**Նաթհուրամ Վինայակ Գոդզե** (), Մահաթմա Գանդիին սպանողը: Հինդու ազգայնական Մահարաշտրայից, որը 1948 թվականի հունվարի 30-ին Նյու Դելիում գտնվող Բիրլա Հաուսում բազմադավան աղոթքի ժողովի ժամանակ երեք անգամ կրակել է Գանդիի որովայնին և կրծքավանդակին:

Գոդզեն եղել է Հինդու Մահասաբհայի քաղաքական կուսակցության անդամ և Ռաշտրիա Սվայամսևակ Սանգ-ի անդամ, աջակողմյան հինդու կիսառազմական կամավորական կազմակերպություն և իր ուսուցիչ Վինայակ Դամոդար Սավարկարի աշխատանքի հանրահռչակողը, որը ստեղծել է Հինդուտվայի գաղափարախոսությունը:

Գոդզեն 1944 թվականին Մահաթմա Գանդիին սպանելու երկու անհաջող փորձ է կատարել, նախքան նրա հաջող երրորդ փորձը: 1948 թվականին տեղի ունեցած սպանությունից հետո Գոդզեն պնդել է, որ Գանդին աջակցել է Բրիտանական Հնդկաստանի մահմեդականների քաղաքական պահանջներին 1947 թվականին Հնդկաստանի բաժանման ժամանակ: Շատ չանցած, երբ Մահաթմա Գանդին ընկել է մահացու կրակոցներից՝ աղոթքի հանդիպման ժամանակ, Հերբերտ Ռայներ կրտսերը՝ Դելիում ամերիկյան նոր դեսպանատան փոխհյուպատոսը, որը նույնպես ներկա է եղել այդտեղ, բռնել է Գոդզենին և նրան տարել են ոստիկանություն: Գոդզեն սպանությունը ծրագրել է Նարայան Ապտեի և վեց այլ անձանց հետ։ Ավելի քան մեկ տարի տևած դատավարությունից հետո 1949 թվականի նոյեմբերի 8-ին Գոդսեն դատապարտվել է մահվան։ Թեև Գանդիի երկու որդիները՝ Մանիլալ Գանդին և Ռամդաս Գանդին ներողամտության խնդրանքներ են ներկայացրել, սակայն Հնդկաստանի վարչապետ Ջավահարլալ Ներուն, փոխվարչապետ Վալլաբհբհայ Պատելը և գեներալ-նահանգապետ Չակրավարտի Ռաջագոպալաչարին դրանք մերժվել են, իսկ Գոդզեին մահապատժի են ենթարկել Կենտրոնական Ջաիլում՝ 1949 թվականի նոյեմբերի 15-ին:

Վաղ կյանք
---------

Նաթուրամ Վինայակ Գոդսեն ծնվել է մահարաշտցի Չիտպավան Բրահմանի ընտանիքում: Նաթուրամը ստացել է իր անունը՝ ծնողների մտավախությունից, որ իրենց արու զավակների վրա կա անեծք՝ այն բանից հետո երբ ամուսինները կորցրել են իրենց 3 արու զավակներին: Հետևաբար, երիտասարդ Ռամաչանդրան իր կյանքի առաջին մի քանի տարիներին դաստիարակվել է որպես աղջիկ, այդ թվում՝ քիթը ծակելով և քթի օղակ կրելուն: Հենց այդ ժամանակ ստացել է «Նաթուրամ» (բառացի՝ «Քթի-օղակով Ռամ») մականունը։ Կրտսեր եղբոր ծնվելուց հետո նրանք անցել են նրան որպես տղա վերաբերվելու:

Գոդսեն հաճախել է Բարամատիի տեղական դպրոցը, որից հետո նրան ուղարկել են ապրելու մորաքրոջ մոտ Պունայում, որպեսզի կարողանա սովորել անգլերեն լեզվով դպրոցում։

