**Ստորին Սաքսոնիա** (գերմ.՝ Niedersachsen [ˈniːdɐzaksn̩], ), (произношение (օգնություն • ինֆո)), Գերմանիայի երկրամաս։ Մայրաքաղաքը՝ Հաննովեր։

Աշխարհագրական դիրք
------------------

Գերմանիայում Բավարիայից հետո ամենամեծ տարածքը զբաղեցնում է Ստորին Սաքսոնիան։ Նրան հյուսիսում ողողում է Հյուսիսային ծովը և իր մեջ ներառում Արևելաֆրիզական կղզիները, հարավ-արևելքում սահմանակցում է Հարց լեռներին։ Ստորին Սաքսոնիայի տարածքի մեծ մասը հարթավայր է։ Ստորին Սաքսոնիայի ամենահայտնի վայրը Լյունեբուրգյան անապատն է, որը գտնվում է Հարց լեռների և Հյուսիսային ծովի միջև։

Պատմական ակնարկ
---------------

* Լիխտեյնշտայնի քարանձավում հայտնաբերվել են աճյունասափորներով թաղման մշակույթի վկայություններ։
* Սաքսոններ
* Սաքսոնյան պատերազմներ
* Սաքսոնիայի դքսություն (7-14-րդ դարեր)
* Բրաունշվայգ - Լյունեբուրգ (1235—1807)
* 1807-1813 թվականներին Վեսթֆալիայի թագավորությունը իր հեսսենյան Քասսել մայրաքաղաքով կախված էր նապոլեոնյան Ֆրանսիայից։
* Հաննովերի թագավորություն (1814—1866)
* Պրուսյան Հաննովեր գավառ (1866—1945)

Երկիրը ձևավորվել է 1946 թվականին նախկին պրուսյան Հաննովեր գավառի մեծ մասի գերմանական հողերի հետ միավորման արդյունքում, ինչպիսիք են՝ Օլդենբուրգը, Բրաունշվայգը և Շաումբուրգ-Լիպպեն։

Քաղաքականություն
----------------

### Օրենսդիր մարմին

Ստորին Սաքսոնիա երկրամասի օրենսդիր մարմինը՝ Ստորին սաքսոնյան Լանդթագը (գերմ.՝ Niedersächsischer Landtag) ընտրում է բնակչությունը։ Լանդթագում աշխատում են 137 պատգամավորներ։ 18-րդ Լանդթագի վերջին ընտրություններն անցկացվել են 2017 թվականի հոկտեմբերի 15-ին։ Պատգամավորական մանդատները բաշխվել են հետևյալ կերպ՝ ԳՍԴՊ - 55 տեղ, Գերմանիայի Քրիստոնեադեմոկրատական Միություն (ԳՔԴՄ) - 50 տեղ, Կանաչներ - 12 տեղ, ԳՍՊ - 11 տեղ, «Այլընտրանք Գերմանիայի համար» կուսակցություն - 9 տեղ։

### Գործադիր իշխանություն

Գործադիր իշխանության մարմին է համարվում Ստորին Սաքսոնիա երկրամասի կառավարությունը (*Niedersächsische Landesregierung*), որին ընտրում է Լանդթագը, և կազմված է Ստորին Սաքսոնիա երկրամասի վարչապետից (*Ministerpräsidenten des Landes Niedersachsen*) ու նախարարներից։

