**Ամերիկյան փիլիսոփայությունը** Միացյալ Նահանգների հետ փոխկապակցված փիլիսոփաների գործունեություն է, կորպուս և ավանդույթ։ *Փիլիսոփայության ինտերնետային հանրագիտարանը* նշում է, որ թեև այն չունի «որոշիչ հատկանիշների միջուկ, այնուհանդերձ, Ամերիկյան փիլիսոփայությունը կարող է դիտվել որպես ազգի պատմության ընթացքում ամերիկյան հավաքական ինքնության արտացոլում և ձևավորում»։ Միացյալ Նահանգների հիմնադիր հայրերի փիլիսոփայությունը հիմնականում դիտվում է որպես եվրոպական լուսավորության ընդլայնում։ Փիլիսոփայությունների փոքր մասը հայտնի են որպես ամերիկյան ծագում ունեցող, մասնավորապես՝ պրագմատիզմը և տրանսցենդենտալիզմը, որոնց ամենահայտնի կողմնակիցներն են համապատասխանաբար փիլիսոփաներ Ուիլյամ Ջեյմսը և Ռալֆ Ուալդո Էմերսոնը։

17-րդ դար
---------

Թեև կային տարբեր մարդիկ, համայնքներ և ազգեր, որոնք բնակվում էին այն տարածքներում, որոնք հետագայում դառնալու էին Միացյալ Նահանգներ, որոնք բոլորն էլ զբաղված էին փիլիսոփայական հարցերով, ինչպիսիք են սեփական անձի բնույթը, միջանձնային հարաբերությունները, ծագումն ու ճակատագիրը, ամերիկյան պատմության մեծ մասը, փիլիսոփայական ավանդույթները ավանդաբար սկսվեցին եվրոպական գաղութացումից, հատկապես նոր Անգլիա պուրիտանների ժամանումից հետո։ Փաստաթղթերը, ինչպիսիք են Մեյֆլաուերի պայմանագիրը (1620 թվական), որին հաջորդում են Կոնեկտիկուտի հիմնարար հրամանները (1639 թվական) և Մասաչուսեթսի Ազատությունների մարմինը (1641 թվական), բացահայտեցին հիմնական հասարակական-քաղաքական դիրքորոշումները, որոնք հիմք հանդիսացան նորաստեղծ համայնքների համար։ Սրանք վաղ գաղութային փիլիսոփայությունը դարձրին կրոնական ավանդույթ (պուրիտանական պրովիդենցիալիզմ), և կար նաև շեշտադրում անհատի և համայնքի միջև փոխհարաբերությունների վրա։

Մտածողները, ինչպիսին Ջոն Ուինթրոպն է, ընդգծում էին հանրային կյանքը մասնավորի փոխարեն։ Համարելով, որ առաջինը գերակա է երկրորդի նկատմամբ, մինչդեռ այլ գրողներ, ինչպիսին է Ռոջեր Ուիլյամսը (Ռոդ Այլենդի համահիմնադիրը), գտնում էին, որ կրոնական հանդուրժողականությունն ավելի անբաժանելի է, քան համայնքում կրոնական միատարրության հասնելու փորձը։

18-րդ դար
---------

18-րդ դարի ամերիկյան փիլիսոփայությունը կարելի է բաժանել երկու մասի. առաջին կեսը նշանավորվում է բարեփոխված պուրիտանական կալվինիզմի աստվածաբանությամբ, որը ազդել է Մեծ Զարթոնքի, ինչպես նաև Լուսավորության բնական փիլիսոփայության վրա, իսկ երկրորդը` ամերիկյան լուսավորության բնիկ բարոյական փիլիսոփայությամբ, որը դասավանդվել է ամերիկյան քոլեջներում։ Դրանք օգտագործվել են «1750-ականների և 1770-ականների փոթորկոտ տարիներին»՝ «ԱՄՆ-ի համար նոր մտավոր մշակույթ ձևավորելու համար», ինչը հանգեցրել է եվրոպական լուսավորության ամերիկյան մարմնավորմանը, որը կապված է Հիմնադիր հայրերի քաղաքական մտքի հետ։

18-րդ դարում Ֆրենսիս Բեկոնը և լուսավորչական փիլիսոփաների Դեկարտը, Նյուտոնը, Լոքը, Վոլասթոնը և Բերքլին հայտնվեցին գաղութային բրիտանական Ամերիկայում։ Երկու բնիկ ամերիկացիներ՝ Սամուել Ջոնսոնը և Ջոնաթան Էդվարդսը, առաջին անգամ ոգեշնչվել են այս փիլիսոփաների ազդեցությունից. այնուհետև նրանք հարմարացրել և ընդլայնել են իրենց լուսավորչական գաղափարները՝ զարգացնելու իրենց սեփական ամերիկյան աստվածաբանությունն ու փիլիսոփայությունը։ Երկուսն էլ ի սկզբանե կարգվել էին պուրիտանական միաբանության ծառայողներ, ովքեր ընդունել էին Լուսավորության նոր ուսուցման մեծ մասը։ Երկուսն էլ Յեյլի կրթություն ստացած էին, իսկ Բերքլին ազդել էր իդեալիստների վրա, որոնք դարձան քոլեջի ազդեցիկ նախագահներ։ Երկուսն էլ ազդեցիկ են եղել ամերիկյան քաղաքական փիլիսոփայության և հիմնադիր հայրերի աշխատությունների զարգացման վրա։ Բայց Էդվարդսը հիմնեց իր բարեփոխված պուրիտանական աստվածաբանությունը կալվինիստական վարդապետության վրա, մինչդեռ Ջոնսոնը ընդունեց անգլիկան եպիսկոպոսական կրոնը (Անգլիայի եկեղեցին), այնուհետև իր նոր ամերիկյան բարոյական փիլիսոփայությունը հիմնեց Ուիլյամ Վոլասթոնի բնական կրոնի վրա։ Դարավերջին շոտլանդական բնածին կամ ողջախոհ ռեալիզմը փոխարինեց այս երկու մրցակիցների հայրենի դպրոցները ամերիկյան քոլեջների փիլիսոփայության ուսումնական ծրագրերով. այն մնաց գերիշխող փիլիսոփայությունը ամերիկյան ակադեմիայում մինչև Քաղաքացիական պատերազմը։

### Լուսավորության ներածությունը Ամերիկայում

Սամուել Ջոնսոն
Ամերիկյան գաղութներում քոլեջային կրթության առաջին 100 տարիներին Նոր Անգլիայում գերակշռում էին Ուիլյամ Էյմսի պուրիտանական աստվածաբանությունը և «Պետրուս Ռամուսի տասնվեցերորդ դարի տրամաբանական մեթոդները»։ Այնուհետև, 1714 թվականին Անգլիայից 800 գրքերի նվիրատվությունը, որը հավաքել էր գաղութատիրական գործակալ Ջերեմիա Դումմերը, հասավ Յեյլ։ Դրանք պարունակում էին այն, ինչը հայտնի դարձավ որպես «Նոր ուսուցում», ներառյալ «Լոքի, Դեկարտի, Նյուտոնի, Բոյլի և Շեքսպիրի գործերը», և Լուսավորության դարաշրջանի այլ հեղինակների, որոնք հայտնի չէին Պուրիտան Յեյլի և Հարվարդի քոլեջների ուսուցիչներին և շրջանավարտներին։ Դրանք առաջին անգամ բացել և ուսումնասիրել է Գիլֆորդից, Կոնեկտիկուտ նահանգի տասնութամյա ասպիրանտ, երիտասարդ ամերիկացի Սամուել Ջոնսոնը, ով նույնպես նոր էր գտել և կարդացել Լորդ Ֆրենսիս Բեկոնի 1605 թվականի *«Ուսուցման առաջընթաց» գիրքը**:* Ջոնսոնն իր *«Ինքնակենսագրությունում* » գրել է. «Այս ամենը նման էր օրվա ջրհեղեղի իր ցածր հոգեվիճակի համար» և որ «նա իրեն գտել է այնպիսի մեկի մեջ, ով միանգամից դուրս է գալիս մթնշաղի շողերից դեպի բաց օրվա լիակատար արևը»։ Նա այժմ համարում էր այն, ինչ սովորել էր Յեյլում «ոչ այլ ինչ, քան մի քանի փոքրիկ անգլերեն և հոլանդական համակարգերի դպրոցական սարդոստայններ, որոնք այժմ դժվար թե հայտնվեին փողոցում»։

1716 թվականին Ջոնսոնը նշանակվել է Յեյլի դաստիարակ։ Նա սկսեց այնտեղ դասավանդել Լուսավորության ուսումնական ծրագիրը, և այդպիսով սկսվեց ամերիկյան լուսավորությունը։ Նրա՝ կարճաժամկետ ուսանողներից մեկը տասնհինգամյա Ջոնաթան Էդվարդսն էր։ «Այդ տարիների Յեյլի այս երկու փայլուն ուսանողները, որոնցից յուրաքանչյուրը պետք է դառնար նշանավոր մտածող և քոլեջի նախագահ, բացահայտեցին խնդրի հիմնարար բնույթը՝ «հին ուսուցման և նորի միջև անհամապատասխանությունների»։ Բայց յուրաքանչյուրն ուներ միանգամայն տարբեր տեսակետներ կանխորոշման և ազատ կամքի, սկզբնական մեղքի և առաքինության գործադրման միջոցով երջանկության ձգտման և երեխաների կրթության հարցերի վերաբերյալ։

### Բարեփոխված կալվինիզմ

Ջոնաթան Էդվարդս
Ջոնաթան Էդվարդսը «Ամերիկայի ամենակարևոր և ինքնատիպ փիլիսոփայության աստվածաբանն էր»։ Նշանավորվել է իր եռանդուն քարոզներով, ինչպիսիք են՝ «Մեղավորները զայրացած Աստծո ձեռքերում» (որն ասում են, որ սկիզբ է դրել Առաջին Մեծ զարթոնքին), Էդվարդսն ընդգծել է «Աստծո բացարձակ գերիշխանությունը և Աստծո սրբության գեղեցկությունը»։ Աշխատելով միավորել քրիստոնեական պլատոնիզմը էմպիրիստական իմացաբանության հետ, Նյուտոնյան ֆիզիկայի օգնությամբ, Ջորջ Բերքլին խորապես ազդել է Էդվարդսի վրա, և նա եպիսկոպոս Բերկլիից վերցրել է մարդկային փորձի ստեղծման համար ոչ նյութականի կարևորությունը։

Ոչ նյութական միտքը բաղկացած է ըմբռնումից և կամքից, և դա հասկացողություն է, որը մեկնաբանվում է նյուտոնյան շրջանակում, որն էլ հանգեցնում է Էդվարդսի՝ Դիմադրության հիմնարար մետաֆիզիկական կատեգորիային։ Ինչ հատկանիշներ էլ կարող է ունենալ օբյեկտը, այն ունի այս հատկությունները, քանի որ օբյեկտը դիմադրում է։ Դիմադրությունն ինքնին Աստծո զորության գործադրումն է, և դա կարելի է տեսնել Նյուտոնի շարժման օրենքներում, որտեղ առարկան «չի ցանկանում» փոխել իր ներկայիս շարժման վիճակը. հանգստի վիճակում գտնվող առարկան կմնա հանգստի վիճակում, իսկ շարժման մեջ գտնվող առարկան կմնա շարժման մեջ։

Թեև Էդվարդսը բարեփոխեց պուրիտանական աստվածաբանությունը՝ օգտագործելով բնական փիլիսոփայության լուսավորության գաղափարները, նա մնաց կալվինիստ և կոշտ դետերմինիստ։ Ջոնաթան Էդվարդսը նույնպես մերժեց կամքի ազատությունը՝ ասելով, որ «մենք կարող ենք անել այնպես, ինչպես ցանկանում ենք, բայց չենք կարող հաճոյանալ, ինչպես ուզում ենք»։ Ըստ Էդվարդսի, ոչ բարի գործերը, ոչ էլ ինքնահոս հավատքը փրկության չեն տանում, այլ Աստծո անվերապահ շնորհն է, որը կանգնած է որպես մարդկային բախտի միակ դատավորը։

