**Էստոնիայի տնտեսություն**, Եվրոպական միության անդամ երկրի զարգացած տնտեսությունը և աշխարհում 114-րդ տնտեսությունը ՀՆԱ-ի չափով, ըստ ՊՄԳ-ի 2016 թվականի դրությամբ։ Հետկոմունիստական երկրների շարքում Էստոնիան ամենազարգացածներից մեկն է։ Ըստ մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ի (անվանական) - $27962 (2-րդ տեղ Սլովենիայից հետո, 2021 թվական)։ Ըստ մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ ի (ՊՄԳ) - $42637(3-րդ տեղ Չեխիայից և Սլովենիայից հետո, 2021 թվական)։ 2022 թվականի դեկտեմբերի դրությամբ Էստոնիան ունի աշխարհի բոլոր հետկոմունիստական երկրների մեջ ամենաբարձր զուտ միջին աշխատավարձը (€1494,97) և 2023 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ երկրորդը Սլովենիայից հետո (€878,48, Էստոնիայում €689,92) զուտ նվազագույն աշխատավարձի վճարը։ Էստոնիայում աշխատավարձի միջին չափը (համախառն) 2022 թվականի դեկտեմբերին կազմում է €1901 և (զուտ, հարկերից հետո) €1494,97։ Էստոնիայում նվազագույն համախառն աշխատավարձը 2023 թվականի հունվարի 1-ից կազմում է €725, իսկ նվազագույն զուտ աշխատավարձը՝ €689,92։

Պատմություն
-----------

### Մինչև XVIII դար

Մինչև XVII դարը **Շվեդական Էստլանդիայի** տնտեսության հիմքը (շվեդ․ *Svenska Estland․* Շվեդիայի նահանգ, Էստոնիայի պատմական անվանումը), գոյություն ունենալով 1561-1721 թվականներին, ծառայել է որպես առևտուր։ Բարենպաստ տարածքային դիրքի պատճառով ապրանքները Արևմտյան Եվրոպայից Ռուսաստան և հակառակ ուղղությամբ անցնում էին Ռևելի (Տալլին) և Նարվայի միջով։ **Էստլանդիայում** ազնվական հողատերերի հիմնական թիվը գերմանացիներն ու շվեդներն էին։ Միջնադարում **Էստլանդիան** Հյուսիսային երկրներին հացահատիկի մատակարարն էր։ XVII դարում սկսվեց արդյունահանող ճյուղերի և փայտամշակման արդյունաբերականացումը։

### Էստլանդիան Ռուսական կայսրության կազմում (1721-1917)

Շվեդական կայսրության նկատմամբ Ռուսական թագավորության հաղթանակից հետո հաշտության պայմանագիր կնքվեց 1721 թվականի օգոստոսի 30-ին (սեպտեմբերի 10-ին)։ Շվեդիան ճանաչեց Ռուսաստանին Լիվլանդիայի, Էստլանդիայի, Ինգերմանլանդիայի, Կարելիայի մի մասի և այլ տարածքների միացումը։ Ռուսաստանն այս հողերի համար Շվեդիային վճարել է 2 միլիոն էֆիմկի (1,3 միլիոն ռուբլի) փոխհատուցում։

Էստլանդիայի (ինչպես նաև Լիվլանդիայի և Կուրլանդիայի) գյուղացիների ազատագրումը տեղի է ունեցել 1816-1819 թվականներին։ 1849 թվականի ագրարային օրենքը առանձնացրեց կալվածքների հողերը և թույլ տվեց վաճառել և վարձակալել հողը գյուղացիներին։ 1863 թվականին գյուղացիները ստացան անձը հաստատող փաստաթղթեր և ազատ տեղաշարժվելու իրավունք։ XIX  դարի վերջին Լիվլանդի նահանգի հյուսիսային շրջաններում (ժամանակակից Էստոնիայի հարավ և կենտրոն) գյուղացիների ավելի քան 80%-ը և Էստլանդիա նահանգում (ժամանակակից Էստոնիայի հյուսիս) ավելի քան 50%-ը հողի սեփականատերեր կամ վարձակալներ էին, ինչը դրական ազդեցություն ունեցավ երկրի տնտեսության վրա։

### 1920-ական թվականներ

Երկրի անկախությունը անհրաժեշտություն է առաջացրել որոշելու, թե կոնկրետ ինչպես են օգտագործվելու ազգային ռեսուրսները, նոր շուկաներ գտնելու համար։ Էստոնիայի տնտեսությունը մեծապես կախված էր ԽՍՀՄ-ի հետ առևտուրից, հիմնական էստոնական արտահանումը ԽՍՀՄ թուղթն էր։ Տնտեսության աճին խթան է տվել հողային բարեփոխումները. բալթյան գերմանացիների բռնագրավված խոշոր հողատարածքները փոխանցվել են աղքատ հողագործներին և Անկախության պատերազմի վետերաններին։ 1923-1924 թվականների տնտեսական անկումից հետո ֆինանսների նախարար Օտտո Ստրանդմանը նախաձեռնեց նոր տնտեսական քաղաքականություն՝ ուղղված արտահանման վրա հիմնված գյուղատնտեսության և ներքին շուկայի վրա կենտրոնացած արդյունաբերության զարգացմանը։

### 1930-ական թվականներ

Մեծ տնտեսական ճգնաժամի ընթացքում (1929-33 թվականներ) էստոնական արտահանման ապրանքների գները կտրուկ ընկան՝ արտահանման ողղված արդյունաբերություններում արտադրության անկումը հասավ 30%-ի, գործազուրկների թիվը հասավ 25 հազարի։ 1930-ականների երկրորդ կեսին սկսվեց արդյունաբերական արտադրության աճը (տարեկան մինչև 14%)։ 1938 թվականին արդյունաբերության մասնաբաժինը ազգային եկամուտներում հասավ 32%-ի։ Արդյունաբերական արտադրանքի մասնաբաժինը էստոնական արտահանման մեջ 1920-ականների վերջին 36%-ից 1930-ականների վերջին աճել է մինչև 44%։ Ստեղծվեցին նոր ձեռնարկություններ, կատարելագործվեցին արտադրական տեխնոլոգիաները։ Հիմնական առևտրային գործընկերներն էին Մեծ Բրիտանիան և Գերմանիան։  ԽՍՀՄ մասնաբաժինը արտաքին առևտրաշրջանառության մեջ 1930-ականների վերջին նկատելիորեն նվազել էր։ 1930-ականների Էստոնիայի տնտեսության առանձնահատկությունը կոոպերատիվ շարժման զարգացումն էր։ 1939 թվականին «Էստոնիայի կոոպերատիվ միությունը» միավորում էր ավելի քան 3 հազար կոոպերատիվ, որոնք ունեին 284 հազար անդամ։ 200 կոոպերատիվ բանկ սպասարկել է 77 հազար հաճախորդների, տնօրինել է երկրի բոլոր ավանդների 52%-ը և տրամադրել բոլոր վարկերի 51%-ը։ 314 կաթնամթերքի կոոպերատիվներ 32000 անդամներով արտադրել են կարագի 98%-ը և էստոնական պանրի 17%-ը։

### ԽՍՀՄ կազմում

Հայրենական մեծ պատերազմի ավարտից հետո խորհրդային կառավարությունը սկսեց էստոնական տնտեսության վերակազմավորումը սոցիալիստական ճանապարհով։ Արտադրության մեջ զբաղված մարդկանց թիվը 1945 թվականին 26000 մարդուց 1950 թվականին հասել է 81000-ի։ Էստոնիայի տնտեսությունը գնալով ավելի էր ինտեգրվում ԽՍՀՄ տնտեսության մեջ՝ հումքի և բաղադրիչների մատակարարման միջոցով։ Զարգացավ նյութաինտենսիվ և աշխատատար էներգետիկ արդյունաբերությունը։ 1947 թվականի մայիսի 21-ին Ստալինի հրամանով սկսվեց գյուղատնտեսության կոլեկտիվացումը։ 1950 թվականից սկսվեց փոքր կոլտնտեսությունների միացումը խոշոր սոցիալիստական տնտեսություններին։ Գյուղատնտեսական արտադրության կենտրոնացման արդյունքում մինչև 1955 թվականը Էստոնիայում կար 908 կոլտնտեսություն և 97 սովխոզ։

1970-1980-ական թվականներին Էստոնիայի արդյունաբերության և գյուղատնտեսության տնտեսական աճի տեմպերը սկսեցին նվազել, և մինչև 1990 թվականը դրանց աճը լիովին դադարեց։ 1970-1980-ական թվականներին Էստոնիան փաստացի առաջին տեղում էր ԽՍՀՄ-ում մեկ շնչի հաշվով հիմնական կապիտալում ներդրումների առումով։ Խորհրդային վերջին տարիներին Էստոնիայի կարևոր առավելությունը սպասարկման ոլորտի զարգացման շեշտադրումն էր։ Էստոնիայում տնտեսական բարեփոխումների առաջին փուլն իրականացվել է այն ժամանակաշրջանում, երբ այն գտնվում էր Խորհրդային Միության կազմում։ Նման բարեփոխումները ներառում են 1988 թվականին էստոնացի տնտեսագետների կողմից Տնտեսական հաշվառման հանրապետական ծրագրի (IME) մշակումը։

ՏՀԶԿ-ի տվյալներով՝ 1990 թվականին Էստոնիայի ՀՆԱ-ն PPP-ով կազմում էր 10,733 ԱՄՆ դոլար մեկ շնչի հաշվով։

ԽՍՀՄ փլուզման ժամանակ, 1983 թվականի Վիեննայի կոնվենցիայի համաձայն, իրավահաջորդ պետություններից յուրաքանչյուրի արդար մասնաբաժինը որոշելու անհրաժեշտության մասին, մասնակիցներից յուրաքանչյուրի մասնաբաժինը հաշվարկվել է գործոնային վերլուծության միջոցով։ Այն հիմնված էր չորս ցուցանիշների վրա՝ հանրապետությունների մասնաբաժինները արտահանման, ներմուծման, արտադրված ազգային եկամուտների և ԽՍՀՄ բնակչության թվաքանակի մեջ 1986-1990 թվականներին։ Արդյունքում Էստոնիայի մասնաբաժինը կազմել է 0,62%։ Այնուհետև առաջարկվել է պայմանագրեր կնքել այսպես կոչված զրոյական տարբերակի վերաբերյալ։ Ռուսաստանը ստանձնում է ԽՍՀՄ արտաքին պարտքը վճարելու բոլոր պարտավորությունները՝ իր ողջ ակտիվների դիմաց։

### Անկախության շրջանը մինչև ԵՄ-ին միանալը (1991-2003)

SEB բանկի դուստր ձեռնարկության Էստոնիայի մասնաճյուղի գլխամասային գրասենյակը Էստոնիայում SEB Pank, Տորնիմյաե փողոցում (2010 թվական)։
1991 թվականին Էստոնիան կրկին անկախացավ։ Խորհրդային իշխանության անկումն ուղեկցվեց տնտեսական քաոսով՝ ամենաանհրաժեշտ ապրանքների պակասը, արտադրության անկումը և հիպերինֆլյացիան։ Ըստ Մարտ Լաարի՝ Խորհրդային Էստոնիայում գոյություն ունեցող պլանային տնտեսությունը երկիրը ամբողջովին կախվածության մեջ էր դնում Ռուսաստանից, արտահանումը դժվար էր, իսկ վարչական ապարատը հարմար չէր բարեփոխումների համար։ Սակայն բարեփոխումները սկսվեցին անկախության վերականգնումից անմիջապես հետո։

Իրականացված բարեփոխումները կարելի է բաժանել 4 խմբի․

* Ազատականացում,
* Կայունացում,
* Սեփականաշնորհում․
* Կառուցվածքային և ինստիտուցիոնալ բարեփոխումներ։

#### Ազատականացում

1991 թվականին Էստոնիան սահմանեց այն իրավական դաշտը, որի շրջանակներում հնարավոր դարձավ օտարերկրյա ներդրումները։ 1993 թվականից պետությունը կարգավորում էր միայն էլեկտրաէներգիայի, ջեռուցման և հանրային բնակարանների գնագոյացումները։ Էստոնիայում անցումը դեպի կապիտալիզմ իրականացվեց տնտեսության արագ ազատականացման միջոցով։ Ինչպես անցումային փուլում գտնվող շատ պետություններում, գների աճը զգալիորեն արագացավ։ Գների պայթյունը հանգեցրեց արտադրության անկմանը։ Անկախության առաջին մի քանի տարիների ընթացքում ՀՆԱ-ն նվազել է մոտ մեկ երրորդով, արդյունաբերական արտադրությունը՝ կիսով չափ։ Փաստորեն, շուրջ մեկուկես տասնյակ խոշոր ձեռնարկություններ դադարեցրել են իրենց աշխատանքը. նրանցից ոմանք հետագայում վերսկսել են աշխատանքը։

1994 թվականին Էստոնիան ստորագրել է ազատ առևտրի համաձայնագիր ԵՄ-ի հետ, իսկ մինչև 1995 թվականը դիմել է ԵՄ անդամակցության համար։ Էստոնիան սկսեց մուտք գործել միջազգային շուկա։ Արտաքին կապերի հաստատման սահմանափակումները հանվեցին։ Անցումային բարեփոխումների առաջին տարիներին գրեթե բոլոր մաքսատուրքերը վերացան, ինչը նախապայման էր արտաքին առևտրի զարգացման համար։ 1997-1999 թվականներին արտաքին առևտրի սահմանափակումներ չեն եղել։ Միայն 2000 թվականի սկզբին որոշ պարտականություններ սահմանվեցին ԵՄ անդամակցության նախապատրաստման հետ կապված։

#### Կայունացում

Էստոնիան Շենգենյան գոտու, միասնական շուկայի և եվրոգոտու անդամ է։
Էստոնիայի անկախության հռչակումից հետո լուրջ խնդիր էր տարեկան բարձր գնաճը, որը անկախության հռչակումից անմիջապես առաջ և հաջորդ տարում հասավ հարյուրավոր տոկոսների։ Ռուբլով պահվող խնայողությունները արագորեն արժեզրկվեցին։

1992 թվականի ամռանը Էստոնիան դարձավ հետխորհրդային հանրապետություններից առաջինը, որը իրականացրեց դրամավարկային ռեֆորմ։ Մակրոտնտեսական կայունացման նպատակով Էստոնիան հենվել է հատուկ դրամավարկային համակարգի՝ արժութային խորհրդի կիրառման վրա։ Այս համակարգը կիրառվում է 1992 թվականի հունիսին իր ազգային արժույթի՝ էստոնական կրոնի ներդրումից ի վեր։ Էստոնական կրոնը կապված էր գերմանական մարկի հետ՝ ֆիքսված փոխարժեքով՝ 8 կրոն 1 նշանի դիմաց։ Ոսկու և արժութային պահուստները, որոնք անհրաժեշտ են արժութային խորհրդի գործունեության համար, հիմնականում ստացվել են ռեստիտուցիայով Անգլիայի բանկից, Շվեդիայի կառավարությունից և Միջազգային հաշվարկների բանկից։ Սկզբում Էստոնիան ուներ 90% գրավ՝ կրոնական և ԿԲ պարտավորությունների համար, սակայն շուտով գրավի չափը հասավ 100%-ի։ Օրենքի համաձայն՝ շրջանառության մեջ գտնվող բոլոր կրոնական փողերը պետք է ապահովված լինեին ոսկով և փոխարկելի արտարժույթի պաշարներով։ 1999 թվականի հունվարի 1-ից կրոնը կապված էր եվրոյի հետ, քանի որ Գերմանիան սկսեց օգտագործել համաեվրոպական արժույթը։

Որպես կանխարգելիչ միջոց՝ 1997 թվականին ստեղծվել է Էստոնիայի կայունացման պահուստային հիմնադրամը։ 90-ականների կեսերից գնաճի մակարդակը աստիճանաբար նվազում է, իսկ ազգային արժույթի ֆիքսված փոխարժեքը մի տեսակ կապ է ծառայում Էստոնիայի և Եվրոպայի գնաճի մակարդակի միջև։

#### Սեփականաշնորհում և հարկային բարեփոխումներ

Սեփականաշնորհման հիմնական խնդիրներից էր խորհրդային տարիներին պետականացված անշարժ գույքի վերադարձը սեփականատերերին կամ նրանց ժառանգներին։

Փոքր ձեռնարկությունների սեփականաշնորհումը համեմատաբար հարթ է ընթացել, մեծ մասը վաճառվել է աճուրդով։ Մինչև 1992 թվականը ձեռնարկությունների գրեթե կեսը սեփականաշնորհվեց, 1997 թվականին՝ գրեթե բոլոր ձեռնարկությունները, միայն ամենանշանակալիցները մնացին պետական սեփականություն։ Արդյունաբերական խոշոր ձեռնարկությունները միջազգային մրցույթով վաճառվել են մեծամասնական ներդրողին։ 1992 թվականին ստեղծվեց Էստոնիայի սեփականաշնորհման գործակալությունը, որը զբաղվում էր գույքի վաճառքով։ 1994 թվականի վերջին այս ծրագրով վաճառվել է մոտ 200 ձեռնարկություն մոտ 100 մլն ԱՄՆ դոլարով, պետական ընկերությունների մոտ 40%-ը վաճառվել է օտարերկրյա ընկերություններին կամ օտարերկրյա ներդրողների հետ համատեղ ձեռնարկություններին։ Պետական սեփականաշնորհման քաղաքականությունը խիստ էր՝ պետությունը չէր գնում ձեռնարկությունները, չէր դուրս գրում պարտքերը և հատուկ աջակցություն չէր ցուցաբերում, խստորեն պահպանվում էր սնանկության մասին օրենքը։ Ձեռնարկությունները կանգնած էին ընտրության առաջ՝ կա՛մ սեփականաշնորհում, կա՛մ լուծարում։

1994 թվականին Էստոնիան դարձավ աշխարհի առաջին երկրներից մեկը, որն ընդունելեց եկամտահարկի 26% համահարթ դրույքաչափ, որին հաջորդում են տարեկան կրճատումներ՝ մինչև 2010 թվականը՝ նախատեսված 18% դրույքաչափին հասնելու համար (դրված նպատակը չի կատարվել, եկամտահարկի դրույքաչափը 2010 թվականին կազմել է 22%, 2020 թվականին՝ 20%)։

#### Այլ

Էստոնիայի ՀՆԱ-ի իրական աճի տեմպ (2002—2012)
Ազատական հարկային ռեժիմը և համեմատաբար էժան և հմուտ աշխատուժը դարձել են ներդրումներ ներգրավելու բարենպաստ գործոն։ Ձեռք է բերվել ՀՆԱ-ի աճի բավականին բարձր տեմպ։ 1999 թվականին Էստոնիան միացել է Առևտրի համաշխարհային կազմակերպությանը։ 2003 թվականին Էստոնիան հասել է 1989 թվականի ՀՆԱ-ի մակարդակին, այդպիսով վերակառուցելով տնտեսությունը 1990-ականների տրանսֆորմացիոն ճգնաժամից հետո։

### ԵՄ կազմում

2004-ից մինչև 2019 թվականը Էստոնիան ԵՄ-ին միանալուց հետո 15 տարվա ընթացքում երկրում միջին զուտ աշխատավարձն ավելի քան եռապատկվել է՝ 363 €-ից հասնելով 1098 €-ի, մինչդեռ համախառն նվազագույն աշխատավարձն աճել է ավելի քան 3,4 անգամ՝ 158,50 €-ից հասնելով 540 €-ի (516,45 € զուտ)։ Էստոնիայի ՀՆԱ-ն (PPP) 2004-2019 թվականներին կրկնապատկվել է՝ 23,790 միլիարդ դոլարից հասնելով 46,587 միլիարդ դոլարի։

#### Աճի շրջան

2004 թվականին Էստոնիան միացավ Եվրամիությանը։ Երկրին հաջողվել է զգալի քանակությամբ օտարերկրյա ներդրումներ ներգրավել։ Միաժամանակ ցածր է մնացել ներդրումների տեսակարար կշիռը բարձր տեխնոլոգիաների ոլորտներում։

Մինչև 2007 թվականը Էստոնիան զբաղեցրել է առաջին տեղը մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ով նախկին խորհրդային հանրապետությունների շարքում, իսկ Արևելյան Եվրոպայում՝ 3-րդը՝ Սլովենիայից և Չեխիայից հետո։ Մերձբալթյան երկրները և, առաջին հերթին, Էստոնիան կոչվեցին «բալթյան վագրեր» Հարավարևելյան Ասիայի տնտեսությունների արագ աճի համեմատությամբ։ European Cities & Regions of the Future 2008/2009 հարցման արդյունքներով՝ Տալլինը զբաղեցրել է երկրորդ տեղը լավագույն տնտեսական ներուժ ունեցող քաղաքների շարքում և երրորդը՝ փոքր քաղաքների ցանկում։

Միևնույն ժամանակ, ըստ մի շարք տնտեսագետների և քաղաքական գործիչների, Էստոնիայի տնտեսական աճը հիմնականում հիմնված էր արտաքին փոխառությունների և դրան հաջորդած վարկային բումի վրա։ 2006-2007 թվականներին Էստոնիայի տնտեսությունում սկսեցին ի հայտ գալ գերտաքացման նշաններ. աճել է գնաճը, անշարժ գույքի շուկայում գնային «պղպջակ» հայտնվեց, ներքին սպառման կտրուկ աճը խթանեց ներմուծումը, ինչը մեծացրեց արտաքին առևտրի դեֆիցիտը։ 2007 թվականի ապրիլին Տալլինում խորհրդային զինվորների հուշահամալիրի տեղափոխման պատճառով Ռուսաստանի հետ հարաբերությունները կտրուկ վատթարացան, ինչը հանգեցրեց ռուսական տարանցման զգալի անկմանը և Էստոնիայից զգալի թվով ներդրողների հեռանալուն։ Էստոնիայի ընդհանուր կորուստը որոշ տնտեսագետների գնահատմամբ կազմում է ավելի քան 7-8 միլիարդ կրոն։

### 2010-ական թվականներ

#### Ճգնաժամ 2008-2010 թվականներ

2007 թվականին Էստոնիայի տնտեսության աճի տեմպերը սկսեցին նվազել։ 2008 թվականի սկզբից Էստոնիայի տնտեսությունը բացասական միտումներ է ցույց տվել՝ կապված համաշխարհային ֆինանսատնտեսական ճգնաժամի հետ։ ՀՆԱ-ն սկսեց նվազել, արդյունաբերական արտադրությունն ընկավ, 2009 թվականի բյուջեն առաջին անգամ ընդունվեց դեֆիցիտով։ 2009 թվականին ՀՆԱ-ն նվազել է գրեթե 15%-ով, արդյունաբերական արտադրությունը՝ գրեթե մեկ քառորդով։ Ճգնաժամի հետևանքների դեմ պայքարելու նպատակով կրճատվել են պետական ծախսերը, ինչը դրական է գնահատել Moody's միջազգային վարկանիշային գործակալությունը։ Վարչապետ Անսիպի խոսքով, երկրում չվճարելու խնդիր չկար, կային զգալի արժութային պահուստներ, իսկ պետական հատվածի արտաքին պարտքը շատ աննշան մնաց՝ համեմատած ԵՄ մյուս երկրների հետ։

Էստոնիայի տնտեսության կտրուկ անկման հիմնական պատճառը անշարժ գույքի «պղպջակի» պայթումն էր, իսկ ավելի լայն առումով՝ մասնավոր սպառման աճի դանդաղումը։ Նվազման այլ պատճառներից են՝ կապիտալի անվերահսկելի ներհոսքը, վճարային հաշվեկշռի դեֆիցիտը, արժութային ռիսկերի անտեսումը, սահմանափակ թվով գործընկեր երկրների վրա կենտրոնացումը, Մաաստրիխտի չափանիշների իրականացման վրա Էստոնիայի կառավարության ջանքերի կենտրոնացումը, տնտեսության չափազանց քաղաքականացումը, որը Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների սրման պատճառ է դարձել, և նպաստել է Էստոնիայի տնտեսության զարգացման համակարգային ռազմավարության բացակայությանը։

#### Ելք ճգնաժամից

2009 թվականի վերջին ճգնաժամից ելք կար։ 2009 թվականի 3-րդ եռամսյակից նկատվում է ՀՆԱ-ի հետևողական աճ։ Արդյունաբերական արտադրությունը 2010 թվականի սեպտեմբերին 2009 թվականի սեպտեմբերի համեմատ աճել է գրեթե մեկ երրորդով։ 2010 թվականին ՀՆԱ-ի միտումն արդեն դրական էր։ Պետական պարտքը և բյուջեի դեֆիցիտը մնացին ԵՄ-ում ամենափոքրը, 2010 թվականին Էստոնիան ԵՄ այն երկու երկրներից մեկն էր, որը նվազեցրեց բյուջեի դեֆիցիտը։ Սա հիմք հանդիսացավ այն հայտարարությունների համար, որ 2010 թվականը ճգնաժամից դուրս գալու տարի էր։ Moody's-ի փոխնախագահը 2010 թվականի նոյեմբերին ասել է, որ «Էստոնիայի վրա համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամի բացասական հետևանքների մեծ մասն անցողիկ բնույթ է կրել և միջնաժամկետ հեռանկարում իրավիճակը կբարելավվի»։ Նշվել է, որ ճգնաժամի դեմ պայքարի միջոցառումները և մերձբալթյան երկրներում իրականացվող բարեփոխումները այլ երկրների համար ճգնաժամերի դեմ պայքարի օրինակ են։

2010 թվականի դեկտեմբերի 9-ին Էստոնիան առաջին հետխորհրդային երկիրն էր, որը դարձավ Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության անդամ։ 2011 թվականի հունվարի 1-ին Էստոնիան անցավ եվրոյի օգտագործմանը։

2014 թվականի դեկտեմբերի 1-ին Էստոնիան առաջինն էր աշխարհում, որը պաշտպանեց e-Residency ծրագիրը, որը թույլ է տալիս մարդկանց, ովքեր Էստոնիայի քաղաքացի չեն, օգտվել Էստոնիայի ծառայություններից, ինչպիսիք են ընկերության ստեղծումը, բանկային ծառայությունները, վճարումների մշակումը և հարկերի վճարումը։

2017 թվականին Էստոնիայի մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն հասել է Եվրամիության միջին ցուցանիշի 79%-ին։ Սա նշանակում է, որ Էստոնիան առաջին անգամ համեմատելի մակարդակի է բարձրացել եվրոգոտու հարավային որոշ երկրների հետ, ինչպիսին է Պորտուգալիան, որը Եվրամիությանն անդամակցել է Էստոնիայից շատ ավելի վաղ։

Էստոնիան դարձավ առաջին եվրոպական երկիրը, որը ներդրեց անվճար հասարակական տրանսպորտ գրեթե ամբողջ երկրում։ 15 շրջաններից 11-ում 2018 թվականի հուլիսի 1-ից հանրապետության բնակիչները կարող են անվճար օգտվել ավտոբուսներից, տրոլեյբուսներից և տրամվայներից։

Կառավարությունը 2016 թվականից ի վեր զգալիորեն ավելացրել է իր ծախսերը նորարարության վրա՝ 304 միլիոն եվրո հատկացնելով 2017 թվականին հետազոտությունների և զարգացման խթանմանը։

### Ճգնաժամ 2022

2022 թվականի հոկտեմբերին *The Telegraph*-ը հայտնել էր, որ Էստոնիայում գնաճը կազմել է 25% և դարձել ամենաբարձրը եվրոգոտում։ Մեկ տարում էլեկտրաէներգիան եռապատկվել է։ Վերակոչելով Էստոնիայի Կենտրոնական բանկի ղեկավար Մադիս Մյուլլերին, հաղորդվել է, որ վերջին 12 ամիսների ընթացքում դիզելային ավտոմեքենայի շահագործումը թանկացել է 50%-ով, իսկ հաց թխելը թանկացել է 80%-ով։

Էստոնիայի Կենտրոնական բանկի սեպտեմբերի վերջին կանխատեսման համաձայն՝ 2022 թվականին երկրում աշխատավարձերի աճը կկազմի 10,2%, սակայն իրական աշխատավարձերը կնվազեն 8,9%-ով։ Էստոնիայի տնտեսության բաց լինելու պատճառով արտահանման ոլորտի ցուցանիշները մեծ նշանակություն ունեն երկրի համար, բայց քանի որ արտահանման պատվերները նվազել են՝ կապված առևտրի և արտադրության վրա հակառուսական պատժամիջոցների ազդեցության հետ, դա դանդաղեցնում է տնտեսական ակտիվությունը։

Տնտեսության կառուցվածքը
-----------------------

2010 թվականի դրությամբ Էստոնիայի ՀՆԱ-ում ծառայությունների ոլորտի մասնաբաժինը կազմում է 69%, արդյունաբերությունը՝ 29%, գյուղատնտեսությունը՝ 3%։

