recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Ինֆիրտելը Վերին Ավստրիայի քարտոզին
**Ինֆիրտել** (անգլ.՝ Innviertel, բառացի՝ Իննի քառորդ), պատմական մաս Ավստրիայում՝ Ինն գետի հարավ-արևելքում։ Վերին Ավստրիայի արևմտյան մասն է, սահմանակցում է գերմանական Բավարիայի հետ։ Վերին Ավստրիայի պատմական չորս ենթաշրջաններից չորրորդն է։ Մյուս երեք մասերն են Հաուսրուկֆիրտել, Մյուլֆիրտել և Տրաունֆիրտել։

Աշխարհագրություն և ժողովրդագրություն
------------------------------------

Ինֆիրտելի բնապատկեր
Շրջանն իր մեջ ներառում է Շերդինգ, Դիդ իմ Իննկրայս, Բրաունաու ամ Ինն շրջանները։ Ինֆիրտելի մակերեսը 2,250 կմ² է։ Բնակչությունը մոտ 215,000 մարդ է։

Պատմություն
-----------

Վաղ միջնադարից շրջանը պատկանել է գերմանական Բավարիայի հերցոգությանը և կոչվել Իննբաերն (Innbaiern)։ Բավարական ժառանգության համար մղվող պատերազմի արդյունքում 1779 թվականին այն անցել է Ավստրիային։ Նապոլեոնյան պատերազմների ժամանակ Ինֆիրտելը 1809 թվականի Շենբրունի պայմանագրով Հաուսրուկֆիրտելի հետ դարձյալ հանձնվել է Բավարիային, սակայն ի վերջո 1816 թվականին Վիեննայի կոնգրեսի որոշմամբ միացվել է Ավստրիական կայրությանը։

Նշանավոր մարդիկ
---------------

* Ադոլֆ Հիտլեր - գերմանացի պետական ու քաղաքական գործիչ Նացիստական Գերմանիայի շրջանում, դիկտատոր։
* Անտոն Ցայլինգեր - ավստրիացի ֆրիզիկոս, առաջին անգամ իրականացրել է քվանտային հեռահաղորդակցություն՝ կիառելով ֆոտոններ։
* Ֆրանց Գրուբեր - ուսուցիչ, կոմպոզիտոր, «Խաղաղ գիշեր» ամանորյան հիմնի հեղինակ։
* Էռնստ Կալտենբրուներ - Նացիստական Գերմանիայում բարձրաստիճան քաղաքական գործիչ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «225 Jahre Innviertel bei Oberösterreich» (գերմաներեն). Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 3-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Քարտեզ (PDF-փաստաթուղթ, 341 kB)
* Վերին Ավստրիայի շրջանների դասակարգում Արխիվացված 2016-01-30 Wayback Machine
* Ինֆիրտելի բնակչության մշակույթ, բարքեր և սովորություններ, 1832

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ինֆիրտել» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 11995943p · GND: 4027101-8 · LCCN: sh85066531 · NKC: ge886511 · VIAF: 244966848 · WorldCat VIAF: 244966848 |

 |
**Գուտմանյա քարանձավ** (լատիշ․՝ Gūtmaņa ala), ամենախոշոր քարանձավը Լատվիայում և ողջ Մերձբալթիկայում։ Գտնվում է Սիգուլդա քաղաքից ոչ հեռու` Գաույա գետի աջ ափին` Գաույա ազգային պարկում։

Նկարագրություն
--------------

Քարանձավի պատերը կարմիր ավազաքարից են, որ ձևավորվել է Դևոնյան ժամանակաշրջանում (մոտ 410 միլիոն տարի առաջ)։ Քարանձավից սկիզբ է առնում առվակ, որը թափվում է Գաույա գետը։

Քարանձավի խորությունը 18.8 մ է, առավելագույն լայնությունը` 12 մ, բարձրությունը` 10 մ։ Գուտմանյա քարանձավի մակերեսը մոտ 170 մ² է, ծավալը` 170 մ³։

Քարանձավը զբոսաշրջային ամենահին տեսարժան վայրերից է Լատվիայում, քանի որ նույնիսկ անենավաղ շրջանի այցելուները թողել են իրենց «այցեքարտերը»` պատերին փորագրելով իրենց անուններն ու այցելության ժամանակը։ Քարանձավի ներսում կան տարբեր իշխանների, բարոնների զինանշաններ։ Այլևս չի թույլատրվում գրել քարանձավի պատերին, քանի որ այն պահպանության տակ գտնվող հնագիտական ու երկրաբանական հուշարձան է։

Համաձայն ժողովրդական լեգենդի` քարանձավից դուրս հոսող առվակը լիտվացի Ռինդաուգ իշխանի կնոջ արցունքներից է առաջացել։ Լեգենդը վկայում է, որ իշխանն իր անհավատարիմ կնոջը թաղել է Գաույա գետի ավազոտ ափին։ Խեղճ կինը, մեղավորության զգացումից տանջվելով, այնքան է լաց եղել, որ նրա արցունքները դուրս են հոսել մեծ քարանձավից։ Ներկայումս էլ կարծում են, որ գարնանն այդ ջրերն օժտված են բուժիչ հատկությամբ։

Մեկ այլ ավանդություն էլ պատմում է, թե որտեղից է ծագել քարանձավի անունը։ Հնում ապրել է մի բարի մարդ, ով քարանձավի ջուրն օգտագործել է մարդկանց բուժելու նպատակով։ *Gut mann* գերմաներեն նշանակել է «լավ մարդ»։

Գուտմանյա քարանձավը հնուց եղել է զոհաբերությունների վայր։ Մինչև 19-րդ դարը մարդիկ այստեղ են եկել` աստվածներին զոհեր մատուցելու։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Latvijas Vēstnesis (լատիշ.) — Latvijas Vēstnesis, 1993.
2. ↑  Easy Voyage. «Gutmanis cave». Easy Voyage.co.uk. Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ հոկտեմբերի 5-ին. Վերցված է 2012 թ․ փետրվարի 4-ին.
**Բեսորայի ամրոց** (իսպ.՝ Castillo de Besora), ամրոց Վալ դե Լորդում, Իսպանիայի Կատալոնիա համայնքի Լլեյդա քաղաքի Սանտա Մարիա դե Բեսորա մունիցիպալիտետում՝ Նավես և Սեռա դե Բուսա մունիցիպալիտետների միջև։

Ամրոցը կառուցվել է 1092 մետր բարձրությամբ ժայռի վրա, որի մուտքն ապահովել է հյուսիսային կողմից բարձրացող միակ ճանապարհը։ Կառուցված է երեք երկարաձիգ շինություններից, որոնք ներկայումս դարձել են տեղական ոճի գյուղական կացարաններ։

Պատմություն
-----------

Պատմական աղբյուրներում ամրոցն առաջին անգամ հիշատակվել է 982 թվականին, որոշ աղբյուրներում՝ 885 թվականին։ 875 թվականին արդեն ամրոցի մասին կա հիշատակում՝ որպես Բարսելոնայի կոմս Վիֆրեդ I-ի դստեր Էմմայի օժիտ, ընծա, երբ նա մուտք է գործել Սան Ժոան դե լես Աբադեսեսի վանական համալիր։

Մուսուլմանական ժամանակաշրջանում ամրոցն օգտագործվել է քրիստոնեական տարածքների սահմանները դիտելու համար։

Իններորդ դարի վերջում Վիֆրեդ I-ը Կարդոնայում, Օսոնայում, Բերգեդայում և Վալ դե Լորդում ստեղծել է ռազմական դիրքեր։ Հնարավոր է, որ այդ ժամանակաշրջանում երկրի սահմանը գտնվել է Սոլսոնա քաղաքի հյուսիսում։

