|  |
| --- |
| **Գիհու հատապտուղ** |
|  |

Գիհու հատապտուղը իգական սերմի կոն է, որը ձևավորվում է գիհու տարբեր տեսակների մեջ։ Սա իսկական հատապտուղ չէ, այլ անսովոր մսոտ և միաձուլված թեփուկներով կոն, ինչը նրան տալիս է հատապտուղի նման տեսք։ Մի քանի տեսակների, հատկապես սովորական գիհու կոնները, օգտագործվում են որպես համեմունք, հատկապես եվրոպական խոհանոցում, ինչպես նաև դրանք ջինին տալիս են իր բնորոշ համը։ Գիհու հատապտուղները միակ համեմունքներից են, որոնք ստացվում են փշատերև ծառերից, զուգված բողբոջների հետ միասին։

Նկարագրություն
--------------

Գիհու հատապտուղներն իրականում փոփոխված փշատերև կոներ են ։
Ընդհանուր գիհու հատապտուղները տատանվում են 4-12 մմ տրամագծով, մյուս տեսակները հիմնականում չափերով նման են, չնայած ոմանք ավելի մեծ են, հատկապես J. drupacea-ն (20-28 մմ)։ Հատապտուղները երիտասարդ տարիքում կանաչ են և տեսակների մեծ մասում, ներառյալ J. communis-ը, հասունանում են մանուշակագույն-սև գույնի մոտ 18 ամսվա ընթացքում։ Հասունացումը տեղի է ունենում որոշ տեսակների մոտ ընդամենը 8-10 ամսվա ընթացքում և ավելի քան 24 ամսվա ընթացքում J. drupacea։ Հասուն, մուգ հատապտուղները սովորաբար (բայց ոչ բացառապես) օգտագործվում են խոհարարության մեջ, մինչդեռ ջինը համեմված է լիովին հասուն, չհասունացած հատապտուղներով:

Ջունիպերուս կոմունիսԵրիտասարդ կանաչ և հասուն մանուշակագույն հատապտուղները կարելի է տեսնել նույն բույսի վրա:

Քիմիա
-----

Գիհու հատապտուղները պարունակում են մի շարք ֆիտոքիմիական նյութեր, այդ թվում եթերայուղ՝ մոտ 2% ծավալով, ֆլավոնոիդ, որը կոչվում է գիհի նիկերին, խեժեր (մոտ 10% ծավալով), սպիտակուցներ, ինչպես նաև քացախաթթու, խնձորաթթու և մրջնաթթուներ:Գիհու հատապտուղները պարունակում են մի շարք ֆիտոքիմիական նյութեր, ներառյալ եթերայուղը ' մոտ 2% ծավալով, ֆլավոնոիդ, որը կոչվում է գիհի նիկերին, խեժեր (մոտ 10% ծավալով), սպիտակուցներ, ինչպես նաև քացախաթթու, խնձորաթթու և Հատապտուղների քաղվածքներից մեկուսացվել են ճարպաթթուներ, տերպեններ, անուշաբույր միացություններ և ածխաջրածիններ, ինչպիսիք են պինենը, սաբինենը, տերպինեն-4-ՕԼ-ը, լիմոնենը և միրցենը։

Թունավորություն
---------------

Չնայած ԱՄՆ-ում գիհու հատապտուղները դասակարգվում են որպես ընդհանուր առմամբ անվտանգ, դրանք կարող են ունենալ տարբեր կողմնակի բարդություններ, որոնք մանրակրկիտ չեն փորձարկվել կլինիկական փորձարկումներում։ Դրանք ներառում են հիմնականում վիժման մեծ ռիսկի պատճառով, նույնիսկ փոքր չափաբաժիններով, գիհու հատապտուղների օգտագործումը կարող է ազդել հղի կամ կրծքով կերակրող կանանց, ինչպես նաև շաքարախտով, արյունահոսության խանգարումներով կամ վիրահատությունից հետո տառապող մարդկանց վրա։ Ավանդական բժշկության մեջ գիհու հատապտուղները համարվում էին օգտակար կանանց մոտ ծնելիության վերահսկման համար։

