recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Սայիդ Կութուբ**, նաև՝ **Կութբ**, **Ղութուբ**, **Ղութբ** (արաբերեն՝ سيد قطب) (հոկտեմբերի 9, 1906(1906-10-09), Մուշա, Ասյուտ, Եգիպտոս - օգոստոսի 29, 1966(1966-08-29), Կահիրե, Եգիպտոս) օգոստոսի 29, 1966), եգիպտացի մուսուլման աստվածաբան, փիլիսոփա և գրող, իսլամիզմի ջատագով և տեսաբան, «Մուսուլման Եղբայրներ» իսլամիստական քաղաքական ուղղության ականավոր գործիչ։ Կութուբը մեծ ազդեցություն ունեցած է Ալ-Քայիդայի և Իսլամական ջիհադի վրա։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է Վերին Եգիպտոսի Ասյութ մուհաֆազայի Մուշա ավանում, մանր կալվածատիրոջ ընտանիքում։ Հայրը ակտիվ էր տեղական քաղաքական և իսլամական կյանքում, ինչը մեծ ազդեցություն գործեց Սայիդ Կութուբի հետագա կյանքում։ Բարձրագույն կրթություն ստացավ Կահիրեում, ապա անցավ աշխատանքի որպես ուսուցիչ։

Սայիդ Կութուբը բազմաթիվ աշխատությունների հեղինակ է, գրել է 24 գիրք, հիմնականում՝ աստվածաբանական և կրոնա-քաղաքական թեմաներով։ Ստեղծագործությունների թվում է նաև մի շարք վեպեր և բանաստեղծություններ։ Նրա գլուխ-գործոցն է համարվում 30 հատորից բաղկացած *«Ֆի զիլալ ալ-Կուրան»* («Ղուրանի հովանու ներքո») աշխատությունը, որտեղ նա ներկայացրել է Ղուրանի ծավալուն մեկնաբանություններ։

Այցելել է Միացյալ Նահանգներ և հայրենիք վերադառնալուց հետո ակտիվորեն հանդես է եկել Արևմուտքի բարոյա-հասարակական դրվածքի դեմ։ Ժամանակի ընթացքում Կութուբի իսլամիստական հայացքներն ստացան ավելի ծայրահեղ բնույթ և նա ընդրկվեց քաղաքական պայքարի մեջ, ուղղված Եգիպտոսի նախագահ Գամալ Աբդել Նասերի քաղաքականության դեմ։ Մի քանի անգամ ձերբակալվել է, բանտարկվել և ապա ազատ արձակվել։ 1965 թ. օգոստոսին կրկին ձերբակալվել է և, ի շարս այլոց, ամբաստանվել է հակապետական գործունեության մեջ՝ կառավարության հեղաշրջում կազմակերպող խմբակում մասնակցելու մեղադրանքով։ Դատավարության արդյունքում դատապարտվել է մահապատժի՝ կախաղան հանելու միջոցով, ինչն ի կատար է ածվել 1966 թ. օգոստոսի 29-ին։

Սայիդ Կութուբի կրոնա-քաղաքական փիլիսոփայությունը և իսլամի հասարակական դրույթների արմատական մեկնաբանությունը մեծ ազդեցություն են գործել ժամանակակից իսլամական ծայրահեղ գաղափարախոսության և հոսանքների վրա։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. 1 2 3  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
3. 1 2  Encyclopædia Britannica
4. ↑  Որոշ աղբյուրներ (օրինակ ԱՄՆ գրադարանի Կոնգրեսը նշում են Կութուբի ծնունդը 1903 թվականին։
5. ↑  Կեպել, *War for Muslim Minds,* (2004) էջ.174-5
6. ↑  Կեպել, *Jihad*, (2002), էջ. 51
7. ↑  PBS program America at the crossroads.
8. ↑  Դավիթ Վոն Դրեհլե, A Lesson In Hate Archived 2009-04-19 at the Stanford Web Archive *Smithsonian Magazine*


|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական · Notable Names Database |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 90101083 · BNE: XX4579255 · BNF: 12191673k · CiNii: DA02394224 · CONOR: 151746915 · EGAXA: vtls000815485 · GND: 118881957 · ISNI: 0000000069161866 · LCCN: n83043300 · LNB: 000043541 · NDL: 01155286 · NKC: js20060901011 · NLA: 36518539 · NLP: a0000002817085 · NTA: 068464339 · NUKAT: n97064766 · LIBRIS: 197315 · SUDOC: 03051827X · VIAF: 62346581 · WorldCat VIAF: 62346581 |

 |

 |
**Հովհաննես Աստվածաբան եկեղեցի (Հովհաննես Աստվածաբան տաճար**, ռուս.՝ Церковь Иоанна Богослова; Иоанно-Богословский храм**)**, ուղղափառ եկեղեցի Ռուսաստանի Ռոստովի մարզի Ազովի շրջանի Պեշկովո գյուղում։ Ենթարկվում է Ռուս Ուղղափառ եկեղեցու Ռոստովի և Նովոչերկասկի թեմի Ազովի գործակալությանը։

*Հասցեն՝* 346760, Ռոստովի մարզ, Ազովի շրջան, գյուղ Պեշկովո, Հոկտեմբերյան նրբ. տ. 22։

Պատմություն
-----------

Ռոստովի մարզի Ազովի շրջանի Պեշկովո գյուղում առաջին տաճարը կառուցվել է 1859-1863 թվականներին՝ ծխականների միջոցներով խուտորի բնակիչներ Դանիիլ Բելանի և Անդրեյ Ռոմենսկու մասնակցությամբ։ 1863 թվականին նրանք կառուցել են հնգագմբեթ փայտե տաճար՝ ի պատիվ Հովհաննես Աստվածաբանի։ Տաճարն ունեցել է փայտե զանգակատուն։ Տաճարի օծումը տեղի է ունեցել 1864 թվականին քահանա հայր Վասիլի կողմից։

Տարիների ընթացքում, հայր Դմիտրի Չեխրանովի օրոք, տաճարը պատկերազարդվել է, ավելացվել է մետաղյա ցանկապատ, կառուցվել է գմբեթը։ Եկեղեցուն կից գործել է ծխական դպրոց։ Հայր Դմիտրին եղել է 1884 թվականին Կագալնիկ գետի վրայով կամրջի կառուցման նախաձեռնողը։ Ժամանակին տաճարի տապանակում գտնվում էր սրբապատկեր, որը նկարված էր տափակաձկան վրա։ Սրբապատկերի մի կողմում սուրբ Աստվածածնի պատկերն էր, մյուսում՝ Հովհաննես Աստվածաբանի և մյուս առաքյալների։ Տաճարին պատկանում էր 32 դեսյատին հող։ Ժամանակի ընթացքում տաճարը խարխլվեց։ Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին տաճարի վրա ռումբ ընկավ՝ լիովին ավերելով այն։

2003 թվականի ապրիլի 11-ին գյուղում գրանցվեց նոր ծուխ։ Ծիսակատարությունները սկզբում ընթանում էին աղոթքատան շենքում։ Այնուհետև գյուղի վարչակազմը տեղ հատկացրեց նոր աղյուսե տաճար կառուցելու համար այն վայրում, որտեղ նախկինում գտնվել է Հովհաննես Աստվածաբան փայտե եկեղեցին։ 2013 թվականին նոր աղյուսե տաճարը կառուցվեց և պատկերզարդվեց ներսից։ Տաճարը կառուցվել է Դոնի Ռոստովի վարչակազմի նախկին ղեկավար Սերգեյ Իվանովիչ Գորբանի (2014-2016) հովանավորությամբ։ 2014 թվականի ապրիլի 6-ին տեղի է ունեցել տաճարի մեծ օծումը, որը կատարել է Ռոստովի և Նովոչերկասկի մետրոպոլիտ Մերկուրին։ Ի հիշատակ օծման և առաջին հայրապետական պատարագի՝ Դոնի մետրոպոլիայի ղեկավարը տաճարին նվիրեց Սուրբ Հովհաննես Աստվածաբան Առաքյալի սրբապատկերը։

2013 թվականի մայիսի 5-ին Հովհաննես Աստվածաբան տաճարում մատուցվեց առաջին Սուրբ պատարագը։ Տաճարի հարևանությամբ բացվեց սուրբ բարեպաշտ իշխաններ Պետրոսի և Ֆևրոնյայի հուշարձանը։

Հոգևորականներ
-------------

* Հայր Վասիլի (1864-1872)
* Հայր Գրիգորի Գովորով (1872-1878)
* Հայր Ելիսեյ Տեռլեցկի (1878-1884)
* Հայր Դմիտրի Չեխրանով (1884-1898)

Վանահայր՝ երեց Դիոնիսի Ձյուբա

Տոներ
-----

Հովհաննես Աստվածաբանի տոն՝ մայիսի 21-ին, հուլիսի 13-ին (12 առաքյալների տաճար), հոկտեմբերի 9-ին (վախճանի օրը)։

Սրբություններ
-------------

Սրբապատկեր ձկան վրա, որը տեղադրված էր աստղի ձևով տապանակում։ Չի պահպանվել։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Иоанно-Богословский храм с.

