|  |
| --- |
| **Եղեգի դոդոշ** |
| Եղեգի դոդոշ (արու)Եղեգի դոդոշ (արու) |
| Եղեգի դոդոշ (էգ)Եղեգի դոդոշ (էգ) |
|
| **Դասակարգում** |
| **Ենթատիպ** | Ողնաշարավորներ (Vertebrata) |
| **Վերնադաս** | Չորքոտանիներ (Tetrapoda) |
| **Դաս** | Երկկենցաղներ (Amphibia) |
| **Ենթադաս** | *Lissamphibia* |
| **Կարգ** | Անպոչ երկկենցաղներ (Anura) |
| **Ընտանիք** | Դոդոշներ (Bufonidae) |
| **Ցեղ** | **Rhinella** |
| **Տեսակ** | **Եղեգի դոդոշ** *(R. marina)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Rhinella marina***Linné, 1758 |
|
| **Տարածվածություն և պահպանություն** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Քիչ մտահոգող տեսակՏաքսոնի տարածվածությունը Տաքսոնի տարածվածությունը |

**Եղեգի դոդոշ** (լատին․՝ Rhinella marina), անպոչ երկկենցաղ՝ դոդոշների ընտանիքից, ծնունդով Հարավային և Կենտրոնական Ամերիկայից։

Նկարագրություն
--------------

Եղեգի դոդոշն ամենախոշոր դոդոշներից երկրորդն է (ամենամեծը՝ Բլոմբերգի դոդոշ). նրա մարմնի երկարությունը հասնում է 24 սմ-ի (սովորաբար՝ 15-17 սմ), քաշը՝ ավելի քան մեկ կիլոգրամ։ Արուները մի փոքր ավելի փոքր են, քան էգերը։ Մաշկը շատ եղջրացած է, գորտնուկապատ։ Գունավորումը վառ չէ՝ վերևում մուգ շագանակագույն կամ մեծ մուգ մոխրագույն բծերով, որովայնը՝ դեղնավուն, շատ հաճախ՝ շագանակագույն բծերով։ Բնորոշ են գլխի կողքերի մեծ հարականջային գեղձերը, որոնք թույն են արտադրում, և ենթաաչքային ոսկրային խոռոչները։ Մաշկային թաղանթները միայն հետևի թաթերի վրա են։ Մյուս գիշերային տեսակների նման՝ եղեգի դոդոշն ունի հորիզոնական ակնագունդ։

Եղեգի դոդոշը հանդիպում է ավազոտ ափամերձ ջրամբարներից մինչև արևադարձային անտառներ և մանգրովների թփեր։ Ի տարբերություն մյուս երկկենցաղների՝ նա մշտապես հանդիպում է գետերի գետաբերանների աղի ջրերում և կղզիներում։

Դրա համար ստացել է իր գիտական անվանումը՝ *Bufo marinus*, ծովային դոդոշ։

Չոր, եղջրացած մաշկը պիտանի չէ նյութափոխանակության համար, այդ պատճառով նրա թոքերը երկկենցաղների մեջ ամենազարգացածներից են։ Եղեգի դոդոշը կարող է գոյատևել նույնիսկ մարմնի ջրի պաշարների մինչև 50% կորստի դեպքում։ Ինչպես բոլոր դոդոշները, նա նախընտրում է ցերեկն անցկացնել ապաստարաններում՝ որսի դուրս գալով մթնշաղին։ Հիմնականում միայնակ է ապրում։ Շարժվում է կարճ, արագ ցատկերով։ Պաշտպանողական դիրք զբաղեցնելով՝ փքվում է։
Հասուն եղեգի դոդոշները ավար են դառնում կոկորդիլոսների, քաղցրահամ ջրերի լանգուստների, ջրային առնետների, ագռավների, ձկնկուլների և այլ կենդանիների համար, որոնք անընկալունակ են նրա թույնի նկատմամբ։ Շերեփուկներով սնվում են ճպուռները, ջրային բզեզները, որոշ կրիաներ և օձեր։ Շատ գիշատիչներ ուտում են միայն դոդոշի լեզուն կամ որովայնը, որը պարունակում է ավելի քիչ թունավոր ներքին օրգաններ։

Տարածում
--------

Եղեգի դոդոշի բնական արեալը ձգվում է Տեխասի Ռիո Գրանդե գետից մինչև Կենտրոնական Ամազոն և հյուսիսարևելյան Պերու։ Բացի այդ, վնասատու միջատների դեմ պայքարի համար հատուկ բերվել է Ավստրալիայի արևելյան ափ (հիմնականում արևելյան Քվինսլենդ և Նոր Հարավային Ուելսի ափ), Հարավային Ֆլորիդա, Պապուա Նոր Գվինեա, Ֆիլիպիններ, ճապոնական Օգասավարա և Ռյուկյու կղզիներ և Կարիբյան ու խաղաղօվկիանոսյան բազմաթիվ կղզիներ՝ ներառյալ Հավայան կղզիները (1935 թվականին) և Ֆիջին։ Նա կարող է ապրել 5-40 °C ջերմաստիճանում։

