**Ֆեդոր Ֆեդորովիչ Կոկոշկին** (անգլ.՝ Федор Федорович Кокошкин, հուլիսի 14, 1871(1871-07-14), Խելմ, Լուբլինի նահանգ, Լեհական թագավորություն, Ռուսական կայսրություն - հունվարի 7 (20), 1918, Պետրոգրադ, Խորհրդային Ռուսաստան), ռուս իրավաբան, Ռուսաստանի սահմանադրական իրավունքի հիմնադիրներից, քաղաքական գործիչ, Սահմանադրական դեմոկրատական կուսակցության(Ժողովրդական ազատություն կուսակցություն) հիմնադիրներից է։ 
1-ին գումարման Պետդումայի պատգամավոր (1906) է, Ժամանակավոր կառավարության պետական վերահսկիչ (1917)։

Ընտանիք
-------

Սերվել է Կոկոշկինների հնագույն ազնվական տոհմից։ Պապը հայտնի դրամատուրգ Ֆեդոր Ֆեդորովիչ Կոկոշկին է։ Ծնվել է 1871 թվականի հուլիսի 14-ին (26) Լյուբլին նահանգի Խոլմ քաղաքում։ Նրա հայրը՝ Ֆեդոր Ֆեդորովիչը (ընտանիքում ընդունված էր Ֆեդոր անունը տալ ավագ որդիներին), Լյուբլին նահանգի Խոլմ քաղաքի գյուղացիական գործերի կոմիսար էր, Գրեկոյի հանրային կրթության նախարարության հատուկ հանձնարարությունների պաշտոնյա։ Նա մահացավ, երբ որդին հազիվ երկու տարեկան էր, իսկ մայրը՝ Օլգա Նաումովնան (ծննդով Նոլլեից), որդու հետ տեղափոխվեց Վլադիմիր, որտեղ հետագայում դարձավ Վլադիմիրի կանանց գիմնազիայի վարիչ։

Կրթություն
----------

Ութ տարի սովորել է Վլադիմիրի գիմնազիայում, որն ավարտել է 1889 թվականին ոսկե մեդալով։ Այնուհետև նա փայլուն կերպով ավարտել է Մոսկվայի Կայսերական համալսարանի իրավագիտության ֆակուլտետը` 1-ին աստիճանի դիպլոմով (1893)՝ թեստային հանձնաժողովին ներկայացնելով Արիստոտելի «Քաղաքականություն» ամփոփիչ ուսումնասիրությունը։ Նրան թողել են համալսարանում պետական իրավունքի ամբիոնում՝ պրոֆեսորի կոչման պատրաստվելու համար։ 1897 թվականին հանձնել է մագիստրոսական քննություն։

Մոսկվայի համալսարանի կողմից գործուղվել է արտերկիր` ուսումը շարունակելու և մագիստրոսական թեզը ավարտելու համար։ Աշխատել է գրադարաններում և դասախոսություններ լսել Հայդելբերգի, Ստրասբուրգի համալսարաններում և Փարիզում։ 1899 թվականին դարձել է հանրային իրավունքի մագիստրոս։

Գիտնական-իրավաբան
-----------------

Իր առաջին գիտական աշխատությունը՝ «Պետության և պետական իշխանության իրավական բնույթի հարցի շուրջ» հրատարակել է 1896 թվականին։ 1898 թվականից՝ Մոսկվայի համալսարանի պետական իրավունքի ամբիոնի ասիստենտ է։ 1899 թվականից դասավանդել է տեղական ինքնակառավարման հատուկ դասընթաց, ղեկավարել պետական իրավունքի ուսանողների գործնական պարապմունքները։ Իսկ 1907 թվականից դասախոսել է ռուսական պետական իրավունքի պատմություն, պրոֆեսորի պաշտոնակատար էր։

1911 թվականին այլ ազատական ուսուցիչների հետ նա լքեց համալսարանը՝ ի նշան կրթության նախարար Լ.Ա.Կասսոյի քաղաքականության դեմ բողոքի։

