Քիմիական ճարտարագետները նախագծում, կառուցում և շահագործում են քիմիական գործարաններ
Ճարտարագիտության ոլորտում **քիմիական ինժեները** քիմիական ճարտարագիտության գիտելիքներով օժտված մասնագետ է, ով հիմնականում աշխատում է քիմիական արդյունաբերության մեջ՝ հիմնական հումքը տարբեր ապրանքների վերածելու համար և զբաղվում է գործարանների և սարքավորումների նախագծմամբ և շահագործմամբ։ Ընդհանուր առմամբ, քիմիական ինժեները կիրառում և օգտագործում է քիմիական ճարտարագիտության սկզբունքները դրա տարբեր գործնական կիրառություններում։ Դրանք հաճախ ներառում են՝

1. Արդյունաբերական քիմիական և հարակից գործընթացներում կայանների և մեքենաների նախագծում, արտադրություն և շահագործում («քիմիական գործընթացների ինժեներներ»)

2. Նոր կամ փոփոխված նյութերի մշակում ապրանքների համար՝ սկսած սննդամթերքից և խմիչքներից մինչև կոսմետիկա, մաքրող միջոցներ մինչև դեղագործական բաղադրիչներ, ի թիվս բազմաթիվ այլ ապրանքների («քիմիական արտադրանքի ինժեներներ»)։

3. Նոր տեխնոլոգիաների զարգացում, ինչպիսիք են՝ վառելիքային էլեմենտները, ջրածնային էներգետիկան և նանոտեխնոլոգիաները, ինչպես նաև աշխատել այնպիսի ոլորտներում, որոնք ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն բխում են քիմիական ճարտարագիտության, ինչպիսիք են նյութերի գիտությունը, պոլիմերային ճարտարագիտությունը և կենսաբժշկական ճարտարագիտությունը։ Սա կարող է ներառել երկրաֆիզիկական նախագծերի աշխատանք, ինչպիսիք են գետերը, քարերը և նշանները։

Պատմություն
-----------

Յոհան Ռուդոլֆ Գլաուբերի դիմանկարը
Քիմիական ինժեներների ինստիտուտի նախագահն իր նախագահական ուղերձում ասաց. «Կարծում եմ, որ մեզանից շատերը պատրաստ կլինեն Էդվարդ Չարլզ Հովարդին (1774-1816) համարել որպես առաջին բարձրակարգ քիմիական ինժեներ»։ Մյուսները առաջարկել են Յոհան Ռուդոլֆ Գլաուբերին (1604-1670)՝ հիմնական արդյունաբերական թթուների արտադրության գործընթացների զարգացման համար։

Տերմինը տպագրվել է 1839 թվականին, թեև համատեքստից այն ենթադրում է քիմիական արդյունաբերության մեջ աշխատող մեքենաշինության գիտելիքներ ունեցող անձի։ 1880 թվականին Ջորջ Դևիսը *Chemical News*-ին ուղղված նամակում գրել է. «Քիմիական ինժեները այն մարդն է, ով տիրապետում է քիմիական և մեխանիկական գիտելիքների, և ով այդ գիտելիքները կիրառում է քիմիական գործընթացների՝ արտադրական մասշտաբով օգտագործման համար»։ Նա առաջարկեց «Քիմիական ինժեներների ընկերություն» անվանումը, որն իրականում կազմավորվեց որպես Քիմիական արդյունաբերության ընկերություն։ 1882 թվականին ընկերության առաջին ընդհանուր ժողովում 300 անդամներից մոտ 15-ը նկարագրեցին իրենց որպես քիմիական ինժեներներ, սակայն ընկերության կողմից 1918 թվականին քիմիական ինժեներական խմբի ձևավորումը ներգրավեց մոտ 400 անդամի։

1905 թվականին ԱՄՆ-ում հիմնվեց «Քիմիական ինժեներ» անվանումով հրատարակչությունը, իսկ 1908 թվականին ստեղծվեց Քիմիական ինժեներների ամերիկյան ինստիտուտը։

1924 թվականին Քիմիական ինժեներների ինստիտուտը ընդունեց հետևյալ սահմանումը. «Քիմիական ինժեները արհեստավարժ մարդ է, որը փորձառու է գործարանի նախագծման, կառուցման և շահագործման մեջ և այն աշխատանքներում, որոնցում նյութը ենթարկվում է վիճակի և կազմի փոփոխության»։

Ինչպես երևում է ավելի ուշ սահմանումից, մասնագիտությունը չի սահմանափակվում միայն քիմիական արդյունաբերությամբ, այլ ավելի ընդհանուր առմամբ՝ տեխնոլոգիական արդյունաբերությամբ կամ այլ իրավիճակներով, որտեղ պետք է կառավարվեն բարդ ֆիզիկական և/կամ քիմիական գործընթացները։

Մեծ Բրիտանիայի The Chemical Engineer ամսագիրը (սկսվել է 1956 թվականին) ունի կենսագրությունների շարք, որը հասանելի է առցանց՝ «Քիմիական ինժեներները, որոնք փոխեցին աշխարհը» վերնագրով։

