|  |  |
| --- | --- |
|  | **Ուշադրություն**։**Այս էջը կամ բաժինը այլ լեզվով հոդվածի վատ թարգմանություն է։** 
Դուք կարող եք բարելավել թարգմանությունը։ Օրիգինալ տեքստը կարող եք գտնել ձախ կողմի «այլ լեզուներով» ենթաբաժնում։Մեքենայական թարգմանությունը ենթակա է ջնջման առանց զգուշացման։ |

**Հարալդ Սիգուրդսոն,** նաև հայտնի որպես Նորվեգացի Հարալդ (հին նորվ.՝ *Haraldr Sigurðarson* սկանդինավյան, մոտ 1015[…], Ռինգերիկե, լեռնաշխարհ, Նորվեգիա, Նորվեգական կայսրություն - սեպտեմբերի 25, 1066 կամ 1066, Սթեմֆորդ Բրիջ, Յորքշիր, Անգլիայի թագավորություն), տրվել է «Հարդրադա» անունը (harðráði) harðráði, նորվ.՝ Hardråde, որը սագաներում թարգմանվել է որպես «խիստ դատավոր» կամ «խիստ տիրակալ»), եղել է Նորվեգիայի թագավոր (որպես Հարալդ III) 1046-1066 թվականներին։ Բացի այդ, նա հավակնում էր և՛ Դանիայի գահին մինչև 1064 թվականը, և՛ Անգլիայի գահին 1066 թվականին։ Մինչ թագավոր դառնալը Հարալդը մոտ տասնհինգ տարի անցկացրել էր աքսորի մեջ՝ որպես վարձկան և զինվորական հրամանատար Կիևանի Ռուսաստանում և Վարանգյան գվարդիայի կազմում Բյուզանդական կայսրությունում։

Երբ տասնհինգ տարեկան էր, 1030 թվականին Հարալդը կռվեց Ստիկլեստադի ճակատամարտում իր խորթ եղբոր՝ Օլաֆ Հարալդսոնի (հետագայում՝ Սուրբ Օլաֆ) հետ միասին։ Օլաֆը ձգտում էր վերականգնել Նորվեգիայի՝ երկու տարի առաջ կորցրած գահը, որն անցել է Դանիայի թագավոր Կնուդ Մեծին։ Ճակատամարտում Օլաֆը և Հարալդը ջախջախվեցին Կնուդին հավատարիմ ուժերի կողմից, և Հարալդը ստիպված եղավ աքսորվել Կիևյան Ռուսիա (սագաների «Գարդարիկի»)։ Այնուհետև նա որոշ ժամանակ անցկացրեց Մեծ արքայազն Յարոսլավ Իմաստունի բանակում՝ ի վերջո ձեռք բերելով կապիտանի կոչում, մինչև 1034 թվականին իր ուղեկիցների հետ տեղափոխվեց Կոստանդնուպոլիս։ Կոստանդնուպոլսում նա շուտով դարձավ բյուզանդական Վարյանգյան գնդի հրամանատարը և տեսավ գործողություն Միջերկրական ծովում, Փոքր Ասիայում, Սիցիլիայում, հնարավոր է Սուրբ Երկրում, Բուլղարիայում և հենց Կոստանդնուպոլսում, որտեղ նա ներգրավվեց կայսերական դինաստիայի վեճերի մեջ։ Հարալդը զգալի հարստություն է կուտակել Բյուզանդական կայսրությունում գտնվելու ընթացքում, որը նա փոխանցել է Յարոսլավ՝ Կիևան Ռուսիա՝ պահպանության համար։ Նա վերջապես լքեց բյուզանդացիները 1042 թվականին և վերադարձավ Կիևան Ռուսաստան՝ նախապատրաստելու նորվեգական գահը վերականգնելու իր արշավը։ Հավանաբար, Հարալդի իմացությամբ, նրա բացակայության դեպքում նորվեգական գահը դանիացիներից վերականգնվել էր Օլաֆի ապօրինի որդի Մագնուս Լավին։
1046 թվականին Հարալդը միավորեց ուժերը Դանիայում Մագնուսի հակառակորդի հետ (Մագնուսը նույնպես դարձել էր Դանիայի թագավոր)՝ Դանիայի հավակնորդ Սվեյն II-ի հետ և սկսեց արշավել Դանիայի ափին։ Մագնուսը, չցանկանալով կռվել իր հորեղբոր հետ, համաձայնեց թագավորությունը կիսել Հարալդի հետ, քանի որ Հարալդն իր հերթին կկիսեր իր հարստությունը նրա հետ։ Համիշխանությունը հանկարծակի ավարտվեց հաջորդ տարի, երբ Մագնուսը մահացավ, և Հարալդը այդպիսով դարձավ Նորվեգիայի միակ կառավարիչը։ Ներքին առումով Հարալդը ջախջախեց բոլոր տեղական և տարածաշրջանային ընդդիմությանը և ուրվագծեց Նորվեգիայի տարածքային միավորումը ազգային կառավարման ներքո։ Հարալդի թագավորությունը հավանաբար հարաբերական խաղաղության և կայունության շրջան էր, և նա հիմնեց մետաղադրամների տնտեսություն և արտաքին առևտուր։ Հավանաբար, ձգտելով վերականգնել Կնուդի «Հյուսիսային ծովի կայսրությունը», Հարալդը նույնպես հավակնում էր Դանիայի գահին և գրեթե ամեն տարի մինչև 1064 թվականը անցկացնում էր Դանիայի ափերը արշավելու և իր նախկին դաշնակցի՝ Սուեյնի դեմ կռվելու վրա։ Չնայած արշավները հաջող էին, նա այդպես էլ չկարողացավ գրավել Դանիան։

