Հուշահամալիր Պիրգիիում։
**Կոտորած Պիրգի Էորդեայում** (հուն․՝ Σφαγή στούς Πύργους Ἑορδαίας), հաճախ կոչվում է որպես **Հոլոքոստ Պիրգի Էդորդեայում** (հուն․՝ Оλοκαύτωμα στούς Πύργους Ἑορδαίας), Արևմտյան Մակեդոնիայում Պիրգի գյուղի 327 բնակիչների սպանությունը, որը կատարվել է 1944 թվականի ապրիլին Վերմախտի ուժերի և նրանց հույն և այլ հանցակիցների կողմից։

Նախապատմություն
---------------

Մինչ այդ Կատրանից առաջ անվանակոչված Պիրգի գյուղը 20-րդ դարասկզբին ունեցել է խառը, թուրք-բուլղարական բնակչություն։ Մակեդոնիայի համար պայքարի ժամանակաշրջանում, գյուղի բոլոր քրիստոնյաները հետևում էին Կոստանդնուպոլսի պատրիարքին, որին բուլղարական քարոզչությունն ու պատմագրությունը բնութագրում էին «հույն ժողովուրդ» նորաբանությամբ։ Գյուղի բնակիչներից մեկը եղել է Մոնաստիրի դեղագործ Պավլոս Մելասի առաջին մահացած ուղեկիցներից մեկը՝ Ֆիլիպոս Կապետանոպուլոսը։

1912 թվականին, Առաջին Բալկանյան պատերազմից հետո, Արևմտյան Մակեդոնիան մտավ Հունաստանի կազմի մեջ։

1920-ական թվականներին, Լոզանի պայմանագրից և բնակչության բռնի փոխանակումից հետո, մուսուլմանական բնակչությունը լքեց գյուղը և դրա փոխարեն գյուղում բնակություն հաստատեցին հույն փախստականներ Բյութանիայի Պոնտոսից և Արևելյան Թրակիայից։ 1928 թվականին գյուղն ունեցել է խառը բուլղարա-հունական բնակչություն (510 փախստական)։ Նույն տարում, գյուղը վերանվանվել է Պիրգի, մեկնաբանելով իր անունը Պիրգի (աշտարակներ), սկսած հունական Կաստրանից (Καστράνισσα), որտեղ կաստրոն նշանակում է ամրոց։

Զբաղմունք
---------

Եռատոնի, գերմանա-իտալա-բուլղարական օկուպացիայի սկսվելուց հետո, Հունաստանի բնակիչների մեծ մասը միացել են ԷԱՄ ազատագրական ճակատին, շատերը անդամագրվել են պարտիզան ԷԼԱՍ-ին։ Գտնվելով պարտիզան ԷԼԱՍ-ի պաշտպանության ներքո, գյուղի բնակիչները դուրս էին բոլոր տեսակի անջատողական փորձերից, որոնք խրախուսվում էին օկուպանտների կողմից, և հայտարարում էին իրենց հույների կողմից «այլ ոչ թե բուլղարների, մակեդոնացիների, արումինների, ալբանացիների և այլն»։ 1944 թվականի սկզբին ԷԼԱՍ-ի գլխավոր շտաբը պատրաստվում էր Մակեդոնիայի մայրաքաղաք Ֆեսալոնիկի քաղաքի ազատագրմանը։ Այս ծրագրի իրականացման պայմաններից մեկը Վերմիոյի լեռնազանգվածի վերահսկումն էր։ Վերմիոյում պարտիզանական ուժերն ուժեղացնելու համար Պինդոս լեռնաշղթայից լրացուցիչ 500 պարտիզան է նետվել։ Գերմանացիները և նրանց հետ համագործակցող հակամունիստական խմբավորումները չէին կարող չնկատել տարածաշրջանում պրոկոմունիստական ԷԼԱՍ-ի ակտիվացումը։ Փետրվարի 14-ից մարտի 1-ը ԷԼԱՍ Վերմիոնի մի մասը հարձակում է գործել Կոմնինա, Անատոլիկոն, Կլիտոն և Կեսարիա գյուղերի վրա՝ օկուպանտների աջակիցների դեմ։ Գերմանական ամրապնդումը հետ է մղվել։ Գերմանացիների և նրանց հանցակիցների ընդհանուր կորուստները կազմել են 183 մարդ սպանված;

