recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Մագմատիկ ապարներ**, հրային ապարներ, ապարներ, որոնք առաջացել են հրահեղուկ մագման սառչելու և բյուրեղանալու հետևանքով։ Մագման կարող է սառչել ինչպես Երկրի խոր հորիզոններում, այնպես էլ Երկրի մակերևույթին՝ արտավիժելուց հետո։ Մագմատիկ ապարները, ըստ սառչելու պայմանների, լինում են ինտրուզիվ (խորքային) և էֆուզիվ (հրաբխային, արտավիժած), որոնք իրարից տարբերվում են ստրուկտուրայով և տեքստուրայով։ Ինտրա, զիվ ապարները (գրանիտ, սիենիտ, դիորիտ) մագմայի դանդաղ բյուրեղացման պատճառով ունեն լրիվ բյուրեղային ստրուկտուրա և ներդրվում են որպես բաթոլիթներ, շտոկներ, լակոլիթներ, երակներ և այլն։ էֆուզիվ ապարները (բազալտ, անդեզիտ, տուֆ) մագմայի արագ սառչելու հետևանքով ունենում են ոչ լրիվ բյուրեղային ստրուկտուրա, հագեցած են հրաբխային ապակիով և հաճախ տեղադրվում են որպես լավային հոսքեր ու ծածկույթներ։ Մագմատիկ ապարները սովորաբար կազմված են սիլիկատներից։ Նրանց գլխավոր բաղադրամասը սիլիկահողն է (Si02), ըստ որի պարունակության մագմատիկ ապարները լինում են՝ գերհիմքային (SiO2 < 40%), հիմքային (40-56%), միջին թթվության (56-65%), թթու (65-70%) և գերթթու (>75%)։ Սիլիկատներ չպարունակող մագմատիկ ապարները (օրինակ, կարբոնատիտներ) խիստ սակավ են։ Համապատասխանաբար փոխվում է նաև միներալների կազմը մագմատիկ ապարների առանձնացված խմբերում։ Գերհիմքային ապարները (պիրոքսենիտներ, դունիտներ, օլիվիններ) բաղկացած են միայն օլիվինից և պիրոքսենից, հիմքայիններում (գաբրո, բազալտ) առկա է նաև կալցիումային պլագիոկլազ։ Թթու ապարներում (գրանիտ, լիպարիտ, դացիտ) նվազում է մագնզիում-երկաթային ու կալցիումային սիլիկատների պարունակությունը, և հանդես են գալիս ալկալիական դաշտային սպաթներ ու քվարց։ Կախված ալկալիների պարունակությունից՝ մագմատիկ ապարների յուրաքանչյուր խմբում առանձնացվում են նորմալ և ալկալիական շարքի ապարներ (ալկալիական գրանիտներ, նեֆելինային սիենիտներ, ֆոնոլիտներ)։ Մագմատիկ ապարների տարբեր տիպերի հետ կապված են լինում տարբեր օգտակար հանածոներ (օրինակ, թթու ապարների հետ՝ կապար, վոլֆրամ, ոսկի, հիմքայինների հետ՝ տիտանամագնետիտ, պղինձ, գերհիմքային ապարների հետ՝ քրոմ, պլատին, նիկել, ալկալիականների հետ՝ տիտան, ֆոսֆոր, ապատիտ, ցիրկոնիում, հազվագյուտ հողեր)։ Նշված բոլոր մագմատիկ ապարները լայնորեն տարածված են ՀՀ-ում։ Մագմատիկ ապարները ունեն տնտեսական նշանակություն. կիրառվում են որպես շինանյութ (տուֆեր, լաբրադորիտներ և այլն), հղկանյութ (պեմզա) և ջերմամեկուսիչներ (պեմզա, պեռլիտ), ինչպես նաև հումք են արժեքավոր բաղադրիչների կորզման համար (օրինակ, ալյումինիում՝ նեֆելինային սիենիտներից)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 112)։*  |
Մանարոլայի գունավոր շինությունները
Մանարոլա գյուղը
**Մանարոլա** (*Մանաեա* տեղական բարբառով) փոքր քաղաք, Ռիոմաջորե մունիցիպալիտետի մաս, Լա Սպեցիա պրովինցիայում, հյուսիսային Իտալիա։ Զբոսաշրջիկների կողմից ամենաշատ այցելվող հինգ քաղաքներից տարածքով երկրորդ ամենափոքր քաղաքն է։

Նկարագրություն
--------------

Մանարոլան Cinque Terre–ի ամենահին քաղաքն է՝ իր Սան Լորենցո եկեղեցով, որ կառուցվել է 1338 թվականին։ Քաղաքի բարբառը Մանարոլեզեն է, որը էապես տարբերվում է տարածաշրջանի մյուս բարբառներից։ "Մանարոլա" անունը հավանաբար լատիներեն *"magna rota"*–ի փոփոխված տարբերակն է։ Մանարոլեզե բարբառում այն փոխվել է և դարձել *"magna roea"*, որը նշանակում է "մեծ անիվ", քանի որ քաղաքում կար անիվների գործարան։

Մանարոլայի տնտեսության հիմնական մասը ավանդաբար եղել են ձկնորսությունը և գինեգործությունը։ Տեղական գինիներից հատկապես հայտնի է *Sciacchetrà*–ն, որի մասին գրավոր հիշատակումները վերաբերում են դեռ Հին Հռոմի ժամանակաշրջանին։ Վերջին տարիներին Մանարոլան և նրա հարևան քաղաքները զբոսաշրջիկների շրջանում հայտնի և տարածված են դառնում հատկապես ամառվա ամիսներին։ Զբոսաշրջիկների շրջանում հայտնի է քայլքը Մանարոլայից մինչև Ռիոմաջորե, որ կոչվում է *Via dell'Amore*, "Սիրո հետք"։ Գրեթե բոլոր տները վառ են, պայծառ ու գունավոր։ Մանարոլայի գեղեցկությունն իր նկարներում արտահայտել է Անտոնիո Դիսկովոլոն (1874-1956)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Montefinale, Gino, *Portovenere et le Cinque Terre. Con Illustrazioni a colori e testi in quattro lingue* (Foto Turano, Milan, 1987)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Վիրտուալ ճանապարհորդություն, Մանարոլա

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 7568743-4 |

 |
**Ռինգշտրասե** (գերմ.՝ Ringstraße) Վիեննայի խոշոր փողոցներից, ներքին քաղաքի գլխավոր թաղամասերից։

Պատմություն
-----------

Ռինգշտրասե քաղաքի դիմաց գտնվում է Վիեննայի դարպասները, որը կառուցվել է XIII դարում և վերանորոգվել է 1529 թվականին։ Քաղաքը իր պաշտպանությունը վերջնականապես կորցրեց XVIII դարումի վերջին, 1848 թվականի հեղափոխությունը տեղիք տվեց էական փոփողությունների։ Քաղաքի արվարձանները կցված էին Վիեննային և նրա շրջանները դարձան երկու իններորդ մասը։ Այդ ժամանակ քաղաքի ներսում իրադրությունը ակտիվացավ։1857 թվականին Ֆրանս Յոզեֆ I-ը թողարկել է հրամանագիր «Դա է իմ կամքը» (Es ist Mein Wille) անունով, որով հանձնարարել է ապամոնտաժել քաղաքի պատերը և լցնել փոսերը։ Բացի այդ, այս հրամանագրով հանձնարարել է Ռինգշտասի նոր չափսերը գտնվելու վայրը և գործառույթը շենքերի վրա։ Որպես բուլվար շենքի միտք, և միջոց վեհության Գաբսբուրգի և Ավստրիական կայսրություններն են։ Ավելին գործնական կողմից, Ռինգշտրասի ստեղծումը կապված էր Նապոլեոն III-ին պատճենելու փորձ անելու հետ, որի ստեղծումը Փարիզի պուրակներում ցուցադրվել է, որ նման լայն փողոցներում թույլ չեն տալիս հեղափոխականններին կառուցել բարիկադներ։ Հետագա տարիներին Ռինգշտրասում կառուցվել են բազմաթիվ հոյակապ մասնավոր և հասարակական շենքեր։

Փողոցի կառուցվածքը
------------------

Ռինգշտասը բաղկացած է մի քանի բաժիններից և շրջապատում է քաղաքի կենտրոնը գրեթե բոլոր կողմերից, բացի հյուսիս-արևելքից, որտեղ զբոսնել է Ֆրանս Յոզեֆը(Franz-Josefs-Kai) ժամացույցի սլաքի ուղղությամբ։

Փողոցի այն բաժինները որտեղ զբոսնել է Ֆրանս Յոզեֆը
-------------------------------------------------

1. Շոտենռինգ
2. Ունիվերզինգ
3. Բժիշկ-Կարլ-Ռեններ-Ռինգ
4. Բուրգռինգ
5. Օպերնռինգ
6. Կերնտներ Ռինգ
7. Շուբերտռինգ
8. Պարկռինգ
9. Շտուբենռինգ