### Լուսավորում

Թեև 17-րդ և 18-րդ դարի սկզբի ամերիկյան փիլիսոփայական ավանդույթը հստակորեն նշանավորվեց կրոնական թեմաներով և Ռամուսի ռեֆորմացիոն պատճառաբանությամբ, 18-րդ դարում ավելի շատ ապավինում էին գիտությանը և Լուսավորության դարաշրջանի նոր ուսուցմանը, ինչպես նաև իդեալիստական հավատքին՝ մարդկանց կատարյալ լինելը էթիկայի և բարոյական փիլիսոփայության դասավանդման, laissez-faire տնտեսագիտության և քաղաքական հարցերի վրա նոր կենտրոնանալու միջոցով։

Սամուել Ջոնսոնին անվանում են «Ամերիկյան փիլիսոփայության հիմնադիր» և «գաղութային Ամերիկայի առաջին կարևոր փիլիսոփան և այնտեղ հրատարակված առաջին փիլիսոփայության դասագրքի հեղինակը»։ Նա հետաքրքրված էր ոչ միայն փիլիսոփայությամբ և աստվածաբանությամբ, այլև կրթության տեսություններով և գիտելիքների դասակարգման սխեմաներով, որոնք նա օգտագործում էր հանրագիտարաններ գրելու, քոլեջի ուսումնական ծրագրեր մշակելու և գրադարանների դասակարգման համակարգեր ստեղծելու համար։

Ջոնսոնը այն տեսակետի կողմնակիցն էր, որ «ճշմարիտ կրոնի էությունը բարոյականությունն է», և կարծում էր, որ «դոմինացիոնալիզմի խնդիրը» կարող է լուծվել՝ ուսուցանելով ոչ դավանանքային ընդհանուր բարոյական փիլիսոփայություն, որն ընդունելի է բոլոր կրոնների համար։ Այսպիսով, նա ստեղծեց այն։ Ջոնսոնի բարոյական փիլիսոփայության վրա ազդել են Դեկարտը և Լոկը, բայց ավելի անմիջականորեն Ուիլյամ Վոլասթոնի 1722 թվականի *Religion of Nature Delineated* գիրքը և Ջորջ Բերքլիի իդեալիստ փիլիսոփան, որի հետ Ջոնսոնը սովորել է, երբ Բերքլին Ռոդ Այլենդում էր 1729-1731 թվականներին։ Ջոնսոնը կտրականապես մերժեց Կալվինի նախասահմանության վարդապետությունը և կարծում էր, որ մարդիկ ինքնավար բարոյական գործակալներ են՝ օժտված ազատ կամքով և Լոքի բնական իրավունքներով։ Նրա բնական կրոնի և իդեալիզմի միաձուլման փիլիսոփայությունը, որը կոչվում է «Ամերիկյան պրակտիկ իդեալիզմ», մշակվել է որպես քոլեջի դասագրքերի շարք՝ յոթ հրատարակություններով 1731-1754 թվականներին։ Այս գործերը և նրա երկխոսությունը՝ *Ռաֆայելը, կամ Անգլիական Ամերիկայի հանճարը,* գրված Stamp Act ճգնաժամի ժամանակ, ծնվել են Ուոլասթոնի և Բերքլիի ազդեցություններից. *Ռաֆայելը* ներառում է բաժիններ տնտեսագիտության, հոգեբանության, երեխաների ուսուցման և քաղաքական փիլիսոփայության վերաբերյալ։

Նրա բարոյական փիլիսոփայությունը սահմանվում է իր քոլեջի *Elementa Philosophica* դասագրքում որպես «առաքինության պրակտիկայով մեր բարձրագույն երջանկությունը հետապնդելու արվեստ»։ Այն խրախուսվել է Յեյլի նախագահ Թոմաս Կլապի, Բենջամին Ֆրանկլինի և պրովոստ Ուիլյամ Սմիթի կողմից Ֆիլադելֆիայի ակադեմիայում և քոլեջում և դասավանդվել Քինգի քոլեջում (այժմ ՝ Կոլումբիայի համալսարան), որը Ջոնսոնը հիմնադրել է 1754 թվականին։ Այն ազդեցիկ էր իր ժամանակներում. հաշվարկվել է, որ ամերիկյան քոլեջի ուսանողների մոտ կեսը 1743-1776 թվականներին, և տղամարդկանց կեսից ավելին, ովքեր նպաստել են *Անկախության հռչակագրին* կամ քննարկել այն կապված են Ջոնսոնի ամերիկյան գործնական իդեալիստական բարոյական փիլիոսփայության հետ։ Հինգ կոմիտեի երեք անդամներ, ովքեր խմբագրել են *Անկախության հռչակագիրը,* սերտորեն կապված են եղել Ջոնսոնի հետ. նրա կրթական գործընկերը, խթանողը, ընկերը և հրատարակիչ Բենջամին Ֆրանկլինը Փենսիլվանիայից, Քինգս քոլեջի ուսանող Ռոբերտ Ռ. Լիվինգսթոնը Նյու Յորքից և նրա որդին՝ Ուիլյամը, Սամուել Ջոնսոնի օրինական հովանավորյալը և Յեյլի գանձապահ Ռոջեր Շերմանը Կոնեկտիկուտից։ Ջոնսոնի որդին՝ Ուիլյամ Սամուել Ջոնսոնը, Ոճերի կոմիտեի նախագահն էր, որը գրեց ԱՄՆ Սահմանադրությունը։ Նախագծային տարբերակի խմբագրումները Կոնգրեսի գրադարանում գտնվում են նրա ենթակայության տակ։

### Հիմնադիրների քաղաքական փիլիսոփայություն

 Թոմաս Ջեֆերսոնի դիմանկարը Ռեմբրանտ Պիլի կողմից, 1800 թվական
Նամականիշների մասին օրենքի ընդունման ժամանակ հետաքրքրություն առաջացավ քաղաքացիական և քաղաքական փիլիսոփայության նկատմամբ։ Հիմնադիր հայրերից շատերը լայնորեն գրեցին քաղաքական հարցերի շուրջ, այդ թվում՝ Ջոն Ադամսը, Ջոն Դիկինսոնը, Ալեքսանդր Համիլթոնը, Ջոն Ջեյը, Թոմաս Ջեֆերսոնը, Բենջամին Ֆրանկլինը և Ջեյմս Մեդիսոնը։ Շարունակելով 17-րդ դարում պուրիտանների գլխավոր մտահոգությունները՝ հիմնադիր հայրերը քննարկեցին Աստծո, պետության և անհատի փոխհարաբերությունները։ Դրա արԴյուինքում ստեղծվել են *Միացյալ Նահանգների Անկախության հռչակագիրը*, որն ընդունվել է 1776 թվականին, և *Միացյալ Նահանգների Սահմանադրությունը*, որը վավերացվել է 1788 թվականին։

Սահմանադրությունը սահմանում է կառավարման դաշնային և հանրապետական ձև, որը բնութագրվում է ուժերի հավասարակշռությամբ, որն ուղեկցվում է իշխանության երեք ճյուղերի միջև հակակշիռների համակարգով. դատական ճյուղ, գործադիր ճյուղ՝ նախագահի գլխավորությամբ, և օրենսդիր ճյուղ՝ կազմված երկպալատ օրենսդիր մարմնից, որտեղ ներկայացուցիչների պալատը ստորին պալատն է, իսկ Սենատը՝ վերին պալատը։

Չնայած *Անկախության հռչակագիրը* պարունակում է Արարչի, Բնության Աստծո, Աստվածային Նախախնամության և Աշխարհի Գերագույն Դատավորի մասին հղումներ, Հիմնադիր Հայրերը բացառապես աստվածապաշտ չէին։ Ոմանք դավանում էին դեիզմի անձնական գաղափարներ, ինչպես բնորոշ էր այլ եվրոպական լուսավորության մտածողներին, ինչպիսիք են Մաքսիմիլիեն Ռոբեսպիերը, Ֆրանսուա-Մարի Արուեն (ավելի հայտնի է Վոլտեր գրչանունով ) և Ռուսոն։ Այնուամենայնիվ, *Անկախության հռչակագրի* 106 ներդրողների հետաքննությունը 1774 թվականի սեպտեմբերի 5-ից մինչև 1776 թվականի հուլիսի 4-ն ընկած ժամանակահատվածում պարզեց, որ միայն երկու տղամարդ (Ֆրանկլին և Ջեֆերսոն), երկուսն էլ ամերիկացի գործնական իդեալիստներ իրենց բարոյական փիլիսոփայության մեջ, կարող են կոչվել քվազիդեիստներ կամ ոչ դավանանքային քրիստոնյաներ. մնացած բոլորը հրապարակայնորեն կրոնական քրիստոնեական եկեղեցիների անդամներ էին։ Նույնիսկ Ֆրանկլինը դավանում էր «հանրային կրոնի» անհրաժեշտությունը և ժամանակ առ ժամանակ հաճախում էր տարբեր եկեղեցիներ։ Ջեֆերսոնը եղել է Վիրջինիայի Շառլոտսվիլի ավետարանական կալվինիստական բարեփոխված եկեղեցու երաժիշտ, եկեղեցի, որը ինքն էր հիմնադրել 1777 թվականին, ենթադրելով, որ կյանքի այս պահին նա բավականին խիստ կապված էր մի դավանանքի հետ։ Բայց հիմնադիրները, ովքեր ուսումնասիրել կամ ընդունել են Ջոնսոնի, Ֆրանկլինի և Սմիթի ոչ դավանանքային բարոյական փիլիսոփայությունը, առնվազն ազդվել են Վոլասթոնի բնական կրոնի դեիստական միտումներից, ինչպես վկայում են «Բնության օրենքները և բնության Աստվածը» և «Երջանկության ձգտումը» *հռչակագրում*։

Ներքին ամերիկյան պրակտիկ իդեալիզմին հանգող այլընտրանքային բարոյական փիլիսոփայություն, որը տարբեր կերպ կոչվում է շոտլանդական բնածին զգայական բարոյական փիլիսոփայություն (Ջեֆերսոնի կողմից), Շոտլանդական ընդհանուր իմաստի փիլիսոփայություն, կամ շոտլանդական ողջախոհության ռեալիզմ, ներդրվել է Ամերիկյան քոլեջներ 1768 թվականին Ջոն Ուիզերսփունի կուղմից, շոտլանդացի ներգաղթյալ և մանկավարժ, ով հրավիրվել էր որպես Նյու Ջերսիի քոլեջի նախագահ (այժմ ՝ Փրինսթոնի համալսարան )։ Նա պրեսբիտերական նախարար էր և պատվիրակ, ով միացավ մայրցամաքային կոնգրեսին *Հռչակագրի* քննարկումից ընդամենը մի քանի օր առաջ։ Նրա բարոյական փիլիսոփայությունը հիմնված էր շոտլանդացի փիլիսոփա Ֆրենսիս Հաթչեսոնի աշխատանքի վրա, ով նույնպես ազդեց Ջոն Ադամսի վրա։ Երբ Նախագահ Ուիզերսփունը ժամանեց Նյու Ջերսիի քոլեջ 1768 թվականին, նա ընդլայնեց նրա բնական փիլիսոփայության առաջարկները, մաքրեց Բերքլիի հետևորդներին ֆակուլտետից, ներառյալ Ջոնաթան Էդվարդս կրտսերին, և ուսուցանեց Շոտլանդիայի բնածին բարոյական փիլիսոփայության իր սեփական Հաթչսոնի ազդեցության ձևը։ Որոշ ռեվիզիոնիստ մեկնաբաններ, այդ թվում՝ Գարի Ուիլսի *«Հորինել Ամերիկա. Ջեֆերսոնի Անկախության հռչակագիրը*», 1970-ականներին պնդում էին, որ այս ներմուծված շոտլանդական փիլիսոփայությունը հիմք է հանդիսացել Ամերիկայի հիմնադիր փաստաթղթերի համար։ Սակայն այլ պատմաբաններ կասկածի տակ են դնում այս պնդումը։ Ռոնալդ Համովին հրապարակեց Գարի Ուիլսի *«Հնարել Ամերիկա»* աշխատության քննադատությունը՝ եզրակացնելով, որ «այն պահին, երբ Ուիլսի հայտարարությունները ենթարկվում են քննության, դրանք հայտնվում են շփոթմունքների, անկիրթ ենթադրությունների և փաստերի բացահայտ սխալների մեջ»։ *Միացյալ Նահանգների Անկախության հռչակագրի* բոլոր ներդրողների մեկ այլ հետազոտություն ցույց է տալիս, որ միայն Ջոնաթան Ուիզերսփունը և Ջոն Ադամսն են ընդունել ներմուծված շոտլանդական բարոյականությունը։ Թեև շոտլանդական բնածին զգացմունքային ռեալիզմը հեղափոխությունից հետո տասնամյակների ընթացքում կդառնար գերիշխող բարոյական փիլիսոփայությունը ամերիկյան ակադեմիայի դասարաններում գրեթե 100 տարի, այն ուժեղ ազդեցություն չուներ *Հռչակագրի* ստեղծման ժամանակ։ Ջոնսոնի ամերիկյան պրակտիկ իդեալիզմը և Էդվարդսի բարեփոխման պուրիտանական կալվինիզմը շատ ավելի ուժեղ ազդեցություն ունեցան մայրցամաքային կոնգրեսի տղամարդկանց և *Հռչակագրի* վրա։