Շատ չանցած այն բանից հետո, երբ Հարալդը հրաժարվեց Դանիայի նկատմամբ իր հավակնություններից, Նորթումբրիայի նախկին կոմս Տոստիգ Գոդվինսոնը, անգլիացի նորընտիր (բայց ոչ երկար ժամանակ թագավորող) թագավոր Հարոլդ Գոդվինսոնի եղբայրը (նաև հայտնի է որպես Ուեսեքսի Հարոլդ), երդվեց իր հավատարմությունը Հարալդին և հրավիրեց նրան հավակնելու անգլիական գահին։ Հարալդը գնաց և ներխուժեց Հյուսիսային Անգլիա 10․000 զինվորներով և 300 երկարանավերով 1066 թվականի սեպտեմբերին, արշավեց ափը և 1066 թվականի սեպտեմբերի 20-ին Յորքի մոտակայքում գտնվող Ֆուլֆորդի ճակատամարտում ջախջախեց անգլիական Նորթումբրիայի և Մերսիայի տարածաշրջանային ուժերին։ Թեև ի սկզբանե հաջողակ, Հարալդը պարտություն կրեց և սպանվեց Հարոլդ Գոդվինսոնի ուժերի կողմից 1066 թվականի սեպտեմբերի 25-ին Սթեմֆորդ Բրիջի ճակատամարտում անսպասելի հարձակման արդյունքում, որը ոչնչացրեց նրա գրեթե ողջ բանակը։ Ժամանակակից պատմաբանները հաճախ են համարել Հարալդի մահը, որպես վիկինգների դարաշրջանի ավարտ, որը վերջ դրեց նրա արշավանքին։

Էպիտետներ
---------

Հարալդի ամենահայտնի մակդիրը հին սկանդինավյան harðráði-ն է, որը տարբեր կերպ թարգմանվել է որպես «խիստ դատավոր», «բռնակալ», «անգութ կառավարիչ», «անխիղճ», «վայրագ» և «դաժան»։ Թեև Ջուդիթ Ջեշը պնդում էր «դաժան» թարգմանությունը որպես լավագույն թարգմանություն, Էլիսոն Ֆինլեյը և Էնթոնի Ֆոլկսը նախընտրում են «վճռականը»։ Harðráði-ն ավանդաբար անգլիականացվել է որպես «Hardrada», թեև Ջուդիթ Ջեշը բնութագրում է այս ձևը որպես «բնօրինակ մակդիրի անիմաստ անգլիականացում թեք հոլովում»։ Այս մակդիրը գերակշռում է ավելի ուշ իսլանդական սագա-ավանդույթում։

Այնուամենայնիվ, մի շարք անկախ աղբյուրներում, որոնք կապված են Բրիտանական կղզիների հետ, հիմնականում ավելի վաղ, քան իսլանդական սագաները, Հարալդին տրվում են մակդիրներ, որոնք բխում են հին սկանդինավյան hárfagri-ից (բառացիորեն «գեղեցիկ մազերով»)։ Այս աղբյուրները ներառում են.

