**Լուկրեցիա** (Լատ. Lucretia; մ.թ.ա. 6-րդ դար, *անհայտ* - մ. թ. ա. 509, Հռոմ, Վատիկան), լեգենդար հռոմեական մատրոն, որը հայտնի է իր գեղեցկությամբ և առաքինությամբ։

Ըստ հին պատմիչների՝ թագավորական որդի Սեքստուս Տարվինիուսը մ.թ.ա. 510-508 թվականներին գերվել է Լուկրեցիայի գեղեցկությամբ և, սպառնալով զենքով, բռնաբարել նրան։ Լուկրեցիան ամեն ինչ պատմել է ամուսնուն և դանակահարել է իրեն նրա աչքի առաջ։ Այս իրադարձությունը ծառայեց որպես Լուցիուս Յունիուս Բրուտոսի կողմից բարձրացված ապստամբության սկիզբը և հանգեցրեց Հռոմում թագավորական իշխանության տապալմանը և Հանրապետության ստեղծմանը։ Ահա թե ինչու հռոմեական պատմության դարերի ընթացքում և դրանից հետո Լուկրեցիան մեծ հարգանք էր վայելում, որը ներկայացնում էր կանացի մաքրության և քաջության արքետիպային օրինակը։

Գրականության և կերպարվեստի մեջ Լուկրեցիան քաջության խորհրդանիշ է, որը չնվաճված է բռնակալության կողմից, հաճախ նրա կերպարը խորհրդանշում է Հռոմը (կամ ավելի լայնորեն ՝ Հայրենիքը), իսկ բռնաբարողը բռնակալի (կամ թշնամու) կերպար է։

Պատմություն
-----------

Լուկրետիան Սպուրիուս Լուկրեցիուս Տրիցիպիտինուսի դուստրն էր և Լյուսիուս Տարկինիուս Կոլատինուսի կինը (որի հայրը Տարկվինիոս Հպարտ թագավորի զարմիկն էր)։ Ըստ ավելի ուշ աղբյուրի, Բրուտոսը նրա մոր հորեղբայրն էր, այսինքն՝ Լուկրեցիոս Տրիցիպիտինուսը ամուսնացած էր Յունիայի՝ Բրուտոսի քրոջ և Տարկինիոս Հին թագավորի թոռնուհու հետ։ Լուկրետիայի հայրը, հռոմեական պրեֆեկտը, պատկանել է թագավորների հետ կապված հնագույն սաբինների ընտանիքին (օրինակ, թագավոր Նումա Պոմպիլիուսի կինը, ըստ վարկածներից մեկի, կոչվում էր նաև Լուկրետիա, այսինքն ՝ նրանք ազգակցական էին)։

Պատմության մանրամասները կախված աղբյուրից տարբեր են։ Հիմնական ուրվագիծը հետևյալն է. Արդեայի պաշարման ժամանակ Սեքստուս Տարվինիուսի (Հպարտ Թարքին թագավորի որդի) խնջույքի ժամանակ վեճ է ծագել խնջույքների կանանց արժանիքների մասին։ Դա լուծելու համար վիճաբանողները ցատկեցին իրենց ձիերի վրա և հերթով գնացին յուրաքանչյուրի տուն։ Միայն Կոլատինի կնոջն են գտել աշխատավայրում՝ նա բուրդ էր մանում պատուհանի մոտ, իսկ թագավորական հարսները զվարճանում էին։ Հաջորդ օրը երեկոյան Սեքստուսը վերադարձավ իր ազգականի տուն։

Գիշերը, զենքով սպառնալով կնոջը, շանտաժի սպառնալիքով բռնաբարել է կնոջը։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | - «Եվ եթե դուք փորձեք դիմադրել մաքրաբարոյություն պահպանելու ցանկությամբ, ես կսպանեմ ձեզ և, վերջ տալով ստրուկներից մեկին, ձեր մարմինները կտեղադրեմ մոտակայքում և կհայտարարեմ, որ ես բռնել եմ ձեզ, երբ դուք անառակություն եք թույլ տվել ստրուկի հետ, և պատժեց քեզ՝ վրեժ լուծելով հարազատի վիրավորանքի համար, այնպես որ քո մահը կլինի ամոթալի ու անպատվաբեր, և քո մարմինը ըստ սովորության արժանի չի լինի թաղման կամ որևէ այլ բանի»։ |  |

