Գերագույն Խորհրդի Նախագահության գաղտնի հրամանագիրը, որով սպանության կազմակերպիչներն ու կատարողները պարգևատրվել են պետական շքանշաններով։
**Սոլոմոն Միխոելսի սպանությունը** կատարվել է 1948 թվականի հունվարի 12-ին Մինսկում։ Աշխարհահռչակ թատերական ռեժիսոր և հրեա հասարակական գործիչ Սոլոմոն Միխոելսը սպանվել է ԽՍՀՄ պետական անվտանգության նախարարության աշխատակիցների կողմից՝ Իոսիֆ Ստալինի անմիջական հրամանով։ Սպանության հանգամանքները քողարկվել են՝ ներկայացնելով մահ ավտովթարից։ Հանցագործության հանգամանքները հայտնի են դարձել 1953 թվականին Ստալինի մահից հետո, սակայն քրեական գործ չի հարուցվել և սպանության մասնակիցները պատիժներ չեն կրել։

Նախապատմություն
---------------

Իմանալով Ստալինի ուժեղացող հակասեմիտիզմի և ինքնասպան եղած կնոջ՝ Նադեժդա Ալիլուևայի հարազատների հանդեպ նրա ատելության մասին՝ Պետական անվտանգության նախարար Վիկտոր Աբակումովը կեղծել է սիոնիստական դավադրությունը, որն իբր ուղղված է հենց Ստալինի և նրա ընտանիքի դեմ։ 1946 թվականի վերջից նա Ստալինին պարբերաբար տեղեկություններ էր ուղարկում իր դստեր՝ Սվետլանայի և նրա ամուսնու՝ Գրիգորի Մորոզովի և Իսահակ Գոլդշտեյնի շփումների մասին, որոնք իբր նրանց են ուղարկել «հրեա ազգայնականը»՝ նպատակ ունենալով Ստալինի մասին անձնական տեղեկություններ հավաքել ամերիկյան հետախուզության առաջադրանքով։

Միխոելս Գոլդշտեյնի հետ ծանոթ է եղել իր ընկեր Զախար Գրինբերգի՝ Հրեական հակաֆաշիստական կոմիտեի անդամի միջոցով, որը գլխավորում էր Միխոելսը։ Միխոելսն իսկապես Գոլդշտեյնի հետ քննարկել է նրա շփումները Ստալինի դստեր և նրա ամուսնու հետ, քանի որ հույս ուներ հարազատների միջոցով Ստալինին տեղեկացնել ԽՍՀՄ-ում հրեաների դրության խնդիրների մասին։

1947 թվականի դեկտեմբերի 10-ին Աբակումովի զեկույցից հետո Ստալինի քույրը՝ Նադեժդա Եվգենյա Ալիլուևան, ձերբակալվեց։ Այնուհետև ձերբակալվեցին Ալիլուևների մյուս բարեկամներն ու նրանց ծանոթները։ Դեկտեմբերի 16-ին Եվգենիան ցուցմունք է տվել Գոլդշտեյնի դեմ, և դեկտեմբերի 19-ին նա ձերբակալվել է։

Դեկտեմբերի 23-ին Աբակումովը Ստալինի հետ Կրեմլում հանդիպմանը ներկա էր Մոլոտովի, Մալենկովի, Բերիայի, Ժդանովի, Կուզնեցովի, Վոզնեսենսկու, Կոսիգինի, ներքին գործերի նախարար Կրուգլովի և ֆինանսների նախարար Զվերևի հետ։ Պատմաբան Գենադի Կոստիրչենկոն կարծում է, որ այդ հանդիպմանը Աբակումովը բերել է Գոլդշտեյնից դավադրության խոստովանությունը։

Դեկտեմբերի 27-ին ձերբակալվել է Գրինբերգը։ Այնուհետև սիստեմատիկ ծեծի միջոցով ՊԱՆ քննիչները հասան Գոլդշտեյնից և Գրինբերգից Միխոելսի վերապահմանը։ 1948 թվականի հունվարի 9-ին հարցաքննության արձանագրությունները ներկայացվեցին Ստալինին։

Ստալինի որոշում
---------------

1947 թվականի դեկտեմբերի 27-ին Ստալինը գաղտնի հանդիպում անցկացրեց Աբակումովի և նրա տեղակալ գեներալ-լեյտենանտ Օգոլցովի հետ։ Այս հանդիպումը, ի տարբերություն նախարարի հետ Ստալինի մյուս հանդիպումների, ընթացել է առանց կողմնակի անձանց և տևել սովորականից ավելի երկար՝ 20։20-21։35։ Հետագայում Աբակումովն ու Օգոլցովը ցուցմունք են տվել, որ այդ զրույցի ժամանակ Ստալինը նրանց հանձնարարել է Միխոելսի սպանությունը և կարգադրել է ավտովթար բեմադրել։ Աբակումովից տեղեկանալով Միխոելսի՝ Մինսկ կատարելիք այցի մասին՝ Ստալինը 1948 թվականի հունվարի 6-ին հեռախոսով հաստատել է Միխոելսին սպանելու և ավտովթարից մահանալու հրահանգը։ Այդ զրույցի անուղղակի բովանդակությունը հաստատել Է Ստալինի դուստր Սվետլանա Ալիլուևան։

Կոստիրչենկոն նաև նշում է, որ սպանության գիշերը տեղի է ունեցել Քաղբյուրոյի նիստը։ Նա կարծում է, որ Ստալինը խորհրդակցության մասնակիցներին ծանոթացրել է սպանության մասին տեղեկատվությանը՝ այն ներկայացնելով որպես պետական վրեժխնդրության ակտ, քանի որ դեռևս հունվարի 10-ին Ստալինի անձնական գրասենյակի պետ Պոսկրեբիշևը Քաղբյուրոյի անդամության անդամներին և թեկնածուներին ուղարկել է Աբակումովի կողմից պատրաստված հարցաքննության արձանագրությունները, որոնք պարունակում են Միխոելսի լրտեսության մեղադրանքները։

