**Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության քրեական դատավարության օրենսգիրք** (գերմ.՝ Strafprozessordnung, *կրճատ՝* *StPO*), կամ բառացի քրեական դատավարության մասին դրույթ՝ նորմատիվ իրավական ակտ, որը Գերմանիայի քրեական դատավարության իրավունքի հիմնական աղբյուրն է, որը կարգավորում է հանցագործությունների քննության և քրեական գործերով դատական վարույթի անցկացման կարգը։ Գերմանիայի քրեական դատավարության օրենսգիրքը սահմանում է քրեական դատավարության իրականացման գլխավոր իրավական հիմքերը, մինչդեռ քրեական արդարադատության կազմակերպչական և մանրամասն կարգավորումը դրվում է պետական իշխանության հողային և դաշնային մարմինների վրա (նման կարգով ընդունվել և գործում են քրեական դատավարության հողային և դաշնային դիրեկտիվները և դրամական տուգանք նշանակելու կարգը (RiStBV))։

Գերմանիայի քրեական դատավարության օրենսգիրքն իր էությամբ կայսերական դատավարական օրենսգիրքն է, որն ընդունվել է 1877 թվականի փետրվարի 1-ին և ուժի մեջ է մտել 1879 թվականի հոկտեմբերի 1-ից, այլ ոչ թե որևէ նոր իրավական ակտ։ Այսպիսով, այն գործել է տարբեր քաղաքական ռեժիմների՝ Գերմանական կայսրության, Վայմարյան Հանրապետության, Երրորդ Ռայխի, ինչպես նաև Գերմանիայի՝ ԳԴՀ-ի և ԳԴԿ-ի (ԳԴՀ-ի տարածքում) բաժանման ժամանակ ընդհուպ մինչև ներկա ժամանակները։ 1952 թվականից մինչև 1990 թվականը չի գործել ԳԴՀ-ի տարածքում, որտեղ կիրառվել է ԳԴՀ-ի քրեական գործերով դատավարության մասին օրենքը։

Ներկայումս օրենսգիրքը գործում է Միացյալ Գերմանիայի ամբողջ տարածքում։ Օրենսգրքի դրույթները տարածվում են 14-17 տարեկան անչափահաս անձանց վրա այն մասով, որը չի կարգավորվում անչափահասների գործերով դատավարության մասին ավելի հատուկ օրենքով (Jugendgerichtsgesetz)։ Օրենսգրքի դրույթներն ամբողջ ծավալով կիրառվում են երիտասարդ տարիքի (18-21 տարեկան) անձանց նկատմամբ ընդհանուր կանոնով, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ նրանց անձը բավականաչափ զարգացած չէ կամ այն հանցագործությունը, որում նրանց մեղադրում են, բնորոշ է անչափահասներին։ Ի տարբերություն ՌԴ Քրեական դատավարության օրենսգրքի՝ ԳԴՀ Քրեական դատավարության օրենսգիրքը քրեական գործերով միջազգային համագործակցության մասին դրույթներ չի պարունակում, որը կարգավորվում է առանձին օրենքով։

Զարգացման պատմություն
---------------------

Իր պատմության ընթացքում Գերմանիայի քրեական դատավարության օրենսգիրքը բազմաթիվ փոփոխություններ է կրել՝ կապված քաղաքական վարչակարգերի փոփոխության և երկրի կյանքում սոցիալ-մշակութային տարբեր փոփոխությունների հետ։ Այսպես, Գերմանիայի միավորումից հետո 1877 թվականին ընդունված օրենքի տեքստը փոխզիջումային տարբերակ էր, որը հաշվի էր առնում ինչպես Բունդեսրատի դիրքորոշումը՝ Օտտո ֆոն Բիսմարկի գլխավորությամբ (պետական իշխանության և լիազորությունների ուժեղացում), այնպես էլ Ռեյխսթագի կողմից ներկայացված լիբերալ բուրժուազիայի դիրքորոշումը (քաղաքացիների իրավունքների և ազատությունների պաշտպանություն)։ Հետագայում, Վայմարյան հանրապետության ժամանակ, արագացված և պարզեցված արտադրության վերաբերյալ խիստ ռեակցիոն խմբագրումներ են մտցվել, չեղյալ է հայտարարվել ատենակալների ինստիտուտը։ Նացիզմի ժամանակ վերացվեցին մեղադրյալների շատ իրավունքներ և անարդարացիորեն ընդլայնվեցին դատավորի և հետաքննության լիազորությունները։ Ահաբեկչության այդ գործիքները չեղարկվել են Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում Նացիստական Գերմանիայի պարտությունից հետո։ Հետագայում քրեադատավարական նորմերը զարգացել են ժողովրդավարական ճանապարհով, էապես ընդլայնվել են քրեական հետապնդման ենթարկված անձանց իրավունքները, սակայն սահմանափակվել են նաև իրենց դատավարական իրավունքների չարաշահման հնարավորությունները։ Վերջին տասնամյակներում օրենսգիրքը կատարելագործում է տեխնիկական առաջընթացի ձեռքբերումների օգտագործմանը վերաբերող դրույթները։

