Կվակվակա'վակվ
Սոցիոլոգիական, հոգեբանական և մարդաբանական **կրոնի մասին տեսությունները** հիմնականում փորձում են բացատրել կրոնի ծագումն ու գործառույթը։ Այս տեսությունները սահմանում են այն, ինչ նրանք ներկայացնում են որպես կրոնական հավատքի և պրակտիկայի համընդհանուր բնութագրեր։

Պատմություն
-----------

Նախասոկրատական ժամանակներից հնագույն հեղինակները առաջ են քաշել նախագիտական տեսություններ կրոնի մասին։ Հերոդոտոսը (484 – 425 մ.թ.ա.) Հունաստանի աստվածներին համեմատում էր Եգիպտոսի աստվածներին և գտնում շատ ընդհանրություններ։ Եվհեմերոսը (մոտ 330 – 264 մ.թ.ա.) աստվածներին համարում էր հիանալի պատմական անձինք։

Համեմատական մեթոդով եզրակացված և փորձարկված գիտական տեսություններ ի հայտ եկան այն բանից հետո, երբ 18-րդ և 19-րդ դարերում հասանելի դարձան ամբողջ աշխարհի ցեղերի և ժողովուրդների տվյալները։ Մաքս Մյուլլերը (1823-1900 թթ.) ունի կրոնի գիտական ուսումնասիրություն հիմնողի համբավ. նա պաշտպանում էր համեմատական մեթոդ, որը վերածվեց համեմատական կրոնի։

Հետագայում Քլիֆորդ Գիրցը (1926-2006) և մյուսները կասկածի տակ դրեցին բոլոր կրոնների ընդհանուր տեսության վերացականացման վավերականությունը։

Դասակարգում
-----------

Կրոնի տեսությունները կարելի է դասակարգել.

* Սուբստանտիվ (կամ էականիստական) տեսություններ, որոնք կենտրոնանում են կրոնների բովանդակության և մարդկանց համար այդ բովանդակության նշանակության վրա։ Այս մոտեցումը պնդում է, որ մարդիկ հավատք ունեն, քանի որ համոզմունքները իմաստ ունեն այնքանով, որքանով դրանք արժեք ունեն և հասկանալի են։ Թայլորի և Ֆրեյզերի տեսությունները (կենտրոնանալով կրոնի բացատրական արժեքի վրա դրա հետևորդների համար), Ռուդոլֆ Օտտոյի (կենտրոնանալով կրոնական փորձի կարևորության վրա, ավելի կոնկրետ փորձառությունների վրա, որոնք և՛ հետաքրքրաշարժ են, և՛ սարսափելի) և Միրչա Էլյադեի (կենտրոնանալով կարոտի վրա. այլաշխարհային կատարելության, իմաստի որոնումների և տարբեր կրոններում առասպելաբանության օրինաչափությունների որոնումների համար) առաջարկում են բովանդակային տեսությունների օրինակներ։
* Ֆունկցիոնալ տեսություններ, որոնք կենտրոնանում են սոցիալական կամ հոգեբանական գործառույթների վրա, որոնք կրոնն ունի խմբի կամ անձի համար։ Պարզ ասած, ֆունկցիոնալ մոտեցումը կրոնը տեսնում է որպես «հասարակության համար որոշակի գործառույթներ իրականացնող»։ Կառլ Մարքսի տեսությունները (կրոնի դերը կապիտալիստական և նախակապիտալիստական հասարակություններում), Զիգմունդ Ֆրեյդի (հոգեբանական կրոնական համոզմունքների ծագումը), Էմիլ Դյուրկհեյմի (կրոնների սոցիալական գործառույթը) և Սթարքի և Բեյնբրիջի տեսությունները օրինակ են ֆունկցիոնալ տեսությունների։ Այս մոտեցումը հակված է լինել ստատիկ, բացառությամբ Մարքսի տեսության, և ի տարբերություն օրինակ Վեբերի մոտեցման, որը վերաբերում է կրոնների և մնացած հասարակությունների միջև փոխգործակցությանն ու դինամիկ գործընթացներին։
* Կրոնի սոցիալական հարաբերությունների տեսություններ, որոնք կենտրոնանում են հավատալիքների և գործելակերպի «բնության» կամ սոցիալական ձևի վրա։ Այստեղ օրինակ է Չարլզ Թեյլորի *Աշխարհիկ դարաշրջանը* գիրքը, որը Քլիֆորդ Գիրցի աշխատությունն է։ Մոտեցումն արտահայտված է Փոլ Ջեյմսի այն փաստարկում, որ կրոնը «հավատալիքների, խորհրդանիշների և պրակտիկաների համեմատաբար սահմանափակ համակարգ է, որն անդրադառնում է գոյության բնույթին ուրիշների հետ հաղորդակցվելու և Այլության միջոցով, որն ապրում է որպես ժամանակի, տարածության սոցիալապես հիմնավորված գոյաբանություններ ընդունելով և հոգևորապես գերազանցելով մարմնավորում և ճանաչում»։