Ամրոցի պատերը պահպանվել են որպես բնակելի տարածք։ Հին ծխական Սանտա Մարիա դե Բեսորայի եկեղեցին կառուցվել է 1759 թվականին։ 15-րդ դարում Լոս Ռեմենսաս ճակատամարտում ամրոցը բազմիցս գրավվել է Ֆրանսեսկ դե Վերնտայի կողմից։

1838 թվականին առաջին կառլիստական պատերազմի ժամանակ ամրոցը զգալի ավերվել է, երբ եղել է ապաստան և կառլիստական ուժերի ճակատամարտի վայր։ Ավելի ուշ միապետության առաջնորդ Բուենավենտուրա Կարբոն, ով հետագայում եղել է Կուբայի գաղութային կառավարիչ, ստիպված է եղել հեռանալ ամրոցից ու եկեղեցուց։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Wiki Loves Monuments monuments database — 2017.
2. 1 2  «Սանտա Մարիա դե Բեսորայի պաշտոնական կայք». Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ սեպտեմբերի 30-ին. Վերցված է 2016 թ․ սեպտեմբերի 5-ին.
3. ↑  «Castle page at Castillosnet». Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ հունվարի 17-ին. Վերցված է 2016 թ․ սեպտեմբերի 5-ին.
4. 1 2 3  Castillos medievales de Catalunya: Osona
5. 1 2  Santa Maria de Besora on Laplanaweb.com
6. ↑  «Parquesnaturales.com». Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ սեպտեմբերի 27-ին. Վերցված է 2016 թ․ սեպտեմբերի 5-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Տվյալներ Բեսորայի ծագման մասին
* Եկեղեցու օծման փաստաթուղթ, 898 Արխիվացված 2007-09-28 Wayback Machine
* PDF document of the diary of *Avui* and *Fundació Castells Culturals de Catalunya*

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Բեսորայի ամրոց» հոդվածին։ |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ կատալոնական |

 |
**Յոհաննա Էլիզաբեթ Ռեպելիուս** (հոլ.՝ Johanna Elisabeth Repelius, հայտնի է որպես Բեթսի, հունվարի 31, 1848(1848-01-31)[…], Ամստերդամ, Նիդերլանդներ - հունվարի 23, 1921(1921-01-23), Ամստերդամ, Նիդերլանդներ), հոլանդացի նկարչուհի, աշխատել է ջրաներկով, ստեղծել է պարզ, մեկ ֆիգուրով կենցաղային ժանրի տեսարաններ։

Կենսագրություն
--------------

Բեթսին ծնվել է 1848 թվականին Ամստերդամում՝ հարուստ վաճառականի ընտանիքում։ Եղել է ընտանիքի ութ երեխաներից կրտսերը։ Հոր ցանկությանը հակառակ՝ որոշել է դառնալ նկարիչ և նկարչության դասեր է ստացել պատմական ժանրի նկարիչ Պետրուս Ֆրանցիսկոս Գրիվի մոտ։ Հետագայում սովորել է Կարել Ֆրանս Ֆիլիպոյի մոտ (1825-1897), որը հայտնի էր իր ժանրային տեսարաններով։ 1873-1876 թվականներին սովորել է Ամստերդամի գեղարվեստի ակադեմիայում, որտեղ նրան դասավանդել է Ավգուստ Ալեբեն։ Նիկոլաս ֆան դեր Վաայի մոտ սովորել է ջրաներկ, հետագայում դարձել է նրա մտերիմ ընկերը։ 1875 թվականին Բեթսին դարձել է Arti et Amicitiae (Արվեստ և ընկերություն) միության անդամ, 1878 թվականից հետո դարձել է նրանց ցուցահանդեսների մշտական մասնակից։

1889 թվականին իր ժառանգած հարստության շնորհիվ Բեթսին կարողացավ կառուցել մի տուն, որը նախագծել էր հայտնի ճարտարապետ Յոզեֆ Կայպերսը։ Այն ձեղնահարկում ստուդիա ուներ և ընտանեկան զինանշանը ներառված էր շենքի ճակատային հատվածում։ Ավելի ուշ Բեթսին հրավիրում է երիտասարդ Պիտ Մոնդրիանին՝ առաստաղին նկարազարդելու առեղծվածային և պուտտո տեսարաններ։ Բեթսին հաճախ փողոցից մարդկանց հրավիրում էր կեցվածք ընդունելու իր նկարների համար։ Հատկանշական է, որ նրա աշխատանքների մեծ մասում կերպարները նայում են ներքև կամ դեպի կողք։

Բեթսին չի ամուսնացել, բայց ունեցել է նկարիչ ընկերների լայն շրջանակ, այդ թվում Թհերեսե Շխվարտզեն և Լիզի Անսինը։

Բեթսին կատարել է բարեգործություններ, հատկապես նվիրաբերել է կույրերի համար ստեղծված կազմակերպություններին։ Իր կտակում նա զգալի գումարներ է թողել իր բոլոր ընկերներին։ Բեթսիի ստուդիայի պարունակությունը մնացել է գարեջրագործ Ջերարդ Ադրիաան Հեյնիկենի զարմուհի ծաղիկներ նկարող Մարի Հեյնիկենին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  RKDartists (նիդերլ.)
2. 1 2 3 4  Johanna Elisabeth Repelius — 2009.
3. 1 2  Benezit Dictionary of Artists — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7
4. 1 2  Brief biography @ Stamboom Wesseling.
5. 1 2 3 4  Brief biography @ Huygens.

Գրականություն
-------------

* P. Gorter and M. Bax, "Vondelstraat 29. Betsy Repelius en haar opdrachten aan Joseph Cuypers en Piet Mondriaan", Jaarboek Amsterodamum (2006).

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Բեթսի Ռեպելիուս» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | RKDartists |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BPN: 18270440 · GND: 1243268344 · ISNI: 0000000069646708 · LCCN: no2021088287 · NTA: 155732080 · VIAF: 96241433 · ULAN: 500078667 · WorldCat VIAF: 96241433 |

 |

 |
**Ալիսթեր (Ալի) Քարթեր** (անգլ.՝ Allister Carter, հուլիսի 25, 1979(1979-07-25), Կոլչեստր, Էսեքս, Էսեքս, Անգլիա, Միացյալ Թագավորություն), անգլիացի պրոֆեսիոնալ սնուկերիստ, 2008 և 2012 թվականների աշխարհի առաջնության եզրափակիչների մասնակից։

Կենսագրություն
--------------

Քարթերը միացել է պրոֆեսիոնալ սնուկերիստներին 1996 թվականին։ Նրա առաջին հաղթանակը եղել է 1999 թվականին *Benson & Hedges Championship*-ի ժամանակ, որը նրան թույլ տվեց մասնակցելու Մաստերս մրցաշարին։ Այդ նույն թվականին նա դուրս եկավ Գրան պրիի կիսաեզրափակիչ։ Բարձրակարգ մրցաշարի երկրորդ կիսաեզրափակիչ Քարթերն անցել է միայն 2007 թվականին՝ Մալթայի գավաթի ժամանակ։

Շնորհիվ 2005/2006 մրցաշրջանում հաջող ելույթների շնորհիվ Քարթերը ներառվեց մրցաշրջանի լավագույն 16-յակում, իսկ 2006/07 մրցաշրջանում ամրապնդեց իր տեղը շքերթում։