Թոմաս Փեյնը՝ անգլիացի մտավորական, բրոշյուրագիր և հեղափոխական, ով գրել է *Առողջ դատողությունը* և *մարդու իրավունքները*, Ամերիկայում լուսավորչական քաղաքական գաղափարների ազդեցիկ քարոզիչն էր, թեև նա փիլիսոփա չէր։ *Common Sense-ը*, որը նկարագրվել է որպես «ամբողջ հեղափոխական դարաշրջանի ամենահրապուրիչ և հանրաճանաչ գրքույկը», ապահովում է ամերիկյան հեղափոխության և բրիտանական թագից անկախության հիմնավորումը։ Թեև հայտնի էր 1776 թվականին, պատմաբան Փոլին Մայերը զգուշացնում է, որ «Փեյնի ազդեցությունն ավելի համեստ էր, քան նա պնդում էր և քան ենթադրում էին նրա ավելի եռանդուն երկրպագուները»։

Ամփոփելով, «տասնութերորդ դարի կեսերին» հենց «կոլեգիաններն էին ուսումնասիրում» գաղութային քոլեջներում դասավանդվող նոր ուսուցման և բարոյական փիլիսոփայության գաղափարները, ովքեր «ստեղծեցին ամերիկյան ազգության նոր փաստաթղթեր»։ «Հիմնադիր հայրերի» սերունդից էին այնպիսի մարդիկ, ինչպիսիք են Նախագահ Սամուել Ջոնսոնը, Նախագահ Ջոնաթան Էդվարդսը, Նախագահ Թոմաս Քլապը, Բենջամին Ֆրանկլինը և պրովոստ Ուիլյամ Սմիթը, ովքեր «առաջինն ստեղծեցին «Երջանկության ձգտման» իդեալիստական բարոյական փիլիսոփայությունը», և այնուհետև այն դասավանդեց ամերիկյան քոլեջներում այն տղամարդկանց սերնդին, ովքեր դառնալու էին հիմնադիր հայրեր»։

19-րդ դար
---------

19-րդ դարը Ամերիկայում տեսավ ռոմանտիզմի վերելքը։ Ռոմանտիզմի ամերիկյան մարմնավորումը տրանսցենդենտալիզմն էր և այն հանդես է գալիս որպես ամերիկյան հիմնական նորարարություն։ 19-րդ դարը նաև տեսավ պրագմատիզմի դպրոցի վերելքը՝ Ջորջ Հոլմս Հովիսոնի գլխավորած ավելի փոքր, հեգելյան փիլիսոփայական շարժման հետ մեկտեղ, որը կենտրոնացած էր Սենթ Լուիսում, թեև ամերիկյան պրագմատիզմի ազդեցությունը զգալիորեն գերազանցում էր Հեգելյան փոքր շարժման ազդեցությունը։

Մյուս արձագանքները նյութապաշտությանը վերաբերող ներառում էին Ջոսիա Ռոյսի «օբյեկտիվ իդեալիզմը » և Բորդեն Պարկեր Բոունի « անձնականությունը», որը երբեմն կոչվում է «բոստոնյան անձնավորություն»։

### Տրանսցենդենտալիզմ

Հենրի Դեյվիդ Տորո, 1856 թվական
Ռալֆ Վալդո Էմերսոն, Կաղապար:Circa
Տրանսցենդենտալիզմը Միացյալ Նահանգներում նշանավորվեց սուբյեկտիվ փորձի վրա շեշտադրմամբ և կարող է դիտվել որպես արձագանք ընդդեմ մոդեռնիզմի և ինտելեկտուալիզմի ընդհանրապես և հատկապես մեխանիստական, ռեդուկտիվիստական աշխարհայացքի։ Տրանսցենդենտալիզմը նշանավորվում է իդեալական հոգևոր վիճակի ամբողջական հավատքով, որը «գերազանցում է» ֆիզիկական և էմպիրիկականը, և այս կատարյալ վիճակը կարելի է ձեռք բերել միայն սեփական ինտուիցիայի և անձնական մտորումների միջոցով՝ ի տարբերություն կա՛մ արԴյուինաբերական առաջընթացի և գիտական առաջընթացի, կա՛մ սկզբունքների և ավանդական, կազմակերպված կրոնի դեղատոմսերի։ Առավել նշանավոր տրանսցենդենտալիստ գրողներից են Ռալֆ Վալդո Էմերսոնը, Հենրի Դեյվիդ Թորոն և Մարգարետ Ֆուլերը։

Տրանսցենդենտալիստ գրողները բոլորն էլ ցանկանում էին խորը վերադարձ դեպի բնություն և հավատում էին, որ իրական, ճշմարիտ գիտելիքը ինտուիտիվ է և անհատական և բխում է բնության մեջ անձնական ընկղմումից և արտացոլումից, ի տարբերություն գիտական գիտելիքի, որը էմպիրիկ զգայական փորձի արԴյուինք է։ Էմերսոնի և բնության կարևորության ազդեցությամբ՝ Չարլզ Սթերնս Ուիլերը 1836 թվականին Ֆլինթի լճակում կառուցեց տնակը։ Համարվելով տրանսցենդենտալիստական բացօթյա կյանքի առաջին փորձը, Ուիլերն օգտագործել է իր տնակը Հարվարդի իր ամառային արձակուրդների ժամանակ 1836-1842 թվականներին։ Թորոն վեց շաբաթ մնաց Ուիլերի տնակում 1837 թվականի ամռանը և հասկացավ, որ նա ցանկանում է կառուցել իր սեփական տնակը (հետագայում այն իրականացվեց Ուոլդենում 1845 թվականին)։

### Դարվինիզմը Ամերիկայում

Չարլզ Դարվինի էվոլյուցիոն տեսության հրապարակումը 1859 թվականին նրա *«Տեսակների ծագման մասին»* հրատարակության մեջ մեծ ազդեցություն ունեցավ ամերիկյան փիլիսոփայության վրա։ Ջոն Ֆիսկեն և Չոնսի Ռայթը երկուսն էլ գրել են փիլիսոփայության վերաիմաստավորման մասին և վիճարկել էվոլյուցիոն ոսպնյակի միջոցով։ Նրանք երկուսն էլ ցանկանում էին հասկանալ բարոյականությունն ու միտքը դարվինյան տերմիններով՝ նախադեպ ստեղծելով էվոլյուցիոն հոգեբանության և էվոլյուցիոն էթիկայի համար։

Սամները, մեծամասամբ Սպենսերի ազդեցության տակ, իր համախոհ Էնդրյու Կարնեգիի հետ կարծում էր, որ գոյատևման պայքարի սոցիալական ենթատեքստն այն է, որ laissez-faire կապիտա;լիզմը բնական քաղաքական-նտեսական համակարգ է, որը կհանգեցնի բարեկեցության ամենաբարձր մակարդակին։ Ուիլյամ Սամները, բացի նրանից որ ելույթ էր ունենում ազատ շուկաների օգտին, նաև աջակցում էր հակաիմպերիալիզմին (որին վերագրվում է «էթնոցենտրիզմ» տերմինի ստեղծումը) և պաշտպանում ոսկու ստանդատը։

### Պրագմատիզմ

Ամենաազդեցիկ մտքի դպրոցը, որը եզակիորեն ամերիկյան է, համարվում է պրագմատիզմ։ Այն ի հայտ է եկել 19-րդ դարի վերջում, ԱՄՆ-ում Չարլզ Սանդերս Պերսի, Վիլյամ Ջեյմսը (1842-1910) «յուրօրինակ մտածող էր ֆիզիոլոգիայի, հոգեբանության և փիլիսոփայության մեջ և դրանց միջև»։ Նա հայտնի Վիլյամ Ջեյմսի և Ջոն Դյուիի շնորհիվ։ Պրագմատիզմը սկսվում է այն մտքից, որ հավատը այն է, ինչի հիման վրա մարդը պատրաստ գործել։ Նա կարծում է, որ առաջարկի իմաստը վարքագծի կամ պրակտիկայի հետևանքային ձևն է, որը ենթադրվում է առաջարկի ճշմարիտ ընդունմամբ։

#### Չարլզ Սանդերս Պիրս

Չարլզ Սանդերս Պերս, Ամերիկացի պրագմատիկ, տրամաբան, մաթեմատիկոս, փիլիսոփա և գիտնական
Պոլիմաթ, տրամաբան, մաթեմատիկոս, փիլիսոփա և գիտնական Չարլզ Սանդերս Պերսը (1839–1914) 1870-ական թվականներին ստեղծեց «պրագմատիզմ» տերմինը[*փա՞ստ*]: Նա «մետաֆիզիկական ակումբի»՝ ինտելեկտուալների ակումբի անդամ էր, որտեղ նաև գտնվում էին Չոնսի Ռայթը, ապագա Գերագույն դատարանի դատավոր Օլիվեր Ուենդելլ Հոլմս կրտսերը և Վիլյամ Ջեյմսը։ Սեմիոտիկայից, տրամաբանությունից և մաթեմատիկայից բացի, Պիրսը գրել է այնպիսի աշխատանքներ, որոնք համարվում են պրագմատիզմի հիմնադիր փաստաթղթերը. «Հավատքի ամրապնդում» (1877) և «Ինչպես մեր մտքերը պարզ դարձնել» (1878):

«Հավատքի ամրապնդում» աշխատությունում Պերսը ապացուցում է գիտական մեթոդի գերազանցությունը տեսական հարցերի վերաբերյալ համոզմունքների կառավարման հարցում։ «Ինչպես մեր մտքերը պարզ դարձնել» աշխատությունում Պերսը պնդում էր պրագմատիզմը, որը նա հետագայում անվանեց պրագմատիկ մաքսիմում՝ «Եկեք նայենք, թե ինչ հետևանքներ, որոնք կարող են ունենալ գործնական նշանակություն, կարծում ենք, որ ունի մեր հայեցակարգի օբյեկտը։ Այնուհետև, այս էֆեկտների մասին մեր գաղափարը օբյեկտի մեր ամբողջ պատկերացումն է»։ Պերսն ընդգծել է, որ հայեցակարգը ընդհանուր է, այսինքն՝ դրա իմաստը չի սահմանափակվում փաստացի, հատուկ էֆեկտների մի շարքով, որպես այդպիսին։ Փոխարենը, օբյեկտի հայեցակարգը հավասարեցվում է այդ օբյեկտի ազդեցության հայեցակարգին` կանխամտածված պրակտիկայի համար դրանց ենթադրելի հետևանքների ընդհանուր ծավալով։ Այս ըմբռնելի գործնական հետևանքները հայեցակարգի իմաստն են։

