, որն ընդգրկված է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում։

Աշխարհագրություն
----------------

Հաղպատը տեղակայված է Դեբեդ գետի աջ ափին՝ ծովի մակերևույթից 1000 մ բարձրության վրա։ Արևելյան կողմից բնակավայրը շրջապատված է Սուրբ Լույս ու Տերունական անտառապատ լեռներով, իսկ արևմտյան կողմից՝ անդնդախոր ձորերով և Դեբեդ գետով։

Բնակավայրը Ալավերդի քաղաքից հեռու է 2 կմ դեպի արևելք, իսկ մարզկենտրոն Վանաձոր քաղաքից՝ 61 կմ հեռավորության վրա։

Գյուղի մոտով է անցնում Երևան-Թբիլիսի ավտոմայրուղին։

Պատմություն
-----------

Հաղպատ գյուղն ունի հազարամյակների պատմություն։ Որպես բնակավայր՝ այն թվագրվում է մ․թ․ա․ 8-ից 7-րդ դարերով։ Այդ մասին են վկայում հայտնաբերված հարուստ հնագիտական նյութերը։

### Հաղպատի գյուղացիների ապստամբություն, 1903

Հիմնական հոդված՝ Հաղպատի գյուղացիների ապստամբություն
### Պատմամշակութային հուշարձաններ

Հիմնական հոդված՝ Հաղպատի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Լոռու մարզ)
Հաղպատ գյուղը հարուստ է տարբեր դարերով թվագրվող բազմաթիվ պատմամշակութային հուշարձաններով, այդ թվում նաև՝ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ցանկում ընդգրկված վանական համալիրով։ Հայաստանի Հանրապետության պատմության և մշակույթի հուշարձանների ցանկի, որը հաստատվել է 2004 թվականին, Հաղպատ գյուղի տարածքում հաշվառված են 40 միավոր հուշարձանախմբեր, որոնք պարունակում են 269 պատմական հուշարձան։

Այստեղ է գտնվում մ․թ․ա․ 2-ից 1-ին հազարամյակներով թվագրվող հնագույն ամրոցը, բնակատեղին, դամբարանադաշտը, 10-ից 13-րդ դարերով թվագրվող հռչակավոր Հաղպատի վանքն իր հուշարձանախմբով, 1233 թվականին կառուցված Կայանբերդ ամրոցը Դսևանք եկեղեցիով, 13-րդ դարի Կուսանաց անապատ եկեղեցին և շուրջը տարածվող միջնադարյան գերեզմանոցը, 1279 թվականին կառուցված Զորավանք Սուրբ Գևորգ եկեղեցին և շուրջը տարածվող գերեզմանոցը, 1268 թվականին կառուցված Սուրբ Սիոն եկեղեցին, 13-րդ դարով թվագրվող կամուրջը, մ․թ․ա․ 2-րդից 1-ին հազարամյակներից մինչև 20-րդ դարով թվագրվող բազմաթիվ գյուղատեղիներ, 10-ից 17-րդ դարերով թվագրվող մի շարք քարայր-կացարաններ, 10-ից 20-րդ դարերով թվագրվող բազմաթիվ գերեզմանատներ, որոնց տարածքում առկա են հարյուրավոր խաչքարեր ու տապանաքարեր, կան սրբատեղիներ, աղբյուր-հուշարձաններ և միջնադարյան մատուռներ, ինչպես նաև այլ նշանակության հուշարձաններ։

#### Հաղպատի վանք

Հիմնական հոդված՝ Հաղպատի վանական համալիր
Հաղպատ գյուղում է գտնվում միջնադարյան Հայաստանի հոգևոր, մշակութային և գիտաուսումնական խոշոր կենտրոններից մեկը՝ Հաղպատի վանական համալիրը, որը կառուցված է գյուղի կենտրոնում՝ բարձրադիր վայրում։ Սանահինի վանքային համալիրի հետ միասին համարվում է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ։ Վանքը համարվում է Հայկական միջնադարյան ճարտարապետության բացառիկ արժեքավոր նմուշներից։

