**Մողոլներ** (մոնղ.՝ могол) Աֆղանստանում բնակվող մոնղոլ ժողովուրդ։ Բնակչությունը կազմում է ավելի քան 20 000 մարդ ըստ 20-րդ դարի վերջի գնահատականի։ Նրանցից 200-ը ներկայումս խոսում է մողոլերեն։ Այս լեզուն մոնղոլական լեզվի հնացած բարբառն է, որը իրանական լեզուներից մեծ ազդեցություն է ստացել։

Անվանումներ
-----------

Ըստ Վ. Վ. Բարթոլդի, «մողոլ» տերմինը Կենտրոնական Ասիայում մոնղոլների ժողովրդական անվանումն էր։ Մուսուլման պատմիչների ձեռագրերում մոնղոլները նշվել են որպես մողոլ կամ մողուլ։

Մողոլ (մողուլ) անունը պահպանվել է Մողոլիստանի (Մողուլիստան) բնակչության կողմից։

Ներկայումս մողոլ սովորաբար անվանում են Աֆղանստանի փոքր էթնիկ խմբի ներկայացուցիչներին, ինչպես նաև 16-րդ դարում Հնդկաստան ներխուժած մուսուլման նվաճողների ժառանգներին։ Բարթոլդը գրել է. «միակ մոնղոլները, ովքեր գաղթել են դեպի արևմուտք, որոնք դեռևս պահպանում են իրենց լեզուն (այս ցեղը ապրում է Աֆղանստանում), նույնպես իրենց մողոլ են անվանում»։

Ծագում
------

Մողոլները 13-րդ դարում Աֆղանստանի մոնղոլ նվաճողների հետնորդներն են, որոնք խառնվել են տեղի բնակչությանը և մասամբ ընդունել տեղի ժողովրդի լեզուն և մշակույթը։

Հունգարացի արևելագետ Լ. Լիգետին, ով նկարագրել է մողոլներին, գրել է. «մոնղոլական ռազմական միավորումները, որոնք մոնղոլական նվաճումների ընթացքում եկան Պարսկաստան և նրան շրջապատող տարածքները, ծագում էին ամենատարբեր ցեղերից... Արևմուտքում հայտնված ընդհանուր լեզվով մոնղոլական խմբերը կտրված էին մոնղոլական լեզվական համայնքից՝ մշտական կապի մեջ լինելով շրջակա թյուրքական և իրանական լեզուների հետ, աստիճանաբար նրանք անցան առանձին կյանքի և սկսեցին ինքնուրույն զարգանալ»։

Մողոլների ծագման խնդիրը և Գուրում (շրջան Աֆղանստանում) նրանց հայտնվելու ժամանակի հարցը դեռ վերջնական պատասխան չի ստացել։ Հնարավոր է, որ նրանց էթնոգենեզին մասնակցել է այսպես կոչված նիկուդերական հորդան, որը հայտնվել է Գուրայում 14-րդ դարի վերջից մինչև 16-րդ դարի սկիզբ ընկած հատվածում։ Որոշ գիտնականներ կարծում են, որ նրանք այստեղ եկել են հյուսիսից։ Այս վարկածը հաստատվում է 13-րդ դարի իրադարձություններով, երբ Բադղիսը և Գուրը ենթարկվեցին մոնղոլական բանակի զանգվածային արշավանքի (Չագաթաիդները իշխում էին այդ տարածքում դեռևս 14-րդ դարում)։ Մողոլները կարող էին Գուր հասնել նաև հարավից՝ Աֆղանստանի այլ շրջաններով։ Գուր տանող ամենահարմար անցումները գտնվում են հարավում՝ Հիլմենդ և Ֆարահրուդ գետերի հունով, մինչդեռ հյուսիսային կողմը փակ է բարձր լեռնաշղթաներով։ Մինչ հիմնականում այժմ մողոլները կոնտակտի մեջ են գտնվեւմ նրանցից հարավ ապրող բնակչության հետ։