Լուկրեցիան սուրհանդակ ուղարկեց իր հոր և ամուսնու մոտ։ Երբ նրանք հասան, Լուցիուս Յունիուս Բրուտուսի և Պուբլիուս Վալերիուսի ուղեկցությամբ նա պատմեց նրանց կատարվածը և ինքնասպան եղավ։ Մահացած մարմնից դանակը հանելով՝ Բրուտոսը (ըստ Տիտոս Լիվիի) երդվում է. սրով, ինչով կարող եմ, ես կհետապնդեմ Լյուսիոս Տարվինիուսին իր հանցագործ կնոջ և նրա բոլոր հետնորդների հետ, որ չեմ հանդուրժի ո՛չ նրանց, ո՛չ էլ որևէ մեկին Հռոմի թագավորությունում»։ Այնուհետև Բրուտոսը դանակը հանձնում է Կոլատինուսին, Լուկրեցիուսին և Վալերիուսին, որոնք կրկնում են երդման խոսքերը։

Լուկրեցիայի մարմինը դուրս է բերվել փողոց՝ ցույց տալով թագավորական իշխանության հանցագործությունը։ Մարդկանց մեծացնելով Կոլլատիայում՝ ապստամբները շտապում են Հռոմ։ Այնտեղ էլ ժողովրդին ոգեշնչում են կռվելու, որից հետո թագավորին վտարելու որոշում է կայացվում։

Հանրապետության առաջին հյուպատոսներ ընտրվեցին Բրուտուսը և այրի Կոլատինուսը։ Բայց շուտով ժողովուրդը սկսեց ծանրաբեռնվել Տարկին անունով, քանի որ նա պատկանում էր թագավորական տանը։ Որպեսզի չդառնալ ժողովրդական զայրույթի զոհ և անսալով իր ընկերների հորդորներին, Կոլատինուսը կամավոր աքսորվեց Լավինիում։ Նրա փոխարեն հյուպատոս դարձավ Պուբլիուս Վալերիուս Պուբլիկոլան։

Աղբյուրներ
----------

Նրա պատմությունը պատմում են Տիտոս Լիվին («Հռոմի պատմությունը քաղաքի հիմնադրումից», գիրք I, 57-59) և Դիոնիսիոս Հալիկառնասացին («Հռոմեական հնություններ», գիրք IV, LXIV-LXVII))) հղում կատարելով Ֆաբիուսի, ինչպես նաև այլ պատմաբանների չպահպանված տեքստին։ Հստակ հայտնի չէ, թե որոնք են եղել Լիվիի և Դիոնիսիոսի աղբյուրները, բայց ամենայն հավանականությամբ, ուղղակիորեն կամ Վալերիուս Անզիատայի միջնորդությամբ, Լուկրետիայի պատմությունը վերադառնում է մինչև Ֆաբիուս Պիկտոր և Կալպուրնիուս Պիզո։

Տիտոս Լիվիի պատմությունը, որը գրվել է մ.թ.ա. մոտ 25 թվականին տողեր է նվիրում Լուկրեցիային իր «Ֆաստի»-ում (II. 721-834): Ավրելիոս Վիկտորը (IV դար) իր «Հռչակավոր մարդկանց մասին» (IX) գրքում կարճ հատված է նվիրել այս պատմությանը՝ ուրվագծելով պատմվածքի ամփոփագիրը։ Հին գրականության մեջ կան նաև այլ հիշատակումներ։ Թերենսը «Ինքնատանջող» կատակերգության մեջ (269-299) խաղում է մի տեսարան, որը կարելի է համարել Լուկրեցիայի պատմության պարոդիա։

