**Սեկրետարիատ**՝ (մարտի 30, 1970(1970-03-30), Caroline County, Վիրջինիա, ԱՄՆ - հոկտեմբերի 4, 1989(1989-10-04)), հայտնի է նաև որպես «*Բիգ Ռեդ*», ամերիկյան զտարյուն ձիերի մրցավազքի չեմպիոն, որը ամերիկյան «Եռակի թագ»-ի իններորդ մրցանակակիրն է՝ սահմանելով և մինչ այժմ պահպանելով ամենաարագ ժամանակի ռեկորդը բոլոր երեք մրցավազքերում:Նա լայնորեն համարվում է բոլոր ժամանակների մեծագույն ձիերից մեկը։ 25 տարվա ընթացքում նա դարձավ առաջին «Եռակի թագ»-ի հաղթողը, և նրա ռեկորդային հաղթանակը Բելմոնտ Ստեյքսում, որը նա հաղթեց 31 երկարությամբ, լայնորեն համարվում է պատմության մեծագույն մրցավազքերից մեկը։ Իր մրցարշավային կարիերայի ընթացքում նա արժանացել է «Eclipse Award»-ի հինգ մրցանակների, այդ թվում՝ «Տարվա ձի» մրցանակին՝ երկու և երեք տարեկանում։ Նա 1974 թվականին առաջադրվել է մրցարշավների և փառքի սրահի ազգային թանգարանում։ 20-րդ դարի ԱՄՆ-ի 100 լավագույն ձիարշավների ցանկում Սեկրետարիատը զիջում է միայն Մեն օ Վար-ին։

Երկու տարեկանում Սեկրետարիատը զբաղեցրեց չորրորդ տեղը 1972 թվականի իր դեբյուտային առաջին մրցավազքում, բայց հետո հաղթեց իր մնացած ութ մեկնարկներից յոթը, ներառյալ հինգ խաղադրույքների հաղթանակները։ Այս ժամանակահատվածում նրա միակ պարտությունը եղել է «Champagne Stakes»-ը, որտեղ նա զբաղեցրել է առաջին տեղը,սակայն միջամտության պատճառով հայտնվել է երկրորդ տեղում։ Նա ստացավ «Eclipse Award»-ի մրցանակը երկու տարեկան արու քուռակների համար նախատեսված մրցույթում, ինչպես նաև ճանաչվեց 1972 թվականի տարվա ձին, որը հազվագյուտ պատիվ էր այդքան երիտասարդ ձիու համար։

Երեք տարեկանում Սեկրետարիատը ոչ միայն հաղթեց Եռակի թագը մրցույթում, այլ նաև արագության ռեկորդներ սահմանեց բոլոր երեք մրցարշավներում։ Նրա ժամանակը Կենտուկի Դերբիում շարունակում է մնալ որպես Չերչիլ Դաունսի ռեկորդ՝ 1+1⁄4 մղոն, իսկ «Belmont Stakes»-ում անցկացրած ժամանակը՝ որպես ամերիկյան ռեկորդ՝ 1+1⁄2 մղոն հողի վրա։ 2012 թվականին նրա վիճելի ժամանակը «Preakness Stakes»-ում ի վերջո ճանաչվեց որպես խաղագումարի ռեկորդ։ Սեկրետարիատը հաղթանակը «*Gotham Stakes*»-ում հավասարեցրեց վազքի ռեկորդը 1 մղոն, նա սահմանեց համաշխարհային ռեկորդ «Marlboro Cup»-ում 1+1⁄8 մղոն և հետագայում ապացուցեց իր բազմակողմանիությունը ՝ մրցավազքում հաղթելով երկու խոշոր խաղադրույքները խոտածածկ ձիարշավարանում։ Այդ տարի նա երեք անգամ պարտվեց՝ «Wood Memorial», «Whitney», և «Woodward Stakes»-ում, բայց իր ինը հաղթանակների փայլը նրան դարձրեց ամերիկյան պատկեր(խորհրդանիշ)։ Նա շահեց իր երկրորդ «Տարվա ձի»-ն տիտղոսը, ինչպես նաև «Eclipse Award»-ի մրցանակներ երեք տարեկան քուռակի և չեմպիոն ձիու համար։

Իր երեք տարվա սկզբին Սեկրետարիատը սինդիկացվեց ռեկորդային 6,08 միլիոն դոլարի համար (համարժեք է 35,4 միլիոն դոլարին 2020 թվականին),պայմանով, որ նա մինչև տարեվերջ դուրս կգա մրցարշավներից։ Չնայած նրան, որ նա մի քանի հաջողակ ձիեր էր սիրում, նա, ի վերջո, ամենաազդեցիկն էր իր դուստրերի սերունդների միջոցով՝ դառնալով 1992 թվականին Հյուսիսային Ամերիկայի առաջատար ցեղատեսակի հայրը։ Նրա դուստրերը ստեղծել են մի քանի նշանավոր հայրեր, այդ թվում՝ «Storm Cat»,«A.P. Indy»,«Gone West», «Dehere» և «Chief's Crown», և նրանց միջոցով Սեկրետարիատը հայտնվում է շատ ժամանակակից չեմպիոնների տոհմում։ Սեկրետարիատը մահացել է 1989 թվականին լամինիտի պատճառով 19 տարեկանում։

Նախապատմություն
---------------

Սեկրետարիատը պաշտոնապես մեծացել է Քրիստոֆեր Չեներիի «Մարգագետնում» աշխատավայրի կողմից, սակայն բազմացնումը իրականում կազմակերպել է Փեննի Չեներին (այն ժամանակ հայտնի էր որպես Պենի Թվիդի), ով ստանձնել էր ախոռի կառավարումը 1968 թվականին, երբ նրա հայրը հիվանդացավ։ Սեկրետարիատը ղեկավարում էր Բոլդ Ռուլեռը, և նրա ամբարտակը Պրինսկվիլիի դուստրն էր՝ Սոմետինգրոյալը։ Բոլդ Ռուլեռը Հյուսիսային Ամերիկայի առաջատար հայրն էր 1963-1969 թվականներին և կրկին 1973 թվականին։ Ֆիփսների ընտանիքին պատկանող Բոլդ Ռուլեռն ուներ և՛ արագություն, և՛ տոկունություն՝ 1957 թվականին շահելով «Preakness Stakes» և «Տարվա ձի» մրցանակները, իսկ 1958 թվականին Ամերիկայի չեմպիոն «Sprint Horse» պարգևները։ Բոլդ Ռուլեռը թոշակի անցավ Քլեյբորն ֆերմայում սովորելու համար, բայց Ֆիպսներին պատկանում էին զամբիկների մեծ մասը,որոնց բուծում էին Բոլդ Ռուլեռը, և նրա սերունդներից քչերը վաճառվեցին հանրային աճուրդում։

Իրենց բուծման ծրագրի մեջ նոր արյուն մտցնելու համար Ֆիպսները երբեմն բանակցում էին ձիերի այլ տերերի հետ քուռակներին բաժանելու մասին համաձայնագրի շուրջ։ Բոլդ Ռուլեռի համար գամասեղի վճար գանձելու փոխարեն նրանք կազմակերպում էին մի քանի զուգավորում Բոլդ Ռուլեռի հետ՝ կա՛մ մեկ տարվա ընթացքում երկու զամբիկով, կա՛մ երկու տարվա ընթացքում մեկ զամբիկով։ Ենթադրելով, որ երկու քուռակներ են արտադրվել, Ֆիփսների ընտանիքը կպահեր մեկը, իսկ զամբիկը կպահեր մյուսը՝ մետաղադրամը նետելով՝ որոշելով, թե ով է ստացել առաջին քուռակը։

Նման պայմանավորվածության համաձայն՝ Չեներին 1968 թվականին Բոլդ Ռուլեռին բուծելու համար ուղարկեց երկու զամբիկ՝ Հեսթի Մատելդային և Սոմետինգրոյալին։ Այնուհետև նա ուղարկեց Ցիկադաին և Սոմետինգրոյալին 1969 թվականին:Քուռակի բաժանման համաձայնագրում ասվում էր, որ մետաղադրամի նետման հաղթողը կստանար 1969 թվականին արտադրված քուռակներից առաջինը, մինչդեռ նետում կորցրածը կստանար 1970 թվականին նախատեսված քուռակների առաջին ընտրությունը։ 1969-ի գարնանը արտադրվել է քուռակ և զամբիկ։ 1969 թվականի բազմացման սեզոնում Ցիկադան չէր հղիանում՝ թողնելով միայն մեկ քուռակ 1970 թվականի գարնանը։ Այսպիսով, մետաղադրամի նետման հաղթողը կստանար միայն մեկ քուռակ (առաջին քուռակը 1969 թվականից), իսկ պարտվողը կստանար երկու (երկրորդ ընտրությունը 1969 թվականից և միակ քուռակը 1970 թվականից)։

Ավելի ուշ Չեներին ասաց, որ երկու սեփականատերերն էլ հույս ունեին, որ կկորցնեն մետաղադրամի նետումը, որը տեղի ունեցավ 1969 թվականի աշնանը Նյու Յորքի մրցարշավների ասոցիացիայի նախագահ Ալֆրեդ Գ. Վանդերբիլտ II-ի գրասենյակում, իսկ Արթուր բուլ Հենքոքը Քլեյբորն ֆերմայից, որպես վկա։ Օգդեն Ֆիփսը հաղթեց գոտեմարտում և դուրս բերեց 1969թվականի զամբիկին։ Այն կոչվեց«The Bride» և երբեք չհաղթեց մրցավազքում, թեև նա հետագայում դարձավ խաղադրույքների պրոդյուսեր։ 1969-ին Չեներին ստացավ Հեսթի Մատելդա քուռակը և Սոմետինգրոյալի դեռևս չծնված 1970թվականի քուռակը, որը պարզվեց Սեկրետարիատն էր։

Վաղ տարիներին
-------------

1970թվականի մարտի 30-ին,առավոտյան ժամը 12:10-ին Վիրջինիա նահանգի Քերոլայն շրջանի Մեդոու Սթադում, Սոմետինգրոյալը ծնեց վառ կարմիր շագանակագույն քուռակ՝ երեք ոտքերին և աչքերի մեջտեղում սպիտակ նեղ նշաններով։ Քուռակը կանգնեց,երբ իր ծնվելուց ընդամենը 45 րոպե էր անցել, իսկ 30 րոպե անց արդեն կերակրվում էր։ Հովարդ Ջենտրին՝ «Meadow Stud»-ի մենեջերը,ով ընդունել է քուռակի ծնունդը ավելի ուշ ասաց,որ նա շատ լավ պատրաստված և կատարյալ քուռակ էր, որին նա երբևէ ազատել էր։ Քուռակը շուտով առանձնացրեց իրեն մյուսներից։ «Նա միշտ ամբոխի առաջատարն էր»,- ասում է Ջենտրիի եղբոր որդին՝ Ռոբերտը, ով նույնպես աշխատում էր ֆերմայում։ «Մեզ համար նա *Բիգ Ռեդն* էր և անհատականություն ուներ։ Նա ծաղրածու էր և կտրում էր, միշտ ինչ-որ սատանա»։ Որոշ ժամանակ անց Չեներին առաջին հայացքը գցեց քուռակին և մեկ բառով գրառում կատարեց իր նոթատետրում. «Օ՜,հիասքանչ է»։

Այդ աշնանը Չեներին և Էլիզաբեթ Հեմը՝ Մարգագետնի երկարամյա քարտուղարը, միասին աշխատեցին՝ նոր կաթից կտրված քուռակին անվանելու համար։ Ջոկեյի ակումբին ներկայացված անունների առաջին խումբը (Sceptre, Royal Line և մեկ այլ հատուկ անուն ) հիմնվել է նրա հայրիկի և ամբարտակի անունների վրա, սակայն մերժվել է։ Երկրորդ հավաքածուն, որը ներկայացվել է 1971 թվականի հունվարին, եղել է «Games of Chance», «Deo Volente» («Աստված կամենում է») և Սեկրետարիատ։ Վերջին առաջարկն արել է Համը՝ հիմնվելով իր նախկին աշխատանքի վրա, որը կապված էր Ազգերի լիգայի քարտուղարության (ՄԱԿ-ի նախորդի) հետ։

Արտաքին տեսք և կառուցվածք
-------------------------

Ձիերի անատոմիա
Սեկրետարիատը վերածվեց հսկայական հզոր ձիու, որն ասում էր, որ նման է իր հոր մայրական պապիկին՝ Դիսքավրին։ Նա կանգնած էր 16,2 ձեռքով (66 դյույմ, 168 սմ),երբ լիովին մեծացավ։ Նա աչքի էր ընկնում բացառիկ հավասարակշռվածությամբ, բնութագրվում էր որպես «գրեթե կատարյալ» կառուցվածքի և քայլքի բիոմեխանիկայի տեր ձի։ Նրա կուրծքն այնքան մեծ էր, որ հատուկ թամբ էր պահանջվում, և նա աչքի էր ընկնում իր մեծ, հզոր, լավ մկանային հետնամասով։ Ավստրիալացի մարզիչներից մեկը նրա մասին ասել է. «Նա անհավանական է, բացարձակապես կատարյալ ձի է։ Ես երբեք նրա նմանը չեմ տեսել»։
Կարևոր էր Սեկրետարիատի՝ համապատասխանության հիմնական թերությունների բացակայությունը, քանի որ լավ պատրաստված վերջույթներով և ոտքերով ձիերն ավելի քիչ հավանական է, որ վիրավորվեն։ Սեկրետարիատի հետևակները նրա զորության հիմնական աղբյուրներն էին՝ թեքված ետնամասով, որը երկարացնում էր նրա ազդրոսկրի երկարությունը։ Երբ քայլում էր, նրա հետևի ոտքերը կարող էին հասնել շատ հեռու՝ մեծացնելով նրա մղումը:Նրա լայն որովայնը, երկար մեջքը և լավ պատրաստված պարանոցը նպաստում էին նրա սիրտ-թոքերի արդյունավետությանը։

Սեկրետարիատի մարմնի մասերի միաձուլման ձևը որոշեց նրա քայլի արդյունավետությունը, որն ազդեց նրա արագացման և տոկունության վրա։ Նույնիսկ ոսկորների երկարության և անկյունների շատ փոքր տարբերությունները կարող են մեծ ազդեցություն ունենալ կատարման վրա։ Սեկրետարիատը լավ էր կազմավորվել նույնիսկ երկու տարեկանում, և երբ նա երեք տարեկան էր, նա ավելի հասունացել էր մարմնով և հարթել էր իր քայլվածքը։ Նյու Յորքի անասնաբույժ,մրցարշավների ասոցիացիայի դոկտոր Մ. Ա. Գիլմանը, ով կանոնավոր կերպով չափում էր առաջատար մաքուր ցեղատեսակի ձիերին՝ նպատակ ունենալով կիրառել գիտություն՝ ստեղծելու ավելի լավ ուղիներ ձիաբուծության և գնահատման համար,չափեց Սեկրետարիատի զարգացումը երկու-երեքից հետևյալ կերպ։

