**Հավերժական վերադարձ** կամ **հավերժական կրկնություն,** փիլիսոփայական հասկացություն, ըստ որի, ժամանակը կրկնվում է անսահման օղակով, և որ նույն իրադարձությունները կշարունակեն տեղի ունենալ ճիշտ նույն ձևով, կրին ու կրկին և կլինեն հավերժ։

Հին Հունաստանում հավերժական վերադարձի գաղափարն առավել ցայտուն կերպով կապված էր ստոիցիզմի հետ՝ փիլիսոփայական դպրոցի, որը հիմնադրել էր Զենոն Կիտիոնցին։ Ստոիկները կարծում էին, որ տիեզերքը պարբերաբար ոչնչանում և վերածնվում է, և որ յուրաքանչյուր տիեզերք ճիշտ նույնն է, ինչ նախկինում։ Այս վարդապետությունը կատաղի կերպով հերքվեց քրիստոնյա հեղինակների կողմից, ինչպիսին Օգոստինոս Երանելին էր։ Նրանք դրանում տեսնում էին ազատ կամքի և փրկության հնարավորության հիմնարար ժխտումը։ Այսպիսով, քրիստոնեության համաշխարհային տարածումը վերջ դրեց հավերժական վերադարձի դասական տեսություններին։

Հայեցակարգը վերակենդանացավ 19-րդ դարում գերմանացի փիլիսոփա Ֆրիդրիխ Նիցշեի կողմից։ Համառոտ ներկայացնելով գաղափարը որպես մտքի փորձ *«Զվարթ գիտություն»*-ում, նա ավելի մանրամասն ուսումնասիրեց այն իր *«Այսպես խոսեց Զրադաշտը»* վեպում, որտեղ գլխավոր հերոսը սովորում է հաղթահարել հավերժական վերադարձի մասին մտքի սարսափը։ Հայտնի չէ, արդյոք Նիցշեն հավատում էր հավերժական վերադարձի բառացի ճշմարտությանը, կամ, եթե չէր հավատում, ինչ էր ուզում ցույց տալ դրանով։

Նիցշեի գաղափարները հետագայում ընդունվեցին և վերաիմաստավորվեցին այլ գրողների կողմից, օրինակ՝ ռուս էզոթերիկ Պ. Դ. Ուսպենսկիի։

Դասական անտիկ աշխարհ
--------------------

### Պյութագորասիզմ

Հնագույն գրություններում ակնարկներ կան, որ հավերժական վերադարձի տեսությունը կարող է ծագել Պյութագորասից (մոտ  570 – մ.թ.ա. մոտ 495): Ըստ Պորփյուրի, Պյութագորասի ուսմունքներից մեկն այն էր, որ «որոշակի ժամանակահատվածներից հետո նույն իրադարձությունները կրկին տեղի են ունենում», և որ «ոչ մի բոլորովին նոր բան չկա»։ Եվդեմոս Հռոդոսցին նաև հղում է անում Պյութագորասի այս վարդապետությանը Արիստոտելի ֆիզիկայի իր մեկնաբանության մեջ։ Սիմպլիկիոսի կողմից պահպանված մի հատվածում Եվդեմոսը գրում է․ «Կարելի է բարձրաձայնել, թե արդյոք նույն ժամանակը կրկնվում է, ինչպես ասում են ոմանք, թե ոչ։ «Նույնը» ունի բազմաթիվ իմաստներ. ձևով նույնն է թվում, ինչպես գարունն ու ձմեռը և մյուս եղանակներն ու ժամանակաշրջանները։ Նմանապես նույն փոփոխությունները տեղի են ունենում ձևի մեջ, քանի որ արևը կատարում է իր արևադարձներն ու գիշերահավասարները և իր այլ ճանապարհորդությունները։ Բայց եթե ինչ-որ մեկը պետք է հավատա պյութագորացիներին, որ թվային առումով նույն բաները կրկնվում են, ապա ես նույնպես սիրավեպ կսկսեմ՝ ձեռքս գավազանով, մինչ դուք նստած եք այնտեղ, և մնացած ամեն ինչ նույնը կլինի, և հնարավոր է ասել, որ ժամանակն է լինելու նույնը»։