Այս մաքսիմը նպատակ ունի օգնելու արԴյուինավետորեն մաքրել շփոթությունը, որն առաջացել է, օրինակ, ֆորմալ, բայց ոչ գործնական նշանակություն ունեցող տարբերություններից։ Ավանդաբար, մարդը վերլուծում է գաղափարը մասերով (նրա օրինակը. ճշմարտության սահմանումը որպես նշանի համապատասխանություն իր օբյեկտին)։ Այս անհրաժեշտ, բայց սահմանափակ քայլին, մաքսիմը ավելացնում է ևս մեկ, պրակտիկ ուղղվածություն (նրա օրինակը. ճշմարտության սահմանումը որպես հետազոտության բավարար նպատակ)։

Սա նրա պրագմատիզմի հիմքն է՝ որպես փորձարարական մտավոր արտացոլման մեթոդ, որը հասցնում է հասկացություններին ենթադրելի հաստատող և չհաստատող հանգամանքների առումով։ մեթոդ, որը հյուրընկալ է բացատրական վարկածների ձևավորմանը և նպաստում է ստուգման օգտագործմանն ու կատարելագործմանը։ Պերսի համար բնորոշ է նրա մտահոգությունը բացատրական վարկածների վերաբերյալ եզրակացություններ անելով, քանի որ դուրս է դեդուկտիվիստական ռացիոնալիզմի և ինդուկտիվիստական էմպիրիզմի սովորական հիմքում ընկած այլընտրանքից, թեև նա ինքը տրամաբանության մաթեմատիկոս էր և վիճակագրության հիմնադիրը։

Պերսի փիլիսոփայությունը ներառում է համատարած երեք կարգի համակարգ, սխալականություն և հակասկեպտիկ համոզմունք, որ ճշմարտությունը հայտնաբերելի է և անփոփոխ, տրամաբանություն, որպես ֆորմալ սեմիոտիկա (ներառյալ սեմիոտիկ տարրերն ու նշանների դասերը, եզրակացության եղանակները և հետազոտության մեթոդները՝ պրագմատիզմի և քննադատական գիտության հետ միասին), սխոլաստիկ ռեալիզմ, թեիզմ, օբյեկտիվ իդեալիզմ, հավատ տարածության, ժամանակի և օրենքի շարունակականության իրականության, ինչպես նաև բացարձակ պատահականության, մեխանիկական անհրաժեշտության և ստեղծագործական սիրո իրականության մեջ՝ որպես տիեզերքում գործող սկզբունքներ և որպես դրա էվոլուցիայի միջոցներ։

#### Ուիլյամ Ջեյմս

Վիլյամ Ջեյմս, Ամերիկացի պրագմատիկ և հոգեբան
Վիլյամ Ջեյմսը (1842-1910 թվականներ) «յուրօրինակ մտածող էր ֆիզիոլոգիայի, հոգեբանության և փիլիսոփայության մեջ և դրանց միջև»։ Նա հայտնի է որպես «Կրոնական փորձառության տարատեսակներ» գրքի, «Հոգեբանության սկզբունքները» մոնումենտալ աշխատության և «Հավատալու կամքը» դասախոսության հեղինակ։

Ջեյմսը, ինչպես Պերսը, պրագմատիզմը տեսնում էր որպես սովորական իմաստության մարմնացում, որը վերածվեց գաղափարների պարզաբանման և այդպիսով երկընտրանքները լուծելու արմատապես նոր փիլիսոփայական մեթոդի։ Իր 1910 թվականի «Պրագմատիզմ. նոր անուն մտածողության հին ձևերի համար» աշխատության մեջ Ջեյմսը Պերսի պրագմատիստական մաքսիմին վերափոխել է հետևյալ կերպ.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Մեր ամբողջ մտքի տարբերությունների հիմքում ընկած շոշափելի փասերը, որքան էլ դրանք լինեն նուրբ, այն է, որ դրանցից ոչ մեկն այնքան նուրբ չէ, որ ավելին լինի, քան պրակտիկայի հնարավոր տարբերություն։ Այսպիսով, թեմայի վերաբերյալ մեր մտքերում կատարյալ հստակության հասնելու համար մենք միայն պետք է մտածենք, թե գործնական տեսակի ինչ ընկալելի ազդեցություն կարող է ունենալ այդ առարկան, ինչ սենսացիաներ պետք է ակնկալենք դրանից և ինչ արձագանքների պետք է պատրաստվենք։ |  |

Նա նաև պրագմատիզմը բնութագրեց ոչ միայն որպես գաղափարների պարզաբանման մեթոդ, այլ նաև որպես ճշմարտության որոշակի տեսության հաստատում։ Պերսը մերժեց Ջեյմսի այս վերջին քայլը՝ նախընտրելով պրագմատիկ մաքսիմը նկարագրել միայն որպես տրամաբանության մաքսիմ, իսկ պրագմատիզմը՝ որպես մեթոդաբանական դիրքորոշում՝ բացահայտորեն հերքելով, որ դա բովանդակային վարդապետություն կամ տեսություն է որևէ բանի մասին՝ ճշմարտություն, թե այլ բան։

Ջեյմսը հայտնի է նաև իր արմատական էմպիրիզմով, որը պնդում է, որ առարկաների միջև հարաբերությունները նույնքան իրական են, որքան իրենք՝ առարկաները։ Ջեյմսը նաև բազմակարծիք էր, քանի որ հավատում էր, որ իրականում կարող են լինել մեկից ավելի ճշմարիտ տեսակետներ ճշմարտության մասին։ Նա մերժեց ճշմարտության համապատասխանության տեսությունը և փոխարենը գտնում էր, որ ճշմարտությունը ներառում է համոզմունք, փաստեր աշխարհի մասին, այլ նախապատմական համոզմունքներ և այդ համոզմունքների ապագա հետևանքները։ Հետագայում Ջեյմսը նույնպես հավատարիմ մնաց չեզոք մոնիզմին՝ այն տեսակետին, որ վերջնական իրականությունը մեկ տեսակ է և ոչ մտավոր է, ոչ ֆիզիկական։

#### Ջոն Դյուի

Ջոն Դյուին (1859-1952 թվականներ), շարունակելով զբաղվել բարձրամիտ ակադեմիական փիլիսոփայությամբ, ինչպես Ջեյմսն ու Փիրսն էին իրենից առաջ, նա նաև լայնորեն գրում էր քաղաքական և սոցիալական թեմաների շուրջ, և նրա ներկայությունը հանրային ոլորտում շատ ավելի մեծ էր, քան իր պրագմատիկ նախորդներինը։ Բացի պրագմատիզմի հիմնադիրներից մեկը լինելուց, Ջոն Դյուին եղել է ֆունկցիոնալ հոգեբանության հիմնադիրներից մեկը և 20-րդ դարի առաջին կեսին ամերիկյան դպրոցական կրթության առաջադեմ շարժման առաջատար դեմքը։

Դյուին ընդդիմանում էր դասական լիբերալիզմի ինդիվիդուալիզմին՝ պնդելով, որ սոցիալական ինստիտուտները «անհատների համար ինչ-որ բան ձեռք բերելու միջոց չեն, դրանք անհատներ ստեղծելու միջոցներ են»։ Նա կարծում էր, որ անհատները նրանք չեն, ովքեր պետք է հարմարեցվեն սոցիալական ինստիտուտներին, ընդհակառակը, սոցիալական ինստիտուտները նախորդում և ձևավորում են անհատներին։ Այս սոցիալական ինստիտուտները հանդիսանում են անհատներ ստեղծելու և անհատի ազատությունը խթանելու միջոցներ։

Դյուին հայտնի է կրթության կիրառական փիլիսոփայության ոլորտում իր աշխատանքով։ Դյուիի կրթության փիլիսոփայությունն այն է, որ երեխաները սովորում են անելով։ Դյուին հավատում էր, որ դպրոցական կրթությունն անհարկի ձգձգված է և պաշտոնական, և որ երեխաները լավագույնս սովորում են իրական բաներ անելով։ Օրինակ՝ մաթեմատիկայից ուսանողները կարող են սովորել՝ հաշվարկելով ճաշ պատրաստելու համամասնությունները կամ դիտարկելով, թե որքան ժամանակ է պահանջվում տրանսպորտի որոշակի եղանակներով ճանապարհ անցնելու համար։

#### Դյու Բոյս Դյուբուա

Դյու Բոյս Դյուբուա, ամերիկացի քաղաքագետ, պատմաբան, փիլիսոփա և հասարակական ռահվիրա 
Դյու Բոյս Դյուբուան (1868–1963), ով վերապատրաստվել է որպես պատմաբան և սոցիոլոգ և նկարագրվել է որպես պրագմատիկ, ինչպես իր պրոֆեսոր Վիլյամ Ջեյմսը, դարձավ փիլիսոփայության ռահվիրա՝ հրաժարվելով վերացականությունից և շարժվելով դեպի ակտիվ սոցիալական քննադատություն։ Նրա ներդրումը փիլիսոփայության մեջ, ինչպես այլ բնագավառներում նրա ջանքերը, ուղղված էին գունավոր մարդկանց հավասարության հասնելուն։ The Souls of Black Folk-ում նա ներկայացրել է կրկնակի գիտակցության հայեցակարգը՝ աֆրոամերիկացիների երկակի ինքնաընկալումը թե՛ ռասայական կողմնակալ հասարակության պրիզմայով, թե՛ ինչպես իրենք են տեսնում իրենց օրինական զգացմունքներով ու ավանդույթներով, և գրքում։ «Մութ ջուր. ձայներ շղարշից» աշխատությունում նա ներկայացրեց երկրորդ տեսակետի հայեցակարգը, ըստ որի այս կրկնակի գիտակցությունը, գոյություն ունենալով թե՛ սպիտակ աշխարհի ներսում, թե՛ առանց դրա, ապահովում է եզակի իմացաբանական հեռանկար, որով կարելի է հասկանալ այս հասարակությունը։

20-րդ դար
---------

Ջորջ Սանտայանա, փիլիսոփաՊրագմատիզմը, որը սկիզբ է առել 19-րդ դարում Ամերիկայում, 20-րդ դարի սկզբին սկսեց ուղեկցվել այլ փիլիսոփայական դպրոցներով և ի վերջո, ժամանակավորապես, խավարվեց նրանց կողմից։ 20-րդ դարում առաջացավ գործընթացի փիլիսոփայությունը՝ ազդված գիտական աշխարհայացքի և Ալբերտ Էյնշտեյնի հարաբերականության տեսության վրա։ 20-րդ դարի կեսերին Ամերիկայում լեզվի փիլիսոփայության և վերլուծական փիլիսոփայության ժողովրդականության աճ գրանցվեց։ Էկզիստենցիալիզմը և ֆենոմենոլոգիան, թեև 20-րդ դարում Եվրոպայում շատ տարածված էին, բայց Ամերիկայում երբեք չհասան ժողովրդականության այն մակարդակին, ինչ ունեին մայրցամաքային Եվրոպայում։

### Իդեալիզմի մերժում

Պրագմատիզմը շարունակեց իր ազդեցությունն ունենալ 20-րդ դարում, և իսպանացի փիլիսոփա Ջորջ Սանտայանան այս ժամանակահատվածում պրագմատիզմի և ռեալիզմի առաջատար ջատագովներից էր։ Նա կարծում էր, որ իդեալիզմը բացահայտ հակասություն է և ողջախոհության ժխտում։ Նա կարծում էր, որ եթե գիտելիք լինելու համար ինչ-որ բան պետք է որոշակի լինի, ապա գիտելիքը հնարավոր չի թվում, և արդյունքը կլինի թերահավատությունը։ Ըստ Սանտայանայի՝ գիտելիքը ենթադրում է հավատքի մի տեսակ, որը նա անվանել է «կենդանական հավատ»։