### Ստեղծելով կայսերական օրենսգիրք

Գերմանական կայսրության հռչակումը Վերսալի պալատում Փարիզի մոտ 1871 թվականին
1871 թվականին Գերմանիայի միավորումից հետո միասնական պետություն ստեղծելու անհրաժեշտություն առաջացավ ստեղծել նոր օրենքներ, որոնք թույլ կտան միասնականացնել տարբեր երկրների օրենսդրությունը։ Նոր օրենսգրքի մշակման պահին գերմանական առանձին հողերի քրեադատավարական օրենսդրությունը կրում էր ինկիվիզիցիոն գործընթացի նշաններ, տարբերվում էր պարտիկուլյարիզմով ու հետամնացությամբ։ Գերմանական առանձին պետություններում իշխել է մասնավոր մեղադրանքի սկզբունքը (օրինակ՝ Վյուրթեմբերգում, Սաքսոնիայում և Հեսսենում)։ Հին պրուսական օրենսդրությունը նույնպես չէր կարող իդեալական ծառայել միասնական օրենսգրքի մշակման համար, քանի որ այն ժամանակ հնացած էր, չէր համապատասխանում ժամանակի միտումներին, խիստ մասնատված. հենց Պրուսիայում գործում էր 4 քրեադատավարական կարգավորում։ Արդյունքում, օրենսգրքի մշակման ժամանակ որոշվել է որպես ուղենիշ օգտագործել այլ երկրների և մասնավորապես Ֆրանսիայի գործող քրեադատավարական օրենսդրությունը։

Քրեական դատավարության մասին նոր օրենքի նախագծի մշակման և քննարկման ժամանակ ի հայտ են եկել հիմնական հակասություններ իշխանության երկու խմբակցությունների միջև։ Բունդեսրատը՝ խորհրդարանի վերին պալատը՝ Գերմանիայի կանցլեր Օտտո ֆոն Բիսմարկի գլխավորությամբ, հանդես է եկել քրեական դատավարությունում պետության իշխանական լիազորությունների ուժեղացման օգտին՝ արդարացնելով դա նրանով, որ Գերմանիայի դարեր շարունակ մասնատվածությունից հետո անհրաժեշտ է ուժեղ կենտրոնացված պետական իշխանություն։ Ի հակակշիռ նրա՝ խորհրդարանի ստորին պալատը՝ Ռայխստագը, որն այն ժամանակ ներկայացնում էր լիբերալ բուրժուազիայի շահերը, որդեգրել է քրեադատավարական նոր օրենսգրքում քաղաքացիների իրավունքների և ազատությունների պաշտպանության աստիճանի էական բարձրացման կուրս, մասնավորապես՝ երդվյալ ատենակալների դատարանի ինստիտուտի ներդրմանը։ Քանի որ լիբերալները կազմում էին խորհրդարանական մեծամասնությունը, Բիսմարկի խմբակցությունները ստիպված էին հաշվի նստել նրանց պայմանների հետ կայսրության հռչակման առաջին տարիներին։

Այդ պայքարն ի վերջո հանգեցրեց պալատներին փոխզիջումային լուծման. կայսերական օրենսգրքում նախատեսված էր երդվյալների դատարան, սակայն մեղադրյալների իրավունքները պակաս պաշտպանված էին, քան դա ավելի վաղ առաջարկվել էր Ռայխստագի կողմից։ Ի տարբերություն այլ օրենսգրքերի, կայսերական օրենսգիրքը չէր ենթադրում դատավարության այնպիսի փուլ, ինչպիսին դատարանին հանձնելն էր, ինչպես նաև մտցրեց դատական հրամանների ինստիտուտը։ Հետագայում դա դարձել է Գերմանական քրեական դատավարության օրենսդրության տարբերակիչ առանձնահատկությունը։

Հատկանշական է, որ ի սկզբանե օրենսգրքի գործողությունը չի տարածվել զինվորականների մասնակցությամբ քրեական դատավարության վրա՝ այդ նպատակով ընդունվել է ռազմա-քրեական դատավարության առանձին կանոնագիրք։ Օրենսգրքի ընդունման արդյունքում Գերմանիան ստացավ իր ամբողջ տարածքում գործող միասնական դատավարական իրավունքը, որը, չնայած բոլոր վերապահումներին, իր էությամբ լիբերալ էր՝ հիմնված մարդու իրավունքների հարգման սկզբունքի վրա։

1904 թվականին ավարտվեց համապատասխան հանձնաժողովի ձևավորումը, իսկ 1905 թվականին հրապարակվեց բարեփոխված օրենսգրքի նախագիծը՝ քննարկումների արձանագրություններով։ Սակայն այս նախագիծը բավականին ցուրտ է ընդունվել իրավաբանական հանրության կողմից, ինչը մշակողներին ստիպել է ամբողջությամբ վերամշակել այն։ Լրամշակված նախագիծը պատրաստ էր 1909 թվականին և հաստատման էր հանձնվել Ռայխստագ, սակայն դրա ընդունումը հետաձգվել էր սկզբում արդեն նախապատրաստված քրեական օրենսգրքի նոր խմբագրության հաստատման անհրաժեշտության պատճառով, այնուհետև՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկսվելու կապակցությամբ։

### Օրենսգիրքը Վայմարյան Հանրապետության ժամանակ

Առաջին համաշխարհային պատերազմում կրած պարտությունից և Վայմարյան Հանրապետության ստեղծումից հետո գերմանական իշխանությունները քրեադատավարական օրենսդրության բարեփոխման հարցերը լուծելիս որոշեցին հիմնվել կայսրության ժամանակաշրջանում մշակված նախագծերի վրա, այդ թվում 1909 թվականին Ռայխսթագում քննարկված նախագծի վրա։ Մինչդեռ երկրում ներքին իրավիճակը չէր կարող չանդրադառնալ բարեփոխումների վրա։

