**Խոսե Մարիա Վելասկո Իբարա** (մարտի 19, 1893(1893-03-19)[…] կամ 1893, Կիտո, Էկվադոր - մարտի 30, 1979(1979-03-30), Կիտո, Էկվադոր), էկվադորցի քաղաքական գործիչ և պետական գործիչ։ Հինգ անգամ զբաղեցրել Է Էկվադորի նախագահի պաշտոնը (1934-1935, 1944-1947, 1952-1956, 1960-1961 և 1968-1972)։ Հինգից միայն մեկ ժամկետ (1952-1956) նա ամբողջությամբ աշխատեց, մնացած չորս անգամ նրան տապալեցին զինվորականները ՝ անձնական բռնապետություն հաստատելու փորձերի պատճառով։

Վաղ տարիներ և կարիերայի սկիզբ
-----------------------------

Վելասկո Իբարայի ծնողներն էին Դելիա Իբարան և քաղաքացիական ինժեներ Ալեխանդրո Վելասկոն։ Նրա հայրը եղել է քաղաքական ակտիվիստ Պահպանողական կուսակցության ժամանակ բռնապետության ստեղծվել հետո ազատական հեղափոխության. Խոսե Մարիան չի հաճախել տարրական դպրոց, այլ տնային կրթություն է ստացել մորից։ Նրա հայրը մահացել է, երբ նա 16 տարեկան էր։ Նա սովորել է Սուրբ Գաբրիել դպրոցում, Այնուհետև Էկվադորի կենտրոնական համալսարանում, որն ավարտել է իրավագիտության դոկտորի աստիճանով։ Հետագայում ուսումը շարունակել է Սորբոնում։ Նա հայտնի գրող էր և հրատարակել է մի քանի գրքեր, այդ թվում ՝ Conciencia y Barbarie («Իրազեկում և բարբարոսություն»), ինչպես նաև գրել է El Comercio թերթի համար։

Առաջին անգամ Վելասկո Իբարան ստանձնեց Հանրային պաշտոնը Կիտոյի մունիցիպալ կառավարությունում, որտեղ նա վերահսկում էր հասարակական աշխատանքները և այցելում համայնքներ։ Եղել է Կիտո քաղաքի պետական խորհրդական և դատախազ։ Նրա քաղաքական կարիերան սկսվեց այն ժամանակ, երբ նա ընտրվեց խորհրդարանի պատգամավոր։ Անմիջապես նա ընտրվեց Պատգամավորների պալատի նախագահի տեղակալ, իսկ մի քանի օր անց ՝ նրա նախագահ։

Էկվադորի Նախագահ
----------------

### 1-ին նախագահական ժամկետ

1933 թվականին նա առաջադրեց իր թեկնածությունը նախագահական ընտրություններում և ստացավ ձայների 80%-ը ՝ Էկվադորի պատմության մեջ ամենաբարձր արդյունքը։ Վելասկո Իբարան այցելեց Լատինական Ամերիկայի մի քանի երկրներ, այդ թվում ՝ Պերու, և վերականգնեց Էկվադորի միջազգային դիրքերը։ Նրա առաջին նախագահական ժամկետը սկսվել է 1934 թվականի սեպտեմբերի 1-ին, բայց արդեն 1935 թվականի օգոստոսին նրան գահընկեց արեցին զինվորականները։ Նա արտագաղթել է Կոլումբիա, որտեղ աշխատել է Սևիլիայի Սանտանդեր դպրոցում, որը ճանաչվել է երկրի լավագույն դպրոցը։ Այնուհետև նա տեղափոխվեց Բուենոս Այրես, որտեղ ծառայում էր որպես տեղի համալսարանի պրոֆեսոր։

1939 թվականին նա կրկին մասնակցեց նախագահական ընտրություններին և փոքր տարբերությամբ պարտվեց Լիբերալ կուսակցության թեկնածու Կառլոս Արոյո դել Ռիոյին։ Արոյո դել Ռիոյին պակասում էր Վելասկո Իբարայի ժողովրդականությունը, ինչը վկայում էր ընտրություններում կեղծիքների մասին։ Սալինասի ռազմաօդային բազայի օդաչուների հետ միասին Վելասկո Իբարան ծրագրում էր հեղաշրջում։ Սակայն մինչ պլանի իրագործումը նա ձերբակալվել է և կրկին արտաքսվել։