2008 թվականի աշխարհի առաջնության ժամանակ Քարթերը իսկական ճեղքում է առաջացրել. նա հասել է մրցաշարի եզրափակիչ՝ հաղթելով այնպիսի մասնակիցների, ինչպիսիք էին Շոն Մորֆին և Փիթեր Էբդոնը, և կատարել էր իր առաջին առավելագույն բրեյքը։ Անգլիացու համար դա ոչ միայն աշխարհի առաջնությունում պարզապես առաջին եզրափակիչն էր, այլև հեղինակավոր մրցաշարում առաջին եզրափակիչը։ Չնայած նրան, որ եզրափակչում նա ի վերջո պարտվեց Ռոնի Օ’Սալլիվանին 8:18 հաշվով, հաջող ելույթները մրցաշարում թույլ տվեցին նարն առաջին անգամ հանդես գալ լավագույն խաղացողների 8-յակում։ Առավելագույն բրեյքի մրցանակը (GB£ 157 000) ստիպված էին բաժանել Ռոննի Օ'Սալլիվանի և նրա միջև։

Հեղինակավոր մրցաշարում առաջին հաղթանակը Քարթերին հաջողվել է Welsh Open 2009-ի ժամանակ՝ եզրափակչում 9:5 հաշվով հաղթելով Ջո Սվեյլին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. ↑  Владимир Синицын (23 февраля 2009). «Новая высота Картера». Евроспорт.ру. Վերցված է 2009 թ․ փետրվարի 24-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Էջը World Snooker կայքում (անգլ.)
* Էջը Top-Snooker կայքում (ռուս.)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ալի Քարթեր» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Թվիթթեր |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database |

 |
| **՞**Ցիստոդերմա ամիանտային |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Սնկեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Agaricaceae |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Ցիստոդերմա ամիանտային |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Cystoderma amianthinum

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Ցիստոդերմա ամիանտային** (լատին․՝ Cystoderma amianthinum ), Agaricaceae ընտանիքին պատկանող սունկ, որը գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

2-5 սմ տրամագծով դեղնաոսկեգույն կամ բաց շագանակագույն գլխարկը դեղնավուն է, սկզբում կիսագնդաձև է, հետո փռված, մեջտեղում լայն տափակ թմբիկով, չոր, մանր հատիկավոր, ալրանման փառով ծածկված, իսկ եզրերին՝ մասնակի ծածկոցի մնացորդներով։ Դեղնավուն երանգով, տհաճ հոտով և ալյուրի համաով պտղամիսը սպիտակ է կամ սպիտակավուն, կտրվածքում գույնը անփոփոխ է։ Սպիտակ թիթեղները չորացնելուց հետո դեղնավուն են, ոտիկին կպած, խիտ դասավորված, բարակ և հարթ եզրերով։ Առկա են նաև թիթեղիկները։ 3-5 x 4-8 սմ ոտիկը սպիտակավուն է, գլանաձև, լցոնված, հետո սնամեջ է, գագաթնային դեղնավուն օղակով, օղակից վերև մերկ է, իսկ դեպի ներքև՝ գլխարկի գույնի և հատիկավոր։ Սպորափոշին սպիտակ է, անգույն, հարթ, էլիպսաձև սպորները՝ 5-7 x 3-4 սմ։

Տարածվածություն
---------------

Ընդհանուր արեալն ընդգրկում է Եվրոպան, Ասիան, Հյուսիսային Ամերիկան, Ավստրալիան, Աֆրիկան, Հարավային Կովկասը (Վրաստան, Հայաստան)։ Հայաստանում հանդիպում է Իջևանի ֆլորիստիկական շրջաններում՝ «Դիլիջան» ազգային պարկում և «Ախնաբատի կենի» արգելավայրում։

Էկոլոգիա
--------

Հանդիպում է փռոցաշերտի և 1700 մ բարձրության վրա, խառը անտառներում, սեպտեմբեր ամսին։ Փռոցաշերտային սապրոտրոֆ է։ Պտղամարմիններն ուտելի են, սակայն ոչ արժեքավոր։

Պահպանություն
-------------

Խոցելի տեսակ է։ Պահպանվում «Ախնաբատի կենի» արգելավայր համապատասխան էկոհամակարգում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*. Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն. 2010. ISBN 978-99941-2-420-6.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ցիստոդերմա ամիանտային» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2780719221 |

 |
| **՞**Ոզնասունկ փշոտ |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Սնկեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Ոզնասունկ փշոտ |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Hericium erinaceum

 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : ??? |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Ոզնասունկ փշոտ** (լատին․՝ Hericium erinaceum), Hericiaceae ընտանիքին պատկանող սունկ, որը գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

25 սմ տրամագծով, երբեմն երկարավուն, նստած կարճ ոտիկի վրա կամ կպած բնափայտին, երիտասարդ վիճակում սպիտակ, վարդագույն երանգով, կլորավուն կամ տանձաձև պտղամարմինները միամյա են, աճում են խոշոր խմբերով, մակերեսը չոր վիճակում դեղին է, գորշավուն, եզրերի մոտ պատված կոշտ, ծռմռված փշաձև ելուստներով։ Թարմ վիճակում պտղամիսը մսալի է, սպիտակ, չորանալուց հետո՝ դեղնավուն։ Հիմենոֆորը փշաձև է։ Փշերը երկար են, սպիտակ, վարդագույն երանգով, չորանալուց՝ գորշավուն, գլանաձև, սրածայր, ուղիղ կամ ծռմռված։ 5-7 x 4,5-6 մկմ, լայն էլիպսաձև կամ գնդաձև սպորները յուղի կաթիլով են։

Տարածվածություն
---------------

Ընդհանուր արեալը ընդգրկում է Եվրոպան, Ասիան, Ամերիկան, Հարավային Կովկասը (Վրաստան, Հայաստան)։ Եվրոպական մի շարք երկրներում ունի լայն տարածում, սակայն Հայաստանում հանդիպում է հազվադեպ, եզակի առանձնյակներով, հայտնաբերված է Իջևանի ֆլորիստիկական շրջանում՝ «Դիլիջան» ազգային պարկ և Զանգեզուրի ֆլորիստիկական շրջան։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է 1000-1400 մ բարձրությունների վրա, հանդիպում է կաղնու և հաճարենու կենդանի բների, կոճղերի վրա, լայնատերև անտառներում, օգոստոս-սեպտեմբեր ամիսներին։ Քսիլոտրոֆ է։ Երիտասարդ պտղամարմիններն ուտելի են։

Պահպանություն
-------------

Խոցելի տեսակ է։ Հայաստանում պահպանվում է «Դիլիջան» ազգային պարկի համապատասխան էկոհամակարգերի կազմում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*. Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն. 2010. ISBN 978-99941-2-420-6.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ոզնասունկ փշոտ» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2777545159, 2910764323 · NDL: 01001861 |

 |
|  |
| --- |
| **Մոնտանեա ավազային** |
| Մոնտանեա ավազայինՄոնտանեա ավազային |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Սնկեր (Fungi) |
| **Ենթատիպ** | *Agaricomycotina* |
| **Դաս** | Ագարիկոմիցետներ (Agaricomycetes) |
| **Ենթադաս** | *Agaricomycetidae* |
| **Կարգ** | *Agaricales* |
| **Ընտանիք** | *Agaricaceae* |
| **Ցեղ** | **Montagnea** |
| **Տեսակ** | **Մոնտանեա ավազային** *(M. arenaria)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Montagnea arenaria***Zeller, 1943 |

**Մոնտանեա ավազային** (լատին․՝ Montagnea arenaria), Coprinaceae ընտանիքին պատկանող սունկ, որը գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Հումուսային սապրոտրոֆ է։ Երիտասարդ վիճակում 3 սմ տրամագծով պտղամարմինը սպիտակավուն է, դեղնավուն կամ կլորավուն։ Թաղանթաձև պերիդիումի պատռվելուց հետո ոտիկը վեր է բարձրանում։ 1-6 սմ տրամագծով և թիթեղաձև բլթակներով գլխարկը դեղնավուն է, ճառագայթաձև ճաքճքված և թեփուկավոր։ 0,6-0,1 սմ լայնությամբ թիթեղները հասունացած վիճակում սև են, փխրուն, ալիքավոր եզրերով, ծածկված հիմենիալ շերտով։ 6-25 x 0,5-2 սմ սպիտակ, դեղնավուն ոտիկը երիտասարդ վիճակում մսալի է, իսկ հասունանալուց հետո՝ փայտացած, ծածկված մանր կամ դեղնավուն թեփուկներով, հիմքի մոտ ունի պերիդիումի մնացորդներ՝ վոլվա։ Սպորափոշին սև է, իսկ ձվաձև կամ էլիպսաձև, հարթ սպորները 10–16 x 7–11 մկմ են, սև, ծլման ծակոտիներով։

