**Նիկոլայ Միխայլովիչ Կորկունով** (ռուս.՝ Николай Михайлович Коркунов, ապրիլի 14 (26), 1853, Սանկտ Պետերբուրգ, Ռուսական կայսրություն - նոյեմբերի 27 (դեկտեմբերի 10), 1904), ռուս գիտնական-իրավաբան, իրավունքի փիլիսոփա, պրոֆեսոր, պետական և միջազգային իրավունքի մասնագետ։ Դասավանդել է Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանում, Ռազմական իրավունքի ակադեմիայում և այլ ուսումնական հաստատություններում։ Իրավագիտության մեջ մշակել է սոցիոլոգիական ուղղությունը։ Գործուն պետական խորհրդական (1888)։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1853 թվականի ապրիլի 14-ին (26) Միխայիլ Անդրեևիչ Կորկունովի ընտանիքում։ Քույրը` Մարիան, բժշկական հարցերի վերաբերյալ գրքերի հեղինակ է։

Պետերբուրգի առաջին գիմնազիայի` 1870 թվականի շրջանավարտ է։ 4 տարի անց ավարտել է Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի իրավագիտության ֆակուլտետը՝ ստանալով ոսկե մեդալ պետական իրավունքի մասին ուսումնասիրության համար։

1876 թվականին դարձել է Ալեքսանդր ճեմարանի իրավունքի հանրագիտարանի ուսուցիչ, 1878 թվականից՝ Պետերբուրգի համալսարանում (Ա. Դ. Գրադովսկու մահից հետո դարձել է պետական իրավունքի ամբիոնի վարիչ)։ 1879 թվականից Ռազմական իրավունքի ակադեմիայում դասավանդել է օտարերկրյա պետությունների պետական իրավունք և միջազգային իրավունքի հիմունքներ։

1878 թվականին, առանց ընդհատելու աշխատանքը Ալեքսանդր ճեմարանում և Ռազմական իրավունքի ակադեմիայում, Ն.Մ. Կորկունովը Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանում սկսեց դասախոսություններ կարդալ իրավունքի մասին, իսկ 1884 թվականին նա դարձավ արտասովոր պրոֆեսոր։

1893 թվականին նա պաշտպանել է իր թեկնածուական ատենախոսությունը Յուրիևի համալսարանում՝ պետական և միջազգային իրավունքի մագիստրոսի կոչում ստանալու համար, իսկ հաջորդ տարի՝ Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի դոկտորի կոչումով, որտեղ 1895 թվականին դարձել է ամբիոնի պրոֆեսոր։

1880-ականների վերջը - 1890-ականների սկիզբը դարձավ Ն.Մ.Կորկունովի աշխատանքի ամենաբեղմնավոր շրջանը։ Ա.Ֆ.Կոնիի և այլ նշանավոր իրավաբանների հետ համագործակցել է «Իրավական քրոնիկա» ամսագրում, որը տպագրվել է Սանկտ Պետերբուրգում 1890-1892 թվականներին։ Ն. Կորկունովը եղել է համալսարանի իրավաբանական ընկերության խորհրդի անդամ, նրա վարչական բաժնի տեղակալն եղել է ռուս գրողների փոխօգնության միության անդամ։

Նրա գիտական և հասարակական գործունեությունը գրավեց կառավարության ուշադրությունը և 1893 թվականին նշանակվեց նաև Ֆինլանդիայի հիմնական օրենքների կոդավորման հանձնաժողովի կազմում։

1895 թվականին Կորկունովը դառնում է Պետական խորհրդի պետքարտուղարի օգնական։ Սակայն 1897 թվականին ծանր հիվանդության պատճառով ստիպված է եղել թողնել Պետերբուրգի համալսարանը և պետական կանցլերի աշխատանքը։

Մահացել է 1904 թվականի նոյեմբերի 27-ին (դեկտեմբերի 10-ին)։ Թաղված է Սմոլենսկի ուղղափառ գերեզմանատանը։

Իրավունքի և պետության սոցիոլոգիական հասկացություններ
----------------------------------------------------

Կորկունովի աշխատություններին բնորոշ է պետության և իրավունքի ֆենոմենի ուսումնասիրության սոցիոլոգիական մոտեցումը։

Նրա իրավական գաղափարները հիմնված էին հասարակական երեւույթների զարգացման օրինաչափությունների վրա։ Ուստի նա քննադատեց բնական իրավունքի այն ժամանակվա գերիշխող դպրոցը, որն առաջ քաշեց իրավունքի մեջ կամքի պահը և պահանջում էր խիստ տարբերակել դոգմատիկ իրավագիտությունը սոցիոլոգիայի ու պատմության միջև։ 
Կորկունովի աշխատություններում պատմական և սոցիոլոգիական տարրը նշանակալի դեր խաղաց, նա չճանաչեց իրավական գիտության մեջ այն ժամանակվա գերմանական հեղինակությունը և ուշադիր էր ռուսական իրավական և քաղաքական կյանքի կոնկրետ երևույթների նկատմամբ, դրանով իսկ հաճախ հակադրվելով ընդհանուր ընդունված ուսմունքներին։

Իրավունքը, ըստ Ն.Մ.Կորկունովի սահմանման, ոչ միայն շահերի պաշտպանությունն է, այլ դրանց տարբերակումը։ Շահերի սահմանազատումը, որը հանդիսանում է իրավական նորմերի բովանդակությունը, տեղի է ունենում երկու ձևով.

