**Պիրենեյներ** (իսպ.՝ Pirineos, ֆր.՝ Pyrénées, արագոներեն՝ Perinés, կատ.՝ Pirineus, օքս.՝ Pirenèus, բասկ.՝ Pirinioak), լեռնաշղթա հարավարևմտյան Եվրոպայում, ձևավորվել է Ֆրանսիայի և Իսպանիայի բնական սահմանների միջև։ Այն բաժանում է Պիրենեյան թերակղզին մայրցամաքային Եվրոպայից, և տարածվում է մոտավորապես 491 կմ (305 մղոն), Բիսկայան ծոցից մինչև Միջերկրական ծով։ Հիմնական և ամենամեծ գագաթը ընկած է Ֆրանսիայի և Իսպանիայի միջև, չնչին մասը գտնվում է Անդորայում։ Արագոնի թագավորությունը ընդգրկել է լեռնաշղթայի երկու կողմերում, հյուսիսային մասում՝ այժմ Ֆրանսիայում և ավելի շատ հատված հարավային մասից՝ այժմ Իսպանիայում։

Ստուգաբանություն
----------------

Դասական դիցաբանության մեջ *Պիրենեյներ* անունը տրվել է մի արքայադուստրի անունով, ում անունը եղել է Պիրենա։ Հույն պատմիչ Հերոդոտոսը նշում է, որը Պիրենա անունը հայտնի է եղել Կելտեր ցեղախմբի մոտ։ Ըստ Սիլուս Իտալիկի Պիրենան եղել է Բեբրիկա կուսակրոնի դուստրը։ Բեբրիկան եղել է Միջերկրածովյան Ֆրանսիացի թագավոր, ով հյուրընկալել է Հերկուլեսին։ Հերկուլեսը հարբեցող էր և հեշտասեր, նա խախտում է հյուրընկալության սուրբ կարգը և բռնաբարում է տան տիրոջ աղջկան։ Պիրենան ծնդաբերում է և փախչում անտառ, վախենալով, որ հայրը կարող է զայրանալ։ Միայնակ նա պատմում է իր պատմությունը ծառերին, ներգրավելով վայրի գազանների ուշադրությունը, որոնք պատառոտում են նրան։

Հետագայում երբ թագավորությունը կրկին անցնում է Բեբրիկային, նա գտնում է աղջկա հոշոտված մարմինը։ Ինչպես հաճախ, այնպես էլ այս պատմության հերոսը՝ լրջախոհ Հերկուլեսը, արձագանքում է վշտահար և շրջապատող աշխարհագրություն անվանակոչում է Պիրենեյներ։ «Նա հարվածում է Հերկուլեսյան ձայնին, լեռներից ցնցվում է լեռնաշղթան, նա շարունակեց աղաղակել ցավալի աղմուկով` Պիրենա»... Պիլնիոս ավագը Հերկուլեսին կապում է Պերենա Լուսիտանիայի հետ, սակայն չի ընդունել այս առասպելը։

Աշխարհագրություն
----------------

Պիրենեյները Իսպանիայի կազմում մտնում է հետևյալ պրովինցիաների մեջ՝ 

* Ժիրոնա
* Բարսելոնա
* Արագոն
* Նավառա
* Գիպուսկոա

Ֆրանսիայում արևելքից դեպի արևմուտք Պիրենեյները բաժանվում է հետևյալ ստորաբաժանումների՝ 

* Արևելյան Պիրենեյներ
* Օդ (դեպարտամենտ)
* Արյեժ (դեպարտամենտ)
* Վերին Գարոն
* Վերին Պիրենեյներ
* Ատլանտյան Պիրենեյներ

Անդորրայի կազմում Պիրենեյները ընկած է Իսպանիայից միջև Ֆիանսիա։ 


Ֆիզիոգրաֆիկական Պիրենեյները կարելի է բաժանել երեք բաժինների՝ Ատլանտյան, Կենտրոնական և Արևելյան Պիրենեա։ Միասին նրանք կազմում են Ալպյան համակարգի բաժին։

Ատլանտյան Պիրենեյները սկիզբ է առնում սկիզբ է առնում Բասկ լեռների մոտ և տարածվում Ատլանտյան օվկիանոսի Բիսկայան ծոց, միջին բարձրությունը աստիճանաբար աճում է արևմուտքից արևելք։

Կենտրոնական Պիրենեյները տարածվում է Արանի հովտով, Սոմփոիթ լեռնանցքով, և ներառում է լեռնաշղթայի ամենաբարձր գագաթը։