Սնունդ
------

Հասուն եղեգի դոդոշներն ամենակեր են, ինչը բնորոշ չէ դոդոշներին. նրանք սնվում են հոդվածոտանիներով և անողնաշարավորներով (մեղուներ, բզեզներ, հազարոտնուկներ, խավարասերներ, ծղրիդներ, մրջյուններ, խխունջներ), ինչպես նաև այլ երկկենցաղներով, փոքրիկ մողեսներով և մկան չափի թռչնակներով և ձագերով։ Չեն խորշում թափոններից։ Ծովափերին սնվում են ծովախեցգետնով և մեդուզայով։ Կերի բացակայության դեպքում կարող են միմյանց ուտել։

Բազմացում
---------

Եղեգի դոդոշի բազմացում հիմնականում տեղի է ունենում անձրևային եղանակին, երբ ձևավորվում են ժամանակավոր ջրամբարներ (հունիս-հոկտեմբեր)։ Արուները հավաքվում են կանգնած կամ դանդաղ շարժվող ջրերի մոտ և բարձր մռլտոցի նման ձայներով կանչում էգերին։ Մի սեզոնի ընթացքում էգը 4000-35000 գորտնկիթ է դնում։ Բեղմնավորված և ձվադրված գորտնկիթների նկատմամբ խնամք չի տարվում։ Ինկուբացիան տևում է 2-7 օր։ Ինչպես գորտնկիթները, այնպես էլ շերեփուկները թունավոր են մարդկանց և կենդանիների մեծամասնության համար։ Մետամորֆոզից հետո այդ հատկությունը վերանում է՝ մինչև հարականջային գեղձի զարգացումը։

Եղեգի դոդոշների շերեփուկները սև են և չափահաս դոդոշներից անհամեմատ փոքր։ Նրանք սնվում են ջրիմուռներով և այլ ջրային բույսերով, որոնք ծամում են ատամների հինգ շարքերով։ Խոշոր շերեփուկները երբեմն ուտում են ուրիշ եղեգի դոդոշների գորտնկիթները։ Մետամորֆոզը տեղի է ունենում ձվից դուրս գալուց 2-4 շաբաթ հետո (կախված սննդից և ջրի ջերմաստիճանից)։ Դոդոշները, մետամորֆոզը նոր անցած, նույնպես շատ փոքր են՝ ընդամենը 1-1,5 սմ։ Մետամորֆոզից հետո երիտասարդ դոդոշները լքում են ջրամբարը և երբեմն մեծ քանակությամբ կուտակվում ափին։ Սեռական հասունություն տեղի է ունենում 1-1,5 տարեկան հասակում։ Բնության մեջ ապրում են մինչև 10 տարի, իսկ անազատության մեջ՝ 15 տարի։ Գորտնկիթից դուրս եկած դոդոշների միայն 0,5 % -ն է ապրում մինչև սեռահասուն տարիքը։

Թույն
-----

Եղեգի գորտը թունավոր է կյանքի բոլոր փուլերում։ Հղիության ժամանակ նրա գեղձերը արտազատում են կաթնագույն հեղուկ, որը բուֆոտոքսիններ է պարունակում. նա նույնիսկ կարող է դա «կրակել» գիշատչի վրա։ Թույնը ուժեղ ներազդող է. ազդում է հիմնականում սրտի և նյարդային համակարգի վրա՝ առաջացնելով առատ թուք, ջղաձգություն, փսխում, առիթմիա, արյան ճնշման բարձրացում, երբեմն ժամանակավոր կաթված և մահ՝ սրտի կանգից։ Թունավորման համար բավական է անգամ թունավոր գեղձերի հետ թույլ շփումը։ Աչքերի, քթի և բերանի լորձաթաղանթի միջոցով ներթափանցած թույնը առաջացնում է սաստիկ ցավ, բորբոքում և ժամանակավոր կուրություն։ Հարավային Ամերիկայի բնակչությունը ավանդաբար օգտագործում է այդ թույնը՝ թրջելով նետերի ծայրերը։ Արևմտյան Կոլումբիայի չոկո հնդկացիները կթում էին թունավոր դոդոշներին՝ տեղավորելով բամբուկե խողովակների մեջ և կախելով խարույկի վրա, ապա արտազատված դեղին թույնը լցնում կերամիկական ամանի մեջ։ Ավստրալիական ագռավը սովորել է շրջել դոդոշը, կտուցով հարվածելով ուտել՝ փակելով թունավոր գեղձերը։