#### Ստորին Սաքսոնիա երկրամասի վարչապետերը

* 1946—1955: Հենրիխ Վիլհելմ Քոփֆ, ԳՍԴՊ
* 1955—1959:Հենրիխ Հելֆեգե, Գերմանական պարտիա
* 1959—1961: Հենրիխ Վիլհելմ Քոփֆ, ԳՍԴՊ
* 1961—1970: Գեորգ Դիդերիխս, ԳՍԴՊ
* 1970—1976: Ալֆրեդ Քուբել, ԳՍԴՊ
* 1976—1990: Էռնստ Ալբրեխտ, ԳՔԴՄ
* 1990—1998: Գերհարդ Շղյոդեր, ԳՍԴՊ
* 1998—1999:Գերհարդ Գլոգովսկի, ԳՍԴՊ
* 1999—2003: Զիգմար Գաբրիել, ԳՍԴՊ - Գերմանիայի էկոլոգիայի նախարար (Մերկելի գրասենյակ)
* 2003—2010: Քրիստիան Վոլֆ, ԳՔԴՄ (2010 թվականի հունիսի 3-ին իշխող կոալիցիայի կողմից ընտրվել է Գերմանիայի նախագահի թեկնածու)
* 2010—2013: Դեյվիդ Մաքալիստեր, ԳՔԴՄ
* 2013—: Ստեֆան Վայլ, ԳՍԴՊ

#### Ստորին Սաքսոնյայի կառավարության նախարարները

* Բերնդ Ալթհուսման (ԳՔԴՄ) – էկոնոմիկայի, աշխատանքի, տրանսպորտի և թվային ենթակառուցվածքների նախարար
* Բորիս Պիստորիուս (ԳՍԴՊ) – ներքին գործերի և սպորտի նախարար
* Ռայնհոլդ Հիլբերս (ԳՔԴՄ) – ֆինանսների նախարար
* Կարոլա Ղայման (ԳՍԴՊ) – սոցիալական ապահովության, առողջապահության նախարար
* Бьёрн Тюмлер (ԳՔԴՄ) – գիտւթյան և մշակույթի նախարար
* Грант Хендрик Тонне (ԳՍԴՊ) – կրթության նախարար
* Բարբարա Օտտե - Քինաստ (ԳՔԴՄ)– գյուղատնտեսության և սպառողների պաշտպանության նախարար
* Բարբարա Հաֆլիցա (ԳՔԴՄ) –արդարադատության նախարար
* Օլաֆ Լիս (ԳՍԴՊ) – շրջակա միջավայրի, էներգետիկայի, շինարարության և բնապահպանության նախարար
* Բիրգիտ Հոնե (ԳՍԴՊ)– Եվրոպայում ֆեդերացիայի և համագործակցության, տարածաշրջանային զարգացման նախարար

### Դատական ուժ

Սահմանադրական դատարանի վերահսկիչ մարմին - Ստորին Սաքսոնիայի պետական դատարան (*Niedersächsischer Staatsgerichtshof*), բարձրագույն դատական ատյաններ - Բրաունշվայգ երկրի բարձրագույն դատարան (*Oberlandesgericht Braunschweig*), Ցելլե երկրի բարձրագույն դատարան (*Oberlandesgericht Celle*), Օլդենբուրգ երկրի բարձրագույն դատարան (*Oberlandesgericht Oldenburg*), վարչական արդարադատության բարձրագույն դատական ատյան - Ստորին Սաքսոնիա երկրի բարձրագույն դատարան (*Niedersächsisches Oberverwaltungsgericht*).

Վարչատարածքային բաժանում
------------------------

Ստորին Սաքսոնիայի տարածքը բաժանվում են շրջանների (գերմ.՝ Landkreis) և շրջաններից դուրս գտնվող քաղաքների (գերմ.՝ Kreisfreie Stadt),որոնք համարժեք են շրջաններին, շրջանները բաժանվում են քաղաքների (գերմ.՝ Stadt) և համայնքային միությունների (գերմ.՝ Samtgemeinde), համայնքային միությունները բաժանվում են համայնքների (գերմ.՝ Gemeinde), քաղաքները բաժանվում են քաղաքային շրջանների (գերմ.՝ Stadtbezirk), համայնքները՝ տեղայնությունների (գերմ.՝ Ortschaft):

### Շրջաններ և շրջաններից դուրս գտնվող քաղաքներ

Ցանկ (փակագծերում նշված են շրջկենտրոնները և ավտոմեքենաների համարանիշերի շրջանային ինդեքսները)։

