Ուսանող, որին բռնության են ենթարկում երեք այլ ուսանողներ: Հետին պլանում երևում է պատահական անցորդ, որը ոչ մի ուշադրություն չի դարձնում դրան։
Երեխաների մասնաբաժինը, որոնք հայտնել են բուլինգի մասին (2015)
**Բուլինգ**, ուժի, հարկադրանքի, վիրավորական ծաղրի կամ սպառնալիքի կիրառում, վիրավորելու նպատակով, ագրեսիվ գերիշխանության կամ ահաբեկման նպատակով։ Այս պահվածքը հաճախ կրկնվում է և դառնում սովորական։ Էական նախադրյալներից մեկը (բուլերի կամ այլ անձանց կողմից) ֆիզիկական կամ սոցիալական ուժի անհավասարակշռության ընկալումն է։ Այս անհավասարակշռությունը տարբերակում է բուլինգը կոնֆլիկտից։ Բուլինգը ագրեսիվ վարքի ենթակատեգորիա է, որը բնութագրվում է թշնամական մտադրություններով, իշխանության անհավասարակշռությամբ և որոշակի ժամանակահատվածում կրկնությամբ։

Բուլինգը կարող է իրականացվել անհատապես կամ խմբով, որտեղ բուլերը կարող է ունենալ մեկ կամ մի քանի հետևորդներ, որոնք պատրաստ են օգնել հիմնական բուլերին, կամ որոնք բուլերին ոգևորում են դրական արձագանքներով, ինչպիսիք են ծիծաղը։ Դպրոցում և աշխատավայրում բուլինգը կոչվում է նաև «հասակակիցների չարաշահում» : Ռոբերտ Վ.Ֆուլերը վերլուծել է բուլինգը դասակարգման համատեքստում։ Շվեդ-նորվեգացի հետազոտող Դեն Ալվեուսն ասել է, որ բուլինգը տեղի է ունենում այն ժամանակ, երբ մարդը բազմիցս և ժամանակի ընթացքում ենթարկվում է բացասական գործողությունների մեկ կամ մի քանի այլ անձանց կողմից, և որ բացասական գործողությունները տեղի են ունենում, երբ մարդը դիտավորյալ վնասվածք կամ անհանգստություն է պատճառում մեկ այլ անձի ֆիզիկական շփման միջոցով, բառերի միջոցով կամ այլ եղանակներով, անհատական ահաբեկումը սովորաբար բնութագրվում է նրանով, որ անձը որոշակի կերպ է վարվում՝ մեկ այլ անձի նկատմամբ իշխանություն ձեռք բերելու համար։

Բուլինգի մշակույթը կարող է զարգանալ ցանկացած համատեքստում, որտեղ մարդիկ շփվում են միմյանց հետ։ Սա կարող է ներառել դպրոցը, ընտանիքը, աշխատավայրը, տունը և շրջակայքը։ Ժամանակակից մշակույթում բուլինգի հիմնական պլատֆորմը սոցիալական մեդիայի կայքերն են։ 2012 թվականին ամերիկյան ֆուտբոլի արական սեռի դեռահասների շրջանում կատարված ուսումնասիրության մեջ բուլինգի ամենաուժեղ կանխատեսողն այն ընկալումն էր, թե արդյոք բուլերի կյանքի ամենաազդեցիկ տղամարդը հավանություն կտա ոտնձգությունների վարքագծին։ 2019 թվականին «The Lancet Child & Teenage Health»-ի կողմից անցկացված ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ աղջիկների սոցիալական մեդիայի օգտագործման և բռնության ենթարկվելու մեծացման միջև կապ կա։

Բուլինգը կարող է սահմանվել տարբեր ձևերով։ Միացյալ Թագավորությունում չկա հալածանքի իրավական սահմանում, մինչդեռ Միացյալ Նահանգների որոշ նահանգներում կան օրենքներ, որոնք արգելում են դա։ Բուլինգը բաժանված է բռնության չորս հիմնական տեսակների՝ հոգեբանական (երբեմն կոչվում է հուզական կամ հարաբերական), վերբալ, ֆիզիկական և կիբեր, չնայած բախումը կարող է ընկնել այս կատեգորիաներից մի քանիսի տակ։

Նման գերակայություն հաստատելու համար օգտագործվող վարքագիծը կարող է ներառել ֆիզիկական հարձակում կամ հարկադրանք, բանավոր հետապնդում կամ սպառնալիքներ, և նման գործողությունները կարող են բազմիցս ուղղված լինել որոշակի նպատակների դեմ։ Այս վարքագծի ռացիոնալացումը երբեմն ներառում է սոցիալական դասի, ռասայի, կրոնի, սեռի, սեռական կողմնորոշման, արտաքին տեսքի, վարքի, մարմնի լեզվի, անհատականության, հեղինակության, ծագման, ուժի, չափի կամ կարողությունների տարբերություններ։

Տեսակներ
--------

Գրականության մեջ բուլինգը դասակարգվում է տարբեր տեսակների։ Դրանք կարող են դրսևորվել ոչ վերբալ, բանավոր կամ ֆիզիկական վարքի տեսքով։ Մեկ այլ դասակարգում հիմնված է հանցագործների կամ ներգրավված մասնակիցների վրա, այնպես որ այս տեսակները ներառում են անհատական և կոլեկտիվ բուլինգ։ Այլ մեկնաբանությունները վերաբերում են նաև հոգեբանական բուլինգին և վերաբերմունքին, բացի մեկ այլ անձի կամ նույնիսկ գույքի պատճառած ֆիզիկական վնասներից։ Կա նաև ավելի վերջերս տեղի ունեցած երևույթի դեպք, որը կոչվում է կիբերբուլինգ։

Հարաբերություններում ֆիզիկական, վերբալ բուլինգը և ահաբեկումը ամենատարածվածն են տարրական դպրոցում և կարող են սկսվել նաև շատ ավելի վաղ՝ շարունակելով մարդու կյանքի հետագա փուլերում։

### Անհատական

Անհատական բուլինգի մարտավարությունը կիրառվում է մեկ անձի կողմից զոհի կամ զոհերի նկատմամբ։ Անհատական բուլինգը կարելի է բաժանել չորս տեսակի։

#### Ֆիզիկական

Ֆիզիկական բուլինգը ցանկացած բուլինգը է, որը վնասում է ինչ-որ մեկի մարմնին կամ ունեցվածքին։ Գողությունը, հրմշտոցը, հարվածելը, կռիվը և ինչ-որ մեկի ունեցվածքի կանխամտածված ոչնչացումը ֆիզիկական բռնության տեսակներ են։ Ֆիզիկական բուլինգը հազվադեպ է ահաբեկման առաջին ձևը, որին բախվում է զոհը։ Հաճախ բուլինգը սկսվում է այլ ձևով և հետագայում վերածվում ֆիզիկականի։ Ֆիզիկական ոտնձգությունների ժամանակ բուլերի կողմից օգտագործվող հիմնական զենքը նրա մարմինն է դրա մի մասը, կամ առարկան որպես զենք, երբ հարձակվում է իր զոհի վրա։ Երբեմն երիտասարդների խմբերը թիրախավորում և հեռացնում են իրենց հասակակիցներին՝ դեռահասների որոշ նախապաշարմունքների պատճառով։ Սա կարող է արագ հանգեցնել մի իրավիճակի, երբ նրանք իրենց դասընկերների կողմից ենթարկվում են ծաղրի, խոշտանգումների և «ծեծի»։ Ֆիզիկական բուլինգը հաճախ սրվում է ժամանակի ընթացքում և կարող է հանգեցնել վնասակար կամ մահացու արդունքների, և, հետևաբար, շատերը փորձում են արագ դադարեցնել այն՝ հետագա էսկալացիան կանխելու համար։