Այլ երկատվածությունները, ըստ որոնց կարելի է դասակարգել կրոնների տեսությունները կամ նկարագրությունները, ներառում են.

* «ներքին» ընդդեմ «դրսի» հեռանկարների (մոտավորապես համապատասխանում է էմիկ ընդդեմ էտիկական նկարագրություններին)
* անհատապաշտական ընդդեմ սոցիալական հայացքների
* էվոլյուցիոնիստական ընդդեմ հարաբերական հայացքների

Մեթոդաբանություններ
-------------------

Վաղ **էսենցիալիստները**, ինչպիսիք են Թայլորը և Ֆրեյզերը, փնտրում էին նմանատիպ համոզմունքներ և գործելակերպ բոլոր հասարակություններում, հատկապես ավելի պարզունակ հասարակություններում, քիչ թե շատ անկախ ժամանակից և վայրից։

Նրանք մեծապես ապավինում էին միսիոներների, հայտնագործողների և գաղութատիրական քաղաքացիական ծառայողների զեկույցներին։ 
Սովորաբար նրանք չեն զբաղվել հետաքննության դաշտային աշխատանքով, այլ օգտագործել են ուրիշների պատահական հաղորդումները։ Տեսությունները կարող են թարմացվել, սակայն, հաշվի առնելով նոր զեկույցները, որոնք Ռոբերտ Ռանուլֆ Մարեթը (1866-1943) արել է Թայլորի՝ կրոնի էվոլյուցիայի տեսության համար։

Համալսարանների և այլ հաստատությունների կողմից հատուկ մշակութային տվյալներ հավաքելու նպատակով դաշտային աշխատողները հասանելի դարձրին շատ ավելի մեծ տվյալների բազա, քան պատահական հաշվետվությունները։ Օրինակ, մարդաբան Էվանս-Պրիտչարդը (1902-1973) գերադասում էր ցեղային կրոնի մանրազնին ազգագրական ուսումնասիրությունը՝ որպես ավելի վստահելի տարբերակ։ Նա քննադատել է իր նախորդների՝ Մյուլերի, Թայլորի և Դյուրկհեյմի աշխատանքը՝ որպես անփորձելի շահարկումներ։ Նա նրանց անվանել է «բազկաթոռի մարդաբաններ»։

Սուբստանտիվ տեսություններ
-------------------------

Ջ. Մ. Վ. Թերների «Ոսկե ճյուղը» նկարը, որը հիմնված է «Էնեիդում» Ոսկե ճյուղի դեպքի վրա
### Էվոլյուցիոն տեսություններ

Էվոլյուցիոն տեսությունները կրոնը համարում են կա՛մ հարմարեցում, կա՛մ կողմնակի արդյունք։ Ադապտացիոնիստական տեսությունները կրոնը համարում են որպես հարմարվողական արժեք պլեյստոցենյան մարդկանց գոյատևման համար։ Ենթամթերքի տեսությունները կրոնը դիտարկում են որպես սպանդել։

