**Յանինա** (հուն․՝ Ιωάννινα ή Γιάννενα), քաղաք Հունաստանի հյուսիս-արևմուտքում։ Գտնվում է ծովի մակարդակից 480 մ բարձրության վրա՝ Յանինա լճի ափին, Սալոնիկից 209 կմ հարավ-արևմուտք, Աթենքից 311 կմ հյուսիս-արևմուտք։ Համանուն դիմի վարչական կենտրոնն է։ 2011 թվականի մարդահամարի տվյալներով բնակչությունը 65,574 մարդ է։ Ունի 17,355 կմ² մակերես։

Պատմություն
-----------

### Միջին դարեր

«Լավ ամրացված քաղաքը», որ Հուստինիանոս Ա-ն կառուցել է անտիկ Էվրիոսի (Εύροια) բնակիչների համար, որոշ հետազոտողներ կապում են Յանինայի հետ։ Չկան հնագիտական գտածոներ, որոնք կհաստատեն այս տեսակետը։ Յանինայի մասին առաջին վկայությունը հայտնվել է 879 թվականին Նաֆպակտոսի առաջնորդարանի կիրարկմամբ։ Աննա Կոմնենեն Յանինան հիշատակել է երեք անգամ՝ չտալով, սակայն, ոչ մի պարզաբանում։

1082 թվականին քաղաքը ժամանակավորպես անցել է նորմաններին՝ Բոհեմունդի գլխավորությամբ։ 1204 թվականից հետո Վենետիկը հայտնել է Յանինայի նկատմամբ իր իրավունքների մասին, սակայն քաղաքի նկատմամբ վերահսկողությունն անցել է Էպիրոսի բռնապետությանը, իսկ 1225 թվականին կազմավորվել է Յանինա թեմը։ 1259 թվականին ՝ Պելագոնիայի ճակատամարտից հետո, այն գրավվել է նիկեյական զորքերի կողմից, սակայն դեռևս տևական ժամանակ մնացել է Էպիրոսի տիրապետության տակ։ 1318 թվականին այն գրավվել է Բյուզանդիայի կողմից, ինչից հետո քաղաքի կարգավիճակը բարձրացվել է մետրոպոլիտի կարգավիճակի։

1319 թվականի փետրվարին բյուզանդական կայսր Անդրոնիկոս II Ավագը հրատարակել է «Ոսկե բուլլա», որտեղ թվարկվել են Յանինայի բնակիչների արտոնությունները, որոնցով հաստավում էր քաղաքական ավանդույթների ու կալվածքների անձեռնմխելիությունը։ «Ոսկե բուլլան» առանձնահատուկ փաստաթուղթ է, որը հաստատում է քաղաքի անկապտելի իրավունքները։

1348 թվականին մոտ Յանինան հայտնվել է Սերբիայի թագավորության հիմնադիր Ստեֆան Ուրոշ IV Դուշանի տիրապետության տակ, իսկ 1355 թվականին անցել է Սիմեոն Դուշանին։

1366-1367 թվականներից սկսած՝ Յանինան կառավարել է Ֆոմա Պրելյուբովիչը, որի դաժան տիրակալության մասին պատմում են Յանինայի տարեգրությունները։ Ալբանացիների դեմ պայքարում Պրելյուբովիչը 1380 թվականին օգնության է դիմել թուրքերին։ Սակայն քաղաքացիները, որ սարսափած էին ալբանացիների հարձակումներից, Կառլո I Տոկոյին ընդունել են իրենց տիրակալ, և վերջինս իր ամառային նստավայր է դարձրել այն։ Նրա մահից հետո՝ 1430 թվականին, Յանինան հանձնվել է թուրքերին։

1611 թվականին ապստամբ հույները՝ հոգևորական Դիոնիսոս Փիլիսոփայի գլխավորությամբ, քաղաքն ազատագրել են թուրքերից, սակայն ապստամբությունը ճնշվել է։ Ներկայումս քարանձավի մոտ, որտեղ տանջանքի են ենթարկել Դիոնիսոսին, նրա պատվին կանգնեցված է կոթող։