#### Վերբալ

Վերբալ բուլինգը ահաբեկման ամենատարածված տեսակներից մեկն է։ Դա ցանկացած բուլինգ է, որն իրականացվում է խոսքի, ձայնի այլ օգտագործման կամ մարմնի լեզվի ինչ-որ ձևի միջոցով և չի ենթադրում որևէ ֆիզիկական շփում։ Բուլինգը սովորաբար սկսվում է այս փուլում և ներառում է հետևյալներից որևէ մեկը։

* Նվաստացուցիչ անվանումներ և մականուններ,
* Ինչ-որ մեկի մասին լուրեր տարածելը կամ ստելը,
* Սպառնալ ինչ-որ մեկին,
* Ինչ-որ մեկի վրա բղավելը կամ ինչ-որ մեկի հետ կոպիտ կամ անբարյացակամ տոնով խոսելը, հատկապես առանց հիմնավոր պատճառի,
* Ծաղրել ինչ-որ մեկի ձայնը կամ խոսքի ոճը,
* Ինչ-որ մեկի վրա ծիծաղելը,
* Մարմնի լեզվի օգտագործումը (օրինակ՝ մեջտեղի մատ ցույց տալը) ինչ-որ մեկին տանջելու համար,
* Ինչ-որ մեկին վիրավորել կամ այլ կերպ ծաղրել։

#### Միջանձնային

Միջանձնային բուլինգը (երբեմն կոչվում է սոցիալական ագրեսիա) բուլինգի տեսակ է, որն օգտագործում է հարաբերությունները ուրիշներին վիրավորելու համար։ Տերմինը նշանակում է նաև ցանկացած բուլինգ, որն իրականացվում է ինչ-որ մեկի հեղինակությանը կամ սոցիալական դիրքին վնաս վնաս հասցնելու մտադրությամբ, որը կարող է կապված լինել նաև ֆիիկական և վերբալ բուլինգի մեջ ներառված մեթոդների մեջ։ Հարաբերություններում բուլինգը բռնության մի ձև է, որը տարածված է երիտասարդների շրջանում, բայց հատկապես աղջիկների մոտ։ Սոցիալական մեկուսացումը (անտեսելը կամ ինչ-որ մեկին «անտեսված» զգալը) հարաբերություններում ոտնձգությունների ամենատարածված տեսակներից մեկն է։ Հարաբերություններում բուլինգի ենթարկելը կարող է օգտագործվել բուլերի կողմից՝ որպես գործիք ինչպես իրենց սոցիալական դիրքը բարելավելու, այնպես էլ ուրիշներին վերահսկելու համար։ Ի տարբերություն ֆիզիկական բուլինգի, որոնք ակնհայտ են, հարաբերություններում ոտնձգությունները բացահայտ չեն և կարող են երկար ժամանակ աննկատ մնալ։

#### Կիբեր

Կիբերբուլինգմը տեխնոլոգիայի օգտագործումն է՝ մեկ այլ անձի հետապնդելու, սպառնալու, ամաչեցնելու կամ թիրախավորելու համար։ Երբ մեծահասակը ներգրավված է դրանում, դա կարող է համապատասխանել կիբեր ոտնձգությունների կամ կիբերբուլինգի սահմանմանը, հանցագործություն, որը կարող է ունենալ իրավական հետևանքներ և կարող է հանգեցնել բանտարկության։ Սա ներառում է էլեկտրոնային փոստի, հաղորդագրությունների, սոցիալական մեդիայի կայքերի (օրինակ՝ ֆեյսբուքի), տեքստային հաղորդագրությունների և բջջային հեռախոսների միջոցով բուլինգի ենթարկելը։ Ենթադրվում է, որ կիբերբուլինգը ավելի տարածված է ավագ դպրոցում, քան տարրական դպրոցում։

Բուլինգի համար տեխնոլոգիաների օգտագործումը կարող է վնասել ինչ-որ մեկի առցանց հեղինակությանը։ Ինտերնետում տեղադրված տեղեկատվությունը հավերժ մնում է այնտեղ, քանի դեռ այն տեղադրողը չի ջնջել այն, և երբեմն նույնիսկ դրանից հետո։ Ապագա աշխատատեղերը և մարդիկ կկարողանան տեսնել այլ մարդկանց թվային հետքը։ Կիբերբուինգի մեկ այլ խնդիր այն է, որ դրանում կարող են ներգրավվել այլ մարդիկ։ Տեխնոլոգիան, հատկապես սոցիալական լրատվամիջոցների օգտագործումը, թույլ է տալիս այլ մարդկանց վերատպել կամ տարածել բովանդակությունը՝ լինի դա դրական, թե բացասական։

### Խմբային

Խմբային բուլինգի մարտավարությունը կիրառվում է մեկից ավելի անձանց կողմից զոհի կամ զոհերի նկատմամբ։ Այն հայտնի է որպես մոբինգ և կարող է ներառել բուլինգի առանձին տեսակներից որևէ մեկը։ Սոցիալական մեդիայի տրոլինգի վարքագիծը, չնայած սովորաբար պատահական ընթերցողի կողմից համարվում է անհատական բնույթ, երբեմն հովանավորվող աստրոտուրֆերների կազմակերպված գործունեություն է։

#### Մոբբինգ

Մոբբինգը վերաբերում է անհատի նկատմամբ խմբի կողմից ոտնձգություններին ցանկացած համատեքստում, ինչպիսիք են ընտանիքը, հասակակիցների խումբը, դպրոցը, աշխատավայրը, թաղամասը, համայնքը կամ առցանց միջավայրը։ Երբ դա տեղի է ունենում աշխատավայրում հոգեբանական բուլինգի տեսքով, ինչպիսիք են գործընկերներին, ենթականերին կամ վերադասներին «միավորելը»՝ ասեկոսեների, զրպարտությունների, բուլինգի, նվաստացման, վարկաբեկման և մեկուսացման միջոցով ինչ-որ մեկին աշխատավայրից դուրս մղելու նպատակով, այն նաև կոչվում է չարամիտ, ոչ սեռական, ոչ ռասայական/ռասայական, համընդհանուր հետապնդում։

Ինքնասպանություններ
-------------------

Չնայած կան ապացույցներ, որ բուլինգը մեծացնում է ինքնասպանության ռիսկը, միայն այն չի հանգեցնում ինքնասպանության։ Դեպրեսիան այն հիմնական պատճառներից մեկն է, թե ինչու են բուլինգի ենթարկված երեխաները ինքնասպան լինում։ Կա ուսումնասիրություն, որ միայն Մեծ Բրիտանիայում տարեկան 15-ից 25 երեխա ինքնասպան է լինում բուլինգի ենթարկվելու պատճառով։ Որոշ խմբեր, կարծես, ինքնասպանության ավելի մեծ ռիսկի են ենթարկվում, ինչպիսիք են բնիկ ամերիկացիները, ալյասկայի բնիկները, ասիացի ամերիկացիները և ԼԳԲՏ անձինք։ Երբ ինչ-որ մեկը զգում է, որ զրկված է ընտանիքի կամ ընկերների աջակցությունից, դա կարող է զգալիորեն վատթարացնել իրավիճակը զոհի համար։

