recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Արամայիս Նավասարդի Մնացականյան** (1911, Փոթի, Քութայիսի նահանգ, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն - նոյեմբերի 18, 1984(1984-11-18)), պատմաբան, պատմական գիտությունների դոկտոր։

Աշխատությունները հիմնականում նվիրված են Անդրկովկասում և Հայաստանում հեղափոխական շարժմանը, հայ ժողովրդի մասնակցությանը 1939-1945 թթ. երկրորդ համաշխարհային պատերազմին։ «Հայ ժողովրդի ողբերգությունը ռուս և համաշխարհային հասարակական մտքի գնահատմամբ» (1965) աշխատության մեջ (հիմնականում հրապարակված նյութերի հիման վրա) ցույց է տվել ցարական ինքնակալության ու Ռուսաստանի դեմոկրատական շրջանների վերաբերմունքը հայկական հարցին և հայերի ցեղասպանությանը, համաշխարհային առաջավոր հասարակայնության արձագանքը 1890-ական թթ. և 1915-1916 թթ. Թուրքիայում կատարված իրադարձություններին։

«Վ.Ի. Լենինը և ազգային հարցի լուծումը ԽՍՀՄ-ում» (1970, ռուս.) մենագրության մեջ այլ հարցերի հետ մեկտեղ լուսաբանել է խորհրդային Ռուսաստանի ժողկոմխորհի ընդունած «Թուրքահայաստանի մասին» դեկրետի նախապատրաստման և ընդունման պատմությունը, դեկրետը համարել Հայաստանի ինքնորոշման հռչակման և հայկական ժողովրդական հանրապետության ստեղծման ակտ։

Մատենագիտություն
----------------

* Լաուրան։ «Գարուն», 1967, № 2, էջ 35-40։

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեքստեր Վիքիդարանում

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | AV Production |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 19400 · ISNI: 0000000028711753 · LCCN: n85298949 · NTA: 128735155 · VIAF: 33451749 · WorldCat VIAF: 33451749 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 652)։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է* *«Հայկական հարց» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
**Չեթին Ալթան** (հունիսի 22, 1927(1927-06-22), Ստամբուլ, Թուրքիա - հոկտեմբերի 22, 2015(2015-10-22), Ստամբուլ, Թուրքիա), թուրք գրող, հրապարակախոս և լրագրող։

Կենսագրություն
--------------

Չեթին Ալթանը ծնվել է 1927 թվականի հունիսի 22֊ին Ստամբուլում։ Նրա հայրը Հալիտը եղել է փաստաբան։ Նրա մայրը Նուրհայաթը ունի ղրիմաթաթարական ծագում։ Մինչև 7 տարեկանը նրան անվանել են Ալթան։ 1934 թվականին Թուրքիայում ընդունվեց «Ազգանունների մասին» օրենքը, որը պարտադրում էր բոլորին ունենալ ազգանուններ։ Չեթին Ալթանի ծնողները վերցրին Ալթան ազգանունը, իսկ որդու անունը փոխեցին Չեթինի։

8 տարեկանում ընդունվել է Գալաթասարայի վարժարան, որի ընթացքում Ալթանը, իր խոսքեորով, իրեն ճնշված և միայնակ էր զգում։ Այնուհետև սովորել է Անկարայի համալսարանի իրավաբանության ֆակուլտետը։ Համալսարանը ավարտելուց հետո սկսել է գրել։ Ալթանի խոսքերով՝ ինքը որոշել է դառնալ գրող, այլ ոչ թե դիվանագետ, ինչպես ցանկանում էր նրա հայրը։ Ըստ Ալթան ավագի, դրանով կհաղթահարվեր որդու միայնակությունը։

Հրապարակել է պոեմներ և պատմվածքներ, որոնք հրատարակվել են «Çınaraltı», «Varlık», «İstanbul» և «Kaynak» հրատարակչությունների կողմից։ Նրա առաջին գիրքը՝ «Երրորդը» լույս է տեսել 1946 թվականին։ Աշխատել է նաև որպես լրագրող, եղել է սյունակագիր «Halkçı», «Tan», «Akşam», «Milliyet», «Yeni Ortam», «Hürriyet», «Güneş» և «Çarşaf» պարբերականներում։

1959 թվականին Աբդի Իփեկչիի հրավերով դարձել է Milliyet֊ի սյունակագիր։

Պետական հեղաշրջումից հետո, որը իրականացվել է 1960 թվականին Թուրքիայում, Չեթինը զբաղվել է քաղաքականությամբ։ 1965 թվականին ընտրվել է Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի պատգամավոր։

Չեթին Ալթանը հայտնի է իր սուր քննադատություններով։ Մոտ 300 անգամ փորձ է կատարվել նրան դատապարտելու, երեք անգամ ձերբակալվել է և երկու անգամ բանտարկվել։

2015 թվականի սեպտեմբերին տեղափոխվել է Ֆաթիհի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետի կից հիվանդանոց, այն բանից հետո, երբ Ալթանի մոտ հայտնաբերվեց թոքերի բորբոքում, շնչառական անբավարարություն, սեպսիս և պնևմոնիա։ Չեթինը մահացել է 2015 թվականի հոկտեմբերի 22֊ին Ստամբուլում։

Թաղվել է 2015 թվականի հոկտեմբերի 23֊ին Զինջիրլիքույու գերեզմանատանը։

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  ⛭  | 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 11888569m · GND: 129793191 · ISNI: 0000000084143893 · LCCN: n79105190 · NLG: 87586 · NLP: a0000003128422 · NTA: 068482787 · NUKAT: n2017001433 · SUDOC: 026683377 · VIAF: 117946800 · WorldCat VIAF: 117946800 |

 |

 |
**Իլթեր Թյուրքմեն** (թուրքերեն՝ İlter Türkmen, նոյեմբերի 8, 1927(1927-11-08), Ստամբուլ, Թուրքիա - հուլիսի 6, 2022(2022-07-06), Ստամբուլ, Թուրքիա), թուրք քաղաքական գործիչ և դիվանագետ։

1949 թ. ավարտել է Անկարայի համալսարանի քաղաքական գիտությունների ֆակուլտետը, այնուհետև տարբեր պաշտոններում աշխատել է Թուրքիայի արտ.գործ. նախարարությունում։ 1959-1960 թթ. եղել է ՄԱԿ-ում Թուրքիայի ներկայացչության խարհրդատու, 1960-1961 թթ.` ՄԱԷ-ում և 1961-1964 թթ.` ԱՄՆ-ում Թուրքիայի դեսպանատների խորհրդատու։ 1967-1968 թթ. Թուրքիայի ԱԳՆ գլխավոր քարտուղարի տեղակալ։ Եղել է Թուրքիայի դեսպանը Հունաստանում (1968 - 1972), ԽՍՀՄ-ում (1972 - 1975), ՄԱԿ-ի մշտական ներկայացուցիչը (1975 - 1978)։ 1979-1980 թթ.՝ ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղարի հատուկ ներկայացուցիչը։ 1980 թ. հուլիսից-սեպտեմբեր ամիսներին զբաղեցրել է Թուրքիայի ԱԳՆ գլխավոր քարտուղարի պաշտոնը։ 1980 թ. սեպտեմբերյան հեղաշրջումից հետո դարձել է Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարարը, մնալող այդ պաշտոնին մինչ 1983 թ. հոկտեմբերի 24-ը։ Հետագայում եղել է ՄԱԿ-ում Թուրքիայի մշտական ներկայացուցիչը Ժնևում (1983 - 1985) և Նյու Յորքում (1985 - 1988), Թուրքիայի դեսպանը Ֆրանսիայում (1988 - 1991)։ 1991-1996 թթ. Թյուրքմենը զբաղեցրել է ՄԱԿ-ի Մերձավոր Արևելքի պաղեստինի փախստականներին օգնության գործակալության համար գլխավոր կոմիսարի պաշտոնը։

Ծանոթագրություններ
------------------

**Քույր նախագծիում*** Մեջբերումներ Վիքիքաղվածքում
* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. 1 2  Eski Dışişleri Bakanı İlter Türkmen hayatını kaybetti
2. ↑  İlter Türkmen (1927 - .... ) Արխիվացված 2012-03-13 Wayback Machine (թուրքերեն)

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Արմենիապեդիա |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 16506623m · GND: 142670650 · GTAA: 162311 · ISNI: 0000000361559214 · VIAF: 223122585 · WorldCat VIAF: 223122585 |

 |
**Գունդարս Իգնատս** (լատիշ․՝ Gundars Ignats, ապրիլի 6, 1981(1981-04-06), Վալմիերա, Վալմիերայի շրջան, Լատվիական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), լատվիացի արձակագիր։