Հնարավոր են ալերգիկ ռեակցիաներ։ Գիհու հատապտուղների մեծ քանակությամբ օգտագործումը կարող է առաջացնել կատարսիս, նոպաներ կամ խաթարել երիկամների աշխատանքը։ Որոշ տեսակների հատապտուղներ, ինչպիսիք են J. sabina-ն, թունավոր են։

Կիրառում
--------

Գիհու չորացրած հատապտուղներ Սիցիլիայի Սիրակուզա քաղաքում գտնվող շուկայում
Գիհու որոշ տեսակների հատապտուղները համարվում են չափազանց դառը ուտելու համար ։ Բացի J. communis-ից և J. drupacea-ից, ուտելի տեսակներն են J. Phoenix, J. deppeana և  J. californica:

Երիտասարդ կանաչ հատապտուղների համը գերակշռում է պինենը. հասունանալուն պես այս սոճու խեժ ֆոնին միանում են այն, ինչ Հարոլդ Մաքգին նկարագրում է որպես «կանաչ-թարմ« և ցիտրուսային նոտաներ։ Հատապտուղները մանրացվում են, նախքան դրանք որպես համեմունք օգտագործելը։ Դրանք օգտագործվում են ինչպես թարմ, այնպես էլ չորացրած, բայց դրանց համն ու հոտը առավել ցայտուն են դառնում բերքահավաքից անմիջապես հետո և թուլանում են չորացման և պահպանման ընթացքում։

Բույր
-----

Գիհու հատապտուղներն օգտագործվում են Հյուսիսային Եվրոպայի և հատկապես սկանդինավյան խոհանոցներում, որպեսզի, ըստ մեկ աղբյուրի, «կծու, մաքուր համ» հաղորդեն մսային ուտեստներին, հատկապես վայրի թռչունների ուտեստներին և որսին (ներառյալ վայրի խոզը և եղնիկի միսը)։ Նրանք նաև համեմում են խոզի, կաղամբի և թթու կաղամբի ուտեստները։ Գառնիի շուքրութի ավանդական բաղադրատոմսերը ՝ ալզասյան թթու կաղամբով և մսով կերակրատեսակը, ամենուր ներառում են գիհու հատապտուղներ։ Բացի նորվեգական, դանիական և շվեդական ուտեստներից, գիհու հատապտուղները երբեմն օգտագործվում են նաև գերմանական, ավստրիական, չեխական, լեհական և հունգարական խոհանոցներում, հաճախ տապակածով (օրինակ ՝ գերմանական սաուերբրատեն)։ Հյուսիսային Իտալիայի, հատկապես Հարավային Տիրոլի խոհանոցում օգտագործվում են նաև գիհի հատապտուղներ։ Դրանք օգտագործվում են նաև Իտալիայի Պուլիա շրջանում, հատկապես աղաջրերը համեմելու համար։

Գիհը, սովորաբար J. communis, օգտագործվում է Ջինը համեմելու համար ՝ լիկյոր, որը մշակվել է 17-րդ դարում Նիդեռլանդներում։ Ջին անունն ինքնին գալիս է կամ ֆրանսիական genièvre-ից կամ հոլանդական jenever-ից, որոնք երկուսն էլ նշանակում են "գիհու": Գիհու համով այլ խմիչքները ներառում են ֆիննական Աշորա-գիհու գարեջուր սահտի, որը ներառում է ինչպես գիհու հատապտուղներ, այնպես էլ ճյուղեր։

Հատապտուղներով պատրաստված մեկ այլ ըմպելիք է Ջուլմուստ, զովացուցիչ ըմպելիք, որը պատրաստվում է Շվեդիայում և Վաճառվում է հիմնականում Սուրբ Ծննդյան տոներին։