* Շրջաններ (*Landkreise*)՝

|  |
| --- |
|  |
| 1. Ամերլանդ (Վեստերշթեդե, **WST**)
2. Աուրիխ (Աուրիխ, **AUR**)
3. Բենթհայմի դքսություն (Նորդհորն, **NOH**)
4. Ցելլե (Ցելլե, **CE**)
5. Քլոփենբուրգ (Քլոփենբուրգ, **CLP**)
6. Քուքսհաֆեն (Քուքսհաֆեն, **CUX**)
7. Դիփհոլց (Դիփհոլց, **DH**)
8. Էմսլանդ(Էմսլանդ, **EL**)
9. Ֆրիզիա (Ֆրիսլանդիա, **FRI**)
10. Գիֆհորն (Գիֆհորն, **GF**)
11. Գոսլար (Գոսլար, **GS**)
12. Գյոթինգեն (Գյոթինգեն, **GÖ**)
13. Համելն - Պիրմոնթ(Համելն, **HM**)
 | 14. Հանովեր (Հանովեր, **H**)
15. Հարբուրգ (Վինզեն, **WL**)
16. Հելմշթեդ (Հելմշթեդ, **HE**)
17. Հիլդեսհայմ (Հիլդեսհայմ, **HI**)
18. Հոլցմինդեն (Հոլցմինդեն, **HOL**)
19. Լեր (Լեր, **LER**)
20. Լյուխով - Դաննենբերգ (Դաննենբերգ, **DAN**)
21. Լյունեբուրգ (Լյունեբուրգ, **LG**)
22. Վեզերի Նիենբուրգ (Նիենբուրգ, **NI**)
23. Նորդհայմ (Նորդհայմ, N**OM**)
24. Օլդենբուրգ (Վիլդեսհաուզեն, **OL**)
25. Օսնաբրյուք (Օսնաբրյուք, **OS**)
26. Օսթերհոլց (Օսթերհոլց, **OHZ**)
 | 27. Օսթերոդե (Օսթերոդե, **OHA**)
28. Պայնե (Պայնե, **PE**)
29. Վյումմեի Ռոթենբուրգ ( Ռոթենբուրգ, **ROW**)
30. Շաումբուրգ (Շթադհագեն, **SHG**)
31. Զոլթաու - Ֆալինգբոսթել (Բադ - Ֆալինգբոսթել, **SFA**)
32. Շթադե (Շթադե, **STD**)
33. Իլցեն (Իլցեն, **UE**)
34. Ֆեխտա (Ֆեխտա, **VEC**)
35. Ֆերդեն (Ֆերդեն, **VER**)
36. Վեզերմարշ (Բրաքե, **BRA**)
37. Վիթմունդ (Վիթմունդ, **WTM**)
38. Վոլֆենբյութել (Վոլֆենբյութել, **WF**)
 |

* Քաղաքներ, որոնք համարժեք են շրջանների (*Kreisfreie Städte*)՝

1. Բրունշվայգ (**BS**)
2. Վիլհելմսհաֆեն (**WHV**)
3. Վոլֆսբուրգ (**WOB**)
4. Դելմենհորսթ (**DE**L)
5. Զալցգիթեր (**SZ**)
6. Օլդենբուրգ (**OL**)
7. Օսնաբրյուք (**OS**)
8. Էմդեն (**EMD)**