Տարածվածություն
---------------

Ընդհանուր արեալը ընդգրկում է Եվրոպան, Ասիան, Հյուսիսային Ամերիկան, Հարավային Ամերիկան, Հարավային Կովկասը (Վրաստան, Հայաստան)։ Հայաստանում տարածված է Երևանի ֆլորիսիկական շրջանում («Խոսրովի անտառ» արգելոց, Վեդիի շրջակայք)։

Էկոլոգիա
--------

Հանդիպում է հազվադեպ, մայիս ամսին, եզակի առանձնյակներով, հողի վրա, ժայռոտ վայրերում, կիսաանապատներում, տափաստաններում, 900-1200 մ բարձրությունների վրա, չորային եղանակին։

Պահպանություն
-------------

Խոցելի տեսակ է։ Հայաստանում պահպանվում է «Խոսրովի անտառ» արգելոցի համապատասխան էկոհամակարգերի կազմում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*. Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն. 2010. ISBN 978-99941-2-420-6.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Մոնտանեա ավազային» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · iNaturalist · NCBI |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2781213380 |

 |
| **՞**Մերիպիլուս հսկա |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Սնկեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Albatrellaceae |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Մերիպիլուս հսկա |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Meripilus giganteus

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Մերիպիլուս հսկա** (լատին․՝ Meripilus giganteus), Albatrellaceae ընտանիքին պատկանող սունկ, որը գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

0,5-0,8 մ տրամագծով պտղամարմինը կլորավուն է, կազմված բազմաթիվ ճյուղավորված կարճ ոտիկների վրա նստած գլխիկներից, որոնք ամրացած են ուռուցիկ, պալարաձև հաստացած ընդհանուր ոտիկին։ Կիսագնդաձև կղմինդրաձև դասավորված գլխիկները գորշագույն կամ բաց շականակագույն են, չորանալուց հետո փայտացած, մանր թեփուկներով, կնճռոտված և առանց փայլի։ Կոշտ մսալի պտղամիսն ունի բաց գունավորում, կտրելիս մգանում է՝ արագ սև գույն ստանալով, ունի յուրահատուկ սնկի հոտ։ Խողովակները կարճ են՝ մինչև 6 մմ երկարությամբ։ Սպիտակ են կամ մոխրագույն անցքերը, մանր են միջինը 3-4 անցք 1 մմ հեռավորության վրա, կլոր և նուրբ ծոպերով։ Լայն էլիպսաձև և համայրա գնդաձև սպորները 5-6 x 4,5-5 մկմ են, պատված են յուղի 1 կաթիլով։

Տարածվածություն
---------------

Մերիպիլուս հսկան տարածված է Եվրոպայում, Ասիայում և Հարավային Կովկասում (Վրաստանում և Հայաստանում)։ Հայաստանում հայտնաբերված է Իջևանի ֆլորիստիկական շրջանում՝ «Դիլիջան» ազգային պարկում, Բերդ և Նոյեմբերյան քաղաքներում։

Էկոլոգիա
--------

Հայաստանում հանդիպում է հազվադեպ, մեծ խմբերով, հաճարենու և կաղնու բների ստորին մասերում, լայնատերև անտառներում, 1200-1800 մ բարձրությունների վրա, հանդիպում է սեպտեմբեր-հոկտեմբեր ամիսներին։ Քսիլոտրոֆ է, առաջանում է սպիտակ փտում։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է։ Հայաստանում պահպանվում է «Դիլիջան» ազգային պարկի համապատասխան էկոհամակարգի կազմում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*. Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն. 2010. ISBN 978-99941-2-420-6.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Մերիպիլուս հսկա» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2780388711 |

 |
| **՞**Բատարեա թիակաձև |
| --- |
| Բատարեա թիակաձև  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Սնկեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Battarreaceae |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Բատարեա թիակաձև |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Battarrea phalloides

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Բատարեա թիակաձև** (լատին․՝ Battarrea phalloides), Battarreaceae ընտանիքին պատկանող սունկ, որը գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

5 սմ տրամագծով պտղամարմինը սկզբում ձվաձև է, փակ, իսկ հասունանալուց հետո պատռվում է և պահպանվում ոտիկի ստորին մասում պարկաձև պատյանի (վոլվա) ձևով՝ հիմնականում հողի տակ։ Թաղանթը երկշերտ է։ Սպիտակավուն, կաշվենման էկզոպերի դիումը արագ անհետացող է։ Թեփուկաթելիկաձև էնդոպերի դիումը հարթ է, փայտացած ոտիկի վրա, պատռվելուց հետո զանգակաձև։ 15-20 սմ բարձրությամբ, 1 սմ հաստությամբ, մազմզուկներով ոտիկը շագանակագույն է։ Կապիլիցիումը անգույն է և բարակ թելիկներից կազմված։ Սպորափոշին ժանգագույն է, իսկ 4-6 մկմ, կլորավուն, շագանակագույն սպորները՝ թույլ գորշավուն։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հայտնաբերվել է Լոռու (Ախթալայի շրջակայք) ֆլորիստիկական շրջանում։ Ընդհանուր արեալը ընդգրկում է Եվրոպան, Ասիան, Ամերիկան, Հարավային Կովկասը (Ադրբեջան, Վրաստան, Հայաստան)։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ծովի մակարդակից 800 մ բարձրությունների վրա, ավազակավային հողերի, ավազուտների վրա, կիսաանապատներում, սեպտեմբեր ամսին։ Պատկանում է հումուսային սապրոտրոֆների կամ պսամոտրոֆների էկոլոգիական խմբերին։

Պահպանություն
-------------

Անհետացած տեսակ է, որի վերաբերյալ տվյալներն անբավարար են։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*. Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն. 2010. ISBN 978-99941-2-420-6.
|  |
| --- |
| **Աստղիկ հիգրոմետրիկ** |
| Աստղիկ հիգրոմետրիկԱստղիկ հիգրոմետրիկ |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Սնկեր (Fungi) |
| **Ենթատիպ** | *Agaricomycotina* |
| **Դաս** | Ագարիկոմիցետներ (Agaricomycetes) |
| **Ենթադաս** | *Agaricomycetidae* |
| **Կարգ** | *Boletales* |
| **Ընտանիք** | *Diplocystaceae* |
| **Ցեղ** | **Astraeus** |
| **Տեսակ** | **Աստղիկ հիգրոմետրիկ** *(A. hygrometricus)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Astraeus hygrometricus***Morgan, 1889 |

**Աստղիկ հիգրոմետրիկ** (լատին․՝ Astraeus hygrometricus), Geastraceae ընտանիքին պատկանող սունկ, որը գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

2-4 մմ տրամագիծով պտղամարմինը աստղաձև է, սկզբում կլորավուն, պատված բազմաշերտ թաղանթով, որը պատռվում է հասունանալուց հետո։ Էկզոպերիդիումը, որը սպիտակ է, հաստ և մսալի, բաժանվում է 7-10 բլթակների։ Էնդոպերիդիումը մոխրագույն է կամ շագանակագույն։ Հասունանալուց հետո պտղամարմնի գագաթին բացվում է փոքր պատառոտված անցք։ Կապիլիցիումը անգույն է, ճյուղավորված, գլեբան՝ շագանակագույն, իսկ սպորները՝ 8-11 մկմ տրամագծով։