Քաղաքական կարիերա և համոզմունքներ
---------------------------------

Մահաթմա Գանդիի սպանության մեջ մեղադրվող մարդկանց խմբային լուսանկար: Կանգնած են (ձախից աջ)՝ Շանկար Քիստայա, Գոպալ Գոդզե, Մադան Լալ Պախվա, Դիգամբար Ռամչանդրայի կրծքանշան։ Նստած (ձախից աջ)՝ Նարայան Ապտե, Վինայակ Դ. Սավարքար, Նատուրամ Գոդսե, Վիշնու Կարկարե:
Գոդզեն թողեցժլ է ավագ դպրոցը և դարձել Հինդու ազգայնական կազմակերպությունների՝ «Rashtriya Swayamsevak Sangh» (Ազգային կամավորական կազմակերպություն) և «Hindu Mahasabha» ակտիվիստ, չնայած նրա անդամակցության ճշգրիտ ամսաթվերը հայտնի չեն:

Ազգային կամավորական կազմակերպություն
------------------------------------

Գոդզեն միացել է ԱԿԿ-ին Սանգլիում (Մահարաշտրա) 1932 թվականին որպես բուդհիկ կարյավահա (աշխուժակ) և միաժամանակ մնացել է Հինդու մահասաբհայի՝ երկու աջակողմյան կազմակերպությունների անդամ: Հաճախ է հոդվածներ գրել թերթերում՝ իր մտքերը հանրայնացնելու համար: Այս ընթացքում Գոդսեն և Մ. Ս. Գոլվալքարը, հետագայում ԱԿԿ-ի ղեկավարը, հաճախ են աշխատել միասին, և նրանք անգլերեն են թարգմանել Բաբարաո Սավարկարի «Ռաշտրա Միմանսա» գիրքը։ Նրանք տարաձայնություններ են ունեցել, երբ Գոլվալքարը վերցրել է այդ թարգմանության ողջ պատասխանատվությունը: 1940-ականների սկզբին Գոդսեն ստեղծել է իր սեփական կազմակերպությունը՝ «Hindu Rashtra Dal»-ը՝ 1942 թվականի Վիջայադաշամիի օրը, չնայած շարունակել է մնալ ԱԿԿ-ի և Հինդու Մահասաբհայի անդամ:

1946 թվականին Գոդզեն հայտարարել է, որ լքել է ԱԿԿ-ն և տեղափոխվել Հինդու Մահասաբհա՝ Հնդկաստանի բաժանման հարցի պատճառով։ Այնուամենայնիվ, պատմական աղբյուրները չեն հաստատում այս պնդումը, «Քավարան» ամսագրի կողմից 2020 թվականի հունվարին հրապարակված հետաքննությունը ցույց է տվել, որ մինչև իր վերջին օրերը Գոդզեն եղել է ԱԿԿ-ի անդամ: Նրա ընտանիքը ևս հայտարարել է, որ Գոդզեն երբեք չի լքել ԱԿԿ-ն, ընդգծելով, որ եղել է և ԱԿԿ-ի և Հինդու Մահասաբիի անդամ: Գոդզեի 1946 թվականի հայտարարությունը նույնպես հերքվում է Գանդիի սպանությունից հետո նրա առաջին ցուցմունքներով, որտեղ ասել է, որ թեև միացել է Հինդու Մահասաբային, «Ես ակտիվ եմ մնացել Ազգային կամավորական կազմակերպությունում»։

Մահաթմա Գանդիի սպանություն
--------------------------

Հիմնական հոդված՝ Մահաթմա Գանդիի սպանություն1944 թվականի մայիսին Գոդզեն դանակով մահափորձ է կատարել Գանդիի դեմ։ Ղեկավարել է 15-ից 20 երիտասարդ տղամարդկանց խումբը, որոնք շտապել են Գանդիի մոտ՝ Պանչգանիում աղոթքի հանդիպման ժամանակ: Գոդսեին և նրա խմբին ամբոխը թույլ չի տվել հասնել Գանդի: ազատ է արձակվել Գանդիի սեփական քաղաքականության պատճառով՝ հրաժարվելով քրեական մեղադրանք ներկայացնելուց:

1944 թվականի սեպտեմբերին Գոդսեն կրկին գլխավորել է մեկ այլ խումբ՝ արգելափակելու Գանդիի անցումը Սևագրամից Մումբայ։ Այս անգամ Գոդզեին ձերբակալել են դաշույն օգտագործելու և Գանդիին սպանելու սպառնանքի համար։ Կրկին ազատ է արձակվել Գանդիի՝ քրեական մեղադրանքներ չառաջադրելու քաղաքականության շնորհիվ:

1948 թվականի հունվարի 30-ին, ժամը 17:05-ին, երբ Գանդին գնում էր աղոթքի Գանդի Սմիթի հետևում գտնվող բարձունքում, որը գտնվում է Նյու Դելիի առանձնատանը, Գոդզեն դուրս է եկել ամբոխից և փակել նրա ճանապարհը դեպի վերելք: 3 անգամ կրակել է Մահաթմայի վրա Beretta M1934 ատրճանակից։ Առաջին երկու գնդակները թափանց են անցել, երրորդը կանգ է առել թոքում՝ սրտի շրջանում։ Թուլացող Մահաթման, ում երկու կողմից բռնե են զարմուհիները, շշնջացել է․ «Օ՜, Ռամա։ Օ՜, Ռամա» (հինդի՝ हे ! राम): Դելիում ամերիկյան նոր դեսպանատան 32-ամյա փոխհյուպատոս Հերբերտ Ռայներ կրտսերն առաջինն է եղել, որը շտապել է առաջ և բռնել Գոդզեի ուսերից՝ շրջելով նրան որոշ զինվորականների մոտ, որոնք զինաթափել են նրան: Այնուհետև Ռայները բռնել է Գոդզեի պարանոցից և ուսերից, մինչև որ նրան տարան զինվորականներն ու ոստիկանները: Ավելի ուշ Ռայները պարզել է, որ իրեն ձերբակալելուց մի քանի րոպե առաջ Գոդզեն մի փոքր ապշած էր թվում, թե որքան հեշտությամբ է կարողացել իրականացնել իր ծրագիրը: Գանդիին հետ են բերել Գանդի Սմիթի իր սենյակ, որտեղ կարճ ժամանակ անց մահացել է.:

Դատավարություն և կատարում
-------------------------

Գոդզեն դատարանի առջև կանգնել է Փենջաբի Գերագույն դատարանում՝ Պետերհոֆում, Շիմլա: 1949 թվականի նոյեմբերի 8-ին դատապարտվել է մահապատժի։ Թեև Գանդիի երկու որդիները՝ Մանիլալ Գանդին և Ռամդաս Գանդին փոխելու խնդրանքներն են ներկայացրել, Հնդկաստանի վարչապետ Ջավահարլալ Նեհրուն, փոխվարչապետ Վալլաբհայ Պատելը և գեներալ-նահանգապետ Չակրավարտի Ռաջագոպալաչարին սակայն դրանք մերժել են, իսկ Գոդզեն կախաղան է հանվել Կենտրոնական Ջամբալա քաղաքում՝ 1949 թվականի նոյեմբերի 15-ին:

Հետևանք
-------

Միլիոնավոր հնդիկներ սգում էին Գանդիի մահը,Հինդու Մահասաբհան արատավորվել է, իսկ Ազգային կամավորական կազմակերպությունը ժամանակավորապես արգելվել:

Ազգային կամավորական կազմակերպությունը մշտապես հերքում է Գոդզեի հետ որևէ կապ: Այն պնդում է, որ Գոդսեն «լքել է ԱԿԿ-ն 1930-ականների կեսերին»: Այնուամենայնիվ, Նաթուրամ Գոդսեի եղբայրը՝ Գոպալ Գոդսեն հայտարարել է, որ բոլոր Գոդսե եղբայրները սպանության ժամանակ ԱԿԿ-ի անդամներ են եղել և մեղադրել է ԱԿԿ-ին նրանց ուրանալու համար: Գոդսեի ընտանիքի մյուս անդամները նույնպես հերքել են, որ Գոդսեն երբևէ լքել է ԱԿԿ-ն.՝ «Նա մնացել է ԱԿԿ-ում մինչև իր մահը»:

Պատկերի վերականգնման փորձեր
---------------------------

«Me Nathuram Godse Boltoy»երկու գործողությամբ պիես է, որը գրված է մարաթի լեզվով Պրադիպ Դալվի կողմից: Այն հիմնված է Գոպալ Գոդսեի կողմից գրված «May It Please Your Honor» գրքի վրա: Ըստ Կարլին Մաքլեյնի, պիեսը «իրականացնում է Գոդզեի պաշտպանական խնդրանքը» և այդպիսով «ուսումնասիրում է Գանդիի սպանությունը և Գոդզեի դատավարությունը Գոդսի տեսանկյունից:

2014 թվականին, Բհարաթիա Ջանատա կուսակցության իշխանության գալուց հետո, Հինդու Մահասաբհան սկսել է փորձել վերականգնել Գոդզեի համբավը և պատկերել նրան որպես հայրենասեր: Դիմել է վարչապետ Նարենդրա Մոդիին՝ խնդրելով տեղադրել Գոդսեի կիսանդրին։ Ստեղծել է *Desh Bhakt Nathuram Godse* վավերագրական ֆիլմը, որը թողարկվել է 2015 թվականի հունվարի 30-ին Գանդիի մահվան տարելիցին: Փորձեր են եղել կառուցել Գոդզեի համար տաճար և նշելու հունվարի 30-ը որպես *Shaurya Diwas* («Քաջության օր»): Պունայի դատարանում քաղաքացիական հայց է ներկայացվել՝ վավերագրական ֆիլմի ցուցադրման արգելքի պահանջով:

2019 թվականի մայիսին, Հնդկաստանի ընտրությունների վերջնական փուլին ընդառաջ, Բհարաթիա Ջանատա կուսակցության թեկնածու Բհոպալից Պրագյա Թակուրը Գոդզեին անվանել է «հայրենասեր»: Հանդիպելով բուռն արձագանքի, ավելի ուշ ներողություն է խնդրել:

Քանի որ Հինդուտվայի քաղաքականությունն ավելի ու ավելի էր տարածվում Հնդկաստանում, փորձեր են արվել հարգել Գոդզեին: Մերութ քաղաքը առաջարկվել է վերանվանել նրա պատվին, սակայն շրջանային դատավորը բացառել է անվանման նման փոփոխության հնարավորությունը:

Ժողովրդական մշակույթում
-----------------------

* Ինը ժամ Ռամային, Սթենլի Ա. Վոլպերթին (1962)
* Գանդիի մարդասպան. Դիրենդրա Կ. Ջհա (2023)
* *Գանդի և Գոդզե, Պատերազմ* (2023)
* *Գոդսեյի երեխաները: Հինդուտվայի ահաբեկչությունը Հնդկաստանում (2011)*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Howlett, Charles F. (2015), «Gandhi, Mohandas Karamchand», in Ryan, James Gilbert; Schlup, Leonard C. *Historical Dictionary of the 1940s*, London and New York: Routledge, ISBN 978-0-7656-0440-8, վերցված է 30 January 2022, «Because of Gandhi's sensitivity to India's Muslim minority, he was blamed for the partition. In January 1948, in New Delhi, he was assassinated by Nathuram Vinayak Godse, a militant Hindu nationalist.»
2. 1 2  Cush Denise, Robinson Catherine, York Michael (2008)։ *Encyclopedia of Hinduism*։ Taylor & Francis։ էջ 544։ ISBN 978-0-7007-1267-0։ Արխիվացված է օրիգինալից 12 October 2013-ին։ Վերցված է 31 August 2013  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն) Quote: "The apotheosis of this contrast is the assassination of Gandhi in 1948 by a militant Nathuram Godse, on the basis of his 'weak' accommodationist approach towards the new state of Pakistan." (p. 544)
3. ↑  Noorani A.G. (8 February 2013)։ «The BJP and Nathuram Godse»։ Frontline։ Վերցված է 4 July 2017
4. ↑  McDermott, Rachel Fell; Gordon, Leonard A.; Embree, Ainslie T. և այլք։, eds։ (2014), «Mahatma Gandhi and Responses», *Sources of Indian traditions: Modern India, Pakistan, and Bangladesh*, **2** (3rd տպ.), New York: Columbia University Press; total pages 1024, pp. 338–452; 439, ISBN 978-0-231-51092-9, վերցված է January 30, 2022, «Nathuram Godse (1910–1949), though rarely discussed in histories of modern India ranks among its significant figure, if only as the assassin of Gandhi and popularizer of the teachings of his own mentor, Vinayak Damodar Savarkar, the inventor of 'Hindutva.' As early as 1927, Savarkar had ridiculed the philosopy of non-violence ...»
5. ↑  Nash, 1981, էջ 69
6. ↑  Hansen, 1999a, էջ 249
7. 1 2 3  Newton M. (2014)։ *Famous Assassinations in World History: An Encyclopedia [2 volumes]*։ ABC-CLIO։ էջ 167։ ISBN 978-1-61069-286-1։ Վերցված է 2023-01-30
8. ↑  Markovits, 2004, էջ 57
9. ↑  Mallot, 2012, էջեր 75–76
10. 1 2 3  Pronko, N. H.; Bowles, J. W. (2013), *Empirical Foundations Of Psychology*, Taylor & Francis, p. 343, ISBN 978-1-136-32708-7,
11. 1 2  Trumbull, Robert (January 31, 1948), «Gandhi is killed by a Hindu; India shaken; World mourns; 15 die in rioting in Bombay», *The New York Times*,
12. 1 2  Obituary, May 21 (21 May 2000), «Herbert Reiner Jr. Diplomat, 83; Captured Gandhi's killer in 1948», *The Boston Globe*
13. 1 2  Bandyopadhyay, Sekhar (2009), *Decolonization in South Asia: Meanings of Freedom in Post-independence West Bengal, 1947–52*, Routledge, p. 146, ISBN 978-1-134-01824-6,
14. ↑  Gandhi, Rajmohan (2006), *Gandhi: The Man, His People, and the Empire*, University of California Press, p. 660, ISBN 978-0-520-25570-8,
15. ↑  Devare Aparna (3 April 2013)։ *History and the Making of a Modern Hindu Self*։ ISBN 9781136197086։ Վերցված է 2016-09-09
16. ↑  Jeffrey Robin (1990)։ *India, Rebellion to Republic: Selected Writings, 1857–1990*։ Sterling Publishers։ էջ 105
17. ↑  *The Hindu* (18 August 2004).  "RSS releases 'proof' of its innocence". Retrieved 26 June 2007
18. 1 2  IANS, RSS denies Godse was its member, rebuts Cong claim, *Zee News*, 30 December 2010
19. 1 2  Venugopal Vasudha (8 September 2016)։ «Nathuram Godse never left RSS, says his family»։ Economic times։ Վերցված է 4 July 2017
20. ↑  «EXPOSED: The Hindu Rashtra Dal: Inside India's most violent far right groups»։ India News Co.։ 6 November 2014։ Վերցված է 21 April 2023
21. ↑  *The Saffron Wave: Democracy and Hindu Nationalism in Modern India*։ Princeton University Press։ 1999։ էջ 249։ ISBN 1-4008-2305-6
22. ↑  Jha Dhirendra K.։ «The Apostle of Hate»։ *The Caravan*։ Delhi Press։ Վերցված է 8 January 2020
23. ↑  Venugopal Vasudha (8 September 2016)։ «Nathuram Godse never left RSS, says his family»։ *The Economic Times*
24. ↑  Stratton, Roy Olin (1950), *SACO, the Rice Paddy Navy*, C. S. Palmer Publishing Company, pp. 40–42,
25. ↑  «Controversy over "Hey Ram"»։ Արխիվացված է օրիգինալից 1 February 2008-ին։ Վերցված է 2013-10-09  `|df=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն); `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
26. ↑  A.G. Noorani։ «The BJP and Nathuram Godse»։ *Frontline*
27. ↑  Kurian Susamma (2011-02-04)։ «Political drama surrounds play on Nathuram Godse»։ New Delhi: HT Media։ Արխիվացված է օրիգինալից 24 March 2013-ին։ Վերցված է 9 April 2012  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
28. ↑  Karline McLain (11 February 2009)։ *India's Immortal Comic Books: Gods, Kings, and Other Heroes*։ Indiana University Press։ էջ 192։ ISBN 978-0-253-22052-3։ Վերցված է 10 April 2012
29. ↑  Ghose Debobrat (21 December 2014)։ «Hindu Mahasabha head speaks to FP: Godse was a 'martyr' and 'patriot'»։ *Firstpost*։ Վերցված է 21 December 2014
30. ↑  «Hindu Mahasabha announces Godse temple»։ *Deccan Chronicle*։ 24 December 2014
31. ↑  PTI (25 December 2014)։ «Pune court to hear suit against Godse film»։ *The Hindu*
32. ↑  «'Nathuram Godse was a patriot,' says BJP's Pragya Thakur; sparks outrage»։ *www.hindustantimes.com* (անգլերեն)։ 2019-05-16։ Վերցված է 2019-05-16
33. ↑  «Under fire, BJP's Pragya Thakur apologises for calling Godse a 'deshbhakt'»։ *The Indian Express* (en-IN)։ 2019-05-16։ Վերցված է 2019-05-16
34. ↑  Yasir Sameer (2020-02-04)։ «Gandhi's Killer Evokes Admiration as Never Before»։ *The New York Times* (en-US)։ ISSN 0362-4331։ Վերցված է 2020-02-05
35. ↑  Mamtany Sidhant (2019-12-24)։ «'Meerut will not become Pandit Nathuram Godse Nagar', DM rules out possibility of name change»։ *www.indiatvnews.com* (անգլերեն)։ Վերցված է 2020-06-14
36. ↑  Long Roger D. (2004)։ *Charisma and Commitment in South Asian History: Essays Presented to Stanley ... - Google Books*։ ISBN 9788125026419։ Վերցված է 30 January 2014
37. ↑  Choudhury Samrat (2022-04-02)։ «Review: Gandhi's Assassin by Dhirendra K Jha»։ *Hindustan Times* (անգլերեն)։ Վերցված է 2023-02-06

