Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Խնածախ (այլ կիրառումներ)

**Խնածախ,** գյուղ Արցախի Հանրապետության Ասկերանի շրջանում, գտնվում է Ստեփանակերտից 5.7 կիլոմետր դեպի հյուսիս-արևելք` հանրապետության կենտրոնական հատվածում։ Շրջկենտրոնից գտնվում է 22 կմ հեռավորության վրա։ Ունի 680 բնակիչ։ Գյուղի եկեղեցին է Սուրբ Աստվածածինը։ Համայնքում գործում է գյուղապետարան, մշակույթի տուն, բուժկետ, միջնակարգ դպրոց, որտեղ սովորում են 68 աշակերտներ (ըստ 2015 թվականի տվյալների)։ Հեռուստատեսությունը և ռադիոն համայնքում հասանելի են։ Բջջային և անլար հերախոսակապերն առկա են։ Ինտերնետ ծառայությունը հասանելի է` ապահովված է Wi-Fi ինտերնետ կապով։

Անվան ծագում
------------

Խնածախ գյուղի մասին Մ. Բարխուտարեանցը գրում է, որ գյուղանունն Արցախում է հայտնվել Սյունիքից, երբ բնակիչները «*Մեծ Սիւնեաց Խանածախ գիւղից 1686 թվականին տեղափոխվում է Ջրաբերդ և հետո բնակութիւն հաստատում գիւղումս»*։ Իր մեկ այլ հրապարակման մեջ Բարխուտարեանցն այլ տեղեկություն է հաղորդում` նշելով, որ *«120 ընտանիք քաջեր 1770 թվականին Ջրաբերդից տեղափոխվում են Խաչեն և հիմնարկում Խանածախ գիւղը, որի մէջ բնակվում են 50 ընտանիք»*։ Նույնը հավաստում է նաև Ս. Մելքումյանը` նշելով, որ բնակիչները եկել են Զանգեզուրի Խնածախ գյուղից, հիմնադրել են այն և անվանել իրենց հին բնակավայրի անունով։

Այժմյան Խնածախի պատմությունը սկսվում է 1770-ական թվականներից։ Գյուղանվան ստուգաբանությունը Հ. Խաչատրյանը ներկայացնում է *խանձ* և ***ծախ*** բաղադրիչների տրոհությամբ` Խանձացախ` կրակարան իմաստով։ Ա. Բեկնազարյանցը Խնածախն անվանում է *«Փոքր խմհատ»*` անտառից կտրված իմաստով։ Իսկ Ս. Սարգսյանը նշում է , որ *խան* և *ծախ* բաղադրիչներից է կազմված անվանումը, առաջինը պարսկական իմաստն է, որ նշանակում է *«իջևան, օթևան ուղևորների համար քարվանսարայ»*։ Իսկ *ծախ*-ը համարում է *կաս*-ի հնչյունափոխված տարբերակը, որը նշանակում էր «*հին, սուրբ, աստվածային»*։ Ու հավելում է, որ *ծախ*-ն այդ դեպքում կարող է ունենալ ծախսել, վաճառել, առևտուր անել նշանակությունները, այսինքն` կայանատեղ, որտեղ նաև առևտուր է կատարվել, սակայն, նկատի առնելով տեղանունների առաջացման սկզբունքները, Ս. Սարգսյանը հակված է պնդելու առաջին տարբերակը։ Կասկածելի է բառեզրերի իմաստային այդպիսի միավորումը։ Մյուս կողմից էլ` պարսկական ծագման ոչ այնքան հին` *խան* և *կաս*-*ծախ*` սուրբ ու աստվածային իմաստով, հնչյունափոխությամբ հնագույն բառամիավորի բաղադրությունը ժամանակային համընկնման առումով անհավանական է։ Առաջին բաղադրիչի հետ կապված` մենք առավել հակված ենք պահլավական ծագման \*xuān ( նոր հնչումով xān և xōn)` խան/ բառամիավորի առանձնացմանը, որը հայերենում և հայերենի բարբառներում ուներ` սեղան, ափսե, տաշտ, սինի նշանակությունները։ Ընդ որում, այս բառը, ինչպես նշում է Հր. Աճառյանը, հայերենում հանդես էր գալիս *խօն*, *խուն* ձևերով։ Բնականվան Խոնածախ վկայությունն էլ կարող է նաև այդ տարբերակի արտահայտությունը լինել։ Իսկ երկրորդ բաղադրիչը, հնարավոր է, *ծախ* բայարմատն է, այդ դեպքում այն կարող էր նշանակել վայր, որը բնութագրվում էր կարասիքի արտադրությամբ ու վաճառքով։

Բնակչություն
------------

Բնակավայրի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Տարի | 2008 | 2009 | 2010 |
| Բնակիչ | 559 | 599 | 610 |
|