* Օգտագործման օբյեկտը մասնակի, անհատական տիրապետման բաժանելով,
* Այն հարմարեցնելով շատերի ընդհանուր օգտագործմանը։

Սրանով նա որոշեց մասնավոր և հանրային իրավունքի տարբերությունը։ Իրավունք հասկացությունից կամքի տարրը վերացնող այս տեսակետի հետ ուղղակիորեն կապված է Կորկունովի ուսմունքը պետության և պետական իշխանության իրավական բնույթի մասին, որն արդեն ուրվագծվել է «Դասախոսությունների» առաջին հրատարակության մեջ և ամբողջացվել է «Հրամանագիր և օրենք» մենագրության մեջ։

Նրա կարծիքով, իրավագիտության կողմից միջնադարյան սխոլաստիկայից ժառանգած և անտիկ մեծագույն մտածողների համար լիովին խորթ այսպես կոչված, «իշխանության կամավոր տեսությունը» պետք է անհիմն ճանաչել։ Նրա հայեցակարգում իշխանությունը ձևավորվում է ոչ թե ակտիվի, ոչ թե տիրակալի, այլ պասիվ կողմից՝ ենթակայի կողմից։ Պետական իշխանությունը կամք չէ, այլ ուժ, որը բխում է մարդկանց գիտակցությունից իրենց կախվածությունը պետությունից՝ որպես սոցիալական միությունից, որում բռնի կերպով հաստատվում է խաղաղ կարգ։

Հասարակության հիմքում դնելով սուբյեկտների շահերը և կապելով դրա առանձնահատկությունները իդեալներ ձևավորելու ունակության հետ, Ն.Մ.Կորկունովը հիմնականում կենտրոնացավ սոցիալական կյանքի հոգևոր գործոնների և սուբյեկտիվ դրդապատճառների վրա։

Իրավունքի փիլիսոփայության մեջ պետական իշխանության մասին իր տեսակետը Կորկունովը որակեց որպես «սուբյեկտիվ ռեալիզմ»՝ հակադրելով այն, մի կողմից, «միամիտ» օբյեկտիվ ռեալիզմին, որը նույնացնում է իշխանությունը տիրակալի անձնական կամքի հետ, մյուս կողմից, դեպի մետաֆիզիկական օբյեկտիվ իդեալիզմ՝ ճանաչելով իշխանությունը որպես պետության կամք, որպես իր բաղկացուցիչ անձերից տարբերվող հատուկ սուբյեկտ։

Սուբյեկտիվ ռեալիզմի տեսանկյունից պետությունը ոչ թե անձ է, այլ իրավահարաբերություն, որտեղ իրավունքի սուբյեկտները պետական հաղորդակցության մասնակիցներ են՝ սկսած միապետից վերջացրած վերջին սուբյեկտով, իսկ օբյեկտը պետությունն է, իշխանությունն ինքը՝ որպես օգտագործման և տնօրինման առարկա։

Իշխանության այս տեսլականի հետ սերտորեն կապված է իշխանությունների տարանջատման տեսության մասին հեղինակի տեսակետը։ Պետությունը որպես բազմաթիվ անձանց հարաբերություն ճանաչելը վերացրեց այն առարկությունը, որն օգտագործում էին գերմանացի իրավաբանները Մոնտեսքյեի տեսության դեմ, ինչը վկայում էր դրա անհամատեղելիության մասին պետական կամքի միասնության հետ։

Ըստ Կորկունովի, իշխանությունների տարանջատման սկզբունքի կառուցումը միասնական կառավարման ավելի ընդհանուր սկզբունքով բացատրեց կառավարության՝ վարչական կարգով ընդհանուր իրավական կանոններ հրապարակելու անկախ իրավունքի ճանաչումը։ Իրավական նորմերի երկակի ձևով՝ օրենքներ և ենթաօրենսդրական ակտեր (հրամանագրեր) սահմանելը իշխման համատեղելիության դրսևորումներից միայն մեկն է։ Պետական մարմինների փոխադարձ զսպվածությունն այստեղ արտահայտվում է նրանով, որ հրամանագրերն իրավական ուժ ունեն միայն այն դեպքում, եթե դրանք չեն հակասում օրենքներին։
Ավելին, հրամանագրերի և օրենքների միջև նման հարաբերությունների իրական երաշխիքը ոչ թե ժողովրդական ներկայացուցչության առկայության և ոչ նախարարների պատասխանատվության, այլ դատարանի` հրամանագրերի իրավական ուժը ստուգելու իրավունքի մեջ է։

Այսինքն՝ նա մատնանշեց, որ ժողովրդի ներկայացուցչության ինստիտուտները և կառավարության պատասխանատվությունը խորհրդարանի առաջ երկրորդական են, և օրինականության հիմնական երաշխիքը պետք է լինի անկախ դատարանը, որն իրավունք ունի ստուգելու բոլոր ենթաօրենսդրական ակտերի` օրենքների համապատասխանությունը։

Ուստի Ն.Մ.Կորկունովը հիմնավորեց, որ օրենսդիր և գործադիր գործառույթների տարանջատումը հնարավոր է նաև բացարձակ միապետության պայմաններում։ Այսպիսով, նա արտահայտեց օրենքի գերակայության գաղափարները և փորձեց կիրառել այդ գաղափարը ռուսական ինքնավարության պայմանների վրա։

