**Նացիստական Գերմանիայի տնտեսություն կամ Երրորդ Ռայխի տնտեսություն,** Գերմանիայի տնտեսական պատմության մի փուլ 1933-1945 թվականներին։ Այդ ընթացքում երկրի ազգային տնտեսության կառավարումը և Աշխատանքի միջազգային բաժանման մեջ դրա ներառման եղանակը իրականացվել են Երրորդ Ռեյխի նացիոնալ-սոցիալիստական ուսմունքին համապատասխան։ Համակարգում կատեգորիաների տեսության նացիստական Գերմանիայի տնտեսությունը հանդիսանում է պետական-մոնոպոլիստական կապիտալիզմը, որի համաձայն լայնորեն օգտագործվել են տարրեր պլանավորման, տնտեսական ծրագրավորման և այլ գործիքներ ակտիվ է պետության միջամտությունը տնտեսական գործընթացներին։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Նացիստական Գերմանիայի տնտեսությունը լայնորեն կիրառում էր համակենտրոնացման ճամբարներում ստրկատիրական աշխատանքի օգտագործումը և գրավյալ երկրների թալանը (նրանց ռեսուրսների դուրսբերումը հօգուտ Գերմանական տնտեսության) մինչև սարքավորումների ապամոնտաժումը և արտահանումը Գերմանիա, ինչը էական դեր խաղաց տնտեսական պարամետրերի կայունության պահպանման գործում ՝ չնայած ռազմական արտադրության հիպերտրոֆիկ մասշտաբներին։ Նացիստական Գերմանիայի տնտեսությունը, որպես կանոն, օգտագործում էր հատկապես կատաղի և անթաքույց կողոպուտով ԽՍՀՄ տարածքում։

Նացիստական Գերմանիայի առաջացման տնտեսական նախադրյալներ
------------------------------------------------------

Առաջին համաշխարհային պատերազմում Կայսերական Գերմանիայի պարտությունից և Կայսր Վիլհելմ II-ի հրաժարումից հետո 1919 թվականին Վեյմարում Գերմանիայի Ազգային ժողովի կողմից ընդունվեց Սահմանադրություն և ստեղծվեց Հանրապետություն։  Պատերազմի արդյունքում կնքված Վերսալի պայմանագրի արդյունքում Գերմանիան կորցրեց իր բոլոր գաղութները, կորցրեց իր եվրոպական տարածքի 1/8 մասը, որի ընդհանուր մակերեսը կազմում էր մոտ 67,5 հազար կմ², որի վրա ապրում էր 5,5 միլիոն բնակիչ։ Բացի այդ, Գերմանիան պարտավորվել է 37 տարվա ընթացքում 132 մլրդ մարկ գումարի չափով փոխհատուցում վճարել։

Ոսկու ստանդարտին չկապելը և նամականիշի անվերահսկելի արտանետումը հանգեցրին ցնցող գնաճի։ 1923-ի կեսերին Գերմանիայի տնտեսությունը հասավ ստորին կետին, փոխհատուցման ծախսերը, գործազրկության նպաստների վճարումը և զորացրված զինվորների աշխատանքի տեղավորումը հանգեցրին բյուջեի դեֆիցիտի աճին, գործազրկությունը կազմում էր մոտ 30%, նամականիշի փոխարժեքը փոխվում էր ամեն ժամ, շրջանառության մեջ դրվեցին միլիարդանոց թղթադրամներ։ 1923 թվականի նոյեմբերին ԱՄՆ դոլարի փոխարժեքը կազմել է 4,2 տրիլիոն մարկի։

Գնաճի դեմ պայքարելու համար Գերմանիայում ստեղծվել է «Վարձույթի բանկ» (գերմ.՝ Rentenbank), որը գլխավորել է Յ. Շախտը։ Շախտի նախագծի համաձայն՝ նոյեմբերի 15-ին շրջանառության մեջ է դրվել վարձակալության մարկը, որը վճարման պաշտոնական միջոց է և ապահովված է հողով և անշարժ գույքով։ Փոխարժեքը վարձակալության մարկի է թղթի էր 1:1 000 000 000 000, իսկ թողարկումը նոր արժույթի խիստ սահմանափակ է։ 22 դեկտեմբերի Յ․ Շախտը դարձավ Ռեյխսբանկի ղեկավար, ստանալով վերահսկողություն դրամավարկային քաղաքականության։ Պետական ծախսերի նկատմամբ սահմանված խիստ վերահսկողությունը և եկամուտների ավելացումը թույլ տվեցին դադարեցնել գնաճը։

Հիպերինֆլյացիայի հաղթահարումը հնարավորություն տվեց իրականացնել գեներալ Չ․ Դաուեսի առաջարկած նախագիծը։ Գերմանիան հետաձգվեց փոխհատուցումների համար, իսկ ԱՄՆ-ը վարկեր տրամադրեց տնտեսության վերականգնման համար։ 1924-29 թվականների ընթացքում Գերմանիան ստացել է ավելի քան 5 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի վարկեր։ 1924 թվականին շրջանառության մեջ է դրվել ամբողջովին ռայխսմարկի արժույթւ փոխարկել, որը կապված է ոսկու ստանդարտի հետ։ Դրամավարկային համակարգի վերականգնումից հետո սկսվեց տնտեսության աստիճանական աշխուժացումը, կապված միջազգային առևտրի աճի հետ։

1927 թվականին Գերմանիան հասավ նախապատերազմյան արտադրության մակարդակին, իսկ արդյունաբերական արտադրության ընդհանուր ծավալով աշխարհում երկրորդ տեղն էր զբաղեցնում ԱՄՆ-ից հետո։ Գերմանական ապրանքների վաճառքի հիմնական շուկաները դարձան Բալկանյան թերակղզու երկրները՝ Հունգարիան, Ռումինիան, Բուլղարիան, որոնց հետ 1927 թվականին ստորագրվեցին առևտրատնտեսական համաձայնագրեր։

1929 թվականին Գերմանիայի դիրքն ամրապնդվեց, սակայն տնտեսության աճը նախկինի պես հիմնված էր արտաքին փոխառությունների վրա, հիմնականում կարճաժամկետ։ Փոխհատուցվող վճարումների անհրաժեշտության պատճառով բյուջեն մնացել է սակավ։ 1929 թվականի հունիսին Հաագայի փոխհատուցման համաժողովում ընդունվեց Յունգի ծրագիրը, որը մշակվել էր *Ջեներալ էլեկտրիկի* ղեկավար ամերիկացի ֆինանսիստ Օ.Յունգի կողմից։ Փոխհատուցումների գումարը նվազել է մինչև 112 միլիարդ ռեյխսմարկի, որոնք պետք է վճարվեին 58,5 տարվա ընթացքում։

1929 թվականի հոկտեմբերի 24-ին Նյու Յորքի ֆոնդային բորսայում տեղի ունեցավ ամերիկյան բաժնետոմսերի փոխարժեքի անկում։ Ֆոնդային շուկայի փլուզմանը հաջորդեց ԱՄՆ բանկային համակարգի ճգնաժամը։ Այս պայմաններում ամբողջությամբ դադարեցվեց Գերմանական տնտեսության վարկավորումը, ավելին, սկսվեց կապիտալի զանգվածային արտահոսք։ Միջազգային առևտրի ծավալների կրճատման հետևանքով Գերմանիայի արտահանմանն ուղղված տնտեսությունը սկսել է անկում ապրել։ Գերմանական ապրանքների պահանջարկի նվազումը հանգեցրել է գործազրկության աճի և բյուջեի դեֆիցիտի ավելացման։

