**Ջեյ Ֆորրեսթեր**(անգլ.՝ **Jay Wright Forrester**, հուլիսի 14, 1918(1918-07-14), Anselmo, Քաստեր շրջան, Նեբրասկա, ԱՄՆ - նոյեմբերի 16, 2016(2016-11-16), Կոնկորդ, Միդլսեքս շրջան, Մասաչուսեթս, ԱՄՆ), ամերիկացի առաջատար համակարգչային ճարտարագետ և համակարգերի գիտնական, hամակարգային դինամիկայի հիմնադիր, ԱՄՆ ճարտարագիտության ազգային ակադեմիայի անդամ (1967), մագնիսական միջուկով հիշողության գյուտարար։

Համակարգչային գրաֆիկայի պատմության մեջ ստեղծել է առաջին անիմացիան՝ «ցատկող գնդակ» օսցիլոգրաֆի վրա։

Ավելի ուշ եղել է *MIT Sloan* կառավարման դպրոցի պրոֆեսոր, որտեղ ներկայացրել է մատակարարման շղթաների տատանումների Ֆորրեսթերի էֆեկտի նկարագրությունը։ Նրան համարել են համակարգային դինամիկայի հիմնադիրը։ Նա ուսումնասիրել է համակարգային դինամիկայում օբյեկտների միջև փոխազդեցությունների մոդելավորումը, որը կիրառել են կազմակերպություններում և սոցիալական այլ համակարգերում՝ հետազոտությունների և խորհրդատվությունների ժամանակ։

Կենսագրություն
--------------

### Ծագում

Ջեյ Ֆորրեսթերը ծնվել է 1918 թվականին Նեբրասկա նահանգի Անսելմոո քաղաքի մերձակայքում գտնվող սակավաբնակ Կլեյմեքս ագարակում։ Էլեկտրաէներգիայի նրա վաղ հետաքրքրության պատճառ է հանդիսացել ագարակում էլեկտրականություն չլինելու հանգամանքը։ Ավագ դպրոցում սովորելու տարիներին, օգտագործելով հին մեքենայի մասերը, նա ստեղծել է 12 վոլտանոց քամու ուժով աշխատող էլեկտրական համակարգ, որով էլ ապահովել էր ագարակի առաջին էլեկտրաֆիկացումը։

### Կրթություն

Ջեյ Ֆորրեսթերը սկզբում ցանկացել է ընդունվել Նեբրասկա-Լինքոլն համալսարանի գյուղատնտեսական ֆակուլտետը, սակայն 1935 թվականի վերջերին, փոխել է մտադրությունը՝ հօգուտ էլեկտրատեխնիկայի ֆակուլտետի։ 1939 թվականին էլեկտրատեխնիկայի ֆակուլտետի 70 շրջանավարտներից մեկն է եղել, ով ավարտել է գերազանցության դիպլոմով։ 1939 թվականին ուսումը շարունակել է Քեմբրիջի Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի ասպիրանտուրայում, որն էլ դարձել է նրա կարիերայի սկիզբը։

Գործունեություն
---------------

#### Սերվոմեխանիկական լաբորատորիա

Ջեյ Ֆորրեսթերը հետազոտությունները սկսել է 1939 թվականի հուլիսին Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում։ Սկզբում նա աշխատել է որպես Բարձրավոլտ լաբորատորիայի գիտաշխատողի օգնական։ Իսկ 1940 թվականից մինչև 1941 թվականի ուսումնական տարվա կեսերին Ֆորրեսթերն աշխատել է Գորդոն Բրաունի նոր Սերվոմեխանիկական լաբորատորիայում, որը համարվել է *MIT* էլեկտրատեխնիկայի բաժնի մի մասը։ Պատերազմի ժամանակ, հանուն ԱՄՆ-ի ռազմական արդյունաբերության հետազոտությունների, էլեկտրատեխնիկայի բնագավառում իր գիտական կոչման համար նախատեսված աշխատանքը դադարեցրել է և ավարտել է միայն 1945 թվականին։ Գորդոն Բրաունը շարունակել է Ֆորրեսթերի աշխատանքը՝ «Հիդրավլիկ սպասարկման մեխանիզմների մշակում» խորագրով։