Ապրիլի 4-ին ԷԼԱՍ-ի մասերը Վերմիոն լեռից հարձակում են գործել Վերիա քաղաքի վրա՝ սպանելով գերմանացիների 83 աջակիցներին հակամունիստ Գ. Պուլոսի կազմակերպությունից։ 2 օր անց ԷԼԱՍ Վերմիոնի զորամասերը ոչնչացրել են գերմանական բեռնատարների շարասյունը՝ սպանելով 40 գերմանացի զինվորների։

Բացի այդ, գերմանացիները խիստ կարիք ունեին փոթորիկի, որը արդյունահանվում էր Բուրինո լեռան հանքում և բեռնատարներով փոխադրվում էր Էորդեի շրջանի տարածքով՝ Ամինդեոնի կայարանում վագոններ գերբեռնելու համար։ Ավտոճանապարհային և երկաթուղային հաղորդակցության անվտանգությունը, որով մշտապես սպառնում էին պարտիզան IIIΧ ԷԼԱՍ դիվիզիայի դարանակալումը, գերմանական հրամանատարության մշտական հոգսն էր։ Բացի այդ, Էորդեի ցորենի բերքը մշտապես վիճաբանության ոսկոր է եղել պարտիզանի և զավթիչների միջև։

Առաջին պատժիչ հարձակումը 1944 թվականին օկուպանտները մարտ ամսին կատարեցին Էրմակիա գյուղում։

Մայիսյան ամպրոպ
---------------

Իրադարձությունները Պիրգիում նախորդել է Կլիսուրի կոտորածը մի քանի ժամ հեռավորության վրա, դեպի արևմուտք, Պիրգիից և նրա բնակչության ոչնչացումից։ Կլիսուրայի կոտորածին մասնակցած ՍՍ 4-րդ ոստիկանական գրենադերի դիվիզիան և «Պահպանություն» կազմակերպության բուլղարացի հանցակիցները մնացել են անպատիժ, ինչը նպաստել է Պիրգիի հետագա իրադարձություններին։ Ապրիլի 22-ին գերմանացիները պատժիչ գործողություն են սկսել Մայիսյան ամպրոպը (Maigewitter) Վերմիոնի պարտիզան ԷԼԱՍ-ի դեմ՝ օգտագործելով բացի հրետանիից և ավիացիայից։ 8-օրյա մարտերից հետո ԷԼԱՍ-ի մասերը ճեղքեցին շրջապատի օղակը և հեռացան մոտակա լեռները։

Մեսովունո և Պիրգի գյուղերի դեմ ակցիաները գերմանացիները ձեռնարկել են գործողության առաջին օրվանից Մայիսյան ամպրոպը 1944 թվականի ապրիլի 22-ին։ Պիրգիի գործողությունը ղեկավարել է 7-րդ մոտորիզացված գրենադերի գնդի հրամանատար ՍՍ (7th SS Panzer Grenadier Regiment) Karl Schümers (1904-1944)։ Հունական պարտիզանների դիմադրությունը, որոնց թվում էր նախկին խորհրդային ռազմագերիների դասակը, որը ղեկավարում էր սպա Օգոստինովը (մարդու մասին այլ տվյալներ չկան), ինչպես նաև գյուղի մոտ օկուպանտների կրած կորուստները միայն կատաղեցրել են նրանց։