### Ստոիցիզմ

Ստոիկները, հավանաբար ներշնչված լինելով պյութագորասցիներից, հավերժական կրկնության տեսությունը ներառել են իրենց բնական փիլիսոփայության մեջ։ Ստոյական ֆիզիկայի համաձայն՝ տիեզերքը պարբերաբար ավերվում է հսկայական բռնկման ժամանակ (էկպիրոզ), այնուհետև վերածնունդ է ապրում (պալինգենեզ)։ Այս ցիկլերը շարունակվում են հավերժության համար, և նույն իրադարձությունները ճշգրիտ կրկնվում են յուրաքանչյուր ցիկլում։ Ստոիկները, հավանաբար, սկսել են աջակցել այս ուսմունքին Մեծ տարվա հայեցակարգում, որի ամենահին հայտնի արտահայտությունը հանդիպում է Պլատոնի «*Տիմեուսում»*։ Պլատոնը ենթադրում էր, որ ժամանակի մեկ ամբողջական ցիկլը կկատարվի, երբ արևը, լուսինը և մոլորակները բոլորն ավարտեն իրենց տարբեր շրջանները և վերադառնան իրենց սկզբնական դիրքերին։

Աղբյուրները տարբերվում են այն հարցում, թե արդյոք ստոիկները կարծում էին, որ յուրաքանչյուր նոր տիեզերքի բովանդակությունը նույնն է լինելու նախորդ տիեզերքի բովանդակության հետ, թե՞ այնքան նման, որ անտարբերելի է լինելու։ Վերջին տեսակետը վերագրվել է ստոիկ Քրիսիպոսին (մոտ 279 – մոտ 206 մ.թ.ա.) Ալեքսանդր Աֆրոդիսիացու կողմից, ով գրել է. «Նրանք կարծում են, որ հրդեհից հետո նույն բաները նորից հայտնվում են աշխարհում թվային առումով, այնպես որ նույնիսկ նույն առանձնահատուկ որակավորում ունեցող անհատը, ինչպես նախկինում, գոյություն ունի և նորից հայտնվում է այդ աշխարհում, ինչպես ասում է Քրիսիպոսը իր *«Աշխարհի մասին»* գրքերում։»

Մյուս կողմից, Օրիգենեսը (մոտ 185 – մոտ 253 մ.թ.ա․) բնութագրում է ստոիկներին, որ պնդում են, որ յուրաքանչյուր ցիկլի բովանդակությունը նույնական չի լինի, այլ միայն չի տարբերվի։ Օրիգենեսը նաև արձանագրում է վարդապետության հետերոդոքս տարբերակը՝ նշելով, որ որոշ ստոյիկներ ենթադրում են, որ «մի փոքր և շատ փոքր տարբերություն կա մեկ ժամանակաշրջանի և դրան նախորդող ժամանակաշրջանի իրադարձությունների միջև»։ Սա, հավանաբար, լայն տարածում գտած համոզմունք չէր, քանի որ այն ներկայացնում է դետերմինիստական տեսակետի ժխտում, որը կանգնած է ստոյական փիլիսոփայության հիմքում։

### Քրիստոնեական արձագանք

Քրիստոնյա հեղինակները տարբեր հիմքերով քննադատել են հավերժական կրկնության վարդապետությունը։ Օրիգենը պնդում էր, որ տեսությունն անհամատեղելի է ազատ կամքի հետ (թեև նա ընդունում էր բազմազան և ոչ միանման ցիկլերի հնարավորությունը)։ Օգոստինոս Երանելին (մ.թ. 354–430) առարկեց այն փաստին, որ ստոյական սխեմայով հնարավոր չէր փրկությունը՝ պնդելով, որ նույնիսկ եթե ժամանակավոր երջանկություն ձեռք բերվի, հոգին չի կարող իսկապես օրհնվել, եթե այն դատապարտված է նորից վերադառնալ դժբախտության։