Ծնվել է Վալմիերա քաղաքում 1981 թվականին։ 2005 թվականից տպագրվում է լատվիական պարբերականներում։ 2007 թվականին Լատվիայի «Դիենա» ամենամեծ օրաթերթի կազմակերպած «Պատմվածքների տրամվայ» մրցույթում նրա «Առանց բաճկոնի» պատմվածքն արժանացել է երկրորդ մրցանակի։ 2009 թվականին լույս է տեսել «Առանց բաճկոնի» պատմվածքների առաջին ժողովածուն և նույն տարում արժանացել է «Արձակի ընթերցումներ» փառատոնի գլխավոր մրցանակին։ Բանաստեղծ Եդվինս Ռաուպսը հեղինակին բնորոշել է որպես «հմայքով ռեալիստ»։ Նրա պատմվածքները լույս են տեսել Շվեդիայի, Ֆրանսիայի, Չեխիայի, Լիտվայի պարբերականներում և անթոլոգիաներում։

Ապրում և աշխատում է Ռիգայում։

Գունդարս Իգնատսը հայերեն
------------------------

* Արժեզրկում։ Լատվիայի ժամանակակից արձակ, Ե. «Անտարես», 2013, էջ 45-53։ Լատվիերենից թարգմ.՝ Նաիրա Խաչատրյան։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Լատվիայի ժամանակակից արձակ, Ե. «Անտարես», 2013, էջ 44։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | ISNI: 0000000416904960 · LCCN: no2016135889 · LNB: 000126934 · SUDOC: 266661300 · VIAF: 305083608 · WorldCat VIAF: 305083608 |

 |
**Յուլյա Դմիտրիևի Աբակումովսկայա** (1942, Սամարա, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), ռուսական օպերային երգչուհի, մեցցո-սոպրանո, Ռուսաստանի ժողովրդական արտիստ (1994)։

Կենսագրություն
--------------

Ներկայումս ապրում է Մոսկվայում։ Դպրոցական տարիներին երգել է Վլադիմիր Լոկտևի ղեկավարած անսամբլում։ Դպրոցն ավարտելուց հետո ընդունվել է Թատերական արվեստի ինստիտուտի երաժշտական կոմեդիայի բաժինը, որը ղեկավարում էր Պավել Պոնտրյագինը, որը օպերային երգիչ էր, ավարտել էր Մոսկվայի կոնսերվատորիան, ինստիտուտում նա ղեկավարում էր վոկալի բաժինը։

Ուսումն ավարտելուց հետո աշխատել է Մոսկոնցերտում, այնուհետև 1970 թվականին հրավիրվել է Կ.Ս. Ստանիսլավսկու և Վ. Ի. Նեմիրովիչ-Դանչենկոյի անվան երաժշտական թատրոն։ Թատրոնում դեբյուտային եղավ Պերիկոլի դերը, Ժակ Օֆֆենբախի համանուն օպերետում։ Հետագայում կատարել է պարտիաներ ինչպես օպերետներում, այնպես էլ օպերաներում ՝ խաղալով շուրջ 40 առաջատար դեր։

1991 թվականին աշխատանքի է անցել նոր հիմնադրված «Նոր օպերա» թատրոնում։ 1994 թվականին երաժշտարվեստի բնագավառում ունեցած մեծ վաստակի համար արժանացել է «Ռուսաստանի Դաշնության ժողովրդական արտիստ» պատվավոր կոչմանը։

Պարգևներ և կոչումներ
--------------------

* Ռուսաստանի ժողովրդական արտիստ (1994)
* ՌԽՖՍՀ վաստակավոր արտիստ(1981)
* Եվգենի Կոլոբովի հիմնադրամի "Օպերային արվեստին անմնացորդ ծառայելու համար" մրցանակի դափնեկիր

Ծանոթագրություններ
------------------

**Lua error in Մոդուլ:Քույրհղումներ at line 164: attempt to concatenate local 'value' (a nil value).**

1. 1 2 3 4  ««Յուլիա Աբակումովսկայա»». Նոր օպերա. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ հոկտեմբերի 28-ին. Վերցված է 2017 թ․ հունիսի 16-ին.
2. 1 2 3  «Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի 11.01.1994 թ. № 79 հրամանագիր». *Ռուսաստանի նախագահի պաշտոնական կայքը* (ռուսերեն). Վերցված է 2017 թ․ հունիսի 16-ին.
3. 1 2 3  Խորհրդային երաժշտություն. — Պետական երաժշտական հրատարակչություն. 1975. — 954 с.
**Երվանդ Հակոբի Ոսկան** (1855, Ստամբուլ, Օսմանյան կայսրություն - 1914, Ստամբուլ, Օսմանյան կայսրություն), հայ քանդակագործ։

Կենսագրություն
--------------

Երվանդ Հակոբի Ոսկանը ծնվել է 1855 թվականի հուլիսի 6-ին Կոստանդնուպոլսի Սամաթիա թաղամասում՝ հայ մտավորականի ընտանիքում։ Նրա պապերը վաղուց ի վեր գաղթել էին Կարնո Արծաթի գյուղից և բնակություն հաստատել Պոլսում։ Հայտնի է, որ պապը՝ էրզրումցի Ոսկան Գոթողյանը, արքունական դրամահատարանում աշխատել է որպես ձուլող։ Հայրը՝ Հակոբ Ոսկանը (1824-1907), ընտիր կրթություն ստացած գրող և մանկավարժ էր, հայերեն ու ֆրանսերեն էր դասավանդում տեղի Մայր վարժարանում, հայտնի էր որպես Ալեքսանդր Դյումայի երկերի լավագույն թարգմանիչ։Որոշ ժամանակ Ոսկանը հաճախում է Պոլսի Պեշիկթաշ և Բերա թաղամասերի հայկական դպրոցներ։ 1872 թվականին ավարտել է Վենետիկի Մուրադ-Ռափայելյան վարժարանը, 1877 թվականին՝ Հռոմի գեղարվեստի ակադեմիան։ 1878 թվականին մեկնել է Փարիզ` կատարելագործվելու, մասնակցել է միջազգային ցուցահանդեսի (1878, Փարիզ, 2 արծաթե մեդալներ)։ 1881 թվականին վերադարձել է Կ. Պոլիս։

Ստեղծագործական գործունեություն
------------------------------

Ստեղծագործել է հիմնականում հաստոցային քանդակագործության բնագավառում, թեմատիկ քանդակի («Դափնե», «Ռազմիկներ ու աստվածուհիներ», «Աղախինը», «Թուրք մուրացիկը» (1882, Հայաստանի ազգային պատկերասրահ), «Զեյբեկ կնոջ պարը», «Զեյբեկի թրով պարը», «Կովկասցի հեծյալը» և դիմաքանդակի ժանրերում «Օսման Համդի բեյ», «Նայիլե խանում» (Գեղեցիկ արվեստների պետական ակադեմիա, Ստամբուլ), «Տիգրան Չուխաճյան» (ԳԱԹ), «Ինքնադիմաքանդակ» (1882 թվական, ՀԱՊ), ։   
 
Ոսկանի ստեղծած ռեալիստական կերպարներին բնորոշ է հոգեբանական խորությունը։ Նրա երփնագիր գործերից հայտնի են «Հոր դիմանկարը» (1889), «Թուրը սրել տվող զեյբեկ» (երկուսն էլ՝ ՀԱՊ)։   
 
Ոսկանը թուրք հնագետ և նկարիչ Օսման Համդի Ռեյի հետ 1883 թվականին հիմնադրել է Կ. Պոլսի գեղարվեստի ուսումնարանը (այժմ՝ Գեղեցիկ արվեստների պետական ակադեմիան), եղել տեսուչ և քանդակագործության պրոֆեսոր, նաև՝ հնագիտական թանգարանը, որի համար վերականգնել է մի շարք բարձրարժեք ստեղծագործություններ, այդ թվում՝ Սիդոնում (այժմ՝ Սայդա՝ Լիբանանում) իր իսկ պեղած սարկոֆագը (վերագրվում է Ալեքսանդր Մակեդոնացուն)։   

Միասին պեղել են Նեմրութ լեռը և գրել առաջին ուսումնասիրությունը Կոմմագենեի թագավորության կենտրոնի մասին։

Օսման Համդի բեյի կիսանդրին, հեղինակ` Երվանդ Ոսկան
Ոսկանը Կ. Պոլսի, նաև հայ իրականության նոր ժամանակների առաջին արհեստավարժ քանդակագործն էր, որին աշակերտել են թուրք քանդակագործներ Օ. Մ. Իհսանը (1867-1944) և Մ. Թոմրուկը (1884-1949)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Artnet — 1998.
2. 1 2 3 4  NUKAT — 2002.
3. ↑  Եղիշե Մարտիկյան, «Հայկական կերպարվեստի պատմություն», Գիրք Բ, Երևան, 1975, էջ 103
4. ↑  *Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր երկրորդ, Երևան, 2007*.
**Գումբուրդոյի բախումներ**, հայ-վրացական բախումներ Վրաստանի Ախալքալաքի շրջանում գտնվող հայկական Գումբուրդո գյուղում։