#### ASCA նախագիծ

1944 թվականի դեկտեմբերին Հատուկ Ռազմածովային Հետազոտությունների Կենտրոնը *MIT* էլեկտրատեխնիկայի բաժնին հանձնարարել է մշակել օդային վերահսկման և կայունության անալիզատոր (*ASCA*)՝ նոր աէրոդինամիկ նախագծերում օգտագործելու համար։ Ֆորրեսթերը ավտոմատ կառավարման ոլորտում սեփական բիզնեսը ստեղծելու համար մտադրվել էր հեռանալ Սերվոմեխանիկական լաբորատորիայից, սակայն Գորդոն Բրաունը նրան ետ պահելու համար առաջարկել է տասներկու նախագծեր, որոնցից մեկը, իր հայեցողությամբ, նա կարող էր ընտրել։ Ֆորրեսթերը ուսումնասիրելով ամբողջ ցուցակը, սեփական բիզնեսը ստեղծելու գաղափարը նրան այլևս չի հետաքրքրել, քան ընդգրկվել նոր հետազոտություններից մեկում։ *ASCA* նախագիծը հատկապես նրան շատ է հետաքրքրել և նա Բրաունին ասել է, որ ընտրում է այն։ Ըստ նախագծի պահանջների պետք էր ստեղծել այնպիսի անալոգային համակարգիչ, որով կարելի էր ինքնաթիռի և օդաչուի կապը դարձնել համակարգված։ Նախագծի վրա աշխատանքն սկսելուց անմիջապես հետո`1945 թվականի գարնանը, Ֆորրեսթերը հասկանում է, որ լուրջ խնդիրների է բախվել․․․․․

1946 թվականի ապրիլին ASCA-ի պայմանագրում նոր փոփոխություններ են կատարվում՝ անալոգային համակարգիչները փոխարինվում են թվային համակարգիչներով։ Եվ այդ նոր նախագիծը ստանում է *Whirlwind* անունը։ 

#### Whirlwind նախագիծ

Whirlwind նախագծի հիմնական հիշողություն, 1951 թվական
1940-1950-ական թվականներին Ջեյ Ֆորրեսթերը Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում անցկացրել է հետազոտություններ էլեկտրատեխնիկայի և համակարգչային տեխնիկայի ոլորտում՝ ղեկավարելով *Whirlwind* նախագիծը՝ կիրառելով մագնիսական միջուկի հիշողությունը։

Այդ նախագծում Ֆորրեսթերը դարձել է թվային համակարգչային լաբորատորիայի տնօրեն, սերվոմեխանիկական լաբորատորիայի թվային համակարգչային բաժանմունքի իրավահաջորդ։ 1947 թվականի սկզբներին վերապատրաստվելով *EDVAC* տիպի մեքենաների նախագծման ոլորտում, եկել է այն եզրակացության, որ *EDVAC* տիպի մեքենաների հաշվարկների արագությունը չի բավարարում ժամանակի պահանջներին։

Հետագայում Ֆորրեսթերը և իր թիմը ստեղծել են արագընթաց էլեկտրոնային թվային ծրագրավորվող համակարգիչ, որով արդեն հնարավոր էր վերահսկել ինքնաթիռների թռիչքները։ Այն կարելի էր կիրառել նաև ռազմական գործողություններում, արդյունաբերության և գիտության կարիքների համար։ 1940-1950 թվականներին *Whirlwind-ը* համարվել է ամենահաջողված նախագիծը, որի վրա աշխատել են 175 մարդ և ծախսվել է մեկ միլիոն դոլար։ Այն գերազանցում էր *ENIAC* համակարգչին։ Ֆորրեսթերը նաև մշակել է «բազմակողմանի թվային տեղեկատվության պահպանման սարքը» ներկայիս օպերատիվ հիշողությունը՝ RAM-ը։ Նա համակարգչային գրաֆիկայի պատմության մեջ ստեղծել է առաջին անիմացիան՝ «ցատկող գնդակը» օսկիլոսկոպի վրա։

##### Whirlwind էլեկտրոնային համակարգչի շնորհանդես

1951 թվականի դեկտեմբերին՝ կիրակի երեկոյան, ամերիկյան հեռուստատեսությամբ ցուցադրվել է Whirlwind էլեկտրոնային համակարգչի շնորհանդեսը։ Ծրագիրը հեռարձակվել է հայտնի լրագրող Էդուարդ Մարոուի *«See It Now»* հաղորդման ժամանակ (նրա ելույթի սկիզբն արվել է էպիգրաֆում), որտեղ խոսվել է *MIT*-ի Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի համակարգչային լաբորատորիայի մասին։ Հեռուստադիտողների էկրանին երևացել է լույսերից բաղկացած բառեր. 
«*HELLO, MR. MURROW*»