* Անետո - 3,404 մետր
* Պիկո Պոսետս - 3,375 մետր
* Մոնտե Պերդիդո - 3,355 մետր

Երկրաբանություն
---------------

Պիրենեյները ավելի մեծ է, քան Ալպերը։ Նրանց ողողատը նստվածք է տվել Պալեոզոյան և Մեզոզոյան դարաշրջաններում։

Մոտ 100-ից 150 միլիոն տարի առաջ Բիսակյան ծոցը բորբոքվում է և մղվում դեպի այժմյան Ֆրանսիայի և Իսպանիայի դեմ՝ առաջացնելով մեծ նստվածքային շերտ։ Ինտենսիվ ճնշման արդյունքում Երկրի ընդերքը առաջինն ազդեց արևելյան մասի վրա և աստիճանաբար տարածվեց ամբողջ լեռնաշղթայի վերջը։

Արևելյան Պիրենեյները հիմնականում բաղկացած է գրանիտե ժայռերից, իսկ արևմտյան մասում գրանիտե է միայն գագաթը, որն էլ շրջապատված է կրաքարային շերտերով։

Լանդշաֆտ
--------

Պիրենեյների նշանավոր առանձնահատկություններն են՝

* Մեծ լճերի բացակայությունը, որոնք լրացվում է են Ալպերի բազմակողմ հովիտներում
* Նոսրությունը և մեծ անցումների բարձրությունը
* Մեծ թվով լեռնային տարափներ, որոնցից հաճախ ձևավորվում է վեհ ջրվեժներ, որոնց Եվրոպայում գերազանցում են միայն Սկանդինավիայում
* Հաճախականությունը, որի վերին հովտի վերջում, ոչ մի ձև յուրացնել չի լինում, այն մի կիսաշրջան է գլխիվայր ժայռերով և կոչվում է Կար

Ամենամեծ ջրվեժը Գավարնիեն է (462 մ կամ 1515 ոտնաչափ)։ Ցածր անցումները բացակայում են, գլխավոր ճանապարհները և երկաթագծերը հիմնականում ընկնում են Ֆրանսիայից Իսպանիա ընկած տարածքում գտնվող հարթավայրի արևելյան և արևմտյան ծայրերում, ծովի մոտակայքում։ Երկու ծայրերի միջակայքում միակ անցումը Կոլ դե լա Պողշեն է, Տետ և Սեգրե հովիտների միջև Պիրենեյների ամենաբարձր լեռնանցքը Պաս դե լա Կասան է։

Բնական ռեսուրսներ
-----------------

Մետաղական հանքաքարերը և Պիրենեյներ լեռները ընդհանրապես մեծ նշանակություն չունեն հիմա։ Չնայած նախկինում Անդորրայի մի քանի տեղերում եղել են երկաթի հանքեր։ Ածուխի հանքավայրեր կան հիմանակնում իսպանական լանջերին, սակայն ֆրանսիական կողմը ունի շահույթ դրանից։

Հայտնի է հանքային աղբյուրներով և հատկապես տաք աղբյուրներով, որով թերի է Ալպերը։ Տաք աղբյուրների թվում է Անդորրայի Լե Եսկալդեսը, Պանտիկոսան և Լլեսը Իսպանիայում, Ախ Լե Տերմեսը և Տաք ջրերը Ֆրանսիայում։ Ծծմբային և գրանիտե պաշարները հիմանականում տեղակայված են բարձր ժայռերում։ Ստորին աղբյուրներում հիմնականում շատ ցուրտ չէ։

Կլիմա
-----

Տեղումները լինում են ձայն և անձրևի տեսքով, մեծ մասամբ արևելյան և արևմտյան Պիրենեյներում։ Արևմտյան և կենտրոնական Պիրենեյներում եղանակը խոնավ է, իսկ արևելյանում՝ չոր։ Ձմեռային միջին ջերմաստիճանը -2 °C (28.4 °F)։ Լեռնաշղթայի հատվածները միմյանցից տարբերվում են։ Կան սառցադաշտեր արևմտյան և հատկապես ձնառատ կենտրոնական հատվածում, արևելյանում բացակայում են սառցադաշտերը, քանի որ չկա բավարար ձյուն դրանց առաջացման համար։ Սառցադաշտերը սահմանափակվում են Կենտրոնական Պիրենեյների հյուսիսային հատվածում, նման է Ալպերին, ներքևում՝ հովիտների մեջ սառցադաշտերի երկարությունը ձգվում է լեռաշղթայի երկանքով։ Այստեղ, ինչպես նաև Կենտրոնական Եվրոպայի մյուս մեծ լեռնաշղթաներում, ըստ էական ապացույցների սառցադաշտերի սառցակալման ներգործությունը եղել է Սառցե դարաշրջանից։