Պատմություն
-----------

Գյուղը 317 տարեկան է։ Գյուղի պատմությունը սկսվում է 1770 թվականից, բնակիչները եկել են Զանգեզուրի Խնածախ գյուղից, հիմնադրել այս գյուղը և պահպանել իրենց գյուղի անվանումը։ Գյուղի եկեղեցին կանգուն է, ժամանակին այն օգտագործվել է որպես կոլտնտեսության պահեստ:1987 թվականին այստեղ կար 133 տուն, 385 բնակիչ։ Գյուղի օրը գյուղացիները նշում են հոկտեմբերի երկրորդ կիրակին։

Աշխարհագրություն
----------------

Համայնքը լեռնային է, ունի 4464,15 հա տարածք, որից 833,64 հա գյուղատնտեսական նշանակություն ունի, 3463,34 հա անտառային հողեր են։ Գյուղը հիմնված է մի բարակ ձորակի երկու կողմերում։ Խնածախի սահմանով է հոսում Կարկառ գետի Տրակետ (Տիգրանակերտ) վտակը։

Տնտեսություն
------------

Խնածախ համայնքի բնակչության թվաքանակը կազմում է 684 մարդ, կա 200 տնտեսություն։ Բնակչությունը հիմնականում զբաղվում է գյուղատնտեսությամբ` անասնապահությամբ և հողագործությամբ, կան նաև տարբեր պետական համակարգերի աշխատողներ։ Ջրամատակարարումն իրականացվում է համայնքի կողմից` ինքնահոս եղանակով։ Համակարգը սնվում է երկու ակունքներից։ Գյուղը հարուստ է թթենիներով։ Համայնքն ապահովված է էլեկտրաէներգիայով, առկա է նաև գազամատակարարման համակարգ։  Համայնքում գործում է առևտրի մեկ օբյեկտ։

Տրանսպորտ
---------

Համայնքային ենթակայության ճանապարհները պատված են խճով և կոպճով, չմշակված կապակցող նյութերով։ Տրանսպորտային կապը կարգավորված է. ուղևորափոխադրումներն իրականացվում են *Խնածախ-Ստեփանակերտ-Խնածախ* միջշրջանային թիվ 124 կանոնավոր ավտոբուսային երթուղով։

Կրթություն
----------

* Խնածախի միջնակարգ դպրոցը կրում է Արմեն Ավագյանի անունը։
* 2017 - 2018 ուսումնական տարում դպրոցում աշխատում է 21 ուսուցիչ։ Դպրոցի տնօրենը Գյուլչորա Անդրանիկի Արզումանյանն է։

Խնածախցիները Հայրենական պատերազմում
-----------------------------------

Հայրենական մեծ պատերազմում զոհվել են 66 ազատամարտիկ։

Պատմամշակութային վայրեր
-----------------------

Խնածախի պատմամշակույթային հուշարձաններն են` Ս. Աստվածածին եկեղեցին (19-րդ դար), գերեզմանոցը (18-19-րդ դարեր), աղբյուրը (19-րդ դար), գյուղատեղի «Քղատեղ»-ը (12-13-րդ դարեր), ջրաղացը (19-րդ դար), խաչքարը (13-րդ դար), «Պարուր» սրբատեղին (17-18-րդ դարեր)։ Հաշվառված է 40 հուշարձան։ Համայնքի տարածքում առկա են թվով 6 աղբյուրներ` Վերին, Աթունց, Պանուր, Մեծ, Պիծի և Աբուլին։ Հետաքրքիր հուշարձան է Բադարայի ձախ թևում գտնվող Խանածախ գյուղի եկեղեցին։ Արձանագրությունների մեջ նշված է Սբ. Աստվածածնի անունով։ Եկեղեցին եռանավ բազիլիկ է, որի ներսի չորս սյուններն աղեղնաձև միանում են պատերին կից կիսամույթներին։ Աղոթասրահը երկու զույգ խաչաձև մույթերով բաժանվում է երեք նավի, որոնք թաղածածկ են։ Բեմի երկու կողմերում կան ուղղանկյուն հատակագծով թաղակապ ավանդատներ։

### Քղքատեղ

Խնածախից դեպի հյուսիս, երեք կողմից առանձնացված տարածքը ժողովուրդը կոչում է Քղքատեղ (քաղաքատեղ)։ Տեղանքը հերկելու ժամանակ այդտեղ հաճախակի գետնի երես են դուրս գալիս տարբեր մեծության, գույնի և տեսակի կավանոթներ, քարե աղորիքներ, արծաթե ու պղնձե դրամներ։ Քաղաքատեղի շուրջը տարածված է ընդարձակ գերեզմանատունը։ Հիշյալ վայրից վերև, բլրակի գլխին կանգնած է միջին մեծության մի խաչքար։ Զարդանախշերի ոճական առանձնահատկությունից ելնելով կարելի է ասել, որ այս խաչքարը 13-րդ դարի գործ է։ Ուրիշ բնակավայրերի, սրբավայրերի, վանական շինությունների հետքեր են արձանագրվել Բանվոր Նան, Ջալալ-Հասան տեղամասում։ Իսկ խաչքարերով հարուստ հին գերեզմանատունը զբաղեցնում է Տրագետի աջափնյա բլրակի լանջը։