Վստահելիություն և արխետիպիկություն
----------------------------------

Ժամանակակից պատմաբանների շրջանում այս պատմության իսկության վերաբերյալ համաձայնություն չկա։ Որոշ հետազոտողներ դրանում տեսնում են ընդամենը մի լեգենդ՝ կապված Արդեայի կրոնական պաշտամունքների հետ և բերված Հռոմ միայն մ.թ.ա. 4-րդ դարի երկրորդ կեսին։ Կա վարկած, որ սա ամբողջովին գեղարվեստական ​​պատմություն է, որը ներմուծվել է մ.թ.ա. 3-րդ դարում կոծկելու հռոմեացիների համար տհաճ փաստը, որ վերջին թագավորը վտարվել է էտրուսկական Պորսեննայի կողմից, և ոչ թե ժողովրդական ապստամբության արդյունքում։ Ամենայն հավանականությամբ, հերոսուհին կարող է հորինված լինել, բայց Տարկինի տապալմանը հանգեցրած իրադարձությունների նկարագրության մեջ կա որոշակի պատմական միջուկ։

Պատմվածքում մեծ թվով ռոմանտիկացված և բանաստեղծական հատկանիշները վկայում են դրա նշանակալի վերամշակման մասին հին հռոմեական գրական գործընթացի շրջանակներում։ Թերեւս պատմությունն ուներ մի քանի թատերական աղբյուր։

Պատմության արխետիպային առանձնահատկություններն են, մասնավորապես, հերոսուհու ամուսնու և նրա բռնաբարողի հարաբերությունները (հեքիաթներում և առասպելներում նման իրավիճակներում տղամարդիկ եղբայրներ են դառնում)։ 1-ին դարի երեք թաղման սափորների վրա Նրանք գուշակում են այս սյուժեի էտրուսկական տարբերակը, և մեկ այլ ժողովրդի մեկնաբանության մեջ պարզվում է, որ Լուկրեցիան գայթակղվել է Տարքինի կողմից, և նա ինքնասպան է լինում, երբ իր սիրելին լքել է նրան։ Եթե ​​կինը Տարքինից մեծ էր, ապա պատմությունը կարող էր նմանվել Ֆեդրոսի, Պոտիֆարի, Դիդոյի և Էնեասի առասպելներին։ Եվ քանի որ Լուկրեցիայի պատմությունը Տարկինների դինաստիայի Հռոմից վտարման բաղադրիչն է, դա նրան նմանություն է տալիս բռնաբարող բռնակալների պատմություններին, որոնք սովորական էին հին հունական գրականության մեջ։ Հպարտ Տարքինը մարմնավորում է հին բռնակալի կարծրատիպային գծերը։ Պլուտարքոսը մի քանի պատմություն է պատմում բռնաբարված հույն կանանց մասին, ովքեր վրեժխնդիր են եղել իրենց բռնաբարողից (Mul. virt. 20, 22, 24, 26), իսկ Պաուսանիասը (VIII. 47. 6) գրում է մի անհայտ աղջկա մասին, որին բռնաբարել է Օրխոմենես բռնավորը և ինքնասպանություն է գործել։ Նա (II. 20. 2) պատմում է նաև Արգիվացի զորավար Բրիանտեսի մասին, որի նմանատիպ արարքի պատճառով առաջացել է ժողովրդական ապստամբություն։ Կա վարկած, որ բանաստեղծը չփրկված «Բրուտոս» ողբերգության մեջ (մ.թ.ա. 2-րդ դարի վերջին երրորդը), պիեսը գրելով որպես Եվրիպիդեսի «Էլեկտրա»-ի կրկնություն, փառաբանել է ինքնասպանությունը։ Միգուցե տեղի է ունեցել «Լուկրեցիայի պատմության վերափոխումը գրական սյուժեից կեղծ պատմական պատմության հին հռոմեական միապետության անկման մասին», կամ «Լուկրեցիայի էականորեն իրական պատմությունը մշակվել է հունական ողբերգության ձևով»։ Դրանում հատուկ հռոմեական մանրամասների առկայությունը պայմանավորված էր ծիսական պրակտիկայով և հռոմեացի պատմաբանների ըմբռնմամբ՝ Ակտիումից մինչև Լիվիա։