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Վիեննայի տեսարժան վայրեր |
| --- |
|  |
| Քաղաք | Ներքին քաղաք • Ռինգշտրասե • Գրաբեն  • Կոլմարկտ • Քերնտներշտրասե • Շտեֆանսպլաց • Կարլսպլաց • Ամ-Հոֆ |
|  |
| Պալատներ և կալվածքներ | Բելվեդեր • Շյոնբրուն • Հոֆբուրգ • Լիխտենշտայնների պալատ |
|  |
| Հասարակական շինություններ | Հունդերտվասերի տուն • Դանուբյան աշտարակ • Վիեննայի պետական օպերա • Կուրսալոն |
|  |
| Թանգարաններ և հուշարձաններ | Վիեննայի գեղարվեստի ակադեմիա • Ալբերտինա պատկերասրահ • Բելվեդեր պատկերասրահ • Լեոպոլդ թանգարան • Բնագիտության պատմության թանգարան • Արվեստի պատմության թանգարան • Վիեննայի ռազմապատմական թանգարան • Զիգմունդ Ֆրոյդի թանգարան • Մոցարտի տուն |
|  |
| Վանքեր և տաճարներ | Սուրբ Ստեփանոսի մայր տաճար • Կապուցիներկիրխե • Կարլսկիրխե • Վոթիվկիրխե |
|  |
| Զբոսայգիներ, այգիներ | Վիեննայի համալսարանի բուսաբանական այգի • Պրատեր • Շյոնբրունի կենդանաբանական այգի • Դոնաուինզել |

 |
Խաչիկ Բադիկյանի՝ Հրաչյա Աճառյանի կյանքը և գիտական գործունեությունը լուսաբանող գիրքն է (420 էջ, «Զանգակ-97» հրատարակչություն), որում լայնորեն օգտագործված է մեծանուն լեզվաբանի «Կյանքիս հուշերից» կենսագրական երկի նյութերը։ Գրքի ընթերցողն իմանում է, որ համաշխարհային հռչակի տեր հայագետ-լեզվաբանն ուսանողական տարիներին Փարիզում ստիպված է եղել հանապազօրյա համեստագույն ապրուստը հոգալու համար աշխատել լրագրավաճառ, բոված գետնանուշ վաճառող, վագոններ լվացող, իսկ հանուն բարեգործության հնավաճառին քսան ֆրանկով վաճառել է իր անկողինը, երկար ժամանակ քնել խցի քարե հատակին՝ որպես բարձ գործածելով գրքերը։ Գրքում ներկայացված է Աճառյանի կյանքը Փարիզում, Ստրասբուրգում, Էջմիածնում, Շուշիում, Նոր Բայազետում, Նոր Նախիջևանում, Թեհրանում, Թավրիզում և, իհարկե, կյանքի հասուն տարիները Խորհրդային Հայաստանում, ուր նա հազիվ է փրկվում բռնադատությունից։ Գիրքը լիովին պատկերացում է տալիս, թե ինչ տիտանական աշխատասիրություն է ունեցել Հրաչյա Աճառյանը, որը լինելով մեծանուն հայագետ Անտուան Մեյեի սանը, չի զիջել նրան և ստեղծել է գիտական բազմակողմանի հետաքրքրություններ ընդգրկող հետազոտությունների գանձարան։ Գրքում երևան են բերված լեզվաբանի «Արմատական բառարանի», «Անձնանունների բառարանի», ձեռագրացուցակների, տարբեր բառարանների, հայ գրականության պատմության, հայ հին գրականության, թարգմանությունների, մատենագիտությունների, հայ ժողովրդի պատմության և այլ բնագավառներին վերաբերող գրքերի ստեղծման հանգամանքները։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑

Տես նաև
-------

* Հրաչյա Աճառյան
* Խաչիկ Բադիկյան
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Մատվեյ Պլատովի հուշարձան (այլ կիրառումներ)

**Մատվեյ Պլատովի հուշարձան** (ռուս.՝ Памятник Платову), Դոնի կազակների զորքի ատաման, հեծելազորի գեներալ Մատվեյ Պլատովին նվիրված հուշարձան Մոսկվայում։ Բացվել է 2013 թվականին։ Հուշարձանի քանդակագործն է Կ. Ռ. Չեռնյավսկին։
Հուշարձանը գտնվում է Մոսկվայի Կրասնոկազարմեննայա փողոցի 6 հասցեում։

Պատմություն
-----------

Դոնի կազակների զորքի ատաման, հեծելազորի գեներալ Մատվեյ Իվանովիչ Պլատովը (1753-1818 թթ.) Նովոչերկասկ քաղաքի հիմնադիրն է և մասնակցել է 18-րդ դարի վերջի -19-րդ դարի սկզբի Ռուսական կայսրության բոլոր պատերազմներին, գլխավորել է գործող կազակական զորքերը։ Թաղված է Նովոչերկասկի Համբարձման տաճարի մոտ գտնվող դամբարանում։

Գեներալին նվիրված բրոնզե հուշարձանը հիմնադրվել է 2013 թվականին Մոսկվայի «Կազակների փառքի» այգում՝ շրջանաձև գրանիտե պատվանդանի վրա, որը գտնվում է դամբարանաթմբի տեսքով բլրի վրա։ Ատամանը պատկերված է ամբողջ հասակով, ռազմական համազգեստով և մեդալներով՝ թիկնոցը մեջքին կախ ընկած։ Գեներալը զավթիչների դեմ տարած հաղթանակից հետո կանգնած է գլուխը խոնարհած, կիվերը հանել և պահել է ձեռքին, մյուս ձեռքը դրել է սրտին։ Կողքին ձին է։ Հուշարձանի հեղինակներն են ճարտարապետ Ա. Ս. Շապինը, քանդակագործ Կ. Ռ. Չեռնյավսկին։

Պատվանդանի առջևի մասում կա մակագրություն. «1812-1814 թթ. Հայրենական պատերազմի հերոս, Դոնի Կազակների ատաման, հեծելազորի գեներալ, Ռուսաստանի կայսրության կոմս Մատվեյ Իվանովիչ Պլատով», պատվանդանի ձախ կողմում կազակների գրոհը պատկերող խորաքանդակ է, պատվանդանի աջ կողմում`կազակների մուտքն է Փարիզ, հուշարձանի հետևում՝ պատվանդանի վերևի մասում ներկայացված է Մոսկվայից դեպի Փարիզ կազակական ստորաբաժանումների շարժումների քարտեզը 1812-1814 թվականներին` տեղանքների արձանագրություններով։

Տեխնիկական տվյալներ
-------------------

Հուշարձանի մոդելն ընտրվել է ստեղծագործական մրցույթի արդյունքների հիման վրա, որի հաղթող է ճանաչվել Ռուսաստանի պատվավոր նկարիչ Ալեքսանդր Շապինը։

Ե՛վ Պլատովի, և՛ ձիու արձանները բրոնզից են և տեղադրված են գորշ գրանիտե պատվանդանի վրա։ Պլատոնի բրոնզե քանդակի բարձրությունն ավելի քան երկուսուկես մետր է, պատվանդանի հետ կազմում է 3,1 մետր։ Դամբարանաթմբի շրջակայքը պատված է գետաքարով։ Դեպի հուշարձանի պատվանդան են բարձրանում աստիճաններ։

Մոսկվայի Լեֆորտովսկի շրջանում գտնվող «Կազակների փառքի» այգու տարածքը կազմում է 3,5 հեկտար։

Գրականություն
-------------

* Памятники монументального искусства Москвы: справ. изд. / Департамент культурного наследия г. Москвы. — М.: ООО «Милк Эдженси», 2016. - 404 с.: с. 227. ISBN 978-5-9907078-1-8.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  От Дона до Москвы: в Лефортово открыли памятник атаману Платову

Արտաքին հղումներ
----------------

* Памятник Платову открыт в Москве
* Памятник Матвею Платову Archived 2018-06-03 at the Wayback Machine.
* Памятник Матвею Платову в Москве
**Օդերևութաբանական կայան**, կանոնավոր օդերևութաբանական դիտարկումներ կատարող հիմնարկություն։ Դիտարկումներն ընդգրկում են օդերևութաբանական տարրերի չափումներն ու մթնոլորտային երևույթների հիմնական բնութագրումները (սկիզբը, վերջը և լարվածությունը)։

Առաջին օդերևութաբանական կայանները
---------------------------------

Առաջին օդերևութաբանական կայանները ստեղծվել են դեռևս 18-րդ դարում (Հայաստանում՝ 1840-ական թվականներին, Խաչատուր Աբովյանի նախաձեռնությամբ)։

Կառուցվածք
----------

Օդերևութաբանական կայանը բաղկացած է օդերևութաբանական հրապարակից, որտեղ տեղադրվում են գործիքների մեծ մասը, ծառայողական շենքից, որտեղ գտնվում են բարոմետրերը, հեռաչափական (դիստանցիոն) գործիքների գրառող մասերը, և կատարվում են դիտարկումների մշակումները։