### 19-20-րդ դարեր

Յանինայի հանձնումը Կոնստանտինոս I արքային
1788 թվականին քաղաքը դարձել է սուլթանի վասալ Ալի փաշայի նստավայրը, որն անջատողական ծրագրեր էր մշակում և իր կյանքի վերջում կապ էր պահում հույն էթերականների հետ։ Ալի փաշայի կոլորիտային կերպարը և այդ ժամանակաշրջանի Յանինան հիշատակվում է Ալեքսանդր Դյումայի «Կոմս Մոնտե-Քրիստո» վեպում։ 1821 թվականին Հունաստանի անկախության պատերազմի հետ սուլթանական զորքերը պաշարել են Ալի փաշային, որտեղ էլ գլխատել են։

1913 թվականին Առաջին Բալկանյան պատերազմի ժամանակ քաղաքի մատույցներում մղված համառ պայքարի արդյունքում Յանինան ազատագրվել է հունական բանակի զորքերի կողմից և կրկին դարձել հունական։ Վճռական ճակատամարտը կայացել է փետրվարի 19-ին։ Բիզանի ամրոցի անկումից հետո արդեն վճռվել է Յանինայի ճակատագիրը։ Փետրվարի 21-ին Մահմեդ Եսատ փաշան բանագնաց է ուղարկել քաղաքը հանձնելու առաջարկով։ Յանինայում հուներին է հանձնվել 25,000 մարդ։ Փետրվարի 22-ին այստեղ հանդիսավոր ձևով մուտք է գործել Հունաստանի Կոնստանտինոս I արքան։

1944 թվականի օկուպացման ժամանակ հրեական համայնքը տեղափոխվել է մահվան ճամբարներ։

Ճարտարապետություն
-----------------

Յանինայի ամրոց
Յանինայի ամրոցը գտնվում է քաղաքի արևելյան մասում՝ մի թերակղզում, որը ողողվում է Յանինա լճի ջրերով։

1082 թվականին քաղաքը գրավել է Բոհեմունդ I-ը և այն ամրացրել։ Այս ժամանակաշրջանից պահպանվել են ամրոցի արևելյան պաշտպանական շինությունը, որը կոչվում է «Իչ կալե» (թուրքերեն՝ İç Kale, բառացի՝ ներքին աշտարակ), բոլորակ աշտարակը, որ հայտնի է «Բոհեմունդի աշտարակ» անունով և արևելյան մասում համանման մի աշտարակի հիմքը։

Ամրոցի հյուսիսարևելյան շինությունում, որ հայտնի է «Էպանո գուլաս» (επάνω γουλάς) անունով, գտնվել են բյուզանդացի տիրակալի նստավայրը և Սուրբ Հովհաննես Մկրտչի վանքը։

1204 թվականին Յանինա են փախել Կոստանդնուպոլսի բնակիչները, որը գրավել էին Խաչակրաց չորրորդ արշավանքի ասպետները։ Միքայել I Կոմնին Դուկի կառավարման շրջանում (1205-1215) ընդարձակվել են ինչպես քաղաքային, այնպես էլ նաև հյուսիսարևելյան ամրոցի պատերը։

Ֆոմա Պրելյուբովիչի կառավարման շրջանում (1366-1384) ավելացվել են պաշտպանական լրացուցիչ շինություններ, որոնցից է Ֆոմայի աշտարակը։

15-րդ դարում, երբ Յանինան նվաճել են թուրքերը, եկեղեցու տեղում մզկիթ է կառուցվել։

1618 թվականին ամրոցի հյուսիսարևելյան ամրությունում Սուրբ Հովհաննես Մկրտչի վանքի փոխարեն կառուցվել է Ասլան փաշայի մզկիթը։ Այստեղ են գտնվում 17-րդ դարի սկզբին կառուցված թյուրբեն, 17-րդ դարի կեսերի մեդրեսեն։ Հարևանությամբ գտնվում է 13-րդ դարի բյուզանդական բաղնիք, 17-րդ դարասկզբի համամ ու օսմանյան շրջանի գրադարան։

Սուֆարի Սարայ
Օսմանյան շրջանի գրադարան
Ամրոցը վերակառուցվել ու ամրացվել է Ալի փաշայի կառավարման շրջանում (1788-1822)։ 1788 թվականին Ալի փաշան Իչ կալեում կառուցել է իր նստավայրը։ 1795 նա կառուցել է Ֆետիխիե մզկիթը, իսկ 1815-1820 թվականներին հյուսիսարևելյան ամրության մոտ զորանոց՝ Սուֆարի Սարայ (Σουφαρί Σαράι), որտեղ ներկայումս գործում է պետական արխիվի մի ճյուղը՝ Էպիրոսի պատմական արխիվը (Ιστορικό Αρχείο Ηπείρου)։ Իչ կալեում է գտնվում Ալի փաշայի գերեզմանը, իսկ նրա նստավայրը քանդվել է 1870 թվականին։

