**Ավտոբուսի պայթյուն Բալիգոլիում** (անգլ.՝ Ballygawley bus bombing), Իռլանդիայի հանրապետական բանակի «ժամանակավոր» թևի զինյալների կողմից 1988 թվականի օգոստոսի 20-ի գիշերը Կարր արվարձանից ոչ հեռու՝ Տիրոն հյուսիսիրլանդի շրջանի Բալիգոլի գյուղի մոտ իրականացված ահաբեկչությունը։ Բրիտանացի զինվորներով ավտոբուսը օդ է բարձրացել, 8 մարդ զոհվել է, 28-ը վիրավորվել։ Այդ ահաբեկչությունից հետո Բրիտանական բանակը սկսել է իր զինվորներին հասցնել Տիրոն կոմսություն և այնտեղից տարհանել միայն ուղղաթիռներով։

Նախապատմություն
---------------

Բրիտանական բանակի պարեկության վրա ԻՀԲ-ի «ժամանակավոր» թևի հարձակումները, այդ թվում՝ քողարկված ականների և ինքնաշեն ռումբերի պայթյունները, սկսվել են 1970-ական թվականներից։ Նման դիվերսիաների մեծ մասը տեղի է ունեցել գյուղական վայրերում, հատկապես Տիրոն կոմսությունում, որտեղ գործել է ԻՀԲ-ի Արևելա-Տիրոնական բրիգադը, և Արմա կոմսության հարավային մասում (Հարավ-Արմանի բրիգադ, ԻՀԲ)։ 1979 թվականի օգոստոսին Ուորենպոյնտի մոտ երկու պայթյունների հետևանքով 18 զինվոր է զոհվել, ինչը դարձել է Հյուսիսային Իռլանդիայում բրիտանական զորքերի վրա ԻՀԲ-ի ամենախոշոր գրոհը հակամարտության ողջ պատմության ընթացքում։ 1981 թվականի մայիսին պայթեցվել է «Սարացին» զրահամեքենան՝ Արմա կոմսությունում, զոհվել է հինգ զինվոր։ 1983 թվականի հուլիսին Բալիգոլիի (Տիրոն կոմսություն) մոտ հակատանկային ականի վրա պայթել Է բրիտանական բանակի զրահամեքենան, ինչի հետևանքով զոհվել է ևս 4 զինվոր։ 1985 թվականի դեկտեմբերին թագավորական ոստիկանության զորանոցի վրա Բալիգոլիում կատարված հարձակման հետևանքով սպանվել է երկու սպա, իսկ զորանոցները պայթեցվել են։ Վերջապես, 1988 թվականի հունիսին Լիսբերնում միկրոավտոբուսի պայթեցման հետևանքով զոհվել է վեց զինվոր, որոնք մասնակցել են բարեգործական մարաթոնին։

Հարձակում
---------

1988 թվականի օգոստոսի 19-ի լույս 20-ի գիշերը 52 տեղով և առանց տարբերանշանների ավտոբուսը ՌՕՈՒ-ի էլդերհրոուվ բազայից մեկնել է Օմա քաղաքի մոտ գտնվող ռազմակայան, ավտոբուսում գտնվել է թեթև հետևակային գնդի 36 զինվոր։ Բոլոր զինծառայողներն այդ պահին մեկուկես տարի ծառայել են Հյուսիսային Իռլանդիայում իրենց հասանելիք երկու տարվա ծառայությունից և բազա են վերադարձել ոչ մեծ արձակուրդից հետո։