1930 թվականի մարտին Ռեյխսբանկի ղեկավարի պաշտոնը լքեց Յալմար Շախտին, որը պահանջում էր կրճատել սոցիալական ծախսերը և հրաժարվել հատուցումների վճարումից։ 1931 թվականին ռայխսկանցլեր Հենրիխ Բրյունինգը փոխհատուցման միջազգային հանձնաժողովի նիստում հայտարարեց Գերմանիայի պետական դեֆոլտի հավանականության մասին։ ԱՄՆ նախագահ Հերբերտ Հուվերի նախաձեռնությամբ Գերմանիային տրվել է փոխհատուցման վճարման հետաձգում (սկզբում մեկ տարով, իսկ ավելի ուշ 15 տարով)։ Նույն թվականին սկսվեց գերմանական բանկերի և կոնցեռնների սնանկությունների շարքը, որոնց թվում էր Գերմանիայի խոշորագույն բանկերից մեկը՝ Dresdner Bank։ Խուճապը հաղթահարելու համար կառավարությունը հայտարարեց բանկային հանգստյան օրեր։ Դրանց ավարտին մորատորիում Է դրվել հաշվից գումար հանելու վրա։ Այնուհետև Ռայխսբանկը իջեցրել է վերաֆինանսավորման տոկոսադրույքը և նվազեցրել է տոկոսադրույքը ընթացիկ փոխառությունների։ Պետությունը ստիպված էր վերակառուցել խնդրահարույց բանկերը։ Ֆինանսական ճգնաժամը դարձավ արտադրության ճգնաժամի։ 1929-1932 թվականներին ՀՆԱ-ն կրճատվել է 25%-ով, արդյունաբերական արտադրությունը՝ 40%-ով, գյուղատնտեսությունը՝ 30%-ով, իսկ գործազրկությունը հասել է 30%-ի։ Ամենուր տեղի է ունեցել աշխատավարձի կրճատում, ձեռնարկություններում սկսվել են արգելափակումներ և գործադուլներ։

Բրյունինգի վարած հակաճգնաժամային դեֆլյացիայի քաղաքականությունը ներառում է պետական հապավումը (առաջին հերթին սոցիալական) հատկացումների բյուջեից, հարկային բեռի ավելացումը, բանկային ոլորտի սանացիա։ Կառավարությանը հաջողվել է կանխել Գերմանիայի ֆինանսական համակարգի փլուզումը, շնորհիվ խոշոր խնդրահարույց բանկերի պարտավորությունների մարման, նրանց պարտքերի վերակազմավորման և մշտական բանկային վերահսկողության ներդրման։ Սակայն անցկացվող այլ միջոցառումները միայն խորացրել են գերմանական տնտեսության ճգնաժամը, անկումը շարունակվել է, իսկ սոցիալական լարվածությունն ու քաղաքացիների դժգոհությունը ստեղծված իրավիճակից կտրուկ աճել են։

1932 թվականի հունվարին Գերմանիան միակողմանիորեն հրաժարվեց փոխհատուցումների հետագա վճարումից, նույն թվականի ամռանը Լոզանում կայացած միջազգային խորհրդաժողովում հաղթող տերությունները համաձայնեցին այդ որոշման հետ։ Ընդհանուր առմամբ, ըստ տարբեր գնահատականների, Գերմանիան վճարել է 12-ից 44 միլիարդ ռեյխսմարկ փոխհատուցում։

Մինչպատերազմական տնտեսություն
-----------------------------

### Տնտեսության ռազմականացում

Գործազրկության դինամիկան 1933-39 թվականներին
Ադոլֆ Հիտլերի ռայխսկանցլերի պաշտոնը ստանձնելուց մի քանի օր անց նա հայտարարեց, որ տնտեսական ճգնաժամը հաղթահարելու համար գործողություններ կձեռնարկվեն։ Բացառությամբ զբաղվածության ծրագրից, որի համար 1933 թվականի բյուջեում դրվել է 3,1 միլիարդ ռեյխսմարկ։ Ռեյխի կողմից նոր տարածքներ ձեռք բերելու անհրաժեշտությունը նացիստական գաղափարախոսության հիմնական կետերից մեկն էր։ Բայց այս ձեռքբերման անխուսափելի բռնի բնույթի պատճառով անհրաժեշտ էր վերստեղծել զինված ուժերը։ Կենսատարածքի գաղափարախոսության իրականացումը և ավտարկիայի ծրագիրը պահանջում էին պետական միջոցների նպատակային և արդյունավետ օգտագործում։

Տարբեր ոլորտների տնտեսագետներ, ինչպիսիք են զինվորական ծառայությունը, հրապարակախոսությունը և տնտեսությունը, համաձայնեցին խաղաղ պայմաններում տնտեսության կարիքների հետ, որոնց թվում էին՝

* Արդյունաբերության հումքի պահանջարկի որոշում,
* Վառելիքի ապահովում,
* Տրանսպորտի հարմարեցումը պատերազմի պայմաններին,
* Ռազմական ծախսերի վերահսկում։

Ֆինանսների նախարարության պետական քարտուղար Ֆրից Ռեյնգարդտի կողմից մշակված ծրագրի շրջանակներում առանձնացվել են աշխատատեղերի ստեղծման մի քանի ենթածրագրեր, այդ թվում՝

* Landhilfer — հողաշինարարական աշխատանքներ գյուղատնտեսության մեջ,
* Arbeitsdienstwillige — աշխատանքային ծառայությունների կամավորներ,
* Notstandsarbeiter — աշխատանքներ արտակարգ իրավիճակներում,
* Fursorgearbeiter — հանրային օգնություն։

1933 թվականի հուլիսի 31-ից մեկ ամիս անց այդ ենթածրագրերի (բացառությամբ գյուղատնտեսական) մասնակից գրանցված անձինք դադարում էին գործազուրկ համարվել։ Այս ամսաթիվը նշված էր՝

* Landhilfer — 144,981
* Arbeitsdienstwillige — 262,992
* Notstandsarbeiter — 140,126
* Fursorgearbeiter — 71,000

Հիտլերի իշխանության գալու պահին, հունվարի 30-ի դրությամբ այս բոլոր խմբերի ընդհանուր թիվը կազմում էր ընդամենը 258,321։

Հիմնական շեշտը դրվել է դեռևս 1929 թվականին սկսված ճանապարհների և կամուրջների կառուցման ծրագրի ակտիվացման, ինչպես նաև ավտոմոբիլային արդյունաբերության զարգացման վրա։ Ավտոբանների շինարարության կազմակերպիչն ու գլխավոր դիզայները Sager & Woerner ճանապարհաշինական ընկերության ինժեներ Ֆրից Թոդտն էր։ Միևնույն ժամանակ, ավտոբանների ռազմական և ռազմավարական նշանակությունը հարաբերական էր։ Չնայած Գերմանիայի ավտոմոբիլացման բարձր մակարդակին և մեքենա վարել իմացողների մեծ թվին, ավտոբանները քիչ նպաստեցին զորքերի և ծանր սպառազինության տեղափոխմանը ապագա ռազմական գործողությունների գոտիներ (դրա համար հիմնականում օգտագործվում էին երկաթուղիներ և ձիեր)։ Այնուամենայնիվ, ճանապարհաշինության ծրագիրը բավականին օգտակար էր ոչ որակավորված անձանց համար աշխատատեղեր ստեղծելու առումով, չնայած ավելի մեծ թվով աշխատատեղեր ստեղծվեցին ռազմածովային նավերի և մարտական ինքնաթիռների կառուցման ոլորտում։ 1935 թվականի մարտի 16-ին համընդհանուր զինվորական ծառայության ներդրումը նույնպես նպաստեց լիարժեք զբաղվածությանը.նույնի շնորհիվ ռազմական գործողությունների սկզբին զորքերի թիվը 100,000-ից հասավ մեկ միլիոն զինվորի։