Այս իրադարձությունը հետագայում մեկնաբանվել է որպես համակարգչային գրաֆիկայի սկիզբ։ Ծրագրի ղեկավար Ջեյ Ֆորրեսթերը համակարգիչը նկարագրել է որպես «հուսալի օպերացիոն համակարգ», որով կարելի էր շաբաթական 35 ժամ, 90 տոկոս ծանրաբեռնվածությամբ աշխատել`օգտագործելով էլեկտրաստատիկ խողովակային հիշողություն։ Ջեյ Ֆորրեսթերը, խոսափողների և ականջակալների մալուխներն իրար խառնելով, հեռուստադիտողներին ցույց է տվել իր գյուտից մի քանի հնարքներ։ Whirlwind համակարգչում օգտագործվել է մագնիսական միջուկների վրա պատահական մուտքի հիշողություն՝ օգտագործելով հոսանքների համընկնումի սկզբունքը։

##### Մագնիսական միջուկով հիմնական հիշողություն

32 x 32 մագնիսական միջուկով հիշողություն (տվյալների պահպանման ծավալը՝1024բիթ կամ 128բայթ)
Whirlwind համակարգիչը նախագծվել է Հատուկ Ռազմածովային Հետազոտությունների Կենտրոնի պահանջով՝ իրական ժամանակահատվածում ինքնաթիռների ուղղության հայտնաբերման համար։ Ջեյ Ֆորրեսթերի առջև դրված է եղել խնդիր՝ ստեղծել արագ հիշողության համակարգ։ 1940-ական թվականների վերջերին մի քանի հետազոտողներ արդեն պատկերացում ունեին, որ կարելի է մագնիսական միջուկներ կիրառել համակարգչային հիշողության համար։ Ջեյ Ֆորրեսթերը ստանալով թույլտվության արտոնագիրը, Whirlwind նախագծի համար ստեղծել է 3D առաջին ցանցային մագնիսական միջուկը, որի միջոցով հնարավոր է եղել ինֆորմացիան պահպանել, ստանալ և փոխանցել։ 1953 թվականի ամռանը Whirlwind համակարգչում տեղադրվել է առաջին 32x32x16 բիթ պարամետրերով հիմնական հիշողությունը, որն էլ դարձել է ժամանակակից համակարգչային տեխնոլոգիաների սկիզբը։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | - 
*Բնօրինակ տեքստ* (անգլ.)  

*"It took us about seven years to convince the industry that random-access magnetic-core memory was the solution to a missing link in computer technology," Forrester later said. "Then we spent the following seven years in the patent courts convincing them that they had not all thought of it first. "*
 |  |

Հաշվիչ համակարգերի առավել թռիչքաձև զարգացման տարիներին (1955-1975) մագնիսական միջուկով հիշողությունը եղել է հաշվիչ մեքենաների պատահական մուտքով *(random-access)* ինֆորմացիայի պահպանման ամենագերակշռող տեսակը և հարակից տեխնոլոգիաների ընտանիքի մի մասը, որը կամուրջ է հանդիսացել վակուումային խողովակների (էլեկտրոնային լամպերի) և կիսահաղորդիչների միջև` օգտագործելով նյութերի մագնիսական հատկությունները` անցման (switching) և ուժեղացման սկզբունքը։

#### SAGE համակարգ

ԱՄՆ ռազմական SAGE *(Semiautomatic Ground Environment)* համակարգչային համակարգը, որը մշակվել է 1950-ական թվականներին և գործել մինչև 1961 թվականը, ամենամեծ և թանկ համակարգչային համակարգն է եղել, որը երբևէ կառուցվել է։ Այն հիմնված էր Whirlwind համակարգիչների վրա։ 1952-1956 թվականներին Ջեյ Ֆորրեսթերը ղեկավարել է SAGE համակարգի զարգացումը։ Այն կիսաավտոմատ համակարգ էր, որն ունակ է եղել միաժամանակ մշակել ԱՄՆ-ի և Կանադայի 23 տարածաշրջանային կենտրոններից ստացված տվյալները։ Մեկ SAGE համակարգչով կարելի էր հետևել 400 ինքնաթիռի։ SAGE համակարգը նախատեսված էր խորհրդային ռմբակոծիչները հայտնաբերելու և ոչնչացնելու համար։

