**Մարզվան** նաև՝ *Թեոդոսուպոլիս*, *Մարսովան*, *Մարսվան*, *Մերզիփուն*, *Մեզիֆոն*, *Մերզիֆուն*, *Մերսիվուն*, *Յուշեթ*, *Նեապոլիս*, *Պոնտական Փազեմոն*, *Փազեմոն*, քաղաք (գյուղաքաղաք, ավան) Արևմտյան Հայաստանում՝ պատմական Փոքր Հայքում, Սեբաստիայի վիլայեթի Մարզվանի գավառակում։ Գտնվում էր Ալիս և Եշիլըրմակ գետերի միջև, Ամասիա քաղաքից 60 կմ հյուսիս-արևմուտք, լեռների ստորոտում, գեղատեսիլ և այգեվետ հարթավայրում։ Հանդիսանում էր գավառակի կենտրոն։ Բնակչությունը՝ ▲71 916 մարդ (2018)։

Աշխարհագրություն
----------------

Բնակավայրի դիմաց տարածվում էր դաշտավայր։

Պատմություն
-----------

Բնակավայրը պատմության մեջ հայտնի է եղել Պոնտական Փազեմոն անունով։ Հռոմեական տիրապետության դարաշրջանում զորավար Պոմպեոսը այն վերանվանեց Նեապոլիս քաղաքի։ Ըստ Ստրաբոնի քաղաքը երկար չի պահել այս անվանումը։ Հայկական միջնադարյան աղբյուրներում բնակավայրը հիշատակվում է Մարզվան անունով։

Մարզվանում է բյուզանդական հայազգի կասր Հովհաննես Չմշկիկը հաղթել բուլղարներին։ Քաղաքը վնասվել է 1822 թվականի երկրաշարժից։ 1895 թվականի կոտորածների և 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ հայ բնակիչները ցիրուցան եղան և կոտորվեցին։

Բնակչություն
------------

1800-1830-ական թվականներին ուներ 18000 բնակիչ, որից 8000-ը՝ հայեր, 1830-1850-ական թվականներին՝ 90000 բնակիչ, որից 9500-ը՝ հայեր։ XIX դարի վերջերին ըստ Գարեգին Սրվանձտյանի ուներ 6496 հայ, 6874 թուրք, 58 հույն, իսկ 1914 թվականին ուներ 35000 բնակիչ, որից 14000-ը՝ հայեր։

Տնտեսություն
------------

Բնակավայրն ուներ ավելի քան 500 պղնձաձուլարաններ, որոնց ձեռքի աշխատանքը արտահանվում էր հեռավոր վայրեր։ Հայերը զբաղվում էին արհեստներով (պղնձագործություն, մանածագործություն) և առևտրով։ Տարածված էր բամբակե գործվածքների առևտուրը։ Քաղաքն ուներ բազմաթիվ խանութներ և առատ շուկա։

Պատմամշակութային կառույցներ
---------------------------

Մարզվանն ուներ երեք եկեղեցիներ, որոնցից մեկը **Ս. Աստվածածին** հոկակապ եկեղեցին էր:Այն վերակառուցվել է 1835 թվականին և նրանում պահվում էին 50 ձեռագրեր։ XX դարի դրությամբ պահպանվել էին Մատուռ, Լույս աղբյուր և Խաչին լեռ անուններով ուխտատեղիները։

Հասարակական կառույցներ
----------------------

Հասարակական շինույթուններից նշանավոր էին Դաշխանը և քաղաքի մոտ գտնվող Խտըրլըք շենքը։

Կրթություն
----------

Քաղաքում գործել են Ազգային ճեմարանը, Ս. Սահակյան, Հռիփսիմյան դպրոցները, Կրթասիրաց միության մշակութային ընկերությունը։

Գրչություն
----------

Միջնադարում եղել է գրչության կենտրոն։

ԶԼՄ-ներ
-------

Լույս են տեսել «Զեփյուռ» (1889), «Արուսյակ» (1889), «Հայկունի» (1910-1912), «Բողբոջ» (1911-1914) և «Նոր այգ» (1910-1914) պարբերականները։

Անվանի մարդիկ
-------------

Մարզվանում են ծնվել:.

* Գրաձուլի - հայ տպագրիչ
* Գրիգոր Մազվանեցի (XVII-XVIII դարեր) - հայերեն տպագիր գրքի փորագրական արվեստի հիմնադիր
* Սեդրակ Գլըճյան (1867-?) - նկարիչ, արվեստագետ
* Արամ Երեմյան (1898-1972) - բանասեր
* Զապել Մանկասարյան (1880-?) - օպերային երգչուհի

Տես նաև
-------

* Սեբաստիայի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Սեբաստիայի նահանգի Ամասիայի գավառ». Վերցված է 2015 ապրիլի 14-ին.
2. ↑  «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», հտ 3, էջ 730-731

Աղբյուրներ
----------

* Հակոբյան Թ. Խ. Մելիք-Բախշյան Ստ. Տ. Բարսեղյան Հ. Խ. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 5 [-] (խմբ. Մանուկյան Լ. Գ.), Երևան, «Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն», 2001, էջ 510 — 916 էջ։
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames · GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4292734-1 · LCCN: n85093081 · VIAF: 157167717 · WorldCat VIAF: 157167717 |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Մարզվանի գավառակ |
| --- |
|  |
| Քաղաքներ | Մարզվան |
|  |
| Գյուղեր | Ալվիրան • Ախլաթ Հաջիգյուղ • Գեչելի • Գյումուշ-Մադեն • Լիճ • Կարաքյոյ • Ղարաջալար • Սիմ Հաճի գեղ • Քյորքյոյ |
|  |
| Պորտալ:Արևմտյան Հայաստան |

 |