Լոգոն Իսպանիայում, որը կոչ է անում հրաժարվել կաթոլիկ եկեղեցուց
**Հավատուրացություն,** ուրանալ հավատքը (կրոնը) կամ սկզբունքները։

Քրիստոնեության վաղ պատմության մեջ հավատուրացությունը համարվել է այն մեղքերից մեկը, որը միայն Աստված կարող էր ներել։ 3-րդ դարի երկրորդ կեսին առաջին անգամ թույլատրվել է եկեղեցական ներումը հավատուրացության մեղքի համար։ Հռոմեական կայսրության քրիստոնեական դարաշրջանի հավատուրացները պատժվել են քաղաքացիական իրավունքներից զրկմամբ։ Միջնադարյան Եվրոպայում հավատուրացները հավասարվել են հերետիկոսներին և ենթարկվել նույն պատիժներին։

Հավատուրացությունը կրոններում
-----------------------------

Երկրներ, որտեղ հավատուրացությունը քրեական հանցագործություն է
### Քրիստոնեություն

**Ուրացություն** (հուն․՝ Αποστασία - ուրացություն), ուրացություն քրիստոնեությունից, հավատուրացություն։ Հավատուրացությունը հավատացյալի կողմից հավատքի լիակատար մերժումն է, դրա դրույթների ժխտումը, որն ուղեկցվում է եկեղեցուց հեռանալով կամ հոգևորականի կողմից իր պարտականություններից կամ եկեղեցու հիերարխիայի ենթակայությունից հրաժարվելով։ Ի տարբերություն հերետիկոսության, որը բնութագրվում է եկեղեցական ուսմունքի մասնակի ժխտմամբ, ուրացությունը դրա ամբողջական ժխտումն է։ Հռոմի պապ Գրիգոր IX-ի հրամանագրերում հիշատակվել է ուրացության երկու տեսակ՝ apostasia inobedientiae, այսինքն՝ եկեղեցական իշխանությունների հրամաններին չենթարկվելը և iteratio baptismatis՝ նորից մկրտություն կամ վերամկրտություն։

Ի տարբերություն կաթոլիկության, ուղղափառ եկեղեցիներում ուրացության իրավիճակներն ու նշանները խիստ կոդավորված չեն։ Ռուսական կայսրությունում հավատուրացությունը որակվել է որպես կրոնական հանցագործություն (ոտնձգություն), «Հանցագործությունների կանխարգելման և ճնշելու մասին խարտիան» կտրականապես արգելել է ուղղափառ քրիստոնյաներին այլ հավատքի անցնել։ Եկեղեցուց հեռացածները սահմանափակվել են իրենց իրավունքներով, բայց քրեական հետապնդման չեն ենթարկվել, իսկ հավատքից շեղելը, այսինքն ՝ գործողությունները, որոնք հանգեցրել են ինչ-որ մեկի այլ հավատքի անցմանը, պատժվել են բանտարկությամբ, ծանր աշխատանքով կամ աքսորով։

### Հուդայականություն

Թալմուդը հավատուրացներին (ուրացյալիներն) բաժանել է երկու հիմնական տեսակի․

1. հավատուրաց կապված մեկ կրոնական պատվիրանի հետ
2. հավատուրաց ողջ հրեական հավատքի նկատմամբ

1-ին տեսակի օրինակներն են ՝« թլփատության ծեսն ուրացողները», «սննդի մասին օրենքների պահպանման վերաբերյալ ուրացողները» և այլն։ 2-րդ տեսակը ներառում է ՝ «կռապաշտ հրեա» և «շաբաթ օրվա մասին օրենքների հրապարակայնորեն խախտում»։ Վերջինիս երկրորդ տիպին դասելու պատճառը Թալմուդի կողմից բացատրվում է աշխարհի ստեղծման ակտը խորհրդանշող այս կրոնական պատվիրանի բացառիկ կարևորությամբ։ Ուստի Շաբաթը օրվա օրենքները պահելուց ուրացությունը դիտվել է որպես Աստծո կողմից աշխարհի արարման հավատքի հիմնական հիմքի բացահայտ ժխտում։ Երկրորդ տեսակի հավատուրացների թվում են նաև նրանք, ովքեր այլ կրոն են ընդունել, այդ թվում՝ մկրտվածները և Մարրանոսները։