Դիտարկումները
-------------

Դիտարկումները կատարվում են ստանդարտ ծրագրերով, որոշակի ժամերի (3 կամ 6 ժամը մեկ անգամ, որոշ դեպքերում՝ ամեն ժամ)։ Օդերևութաբանական կայանները ըստ կատարվող դիտարկումների ծավալի բաժանվում են I, II և III կարգի։ Գոյություն ունեն նաև օդագնացության, գյուղատնտեսության, կուրորտային և այլ կազմակերպություններին կից մասնագիտացված օդերևութաբանական կայաններ։ Ըստ Հայկական սովետական հանրագիտարանի, 1986 թվականին Հայաստանում գործում էր 60 օդերևութաբանական կայան։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 12, էջ 523)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Մեծ նորվեգական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX525838 · BNF: 11998904h · GND: 4305719-6 · LCCN: sh85084331 · Microsoft: 2777129202 · NDL: 00566016 · NKC: ph136697, ph115268 · SUDOC: 028082974 |

 |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Հրաչյա (այլ կիրառումներ)

**Հրաչյա**, հայկական արական և իգական անուն։ Առաջացել է հայերեն *հուր* և *աչք* բառերից։ Նշանակում է «հրեղեն աչքեր ունեցող»։ Խորենացու հնարած անուններից է, որ սկզբնական շրջանում մեկ անգամ գործածվելուց հետո դուրս է գալիս գործածությունից։ Այնուհետև 19-րդ դարում կրկին սկսում է գործածվել Կոստանդնուպոլսում։ Սկզբում հազվադեպ էր կիրառվում, հետո՝ ավելի հաճախ՝ հատկապես Կովկասում, որտեղ գործածվում էր որպես իգական անուն՝ շնորհիվ պոլսեցի մի դերասանուհու, ում գեղեցիկ աչքերի համար կոչեցին «տիկին Հրաչյա»։ Ի հակադրություն սրա՝ հորինեցին *Հրաչիկ* ձևը՝ որպես արական անուն, իսկ Կոստանդնուպոլսում՝ *Հրաչուհի* ձևը (իգական)։ Անվան կրճատ ձևն է Հրաչ։ Այժմ (2015) Հրաչյան միայն արական անուն է։

Գործածություններ
----------------

* Հրաչյա, թագավոր Հայկազն, որդի և հաջորդ Պարույրի։ Բաբելոնի Նաբուգոդոնոսոր թագավորի հետ միասին արշավեց Երուսաղեմի վրա, գրավեց և Հայաստան բերեց հրեա Շամբաթ իշխանին, որից սերվեց Բագրատունյաց տոհմը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հրաչյա Աճառյան, Հայոց Անձնանունների Բառարան, հ. Գ, Երևան, «Երևանի պետական համալսարանի հրատարակություն», 1946, էջ 109-110 — 742 էջ։
2. ↑  Խոր․ Ա․ իբ․ Յհ․ կթղ․ գ․ Ուխտ․ Ա․ ժթ
**Դերժավինի նրբանցք** (ռուս.՝ Державинский переулок), փողոց Ռուսաստանի Դաշնության Դոնի Ռոստով քաղաքի Կիրովի շրջանում։ Անվանվել է ռուս բանաստեղծ, պետական գործիչ Գավրիլ Ռոմանովիչ Դերժավինի (1743-1816) պատվին։ Սկիզբ է առնում Բերեգովայա փողոցից և ավարտվում Սոցիալիստիչեսկայա փողոցի հետ հատումով։ Երկարությունը 660 մետր է։

Նկարագրություն
--------------

Դոնի Ռոստով քաղաքի Դերժավինի նրբանցքը սկսվում է Բերեգովայա փողոցից, հատում Նիժնեբուլվարնայա, Սեդովի, Կրասնիխ Զոր, Օչակովի, Ստանիսլավսկու, Լոմոնոսովի, Գոգոլի փողոցները և ավարտվում Սոցիալիստիչեսկայա փողոցի հետ հատումով։ Զուգահեռ է Նախիջևանի նրբանցքին և Փետրվարի 7-ի փողոցին։ Երկարությունը 660 մետր է։ Փողոցում կա համարակալված 48 շինություն։

Դերժավինի նրբանցքի փոստային դասիչն է՝ 344022։

Նրբանցքն անվանվել է Լուսավորության դարաշրջանի ռուս բանաստեղծ, պետական գործիչ, սենատոր, իսկական գաղտնի խորհրդական Գավրիլ Ռոմանովիչ Դերժավինի (1743-1816) պատվին։ Եկատերինա II կայսրուհին նրան նշանակել է Օլոնեցկի և Տամբովի նահանգապետ, կայսրուհու գրասենյակի քարտուղար, սենատոր, ապա՝ արդարադատության նախարար։ Իր ստեղծագործություններում Դերժավինը միաձուլել է ներբողի և երգիծանքի տարրերը, հաղթահարել կլասիցիզմի պոետիկան, նպաստել ռուսական պոեզիայի զարգացմանը։ Դերժավինի ստեղծագործություններից են «Ներբող իշխան Մեշչերսկու մահվան առթիվ», «Ներբող Ֆելիցային», «Աստված», «Իշխողներին և դատավորներին» և այլն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հ. 3, էջեր 363»

Աղբյուրներ
----------

* Державинский переулок в Ростове-на-Дону
* Подробная карта Державинский переулок, город Ростов-на-Дону со спутника с номерами домов, индекс и маршруты, Яндекс, Гугл карты

Արտաքին հղումներ
----------------

* Почтовый индекс Державинский переулок, г. Ростов-на-Дону
Գլխավոր բուրգը Ակրոպոլիսում, Սան Անդրես
Լա Կամպանա բուրգը (կառուցվածք 5) Սան Անդրես
**Սան Անդրես** (իսպ.՝ San Andrés), մայաների մշակույթին պատկանող հնագիտական վայր Սալվադորում։ Գտնվում է Լա Լիբերթադ գավառի Սապոտիտան հովտում։ Ծագել է մեր թվարկությունից 900 տարի առաջ։ Լագո Իլոպանգո հրաբխի ժայթքման հետևանքով 250 տարի քաղաքը լքված է եղել։ Նորից բնակեցվել է 5-րդ դարում և իր ծաղկմանն է հասել 7-8-րդ դարերում, երբ դարձել է կարևոր քաղաքական կենտրոն։ 
Քաղաքը ուներ երկու հիմնական մասեր` հարավային և հյուսիսային։ 600 թվականի շրջանում քաղաքի հարավային մասում կառուցվում է այսպես կոչված «Ակրոպոլը», բաղկացած արարողակարգային և վարչական կառույցներից։ Ակրոպոլի հարավային և հյուսիսային մասերում տեղաբաշխված են բուրգերը (կառուցվածք 1-4)։ Ակրոպոլից հարավ տեղաբաշխված է արարողակարգային կառույց 7-ը։ Քաղաքի հյուսիսային մասում տեղաբաշխված է ևս մեկ բուրգ կառույց 5-ը։ Նրա մոտ է գտնվում շուկայական հրապարակը։

Հնագիտական ուսումնասիրությունների համաձայն Սան-Անդրեսը սերտ կապեր էր պահպանում Կոպանի և Գվատեմալայի լեռնային շրջանների քաղաքների հետ։ 9-րդ դարում Սան-Անդրեսն անկում է ապրում և դադարում լինել կարևոր քաղաքական կենտրոն։ Այնուամենայնիվ քաղաքը բնակեցված էր մնում մինչև 13-րդ դարը։ Իսպանական նվաճումներից հետո նախկին քաղաքի տարածքում տեղաբաշխվում է լեղակի արտադրության գործարանը։ 1658 թվականի հրաբխի ժայթքման հետևանքով այն լցված էր մոխրով։ Դրա շնորհիվ էլ հնագետների կողմից այն գտնվել է համարյա անվնաս։ 1996 թվականին Սալվադորի իշխանությունները կազմակերպեցին Հնագիտական զբոսայգի և այն բացեցին զբոսաշրջիկների համար։

Աղբյուրներ
----------

* Kelly, Joyce. An Archaeological Guide to Northern Central America: Belize, Guatemala, Honduras, and El Salvador. - Norman: University of Oklahoma Press, 1996. - ISBN 0-8061-2858-5.
Հուշատախտակ մզկիթի պատին
**Դերեկոյ մզկիթ** (ռուս.՝ Мечеть Дерекой), գործող մզկիթ Ղրիմի Յալթա քաղաքում։ Քաղաքի մուսուլմանական համայնքի կրոնական կենտրոնը։ Ճարտարապետական հուշարձան է։

Մզկիթը գտնվում է նախկին Դերեկոյ գյուղի տարածքում, որը 1945 թվականին վերանվանվել է Ուշչելնոյե, իսկ 1954-1968 թվականներին ընդգրկվել է Յալթա քաղաքի կազմում։

*Մզկիթի հասցեն՝* ք. Յալթա, Կիևյան փող. 66։

Պատմություն
-----------

Գյուղի մզկիթը գոյություն է ունեցել դեռևս 19-րդ դարի վերջում։ Նախկինում մզկիթին կից գործում էր իսլամական ուսումնական հաստատություն՝ մեդրեսե։ Հայտնի է, որ 1868-1871 թվականներին այնտեղ դասավանդել է ղրիմաթաթարական հայտնի լուսավորիչ Իսմայիլ Գասպինսկին։

Ժամանակին Դերեկոյ գյուղը շատ ավելի մեծ էր, քան հարևանությամբ գտնվող Յալթա փոքր գյուղը։ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին այն նույնիսկ նույնանուն Դերեկոյի գավառի կենտրոնն էր։ Տարիներ անց Դերեկոյ գյուղը լուծարվեց և նրա ամբողջ տարածքը ներառվեց ընդարձակված Յալթայի մեջ, որը դարձավ Ղրիմի ամենամեծ քաղաքներից մեկը։

Գեղատեսիլ բնապատկերները և Դերեկոյի գեղեցիկ բնակիչները միշտ գրավել են Ղրիմի թերակղզում գտնվող բազմաթիվ զբոսաշրջիկների ուշադրությունը։ Գյուղում միշտ բնակվել են միայն Ղրիմի թաթարներ։ 1864 թվականին Դերեկոյում կար 409 բնակիչ, իսկ 1902 թվականին՝ արդեն 704։

Գյուղում եղել է մայր մզկիթ, որը հաթիփի՝ մուսուլմանական բարձրագույն հոգևորականի նստավայրն էր։

1944 թվականին, Ղրիմի թաթարների տեղահանությունից հետո, այս վայրերում վերաբնակեցվել են ՌԽՖՍՀ Ռոստովի մարզի կոլտնտեսականները։ 1945 թվականին ՌԽՖՍՀ Գերագույն խորհրդի նախագահության հրամանով Դերեկոյ գյուղը վերանվանվեց Ուշչելնոյե։ 10 տարի անց հարևան Յալթան սկսեց կլանել գյուղը, իսկ 1968 թվականին գործընթացն ամբողջությամբ ավարտվեց։ Այժմ Դերեկոյը Յալթայի շրջաններից մեկն է, որը գտնվում է քաղաքի գրեթե կենտրոնում, ավտոկայանից քիչ հարավ, Դերեկոյկա գետի աջ ափին։

Վերացած գյուղի և նրա բնակիչների մասին հիշատակը մնացել է տարբեր ժամանակների բազմաթիվ գեղանկարներում, կտավներում և լուսանկարներում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Տվյալ աշխարհագրական օբյեկտը տեղայակված է Ղրիմի թերակղզում, որի մեծ մասը տարածքային վեճի առարկա է Ռուսաստանի և Ուկրաինայի միջև։ Համաձայն Ռուսաստանի վարչատարածքային բաժանման՝ թերակղզում տեղակայված են ՌԴ Ղրիմի Հանրապետության սուբյեկտները և դաշնային նշանակություն ունեցող Սևաստոպոլ քաղաքը։ Համաձայն Ուկրաինայի վարչատարածքային բաժանման՝ Ղրիմում գտնվում են Ուկրաինայի կազմի մեջ մտնող Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետությունը և հատուկ կարգավիճակ ունեցող Սևաստոպոլ քաղաքը։

Աղբյուրներ
----------

* Дерекой (Мечеть) Archived 2019-06-30 at the Wayback Machine.
Հարցազրույց Ջիմ Այրոնս - Landsat 8 գիտնական
**Լանդսատ**, ամենաերկար գործող արբանյակային պատկերների ստացման ծրագիրն է։ 1972 թվականի հուլիսի 23-ին մեկնարկեց Երկրի ռեսուրսների տեխնոլոգիական արբանյակը, որը հետագայում վերանվանվեց Լանդսատ։ Ամենավերջին Լանդսատ արբանյակը սկսել է իր աշխատանքը 2013 թվականի փետրվարի 11-ից։ Լանդսատ արբանյակների վրա տեղադրված գործիքները հավաքագրել են միլիոնավոր պատկերներ։ Այդ պատկերները եզակի աղբյուր են գլոբալ փոփոխությունների ուսումնասիրություների համար և օգտագործվում են գյուղատնտեսության, քարտեզագրության, երկրաբանության և այլ ոլորտներում։ 
Լանդսատ սենսորները ունեն չափավոր տարածական լուծաչափ։ Սա նշանակում է, որ Լանդսատ պատկերով տեսանելի չեն անհատական տները, սակայն հնարավոր է առանձնացնել մեծ տեխնածին օբյեկտներ, ինչպիսիք են մայրուղիները։ Սա բավարար է մարդկային լայնածավալ գործընթացները բնութագրելու համար, ինչպիսիք են քաղաքային աճը, անտառահատումները և լայնածավալ անտառային հրդեհները։

Հասանելիություն
---------------

2008 թվականին U.S.Geological Survey (USGS) արխիվի բացումից հետո Լանդսատ պատկերները հասանելի են և կարող են ներբեռնվել վեբ-պորտալի միջոցով (glovis.usgs.gov)։ 

 Լանդսատ 7 պատկեր

Ժամանակագրություն
-----------------

| Գործիք | Նկար | Մեկնարկ | Դադար | Տևողություն | Նշումներ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Լանդսատ 1 | Landsat 1 | Հուլիս 23, 1972 | Հունվար 6, 1978 | 2 տարի, 11 ամիս և 15 օր | Ի սկզբանե անվանվել է Երկրի ռեսուրսների տեխնոլոգիական արբանյակ 1։ |
| Լանդսատ 2 | Landsat 1 | Հունվար 22, 1975 | Փետրվար 25, 1982 | 2 տարի, 10 ամիս, 17 օր | Լանդսատ 1-ի գրեթե նույնական պատճենն է։ |
| Լանդսատ 3 | Landsat 3 | Մարտ 5, 1978 | Մարտ 31, 1983 | 5 տարի և 26 օր | Լանդսատ 1 և 2-ի գրեթե նույնական պատճենն է։ |
| Լանդսատ 4 | Landsat 4 | Հուլիս 16, 1982 | Դեկտեմբեր 14, 1993 | 11 տարի, 4 ամիս, 28 օր |
| Լանդսատ 5 | Landsat 4 | Մարտ 1, 1993 | Հունիս 5, 2013 | 29 տարի, 3 ամիս, 4 օր |
| Լանդսատ 6 | Landsat 6 | Հոկտեմբեր 5, 1993 | Հոկտեմբեր 5, 1993 | 0 օր | Չի հաջողվել հասնել ուղեծիր։ |
| Լանդսատ 7 | Landsat 7 | Ապրիլ 11, 2013 | Ակտիվ |  |
| Լանդսատ 8 | Landsat 8 | Փետրվար 11, 2013 | Ակտիվ |  |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Short N.M.։ «The LANDSAT Tutorial Workbook: Basics of Satellite Remote Sensing»։ *NASA Reference Publication 1078*։ NASA։ Վերցված է 2011 թ․ սեպտեմբերի 20
2. ↑   Continuity of Landsat observations: Short term considerations
**Նատրիումի պերիոդատ** - անօրգանական բարդ, սոդայի մետաղական պարբերական թթու, նատրիումի բանաձև NaIO4, անգույն բյուրեղներով, ջրի մեջ լուծվող, խոնավացած ձևեր։

Ստացում
-------

* Էլեկտրոլիզմ իոդատա նատրիումը ծծմբային թթվի մեջ՝

{\displaystyle {\mathsf {NaIO\_{3}+H\_{2}O\ {\xrightarrow {e^{-}}}\ NaIO\_{4}+H\_{2}}}}
* Դիգիդրոորտոպերիոդատա նատրիումի արձագանքը ազոտական թթվի լուծման սենյակային ջերմաստիճանում՝

{\displaystyle {\mathsf {Na\_{3}H\_{2}IO\_{6}+2HNO\_{3}\ {\xrightarrow {20^{o}C}}\ NaIO\_{3}+2NaNO\_{3}+2H\_{2}O}}}

Ֆիզիկական հատկություններ
------------------------

Նատրիումի պերիոդատը անգույն, քառանկյուն բյուրեղ է, տիեզերական խումբը՝ **I 41/a**։ Բջջային պարամետրերը a = 0,5322 նմ, c = 1,193 նմ, Z = 4։ Այն լուծելի են ջրում, ինչպես նաև մասնակի փոփոխության է ենթարկվում։ Ձևավորում է բյուրեղային կառուցվածք՝ NaIO4•3H2O։

Քիմիական հատկություններ
-----------------------

* Անջուր բյուրեղային աղ, պատրաստում են վակումային չոր տեղում՝

{\displaystyle {\mathsf {NaIO\_{4}\cdot 3H\_{2}O\ {\xrightarrow {110^{o}C,vacuum}}\ NaIO\_{4}+H\_{2}O}}}
* Ջեռուցվում է օդում և առաջացնում է բաժանում՝