### Էդվարդ Բերնեթ Թայլոր

Էդվարդ Բերնեթ Թայլոր
Մարդաբան Էդվարդ Բերնեթ Թայլորը (1832–1917) կրոնը սահմանեց որպես հավատ հոգևոր էակների նկատմամբ և հայտարարեց, որ այս համոզմունքը ծագել է որպես բնական երևույթների բացատրություններ։ Հոգիների հանդեպ հավատն առաջացել է կյանքը և մահը բացատրելու փորձերից։ Նախնադարյան մարդիկ օգտագործում էին մարդկային երազները, որոնցում ոգիները կարծես ի հայտ էին գալիս որպես նշան, որ մարդու միտքը կարող է գոյություն ունենալ անկախ մարմնից։ Նրանք դա օգտագործում էին ընդարձակման միջոցով՝ բացատրելու կյանքը և մահը և հավատը հետագա կյանքի նկատմամբ, առասպելներ և աստվածություններ՝ բացատրելու բնական երևույթները, որոնք առաջացել են անալոգիայով և այս բացատրությունների ընդլայնմամբ։ Նրա տեսությունը ենթադրում էր, որ բոլոր ժամանակների բոլոր ժողովուրդների աստվածությունները քիչ թե շատ նույնն են, և որ մշակույթների և կրոնների բացատրությունները հակված են ավելի բարդանալ միաստվածական կրոնների միջոցով, ինչպիսիք են քրիստոնեությունը և, ի վերջո, դեպի գիտություն։ Թայլորը ժամանակակից հասարակություններում պրակտիկաներն ու հավատալիքները, որոնք նման էին պարզունակ հասարակությունների հավատալիքներին, տեսնում էր որպես «գոյատևումներ», բայց նա չբացատրեց, թե ինչու են դրանք գոյատևել։

Ֆունկցիոնալ տեսություններ
-------------------------

### Կառլ Մարքս

Կարլ Մարքս (1818–1883) 
Սոցիալական փիլիսոփա Կարլ Մարքսը (1818–1883) կրում էր մատերիալիստական աշխարհայացք։ Ըստ Մարքսի՝ հասարակության դինամիկան որոշվում էր արտադրական հարաբերություններով, այսինքն՝ այն հարաբերություններով, որոնց մեջ պետք է մտնեին նրա անդամները՝ իրենց գոյատևման միջոցները արտադրելու համար։

Զարգանալով Լյուդվիգ Ֆոյերբախի գաղափարների վրա՝ նա կրոնը տեսնում էր որպես օտարման արդյունք, որը գործառական էր մարդկանց անմիջական տառապանքից ազատելու համար և որպես գաղափարախոսություն, որը քողարկում էր սոցիալական հարաբերությունների իրական էությունը։ Նա դա համարում էր մարդկային մշակույթի պայմանական մաս, որը կվերանա դասակարգային հասարակության վերացումից հետո։

Այս պնդումները սահմանափակվում էին, սակայն, եվրոպական մշակույթների, քաղաքական ինստիտուտների և նրանց քրիստոնեական կրոնական ավանդույթների միջև պատմական հարաբերությունների վերլուծությամբ։

Մարքսիստական հայացքները մեծ ազդեցություն են ունեցել անհատների ըմբռնումների և հասարակության մասին եզրակացությունների վրա, ի թիվս այլոց, մշակութային մատերիալիզմի մարդաբանական դպրոցի վրա։

Մարքսի բացատրությունները բոլոր կրոնների վերաբերյալ, միշտ, բոլոր ձևերով և ամենուր, երբեք լուրջ չեն ընդունվել ոլորտի շատ փորձագետների կողմից, թեև մի զգալի մասն ընդունում է, որ Մարքսի տեսակետները, հնարավոր է, բացատրում են կրոնների որոշ ասպեկտներ։

Որոշ վերջին աշխատանքներ ենթադրում են, որ թեև Մարքսի կողմից կրոնի վերլուծության ստանդարտ նկարագրությունը ճշմարիտ է, այն նաև դիալեկտիկական հաշվետվության միայն մի կողմն է, որը լրջորեն վերաբերվում է կրոնի խանգարող, ինչպես նաև հանդարտեցնող պահերին։