Համաձայն 2008 թվականին Զարգացման պետական հիմնադրամի կողմից պատվիրված «Էստոնիայի տնտեսության մրցունակությունը այժմ և ապագայում» հետազոտության, Էստոնիայում գերակշռում են հյուրանոցային ծառայությունները և առևտուրը, ցածր արդյունավետությամբ շինարարությունը, քան բարձր արդյունավետության առևտրային ծառայությունները, արդյունաբերությունը և ֆինանսական միջնորդությունը։ Նշվեց, որ Էստոնիայում աշխատանքի արտադրողականությունը մնում է շատ ցածր, և որ զարգացած երկրների մակարդակին հասնելու համար անհրաժեշտ է տնտեսական վերակազմավորում։ Մասնագետները նաև նշել են գիտատար արդյունաբերության ցածր տեսակարար կշիռը։

Տալլինը դարձել է երկրի ֆինանսական կենտրոնը։ Ըստ Invest in Estonia-ի՝ Էստոնիայի ֆինանսական հատվածի առավելություններն են ընկերությունների և իշխանությունների միջև ոչ բյուրոկրատական համագործակցությունը, ինչպես նաև կրթված մարդկանց հարաբերական առատությունը, չնայած երիտասարդ կրթված էստոնացիները հակված են արտագաղթել Արևմտյան Եվրոպա՝ ավելի շատ եկամուտ ստանալու համար։ Խոշորագույն բանկերն են Swedbank-ը, SEB Pank-ը և Nordea-ն։ Վերջերս մի քանի IPO-ներ են տեղի ունեցել Տալլինի ֆոնդային բորսայում, որը OMX համակարգի մաս է կազմում։

Նավթի թերթաքարային էներգիան, հեռահաղորդակցության տեխնոլոգիաները, տեքստիլը, քիմիական նյութերը, բանկային գործերը, ծառայությունները, սննդամթերքը և ձկնորսությունը, փայտանյութը, նավաշինությունը, էլեկտրոնիկան և տրանսպորտը հիմնական տնտեսական ոլորտներն են։

Էստոնիայի ծառայությունների ոլորտում աշխատում է աշխատուժի ավելի քան 60%-ը։ Էստոնիան ունի տեղեկատվական տեխնոլոգիաների (ՏՏ) հզոր ոլորտ՝ մասնակիորեն շնորհիվ 1990-ականների կեսերին իրականացված Tiigrihüpe նախագծի, և նշվում է որպես Եվրոպայի ամենաառաջադեմ երկիրը էլեկտրոնային կառավարման տեսանկյունից։

Գյուղատնտեսությունը, որը հարկադրաբար կոլեկտիվացվել էր 1990-1992 թվականների անցումային դարաշրջանին նախորդող տասնամյակներում, սեփականաշնորհվեց և դարձավ ավելի արդյունավետ, իսկ գյուղատնտեսական հողերի ընդհանուր մակերեսն ավելացավ Էստոնիայի անկախության վերականգնմանը հաջորդած ժամանակահատվածում։ 1991-2000 թվականներին գյուղատնտեսության տեսակարար կշիռը համախառն ներքին արդյունքում 15%-ից իջել է 3,3%-ի, իսկ գյուղատնտեսության մեջ զբաղվածությունը 15%-ից նվազել է մինչև 5,2%։

Հանքարդյունաբերությունը կազմում է ՀՆԱ-ի 1%-ը։ Հանքարդյունաբերական ապրանքները ներառում են նավթի թերթաքար, տորֆ և արդյունաբերական հանքանյութեր, ինչպիսիք են կավը, կրաքարը, ավազը և մանրախիճը։ Խորհրդային Միությունում 1950-ականների սկզբին ստեղծվեց խիստ աղտոտող արդյունաբերություն, որը կենտրոնացած էր երկրի հյուսիս-արևելքում։ Սոցիալիստական տնտեսությունը և ռազմական տարածքները երկիրը թողեցին աղտոտվածության բարձր մակարդակով, և հիմնականում Իդա-Վիրումաայում նավթի թերթաքարային արդյունաբերության պատճառով մեկ անձի հաշվով ծծմբի երկօքսիդի արտանետումները գրեթե նույնքան բարձր են, որքան Չեխիայում։ Առանձին վայրերում, հիմնականում արևելքում, ափամերձ ծովի ջուրը աղտոտված է։ Կառավարությունը ուղիներ է փնտրում աղտոտվածությունն էլ ավելի նվազեցնելու համար։ 2000 թվականին արտանետումները 80%-ով պակաս էին, քան 1980 թվականին, իսկ ջրային մարմիններ թափվող չմաքրված կեղտաջրերի քանակը 95%-ով պակաս էր, քան 1980 թվականին։

Էստոնիայում աշխատուժի արտադրողականությունը արագորեն աճում է, և, հետևաբար, արագորեն աճում են նաև աշխատավարձերը, ընդ որում անձնական սպառումը 2005 թվականին աճել է մոտ 8%-ով։ Էստոնիայի Տնտեսական հետազոտությունների ինստիտուտի տվյալներով՝ 2005 թվականին ՀՆԱ-ի աճի ամենամեծ գործոնները եղել են արտադրությունը և ֆինանսական միջնորդությունը, մանրածախ և մեծածախ առևտուրը, տրանսպորտը և կապը։

### Արդյունաբերություն

Արդյունաբերության հիմնական ճյուղերն են էներգետիկան, քիմիական արդյունաբերությունը, մեքենաշինությունը, ցելյուլոզայի, թղթի և փայտամշակման արդյունաբերությունը։

#### Էստոնիայի խոշորագույն արդյունաբերական ձեռնարկություններ

| Ընկերություն | Հիմնական գործունեություն | Կենտրոն | Աշխատողների թիվը, 31.12.2019 | Աշխատողների թիվը, 31.12.2021 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Ericsson Eesti AS | Կապի սարքավորումների արտադրություն | Տալլին | 1656 | 1814 |
| Enefit Power AS (до 2020 г.— Enefit Energiatootmine AS) | Էլեկտրաէներգիայի արտադրություն
չվերականգնվող էներգիայի աղբյուրից | Աուվեռե | 864 | 1657 |
| Enefit Kaevandused AS | Թերթաքարի արդյունահանում | Յիհվի | 1379 | մտել է Enefit Power AS կազմի մեջ |
| HKScan Estonia AS | Մսի վերամշակում և պահպանում | Ռակվեռե | 1069 | 1098 |
| ABB AS | էլեկտրաշարժիչների արտադրություն,
գեներատորներ և տրանսֆորմատորներ | Յյուռի | 1254 | 1046 |
| Norma AS | Այլ բաղադրիչների արտադրություն և
տրանսպորտային միջոցների պարագաներ | Տալլին | 840 | 952 |
| Enefit Solutions AS | Մեքենաների և սարքավորումների վերանորոգում | Յիհվի | 851 | 858 |
| Enics Eesti AS | Տպագիր տպատախտակների արտադրություն | Էլվա | 841 | 811 |
| Stora Enso Eesti AS | Փայտանյութի արտադրություն | Տալլին | 693 | 711 |
| Viljandi Aken ja Uks AS | Փայտե դռների և պատուհանների արտադրություն | Վիլյանդի | 596 | 690 |
| Orkla Eesti AS | Կակաոյի, շոկոլադի և շաքարային հրուշակեղենի արտադրություն | Լեհմյա | 540 | 531 |
| Harmet OÜ | Փայտե շինարարական կոնստրուկցիաների արտադրություն | Կումնա | 549 | 523 |
| KT Oil OÜ | Թերթաքարային յուղերի արտադրություն | Կիվիիլի | 581 | 518 |
| VKG Kaevandused OÜ | Թերթաքարի արդյունահանում | Կոհտլա-Եռվե | 520 | 505 |
| Scanfil OÜ | Էլեկտրոնային բաղադրիչների արտադրություն | Պյառնու | 502 | 468 |
| AS HANZA Mechanics Tartu | Այլ մետաղական իրերի արտադրություն | Տարտու | 466 | 455 |
| Valio Eesti AS | Կաթնամթերքի և պանրի արտադրություն | Տալլին | 467 | 449 |
| Magnetic MRO AS | Օդանավերի նորոգում և սպասարկում | Տալլին | 419 | 418 |
| Konesko AS | Էլեկտրագծերի համար բաղադրիչների արտադրություն | Կոեռու | 413 | 399 |
| Wendre AS | Մանածագործական իրերի արտադրություն | Պյառնու | 753 | 351 |
| Horizon tselluloosi ja paberi AS | Էլեկտրական սարքավորումների արտադրություն | Տալլին | 370 | 350 |
| Amphenol Connexus OÜ | Էլեկտրական սարքավորումների արտադրություն | Տալլին | 413 | 343 |
|

#### Մեքենաշինություն

Մեքենաշինությունը ներկայացված է ինչպես ոչ նյութաինտենսիվ (էլեկտրասարքավորումների, ռադիոսարքավորումների արտադրություն և այլն), այնպես էլ մետաղատար (թերթաքարերի արդյունահանման և վերամշակման սարքավորումներ) արդյունաբերություններով։

Էստոնիայի խոշորագույն ինժեներական ընկերություններից է BLRT Grupp-ը (նախկին Բալթյան նավաշինական գործարան), որն իրականացնում է նավաշինություն, նավերի վերանորոգում, մետաղամշակում, վագոնների վերանորոգում և այլ աշխատանքներ։ Նավաշինությամբ զբաղվում է նաև Լոքսայի նավաշինական գործարանը։ Մինչև 2007 թվականը Տարտուում կազմակերպվում էր ավտոբուսների հավաք, Scania շասսիի վրա՝ Baltscan գործարանում (Տարտու)։

#### Քիմիական արդյունաբերություն

Քիմիական սինթեզի արդյունաբերությունը զարգանում է նավթի թերթաքարային արդյունաբերության հիման վրա։ Արդյունաբերության ձեռնարկությունների թիվը հասնում է մի քանի տասնյակի։ Նավթային թերթաքարերի արտադրության ոլորտում ամենամեծ հոլդինգը  Viru Keemia Grupp-ն է, որը, ի թիվս այլ բաների, զբաղվում է նաև էլեկտրաէներգիայի արտադրությամբ։ Թերթաքարերի մշակման ժամանակ «Նարվսկի էլեկտրակայաններ» ընկերությունը արտադրում է նավթային թերթաքարի մոխիր, որը հարմար է շինարարության մեջ օգտագործելու համար, և սինթետիկ նավթի։ Կոհտլա-Եռվեի և Կիվիիլի քիմիական գործարանները արտադրում են ազոտական պարարտանյութեր, ֆենոլներ, ներկանյութեր, թերթաքարային յուղ և սինթետիկ դիզելային վառելիք։ Կան պլաստմասսայից, ներկերից, հերմետիկներից, փրփուրից և առաձգական նյութերից պատրաստի արտադրանքի արտադրության ձեռնարկություններ, միջազգային կոնցեռնների կենցաղային քիմիկատներ Henkel, AkzoNobel, Eskaro և այլն։

Էներգետիկա
----------

Eurostat էներգետիկ վիճակագրությունը և, մասնավորապես՝ էներգետիկ կախվածությունը բնութագրող տվյալներ։ Էստոնիան և նրա վառելիքաէներգետիկ հաշվեկշիռը ամբողջական պատկերացում են տալիս Էստոնիայի էներգետիկայի մասին։

Էներգետիկ կախվածությունը\* էներգակիրների ագրեգացված խմբերի կողմից էներգիայի կախվածությունը, և որպես ամբողջություն պատկերված է հետևյալ գծապատկերով։

Էստոնիայի էներգետիկ կախվածությունը, 1990-2019 թվականներ, տոկոսներ

> Ծանոթագրություն։ Էներգետիկ կախվածությունը վերաբերում է նրան, թե որքանով է տնտեսությունը կախված ներմուծումից՝ իր էներգետիկ կարիքները բավարարելու համար։ Հաշվարկված ներմուծում-զուտ հարաբերակցությունից (ներմուծում հանած արտահանում) առաջնային էներգակիրների և բունկերային վառելիքի համախառն ներքին սպառման գումարի չափով։
> 
> 

Էստոնիայի վառելիքաէներգետիկ հաշվեկշիռը 2019 թվականին, որի որոշ կետեր ներկայացված են աղյուսակ 1-ում ցույց է տալիս երկրի էներգետիկ տնտեսության հետևյալ հիմնարար առանձնահատկությունները։ Էներգիայի առաջնային արտադրությունը կազմել է 4,91 մլն տոննա նավթային համարժեք (toe), ներառյալ թերթաքար և խեժ ավազ՝ գրեթե 3,0 մլն toe կամ 60,9%, վերականգնվող էներգիայի աղբյուրները (EEA), այդ թվում՝ կենսավառելիքը՝ 1,87 մլն toe կամ 38%։

Էստոնիան էներգետիկ ռեսուրսների զուտ ներմուծողն է։ 2019 թվականին էներգետիկ արտադրանքի ներմուծումը՝ 2,75 մլն toe, այդ թվում՝ հում նավթ և նավթամթերք՝ 1,83 մլն toe կամ 66,7%, էլեկտրաէներգիա՝ 0,42 մլն toe կամ 15,2%, բնական գազ՝ 0, 4 մլն toe կամ 14,6%։ Ներմուծման ընդհանուր ավելցուկը (+) արտահանման նկատմամբ կազմում է 0,19 մլն toe։ Միաժամանակ, ըստ EEA խմբի, կենսավառելիքը հաշվի առնելով՝ երկիրը զուտ արտահանող է։

|  |
| --- |
| ***Աղյուսակ 1։ Էստոնիայի 2019 թվականի ՏԵԲ-ի առանձին ապրանքներ, հազար տոննա նավթային համարժեք*** |
| Էներգակիրներ | Առաջնային էներգիայի արտադրություն | Արտահանում | Ներմուծում | Ընդհանուր մատակարարում | Փոխակերպում (մուտք) - էներգիայի սպառում |
| Էլեկտրականություն | -- | 233 | 418 | 185 | -- |
| Ջերմաէներգիա | -- | -- | -- | -- | -- |
| Գազերի ածանցյալներ | -- | -- | -- | -- | 302 |
| Բնական գազ | -- | -- | 401 | 380 | 123 |
| Չվերականգնվող թափոններ | 36 | -- | 6 | 42 | 25 |
| Միջուկային ջերմություն | -- | -- | -- | -- | -- |
| Հում նավթ և նավթամթերք (առանց կենսավառելիքի) | -- | 1555 | 1832 | -17 | 38 |
| Թերթաքար և բիտումային ավազ | 2992 | -- | -- | 2948 | 2843 |
| Տորֆ և տորֆի արտադրանք | 16 | -- | -- | 23 | 20 |
| Վերականգնվող և կենսավառելիքներ | 1865 | 704 | 60 | 1179 | 745 |
| Պինդ օրգանական վառելիք | -- | 14 | 29 | 14 | -- |
| Ընդամենը | 4909 | 2504 | 2746 | 4756 | 4095 |
| Էլեկտրաէներգիայի համամասնությունը | -- | 9,31 % | 15,22 % | 3,89 % | -- |

|  |
| --- |
| ***Աղյուսակ 1-ի վերջը*** |
| Էներգակիրներ | Փոխակերպում - Էլեկտրական կայաններ և ջեռուցման կայաններ | Վերջնական էներգիայի սպառում | Արդյունաբերություն | Տրանսպորտ | Այլ ոլորտներ |
| Էլեկտրաէներգիա | -- | 629 | 183 | 5 | 441 |
| Ջերմաէներգիա | -- | 464 | 33 | -- | 431 |
| Գազերի ածանցյալներ | 302 | -- | -- | -- | -- |
| Բնական գազ | 123 | 241 | 99 | 6 | 135 |
| Չվերականգնվող թափոններ | 25 | 17 | 17 | -- | -- |
| Միջուկային ջերմություն | -- | -- | -- | -- | -- |
| Հում նավթ և նավթամթերք (առանց կենսավառելիքի) | 13 | 978 | 64 | 788 | 126 |
| Թերթաքար և բիտումային ավազ | 1066 | 24 | 24 | -- | -- |
| Տորֆ և տորֆի արտադրանք | 20 | -- | -- | -- | -- |
| Վերականգնվող և կենսավառելիքներ | 745 | 443 | 15 | 33 | 396 |
| Պինդ օրգանական վառելիք | -- | 30 | 28 | -- | 2 |
| Ընդամենը | 2293 | 2827 | 463 | 832 | 1532 |
| *Էլեկտրաէներգիայի համամասնությունը* | *--* | *22,25 %* | *39,52 %* | *0,60 %* | *28,79 %* |

Էներգակիրների ընդհանուր պաշարից՝ 4,8 մլն toe-ի չափով, էլեկտրակայաններում և ջեռուցման կայանքներում դրանց փոխակերպումը կազմում է 2,3 մլն toe կամ 48,2%, ինչը ընդգծում է էներգիայի չափազանց կարևոր դերը երկրի սոցիալ-տնտեսական համալիրում։

Էներգակիրների վերջնական էներգիայի սպառման կառուցվածքում գերակշռում են այլ ոլորտները, որոնք 2019 թվականին կազմել են 54,2%, տրանսպորտը՝ 29,4% և արդյունաբերությունը՝ 16,4%։ Էլեկտրաէներգիայի տեսակարար կշիռը վերջնական էներգիայի սպառման մեջ կազմում է 22,3%, արդյունաբերությունում՝ 39,5%, տրանսպորտում՝ 0,6% և այլ ոլորտներում՝ 28,8%։

Էստոնիայում էլեկտրաէներգիայի արտադրության դինամիկան զգալիորեն փոխվել է 1945 թվականից ի վեր, ինչպես ցույց է տրված հետևյալ գծապատկերում։ 

Էլեկտրաէներգիայի համախառն արտադրությունը Էստոնիայում, 1945-2019 թվականներին, միլիարդ կՎտժ
Երկրի էլեկտրաէներգետիկ համալիրի ներկա վիճակը, *հիմնական ցուցանիշները*, դրանց կառուցվածքը բնութագրվում են հետևյալ տվյալներով և գծապատկերներով։

***Էլեկտրակայանների դրվածքային հզորությունը* (2019 թվականի վերջի դրությամբ) - 2746 ՄՎտ** 

Էստոնիայում 2019 թվականին գեներացնող աղբյուրների տեղադրված հզորության կառուցվածքը, ՄՎտ (տոկոս)
Էստոնական ՋԷԿ-երի դրվածքային հզորության կառուցվածքն ըստ հիմնական շարժիչների տեսակների (տեխնոլոգիա) 2019 թվականի համար, տոկոսներ
***Էլեկտրաէներգիայի համախառն արտադրությունը* 2019-ին՝ 7616 մլն կՎտժ, *Էլեկտրաէներգիայի վերջնական (օգտակար) սպառումը* 2019-ին՝ 7787 մլն կՎտժ**

Էստոնիա։ Էլեկտրաէներգիայի արտադրության համախառն կառուցվածքն ըստ էլեկտրակայանների տեսակների 2019 թվականի համար, մլն կՎտժ ‎ (տոկոս)
Էստոնիա։ Էլեկտրաէներգիայի սպառումը առանձին հատվածներում, 1990-2019 թվականներ, միլիոն կՎտժ

> *Հիմնական էներգետիկ կազմակերպություններ․* Majandus-ja Kommunikatsiooniministeerium (The Estonian Ministry of Economic Affairs and Communications), Eesti Energia AS, պետությանը պատկանող դիվերսիֆիկացված էներգետիկ կոնցեռն, որը ներառում է ուղղահայաց ինտեգրված ծառայություններ էլեկտրաէներգիայի արտադրության, հաղորդման և իրացման համար, Elering AS, ազգային էներգետիկ համակարգի օպերատոր, Nord Pool Spot (NPS)՝ առևտրային օպերատոր 
> 
> 

### Շինարարություն և անշարժ գույք

Նախկին ցելյուլոզային գործարանը Տալլինում - այժմ գրասենյակներ, բնակարաններ և ռեստորաններ
Շինարարության և անշարժ գույքի ոլորտը ՀՆԱ-ի զգալի մասն է կազմում։

Էստոնիայում շենքեր և տարածքներ գնելիս որևէ երկրի քաղաքացիների և ընկերությունների համար սահմանափակումներ չկան։ Նման գործարքներն իրականացվում են նույն պայմաններով, ինչ Էստոնիայի քաղաքացիների համար։ Ձեռք բերված շենքի համար հողի գնումը նույնպես իրականացվում է առանց սահմանափակումների։ Սահմանափակումները վերաբերում են 10 հեկտարից ավելի անտառային և գյուղական հողերի, ինչպես նաև սահմանամերձ բնակավայրերի գնմանը։ Անշարժ գույքի նկատմամբ սեփականության իրավունքի գրանցման ընդհանուր արժեքը կազմում է մոտ 250-300 եվրո՝ ներառյալ պետական տուրքերը և նոտարական վճարները։ Վերջիններս սովորաբար կիսով չափ բաժանվում են գնորդի և վաճառողի միջև, բացառությամբ պետական անշարժ գույքի հետ գործարքների դեպքերի։ Հողի հարկը կախված է հողի շուկայական արժեքից և տատանվում է հողի շուկայական արժեքի տարեկան 0,1%-ից մինչև 2,5%-ի սահմաններում (վարելահողերի և բնական արոտավայրերի համար՝ 0,1%-ից մինչև 2,0%)։ Էստոնիայում անշարժ գույքի սեփականությունը օտարերկրացուն իրավունք չի տալիս բնակության թույլտվություն ստանալու։ Այն երկրների քաղաքացիները, որոնց հետ Էստոնիան մուտքի արտոնագրերի փոխանակում ունի, իրավունք ունեն, կապված անշարժ գույքի սեփականության հետ, վիզա ստանալ իրենց և իրենց մտերիմների համար կարճաժամկետ բազմակի կացության համար՝ մինչև 90 օր կես տարվա ընթացքում։

### Գյուղատնտեսություն

Գյուղատնտեսության հիմնական ճյուղը մսամթերքի և կաթնամթերքի անասնապահությունն է և խոզաբուծությունը (հատկապես բեկոն)։ Բուսաբուծությունը հիմնականում զբաղվում է անասունների համար կերի արտադրությամբ, ինչպես նաև արդյունաբերական կուլտուրաների մշակությամբ։ Զարգացած է ձկնորսությունը։ 2014 թվականին գյուղատնտեսական ապրանքների հիմնական տեսակների (բանջարեղեն, կովի կաթ, ձու, խոզի միս) գերարտադրության մակարդակը գերազանցել է 120%-ը։

### Ձկնորսություն և ձկնաբուծություն

Ծովային ձկների հիմնական տեսակների ընդհանուր որսը 2014 թվականին ավելացել է 200 տոննայով և հասել 3300 տոննայի, ինչը 2014-ի ամռանը ձկնորսության և ձկների վերամշակման արդյունաբերության ավելցուկ և ճգնաժամ է առաջացրել։

Երկրի ձկնաբուծական ձեռնարկությունները հիմնականում կենտրոնացած են Մերձավոր Արևելքի (հիմնականում Իսրայելի) երկրների շուկաների վրա և աճեցնում են սաղմոնի ձկնատեսակներ։ Կան թառափի և կարասի աճեցման տնտեսություններ։

### Անտառաբուծություն և փայտամշակում

Տեղական հումքի վրա հիմնված բարձր աստիճանի փայտամշակումը խոշոր արդյունաբերական կլաստեր է Էստոնիայի հարավային շրջաններում։ Արտադրանքի մեծ մասն արտահանվում է (սղոց և շինանյութեր, պատրաստի տներ) և արժեքային արտահայտությամբ արտահանման ընդհանուր ծավալի մինչև 10%-ն է կազմում։

### Ծառայությունների ոլորտ

#### Զբոսաշրջություն և հյուրանոցային գործ

2011 թվականին հանրապետությունում գործել է ավելի քան 800 հյուրանոցային ձեռնարկություն՝ ավելի քան 37000 մահճակալով։ Բնակարանային ձեռնարկությունների մոտ 20%-ը կենտրոնացած է մայրաքաղաքի մարզում։ Ներքին զբոսաշրջությունը կազմում է շուկայի մոտ 10%-ը։ Գիշերակացության հիմնական մասնաբաժինը կազմում են Էստոնիայից և Ֆինլանդիայից ժամանած զբոսաշրջիկները, որին հաջորդում են Ռուսաստանը, Գերմանիան, Լատվիան, Նորվեգիան, Մեծ Բրիտանիան և Շվեդիան։ Գերակշռում է հանգստի զբոսաշրջությունը՝ մոտ 60%, որին հաջորդում են գործուղումները (մոտ 20%) և զբոսաշրջության այլ տեսակները, օրինակ՝ բժշկական, հարազատներին տեսակցություն և այլն (մոտ 15%)։ Զբոսաշրջիկների միայն մի քանի տոկոսն է գալիս մասնակցելու սեմինարների, կոնֆերանսների և այլն։

2009 թվականից ի վեր Էստոնիայի զբոսաշրջության ոլորտը տարեկան աճում է մի քանի տոկոսով՝ առաջին հերթին այն մարդկանց շնորհիվ, ովքեր երկիր են գալիս գործնական ճանապարհորդության և հանգստի նպատակով։ Աճի հիմնական մասնաբաժինը (5% - 7%) ապահովում են անկախ զբոսաշրջիկները, որոնք ճանապարհորդում են հանրապետությունով մեկ մեքենայով (սեփական կամ վարձակալած)։ 2014 թվականին Ռուսաստանից ժամանողների թիվը նվազել է, իսկ զբոսաշրջիկների ընդհանուր թիվն աճել է 4,1%-ով։ Ամենից շատ զբոսաշրջիկների ընդհանուր թվի աճի վրա ազդել է Ֆինլանդիայից, Լատվիայից, Ճապոնիայից և ԱՄՆ-ից հյուրերի թվի աճը։ Ամենաշատ թվով այցելությունները տեղի են ունենում մայրաքաղաքային շրջանում։ Այցելուների ամենամեծ աճը գրանցվել է Տարտումաա շրջանում (Տարտու և արվարձաններ)։

#### Բժշկական զբոսաշրջություն

Բժշկական զբոսաշրջությունը Էստոնիայում արագ աճ է ապրում։ Երկրի բժշկական հաստատությունները սովորաբար (բացառությամբ Տարտուի մի շարք հաստատությունների) չեն առաջարկում հատուկ ծառայությունների փաթեթներ կամ հատուկ պայմաններ այլ երկրների բժշկական զբոսաշրջիկների համար։ Սա խոչընդոտում է երկրում բժշկական զբոսաշրջության զարգացմանը։ Օտարերկրյա հիվանդների մեծամասնությունն ընտրում է Տալլինի և Տարտուի կլինիկաները, մինչդեռ Տարտուն աճող պահանջարկ ունի՝ մասնագետների մոտ ավելի քիչ հերթերի և օտարերկրյա հիվանդներին ընդունելու բժշկական հաստատությունների ավելի մեծ կողմնորոշման պատճառով։

Բժշկական ծառայությունների հիմնական սպառողները Ֆինլանդիայի այցելուներն են, որոնց համար Տալլինի հարմար դիրքը որոշիչ նշանակություն ունի։ Բժշկական զբոսաշրջության հիմնական շարժառիթն առաջին հերթին բժշկական ծառայությունների ցածր արժեքն է՝ դրանց բարձր որակով։ Տարտուի համալսարանի կանանց կլինիկան մեծ ժողովրդականություն է վայելում ծննդաբերող ռուս կանանց շրջանում, ինչին նպաստում է Ռուսաստանի սահմանին մոտ լինելը (Պսկովի մարզից), արդյունավետությունն ու ծառայությունների որակը։ Էստոնիայում Ռուսաստանի Դաշնության հյուպատոսությունն իր կայքում զբոսաշրջիկների այս կատեգորիայի իրավական տեղեկատվություն է տեղադրել։

#### Մեծածախ և մանրածախ առևտուր

Էստոնիայում ներքին առևտրաշրջանառությունը ներկայացված է հիմնականում խոշոր ցանցային մանրածախ ցանցերով։ Դրանցից ամենամեծն են Էստոնիայի սպառողական կոոպերատիվը (խանութներ Konsum, Maksimarket և այլն), Maxima, Prisma, Selver, Rimi:

#### Բնակարանային և կոմունալ տնտեսություն

Էստոնիայում բնակարանային ոլորտն ամբողջությամբ ազատականացված է։ Բնակարանների սեփականատերերը տնօրինում են իրենց սեփականությունը ինքնուրույն կամ կոլեկտիվ կառավարման մարմինների (բնակարանների ասոցիացիաներ և այլն) միջոցով։

#### Միջազգային առևտրի միջնորդություն

Ազատ հարկային և հաշվապահական օրենսդրությունը և առանց թղթի գրասենյակային աշխատանքը Էստոնիա են ներգրավել մեծ թվով միջազգային ընկերությունների, հատկապես սկանդինավյան երկրներից։ Նրանք երկրում իրենց կարիքների համար ստեղծում են առևտրային միջնորդ ընկերություններ։ Եվրոյի ներդրմամբ այս միտումը ակտիվացել է։ Նույն ընկերությունները բացում են ռուս ձեռնարկատերերը։