Նախապատմություն
---------------

### Եկեղեցու պատմություն

### Հայկական գերեզմանոցի քանդում

Բախումների ժամանակագրություն
----------------------------

2017 թվականի սեպտեմբերի 30-ին Գումբուրդո գյուղի բնակիչները փորձել են խաչքար տեղադրել իրանց նախնիների քանդված գերեզմանոցի տեղում, որը գտնվում է Սուրբ Համբարձման եկեղեցու շուրջ։ Առավոտյան ժամը 11։ 00-ին նրանք մոտեցել են եկեղեցուն, սակայն տեղում գտնվող Վրաստանի ոստիկանության աշխատակիցները թույլ չեն տվել բնակիչներին խաչքարը տեղադրել։ Ստեղծվել է բավականին լարված մթնոլորտ․ սկսվել են թեթև ընդհարումներ հայ տեղացի հայ ազգաբնակչության և ոստիկանության միջև։ Ոստիկանները խաչքարի տեղադրումը թույլ չտալը պատճառաբանում են, որ նրանք չունեն թույլտվություն տալու հրաման։ Իսկ գյուղացիներն էլ պնդում են, որ իրենք պետք է խաչքար տեղադրեն իրենց նախնիների գերեզմանոցի տարածքում։

Որոշ ժամանակ անց բնակիչները փորձում են ճեղքել եկեղեցու տարածք տանող ճանապարհի մուտքը փակած ոստիկանության շղթան։ Միջադեպի վայր է ժամանում շրջանային ժողովի նախկին անդամ, ներկայիս պատգամավորության թեկնածու Աշոտ Սահարյանը և կկոչ անում բնակիչներին ցրվել, իսկ խաչքարը տեղադրել հոկտեմբերի 4-ին, քանի որ, ըստ նրա, այդ ժամանակ արդեն հնարավոր կլինի առանց որևէ խնդրի տեղադրել խաչքարը։ Սակայն բնակիչները նրանից պահանջում են երաշխիքներ և չեն ցրվի, քանի դեռ իրենք վստահ չեն, որ իրենց նախնիների քանդված գերեզմանոցի մոտ խաչքարը տեղադրելու հետ կապված խնդիրներ չեն լինի։

Ավելի ուշ դեպքի վայր են ժամանում մի շարք պաշտոնյաներ, այդ թվում՝ Ախալքալաքի շրջանային վարչության նախագահ և շրջանային ժողովի նախկին նախագահ Համլետ Մովսիսյանը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Միջադեպ Գումբուրդոյում բնակիչների և ոստիկանների միջև:

Արտաքին հղումներ
----------------

* ՍիվիլՆեթի հարցազրույցը ազգագրագետ Արգամ Երանոսյանի հետ (տեսանյութ):(չաշխատող հղում)
**Կոնդրատե Դավիթի Թաթարաշվիլի** (վրաց.՝ კონდრატე დავითის ძე თათარიშვილი, գրական կեղծանունը՝ **Ուիարագո**, թարգմանաբար՝ «Անզեն», սեպտեմբերի 21, 1872(1872-09-21), Աբասթուման (Զուգդիդի շրջան), Քութայիսի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - մայիսի 9, 1929(1929-05-09), Թիֆլիս, Վրացական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), վրացի գրող և հրապարակախոս։

Կենսագրություն
--------------

Կոնդրատե Թաթարաշվիլին ծնվել է 1872 թվականի սեպտեմբերի 21-ին Մեգրելիայում։ Սովորել է հոգևոր սեմինարիաներում Թբիլիսիում ու Կիևում (1894), ապա Բրյուսելի համալսարանի երկրաբանական ֆակուլտետում։ 1921 թվականին Վրաստան վերադառնալուց հետո որպես ասիստենտ աշխատել է համալսարանի երկրբանության ամբիոնում, իսկ 1923 թվականից՝ Պետական թանգարանի երկրաբանության ֆակուլտետում։

Հեղինակ է մի շարք գիտական աշխատությունների, որոնք հիմնականում վերաբերում են Կոլխիդայի դաշտավայրի ջրաերկրաբանությանը։ Զբաղվել է հանքավայրերի երկարաբանության, ինչպես նաև տեղական շինանյութերի ու կավի օգտագործման հարցերի ուսումնասիրությամբ։

Որպես հրապարակախոս՝ Կոնդրատե Թաթարաշվիլին իր հոդվածներում քննադատել է բուրժուական հասարակության թերությունները։ Նրա հրապարակախոսությունն ուղղված էր, ընդհանուր առմամբ, ցարական կարգերի դեմ։ Ոստիկանության կողմից ճնշման պատճառով 1912 թվականին ստիպված է եղել հեռանալ Վրաստանից։

Արվեստ
------

Կենդրատե Թաթարաշվիլու առաջին գրական ստեղծագործությունը՝ «Ցտեսություն», տպագրվել է 1895 թվականին «Օրվա լրաբեր» ամսագրում։

Գրել է պատմական թեմաներին նվիրված ստեղծագործություններ։ Նրա առավել հայտնի ստեղծագործություններից է «Մամլուք» (მამლუქი, 1912) վիպակը, որում երկու ընկերների ճակատագրի պատկերման միջոցով արտացոլել է XVIII դարում Վրաստանում տարածված ողբերգական երևույթներից մեկը՝ գերիների առք ու վաճառքը։ 1958 թվականին «Վրացֆիլմ» կինոստուդիայում «Մամլուք» վիպակի հիման վրա նկարահանվել է համանուն գեղարվեստական ֆիլմը։

Գրողի մյուս հայտնի գիրքն է «Որոնողները», որում պատկերված է 1880-1890-ական թվականների Մեգրելիայի բնությունը, բնակիչների առօրյան, կյանքը, հասարակական հարաբերություններն ու սովորույթները։ Դրանում արտացոլված են նաև ազնվականական կարգերի անկումը, առևտրական կապիտալի ձևավորումը, գյուղացիների շրջանում սոցիալական շերտավորման առաջացումն ու բուրժուական հարաբերությունների ձևավորումը XIX դարի վերջին։

1957-1958 թվականներին լույս է տեսել Ուիարագոյի ստեղծագործությունների երկհատորյա ժողովածուն։

Ուիարագոն քննադատական ռեալիզմի ամենավառ ներկայացուցիչներից մեկն է վրաց գրականության մեջ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Մամլուք» ֆիլմը kino-teatr.ru կայքում
2. ↑  «Մամլուք» ֆիլմը ՅուԹյուբ կայքում

Գրականություն
-------------

* Վրացական սովետական հանրագիտարան, հատոր 10, Թբիլիսի, 1986, էջ 116։
**Աննա Կարենի Վարդապետյան** (փետրվարի 18, 1986(1986-02-18), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ հասարակական գործիչ, իրավաբան, իրավաբանական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ, արդարադատության երրորդ դասի պետական խորհրդական, 2022 թվականի սեպտեմբերի 15-ից Հայաստանի գլխավոր դատախազ։

Կրթություն
----------

2002-2006 թվականներին սովորել է Երևանի պետական համալսարանի իրավագիտության ֆակուլտետի բակալավրիատում, իսկ 2006-2008 թվականներին՝ նույն ֆակուլտետի մագիստրատուրայում։ 2008-2012 թվականներին սովորել է նույն ֆակուլտետի ասպիրանտուրայում և 2012 թվականի հոկտեմբերի 5-ին պաշտպանել է «Մարդուն օրգաններ և (կամ) հյուսվածքներ փոխպատվաստելու քրեաիրավական հիմնախնդիրները» վերտառությամբ թեկնածուական ատենախոսություն։

Աշխատանքային գործունեություն
----------------------------

2007-2008 թվականներին եղել է Հայաստանի վճռաբեկ դատարանի իրավական փորձաքննությունների վարչության կրտսեր մասնագետ, 2008 թվականի հոկտեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին՝ նույն վարչության մասնագետ, իսկ արդեն նույն տարվա դեկտեմբերից մինչև 2009 թվականի մարտ ամիսը՝ Իրավական փորձաքննությունների վարչության ավագ մասնագետ։

2009-2013 թվականներին աշխատել է որպես Հայաստանի վճռաբեկ դատարանի քրեական պալատի նախագահի ավագ օգնական, 2013-2014 թվականներին՝ Հայաստանի վճռաբեկ դատարանի նախագահի խորհրդական, իսկ արդեն 2014-2018 թվականներին՝ Հայաստանի դատական դեպարտամենտի ղեկավարի առաջին տեղակալ, դատարանների նախագահների խորհրդի քարտուղար։ 2018-2019 թվականներին եղել է Հայաստանի արդարադատության նախարարի խորհրդական։

2019 թվականի ապրիլին նշանակվել է Հայաստանի արդարադատության նախարարի տեղակալ՝ պաշտոնավարելով մինչև 2019 թվականի նոյեմբեր ամիսը։