Բնակեցում և ցեղային կազմ
------------------------

Աֆղանստանի մի քանի շրջաններում մողոլները կազմում են տեղի բնակչության զգալի մաս։ Գուրում նրանց մեծ մասն ապրում է ամբողջովին մողոլական կազմ ունեցող գյուղերում, որոնք գտնվում են հիմնականում Գուրի վարչական կենտրոնից՝ Թայվարայի հարավում։ Գուրի արևմտյան հատվածը բնակեցված է Բուրգուտի ցեղային խմբիի մողոլներով, իսկ արևելյան մասում՝ մողոլների մեկ այլ ցեղային խմբի՝ արգունների ներկայացուցիչներով։

Մողոլները ապրում են նաև Հերաթ նահանգում։ Այստեղ է տեղակայված մողոլների ամենամեծ խումբն Աֆղանստանում։ Հերաթի մողոլական գյուղերը, ի տարբերություն Ղուրի բնակավայրերի, նույնպես ցրված են օազիսի ծայրամասերում։ Մողոլները ապրում են նաև Մեյմյոնե շրջանում և նախկին Կատագան նահանգի տարածաշրջանում։

Կենսակերպ և մշակույթ
--------------------

Լեռնաշխարհի մողոլները պահպանում են քոչվորական ապրելակերպը։ Հարթավայրերում ապրող մողոլները որդեգրել են հողի մշակման և ոռոգման տեխնիկան իրենց տաջիկ հարևաններից։ Տնտեսության, նյութական և հոգևոր մշակույթում (հատկապես բանահյուսության մեջ) դիտարկվում է արխայիկ մոնղոլական յուրահատկությունը։

Մարդաբանություն
---------------

Ըստ Ն. Լ. Ժուկովսկայայի, մողոլները մոտ են աֆղաններին ու բելուջներին, նրանց արտաքինով մոնղոլոիդ դիմագծերը հարթված են։ Ըստ մեծ ռուսական հանրագիտարանի, նրանց մարդաբանական տեսակն ավելի մոտ է եվրոպեոիդ ռասա։ Մարդաբանական տվյալները ցույց են տալիս, որ մոնղոլոիդների առանձնահատկությունները հազվադեպ են մուղալների բնակչության շրջանում։ Հստակ երևում են աֆղանական և բելուջի առանձնահատկությունները։

Կրոն
----

Ի տարբերություն շիա խազարիաների, մողոլները սուննի մուսուլմաններ են։ Երբ մողոլները ժամանեցին Աֆղանստան, իսլամն արդեն տարածվել էր նրանց նվաճած տարածքներում և հետագայում մեծ ազդեցություն ունեցավ հյուսիսային Աֆղանստանի և հյուսիսային Հնդկաստանի ժողովուրդների վրա։

Լեզու
-----

Մողոլերենը, որը զերծ չէր իրանական լեզուների ազդեցությունից, համարվում էր անհետացող արդեն 1950-ական թվականներին։ Ներկայումս, հաղորդվում է, որ այդ լեզվով խոսում է մոտ 200 մարդ (ավագ սերնդի ներկայացուցիչներ) Աֆղանստանում մի քանի հազար ցրված մոնղոլական խմբերից, հիմնականում Հերաթի մոտ գտնվող Կունդուր և Քարեզ ի Մուլլա գյուղերում։ Մողոլախոսները խոսում են նաև պարսկերեն։ Աֆղանստանի հյուսիսում բնակվող էթնիկ մողոլները խոսում են փաշթոերեն։ Լեզուն գիր չունի. օգտագործվում է ընտանեկան միջավայրում և մասամբ որպես գաղտնի լեզու. կան նրա գրառության արաբատառ նմուշներ, այդ թվում 20-րդ դարի սկզբի բանաստեղծի բանաստեղծությունների տեքստերը։ Աբդ ալ Քադիրը, որը գրել է մողոլերեն։ Նաև մողոլների մի մասը խոսում է դարի, փաշթո, պարսկերեն, հինդի, ուրդու և արաբերեն։