#### Օֆշորային ծրագրավորում

Եկամտային հարկի բացակայության և ոչ ռեզիդենտների համար հատուկ հարկման ռեժիմի պատճառով (ոչ ռեզիդենտ աշխատողների աշխատավարձերը, որոնց աշխատանքի վայրը ԵՄ-ից դուրս է, ենթակա չեն տեղական հարկերի, աշխատողը պետք է ինքը վճարի եկամուտների վրա հենց հարկային ռեզիդենտության երկրում), այսպես կոչված օֆշորային ՏՏ ընկերությունների թիվը։ Հաճախ նման ընկերությունների սեփականատերերը միայն «էլեկտրոնային բնակության իրավունք» ունեն Էստոնիայում՝ պետական և բանկային ծառայություններից օգտվելու համար։

### Տրանսպորտ

Տալլինի ծովային նավահանգիստ Էստոնիայում երկաթուղիները կորպորատիվացված են։ Էստոնական պետությունը Eesti Raudtee-ի («Էստոնական երկաթուղիներ») բաժնետոմսերի 100%-ի սեփականատերն է։ Երկաթուղային ցանցի ընդհանուր երկարությունը մոտ 1800 կմ է։ Երկաթուղու խտությունը 22,7 կմ/1000 կմ² է։ Ուղու լայնությունը՝ 1520 մմ։ Էստոնիան երկաթգծով կապված է Ռուսաստանի և Լատվիայի սահմանի հետ։ Երկաթուղով ուղևորափոխադրումները հիմնականում իրականացնում է պետական Elron ընկերությունը։ Միջազգային երթևեկության մեջ թռիչքներն իրականացվում են պետական EVR-ի և մասնավոր GoRail-ի կողմից։

Ավտոճանապարհների երկարությունը ավելի քան 42 հազար կմ է, որից մոտ 40%-ը հանրային են։ 2018 թվականին Էստոնիան ճանապարհների որակի առումով աշխարհում 38-րդ տեղն է զբաղեցրել Համաշխարհային տնտեսական ֆորումի փորձագետների կողմից ամեն տարի կազմվող Համաշխարհային մրցունակության ցեկույցում։ Երկրորդ տեղը Լիտվայից հետո (37-րդ տեղ) Բալթյան երկրներում։ Երկիրն ունի CHAdeMO EV ստանդարտ էլեկտրական մեքենաների արագ լիցքավորման սարքերի մեծ ցանց։ Հեղուկ LPG գազը լայնորեն օգտագործվում է գազային տրանսպորտի համար, լցակայանները տեղակայված են երկրի բոլոր մասերում։ Էստոնիայում սեղմված մեթանով (CNG) կարելի է լիցքավորել միայն Eesti Gaas կայաններում։

Էստոնիան մշակել է շուրջտարյա ծովային հաղորդակցություն։ Երկրի գլխավոր նավահանգիստները՝ 6 նավահանգիստներ Տալլինում (ներառյալ Մուուգայի նոր բեռնատար նավահանգիստը), Սիլլամյեն, Պալդիսկին, Պյառնուն, Հաապսալուն և Կունդան։ Կան կանոնավոր լաստանավային ծառայություններ դեպի Հելսինկի և Ստոկհոլմ։ Ֆիննական նավահանգիստներից տարանցումից և մրցակցությունից կախվածությունը նվազեցնելու Ռուսաստանի քաղաքականությունը հանգեցրեց Էստոնիայի նավահանգիստների բեռնաշրջանառության կտրուկ նվազմանը 2000-ական թվականների վերջին։

Առևտրային նավատորմն ունի մոտ 40 նավ՝ յուրաքանչյուրը ավելի քան 1000 համախառն ռեգիստրային տոննա տեղաշարժով, իսկ ընդհանուր տեղաշարժը կազմում է ավելի քան 250000 համախառն ռեգիստր տոննա։

Estonian Air ավիաընկերության ինքնաթիռ Օդային տրանսպորտը հիմնված է երեք միջազգային օդանավակայանների վրա՝ Տալլին, Տարտու և Կուրեսսաարե։

Երկրի տարածքում գործում է ավելի քան 400 կմ երկարությամբ գազատար, որը կապում է Կոհտլա-Եռվե թերթաքարային գազի գործարանը Տալլինի, Տարտուի և այլ քաղաքների, ինչպես նաև ռուսական գազատարի հետ։

#### Տրանզիտ

Էստոնիայի տնտեսության կարևոր բաղադրիչը ապրանքների տարանցումն է նրա տարածքով։ Տնտեսության մեջ տարանցման դերի գնահատականները շատ տարբեր են։ Էստոնիայի պետական վիճակագրական ծառայության տվյալներով՝ Էստոնիայում տարանցման ոլորտը կազմում է երկրի ՀՆԱ-ի 4-10%-ը կամ ավելին։ Տարանցիկությունը կազմում է երկրի երկաթուղիներով բեռնափոխադրումների ծավալի ավելի քան 75%-ը։ Տարանցիկ բեռների հիմնական մասը ռուսական արտահանվող բեռներն են։ 2012 թվականին Էստոնական երկաթուղիներով փոխադրվել է 20 միլիոն տոննա տարանցիկ բեռ, որից 14 միլիոն տոննա նավթ և նավթամթերք, 3 միլիոն տոննա պարարտանյութ։

Բյուջետային ծախսեր
------------------

Էստոնիան ԵՄ-ում վերջին տեղն է զբաղեցնում պետական բյուջեի սոցիալական ոլորտի ծախսերի առումով (ՀՆԱ-ի 12%-ը, 2010 թվականի դրությամբ ԵՄ-ի միջին 27%-ի համեմատ)։

### Առողջապահություն

Էստոնիան ունի պարտադիր բժշկական ապահովագրության համակարգ, որը ֆինանսավորվում է սոցիալական հարկից 13%-ով (սոցիալական հարկի ընդհանուր գումարը կազմում է համախառն աշխատավարձի 33%-ը և վճարվում է գործատուի կողմից՝ ի տարբերություն այլ հարկերի)։ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության տվյալներով՝ Էստոնիայում հիվանդը վճարում է դեղերի արժեքի միջինը կեսը, ինչը գրեթե երեք անգամ գերազանցում է Եվրոպայի միջին ցուցանիշը։

### Կրթություն

2005 թվականի տվյալներով կրթության վրա պետական ծախսերը կազմում էին Էստոնիայի ՀՆԱ-ի 5,1%-ը, այդ թվում՝ ՀՆԱ-ի 0,5%-ը մասնագիտական կրթությանը։

Ֆինանսներ
---------

Հիմնական հոդված՝ Էստոնիայի բանկ
Տե՛ս նաև՝ Էստոնական կրոն (դրամական միավոր)
2011 թվականի հունվարի 1-ից Էստոնիայի պաշտոնական արժույթը եվրոն է։ Սկզբում եվրոյի ներդրումը նախատեսված էր 2007 թվականին, սակայն այն հետաձգվեց, քանի որ գնաճի մակարդակը չէր համապատասխանում Մաստրիխտյան չափանիշներին։

Էստոնիայում կենտրոնական բանկի գործառույթներն իրականացնում է Եվրոպական կենտրոնական բանկը։ Ազգային բանկային վերահսկիչ մարմինը Էստոնիայի բանկն է։ Դրա խնդիրներն են զարգացնել, ապահովել բանկային համակարգի հուսալիությունն ու կայունությունը, բավարարել բնակչության կանխիկ կարիքները։ Էստոնիայի ոսկու պաշարները 2008 թվականի վերջին կազմել են 0,2 տոննա։ Ընդ որում, երկրի ողջ ոսկու պաշարը պահվում է արտասահմանյան բանկերում «անվտանգության նպատակով»։ Միայն մեկ ձուլակտոր է պահվում անմիջապես Էստոնիայի Կենտրոնական բանկում, և քանի որ դրա մաքրությունը բավարար չէ ֆինանսական շուկաներում վաճառելու համար, այն համարվում է թանգարանային նմուշ։ 2013 թվականին Էստոնիայի պետբյուջեի ծրագրված եկամուտները կազմում են 7,5 մլրդ եվրո, ծախսերը՝ 7,7 մլրդ եվրո։

### Առևտրային բանկեր

Էստոնիայում գործում են մոտ տասը առևտրային բանկեր և օտարերկրյա բանկերի ներկայացուցչություններ։ 2000-ականների սկզբին ցածր տոկոսադրույքները և տնտեսական աճը ապահովեցին բանկային վարկերի կայուն ընդլայնումը։ 2008 թվականի հուլիսին Էստոնիայի բանկային ակտիվների ավելի քան երկու երրորդը վերահսկվում էր շվեդական երկու բանկերի՝ Swedbank-ի և SEB-ի կողմից։

### Ապահովագրություն

2007 թվականին հավաքագրված ապահովագրավճարների ընդհանուր գումարը կազմել է գրեթե 6 միլիարդ էստոնական կրոն, որից մոտ 2 միլիարդ EEK-ը՝ կյանքի ապահովագրության, իսկ մոտ 4 միլիարդ EEK-ը՝ այլ ապահովագրության համար։ Էստոնիայի խոշորագույն ապահովագրական ընկերություններն են If P&C Insurance-ը, ERGO Insurance Group-ը, OP-Pohjola Group-ը (գործում է Seesam ապրանքանիշի ներքո)։ Առևտրային բանկերը ակտիվ են նաև ապահովագրության ոլորտում։

### Արտաքին պարտք

Էստոնիայի պետական պարտքն ամենացածրն է Եվրոպայում, Եվրամիությունում և աշխարհի զարգացած երկրների շարքում (ցածր միայն Բրունեյում, Հոնկոնգում և Մակաոյում)՝ կազմելով ՀՆԱ-ի մոտ 8,4%-ը 2018 թվականի դրությամբ։

1990-ականների կեսերին ընդհանուր արտաքին պարտքը կազմում էր ՀՆԱ-ի մոտ 50%-ը, 2010 թվականի վերջին այն հասել էր ՀՆԱ-ի մոտ 120%-ի։ 2010 թվականի վերջի դրությամբ Էստոնիայի ընդհանուր արտաքին պարտքի մոտ կեսը կազմում էր վարկային կազմակերպությունների արտաքին պարտքը, մոտ մեկ քառորդը՝ այլ ոլորտների պարտքերը։ Առևտրային միավորումների պարտքերը կազմել են մոտ 17%, պետական հատվածի արտաքին պարտքը` մոտ 5%, իսկ Կենտրոնական բանկի արտաքին պարտքը` մոտ 1%։ Զուտ արտաքին պարտքը (արտաքին պահանջների և պարտավորությունների հարաբերակցությունը) 2010 թվականի վերջի դրությամբ կազմել է ՀՆԱ-ի մոտ 30%-ը։

### Վարկային վարկանիշներ

Էստոնիայի վարկային վարկանիշները երկարաժամկետ պարտավորությունների համար, միջազգային վարկանիշային գործակալությունների կողմից շնորհված| Վարկանիշային գործակալություն
  | Վարկանիշի ամսաթիվը
  | Արտարժույթով պարտավորությունների համար
  | Ներքին պարտավորությունների համար՝ կրոնով
  | Կանխատեսում
  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Fitch Ratings | հուլիս 2011 | A+ | А+ | կայուն
  |
| Standard & Poor's | օգոստոս 2011 | АA- | А | կայուն
  |
| Moody’s | օգոստոս 2011 | А1 | А1 | կայուն |

Արտաքին տնտեսական հարաբերություններ
-----------------------------------

Էստոնիան բաց երկիր է արտահանման և ներմուծման համար։ Դրան նպաստում է նրա անդամակցությունը Առևտրի համաշխարհային կազմակերպությանը, որին նա միացել է 1999 թվականին։ 2016 թվականին Էստոնիան արտահանման ծավալով աշխարհում զբաղեցրել է 57-րդ տեղը։ ՀՆԱ-ի մոտավորապես 85%-ը գոյացել է ապրանքների և ծառայությունների արտահանումից։ Եվրամիության արտահանման և ներմուծման ընդհանուր ծավալում Էստոնիայի մասնաբաժինը կազմել է ընդամենը 0,3%։ Եվրամիության երկրներին բաժին է ընկել Էստոնիայի ընդհանուր արտահանման 75%-ը և ընդհանուր ներմուծման 83%-ը։ Շվեդիան, Ֆինլանդիան և Լատվիան ԵՄ այն երկրներն են, որտեղ Էստոնիան արտահանվել է ամենաշատը` արտահանման ծավալի համապատասխանաբար 17%, 15% և 9%։ Արտահանվող հիմնական ապրանքներն են եղել էլեկտրական մեքենաներն ու սարքավորումները, փայտանյութն ու փայտե արտադրանքը, հանքային վառելանյութերը։ Գերմանիան, Ֆինլանդիան և Ռուսաստանի Դաշնությունը այն երկրներն են, որտեղից Էստոնիան ամենաշատ ապրանքներ է ներմուծել։ Հիմնական ներմուծումը եղել է էլեկտրական մեքենաներն ու սարքավորումները, մեխանիկական տեխնիկան, այդ թվում՝ միջուկային ռեակտորները, տրանսպորտային միջոցները, բացառությամբ երկաթուղու։

### Էստոնիայի ընդհանուր առևտուր

**Ապրանքների և ծառայությունների ընդհանուր առևտուրը Էստոնիայում 2005-2016 թվականներին, միլիոն ԱՄՆ դոլար**| Ցուցանիշ / Տարի | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *Արտահանում* | 9227 | 10785 | 14068 | 16181 | 11970 | 14627 | 20062 | 19549 | 21185 | 21772 | 17808 | 18511 |
| *Ներմուծում* | 9939 | 12499 | 16038 | 17118 | 10986 | 13396 | 18724 | 19473 | 20701 | 20850 | 16876 | 17546 |
| *Առևտրային հաշվեկշիռ* | -712 | -1714 | -1970 | -938 | 984 | 1231 | 1338 | 76 | 484 | 922 | 932 | 966 |

Էստոնիայի արտահանումն ու ներմուծումը բավականին արագ են աճում. 10 տարվա ընթացքում այդ ցուցանիշները կրկնապատկվել են։ Աճը սկսվել է 2004 թվականից հետո, երբ Էստոնիան միացավ ԵՄ-ին և միացավ Եվրամիության մաքսային քաղաքականությանը։ 2005 թվականից մինչև 2008 թվականը եղել է բացասական առևտրային հաշվեկշիռ՝ ներքին արտադրության թերզարգացած լինելու պատճառով։ 2009 թվականից երկրում արտադրությունը սկսեց ակտիվորեն զարգանալ, և դրա շնորհիվ ամեն տարի ամրապնդվում են առևտրային հաշվեկշռի արժեքները։ Ինչպես երևում է աղյուսակից, համաշխարհային ճգնաժամերը չեն անցել Էստոնիայի կողքով՝ 2009 և 2015 թվականներին․ կտրուկ նվազել են ինչպես արտահանումը, այնպես էլ ներմուծումը։ Միայն 2014 թվականին էստոնական արտահանման ծավալը նվազել է 4%-ով, իսկ ներմուծման ծավալը՝ 5%-ով։ Ներմուծման ծավալները նվազել են քաղաքացիների գնողունակության նվազման պատճառով, արտահանումը նվազել է ներքին արտադրության նվազման պատճառով։ Նաև էստոնական արտահանման կտրուկ անկման կարևոր պատճառներից մեկը Ռուսաստանի կողմից հակապատժամիջոցների ներդրումն է։ 2017 թվականի աշնան դրությամբ Էստոնիայի արտաքին առևտուրն աճում է, և 2017 թվականի վերջին տասը ամիսների նախնական տվյալների համաձայն՝ 2016 թվականի նույն ժամանակահատվածի համեմատ արտահանումն ու ներմուծումն աճել են 12 տոկոսով։

**Էստոնիայի ապրանքների արտաքին առևտրի տեսակարար կշիռը 2005-2016 թվականներին՝ Էստոնիայի ընդհանուր առևտրի %-ը**| **Ցուցանիշ / Տարի** | **2005** | **2006** | **2007** | **2008** | **2009** | **2010** | **2011** | **2012** | **2013** | **2014** | **2015** | **2016** |
| *Արտահանում* | 75,60 | 76,98 | 70,56 | 70,09 | 61,73 | 67,77 | 72,01 | 70,65 | 69,45 | 67,61 | 67,58 | 67,01 |
| *Ներմուծում* | 91,01 | 89,07 | 84,12 | 82,64 | 76,39 | 77,99 | 79,80 | 79,32 | 77,33 | 76,99 | 76,97 | 76,13 |

Ըստ վերը նշված աղյուսակի տվյալների՝ կարելի է եզրակացնել, որ արտաքին առևտրի ծավալի հիմնական մասնաբաժինը զբաղեցնում է ապրանքների առևտուրը։ Ապրանքների արտահանման արժեքները տատանվում են 60-75 տոկոսի սահմաններում, ապրանքների ներմուծման արժեքները՝ 76-91 տոկոսի սահմաններում։ Երկու դեպքում էլ առևտրում ապրանքներն ավելի մեծ դեր են խաղում, քան ծառայությունները։

**2005-2016 թվականներին ապրանքների Էստոնիայի արտաքին առևտրի մասնաբաժինը համաշխարհային առևտրի %-ը**| **Ցուցանիշ / Տարի** | **2005** | **2006** | **2007** | **2008** | **2009** | **2010** | **2011** | **2012** | **2013** | **2014** | **2015** | **2016** |
| *Արտահանում* | 0,073 | 0,08 | 0,079 | 0,077 | 0,072 | 0,076 | 0,091 | 0,087 | 0,086 | 0,084 | 0,078 | 0,082 |
| *Ներմուծում* | 0,095 | 0,109 | 0,110 | 0,097 | 0,08 | 0,08 | 0,095 | 19473 | 0,097 | 0,098 | 0,087 | 0,092 |

Համաշխարհային առևտրում Էստոնիայի մասնաբաժինը չափազանց փոքր է այս ոլորտում որևէ ձևավորվող միտումների վրա ազդելու համար, չնայած այն հանգամանքին, որ 2016 թվականին այն ապրանքների և ծառայությունների արտահանման առումով զբաղեցրել է 57-րդ տեղը։

### Առևտրի գործընկեր երկրներ

2012-2016 թվականներին Էստոնիայից ապրանքների արտահանման 5 լավագույն գործընկեր երկրները, մլն ԱՄՆ դոլար | **Արտահանող երկրներ** | **Էստոնիայի արտահանման ծավալ, մլն ԱՄՆ դոլար** | **Էստոնիայի արտահանման մասնաբաժինը, %** |
| **2012** | **2013** | **2014** | **2015** | **2016** | **2012** | **2013** | **2014** | **2015** | **2016** |
| *Շվեդիա* | 2559 | 2728 | 2868 | 2408 | 2347 | 14,1 | 14,9 | 16,4 | 17,3 | 16,8 |
| *Ֆինլանդիա* | 2328 | 2626 | 2377 | 2009 | 2095 | 12,8 | 14,4 | 13,6 | 14,5 | 15,1 |
| *Ռուսաստանի Դաշնություն* | 3180 | 3274 | 2473 | 1345 | 1302 | 17,5 | 17,9 | 14,2 | 9,7 | 9,4 |
| *Լատվիա* | 1404 | 1681 | 1720 | 1326 | 1208 | 7,7 | 9,2 | 9,8 | 9,5 | 8,7 |
| *Լիտվա* | 844 | 950 | 846 | 750 | 784 | 4,6 | 5,2 | 4,8 | 5,4 | 5,6 |

2012-2016 թվականներին Էստոնիա ապրանքների ներմուծման 5 լավագույն գործընկեր երկրները, մլն ԱՄՆ դոլար| **Ներմուծող երկրներ** | **Էստոնիայի ներմուծման ծավալը, մլն ԱՄՆ դոլար** | **Էստոնիայի ներմուծման մասնաբաժինը, %** |
| **2012** | **2013** | **2014** | **2015** | **2016** | **2012** | **2013** | **2014** | **2015** | **2016** |
| *Գերմանիա* | 1709 | 1994 | 2043 | 1523 | 1690 | 8,5 | 9,9 | 10,1 | 9,7 | 10,5 |
| *Ֆինլանդիա* | 2067 | 1991 | 2075 | 1550 | 1518 | 10,3 | 9,9 | 10,3 | 9,9 | 9,3 |
| *Չինաստան* | 1412 | 1465 | 1506 | 1262 | 1262 | 7,0 | 7,3 | 7,5 | 8,0 | 8,3 |
| *Ռուսաստանի Դաշնություն* | 2330 | 1872 | 2160 | 1543 | 1149 | 11,6 | 9,3 | 10,7 | 9,8 | 7,4 |
| *Լիտվա* | 1155 | 1281 | 1145 | 1046 | 1029 | 5,8 | 6,4 | 5,7 | 6,6 | 6,4 |

Աղյուսակներում ներկայացված են թոփ-5 գործընկեր երկրները ապրանքների արտահանման և ներմուծման առումով 2012-2016 թվականներին։ Էստոնիայի հիմնական արտաքին առևտրային գործընկեր երկրները հարևան պետություններն են՝ իրենց հարմար աշխարհագրական դիրքի և պետությունների միջև պատմականորեն հաստատված առևտրի շնորհիվ։

Էստոնիայի արտահանման գործընկեր երկրների թոփ 5-ում առաջատար դիրքը 2016 թվականին զբաղեցրել է Շվեդիան։ Ընդհանուր առմամբ, ապրանքների արտահանման մեծ մասը ուղղվում է սկանդինավյան երկրներ, որոնցից Ֆինլանդիան և Շվեդիան համապատասխանաբար կազմում են գրեթե 15% և 17%։ Այս երկրները հատկապես կարևոր դիրք են զբաղեցնում էստոնական արտահանման մեջ՝ կապված ծովով ապրանքների մատակարարման հետ։ Էստոնական ապրանքների արտահանման գրեթե մեկ հինգերորդը գնում են ԵՄ անդամ երկրները, մասնավորապես մաքսային խոչընդոտների բացակայության պատճառով։ Միաժամանակ, էստոնական ապրանքների զգալի մասը մատակարարվում է մոտակա հարևանների՝ Լատվիայի (8,7%) և Լիտվայի (5,6%) շուկաներ։ Այս երկրներում Էստոնիան ներմուծում է ինչպես պարենային ապրանքներ (պատրաստի սննդամթերք, ըմպելիքներ), այնպես էլ քիմիական արդյունաբերության բոլոր տեսակի ապրանքներ (դեղորայք, ներկեր, պլաստմասե արտադրանք), մետաղ և մետաղական իրեր, մեքենաներ և սարքեր, էլեկտրաէներգիա։

2016 թվականին Գերմանիան Էստոնիա ներմուծման ծավալով զբաղեցրել է առաջին տեղը։ Ընդհանուր առմամբ, ներմուծվող ապրանքների մեծ մասը գալիս է Եվրամիությունից՝ մաքսային խոչընդոտների բացակայության և մոտ գտնվելու պատճառով։ Բացի այդ, որոշ ֆիննական ձեռնարկություններ ընդլայնել են իրենց գործունեությունը դեպի Էստոնիա, ինչի շնորհիվ այնտեղից ներմուծվում են արտադրության համար անհրաժեշտ ապրանքներ և հումք, սակայն ներմուծվող ապրանքների զգալի մասը գալիս է Գերմանիայից՝ մեխանիկական մեքենաներ և տրանսպորտային միջոցներ։ Կարևոր ներկրողներից մեկը կարելի է անվանել Չինաստանը, առանց որի աշխարհում գրեթե ոչ մի տնտեսություն չի կարող։ Էստոնական ներմուծման համար ոչ պակաս կարևոր է Ռուսաստանը, դրա պատճառը ներկրվող վառելիքի և հումքի զգալի քանակությունն է։ Սակայն կանխատեսվում է, որ երկրի ներմուծման մեջ Ռուսաստանի մասնաբաժինը կնվազի, քանի որ Էստոնիայի ներքին շուկայում օգտագործվող վառելիքի մեծ մասն այլևս ներկրվում է ոչ թե Ռուսաստանից, այլ Լիտվայից և Նորվեգիայից։

### Հիմնական ապրանքային խմբեր

Էստոնիայից ապրանքների հիմնական արտահանումը 2016 թվականին, մլն ԱՄՆ դոլար| ***Արտահանման լավագույն 5 ապրանքատեսակներ*** | ***Արտահանման ծավալը 2016 թվականին, մլն ԱՄՆ դոլար*** |
| *Էլեկտրական մեքենաներ և սարքավորումներ* | 2748 |
| *Մեխանիկական սարքեր, միջուկային ռեակտորներ* | 1594 |
| *Տրանսպորտ (բացառությամբ երկաթուղու)* | 1524 |
| *Հանքային վառելիք* | 1479 |
| *Պլաստմասսա և դրանցից պատրաստված արտադրանք* | 670 |

Էստոնիայի արտահանվող ապրանքների տեսականին բազմազան է՝ սննդամթերքից մինչև էլեկտրոնային ապրանքներ։ Էստոնիայի արտահանման մեջ ամենակարևոր դերն են ինժեներական արտադրանքները և մեքենաները, որին հաջորդում են փայտը և տարբեր փայտյա արտադրանքները (ներառյալ թուղթը, փայտե տները)։ Էստոնիան արտահանում է նաև մետաղական արտադրանք (ընդհանուր արտահանման 4,5%-ը), քիմիական արտադրանք (3,3%) և թեթև արդյունաբերության տարբեր ապրանքներ (հագուստ, կոշիկ, 2,3%)։ Պարենային ապրանքները (3.8%) և շինանյութերը փոքր-ինչ պակաս նշանակալից են։ 2016 թվականին արտահանման աճի առյուծի բաժինը բաժին է ընկել հանքային ապրանքների՝ թերթաքարային նավթի և էլեկտրաէներգիայի արտահանման աճին։

Դեպի Էստոնիա հիմնական ապրանքների ներմուծումը, 2016 թվականին  ԱՄՆ դոլար| ***Ներմուծվող լավագույն 5 ապրանքատեսակներ*** | ***Ներմուծման ծավալը 2016 թվականին, մլն ԱՄՆ դոլար*** |
| *Էլեկտրական մեքենաներ և սարքավորումներ* | 2915 |
| *Փայտ և փայտանյութեր* | 1354 |
| *Հանքային վառելիք* | 1178 |
| *Մեխանիկական սարքեր, միջուկային ռեակտորներ* | 1105 |
| *Կահույք* | 1092 |

Էստոնիա ներմուծվող ապրանքների մեջ բավականին մեծ մասնաբաժին են զբաղեցնում մեքենաներն ու սարքերը, ինչպես նաև բոլոր տեսակի տրանսպորտային միջոցները։ Բացի այդ, անհրաժեշտ է ներմուծել հումք (վառելիք, մետաղ, փայտ և այլն)։ Ներմուծվում են նաև սպառողական բոլոր ապրանքները, քանի որ Էստոնիայում կենցաղային տեխնիկա չի արտադրվում, դրանք պետք է ներմուծվեն, ինչպես նաև սպառողական էլեկտրոնիկան։ Ներմուծվում են նաև տարբեր սննդամթերքներ (ընդհանուր ներմուծման 3.7%-ը), հագուստ (3.4%) և կահույք. հիմնականում այն, ինչ չի արտադրվում Էստոնիայում։

### Արտաքին առևտրի կարգավորում

Էստոնիայի առավել բարենպաստ ռեժիմի սակագնային դրույքաչափը 1995-2003 թվականներին, %| **Արտադրանք** | **1995** | **1996** | **1997** | **1998** | **1999** | **2000** | **2001** | **2002** | **2003** |
| Արդյունաբերական ապրանքներ, հանքաքարեր և մետաղներ | 0,1 | 0,1 | 0,1 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 |
| Հանքաքարեր և մետաղներ | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 |
| Արտադրական նշանակության ապրանքներ | 0,1 | 0,1 | 0,1 | 0,0 | 0,0 | 0,1 | 0,1 | 0,1 | 0,1 |
| Քիմիական արտադրանք | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,2 | 0,2 | 0,2 | 0,2 |
| Սարքավորումներ և տրանսպորտ | 0,2 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 |
| *Այլ արդյունաբերական ապրանքներ* | 0,1 | 0,1 | 0,1 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 |

Արտաքին առևտրի կարգավորումը ԵՄ-ում 2005-2015 թվականներին, %| **Ցուցանիշ** | **2004** | **2005** | **2006** | **2007** | **2008** | **2009** | **2010** | **2011** | **2012** | **2013** | **2014** | **2015** |
| Սակագնային դրույքաչափը առավել բարենպաստ ռեժիմում, պարզ միջին, բոլոր ապրանքները (%) | 4,20 | 4,20 | 4,18 | 4,06 | 4,05 | 4,05 | 4,22 | 4,23 | 4,42 | 4,4 | 4,39 | 4,39 |