Սեկրետարիատի քայլվածքի երկարությունը մեծ էր համարվում նույնիսկ նրա մեծ կազմվածքն ու ամուր կազմվածքը հաշվի առնելուց հետո։ «Preakness Stakes»-ի համար մարզվելիս նրա քայլը չափվում էր որպես 24 ոտնաչափ, 11 սանտիմետր։ Նրա հզոր հետևակները թույլ տվեց նրան արձակել «կործանարար» արագություն, և քանի որ նա այնքան լավ մկաններ և զգալի սրտի հզորություն ուներ, նա պարզապես կարող էր մրցակիցներից շրջանցել մրցավազքի գրեթե ցանկացած կետում։ Նրա քաշը մինչև 1973 թվականի ապրիլին «Gotham Stakes»-ը կազմում էր 1155 ֆունտ (524 կգ)։ Ծանրացնող Եռակի թագը ավարտելուց հետո նրա քաշը հունիսի 15-ին իջել էր ընդամենը 24 ֆունտով՝ մինչև 1131 ֆունտ(513 կգ)։ Սեկրետարիատը հայտնի էր իր ախորժակով. իր երեք տարվա քարոզարշավի ընթացքում նա օրական ուտում էր 15 լիտր վարսակ, և մկանները լավ վիճակում պահելու համար նրան անհրաժեշտ էին արագ մարզումներ, որոնք կարող էին հաղթել բազմաթիվ խաղադրույքների մրցավազքում:Քլեյբորն ֆերմայից Սեթ Հենքոկը մի անգամ ասել է. «Ուզում եք իմանալ, թե ով է Սեկրետարիատը մարդկային առումով։ Պարզապես պատկերացրեք աշխարհի ամենամեծ մարզիկը:Ամենամեծը։ Այժմ դարձրեք նրան վեց-ոտնաչափ երեք, կատարյալ հասակը։ Դարձրեք նրան իսկական խելացի և բարի։ Եվ բացի այդ, դարձրե՛ք նրան ամենագեղեցիկ տղան,ով երբևէ ցած կիջնի։ Նա այդ ամենը ձիու պես էր»։

| Չափում | Հոկտեմբեր 2 տարեկան | Հոկտեմբեր 3 տարեկան |
| --- | --- | --- |
| Բարձրություն (վզակոթից) | 16 3⁄4 ձեռքեր (64,75 դյույմ, 164 սմ) | 16,1 1⁄2 ձեռքեր (65,5 դյույմ, 166 սմ) |
| Ուսի կետից մյուսն ուսի կետ (կրծքավանդակի լայնությունը) | 16 դյույմ (41 սմ) | 16,5 դյույմ (42 սմ) |
| Գոտի (հավասարակշռության կետ) | 74 դյույմ (188 սմ) | 76 դյույմ (193 սմ) |
| Վզակոթը (մինչև ուսի կետը) | 28 դյույմ (71 սմ) | 28,5 դյույմ (72 սմ) |
| Ծնկից մինչև գետնին (ոտքի երկարությունը) | 37,5 դյույմ (95 սմ) | 38,5 դյույմ (98 սմ) |
| Ուսի կետից ազդրի կետ | 46 դյույմ (117 սմ) | 49 դյույմ (124 սմ) |
| Ազդրի կետից մյուս ազդրի կետ | 25 դյույմ (64 սմ) | 26 դյույմ (66 սմ) |
| Ազդրից մինչև սրունքներ | 40 դյույմ (100 սմ) | 40 դյույմ (100 սմ) |
| Ազդրից մինչև հետույք | 24 դյույմ (61 սմ) | 24 դյույմ (61 սմ) |
| Դեմքից մինչև վզակոթ (պարանոցի երկարությունը) | 40 դյույմ (100 սմ) | 40 դյույմ (100 սմ) |
| Հետույքից(կոճղ) դեպի գետնին (ետնամասի բարձրությունը) | 53,5 դյույմ (136 սմ) | 55,5 դյույմ (141 սմ) |
| Ուսի կետից հետույքի կետ (մարմնի երկարությունը) | 68 դյույմ (173 սմ) | 69,5 դյույմ (177 սմ) |
| Մեջքից մինչև վերջույթներ | 8,25 դյույմ (21,0 սմ) | 8,5 դյույմ (22 սմ) |

Մրցարշավային կարիերա
--------------------

Meadow Stable-ի մրցարշավային գույները
Սեկրետարիատը վազում էր «*Meadow Stables*»-ի կապույտ-սպիտակ վանդակավոր գույներով։ Նա երբեք չէր վազում վազքուղիների վիրակապով, բայց սովորաբար կրում էր գլխարկ, հիմնականում՝օգնելու նրան կենտրոնանալ, բայց նաև այն պատճառով, որ մրցավազքի ժամանակ նա հակված էր վազելու դեպի երկաթուղին։ 1972 թվականի հունվարին նա միացավ մարզիչ Լյուսիեն Լաուրինին ձմեռային ախոռին Հիալեայում։ Սեկրետարիատը ձեռք բերեց բարի ձիու համբավ, որը համակրելի և անհանգիստ ամբոխի մեջ կամ երիտասարդ ձիերի միջև տեղի ունեցող բախումների պատճառով։ Նա վազորդի մարմնակազմություն ուներ, բայց սկզբում անհարմար ու անշնորհք էր։ Նրան հաճախ գերազանցում էին ավելի վաղաժամ կայուն զուգընկերները՝ քառորդ մղոնը վազելով 26 վայրկյանում՝ համեմատած իր հասակակիցների 23 վայրկյանի հետ։ Նրան կանոնավոր վարժություններ սովորեցնող հեծյալներն էին՝ Ջիմ Գաֆնին և Չարլի Դևիսը։ Դևիսը սկզբում տպավորված չէր․ «Նա շատ ճարպոտ էր»,- ասաց Դևիսը։ «Այսինքն՝ նա մեծ էր, արագաշարժ չէր։ Նա խնայում էր իր ժամանակը։ Նա իր առանձնահատկությունը ցույց չտվեց, մինչև չցանկացավ»։ Գաֆնիը, թեև հիշեցրեց իր առաջին ուղևորությունը Սեկրետարիատի հետ 1972թվականի սկզբին, քանի որ «այս մեծ կարմիր մեքենան,որը ես քշում եմ, հենց առաջին օրվանից ես հասկացա, որ նա բավականին ուժ ուներ, որը ես նախկինում երբեք չէի զգացել…»։

Ձիապան Էդդի Սվիթը, Սեկրետարիատի թիմի ևս մեկ կարևոր անդամ էր, որն ապահովում էր ամենօրյա գործնական խնամքի մեծ մասը։ Մի անգամ նա լրագրողին ասաց. «Կարծում եմ, որ ձիապանը ավելի շատ է մոտենում ձիուն, քան որևէ մեկը։ Սեփականատերը, մարզիչը, երևի օրը մեկ անգամ տեսնեն։ Բայց ես ապրել եմ և աշխատել նրա հետ»։

Լաուրինը Չեներիին պարբերաբար թարմացումներ է ուղարկել Սեկրետարիատի առաջընթացի վերաբերյալ՝ ասելով, որ քուռակը դեռ սովորում է վազել, կամ որ նա դեռ պետք է կորցնի իր մանկական ճարպը։ Չեներին հիշեց, որ երբ Սեկրետարիատը մարզվում էր, Լյուսիենը մի անգամ ասաց. «Նա չի կարող գերազանցել գեր մարդուն»։ Սակայն Սեկրետարիատը կայուն առաջընթաց գրանցեց գարնանը։ Հունիսի 6-ին նա առաջին անգամ կրեց աչքակալերը՝ ուշադրությունը կենտրոնացնելու համար և պատասխանեց կես մղոնանոց մարզվելով՝ 473⁄5 վայրկյանում։ Հունիսի 24-ին նա վազեց «հրազենի գնդակ»-ի նման՝ օրվա ամենաարագ մարզումը, 6 ֆուրլոնգ արագությամբ՝ 1:124⁄5 թաց ուղու վրա։ Լաուրինը զանգահարեց Չեներիին Կոլորադոյի իր տուն և նրան խորհուրդ տվեց, որ Սեկրետարիատը պատրաստ է մրցավազքին։

### 1972՝ երկամյա մրցաշրջան

Իր առաջին մեկնարկի համար 1972 թվականի հուլիսի 4-ին, «*Aqueduct Racetrack*»-ում, Սեկրետարիատը 3-1 հաշվով դարձավ ֆավորիտ։ Սկզբում Քվեբեկ անունով ձին կտրեց դաշտի դիմաց՝ առաջացնելով շղթայական ռեակցիա, որը հանգեցրեց Սեկրետարիատի ուժեղ բախմանը։ Ըստ ձիավարժ Փոլ Ֆելիսիանո-ի՝ նա կընկներ, եթե այդքան ուժեղ չլիներ։ Սեկրետարիատը վերականգնվեց, միայն թե հետ ընկավ։ Ձգման վերին մասում տասներորդ հորիզոնականում նա արագորեն փակեց գետնին և զբաղեցրեց չորրորդ տեղը՝ հաղթելով ընդամենը 1+1⁄4 երկարությամբ։ Իր հետագա մրցավազքներից շատերի ժամանակ Սեկրետարիատը հետ է կանգնել սկզբից, ինչը Լաուրինը ավելի ուշ վերագրել է իր դեբյուտում ստացած հարվածին։

Երբ Ֆելիսիանոն կրկին բարձրացավ,Սեկրետարիատը վերադարձավ մրցուղի հուլիսի 15-ին որպես 6–5 ֆավորիտ։ Նա անհաջող կերպով կոտրվեց, բայց հետո շրջադարձի ժամանակ վազեց դաշտի կողքով՝ հաղթելու վեց երկարությամբ։ Հուլիսի 31-ին Սարատոգայում անցկացվող թույլատրելի մրցավազքում Ֆելիսիանոյին փոխարինեց Ռոն Թյուրքոթը ՝ «Meadow Stables»-ի սովորական ձիավարժը։ Թյուրքոթը քուռակի վրա նստել էր մի քանի անգամ առավոտյան մարզումների ժամանակ, բայց բաց էր թողել իր առաջին երկու մեկնարկը, երբ վերականգնվում էր ընկնելուց հետո։ Սեկրետարիատի գլխավոր հաղթանակը որպես 2–5 ֆավորիտ գրավեց փորձառու մարզական գրող Չարլզ Հաթթոնի ուշադրությունը։ Նա ավելի ուշ զեկուցեց. «Դու քո գլխում իդեալ ես կրում, իսկ տղա, ես մտածեցի՝ «սա է»։ Ես երբեք կատարելություն չեմ տեսել նախկինում։ Ես բացարձակապես չէի կարող նրան որևէ կերպ մեղադրել։ Եվ մնացածները նույնպես չէին կարող, և դա էր դրա զարմանալի բանը։ Մարմինը և գլուխը և աչքը և ընդհանուր կեցվածքը։ Դա ուղղակի անհավանական էր։ Ես չէի հավատում իմ աչքերին,անկեղծ ասած»։

Օգոստոսին Սեկրետարիատը մտավ «*Sanford Stakes*»՝ դիմակայելով Լինդա Չիեֆին բարձր գնահատված գլխավորին՝ միակ ձիուն, որը երբևէ արժանացել էր Սեկրետարիատի դեմ իր մրցավազքերին։ Մտնելով տարածք՝ Սեկրետարիատի դիմաց ձիերի էին և առջևում տեղ չկար, բայց հետո ճանապարհը անցավ «Հավերի գոմը ցրող բազեի պես» երեք երկարությամբ հաղթանակ տանող ճանապարհին։ Սպորտային գրող Էնդրյու Բեյերը լուսաբանեց Վաշինգտոն Սթարի համար մրցավազքը և ավելի ուշ գրեց «Երբեք չեմ տեսել, թե ինչպես է 2-ամյա մի փոքրիկի, ով վազքարշավում այդքան հստակորեն մեծ պոտենցիալ է»։ Տասը օր անց «Hopeful Stakes»-ում Սեկրետարիատը կատարեց շլացուցիչ քայլ՝ անցնելով ութ ձիերի միջով 1⁄4 մղոն հեռավորության վրա՝ առաջ անցնելու համար, այնուհետև հինգ երկարությամբ հաղթանակ տանելով։ Նրա ժամանակը՝ 1:161⁄5 6+1⁄2 ֆուրլոնգով, ընդամենը 3⁄5 վայրկյանով դուրս էր ռեկորդից։ Վերադառնալով «*Belmont Park*» սեպտեմբերի 16-ին, նա հաղթեց «*Belmont Futurity*»-ում մեկուկես երկարությամբ՝ շրջադարձի վրա իր վազքը սկսելուց հետո։ Այնուհետև նա հոկտեմբերի 14-ին վազեց Բելմոնտում կայացած «*Champagne Stakes*»-ում՝ որպես 7–10 ֆավորիտ։ Ինչպես դարձել էր իր սովորույթը, նա սկսեց դանդաղ, իսկ հետո մեծ շարժում կատարեց շրջադարձի շուրջ՝ հարվածելով մրցակիցների կողքով՝ հաղթելու երկու երկարությամբ։ Այնուամենայնիվ, ձիարշավարանի ստյուարդների հարցումից հետո Սեկրետարիատը որակազրկվեց և զբաղեցրեց երկրորդ տեղը *Stop the Music*-ին միջամտելու համար, որը հաղթող ճանաչվեց։

Այնուհետև Սեկրետարիատը հոկտեմբերի 28-ին վերցրեց Լաուրել Ֆուտյուրիթը՝ հաղթելով ութ երկարությամբ Ստոպ դը Մյուզիքին։ Նրա ժամանակը, թաց ուղու վրա, եղել է ռեկորդից ընդամենը 1⁄5 վայրկյան հեռավորության վրա:Նա ավարտեց իր սեզոնը «*Garden State Futurity*»-ում նոյեմբերի 18-ին՝ սկզբում հետ կանգնելով և հզոր քայլ կատարելով շրջադարձի շուրջ՝ հաղթելու 3+1⁄2 երկարությամբ 1–10 գործակցով։ Լաուրինը ասաց. «Իր բոլոր մրցավազքերում նա վերցրել է ամենավատը՝ հետևից գալով, սովորաբար պտտվելով իր դաշտի շուրջը։ Քուռակը պետք է իսկական վազորդ լինի՝ դա հետևողականորեն անելու և դրանից ազատվելու համար»։

Սեկրետարիատը շահեց «*Eclipse Award*» մրցանակը «Ամերիկայի չեմպիոն երկու տարեկան արու ձիու համար», և հազվադեպ պատահմամբ, երկու տարեկանները գլխավորեցին քվեարկությունը 1972 թվականի «*Ամերիկյան Տարվա ձի*»- մրցանակը, որտեղ Սեկրետարիատը հաղթեց անպարտելի Լա Պրովայնտեին։ Սեկրետարիատը ստացել է «*Thoroughbred Racing Associations of North America*»-ի և «*Daily Racing Form*»-ի ձայները, մինչդեռ Լա Պրովայնտեն ընտրվել է «*National Turf Writers Association*»-ի կողմից։ Այդ ժամանակվանից ի վեր միայն մեկ ձի՝ 1997 թվականի «Սիրված հնարք», արժանացել է այդ մրցանակին որպես երկու տարեկան։