1935-ի հունիսին, որպես կայսերական աշխատանքային ծառայության մաս, ներդրվեց պարտադիր աշխատանքային ծառայություն, որը տևեց մինչև 1941 թվականը, և որը աշխատողները հիմնականում իրականացնում էին գյուղատնտեսական և մունիցիպալ տնտեսության աշխատանքներ։ Նոր աշխատատեղերի ստեղծման նման մեթոդը համարվում էր բռնի։ Ծառայության ենթակա էին 19-ից 24 տարեկան պատանիները, իսկ 1939 թվականի սեպտեմբերի 1-ից նաև աղջիկները։ Երկրի տարածքը բաժանված էր 30 աշխատանքային գաուների (Նացիստական Գերմանիայի վարչական շրջան) **,** որոնցում 350,000 երիտասարդ ծառայեց մինչև 1938 թվականը։ Պատերազմի սկսվելուց հետո պարտականությունն ավելի ու ավելի էր դառնում ռազմական բնույթի, մասնավորապես, դրա շրջանակներում իրականացվում էր բունկերների կառուցում։

Գործազրկության դեմ պայքարի ընթացքում, որն իր հերթին առաջացրել է վարձու աշխատողների թվի աճ, տեղի է ունեցել աշխատողների և աշխատողների իրավունքների աստիճանական կրճատում։ 1933 թվականի մայիսի 2-ին Ազգային Աշխատանքի օրվա հաջորդ օրը, արհմիությունների տարածքները գրավվեցին, գույքը բռնագրավվեց, իսկ առաջատար գործիչները ձերբակալվեցին։ Մայիսի 10-ին ձևավորվեց գերմանական աշխատանքային ճակատը (գերմ.՝ Deutsche Arbeitsfront կամ DAF) ՝ Ռոբերտ Լեյի ղեկավարությամբ, որը հետագայում պաշտոնական միջնորդություն էր իրականացնում աշխատողների և ձեռնարկությունների միջև։ 1934 թվականի հունվարի 20-ի «Ազգային աշխատանքի կարգի մասին» օրենքը մտցրեց նոր հասկացություններ, ըստ որի գործատուն կոչվում էր արտադրության ղեկավար (գերմ.՝ Betriebsführer), իսկ վարձու աշխատողները՝ շքախումբ (գերմ.՝ Gefolgschaft)։ Հնարավորության դեպքում Գերմանական աշխատանքային ճակատը, խստորեն գծեց աշխատանքի արտադրողականությունը բարձրացնելու և շքախումբը գերիշխող գաղափարախոսությանը ծանոթացնելու գիծը։ Հաճախ օգտագործվող քարոզչական գործիքը «Ուժ՝ ուրախության միջոցով» միավորումն էր, որը զբաղվում էր բնակչության ժամանցի կազմակերպման և վերահսկման հարցերով։ 1936 թվականից ի վեր փոփոխություններ են տեղի ունեցել զբաղվածության կարգում, ինչպես նաև ներդրվել է ուղղիչ աշխատանքների հայեցակարգը։ Աշխատողների ավելի մեծ կառավարելիության նպատակով ներդրվեցին աշխատանքային գրքույկներ, ինչի կապակցությամբ աշխատանքի վայրը փոխելիս սահմանափակվեցին կարիերայի աճի հնարավորությունները։

Ոչ թե ամբողջ արդյունաբերության մեջ, այլ նրա արդյունաբերության մեջ, ոչ թե յուրաքանչյուր ձեռնարկությունում, ավտարկիայի և ռազմականացման գաղափարները ողջունեցին աջակցությունը։ Մինչև 1935 թվականը ռազմական կարիքների համար ուղղակի ծախսերը կազմում էին բյուջեի ընդամենը 18%-ը, աճող ավտոմոբիլացումը ծառայում էր որպես բնակչության բարեկեցության չափանիշ, իսկ գերմանական ավտոբանները նացիստական տնտեսության առավելությունները քարոզելու սիրված օբյեկտներից մեկն էին։ Մինչև 1936 թվականը թվում էր, թե խոստացված վերաճը տեղի է ունեցել, և վերադարձը Համաշխարհային տնտեսություն դեռ հնարավոր է։ Այնուամենայնիվ, նացիստները՝ Հիտլերի գլխավորությամբ, վերելքն օգտագործեցին որպես հաստատում այն փաստի, որ միջազգային հրեականության երևակայական մեքենայությունները համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամի պատճառ են դարձել, և անհրաժեշտ է այն հաղթահարել ազգայնականության քաղաքականության միջոցով։ Ավտարկիայի և կենսատարածքի իրենց ներքաղաքական դրությունն ամրապնդած գաղափարների համար եկել է հաջորդ քայլն անելու ժամանակը՝ զավթողական պատերազմի անմիջական նախապատրաստության մասշտաբների մեծացումը։

Նացիստների բոլոր տնտեսական գործողությունները, սակայն, անբավարար էին, մասնավորապես, արտադրական կարողությունները ամբողջությամբ բեռնված չէին՝

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Արդյունաբերության մեջ գործազրկության դինամիկան** | *1932* | *1933* | *1934* | *1935* | *1936* | *1937* |
| Որպես գործազուրկ հաշվառված, տարեկան միջին հաշվով (միլիոն մարդ) | 6,02 | 4,80 | 2,71 | 2,15 | 1,59 | 0,91 |
| Ավտոբանների կառուցման մեջ ներգրավված, տարեկան միջին հաշվով (հազար մարդ) | <4,0 | <4,0 | 60,2 | 85,6 | 102,9 | 102,9 |
| Գերմանական ավտոմոբիլային արդյունաբերության զարգացման ցուցանիշները (1932=100) | 100 | 204 | 338 | 478 | 585 | 585 |
| Օդանավերի արտադրության մեջ ներգրավված (հազար մարդ) | 4,0 | 4,0 | 16,8 | 59,6 | 110,6 | 167,2 |
| Նավաշինության ծախսերը (միլիոն ռայխսմարկ) | 49,6 | 76,1 | 172,3 | 287,0 | 561,3 | 603,1 |

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում
-----------------------------------------

### Վառելիքի խնդիր

Գերմանիայում նավթի արդյունահանումը ծածկում էր նրա կարիքների 9%-ից պակաս։ 1939 թվականին ներմուծված նավթի միայն 11%-ն էր Գերմանիա գալիս ցամաքային հասանելի Ռումինիայից, ևս 1,7%-ը գալիս էր ԽՍՀՄ-ից, և նավթի գրեթե բոլոր այլ ներմուծումները կարող էին իրականացվել միայն ծովով և ծայրաստիճան խոցելի էին պատերազմի պայմաններում։