* Անգլո-սաքսոնական տարեգրության D-ի ձեռագիր («Հարոլդ Հարֆագերա», 1066 թվականին) և հարակից պատմությունները՝ Օրդերիկ Վիտալիսի («Հարաֆաղ», կրկին իրադարձություններ 1066 թվականին), Հովհաննես Վուսթերցի («Հարվագրա», 1066 և 1098 թվականներ), և Ուիլյամ Մալմսբերիից (Gesta regum Anglorum, «Harvagre», 1066 թվականի վերաբերյալ)։
* Մարիանուս Սկոտուսը Մայնցից («Arbach», մահ. 1082/1083):
* Գրուֆիդ ապ Սինանի կյանքը («Հարալդ Հարֆագիր», ավելի ուշ տասներկուերորդ դար)։

Իսլանդական սագաներում Հարալդ Ֆեյրհեյր անունը ավելի հայտնի է կապված Նորվեգիայի ավելի վաղ թագավորած թագավորի հետ, իսկ քսաներորդ դարի պատմաբանները ենթադրում էին, որ այդ անունը սխալմամբ կցվել է Հարալդ Հարդրադային կղզու պատմաբանների կողմից։ Այնուամենայնիվ, ճանաչելով կղզու որոշ աղբյուրների անկախությունը, պատմաբաններն այն ժամանակվանից հակվում են այն մտքին, որ Հարալդ Հարդրադան լայնորեն հայտնի էր որպես Հարալդ Ֆերհեյր, և իսկապես այժմ կասկածում են, որ ավելի վաղ Հարալդ Ֆերհեյրը գոյություն է ունեցել ավելի ուշ սագա-պատմությունների նմանությամբ։

Սվերիր Յակոբսոնն առաջարկել է, որ «ճերմակ մազեր» կարող է լինել այն անունը, որով թագավոր Հարալդը ցանկանում էր հայտնի դառնալ։ Հավանաբար, նրա հակառակորդները նրան տվել են «դաժան» (ON. harðráði ) անվանումը, որով նա ընդհանուր առմամբ հայտնի է տասներեքերորդ դարի հին սկանդինավյան թագավորների սագաներում։

Վաղ կյանք
---------

Հարալդի ծագումն ըստ երիտասարդ սագաների. Անհատները, որոնց գոյությունը վիճարկում են ժամանակակից պատմաբանները, գրված են շեղատառով:
Հարալդը ծնվել է Ռինգերիկեում, Նորվեգիա 1015 թվականին (կամ հնարավոր է 1016 թվականին) Աստա Գուդբրանդսդատերի և նրա երկրորդ ամուսնու՝ Սիգուրդ Սիրի ընտանիքում։ Սիգուրդը Ռինգերիկեի ամենափոքր արքան էր և լեռն աշխարհի ամենաուժեղ և ամենահարուստ ցեղապետերից մեկը։ Իր մոր՝ Աստայի միջոցով Հարալդը Նորվեգիայի թագավոր Օլաֆ II-ի/Օլաֆ Հարալդսոնի (հետագայում՝ Սուրբ Օլաֆ) երեք խորթ եղբայրներից ամենաերիտասարդն էր։ Իր պատանեկության տարիներին Հարալդը դրսևորում էր տիպիկ ապստամբի գծեր՝ մեծ հավակնություններով և հիանում էր Օլաֆով՝ որպես իր օրինակելի օրինակ։ Նա այսպիսով տարբերվում էր իր երկու ավագ եղբայրներից, որոնք ավելի նման էին իրենց հորը և հիմնականում զբաղվում էին ագարակի պահպանմամբ։

Իսլանդական սագաները, մասնավորապես Սնորրի Սթուրլուսոնը Հեյմսկրինգլայում, պնդում են, որ Սիգուրդը, ինչպես Օլաֆի հայրը, արական գծով թագավոր Հարալդ Ֆեյրհեյրի ծոռն էր։ Ժամանակակից գիտնականների մեծամասնությունը կարծում է, որ Հարալդ Հարդրադայի հորը վերագրվող նախնիները, «Fairhair»-ի ծագումնաբանության այլ մասերի հետ միասին, ոչ թե պատմական իրականության, այլ հեղինակների ժամանակի քաղաքական և սոցիալական ակնկալիքներն են արտացոլում։ Հարալդ Հարդրադայի ենթադրյալ ծագումը Հարալդ Ֆեյրհեյրից չի հիշատակվում և ոչ մի դեր չի խաղացել Հարալդ Հարդրադայի ժամանակ, ինչը տարօրինակ է թվում, եթե հաշվի առնենք, որ դա զգալի օրինականություն կապահովի նորվեգական գահի նկատմամբ նրա հավակնության հետ կապված։

