«**Մարսյան շախմատ**» (անգլ.՝ **The Chessmen of Mars**, բառացի՝ «**Մարսի շախմատիստները**»), Էդգար Ռայս Բերոուզի «Բարսումյան շարքի» հինգերորդ վեպը։ Վեպը սկսել է գրել 1921 թվականի հունվարին։ Վեպի առաջին հրապարակումը կայացել է 1922 թվականին։ Այն հրապարակվել է «Argosy All-Story Weekly » շաբաթաթերթում, վեց մասով՝ 1922 թվականի փետրվարի 18-ի, փետրվարի 25-ի, մարտի 4-ի, մարտի 11-ի, մարտի 18-ի և մարտի 25-ի համարներում։ Գրքային հրատարակությունը կայացել է 1922 թվականի նոյեմբերին՝ Մակլերգի հրատարակչությունում։

Սյուժե
------

Վեպը կառուցված է որպես Ջոն Քարտերի պատմվածքը իր ազգական Էդգար Ռայս Բերոուզին։ Ջոն Քարտերը առաջին անգամ գիտակցորեն այցելում է Երկիր՝ մարսյան արքայազնի կերպարով։

Տարան Հելիումից՝ Ջոն Քարտերի և Դեյա Տորիսի դուստրը, հոր արքունիքում ընդունում է իր հնարավոր փեսացուներին, այդ թվում և Ջոր Կանտոսին՝ Կանտոս Կանի որդուն։ Նրան առանձնապես դուր չեկավ հեռավոր Գատոլի կառավարիչ ջեդ Գահանը՝ զարդարված ադամանդե զենք ու զրահով։ Արքայադստեր քմահաճույքը օդային զբոսանքն է, որի ժամանակ նա ընկնում է փոթորկի մեջ։ Փոթորիկը Տարային բերում է Բանտում երկիր, որը բնակեցված է սարսափելի արարածներով, որոնք իրենց անվանում են կալդաններ։ Կայդանները չոր ինտելեկտուալներ են, որոնք նման են հսկա գլխի, հագեցած սարդի թաթերով։ Քանի որ կալդանները կազմված են միայն ուղեղից և համարյա ունակ չեն տեղաշարժվելու, նրանք բուծել են ընտանի կենդանիների հատուկ տեսակ։ Դրանք նախկին մարդ-ստրուկներ են, որոնց մոտ հեռացված է գլուխը։ Նրանք անվանվում են ռիկորներ։ Կալդանը հեծում է ռիկորին և միանում է նրա նյարդային համակարգին, որից հետո կարող է անել այն ամենը ինչ նրան գոհացնում է։ Տարան կարողանում է իր երգեցողությամբ հմայել կալդաններից մեկին՝ Չեկ անունով և վերջինս օգնում է նրան փախչել։

Ջոն Քարտերի ժառանգները
Միևնույն ժամանակ Գահանը, որը ինքնամոռաց սիրահարված է Տարային, ուղևորվում է նրան փնտրելու։ Գահանը՝ գտնելով Տարային, մնում է չճանաչված և անվանվում է պանտան (վարձու զինվոր)՝ Տուրան անունով։ Տարան, Գահանը և Չեկը հասնում են մեկուսացած Մանատոր պետություն, որտեղ պահպանվել են չափազանց հնաոճ ավանդույթներ։ Օրինակ՝ քաղաքում անց են կացվում գլադիատորական մենամարտեր՝ մարսյան շախմատի տարատեսակի՝ ջետանի տեսքով։ Այսպիսով, որպեսզի խաղաքարով քայլ արվի պետք է արյունալի մենամարտ տեղի ունենա։ Գլխավոր հերոսներն են հանդիսանում ստրուկները և բազմաթիվ արկածներից հետո նրանք վերադառնում են Հելիում։ Այնտեղ պարզվում է, որ Ջոր Կանտոսը Տարային համարել է մահացած և ամուսնացել է մեկ ուրիշի հետ։ Դրանից հետո Տարան ամուսնանում է Տուրանի, այսինքն Գահանի հետ և տիրում է պետական իշխանությանը։

Բովանդակություն
---------------

Վեպը բաղկացած է նախաբանից, վերջաբանից և քսաներկու գլուխներից։

* **Նախաբան։** Ջոն Քարտերը հայտնվում է Երկրի վրա
* **Գլուխ I.** Տարան Տանտրումում
* **Գլուխ II.** Փոթորկի տիրապետության տակ
* **Գլուխ III.** Անգլուխ մարդիկ
* **Գլուխ IV.** Գերության մեջ
* **Գլուխ V.** Կատարյալ ուղեղ
* **Գլուխ VI.** Սարսափի գրկում
* **Գլուխ VII.** Վանող տեսարան
* **Գլուխ VIII.** Ամրոցում
* **Գլուխ IX.** Պատահակության բերումով օտար հողերի վրա
* **Գլուխ X.** Ծուղակում
* **Գլուխ XI.** Տարայի ընտրությունը

