**Օպերանտային ուսուցման տեսությունը**, բիհեյվիորիզմի տեսություններից է՝ ստեղծված ամերիկացի հոգեբան, բիհեյվիորիստ Սկինների կողմից։ Սկինների աշխատանքներում ընդգծված է այն գաղափարը, որ շրջապատող միջավայրի ներգործությունը պայմանավորում է մեր վարքը։ Սկինները պնդում էր, որ գրեթե մեր ողջ վարքը անմիջականորեն պայմանավորված է շրջապատող միջավայրից ամրապնդման հնարավորությամբ։ Ըստ Սկինների մարդու վարքը և նրա անձը հասկանալու համար անհրաժեշտ է վերլուծել տեսանելի գործողությունների և տեսանելի հետևանքների միջև ֆունկցիոնալ հարաբերությունները։

Սկինների գաղափարները հոգեբանության վերաբերյալ
---------------------------------------------

Պերսոնոլոգ-հոգեբանների մեծ մասը աշխատում են երկու ուղղությամբ՝ 

1. մարդկանց միջև կայուն տարբերությունների պարտադիր ուսումնասիրում,
2. մարդկային վարքի բազմազանության և բարդությանը տեսական բացատրություն։

Սկինները գտնում էր, որ վերացական տեսությունները պարտադիր չեն, և պետք է հենվել մի մոտեցման վրա, որը հենված է անհատի վարքի վրա շրջապատող միջավայրի ազդեցության ուսումնասիրման վրա։
Սկինները ժխտում էր պատկերացումները այն մասին, որ մարդիկ ավտոնոմ են, և նրանց վարքը պայմանավորված է ենթադրվող ներքին գործոնների գոյությամբ։ Նա նշում էր, որ ավտոնոմ մարդը ծառայում է միայն այն բանի համար, որ բացատրվի այն, ինը մենք բացատրել չենք կարող ուրիշ ձևով։ Նրա գոյությունը պայմանավորված է մեր չիմացությամբ, և նա բնականաբար կորցնում է իր ավտոնոմությունը այն բանին զուգընթաց, երբ մենք ավելի շատ բան ենք իմանում վարքի մասին։ Ինտրահոգեկան պատճառներին Սկինների դեմ լինելը ոչ այնքան այն է, որ ինտրահոգեկան պաըճառները նրա համար հանդիսանում են անընդունելի ֆենոմեն, այլ ավելի շատ նրանում, որ նրանք շրջափակված են տերմինաբանությամբ, ինչը թույլ չի տալիս աշխատանքային սահմանումներ տալու և էմպիրիկ ստուգում իրականացնելու։ Սկինների համար «շրջապատը ամեն ինչ է և բացատրում է ամեն ինչ»։ Օպերանտային ուսուցման տեսությունը փորձեր չի անում մարդու ներքին վիճակների մասին հարցեր տալ կամ էլ դատողություններ անել։ Սկինները պնդում էր, որ մարդկային օրգանիզմը «սև արկղ» է, որի բովանդակությունը (դրդապատճառներ,հակումներ, կոնֆլիկտներ, հույզեր և այլն) պետք է բացատրել էմպիրիկ հետազոտության ոլորտից։ Ադեկվատ մեկնաբանություններ կարելի է տալ առանց ինչ-որ բացատրությունների անդրադառնալու, բացի նրանցից, որոնք պատասխանում են տարբեր ստիմուլների և վարքային ռեակցիաների հարաբերությունները։ Սկինները գտնում էր, որ ուսումնասիրվող երևույթը պետք է հուսալիորեն և օբյեկտիվորեն չափել։

Սկինները չէր ընդգծում նեյրոֆիզիոլոգիական կամ ժառանգական գործոնների կարևորությունը։ Սա հիմնավորվում էր նրանով, որ փորձարարական ճանապարհով հնարավոր չէ որոշել նրանց ազդեցությունը վարքի վրա։