9-12-րդ դասարանների աշակերտների կողմից Նյու Յորքում անցկացված ինքնազեկուցումների ուսումնասիրության ընթացքում բուլինգի զոհերը հայտնել են ավելի շատ դեպրեսիվ ախտանիշների և հոգեբանական խանգարումների մասին, քան նրանք, որոնք չեն ենթարկվել։ Ինչպես տղաների, այնպես էլ աղջիկների շրջանում բուլինգի բոլոր տեսակները կապված են դեպրեսիայի հետ նույնիսկ մի քանի տարի անց։ Նախնական հետազոտությունից երկու տարի անց ֆինն դեռահասների շրջանում կատարված մեկ այլ ուսումնասիրություն ցույց է տվել, որ դեպրեսիան և ինքնասպանության մտքերը ավելի հաճախ են հանդիպում բուլինգի ենթարկված դեռահասների մոտ, քան նրանք, որոնք չեն հայտնել դրա մասին։ Հոլանդիայում տարրական դասարանների աշակերտների ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ բուլերների զոհ դարձած տղաները, որոնք ունենում են ինչպես զոհի, այնպես էլ նաև բուլերի դեր, ավելի հավանական է, որ ունենան ընկճվածություն կամ ինքնասպանության լուրջ մտքեր, քան այլ դերեր, որոնք միայն զոհ են կամ բուլեր, մինչդեռ աղջիկները, որոնք ինչ-որ կերպ ներգրավված են բռնության մեջ, ունեն դեպրեսիայի ավելի բարձր մակարդակ։ Բոստոնում ավագ դպրոցի աշակերտների ուսումնասիրության ընթացքում ուսանողները, որոնք իրենք են հայտնել, որ իրենք բուլինգի զոհ են դարձել, ավելի հավանական է, որ մտածեն ինքնասպանության մասին, համեմատած երիտասարդների հետ, որոնք չեն հայտնել բուլինգի մասին։ 6-10-րդ դասարանների ամերիկացի աշակերտների շրջանում անցկացված Ազգային հետազոտությունը ցույց է տվել, որ կիբերբուլինգի զոհերը դեպրեսիայի ավելի բարձր մակարդակ են ունենում, քան զոհերը, որոնք ենթարկվում են բուլինգի այլ ձևերի։ Դա կարող է պայմանավորված լինել սոցիալական մեդիայի հիմքում ընկած անանունությամբ։ Եթե դեռահասը բռնության է ենթարկվում և ցույց է տալիս դեպրեսիայի ախտանիշներ, ապա դա պետք է կասկածի տակ դնել և համապատասխան միջոցներ ձեռնարկել։ Դանիական ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ բուինգի ենթարկված երեխաները այդ մասին խոսել են իրենց ծնողների և ուսուցիչների հետ, և ոմանք հայտնել են, որ ուսուցչի կամ ծնողի միջամտությունից հետո բուլինգը նվազել կամ դադարեցվել է։ Ուսումնասիրությունը ընդգծում է դպրոցներում համագործակցության ծրագրերի իրականացման կարևորությունը, կանխելու և պատշաճ միջամտության կանխարգելման համար հակակոռուպցիոն ծրագրեր և միջոցառումներ ունենալու համար։ Ուսումնասիրությունը նաև ցույց է տալիս ծնողների և ուսուցիչների կարևորությունը, որոնք բուլերների հետ խոսում են իրենց վարքի մասին, որպեսզի անհրաժեշտ աջակցություն ցուցաբերեն նրանց, որոնք ենթարկվում են բուլինգի։

Չնայած որոշ մարդկանց համար շատ հեշտ է անտեսել բուլերին, մյուսների համար դա կարող է շատ դժվար թվալ, և նրանք հասնում են կրիտիկական կետի։ Բուլիինգի պատճառով ակնհայտ ինքնասպանությունների դեպքեր են եղել, որոնք մանրամասն հաղորդվել են լրատվամիջոցների կողմից։ Դրանք ներառում են Ռայան Հելիգանի, Ֆիբի Պրինսի, Դոն-Մարի Ուեսլիի, Նիկոլա էն Ռաֆայելի, Մեգան Մեյերի, Օդրի Փոթի, Թայլեր Կլեմենտիի, Ջեյմի Ռոդեմեյերի, Քենեթ Վեյշունի, Ջադին Բելի, Քելլի Յոմանսի, Ռեհտե Փարսոնսի, Ամանդա Թոդի, Բրոդի Պենլոքի, Ջեսիկա Հաֆերի, Համեդ Ինֆուշի, Սլադյանա Վիդովիչի, Ապրիլ Հայմսի, Չերիս Մորալեսի և Ռեբեկա էն Սեդվիկի։ Ըստ suicide awareness voices for education կազմակերպության, ինքնասպանությունը 15-24 տարեկան երիտասարդների մահվան առաջատար պատճառներից մեկն է։ Ուսանողների ավելի քան 16 %-ը լրջորեն մտածում է ինքնասպանության մասին, 13 %-ը պլանավորում է, իսկ 8 %-ը լուրջ փորձ էր է կատարել։