Ըստ Կորկունովի, որպեսզի արդար օրենքներ ընդունվեն, դատարանները կարողանան լուծել հրամանագրերի և օրենքների հակասությունները, որպեսզի դատարանները կարողանան չեղարկել անօրինական հրամանները և պաշտպանել քաղաքացիական իրավունքները (սեփականության անձեռնմխելիություն, իրավունք. քաղաքացիները միջնորդություն ներկայացնել), Ռուսաստանում անհրաժեշտ չէ քաղաքացիներին օժտել քաղաքական իրավունքներով և ստեղծել ներկայացուցչական մարմին, որը սահմանափակում է ավտոկրատի իշխանությունը։ Ռուսաստանում պետք է լինի միապետություն, որն «իր ձեռքում կենտրոնացնում է գերագույն իշխանության լրիվությունը, բայց իրականացնում է այն օրինական կերպով»։
Ն.Մ.Կորկունովի գիտական գործունեությունը սկսվեց այն ժամանակ, երբ պոզիտիվիզմը ավելի ու ավելի ուժեղ դիրք էր գրավում եվրոպական փիլիսոփայական գիտության մեջ, ինչը, ըստ գիտնականի, նոր հանգրվան բացեց ոչ միայն փիլիսոփայության պատմության մեջ, այլև իրավագիտության մեջ։ Հիմնվելով փիլիսոփայական պոզիտիվիզմի սկզբունքների վրա՝ գիտնականը պնդել է ժամանակակից իրավագիտության վերակառուցման անհրաժեշտությունը՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով այս խնդրի երեք ասպեկտներին՝ առաջադրանքներին, առարկայի և իրավական գիտության մեթոդին։

Ձևակերպելով իրավագիտության խնդիրները՝ Կորկունովը, հետևելով գերմանացի ականավոր իրավաբան Իերինգին, կարծում էր, որ իրավաբանը պարտավոր է հետաքննել իրավական իրականության իրական երևույթները, այլ ոչ թե դրա մասին կեղծիքները։ Այս դիրքերից նա քննադատեց Ա.Դ.Գրադովսկուն. «Նա փորձում էր հիմնականում մեկնաբանել ոչ թե այն, ինչ կա, այլ իրականությունը իդեալականացված արտահայտելու ցանկությունը։ Գիտական խնդիրներ դնելիս Ն.Մ.Կորկունովը չափազանց կարևոր համարեց հաշվի առնել հենց գիտության վիճակը, նրա հնարավորությունները։

Ինչպես իր ականավոր ժամանակակից Ս. Ա. Մուրոմցևը, Կորկունովը ելնում է իրավունք իր կյանքում, իր շարժման մեջ ուսումնասիրելու անհրաժեշտությունից։
Հենց այս թեզն է կենտրոնական դառնալու 20-րդ դարի արևմտյան սոցիոլոգիական իրավագիտության մեջ։ Գիտնականը պաշտպանում էր ժողովրդի հանդեպ գիտության պարտքի դեմոկրատական գաղափարը, ձգտում էր հիմնավորել փոփոխությունների անհրաժեշտությունը ինչպես հասարակության, այնպես էլ հենց իրավագիտության մեջ։ Ռուս իրավաբանը իրավագիտության առարկայի սահմանումը կապում էր իրավունքի հոգեբանական մեկնաբանության հետ՝ հավատալով, որ օրենքը իր ասպեկտներից մեկով, իհարկե, գործում է որպես անհատի գիտակցության փաստ։ Բայց անհատի կողմից ճանաչված իրավունքը մնում է միայն սուբյեկտիվ համոզմունք, եթե այն են ճանաչում նրանք, ում դիմում են իրավական պահանջով։ Այս մոտեցման մեջ օրենքը ներառում է այն ամենը, ինչ «մենք ճանաչում ենք որպես օրենք» և ինչը «այս կամ այն կերպ գրգռում է իրավունքի զգացումը»։

Կորկունովը ռուսական գիտության այն ներկայացուցիչներից էր (Ն.Կ. Միխայլովսկի, Մ. Մ. Կովալևսկին, Ն. Ի. Կարեևը և այլոք), ովքեր կտրուկ դեմ էին սոցիալական խնդիրների վերածմանը կենսաբանական գիտության խնդիրների, ինչը պնդում էին իր որոշ ժամանակակիցներ (Պ. Ֆ. Լիլիենֆելդ և ուրիշներ), և պաշտպանում էր սոցիալական գիտությունների սերտաճումը հոգեբանության հետ։ Իր հետազոտության մեջ գիտնականը ոչ միայն օգտագործել է «հոգեկան» կատեգորիան, այլ փորձել է այն մեկնաբանել «սոցիալական փոխազդեցության» համատեքստում։ Նա ընդգծեց, որ «հոգեկանը չի կրճատվում անհատական գիտակցության՝ այն մարդկանց հավաքական հոգևոր և մտավոր գործունեության արդյունք է»։

Կորկունովն առաջին գիտնականներից էր, ով ուշադրություն հրավիրեց օրենքի հոգեբանական մեխանիզմի համապարփակ վերլուծության անհրաժեշտության վրա։ Նա չափազանց կարևորեց այն հարցերի ուսումնասիրությունը, թե ինչպես է մարդն ընկալում նորմերը, ինչու է ճանաչում դրանցից մի քանիսը, իսկ մյուսները՝ ոչ, ինչ դեր ունեն նրա սուբյեկտիվ պատկերացումները իրավագիտության ձևավորման գործում։

Իրավունքի` որպես փոխադարձ հոգեբանական ներգործություն մեկնաբանումը, նրան դարձրեց ռուսական իրավագիտության հոգեբանական տենդենցի նախակարապետ։ Անդրադառնալով իրավական երևույթների ուսումնասիրման մեթոդների վերլուծությանը, որոնց հետ նա կապում էր իրավաբանական գիտության վերակառուցումը, գիտնականը, իր բնորոշ դիտորդական կարողությունների հետ, նշեց, որ թեև «իրավաբանների մեծամասնությունն այլևս չի հավատում հին փիլիսոփաներին, նրանց կատեգորիաներին, հասկացություններին. նոմենկլատուրան դեռ մնում են քայլող թղթադրամները»։ Կորկունովը, սակայն, ճիշտ համարեց իրավունքի ուսումնասիրության ոչ բոլոր նոր մեթոդները, որոնք առաջարկում էին պոզիտիվիստները։

