**Բյուզանդա-բուլղարական պատերազմ (913-927)** (բուլղարերեն՝ Българо – византийска война от 913–927), ավելի քան մեկ տասնամյակ շարունակվել է Բուլղարական կայսրության և Բյուզանդական կայսրության միջև։ Թեև պատերազմը հրահրվեց բյուզանդական կայսր Ալեքսանդրը՝ Բուլղարիային ամենամյա տուրք վճարելը դադարեցնելու որոշմամբ, ռազմական և գաղափարական նախաձեռնությունը Բուլղարիայի կայսր Սիմեոն I-ի կողմից էր, ով պահանջեց իրեն ճանաչել որպես ցար և հասկացրեց, որ նպատակ ունի գրավել ոչ միայն Կոստանդնուպոլիսը, այլ նաև Բյուզանդական կայսրության մնացած մասը։

917 թվականին բուլղարական բանակը ջախջախիչ պարտություն կրեց բյուզանդացիներին Աչելոսի ճակատամարտում, որի արդյունքն էր Բուլղարիայի ռազմական գերակայությունը Բալկաններում։ Բուլղարները կրկին հաղթեցին բյուզանդացիներին Կատասիրտայում 917 թվականին, Պեգեում 921 թվականին և Կոստանդնուպոլսում 922 թվականին։ Բուլղարները գրավեցին նաև Թրակիայի կարևոր Ադրիանապոլիս քաղաքը և գրավեցին Հելլադայի թեմայի մայրաքաղաք Թեբեը, որը գտնվում է հարավային Հունաստանում։ Աչելուսում տեղի ունեցած աղետից հետո բյուզանդական դիվանագիտությունը դրդեց Սերբիայի Իշխանությանը հարձակվել Բուլղարիայի վրա արևմուտքից, բայց այս հարձակումը հեշտությամբ զսպվեց։ 924 թվականին սերբերը դարանակալեցին և ջախջախեցին բուլղարական փոքր բանակին Սերբիա գնալիս՝ հրահրելով մեծ պատասխան արշավ, որն ավարտվեց Բուլղարիայի կողմից Սերբիայի բռնակցմամբ այդ տարվա վերջին։

Սիմեոնը տեղյակ էր, որ իրեն անհրաժեշտ է ծովային աջակցություն Կոստանդնուպոլիսը նվաճելու համար և 922 թվականին բանագնացներ ուղարկեց Ֆաթիմիդ խալիֆ Ուբայդ Ալլահ ալ-Մահդի Բիլլահի մոտ Մահդիա՝ բանակցելու արաբական հզոր նավատորմի օգնության մասին։ Խալիֆը համաձայնեց իր ներկայացուցիչներին ուղարկել Բուլղարիա՝ դաշինք կազմակերպելու համար, սակայն նրա բանագնացները ճանապարհին բռնվեցին բյուզանդացիների կողմից Կալաբրիայի ափերի մոտ։ Ռոմանոս I Լեկապենոս կայսրը կարողացավ կանխել բուլղար-արաբական դաշինքը՝ արաբներին առատաձեռն նվերներ թափելով։ 927 թվականի մայիսին իր մահվան պահին Սիմեոնը վերահսկում էր Բալկաններում գրեթե բոլոր բյուզանդական ունեցվածքը, սակայն Կոստանդնուպոլիսը մնաց նրա հասանելիությունից դուրս։

927 թվականին երկու երկրներն էլ հյուծված էին հսկայական ռազմական ջանքերից, որոնք մեծ վնաս էին հասցրել բնակչությանը և տնտեսությանը։ Սիմեոնի իրավահաջորդ Պետրոսը բանակցեց բարենպաստ խաղաղության պայմանագրի շուրջ։ Բյուզանդացիները համաձայնեցին ճանաչել նրան որպես Բուլղարիայի կայսր, իսկ Բուլղարական ուղղափառ եկեղեցին որպես անկախ պատրիարքարան, ինչպես նաև վճարել տարեկան տուրք։ Խաղաղությունն ամրապնդվեց Պետրոսի և Ռոմանոսի թոռնուհու՝ Իրեն Լեկապենեի ամուսնությամբ։ Այս համաձայնագիրը սկիզբ դրեց երկու տերությունների միջև 40-ամյա խաղաղ հարաբերությունների ժամանակաշրջանին, որը կայունության և բարգավաճման ժամանակաշրջան էր ինչպես Բուլղարիայի, այնպես էլ Բյուզանդական կայսրության համար։

Նախաբան
-------

### Քաղաքական ֆոն

893 թվականին գահ բարձրանալուց հետո Սիմեոն I-ը հաջողությամբ պաշտպանեց Բուլղարիայի առևտրային շահերը, տարածքներ ձեռք բերեց Սև ծովի և Ստրանջա լեռների միջև և բյուզանդական-բուլղարական պատերազմի արդյունքում Բյուզանդական կայսրությանը ամենամյա տուրք պարտադրեց։ 894–896 թթ. Պատերազմի արդյունքը հաստատեց բուլղարական գերիշխանությունը Բալկաններում, սակայն Սիմեոն I-ը գիտեր, որ նա պետք է համախմբեր իր քաղաքական, մշակութային և գաղափարական բազան՝ իր վերջնական նպատակը՝ իր համար կայսերական տիտղոս ստանալու և ի վերջո գահը Կոստանդնուպոլսում ստանձնելու համար։ Նա իրականացրեց հավակնոտ շինարարական ծրագիր Բուլղարիայի նոր մայրաքաղաք Պրեսլավում, որպեսզի քաղաքը մրցակցի բյուզանդական մայրաքաղաքի շքեղությանը։ Սիմեոն I-ը շարունակեց իր հոր՝ Բորիս I-ի (852–889 թթ.) բուլղարական մշակույթը հիմնելու և տարածելու քաղաքականությունը՝ երկիրը վերածելով սլավոնական Եվրոպայի գրական և հոգևոր կենտրոնի։ Բորիս I-ի օրոք հիմնադրված Պրեսլավական և գրական դպրոցները հասել են իրենց գագաթնակետին նրա իրավահաջորդի օրոք։ Հենց այդ ժամանակ էլ հորինվել է կիրիլյան այբուբենը, ամենայն հավանականությամբ, բուլղարացի գիտնական Կլիմենտ Օհրիդացու կողմից։

Բուլղարական պատվիրակություն և Լևոն VI, *Մադրիդի Սկիլիցես*
894–896 թվականների պատերազմի ժամանակ երկրի հյուսիս-արևելյան շրջանների մագյարների ավերածությունները բացահայտեցին Բուլղարիայի սահմանների խոցելիությունը արտաքին միջամտության նկատմամբ բյուզանդական դիվանագիտության ազդեցության տակ։ Հենց որ Բյուզանդիայի հետ կնքվեց հաշտություն, Սիմեոն I-ը ձգտեց ապահովել բուլղարական դիրքերը Արևմտյան Բալկաններում։ Սերբ արքայազն Մութիմիրի (850–891 թթ.) մահից հետո իշխող դինաստիայի մի քանի անդամներ պայքարում էին Սերբիայի իշխանապետության գահի համար մինչև Պետար Գոյնիկովիչը 892 թվականին հաստատվեց որպես իշխան։ 897 թվականին Սիմեոն I-ը համաձայնվեց. ճանաչել Պետարին և դնել նրան իր պաշտպանության տակ, որի արդյունքում արևմուտքում խաղաղության և կայունության քսանամյա շրջան է սկսվել։ Սակայն Պետարը չբավարարվեց իր ստորադաս դիրքով և անկախության հասնելու ուղիներ էր փնտրում։

