**Գյումրվա կլկլան (մուշուրբա)**, մետաղյա ջրխմիկ, որը պատրաստվում է մետաղի տարբեր տեսակներից, այդ թվում՝ ոսկուց և արծաթից։ Դարձել է Գյումրու քաղաքային մշակույթի խորհրդանիշներից։

Պատմություն
-----------

19-20-րդ դարերում հայերն իրենց կենցաղում ջուր խմելիս գործածել են պղնձե ջրխմիկներ(ջուր խմելու աման):
Պղնձե ջրխմիկները արտաքին ձևով բաժանում են երկու մեծ խմբի՝

* առաջին խումբ- նստուկավոր, միկանթանի, ուռուցիկ իրանով, դեպի դուրս կտրված եզրով ջրխմիկներ, հայտնի են **մուշուրբա** կամ **կլկլան** անվանումներով,
* երկրորդ խումբ- գոգավոր հատակներով, միականթ, գլանաձև, ուղիղ ջրխմիկներ, հայտնի են **դոլչա** անվանումով: Դոլչա նշանակում է ջրաման, պղնձե փարչ: Այս տեսակը հատուկ է Արցախի, Սյունիքի, Նախիջևանի շրջաններին։

Եթե ջրխմիկ մուշուրբայի մետաղ է ընտրվում պղինձը կամ լատունը, զոդանյութը պետք է պարունակի արծաթ, որպեսզի ամուր զոդվի, միացումները լինեն հարթ։

### Վարպետներ

Դասական մուշուրբան նախշազարդ չէ, հատակին պատրաստող վարպետի կնիքն է դրվում՝ անվան սկզբնատառերով:
Գյումրեցի Ցոլակ Կոշտոյանը մուշուրբայի գեղարվեստական տեսքի համար Գյումրվա ավանդական զարդամոտիվներ է մշակում։ Վարպետ Ցոլակի տոհմը զբաղվել է արծաթագործությամբ, նա Կոշտոյանների տոհմի չորրորդ սերունդն է։ Վարպետ Ցոլակի կերտած արծաթաջուր և ոսկեջուր մուշուրբաները հուշանվերներ են, չեն կիրառվում կենցաղում։

1895-1896 թվականներին Էրզրումից Ալեքսանդրապոլ է գաղթել պղնձագործ Ժամկոչյանների գերդաստանը։ Ժառանգներից Սուրեն Ժամակոչյանը Ալեքսանդրապոլի առաջին կլկլան-ջրխմիկ պատրաստողն էր, արհեստը ժառանգել էր պապերից և փոխանցել որդուն՝ Էդուարդ Ժամակոչյանին: Վարպետ Սուրենն է առաջին անգամ կերտել մուշուրբայի հատակի կիսագնդաձև ներդիրը, որի վրա գտնվող զուգահեռ 2 անցքերի շնորհիվ ջուր խմելիս առաջանում է հատուկ ձայն, հենց այս ձայնի շնորհիվ են ջրխմիկը գյումրեցիները անվանել **կլկլան** ։
Էրզրումցի պապերից ընտանեկան արհեստի հմտությունները ժառանգած մետաղագործ Ժամակոչյանների արհեստը այժմ շարունակում է Էդուարդ Ժամակոչյանը, որը
ցավով է նշում, որ արհեստավորներ քիչ են մնացել Գյումրիում, հատկապես 1988-ի երկաշարժից հետո, և որ ավանդույթները պահպանելու և սերունդներին փոխանցելու

Նկարագրություն
--------------

*Մուշուրբա* ջրխմիկը հատուկ է Շիրակի պատմազգագրական շրջանին։ Ըստ Հր.Աճառյանի՝ մուշուրբա
բառը արաբերենից փոխառություն է։ Պոլսի բարբառում հանդիպում է «մօռշուփա», իսկ Վանի բարբառում՝ «մուշուրբա» ձևերը, ինչը նշանակում է «ջրի թիթեղյա ըմպանակ»:

Ռուս-թուրքական պատերազմի հետևանքով, ապա 1915 թվականի հայոց Մեծ եղեռնից հետո Ալեքսանդրապոլ գաղթած հայերն իրենց հետ բերել էին նաև հարուստ մշակույթը։ Կարինից, Կարսից եկած արհեստավորների շնորհիվ Ալեքսանդրապոլում 20-րդ դարասկզբին կար շուրջ 100 արհեստ։ Ծաղկում էր մետաղագործությունը, պղնձագործ վարպետները պատրաստում էին կենցաղային բազմապիսի իրեր, որոնցից մուշուրբան դարձել է Ալեքսանդրապոլի մշակութային խորհրդանիշներից։
Մեկ ավանդական մուշուրբա պատրաստելու համար պետք է 8 ժամ։ Վարպետի հմտության չափորոշիչ է մուշուրբայի իրանը թիթեղի մեկ կտորից պատրաստելը: Հումքը տարբեր է՝ պղինձ, արույր, մելքիոր, արծաթ, ոսկի: 
Մուշուրբա պատրաստելիս վարպետները կիրառում են կռման, զոդման, դրվագման, փորագրման, կոկման ու փայլեցման տեխնիկաները։

Գրականություն
-------------

Մ․ Ավետիսյան, Մետաղյա ջրխմիկների տիպաբանական բնութագիրը, ՀՀ ԳԱԱ ՇՀՀԿ, Գիտական աշխատանքներ, հ․24, 2021։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Աճառյան Հր. Հայոց լեզվի բարբառային բառարան, Երևան, 2001, հ. 1, էջ 343:
2. ↑  Ավետիսյան Մ. ԴԱՆ, բանասաց՝ Է. Ժամակոչյան, Գյումրի, 2021:
3. ↑  Աճառյան Հր. Թուրքերէնէ փոխառեալ բառերը Պօլսի հայ ժողովրդական լեզուին մեջ համեմատութեամբ Վանի, Ղարաբաղի և Նոր-Նախիջևանի բարբառներուն, Մոսկվա-Վաղարշապատ, 1902, էջ 241:
4. ↑  Աղանյան Գ. Բազեյան Կ. Ալեքսանդրապոլ. Ազգագրական էսքիզներ // ԳԱԱ ՇՀՀԿ «Շիրակի հնագիտական և պատմազգագրական ուսումնասիրություններ» մատենաշար, պրակ 2, Գյումրի, 2015, էջ 19-20: