**Շագասի հիվանդություն կամ Ամերիկյան տրիպանոսոմոզ,** *Trypanosoma cruzi նախակենդանիների* միջոցով հարուցվող հիվանդություն։ Սովորաբար փոխանցվում է միջատների, հատկապես տրիատոմային փայտոջիլների միջոցով։ Ախտանշանները փոխվում են հիվանդության ընթացքին զուգահեռ և սկզբնական շրջանում դրանք սովորաբար բացակայում են, կամ էլ թույլ են արտահայտվում։ Վաղ նշաններն են տենդ, ավշային հանգույցների մեծացում, գլխապտույտ և կծած հատվածի կարմրություն։ 8-12 շաբաթ անց սկսվում է հիվանդության քրոնիկ փուլը և 60-70 % դեպքերում ախտանշաններն այլևս չեն կրկնվում։ 30-40 % դեպքերում 10-30 տարվա ընթացքում տեղի է ունենում հիվանդության զարգացում։ Նկատվում է սրտի փորոքների լայնացում, որը 20-30 % դեպքերում բերում է սրտային անբավարարության։ Հիվանդների 10 % մոտ նկատվում է կերակրափողի լայնացում և հաստ աղու մեծացում։

*Սովորաբար T. cruzi* -ով մարդիկ վարակվում են արյունածուծ տրիատոմային փայտոջիլների միջոցով։ Այս միջատները տարբեր երկրներում ունեն տարբեր անվանումներ․ *vinchuca՝* Արգենտինայում, Բոլիվիայում, Չիլիում և Պարագվայում, *barbeiro* (վարսավիր)՝ Բրազիլիայում, *pito՝* Կոլումբիայում, *chinche՝* Կենտրոնական Ամերիկայում*,* *chipo՝* Վենեսուելայում։ Հիվանդությունը կարող է փոխանցվել նաև արյան փոխներարկման, օրգանների փոխպատվաստման ժամանակ, սննդի միջոցով և մորից՝ պտղին։ Հիվանդության սկզբնական շրջաններում ախտորոշումը իրականացվում է մանրադիտակով արյան մեջ մակաբույծի հայտնաբերմամբ։ Հիվանդության քրոնիկ փուլում ախտորոշումը իրականացվում է արյան մեջ *T. cruzi* նկատմամբ հակամարմինների որոշմամբ։

Հիվանդությունը սկզբնական փուլում բուժվում է բենզնիդազոլով և նիֆուրտիմոքսով։ Այս դեղամիջոցների արդյունավետությունը նվազում է վարակման տևողության երկարացման հետ։ Քրոնիկ փուլում դեղամիջոցները նվազեցնում կամ կանխում են վերջնական փուլի ախտանշանները։ Հիվանդների կեսի մոտ բենզնիդազոլը և նիֆուրտիմոքսը առաջացնում են ժամանակավոր կողմնակի երևույթներ, օրինակ՝ մաշկի ախտահարում, նեյրոտոքսիկ երևույթներ և մարսողական համակարգի օրգանների բորբոքումներ։

Որոշ գնահատականներով Շագասի հիվանդությամբ տառապում է 7-8 միլիոն մարդ, հիմնականում՝ Մեքսիկայում, Կենտրոնական Ամերիկայում և Հարավային Ամերիկայում։ 2006 թվականի տվյալներով հիվանդության պատճառով տարեկան գրանցվում է 12 500 մահ։ Վարակվածների մեծ մասը սոցիալական անապահով խավի ներկայացուցիչներ են և նրանց մեծ մասը տեղյակ չէ իր վարակակիր լինելու մասին։ Մեծաբասշտաբ միգրացիայի պատճառով Շագասի հիվանդության տարածքը մեծացել է և ներկայումս ընդգրկում է ԱՄՆ և բազմաթիվ եվրոպականան երկրներ։ Հիվանդությունը առաջին անգամ նկարագրվել է Կարլուս Շագասի կողմից 1909 թվականին և այդ պատճառով էլ անվանվել է նրա պատվին։ Այս հիվանդությամբ հիվանդանում են նաև մոտ 150 տեսակի կենդանիներ։

Հարուցիչ
--------

Տրիպանոսոմները տրիպանոսոմատիդների ենթակարգի միաբջիջ մակաբույծ նախակենդանիներ են, որոնք հանդիպում են հասարակածային և մերձհասարակածային գոտիներում, ընդ որում հարավամերիկյան *Trypanosoma cruzi* -ն հանդիսանում է Շագասի հիվանդության հարուցիչը, իսկ աֆրիկյան ենթատեսակը՝ քնախտի հարուցիչը ։

*Trypanosoma cruzi* -ն մտրակավորների դասին է պատկանում և ունի 15—20 մկմ երկարություն։ Այն ողնաշարավորների ներբջջային մակաբույծ է և զարգացման ցիկլը կազմված է մի քանի կենսափուլերից։ Ասպես, թափանցելով տարբեր օրգանների և հյուսվածքների բջիջների մեջ այն վերածվում է ամեստիգոտի, որը ունի ձվաձև կառուցվածք և զուրկ է մտրակներից։ Բազմացումը ներբջջային է, ընթանում է մոտ 2 մկմ չափ ունեցող պրոմաստիգոտների առաջացմամբ։ Վերջիններիս մոտ մտրակները տեղակայված են բջջի սկզբնամասում։ Հաջորդիվ տեղի է ունենում S-աձև տրիպոմաստիգոտների առաջացում, որոնց մոտ մտրակները տեղակայված են բջջի վերջնամասում։ Տրիպոմաստիգոտները անցնում են արյան հուն և կարող են տարածվել տիրոջ օրգանիզմում։

Համաճարակաբանություն
--------------------

Շագասի հիվանդության տարածման շրջան
Տրիատոմային փայտոջիլ
Շագասի հիվանդության տարածման շրջանը ընդգրկում է Լատինական Ամերիկայի զգալի հատվածը, սկսած Մեքսիկայից մինչև Արգենտինա և Չիլի։ Մեքսիկայի Առողջապահության նախարարության տվյալներով 1,8 մլն մեքսիկացի վարակված է այս հիվանդությամբ։ 

Շագասի հիվանդությունը պատկանում է տրանսմիսիոն զոոանթրոպոզ հիվանդությունների դասին։ Հիվանդության փոխանցող են համարվում տրիատոմային փայտոջիլները, հատկապես՝ *Triatoma infestans[en]* և *Triatoma infestans[en]*։ Տրիատոմային փայտոջիլները հիմնականում կծում են քնած մարդկանց՝ շրթունքների լորձաթաղանթի, կոպերի և դեմքի այլ հատվածների շրջաններում։ Այս պատճառով փայտոջիլները ստացել են «համբույրային ոջիլներ» անվանումը։ Փայտոջիլի վարակումը տեղի է ունենում առաջին արյունածծման ժամանակ և տրիպանոսոմները նրանց օրգանիզմում պահպանվում են ամբողջ կյանքի ընթացքում (մոտ երկու տարի) ։

Հիվանդին կծելուց հետո փայտոջիլը Շագասի հիվանդությունը կարող է փոխանցել մեկ-երկու շաբաթ անց։ Տրիպանոսոմները մարդու օրգանիզմ են թափանցում փայտոջիլների արտաթորանքների միջոցով․ մարդը բնազդաբար քորում է փայտոջիլների կծած տեղը և առաջացած միկրովնասվածքների միջոցով հարուցիչները թափանցում են մարդու օրգանիզմ։.

Հարուցիչների կոտակման աղբյուր հանդիսանում է ոչ միայն մարդը, այլ նաև որոշ ընտանի կենդանիներ՝ շները, կատուները, ճագարները, խոզերը, ինչպես նաև կապիկները,կրծողները և այլն։

Հիվանդությունը վտանգավոր է ամբողջ տարվա ընթացքում և բոլոր տարիքների համար, բայց հատկապես այն վտանգավոր է երեխաների համար։ Մեծահասակների մոտ այն հաճախ ընթանում առանց նշանների։ Հազվադեպ հանդիպում են համաճարակներ։

Ախտաբանություն
--------------

Շագասի հիվանդությամբ հիվանդի սրտամկանի ախտահարում
Շագասի հիվանդության ախտաբանական երևույթների հիմքում ընկած են տոքսիկո-ալերգիկ ռեակցիաները։ Աղեստամոքսային համակարգի նյարդային և մկանային բաժնի տոքսինով ախտահարման հետևանքով կարող է դիտվել նրա այս կամ այն հատվածի լայնացում (մեգաէզոֆագուս,մեգադուոդենում,մեգասիգմա,մեգակոլոն)։ Տեղի են ունենում բորբոքային-դիստրոֆիկ երևույթներ սրտամկանում և կմախքային մկաններում։ Գլխուղեղում և ողնուղեղում դիտվում են արյունազեղումներ։ Մակերիկամներում դիտվում են բորբոքային երևույթներ, լյարդում՝ հեպատոցիտների ճարպային դեգեներացիաներ։ Տրիպանոսոմներով ախտահարված բջիջների շրջակայքում նկատվում են լեյկոցիտներով ինֆիլտրատներ։

Ախտորոշում
----------

Ախտորոշումը հիմնված է կլինիկական պատկերի, հարցումների արդյունքի և լաբորատոր հետազոտությունների հիման վրա։ Լաբորատոր հետազոտությունները ներառում են․

* արյան մանրադիտակային հետազոտություն
* սերոլոգիական հետազոտություն
* քսենոախտորոշում (հետազոտվող արյունով չվարակված փայտոջիլների կերակրում և արտաթորանքների ուսումնասիրում)
* հիվանդի արյունը լաբորատոր կենդանիներին ինոկուլյացիան։

Շատ արդյունավետ է Հերրեյր-Մաշադի թեստը։

Բուժում
-------

Համարվում էր, որ Շագասի հիվանդության արդյունավետ բուժող դեղամիջոց չկա։ Ներկայումս հիվանդության սուր փուլի բուժման համար օգտագործում են նիֆուրտիմոքս և բենզնիդազոլ, չնայած նրանք ունեն բազմաթիվ հակացուցումներ։ Հիվանդության սկզբնական փուլում այս դեղամիջոցները ունեն գրեթե 100 % արդյունավետություն, սակայն հիվանդության ընթացքի խորացմանը զուգահեռ դեղամիջոցների արդյունավետությունը նվազում է։