**Մկրտվածներ,** ովքեր քրիստոնեություն են ընդունել մեկ այլ կրոնից․ առավել հաճախ օգտագործվում է մկրտված հրեաների հետ կապված (եբրայերեն՝ משומד, մեշումադ, pl. meshumadim «կործանվածները») և կրում է բացասական ենթատեքստեր (չնայած այն հանգամանքին, որ առաջին մկրտվածները Քրիստոսի առաքյալներն ու աշակերտներն են եղել)։ Ժամանակակից բառարաններից շատերը «մկրտված» բառը նշում են որպես «հնացած»։

Հրեաները հատկապես սկսել են հարել քրիստոնեությանը 19-րդ դարում և 20-րդ դարի սկզբին, երբ կրոնական պատկանելությունը հուդայականությանն այլևս ազգային ինքնության հետ խստորեն չէր նույնացվում․ քրիստոնեությանը հարելը հրեաներին ազատել է որոշ սահմանափակումներից, այդ թվում նաև կրթական, որոնք գոյություն ունեին մի շարք պետություններում (Ռուսականի կայսրությունում մինչև 1917 թվականը)։ Սակայն աստիճանաբար դրանցից մի քանիսը տարածվել են նաև մկրտվածների վրա։ Այսպիսով, նորադարձները չեն ընդունվել ժանդարմների շարքերը, 19-րդ դարի վերջից նրանք չէին ձեռնադրվում քահանա, նրանք ծառայության չէին անցնում նավատորմում, իսկ 1910 թվականից նրանք չէին ստանում բանակի սպաների կոչում. 1912 թվականին սպա դառնալու արգելքը տարածվել է նաև մկրտվածների երեխաների և թոռների վրա։

**Մարրանոս** (իսպ.՝ Marrano) տերմին է, որն օգտագործվում է Իսպանիայի և Պորտուգալիայի քրիստոնյա բնակչության կողմից՝ կոչելու քրիստոնեություն ընդունած հրեաներին և նրանց ժառանգներին՝ անկախ կամավոր դավանափոխության աստիճանից (14-րդ դարի վերջ և15-րդ դարեր)։ Իսպանական շխող թագավորական զույգ արագոնացի Ֆերդինանդ II-ի և Կաթոլիկ Իզաբելլայի հրամանագիրը, որն ընդունվել է 1492 թվականին, Իսպանիայի բոլոր հրեաներին հրահանգել է եռամսյա ժամկետում կա՛մ մկրտվել, կա՛մ լքել երկրի սահմանները։ Հրեաների մեծ մասը փախել է կա՛մ Պորտուգալիա (որտեղ 30 տարի անց պատմությունը կրկնվեց), այնտեղից՝ Եվրոպայի հյուսիս, կա՛մ Իտալիա, Օսմանյան կայսրություն և Հյուսիսային Աֆրիկայի երկրներ։ Այնուամենայնիվ, որոշ հրեաներ Իսպանիայում, ապա Պորտուգալիայում ընդունել են քրիստոնեություն։ Նմանատիպ ճակատագիր ունեցել են մուսուլմանները (մավրեր) 1502 թվականին, իսկ հարյուր տարի անց՝ Մորիսկները՝ մավրերի ժառանգները, որոնք անվանապես քրիստոնեություն են ընդունել։

Հաճախ Մարրանոներն ու նրանց հետնորդները գաղտնի շարունակել են հավատարիմ մնալ հուդայականությանը (ամբողջությամբ կամ մասամբ)։ Հրեական ավանդույթը Մարրանոսներին համարում է Անուսիմների ամենակարևոր խումբը (եբրայերեն՝ אֲנוּסִים‎, լիտ. «պարտադրված»)․ հրեաներ, ովքեր բռնի կերպով այլ կրոն են ընդունել։ Մարրանոները, որոնք գաղտնի շարունակում էին պահպանել հուդայականությունը, իսպանական ինկվիզիցիայի հետապնդումների հիմնական թիրախն էին, ինչպես և Մորիսկոսները։

