**Ռասայական կենսաբանության պետական ինստիտուտ** (շվեդերեն՝ Rasbiologiska institutet, Statens institut för rasbiologi), շվեդական ինստիտուտ, որը գործել է Ուփսալայում 1922-1958 թվականներին։

Ինստիտուտը ստեղծելու որոշումը կայացրել է շվեդական Ռիկստագը 1921 թվականի մայիսի 13-ին։ Դրա ստեղծման նախաձեռնողը հայտնի գիտնականների խումբ էր, որոնց թվում էր նաև ծագումնաբան Հերման Նիլսոն-Էլեն։ 1922 թվականին ինստիտուտի աշխատանքների կազմակերպման համար հատկացվեց 60 հազար կրոն, որը այդ ժամանակ զգալի գումար էր։

Հերման Լունդբորգ
Ինստիտուտն իր գործունեությունը սկսել է 1922 թվականի հունվարի 1-ին։ Այն ղեկավարում էր պրոֆեսոր Հերման Լունդբորգը (1868-1943)։ Սկզբնապես ինստիտուտը տեղակայված էր Ուփսալայի հին ճեմարանի շենքի երեք սենյակում։ Այնուհետև նրան ժամանակավորապես տրամադրվեցին տարբեր տարածքներ Լանդսարխիվում և Ուփսալայի համալսարանական գրադարանում։ 1926 թվականին ինստիտուտի ֆինանսավորումը ավելացավ մինչև 65 հազար կրոն, իսկ ինստիտուտի շինություններին ավելացան ևս չորս սենյակ։

Հաստիքացուցակում ընդգրկված էին վիճակագիրը, ռասայական կենսաբանի օգնականը, մարդաբանը, ծագումնաբանը և երկու օգնական։ Ինստիտուտը պետք է ուսումնասիրեր Շվեդիայի բնակչության տարբեր խմբերի կենսապայմանները և դրանց զարգացման հնարավորությունները, ուսումնասիրեր, թե ինչպես է շրջակա միջավայրը ազդում անհատի, հարազատների և մարդկանց խմբի վրա, ինչպես նաև պարզել, թե ինչ ազդեցություն են ունենում հիվանդությունները սովորական մարդու ժառանգականության վրա։ Ենթադրվում էր, որ նման ուսումնասիրությունները կարող են բացահայտել հանցագործության պատճառները, վտանգավոր հակումները, ալկոհոլիզմը և հոգեկան հիվանդությունները։ Հետազոտության համար անհրաժեշտ նյութերը հավաքվում էին երկրի տարբեր մասերից։

Ինստիտուտի խնդիրն էր ուսումնասիրել շվեդների բնավորությունը ռասայական և կենսաբանական տեսանկյունից։ 1922-1923 թվականներին նրա աշխատակիցները չափեցին գանգերը՝ 57263 զինապարտների գանգերը։ Գրանցվել են տվյալներ աչքերի և մազերի աճի, գույնի վերաբերյալ։ Բացի զինվորական ծառայողներից , ուսումնասիրության են ենթարկվել նաև դպրոցականներ, ինչպես նաև հոգեբուժարանների հիվանդներ ու բանտարկյալներ։ Ուսումնասիրվել է նաև «բարձրորակ ռասայական նյութը», որում ընդգրկվել են մանկավարժական մասնագիտությունների ուսանողներ և պետական բուհերի ուսանողներ։ Գրանցվել են տվյալներ աչքերի և մազերի աճի, գույնի վերաբերյալ։ Բացի զինվորական ծառայության համար պատասխանատու անձանցից, չափվել են նաև մի շարք դպրոցականներ, ինչպես նաև հոգեբուժարաններում հիվանդներ և բանտարկյալներ։ Ուսումնասիրվել է նաև «բարձրորակ ռասայական խումբը», որում ընդգրկված են մանկավարժական մասնագիտությունների ուսանողներ և պետական բուհերի ուսանողներ։ Երկու տարվա ընթացքում հետազոտվեց 83 427 մարդ (զինծառայողներ՝ 70%, դպրոցականներ ՝ 18%, մնացած կատեգորիաները՝ 3-4%):