Պետական իրավունքի պատմություն է դասավանդել նաև Մոսկվայի առևտրային ինստիտուտում, Ա.Լ.Շանյավսկու անվան Ժողովրդական համալսարանում, Կանանց իրավունքի բարձրագույն կուրսերում։

Եղել է Մոսկվայի իրավաբանական ընկերության քարտուղարի օգնական։ Նա նշանակալի ներդրում է ունեցել պետության և իրավունքի հիմնախնդիրների գիտական զարգացման գործում։ Որպես իրավաբան՝ նա բարձրացրել և զարգացրել է սկզբունքորեն կարևոր հարց՝ քաղաքացիների հանրային և անձնական կյանքում պետության միջամտության սահմանների վերաբերյալ։

Միաժամանակ նա անընդհատ ընդգծում էր այն միտքը, որ «մարդու կյանքի ներքին, հոգևոր կողմը մնում է անմատչելի պետական իշխանության ուղղակի պլանավորված ազդեցության համար»։

Միաժամանակ նա զարգացրեց այնպիսի խնդիրներ, ինչպիսիք են կենտրոնացման և ապակենտրոնացման, ինքնավարության և ֆեդերալիզմի, տեղական ինքնակառավարման հարաբերակցությունը։

Հասարակական գործիչ
------------------

1897 թվականից՝ Զվենիգորոդի շրջանի Զեմստվո անդամ էր, 1900 թվականից՝ Մոսկվայի նահանգային Զեմստվոյի։ 1903 թվականից եղել է Մոսկվայի նահանգային խորհրդի անդամ, ղեկավարել է նրա տնտեսական բաժինը, որը ղեկավարում էր գյուղատնտեսական և արհեստագործական արդյունաբերությունը։

Նա նաև հանդես էր գալիս որպես Մոսկվայի քաղաքային դումայի քարտուղարի օգնական և միևնույն ժամանակ նրա երկու հանձնաժողովների քարտուղար՝ կազմակերպչական և պարտադիր որոշումների պատրաստման համար, որը նախագահում էր Ս. Ա. Մուրոմցևը։

Քաղաքական գործիչ
----------------

Առաջին գումարման Պետդումայի պատգամավորները. հետևի շարքում ձախից երրորդը Ֆեոդոր Կոկոշկինն է, 1907 թվական
1903 թվականից ակտիվորեն մասնակցել է քաղաքական գործունեությանը, եղել է մի շարք կիսաօրինական և անօրինական ազատական կազմակերպությունների՝ «Զրույցի շրջանակ», «Զեմստվո-սահմանադրականների միություն» և «Ազատագրական միություն» ամենաակտիվ մասնակիցներից մեկը։

1904-1905 թվականներին եղել է «Զեմստվոյի» արշավի ղեկավարներից, եղել է «Զեմստվոյի» համագումարների կազմակերպչական բյուրոյի անդամ և ղեկավարել նրանց աշխատանքները։

1905 թվականին դարձել է Կադետների կուսակցության հիմնադիրներից մեկը, նրա Կենտկոմի անդամ։

1906 թվականին նա ընտրվել է Առաջին Պետդումայի պատգամավոր (Մոսկվայից), այնուհետև՝ նրա քարտուղարի տեղակալ, Դումայի նախագահ Ս.Ա.Մուրոմցևի մերձավոր գործակիցը։

Նա 151 պատգամավորի անունից Դումայի քննարկմանը ներկայացրել է քաղաքացիական իրավահավասարության մասին օրենքի հիմնական դրույթների նախագիծը և ներկայացրել դրա հիմնավորումը։ Դումայի լուծարումից հետո նա ստորագրեց Վիբորգի բողոքարկումը (նա դրա հեղինակներից և խմբագիրներից էր)՝ կոչ անելով պասիվ դիմադրություն ցույց տալ իշխանություններին, ինչի համար 1908 թվականին նա դատապարտվեց երեք ամսվա ազատազրկման։

Ինչպես այս փաստաթղթի մյուս «ստորագրողները», նա էլ զրկվել է Պետդումայի պատգամավորության թեկնածու առաջադրվելու իրավունքից։ Առաջին դումայի մի քանի այլ կադետ պատգամավորների հետ 1907 թվականին հեռացվել է Մոսկվայի ազնվականների ժողովից։