### 1973՝ երեքամյա մրցաշրջան

1973 թվականի հունվարին մահացավ Միդոու Ստեիբլեսի՝Քրիստոֆեր Չեներին,և նրա ունեցվածքի հարկերը ստիպեցին նրա դստերը՝ Փենինին մտածել Սեկրետարիատը վաճառելու մասին։ Քլեյբորն ֆերմայից Սեթ Հենքոքի հետ միասին նրան հաջողվեց սինդիկացել ձին՝ վաճառելով 32 բաժնետոմս՝ յուրաքանչյուրը 190,000 դոլար ընդհանուր 6,08 միլիոն դոլարով, որն այն ժամանակ համաշխարհային ռեկորդ էր՝ գերազանցելով Նիժինսկիի նախորդ ռեկորդը, որը սինդիկացվել էր 5,44 միլիոն դոլարով 1970 թվականին։ Հենքոքն ասաց, որ վաճառքը հեշտ էր՝ վկայակոչելով Սեկրետարիատի երկու տարվա վաղեմությունը, բուծումը և արտաքին տեսքը։ «Նա, դե, նա դժոխքի ձի է»։ Չենրին պահպանեց ձիու չորս բաժնետոմսերը և լիակատար վերահսկողություն կունենար իր երեք տարվա վաղեմության մրցարշավի վրա, սակայն համաձայնեց, որ տարեվերջին նա թոշակի կանցնի։

Սեկրետարիատը ձմեռել է Ֆլորիդայում, սակայն չի մրցել մինչև 1973 թվականի մարտի 17-ին «*Bay Shore Stakes*»-ում, որը գտնվում է «Aqueduct»-ում, որտեղ նա գնացել է որպես ամենաուժեղ ֆավորիտ։ Ինչպես ասաց իր հակառակորդներից մեկի մարզիչը, «Միակ հնարավորությունը, որ մենք ունենք, դա այն է,որ նա ընկնի»։ Յուրաքանչյուր կողմից ձիերով վազելով՝ Թյուրքոտտը որոշեց անցնել ձիերի նեղ հատվածով, այլ ոչ թե փորձել շրջանցել դաշտը։ Սեկրետարիատը ազատվեց և հեշտությամբ հաղթեց, բայց մյուս ձիավարժներից մեկը հայտարարեց, որ Սեկրետարիատը խախտում է թույլ տվել՝ անցնելով անցքով։ Ստյուարդները վերանայեցին մրցավազքի լուսանկարները և որոշեցին, որ Սեկրետարիատը իրականում բախման եզրին էր, ուստի արդյունքը այդպես մնաց։ Բեյ Շորը հաստատեց, որ Սեկրետարիատը բարելավվել է ձմռանը, և որ նա կարող է նաև դիմակայել ձախորդություններին։

Ապրիլի 7-ին «*Gotham Stakes*»-ում Լաուրինը որոշեց փորձարկել Սեկրետարիատի վազքի ոճը։ Եթե մրցավազքում արագընթաց ձիեր չներկայանան, Սեկրետարիատին կթույլատրվի սահմանել իր տեմպը։ Համապատասխանաբար, Թյուրքոտտը մեկնարկային դարպասից հրեց Սեկրետարիատը և նրանք հեշտությամբ առաջ անցան։ Այնուամենայնիվ, Շամպայն Չարլին վազեց և ութերորդ գոտում գրեթե հավասար էր։ Թյուրքոտտը մտրակով հարվածեց Սեկրետարիատին մեկ անգամ, և Սեկրետարիատը ոչ-ոքի խաղաց և հաղթեց երեք երկարությամբ։ Նա վազեց առաջին 3/4 մղոնը 1:083⁄5 ժամանակում և ավարտեց մեկ մղոն մրցավազքը 1:332⁄5 ժամանակում՝ համապատասխանելով վազքի ռեկորդին։ Կենտուկի դերբիի համար նրա վերջին նախապատրաստական մրցավազքը Վուդի հուշամրցաշարն էր, որտեղ նա գրավեց զարմանալի երրորդ տեղը Էնջլ Լայթից և Սանտա Անիտա Դերբիից և հաղթող Շամից հետո։ Լաուրինը ջախջախվեց, չնայած որ նա մարզել էր հաղթողին՝ Էնջլ Լայթին, ով դանդաղ քայլ էր սահմանել և «գողացել» էր մրցավազքը։

Սեկրետարիատի պարտությունը հետագայում վերագրվեց բերանի խոռոչում մեծ թարախակույտի հետ, որը նրան մի քիչ զգայուն դարձրեց.: Մրցավազքից առաջ և հետո Լաուրինը և Շամի մարզիչ Պանչո Մարտինի միջև ինչ-որ վատ զգացում կար, նրանք բորբոքված էին մամուլի մեկնաբանություններով։ Վեճը կայանում էր նրանում, որ բացի Մարտինին և Շամից ևս երկու ձի էր մտել, և բոլորը նույն տիրոջ հետ։ Մտավախություն կար, որ նրանց մուտքը տակտիկապես կարող է օգտագործվել մեկ այլ ձիու վրա խմբավորման համար։ Նման ակնարկներից խայթվելով՝ Մարտինը քերծեց երկու ձիերը, որոնք սկզբում մտել էր Շամի հետ, և խնդրեց Լաուրինին անել նույնը, բայց Լաուրինը չկարողացավ հետևել օրինակին, քանի որ Սեկրետարիատը և Էնջլ Լայթը տարբեր տերեր ունեին։ «*Wood Memorial*»-ի արդյունքների պատճառով Սեկրետարիատի հնարավորությունները Կենտուկի Դերբիում դարձան բազմաթիվ շահարկումների առարկա լրատվամիջոցներում։ Ոմանք կասկածի տակ էին դնում նրա տոկունությունը. մասամբ նրա «բլոկային» կազմվածքի պատճառով, որն ավելի բնորոշ էր արագավազորդին, և մասամբ Բոլդ Ռուլեռ-ի համբավով՝որպես վաղահաս արագավազորդների հայր։ Խոսակցություններ էին պտտվում, որ Սեկրետարիատը տկար է։

### Կենտուկի Դերբի

1973 թվականի մայիսի 5-ին ԿԵնտուկի Դերբիում հավաքեց 134,476 ամբոխ՝ դեպի «*Churchill Downs*», որն այն ժամանակ ամենամեծ ամբոխն էր Հյուսիսային Ամերիկայի մրցարշավների պատմության մեջ։ Խաղադրույք կատարողները դարձրեցին Սեկրետարիատի և Էնջլ Լայթի մուտքը 3–2 ֆավորիտ, իսկ Շամը երկրորդ ընտրությունն էր՝ 5–2։ Մեկնարկը խաթարվեց, երբ երկու անգամ արքայազնը կանգնեց իր տեղում, հարվածելով մրցակիցներին, որոնք իր կողքին էին, և ստիպեց Շամին գլուխը հարվածել դարպասին, երկու ատամ վնասելով, թուլացնելով։ Շամն այնուհետև վատ կոտրվածք ստացավ և հուսահատվեց՝ բախվելով նաև Նավախոին։ Սեկրետարիատը խուսափեց խնդիրներից՝ վերջինը զիջելով 10-րդ դիրքից, այնուհետև անցավ դեպի երկաթուղին։ Վաղ առաջնորդ Շեքի Գրինը ողջամիտ տեմպ սահմանեց, այնուհետև ճանապարհը զիջեց Շամին հեռավոր շրջադարձի շուրջ։

Սեկրետարիատը լիցքավորվեց, երբ նրանք մտան դաշտ և կռվեցին Շամի հետ, ի վերջո, 2+1⁄2 երկարությամբ հաղթելու համար։ Մեր բնիկն ավարտեց ութ երկարություն ավելի հետ՝ երրորդ տեղում։ Իր ճանապարհին դեպի 1:592⁄5 անփոփոխ ռեկորդ, Սեկրետարիատը վազեց յուրաքանչյուր քառորդ մղոն հատվածն ավելի արագ, քան նախորդը։ Քառորդ մղոնների հաջորդական ժամանակները եղել են՝ 251⁄5, :24, :234⁄5, :232⁄5 և :23։ Սա նշանակում է, որ նա դեռ արագացնում էր մրցավազքի վերջին քառորդ մղոնը։ Ոչ մի այլ ձի չէր հաղթել Դերբիում 2 րոպեից պակաս ժամանակում, և դա այլևս չէր իրականացվի այնքան ժամանակ, մինչև Մոնարխոսը չվազեց մրցավազքը 1:59,97 րոպեով 2001 թվականին։ Սպորտային գրող՝ Մայք Սալիվան, ավելի ուշ ասաց. Ես եղել եմ Սեկրետարիատի հետ Դերբիում, 1973 թվականին... Դա... պարզապես գեղեցկություն էր, գիտե՞ք։ Նա ինչպես միշտ ամենավերջում սկսեց։ Ես ծածկում էի երկրորդ տեղը զբաղեցրած ձիուն, որը ավարտեց Շամին։

Կարծում եմ, Շամի մրցավազքը գնում էր դեպի վերջին շրջադարձը։ Պետք է հասկանանք,որ Շամը արագաշարժ էր, գեղեցիկ ձի։ Եվս մեկ տարի և նա կունենար Եռակի թագը։ Եվ թվում էր, թե դրանից ավելի արագը չէր կարող լինել։ Բոլորը նայում էին նրան։ Գրեթե, հասնում էր վերջին։ Եվ հանկարծ չհասկացանք, թե ինչ կատարվեց։ Մինչ դուք կհասկանաք, թե դա ինչ էր, եկավ Սեկրետարիատը։ Եվ հետո Սեկրետարիատը անցավ նրան։ Ոչ ոք նման բան երբևէ չէր տեսել, որ շատ մեծ մարդիկ նույն բանն էին ասում։ Կարծես նա ուրիշ կենդանի լիներ այնտեղ։

### Պրեիկնեես Ստեիքս

1973 թվականի մայիսի 19-ին «Պրեիկնեես Ստեիքս»-ում Սեկրետարիատը խախտեց վերջինը, բայց հետո կատարեց հսկայական, վերջինից առաջին քայլը առաջին հերթին։ «*Daily Racing Form*»-ի լուսանկարիչ Ռայմոնդ Վուլֆը ֆիքսել է, թե ինչպես է Սեկրետարիատը ցատկում օդում։ Սա հետագայում օգտագործվեց որպես հիմք Ջոն Սքեյփինգի արձանի համար, որը կանգնած է Բելմոնտ պարկի հարթակում։ Ավելի ուշ Թյուրքոտը ասաց, որ ինքն ամենից հպարտ էր այս հաղթանակով, այն որոշման պատճառով, որ նա կայացրել է շրջադարձի մեջ մտնելով. «Ես թույլ տվեցի, որ իմ ձին հետ ընկնի, ես հետ ընկա, այնուհետև նրանք սկսեցին գալ իմ հետևից։ Ես ասացի. «Ես չեմ ուզում այստեղ թակարդն ընկնել»։ Այնպես որ, նրանք պարզապես քամեցին ինձ»։ Սեկրետարիատը ավարտեց մրցավազքի երկրորդ քառորդ մղոնը 22 վայրկյանից պակաս ժամանակում։ Առաջատարին հասնելուց հետո 5+1⁄2 ֆուրլոնգ առաջ, Սեկրետարիատը երբեք մարտահրավերի չէր նետվում և հաղթեց 2+1⁄2 երկարությամբ, Շամը կրկին զբաղեցրեց երկրորդ տեղը, իսկ «Մեր հայրենը» երրորդը՝ ևս ութ երկարությամբ հետ։ Պատմության մեջ առաջին անգամն էր, որ Դերբիի և Պրիկնեսի լավագույն երեք մասնակիցները նույնն էին։

Ձիերից յուրաքանչյուրի միջև հեռավորությունը նույնպես նույնն էր։ Մրցավազքի ժամը վիճելի էր։ Ներդաշտային հեռուստաժամաչափը ցույց էր տալիս 1:55 ժամանակը, սակայն այն անսարք էր, այն վնասի պատճառով, որը պատճառվել է մարդկանց, ովքեր հատում են ուղին դաշտ հասնելու համար։ «*The Pimlico Race Course*» ժամացույցը E.T McLean Jr․ հայտարարեց ձեռքի ժամանակ 1:542⁄5, սակայն «*Daily Racing Form*»-ի երկու ժամացույցներ պնդում էին, որ ժամանակը 1:532⁄5 էր, ինչը կսահմաներ Կանյոներո II -ի սահմանած 1:54 ռեկորդը։ Սեկրետարիատի և Կանյոներո II-ի ժապավենները կողք կողքի էին ընթանում «CBS»-ի կողմից, և Սեկրետարիատը ժապավենով առաջինը հասավ վերջնագծին, չնայած դա այն ժամանակ ձիարշավի ժամանակացույցի հուսալի մեթոդ չէր։ «*Maryland Jockey Club*»-ը, որը ղեկավարում էր Պիմլիկոի ձիարշավարանը և պատասխանատու է Պրեկնիսի գրառումների պահպանման համար, մերժեց էլեկտրոնային և «*Daily Racing Form*» ժամերը և որպես պաշտոնական ժամ ճանաչեց ժամացույցի 1:542⁄5։ Այնուամենայնիվ,«*Daily Racing Form*»-ը պատմության մեջ առաջին անգամ, մրցավազքի աղյուսակում պաշտոնական ժամանակի տակ տպել է սեփական ժամացույցը՝ 1:532⁄5: 2012 թվականի հունիսի 19-ին «Laurel Park»-ում գումարվեց Մերիլենդի մրցարշավների հանձնաժողովի հատուկ նիստ՝Պենի Չեներիի խնդրանքով, ով ընկերություններին վարձեց՝ մրցավազքի տեսաերիզների դատաբժշկական փորձաքննություն անցկացնելու համար։

Ավելի քան երկու ժամ տված ցուցմունքներից հետո հանձնաժողովը միաձայն քվեարկեց Սեկրետարիատի հաղթանակի ժամանակը 1:542⁄5-ից 1:53-ի փոխելու օգտին՝ սահմանելով խաղագումարի նոր ռեկորդ։ «Daily Racing Form»-ը հայտարարեց, որ կհարգի հանձնաժողովի որոշումը՝ հաշվի առնելով գործարկման ժամանակը։ Վերանայված ժամանակի հետ Շամը նույնպես կխախտեր խաղադրույքների հին ռեկորդը։ Մինչ Սեկրետարիատը պատրաստվում էր «Belmont Stakes»-ին, նա հայտնվեց երեք ազգային ամսագրերի շապիկներին՝ «Time»,«Newsweek» և «Sports Illustrated»: Նա դարձել էր ազգային հայտնիություն։ Ուիլյամ Նաքը գրել է. «Սեկրետարիատը հանկարծակի գերազանցեց ձիարշավը և դարձավ մշակութային երևույթ, մի տեսակ չհայտարարված ազգային տոն Ուոթերգեյթի և Վիետնամի պատերազմի տանջանքներից»։ Չեներին անհրաժեշտ էր քարտուղարուհի, որը կզբաղվեր երկրպագուների ողջ նամակագրությամբ, և վարձեց «*Ուիլյամ Մորիս*» գործակալությանը հանրային ներգրավվածությունները կառավարելու համար։ Սեկրետարիատը արձագանքեց նրա փառքին՝ սովորելով լուսանկարվել տեսախցիկի առաջ .:

### Բելմոնտ Ստեիքս

Միայն չորս ձի էր վազում Սեկրետարիատի դեմ հունիսի 9-ի «Բելմոնտ Ստեիքս»-ի համար, ներառյալ Շամը և երեք այլ ձիեր կարծում էին, որ խաղադրույք կատարողները քիչ հնարավորություններ ունեն՝ «Twice A Prince»-ը, «My Gallant»-ը, և «Private Smiles»-ը։ Քանի որ մրցավազքում այդքան քիչ ձիեր կան, և Սեկրետարիատը ակնկալում էր հաղթել, «շոու» խաղադրույքներ չեն կատարվել։ Սեկրետարիատը հեռացվեց որպես 1–10 ֆավորիտ 69,138 հոգանոց ամբոխի առջև, որն այդ ժամանակ Բելմոնտի պատմության մեջ երկրորդ ամենամեծ ներկան էր։ Մրցավազքը հեռուստատեսությամբ հեռարձակվել է «CBS» հեռուստաալիքով և դիտել է ավելի քան 15 միլիոն տնային տնտեսություն, որի լսարանի մասնաբաժինը կազմում է 52%։ 


Նրա միակ հղման կետը ինքն է.