Եվրամիության հիմնական ապրանքախմբերի ներմուծման սակագները 2016 թվականին, %| **Ապրանքային խմբեր** | **Առավելագույն բարենպաստ ռեժիմի սակագնային դրույքաչափը** |
| **Միջին դրույքաչափ** | **Առանց տուրքի, սակագնային գծերի %** | **Առավելագույն դրույքաչափ** |
| Կենդանական արտադրանք | 15,7 | 28,4 | 104 |
| Կաթնամթերք | 35,4 | 0,0 | 96 |
| Մրգեր, բանջարեղեն, բույսեր | 10,5 | 19,4 | 157 |
| Սուրճ, թեյ | 6,1 | 27,1 | 23 |
| Հացահատիկ | 12,8 | 13,0 | 63 |
| Ճարպեր և յուղեր | 5,6 | 48,1 | 170 |
| Շաքարավազ և հրուշակեղեն | 23,6 | 11,8 | 127 |
| Խմիչքներ և ծխախոտի արտադրանք | 19,6 | 19,2 | 152 |
| Բամբակ | 0,0 | 100,0 | 0 |
| Գյուղատնտեսական այլ ապրանքներ | 3,6 | 65,5 | 117 |
| Ձուկ և ձկնամթերք | 12,0 | 8,2 | 26 |
| Հանքանյութեր և մետաղներ | 2,0 | 50,2 | 12 |
| Նավթ | 2,5 | 33,7 | 5 |
| Քիմիական նյութեր | 4,5 | 22,3 | 13 |
| Փայտ, թուղթ և այլն | 0,9 | 81,0 | 11 |
| Տեքստիլ | 6,5 | 2,1 | 12 |
| Հագուստ | 11,5 | 0,0 | 12 |
| Կաշի, կոշիկներ և այլն | 4,1 | 26,3 | 17 |
| Ոչ էլեկտրական մեքենաներ | 1,9 | 21,3 | 10 |
| Էլեկտրական մեքենաներ | 2,8 | 20,8 | 14 |
| Տրանսպորտային սարքավորումներ | 4,3 | 12,8 | 22 |
| Մշակող արդյունաբերություն | 2,6 | 20,9 | 14 |

Էստոնիան ԱՀԿ անդամ է 1999 թվականի նոյեմբերի 13-ից։ 2004 թվականի մայիսի 1-ից այն Եվրամիության անդամ երկիր է, ինչի կապակցությամբ վերանայվել է մինչև 2004 թվականը Էստոնիայում գործող արտաքին առևտրի սակագինը։ ԵՄ-ն օգտագործում է Միասնական մաքսային սակագների համակարգը (TARIC): Սա նշանակում է, որ ԵՄ արտահանվող և ներմուծվող բոլոր ապրանքները վերամշակվում են բոլոր երկրների համար մեկ միասնական սխեմայի համաձայն, որը հիմնված է մեկ միասնական արտադրանքի անվանացանկի վրա։ Մինչև ԵՄ-ին միանալը, Էստոնիայում ապրանքների կոդավորման համար օգտագործվող ներդաշնակեցված ապրանքային անվանացանկն ուներ 10 նիշանոց ծածկագրեր, իսկ եվրոպականը՝ 8 նիշանոց ծածկագրեր։

Ինչպես ցույց են տալիս վերը նշված աղյուսակները, Էստոնիայի մաքսատուրքերը զգալիորեն ցածր էին մինչև ԵՄ-ին միանալը։ Հենց Էստոնիան դարձավ միության անդամ, իրավիճակը փոխվեց, և օտարերկրյա մատակարարների կողմից մաքսատուրքերի բարձրացման արդյունքում շատ ապրանքներ (օրինակ՝ շաքարավազը) թանկացան, ինչը, անկասկած, մեծ թերություն է Էստոնիայի քաղաքացիների և ձեռնարկատերերի համար։

Ամենաբարձր սակագնային դրույքաչափերով հիմնական ապրանքախմբերը ներառում են, ի թիվս այլոց, կաթ, շաքարավազ, ծխախոտի արտադրանք, խմիչքներ, միս, հացահատիկային ապրանքներ, ձուկ և հագուստ։

Բարձր մաքսատուրքի սահմանումը շատ դեպքերում տարածվում է այն ճյուղերի վրա, որոնց արտադրության զարգացումը գտնվում է վաղ փուլում, ինչպես նաև այն ոլորտներին, որոնց արտադրանքը ԵՄ-ում որակով համապատասխանում է համաշխարհային չափանիշներին և ներկրվող ապրանքների հետ մոտավորապես նույն մակարդակի վրա է գինը։ ԵՄ-ում ներմուծման բարձր մաքսատուրքերի օգնությամբ պաշտպանված են այն արդյունաբերությունները, որոնք ունեն լավ արտադրական ներուժ, բայց միևնույն ժամանակ ժամանակավոր պաշտպանության կարիք ունեն համաշխարհային մրցակցությանը հարմարվելու համար։ Դրանք ներառում են, օրինակ, հրուշակեղենի, կաթնամթերքի և մսամթերքի արտադրություն և այլն։ Ներքին արտադրողների աջակցությունն իրականացվում է նաև անմաքս ներմուծման կամ արտադրության և վերամշակման համար ներմուծվող ապրանքների համար ցածր մաքսատուրքերի կիրառման միջոցով։ Օրինակ՝ բամբակի, փայտի, հանքանյութերի, մետաղների և նավթի գները Եվրամիությունում համեմատաբար ցածր են։ Այսպիսով, կարելի է ենթադրել, որ ներքին շուկայում գերակշռում են ԵՄ արտադրողների՝ այդ հումքի օգտագործմամբ ստացված վերջնական արտադրանքը։

Մակրոտնտեսական ցուցանիշներ
--------------------------

2022 թվականի հուլիսին Էստոնիայում գնաճի մակարդակը հասել է 22,7 տոկոսի։ Ըստ Euronews-ի՝ դա պայմանավորված էր էներգակիրների ներմուծումից նրանց մեծ կախվածության պատճառով։

Էստոնիայի տնտեսության տարեկան ցուցանիշներ| **ՀՆԱ** (աղբյուր․ Վիճակագրության նախարարություն) | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 |
| ընթացիկ գներով (մլն եվրո) | 4481,7 | 5032,3 | 5358,5 | 6159,8 | 6970,9 | 7776,3 | 8718,9 | 9685,3 | 11181.7 | 13390.8 | 15827.5 | 16106.7 | 13860.8 | 14500.9 |
| իրական աճ (%) | ▲11,7 | ▲6,7 | ▼−0,3 | ▲10,0 | ▲7,5 | ▲7,9 | ▲7,6 | ▲7,2 | ▲9,4 | ▲10,0 | ▲7,2 | ▼-3,6 | ▼-14,1 | ▲3,1 |
| **Արդյունաբերություն** (աղբյուր․ Վիճակագրության նախարարություն) | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 |
| Արդյունաբերական արտադրանքի արտադրության ծավալի ինդեքս (% փոփոխություն նախորդ տարվա համեմատ) | ▲14,6 | ▲4,1 | ▼−3,4 | ▲14,6 | ▲8,8 | ▲8,4 | ▲11 | ▲10,4 | ▲11 | ▲9,9 | ▲6,4 | ▼-6,5 | ▼-26,3 | ▲20,9 |
| Ներդրումներ հիմնական կապիտալում (ընթացիկ գներով, մլն էստոնական կրոն) | 16466.8 | 19528.6 | 17538.6 | 14427.4 | 20006.9 | 20477.6 | 22082.2 | 22849.4 | 28106.3 | 37140.1 | 39900.9 | 36782.1 | 26621.2 |  |
| **Շինարարություն** (աղբյուր․ Վիճակագրության նախարարություն) | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 |
| Արդյունաբերության ձեռնարկությունների շրջանառություն (ընթացիկ գներով, մլն էստոնական կրոն) | 10868 | 15898 | 12785 | 15286 | 18122 | 21360 | 24224 | 28594 | 36535 | 47554 | 58127 |  |  |  |
| Շահագործման հանձնված բնակարան (հազար մ²) | 121,6 | 99,3 | 87,1 | 78,9 | 70,7 | 112,7 | 217 | 277,1 | 325,6 | 392 | 574,5 | 458,4 | 303,7 | 237,6 |
| Շահագործման հանձնված ոչ բնակելի տարածքներ (հազար մ²) | 201,1 | 413,9 | 303,9 | 324,2 | 309,1 | 400 | 639,2 | 952,5 | 743,9 | 896,6 | 917,7 | 1004,6 | 914,4 | 441,9 |
| **Սպառում** | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 |
| Մանրածախ առևտուր մանրածախ առևտրի ձեռնարկություններում (միլիոն էստոնական կրոն) (աղբյուր․ Վիճակագրության նախարարություն) | 18557 | 18674 | 19789 | 22852 | 27561 | 31370 | 34390 | 39721 | 44699 | 55013 | 65775 | 69617 | 57883 |  |
| Մարդատար ավտոմեքենաների նոր գրանցում (աղբյուր․ ARK) | 35303 | 32589 | 24242 | 22115 | 25725 | 28859 | 41922 | 47538 | 60629 | 74220 | 72378 | 47402 | 21037 | 28844 |
| **Գներ** (աղբյուր․ Վիճակագրության նախարարություն) | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 |
| Սպառողական գների ինդեքս (%) | ▲11,2 | ▲8,2 | ▲3,3 | ▲4 | ▲5,8 | ▲3,6 | ▲1,3 | ▲3 | ▲4,1 | ▲4,4 | ▲6,6 | ▲10,4 | ▼−0,1 | ▲3,0 |
| Արդյունաբերական գների ինդեքս (%) | ▲8,8 | ▲4,2 | ▼−1,2 | ▲4,9 | ▲4,4 | ▲0,4 | ▲0,2 | ▲2,9 | ▲2,1 | ▲4,5 | ▲8,3 | ▲7,2 | ▼−0,5 | ▲3,3 |
| Արտահանման գների ինդեքս (%) | ▲7,5 | ▲2,1 | ▼−0,4 | ▲7,8 | ▲32,9 | ▼−0,6 | ▲6,6 | ▲2,2 | ▲2,9 | ▲3,9 | ▲7,5 | ▲4,2 | ▼−3,7 | ▲6,0 |
| Ներմուծման գների ինդեքս (%) |  |  | ▲0,4 | ▲6,1 | ▲0,6 | ▼−0,4 | ▼−1,7 | ▲1,2 | ▲3,9 | ▲4,1 | ▲3,4 | ▲5,8 | ▼−5,4 | ▲9,1 |
| Գների ինդեքսը շինարարության մեջ (%) | ▲10,1 | ▲7,7 | ▲2 | ▲2,5 | ▲5,7 | ▲4 | ▲3,7 | ▲6,5 | ▲7,3 | ▲10,3 | ▲12,7 | ▲3,4 | ▼−8,5 | ▼−2,8 |
| Իրական փոխարժեքի ինդեքսը էստոնական կրոնով (REER) (%) (աղբյուր․ Էստոնիայի բանկ) | ▲3,3 | ▲10,4 | ▲7,3 | ▼−3,8 | ▲2 | ▲1,9 | ▲1,7 | ▲1,3 | ▲1,1 | ▲0,4 | ▲2,9 | ▲4,7 | ▲1,6 | ▼−2,3 |
| **Աշխատանքի շուկա և աշխատավարձ** (աղբյուր․ Վիճակագրության նախարարություն) | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 |
| Զբաղվածության մակարդակը (զբաղվածների թիվը/աշխատունակների թիվը, %, Labour Force Survey) | 58,5 | 57,7 | 55,3 | 54,7 | 55,2 | 55,9 | 56,7 | 56,8 | 57,9 | 61,6 | 62,6 | 63,0 | 57,4 | 55,2 |
| Գործազրկության մակարդակ (գործազրկությունը աշխատուժում %, Labour Force Survey) | 9,6 | 9,8 | 12,2 | 13,6 | 12,6 | 10,3 | 10 | 9,7 | 7,9 | 5,9 | 4,7 | 5,5 | 13,8 | 16,9 |
| Միջին ամսական աշխատավարձը, ներառյալ պարտքը (էստոնական կրոն) | 3573 | 4125 | 4440 | 4907 | 5510 | 6144 | 6723 | 7287 | 8073 | 9407 | 11336 | 12912 |  |  |
| **Բյուջե** (աղբյուր․ Ֆինանսների նախարարություն) | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 |
| եկամուտ (մլն էստոնական կրոն) | 28901.6 | 28138 | 27829.9 | 32786.4 | 36665.7 | 42786.1 | 48412.6 | 55123.2 | 64406.6 | 75563.7 | 91451.1 | 93323.2 | 93772.4 |  |
| ծախսեր (մլն էստոնական կրոն) | 27498.6 | 28288.2 | 31326.9 | 33692.1 | 36332.3 | 41634 | 45346.4 | 52799.7 | 61598.1 | 72437.2 | 87630.9 | 100270.4 | 97457.7 |  |
| հաշվեկշիռ (±) (մլն էստոնական կրոն) | 1403 | −150,2 | −3497 | −905,7 | 333,4 | 1152,1 | 3066,2 | 2323,5 | 2808,5 | 6746,9 | 7082,6 | −6947,2 | −3685,3 |  |
| **Տրանսպորտ** | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 |
| Ուղևորափոխադրումներ (մլն) (աղբյուր․ Վիճակագրության նախարարություն) | 272,2 | 254,3 | 248,9 | 280,5 | 249,2 | 252,3 | 244,7 | 225 | 209,7 | 214,2 | 212,9 | 193,4 | 192,8 |  |
| Բեռնափոխադրումներ (մլն տոննա) | 64,3 | 70,5 | 75 | 79,2 | 80,3 | 90,5 | 94 | 95,1 | 96,3 | 92,6 | 108,3 | 89,6 | 75,2 |  |
|  **Զբոսաշրջություն, տեղավորում** | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 |
| Օտարերկրյա զբոսաշրջիկների կողմից ընդունված էստոնական տուրիստական գործակալությունների կողմից (հազար) (աղբյուր․ Վիճակագրության նախարարություն) | 1099,4 | 1467,4 | 1350,4 | 1369,2 | 1231,6 | 1203,7 | 1126,9 | 1702,9 | 1824,2 | 1689,9 | 1845,2 | 954,6 | 892,8 |  |
| Էստոնիայի տուրիստական գործակալությունների կողմից զբոսաշրջիկներին ուղարկվել են արտասահմանյան տուրեր (հազար) | 267,7 | 289 | 292,6 | 359,2 | 264,2 | 293,8 | 348,8 | 387,2 | 454,8 | 477,4 | 515,6 | 541,9 | 386,1 |  |
| Հյուրընկալվել է զբոսաշրջիկների կողմից (հազար) | 745,2 | 878,7 | 971,9 | 1118,1 | 1227 | 1401,6 | 1473,9 | 1922,1 | 2072,6 | 2259,1 | 2343 | 2377,7 | 2147,1 | 2401,8 |
| ներառյալ օտարերկրյա զբոսաշրջիկները (հազար) | 540,4 | 602,2 | 703,7 | 825,3 | 908,1 | 1003,4 | 1057,7 | 1374,4 | 1453,4 | 1427,6 | 1380,3 | 1433,3 | 1380,5 | 1564,0 |
| **Միջազգային առևտուր** (աղբյուր․ Վիճակագրության նախարարություն, Էստոնիայի բանկ) | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 |
| արտահանում (մլն էստոնական կրոն) | 31607.4 | 37545 | 36774.3 | 55836.8 | 57856.5 | 56990.6 | 62627.2 | 74614.3 | 97038.2 | 120784.5 | 125532.4 | 132271.1 | 101309.4 |  |
| ներմուծում (մլն էստոնական կրոն) | 48868.9 | 55215.4 | 50494.7 | 72217.1 | 75076.3 | 79471.7 | 89426.7 | 104877 | 128765.4 | 167465 | 177139.4 | 170112.3 | 113550.2 |  |
| հաշվեկշիռ (մլն էստոնական կրոն) | −17261.5 | −17670.4 | −13720.4 | −16380.3 | −17219.8 | −22481 | −26799.5 | −30262.7 | −31727.1 | −46680.5 | −51607.7 | −37841.2 | −12240.8 |  |
| Հաշվեկշռի արտահանման հարաբերակցություն (%) | −54,6 | −47,1 | −37,3 | −29,3 | −29,8 | −39,4 | −42,8 | −40,6 | −32,7 | −38,6 | −41,1 | −28,6 | −12,1 | −5,6 |
| **Վճարային հաշվեկշիռ** (աղբյուր․ Էստոնիայի բանկ) | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 |
| Վճարային հաշվեկշռի դեֆիցիտ (մլն էստոնական կրոն) | −7810,2 | −6760,2 | −3607,7 | −5178,1 | −5643,6 | −12908 | −15418.2 | −17681.1 | −17371.6 | −34303.4 | −43163.9 | −22887.7 |  |  |
| ՀՆԱ-ում վճարային հաշվեկշռի դեֆիցիտի տեսակարար կշիռ (%) | −11,1 | −8,6 | −4,3 | −5,4 | −5,2 | −10,6 | −11,3 | −11,3 | −10,0 | −16,9 | −17,8 | −9,4 | 4,6 |  |
| Օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների ներհոսք (մլն էստոնական կրոն) | 3694,1 | 8071,4 | 4448 | 6644,5 | 9429,6 | 4760,2 | 12865.3 | 12060.9 | 36021.2 | 22401.5 | 30702.1 | 21374.3 | 18840.9 |  |
| Օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների արտահոսք (մլն էստոնական կրոն) | −1912,9 | −81,7 | −1239,8 | −1043,1 | −3528,3 | −2188,4 | −2149,2 | −3388,6 | −8699,5 | −13824.1 | −18033.0 | −10366.6 | −16473.9 |  |
| **Միջազգային ներդրումային դիրքը տարեվերջին** (աղբյուր․ Էստոնիայի բանկ) | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 |
| Միջազգային ներդրումային դիրք (մլն էստոնական կրոն) | −24547.1 | −28851.6 | −43324.2 | −46412.2 | −52710.1 | −65866.8 | −89857.2 | −129743.5 | −148195 | −153362.2 | −181648.1 | −189290.6 | −175640.7 |  |
| Ուղղակի ներդրումներ Էստոնիայում (մլն էստոնական կրոն) | 16456.3 | 24428.5 | 38396.7 | 44483.9 | 55905.3 | 63127.3 | 86889.5 | 115383 | 149255.1 | 151148.3 | 178880.9 | 177035.1 | 176311.0 |  |
| Արտաքին պարտքի չափ (մլն էստոնական կրոն) | 36730.5 | 39214.4 | 44806 | 50577.8 | 57606.8 | 70257.4 | 87670.6 | 114903.7 | 149476.1 | 200314 | 268584 | 298100.7 | 272396.7 |  |
| այդ թվում՝ կառավարության (մլն էստոնական կրոն) | 2761,1 | 3129,1 | 3711,1 | 3249,9 | 2985,6 | 3383,2 | 3881,9 | 5892,4 | 6456,3 | 6950,0 | 5774,3 | 7671,1 | 13065.6 |  |
| **EUR/USD միջին տարեկան փոխարժեք** (աղբյուր․ Էստոնիայի բանկ) |  |  | 1,0658 | 0,9236 | 0,8956 | 0,9456 | 1,1312 | 1,2439 | 1,2441 | 1,2556 | 1,3705 | 1,4708 | 1,3948 | 1,3257 |
| **Բնակչության միջին տարեկան թվաքանակ (հազար)** (աղբյուր․ Վիճակագրության նախարարություն) | 1399,5 | 1386,2 | 1375,7 | 1369,5 | 1364,1 | 1358,6 | 1353,6 | 1349,3 | 1346,1 | 1343,5 | 1341,7 | 1340,7 | 1340,3 |  |

Վիճակագրություն
---------------

**1993-2017 թվականների հիմնական տնտեսական ցուցանիշները**

| Ցուցանիշ / տարի | 1993 | 1995 | 2000 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ՀՆԱ (PPP), միլիարդ ԱՄՆ դոլար | 11,09  | 11,62  | 16,97  | 26,86  | 30,53  | 33,77  | 32,56  | 27,98  | 28,96  | 31,80  | 33,79  | 35,00  | 36,65  | 37,67  | 38,94  | 41,56 |
| Մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ (PPP), ԱՄՆ դոլար | 7,338 | 8,022 | 12,113 | 19,765 | 22,600 | 25,144 | 24,328 | 20,946 | 21,721 | 23,919 | 25,494 | 26,508 | 27,856 | 28,685 | 29,684 | 31,750 |
| ՀՆԱ-ի աճ, % | … | 2,2 % | 10,6 % | 9,4 % | 10,3 % | 7,7 % | −5,4 % | −14,7 % | 2,3 % | 7,6 % | 4,3 % | 1,9 % | 2,9 % | 1,7 % | 2,1 % | 4,9 % |
| Գնաճի մակարդակ, % | … | 29,0 % | 3,9 % | 4,1 % | 4,4 % | 6,7 % | 10,6 % | 0,2 % | 2,7 % | 5,1 % | 4,2 % | 3,2 % | 0,5 % | 0,1 % | 0,9 % | 3,7 % |
| Գործազրկություն, % | 6,5 % | 9,6 % | 14,6 % | 8,0 % | 5,9 % | 4,6 % | 5,5 % | 13,5 % | 16,7 % | 13,2 % | 10,0 % | 8,6 % | 7,4 % | 6,2 % | 6,8 % | 5,8 % |
| Պետական պարտք, % ՀՆԱ-ից | … | 9 % | 5 % | 5 % | 4 % | 4 % | 4 % | 7 % | 7 % | 6 % | 10 % | 10 % | 11 % | 10 % | 9 % | 9 % |

Բնակչության եկամուտ
-------------------

| Էստոնիայում միջին աշխատավարձը 1992 թվականից ի վեր |
| --- |
| Տարի | Միջին տարեկան (համախառն) | Միջին տարեկան (զուտ) |
| 1992 | 549 kr **(35€)** |  |
| 1993 | 1066 kr **(68€)** |  |
| 1994 | 1734 kr **(111€)** |  |
| 1995 | 2375 kr **(152€)** |  |
| 1996 | 2985 kr **(191€)** |  |
| 1997 | 3573 kr **(228€)** |  |
| 1998 | 4125 kr **(264€)** |  |
| 1998 | 257€ |  |
| 1999 | 4440 kr **(284€)** |  |
| 2000 | 4907 kr **(314€)** | 246€ |
| 2001 | 5510 kr **(352€)** | 277€ |
| 2002 | 6109 kr **(393€)** | 305€ |
| 2003 | 6701 kr **(430€)** | 331€ |
| 2004 | 7222 kr **(466€)** | 363€ |
| 2005 | 8048 kr **(516€)** | 441€ |
| 2006 | 9350 kr **(601€)** | 484€ |
| 2007 | 11017 kr **(725€)** | 583€ |
| 2008 | 12818 kr **(825€)** | 670€ |
| 2009 | 12223 kr **(784€)** | 637€ |
| 2010 | 12335 kr **(792€)** | 637€ |
| 2011 | 839€ | 672€ |
| 2012 | 887€ | 706€ |
| 2013 | 949€ | 757€ |
| 2014 | 1005€ | 799€ |
| 2015 | 1065€ | 859€ |
| 2016 | 1146€ | 924€ |
| 2017 | 1221€ | 986€ |
| 2018 | 1310€ | 1098€ |
| 2019 | 1407€ | 1162€ |
| 2020 | 1448€ | 1189€ |
| 2021 | 1548€ | 1255€ |

2004 թվականից մինչև 2019 թվականը Էստոնիան ԵՄ-ին միանալուց հետո անցած 15 տարիների ընթացքում երկրում միջին զուտ աշխատավարձն աճել է ավելի քան 3,2 անգամ՝ 363€-ից հասնելով 1162€, իսկ համախառն նվազագույն աշխատավարձն աճել է ավելի քան 3-ով, 4 անգամ՝ 158,50€-ից մինչև 540€ (516,45€, զուտ)։ Էստոնիայի ՀՆԱ-ն (PPP) 2004-2019 թվականներին կրկնապատկվել է՝ 23,790 միլիարդ դոլարից հասնելով 46,587 միլիարդ դոլարի։ Էստոնիայում միջին աշխատավարձը (մաքուր) 19 տարվա ընթացքում աճել է 4,7 անգամ՝ 246 եվրոյից հասնելով 1155 եվրոյի, իսկ համախառն աշխատավարձը ավելի քան 4,4 անգամ՝ 314 եվրոյից հասնելով մինչև 1396 եվրո։ 1992 թվականին Էստոնիայում միջին աշխատավարձը (համախառն) կազմում էր 35 եվրո։ 27 տարվա ընթացքում՝ 1992 թվականից մինչև 2019 թվականի մարտը, Էստոնիայում միջին աշխատավարձը (համախառն) աճել է 40 անգամ՝ 35 եվրոյից հասնելով 1396 եվրոյի։ Եվրահանձնաժողովի կանխատեսումների համաձայն՝ մինչև 2022 թվականը Էստոնիայում միջին աշխատավարձը (համախառն) կկազմի 1628 եվրո, իսկ երկարաժամկետ կանխատեսմամբ՝ մինչև 2030 թվականը՝ 2364 եվրո, մինչև 2050 թվականը՝ 5166 եվրո, իսկ մինչև 2070 թվականը՝ 10742 եվրո։ 2022 թվականի սեպտեմբերի դրությամբ Էստոնիան ունի ամենաբարձր զուտ միջին աշխատավարձը աշխարհի բոլոր հետկոմունիստական երկրների միջև, իսկ 2023 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ՝ երկրորդ զուտ նվազագույն աշխատավարձը Սլովենիայից հետո։ Միջին աշխատավարձը (համախառն) Էստոնիայում 2022 թվականի սեպտեմբերին կազմում է €1701 և (զուտ, հարկերից հետո) €1356,14։ Համախառն նվազագույն աշխատավարձը Էստոնիայում 2019 թվականի հունվարի 1-ից €540 է, իսկ զուտը՝ €516,45 Համեմատության համար նշենք, որ հարևան երկրներում միջին աշխատավարձը հետևյալն է. Լատվիայում ՝ €1435 (համախառն) և €1050 (զուտ) (դեկտեմբեր 2021), Ռուսաստանում` 48030 ռուբլի (€671,33, համախառն) և 41786.1 ռուբլի (€584,19, զուտ) (ապրիլ 2019), Ֆինլանդիայում` €3512 (համախառն) և €2510 (զուտ) (2019/1Q)։ Էստոնիայում միջին աշխատավարձն ավելի բարձր է, քան Չինաստանի Հանրապետությունում (NT$ 47868, մոտ €1357), ասիական չորս վագրերի ամենաաղքատ երկիրն է։ Էստոնիայում նվազագույն համախառն աշխատավարձը 2022 թվականի հունվարի 1-ից կազմում է €654, իսկ զուտը՝ €604,37 եվրո։ Էստոնիայում նվազագույն համախառն աշխատավարձը 2023 թվականի հունվարի 1-ից կազմում է €725, իսկ զուտը՝ €689,92։

