**Տանզանիտ**, էպիդոտի խմբին պատկանող միներալ, կալցիում ալյումինի հիդրօքսիսիլիկատ, **ցոիզիտ** միներալի կապույտ և մանուշակագույն տարատեսակ, գույնը պայմանավորված է վանադիումի քիչ քանակների առկայությամբ։ Այս թանկարժեք քարը հայտնաբերվել է Ջումաննե Մերո Նգոմայի կողմից 1967 թվականին հյուսիսային Տանզանիայի Մանյարա շրջանի բլուրներում, Առուշա քաղաքից ոչ հեռու՝ Կիլիմանջարո լեռան մոտակայքում։ Տանզանիտ հայտնաբերվել է միայն Տանզանիայում՝ ոչ մեծ հանքավայր (մոտավորապես 7կմ (4.3 մղոն) երկարությամբ և 2կմ (1.2 մղոն) լայնությամբ), Միրերանի բլուրների մոտ։

Տանզանիտն հայտնի է իր արտասովոր ուժեղ տրիքրոիզմով՝ փոփոխվող կապույտ, մանուշակագույն և մուգ կարմիր գուներանգների մեջ, կախված բյուրեղի կողմնորոշումից։ Լուսավորության տարբեր պայմաններում տանզանիտը կարող է տարբեր տեսք ունենալ։ Ֆլուորեսցենտային լույսի տակ երկնագույնը ավելի տեսանելի է, իսկ շիկացման թելիկով լամպերի տակ ավելի դոմինանտ է մանուշակագույնը։ Անմշակ վիճակում տանզանիտը կարմրադարչնագույն հանքաքար է, այն մաքրելու համար անհրաժեշտ է անցկացնել ջերմամշակման գործընթաց, որպեսզի հեռացվի դարչնագույն փառը և առանձնանա մանուշակագույն քարը։ Այս թանկարժեք քարը իր «տանզանիտ» անունը ստացել է Tiffany & Co. կազմակերպության կողմից այն երկրի պատվին, որտեղ այն հայտնաբերվել է։ 1968 թվականին *Tiffany* մարքեթինգի բաժինը շուկայում այս քարը ներկայացնելու համար նրա գիտական անունը (կապտամանուշակագույն ցոիզիտ) համարեց ոչ բավականաչափ ներկայանալի։ 2002 թվականին թանկարժեք քարերի առևտրի Ամերիկյան Ասոցիացիան փոփոխություն կատարեց թանկարժեք քարերի ցուցակի մեջ և այս քարի համար ընտրեց «տանզանիտ» տարբերակը, դա առաջին փոփոխություն էր իրենց ցուցակում 1912 թվականից սկսած։

Կոմերցիոն պատմություն
---------------------

Արհեստագործը տանզանիտ մշակելիս
Մանուել դե Սոուզան, որն Առուշայում (Տանզանիա) ապրող դերձակ էր, երբեմն ոսկի էր փնտրում և գտավ թափանցիկ կապույտ, կապտամանուշակագույն բյուրեղներ մոտավորապես 40կմ (25մղոն) Առուշայից հարավ արևելք։ Նա ենթադրեց, որ գտել է պերիդոտ, բայց հետո եկավ այն համոզման, որ դա դյումորտիերիտ է (կապույտ ոչ զարդաքարային միներալ)։ Շուտով այդ քարերը ներկայացվեցին Ջոն Սաուլին՝ Նայրոբիի թանկարժեք քարերի մեծածախ վաճառքի մասնագետ և խորհրդատու երկրաբան, որը զբաղվում էր Քենիայի լեռների շրջակայքից ակվամարինի արդյունահանմամբ։ Սաուլը, որը հետագայում հայտնաբերեց Քենիայի Ցավո շրջանի ռուբինի շերտերը, բացառեց այդ քարի դյումորտիերիտ կամ կորդիերիտ լինելը և նմուշներն ուղարկեց իր հորը՝ Նյու Յորքի *Saks Fifth Avenue* ընկերության վիցեպրեզիդենտ Հայման Սաուլին։ Նա այդ նմուշները տարավ Ամերիկայի Գեմոլոգիական ինստիտուտ, որտեղ այն գնահատվեց որպես նոր թանկարժեք քար՝ ցոիզիտ միներալի տարատեսակ։ Քարի նույնականցում կատարվեց նաև Հարվարդի համալսարանի հանքաբանների, Բրիտանական Թանգարանի և Հայդելբերգի համալսարանի կողմից, բայց առաջին մարդը, որը նույնականացման իրավունք ստացավ, դա Յան Մակ Քլաուդն էր՝ Տանզանիայի կառավարության երկրաբանը։