### Քաղաքներ


|  |
| --- |
| **40 հազար և ավել բնակչություն ունեցող քաղաքներ** 2011 թվականի մարտի 31-ի դրությամբ |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Հաննովեր | 523,0 |  Լանգենհագեն | 52,7 |
| Բրունշվայգ | 248,9 | **Էմդեն** | 51,6 |
| Օսնաբրյուք | 164,1 |  Լինգեն | 51,1 |
| Օլդենբուրգ | 162,0 |  Քուքսհաֆեն | 50,4 |
| Վոլֆսբուրգ | 121,6 |  Փայնե | 48,6 |
| Գյոթինգեն | 121,0 |  Շթադե | 46,1 |
| Հիլդեսհայմ | 102,8 |  Մելլե | 46,1 |
|  Զալցհիթեր | 102,1 |  Նոյշթադ | 45,0 |
| Վիլհելմսհաֆեն | 81,3 |  Լերթե | 43,2 |
|  Դելմենհորսթ  | 74,4 |  Զեվեթալ | 42,2 |
| Լյունեբուրգ | 73,0 |  Գիֆհորն | 41,5 |
|  Ցելլե  | 70,2 |  Վունսթորֆ | 41,0 |
|  Հարբսեն | 61,7 |  Գոսլար | 40,9 |
| Համելն | 57,7 |  Աուրիխ | 40,5 |
|  Վոլֆենբյութե | 53,5 |  Լաթցեն | 40,2 |
|  Նորդհորն | 53,0 |  |

 |

### Տարածաշրջաններ

* Ամերլանդ
* Բրաունշվայգ
* Այխսֆելդ
* Էմսլանդ
* Հադելն երկիր
* Վուրսթեն երկիր
* Հարլինգերլանդ
* Հարց
* Հիլդենսհայմերյան Բորդե
* Լյունեբուրգյան անապատ
* Օլդենբուրգ
* Օլդենբուրգի Մունսթերլանդ
* Արևելյան Ֆրիսիայի Պորտալ
* Շաումբուրգ
* Վենդլանդ
* Վեզերբերգլանդ
* Վյումմենիեդեղունգ

### Վարչական շրջաններ

Ստորին Սաքսոնիայի վարչական քարտեզ
1978 - 2004 թվականները Ստորին Սաքսոնիան բաժանված էր 4 վարչական շրջանների՝

1. Բրունշվայգ (Braunschweig)
2. Վեզեր - Էմս (Weser-Ems)
3. Հանովեր (Hannover)
4. Լյունեբուրգ (Lüneburg)

### Տեղական ինքնակառավարման մարմիններ

Շրջանների ներկայացուցչական մարմինը կրայզթագն (գերմ.՝ Kreistag) է, որը կազմված է լանդղաթից (*Landrat*) և կրայզթագի պատգամավորներից (*Kreistagsabgeordnete*), որոնց, ըստ համամասնական համակարգի, թափանցիկ ցուցակներով ընտրում է բնակչությունը, որոնք էլ հանդիպումներ անցկացնելու համար իրենց կազմից ընտրում են կրայզթագի ներկայացուցիչ (*Vorsitzender des Kreistages*). Շրջանում գործադիր մարմնի գործառույթն իրագործում է լանդղաթը,որին ընտրում է բնակչությունը և շրջանային կոմիտեները (*Kreisausschuss*), որը կազմված է լանդղաթից, շրջանային կոմիտեի անդամներից՝ քաղաքական գործիչներից, և կրեյզթագից՝ պրոֆեսիոնալ չինովնիկներից։

Միավորված համայնքների ներկայացուցչական մարմինը զամթգեմայնդեղաթն է՝ միավորված համայնքների խորհուրդը (*Samtgemeinderat*), որը կազմված է միավորված համայնքների քաղաքապետից՝ բյուրգերմայսթեր (*Samtgemeindebürgermeister*) և միավորված համայնքների անդամներից (*Samtgemeinderatsmitglied*), որոնց, ըստ համամասնական համակարգի, թափանցիկ ցուցակներով ընտրում է բնակչությունը, որոնք էլ իրենց կազմից ընտրում են միավորված համայնքների ներկայացուցիչ (*Samtgemeinderatsvorsitzende*), հանդիպումներ անցկացնելու համար։ Միավորված համայնքներում գործադիր իշխանությունն իրականացնում են միավորված համայնքների քաղաքապետը, որին ընտրում է բնակչությունը, և միավորված համայնքների կոմիտեները (*Samtgemeindeausschuss*), որոնք կազմված են միավորված համայնքների քաղաքապետից, միավորված համայնքների կոմիտեների անդամներից՝ քաղաքական գործիչներից և օգնականներից (*Beigeordneter*)՝ պրոֆեսիոնալ չինովնիկներից։