Սինթետիկ բենզինի գործարանի ավերակները Պելիցում, Պոմերանիա (այժմ ՝ Պոլիցե, Լեհաստան)
1939 թվականի օգոստոսի դրությամբ Գերմանիայում շարժիչային վառելիքի պաշարները կազմել են 2,2 միլիոն տոննա։ Միևնույն ժամանակ, 1943 թվականին, ըստ տարբեր աղբյուրների, շարժիչային վառելիքի և դրանց փոխարինիչների սպառումը կազմել է 9,5-ից 11,3 միլիոն տոննա։ Վառելիքի ամենամեծ աղբյուրը դա ջրածնացման մեթոդով ածխից հեղուկ վառելիք ստանալն էր։ Հեղուկ շարժիչային վառելիքի սինթեզի վերաբերյալ ուսումնասիրությունները սկսվել են Գերմանիայում նույնիսկ առաջին համաշխարհային պատերազմից առաջ։ 1936 թվականին հաստատվեց սինթետիկ վառելիքի արտադրությունը վեց անգամ ավելացնելու ծրագիրը։ 1938 թվականին սկսեցին գործել բերգինացման մեթոդով աշխատող առաջին 7 գործարանները (տարեվերջին նրանք տվեցին 1,6 միլիոն տոննա վառելիք), իսկ հաջորդ տարի ավելացան ևս 7 գործարաններ, որոնք աշխատում էին Ֆիշեր-Տրոպշի մեթոդով, շագանակագույն ածուխի վրա։ Բոլոր գործարաններն արագ հասան նախատեսված արտադրական հզորությանը։ Սինթետիկ վառելիքի մասնաբաժինը Գերմանիայի ընդհանուր վառելիքի հաշվեկշռում սկսեց արագորեն աճել, և արդեն 1940 թվականին սինթետիկ վառելիքի արտադրությունը ծածկեց Գերմանիայի վառելիքի ամբողջ պահանջարկի ավելի քան մեկ երրորդը։ 1941 թվականին սինթետիկ վառելիքի արտադրությունը սկսեց աճել մինչև 1950 թվականը։ Պատերազմի պայմաններում շարունակվել է նաև նավթամթերքի ներմուծումը, հիմնականում Ռումինիայից։ Բացի այդ, գազ արտադրող մեքենաները զանգվածաբար օգտագործվել են։

### Գերմանիայի տնտեսական շրջափակում

Մյունխենի հանդարտեցման քաղաքականության համաձայն Լեհաստանի գրավմանը Մեծ Բրիտանիան և Ֆրանսիան արձագանքեցին այսպես կոչված տարօրինակ պատերազմով։  Ցամաքում ռազմական գործողությունների գրեթե լիակատար բացակայության պայմաններում Մեծ Բրիտանիան շեշտը դրեց Գերմանիայի նավահանգիստների ծովային շրջափակման վրա, որը Չեմբերլենի կառավարությունը հայտարարեց 1939 թվականի սեպտեմբերի 6-ին։ Սակայն իրադարձությունների նման զարգացմանը Գերմանիան արդեն պատրաստ էր։ Դեռևս 1939 թվականի մայիսի 10-ին հրապարակվեց Վերմախտի գերագույն հրամանատարության հրահանգը, որը սահմանում էր՝

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Քանի որ Անգլիայի հետ պատերազմի դեպքում Գերմանիան կզրկվի իր Ատլանտյան հաղորդակցությունից ... նախ պատրաստեք հետևյալ գործողությունները։

Ա) ապրանքների ուժեղացված փոխանակում Իտալիայի հետ;
Բ) հարավարևելյան տարածությունից ուժեղացված ներմուծում;
Գ) Սկանդինավիայից առանձին մատակարարումների տնտեսական ապահովում, ինչպես նաև փոխաբեռնման կետերի տեղափոխում (ցամաքային տրանսպորտից նավեր) և Հարավային Շվեդիայի նավահանգիստներ;

Դ) տնտեսության մեջ Դրա հետ կապված ներքին գերմանական շարժումները և հաղորդակցության շարժման կարգը։- 1939 թվականի մայիսի 10-ի Վերմախտի գերագույն հրամանատարության հրահանգը տնտեսական պատերազմ վարելու մասին |  |

Ատլանտյան օվկիանոսում տրանսպորտային միջոցների դեմ հանդիպակաց ռազմական գործողությունները, որոնք դրանից հետո սկսվել էին երկու կողմից, սկզբունքորեն չէին կարող ցանկալի արդյունք բերել Անգլիային, քանի որ շահագրգիռ արտահանողները նախապես ձեռնարկել էին բոլոր միջոցները ռազմավարական բեռները չեզոք դրոշների տակ տեղափոխելու համար։ Հիմնական ապրանքը, որի մատակարարումները իսկապես կարող էին Նացիստական Գերմանիայի ռազմական մեքենան ճգնաժամի բերել, նավթն էր, և հենց այստեղ ուժի մեջ մտան ԱՄՆ շահերը։ Պատերազմի նախօրեին ամերիկացիները նավթային զիջումներ ստացան Սաուդյան Արաբիայում։

Մեկ այլ հենակետ, որտեղ ԱՄՆ-ին հաջողվեց հաջողության հասնել Մեծ Բրիտանիայի հետ մրցակցությունում, Մեքսիկան էր, իր տարածաշրջանի առաջատար նավթարդյունահանող երկրներից մեկը։ Չեմբերլենը, ի պատասխան Մեքսիկայի նավթային արդյունաբերության ազգայնացման, 1938-ի մարտին պատասխանեց դիվանագիտական հարաբերությունների խզմամբ, իսկ ԱՄՆ նախագահ Ռուզվելտը՝ ճկունություն ցուցաբերեց։ Արդյունքում, արդեն 1938-ի ամռանը, ամերիկյան նավթարդյունաբերությունը, որը սերտ հարաբերություններ էր պահպանում Հ. Գյորինգը, կազմակերպեց Մեքսիկական նավթի արտահանումը Գերմանիա և ֆաշիստական Իտալիա։ 1938 թվականի հունիսից մինչև 1939 թվականի սեպտեմբեր ընկած ժամանակահատվածում Davis Oil Company-ն օվկիանոսով անցավ 3 միլիոն տոննա մեքսիկական նավթ, իսկ կեսից ավելին՝ Գերմանիա։ Արդյունքում, պատերազմից առաջ Մեքսիկայի մասնաբաժինը գերմանական նավթի ներկրման մեջ կազմել է 20%։

Հակառակ Չեմբեռլենի և Դալադիեի սպասումներին, պատերազմի սկսվելուն պես Իտալիան պատերազմ չմտավ, այլ գրավեց Հիտլերի ոչ դաշնակից դիրքերը։ Արդյունքում բրիտանական ծովակալությունը ստիպված էր Միջերկրական ծովում գտնվող նավատորմին հրահանգել զգույշ լինել (այսինքն ՝ բաց թողնել իտալական նավերը), որպեսզի չհրահրեն Իտալիայի մուտքը պատերազմ։