Թանկարժեք քարը անվանափոխվեց *Tiffany & Co* ընկերության կողմից, քանի որ նրանք կարծում էին, որ «կապույտ ցոիզիտ» անվանումը կարող է նույնականցվել «կապույտ սուիցիդ»ի (կապույտ ինքնասպանություն) հետ և այն լավ չի վաճառվի։ Թիֆանիի օրիգինալ ընկերությունը գովազդում էր, որ տանզանիտը արդեն կարելի է գտնել երկու վայրում՝ «Տանզանիայում և Թիֆանիի մոտ»։

1967 թվականից սկսած Տանզանիայում արդյունահանվել է մոտ երկու միլիոն կարատ տանզանիտ։ 1971 թվականին Տանզանիայի կառավարությունը ազգայնացրեց այդ քարի հանքերը։

Հանքարդյունաբերություն
----------------------

Տանզանիտի բազմագույն բյուրեղ
1990 թվականին Տանզանիայի կառավարությունը տանզանիտի հանքերը բաժանեց չորս մասի՝ A, B, C, և D բլոկներ։ A և C բլոկները հանձնվեցին խոշոր օպերատորների, իսկ B և D բլոկները թողնվեցին տեղացի հանքահորներին։

2003 թվականին Տանզանիայի կառավարությունն օրենք ընդունեց համաձայն որի արգելվում էր անմշակ տանզանիտի արտահանումը Հնդկաստան, ինչպես և շատ թանկարժեք քարեր, տանզանիտի մեծ մասը արտահանվում էր Ջայպուրից: Արգելքը արդարացված էր, քանի որ դա տեղական քարի մշակման օբյեկտների զարգացման խթանման փորձ էր, դրանով իսկ զարգացնելավ տնտեսությունը և ապահովել շահույթ։ Արգելանքը կիրառվեց էտապներով, երկու տարվա ընթացքում, սկզբում արգելքը 0.5 գրամից ավելի խոշոր քարերի համար, հետո՝ 1 գրամից ավել կշռող քարերի համար։

2010 թվականին Տանզանիայում օրենք ընդունվեց համաձայն որի հանքարդյունահանող ընկերություններն իրենց լիցենզիայի 50% -ը պետք է զիջեն Տանզանիայի պետական հանքարդյունահանող *Stamico* ընկերությանը։ 2011 թվականին արդյունահանվել է 2.4 միլիոն կարատ տանզանիտ, որը կազմում է 24 միլիոն դոլար։

Աշխարհի ամենախոշոր տանզանիտի բեկորը գտնվել է 2005 թվականին, 16 839 կարատ, կամ 3.38 կգ։