1028 թվականին տեղի ունեցած ապստամբությունից հետո Հարալդի եղբայր Օլաֆը ստիպված եղավ աքսորվել, մինչև նա վերադարձավ Նորվեգիա 1030 թվականի սկզբին։ Լսելով Օլաֆի ծրագրված վերադարձի մասին լուրը՝ Հարալդը հավաքեց 600 տղամարդու Վերելսներից՝ հանդիպելու Օլաֆի և նրա մարդկանց Նորվեգիայի արևելք ժամանելուն պես։ Ընկերական ընդունելությունից հետո Օլաֆը շարունակեց բանակ հավաքել և ի վերջո կռվել 1030 թվականի հուլիսի 29-ին Ստիկլեստադի ճակատամարտում, որին Հարալդը մասնակցեց իր եղբոր կողմից։ Ճակատամարտը Օլաֆի նորվեգական գահին վերադարձնելու փորձի մի մասն էր, որը գրավել էր Դանիայի թագավոր Կնուդ Մեծը (Կանուտ)։ Ճակատամարտը հանգեցրեց եղբայրների պարտությանը այն նորվեգացիների կողմից, ովքեր հավատարիմ էին Կնուդին, և Օլաֆը սպանվեց, իսկ Հարալդը ծանր վիրավորվեց։ Այնուամենայնիվ, Հարալդին նկատեցին, որ մարտի ընթացքում զգալի ռազմական տաղանդ է ցույց տվել։

Աքսոր Արևելքում
---------------

### Դեպի Կիևան Ռուսաստան

Սթիկլեստադի ճակատամարտում կրած պարտությունից հետո Հարալդին հաջողվեց փախչել Ռյոգնվալդ Բրյուսասոնի (հետագայում ՝ Օրկնի կոմս) օգնությամբ Արևելյան Նորվեգիայի հեռավոր ագարակ։ Նա որոշ ժամանակ մնաց այնտեղ՝ իր վերքերը բուժելու համար, և դրանից հետո (հնարավոր է մեկ ամիս անց) ճանապարհորդեց դեպի հյուսիս՝ լեռների վրայով դեպի Շվեդիա։ Սթիկլեստադի ճակատամարտից մեկ տարի անց Հարալդը ժամանեց Կիևան Ռուսաստան (սագաներում նշվում է որպես «Garðaríki» կամ «Svíþjóð hin mikla»)։ Նա, ամենայն հավանականությամբ, իր ժամանակի առնվազն մի մասն անցկացրել է Ստարայա Լադոգա քաղաքում (Ալդեիգյուբորգ), հասնելով այնտեղ 1031 թվականի առաջին կեսին։ Հարալդին և նրա մարդկանց ողջունեց Մեծ արքայազն Յարոսլավ Իմաստունը, որի կինը Ինգեգերդը Հարալդի հեռավոր ազգականն էր։ Զինվորական առաջնորդների կարիքը զգացող Յարոսլավը ճանաչեց Հարալդում ռազմական ներուժ և նրան դարձրեց իր զորքերի կապիտան։ Հարալդի եղբայրը՝ Օլաֆ Հարալդսոնը նախկինում աքսորվել էր Յարոսլավ՝ 1028 թվականի ապստամբությունից հետո, և Մորկինսկիննան ասում է, որ Յարոսլավը գրկեց Հարալդին նախ և առաջ, քանի որ նա Օլաֆի եղբայրն էր։ Հարալդը մասնակցել է Յարոսլավի արշավին լեհերի դեմ 1031 թվականին և, հնարավոր է, նաև կռվել է 1030-ականների Կիևանի այլ թշնամիների և հակառակորդների դեմ, ինչպիսիք են Չուդերը Էստոնիայում և բյուզանդացիները, ինչպես նաև պեչենեգները և այլ տափաստանային քոչվոր ժողովուրդներ։