Օպերացիայի նախապատրաստում
-------------------------

Օգոլցովը հետագայում Բելառուսի պետանվտանգության նախարար Ցանավային պատմել է, որ սկզբում Միխոելսին պետք է վերացնեին Մոսկվայում, սակայն նա հազվադեպ էր մենակ մնում, և այդ պլանը մերժվեց։

Կա տեսակետ, որ Մինսկի ընտրությունը՝ որպես գործողության անցկացման վայր, կատարվել է Պետական անվտանգության նախարարություն, և այդ պատճառով ավելի վաղ հավաքագրվել է որպես ՊԱՆ-ի իրազեկիչ թատերագետ Վլադիմիր Իլյիչը (Վոլֆ Գիլյկովիչ) Գոլուբովը, որը հրապարակվել է «Պոտապով» կեղծանվամբ, Միխոելսին համոզել է Լենինգրադի փոխարեն Մինսկ գնալ։ Այսպես են կարծում գրող Ալեքսանդր Բորշչագովսկին և պատմաբան Ժորես Մեդվեդևը։ Սակայն նրանց հետ համաձայն չէ Գենադի Կոստիրչենկոն, քանի որ 1953 թվականի մարտին Բերիայի կողմից իրականացված սպանության հետաքննության նյութերում այդ վարկածը հերքվում է։ Այդ նյութերի համաձայն՝ սպանությունն անցկացնելու մասին որոշումը կայացվել է հենց Մինսկում այն բանից հետո, երբ հայտնի է դարձել Միխոելսի առաջիկա ուղևորության մասին։

Գործողության մասնակիցների պլանն ու կազմը համաձայնեցվել են Ստալինի հետ։ Ղեկավար է նշանակվել գեներալ Օղոլցովը։ Գործողության մասնակիցները, բացի Օգոլցովից, եղել են՝

* ԽՍՀՄ պետական անվտանգության նախարարության 2-րդ գլխավոր տնօրեն «2-З» բաժնի պետ (գերատեսչություն, որը վերահսկում էր օտարերկրացիների հետ կապված հաստատությունների գործառնական նպատակների օգտագործումը), Ֆեդոր Շուբնյակով,
* երկու աշխատող՝ գեներալ Պավել Սուդոպլատովի գլխավորությամբ՝ ԽՍՀՄ Պետական անվտանգության նախարարության ԴԱ Սաբոտաժի բաժնի գնդապետ Վասիլի Լեբեդևը և ավագ լեյտենանտ Բորիս Կրուգլովիը,
* Օգոլցովի քարտուղար մայոր Ալեքսանդր Կոսիրևը,
* Բելոռուսի ՊԱՆ մայոր Նիկոլայ Պովզուն։

Շուբնյակովը, Լեբեդևը, Կրուգլովը և Կոսիրևը Օգոլցովի հետ Մոսկվայից ավտոմեքենայով մեկնել են հունվարի 8-ին։ Պովզունը բելառուսական ՊԱՆ-ի մի խումբ աշխատակիցների հետ միասին մեկնել է Մոսկվա։

Հաշվի առնելով Ստալինի հրամանի հաստատումը՝ Աբակումովը Մինսկ մեկնելուց առաջ հրահանգել է գործողության մասնակիցներին, զանգահարել է Մինսկ Ցանավե և հայտնել, որ Բելառուսի ազգային անվտանգության ծառայությունը պետք է Կատարի կառավարության կարևոր որոշումը և Ստալինի անձնական հրահանգը։

Ժամանելով Մինսկ և չմտնելով հանրապետական ՊԱՆ՝ մոսկովյան օպերատիվ ծառայությունների խումբը տեղավորվել է Ցանավայի ամառանոցում։ Առաջին 3 օրը Լեբեդևը, Կրուգլովը և Շուբնյակովը հետևել են Միխոելսին և աշխատել ապագա սպանության տարբերակների վրա։

Պարզվել է, որ հետագայում Շուբնյակովը գրել է, որ «Միխոելսին միշտ շրջապատել է տեղի մտավորականության մեծ խումբը, նա հաճախ օգտվել է Բելառուսի Սովմինի մեքենայից, և նրան ուղեկցել են արվեստի գործերի կոմիտեի աշխատակազմի աշխատակիցները»։ Այդ պատճառով որոշվել է աննկատ առևանգել արտիստին՝ օգտագործելով Գոլուբով-Պոտապովի ազդեցությունը։ Դրա համար Շուբնյակովը հանդիպել է գործակալի հետ և նրան հանձնարարել համոզել Միխոելսին այցելել մի մտացածին անձնական ընկեր, որը բնակվում է Մինսկում։

Իրադարձությունների ընթացք
-------------------------

1948 թվականի հունվարի 2-ին Միխոելսը ստացել է գործուղման վկայական, իսկ հունվարի 7-ին Մոսկվայից Մինսկ է մեկնել գնացքով Գոլուբով-Պոտապովի հետ։ Նրանք պետք է ներկայացվեին Մինսկի թատրոններում, առաջադրվեին Ստալինյան մրցանակի։ Ներկայացումները  երկուսն էին՝ Եվգենի Տիկոցկու «Ալեսիա» օպերան Լարիսա Ալեքսանդրովսկու հետ գլխավոր կուսակցությունում և Արկադի Մովզոնի «Կոնստանտին Զասլոնով» օպերան Յանկա Կուպալայի անվան ազգային ակադեմիական թատրոնում Բորիս Պլատոնովի հետ գլխավոր դերում։ Այս ներկայացումների դիտումները նշանակվել են հունվարի 10-ին և 11-ին։

Մինսկում հունվարի 8-ին Միխոելսը և Գոլուբովը ԽՍՀՄ արվեստի գործերի կոմիտեի պարտկազմակերպության քարտուղար Իլարիոն Բարաշկոյի ուղեկցությամբ, ով Մինսկ էր ժամանել նույն գնացքով, ժամանել էին «Բելառուս» հյուրանոց, որտեղ Միխոելսի պատվին նույն երեկոյան ճաշ էր տրվել, որը կազմակերպել էր դրամատիկական թատրոնի վարչակազմը։