### Զիգմունդ Ֆրեյդ

Զիգմունդ Ֆրոյդ, 1885
Զիգմունդ Ֆրոյդը (1856–1939) կրոնը դիտում էր որպես պատրանք, համոզմունք, որ մարդիկ շատ էին ցանկանում լինել ճշմարիտ։ Ի տարբերություն Թայլորի և Ֆրեյզերի, Ֆրեյդը փորձեց բացատրել, թե ինչու է կրոնը պահպանվում՝ չնայած դրա սկզբունքների ապացույցների բացակայությանը։ Ֆրոյդը պնդում էր, որ կրոնը հիմնականում անգիտակցական նևրոտիկ արձագանք է հոգեբանական ռեպրեսիային։ Ռեպրեսիա ասելով Ֆրեյդը նկատի ուներ, որ քաղաքակիրթ հասարակությունը պահանջում է, որ մենք անմիջապես չկատարենք մեր բոլոր ցանկությունները, այլ դրանք պետք է ճնշվեն։ Կրոնական համոզմունք ունեցող անձի ռացիոնալ փաստարկները չեն փոխի մարդու նևրոտիկ արձագանքը։ Սա ի տարբերություն Թայլորի և Ֆրեյզերի, ովքեր կրոնը տեսնում էին որպես բնական աշխարհը բացատրելու բանական և գիտակցված, թեև պարզունակ և սխալ փորձ։

1913 թվականի իր «Տոտեմ և տաբու» գրքում նա մշակեց մի ենթադրական պատմություն այն մասին, թե ինչպես են ծագել և զարգացել բոլոր միաստվածական կրոնները։ Գրքում նա պնդում էր, որ միաստվածային կրոններն առաջացել են իր որդիների կողմից հոր տոհմի սպանությունից։ Այս դեպքը ենթագիտակցորեն հիշվել է մարդկային հասարակություններում։

*Մովսեսը և միաստվածությունը* գրքում Ֆրեյդն առաջարկեց, որ Մովսեսը եղել է Ախենաթենի քահանան, ով փախել է Եգիպտոսից փարավոնի մահից հետո և միաստվածությունը շարունակել է այլ կրոնի միջոցով։

### Բրոնիսլավ Մալինովսկի

Մարդաբան Բրոնիսլավ Մալինովսկին (1884–1942) ենթարկվել է ֆունկցիոնալիստական դպրոցի ուժեղ ազդեցությանը և պնդում էր, որ կրոնը ծագել է մահի դեմ պայքարից։ Նա գիտությունը տեսնում էր որպես պրակտիկ գիտելիք, որը յուրաքանչյուր հասարակությանն առատորեն անհրաժեշտ է գոյատևելու համար, և կախարդանքը՝ կապված այս գործնական գիտելիքի հետ, բայց առհասարակ առնչվում է այնպիսի երևույթների, որոնք մարդիկ չեն կարող կառավարել։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Segal 2005, էջ. 49
2. ↑  Segal 2005, p. 49
3. 1 2  Pals 1996, էջ. 4
4. ↑  Pals 1996, էջ. 3
5. ↑  Pals 1996, էջ. 9
6. ↑  Pals 1996, էջ. 12
7. ↑  Christiano, Swatos & Kivisto 2008, էջեր. 6–7
8. ↑  Nielsen 1998, Theory
9. ↑  Kunin 2003, էջ. 40
10. ↑  Charles Taylor, A Secular Age, Cambridge, Harvard University Press, 2007,
11. ↑  James Paul (2018)։ «What Does It Mean Ontologically to Be Religious?»։ in Stephen Ames, Ian Barns, John Hinkson, Paul James, Gordon Preece, Geoff Sharp։ *Religion in a Secular Age: The Struggle for Meaning in an Abstracted World*։ Arena Publications։ էջ 70
12. ↑  Kunin 2003, էջ. 66
13. ↑  Pals 1996, Emile Durkheim
14. ↑  Evans-Pritchard 1965, էջ. 101
15. ↑  Evans-Pritchard 1965, էջ. 108
16. ↑  Kunin 2003, էջեր. 6–7
17. ↑  Pals 1996, Conclusion
18. ↑  McKinnon AM (2005)։ «Reading 'Opium of the People': Expression, Protest and the Dialectics of Religion»։ *Critical Sociology* **31** (1–2): 15–38։ doi:10.1163/1569163053084360  `|s2cid=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն); `|hdl=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն); `|hdl-access=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
19. ↑  Pals 1996, էջ. 81
20. ↑  Freud S (1964)։ «Moses and monotheism»։ *The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud*։ XXIII (1937–1939)։ London: Hogarth Press
21. ↑  Kunin 2003, էջեր. 24–25
22. ↑  Strenski 2006, էջ. 269