1920-ական թվականների սկզբին ուժեղացել է տարբեր ահաբեկչական խմբերի, այդ թվում՝ Կոնսուլ կազմակերպության գործունեությունը։ Անհանգիստ իրավիճակը երկրում հանգեցրել է բազմաթիվ ռեակցիոն նորմերի և օրենքների ստեղծմանը։ Այսպես, 1919 թվականի նոյեմբերի 19-ի ժողովրդական դատարանների ստեղծման մասին որոշում կիրառելու մասին հրահանգով և 1932 թվականի օգոստոսի 9-ի Հատուկ դատարանների կազմավորման մասին որոշմամբ մտցվեցին արտակարգ դատարաններ, ինչպես նաև նախատեսվեց արագացված և պարզեցված վարույթ։ Բացի այդ, ընդլայնվել են խուզարկություններ և ձերբակալություններ կատարելիս քննչական գործողությունների և պետական ծառայողների լիազորությունների կատարման հիմքերը, վերացվել են նախաքննության փուլերը, երդվյալ ատենակալների և դատական որոշումների բողոքարկման ինստիտուտները։

Բարեփոխված օրենսգրքի շատ դրույթներ, որոնք պարունակում են Գերմանական քրեական դատավարությանը բնորոշ այնպիսի ձևեր, ինչպիսիք են, օրինակ, դատական հրամանները, հետագայում մարմնավորվել են ՌՍՖՍՀ 1922 թվականի քրեական դատավարության օրենսգրքում.

20-րդ դարի վերջին քրեական դատավարության ավելի վաղ խստացված կանոնները մեղմացվում են, հայտնվում է քննչական կալանքի հիմքերի դատական ստուգման ինստիտուտը։

### Օրենսգիրքը նացիստական Գերմանիայի ժամանակներում

Նացիստների իշխանության գալով սկսվում է պետական ահաբեկչության լեգիտիմացման, ժողովրդի կամքի իրացման իրավական և օրինական գործիքի տեսանելիության գործընթացը։ Նման գործընթացի ուղղություններից մեկը քրեական և քրեադատավարական իրավունքի խստացումն է։

Ժողովրդական դատական պալատը նացիստների ստեղծած արտակարգ դատարանի վառ օրինակն է։ ԺԴՊ-ի ընդդատությանը վերաբերում էին պետական դավաճանության, լրտեսության և այլ քաղաքական հանցագործությունների վերաբերյալ գործերը:
Կրկին կազմակերպվել են արտակարգ դատարաններ, սկսել է ակտիվորեն կիրառվել քրեական գործերով արագացված և պարզեցված վարույթի կարգը, ներդրվել է հեռակա քրեադատավարական վարույթի հնարավորություն։

1935 թվականի բարեփոխմամբ օրենսգրքում կատարվում են փոփոխություններ, որոնք ընդլայնում են քննչական մարմինների և դատարանի լիազորություններ։ Նրա ուժեղացումը նացիստների համար այն գաղափարի մարմնացումն էր, որ դատավորը դատավարության «առանցքային ֆիգուրն» է, դատաքննության առաջնորդը (ֆյուրեր)։ Բարեփոխումների իրականացման արդյունքում դատարանը լիազորվել է ինքնուրույն որոշել այն հանգամանքների ծավալը, որոնք նա պետք է ուսումնասիրի՝ անձին հանցանք կատարելու մեջ մեղավոր ճանաչելու համար։ Բացի այդ, բարեփոխումը չեղյալ է հայտարարվել դատավճռի վերանայման ժամանակ վատագույնին անցնելու օրենսդրական ուղղակի արգելքը։ Նշված բոլոր միջոցառումներն իրականացվել են ռեպրեսիվ ապարատի ուժեղացման և անձի իրավունքների պաշտպանության երաշխիքները վերացնելու նպատակով։

Օրենսգիրքը զգալի փոփոխությունների է ենթարկվել նաև պետական մեղադրանքի լիազորությունների նկատմամբ։ Փոփոխությունների համաձայն՝ դատախազության գործողությունները չէին կարող դատարանի ստուգման առարկա լինել, քանի որ նացիստները ձգտում էին դատախազությանը վերածել ներքին ռեպրեսիվ քաղաքականության գործիքի։ Նաև քննադատության է ենթարկվել մեղադրող կողմի (դատախազության) և մեղադրյալի իրավահավասարության սկզբունքը դատարանում, քանի որ ոչ լիարժեք մեղադրյալը չի կարող դատախազությանը հավասար կանգնել որպես ժողովրդի քաղաքական կամքն արտահայտող պետական իշխանության մարմին։ Դա հանգեցրել է դատախազի դատավարական կարգավիճակի բարձրացմանը մինչև դատավորի մակարդակ. նա ինքը կարող էր որոշել, թե օրենքի որ դրույթներն են պահանջում կիրառել այս կամ այն դեպքում։

Իրավիճակն ավելի է վատթարացել 1939 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Դատաշինարարության և քրեական դատավարության բնագավառում միջոցառումների մասին որոշման ընդունումից հետո. նվազել է կոլեգիալ դատական քննությանը ընդդատյա գործերի թիվը, սահմանվել է դատական որոշումների մեծամասնության բողոքարկման արգելք։

Արտակարգ դատարանների ստեղծումը, դատավճիռների բողոքարկման արգելքի սահմանումը, ինչպես նաև դատարանի կողմից գործի բոլոր հանգամանքների պարտադիր ուսումնասիրության սկզբունքի վերացումը հանգեցրել են Գերմանիայի քրեական արդարադատության համակարգի անկախության լիակատար ոչնչացմանը և այն տոտալիտար ռեժիմի տեռորի օրինականացման գործիք դարձնելուն։ Մինչդեռ, որպես այդպիսին, որակյալ կոդիֆիկացումը քրեական դատավարության օրենսդրությունը Երրորդ Ռայխի ժամանակ տեղի չի ունեցել, շատ փոփոխություններ կրել են մասնավոր կամ ինկորպորատիվ բնույթ։

### Օրենսգիրքը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո դաշնակիցները մի շարք որոշումներ են ընդունել այդ պահին գործող քրեադատավարական օրենսդրության վերաբերյալ։ Պոտսդամի խորհրդաժողովի արդյունքներով նրանց կողմից հռչակվել է քրեական գործընթացի տոտալ վերակազմակերպումը՝ ժողովրդավարության սկզբունքներին համապատասխան՝ բոլոր քաղաքացիների օրինականության և իրավահավասարության հիման վրա՝ առանց ռասայի, ազգության և կրոնի տարբերության։ Ավելի ուշ՝ 1945 թվականի սեպտեմբերի 30-ին, դաշնակիցների Վերահսկիչ խորհուրդը ետ գլորում իրականացրեց այդ պահին գործող դատավարական օրենքի նկատմամբ 1924 թվականի խմբագրությանը՝ այսպիսով, այս ոլորտում նացիստական օրենսդրությունն ամբողջությամբ վերացվեց։

Երկու գերմանական պետությունների հիմնադրումից հետո 1924 թվականի խմբագրությունում օրենսգիրքը շարունակում էր գործել ԳՖՀ-ում մինչև 1950 թվականը, երբ Օրենսդրության միասնականացման մասին օրենքով ամբողջությամբ վերաձևակերպվեց, իսկ ԳԴՀ-ում՝ մինչև 1952 թվականը, երբ փոխարինվեց ԳԴՀ-ի քրեական գործերի գործընթացի մասին նոր օրենքով։

1950 թվականի փոփոխությունների արդյունքում Գերմանիայի քրեական դատավարության օրենսգրքում ամբողջությամբ վերացվել են իրավական պետության սկզբունքների կուտակված հակասությունները, ինչպես նաև արգելվել են մեղադրյալի հարցաքննության անօրինական մեթոդները։

Դրան հաջորդեց 1964 թվականի դատավարական օրենսդրության փոքր բարեփոխումը։ Գերմանիայի քրեական դատավարության և Դատարանակազմության փոփոխման մասին օրենքով ամրագրվել և կյանքի են կոչվել քրեական դատավարության մեջ մեղադրյալների իրավունքների պաշտպանության բազմաթիվ երաշխիքներ. ամրագրվել է մեղադրյալին կալանքի տակ պահելու պարտադիր հիմնավորման պահանջը՝ կապված նրա փախուստի կամ գործի քննությանը խոչընդոտելու վտանգի հետ, սկզբունքորեն սահմանափակվել է մեղադրյալին վեց ամիս կալանքի տակ պահելու ժամկետը, մտցվել է մեղադրյալի պարտադիր հարցաքննությունը հետաքննության մեջ, մեղադրյալին իրավունք է տրվել նախնական քննությունն ավարտելուց հետո պաշտպանի մասնակցությամբ ծանոթանալ գործի նյութերին, միջնորդել լրացուցիչ ապացույցներ պահանջել և իր վերաբերմունքն արտահայտել կատարված հետաքննության արդյունքների նկատմամբ, ընդլայնվել են կալանքի տակ գտնվող մեղադրյալի հետ նամակագրության պաշտպանի իրավունքները։ Այս ժամանակահատվածում քրեադատավարական օրենսդրության հիմնական միտումն է եղել մեղադրյալների իրավունքների զգուշավոր և աստիճանական ազատականացումն ու ծավալի ավելացումը։

20-րդ դարի 70-ականները Գերմանիայի կյանքում մթագնել են ահաբեկչական հարձակումների շարքը, այդ թվում՝ Մյունխենի Օլիմպիական խաղերի ահաբեկչության և Կարմիր բանակի խմբակցություն կազմակերպության գործունեության մասին։ Վերջինիս անդամների նկատմամբ դատավարություններում պաշտպանությունը հաճախ չարաշահել է իր իրավունքները. չի ներկայացել դատական նիստերին, սաբոտաժի ենթարկելով դրանց անցկացումը, հաղորդագրություններ է փոխանցել կալանքի տակ պահվող անձանց և նրանց հանցակիցների միջև ազատության մեջ և այլն։

Հետադիմական տրամադրված իրավաբաններն ու քաղաքական գործիչները տվյալ իրադարձությունների լույսի ներքո համարում էին, որ վերջին խոսքի նկատմամբ իրավունքների վերացումը, նախնական հետաքննության ժամկետների կրճատումը և մեղադրանքի լիազորությունների ընդլայնումը թույլ կտան թույլ չտալ ահաբեկիչների հետագա թուլացում։ Դրա հետ կապված 1974 թվականի Դատավարական օրենսդրության մեծ բարեփոխում ձեռնարկած ոչ թե լիբերալ-դեմոկրատական բնույթ էր կրում, այլ ուղղված էր քրեական հետաքննության ընթացակարգի պարզեցմանը և պաշտպանության կողմից իրավունքի չարաշահման կանխարգելմանը։ Այս բարեփոխումների շրջանակներում ընդունվել են հետևյալ օրենքները։