2020 թվականի մարտի 2-ից մինչև 2022 թվականի սեպտեմբերի 14-ը եղել է Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի օգնական։

2022 թվականի հունիսի 29-ին Հայաստանի ազգային ժողովի կողմից ընտրվել է Հայաստանի գլխավոր դատախազի պաշտոնում։

Այլ տվյալներ
------------

Աննա Վարդապետյանը 2015 թվականից առ այսօր Լոնդոնի միջազգային հարաբերությունների թագավորական ինստիտուտի անդամ է։ Ավելի քան 20 գիտական հոդվածների, գիտագործնական ձեռնարկների, վերլուծությունների և գրքերի հեղինակ ու համահեղինակ է։ Տիրապետում է հայերենին, անգլերենին, ռուսերենին։

2016-2021 թվականներին եղել է Երևանի պետական համալսարանի Իրավագիտություն – 001 մասնագիտական խորհրդի (ԺԲ․00.05) անդամ։ 2022 թվականի հունիսի 22-ին ՀՀ վարչապետի որոշմամբ նշանակվել է «Երևանի պետական համալսարան» հիմնադրամի հոգաբարձուների խորհրդի անդամ։

Ամուսնացած է։

2023 թ.-ի հունիսի 30-ին ՀՀ նախագահի հրամանագրով շնորհվել է արդարադատության երրորդ դասի պետական խորհրդականի դասային աստիճան։

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. ↑  «Աննա Կարենի Վարդապետյան». *ysu.am* (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2022 թ․ հոկտեմբերի 26-ին. Վերցված է 2022 թ․ հոկտեմբերի 26-ին.
2. ↑  «Աննա Վարդապետյանը ստաձնեց Գլխավոր դատախազի պաշտոնը». *Hetq.am*. Վերցված է 2022 թ․ հոկտեմբերի 26-ին.
3. ↑  Դատախազություն, Հայաստանի Հանրապետութան. «Կենսագրություն». *Հայաստանի Հանրապետութան Դատախազություն*. Վերցված է 2022 թ․ հոկտեմբերի 26-ին.
4. ↑  «Աննա Վարդապետյանն ընտրվեց գլխավոր դատախազի պաշտոնում». *Hetq.am*. Վերցված է 2022 թ․ հոկտեմբերի 26-ին.
5. ↑  «Աննա Վարդապետյան». *infocom.am* (անգլերեն). Վերցված է 2022 թ․ հոկտեմբերի 26-ին.
**Եղիա Լևոնի Մնջոյան** (հոկտեմբերի 9, 1917(1917-10-09) կամ հոկտեմբերի 7, 1917(1917-10-07), Ալեքսանդրապոլ, Երևանի նահանգ, Ռուսական հանրապետություն - հունվարի 23, 1997(1997-01-23)), հայ սովետական քիմիկոս-կենսաբան։ Կենսաբանական գիտությունների դոկտոր (1973)։ ԽՄԿԿ անդամ 1945 թվականից։ Արմենակ Մնջոյանի եղբայրը։

Կենսագրություն
--------------

Ավարտել է Երևանի համալսարանի քիմիական ֆակուլտետը (1945)։ 1945 - 1966 թվականներին աշխատել է խաղողագործության, գինեգործության և պտղաբուծության ԳՀԻ-ում, 1970 թվականից ՀԽՍՀ Մինիստրների խորհրդի գիտության և բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների բաժնի վարիչն է, 1984-1993 թվականներին՝ Երևանի կոնյակի գործարանի հիմնախնդրային լաբորատորիայի վարիչ։

Մնջոյանի գիտական աշխատանքները հիմնականում վերաբերում են գինու և կոնյակի քիմիայի ու տեխնոլոգիայի հարցերին։ Մշակել է կոնյակի սպիրտի թորման գիտական հիմունքները և կաղնու փայտի օգտագործման նոր տեխնոլոգիական եղանակներ։

Պարգևներ
--------

* Պարգևատրվել է «Պատվո նշան» շքանշանով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «The memorial of Mnjoyan Hovhannes (Հովհաննես Մնջոյան Լեվոնի) buried at Yerevan's Tokhmakh cemetery». *hush.am* (անգլերեն). Վերցված է 2020 թ․ հունվարի 12-ին.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 655)։*  |
**Հովհաննես Հասան-Ջալալյան** (ծննդյան թվականն անհայտ - 1787, Շուշի), Գանձասարի կաթողիկոս (1763-1787), հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ, Եսայի Հասան-Ջալալյանի եղբորորդին։ Հայաստանի ազատագրության նպատակով կազմակերպական գործունեություն է ծավալել Արցախում և Արևելյան Հայաստանի մյուս գավառներում։ Գործակցել է Հովսեփ Էմինին, կապ պահպանել Էջմիածնի կաթողիկոսության, հնդկահայ ազատագրական խմբակի (Շահամիր Շահամիրյան, Մովսես Բաղրամյան) և ռուսահայ գործիչների (Հովհաննես Լազարյան, Հովսեփ Արղության) հետ։ Հովհաննես Հասան-Ջալալյանի նախաձեռնությամբ գումարվել են Արցախի մելիքների ու հոգևոր գործիչների ժողովներ, նամակներ հղվել ռուսական արքունիք՝ օսմանյան բռնապետության դեմ կռվելու պատրաստակամության հավաստիացումներով։ Հովհաննես Հասան-Ջալալյանի ռուսական կողմնորոշումը հարուցել է Շուշիի Իբրահիմ խանի թշնամանքը, որը, օգտվելով Կովկասյան պատերազմներում Ռուսաստանի զբաղվածությունից, 1787 թվականի գարնանը հարձակվել է Գանձասարի վրա, կողոպտել կաթողիկոսարանը, կալանավորել Հովհաննես Հասան-Ջալալյանին և սպանել տվել Շուշիի բանտում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1974.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 563)։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է* Հայկական համառոտ հանրագիտարանից*, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
**Դովլաթ Գևորգի Գարանֆիլյան (Ղարանֆիլյան)** (1897, Զեյթուն, Օսմանյան կայսրություն - մարտի 1, 1952(1952-03-01), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ նկարիչ, գորգագործ։

Կենսագրություն
--------------

1922 թվականին ավարտել է Հալեպի գեղարվեստա-արդյունաբերական ուսումնարանը՝ արևելյան մանրանկարչություն և գորգագործություն մասնագիտությամբ։ Մինչև 1916 թվականը Սուլեյմանիա քաղաքում նկարչություն է սովորել պրոֆեսոր Մեսրոպ Քյոշուգյանի մետ։

1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ աքսորվել է Դեյր-էլ-Զոր։ 1919-1923 թվականներին աշխատել է Հալեպում, գորգի արհեստանոցում, միաժամանակ սովորել տեղի գեղարվեստական դպրոցի արևելյան մանրանկարչության բաժնում։ 1924 թվականին ներգաղթել է Խորհրդային Հայաստան, հիմնադրել գորգի առաջին արհեստանոցը։

1927 թվականին բացել է անհատական ցուցահանդես Երևանում։

Գարանֆիլյանը խորհրդային գորգարվեստում դիմանկարային ժանրի սկզբնավորողն է։ Հեղինակ է 22 դիմանկարային և մի քանի տասնյակ զարդանկարային գորգերի։ Լավագույն աշխատանքներից են՝ Մաքսիմ Գորկու (1932 թվական, նվիրել է Գորկուն), Ֆրանկլին Ռուզվելտի (ԽՍՀՄ կառավարության պատվերով, 1935 թվականին ցուցադրվել է Նյու Յորքի միջազգային ցուցահանդեսում, այժմ գտնվում է նախկին նախագահի տուն-թանգարանում) գորգ-դիմանկարները։

Խորհրդային պետության ղեկավարների դիմանկարներով գորգերը գտնվում են նախկին ԽՍՀՄ տարբեր քաղաքների (Մոսկվա, Սանկտ Պետերբուրգ, Թբիլիսի, Երևան) թանգարաններում։

Գորգ-դիմանկարներ՝

* Կարլ Մաքս
* Կլիմենտ Վորոշիլով
* Միխայիլ Կալինին
* Սերգո Օրջոնիկիձե
* Մաքսիմ Գորկի
* Թեոդոր Ռուզվելտ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1974.
2. ↑  Դանիել Դզնունի, Հայ կերպարվեստագետներ, համառոտ բառարան

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 29)։*  |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | hush.am |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | AV Production |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Շոշ (այլ կիրառումներ)