Ձյան տեղումները տատանվում են Պիրենեյների տարբեր մասերում, ծովի մակարդակից 2700-ից 2800 մետր բարձրության վրա։

Բուսական և կենդանական աշխարհ
----------------------------

### Բուսականություն

Լեռնաշղթայի արևմտյան կեսում մեծ ազդեցություն ունի բուսականությունը։ Ստորին լեռների արևմտյան մասը անտառապատ է, բայց անտառը նվազում է շարժվելով դեպի արևելք։ Արևելյան մասը յուրովի է իր վայրի և անպտուղ բուսականությամբ, քանի որ այս մասում է գերակայում շղթայի գրանիտե զանգվածները։ Արևմուտքից արևելք տեղափոխվելուց բուսական կազմում լինում են տեղափոխություններ, որոնք առավել ակնհայտ են դառնում կենտրոնական լեռնաշղթայի վրա։ Արևմուտքում բուսականությունը նման է Կենտրոնական Եվրոպայի բուսականությունը, իսկ արևելքում այն նման է Միջերկրականին։ Լեռնաշղթան հարուստ է էնդեմիկ տեսակներով, ինչպես Ալպերը։

### Կենդանական աշխարհ

Կենդանական աշխարհում ևս տարածված են էնդեմիկ տեսակները։ Էնդեմիկ կենդանիները այստեղ ապրում են լճերի և գետերի բարձրությունների վրա։ Ի թիվս այլ առանձնահատկությունների Պիրենեյների կենդանիները և թռչունները ապրում են Արիեջե քարանձավում։ Պիրենեյների խորհրդավոր այծերը վերջնականապես ոչնչացան 2000 թվականի հունվարին, գորշ արջերը գրեթե անհետացել էին 1990 թվականին, սակայն 1996 թվականին Սլովենիայից այստեղ բերվեցին 3 արջեր։ Ֆոս շրջանում կա մոտավորապես 15 արջուկներ։

Պահպանվող տարածքներ
-------------------

Հիմնական արգելոցները և ազգային պարկերը՝

* Օրդեսա ու Մոնտե Պերդիդո ազգային պարկ, Իսպանիա
* Պիրենեա ազգային պարկ, Ֆրանսիա
* Օգյուեստորտես ի Եստանի դե Սանտ Մորիսի ազգային պարկ, Իսպանիա
* Պոսետս Մալադետա ազգային պարկ, Իսպանիա

Ժողովրդագրություն և մշակույթ
----------------------------

Պիրենեյների տարածաշրջանը ունի բազմազան ազգագրություն, ժողովրդական բանահյուսություն և պատմություն։ Օրինակ տես՝ Անդորրա, Արագոն, Արյեժ, Բասկերի Երկիր, Կատալոնիա, Նավարրե և այլն։

Տարածքում հիմնականում խոսում են իսպաներեն, ֆրանսերեն, կատալոներեն, բասկերեն։ Ավելի քիչ չափով են խոսում ֆրանսիական մի քանի բարբառներով։

Սպորտ և ժամանց
--------------

Պիրենեյների երկու հայտնի կետերում են հիմնականում լինում ձմեռային երկու սպորտաձևերը ՝ալպյան դահուկները և ալպինիզմը։ Պիրենեյների լեռնաշղթայի վրա կան նաև հատվածներ, որոնք հայտնի են ամառային մարզիկների ուսուցման վայրով։

Ամռանը և աշնանը Պիրենեյներում լինում են երկու հեծանվավազքեր, որն անցկացվում է ամեն տարի հուլիսին և սեպտեմբերին, և այս մրցույթը հնարավորություն է տալիս բազմաթիվ երկրպագուների հետևել մրցույթին լեռնաշղթայի վրա։

Լեռնաշղթայի վրա կա երեք միջքաղաքային մայթեր, որոնցից GR 10 հյուսիսային լանջերին է, GR 11 հարավային լանջերին, իսկ HRP-ն հատում է գագաթները և լանջերը։ Բացի այդ ողջ տարածքում կան նաև բազմաթիվ արահետներ։