Տես նաև
-------

* Խտրականություն
* Հանցագործություն ատելության հողի վրա
* Հոգեբանական տրավմա
* Աբյուզիվ հարաբերություններ
* Մարգինալ
* Վիկտիմիզացիա
* Բուլինգը աշխատավայրում
* Սեռական բուլինգ
* Բուլինգը դպրոցում
* ԼԳԲՏ բուլինգ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «School bullying is not a conflict: The interplay between conflict management styles, bullying victimization and psychological school adjustment»։ *International Journal of Environmental Research and Public Health* **19** (18): 11809։ 2022։ ISSN 1661-7827։ PMC 9517642 Ստուգեք `|pmc=`-ի արժեքը (օգնություն)։ PMID 36142079 Ստուգեք `|pmid=`-ի արժեքը (օգնություն)։ doi:10.3390/ijerph191811809  `|vauthors=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն); `|doi-access=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
2. ↑  Juvonen, J. Graham, S. (2014)։ «Bullying in Schools: The Power of Bullies and the Plight of Victims»։ *Annual Review of Psychology* **65**: 159–85։ PMID 23937767։ doi:10.1146/annurev-psych-010213-115030  `|s2cid=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
3. ↑  Burger Christoph, Strohmeier Dagmar, Spröber Nina, Bauman Sheri, Rigby Ken (2015)։ «How teachers respond to school bullying: An examination of self-reported intervention strategy use, moderator effects, and concurrent use of multiple strategies»։ *Teaching and Teacher Education* **51**: 191–202։ doi:10.1016/j.tate.2015.07.004
4. ↑  Noa Davenport, Ruth Distler Schwartz, Gail Pursell Elliott (1999-07-01)։ *Mobbing: Emotional Abuse in the American Workplace*։ Civil Society Publishing։ ISBN 978-0-9671803-0-4։ Արխիվացված է օրիգինալից 2014-01-01-ին։ Վերցված է 2013-10-28  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
5. ↑  «A developmental perspective on popularity and the group process of bullying»։ *Aggression and Violent Behavior* **43**: 64–70։ 2018։ ISSN 1359-1789։ doi:10.1016/j.avb.2018.10.003  `|vauthors=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն); `|hdl-access=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն); `|s2cid=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն); `|hdl=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
6. ↑  Elizabeth Bennett (1 January 2006)։ *Peer Abuse Know More!: Bullying from a Psychological Perspective*։ Infinity։ ISBN 978-0-7414-3265-0։ Արխիվացված է օրիգինալից 14 September 2014-ին։ Վերցված է 2013-10-29  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
7. ↑  «Learning to Seek»։ *Learning in a Dignitarian World*։ Routledge։ 2017։ էջեր 29–40։ ISBN 978-0-203-78742-7  `|vauthors=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
8. ↑  «History»։ *OLWEUS Bullying Prevention Program*։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-10-29-ին։ Վերցված է 2013-10-28  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
9. ↑  Valerie E. Besag (1989)։ *Bullies and victims in schools: a guide to understanding and management*։ Open University Press։ ISBN 978-0-335-09542-1։ Արխիվացված է օրիգինալից 2014-07-07-ին։ Վերցված է 2013-10-29  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
10. ↑  Williams Ray (3 May 2011)։ «The Silent Epidemic: Workplace Bullying»։ *Psychology Today*։ Արխիվացված է օրիգինալից 2015-11-21-ին։ Վերցված է 2016-11-13
11. ↑  Whittaker E (2016)։ «Cyberbullying via social media»։ *Journal of School Violence*: 11–29
