recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Փիթեր Թեյլոր վան դեր Հյուլսթ** (հոլ.՝ Pieter Teyler van der Hulst, մարտի 25, 1702(1702-03-25), Հաառլեմ - ապրիլի 8, 1778(1778-04-08)[…], Հաառլեմ), շոտլանդական ծագման բանկիր, որը մահացել է առանց ժառանգներ ունենալու և 2 միլիոն ֆլորին է կտակել իր հայրենի Հաառլեմ քաղաքում կրոնի, գիտության և արվեստի զարգացման համար, որի արդյունքում ստեղծվել է Թեյլերի թանգարանը։ Հիմնադրել է նաև Թեյլերի բակը։

Կենսագրություն
--------------

Թեյլերը շոտլանդացի հարուստ առևտրականների ժառանգ էր։ Նրա ազգանունը ծագում է շոտլանդական *Tailor* բառից։ Ամուսնացել է լեդի Հելենա Վինանդս Վերչավեի (*Helena Wynands Verschaave*) հետ, 1728 թվականին։ Ի սկզբանե կապիտալ է ստեղծել մետաքս և այլ կտորեղեն վաճառելով, սակայն 1763 թվականից սկսել է բանկիրական գործունեություն ծավալել։

Թեյլերը շոտլանդական Լուսավորության ակտիվ հետևորդ էր։ Եղել է մենոնիտների համայնքի ակտիվ անդամ։ 1750 թվականին դարձել է քաղաքի մանկատան հոգաբարձուն։ Թեյլերների ընտանիքն ակտվորեն մասնակցել է համայնքի կյանքին, ինչպես նաև` բակ է բացել 1752 թվականին, որի ծառայություններից կարող էին օգտվել ոչ միայն մենոնիտները։ 

Թեյլերը կտակ է գրել, որի արդյունքում 1756 թվականին, նրա կնոջ մահից հետո ձևավորվել է նրա անունը կրող թանգարանը։ Ի սկզբանե այնտեղ նշանակվել է նրա գրադարանի, գիտական ու գեղարվեստական հավաքածուների պահապանների ամենամյա մրցանակ։

Հետաքրքիր փաստեր
----------------

18-րդ դարում Ամստերդամի և Հաարլեմի իշխող դասի մեջ էին մտնում միայն բողոքականները։ Դրա արդյունքում կաթոլիկները, մենոնիտները, քվակերները և մյուսները չէին կարող մասնակցել 1752 թվականին բացված Հոլանդական գիտական ընկերության (*Hollandsche Maatschappij дер Wetenschappen*) գործունեությանը։

Այժմ ընկերության շենքը գտնվում է Թեյլերի թանգարանի դիմաց և դրա հետ սերտ կապեր է պահում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  RKDartists (նիդերլ.)
2. 1 2 3 4  Pieter Teyler Van Der Hulst — 2009.
3. 1 2  *Sliggers B. C.* Teyler (van der Hulst), Pieter // *Grove Art Online* / J. Turner — [Oxford, England], Houndmills, Basingstoke, England, New York: OUP, 2017. — ISBN 978-1-884446-05-4 — doi:10.1093/GAO/9781884446054.ARTICLE.T084152
4. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
5. ↑  Huuwlykszangen voor den heere Pieter Teyler, van der Hulst, en jongkvrouwe Helena Wynands Verschaave, poem by Pieter Langendijk on the occasion of their wedding in the DBNL
6. 1 2  Teyler van der Hulst, Pieter (1702—1778) on Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia Online
7. ↑  Haarlems hofjes, Dr. G. H. Kurtz, Schuyt & Co C.V. Haarlem, 1972, ISBN 90-6097-027-6


|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | RKDartists · gravsted.dk |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 155620384 · BPN: 13547120 · GND: 132292971 · ISNI: 0000000035895626 · LCCN: n2007020648 · NTA: 071345868 · SUDOC: 050625276 · VIAF: 45458483 · ULAN: 500326877 · WorldCat VIAF: 45458483 |

 |

 |
**Սմոլնի մենաստան** (ռուս.՝ Смольный монастырь), կուսանոց, որը գործել է Սանկտ Պետերբուրգի արևելքում 1744 - 1764 թվականներին։ Այդ տարիներին վանքը Ելիզավետա Պետրովնայի անձնական հսկողությամբ վերակառուցվեց։ Նա ցանկանում էր կյանքի վերջում անցնել այստեղ հանգստի։
1848 թվականին Նիկոլայ Առաջինի հրամանագրով հիմնվեց նոր կուսանոց այդ նույն անվանմամբ՝ Վոսկրեսենսկի Նովոդևիչի մենաստանը։

Պատմություն և ճարտարապետություն
-------------------------------

Ելիզավետա Պետրովնան հանձնարարել էր կառուցել վանքը պալատի տեղում՝ Սմոլնի պալատի կողքին, որտեղ նա անցկացրել է իր երիտասարդ տարիները։ Վանքի համալիրում պետք է մտներ տաճարը իր եկեղեցիներով և չափազանց բարձր զանգակատունը, ինչպես նաև ազնվական ընտանիքների աղջիկների համար նախատեսված ինստիտուտը։
Նախագծի մշակումը հանձնարարվել է ճարտարապետ Վարֆոլոմեյ Ռաստրելլիին։ Սմոլնի տաճարը հիմնադրվել է 1748 թվականի հոկտեմբերի 30-ին, և անսամբլի բոլոր հիմքերի կառուցումից հետո՝ 1751 թվականի մայիսին, սկսեցին պատերի շինարարությունը։ Շուտով սկսվեց Պրուսիայի հետ պատերազմը, որից հետո շինարարության համար ֆինանսավորումը բավարար չէր և շինարարությունը դանդաղ էր ընթանում։
«Այրիների տան» 14 միանձնուհիների մահից հետո 1797 թվականին մենաստանը վերացվեց։ Նախկին մենաստանի տաճարը վերակառուցվեց 1835 թվականին ճարտարապետ Վասիլի Ստասովի կողմից։ Բարձր զանգակատունը չկառուցվեց ոչ այնքան միջոցների բացակայության պատճառով, ինչքան վանքի անսամբլի վերլուծության պատճառով։ Տաճարում ծառայությունները շարունակվում էին մինչ 1923 թվականը։

Սմոլնի մենաստան

Ազնվական օրիորդների Սմոլնիի ինստիտուտ
-------------------------------------

1764 թվականին Եկատերինա II վանքին կից հիմնադրել է ազնվական օրիորդների ինստիտուտ (ինստիտուտի բացումը տեղի է ունեցել 1764 թվականի հունիսի 28-ին), պլանավորված էր, որ երիտասարդ աղջիկների կրթությամ պետք է զբաղվեն միանձնուհիները, որոնք այստեղ էին գալիս տարբեր վանքերից։ Սակայն միանձնուհիները անկարող էին զբաղվել կրթական գործունեությամբ, որի արդյունքում Եկատերինա II ի վերջո խոստովանեց, որ վանքը չի կարող ապագա ունենալ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Владимир Ефимов: «ЗАМЕТКИ О СТРОИТЕЛЬСТВЕ СМОЛЬНОГО МОНАСТЫРЯ В ПЕТЕРБУРГЕ», журнал «АРДИС: Архитектура, Реставрация, Дизайн и Строительство» № 1, № 2(45) 2010 год
2. ↑  Воскресенскій Новодѣвичий монастырь въ С.-Петербургѣ. // Правительственный вѣстникъ. — 4 (16) ноября 1892. — № 241. — С. 2.