Հունվարի 9-ին, սպանությունից հետո առավոտյան Մոսկվա ուղարկված Ցանավայի հաշվետվության համաձայն, Միխոելսը և Գոլուբովը թատրոնում դիտել են «Տևյե-մոլոչնիկ» բեմադրությունը, իսկ հետո «բեմադրության մասնակիցների հետ մինչև առավոտյան ժամը 4-ը հարբած են եղել «Զարյա» ռեստորանում»։

Ավելին Ցանավան գրում է. Հունվարի 10. ճաշկերույթ դրամատիկական թատրոնի դերասան Գլեբովի մոտ։ Հունվարի 11-ի կեսօրին ճաշկերույթ Մ. Բ. Սոկոլի մոտ Երեկոյան «Ալեսիա» օպերայից հետո գիշերվա առաջին ժամին ընթրել է Արոնչիկի և Չայգորսկայայի մոտ։ Հունվարի 12-ի ցերեկը Միխոելսը և Գոլուբովը Գայդարինի և Զալեսսկու հետ եղել է «Զարյա» ռեստորանում և օրվա 5-ին գնացել է «Բելառուս» հյուրանոց»։

Հունվարի 12-ի երեկոյան ռեժիսոր Վիկտոր Գոլովչիների ներկայությամբ սենյակում հեռախոսազանգ է հնչել։ Գոլուբկովը հանել է հեռախոսը և, խոսելով, ասել է, որ զանգում է իր թիմակցին ինստիտուտի միջոցով և հրավիրում է հարսանիքի՝ անպայման Միխոելսի հետ։

Մոտավորապես ժամը 20-ին Միխոելսն ու Գոլուբովը դուրս են եկել հյուրանոցից և մտացածին հանդիսության են մեկնել «ինժեներ Սերգեևի» մոտ։ Մոտ 21 ժամ նրանք մոտեցել են այն մեքենային, որի ղեկին Կրուգլովն էր նստած։ Մեքենայում եղել է Շուբնյակովը, որը ներկայացել է Սերգեևին։ Միխոելսը և նրա ուղեկիցը նստել են մեքենան, որից հետո նրանց տեղափոխել են Ստեպյանկա Ցանավայի ամառանոց։

Մոտ 22 ժամ Շուբնյակովը Օգոլցովին զեկուցել է ժամանման մասին։ Վերջինս գումարվեց Աբակումովի, իսկ վերջինս՝ Ստալինի հետ։ Լուծարմանն ուղղված պատժամիջոցը ստացվել է։

Տարբեր աղբյուրներում սպանության կոնկրետ մանրամասները նկարագրվում են տարբեր ձևերով։ Շուբնյակովը գրել է, որ տպավորություն ստեղծելու համար, որ Միխոելսը և աղավնիները ընկել են անիվների տակ՝ հարբած լինելով, նրանց ստիպել են խմել մեկ բաժակ օղի։ Ցանավայի 1948 թվականի հունվարի 13-ի գրության մեջ նշվում է. «Միխոելսի սննդի մեջ ալկոհոլ չի հայտնաբերվել։ Գոլուբովը ալկոհոլի շատ թույլ հոտ ունի»։ Հետաքննության ցուցմունքներում գրված է, որ դրանք մանրացված են եղել բեռնատարի կողմից՝ Ցանավայի ամառանոցում։ Շուբնյակովը «Կոմերսանտ-Վլաստ» ամսագրի թղթակցին պատմել է, որ զոհերը սպանվել են մահակի հարվածներից գլխին։

Այնուհետեև մարմինները տեղափոխել են Մինսկ և նետել հյուրանոցից ոչ հեռու գտնվող փողոցներից մեկում՝ բեմականացնելով բեռնատարի անիվների տակ ընկնելը։ Սպանության անմիջական կատարողները, Օգոլցովի խոսքով, եղել են Լեբեդեևը, Կրուգլովը և Շուբնյակովը։

Հետաքննություն Մինսկում
-----------------------

Մարմինները հայտնաբերվել են հունվարի 13-ին, ժամը 7:10-ին, Սվերդլովի փողոցից Գարբարնայա փողոց տանող տրամվայի գծի մոտ գտնվող ճանապարհին։ Դիերն արագ ճանաչվել են, քանի որ զոհվածների փաստաթղթերը գտնվել են նրանց հագուստի գրպաններում։

Հունվարի 14-ին ԽՍՀՄ ներքին գործերի նախարար, գեներալ-գնդապետ Սերգեյ Կրուգլովը Ստալինին զեկուցել է, որ զոհվածների մահը վրա է հասել ավտոմեքենայի վրաերթի հետևանքով։ ԲԽՑՀ ՆԳՆ-ի օպերատիվ աշխատակիցները հայտնաբերել են, որ Միխոելսին և Գոլուբով Պոտապովին բաժանած Մեքենան գտնվում է ՄԳԲ-ի ավտոտնակում։ Սակայն ԲԽՑՀ-ի ներքին գործերի նախարար, գեներալ-գնդապետ Սերգեյ Բելչենկոյի՝ այդ նյութերին ընթացք տալու փորձի ժամանակ Ցանավան նախազգուշացրել է նրան հնարավոր դժվարությունների մասին, իսկ Կրուգլովը խորհուրդ է տվել ակտիվություն չցուցաբերել հետաքննությունում։

Բելառուսի ՊԱՆ արխիվի հետաքննության նյութերը մի քանի հատոր են զբաղեցնում, հարցվել են մեծ թվով մարդիկ, տարբեր կասկածյալներ ձերբակալվել են, հարցաքննվել, հետո բաց են թողել։ Ինչպես գրում է բելառուսացի պատմաբան Էմանուել Իոֆֆեն, փաստաթղթերին ծանոթանալիս ստեղծվում է «գործուն, ակտիվ որոնումների տպավորություն, բայց անարդյունք»։ Հետաքննությունն իրականացրել է Ի. Վ. Բոդունովը`ՌԿՄ գլխավոր տնօրենի նախկին տեղակալը՝ հանրապետական ոստիկանության պետ Ս. Դ. Կրասնենկոյի անմիջական հսկողության տակ։