Վանքի առաջին՝ Սուրբ Նշան եկեղեցին և միաբանությունը հիմնադրել են Աշոտ Գ Բագրատունի թագավորը և նրա կին Խոսրովանույշը 976 թվականին։ Այնուհետև Հիմնադիր վանահայր Սիմեոնը հիմնել է վանքի հոգևոր դպրոցը, որտեղ ուսուցանել են տարբեր վայրերից ժամանած գիտնականներ և ուսուցիչ վանականներ։ Այդ ժամանակ Կյուրիկյան թագավորության երկու վանքերում՝ Հաղպատում և Սանահինում, միաբանների ընդհանուր թիվը հասել է 500-ի։ 1005-ից 1020 թվականներին Սուրբ Նշան եկեղեցու հյուսիսային պատին կից կառուցվել են երկու մատուռ-տապանատներ, 1005 թվականին՝ Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին և վանքի նախնական պարիսպը։ 11-րդ դարում կառուցվել է նաև գրատունը։

Հետագա դարերում Հաղպատի վանքին տիրել են տարբեր օտար նվաճողներ՝ չնայած այն հիմնականում պահպանել է իր կիսանկախությունն ու հոգևոր նշանակությունը։

Տարբեր դարերում Հաղպատում են ապրել և հոգևոր, գիտակրթական գործունեություն իրականացրել ժամանակի հայ նշանավոր հոգևորական-գիտնականներ ինչպիսիք են Հովհաննես Իմաստասերը, պատմիչներ Երեմիա Անձրևիկը և Սամուել Անեցին, իրավագետ և մանկավարժ Դավիթ Ալավկաոդին, մատենագիր Վարդան Հաղպատեցին, ուսուցչապետ Դավիթ Քոբայրեցին, մատենագիր Մխիթար Քոբայրեցին, պատմիչ, մատենագիր, աշխարհագրագետ և փիլիսոփա Վարդան Արևելցին և այլք։

* 
* 
* 
* 

#### Զորավանք եկեղեցի

Հիմնական հոդված՝ Զորավանք եկեղեցի (Հաղպատ)
Զորավանք եկեղեցին, որը կոչվում է նաև Սուրբ Գևորգ, գտնվում է Հաղպատի հարավային կողմում։ Կառուցվել է 1279 թվականին անդեզիտե կոպտատաշ խոշոր քարերով, պատերն ունեն 1,2 մ հաստություն։ Կազմված է փոքր աղոթասրահից և կից գավիթ-սրահից։ Ներկայում կիսավեր վիճակում է։ Շրջապատված է փոքր գերեզմանոցով, որտեղ պահպանվել են մի քանի խաչքարեր և տապանաքարեր։

* Եկեղեցի գավթի ճակատային տեսքըԵկեղեցի գավթի ճակատային տեսքը
* Մուտքի բարավորի քարը և վրայի հայատառ արձանագրությունըՄուտքի բարավորի քարը և վրայի հայատառ արձանագրությունը
* Եկեղեցու կողքին կանգնեցված խաչքարերԵկեղեցու կողքին կանգնեցված խաչքարեր
* Եկեղեցու ճակատային տեսքը և հարակից փոքր գերեզմանոցըԵկեղեցու ճակատային տեսքը և հարակից փոքր գերեզմանոցը