Օգոստինոսը նաև նշում է «որոշ փիլիսոփաների», ովքեր մեջբերում են Ժողովող 1.9–10-ը որպես հավերժական վերադարձի վկայություն․ «Ի՞նչ է այն, ինչ եղել է, դա այն է, ինչ կլինի, և ի՞նչ է այն, ինչ արվում է, դա այն է, ինչ պետք է արվի, և արևի տակ նոր բան չկա։ Ո՞վ կարող է խոսել և ասել. նոր է՞, դա արդեն հին ժամանակներից էր, որը մեզնից առաջ էր»։ Օգոստինոսը հերքում է, որ դա վերաբերում է կոնկրետ մարդկանց, առարկաների և իրադարձությունների կրկնությանը, փոխարենը մեկնաբանելով հատվածը ավելի ընդհանուր իմաստով։ Ի պաշտպանություն իր փաստարկի, նա դիմում է սուրբ գրային հատվածներին, ինչպիսին է *«Հռոմեացիներ 6.9»*-ը, որը հաստատում է, որ Քրիստոսը «մեռելներից հարություն առած այլևս չի մեռնում»։

Ֆրիդրիխ Նիցշե
-------------

Հավերժական կրկնությունը (գերմ.՝ Ewige Wiederkunft) Ֆրիդրիխ Նիցշեի (1844–1900) փիլիսոփայության կենտրոնական հասկացություններից է։ Թեև գաղափարն ինքնին բնօրինակ չէ Նիցշեի համար, նրա եզակի արձագանքը նոր կյանք է հաղորդել տեսությանը, և Նիցշեի վարդապետության ճիշտ մեկնաբանության վերաբերյալ ենթադրությունները շարունակվում են մինչ օրս։

### Պրեկուրսորներ

19-րդ դարում թերմոդինամիկայի օրենքների հայտնաբերումը վերսկսեց գիտնականների և փիլիսոփաների բանավեճը տիեզերքի վերջնական ճակատագրի շուրջ, որն իր մեջ բերեց ժամանակի բնույթի վերաբերյալ բազմաթիվ հարցեր։ Էդուարդ ֆոն Հարտմանը պնդում էր, որ տիեզերքի վերջնական վիճակը նույնական է լինելու այն վիճակին, որում այն սկսվել է։ Յուգեն Դյուրինգը մերժեց այս գաղափարը՝ պնդելով, որ այն իր հետ բերում է անհրաժեշտ հետևանքը, որ տիեզերքը նորից կսկսվի, և որ նույն ձևերը հավերժ կկրկնվեն, մի վարդապետություն, որը Դյուրինգը համարում էր վտանգավոր հոռետեսական։ Մյուս կողմից, Յոհան Գուստավ Ֆոգտը պնդում էր ցիկլային համակարգի օգտին՝ լրացուցիչ հաստատելով անսահման թվով միանման աշխարհների տարածական համակեցությունը։ Լուի Օգյուստ Բլանկին նույնպես պնդում էր, որ անսահման տիեզերքում ձևերի յուրաքանչյուր հնարավոր համակցություն պետք է հավերժ կրկնվի ինչպես ժամանակի, այնպես էլ տարածության մեջ։