Գրականություն
-------------

* «Հարության վանքեր»։ *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |

 |
**«Սյունաց երկիր»**, տասնօրյա պարբերական Սյունիքի մարզում, հիմնադրվել է 2003 թ. հոկտեմբերի 1-ին։

Հիմնադիրն ու հրատարակիչն է «Սյունյաց աշխարհ» ՍՊ ընկերությունը։

Պատմություն
-----------

Լույս է տեսնում 2003 թվականից Կապանում։ Թերթի հիմնադիր խմբագիրն է Հայաստանի վաստակավոր լրագրող Սամվել Ալեքսանյանը։

Հաջորդել է «Սյունիք» (1996–2000 թվականներ, հիմնադիր-խմբագիր՝ Էդուարդ Զոհրաբյան, խմբագիր՝ Գագիկ Դավթյան), «Սյունյաց աշխարհ» (2000–2003 թվականներ, խմբագիրներ՝ Սամվել Ալեքսանյան, Նարա Հովհաննիսյան, Վահրամ Օրբելյան) պարբերականներին։

Լուսաբանում է Սյունիքի մարզի մեջ մտնող երբեմնի շրջանների՝ Մեղրու, Կապանի, Գորիսի, Սիսիանի հասարակական-քաղաքական կյանքը, տնտեսական վիճակը, հոգևոր և կրթամշակութային առօրյան, տպագրում վերլուծական-քննադատական նյութեր, անդրադառնում պատմական անցյալին, ճանաչված դեմքերի։

2008 թվականից «Սյունյաց երկիրը» համացանցում է. 2008 թվականից գործում է syuniacyerkir.am կայքը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Սպիրոխետոզներ**, մարդու և կենդանիների համաճարակագիտական և կլինիկական դրսևորումներով իրարից տարբերվող հիվանդությունների խումբ, որոնց հարուցիչները սպիրոխետներն են։ Ըստ վարակման մեխանիզմի լինում են՝ 1․ աղիքային սպիրոխետոզներ, որոնք սեպտիկ բնույթի, ամենուր հանդիպող վարակիչ հիվանդություններ են (լեպտոսպիրոզներ)։ Վայրի կենդանիների լեպտոսպիրոզներին յուրահատուկ է բնական օջախայնությունը։ Վարակը հիմնականում փոխանցվում է հիվանդ կենդանիների արտաթորանքներով կեղտոտված ջրերի և սննդամթերքների միջոցով։ Լեպտոսպիրներն օրգանիզմ են թափանցում մարսողական համակարգի, լորձաթաղանթի և ախտահարված մաշկի միջոցով։ 2․ Արյունային սպիրոխետոզներ, փոխանցողական (տրանսմիսիվ) հիվանդություններ, որոնց շարքն են դասվում ոջլային (եվրոպական), տզային ետադարձ տիֆի մի շարք ձևեր։ 3․ Արտաքին ծածկույթների սպիրոխետոզներ. մաշկի, լորձաթաղանթների, ոսկրերի ախտահարումով ընթացող քրոնիկական հիվանդությունների խումբ, որոնցից են սիֆիլիսը և տաք երկրներում տարածված՝ ֆրամբեզիա, պինտա և բեջել հիվանդությունները։

Հարուցիչները տարբեր տեսակի տրեպոնեմներն են, որոնք օրգանիզմ են թափանցում ախտահարված մաշկի, լորձաթաղանթների միջոցով։ 4․ Շնչառական ուղիների սպիրոխետոզներ. արձանագրվում են արևադարձային երկրներում, հազվադեպ՝ Եվրոպայում և ԱՄՆ-ում։

Հիվանդությունն ունենում է սուր ընթացք, հաճախ լինում են արյունազեղումներ տարբեր օրգանհամակարգերում։ Սպիրոխետոզը թռչունների, տրեպոնեմոզ, բորելիոզ, ընտանի և վայրի թռչունների վարակիչ հիվանդություն։ Հարուցիչը Spirochaeta anserinum-ն է։ Ախտանշաններն են․ տենդ, ընկճված վիճակ, ախորժակի անկում, մարմնի ջերմաստիճանի բարձրացում (մինչև 43-43,8 °C), շարժողական օրգանների լուծանք։

Թռչունների անկումը 80-90% է։ Վարակի աղբյուրը հիվանդ թռչուններն են, փոխանցողները՝ տզերը։ Ախտորոշում են կլինիկական նշանների, էպիզոոտոլոգիական տվյալների, արյան քսուքի բակտերիալոգիական հետազոտության հիման վրա։

Բուժման համար օգտագործվում են օսարսոլ, անտիբիոտիկներ։ Կանխարգելումը հնարավոր է իրականացնել պատվաստումների, տզերի դեմ պայքարելու և այլ եղանակներով։ Սպիրոխետոզով հիվանդանում են նաև ճագարները։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 80)։*  |
**«Սովետ Էրմենիստանի»** (ադրբ.՝ Sovet Ermənistanı, ռուս.՝ *Совет Эрменистаны*, «Սովետական Հայաստան»), խորհրդային շրջանի երկօրյա ադրբեջաներեն թերթ, ՀԿԿ Կենտկոմի, ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի և Մինիստրների խորհրդի օրգան։ Առաջին անգամ Լույս է տեսել 1921 թվականին, Երևանում։ Խմբագիրներ՝ էֆենդին, Հուսեյնով, Ռզաև, Ալլահվերդիև, Վելիբեկով, Հասանով, Բայրամով, Ալիև (1981 թվականից)։

Համարվել է Կուսակցական առաջին ադրբեջանական պարբերականը Հայաստանում։ Տարբեր տարիների անվանվել է․ «Ռանչպար» (1921—1925), «Զանգի» (1925-1928), «Գըզըլ շաֆազ» (1928—1932), «Կոմունիստ» (1932-1938), «Սովետ էրմենիստանի»` 1938 թվականից։ Տպագրել է Ալեքսանդր Մյասնիկյանի, Նարիման Նարիմանովի, Սարգիս Լուկաշինի, Աղասի Խանջյանի, Արտաշես Կարինյանի և խորհրդային այլ կուսակցական գործիչների ելույթներն ու հոդվածները։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Արևելյան ռազմաճակատի (*«Հայրենական մեծ պատերազմ»*, 1941-1945) տարիներին լուսաբանել է հայ և ադրբեջանցի զինվորականների գործունեությունն ինչպես առաջնագծում, այնպես էլ՝ թիկունքում։ Պարգևատրվել է «Պատվո նշան» շքանշանով (1971)։

Արցախյան հակամարտության ընթացքում թերթի հրատարակումը դադարեցվել է։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 512)։*  |
NBA-ի բոլոր աստղերի հանդիպումը «Կովբոյս» ստադիոնում (2010)
**Սպորտային խաղեր**, խաղային մրցաձևեր, որոնց հիմքում ընկած են մրցության ընթացքում զանազան մարզական առարկաներով (սովորաբար գնդակ) որոշակի նպատակակետը (մրցակցի դարպասը, հրապարակը, այլ) խոցելու տեխնիկական և տակտիկական տարբեր հնարքներ։ Սպորտային խաղերի բովանդակությունը և կազմակերպումը կարգավորվում է պաշտոնական կանոններով։ Խաղերի մեծ մասը բնական շարժումների, ֆիզիկական վարժությունների (վազք, թռիչք, նետում և այլն) համալիր է, որ կատարում է խաղացողը մենակ կամ խաղընկերների համագործակցությամբ՝ ձգտելով ստեղծել հաղթանակի համար նպաստավոր խաղային իրավիճակ։ 

Սպորտային խաղերում մարզիկները անմիջական, մերձավոր պայքարի մեջ են մտնում միմյանց հետ։ Խաղերի լայն տարածումը պայմանավորված է նրանց մատչելիությամբ, բովանդակությամբ և կազմակերպման հարաբերական պարզությամբ, մասնակիցների և հանդիսատեսների վրա ներգործության ուժով։ 

Կարող են լինել թիմային (վոլեյբոյ, ֆուտբոլ, հոկեյ և այլն), անհատական (շախմատ, շաշկի են) և թիմային-անհատական (բադմիտոն, սեղանի թենիս, գոլֆ են)։ Մրցում են տարբեր տարիքի և սեռի անձինք։ 

Սպորտային խաղերի կանոնները մշակում են համապատասխան միջազգային ֆեդերացիաները, ազգային սպորտային խաղերինը (ամերիկյան ֆուտբոլ, գորոդկի, ռուսական շաշկի և այլն)՝ ազգային ֆեդերացիաները։ Անցկացվում են սպորտային խաղեր աշխարհի, մայրցամաքների, առանձին երկրների առաջնություններ։ 

Սպորտային խաղերը մտնում են օլիմպիական խաղերի, Ասիական խաղերի, Պանամերիկյան խաղերի, սպարտակիադաների և այլ միջոցառումների ծրագրում։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 82)։*  |
| **՞**Սովորական քամելեոն |
| --- |
| Սովորական քամելեոն  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Սողուններ |
|
|
|
| Կարգ | Թեփուկավորներ |
| Ենթակարգ | Մողեսներ |
|
|
| Ընտանիք | Քամելեոններ |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | **Ս. քամելեոն** |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Chamaeleo chamaeleon Linnaeus, 1758 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : ??? |
|  Արեալ |
| պատկեր |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Սովորական քամելեոն** (լատին․՝ Chamaeleo chamaeleon), մողեսակերպերի կարգի քամելեոնների ընտանիքին պատկանող սողուն։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Հյուսիսային Աֆրիկայում, Իսպանիայի հարավում, Միջերկրական ծովի կղզիներում, Թուրքիայի հարավում և Սիրիայում։ Տարածված է նաև Հնդկաստանում և Ցեյլոնի կղզում։

Եղել է դեպք, երբ սովորական քամելեոնը հայտնաբերվել է Սև ծովի ափին՝ Վրաստանի Սուխում քաղաքում, որը հավանաբար նավերով պատահական ներմուծման արդյունք է։

Անտառի թփուտների բնակիչ է։

Նկարագրություն
--------------

Սովորական քամելեոնները 25-30 սմ երկարությամբ խոշոր չափերի սողուն է։ Ունի բավականին երկար կպչուն լեզու՝ որը կարող է գցել մինչև 30 սմ։

Գույնը խիստ փոփոխական է, առավոտյան լինում է դեղին, այնուհետև՝ կարմրավուն։ Փոխվում է նաև մարմնի վրայի բծերի գույնը։

Սովորական քամելեոնի գույնը արևի տակ թխանում է։ Դնում է 40 ձու, որոնք թաքցնում է խոր փոսերի մեջ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հ․Ջ․ Գրիգորյան, *Ողնաշարավորներ*, Հայերեն կենդանաբանական տերմինաբանություն (վերլուծություն և սկզբունքներ) (խմբ. Հ․Գ․ Խաչատրյան), «ՀՀ ԳԱԱ Գիտություն հրատարակչություն», 2008, էջ 227 — 264 էջ. — 300 հատ, ISBN 978-5-8080-0723-9։


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |

 |
Հելսինկեցիները հետևում են գործողություններին
**Սվեաբորգի ապստամբություն**, 1905—1907 թվականներիի Ռուսական հեղափոխության շրջանում Բալթիկ ծովի Սվեաբորգ ամրոցի (այժմ՝ Սուսմենլինա քաղաքը Ֆինլանդիայում) կայազորի նավաստիների և զինվորների զինված ելույթը։ Որպես Բալթիական ընդհանուր ապստամբության բաղկացուցիչ մաս նախապատրաստվել է Ռուսաստանի սոցիալ-դեմոկրատական բանվորական կուսակցության ֆինլանդական զինվորական կազմակերպության կողմից։ 

Սվեաբորգի ապստամբությունն անմիջականորեն գլխավորել է տեղի զինվորական սոցիալ–դեմոկրատական կազմակերպությունը բոլշևիկներ Արկադի Եմելյանովի և Եվգենի Կոխանսկու մասնակցությամբ։ ԷսԷռների տեղական կազմակերպությունն առաջարկել է ապստամբությունը նախապատրաստել համատեղ, սակայն նրանց հետ համաձայնության գալ չի հաջողվել։ էսէռները պնդել են անմիջապես սկսել ապստամբությունը, սոցիալ-դեմոկրատները գտել են, որ ապստամբության նախապատրաստումը դեռևս չի ավարտվել։ Հուլիսի 15-ին տարերայնորեն սկսվել է ամրոցի ականային վաշտի նավաստիների խռովությունը։ Օգտվելով դրանից, էսէռները ապստամբության կոչ են արել։ Հուլիսի 17-ին Սվեաբորգ ամրոցի պարետի հրամանով ձերբակալվել են ականային վաշտի նավաստիները, որի պատճառով հուլիսի 17-ի լույս 18-ի գիշերն ապստամբել է ողջ կայազորը (ավելի քան 2 հազար մարդ)։ Սոցիալ-դեմոկրատական կազմակերպությունը ձգտել է ապստամբությանը տալ կազմակերպված բնույթ, առաջ է քաշվել ինքնակալության տապալման, ժողովրդի ազատության, հողը գյուղացիներին հանձնելու և այլ լոզունգներ։ Ապստամբները գրավել են կարևոր նշանակություն ունեցող մի քանի կղզիներ, սկսել գնդակոծել ցարին հավատարիմ կայազոր ունեցող կղզիները։ Սվեաբորգի ապստամբությանն աջակցելու համար Հելսինգֆորսի (Հելսինկի) բանվորները համընդհանուր գործադուլ են հայտարարել։ Ֆինլանդիայի Կարմիր գվարդիայի ջոկատները (մոտ 200 մարդ) միացել են ապստամբներին։ Սակայն, սպասելով Բալթիական նավատորմի հեղափոխական նավերին, իմանալով, որ Կրոնշտադտում նույնպես ապստամբություն է նախապատրաստվում, ապստամբները չեն անցել հետագա հարձակողական գործողությունների։ Օգտվելով դրանից Բալթիական նավատորմի ղեկավարությունը կարողացել է միջոցներ ձեռնարկել, և շրջապատելով ամրոցը, անցել հարձակման։ Հուլիսի 20-ին, ուրիշ ելք չգտնելով, ապստամբների զինվորական խորհուրդը պայքարը դադարեցնելու որոշում է ընդունել։ Մոտ 1000 զինվոր և նավաստի ռազմական դատարանի կողմից դատապարտվել է զանազան պատիժների՝ 43 մարդ գնդակահարվել է, մյուսներն՝ աքսորվել, բանտարկվել։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 90)։*  |
**Սեդա Ադամյան-Իսրայելյան** (1933, Թեհրան, Իրան), պարսկահայ գրող, նկարչուհի։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1933 թվականին Թեհրանում։ 12 տարեկանից զբաղվել է գրականությամբ։ Իր առաջին պարսկերեն բանաստեղծությունն արժանացել է մրցանակի։ Գեղանկարչությամբ է զբաղվել նկարիչ Տիգրան Բազիլի մոտ, սովորել է «Քամալ-օր-մոլք» արվեստի դպրոցում, 4 տարի՝ Թեհրանի համալսարանի նկարչական ֆակուլտետում։ Ավարտել է Թեհրանի հայերենագիտական երեկոյան դասընթացների բաժինը։ Երկու տարի ուսումնասիրել է մանկավարժություն ու հոգեբանություն։

Որպես ուսուցիչ աշխատել է հայկական և պարսկական դպրոցներում, որտեղ կազմակերպել է աշակերտների նկարների ցուցահանդես և թատերական գործողություն։

Իր հայերեն բանաստեղծությունն առաջին անգամ լույս է տեսել «Արմենուհի» ամսագրում։ Թղթակցել է «Ալիք» օրաթերթին, «Հուր», «Շիրակ», «Արմենուհի» ամսաթերթին և «Ազատ Օր» թերթին։

Իրանահայ գրողների միության վարչության անդամ է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Սփիւռքահայ արդի գրականութիւն (խմբ. խմբագրող և համադրող՝ Սեդա Ծաղիկեան-Տէմիրճեան), Միշիկըն, «Ռօյըլ Օք», 1994, էջ 691 — 536 (հատոր Ա), 780 (հատոր Բ) էջ։
2. ↑   Միհր, 2001,1
**Սվետլին Ռուսև** (ռուս.՝ Светлин Русев, հունիսի 14, 1933(1933-06-14), Պլևեն, Բուլղարիա - մայիսի 26, 2018(2018-05-26), Սոֆիա, Բուլղարիա), բուլղարացի նկարիչ, սրբանկարիչ, մշակութային գործիչ և գեղանկարների կոլեկցիոներ։ Եղել է պրոֆեսոր, Բուլղարիայի գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս (2003)։

Կենսագրություն
--------------

Սվետլին Ռուսևը ծնվել է Պլևենում։ Ավարտել է Բուլղարիայի գեղարվեստի ազգային ակադեմիան Սոֆիայում, եղել է Դեչկո Ուզունովի աշակերտը։ 1960 թվականից ցուցահանդեսներ է ունեցել ինչպես Բուլղարիայում, այնպես էլ` դրա սահմաններից դուրս։ 1967 թվականից ապրել և աշխատել է Սոֆիայում։ Արժանացել է Բուլղարիայի ժողովրդական հանրապետության վաստակավոր նկարչի (1971) և Բուլղարիայի ժողովրդական հանրապետության ժողովրդական նկարչի (1975) կոչումներին։

1975 թվականից եղել է Գեղարվեստական ակադեմիայի պրոֆեսոր, 1973-1985 թվականներին` Բուլղար նկարիչների միության նախագահ, 1982-1984 թվականներին` Բուլղարիայի մշակույթի նախարարի առաջին տեղակալ, 1985-1988 թվականներին` Բուլղարիայի ազգային պատկերասրահի տնօրեն։

Արժանացել է մի շարք պարգևների, Դիմիտրովյան մրցանակի դափնեկիր է (1968 թվական, «Երդում» կտավի համար)։ 1972 թվականին նրա «Վերջին օրը» կտավն արժանացել է Ազգային մրցանակի։

Եղել է աշնանային Դ'Օտոն սալոնի (Փարիզ) և «Նիկա Կայ» հիմնադրամի (Տոկիո) անդամ, Քյունստլերհաուսի (Վիենա) թղթակից անդամ, Ռուսաստանի արվեստի ակադեմիայի, «Մեդիչի» ակադեմիայի անդամ։

1985 թվականին հարազատ քաղաքին է նվիրել բուլղարական, աֆրիկյան և արևելյան արվեստի իր հավաքածուն։ Այն դարձել է նվիրատուի անունով կոչված պատկերասրահի հիմքը։ Այսօր պատկերասրահն ունի ավելի քան 400 արժեքավոր ցուցանմուշ, այդ թվում` գեղանկարներ և քանդակներ, որոնք ձեռք են բերվել Ռուսևի կողմից շատ տարիների ընթացքում։

Ստեղծագործություն
-----------------

Ռուսևն ստեղծել է բուլղար մի շարք գիտնականների և արվեստագետների դիմանկարներ, կանացի բազմաթիվ կերպարներ, այդ թվում` «Բուլղարուհիներ» շարքը, բուլղարական քաղաքների բնանկարներ։ Նրա ստեղծագործություններում մեծ տեղ են զբաղեցրել պատմության ողբերգական պահերին մարդկանց ցուցաբերած դիմացկունությունը, քաջությունն ու ճանատագրերը։

Ռուսևը նկարել է Վանգայի կողմից կառուցված Սուրբ Պարասկևայի եկեղեցու սրբապատկերներն ու որմնանկարները։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4
2. 1 2
3. ↑  Львова, 1981, էջ 132
4. ↑  Львова, 1981, էջ 12—16

Գրականություն
-------------

* Светлин Русев: Альбом / Авт.-сост. Е. П. Львова. — М.: Изобразительное искусство, 1981. — 167 с. — 10 000 экз.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Светлин Русев
* Художественная галерея «Светлин Русев»
* Биография Светлина Русева(բուլղ.)
* Светлин Русев в ГМИИ

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  ⛭  | 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 158672748 · GND: 126877815 · ISNI: 0000000108859803 · LCCN: n82075509 · NKC: jx20130611004 · NTA: 148459617 · NUKAT: n2007004012 · VIAF: 33342318 · ULAN: 500111463 · WorldCat VIAF: 33342318 |

 |

 |
| **՞**Փոքրասիական ճագարամուկ |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Կաթնասուններ |
|
|
|
| Կարգ | Կրծողներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Հնգամատ ճագարամկներ |
|
|
|
| Ցեղ | *Ճագարամուկ* |
|
|
| Տեսակ | ***Փոքրասիական ճագարամուկ*** |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Allactaga euphratica
Thomas, 1881 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Փոքրասիական ճագարամուկ** (լատին․՝ Allactaga euphratica), լեռնային ճագարամուկ, հնգամատ ճագարամկների ընտանիքի կաթնասուն կենդանի։ 
Տարածված է Արարատյան դաշտում, դեպի հս.՝ մինչև Շիրակի սարահարթ, Արագածի լանջերին և Փամբակի հովտում (Սպիտակի և Վանաձորի շրջակայքում)։ Հանդիպում է Կոտայքում, Սևանի ավազանում, Վայքում և Սյունիքի հյուսիսային մասերում (850-2500 մ բարձրություններում)։

Արտաքին կառուցվածք
------------------

Մարմնի երկարությունը մինչև 150 մմ է, պոչինը՝ մինչև 240 մմ, կենդանի զանգվածը՝ մինչև 115 գ։ Մեջքն ու գլուխը գորշաօքրայագույն են, կողքերը՝ ավելի բաց գույնի, կոկորդը, կուրծքն ու փորը՝ սպիտակ։ Ցեղի մյուս տեսակներից տարբերվում է համեմատաբար կարճ ականջներով և պոչի սև-սպիտակ վրձնիկի սկզբնամասում օքրայագույն հատվածով։

Կենսակերպ
---------

Ամենուրեք քչաքանակ է։ Ապրում է կիսաանապատային, լեռնատափաստանային և ենթալպյան բազմազան կենսավայրերում՝ գերադասելով օշինդրայիև կամ տարազգի բուսականության խմբակցություններով հարուստ տարածքները։ Խուսափում է խիտ ու բարձր խոտածածկով տեղանքներից։ Բնակվում է մինչև 2 մ երկարություն և 80 սմ խորությամբ ստորգետնյա բներում։ Գործունյա է մթնշաղին և գիշերը։ Հոկտեմբերից մինչև մարտ ձմեռային քուն է մտնում։

Սննդառություն
-------------

Սնվում է հիմնականում սերմերով (մինչև նրանց հասունանալը), բույսերի վերև ստորգետնյա մասերով։

Բազմացում և զարգացում
---------------------

Բազմանում է տարին 1 անգամ, ունենում 2-8 ձագ։ 
Համաճարակաբանական նշանակություն չունի։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |

 |
Սոմելիեն ստուգում է գինու քաղվածքը
Սոմելիեի գինու բացիչը
**Սոմելիե** (ֆր.՝ sommelier, [sɔməlje]), կամ **մատռվակ**, ռեստորանի աշխատող, գինու ձեռք բերման, պահպանման և սեղանին մատուցելու հարցերով փորձագետ։ Սոմելիեն գինու տեղեկաքարտեր է կազմում, զբաղվում է գինիների համտեսմամբ, առաջարկություններ է տալիս խմիչքների ընտրության վերաբերյալ և ապահովում է նրանց գրագետ մատուցումը հաճախորդներին։ Սոմելիեն գիտելիքներ ունի այն մասին, թե ինչպես ճիշտ սառեցնել կամ տաքացնել գինին օգտագործելուց առաջ, ճիշտ և նրբագեղորեն բացել շիշը, որ բաժակի մեջ լցնել և որ գինին է համապատասխանում յուրաքանչյուր ճաշատեսակին։ Ռեստորանային սրահում աշխատող սոմելիեն պետք է ունենա հոգեբանի որոշակի հմտություններ, արվեստ, բարքերի շնորհք, հնարամտություն և հումորի զգացում՝ հաճախորդների տրամադրությունն ու մտքերը գրավելու, ինչպես նաև նրանց սոցիալական կարգավիճակն ու ծագումը որոշելու և պատվիրված ուտեստների համար խմիչքների ճիշտ հավաքածու առաջարկելու համար։

Սոմելիեների ուսուցումը տեղի է ունենում հատուկ դպրոցներում, որտեղ բացի գինու պատմության և գինեգործական շրջանների մասին տեսական գիտելիքներից, ապագա սոմելիեները նաև սովորում են գինու բույրերը դասավորել բաղադրիչների մեջ։ Արդյունքում, պրոֆեսիոնալ սոմելիեն ի վիճակի է որոշել ըմպելիքի որակը, խաղողի տեսակը և երբեմն գինու ծագման տարածաշրջանը և դրա տարիքը՝ ըստ գինու բույրերի։ Հոտառությունը մարզվում է գինու բույրերի հատուկ հավաքածուների միջոցով, ծաղկեփնջերում հայտնաբերված հոտերի նմուշներով։

Ֆրանսիայի սոմելիեների միությունը «սոմելիեի վարպետ» կոչում է շնորհում նրանց, ովքեր այդ պաշտոնում աշխատել են ավելի քան 10 տարի։ Սոմելիեների միջազգային առաջնությունների հաղթող են դառնում միայն նրանք, ովքեր ունեն առնվազն 15-20 տարվա աշխատանքային փորձ։

Պատմություն
-----------

Հին ֆրանսերենում **sommereier (somerier)** նշանակում էր «բեռնակիր կենդանու վարորդ», միջնադարում այդպես էր կոչվում այն ծառան, որը պատասխանատու էր ուղեբեռի տեղափոխման համար, իսկ ավելի ուշ՝ սպիտակեղենի, սպասքի, պարագաների և գինու համար։ Միայն 17-րդ դարի վերջին սոմելիեները սկսեցին ուղղակիորեն ընտրել և պահել տերերի գինիները. նման պրակտիկա կար թագավորական արքունիքում։ Ժամանակի ընթացքում պաշտոնը վերածվեց գինու պահապանի և ճաշի համար գինիների ընտրության խորհրդատուի։

Տես նաև
-------

* Բարիստա

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Попов, 2009

Գրականություն
-------------

* *Усов В. В.* Сомелье — новая профессия в ресторанном бизнесе // Организация производства и обслуживания на предприятиях общественного питания. — 2-е изд. — М.: Издательский центр «Академия», 2002. — С. 270—301. — 416 с. — ISBN 5-7695-1164-8
* *Попов А. А.* Кто такой сомелье // Секреты сомелье. — Ростов н/Д: Феникс, 2009. — С. 248—262. — 344 с. — (Все обо всем). — 3000 экз. — ISBN 978-5-222-15220-1

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ կատալոնական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4725835-4 |

 |
**«Սոցիալ-դեմոկրատ»**, բոլշևիկյան ագիտացիոն թերթ, բոլշևիկյան ՌՍԴԲԿ Բաքվի կոմիտեի օրգան։ Լույս է տեսել 1917 թվականին, Բաքվում, 15 համար (JSP 1-ը՝ մայիսի 1-ին, JSP 15-ը՝ օգոստոսի 18-ին)։ խմբագիր՝ Ստեփան Շահումյան։ Բոլշևկյան գաղափարախոսության դիրքերից, դեմ է արտահայտվել Ռուսաստանի ժամանակավոր կառավարությանը, էսէռներին, մենշևիկներին, դաշնակցականներին, մուսավաթականներին։

Թերթում առաջին անգամ տպագրվել են Ստեփան Շահումյանի *«Մինիստրական կրիզիսի առթիվ»* (JVC 2), *«Կոալիցիոն մինիստրությունը»* (JsC 3), *«Քաղաքական ճգնաժամը»* (JSP 4), *«Հեղափոխության ընթացքը»* (JVP 12) և այլ հոդվածներ։ Շահումյանն է գրել նաև թերթի գրեթե բոլոր համարների առաջնորդողները։ Թերթին ակտիվորեն աշխատակցել է Անաստաս Միկոյանը (*«Դաշնակցականները «աշխատավորության պաշտպան»*, *«Ովքեր են բոլշևիկները և մենշևիկները»*, *«Կորչի բուրժուազիան, կեցցե բանվորների, զինվորների և գյուղացիների հեղափոխական դիկտատուրան»* և այլ հոդվածներ)։

Պետրոգրադից թերթին հոդված է ուղարկել Ալեքսանդր Մյասնիկյանը (*«Պրոլետարիատն ու բուրժուազիան արդի հեղափոխության մեջ»*)։ Տպագրել է Հակոբ Հակոբյանի, Հակոբ Կամարու, Դ․ Ղազարյանի «հեղափոխական» ոճի բանաստեղծությունները։ «Կուսակցական կյանք» բաժնում հաղորդումներ են տպագրվել կուսակցաքաքաղաքական աշխատանքի, բանվորական մարքսիստական դասընթացների և այլ միջոցառումների մասին։

Թերթը արտատպություններ է կատարել «Պրավդա»-ից և կազմակերպել դրա տարածումը Անդրկովկասում։ Տարածվել է նաև Հայաստանի շրջաններում և Անդրկովկասի հայաբնակ վայրերում։ Աշխատակցել են Մ․ Մելիքյանը, Արտաշես Կարինյանը, Ս․ Սարտիկյանը, Ս․ Կասյանը, Ս․ Վարդանյանը, Հ․ Բեջանյանը և ուրիշներ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 26)։*  |
**Թավատառ տեքստ**

**Ստանիսլավ Վասիլևիչ Զաս** (օգոստոսի 18, 1964(1964-08-18), Չեռնիգովի մարզ, Ուկրաինական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), բելառուս զինվորական և պետական գործիչ։ 2020 թվականից ՀԱՊԿ գլխավոր քարտուղարն է։ Բելառուսի Հանրապետության անվտանգության խորհրդի գլխավոր քարտուղար (2015–2020), գիտությունների թեկնածու (2000), գեներալ-լեյտենանտ (2016)։

Կենսագրություն
--------------

1981 թվականին ավարտել է Սուվորովի անվան Մինսկի ռազմական ուսումնարանը։ 1985 թվականին գերազանցությամբ ավարտել է Բաքվի բարձրագույն համազորային հրամանատարական ուսումնարանը։ 1996 թվականին գերազանցությամբ և ոսկե մեդալով ավարտել է Բելառուսի Հանրապետության ռազմական ակադեմիան, իսկ 2005 թվականին կրկին գերազանցությամբ և ոսկե մեդալով ավարտել է Ռուսաստանի Դաշնության զինված ուժերի գլխավոր շտաբի ռազմական ակադեմիան։