### 2-րդ նախագահական ժամկետ

1944 թվականի մայիսին, «Փառահեղ հեղափոխության» արդյունքում, նա մայիսի 28-ին հռչակվեց Հանրապետության գերագույն ղեկավար, այնուհետև հիմնադիր ժողովը նրան ընտրեց սահմանադրական նախագահ։ 1944 թվականի մայիսի 31-ին նա ստեղծեց կոալիցիոն կառավարություն, որում, ի թիվս այլոց, ներառված էին նաև կոմունիստները։ 1945 թվականի փետրվարի 2-ին Էկվադորը պատերազմ հայտարարեց Գերմանիային, իսկ փետրվարի 9-ին ՝ Ճապոնիային։ 1945 թվականի հունիսի 16-ին Էկվադորը դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատեց ԽՍՀՄ-ի հետ։ 1946 թվականի մարտին նախագահը վերացրեց Սահմանադրությունը և լուծարեց Կոնգրեսը։ 1947-ի օգոստոսին նա կրին տապալվեց զինվորականների կողմից և փախավ Արգենտինա։ Վելասկո Իբարայի դեմ դավադրությունը կազմել են երեք ռազմական նախարարներ, որոնցից մեկը ՝ Մանչենոն, հետագայում դարձել է նրա իրավահաջորդը նախագահի պաշտոնում։

### 3-րդ նախագահական ժամկետ

1952 թվականին բնակչության տարբեր խավերից Վելասկո Իբարայի կողմնակիցները միավորվեցին «Վելասկիստների ազգային ֆեդերացիայում» (իսպ. ՝ Federacion Nacional Velasquista, 1968 թվականից անդամագրվել է կուսակցությանը)։ Նույն թվականին նա հաղթեց նախագահական ընտրություններում և 1952 թվականի սեպտեմբերի 1-ից սկսեց իր հերթական նախագահական ժամկետը։ Այս անգամ նա ամբողջությամբ աշխատեց ՝ մինչև 1956 թվականի սեպտեմբերի 1-ը։ Նրա երրորդ նախագահությունը Էկվադորի համար զարգացման ժամանակաշրջան էր։ Նա իրականացրեց բարեփոխումների քաղաքականություն, կրճատեց կառավարման ապարատը, ներմուծեց գների վերահսկողություն, օգնություն ցույց տվեց Ազգային արդյունաբերությանը և գյուղատնտեսությանը, ներդրեց հանրային աշխատանքներ.կառուցվեց 311 դպրոց և հիմնադրվեց ևս 104-ը։ Կառուցվել է ավելի քան 1359 կմ ճանապարհ, վերակառուցվել է ևս 1057 կմ ճանապարհ։

Վելասկո Իբարան հիանալի հռետոր էր։ Քաղաքներում իր նախընտրական ուղևորությունների ժամանակ նա իր պերճախոսությամբ գերեց մարդկանց ՝ դառնալով զանգվածների իսկական առաջնորդ։ Մի անգամ Վելասկո Իբարան ասաց. «Տվեք ինձ պատշգամբ, և ես կդառնամ նախագահ».

### 4-րդ նախագահական ժամկետ

1956 թվականի օգոստոսին չի մասնակցել նախագահական ընտրություններին, սակայն 1960 թվականին չորրորդ անգամ ընտրվել է նախագահ, իսկ 1961 թվականի նոյեմբերի 7-ին տապալվել։ 1960 թ.-ին նա չեղյալ հայտարարեց Ռիո դե Ժանեյրոյի արձանագրությունը, ինչը հանգեցրեց Պերուի հետ բախումների, որոնք 1981-ին վերածվեցին Պակիշի և 1995-ին Ալտո Սենեպայի պատերազմների։

### 5-րդ նախագահական ժամկետ

1968 թվականին Վելասկո Իբարան հինգերորդ անգամ ընտրվեց նախագահ։ 1970 թ. - ին, երբ փորձում էր բարձրացնել հարկերը, Վելասկո Իբարան ստիպված էր դիմակայել գործարար շրջանակների լուրջ հակազդեցությանը։ Նրա դեմ էին նաև ձախակողմյան ուսանողները, հաճախ բանը հասնում էր ոստիկանության հետ բացահայտ բախումների։ 1970 թվականի հունիսին բանակի աջակցությամբ վերացրեց գործող Սահմանադրությունը (վերականգնելով 1946 թվականի Սահմանադրությունը), լուծարեց Կոնգրեսը և հաստատեց բռնապետական ռեժիմ։ Նրա լիազորություններն ընդհատվեցին 1972 թվականի փետրվարի 15-ին, երբ նա հերթական անգամ պաշտոնանկ արվեց զինվորականների կողմից անարյուն հեղաշրջման արդյունքում, որը իշխանության բերեց գեներալ Գիլերմո Ռոդրիգես լարին։ Ընդհանուր առմամբ, Վելասկո Իբարան կառավարել է մոտ 13 տարի, ինչը նրա պաշտոնավարման ամենաերկարն ժամկետն է դարձնում Էկվադորի պատմության մեջ։ Նրա հինգերորդ և վերջին նախագահության ավարտին Ուղեկցող իրադարձությունները նկարագրված են Ֆիլիպ Էյջիի *CIA Diary (ԿՀՎ Օրագիր)* գրքում։