— Charles Hatton

Մրցավազքի օրը վազքուղին արագ էր, իսկ եղանակը՝ տաք և արևոտ։ Սեկրետարիատը լավ էր ընթանում երկաթուղու վրա, և Շամը շտապեց հավասարվել նրան։ Երկուսն անցան առաջին քառորդը արագ 233⁄5, իսկ հաջորդ քառորդը՝ արագ:223⁄5՝ ավարտելով մրցավազքի պատմության մեջ ամենաարագ բացվող կես մղոնը և բացելով տասը երկարություն մնացած դաշտում։ Վեց ֆուրլոն նիշից հետո Շամը սկսեց հոգնել, ի վերջո զբաղեցնելով վերջին տեղը։ Սեկրետարիատը շարունակեց արագ տեմպերը և դաշտում ավելի ու ավելի մեծ առավելություն բացեց։ Նրա ժամանակը մղոնի համար 1:341⁄5 էր, մեկ վայրկյանից ավելի արագ, քան պատմության մեջ հաջորդ ամենաարագ Բելմոնտ մղոն հատվածը, որը սահմանել էր նրա հայրը՝ Բոլդ Ռուլեռը, ով ի վերջո հոգնեց և զբաղեցրեց երրորդ տեղը:Սեկրետարիատը,սակայն,չթուլացավ։ Թյուրքոտն ասաց. «Ձին իսկապես ինքնուրույն էր վարում։ Նա խելացի է. կարծում եմ, որ նա գիտեր, որ գնում է 1+1⁄2 մղոն, ես նրան երբեք չեմ հրել»։ Այդ հատվածում Սեկրետարիատը բացեց գրեթե 1⁄16 մղոնի առավելությունը մնացած դաշտում։ Վերջում նա հաղթեց 31 երկարությամբ՝ գերազանցելով հաղթանակի առավելության ռեկորդը, որը սահմանել էր 1943 թվականին Եռակի թագի հաղթող «Count Fleet»- ը 25 երկարություններից։ «CBS» հեռուստատեսության հաղորդավար Շիկ Անդերսոնը նկարագրեց ձիու տեմպը հայտնի մեկնաբանության մեջ. Սեկրետարիատը այժմ ընդլայնվում է. Նա շարժվում է հսկայական մեքենայի պես։

Մրցավազքի ժամանակը ոչ միայն ռեկորդային էր, այլև պատմության մեջ ամենաարագը 1+1⁄2 մղոն հողի վրա, 2:24 հարթ տեղում, գերազանցելով ավելի քան երկու վայրկյանով վազքուղու և խաղադրույքների ռեկորդը՝ 2:263⁄5, սահմանված 16 տարի առաջ «Gallant Man»-ի կողմից։ Սեկրետարիատի ռեկորդը դեռ պահպանվում է որպես ամերիկյան ռեկորդ հողի վրա։
Եթե «Beyer Speed Figure»-ի հաշվարկը մշակված լիներ այդ ընթացքում, Էնդրյու Բեյերը հաշվարկեց, որ Սեկրետարիատը կվաստակեր 139 թիվը, որն ամենաբարձրն է, որը նա երբևէ նշանակել է։
Բելմոնտից ժամեր առաջ մեծ բազմություն էր սկսել հավաքվել պարիսպի շուրջ, շատերը բաց էին թողնում օրվա սկզբին վազող վազքերը՝ ձիերին մոտիկից տեսնելու հնարավորության համար։ Սեկրետարիատին և Չեներիին դիմավորեցին մեծ ոգևորությամբ, որին Չեներին արձագանքեց ձեռքը թափահարելով և ժպիտով. Սեկրետարիատն անհանգիստ էր։ Ընդմիջմանը մեծ ուրախություն բարձրացավ, բայց քանի որ մրցավազքը շարունակվում էր, երկու ամենատարածված արձագանքներն էին՝ անհավատությունը և վախը, որ Սեկրետարիատը շատ արագ է ընթացել։

Երբ պարզ դարձավ, որ Սեկրետարիատը հաղթելու է, ավելի մեծ աղմուկ բարձրացավ, որը, ըստ տեղեկությունների, ցնցեց տրիբունան։ «*Blood-Horse*» ամսագրի խմբագիր Քենթ Հոլինգսվորթը նկարագրել է իր տպավորթյունները. «Երկու քսանչորս հարթություն, չեմ հավատում": Անհնարին է. Բայց ես դա տեսա։ Ես չեմ կարողանում շնչել։ Նա հաղթեց տասնվեցերորդ մղոնով։ Ես տեսա այն. Ես պետք է հավատամ դրան»։ Մրցավազքը լայնորեն համարվում է քսաներորդ դարի ամենամեծ կատարումը հյուսիսամերիկյան ձիարշավի կողմից։ Սեկրետարիատը դարձավ պատմության մեջ 9-րդ Եռակի թագը և առաջինը 1948 թվականի «Citation»-ից հետո՝ 25 տարվա ընդմիջումից հետո։ Խաղադրույք կատարողները, ովքեր 5427 շահած սկզբունքային տոմսեր են պահել քարտուղարությունում, երբեք չեն գնել դրանք՝ հավանաբար պահելով որպես հուշանվերներ (քանի որ տոմսերը կվճարեին ընդամենը $2,20 $2 խաղադրույքի դեպքում)։

### Արլինգթոնի հրավեր

Բելմոնտում նրա հաղթանակից երեք շաբաթ անց Սեկրետարիատը ուղարկվեց Արլինգթոն Պարկ՝ հունիսի 30-ին Արլինգթոնի հրավերի համար։ Լոուրինը բացատրեց. «Դուք հիշում եք, դեռ Բելմոնտից առաջ ես ասացի, որ իսկապես չգիտեի, թե ինչպես կարող եմ այս ձիուն հանգստացնել։ Նա չափազանց ուժեղ է և էներգիայով լի։ Դե, Բելմոնտից ընդամենը մեկուկես շաբաթ է անցել, և հավատացեք ինձ, երբ ասում եմ, որ եթե ես չկառավարեմ այս ձիուն, նա ինքն իրեն կվնասի իր ախոռում։ Այսպիսով, մենք որոշեցինք, որ լավ կլինի մրցել նրա հետ Չիկագոյում, որպեսզի Միջին Արևմուտքի մարդիկ հնարավորություն ունենան տեսնելու նրա վազքը։ Մրցավազքն անցկացվել է 1+1⁄8 մղոն հեռավորության վրա՝ 125000 դոլար դրամապանակով։ Մրցավազքն անցկացվել է 1+1⁄8 մղոն հեռավորության վրա՝ 125000 դոլար դրամաքանակով։ Հակառակորդները խմբավորվել են որպես մեկ խաղադրույք՝ 6–1. Սեկրետարիատը 1–20 էր (օրենքով նվազագույնը) և ստեղծեց 17,941 ԱՄՆ դոլարի մինուս ֆոնդ։

Չիկագոյի քաղաքապետ Ռիչարդ Դեյլին հայտարարել է, որ շաբաթ օրը Սեկրետարիատի վազքի օրն է։ 41223 հոգուց բաղկացած ամբոխը (ամենամեծն Արլինգթոնում վերջին երեք տասնամյակում) դիմավորեց նրա ժամանումը վազքուղու վրա՝ բուռն ծափահարություններով։ Սեկրետարիատը հետ էր ընկնում, բայց շուտով առաջ անցավ՝ սահմանելով դանդաղ վաղ կոտորակներ։ Նա թափ հավաքեց վերջին շրջադարձում և ի վերջո հաղթեց ինը երկարությամբ 1:47 հարթ ժամանակում՝ ընդամենը 1⁄5-ով ավելի Դամասկոսի սահմանած ռեկորդից։ Ջորջ Փլիմփթոնը մեկնաբանել է. «Հիանալի մեկնարկով, մի ձի, որը կճնշի նրան և ավելի քիչ կխոնարհվի իր շրջադարձերի առաջ, Սեկրետարիատը կարող էր հրապարակել այնպիսի ժամանակ, որը կտևեր մեկ դար»։ 1973 թվականի հուլիսի 10-ի «New York Times»-ը հաղորդում էր, որ Չիկագոյի մի շարք երկրպագուներ, որոնք ներկա էին, արեցին այնպես, ինչպես իրենց նյույորքցի գործընկերները «Բելմոնտ Ստեիքս»-ում, և Սեկրետարիատի 11,170 ԱՄՆ դոլար արժողությամբ շահած տոմսերը չեն կանխիկացվել։

### Ուիթնի Ստեիքս

Հաջորդիվ Սեկրետարիատը գնաց Սարատոգա, որը հանրաճանաչ «չեմպիոնների գերեզմանոց» մականունն էր ստացել՝ նախապատրաստվելով օգոստոսի 4-ին Ուիթնի Ստեիկս-ին, որտեղ նա առաջին անգամ կհանդիպի ավելի մեծ ձիերի։ Հուլիսի 27-ին նա ապշեցուցիչ մարզում կատարեց 1:34 կիլոմետրով թաց ուղու վրա, ժամանակ, որը կարող էր գերազանցել Սարատոգայի ռեկորդը։ Այնուամենայնիվ, մրցավազքի օրը նա հաղթեց Ալեն Ջերկենսի կողմից մարզված Օնիոնին, չորս տարեկան արու ձիու, ով իր նախորդ մեկնարկում ռեկորդ էր սահմանել 6+1⁄2 ֆուրլոնգով։ Ուիթնիի պիտակավորված էր արագ ընթացող, բայց դանդաղ էր ընթանում, հատկապես ներսի երկաթուղու երկայնքով։ Սեկրետարիատը վատթարացավ, և Օնիոնը սկզբից գլխավորեց՝ դանդաղ տեմպերով անցնելով երկաթուղուց։ Հետևի հատվածում Թյորքոտը նախընտրեց իր շարժումը կատարել երկաթուղու երկայնքով, քան լայն սրընթալ։ Սեկրետարիատը սովորականից ավելի դանդաղ էր ընթանում, իսկ Թյորքոտը գերազանում էր։ Սեկրետարիատը պարտվում էր մինչև վերջին շրջադարձը, մինչև Օնիոնը առաջ անցավ ուղիղ գծում՝ երկարությամբ հաղթելու համար։

Ավելի քան 30,000-ից բաղկացած ռեկորդային ամբոխ ականատես եղավ այն, ինչը նկարագրվեց որպես «ապշեցուցիչ» վրդովմունք։ Չնայած Ջերկենսի՝ որպես «Հսկա մարդասպանի» համբավին, Սեկրետարիատի ապշեցուցիչ պարտությունը, հնարավոր է, վերագրել վիրուսային վարակին, որն առաջացրել է ցածր աստիճանի ջերմություն և փորլուծություն։ «Այն ժամանակ ես սովորում էի, որ ձիարշավում ամեն ինչ կարող է պատահել»,- ասել է Չեներին։ «Մենք գիտեինք, որ նա ցածր աստիճանի վարակ ուներ։ Բայց մենք որոշեցինք, որ նա, այնուամենայնիվ, բավականաչափ ուժեղ է հաղթելու համար, և մենք սխալվեցինք»։ Սեկրետարիատը կորցրեց ախորժակը և մի քանի օր դանդաղ էր պարապում։

Չարլզ Հաթթոնը գրել է. «Նա թվում էր, թե անհանգստացնող հիվանդ էր, երբ հեռանում էր, և նա կարոտում էր Թրավերսին։ Վերադառնալով Բելմոնտ՝ մատնանշելու համար 250,000 դոլար արժողությամբ Մալբոռոն, այս սպորտային ձին արյունոտ սարսափելի տեսք ուներ, ավելի շուտ, կարծես այն հիվանդ նկարներից մեկը, որը ներկայացնում էր մակաբրի ներքին թատրոնը։ Գերբնական վերականգնողական ուժեր պահանջվում վերականգնելու համար, ինչպես նա արեց։ Երկու շաբաթվա ընթացքում նա ենթարկվեց չորս ծանր նախապատրաստության։ Զարմանալիորեն նա գիրանում էր և ծաղկում ամեն փորձության հետ»։

### Մալբոռո Քափ

Սեպտեմբերի 15-ին Սեկրետարիատը վերադարձավ Բելմոնտ Պարկ «*Մալբոռո Քափ*»-ի բացման արարողության ժամանակ,որը ի սկզբանե նախատեսված էր մրցավազք հակառակորդի Ռիվա Ռիջի հետ՝ 1972 թվականի Դերբիի և Բելմոնտ Ստեիկսի հաղթողի հետ։ Ուիթնիում Սեկրետարիատի կորստից հետո դաշտը ընդլայնվեց՝ հրավիրելու լավագույն ձիեր ամբողջ երկրից։ Մասնակցությունները ներառում էին 1972 թվականի ձիարշավի չեմպիոն և Կալիֆորնիայի Ստեիկսի լավագույն հաղթող «Cougar II»-ը,կանադացի չեմպիոն «Kennedy Road»-ը, 1972 թվականի Ամերիկայի չեմպիոն 3-ամյա քուռակ՝ «Key to the Mint»-ը, «Travers»-ի հաղթող «Annihilate'Em»-ը (միակը մյուս երեք տարեկանները մրցավազքում), և Օնոիոնը։ Ռիվա Ռիջին նշանակվել էր 127 ֆունտ (մեկ ֆունտ քաշի համար տարիքային սանդղակի չափով),«Key to the Mint»-ը և «Cougar II»-ը 126 ֆունտ էին, կշեռքի քաշը, մինչդեռ Սեկրետարիատը 124 ֆունտ էր, երեք ֆունտ բարձր իր տարիքի համար նախատեսված սանդղակից։ Նախորդ գիշեր անձրև եկավ, բայց մրցուղին չորացավ մրցավազքի ժամանակ։