Կալդանը և ռիկորը
* **Գլուխ XII.** Չեկը անջատում է կատակները
* **Գլուխ XIII.** Հուսահատ արարք
* **Գլուխ XIV.** Չեկի հրամանով
* **Գլուխ XV.** Ծերուկը զնդանից
* **Գլուխ XVI.** Անվան նոր փոփոխություն
* **Գլուխ XVII.** Խաղ մահվան հետ
* **Գլուխ XVIII.** Հավատարմության փորձություն
* **Գլուխ XIX.** Մահացու սպառնալիք
* **Գլուխ XX.** Մեղադրանք վախկոտության մեջ
* **Գլուխ XXI.** Ռիսկ հանուն սիրո
* **Գլուխ XXII.** Ամուսնության ժամանակ
* **Վերջաբան։** Ջետան կամ Մարսյան շախմատ

Կերպարներ
---------

* **Տարա** - Հելիումի արքայադուստր, Ջոն Քարտերի և Դեյա Տորիսի դուստրը, վեպի սկզբում կամակոր և շփացած աղջնակ։
* **Գահան** - Գաթոլի ջեդ, Բարսումի` միակ քաղաքի, որը պահպանվել է օրևարների ժամանաշրջանից։ Մի ժամանակ կառուցված օվկիանոսի կղզու վրա, Գատոլը հռչակված է ադամանդե հանքահորերով անընդհատ պատերազմում է ստրուկների պատճառով, որոնխ անհրաժեշտ են ադամանդի արդյունահանման համար։ Գատոլի ազատ բնակիչները հովիվներ են, որոնք վարում են կիսաթափառական կյանք՝ չորացած օվկիանոսի հատակում։
* **Չեկ** - կալդան, որը ունակ է զգացմունքներ ունենալ։

Երկիրներ
--------

* **Բանտում** - կալդանների՝ ոչ մարդկային մարսեցիների բնակավայրը, որոնք հիմնականում ապրում են ստորերկրյա թունելներում։ Կալդանները իրենցից ներկայացնում են ողջամիտ սարդանմանների տարատեսակ, որոնք ղեկավարվում են Լուդի կողմից՝ հսկայական ուղեղով և միաժամանակ որովայնով։ Կալդանների ռասայի վերջնական նպատակը հսկայական պարենի, ջրի և օդի պաշարի կուտակումն է, որպեսզի Մարսի վերջնական կործանումից հետո միաձուլվեն հսկա գերուղեղի մեջ՝ զբաղված մշտական զննումով։ Ինքնուրույն աշխատելու նրանք ունակ չեն և գրավում են ստրուկների, որոնց զրկում են գլուխներից՝ նրանց վերածելով ռիկորների։
* **Մանատոր** — կարմիր մարսեցիների մեկուսացած քաղաք-պետություն, որի թագուհին է հանդիսանում Գայան Գատոլից՝ Գահանի տատիկը։ Տեխնոլոգիական մակարդակը այդ քաղաքում ծայրահեղ ցածր է, բայց պահպանվել են նախնադարյան բարբարոսական ավանդույթները՝ ջետանը կենդանի մարդկանցով և մահացած կառավարիչների զմռսման սովորույթը։

Հիմնախնդիրներ
-------------

«Մարսիական շախմատ» վեպում Բերոուզը ծաղրում է իր ժամանակի ֆանտաստիկ գաղափարը գերհզոր մտքի բուծման վերաբերյալ, որը պարփակված է լոկ ուղեղի մեջ։ Գերինտելեկտուալ կալդանները բացարձակ անօգնական են ֆիզիկապես, իսկ հեծնելով ռիկորին, համենայն դեպս, մնում են ծայրահեղ ապաշնորհ։ Տարան Հելիումից գալիս է այն եզրակացության, որ միայն մարդիկ են ունակ պահպանել հավասարակշռությունը կյանքի ինտելեկտուալ և ֆիզակական կողմերի միջև։