### Բյուզանդական ծառայության մեջ

Բյուզանդական Վարանգյան գվարդիականների գրեթե ժամանակակից պատկերումը Սկիլիցեսի ժամանակագրության լուսավորության մեջ:
Մի քանի տարի Կիևան Ռուսաստանում մնալուց հետո Հարալդը և նրա մոտ 500 հոգանոց զորքը շարժվեցին դեպի հարավ՝ Կոստանդնուպոլիս (Միկլագարդ), Արևելյան Հռոմեական կայսրության մայրաքաղաք (հետագայում հայտնի դարձավ որպես Բյուզանդական կայսրություն), հավանաբար 1033 կամ 1034 թվականներին, որտեղ նրանք միացան Վարանգյան պահակախմբին։ Չնայած «Flateyjarbók»-ը պնդում է, որ Հարալդը սկզբում ձգտել է գաղտնի պահել իր թագավորական ինքնությունը, աղբյուրների մեծ մասը համաձայն է, որ Հարալդի և նրա մարդկանց համբավն այդ ժամանակ լավ հայտնի էր արևելքում։ Թեև Վարանգյան գվարդիան հիմնականում պետք է գործեր որպես կայսեր թիկնապահ, Հարալդը պարզվեց, որ կռվում էր կայսրության «գրեթե բոլոր սահմաններում»։ Նա նախ գործողություններ տեսավ Միջերկրական ծովում արաբ ծովահենների դեմ արշավներում, այնուհետև Փոքր Ասիայի/Անատոլիայի ներքին քաղաքներում, որոնք աջակցում էին ծովահեններին։ Այդ ժամանակ նա, ըստ Սնորրի Սթուրլուսոնի, դարձել էր «բոլոր վարանգների առաջատարը»։ Մինչև 1035 թվականը բյուզանդացիները արաբներին դուրս մղեցին Փոքր Ասիայից դեպի արևելք և հարավ-արևելք, և Հարալդը մասնակցեց արշավներին, որոնք գնում էին մինչև Տիգրիս գետը և Եփրատ գետը Միջագետքում դեպի արևելք, որտեղ, ըստ իր սկալդ (բանաստեղծ) «Þjóðólfr Arnórsson»-ի (պատմված է սագաներում) նա մասնակցել է արաբական ութսուն հենակետերի գրավմանը, որոնց մասին պատմաբաններ Սիգֆուս Բլյոնդալը և Բենեդիկտ Բենեդիքսը կասկածի տակ դնելու առանձնահատուկ պատճառ չեն տեսնում։ Թեև բանակի անկախ հրամանատարություն չունենալը, ինչպես ենթադրում են սագաները, քիչ հավանական է, որ Հարալդ թագավորը և Վարանգյանները երբեմն ուղարկված լինեին ամրոց կամ քաղաք գրավելու համար։ Բյուզանդիայի կայսր Միքայել IV Պաֆլագոնացու գահակալության առաջին չորս տարիների ընթացքում Հարալդը հավանաբար կռվել է նաև պեչենեգների դեմ արշավներում։

Այնուհետև Հարալդը սագաներում հաղորդվում է, որ նա գնացել է Երուսաղեմ և կռվել այդ տարածքում մարտերում։ Թեև սագաները դա դնում են Սիցիլիա կատարած արշավից հետո, պատմաբան Քելլի Դևրիսը կասկածի տակ է դնում այդ ժամանակագրությունը։ Նրա ճամփորդությունը ռազմական, թե խաղաղ բնույթ կկրի, կախված կլինի նրանից, թե դա տեղի է ունեցել Միքայել IV-ի և Ֆաթիմյան խալիֆ Մաադ ալ-Մուսթանսիր Բիլլայի միջև 1036 թվականի հաշտության պայմանագրից առաջ կամ հետո (իրականում խալիֆի մայրը, ի սկզբանե բյուզանդացի քրիստոնյա էր, քանի որ խալիֆը անչափահաս էր), թեև նախկինում այն քիչ հավանական է համարվում։ Ժամանակակից պատմաբանները ենթադրում են, որ Հարալդը կարող էր լինել մի խումբ, որը ուղարկվել էր Երուսաղեմ ուխտագնացներին (հնարավոր է, ներառյալ կայսերական ընտանիքի անդամներին) ուղեկցելու խաղաղության համաձայնագրից հետո, քանի որ համաձայնություն է ձեռք բերվել նաև, որ բյուզանդացիներին թույլ տրվեց վերանորոգել Սուրբ Գերեզմանի եկեղեցին։ Ավելին, դա կարող էր իր հերթին Հարալդին հնարավորություններ տալ պայքարելու ավազակների դեմ, որոնք թալանել էին քրիստոնյա ուխտավորներին։