Գյուղի ստորին թաղամաս ներխուժած օկուպանտները սկսել են կրակել բնակիչների վրա՝ առանց նրանց լեզվական նախասիրությունների մասին հարցնելու՝ չխնայելով ոչ կանանց, ոչ երեխաներին։ Շատերը ողջ-ողջ այրվել են։ Երեխաներին և նորածիններին սվիններով էին ծեծում։

Ստորին թաղամասի բնակչության մի մասը քշվել է դեպի Աստվածածին եկեղեցի, որի մոտ արդեն տեղադրված են եղել գնդացիրներ։ Փախուստի փորձողները տեղում գնդակահարվել են։ Զանգվածային գնդակահարությունից առաջ սուրհանդակ է ժամանել։ Գնդակահարությունը չեղյալ է հայտարարվել։ 1400 բնակիչներ բեռնատարներով են մխրճվել և ուղարկվել են Պտղոմաիդա ճամբար։ Միջին և վերին թաղամասերի բնակիչները փախել են Վերմիո բարձունքից՝ պարտիզան ԷԼԱՍ-ի պաշտպանության շնորհիվ։ Նրանց կրունկների վրա կարատելներ էին։ Ապրիլի 23-ի առավոտյան գերմանացիները շարունակել են հետապնդումը։ Կիրճերից մեկում նրանք բռնել են մի խումբ բնակիչների։ 106 մարդ տեղում գնդակահարվել է։ Բնակչության հետապնդումը շարունակվել է մինչև ապրիլի 26-ը։ Այս բոլոր օրերին ձյուն է տեղացել։ Մոտ 200 բնակիչ շրջափակվել է մեկ այլ կիրճում և քշվել գյուղ։ Այստեղ նրանց տարել են գոմ՝ կերպարանափոխության եկեղեցու մոտակայքում և ողջ-ողջ այրել։

Ընդհանուր առմամբ Պիրգիում 327 մարդ է սպանվել։ Բացի այդ, հարևան Մեսովունոյում սպանվել է ևս 145 մարդ։ Կան վկայություններ հղի կնոջ փորի փոսորակի և մահացած կնոջ բռնաբարության մասին։

385 տների ընդհանուր թվից Պիրգիում այրվել են 365 տներ։ Այրվել են գյուղի 7 եկեղեցիներից 3-ը։

Սպանվածները մնացել են անհաղորդ։ 10 օր անց, ստանալով օկուպանտների թույլտվությունը, որոշ բնակիչներ որոշել են վերադառնալ գյուղ, որպեսզի թաղեն զոհվածներին։ Հավաքված դիակները, որոնցից շատերը հնարավոր չէր ճանաչել, թաղվել են եղբայրական գերեզմաններում։

Կոտորածի մասնակիցներ
--------------------

Բացի SS-ի և Վերմախտի զինվորներից, պատմաբան Ա. Կալիանիոտիսի՝ Արիստոտելի համալսարանի պատմության պրոֆեսոր, արտահայտությամբ, կոտորածին մասնակցել է «սբռոդը», որի թվում եղել են ինքնակամ կամ հարկադրաբար մնացած իտալացիները, ծառայել գերմանացիներին, պատերազմից Իտալիայի դուրս գալուց հետո, Վերմախտի թուրքեստանյան միավորումներից մուսուլմանները, հակամունիստ գնդապետ Գեորգիոս Պուլոսի (գնդակահարվել է 1947 թվականին) և, այսպես կոչված, «հույն ազգայնականները», որոնց գյուղերում, մինչ այդ, ըստ այդ, ըստ պատմաբանների, մասնակցել են նաև Ա. կալիանիոտիսի, պարտիզաններ ԷԼԱՍ-ի պնդումները հարձակումներ են գործել։ Սակայն պրոֆեսոր Ա. Կալիանիոտիսը անարժանահավատ է համարում կանանց նկատմամբ վայրագությունների և բռնությունների, մերձակա գյուղերից գերմանացիների հունական և բուլղարական իռռեգուլյար աջակիցների կողմից տեղեկատվությունը՝ պատճառաբանելով դա ոչ այնքան հույն և բուլղար ազգայնականների համագործակցության անհնարինությունը, որքան, ինչպես նա է կարծում, կանոնավոր գերմանական զորամասերի կողմից իրենց հետ համագործակցելու դժկամությունը։ Կալիանիոտիսը կարծում է, որ Պուլոսի, «բուլղարալեզու չեթնիկի», «Միխայիլ աղիի թյուրքալեզու կազմակերպության անդամների վայրագությունների» մասին վկայությունները ԷԱՄ-ԷԼԱՍԻ անդամների չափազանցություններն են, որպեսզի ցույց տան հակամունիստական կազմակերպությունների ակտիվ մասնակցությունը գործողությանը։