Քանի որ գիտությունը զարգանում է պարզից բարդ սկզբունքով, տրամաբանական է մինչև մարդուն ուսումնասիրելը ուսումնասիրել այն էակներին, որոնք գտնվում են զարգացման ավելի ցածր մակարդակներում։ Սկինները գտնում էր, որ վարքը կարելի է հավաստիորեն սահմանել, կանխատեսել և վերահսկել շրջապատի պայմաններով։ Հասկանալ վարքը նշանակում է վերահսկել այն, և վերահսկել վարքը նշանակում է հասկանալ այն։ Մարդու վարքի մասին գիտությունը սկզբունքորեն չի տարբերվում ուրիշ բնական գիտությունից, որը հիմնված է փաստերի վրա, այսինքն ունի միևնույն նպատակը՝ կանխատեսել և վերահսկել ուսումնասիրվող երևույթը։

Ռեսպոնդենտային և օպերանտային վարք
---------------------------------

Անձի սկիներյան մոտեցումը դիտարկելիս անհրաժեշտ է տարբերակել վարքի երկու տեսակ՝ ռեսպոնդենտային և օպերանտային վարք։

Ռեսպոնդանտային վարքը ենթադրում է բնութագրական ռեակցիա, որն առաջանումէ որոշակի ստիմուլով պայմանավորված։ Վերջինս միշտ նախորդում է ռեակցիային ժամանակի մեջ (օրինակ, պատասխան լուսային գրքգռման բբի լայնացումը կամ նեղացումը)։ Այս դեպքում ստիմուլի (լուսային գրգիռի թուլացում) և ռեկցիայի (բբի լայնացում) փոխհարաբերությունները ոչ կամածին և սպոնտան են. դրանք միշտ տեղի են ունենում։ Ռեսպոնդենտային վարքը սովորաբար առաջ է բերում ռեֆլեքսներ, որանք ներառում են ինքնավար նյարդային համակարգը։ Սակայն ռեսպոնդենտային վարքին կարելի է նաև սովորեցնել։

Ռուս ֆիզիոլոգ Պավլովը, ում անունը նույնպես կապում են բիհեյվիորիզմի հետ, մարսողության ֆիզիոլոգիայի ուսումնասիրման ժամանակ բացահայտեց, որ ռեսպոնդենտային վարքը կարող է լինել դասական պայամանաված։ Սնունդը, որը գտնվում է քաղցած շան բերանում ինքնաբերաբար առաջացնում է թքարտադրություն։ Այս դեպքում թքարտադրությունը ոչ պայմանական ռեակցիա է կամ ինչպես Պավլովն է ասել, ոչ պայմանական ռեֆլեքս։ Պավլովի մեծ բացահայտումն այն էր, որ եթե նախկինում նեյտրալ գրգռիչը բազմիցս համադրվել է ոչ պայմանական գրգռիչի հետ, ապա ի վերջո նեյտրալ գրգռիչը ձեռք է բերում ոչ պայմանական ռեֆլեքսի առաջացման ունակություն նույնիսկ այն դեպքերում, երբ այն ներկայացվում է առանց ոչ պայմանական գրգռիչի։ Օրինակ, եթե զանգը ամեն անգամ հնչում է անմիջականորեն մինչև շան բերանում սննդի հայտնվելը, աստիճանաբար նրա մոտ սկսում է թքարտադրություն միայն զանգի ժամանակ, եթե նույնիսկ սնունդ չկա։ Այդ նոր ռեակցիան (թքարտադրություն՝ ի պատասխան զանգի) կոչվում է պայմանական ռեֆլեքս, իսկ նախկինում նեյտրալ հանդիսացող ստիմուլը (զանգի ձայնը) ստացել է պայմանական գրգռիչ անվանումը։

Պավլովը նկատեց, որ եթե դադարում են զանգից հետո սնունդ տալ, ապա պայմանական թքարտադրությունը դադարում է։ Այս երևույթը կոչվում է մարում և ցույց է տալիս, որ ամրապնդումը (սնունդ) նշանակալի է ռեսպոնդենտային ուսուցման ինչպես ձեռքբերման, այնպես էլ պահպանման համար։ Պավլովը նաև նկատեց, որ եթե կենդանուն տալիս են երկարատև հանգիստ մարման շրջանում, ապա թքարտադրությունը կրկնվում է զանգի ժամանակ։ Այս երևույթը կոչվում է ինքնածին վերականգնում։