Իր «Թերահավատությունը և հավատքը կենդանիների հանդեպ» գրքում նա պնդում է, որ գիտելիքը բանականության արդյունք չէ։ Ընդհակառակը, գիտելիքն այն է, ինչ անհրաժեշտ է աշխարհի հետ գործելու և հաջողությամբ շփվելու համար։ Որպես բնագետ՝ Սանտայանան իմացաբանական ֆունդամենտալիզմի սուր քննադատն էր։ Բնական աշխարհում տեղի ունեցող իրադարձությունների բացատրությունը պատկանում է գիտության ոլորտին, և այդ գործողությունների իմաստն ու արժեքը պետք է ուսումնասիրվեն փիլիսոփաների կողմից։ «Ողջ բանականության» փիլիսոփայության ինտելեկտուալ մթնոլորտում Սանտայանան ուղեկցվում էր Նոր ռեալիզմի շարժման մտածողների կողմից, ինչպիսին է Ռալֆ Բարթոն Փերին, ով քննադատում էր իդեալիզմը որպես էգոցենտրիկ պրեդիկատի դրսևորում։

Ժամանակին Սանտայանան համընկնում էր 20-րդ դարի սկզբի ամերիկյան քննադատական ռեալիզմի ջատագովների հետ, ինչպիսին էր Ռոյ Վուդ Սելլերսը, ով նույնպես իդեալիզմի քննադատ էրն, սակայն Սելլարսը ավելի ուշ հասկացավ, որ Սանտայանան և Չարլզ Օգուստուս Սթրոնգն ավելի մոտ են իրենց նոր ռեալիզմին, շեշտը դնելով ստուգված ընկալման վրա, մինչդեռ Սելլարսը, Արթուր Օ. Լովջոյը և Ջեյմս Բիսեթ Պրատը ավելի ճիշտ դասակարգվեցին որպես քննադատական ռեալիստներ, որոնք շեշտում էին «ինտուիցիայի և դեոտատիվ նկարագրության տարբերությունը»։

### Գործընթացի փիլիսոփայություն

Գործընթացի փիլիսոփայությունը հավատարիմ է Էյնշտեյնյան աշխարհայացքին, և դրա հիմնական կողմնակիցներն են Ալֆրեդ Նորթ Ուայթհեդը և Չարլզ Հարթշորնը։ Գործընթացի փիլիսոփայության հիմնական համոզմունքն այն պնդումն է, որ իրադարձությունները և գործընթացները հիմնական գոյաբանական կատեգորիաներն են։ Իր «Բնության հայեցակարգը» գրքում Ուայթհեդը պնդում էր, որ բնության մեջ եղած իրերը, որոնք նա անվանել է «համաձայնություններ», իրադարձությունների հավաքածու են, որոնք պահպանում են մշտական բնույթ։ Գործընթացի փիլիսոփայությունը հերակլիտեական է այն առումով, որ գոյաբանական հիմնարար կատեգորիան փոփոխությունն է։ Չարլզ Հարթշորնը նաև պատասխանատու էր Ուայթհեդի գործընթացի փիլիսոփայությունը գործընթացի աստվածաբանության վերածելու համար։

### Արիստոտելյան փիլիսոփայություն

Չիկագոյի համալսարանը դարձավ արիստոտելյան փիլիսոփայության կենտրոն այն բանից հետո, երբ նախագահ Մեյնարդ Հաթչինսը բարեփոխեց ուսումնական ծրագիրը՝ հետևելով փիլիսոփա Մորտիմեր Ադլերի առաջարկություններին։ Ադլերը նաև ազդեց քույր Միրիամ Ջոզեֆի վրա, ով սկսեց սովորեցնել իր քոլեջի ուսանողներին Ազատական արվեստի միջնադարյան տրիվիում։ Ադլերը ծառայել է որպես «Encyclopedia Britannica»-ի գլխավոր խմբագիր, իսկ ավելի ուշ հիմնել է Ասպենի ինստիտուտը՝ բիզնես առաջնորդներին պատրաստելու համար։ Ռիչարդ ՄակՔինը Արիստոտելին դասավանդել է նաև Հաթչինսի օրոք։

Շատ ամերիկացի փիլիսոփաներ նպաստել են բարոյական փիլիսոփայության մեջ առաքինության էթիկայի ժամանակակից «առաքինության շրջադարձին»։

Այն Ռենդը խթանեց էթիկական էգոիզմը (հավատքի համակարգի պրակտիկան, որը նա անվանեց օբյեկտիվիզմ) իր «*The Fountainhead»* (1943) և «*Atlas Shrugged*» (1957) վեպերում։ Այս երկու վեպերը սկիզբ դրեցին Օբյեկտիվիստական շարժմանը և ազդեցին ուսանողների մի փոքր խմբի վրա, որը կոչվում էր «Կոլեկտիվ», որոնցից մեկը երիտասարդ Ալան Գրինսպենն էր՝ ինքնահռչակ ազատական, ով դարձավ Դաշնային պահուստի նախագահ։ Օբյեկտիվիզմը կարծում է, որ կա օբյեկտիվ արտաքին իրականություն, որը կարելի է իմանալ բանականության միջոցով, որ մարդիկ պետք է գործեն իրենց ռացիոնալ շահերին համապատասխան, և որ տնտեսական կազմակերպման պատշաճ ձևը «laissez-faire» կապիտալիզմն է։ Որոշ ակադեմիական փիլիսոփաներ խիստ քննադատության են ենթարկել Ռենդի աշխատանքի որակը և մտավոր խստությունը, սակայն նա շարունակում է մնալ հանրաճանաչ, եթե վիճելի գործիչ ամերիկյան ազատական շարժման մեջ։

### Վերլուծական փիլիսոփայություն

20-րդ դարի կեսերը նշանավորեցին Ամերիկայում վերլուծական փիլիսոփայության գերակայության սկիզբը։ Վերլուծական փիլիսոփայությունը, նախքան Ամերիկայում հայտնվելը, սկիզբ է առել Եվրոպայում՝ շնորհիվ Գոտլոբ Ֆրեգեի, Բերտրան Ռասելի, Գ.Է. Մուրի, Լյուդվիգ Վիտգենշտեյնի և տրամաբանական պոզիտիվիստների. Ըստ տրամաբանական պոզիտիվիզմի՝ տրամաբանության և մաթեմատիկայի ճշմարտությունները տավտոլոգիաներ են, մինչդեռ գիտության ճշմարտությունները փորձարկելի են։ Ցանկացած այլ հայտարարություն, ներառյալ էթիկայի, գեղագիտության, աստվածաբանության, մետաֆիզիկայի և գոյաբանության մասին հայտարարությունները, անիմաստ են (այս տեսությունը կոչվում է ստուգաբանություն)։ Ադոլֆ Հիտլերի և Նացիստական կուսակցության իշխանության գալով, շատ պոզիտիվիստներ փախան Գերմանիայից Մեծ Բրիտանիա և Ամերիկա՝ օգնելով ամրապնդել վերլուծական փիլիսոփայության գերակայությունը Միացյալ Նահանգներում հետագա տարիներին։

Վ.Վ.Օ. Քուայնը, թեև տրամաբանական պոզիտիվիստ չէր, բայց կիսում էր նրանց տեսակետը, որ փիլիսոփայությունը պետք է ուս ուսի կանգնի գիտության հետ՝ ինտելեկտուալ պարզության և աշխարհի ըմբռնման փնտրտուքներում։ Նա քննադատեց տրամաբանական պոզիտիվիստներին և գիտելիքի վերլուծական/սինթետիկ տարբերակումը իր 1951 թվականի «Էմպիրիզմի երկու դոգմաները» էսսեում և պաշտպանեց իր «համոզմունքների ցանցը», որը արդարացման համահունչ տեսությունն է։ Քուայնի իմացաբանության մեջ, քանի որ ոչ մի փորձ չի առաջանում առանձին, իրականում կա գիտելիքի ամբողջական մոտեցում, որտեղ յուրաքանչյուր համոզմունք կամ փորձ փոխկապակցված է ամբողջի հետ։ Քուայնը հայտնի է նաև «gavagai» տերմինի ստեղծմամբ՝ որպես թարգմանության անորոշության իր տեսության մաս։

Հարվարդում Քուայնի ուսանող Սաուլ Կրիպկեն մեծ ազդեցություն է ունեցել վերլուծական փիլիսոփայության վրա։ Կրիպկեն ճանաչվել է վերջին 200 տարվա տասը ամենակարևոր փիլիսոփաներից մեկը Բրայան Լեյթերի կողմից անցկացված հարցման արդյունքում (Leiter Reports. a Philosophy Blog; հարցում հանրային սեփականությունում)։ (1) Կրիպկեն առավել հայտնի է փիլիսոփայության մեջ չորս ներդրումով. իմաստաբանություն մոդալ և հարակից տրամաբանության համար, որը տպագրվել է մի քանի էսսեներում՝ սկսած դեռահաս տարիքից։ (2) Փրինսթոնում 1970-ի նրա դասախոսությունները՝ «Անվանումը և անհրաժեշտությունը» (հրատարակվել է 1972 և 1980 թվականներին), որոնք էապես փոխեցին լեզվի փիլիսոփայության կառուցվածքը և, ոմանց կարծիքով, «մետաֆիզիկան դարձյալ հարգելի դարձրին»։ (3) Վիտգենշտեյնի փիլիսոփայության նրա մեկնաբանությունը։ (4) Նրա ճշմարտության տեսությունը։ Նա նաև կարևոր ներդրում է ունեցել բազմությունների տեսության մեջ։

[[Պատկեր:Kripke.JPG|thumb|upright|Սոլ Կրիպկե]
Դեյվիդ Քելլոգ Լյուիսը՝ Քուայնի մեկ այլ ուսանող Հարվարդում, ճանաչվել է 20-րդ դարի մեծագույն փիլիսոփաներից մեկը Բրայան Լեյթերի կողմից անցկացված հարցման արդյունքում (բաց հասանելիության հարցում)։ Նա հայտնի է մոդալ ռեալիզմի իր հակասական պաշտպանությամբ, այն դիրքորոշմամբ, որ կան անսահման թվով կոնկրետ և պատճառականորեն մեկուսացված հնարավոր աշխարհներ, որոնցից մեկն էլ մերն է։ Այս հնարավոր աշխարհները առաջանում են մոդալ տրամաբանության տիրույթում։

Թոմաս Կունը կարևոր փիլիսոփա և գրող էր, ով լայնորեն աշխատել է գիտության պատմության և գիտության փիլիսոփայության ոլորտներում։ Նա հայտնի է «Գիտական հեղափոխությունների կառուցվածքը» գրվածքով, որը բոլոր ժամանակների ամենահայտնի գիտական աշխատություններից է։ Գիրքը պնդում է, որ գիտությունը զարգանում է տարբեր պարադիգմների միջոցով, քանի որ գիտնականները նոր առեղծվածներ են գտնում լուծելու համար։ Հարցերի պատասխանների համար համատարած պայքարի արդյունքում տեղի է ունենում աշխարհայացքի փոփոխություն, որը Կունն անվանում է պարադիգմային փոփոխություն։ Աշխատանքը համարվում է գիտելիքի սոցիոլոգիայի կարևոր հանգրվան։

### Քննադատական տեսություն

Հերբեթ Մարկուս
Քննադատական տեսությունը, մասնավորապես, Ֆրանկֆուրտի դպրոցի սոցիալական տեսությունը, ազդել է Միացյալ Նահանգների փիլիսոփայության և մշակույթի վրա՝ սկսած 1960-ականների վերջից։ Քննադատական տեսությունը արմատավորված էր արևմտաեվրոպական մարքսիստական փիլիսոփայական ավանդույթում և փնտրում էր «գործնական», այլ ոչ թե զուտ «տեսական» փիլիսոփայություն, որը կօգնի ոչ միայն հասկանալ աշխարհը, այլև ձևավորել այն, սովորաբար դեպի մարդու ազատագրում և գերիշխանությունից ազատություն։ Նրա գործնական և սոցիալապես փոխակերպվող կողմնորոշումը նման էր ավելի վաղ ամերիկացի պրագմատիկներին, ինչպիսին Ջոն Դյուին էր։