Խոսքը, մասնավորապես, վերաբերում է բնագիտության կողմից ստացված եզրակացությունները ինքնաբերաբար իրավական գիտության վրա տարածելու փորձին։ Իրավաբանն ընդգծեց, որ «բնական գիտության հաջողությունները չեն կարող չազդել իրավունքի վրա, սակայն այդ ազդեցությունը պետք է սահմանափակվի միայն հարցերի գիտական ձևակերպման համապատասխան փոփոխությամբ, այլ ոչ թե դրանց ուղղակի լուծմամբ»։

Իրավագիտությունը, ըստ Կորկունովի, պետք է կենտրոնանա գիտական հետազոտություններում հիմնականում պատմական, համեմատական և քննադատական-դոգմատիկ մեթոդների կիրառման վրա։ Ն.Մ. Կորկունովը մեծ դեր է ունեցել տալիս քննադատական-դոգմատիկ մեթոդին՝ պնդելով, որ միայն դոգմատիկ մեթոդի կիրառումը չի կարող գիտությանը ցանկալի արդյունքներ տալ։

Կորկունովը ծայրահեղ ցածր է գնահատել հայտնի իրավաբան Ա.Վ. Ռոմանովիչ-Սլովատինսկու «Ձեռնարկ ռուսական պետական իրավունքի ուսումնասիրության համար» գիրքը, որում կա «դոգմատիկ տարրը», բայց «քննադատական տարրը» չի ստացել իր պատշաճ տեղը։

Այնուամենայնիվ, իր իսկ գիտական հետազոտություններում նա չի սահմանափակվել վերը նշված մեթոդներով։ Կորկունովը ռուսական իրավագիտության մեջ առաջիններից էր, ով կիրառեց համակարգված մոտեցում «Ռուսական պետական իրավունք» դասընթացը պատրաստելիս։

Վերջապես, հետևելով պոզիտիվիստական ավանդույթին, Կորկունովը կարծում էր, որ սոցիալական երևույթների վերլուծությունը կարող է գիտական լինել միայն այն դեպքում, եթե հաշվի առնվի գիտնականի հատուկ դիրքը։
Սուբյեկտիվ մեթոդը, իր մեկնաբանության մեջ, չպահանջելով օբյեկտիվ գիտության տվյալների մերժումը, միևնույն ժամանակ հաշվի է առնում այն իդեալները, որոնց տեսանկյունից ուսումնասիրվում է երևույթը։
Տալով հետազոտության իր պաշտպանած մեթոդների ամբողջական նկարագրությունը՝ գիտնականը դրանք միավորել է «սուբյեկտիվ-իրատեսական մեթոդ» հասկացության հետ։ Ժամանակակից ռուսական իրավագիտությունն իր զինանոցում ներառել է Կորկունովի հետազոտության նշած բոլոր մեթոդները։

Բազմաթիվ տեսական դիրքորոշումներ, որոնք առաջ են քաշել Ն.Մ. Կորկունովը, դեռևս վիճելիներից են ռուսական իրավական գրականության մեջ։ Այսպիսով, նկատի ունենալով իրավունքի և բարոյականության փոխհարաբերության հարցերը, Ն.Մ. Կորկունովը պնդում էր, որ բարոյական նորմերի հիման վրա տրվում է շահերի գնահատում, իսկ իրավական նորմերի հիման վրա դրանք առանձնացվում են։ Իրավական նորմերը, ի տարբերություն բարոյականի, նյութ չեն տալիս բարին չարից տարբերելու համար, դրանք միայն ցույց են տալիս, թե որքանով մենք իրավունք ունենք կամ չունենք իրացնել մեր շահերը, երբ դրանք բախվում են այլ մարդկանց շահերին։ Այս մոտեցման առավելությունը Ն.Մ. Կորկունովը տեսնում էր նրանում, որ դա չի հանգեցնում անհատի նկատմամբ պետական անսահմանափակ խնամակալության արդարացմանը։

Շահերի պաշտպանությունը ներառում է դրանց իրականացման լավագույն միջոցի ընտրությունը, ինչը նշանակում է, որ կառավարությունը պետք է վերահսկի այն միջոցները, որոնցով շահերը հետապնդվում են։ Եթե օրենքը դիտարկվում է որպես շահերի սահմանազատման միջոց, ապա այն պետք է կարգավորի միայն նրանց փոխադարձ բախումը` «առանձին միջամտելով յուրաքանչյուր շահի իրականացման լավագույն միջոցների ընտրությանը։

Գիտնականի դիրքորոշումը դատական պրակտիկայի՝ որպես իրավունքի աղբյուրի հարցում, ինքնատիպ է։ Գործնական միջադեպերի հետ առնչվելիս, ընդգծել է Կորկունովը, դատարանը պետք է օրենքները կիրառի որպես մեկ տրամաբանական ամբողջություն, թեև իրականում օրենսդրությունը բացարձակապես զուրկ չէ տրամաբանական հակասություններից։