10-րդ դարի սկզբի Բյուզանդական կայսրության ներքին իրավիճակը Սիմեոն I-ը դիտում էր որպես թուլության նշան։ 903-ին Լևոն VI Իմաստուն (886–912) կայսրին սպանելու փորձ եղավ և 905-ին արևելյան բանակի հրամանատար Անդրոնիկոս Դուկասի ապստամբությունը։ Իրավիճակը ավելի վատացավ, երբ կայսրը թշնամանքի մեջ մտավ Տիեզերական պատրիարք Նիկոլաս Միստիկոսի հետ իր չորրորդ ամուսնության մասին՝ իր սիրուհի Զոի Կարբոնոպսինայի հետ։ 907 թվականին Լևոն VI-ը պաշտոնանկ արեց պատրիարքին։

### 904 թվականի ճգնաժամ

Արաբների կողմից Սալոնիկի կողոպուտը, *Մադրիդ Սքիլիցես*
10-րդ դարի սկզբին արաբներն ավարտին հասցրին Սիցիլիայի գրավումը և 902 թվականից սկսեցին հարձակումներ գործել բյուզանդական նավահանգստի և Եգեյան ծովի քաղաքների վրա։ 904 թվականին նրանք կողոպտեցին կայսրության մեծությամբ երկրորդ քաղաքը՝ Սալոնիկը՝ գերի վերցնելով 22000-ին և քաղաքը թողնելով գործնականում դատարկ։ Սիմեոն I-ը որոշեց օգտվել այդ հնարավորությունից, և ամայի քաղաքի շրջակայքում հայտնվեց բուլղարական բանակը։ Ապահովելով և բնակեցնելով Թեսաղոնիկան՝ բուլղարացիները կարևոր նավահանգիստ ձեռք կբերեին Էգեյան ծովում և իրենց դիրքերը կամրապնդեին Արևմտյան Բալկաններում՝ մշտական վտանգ ստեղծելով Կոստանդնուպոլսի համար։ Գիտակցելով վտանգի մասին՝ բյուզանդացիներն ուղարկեցին փորձառու դիվանագետ Լեո Խոիրոսֆակտեսին՝ բանակցություններ վարելու խնդրի լուծման համար։ Բանակցությունների ընթացքն անհայտ է. Կայսր Լև VI Իմաստուն ուղղված փրկված նամակում Խոիրոսֆակտեսը պարծենում էր, որ ինքը «համոզել է» բուլղարներին չվերցնել քաղաքը, բայց ավելի մանրամասն չի նշել։ Սակայն Նարաշ գյուղի մոտ հայտնաբերված արձանագրությունը վկայում է, որ 904 թվականից ի վեր երկու երկրների միջև սահմանն անցնում էր միայն 20 կիլոմետր (12 մղոն) դեպի հյուսիս Թեսաղոնիկեից։ Բանակցությունների արդյունքում Բուլղարիան ապահովեց ձեռք բերված տարածքային նվաճումները Մակեդոնիայում Խան Պրեսիան I-ի (836–852 թթ.) օրոք և ընդլայնեց իր տարածքը ավելի հարավ՝ տիրանալով շրջանի մեծ մասին։ Բյուզանդիա-բուլղարական սահմանի արևմտյան հատվածը անցնում էր Ֆալակրո լեռից Սերր քաղաքով, որը ընկած էր բյուզանդական կողմում, այնուհետև թեքվում էր դեպի հարավ-արևմուտք դեպի Նարաշ, անցնում էր Վարդար գետը ժամանակակից Աքսիոհորի գյուղով, անցնում էր Պաիկո լեռան միջով, անցնում էր Էդեսայի արևելք Վերմիո և Ասկիո լեռներով, անցնում էր Հալիակմոն գետը Կաստորիա քաղաքից հարավ, որը գտնվում էր Բուլղարիայում, անցնում էր Գրամոս լեռներով, այնուհետև հետևում էր Վյոսա գետին մինչև դրա միացումը Դրինո գետին և վերջապես թեքվում էր դեպի արևմուտք՝ հասնելով Ադրիատիկ ծով՝ Հիմարա քաղաքում։

Պատերազմի սկիզբը և Սիմեոն I-ի թագադրումը
----------------------------------------

Վերևում` Սիմեոն I-ի պատվին խնջույք Կոստանդնուպոլսում; ստորև՝ բուլղարական հարձակում բյուզանդացիների վրա, *Մանասեսի տարեգրություն։*
912 թվականին Լևոն VI-ը մահացավ, և նրան հաջորդեց նրա եղբայրը՝ Ալեքսանդրը, ով ձեռնամուխ եղավ Լևոն VI-ի շատ քաղաքականությունների տապալմանը և Նիկոլայ Միստիկոսին վերականգնեց պատրիարքի պաշտոնում։ Ինչպես սահմանված էր այն ժամանակվա դիվանագիտական արձանագրության մեջ, Սիմեոն I-ը առաքյալներ ուղարկեց՝ հաստատելու հաշտությունը 912-ի վերջին կամ 913-ի սկզբին։ Ըստ բյուզանդական մատենագիր Թեոֆանես Կոնտինուատուսի, Սիմեոն I-ը տեղեկացրեց նրան, որ «նա կհարգի խաղաղությունը, եթե իրեն վերաբերվեն բարությամբ և հարգանքով, ինչպես Լեո կայսեր օրոք։ Սակայն Ալեքսանդրը, խելագարությունից և հիմարությունից ճնշված, անարգանքով հեռացրեց բանագնացներին, սպառնալիքներ հնչեցրեց Սիմեոնին և մտածեց, որ նա կվախեցնի նրան։ Խաղաղությունը խախտվեց, և Սիմեոնը որոշեց զենք բարձրացնել քրիստոնյաների վրա։ (Բյուզանդացիների)»:Բուլղարացի տիրակալը, ով փնտրում էր կազուս բելլի կայսերական տիտղոսը հավակնելու համար, օգտվեց պատերազմ մղելու հնարավորությունից։ Ի տարբերություն իր նախորդների, Սիմեոն I-ի վերջնական ձգտումն էր ստանձնել Կոստանդնուպոլսի գահը որպես հռոմեական կայսր՝ ստեղծելով բուլղար-հռոմեական միասնական պետություն։ Պատմաբան Ջոն Ֆայնը պնդում է, որ Ալեքսանդրի սադրիչ քաղաքականությունը քիչ բան է ազդել Սիմեոն I-ի որոշման վրա, քանի որ նա արդեն ծրագրել էր արշավանք՝ հաշվի առնելով, որ բյուզանդական գահին նստած էր մի մարդ, ով ոչ հանրաճանաչ, անփորձ և, հավանաբար, հարբեցող էր, և որի իրավահաջորդը. Կոնստանտին VII-ը հիվանդ փոքրիկ տղա էր, որը շատերի կողմից համարվում էր անօրինական։ Մինչ Բուլղարիան պատրաստվում էր պատերազմի, 913 թվականի հունիսի 6-ին Ալեքսանդրը մահացավ՝ Կոստանդնուպոլիսը թողնելով քաոսի մեջ անչափահաս կայսրի հետ։ Միստիկոս պատրիարքի օրոք։