Սկինները ռեսպոնդենտային վարքը նաև անվանում էր S տիպի պայմանավորվածություն, որպեսզի ընգծի ստիմուլի կարևորությունը, որն առաջ է գալիս մինչև ռեակցիան և պայմանավորում այն։ Սակայն Սկինները ենթադրում էր, որ ընդհանուր առմամբ մարդու և կենդանիների վարքը հնարավոր չէ բացատրել դասական պայմանավորվածության սահմաններում։ Սկինները նշում է, որ գոյություն ունի վարքի տիպ, որը ենթադրում է շրջապատի վրա օրգանիզմի կողմից ակտիվ ներգործություն՝ նրա իրադարձությունները որևէ ձևով փոխելու նպատակով։ Սկիինները այն սահմանել է որպես օպերանտային վարք կամ P տիպի պայմանավորվածություն, որպեսզի ընդգծի ռեակցիայի ազդեցությունը ապագա վարքի վրա։ Եթե հետևանքները բարենպաստ են օրգանիզմի համար, ապա օպերանտի կրկնման հավանականությունը ուժեղանում է։ Օպերանտային վարքը պայմանավորվում է իրադարձություններով, որոնք հաջորդում են ռեակցիային։ Այսինքն վարքին հաջորդում է հետևանք և այդ հետևանքի բնույթը փոփոխում է օրգանիզմի՝ տվյալ վարքը ապագայում կրկնելու միտումը։ Սրանք կամածին ձեռքբերովի ռեակցիաներ են, որոնք չունեն ճանաչողությանը, իմացությանը ենթակա ստիմուլ։ Սկինները գտնում էր, որ անիմաստ է դատել օպերանտային վարքի ծագման մասին, քանի որ հայտնի չեն ստիմուլները կամ ներքին պատճառները, որոնք պատասխանատու են նրա դրսևորման համար։

Օպերանտային վարքը լաբորատորիայում ուսումնասիրելու համար Սկինները մշակեց պարզ ընթացակարգ, որը կոչվում է ազատ օպերանտային մեեթոդ։ Կիսաքաղցած առնետի տեղադրում էին «սկիներյան արկղում», որտեղ կար լծակ և սննդի աման։ Սկզբում առնետը ցուցադրում էր բազմաթիվ օպերանտներ՝ քայլում էր, հոտոտում, միզում, իրեն խնամում։

Ի վերջո իր ճանաչողական գործունեության ընթացում առնետը սեղմում էր լծակը՝ դրանով իսկ ստանալով սննդագունդ, որը ավտոմատ լցվում էր ամանի մեջ։ Լծակը քաշելու ռեակցիան սկզբում պատահական էր սննդի հարաբերությամբ։ Սա նշանակում է, որ չէին կարող կանխատեսել, թե երբ առնետը կսեղմի լծակը, և չէին կարող նրան ստպել, որ սեղմի լծակը։ Սակայն եթե նրան որոշակի ժամանակահատված քաղցած էին պահում, ապա լծակը սեղմելու ռեակցիան ձեռք էր բերվում։ Այնուհետև կարելի է տեսնել, որ առնետը ավելի ու ավելի ժամանակ է անցկացնում լծակի և սննդի ամանի մոտ, իսկ որոշ ժամանակ անց սկսում է ավելի ու ավելի հաճախ սեղմել լծակը։ Օպերանտային ուսուցման իրավիճակում առնետի վարքը հանդիսանում է գործիքային, այսինքն այն ազդում է միջավայրի վրա՝ առաջացնելով ամրապնդում (սնունդ)։ Եթե այնուհետև շարունակում են չամրամպնդման փորձեր, այսինքն սնունդը չի առաջանում լծակի սեղման ռեակցիայից անմիջապես հետո, ապա առնետը սկսում է չսեղմել այն, և առաջանում է էքսպերիմենտալ մարում։