Քաղաքների ներկայացուցչական մարմինները՝ քաղաքային խորհուրդները (*Rat der Stadt*), որոնք կազմված են առաջին քաղաքապետից՝ օբերբյուրգերմայստեր (*Oberbürgermeister*) և խորհրդականներից (*Ratsherr*), որոնց, ըստ համամասնական համակարգի, թափանցիկ ցուցակներով ընտրում է բնակչությունը։ Նրանք էլ իրենց կազմից ընտրում են խորհրդի ներկայացուցիչ հանդիպումներ անցկացնելու համար (*Ratsvorsitzender*): Քաղաքում գործադիր իշխանության գործառույթն իրականացնում են առաջին քաղաքապետը՝ օբերբյուրգերմայստեր (*Oberbürgermeister*), որին ընտրում է բնակչությունը, և վարչական կոմիտեները (*Verwaltungsausschuss*), որոնք կազմված են առաջին քաղաքապետից՝ օբերբյուրգերմայստեր (*Oberbürgermeister*) վարչական կոմիտեի անդամներից, որոնց ընտրում է քաղաքային խորհուրդը։

Համայնքների ներկայացուցչական մարմինները համայնքային խորհուրդներն են (*Rat der Gemeinde*), որոնք բաղկացած են քաղաքագլխից (*Bürgermeister*) և խորհրդականներից (*Ratsherr*), որոնց բաց ցուցակներով ընտրում է բնակչությունը համամասնական համակարգով, վերջիններս էլ իրենց կազմից հանդիպումներ անցկացնելու համար ընտրում են խորհրդի նախագահ (*Ratsvorsitzender*): Համայնքում գործադիր իշխանությունը իրականացնում են քաղաքապետը, որին ընտրում է բնակչությունը, և վարչական կոմիտեները (*Verwaltungsausschuss*), որոնք կազմված են քաղաքապետից և վարչական խորհրդի անդամներից, որոնց ընտրում է համայնքային խորհուրդը։

Քաղաքային շրջանների ներկայացուցչական մարմինները քաղաքային շրջանային խորհուրդներն են (*Stadtbezirksrat*), գործադիր մարմինները թաղապետերն են (*Bezirksbürgermeister*):

Գյուղական շրջանների ներկայացուցչական մարմինները շրջանային խորհուրդներն են (*Ortsrat*), գործադիր մարմինները՝ շրջանային քաղաքապետերը (*Ortsbürgermeister*):

Տնտեսություն
------------

* Պարտք՝ մեկ շնչի հաշվով 6018 եվրո (2002)
* Ընդհանուր պարտք՝ 48 միլիարդ (2002)

Ստորին Սաքսոնիայում հիմնականում զարգացած է գյուղատնտեսությունը, սակայն շատ լավ զարգացած է նաև մեքենաշինությունը՝ Ֆոլկսվագեն (VW) ապրանքանիշով Վոլֆսբուրգ քաղաքում։

Գերմանիայի նավթի և գազի պաշարի 95%-ը տալիս է Ստորին Սաքսոնիան, օգտագործում են էկոլոգիապես վնասակար ֆրեքինգ տեխնոլոգիան։ Որպեսզի պայթեցնեն շերտը, հողի շերտի տակ ներբեռնում են ջրի, ավազի և թունավոր քիմիական նյութերի խառնուրդ, ինչպիսիք են բենզոլը, տոլուոլը, քսիլոլը և էթիլբենզոլը։ Դրանք թույլ չեն տալիս, որ ճաքերը կրկին փակվեն։ Այդ պատճառով էլ լիմֆոցիտ հանգույցների քաղցկեղի տարբեր տեսակները շատ բարձր տոկոս են կազմում Բրեմենի արևելքում գտնվող Բոթել քաղաքի տղամարդկանց մոտ։