Սնունդ
------

Հյուսիսային Ամերիկայի գիհու մի քանի տեսակներ արտադրում են ավելի քաղցր, ավելի քիչ խեժ համով սերմերի կոներ, քան սովորաբար օգտագործվում են որպես համեմունք։ Գիհու սերմերի կոները կարող են աճել մինչև 100-150 մ բարձրության վրա։ Օրինակ, դաշտային ուղեցույցներից մեկը նկարագրում է J. californica հատապտուղների միջուկը որպես «չոր, փոշոտ և թելքավոր, բայց քաղցր և առանց խեժի բջիջների»։ Որոշ բնիկ ամերիկացիներ օգտագործում էին այս տեսակները ոչ միայն որպես համեմունք, այլև որպես սննդարար սնունդ։ Օրինակ՝ սև ոտքերն օգտագործում էին գիհու հատապտղի թեյ ՝ փսխումը բուժելու համար, մինչդեռ հնդկացի կանայք ծննդաբերությունից հետո գիհու հատապտղի թեյ էին խմում ՝ մաքրումն ու ապաքինումը մեծացնելու համար։ Բացի բուժիչ և խոհարարական նպատակներից, բնիկ ամերիկացիները նաև օգտագործում էին գիհու հատապտուղների մեջ պարունակվող սերմերը որպես զարդերի ուլունքներ։

Գիհու հատապտուղներից արդյունահանվող եթերայուղը օգտագործվում է արոմաթերապիայի մեջ ՝ ինչպես մարմնի մերսման, այնպես էլ դիֆուզիոն և օծանելիքի համար։

Մշակույթ
--------

Գիհու հատապտուղները, ներառյալ Juniperus phoenicea-ն և J. oxycedrus-ը, հայտնաբերվել են հին եգիպտական դամբարաններում շատ վայրերում։ Հայտնի է, որ J. oxycedrus-ը չի աճում Եգիպտոսում, ինչպես նաև J. excelsa-ն, որը հայտնաբերվել է J. oxycedrus-ի հետ միասին Թութանհամոնի դամբարանում։ Եգիպտոս ներմուծված հատապտուղները կարող են բերվել Հունաստանից; հույները նշում են գիհու հատապտուղների օգտագործումը որպես դեղամիջոց՝ դրանց օգտագործումը նշելուց շատ առաջ։

Հույները հատապտուղներ էին օգտագործում իրենց շատ Օլիմպիական խաղերում, քանի որ հավատում էին, որ հատապտուղները բարձրացնում են մարզիկների ֆիզիկական տոկունությունը։

Հռոմեացիները գիհու հատապտուղներն օգտագործում էին որպես Հնդկաստանից ներմուծված թանկարժեք սև պղպեղի և երկար պղպեղի էժան ներքին փոխարինող։ Այն օգտագործվել է նաև որպես համեմունք, ինչպես հաղորդվում Է Պլինիոս Ավագի «Բնական պատմության» մեջ.պղպեղը համեմված է գիհու հատապտուղներով, որոնք զարմանալի հատկություն ունեն պղպեղի համեմունք ձեռք բերելու համար"։ Պլինիոսը նաև սխալ պնդեց, որ սև պղպեղը աճում էր ծառերի վրա, որոնք "արտաքին տեսքով շատ նման էին մեր գիհիներին"։