Կոստանդնուպոլսի պարիսպները
Ռեգենտի առաջին քայլերն էին Սիմեոն I-ի հարձակումը շեղելու փորձը։ Նիկոլայ Միստիկոսը նամակ ուղարկեց, որը գովաբանելով Սիմեոնի իմաստությունը՝ մեղադրում էր նրան «որբ երեխայի» վրա (այսինքն՝ Կոստանդին VII-ի) վրա հարձակվելու մեջ, ով ոչինչ չէր արել նրան վիրավորելու համար, բայց նրա ջանքերն ապարդյուն էին։ 913 թվականի հուլիսի վերջերին բուլղարացի միապետը մեծ բանակի գլխավորությամբ արշավ սկսեց, իսկ օգոստոսին նա առանց հակառակության հասավ Կոստանդնուպոլիս։ Բյուզանդական կառավարության ղեկավար Թեոդոր Դաֆնոպատեսը տասնհինգ տարի անց գրեց արշավի մասին. «Երկրաշարժ եղավ, որը զգացին նույնիսկ նրանք, ովքեր ապրում էին Հերկուլեսյան սյուներից այն կողմ»։ Բուլղարները պաշարեցին քաղաքը և խրամատներ կառուցեցին Ոսկեղջյուրից մինչև Մարմարա ծովի Ոսկե դարպասը։ Քանի որ Սիմեոն I-ը սովորել էր Կոստանդնուպոլսի համալսարանում և գիտեր, որ քաղաքն անառիկ է ցամաքային հարձակման համար՝ առանց ծովային աջակցության, այդ գործողությունները ուժի ցուցադրություն էին, ոչ թե քաղաքը գրոհելու փորձ։ Շուտով պաշարումը հանվեց և կավհան (առաջին նախարար) Թեոդոր Սիգրիցան ուղարկվեց խաղաղություն առաջարկելու։ Սիմեոն I-ը երկու պահանջ ուներ՝ թագադրվել Բուլղարների կայսր և իր դստերը նշանել Կոստանդին VII-ի հետ՝ այդպիսով դառնալով մանուկ կայսրի աները և խնամակալը։

Թեոդոր Սիգրիցայի և ռեգենտի միջև բանակցություններից հետո Սիմեոն I-ի երկու որդիների պատվին Բլաքերնեի պալատում կազմակերպվեց խնջույք, որը նախագահում էր անձամբ Կոնստանտին VII-ը։ Պատրիարք Նիկոլայ Միստիկոսը գնաց բուլղարական ճամբար՝ հանդիպելու բուլղար տիրակալին նրա շրջապատի մեջ։ Սիմեոն I-ը խոնարհվեց պատրիարքի առաջ, որը կայսերական թագի փոխարեն Սիմեոն I-ի գլխին դրեց իր պատրիարքական թագը։ Բյուզանդական տարեգրությունները, որոնք թշնամաբար էին տրամադրված Սիմեոնի հանդեպ, այդ արարողությունը ներկայացնում էին որպես կեղծիք, սակայն ժամանակակից պատմաբանները, ինչպիսիք են Ջոն Ֆայնը, Մարկ Ուիթտոուն և Ջորջ Օստրոգորսկին, պնդում են, որ Սիմեոնը չափազանց փորձառու էր, որպեսզի խաբվեր, և որ նա իսկապես թագադրվել է Կայսր։ Աղբյուրները ենթադրում են, որ Նիկոլայ Միստիկոսը նույնպես համաձայնել է Սիմեոնի երկրորդ պայմանին, որը կարող էր հարթել Սիմեոնի ճանապարհը՝ դառնալու համակայսր և, ի վերջո, հռոմեացիների կայսր։ Հասնելով իր նպատակին՝ Սիմեոն I-ը հաղթական վերադարձավ Պրեսլավ, այն բանից հետո, երբ նա և իր որդիները արժանացան բազմաթիվ նվերների։ Այս ձեռքբերումը նշելու համար Սիմեոնը փոխեց իր կնիքները՝ գրելով «Սիմեոն, խաղաղարար կայսր, [թող թագավորես] երկար տարիներ»։

Աչելոսի ճակատամարտ
------------------

913 թվականի օգոստոսին կնքված պայմանագիրը կարճատև էր։ Երկու ամիս անց Կոնստանտին VII-ի մորը՝ Զոի Կարբոնոպսինային, թույլ տվեցին աքսորից վերադառնալ Կոստանդնուպոլիս։ 914 թվականի փետրվարին նա պալատական հեղաշրջման միջոցով տապալեց Նիկոլաս Միստիկոսի ռեգենտը։ Նա դժկամությամբ հռչակվեց կայսրուհի Միստիկոսի կողմից, ով պահպանեց պատրիարքի իր պաշտոնը։ Նրա առաջին հրամանն էր չեղյալ համարել բուլղարական միապետին ռեգենտի կողմից տրված բոլոր զիջումները՝ հրահրելով ռազմական վրեժխնդրություն։ 914 թվականի ամռանը բուլղարական բանակը ներխուժեց Թրակիայի և Մակեդոնիայի թեմաները։ Միաժամանակ բուլղարական զորքերը ներթափանցեցին դեպի արևմուտք գտնվող Դիրրախիումի և Թեսաղոնիկեի շրջաններ։ Թրակիայի ամենամեծ և ամենակարևոր քաղաքը՝ Ադրիանուպոլիսը, պաշարվեց և գրավվեց սեպտեմբերին, և տեղի բնակչությունը ճանաչեց Սիմեոն I-ին որպես նրա կառավարիչ։ Այնուամենայնիվ, բյուզանդացիները անհապաղ վերականգնեցին քաղաքը՝ հսկայական փրկագնի դիմաց։

Բուլղարական սպառնալիքին ընդմիշտ հաղթահարելու համար բյուզանդացիները միջոցներ ձեռնարկեցին արևելքում Աբբասյան խալիֆայության հետ հակամարտությունը դադարեցնելու համար և փորձեցին ստեղծել հակաբուլղարական լայն կոալիցիա։ Երկու բանագնաց ուղարկվեցին Բաղդադ, որտեղ նրանք խաղաղություն հաստատեցին խալիֆ ալ-Մուքթադիրի հետ 917 թվականի հունիսին։ Դիրխիումի ստրատեգոս Լև Ռաբդուխոսին հանձնարարվեց բանակցել սերբ իշխան Պետար Գոյնիկովիչի հետ, որը բուլղարական վասալ էր, բայց պատրաստ էր հրաժարվել բուլղարական գերիշխանությունից։ Այնուամենայնիվ, Պրեսլավի արքունիքը բանակցությունների մասին զգուշացրել է Բուլղարիայի հավատարիմ դաշնակից Միքայել Զահումլյեի արքայազնը, և Սիմեոն I-ը կարողացել է կանխել սերբերի անմիջական հարձակումը։ Մագյարներին մոտենալու բյուզանդական փորձերին հաջողությամբ հակազդեց նաև բուլղարական դիվանագիտությունը։ Գեներալ Ջոն Բոգասը հարուստ նվերներով ուղարկվեց Բուլղարիայի հյուսիս-արևելքում գտնվող տափաստանները բնակեցված պեչենեգներին։ Բուլղարներն արդեն ամուր կապեր էին հաստատել պեչենեգների հետ, այդ թվում՝ ամուսնությունների միջոցով, և Բոգասի առաքելությունը դժվարին էր։ Նրան հաջողվեց համոզել որոշ ցեղերի օգնություն ուղարկել, բայց ի վերջո բյուզանդական նավատորմը հրաժարվեց նրանց տեղափոխել Դանուբ գետի հարավ՝ հավանաբար Բոգասի և փառասեր ծովակալ Ռոմանոս Լեկապենոսի միջև գոյություն ունեցող խանդի հետևանքով։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | ...Եվ նույնիսկ հիմա ոսկորների կույտեր կարելի էր տեսնել Անկիալուսում, որտեղ խայտառակ կերպով սպանվեց հռոմեացիների փախչող բանակը- Լեո սարկավագի պատմությունից, Աչելոսի ճակատամարտից 75 տարի անց |  |