#### Կայանբերդ

Հիմնական հոդված՝ Կայանբերդ
Հաղպատ գյուղի արևմտյան կողմում՝ չորս կողմից մեկուսացված ժայռի գագաթին է գտնվում Կայանբերդ ամրոցը։ Այն կառուցվել է 1233 թվականին Իվանե և Զաքարե Զաքարյան իշխանների քրոջ որդին՝ Հաղպատի վանքի առաջնորդ Հովհաննես եպիսկոպոսը։ Որոշ ուսումնասիրողներ այն կարծիքին են, որ Հովհաննես եպիսկոպոսը ոչ թե կառուցել է ամրոցը, այլ վերակառուցել է ավելի վաղ հիմնված բերդը։ Համարվում է միջնադարյան Հայաստանի ամրոցաշինության ուշագրավ կառույցներից։ Կազմված է 120 մ հարավ-հյուսիս ձգվածությամբ ամուր պարսպապատերով և ունի ավելի քան մեկուկես տասնյակ բուրգ-աշտարակներ։ Մուտքերը երկուսն են՝ հարավային և արևմտյան։ Գլխավոր մուտքը հարավային կողմում է, որով հրվանդանը Շերեք գետակի վրա 13-րդ դարով թվագրվող կամրջով կապվում է Հաղպատ գյուղին։

Ամրոցի ներսում է գտնվում Դսևանք եկեղեցին։ Այն գտնվում է ամրոցի հարավային հատվածի արևելյան կողմում՝ բարձունքի վրա։ Արտաքուստ ուղղանկյուն, ներքուստ խաչաձև հատակագծով գմբեթակիր եկեղեցի է։ Ունի մեկ մուտք, որը գտնվում է արևմտյան կողմում է։

* 
* 
* 
*

Բնակչություն
------------

Հաղպատը բազմիցս ենթարկվել է թշնամիների հարձակումներին, որի հետևանքով երբեմն ամբողջովին ամայացել է։ Գյուղի ներկայիս բնակիչների մի մասի նախնիներն այստեղ են եկել Արցախից (Խաչենի մելիքությունից)։

Ստորև ներկայացված է Հաղպատ գյուղի բնակչության վիճակագրական տվյալներն ըստ տարիների

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Տարի
  | 1886
  | 1897
  | 1926
  | 1939
  | 1959
  | 1970
  | 1979
  | 1988
  |
| Բնակիչ
  | 750 | 864 | 857 | 801 /891 | 699 | 871 | 727 | 568 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Տարի
  | 1989
  | 1999
  | 2001
  | 2004
  | 2008
  | 2011
  | 2012
  |
| Բնակիչ
  | 629 | 746 | 787 | 700 | 767 | 668 | 765 |
|

Տնտեսություն
------------

Հաղպատի բնակչությունը զբաղվում է գյուղատնտեսությամբ, զբոսաշրջությամբ։

### Գյուղատնտեսություն

Գյուղատնտեսական ոլորտից զբաղվում են պտղաբուծությամբ, բանջարաբոստանային մշակաբույսերի մշակությամբ, կերաբույսերի մշակմամբ, ինչպես նաև անասնապահությամբ, մեղվաբուծությամբ։

2018 թվականի դրությամբ բնակավայրի գյուղատնտեսական նշանակության հողերից 201 հա է, որից վարելահողերը 149, արոտավայրերը՝ 39 և խոտհարքերը 13 հա են։

### Զբոսաշրջություն

Հաղպատ գյուղը Հայաստանի Հանրապետության զբոսաշրջային ամենաայցելվող և հռչակավոր կենտրոններից է։ Այստեղ այցելում է և՛ Հայաստանի բնակչությունը, և՛ օտարերկրյա քաղաքացիները։ Տարածված են զբոսաշրջության տարբեր ուղղություններ՝ այդ թվում՝ դասական զբոսաշրջություն, քայլարշավներ, էքսկուրսիաներ։

Հաղպատում գործում են բազմաթիվ հյուրանոցներ և հյուրատներ։

* Զբոսաշրջիկները Հաղպատի վանական համալիրումԶբոսաշրջիկները Հաղպատի վանական համալիրում
* Հաղպատից դեպի Ակներ գյուղ տանող միջազգային արահետի հատվածՀաղպատից դեպի Ակներ գյուղ տանող միջազգային արահետի հատված
* Զբոսաշրջիկները Հաղպատ գյուղում գտնվող Կայանբերդ ամրոց տանող արահետով անցնելիսԶբոսաշրջիկները Հաղպատ գյուղում գտնվող Կայանբերդ ամրոց տանող արահետով անցնելիս