Արդեն AԱվլուս Գելիուսը մ.թ. 2-րդ դարում ուշադրություն հրավիրեց այն փաստի վրա (XVII. 21. 6-7), որ Տարկինների դինաստիայի տապալումը Հռոմում տեղի ունեցավ նույն տասնամյակում, ինչ Աթենքում Պիսիստրատյան բռնակալների տապալումը (մ.թ.ա. 514–8), որից հետո հանրապետության ձևավորումը։ Պիսիստրատոսի որդիների դեմ ապստամբության պատճառը, որը դաստիարակել էին Հարմոդիոսը և Արիստոգեյտոնը, նրանցից մեկի՝ Հիպարքոսի փորձն էր գայթակղել Արիստոգիտոնի սիրելիին՝ Հարմոդիոսին (այնուհետև նա հանեց իր քրոջը արարողություններին մասնակցելուց, որը նաև վիրավորական)։ Աթենքի դեմոկրատիայի հաղթանակից հետո Պիսիստրատիդների զարմիկն ու ազգանունը՝ Հիպարքոսը՝ Չարմի որդին, վտարվեց քաղաքից միայն այն պատճառով, որ նրա անունը կապված էր բռնակալի հետ. նույն կերպ հանրապետական ​​Հռոմից վտարվել է այրի Տարքին Կոլատինուսը՝ բռնաբարողի զարմիկն ու ազգանունը։ Այս Հիպարքոսը ծագել է deme Colitus-ից (Κολλυτός), իսկ Կոլատինուսի հայրենիքը եղել է Կոլլաթիա քաղաքը, այսինքն՝ երկու պատմությունների նմանությունը պարզապես պատահականություն չէ։ «Ակնհայտ է, որ հռոմեական պատմությունը կառուցվել է աթենական մոդելով, որի սյուժեում արդեն պատրաստ տեղ կար Լուկրետիայի համար (նեղացած Հարմոդիոսը և նրա քույրը)»։ Տարքվինների թագավորության մասին բազմաթիվ պատմությունների այլ մանրամասներ և սյուժեներ վերցվել են հռոմեացի մատենագիրների կողմից Հերոդոտոսից. և այլն։

Նրանք ուշադրություն են հրավիրում Լուկրեցիայի փորձարկման պատմության և Հերոդոտոսի նկարագրած պատմության նմանությունների վրա Կանդուլեսի մասին, ով որոշել է ցույց տալ իր մերկ կնոջը Գիգեսին։ «Կանանց մրցույթի» գաղափարը հելլենիստական ​​է և բազմիցս հայտնվում է հունական գրականության մեջ, իսկ Լուկրեցիայի օրինակելի վարքագիծը (բուրդ մանող) ակնհայտորեն համապատասխանում է Օգոստոս կայսեր քաղաքականությանը, որի ընթացքում տպագրվել է Տիտոս Լիվիի տեքստը։ Պատմության տարբեր արձանագրված տարբերակները կարող են կախված լինել այն հանգամանքից, որ Օգոստոսի օրենքների պատրաստման և հրապարակումից հետո հռոմեական իրավունքում շնության (adulterium) և բռնաբարության (raptus) և, համապատասխանաբար, պատժի փոխհարաբերության խնդիրը առաջացել է, քննարկվել է Լուկրեցիայի պատմությունը կարող է օգտագործվել որպես օրինակ։ «Լիվիում պատմվածքի բովանդակությունը ցույց է տալիս, որ և՛ հասարակության մեջ, և՛ օրենքի մեջ տարբերություն կար բռնությամբ անարգված կնոջ (per vim stuprum, raptus) և կնոջ նկատմամբ, ով կամավոր թույլ է տվել իրեն ներքաշել անպատվելու մեջ (stuprum)»։

