**Գիլա** (անգլ.՝ Gila River), գետ ԱՄՆ-ի հարավ-արևմուտքում, Կոլորադո գետի վտակը։ Երկարությունը կազմում է 1044 կմ։

Աշխարհագրություն
----------------

Գիլա գետի ավազանի սխեման
Սկիզբ է առնում Սերա շրջանում, որը գտնվում է Նյու Մեքսիկո նահանգի հարավում և սկզբում հոսում է հարավարևմտյան ուղղությամբ, իսկ հետո Արիզոնա նահանգի տարածքով՝ արևմտյան։ Այն բանից հետո, երբ գետը հոսում է մի քանի խնձահովիտների միջով՝ երկայնությամբ անցնում է Գիլա լեռնաշղթայի հարավային ծայրամասով, որի վրա գտնվում է Քուլիջ ամբարտակը, որն էլ կազմավորում է Պերիդոտ քաղաքի հարավային մասում գտնվող Սան Կառլոս ջրամբարը։

Գետը լեռներից իջնում է Ֆինիքսի հարավարևելյան մասում գտնվող հովիտով, որից արևմուտք գտնվող տարածքում գետը կտրուկ Գիլա-Բենդ լեռնաշղթայի միջով պտույտ է կատարում հարավային ուղղությամբ, իսկ հետո նորից այդպես կտրուկ պտույտ է կատարում՝ արևմուտք, այս անգամ էլ անցնել Յումա շրջանի տարածքին պատկանող Գիլա լեռնաշղթայի միջով։ Յումա քաղաքում գետը թափվում է Կոլորադո գետը՝ Մեքսիկային արդեն սահմանակից վիճակում։

Գետն ունի վտակներ, որոնցից ավելի նշանակալից են հետևյալները. Սան Ֆրանսիսկո, Սան Պեդրո, Սոլտ և Ագուա Ֆրիա։ Համարյա գետի ավազանի ամբողջ տարածքը, բացառությամբ վերին մասում գտնվող Սան Պեդրոյի և Սանտա Կրուզի, գտնվում է ԱՄՆ-ի տարածքում։ Արիզոնա նահանգում գտնվում է ավազանի 91,5 % (138 000 կմ²), Նյու Մեքսիկոյում՝ 5,7 % (8500 կմ²), իսկ Մեքսիկայի բաժին է հասնում ընդամենը ավազանի 2,8 % (4200 կմ²)։

Պատմություն
-----------

Առաջին իսպանացի ճանապարհորդների Գիլա գետի ափերի միջով այցելությունների ժամանակ տեղի վայրերում ապրում էր հնդկացիական պիմա ցեղը։ Հայտնի տեսությունը պնդում է, որ Գիլա բառը հանդիսանում է Hah-quah-sa-eel բառի իսպանական հապավում, որը յումա լեզվից թարգմանաբար նշանակում է «վազող աղի ջուր»։ Պիմա ցեղի ավանդական ապրելակերպը խորապես կապված է եղել գետի հետը, որը բացի ամենից նաև սուրբ էր համարվում։ Խոխոկամ հնդկացիական քաղաքակրթույթունը, որը ապրում էր Սոլտի և Գիլայի մոտակա շրջաններում 600-ից 1450-ական թվականներին, օգտագործելով գետից ստացվող ոռոգումը՝ զբաղվում էր մեծ մասամբ հողագործությամբ։ Ոռոգման նպատակներով հնդկացիական ցեղը ընդհանուր առմամբ փորել էր ավելին քան 320 կմ ջրանցք։

Առաջին եվրոպացին, որը տեսել է Գիլա գետը, հավանաբար եղել է իսպանացի հետախույզ և միսիոներ Խուան-դե-լա-Ասունսոնը։ Ասունսոնը հասել է գետին 1538 թվականին գետի վտակներից մեկի միջով դեպի հյուսիս կատարած ճանապարհորդությունից անմիջապես հետո (Սան Պեդրո կամ Սանտա Կրուզ)։