1953 թվականին ոմն Իվանովը, որը գտնվում է կալանավայրում, հայտարարության մեջ պնդել է, որ 1948 թվականի հունվարին ականատես է եղել, թե ինչպես են ուշ երեկոյան սպիտակ մարդատար մեքենայից մխրճվել Մինսկի քաղաքի խուլ վայրում երկու մարդու դիակները։ Իվանովը պնդել է, որ ճանաչել է տեղամասի ոստիկաններից մեկին՝ լեյտենանտ Կուրոչկինին։ Նա պնդել է, թե հասկացել է, թե ով է եղել, միայն մի քանի տարի անց է որոշել պատմել այդ մասին։

Պաշտոնական տարբերակ
-------------------

Փետրվարի 11-ին հետաքննության արդյունքները ներկայացվել են ԽՍՀՄ ներքին գործերի նախարարի տեղակալ Իվան Սերովին։ Հունվարի 13-ին ԲԽՑՀ առողջապահության նախարարության գլխավոր դատաբժշկական փորձագետ Պրիլուցկու և բժիշկներ Նաումովիչի և Կարելինի կողմից արտադրված դիակների դատաբժշկական հետազոտությամբ պարզվել է, որ Միխոելսի և Գոլուբով-Պոտապովի մահը հետևեց նրանց վրա ծանր բեռնատար ավտոմեքենայի վրաերթի հետևանքով։ Հանգուցյալների մոտ կոտրվել են թոքերի հյուսվածքների պատռվածքով բոլոր կողերը, Միխոելսի մոտ՝ ողնաշարի կոտրվածք, Գոլուբովի մոտ՝ Պոտապովի՝ կոնքի ոսկորների կոտրվածք։ Բոլոր վնասվածքները եղել են անկյանք. դատելով դիակային երևույթների հարձակումից և զարգացումից՝ նրանց մահը վրա է հասել դիակների հետազոտման պահից 15-16 ժամ առաջ, այսինքն՝ հունվարի 12-ին՝ ժամը 20-ին, հյուրանոցից դուրս գալուց անմիջապես հետո։ Ստամոքսում սննդի վիճակը հաստատել է այն փաստը, որ այդ սնունդն ընդունվել է մահվանից երկու ժամ առաջ, և սննդի բաղադրությունը համապատասխանել է այն սննդին, որը նրանց մատուցվել է ռեստորանում։ Ոչ մի տվյալներ այն մասին, որ Միխոելսը և Գոլուբով Պոտապովը զոհվել են ոչ թե պատահականորեն նրանց վրաերթից, այլ որևէ այլ պատճառներից, հետաքննությունն ականապատված չէ։

Նույն վարկածը՝ բեռնատարի վրաերթի պատահական մահը, հրապարակվել է հանրության համար։ Կոստիրչենկոն կարծում է, որ Ցանավայի ցուցմունքներում մահվան ժամանակի անհամապատասխանությունը (22 ժամ) և փորձագետների եզրակացությունները կարելի է բացատրել որպես պատահական սխալի կամ փորձագետների միտումնավոր կեղծման կամ վկայի մոռացկոտության արդյունք։ Վարկածների հետագա մշակումը, որոնց հետ մտադիր էին հանդիպել Գոլուբովն ու Միխոելսը կործանման երեկոյան (այսինքն գոյություն չունեցող «ինժեներ Սերգեևի» որոնումը), հանձնարարվել է ԽՍՀՄ-ի ՊԱՆ-ին, իսկ հետո առանց հրապարակայնության դադարեցվել է։

Հունվարի 14-ին Միխոելսի մահվան մասին հայտարարվել էր ռադիոյով, իսկ «Պրավդա»-ում կարճ հաղորդագրություն էր հրապարակվել ՊԵՏԵԹԻ անունից։ Հաջորդ օրը իշխանությունները մի շարք թերթերում նեկրոլոգներ հրապարակեցին, որտեղ Միխոելսը անվանվեց «խոշոր հասարակական գործիչ, որն իր կյանքը նվիրել է խորհրդային ժողովրդին ծառայելուն»։ Ընդ որում, ճիշտ է, կուսակցական և պետական բարձրագույն գործիչներից ոչ ոք չի ստորագրել մահախոսականը։ Կազմակերպվել է հուղարկավորություն, թողարկվել են նրա հիշողության ժողովածուները։ Մոսկվայի հրեական պետական թատրոնին շնորհվել է Միխոելսի անուն։

Այնուամենայնիվ, հասարակության մեջ լուրեր են շրջանառվում, որ Միխոելսի մահը պատահական ավտովթար չի եղել։ Այսպես, Այզիկ Պլատներն ասել է, որ մինսկցի հրեաները Միխոելսի մահը համարում են պաշտոնապես կազմակերպված սպանություն՝ նպատակ ունենալով «գլուխ հանել հրեական հասարակությունից»։

Հետագայում «Հրեական հակաֆաշիստական կոմիտեի գործի» հետաքննության ժամանակ հետաքննության նյութերում և փակ դատարանում Միխոելսը հիշատակվել է որպես «հրեա ազգայնականների» դավադրության մասնակիցներից մեկը, իսկ այսպես կոչված «բժիշկների գործի» ժամանակ 1953 թվականի հունվարի 13-ին Նրա մահվան 5-րդ տարելիցի կապակցությամբ «ճշմարտության» վերաբաշխման ժամանակ դա հայտարարվել է հրապարակայնորեն։ Միխոելսի անունը թատրոնից հանվել է 1949 թվականին։ Հետմահու զրպարտությունն ուղեկցվել է գրադարաններից նրա գրքերը հանելու ցուցումով։ Զրպարտությունը հերքվել է նույն «ճշմարտության» մեջ 1953 թվականի ապրիլի 6-ին Ստալինի մահից և «բժիշկների գործի» դադարեցումից հետո։