Հատապտուղները անապատի Սերրանոյի (Վանյումե) մշակույթի անբաժանելի մասն էին և աճում էին Մոջավե գետի ամբողջ շրջանում։ Va 'Pete-ի գլխավոր գյուղի անունը գալիս է Serrano բառից, որը նշանակում է Va' at գիհու հատապտուղներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Ciesla, William M (1998). *Non-wood forest products from conifers*. Food and Agriculture Organization of the United Nations. ISBN 978-92-5-104212-0. Chapter 8: Seeds, Fruits, and Cones. Retrieved July 27, 2006.
2. ↑  «Kadoksissa ollut juomaresepti löytyi – kuusenkerkästä tehdään muutakin kuin siirappia». *Yle Uutiset* (ֆիններեն). 2016 թ․ հունիսի 6. Վերցված է 2021 թ․ օգոստոսի 8-ին.
3. 1 2  Farjon, A. (2005). *A Monograph of Cupressaceae and Sciadopityaceae*. Royal Botanic Gardens, Kew. էջեր 228–400. ISBN 978-1-84246-068-9.
4. 1 2 3 4 5 6 7 8  «Juniper». Drugs.com. 2021 թ․ նոյեմբերի 22. Վերցված է 2022 թ․ մարտի 25-ին.
5. ↑  «Title 21, Chapter I, Subchapter B, Part 182, Electronic Code of Federal Regulations – Substances Generally Recognized as Safe (GRAS); section §182.20 Essential oils, oleoresins (solvent-free), and natural extractives (including distillates)». U.S. Government Publishing Office. 2017 թ․ մայիսի 3. Վերցված է 2017 թ․ մայիսի 5-ին.
6. ↑  Barnes, Joanne; Anderson, Linda A.; Phillipson, J. David (2007). *Herbal Medicines* (3rd ed.). Pharmaceutical Press. էջ 386. ISBN 978-0-85369-623-0. «There is a lack of clinical research assessing the efficacy and safety of juniper. There is evidence that the berries are abortifacient and since this is believed not to be due to the oil there must be other toxic constituents present. In view of this, use of juniper should not exceed levels specified in food legislation. Juniper is contra-indicated during pregnancy and should not be used during lactation. [...] There is a lack of clinical safety and toxicity data for juniper and further investigation of these aspects is required.»
7. 1 2 3  Moerman, Daniel E (1998). *Native American Ethnobotany*. Timber Press. էջեր 282–90. ISBN 978-0-88192-453-4.
8. ↑  Grieve, M. (1984). *A Modern Herbal*. Penguin. ISBN 978-0-14-046440-5.
9. ↑  Adams, R. P. (2004). *Junipers of the World: The genus Juniperus*. Trafford. ISBN 978-1-4120-4250-5.
10. 1 2 3  Dalby, A. (2002). *Dangerous Tastes: The Story of Spices*. University of California Press. էջ 33. ISBN 978-0-520-23674-5.
11. ↑  Peattie, D. & Landacre, P. H. (1991). *A Natural History of Western Trees*. Houghton Mifflin. էջ 226. ISBN 978-0-395-58175-9.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
12. ↑  McGee, Harold (2004). *On Food and Cooking* (Revised ed.). Scribner. էջ 410. ISBN 978-0-684-80001-1.
13. ↑  Montagne, Prosper. *The Concise Larousse Gastronomique*. Octopus. էջ 691. ISBN 978-0-600-60863-9.
14. ↑  Steingarten, Jeffrey (1997). «True Choucroute». *The Man Who Ate Everything*. Vintage Books. էջ 244. ISBN 978-0-375-70202-0. The chapter is an essay first published in 1989.
15. ↑  Jackson, Michael (1995). Sweating up a suitable thirst. Michael Jackson's Beer Hunter. Retrieved 30 July 2006.
16. ↑  Peattie, Donald; Paul (1991). *A Natural History of Western Trees*. Houghton Mifflin Field Guides. էջ 226. ISBN 978-0-395-58175-9.
17. ↑  Kindscher, Kelly (1992). *Medicinal wild plants of the prairie. An ethnobotanical guide*. University Press of Kansas. էջ 340.
18. ↑  Hart, Jeff A. (1976). *Montana native plants and early peoples*. Helena, Montana: Montana Historical Society.
19. ↑  Manniche, Lisa (1999). *Sacred Luxuries: Fragrance, Aromatherapy, and Cosmetics in Ancient Egypt*. Cornell University Press. էջ 21. ISBN 978-0-8014-3720-5.
20. ↑  Dalby, Andrew (1997). *Siren Feasts: A History of Food and Gastronomy in Greece*. Routledge. էջ 142. ISBN 978-0-415-15657-8.
21. ↑  James, Lorman. (1997) *Greek Life*. Gregory House: New York. 76–77.
22. ↑  Sutton, Mark Q.; Earle, David D. *The Desert Serrano of the Mojave River* (PDF). Pacific Coast Archaeological Society Quarterly. էջ 8.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | UNII |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2909494517 |

 |