**Լուիզա Սավոյացի** ( ֆր.՝ Louise de Savoie, սեպտեմբերի 11, 1476, Պոն դ’Էն - սեպտեմբերի 22, 1531, Grez-sur-Loing), Սավոյայի արքայադուստր, Ֆրանսիայի թագավոր Ֆրանցիսկ I- ի մայրը, ով առանցքային դեր խաղաց իր թագավորության տարիների իրադարձություններում։ Բացի Ֆրենսիսից, նա ուներ մեկ դուստր՝ գրող Մարգարիտա Նավարացին։

Կենսագրություն
--------------

Լուիզը ծնվել է Սավոյայի դուքս Ֆիլիպ Լակլենդի և Մարգարիտ դե Բուրբոնի ՝ Շառլ I դե Բուրբոնի Բուրգունդիայի դքսուհի Ժան Անվախի դստեր ՝ Ագնես Բուրգունու ամուսնությունից ծնված դստեր ընտանիքում։

Նա դաստիարակվել է իր զարմիկի՝ Աննա դե Բոժեի պալատում։ Այնտեղ նա ընկերացավ Մարգարիտա Ավստրիացու հետ, ով, լինելով Դոֆենի հարսը, ապրում էր ֆրանսիական արքունիքում։ Հետագայում նրանց բարեկամությունը օգնեց հաշտեցնել Իսպանիան և Ֆրանսիան Կամբրայում խաղաղության միջոցով։

 Ռոբին Թեստար. Շառլ Անգուլեմացին և Լուիզ Սավոյացին շախմատ են խաղում
12 տարեկանում նա ամուսնանում է Վալուայի իշխող տան Օռլեանի ճյուղից Շառլ Անգուլեմցի հետ։ Ամուսինների հիմնական բնակավայրը Կոնյակն էր, որտեղ նրանք ունեին 2 երեխա՝ ապագա Ֆրանցիսկ I- ը և Նավարայի ապագա թագուհի Մարգարետը։

18 տարեկանում Լուիզա Սավոյացին այրի դարձավ և մինչև կյանքի վերջ հագավ սև զգեստ։ Լուի XII-ի հրավերով նա իր երեխաների հետ ապրում էր Ամբուազի թագավորական ամրոցում։ 1508 թ․ օգոստոսին Լուիզա Սավոյացու որդին և դուստրը տեղափոխվեցին Փարիզ, և նա թոշակի անցավ Անգուլեմում։ Լուիզը սիրում էր քաղաքականության և դիվանագիտության բարդությունները, խորապես հետաքրքրված էր Իտալիայում Վերածննդի դարաշրջանի արվեստի և գիտության նվաճումներով։ Նա ցանկանում էր, որ իր երեխաները դաստիարակվեին իտալական Վերածննդի դարաշրջանի ոգով՝ Ֆորլայից իտալացի խոստովանահայր Քրիստոֆեր Նյումայի օգնությամբ։

Բրետոնցի Աննայի մահից հետո՝1514 թ․, Լուիզա Սավոյացին տեղափոխվեց Փարիզ, որտեղ 1514 թ․ մայիսի 8 -ին նրա որդին ամուսնացավ Լուի XII դստեր ՝ Ֆրանսիայի Կլոդի հետ՝ դառնալով առաջինը Ֆրանսիայի գահի հերթում։

### Թագավորի մայրը

Լյուդովիկոս XII-ի մահից հետո՝ 1615 թ․ հունվարի 1-ին, Ֆրանցիսկոսը դարձավ Ֆրանսիայի թագավոր։ 1515 թ․ փետրվարի 4-ին Լուիզան դարձավ Անգուլեմի և Անժուի դքսուհի։ Թագավորի մայրը որդու անունից ակտիվորեն զբաղվեց քաղաքականությամբ՝ ունենալով «թագուհի մոր» հսկայական ուժ և ազդեցություն, հատկապես նրա թագավորության վաղ տարիներին։ Նա իրեն շրջապատեց իտալացիներով և բնակություն հաստատեց իր եղբայրների՝ Ռենեի և Ֆիլիպի արքունիքում (վերջինիցս ծագել է Սավոյայի և Նեմուրների տունը )։ Նա վարում էր ընտանեկան միությունների քաղաքականություն, որը հետագայում, առանց մեծ հաջողության, Եկատերինա Մեդիչին փորձում է շարունակել։ Որպես օրինակ ՝ Լուիզը կազմակերպեց իր քրոջ ՝ Ֆիլիբերտայի ամուսնությունը Ֆլորենցիայի տիրակալ Ջուլիանո Մեդիչիի հետ։