Բացառություններ
---------------

Պատմագրությունը նշում է կոտորածների մասնակիցների բացառությունները։ Մորուքավոր իտալացի սպան բարձրաձայն ափսոսանք է հայտնել, որ իրեն չի հաջողվել գնդակահարությունից փրկել կանանց և երեխաներին։ Գերմանացի մայորը, որն ավելի ուշ սպանվել է միջին Հունաստանում, «խոստովանել» է գլուխը խոնարհած Պտղոմեիդայի քաղաքապետի առջև, «որ պատերազմում կան սարսափներ, և որ կոտորածի մեջ չկա նրա մեղքը»։ Գերմանացի զինվորը, ով գտել է 6 հոգանոց ընտանիքի պատսպարումը, չի գնդակահարել նրանց, և հակառակը՝ նրանց խորհուրդ է տվել ավելի լավ թաքնվել։ Այլ զինվորներ «հեռացրել են երիտասարդ մորը, որպեսզի նա չտեսնի իր սպանված երեխայի մարմինը»։

Պատերազմից հետո
---------------

Karl Schümers-ը՝ Պիրգայի կոտորածի գլխավոր պատասխանատուն, պայթել է հունական պարտիզանների ականի վրա 1944 թվականի օգոստոսին՝ Արտա քաղաքի մոտ։ Ոչ մի գերմանացի, իտալացի, թուրքեստանցի կամ հույն, բացառությամբ փոխգնդապետ Գ. Պուլոսի, պատիժ չի կրել 1944 թվականի գարնանը Պիրգիում և Մեսովունոյում 600 քաղաքացիական բնակչության սպանության համար։ 1945 թվականին գյուղը կրկին բնակեցվել է։ Բայց բնակիչները բնակություն հաստատել են միայն Ստորին թաղամասում։ Միջին թաղամասը, որտեղ 60 ընտանիքներից փրկվել է միայն 10-15 երեխա, և փախստականների Վերին թաղամասը, որտեղ 30 ընտանիքներից փրկվել է միայն 4 երեխա, երկար չի բնակվել։ Գյուղի հրապարակում կանգնեցվել է զոհվածների հիշատակը հավերժացնող հուշակոթողը։ 2014 թվականի ապրիլին, կոտորածի յոթանասունամյակի ընթացքում, Դելմենհորստի «Երկխոսություն» հունա-գերմանական հասարակությունը Բրեմենը հրապարակում կանգնեցրեց «Ներման և Հաշտեցման» հուշարձանը։ Հուշարձանի վրա փորված է հունարեն և գերմաներեն․ «Լրիվ ամոթի, յոթանասուն տարի հետո հոլոքոստի Գերմանիայի բանակի կողմից Պիղա Պտղոմաիդայի ապրիլի 23-ին, 1944 թվականին, մենք սգում ենք զոհերին։ Մենք մեր հարգանքն ենք հայտնում գերմանական օկուպացիայի դեմ դիմադրությանը։ Ֆաշիզմի և պատերազմի դեմ պայքարը մեր խնդիրն է։ Գրեկո՝ գերմանական «Երկխոսություն» հասարակություն» «Դելմենհորսթից, Գերմանիա»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3
2. ↑  Кънчов, Васил. Македония. Етнография и статистика, София, 1900, стр. 270.
3. ↑  Κωνσταντίνος Σπανός. «Η απογραφή του Σαντζακίου των Σερβίων», in: «Ελιμειακά», 48-49, 2001.