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  2011 թ Հայաստանի մարդահամարի արդյունքները
2. ↑  Տեղեկություններ Ալավերդի համայնքի մասին Լոռու մարզի մարզպետարանի կայքում, *(արխիվացված 26․06․2023 թվական)*։
3. 1 2  Հաղպատ գյուղի մասին տեղեկություններ Լոռու մարզպետարանի կայքում (արխիվացված 08․03․2023 թվականին)։
4. 1 2  «Սանահին - Հաղբատ», Կ․Լ․Հովհաննիսյան, «Սովետական գրող» հրատարակչություն, 1978 թվական, *(էլեկտրոնային տարբերակ)*։
5. 1 2 3 4  Հայաստանի Հանրապետության կառավարության որոշում 29 հունվարի 2004 թվականի N 49-Ն ստորագրված 04.02.2004 *(էլեկտրոնային տարբերակ)*։
6. 1 2 3  Centre, UNESCO World Heritage. "Monasteries of Haghpat and Sanahin". *whc.unesco.org* (in անգլերեն). Retrieved 2018 թ․ օգոստոսի 18.
7. 1 2  Հայաստանի Հանրապետության Լոռու մարզի Հաղպատ համայնքի 2017-2021 թվականների սոցիալ-տնտեսական զարգացման պլան *(թվային տարբերակ արխիվացված 30․07․2023 թվականին)*։
8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14  Սամվել Ավետիսյան, Վահագն Գրիգորյան, «Հայաստանի Հանրապետության բնակավայրերի տեղեկատու», Երևան, «Մեկնարկ», 2018 թվական, էջ 526-527, ISBN 978-9939-878-29-4:
9. 1 2 3  Հաղպատի վանքի մասին տեղեկություններ hushardzan.am կայքում, *(արիվացված 18․02․2023 թվականին)*։
10. ↑  Հաղպատի վանքի մասին տեղեկություններ hushardzan.am կայքում։
11. ↑  *А. Ю. Казарян.* Ахпат // *Православная энциклопедия*. —М. 2002. — Т. 4. — С. 213-214.
12. ↑  Вардан Великий. Всеобщая история: «*Благочестивая супруга его, Хосровануйш, выстроила великолепные монастыри Санахин и Хахпат…*»
13. ↑  Զորավանք եկեղեցու մասին տեղեկություններ «Պատմամշակութային արգելոց-թանգարանների և պատմական միջավայրի պահպանության ծառայություն» պետական ոչ առեվտրային կազմակերպության hushardzan.am կայքում], *(արխիվացված 01․01․2023թ․)*։
14. ↑  Շախկյան Գ. «Լոռի Պատմության քարակերտ էջերը», Երևան, 1986
15. ↑  Հայաստանի Հանրապետության կառավարության որոշում 29 հունվարի 2004 թվականի N 49-Ն ընդունված 
29.01.2004 թվականին, ստորագրված 04.02.2004 թվականին, *(թվային տարբերակը arlis.am կայքում)*։
16. 1 2  Դիվան հայ վիմագրության (Լոռու մարզ), պրակ IX, Երևան, 2012 թվական։
17. 1 2  Մաթևոսյան Ռ. Կայան բերդի և գավառի տեղադրությունը, «Լրաբեր հասարակական գիտությունների», N 2, Երևան, 1972 թվական։
18. 1 2  Շախկյան Գ. Լոռի. պատմության քարակերտ էջերը, Երևան, 1986 թվական։
19. 1 2  Կայանբերդ ամրոցի մասին տեղեկություններ hushardzan.am կայքում, արխիվացված 03․02․2023 թվականին։
20. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  "Հայաստանի հանրապետության բնակավայրերի բառարան, էջ 116" (PDF). Արխիվացված է the original (PDF) 2014 թ․ սեպտեմբերի 12-ին. Retrieved 2013 Նոյեմբերի 12. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
21. ↑  Հակոբյան Թ. Խ. Մելիք-Բախշյան Ստ. Տ. Բարսեղյան Հ. Խ. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 5 [-] (խմբ. Մանուկյան Լ. Գ.), Երևան, «Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն», 2001, էջ 748 — 916 էջ։
22. 1 2 3  *«Զբոսաշրջությունը Հաղպատում աշխատատեղեր բացելու հնարավորություն է ստեղծել, մինչդեռ …»*, *(արխիվացված 30․07․2023 թվականին)*։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Լոռու մարզ |
| --- |
|  |
| Վարչական կենտրոն՝ **Վանաձոր** |
|  |
| Համայնքներ | Ալավերդի • Գյուլագարակ • Թումանյան • Լերմոնտովո • Լոռի Բերդ • Սպիտակ • Ստեփանավան • Վանաձոր • Տաշիր • Փամբակ • Ֆիոլետովո | Լոռու մարզի քարտեզը |
|  |
| Քաղաքներ | Ալավերդի • Ախթալա • Վանաձոր • Սպիտակ • Ստեփանավան • Տաշիր • Թումանյան • Շամլուղ |
|  |
| Գյուղեր | Ագարակ • Ազնվաձոր • Աթան • Ակներ • Ահնիձոր • Ամոջ • Ամրակից • Այգեհատ • Անտառամուտ • Անտառաշեն • Ապավեն • Արդվի • Արծնի • Արմանիս • Արջուտ • Արջուտ կայարանին կից • Արևածագ • Արևաշող • Աքորի • Բազում • Բենդիկ • Բլագոդարնոյե • Բովաձոր • Գարգառ • Գեղասար • Գետավան • Գյուլագարակ • Գոգավան • Գոգարան • Գուգարք • Դաշտադեմ • Դարպաս • Դեբետ • Դսեղ • Եղեգնուտ • Թեղուտ • Լեջան • Լեռնահովիտ • Լեռնանցք • Լեռնապատ • Լեռնավան • Լերմոնտովո • Լոռի Բերդ • Լորուտ • Լուսաղբյուր • Խնկոյան • Ծաթեր • Ծաղկաբեր • Ծաղկաշատ • Կաթնաղբյուր • Կաթնաջուր • Կաթնառատ • Կաճաճկուտ • Կարմիր Աղեկ • Կողես • Կրուգլայա շիշկա • Կուրթան • Հագվի • Հալավար • Հաղպատ • Հարթագյուղ • Հոբարձի • Հովնանաձոր • Ձյունաշող • Ձորագետ • Ձորագյուղ • Ձորամուտ • Արջահովիտ • Ճոճկան • Մարգահովիտ • Մարց • Մեդովկա • Մեծ Այրում • Մեծավան • Մեծ Պարնի • Մեղվահովիտ • Միխայլովկա • Մղարթ • Յաղդան • Նեղոց • Նովոսելցովո • Նորաշեն • Նորամուտ • Նոր Խաչակապ • Շահումյան • Շամուտ • Շենավան • Շիրակամուտ • Շնող • Չկալով • Պաղաղբյուր • Պետրովկա • Պրիվոլնոյե • Պուշկինո • Ջիլիզա • Ջրաշեն • Սարալանջ • Սարահարթ • Սարամեջ • Սարատովկա • Սարչապետ • Սվերդլով • Վահագնաձոր • Վահագնի • Վարդաբլուր • Ուռուտ • Ուրասար • Փամբակ • Փամբակ կայարանին կից • Փոքր Այրում • Քարաբերդ • Քարաձոր • Քարինջ • Քարկոփ • Օձուն • Ֆիոլետովո |
|  |
| Պորտալ:Լոռի |

 |