**Ալի իբն Յահյա ալ Արմանի** (*Ալի Արմանի, Ալի–իբն–Յահյաալ–Արմանի, Ալի որդի Հովհաննեսի*, ), IX դարի հայկական ծագմամբ իսլամադավան ռազմական գործիչ, որը ներգրավված է եղել Բյուզանդական կայսրության դեմ մղվող արշավանքներին։ 852-862 թվականներին եղել է Տարսոն քաղաքի կառավարիչ՝ վարելով մի քանի արշավանքներ Բյուզանդական կայսրության մեջ։ 862 թվականին նշանակվել է Արմինիա կուսակալության կառավարիչ։ Սպանվել է 863 թվականին՝ բյուզանդացիների դեմ մղվող կռվի ժամանակ։

Կենսագրություն
--------------

Փոքր Ասիայում Բյուզանդական կայսրության և Արաբական խալիֆայության սահմանագիծը, որն անցնում էր անտառապատ տարածքներով:
Պատմական որոշ աղբյուրների համաձայն, Ալին ունեցել է հայկական ծագումնաբանություն։ 840 թվականին Ալին նշանակվել է Եգիպտոսի կառավարիչ՝ փոխարինելով այդ պաշտոնում Մալիկ իբն Քայդարին։ Ավելի ուշ, նրան տրվել է Աբբասյան խալիֆայության սահմանին գտնվող Կիլիկիայում գտնվող արաբական զորքերի հրամանատար (*վալի* կամ *ամիրա*) (Բիլադ ալ Շամի ալ թուղուր)։ Ալին Բյուզանդական կայսրության սահմանին մոտ գտնվող Տարսոն քաղաքը դարձրել է իր նստավայր։ Նա եղել է Տարսոնի առաջին ամիրան։ Ալին ունեցել է լայն ինքնավարություն և կառավարչական հզոր լծակներ՝ այդուհանդերձ մնալով Աբբասյան խալիֆայության կենտրոնական կառավարության հպատակ։ Ալին այդ պաշտոնում կառավարել է սկսած 852 թվականից մինչև 862 թվականի հոկտեմբեր-նոյեմբեր ամիսներ։ Լինելով Աբբասյան խալիֆայության սահմանակից շրջանների ամիրա՝ Ալին մի քանի արշավանքներ է ձեռնարկել դեպի Տավրոսյան լեռներ, այնտեղից էլ բյուզանդահպատակ Անատոլիա։ Ալին ամառային արշավանքները կազմակերպել է 852-53, 853-54, 859-60 և 860-61 թվականին։ 856 թվականին մասնակցել է արաբների և բյուզանդացիների միջև տեղի ունեցած գերիների փոխանակմանը։

862 թվականի հոկտեմբեր-նոյեմբեր թվականներին նա նշանակվել է Արմինիայի և Իրանական Ատրպատականի կուսակալ։ Հաջորդ տարի Ալին իր 400 մարտիկների հետ մասին սպանվել է՝ բյուզանդացիների դեմ մղած ճակատամարտի ժամանակ։ Գալով Մալաթիայի էմիրի թաղման արարողությանը՝ Ումար ալ Աքթան, ով նույն տարվա սեպտեմբեր ամսին մասնակցել է նաև Լալակաոնի ճակատամարտին, մեծապես տխրել է՝ լսելով Ալիի մահվան մասին։ Ալիի մահվան լուրը մեծ իրարանցում է առաջացրել Բաղդադի, Սամարայի և այլ քաղաքների բնակչության շրջանում։ Վերջիններս մտահոգված էին կառավարության հնարավոր թուլացմամբ։

Ալիի որդին՝ Մուհամմադ իբն Ալի ալ Արմանին 871/2-872/3 կամ 873/4 թվականներին եղել է Տարսոնի ամիրա։ Համաձայն 10-րդ դարի պատմիչ և աշխարհագետ Մասուդիի («Ոսկու դաշտեր», VIII.74–75), Մուհամմադը ունեցել է «լուսավորիչ մուսուլմանի» համբավ, ում նկարները ցուցադրվել են բյուզանդական եկեղեցիներում՝ ի նշան ամիրայի նկատմամբ հարգանքի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Canard (1986), p. 638: "There were Armenians, too, in the Muslim territories, serving the Caliphs, but converted to Islam, like the celebrated amir Ali al-Armani who died in 863, not long after he had been named governor of Armenia and Adharbaydjan."
2. ↑  Gordon (2001), p. 207 (Note #25)
3. ↑  Hild & Hellenkemper (1990), pp. 48–50
4. 1 2  Stern (1960), p. 219
5. ↑  Stern (1960), p. 219 (note 12)
6. ↑  Hild & Hellenkemper (1990), p. 50
7. ↑  Saliba (1985), p. 7
8. ↑  Saliba (1985), pp. 9–10
9. ↑  Saliba (1985), pp. 10–11

Գրականություն
-------------

* «Armīniya». *The Encyclopedia of Islam, New Edition, Volume I: A–B*. Leiden and New York: BRILL. 1986. էջեր 636–650. ISBN 90-04-08114-3. `{{cite encyclopedia}}`: Cite uses deprecated parameter `|authors=` (օգնություն)
* Gordon, Matthew (2001). *The breaking of a thousand swords: a history of the Turkish military of Samarra, A.H. 200–275/815–889 C.E.* State University of New York Press. ISBN 978-0-7914-4795-6.
* Hild, Friedrich; Hellenkemper, Hansgerd (1990). *Tabula Imperii Byzantini, Band 5: Kilikien und Isaurien* (German). Vienna: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften. ISBN 3-7001-1811-2.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
* Stern, S. M. (1960). «The Coins of Thamal and of Other Governors of Tarsus». *Journal of the American Oriental Society*. **80** (3): 217–225. doi:10.2307/596170. JSTOR 596170.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 171)։*  |