Գյուղատնտեսություն
------------------

Ի շնորհիվ ավազե-կավային հողի՝ շատ լավ զարգանում է գյուղատնտեսությունը։ Հացահատիկներից բացի մշակում են նաև սևուկ, շաքարեղեգ, հազար, կաղամբ, գազար, ծնեբեկ և կանաչ կաղամբ։ Գյուղատնտեսությունից և անասնապահությունից բացի մեծ դեր ունի նաև պտղաբուծությունը հատկապես Ստորին Սաքսոնիայի հյուսիսում։

Գիտություն
----------

Ստորին Սաքսոնիայի ամենահայտնի գիտական հաստատություններն են՝ Գյոթինգենի համալսարանը, Բրաունշվայգի տեխնիկական համալսարանը, Հաննովերի բժշկական ինստիտուտը, Հաննովերի անասնաբուժական ինստիտուտը .

Տուրիզմ
-------

Զբոսաշրջիկներին առաջին հերթին գրավում են Հարց լեռները։ Նրանք այցելում են նաև Այխսֆելդ, Վեզերբերգլանդ, Լայնեբերգլանդ, Հյուսիսային ծովափ, Լյունեբուրգյան անապատ, Վյումմենիեդեղունգ, Շթայնհուդեր և Դյումմեր լճեր, Ալլեր, Լայնե, Հունթե, Վյումե և Վեզեր գետեր։ Զբոսաշրջիկներին հետաքրքրում են նաև նետաձգության ավանդական տոները և կանաչ կաղամբից պատրաստված ավանդական տոնական ուտեստը։

Գործընկեր պետություններ
-----------------------

Ստորին Սաքսոնիան գործընկերային հարաբերություններ ունի հետևյալ պետությունների հետ՝

* {{{2}}}Ֆրանսիա՝ Վերին Նորմանդիա
* Նիդերլանդներ
* Լեհաստան՝ Լեհական Մեծ Վոյեվոդություն (խոշոր վարչական միավորում) և Ստորին Սիլեզիայի Վոյեվոդություն (խոշոր վարչական միավորում)
* {{{2}}}Չինաստան՝ Անհոյ
* Ռուսաստան՝ Պերմի տարածք և Տյումենի մարզ
* {{{2}}}Հարավային Աֆրիկա՝ Արևելյան Կապ նահանգ

**Կրոն**

Հավատացյալների զգալի մասը լյութերական է։ Լյութերական խոշոր տեղական եկեղեցիներն են՝ 

* Հաննովերի ավետարանա-լյութերական տեղական եկեղեցի
* Բրաունշվայգի ավետարանա-լյութերական տեղական եկեղեցի
* Օլդենբուրգի ավետարանա-լյութերական տեղական եկեղեցի
* Շաումբուրգ - Լիպեի ավետարանա-լյութերական տեղական եկեղեցի

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  archINFORM (գերմ.) — 1994.
2. ↑  GeoNames — 2005.
3. ↑  Wulff soll Bundespräsident werden(գերմ.)
4. ↑  «*Deutsche Welle:* «Немецкие борцы против сланцевой революции»». Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ ապրիլի 6-ին. Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 6-ին.
5. ↑  «Международные отношения земли Нижняя Саксония». *Niedersachsen.de* (գերմաներեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ օգոստոսի 15-ին. Վերցված է 2018 թ․ օգոստոսի 14-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Официальный сайт правительства земли Нижняя Саксония
* Карты: от страны до садового участка(գերմ.)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ստորին Սաքսոնիա» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Ինստագրամ |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | GeoNames · Open Directory Project |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Լարուսի · Մեծ նորվեգական · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 119343248 · GND: 4042226-4 · LCCN: n82051164 · NKC: ge129048 · LIBRIS: 155186 · VIAF: 140653681 · WorldCat VIAF: 140653681 |

 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 266)։*  |