Միաժամանակ, Լունդբորգը հետազոտել է Շվեդիայի հյուսիսում բնակվող տարբեր ցեղերի միավորումներին։ 1922 և 1923 թվականներին նա չորս ամիս անցկացրեց Լապպլենդում։ Այս ուսումնասիրությունները հակասում էին ինստիտուտի հիմնական խնդրին, բայց Լունդբորգը ձգտում էր դառնալ առաջին գիտնականը, ով փորձում էր ապացուցել, որ ցեղերի նման միավորումը վնասակար է։

Ինստիտուտում աշխատանքի ընթացքում Լունդբերգը հրատարակել է այնպիսի աշխատություններ, ինչպիսիք են՝ «Ռասայական կենսաբանություն և ռասայական հիգիենա» («*Rasbiologi och rashygien*»), «Դեգեներացիայի վտանգը» («*Degenerationsfaran*»), «Ռասայական կենսաբանության և ծագումնաբանական հետազոտությունների մասին» («*Om rasbiologi och släktforskning*») և «Անձի նկարագրությունը ռասայական կենսաբանության տեսանկյունից» («*Rasbiologisk personbeskrivning*»): Շատ թերթեր հրապարակեցին նրա հոդվածները համանման թեմաներով։ Ուփսալայի համալսարանում տարեկան կարդում էին մինչև տասը զեկուցումներ, որոնք ներկայացնում էին ինչպես շվեդները, այնպես էլ օտարերկրյա հետազոտողները։ Ինստիտուտի աշխատանքի բարձրակետը սկանդինավյան գիտաժողովն էր ռասայական կենսաբանության և մարդաբանության վերաբերյալ, որն անցկացվել է Ուփսալայում 1925 թվականի օգոստոսի 25-28-ը։ Այն հավաքել էր երեք տասնյակ մասնակիցներ բոլոր սկանդինավյան երկրներից։

Չորս տարվա աշխատանքից հետո ինստիտուտը ներկայացրեց իր հետազոտության արդյունքները։ Առաջին հրատարակությունը թողարկվել է անգլերեն 1926 թվականին՝ «*The Racial Character of the Swedish Nation*» խորագրի ներքո։ Այս աշխատության բովանդակությունը գործնականում նույնն էր, ինչ որ «*Anthropologia Suecica*»-ը, որը տպագրվել է 1902 թվականին։ Դրանում արված եզրակացությունները մեծ մասամբ համապատասխանում էին 25 տարի առաջ ասվածին։ Ըստ նրա՝ «իսկական երկար գանգերի» թիվը աճել է 30.1-ից մինչև 30.2%: Միջին հաշվով, ըստ աշխատության, շվեդների գանգերն ավելի երկարացան, սակայն գրքում նշված երևույթին որևէ բացատրություն չի տրվել։ 1928 թվականին լույս տեսավ «*Rassenkunde des schwedischen Volkes*» հրատարակության գերմաներեն թարգմանությունը։

Ինստիտուտն աշխատանք էր տանում նաև հայրենական հասարակության շրջանում։ 1927 թվականին Լունդբորգը հրատարակեց «Շվեդական գիտությունը ռասաների մասին» («*Svensk raskunskap*») պատկերազարդ հանրաճանաչ ստեղծագործությունը։ Գրքի վերջում նա հայտարարեց, որ ժամանակակից մշակույթը «աշխարհի շատ մասերում հենվում է հյուսիսային ռասայի վրա»։

1932 թվականին ինստիտուտն ամփոփեց սաամիների մասին ուսումնասիրությունը, որը տպագրվեց դեկտեմբերին «*The race biology of the Swedish Lapps, part 1*» վերնագրով։ Այս աշխատանքը պարունակում էր գրեթե բացառապես վիճակագրական տվյալներ եկեղեցական գրքերի ուսումնասիրության վերաբերյալ։ Գրքում կար նաև սաամիների հնագույն պատմության մասին մի գլուխ, որը գրել է պրոֆեսոր Կ. Բ. Վիքլունդը, որում նա մեջբերում է մի շատ արհամարհական դատողություն նրանց մասին, որը արվել է 1911 թվականին՝ Լուլեոյի եպիսկոպոս Օլոֆ Բերգկվիստի կողմից։ Գիրքը որևէ տվյալ չի պարունակում Շվեդիայի հյուսիսում բնակվող ռասայի խառնուրդի վերաբերյալ։