* Քրեական դատավարության իրավունքի բարեփոխման մասին 1974 թվականի դեկտեմբերի 9-ի օրենք
* Քրեական դատավարության իրավունքի բարեփոխումների մասին 1974 թվականի դեկտեմբերի 20-ի առաջին օրենքի լրացման մասին օրենք
* Քրեական օրենսգրքի, Քրեական դատավարության օրենսգրքի, Դատարանակազմության մասին օրենքի, Դաշնային փաստաբանության և պատիժների կատարման մասին օրենքի փոփոխության մասին 1976 թվականի օգոստոսի 18-ի օրենքը
* Քրեական դատավարության օրենսգրքի փոփոխության մասին 1978 թվականի ապրիլի 14-ի օրենք

Բարեփոխումների արդյունքում էապես սահմանափակվել են պաշտպանների և քրեական դատավարության մեջ մեղադրվողների իրավասությունները։

* Իր դատավարական իրավունքների հաճախակի և համակարգված չարաշահման դեպքում ավելացվել է պաշտպանի բացառման ինստիտուտը
* Սահմանվել է պաշտպանների թվի սահմանափակում մեկ ամբաստանյալի համար՝ մինչև երեք անձի սահմանաչափ, արգելվել է պաշտպանի կողմից մի քանի մեղադրյալների շահերի ներկայացումը
* Հաճախորդի հետ պաշտպանի անձնական շփման սահմանափակում է սահմանվել վերջինիս ահաբեկչական գործունեության մեջ կասկածելու դեպքում և պաշտպանի նամակագրության պարտադիր ստուգում, որն ուղղված է նման հաճախորդին, համապատասխան դատավորին
* Սահմանվել է ապացույցների հետազոտման վերաբերյալ դատարանում բացատրություններ տալու վերաբերյալ պաշտպանի իրավունքի սահմանափակում (միայն նախագահող դատավորի թույլտվությամբ)
* Ընդարձակվել են ահաբեկչական գործունեության կասկածանքով խուզարկության և ձերբակալության հիմքերը
* Ամբողջությամբ վերացվել է նախաքննության փուլը։
* Պարզվել է մեղադրյալի կամ նրա պաշտպանի՝ դատախազին հարցաքննության ներկայանալու պարտականությունը
* Ներկայացվել է ահաբեկչության գործերի հեռակա վարույթի հնարավորությունը գործընթացը պաշտպանելիս։

80-ական թվականներից զարգացող վիկտիմոլոգիայի գաղափարների ազդեցության ներքո Գերմանիայի քրեական դատավարության օրենսգրքի տեքստում ավելի ու ավելի մեծ ուշադրություն է դարձվում տուժողի շահերի պաշտպանությանը։ 1990 թվականից ԳԴՀ-ի և ԳԴՀ-ի միավորման արդյունքում վերջինիս տարածք է տարածվել ԳՖՀ-ի օրենսդրության, այդ թվում՝ Քրեադատավարական օրենսգրքի գործողությունը։

### Վերջին տասնամյակների փոփոխություններ

Վերջին տասնամյակներում օրենսգրքում տեխնոլոգիական առաջընթացի լույսի ներքո զարգացում են ստացել մեղադրյալի և պաշտպանի իրավունքների իրացման ուղիները։ Այսպես, օրենսգրքի § 147-ի համաձայն՝ քրեական գործին ծանոթանալիս պաշտպանը կարող է միջնորդություն ներկայացնել գործի նյութերը (բացառությամբ իրեղեն ապացույցների) տրամադրելու վերաբերյալ՝ իր գրասենյակում կամ բնակարանում ծանոթանալու համար։ Քրեական դատավարության բեռնաթափման մասին 1993 թվականի հունվարի 11-ի օրենքով կատարված փոփոխություններով էապես ընդլայնվել է քրեական գործերի դադարեցման հիմքերի ցանկը. որպես հիմք ավելացվել է մեղադրանքից հրաժարվելը և հարկային հանցագործությունների դեպքում նպատակահարմարության նկատառումը։ Միաժամանակ ընդլայնվել է գաղտնի օպերատիվ և քննչական գործողություններ կատարելու հիմքերի ցանկը՝ հեռախոսային խոսակցությունների գաղտնալսումը, դիտարկումը, գործակալների գործունեությունը քողարկված։ Բացի այդ, հստակեցվել են տուժողների քաղաքացիական հայցերով վարույթը կարգավորող օրենսգրքի դրույթները։

2017 թվականին էլեկտրոնային տեխնոլոգիաների զարգացումն ու հասարակության տեղեկատվայնացումը հանգեցրին Քրեական դատավարության արդյունավետության բարձրացման մասին ակտի ընդունմամբ իրականացված օրենսգրքի բարեփոխմանը։ Օրենսգրքի բարեփոխումների արդյունքում ավելացվել են քրեական դատավարությունում ձեռք բերված անձնական տվյալների պահպանման, մշակման և տրամադրման կանոնները, ինչպես նաև ներդրվել են նոր բարձր տեխնոլոգիական քննչական գործողություններ՝ հեռահաղորդակցության հսկողություն (§99) և հնարավոր հանցագործների համակարգչային որոնում ընդհանուր հատկանիշների հիման վրա (§98ա և 98b) (այսպես կոչված օնլայն-որոնում), այդ թվում՝ հատուկ ոստիկանական համակարգչային վիրուսների օգտագործմամբ։