2015 թվականի IV եռամսյակում միջին ամսական հաշվեգրված աշխատավարձը (հարկերից առաջ) հասել է 1105 եվրոյի, իսկ միջին տարեկան համախառն աշխատավարձը 2016 թվականին կազմել է 1146 եվրո։ Կենսապահովման մակարդակից ցածր եկամուտ ունեցող բնակչության մասնաբաժինը 2011 թվականին կազմել է մոտ 10%:Էստոնիայի համար Ջինիի գործակիցը 0,22 է 2009 թվականի դրությամբ։ Էստոնիայում նվազագույն համախառն աշխատավարձը 2017 թվականի հունվարի 1-ից ամսական 470 եվրո է, իսկ չհարկվող եկամուտների տարեկան չափը կազմում է 2160 եվրո։ Հանրային հատվածի աշխատողների մի մասի համար սահմանվել են նվազագույն աշխատավարձի դրույքաչափեր։ 2015 թվականից ի վեր էստոնացի բժիշկների ժամային նվազագույն համախառն աշխատավարձը կազմում է 9 եվրո (ամսական նվազագույն համախառն աշխատավարձը շաբաթական 40 ժամվա համար՝ 1512 եվրո), բուժքույրական անձնակազմի համար՝ 5 եվրո, խնամքի ոլորտի աշխատողների համար՝ 3 եվրո։ 2018 թվականի հունվարի 1-ից Էստոնիայում նվազագույն ժամավճարը կազմում է 2,97, իսկ լրիվ դրույքով աշխատանքի համար նվազագույն ամսական աշխատավարձը կազմում է 500 եվրո։ 2018 թվականից նվազագույն աշխատավարձը կազմում է միջին աշխատավարձի 40 %-ը։ 2018 թվականից սկսած՝ չհարկվող եկամտի չափը կախված է ձեր տարեկան համախառն եկամտից։ 2018 թվականի հունվարի 1-ից բոլոր եկամտի վրա կիրառվում է տարեկան 6000 եվրո կամ ամսական 500 եվրո տոկոսադրույքով։ 2018 թվականից նվազագույն աշխատավարձը (զուտ), աշխատողի կողմից գործազրկության ապահովագրության հարկի և կենսաթոշակային նվազեցումների վճարումից հետո, կազմել է 482 եվրո։ Էստոնիայում կան նվազագույն աշխատավարձի առանձին դրույքաչափեր հանրակրթական դպրոցների ուսուցիչների, մանկապարտեզների ուսուցիչների և բարձրագույն կրթությամբ մշակութային աշխատողների համար։ 2019 թվականի հունվարի 1-ից Էստոնիայում նվազագույն աշխատավարձը կազմում է ամսական 540 եվրո (համախառն) և 516,45 եվրո (զուտ)։ 2020 թվականի հունվարի 1-ից հանրակրթական դպրոցների ուսուցիչների, մանկապարտեզների ուսուցիչների և բարձրագույն կրթությամբ մշակույթի ոլորտի աշխատողների նվազագույն աշխատավարձը բարձրացել է մինչև 1315 եվրո, իսկ այդ մասնագիտությունների գծով աշխատողների միջին աշխատավարձը կլինի միջին աշխատավարձի 120%-ը և կկազմի 1540 եվրո։ 2020 թվականի ապրիլի 1-ից բժիշկների համար նվազագույն աշխատավարձը ժամում 13,30 եվրո է, մասնագետներինը՝ 14,40 եվրո ժամում, բուժքույրերինը՝ 8 եվրո ժամում։ 2022 թվականի հունվարի 1-ից հանրակրթական դպրոցների ուսուցիչների, մանկապարտեզների դաստիարակների և մշակույթի բարձրագույն կրթությամբ աշխատողների նվազագույն աշխատավարձը 2021 թվականի համեմատ կավելանա 97 եվրոյով կամ 7,3 տոկոսով և կկազմի 1412 եվրո, իսկ աշխատողների միջին աշխատավարձը. այդ մասնագիտությունները կկազմեն երկրի միջին աշխատավարձի 120%-ը և կկազմեն 1653 եվրո (113 եվրոյի աճ)։ 2020 թվականից փրկարարների միջին աշխատավարձը կավելանա միջինը 6%-ով կամ 60 եվրոյով՝ հասնելով 1061 եվրոյի։ 2020 թվականից փրկարարական համակարգողների միջին աշխատավարձը կաճի միջինը 5,7%-ով կամ 63 եվրոյով՝ հասնելով 1169 եվրոյի։ 2020 թվականից պարեկային ոստիկանության և սահմանապահների նվազագույն աշխատավարձը կավելանա միջինը 4,6%-ով կամ 65 եվրոյով՝ հասնելով 1345 եվրոյի։ Համաձայն նոր եռամյա կոլեկտիվ պայմանագրի, որի պայմաններն ուժի մեջ են մտել 2020 թվականի ապրիլի 13-ից, Էստոնիայում ավտոբուսների վարորդների նվազագույն աշխատավարձը ավելացել է տարեկան 100 եվրոյով՝ 2020 թվականին՝ 1050 եվրո, 2021 թվականին՝ 1150 եվրո 2022-ին՝ 1250 եվրո։ 2023 թվականի հունվարի 1-ից հանրակրթական դպրոցների ուսուցիչների, մանկապարտեզների դաստիարակների և բարձրագույն կրթությամբ մշակութային աշխատողների նվազագույն աշխատավարձը կաճի 23,9%-ով՝ 1412 եվրոյից մինչև 1749 եվրո, իսկ այդ մասնագիտությունների աշխատողների միջին աշխատավարձը կկազմի 2048 եվրո։ 2023 թվականի հունվարի 1-ից փրկարարների նվազագույն աշխատավարձը կբարձրանա 36%-ով՝ հասնելով 1620 եվրոյի։ 2023 թվականի հունվարի 1-ից ոստիկանների նվազագույն աշխատավարձը կավելանա 17 տոկոսով՝ հասնելով 1849 եվրոյի։ 2021 թվականի դրությամբ, բժիշկ մասնագետների շրջանում Էստոնիայում ամենաբարձր աշխատավարձերը ստանում են օրթոդոնտները, իսկ ամենացածրը՝ դպրոցական բժիշկները, ընդ որում ամենաբարձր և ամենացածր աշխատավարձերի տարբերությունը հինգ անգամ է։ Բժիշկների միջին աշխատավարձը հավելավճարների հետ միասին 2020-ից 2021 թվականներին ավելացել է 14%-ով՝ 3361 եվրոյից հասնելով ամսական 3832 եվրոյի։ Ամենից շատ օրթոդոնտներ են ստանում, որոնց մոտ անընդհատ սուր պակաս է զգացվում։ Նրանց աշխատավարձը 2021 թվականին կազմել է ամսական միջինը 9082 եվրո։ Միևնույն ժամանակ, օրթոդոնտները դարձան բժիշկների միակ խումբը, որի միջին աշխատավարձը տարեկան համեմատությամբ չի աճել 2021 թվականին, այլ նվազել է՝ 2020 թվականի մարտին օրթոդոնտները միջինը վաստակել են 10292 եվրո։ Այսպիսով, նրանց միջին ամսական եկամուտը նվազել է 18%-ով։ Օրթոդոնտներին հաջորդում են դիմածնոտային վիրաբույժները, ովքեր 2021 թվականին ամսական միջինը վաստակել են 6739 եվրո, իսկ 2020 թվականին՝ 4844 եվրո, այսինքն. նրանց միջին ամսական եկամուտն աճել է 40%-ով։ 2021 թվականին ատամնաբույժները ամսական միջինը վաստակել են 4446 եվրո (2020 թվականին՝ 3983 եվրո)։ Ամսական ավելի քան 5000 եվրո են վաստակել նաև կրծքային վիրաբույժները (5058 եվրո, 2020 թվականին՝ 4081 եվրո), պրոթեզավորները (5053 եվրո, 2020 թվականին՝ 4110 եվրո) և առաջատար բուժաշխատողները (ամսական 5178 եվրո), որոնց միջին աշխատավարձը 2020 թվականի մարտից համեմատած նվազել է 5360 եվրոյից։

Միջին աշխատավարձն այն աշխատավարձն է, որից ցածր ստանում է աշխատողների 50%-ը և, համապատասխանաբար, մյուս 50%-ը ստանում է ավելի բարձր աշխատավարձ։ 2021 թվականին բժիշկների միջին աշխատավարձը հավելավճարների հետ մեկտեղ աճել է 14%-ով և կազմել 3467 եվրո, բուժքույրերինը՝ 21%-ով (1908 եվրո), իսկ խնամողներինը՝ 23%-ով (1220 եվրո)։ Միջին աշխատավարձն ամենաշատն աճել է բուժքույրերի և խնամողների համար։ Տարվա ընթացքում բժիշկների միջին հիմնական աշխատավարձն աճել է 9%-ով և կազմել 2750 եվրո, բուժքույրերինը՝ 13%-ով (1550 եվրո), իսկ խնամողներինը՝ 12%-ով (966 եվրո)։ Էստոնիայի վիճակագրության տվյալներով՝ 2021 թվականի երկրորդ եռամսյակում Էստոնիայում միջին ժամային աշխատավարձը կազմել է 8,99 եվրո, ինչը 7,4%-ով գերազանցում է նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի ցուցանիշը։ Բժիշկների, բուժքույրերի և խնամողների համախառն ժամային աշխատավարձն ավելի արագ է աճել, քան Էստոնիայի միջին աշխատավարձը։ Բժիշկների միջին ժամային աշխատավարձը 2,1 անգամ բարձր է Էստոնիայի միջին ժամային աշխատավարձից, իսկ բուժքույրերինը՝ 1,2 անգամ։ Բժիշկների միջին ժամային համախառն աշխատավարձը կանոնավոր հավելավճարների հետ միասին մեկ տարվա ընթացքում աճել է 10%-ով, ատամնաբույժներինը՝ 6%-ով, իսկ բուժքույրերինն ու բուժքույրերինը՝ համապատասխանաբար 16%-ով և 22%-ով։ Սրտանոթային վիրաբույժները 2021 թվականին ստացել են ամսական 4925 եվրո, իսկ նյարդավիրաբույժները՝ 4630 եվրո։ Ընտանեկան բժիշկների միջին ամսական եկամուտը կազմել է 2946 եվրո (2020 թվականին՝ 2657 եվրո)։ Ամենացածր եկամուտը դպրոցական բժիշկներինն է, ովքեր 2021 թվականին ստացել են ամսական 1887 եվրո (2020 թվականին՝ 1779 եվրո)։ 2021 թվականի համար օրդինատոր բժիշկները ստանում են ամսական միջինը 2578 եվրո (2020 թվականին՝ 2289 եվրո)։ Բուժքույրերի միջին ամսական եկամուտը 2020-2021 թվականներին աճել է մեկ քառորդով՝ 1697-ից հասնելով 2098 եվրոյի։ Մանկաբարձուհիները ստանում են միջինը 2180 եվրո (1783 եվրո 2020 թվականին)։ Պատվերների միջին ամսական եկամուտը 2020-ից 2021 թվականներին աճել է 28%-ով՝ 1061-ից հասնելով 1362 եվրոյի։ Դեղագործների եկամուտը 2020-ից 2021 թվականներին աճել է ամսական 2119-ից մինչև 2337 եվրո։ Հոգեբանները ստանում են միջինը 1908 եվրո (2020 թվականին՝ 1677 եվրո), իսկ սոցիալական աշխատողները՝ 1509 (2020 թվականին՝ 1424 եվրո)։ Բուժաշխատողների աշխատավարձերի վերաբերյալ տվյալները հավաքագրվում և համակարգվում են Էստոնիայի Առողջապահության զարգացման ինստիտուտի կողմից, որը տարեկան համեմատում է եկամտի դինամիկան՝ հիմնվելով համապատասխան տարվա մարտին բժիշկների աշխատավարձերի տվյալների վրա։

Էստոնիայի վիճակագրության համաձայն՝ 2017 թվականին միջին ամսական համախառն աշխատավարձը կազմել է 1221 եվրո, 2016 թվականի համեմատ աճել է 6.5%-ով։ Տարեկան միջին ամսական համախառն աշխատավարձն աճել է տնտեսական գործունեության գրեթե բոլոր տեսակներում։ Միջին ամսական համախառն աշխատավարձը ամենաբարձրն է եղել 2017 թվականի 2-րդ և 4-րդ եռամսյակներում։ Միջին ժամային աշխատավարձը 2017 թվականին կազմել է 7,40 եվրո՝ 2016 թվականի համեմատ աճելով 7,2 տոկոսով։ 2017 թվականին միջին ամսական համախառն աշխատավարձը դեռևս ամենաբարձրն էր տեղեկատվության և հաղորդակցության ոլորտներում (2094 եվրո) և ֆինանսների և ապահովագրության ոլորտում (1996 եվրո) և ամենացածրը սպասարկման ոլորտում, որտեղ միջին ամսական համախառն աշխատավարձը գրեթե երեք անգամ պակաս էր։

Միջին ամսական համախառն աշխատավարձի տարեկան աճն ամենաարագն է եղել հանքարդյունաբերության (11.1%), տեղեկատվության և կապի (10.2%) և էներգետիկայի (9.1%) ոլորտներում։ Միջին ամսական համախառն աշխատավարձն աճել է գրեթե բոլոր տնտեսական գործունեություններում, բացառությամբ գյուղատնտեսության, անտառային տնտեսության և ձկնորսության, որտեղ միջին ամսական համախառն աշխատավարձը մոտ է 2016 թվականի մակարդակին (0.4%):

Հանրային հատվածում, ներառյալ պետական և մունիցիպալ հաստատությունների ու ձեռնարկությունների միջին ամսական համախառն աշխատավարձը կազմել է 1265 եվրո (տարեկան աճը՝ 7,9%), մինչդեռ մասնավոր հատվածում՝ ներառյալ էստոնացի և օտարերկրյա ֆիզիկական անձանց պատկանող ձեռնարկությունները, մինչև 1206 եվրո (6,1% տարեկան աճ)։

2017 թվականին, ըստ շրջանների, միջին ամսական համախառն աշխատավարձը դեռ ամենաբարձրն էր Հարյումաայում (1353 եվրո) և Տարտումաայում (1215 եվրո), իսկ ամենացածրը կղզիներում՝ Հիյումաա (883 եվրո) և Սաարեմաա (876 եվրո) շրջաններում։ Տարեկան համախառն աշխատավարձի աճն ամենաարագն է եղել Ռապլամաա, Իդա-Վիրումաա և Վիռումաա շրջաններում։ Միջին ամսական համախառն աշխատավարձը համեմատաբար անփոփոխ է մնացել՝ համեմատած 2016 թվականի Հիյումաա, Լյաենեմաա և Սաարեմաա շրջաններում։ 2017 թվականին գործատուի միջին աշխատուժի ծախսերը մեկ աշխատողի համար կազմել են ամսական 1648 եվրո և ժամում 10,99 եվրո։ 2016 թվականի համեմատ մեկ աշխատողի հաշվով միջին ամսական աշխատուժի ծախսերն աճել են 6.5%-ով։

Էստոնիայի բնակիչների կենսամակարդակը վերջին մի քանի տասնամյակների ընթացքում զգալիորեն աճել է։ 1995 թվականից ի վեր գների մակարդակը, ներառյալ պարենային ապրանքների գները, աճել է ավելի քան երկու անգամ, մինչդեռ միջին համախառն աշխատավարձն աճել է 8 անգամ, իսկ միջին ծերության կենսաթոշակը 9,5 անգամ։ 2019 թվականից, ըստ էստոնական լրատվամիջոցների, փրկարարների նվազագույն աշխատավարձը կբարձրանա մինչև 1000 եվրո։ 2019 թվականից մշակույթի ոլորտի աշխատողների նվազագույն աշխատավարձը կազմում է1300 եվրո։ Էստոնացի զինծառայողների դրամական նպաստը առաջիկա 4 տարում կկազմի երկրում միջին աշխատավարձի 130 տոկոսը։ Էստոնիայի բանկի կանխատեսումների համաձայն՝ 2019 թվականին միջին համախառն աշխատավարձը կավելանա 8,1 տոկոսով՝ մինչև 1415 եվրո, իսկ 2020 թվականին՝ 6,4 տոկոսով՝ մինչև 1505 եվրո։ Եվրահանձնաժողովի կանխատեսումների համաձայն՝ մինչև 2022 թվականը Էստոնիայում միջին համախառն աշխատավարձը կկազմի 1628 եվրո, իսկ երկարաժամկետ կանխատեսմամբ՝ մինչև 2030 թվականը՝ 2364 եվրո, մինչև 2050 թվականը՝ 5166 եվրո, իսկ մինչև 2070 թվականը՝ 10742 եվրո։

Էստոնիայում միջին ամսական համախառն աշխատավարձը 2020 թվականին կազմել է 1448 եվրո (1189,14 եվրո, զուտ), ինչը 2,9 տոկոսով ավելի է, քան 2019 թվականին։ Էստոնիայում ամենաբարձր աշխատավարձերը շարունակում են ստանալ տեղեկատվության և հաղորդակցության ոլորտում աշխատողները (2574 եվրո), ինչպես նաև ֆինանսական և ապահովագրական ոլորտում աշխատողները (ամսական 2461 եվրո)։ Ամենացածր աշխատավարձը սննդի և հյուրանոցային ոլորտներում աշխատող բանվորներն են՝ ամսական 860 եվրո։ 2020 թվականի IV եռամսյակում միջին ամսական համախառն աշխատավարձը կազմել է 1515 եվրո կամ 2,9 տոկոսով ավելի, քան 2019 թվականի IV եռամսյակում։ Միջին ժամային համախառն աշխատավարձը կազմել է 8,5 եվրո։ Գործատուի միջին աշխատանքային ծախսերը մեկ աշխատողի համար կազմել են ամսական 1913 եվրո և ժամում 12,87 եվրո։ Տարեկան համեմատությամբ՝ մեկ աշխատողի հաշվով գործատուի միջին ամսական արժեքը աճել է 2,9%-ով։ 2019 թվականին հանրային հատվածում միջին ամսական համախառն աշխատավարձը կազմել է 1525 եվրո՝ տարեկան կտրվածքով 9,5% աճով։ Մասնավոր հատվածում, այսինքն՝ էստոնական և արտասահմանյան մասնավոր ընկերություններին պատկանող ձեռնարկություններում, միջին ամսական համախառն աշխատավարձը կազմել է 1368 եվրո՝ տարեկան 6,7% աճով։ 2018 թվականի համեմատ միջին ամսական համախառն աշխատավարձն առավելապես աճել է ծառայությունների այլ տեսակների (կազմակերպությունների գործունեություն, կենցաղային ապրանքների վերանորոգում, գեղեցկության արդյունաբերություն), ինչպես նաև առողջապահության և սոցիալական ծառայությունների ոլորտում՝ 14%-ով և համապատասխանաբար 10%, իսկ գյուղատնտեսության ոլորտում նվազել է 1.9%-ով և անշարժ գույքի ոլորտում՝ 0.7%-ով։ Ըստ շրջանների՝ 2020 թվականին ամենաբարձր միջին ամսական համախառն աշխատավարձը եղել է Հարյումաայում (1588 եվրո) և Տարտումաայում (1447 եվրո), մինչդեռ ամենացածրը՝ Վալգամաայում  (1106 եվրո) և Հիյումաայում (1063 եվրո)։ 2020 թվականի դեկտեմբերի դրությամբ Էստոնիայում միջին ամսական համախառն աշխատավարձը կազմել է 1604 եվրո (1292,12 եվրո, զուտ)։ 2021 թվականի դեկտեմբերի դրությամբ Էստոնիայում միջին ամսական համախառն աշխատավարձը կազմել է 1756 եվրո (1392,45 եվրո, զուտ)։ 2022 թվականի դեկտեմբերի դրությամբ Էստոնիայում միջին ամսական համախառն աշխատավարձը կազմել է 1901 եվրո (1494,97 եվրո, զուտ)։ 2011-2022 թվականներին Էստոնիայում միջին համախառն աշխատավարձն աճել է 101%-ով՝ 839 եվրոյից հասնելով 1685 եվրոյի։

Luminor Eesti-ի գլխավոր տնտեսագետ Տինու Պալմը 2019 թվականին ասել է, որ Էստոնիայում միջին համախառն աշխատավարձը վերջին յոթ տարվա ընթացքում աճել է 58%-ով։ Եկամուտների այս արագ մոտեցումը Եվրոպայի մյուս երկրների մակարդակին աստիճանաբար մեծացնում է Էստոնիայի գրավչությունը նաև Եվրոպական միության որակյալ աշխատուժի համար։ 2017 թվականին Էստոնիայի մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն հասել է Եվրամիության միջին ցուցանիշի 79%-ին, ինչը նկատելի առաջընթաց է։ Սա նշանակում է, որ Էստոնիան առաջին անգամ համեմատելի մակարդակի է բարձրացել եվրոգոտու հարավային որոշ երկրների հետ, օրինակ՝ Պորտուգալիային, որը Եվրամիությանն անդամակցել է Էստոնիայից շատ ավելի վաղ։ «Եթե մենք ցանկանում ենք երկարաժամկետ հեռանկարում տեսնել արագ տնտեսության շարունակական աճը, ապա, ըստ Luminor Eesti-ի գլխավոր տնտեսագետ Տինու Պալմի, ենթակառուցվածքներում ներդրումներ կատարելու փոխարեն մենք պետք է ավելի շատ կենտրոնանանք մարդկային կապիտալի վրա»,- ասել է Պալմը։

### Բարձրաստիճան պետական ծառայողների աշխատավարձերը

Տալլինի մայրաքաղաքի նախկին քաղաքապետ Թաավի Աասի աշխատավարձը 2017 թվականին կազմել է ամսական 5288,4 եվրո։ 2019 թվականի ապրիլի 1-ից բարձրաստիճան պետական ծառայողների աշխատավարձերը բարձրացել են միջինը 8,4 տոկոսով։ Այսպիսով, նախագահի և վարչապետի աշխատավարձը դարձել է ամսական 6168 եվրո, իսկ Ռիյգիկոգուի անդամինը՝ ամսական 4009 եվրո։ Բարձրաստիճան պետական ծառայողների աշխատավարձերը հաշվարկելու համար ստեղծվել է հատուկ բանաձև, որի հիման վրա ամեն գարուն փոխվում են քաղաքական գործիչների և բարձրաստիճան պաշտոնյաների աշխատավարձերը։ Ինդեքսավորման բանաձևն ունի երեք բաղադրիչ. նախ՝ ամենաբարձր աշխատավարձի դրույքաչափը, որը ապրիլի 1-ից, ըստ ֆինանսների նախարարության հաշվարկի, կազմում է 5690,32 եվրո։ Այս գումարը բազմապատկվում է այն ցուցանիշով, որի արժեը կախված է սպառողական գների 20 տոկոս աճից (գնաճ) և 80 տոկոսով սոցիալական հարկի կենսաթոշակային ապահովագրության մասի մուտքերի ավելացումից։ Այս տարի ցուցանիշը 1.084 է։ Ստացված արդյունքը պետք է բազմապատկվի նաև որոշակի պետական ծառայողի պաշտոնական աշխատավարձի գործակցով (օրինակ՝ նախագահի համար՝ 1,0, Ռիիգիկոգուի սովորական անդամի համար՝ 0,65, Էստոնիայի բանկի խորհրդի անդամի համար՝ 0,25): Երեք ցուցանիշները բազմապատկելուց հետո ստացվում է ամսական աշխատավարձը։ Միևնույն ժամանակ, դա նրանց սահմանային եկամուտը չէ, քանի որ քաղաքական գործիչներին և պաշտոնյաներին դեռ կարող են վճարվել հավելավճարներ և բոնուսներ։ Միևնույն ժամանակ, ինդեքսավորումը միշտ չէ, որ հանգեցնում է աշխատավարձի բարձրացման։ Օրինակ՝ 2014-ից 2017 թվականներին բարձրաստիճան պաշտոնյաների աշխատավարձերը չի փոխվել։ 2019 թվականի ապրիլի 1-ից ոստիկանության և սահմանապահ վարչության գլխավոր տնօրեն Էլմար Վահերի աշխատավարձը ամսական 5800 եվրոյից դարձել է 6000 եվրո։ 2019 թվականի ապրիլի 1-ից Անհանգստության կենտրոնի տնօրեն Քեթլին Ալվելի աշխատավարձը ամսական 4200-ից դարձել է 4950 եվրո։ 2019 թվականի ապրիլի 1-ից Փրկարարական վարչության գլխավոր տնօրեն Կունո Տամմեարուի աշխատավարձը ամսական 5000 եվրոյից դարձել է 5200 եվրո, իսկ 2019 թվականի ապրիլի 10-ից՝ 5500 եվրո։ Վերջին 12 օրվա ընթացքում նրա աշխատավարձը բարձրացել է երկրորդ անգամ։ 2019 թվականի ապրիլի 8-ին ներքին գործերի նախարար Քաթրի Ռայքը հրաման է ստորագրել, ըստ որի Թամմեարուի աշխատավարձը ամսական 5200 եվրոյից դարձել է 5500 եվրո։ Երկրի գլխավոր փրկարարի աշխատավարձի նախկին բարձրացման մասին հրամանը ստորագրվել է մարտի 27-ին։ Այնուհետ Քաթրի Ռայքը Կունո Թամմեարուի աշխատավարձը 5000-ից բարձրացրել է 5200 եվրոյի։

«Ասել, որ առաջին անգամ, երբ բարձրացրինք Թամմեաուրի աշխատավարձը, տեխնիկական սխալ թույլ տվեցինք, լրիվ ճիշտ չի լինի, բայց որոշ չափով դա ճիշտ է։ Վերջերս այս հարցը կրկին քննարկել ենք ՆԳՆ կանցլերի և անձամբ գլխավոր տնօրենի հետ։ Որոշվել է, որ Կունո Թամմեարուի աշխատավարձը կբարձրանա մինչև 5500 եվրո։ Նա քրտնաջան աշխատում է և լավ է աշխատում»,- չորեքշաբթի օրը՝ ապրիլի 10-ին, բացատրեց Քաթրի Ռայքը։

Նրա նախաձեռնությամբ աճել են նաև ոստիկանության և փրկարարական վարչության այլ խոշոր պաշտոնյաների աշխատավարձերը։ Էլմար Վահերի երեք տեղակալների՝ Պրիյթ Պիախկանի, Քրիստա Աասի և Յան Պիլկմայի աշխատավարձը 4600 եվրոյից հասել է 4800 եվրոյի։ Պիխյան պրեֆեկտուրայի պրեֆեկտուրա Քրիստիան Յաանիի աշխատավարձը 4000-ից հասել է 4300 եվրոյի, Լյունայի պրեֆեկտուրայի պրեֆեկտուրա Վալո Կոպելի աշխատավարձը 3800-ից հասել է 4100 եվրոյի, Իդայի պրեֆեկտուրայի պրեֆեկտուրա Տարվո կրուպի աշխատավարձը՝ 4400 եվրոյի, իսկ Լյաենեսի պրեֆեկտուրայի աշխատավարձը 3800-ից հասել է 4100 եվրոյի։ ՆԳՆ ակադեմիայի ոստիկանության և սահմանապահ պահպանության քոլեջի տնօրեն Կալվի Ալմոսենն այժմ կստանա ամսական 3400 եվրո ՝ նախկին 3200-ի փոխարեն։ Կունո Թամմեարուի տեղակալ Անդրեաս Անվելտի աշխատավարձը բարձրացել է մինչև 4400 Եվրո։ Անցյալ տարի այդ պաշտոնում աշխատած կայրի Ռիկկոն ամսական ստանում էր 4000 եվրո։ Փրկարարական դեպարտամենտի գլխավոր տնօրենի երկրորդ տեղակալ Տաունո Սուուրկիվիի աշխատավարձը նույնպես 4000 եվրոյից հասել է 4400 եվրոյի։ 2019 թվականի ապրիլից Նարվայի քաղաքապետ Ալեքսեյ Եվգրաֆովի և քաղաքային ժողովի նախագահ Իրինա Յանովիչի աշխատավարձը 3000 եվրոյից հասել է 4000 եվրոյի։ Նա ասել է, որ կստանա աշխատավարձի 50%-ը։ Բացի քաղաքային խորհրդում աշխատելուց Յանովիչը նաև ղեկավարում է Կրենգոլմի գիմնազիան։ Քաղաքային ժողովի նախագահի տեղակալ Լարիսա Օլենինայի աշխատավարձի չափը քաղաքային ժողովի նախագահի վարձատրության կեսն է, այսինքն՝ 2000 եվրո։

### Կենսաթոշակներ

Գործող օրենքի համաձայն՝ Էստոնիայում կարող եք թոշակի անցնել 63 տարեկանից, 1944-ից 1952 թվականներին ծնված կանայք իրավունք ունեն դա անել ավելի վաղ։ 2010 թվականին ընդունված օրենքի համաձայն՝ 2026 թվականից կենսաթոշակային տարիքը կբարձրացվի մինչև 65 տարեկան։

Էստոնիայում կենսաթոշակային համակարգը բաղկացած է երեք սյուներից։ Առաջին հենասյունը պետական կենսաթոշակն է, երկրորդ հենասյունը՝ պարտադիր կուտակային կենսաթոշակը՝ 1983 թվականին և ավելի ուշ ծնվածների համար (ավելի վաղ ծնվածների համար երկրորդ հենասյունը՝ կամավոր), երրորդ հենասյունը՝ կամավոր կուտակային կենսաթոշակը։ 2013 թվականի դրությամբ միջին պետական ծերության կենսաթոշակը կազմում է մոտ 320 եվրո։ 2018 թվականի դրությամբ միջին պետական ծերության կենսաթոշակը կազմում է ամսական 409,9 եվրո։ Ամեն գարուն Էստոնիան վերահաշվարկում է կենսաթոշակները, որպեսզի կենսաթոշակները հավասարակշռված լինեն աշխատավարձերի և գների փոփոխության հետ։ Կենսաթոշակը յուրաքանչյուր անձի համար հաշվարկվում է անհատապես։ 2017 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ Էստոնիայում ապրում է ավելի քան 417,000 թոշակառու։ 2018 թվականի ապրիլի 1-ից Էստոնիայում աճել է պետական կենսաթոշակային ինդեքսը, որն այժմ հավասար է 1076-ի։ Փոփոխությունների համաձայն՝ ազգային կենսաթոշակի նվազագույն չափն այսուհետ կկազմի 189,31 եվրո։ Կենսաթոշակի հիմնական մասը կբարձրանա մինչև 175,4390 եվրո, իսկ ստաժի յուրաքանչյուր տարվա արժեքը կհասնի 6,161 եվրոյի։ Այսպիսով, 15 տարվա աշխատանքային ստաժ ունեցող թոշակառուն կստանա գրեթե 268 եվրո։ Ամենամեծ աճը կստանան նրանք, ովքեր աշխատել են 44 տարի։ Նրանց ամսական եկամուտը կկազմի 446,52 եվրո։ 2021 թվականի ապրիլի 1-ից ծնողական կենսաթոշակի հավելավճարը մեկ երեխայի համար ավելացել է 3,55 եվրոյով։ Ընդհանուր առմամբ այն ազդել է մոտ 203,300 մարդու վրա։