Տարածվածություն
---------------

Ընդհանուր արեալը ընդգրկում է Եվրոպան, Հարավային Կովկասը (Ադրբեջան, Վրաստան, Հայաստան)։ Հայաստանում հանդիպում է հունիս ամսին Երևանի ֆլորիստիկական շրջանում՝ «Խոսրովի անտառ» արգելոցի տարածքում։

Էկոլոգիա
--------

Հայաստանում հայտնաբերված է ավազուտների կամ ավազակավային հողերի վրա, չոր անտառներում, հիմնականում 800-1000 մ բարձրությունների վրա։ Հումուսային սապրոտրոֆ է կամ պսամոտրոֆ։

Պահպանություն
-------------

Խոցելի տեսակ է, պահպանվում է «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցի համապատասխան էկոհամակարգերի կազմում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*. Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն. 2010. ISBN 978-99941-2-420-6.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Աստղիկ հիգրոմետրիկ» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Աստղիկ հիգրոմետրիկ» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | UNII |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուս |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2781251945 |

 |
|  |
| --- |
| **Անկատար սնկեր** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Սնկեր (Fungi) |
| **Դաս** | **Անկատար սնկեր** (Deuteromycetes)Sacc. & P.Syd. 1899 |

**Անկատար սնկեր** (լատին․՝ Fungi imperfecti), **դեյտերոմիցետներ** (լատին․՝ Deuteromycetes), միտոսպորային սնկեր, սնկերի տարասեռ խումբ, որն էվոլյուցիայի ընթացքում կորցրել է սեռական փուլը, կամ այն դեռ հայտնի չէ, կամ էլ հայտնի է, բայց էական դեր չի խաղում զարգացման ընթացքում։ Ֆիլոգենետիկորեն կապված է ասկոմիցետների և բազիդիոմիցետևերի տարբեր խմբերի հետ։ Հայտնի է 30-35 000 տեսակ։

Արտաքին կառուցվածք
------------------

Վեգետատիվ մարմինը լավ զարգացած, ճյուղավորված միջնապատերով, հապլոիդ, բազմակորիզ բջիջներից կազմված միցելիում է, իսկ խմորասնկանման սնկերի տեսակների մոտ բողբոջող բջիջներ են։

### Անսեռ բազմացում

Դեյտերոմիցետների անսեռ բազմացման ժամանակ առաջանում են կոնիդիակիր թելիկներ՝ կոնիդիումներով։ Միայնակ փնջերով կամ խիտ խրձերով (կորեմիումներ) դասավորված կոնիդիակիրները բնորոշ են հիֆոմիցետներին։ Ցելոմիցետների մոտ կոնիդիակիրները ձևավորվում են պտղամարմիններում՝ բարձիկներում կամ պիկնիդիումներում։ Որոշների մոտ սպորատվությունը լրիվ բացակայում է, և միցելիումն անպտուղ է։

Տարածում
--------

Տարածված են բնության մեջ։ Հանդիպում են բոլոր էկոլոգիական միջավայրերում։ Շատերը վայրի և մշակովի բույսերի մակաբույծներ են (ֆուզարիում, ցերկոսպորա, վերտիցիլիում և այլ ցեղերի տեսակներ)՝ առաջացնելով դրանց բծավորություն, թառամում և այլ հիվանդություններ։ Սապրոտրոֆ տեսակները մասնակցում են օրգանական մնացորդների քայքայմանը և հողառաջացմանը։

Անկատար սնկերն առաջացնում են սննդամթերքի բորբոսնում և փտում, արտադրական նյութերի և արտադրանքի քայքայում, մարդկանց և կենդանիների մաշկի սնկային հիվանդություններ, խորը սնկախտեր և ալերգիա։ Որոշ հողային տեսակներ գիշատիչներ են։ Շատերը սինթեզում են կեևսբանական ակտիվ նյութեր՝ ֆերմենտներ, հակաբիոտիկներ, օրգանական թթուներ, սնկային թույներ։

Գրականություն
-------------

* Gams, W. 1995. How natural should anamorph genera be? Canadian Journal of Botany 73 (suppl 1)։S747-S753.
* Kendrick, B. 1981. The history of conidial fungi, Pages 3–18 in GT Cole and B Kendrick, eds. Biology of Conidial Fungi. New York, Academic Press.
* Seifert, KA. 1993. Integrating anamorphic fungi into the fungal system, Pages 79–85 in DR Reynolds, and JW Taylor, eds. The Fungal Holomorph: mitotic, meiotic and pleomorphic speciation in fungal systematics. Wallingford, UK, CAB International.
* Taylor, JW. 1995. Making the Deuteromycota redundant: a practical integration of mitosporic and meiosporic fungi. Canadian Journal of Botany 73 (suppl 1)։S754-S759.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
**Այրվածքաբանական կենտրոն,** այրվածքաբանական բաժանմունք կամ բաժին, այրվածքների բուժման մեջ մասնագիտացած հիվանդանոց հաճախ օգտագործվող ծանր այրվածքներով հիվանդների բուժման և վերականգնման համար։

Ընդհանուր ակնարկ
----------------

Այրվածքի ծանրության աստիճանը, կախված է բազմաթիվ գործոններից, այդ թվում՝ տուժածի տարիքից (հիմնականում այրվածքներ ստանում են նորածինները և փոքր տարիքի երեխաները կամ 65-ից բարձր տարիքովները)։ Այրվածքաբանական բաժանմունքն այրվածքների բուժմամբ մասնագիտացած հիվանդանոց է։ Այրվածքաբանական կենտրոնները հաճախ օգտագործվում են ավելի լուրջ հիվանդների բուժման և վերականգնման համար, հատկապես, եթե դեմքը, գլուխը, շնչառական համակարգը, կրծքավանդակը, որովայնը, աճուկը կամ վերջույթները այրված են։ Նրանք, ովքեր այս տարիքային խմբերում չեն (երեխա և 65-ից մեծ), կարող են ավելի շատ տուժել, եթե նրանք հիվանդ են, վնասվածքներ են ստացել կամ ունեն թույլ իմունիտետ, մարմնի ընդհանուր մակերեսի այրվածքներ (ինների կանոն), պատշաճ բուժուման հետաձգում կամ սխալ բուժում, եթե այրվածքները 2-րդ, 3-րդ կամ 4-րդ աստիճանի են (որքան մեծ է և խորը, այնքան վատ է), աղբյուրը (եթե դա եղել է քիմիական նյութի հետևանքով է, կամ այրման կամ հրդեհի հետևանքով, բուժման սխեման պետք է համապատասխան կերպով փոփոխվի), կամ եթե մաշկի փոխպատվաստումը հնարավոր չէ և/կամ կարևոր օրգանները վնասված են։

Թիմի անձնակազմ
--------------

Այրվածքաբանական կենտրոնին անհրաժեշտ է թիմային մոտեցում՝ ծանր այրվածքներով հիվանդների վարման համար։ Սովորաբար այրվածքաբանականի թիմը բաղկացած է այրվածքաբանից, պլաստիկ վիրաբույժից, վերականգնողաբանից, կրծքավանդակի բժիշկից, ընդհանուր վիրաբույժից, անեսթեզիոլոգից, թոքաբան, մանկաբույժից, բուժքույրերից և տեխնիկներից, մանրէաբանից, հոգեբույժից, սննդաբանից, ֆիզիոթերապևտից և սոցիալական աշխատողից։ Այրված վերքի վաղ հեռացումը կամ վերքի փակումը՝ մեծ այրվածքների դեպքում կարող են մեծացնել վերականգնման հնարավորությունները։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  «The Johns Hopkins Burn Center». Johns Hopkins University. Վերցված է 2011 թ․ հունվարի 26-ին.
2. 1 2  «Burn Center». University of Wisconsin Hospitals and Clinics Authority. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ հունվարի 19-ին. Վերցված է 2011 թ․ հունվարի 26-ին.
3. ↑  «Burn injury».
4. ↑  «Best Burn Centre in Allahabad | Best Burn Surgeon in Allahabad | Best Burn Specialist in Allahabad | Burn Surgery Centre in Allahabad | Burn Surgery in Allahabad , U.P». *jeevanjyotihospital.com*. Վերցված է 2024 թ․ հունվարի 25-ին.
5. ↑  «Guidelines for Trauma Centers Caring for Burn Patients» (PDF). *ameriburn.org*. Section: Other Personnel.
6. ↑  «Ross Tilley Burn Centre - About Us - Sunnybrook Hospital». *sunnybrook.ca* (անգլերեն). Վերցված է 2022 թ․ մայիսի 26-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* BASIC EMERGENCY CARE