12. ↑  Steinfeldt Jesse A. Vaughan Ellen L. LaFollette Julie R. Steinfeldt Matthew C. (October 2012)։ «Bullying among adolescent football players: Role of masculinity and moral atmosphere»։ *Psychology of Men and Masculinity* **13** (4): 340–353։ doi:10.1037/a0026645  `|hdl-access=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն); `|hdl=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
13. ↑  «Social Media Use May Harm Teens' Mental Health By Disrupting Positive Activities, Study Says»։ 2019-08-13
14. ↑  «The University of Manchester Dignity at Work and Study Policy»։ The University of Manchester։ January 2012։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-10-29-ին։ Վերցված է 2013-10-28
15. ↑  «State Laws Related to Bullying Among Children and Youth»։ *U.S. Department of Health and Human Services - Health Resources and Services Administration - Maternal and Child Health Bureau*։ U.S. Department of Health and Human Services։ Արխիվացված է օրիգինալից March 4, 2011-ին։ Վերցված է 2013-10-28
16. ↑  Brank Eve M. Hoetger Lori A. Hazen Katherine P. (December 2012)։ «Bullying»։ *Annual Review of Law and Social Science* **8** (1): 213–230։ doi:10.1146/annurev-lawsocsci-102811-173820
17. ↑  «Children who are bullying or being bullied»։ *Cambridgeshire County Council: Children and families*։ Cambridgeshire County Council։ 2013-07-24։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-10-29-ին։ Վերցված է 2013-10-28
18. ↑  Ericson Nels (June 2001)։ «Addressing the Problem of Juvenile Bullying»։ *OJJDP Fact Sheet #FS-200127* **27**։ Արխիվացված է օրիգինալից 2015-06-26-ին։ Վերցված է 2013-10-28  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
19. ↑  Meyer Doug (2016)։ «The Gentle Neoliberalism of Modern Anti-bullying Texts: Surveillance, Intervention, and Bystanders in Contemporary Bullying Discourse»։ *Sexuality Research and Social Policy* **13** (4): 356–370։ doi:10.1007/s13178-016-0238-9  `|s2cid=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
20. ↑  McGrath Mary Jo (2007)։ *School Bullying: Tools for Avoiding Harm and Liability*։ Thousand Oaks, CA: Corwin Press։ էջ 6։ ISBN 978-1-4129-1571-7
21. ↑  «Bullying Definitions»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-03-04-ին։ Վերցված է 2016-02-26  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
22. 1 2  Berger Kathleen Stassen (2014)։ *Invitation to the Life Span*։ New York: Worth Publishers։ ISBN 978-1-4641-7205-2
23. ↑  «no bullying»։ *nobullying.com/physical-bullying/*։ Արխիվացված է օրիգինալից 1 December 2016-ին։ Վերցված է 30 November 2016
24. ↑  «What is Verbal Bullying and How to Handle Verbal Bullies - Bullying Statistics»։ *Bullying Statistics*։ 2015-07-08։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-11-25-ին։ Վերցված է 2016-11-30  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
25. ↑  Breakstone Steve, Dreiblatt Michael, Dreiblatt Karen (2009)։ *How to Stop Bullying and Social Aggression: Elementary Grade Lessons and Activities That Teach Empathy, Friendship, and Respect*։ Thousand Oaks, CA: Corwin Press։ էջ 9։ ISBN 978-1-4129-5810-3
26. ↑  Norton Chris։ «What is the Definition of Relational Bullying / Social Bullying - BRIM Anti-Bullying Software»։ *BRIM Anti-Bullying Software*։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-12-01-ին։ Վերցված է 2016-11-30  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
