**Դեմետեր Չիպարուս** (ռումիներեն՝ Dumitru Chipăruș, սեպտեմբերի 16, 1886(1886-09-16), Dorohoi, Dorohoi County, Ռումինիայի թագավորություն - հունվարի 22, 1947(1947-01-22), Փարիզի 14-րդ շրջան, Փարիզ), ռումինացի քանդակագործ։ Ստեղծագործել է ար-դեկո ոճով, ապրել ու աշխատել է Փարիզում։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է Ռումինիայում 1886 թվականի սեպտեմբերի 16-ին։ 1909 թվականին մեկնել է Իտալիա, սովորել է քանդակագործ Ռաֆայելո Ռոմանելիի մոտ։ 1912 թվականին Չիպարուսը տեղափոխվել է Փարիզ, որտեղ հաճախել է Փարիզի գեղարվեստի դպրոց, դասեր առել Անտոնին Մերսիեից ու Ժան Բուշեից։ Ստեղծագործել սկսել է ռեալիստական ոճի ոչ մեծ քանդակներով, որոնց առաջին ցուցադրությունը կայացել է 1914 թվականին Փարիզյան սալոնում։ Վարպետի առաջին քանդակաշարքերը, որոնք արտադրության մեջ են ներառվել, պատկերում են երեխաների։

1920-ական թվականներից ձևավորվել է Չիպարուսի հասուն ոճը, որն առանձնանում է մեծ դեկորատիվությամբ ու ազդեցիկությամբ։ Քանդակագործի արվեստը մեծ մասամբ պատկերում է պարուհիների ու իր ժամանակի նշանավոր կանանց։ Նրա աշխատանքների իրականացման իրավունքի մեծ մասը ձեռք է բերել *Edmond Etling et Cie* բրոնզ ձուլող ընկերությունը, որի տնօրենը եղել է Ժյուլիեն Դրեյֆուսը։ *Les Neveux de J. Lehmann* ընկերությունը երկրորդ խոշոր կազմակերպությունն է, որ համագործակցել է քանդակագործի հետ։

Չիպարուսը հազվադեպ է ներկայացրել իր աշխատանքները փարիզյան ամենամյա սալոններում։ 1928 թվականին նա ցուցադրել է «Նետաձգորդուհին» քանդակը, իսկ 1928 թվականին՝ «Տա Կեո պարուհին»։

Նացիստական հալածանքների և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին մետաղաձուլական ընկերությունները գրեթե դադարել էին Չիպարուսի աշխատանքները ձեռք բերելուց։ Տնտեսական իրավիճակը նպաստավոր չէր կիրառական արվեստի զարգացման համար. շատ քանդակագործների ֆինանսական դրությունը գնալով վատանում էր։ 1940-ական թվականների սկզբից Չիպարուսը չէր վաճառել գրեթե ոչ մի մոդել, սակայն շարունակել է աշխատել իր համար` ստեղծելով ար-դեկո ոճի քանդակներ։ 1942 թվականին Փարիզյան սալոնում ցուցադրվել են քանդակագործի «Բևեռային արջ» և «Ամերիկյան բիզոն» գիպսե քանդակները, իսկ 1943 թվականին ներկայացրել է բևեռային արջի մարմարե և ձկնկուլի գիպսե քանդակները։