Սեկրետարիատը արագ տեմպերով զբաղեցրեց հինգերորդ տեղը, մինչդեռ Ռիվա Ռիջը Օնիոնի և «Kennedy Road»-ի ետևում էր։ Շրջադարձի շուրջ Սեկրետարիատը լայն վազեց և սկսեց հարթել հողը։ Սեկրետարիատը շրջանցեց Ռիվա Ռիջին, իսկ մյուս առաջնորդները նահանջեցին։ Սեկրետարիատը ոչ-ոքի խաղաց՝ հաղթելու համար, լրացնելով 1+1⁄8 մղոն 1:45 2⁄5-ում, այնուհետև համաշխարհային ռեկորդ գրանցեց հողի վրա տարածության համար։ Ռիվա Ռիջը երկրորդն է, «Cougar II»-ը՝ երրորդը, իսկ Օնիոնը՝ չորրորդ տեղում։ Թյուրքոտն ասաց. «Այսօր նա հին Սեկրետարիատն էր և դա արեց ինքնուրույն»։ «Մալբոռո Քափ»-ի համար նախատեսված սակարկությունը կազմում էր 250 000 դոլար, այն ժամանակ առաջարկվող ամենաբարձր մրցանակային գումարը. հաղթանակը Սեկրետարիատին դարձրեց պատմության մեջ 13-րդ միլիոնատեր ձին։

### Վուդվորդ Ստեիքս

«Մալբոռո Քափ»-ից հետո սկզբնական պլանն էր մտնել Ռիվա Ռիջը 1+1⁄2 մղոն Woodward Stakes-ում, ընդամենը երկու շաբաթ անց, մինչ Սեկրետարիատը դանդաղ մարզումներ անցկացրեց խոտածածկի վրա՝ նախապատրաստվելով հոկտեմբերին կայանալիք Մեն օ Վար Ստեիկսին:Վուդվորդ Ստեիկսից առաջ անձրև եկավ, և վազքուղին թաց էր, ինչի պատճառով Ռիվա Ռիջը չէր կարողանում կառավարել իրեն, ուստի նրա փոխարեն դուրս եկավ Սեկրետարիատը։ Սեկրետարիատը ընթանում էր ուղիղ, բայց նրան շրջանցում էր Ալեն Ջերկենսի վարժեցված չորսամյա «Prove Out»-ը, ով հաղթեց 4+1⁄2 երկարությամբ, չնայած 7 ֆունտ ավելի շատ կրելու, քան Սեկրետարիատը՝ մրցավազքի քաշի տարիքի պայմաններում։ «Prove Out»-ը վազեց իր կյանքի մրցավազքում այդ օրը. նրա գրանցած ժամանակը Բելմոնտ պարկի պատմության մեջ,երկրորդ ամենաարագ մղոն ու կեսն էր հողի վրա, չնայած անփույթ(թաց) պայմաններին։

### Մեն օ Վար Ստեյքս

Հոկտեմբերի 8-ին՝ Վուդվորդ-ից ընդամենը ինը օր անց, Սեկրետարիատը տեղափոխվեց Մեն օ Վար Ստեիքսի խոտածածկ ձիարշավարան՝ 1+1⁄2 մղոն հեռավորության վրա։ Նա հանդիպեց Տենտամին, ով 1+1⁄8 մղոն տարածության վրա համաշխարհային ռեկորդ էր սահմանել այդ ամառվա սկզբին, և ևս հինգին։ Սեկրետարիատը վաղաժամ առաջ ընթացավ, որին հաջորդեց Տենտամը, ով աստիճանաբար փակեց բացը ետևի հատվածով։ Տենտամը հասավ մի կես երկարության, մինչև Սեկրետարիատը պատասխանեց՝ երեք երկարությամբ առաջ քաշվելով:Տենտամը ևս մեկ վազք կատարեց հեռավոր շրջադարձի շուրջը, բայց Սեկրետարիատը կրկին ոչ-ոքի խաղաց՝ ի վերջո հաղթելով Տենտամին հինգ երկարությամբ, իսկ «Big Spruce»-ը յոթ ու կես երկարությամբ ավելի հետ զբաղեցրեց երրորդ տեղը։ Սեկրետարիատը սահմանել է դասընթացի ռեկորդային ժամանակ՝ 2:244⁄5: Վազքից հետո Թյուրքոտը բացատրեց, որ «Երբ Տենտամը մոտեցավ նրան հետնամասում, ես պարզապես ծլվլեցի նրա մոտ, և նա հեռացավ»։

### Կանադական միջազգային Ստեիքս

Սեկրետարիատի համար սինդիկացիոն գործարքը բացառում էր ձիարշավը երեք տարեկանից բարձր։ Համապատասխանաբար, Սեկրետարիատի վերջին մրցավազքը տեղի է ունեցել Կանադական միջազգային Ստեիքսում ավելի ծեր ձիերի դեմ, ավելի քան մեկ և հինգ ութերորդ մղոն հեռավորության վրա, 1973 թվականի հոկտեմբերի 28-ին Կանադայի Տորոնտո քաղաքում գտնվող «Woodbine Racetrack»-ում։ Մրցավազքը մասամբ ընտրվել է E.P.-ի միջև երկարամյա կապերի պատճառով։ Թեյլորը և Չեներիի ընտանիքը, և մասամբ հարգելու Սեկրետարիատի կանադական կապերը՝ Լաուրինն ու Թուրկոտին։

Թուրկոտը բաց թողեց մրցավազքը հնգօրյա կասեցման պատճառով. Էդդի Մեյփլը նվաճեց լեռը։ Մրցավազքի օրը ցուրտ էր, քամոտ և խոնավ, բայց Մարշալի խոտածածկ դաշտը չոր էր։ Չնայած եղանակին, մոտ 35,000 մարդ «վիրտուալ հիստերիայով» դիմավորեց Սեկրետարիատին։ Նրա ամենամեծ մրցակիցներն էին Kennedy Road-ը, որին նա հաղթել էր «Մալբոռո Քափ»-ում և «Big Spruce»-ը, ով երրորդ տեղն էր զբաղեցրել Մեն օ Վար-ում։ Քենեդի Ռոուդը առաջ անցավ վաղ առաջատար դիրքերում, մինչդեռ Սեկրետարիատը տեղափոխվեց երկրորդ տեղը արտաքին դիրքը զիջելուց հետո։ Հետևի հատվածում Սեկրետարիատը կատարեց իր քայլը և առաջ անցավ։ Նա կլորացրեց հեռավոր շրջադարձը 12 երկարությամբ առաջընթացով, նախքան վերջին ֆուրլոնգում իջնելը, ի վերջո հաղթելով 6+1⁄2 երկարությամբ։ Հերթական անգամ բազմաթիվ շահող տոմսեր անկանխիկ մնացին հուշանվերների որսորդների կողմից։

Մրցավազքից հետո Սեկրետարիատը բերվեց «Aqueduct Racetrack», որտեղ նա շքերթ անցկացրեց Թյուրքոտի հետ՝ հագած «Meadow silks»-ով 32,990 հոգանոց ամբոխի առջև՝ իր վերջին հրապարակային ելույթում։ «Սա տխուր, բայց, այնուամենայնիվ, հիանալի օր է», - ասաց Լաուրին-ը։ «Ես, իհարկե, կցանկանայի, որ նա կարողանար վազել որպես 4 տարեկան։ Նա հիանալի ձի է և սիրում է վազել»։ Ընդհանուր առմամբ, Սեկրետարիատը հաղթեց իր կարիերայի 21 մրցավազքներից 16-ում՝ երեք վայրկյան և մեկ երրորդով, և ընդհանուր եկամուտը՝ 1,316,808 դոլար։ 1973թվականի համար Սեկրետարիատը կրկին ճանաչվեց «*Տարվա ձի*», ինչպես նաև արժանացավ «Eclipse Award»-ի մրցանակների՝ որպես Ամերիկայի չեմպիոն եռամյա արու ձի և Ամերիկյան չեմպիոն արու խոտածածկ ձիարշավարանի ձի.:

Թոշակ
-----

### Ախոռի կարիերա

Երբ Սեկրետարիատը առաջին անգամ հեռացավ Քլեյբորն ֆերմայում, նրա սերմնահեղուկը ցույց տվեց անհասության որոշ նշաններ, ուստի 1973 թվականի դեկտեմբերին նրան բուծեցին երեք ոչ մաքուր ցեղատեսակի զամբիկ՝ նրա պտղաբերությունը ստուգելու համար։ Դրանցից մեկը «Appaloosa»-ից՝ Լեոլա անունով,ստեղծեց Սեկրետարիատի առաջին քուռակը 1974թվականի նոյեմբերին։

Քուռակը, որը կոչվում էր Առաջին Սեկրետարիատ, շագանակ էր, ինչպես իր հայրը, բայց խայտաբղետ էր, ինչպես իր ամբարտակը։
Սեկրետարիատի առաջին պաշտոնական քուռակի ծնունդը, որը եղավ 1975 թվականին, բաղկացած էր 28 քուռակից, որոնցից լավագույնը Դակտիլոգրաֆն էր, որը 1977 թվականի հոկտեմբերին շահեց «William Hill Futurity»-ում։ Առաջին ծնունդը ներառում էր նաև «Canadian Bound»-ը, որը 1976թվականի Քինլենդ Ջուլիի վաճառքի ժամանակ մի տարեկան էր, ով խախտեց 1 միլիոն դոլարի արգելքը՝ վաճառվելով 1,5 միլիոն դոլարով։ Այնուամենայնիվ, «Canadian Bound»-ը լիակատար ձախողում էր մրցավազքում, և մի քանի տարի շարունակ Սեկրետարիատի սերունդների արժեքը զգալիորեն նվազում էր, հատկապես հաշվի առնելով «Northern Dancer»-ի սերունդների աճող ժողովրդականությունը վաճառքի ռինգում։

Սեկրետարիատը, ի վերջո, նշանակեց մի շարք հիմնական խաղադրույքների հաղթողների, այդ թվում՝

* «General Assembly»-ն, 1979թ. Թրավերս Սեյքս-ի հաղթողն է, սահմանելով 2:00 հարթության ռեկորդ, որը պահվեց 37 տարի։
* «Lady's Secret», 1986 թվականի «Տարվա ձի»-ն։
* «Risen Star», 1988 Preakness և «Բելմոնտ Ստեյքս»-ի հաղթող։
* «Kingston Rule», 1990 թ. Մելբուրնի գավաթի հաղթող, շրջանցելով ռեկորդը։
* «Tinners Way», ծնվել է 1990 թվականին Սեկրետարիատի վերջին սերնդից, 1994 և 1995 թվականների «Pacific Classic»-ի հաղթող։
* «Kingston Rule», 1990 թ. Մելբուրնի գավաթի հաղթող, շրջանցելով ռեկորդը։
* «Tinners Way», ծնվել է 1990 թվականին Սեկրետարիատի վերջին սերունդից, 1994 և 1995 թվականների «Pacific Classic»-ի հաղթող։

Ի վերջո, Սեկրետարիատը պաշտոնապես ընտրեց 663 անվանված քուռակներ, այդ թվում՝ 341 հաղթողներ (51,4%) և 54 խաղադրույքների հաղթողներ (8,1%)։ Սեկրետարիատի հետ կապված խորպես հովատակի քննադատություն է հնչել, հիմնականում այն պատճառով, որ նա իր կարողությամբ արու սերունդ չի տվել և չի թողել առաջատար որդի, սակայն նրա ժառանգությունը ապահովված է իր դուստրերի որակի շնորհիվ, որոնցից մի քանիսը հիանալի մրցարշավորդներ էին, և նույնիսկ ավելի շատ՝ գերազանց արտադրողներ։ 1992թվականին Սեկրետարիատը Հյուսիսային Ամերիկայի առաջատար ձագուկների հայրն էր։ Ընդհանուր առմամբ, Սեկրետարիատի դուստրերը տվել են 24աստիճանի, 1-ին խմբի հաղթողներ As a broodmare sire, Secretariat's most notable progeny were:: Որպես ձագուկի հայր,Սեկրետարիատի ամենանշանավոր սերունդներն էին.

