| **՞**Կծու գորտնուկ |
| --- |
| Կծու գորտնուկ  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Ծաղկավոր բույսեր |
|
|
|
|
|
| Դաս | Երկշաքիլավորներ |
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Հրանունկազգիներ |
|
|
|
| Ցեղ | Գորտնուկ |
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Ranunculus acris
L. 1753 |
|  Հայերեն տարանուններ |
| 
Կծու գորտնուկ
 |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Կծու գորտնուկ** (լատին․՝ Ranúnculus ácris), վայրի խոտաբույս, Գորտնուկների ցեղից։

Տարածվածություն
---------------

Կծու գորտնուկը տարածված է Եվրոպական մասում՝ ամենուր, Ղրիմում, Կովկասում, Արևմտյան Սիբիրում, Միջին Ասիայում։

Անվանում
--------

Խոտաբույսի ռուսական ժողովրդական անուններից մեկը «հավկուրություն» է։

Հոմանիշներ

Տեսակը ներառում է հետևյալ հոմանիշ անունները[3] .

* *Ranunculastrum acre* Fourr.
* *Ranunculastrum boraeanum* Fourr.
* *Ranunculastrum nemorivagum* Fourr.
* *Ranunculastrum vulgatum* Fourr.
* *Ranunculus acer* auct.
* *Ranunculus acris* var. *latisectus* Beck

Կծու գորտնուկ

Այլ տեսակներ
------------

Գորտնուկների մեծ մասն այս կամ այն չափով թունավոր են (պրոտոանեմոնին, ռանունկուլին, թունավոր գլիկոզիդներ, սապոնիններ, ալկալոիդներ), օժտված են ինսեկտիցիդ, հակահելմինտային, բակտերիոցիդ, հակասնկային և ձկնասպան ազդեցությամբ։ Առավել թունավոր են` այրող գորտնուկը R. flammula L. սոխուկաբեր գորտնուկը R. bulbosus L. սողացող գորտնուկը R. repens L. Պալլասի գորտնուկը R. pallasii Schlecht.:

Դաշտային գորտնուկի պտուղների առկայությունը ցորենի մեջ զգալիորեն իջեցնում է վերջինիս որակն ու արժեքը։

Բնութագիր
---------

Կծու գորտնուկը բազմամյա վայրի խոտաբույս է, ունի 20-50 սմ բարձրություն։ Տերևները ցածր երկարակոթունով են, 5-10 սմ երկարությամբ, հնգանկյուն, մատնաձև. վերադիր դասավորությամբ, ատամնավոր եզրերով։

Ծաղիկները վառ դեղին են, 2 սմ տրամագիծ ունեն, միայնակ կամ հավաքված ծաղկաբույլի շուրջ։ Բաժակաթերթը հինգն է, ծաղկաթերթը՝ հինգ. շատ շերտերով ու գծիկներով։ Ծաղկում է հունիսին։ Ծաղկի բանաձևն է՝ {\displaystyle \ast K\_{5}\;C\_{5}\;A\_{\infty }\;G\_{\infty }}.

Պտուղները բազմաընկուզիկ են, ընկուզիկները հակադարձ ձվաձև են, օվալաձև-անհավասարակող, կողերից ուժեղ սեղմված, ծայրերում եզրագծված են, արտաքին (մեջքային) կողմն ուժեղ ցցված է դեպի առաջ, ներքինը (փորային)` թույլ ուռուցիկ է։ Սյունիկի մնացորդն ուղիղ է կամ թույլ գոգավոր, 0.2-0.4 մմ

երկարությամբ։ Պտղասպին թեք կտրված է, թեթևակի ուղղված է մի կողմի վրա։ Մակերևույթը բարակ կնճռոտ է, թույլ փայլուն կամ անփայլ։

Գունավորումը մուգ շագանակագույն է, համարյա սև, կանաչաշագանակագույն, եզրերում ավելի բաց, սյունիկի մնացորդը բաց կարմրաշագանակագույն է։

Երկարությունը 2.2-3 մմ է, լայնությունը` 1.5-1.75 մմ, հաստությունը` 0.5-0.75մմ։

Աղբոտում է հացազգիների ցանքատարածքները, մարգագետինները, աճում է ճանապարհների երկայնքով։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Ամբողջական տեսք | Ծաղիկ |  Պտուղ |