Ընտրությունը, որ կատարում է իրավագիտությունը նման հակասությունների առկայության դեպքում, ստեղծագործական է։ Այսինքն՝ դատական պրակտիկան որպես իրավունքի աղբյուր ճանաչելու խնդիրն ամենևին էլ չի հանգում այն հարցին, թե արդյոք դատարանը կարող է որևէ կանոն ստեղծել։ Խոսքը այս խնդրի երկրորդ կողմի մասին է՝ կոնկրետ դեպքերում գործող օրենսդրության շրջանակներում ինչ որոշումներ պետք է կայացվեն։ Դատարանը չի կարող հաշվի չառնել այլ դատարանների կողմից այս կատեգորիայի գործերի քննության պրակտիկան։ Նման սխեմայով, կարծում էր Կորկունովը, դատական պրակտիկայի ճանաչումը որպես իրավունքի անկախ աղբյուր ամենևին էլ չի նշանակում արդարացնել դատական կամայականությունը։

Ուսումնասիրելով իրավունքի և իրավունքի փոխհարաբերության խնդիրը՝ Ն.Մ. Կորկունովն առանձնացրեց դրա մի քանի ասպեկտներ։ Նախ՝ նա իրավունքը համարում էր իրավունքի աղբյուրներից մեկը և, այս տեսանկյունից, հակադրում էր սովորույթներին ու դատական պրակտիկային։ Երկրորդ, նրանք հակադրեցին իրավունքը այսպես կոչված «տեսական իրավունքին», այսինքն` իրավունքի մասին պատկերացումները, որոնք «դեռևս չեն գործում, բայց գոյություն ունեն մարդկանց գիտակցության մեջ, չեն կարող չազդել նրանց հարաբերությունների, այս կամ այն ուղղությամբ մաքսային, դատական պրակտիկայի և օրենսդրության զարգացման վրա»։ Եվ վերջապես, երրորդը, ըստ նրա իրավունքի հայեցակարգի, որպես օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ իրավունքի միասնություն, օրենքը գործում էր որպես հակադրվող իրավահարաբերությունների, որոնք կարող էին առաջանալ օրենքի առջև։ Փորձելով համատեղել իրավական և սոցիոլոգիական պոզիտիվիզմի ձեռքբերումները՝ Ն.Մ. Կորկունովը առավելագույն զգուշավորություն է ցուցաբերել նրանց թերությունները քննադատելիս։

Նա չմնաց իրավական պոզիտիվիզմի դիրքերին, որի համար իրավունքը միայն այն է, ինչ որպես այդպիսին հայտարարվում է պետության կողմից։ Միաժամանակ նրա հայացքներին բնորոշ է օրենքների խստագույն պահպանման պահանջը, ինչը հակասում էր սոցիոլոգիական պոզիտիվիզմի ներկայացրած գծին։

Ն.Մ. Կորկունովն առաջին իրավաբաններից էր, ով իրավունքը դիտարկեց այսպես ասած լայն ասպեկտով։ Որոշ դեպքերում իրավունքը նրա մեկնաբանության մեջ հանդես է եկել որպես դրական իրավունքի և իրավական գիտակցության, որոշ դեպքերում՝ որպես օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ իրավունքի համակցություն։ Այս տեսական կոնստրուկցիաները ակնհայտորեն չէին տեղավորվում իրավական պոզիտիվիզմի շրջանակներում։ Վերլուծելով անհատական իրավագիտակցության և իրավունքի հակասությունները՝ գիտնականն ընդգծեց, որ վերջինս, որպես կոլեկտիվ դարավոր փորձի արդյունք, միշտ ավելի հագեցած և հարուստ է, քան առաջինը, որն ի վիճակի չէ ծածկելու հնարավոր իրավահարաբերությունների ողջ բազմազանությունը։ Ուստի այս հակասությունների առկայության դեպքում անհրաժեշտ է առաջնորդվել օրենքով։ Իրավունքի տեսության ակտուալ խնդիրների ուսումնասիրությամբ Ն.Մ. Կորկունովը սերտորեն կապվեց իրավական մտքի պատմության ուսումնասիրության հետ։

Ռուսական նախահեղափոխական գրականության մեջ առաջիններից մեկն էր, ով մանրամասն ուսումնասիրել է Ռուսաստանում իրավական խնդիրների գիտական զարգացման պատմությունը։

Նա դեմ էր իրավագիտության պատմական զարգացման գործում ռուսական իրավագիտության դերի նսեմացմանը։ «Ռուս փաստաբանի համար,- ընդգծեց Կորկունովը,- ամոթ է չճանաչել իր նախորդներին։ Նրանք շատ են արել, թե քիչ, մենք դա պետք է իմանանք։ Եվ բացի այդ, կարելի է միայն դժգոհել մարդկանց, ովքեր իրենց նվիրել են իրավունքի գիտական ուսումնասիրությանը փոքրաթիվ լինելուց,բայց ոչ իրենց որակից»։ Ն.Մ. Կորկունովը ուշադրություն հրավիրեց գիտական հետազոտությունների և դարաշրջանի ընդհանուր բնույթի միջև կապի վրա և փորձեց բացահայտել ռուս իրավաբանների տեսակետների հումանիստական կողմը։

Ուսումնասիրելով պետություն հասկացությունը՝ Ն.Մ. Կորկունովն առանձնացրեց այս հայեցակարգի իրավական և սոցիոլոգիական բովանդակությունը։
«Իրավական տեսակետից,- գրել է նա,- պետությունը հանդես է գալիս որպես անկախ հարկադիր կառավարման իրավահարաբերություն, որի սուբյեկտը պետության ողջ բնակչությունն է, օբյեկտը հենց հարկադրանքի ուժն է։ Իսկ բովանդակությունը բաղկացած է կառավարելուն մասնակցելու իրավունքից և ենթարկվելու պարտավորությունից։ Սոցիոլոգիական տեսանկյունից Կորկունովը պետությունը սահմանել է որպես սոցիալական միություն, որը ներկայացնում է անկախ ճանաչված պետական իշխանություն ազատ մարդկանց վրա։