1907 թվականից «Русские ведомости»»-ի թերթի (դրանում պարբերաբար հոդվածներ է հրապարակվում խնդիրների ամենալայն շրջանակի վերաբերյալ. պառլամենտարիզմի, ազգային հարցի, հին հավատացյալների իրավիճակի մասին), «Право» և «Русская мысль» ամսագրերի աշխատակից էր։

Նա պետական իրավունքի և ազգային քաղաքականության հարցերով Կադետական կուսակցության առաջատար փորձագետներից էր։

Կադետական կուսակցության հայտնի գործիչ, արքայազն Վ.Ա.Օբոլենսկին իր հուշերում գրել է, որ Ֆ.Ֆ.Կոկոշկինը.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Կատարյալ հմայիչ մարդ էր. աշխույժ ու հետաքրքիր զրուցակից, գրականության ու արվեստի գիտակ, և ամենակարևորը՝ պարզ, բարեսիրտ ու սրտացավ, երբեք չցուցաբերելով իր հոգեկան գերազանցությունը, որն այնքան սովորական է իր տրամաչափի մարդկանց համար։ Նրա մեկ այլ հատկանիշ՝ տառապելով թոքախտով, նա չափազանց ուրախ դիմացավ իր հիվանդությանը։ Նա գիտեր այնպես հոգ տանել իր առողջության մասին, որ ուրիշները դա չնկատեն, նա միշտ կենսուրախ էր և աշխատում էր շատ ավելի, քան սովորական առողջ մարդը, կարծես շտապում էր հնարավորինս շատ բան անել կարճ ժամանակահատվածում` ճակատագրի կողմից նրան հատկացված կյանքում։ |  |

Կադետների առաջնորդներից մեկը՝ Մ. Մ. Վինավերը, այսպես բնութագրեց Ֆ.Ֆ.Կոկոշկինի հռետորական հմտությունները.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ես չեմ հիշում մի բանախոս, ով այդքան քիչ հոգնեցներ ունկնդրին և այդքան հեշտությամբ և հանգիստ պահեր նրան իր իշխանության տակ, ոչ թե կրքոտ մղումներով, ոչ արտահայտության գեղեցկությամբ, այլ բացառապես և բացառապես մտքի անխոնջ, համաչափ ու մշտական կուտակումով, այդ ինտուիտիվ կերպով ստեղծված ներդաշնակությունը լսողի մտքի արագության և բանախոսի մտքի արագության միջև, ամենաուժեղ ձևով կապում է ամբիոնը հանդիսատեսի հետ։ |  |

Գործունեությունը 1917 թվականին
------------------------------

1917 թվականի Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո նախագահել է (մինչև 1917 թվականին հուլիսը) Ժամանակավոր կառավարության կողմից մարտի 20-ին ստեղծված Իրավական կոնֆերանսը, որը պետական նոր կարգ հաստատելու ընթացքում լուծել է հանրային իրավունքի հարցեր։

Նա նաև նշանակվել է Առաջին վարչության սենատոր։ 1917 թվականի մայիսի 23-ին դարձել է Սահմանադիր ժողովի ընտրությունների կանոնակարգի նախագծի նախապատրաստման հատուկ ժողովի նախագահ։ Նա խորհրդարանական-նախագահական հանրապետության կողմնակից էր, դեմ էր նրա նախագահի համաժողովրդական ընտրությանը, կարծելով, որ դա կարող է հանգեցնել ավտորիտար առաջնորդի իշխանության գալուն։

Նա հանդես էր գալիս Ռուսաստանում բնակվող ժողովուրդներին ոչ թե տարածքային, այլ լայն մշակութային և ազգային ինքնավարություն շնորհելու համար՝ վարչարարության և օրենսդրության ապակենտրոնացման միաժամանակյա իրականացմամբ։

1917 թվականի մայիսից գլխավորել է Հիմնադիր ժողովի ընտրությունների կանոնակարգի մշակման հատուկ ժողովը։