Մարրանոները հրեաների հետ հաճախ ենթարկվել են ջարդերի։ Մարրանոսների հալածանքը իսպանական ինկվիզիցիայի (1478-1835) գլխավոր խնդիրներից էր։ Սկզբում շատ Մարրանոսներ հասել են բարձր դիրքերի հասարակության մեջ։ Բայց 1449 թվականից ի վեր նախ կորտեսները, գիլդիաները, վանական օրդերն ու համալսարանները, իսկ հետագայում նաև թագավորական և պապական իշխանությունները սահմանափակեել են Մարրանոսներիի իրավունքները։ Վերջին նման օրենքը չեղյալ է հայտարարվել 1870 թվականին։ Այնուամենայնիվ, դեռևս 1941 թվականին ֆրանկոիստների կողմից ձերբակալվել է սուրբ Խոսեմարիա Էսկրիվա դե Բալագերը, ով սերում էր մարրանոսից։ Չնայած այն հանգամանքին, որ քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ նա կաթոլիկներին կոչ է արել կռվել Ֆրանկոյի կողմից, նրան հարցաքննել են՝ պարզելու, թե արդյոք նրա ծագումն ազդել է նրա գործունեության վրա, և արդյոք իր ստեղծած «Օփուս Դեյ» կազմակերպությունը «մասոնության հրեական ճյուղ է»։

### Իսլամ

Իրտիդադը ( արաբ. ارتداد - ուրացություն, անցում մի վիճակից մյուսին) ուրացություն է իսլամից, նրա ամենամեծ մեղքերից մեկը։ Իրտիդադ կատարողը մուրթադ է կոչվում։ Իսլամական համոզմունքի համաձայն, հավատուրացը, ով չի վերադառնում իսլամ և չի ապաշխարում, ընդմիշտ կվառվի դժոխքի ամենախոր մակարդակներում։ Շարիաթի օրենքների համաձայն՝ ուրացությունը անհավատության (քուֆրա) ամենածանր ձևերից մեկն է։ Որոշ աստվածաբանական և իրավաբանական դպրոցներում (մադհաբներում) կարծում են, որ հավատուրացության պահից մինչ այդ մարդու կյանքում տեղի ունեցած բոլոր բարի գործերը դատարկ և անիմաստ են։ Շարիաթը հավատուրացությունը համարում է իսլամից հեռանալը և քուֆրային հարելը, անկախ նրանից, թե դա դիտավորյալ է արվել, թե այլ գործողությունը կամ ասված խոսքը հանգեցրել է անհավատության։ Նույնիսկ շարիաթի մեջ ուրացության մասին արված հումորը որակվում է որպես իսլամի ժխտում և քուֆրային հարում։

Ուրացությունը ներառում է Ալլահի գոյության ժխտում, մարգարեների չճանաչում, Ղուրանում հաստատված ծեսերի ժխտում, ապագայում անհավատ (քաֆիր) դառնալու մտադրություն և այլն։

Որպեսզի հավատուրացությունը կատարված համարվի, պետք է պահպանվի երկու պայման.

* հավատուրացը պետք է լինի լիովին գիտակից․
* ուրացության մասին հայտարարությունը չպետք է արվի հարկադրանքի տակ։

Մուսուլման իրավաբանները (ֆուկահա) կարծել են, որ չափահաս տղամարդ հավատուրացները պետք է անպայման մահապատժի ենթարկվեն։ Կին հավատուրացներին կամ պետք է կալանավորեն և ստիպեն իսլամ ընդունել, կամ,ինչպես տղամարդկանց, մահապատժի ենթարկեն։ Մահապատժից առաջ հավատուրացին առաջարկում են վերադառնալ իսլամ, իսկ վերադառնալու դեպքում անձը ազատվում է բանտից։ Հրաժարվելու դեպքում նրան 3 օր ժամանակ է տրվում որոշման մասին մտածելու և զղջալու համար։

Ուրացության առաջին դրսևորումը Մուհամմադ մարգարեի մահից հետո իսլամից հեռանալն էր։ Ուղղափառ խալիֆա Աբու Բաքրի կողմից Արաբական թերակղզու տարբեր շրջաններ ուղարկված ռազմական արշավախմբերը օգնել են հավատուրաց արաբական ցեղերին վերադարձնել հավատին։