Գուննար Դալբերգ
Լունդբորգն անընդհատ պայքարում էր ինստիտուտի հատկացումներն ավելացնելու համար, և որոշ ժամանակ անց նրան սկսեցին դիտարկել որպես պետական հաստատության համար ոչ պիտանի ղեկավար։ 1932 թվականին նոր սոցիալ-դեմոկրատական կառավարությունը սկսեց ստուգել ինստիտուտի կառուցվածքը և դրա գործունեության ուղղությունները։ Լունդբորգը պաշտպանում էր սաամիի վերաբերյալ ուսումնասիրությունները այն փաստով, որ հաստատությունը չունի բավարար միջոցներ «երկրի բնակչությունը ռասայական կենսաբանության տեսանկյունից գույքագրելու համար», ինչը սկզբում ինստիտուտի հիմնական խնդիրն էր, հետևաբար, նա ստիպված էր «ամբողջ ջանքերը կենտրոնացնել լոպարների վրա»։ Քննարկումների արդյունքում որոշվեց, որ ինստիտուտը անտեսել է այն խնդիրները, որոնք կարևոր էին շվեդների ռասայական և կենսաբանական վիճակի ուսումնասիրության համար և ինստիտուտի ֆինանսավորումը 65 հազար կրոնից կրճատվեց հասնելով 45-ի։

1935 թվականին Լունդբորգը թոշակի անցավ։ Նրանից հետո հաստատությունը ղեկավարում էր Գուննար Դալբերգը։ Նա Ռասայական հետազոտությունների հակառակորդ էր, ինչի արդյունքում նրանք կրճատվեցին։ Նրա ղեկավար դառնալուց հետո ինստիտուտի ֆինանսավորումը կրկին ավելացավ։ Դալբերգը կարողացավ նոր աշխատողներ հավաքագրել և ավելացնել իր հաստատության զբաղեցրած տարածքները։ Հետազոտություններն այժմ կենտրոնացել էին բժշկական գենետիկայի վրա։ Այնուամենայնիվ, ինստիտուտի նոր ղեկավարը ստիպված էր 1941 թվականին հրապարակել, այսպես կոչված, լոպարների ուսումնասիրությունների արդյունքների մնացած մասը։ Աշխատանքը շատ հակասական էր։ Առաջին մասում ներկայացվեց նախկինում իրականացված ռասայական և կենսաբանական հետազոտությունների մասին ամփոփ ակնարկը։ Այնտեղ ներկայացված էին բազմաթիվ աղյուսակներ 1331 սաամիների մասին տվյալներով, բայց դրանց մասին որևէ նվաստացնող կարծիք չկար։ Երկրորդ մասում Դալբերգը քննադատեց ռասայական կենսաբանությունը և մասնավորապես նշեց, որ «ռասայական կենսաբանությունը ազգային նախապաշարմունքների արդյունք է և որևէ կապ չունի գիտության հետ»։

1940 թվականին Դալբերգը հրատարակել է «Ժառանգությունը և ռասան» գիրքը (Arv och ras) գիրքը, որն այնուհետև լույս է տեսել Մեծ Բրիտանիայում («Race, reason and rubbish»), իսկ 1947 թվականին Գերմանիայում (*Vererbung und Rasse*), որտեղ դրա հրապարակումը դարձավ գերմանական հասարակությունում նացիզմը լիկվիդացնելու դաշնակիցների ծրագրի մասը։

50-ականների սկզբին Դալբերգը առողջական խնդիրներ ուներ և 1956 թվականին նա մահացավ։ Երկու տարի անց ինստիտուտը լուծարվեց, և գենետիկայի բնագավառում նրա հետազոտությունները շարունակվեցին իրականացվել Ուփսալայի համալսարանի կողմից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Norstedts uppslagsbok 1948

Գրականություն
-------------

* Broberg, Gunnar, Statlig rasforskning (Lund 1995)
* Broberg, Gunnar och Tydén, Mattias, Oönskade i folkhemmet (1991)

Աղբյուրներ
----------

* *Lundmark L.* Allt som kan mätas är inte vetenskap: en populärhistorisk skrift om Rasbiologiska institutet — 2007.
* Nationalencyklopedin.
* Nordisk familjebok (2:a upplagans supplement, 1925).

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: no2010164842 · SUDOC: 126652201 · VIAF: 147627350 · WorldCat VIAF: 147627350 |

 |