Նա մտել է 2-րդ կոալիցիոն ժամանակավոր կառավարություն (հուլիս - օգոստոս) որպես պետական վերահսկիչ, եղել է այս կառավարությունում «Կադետ» խմբավորման ղեկավարը։

Գեներալ Կորնիլովի ելույթի ժամանակ նա հրաժարական տվեց՝ համակրելով նրա գործողությունները։ Բոլշևիկների իշխանության գալուց հետո նա ակտիվորեն մասնակցել է Հիմնադիր խորհրդարանի ընտրությունների նախապատրաստական աշխատանքներին՝ ելույթ ունենալով տարբեր հանրահավաքներում և ժողովներում։

Ընտրվել է Հիմնադիր խորհրդարանի անդամ, 1917 թվականի նոյեմբերի 27-ին (դեկտեմբերի 10) նա Մոսկվայից ժամանեց Պետրոգրադ՝ մասնակցելու նոյեմբերի 28-ին (դեկտեմբերի 11) հանդիպման բացմանը։ Ընկերները նրան համոզում էին չգնալ. Ա. Ա. Կիզևետերի հուշերի համաձայն, նա նրանց պատասխանել է. «Ես չեմ կարող չհայտնվել այնտեղ, որտեղ ինձ ուղարկեցին իմ ընտրողները։ Ինձ համար դա կնշանակի դավաճանել իմ ողջ կյանքի գործին։

Ձերբակալություն և սպանություն
-----------------------------

1917 թվականի նոյեմբերի 28-ին (դեկտեմբերի 11-ին) Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի հրամանագրի հիման վրա ձերբակալվել է բոլշևիկների կողմից՝ որպես «ժողովրդի թշնամիների կուսակցության» առաջնորդներից մեկը և բանտարկվել Պետրոպավլովյան ամրոցում։

Հիվանդության (թոքախտի) հետ կապված նրան տեղափոխել են Մարիինյան բանտի հիվանդանոց, որտեղ սպանվել են 1918 թվականի հունվարի 6-ի լույս 7-ի գիշերը։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Իսկ տասներկու անց կեսին «նրանք» եկան ու սպանեցին։ Նրանք եկան զինվոր Բասովի գլխավորությամբ, ով ինձնից գումար վերցրեց, ասաց, որ պատրաստվում է փոխել պահակախմբին ... Նավաստիների մի մասը մնաց աստիճանների վրա, իսկ մյուսները ... գնացին Կոկոշկինի սենյակ, սպանեցին նրան և անմիջապես հեռացան։ Ներքևում բեռնակիրին ասացին, որ փոխել են պահակին ու գնացել։ Վախից շփոթված բուժքույրերը չգիտեին ինչ անել։ Արթնացած հիվանդներն ահազանգում էին։ Ինչ-որ մեկը վազեց ներքև, ասաց բեռնակիրին...Գիշերը հիվանդանոցում բոլոր հեռախոսները չեն աշխատել, և հիվանդանոցից որևէ մեկին չեն կարողացել տեղյակ պահել կատարվածի մասին։ Միայն առավոտյան՝ ժամը 9-ի սահմաններում, տեղեկացրին Պանինայի բնակարանին։
- Ալեքսանդրա Շինգարյովայի հուշերից |  |

Մարդասպանները չեն պատժվել։

Հիշատակ
-------

1899 թվականին Կոկոշկինի անունով կոչվել է Կոկոշկինոյի հարթակը, որի մոտ նա կալվածք ուներ,1956 թվականին՝ Կոկոշկինո հանգստյան գյուղը եւ 2005 թվականին ստեղծված Կոկոշկինո ավանը։

2004 թվականի հուլիսին Վլադիմիրում տեղի ունեցավ նախկին գիմնազիայի շենքի նորացված հուշատախտակի հանդիսավոր բացումը, որտեղ հայտնի շրջանավարտների անունների մեջ հայտնվեց Ֆ.Ֆ. Կոկոշկինի անունը։