։

  

Բյուզանդացիները ստիպված էին միայնակ կռվել, սակայն արաբների հետ խաղաղությունը թույլ տվեց նրանց հավաքել իրենց ողջ բանակը, այդ թվում՝ Փոքր Ասիայում տեղակայված զորքերը։ Այս ուժերը դրվեցին դպրոցների ներքին ղեկավար Լեո Ֆոկաս Ավագի հրամանատարության ներքո։ Նախքան մարտի գնալը, զինվորները խոնարհվում էին «կենարար Ճշմարիտ Խաչի առաջ և երդվում էին մեռնել միմյանց համար»։ Իր արևմտյան և հյուսիսային սահմաններն ապահովված լինելով՝ Սիմեոն I-ը կարողացավ նաև մեծ բանակ հավաքել։ Երկու բանակները բախվեցին 917 թվականի օգոստոսի 20-ին Անկիալուսի շրջակայքում գտնվող Աչելոս գետի մոտ։ Սկզբում բյուզանդացիները հաջողակ էին, և բուլղարները սկսեցին կանոնավոր նահանջել, բայց երբ Լեո Ֆոկասը կորցրեց իր ձին, խառնաշփոթը տարածվեց բյուզանդական զորքերի մեջ, որոնք, ըստ մատենագիր Ջոն Սկիլիցեսի, ունեին ցածր բարոյականություն։ Սիմեոն I-ը, ով մոտակա բարձունքներից հսկում էր մարտադաշտը, հրամայեց հակահարձակման անցնել և անձամբ ղեկավարել բուլղարական հեծելազորը։ Բյուզանդական շարքերը կոտրվեցին, և Թեոֆանես Կոնտինուատուսի խոսքերով «եղավ արյունահեղություն, որը չէր եղել դարերի ընթացքում»։ Գրեթե ամբողջ բյուզանդական բանակը ոչնչացվեց, և միայն մի քանիսին, այդ թվում՝ Լեո Ֆոկասին, հաջողվեց հասնել Նասեբարի նավահանգիստ և նավերով փախչել անվտանգ տարածք։

Հերթական անգամ կանչվեց Նիկոլաս Միստիկոսը՝ փորձելով կասեցնել բուլղարական գրոհը։ Սիմեոն I-ին ուղղված նամակում պատրիարքը պնդում էր, որ բյուզանդական հարձակման նպատակը եղել է ոչ թե Բուլղարիան ոչնչացնելը, այլ Սիմեոնին ստիպել իր զորքերը տարհանել Թեսաղոնիկեի և Դիրրախիայի շրջաններից։ Այնուամենայնիվ, նա խոստովանեց, որ դա արդարացում չէր բյուզանդական ներխուժման համար և աղաչեց, որ որպես լավ քրիստոնյա Սիմեոնը պետք է ների իր հավատակից քրիստոնյաներին։ Նիկոլայ Միստիկոսի ջանքերն ապարդյուն անցան, և բուլղարական բանակը ներթափանցեց բյուզանդական տարածքի խորքերը։ Լև Ֆոկասը հավաքեց ևս մեկ բանակ, սակայն բյուզանդացիները ծանր պարտություն կրեցին Կոստանդնուպոլսից դուրս գտնվող Կատաշիրթայի ճակատամարտում, գիշերային մարտում։

Արշավները բյուզանդացիների դեմ (917–922 թթ.)
-------------------------------------------

Բուլղարները գրավում են կարևոր Ադրիանապոլիս քաղաքը, *Մադրիդ Սքայլիցես*
Սերբական սպառնալիքի վերացման և բյուզանդական բանակի մեծ մասը ոչնչացնելով, 918 թվականին Սիմեոն I-ն անձամբ ղեկավարեց արշավանքը Հելլադայի թեմայում և ներթափանցեց խորը հարավ՝ հասնելով Կորնթոսի Պարանոց։ Թեև շատ մարդիկ փախան Եվբեա կղզի և Պելոպոնես թերակղզի, բուլղարացիները շատ գերիներ վերցրեցին և ստիպեցին բնակչությանը հարկեր վճարել բուլղարական պետությանը։ Հելլադայի մայրաքաղաք Թեբեը գրավվեց, իսկ նրա ամրությունները ավերվեցին։ Այդ արշավի ուշագրավ դրվագը նկարագրված է 11-րդ դարի գրող Կեկաումենոսի «Պատերազմի ռազմավարության մասին» ձեռնարկում։ Հելլադայում բազմամարդ քաղաքն անպտուղ պաշարելուց հետո Սիմեոնը հնարամտություն գործադրեց՝ քաղաք ուղարկելով խիզախ և հնարամիտ մարդկանց՝ հայտնաբերելու նրա պաշտպանական թուլությունները։ Նրանք հայտնաբերեցին, որ դարպասները գետնից բարձր են պահվում ծխնիների վրա։ Նրանց հաղորդումը ստանալուց հետո Սիմեոնը կացիններով հինգ մարդ ուղարկեց քաղաք, որոնք վերացրեցին պահակներին, կոտրեցին ծխնիները և բացեցին բուլղարական բանակի դարպասները։ Բուլղարները ներխուժեցին և քաղաքը գրավեցին առանց արյունահեղության։

Վերևում. Ճակատամարտ բուլղարների և բյուզանդացիների միջև 914 թ. Ստորև՝ բանակցություններ Սիմեոն I-ի և Ռոմանոս I-ի միջև:
Ռազմական անհաջողությունները բյուզանդական կառավարության ևս մեկ փոփոխության պատճառ դարձան։ 919 թվականի գարնանը ծովակալ Ռոմանոս Լեկապենոսը ստիպեց Զոի Կարբոնոպսինային վերադարձնել վանք և արագորեն ճանաչվել։ 919 թվականի ապրիլին նրա դուստրը՝ Հելենա Լեկապենեն ամուսնացավ Կոնստանտին VII-ի հետ, և Լեկապենոսը ստանձնեց բազիլեոպատորի կոչումը։ սեպտեմբերին կոչվել է Կեսար, իսկ 919 թվականի դեկտեմբերին թագադրվել ավագ կայսր։ Այս նոր զարգացումը վրդովեցրեց Սիմեոնին. նա Ռոմանոսին համարում էր զավթիչ և վիրավորված էր զգում, որ հայ գյուղացու որդին զբաղեցրել է իր խոստացած դիրքը։ Բուլղարիայի կայսրը մերժեց Ռոմանոսի հետ տոհմական ամուսնության միջոցով ազգակցական կապ հաստատելու առաջարկները և հրաժարվեց բանակցություններ վարել խաղաղության համար, մինչև նա հրաժարական տա։