#### Մորիսկներ

Մորիսկները (բառացի թարգմանվում են որպես փոքրիկ մավրեր, մավրիտանացիներ) Իսպանիայում և Պորտուգալիայում այն մուսուլմաններն են, ովքեր պաշտոնապես (սովորաբար բռնի ուժով) ընդունել են քրիստոնեությունը, ինչպես նաև նրանց ժառանգները։ Մորիսկոսները մառանոսների (մկրտված հրեաների) հետ միասին դասվել են նոր քրիստոնյաների ցածր կարգավիճակի դասին (իսպ.՝ cristiano nuevo [kɾistjano nueβ̞o] tornadidos [tornaðiðos], պորտ.՝ cristãos novos)։ Մորիսկոսների թիվը, համամասնությունը, սոցիալական կարգավիճակը, զբաղմունքը և մշակույթը տարբերվել են կախված բնակության շրջանից։ «Մորիսկո» անվանումը օգտագործվել է Կաստիլիայում։ Արագոնի թագավորությունում նրանց պարզապես մավր էին անվանում, Վալենսիայում և Կատալոնիայում՝ սարացիներ։ 16-17 դարերում Մուդեխարները, իսկ հետո նրանց փոխարինած Մորիսկոսները հիմնականում ապրում էին Իբերիայի հարավում և արևելքում։

Հավատուրացություն և օրենք
-------------------------

Ռուսական կայսրությունում մինչև 1905 թվականի հրամանագիրը քրիստոնյաներին արգելվել է ուրանալ իրենց հավատքը, պատժի էին ենթարկվում «քրիստոնյային ոչ քրիստոնեական հավատքի մեջ գցած» մեղավորները։ Քրիստոնեական հավատքից ոչ քրիստոնեական հավատքի անցած անձինք ուղարկվել են «իրենց նախկին խոստովանության հոգևոր վերադասներին՝ հորդորելու և խրատելու համար»։ Միաժամանակ այլ հավատքի մարդկանց քրիստոնեություն ընդունելը չի հետապնդվել։

Հարկադիր կրոնափոխություն
------------------------

Հարկադիր կրոնափոխությունը հարկադրանքի տակ մեկ այլ հավատքի կամ գաղափարախոսության անցումն է, այսինքն՝ պատժի կամ վնասի սպառնալիք (աշխատանքից զրկում, սոցիալական մեկուսացում, խոշտանգում, մահապատիժ և այլն)։ Հարկադիր դարձը միշտ պահանջում է բացահայտ հրաժարում նախկին համոզմունքներից։

Քրիստոնեությունը պաշտոնապես մերժում է հարկադրաբար դարձի գալու գաղափարը, քանի որ դարձը դիտվում է ոչ թե որպես հայացքների արտաքուստ տեսանելի հայտարարություն, այլ որպես ներքին համոզմունք (Հռոմեացիներ 10:9-10)։ Միևնույն ժամանակ, պատմության մեջ քրիստոնեական եկեղեցին միշտ չէ, որ հավատարիմ է մնացել այս նորմին և հաճախ հարկադրանքի տակ մարդկանց դարձի է բերել։

Իսլամը տարբերվում է այլ կրոններից նրանով, որ այն միաժամանակ հոգևոր համոզմունքների համակարգ է, համայնք և իրավական համակարգ, հետևաբար մուսուլմանական համայնքի տարածքում չմիավորված անդամների առկայությունը որոշակի վտանգ է ներկայացնում դրա կարգի համար (հատկապես նահապետական կենսակերպով երկրներում՝ գյուղական բնակչության գերակշռությամբ)։

### Դավանափոխության մերժում

Մի շարք կրոններ, ինչպիսին է հուդայականությունը, սկզբունքորեն մերժում են դավանափոխությունը (կրոնը սեփական համայնքից դուրս տարածելը) և սահմանափակում են սեփական համայնքին միանալը մի շարք պայմաններով, որոնք պահանջում են երկարաժամկետ գիտակցված նախապատրաստություն դավանափոխության համար։

Դրուզների կամ եզդիների նման դավանանքները սկզբունքորեն չեն ընդունում կրոնափոխներին, բայց միևնույն ժամանակ կան հավատքից հրաժարվելու համար խիստ պատիժների մի շարք դեպքեր։

Բուդդիզմում հավատալ ստիպելը իմաստ չունի, քանի որ բուդդիզմը կարող է զուգակցվել այլ կրոնների կիրառման հետ։ Այնուամենայնիվ, ապրելով բուդդայական երկրներում՝ օտարերկրացին կամա թե ակամա պետք է տեղավորվի տեղական սոցիալական հիերարխիայի և բուդդայական ուսմունքներից բխող ավանդույթների մեջ, այսինքն ՝ գործնականում պետք է հետևի բուդդայական վարքագծի կանոններին։