**Շոշ** (պարս.՝ شوش, Շուշ, եբրայերեն՝ שושן‎, Շուշան), հնագույն քաղաք, հնագույն Էլամ պետության մայրաքաղաքը։ Ավերակները գտնվում են Իրանում՝ Դեզֆուլ քաղաքից 20 կմ հարավ-արևելք, Կերքեի Շաուր վտակի ստորին հոսանքի աջ ափին (Խուժիստանի նահանգ)։ Պեղել են ֆրանսիացի հնագետները (1884-1886 թթ. Մ․ Դյոլաֆուան, 1889-1913 թթ.՝ Ժակ դը Մորգանը, 1946 թվականից՝ Ռ․ Գիրշմանը)։ Քաղաքատեղին հիմնականում ընդգրկում է չորս զանգվածեղ կավե բլուր՝ տարբեր ժամանակաշրջանների մշակութային շերտերով։ Ամենավաղ՝ էնեոլիթյան շերտում (մեր թվարկությունից առաջ 4-րդ հազարամյակի 1-ին կես) հայտնաբերվել են պարսպապատ երկրագործական բնակավայրի մնացորդներ, զարդանկարներով (թևավոր առյուծ, գառնանգղ, գիշատիչ թռչուն, քարայծ և այլն) խեցեղեն, քարե և պղնձե առարկաներ, կնիքներ։ Հաջորդ շերտերի ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս բնակավայրի անընդմեջ աճը, մետաղամշակության առաջընթացը, նախաելամական պատկերային գրության և մոնումենտալ ճարտարապետության առաջացումը։ Թագավորների դամբարանները, աշխատանքի բազմաթիվ գործիքները, ոսկե առարկաները վկայում են, որ մեր թվարկությունից առաջ հազարամյակում Շոշը եղել է առևտրական և քաղաքական նշանավոր կենտրոն՝ կազմավորված վաղ դասակարգային հասարակությամբ։ Մեր թվարկությունից առաջ 3-րդ հազարամյակի 2-րդ կեսից մինչև մեր թվարկությունից առաջ 7-րդ դարի վերջը Շոշը եղել է Էլամի մայրաքաղաքը։ Այդ շրջանին են վերաբերում էլամական արվեստի նշանավոր ստեղծագործություններ և Միջագետք կատարած արշավանքի ընթացքում ավարառված մի շարք հուշարձաններ (Համմուրաբիի օրենքները և Նարամսինի կոթողները)։ Գլուխգործոց է Ունտուշ-Նապիրիշ թագավորի (մ.թ.ա. 13-րդ դարում) կնոջ՝ Նապիր-Ասուի բրոնզե անդրին (1800 կիլոգրամ)։ Մ.թ.ա. 645 թ. Շոշը կողոպտել և տաճարներն ավերել են ասորեստանցիները։ Էլամի նվաճումից (մ.թ.ա. 538 թ.) հետո Շոշը դարձել է Աքեմենյանների ձմեռային նստավայրը։ Ալեքսանդր Մակեդոնացու նվաճումներից հետո (մ.թ.ա.4-րդ դարում) Շոշն ստացել է հունական պոլիսի կառուցվածք։ 

 Շոշում հետագա հայտնագործությունները վերաբերում են 9-10-րդ դարերին։ Գիտական կարևոր արժեք ունեն Շոշում հայտնաբերված սեպագիր արձանագրությունները (աքքադական Նարամսին թագավորի հետ կնքված պայմանագիրը, էլամական թագավորների արձանագրությունները, տնտեսական և իրավական բնույթի փաստաթղթեր)։


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 541)։*  |
**«Ազնիվ խոսք»**, խորհրդային տիկնիկային մուլտիպլիկացիոն ֆիլմ, որը նկարահանվել է 1978 թվականին «Էկրան» ստուդիայում, Մարիաննա Նովոգրուդսկայի կողմից Լեոնիդ Պանտելեեևի համանուն պատմվածքի հիման վրա։

Սյուժե
------

Այգու մի այցելու, որը տարվել էր ընթերցանությամբ, այգուց դուրս գալու ժամանակ մանկան ճիչ է լսում։ Մոտենալով նա տեսավ տղայի, որը միայնակ կանգնել էր դարպասի մոտ։ Տեսնելով անծանոթին տղան դադարեց լացել, իսկ հարցուփորձից հետո հետո պատմեց, որ ավագ տղաների հետ կռիվ էր խաղում։ Նրանցից մեկը, ով իրեն մարշալ էր կոչում նրան սերժանտ է նշանակել և ժամապահ կարգել, ազնիվ խոսք վերցնելով, որ առանց հրամանի նա ոչ մի տեղ չի գնա։

Արդնեն ուշ էր և անձրևում էր, և տղաները մոռանալով իրենց նոր խաղընկերոջը հեռացել են իրենց տները։ Տղան հոգնած էր և քաղցած, բայց կտրականապես հրաժարվում էր լքել պահակետը, կամ ինչպես առաջարկում էր զրուցակիցը փոխվել դերերով։ «Բայց դուք զինվորական չեք», արդարացնում էր իր մերժումը։

Այդ ժամանակ պատմողի գլխում մի երջանիկ միտք առաջացավ. գտնել սպային և համոզել նրան հանել ժամապահին։ Տրամվայի կանգառում նա տեսավ վագոն նստող հեծելազորային մայորի, և չթողնելով նրան ներս մտնել պատմեց նրան եղելությունը։ Նրանք գնացին դեպի տաղավար։

Այնտեղ տեղեկանալով, որ խաղում տղան սերժանտի կոչում ուներ, նա որպես բարձրաստիճան հրամայեց թողնել դիրքը և գնալ տուն հանգստանալու։ Երբ նրանք երեքով դուրս եկան այգուց մայորը վազեց դեպի տրամվայը, իսկ գրողը շարունակեց տղային տուն ուղեկցել։

Գրողը մտածեց իր մասին, որ այդ տղան չի վախենա ավելի լուրջ բաներից և միշտ կպահի տված խոսքը։

Ստեղծողներ
----------

|  |  |
| --- | --- |
| *Սցենարի հեղինակներ* | Մարիաննա Նովոգրուդսկայա |
| սցենարիստ | Ժաննա Վիտենզոն |
| նկարիչ-բեմադրող | Վյաչեսլավ Նազարուկ |
| անիմատոր | Մ. Կարպինսկայա, Տ. Մոլոդովա, Օ. Դեգտարյովա |
| տիկնիկները ստեղծել են նկարիչներ | Գ. Բոգաչյով, Ս. Գորդով, Վ. Շաֆրանյուկ |
| օպերատորներ | Իոսիֆ Գոլոմբ, Ե. Տուրևիչ |
| երգահան | Միխաիլ Մերովիչ |
| Հնչյունային օպերատոր | Վիտալի Ազարովսկի |
| խմբագիր | Ալեքսանդր Տիմոֆեևսկի |
| տեքստը կարդում է | Օլեգ Եֆրեմով |
| ֆիլմի վրա աշխատել են | Յու. Եվմեշկին, Լ. Սոշնիկովա, Վալերի Պոմին |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված է օրիգինալից 2007-08-29-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունվարի 10-ին.«Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ օգոստոսի 29-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունվարի 10-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Լեոնիդ Պանտելեև «Честное слово».
* «Ազնիվ խոսք» մուլտֆիլմը «Անիմատոր.ռու» կայքում
* «Ազնիվ խոսք» — myltik.ru
* Творческое объединение «ЭКРАН».

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database · Animator.ru |

 |
**Ավետարան** (4629), Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 4629 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 1629 թվականին Զաքարիայ գրիչի կողմից Կաֆայում։ Ստացողը եղել է Պարոն Փիլիպպոսն։ Գրված է թղթի վրա, որը ունի 27x20 չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 277 թերթից։ Գրված է երկսյուն, բոլորգրով։ Ունի ավետարանիչ 4, խորան 10, կիսախորան և լուսանցազարդ մանրանկարներ։ Կազմը՝ կաշեպատ տախտակ դրոշմազարդ,արծաթյա 5 խաչով (մեկն ականակուռ) և մակագրությամբ, աստառը՝ կապույտ կտավ։ Հիշատակարաններ գրչի՝ 272բ, հետագայի՝ խաչերի վրա (1628, 1647, 1648, 1651, 1682 թթ.):

Բովանդակություն
---------------

* Ներսես Շնորհալւոյ Մոկնութիւն Ժ խորանացն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայկական ՍՍՌ Մինիստրների Սովետին առընթեր Մաշտոցի անվան հին ձեռագրերի ինստիտուտ «Մատենադարան», Ցուցակ ձեռագրաց Մաշտոցի անվան Մատենադարան, հ. Ա (խմբ. Լ. Խաչիկյան, Ա. Մնացականյան), Երևան, «Հայկական ՍՍՌ Գիտությունների Ակադեմիայի հրատարակչություն», 1965, էջ էջը — 1636 էջ։
Առաջին նավատորմը Պորտ Ջեքսոն մարտարշավում, հունվարի 26, 1788։ Է. Լե Բիհան
**Առաջին նավատորմ** (անգլ.՝ First Fleet), անվանում տրված 11 առագաստանավերի նավատորմներին, որոնք 1787 թվականի մայիսի 13-ին՝ 1487 մարդով նավարկեցին բրիտանական ափից՝ Ավստրալիայի Նոր Հարավային Ուելս քաղաքում ստեղծելու առաջին եվրոպական գաղութը։ Մարդկանց հիմնական մասը՝ 717 հոգի, եղել են բանտարկյալներ (որից 180-ը՝ կանայք), որոնք ուղարկվել են Մեծ Բրիտանիայի հիմնական տարածքից դուրս գտնվող մի բնակավայր։ Այս նավատորմով նշանավորվեց ինչպես Մեծ Բրիտանիայից Ավստրալիա բանտարկյալների տեղափոխմամբ, այնպես էլ Ավստրալիայի զարգացման ու բնակեցման սկիզբը։