### Նիցշեի ձևակերպումը

Նիցշեն գրել է, որ հավերժական վերադարձի գաղափարն առաջին անգամ իր մոտ առաջացել է Շվեյցարիայի Սիլվապլանա լճում, «մի հսկայական ժայռի կողքին, որը բարձրանում էր բուրգի պես»:Նիցշեն տեսության իր ձևակերպումը մշակելիս կարող էր մի շարք աղբյուրներից օգտվել։ Նա ուսումնասիրել էր պյութագորասյան և ստոյական փիլիսոփայությունը, ծանոթ էր ժամանակակից փիլիսոփաների գործերին, ինչպիսիք են Դյուրինգը և Ֆոգտը, և հավանաբար Բլանկիի մասին հիշատակումներ է ունեցել Ֆրիդրիխ Ալբերտ Լանգի գրքում։ Նա նաև հեղինակ Հայնրիխ Հայնեի երկրպագուն էր, ում գրքերից մեկը պարունակում է հավերժական վերադարձի տեսությունը քննարկող հատված։ Այնուամենայնիվ, Նիցշեն պնդում էր, որ այդ վարդապետությունը մի օր հանկարծակի հայտնություն է բերել իրեն, երբ քայլում էր Շվեյցարիայի Սիլվապլանա լճի կողքով։

Նիցշեի տեսության տարբերակի առաջին հրապարակված ներկայացումը հայտնվում է «Զվարթ գիտություն» բաժնում 341, որտեղ ընթերցողին առաջարկվում է այսպիսի բան, որպես մտքի փորձ․ «Ի՞նչ կլիներ, եթե մի օր կամ գիշեր դևը գաղտագողի մոտենա հետևից ձեր ամենամենակ մենակության մեջ և ասի ձեզ, որ այս կյանքը, ինչպես այժմ ապրում և ապրել եք, ստիպված կլինեք ապրել ևս մեկ անգամ և շատ անգամներ, նորություն չի լինի դրանում, բայց ամեն ցավ, ամեն ուրախություն, ամեն միտք, հառաչ և ամեն ինչ անասելի փոքր կամ մեծ բաներ քո կյանքում պետք է վերադառնան քեզ մոտ, բոլորը նույն հաջորդականությամբ»։

Նիցշեն ընդլայնել է այս հայեցակարգը *«Այսպես խոսեց Զրադաշտը»* փիլիսոփայական վեպում՝ հետագայում գրելով, որ հավերժական վերադարձը «աշխատանքի հիմնարար գաղափարն է»։ Այս վեպում տիտղոսավոր Զրադաշտը սկզբում սարսափով է լցվում այն մտքից, որ ամեն ինչ պետք է հավերժ կրկնվի։ Այնուամենայնիվ, ի վերջո, նա հաղթահարում է հավերժական վերադարձի հանդեպ իր հակակրանքը և ընդունում այն որպես իր ամենաջերմ ցանկությունը։

### Մեկնաբանություն

Մարտին Հայդեգերը նշում է, որ Նիցշեի հավերժական կրկնության մասին առաջին հիշատակումը «Զվարթ գիտություն»-ում այս հայեցակարգը ներկայացնում է որպես հիպոթետիկ հարց, այլ ոչ թե այն որպես փաստ ենթադրելու։ Ըստ Հայդեգերի, էական կետը հավերժական կրկնության հարցի վրա դրված բեռն է՝ անկախ նրանից, թե նման բան հնարավոր է, թե ոչ։ Գաղափարը նման է Նիցշեի *«amor fati»*-ի հայեցակարգին, որը նա նկարագրում է «Ինչպես դառնալ՝ ինչ կաս» գրքում. «Մարդու մեծության իմ բանաձևը *amor fati*-ն է, որ մեկը ցանկանում է, որ ոչինչ տարբեր չլինի, ոչ առաջ, ոչ հետընթաց, ոչ ամբողջ հավերժության մեջ։ Ոչ միայն տանել այն, ինչ անհրաժեշտ է, առավել ևս թաքցնել այն, այլ սիրել այն»։