Ամերիկացի փիլիսոփաներն ու գրողները, ովքեր զբաղվել են քննադատական տեսությամբ, ներառում են Անջելա Դևիսը, Էդվարդ Սաիդը, Մարթա Նուսբաումը, Բել Հուքսը, Քորնել Ուեսթը և Ջուդիթ Բաթլերը։ Բաթլերը ներկայացնում է քննադատական տեսությունը որպես ճնշումը և անհավասարությունը, մասնավորապես գենդերային հասկացությունները հռետորականորեն մարտահրավեր նետելու միջոց։

### Քաղաքական փիլիսոփայության վերադարձ

1971 թվականին Ջոն Ռոուլսը հրատարակեց «Արդարության տեսություն» գրվածքը, որտեղ նա ուրվագծեց արդարության իր տեսակետը, որպես սոցիալական պայմանագրերի տեսության տարբերակ։ Ռոլսն օգտագործում է կոնցեպտուալ մեխանիզմ, որը կոչվում է «տգիտության շղարշ»՝ ներկայացնելու իր գաղափարը սկզբնական դիրքի մասին։ Ռոլսի փիլիսոփայության մեջ սկզբնական դիրքը Հոբսյան բնության վիճակի հարաբերակցությունն է։ Ենթադրվում է, որ սկզբնական դիրքում մարդը գտնվում է տգիտության վարագույրի հետևում, ինչի պատճառով նա չգիտի իր անհատական հատկանիշները և տեղը հասարակության մեջ, օրինակ՝ իր ռասայից, կրոնից, հարստությունից և այլն։ Ընտրված են արդարության սկզբունքները այս սկզբնական դիրքում գտնվող ռացիոնալ մարդկանց կողմից։ Արդարության երկու սկզբունքներն են՝ հավասար ազատության սկզբունքը և սոցիալական և տնտեսական անհավասարությունների բաշխումը կարգավորող սկզբունքը։ Այս հիման վրա Ռոլսը պաշտպանում է բաշխիչ արդարադատության համակարգ՝ համաձայն տարբերությունների սկզբունքի, որը սահմանում է, որ բոլոր սոցիալական և տնտեսական անհավասարությունները պետք է ուղղված լինեն ամենաքիչ շահավետներին։

Համարելով Ռոլսին որպես կառավարության չափազանց մեծ վերահսկողության և իրավունքների ոտնահարման կողմնակից՝ ազատատենչ Ռոբերտ Նոզիկը 1974 թվականին հրատարակեց «Անարխիա, պետություն և ուտոպիա» աշխատությունը։ Գրքում նա պաշտպանում է նվազագույն պետությունը և պաշտպանում անհատի ազատությունը։ Նա պնդում է, որ կառավարության դերը պետք է սահմանափակվի «ոստիկանությամբ, ազգային պաշտպանությամբ և դատարանների կառավարմամբ, և բոլոր մյուս խնդիրները, որոնք սովորաբար կատարում են ժամանակակից կառավարությունները՝ կրթություն, սոցիալական ապահովագրություն, բարեկեցություն և այլն, պետք է ստանձնեն կրոնական կազմակերպությունները, բարեգործական և այլ մասնավոր հաստատություններ, որոնք գործում են ազատ շուկայում»։

Նոզիկը պաշտպանում է արդարադատության իրավունքի տեսության իր տեսակետը, որն ասում է, որ եթե հասարակության յուրաքանչյուր անձ ստացել է իր ունեցվածքը ձեռքբերման, փոխանցման և ուղղման սկզբունքների համաձայն, ապա բաշխման ցանկացած ձև, անկախ նրանից, թե որքան անհավասար է, արդար է։ Արդարադատության սեփականության իրավունքի տեսությունը նշում է, որ «բաշխիչ արդարադատությունը, իրոք, որոշվում է որոշակի պատմական հանգամանքներով (ի տարբերություն վերջնական պետության տեսությունների), բայց դա կապ չունի որևէ մոդելի համապատասխանության հետ, որն ապահովում է, որ նրանք, ովքեր աշխատել են ամենաշատը կամ ամենաարժանավորը. կստանան ամենամեծ բաժինը»։

Մեծ Բրիտանիայում ծնված և կրթություն ստացած Ալասդեյր Մակինթայրը մոտ քառասուն տարի ապրել և աշխատել է ԱՄՆ-ում։ Նա պատասխանատու է առաքինության էթիկայի նկատմամբ հետաքրքրությունը վերականգնելու համար, բարոյական տեսություն, որն առաջին անգամ առաջ քաշեց հին հույն փիլիսոփա Արիստոտելը։ Նշանավոր թոմիստ քաղաքական փիլիսոփա, նա կարծում է, որ «ժամանակակից փիլիսոփայությունը և ժամանակակից կյանքը բնութագրվում են որևէ ներդաշնակ բարոյական կոդի բացակայությամբ, և որ այս աշխարհում ապրող մարդկանց ճնշող մեծամասնությունը չունի իմաստալից նպատակի զգացում իրենց կյանքում, ինչպես նաև. չունեն իրական համայնքներ»։ Նա խորհուրդ է տալիս վերադառնալ իրական քաղաքական համայնքներ, որտեղ մարդիկ կարող են պատշաճ կերպով ձեռք բերել իրենց արժանիքները։

### Ֆեմինիզմ

Թեև նախկինում կային գրողներ, որոնք կարող էին համարվել ֆեմինիստներ, ինչպիսիք են Սառա Գրիմկեն, Շարլոտ Պերկինս Գիլմանը, Էլիզաբեթ Քեդի Սթենթոնը և Էնն Հաթչինսոնը, 1960-ականների և 1970-ականների ֆեմինիստական շարժումը, որը նաև հայտնի է որպես ֆեմինիզմի երկրորդ ալիք, աչքի է ընկնում իր ազդեցությամբ փիլիսոփայության վրա։

Ժողովրդական գիտակցության մեջ մտավ Բեթի Ֆրիդանի «Կանացի միստիցիզմ» (1963 թվական) գիրքը։ Նրան միացան այլ ֆեմինիստ փիլիսոփաներ, ինչպիսիք են Ալիսիա Օստրիկերը և Ադրիեն Ռիչը։ Այս փիլիսոփաները քննադատում էին հիմնական ենթադրություններն ու արժեքները, ինչպիսիք են օբյեկտիվությունը և այն, ինչ նրանք համարում էին տղամարդկային մոտեցումներ էթիկայի նկատմամբ, ինչպիսիք են իրավունքների վրա հիմնված քաղաքական տեսությունները։ Նրանք պնդում էին, որ գոյություն չունի արժեքային չեզոք հետազոտություն և փորձում էին վերլուծել փիլիսոփայական խնդիրների սոցիալական ասպեկտները։

Ջուդիթ Բաթլերի գենդերային անախորժությունը (1990 թվական), որը պաշտպանում էր սեռի ընկալումը որպես սոցիալական կառուցված և կատարողական, օգնեց գտնել գենդերային ուսումնասիրությունների ակադեմիական դաշտը։

Ժամանակակից փիլիսոփայություն
----------------------------

Վերլուծական փիլիսոփայության փիլիսոփա Հիլարի Փութմանը կատարել է ներդրումներ մտքի, լեզվի, մաթեմատիկայի և գիտության փիլիսոփայությունների մեջ:
20-րդ դարի վերջում պրագմատիզմի նկատմամբ հետաքրքրությունը վերածնվեց։ Դրա համար մեծապես պատասխանատու են Հիլարի Փաթնամը և Ռիչարդ Ռորտին։ Ռոորտին առավել հայտնի է որպես «Փիլիսոփայություն և բնության հայելին» և «Փիլիսոփայություն և սոցիալական հույս» գրքերի հեղինակ։ Հիլարի Փաթնամը հայտնի է մաթեմատիկայի մեջ իր քվազի-էմպիրիզմով, ուղեղի մեջ մտքի փորձին ուղղված իր մարտահրավերներով և մտքի փիլիսոփայության, լեզվի փիլիսոփայության և գիտության փիլիսոփայության այլ աշխատություններով։

Բանավեճերը մտքի փիլիսոփայության շրջանակներում կենտրոնական դիրք ունեն։ Ավստրիացի էմիգրանտ Հերբերտ Ֆեյգլը հրապարակել է այս բանավեճերի ամփոփագիրը՝ «Մտավոր և ֆիզիկական», 1958 թվականին (հետգրությամբ՝ 1967 թվականին)։ Ավելի ուշ ամերիկացի փիլիսոփաներ, ինչպիսիք են Հիլարի Փաթնամը, Դոնալդ Դևիդսոնը, Դանիել Դենեթը, Դուգլաս Հոֆստադերը, Ջոն Սիրլը և Պատրիսիա և Փոլ Չերլենդները շարունակեցին քննարկել այնպիսի հարցեր, ինչպիսիք են մտքի բնույթը և գիտակցության դժվար խնդիրը։

20-րդ դարի կեսերի մի քանի ամերիկացի գիտնականներ թարմացրել են իդեալիզմի ուսումնասիրությունը՝ ընդգծելու բանականության դերը բնության մեջ՝ հաճախ հիմնվելով վերլուծական փիլիսոփայության գաղափարների վրա։ Ամերիկացի փիլիսոփա Նիկոլաս Ռեշերը իրեն և Պիտսբուրգի համալսարանի իր գործընկերներ Ջոն Մաքդաուելին և Ռոբերտ Բրենդոմին ներառված են հետհեգելյան «նեոիդեալիստների» խմբում։ «Միտք և աշխարհ» (1994) աշխատության մեջ Մակդաուելը որդեգրեց «փափկված նատուրալիզմի» բարդ ձևը, որը բխում էր Կանտի տարբերակումից ինքնաբերականության և ընկալունակության միջև՝ միաժամանակ խուսափելով «անսանձ պլատոնիզմի» և «ճաղատ նատուրալիզմի» երկու ծայրահեղություններից։ Ավելի վաղ «Մետաֆորի առասպել»-ում (1962) Քոլին Մյուրեյ Թուրբենը բացատրեց Ջորջ Բերքլիի շեշտադրումը լեզվի վրա որպես փոխաբերություն՝ միտք-մարմնի խնդիրը լուծելու համար՝ միաժամանակ մերժելով այն ժամանակվա գիտական մատերիալիզմը՝ հօգուտ ֆենոմենալիզմի ամուր ձևի։

21-րդ դարի սկզբին մարմնավորված ճանաչողությունը թափ է հավաքում որպես աշխարհի հետ միտք-մարմին ինտեգրման տեսություն։ Փիլիսոփաներ, ինչպիսիք են Շոն Գալահերը և Ալվա Նոյը, ինչպես նաև բրիտանացի փիլիսոփաներ, ինչպիսիք են Էնդի Քլարկը, պաշտպանում են այս տեսակետը և այն տեսնում են որպես Կանտի, Հայդեգերի և Մերլո-Պոնտիի, ի թիվս այլոց, պրագմատիզմի և մտածողության բնական զարգացում։

Ամերիկացի հայտնի իրավաբանական փիլիսոփաներ Ռոնալդ Դվորկինը և Ռիչարդ Պոզները աշխատում են քաղաքական փիլիսոփայության և իրավագիտության ոլորտում։ Պոզները հայտնի է իրավունքի իր տնտեսական վերլուծությամբ, տեսություն, որն օգտագործում է միկրոէկոնոմիկա՝ իրավական կանոններն ու ինստիտուտները հասկանալու համար։ Դվորկինը հայտնի է որպես ամբողջության իրավունքի իր տեսությամբ և իրավական մեկնաբանությամբ, հատկապես ինչպես ներկայացված է Օրենքի կայսրությունում։