Հիտլերը Եվրոպայում նավթի ամենամեծ մատակարարը Ռումինիան էր։  1939 թվականի սեպտեմբերի 12-ին Անգլիայի ռազմական կաբինետը որոշում կայացրեց գնել ռումինական ողջ նավթը։ Ռումինիայի կառավարության նավթի դիմաց դոլարով վճարելու պահանջը Անգլիայի համար անընդունելի էր։ Արդյունքում բանակցությունները դադարեցվեցին, և ռումինական նավթը մնաց Հիտլերին։ Հատկանշական է, որ դոլարով վճարում էր պահանջում ոչ այնքան Ռումինիայի կառավարությունը, որքան արտասահմանյան (այդ թվում ՝ բրիտանական) մասնավոր ընկերությունները, որոնց ձեռքում էր ռումինական նավթի արտահանման երեք քառորդը։

1939 թվականի սեպտեմբերի 17-ին Գերմանիայի և Խորհրդային Միության միջև ոչ ագրեսիվ պայմանագրի ստորագրումից հետո, երբ Գերմանիան իրականացրեց Լեհաստան ներխուժում, խորհրդային զորքերը գրավեցին Դրոգոբիչ-Բորիսլավ նավթարդյունաբերական շրջանը, իսկ երկաթուղային գիծը Լվովից մինչև Ռումինիայի սահման (որով կարելի էր նավթ մատակարարել) անցավ սովետական հատվածին:ԱՄՆ-ն գնահատելով, թե ԽՍՀՄ-ն ցանկանում է խոչընդոտել Գերմանիայի ճանապարհը ոչ միայն դեպի արևելք, այլև դեպի հարավ-արևելք, լորդ Հալիֆաքսը ԱՄՆ-ում Մեծ Բրիտանիայի դեսպան մարկիզ Լոտիանի ուշադրությունը հրավիրեց Գերմանիայի տնտեսական շրջափակման շարունակման բացասական հետևանքների վրա և ակնարկեց Հիտլերից խաղաղ նախաձեռնություններ ստանալու հնարավորության մասին։ Իրոք, 1939 թվականի հոկտեմբերի 6-ին ֆյուրերը ռայխստագում հանդես եկավ խաղաղ կարգավորման առաջարկներով, բայց Ֆրանսիան և Մեծ Բրիտանիան մերժեցին դրանք։ Միևնույն ժամանակ, բրիտանական կառավարության փորձերը ՝ վերջ դնել ամերիկյան նավերի կողմից Գերմանիայի տնտեսական շրջափակման խախտումներին, անհաջող են մնացել։ Դանուբում 1939/1940 թվականների դաժան ձմռանը աննախադեպ սառցակալման պատճառով Գերմանիային ռումինական նավթի մատակարարումը կտրուկ նվազել է։ Երբ սառույցը հալվեց 1940 թվականի մարտին, ֆրանկո-բելգիական Կոլումբիա ընկերությունը և ամերիկյան «Romino-Americana»-ն առաջինը վերականգնեցին մատակարարումը Գերմանիա։

Միևնույն ժամանակ, ոչ ագրեսիվ պայմանագրի ստորագրումը նույնպես չի հանգեցրել գերմանա-սովետական առևտրում անհապաղ և կտրուկ փոփոխության։ 1931 թվականին ռեկորդային մակարդակի հասնելուց հետո (1,07 միլիարդ մարկ, այդ թվում ՝ 762,7 միլիոն արտահանում և 303,5 միլիոն ներմուծում ԽՍՀՄ-ից) ապրանքաշրջանառությունը սկսեց նվազել, և հատկապես կտրուկ՝ Հիտլերի իշխանության գալուց հետո։ 1934 թվականին ԽՍՀՄ-ից ներմուծումը նվազել է մինչև 223, 1936 թվականին՝ մինչև 93,2, իսկ 1938 թվականին՝ մինչև 47,4 միլիոն մարկ։ 1939 թվականի օգոստոսի 19-ին ստորագրվեց նոր առևտրային պայմանագիր, որով ԽՍՀՄ-ը պարտավորվեց երկու տարվա ընթացքում 180 միլիոն մարկ ապրանք մատակարարել Գերմանիային, գերմանական ապրանքների հակընդդեմ գնումների համար 200 միլիոն մարկ վարկի դիմաց։ Այս պայմանագիրը գրեթե չի ազդել ընթացիկ տարվա շրջանառության վրա, և ներմուծումը 1939 թվականին աճել է մինչև 52,8 միլիոն մարկ։

Գործերը հեշտ չէին նաև 1940 թվականին։ 1940 թվականի փետրվարի 11-ի համաձայնագիրը պաշտոնապես բացեց խորհրդային մատակարարումների տարեկան ծավալը մինչև 420-430 միլիոն մարկ, ներառյալ 1 միլիոն տոննա հացահատիկ և 900 հազար տոննա նավթ։ Փաստորեն, առաջին 6 ամիսների ընթացքում (մինչև 1940-ի օգոստոս) ԽՍՀՄ-ը սահմանեց ծրագրի միայն 28%-ը։ Պատճառն այն էր, որ գերմանական մատակարարումները լրջորեն հետ էին մնում խորհրդայինից. այսպես, ԽՍՀՄ-ը հումք էր ուղարկել 119,1 միլիոն մարկ, իսկ Գերմանիայից ստացել էր միայն 84,2 միլիոն մարկ տեխնիկա (ներառյալ ինքնաթիռները ՝ 2 «Դորնյե-215», 5 «Մեսերշմիթ-109Ե», 5 «Մեսերշմիթ-110», 2 «Յունկերս-88», 3+2=5 «Բեքեր-100», 3 «Բեքեր-131» և 3 «Բեքեր-133», ինչպես նաև"Լուտցով" հածանավը։ 1940 թվականի սեպտեմբերի 12-ին Միկոյանը նախազգուշացրեց գերմանական կողմին, որ գերմանական մատակարարումների հետամնացության պատճառով խորհրդային արտահանումը կարող է կրճատվել ընդհուպ մինչև ժամանակավոր կասեցում։ 4-րդ եռամսյակում արտահանումը 3-րդ եռամսյակի համեմատ կրճատվել է 2 անգամ, իսկ 1941 թվականի սկզբին կրկին կրճատվել է։ Արդյունքում 1940 թվականին Գերմանիան ԽՍՀՄ-ից ստացավ 657 հազար տոննա նավթ ՝ 900-ի փոխարեն։ Խոստացվածից քիչ են նաև հացահատիկի մատակարարումները։ Դրա հիմնական մասը գարին էր (732 հազար տոննա) և վարսակը (143 հազար տոննա)։ Ինչ վերաբերում է ցորենին, ապա դրա մատակարարումը կազմել է ընդամենը խորհրդանշական 5 հազար տոննա։

1939-ի վերջից մինչև 1941-ի մայիսի վերջին, այդ մեկուկես տարվա ընթացքում, Գերմանիան ԽՍՀՄ-ից ներմուծեց 1 միլիոն տոննա նավթամթերք 95 միլիոն մարկով, 1,6 միլիոն տոննա հացահատիկ 250 միլիոն մարկով, 111 հազար տոննա բամբակ 100 միլիոն մարով, 36 հազար տոննա քուսպ 6,4 միլիոն մարկերի համար, 10 հազար տոննա կտավատ 14,7 միլիոն մարկով, փայտանյութ՝ 41,3 միլիոն մարկ, 185 հազար տոննա մանգանի հանքաքար ՝ 7,6 միլիոն մարկ, 23 հազար տոննա քրոմի հանքաքար՝ 2 միլիոն մարկ, 214 հազար տոննա ֆոսֆատ՝ 6 միլիոն մարկ։