Մյուս կողմից, Նիցշեի հետմահու հրատարակված նոթատետրերը պարունակում են հավերժական վերադարձի տրամաբանական ապացույցի փորձ, որը հաճախ բերվում է ի պաշտպանություն այն պնդման, որ Նիցշեն հավատում էր տեսությանը որպես իրական հնարավորության։ Ապացույցը հիմնված է այն նախադրյալի վրա, որ տիեզերքը տևողությամբ անսահման է, բայց պարունակում է էներգիայի սահմանափակ քանակություն։ Այդպես է, տիեզերքի ողջ նյութը պետք է անցնի վերջավոր թվով համակցությունների միջով, և համակցությունների յուրաքանչյուր շարք պետք է ի վերջո կրկնվի նույն հերթականությամբ՝ դրանով իսկ ստեղծելով «բացարձակապես նույնական շարքերի շրջանաձև շարժում»։ Այնուամենայնիվ, այնպիսի գիտնականներ, ինչպիսիք են Նիլ Սինհաբաբուն և Կուոնգ Ուն Թենգը, ենթադրել են, որ այս նյութի չհրապարակված մնալու պատճառն այն էր, որ ինքը՝ Նիցշեն, համոզված էր, որ իր փաստարկը ենթակա է քննության։

Երրորդ հնարավորությունն այն է, որ Նիցշեն փորձում էր ստեղծել էթիկական նոր չափանիշ, որով մարդիկ պետք է դատեն իրենց վարքագծի մասին։ Իր չհրապարակված գրառումներից մեկում Նիցշեն գրում է. «Հարցը, որին դու պետք է պատասխանես յուրաքանչյուր արարքից առաջ. լավագույն բալաստն է»։ Այս իմաստով վարդապետությունը համեմատվել է Իմանուիլ Կանտի կատեգորիկ հրամայականի հետ։ Սակայն ևս մեկ անգամ առարկվում է այն առարկությունը, որ Նիցշեի հրատարակված գրվածքներից որևէ մեկում նման էթիկական հրամայական չկա, և այդ մեկնաբանությունը, հետևաբար, մերժվում է ժամանակակից գիտնականների մեծ մասի կողմից։

Պ․ Դ․ Ուսպենսկի
---------------

Ռուս էզոթերիկ Պ.Դ. Ուսպենսկին (1878-1947) հավատում էր հավերժական կրկնության բառացի ճշմարտությանը։ Մանուկ հասակում նա հակված էր դեժավյուի վառ զգացողություններին, և երբ Նիցշեի գրվածքներում հանդիպեց հավերժական վերադարձի տեսությանը, նրա մտքով անցավ, որ դա իր փորձառությունների հնարավոր բացատրությունն էր։ Հետագայում նա ուսումնասիրեց գաղափարը իր կիսակենսագրական վեպում՝ *«Իվան Օսոկինի տարօրինակ կյանքը»*։

Այս պատմության մեջ Իվան Օսոկինը հրաշագործին խնդրում է, որ իրեն հետ ուղարկի իր մանկություն և հնարավորություն տա նորից ապրել իր կյանքը։ Հրաշագործը պարտավորվում է, բայց Իվանին զգուշացնում է, որ նա չի կարողանա ուղղել իր սխալներից ոչ մեկը։ Պարզվում է, որ այդպես է։ Չնայած Իվանը միշտ նախապես գիտի, թե ինչ արդյունք կունենա իր գործողությունները, նա չի կարողանում իրեն հետ պահել այդ գործողությունները կրկնելուց։ Վերապրելով իր կյանքը մինչև հրաշագործի հետ զրույցը, Իվանը հուսահատ հարցնում է, թե կա՞ արդյոք անցյալը փոխելու որևէ միջոց։ Հրաշագործը պատասխանում է, որ նախ պետք է ինքն իրեն փոխի. եթե նա աշխատի իր բնավորությունը բարելավելու վրա, ապա հաջորդ անգամ ավելի լավ որոշումներ կայացնելու հնարավորություն կունենա։