Տեղական ժամանակով ժամը 0:30-ի սահմաններում, երբ ավտոբուսը Բալիգոլի քաղաքից դեպի Օմա տանող գլխավոր ճանապարհով էր գնում, ԻՀԲ-ի զինյալները կառավարման վահանակի օգնությամբ հեռահար պայթեցրել են ռումբը, որի հզորությունը կազմում էր 91 կգ, սեմտեքսի համարժեքով։ Ոստիկանության ցուցմունքների համաձայն՝ ռումբը տեղադրել են ավտոբուսում և մոտ 300 մետր հեռավորությունից պայթեցրել։ Պայթյունի հետևանքով ավտոբուսը շրջվել է և 30 մետր գլորվել ճանապարհին։ Մարդիկ, ովքեր այնտեղ էին, ցնցված ալիքից դուրս են շպրտվել՝ բառացիորեն ցրված դաշտով մեկ։ Պայթյունի վայրում գոյացել է 1,8 մետր խորությամբ խառնարան, իսկ դիակների և բեկորների մնացորդները ցրվել են ամբողջ շրջանում։ Վկաները պայթյունի հետևանքով զինվորների և ողջ մնացածների դիակներ են գտել ոչ միայն դաշտում, այլ նաև ավտոբուսի բեկորներում։ Որոշ զինվորականներ պարզապես կոնտուզիայի են ենթարկվել և շրջում էին շրջակայքում՝ չգիտակցելով տեղի ունեցածը։ Առաջինը ահաբեկչության վայր են ժամանել Տղաների բողոքական նվագախմբի օլսթեր լոյալիստները, որոնք ավտոբուսով վերադառնում էին Պորտադաունի շքերթից։

Զոհ է դարձել 8 մարդ՝

* Ջեյսոն Բյորֆիթ (19 տարեկան)
* Ռիչարդ Գրիներ (21 տարեկան)
* Մարկ Նորսուորսի (18 տարեկան)
* Սթիվեն Ուիլքինսոն (18 տարեկան)
* Ջեյսոն Ուինթեր (19 տարեկան)
* Բլեր Բիշոփ (19 տարեկան)
* Ալեքսանդր Լյուիս (18 տարեկան)
* Փիթեր Բալոք (21 տարեկան)

Դա եղել է ԻԲՀ-ի կողմից բրիտանական զոհերի ամենամեծ հարձակումը 1979 թվականի Ուորենփոյնթիում դարանակալելուց հետո։ Վերապրածներից մեկի հուշերը Քեն Ուորթոնին հրապարակել է «Երկար նախալեռնային պատերազմ. Բրիտանական բանակի ձայները Հյուսիսային Իռլանդիայում», 1969-1998» գրքում (*A Long Long War: Voices from the British Army in Northern Ireland, 1969–98*):

Հետաքննությունը ցույց է տվել, որ այն ճանապարհը, որտեղ կատարվել է ահաբեկչությունը, զինվորականները գերադասում էին չօգտվել իռլանդացի ապստամբների կողմից ահաբեկչությունների սպառնալիքի պատճառով։ Ավտոբուսի վարորդը, որը նույնպես ծառայել է բանակում, բացատրել է, որ իրեն մոլորության մեջ են գցել ինչ-որ մեկի կողմից տեղադրված ճանապարհային երթևեկության նշանները, որոնց պատճառով էլ նա դուրս է եկել ճանապարհ։ Հետաքննությունը պարզել է, որ այդ նշանները հաստատվել են ճանապարհին, ոչ ոստիկանության, ոչ ճանապարհային ծառայությունների կողմից, սակայն ԻՀԲ-ն նաև հերքել է նշաններ տեղադրելու մեղադրանքները և հայտարարել, որ ռազմական ավտոբուսները մշտապես երթևեկել են այդ ճանապարհով։ Զոհվածներից մեկի մայրը բրիտանացի զինվորականներին մեղադրել է կատարվածի իրական հանգամանքները թաքցնելու մեջ։

Հետևանքներ
----------

Պատասխանատվությունը պաշտոնապես ստանձնել է Իռլանդական հանրապետական բանակը, այն է՝ նրա «ժամանակավոր թևը»։ Կատարողներ են ճանաչվել Արեևելյան-Տիրոնական բրիգադը, իսկ ապստամբները հայտարարել են, որ զենքը վայր չեն դնի այնքան ժամանակ, քանի դեռ բրիտանական զորքերը դուրս չեն բերվել Հյուսիսային Իռլանդիայից։ Անվտանգության ծառայությունները կասկածել են, որ ինչ-որ իրազեկիչ կարող էր ապստամբներին տրամադրել ավտոբուսի երթուղին և հսկիչ կետեր անցնելու ժամանակը։ Դրանից հետո բրիտանական զորքերը որոշում են ընդունել ամրապնդել Արևելյան Տիրոն և այնտեղից զորքերը դուրս բերել միայն ուղղաթիռներով, որպեսզի խուսափեն տեղի ունեցած ողբերգության կրկնությունից։