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Այրվածքաբանական կենտրոն» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | MESH ID |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2778838822, 2909855487 |

 |
**Յոսեմիթե** (անգլ.՝ Yosemite Falls), Հյուսիսային Ամերիկայի ամենաբարձր ջրվեժներից մեկը։ Գտնվում է Կալիֆոռնիայի Յոսեմիթե ազգային պարկում։ Յոսեմիթ ջրվեժը աշխարհում 20-րդ ամենաբարձր ջրվեժն է։

Ջրվեժի ընդհանուր բարձրությունը 739 մ է։ Այն բաժանվում է երեք հատվածի։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ ժայռի երկու հորիզոնական կոտրվածքների համակարգերը հատվում են ուղղահայաց կոտրվածքների համակարգի հետ։ Մեկ հորիզոնական համակարգը գտնվում է վերին ջրվեժի հիմքում, մյուսը՝ ստորին։ Այսպիսով, ուղղահայաց անկայուն կոտրվածքների ձևավորման համակարգը փոխազդում է հորիզոնական, տեռասի ձևավորման հետ։ Վերին Յոսեմիթի ջրվեժի բարձրությունը 435 մ է։ Այն սնուցվում է Յոսեմիթե-Կրիկ գետից։ Միջին և ստորին ջրվեժների բարձրությունը, համապատասխանաբար, 206 և 98 մ է։ Ձմռանը վերին ջրվեժի ջրի սպառումը կարող է զգալիորեն կրճատվել։ Ցածր ջրվեժի ջրի նվազագույն սպառման ժամանակահատվածը տևում է հուլիսի վերջից օգոստոս-հոկտեմբեր ընկած ժամանակահատվածը. առավելագույն սպառումը տեղի է ունենում գարնանը և ամռան սկզբին։

Ջրվեժը տուրիստական հայտնի այցելավայր է։

Ջրվեժից ոչ հեռու գտնվում է Գալեն Քլարկի գերեզմանը՝ առաջին ռեյնջեր և Յոսեմիթե ազգային պարկի հիմնադիրը։

Ավանիչների լեգենդը
------------------

Յոսեմիթյան հովտի ավանիչի հնդիկները անվանում էին ջրվեժը Չոլոկ (անգլ.՝ Cholock) և հավատում էին, որ մի քանի կախարդների ոգիներ, որոնք կոչվում են Պոլոթի (անգլ.՝ Poloti), ապրում էին ջրվեժի հիմքում։ Ավանիչի լեգենդն ասում էր, որ ժամանակին մի կին գնացել էր դույլով ջուր հավաքելու, բայց այն դուրս հանեց օձերով լի։ Ի պատիժ նրան, որ կինը խանգարեց հոգիների հանգիստը, այդ օրվա երեկոյան նրանք փոթորիկներով տեղափոխեցին և խորտակեցին ջրվեժի հիմքում գտնվող տունը՝ կնոջ և նրա երեխայի հետ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Արտասահմանյան երկրների աշխարհագրական անվանումների բառարան / խմբ․ Ա․ Մ․ Կոմիկով. — 3֊րդ հրատարակություն. — Մոսկվա: Նեդրա, 1986. — С. 140.
2. ↑  «World's Tallest Waterfalls» (անգլերեն). World Waterfall Database. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հուլիսի 10-ին. Վերցված է 2011 թ․ հունվարի 7-ին.
3. ↑  «Yosemite National Park Waterfalls». U.S. National Park Service. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հուլիսի 10-ին. Վերցված է 2011 թ․ հունվարի 7-ին.
4. ↑  «Yosemite Falls Facts and Geology» (անգլերեն). Yosemite Online. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հուլիսի 10-ին. Վերցված է 2011 թ․ հունվարի 7-ին.
5. ↑  «Yosemite Waterfalls : Yosemite Park» (անգլերեն). Parks & Resorts at Yosemite, Inc. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հուլիսի 10-ին. Վերցված է 2011 թ․ հունվարի 7-ին.
6. ↑  Гален Кларк на сайте nps.gov(անգլ.)
7. ↑  *Clark, Galen* Chapter One: Early History // Indians of the Yosemite Valley and Vicinity Their History, Customs and Traditions. — Yosemite Valley, CA: G. Clark, 1904.
8. ↑  *Kroeber, by A. L.* Indians of Yosemite // Handbook of Yosemite National Park / Ansel Franklin Hall. — London: G. P. Putnam’s sons, 1921.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Յոսեմիթ ջրվեժ» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | VIAF: 315529093 · WorldCat VIAF: 315529093 |

 |
**Կառպաչչո** (իտալ.՝ Carpaccio), մայոնեզի հիմքով սոուսով համեմված ուտեստ, որը պատրաստված է տավարի հում մսի բարակ կտորներից։

Պատմություն
-----------

Ուտեստը «հորինել» է «Հարրի բար»-ի կուլտային սեփականատեր Ջուզեպե Չիպրիանին (ով հայտնի է նաև Բելլինի կոկտեյլի «հայտնագործմամբ»)՝ 1950 թվականին, Վենետիկում և անվանվել է Վերածննդի դարաշրջանի գեղանկարիչ Վիտտորե Կարպաչչոյի պատվին։

Բաղադրատոմս
-----------

Ավանդական կառպաչչոն պատրաստվում է տավարի ֆիլեից, որը բարակ կտրտում են սուր դանակով կամ հատուկ խոհանոցային մեքենայով (կտրիչով)։ Ավելի լավ կտրվածք ստաալու համար միսը տեղադրվում է սառնարանում կամ այրում։ Կառպաչչոն հիմնականում մատուցվում է պարմեզան պանրի, ճարճրուկով աղցանի և չերրի լոլիկի հետ, ինչը ուտեստին ավելի համեղ է դարձնում։ Ուտեստը համեմվում է ձիթապտղի յուղի և քացախի կամ կիտրոնի հյութի խառնուրդով։

Չիպրիանիի օրիգինալ բաղադրատոմսում, որը դեռևս օգտագործվում է Հարրիի բարում՝ միսը չի սառեցվում:216, և պատրաստվում է կիտրոնի հյութից, կաթից և թարմ աղացած սև պղպեղից:241:

Տես նաև
-------

* Բելլինի (կոկտեյլ)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Arrigo Cipriani* The Harry's Bar Cookbook. — Italy by AGG Printing: John Blake Publishing Ltd, 2006. — 292 p. — ISBN 1-85782-508-X

Գրականություն
-------------

* *Arrigo Cipriani* Harry's Bar. The Life and Times of the Legendary Venice Landmark. — 1st. — 1996. — 188 p.
* *Arrigo Cipriani* The Harry's Bar Cookbook. — Italy by AGG Printing: John Blake Publishing Ltd, 2006. — 292 p. — ISBN 1-85782-508-X