Չիպարուսը մահացել է 1947 թվականին։

Ոճ
--

Դեմետեր Չիպարուս, «Պարուհի»
Չիպարուսի քանդակները ար-դեկո ոճի դասական օրինակ են կիրառական խրիսոէլեֆանտինային քանդակագործության մեջ։ Ավանդաբար վարպետի ստեղծագործության վրա երեք ազդեցություն է առանձնացվել. Դյագիլևի ռուսական բալետը, Եգիպտոսի արվեստը և ավելի քիչ` ավանգարդ արվեստը։ Չիպարուսի որոշ քանդակներ ռուս պարուհիներով հիացմունքի ուղղակի դրսևորում են։ Այսպես, «Պարսկական պար» քանդակախմբի կերպարներն ունեն Վացլավ Նիժինսկու և Իդա Ռուբինշտեյնի դիմագծերը, իսկ «Ծովային աստղ» քանդակի հագուստը նույնությամբ կրկնում է Ռիմսկի-Կորսակովի «Ստորջրյա թագավորություն» բալետի հագուստի էսքիզը։ Քանդակագործը ռուսական թատրոնի ազդեցությունը կարող էր կրել և միջնորդավորված կերպով` ֆրանսիական լայն հասարակության համար հարմարեցված երաժշտական ներկայացումների միջոցով։ Չիպարուսը հաճախ է իր քանդակները ստեղծել փարիզյան պարուհիների լուսանկարներով, ինչպես «Օղակով պարուհին» քանդակի դեպքում, որը գրեթե նույնությամբ կրկնում է «Փարիզյան մյուզիք-հոլլ» ալբոմի այդ ժամանակ շատ հայտնի լուսանկարները։

Հին Եգիպտոսի և Հին Արևելքի արվեստը փարիզյան նորաձևության մեջ է մտել 1922 թվականին Թութանհամոնի դամբարանի բացումից հետո։ Սա նույնպես իր ազդեցությունն է թողել Չիպարուսի արվեստի վրա։ Նա ստեղծել է մի շարք քանդակներ թագուհի Կլեոպատրայի կերպարանքով, ինչպես նաև «Եգիպտական պարուհիներ» շարքը։

Չիպարուսի աշխատանքներն իր ժամանակի արտացոլանքն են, 1920-1930-ական թվականների ոգու արտացոլանքը։ Հենվելով կիրառական արվեստի փարիզյան հարուստ ավանդույթների վրա` դրանք միավորել են շքեղությունն ու նրբագեղությունը։

Չիպարուսի աշխատանքների հանդեպ գեղարվեստական հետաքրքրություն է առաջացել 1970-ական թվականներին, իսկ 1990-ական թվականներից այն մշտական աճ է դրսևորում։ Ռուսաստանում Չիպարուսի ամենախոշոր հավաքածուն` մոտ 100 աշխատանքով, ներկայացնում է Մոսկվայի Ար-դեկո թանգարանը։

Քանդակագործը իր գրեթե բոլոր աշխատանքները ստորագրել է «DH Chiparus», որ փորագրված է քադակի քարե հիմքին։

Պատկերասրահ
-----------

* Պարող կինՊարող կին
* ԱկորդեոնահարԱկորդեոնահար
* ԹախիծԹախիծ
* Ծովային աստղԾովային աստղ
* Քանդակ լամպերովՔանդակ լամպերով

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2 3 4  RKDartists (նիդերլ.)
3. ↑

Գրականություն
-------------

* *Victor Arwas*. «Art deco» — London: 1992  Արխիվացված 2007-09-27 Wayback Machine
* *Victor Arwas*. «Art Deco Sculpture: Chryselephantine Statuettes of the Twenties and Thirties» — London: 1975  Արխիվացված 2007-09-27 Wayback Machine
* *Bryan Catley*. «Art Deco and other Figures» — Woodbridge, Suffolk: 1978  Արխիվացված 2007-09-27 Wayback Machine
* *Alberto Shayo*. «Chiparus: Master of Art Deco» — New York: 1993  Արխիվացված 2013-09-27 Wayback Machine
* *Окроян, М. О.*. «Скульптура ар деко: истоки и рассвет» (т.1) — Москва: Russian Art Institute, 2008

Արտաքին հղումներ
----------------

* Դեմետր Չիպարուսի քանդակները. ար դեկո ոճի շքեղությունն ու փայլը Արխիվացված 2019-03-28 Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Դեմետեր Չիպարուս» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | RKDartists · Find A Grave |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 123704057 · GND: 119179210 · ISNI: 0000000116531277 · LCCN: n93003563 · NTA: 118900447 · SUDOC: 032729987 · VIAF: 59888669 · WorldCat VIAF: 59888669 |

 |

 |