Պատմություն
-----------

Առաջին նավատորմը Բոտանի ծովածոցում 1788 թվականի ճանապարհորդության ավարտին - Փորագրություն «Նահանգապետ Ֆիլիպի ճանապարհորդությունը դեպի Բոտանի Բեյ ծովածոց» գրքից
Առաջին նավատորմը բաղկացած էր երկու ռազմանավից (հրամանատարական նավ «HMS Sirius» և փոքր արագընթաց «HMS Supply», որն օգտագործվում էր կապի համար), վեց բանտարկյալներով փոխադրամիջոցից և երեք բեռնատարից։ Նավատորմի հրամանատար է նշանակվել կապիտան (հետագայում՝ ծովակալ) Արթուր Ֆիլիպը։

Նոր Հարավային Ուելս տանող ճանապարհին Առաջին նավատորմը մտավ Սանտա Կրուս (Տեներիֆե կղզի), որտեղ մնաց մեկ շաբաթ։ Այնուհետև գնաց Ռիո դե Ժանեյրոյով մինչև Քեյփթաուն (այս նավահանգիստներից յուրաքանչյուրում նավատորմը կանգնած մնաց մեկ ամիս)։ Թասմանիային մոտենալու ժամանակ նավատորմը արագացման համար բաժանվեց նավերի 3 խմբի՝ ըստ իրենց արագության։ Ուստի նավերը Բոտանի ծովածոց են հասել ոչ թե միաժամանակ, այլ 1788 թվականի հունվարի 18-20-ն ընկած ժամանակահատվածում։

Կապիտան Արթուր Ֆիլիպը, Բոտանի ծովածոցում չգտնելով քաղցրահամ ջրի և աղի բավարար աղբյուրներ, ինչպես նաև պարզելով, որ այն բավականաչափ խոր չէ և քամիները շատ են, սկսեց հետազոտել Պորտ Ջեքսոն, որը գտնվում է 12 կմ դեպի հյուսիս։ 1788 թվականի հունվարի 26-ին Առաջին նավատորմը շարժվեց դեպի Ջեքսոն նավահանգիստը և խարիսխ արձակեց Սիդնեյի փոքրիկ կլոր ծովախորշում (անգլ.՝ Sydney cove)։ Կապիտան Արթուր Ֆիլիպը հայտարարեց Նոր Հարավային Ուելսը Մեծ Բրիտանիային միացնելու, այստեղ առաջին բնակավայրի՝ Սիդնեյի ստեղծման մասին, և որ նա այսուհետ Նոր Հարավային Ուելսի առաջին նահանգապետն է։ Այժմ այս օրը համարվում է Ավստրալիայի ազգային տոն օր։

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. ↑  Complete list of the convicts of the First Fleet Արխիվացված 2006-12-05 Wayback Machine (անգլ.)
2. ↑  The Voyage of Governor Phillip to Botany Bay (1789) (անգլ.)
Փակ շուկան 1964 թվականին
**Փակ շուկա** կամ **Կենտրոնական ծածկած շուկա**, 1952 թվականին կառուցված շուկայի շենք Երևանում, Մաշտոցի պողոտայի սկզբնամասում (Մաշտոցի պողոտա 3)։ Ճարտարապետ՝ Գրիգոր Աղաբաբյան, ճարտարագետ՝ Հ․ Առաքելյան։

Ճարտարապետական առանձնահատկություններ
------------------------------------

Շուկայի ներքին հարդարանքը նախքան վերակառուցումը
Շուկայի շենքը Մաշտոցի պողոտայի (կառուցման ժամանակ Ստալինի պողոտա) կարմիր գծից մի փոքր ետ է ընկած, որը մի փոքր հրապարակ է ստեղծել գլխավոր մուտքի առաջ։ Հեղինակները շենքի ֆունկցիոնալ նշանակության հետ մեկտեղ, հասել են բարձր գեղարվեստական արտահայտչականության։

Հատակագծում ուղղանկյուն շինությունը բաղկացած է կենտրոնական 2300 մ² տարածքով առևտրի դահլիճից և նույն հարթության վրա դահլիճին երկու կողմից հարակից առևտրի կետերի և խանութների շարքերից և նրանց վերևում սրահներից։ Վաճառասրահի կամարակապ առաստաղը ունի 70 մետր երկարություն և 32 մետր լայնություն։ Միջնադարյան քարավանատների օրինակով ծածկված է մեկ թաղով, որը 4 մետրը մեկ 19 կամար ունի։ Ծածկած շուկայի մուտքի հակառակ ճակատային մասում կառուցված է մսի պասսաժը, որը կամարաձև խոշոր բացվածքով միանում է գլխավոր վաճառասրահ հետ։

Հզոր կամարային բացվածքով ճակատային պատը երկու կողմից ամփոփված է ավելի ցածր ծավալներով։ Դրանք երկրորդ հարկի սրահներ են, ուր կարելի է բարձրանալ գլխավոր մուտքի երկու կողմերում տեղադրված բաց աստիճաններով։ Կամարի վերևի հարթությունում բացվածքներ կա, որոնք ընդգծում են կամարի ծավալը։ Գլխավոր կամարի բացվածքում ագուցված է չուգունե վիտրաժ, որը գեղեցիկ քանդակներից կերտված մի ընդհանուր բրոնզապատ հյուղվածք է։ Վիտրաժի մոտիվները վերցված են Մակարավանքի բեմի զարդաքանդակներից և մեկնաբանված են մետաղական կոնստրուկցիայով և հարստացված նոր ձևերով։ Վիտրաժի մեջ է գտնվում գլխավոր դուռը։

Շուկայի պատմությունից
---------------------

Շուկայի, որպես ճարտարապետական հուշարձանի կարգավիճակ ունեցող շինության, անձնագիրը
* Նախկինում Փակ շուկայի տարածքում առևտրային հրապարակ է եղել՝ 50-60 կրպակներով և սրճարաններով։
* Հանձնվել է շահագործման 1952 թվականի ապրիլի 28-ին։
* Շինարարության ժամանակ օգտագործել են Կիևյան կամուրջի կամարների կաղապարները։
* Շուկայի ներսում փոքրիկ շատրվանով ջրավազան կար, և այնտեղ մանրադրամ գցելու ավանդույթ էր առաջացել։
* 1968 թվականին Կենտրոնական ծածկած շուկայի շինությունը ստացել է ճարտարապետական հուշարձանի կարգավիճակ։
* Այժմ մասնավոր սեփականություն է, գործում է որպես առևտրի կենտրոն։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. 1 2 3  Wiki Loves Monuments monuments database — 2017.
2. ↑  В. М. Арутюнян, К. Л. Оганесян, Архитектура советской Армении, Ереван, 1955 (ռուս.)
3. ↑  Տվյալները 1981 թվականին ճարտարապետ Կարեն Բալյանի կազմած Փակ շուկայի անձնագրից են, Մշակույթի նախարարության առընթեր Պատմամշակութային ժառանգության գիտահետազոտական կենտրոն
4. ↑  Երևանի Ծածկած Շուկան, Սովետական Հայաստան, Ապրիլի 27, 1952 թ.
5. ↑  Դավիթ Ստեփանյան, «Հայերեն խոսող հուշարձաններ», 2015
6. 1 2  Մեդիամաքս, Լոլա Դոլուխանյանը Փակ շուկայի ստեղծման մասին

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Փակ շուկա** կատեգորիայում։ |
Ուզունդարա պարի ծագումնաբանությունը
-----------------------------------

Ուզունդարան հիմնականում պարվել է հարսանեկան արարողությունների ժամանակ։ Տարածված է հատկապես Արցախում։ Որպես ծեսի մաս կատարել են հարսնացուները և հարսները՝ նորահարսին պարի մեջ քաշելու արարողության ժամանակ։ Հետագայում կատարվել է նաև խնջույքների և տոնախմբությունների ժամանակ։ Պարաձևը կազմված է ոտ փոխելու, օձաձև և երկուս գնալ - երկուս դառնալու, թեթև թռիչքներով քայլերից, որոնք միացվում են կատարողի ընտրությամբ։ Շարժումները դանդաղ են, հանդիսավոր, ձեռքերի շրջանաձև, պտույտներով և խիստ կանացի, որոնք ընդգծում են կատարողի մարմնի ու շարժուձևի գեղեցկությունը։ Ուզունդարա բառը ադրբեջաներենում կազմվում է Ուզուն՝Uzun/նեղ/ և Դարա՝ Dərə/ձոր/ բառերից, սակայն հայկական աղբյուրներում պարի բացատրությունն այլ է։ Ըստ հայկական աղբյուրների՝ *Ուզուն* և *Դարա* բառերի բացատրությունը տրված է Հրաչյա Աճառյանի «Արմատական» և «Նոր Հայկազյան» բառարաններում։
Ուզուն բառն առաջացել է՝