#### Ֆորրեսթերի էֆեկտ

Ֆորրեսթերի էֆեկտ կամ *bullwhip effect*
1956 թվականին Ջեյ Ֆորեսթերը տեղափոխվել է Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի *MIT Sloan* կառավարման դպրոց, նա ստացել է *Germeshausen* պատվավոր պրոֆեսորի և ավագ դասախոսի կոչում։ 1961 թվականին, Ջեներալ էլեկտրիկի նախագծում նա նկարագրել է մատակարարման շղթայի տատանումների հետևանքներով առաջացած էֆեկտները, որն այն ժամանակ հայտնի էր Ֆորրեսթերի էֆեկտ անվամբ, իսկ այժմ` «bullwhip efekt»:

### Համակարգային դինամիկա

Ջեյ Ֆորրեսթերը համակարգային դինամիկայի հիմնադիրն է եղել։ Նա ուսումնասիրել է համակարգային դինամիկայում առարկաների միջև փոխազդեցությունների մոդելավորումը՝ «թե ինչպես են քաղաքականության փոփոխություններն ազդում աճի, կայունության, մակարդակի տատանումների և վարքագծի փոփոխությունների վրա»։ «Արդյունաբերական դինամիկան» Ֆորրեսթերի առաջին գիրքն է եղել, որը լույս է տեսել 1961 թվականին և որտեղ արդյունաբերական բիզնեսի ցիկլերը վերլուծելու համար օգտագործվել է համակարգային դինամիկան։ Մի քանի տարի անց, Բոստոնի նախկին քաղաքապետ Ջոն Քոլինսի հետ փոխհարաբերությունները Ֆորրեսթերին ստիպել են գրել *Urban Dynamics* գիրքը, որն էլ շարունակական բնույթ է կրել` ավելի լայն մասշտաբով խնդիրների մոդելավորման հնարավորություն ընձեռելով։ *Urban Dynamics* գիրքը գրավել է ամբողջ աշխարհի քաղաքաշինության ուշադրությունը, որն էլ պատճառ է հանդիսացել Հռոմեական ակումբի հիմնադրի հանդիպումը Ջեյ Ֆորրեսթերի հետ։ Նրանք հանդիպման ժամանակ քննարկել են գլոբալ կայունությանն առնչվող հարցեր։ *World Dynamics-ը* գրքում մոդելավորվել է համաշխարհային տնտեսության, բնակչության ու էկոլոգիայի բարդ փոխազդեցությունները, որն էլ հանդիսացել է գլոբալ մոդելավորման բնագավառի սկիզբը։ Ջեյ Ֆորրեսթերը շարունակել է զարգացնել համակարգային դինամիկան՝ խթանելով դինամիկայի օգտագործումը կրթության մեջ։

Մրցանակներ և պատվոգրեր
----------------------

* 1972 թվականին IEEE-ի Պատվո մեդալ
* 1982 թվականին IEEE Computer Pioneer-ի մրցանակ
* 1995 թվականին շնորհել են Համակարգչային պատմության թանգարանի անդամ՝ «հիմնական հիշողության տեխնոլոգիան գործնական համակարգչային հիշողության սարքավորման մեջ կատարելագործելու համար, համակարգչային համակարգերի վաղ համակարգում նախագծման և զարգացման գործում հիմնական ներդրումների համար»
* 2006 թվականին ընդգրկվել է Օպերատիվ հետազոտությունների Փառքի սրահում

Գրքեր
-----

* 1961 թվական *Industrial dynamics*. Waltham, MA: Pegasus Communications.
* 1968 թվական *Principles of Systems*, 2nd ed. Pegasus Communications.
* 1969 թվական *Urban Dynamics*. Pegasus Communications.
* 1971 թվական *World Dynamics*. Wright-Allen Press.
* 1975 թվական *Collected Papers of Jay W. Forrester*. Pegasus Communications.

Հոդվածներ և հրապարակումներ
--------------------------

* 1958 թվական "Industrial Dynamics--A Major Breakthrough for Decision Makers.", in: *Harvard Business Review*, Vol. 36, No. 4, pp. 37–66.
* 1968 թվական *Market Growth as Influenced by Capital Investment* in *Industrial Management Review*, Vol. IX, No. 2, Winter 1968.
* 1971 թվական *Counterintuitive Behavior of Social Systems*. Also available online.
* 1989 թվական *System Dynamics and the Lessons of 35 Years*.
* 1991 թվական *The Beginning of System Dynamics*.
* 1992 թվական *System Dynamics and Learner-Centered-Learning in Kindergarten through 12th Grade Education.*
* 1994 թվական *Learning through System Dynamics as preparation for the 21st Century*.
* 1996 թվական *System Dynamics and K–12 Teachers*.
* 1998 թվական *Designing the Future*.
* 1999 թվական *System Dynamics: the Foundation Under Systems Thinking*.

