Դիգենիս Ակրիտասը և վիշապը (12-րդ դար)
**«Դիգենիս Ակրիտաս»** (հուն․՝ Διγενής Ακρίτας), բյուզանդական էպոս, որ ձևավորվել է իններորդ դարի վերջին և տասներորդ դարի առաջին կեսին, մեզ է հասել էպիկական պոեմի ձևով։ Պոեմում փառաբանվում են Վասիլ Դիգենիս Ակրիտասի («Երկածին սահմանապահի») սխրանքները։

Բովանդակություն
---------------

*«Դիգենիս Ակրիտաս»*-ն սկսվում Է համառոտ նախերգանքով, ուր ասվում է, թե երգվելու են Վասիլ Դիգենիս Ակրիտասի քաջագործությունները, այն հերոսի, որն իրեն ենթարկեց ամբողջ Ասորիքը, Բաբելոնը, Խարսիանոն, գրավեց Հայաստանը, Կապադովկիան, Ամորիոնը, Իկոնիոնը, Անկյուրան և Զմյուռնիան։ 

Հունական գիր
Այնուհետև խոսվում Է այն մասին, որ Եդեսիայի (հայոց Ուռհան) ամիրան, որն Անդրոսի և Էսկուբիալի տարբերակներում կոչվում է *Մուսուր*, իր զորքերի գլուխն անցած արշավանքի է դուրս գալիս Բյուզանդիայի դեմ, հասնում է Հերակլիա (այժմ՝ Էրեդլի), ավերում է Խարսիանոն և հասնում Կապադովկիա, ավարառում այն ու վերադառնում իր երկիրը։ Ավարի մեջ էր նաև մի աղջիկ՝ *Իրինա* անունով, հայտնի ազնվականների դուստրը։ Առևանգված աղջկա հինգ եղբայրները, տեղի տալով իրենց մոր թախանձանքներին, գնում են ամիրայի մոտ՝ փրկելու իրենց քրոջը։ 
Ամիրան նրանց առաջարկում է մենամարտել իր հետ. եթե ինքը հաղթող դուրս գա, ապա հինգ եղբայրները կդառնան իր ստրուկները, իսկ եթե պարտվի, ապա նրանց կվերադարձնի իրենց քրոջը։ Ամիրայի հետ մենամարտի է դուրս գալիս ամենակրտսեր եղբայրը՝ *Կոստանդինը* և հաղթում ամիրային։ Դրանից հետո ամիրան հարցնում է հինգ եղբայրներին, թե ովքեր են նրանք, որ թեմայում են բնակվում։ 
Երկար բանակցություններից հետո աղջկան սիրահարված ամիրան թողնում է ամեն ինչ, գալիս Կապադովկիա, քրիստոնեություն ընդունում, մկրտությունից հետո ստանում է Հովհաննես անունը, և ամուսնանում աղջկա հետ։ Այդ ամուսնությունից ծնվում է մի որդի, որի անունը դնում են Վասիլ։ Քանի որ նա ծնունդն էր հույն մոր և արաբ հոր, կոչվում է նաև Դիգենիս (երկածին)։ Ամիրան վերադառնում է իր մոր մոտ Ուռհա, համոզում նրան քրիստոնեություն րնդունել։ Այնուհետև նրանք երկուսով գալիս են Կապադովկիա, ուր ամիրան իր մորը մկրտում է։ Սրանից հետո արդեն սկսվում է Դիգենիս Ակրիտասի քաջագործությունների պատմությունը։ Սկզբում Դիգենիսը երեք տարի գրագիտություն է սովորում։ Տասներկու տարեկանում առաջին անգամ հոր հետ գնում է որսի և առանց զենքի խեղդամահ է անում երկու արջ, բռնում է մի եղնիկ և պատառոտում, թրի հարվածով կիսում մի առյուծ։ Դիգենիսն այնուհետև լսում է ստրատեգ Դուկասի դստեր՝ գեղեցկուհի Եվդոկիայի մասին և հանդիպում նրա հետ։ Վերջինս համաձայնում է, որ Դիգենիսը իրեն առևանգի։ Դիգենիսր կռվում է ստրատեգի, նրա որդիների և նրանց զորքերի դեմ, և հաղթող դուրս գալիս։ Դրանից հետո աղջկա ընտանիքը համաձայնում է Եվդոկիային կնության տալ հերոսին մեծ օժիտով, որից Դիգենիսը հրաժարվում է։ Ամուսնությունից հետո հերոսը իր կնոջ հետ առանձնանում Է սահմանների վրա։ Նա գնում է Եփրատի ափը, ուր և կառուցում է հրաշալի ապարանք։ Էպոսի մեջ մանրամասն նկարագրվում է ապարանքը, նրա զարդաքանդակներր, խճանկարները և այլն։ Որոշ ժամանակ անց նա իմանում է իր հոր մահվան մասին, գնում է Կապադովկիա և վերցնելով հոր աճյունը, բերում իր ապարանքը, ուր և թաղում է նրան։ Այդ ժամանակ է, որ Դիգենիսի մայրր որոշում է բնակվել որդու մոտ։ Դիգենիսի երջանկությունը մի բան է միայն մթագնում, այն, որ երեխա չուներ։ Հոր մահից հինգ տարի անց վախճանվում է նաև Դիգենիսի մայրը։ Վիպերգությունն ավարտվում է Դիգենիսի մահվան նկարագրությամբ։ Մի օր լողանալիս նա մրսում է, ծանր հիվանդանում և մահվան մահիճի վրա խնդրում կնոջը, որ իր մահից Հետո անպայման ամուսնանա։ Կինը աղիողորմ լացով նետվում է մահացող Դիգենիսի վրա և երկուսն էլ նույն օրը, նույն ժամին մահանում են։ Այստեղից էլ ստանում է «Երկածին սահմանապահ» անունը։