Ն.Մ. Կորկունովն առաջին ռուս իրավաբաններից էր, ով սոցիոլոգիական խնդիրներն ընդգրկեց պետության և իրավունքի դասախոսությունների ընթացքում։ Նրա սոցիոլոգիական տեսությունը հիմնված էր հասարակության դասակարգային բաժանման ճանաչման վրա, իսկ պետությունը հանդես էր գալիս որպես դասակարգերի հաշտեցման ինստիտուտ՝ ամբողջ հասարակության միավորող ուժ։ Ն.Մ. Կորկունովը առաջ քաշեց սոցիալական զարգացման մեջ անկախ հարաբերական անհատականության տեսությունը։ Անհատականության այս որակը, կարծում էր գիտնականը, պայմանավորված է նրանով, որ այն գտնվում է տարբեր «հաղորդակցությունների» միաժամանակյա ազդեցության տակ։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ո՛չ պետությունը, ո՛չ եկեղեցին, ո՛չ ազգությունը, ո՛չ տվյալ սոցիալական խավը, ո՛չ համայնքը, ո՛չ ընտանիքը չեն կարող անհատներին ամբողջությամբ ենթարկել իրենց, հենց այն պատճառով, որ նրանք բոլորը միասին ձգտում են ենթակայության»։ Քանի որ մարդը ոչ միայն պետական հաղորդակցության անդամ է, այլ նաև սոցիալական տարբեր միավորումների մասնակից, ուրեմն պետական իշխանությունը նույնպես ենթարկվում է այն սահմաններին, որոնցում կարող է գործել։ Սրանով պետք է որոշվի քաղաքացիական ազատությունների բնույթը, որի ապահովումը «անհրաժեշտ պայման է պետական կյանքի և նույնիսկ, մասնավորապես, պետական իշխանության առաջանցիկ զարգացման համար։ |  |

Ն.Մ.Կորկունովը այն քիչ պաշտոնական իրավաբաններից էր, ովքեր դեմ էին Ալեքսանդր II-ի օրոք իրականացված բարեփոխումների կասեցմանը։ Նա քաղաքացիական ազատությունները բաժանեց անձնականի և հանրայինի, որոնց միջև անքակտելի կապ կա։ Առանց անձնական ազատության, գրել է նա, չի կարող լինել հանրային ազատություն։ Գիտնականին մտահոգում էր քաղաքացիական ազատությունների գործնական երաշխիքների խնդիրը, սակայն այդ երաշխիքները, նրա կարծիքով, պետք է կրեն գերազանցապես իրավական բնույթ։ Նրա կարծիքով, անհրաժեշտ է հիմնականում հոգ տանել քաղաքացիական ազատության իրավունքների ապահովումը մանրամասն կարգավորող օրենքների մշակման համար։ Գիտնականին զայրացրել է այն, որ նույնիսկ տնային հանդիպումները, թեկուզ միայն զվարճանքի համար, նույնպես չեն հանվել ոստիկանական իշխանության վերահսկողությունից։

Նա ընդգծեց, որ վարչական իշխանությունը զինված է ազատության այնպիսի սահմանափակումներ սահմանելու իրավունքով, որոնք ոչ մի կերպ չեն կարող արդարացվել անհրաժեշտությամբ։ Այս պայմաններում, ի տարբերություն Բ. Ն. Չիչերինի և մի շարք այլ ականավոր իրավաբանների, նա չէր պաշտպանում քաղաքացիների իրավունքների սահմանափակումը նույնիսկ արտակարգ պայմաններում։ Ն.Մ. Կորկունովը սուր քննադատություն ենթարկեց ցարական գրաքննության համակարգը, խղճի ազատության սահմանափակումները և առաջին հերթին աթեիզմի կանխարգելումը։

Այնուամենայնիվ, Կորկունովը բոլորովին չէր հավատում, որ պետությունը ոչ մի դեպքում չի կարող միջամտել հասարակության կյանքին։ 1891-1892 թվականների ահավոր սովը Ռուսաստանում օգնեց նրան զգալ այդ կարիքը։ Սովի չափը մեծապես սրվեց ինքնավարության քաղաքականությամբ, կայսր Ալեքսանդր III-ի անկեղծ թշնամանքով նրանց նկատմամբ, ովքեր կամավոր օգնություն էին ցուցաբերում սովամահներին։ Ն.Մ. Կորկունովը ռուսական գիտության մեջ առաջիններից էր, ով հրաժարվեց պետության՝ որպես գիշերային պահակի տեսությունից, որը պետության դերը նվազեցրեց բացառապես անհատական իրավունքների պաշտպանության վրա։ Պետությունը, կարծում էր գիտնականը, պետք է ծառայի ողջ հասարակությանը, այլ ոչ միայն անհատին։