1918 թվականին Իչ կալեում կառուցվել է կառուցվել է եկեղեցի։

1933 թվականին ամրոցի հյուսիսարևելյան հատվածում է տեղակայվել Քաղաքային թանգարանը (Δημοτικό Μουσείο)։ 1913 թվականին Իչ կալեում է գտնվում ռազմական հոսպիտալը, իսկ 1995 թվականից՝ Յանիանայի բյուզանդական թանգարանը (Βυζαντινό Μουσείο Ιωαννίνων)։

Կրթություն
----------

1828 թվականին հիմնադրվել է Զոսիմասի դպրոցը։

1964 թվականին այստեղ բացվել է Սալոնիկի Արիստոտելի համալսարանի մասնաճյուղը, որի բազայի վրա էլ 1970 թվականին հիմնադրվել է Յանինայի համալսարանը (հուն․՝ Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων)։ Թանգարանի մասնաշենքը գտնվում է Յանինայից 6 կմ հարավ՝ Դուրուտիսում։ Այն կոչվում է Գեորգիոս Դուրուտիսի անունը, ում պատկանել է Սուրբ Գեորգի Պերիստերասի եկեղեցու հարակից տարածքը։

Յանինայում գործում է Էպիրոսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի մասնաճյուղը (հուն․՝ Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Ηπείρου), որի կենտրոնն Արտա քաղաքում է։

Բնակչություն
------------

| Տարեթիվ | Բնակչություն, մարդ |
| --- | --- |
| 1991 | 62346 |
| 2001 | 67384 |
| 2011 | 65574 |

