Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Թորթում (այլ կիրառումներ)

**Թորթում**, գավառակ Արևմտյան Հայաստանում, գավառակ Էրզրումի վիլայեթի Էրզրումի գավառում։ Գտնվում էր Էրզրումի գավառի հյուսիսարևելյան մասում՝ Թորթում գետի վրա։ Կենտրոնը Թորթում ավանն էր։

Գավառակն իր տարածքով մոտավորապես համապատասխանում է Տայք աշխարհի Ազորդացփոր և Ոքաղե գավառներին։

Աշխարհագրություն
----------------

Գավառակը գտնվում էր Թորթում գետի ու նրա վտակների ճյուղավորումների ավազանում և սահմանափակված էր Կարգաբազար ու Սևրի լեռնաշղթաների միջև գտնվող Թորթումի գոգավորությունով, որն ուներ 70 կմ երկարություն և 12-35 կմ լայնություն։

Թորթումի տարածքը լեռնային է՝ շրջապատված անտառներով։ Թորթում գետի միջին հոսանքի շրջանում ժամանակին ձևավորվել է Թորթումի լիճը։ Լճակի հյուսիսում գետն արտահոսում է և գոյացնում է ջրվեժ։ Թորթումի ջրվեժն ունի 70 մետր բարձրություն, իսկ նրանից թափվող ջրի շառաչյունը լսելի է 20 կմ հեռավորության վրա։

Պատմություն
-----------

Թուրքիայի հայահալած քաղաքականությունից զերծ չի մնացել նաև Թորթումի գավառը։ XIX դարում գավառակի հայ բնակչության զգալի մասը իսլամ է ընդունել։
1915 թվականի Մեծ Եղեռնի ժամանակ գավառակը հայազրկվեց։

Բնակչություն
------------

Ռուսական աղբյուրների համաձայն 1870-ական թվականներին Թորթումն ուներ 31 գյուղ՝ 16 722 բնակչով։ Ըստ Վ. Քիների 1891 թվականին ուներ 52 591 բնակիչ, որից 50 244-ը մուսուլմաններ։

Տնտեսություն
------------

Բնակչության հիմնական զբաղմունքը այգեգործություն, անասնապահությունն ու երկրագործությունն էր։ Հացահատիկի մշակություն գրեթե չկար, քանի որ տարածքը գրեթե զուրկ էր հարթ և ընդարձակ դաշտերից։ Ձորահովիտներում և նախալեռներում տարածված էր այգեգործությունն ու պտղաբուծությունը։ Մշակում էին տանձի և խնձորի (սպտիակ և կարմրավուն գույնի) ամենաընտիր տեսակները, բալ, կեռաս, ծիրան, դեղձ, սալոր, թութ, ընկույզ։ Մրգերի մեծամասնությունը վաճառվում էր գավառակի մեջ։

Մշակում էին նաև բրինձ և բամբակ։ Անասնապահները պահում էին մանր և խոշոր եղջերավոր անասուններ։ Ըստ ոչ լրիվ տվյալների 1890-ական թվականներին գավառակն ուներ 21 618 խոշոր և 72 087 մանր եղջերավոր անասուններ։

Պար և Ռաբատ գյուղերում արդյունահանվում էր կերակրի աղ։

Պատմամշակութային կառույցներ
---------------------------

Թորթումը հարուստ է պատմական հուշարձաններով, որոնցից ամենանշանավորը Թորթում բերդն է։

Վարչական բաժանում
-----------------

1909 թվականին ուներ 13 նահիրե (գյուղախումբ)։ Գավառակն ուներ 73 գյուղ, որից 13-ը հայաբնակ էին։ 1915 թվականի Մեծ եղեռնի նախօրյակին գավառակն ուներ 11 հայաբնակ գյուղ՝ 3000 բնակչով։

Հայաբնակ գյուղերն էին.

| № | գյուղեր | բնակչություն |
| --- | --- | --- |
| 1 | Ապռնես | 280 |
| 2 | Գորքեր | 89 |
| 3 | Խախու | 467 |
| 4 | Խասպերիկ | 104 |
| 5 | Կոչանս | 176 |
| 6 | Նորշեն | 300 |
| 7 | Շիփեք | 250 |
| 8 | Ռաբատ | 95 |
| 9 | Վախթիկանս | 80 |
| 10 | Քրընկոց | 60 |
| 11 | Քցխա | 800 |

Տես նաև
-------

* Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», հտ 2, էջ 476

Աղբյուրներ
----------

* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ. Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 206)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Թորթումի գավառակ |
| --- |
|  |
| Քաղաքներ | Թորթում |
|  |
| Գյուղեր | Աբեռնես • Ագարակ • Ազատաշեն • Ազորդ • Ազուշեն • Ալիքիլիսա • Ախնաձոր • Ախտորոտ • Աղասար • Աղբաձոր • Աղրջիկ • Աշմեշեն • Աշունք • Ապռնես • Ասպիշեն • Արգիք • Բար • Բեթղար • Բլդաձոր • Բլուր • Գանձասար • Գառընկոց • Գլագոմ • Գեղիկ • Գեղիկ (մեծ գյուղ) • Զխեկ • Էշկիձոր • Էոշքևան • Ընկուզեկ • Թորթում բերդ • Իս • Լավձոր • Լեսկի Ներքին • Լեսկի Վերին • Խախու • Խասպերիկ • Խարս • Խնձորիկ Ներքին • Խնձորիկ Վերին • Խոզպրակ • Ծաղկի • Ծնավոր • Կոչանս • Ձկնավոր • Ղազարենց • Ճալա • Մաքիձոր • Մեղրագոմ • Մեղուջուր • Մեղուս • Միրագոմ • Նորշեն • Շամխի • Շեքերլի • Շիփեկ • Ոդեկ • Պարտեզ • Պոչենց • Ռաբաթ • Սխտորուտ • Սուրբ Սարգիս • Վախթիկանս • Վարդաշեն • Վերին գյուղ • Վերինտափ • Վերինտափ (ամառանոց) • Վեքիխաս • Վխիկ • Տանձուտ • Տանքար • Փշկնոց • Քարվանի • Քսխա • Քրընկոց • Օրջուխ |
|  |
| Պորտալ:Արևմտյան Հայաստան |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Էրզրումի վիլայեթ |
| --- |
|  |
| Բայազետի գավառ | Աթմանլու • Ալաշկերտ • Այնթապ • Բայազետ • Դիադին • Կարաքիլիսա |
|  |
| Երզնկայի գավառ | Երզնկա • Կամախ • Կերճանիս • Կուրուչայ • Ղուզուջան |
|  |
| Էրզրումի գավառ | Բաբերդ • Բասեն • Դերջան • Էրզրում • Թորթում • Խնուս • Կիսկիմ • Մամրվան • Սպեր • Քղի |
|  |
| Այլ | Բաբերդի գավառ • Խնուսի գավառ |
|  |
| Պորտալ:Արևմտյան Հայաստան |

 |