920 թվականի աշնանը բուլղարական բանակը արշավեց դեպի Թրակիա՝ հասնելով Դարդանելի և ճամբար հիմնելով Գալիպոլի թերակղզու ափին, Փոքր Ասիայի Լամպսակուս քաղաքի մյուս կողմում։ Այս գործողությունները մեծ անհանգստություն առաջացրին բյուզանդական արքունիքում, քանի որ եթե հաջողվեր ապահովել Լամպսակուսը և Գալիպոլին, բուլղարները կկտրեն Կոստանդնուպոլիսը Էգեյան ծովից։ Պատրիարք Միստիկոսը փորձեց հաշտության հայց ներկայացնել և առաջարկեց հանդիպել Սիմեոնի հետ Մեսեմբրիայում, բայց ապարդյուն։ Հաջորդ տարում բուլղարները արշավեցին դեպի Կոստանդնուպոլսի մոտ գտնվող Կատաշիրթայ, իսկ բյուզանդացիները հակադարձեցին՝ արշավելով դեպի *Aquae Calidae* քաղաքը, որը գտնվում է ժամանակակից Բուրգասի մոտ։ Բյուզանդական հրամանատար Պոտոս Արգիրոսը ջոկատ ուղարկեց Մորոլեոնի որդի Միքայելի ղեկավարությամբ՝ բուլղարների տեղաշարժերը հսկելու համար։ Միքայելի զորքերը դարանակալվեցին և թեև նրանք զգալի կորուստներ տվեցին բուլղարներին, սակայն բյուզանդացիները պարտվեցին։ Միքայելը վիրավորվեց և ստիպված եղավ փախչել Կոստանդնուպոլիս, որտեղ նա մահացավ։ Բուլղարական մեծ ուժեր՝ Մենիկոսի և Կաուկանոսի գլխավորությամբ, ուղարկվեցին հարավ։ Նրանք անցան Ստրանջայի լեռները և ավերեցին Կոստանդնուպոլսի շրջակայքը՝ սպառնալով Ոսկե Եղջյուրի շուրջ գտնվող պալատներին։ Բյուզանդացիները գումարեցին մեծ բանակ, ներառյալ զորքերը քաղաքային կայազորից, կայսերական պահակախմբից և նավաստիներ նավատորմի կողմից, որոնց հրամանատարներն էին Պոտոս Արգիրոսը և ծովակալ Ալեքսիոս Մոսելեն։ 921 թվականի մարտին Պեգեի ճակատամարտում հակառակորդ ուժերը բախվեցին, և բյուզանդացիները լիովին ջախջախվեցին։ Պոտոս Արգիրոսը հազիվ է փրկվել, իսկ Ալեքսիոս Մոսելեն խեղդվել է նավ բարձրանալու փորձի ժամանակ։ 922 թվականին բուլղարները գրավեցին Վիզիե քաղաքը և այրեցին Թեոդորա կայսրուհու պալատները Բյուզանդիայի մայրաքաղաքի մոտ։ Ռոմանոս I-ը փորձեց հակադրվել նրանց՝ զորքեր ուղարկելով Սակտիկիոսի գլխավորությամբ։ Սակտիկիոսը հարձակվեց բուլղարական ճամբարի վրա, մինչդեռ զինվորների մեծ մասը ցրված էր պաշարներ հավաքելու համար, բայց երբ բուլղարական հիմնական ուժերը տեղեկացան հարձակման մասին, նրանք ներգրավվեցին և ջախջախեցին բյուզանդացիներին, որոնց հրամանատարը մահացավ իր վերքերից հաջորդ գիշեր։

Հետագա տարիներ
--------------

Բուլղարները այրում են Սուրբ Մարիամ Գարնան եկեղեցին, *Մանասեսի տարեգրություն*
Արաբների հետ դաշինք չապահովելու ձախողումից հետո 923 կամ 924 սեպտեմբերին Սիմեոն I-ը կրկին հայտնվեց Բյուզանդական Թրակիայում։ Բուլղարները թալանեցին Կոստանդնուպոլսի ծայրամասերը, այրեցին Սուրբ Մարիամ Աղբյուրի եկեղեցին և ճամբար դրեցին Կոստանդնուպոլսի պարիսպների մոտ։ Սիմեոն I-ը հանդիպում պահանջեց Ռոմանոս I-ի հետ՝ սերբական սպառնալիքի դեմ ժամանակավոր զինադադար հաստատելու համար։ Բյուզանդացիները, ցանկանալով դադարեցնել ռազմական գործողությունները, համաձայնեցին։ Էյուփ արվարձանում հանդիպումից առաջ բուլղարացիները նախազգուշական միջոցներ ձեռնարկեցին և ուշադիր զննեցին հատուկ պատրաստված հարթակը. նրանք դեռ հիշում էին Բյուզանդիայի ձախողված փորձը՝ սպանել Խան Կրումին (803–814) նույն վայրում մեկ դար առաջ բանակցությունների ժամանակ։ 813 թվականին։

Ռոմանոս I-ը առաջինը եկավ. Սիմեոն I-ը հայտնվեց ձիու վրա՝ շրջապատված էլիտար զինվորներով, որոնք հունարենով գոռում էին «Փառք Սիմեոն կայսրին»։ Ըստ բյուզանդական տարեգրության՝ երկու միապետների համբուրվելուց հետո Ռոմանոս I-ը Սիմեոն I-ից պահանջեց դադարեցնել քրիստոնեական արյուն թափել անհարկի պատերազմում և փոքրիկ քարոզ կարդաց բուլղարացի ծեր տիրակալին՝ հարցնելով, թե ինչպես կարող է Աստծուն առերեսվել իր ձեռքերի արյունով։ Սիմեոն ես պատասխանելու ոչինչ չունեի։ Այնուամենայնիվ, պատմաբան Մարկ Ուիթթոուն նշում է, որ այդ պատմությունները ոչ այլ ինչ էին, եթե ոչ պաշտոնական բյուզանդական ցանկություն, որը կազմվել է դեպքից հետո։ Իրականում տեղի ունեցածի միակ ակնարկը այլաբանական պատմությունն էր, որ հանդիպման ավարտի պահին երկու արծիվ երևում էին բարձր երկնքում թռչելիս, այնուհետև նրանք ներգրավվեցին և անմիջապես բաժանվեցին, մեկը ուղղվեց դեպի հյուսիս դեպի Թրակիա, մյուսը թռչելով դեպի Կոստանդնուպոլիս։ Սա դիտվում էր որպես երկու կառավարիչների ճակատագրերը ներկայացնող վատ նշան։ Երկու արծիվների նախանշանը հռետորական ենթատեքստ է, որ Ռոմանոս I հանդիպման ժամանակ ճանաչել է Սիմեոն I-ի կայսերական տիտղոսը և Կոստանդնուպոլսում կայսրին հավասար կարգավիճակը։ Սակայն Ռոմանոս I-ը Սիմեոն I-ի կենդանության օրոք երբեք չվավերացրեց պայմանագիրը, և երկու կողմերի միջև հակասությունները մնացին չլուծված։ 925 թվականի նամակագրության մեջ Բյուզանդիայի կայսրը քննադատել է Սիմեոն I-ին իրեն «Բուլղարների և հռոմեացիների կայսր» անվանելու համար և պահանջել վերադարձնել Թրակիայի նվաճված բերդերը։

