**Մուհամեդ Նադիր-Շահ** (Փաշթո محمد نادر شاه, ապրիլի 9, 1883(1883-04-09), Դեհրադուն, Հյուսիսարևմտյան նահանգներ, Բրիտանական Հնդկաստան, Բրիտանական կայսրություն - նոյեմբերի 8, 1933(1933-11-08) կամ նոյեմբերի 9, 1933(1933-11-09), Քաբուլ), Աֆղանստանի թագավոր (1929-1933)։

Կենսագրություն
--------------

Մուհամմադ Նադիրը ծնվել է 1883 թվականի ապրիլի 9-ին Հնդկաստանի Դեհրադուն քաղաքում։ Նա Մոհամմադզայ ցեղի Բարաքզայի տոհմի ներկայացուցիչ է։ Նրա հայրական նախապապը Սուլթան Մուհամմադ-Խան Թելայն էր, Դոստ Մուհամմադի եղբայրը։

Մուհամեդ Նադիր Խանը առաջին անգամ Աֆղանստան է մտել 18 տարեկան հասակում, երբ բրիտանացիներն ու Աբդուր Ռահմանը թույլ տվեցին, որ իր պապիկ Յահյա Խանը վերադառնա աքսորից։ Մուհամեդ Նադիր-Խանը դարձավ Ամանուելլահ-Խանի գեներալը և ղեկավարեց աֆղանական ուժերը անգլո-աֆղանական երրորդ պատերազմի ընթացքում։ Պատերազմից հետո Մուհամեդ Նադիր-Խանը դարձավ Պաշտպանության նախարար և Ֆրանսիայում Աֆղանստանի դեսպան։

Բաչաի Սակաոյի ապստամբության բռնկումից անմիջապես հետո Մուհամեդ Նադիրը աքսորվեց ՝ Պադիշահ Ամանուլլահի քաղաքականության հետ անհամաձայնության պատճառով։ Երբ Բաչաի Սակաոն տապալեց Ամանուլլահին և ստանձնեց իշխանությունը, Մուհամմադ Նադիրը տեղափոխվեց Հնդկաստան։ Այստեղ նա ներգրավեց բրիտանացիների ռազմական աջակցությունը, որից հետո վերադարձավ Աֆղանստան։ 1929 թ. Հոկտեմբերի 13-ին բարձրանալով Արևելյան նահանգի փաշթուն ցեղերի գլուխը, նա գրավեց Քաբուլը, իսկ հոկտեմբերի 15-ին նա հայտարարվեց թագավոր «Նադիր շահ» անունով։ Փախուստի դիմած Բաչայ Սակաոն շուտով գերեվարվեց և մահապատժի ենթարկվեց։

Դաժանորեն ճնշելով Ամանուլլահին սատարող ընդդիմությանը, Նադիրը ստեղծեց պետական իշխանության նոր կառույցներ։ Կառավարությունը կազմավորվեց հիմնականում նրա հարազատներից և մերձավոր գործակիցներից։ 1931-ի հոկտեմբերին ընդունվեց նոր սահմանադրություն։ Նադիր շահը մեծ զիջումների գնաց իշխանության համար պայքարում իրեն սատարող ցեղերին. Միակ վերախորհրդարանական մարմինը, որը ստացավ Սահմանադրության փոփոխման իրավունք, Լոյա 
Դժիրգան էր (ցեղերի խորհուրդ)։

Արտաքին քաղաքականության ոլորտում հայտարարվեց չեզոքության և բոլոր երկրների հետ հավասար հարաբերությունների զարգացման ընթացք, բայց փաստորեն, Նադիր -Շահի ռեժիմը հավատարիմ էր դեպի Մեծ Բրիտանիայի հստակ կողմնորոշմանը։ Այնուամենայնիվ, կարիք ունենալով ԽՍՀՄ-ից իրենց անկախության աջակցության, 1930 թ. Աֆղանական զորքերը դուրս վռնդեցին Իբրահիմ-բեկի Բասմաչյան նվագախմբերը երկրի տարածքից ՝ զինված հարձակումներ գործելով խորհրդային տարածքի վրա։

1931 թ. Հունիսի 24-ին Քաբուլում ստորագրվեց Սովետա-Աֆղանական չեզոքության և փոխադարձ չհարձակման պայմանագիրը հինգ տարի ժամկետով `տարեկան ավտոմատ կերպով երկարաձգմամբ։

Նադիր-Շահը խիստ վերահսկողության տակ դրեց երկրի քաղաքական կյանքը, ինչը բացառեց ընդդիմության ի հայտ գալը։ Էմիր Ամանուլլահի գործակիցների ՝ Չարխի ազդեցիկ ընտանիքի անդամների մահապատիժը 1932 թվականին հանգեցրեց վարչակարգի նկատմամբ լայնորեն դժգոհության։ Այն պայմաններում, երբ քաղաքական ընդդիմությունը պարտվեց, ռեժիմից դժգոհությունն անհատական տեռորի տեսք ստացավ.1933-ի հունիսին Բեռլինում սպանվեց Նադիրի եղբայրը ՝ Գերմանիայում Աֆղանստանի դեսպան Մուհամեդ Ազիզ Խանը։ Դրան հաջորդեց Քաբուլում Մեծ Բրիտանիայի դեսպանի կյանքի փորձը։

1933 թվականի նոյեմբերի 8-ին, Նեջաթ ճեմարանում տեղի ունեցած արարողության ժամանակ, Մուհամեդ Նադիր շահը գնդակահարվեց ճեմարանի 19-ամյա ուսանող Աբդուլ Խալիկ Խազարի կողմից։ Հարձակվողն անմիջապես ձերբակալվեց և մահվան դատապարտվեց քվարտավորման միջոցով. Նրա ամենամոտ հարազատները (ներառյալ հայրն ու հորեղբայրը) կախաղան հանվեցին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  *Anguera J. E.* Enciclopedia universal ilustrada europeo-americana (իսպ.) — Editorial Espasa, 1905. — Vol. Suplemento 1934. — P. 197. — ISBN 8423945839

Աղբյուրներ
----------

* Արևելքի պատմություն:Том 5: Восток в новейшее время (1914—1945 гг.). — М.: Восточная литература РАН, 2006. — ISBN 5-02-018500-0