* «Weekend Surprise», խաղադրույքների հաղթող և 1992 թվականի «Kentucky Broodmare of the Year»-մրցանակը։ Նրա որդիների թվում են 1990 թվականի «Preakness» հաղթող «Summer Squall»-ը և 1992-ի «Տարվա ձի» «A.P. Indy»-ն։
* «Terlingua»-ի խաղադրույքի հաղթող և ամբարտակ առաջատար հայր՝«Storm Cat»:
* «Secrettame», խաղադրույքների հաղթող և կարևոր հայր «Gone West»-ը, որի ժառանգներից է Կենտուկիի դերբիի հաղթող «Smarty Jones»:
* «Six Crowns», երկամյա ամբարտակ չեմպիոն և հայր՝«Chief's Crown»-ը։
* Քույր Դոթը՝ երկամյա ամբարտակ չեմպիոն և հայր՝ Դեհեր-ը։
* «Celtic Assembly», «Volksraad»-ի ամբարտակը, առաջատար հայրը Նոր Զելանդիայում։
* «Betty's Secret»-ը, «Secreto»-ի ամբարտակը, Դերբիի հաղթողը և Իսթաբրաքը, «Champion Hurdle»-ի եռակի հաղթողը։

Միայն «Weekend Surprise»-ի և Տերլինգուաի միջոցով Սեկրետարիատը հայտնվում է բազմաթիվ չեմպիոնների տոհմում։ «Weekend Surprise»-ի որդին՝ «A.P. Indy»-ն Հյուսիսային Ամերիկայի առաջատար հայրն էր 2003 և 2006 թվականներին և հանդիսանում է 2003 թվականի «Տարվա ձի» «Mineshaft»-ի և 2007 թվականին «Բելմոնտ Ստեյքս»-ի հաղթող «Rags to Riches»-ի հայրը։ Նա նաև ստեղծել է հաջողակ սերունդ, որը տանում է դեպի Կենտուկի Դերբիի հաղթողներ՝ Օրբ և Կալիֆորնիա Քրոմ։ «A.P. Indy»-ի առաջատար սերնդի սերունդը Տապիթն է, ով գլխավորել է հոր ցուցակը 2014–2015 թվականներին և «Բելմոնտ Ստեյքս»-ի հաղթողների՝ Տոնալիստ-ի և «Creator»-ի հայրն է։

Տերլինգուաի որդին՝ Ստորմ Քեթ-ը,նույնպես երկու անգամ առաջատար հայր է, որի սերունդների թվում է «Giant's Causeway»-ը, որը եռակի առաջատար հայր է Հյուսիսային Ամերիկայում։ Ստորմ Քեթը նաև Յանկի Ջենթլմենի հայրն էր, ով 2015թ. Եռակի թագը շահած «American Pharoah»-ի ցեղատեսակի հայրն է։ Ե՛վ Ստորմ Քեթը-ը, և՛ «A.P. Indy»-ն հայտնվում են 2018 թվականի Եռակի թագի հաղթող «Justify»-ի տոհմում։

Սեկրետարիատի բեղմնավորումը նույնպես հաջողություն է բերել, ինչպես օրինակ են բազմաթիվ գնահատված խաղադրույքների հաղթողները, ներառյալ «Տարվա ձի» մրցանակին երկու անգամ արժանացած «Wise Dan»-ը, ինչպես նաև կարճ տարածության մրցավազքի չեմպիոն Սփայթսթաունը։ Քլեյբորն ֆերմայում Սեկրետարիատը փոքրիկ դաշտը սահմանակից էր երեք այլ հովատակների՝ Դրոնին, Սըր Իվորին և «Hall of Fame»-ին և նորակոչիկ «Spectacular Bid»-ին։ Սեկրետարիատը առանձնապես ուշադրություն չդարձրեց Դրոնին կամ Սըր Իվորին, բայց նա և «Spectacular Bid»-ը ընկերական հարաբերություններ հաստատեցին և երբեմն վազում էին միմյանց ցանկապատի գծի երկայնքով իրենց պարիսպների միջև։

Մահ
---

1989թվականի աշնանը Սեկրետարիատը տառապում էր լամինիտով, որը սմբակների ցավոտ և թուլացնող հիվանդություն էր։ Երբ մեկ ամիս բուժումից հետո նրա վիճակը չբարելավվեց, նա էուտանացվել է հոկտեմբերի 4-ին՝ 19 տարեկան հասակում։ Սեկրետարիատը թաղվել է Քլեյբորն ֆերմայում՝ հաշվի առնելով հազվագյուտ պատիվը՝ ամբողջությամբ թաղվելու (ավանդաբար, թաղվում են միայն հաղթող ձիու գլուխը, սիրտը և սմբակները)։

Սեկրետարիատի անասնաբույժը, ով կատարել է դիահերձումը,դոկտոր Թոմաս Սվերչեկը՝ Կենտուկի համալսարանի գլխավոր պաթոլոգը, չի կշռել Սեկրետարիատի սիրտը, այլ ասել է. «Մենք պարզապես լուռ, ապշած կանգնած էինք։ Մենք չէինք կարող հավատալ դրան։ Սիրտը կատարյալ էր։ Դրա հետ կապված խնդիրներ չեն եղել։ Դա էր հենց այս հսկայական շարժիչը»։ Ավելի ուշ Սվերչեկը նաև Շամի դիահերձումն է կատարել, որը մահացել է 1993 թվականին։ Սվերչեկը իսկապես կշռել է Շամի սիրտը, և այն կազմել է 18 ֆունտ (8,2 կգ)։ Ելնելով Շամի չափումներից և երկու ձիերին էլ դիահերձելով՝ նա գնահատեց, որ Սեկրետարիատի սիրտը հավանաբար կշռում էր 22 ֆունտ (10,0 կգ) կամ մոտ 2,5 անգամ, քան միջին ձիերը (8,5 ֆունտ (3,9 կգ))։

Չափազանց մեծ սիրտը մի հատկանիշ է, որը երբեմն հանդիպում է մաքուր ցեղատեսակի ձիերի մոտ, ինչը ենթադրվում է, որ կապված է գենետիկական վիճակի հետ, որը կոչվում է «x-factor», որը փոխանցվում է որոշակի ժառանգական օրինաչափություններով։ «X-factor»-ը կարելի է գտնել պատմական ձիարշավի «Eclipse»-ի մեջ, որը 1789 թվականին իր մահից հետո հետք է թողել։ Քանի որ «Eclipse»-ի սիրտը շատ ավելի մեծ էր, քան մյուս ձիերի սրտերը, այն կշռվեց և պարզվեց, որ այն կազմում է 14 ֆունտ (6,4 կգ), որը գրեթե երկու անգամ գերազանցում է նորմալ քաշը։ Ենթադրվում է, որ «Eclipse»-ը փոխանցել է այդ հատկանիշը իր դուստրերի միջոցով, և տոհմային հետազոտությունները հաստատել են, որ Սեկրետարիատը հետք է թողել իր ամբարտաակի վրա մինչև «Eclipse»-ի դուստրը։ Սեկրետարիատի հաջողությունը որպես ցեղատեսակի հայր, ոմանք կապում են այս մեծ սրտի տեսության հետ։ Այնուամենայնիվ, ապացուցված չէ, թե արդյոք «X-factor» գոյություն ունի, էլ չասած, թե դա նպաստում է մարզական կարողություններին։:

Պատիվ և ճանաչում
----------------

Իրական չափերի *Սեկրետարիատ* Ջոն Սքիփինգ Մրցարշավների և փառքի սրահի ազգային թանգարան Սարատոգա Սփրինգսում, Նյու Յորք
Սեկրետարիատը ընդգրկվել է մրցարշավների և փառքի սրահի ազգային թանգարանում 1974 թվականին՝ նրա Եռաթագի հաղթանակից հետո։ 1994թվականին «Sports Illustrated»-ը պատշաճ կերպով ներկայացրեց Սեկրետարիատին,որը վերջին 40 տարվա ընթացքում 40 մեծագույն մարզական գործիչների ցուցակում զբաղեցրել է 17-րդ տեղը։ 1999թվականին ESPN-ը նրան դասեց 20-րդ դարի հյուսիսամերիկյան 100 մեծագույն մարզիկներից 35-րդը, ցուցակի երեք ոչ-մարդկանցից ամենաբարձրը (մյուս երկուսը նույնպես ձիարշավի ձիեր էին. Մեն օ Վար 84-րդում և «Citation»-ը 97-րդում)»։ Սեկրետարիատը երկրորդ տեղն է զբաղեցրել Մեն օ Վար-ից հետո «The Blood-Horse's» ցուցակում 20-րդ դարի լավագույն 100 ԱՄՆ-ի ձիարշավարաններում։ Նա նաև զբաղեցրել է երկրորդ տեղը Մեն օ Վար-ից հետո, ինչպես «Associated Press»-ի կողմից հավաքված փորձագետների վեց հոգանոց խմբի կողմից, այնպես էլ յոթ փորձագետներից բաղկացած «Sports Illustrated» խմբի կողմից։

1999թվականի հոկտեմբերի 16-ին «Lexington»-ի «Keeneland Race Course»-մրցարշավի ընթացքում հաղթողների շրջանում անցկացված արարողության ժամանակ, ԱՄՆ փոստային ծառայությունը Սեկրետարիատին պատվել է 33 ցենտանոց փոստային նամականիշով, որի վրա պատկերված է նրա պատկերը։ 2005 թվականին Սեկրետարիատը ներկայացվել է «ESPN Classic»-ի շոուում «Ո՞վ է թիվ 1-ը» «Լավագույն սպորտային ներկայացումներ» դրվագում։ Նա միակ ոչ մարդն էր ցուցակում,և նրա վազքը Բելմոնտում զբաղեցրեց երկրորդ տեղը զիջելով Ուիլթ Չեմբերլենին 100 միավորանոց խաղից։ 2007 թվականի մայիսի 2-ին Սեկրետարիատը ընդունվեց Կենտուկիի մարզական փառքի սրահ՝ նշելով առաջին անգամ, երբ կենդանին արժանացավ այս պատվին։ 2013 թվականին Սեկրետարիատն ընդունվել է Կանադական ձիարշավների փառքի սրահ՝ ի պատիվ Կանադայի միջազգային մրցաշարում 40 տարի առաջ նրա հաղթանակի։ Սեկրետարիատը նաև ուշադրության կենտրոնում էր 2013թ. 60 րոպեանոց սպորտային հատվածում։ 2016 թվականի մարտին եռակի թագի քարտուղարության հաղթանակը 13-րդ տեղն Է զբաղեցրել «Sports Illustrated» սպորտի պատմության 100 լավագույն պահերի ցուցակում։ Սեկրետարիատը մշտական ժողովրդականության շնորհիվ,Չեներին մինչև իր մահը՝ 2017 թվականը, մնացին մրցարշավի նշանավոր դեմքերը և ազդեցիկ ջատագովը ազնվացեղ կենդանիի հետագա խնամքի և անասնաբուժական հետազոտությունների համար։

2004թվականին Կենտուկիի ձիերի այգում բացվեց «Maker's Mark» Սեկրետարիատի կենտրոնը, որը նվիրված էր նախկին ձիարշավի ձիերի վերադասմանը և նրանց նոր ցեղերը համապատասխանեցնելուն։ 2010 թվականին Չեներին մշակեց «Secretariat Vox Populi» («ժողովրդի ձայնը») մրցանակը, որի օգտին քվեարկում են մրցարշավի երկրպագուները։ Նախատեսված է ճանաչել․«Ձին, որի ժողովրդականությունը և մրցավազքի գերազանցությունը լավագույնս արձագանքեցին ամերիկյան հանրությանը և ճանաչում ձեռք բերեցին ազնվացեղերի մրցավազքի համար»:Մրցարշավի երկրպագուների ներգրավվածության նկատառումն այն է, ինչ առանձնացնում է Vox Populi մրցանակը մյուսներից։ 2010 թվականին առաջին պարգևատրվածը Զենյատան էր՝ այդ տարվա տարվա ձին, մինչդեռ երկրորդ մրցանակը ստացավ «Rapid Redux»-ը՝ նախկին հավակնորդ, ով հաղթեց 22 անընդմեջ մրցավազք փոքր ձիարշավարաններում։ Փեյնթերը 2012 թվականին ստացավ մրցանակը լամինիտի դեմ պայքարի համար,այն, ինչը հանգեցրեց Սեկրետարիատի մահվանը։ «Փեյնթերի ժողովրդականությունը բխում է պայքարելու և սպասելիքները գերազանցելու նրա կարողությունից, ինչը նրան դարձնում է կատարյալ ընտրություն որպես այս տարվա «Vox Populi» մրցանակի դափնեկիր»,-ասաց Չեներին։ «Առաջին հայացքից տեսնելով այս հիվանդության ավերիչ հետևանքները, ես էլ ավելի համոզված եմ, որ արդյունաբերությունը պետք է շարունակի ջանասիրաբար պայքարել լամինիտի դեմ:Այն առաջընթացը, որը մենք հասել ենք մինչ օրս, ակնհայտորեն օգուտ տվեց Փեյնթերին՝ մի գեղեցիկ քուռակ՝ հսկայական ոգով»։ «The Secretariat Stakes-»-ը ստեղծվել է 1974 թվականին՝ հարգելու համար նրա հիշատակը Արլինգթոն այգում 1973 թվականին։ Մարգագետինը՝ ֆերման, որտեղ նա ծնվել է, գրանցված է Պատմական վայրերի ազգային ռեգիստրում:Այն այժմ հայտնի է որպես «The Meadow Historic District»։

Ըստ ESPN-ի՝ավելի շատ նրա անունով են կոչվել ԱՄՆ-ի 263 ճանապարհներ, քան ցանկացած այլ մարզիկի անունով։ «Սեկրետարիատ Դրայվ»-ը ամենատարածված տարբերակն է։

Արձաններ
--------

1974 թվականին Փոլ Մելոնը Ջոն Սքեյփինգին պատվիրեց բրոնզե արձան, որը երբեմն հայտնի է որպես «Secretariat in Full Stride» անունով։ Իրական չափի արձանը մնաց Բելմոնտ այգու կենտրոնում մինչև 1988 թվականը, երբ այն փոխարինվեց կրկնօրինակով։ Բնօրինակն այժմ գտնվում է Մրցարշավների և Փառքի սրահի ազգային թանգարանում։

Կենտուկիի ձիերի զբոսայգում կա Սեկրետարիատի և ևս երկու բնական չափի արձան։ Առաջինը,որը ստեղծվել է Ջիմ Ռինոի կողմից 1992 թվականին, ցույց է տալիս Սեկրետարիատին որպես ավագ հայր, մինչդեռ երկրորդը, որն ավարտվել է Էդվին Բոգուցկիի կողմից 2004 թվականին, ցույց է տալիս, որ նա առաջնորդվում է դեպի հաղթողների շրջանակը Կենտուկիի դերբիից հետո։

2015 թվականին Սեկրետարիատի և Ռոն Թյուրքոթի արձանը, որոնք հատում էին ավարտի գիծը «Բելմոնտ Ստեյքս»-ում,բացվեց Գրանդ Ֆոլսի Նյու Բրունսվիկ, Թյուրքոթի հայրենի քաղաքում։

2019 թվականի հոկտեմբերի 12-ին Լեքսինգթոնի Քինլենդ քաղաքում Սեկրետարիատի փառատոնի ժամանակ բացվեց նոր հուշարձան։ «Ջոսլին Ռասել»-ի բրոնզե արձանը ցույց է տալիս, որ Սեկրետարիատի և Թյուրքոթը հաղթում են Կենտուկիի դերբիում։ Փառատոնից հետո այն մշտապես տեղափոխվեց երթևեկության շրջանի կենտրոն՝«Հին Ֆրանկֆորտ Փայկ» և «Ալեքսանդրիա Դրայվ»։ Քինլենդը հատուկ վայր էր Սեկրետարիատի ֆիլմում մի քանի մրցարշավային տեսարանների համար։

Մրցավազքի Վիճակագրություն
-------------------------

Մրցավազքի հեռավորությունների փոխարկում| ֆուրլոնգ | Մղոն | Մետր |
| --- | --- | --- |
| 51⁄2 | 11⁄16 | 1,106 |
| 6 | 3⁄4 | 1,207 |
| 61⁄2 | 13⁄16 | 1,308 |
| 7 | 7⁄8 | 1,408 |
| 8 | 1 | 1,609 |
| 81⁄2 | 11⁄16 | 1,710 |
| 9 | 11⁄8 | 1,811 |
| 91⁄2 | 13⁄16 | 1,911 |
| 10 | 11⁄4 | 2,012 |
| 12 | 11⁄2 | 2,414 |
| 13 | 15⁄8 | 2,615 |

| Տարի | Տարիք | Սկիզբ | Հաղթանակ(1-ին) | Տեղ (2-րդ) | Ցուցադրում (3-րդ) | Շահույթ ($) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1972 | 2 | 9 | 7 | 1 | — | 456,404 |
| 1973 | 3 | 12 | 9 | 2 | 1 | 860,404 |
| **Ընդամենը** | **21** | **16** | **3** | **1** | **1,316,808** |
|