Սպանության մասնակիցների պարգևատրում
-----------------------------------

Միխոելսի սպանության կազմակերպիչներն ու կատարողները պարգևատրվել են պետական շքանշաններով։ 1948 թվականի հոկտեմբերի 26-ին ընդունվել Է Գերագույն Խորհրդի Նախագահության գաղտնի հրամանագիրը, որով «կառավարության հատուկ հանձնարարությունը հաջողությամբ կատարելու համար» սպանության մասնակիցները ստացել են գեներալ-լեյտենանտ Ցանավա՝ Կարմիր դրոշի շքանշան, Շուբնյակովի գնդապետներ, Լեբեդև և Կրուգլովի ավագ լեյտենանտ՝ Հայրենական պատերազմի 1-ին աստիճանի մարտական շքանշաններ, մայոր Կոսիրև և Կարմիր աստղի շքանշան։ Շքանշանը չի ստացել միայն գեներալ Օգոլցովը, նրան նույն օրը այլ առիթով այլ պարգեև են հանձնել։

Սպանության բացահայտում
----------------------

ՆԳՆ-ում 1951-ի նոյեմբերին կատարված մաքրման ժամանակ Շուբնյակովը ձերբակալվել է։ 1953 թվականի մարտի 18-ին ազատ արձակվելուց հետո նա զեկույց է գրել Միխոելսի սպանության մասին՝ անվանելով Լավրենտի Բերիա, որը Ստալինի մահից հետո դարձել է Միավորված ՆԳՆ ՊԱն-ի ղեկավար։

Ապրիլի 2-ին Բերիան «Ս. Մ. Միխոելսի և Վ. Ի. Գոլուբովի սպանության մեջ մեղավոր անձանց քրեական պատասխանատվության ենթարկելու մասին» գաղտնի զեկուցագիր է ուղարկել ԽՄԿԿ Կենտկոմի նախագահությանը։ Նամակը հասցեագրված էր Գեորգի Մալենկովին, որը նախագահում էր նախագահության նիստերում։ Գրության մեջ տեղեկություններ են եղել «բժիշկների գործի» նյութերի ստուգման մասին, որը բացահայտել է Միխոելսի հասցեին մեղադրանքների կեղծումը։ Ավելի վաղ ձերբակալված Աբակումովը հարցաքննության ժամանակ հայտնել էր, որ Միխոելսի սպանությունը կատարվել Է Ստալինի ուղղակի ցուցումով և իրականացվել է Ցանավայի, Օգոլցովի և Շուբնյակովի կողմից։ Օգոլցովն ու Ցանավան հաստատել են Աբակումովի ցուցմունքները։

Սպանության մասնակիցները զրկվել են նրա համար ստացած պարգևներից։ Օգոլցովը ձերբակալվել է ապրիլի 3-ին, իսկ Ցանավան՝ 1953 թվականի ապրիլի 4-ին։ Աբակումովը գնդակահարվել է 1954 թվականի դեկտեմբերի 19-ին՝ գործի հետ կապ չունեցող։ Ցանավան մահացել է բանտում 1955 թվականի դեկտեմբերին, իսկ Օգոլցովին ազատ են արձակել Բերիայի ձերբակալությունից հետո։ Սպանության մասնակիցների դեմ քրեական գործ չի հարուցվել, և նրանց նկատմամբ դատավարություն չի եղել։

Միջոցառման 15-րդ տարելիցի կապակցությամբ (1963 թվականան) Միխոելսի սպանության մասին տեղեկություններն առաջին անգամ հրապարակայնացվել են խորհրդային մամուլում. «Սովետսկաըա Լիտվա» թերթում Միխոելսի մասին հոդվածում ասվում էր ,որ «նա սպանվել է Բերիայի ստոր կլիկայի կողմից, նրանք, ովքեր հաշվենկատ և անխնա կերպով ոտնահարում էին ժողովրդի նյութական և հոգևոր մշակույթը»։ Չնայած այն բանին, որ դա միակ հրատարակությունն էր ծայրամասային հրատարակության մեջ, Միխոելսի սպանության մասին խորհրդային մամուլում տեղ գտած հաղորդագրությունը անմիջապես նկատվել է Արևմուտքում, և արդեն չորս օր անց այդ մասին գրառում է հայտնվել New York Times-ում։

Պատճառներ և նշանակություն
-------------------------

Պատճառները, թե ինչու է Ստալինը նախընտրել գաղտնի սպանությունը, քննարկվում են քաղաքական գործիչների, գիտնականների և հետազոտողների կողմից։

Ն. Ս. Խրուշչովն իր հիշողություններում դատապարտել է Ստալինի «հակասեմականության բացիլը» և Միխոելսի սպանության պատճառ համարել նրա նկատմամբ հաշվեհարդարը Ղրիմում հրեական ինքնավարության ստեղծման նրա գործունեության համար։ Մասնավորապես, նա գրել է. Իսկ ի՞նչ կասեք արժանի մարդկանց հետ դաժան հաշվեհարդարի մասին, որոնք բարձրացրել են Ղրիմում հրեական ինքնավարության ստեղծման հարցը։ Այո, դա սխալ առաջարկություն է  եղել։ Բայց այնքան դաժան է հաշվեհարդար տեսնել ,որքան տեսավ Ստալի՞նը։ Նա կարող էր պարզապես մերժել, բացատրել մարդկանց, և դա բավական կլիներ։ Ոչ, նա ֆիզիկապես ոչնչացրեց բոլոր նրանց, ովքեր ակտիվորեն աջակցում էին իրենց փաստաթղթին։ Միայն Մարգարիտը հրաշքով գոյատևեց և առանձնացավ երկարամյա վտարմամբ։ Անշուշտ, նման ակցիան հնարավոր դարձավ միայն հակասեմիտիզմի բացիլայի ներքին գործունեության արդյունքում, որն ապրում էր Ստալինի ուղեղում։ Տեղի է ունեցել հաշվեհարդար Միխոելսի՝ հրեական թատրոնի մեծագույն արտիստի, մեծ մշակույթի մարդու հետ։ Նրան գազանաբար սպանել են, սպանել են գաղտնի, իսկ հետո պարգևատրել նրա մարդասպաններին և պատվով հուղարկավորել են իրենց զոհին։ Մանրամասները անհասկանալի է մտքի համար։ Պատկերել են, որ նա հայտնվել է բեռնատար մեքենայի տակ, իսկ նա նետվել է դրա տակ։ Խաղացվեց գեղարվեստական կերպով։ Եվ ո՞վ է դա արել։ Բերիայի և Աբակումովի մարդիկ Ստալինի հանձնարարությամբ։