Արժևորող գործոններ, գնահատում
-----------------------------

Տանզանիտի անմշակ զարդաքար
Գունավոր թանկարժեք քարերի դասակարգման համընդհանուր մեթոդ գոյություն չունի։ *Tanzanite Foundation* առևտրական ընկերությունը ներդրել է կապույտ քարերի գույների աստիճանավորման իր սեփական համակարգը, համաձայն որի տանզանիտի գույները բաժանվում են երեք հիմնական գույների՝ երկնամանուշակագույն, ինդիգո և կապտամանուշակագույն։ Տանզանիտի առաջնային և երկրորդային գույները կապույտն ու մանուշակագույնն են։ Անմշակ տանզանիտն իրենից ներկայացնում է տրիքրոիկ (եռագույն) թանկարժեք քար, որը նշանակում է, որ երբ լույսն ընկնում է այդ անիզոտրոպ բյուրեղի վրա՝ բեկվում է տարբեր ուղղություններով, կլանելով տարբեր լույսի ալիքներ բյուրեղի երեք օպտիկական առանցքների ուղղությամբ։ Այդ երևույթի արդյունքում տանզանիտի տարբեր նմուշներում տեսանելի են շատ գույներ՝ մանուշակագույնի, ինդիգոյի, կապույտի, երկնագույնի, կանաչի, դեղինի, նարնջագույնի, կարմիրի և գարչնագույնի երանգներ։ Տաքացնելիս տանզանիտը դառնում է երկգույն, գույները փոփոխվում են մանուշակագույնից մինչև ինդիգո և մանուշակագույնից մինչև կապույտ։

Թանկարժեք քարերի մաքրության գնահատականի ստանդարտը աչքն է, այսինքն քարը համարվում է անթերի, եթե անզեն աչքով չեն երևում ներառումներ։ Ամերիկայի Գեմոլոգիայի ինստիտուտը տանզանիտը դասակարգում է որպես առաջին կարգի թանկարժեք քար, ինչը նշանակում է, որ այն աչքի համար սովորաբար մաքուր է։ Տեսանելի բծերով թանկարժեք քարերը վաճառվում են անհամեմատ ավելի ցածր գներով։

Ջերմամշակում
------------

Տանզանիտի հանքաքարի նմուշ
Տանզանիտը գոյանում է դարչնագույն բյուրեղի տեսքով և ունենում է միաժամանակ երեք գույն՝ դարչնագույն, կապույտ և մանուշակագույն։ Հողի շերտի տակ բնական մետամորֆիկ գործընթացների արդյունքում անջատված ջերմությամբ տաքանալիս, կամ մարդու կողմից վառարաններում տաքացնելու արդյունքում դարչնագույնը կամ մուգ կարմիրը հեռանում է և ստացվում է երկգույն, կապույտի երանգներով ավելի շատ հագեցած քար։ Դա նշանակում է, որ այն անդրադարձնում է լույսի միայն կապույտ և մանուշակագույն սպեկտրը։ Երբեմն ոսկերչական որակի տանզանիտը տաքացնում են մինչև կանաչավուն գույնը, որը համարյա միշտ ուղեկցվում է կապույտ կամ մանուշակագույն երկրորդական գույնով։ Այդ կանաչ տանզանիտները բավականին թանկարժեք են կոլեկցիոներների շուկայում, բայց հազվադեպ են հետաքրքրում առևտրային գնորդներին։

Վառարանի մեջ ջերմամշակումը կատարվում է 370–390 °C (698–734 °F) ջերմաստիճանների պայմաններում 30 րոպեի ընթացքում։ Տաքացվող քարը չպետք է ունենա ճաքեր կամ պղպջակներ իր ներսում, այլապես այն կարող է փշրվել, կամ ճաքն ու պղպջակը կարող են չափերով մեծանալ վառարանում տաքացնելու ժամանակ։

Հանքավայրի D բլոկի առաջին օրերին գտնված քարերը երկնագույն էին և բոլորովին ջերմամշակման կարիք չունեին։ Հնարավոր է պատճառը այդ տարածքում տեղի ունեցած ահավոր հրդեհն է եղել, որը տաքացրել է հողի տակ եղած քարերը։

Քարերի ջերմամշակումը համապարփակ երևույթ է և չի ազդում նրա գնի վրա։ Ենթադրվում է, որ յուրաքանչյուր մշակված թանկարժեք քար արդեն անցած է լինում ջերմամշակման փուլ։