Աստղագիտության մեջ
------------------

Յանինայի պատվին է կոչվել (383) Յանինա աստերոիդը։

Սպորտ
-----

Հունաստանի առաջնությունում քաղաքը ներկայացնում է «ՊԱՍ» ֆուտբոլային ակումբը։

Պատկերասրահ
-----------

* Յանինայի ամրոցի գլխավոր մուտքՅանինայի ամրոցի գլխավոր մուտք
* Rule (Orismos) of Sinan Pasa (հոկտեմբերի 9, 1430), հունարենով փաստաթուղթ, որ վկայում է քաղաքացիների արտոնությունների մասին։*Rule (Orismos) of Sinan Pasa* (հոկտեմբերի 9, 1430), հունարենով փաստաթուղթ, որ վկայում է քաղաքացիների արտոնությունների մասին։
* Զոսիմասի դպրոց (XIX դար)Զոսիմասի դպրոց (XIX դար)
* Զոիս Կապլանիս (Ζώης Καπλάνης, 1736—1806)Զոիս Կապլանիս (Ζώης Καπλάνης, 1736—1806)
* Յանինայի կենտրոնական հրապարակ (1932)Յանինայի կենտրոնական հրապարակ (1932)
* Проспект Додонис (Λεωφόρος Δωδώνης) (1940-х или 1950-х гг.)Проспект Додонис (Λεωφόρος Δωδώνης) (1940-х или 1950-х гг.)
* Կինն արտասվում է հրեաների վտարման ժամանակ։Կինն արտասվում է հրեաների վտարման ժամանակ։
* Յանինա կղզիՅանինա կղզի
* ՄզկիթՄզկիթ
* Ամրոցի հարևան փողոցԱմրոցի հարևան փողոց
* Յանինայի  ժամ-աշտարակՅանինայի ժամ-աշտարակ
* ՌատուշաՌատուշա
* Յանինայի գեղարվեստական պատկերասրահՅանինայի գեղարվեստական պատկերասրահ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. ↑  ΦΕΚ αποτελεσμάτων Μόνιμου Πληθυσμού — Αποτελέσματα της Απογραφής Πληθυσμού-Κατοικιών έτους 2021 που αφορούν στο Μόνιμο Πληθυσμό της Χώρας (հուն.) // *Εφημερίδα της Κυβερνήσεως* — Αθήνα: Ελληνική Στατιστική Αρχή, 2023. — P. 37.
3. ↑  *Прокопий Кесарийский*. О постройках 4.1.39—42
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  «Κάστρο Ιωαννίνων». *Οδυσσέας* (հունարեն). Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού. 2012. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ մայիսի 16-ին. Վերցված է 2017 թ․ հոկտեմբերի 11-ին.
5. ↑  Notitiae CP 7:580
6. ↑  *Χρυσός, Ευάγγελος* H προαγωγή της επισκοπής Iωαννίνων σε μητρόπολη(հուն.) // *Δωδώνη*. — 1976. — Т. 5. — С. 337—348.
7. ↑  Взятіе Янины // *Искры* : Иллюстрированный художественно-литературный журнал. — М.: Товарищество И. Д. Сытина, 1914. — № 11. — С. 83—84.
8. ↑  *Οικονόμου, Φώτιος Γ.* Η εν Ιωαννίνοις Εκκλησία. — Αθήνα: Αθανασίου, Κώστας Γ. 1966. — 168 p.
9. ↑  *Kresten O.* Marginalien zur Geschichte von Ioannina unter Kaiser Andronikos III Palaiologos(գերմ.) // *Ep. Chron.*. — 1983. — Т. XXV. — С. 113—132.
10. 1 2 3  «Δημοτικό Μουσείο» (հունարեն). Δήμος Ιωαννιτών. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ հոկտեմբերի 11-ին. Վերցված է 2017 թ․ հոկտեմբերի 6-ին.
11. ↑  «Soufari sarai of Ioannina». *EARTH lab* (անգլերեն). University of Ioannina. Վերցված է 2017 թ․ հոկտեմբերի 11-ին.
12. ↑  «Μονή Αγίου Γεωργίου Περιστεράς ή Δουρούτης». *Οδυσσέας* (հունարեն). Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ հոկտեմբերի 11-ին. Վերցված է 2017 թ․ հոկտեմբերի 11-ին.
13. 1 2  «Μόνιμος και Πραγματικός Πληθυσμός της Ελλάδος. Σύνολο Ελλάδος, νομοί, δήμοι/κοινότητες, δημοτικα/κοινοτικά διαμερίσμα και οικισμοί. Απογραφές πληθυσμού 2001 και 1991» (հունարեն). Ελληνική Στατιστική Αρχή. Արխիվացված է օրիգինալից 2006 թ․ հուլիսի 16-ին. Վերցված է 2017 թ․ հունիսի 22-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* |  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիճամփորդն ունի ***Ioanninaին*** առնչվող զբոսաշրջային տեղեկատվություն։ |
* Պաշտոնական կայք (հուն.)
* Յանինայի նորություններ և իրադարձություններ
* "Here Their Stories Will Be Told..." The Valley of the Communities at Yad Vashem, Ioannina Արխիվացված 2021-11-25 Wayback Machine, at *Yad Vashem* website.

Գրականություն
-------------

* «Янина, город». *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*. Սանկտ Պետերբուրգ. 1890–1907.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)
* *Soustal, Peter; Koder, Johannes* Tabula Imperii Byzantini. — Vienna: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, 1981. — Bd. 3: Nikopolis und Kephallēnia. — ISBN 3-7001-0399-9
* *Βρανούσης, Λ.* Ιστορικά και Τοπογραφικά του Μεσαιωνικού Κάστρου των Ιωαννίνων. — Μελετών: Εταιρείας Ηπειρωτικών, 1968.
* *Donald Nicol* The Despotate of Epiros 1267–1479: A Contribution to the History of Greece in the Middle Ages. — Cambridge: Cambridge University Press, 2010. — ISBN 978-0-521-13089-9
* Μουσεία στο Κάστρο Ιωαννίνων, Παράλληλες Διαδρομές / Papadopoulou, Varvara N.. — Hellenic Ministry of Culture, 8th Ephorate of Byzantine Antiquities, 2014.
* *Sakellariou, M. V.* Epirus, 4000 years of Greek history and civilization. — Athens: Ekdotike Athenon, 1997. — ISBN 978-960-213-371-2
* *Soustal, Peter; Koder, Johannes* Tabula Imperii Byzantini, Band 3: Nikopolis und Kephallēnia. — Vienna: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, 1981. — ISBN 3-7001-0399-9


|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Յանինա» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Համառոտ հրեական · Հրեական Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ Յուժակովի · Մեծ նորվեգական · Treccani |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 12251843j · GND: 4197925-4 · LCCN: n81042105 · NKC: ge1123408 · SUDOC: 059814640 · VIAF: 147754409 · WorldCat VIAF: 147754409 |

 |

 |