Ալեքսանդր Բորշչագովսկին գրում է, որ Միխոելսի սպանությունը հրեական հակաֆաշիստական կոմիտեի պարտության առաջին քայլն էր. «Այս գործի զոհերի ցանկացած ցուցակ պետք է բացվի նրա անունով»։ Բորշչագովսկին  և Ժորես Մեդվեդևը կարծում են, որ սպանության նախաձեռնողը եղել է Աբակումովը, իսկ Ստալինը միայն ընդառաջել է նրա նախաձեռնություններին։ Ընդ որում  Մեդվեդեևը Միխոելսի սպանության մեջ տեսնում է երկու կուսակցական կլանների պայքարի փուլերից մեկը՝ մի կողմից Բերիային և Մալենկովին, մյուս կողմից՝ Մոլոտովին և նրան սատարող Միկոյանին, Կագանովիչին և Անդրեևին Մեդվեդևի կարծիքով՝ Միխոելսը Մոլոտովի դեմ դավադրության զոհ Է դարձել։

Յակով Բասինը կարծում է, որ սպանության պատճառը ԽՍՀՄ-ում հրեաների իրավունքների պաշտպանության Միխոելսի գործունեությունն է, որը կապված է երկրում և աշխարհում նրա բարձր հեղինակության հետ։

Գենադի Կոստիրչենկոն կարծում է, որ Ստալինի այդ որոշումը պայմանավորված էր ոչ միայն ռեպրեսիաների ուժեղացմամբ և նրա սպիոնոմանիայով, այլև հրեական հասարակության մշակութային էլիտան գլխատելու և զանգվածների վրա նրա ազդեցությունը չեզոքացնելու ձգտումով։ Կոստիրչենկոն հերքում է որոշ հետազոտողների շրջանում առկա կարծիքներն այն մասին, որ սպանությունների պատճառ կարող էին լինել Միխոելսի կողմից Ղրիմում հրեական ինքնավարության լոբբիստական նախագիծը կամ Իսրայելի ստեղծման նկատմամբ նրա արտահայտած դրական վերաբերմունքը։

«Ղրիմի տարբերակը» նկարագրվում է գեներալ Սուդոպլատովի հուշերում։ Նրա կարծիքով՝ Ղրիմում հրեական ինքնավարության ստեղծման նախագիծը խորհրդային-ամերիկյան հետպատերազմյան հարաբերությունների գրեթե հանգուցային ասպեկտն էր, իսկ սառը պատերազմի սկսվելուց հետո Միխոելսը դարձավ քաղաքական կուրսի փոփոխության զոհ։ Սակայն, ինչպես գրում է Կոստիրչենկոն, ոչ մի փաստաթղթային աղբյուրներով Սուդոպլատովի վարկածը չի հաստատվում։

Այն կարծիքը, որ Միխոելսի սպանությունը կարող էր կապված լինել Պաղեստինի իրավիճակի վերաբերյալ նրա հրապարակային կարծիքի հետ, հնչել է նրա դստեր հուշերում։ Քողարկված տեսքով այս վարկածը հայտնել են նաև Ժորես Մեդվեդեևը և Ջոշուա Ռուբինշտեյնը։ Բայց Կոստրիչենկոն կարծում է, որ այդ պահին այս դիրքորոշումը համահունչ էր պաշտոնյային և, հետևաբար, չէր կարող սպանության հիմք հանդիսանալ։

Կոստիրչենկոն վստահ է, որ «Միխոելսի նկատմամբ գաղտնի հաշվեհարդարի գլխավոր պատճառը ... դարձել է երկրում պետական հակասեմիտիզմի հետպատերազմյան ուժեղացումը, որը պայմանավորված է սառը պատերազմի սրմամբ և Ստալինի անձնական յուդոֆոբիայով»։ Միխոելսի սպանությունը նախերգանք է դարձել «կոսմոպոլիտիզմի դեմ պայքարի», հրեական մշակույթի հետապնդումների եև կադրային զտումների դեմ։

Միջոցառման համատեքստում նշվել է նաև, որ ԽՍՀՄ-ում մահապատիժը 1947-ի մայիսից մինչև 1950-ի սկիզբը չեղյալ է հայտարարվել, ուստի պաշտոնական դատավարության ընթացքում Միխոելսը չէր կարող դատապարտվել։

Պատմության և մշակույթի մեջ
--------------------------

1990 թվականին լույս է տեսել Վայներ եղբայրների «Հանգույց և քար կանաչ խոտի մեջ» գիրքը, նրանց խոսքով՝ գրված է 1975-1977 թվականներին, որի սյուժեն կառուցվում է Միխոելսի սպանության հետ կապված իրադարձությունների շուրջ։