Չկա կոնսենսուս այն հարցի շուրջ, թե արդյոք նրա քաղաքականությունը պետք է դիտարկել որպես պոպուլիզմ։ Ագուստին Կուևայից հետո որոշ հեղինակներ պնդում են, որ Վելասկո Իբարան իշխանության եկավ ընդհանուր ճգնաժամի պայմաններում ՝ շնորհիվ լյումպեն պրոլետարիատի և քաղաքներ գաղթած ափամերձ գյուղացիների ձայների ՝ կակաոյի արտադրության անկման պատճառով։ Ըստ այս տեսակետի ՝ Վելասկո Իբարայի խարիզմատիկ կերպարը էմոցիոնալ կերպով գրավել է զանգվածներին ՝ պարտքերը մարելու խոստումով։ Այլ հեղինակներ, որոնց թվում է Ռաֆայել Կինտերոն էր, որ Վելասկոյի հաղթանակի հետևում (առնվազն 1930-ականներին) երկրի կենտրոնական շրջաններից ավանդական հողատերերի վերնախավն էր, քանի որ ափի էլիտան թուլացավ կակաոյի բումի ավարտի պատճառով։

Գործունեություն
---------------

Վելասկո Իբարան միշտ հատուկ ուշադրություն է դարձրել ենթակառուցվածքների զարգացմանը։ Նրա խորհրդով կատարվել են բազմաթիվ հասարակական աշխատանքներ, այդ թվում ՝ ճանապարհների, կամուրջների, հիվանդանոցների կառուցում։ Նա նախաձեռնել է այնպիսի ինստիտուտներ, ինչպիսիք են Գերագույն ընտրական տրիբունալը (իսպ.Tribunal Supremo Electoral) և Էկվադորի ճանապարհային ցանց։

1935 թվականի փետրվարի 8-ին նա վերստեղծեց պոլիտեխնիկական դպրոցը ՝ դրանով իսկ գործուն աջակցություն ցուցաբերելով զինվորականներին։ Նրա օրոք ձևավորվեցին մի քանի նոր կանտոններ, այդ թվում ՝ Չուկչին, Բիբլիոնը և Գուամոտեն։ Նա հրամանագիր է ստորագրել աշխատողների հանգստյան օրերի մասին, սկսել է ոռոգման ջրանցքների, կրթական ենթակառուցվածքների, օդանավակայանների և մայրուղիների կառուցումը։

Մահ
---

Վելասկո Իբարայի կինը ՝ Կորինա Պարալ դե Վելասկո Իբարան, մահացել է Բուենոս Այրեսում ավտոբուսից ընկնելուց։ Սա արագացրեց հենց Վելասկո Իբարայի մահը, ով Էկվադոր վերադառնալիս ասաց. «Ես եկել եմ խորհելու և մեռնելու» մի քանի օր անց ՝ 1979 թվականի մարտի 30-ին, նա մահացավ Կիտոյում։

Ծանոթագրություննեեր
-------------------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2 3 4  Encyclopædia Britannica
3. 1 2  Encyclopædia Universalis (ֆր.) — Encyclopædia Britannica.
4. 1 2  Չեխիայի ազգային գրադարանի կատալոգ
5. 1 2  Веласко Ибарра Хосе Мария // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
6. 1 2  Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.) / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
7. 1 2  Munzinger Personen (գերմ.)
8. ↑
9. ↑  *Author, Unknown* The return of populism(անգլ.) // *The Economist* : newspaper. — 2006. Архивировано из первоисточника 13 Հունիսի 2008.

Գրականություն
-------------

* Хосе Мария Веласко Ибарра (Люди и события) // *Новое время*. —М. 1960. — № 48. — С. 7.