1. Ուզել բառից
2. Ուզ՝ /հարսի և փեսայի գլխին դրվող ծաղկեպսակ/ բառից

Դարա բառն առաջացել է՝

1. Դար բառից
2. Դարան՝ թաքստոց, թաքուն բառից

Այսինքն՝ Ուզունդարա նշանակում է *գաղտնի պսակ դնել*։

Ուզունդարան հայկական դիցաբանության մեջ
--------------------------------------

Հայոց դիցաբանության` տոտեմապաշտության մեջ օձն ունեցել է իր ուրույն դերը։ Ըստ Շումերական առասպելի հայերին ստեղծել է Հայա (Շումերների հովանավոր աստվածը) աստվածը օձից և ըստ այդմ հեթանոս հայերը հավատում էին, որ գոյություն ունի 4 գլխանի օձ, որի մի ոչ թունավոր գլուխը խորհրդանշում էր հայ ժողովուրդը, մյուսը հայ ժողովրդին բարեկամ ժողովուրդների խորհրդանիշն էր, իսկ մյուս երկու թունավոր գլուխները հայերի թշնամիների խորհրդանիշն էին։ Թե ինչ կապ ունի Ուզունդարան այս առասպելի հետ տրվում է պարի բացատրության մեջ` այս պարում արտացոլվում է հայ կնոջ պայքարող ոգին, որ նա ամեն րոպե պատրաստ է տղամարդու նման կռվել, թեկուզև ոչ առանց զենք ու զրահի։ Պարի շարժումներն այնպիսին են, որ պարուհիները ձեռքերով և մարմնով կատարում են օձի գալարվելուն նման շարժումներ, այդ ձևով շեղելով օձին, այսինքն պարում նրանք կռվում են թշնամի օձի դեմ շեղելով իրենց հմայքով։

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. ↑
2. ↑
**Ֆենտայ** (չին. պարզ. 丰台, փինյին Fēngtái), Պեկինի (ՉԺՀ) կենտրոնական ենթակայության քաղաքի քաղաքային ենթակայության շրջան։ Գտնվում է քաղաքի կենտրոնից հարավ-արևմուտք։

Վարչական բաժանումը
------------------

Ֆենտայ շրջանը բաժանվում է 14 փողոցային կոմիտեների, 2 ավանի և 5 համայնքների։

Պատմություն
-----------

Ցզին կայսրության ժամանակներում Ցզինի մայրաքաղաք Չժունդուում, **Ֆեն**իմենի (չին.丰宜门) դարպասներից դուրս գտնվում էր Պայցզյոտայ (չին. 拜郊台) աշտարակը, այս երկու անվանումներից էլ առաջացել է «Ֆենտայ» անվանումը։ Ցին կայսրության օրոք Ֆենտայ ավանում բնակեցվեց կայսերական գվարդիայի երեք կայազորներից մեկը։ 1937 թվականին հենց այստեղ տեղի ունեցավ «հուլիսի 7-ի միջադեպը»՝ հանգեցնելով ճապոնա-չինական պատերազմի։

Տրանսպորտ
---------

* Արևմտյան կայարան
* Հարավային կայարան
* Պեկինյան պահեստ
* Նանյուան օդանավակայան

Տնտեսությունը
-------------

Ֆենտայ տարածաշրջանում տեղակայված է Սինֆադի մեծածախ առևտրի շուկան, որը Պեկինի սպառողների մոտավորապես 90%-ին ապահովում է թարմ բանջարեղենով և մրգերով (այստեղ նաև վաճառում են ծովամթերք, ձուկ և միս)։ Շուկայում աշխատում են ավելի քան 10 հազար աշխատակիցներ։ Տարածաշրջանում գտնվում է նոր գործարար Լիցզե թաղամասը, որտեղ կառուցված են գրասենյակների և հյուրանոցների բարձրահարկ շենքեր։

Տեսարժան վայրեր
---------------

* Մարկո Պոլոյի կամուրջ
* Վանպին ամրոց
* Հակաճապոնական պատերազմի չինացի ժողովրդի հուշային թանգարան
* Համաշխարհային այգի-փոքրածավալ չինական այգի
* Լյանհուաչի այգի
* Ավտոմեքենաների չինական թանգարան

Սպորտ
-----

Շրջանում է գտնվում 30 հազարից ավել հանդիսատես պարունակող Ֆենտայի ստադիոնը։ Այն հանդիսանում է Բեյցզին Ժենհե ֆուտբոլային ակումբի տնային խաղասպարեզը։

Պատկերասրահ
-----------

* Լանհուաչի այգինԼանհուաչի այգին
* Հարավային կայարանըՀարավային կայարանը
* Արևմտյան կայարանըԱրևմտյան կայարանը
* Լանհուայի կամուրջըԼանհուայի կամուրջը
* Լիցզե թաղամասըԼիցզե թաղամասը
* Սինֆադիի շուկանՍինֆադիի շուկան
* Միջազգային այգինՄիջազգային այգին
* Մարկո Պոլո կամուրջըՄարկո Պոլո կամուրջը
* Հակաճապոնական պատերազմի թանգարանըՀակաճապոնական պատերազմի թանգարանը
* Ֆենտաի մարզադաշտըՖենտաի մարզադաշտը
* Վանպին ամրոցըՎանպին ամրոցը
* Ավտոմոբիլների թանգարանըԱվտոմոբիլների թանգարանը
* Պեկինի պահեստըՊեկինի պահեստը
* ԷլեկտրակայանըԷլեկտրակայանը
* ՏՑ Վանդա ՊլազաՏՑ Վանդա Պլազա
* Լանհուաչի այգինԼանհուաչի այգին

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Пекин возвращает карантин и ограничения из-за вспышки коронавируса на одном из крупнейших рынков». NEWSru.com.
2. ↑  «В Пекине на продуктовом рынке выявлен новый очаг коронавируса». Deutsche Welle.
**Ավետարան** (5167), Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 5167 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 17-րդ դարում Մինաս Մոկացի գրիչի կողմից ենթադրաբար Ղուշչի գյուղում (Մահմուդան երկիր)։ Ստացողը եղել է Գրիգոր տանուտերը։ Գրված է թղթի վրա, որը ունի 21x15 չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 267 թերթից։ Գրված է երկսյուն, բոլորգրով։ Ունի տերունական 21, ավետարանիչ 4, խորան 10, կիսախորան և լուսանցազարդ մանրանկարներ։ Պահպանակը ունի 2 էջ, գրված է՝ կրկնագիր մագաղաթի վրա՝ բոլորգրով, Մաշտոց։ Կազմը՝ կաշեպատ տախտակ դրոշմազարդ, արծաթյա 1 խաչով, մակագրությամբ, աստառը՝ դրոշմազարդ կտավ։ Հիշատակարաններ գրչի՝ 264բ, ստացողի՝ 20ա, 20բ, 88ա, 133ա, 264բ, 266ա (1682 թ.), հետագայի՝ 16բ, 266բ (18-րդ դար)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայկական ՍՍՌ Մինիստրների Սովետին առընթեր Մաշտոցի անվան հին ձեռագրերի ինստիտուտ «Մատենադարան», Ցուցակ ձեռագրաց Մաշտոցի անվան Մատենադարանի, հ. Բ (խմբ. Լ. Խաչիկյան, Ա. Մնացականյան), Երևան, «Հայկական Գիտությունների Ակադեմիայի Հրատարակչություն», 1970, էջ 49 — 1552 էջ։
**Քրիստեր Սամուել Բյորքման** (շվեդ.՝ Christer Samuel Björkman, օգոստոսի 25, 1957(1957-08-25), Բուրոս, «Melodifestivalen» (Եվրատեսիլ փառատոնի տեղական ընտրության մրցույթ)), շվեդական երաժշտական մրցույթի ղեկավար և նախագահ, նախկին ոճաբան և երգչուհի (1992 թվականին՝ Եվրատեսիլի Շվեդիայի բացառիկ ներկայացուցիչներից)։