2019 թվականին բնակչության 20,7%-ն ապրել է հարաբերական աղքատության մեջ, քանի որ նրանց եկամուտը չի գերազանցել ամսական 611,4 եվրոն, իսկ Էստոնիայի բնակիչների ավելի քան 2,3%-ն ապրել է բացարձակ աղքատության մեջ, քանի որ նրանց եկամուտը չի գերազանցել ամսական 211,4 եվրոն։ Նրանց թվում կան բազմաթիվ տարեցներ, քանի որ թոշակառուների կեսից ավելին ապրում է աղքատության շեմին մոտ կամ ցածր։ Էստոնիան ամեն տարի վերահաշվարկում է կենսաթոշակները, որպեսզի պահպանի կենսաթոշակների հավասարակշռությունը՝ կապված աշխատավարձերի և գների փոփոխության հետ։ Յուրաքանչյուր անձի համար հաշվարկվում է անհատական կենսաթոշակ՝ կախված նրա նախորդ աշխատանքային վճարից։ Կենսաթոշակների ինդեքսավորման կարգը, որը գործում է մինչ օրս, սկսել է գործել 2008 թվականի հունվարի 1-ից, երբ ինդեքսավորումը կապված էր նախկինից ավելի մեծ ծավալով սոցիալական հարկի ստացման հետ։

#### Կենսաթոշակների չափը 2022 թվականի ապրիլի 1-ից

2022 թվականի մարտին Էստոնիայի կառավարությունը որոշել է բարձրացնել կենսաթոշակները միջինը 7,9%-ով՝ սկսած 2022 թվականի ապրիլի 1-ից։ Կենսաթոշակների չափերը կկազմեն․

* կենսաթոշակի հիմնական մասը՝ 255,75 եվրո,
* ժողովրդական կենսաթոշակ (վճարվում է ծերության կենսաթոշակի իրավունք չունեցող անձանց)՝ 275,34 եվրո,
* ծերության կենսաթոշակ 15 տարվա աշխատանքային ստաժի դեպքում՝ 371,53 եվրո․
* ծերության կենսաթոշակ 30 տարվա աշխատանքային ստաժի դեպքում՝ 487,30 եվրո,
* ծերության կենսաթոշակ 44 տարվա աշխատանքային ստաժի դեպքում՝ 595,35 եվրո։

Կենսաթոշակների ինդեքսավորումը 2022 թվականին պետությանը արժեցել է 122,5 միլիոն եվրո (2021 թվականին՝ 83,77 միլիոն եվրո)։ Կենսաթոշակները ինդեքսավորվել են 324,000 թոշակառուի համար (2021 թվականին՝ 320,908)։

2020 թվականին Էստոնիայում կար շուրջ 3200 ազգային կենսաթոշակ ստացող։ 2022 թվականի դրությամբ Էստոնիայում միջին պետական ծերության կենսաթոշակը կազմել է ամսական 595 եվրո։ 2022 թվականին միայնակ թոշակառուների նպաստը կազմել է ամսական 200 եվրո։ 2023 թվականի հունվարի 1-ից Էստոնիայում կենսաթոշակառուները կազատվեն եկամտահարկ վճարելուց՝ երկրում միջին պետական կենսաթոշակի չափով։

Ցուցանիշի հաստատումից հետո Սոցիալական ապահովագրության խորհուրդը վերահաշվարկում է բոլոր պետական կենսաթոշակները՝ ըստ նոր արժեքի։ Մարդը կարող է տեսնել իր նոր կենսաթոշակի չափը eesti.ee պետական պորտալում՝ «Իմ կենսաթոշակները, նպաստները և փոխհատուցումները» մենյուում՝ սկսած 2021 թվականի ապրիլի 1-ից։ Կենսաթոշակների ինդեքսավորման մասին հավելյալ տեղեկություններ կարելի է ստանալ Սոցիալական ապահովագրության խորհրդի կայքից և Սոցիալական ապահովագրության խորհրդի տեղեկատվական հեռախոսահամարներից՝ 661 0551 կամ 612 1360։ Բացի կենսաթոշակներից, վերահաշվարկվել է հաշմանդամության նպաստի օրական դրույքաչափը։ 2021 թվականի ապրիլի 1-ից ընդհանուր հաշմանդամության օրական դրույքաչափը կազմում է 15,13 եվրո (14,89 եվրո 2020 թվականին), իսկ ամսական նպաստը՝ ամսական 453 եվրո (446,7 եվրո 2020 թվականին)։ Մասնակի աշխատունակությամբ նպաստը կազմում է ընթացիկ օրական դրույքաչափի 57%-ը, այսինքն՝ ամսական միջինը 258 եվրո (254,62 եվրո 2020 թվականին)։ Հաշմանդամության նպաստի չափը հաշվարկվում է Գործազրկության ապահովագրության հիմնադրամի կողմից յուրաքանչյուր օրացուցային ամսվա համար։ 2019 թվականի ապրիլի 1-ից տնային պայմաններում կենսաթոշակների և նպաստների տրամադրման ծառայությունը 7,70 եվրոյից թանկացել է մինչև 8,10 եվրո՝ 8,4 տոկոսով։ Փոփոխությունը վերաբերում է երկրի շուրջ 5700 բնակչի (5000 թոշակառու և 700 հաշմանդամություն ունեցող անձանց), ովքեր դեռևս չեն ստանում դրամական միջոցներ բանկային հաշվին։ Էստոնիայի սոցիալական ապահովագրության խորհուրդը խոստանում է, որ այդ գները կգործեն առնվազն մինչև 2021 թվականի ապրիլ։

### Բնակչության բաշխումն ըստ եկամուտների

2015-ի տվյալների համեմատ՝ 2019-ին կիսով չափ մարդ կա, ում ամսական եկամուտը ցածր է 540 եվրո նվազագույն աշխատավարձից, մինչդեռ այն մարդկանց թիվը, ովքեր ամսական ավելի քան 2,500 եվրո են վաստակում, արագ աճում է, ըստ Հարկային և մաքսային վարչության տվյալների (MTA)։ 2015 թվականին Էստոնիայի բնակիչների գրեթե 30%-ը ստացել է ամսական մինչև 540 եվրո եկամուտ, ինչը բնակչության այս խումբը դարձրել է երկրում ամենամեծը։ Եվս 16%-ը ամսական վաստակել է 541-750 եվրո։ Միևնույն ժամանակ, բնակչության միայն մեկ հինգերորդն էր ամսական վաստակում 1001-1500 եվրո։

Ելնելով 2019 թվականի միջին ցուցանիշներից՝ տարբերությունը զգալի է. ընդամենը 15%-ը կամ 2015-ի կիսով չափ վաստակում է մինչև 540 եվրո ամսական։ Ամսական 541-750 եվրո վաստակող մարդկանց թիվը նույնպես նվազել է մինչև 14%։ Այս թվերը միասին ցույց են տալիս, որ Էստոնիայում աղքատների տոկոսը զգալիորեն նվազել է։ Եթե 2015 թվականին Էստոնիայի բոլոր բնակիչների 46%-ը կամ գրեթե կեսը ամսական վաստակում էր մինչև 750 եվրո, ապա այս ցուցանիշը նվազել է գրեթե մեկ երրորդով՝ հասնելով 29%-ի։ Այն, ինչը բավականին կայուն է մնացել 2015-ից 2019 թվականների ընթացքում, ամսական 751-1000 եվրո վաստակող մարդկանց մասնաբաժինն է, որը տատանվում է 2015-ի գրեթե 17%-ից մինչև այս տարի 15%-ից մի փոքր ավելի։ Միևնույն ժամանակ, ամսական 1001-1500 եվրո վաստակող մարդկանց մասնաբաժինը աճել է 6%-ով՝ հասնելով ավելի քան 26%-ի։ Բոլոր նահանգներում նվազել է ամսական 540 եվրոյից պակաս եկամուտ ունեցող մարդկանց տոկոսը։ Ամսական 1501-2000 եվրո վաստակող մարդկանց մասնաբաժինը 2015-ից 2019 թվականներին զգալիորեն աճել է 8%-ից մինչև 14%, իսկ ամսական 1501 եվրո կամ ավելի վաստակող մարդկանց թիվը նույնպես գրեթե 17%-ից հասել է գրեթե 30%-ի։

Ըստ շրջանների՝ ամսական 540 եվրոյից պակաս եկամուտ ունեցող մարդկանց թիվը նվազել է գրեթե 14%-ով Հարյումաայում և գրեթե 15%-ով Տարտումաայում։ Որոշ շրջաններում գրանցվել է նույնիսկ ավելի մեծ անկում, այդ թվում՝ մեկ հինգերորդով կրճատվել է Հիյումաա և Վիռումաա շրջաններում։ Շրջանների մեծ մասում գրանցվել է նաև ամսական 541-750 եվրո վաստակող մարդկանց թվի աննշան նվազում, բացառությամբ Իդա-Վիրումաա (0,71% աճ) և Վալգամաա շրջանների (0,03% աճ), բայց նույնիսկ այնտեղ աճ է գրանցվել, ցուցանիշները աննշան են եղել՝ կազմելով 1%-ից պակաս։ Մարդկանց մասնաբաժինը, որոնք ամսական վաստակում են €1001-€1500, զգալիորեն աճել է 2015-ից 2019 թվականներին, ռեկորդային աճ է նկատվել գավառներում՝ Լյաենեմաա (11,44% աճ), Պիլվամաա (11,2% աճ), Սաարեմաա (10,77% աճ) և Հիյումաա (10,75% աճ)։ Ամենաքիչ աճը գրանցվել է Հարյումաա նահանգում, որտեղ այն կազմել է 4,65 տոկոս։ Ամենափոքր աճը գրանցվել է 1501 եվրոյից մինչև 2000 եվրո եկամուտ ունեցող խմբում, ամենամեծ աճը գրանցվել է Լյաենեմաա կոմսությունում, որտեղ այն կազմել է 8,68 տոկոս։ Աճը համամասնությամբ մարդկանց, վաստակելով €2001 - €2500 եվրո ամսական, ըստ շրջանների կազմել է 1-3%։ Ամսական 2500 եվրո կամ ավելի վաստակող մարդկանց մասնաբաժինը ըստ շրջանների աճել է 1%-ից 4%-ի սահմաններում, ընդ որում ամենամեծ աճը Հարյումաա գավառում է, որտեղ այն կազմել է 5,86%։

Ամսական 540 եվրոյից պակաս եկամուտ ունեցող մարդկանց ամենամեծ բաժինը, որը կազմում է շրջանի բնակիչների գրեթե մեկ քառորդը (24,66%), Էստոնիայի հյուսիս-արևելքում գտնվող Իդա-Վիրումաա շրջանն է։ Բնակչության գրեթե մեկ հինգերորդը նաև նվազագույն աշխատավարձից ցածր է վաստակում հետևյալ շրջաններում՝ Յիգևամաա (20,96%), Վալգամաա (20,65%), Վիռումաա (20%), Հիյումաա (18,7%), Լյաենեմաա (18,34%)։

### Սեռերի վարձատրության տարբերություն

2021 թվականի դրությամբ Էստոնիայում գենդերային աշխատավարձերի տարբերությունը մնում է լուրջ խնդիր, և այն նկատվում է տնտեսական գործունեության գրեթե բոլոր ոլորտներում։ Վիճակագրության համաձայն՝ 2021 թվականին կանանց համախառն ժամային աշխատավարձը 14,9%-ով ցածր է եղել տղամարդկանցից։ 2021-ին, 2020-ի համեմատ, գենդերային աշխատավարձերի տարբերությունը նվազել է 0,7%-ով, իսկ 2013-ի համեմատ՝ 9,9%-ով։ 2021 թվականին աշխատող կանանց միջին ժամային համախառն աշխատավարձը կազմել է 8,48 եվրո, իսկ աշխատող տղամարդկանց միջին ժամային համախառն ժամային աշխատավարձը կազմել է 9,97 եվրո։ Էստոնիայում տղամարդկանց և կանանց միջև աշխատավարձի ամենամեծ տարբերությունը հայտնաբերվել է ֆինանսական և ապահովագրական գործունեության մեջ (25,7%), մեծածախ և մանրածախ առևտրի (24,2%), առողջապահության և սոցիալական աշխատանքի (23,8%), տեղեկատվության և հաղորդակցության (23,5%) ոլորտներում։ Ինչպես 2020 թվականին, միայն մեկ տնտեսական գործունեության՝ տրանսպորտի և պահեստավորման դեպքում կանայք ավելի շատ են վաստակել, քան տղամարդիկ (5,2%)։ 2021-ին, 2020-ի համեմատ, գենդերային աշխատավարձերի տարբերությունն ամենաշատը նվազել է Էստոնիայում սննդի և հյուրանոցային գործի ոլորտներում (10,1%) և ամենաշատը աճել է շինարարության ոլորտում (8,4%)։

Աշխատավարձի գենդերային տարբերությունը հաշվարկվում է կանանց միջին համախառն ժամային աշխատավարձը տղամարդկանց միջին համախառն ժամային աշխատավարձից հանելով։ Ստացված արժեքը բաժանվում է տղամարդկանց միջին ժամային համախառն աշխատավարձի վրա և արտահայտվում է տոկոսով։ Միջին ժամային համախառն աշխատավարձը հաշվարկվում է առանց անկանոն հավելավճարների և լրացուցիչ վճարների հաշվին։

Սոցիալական նպաստներ և նպաստներ բնակչության համար
------------------------------------------------

Երեխայի ամսական նպաստը 2023 թվականի դրությամբ կազմում է €80 առաջին երեխայի համար, €80 երկրորդ երեխայի համար և €100 երրորդ երեխայի և յուրաքանչյուր հաջորդ երեխայի համար։ Երեխայի համար ամսական նպաստը 2021 թվականի հուլիսի դրությամբ, որի ծնողներից մեկը զինվորական կամ այլընտրանքային ծառայության մեջ է, յուրաքանչյուր երեխայի համար ամսական 900 եվրո է մինչև ծնողներից մեկի զինվորական կամ այլընտրանքային ծառայության ավարտը։

2020 թվականից միջին հաշմանդամ երեխայի նպաստը կազմում է 138,08 եվրո, իսկ ծանր առողջական հիվանդություն ունեցող երեխայի համար՝ 161,09 եվրո։ Ծանր հաշմանդամություն ունեցող երեխայի համար կվճարվի 241,64 եվրո նպաստ։

Էստոնիայում ապրում է հաշմանդամություն ունեցող մոտ 13000 երեխա։ 2009 թվականի համեմատ նրանց թիվը գրեթե կրկնապատկվել է։ Միջին հաշմանդամություն ունեցող երեխայի նպաստը 2017 թվականին ստացել է 5000 երեխա, ծանր հաշմանդամություն ունեցող երեխայի համար՝ 7164, ծանր հաշմանդամություն ունեցող երեխայի համար՝ 732 երեխա։

Էստոնիան ունի աշխարհի ամենաերկար 100% վճարովի մայրության արձակուրդը՝ 62 շաբաթ։ Էստոնիայի օրենսդրության համաձայն՝ ծննդաբերության արձակուրդի իրավունք ունի ոչ միայն մայրը, այլև հայրը։ 2020 թվականի հուլիսի 1-ից հայրության 100%-ով վճարովի արձակուրդը 30 օր է։

2013 թվականի հունվարի 1-ից Տալլինում հասարակական տրանսպորտը դարձել է անվճար քաղաքի բոլոր գրանցված բնակիչների համար։ Անվճար ճանապարհորդության իրավունքը տրվում է նաև մինչև 19 տարեկան ուսանողներին՝ անկախ նրանց բնակության վայրից և վերապահված է նախկինում նման իրավունք ունեցող շահառուների բոլոր խմբերին։ 15 շրջաններից 11-ում 2018 թվականի հուլիսի 1-ից ուղևորները կարող են անվճար օգտվել ավտոբուսներից։

Աշխատուժ և զբաղվածություն
-------------------------

Գործազրկության մակարդակը որպես աշխատուժի տոկոս Էստոնիայում ըստ Էստոնիայի վիճակագրության վարչության
2014 թվականի IV եռամսյակում Էստոնիայում գործազրկության միջին մակարդակը կազմել է 6,3%։ Աշխատած ժամի ՀՆԱ-ն (աշխատանքի արտադրողականության չափանիշ) 2012 թվականին Էստոնիայում կազմել է 27,1 դոլար, ինչը եվրոյի գոտու կեսից մի փոքր ավելին է։ 2018 թվականի դեկտեմբերի վերջին գրանցվել է 31081 գործազուրկ, որը կազմում է 16 տարեկանից մինչև կենսաթոշակային տարիքի աշխատուժի 4,8%-ը։ Նոյեմբերին գրանցված գործազրկության մակարդակը կազմել է 4,7%։ Նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ գործազուրկների թիվը չի փոխվել։ Դեկտեմբերին գրանցվել է 4697 նոր գործազուրկ, դեկտեմբերի վերջին գրանցված գործազրկության ամենաբարձր մակարդակը գրանցվել է Իդա-Վիրումաայում (8,8%), մի քանի ամիս առաջ գործազրկության ամենաբարձր մակարդակը գրանցվել է Վալգամաայում։ Գրանցված գործազրկության ամենացածր մակարդակը գրանցվել է դեկտեմբերին Հիյումաայում (3,3%)։ Դեկտեմբերի վերջին կար 10000-ից մի փոքր ավելի գործազուրկներ, որոնք աշխատունակության նվազմամբ էին, ինչը կազմում էր գրանցված գործազուրկների մոտ մեկ երրորդը։ 2018 թվականի դեկտեմբերին Գործազրկության ապահովագրության հիմնադրամի միջոցով փոխանցվել է ավելի քան 7300 աշխատատեղ։ Ավելացվեց շուրջ 3000 նոր աշխատանքի առաջարկ։ Գործազրկության ապահովագրության հիմնադրամի օգնությամբ դեկտեմբերին աշխատանքի է տեղավորվել կամ ձեռնարկատիրություն սկսել ավելի քան 2300 մարդ (այդ թվում՝ 526 նվազեցված աշխատունակությամբ մարդ)։ Եվրոստատի տվյալներով՝ 2019 թվականի օգոստոսին Էստոնիայում գործազրկության մակարդակը կազմել է 3,9 տոկոս։

2019-ին SEB բանկի տնտեսական վերլուծաբան Միխկել Նեստորն ասել է. «Չնայած մենք, ըստ էության, հասել ենք լրիվ դրույքով աշխատանքի, անցյալ տարվա հարկային բարեփոխումները ազդեցություն կունենան սպառման հնարավորությունների և աշխատավարձերի շարունակական աճի վրա»։

Luminor Eesti Bank-ի գլխավոր տնտեսագետ Տինու Պալմը կարծում է, որ վերջին չորս տարիների ընթացքում եկամուտների աճը նույնպես դրական ազդեցություն է ունեցել Էստոնիայի բնակչության աճի վրա։ «Դա լավագույնս արտացոլվում է վերադարձի միգրացիայի և օտարերկրյա աշխատուժի ավելացման մեջ, ներառյալ զարգացած երկրներից»,- ասել է Պալմը։

2018 թվականին Էստոնիա վերադարձածների թիվը 6095 հոգով գերազանցել է այստեղից մեկնածների թվին։ Եթե սրան գումարենք մոտ 20000 օտարերկրյա աշխատողներին, որոնք անցյալ տարի որպես կարճաժամկետ աշխատողներ (այդ թվում՝ վարձակալության հիմունքներով) Էստոնիայում էին, ապա այս ցուցանիշն ավելի ուշագրավ է։ Էստոնիան աստիճանաբար գրավիչ է դառնում Եվրամիության աշխատուժի համար, ինչը, իր հերթին, օգնում է մեղմել աշխատաշուկայի հիմնական խնդիրը, որը հմուտ աշխատուժի աճող պակասն է, նշվում է Luminor բանկ մեկնաբանության մեջ։

Ըստ Պալմի, մոտ ապագայում Էստոնիան հայտնվելու է մի խաչմերուկում, որը լինելու է ներդրումների ընտրությունը լիարժեք զբաղվածության մոտենալու պայմաններում։ «Ներդրումների մեջ հիմնական ընտրությունը լինելու է այն, թե ապագայում ինչ ուղղությամբ են հակված լինելու՝ հիմնականում կոնկրետ, թե մարդկանց։ Տնտեսության աճի կարողությանն աջակցող միջոցառումներն առաջին հերթին ներդրումներն են հետազոտությունների և զարգացման, կրթության, սոցիալական ապահովության ոլորտում՝ հիմնված կարիքների և ինտելեկտուալ ենթակառուցվածքների վրա։ Եվրոպական տնտեսությունը բախվում է աճող գլոբալ մրցակցությանը, և նրանք, ովքեր կկատարեն ամենախելացի ընտրությունը, կհաղթեն»,- հավելել է Պալմը։

### Էլեկտրոնային բնակություն (e-Residency)

Էստոնիայի առաջին էլեկտրոնային ռեզիդենտը՝ բրիտանացի լրագրող Էդվարդ Լուկասը
Էլեկտրոնային բնակություն (e-Residency) Էստոնիայի կառավարության կողմից 2014 թվականի դեկտեմբերի 1-ին մեկնարկած ծրագիր է, որը թույլ է տալիս մարդկանց, ովքեր Էստոնիայի քաղաքացի չեն, օգտվել Էստոնիայի ծառայություններից, ինչպիսիք են ընկերության ստեղծումը, բանկային ծառայությունները, վճարումների մշակումը և հարկերի վճարումը։ Ծրագիրն իր բոլոր մասնակիցներին (այսպես կոչված՝ էլեկտրոնային ռեզիդենտ) տալիս է խելացի քարտեր, որոնք նրանք հետագայում կարող են օգտագործել փաստաթղթեր ստորագրելու համար։ Ծրագիրն ուղղված է մարդկանց գտնվելու վայրից անկախ բիզնեսներից, ինչպիսիք են ծրագրային ապահովման մշակողները և գրողները։

Բրիտանացի լրագրող Էդվարդ Լուկասը դարձել է Էստոնիայի առաջին վիրտուալ բնակիչը։

Վիրտուալ բնակության իրավունքը կապված չէ քաղաքացիության հետ և ձեզ իրավունք չի տալիս ֆիզիկապես այցելել կամ վերաբնակվել Էստոնիայում։ Վիրտուալ բնակությունը չի ազդում ռեզիդենտների եկամուտների հարկման վրա, չի պարտավորեցնում վճարել եկամտահարկ Էստոնիայում և չի ազատում ռեզիդենտի բնակության երկրում (քաղաքացիություն/ազգություն) եկամտի հարկումից։ Վիրտուալ ռեզիդենտությունը թույլ է տալիս օգտվել հետևյալ հնարավորություններից՝ ընկերության գրանցում, փաստաթղթերի ստորագրում, գաղտնագրված փաստաթղթերի փոխանակում, առցանց բանկինգ, հարկերի ներկայացում, ինչպես նաև կառավարել բժշկական ծառայությունների հետ կապված բժշկական դեղատոմսերը։ Համապատասխան մարմինների կողմից տրված խելացի քարտը ապահովում է ծառայությունների հասանելիություն։ Էստոնիայում բիզնեսի գրանցումը «օգտակար է զարգացող շուկաներում առցանց ձեռներեցների համար, ովքեր մուտք չունեն առցանց վճարումների պրովայդերներ», ինչպես նաև սկսնակ ընկերությունների համար այնպիսի երկրներից, ինչպիսիք են Ուկրաինան կամ Բելառուսը, որոնք ենթակա են ֆինանսական սահմանափակումների իրենց կառավարությունների կողմից։

2019 թվականի դրությամբ 165 երկրներից ավելի քան 60,000 մարդ դարձել է Էստոնիայի էլեկտրոնային ռեզիդենտ։ 2020 թվականի դրությամբ ավելի քան 65,000 մարդ դարձել է Էստոնիայի էլեկտրոնային ռեզիդենտ, նրանք ստեղծել են ավելի քան 10,100 ընկերություններ։ Գործողության հինգ տարիների ընթացքում (e-Residency) ծրագիրը Էստոնիայի տնտեսությանը բերել է ավելի քան 35 միլիոն եվրո ուղղակի եկամուտ, ինչպես նաև այլ անուղղակի տնտեսական օգուտներ։ 2021 թվականի դրությամբ 170 երկրներից ավելի քան 80,000 մարդ դարձել է Էստոնիայի էլեկտրոնային ռեզիդենտ։

Վարկանիշներ
-----------

2022 թվականին կոռուպցիայի ընկալման ինդեքսը աշխարհի տարբեր երկրներում՝ ըստ Transparency International-ի։

|  |  |
| --- | --- |
|      89 և ավելի բարձր
     80-89
     70-79
     60-69
     50-59
     40-49 |      30-39
     20-29
     10-19
     10 և ավելի ցածր
     Տվյալներ չկան |

2022 թվականի դրությամբ Էստոնիան, ըստ կոռուպցիայի տարածվածության գործակցի, ունի աշխարհում կոռուպցիայի ամենացածր մակարդակներից մեկը և աշխարհում զբաղեցնում է 15-րդ տեղը՝ զիջելով Իսլանդիային և մեկ հորիզոնականով առաջ անցնելով Ուրուգվայից։

Համաշխարհային բանկի Doing Business-2011 վարկանիշում Էստոնիան զբաղեցրել է 17-րդ տեղը աշխարհում՝ առաջ անցնելով ԵՄ երկրների մեծ մասից։

2010 թվականին Էստոնիան Տնտեսական ազատության ինդեքսում զբաղեցրել է 16-րդ տեղը 179-ից։

Կառավարման զարգացման ինստիտուտի 2010 թվականի վարկանիշում Էստոնիան արդյունաբերական զարգացած երկրների շարքում վերջին 58-րդ տեղում էր ներքին տնտեսության վիճակի առումով։

Հետկոմունիստական երկրներից Էստոնիան ամենազարգացածներից է։ Մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ի մասով (անվանական)՝ $27,962 (2-րդ տեղ՝ Սլովենիայից հետո, 2021 թվականի դրությամբ)։ Մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ի (ՊՄԳ) մասով՝ $42,637 (3-րդ տեղ Չեխիայից և Սլովենիայից հետո, 2021 թվականի դրությամբ)։ Հետկոմունիստական երկրների շարքում Էստոնիան ունի ամենաբարձր միջին աշխատավարձը (զուտ) և երկրորդ ամենացածրը (զուտ) Սլովենիայից հետո։ Միջին աշխատավարձը՝ $2,039,37 (համախառն, 2022 թվականի դեկտեմբեր) և $1,604,03 (զուտ, դեկտեմբեր 2022)։ Նվազագույն աշխատավարձը՝ 784,44 դոլար (համախառն, ուժի մեջ է մտնում 2023 թվականի հունվարի 1-ից) և 746,09 դոլար (զուտ, ուժի մեջ է մտնում 2023 թվականի հունվարի 1-ից)։

Հարկեր
------

Էստոնիայի հարկային համակարգը մշակվել է սեփական դաշտում և ուժի մեջ է մտել 1991 թվականի հունվարի 1-ից։ 2000 թվականի դրությամբ Էստոնիայում գործում էր տասնմեկ հարկ՝ անձնական եկամտահարկ և շահութահարկ, սոցիալական հարկ, շրջանառության հարկ, հողի հարկ, մոլախաղերի հարկ և հինգ ակցիզ։ Էստոնացի փորձագետների կարծիքով՝ այս հարկային համակարգը պարզ է և թափանցիկ։ Հարկերը քիչ են, և հաշվապահական հաշվառման սկզբունքները պարզ են սովորական մարդու համար։ 2000 թվականի հունվարին ուժի մեջ մտավ օրենք, որը հարկումից հանեց ձեռնարկության զարգացման մեջ վերաներդրված շահույթը։ Ենթադրվում էր, որ դա կխթանի օտարերկրյա ներդրումների աճը։

2000-2006 թվականներին Էստոնիայում հարկային բեռը միջինում կազմել է ՀՆԱ-ի մոտ 32%-ը։ 2007 թվականից սկսած հարկային բեռը գնալով աճում է։ 2009 թվականին Էստոնիայում հարկման մակարդակը միջին հաշվով կազմում էր տարեկան եկամտի մոտ 50%-ը։ Այս ցուցանիշով Էստոնիան 180 երկրների շարքում 131-րդ տեղում է (որքան ցածր է տեղը, այնքան բարձր է հարկման մակարդակը)։ 2009 թվականի սկզբին Էստոնիայում որոշում է կայացվել նվազեցնել տեղական ինքնակառավարման մարմինների ֆինանսավորումը. կրճատվել է համայնքների համար եկամտահարկի նվազեցումների բաժինը և կրճատվել է համահարթեցման ֆոնդը։ Արդյունքում քաղաքապետարանի եկամուտները նվազել են։ Եկամտի անկումը փոխհատուցելու համար երկրի ամենամեծ քաղաքապետարանում՝ Տալլինում, 2010 թվականի հուլիսի 1-ից մի շարք ապրանքների վրա սահմանվել է 1 տոկոս վաճառքի հարկ։