Պատկերասրահ
-----------

* Նեբրասկա-Լինքոլն համալսարան Նեբրասկա-Լինքոլն համալսարան
* Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտ Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտ
* Whirlwind նախագծի հիմնական հիշողություն, 1951 թվականWhirlwind նախագծի հիմնական հիշողություն, 1951 թվական
* 32 x 32 մագնիսական միջուկով  հիշողություն (տվյալների պահպանման ծավալը՝1024բիթ կամ 128բայթ)32 x 32 մագնիսական միջուկով հիշողություն (տվյալների պահպանման ծավալը՝1024բիթ կամ 128բայթ)
* Ֆորրեսթերի էֆեկտ կամ bullwhip effectՖորրեսթերի էֆեկտ կամ *bullwhip effect*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. 1 2  Proleksis enciklopedija, Opća i nacionalna enciklopedija (хорв.) — 2009.
3. 1 2  *Brozović D. Ladan T.* Hrvatska enciklopedija (хорв.) — LZMK, 1999. — 9272 p. — ISBN 978-953-6036-31-8
4. 1 2  In Memoriam
5. 1 2 3 4  Jay W. Forrester Dies at 98; a Pioneer in Computer Models // *The New York Times* / J. Kahn — Manhattan, NYC: New York Times Company, A. G. Sulzberger, 2016. — ISSN 0362-4331; 1553-8095; 1542-667X
6. 1 2 3  Չեխիայի ազգային գրադարանի կատալոգ
7. ↑  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
8. ↑  Mathematics Genealogy Project — 1997.
9. ↑
10. ↑
11. ↑
12. ↑
13. ↑
14. 1 2
15. ↑  Professor Jay W. Forrester (անգլ.)
16. 1 2 3 4 5 6 7 8  «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ հունիսի 21-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունիսի 24-ին.
17. ↑  Biography Jay Forrester Արխիվացված 2020-07-05 Wayback Machine. on *thocp.net*, 2005. Accessed August 18, 2013
18. 1 2 3  Katie Hafner, "Jay W. Forrester Dies at 98; a Pioneer in Computer Models", *The New York Times*, November 17, 2016.
19. ↑  Multicoordinate digital information storage device, US patent 2736880
20. ↑
21. 1 2
22. ↑  Forrester, Jay W. (1951). «Digital Information In Three Dimensions Using Magnetic Cores». *Journal of Applied Physics* (22). doi:10.1063/1.1699817.
23. ↑  Jay W. Forrester, Multicoordinate digital information storage device, U.S. patent 2736880, granted Feb. 28, 1956.
24. ↑
25. ↑  «Creative Learning Exchange —». *www.clexchange.org*. Վերցված է 2020 թ․ հունիսի 26-ին.
26. ↑  «Արխիվացված պատճենը» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2018 թ․ ապրիլի 22-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունիսի 24-ին.
27. ↑  «Read @Kearney: The bullwhip effect». *www.au.kearney.com* (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2020 թ․ հունիսի 26-ին.
28. ↑  «Understanding the bullwhip effect in Supply Chains». *Supply Chain Academy* (ամերիկյան անգլերեն). 2018 թ․ հունվարի 26. Վերցված է 2020 թ․ հունիսի 26-ին.
29. ↑  Lee; Padmanabhan; Zhang (1997 թ․ ապրիլի 15). «The Bullwhip Effect in Supply Chains». *MIT Sloan Review of Management* (Spring 1997). Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 24-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* IFORS' Operational Research Hall of Fame Jay Wright Forrester
* Джей Форрестер Արխիվացված 2020-06-08 Wayback Machine
* Математическое моделирование мировой динамики и устойчивого развития на примере модели Форрестера
* Profiles)in)Operations)Research: Jay)Wright)Forrester Արխիվացված 2020-10-15 Wayback Machine
* Jay Wright Forrester
* Jay Wright Forrester
* Counterintuitive Behavior of Social Systems Արխիվացված 2020-06-23 Wayback Machine

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Mathematics Genealogy Project · Zentralblatt MATH database · WikiTree |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Treccani |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 90117919 · BNF: 11903148v · CiNii: DA00637675 · GND: 13928494X · ISNI: 000000011886098X · LCCN: n79126936 · LNB: 000045384 · NDL: 00439856 · NKC: vse2012703331 · NTA: 069410232 · NUKAT: n2011102838 · LIBRIS: 342944 · SUDOC: 026869705 · VIAF: 34456655 · ULAN: 500110632 · WorldCat VIAF: 34456655 |

 |

 |