Առնչությունը հայերի հետ
-----------------------

ԴԻգենիս Ակրիտասը և վիշապը (13-րդ դար)
*«Դիգենիս Ակրիտաս»*-ում հիշված են հայազգի առասպելական ու պատմական անձինք՝ Անգիլաս (Տորք Անգեղ֊յա), Ապոխալպ (Ապուքապ), Մայակես (Հմայակ), Մուսելես (Մուշեղ), Մելեմենծիս (Մլեհ Մեծ), պավլիկյան նշանավոր գործիչներ Կարբեասն ու Խրիսոքիրը (պոեմում՝ Կարոես և Խրիսոխերպոս)։ Ելնելով այն հանգամանքից, որ Ուռհայի ամիրա Մասուրի հայրը հիշյալ Խրիսոխերպոսն է, քեռին՝ Կարոեսը, իսկ մայրը՝ Սպաթիան, այսինքն՝ արաբների հետ որևէ առնչություն չունեցող պատմական անձինք, կարծիք է հայտնվել, որ բյուզանդական էպոսը նկատի ունի ոչ թե Բյուզանդիա անցած արաբների, այլ Վասիլ Ա-ի (867—886 թվականներ) կոտորածների ժամանակ Տիվրիկից ու պավլիկյան շրջաններից խալիֆայություն փախած, իսկ հետագայում՝ Լևոն Զ-ի օրոք (886—912 թվականներ) Բյուզանդիա վերադարձած պավլիկյաններին ու նրանց հետնորդներին։ Էպոսը սնող երկու աղբյուրներն էլ՝ պավլիկյաններն ու փոքրասիական ավագանին, մեծ մասամբ առնչվում են հայերի հետ։

Մինչև օրս հայտնաբերվել են «Դիգենիս Ակրիտաս»-ի հինգ չափածո և մեկ արձակ։ Միջնադարում, բյուզանդական էպոսը թարգմանվել է նաև ռուսերեն և մեզ է հասել *«Девгениево Деяние»* անվան տակ։

Աղբյուրներ
----------

* Բարթիկյան, Հ. Մ. (1963) Բյուզանդական «Դիգենիս Ակրիտաս» վիպերգությունը և նրա նշանակությունը հայագիտության համար. Պատմա-բանասիրական հանդես-

Գրականություն
-------------

* Сыркин А» Я․, Поэма о Дигенисе Акрите, М․, 1964;
* Бартикян Р․ М․, Заметки о византийском эпосе о Дигенисе Акрите, «Византийский временник», 1964, т․ 25;

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 377)։*  |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրոքհաուս · Մեծ ռուսական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4290966-1 · NKC: unn2012711175 · VIAF: 217502789 · WorldCat VIAF: 217502789 |

 |