926 թվականին բուլղարները բանակ ուղարկեցին Խորվաթիայի թագավորություն ներխուժելու համար, որպեսզի ապահովեն իրենց թիկունքը Կոստանդնուպոլսի վրա նոր հարձակման համար։ Սիմեոն I-ը խորվաթական պետությունը տեսնում էր որպես սպառնալիք, քանի որ Տոմիսլավ թագավորը (910–928 թթ.) Բյուզանդիայի դաշնակիցն էր և ապաստան էր տալիս իր թշնամիներին։ Բուլղարները արշավեցին դեպի Խորվաթիայի տարածք, բայց կրեցին լիակատար պարտություն խորվաթներից։ Չնայած խաղաղությունը արագ վերականգնվեց պապական միջնորդությամբ, Սիմեոն I-ը շարունակեց նախապատրաստվել Բյուզանդիայի մայրաքաղաքի վրա հարձակմանը։ Ակնհայտ էր, որ բուլղարական կորուստները նշանակալի չէին, քանի որ ամբողջ բանակի միայն մի փոքր մասն էր ուղարկվել խորվաթների դեմ կռվելու։ Բուլղարիայի միապետը վստահ էր, որ Թոմիսլավ թագավորը կհարգի խաղաղությունը։ Սակայն, ինչպես իր նախորդ Կրումը, Սիմեոն I-ը մահացավ 927 թվականի մայիսի 27-ին Կոստանդնուպոլսի վրա հարձակման նախապատրաստության ժամանակ, վաթսուներեք տարեկանում։

Խաղաղության պայմանագիր
----------------------

Սիմեոն I-ին հաջորդեց նրա երկրորդ որդին՝ Պետրոս I-ը (927–969թթ.): Պետրոս I-ի գահակալության սկզբում արքունիքում ամենաազդեցիկ անձը նրա մոր հորեղբայրն էր՝ Ջորջ Սուրսուվուլը, ով սկզբում ծառայում էր որպես երիտասարդ միապետի ռեգենտ։ Գահ բարձրանալով՝ Պետրոս I-ը և Գեորգի Սուրսուվուլը արշավ սկսեցին Բյուզանդական Թրակիայում՝ քանդելով տարածաշրջանի բերդերը, որոնք մինչ այդ պահվում էին բուլղարների կողմից։ Արշավանքը նախատեսված էր որպես ուժի ցուցադրություն, և բուլղարացիները ուժի դիրքերից առաջարկեցին խաղաղություն։ Երկու կողմերն էլ պատվիրակություններ են ուղարկել Մեսեմբրիա՝ քննարկելու նախնական պայմանները։ Բանակցությունները շարունակվեցին Կոստանդնուպոլսում, մինչև վերջնական դրույթների համաձայնեցումը։ 927 թվականի նոյեմբերին Պետրոս I-ն ինքը ժամանեց Բյուզանդիայի մայրաքաղաք և ընդունվեց անձամբ Ռոմանոս I-ի կողմից։ Բլախերնեի պալատում երկու կողմերը կնքեցին հաշտության պայմանագիր, որը կնքվեց բուլղարական միապետի և Ռոմանոս I-ի թոռնուհու՝ Մարիա Լեկապենեի ամուսնությամբ։ Այդ առիթով Մարիան վերանվանվեց Իրեն, որը նշանակում է «խաղաղություն»։ 927 թվականի հոկտեմբերի 8-ին Պետրոս I-ը և Իրենան ամուսնացան հանդիսավոր արարողությամբ Սուրբ Մարիամ Գարուն եկեղեցում, այն նույն եկեղեցին, որը Սիմեոն I-ը ավերել էր մի քանի տարի առաջ, և որը վերակառուցվել էր։

Կայսր Պետրոս I-ի և կայսրուհի Իրենայի կնիքներ
Պայմանագրի պայմաններով բյուզանդացիները պաշտոնապես ճանաչեցին բուլղարացի միապետների կայսերական տիտղոսը, սակայն պնդեցին այն բանաձևը, որ բուլղարների կայսրը համարվեր Բյուզանդիայի կայսրի «հոգևոր որդին»։ Չնայած ձևակերպմանը, բուլղարացի տիրակալների տիտղոսը հավասարվեց նրանց բյուզանդական գործընկերներին։ Բուլղարական ուղղափառ եկեղեցին նույնպես ճանաչվեց որպես անկախ պատրիարքություն՝ այդպիսով դառնալով հինգերորդ ինքնավար Արևելյան Ուղղափառ եկեղեցին Կոստանդնուպոլսի, Ալեքսանդրիայի, Անտիոքի և Երուսաղեմի պատրիարքություններից և առաջին ազգային ուղղափառ եկեղեցից հետո։ Պայմանագիրը հետագայում նախատեսում էր գերիների փոխանակում և բյուզանդացիների կողմից Բուլղարական կայսրությանը վճարվող տարեկան տուրք։ Պայմանագիրը վերականգնեց սահմանը մոտավորապես 904 թվականին համաձայնեցված գծերով. բուլղարները վերադարձրեցին Սիմեոն I-ի նվաճումների մեծ մասը Թրակիայում, Թեսալիայում և Հելլադայում և պահպանեցին ամուր վերահսկողությունը Մակեդոնիայի մեծ մասի և Էպիրուսի մեծ մասի վրա։ Այսպիսով, Պետրոս I-ին հաջողվեց հասնել իր հոր բոլոր նպատակներին, բացի Կոստանդնուպոլսից։

Հետևանք
-------

Իր գահակալության առաջին տարիներին Պետրոս I-ը բախվեց իր երեք եղբայրներից երկուսի՝ 928 թվականին Հովհաննեսի և 930 թվականին Միքայելի ապստամբություններին, սակայն երկուսն էլ ճնշվեցին։ Իր հետագա կառավարման մեծ մասի ընթացքում մինչև 965 թվականը Պետրոս I-ը նախագահեց Բուլղարիայի պետության ոսկե դարաշրջանը՝ քաղաքական համախմբման, տնտեսական էքսպանսիայի և մշակութային գործունեության ժամանակաշրջանում։ Ժամանակակից բուլղար քահանայի և գրող Կոսմաս Քահանայի տրակտատը նկարագրում է հարուստ, գրքատեր և վանական կառուցող բուլղարական վերնախավը, իսկ Պրեսլավից, Կոստուրից և այլ վայրերից պահպանված իրեղեն ապացույցները հուշում են 10-րդ դարի Բուլղարիայի հարուստ և հաստատուն պատկերը։ Հողային ազնվականության և բարձրագույն հոգևորականության ազդեցությունը զգալիորեն մեծացավ գյուղացիության անձնական արտոնությունների հաշվին՝ առաջացնելով հասարակության մեջ բախումներ։ Կոսմաս քահանան մեղադրեց բուլղարացի վանահայրերին և եպիսկոպոսներին իրենց հոտի հանդեպ ագահության, որկրամոլության և անտեսման մեջ։ Այդ միջավայրում Պետրոս I-ի օրոք առաջացավ բոգոմիլիզմը` դուալիստական հերետիկոսական աղանդ, որը հետագա տասնամյակների և դարերի ընթացքում տարածվեց Բյուզանդական կայսրությունում, հյուսիսային Իտալիայում և հարավային Ֆրանսիայում (տես Կաթարներ)։ Բուլղարական կայսրության ռազմավարական դիրքը շարունակում էր մնալ բարդ։ Երկիրը շրջապատված էր ագրեսիվ հարևաններով՝ մագյարները հյուսիս-արևմուտքում, պեչենեգները և Կիևյան Ռուսիայի աճող հզորությունը հյուսիս-արևելքում, իսկ Բյուզանդական կայսրությունը հարավում, որը, չնայած խաղաղությանը, ապացուցեց, որ անհուսալի հարևան է։