Ակնարկ
------

Քիմիական ճարտարագետները օգտագործում են համակարգիչներ գործարաններում ավտոմատացված համակարգերի կառավարման համար
Պատմականորեն, քիմիական ինժեները հիմնականում զբաղվում է քիմիական գործընթացների ճարտարագիտությամբ, որն ընդհանուր առմամբ կարելի է բաժանել երկու փոխլրացնող ոլորտների` քիմիական ռեակցիաների ճարտարագիտություն և տարանջատման գործընթացներ։ Քիմիական ճարտարագիտության ժամանակակից սահմանումը, այնուամենայնիվ, ներառում է շատ ավելին, քան պարզապես գործընթացների ճարտարագիտությունը։ Քիմիական ինժեներներն այժմ զբաղվում են տարբեր տեսակի ապրանքների մշակմամբ և արտադրությամբ, ինչպիսիք են լայն սպառման ապրանքները և հատուկ քիմիական նյութերը։ Այս ապրանքները ներառում են բարձր արդյունավետության նյութեր, որոնք անհրաժեշտ են օդատիեզերական, ավտոմոբիլային, կենսաբժշկական, էլեկտրոնային, բնապահպանական և ռազմական կիրառությունների համար։ Օրինակները ներառում են ծայրահեղ ամուր մանրաթելեր, գործվածքներ, սոսինձներ և կոմպոզիտներ մեքենաների համար, կենսահամատեղելի նյութեր իմպլանտների և պրոթեզների համար, գելեր բժշկական կիրառման համար, դեղագործական արտադրանքներ և օպտիկաէլեկտրոնային սարքերի հատուկ դիէլեկտրական, օպտիկական կամ սպեկտրոսկոպիկ հատկություններով թաղանթներ։ Բացի այդ, քիմիական ճարտարագիտությունը հաճախ միահյուսվում է կենսաբանության և կենսաբժշկական ճարտարագիտության հետ։ Շատ քիմիական ինժեներներ աշխատում են կենսաբանական նախագծերի վրա, ինչպիսիք են բիոպոլիմերների (սպիտակուցների) ընկալումը և մարդու գենոմի քարտեզագրումը։

Աշխատաշուկա և աշխատավարձեր
--------------------------

Համաձայն Ամերիկյան Քիմիական Ինժեներների Ինստիտուտի 2015 թվականի աշխատավարձերի հետազոտության՝ քիմիական ինժեների միջին տարեկան աշխատավարձը կազմել է մոտավորապես 127,000 դոլար։ Հարցումը կրկնվել է 2017 թվականին, և միջին տարեկան աշխատավարձը փոքր-ինչ նվազել է՝ հասնելով $124,000-ի։ Միջին աշխատավարձի նվազումը անսպասելի էր. Նվազմանը նպաստող գործոն կարող է լինել այն, որ 2017-ի հարցումն իրականացվել է այլ հետազոտական և վերլուծական ընկերության կողմից։ Միջին աշխատավարձը տատանվում էր 70,450 դոլարից երեք տարուց պակաս փորձ ունեցող քիմիական ինժեներների համար մինչև 156,000 ԱՄՆ դոլար՝ ավելի քան 40 տարի աշխատանքային փորձ ունեցողների համար։

Միացյալ Թագավորությունում IChemE 2016 թվականին աշխատավարձի հետազոտությունը հայտնել է միջին աշխատավարձը մոտավորապես 57,000 ֆունտ ստեռլինգ, իսկ շրջանավարտի մեկնարկային աշխատավարձը կազմում է միջինը 28,350 ֆունտ։ Քիմիական ճարտարագիտությունը ԱՄՆ-ում ճարտարագիտական մասնագիտություններից մեկն է, որտեղ կանայք ամենաբարձր ներգրավվածությունն ունեն՝ ուսանողների 35%-ը՝ ընդհանուր ճարտարագիտության 20%-ի համեմատ։ Միացյալ Թագավորությունում 2014 թվականին քիմիական ճարտարագիտության ուսանողների 25%-ը իգական սեռի ներկայացուցիչներ էին, մինչդեռ կանայք ընդհանուր ճարտարագիտության 15%-ն էին կազմում։ ԱՄՆ-ի շրջանավարտների, ովքեր պատասխանել են 2015 թվականի աշխատավարձերի հարցմանը, 18,8%-ը կանայք էին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  MobyDick *Dictionary of Engineering", McGraw-Hill, 2nd Ed.*
2. ↑  *Transactions of the IChemE* (1951) Volume 29 page 163
3. ↑  Herman Skolnik *in* W. F. Furter (ed) (1982) *A Century of Chemical Engineering* 0-306-40895-3 page 230
4. ↑  Ure, Andrew (1839) *A Dictionary of Arts Manufactures and Mines*, London: Longman, Orme, Brown, Green & Longman, page 1220
5. ↑  Colin Duvall and Sean F, Johnston (2000) *Scaling Up: The Institution of Chemical Engineers and the Rise of a New Profession* Kluwer Academic Publishers
6. ↑  The Cornell daily Sun Volume XXV, Number 25, 26 October 1904
7. ↑  John C. Olsen (December 1932), *Chemical Engineering As A Profession: Origin and Early Growth of the American Institute of Chemical Engineers* Archived 2012-08-13 at the Wayback Machine.
8. ↑  *Transactions of the Institution of Chemical Engineers* volume 2 page 23 (1924)
9. ↑  www.thechemicalengineer.com Archived 2017-02-11 at the Wayback Machine. Chemical engineers who changed the world
10. 1 2  Chemical Engineering Progress June 2015
11. ↑  «Announcing the 2017 AIChE Chemical Engineering Salary Survey». *www.aiche.org* (անգլերեն). 2017 թ․ հունիսի 14. Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 2-ին.
12. ↑  Institution of Chemical Engineers Annual Review 2016
13. ↑  Brawner, C. E. Lord, S. M. Layton, R. A. Ohland, M. W. & Long, R. A. (2015) *International Journal of Engineering Education* Vol. 31, No. 6(A), 1431, "Factors Affecting Women’s Persistence in Chemical Engineering"
14. ↑  *The Chemical Engineer*, March 2015 p 20