### Օկուպացված տարածքների ռեսուրսներ

1941-ի հունիսին Երրորդ ռեյխի կողմից վերահսկվող տարածքը կազմում էր ամբողջ Եվրոպան, բացառությամբ Շվեդիայի, Շվեյցարիայի և Ռեյխին համակրող երկրների, ինչպես նաև Իսլանդիայի հետ Մեծ Բրիտանիայի (օրինակ՝ Չեխիան կազմում էր Ռեյխի տնտեսական ներուժի ≈ 30%-ը)։ Այս տարածքն ուներ ԽՍՀՄ-ին գերազանցող մարդկային ռեսուրսներ։

Գերմանիայի արդյունաբերական ներուժում զգալի ներդրում են ունեցել գրավյալ տարածքների բնակիչները, որոնց մեծ մասը բռնի կերպով տեղափոխվել է Գերմանիա։ Ըստ Պ. Մ. Պոլյանի, օստարբայթերների ավելի քան 50%-ը ԽՍՀՄ նախկին քաղաքացիներ էին ՌՍՖՍՀ-ի, Բելառուսի և Ուկրաինայի օկուպացված տարածքներից, և ևս 30%-ը Լեհաստանից ժամանողներ էին (30%)։ Օստարբայտերների էթնիկ կազմում գերակշռում էին ռուսները, ուկրաինացիները, լեհերը, բելառուսները, թաթարները և այլն։ Օստարբայթերների ընդհանուր թիվը գնահատվում է 3-ից 5,5 միլիոն մարդու սահմաններում։

ԽՍՀՄ քաղաքացիների առևանգումը Գերմանիայում աշխատելու համար, Ուկրաինական ԽՍՀ, Չերկասի մարզ, 1942 թվական
1944 թվականի աշնան դրությամբ Գերմանիայի արդյունաբերությունում աշխատում էին 8 միլիոն օտարերկրացիներ, այսինքն արդյունաբերության մեջ ներգրավված ամբողջ զորակազմի մեկ քառորդը։ Նրանցից 2 միլիոնը ռազմագերիներ էին։ Խորհրդային Միությունից արտահանվել է 2,5 միլիոն, Լեհաստանից՝ 1,7 միլիոն, Ֆրանսիայից՝ 1,3 միլիոն, Իտալիայից՝ 600 հազար։ Բացի այդ, համակենտրոնացման ճամբարների 650 հազար բանտարկյալներ, հրեաների մեծ մասում *«ապրում էին մինչ աշխատում էին»*։ ԽՍՀՄ-ից և Լեհաստանից աշխատողների մոտ կեսը կանայք էին, որոնց միջին տարիքը 20 տարեկան էր։

### Ռազմական արտադրություն

Sturmgeschütz III-ի արտադրության գործարան (1943 թվական)
ԽՍՀՄ-ի դեմ պատերազմի առաջին տարում Բելառուսական ԽՍՀ-ի, Ուկրաինական ԽՍՀ-ի, Բալթյան երկրների տարածքները նույնպես ենթակա էին Ռեյխին (ներառյալ 1920 և 1921 թվականների Ռիգայի պայմանագրերով)։ Այդտեղ առկա էին միլիոնավոր մարդիկ, հազարավոր ձեռնարկություններ, որոնք ծառայել են Վերմախտին։ Նույն չափով նվազել է նաև Կարմիր բանակի տնտեսական ներուժը։

Այնուամենայնիվ, արդեն 1942 թվականին սպառազինությունների նախարար Ֆ.Թոդտը նախազգուշացրեց Հիտլերին, որ տնտեսական իմաստով Գերմանիան արդեն պարտվել է պատերազմում։ Դրա հետ համաձայն էր Ալբերտ Շպեերը, ով իրեն ապացուցեց, որ տաղանդավոր կազմակերպիչ է և փոխարինեց Թոդին իր պաշտոնում Այն բանից հետո, երբ վերջինս մահացավ ավիացիոն աղետում։ Շպեերայի ջանքերի շնորհիվ գերմանական ռազմական արդյունաբերությունը մեծացրեց իր արտադրությունը մինչև 1944 թվականի աշուն։

Ինչպես կարծում էր Շպեերը, տեխնիկական առումով Գերմանիան պարտություն կրեց 1944 թվականի մայիսի 12-ին, երբ դաշնակիցների զանգվածային ռմբակոծությունների հետևանքով ոչնչացվեց սինթետիկ վառելիք արտադրող գործարանների 90%-ը։

Բարեփոխում
----------

### Կորպորատիվ բարեփոխում

Կորպորատիվ պետության կառուցման հայեցակարգը ներառում է երկու տեսակի մասնագիտական ինքնակառավարվող կազմակերպությունների ստեղծում, գործատուների (գիլդիաների) և աշխատողների (արհմիության) համար։ Միևնույն ժամանակ, ենթադրվում է բոլոր (բացառությամբ «ոչ քաղաքացիների» ՝ հրեաների, գնչուների, նեգրերի) աշխատողների և գործատուների հարկադիր սինդիկացում։

* **Կայսերական տնտեսական պալատ** (գերմ.՝ Reichswirtschaftskammer), համագերմանական կալվածքային գիլդիա, որը ձևավորվել է 1934 թվականի փետրվարի 27-ի «Տնտեսության օրգանական կառուցվածքի նախապատրաստման մասին օրենքի» համաձայն։ Գիլդիայի ստեղծումը նպատակ ուներ հեշտացնել իշխանությունների կողմից արդյունաբերական արտադրության կարգավորումը և տնտեսության ներառումը գերմանական տնտեսությունը պատերազմին նախապատրաստելու համակարգում։ Կառուցվածքայնի առումով այն բաժանված է 6 խմբի։

1. արդյունաբերություն (ղեկավարներ Գուստավ Կրուպ և այլն),
2. բանկեր (ղեկավարում էր Կուրտ ֆոն Շրյոդերը),
3. առևտուր (ղեկավարում էր Ֆրանց Հայլերը),
4. ապահովագրություն (ղեկավարում էր Էդուարդ Հիլգարդը),
5. էներգետիկայի,
6. արհեստագործական արտադրության։

* **Կայսերական պարենային դաս** (գերմ.՝ Reichsnährstand կամ RNST), համագերմանական պրոֆեսիոնալ գիլդիա (կորպորացիա), կազմավորվել է 1933 թվականի դեկտեմբերի 8-ի «Կայսերական պարենային դասի ժամանակավոր կազմակերպման մասին օրենքի »1933 թվականի սեպտեմբերի 13-ի որոշման համաձայն։ Կայսերական պարենի և գյուղատնտեսության նախարարության վերահսկողության միջոցով իրականացվել է գյուղատնտեսական մթերքների արտադրության և գյուղատնտեսական հումքի առաջնային վերամշակման պետական-մոնոպոլիստական կարգավորում։

Նպատակներն ու խնդիրները հետևյալն է՝

1. ապահովել Գերմանիայի սննդի ինքնավարությունը
2. իշխանությունների կողմից գյուղատնտեսական արտադրության կանոնակարգումը
3. գյուղատնտեսության ներառումը գերմանական տնտեսությունը պատերազմին նախապատրաստելու համակարգում։