Տոհմ
----

Սեկրետարիատին ղեկավարում էր Բոլդ Ռուլեռը, ով ութ անգամ գլխավորում էր Հյուսիսային Ամերիկայի հայրերի ցուցակը,ավելի շատ,քան 20-րդ դարի ցանկացած այլ հովատակ։ Նա նաև վեց անգամ գլխավորել է անչափահասների (երկու տարեկան) հայրական ցուցակը։ Նախքան Սեկրետարիատի Եռակի թագը առաջադրվելը, Բոլդ Քանոնը հաճախ դասակարգվում էր որպես վաղահաս անչափահասների սերունդ,որոնք չունեն տոկունություն կամ չեն մարզվել վերջին երկու տարեկանում։ Այնուամենայնիվ, նույնիսկ մինչ Սեկրետարիատը, Բոլդ Քանոն իրականում 11 խաղագումարների հաղթողներ էր նշանակել 10 ֆուրլոնգ կամ ավելի երկարությամբ մրցավազքերի հաղթողներին։ Ի վերջո,1970-ականներին Կենտուկիի դերբիի տասը հաղթողներից յոթին կարելի է հետևել ուղիղ դեպի Բոլդ Քանոն իրենց պոչի արական գծերով, ներառյալ Սեկրետարիատը և Եռակի Թագի հաղթող «Seattle Slew»-ը։

Սեկրետարիատի ամբարտակը Սոմետինգրոյալն էր՝ 1973 թվականի Կենտուկիի տարվա լավագույն ձագուկը:Թեև Սոմետինգրոյալը անտեղի էր իր միակ մեկնարկում,նա ուներ հիանալի ծագում:Նրա հայրը՝ Պրինսկվիլ o-ը, 1966-1970 թվականներին եղել է առաջատար ցեղատեսակի հայրը և հայտնի է եղել որպես տոկունության և կայունության աղբյուր։ Նրա ամբարտակ ձագուկը խաղագումարների հաղթող էր, որը գնվեց Քրիստոֆեր Չեներիի կողմից 1947 թվականի վաճառքից 30,000 դոլարով։ Նախքան 18 տարեկանում Սեկրետարիատը ստեղծելը Սոմետինգրոյալն արդեն տվել էր երեք խաղաագումարների հաղթողներ՝ Սըր Գեյլորդը, Ֆրսթ Ֆեմիլին և Սիրիան Սին (վերջինս Սեկրետարիատի քույրն էր)։ Սըր Գեյլորդը դարձավ կարևոր հայր, որի սերունդների թվում էր «Էպսոմ դերբի»-ի հաղթող Սըր Իվորը։

Անասնաբույծները խոսում են տարբերանշանի մասին, որը լինում է այն ժամանակ, երբ հայրը կամ տատիկը զգալիորեն ավելի լավ սերունդ է ծնում մի կոնկրետ պապի դուստրերից, քան այլ արյունակցական ցեղերի զամբիկները։ Բոլդ Ռուլեռի բուծումը Սոմետինգրոյալի հետ հայտնի տարբերանշանի օրինակ է Բոլդ Ռուլեռի հայր` Նասրուլայի,և Պրինսկվիլ o-ի դուստրերի միջև։ Նպատակն էր հավասարակշռել տոհմածառի Նասրուլայի կողմից տրված արագությունը, վաղաժամությունը և կրակոտ խառնվածքը, Պրինսկվիլ o-ի տոկունության, առողջության և խելամիտ խառնվածքի հետ։