1038 թվականին Հարալդը միացավ բյուզանդացիներին Սիցիլիա կատարած արշավանքին, Ջորջ Մանյակեսի (սագաների «Գիրգ») փորձի ժամանակ կղզին վերագրավելու մուսուլման սարակինոսներից, որոնք հիմնել էին Սիցիլիայի էմիրությունը։ Արշավի ընթացքում Հարալդը կռվել է նորմանդ վարձկանների կողքին, ինչպիսիք են Ուիլյամ Երկաթե Արմը։ Ըստ Սնորրի Սթուրլուսոնի՝ Հարալդը գրավել է Սիցիլիայի չորս քաղաք։ 1041 թվականին, երբ ավարտվեց բյուզանդական արշավախումբը դեպի Սիցիլիա, հարավային Իտալիայում բռնկվեց Լոմբարդ-Նորմանդական ապստամբություն, և Հարալդը ղեկավարեց Վարանգյան գվարդիան բազմաթիվ մարտերում։ Հարալդը սկզբնական հաջողությամբ կռվեց Իտալիայի Կատեպանի, Միքայել Դոկեյանոսի հետ, սակայն նորմանները՝ իրենց նախկին դաշնակից Ուիլյամ Երկաթի Արմի գլխավորությամբ, պարտության մատնեցին բյուզանդացիներին Օլիվենտոյի ճակատամարտում մարտին և մայիսին՝ Մոնտեմաջիորեի ճակատամարտում։ Պարտությունից հետո Հարալդը և Վարանգյան գվարդիան հետ կանչվեցին Կոստանդնուպոլիս՝ կայսրի կողմից Մանյակեսի բանտարկությունից հետո և այլ ավելի հրատապ խնդիրների ծագումից հետո։ Դրանից հետո Հարալդը և Վարանգյանները ուղարկվեցին կռվելու հարավարևելյան Եվրոպայի սահմանին՝ Բուլղարիայում, ուր նրանք հասան 1041 թվականի վերջին։ Այնտեղ նա կռվեց կայսր Միքայել IV-ի բանակում 1041 թվականի Օստրովոյի ճակատամարտում Պյոտր Դելյանի գլխավորած բուլղարական ապստամբության դեմ արշավում, որը հետագայում Հարալդին ստացավ «բուլղար այրող» («Bolgara brennir») մականունը իր սկալդով։

Հարալդի վրա չազդեց Մանյակեսի հակամարտությունը կայսեր Միքայել IV-ի հետ, և Կոստանդնուպոլիս վերադառնալուց հետո արժանացավ պատիվների և հարգանքի։ 1070-ականներին գրված հունարեն գրքում «Կեկաումենոսի, Արալտեսի ռազմավարությունը» (այսինքն՝ Հարալդ) ասում են, որ շահել է կայսրի բարեհաճությունը։ Գրքում ասվում է, որ բյուզանդական կայսրն առաջին անգամ նրան նշանակել է մանգլաբիտներ (հնարավոր է նույնականացվել պրոտոսպատարիոս տիտղոսով), կայսերական գվարդիայի զինվոր, սիցիլիական արշավանքից հետո։ Բուլղարացիների դեմ արշավից հետո, որում Հարալդը կրկին բարձրակարգ ծառայում էր, նա ստացավ կոչում, երբ գտնվում էր «Mosynopolis spatharokandidatos»-ում, որը Դևրիի կողմից ճանաչվեց որպես երրորդ բարձրագույն բյուզանդական կոչում, բայց Միխայիլ Բիբիկովի կողմից որպես ցածր կոչում քան պրոտոսպատարիոսը, որը սովորաբար շնորհվում էր կայսրին օտարերկրյա դաշնակիցներին։ Ռազմավարությունը ցույց է տալիս, որ Հարալդին շնորհված կոչումները բավականին ցածր էին, քանի որ ըստ տեղեկությունների՝ Հարալդը «զայրացած չէր այն բանի համար, որ նա պարզապես նշանակվել էր մանգլաբիտների կամ սպաթարոկանդիդատների մեջ»։ Ըստ նրա՝ «Þjóðólfr Arnórsson»-ի, Հարալդը բյուզանդական ծառայության ընթացքում մասնակցել է տասնութ ավելի մեծ ճակատամարտերի։ Հարալդի բարեհաճությունը կայսերական արքունիքում արագորեն անկում ապրեց 1041 թվականի դեկտեմբերին Միքայել IV-ի մահից հետո, որին հաջորդեցին հակամարտությունները նոր կայսր Միքայել V-ի և հզոր կայսրուհի Զոեի միջև։