Ջետանը և նրա ազդեցությունը
--------------------------

Ջետան
Ջետան խաղը հանդիսանում է շախմատի մարսյան տարատեսակը։ Դաշտը բաղկացած է հարյուր սև և գազարագույն քառակուսիներից։ Յուրաքանչյուր սև և գազարագույն խաղացողի տրվում է քսանական խաղաքար։ Խաղը իրենից ներկայացնում է պայքար մինչ մահ։ Երբ ռազմիկը տեղաշարժվում է քառակուսիներից մեկը, իսկ հակառակ գույնի ռազմիկը գրավում է տարածություն, ապա նրանք պետք է մասնակցեն մահացու մենամարտի։ Խաղը նախատեսված է ներկայացնելու պայքարը Սև մարսեցիների՝ հարավում և Դեղին մարսեցիների միջև՝ հյուսիսում։ Այն ժամանակ, երբ հանցագործները և ստրուկները օգտագործվում են այդ պայքարում, ազնվականները նույնպես, որոշ դեպքերում, մասնակցություն էին ունենում։ Նա խաղում էր Մանատորում՝ որպեսզի տիրանա գեղեցիկ կնոջը, որպես օրենք, բացառապես վայելուչ ստրկուհու։ Դա, անկասկած, կահարվում է Բերոուզի դեպի շախմատը ունեցած սեփական հմայքից։

1922 թվականի օգոստոսի 6-ին Բերոուզը նամակ է ստանում կալանավեյրից՝ Էլսոն Բ. Սվիթից։ Սվիթը և ուրիշ բանտարկյալ՝ օգտագործելով ջետանի գաղափարը, պատրաստել են ջետան և խաղում են բազմաթիվ խաղեր և խաղը դարձել է հանրահայտ նաև մյուս բանտարկյալների մոտ։ Բերոուզը 1922 թվականի օգոստոսի 16-ին զույգին տեղեկացնում է, որ նրանք աշխարհում առաջինն են պատրաստել այդ խաղը։ Հետաքրքրությունը խաղի նկատմամբ շատ մեծ էր և նա կանոնները մտցնում է հավելվածի մեջ՝ այն անվանելով «Ջետան կամ Մարսյան շախմատ»։ Խաղի վերաբերյալ գլուխը ընդգրկվում է Ջոն Գոլոնի 1968 թվականի շախմատային տարբերակների գրքի մեջ։

### Ջետանի խաղաքարերը և շարվածքը

Ջետանի խաղաքարերը շարվում են երկու շարքով։

**Առաջին շարք**

* Ռազմիկ
* Նախատուն
* Տուն
* Օդաչու
* Առաջնորդ
* Արքայադուստր
* Օդաչու
* Տուն
* Նախատուն
* Ռազմիկ

**Երկրորդ շարք**

* Ձիավոր
* Պանտան (ութ հատ)
* Ձիավոր

Այլ
---

* Մարսյան շախմատի գաղափարը ստեղծվել է Բերոուզի կողմից՝ ի հակադրումն Ջոն Շեայի, որը միշտ նրան հաղթում էր շախմատով։ Շեայի անունը հիշատակվում է վեպի առաջին պարբերությունում։
* Գոյություն ունի մարսյան շախմատի մի քանի իրականացում (ERB Jetan, Jetan)՝ Zillions of Games խաղային շարժիչի հիման վրա։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Scholes, Robert; Rabkin, Eric S. (1977). Science Fiction: Story.Science.Vision. Oxford University Press. pp. 13-14. ISBN 0-19-502174-6.
2. ↑  Porges Irwin (1975)։ *Edgar Rice Burroughs*։ Provo, Utah: Brigham Young University Press։ էջ 351։ ISBN 9780842500791
3. ↑  Reneau Reneau, Reneau-Santiago Rius (2003)։ *Misanthropology*։ Don Lazaro Translations։ էջ 199։ ISBN 0-9729549-0-2
4. ↑  Porges Irwin (1975)։ *Edgar Rice Burroughs*։ Provo, Utah: Brigham Young University Press։ էջ 163։ ISBN 9780842500791

Արտաքին հղումներ
----------------

* The Chessmen of Mars, by Edgar Rice Burroughs - Standard Ebooks

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Ստեղծագործությունների տեքստ | Գուտենբերգ նախագիծ |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Էդգար Բերոուզի մարսիական շարք |
| --- |
|  |
| **Մարսիական պատերազմներ** | Մարսի արքայադուստրը (1917) • Մարսի աստվածները (1918) • Մարսի տիրակալները (1919) |
|  |
| **Մարսիական ասպետներ** | Տուվիա, Մարսի օրիորդը (1920) • Մարսիական շախմատ (1922) • Մարսի մեծ ուղեղը (1927) • Մարսի մեծ ռազմիկը (1930) |
|  |
| **Մարսիական կայսրություններ** | Մարսի թրերը (1935) • Մարսի արհեստական մարդիկ (1939) • Լլանան Գաթոլից (1941/1948) • Մարսիացի Ջոն Քարթերը (1964) |
|  |
| **Էկրանավորումներ** | Մարսի արքայադուստրը (2009) • Ջոն Քարթեր (2012) |
|  |
| **Կերպարներ** | Ջոն Քարթեր • Դեա Տորիս |

 |