Ժողովրդական մշակույթ
--------------------

* 2010-ի «Քարտուղարություն» ֆիլմը, որտեղ նկարահանվել են Դայան Լեյնը՝ Պենի Չեներիի դերում, Ջոն Մալկովիչը՝ Լյուսիեն Լաուրինի դերում և Օտտո Թորվարթը՝ Ռոն Թուրկոտի դերում, գրվել է Մայք Ռիչի կողմից, ռեժիսոր՝ Ռենդալ Ուոլեսը, իսկ պրոդյուսերը՝ «Walt Disney Pictures»-ի կողմից։
* 2014 թվականի «BoJack Horseman» մուլտիպլիկացիոն հեռուստասերիալում Սեկրետարիատը համանուն մարդակերպ ձիարշավ է, որը հնչյունավորել է Ջոն Կրասինսկին, իսկ ավելի ուշ՝ Ուիլ Առնետը։ Շոուում նա տիտղոսակիր ձիու Բոջակի անձնական հերոսն էր։ Շոուի Սեկրետարիատի կերպարը դատապարտվել է խաբեության համար, արգելվել է ձիարշավի մասնակցել և ի վերջո ինքնասպան է եղել։
* Քրեյգ Ֆերգյուսոնի հետ «Late Late Show»-ում Սեկրետարիատը ձիու օգնական է, որին հաճախ տեսնում են գովազդային ընդմիջումից հետո ֆրիսբի բռնելիս կամ շոուի հաղորդավարի հետ պարելիս։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Christine, Bill (2010 թ․ սեպտեմբերի 30). «Penny Chenery's life, unscripted». *Daily Racing Form*. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 27-ին.
2. ↑  Peters, Anne; Erigero, Patricia. «Leading Sires of the U.S.A». *Thoroughbred Heritage*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 23-ին.
3. 1 2  Peters, Anne (2014 թ․ մարտի 28). «The Influence of Bold Ruler». *Blood-Horse*. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 25-ին.
4. ↑  Tower, Whitney (1965 թ․ փետրվարի 22). «Bold is the Badge of Champions». *Sports Illustrated*. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 28-ին.
5. ↑  Hall, Tom (1998 թ․ փետրվարի 1). «Foal Sharing». *The Horse*. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 28-ին.
6. ↑  Nack, p. 41
7. ↑  Woolfe, p. 10
8. ↑  Woolfe, pp. 9–12
9. 1 2  «Chenery, Christopher T. (1886–1973)». *Encyclopedia Virginia*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 3-ին.
10. ↑  «The Bride». *Pedigree Online Thoroughbred Database*. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 5-ին.
11. 1 2  Glauber, Bill (1993 թ․ մայիսի 2). «'It Was Like He Was Flying': In Five Weeks in 1973, Secretariat Went From a Potentially Great Horse to a Racing Legend». *Los Angeles Times*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 4-ին.
12. ↑  «Gentry Shares Life on Farm with Secretariat». *bluefield.edu*. 2011 թ․ փետրվարի 18. Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ մայիսի 22-ին. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 4-ին.
13. ↑  Woolfe, p. 25
14. ↑  Nack, p. 49
15. ↑  Lusky, Leonard. «Ask Penny». *secretariat.com*. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 23-ին.
16. 1 2 3 4 5  Hunter, Avalyn. «Secretariat (horse)». *American Classic Pedigrees*. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 27-ին.
17. 1 2 3  Mitchell, pp. 93–94
18. 1 2 3 4 5  Illman, Dan (2010 թ․ սեպտեմբերի 23). «Secretariat, Charles Hatton, HandiGambling pp's». *Daily Racing Form*. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 27-ին.
19. ↑  Tate, James (2008 թ․ հուլիսի 10). «Is Conformation Relevant?». *Trainer Magazine*. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ հուլիսի 8-ին. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 15-ին.
20. 1 2  «Secretariat: Horsegears conformation analysis». *Horsegears*. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ հոկտեմբերի 9-ին. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 15-ին.
21. ↑  «Horsegears Racehorse Conformation Gears Theory». *Horsegears*. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ հոկտեմբերի 9-ին. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 15-ին.
22. ↑  Mitchell, pp. 83–84
23. ↑  "A Look Back", *Blood-Horse*, p. 28
24. 1 2  Nack, pp. 66–67
25. ↑  Hiers, Fred (2010 թ․ հունիսի 4). «Secretariat's exercise rider reflects on champion horse». *Ocala StarBanner*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 4-ին.
26. ↑  Jeansonne, John (2010 թ․ հունիսի 3). «Jim Gaffney, exercise rider for Secretariat, dead at 75». *Newsday*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 4-ին.
27. ↑  Scanlan, Lawrence (2008). «Prologue». *The horse God built: the untold story of Secretariat, the world's greatest racehorse* (1st ed.). New York: St. Martin's Griffin. ISBN 978-0-312-38225-4.
28. ↑  Nack, pp. 77–78
29. ↑  Wirth, Jennifer (2010 թ․ սեպտեմբերի 22). «Secretariat: the beauty of being everything». *Blood-Horse*. Վերցված է 2016 թ․ մայիսի 26-ին.
30. ↑  Hatton, Charles (2012 թ․ մարտի 8). «Secretariat: Hatton on the 1972 season (from the 1972 American Racing Manual)». *Daily Racing Form*. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 27-ին.
31. 1 2  Beyer, Andrew (2010 թ․ հոկտեմբերի 7). «'Secretariat' introduces extraordinary horse to a new generation». *Washington Post*. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 26-ին.
32. ↑  Canadian Press (1972 թ․ հոկտեմբերի 16). «Stop the Music wins disqualification». *Calgary Herald*. էջ 27. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 6-ին.
33. ↑  Tower, Whitney (1972 թ․ նոյեմբերի 27). «Thorns among the roses». *Sports Illustrated*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 5-ին.
34. ↑  «La Prevoyante or Secretariat, Horse of the Year 1972». *Colin's Ghost: Thoroughbred Horse Racing History*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 6-ին.
35. ↑  Cady, Steve (1972 թ․ դեկտեմբերի 27). «Secretariat Is Horse of Year, Topping La Prevoyante in Poll». *The New York Times*. Վերցված է 2016 թ․ օգոստոսի 30-ին.
36. ↑  Porter, Alan. «Trick's Pic Reinforces Nick». *Blood-Horse*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 10-ին.
37. ↑  «Secretariat Is Syndicated For Record $6.08‐Million». *The New York Times*. 1973 թ․ փետրվարի 27. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 21-ին.
38. 1 2  Putnam, Pat (1973 թ․ մարտի 26). «Oh Lord, He's Perfect». *Sports Illustrated*. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 26-ին.
39. ↑  "A Look Back", *Blood-Horse*, p. 3
40. 1 2  Haskin, Steve (2013 թ․ հունվարի 21). «Big Red and the Winter of '73». *Blood-Horse*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 7-ին.
41. ↑  "A Look Back", *Blood-Horse*, p. 5
42. 1 2 3 4 5 6  Nack, William (1990 թ․ հունիսի 4). «Pure Heart». *Sports Illustrated Longform*. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 28-ին.
43. ↑  «Industry Glossary». *Equibase*. Վերցված է 2016 թ․ օգոստոսի 21-ին.
44. ↑  "A Look Back", *Blood-Horse*, p. 6
45. ↑  Capps, Timothy T. (2003). *Secretariat* (1st ed.). Lexington, KY: Eclipse Press. էջ 121. ISBN 1-58150-091-2.
46. ↑  "A Look Back", *Blood-Horse*, p. 14
47. ↑  Tower, Whitney (1973 թ․ մայիսի 14). «It was murder». *Sports Illustrated*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 7-ին.
48. ↑  "A Look Back", *Blood-Horse*, pp. 12, 14
49. ↑  «Secretariat charges past Sham in Kentucky Derby win». *Herald-Journal*. Associated Press. 1973 թ․ մայիսի 6. էջ B1. Վերցված է 2012 թ․ հունիսի 20-ին.
50. ↑  «Track Records – Churchill Downs». *Churchill Downs*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 1-ին.(չաշխատող հղում)
51. ↑  Drape, Joe (2001 թ․ մայիսի 6). «Monarchos Makes His Point and Roars to Victory in the Derby». *The New York Times*. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 28-ին.
52. ↑  Sullivan, John Jeremiah (2004). *Blood horses : notes of a sportswriter's son*. New York: Picador. էջեր 19–20. ISBN 978-0-312-42376-6.
53. 1 2  Haskin, Steve (2012 թ․ հունիսի 20). «Viva Big Red!». *Blood-Horse*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 7-ին.
54. ↑  Jerardi, Dick (2008 թ․ հունիսի 5). «Jockey looks back at Secretariat's 1973 Triple Crown». *Philadelphia Inquirer*. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 28-ին.
55. 1 2  "A Look Back", *Blood-Horse*, p. 32
56. 1 2  Hegarty, Matt (2012 թ․ հունիսի 19). «Secretariat awarded Preakness record at 1:53 after review». *Daily Racing Form*. Վերցված է 2012 թ․ հունիսի 19-ին.
57. ↑  Woolfe, p. 192
58. ↑  Keane, Patrick J. (2015 թ․ սեպտեմբերի 6). «Secretariat: A Personal Memoir». *Numéro Cinq*. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 27-ին.
59. ↑  Christine, Bill (1989 թ․ հոկտեմբերի 5). «Secretariat Was Champion of the People, Both Young and Old». *Los Angeles Times*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 4-ին.
60. 1 2  «Secretariat: A Triple Terror». *Ocala Star-Banner*. Associated Press. 1973 թ․ հունիսի 10. էջ D1. Վերցված է 2012 թ․ հունիսի 20-ին.
61. ↑  Nichols, Joe (1973 թ․ հունիսի 9). «This Day In Sports – A Horse for the Ages». *The New York Times*. Վերցված է 2016 թ․ օգոստոսի 21-ին.
62. ↑  «Roundtable Discussion of the Jockey Club (1973)» (PDF). *Jockey Club*. էջ 16. Վերցված է 2016 թ․ օգոստոսի 23-ին.
63. 1 2 3 4  Flatter, Ron. «Secretariat remains No. 1 name in racing». *ESPN*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 7-ին.
64. ↑  JDuggernaut (2018 թ․ հունիսի 9). «A Crying Sham: The Story of a Failed Triple Crown Bid». *First and Monday*.
65. ↑  "A Look Back", *Blood-Horse*, p. 40
66. ↑  «This day in history: June 9, 1973». *Vancouver Sun*. 2012 թ․ հունիսի 11. Վերցված է 2015 թ․ հունիսի 6-ին.
67. ↑  «North American Records». *Equibase*. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 27-ին.
68. ↑  «Daily Racing Form: Beyer Numbers». *Daily Racing Form*. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ հուլիսի 7-ին. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 10-ին.
69. 1 2 3  Hollingsworth, Kent (1973 թ․ հունիսի 18). «Triple Crown Heroes: Secretariat». *Blood-Horse*. Վերցված է 2016 թ․ մայիսի 27-ին.
70. 1 2  Tower, Whitney (1973 թ․ հունիսի 18). «History in the Making». *Sports Illustrated*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 5-ին.
71. ↑  Woolfe, pp. 121–122
72. ↑  Haskin, Steve (2012 թ․ հունիսի 4). «Remembering Big Red». *Blood-Horse*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 7-ին.
73. 1 2  Cohen, Andrew (2013 թ․ հունիսի 7). «Secretariat's Jockey on Winning the Triple Crown at Belmont, 40 Years Ago». *The Atlantic*. Վերցված է 2016 թ․ օգոստոսի 21-ին.
74. ↑  Cherwa, John (2015 թ․ հունիսի 5). «Ranking the Triple Crown winners». *Los Angeles Times*. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 28-ին.
75. ↑  «Triple Crown Winners». *Blood-Horse*. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 28-ին.
76. ↑  «Souvenir hunters failing to cash in on triple crown winner». *Observer-Reporter*. 1973 թ․ հուլիսի 11. էջ B3. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 11-ին.
77. 1 2  "A Look Back", *Blood-Horse*, p. 47
78. ↑  Plimpton, George (1973 թ․ հուլիսի 9). «Crunch went the Big Red Apple». *Sports Illustrated*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 6-ին.
79. ↑  «$11,170 in Win Tickets On Secretariat Uncashed». *The New York Times*. 1973 թ․ հուլիսի 10. էջ 52. Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 29-ին.
80. ↑  "A Look Back", *Blood-Horse*, pp. 49–50
81. ↑  «Secretariat beaten!». *Daytona Beach Morning Journal*. 1973 թ․ օգոստոսի 5. էջ B1. Վերցված է 2012 թ․ հունիսի 20-ին.
82. ↑  Hovdey, Jay (2013 թ․ օգոստոսի 2). «The day Onion slayed». *Daily Racing Form*. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 12-ին.
83. 1 2  Haskin, Steve (2008 թ․ օգոստոսի 4). «The Unbeatable Horse». *Blood-Horse*. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 25-ին.
84. ↑  "A Look Back", *Blood-Horse*, p. 51
85. ↑  "A Look Back", *Blood-Horse*, pp. 52–53
86. ↑  Tower, Whitney (1973 թ․ սեպտեմբերի 24). «They made pigeons of the field». *Sports Illustrated*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 7-ին.
87. ↑  Sekulic, Mike (2013 թ․ սեպտեմբերի 23). «Marlboro Cup of Champions». *Blood-Horse*. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 25-ին.
88. ↑  «Prove Out beats Secretariat». *Pittsburgh Press*. 1973 թ․ սեպտեմբերի 30. էջ D14. Վերցված է 2012 թ․ հունիսի 20-ին.
89. ↑  "A Look Back", *Blood-Horse*, p. 62
90. ↑  «Another purse to Secretariat». *Calgary Herald*. 1973 թ․ հոկտեմբերի 9. էջ 17. Վերցված է 2012 թ․ հունիսի 20-ին.
91. 1 2  «Secretariat». *Canadian Horse Racing Hall of Fame*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 2-ին.
92. 1 2  Perkins, Dave (2010 թ․ հոկտեմբերի 15). «Secretariat one of a kind». *Toronto Star*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 11-ին.
93. ↑  "A Look Back", *Blood-Horse*, p. 63
94. ↑  Deford, Frank. «Adieu, Adieu, Kind Friends». *Sports Illustrated*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 2-ին.
95. ↑  "A Look Back", *Blood-Horse*, p. 64
96. ↑  Nichols, Joe (1973 թ․ նոյեմբերի 7). «A Ceremonial Windup for Secretariat». *The New York Times*. էջ 35. Վերցված է 2011 թ․ նոյեմբերի 4-ին.
97. ↑  «Triple Crown winner Secretariat sweeps Horse of the Year ballotting». *Montreal Gazette*. Associated Press. 1973 թ․ դեկտեմբերի 19. էջ 29. Վերցված է 2012 թ․ հունիսի 20-ին.
98. ↑  Illman, Dan (2011 թ․ փետրվարի 7). «Top Beyers, Secretariat's First Foal, Arlington Pars». *Daily Racing Form*. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 28-ին.
99. 1 2 3 4  «Secretariat – great sire or a dud at stud?». *Sporting Post*. 2012 թ․ ապրիլի 25. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ հունիսի 30-ին. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 28-ին.
100. ↑  «A Memorable Date: First Seven-Figure Yearling Sold». *Blood-Horse*. 2006 թ․ հուլիսի 20. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 11-ին.
101. ↑  Schmitz, David (2001 թ․ հուլիսի 15). «Era Ends With Mr. Prospector's Last Foal Crop». *Blood-Horse*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 12-ին.
102. ↑  Beyer, Andrew (1979 թ․ օգոստոսի 19). «General Assembly Shows His Heels». *Washington Post*. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 28-ին.
103. ↑  «Baffert Reflects on Arrogate's Travers Romp». *Blood-Horse*. 2016 թ․ օգոստոսի 28. Վերցված է 2016 թ․ օգոստոսի 28-ին.
104. ↑  Oakford, Glenye Cain (2011 թ․ սեպտեմբերի 17). «Lady's Secret dead at age 21». *Daily Racing Form*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 5-ին.
105. ↑  Crist, Steven (1988 թ․ հունիսի 12). «Risen Star Runs Away with the Belmont». *The New York Times*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 5-ին.
106. ↑  «Melbourne Cup Winner Kingston Rule Dies». *Blood-Horse*. 2011 թ․ դեկտեմբերի 8. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 28-ին.
107. ↑  Schmitz, David (2010 թ․ սեպտեմբերի 14). «Tinners Way Retired to Old Friends». *Blood-Horse*. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 28-ին.
108. ↑  Hunter, Avalyn. «Secretariat (horse)». *American Classic Pedigrees*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 4-ին.
109. ↑  «Kentucky Broodmare of the Year Weekend Surprise Dead». *Blood-Horse*. 2011 թ․ մարտի 4. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 11-ին.
110. ↑  «Terlingua, Storm Cat's Dam, Dead». *Blood-Horse*. 2008 թ․ ապրիլի 29. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 11-ին.
111. ↑  Peters, Anne (2015 թ․ հունվարի 30). «The Legacy of Gone West». *Blood-Horse*. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 28-ին.
112. ↑  «Six Crowns, Dam of Champion Chief's Crown, Dies at Age 26». *Blood-Horse*. 2002 թ․ փետրվարի 15. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 11-ին.
113. ↑  Hammonds, Evan (2014 թ․ մայիսի 16). «Champion Dehere Dead at 23 in Turkey». *Blood-Horse*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 11-ին.
114. ↑  «Volksraad Wins Third New Zealand Sire Title». *Blood-Horse*. 2004 թ․ օգոստոսի 26. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 11-ին.
115. ↑  Oppenheim, Bill (2003 թ․ փետրվարի 27). «The Royal Ascot of Jumping» (PDF). *Thoroughbred Daily News*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 23-ին.
116. ↑  Reed, Patrick (2013 թ․ օգոստոսի 22). «Hot Sire: A.P. Indy». *Daily Racing Form*. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 28-ին.
117. ↑  Russo, Nicole (2016 թ․ հունիսի 13). «Tapit in familiar spot atop sires list». *Daily Racing Form*. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 28-ին.
118. ↑  Hunter, Avalyn. «Giant's Causeway (horse)». *American Classic Pedigrees*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 11-ին.
119. ↑  Hunter, Avalyn (2015 թ․ հունիսի 26). «Triple Crown Connections». *Blood-Horse*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 11-ին.
120. ↑  «Pedigree of Justify». *www.equineline.com* (անգլերեն). Վերցված է 2018 թ․ հոկտեմբերի 7-ին.
121. ↑  Hunter, Avalyn (2013 թ․ նոյեմբերի 1). «Inbreeding to Secretariat: Not a Passing Fad». *Blood-Horse*. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 28-ին.
122. ↑  Crist, Steven (1984 թ․ ապրիլի 17). «Secretariat, at 14, is still a star». *The New York Times*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 2-ին.
123. ↑  Toepfer, Susan; Shaw, Bill (1988 թ․ հունիսի 13). «After 15 Years of Foaling Around, Superhorse Secretariat Fathers a Big Winner». *People*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 5-ին.
124. ↑  Embry, Mike (1989 թ․ հոկտեմբերի 5). «Secretariat, Suffering From Incurable Condition, Destroyed». *Los Angeles Times*. Վերցված է 2016 թ․ հոկտեմբերի 6-ին.
125. ↑  Moss, Josh (April 2007). «Stride for Stride with Big Red». *Louisville Magazine*. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ օգոստոսի 20-ին. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 28-ին.
126. 1 2 3  Haun, Marianna (2012 թ․ հունվարի 25). «The X Factor: The Heart of the Matter». *HorsesOnly.com*. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հունիսի 21-ին. Վերցված է 2012 թ․ հունիսի 20-ին.
127. ↑  Haun, Marianna (1996). *The x factor : what it is & how to find it : the relationship between inherited heart size and racing performance*. Neenah, WI: Russell Meerdink Co. ISBN 978-0-929346-46-5.
128. ↑  Lowitt, Bruce (1999 թ․ դեկտեմբերի 19). «Secretariat proves he's a unique breed». *St. Petersburg Times*. Վերցված է 2012 թ․ հունիսի 20-ին.
129. ↑  Porter, Alan (2009 թ․ սեպտեմբերի 11). «Q & A -- Can the 'X-Factor' be Incorporated in TrueNicks Pedigrees?». *True Nicks*. Վերցված է 2016 թ․ հոկտեմբերի 6-ին.
130. ↑  «The X-Factor Theory». *Sophia Stallions*. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ հոկտեմբերի 9-ին. Վերցված է 2016 թ․ հոկտեմբերի 6-ին.
131. ↑  «Secretariat». *National Museum of Racing and Hall of Fame*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 6-ին.
132. ↑  Nack, William (1994 թ․ սեպտեմբերի 19). «17 Secretariat». *Sports Illustrated*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 2-ին.
133. ↑  «Top North American athletes of the century». *ESPN*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 6-ին.
134. ↑  Ross, Scott (2013 թ․ ապրիլի 18). «Horse of the Century: Man o' War vs. Secretariat». *NBC Bay Area*. Վերցված է 2018 թ․ փետրվարի 11-ին.
135. ↑  «Man o'War voted best of 20th Century». *ESPN*. The Associated Press. 1999 թ․ դեկտեմբերի 22. Վերցված է 2011 թ․ հոկտեմբերի 11-ին.
136. ↑  Reed, William (1992 թ․ հոկտեմբերի 27). «Then & Now 30 Years Ago 'the Best I Ever Rode'». *Sports Illustrated*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 26-ին.
137. ↑  United States Postal Service (1999 թ․ հոկտեմբերի 16). «Regal Thoroughbred Rides Into History When U.S Postal Service Commemorates Secretariat». *PR Newswire*. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 27-ին.
138. ↑  «1999 Stamp Program». *USPS.com*. 2008 թ․ հոկտեմբերի 7. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ հոկտեմբերի 7-ին. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 27-ին.
139. ↑  Hengler, Greg (2010 թ․ հոկտեմբերի 5). «Secretariat: Why He's One Of ESPN's Greatest Athletes Of All Time». *townhall.com*. Վերցված է 2018 թ․ փետրվարի 11-ին.
140. ↑  McAninch, Kelly (2007 թ․ մարտի 29). «Secretariat first equine to enter Kentucky Athletic Hall of Fame». *Thoroughbred Times*. Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ փետրվարի 13-ին. Վերցված է 2018 թ․ փետրվարի 11-ին.
141. ↑  «The 100 Greatest Moments in Sports History – Triple Triumph». *Sports Illustrated's 100 Greatest Moments*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 26-ին.
142. ↑  Bowen, Edward L. (2016 թ․ հուլիսի 23). «BH 100: A Mighty Pair». *Blood-Horse*. Վերցված է 2016 թ․ օգոստոսի 21-ին.
143. ↑  Goldstein, Richard (2017 թ․ սեպտեմբերի 17). «Penny Chenery, Owner of the Triple Crown Winner Secretariat, Dies at 95». *The New York Times* (անգլերեն). Վերցված է 2017 թ․ սեպտեմբերի 17-ին.
144. ↑  Eblen, Tom (2014 թ․ ապրիլի 28). «Retired racehorses given new life at Maker's Mark Secretariat Center». *Lexington Herald-Leader*. Վերցված է 2016 թ․ հոկտեմբերի 17-ին.
145. 1 2  Novak, Claire (2012 թ․ դեկտեմբերի 26). «Paynter to Rejoin Baffert, Wins Vox Populi». *Blood-Horse*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 6-ին.
146. ↑  «Stakes Histories – Secretariat Stakes» (PDF). *arlingtonpark.com*. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2016 թ․ օգոստոսի 13-ին. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 27-ին.
147. ↑  Shulleeta, Brandon (2015 թ․ մայիսի 28). «Secretariat birthplace makes National Register of Historic Places». *Richmond Times-Dispatch*. Վերցված է 2016 թ․ հոկտեմբերի 17-ին.
148. ↑  Hockensmith, Ryan (2020 թ․ ապրիլի 30). «Wait, Secretariat has 263 U.S. roads named after him?!». *ESPN.com* (անգլերեն). Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 1-ին.
149. ↑  Roberts, Paul; Taylor, Isabelle; Weatherly, Laurence (2015 թ․ հունվարի 4). «The stamp of greatness: Thoroughbred legends in sculpture». *Thoroughbred Racing Commentary*. Վերցված է 2016 թ․ մայիսի 30-ին.
150. ↑  John Skeaping. «Secretariat». *National Museum of Racing and Hall of Fame*. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ հունիսի 29-ին. Վերցված է 2016 թ․ մայիսի 30-ին.
151. ↑  «Equestrian Sculpture – Horse Sculptures». *Kentucky Horse Park*. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ հունիսի 4-ին. Վերցված է 2016 թ․ մայիսի 30-ին.
152. ↑  «Secretariat's jockey touched by hometown tribute». *CBC*. 2015 թ․ հուլիսի 20. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 16-ին.
153. ↑  «Secretariat Festival Returns to the Bluegrass». *BloodHorse.com* (անգլերեն). Վերցված է 2019 թ․ հոկտեմբերի 12-ին.
154. 1 2  Harris, Russ (1989 թ․ հոկտեմբերի 5). «Few Dispute That Secretariat Was The Best Ever». *The Inquirer*. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 28-ին.
155. ↑  Hunter, Avalyn. «Bold Ruler». *American Classic Pedigrees*. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 28-ին.
156. ↑  "A Look Back", *Blood-Horse*, p. 21
157. ↑  «The Great Bold Ruler». *KZN Breeders*. 2015 թ․ սեպտեմբերի 13. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 28-ին.
158. ↑  «Princequillo». *American Classic Pedigrees*. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 28-ին.
159. ↑  «Progeny of Somethingroyal». *Pedigree Online Thoroughbred Database*. Վերցված է 2018 թ․ փետրվարի 11-ին.
160. ↑  «Somethingroyal». *American Classic Pedigrees*. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 28-ին.
161. ↑  «Nicking (American Classic Pedigrees)». *American Classic Pedigrees*. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 28-ին.
162. ↑  Anderson, John (2010 թ․ հոկտեմբերի 1). «In 'Secretariat,' Horse's Owner Is the Underdog». *The New York Times*. Վերցված է 2016 թ․ հոկտեմբերի 11-ին.