Կենսագրություն
--------------

Երաժշտական կարիերան սկսելուց առաջ Բյորքմանն աշխատել է որպես ոճաբան֊վարսահարդար, և անգամ ունեցել է սեփական գեղեցկության սրահը Բուրոսում։ Ապագա երգչուհին երաժշտական կարիերան սկսեց 1985 թվականին, թողարկելով՝ «Våga och vinn» իր դեբյուտային ալբոմը։ 1992 թվականին նա դարձավ «Melodifestivalen 1992» շվեդական երգի մրցույթի հաղթող, և հնարավորություն ստացավ Շվեդիան ներկայացնել Եվրատեսիլ երգի փառատոնում, որը պետք է կայանար Մալմյոում (Կարոլայի հաղթանակից հետո Շվեդիան դարձավ մրցույթի «տեր»֊ը)։ Մրցույթում Շվեդիայի մրցակիցը հանդես եկավ յոթերորդ համարի ներքո, ներկայացնելով՝ «I Morgon är En Annan Dag» (հայերեն՝ Վաղը նոր օր կլինի) երգը։ Ըստ արդյունքների երգչուհին 9 բալով ավարտեց 22֊րդ հորիզոնականը, դարձավ իր երկրի վատ ելույթ ունեցածներից մեկը։

Հետագայում Քրիստերը կրկին ընդունում է մասնակցությունը 1999 թվականին կայանալիք Melodifestivalen մրցույթում, երգում է «Välkommen hem» (հայերեն՝ Մինչ հանդիպում), զբաղեցնում է վերջին հորիզոնականը 10 մասնակցի մեջ։

Չնայած մի քանի անհաջողությունների 2002 թվականին նա դառնում է մրցույթի ղեկավարը, և հաջողությամբ շարունակում է աշխատանքը այս բնագավառում։ Վերջին ժամանակներում Բյորքմանը հաճախ քննադատում է ժյուրիի անդամների մանիպուլյացիա, սակայն այդ լուրերը հերքվել են։

Սկավառակագրություն
------------------

### Ալբոմներ

* Våga och vinn (1985)
* I morgon är en annan dag (1992)
* Välkommen till livet (1993)
* Björkman (1999)
* Souvenirs D’amour (2003)

### Սինգլներ

* Leken blev nästan sann/Du, jag och en flaska vin (1984)
* Livsutopi (1984)
* Våga och vinn/Visan om en längtan (1985)
* Drömmar (1986)
* I morgon är en annan dag/Demain il y a un autre jour (1992)
* Om du behöver mig/Nu ligger havet stilla (1992)
* Förälskad igen/En gång till (1992)
* Välkommen till livet (1993)
* Om hösten (1993)
* Banne mig/Livet/Jag ger mig inte (1993)
* Välkommen hem (1999)
* Döda mig imorgon (1999)
* Kom låt oss älska nu (1999)
* La Vie (2002)
* Marcia Baila (2003)
* Les Mots (2004)
* Etthundra (2004)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Sweden on the pursuit of new songs | News | Eurovision Song Contest - Düsseldorf 2011
2. ↑  Eurovision Song Contest 1992 | Year page | Eurovision Song Contest - Düsseldorf 2011
3. ↑  Sweden | Country profile | Eurovision Song Contest - Düsseldorf 2011
4. ↑  «No Press Charges Against SVT Representatives | Eurovision Song Contest 2012 in Baku - EuroVisionary». Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ ապրիլի 2-ին. Վերցված է 2016 թ․ օգոստոսի 5-ին.
**Հիսուս Որդի (աղօթամատյան)**

«Յիսուս Որդի» *(արդի ուղղագրությամբ` «Հիսուս Որդի»)* խորագրով քերթվածի հեղինակը Սուրբ Ներսես Շնորհալի (Ներսես Դ Կլայեցի) հայրապետն է, գրվել է 1152 թվականին: 

Քերթվածի ամբողջական վերնագիրն է՝ *«Տեառն Ներսեսի Նուէր Մաղթանաց. Ներչափական Տաղիւ Տուողին Բանիցն Ըղձումն Աղաւթից. Ներանձնական Հոգւոց. Զարթուցելոց Մտաւք ի Թմբրութենէ Կրից Յիշատակաւ Անցելումն Իրի Ներկայի եւ Ապագայի. Ողբումն Հեծութեան Սրտի Խաւսք Ընդ Աստուծոյ»*։

Բովանդակությունը
----------------

Ստեղծագործությունը բաղկացած է չորս հազար տողից, ունի աղօթամատյանի բնույթ: Աղօթամատյանում ներկայացվում է Հին եւ Նոր կտակարանը, մարդկության պատմության անցյալը, ներկան եւ ապագան: «Յիսուս Որդի»-ն ըստ Գարեգին Վրդ. Զարբհանալյանի առաջին անգամ տպագրվել է 1643 թվին, իսկ հետագայում ունեցել բազմաթիվ տպագրություններ:

  

Նախքան «Յիսուս Որդի» տաղաչափությունը շարադրելը, Ներսես Շնորհալին գրի է առել «Բան հաւատոյ» երկը, որը դիտվել է իբրեւ «Յիսուս Որդի» քերթվածի նախնական տարբերակ: «Բան հաւատոյ»-ն իր բնույթով ուսուցողական է, ընթերցողին ծանոթացնում է Ավետարանի բովանդակությանը, իսկ «Յիսուս Որդի»-ն՝ խոստովանության, ապաշխարության և վերջին դատաստանին է վերաբերում:

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ԳՐԻԳՈՐ ԱՒ. ՔՀՆՅ. ՏԱՄԱՏԵԱՆ, Ս. ՆԵՐՍԷՍ ՇՆՈՐՀԱԼԻ ՀԱՅՐԱՊԵՏԸ ԵՒ ԻՐ ԳՐԱԿԱՆ ՎԱՍՏԱԿԸ
2. ↑  Զարպհանալեան Գ. Վրդ. «Հայկական Մատենագիտութիւն», Վենետիկ, 1883, էջ՝ 436-462։
3. ↑  Յիսուս Որդի, 1643
**Ավետարան** (4867), Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 4867 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 1297 թվականին Սիմեոն գրիչի կողմից Արճեշում։ Ծաղկող՝ Աստվածատուր։ Ստացողները եղել են Հակովբը, Թովման։ Կազմողները եղել են Ատոմ քահանան, Աստվածատուր ծաղկողը։ Գրված է թղթի վրա, որը ունի 32x24,5 չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 296 թերթից։ Գրված է երկսյուն, բոլորգրով։ Ունի տերունական 15, նկար ծաղկողի, ավետարանիչ 4, խորան 10, կիսախորան լուսանցազարդ մանրանկարներ։ Կազմը՝ կաշեպատ տախտակ դրոշմազարդ, արծաթյա 2 խաչով (մեկն ականակուռ), աստառը՝ վանդակազարդ կտավ։ Հիշատակարաններ՝ 295բ, ծաղկողի՝ 8ա, 8բ, (14 դ.) կազմողի՝ 9ա, 296բ, (14 դ.), հետագայի՝ 9ա (1551 թ.), 297բ (1701 թ.), 95ա (1840 թ.):

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայկական ՍՍՌ Մինիստրների Սովետին առընթեր Մաշտոցի անվան հին ձեռագրերի ինստիտուտ «Մատենադարան», Ցուցակ ձեռագրաց Մաշտոցի անվան Մատենադարան, հ. Ա (խմբ. Լ. Խաչիկյան, Ա. Մնացականյան), Երևան, «Հայկական ՍՍՌ Գիտությունների Ակադեմիայի հրատարակչություն», 1965, էջ 1304 — 1636 էջ։
**Աիետարան** (2877), Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 2877 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 10֊11֊րդ դարերում ենթադրաբար Գրիգոր գրիչի կողմից։ Ծաղկող՝ ենթադրաբար Գրիգոր։ Ստացողը եղել է Սուքիասը։ Գրված է մագաղաթի վրա, որը ունի 32x26 սմ չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 219 թերթից։ Գրված է երկսյուն, բոլորագիծ երկաթագիրով։ Ունի տերունական 3 ավետարանիչ 4 (մեկ թերթ), խորան 14, լուսանցազարդ մանրանկարներ։ Կազմը՝ կաշեպատ տախտակ դրոշմազարդ, կոստղապատ, 1 կարմիր ակ, աստառը՝ կապույտ կտավ։ Հիշատակարաններ՝ գրչի՝ 6բ, 75բ, կազմողի՝ 2ա (1183 թվականից հետո), 3բ, 4ա, 5ա, 16բ, 17ա, 18բ, 219ա (1217 թվականից առաջ, 1217֊1267 թվականներ), 4բ (1348 թվական), 4բ, 5ա, 111բ, 170բ (13֊րդ, 14֊րդ, 15֊րդ դարեր)։

Բովանդակություն
---------------

* Նաև՝ Ավետարանացոյց

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայկական ՍՍՌ Մինիստրների Սովետին առընթեր Մաշտոցի անվան հին ձեռագրերի ինստիտուտ «Մատենադարան», Ցուցակ ձեռագրաց Մաշտոցի անվան Մատենադարան, հ. Ա (խմբ. Լ. Խաչիկյան, Ա. Մնացականյան), Երևան, «Հայկական ՍՍՌ Գիտությունների Ակադեմիայի հրատարակչություն», 1965, էջ 894 — 1636 էջ։