Տեսություն կա, որ Հին Հռոմում թագավորին փոխելու ծեսի հետքերը կարելի է նույնացնել լեգենդում։ Երիտասարդ տղամարդկանց մրցավազքը կանանց փորձարկելու համար, ըստ Օվիդիսի, ընկավ փետրվարի 24-ին, այն օրը, երբ, ըստ հռոմեական օրացույցի, նշվում էր տոնը Regiphugia, որը կապված էր թագավորական իշխանության տարեկան նորացման հետ. ձի մրցարշավը վաղուց դարձել է այս տոնի կենտրոնական ծեսը։ «Մրցույթի հիմնական մասնակիցների թվում են թագավորական որդիները՝ Տիտուսը, Արրունտուսը և Սեքստուսը, թագավորական եղբորորդիները՝ Տարկունիուս Կոլատինուսը և Յունիուս Բրուտուսը և, հավանաբար, Վալերիուս Պոպլիկոլան, ում հարաբերությունների աստիճանը Տարկինիների հետ հայտնի չէ։ Մրցույթի արդյունքը, ինչպես հայտնի է, եղավ թագավորի որդիների վտարումը և հանրապետության ստեղծումը, որի առաջին հյուպատոսներն էին Կոլատինոսը, Բրուտուսը, ապա՝ Վալերիոսը։ Սա հուշում է, որ ձիարշավը ղեկավարում էին ազնվական երիտասարդների երկու եռյակներ, և հաղթող եռյակը իշխանություն ստացավ Հռոմում»։ Ըստ պատմաբանների՝ այս տեսանկյունից լեգենդի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ Կոլատինուսը դարձել է մրցավազքի հաղթող, իսկ Սեքստուս Տարքինը փորձել է յուրացնել նրա հաղթանակը։ Լուկրետիան այս ծեսում ակնհայտորեն խաղում էր «սուրբ թագավորի» (ռեգինա) կնոջ դերը, մանավանդ որ մոր կողմից նա նույն թագավորական դինաստիայի ժառանգն էր։ Հավանաբար, բռնաբարությունը տեղի է ունեցել այն օրը, երբ Լուկրեցիան սպասում էր Սրբազան ամուսնությանը թագավորի հետ, և ծիսակարգի խախտումն էր, որ հանգեցրեց Հռոմում թագավորական իշխանության հաջորդականությանը։ Քանի որ Լուկրեցիան երեխաներ չուներ, սա հաստատում է այն վարկածը, որ զույգը նորապսակ է եղել, կամ նույնիսկ նրանց ամուսնությունը դեռևս չի եղել, այսինքն՝ Տարկինը շտապել է զբաղեցնել սուրբ թագավորի տեղը՝ գողանալ ուրիշի հարսնացուին։

Լուկրեցիայի մահացած մարմնի վրա հարազատների երդումը մեզ թույլ է տալիս մեկնաբանել նրա մահը որպես զոհաբերություն, որը կապված է թագավորական լիազորությունների նորացման հետ։ Բրուտուսի և Վալերիի կերպարները խորթ են, կնոջ շուրջ երկու «եղբայրների» մրցակցության այս պատմության մեջ, դա հաստատում է Բրուտուսի արագ մահը հաղթանակից հետո. «գրական սյուժեի տեսանկյունից նրա կերպարը լիովին ավելորդ այս պատմության մեջ»։ Այնուամենայնիվ, Բրուտոսի՝ որպես պատմական դեմքի ժողովրդականության աճը հետագա դարերում փոխարինեց այրի կերպարին՝ մեկ այլ թագավորական եղբորորդուն։ Թերևս այս Բրուտոսն ընդհանրապես ֆիկտիվ կերպար է, որը ներկայացվել է ավելի ուշ՝ իր «հետնորդներին» վեհացնելու համար. նրա հիշողության վերելքը սկսվել է մոտ մ.թ.ա. 4-րդ դարի վերջին։

Արվեստ
------

Սուրբ Օգոստինոսը օգտագործում է Լուկրեցիայի կերպարը իր Աստծո քաղաքում (մոտ 426 թվական)՝ արդարացնելու բռնաբարված քրիստոնյա կանանց, ովքեր ինքնասպան չեն եղել։ Լուկրեցիայի պատմությունը ուշ միջնադարում հայտնի բարոյախոսական «հեքիաթ» էր։ Դանթեն Լուկրեցիային դնում է անորոշության մեջ, որը վերապահված է հռոմեացիներին և այլ «առաքինի հեթանոսներին» (Inferno, IV): Պիզայի Քրիստինան օգտագործեց իր կերպարը այնպես, ինչպես Օգոստինոսը։ Չոսերը նրա մասին գրում է «Լավ կանանց լեգենդը», Ջոն Գոուերը՝ Confessio Amantis-ում (Գիրք VII): Շեքսպիրը պատմությանը նվիրում է մի ամբողջ բանաստեղծություն (որը համարվում է թույլ) և մի քանի պիեսներում հիշատակում է Լուկրեցիային։ Մաքիավելիի «La Mandragola» կատակերգությունը հիմնված է Լուկրեցիայի պատմության վրա։