{\displaystyle {\mathsf {2(NaIO\_{4}\cdot 3H\_{2}O)\ {\xrightarrow {175^{o}C}}\ 2NaIO\_{3}+O\_{2}+6H\_{2}O}}}
* Քայաքայվում է, երբ ջեռուցվում է՝

{\displaystyle {\mathsf {2NaIO\_{4}\ {\xrightarrow {300-325^{o}C}}\ 2NaIO\_{3}+O\_{2}}}}
* Ջրային լուծույթներ ենթարկվում է շրջելի փոփոխությունների՝

{\displaystyle {\mathsf {IO\_{4}^{-}+3H\_{2}O\ \rightleftarrows \ H\_{3}IO\_{6}^{2-}+H\_{3}O^{+}\ \ \ \ \ pK=9,73}}}
{\displaystyle {\mathsf {IO\_{4}^{-}+2H\_{2}O\ \rightleftarrows \ H\_{4}IO\_{6}^{-}+H\_{3}O^{+}\ \ \ \ \ \ pK=1,43}}}
* Հակազդում է տաք ազոտային թթվին՝

{\displaystyle {\mathsf {NaIO\_{4}+HNO\_{3}+2H\_{2}O\ {\xrightarrow {80^{o}C}}\ H\_{5}IO\_{6}+NaNO\_{3}}}}
* Զգայուն է ջիկացած նատրիումի հիդրօքսիդին՝

{\displaystyle {\mathsf {NaIO\_{4}+2NaOH\ {\xrightarrow {}}\ Na\_{3}H\_{2}IO\_{6}\downarrow }}}
* Ուժեղ օքսիդացնող թթու է՝

{\displaystyle {\mathsf {5NaIO\_{4}+2MnSO\_{4}+3H\_{2}O\ {\xrightarrow {}}\ 2HMnO\_{4}+5NaIO\_{3}+2H\_{2}SO\_{4}}}}
* Գրանցված է փոխանակման ռեակցիաների նիտրատների այլ ալկալիական մետաղներ մեջ՝

{\displaystyle {\mathsf {5NaIO\_{4}+KNO\_{3}\ {\xrightarrow {}}\ KIO\_{4}\downarrow +NaNO\_{3}}}}
* Եռակալելիության ընթացքում ձևավորել է նատրիումի օքսիդ, նատրիումի օրտոպերիոդատ՝

{\displaystyle {\mathsf {NaIO\_{4}+2Na\_{2}O\ {\xrightarrow {}}\ Na\_{5}IO\_{6}}}}

Գրականություն
-------------

* Справочник химика / Редкол.։ Никольский Б.П. и др.. — 2-е изд. испр. — М.-Л.։ Химия, 1966. — Т. 1. — 1072 с.
* Справочник химика / Редкол.։ Никольский Б.П. и др.. — 3-е изд. испр. — Л.։ Химия, 1971. — Т. 2. — 1168 с.
* Лидин Р.А. и др. Химические свойства неорганических веществ։ Учеб. пособие для вузов. — 3-е изд. испр. — М.։ Химия, 2000. — 480 с. — ISBN 5-7245-1163-0.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Sodium periodate
**Գոյացման ջերմություն**, ջերմություն առաջացման, որոշակի ելանյութերից տվյալ նյութի առաջացման ռեակցիայի ջերմային էֆեկտը։ Տարբերում են տվյալ նյութի գոյացման ջերմություն ազատ ատոմներից և պարզ նյութերից։ Առանձին դեպքերում օգտագործում են հատուկ տերմիններ ջերմություն սոլվատացման՝ նյութի և լուծիչի փոխազդեցության հետևանքով իոնների (մոլեկուլների) շուրջը սոլվատային շերտի առաջացման ջերմությունն է, ջերմություն բյուրեղացման՝ ատոմներից, մոլեկուլներից, իոններից բյուրեղի գոյացման ջերմությունն է և այլն։ Նյութի քայքայման (նախկին ելանյութերի առաջացմամբ) ռեակցիայի ջերմային էֆեկտը թվապես հավասար է նրա գոյացման ջերմությանը և ունի հակառակ նշանը։ Գոյացման ջեմրությունները սովորաբար բերվում են ստանդարտ վիճակում գտնվող նյութերի համար։ Գոյացման ջերմությունը որոշում են անմիջական չափումով (կալորաչափություն) կամ հաշվում են նյութի առաջացման ռեակցիայի հավասարակշռության հաստատունի ջերմաստիճանային կախման տվյալների, այդ նյութի մասնակցությամբ ընթացող ռեակցիայի ջերմային էֆեկտի, ռեակցիային մասնակցող նյութերի Գիբսի էներգիայի և էնտրոպիայի, տարբեր ջերմաստիճաններում գալվանական էլեմենտի էլշու-ի արժեքներից և այլ եղանակներով։ Գոյացման ջերմությունի արժեքները վստահելիորեն որոշված են մոտ 5000 նյութի համար, որոնց օգնությամբ կարելի է հաշվել տասնյակ հազարավոր ռեակցիաների ջերմային էֆեկտները, գնահատել քիմիական միացությունների կայունությունը և լուծել բազմաթիվ այլ կիրառական խնդիրներ։

Տես նաև
-------

* Քիմիական ռեակցիայի ջերմային էֆեկտ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
**Նատրիումի մետաբիսմունատ**, անօրգանական միացություն՝ NaBiO3 բանաձևով։ Առաջացնում է դեղին բյուրեղներ։ Չի լուծվում սառը ջրում, բայց փոխազդում է տաք ջրի հետ։

Ստացումը
--------

* Ստացվում է բիսմութի օքսիդի և նատրիումի պերօքսիդի փոխազդեցությունից.

{\displaystyle {\mathsf {2Bi\_{2}O\_{3}+2Na\_{2}O\_{2}+O\_{2}\ {\xrightarrow {450-600^{o}C}}\ 4NaBiO\_{3}}}}
{\displaystyle {\mathsf {Bi\_{2}O\_{3}+2Na\_{2}O\_{2}+2NaOH\ {\xrightarrow {400-500^{o}C}}\ 2Na\_{3}BiO\_{4}+H\_{2}O}}}
{\displaystyle {\mathsf {2Bi(NO\_{3})\_{3}+2Na\_{2}O\_{2}+4NaOH\ {\xrightarrow {600^{o}C}}\ 2NaBiO\_{3}+6NaNO\_{2}+3O\_{2}+2H\_{2}O}}}

Ֆիզիկական հատկությունները
-------------------------

Նատրիումի մետաբիսմունատը առաջացնում է դեղին բյուրեղներ։ Չի լուծվում ջրում։

Քիմիական հատկությունները
------------------------

* Փոխազդում է կոնցենտրիկ թթուների հետ.

{\displaystyle {\mathsf {NaBiO\_{3}+6HCl\ {\xrightarrow {0^{o}C}}\ Na[BiCl\_{4}]+Cl\_{2}\uparrow +3H\_{2}O}}}
{\displaystyle {\mathsf {2NaBiO\_{3}+2HNO\_{3}+(n-1)H\_{2}O\ {\xrightarrow {0^{o}C}}\ Bi\_{2}O\_{5}\cdot nH\_{2}O+2NaNO\_{3}}}}
{\displaystyle {\mathsf {4NaBiO\_{3}+4HNO\_{3}\ {\xrightarrow {100^{o}C}}\ 2Bi\_{2}O\_{4}+4NaNO\_{3}+O\_{2}\uparrow +2H\_{2}O}}}
* Տաքացման պայմաններում փոխազդում է նատրիումի հիդրօքսիդի հետ.

{\displaystyle {\mathsf {NaBiO\_{3}+2NaOH\ {\xrightarrow {100^{o}C}}\ Na\_{3}BiO\_{4}+H\_{2}O}}}

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  sodium;bismuth(5+);oxygen(2-) — 2007.