Միաժամանակ քաղաքում տեղի ունեցավ գիտական կոնֆերանս՝ նվիրված Վլադիմիրում լիբերալիզմի պատմությանը, որը նվիրված էր նրա հիշատակին։

Աշխատություններ
---------------

* К вопросу об юридической природе государства и органов государственной власти. — М. 1896.
* Об основаниях желательной организации народного представительства в России. — М. 1906.
* О правах национальностей и децентрализации. — М. 1906.
* Областная автономия и единство России. — М. 1906.
* Лекции по общему государственному праву. — Москва, 1912
* Об ответственном министерстве. — М. 1915.
* Республика. — Пг. 1917.
* Автономия и федерация. — Пг. 1917.
* Учредительное собрание. — Пг. 1917.

Գրականություն
-------------

* Волков В. А. Куликова М. В. Логинов В. С. Московские профессора XVIII — начала XX веков. Гуманитарные и общественные науки. — М.: Янус-К: Московские учебники и картолитография, 2006. — С. 130—131. — 300 с. — 2000 экз. — ISBN 5-8037-0164-5.
* Томсинов В. А. Федор Федорович Кокошкин (1871 - 1918) // Российские правоведы XVIII-XX веков: Очерки жизни и творчества. В 2-х томах (Том 2). — М. 2007. — С. 316—363. — 672 с. — («Русское юридическое наследие»). — 1000 экз. — ISBN 978-5-8078-0145-6.
* Томсинов В. А. КОКОШКИН Фёдор Фёдорович // Императорский Московский университет: 1755—1917: энциклопедический словарь / составители А. Ю. Андреев, Д. А. Цыганков. — М.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН), 2010. — С. 339—341. — 894 с. — 2000 экз. — ISBN 978-5-8243-1429-8.
* Ломоносова М. В. «На смерть Ф. Ф. Кокошкина и А. И. Шингарева»: рукопись Н. И. Кареева в Пушкинском Доме // Социология науки и технологий. 2020. Т. 11. № 2. С. 113—127.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Томсинов В. А.* Федор Федорович Кокошкин (1871 - 1918) // Российские правоведы XVIII-XX веков: Очерки жизни и творчества. В 2-х томах (Том 2). — М. 2007. — С. 316—363. — 672 с. — («Русское юридическое наследие»). — 1000 экз. — ISBN 978-5-8078-0145-6
2. ↑  *Томсинов В. А.* Кокошкин Фёдор Фёдорович (русский) // *Императорский Московский университет: 1755—1917 : энциклопедический словарь*. — М.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН), 2010. — С. 339—341. — ISBN 978-5-8243-1429-8.
3. ↑  Декрет об аресте вождей гражданской войны против революции // *Декреты советской власти: сб. док. / Ин-т марксизма-ленинизма при ЦК КПСС; Ин-т истории АН СССР* : [многотомное изд.]. — М.: Политиздат, 1957—1997. — Т. 1: 25 октября 1917 г. — 16 марта 1918 г. / подгот. Валк, Сигизмунд Натанович. — С. 161—162. — ISBN 5-250-00390-7. Архивировано из первоисточника 8 Օգոստոսի 2011. (ISBN т. 1 отсутствует. Привязано к: Декреты советской власти: [многотомник]. М. 1957—1997.)
4. ↑  *Комитет по увековечению памяти Ф. Ф. Кокошкина и А. И. Шингарёва* Как это было. Дневник А. Ф. Шингарева. — 1e. — Москва: Тов. И. И. Кушнерев и К°о, 1918. — С. 67, 68. — 68 с.
5. ↑  *Шелохаев В. В.* Федор Федорович Кокошкин(ռուս.) // *Международный исторический журнал* : сб. — 2000. — № 8. Архивировано из первоисточника 3 Նոյեմբերի 2008.
6. ↑  Б. Б. Вагнер. Карта рассказывает: Природа и история, имена и судьбы в географических названиях Подмосковья. М. 2014. С. 265. ISBN 978-5-519-02633-8
7. ↑  «Фёдор Фёдорович Кокошкин». Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ մարտի 22-ին. Վերցված է 2016 թ․ ապրիլի 16-ին.