Մատենագիտություն
----------------

* Report of Commission of Inquiry into Conspiracy to Murder Mahatma Gandhi (1969)
* Hansen, Thomas Blom (1999a), *The Saffron Wave: Democracy and Hindu Nationalism in Modern India*, Princeton University Press, pp. 249–, ISBN 1-4008-2305-6,
* Hardiman, David (2003), *Gandhi in His Time and Ours: The Global Legacy of His Ideas*, Columbia University Press, pp. 174–76, ISBN 9780231131148,
* Khosla, G.D. *Murder of the Mahatma and Other Cases from a Judge's Notebook*, Jaico Publishing House, 1968. 0-88253-051-8
* Mallot, J. Edward (2012), *Memory, Nationalism, and Narrative in Contemporary South Asia*, Palgrave Macmillan, pp. 75–, ISBN 978-1-137-00705-6,  (չաշխատող հղում)
* Malgonkar, Manohar (2008). *The Men Who Killed Gandhi*, New Delhi: Roli Books, 978-81-7436-617-7
* Markovits, Claude (2004), *The UnGandhian Gandhi: The Life and Afterlife of the Mahatma*, Anthem Press, ISBN 978-1-84331-127-0,
* Nash, Jay Robert (1981), *Almanac of World Crime*, New York: Rowman & Littlefield, p. 69, ISBN 978-1-4617-4768-0,

Արտաքին հղումներ
----------------

* Archived 20 February 2011 at the Wayback Machine. *Time Magazine'*s February 2000 interview of Gopal Godse
* Rediff On The NeT: The Rediff Interview/ Gopal Godse in an exclusive interview on life after Gandhi's assassination Rediff's January 1998 interview of Gopal Godse
* Gandhi...Godse Assassination Article discussing a pro-Godse play
* Eyewitness to Gandhi assassination
* Eyewitness: Mahatma Gandhi Assassination ՅուԹյուբում
* Archived 11 January 2013 at the Wayback Machine. First Information Report (FIR) by police