* **Գերմանական արհեստի կայսերական դասը** (գերմ.՝ Reichsstandes des Deutschen Handwerks կամ RDH) - արհեստավորների համագերմանական պրոֆեսիոնալ գիլդիա, որը միավորում էր 52 կայսերական արտադրամասերի միություններ և մտնում էր կայսերական տնտեսական պալատի մեջ։ Կալվածքը ներառում էր բոլոր արհեստագործական և արհեստագործական արդյունաբերությունները։

### Կայսերական տնտեսական պալատ (գիլդիա)

1934 թվականի փետրվարի 13-ին ձեռնարկատերերի առաջատար Գերմանական արդյունաբերության կայսերական ասոցիացիան, պատրաստեց բարեփոխումների նախագիծ՝ նացիստական գերմանիայի արդյունաբերության կազմակերպման կառուցվածքը։ Այս նախագծի հիման վրա 1934 թվականի փետրվարի 27-ին ընդունվեց օրենք տնտեսության օրգանական կառուցվածքի պատրաստման մասին։ Օրենքի կատարման արդյունքում ձևավորվեց Կայսերական տնտեսական պալատը (գերմ.՝ Reichswirtschaftskammer), րը իրենից ներկայացնեւմ է ինքնակարգավորվող ընդհանուր գերմանական պրոֆեսիոնալ գիլդիա՝ ձեռներեցների համար։

### Գերմանական աշխատանքային ճակատ (արհմիություն)

1933 թվականի ապրիլի 2-ին արգելվեցին բոլոր ոչ նացիոնալ-սոցիալիստական արհմիությունները։ Ապրիլի 10-ին արգելված արհմիությունների փոխարեն ստեղծվեց գերմանական աշխատանքային ճակատ (գերմ.՝ Deutsche Arbeitsfront): Նոր կազմակերպության առանցքը կազմել են նացիոնալ-սոցիալիստական արհմիությունները, մնացած «ոչ կոմունիստական» արհմիությունները հարկադրաբար միացվել են։ 1933 թվականի մայիսի 19-ին ձեռնարկություններում վստահված անձանց մասին օրենքը սահմանեց գործատուի և աշխատողների միջև հարաբերությունների նոր ձև։ 1933 թթվականի սեպտեմբերի 7-ին մշակվել է աշխատանքային հարաբերությունների կարգավորման մանրամասն շրջանակային նախագիծ, աշխատանքային հարաբերությունների կարգավորման օրենքների հուշագիր։ 1934 թվականի հունվարի 20-ին լրամշակված նախագծի հիման վրա ընդունվեց «Ազգային աշխատանքի կարգավորման մասին» օրենքը, այնուհետև դրա իրականացման վերաբերյալ ևս 19 հրահանգչական հրահանգներ, որոնք հիմք էին հանդիսանում արդյունաբերության մեջ աշխատանքային հարաբերությունների կարգավորման և գերմանական աշխատանքային ճակատի գործունեության համար։

### Ֆինանսական բարեփոխում

#### Պարտավորությունների հաշվարկման գործիքների տեսակներ

Արտաքին պարտավորություններ՝

* *ASKI հաշիվներ* - արտաքին առևտրի մաքրման համակարգ,
* *Արտարժույթի հաշիվներ* - օգտագործումը իրավաբանական անձանց համար (պետական վերահսկողության ներքո, չարաշահման համար՝ գնդակահարություն), ֆիզիկական անձանց համար՝ սահմանաչափ արտասահման մեկնելու դեպքում:Ներքին պարտավորություններ՝
* Իր առաջացման պահին ազգային արժույթը հանդիսանում էր հողային ռեյխսմարկանը, որը կապված է ազգային սեփականության արժեքի հետ՝ հողի,
* Օֆֆա-մուրհակ - համայնքների ներսում հաշվարկների համար,
* Մեֆո-մուրհակ - ներդրումային վարկավորման համար, ազգային արժույթի փոխակերպման հնարավորությամբ ձեռնարկությունների միջև հաշվարկների իրականացում։ Եվ այստեղ կարող էին լինել Ֆյոդորի փողերը։ Գեզելի փողն այստեղ տեղին չէ, քանի որ տնտեսության տարբեր հատվածներում շրջանառության և հետվճարման տարբեր ժամանակաշրջաններ կան։ Պետական հատվածին չի հետաքրքրում փոխհատուցումը, եթե դա անհրաժեշտ է «ժողովրդին և Ռախին», ապա ներդրումները բացվում էին ակնհայտորեն վնասաբեր նախագծերի համար,
* Արժութային «նոտգելդ» - արտարժույթ, որը թողարկվում է ոչ թե արտասահմանյան, այլ սեփական երկրի կողմից (արտարժույթի անտոկոս պարտատոմսեր ֆունտով-ստերլինգով և դոլարով), հեջավորման և արտարժույթով ներդրումներ կատարելու սիրահարների համար,
* Պետական գանձարան, իսկ մյուս կողմից պետության կողմից շրջանառու բազայի ընդլայնում կորպորատիվ վարկավորման նպատակով ապագա հարկային եկամուտների հաշվին։ Հարկային վկայագրերը ներառում են. որոշ նմանություններ պետական նոտգելդներին (փոստով, հեռագրով և երկաթուղով ապագա եկամուտների հաշվին ապահովում) 1923-1924 թվականների հիպերինֆլյացիայից։

Տարածքների պարտավորությունները՝

* Ճամբարային փողեր, գետտոյի փողեր, և այլն, օրինակ՝ Բեֆիլ-փող,
* Օկուպացիոն մարկեր՝ Գերմանիայի քաղաքացիների համար (և միայն Գերմանիա վերադառնալիս) ՝ ռայխսմարկերի փոխակերպման սահմանված փոխարժեքով։

Այստեղ կարող էին լինել նաև Գյոզելի փողերը, բայց նացիստական Գերմանիայի ղեկավարության պլանների մեջ, բնականաբար չէր մտնում։

* Հիտլերյան Գերմանիայի ֆինանսավորման կարևոր աղբյուր էր նացիստների կողմից գրավված եվրոպական երկրների և ժողովուրդների թալանը, որը կազմում էր Գերմանիայի բյուջեի մոտ մեկ երրորդը պատերազմի ժամանակ, ինչը 2010 թվականին հաստատել էր միջազգային փորձագետների անկախ հանձնաժողովը, որը ստեղծվել էր Գերմանիայի ֆինանսների նախկին նախարար Պ. Շտայնբրյուկի պնդմամբ։

#### Գնաճի վերացման համապարփակ մեխանիզմ

* Դրամական ավտարկիա — ազգային արժույթի փոխանակում համաշխարհային արժութային շուկայի հետ (Ֆունտ ստեռլինգ, 20-րդ դարի 30-ականների համար)։ Նամականիշի փոխարժեքը կապված չէր որևէ արտարժույթի կամ զամբյուղի հետ,
* Ազգային արժույթի (ռայխսմարկի) արտահանման արգելքը արտերկիր,
* Շահաբաժինների և տոկոսների առավելագույն չափի օրենսդրական սահմանափակում,
* Սպառողական շուկայի վաստակի և գների սառեցում,
* Կարտել ամբողջ (100%) տնտեսությունը,
* Արդյունքում ՝ միջնորդների արտադրության ոլորտից ամբողջական վերացում,
* Առաջարկի և պահանջարկի պլանավորում՝ ներմուծված ապրանքների կարգավիճակի սպառման արգելքով,
* Արտաքին առևտրային գործարքների համար պետական լիցենզավորման համակարգ,
* Կապիտալի արտահանման աներևակայելի բարձր հարկ։