Ամրապնդման ռեժիմներ
-------------------

Օպերանտային ուսուցման էությունն այն է, որ ամրապնդված վարքը ունի կրկնվելու միտում, իսկ չամրապնդված կամ պատժված վարքը ունի չկրկնվելու կամ ճնշվելու միտում։ Հետևաբար ամրապնդում հասկացությունը էական դեր է խաղում Սկինների տեսության մեջ։ Օպերանտային վարքի ձեռքբերման և պահպանման արագությունը կախված է ամրապնդման ռեժիմից։ Ամրապնդման ռեժիմը «կանոն» է, որը սահամանում է հավանականություն, որով ամրապնդումը տեղի է ունենալու։ Ամենապարզը հանդիսանում է այն դեպքը, երբ սուբյեկտի յուրաքանչյուր ցանկալի ռեակցիային տրվում է ամրապնդում։ Սա կոչվում է անընդհատ ամրապնդման ռեժիմ և սովորաբար օգտագործվում է ցանակացած օպերանտային ուսուցման սկզբնական փուլում, երբ օրգանիզմը սովորում է ճիշտ ռեակցիա ցուցաբերել։ Սակայն դեպքերի մեծամասնությունում մարդու սոցիալական վարքը միայն երբեմն է ամրապնդվում։

Սկինները մանրամասնորեն ուսումնասիրել է, թե ինչպես է ընդհատումներով ամրապնդումը ազդում օպերանտային վարքի վրա։ Չնայած հնարավոր են ամրապնդման բազմաթիվ ռեժիմներ, նրանց բոլորին կարելի է դասակարգել երկու հիմնական չափանիշներին համապատասխան՝

* ըստ ժամանակային ամրապնդման ռեժիմի,
* ըստ համամասնային ամրապնդման ռեժիմի,

Սրան համապատասխան առանձնացնում են չորս հիմնական ամրապնդման ռեժիմներ՝

1. Մշտական հարաբերակցությամբ ամրապնդման ռեժիմ, որի ժամանակ օրգանիզմը ամրապնդվում է ըստ համապատասխան ռեակցիաների նախապես սահմանված քանակի։ Այս ռեժիմը առօրյա կյանքում հանդիսանում է համընդհանուր և վարքի վերահսկման մեջ մեծ դեր ունի։ Շատ կազմակերպություններ իրենց աշխատակիցներին վճարում են այն միավորների քանակին համապատասխան, որը նրանք արտադրում կամ վաճառում են։ Ամրապնդման այս ռեժիմը սովորաբար սահմանում է բարձր օպերանտային մակարդակ, քանի որ որքան ավելի հաճախ է օրգանիզմը արձագանքում, այնքան ավելի շատ է ամրապնդում ստանում։
2. Մշտական ինտերվալով ամրապնդման ռեժիմ, որի ժամանակ օրգանիզմը ամրապնդվում է այն բանից հետո, երբ վերջին ամրապնդումից անցել է կայուն սահմանված ժամանակային ինտերվալը։ Օրինակ աշխատավարձ մեկ ժամի, մեկ ամսվա կամ մեկ տարվա աշխատանքի համար։ Համալսարանները սովորաբար աշխատում են այս ռեժիմին համապատասխան։ Քննությունները սահմանվում են պարբերաբար՝ հստակ մշակված ժամանակացույցով։ Ամրապնդման այս ռեժիմը տալիս է արձագանքման ցածր արագություն անմիջապես այն բանից հետո, երբ ստացել են ամրապնդում։ Այս ֆենոմենը կոչվում է «դադար ամրապնդումից հետո»։ Այս ֆենոմենը դիտվում է ուսանողների մոտ քննություններից հետո, քանի որ նրանք գիտեն որ քննությունները նոր են ավարտել և հաջորդ քննություններին դեռ ժամանակ կա։
3. Վարիատիվ հարաբերակցությամբ ամրապնդման ռեժիմ, որի ժամանակ օրգանիզմը ամրապնդվում է ռեակցիաների ինչ-որ սահմանված քանակի հիման վրա։ Օրինակ մոլախաղային սարքավորումները ծրագրավորված են այնպես, որ ամրապնդումները (դրամ) բաշխվում են այն փորձերի քանակին համապատասխան, որոնք մարդը կատարում է։ Սակայն ամրապնդման այս ռեժիմի դեպքում ամրապնդումը անկանխատեսելի է, ոչ մշտական։
4. Վարիատիվ ինտերվալով ամրապնդման ռեժիմ, որի ժամանակ օրգանիզզմը ամրապնդում ստանում է այն բանից հետո, էր անցնում է անորոշ ժամանակային ինտերվալ։ Ինչպես մշտական ինտերվալով ամրապնդման ռեժիմի դեպքում, այս դեպքում նույնպես ամրապնդումը կախված է ժամանակից։ Օրգանիզմը չի կարող կանխատեսել, թե երբ կլինի հաջորդ ամրապնդումը։ Օրինակ որոշ ուսուցիչներ, որոնք տալիս են անսպասելի ստուգողական աշխատանքներ, որոնց հաճախությունը տատանվում է, օգտագործում է ամրապնդման այս ռեժիմը։ Այս պայմաններում աշակերտներից կարելի է ակնկալել հարաբերականորեն բարձր մակարդակի ուժերի ներդրում, քանի որ նրանք երբեք չգիտեմ, թե երբ կլինի հաջորդ ստուգողական աշխատանքը։