### Հետմահու դավանափոխություն

Մի շարք կրոններ, մասնավորապես մորմոնիզմը, թույլ են տալիս մարդու հետմահու դավանափոխությունը իր սիրելիների կամ այլ մարդկանց աղոթքների միջոցով, ովքեր բարեխոսում են հանգուցյալի համար Աստծո առջև։

Կան մի շարք նախադեպեր, երբ անձը հետմահու հռչակվել է ինչ-որ կրոնի հետևորդ, սակայն այս կրոնափոխության վկաներ չեն եղել։ Այսպիսով, Օխոդի ճակատամարտից շատ տարիներ անց վկաներ են եղել, որ մուսուլմանների կողմից կռվում մահացած հեթանոս Կուզմանը մահից առաջ ասել է Շահադան։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Вероотступничество». Энциклопедия Кругосвет. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հունիսի 17-ին. Վերցված է 2013 թ․ հունիսի 17-ին.
2. ↑  Fenton, Siobhan (2016 թ․ մարտի 30). «The 13 countries where being an atheist is punishable by death». The Independent. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ հոկտեմբերի 31-ին. Վերցված է 2016 թ․ նոյեմբերի 23-ին.
3. ↑  Evans, Robert (2013 թ․ դեկտեմբերի 9). «Atheists face death in 13 countries, global discrimination: study». *Reuters*. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ հոկտեմբերի 26-ին. Վերցված է 2018 թ․ ապրիլի 14-ին.
4. ↑  «International Humanist and Ethical Union - You can be put to death for atheism in 13 countries around the world». Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ դեկտեմբերի 17-ին. Վերցված է 2015 թ․ մարտի 5-ին.
5. ↑  «The Freedom of Thought Report». International Humanist and Ethical Union. 2015. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հունվարի 23-ին. Վերցված է 2016 թ․ նոյեմբերի 20-ին.
6. ↑  *Кузьмин-Караваев В. Д.* «Религиозные посягательства». *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*. Սանկտ Պետերբուրգ. 1890–1907.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)
7. ↑  «Апостаты». *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հրեական հանրագիտարան: In 86 Volumes (82 Volumes and 4 Additional Volumes)*. St. Petersburg. 1890–1907.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)
8. ↑  С. И. Ожегов, Н. Ю. Шведова. Толковый словарь русского языка.(չաշխատող հղում)
9. ↑  Толковый словарь Ушакова
10. ↑  «Семен Гольдин Русская армия и евреи накануне Первой мировой войны». Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ հունիսի 17-ին. Վերցված է 2013 թ․ հունիսի 18-ին.
11. ↑   *Марраны*՝ հոդվածը Հրեական էլեկտրոնային հանրագիտարանում
12. 1 2 3 4 5 6  Али-заде, 2007
13. ↑  Цитата: «Аллах сказал: „А если кто из вас отпадет от вашей религии и умрёт неверным, у таких — тщетны их деяния в ближайшей и будущей жизни! Эти — обитатели огня, они в нём вечно пребывают"» Կաղապար:Коран
14. ↑  Мориски // Католическая энциклопедия. — EdwART, 2011.
15. ↑  «Энциклопедия Брокгауза и Ефрона/Церковь». Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ հունիսի 20-ին. Վերցված է 2022 թ․ հունիսի 20-ին.
16. ↑  пп. 82-84, 90-94 уголовного уложения 1903 года
17. ↑  пп. 86-87 уголовного уложения 1903 года
18. ↑  Уложение о наказаниях уголовных и исправительных 1845 г. п. 191. В уложении 1903 года данный пункт отсутствовал.

Գրականություն
-------------

* Васильев, Павел Петрович (1890–1907). «Богоотступничество». *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*. Սանկտ Պետերբուրգ.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)
* Кузьмин-Караваев, Владимир Дмитриевич (1890–1907). «Апостат». *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*. Սանկտ Պետերբուրգ.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)
* Марков Н. Ф. Вероотступничество // Православная богословская энциклопедия. Т. 3. Издание Петроград. «Странник» գեղարվեստական պարբերական, 1902 թվական

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Հավատուրացություն» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Կրուգոսվետ · Համառոտ հրեական · Հրեական Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ նորվեգական · Ուղղափառ · Catholic (1997—…) |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 11983969p · LCCN: sh85006048 · Microsoft: 2777393896 · NKC: ph320482 |

 |