Արտաքին հղումներ
----------------

* Կառպաչչոյի պատրաստման բաղադրատոմսը Gotovim.ru կայքում
* Կառպաչչոյի պատմության և պատրաստման մասին Kuking.net կայքում
* Կառպաչչոյի բաղադրատոմսեր Mycook.ru կայքում
* Կառպաչչոյի տոմատի մածուկով պատրաստման բաղադրատոմսեր Cookster.ru կայքում
Մայրը համբուրում է միկրոցեֆալիայով տառապող երեխային
**Միկրոցեֆալիա** (հուն․՝ μικρός — փոքր և κεφαλή — գլուխ), գանգի չափսերի և գլխուղեղի զգալի փոքրացում մարմնի մյուս մասերի նորմալ չափսերի համեմատ։ Միկրոցեֆալիան ուղեկցվում է մտավոր հետամնացությամբ։ Հանդիպում է հազվադեպ, միջինը՝ 6-8 հազար ծնունդից հանդիպում է մեկի մոտ։

Միկրոցեֆալիայի պատճառներ
------------------------

Միկրոցեֆալիան կարող են առաջանալ տարբեր գործոնների պատճառով՝ ճառագայթում, բորբոքումներ, դեղամիջոցներ, գենետիկ խանգարումներ և այլն։
Բնածին միկրոցեֆալիայի պատճառներից հիմնականը ներարգանդային վարակումն է, ինչպիսիք են՝ կարմրախտը, ցիտոմեգալովիրուսը և տոքսոպլազմոզը։ 
Միկրոցեֆալիան բնորոշ է այնպիսի համախտանիշներին, ինչպիսիք են՝ 

* Տրիսոմիա ըստ 18.րդ քրոմոսոմի(Եդվարդսի համախտանիշ)
* Տրիսոմիա ըստ 13.րդ քրոմոսոմի (Պատաուի համախտանիշ)
* Միլլերի համախտանիշ
* Պրադեր-Վիլլի համախտանիշ
* Արևադարձային տենդ

Բուժում
-------

Որպես այդպիսին, Միկրոցեֆալիայի համար հատուկ բուժում գոյություն չունի։ Բուժում ուղղված է ախտանշանների առաջացումը կանխելու համար, այսինքն՝ հատկանշական է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Microcephaly in Children // Cleveland Clinic

Արտաքին հղումներ
----------------

* Da-med.ru ::: Микроцефалия
* Microcephaly // MedlinePlus (անգլ.)
* NINDS Microcephaly Information Page Արխիվացված 2016-03-11 Wayback Machine (pdf Արխիվացված 2016-01-04 Wayback Machine) (անգլ.)
«**Աճպարարը»** (հոլ.՝ De goochelaar), հոլանդացի նկարիչ Հիերոնիմոս Բոսխի վրձնին պատկանող նկար։ Այս կտավը ստեղծվել է 1510 թվականին։ Այն համարվում է Բոսխի վաղ տարիների արվեստի ստեղծագործություններից մեկը։ Ներկայումս նկարը պահպանվում և ցուցադրվում է ֆրանսիական Սեն Ժերմեն ան Լե քաղաքի մունիցիպալ թանգարանում։

Ստեղծման պատմություն
--------------------

Հիերոնիմոս Բոսխի արվեստի հետազոտողները «Աճպարարը» նկարը համարում են որպես լիովին պրիմիտիվ աշխատանք։ Ըստ նրանց, նկարում պատկերված մարդկանց հետին ֆոնին պատ նկարելը խոսում է միայն այն մասին, որ սա Բոսխի առաջին նկարներից է։ Այս ստեղծագործությունում արդեն ի հայտ են գալիս նկարչի առանձնահատկություններն ու արվեստի բնորոշ գծերը։ Դրանք են՝ մարդկային այլանդակությունները ծաղրի ենթարկելն ու ցուցադրելը սատիրայի ոճով։

Աճպարարի հետ այս տեսարանը հնարավոր է, որ Հիերոնիմոս Բոսխի կողմից է մտածված՝ հղում կատարելով «տարո» խաղաքարտերի մոգին։

Նկարագիր
--------

Նկարի համար որպես սյուժե Հիերոնիմոս Բոսխը ընտրել է հնագույն զբաղմունք աճպարարությունը։ Այստեղ ներկայացված է, թե ինչպես է աճպարարը մատնոցներով խաբեբայությամբ հնարքներ ցուցադրում։ «Աճպարարը» նկարում պատկերված է այն տեսարանը, երբ հանդիսականները ակնդետորեն նայում են ձեռնածուին։ Միևնույն ժամանակ նրա հանցակիցը հանդիսականների շարքում կողոպտում է մարդկանց՝ գողանալով սեղանին հակված մարդու քսակը։ Նկարիչը այս ստեղծագործությունում պատկերել է այլաբանական սիմվոլ. սեղանին և նրա վրա հակված կնոջ բերանում պատկերել է գորտի։ Աճպարարի հագին պապական կարդինալի հանդերձանք է։ Իսկ սեղանը՝ եկեղեցու խորանի սեղան է պատկերված։

Հանդիսականներին նկարիչը պատկերել է նույնպես այլաբանորեն։ Սեղանին հակված անձնավորությունը նյութապես ապահով քաղաքացի է. նրա բերանում գորտ է պատկերված, որը անբարոյականության և հանցավոր լինելու սիմվոլն է նշանակում։ Տղամարդը, որը գողանում է նրանից քսակը, հագնված է Դոմինիկյան միաբանության հանդերձանքով։ Գողացող տղամարդու կողքին պատկերված են կին և տղամարդ։ Սևազգեստ այդ տղամարդը բացահայտորեն սիրախաղով է զբաղված կողքի կարմիր հանդերձանքով կնոջ հետ. նա մի ձեռքը դրել է կնոջ ուսին, մյուսը՝ կրծքին։ Կանաչ զգեստով տղամարդը դիտում է հանդիսականներին։ Ըստ Բոսխի արվեստի հետազոտողների, նրա կերպարը բազմիցս հայտնվել է նկարչի կտավներում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. 1 2  *Морозова О. В.* Босх Брейгель Дюрер. — ОЛМА Медиа Групп, 2013. — С. 35. — 304 с. — ISBN 9785373051446
3. ↑  *О. В. Морозова* БОСХ. — Галерея гениев. — М: ОЛМА Медиа Групп, 2008. — С. 31. — 128 с. — ISBN 978-5-373-01295-9
4. ↑  *Rose-Marie Hagen, Rainer Hagen* What Great Paintings Say, Vol 1. — Taschen, 2003. — С. 73. — 494 с. — ISBN 9783822821008
5. ↑  *М. Гордеева* Босх Иероним / Великие художники Т.34. — М: Директ-медиа, 2014. — С. 6-7. — 49 с. — ISBN 9785747500112

Արտաքին հղումներ
----------------

* Картина на сайте Муниципального музея Сен-Жермен-ан-Лен Արխիվացված 2016-08-10 Wayback Machine
* RKD*images*