Գրականություն
-------------

* Справочник химика / Редкол.: Никольский Б.П. и др.. — 3-е изд. испр. — Л.: Химия, 1971. — Т. 2. — 1168 с.
* Лидин Р.А. и др. Химические свойства неорганических веществ: Учеб. пособие для вузов. — 3-е изд. испр. — М.: Химия, 2000. — 480 с.
* Рипан Р. Четяну И. Неорганическая химия. Химия металлов. — М.: Мир, 1971. — Т. 1. — 561 с.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Բիսմութի միացություններ |
| --- |
|  |
| Նատրիումի բիսմութիդ (NaBi) • Տրինատրիումի բիսմութիդ (Na3Bi) • Նատրիումի օրթոբիսմուտատ (Na3BiO4) • Նատրիումի մետաբիսմուտատ (NaBiO3) |

 |
Լյոս
**Լյոս** (գերմ.` *Löß* կամ *Löss* - ոչ կարծր, փխրուն), ոչ շերտավոր, միատարր կրաքարային նստվածքային ապար։ Գույնը՝ բաց դեղին։ Գերակշռում են 0,01-0,05 միլիմետր չափի մասնիկները։ 0,005 միլիմետրից մեծ կավի մասնիկները կազմում են 5-30%, ծակոտկենությունը՝ 40-55%։ Լյուսն ունի նուրբ փոսիկներ (մակրոծակոտիներ), որոնք բուսական մնացորդների հետքեր են։ Ըստ կազմության` սովորաբար դասվում է ավազակավերի, երբեմն կավավազների շարքը։ Խոշոր մասնիկները ներկայացված են գլխավորապես քվարցով կամ դաշտային սպաթով, սակավ՝ փայլարներով, եղջերախափով և այլն, իսկ մանր մասնիկները` կավային զանազան միներալներով (հիդրոփայլար, կաոլին, մոնտմորիլլոնիտ)։ Լյոսի առաջացումը կապում էին երկրաբանական տարբեր պրոցեսների (ցամաքում՝ քամու, անձրևային և ձնհալքի ջրերի գործունեության, հողմահարման, տիեզերական փոշու նստեցման, իսկ լճերում և ծովերում՝ նստվածքագոյացման) և ապարագոյացման փուլերի հետ։ 1877 թվականին գերմանացի գիտնական Ֆ. Ռիխտհոֆենն ապացուցել է չինական լյոսերի սուբարեալ (ցամաքում՝ ջրի սահմանափակ դերի պայմաններում) ծագումը։ Հանրաճանաչ են լյոսերի առաջացման էոլային (Վ. Օբրուչև), հողային (լյոս Բերգ) և այլ տեսություններ։ Ն. Կրիգերը լյոսի առաջացման գլխավոր գործոններ է համարում փոշու էոլային ներբերումը, դելյուվիալ լիթոգենեզը, հողմահարման և հողառաջացման սինգենետիկ պրոցեսները՝ չոր տափաստանային կլիմայի պայմաններում։ Լյոսը սևահողերի և մոխրագույն հողերի մայր ապարն է։ Օգտագործվում է աղյուսի և ցեմենտի պատրաստման համար։ Լյոսերը տարածված են Եվրոպայում, Ասիայում, Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկայում, գլխավորապես բարեխառն գոտու տափաստանային և կիսաանապատային շրջաններում։ Լյոսը տեղադրվում է մի քանի մետրից մինչև 50-100 մետր հաստությամբ ծածկոցի ձևով՝ ջրբաժանների, լանջերի և հովիտների հին դարավանդների վրա։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 642)։*  |
**Առձայնույթ (ասոնանս)**՝ բանաստեղծական բնագրի մեջ ձայնավոր հնչյունների կրկնությունն է։ Առձայնույթի կիրառմամբ ստեղծագործությունը կարող է ստանալ նվագայնություն։

Առձայնույթի օրինակ է «ու» տառի կրկնությունը Վահան Տերյանի «Շշուկ և շրշյուն» բանաստեղծությունում՝

Աշնան մշ**ու**շ**ու**մ շշ**ու**կ **ու** շրշյ**ու**ն...
... Անտես **ու** հ**ու**շիկ իմ շ**ու**րջը շրջ**ու**մ,
Եվ շշնջ**ու**մ ես, և ան**ու**շ շրշ**ու**մ...
Այս նույն բանաստեղծությունում կա նաև բաղաձայնույթ՝ «շ» և «ջ» բաղաձայների կիրառմամբ։

Առձայնույթ է կոչվում նաև մոտավոր հանգը, երբ բանաստեղծական տողերի վերջում համընկնում են միայն շեշտված ձայնավորները, իսկ մյուս հնչյունները կարող են չհամընկնել, օր. ահա-պահած, կեցած–ծիծաղ, կորովի–թովիչ, ժիր–ուժին ևն (Ե. Չարենց, «Գանգրահեր տղան»)։

Տես նաև
-------

* Բաղաձայնույթ

Աղբյուր
-------

* Զ. Մ. Գրիգորյան, Ա. Ա. Ղազինյան, «Գրականություն», 1992, «Լույս» հրատարակչություն, էջ 139։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 545)։*  |
**Արծաքշու** կամ **Արզաշկու**, քաղաք Ուրարտու երկրում։ Առաջին անգամ հիշատակվում է Ասորեստանի թագավոր Սալմանասար III-ի արձանագրություններում՝ որպես Արամե ուրարտացու «արքայական քաղաք»։ Գահակալման 3-րդ տարում (մ. թ. ա. 857 կամ 856) Սալմանասար III արշավել է Ալզի (Աղձնիք) և Էնզիտե (Հանձիտ) «երկրները», անցնելով Արծանիա (Արածանի) գետը՝ մտել է Սուխմի և Դայաենի (Տայք) «երկրները», շարժվել է Ուրարտու և պաշարել Ա. Արամե թագավորը խուսափել է ճակատամարտից և հեռացել Ադդուրի լեռները։ Սալմանասար III-ի զորքերը գրավել են Արծաքշուի բնակչությանը ոչնչացրել, կողոպտել և հրի մատնել քաղաքը։ Արծաքշուի գրավման տեսարանը Սալմանասար III քանդակել է Բալավաթյան դարպասներին։ Արծաքշուի տեղադրության հարցում ուսումնասիրողները տարակարծիք են։ Ա. Աեյսը և Գ. Մասպերոն տեղադրում են Վանա լճի և Մանազկերտի միջև, Բ. Պիոտրովսկին այնտեղ որոշում է այժմյան Դիադինի շրջանում, ոմանք նույնացնում են Արծկե կամ Արճեշ քաղաքների հետ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 70)։*  |
**Արծիվն ու կաղնին**, բալլադ, որը մեզ է հասել Հովհաննես Թումանյանի մշակմամբ։

Բալլադի հիմքը ժողովրդական է։ Բանաստեղծը բալլադի մասին գրել է դստերը` Նվարդ Թումանյանին, ուղղված նամակում, ասելով, թե` «Արծիվն ու կաղնին», «Անբախտ վաճառականներ», «Շունն ու կատուն» բալլադների սյուժեներն ինքը լսել է իր քեռուց։

Պատմություն
-----------

Բալլադը գրվել է 1898 թվականին։ Ինքնագիրը մեզ չի հասել։

Ե. Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանի Թումանյանի ֆոնդում պահվում են «Աղբույրի մատենադարան» շարքի 1899 թվականին Թիֆլիսում տպագրված «Հովհաննես Թումանյան» և Բանաստեղծություններ Բաքու ժողովածուի հեղինակի օրինակները, որոնք Թումանյանը փոփոխել է։

Սյուժե
------

Բալլադը պատմում է այն մասին, թե ինչպես են մի անգամ արծիվն ու կաղնին վիճում իրար հետ, թե ով ավելի երկար կապրի։ Նրանք որոշում են պայման կապել ու տեսնել, թե նրանցից որ մեկը կապրի հինգ հարյուր տարի։ Արծիվը թռչում-գնում է դեպի ամպերը, իսկ կաղնին արմատները խորը գցում է հողի մեջ։ Հինգ հարյուր տարի հետո արծիվը, ծերացած ու անզոր, գալիս է կաղնու մոտ և տեսնում նրան գետնին փռված։ Արծիվը փորձում է պարծենալ, թե կաղնին ժամանակից շուտ ընկել է, իսկ վերջինս պատասխանում է, որ ինքը դեռ հինգ հարյուր տարի էլ կարող է ընկած ապրել։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Թումանյան Հովհաննես (1988)։ *Երկերի լիակատար ժողովածու*։ Երևան: Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն։ էջ 555
2. ↑  Ն. Թումանյան, Թումանյանի մանկությունն ու պատանեկությունը. 1869-1883, 1938, էջ 31
**Արծաթի համաձուլվացքներ**, արծաթ պարունակող մետաղական միահալույթներ։ Արծաթի համաձուլվացքներում արծաթը կամ հիմնական բաղադրիչն է, կամ պայմանավորում է համաձուլվածքի որևէ կարևոր հատկությունը։ Արծաթի համաձուլվացքներ պատրաստում են հիմնականում արծաթի կարծրությունը և քիմիական կայունությունը թթուների, ծծմբի և նրա գազային միացությունների նկատմամբ մեծացնելու համար։ Այդ նպատակով օգտագործվում են արծաթի համաձուլվացքների ոսկու, պլատինի, պալադիումի, պղնձի, կադմիումի և այլ մետաղների հետ։ Ոսկին և պալադիումը լուծվում են արծաթում բոլոր հարաբերություններով և առաջացնում պինդ լուծույթներ։ Ոսկի ավելացնելիս արծաթի սպիտակ գույնը աստիճանաբար վոխվում է՝ սպիտակից (35% Au) դեղնականաչավունի (70% Au)։ 40%–ից քիչ ոսկի պարունակող արծաթը լուծվում է ազոտական թթվում։ Արծաթի համաձուլվացքների պալադիումի հետ պլաստիկ են, կայուն՝ թթուների և օքսիդիչների նկատմամբ, լուծվում են թթուներում մինչև 5% Pd–ի պարունակության դեպքում միայն։ Արծաթը պլատինի հետ առաջացնում է ներմեաաղական միացություններ (Ag3Pt, AgPt ևն)։ Հաճախ օգտագործում են եռկոմպոնենտ արծաթի համաձուլվացքներ՝ Ag–Au–Cu, Ag–Pd–Cu, Ag–Au–Pt ևն, երբեմն սրանց ավելացնում են ցինկ, նիկել, կադմիում ևն։ Արծաթի համաձուլվացքները ազնիվ մետաղների և պղնձի հետ միօրինակացված են։