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. 1 2 3  "American philosophy" at the Internet Encyclopedia of Philosophy Error in Webarchive template: Empty url. Retrieved on May 24, 2009
2. 1 2 3 4 5  "American philosophy" at the Internet Encyclopedia of Philosophy Արխիվացված Հուլիս 4, 2009 Wayback Machine Retrieved on May 24, 2009
3. ↑  «American Philosophy | Internet Encyclopedia of Philosophy» (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2023 թ․ մայիսի 6-ին. «Though many people, communities and nations populated the area that is now the United States long before the U.S.A. became a nation-state, and they all wrestled with universal philosophical questions such as the nature of the self, the relationships between persons, their origins and destiny, most histories of American Philosophy begin with European colonization, especially from the time of the Puritans in New England. From the "Mayflower Compact," penned in 1620 as the early English settlers arrived in the New World, basic socio-political positions were made explicit and fundamental to newly established communities.»
4. ↑  «American Philosophy | Internet Encyclopedia of Philosophy» (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2023 թ․ մայիսի 6-ին.
5. ↑  «American Philosophy | Internet Encyclopedia of Philosophy» (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2023 թ․ մայիսի 6-ին. «Though many people, communities and nations populated the area that is now the United States long before the U.S.A. became a nation-state, and they all wrestled with universal philosophical questions such as the nature of the self, the relationships between persons, their origins and destiny, most histories of American Philosophy begin with European colonization, especially from the time of the Puritans in New England. From the "Mayflower Compact," penned in 1620 as the early English settlers arrived in the New World, basic socio-political positions were made explicit and fundamental to newly established communities.»
6. ↑  «American Philosophy | Internet Encyclopedia of Philosophy» (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2023 թ․ մայիսի 6-ին.
7. ↑  "Religious Tolerance" – Freedom: A History of US: PBS.com Error in Webarchive template: Empty url. Retrieved September 9, 2009
8. ↑  "Religious Tolerance" – Freedom: A History of US: PBS.com Արխիվացված Սեպտեմբեր 19, 2017 Wayback Machine Retrieved September 9, 2009
9. 1 2  Hoeveler, J. David, *Creating the American Mind:Intellect and Politics in the Colonial Colleges*, Rowman & Littlefield, 978-0742548398, 2007, p. xi
10. 1 2  Hoeveler, p. xii
11. 1 2  Hoeveler, p. 127
12. 1 2  Ahlstrom, Sydney Eckman, *A Religious History of the American People*, Yale University Press, 1972, p. 295
13. 1 2 3 4  Ellis, Joseph J. *The New England Mind in Transition: Samuel Johnson of Connecticut, 1696–1772,* Yale University Press, 1973, p. 34
14. 1 2  Schneider, Herbert and Carol, *Samuel Johnson, President of King's College: His Career and Writings*, Columbia University Press, 4 vols. 1929, Volume I, p. 7
15. 1 2  Schneider, Volume I, p. 6.
16. 1 2  Ahlstrom, p. 296
17. 1 2  «*Stanford Encyclopedia of Philosophy,* "Jonathan Edwards," First published Tue Jan 15, 2002; substantive revision Tue Nov 7, 2006». Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ ապրիլի 23-ին. Վերցված է 2009 թ․ հուլիսի 24-ին.
18. 1 2  «*Stanford Encyclopedia of Philosophy,* "Jonathan Edwards," First published Tue Jan 15, 2002; substantive revision Tue Nov 7, 2006». Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ ապրիլի 23-ին. Վերցված է 2009 թ․ հուլիսի 24-ին.
19. 1 2  "American philosophy" at the Internet Encyclopedia of Philosophy Retrieved on May 24, 2009
20. 1 2  Walsh, James, *Education of the Founding Fathers of the Republic: Scholasticism in the Colonial Colleges*, Fordham University Press, New York, 1925, p. 185
21. ↑  *Routledge Encyclopedia of Philosophy*, Ed. Edward Craig, Taylor & Francis, 1998, p. 124
22. 1 2  Fiering, Norman S. "President Samuel Johnson and the Circle of Knowledge", *The William and Mary Quarterly*, Third Series, Vol. 28, No. 2 (Apr. 1971), pp. 199–236
23. 1 2  Fiering, p. 236
24. 1 2  Olsen, Neil C. *Pursuing Happiness: The Organizational Culture of the Continental Congress*, Nonagram Publications, 978-1480065505 1480065501, 2013, p. 158 n24.
25. 1 2  Jones, Adam Leroy, *Early American philosophers*, Volume 2, Issue 4 of Columbia University contributions to philosophy, psychology and education, The Macmillan Co. 1898, Volume 2, p. 370
26. ↑  Schneider, Herbert and Carol, *Samuel Johnson, President of King's College: His Career and Writings*, Columbia University Press, 4 vols. 1929, Volume II, p. 392.
27. ↑  Olsen p. 176 n65
28. ↑  Olsen, Appendix I: Morality, pp. 299–300
29. ↑  «Report of the Committee of Style». *myloc.gov*. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ սեպտեմբերի 18-ին. Վերցված է 2013 թ․ սեպտեմբերի 2-ին.
30. ↑  «Report of the Committee of Style». *myloc.gov*. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ սեպտեմբերի 18-ին. Վերցված է 2013 թ․ սեպտեմբերի 2-ին.
31. ↑  "Bicameralism and Enumerated, Implied, Resulting, and Inherent Powers" Արխիվացված Նոյեմբեր 1, 2009 Wayback Machine Retrieved September 7, 2009
32. ↑  Error in Webarchive template: Empty url. Retrieved September 7, 2009
33. 1 2  Olsen, p. 298.
34. ↑  Retrieved September 7, 2009
35. 1 2  Franklin, Benjamin, *The works of Benjamin Franklin*, ed. Jared Sparks, Hillard, Gray, 1840, p. 573
36. 1 2  Belies, Mark A. "Rev. Charles Clay, and the Calvinistical Reformed Church of Charlottesville, Virginia During the American Revolution", *Providential Perspective*, Volume 12, No. 3, August 1977, pp. 2–3
37. 1 2  Riley, Woodbridge, *American philosophy: the early schools,* Dodd, Mead, 1907, p. 11
38. 1 2  Jefferson, Thomas, *The Political Writings of Thomas Jefferson*, UNC Press Books, 1993, p. 175
39. 1 2  Asa Mahan, *A Critical History of Philosophy*, 2003, Volume 1, p. 9.
40. 1 2  Olsen, p. 213
41. 1 2  Olsen, p. 122
42. 1 2  Olsen, p. 299
43. 1 2  Olsen, p. 388 n81
44. 1 2  Wills, Garry, *Inventing America: Jefferson's Declaration of Independence*, Garden City, N.Y.: Doubleday, 1978
45. 1 2  Dimock, Wai Chee, *Residues of Justice: Literature, Law, Philosophy*, Berkeley: University of California Press, 1996, p. 147
46. 1 2  Olsen, p. 195 and p. 288
47. 1 2  Ellis, Joseph J. *American Sphinx: The Character of Thomas Jefferson*, Random House Digital, Inc. 1998, p. 96
48. 1 2  Hamowy, Ronald, Jefferson and the Scottish Enlightenment: "A Critique of Garry Wills's Inventing America: Jefferson's Declaration of Independence", *William and Mary Quarterly*, Third Series, Vol. 36, No. 4, October 1979, pp. 503–23
49. 1 2  Olsen, p. 185
50. 1 2  Hamowy, p. 523
51. 1 2  Ahlstrom, Sydney, E. *The Scottish Philosophy and American Theology Church History*, Vol. 24, No. 3 (Sep. 1955), pp. 257–72
52. 1 2  Gordon Wood, *The American Revolution: A History* (New York: Modern Library, 2002), 55
53. 1 2  Maier, Pauline, *From Resistance to Revolution: Colonial Radicals and the Development of American Opposition to Britain, 1765–1776*, p. 91
54. 1 2  Hoeveler, p. 349
55. 1 2  Olsen, p. 13
56. 1 2  Կաղապար:Usurped Retrieved September 9, 2009
57. 1 2  Kenneth. Sacks (2003). *Understanding Emerson: "The American scholar" and his struggle for self-reliance*. Princeton, N.J.: Princeton University Press. ISBN 0691099820. OCLC 50034887.
58. ↑  "Transcendentalism" at the SEP Error in Webarchive template: Empty url. Retrieved September 9, 2009
59. ↑  Eidson, John Olin (1951). *Charles Stearns Wheeler, Friend of Emerson*. Athens, GA: University of Georgia Press. OCLC 806878.
60. ↑  "Transcendentalism" at the SEP Արխիվացված Հուլիս 11, 2010 Wayback Machine Retrieved September 9, 2009
61. ↑  Eidson, John Olin (1951). *Charles Stearns Wheeler, Friend of Emerson*. Athens, GA: University of Georgia Press. OCLC 806878.
62. 1 2  "Pragmatism" at IEP Արխիվացված Ապրիլ 21, 2009 Wayback Machine Retrieved on July 30, 2008
63. ↑  Peirce (1902), *Collected Papers* v. 5, paragraph 13, note 1. See relevant quote at Pragmatic maxim#6.
64. ↑  See *Collected Papers*, v. 1, paragraph 34, Eprint Արխիվացված Մայիս 11, 2011 Wayback Machine (in "The Spirit of Scholasticism"), where Peirce ascribes the success of modern science less to a novel interest in verification than to the improvement of verification.
65. ↑  "William James" at SEP Արխիվացված Հուլիս 8, 2010 Wayback Machine Retrieved on July 30, 2009
66. ↑  See "Pragmatism (Editor [3])", c. 1906, especially the portion published in *Collected Papers* v. 5 (1934), paragraphs 11–12.
67. ↑  Peirce (1903), *Collected Papers* v. 2, paragraph 99; v. 5, paragraphs 18, 195; v. 6, paragraph 482.
68. ↑  "Neutral Monism" Արխիվացված Դեկտեմբեր 11, 2017 Wayback Machine in the *Stanford Encyclopedia of Philosophy*, Retrieved September 9, 2009
69. ↑  Violas, Paul C.; Tozer, Steven; Senese, Guy B. (September 2004). *School and Society: Historical and Contemporary Perspectives*. McGraw-Hill Humanities/Social Sciences/Languages. էջ 121. ISBN 0-07-298556-9.
70. ↑  "Dewey's Political Philosophy" Արխիվացված Դեկտեմբեր 6, 2021 Wayback Machine in *Stanford Encyclopedia of Philosophy*, Retrieved on July 30, 2009
71. ↑  John Dewey: Philosophy of Education" Արխիվացված Օգոստոս 17, 2016 Wayback Machine Retrieved on July 30, 2009
72. 1 2 3  «Du Bois, William Edward Burghardt | Internet Encyclopedia of Philosophy» (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2023 թ․ մայիսի 6-ին.
73. ↑  "George Santayana" at the Stanford Encyclopedia of Philosophy Արխիվացված Փետրվար 16, 2018 Wayback Machine Retrieved September 9, 2009
74. 1 2  Sellars, Roy Wood (1939 թ․ ապրիլի 15). «A statement of critical realism». *Revue Internationale de Philosophie*. **1** (3): 472–498. JSTOR 23932400. For a later review of some differences between the early 20th-century realists, see: Warren, W. Preston (April 1967). «Realism 1900–1930: an emerging epistemology». *The Monist*. **51** (2): 179–205. doi:10.5840/monist19675122. JSTOR 27902026. And: Neuber, Matthias (March 2020). «Two forms of American critical realism: perception and reality in Santayana/Strong and Sellars». *HOPOS: The Journal of the International Society for the History of Philosophy of Science*. **10** (1): 76–105. doi:10.1086/707651.
