|  |
| --- |
| **Լայմ** |
| ԼայմԼայմ |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Օճառածաղկավորներ (Sapindales) |
| **Ընտանիք** | Սատապազգիներ (Rutaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | *Aurantioideae* |
| **Տրիբա** | *Citreae* |
| **Ցեղ** | Ցիտրուսայիններ *(Citrus)* |
| **Տեսակ** | **Լայմ** *(C. ×aurantifolia)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Citrus ×aurantifolia***Swingle, 1913 |

**Լայմ** (լատին․՝ Citrus aurantiifolia), սատապազգիների ընտանիքի միամյա ցիտրուսային բույսի տեսակ, որը ծագում է Հնդկաստանից։ Լայմը գենետիկորեն նման է կիտրոնին։

Անունը ծագել է պարսկական լիմու (لیمو) բառից։

Միջերկրածովյան շրջան մուտք է գործել մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակի երկրորդ կեսին։

Բուսաբանական բնութագիր
----------------------

Այն փոքր ծառ է կամ թուփ, որն ունի 1,5-ից 5,0 մ բարձրություն։ Պսակը խիտ է, ճյուղերը ծածկված են կարճ փշերով։ Ծաղկաբույլերը պարունակում են 1-7 ծաղիկ, պտուղները փոքր են և ունեն 3,5-6 սմ տրամագիծ, ունի փափուկ միս, ձվաձև են, հյութալի և թթվաշ։ Կճեպի գույնը կարող է լինել կանաչ, դեղնականաչավուն կամ դեղին։ Լիարժեք հասունանալուց հետո կճեպը դառնում է շատ բարակ։

Պտուղների ծաղկումը և հասունացումը տեղի են ունենում ամբողջ տարվա ընթացքում։ Այդուհանդերձ, հիմնական ծաղկելու շրջանը նկատվում է անձրևոտ եղանակների սկզբին (մայիս-հունիս ամիսներին)։ Հիմնականում բերքը հավաքում են օգոստոս, սեպտեմբեր և հոկտեմբեր ամիսներին։ Մրգերը պահվում են 1,5-2 ամիս՝ 8-10 °C ջերմաստիճանի և 85-90% հարաբերական խոնավության պայմաններում։ Արևադարձային գոտիներում սովորաբար աճում է Մեքսիկական տեսակը։

Տարածում
--------

Լայմի հայրենիքը Մալակկա թերակղզին է։ Լայմի արդյունաբերական մշակույթը առաջին անգամ ծագել է XIX դարի 70-ական թվականներին Մոնտսերատ կղզու վրա։ 

Լայմի միլիոնավոր ծառեր մշակում են Հնդկաստանում, Շրի Լանկայում, Ինդոնեզիայում, Մյանմայում, Բրազիլիայում, Վենեսուելայում, Արևմտյան Աֆրիկայի երկրներում։

Միջազգային շուկա լայմ հիմնականում մատակարարում են Մեքսիկայից, Եգիպտոսից, Հնդկաստանից, Կուբայից և Անտիլյան կղզիներից։ Լայմը սովորաբար մշակվում է ծովի մակարդակից 1000 մ բարձրության վրա գտնվող արևադարձային տարածքներում։ Շատ փորձագետներ կարծում են, որ լայմը կարող է աճել աղքատ և քարքարոտ հողերում։ Սակայն, լայմը ավելի զգայուն է, քան ցիտրուսային մշակաբույսերի մեծ մասը՝ անբարենպաստ հողի և կլիմայական պայմանների նկատմամբ։ Լայմ աճեցնելու համար լավագույն հողերը թեթև ավազա-կավային հողերն են։ Լայմը լավ հարմարեցված է խոնավ արևադարձային մթնոլորտի պայմաններին, որոտեղ կիտրոնը վատ է աճում, ուստի արևադարձային լայմը հիմնական «թթու ցիտրուսն» է։

Տեսակներ և հիբրիդներ
--------------------

Կան լայմի բազմաթիվ տեսակներ՝

* Մեքսիկական (Արևմտյան Հնդկաստան). պտուղները փոքր են։ Այս տեսակը լայնորեն օգտագործվում է յուղ ձեռք բերելու համար՝ պտուղները քամելու, կամ երկար (10 - 16 ժամ) գոլորշու վրա թորման միջոցով։