Պատկերասրահ
-----------

* Խնածախ գյուղի մուտքըԽնածախ գյուղի մուտքը
* Խնածախ գյուղի գյուղապետարանԽնածախ գյուղի գյուղապետարան
* Ծառ ԽնածախումԾառ Խնածախում
* Խնածախ գյուղի միջնակարգ դպրոցԽնածախ գյուղի միջնակարգ դպրոց
* Խնածախի դպրոցԽնածախի դպրոց
* Խնածախ գյուղի Ս. ԱՍտվածածնի եկեղեցիԽնածախ գյուղի Ս. ԱՍտվածածնի եկեղեցի
* Եկեղեցի ԽնածախումԵկեղեցի Խնածախում
* Աղբյուր ԽնածախումԱղբյուր Խնածախում
* Աղբյուր Խնածախում 1939 թվականիցԱղբյուր Խնածախում 1939 թվականից
* Աղբյուր Խնածախ գյուղումԱղբյուր Խնածախ գյուղում
* Մեծ Հայրենական պատերազմին նվիրված հուշահամալիրՄեծ Հայրենական պատերազմին նվիրված հուշահամալիր
* Ազատամարտիկների գերեզմանոցը ԽնածախումԱզատամարտիկների գերեզմանոցը Խնածախում

Տես նաև
-------

* Մակար Բարխուդարյան
* Խնածախ

Հայտնի խնածախցիներ
------------------

* Առաքել Առաքելյան - գրող, պատմաբան
* Սմբատ Ավագյան - բանասիրական գիտությունների դոկտոր
* Մակար Բարխուդարյան - հնագետ, ազգագրագետ և հոգևորական
* Սուրեն Բարխուդայան - քիմիկոս
* Համլետ Պետրոսյան - Տիգրանակերտի պեղումների արշավախմբի ղեկավար

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Արցախի Հանրապետության մարդահաշիվ (անգլ.)
2. ↑  «ԱՐՑԱԽԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱԶԳԱՅԻՆ ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆ». *stat-nkr.am*. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ նոյեմբերի 29-ին.
3. ↑  Սարգսյան, Սլավա (2006). *Խնապատ Հնագույն ժամանակներից մինչև մեր օրերը*. Երևան. էջ 226.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)
4. ↑  Սարգսյան, Սլավա (2006). *Խնապատ Հնագույն ժամանակներից մինչև մեր օրերը*. Երևան. էջ 225.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)
5. ↑  «Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն. Բնակչություն ըստ համայնքների». Վերցված է 2021 Մայիսի 1-ին.
6. ↑  Մելքումյան Ս. Լեռնային Ղարաբաղ, Երևան, 1990, էջ 132
7. ↑  Մկրտչյան, Շահեն (1985). *Լեռնային Ղարաբաղի պատմաճարտարապետական հուշարձանները*. Երևան: Հայաստան հրատարակչություն. էջեր 195–196.

Աղբյուրներ
----------

* Հ. Ղահրամանյան Տեղեկատու Լեռնային Ղարաբաղի հանրապետության վարչատարածքային միավորների սոցիալ- տնտեսական բնութագրերի Երևան Ճարտարագետ 2015

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
ԼՂՀ Ասկերանի շրջան |
| --- |
|  |
| Վարչական կենտրոն՝ **Ասկերան** |
|  |
| Գյուղեր | Ակնաղբյուր • Այգեստան • Աստղաշեն • Ավետարանոց • Արմենակավան • Բերքաձոր • Դահրազ • Դահրավ • Դաշուշեն • Իվանյան • Լուսաձոր • Խանձք • Խաչեն • Խաչմաչ • Խնածախ • Խնապատ • Խնձրիստան • Խրամորթ • Ծաղկաշատ • Կարմիր գյուղ • Հարավ • Հիլիս • Հովսեփավան • Մադաթաշեն • Մխիթարաշեն • Մոշխմհատ • Նախիջևանիկ • Ներքին Սզնեք • Նորագյուղ • Շոշ • Ջրաղացներ • Պատարա • Ռև • Սառնաղբյուր • Սարդարաշեն • Սարուշեն • Սղնախ • Վարդաձոր • Վարազաբուն • Վերին Սզնեք • Ուղտասար • Ուրուխաչ • Փառուխ • Քարագլուխ • Քյաթուկ • Քռասնի | Ասկերանի շրջանը ԼՂՀ քարտեզին |

 |