Աղբյուրներ
----------

* Пешково. Церковь Иоанна Богослова
* Храм Иоанна Богослова с. Пешково
**Հրամետալուրգիա**, բարձր ջերմաստիճաններում ընթացող մետալուրգիական պրոցեսների համախումբ։ Համարվում է մետալուրգիայի հիմնական և հնագույն ճյուղերից։

Վաղ ժամանակներից մինչև 19-րդ դարի վերջը մետաղների ստացումը հիմնված էր հրամետալուրգիական պրոցեսների վրա։ 19-20-րդ դարերի սահմանաեզրին արդյունաբերական մեծ նշանակություն ստացավ մետալուրգիայի մեկ այլ ճյուղը՝ հիդրոմետալուրգիան։ Այնուամենայնիվ, հրամետալուրգիան, ինչպես իր կիրառման ծավալներով, այնպես էլ նշանակության կարևորությամբ, շարունակում է մնալ որպես մետալուրգիայի գլխավոր բնագավառ[*փա՞ստ*]։

20-րդ դարի սկզբից տաքացման բոցային եղանակներին զուգահեռ սկսեցին կիրառել նաև էլեկտրական տաքացման տարբեր ձևեր՝ աղեղային, ինդուկցիոն և այլն։ Արդյունաբերության մեջ համարյա միաժամանակ ներդրվեց քիմիական միացությունների հալույթների Էլեկտրոլիզը։ 20-րդ դարի 2-րդ կեսին տարածում գտան մետաղների պլազմային հալումը, զոնային հալումն ու էլեկտրոնաճառագայթային հալումը։

Ըստ տեխնոլոգիական հատկանիշների՝ հրամետալուրգիական պրոցեսները բաժանվում են թրծման, հալման, կոնվերտացման, զտման, թորման։ Թրծումն իրագործվում է եռացող շերտով վառարաններում։ Թրծման նպատակն է փոխել ելանյութի կազմում գտնվող միներալների քիմիական բաղադրությունը՝ նախապատրաստելով հետագա մշակման՝ հալման։ Պրոցեսն ընթանում է պինդ, գազային և հեղուկ ֆազերի փոխներգործությամբ։ Արդյունքում ստացվում է հալույթ, որը բաժանվում է երկու շերտի՝ մետաղ և խարամ կամ մետաղ և շտեյն։ Կատարվում է հորանաձև (դոմնային արտադրություն), անդրադարձիդ (մարտենյան արտադրություն) վառարաններում, էլեկտրավառարաններում ու այլ ագրեգատներում։ Հատուկ խումբ են կազմում հալման մետաղաջերմային պրոցեսները։ Կոնվերտացումը կարելի է դիտել որպես հալման տեսակ, որը հիմնված է էկզոթերմիկ ռեակցիաների ջերմության օգտագործման վրա և իրականացվում է կոնվերտերներում։ Զտող հալման նպատակն է մաքրել մետաղը խառնուկներից։ Թորումն իրականացվում է ռետորտային (ցինկի արտադրություն), հորանաձև (կապարի, ցինկի, անագի արտադրություն) և եռացող շերտով (տիտանի արտադրություն) վառարաններում։

Անդրկովկասը համարվել է մետալուրգիայի ստեղծման ու զարգացման կենտրոններից մեկը և այժմ էլ ունի հրամետալուրգիական զարգացած արդյունաբերություն։ Հատկապես աչքի է ընկնում Մեծամորի մետալուրգիական համալիրը, որը վկայում է, որ մեր թվարկությունից առաջ 3-րդ հազարամյակում Հայաստանում զարգացած էր հրամետալուրգիան։

Տես նաև
-------

* Հրամետալուրգիա
* Պլազմային մետալուրգիա
* Զոնային հալում

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 619)։*  |
«**Հայ հանրագիտակ**», հանրագիտական տեղեկատու։ Բուխարեստի «Գաղութահայ հրատարակչության» հրատարակություն։

Պատմություն
-----------

Լույս է տեսել 1938-1940 թվականներին Բուխարեստում. միայն առաջին հատորը՝ 5 գրքով (Ա–Բ տառերով հոդվածները, շուրջ 15 հզ. տերմին)։ Խմբագիրը եղել է Մկրտիչ Պոտուրյանը, աշխատակիցներ՝ Ա. Աբեղյան, Թ. Ազատյան, Վ. Թորգոմյան, Վիեննայի և Վենետիկի Մխիթարյան միաբանությունների անդամներ և ուրիշները։

Կազմված է այբբենական սկզբունքով, սահմանված է յուրաքանչյուր տերմինը, ապա տրված են այն բնութագրող (ներկայացնող) հիմնական տեղեկությունները։ Ունի դիմանկարներ, ներտեքստային լուսանկարներ, քարտեզներ, այլ պատկերներ և եզրափակվում է մատենագիտական հոդվածների հավելվածով։ Ներառում է հոդվածներ հայոց պատմության, Հայաստանի տնտեսության, աշխարհագրության, հայկական մշակույթի, գրականության, պարբերական հրատարակությունների վերաբերյալ, ծանոթացնում հայ գործիչների կյանքին ու գործունեությանը։ Ներկայացված են նաև օտարազգի հայագետներ, երկրներ ու քաղաքներ, որտեղ եղել են հայկական համայնքներ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Հովհաննես Գապտեպովյան** (*անհայտ* - 1832), հայ եկեղեցական և հասարակական գործիչ։

Կենսագրություն
--------------

Եղել է Տրանսիլվանիայի Եղիսաբեթուպոլիս (այժմ՝ Դումբրվեն) քաղաքի հայերի ժողովրդապետը (հոգևոր հովիվ)։ 

Նրա ջանքերով վերակառուցվել է Եղիսաբեթուպոլսի հայկական տաճարը, հիմնվել աղքատախնամ հիմնարկություն և այլն։ Գապտեպովյանի 14 ձեռագիր քարոզգրքերը պահվում են Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան մատենադարանում և Վիեննայի Մխիթարյան մատենադարաններում), թեև կրոնական բնույթի են, արժեքավոր են Տրանսիլվանիայի հայերի անհետացած բարբառը (Առտիալի), կենցաղն ու բարքերը և սոցիալ-տնտեսական վիճակն ուսումնասիրելու առումով։ 

Գապտեպովյանը դրամը համարել է հասարակության չարիք, դատապարտել է հարուստ վերնախավին՝ աշխատավոր ժողովրդին կեղեքելու համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Հանդէս ամսօրեայ, 1904, թիւ 4, ապրիլ, էջ 120»


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 688)։*  |
**Հայ սոցիալ-դեմոկրատների միություն (ՀՍԴՄ)**, հայկական առաջին Իսկռայական սոցիալ դեմոկրատական կազմակերպությունը։ Հիմնադրվել է Թիֆլիսում 1902 թվականին Ստեփան Շահումյանի, Մելիք Մելիքյանի, Աշոտ Խումարյանի, Ասատուր Կախոյանի, Բոգդան Կնունյանցի և Արշակ Զուրաբյանի կողմից։ 1902 թվականի հոկտեմբերին հրապարակվեց կազմակերպության մանիֆեստը, որտեղ հավատարիմ մնացին պրոլետարական ինտերնացիոնալիզմին։ Լենինը ողջունեց կազմակերպության դիրքորոշումը ազգային հարցերով, բայց քննադատեց իր ֆեդերալիստական պահանջները։ Միությունը ստեղծել է ընդհատակյա տպարան, տարածել հեղափոխական կոչեր և թռուցիկներ։ ՀՍԴՄ-ն հրատարակել է «Պրոլետարիատ» թերթը։ 1903 թվականի մարտին ՀՍԴՄ-ն միաձուլվեց Ռուսաստանի սոցիալ-դեմոկրատական բանվորական կուսակցության Կովկասյան կազմակերպության մեջ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Քեշիշյան Գրիգոր (1979)։ «Հայ Սոցիալ-Դեմոկրատների Միություն»։ *Հայկական Սովետական Հանրագիտարան հ. 6* (հայերեն)։ Երևան։ էջ 129  CS1 սպաս․ հայերենը նշված է (link)
2. 1 2 3  *International Review*. *The development of the Left Wing of Armenian and Macedonian socialism*