Քիմիական բաղադրություն
----------------------

Բույսը պարունակում է անփոփոխ կաթնաշոռային նյութ` խնձորի հոտով պրոտոմանեիմին (անեմոն), աչքերի, քթի, կոկորդի և ներքին օրգանների լորձաթաղանթի նյարդերը, ֆլավոնոքսանաթթու կարոտենոիդը, սապոնինը, ալկալոիդները, ասկորբինաթթուները, սրտային գլիկոզիդները և ֆլավոնային միացությունները։ Խիստ թունավոր է։

Թունավոր հատկություններ
-----------------------

Թունավոր է գորտնուկի վերգետնյա մասը։ Պարունակում է լակտոններ (ռանունկուլին և պրոտոանեմոնին), ֆլավոնոիդներ (կեմպֆերոլ, կվերցետին և այլն)։

Օրգանիզմում հիդրոլիզի արդյունքում ռանունկուլինը ճեղքվում է առաջացնելով գլյուկոզա և պրոտոանեմոնին։ Վերջինս օժտված է լավ արտահայտված տեղային-գրգռիչ և նեկրոտիկ ազդեցությամբ։

Տերևներից քամված հյութը կարող է առաջ բերել մաշկի և լորձաթաղանթների այրվածք։ Օրգանիզմից ներս անցնելու դեպքում առաջանում է ուժեղ այրոցի զգացում բերանում, կոկորդում, ստամոքսում։ Առաջ է գալիս ուժեղ թքարտադրություն, սրտխառնոց, փսխում, ցավեր փորում։ Ծանր դեպքերում դիտվում է կենտրոնական նյարդային համակարգի ախտահարում. տրեմոր, ջղակծկումներ, գիտակցության մթագնում։

Գյուղատնտեսական կենդանիների թունավորում տեղի է ունենում հիմնականում կանաչ զանգվածով կերակրվելու դեպքում, քանի որ չորանալիս թունավոր հատկությունները ցնդում են։ Լակտացիայի շրջանում գտնվող կենդանիների մոտ թույնը կարող է կաթի հետ արտազատվել։ Հայտնի է գորտնուկազգիների ժողովրդական անունը` «հավկուրություն»` կապված աչքի լորձաթաղանթի վրա պրոտոանեմոնինի ազդեցությամբ. ուժեղ կտրող զգացողություն, արցունքահոսություն և ժամանակավոր կուրություն։

Կիրառություն
------------

Օգտագործվում է ժողովրդական բժշկության մեջ այրվածքների, վերքերի, կաթվածների, ինչպես նաև ռևմատիզմի, գլխացավերի, տուբերկուլյոզի բուժման համար։

Բազմապսակաթերթ ձևը ('Flore pleno') մեծ վառ դեղին ծաղիկներով աճեցրեց որպես դեկորատիվ այգիների խոտաբույս։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Анненков, 1878
2. ↑  Экофлора Украины = Екофлора України (укр.) / Відпов. редактор Я. П. Дідух. — К.: Фітосоціоцентр, 2004. — Т. 2. — 480 с..
3. ↑  *Проничкина А. А. Лебедев А. Н.* Сорные лекарственные растения Средней полосы европейской части России. // Лікарське рослинництво: від досвіду минулого до новітніх технологій:
матеріали третьої Міжнародної науково-практичної інтернет-конференції. — Полтава, 15—16 травня 2014 р. — Полтава, 2014. — С. 63.

Գրականություն
-------------

* Ranunculus acris // Ботанический словарь / сост. Н. И. Анненков. — СПб.: Тип. Имп. АН, 1878. — XXI + 645 с.
* *Губанов И. А. и др.* 600. *Ranunculus acris* L. — Лютик едкий // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3 т. — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл. 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 215. — ISBN 9-87317-128-9.

Հղումներ
--------

* Лютик едкий в Энциклопедии декоративных садовых растений (Ստուգված է 7 Դեկտեմբերի 2008)
* Лютик едкий на сайте Экосистема (Ստուգված է 7 Դեկտեմբերի 2008)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Կծու գորտնուկ» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Կծու գորտնուկ» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | UNII |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |

 |