Խաղաղության պայմանագիրը թույլ տվեց Բյուզանդական կայսրությանը կենտրոնացնել իր ռեսուրսները դեպի արևելք ընկած Աբբասյան խալիֆայության վրա։ Տաղանդավոր զորավար Հովհաննես Կուրկուասի օրոք բյուզանդացիները փոխեցին բյուզանդա-արաբական պատերազմների ընթացքը՝ տպավորիչ հաղթանակներ տանելով մուսուլմանների նկատմամբ։ 944 թվականին նրանք արշավել են Եփրատի միջին մասում գտնվող Ամիդա, Դարա և Մծբին քաղաքները և պաշարել Եդեսան։ Բյուզանդական ուշագրավ հաջողությունները շարունակվեցին Նիկեփորոս Փոկասի օրոք, ով իշխում էր որպես կայսր 963-969 թվականներին՝ Կրետեի վերանվաճմամբ 961 թվականին և Փոքր Ասիայի որոշ տարածքների վերականգնմամբ։ Բյուզանդիայի աճող վստահությունն ու իշխանությունը ստիպեցին Նիկեփոր Ֆոկասին հրաժարվել Բուլղարիային տարեկան տուրքի վճարումից 965 թվականին։ Սա հանգեցրեց Ռուսաստանի ներխուժմանը Բուլղարիա 968–971 թվականներին, ինչը հանգեցրեց բուլղարական պետության ժամանակավոր փլուզմանը և 50-ամյա դաժան բյուզանդա-բուլղարական պատերազմին մինչև Բուլղարական կայսրության գրավումը բյուզանդացիների կողմից 1018 թվականին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Fine 1991, էջեր. 139–140 harvnb error: no target: CITEREFFine1991 (help)
2. ↑  Zlatarski 1972, էջեր. 318–321
3. 1 2 3  Whittow 1996, էջ. 287
4. 1 2  Andreev & Lalkov 1996, էջ. 94
5. ↑  Andreev & Lalkov 1996, էջեր. 94–95
6. ↑  Stephenson 2004, էջեր. 18–19
7. ↑  Andreev & Lalkov 1996, էջեր. 95–96
8. ↑  Angelov et al 1981, էջեր. 254–257
9. ↑  Angelov et al 1981, էջեր. 257–258
10. 1 2 3  Fine 1991, էջ. 141 harvnb error: no target: CITEREFFine1991 (help)
11. 1 2 3 4 5  Angelov et al 1981, էջ. 284
12. ↑  Gregory 2005, էջեր. 227–228
13. 1 2  Fine 1991, էջ. 140 harvnb error: no target: CITEREFFine1991 (help)
14. ↑  Whittow 1996, էջեր. 287–288
15. ↑  Zlatarski 1972, էջ. 335
16. ↑  Koledarov 1979, էջեր. 46–47
17. ↑  Zlatarski 1972, էջեր. 336–337
18. ↑  Fine 1991, էջ. 142 harvnb error: no target: CITEREFFine1991 (help)
19. ↑  "Chronographia by Theophanes Continuatus" in GIBI, vol. V, Bulgarian Academy of Sciences, Sofia, p. 125
20. ↑  Bozhilov & Gyuzelev 1999, էջ. 250
21. 1 2  Andreev & Lalkov 1996, էջ. 97
22. 1 2 3  Fine 1991, էջ. 143 harvnb error: no target: CITEREFFine1991 (help)
23. 1 2 3 4  Fine 1991, էջ. 144 harvnb error: no target: CITEREFFine1991 (help)
24. ↑  Zlatarski 1972, էջ. 353
25. ↑  Zlatarski 1972, էջ. 354
26. ↑  Bozhilov & Gyuzelev 1999, էջ. 252
27. 1 2 3 4  Angelov et al 1981, էջ. 285
28. ↑  Zlatarski 1972, էջ. 358
29. 1 2 3 4  Andreev & Lalkov 1996, էջ. 98
30. ↑  Fine 1991, էջ. 145 harvnb error: no target: CITEREFFine1991 (help)
31. 1 2 3  Gregory 2005, էջ. 228
32. ↑  Andreev & Lalkov 1996, էջեր. 97–98
33. ↑  Fine 1991, էջեր. 145–148 harvnb error: no target: CITEREFFine1991 (help)
34. ↑  Whittow 1996, էջ. 289
35. 1 2  Stephenson 2004, էջ. 22
36. ↑  Bozhilov & Gyuzelev 1999, էջ. 253
37. 1 2 3  Fine 1991, էջ. 148 harvnb error: no target: CITEREFFine1991 (help)
38. ↑  Bozhilov & Gyuzelev 1999, էջ. 255
39. ↑  Angelov et al 1981, էջեր. 285–286
40. ↑  Zlatarski 1972, էջեր. 369–371
41. ↑  Zlatarski 1972, էջ. 371
42. 1 2 3  Angelov et al 1981, էջ. 286
43. 1 2  Andreev & Lalkov 1996, էջ. 99
44. ↑  Bozhilov & Gyuzelev 1999, էջ. 256
45. ↑  Angelov et al 1981, էջեր. 286–287
46. ↑  Fine 1991, էջ. 149 harvnb error: no target: CITEREFFine1991 (help)
47. ↑  "Historia by Leo the Deacon" in GIBI, vol. V, Bulgarian Academy of Sciences, Sofia, p. 258
48. ↑  "Historiarum compendium by John Skylitzes" in GIBI, vol. VI, Bulgarian Academy of Sciences, Sofia, p. 249
49. ↑  Andreev & Lalkov 1996, էջեր. 99–100
50. ↑  Angelov et al 1981, էջեր. 287–288
51. ↑  Zlatarski 1972, էջ. 377
52. ↑  "Chronographia by Theophanes Continuatus" in GIBI, vol. V, Bulgarian Academy of Sciences, Sofia, pp. 128–129
53. ↑  Angelov et al 1981, էջ. 288
54. ↑  Fine 1991, էջ. 150 harvnb error: no target: CITEREFFine1991 (help)
55. ↑  Zlatarski 1972, էջեր. 380–381
56. ↑  Angelov et al 1981, էջեր. 288–289
57. ↑  Angelov et al 1981, էջ. 289
58. ↑  Andreev & Lalkov 1996, էջ. 100
59. ↑  Bozhilov & Gyuzelev 1999, էջ. 257
60. ↑  Haldon 1999, էջ. 186 harvnb error: no target: CITEREFHaldon1999 (help)
61. ↑  "Strategikon by Kekaumenos" in GIBI, vol. VII, Bulgarian Academy of Sciences, Sofia, p. 20
62. ↑  Runciman 1988, էջեր. 59–62
63. ↑  Kazhdan 1991, էջ. 1806 harvnb error: no target: CITEREFKazhdan1991 (help)
64. ↑  Fine 1991, էջ. 151 harvnb error: no target: CITEREFFine1991 (help)
65. ↑  Zlatarski 1972, էջ. 402
66. ↑  Zlatarski 1972, էջեր. 408–409
67. ↑  Zlatarski 1972, էջ. 410
68. ↑  "Historiarum compendium by John Skylitzes" in GIBI, vol. VI, Bulgarian Academy of Sciences, Sofia, pp. 252–253
69. ↑  Fine 1991, էջ. 153 harvnb error: no target: CITEREFFine1991 (help)
70. ↑  Andreev & Lalkov 1996, էջ. 103
71. ↑  Whittow 1996, էջ. 291
72. ↑  Whittow 1996, էջեր. 291–292
73. ↑  Fine 1991, էջ. 156 harvnb error: no target: CITEREFFine1991 (help)
74. ↑  Stephenson 2004, էջ. 23
75. ↑  Fine 1991, էջ. 157 harvnb error: no target: CITEREFFine1991 (help)
76. ↑  Angelov et al 1981, էջ. 292
77. ↑  Bozhilov & Gyuzelev 1999, էջ. 260
78. ↑  Fine 1991, էջ. 160 harvnb error: no target: CITEREFFine1991 (help)
79. ↑  Stephenson 2004, էջ. 24
80. ↑  Andreev & Lalkov 1996, էջ. 108
81. ↑  Angelov et al 1981, էջ. 370
82. ↑  Fine 1991, էջ. 161 harvnb error: no target: CITEREFFine1991 (help)
83. ↑  Bozhilov & Gyuzelev 1999, էջ. 274
84. ↑  Whittow 1996, էջ. 292
85. ↑  Koledarov 1979, էջեր. 49–50
86. ↑  Fine 1991, էջ. 162 harvnb error: no target: CITEREFFine1991 (help)
87. ↑  Stephenson 2004, էջ. 25
88. ↑  Whittow 1996, էջեր. 292–293
89. ↑  Whittow 1996, էջ. 293
90. ↑  Andreev & Lalkov 1996, էջեր. 112–113
91. ↑  Andreev, Lazarov & Pavlov 1999, էջ. 210
92. ↑  Fine 1991, էջ. 177 harvnb error: no target: CITEREFFine1991 (help)
93. ↑  Gregory 2005, էջեր. 230–232
94. ↑  Gregory 2005, էջ. 232
95. ↑  Fine 1991, էջ. 180 harvnb error: no target: CITEREFFine1991 (help)
96. ↑  Gregory 2005, էջ. 234
97. ↑  Andreev & Lalkov 1996, էջ. 110
98. ↑  Gregory 2005, էջ. 240
99. ↑  Whittow 1996, էջ. 297