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 129)։*  |
«**Հնագիտական պեղումները Հայաստանում**», մատենաշար։

Պատմություն
-----------

Լույս է տեսնում Երևանում (հ. 1–25…, 1950–2012…): Հրատարակում է ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտը։ Ունի խմբագրակազմ։

Հատորներում ընդգրկված են առանձին նշանավոր հուշարձանների պեղումների արդյունքներին նվիրված հաշվետվություններ և ուսումնասիրություններ։ Ուշագրավ են Բ. Առաքելյանի «Գառնի II: Անտիկ ժամանակաշրջան» (1957) և «Արտաշատ I, 1970–1977 թթ. պեղումների հիմնական արդյունքները» (ռուս. 1982), Է. Խանզադյանի «Գառնի IV, 1949–1966 թթ. պեղումների արդյունքները» (1969), Ա. Քալանթարյանի «Դվին I: Կենտրոնական թաղամասի պեղումները (1964–1970 թթ.)» (1976), Ժ. Խաչատրյանի «Անտիկ դամբարանադաշտ» (ռուս. 1976) և «Անտիկ դամբարանադաշտեր (1971–1977 թթ. պեղումները)» (1981), Կ. Ղաֆադարյանի և Ա. Քալանթարյանի «Դվին քաղաքը և նրա պեղումները (1973–1980 թթ.)» (2002), Գ. Թումանյանի «Ագարակ I: Վաղբրոնզեդարյան բնակավայրը (2001–2008 թթ. պեղումների արդյունքները)» (2012) և այլ աշխատություններ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Մեսիայան Հովհաննես** (1857, Սեբաստիա, 1915/1919, Մելիտինե), հայ բժիշկ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1857 թվականին, Սեբաստիա նահանգի կենտրոն Սե­բաս­տիա քաղաքում։ Ավարտել է Կոստանդնուպոլսի Օսմանյան դեղագործական վարժարանը։ Սեբաստիայում ունեցել է սեփական դեղատուն և դեղագործ ու բժիշկ աշխատել։ Տեղահանության ժամանակ չի տեղափոխվել, այլ մնացել է քաղաքում։ Վերջին տարագրության ժամանակ տեղափոխվել է Մելիտինե։ 1915 թվականին սպանվել է կամ 1919 թվականին մահացել Մելիտինեում՝ 58/62 տարեկանում։

Աղբյուր
-------

Հարություն Մինասյան, Օսմանյան կայսրությունում և Թուրքիայի Հանրապետությունում բռնաճնշումների և ցեղասպանության ենթարկված հայ բժիշկներ, Երևան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։

Գրականություն
-------------

* Գուժկան Սեբաստիյում (Կարապետ Գաբիկեան), Եղեռնապատում Փոքուն Հայոց եւ նորին մեծի մայրաքաղաքին Սեբաստիա, Պոսթըն, 1924։
* Յարման Արսեն, Հայերը օսմանյան առողջապահության ծառայության մեջ և պատմություն սուրբ Փրկիչ հայոց հիվանդանոցի (թուր քերեն), Ստամբուլ, 2001
* Խաչատրյան Լուսինե և Բաբլումյան Արփինե (կազ մողներ), Ցուցակ Հայոց ցեղասպանության զոհերի (1915-1923 թթ.), գիրք 1, Սե բաստիայի նահանգ, Երևան, 2004։
**«Հրաշք ստատիրով»** (իտալ.՝ Pagamento del tributo), իտալացի գեղանկարիչ Մազաչոյի որմնանկարը, ստեղծվել է 1425-1427 թվականներին։ Գտնվում է Ֆլորենցիայի Սանտա Մարիա դել Կարմինեի Բրանկաչի եկեղեցում։

Նկարագիր
--------

Դետալ
Մազաչոն Ֆլորենցիայի Սանտա Մարիա դել Կարմինեի Բրանկաչի եկեղեցում որմնանկարի վրա աշխատել է 1425-1427 թվականները։

«Հրաշք ստատիրով» ստեղծագործության մեջ ուղղանկյունների միացման կետերը գտնվում են Հիսուս Քրիստոսի գլխից դեպի աջ՝ առանձնացնելով նրան մյուս կերպարներից՝ որպես ծավալվող ողբերգության կենտրոն։ Քրիստոսի համեստ և կամային ժեստը հայելային արտացոլում է գտել Պետրոս առաքյալի կերպարում և հակառակ ուղղությամբ տարածվում է հարկահավաքի ձեռքի շարժման ուղղությամբ։ Պատմվածքի կառուցվածքի առանցքային գծերը կենտրոնական կերպարից տարածվում են աջ և ձախ՝ դեպի Պետրոս առաքյալը, որը ձկան միջից հանում է ստատիրը։

Գործողությունները զերծ են տրենչենտինյան ծանրությունից և էլեմենտների իռացիոնալ կապից։ Ընդհակառակը, այն լակոնիկ է, էականորեն հետևում է տրամաբանությանը։ Նոր կերպարներ են իրենցից ներկայացնում մաև գործողությունների մասնակիցները։ Դրանք ծավալային հսկայական ֆիգուրներ են, իսկ նրանց ստվերները վկայում են նրանց իրական ներկայությունը։ Լուսաստվերային մոդելավորումը և ուրվագծերի հստակ ընդգծումը հայտնաբերում է դրանց ռելիեֆային պլաստիկան։ Մարմնի ձևերը ընդգծում են հագուստները, որոնք վարագուրվում են լայն ծալքերով։ Կերպարների դեմքերի արտահայտությունը հանգիստ է, լցված այն բարոյական ուժով, որը հանգեցնում է արժանապատիվ մարդկային արարքների։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Gardner, pp. 599–600.
2. ↑  Watkins, p. 95.

Գրականություն
-------------

* *Светлана Козлова* «Искусство Раннего Ренессанса во Флоренции». — М.: Белый город, 2011. — 48 с. — (Эпохи. Стили. Направления). — 800 экз. — ISBN 9785-7793-1746-7

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |

 |
| **՞**Մոխրագույն համստերիկ |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Կաթնասուններ |
|
|
|
| Կարգ | Կրծողներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Համստերանմաններ |
| Ենթաընտանիք | Համստերներ |
|
|
| Ցեղ | Մոխրագույն համստերիկներ |
|
|
| Տեսակ | **Մոխրագույն համստերիկ** |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| *Cricetulus migratorius* *Pallas*, 1773 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Վտանգված տեսակIUCN 3.1 *Endangered* : ??? |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | ITIS**632732**NCBI**10032**

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Մոխրագույն համստերիկ** (լատին․՝ *Cricetulus migratorius*), համստերանմանների ընտանիքի կրծող կաթնասուն կենդանի։

Կենսաբանական տարածումը
----------------------

Հայաստանի հանրապետությունում տարածված է բնակավայրերում (այդ թվում՝ Երևանում և այլ խոշոր քաղաքներում), բնության մեջ' Մոխրագույն ճանճորս, Մոխրագույն համստերիկ, Մոխրագույն կռունկ, կիսաանապատայինից մինչև լեռնատափաստանային գոտի (մարգագետինների քարքարոտ տեղանքներում, վայրի թիթեռնածաղկավոր և դաշտավլուկազգի բույսերով հարուստ վայրերում՝ 600-2300 մ բարձրներում)։ Բնակվում է իր փորած ստորգետնյա միջին բարդության բներում կամ բնական թաքստոցներում, զբաղեցնում է նաև այլ կրծողների (օրինակ՝ դաշտամկների) լքված բները։ Վնասում է տնային և պահեստային տնտեսություններին։ Ունի համաճարակաբանական նշանակություն, մարդու մի շարք հատուկ վտանգավոր վարակների Երկրորդական և պատահական կրող է։

Մարմնի կառուցվածքը
------------------

Մարմնի երկարությունը մինչև 123 մմ է, պոչինը՝ 37 մմ, կենդանի զանգվածը՝ մինչև 69 գ։ Մեջքի մորթին միատարր մոխրագույն է՝ երկնագույն երանգով, փորիկը՝ սպիտակ կամ սպիտակավուն։ Սնվում է բույսերով (սերմեր, կորիզապտուղներ), հաճախ՝ նաև կենդանական կերով (միջատներ)։ Ակտիվ է մթնշաղին։