Մարդու համար նշանակությունը
---------------------------

Եղեգի դոդոշ
Եղեգի գորտերին փորձել են բուծել շաքարեղեգի և բաթաթի դաշտերում՝ վնասատու միջատների ոչնչացման համար, ինչի արդյունքում նրանք լայնորեն տարածվել են իրենց բնական տարածքի սահմաններից դուրս և իրենք են վերածվել վնասատուների՝ դառնալով իրենց թույնի նկատմամաբ իմունիտետ չունեցող տեղի գիշատիչների թունավորման պատճառ և սննդի համար մրցակցելով տեղի երկկենցաղների հետ։

Եղեգի դոդոշը Ավստրալիայում
--------------------------

1935 թվականի հունիսին Հավայան կղզիներից Ավստրալիա է բերվել 102 դոդոշ՝ շաքարեղեգի վնասատուների դեմ պայքարելու համար։ Անազատության մեջ նրանք հասցրել են բազմանալ և օգոստոսին ավելի քան 3000 երիտասարդ դոդոշ է բաց թողնվել Քվինսլենդ նահանգի հյուսիսում։ Վնասատուների դեմ պայքարում դոդոշները անարդյունավետ էին (քանի որ նրանք մեկ այլ որս գտան), բայց արագ սկսեցին բազմանալ և տարածվել՝ 1978 թվականին հասնելով Նոր Հարավային Ուելսի սահմանները, իսկ 1984-ին ՝ հյուսիսային։ Ներկայումս Ավստրալիայում այդ տեսակի տարածման սահմանն ամեն տարի 25 կմ-ով տեղաշարժվում է դեպի հարավ և արևմուտք։

Մեծ քանակությամբ երկկենցաղները լրջորեն սպառնում են Ավստրալիայի կենսաբազմազանությանը։

Ներկայումս եղեգի դոդոշը բացասական ազդեցություն ունի Ավստրալիայի կենդանական աշխարհի վրա՝ տեղի կենդանիներին ուտելով, դուրս մղելով և թունավորման պատճառ դառնալով։ Նրան զոհ են դառնում տեղի երկկենցաղների ու մողեսների տեսակները, մանր պարկավորները, այդ թվում՝ հազվագյուտ տեսակներին պատկանող։ Եղեգի դոդոշի տարածման հետ է կապված պտավոր պարկավոր կզաքիսների, ինչպես նաև խոշոր մողեսների և օձերի թվաքանակի անկումը (մահացու և վագրային օձեր, սև եքիդնա)։ Նրանք նաև կործանում են զատիկներին՝ ոչնչացնելով մեղուներին։ Միևնույն ժամանակ, մի շարք տեսակներ հաջողությամբ որսում են դոդոշներին (դրանց թվում են ավստրալիական ագռավն ու սև ցինը)։ Եղեգի դոդոշի դեմ պայքարի մեթոդներ դեռ չեն մշակվել, չնայած առաջարկ կա այդ նպատակով օգտագործել մսի մրջյուններ (Iridomyrmex purpureus):

Պատկերասրահ
-----------

* Եղեգի դոդոշ
* Գրոդնոյի կենդանաբանական այգիԳրոդնոյի կենդանաբանական այգի
* Երիտասարդ եղեգի դոդոշԵրիտասարդ եղեգի դոդոշ
* Պայծառ եղեգի դոդոշՊայծառ եղեգի դոդոշ
* Սալվադորյան տեսակՍալվադորյան տեսակ
* Ֆիլիպինյան տեսակՖիլիպինյան տեսակ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Կենդանիների կյանքը։ Հատոր 5։ Երկկենցաղներ։ Սողուններ / խմբ. Ա. Գ. Բաննակովի, գլխ. խմբ. Վ. Եվ. Սոկոլով։ 2-րդ հրատ. М.. Կրթություն, 1985։ Էջ 70 — 399
2. ↑  Կենդանիների անվանումների հնգալեզու բառարան։ Երկկենցաղներ և սողուններ|40 էջ
3. 1 2  "Ճագարների պատերազմներ". Աշխարհի շուրջ. 2014 թ․ մարտի 30. Retrieved 2020 թ․ ապրիլի 28.
4. ↑  "Դոդոշների որսի օր Ավստրալիայում". Արխիվացված է the original 2016 թ․ մարտի 4-ին. Retrieved 2020 թ․ հուլիսի 8.
5. ↑  "Ավստրալիայում դոդոշների սպանությանը կմիացնեն միջատակեր մրջյուններին". Lenta.ru. 2009 թ․ մարտի 31. Retrieved 2020 թ․ ապրիլի 28.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · iNaturalist · NCBI · ITIS TSN · SeaLifeBase · WoRMS |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4141597-8 · Microsoft: 2779240128, 2908879412 |

 |