1995 թվականի հունվարի 14-ին Սոլոմոն Միխոելսի մահվան 47-րդ տարելիցին նվիրված «Առաջ և հետո...» հաղորդման ժամանակ հեղինակ և հաղորդավար Վլադիմիր Մոլչանովն ասել է, որ «Միխոելսի ոչնչացման գործողությունը ղեկավարել է գեներալ Լուբանկա Պիտովրանովը»։ Եվգենի Պիտովրանովը 1948-ին ղեկավարել է ՊԱՆ հակահետախուզության վարչությունը և եղել է գնդապետ Շուբնյակովի ուղղակի պետը։ Մոլչանովը պնդում էր, որ Պիտովրանովի մասնակցությունը հաստատող փաստաթղթերը իբր առկա են Reuters-ի արխիվում։ Պիտովրանովը հայց է ներկայացրել «Օստանկինո» հեռուստաընկերության և Մոլչանովի դեմ։ 1995 թվականի սեպտեմբերին տեղի է ունեցել դատական գործընթաց, որի ընթացքում Շուբնյակովը ցուցմունք է տվել, որ Պիտովրանովը ոչ մի կերպ չի առնչվել այդ գործին և տեղեկացված չի եղել Շուբնյակովի դերի մասին մինչև 1953 թվականին Բերիեյի սպանության հետաքննության սկսվելը։ Շուբնյակովը դատարանում ստել է սպանության հանդեպ իր անձնական անհասկացողության մասին (իբր նրա խնդիրն էր բացառապես «կապ հաստատել Գոլուբովի հետ Միխոելսի տրամադրությունների և պլանների մասին տեղեկություններ ստանալու և նրան Օգոլցովին ու ԲՍՊ նախարար Ցանավային հանձնելու նպատակով»)։ Շուբնյակովը մահացել է 1998-ին՝ այդպես էլ զղջալով կատարվածի համար։

Ռուս գրող Վիկտոր Լևաշովը 1998-ին հրապարակել է «Միխոելսի սպանությունը» քաղաքական թրիլերը։ Գենադի Կոստիրչենկոն գրում է, որ ֆաբուլան գեղարվեստական գրքեր է գրում, և որ բոլոր «քաղաքական-լրտեսական կրքերը» դրանում հենվում են կամ հեղինակի սեփական երևակայությունների, կամ գեներալ Սուդոպլատովի անարժանահավատ հուշերի վրա։ Կոստիրչենկոն կարծում է, որ այս գիրքը անցյալը գլխիվայր շրջելու փորձ է։ Տեղեկատվության ոչ վստահելի աղբյուրների շարքում Կոստիրչենկոն հիշատակում է նաև Վադիմ Կոժինովի և Յուրի Մուխինի հրապարակախոսությունը։ Վերջինս իր դավադրության շովինիստական տեսությունում, որը շարադրված է «Ստալինի և Բերիի սպանությունը» գրքում, պնդում է, որ սպանության մասին բոլոր փաստաթղթերը կեղծվել են։

Միխոելսի մահվան շուրջ գոյություն է ունեցել և շարունակում է գոյություն ունենալ մեծ թվով ասեկոսեներ և ենթադրություններ։ Այսպես, մինչ 2006 թվականին Բելառուսի ԽՍՀՄ Պետական անվտանգության կոմիտեի արխիվային գործի տվյալների հրապարակումը Միխոելսի վերջին օրերի մասին քննադատ Բորիս Ֆրեզինսկին պնդում էր, որ հունվարի 8-ի երեկոյան Միխոելսը իբր հանդիպել է և նույնիսկ գիշերել է իր ծանոթ, Բելառուսի ռազմական օկրուգի հրամանատար գեներալ Սերգեյ Տրոֆիմենկոյի մոտ։

Ցանավայի ամառանոցը, որի տարածքում տեղի է ունեցել սպանությունը, քանդվել է 2011 թվականի հունիսի սկզբին։

Միխոելսի մահվան մասին մի քանի բանաստեղծություններ են գրվել։ 1948 թվականի հունվարի 16-ին Միխոելսի հուղարկավորության օրը Պերեց Մարկիշը գրել է «Միխոելս՝ անսպառ ճրագ» պոեմը, որում եղել են նաև նման տողեր։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Վաճառված կրծքում համառ ճիչ է բղավում։

- Ով Հավերժություն։ Ես ձեր վախեցած շեմին եմ,
Գնում եմ թակած, սպանված, անօթևան։ |  |