Սրանք օգտագործվում են ոսկերչական և կենցաղային իրեր, մանրադրամ, ատամնապրոթեզներ, քիմիական և էլեկտրական կոնտակտներ պատրաստելու համար։

Բազմաթիվ երկրներում դրամը կտրում են արծաթի համաձուլվացքներից (10–50% Си), որտեղից էլ՝ արծաթյա մանրադրամ անվանումը։ ՍՍՀՄ–ում ամենատարածված արծաթի համաձուլվացքներն ունեն 875 հարգանիշը, Եվրոպայում՝ 800։ Արծաթի համաձուլվացքները պղնձի և ցինկի հետ օգտագործվում են որպես զոդանյութեր։ Հալման ջերմաստիճանն իջեցնելու նպատակով ավելացնում են նաև կադմիում, նիկել, անագ և այլն։ Արծաթը սնդիկի հետ առաջացնում է ներմետաղական միացություններ, որոնք տաքացնելիս քայքայվում են․ այդ երևույթը օգտագործվում է հանքանյութերից արծաթն անջատելու համար։ Որպես ամալգամային ատամալից օգտագործվում է Ag(33%)– Hg (52%) – Տո (12,5%) – Си (2%)– Zn (0,5%) համաձուլվածքը։ Արծաթի չնչին քանակները խիստ մեծացնում են կապարի դիմադրողականությունը դեֆորմացման նկատմամբ։ Այդ համաձուլվածքները օգտագործվում են մեծ բեռնվածության տակ աշխատող առանցքակալներ պատրաստելու համար։ Արծաթի համաձուլվացքները կադմիումի (25%), անագի (10%–ից ավելր), ալյումինի (մինչև 10%) հետ ունեն մեխանիկական լավ հատկություններ և քիմիապես կայուն են։ Քրոմի և ցիրկոնիումի փոքր քանակները չափազանց մեծացնում են

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 69)։*  |
|  |
| --- |
| **Գաղձ միասռնականի** |
| Գաղձ միասռնականիԳաղձ միասռնականի |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Մորմածաղկավորներ (Solanales) |
| **Ընտանիք** | Պատատուկազգիներ (Convolvulaceae) |
| **Ցեղ** | Գաղձ *(Cuscuta)* |
| **Տեսակ** | **Գաղձ միասռնականի** *(C. monogyna)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Cuscuta monogyna***Vahl |

**Գաղձ միասռնականի** (լատ.՝ Cuscuta monogyna), գաղձազգիների ընտանիքին պատկանող դեղաբույս։

Նկարագրություն
--------------

Մինչև 2 մմ հաստության հասնող, ճյուղավոր կարմրավուն քուղանման ցողուններով, համեմատաբար հաստ միամյա անտերև մակաբույծ է։ Ողկույզանման ծաղկաբույլներում հավաքված են վարդագույն կամ համարյա սպիտակ նստադիր ծաղիկները։ Բաժակաթերթիկները հաստ են և լայն։ Կիսով չափ թեքված կուժանման պսակի վերին հատվածները կարճ են։ 1-2 մուգ կլորավուն-սրտաձև սերմերով պտուղը հարթ գնդաձև-ձվաձև տուփիկ է։

Տարածվածություն
---------------

Աճում է ստորին լեռնային գոտու բազմամյա և միամյա խոտաբույսերի, թփերի և երիտասարդ ծառերի վրա։ Հանդիպում է Վայոց ձորի, Արարատի, Սյունիքի մարզերում, Երևանում և Արցախում։ Այս տեսակը հաճախ աճում է խաղողի, առվույտի, մոշենու ցողունների վրա։

Նշանակություն
-------------

Բուժական նպատակներով օգտագործվում է ամբողջ բույսը, որը պարունակում է դաբաղանյութեր, կուսկուտին գլիկոզիդ, ֆիտոստերին, ֆլավոնոիդներ, ֆենոլկարբոնաթթուներ և դրանց ածանցյալները (քլորոգենաթթու, սրճաթթու և այլն), անտոցիաններ, ածխաջրեր, կումարիններ, ֆլոբաֆեններ և այլն։ Եփուկն ունի ջերմիջեցնող ազդեցություն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Ծատուրյան Թամարա, Գևորգյան Մարգարիտա (2014)։ Պողոսյան Ա․, Զաքարյան Ն․, eds.։ *Հայաստանի վայրի դեղաբույսեր* (հայերեն)։ Երևան: Լուսակն։ էջ 315։ ISBN 9789939834689  CS1 սպաս․ հայերենը նշված է (link)


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Armeniapedia |
|  |
| Տաքսոնոմիա | GBIF · iNaturalist · NCBI |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Cuscuta monogyna
* APDB: 8723
* EPPO: CVCMO
* EUNIS: 168834
* FoC: 200018822
* FoIO: CUSMON
* GBIF: 7324058
* GRIN: 450141
* iNaturalist: 482289
* IPNI: 267558-1
* NCBI: 184474
* Plant List: tro-8502153
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:267558-1
* Tropicos: 8502153
* WoI: 1932

 |

 |
**Գիբրալֆարո** (իսպ.՝ Gibralfaro), բլուր Իսպանիայի հարավարևելյան շրջանի Մալագա պրովինցիայում։ Մալագայի լեռերի ստորոտներից մեկն է՝ 130մ բարձրությամբ, Կորդիլիեր-Պենիբետիկայի մի մասը։ Բլրի գագաթին տեղակայված է Գիբրալֆարո ամրոցը, որից բացվում է տեսարան դեպի Մալագա քաղաք և Միջերկրական ծով։

Պատմություն
-----------

Գիբրալֆարոն եղել է ամրաշինությունների վայր՝ սկսած Մալագայի Փյունիկյան հիմնադրումից, մոտավորապես մ.թ.ա 700 թվականին։ 14-րդ դարի սկզբին Գրանադայի ամիրայությունից Յուսուֆ I-ը բլրի գագաթին կառուցել է հսկայական ամրոց՝ Փյունիկյան պարսպի ներսում։ Անունը ծագել է փյունիկյան լույս բառից՝ *Jbel-Faro*, որը նշանակում է Լույսի Ժայռ։ Ամրոցը հայտնի է երեքամսյա պաշարումով, որը տեղի է ունեցել 1487 թվականին կաթոլիկ միապետների Ֆերդինանդ II-ի ու Իզաբելլա թագուհու կողմից ինչն ավարտվել է այն ժամանակ, երբ սովը ստիպել է մալագացիներին հանձնվել։

2005 թվականի վերջին, սոճու և էվկալիպտի խիտ անտառ տնկվեց բլրի վրա։ Նրա եզրերում սեմինարիայի, Մալագայի ալկասաբայի, *Jardines de Puerta Oscura* պատմական շենքերն են և Պարադորի հյուրանոցը։

Ամրոցի առավել տեսանելի մնացորդները այսօր ամուր հենարան են աճող սոճիների համար։ Գիբրալֆարոյի *Centro de Interpretación de Gibralfaro* կենտրոնը փոքր թանգարան է, որում ցուցադրվում է ամրոցի պատմությունը դարերի ընթացքում՝ սկսած Ռեկոնկիստայից։ Ամրոցն օգտագործվել է որպես ռազմական կառույց մինչև 1925 թվականը։

Ներկայումս լեռան և նրա շրջակայքի պաշտպանության նախագիծը դրված է հաստատման։ Մեկ այլ նախագծով ծրագրվում է կառուցել ճոպանուղի, որը կկապի քաղաքի կենտրոնը Գիբրալֆարո ամրոցի հետ։

Ամրոցից բացվում է հրաշալի տեսարան դեպի Մալագա քաղաք։

Երկրաբանություն
---------------

Գիբրալֆարոն Մալագայան լեռների հարավային ստորոտների մեկն է, Կորդիլիեր-Պենեբետիկա լեռնաշղթայից, որը կազմավորվել է Անդալուզյան լեռների *Maláguide* տեկտոնիկ տարրերից։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Plan Especial de Protección del Monte Gibralfaro - Ayuntamiento de Málaga
2. ↑  Conocer España por la ruta de los paradores, Ediciones Gaesa, page 90
3. ↑  Impulso al plan para proteger el Monte Gibralfaro y potenciar su uso cultural - Málaga Hoy