Վեպի ամենավաղ տարբերակը, սակայն, չէր ներառում հրաշագործին և ավարտվում էր «բոլորովին հոռետեսական նոտայով»։ Ուսպենսկու՝ կրկնության մասին մտքերի հեղափոխությունը, այսինքն այն գաղափարը, որ փոփոխությունը հնարավոր է, տեղի ունեցավ այն բանից հետո, երբ նա դարձավ միստիկ Գեորգի Գյուրջիևի աշակերտը, ով սովորեցնում էր, որ մարդը կարող է հասնել գիտակցության ավելի բարձր վիճակի՝ խիստ ինքնակարգավորման համակարգի միջոցով։ Երբ Ուսպենսկին հարցրեց հավերժական կրկնության մասին, Գյուրջիևն ասաց նրան.

«Կրկնության այս գաղափարը ամբողջական և բացարձակ ճշմարտություն չէ, բայց դա ճշմարտության ամենամոտ հնարավոր մոտարկումն է։ Եվ եթե հասկանաք, թե ինչու ես չեմ խոսում դրա մասին, դուք դեռ ավելի մոտ կլինեք դրան։ Ի՞նչ օգուտ, երբ մարդը գիտի կրկնության մասին, եթե նա գիտակցում է դրա մասին, և եթե նա ինքը չի փոխվում։ Կյանքերի կրկնության մասին գիտելիքը ոչինչ չի ավելացնի մարդու համար, եթե նա չձգտի փոխել ինքն իրեն՝ այս կրկնությունից խուսափելու համար։ Բայց եթե նա իր մեջ էական բան փոխի, այսինքն՝ ինչ-որ բանի հասնի, դա չի կարող կորցնել»։

Ուսպենսկին այս գաղափարը ներառել է իր հետագա գրվածքներում։ *«Տիեզերքի նոր մոդել»* աշխատության մեջ նա վիճարկում էր հավերժական կրկնության մաթեմատիկական անհրաժեշտության Նիցշեի ապացույցի դեմ՝ պնդելով, որ նյութի բավական մեծ քանակությունը կարող է անսահման թվով հնարավոր համակցություններ իրականացնել։ Ըստ Ուսպենսկու՝ յուրաքանչյուրը նորից վերածնվում է նույն կյանքում իր մահվան պահին, և շատ մարդիկ իսկապես կշարունակեն ապրել ճիշտ նույն կյանքով հավերժության ընթացքում, բայց հնարավոր է նաև կոտրել ցիկլը և մտնել գոյության նոր հարթություն։

Գիտություն և մաթեմատիկա
-----------------------

Պուանկարեի կրկնության թեորեմը նշում է, որ որոշ դինամիկ համակարգեր, ինչպիսիք են գազի մասնիկները փակ տարայի մեջ, անսահման հաճախ վերադառնում են իրենց սկզբնական վիճակին կամայականորեն մոտ վիճակի։ Թեորեմը, որն առաջին անգամ առաջ քաշեց Անրի Պուանկարեն 1890 թվականին, շարունակում է մնալ ազդեցիկ և այսօր հանդիսանում է էրգոդիկ տեսության հիմքը։ Փորձեր են արվել ապացուցելու կամ հերքելու Պուանկարեի կրկնության հնարավորությունը գալակտիկայի կամ տիեզերքի չափ համակարգում։ Փիլիսոփա Մայքլ Հյումերը պնդում է, որ եթե դա այդպես է, ապա ռեինկառնացիան կարող է ապացուցվել մարդու ներկայիս գոյությամբ՝ օգտագործելով Բեյսի հավանականության տեսությունը։