Քաղաքացիական իրավունքներին զուգահեռ Կորկունովն առանձնացրել է քաղաքական իրավունքները՝ դրանք համարելով իշխանությունը տնօրինելու իրավունք։ Նրա կարծիքով՝ քաղաքական իրավունքների շրջանակը որոշվում է կառավարման ձևով։ Նա կարծում էր, որ ինքնակալության օրոք երկրի քաղաքական կյանքին քաղաքացիների մասնակցության միակ ձևը քաղաքացիական ծառայությունն է՝ հիմնված դասակարգային սկզբունքների վրա։ Գիտնականը ջախջախիչ հակահարված տվեց ամենատարբեր շահարկումներին, թե նման կարգով կարելի է ապահովել ներկայացուցիչների լավագույն ընտրությունը, քանի որ, մի կողմից, իշխանությունը շահագրգռված է, որ իր կողմից կոչված անձինք լինեն առավել արժանի, և. մյուս կողմից՝ այսպես, կարծես թե հնարավոր կլիներ խուսափել իշխանության ամենաբարձր օղակում կուսակցական շահերի վրա ազդելուց։ Իշխանության կազմակերպման լավագույն համակարգը Ն.Մ. Կորկունովը համարել է ընտրովի ներկայացուցչության համակարգը, որը համապատասխանում է ցանկացած ներկայացուցչության հիմնական նպատակին՝ պետական կառույցների գործունեությունը պաշտպանել առօրյայից և լճացումից և ստորադասել հասարակության կենսական շահերին։ Միևնույն ժամանակ, Կորկունովը դեմ է արտահայտվել մեծամասնական ընտրակարգին՝ համարելով, որ միայն համամասնականն է արտացոլում հասարակության ուժերի իրական հարաբերակցությունը։ Նա սեփականության սահմանափակման դրսեւորումներ համարեց բոլոր տեսակի ցենզերը։

Կորկունովը մերժեց իր ժամանակներում տարածված այն տեսակետը, ըստ որի պետական կառավարմանը պետք է մասնակցեն միայն պետական գործերը կառավարելու ընդունակները։ Նա հակադարձեց այս կարգախոսին մեկ այլ հայտարարությամբ. «Յուրաքանչյուր ոք, ով շահագրգռված է պետական կառավարման պատշաճ վարքագծով, և այդպիսիք բոլորն էլ քաղաքացիներ են, կարող են հավակնել մասնակցելու քաղաքական իրավունքներին»։

Ն.Մ. Կորկունովը օրենքի գերակայությանը խստորեն պահպանելու ջատագով էր։ «Պետական իշխանության յուրաքանչյուր առանձին մարմին»,- ընդգծեց նա, իշխանություն ունի միայն օրենքի սահմաններում։ Այստեղից նա եզրակացրեց, որ սուբյեկտը պարտավոր է ենթարկվել իշխանության հրամաններին միայն այնքանով, որքանով այդ հրամանները համաձայն են օրենքին, օրինական են։ Պարտավորության և իշխանության անօրինական հրամանների ճանաչումը, ընդգծեց նա, կբերի օրինականության փոխարինմանը կամայականության կանոնով։ Օրինականության հարցերը պետք է թողնել դատարաններին։ Հարցի փոխանցումը դատարան չի կասեցրել պետական մարմնի հրամանի կատարումը։ Բայց սուբյեկտը պետք է ազատվեր պատասխանատվությունից՝ հրամանը չկատարելու համար, եթե այն ճանաչվեր անօրինական։ Քննելով բնական իրավունքի տեսության կողմնակիցների ոգով` Ն.Մ. Կորկունովը հնարավոր է համարել ոչ միայն պասիվորեն չենթարկվել իշխանությունների հրամաններին, այլեւ ակտիվորեն չենթարկվել նրանց անօրինական գործողություններին՝ անհրաժեշտ պաշտպանության տեսքով։ Ի տարբերություն Ա.Դ. Գրադովսկու, Կորկունովը չէր կիսում այն կարծիքը, որ օրինականությունը օբյեկտիվորեն բնորոշ է ռուսական միապետությանը։ Ուստի նա անհրաժեշտ համարեց հատուկ 
ուշադրություն դարձնել իրավունքի գերակայության իրականացման միջոցներին։ Օրինականությունը, նկատեց նա, ապահովվում է օրենսդրության տարանջատմամբ վարչարարությունից, առանձին հաստատությունների դասավորմամբ, նրանց կադրերի ընտրությամբ, իշխանության սահմանափակումների սահմանմամբ։ Կորկունովը չհամաձայնեց, որ իշխանությունների տարանջատման տեսության մեջ գլխավորը օրենսդիր, գործադիր և դատական իշխանությունների միմյանցից տարանջատման հարցն է։ Նա այս տեսության խնդիրը տեսնում էր իշխանության գործառույթների բաշխմամբ ազատության ապահովման, իշխանությունների փոխադարձ զսպման մեջ։ Նման զսպումը կարող է իրականացվել տարբեր ձևերով՝ օրենսդիր, գործադիր և դատական մարմինների միջև գործառույթների տարանջատմամբ, այնուհետև մի քանի մարմինների (օրինակ՝ խորհրդարանի երկու պալատների) կողմից նույն գործառույթի համատեղ իրականացմամբ և տարբեր գործառույթների կատարմամբ։ Չկա մի պետություն, փաստեց գիտնականը, որտեղ օրենսդրությունը, կատարողականը և դատարանը խստորեն տարանջատված լինեն միմյանցից։

Հասկանալով, որ իշխանության նույնիսկ ամենակատարյալ կազմակերպումը դեռ ամբողջությամբ չի լուծում օրենքի գերակայության ապահովման հարցերը, Կորկունովը բարձրացրեց վարչական արդարադատություն դատարանների անկախ համակարգի տեսքով ստեղծելու հարցը։

Նա չի հակադրվել արեւմտաեվրոպական ու ռուսական պատմական գործընթացներին։ Նա համաձայն չէր սլավոնաֆիլների հետ, որոնք ժողովրդի ձգտումը դեպի ժողովրդավարական կառավարման ձևեր համարում էին ամենալուրջ անկումը։ Ն.Մ. Կորկունովը երբեք ուղղակիորեն չի արտահայտվել ինքնավարության դեմ, այլ փորձել է կիրառել սահմանադրական պետության գաղափարը դրա վրա՝ անհրաժեշտ համարելով Ռուսաստանում սահմանադրության ներդրումը։