Արտաքին հղումներ
----------------

* Malaga City - Gibralfaro Castle

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |

 |
Մարդու քիմերին 1-ի (CHN1) բյուրեղի կառուցվածքը
**Քիմերին 1**-ը (Chimerin 1, Chimaerin 1, CHN1) սպիտակուց է, որը մարդու մոտ կոդավորվում է *CHN1* գենով։ Գրականության մեջ հայտնի է նաև ալֆա-1-քիմերին, n-քիմերին անվանումներով։

Քիմերին 1-ը արտադրվում է հիմնականում գլխուղեղում և մասնակցում է իմպուլսի փոխանցման գործընթացին։
Քիմերին 1-ը GTPազով ակտիվացող սպիտակուց է, որը բնորոշ է RAC GTP-կապող սպիտակուցներին։
*CHN1* գենը կոդավորում է p21-rac և ֆորբոլ էսթերների ռեցեպտորին բնորոշ GTPազ-ակտիվացնող սպիտակուցը։ 
Այն կարգավորում է տեսողական շարժող աքսոնի ուղին։

Ֆունկցիաներ
-----------

Քիմերին 1-ը 3 դոմեններից կազմված սպիտակուց է։ Դոմենները հետևյալն են՝ N-եզրափակիչ SH2 դոմեն, C-եզրափակիչ RhoGAP դոմեն և կենտրոնական C1 դոմեն, որն իր կառուցվածքով նմանակում է պրոտեին կինազ C-ն։
Երբ դիացիլգլիցերոլ լիպիդը (DAG) կապվում է C1 դոմենի հետ, Քիմերին 1-ը տեղափոխվում է պլազմատիկ ծածկույթին և բացասականորեն կարգավորում է Rho-ընտանիքի փոքր GTPազները՝ RAC1-ը և CDC42-ը, ինչը փոխում է աքսոնների կառուցվածքը, կտրատելով աքսոնների դենդրիտների ծայրերը։
Մուտացիոն անալիզը ցույց է տվել, որ RhoGAP դոմենի չծածկվող մասերն ունեն RAC1-կապող և RAC1-GAP ակտիվություն։

Քիմերին 1-ի RhoGAP ակտիվությունը կարգավորվում է ֆորբոլ էսթերներով, որոնք DAG լիպիդների երկրորդային մեսենջերի նմանակն են։ Այս մեխանիզմը կարող է օգտագործվել կարգավորող դեղորայք ստեղծելու համար։

Կապը հիվանդությունների հետ
--------------------------

Այս գենի հետերոզիգոտ միսենս մուտացիաները առաջացնում են Դյուենի սինդրոմ 2-ը(DURS2)։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | HomoloGene · OMIM · RefSeq RNA · RefSeq RNA · RefSeq RNA · RefSeq RNA · RefSeq RNA · RefSeq RNA |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2776464739 |

 |
**Կոջեթի բերդ,** Տայք աշխարհի բերդերից մեկը, որը գտնվում էր Ճորոխի ավազանի մեջ, գետի ձախ ափի վրա։

Բերդի մասին հիշատակել է Ատրպետը իր «Ճորոխի ավազանը» գրության մեջ. 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Կոջէթի ամրոցը ցոյց է տալիս որ միեւնոյն նախարարը իրար մօտ շինել էր տալիս ամրոց բերդեր, գանձարան, կանանոց, մանկանոց, որոնք իրարու հետ յաճախ ներքին կապով էին միացած։ |  |

Կոջեթի բերդը Կիվլիստանի իշխանության մաս է կազմել և հայ մելիքների գլխավոր ամրոցներից մեկն է եղել։ Ամրոցի մոտ շատ են տեղի ունեցել արյունարբու պատերազմներ թաթարների և օսմանների հետ։ Պատերազմների ընթացքում Կոջեթի մելիքները քաջությամբ են պաշտպանվել թշնամիներից։ Խամոայի մելիքության իշխամության ավարտի հետ ավարտվել է նաև Կոջեթի մելիքների իշխանությունը։ Բերդը լքվել է և ամայացել։ Ժամանակի ընթացքում քայքայվել է։ Ներկայումս պահպանվել է երբեմնի հզոր և ամուր բերդից միայն պարսպաշարի որոշ հատվածներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ատրպետ, Ճորոխի աւազանը, Վիեննա, 1929թ, էջ 114
2. ↑  Մ. Հովհաննիսյան, Հայաստանի բերդերը, Վենետիկ, Սուրբ Ղազար կղզի, 1977թ
3. ↑  Յակոբեան Բ. Ա. Մանր ժամանակագրութիւններ, հատոր Ա, Երեւան, 1956, էջ 35
**Փոփոխությունների բանաձև**, էմպիրիկ բանաձև, որը բնութագրում է այն մոդելը, որը գնահատում է ուժերը, ազդում է կազմակերպական փոփոխությունների ծրագրի հաջողությունների կամ անհաջողությունների վրա։ Մշակվել է Ռիչարդ Բեքհարդի և Դևիդ Գլեյթչերի կողմից և երբեմն կոչվում է *Գլեյթչերի բանաձև*։

D x V x F > R
-------------

Անցկացվող փոփոխությունների հաջող ավարտի համար պետք է առկա լինեն երեք գործոններ, ինչպիսիք են.

* **D**՝ առկա իրավիճակից անբավարարվածություն (անգլ.՝ Dissatisfaction),
* **V**՝ ապագայի տեսլական (անգլ.՝ Vision),
* **F**՝ առաջին որոշակի քայլերը, որոնք կձեռնարկվեն տեսլականը իրագործելու համար (անգլ.՝ First steps):

Եթե այս երեք գործոնների իրագործումը ավելին է, քան. 

* **R**՝ փոփոխություններին դիմադրությունը (անգլ.՝ Resistance),

ապա փոփոխությունները հնարավոր են։ Քանի որ D, V և F բազմապատկվում են միմյանց, ապա եթե բացակայում է գործոններից մեկը կամ նրա նշանակությունը չնչին է, ապա ռիսկ կա, որ առաջացող դիմադրությունը չի հաղթահարվի։

Երեք տարրերից յուրաքանչյուրի պակասը կարող է բնութագրվել հետևյալ կերպ.

* D-ի պակաս. «Մենք գոհ ենք նրանով, թե ինչպես են ներկայումս ընթանում գործերը»։
* V-ի պակաս. «Չնայած մեզ այնքան էլ չի բավարարում, թե ինչպես են այսօր ընթանում գործերը, մենք պատկերացում չունենք՝ ինչպես դրանք բարելավել»։
* F-ի պակաս. «Մենք գիտենք՝ ինչ ենք մենք ուզում, սակայն չգիտենք՝ ինչպես սկսել գործել»;

Այն բանի համար, որպեսզի փոփոխությունները հաջողությամբ անցկացվեն, անհրաժեշտ է օգտագործել ազդեցությունը և ռազմավարական մտածելակերպը որպեսզի ստեղծվի տեսլական և նպատակին հասնելու առաջին քայլերը։ Ի լրումն՝ կազմակերպությունը պետք է ճանաչի և ընդունի ընթացիկ իրավիճակից անբավարարվածությունը՝ արդյունաբերական թրենդների, առաջնորդների գաղափարների, լավագույն պրակտիկայի և մրցակիցների վերլուծության միջոցով, որպեսզի ճանաչի փոփոխությունների անհրաժեշտությունը։

Պատմություն
-----------

Բնօրինակ բանաձևը, որը ստեղծվել էր Գլեյթչերի կողմից և հրապարակվել Բեքհարդի և Հարիսի կողմից, ուներ հետևյալ տեսքը.

**C = (ABD) > X**

որտեղ **C**-ն փոփոխություններն է, **А**-ն՝ գործերի ընթացիկ վիճակից դժգոհությունը, **B**-ն՝ ապագա վիճակի մասին հասկանալը, **D**-ն՝ ցանկալի վիճակին հասնելու գործնական քայլերը, իսկ **X**-ը՝ անցկացվող փոփոխությունների արժեքը։

Քեթլին Դանեմիլլերի ջանքերի շնորհիվ՝ բանաձևը պարզեցվել է և որոշակի փոփոխություններ են տեղի ունեցել ընդհանուր տեսքում այն բանի համար, որպեսզի այն հասանելի դարձնեն խորհրդատուների և մենեջերների համար։

Տես նաև
-------

* Փոփոխությունների կառավարում (բանաձև)

Գրականություն
-------------

* Beckhard, R 1969 *Organization Development: Strategies and Models*, Addison-Wesley, Reading, MA.
* Dannemiller, K. D. and Jacobs, R. W. (1992). Changing the way organizations change: A revolution of common sense. The Journal Of Applied Behavioral Science, 28(4), 480—498.
* Jacobs, R. W. (1994). Real-time strategic change: How to involve an entire organization in fast and far-reaching change. San Francisco: Berrett-Koehler.
* Wheatley, M. J. Tannebaum, R. Yardley, P. Y. and Quade, K. (2003). Organization development at work: conversations on the values, applications, and future of OD. San Francisco: John Wiley & Sons.
* (նիդեր.)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 81735516 |

 |