Համարվում է, որ Շագասի հիվանդության ժամանակ ներքին օրգանների ախտահարումները անդարձելի են։

Կանխարգելում
------------

Կանխարգելումը հիմնականում իրականացվում է փայտոջիլների դեմ պայքարով և նրանց խայթոցներից խուսափելով, ինչպես նաև փոխներարկման համար նախատեսված արյան սկրինինգով։ 2013 թվականի տվյալներով հիվանդության դեմ պատվաստանյութը դեռևս մշակված չէ։ Սանիտարահամաճարակաբանական կառույցներին ԱՀԿ-ն աշխարհագրական դիրքը հաշվի առնելով խորհուրդ է տալիս իրականացնել հետևյալ միջոցառումները․

* տների և հարակից կառույցների միջատասպան նյութերով մշակում
* տների վերակառուցում՝ փայտոջիլների տարածումը կանխելու նպատակով
* արյան դոնորների սկրինինգ
* դոնորների և օրգանների ռեցիպիենտների թեստավորում
* նորածինների և տարիքային այլ խմբերի սկրինինգ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  «Chagas disease (American trypanosomiasis) Fact sheet N°340». *World Health Organization*. March 2013. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 23-ին.
2. 1 2 3 4  Rassi A, Rassi A, Marin-Neto JA (April 2010). «Chagas disease». *Lancet*. **375** (9723): 1388–402. doi:10.1016/S0140-6736(10)60061-X. PMID 20399979.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
3. 1 2 3 4  Rassi A, Jr; Rassi, A; Marcondes de Rezende, J (June 2012). «American trypanosomiasis (Chagas disease)». *Infectious disease clinics of North America*. **26** (2): 275–91. doi:10.1016/j.idc.2012.03.002. PMID 22632639.
4. ↑  «DPDx – Trypanosomiasis, American. Fact Sheet». Centers for Disease Control (CDC). Վերցված է 2010 թ․ մայիսի 12-ին.
5. ↑  Bern C, Montgomery SP, Herwaldt BL; և այլք: (November 2007). «Evaluation and treatment of chagas disease in the United States: a systematic review». *JAMA*. **298** (18): 2171–81. doi:10.1001/jama.298.18.2171. PMID 18000201. `{{cite journal}}`: Explicit use of et al. in: `|author=` (օգնություն)CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
6. ↑  Rassi A, Dias JC, Marin-Neto JA, Rassi A (April 2009). «Challenges and opportunities for primary, secondary, and tertiary prevention of Chagas' disease». *Heart*. **95** (7): 524–34. doi:10.1136/hrt.2008.159624. PMID 19131444.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
7. ↑  Capinera, John L. ed. (2008). *Encyclopedia of entomology* (2nd ed. ed.). Dordrecht: Springer. էջ 824. ISBN 9781402062421. `{{cite book}}`: `|edition=` has extra text (օգնություն)
8. ↑  Тропические болезни, 1984, էջ 133, 139
9. ↑  Тропические болезни, 1984, էջ 139
10. ↑  *Хаусман К.* Протозоология. — М.: Мир, 1988. — 336 с. — ISBN 5-03-000705-9 — С. 55—56, 229.
11. ↑  «Triatominae, kissing bugs». Сайт MetaPathogen.com. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ նոյեմբերի 10-ին. Վերցված է 2014 թ․ դեկտեմբերի 19-ին. `{{cite web}}`: External link in ``|publisher=`` (օգնություն)
12. ↑  *Gilbert C. Schaack S. Pace J. K. Brindley P. J. Feschotte C.* A role for host-parasite interactions in the horizontal transfer of transposons across phyla // *Nature*, 2010, **464** (7293). — P. 1347—1350. — doi:10.1038/nature08939.
13. 1 2  Тропические болезни, 1984, էջ 140
14. ↑  «Transmission of Chagas disease». *World Health Organization*. Վերցված է 23 ноября 2018-ին.
15. ↑  *Pajecki D. Zilberstein B. dos Santos M. A. A. Quintanilha A. G. Cecconello I. Gama-Rodrigues J.* Microbiota do megaesôfago e carcinogênese // *Arquivos de Gastroenterologia*, 2003, **40** (1). — P. 16—19. — doi:10.1590/S0004-28032003000100004.
16. ↑  Тропические болезни, 1984, էջ 141
17. ↑  «Guerreiro — Machado reaction». Сайт Whonamedit?. Վերցված է 2014 թ․ դեկտեմբերի 19-ին. `{{cite web}}`: External link in ``|publisher=`` (օգնություն)
18. ↑  «Treatment of Chagas disease». *World Health Organization*. Վերցված է 23 ноября 2018-ին.
19. ↑  «Prevention of Chagas disease». *World Health Organization*. Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ փետրվարի 11-ին. Վերցված է 2018 թ․ փետրվարի 24-ին.