Նրա համար իդեալը լուսավորված միապետ-բարեփոխիչն էր, ով կենտրոնացնում է գերագույն իշխանության ողջ լիությունը անքակտելիորեն, բայց իրականացնում է այն օրինական կերպով։ Կորկունովը, ինչպես լիբերալ քաղաքական մտքի մյուս ներկայացուցիչները, հույս ուներ աբսոլուտիզմի խաղաղ վերափոխման սահմանադրական միապետության։ Լինելով լիբերալ՝ նկատի ունենալով հասարակության մեջ անհատի տեղը՝ գիտնականը մոտեցավ ինքնավարության քննադատությանը որպես անկարող իր իրավունքներն ու ազատությունները ապահովելու համար։ Այն ժամանակվա պետական ուսումնասիրությունների ոչ մի դասընթաց Ռուսաստանի արխայիկ պետական ինստիտուտների նկատմամբ այդքան համարձակ քննադատություն չէր պարունակում։

Կորկունովի ողջ գիտական և հասարակական գործունեությունը լի էր «օրինական ազատության համար» պայքարով։ Բայց ընտրած ճանապարհին նրան խորը հիասթափություն էր սպասվում։ Իր կարիերայի ավարտին նա եզրակացրեց, որ «անձին օրինական ազատություն տալը, այն օգտագործելու համար նյութական միջոցների բացակայության դեպքում, շատ հաճախ հանգեցնում է սովամահ լինելու աննախանձելի ճակատագրին…»:

Ն.Մ.Կորկունովի գիտական աշխատանքը վկայում է, որ նա չի պատկանում հայտնի գիտական ուղղություններից որևէ մեկին։ Նրա ուսմունքը պոզիտիվիզմի, սոցիոլոգիզմի և հոգեբանության գաղափարների սինթեզ էր, իսկ կյանքի վերջին տարիներին և մարքսիզմի որոշ դրույթներ:Նրա համար գլխավորը ճշմարտության որոնումն էր, որի որոնման մեջ նա հնարավոր չէր համարում լինել որևէ մեկ ուղղության կողմնակից։

Աշխատություններ
---------------

* Лекции по энциклопедии права, читанные проф. СПБ. университета Н. М. Коркуновым в 1879/80 акад. году. — СПб.: лит. Пазовского, [1880] — 232 с.
* О научном изучении права. — СПб. 1882
* Лекции по общей теории права. — 8-е изд. — СПб.: Изд. Юр. Кн. Маг. Н. К. Мартынова, 1908. — 354, Х с.
* Международное право: Лекции, читанные в Военно-юридической академии. — СПб.: Издание Лейтенанта Шидловского, 1886. — 344 с.
* Лекции в Императорском Александровском Лицее. Общественное значение права. — СПб.: Типография Р. Голике, 1892. — 20 с.
* Сравнительный очерк государственного права иностранных держав. Часть первая, Государство и его элементы. — СПб.: Типография М. М. Стасюлевича, 1890. — 163 с.
* Русское государственное право. — 6-е изд. — СПб.: Тип. М. М. Стасюлевича, 1909. (выдержало восемь изданий)
* Том I. Введение и общая часть. — VI, 623 с.
* Том II. Часть особенная. — IX, 739 с.
* Указ и закон: Исследование. — СПб.: Типография М. М. Стасюлевича, 1894. — 408 с. (Докторская диссертация)
* История философии права: Пособие к лекциям. — 6-е изд. — СПб.: Тип. М. М. Стасюлевича, 1915. — VI, 502 с.
* Пропорциональные выборы. — 1-е изд. — СПб.: Тип. М. М. Стасюлевича, 1896. — 95 с.

Գրականություն
-------------

* Николай Михайлович Коркунов // Императорский Санкт-Петербургский университет // Список лиц, служащих по ведомству Министерства народного просвещения на 1897 год. — СПб.: Типография Министерства внутренних дел, 1896. — С. 277.
* Коркунов Николай Михайлович // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907. — Т. XVI; Ia доп.. — С. 264—265; 951.
* Коркунов, Николай Михайлович // Корзинка — Кукунор. — М. : Советская энциклопедия, 1953. — С. 8. — (Большая советская энциклопедия : [в 51 т.] / гл. ред. Б. А. Введенский ; 1949—1958, т. 23).
* Коркунов Николай Михайлович — статья из Большой советской энциклопедии.
* Экимов А. И. Коркунов (Из истории политической и правовой мысли). — М.: Юрид. лит. 1983. — 96 с.
* Зорькин В. Д. Теория права Н. М. Коркунова // Правоведение. — 1978. — № 3. — С. 80-86.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Коркунов Николай Михайлович // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
2. ↑  Отдел IV // Весь Петербург на 1914 год, адресная и справочная книга г. С.-Петербурга / Ред. А. П. Шашковский. — СПб.: Товарищество Суворин, Алексей Сергеевич, 1914. — ISBN 5-94030-052-9 Могила на плане кладбища.
3. ↑  Причём учение Н. М. Коркунова сразу же вызвало оживлённую полемику. См. например: *Дьяконов* Новая политическая доктрина // «ЖМНП|Журн. Мин. Нар. Пр.». — 1894. — сентябрь; *Алексеев* К учению о юридической природе государства и государственной власти // «Русская мысль (журнал)|Русская мысль». — 1894. — № 11; *Сергеевич* Новые учения в области государственного права // «Журнал Мин. Юст.». — 1894. (с ответом М. Н. Коркунова в «Журн. Мин. Юст.» — 1895. — № 2).