Տանզանիտի քարի տեսանելի որակը կարող է արհեստականորեն բարձրացված լինել նրա վրա նստեցրած բարակ շերտի միջոցով, օրինակ՝ կոբալտ պարունակող անտեսանելի շերտով։ Առևտրի սրահներում պարտավոր են նշել, որ քարը թաղանթապատ է։

|  |  |  |  |
| Խոշոր տանզանիտ և սապֆիրներ՝ շրջապատված ադամանդներով, ոսկերչական տուն Մոիսեյկին
  | Երեսակված տանզանիտ
  | Մատանի «Նրբագեղ տանզանիտ», Մարկ Շնայդեր
  | Խորքային կապույտ գույնով տանզանիտից կախազարդ
  |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Anthony, John W.; Bideaux, Richard A.; Bladh, Kenneth W.; Nichols, Monte C. eds. (2001). *Zoisite* (PDF). Chantilly, Virginia: Mineralogical Society of America. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2020 թ․ մայիսի 9-ին. Վերցված է 2014 թ․ ապրիլի 9-ին. `{{cite encyclopedia}}`: `|work=` ignored (օգնություն)
2. ↑  Anthony, John W.; Bideaux, Richard A.; Bladh, Kenneth W.; Nichols, Monte C. eds. (1995). *Handbook of Mineralogy, Vol. 2*. Mineral Data Publishing. էջ 901. ISBN 978-0-9622097-0-3.
3. ↑  King, Hobart M. «Tanzanite». *Geology.com*. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 3-ին. «The blue color of tanzanite is caused by small amounts of vanadium within the zoisite mineral structure.»
4. ↑  «Introduction to tanzanite». *tanzanitefoundation.com*. 2017 թ․ հունիսի 22.
5. ↑  Briggs, Philip; McIntyre, Chris (2013). *Tanzania Safari Guide: With Kilimanjaro, Zanzibar and the Coast*. Bradt Travel Guides. էջ 104. ISBN 978-1-84162-462-4.
6. ↑  E. Skalwold. «Pleochroism: trichroism and dichroism in gems». *Nordskip.com*. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ սեպտեմբերի 6-ին. Վերցված է 2011 թ․ օգոստոսի 29-ին.
7. ↑  «Study of Heat Treatment». *Yourgemologist.com*. International School of Gemology. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ մարտի 26-ին. Վերցված է 2011 թ․ օգոստոսի 29-ին.
8. ↑  «AGTA GTC to Issue Tanzanite Reports». *JCK Magazine*. 2007 թ․ նոյեմբերի 12. Վերցված է 2013 թ․ դեկտեմբերի 31-ին – via jckonline.com.
9. ↑  Luhr, James (2003). *Earth*. New York, NY: DK Publishing, Inc. էջ 73. ISBN 0-7894-9643-7.
10. ↑  «The Mineralogical Record - Merelani, Tanzania». Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ օգոստոսի 7-ին.
11. ↑  «Tanzanite: Its discovery and early days». *ICA's InColor Magazine*. Summer 2007.
12. ↑  «Tanzanite». Gemstone.org. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ սեպտեմբերի 12-ին. Վերցված է 2011 թ․ օգոստոսի 29-ին.
13. ↑  «Export ban on tanzanite in Africa leaves Jaipur gems sector in lurch». *Times of India*. 2013 թ․ հոկտեմբերի 3. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ դեկտեմբերի 29-ին. Վերցված է 2013 թ․ դեկտեմբերի 31-ին.
14. ↑  Muchira, John (2013 թ․ մայիսի 24). «TanzaniteOne cedes 50% stake to State as new law takes effect». Mining Weekly.
15. ↑  Cobley, Mark (2005 թ․ օգոստոսի 3). «World's Biggest Tanzanite Gem Found Near Kilimanjaro (Update3)». *Bloomberg*. Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ սեպտեմբերի 22-ին. Վերցված է 2013 թ․ դեկտեմբերի 31-ին.
16. ↑  «The Tanzanite Foundation». The Tanzanite Foundation. 2013 թ․ ապրիլի 22. Արխիվացված է օրիգինալից 2005 թ․ փետրվարի 9-ին. Վերցված է 2013 թ․ նոյեմբերի 26-ին.
17. ↑  Roskin, Gary (May 2005). «Tanzanite Transformed: TanzaniteOne Introduces Quality Grading, Pricing Changes, and a Sight System». *JCK Magazine*. Վերցված է 2018 թ․ մայիսի 4-ին.
18. 1 2  Richard W. Wise (2005 թ․ դեկտեմբերի 31). *Secrets of the Gem Trade: The Connoisseur's Guide to Precious Gemstones*. Brunswick House Press. էջեր 35, 220. ISBN 978-0-9728223-8-1.
19. ↑  Weldon, Robert. «An introduction to gem treatments». *gia.edu*. Gemological Institute of America, Inc.
20. ↑  «Tanzanite Gemological Information». *gemsociety.org*.
21. ↑  Roskin, Gary (February 2005). «Natural-Color Tanzanite». *JCK Magazine* – via jckonline.com.
22. ↑  «Featured gemstone: tanzanite». *GIA Library*. Gemological Institute of America, Inc. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ մայիսի 13-ին.
23. ↑  «Coatings: a new Tanzanite treatment uncovered». *farlang.com*. Farlang's Gem and Diamond Foundation; Gemological Association of Great Britain; German Gemological Association; Netherlands Gemological Laboratory. 2008 թ․ մայիսի 25.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Տանզանիտ» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2779094839 |