2015 թվականին Էստոնիայում հարկային բեռը միջինում կազմել է ՀՆԱ-ի մոտ 32,9%-ը։ Նմանատիպ հարկային բեռ է եղել Մեծ Բրիտանիայում, Իսպանիայում և Չեխիայում։ Էստոնիայի տարածքում եկամտահարկը և երկրի հարկային ռեզիդենտները կազմել են 20%, շահաբաժիններից եկամտահարկ (ընկերությունից հանված զուտ շահույթի հարկը՝ 25%)։

2000 թվականից Էստոնիայում հնարավոր է եղել էլեկտրոնային եղանակով հարկային հայտարարագրեր ներկայացնել։ 2010 թվականին Էստոնիայում հարկային հայտարարագրերի 92%-ը ներկայացվել է համացանցով։

Տարածաշրջանային առանձնահատկություններ
-------------------------------------

Հյուսիսարևելյան Էստոնիան արդյունաբերական շրջան է, արդյունաբերական արտադրանքի մոտ 3/4-ը արտադրվում է այս տարածքում։ Արդյունաբերական կենտրոններ են՝ Տալլինը, Կոհտլա-Եռվեն, Նարվան, Կունդան, Մաառդուն։ Տալլինը և նրա շրջակայքը շարունակում են մնալ երկրի ամենամեծ արդյունաբերական կենտրոնը։

Հարավային Էստոնիայի տնտեսության մասնագիտացումը գյուղատնտեսությունն է։ Արդյունաբերության ճյուղերից այստեղ զարգացած են գյուղատնտեսական հումքի վերամշակման ճյուղերը (կտավատի գործվածքների արտադրություն, բանջարեղենի և պահածոների արդյունաբերություն)։ Արդյունաբերական կենտրոնը Տարտուն է։

Արևմտյան Էստոնիան մասնագիտացած է ձկնորսության և ձկների վերամշակման մեջ, զարգացած է նաև անասնապահությունը և զբոսաշրջության արդյունաբերությունը։ Արդյունաբերական կենտրոններ են՝ Պյառնուն, Հաապսալուն, Կուռեսաառեն։

Խոշոր ընկերություններ
---------------------

Անկախության 30 տարիների ընթացքում Էստոնիայում հայտնվել են 1 միլիարդ դոլարից ավելի կապիտալիզացիայով չորս ընկերություններ (միաեղջյուր ընկերություններ)՝ Skype, Bolt, TransferWise, Playtech։ Անկախությունից ի վեր որոշելով ներդրումներ կատարել էլեկտրոնային ծառայությունների զարգացման մեջ՝ Էստոնիան վերջին 30 տարիների ընթացքում իրականացրել է մի շարք բարեփոխումներ։ Նաև գրավիչ բիզնես միջավայրի, կրթության բարձր մակարդակի, նորարարությունների տարածման համար բարենպաստ միջավայրի և էլեկտրոնային ծառայությունների զարգացած հատվածի շնորհիվ Էստոնիան կարողացել է գրավիչ երկիր դառնալ սկսնակ ընկերությունների համար։ Էստոնիայի Հարկային և մաքսային խորհրդի 2019 թվականի վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ 2019 թվականի երկրորդ եռամսյակի վերջում էստոնական նորաստեղծ ընկերություններում աշխատանքի է տեղավորվել 4848 մարդ։ Մեկ տարի առաջ՝ 2018 թվականի հունիսի վերջին, աշխատողների թիվը կազմում էր 3369, ինչը տարեկան 44% աճ է ներկայացնում։ Այնուամենայնիվ, եթե նայենք այն աշխատակիցներին, ովքեր վերջին վեց ամսվա ընթացքում առնվազն մեկ օր աշխատել են էստոնական ստարտափներում, ապա այդ թիվն ավելի մեծ է։ Էստոնիայի վիճակագրության համաձայն՝ այս ընթացքում էստոնական ստարտափներում աշխատել է 7421 մարդ։ Եվ եթե սա համեմատենք Էստոնիայի ողջ տնտեսապես ակտիվ բնակչության հետ (695,700 մարդ), ապա կտեսնենք, որ Էստոնիայում յուրաքանչյուր 93-րդ մարդ ինչ-որ կերպ կապված է ստարտափների հետ։