Սկզբունքներ
-----------

Քրեական դատավարության ընդհանուր սկզբունքները և ձերբակալման կամ ձերբակալման օրինականության երաշխիքները սահմանված են Գերմանիայի Սահմանադրության մեջ, և չնայած գերմանական գիտական և իրավական դոկտրինում առանձնացվում են քրեական դատավարության տարբեր հատուկ սկզբունքներ, դրանցից միայն մեկն է ուղղակիորեն սահմանված քրեական դատավարության օրենսգրքի տեքստում․

1. Հրապարակայնության սկզբունքը (պաշտոնական) (մաս 1 § 152), քրեական հետապնդումն իրականացվում է միայն իշխանության լիազորված մարմինների կողմից հրապարակայնորեն (ոչ գաղտնի)։ Գործով դատական վարույթը կարող է բացվել միայն անձին հրապարակային մեղադրանք ներկայացնելուց հետո։ Սկզբունքից բացառություն են կազմում մասնավոր մեղադրանքի և դելիկտի գործերը։
2. Քրեական հետապնդման պարտադիր լինելը (§153)՝ հանրային մեղադրանք առաջադրելու պարտականությունը դրված է դատախազության վրա։ Հենց դատախազությունն է, որ գործերի մեծ մասում պարտավոր է քրեական հետապնդում կազմակերպել։ Այս սկզբունքը սահմանափակվում է քրեական դատավարության օրենսգրքի §§ 153, 152ա, որտեղ ասվում է, որ որոշակի նախադրյալների դեպքում քրեական հետապնդման մարմինները կարող են որոշել, թե արդյոք նրանք քրեական հետապնդում կիրականացնեն կամ կհրաժարվեն դրանից։ Այս դեպքում հարցը լուծվում է կախված քրեական հետապնդման նպատակահարմարությունից։
3. Անձնական հարցաքննության սկզբունքը (§ 250), որը բխում է ապացույցների հետազոտման անմիջականության ավելի ընդհանուր սկզբունքից, վկաները և այլ անձինք պետք է հարցաքննվեն անմիջապես դատական նիստում։ Նման հարցաքննությունը չի կարող փոխարինվել տվյալ անձանց հարցաքննությունների արձանագրություններով կամ նախնական ուսումնասիրության ընթացքում ստացված նրանց գրավոր բացատրություններով։

Օրենսգրքում չնշված սկզբունքների թվում է մեղադրյալի անմեղության կանխավարկածը։ Չնայած դրան, օրենսգիրքը պարունակում է դրույթներ, որոնք համապատասխանում են իրավական պետությունում քրեական դատավարության ընդհանուր սկզբունքներին՝ օրինականություն, հրապարակայնություն, գործի բոլոր նյութերը հետազոտելու պարտականություններ։ Այդ սկզբունքների մեծ մասն ուղղակիորեն ամրագրված է այլ նորմատիվ իրավական աղբյուրներում՝ Գերմանիայի Դատարանակազմության մասին օրենքում և մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայում։

Կառուցվածք
----------

Նյութի կառուցվածքի վերաբերյալ օրենսգիրքը հիմնականում հիմնված է 1879 թվականի կայսերական օրենսգրքի վրա. Գերմանիայի քրեական դատավարության օրենսգիրքը բաժանված է 8 գրքերի, որոնցից յուրաքանչյուրը բաժանված է բաժինների և նվիրված է քրեական դատավարության իրավունքի առանձին ենթաճյուղերին։