 |


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Թանկարժեք և կիսաթանկարժեք քարերԸստ *Եվգենի Կիևլենկոյի դասակարգման, 1980* |
| --- |
|  |
| Ոսկերչական (Թանկարժեք քարեր) | 

|  |  |
| --- | --- |
| *I կարգ* | 
Ալմաստ ·
Սուտակ ·
Զմրուխտ ·
Շափյուղա կապույտ ·
Ալեքսանդրիտ ·
Բնական ծովային մարգարիտ
 |
| *II կարգ* | 
Շափյուղա վարդագույն ·
Դեմանտոիդ ·
Ցավորիտ ·
Շպինելներ ·
Սև Ծիածանաքար ·
Տանզանիտ. 
 |
| *III կարգ* | 
Շափյուղա դեղին, կանաչ, մանուշակագույն .
Ծովակն ·
Տոպազ նարնջագույն (իմպերիալ) ·
Ռուբելիտ ·
Սպիտակ և հրային Ծիածանաքար
 |
| *IV կարգ* | 
Տուրմալին, Ինդիգոլիտ, բազմագույն ·
Բերիլ — Գելիոդոր, վարդագույն, դեղնականաչավուն ·
Տոպազ դեղին, երկնագույն, վարդագույն ·
Քրիզոլիթ ·
Նռնաքարեր, Ռոդոլիտ, Ալմանդին, Պիրոպ ·
Ամեթիստ ·
Ցիտրին ·
Փիրուզ (քար) երկնագույն
 |

 |
|  |
| Ոսկերչական-շինվածքայինքարեր | 

|  |  |
| --- | --- |
| *I կարգ* | 
Լազուրիտ ·
ժադեիտ ·
Նեֆրիտ ·
Մալաքիտ ·
Սաթ (Բալթիական սաթ) ·
Քրիզոպրազ ·
Չարոիտ
 |
| *II կարգ* | 
Ագաթ ·
Ռոդոնիտ ·
Ամազոնիտ ·
Լեռնային բյուրեղապակի անգույն և ծխագույն ·
Հեմատիտ-արնագույն ·
Վարդագույն քվարց ·
Սովորական Ծիածանաքար ·
Ոչ թափանցիկ դաշտային սպաթներ
 |

 |
|  |
| Շինվածքային քարեր | Հասպիս ·
Հրեական քար ·
Քարե ծառ ·
Ծիածանաքար ·
մարմարե օնիքս ·
Վանակատ ·
Լիստվենիտ ·
Գիշերասաթ ·
Լուսնաքար ·
Ֆլյուորիտ ·
Սերպենտինիտ ·
Ավենտուրին ·
Քվարցիտ ·
Օֆիկալցիտ ·
Ագալմատոլիտ |

 |