Բազմացումը
----------

Բնակավայրերում կարող է բազմանալ ամբողջ տարվա ընթացքում, բնության մեջ՝ 2-3 անգամ։ Ունենում է մինչև 11 ձագ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |

 |
**Քոլոզյան Հովհաննես**, Քոլոզ վարժապետ (1792, Վան, Վանի էյալեթ, Օսմանյան կայսրություն - 1879, Վան, Վանի վիլայեթ, Օսմանյան կայսրություն), հայագետ, պատմաբա], մանկավարժ, կղերապահպանողական հոսանքի պարագլուխը Վասպուրականում։

Կատարած աշխատանքներ
-------------------

Վանի հարուստ աղաների նյութական օգնությամբ բացել է ծխական դպրոցներ, որոնցում գերադասությունը տրվել է կրոնական առարկաներին, կիրառվել ուսուցման ավանդական (ըստ որոշ կարծիքների՝ հետադիմական) մեթոդներ։ Հեղինակ է «ժամանակագրություն Վանի վերջին երկու դարերու պատմությանը» գրաբար, չափածո ծավալուն աշխատության, որտեղ հավաստի նյութեր կան քուրդ բեկերի ավարառությունների և ասպատակությունների, քրդական դերեբեյությունների վերացման վերաբերյալ (ձեռագիրը պահպանվում է Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում)։ Գրել է բազմաթիվ այլ չափածո երկեր, թողել հուշեր և այլն, որոնք ցրված են Երուսաղեմի, Փարիզի Նուպարյան, Երևանի Մատենադարաններում և այլ ձեռագրատներում։

Գրականություն
-------------

* Տեր-Մկրտչյան Ե. Գանձեր Վասպուրականի, հ. 1, Բոստոն, 1966:
* Ղազարյան Հ. Մ. Արևմտահայերի սոցիալ-տնտեսական և քաղաքական կացությունը 1800-1870 թվականներին, Երևան,1967:

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Հրաչյա Գաբրիելյան (այլ կիրառումներ)
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Գաբրիելյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Հրաչյա Կարապետի Գաբրելյան** (հունիսի 14, 1919(1919-06-14), Ալեքսանդրապոլ, Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն - ապրիլի 4, 2003(2003-04-04), Երևան, Հայաստան), հայ աշխարհագրագետ, աշխարհագրական գիտությունների դոկտոր, Երևանի պետական համալսարանի պրոֆեսոր։

Կենսագրություն
--------------

Հրաչյա Գաբրիելյանը ծնվել է 1919 թվականի հունիսի 14-ին Ալեքսանդրապոլ քաղաքում (այժմ՝ Գյումրի )։ Միջնակարգ կրթությունը ստանալուց հետո 17 տարեկանում ուսումը շարունակելու համար մեկնում է Մոսկվա։ Այնտեղ նա ենթարկվում է ավտովթարի, ինչի հետևանքով անդամահատում են ծնկներից ներքևի հատվածները։

Կրթություն
----------

Հրաչյա Գաբրիելյանը 1941 թվականին ավարտել է Հայկական պետական մանկավարժական համալսարանը։

Աշխատանքային գործունեություն
----------------------------

1968-1970 թվականներին եղել է ԵՊՀ աշխարհագրության ֆակուլտետի դեկան, 1977-1988 թվականներին՝ ԵՊՀ ֆիզիկական աշխարհագրության ամբիոնի վարիչ։

Գիտական գործունեություն
-----------------------

Հրաչյա Գաբրիելյանի 100-ից ավել գիտական հոդվածները վերաբերվում են ռելիեֆ առաջացնող արտածին ուժերին, հնագույն սառցապատման և հնէաշխարհագրության հիմնահարցերին։

Աշխատություններ
---------------

Հրաչյա Գաբրիելյանն ավելի քան 140 գիտական աշխատանքի՝ մենագրությունների, բուհական ուսումնական ձեռնարկների, գրքերի, գիտական հոդվածների, քարտեզների հեղինակ է։ Առավել հայտնի են «Հայկական ՍՍՀ հրաբխային բարձրավանդակի հողմահարման պրոցեսները» (1962 թ․), «Գետային էրոզիան Հայկական ՍՍՀ-ում (1973 թ․), «Հողի էրոզիան և պայքարը նրա դեմ» (1974 թ․), «Անդրկովկասի բնությունը և ջրային էրոզիան» (1978 թ․) մենագրությունները, «Հիդրոլոգիա» (1963 թ․, 1967 թ․), «Լանդշաֆտների գեոքիմիա» (1968 թ․), «Կովկասի ֆիզիկական աշխարհագրություն» (1979 թ․), «Երկիր մոլորակը և նրա աշխարհագրական թաղանթը» (1983 թ․), «Երկրագնդի ջրային ոլորտը» (1987 թ․) ձեռնարկները։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 2. — էջ 636.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Հայկական համառոտ հանրագիտարան (հայ.) — 1990. — հատոր 1.
3. ↑  Գաբրիելյան Հ․Կ․, Հայկական լեռնաշխարհ․ ուսումնական ձեռնարկ ձեռնարկ, Եր․, Երևանի համալս․ հրատ․, 2000, 376 էջ, Գ 124

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հրաչյա Գաբրիելյան, պատկերասրահ ԵՊՀ կայքում Archived 2017-10-15 at the Wayback Machine.

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| ՀԳՀԳ: 9562 · BNF: 15678755g · ISNI: 0000000139227753 · LCCN: n85007643 · SUDOC: 12882560X · VIAF: 182360503 · WorldCat VIAF: 182360503 |

 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 636)։*  |
**Հայաստանի թենիսի ֆեդերացիա**, Հայաստանում թենիսը կարգավորող մարմին, որը ղեկավարվում է Հայաստանի օլիմպիական կոմիտեի կողմից։ Ֆեդերացիայի շտաբ-գրասենյակը գտնվում է Երևանում։

Պատմություն
-----------

Հայաստանի թենիսի ֆեդերացիան ստեղծվել է 1940 թվականին։ Գործող նախագահը Հարություն Փամբուկյանն է։ Ֆեդերացիան կազմակերպում է Հայաստանի մասնակցությունը թենիսի եվրոպական և միջազգային մակարդակի մրցումներին և վերահսկում է թենիսի մասնագետների պատրաստումը։ Ֆեդերացիան թենիսի միջազգային ֆեդերացիայի և թենիսի եվրոպական ասոցիացիայի լիիրավ անդամ է։

Գործունեություն
---------------

Ֆեդերացիան ողջ Հայաստանում ղեկավարում է մի քանի թենիսի ակումբներ և կազմակերպում է թենիսի ամենամյա մրցաշարեր։ Ֆեդերացիան ղեկավարում է նաև Հայաստանի Դևիսի գավաթի թիմը և Հայասստանի ֆեդերացիայի գավաթի թիմը՝ ապահովելով նրանց մասնակցությունը համապատասխանաբար Դևիսի գավաթի և Ֆեդերացիայի գավաթի խաղարկություններին։

Տես նաև
-------

* Սպորտը Հայաստանում

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Ազգային ֆեդերացիաներ - Հայաստանի Ազգային Օլիմպիական Կոմիտե»։ *armnoc.am*
2. ↑  «Armenian Tennis»։ *gtp.gr*
3. ↑  «Our History»։ *tennisarmenia.org*

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հայաստանի թենիսի ֆեդերացիայի պաշտոնական կայք
* Հայաստանի թենիսի ֆեդերացիա Ֆեյսբուքում
**Հրաչյա Մուրադի Մարգարյան** (նոյեմբերի 23, 1999(1999-11-23), Արտաշատ, Հայաստան), հայ ըմբիշ, ազատ ոճի ըմբշամարտի Հայաստանի մեծահասակների հավաքականի անդամ, Եվրոպայի երիտասարդների չեմպիոն, Հայաստանի միջազգային կարգի սպորտի վարպետ։

Կենսագրություն
--------------

Հրաչյա Մարգարյանը ծնվել է 1999 թվականի նոյեմբերի 23-ին։ 2017-2021 թվականներին սովորել է Ֆիզիկական կուլտուրայի հայկական պետական ինստիտուտում։ 

2019 թվականին, 61 կիլոգրամ քաշային կարգում, Հրաչյա Մարգարյանը դարձել է Հայաստանի չեմպիո։ Նույն թվականին մասնակցել է Իսպանիայի Պոնտևեդրա քաղաքում տեղի ունեցած Երիտասարդների Եվրոպայի առաջնությանը և 61 կիլոգրամ քաշային կարգում նվաճել ոսկի մեդալ։ Հայազգի ըմբիշը եզրափակչում 11:0 հաշվով հաղթել է ուկրաինացի մարզիկին։