Ծառայության է անցել ԽՍՀՄ Զինված ուժերում մոտոհրաձգային դասակի հրամանատարի, այնուհետև առանձին հետախուզական դասակի հրամանատարի, մոտոհրաձգային վաշտի հրամանատարի, պարետային վաշտի հրամանատարի և գումարտակի հրամանատարի տեղակալի պաշտոններում։ Բելառուսի Հանրապետության Զինված ուժերի կազմում եղել է Բելառուսի Հանրապետության Զինված ուժերի գլխավոր շտաբի ռազմական շինարարության վարչության բաժնի պետ, նաև զբաղեցրել է Բելառուսի Հանրապետության Զինված ուժերի գլխավոր շտաբի գլխավոր ուղղության ղեկավարի տեղակալ — Բելառուսի Հանրապետության Զինված ուժերի գլխավոր շտաբի գլխավոր օպերատիվ ուղղության առաջին ուղղության ղեկավար։

2008 թվականի օգոստոսի 29-ին Բելառուսի Հանրապետության նախագահի հրամանով նշանավել է Բելառուսի Հանրապետության անվտանգության խորհրդի քարտուղարի տեղակալ։

2015 թվականի հուլիսի 1-ից երկրի նախագահի հրամանով կատարել է Անվտանգության խորհրդի քարտուղարի պարտականությունները։ 2015 թվականի նոյեմբերի 4-ին նշանակվել է Անվտանգության խորհրդի քարտուղարի պաշտոնում։ Այս պաշտոնից ազատվել է 2020 թվականի հունվարի 3-ին։

2016 թվականին շնորհվել է գեներալ-լեյտենանտի զինվորական կոչում։

2018 թվականի դեկտեմբերին ՀԱՊԿ Գլխավոր քարտուղարի պաշտոնի համար դրվեց Ստանիսլավ Զասի թեկնածությունը։ 2020 թվականի հունվարի 1-ին Զասը 3 տարի ժամկետով նշանակվեց ՀԱՊԿ Գլխավոր քարտուղար։

Կինը՝ Ինեսա Նիկոլայի Զասը (ծնվ. 1963) բանասեր և պատմագետ է, ինչպես նաև օտար լեզուների ֆակուլտետի դասախոս է Մաքսիմ Տանկի անվան Բելառուսի պետական մանկավարժական համալսարանում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Кадетские биографии. Зась Станислав Васильевич
2. ↑  Указ Президента № 295 ад 1 ноября 2015 года
3. ↑  Ереван вновь опроверг слова Назарбаева о назначении генерального секретаря ОДКБ

Արտաքին հղումներ
----------------

* Биография на сайте ОДКБ
* Биография на сайте ТАСС
| **՞**Շնագայլ |
| --- |
| Սովորական շնագայլ  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
| Ենթատիպ | Ողնաշարավորներ |
|
|
|
|
| Դաս | Կաթնասուններ |
|
|
|
| Կարգ | Գիշատիչներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Շնազգիներ |
|
|
|
| Ցեղ | Գայլեր |
|
|
| Տեսակ | **Շնագայլ** |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Canis aureus  Linnaeus, 1758 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : ??? |
|  Արեալ |
| պատկեր |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | ITIS**183817**NCBI**68724**

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Սովորական շնագայլ**, **չախկալ**, **ասիական շնագայլ**, **ոսկեգույն շնագայլ** կամ **շեկալա** (լատին․՝ Canis aureus), շնազգիների ընտանիքի կաթնասուն։

Արտաքին տեսքը
-------------

Արտաքինով նման է գայլի։
Մարմնի երկարությունը 68-105 սմ է, պոչինը՝ 22-27 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 6-14 կգ։ Դունչը սուր է, պոչը՝ կարճ։ Մազածածկը կոպիտ է, կոշտ, ցածրորակ։ Ձմռանը մորթին մոխրաշիկավուն է, ամռանը՝ կարմրաշիկավուն։ Մեջքին կա մուգ, երկայնակի շերտ։ Դունչը և ոտքերը դեղնակարմիր են, դնչի տակը՝ սպիտակ։

Շնագայլը ավելի թեթև է գայլից, ոտքերը համեմատաբար երկար են, իսկ մռութը ավելի սուր, չնայած ավելի բութ քան աղվեսի մոտ։ Պոչը բրդոտ է և թվում է շատ հաստ, այն միշտ իջեցված է, ինչպես գայլի մոտ։ Մորթին երկար չէ, կոշտ ու խիտ։ Թաթերի վրա կա հինգական մատ, իսկ հետևինների վրա 4։ Ունի 42 ատամ, ինչպես բոլոր *Canis* ցեղի ներկայացուցիչների մոտ։

Սննդառություն
-------------

Սնվում է կրծողներով, թռչուններով, սողուններով, միջատներով, ձկներով, լեշերով, մրգերով և հատապտուղներով։

Կենսակերպ
---------

Առավել ակտիվ է իրիկնամուտին և գիշերը։ Կտղուցի շրջանում (հունվար-փետրվարին) արուների միջև տեղի է ունենում պայքար էգին տիրելու համար։ Հղիությունը տևում է 60-63 օր։ Ձագերը (3-9) ծնվում են մարտի վերջ-ապրիլի սկզբին։ Մայրը ձագերին կաթով կերակրում է 50-70 օր, որից հետո նրանց կծոտելով հեռացնում է բնի տարածքից։ Սեռահասուն են դառնում 2 տարեկանում։ Մոնոգամ է։ Ապրում է 12-14 տարի։
Մորթին ցածրարժեք է։ Վնաս է հասցնում որսորդական տնտեսություններին։

Տարածվածությունը Հայաստանում
----------------------------

Հայաստանում տարածված է Արաքս գետի առափնյա եղեգնուտներում, Արմավիրի մարզից Սյունիքի մարզ ընկած տարածքում, Տավուշի մարզում։ Ապրում է ժայռաճեղքերում, քարքարոտ ձորակներում, քարանձավներում, հաճախ՝ գետնափոր բներում (փորում են արուն ու էգը՝ ծնից մի քանի օր առաջ), նաև զբաղեցնում են աղվեսի կամ գորշուկի լքված հին բները։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ռուսաստանի ողնաշարավոր կենդանիները։ Շնագայլ Archived 2021-06-26 at the Wayback Machine. (рус.)

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Վ. Դալի · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 12394588d · LCCN: sh85019603 · Microsoft: 2776403623, 2779663644 · NKC: ph449179 |

 |
**Ստեփան Մարտինի Ղարդաշյան**, (*Կարդաշև*, *Կարդաշով*), (1852, Գանձակ, Թիֆլիսի նահանգ, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն - 1918), հայ նարոդնիկ։

Սկզբնական կրթությունն ստացել է Թիֆլիսում, ապա սովորել Դրեզդենի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում։ Գերմանիայում ներգրավվել է հեղափոխական պայքարի մեջ, մասնակցել կովկասյան ուսանողների Ժնևի համագումարին (1874), մտել նարոդնիկական «Կովկասյան խմբակի» շարքերը։ 1875 թվականին, Ռուսաստանում, «Կնյազ Կոչակիձե» ծածկանվամբ, քարոզչական աշխատանք է կատարել Ս. Բարդինայի գլխավորած «Համառուսական սոցիալ-հեղափոխական կազմակերպությունում», նպաստել Թիֆլիսում և Քութայիսում նարոդնիկական խմբակների հիմնադրմանը։ Նույն թվականին Մոսկվայում ձերբակալվել է և 1877 թվականին դատապարտվել 5 տարվա տաժանակրության, ապա՝ երկարատև աքսորի։ 1904 թվականին աքսորից վերադարձել է Անդրկովկաս, աշխատել որպես երկաթուղային ինժեներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 5. — էջ 315.