* Գիրք առաջին «Ընդհանուր դրույթներ»․
	+ Բաժին 1 «Դատարանների ենթակայությունը և ընդդատությունը»
	+ Բաժին 2 «Տարածքային ընդդատությունը»
	+ Բաժին 3 «Դատարանի անդամների բացառումը և բացարկը»
	+ Բաժին 4 «Դատական որոշումները և հաղորդակցությունը վարույթի մասնակիցների միջև»
	+ Բաժին 5 «Ժամկետներ»
	+ Բաժին 6 «Վկաներ»
	+ Բաժին 7 «Փորձագետներ և իրեղեն ապացույցների ընկալում»
	+ Բաժին 8 «Քննչական գործողություններ»
	+ Բաժին 9 «Կալանավորումը և ժամանակավոր ձերբակալումը»
	+ Բաժին 9ա «Քրեական հետապնդման ապահովման և պատիժների կատարման այլ միջոցներ»
	+ Բաժին 9բ «Մասնագիտական գործունեությամբ զբաղվելու ժամանակավոր արգելքը»
	+ Բաժին 10 «Մեղադրյալի հարցաքննություն»
	+ Բաժին 11 «Պաշտպանություն»
* Գիրք երկրորդ «Վարույթը առաջին ատյանի դատարանում»․
	+ Բաժին 1 «Հրապարակային մեղադրանք»
	+ Բաժին 2 «Հանրային մեղադրանքի նախապատրաստում»
	+ Բաժին 3 «Նախաքննություն (բացառվում է մեծ դատավարական բարեփոխումների ժամանակ»
	+ Բաժին 4 «Հիմնական դատաքննության բացումը»
	+ Բաժին 5 «Հիմնական դատաքննության նախապատրաստական մաս»
	+ Բաժին 6 «Հիմնական դատաքննություն»
	+ Բաժին 7 «Կանխիչ եզրակացություն տալու կամ հետագա նշանակման մասին որոշում»
	+ Բաժին 8 «Բացակա անձանց նկատմամբ վարույթ»
* Գիրք երրորդ «Դատական որոշումների բողոքարկում»։
	+ Բաժին 1 «Ընդհանուր դրույթներ»
	+ Բաժին 2 «Բողոք»
	+ Բաժին 3 «Վերաքննիչ բողոքարկում»
	+ Բաժին 4 «Վճռաբեկ բողոքարկում»
* Գիրք չորրորդ «Ուժի մեջ մտած դատավճռով ավարտված վարույթը վերսկսել»
* Գիրք հինգերորդ «Տուժողի մասնակցությունը վարույթին»։
	+ Բաժին 1 «Մասնավոր մեղադրանք»
	+ Բաժին 2 «Աջակցություն հանրային մեղադրանքի»
	+ Բաժին 3 «Տուժողին փոխհատուցում վճարել»
	+ Բաժին 4 «Տուժողի այլ իրավունքներ»
* Գիրք վեցերորդ «Արտադրության հատուկ տեսակներ»։
	+ Բաժին 1 «Ընդհանուր արտադրություն»
	+ Բաժին 2 «Անմեղսունակ և անգործունակ անձանց նկատմամբ վարույթ»
	+ Բաժին 2а «Արագացված արտադրություն»
	+ Բաժին 3 «Հանցագործության կատարման առարկաները և միջոցները վերցնելը, գույքի ժամանակավոր բռնագրավում»
	+ Բաժին 4 «Իրավաբանական անձանց նկատմամբ դրամական բռնագանձում սահմանելիս վարույթ (բացառված է)
* Գիրք յոթերորդ Դատական որոշումների կատարում»։
	+ Բաժին 1 «Դատական որոշումների կատարում»
	+ Բաժին 2 «Ծախսեր և արտադրություն»
* Գիրք ութերորդ «Քրեական գործի մասին տեղեկատվությունը, դրա օգտագործումը և տրամադրումը»։
	+ Բաժին 1 «Ընդհանուր դրույթներ»
	+ Բաժին 2 «Համակարգչային ֆայլերի դրույթներ»
	+ Բաժին 3 «Դատախազության միջերկրային ռեեստրը քրեական վարույթների մասին»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Основи кримінального процесу Федеративноi Республіки Німеччина: навч. посібник / Савченко В.А.. — Харьков: Право, 2017. — 372 с. — ISBN 978-966-937-098-3
2. 1 2 3 4  Уголовный процесс европейских государств: монография / Смарин В.И. Луцик В.В.. — Москва: Проспект, 2018. — 752 с. — ISBN 978-5-392-24189-7
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15  *Головко Л.В. Гуценко К.Ф. Филимонов Б.А.* Уголовный процесс западных государств / Гуценко К.Ф.. — 2 изд. доп. и испр.. — Москва: Зерцало, 2002. — 528 с. «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ հոկտեմբերի 5-ին. Վերցված է 2020 թ․ դեկտեմբերի 9-ին.
4. ↑  Brigitte und Jupp Joachimski. «Criminal Procedure in Germany (Lecture held in Vilnius, Lithuania)». Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ ապրիլի 8-ին. Վերցված է 2018 թ․ սեպտեմբերի 27-ին.
5. 1 2  «Jugendgerichtsgesetz (JGG)». *Официальный сайт Министерства юстиции ФРГ*. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 3-ին. Վերցված է 2019 թ․ հուլիսի 1-ին.
6. ↑  *Волеводз А.Г.* Правовое регулирование деятельности правоохранительных органов государств романо-германской системы континентального права по оказанию международной правовой помощи в розыске, аресте и конфискации денежных средств и имущества, полученных преступным путем: Федеративная Республика Германии (рус.) // *Российский следователь*. — 1999. — № 6. — С. 59.
7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14  *Головенков П. Спица Н.* Уголовно-процессуальный кодекс Федеративной Республики Германия - Strafprozessordnung (StPO). Научно-практический комментарий и перевод текста закона. — Potsdam: Universitätsverlag Potsdam, 2012. — 408 с. — ISBN 978-3-86956-208-7
8. ↑  *Зазулин А.И.* Нормативное обеспечение электронного документооборота в уголовном судопроизводстве: опыт ФРГ // *Правопорядок: история, теория, практика*. — 2018. — № 4 (19). — С. 77.
9. 1 2  *Dr. Karlheinz Muscheler* Die Staatsanwaltschaft seit 1871 (немецкий) // *Ruhr-Universität Bochum* : пособие для семинаров. — 2009. — С. 8—11.
10. 1 2  *Вениосов А.В.* История государства и права зарубежных стран / Вениосов А.В.. — 2-е изд.. — Минск: ТетраСистемс, 2012. — С. 462. — 544 с.