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Աճպարարը (նկար)» հոդվածին։ |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | RKDimages |

 |
|  |
| --- |
| **Աղուտ-ալկալի հողեր** |
|  |

Հող
**Աղուտ-ալկալի հողեր**, մշակաբույսերի աճի և զարգացման համար վնասակար քանակությամբ ջրալույծ աղեր պարունակող հողեր։ Ըստ քիմիական կազմի՝ լինում են սոդային, սուլֆատ-սոդային և քլորիդ-սուլֆատային Աղուտ-ալկալի հողեր, որոնք զգալիորեն կարբոնատացված, թույլ հումուսացված, բարձր հիմնայնությամբ, միջին կամ ծանր մեխանզմ կազմով հողեր են։ Հայաստանի Հանրապետությունում դրանք առաջանում են կիսաանապատային և անապատային գոտիներում, որտեղ գոլորշացումը գերազանցում է տեղումների քանակին, և ստորերկրյա ջրերի բնական հոսքը թույլ է։ Տարածված են Արարատյան դաշտում։ Զարգանում են ոռոգելի մարգագետնային գորշ հողերի տարածքում և հիմնականում ունեն հիդրոմորֆ ծագում։ Տարբերում են մարգագետնային և ճահճամարգագետնային ծագումնաբան 2 խումբ։ Մեծ տարածք (75-80%) են զբաղեցնում մարգագետնային Աղուտ-ալկալի հողեր՝ Արմավիրի (Հրազդան-Մեծամոր գետերի միջև), Արարատի (Արազդայանի տափաստան) մարզերում։ Ճահճամարգագետնային Աղուտ-ալկալի հողեր սահմանափակ տարածում ունեն, կղզյակներով զարգանում են Մեծամոր գետի երկայնքով, Հրազդան գետի դելտայի շրջանում Աղուո-ալկալի հողեր Արարատյան դաշտում և Արազդայանի տափաստանի ծայրամասում։ Հայաստանի Հանրապետությունում Աղուտ-ալկալի հողերի բարելավման արդյունավետ միջոցներ են մշակվել Հողագիտության, ագրոքիմիայի և մելիորացիայի գիտական կենտրոնում։ Ոչ հիմնային ռեակցիա ունեցող Աղուտ-ալկալի հողեր բարելավում են հանքայնացված ստորերկրյա ջրերի մակարդակի իջեցմամբ (2,5-3 մ խորություն) և լվացման միջոցով հողի ակտիվ շերտից աղերի հեռացմամբ։ Սոդային Աղուտ-ալկալի հողեր բարելավում են միայն քիմիական Եղանակով՝ հիմնականում ծծմբական թթվի թափոններից պատրաստած ջրային լուծույթով հավասարաչափ լվանում են հողը։ Արդյունքում ավելանում են ջրի ծծանցումը և լվացազատման ընթացքում աղերի անցումը հողից դեպի ստորերկրյա ջրեր։ Ջրալվացազատման ժամանակ հեշտ լուծվող աղերն ու նոր առաջացած միացությունները հողից հեռացվում են ցամաքուրդային ցանցով, և առաջացած գիպսը նպաստում է հողբարելավմանը։ Հողի հիմնային ռեակցիայի չեզոքացման հետևանքով մեծանում է կալցիումի և մագնեզիումի կարբոնատների լուծելիությունը, որոնց իոնները նույնպես նպաստում են հողբարելավմանը։ Որպես հողբարելավող միջոց կիրառվում են նաև երկաթարջասպի թափոնները։ Աղուտ-ալկալի հողերի հետագա բարելավման համար կարևոր են նաև ցանքաշրջանառության ճիշտ ընտրությունը և ագրոտեխնիկայի արդյունավետ ձևերի կիրառումը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստան հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Աղուտ-ալկալի հողեր» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh85116880 · Microsoft: 107888415 |

 |
**Քամիլա Տավարես դե Քեյրոզ** (անգլ.՝ Camila Tavares de Queiroz, հունիսի 27, 1993(1993-06-27), Ռիբեյրան Պրետո, Սան Պաուլու, Բրազիլիա), բրազիլացի մոդել և դերասանուհի։

Կենսագրություն
--------------

Քամիլա Տավարես դե Քեյրոզը ծնվել է 1993 թվականի հունիսի 27-ին Բրազիլիայի Սան Պաուլու նահանգի Ռիբերաո Պրետո քաղաքում։ Քամիլան համեստ ընտանիքից էր։ Նրա մայրը մատնահարդար է, իսկ հայրը՝ կահույքագործ։ Քամիլան ունի երկու քույր։ 14 տարեկանը լրանալուց հետո տեղափոխվել է Սան Պաուլու, որտեղ նրան հաջողվեց կնքել պայմանագիր «Ford Models»-ի հետ։ 16 տարեկանում Քամիլան աշխատել է Ճապոնիայում՝ տեղի մոդելային ընկերությունում։ 18 տարեկանում տեղափոխում է Նյու Յորք, որտեղ աշխատել է միջազգային ընկերությունում։ Ապրելով այնտեղ երեք տարի՝ նա ստանում է հրավեր «Globo» հեռուստաընկերության կողմից, որտեղ պետք է խաղար գլխավոր դերը «Մերկ ճշմարտություն» հեռուստասերիալում։ Քամիլան չի ունեցել դերասանական ոչ մի փորձ, բայց աղջիկը կարողանում է արագ հարմարվել իր նոր մասնագիտությանը և, Վալսիր Կարասսկոյի կարծիքով, նա հիանալի արդյունքներ է ցուցաբերում։

Մերկ ճշմարտություն
------------------

Նրա գլխավոր դերը դարձավ 2015 թվականին նկարահանված «Մերկ ճշմարտություն(Գլոբո)» սերիալում Առլետիի կամ Էնջլի դերը։ Նա կատարում էր մի 16-ամյա աղջկա դեր, ով ուներ մեծ նպատակներ և երազանքներ, սակայն ճակատագրի բերումով դառնում է անբարոյական և նրա կյանքը կապվում է սերիալի գլխավոր հերոս Ռոդրիգո Լոմբարդիի հետ։ Քամիլան 16-ամյա աղջիկ էր, ով նոր էր արվարձանից տեղափոխվել քաղաք։ Նա իր ուժերը փորձում է մոդելային ասպարեզում և ունենում է բավական լավ արդյունքներ։ Ցուցադրություններից մեկի ժամանակ Էնջլը (Քամիլան) իր գեղեցկությամբ հմայում է ձեռնարկատեր Ալեքսանդրո Տիցիանոյին (նույն ինքը՝ Ռոդրիգո Լոմբարդոյին)։ Նրանք սկսում են հանդիպել հյուրանոցում ամեն օր։ Բայց Էնջլը հասկանալով, որ Ալեքսը նրան լուրջ չի վերաբերվում, հեռանում է նրանից։ Ալեքսը ինքն էլ չնկատելով՝ սիրահարվում է Էնջլին և նրան վերադարձնելու համար ամուսնանում է Էնջլի մոր՝ Կարոլինայի հետ։ Այդ ժամանակ Էնջլին սիրահետում է Ալեքսի աղջկա՝ Ջիովանայի զարմիկը՝ Գիլերմին։ Ալեքսին մոռանալու նպատակով՝ Էնջլը սկսում է հանդիպել տղայի հետ։ Որոշ ժամանակ անց Էնջլի մայրը և Ալեքսը ամուսնանում են։ Ալեքսն անընդհատ սիրահետում էր Էնջլին, բայց արժանանում էր աղջկա արհամարհանքին։ Սակայն Ալեքսը նրա առաջ պայման է դնում, որ եթե Էնջլը չհանդիպի նրա հետ, ապա մայրը կիմանա աղջկա վատ անցյալի մասին։ Նրանք սկսում են հանդիպել։ Դրա մասին կռահում են Էնջլի ընկերը և Ջիովանան։ Նրանք այնպես են անում, որ Կարոլինան տեսնի Ալեքսին և Էնջլին միասին։ Եվ դա իրականանում է. այդ ամենը տեսնելով Կարոլինան ինքնասպան է լինում , իսկ որոշ ժամանակ անց Էնջլը չներելով Ալեքսին մոր մահը ՝ սպանում է նրան։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. 1 2
3. 1 2
4. ↑
5. ↑  *Camila Queiroz já se prepara para sua próxima novela, "Êta Mundo Bom"*

Արտաքին հղումներ
----------------

* Քամիլա ՔեյրոզԹվիթթերում
* Քամիլա ՔեյրոզԻնստագրամում

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Քամիլա Քեյրոզ» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Թվիթթեր · Թվիթթեր |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Ինստագրամ |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database · MusicBrainz |

 |