### Ռեգենտություն

1515 թ․ ամռանը, երբ Ֆրանցիսկ I- ը, շարունակելով մասնակցել Կամբրայի լիգայի պատերազմին, մեկնեց իտալական հողեր, Լուիզա Սավոյացին դարձավ ռեգենտ՝ կատարելով Ֆրանսիայի կառավարության ղեկավարի բոլոր պարտականությունները։

1525-1526 թթ․ Սուրբ Հռոմեական կայսրության կայսր Կառլոս V- ի կողմից Ֆրանցիսկոսի գրավման ժամանակ թագավորի մայրը կրկին դառնում է պետության ռեգենտ՝ խորհրդանշական կերպով ստանալով իշխանության ամբողջ ղեկը։ Իր թագավորության օրոք նա պաշտպանում էր բարեկամական հարաբերությունները Օսմանյան կայսրության հետ՝ առաքելություն ուղարկելով Սուլթան Սուլեյման Մեծին, սակայն երթը կորում է Բոսնիայում։ 1525 թ․ դեկտեմբերին Լուիզը երկրորդ առաքելությունն ուղարկեց Ջոն Ֆրանգիպանիի գլխավորությամբ, որին հաջողվեց հասնել Օսմանյան կայսրության մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլիս՝ գաղտնի նամակով խնդրելով փրկել Ֆրանցիսկ I թագավորին և հարձակվել Հաբսբուրգների վրա։ Ֆրանգիպանին վերադարձավ Սուլեյմանի դրական պատասխանով։ 1526 թ․ փետրվարի 6-ին ուրվագծվեցին ֆրանս-թուրքական դաշինքի առաջին քայլերը։

Արդյունքում, գերությունից դուրս գալու համար Ֆրանցիսկ I- ը ստիպված եղավ ստորագրել Մադրիդյան պայմանագիրը:

### Կամբրայի աշխարհը

Լուիզա Սավոյացին Ֆրանսիայի և Սուրբ Հռոմեական կայսրության միջև 1529 թ․ օգոստոսի 3 -ին Կամբրայում պայմանագրի կնքման հիմնական նախաձեռնողն էր։ Այս պայմանագիրը՝ այսպես կոչված «Տիկնանց խաղաղություն»-ը վերջ դրեց Երկրորդ Իտալական պատերազմին և ժամանակավորապես հաստատեց Հաբսբուրգների գերիշխանությունը Իտալիայում։ Այն ստորագրել են անձամբ Լուիզա Սավոյացին և կայսր Կարլ V- ի մորաքույրը՝ Ավստրիացի Մարգարետը։

### Պայքար Բուրբոնների ժառանգության համար

1521 թ․ մահացավ Բուրբոնների ընտանիքի անմիջական ճյուղի վերջին ներկայացուցիչը ՝ Սյուզան դե Բուրբոնը: 3 տարի անց՝ 1523 թ․, Լուիզա Սավոյացին իր ձեռքն առաջարկեց Սյուզանի նախկին ամուսնուն՝ Բուրբոնի նոր այրի հերցոգ Չարլզին և, մերժում ստանալով, նորահայտ ֆավորիտ Բոնիվետի հետ միասին սկսեց հետապնդել նրան՝ թաքնվելով մոր՝Բուրբոնների ժառանգության հանդեպ կասկածելի իրավունքների հետևում, որը նպաստեց հերցոգին դավաճանելուն և նրա ունեցվածքի բռնագրավմանը։ Դրանից հետո, հսկայական ֆեոդալական դոմենը կենտրոնացված էր իր ձեռքում, այդ թվում, Բուրբոննեն, Բոժոլեն, Օվերնը, Մարշը, Անգումուան, Մեյնը, և Անժուն։ Նեմուր դքսությունը նա զիջել է իր եղբայր Ֆիլիպին։