Աղբյուրներ
----------

* Andreev, Iordan; Lalkov, Milcho (1996). *Българските ханове и царе* [*The Bulgarian Khans and Tsars*] (բուլղարերեն). Veliko Tarnovo: Абагар. ISBN 954-427-216-X.
* Andreev, Iordan; Lazarov, Ivan; Pavlov, Plamen (1999). *Кой кой е в средновековна България* [*Who is Who in Medieval Bulgaria*] (բուլղարերեն). Петър Берон. ISBN 978-954-402-047-7.
* Angelov, Dimitar; Bozhilov, Ivan; Vaklinov, Stancho; Gyuzelev, Vasil; Kuev, Kuyu; Petrov, Petar; Primov, Borislav; Tapkova, Vasilka; Tsankova, Genoveva (1981). *История на България. Том II. Първа българска държава* [*History of Bulgaria. Volume II. First Bulgarian State*] (բուլղարերեն). et al. Sofia: Bulgarian Academy of Sciences Press.
* Bakalov, Georgi; Angelov, Petar; Pavlov, Plamen; Koev, Totyu; Aleksandrov, Emil (2003). *История на българите от древността до края на XVI век (History of the Bulgarians from Antiquity to the end of the XVI century)* (բուլղարերեն). et al. Sofia: Знание. ISBN 954-621-186-9.
* Bozhilov, Ivan; Gyuzelev, Vasil (1999). *История на средновековна България VII–XIV век* [*History of Medieval Bulgaria VII–XIV centuries*] (բուլղարերեն). Sofia: Анубис. ISBN 954-426-204-0.
* Koledarov, Petar (1979). *Политическа география на средновековната Българска държава, част 1 (681–1018)* [*Political Geography of the Medieval Bulgarian State, Part I. (681-1018)*] (բուլղարերեն). Sofia: Bulgarian Academy of Sciences Press.
* Collective (1964). «11. Продължителят на Теофан» [11. Theophanes Continuatus]. *Гръцки извори за българската история (ГИБИ), том V* [*Greek Sources for Bulgarian History (GIBI), volume V*] (բուլղարերեն and հունարեն). Sofia: Bulgarian Academy of Sciences Press. Վերցված է 2016 թ․ մարտի 13-ին.
* Collective (1965). *Гръцки извори за българската история (ГИБИ), том VI* [*Greek Sources for Bulgarian History (GIBI), volume VI*] (բուլղարերեն and հունարեն). Sofia: Bulgarian Academy of Sciences Press. Վերցված է 2016 թ․ մարտի 13-ին.
* Collective (1968). *Гръцки извори за българската история (ГИБИ), том VII* [*Greek Sources for Bulgarian History (GIBI), volume VII*] (բուլղարերեն and հունարեն). Sofia: Bulgarian Academy of Sciences Press. Վերցված է 2016 թ․ մարտի 13-ին.

* Gregory, Timothy E. (2005). *A History of Byzantium*. Blackwell Publishing. ISBN 0-631-23513-2.

* Obolensky, Dimitri (1974) [1971]. *The Byzantine Commonwealth: Eastern Europe, 500-1453*. London: Cardinal.
* Runciman, Steven (1930). «The Two Eagles». *A History of the First Bulgarian Empire*. London: George Bell & Sons. OCLC 832687. Վերցված է 2016 թ․ մարտի 13-ին.
* Runciman, Steven (1988) [1929]. *The Emperor Romanus Lecapenus and His Reign: A Study of Tenth-Century Byzantium*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-35722-5.
* Stephenson, Paul (2004). *Byzantium's Balkan Frontier. A Political Study of the Northern Balkans, 900–1204*. Cambridge University Press. ISBN 0-511-03402-4.
* Whittow, Mark (1996). *The Making of Byzantium (600–1025)*. Los Angeles: University of California Press. ISBN 0-520-20497-2.
* Zlatarski, Vasil (1972) [1927]. *История на българската държава през средните векове. Том I. История на Първото българско царство* [*History of the Bulgarian state in the Middle Ages. Volume I. History of the First Bulgarian Empire.*] (բուլղարերեն) (2 ed.). Sofia: Наука и изкуство. OCLC 67080314.