2021 և 2022 թվականներին 65 կիլոգրամ քաշային կարգում Հրաչյա Մարգարյանը նվաճել է Հայաստանի չեմպիոնի տիտղոսը։ 2022 թվականին Բուլղարիայի Պլովդիվ քաղաքում տեղի ունեցած ըմբշամարտի մինչև 23 տարեկանների Եվրոպայի առաջնությունում Հրաչյա Մարգարյանը նվաճել է արծաթե մեդալ։

2023 թվականին Կոնգոյի մայրաքաղաք Կինշասայում տեղի ունեցած Ֆրանկոֆոնյան խաղերում Հրաչյա Մարգարյանը նվաճել է արծաթե մեդալ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հրաչյա Մարգարյանը՝ Եվրոպայի երիտասարդների չեմպիոն
2. ↑  Մարզական կոչումներ՝ 40 մարզիկի
3. ↑  Հաղթանակը նվիրում եմ սահմանին կանգնած մեր զինվորներին. Եվրոպայի չեմպիոն
4. ↑  Հրաչյա Մարգարյան. Շատ ավելի բարդ էր եզրափակիչ դուրս գալ, իսկ եզրափակչում հաղթելն ավելի հեշտ եղավ
5. ↑  Արտաշատի մարզադպրոցի սան Հրաչյա Մարգարյանը դարձել է Եվրոպայի չեմպիոն
6. ↑  Հրաչյա Մարգարյանը՝ արծաթե մեդալակիր․ ըմբշամարտի Մ23 ԵԱ
7. ↑  Ֆրանկոֆոնյան խաղեր. Հրաչյա Մարգարյանը՝ արծաթե մեդալակիր

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ինչպես է հայկական փոքրիկ քաղաքի մարզադպրոցը չեմպիոն ըմբիշներ պատրաստում. Советский спорт-ի անդրադարձը Archived 2022-10-15 at the Wayback Machine.
* 2022 Senior U23 European Championships

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Միասնական պայքարի աշխարհ |

 |
«**Հայաստանի հնագիտական հուշարձանները**», մատենաշար։

Պատմություն
-----------

Լույս է տեսնում Երևանում (հ. 1–21... 1968–2009…): Հրատարակում է ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտը։ Ունի խմբագրակազմ։

Հատորներն առանձին մենագրություններ են՝ նվիրված հնագիտական տարբեր դարաշրջանների հուշարձանների ուսումնասիրությանը։ Ուշագրավ են Գ. Կարախանյանի և Պ. Սաֆյանի «Սյունիքի ժայռապատկերները» (1970), Հ. Ջանփոլադյանի «Դվինի միջնադարյան ապակին (IX—XIII դդ.)» (ռուսերեն, 1974), Հ. Մարտիրոսյանի «Արգիշտիխինիլի» (ռուսերեն, 1974), Օ. Խնկիկյանի «Արհեստները բրոնզեդարյան Հայաստանում» (1977), Ս. Եսայանի, Լ. Բիագովի, Ս. Հմայակյանի և Ա. Կանեցյանի «Երևանի բիայնական դամբարանը» (ռուսերեն, 1991), Ա. Փիլիպոսյանի «Հին Արևելքի շրջանակավոր դաստակով դաշույններն ու սրերը» (1999), Ա. Փիլիպոսյանի և Ռ. Մկրտչյանի «Գեղհովտի վանտոսպյան (ուրարտական) քարայր-դամբարանը» (2001), Ժ. Խաչատրյանի «Սիսիանի դամբարանը (մ. թ. ա. I դարի երկրորդ կես)» (2009) և այլ աշխատություններ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Հովսեփ Ներսեսի Աթաբեկյանց** (հոկտեմբերի 20, 1870(1870-10-20), Դաղ Քասաման, Ղազախի գավառ, Ելիզավետպոլի նահանգ, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն - 1916, Կարս, Կարսի մարզ, Կովկասյան երկրամաս, Ռուսական կայսրություն), հայ հրապարակախոս, թարգմանիչ, սոցիալ-դեմոկրատ։ Մասնագիտությամբ՝ գյուղատնտես։

Հայտնի բժիշկ Ալեքսանդր Աթաբեկյանի հորեղբոր որդին է։

Կենսագրություն
--------------

Թիֆլիսում ավարտել է գիմնազիա, ապա սովորել Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանում և Հոհենհայմի (Գերմանիա) գյուղատնտեսական ակադեմիայում։ Գերմանիայում ուսումնառության տարիներին ծանոթացել է գիտական սոցիալիզմի ուսմունքին, կապեր հաստատել Կ. Կաուցկու, Կլարա Ցետկինի, Հ. Պարվուսի հետ, նրանց մասնակցությամբ կազմել Թուրքիայում հայկական ջարդերը դատապարտող կոչեր, որոնք տպագրվել են գերմանական և ավստրիական մամուլում։ Աթաբեկյանցի ղեկավարությամբ բնագրից առաջին անգամ հայերեն է թարգմանվել Ֆրիդրիխ Էնգելսի «Սոցիալիզմի զարգացումն ուտոպիայից դեպի գիտություն» աշխատությունը, որը հրատարակվել է 1894 թ.-ին, «Գիտական սոցիալիզմ» խորագրով։ Նույն թվականին նրա մասնակցությամբ թարգմանվել է Կ. Մարքսի ու Ֆ. Էնգելսի «Կոմունիստական կուսակցության մանիֆեստը»։

Աթաբեկյանցը նամակով դիմել Է (1894 թ.-ի նոյեմբերի 1-ին) Ֆրիդրիխ Էնգելսին՝ «Մանիֆեստի» հայերեն հրատարակության համար առաջաբան գրելու խնդրանքով, որը, սակայն Ֆ. էնգելսը մերժել է՝ պատճառաբանելով, որ չի կարող գրել մի գրքի նախաբան, որի լեզուն իրեն անծանոթ է։ Հիշյալ նամակում Աթաբեկյանցը էնգելսին հաղորդել է տեղեկություններ հայոց պատմության, հայ ժողովրդի ազգային-ազատագրական շարժումների մասին։ 1904 թ.-ին վերադարձել է Հայաստան։ Հեռանալով սոցիալ-դեմոկրատներից ընտրվել է (Կարսի կայազորի կողմից) 2-րդ Պետական դումայի անդամ, հարել նրա սահմանադրական-դեմոկրատական (կադետական) ֆրակցիային։ Հետագա տարիներին Հայաստանում զբաղվել է գյուղատնտեսությամբ։

Մահը
----

1916 թվականի հունվարի 15-ին անհայտ պատճառներով իքնասպան է լինում Կարս քաղաքում։

Գրականություն
-------------

* Եղիազարյան Ա. Հովսեփ Աթաբեկյան, «ՊԲՀ», 1959, № 2-3
* Иоаннисян А. Г. Письмо Иосифа Атабекянца Ф. Энгельсу по поводу перевода на армянский язык «Коммунистического манифеста»

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 1. — էջ 126.
2. 1 2  Հայաստանի գրադարանների համահավաք գրացուցակ


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 17082 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 126)։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է* *«Հայկական հարց» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
**Հրատարակիչների ազգային ասոցիացիա** (ՀԱԱ), հիմնադրվել է 1998 թվականին Երևանում։ Հիմնադիր-նախագահ՝ Վահան Խաչատրյան, նախագահ՝ Մկրտիչ Կարապետյան (2010-ից)։ Անդամակցում են Հայաստանում և Արցախում գործող շուրջ 40 հրատարակչություններ, տպագրատներ, Սփյուռքից՝ Համազգայինի հրատարակչությունը (Բեյրութ), անհատ հրատարակիչներ՝ Ֆրանսիայից, Գերմանիայից, ԱՄՆ-ից, Թուրքիայից։ 

ՀԱԱ-ն մասնակցում է միջազգային գիտաժողովների, գրքի միջազգային ցուցահանդեսների, կազմակերպում է սեմինարներ ու միջոցառումներ։ Լույս է ընծայում «Հայերեն գրքերի տպագրություն և վաճառք» եռամսյա հանդեսը, որտեղ ներկայացվում են գրքարդյունաբերության շուկայի ուսումնասիրության արդյունքները, լավագույն գրքերի տարեկան ցանկերը և այլն։ 