### Մահը

Լուիզ Սավոյացին մահացավ 1531 թ․ սեպտեմբերի 22-ին, Գրե-սյուր-Լուենում։ Նրա աճյունը թաղվել է Սեն-Դենի աբբայությունում։ Իր թոռնուհու՝ Նավարայի թագուհի Ժաննա III- ի շնորհիվ Լուիզը Բուրբոնների դինաստիայի բոլոր հաջորդ ֆրանսիացի թագավորների նախամայրն է։

Նրա մահից հետո (ըստ լեգենդի՝ նա մահացել է գիսաստղի վախից), նրա որդին՝ ֆրանսիական միապետը, Սավոյարդի գահին նստելու իր պահանջը ներկայացրեց դուքս Չարլզ III- ին (1504-1553), որը նրա քեռին էր։ 1538 թ․ վերսկսելով իտալական պատերազմները՝ ֆրանսիական զորքերը գրավեցին Սավոյան և գրեթե ամբողջ Պիեմոնտը։ Ֆրանսիացիներն ամուր հաստատվեցին նվաճված երկրներում և միայն 1559 թ․, ըստ կատո-կամբրեզյան աշխարհի, նրանք ստիպված եղան դրանք վերադարձնել Կարլ III- ի որդուն՝ Էմանուել Ֆիլիբերտին (1553-1580)։

Լուիզա Սավոյացին համարվում էր իր ժամանակի ականավոր կին-շախմատիստը։ Նրա հրամանով՝ դատարանի մանրանկարիչ Ռոբինետ Տեստարտը Կոնյակի գրադարանի համար ստեղծեց Էդուարդ դե Կոնտիի "Բարոյագիտական Գիրք սիրո շախմատի մասին" և "*Livre des échecs amoureux",* ինչպես նաև Ժակ դե Սեսոլեսի "Les échecs moralisés" շախմատային տրակտատների ձեռագրերը։ Նրա մանրանկարում Լուիզա Սավոյացին ամուսնու ներկայությամբ շախմատ է խաղում պալատականի հետ։

Նշումներ
--------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2 3  Kindred Britain

Գրականություն
-------------

* Պոլ Հենրի-Բորդո. *Լուիզա դե Սավուա, roi de France*: Պերին, Փարիզ, 1971։
* Գիլբերտ —այքուետոն. *La politique extérieure de Louise de Savoie.* *Relations diplomatiques de la France et de l'Angleterre, pendant la captivité de François Ier. 1525-1526 թթ*. Bouillon, Paris 1892 ( առցանց )։
* Ռենե Մոլդե-Լա-Կլավիեր․ *Լուիզ դե Սավուա և Ֆրանսուա Իեր:* *Trente ans de jeunesse (1485-1515)*: Պերին, Փարիզ 1895 ( PDF; 16 ՄԲ)։
* Կլոդ-Բերնար Պետիտո (խմբ.). *Ֆրանսիայի պատմության պատմությունների հավաքածու.* 16 -րդ խումբ, S. 385-408 ( առցանց )։
* Էռնեստ Քվենտին-Բաուխարտ. *Les femmes bibliophiles de France (XVIe, XVIIe, & XVIIIe siècles)*: 1 -ին խումբ Damascène Morgand, Paris 1886, S. 11-23 ( PDF; 15.0 MB):
* Էդիթ Հելեն Սիչել. *Ֆրանսիական վերածննդի կանայք և տղամարդիկ*։ Archibald Constable & Co. Westminster 1903, S. 77-95 ( PDF; 10.5 ՄԲ)։
* Հաքեթ, Ֆրենսիս (1937)։ Ֆրանցիսկ Առաջին։ Garden City, Նյու Յորք. Doubleday, Doran and Company, Inc.
* Յանսեն, Շերոն Լ. (2002): Կանանց հրեշավոր գունդը. Իգական սեռի տիրակալները վաղ ժամանակակից Եվրոպայում։ Պալգրեյվ Մակմիլան. էջ 182 թ.