Զեև Բար-Սելլան և Մայա Կագանսկայան կարծում են, որ Նիկոլայ Զաբոլտսկու Հայտնի «Ժուրավլի» բանաստեղծությունը, որը նույնպես գրվել է 1948 թվականին, այլաբանական ձևով նկարագրում է Միխոելսի մահը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Костырченко, Тайная политика Сталина, 2003, էջ 376
2. ↑  Костырченко, Тайная политика Сталина, 2003, էջ 376—377
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  Костырченко, Дело Михоэлса, 2003
4. ↑  Костырченко, Тайная политика Сталина, 2003, էջ 381—383
5. ↑  Костырченко, Тайная политика Сталина, 2003, էջ 383—385
6. ↑  Костырченко, 2010, էջ 153—154
7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  Иоффе, 2006
8. ↑  Костырченко, 2010, էջ 155—166
9. 1 2 3 4 5  *Жирнов Е.* Посмертная автокатастрофа // *Коммерсантъ-Власть* : журнал. — Коммерсантъ, 27.01.1998. — № 2 (254). — С. 38. Архивировано из первоисточника 15 հունվարի 2014.
10. ↑  Костырченко, 2010, էջ 159—160
11. 1 2  Костырченко, 2010, էջ 155
12. ↑  Надгробный памятник В. И. Голубова (1908—1948) на Востряковском кладбище
13. 1 2 3  Костырченко, 2010, էջ 156
14. ↑  Шубняков, Фёдор Григорьевич
15. ↑  «Повзун Николай Федорович». *История пограничной службы*. Государственный пограничный комитет Республики Беларусь. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ օգոստոսի 9-ին. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 19-ին.
16. ↑  Костырченко, 2010, էջ 155—156
17. 1 2  *Басин Я. З.* Год 1948, или Смерть Короля Лира // *Мишпоха*. —Витебск, Февраль 1999. — № 5.
18. 1 2  Костырченко, 2010, էջ 158
19. ↑  Борщаговский, 1994, էջ 24
20. ↑  Костырченко, 2010, էջ 158—159
21. ↑  Костырченко, 2010, էջ 159
22. ↑  Медведев, 2003, էջ 17
23. ↑  «Оперативная информация министра внутренних дел СССР советскому руководству о смерти С. М. Михоэлса». Фонд Александра Яковлева. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 6-ին.
24. ↑  Костырченко, 2010, էջ 160—161
25. ↑
26. ↑
27. ↑  Версия о лейтенанте Курочкине — явный вымысел, никто из сотрудников белорусской милиции к этому сверхсекретному делу не привлекался.
28. ↑  «Главное управление милиции — руководство МВД СССР о результатах официального расследования смерти С. М. Михоэлса». Фонд Александра Яковлева. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 6-ին.
29. ↑  Костырченко, Тайная политика Сталина, 2003, էջ 391—392
30. 1 2  Борис Фрезинский. (2003). «Генерал Трофименко и актер Михоэлс. Минск. 1948». Народ Книги в мире книг. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 10-ին.
31. ↑  Медведев, 2003, էջ 22
32. ↑  *Рубинштейн Д.* Разгром Еврейского антифашистского комитета = Stalin's Secret pogrom / пер. с англ. Л. Высоцкого. — СПб: Академический проект, 2002. — С. 5—6. — 142 с. — ISBN 5-7331-0254-3
33. ↑  «Еврейский антифашистский комитет». *Международная школа преподавания и изучения Катастрофы*. Яд ва-Шем. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հունիսի 17-ին. Վերցված է 2013 թ․ հուլիսի 14-ին.
34. ↑  Костырченко, Тайная политика Сталина, 2003, էջ 393
35. 1 2  Костырченко, 2010, էջ 162
36. ↑  Костырченко, Тайная политика Сталина, 2003, էջ 392
37. ↑  «Убийство Михоэлса и начало «разработки» ЕАК госбезопасностью». Зарубежье — Документы об убийстве Михоэлса. январь 2008. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 3-ին.
38. ↑  Медведев, 2003, էջ 21
39. ↑  Медведев, 2003, էջ 26
40. ↑  Клейн Б. «Реванш сталинистов». Каскад. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հոկտեմբերի 5-ին. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 3-ին.
41. ↑  *Л. Е. Лурье*. Выдающийся художник-реалист. Памяти С. М. Михоэлса // Советская Литва (Вильнюс), 1963, 13 января
42. ↑  М. Н. Золотоносов. Гадюшник: Ленинградская писательская организация: избранные стенограммы с комментариями. М.: НЛО, 2013, с. 450
43. ↑  Moscow Confirms Police Killed Mikhoels, Yiddish Actor, in '48 // The New York Times, 1963, January 17, P. 5
44. ↑  *Хрущёв Н. С.* Книга 2 часть 3. От дня Победы до XX съезда. Один из недостатков Сталина // Время. Люди. Власть (Воспоминания). В 4 книгах. — М.: Информационно-издательская компания "Московские Новости", 1999. — ISBN 5-900036-03-0
45. ↑  Борщаговский, 1994, էջ 18
46. ↑  Медведев, 2003, էջ 74
47. ↑  Костырченко, 2010, էջ 162—163
48. 1 2 3  *Костырченко Г. В.* «Дело Михоэлса»: новый взгляд (окончание) // *Лехаим* : журнал. —М. 2003. — № 11 (139). — ISSN 0869-5792.
49. ↑  *Рубинштейн Д.* Разгром Еврейского антифашистского комитета = Stalin's Secret pogrom / пер. с англ. Л. Высоцкого. — СПб: Академический проект, 2002. — С. 52—53. — 142 с. — ISBN 5-7331-0254-3
50. ↑  *Вайнер А. А. Вайнер Г. А.* Вступительная статья Разгона Л. Э. «Ничего, кроме правды…» // Петля и камень в зеленой траве. — М.: «ИКПА», 1990. — 416 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85202-027-3
51. ↑  *Абрамов В.* Е. П. Питовранов и контрразведка в послевоенное сталинское десятилетие // Контрразведка. Щит и меч против Абвера и ЦРУ. — М.: Яуза, Эксмо, 2006. — С. 368. — 336 с. — 3100 экз. — ISBN 9785699112821
52. ↑  Чекист утверждает, что не причастен к убийству Михоэлса // *Коммерсантъ*. — 9 сентября 1995. — № 166 (863). — С. 020.
53. ↑  Влиятельный чекист обиделся на журналиста // *Коммерсантъ*. — 11 августа 1995. — № 145 (863). — С. 015.
54. ↑  Киеня С. (8 июня 2011). «В Минске избавляются от «проклятых» мест». Интерфакс. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ մայիսի 23-ին. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 7-ին.
55. ↑  *Бар-Селла З. Каганская М.* Летят журавли... // *Лехаим*. — март 2012. — № 3(239).

Գրականություն
-------------

* *Костырченко Г. В.* Тайная политика Сталина: власть и антисемитизм. — 2. — М.: Международные отношения, 2003. — 784 с. — ISBN 9785713310714
* *Костырченко Г. В.* Сталин против «космополитов». Власть и еврейская интеллигенция в СССР. — М.: Российская политическая энциклопедия, 2010. — 432 с. — ISBN 978-5-8243-1103-7
* *Медведев Ж. А.* Убийство Соломона Михоэлса // Сталин и еврейская проблема. Новый анализ. — М.: Права человека, 2003. — С. 10—26. — 288 с.
* *Борщаговский А. М.* Обвиняется кровь. — Прогресс, 1994. — 398 с. журнальный вариант *Борщаговский А. М.* Обвиняется кровь // *Новый мир*. — 1993. — № 10.
* *Костырченко Г. В.* «Дело Михоэлса»: новый взгляд (начало) // *Лехаим* : журнал. —М. 2003. — № 10 (138). — ISSN 0869-5792.
* *Иоффе Э. Г.* «Новые материалы о гибели Михоэлса» // *Лехаим* : журнал. — 2006. — № 11 (175). — ISSN 0869-5792. Архивировано из первоисточника 21 Հոկտեմբերի 2013.

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Убийство Михоэлса и начало «разработки» ЕАК госбезопасностью». Зарубежье — Документы об убийстве Михоэлса. январь 2008. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 3-ին.
* Государственный архив Российской Федерации. «Особая папка» И. В. Сталина. Д. 199. Л. 53.