ՀԱԱ-ն հրատարակել է մտավոր սեփականությանը, հեղինակային իրավունքին, գրահրատարակչության շուկային և գրքի պատմությանը վերաբերող շուրջ 1 տասնյակ գրքեր։ Հայաստանի հանրային հեռուստատեսության հետ «Բարեկիրթ հասարակություն՝ գրքին և ընթերցանությանը նպաստող օրենքներով» ծրագրի շրջանակներում կազմակերպել է «Գրատուն» ամենամսյա հաղորդաշարը, տեղեկատվություն է տարածել գրքի, ընթերցանության, հրատարակչական ոլորտի խնդիրների մասին։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
«**Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան**», հայերեն բառարան։

Պատմություն
-----------

Տպագրվել է հինգ հատոր 1986-2001 թվականներին Երևանում։ Կազմողներ՝ Թադևոս Հակոբյան, Հովհաննես Բարսեղյան և Ստեփան Մելիք-Բախշյան։ 

Ընդգրկում է պատմական Հայաստանի և սահմանակից երկրների տարբեր գավառների՝ հնագույն ժամանակներից մեզ հասած բնիկ հայկական և օտար գրականության մեջ ու քարտեզներում հիշատակված տեղանունները։ Բառահոդվածներում տրված են աշխարհագրական, պատմական, լեզվաբանական, ազգագրական և այլ տեղեկություններ բնակավայրերի հիմնադրման ժամանակի, պատմության, բնակչության թվի ու զբաղմունքի, ճարտարապետական հուշարձանների, աշխարհագրական պայմանների մասին։ Առանձին հոդվածներ նաև պատկերազարդ են (լուսանկարներ, քարտեզներ և այլն)։ 

2003 թվականին արժանացել է ՀՀ նախագահի մրցանակի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան. Հատոր 3

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**«Հոգսը»**, Հերման Զուդերմանի վեպը, որը հրատարակվել է 1887 թվականին։ Վեպը բաղկացած է 23 մասից։

Հայերեն հրատարակություններ
--------------------------

Վեպի հայերեն բոլոր հրատարակությունները եղել են Գևորգ Ալթունյանի թարգմանության հիման վրա։

### Հայերեն առաջին հրատարակություն

Վեպն առաջին անգամ հայերեն հրատարակվել է 1913 թվականին Թիֆլիսում, Ն. Աղանյանի տպարանում, «Հանրային մատենադարան» մատենաշարով։ 298 էջ։

### Հայերեն երկրորդ հրատարակություն

Վեպը երկրորդ անգամ հայերեն հրատարակվել է 1958 թվականին Հայպետհրատում։ Խմբագիր՝ Արփիկ Վարդապետյան։ 237 էջ։

### Հայերեն երրորդ հրատարակություն

Վեպը երրորդ անգամ հայերեն հրատարակվել է 2014 թվականին «Անտարես» հրատարակչության «Պարտադիր ընթերցանություն» մատենաշարով։ Խմբագիր՝ Արքմենիկ Նիկողոսյան։ 240 էջ։

#### Հայերեն երրորդ հրատարակության հանձնարարականը

Գերմանացի գրող Հերման Զուդերմանի «Հոգսը» վեպը հայերեն առաջին անգամ լույս է տեսել ավելի քան հարյուր տարի առաջ՝ 1913 թվականին, Թիֆլիսում։ Այս հրատարակության մեջ կատարվել են անհրաժեշտ խմբագրական միջամտություններ՝ պահպանելով, սակայն, թարգմանչի ժամանակին հատուկ ոճական-շարահյուսական որոշ ձևեր։

Այս հրատարակության հիման վրա Հայաստանի կույրերի միավորման հրատարակությունը վեպը 2015 թվականին լույս է ընծայել բրայլյան գրատիպով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Վեպի հայերեն առաջին հրատարակությունը
2. ↑  Վեպի հայերեն երկրորդ հրատարակությունը
3. ↑  Հերման Զուդերման «Հոգսը»
4. ↑  Հայերեն երրորդ հրատարակությունը
5. ↑  Հերման Զուդերման, Հոգսը, Ե. Անտարես, 2014, էջ 2։
6. ↑  Վեպը հայերեն լույս տեսել նաև բրայլյան գրատիպով


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 131690098 · GND: 4395646-4 · SUDOC: 035127783 · VIAF: 203736050 · WorldCat VIAF: 203736050 |

 |
**Հայդուկ**՝ առավելապես Բալկաններում և նախկին Օսմանյան Կայսրության այլ տարածքներում պարտիզանական պայքար մղող ազատամարտիկների տարածված անվանում։ Երբեմն գործածվում է իբրև Ֆիդայի բառի հոմանիշ, նկատի ունենալով 19-րդ և 20-րդ դարերում օսմանյան բռնապետության դեմ կռվող հայ մարտիկներին։

Հայդուկի հագուստը
-----------------

Հայդուկները հագնում էին լայն տաբատներ ու գույնզգույն բաճկոններ՝ կարմիր ու դեղին նախշերով։ Գոտիներին ամրացնում էին կաշվից քառակապ փամփշտակալներ, որոնք ծածկում էին անթև աբաներով։ Հայդուկներն իրենց գլուխները ծածկում էին արախչիով կամ գդակով՝ մուգ կարմրավուն տուշիներով ելերած։ Մեջքներին կապում էին պայուսակ և մի պարան ծառերը մագլցելու համար։ Հայդուկը գերեզման չուներ։ Նրա բաղձանքն էր՝ եթե մեռնել, միայն կռվում, թշնամու գնդակից։

Հայդուկի էությունը
------------------

Հայդուկը հարստություն և ունեցվածք ոչ միայն չուներ, այլև ունենալու իրավունք էլ չուներ։ Նրա կյանքը նվիրաբերված էր հայրենիքի ազատությանը և պատկանում էր միայն հայրենիքին։ Հայդուկն անընդհատ շարժման մեջ էր։ Դեռ լույսը չբացված, նա հեռանում էր, և ոչ ոք չպետք է իմանար, թե որ ուղղությամբ և ուր է գնում։ Նրա բնակատեղին քարայրն էր, ձնե տնակը, լեռներն ու կիրճերը, իսկ գյուղերում անասնագոմի կամ մարագի մութ անկյունը։ Գիշերը հայդուկի սեփականությունն էր, գիշերը հայդուկն էր դրության տերը, իսկ ցերեկը նրա գլխավոր հոգսը թաքնվելն ու չնկատվելն էր։ Նա տեղափոխվում, տեղից տեղ էր անցնում գիշերը, ապավինելով մթությանը։ Գնում էր սարերով, կիրճերով ու ծերպերով, որպեսզի մարդու չհանդիպեր, իսկ երբ լույսը բացվում էր, մտնում էր թաքստոց։ Հայդուկը մահվան դեմ չէր մաքառում։ Նրա կռիվը թշնամու, իր հայրենիքը բռնադատողների դեմ էր։ Նրա օրերն անցնում էին ձյան ու բքի մեջ, անձրևի ու կարկուտի տակ։ Պետք էր միշտ աչալուրջ լինել, որ եթե թշնամի հանդիպեր, նրա առաջինը հայդուկը կրակեր ու խուճապի մատներ։ Յուրաքանչյուր հայդուկ պետք է կարողանար կռվել ու հաղթել 10-20 թշնամու։ Եթե ռազմական գործողությունների կարիք չկար, հայդուկների մի մասին թույլատրում էին գնալ իրենց գյուղերը, կազմակերպել պաշտպանական ջոկատներ։

Հայ հայդուկներ
--------------

Տե՛ս նաև՝ Հայ ֆիդայիներ
Հայդուկային շարժումը մեծ տարածում էր գտել նաև Արևմտյան և Արևելյան Հայաստաններում 19-րդ դարից սկսած։ Հայ հայդուկների շարքում կարևոր է նշել Արաբոյին, Աղբյուր Սերոբին,  Անդրանիկին, Դժոխք Հրայրին, Գալեին, Մախլուտոյին,  Գևորգ Չաուշին։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 156)։*  |
**«Ձայն հայրենյաց»**, գրական, քաղաքական շաբաթաթերթ (1903-1904 թվականներին՝ եռօրյա)։ Հանդիսացել է Միացյալ Նահանգներիյի հայ հրատարակչական ընկերության պաշտոնաթերթը (1899-1900 թվականներ), վերակազմյալ հնչակյան կուսակցության Ամերիկայի շրջանակի (1900-1902 թվականներ, 1903-1908 թվականներ), հնչակյան կուսակցության Ամերիկայի նահանգային վարչության (1902-1903 թվականներ) օրգան, վերակազմյալ հնչակյան կուսակցության Կոստանդնուպոլսի վարչության պաշտոնաթերթ (1908-1911 թվականներ)։ Լույս է տեսել 1899-1911 թվականներին, Նյու Յորքում, Ուստրում, Բոստոնում և Կ. Պոլսում (1908 թվականից, երկրորդ շրջան)։ Խմբագիրներ՝ Վ. Շահենի (Հ. Հակոբյան), Գ. Չիթճյան, Ս. Պարթեյան, Մ. Սուրյան, Լ. Լարենց։ 