Պայմանական ամրապնդում
---------------------

Տեսաբանները, ովքեր զբաղվում են ուսուցման խնդրով, ընդունում են ամրապնդման երկու տեսակ՝ առաջնային և երկրորդային։ Առաջնային ամրապնդումը ցանկացած իրադարձություն կամ օբյեկտ է, որն ինքնին ունի ամրապնդող հատկություններ։ Դրանով նա կենսաբանական պահանջմուքների բավարարման համար այլ ամրապնդումների հետ նախնական զուգորդությունների կարիք չունի։ Մարդկանց համար առաջնային ամրապնդող գործոններ են սնունդը, ջուրը, ֆիզիական կոմֆորտը և սեռական հարաբերությունները։ Երկրորդային կամ պայմանական ամրապնդումը ցանկացած օբյեկտ կամ իրադարձություն է, որոնք ամրապնդող հատկություն են ձեռք բերում առաջնային ամրապնդման հետ սերտ կապի շնորհիվ՝ պայմանավորված օրգանիզմի նախկին փորձով։ Մարդկանց համար երկրորդային ամրապնդող գրգռիչների օրինակներ են փողը, ուշադրությունը, կապվածությունը, լավ գնահատականները։

Վարքի վերահսկում ավերսիվ գրգռիչների միջոցով
-------------------------------------------

Սկինների տեսանկյունից մարդու վարքը վերահսկվում է ավերսիվ (տհաճ կամ ցավային) գրգռիչներով։ Ավերսիվ վերահսկման երկու տիպիկ մեթոդներն են պատիժը և բացասական ամրապնդումը։

* Պատիժ

Պատիժ հասկացությունը վերաբերում է ցանկացած ավերսիվ գրգռիչին կամ երևույթին, որը հաջորդում կամ կախված է որևէ օպերանտ ռեակցիայից։ Պատիժը իջեցնում է ռեակցիայի կրկնվելու հավանականությունը։ Պատժի ենթադրվող նպատակը մարդկանց ստիպել իրենց տվյալ ձևով չպահել։
Ըստ Սկինների, պատիժը կարող է իրականանալ երկու տարբեր ձևերով, որոնց նա անվանում է դրական և բացասական պատիժ։
Դրական պատիժը հանդիպում է ամեն անգամ, երբ վարքը հանգեցնում է ավերսիվ ելքի (օրինակ՝ երեխային ապտակելը)։ Բացասական պատիժը հանդիպում է ամեն անգամ, երբ վարքին հաջորդում է դրական ամրապնդող գործոնի վերացում (օրինակ՝ երեխային արգելում են հեռուստացույց դիտել վատ վարքի համար)։

* Բացասական ամրապնդում

Ի տարբերություն պատժի՝ բացասական ամրապնդումը գործընթաց է, որի ժամանակ օրգանիզմը սահմանափակում է ավերսիվ ստիմուլը կամ խուսափում է նրանից։
Վարքի ավերսիվ ստիմուլների փոխարեն Սկինները խորհուրդ էր տալիս օգտագործել դրական ամրապնդումը՝ որպես անցանկալի վարքի վերացման արդյունավետ միջոց։

Գրականություն
-------------

* Хьелл, Ларри, and Дэниел Зиглер. "Теории личности." (1997).