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. ↑  CIA — The World Factbook — Country Comparison :: National product Արխիվացված 2011-06-04 Wayback Machine // CIA, վարկանիշում Էստոնիան 115-րդն է, սակայն վարկանիշում երկրորդը Եվրամիությանը երկիր չէ
2. 1 2 3 4 5  «Report for Selected Countries and Subjects». Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ մարտի 5-ին. Վերցված է 2022 թ․ մարտի 5-ին.
3. 1 2  «Report for Selected Countries and Subjects: October 2022. Slovenia». *IMF* (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ մարտի 5-ին. Վերցված է 2022 թ․ մարտի 5-ին.
4. 1 2  «Report for Selected Countries and Subjects: October 2022. Czech Republic». *IMF* (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ մարտի 5-ին. Վերցված է 2022 թ․ մարտի 5-ին.
5. 1 2 3 4 5 6  «Keskmine brutokuupalk | Statistikaamet». Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ ապրիլի 1-ին. Վերցված է 2022 թ․ մարտի 5-ին.
6. 1 2 3 4  «Palga ja maksude kalkulaator - Palgakalkulaator 2018». *palk.crew.ee*. (c)2004-2018 Sergo Ulpus / sergo[c]ulpus.ee. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 23-ին. Վերցված է 2018 թ․ օգոստոսի 29-ին.
7. 1 2  «Eurostat: Estonia has CEE's highest net wages — Emerging Europe | Intelligence, Community, News». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հուլիսի 4-ին. Վերցված է 2019 թ․ հուլիսի 4-ին.
8. 1 2 3 4 5 6  «Minimum Wage in Europe — Google Public Data Explorer». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 26-ին. Վերցված է 2018 թ․ նոյեմբերի 21-ին.
9. 1 2 3 4  Ametiühingud ja tööandjad leppisid kokku miinimumpalga tõusu 725 euroni | Majandus | ERR
10. 1 2  Earnings of persons in paid employment by legal persons, Slovenia, December 2022
11. 1 2  «Источник». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հունիսի 29-ին. Վերցված է 2019 թ․ հունիսի 19-ին.
12. 1 2  Podatkovna baza SiStat
13. 1 2  Dvig minimalne plače za 100 evrov | GOV.SI
14. 1 2  Minimalna plača v 2023 – gre za največji dvig v zadnjih letih! - Data d.o.o
15. 1 2  Minimalna plača višja za 12 % - ZDS
16. 1 2  «Minimalna plača | GOV.SI». Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ մարտի 5-ին. Վերցված է 2022 թ․ մարտի 5-ին.
17. 1 2 3  Alampalga tõus tõstab ka mitmeid toetusi ja tasusid | Majandus | ERR
18. 1 2 3  Tööandjad ja ametiühingud allkirjastasid miinimumpalga kokkuleppe - Lääne Elu
19. 1 2 3
20. 1 2 3 4  «Palga ja maksude kalkulaator 2020 — Palgakalkulaator 2019 — Töötasu kalkulaator 2019». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հոկտեմբերի 24-ին. Վերցված է 2018 թ․ նոյեմբերի 21-ին.
21. ↑  «Baltic states (region, Europe)» (անգլերեն).
22. ↑  «Estonica.org — Годы парламентской демократии». Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ փետրվարի 4-ին. Վերցված է 2012 թ․ հունվարի 26-ին.
23. ↑  «Экономика Эстонии в 1920-30-х годах». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ սեպտեմբերի 14-ին. Վերցված է 2009 թ․ մարտի 11-ին.
24. ↑  «Эстония». *Энциклопедия Кругосвет*. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ դեկտեմբերի 4-ին. Վերցված է 2009 թ․ դեկտեմբերի 14-ին.
25. 1 2 3 4 5  Л. Григорьев, С. Агибалов, «Страны Балтии: в поисках выхода из кризиса» Արխիվացված 2021-07-10 Wayback Machine // Вопросы экономики, № 4, 2010
26. 1 2 3 4  «Московская бюрократия не годится брюссельской в подметки» — Expert.ru(չաշխատող հղում)
27. ↑  Maddison, A. 2001. Monitoring the World Economy: A Millennial Perspective. Paris: ОЭСР
28. ↑  Яценюк вспомнил о разделе имущества бывшего СССР Արխիվացված 2014-04-13 Wayback Machine // «Ինտերֆաքս» մարտի 16, 2014
29. 1 2  Mart Laar,  Արխիվացված 2011-03-21 Wayback Machine Published on August 7, 2007"
30. ↑  Mart Laar, Estonia: little country that could, London: Centre for Research into Post-Communist Economies, 2002, Глава 4
31. ↑  Islam, Shafiqul, Conclusion: Problems of Planning a Market Economy, New York: Council on Foreign Relations Press, 1993, с.183-184
32. ↑  OECD, The Baltic States: A Regional Economic Assessment. OECD Economic Surveys 5 2000a
33. 1 2 3  Валютный совет и рыночные преобразования в Эстонии Արխիվացված 2013-06-15 Wayback Machine // Институт проблем рынка РАН, 2007
34. ↑  Feldmann, Magnus and Razeen Sally. «From the Soviet Union to the European Union: The Political Economy of Estonian Trade Policy Reforms, 1991—2000.», BOFIT Online, 2001, с. 8-10
35. ↑  «Transformations in the Estonian economy». Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ հունիսի 10-ին. Վերցված է 2011 թ․ մարտի 16-ին.
36. ↑  «Bank of Estonia: Estonian economy, money, financial system, central bank». Արխիվացված օրիգինալից 2008 թ․ դեկտեմբերի 5-ին. Վերցված է 2010 թ․ մայիսի 25-ին.
37. ↑  «Евро в ракурсе европейской интеграции». Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հուլիսի 10-ին. Վերցված է 2011 թ․ մարտի 16-ին.
38. ↑  Blanchard, Olivier. The Economics of Post-Communist Transition. Clarendon Lectures in Economics, Oxford University Press, 1997
39. ↑  Закон Эстонской Республики о сельскохозяйственной реформе(էստոներեն)
40. ↑  Закон о приватизации жилых помещений(էստոներեն)
41. ↑  Порядок возврата незаконно отчуждённого имущества(էստոներեն)
42. ↑  Transition Report. The European Bank for Reconstruction and Development, 1995—2003
43. ↑  «Remarks by Foreign Minister Kristiina Ojuland at the European Business Summit». Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ սեպտեմբերի 19-ին. Վերցված է 2017 թ․ հոկտեմբերի 16-ին.
44. ↑  Страны Балтии: в поисках выхода из кризиса(չաշխատող հղում)
45. ↑  Лешек Бальцерович подводит итоги реформ в странах Восточной Европы Արխիվացված 2020-06-07 Wayback Machine // Российская газета
46. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15  Average monthly gross wages (salaries) Արխիվացված 2018-11-13 Wayback Machine // Statistics Estonia
47. 1 2 3 4 5 6 7  «Архивированная копия». Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ նոյեմբերի 13-ին. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 1-ին.
48. 1 2  «Statistics Explained». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ դեկտեմբերի 18-ին. Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 4-ին.
49. 1 2  «Источник». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ օգոստոսի 31-ին. Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 4-ին.
50. 1 2 3 4  «15 years in European Union Estonia's most successful, says prime minister | News | ERR». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մայիսի 6-ին. Վերցված է 2019 թ․ մայիսի 17-ին.
51. 1 2  «Report for Selected Countries and Subjects». Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ սեպտեմբերի 11-ին. Վերցված է 2018 թ․ սեպտեմբերի 19-ին.
52. ↑  «От реформ переходного периода к сближению экономических институтов в странах Восточной Европы и бывшего Советского Союза с институтами в развитых странах». Всемирный банк. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հունիսի 8-ին. Վերցված է 2008 թ․ սեպտեմբերի 1-ին.
53. 1 2 3  «Михаил Бронштейн: Ремонт капитализма :: Балтийский курс | новости и аналитика». Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ հուլիսի 11-ին. Վերցված է 2011 թ․ մարտի 19-ին.
54. ↑  «Rank Order — GDP — per capita (PPP)». Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ հունիսի 19-ին. Վերցված է 2010 թ․ մայիսի 11-ին.
55. ↑  «Страны Балтии: в поисках выхода из кризиса». Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ փետրվարի 9-ին. Վերցված է 2011 թ․ փետրվարի 19-ին.
56. ↑  Опрос European Cities & Regions of the Future 2008/2009 Արխիվացված 2012-10-21 Wayback Machine.
57. ↑  Фонд развития: Структура экономики Эстонии изжила себя | ERR Uudised
58. ↑  «Эстония поможет Палестине: Эстония за неделю» (ռուսերեն). Regnum. 2009 թ․ հուլիսի 17. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ հուլիսի 6-ին. Վերցված է 2013 թ․ փետրվարի 12-ին.
59. ↑  Экс-премьер Эстонии: страна скатывается к авторитаризму — Эстония — Новости Санкт-Петербурга и Москвы, новости Украины и Кавказа, мировые новости, новости экономики — Росбалт
60. ↑  «Нейвельт: Экономический рост Эстонии был «мыльным пузырём» | ERR Uudised». Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ հունիսի 18-ին. Վերցված է 2011 թ․ մարտի 19-ին.
61. ↑  .Пора остудиться // Эксперт, 17 сентября 2007
62. 1 2 3 4 5  «Estonia». *The World Factbook* (անգլերեն). ЦРУ. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ ապրիլի 12-ին. Վերցված է 2010 թ․ մայիսի 23-ին.
63. 1 2  «Moody´s: Реакция Эстонии на кризис впечатляющая». Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ մարտի 16-ին. Վերցված է 2010 թ․ նոյեմբերի 6-ին.
64. 1 2  После «пузыря» Արխիվացված 2021-06-22 Wayback Machine // Эксперт, 26 января 2009
65. ↑  «168/2010 — 12 November 2010» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2012 թ․ սեպտեմբերի 21-ին. Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 1-ին.
66. ↑  «Economic growth is continually driven by vigorous exports in manufacturing». Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ մարտի 14-ին. Վերցված է 2011 թ․ փետրվարի 19-ին.
67. ↑  Евросоюз назвал лидеров региона по объёму госдолга и дефицита бюджета
68. ↑  «Президент Ильвес выступил на представительном экономическом форуме в Кринице». Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հունիսի 15-ին. Վերցված է 2011 թ․ մարտի 16-ին.
69. ↑  «Банк: экономика Эстонии вышла из кризиса». Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ մայիսի 17-ին. Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 4-ին.
70. ↑  «Экономика балтийских стран успешно восстанавливается». Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ հուլիսի 11-ին. Վերցված է 2011 թ․ մարտի 20-ին.
71. ↑  «С сегодняшнего дня Эстония — полноправный член ОЭСР». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ ապրիլի 20-ին. Վերցված է 2014 թ․ մայիսի 21-ին.
72. ↑  «Еврокомиссия: Переход на евро в Эстонии начался успешно». Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ հունվարի 7-ին. Վերցված է 2011 թ․ հունվարի 7-ին.
73. ↑  President Ilves annab täna üle esimese e-residendi kaardi Արխիվացված 2015-02-06 Wayback Machine Estonian Development Foundation, 1 Dec 2014 (in Estonian) (Accessed on February 6, 2015)
74. 1 2  Eesti avab 2014. aasta lõpus oma e-teenused ülejäänud maailmale Արխիվացված 2015-01-19 Wayback Machine Majandus- ja kommunikatsiooniministeerium (in Estonian) (Accessed on February 6, 2015)
75. 1 2  Milliste hüvede osaliseks saab Eesti esimene e-resident Edward Lucas? Արխիվացված 2020-06-08 Wayback Machine Eesti Päevaleht, 29 Nov 2014 (in Estonian) (Accessed on February 6, 2015)
76. ↑  E-residency — up against great expectations Արխիվացված 2015-02-06 Wayback Machine E-Estonia.com, 13.01.2015 (Accessed on February 6, 2015)
77. ↑  «Официальный сайт электронной резиденции». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ ապրիլի 2-ին. Վերցված է 2017 թ․ օգոստոսի 24-ին.
78. 1 2 3  «Пальм: быстрый рост зарплат в Эстонии привлекает иностранную рабочую силу — Эстония — Rus.Postimees.ee». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 16-ին. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 16-ին.
79. 1 2  «Эстония ввела бесплатный проезд на автобусах в большинстве регионов | Новости из Германии о Европе | DW | 26.07.2018». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մարտի 28-ին. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 28-ին.
80. 1 2  «Архивированная копия». Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ մարտի 28-ին. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 28-ին.
81. 1 2  «С 1 июля в 10 уездах Эстонии вводится бесплатный общественный транспорт | Эстония | ERR». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մարտի 28-ին. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 28-ին.
82. 1 2  «Из-за бесплатного автобусного проезда падает пассажиропоток на железной дороге | Эстония | ERR». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մարտի 28-ին. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 28-ին.
83. 1 2  «Центристская партия решила поддержать бесплатный проезд в Таллинне независимо от прописки | Выборы | ERR». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մարտի 28-ին. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 28-ին.
84. 1 2  «Источник». Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ օգոստոսի 29-ին. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 28-ին.
85. 1 2  «На один день общественный транспорт Таллинна станет бесплатным для всех | Эстония | ERR». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մարտի 28-ին. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 28-ին.
86. 1 2  «Бесплатный общественный транспорт пользуется бешеной популярностью в Ида-Вирумаа — Эстония — Rus.Postimees.ee». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մարտի 28-ին. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 28-ին.
87. ↑  «Expenditure on research and development increased last year - Statistics Estonia». *www.stat.ee*. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 3-ին. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 3-ին.
88. ↑  Chan, Szu Ping (2022 թ․ հոկտեմբերի 8). «The country where 25pc inflation is a 'low price to pay' to see off Russia». *The Telegraph*. 0307-1235. Վերցված է 2022 թ․ հոկտեմբերի 21-ին.
89. ↑  Eesti Pank (2022 թ․ սեպտեմբերի 22). «PROGNOOS. Hinnatõusu vastu on vaja samme nii keskpangalt kui ka valitsuselt» (էստոներեն).
90. ↑  «dv.ee — Учёные: экономика Эстонии выбирает путь Греции». Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ նոյեմբերի 29-ին. Վերցված է 2011 թ․ մարտի 13-ին.
91. ↑  Профессор Немчинов: Нужно менять структуру экономики Эстонии | ERR Uudised
92. ↑  Hackers Take Down the Most Wired Country in Europe // *Wired* : magazine. — 2007. Архивировано из первоисточника 16 Մարտի 2014.
93. ↑  «Government of Estonia homepage». Government of Estonia. Արխիվացված օրիգինալից 2010 թ․ դեկտեմբերի 25-ին. Վերցված է 2019 թ․ հուլիսի 23-ին.
94. ↑  Laansalu, Ants (2009 թ․ հոկտեմբերի 9). «Crisis in agriculture in the 1990s». *The rural economy in Estonia until 2001*. Estonica. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ հունիսի 10-ին. Վերցված է 2011 թ․ օգոստոսի 11-ին.
95. ↑  «The biggest share of the gross domestic product of Estonia is continuously created in Harju county» (Press release). Statistics Estonia. 2007 թ․ սեպտեմբերի 26. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ օգոստոսի 8-ին. Վերցված է 2011 թ․ օգոստոսի 11-ին.
96. ↑  Kuo, Chin S. (2001). «The Mineral Industries of Estonia, Latvia, and Lithuania» (PDF). *U.S. Geological Survey Minerals Yearbook*. U.S. Geological Survey Mineral Resources Program. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2013 թ․ մարտի 2-ին. Վերցված է 2011 թ․ օգոստոսի 10-ին.
97. ↑  Estonian Environment Information Centre (2001). «Pollution load». *State of Environment in Estonia on Threshold of XXI Century*. UNEP/GRID-Arendal – Central & Eastern Europe, Caucasus, and Central Asia. Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ փետրվարի 8-ին. Վերցված է 2011 թ․ օգոստոսի 10-ին.  
Main resource: *State of Environment in Estonia on Threshold of XXI Century Արխիվացված 2016-10-08 Wayback Machine*
98. ↑  Central Intelligence Agency (2005 թ․ մայիսի 17). «Environment – current issues (section)». *Estonia – The World Factbook*. University of Missouri–St. Louis. Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ օգոստոսի 24-ին. Վերցված է 2011 թ․ օգոստոսի 10-ին.
99. ↑  Estonian Institute of Economic Research (2006-11). «Top Estonian Enterprises 2006» (PDF). Enterprise Estonia. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2007 թ․ հունիսի 9-ին.
100. 1 2  «Creditinfo Eesti AS andmebaas ja Ametlik Maksehäireregister». *E-Krediidiinfo*. Creditinfo Eesti AS. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ օգոստոսի 4-ին. Վերցված է 2020 թ․ փետրվարի 4-ին.
101. 1 2  «Scorestorybook» (էստոներեն). Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ ապրիլի 1-ին. Վերցված է 2022 թ․ ապրիլի 1-ին.
102. ↑  «Viru Keemia Grupp — VKG». Արխիվացված օրիգինալից 2010 թ․ մայիսի 26-ին. Վերցված է 2010 թ․ մայիսի 22-ին.
103. ↑  «Проект OSAMAT по утилизации сланцевой золы». Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ սեպտեմբերի 24-ին. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 11-ին.
104. ↑  «Флотский ресурс горючих сланцев». Արխիվացված օրիգինալից 2006 թ․ դեկտեմբերի 1-ին. Վերցված է 2008 թ․ սեպտեմբերի 27-ին.
105. 1 2  «Energy statistics - quantities». *Eurostat. Database*. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մարտի 1-ին. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 3-ին.
106. ↑  «Energy imports dependency». *Eurostat. Database*. 27.01.2021. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մարտի 1-ին. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 3-ին.
107. ↑  «Simplified energy balances». *Eurostat. Database*. 24.01.2021. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մարտի 1-ին. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 3-ին.
108. 1 2 3 4  «Электроэнергетические комплексы стран Балтии». *EES EAEC. Мировая энергетика*. eeseaec.org. Обновлено: 3 февраля 2021 г. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ ապրիլի 20-ին. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 8-ին.
109. ↑  Economic and financial data for Estonia Արխիվացված 2008-12-16 Wayback Machine(անգլ.)
110. ↑  «Статья «Как совершаются сделки с недвижимостью и оформляются документы» на сайте Министерства юстиции Эстонии, ноябрь 2011 года». Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հունիսի 5-ին. Վերցված է 2012 թ․ հոկտեմբերի 20-ին.
111. ↑  Эстония попытается вернуть российских ценителей кильки и шпрот Արխիվացված 2019-04-04 Wayback Machine // Взгляд, 4 апреля 2019
112. ↑  «e-Stat». Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ նոյեմբերի 13-ին. Վերցված է 2015 թ․ փետրվարի 27-ին.
113. ↑  «Туристический сектор Эстонии в 2015 году может недосчитаться более 50 млн евро из-за снижения числа гостей из России». Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ ապրիլի 2-ին. Վերցված է 2015 թ․ փետրվարի 28-ին.
114. ↑  Туризм Эстонии в первом полугодии 2012 Արխիվացված է Ապրիլ 2, 2015 Wayback Machine-ի միջոցով:(էստոներեն)
115. ↑  Медучреждения Эстонии обходятся финнам дешевле Արխիվացված 2011-11-01 Wayback Machine(էստոներեն)
116. ↑  «Информация для граждан Рф, посещающих Эстонию для рождения ребёнка». Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ օգոստոսի 31-ին. Վերցված է 2012 թ․ հոկտեմբերի 27-ին.
117. ↑  «Сайт Эстонской железной дороги». Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ օգոստոսի 28-ին. Վերցված է 2022 թ․ մարտի 28-ին.
118. ↑  «Railways through Europe». Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ հունվարի 20-ին. Վերցված է 2008 թ․ հուլիսի 23-ին.
119. ↑  «Global Competitiveness Index 2017—2018 — Reports — World Economic Forum». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ դեկտեմբերի 16-ին. Վերցված է 2019 թ․ հուլիսի 1-ին.
120. ↑  «Рейтинг лучших дорог в мире: результат Эстонии удивил — Авто/Техника — Rus.Postimees.ee». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հուլիսի 1-ին. Վերցված է 2019 թ․ հուլիսի 1-ին.
121. ↑  «Станция заправки сжатым природным газом». Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ հունվարի 17-ին. Վերցված է 2015 թ․ հունվարի 17-ին.
122. ↑  A. Saarniit, «Kui suur on transiidiäri osatähtsus Eesti majanduses» («Որքան մեծ է տարանցիկ բիզնեսի մասնաբաժինը Էստոնիայի տնտեսության մեջ») Արխիվացված 2016-03-05 Wayback Machine // Банк Эстонии, журнал Kroon ja Majandus, № 1, 2006 (на эст. языке)
123. ↑  Piret Pukk, «Goods in Transit over the Last Decade» Արխիվացված 2012-11-13 Wayback Machine // Эстонский департамент статистики, квартальный бюллетень № 2, 2001 (на англ. языке)
124. ↑  «Министерство транспорта Российской Федерации, информация за 2012 год». Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ հոկտեմբերի 25-ին. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 28-ին.
125. ↑  «В 2010 году в Эстонии обанкротилось каждое 147-е предприятие» (ռուսերեն). Regnum. 2011 թ․ մարտի 15. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ հուլիսի 6-ին. Վերցված է 2013 թ․ փետրվարի 12-ին.
126. ↑  Медицинское страхование Արխիվացված 2011-05-01 Wayback Machine // Министерство социальных дел Эстонии
127. ↑  «Гуманитарный принцип» ведёт к дороговизне лекарств в Эстонии Արխիվացված 2013-05-02 Wayback Machine // DV.ee, 11 февраля 2010
128. ↑  Country profile Արխիվացված 2011-09-16 Wayback Machine // Всемирный банк
129. ↑  «Банк Эстонии: введение евро до 2011 года нереально». Postimees. 2008 թ․ հուլիսի 4. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հուլիսի 17-ին. Վերցված է 2008 թ․ օգոստոսի 30-ին.
130. ↑  «EESTI PANK 1919—1992». Արխիվացված օրիգինալից 2008 թ․ ապրիլի 23-ին. Վերցված է 2008 թ․ հոկտեմբերի 2-ին.
131. ↑  «Эстония — на 103-м месте по запасам золота». Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ մարտի 21-ին. Վերցված է 2009 թ․ մարտի 3-ին.
132. ↑  «В Центробанке Эстонии остался один слиток золота» (ռուսերեն). ՌԻԱ Նովոստի. 20190504T0106+0300Z. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մայիսի 6-ին. Վերցված է 2019 թ․ մայիսի 6-ին.
133. ↑  Էստոնիայի 2013 թվականի պետական բյուջեն, Ֆինանսների նախարարության կայք Արխիվացված 2013-11-07 Wayback Machine(էստոներեն)
134. ↑  «Report On The Observance Of Standards And Codes (ROSC)» (PDF) (անգլերեն). Всемирный банк. 2004-05. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2013 թ․ հունիսի 8-ին. Վերցված է 2008 թ․ օգոստոսի 30-ին.
135. ↑  «Statistical database: Economy — Finance — Insurance». Արխիվացված օրիգինալից 2009 թ․ մայիսի 13-ին. Վերցված է 2008 թ․ հուլիսի 24-ին.
136. ↑  «General government gross debt». *ec.europa.eu/eurostat*. Eurostat. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հունիսի 16-ին. Վերցված է 2019 թ․ հունիսի 16-ին.
137. ↑  Fitch-ի վերլուծաբանները բարձրացրել են Էստոնիայի երկարաժամկետ վարկանիշը
138. ↑  «OEC. - Estonia (EST) Exports, Imports, and Trade Partners» (անգլերեն). atlas.media.mit.edu. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մարտի 29-ին. Վերցված է 2017 թ․ դեկտեմբերի 5-ին.
139. ↑  «UNCTADstat - Table view». unctadstat.unctad.org. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ դեկտեմբերի 6-ին. Վերցված է 2017 թ․ դեկտեմբերի 5-ին.
140. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30  За 25 лет средняя зарплата в Эстонии невероятно выросла. И самый большой рост только предстоит Արխիվացված 2019-07-23 Wayback Machine // Delfi.ee 10.02.2019
141. 1 2 3  International Trade Centre (ITC). «Trade Map - List of importing markets for a product exported by Estonia». www.trademap.org. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հուլիսի 11-ին. Վերցված է 2017 թ․ դեկտեմբերի 5-ին.
142. ↑  «Estonica.org - Энциклопедия об Эстонии» (անգլերեն). www.estonica.org. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հունվարի 4-ին. Վերցված է 2017 թ․ դեկտեմբերի 5-ին.
143. ↑  «Estonica.org - Энциклопедия об Эстонии» (անգլերեն). www.estonica.org. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ դեկտեմբերի 4-ին. Վերցված է 2017 թ․ դեկտեմբերի 5-ին.
144. ↑  «Эстонский экспорт нуждается в свежих идеях | SEB». www.seb.ee. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ դեկտեմբերի 5-ին. Վերցված է 2017 թ․ դեկտեմբերի 5-ին.
145. ↑  «World Bank Group - International Development, Poverty, & Sustainability». *World Bank* (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ սեպտեմբերի 22-ին. Վերցված է 2017 թ․ դեկտեմբերի 5-ին.
146. ↑  «World Trade Organization - Home page» (անգլերեն). www.wto.org. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մայիսի 18-ին. Վերցված է 2017 թ․ դեկտեմբերի 5-ին.
147. ↑  «Всемирная торговая организация (ВТО)». *Стратегии торговли на фондовом и валютном рынке. Аналитика и новости компаний. Обучение трейдингу.* (ռուսերեն). 2015 թ․ մայիսի 7. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ դեկտեմբերի 5-ին. Վերցված է 2017 թ․ դեկտեմբերի 5-ին.
148. ↑  «С вхождением Эстонии в ЕС отпадёт таможенное оформление грузов в отношении стран ЕС, но в отношении третьих стран оно усложнится. | Клуб Логистов | Логист.ру». logist.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ դեկտեմբերի 27-ին. Վերցված է 2017 թ․ դեկտեմբերի 5-ին.
149. ↑  «Таможенные пошлины и таможенный тариф». www.brokert.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ դեկտեմբերի 5-ին. Վերցված է 2017 թ․ դեկտեմբերի 5-ին.
150. ↑  «Применение общего таможенного тарифа в странах Европейского союза». www.brokert.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ դեկտեմբերի 5-ին. Վերցված է 2017 թ․ դեկտեմբերի 5-ին.
151. ↑  Jorge Liboreiro (2022 թ․ հուլիսի 29). «Inflation across the eurozone reaches new all-time high of 8.9%». *euronews* (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ օգոստոսի 2-ին. Վերցված է 2022 թ․ օգոստոսի 2-ին.
152. ↑  Short-term statistics
153. ↑  From 2001 short-term statistics
154. ↑  Motor Vehicle Registration Centre
155. 1 2  From 1999 the average gross wages and salaries per month do not include health insurance benefits
156. ↑  «Report for Selected Countries and Subjects» (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ սեպտեմբերի 11-ին. Վերցված է 2018 թ․ սեպտեմբերի 11-ին.
157. ↑  Absoluutses vaesuses elavate inimeste arv kasvas kaks ja pool korda | uudised | ERR
158. ↑  «Средняя брутто-зарплата в Эстонии выросла за год до 1221 евро | Экономика | ERR». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մայիսի 14-ին. Վերցված է 2018 թ․ մարտի 3-ին.
159. ↑  «В Министерстве финансов представили прогноз экономического роста Эстонии — Экономика — Rus.Postimees.ee». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մայիսի 14-ին. Վերցված է 2019 թ․ մայիսի 14-ին.
160. ↑  «Средняя брутто-зарплата в 2018 году выросла до 1310 евро | Экономика | ERR». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մայիսի 14-ին. Վերցված է 2019 թ․ մայիսի 14-ին.
161. ↑  «Средняя зарплата в прошлом году превысила 1300 евро, в Харьюмаа приближается к 1500 евро — Delfi». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մայիսի 14-ին. Վերցված է 2019 թ․ մայիսի 14-ին.
162. ↑  «In 2018, the average monthly gross wages and salaries in Estonia were 1,310 euros :: The Baltic Course | Baltic States news & analytics». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մարտի 2-ին. Վերցված է 2019 թ․ մայիսի 14-ին.
163. ↑  «Average monthly gross wages and salaries rise to €1,310 in 2018 | Economy | ERR». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մայիսի 14-ին. Վերցված է 2019 թ․ մայիսի 14-ին.
164. ↑  «Архивированная копия». Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ մայիսի 29-ին. Վերցված է 2019 թ․ մայիսի 14-ին.
165. 1 2  «Средняя брутто-зарплата в 2019 году выросла до 1407 евро | Экономика | ERR». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ մարտի 4-ին. Վերցված է 2020 թ․ մարտի 4-ին.
166. 1 2  «В прошлом году средняя зарплата значительно выросла и перевалила за 1400 евро — Delfi». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ մարտի 4-ին. Վերցված է 2020 թ․ մարտի 4-ին.
167. 1 2  «Средняя месячная брутто-зарплата в Эстонии выросла до 1407 евро в 2019 году :: Балтийский курс | новости и аналитика». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ մարտի 5-ին. Վերցված է 2020 թ․ մարտի 4-ին.
168. 1 2 3  «Источник». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ մարտի 3-ին. Վերցված է 2020 թ․ մարտի 4-ին.
169. 1 2 3 4  «Average monthly gross wages and salaries increased despite the difficult year | Statistikaamet». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մարտի 3-ին. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 5-ին.
170. ↑  «Average monthly gross wages (salaries) - Statistics Estonia». Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ նոյեմբերի 13-ին. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 1-ին.
171. 1 2  «Գծապատկերներ․ 25 տարվա ընթացքում Էստոնիայում միջին աշխատավարձը աներևակայելիորեն աճել է։ Իսկ ամենամեծ աճը դեռ առջևում է — Delfi». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հուլիսի 23-ին. Վերցված է 2019 թ․ հուլիսի 4-ին.
172. 1 2  «Tööandjate keskliit ja Ametiühingute keskliit leppisid kokku alampalga tõusus 654 euroni». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հոկտեմբերի 7-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 7-ին.
173. 1 2  «Tark ja palk — palgakonsultatsioonid > PALGASTATISTIKA». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 1-ին. Վերցված է 2018 թ․ նոյեմբերի 21-ին.
174. 1 2  ։«Trade unions, employers agree on €540 minimum wage for 2019 | Economy | ERR». Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ հոկտեմբերի 2-ին. Վերցված է 2018 թ․ նոյեմբերի 21-ին.
175. 1 2  «{title}». Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ դեկտեմբերի 23-ին. Վերցված է 2017 թ․ դեկտեմբերի 23-ին.
176. 1 2  «Tuleval aastal kasvab miinimumpalk 40 eurot — Majandus». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մայիսի 27-ին. Վերցված է 2018 թ․ նոյեմբերի 21-ին.
177. 1 2  «Turvafirmad alampalga tõusust: riik peaks siis ise ka loobuma valveteenuste eest liiga madala hinna maksmisest — ärileht.ee». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մայիսի 27-ին. Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 4-ին.
178. ↑  «Average monthly wages and salaries of employees by month. PxWeb». Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ մարտի 5-ին. Վերցված է 2022 թ․ մարտի 5-ին.
179. ↑  «Источник». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հուլիսի 2-ին. Վերցված է 2019 թ․ հուլիսի 1-ին.
180. ↑  «Источник». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հուլիսի 1-ին. Վերցված է 2019 թ․ հուլիսի 1-ին.
181. ↑  «Statistics Finland — Wages, Salaries and Labour Costs». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հուլիսի 1-ին. Վերցված է 2019 թ․ հուլիսի 1-ին.
182. ↑  «Igaunijā paredzēts celt minimālo algu līdz 654 eiro mēnesī, skolotājiem minimālā alga būs 1412 eiro mēnesī / Raksts». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հոկտեմբերի 7-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 7-ին.
183. ↑  «Ametiühingud ja tööandjad leppisid kokku alampalga tõusus 654 euroni | Eesti | ERR». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հոկտեմբերի 7-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 7-ին.
184. ↑  «Alampalk tõuseb uuel aastal 70 eurot - Majandus». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հոկտեմբերի 7-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 7-ին.
185. ↑  «Alampalga tõus kergitab paljude inimeste töötasusid - Uudised - Lõuna-Eesti Postimees». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հոկտեմբերի 7-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 7-ին.
186. ↑  «PÄEVAKOMMENTAAR ⟩ Kuidas Eesti tööandjad ja ametiühingud Viljandi lapsevanemate rahakotti laastavad - Arvamus - Sakala». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հոկտեմբերի 7-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 7-ին.
187. ↑  «Ossinovski: alampalgaga peab tõusma ka tulumaksuvaba miinimum - Poliitika - Postimees.ee - Postimees: Värsked uudised Eestist ja välismaalt». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հոկտեմբերի 7-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 7-ին.
188. ↑  «Keskmine brutokuupalk ja brutotunnipalk, kvartal - Eesti Statistika». www.stat.ee. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ հուլիսի 15-ին. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 19-ին.
189. ↑  Statistics Estonia (2017 թ․ մարտի 24). «Average monthly gross and net wages (salaries)». *Statistics Estonia*. Արխիվացված է օրիգինալից 2023-03-25-ին. Վերցված է 2023-05-13-ին.
190. ↑  Vabariigi Valitsus (2016 թ․ հունվարի 1). «Töötasu alammäära kehtestamine». *Riigi Teataja*. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հունիսի 8-ին. Վերցված է 2017 թ․ ապրիլի 7-ին.
191. ↑  Vabariigi Valitsus. «Tulumaksuseadus». *Riigi Teataja*. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հունիսի 8-ին. Վերցված է 2017 թ․ ապրիլի 7-ին.
192. ↑  «Архивированная копия». Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ դեկտեմբերի 23-ին. Վերցված է 2018 թ․ հունվարի 22-ին.
193. ↑  «Vabariigi Valitsuse 28.novembri 2013 määrus nr 166 «Töötasu alammäära kehtestamine»». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ ապրիլի 9-ին. Վերցված է 2018 թ․ հունվարի 22-ին.
194. ↑  «Не облагаемый налогом доход с 1 января 2018 | Налогово-таможенный департамент». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հոկտեմբերի 13-ին. Վերցված է 2018 թ․ հունվարի 22-ին.
195. ↑  «ИНФОГРАФИКА: Каков Ваш не облагаемый налогом доход? — Delfi». Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ սեպտեմբերի 1-ին. Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 4-ին.
196. ↑  «Минимальная заработная плата в Эстонии». Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ սեպտեմբերի 1-ին. Վերցված է 2018 թ․ փետրվարի 24-ին.
197. ↑  «Повышение зарплат учителей общеобразовательных школ составит 65 евро | Экономика | ERR». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ սեպտեմբերի 24-ին. Վերցված է 2019 թ․ սեպտեմբերի 24-ին.
198. ↑  «Kollektiivleping 2019—2020 on allkirjastatud! — Eesti Tervishoiutöötajate Kutseliit». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 31-ին. Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 28-ին.
199. ↑  «Õed ja hooldustöötajad saavad vääritud tasu: esmakordselt hakatakse lisatasu maksma nädalavahetuste eest. Tõusevad ka tervishoutöötajate palgad — DELFI». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ նոյեմբերի 4-ին. Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 28-ին.
200. ↑  «Ministeerium: õpetajate keskmine palk tõuseb riigi keskmise palgani - Uudised - Lõuna-Eesti Postimees». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հոկտեմբերի 5-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 5-ին.
201. ↑  «Õpetajate palgatõusu nimel tehtavad kärpekohad alles selguvad - Haridusportaal». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հոկտեմբերի 5-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 5-ին.
202. ↑  «Зарплата полицейских и спасателей вырастет на 5 % | Эстония | ERR». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հոկտեմբերի 29-ին. Վերցված է 2019 թ․ հոկտեմբերի 29-ին.
203. ↑  «К 2022 году минимальная зарплата водителей автобуса вырастет до 1250 евро | Эстония | ERR». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ դեկտեմբերի 11-ին. Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 15-ին.
204. ↑  «Проект: минимальная зарплата водителей общественного транспорта вырастет до 1050 евро | Экономика | ERR». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ դեկտեմբերի 15-ին. Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 15-ին.
205. 1 2 3  Õpetajate keskmine palk tõuseb 2048 euroni | Eesti | ERR
206. ↑  Minister Tõnis Lukas: õpetajate keskmine palk ületab 2000 euro piiri - Lääne Elu
207. 1 2 3  Kallas: 2023. aasta riigieelarve on koostatud vastutustundlikult | Eesti | ERR
208. 1 2 3  BLOGI | Kaja Kallas: õpetajate palk tõuseb 23%, päästjate palk 36% ning suurperede toetused 50% - Delfi
209. 1 2  «Зарплаты врачей: от 9000 в месяц у ортодонтов до 1900 - у школьных врачей | Эстония | ERR». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հոկտեմբերի 21-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 21-ին.
210. 1 2  «Медианная зарплата врачей выросла до 3467 евро | Экономика | ERR». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հոկտեմբերի 21-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 21-ին.
211. 1 2  «Igaunijā ārstu vidējā alga sasniegusi 3800 eiro mēnesī, medmāsas pelna 2100 eiro mēnesī / Raksts». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հոկտեմբերի 21-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 21-ին.
212. ↑  «2018 — Statistics Estonia». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հուլիսի 13-ին. Վերցված է 2018 թ․ մարտի 3-ին.
213. ↑  «In 2017, the average monthly gross wages and salaries were 1,221 euros — Statistics Estonia». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ նոյեմբերի 15-ին. Վերցված է 2018 թ․ մարտի 3-ին.
214. ↑  Средняя брутто-зарплата в Эстонии выросла за год до 1221 евро | Экономика | ERR
215. ↑  «В этом году рост средней зарплаты в Эстонии в два раза обгонит рост цен | Газета Нарва. Новости Нарвы, Ида-Вирумаа, Нарва, Общественно-политическая газета, новости, события и …». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հուլիսի 9-ին. Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 4-ին.
216. ↑  «Сравниваем цены 1993 и 2018 годов: что и насколько подорожало в Эстонии за четверть века? — Delfi». Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ նոյեմբերի 13-ին. Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 4-ին.
217. ↑  «Средняя зарплата жителей Эстонии за год выросла, цены тоже». Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ հունիսի 28-ին. Վերցված է 2018 թ․ մայիսի 13-ին.
218. ↑  «Зарплата спасателей вырастет на 20 %, полицейских — на 10 % | Эстония | ERR». Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ հունիսի 28-ին. Վերցված է 2018 թ․ մայիսի 13-ին.
219. ↑  «Спасателям обещают поднять зарплату на 20 процентов, полицейским — на 10 — Эстония — Rus.Postimees.ee». Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ հունիսի 28-ին. Վերցված է 2018 թ․ մայիսի 13-ին.
220. ↑  «Пришло время по достоинству оценить работу спасателей и полицейских! — Delfi». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մարտի 7-ին. Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 4-ին.
221. ↑  «Таммеару: зарплата в 850 евро является для спасателей слишком низкой — Эстония — Rus.Postimees.ee». Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ հունիսի 28-ին. Վերցված է 2018 թ․ մայիսի 13-ին.
222. ↑  «Незнание не освобождает от ответственности! Что изменилось в законах с 1 января? — Delfi». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հունվարի 16-ին. Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 4-ին.
223. ↑  «Зарплата военнослужащих Эстонии будет на 30 % выше средней по стране | Эстония | ERR». Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ հունիսի 28-ին. Վերցված է 2018 թ․ մայիսի 13-ին.
224. ↑  «Эстония объяснила, как потратит 2,4 миллиарда евро на оборону». Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ հունիսի 28-ին. Վերցված է 2018 թ․ մայիսի 13-ին.
225. ↑  «Зарплаты военных Эстонии вырастут значительно». Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ հունիսի 28-ին. Վերցված է 2018 թ․ մայիսի 13-ին.
226. ↑  «Источник». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հոկտեմբերի 9-ին. Վերցված է 2019 թ․ հոկտեմբերի 9-ին.
227. ↑  «Источник». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ օգոստոսի 28-ին. Վերցված է 2019 թ․ օգոստոսի 28-ին.
228. ↑  «Cредняя зарплата в Эстонии выросла во втором квартале до 1419 евро | Экономика | ERR». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ օգոստոսի 28-ին. Վերցված է 2019 թ․ օգոստոսի 28-ին.
229. ↑  «Average wages increased to over €1,400 per month last quarter | News | ERR». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ օգոստոսի 28-ին. Վերցված է 2019 թ․ օգոստոսի 28-ին.
230. 1 2 3  «Palga ja maksude kalkulaator — Palgakalkulaator 2020». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 23-ին. Վերցված է 2018 թ․ օգոստոսի 29-ին.
231. 1 2  «Statistics: Average salaries increased in all counties in 2019 | News | ERR». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ մարտի 4-ին. Վերցված է 2020 թ․ մարտի 4-ին.
232. 1 2  Keskmine brutokuupalk | Statistikaamet
233. ↑  Palga ja maksude kalkulaator 2023 - Palgakalkulaator 2023 - Töötasu kalkulaator 2023
234. ↑  «Самая высокая зарплата среди мэров у Таави Ааса, на третьем месте рейтинга Людмила Янченко | Эстония | ERR». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 21-ին. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 25-ին.
235. ↑  «График: завтра у президента, министров и членов Рийгикогу вырастет зарплата — Эстония — Rus.Postimees.ee». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 1-ին. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 1-ին.
236. 1 2  «Зарплата главы полиции Эльмара Вахера выросла до 6000 евро в месяц — Эстония — Rus.Postimees.ee». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մարտի 30-ին. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 16-ին.
237. ↑  «Руководителю Центра тревоги подняли зарплату до 4950 евро | Эстония | ERR». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 15-ին. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 16-ին.
238. ↑  «Почти 5000 евро: руководителю Центра тревоги подняли зарплату — Эстония — Rus.Postimees.ee». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 16-ին. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 16-ին.
239. 1 2 3  «Гендиректору Спасательного департамента во второй раз за 12 дней повысили зарплату | Эстония | ERR». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 16-ին. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 16-ին.
240. ↑  «Мэру и председателю горсобрания Нарвы подняли зарплату до 4000 вместо планировавшихся 4860 евро | Ида-Вирумаа | ERR». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 26-ին. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 25-ին.
241. ↑  Пенсионный возраст планируется начать поднимать с 2017 года(չաշխատող հղում)
242. ↑  В Эстонии повышен пенсионный возраст — Эстония, пенсии — Новости Санкт-Петербурга и Москвы, новости Украины и Кавказа, мировые новости, новости экономики — Росбалт
243. ↑  «Пенсионный центр». Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ օգոստոսի 8-ին. Վերցված է 2011 թ․ մարտի 17-ին.
244. ↑  Средняя пенсия по старости по годам, на эстонском Արխիվացված 2019-05-30 Wayback Machine // stat.ee
245. ↑  «Средняя пенсия по старости в Эстонии выросла до 410 евро». Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ հունիսի 12-ին. Վերցված է 2018 թ․ ապրիլի 5-ին.
246. ↑  «Пенсия, виды пенсий и льготы | Sotsiaalkindlustusamet». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 1-ին. Վերցված է 2018 թ․ ապրիլի 5-ին.
247. 1 2  «В Эстонии выросла народная пенсия». Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ հունիսի 12-ին. Վերցված է 2018 թ․ ապրիլի 5-ին.
248. ↑  «Не шутка: начиная с 1 апреля, пенсии вырастут на 7,6 %». Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ հունիսի 12-ին. Վերցված է 2018 թ․ ապրիլի 5-ին.
249. ↑  [pensioni summa]
250. 1 2  «Правительство утвердило повышение пенсий на 8,4 % — Бухгалтерские Новости — бухгалтерские и налоговые новости Эстонии». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ օգոստոսի 3-ին. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 4-ին.
251. 1 2 3  «Росту пенсий дан зеленый свет: с 1 апреля они повысятся на 7,9% | Экономика | ERR». Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ մարտի 31-ին. Վերցված է 2022 թ․ մարտի 31-ին.
252. 1 2 3  «Пенсии с апреля вырастут на восемь процентов | Эстония | ERR». Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ մարտի 31-ին. Վերցված է 2022 թ․ մարտի 31-ին.
253. 1 2 3  «С 1 апреля в Эстонии вырастут пенсии - Delfi RUS». Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ մարտի 31-ին. Վերցված է 2022 թ․ մարտի 31-ին.
254. ↑  «Пенсия, виды пенсий и льготы | Sotsiaalkindlustusamet». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 1-ին. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 2-ին.
255. ↑  «С 1 апреля пенсия увеличится в среднем на 24 евро | Экономика | ERR». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ փետրվարի 27-ին. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 2-ին.
256. ↑  «Пенсии с апреля вырастут в среднем на 1,6 % | Эстония | ERR». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մարտի 18-ին. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 2-ին.
257. 1 2  «В Эстонии с сегодняшнего дня выросли пенсии — Экономика — Rus.Postimees.ee». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մայիսի 9-ին. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 2-ին.
258. ↑  «Пенсии с 1 апреля выросли в среднем на 1,6 % | Экономика | ERR». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ ապրիլի 23-ին. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 2-ին.
259. ↑  «Доставка пенсий и пособий на дом в Эстонии подорожала — подробности». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 1-ին. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 1-ին.
260. ↑  «Maksu- ja tolliamet — eesti.ee». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հուլիսի 9-ին. Վերցված է 2020 թ․ փետրվարի 8-ին.
261. 1 2 3 4  «Number of low-income earners drops by half in five years | News | ERR». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ փետրվարի 3-ին. Վերցված է 2020 թ․ փետրվարի 8-ին.
262. ↑  Sooline palgalõhe oli kõigi aegade madalaim | Statistikaamet
263. ↑  Estonia's gender pay gap falls to smallest on record | News | ERR
264. ↑  «PA5335: SOOLINE PALGALÕHE TEGEVUSALA (EMTAK 2008) JÄRGI, OKTOOBER. Statistika andmebaas». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հոկտեմբերի 24-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 15-ին.
265. ↑  «PA5335: Gender pay gap by economic activity (EMTAK 2008), October». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հոկտեմբերի 19-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 15-ին.
266. ↑  «Palgalõhe | Statistikaamet». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հոկտեմբերի 1-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 15-ին.
267. ↑  «Виды семейных компенсаций | Sotsiaalkindlustusamet». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հունվարի 10-ին. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 28-ին.
268. ↑  «Ajateenija toetused tõusevad, eriti palju rohkem saab raha lapse eest | Rahageenius». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հուլիսի 9-ին. Վերցված է 2021 թ․ հուլիսի 1-ին.
269. ↑  «Ajateenijate ning ajateenija lapsetoetus tõusevad | Kaitseministeerium». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հուլիսի 9-ին. Վերցված է 2021 թ․ հուլիսի 1-ին.
270. ↑  «Perehüvitiste liigid | Sotsiaalkindlustusamet». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հուլիսի 9-ին. Վերցված է 2021 թ․ հուլիսի 1-ին.
271. ↑  Департамент социального страхования. «Социальные пособия для лиц с недостатком здоровья». *Sotsiaalkindlustusamet*. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ օգոստոսի 14-ին. Վերցված է 2020 թ․ փետրվարի 8-ին.
272. ↑  «Пособия на детей с ограниченными возможностями вырастут в несколько раз | Эстония | ERR». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մարտի 28-ին. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 28-ին.
273. ↑  «Источник». Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ նոյեմբերի 11-ին. Վերցված է 2019 թ․ հոկտեմբերի 19-ին.
274. ↑  «Отцовский отпуск продлят до 30 дней — Эстония — Rus.Postimees.ee». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հոկտեմբերի 17-ին. Վերցված է 2019 թ․ հոկտեմբերի 19-ին.
275. ↑  «Riigikogu parandas lõpuks seaduseaugu, mis aastas pool tuhat peret õigustatud rahast ilma jättis — DELFI». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 31-ին. Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 28-ին.
276. ↑  «Таллинн перешёл на систему электронных проездных». Информационный портал города Таллина. 2013 թ․ հունվարի 2. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հունվարի 10-ին. Վերցված է 2013 թ․ հունվարի 8-ին.
277. ↑  «Три четверти таллинцев — за бесплатный проезд». Информационный портал города Таллина. 2012 թ․ մարտի 26. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ մայիսի 27-ին. Վերցված է 2012 թ․ մարտի 27-ին.
278. ↑   Արխիվացված 2020-05-05 Wayback Machine Статистическая база ОЭСР
279. ↑  «В последнем месяце года зарегистрированная безработица выросла | Töötukassa». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 1-ին. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 1-ին.
280. ↑  «Безработица в Европе (по месяцам) - Google Public Data Explorer». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հուլիսի 9-ին. Վերցված է 2019 թ․ հուլիսի 27-ին.
281. 1 2  «Экономика Эстонии охлаждается | Экономика | ERR». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 16-ին. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 16-ին.
282. ↑  President Ilves annab täna üle esimese e-residendi kaardi Արխիվացված 2015-02-06 Wayback Machine Estonian Development Foundation, 1 Dec 2014 (in Estonian) (Accessed on February 6, 2015)
283. ↑  E-residency — up against great expectations Արխիվացված 2015-02-06 Wayback Machine // E-Estonia.com, 13.01.2015 (Accessed on February 6, 2015)
284. ↑  «e-Residency Week 2019 | e-Residency». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ փետրվարի 28-ին. Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 28-ին.
285. 1 2  «Number of UK Estonian e-residents triples following Brexit | News | ERR». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մարտի 6-ին. Վերցված է 2020 թ․ փետրվարի 8-ին.
286. ↑  «Estonia — Estonia is a place for independent minds». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ նոյեմբերի 21-ին. Վերցված է 2021 թ․ նոյեմբերի 21-ին.
287. ↑  «CPI 2022». Transparency International. Վերցված է 2023 թ․ հունվարի 31-ին.
288. ↑  Rankings on the ease of doing business Արխիվացված 2014-06-11 Wayback Machine, p 4
289. ↑  Index of Economic Freedom 2010 — Countries Արխիվացված 2018-12-24 Wayback Machine(անգլ.)
290. ↑  Бедная экономика и плохая трудовая занятость тянут Эстонию на дно(չաշխատող հղում)
291. ↑  «Palga ja maksude kalkulaator - Palgakalkulaator 2021». Palk.crew.ee. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 23-ին. Վերցված է 2018 թ․ մարտի 1-ին.
292. ↑  «Фискальная система в Эстонии понятна любому гражданину». Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ օգոստոսի 15-ին. Վերցված է 2010 թ․ նոյեմբերի 6-ին.
293. ↑  «dv.ee — Сыэрд: рост налогов снижает конкурентоспособность Эстонии». Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ մայիսի 2-ին. Վերցված է 2011 թ․ մարտի 16-ին.
294. ↑  Союз работодателей Эстонии: Переход на евро повысит доверие евроинвесторов Արխիվացված 2014-07-06 Wayback Machine // Regnum.ru, 27 января 2010Կաղապար:Авторитетность?
295. ↑  «Таллин и Нарва подают в суд на эстонскую власть» (ռուսերեն). Regnum. 2009 թ․ մարտի 30. Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ հուլիսի 6-ին. Վերցված է 2013 թ․ փետրվարի 12-ին.Կաղապար:Авторитетность?
296. ↑  novosti2.err.ee(չաշխատող հղում)
297. ↑  «Maksukoormus kasvab rekordkiirusel» (էստոներեն). Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ մայիսի 30-ին. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 19-ին.
298. ↑  «EE: E-tax is yet another e-government success for Estonia». Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ օգոստոսի 18-ին. Վերցված է 2011 թ․ մարտի 18-ին.
299. ↑  «Декларации подали более 70 % налогоплательщиков». Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ հունվարի 21-ին. Վերցված է 2011 թ․ մարտի 16-ին.
300. ↑  «Deep dive into the Estonian startup sector in 2019 — Startup Estonia». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ սեպտեմբերի 4-ին. Վերցված է 2019 թ․ սեպտեմբերի 4-ին.
301. «Statistics: Average salaries increased in all counties in 2019 | News | ERR». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ մարտի 4-ին. Վերցված է 2020 թ․ մարտի 4-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |

 |

* Էստոնիայի լավագույն 100 հաջողակ ձեռնարկությունները 2006 թվականի համար /վեբարխիվ/
* Ներկայումս Էստոնիայի տնտեսության մրցունակության վիճակը և դրա հեռանկարները Արխիվացված 2021-07-09 Wayback Machine, Էստոնիայի զարգացման հիմնադրամի հաշվետվության համառոտ տարբերակը։ 2008։ ISSN 1736-6860
* Overview of the Estonian economy and financial sector(չաշխատող հղում)
, Էստոնիայի Բանկի հաշվետվություն, դեկտեմբերի 20, 2010։
* Ճգնաժամը եկել է։ Էստոնիայի ֆինանսների նախարարը՝ երկրում տիրող իրավիճակի մասին // ՌԻԱ, մարտի 11, 2020։
* «Էստոնիայի պետական ընկերություններ». Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ փետրվարի 20-ին. /վեբարխիվ/
* «Statistical database: Economy» (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ փետրվարի 20-ին. Վերցված է 2008 թ․ հուլիսի 23-ին.
* Estonian Trade Council (ETC)(անգլ.)