27. ↑  «Cyberbullying»։ *kidshealth.org*։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-12-01-ին։ Վերցված է 2016-11-30  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
28. ↑  Mobbing: Emotional Abuse in the American Workplace by Noa Davenport, Ruth D. Schwartz and Gail Pursell Elliott.
29. ↑  Kim YS, Leventhal B (2008)։ «Bullying and suicide. A review»։ *International Journal of Adolescent Medicine and Health* **20** (2): 133–54։ PMID 18714552։ doi:10.1515/IJAMH.2008.20.2.133  `|s2cid=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
30. ↑  Statistics on bullying Archived February 17, 2005, at the Wayback Machine.
31. ↑  Effects of Bullying | StopBullying.gov Archived 2015-11-20 at the Wayback Machine.
32. ↑  BRUNSTEIN KLOMEK ANAT, MARROCCO FRANK, KLEINMAN MARJORIE, SCHONFELD IRVIN S. GOULD MADELYN S. (January 2007)։ «Bullying, Depression, and Suicidality in Adolescents»։ *Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry* **46** (1): 40–49։ ISSN 0890-8567։ PMID 17195728։ doi:10.1097/01.chi.0000242237.84925.18
33. 1 2 3  Kaltiala-Heino Riittakerttu, Fröjd Sari, Marttunen Mauri (2009-07-09)։ «Involvement in bullying and depression in a 2-year follow-up in middle adolescence»։ *European Child & Adolescent Psychiatry* **19** (1): 45–55։ ISSN 1018-8827։ PMID 19588185։ doi:10.1007/s00787-009-0039-2  `|s2cid=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
34. 1 2 3  Fekkes M. Pijpers F. I. M. Verloove-Vanhorick S. P. (2005-02-01)։ «Bullying: who does what, when and where? Involvement of children, teachers and parents in bullying behavior»։ *Health Education Research* **20** (1): 81–91։ ISSN 0268-1153։ PMID 15253993։ doi:10.1093/her/cyg100  `|doi-access=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
35. 1 2  Hepburn Lisa, Azrael Deborah, Molnar Beth, Miller Matthew (July 2012)։ «Bullying and Suicidal Behaviors Among Urban High School Youth»։ *Journal of Adolescent Health* **51** (1): 93–95։ ISSN 1054-139X։ PMID 22727083։ doi:10.1016/j.jadohealth.2011.12.014
36. ↑  Wang Jing, Nansel Tonja R. Iannotti Ronald J. (April 2011)։ «Cyber and Traditional Bullying: Differential Association With Depression»։ *Journal of Adolescent Health* **48** (4): 415–417։ ISSN 1054-139X։ PMC 3058261։ PMID 21402273։ doi:10.1016/j.jadohealth.2010.07.012
37. ↑  «Hamed Nastoh»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-10-29-ին։ Վերցված է 2013-10-28  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
38. ↑  Grzegorek Vince (2010-08-23)։ «Family of Sladjana Vidovic, 16-Year-Old Who Committed Suicide, Suing Mentor Schools»։ Վերցված է 2018-01-29
39. ↑  Caruso Kevin։ «April Himes Memorial»։ *Suicide.org*։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-27-ին։ Վերցված է 2013-10-28  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
40. ↑  McLaughlin Elliot C. (2013-08-30)։ «Montana teen loved pit bulls, poetry before rape and suicide»։ U.S.։ *CNN* (Cable News Network)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-10-17-ին։ Վերցված է 2013-10-29  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
41. ↑  Pearce Matt (2013-09-12)։ «Florida girl, 12, found dead after bullies said 'kill yourself'»։ U.S.: Nation Now։ *Los Angeles Times*։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-10-30-ին։ Վերցված է 2013-10-29  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
42. ↑  «bullying suicide statistics»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2018-03-15-ին։ Վերցված է 2019-02-06