Հյուսիսային Իռլանդիայի պետական քարտուղար Բարոն Թոմ Քինգը ենթադրել է, որ պայթուցիկ սարքը հայտնվել Է Լիբիայի ապստամբների մոտ, և քննարկման է ներկայացրել Հյուսիսային Իռլանդիայում զանգվածային խուզարկություններ անցկացնելու հարցը, ինչպես 1971 թվականին։ Հենց Լիբիայից զենքի և պայթուցիկների առաքումն է բացատրել Բրիտանական բանակի դեմ ԻՀԲ-ի հաջողությունների հիմնական պատճառը, այդ թվում նաև պատճառը, թե ինչու Բալիգոլիում ավտոբուսի պայթյունը չի հաջողվել կանխել։

Բրիտանական հետախուզությունը շուտով հայտնել է, որ պարզել է պայթյունի մասնակից երեք անձանց ինքնությունը՝ Ջերարդ եղբայրներ (29 տարեկան) և Մարտին Հարթ (21 տարեկան), Բրայան «Բարդ» Մալլին (26 տարեկան)։ 1988 թվականի օգոստոսի 30-ին Հատուկ օդային ծառայությունը Դրամնակիլիում Արևելյան Տիրոնում հատուկ գործողություն է իրականացրել և ոչնչացրել բոլոր երեքին, ինչը առիթ է հանդիսացել իռլանդացի ազգայնականների կողմից երգ ստեղծելու՝ ի հիշատակ երեք զոհերի՝ «Ambush at Drumnakilly»: «Շինն Ֆեյն»-ի կողմից հակաբիտանական քարոզչությունը դադարեցնելու նպատակով ահաբեկչությունից երկու ամիս անց բրիտանական կառավարությունը լիակատար արգելք է սահմանել ԶԼՄ-ներում իռլանդացի ազգայնականների ելույթի վրա։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  «Sutton's Index of Deaths from the Conflict in Ireland: 1988»։ *Conflict Archive on the Internet (CAIN)*։ Վերցված է 11 August 2010
2. ↑  Sutton's Index of Deaths from the Conflict in Ireland: 1981. Conflict Archive on the Internet (CAIN). Retrieved 20 August 2013.
3. ↑  *Northern Ireland: Death Cycle* Archived 2013-08-26 at the Wayback Machine.. *Time*, 1 June 1981.
4. ↑  A Chronology of the Conflict: July 1983. Conflict Archive on the Internet (CAIN).
5. ↑  Taylor, Peter. *Brits: The War Against the IRA*. Bloomsbury Publishing, 2002. p.273
6. ↑  English, Richard. *Armed Struggle: The History of the IRA*. Oxford University Press, 2004. p.258
7. 1 2 3  «IRA blast kills seven troops»։ *Evening Times*։ 20 August 1988
8. 1 2 3 4  Lohr Steve (21 August 1988)։ «IRA Claims Killing of 8 Soldiers As It Steps Up Attacks on British»։ *New York Times*։ Վերցված է 11 August 2010
9. 1 2 3 4 5 6  McKittrick, David. *Lost Lives: The stories of the men, women and children who died as a result of the Northern Ireland Troubles*. Random House, 2001. pp.1141–1142
10. 1 2 3 4  Richard Yallop (1988-08-22)։ «IRA forces security review»։ *The Age*
11. ↑  McDonald Henry (6 September 2009)։ «Timeline: IRA attacks allegedly linked to Libya»։ *The Guardian* (London)։ Վերցված է 11 August 2010
12. ↑  A Long Long War: Voices from the British Army in Northern Ireland 1969-98. Goodreads. Retrieved 20 February 2014.
13. 1 2  Van Der Bijl, Nick (2009). *Operation Banner: The British Army in Northern Ireland 1969 to 2007*. Pen & Sword Military, p. 179. 1-84415-956-6
14. ↑  Pierce Andrew (8 September 2009)։ «Britain's carefully crafted diplomatic relationship with Libya starts to unravel»։ *Daily Telegraph* (London)։ Վերցված է 11 August 2010