Ըստ Լ. Լիգետիի, յուրօրինակ զարգացման արդյունքում մողոլերենը պահպանեց միջին մոնղոլական դարաշրջանին բնորոշ բազմաթիվ հատկություններ։ Մողոլերենը հիմնականում կրում է նույն բնութագրերը, ինչ արաբերեն և պարսկերեն գրված մոնղոլական գլոսարիումները 13-15-րդ դարերում։

* Մեծ մողոլների կայսրություն
* Մողոլները հնդկական թերակղզու տարածքում բնակվող էթնոմշակութային համայնք են։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  «Моголы • Большая российская энциклопедия — электронная версия». bigenc.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 27-ին. Վերցված է 2020 թ․ մարտի 8-ին.
2. 1 2 3 4  *Жуковская Н. Л.* Моголы // Народы и религии мира: Энциклопедия / В. А. Тишков. — Москва: Большая Российская Энциклопедия, 1999. — С. 348. — 928 с. — ISBN 5-85270-155-6
3. 1 2 3  *Бартольд В. В.* Сочинения. Том V. Работы по истории и филологии тюркских и монгольских народов. — Москва: Наука, 1968. — С. 169—170. — 759 с.
4. ↑  *Бартольд В. В.* Сочинения. Том V. Работы по истории и филологии тюркских и монгольских народов. — Москва: Наука, 1968. — С. 560. — 759 с.
5. ↑  Сабитов Ж. М. Баймуханов Н. Б. «Y-STR гаплотипы узбеков, уйгуров, таджиков, пуштунов, хазарейцев, моголов из базы данных Family Tree DNA». *Academia.edu — Share research*. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ դեկտեմբերի 10-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 29-ին.
6. 1 2 3 4  *Кисляков В. Н.* Хазарейцы, аймаки, моголы (к вопросу об их происхождении и расселении) // Советская этнография. — 1973. — № 4. — С. 137—139.
7. 1 2  *Жуковская Н. Л.* Моголы // Народы мира: Историко-этнографический справочник / Глав. ред. Ю. В. Бромлей; Институт этнографии АН СССР имени Н. Н. Миклухо-Маклая. — М.: Советская энциклопедия, 1988. — С. 305—306.
8. 1 2  *Кузьменков Е. А.* Могольский язык // Языки мира: Монгольские языки. Тунгусо-маньчжурские языки. Японский язык. Корейский язык / Институт языкознания РАН. — М.: Индрик, 1997. — С. 91.
9. ↑  Советская этнография №4, 1973, С. 137.
10. ↑  *Тодаева Б. Х.* Моголы.
11. ↑  {{{վերնագիր}}}. Արխիվացված է 14 Մարտի 2022 սկզբնաղբյուրից:

Գրականություն
-------------

* Ժուկովսկայա Ն. Լ. Մուղալներ // Աշխարհի ժողովուրդներ. Պատմական և ազգագրական տեղեկատու / Գլուխ. խմբ. Յու Վ. Բրոմլի ; Ն.Ն.Միկլուխո-Մակլայի անվան ՀԽՍՀ ԳԱ ազգագրության ինստիտուտ։ - Մ .: Խորհրդային հանրագիտարան, 1988. - S. 305-306.
* Կիսլյակով *Վ*. - 1973. - No 4. - S. 130-139.
* *Kuzmenkov E. A.* Mughal language // Աշխարհի լեզուներ. մոնղոլական լեզուներ։ Տունգուս-մանջուրական լեզուներ. Ճապոներեն լեզու. կորեերեն / RAS լեզվաբանության ինստիտուտ. - M.: Indrik, 1997. - S. 91-97.
* Alam M. Subrahmanyam S. The Deccan Frontier and Mughal Expansion, տես. 1600. Ժամանակակից հեռանկարներ // Արևելքի տնտեսական և սոցիալական պատմության ամսագիր, հ. 47, No.3, Fetween the Flux and Facts of Indian History: Papers In Honor of Dirk Kolff (2004), pp. 347–389 թթ.