Գոյություն ունեն այնպիսի հիբրիդներ, ինչպիսիք են լիմոնայմներն (լիմոն x լայմ) ու լայմկվատները (լայմ x կումկվատ) և այլն։

* Լայմի քաղցր պտուղները (Citrus × limettioides) չեն պարունակում թթուներ, շաքարի քանակը հյութում կազմում է 6%։ Այն լայնորեն կիրառվում է ժողովրդական բժշկության մեջ, մասնավորապես մալարիայի համար։

Մեծ քանակությամբ լայմի հիբրիդային տեսականու արտադրման ներուժը իր հակվածությամբ պոլիպլոիդիային գամետներ ձևավորելու շնորհիվ կարող կիտրոնի սահմանափակ քանակության օգտագործման հետևանքով կրճատել հիվանդությունների ռիսկը։

Կիրառում
--------

Հիմնականում օգտագործվում է թարմ ձևով, ինչպես նաև հյութի տեսքով։ Հյութն իր մեջ պարունակում է 6-8% կիտրոնաթթու։ Լավագույն տեսակների սերմերը քիչ են։ Լայմի պտուղների բույրը տարբերվում է կիտրոնի բույրից։

Լայմի հյութը օգտագործվում է կիտրոնաթթու արտադրելու համար։ Յուղը օգտագործվում է որպես ալկոհոլային խմիչքների արտադրության համային հավելում։

### Որպես դեղարար միջոց

Հարմար է յուղոտ մաշկի համար։ Խառնուրդներում՝ յուղոտ մաշկի դեպքում, վերահսկում է սեբումայի արտադրության քանակը, մաքրում է սև կետերից, սպիտակեցնում է մաշկը (հատկապես պարանոցը և մեջքը)։ Մեծացնում է արյան շրջանառությունը, վերականգնում վնասված մաշկը և մազանոթները, նպաստում է նոր բջիջների առաջացմանը, պակասեցնում կնճիռների քանակը։ Կարող են օգտագործվել հերպեսի, թարախապալարի, գորտնուկի բուժման համար։ Ամրացնում է բարակ մազերը և եղունգները, նպաստում դրանց աճին։

### Բժշկական օգտագործում

Հակառևմատիկ, հակասեպտիկ, հակավիրուսային, բակտերիոցիդային, կենդանեցնող, վերականգնող լայմի հատկությունները լայնորեն օգտագործվում են բժշկության մեջ։ Հանգստացնում է ուժեղ և հաճախակի սրտի զարկերը։ Դրական ազդեցություն ունի ստամոքսի վրա։ Վերացնում է սթրեսի հետևանքով առաջացած աղիների բորբոքումները։

Հաճախ օգտագործվում է կիտրոնի փոխարեն, քանի որ լայմն ունի նման հատկություններ։ Կիրառվում է տենդի, վարակիչ հիվանդությունների, կոկորդի ցավի, մրսածության և այլնի ժամանակ։

Ազգակից տեսակներ
----------------

* Քաղցր լայմ։ Դրա պտուղները նման են կիտրոնի, խոշոր են (6-8 սմ տրամագծով), ունեն բարակ (1.5 մմ) ու հարթ կճեպ։

Գրականություն
-------------

* Watson, A. M. *Agricultural Innovation in the Early Islamic World: The Diffusion of Crops and Farming Techniques, 700—1100*. Cambridge, UK: Cambridge University Press, 1983.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Rouiss H, Bakry F, Froelicher Y, Navarro L, Aleza P, Ollitrault P (2018)։ «Origin of *C. latifolia* and *C. aurantiifolia* triploid limes: the preferential disomic inheritance of doubled-diploid 'Mexican' lime is consistent with an interploid hybridization hypothesis»։ *Annals of Botany* **121** (3): 571–585։ PMC 5838810 Ստուգեք `|pmc=`-ի արժեքը (օգնություն)։ PMID 29293884։ doi:10.1093/aob/mcx179

Արտաքին հղումներ
----------------

* Լայմ․ օգտակար հատկություններն ու հակացուցումները
* սպագետի ավոկադոյով, լոլիկով և լայմով Archived 2021-10-03 at the Wayback Machine.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | UNII |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | MESH ID |
|  |
| Տաքսոնոմիա | GBIF · GBIF · iNaturalist · iNaturalist · NCBI · IRMNG · IRMNG · ITIS TSN · ITIS TSN · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh96008907 |

 |