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 18424 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 315)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Քավություն (այլ կիրառումներ)

**Քավություն**, փրկանք, հատուցում, փրկագին, մարդկանց գործած մեղքերի, հանցանքների պատժապարտության վերացումը Աստծո կողմից և նրա կամքով, ա՛յն պարագայում, երբ լրացվում կամ հագեցվում է նրա սրբությունն ու արդարությունը այնպիսի՛ զոհաբերությամբ, որը պատշաճում կամ ընդունելի է Աստծուն։

Հին ուխտի՝ Քավության համար Աստծուց սահմանված խորհրդավոր զոհերը նախօրինակներն ու նշանակներն էին Հիսուսի և նրա թափած քավչարար արյան։ Հիսուսի նախանշանն էր զատկական մեկ տարեկան արու և անարատ ոչխարի (գառան, ուլի) զոհաբերումը հրեական տարվա առաջին ամսի տասնչորսին, Աստծուց սահմանված առաջին Զատկին, Եգիպտոսից իսրայելացիների դուրս գալու նախընթաց օրվա երեկոյան։

Այնուհետև Քավության օր է սահմանվել յոթերորդ ամսվա 10-րդ օրը (հոկտեմբերի սկզբին), Տաղավարահարաց տոնից հինգ օր առաջ։ Դա տարվա մեջ միակ պարտադիր ծոմի օրն էր, որի արարողությունները մանրամասնորեն նկարագրված են Ղևտացիների գրքի 16-րդ գլխում։ Այդ օրը Քավություն կատարելու համար քահանայապետը, մտնելով Վկայության խորանի Սրբությունների Սրբությունը, հատուկ արարողակարգով նոխազի արյունը սրսկել է երկու քերովբեների միջև գտնվող Ուխտի տապանակի ոսկե կափարիչին (որը կոչվել է Քավություն կամ Քավության սեղան)։ Նույն օրն է կատարվել նաև ազատ արձակվող նոխազի արարողությունը, որ Տերը պատվիրել էր Մովսեսին երկու նոխազ են ընտրել, մեկի գլխի վրա ձեռք դնելով՝ իրենց մեղքերն ու անօրենությունները թափել են կենդանու գլխին կամ փոխանցել նրան և ժողովրդի մեղքերով բեռնավորյալ՝ ազատ արձակել դեպի անապատ. մյուսը զոհաբերել են Տիրոջը՝ քահանայապետի, նրա ընտանիքի և ողջ ժողովրդի մեղքերի Քավության համար։ Հատուկ ծիսակարգով կատարել են նաև այլ ողջակեզներ (փրկության, հատուցման, թողության ևն) և անարյուն զոհաբերություններ, որոնց վերջնական նպատակը մեղքերի Քավությունն էր, մեղքերի թողությամբ մարմնավոր ու հոգևոր մաքրագործումը և ուխտի նորոգումը։ Հին ուխտում Աստված Քավություն շնորհում էր կենդանիների զոհաբերությամբ, իսկ նորում՝ Աստծո Գառի՝ ճշմարիտ ու կատարյալ զոհի՝ Հիսուս Քրիստոսի արյամբ.
«Ահա՛ Գառն Աստուծո, որ վերացնում է աշխարհի մեղքը»։

Պողոս առաքյալի խոսքերի համաձայն, Քավության «...պատարագները, որ մատուցում էին տարեցտարի, չէին կարող կատարյալ
դարձնել մատուցողներին» և «...նոխազների և ցուլերի արյունը չէր կարող վերացնել մեղքերը», քանի որ դրանք ժամանակավոր և երկրային Քավություններ էին։ Աստված նախատեսել էր կատարյալ և հավիտենական Քավություն՝ Հիսուս Քրիստոսին, որն իր անձի պատարագումով հավիտենական Քավություն շնորհեց իրեն հավատացողներին «եվ նա՛ է քավությունը մեր մեղքերի, և ոչ միայն մեր մեղքերի, այլև՝ ամբողջ աշխարհի»։ Քավութանը հետևում է մեղքերի թողությունը, փրկությունը, Տիրոջ մարմնի և արյան Հաղորդությունը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  *Քրիստոնյա Հայաստան հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո:*  |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 119458185 · GND: 4132263-0 · LCCN: sh85009335 · NDL: 00572232 |

 |
| **՞**Սովորական որոր |
| --- |
| Սովորական որոր  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Թռչուններ |
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Որորներ |
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Larus ridibundus

 |
|  Արեալ |
| պատկեր |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Սովորական որոր** (լատին․՝ Larus ridibundus), որորների ընտանիքի թռչուն։ Նստակյաց է, տարածված։ Մարմնի երկարությունը ՝ 34-37 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 100-110 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 250-400 գ։ Կտուցը նրբագեղ է։ Հասունի մեջքը, թևավերևը բաց մոխրագույն են։ Թևավերևի առաջնային փետուրների ծայրերը մուգ են։ Արտաքին առաջնայինները սպիտակ են, ներքին առաջնայինները վերևից՝ մոխրագույն, ներքևից՝ սևավուն։ Բնադրման շրջանում գլուխը մուգ դարչնագույն է, ծոծրակը՝ սպիտակ։ Հետբնադրման շրջանում գլուխը սպիտակ է, ականջին կա մուգ պուտ։

Բնակվում է լճակներում, լճերում, գետերում, խոնավ տարածքներում։ Սնվում է կենդանիների և բույսերի տարատեսակներով։ Հաճախ այլ տեսակների հետ սովորական որորները կազմում են խառը երամներ։ Բները հայտնվում են ապրիլի վերջ-մայիսի սկզբին։ Բույնը ոչ խորը փոսիկ է՝ բույսերի կտորտանքից։ Բնադրում է գետնին։ Ձվադրում է մայիս-հունիսին։ Դնում է 52 մմ տրամագծով, խամրած կանաչ՝ դարչնագույն վրձնախազերով 2-3 ձու։ Թխսակալում է 22-24 օր։ Ձագերը բույնը թողնում են կյանքի 10-րդ օրը և թաքնվում մոտակա թփուտներում։ Որպես բնադրող տեսակ՝ մինչև 1970-ական թթ. զբաղեցնում էր Արփի լճի 2 կղզիները՝ կազմելով մի քանի տասնյակից մինչև մի քանի հարյուր բնադրագույգեր։ Սովորական որորի մարմնի փոքրությունը և ֆիզիկապես թույլ լինելը 1970-ական թթ. պատճառ դարձան ավանդական բնադրատեղիներից նրա աստիճանաբար դուրսմղման։ Բնադրագաղութներն ամբողջությամբ զբաղեցրել է հայկական որորը և ընդլայնել սեփական բնադրման հնարավորությունները։ Ներկայումս սովորական որորը՝ ՀՀ տարածքում չունենալով համապատասխան էկոմիջավայր, կլոր տարին մնում է հյուրի կարգավիճակով։ Սովորական որորներն աշնանը մեծ քանակությամբ կուտակվում են Արարատյան դաշտի ձկնաբուծական լճակների ծանծաղուտ ափերին, Երևանյան լճում, որտեղ ձմեռում են կամ անցկացնում ողջ տարին։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* Թռիչքի ժամանակԹռիչքի ժամանակ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* սովորական որորի ձվերըսովորական որորի ձվերը