Առաջին շրջանում ջատագովել է հայ քաղաքական հոսանքների գործակցությունը, քննադատել է «Ձայն հայրենյաց» պարբերականի գլխագիրը, Թուրքիայի հայահալած քաղաքականությունը։ Համակրանք է հայտնել բալկանյան ժողովուրդների՝ օսմանյան բռնապետության դեմ մղած պայքարին, անդրադարձել արևելահայության հուզող խնդիրներին, ամերիկահայ մշակութային, կրթական, բարեզործական ձեռնարկներին, հրատարակել հայ հեղինակների գործեր, ռուս և այլ երկրների գրողների երկեր՝ Ա. Չոպանյանի, Ե. Դուրյանի, Ս. Հարությունյանի և այլոց թարգմանությամբ (ուշագրավ են համարվել Մ. Գորկու «Բազեի երգը (1902 թվական) և Ի. Վազովի «Լծի սակ» վեպի (1904 թվական) թարգմանությունները)։ 

Երկրորդ շրջանում լուսաբանել է արևմտահայության կացությունը օսմանյան «սահմանադրության» վերահաստատումից (1908 թվական) հետո, ծանոթացրել կովկասահայ կյանքին, հրատարակել նյութեր վերակազմյալ հնչակյան կուսակցության գործունեության վերաբերյալ։ Տպագրել է Ադանայի ջարդերի (1909 թվական) ականատեսների վկայություններ և արտասահմանյան մամուլի արձագանքներ, դատապարտել թուրք կառավարության կիսակատար «բարենորոգումները», օսմանյան «հեղափոխական» կուսակցությունների ծրագրերը։ Աշխատակցել են Մ. Գաբրիելյանը, Հ. Ճանկյուլյանը, Կ. Փափազյանը, Վ. Տիրանյանը (Վ. Թեքեյան), Տ. Արշակը, Կ. Գարակյուլյանը (առաջին շրջան), Զ. Եսայանը, Ա. Փանոսյանը (Ալփասլան), Սիպիլը, Թլկատինցին, Ռ. Սևակը, Ե. Մեսիայանը, Ա. Անտոնյանը, Լ. էսաճանյանը, Հ. Գա- զանճյանը, Գ. Մալխասը, Զ. Գոչյանը, Մ. Նաթանյանը, Վ. Արզույանը, Հ. Երվանդը, Ա. Գնունին և ուրիշներ։ 

1897-1899 թվականներին լույս է տեսել «Տիգրիս» անունով։

Տես նաև
-------

* Հայրենիքի ձայն

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 689)։*  |
The His Tones ավետարանի երգիչների լուսանկարը։  
Հետևի շարքը ձախից՝ Ռոան Ֆոլիս, Դոն Փարքես, «Բադ» Լեմեյ,  
 առջևի շարք ձախից՝ Լի Մ. Չայլդրես, Բեքի Չայլդրես, Լարի Դեմբինսկի, Շիրլի Ուիլյամս
**Հոգևոր երաժշտություն**, չափազանց բազմաժանր և բազմաձև է։ Հաճախ անմիջական կապ չունենալով եկեղեցական արարողության հետ՝ կատարվում է նաև եկեղեցում, երբեմն նույնացվում բուն եկեղեցական երաժշտությանը (քրիստոնեական ժամասացությանն ուղեկցող երաժշտություն)։ Արտաեկեղեցական հոգևոր երգերը հատկանշական են բազմաթիվ ազգերի ժողովրդական արվեստին. հայտնի են իտալական լաուդաները, իսպանական կանտիգասները, չեխական հուսյան երգերը, ռուսական և ուկրաինական կանտերը, ամերիկյան սևամորթների սպիրիչուելները, մերձավորարևելյան հոգևոր բայաթիները և այլն։

Պատմություն
-----------

Պրոֆեսիոնալ հոգևոր երաժշտության մեջ դեռևս Վաղ Վերածննդի դարաշրջանից կարևոր նշանակություն են ունեցել մեծակտավ ժանրերը՝ մեսսան, ռեքվիեմը, պասսիոնը, խորալը, օրատորիան, մոտետը, կանտատը և այլն։ Աստվածաշնչյան-ավետարանական տեքստերը դարձել են մարդկային խոր ապրումների դրսևորման, կյանքի ու մահվան և հավիտենական այլ խնդիրների արծարծման հիմքը։ Այդպիսի երկեր են ստեղծել Յոհան Բախը, Գեորգ Հենդելը, Յոզեֆ Հայդնը, Լյուդվիգ վան Բեթհովենը, Ջուզեպպե Վերդին, Յոհաննես Բրամսը, Շառլ Գունոն, Միխայիլ Գլինկան, Սերգեյ Ռախմանինովը և ուրիշներ։

Հայ իրականության մեջ հոգևոր երաժշտությունը ձևավորվել է IV–V դարերում։ Քրիստոնեության ընդունումը որպես պետական կրոն (301) և գրերի գյուտը (405) խթանել են հոգևոր երգարվեստի զարգացումը։ Առաջին ինքնուրույն հոգևոր երգերը կցուրդներն են (V դար), որոնցով սկզբնավորվել է հայ ազգային շարականերգությունը։ Կցուրդներն ավանդաբար վերագրվել են Մեսրոպ Մաշտոցին, Սահակ Ա Պարթևին, Մովսես Խորենացուն և Հովհաննես Ա Մանդակունուն։ Հնագույն շարականներն ստեղծվել են հունական նմանատիպ երգերի օրինակով և շարադրվել ազատ։ Չափածո շարականների զարգացմանը նպաստել է հատկապես Ներսես Շնորհալին։ Նախապես շարականներն ազատ երգել են եկեղեցում։ Սակայն VIII դարում սահմանվել է ժամերգության պաշտոնական երգացանկ՝ կանոն, որից դուրս մնացած շարականները համարվել են անվավեր կամ պարականոն։ Այդ կանոնի վավերացումը կապվում է Ստեփանոս Սյունեցու անվան հետ։ Նշանավոր շարականագիրներից են Անանիա Շիրակացին, Սահակդուխտը, Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունին, Ներսես Լամբրոնացին, Գրիգոր Սկևռացին, Կիրակոս Երզնկացին և ուրիշներ։

Սաղմոսների գիրքը կամ Սաղմոսարանը կոչվում է «Գիրք սաղմոսաց Դավթի», որտեղ 151 սաղմոսներից 73-ի խորագրերում հիշատակված է հրեաների Դավիթ թագավորի անունը։ Նա է հիմնական հեղինակն ու կազմողը. հիշատակված են նաև մյուս հեղինակները (Մովսես, Սողոմոն, Ասափ և ուրիշներ)։ Միջնադարում Սաղմոսարանը եղել է դասագիրք։

|  |  |
| --- | --- |
|  | Քրիստոնեական երաժշտություն Վիքիպահեստում |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 505)։*  |
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Վարդանյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Հայկ Վարդանի Վարդանյան** (հուլիսի 1, 1926(1926-07-01), Կիսլովոդսկ, Տերսկի օկրուգ, Հյուսիսկովկասյան երկրամաս, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ արձակագիր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1958 թվականից։