75. ↑  Cesarz, Gary L. (2008). «Idealism: subjective». In Lachs, John; Talisse, Robert B. (eds.). *American Philosophy: An Encyclopedia*. New York: Routledge. էջեր 379–380. ISBN 9780415939263. OCLC 124538840. «Perry criticized subjective idealism as being subject to but misunderstanding the 'egocentric predicament' ... Perry further maintained that all forms of idealism involve the egocentric predicament.»
76. ↑  Drake, Durant; Lovejoy, Arthur O.; Pratt, James Bissett; Rogers, Arthur Kenyon; Santayana, George; Sellars, Roy Wood; Strong, Charles Augustus (1920). *Essays in critical realism: a co-operative study of the problem of knowledge*. London: Macmillan. OCLC 2951630.
77. ↑  "Process Philosophy" at the SEP Արխիվացված Հուլիս 13, 2010 Wayback Machine Retrieved on September 7, 2009
78. ↑  "Process Philosophy and the New Thought Movement" Արխիվացված Օգոստոս 26, 2009 Wayback Machine Retrieved September 7, 2009
79. ↑  Ip, Greg; Steel, Emily (2007 թ․ սեպտեմբերի 15). «Greenspan Book Criticizes Bush And Republicans». *The Wall Street Journal*. էջ A1.
80. ↑  "Ayn Rand" at the Internet Encyclopedia of Philosophy Արխիվացված Օգոստոս 15, 2016 Wayback Machine Retrieved July 10, 2010
81. ↑  "ProՊատկեր of Ayn Rand at the Cato Institute Արխիվացված Հուլիս 28, 2010 Wayback Machine Retrieved July 10, 2010
82. ↑  "The Winnowing of Ayn Rand" by Roderick Long Արխիվացված Հուլիս 29, 2012 archive.today Retrieved July 10, 2010
83. ↑  "Introducing Objectivism" by Ayn Rand Արխիվացված Մայիս 1, 2010 Wayback Machine Retrieved on September 7, 2009
84. ↑  "The philosophical art of looking out number one" at heraldscotland Արխիվացված Մայիս 14, 2011 Wayback Machine Retrieved July 10, 2010
85. ↑  "Understanding Quine's Theses of Indeterminacy" by Nick Bostrom Արխիվացված Նոյեմբեր 14, 2009 Wayback Machine Retrieved September 7, 2009
86. ↑  Brian Leiter, "The last poll about philosophers for awhile – I promise!"  Արխիվացված Մայիս 9, 2010 Wayback Machine (March 7, 2009) and "So who \*is\* the most important philosopher of the past 200 years?"  Արխիվացված Հուլիս 19, 2017 Wayback Machine (March 11, 2009), *Leiter Reports: A Philosophy Blog*.
87. ↑  1982. *Wittgenstein on Rules and Private Language: An Elementary Exposition*. Cambridge, Mass.: Harvard University Press. 0-674-95401-7. Sets out his interpretation of Wittgenstein, aka Kripkenstein.
88. ↑  "Let's Settle This Once and For All: Who Really Was the Greatest Philosopher of the 20th-Century?" Արխիվացված Հունիս 8, 2017 Wayback Machine Retrieved on July 29, 2009
89. ↑  "David K. Lewis" - Princeton University Department of Philosophy Արխիվացված Մայիս 15, 2008 Wayback Machine Retrieved on September 7, 2009
90. ↑  "Thomas Kuhn" at the SEP Արխիվացված Մարտ 28, 2014 Wayback Machine Retrieved on September 7, 2009
91. ↑  Arato, Andrew; Gebhardt, Eike, eds. (1978). *The essential Frankfurt School reader*. New York: Urizen Books. էջեր xiii–xiv. ISBN 091635430X.
92. 1 2  Farr, Arnold (2013 թ․ դեկտեմբերի 18). «Herbert Marcuse». *Stanford Encyclopedia of Philosophy*.
93. ↑  Renaud, Terence (2021). *New lefts: the making of a radical tradition*. Princeton, NJ: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-22079-6. OCLC 1240575459.
94. ↑  Mann, Douglas (2011). *Understanding society: a survey of modern social theory* (2nd ed.). Toronto: Oxford University Press. էջ 113. ISBN 978-0-19-543250-3. OCLC 637440513.
95. 1 2  Davis, Angela Y. (2019 թ․ ապրիլի 3). «Angela Davis on Protest, 1968, and Her Old Teacher, Herbert Marcuse». *Literary Hub* (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2023 թ․ մայիսի 22-ին.
96. 1 2  Bohman, James; Flynn, Jeffrey; Celikates, Robin (2021). «Critical Theory». In Zalta, Edward N. (ed.). *The Stanford Encyclopedia of Philosophy* (Spring 2021 ed.). Metaphysics Research Lab, Stanford University. Վերցված է 2023 թ․ մայիսի 22-ին.
97. ↑  Della Torre, Bruna; Altheman, Eduardo (2022 թ․ հունվարի 2). «"Nicht mitmachen!" and "Weitermachen!": Rereading Adorno and Marcuse on Theory and Praxis». *Rethinking Marxism*. **34** (1): 63–80. doi:10.1080/08935696.2022.2026752. ISSN 0893-5696.
98. ↑  Thompson, Mark Christian (2022 թ․ հունվարի 27). *Phenomenal blackness: Black power, philosophy, and theory*. Thinking literature. Chicago: University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-81641-8. OCLC 1261767502.
99. ↑  Davis, Angela Y. (2004). «Marcuse's Legacies» (PDF). In Abromeit, John; Cobb, W. Mark (eds.). *Herbert Marcuse: A Critical Reader*. New York: Routledge. էջեր 43–50. doi:10.4324/9780203755013-2. ISBN 0415289092. OCLC 51966212.(չաշխատող հղում)
100. ↑  Sebastian, Cecilia (2022). *Critical Theory in Revolt: Angela Davis, Rudi Dutschke, Hans-Jürgen Krahl and the Frankfurt School, 1964-1972* (PhD thesis). New Haven: Yale University. ISBN 979-8-8417-1875-8. OCLC 1376449277.
101. ↑  Eagleton, Terry (2005). «Edward Said, cultural politics, and critical theory (an interview)». *Alif: Journal of Comparative Poetics* (25): 254–269. JSTOR 4047460.
102. ↑  Snauwaert, Dale (December 2011). «Social justice and the philosophical foundations of critical peace education: Exploring Nussbaum, Sen, and Freire». *Journal of Peace Education* (անգլերեն). **8** (3): 315–331. doi:10.1080/17400201.2011.621371. ISSN 1740-0201.
103. ↑  Buchanan, Ian (2018). «hooks, bell». *A dictionary of critical theory* (2nd ed.). Oxford; New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-183630-5. OCLC 1024082012.
104. ↑  Tucker, Terrence (2011). «West, Cornel». In Ryan, Michael (ed.). *The encyclopedia of literary and cultural theory*. Vol. 3. Cultural theory. Malden, MA: Wiley-Blackwell. էջեր 1335–1337. OCLC 649419258.
105. 1 2  Gessen, Masha (2020 թ․ փետրվարի 9). «Judith Butler Wants Us to Reshape Our Rage». *The New Yorker*.
106. ↑  Ricci, Gabriel R. (2017). *The persistence of critical theory*. New Brunswick: Transaction Publishers. ISBN 978-1-4128-6391-9. OCLC 952370088.
107. ↑  "Philosophy: John Rawls vs. Robert Nozick" Արխիվացված Հունիս 16, 2009 Wayback Machine Retrieved September 7, 2009
108. ↑  "Distributive Justice" at SEP Արխիվացված Հուլիս 9, 2010 Wayback Machine Retrieved December 18, 2009
109. ↑  "Robert Nozick (1938–2002)" at the Internet Encyclopedia of Philosophy Արխիվացված Դեկտեմբեր 10, 2015 Wayback Machine Retrieved September 7, 2009
110. ↑  "Robert Nozick" at IEP Արխիվացված Դեկտեմբեր 10, 2015 Wayback Machine Retrieved January 5, 2010
111. ↑  "The Virtues of Alasdair MacIntyre" Արխիվացված Հուլիս 12, 2012 Wayback Machine Retrieved on September 7, 2009
112. ↑  "Virtue Ethics" at SEP Արխիվացված Մայիս 14, 2019 Wayback Machine Retrieved on September 7, 2009
113. ↑  "Topics in Feminism" at the Stanford Encyclopedia of Philosophy Արխիվացված Հունվար 17, 2018 Wayback Machine Retrieved September 7, 2009
114. ↑  Ratner-Rosenhagen, Jennifer (2013). «Philosophy». In Rubin, Joan Shelley; Casper, Scott E. (eds.). *The Oxford encyclopedia of American cultural and intellectual history*. Oxford; New York: Oxford University Press. էջեր 116–127 (125). ISBN 978-0-19-976435-8. OCLC 807769162.
115. ↑  Putnam, Hilary, 1975, *Mind, Language, and Reality. Philosophical Papers, Volume 2*. Cambridge University Press, Cambridge, UK. 88-459-0257-9
116. ↑  Brueckner, Tony (2004 թ․ հոկտեմբերի 29). «Brains in a Vat». *Stanford Encyclopedia of Philosophy*. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ հուլիսի 9-ին.
117. ↑  "Eliminative Materialism" at the Stanford Encyclopedia of Philosophy Արխիվացված Մայիս 28, 2009 Wayback Machine Retrieved September 10, 2009
118. ↑  "Facing Up to the Problem of Consciousness" - David Chalmers Արխիվացված Ապրիլ 8, 2011 Wayback Machine Retrieved September 10, 2009
119. ↑  Feigl, Herbert (1967) [1958]. *The 'Mental' and the 'Physical': The Essay and a Postscript*. Minnesota paperbacks. Vol. 10. Minneapolis: University of Minnesota Press. ISBN 9780816604524. JSTOR 10.5749/j.cttts4rf. OCLC 526464.
120. ↑  "John Searle" at the Dictionary of the Philosophy of Mind Արխիվացված Մայիս 15, 2009 Wayback Machine Retrieved September 10, 2009
121. ↑  "Donald Davidson" at the Internet Encyclopedia of Philosophy Արխիվացված Հուլիս 24, 2009 Wayback Machine Retrieved September 10, 2009
122. ↑  "Daniel Dennett" at the Dictionary of the Philosophy of Mind Արխիվացված Հունվար 17, 2013 Wayback Machine Retrieved September 10, 2009
123. ↑  Douglas Hofstadter's page at Indiana.edu Արխիվացված Օգոստոս 3, 2012 archive.today Retrieved September 10, 2009
124. 1 2 3  Rescher, Nicholas (2005). «Twentieth Century Anglo-American Neo-Idealism». *Studies in 20th Century Philosophy*. Nicholas Rescher Collected Papers. Vol. 1. Frankfurt; Piscataway, NJ: Ontos Verlag; Transaction Books. էջեր 109–117. doi:10.1515/9783110326260.109. ISBN 3-937202-78-1. OCLC 68597285.
125. ↑  Horn, Jason L. (2005). «Turbayne, Colin Murray». In Shook, John R.; Hull, Richard T. (eds.). *Dictionary of Modern American Philosophers*. Bristol: Thoemmes Continuum. էջեր 2451–2452. ISBN 1843710374. OCLC 53388453.
126. ↑  «*The Myth of Metaphor* by Colin Murray Turbayne – Critical philosophical reviews of the book». *JSTOR*. Վերցված է 2022 թ․ փետրվարի 9-ին.
127. ↑  Gallagher, Shaun (2009). «Philosophical antecedents to situated cognition» (PDF). In Robbins, P.; Aydede, M. (eds.). *Cambridge Handbook of Situated Cognition*. Cambridge, UK; New York: Cambridge University Press. էջեր 35–53. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2011 թ․ հունիսի 14-ին. Վերցված է 2016 թ․ նոյեմբերի 17-ին.
128. ↑  Michael C. Rea: World Without Design: Ontological Consequences of Naturalism. Oxford, Clarendon Press, 2001.

Արտաքին հղումներ
----------------

* American Philosophical Association
* American Philosophical Society
* Society for the Advancement of American Philosophy