4. ↑  Brancoff, D.M. La Macédoine et sa Population Chrétienne, Paris, 1905, pp. 178—179.
5. 1 2  Τα ολοκαυτώματα Πύργων κι Ερμακιάς Εορδαίας "Πόντος και Αριστερά
6. ↑  Florina History: Τα γεγονότα στο Νέρετ (Πολυπόταμος) Φλώρινας στη Διάρκεια του Μακεδονικού Αγώνα
7. ↑  Κατάλογος των προσφυγικών συνοικισμών της Μακεδονίας σύμφωνα με τα στοιχεία της Επιτροπής Αποκαταστάσεως Προσφύγων (ΕΑΠ) έτος 1928
8. ↑  Δημήτρης Λιθοξόου. Μετονομασίες των οικισμών της Μακεδονίας 1919—1971
9. ↑  ΔΒΚ, Φ.150Β, Α.104/33, Κατάστασις, ό.π. αρ. 29
10. ↑  Κυρατζόπουλος Δημήτριος, Δυτική Μακεδονία, η Ελεύθερη Ελλάδα της Κατοχής, απομνημονεύματα Εθνικής Αντίστασης 1940 −1944, επιμ: Χρήστος Παπαδημητρίου Θεσσαλονίκη 2004, σ. 527
11. 1 2 3  Κείμενα της Εθνικής Αντίστασης, Τόμος Πρώτος, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 1981
12. 1 2 3  Греческие холокосты, Τα Ελλληνικά ολοκαυτώματα, Ιστορία του ‘Εθνους, Έθνος τεύχος 24, Φεβρουάριος 2011
13. ↑  Ασλανίδης Νικόλαος, Πύργοι Κοζάνης (Κατράνιτσα) 1944 — Oλοκαύτωμα, 17:25 όπου η μαρτυρία της Σοφίας Σταμπουλή,
14. ↑  "To oλοκαύτωμα στο Μεσόβουνο και στους Πύργους (Κατρανίτσα) Εορδαίας (της Παρθένας Τσοκτουρίδου) ::". Արխիվացված է the original 2014 թ․ նոյեմբերի 1-ին. Retrieved 2018 թ․ նոյեմբերի 8.
15. ↑  To Ολοκαύτωμα των Πύργων Πτολεμαϊδας (1944) | Und ich dachte immer
16. ↑  Δορδανάς Στράτος, Το αίμα των αθώων: αντίποινα των γερμανικών αρχών Κατοχής στη Μακεδονία, 1941 −1944, Εστία, Αθήνα 2007, σ. 457
17. ↑  Ethelontiki Chorophylaki
18. ↑  Καλλιανιώτης Αθανάσιος, Οι Πρόσφυγες στη Δυτική Μακεδονία κατά την περίοδο 1941 −1946, ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη 2007 (ανέκδοτη διδακτορική διατριβή στο Τμήμα Ιστορίας ΑΠΘ), σ. 387, Archived 2014-11-01 at the Wayback Machine.
19. ↑  Παγιάντζας -Καπετανόπουλος, Οι Πύργοι, ό.π. σ. 324
20. ↑  Κεσκιλίδου Μαίρη, «Προσωπικές μαρτυρίες από το ολοκαύτωμα των Πύργων»,
21. ↑  ΠΤΟΛΕΜΑΪΔΑ: Το ολοκαύτωμα στους Πύργους | Άρθρα | Ελευθεροτυπία

Արտաքին հղումներ
----------------

* www.youtube.com/watch?v=ZJXS09QDLmA
* www.youtube.com/watch?v=P1j7\_93krfk