**Աբուլ-Աբբաս Ահմեդ իբն Յակուբ** (*Աբու-լ-Արրաս Ահմադ իբն Աբու Յակուբ իբն Ջաաֆար իբն Վանք իբն Վադի ալ-Քաթիբ ալ-Աբրասի ալ-Յակուբի)* (արաբերեն՝ اليعقوبي, (9-րդ դար, Բաղդադ - 897, Եգիպտոս), արաբ պատմաբան, աշխարհագրագետ և ճանապարհորդ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է Բաղդադում աստիճանավորի ընտանիքում։ Նրա նախնիներից Վադիրը եղել է Աբբասյանների ազատագրյալ ստրուկ (մաուլա), ինչի պատճառով էլ կոչվել է ալ-Աբբասի։ Մանսուր խալիֆայի օրոք եղել է Հայաստանի (Արմինա), ապա Եգիպտոսի կառավարիչ, սակայն իր շիայական գաղափարների պատճառով զրկվել է կյանքից։ Նա եղել է Յակուբն ապրել է Հայաստանում, հետո Խորասանում, ուր ծառայել է Թահիրների մոտ և նրանց անկումից (873թ․) հետո ճանապարհորդել է Հնդկաստանով և եղել է Պաղեստինում։ Նա տեսել է Աբբասյանների թուլացումը 860-ական թվականներին, իսկ Թուլունիների օրոք (869-905թթ․) հիմնավորվել և ապրել է Եգիպտոսում, ուր վայելել է իշխող տոհմի հովանավորությունը, որտեղից տեղափոխվոլ է Մաղրիբ, որտեղ էլ ամենայն հավանականոությամբ մահացել է 897 թվականին։

Աշխատություններ
---------------

### Պատմական աշխատություն

Մեզ են հասել ալ-Յակուբի երեք երկերը։ Կարևորությաբ առաջինը «Պատմությունն» է «Թարիխ», սա գերազանցել է նախորդներին, այդ իսկ պատճառով համարվել է Պատմական Հանրագիտարան։ Նա «համառոտ» կերպով ներկայացնում է աշխարհի ծագումն ու պատմությունը, այդ թվում՝ իսրաելացիների, ասորեստանցիների, բաբելոնցիների, հնդիկների, չինացիների, հույների, հռոմեացիների, եգիպտացիների և այլ ժողովուրդների պատմությունը։ Նա ընդգծում է այս ժողովուրդների մշակութային ձեռքբերումները։ Յակուբիի «Պատմության» առաջին հատորն ավարտվում է նախամուսուլմանական Արաբիայի կրոնական ու մշակութային կյանքին վերաբերող ակնարկով։

Երկրորդ հատորի մեծ մասը նվիրված է Մուհամմադ մարգարեի կյանքին, որից հետո շարադրված է իսլամի պատմությունը՝ ըստ աառաջին խալիֆաների գահակալման (Աբու Բաքր, Օմար, Օսման, Ալի)։ Ապա շարադրում է Մուավիայի և նրա հաջորդ Օմայաների, ապա՝ Աբբասյանների պատմությունը։ Վերջին խալիֆը, որին նա անդրադառնում է ալ-Մուտամիդն է (մահ․ 892թ․)։

Յակուբին իր պատումին տալիս է գեղարվեստական ոճ, մեջբերում է հատվածներ նամակներից, տեքստերում ներառում է ճառեր ու ցանկեր։

#### Աշխարհագրական աշխատություն

Նա համարվում է առաջին խոշոր պատմիչներից մեկը, բայց ունի նաև մի աշխարհագրական երկ։ Իր աշխարհագրական աշխատանքում «Քիթաբ ալ-բուլդան» (բառացի «Երկրների գիրք»), որը գրել է 891 թվականին Եգիպտոսում և մեզ է հասել ոչ ամբողջական վիճակով, կան առատ տեղեկություններ աշխարհի երկրների մասին, որոնք կուտակվել էին մինչև 9-րդ դարի վերջը։ Այս աշխատությունը վարչաաշխարհագրական տեղեկատու է, որից օգտվել և մեջբերումներ են արել Իդրիսին, Յակուտը, Աբու-լ-Ֆիդան։

Յակուբին այս աշխատությունն սկսում է Սավադի (Միջագետք) նկարագրությամբ։ Հակիրճ առաջաբանից հետո, նա սկսում է Բաղդադի մանրամասն նկարագրությունը, որը բացառիկ նշանակություն ունի, քանի որ առաջին մանրամասն նկարագրությունն է Աբբասյանների նոր մայրաքաղաքի մասին։ Ապա նկարագրում է Աբբասյանների ժամանակավոր մայրաքաղաք Սամառան (836-892)։

Միջագետքի մասին խոսելուց հետո անցնում է պետության չորս բաժինների նկարագրությանը։ Արևելքի բաժնում նկարագրում է իրանական նահանգները (Սպահան, Ռեյ և այլն), Մավերաննահրը (Բուխարա, Սամարղանդ և այլն)։ Հարավի նկարագրության մեջ ներառված են Արաբիայի տարբեր մասերը (Մեքքա, Մեդինա, Եմեն)։ Հյուսիսի բաժնում կա պակասող մի մեծ մաս, որի մեջ է մտել նաև Հայաստանի նկաարաագրությունը։ Պակասում է նաև արևմուտքի սկիզբը և մնում է Բյուզանդիայից միայն մի քանի տող, ինչպես նաև Ասորիքի, Նուբիայի, Բահրեյնի, Մաղրիբի և Իսպանիային (Անդալուս) վերաբերող մասը։

Այս աշխատության բնօրինակը բերվել է Արևելքից Ս․ Պետերբուրգի պրոֆեսոր Ա․ Մուխլինսկու (1808-1877) ձեռքով և այժմ պահվում է Մյունխենում։ Երկրորդ օրինակը պատկանել է արևելագետ Ֆ․ Քերնին (1874-1921), բայց նա դա նվիրաբերել է Պրուսիական պետական գրադարանին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2  opac.vatlib.it
3. 1 2  Archivio di Autorità del Museo Galileo (իտալ.)
4. 1 2 3 4 5  Տեր-Ղևոնդյան, Արամ (2005). *Արաբական աղբյուրներ Գ, Արաբ մատենագիրներ Թ-Ժ դարեր*. Երևան: Երևանի Պետական Համալսարան. էջեր 329–331. ISBN 5-8084-0703-5. `{{cite book}}`: Check `|isbn=` value: checksum (օգնություն)

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 90696113 · BNC: a11468300 · BNF: 146161956 · CiNii: DA04271520 · EGAXA: vtls001037976 · GND: 119126001 · ISNI: 0000000083745569 · LCCN: n83044204 · NKC: hka20191025968 · NTA: 073497770 · NUKAT: n2005093822 · LIBRIS: 33932 · SUDOC: 070443254 · VIAF: 39629789 · WorldCat VIAF: 39629789 |

 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 108)։*  |