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | Avibase · eBird · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4166346-9 |

 |
|  |
| --- |
| **Սովորական տատրակ** |
| Սովորական տատրակՍովորական տատրակ |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Կենդանիներ (Animalia) |
| **Տիպ/Բաժին** | Քորդավորներ (Chordata) |
| **Ենթատիպ** | Ողնաշարավորներ (Vertebrata) |
| **Դաս** | Թռչուններ (Aves) |
| **Կարգ** | *Columbiformes* |
| **Ընտանիք** | Աղավնազգիներ (Columbidae) |
| **Ցեղ** | Տատրակներ *(Streptopelia)* |
| **Տեսակ** | **Սովորական տատրակ** *(S. turtur)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Streptopelia turtur***Linnaeus, 1758 |
|
| **Տարածվածություն և պահպանություն** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Խոցելի տեսակՏաքսոնի տարածվածությունը Տաքսոնի տարածվածությունը |

**Սովորական տատրակ** (լատին․՝ Streptopella turtur), աղավնազգիների ընտանիքի, տատրակների ցեղի թռչուն։ Բնադրող-չվող է, քիչ տարածված։

Արտաքին կառուցվածք
------------------

Մարմնի երկարությունը 26-28 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 47-53 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 110-130 գ։ Հասունի փետրածածկը վերևից դարչնանարնջագույն է, փետուրների կենտրոնները՝ սև, թևի միջնամասը՝ մոխրակապույտ։ Վիզը և կուրծքը վարդագույն են՝ բաց մանուշակագույն երանգով։ Վզի կողքերին կան սև ու սպիտակ զոլավոր հատվածներ։ Պոչը սև է՝ երիզված սպիտակ շերտով։ Աչքերը կարմիր են, ակնօղակը՝ կարմրավուն։ Երիտասարդն ավելի խամրած է, իսկ վզի բծերը բացակայում են։

Կենսակերպ
---------

Թռիչքն արագ է, ճարպիկ, մեղմ ծափաթափահարումներով։ Թռչում կամ վայրէջք է կատարում՝ պոչը հովհարանման բացած, թևերի հաճախակի կարճ թափահարումներով։ Բնակվում է նոսրանտառներում, այգիներում և այլն։

Սննդառություն
-------------

Սնվում է հիմնականում սերմերով։

Բնադրում
--------

Գարնանային վերադարձը՝ ապրիլի վերջից մայիսի սկիզբը։ Բնադրում է ծառերի ճյուղերին, հաճախ՝ նաև բնակավայրերի ծայրամասերի ջրափնյա ուռուտներում։ Բույնը անփույթ (տրամագիծը՝ 12-20 սմ), նոսր հարթակ է՝ ճյուղերից։ Դնում է 30 մմ տրամագծով, սպիտակ 2 ձու։ Թխսակալում է էգը՝ 13-14 օր (անազատ պայմաններում՝ 16-17 օր)։ 20-22 օրական ձագերը վստահ տիրապետում են թռիչքին և թողնելով բույնը, կազմում են երիտասարդ թռչունների ոչ մեծ խմբեր, այցելում ցանքատարածություններ։ Հաճախ հանդիպում են նաև փոքրիկ խմբերով (3-4 և ավելի թռչուն)՝ էլեկտրական լարերին նստած։ Աշնանային չուն՝ սեպտեմբերից հոկտեմբերի սկիզբը։ Համարվում է սիրողական որսորդության թռչուն։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | eBird · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | NKC: ph526578 |

 |
**Քարկոփի երկրաշարժը** տեղի է ունեցել 906 թվականին Վայոց ձորի մարզի Քարկոփ վանքի տարածքում։ Վանքը հայտնի է նաև որպես Խոտակերաց վանք։ Երկրաշարժը տեղի է ունեցել 735 թվականի Վայոց ձորի երկրաշարժից մոտավորապես 150 տարի անց և ազդել է նույն տարածաշրջանի վրա։

Պատմաբան Ստեփանոս Օրբելյանը (13-րդ դար) հիշատակում է Քարկոփի եկեղեցու և վանքի ամբողջ շինությունների ավերումը, որը նա թվագրում է «բարեպաշտ» իշխան Աշոտի (հավանաբար Աշոտ Ա-ի, ով մահացել է 890 թվականին) մահվանից հետո։

910 թվականին վանքը վերակառուցելու շարունակական ջանքերի մասին նամակագրություն է եղել հայոց Շուշանիկ թագուհու և Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Հովհաննես Դրասխանակերտցու միջև։ Վերակառուցումն ավարտվել է 911 թվականին։

Վանքը գտնվում է Խաչիկ գյուղից մոտ 1 կմ հյուսիս։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  Guidoboni, Traina, 1995, p. 126

Աղբյուրներ
----------

* Guidoboni, Emanuela; Traina, Giusto (1995), *A new catalogue of earthquakes in the historical Armenian area from antiquity to the 12th century*, Annals of Geophysics,
| **՞**Սև թռչուն-ռնգեղջյուր |
| --- |
| Սև թռչուն-ռնգեղջյուր  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Թռչուններ |
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Bucerotidae |
|
|
|
| Ցեղ | Bucerotidae |
|
|
| Տեսակ | **Սև թռչուն-ռնգեղջյուր** |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Anthracoceros malayanus  (Raffles, 1822) |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Խոցելի տեսակIUCN 3.1 *Vulnerable* : ??? |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


|  |
| --- |
| (աուդիո)(աուդիո) |
| Սև թռչուն-ռնգեղջյուր |
|  |
| Օգնություն  |

**Սև թռչուն-ռնգեղջյուր** (լատին․՝ Anthracoceros malayanus), ռնգեղջյուրաթռչունների ընտանիքի քորդավոր կենդանի։ Տարածված է Հարավ-արևելյան Ասիայի երկրներում՝ Ինդոնեզիայում, Մալայզիայում, Ֆիլիպիններում և այլն։

Նկարագրություն
--------------

Սև թռչուն-ռնգեղջյուրը միջին չափի թռչուն է։ Երկարությունը հասնում է մինչև 75-80 սմ-ի։ Փետուրների մեջ գերակշռում է սև գույնը, սակայն տեղ-տեղ նկատվում են նաև սպիտակ նշաններ։ Կան նաև տեսակի ալբինոս ձևեր, որոնք ունեն բացառապես սպիտակ փետուրներ և գունավորում։ Աչքերը լինում են հիմնականում դեղին, իսկ աչքերի շուրջը գտնվող մաշկը՝ վարդագույն կամ վարդագույնի այլ երանգներ։ Լարված իրավիճակներում արձակում են բարձր հնչյուններ, որոնց բնորոշ է կոպտությունը և խռպոտությունը։

Տարածվածություն
---------------

Այս տեսակի թռչունները նախընտրում են ապրել խոնավ ու ճահճային բնակավայրերում, որը հիմնականում հանդիսանում է Ասիայի խոնավ, մշտադալար այգիները ու տափաստանները։ Տարբեր վայրերում նրանք կարող են հանդիպել տարբեր բարձրությունների վրա։ Մի վայրում կարող են հանդիպել մինչև 250, իսկ մյուսում 500 մետր բարձրություններում։ Իսկ Մալայզիա թերակղզում հանդիպող թռչունները հանդիպում են մինչև 1500 մետր բարձրություններում։

Բացառություն են կազմում միայն Մյանմայում հանդիպող սև թռչուն-ռնգեղջյուրները, որոնք ապրում են ավելի շատ փշատերև անտառներում։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Craig Robson: New Holland field guide to the birds of South-East Asia. New Holland Publishers, 2005, ISBN 1-84330-746-4, S. 44.
2. ↑  Morten Strange: A Photographic Guide to the Birds of Indonesia. 2 Auflage. Princeton University Press, 2003, ISBN 0-691-11495-1, S. 201.


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | Avibase · eBird · EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |

 |