Տես նաև
-------

* Ֆրակտալ
* Մանդալա
* Մյոբիուսի թերթ
* Ուրոբորոս
* Հավերժ կանացի

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Porphyry, Life of Pythagoras (§19)»։ 1920  `|translator=` պարամետրը գոյություն չունի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել (`|others=`-ը) (օգնություն) Hosted at the Tertullian Project.
2. ↑  *Simplicius: On Aristotle's Physics 4.1–5, 10–14*։ Cornell University Press։ 1992։ էջ 142։ ISBN 0-8014-2817-3  `|translator=` պարամետրը գոյություն չունի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել (`|others=`-ը) (օգնություն); `|url-access=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
3. ↑  Zeller Eduard (1880)։ *The Stoics, Epicureans and Sceptics*։ London: Longmans, Green and Co։ էջեր 166–167  `|translator=` պարամետրը գոյություն չունի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել (`|others=`-ը) (օգնություն)
4. ↑  Sellers John (2006)։ *Stoicism*։ Acumen։ էջ 99։ ISBN 978-1-84465-053-8  `|url-access=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
5. ↑  White Michael J. (2003)։ «Stoic Natural Philosophy (Physics and Cosmology)»։ in Inwood Brad։ *The Cambridge Companion to the Stoics*։ Cambridge University Press։ էջեր 141–142։ ISBN 0-521-77985-5
6. ↑  Plato, *Timaeus* 39d.
7. ↑  «Stoicism: Physical Theory»։ *Stanford Encyclopedia of Philosophy*։ Վերցված է 11 December 2021
8. ↑  Salles Ricardo (2005)։ «On the Individuation of Times and Events in Orthodox Stoicism»։ in Salles Ricardo։ *Metaphysics, Soul, and Ethics in Ancient Thought*։ Clarendon Press։ էջ 107։ ISBN 0-19-926130-X
9. ↑  *Origen: Contra Celsum*։ Cambridge University Press։ 1965։ p. 238 (book IV, section 68)  `|translator=` պարամետրը գոյություն չունի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել (`|others=`-ը) (օգնություն)
10. ↑  Chadwick 1965, pp. 279–280 (book V, section 20).
11. ↑  White 2003, էջ. 143
12. ↑  *Origen: On First Principles*։ Harper & Row։ 1966։ pp. 87–88 (book II, chapter 3, section 4)  `|translator=` պարամետրը գոյություն չունի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել (`|others=`-ը) (օգնություն); `|url-access=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
13. 1 2  *Augustine: The City of God Against the Pagans*։ Cambridge University Press։ 1998։ pp. 516–517 (book XII, chapter 14)  `|translator=` պարամետրը գոյություն չունի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել (`|others=`-ը) (օգնություն); `|url-access=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
14. ↑  Anderson R. Lanier (17 March 2017)։ «Friedrich Nietzsche»։ *The Stanford Encyclopedia of Philosophy*
15. ↑  D'Iorio Paolo (2014)։ «The Eternal Return: Genesis and Interpretation»։ *Lexicon Philosophicum* (2): 66–67։ doi:10.19283/lph-20142.414
16. ↑  D'Iorio 2014, էջեր. 68–74
17. ↑  D'Iorio 2014, էջ. 42–43
18. ↑  «Eternity by the Stars (1872)»։ *The Blanqui Archive*
19. 1 2 3  Nietzsche Friedrich (1911)։ *Ecce Homo*։ Macmillan։ էջ 96  `|translator=` պարամետրը գոյություն չունի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել (`|others=`-ը) (օգնություն)
20. 1 2  Kaufmann Walter A. (1974)։ *Nietzsche: Philosopher, Psychologist, Antichrist* (4th ed.)։ Princeton University Press։ էջեր 317–319։ ISBN 978-0-6910-1983-3  `|url-access=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