1848 թվականին սահմանված Գվադալուպե-Իդալգոյի համաշխարհային պայմանագրի արդյունքում Գիլա գետը անցնում էր ԱՄՆ-ի Մեքսիկայի սահմանների միջով։ Իսկ ըստ 1853 թվականի Գադսենի գնման՝ ամերիկյան տարածքը ընդլայնվում է Գիլա գետի հարավային ափային հողակտորների միացմամբ։ Գիլա գետի թափվելու վայրում կազմվել է Կալիֆորնիա նահանգի հարավային սահմանը։ 1871 թվականից սկսած Գիլա գետի հովտում բնակություն են հաստատում մորմոնները, որոնք այդ տարածքներում կազմավորել էին նվազագույնը 6 խոշոր բնակության կետեր։

Հիդրոտեխնիկական կառուցվածք
--------------------------

Միակ խոշոր ամբարտակը Գիլա գետի վրա հանդիսանում է Քուլիջը, որը Արիզոնա նահանգի Գլոբ քաղաքից գտնվում է 50 կմ հեռավորության վրա։ Ամբարտակի կառուցման հետ կապված գետի վրա կազմավորվել է Սան Կառլոս ջրանցքը։ Պեինտիդ Ռոկ ամբարտակը՝ կառուցված Գիլա գետի վրա օգտագործվում է գետային հոսքի կարգավորման համար։ Քուլիջ և Պեինտիդ Ռոկ ամբարտակների միջև կառուցվել են մի քանի ոչ այնքան մեծ բացատար ամբարտակներ։ Կան նաև մի քանի ամբարտակներ արդեն Գիլա գետի վտակների վրա։

Կենդանի բնություն
-----------------

Գետի համակարգում կա շուրջ 36 տեսակի ձուկ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey.
2. ↑  Largest Rivers in the United States
3. ↑  www.britannica.com
4. ↑  "USGS Gage #09432000 on the Gila River Below Blue Creek, Near Virden, NM" (PDF). *National Water Information System*. U.S. Geological Survey. 1914–2011. Արխիվացված (PDF) from the original on 2013 թ․ հունիսի 18. Retrieved 2012 թ․ մարտի 16.
5. ↑  "Boundary Descriptions and Names of Regions, Subregions, Accounting Units and Cataloging Units". U.S. Geological Survey. Արխիվացված from the original on 2013 թ․ հունիսի 18. Retrieved 2012 թ․ մարտի 16.
6. ↑  "Gila National Forest". United States Forest Service. 2003 թ․ դեկտեմբերի 4. Արխիվացված է the original 2004 թ․ հունվարի 21-ին. Retrieved 2007 թ․ հոկտեմբերի 16. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
7. ↑  Howard, Jerry B. "Hohokam Legacy: Desert Canals". *Pueblo Grande Museum Profiles No. 12*. WaterHistory.org. Արխիվացված from the original on 2013 թ․ հունիսի 18. Retrieved 2012 թ․ մարտի 16.
8. ↑  Hartmann, William K.; Hartmann, Gayle Harrison (1972). "Juan de la Asunción, 1538: First Spanish Explorer of Arizona?". *Kiva*. **37** (2): 93–103.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
9. ↑  "Rivers and Mountains". *Books of the Southwest*. University of Arizona. Արխիվացված from the original on 2013 թ․ հունիսի 18. Retrieved 2012 թ․ մարտի 16.
10. ↑  Peterson, Charles S. (1992). "Pioneer Settlements in Arizona". Light Planet. Արխիվացված from the original on 2013 թ․ հունիսի 18. Retrieved 2012 թ․ մարտի 16.
11. ↑  Benke and Cushing, p. 531

Գրականություն
-------------

* Benke, Arthur C.; Cushing, Colbert E. (2005). *Rivers of North America*. Academic Press. ISBN 0-12088-253-1.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Գիլա գետի զբոսաշրջական կայքը Archived 2011-01-28 at the Wayback Machine. (անգլերեն)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ կատալոնական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh85054925 · SUDOC: 177976942 · VIAF: 233669643 · WorldCat VIAF: 233669643 |

 |