### Ագրարային բարեփոխում

#### Սոցիալական կառուցվածքը

Ապագա հասարակությունը նացիստների կողմից ներկայացվում էր որպես իշխանության երեք ուղղահայաց (հիերարխիաների) կողմից կառավարվող ցանց։

Եռանկյան առաջին կողմը բնակավայրի տարածքն է (բնակության վայրը, ժամանցը, աշխատավայրի հարմարավետությունը և այլն)։ Այստեղ գերակշռում էր ուղղահայացության ձևավորման ժողովրդավարական սկզբունքը՝ ղեկավարների ընտրողականությունը։ Երկրորդ կողմը սոցիալական արտադրության ոլորտն է։ Այս ուղղահայացը ձևավորվել է մասնագիտական սկզբունքի համաձայն՝ հիմնվելով որակների վրա. գիտելիքներ, փորձ, սերտիֆիկացման արդյունքներ։ Երրորդ կողմը համազգային ոգու ոլորտն է։ Այս ուղղահայացով նշանակումները կատարվում էին այն ժամանակ, երբ կուսակցությունը ղեկավարին արժանավոր էր ճանաչում։ Հիմնական (բայց ոչ միակ) կարգավորիչներն էին․ «բնակության ոլորտում» ՝ աշխատանքային ճակատ, «ոգու ոլորտում»՝ NSDAP, «արտադրության ոլորտում»՝ Կայսերական տնտեսական պալատ։ Մի կողմը խորհրդանշում էր այն, ինչը սովորաբար կոչվում է «սիրտ», երկրորդը՝ բանականություն, իսկ երրորդը՝ կամք։ Այս իմաստով, եռանկյունը խորհրդանշում էր այն, ինչը սովորաբար կոչվում է «սիրտ»։ Նույն քաղաքացին կարող էր հանդես գալ որպես մեկ կամ միաժամանակ մի քանի ուղղահայացների ղեկավար։ Միևնույն ժամանակ, ուղղահայացներից յուրաքանչյուրում նրա շարքերը կարող էին զգալիորեն տարբերվել։ Կոնֆլիկտային իրավիճակները լուծելիս ենթադրվում էր, որ որոշումները կկայացվեն մեծամասնական սկզբունքով, երբ երկու ուղղահայացներից որևէ մեկը ընդհանուր համաձայնության էր գալիս, ապա երրորդը (նախկինում չհամաձայնվածը) պետք է հարմարեցներ իր քաղաքականությունը։ Կառավարման բոլոր երեք հիերարխիաների ստորին օղակների ղեկավարները եղել են հասարակական գործիչներ, վերին օղակները՝ աշխատավարձ ստացող ազատված աշխատողներ։

Տես նաև
-------

* Նացիստական Գերմանիա
* Ֆաշիզմի տնտեսական քաղաքականություն
* Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում ռազմական արտադրություն
* Ֆաշիզմ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Silverman.* Hitler’s Economy…. — 1978. — С. 274.
2. ↑  Albert, Ursula. Die deutsche Wiederaufrüstung der Dreißiger Jahre als Teil der staatlichen Arbeitsbeschaffung und ihre Finanzierung durch das System der Mefowechsel. Dissertation an der Hochschule für Wirtschafts- und Sozialwissenschaften Nürnberg, 1956.
3. ↑  Stelzner, Jürgen. Arbeitsbeschaffung und Wiederaufrüstung 1933—1936. Nationalsozialistische Beschäftigungspolitik und Aufbau der Wehr- und Rüstungswirtschaft. Dissertation an der Universität Tübingen, 1976.
4. ↑  Wehner, Heinz. Die Rolle des faschistischen Verkehrswesens in der ersten Phase des Zweiten Weltkrieges. // Bulletin des Arbeitskreises Zweiter Weltkrieg, 1966.
5. ↑  Homze, Edward. Arming the Luftwaffe. — Lincoln, 1976.
6. ↑  Dülffer, Jost. Weimar, Hitler und die Marine. Reichspolitik und Flottenbau 1920—1939. — Düsseldorf; Droste, 1973. — ISBN 3-7700-0320-9.
7. 1 2  Как Вермахт смог воевать 6 лет при дефиците нефти
8. ↑  Синтетика на крови
9. ↑  Директива ОКВ от 10 мая 1939 г. о ведении экономической войны // Нюрнбергский процесс, сборник документов (Приложения)
10. 1 2 3 4  *Чемпалов И. Н.* Английская экономическая блокада Германии в период «Странной войны» // Международные отношения на Балканах и Ближнем Востоке. — Свердловск : УрГУ, 1988. — С. 104—105. — (Балканы и Ближний Восток в новейшее время; [вып. 15])
11. 1 2  Hehn, Paul N. A Low Dishonest Decade: The Great Powers, Eastern Europe, and the Economic Origins of World War II, 1930—1941. — Continuum International Publishing Group, 2005. ISBN 0-8264-1761-2
12. 1 2  Павел Полян — Остарбайтеры. Archived 2019-05-18 at the Wayback Machine. Журнальный зал в РЖ, 2016. Звезда 2005 / 6.
13. ↑  *Alexander von Plato, Almut Leh, Christoph Thonfeld* Hitler's Slaves: Life Stories of Forced Labourers in Nazi-Occupied Europe. — Berghahn Books[en], 2010. — С. 251—262. — ISBN 1845459903
14. ↑  Martin Kitchen. The Cambridge Illustrated History of Germany. — Cambridge University Press, 1996 ISBN 0-521-45341-0
15. ↑  *Ф. В. фон Меллентин.* Бронированный кулак вермахта. Смоленск: «Русич», 1999. 528 с. («Мир в войнах») ISBN 5-8138-0088-3
16. ↑  См.: *Мосякин А.Г.* Ограбленная Европа. Сокровища и Вторая мировая война.

Գրականություն
-------------

Ռուսերեն լեզվով
* *Сборник.* Как ковался германский меч. Промышленный потенциал Третьего рейха. — М.: Яуза, Эксмо, 2006. — 608 с. — 4000 экз. — ISBN 5-699-15425-6
* *Тиссен Ф.* Я финансировал Гитлера. — М.: Центрполиграф, 2008. — 255 с. — 5000 экз. — ISBN 978-5-9524-3704-3.
* *Керль Г.* Военная экономика и военная промышленность. // Итоги второй мировой войны. — М.: Издательство иностранной литературы, 1957. — С. 356—384
* *Мосякин А. Г.* Ограбленная Европа. Сокровища и Вторая мировая война. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2018. — 317 с. илл. — ISBN 978-5-6040749-0-9 (1-е изд.: Ограбленная Европа. Вселенский круговорот сокровищ. — СПб.: «Амфора», 2014. — 414 c. — ISBN 978-5-367-03200-0).
* *Шверин фон Крозиг Л.* Как финансировалась Вторая мировая война. // Итоги второй мировой войны. — М.: Издательство иностранной литературы, 1957. — С. 418—442.
* *Ширер У.* Взлёт и падение Третьего рейха. — М.: Эксмо, 2003. — 928 с.

Այլ լեզվով
* *Dean M.* Robbing the Jews — The Cofiscation of Jewish Property in the Holocaust, 1935—1945. — Cambridge University Press, 2008.(անգլերեն)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Экономика нацистской Германии Archived 2020-02-25 at the Wayback Machine. на портале NaziReich.net