21. ↑  D'Iorio 2014, էջ. 43, 74
22. ↑  Fouillée Alfred (1909)։ «Note sur Nietzsche et Lange: 'le retour éternel'»։ *Revue philosophique de la France et de l'étranger* (ֆրանսերեն) **67**: 519–525
23. ↑  Heidegger Martin (1984)։ *Nietzsche, Volume II: The Eternal Recurrence of the Same*։ New York: Harper and Row։ էջ 25  `|translator=` պարամետրը գոյություն չունի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել (`|others=`-ը) (օգնություն)
24. ↑  Nietzsche Frederich (2000)։ *Basic Writings of Nietzsche*։ Modern Library։ էջ 714։ ISBN 978-0-6797-8339-8  `|translator=` պարամետրը գոյություն չունի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել (`|others=`-ը) (օգնություն)
25. 1 2 3 4  Sinhababu Neil, Kuong Un Teng (2019)։ «Loving the Eternal Recurrence»։ *The Journal of Nietzsche Studies* **50** (1): 106–124։ doi:10.5325/jnietstud.50.1.0106  `|doi-access=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
26. ↑  Ludovici Anthony M. ed. (1913)։ *Friedrich Nietzsche: The Will to Power* **II**։ §1066 – via Project Gutenberg
27. 1 2  Oger Eric (1997)։ «The Eternal Return as Crucial Test»։ *Journal of Nietzsche Studies* (14): 4–7։ JSTOR 20717674
28. ↑  Ludovici Anthony M. ed. (1911)։ «The Eternal Recurrence»։ *Friedrich Nietzsche: The Twilight of the Idols*։ §28 – via Project Gutenberg
29. ↑  Kaufmann 1974, էջեր. 22–23
30. ↑  Webb James (1980)։ *The Harmonious Circle*։ J. P. Putnam's Sons։ էջ 96։ ISBN 0-399-11465-3
31. ↑  Wilson Colin (2005)։ *The Strange Life of P. D. Ouspensky*։ Aeon Books։ էջ 13։ ISBN 1-904658-25-3
32. ↑  Webb 1980, էջեր. 452–453
33. ↑  Wilson 2005, էջ. 73
34. ↑  Ouspensky P. D. (1950)։ *In Search of the Miraculous*։ Routledge and Kegan Paul Limited։ էջ 250
35. ↑  Ouspensky P. D. (1938)։ «Eternal Recurrence and the Laws of Manu»։ *A New Model of the Universe* (3rd ed.)։ Routledge and Kegan Paul Limited։ էջեր 464–513
36. 1 2  Tipler Frank J. (1980)։ «General Relativity and the Eternal Return»։ *Essays in General Relativity: A Festschrift for Abraham Taub*։ Academic Press։ էջեր 21–22։ ISBN 978-1-4832-7362-4
37. ↑  Sinai VA. G. (1976)։ *Introduction to Ergodic Theory*։ Princeton University Press։ էջ 8։ ISBN 0-691-08182-4  `|translator=` պարամետրը գոյություն չունի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել (`|others=`-ը) (օգնություն)
38. 1 2  de Gosson Maurice A. (June 2018)։ «The Symplectic Camel and Poincaré Superrecurrence: Open Problems»։ *Entropy* **20** (7): 499։ Bibcode:2018Entrp..20..499G։ PMC 7513024 Ստուգեք `|pmc=`-ի արժեքը (օգնություն)։ PMID 33265589 Ստուգեք `|pmid=`-ի արժեքը (օգնություն)։ doi:10.3390/e20070499  `|doi-access=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
39. ↑  Huemer Michael (March 2021)։ «Existence Is Evidence of Immortality»։ *Noûs* **55** (1): 128–151։ doi:10.1111/nous.12295

**Գրականության ցանկ**

* Hatab Lawrence J. (2005)։ *Nietzsche's Life Sentence: Coming to Terms with Eternal Recurrence*։ New York: Routledge։ ISBN 0-415-96758-9
* Lukacher Ned (1998)։ *Time-Fetishes: The Secret History of Eternal Recurrence*։ Durham, N.C.: Duke University Press։ ISBN 0-8223-2253-6
* Magnus Bernd (1978)։ *Nietzsche's Existential Imperative*։ Bloomington: Indiana University Press։ ISBN 0-253-34062-4

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LNB: 000308621 |

 |