Կենսագրություն
--------------

Հայկ Վարդանյանը ծնվել է 1926 թվականի հուլիսի 1-ին, ՌՍՖՍՀ Ստավրոպոլի երկրամասի Կիսլովոդսկ քաղաքում։ 1933-1946 թվականներին ապրել է Իրանի Թեհրան քաղաքում։ Սովորել է Թեհրանի Դավթյան դպրոցում, ֆրանսիական և ամերիկյան քոլեջներում։ 1946 թվականին ներգաղթել է Խորհրդային Հայաստան։ 1950 թվականին ավարտել է Երևանի թատերական ինստիտուտի դերասանական ֆակուլտետը, 1963 թվականին՝ Մոսկվայի սցենարական բարձրագույն դասընթացները։ 1950-1951 թվականներին խաղացել է Նոր Բայազետի (այժմ՝ Գավառ) դրամատիկական թատրոնում, 1951-1956 թվականներին՝ Երևանի Հակոբ Պարոնյանի անվան երաժշտական կոմեդիայի թատրոնում, աշխատել Հայաստանի պետական երգչախմբում, Ալեքսանդր Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի պետական ակադեմիական թատրոնում։ 1959-1962 թվականներին եղել է Երևանի ռադիոկոմիտեի ռեժիսոր, 1965-1966 թվականներին՝ կինեմատոգրաֆիայի պետական կոմիտեի խմբագիր։ 1966 թվականից աշխատել է Երևանի ռադիոկոմիտեում։ Ռուսերեն լույս է տեսել Վարդանյանի «Կամուրջը գետակի վրա» գիրքը (Մոսկվա, 1965): Նրա սցենարով «Հայֆիլմ»-ը նկարահանել է «01-99» կինոնկարը։

Երկեր
-----

* Երեխաները, Երևան, Հայպետհրատ, 1954, 96 էջ։
* Կամուրջը գետակի վրա, Երևան, Հայպետհրատ, 1957, 92 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, Հայպետհրատ, 1960, 70 էջ։
* Փողոցի մեծ ժամացույցը, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 64 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, «Հայաստան», 1971, 131 էջ։
* Երեխաներին Լենինի մասին։ Երևան։ Սովետական գրող, 1980։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Գրական տեղեկատու։ Երևան։ «Սովետական գրող»։ 1981։ էջ 436-437։
2. ↑  Վարդանյան Հայկ Վարդանի (1960)։ Սանահյան Օլգա Հարությունի, ed.։ *Պատմվածքներ*։ Երևան: Հայպետհրատ (չաշխատող հղում)
3. ↑  Վարդանյան Հայկ Վարդանի, ed. (1980)։ *Երեխաներին Լենինի մասին։ Պատմվածքներ*։ Երևան: Սովետական գրող (չաշխատող հղում)


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 10812 |

 |
**Հոկտեմբերյան համընդհանուր ( քաղաքական գործադուլ** (ռուս.՝ *Октябрьская всеобщая (всероссийская) политическая стачка*) քաղաքական, համընդհանուր գործադուլ Ռուսաստանում, 1905-1907 թվականների հեղափոխության ժամանակաշրջանում։ 

Հոկտեմբերի 10-ին գործադուլ հայտարարեցին Մոսկվայից սկիզբ առնող բոլոր հիմնական մայրուղիների երկաթուղայինները։ Նույն օրը բոլշևիկների Մոսկվայի համաքաղաքային կուսակցական կոնֆերանսը որոշում ընդունեց հոկտեմբերի 11-ից հայտարարել ընդհանուր քաղաքային գործադուլ։ Մոսկվայից հետո գործադուլ սկսվեց Պետերբուրգում և Ռուսաստանի խոշոր արդյունաբերական այլ քաղաքներում, աշխատանքը դադարեցրին ֆաբրիկաները, գործարանները, տրանսպորտը, փոստը, հեռագրատները, հիմնարկությունները, խանութները, ուսուսումնական հաստատությունները։ Գործադուլավորների թիվը հասավ 2 միլիոն մարդու։ Գործադուլն ընթանում էր ինքնակալությունը տապալելու, Բուլիգինյան դուման ակտիվորեն բոյկոտելու, Սահմանադիր ժողով հրավիրելու և դեմոկրատական հանրապետություն հաստատելու լոզունգներով։ Բանվոր դասակարգը քաղաքական գործադուլի մեջ հանդես եկավ որպես ամբողջ ժողովրդի առաջավոր դասակարգ, որպես ժողովրդական շարժման ղեկավար։ Գործադուլի ընթացքում Պետերբուրգում, Եկատերինոսլավում, Կիևում և այլուր ստեղծվեցին բանվորների դեպուտատների սովետներ, հիմնվեցին արհմիություններ (Մոսկվայում, Պետերբուրգում, Յարոսլավլում, Խարկովում, Թիֆլիսում, Ռիգայում, Վիլնյուսում)։ Ռուսաստանի ցարական կառավարությունը փորձեց հալածանքների միջոցով ճնշել Հոկտեմբերյան համառուսաստանյան գործադուլը։ Երկրում ստեղծված դրության մասին Վլադիմիր Լենինը պնդում էր․ «Ցարիզմն արդեն անզոր է, հեղափոխությունը դեռևս անզոր է հաղթելու»։ 

Այդպիսի իրադրության մեջ հոկտեմբերի 17-ին երևան եկավ ցարական մանիֆեստը, որով ցար Նիկոլայ II-ը ժողովրդին շնորհում էր խոսքի, ժողովների և միությունների ազատություն, անձի անձեռնմխելիություն։ Բոլշևիկները դեմ արտահայտվեցին ցարական դեկրետներին և զանգվածներին կոչ արեցին շարունակել պայքարը «մինչև վերջ»։ Մոսկվայում գործադուլը շարունակվեց մինչև հոկտեմբերի 22-ը և դադարեց ՌԱԴԲԿ Մոսկվայի համաքաղաքային կուսակցական կոնֆերանսի որոշմամբ, որը կոչ արեց պատրաստվել նոր ելույթի ինքնակալության դեմ։ Ինքնակալությունն անցավ վճռական հարձակման։ Ամբողջ երկրով մեկ ծավալվեցին հալածանքներն ու ջարդերը։ 1905 թվականի հոկտեմբերի 14-ին ՌԱԴԲԿ Կովկասյան միութենական կոմիտեի ղեկավարությամբ Անդրկովկասի երկաթուղային բանվորները միացան համառուսաստանյան քաղաքական գործադուլին։ 

Գործադուլներ եղան Թիֆլիսում, Բաքվում Բաթումում, Ալեքսանդրապոլում (այժմ՝ Գյումրի), Երևանում և այլ քաղաքներում։ Տեղի բոլշևիկյան կազմակերպության նախաձեռնությամբ հոկտեմբերի 15-ին գործադուլ հայտարարեցին Սանահին կայարանի և դեպոյի բանվորները, որոնց միացան Ախթալա, Այրում, Հաղպատ, Քոլագերան և Շահալի կայարանների բանվորներն ու ծառայողները։ Հեղափոխական ելույթները մարտական բնույթ ստացան Ալեքսանդրապոլում, Կարսում։ Հայաստանում հեղափոխական շարժումն առավել զանգվածային դարձավ 1905 թվականի հոկտեմբերի վերջին նոյեմբերին։ Հոկտեմբերյան համառուսաստանյան գործադուլը Դեկտեմբերյան զինված ապստամբությունների նախերգանքը եղավ։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 516)։*  |
Իսպանիայի քաղաքացիական գվարդիայի ուժերը դատապարտյալների հետ
**1934-ի հեղափոխություն** (իսպ.՝ *Revolución de 1934*), 1934 թվականին տեղի ունեցած հեղափոխական ելույթներ Իսպանիայի երկրորդ հանրապետությունում։ Առիթը պահպանողական ՍԷԴԱ (*Անկախ աջերի իսպանական համադաշնություն*) կազմակերպության երեք անդամների կառավարության մեջ մտցնելն էր (հոկտեմբերի 4-ին)։ Ի պատասխան, երկրում հայտարարվեց համընդհանուր քաղաքական գործադուլ, որն առանձին շրջաններում վերաճեց զինված ապստամբության։ Մարտերի գլխավոր կենտրոններ դարձան Մադրիդը, Կատալոնիան, Բիսկայան, Վալենսիան, Լեոնը, Աստուրիան։ Հոկտեմբերի 6-9-ին ելույթները ճնշվեցին Իսպանիայի բոլոր մարզերում, բացառությամբ Աստուրիայի, որտեղ, ի տարբերություն երկրի մյուս մարզերի, ստեղծվել էր միասնական ճակատ՝ կոմունիստների, սոցիալիստների, անարխիստների մասնակցությամբ, կազմակերպվել էին հեղափոխական կոմիտեներ տեղերում և նահանգային կոմիտե՝ ընդհանուր ղեկավարության համար, ու 20 000-անոց բանակ։

Ապստամբների դեմ հանվեցին օտարերկրյա լեգիոն և մարոկկոյական զորամասեր, ապստամբները պարտվեցին։

Պաշտոնական տվյալներով, հոկտեմբերյան մարտերի ժամանակ սպանվեց 1500–2000։ Հետագայում բռնաճնշումների ենթարկվեց մոտ 30 000 մարդ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 517)։*  |