Լուկրեցիայի պատկերները և նրա հետ կապված առարկաները Վերածննդի դարաշրջանի նկարչության սիրելի թեման են։ Երաժշտության մեջ (կանտատ՝ Գ. Ֆ. Հենդելի, օպերաներ՝ Բ. Բրիթենի և Օ. Ռեսպիգիի)։

Գրականություն
-------------

* Donaldson I. The Rapes of Lucretia. A Myth and its Transformation. Oxf. 1982
* Geldner H. Lucretia und Verginia: Studien zur virtus der Frau in der griechischen und römischen Literatur. Mainz, 1977. S. 85—127
* Koptev A. Lucretia’s Story in Literature and the Rites of Regifugium and Equirrii // Studies in Latin Literature and Roman History. Bruxelles, 2003. Vol. 11. Ed. C. Deroux (Collection Latomus 272). P. 5—33.
* Matthes M. M. The Rape of Lucretia and the Founding of Republics: Readings in Livy, Machiavelli, and Rousseau. Pennsylvania, 2001.
* Pouthier P. Autour de la mort de Lucrèce: la constitution à Rome d’un thème national // L’Antiquité classique. D’Hippocrate à Alcuin. Limoges, 1997. P. 101—111
* Small J. P. The Death of Lucretia // AJA. 1976. Vol. 80. P. 349—360.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Любкер Ф.* Lucretii (ռուս.) // *Реальный словарь классических древностей по Любкеру* / под ред. Ф. Ф. Зелинский, А. И. Георгиевский, М. С. Куторга, Ф. Гельбке, П. В. Никитин, В. А. Канский — СПб.: Общество классической филологии и педагогики, 1885. — С. 784—785.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  «Коптев А. В. История добродетельной Лукреции: между литературой, правом и ритуалом» (ռուսերեն). ancientrome.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ մարտի 31-ին. Վերցված է 2018 թ․ մարտի 30-ին.
3. ↑  Мавр Сервий Гонорат. Комментарий к «Энеиде», VIII, 646; Mythogr. Vat. I. 74 (Script. rerum myth. Latini 1. P. 25 Bode); ср.: Mastrocinque A. Lucio Giunio Bruto. P. 119.
4. 1 2  «Коптев А. В. Об «этрусской династии» архаического Рима» (ռուսերեն). ancientrome.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ մարտի 31-ին. Վերցված է 2018 թ․ ապրիլի 1-ին.
5. 1 2  «Книга IV | Симпосий Συμπόσιον» (ռուսերեն). simposium.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ մարտի 31-ին. Վերցված է 2018 թ․ մարտի 30-ին.
6. ↑  «Тит Ливий. История Рима от основания города. Книга I.» (ռուսերեն). ancientrome.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հունիսի 17-ին. Վերցված է 2018 թ․ մարտի 30-ին.
7. ↑  «Аврелий Виктор. О знаменитых людях». ancientrome.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2010 թ․ սեպտեմբերի 18-ին. Վերցված է 2018 թ․ մարտի 30-ին.
8. ↑  Liv. I. 57—59; Dion. Hal. AR. IV. 64—67; Diod. Sic. X. 20. 1—21. 5; Ovid. Fasti. II. 721—844; Cic. Fin. II. 66, V. 64; Rep. II. 46; Leg. II. 10; Val. Max. VI. 1. 1; Plut. Poplic. 1. 3—5, 12. 5; Flor. Epit. I. 2—3; Dio Cass. II. 13—20. Подробнее см.: Geldner H. Lucretia und Verginia: Studien zur virtus der Frau in der griechischen und römischen Literatur. Mainz, 1977. S. 85—127.
9. ↑  «Коптев А. В. Правовой механизм передачи царской власти в архаическом Риме и сакральные функции трибуна целеров» (ռուսերեն). ancientrome.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ դեկտեմբերի 20-ին. Վերցված է 2018 թ․ ապրիլի 1-ին.