### Լեռնադահուկային հանգստավայրեր

* Ալպ 2500 (Իսպանիա)
* Արետտե (Ֆրանսիա)
* Աստուն (Իսպանիա)
* Արտոյուստե (Ֆրանսիա)
* Ախ լե Թերմես (Ֆրանսիա)
* Բաքյուեիրա Բերետ (Իսպանիա)
* Բոի Թոլ Ռեսորտ (Իսպանիա)
* Լա Մանգիե (Ֆրանսիա)
* Լյուզ Արդիդեն (Ֆրանսիա)
* Բյորգ Օյիլ (Ֆրանսիա)
* Կոտորետս (Ֆրանսիա)
* Կանդանչու (Իսպանիա)
* Կերլեր (Իսպանիա)
* Էսպոտ Էսքյուի (Իսպանիա)
* Ֆոնտ-Ռոմեյու (Ֆրանսիա)
* Ֆորմիգալ (Իսպանիա)
* Գավարնիե Գեդրե (Ֆրանսիա)
* Գորետտե (Ֆրանսիա)
* Գուզետ-Նեյիգե (Ֆրանսիա)
* Օտակամ (Ֆրանսիա)
* Լա Մոլինա (Իսպանիա)
* Լա Պիեղե Սանտ Մարտին
* Լե Մորտիս (Ֆրանսիա)
* Լես Էնջլս, (Ֆրանսիա)
* Լուչոն-Սուպերբաներես (Ֆրանսիա)
* Լյուզ-Արդիդեն (Ֆրանսիա)
* Նիստոս քեպ նեստես (Ֆրանսիա)
* Պանիկոսա-Լոս Լագոս (Իսպանիա)
* Պաս դե լա Կասա (Andorra)
* Պեյրագուդես (Ֆրանսիա)
* Պիաու-Էնգալի (Ֆրանսիա)
* Պորտ Օնե (Իսպանիա)
* Պորտ դել Քոմտե (Իսպանիա)
* Սոմպորտ (Ֆրանսիա-Իսպանիա)
* Սանտ Լարի (Ֆրանսիա)
* Սոլդեյու (Անդորրա)
* Սուպերբանգերես (Ֆրանսիա)
* Տավասկան (Իսպանիա)
* Վոլ դե Նուրիա (Իսպանիա)
* Վալնորդ (Անդորրա)
* Վալթեր 2000 (Իսպանիա)

Ամենաբարձր գագաթները
--------------------

* Անետո (3,404 մ)
* Պոսետս (3,375 մ)
* Մոնտե Պերդիդո (3,355 մ)
* Պիկ Մոդիտ (3,350 մ)
* Կիլինդրո դե Մարբորե (3,328 մ)
* Մալադետա (3,308 մ)
* Վիգնեմալե (3,298 մ)
* Քլոռ դե լա Հոնտ (3,289 մ)
* Սոում դե Ռամոնդ (3,263 մ)
* Պիկ դե Մարբորե (3,248 մ)
* Սերբիլոնա (3,247 մ)
* Պերդիգուերո (3,222 մ)
* Պիկ դե Մոնտֆերատ (3,220 մ)
* Պիկ Լոնգ (3,192 մ)
* Պիկ Սչրադեր (3,177 մ)
* Կամպբիեիլ (3,173 մ)
* Պիկ դե լա կասկադե օրինետալ (3,161 վ)
* Պիկ Բադետ (3,160 մ)
* Բալաիտյուս (3,144 մ)
* Պիկ դյու Տաիլոն (3,144 վ)
* Պիկա Էստրատս (3,143 մ)
* Պունտա դել Սաբրե (3,136 վ)
* Պիկ դե լա Մունիա (3,134 մ)
* Պոինտե դե Լիտեղոլե (3,132 մ)
* Պիկ դես Գոուրգս Բլանցս (3,129 մ)
* Պիկ դե Ռոյո (3,121 մ)
* Պիկ դես Կղաբիոլես (3,116 մ)
* Պիկ դե Մոպաս (3,109 մ)
* Պիկ Լեզատ (3,107 մ)
* Պիկ դե լա կասկադե օսիդենտալ (3,095 մ)
* Պիկ դե Նյուվիել (3,091 մ)
* Պիկ դե Տղումյուզ (3,085 մ)
* Պիկս Ենֆեղ (3,082 մ)
* Պիկ դե Մոնտքալմ (3,077 մ)
* Գղանդ պիկ Աստրազյու (3,077 մ)
* Էպոլե դյու Մաղբողե (3,073 մ)
* Պիկ դյու պորտ դե Սյուլլո (3,072 մ)
* Պիկ դես Սպիջեոլես (3,066 մ)
* Գղանդ Քուայրատ (3,060 մ)
* Պիկո Արգյուալաս (3,046 մ)
* Տղուա Կոնսեիլեղ (3,039 մ)
* Տյուրոն դե Նյուվիել (3,035 մ)
* Պիկ դե Բատուա (3,034 մ)
* Պետիտ Վիգնեմալ (3,032 մ)
* Պիկ դե Բեսիբերրի Սյուդ (3,017 մ)
* Պիկ Ռամոուգն (3,011 մ)
* Տյուղ դյու Marboré (3,009 մ)
* Կասքյու դյու Մարբողե (3,006 մ)
* Գղանդ Ֆաչե (3,005 մ)

### Ուշագրավ գագաթները 3000 մետրից ցածր

* Պիկ դե Պալաս (2,974 մ)
* Կոմա Պեդրոսա (2,942 մ) - highest point of Andorra
* Պիկ Կալրիտ (2,921 մ)
* Պուիգմալ (2,913 մ)
* Կոտիելլա (2,912 մ)
* Պիկ դե Սանֆոնտս (2,894 մ)
* Պիկ Էնվալիրա (2,827 մ)
* Կոլարադա (2,886 մ)
* Պիկ դյու Միդի Օսսայու (2,885 մ)
* Պիկ դյու Միդի դե Բիգորրե (2,876 մ)
* Մոնտ Վալիեր (2,838 մ)
* Պետիտ Պիկ դյու Միդի Օսսայու (2,812 մ)
* Պիկ դյու Սանիգյու (2,786 մ)
* Պենա Տելերա (2,764 մ)
* Օրդինո (2,740 մ)
* Քեպ դե լա կոմետա դել ֆորն (2,691 մ)
* Վիսորին (2,668 մ)
* Պիկ դել Պողտ Վելլ (2,655 մ)
* Ասպե փիկ (2,645 մ)
* Պիկ դելս Ասպրես (2,562 մ)
* Պեդրաֆորսա (2,506 մ)
* Պիկ Անիե (2,504 մ)
* Պիկ դե Պեդրաֆորսա (2,498 մ)
* Պիկ դե Մադես (2,469 մ)
* Մեսա դե լոս Տղես Ռեյես (2,428 մ)
* Գղանդ Աիգուիլլո Անսաբեղե (2,376 մ)
* Պիկ դյու Սոլաղաս (2,368 մ)
* Պիկ դյու Սաինտ Բարտելեմի (2,348 մ
* Պենա Մոնտանեսա (2,291 մ)
* Պենա Ֆորատատա (2,282 մ)
* Պիկ դես Տղուա Սեիգնեյուղս (2,199 մ)
* Պիկ Օրհի (2,017 մ)
* Չամանչոյա (1,935 մ)
* Օտսոգորրիգաինա (1,922 մ)
* Պիկ դե Սագիրե (1,912 մ)
* Պիկ դյու Գար (1,785 մ)
* Ուրկուլու (1,419 մ)
* Լարրուն (905 մ)

Տես նաև
-------

* Ենթա-Պրիենեյներ
* Նախա-Պիրենեյներ
* Պիրենեյան լեռնանցքներ
* Արագոնի լեռների ցուցակը
* Մոնտքալմ լեռնազանգված

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Preamble of the "Charter of the Catalan Language" Արխիվացված 2009-03-25 Wayback Machine
2. ↑  *Collins Road Atlas of Europe*. London: Harper Collins. 1995. էջեր 28–29. ISBN 0-00-448148-8.
3. ↑  Herodotus, *Histories* 2.33.
4. ↑  Silius Italicus, *Punica* 3.415–441.
5. ↑  Ben Tipping, *Exemplary Epic: Silius Italicus' Punica* (Oxford University Press, 2010), pp. 20–21 online.
6. ↑  Pliny the Elder, *Natural History* 3.3.
7. ↑  «Pays Toy Ski Resort». Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հուլիսի 31-ին. Վերցված է 2014 թ․ նոյեմբերի 6-ին.
8. ↑  «1 of 3 summits». Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ օգոստոսի 1-ին. Վերցված է 2014 թ․ նոյեմբերի 6-ին.
9. ↑  «Otsogorrigaina (1.922 m). El monte del lobo rojo». Արխիվացված է օրիգինալից 2012-01-31-ին. Վերցված է 2014-11-06-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական էջ Արխիվացված 2006-03-05 Wayback Machine
* Great Routes: Pirineos Արխիվացված 2012-12-18 archive.today
* Les Amis du Livre Pyrénéen (bibliography and history of the Pyrenees) Արխիվացված 2021-03-06 Wayback Machine
* Photography Panoramics 360° website

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Պիրենեյներ» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Դասական հնությունների իրական բառարան · Լարուսի · Մեծ նորվեգական · Treccani · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 11981535s · GND: 4047911-0 · NDL: 00629076 · NKC: ge130556 · VIAF: 241428861 · WorldCat VIAF: 241428861 |

 |