11. ↑  Оболенская С.В. «Энциклопедия Кирилла и Мефодия. Отто Эдуард Леопольд фон Шёнхаузен Бисмарк». *Хронос*. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ հոկտեմբերի 3-ին. Վերցված է 2018 թ․ սեպտեմբերի 27-ին.
12. 1 2  *Ювжик-Компанейц О.А.* О недостатках обряда предания суду // *Журнал Гражданского и Уголовного Права*. — 1893. — Т. 10. — С. 1. Архивировано из первоисточника 5 հունվարի 2019.
13. 1 2 3 4  *Люблинский П.И.* Проект уголовно-судебной реформы в Германии в сопоставлении с уголовно-процессуальным кодексом РСФСР 1922 года // *Советское право*. — 1923. — № 1. — С. 55.
14. ↑  Новый германский устав военно-уголовного судопроизводства // *Вестник Права*. — 1899. — № 8 (Октябрь). — С. С. 215 – 223.. Архивировано из первоисточника 5 հունվարի 2019.
15. 1 2 3 4 5  *Hermine Herta Meyer* German Criminal Procedure: The Position of the Defendant in Court (англ.) // *American Bar Association Journal*. — 1955. — Т. 41. — № 7. — С. 592. Архивировано из первоисточника 5 հունվարի 2019.
16. ↑  Шутый И. (17.08.2016). ««Враг справа!»: немецкие националисты против Веймарской республики». *Warspot*. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ սեպտեմբերի 27-ին. Վերցված է 2018 թ․ սեպտեմբերի 27-ին.
17. 1 2  *Dr. Karlheinz Muscheler* Die Staatsanwaltschaft seit 1871 (немецкий) // *Ruhr-Universität Bochum*. — 2009. — С. 24—28.
18. 1 2  *Шлотгауэр В.О.* Карательные органы Советского государства и нацистской Германии в 30-е годы - дисс. ... к.ю.н.. — Краснодар, 2010. — 187 с.
19. ↑  *Vormbaum T.* A Modern History of German Criminal Law / Bohlander M.. — 2-е изд.. — Heidelberg,New York, London: Springer, Dordrecht, 2014. — С. 200. — 304 с. — ISBN 978-3-642-37272-8
20. ↑  *Соколов А.Н. Котовский Л.Э.* Извращение права в фашистской Германии - "законная" основа для уничтожения инакомыслия // *Юристъ-Правоведъ*. — 2011. Архивировано из первоисточника 7 Մարտի 2019.
21. ↑  *Schumacher U.* Staatsanwaltschaft und Gericht im Dritten Reich. — Koeln, 1985. — С. 63.
22. ↑  *Friedrich Honig* Recent Changes in German Criminal Law (англ.) // *Journal of Criminal Law and Criminology*. — 1936. — Т. 26. — № 6. — С. 860.
23. 1 2  *Vormbaum T.* A Modern History of German Criminal Law / Bohlander M.. — 2-е изд.. — Heidelberg, New York, London: Springer, Dordrecht, 2014. — С. 239. — 304 с. — ISBN 978-3-642-37272-8
24. 1 2 3 4 5  *Joachim Herrmann* Development and reform of criminal procedure in the Federal Republic of Germany (англ.) // *The Comparative and International Law Journal of Southern Africa*. — 1978. — Т. 11. — № 2. — С. 183—184.
25. ↑  *Вейг Т.* Телемечтатели. Фракция Красной Армии. 1963—1994. — Гродно: Гродненская типография, 2004. — 128 с. — ISBN 985-6339-43-X
26. ↑  Астапенков И. «RAF — Звезда и автомат». *ФАКЕЛ. Исторический журнал*. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հունվարի 19-ին. Վերցված է 2019 թ․ հունվարի 19-ին.
27. ↑  *Schunemann B.* Der Ausbau der Opferstellung im Strafprozeß—
Fluch oder Segen? / Festschrift R. Hamm. — Berlin, 2008. — С. 687.
28. ↑  *Чумаков А.В.* Европейские стандарты в области прав человека в российском уголовном процессе: дисс. ... канд. юрид. наук: 12.00.09. — Санкт-Петербург, 2005. — С. 60. — 207 с.
29. ↑  Уголовно-процессуальное право России / Лупинская П.А.. — Москва: Юристъ, 2001. — С. 169. — 696 с.
30. ↑  Jenny Gesley (2017 թ․ սեպտեմբերի 7). «Germany: Expanded Telecommunications Surveillance and Online Search Powers». *The Library of Congress*.
31. ↑  *Габриэлэ Розэ* Введение в немецкое уголовно-процессуальное право. Учебное пособие (нем. рус.) // *Юридический институт КГУ*. — 2001. — С. 135. Архивировано из первоисточника 13 Հուլիսի 2017.
32. ↑  Lehmann J. (01.03.2018). «Legal systems in Germany: overview». *Thomson Reuters. Practical Law*.

Գրականություն
-------------

* Уголовный процесс европейских государств: монография / Самарин В. И. Луцик В. В. — Москва: Проспект, 2018. — 752 с.
* *Головенков П. Спица Н.* Уголовно-процессуальный кодекс Федеративной Республики Германия — Strafprozessordnung (StPO). Научно-практический комментарий и перевод текста закона. — Potsdam: Universitätsverlag Potsdam, 2012. — 408 с.
* *Головко Л. В. Гуценко К. Ф. Филимонов Б. А.* Уголовный процесс западных государств / Гуценко К. Ф.. — 2 изд. доп. и испр.. — Москва: Зерцало, 2002. — 528 с.
* *Vormbaum T.* A Modern History of German Criminal Law / Bohlander M.. — 2-е изд.. — Heidelberg,New York, London: Springer, Dordrecht, 2014. — 304 с.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Text der StPO