Խառնաշփոթի ժամանակ Հարալդը ձերբակալվեց և բանտարկվեց, սակայն աղբյուրները հիմնված չեն հիմքերի վրա։ Սագաները նշում են, որ Հարալդը ձերբակալվել է կայսրին իր գանձը կողոպտելու համար, ինչպես նաև ամուսնություն խնդրելու համար Զոեի, ըստ երևույթին, հորինված զարմուհու կամ թոռնուհու հետ, որի անունը Մարիա է (նրա հայցը, ենթադրաբար, մերժվել է կայսրուհու կողմից, քանի որ նա ուզում էր ամուսնանալ Հարալդի հետ)։ Մալմսբերիի Ուիլյամը նշում է, որ Հարալդը ձերբակալվել է ազնվական կնոջը պղծելու համար, մինչդեռ ըստ «Saxo Grammaticus»-ի նա բանտարկվել է սպանության համար։ Դեվրիսը ենթադրում է, որ նոր կայսրը կարող էր վախենալ Հարալդից՝ նախորդ կայսրին հավատարմության պատճառով։ Աղբյուրները նաև համաձայն չեն, թե ինչպես Հարալդը դուրս եկավ բանտից, բայց նրան կարող էր օգնել դրսից ինչ-որ մեկը՝ փախչելու նոր կայսրի դեմ սկսված ապստամբության մեջ։ Մինչ վարանգյաններից ոմանք օգնում էին պաշտպանել կայսրին, Հարալդը դարձավ վարանգների առաջնորդը, ովքեր աջակցում էին ապստամբությանը։ Ի վերջո, կայսրը քաշվեց իր սրբավայրից, կուրացավ և աքսորվեց վանք, իսկ սագաները պնդում են, որ հենց Հարալդն է կուրացրել Միքայել V-ին։

### Վերադարձ դեպի Կիևան Ռուսաստան

Հարալդի կինը՝ Էլիսիվը Կիևից, Յարոսլավ Իմաստունի դուստրը
Հարալդը ծայրաստիճան հարստացավ արևելքում գտնվելու ընթացքում և ապահովեց Կոստանդնուպոլսում հավաքված հարստությունը Կիևան Ռուսաստան առաքմամբ պահպանության համար (Յարոսլավ Իմաստունը հանդես էր գալիս որպես նրա հարստության պահապան)։ Սագաները նշում են, որ բացի ճակատամարտի զգալի ավարից, որը նա պահել էր, նա երեք անգամ մասնակցել է պոլուտասվարֆին (թարգմանաբար՝ «պալատի թալան»), տերմին, որը ենթադրում է կամ պալատի գանձանակի կողոպուտը մահվան ժամանակ՝ կայսեր, կամ գուցե նոր կայսրի կողմից Վարանգյաններին գումար հատկացնելը՝ նրանց հավատարմությունն ապահովելու նպատակով։ Հավանական է, որ Հարալդը Կոստանդնուպոլսում ծառայելու ընթացքում վաստակած գումարը թույլ է տվել նրան ֆինանսավորել Նորվեգիայի թագի համար իր պահանջը։ Եթե նա երեք անգամ մասնակցեր «polutasvarf»-ին, ապա այդ դեպքերը պետք է լինեին Ռոմանոս III-ի, Միքայել IV-ի և Միքայել V-ի մահը, որի ժամանակ Հարալդը հնարավորություն կունենար, իր օրինական եկամուտներից դուրս, վերցնելու հսկայական հարստություն։

Այն բանից հետո, երբ 1042 թվականի հունիսին Կոնստանտին IX- ի հետ միասին Զոեն վերականգնվեց գահին, Հարալդը խնդրեց, որ իրեն թույլ տան վերադառնալ Նորվեգիա։ Չնայած Զոյին հրաժարվեց դա թույլ տալ, Հարալդին հաջողվեց երկու նավերի և մի քանի հավատարիմ հետևորդների հետ փախչել Բոսֆոր։ Թեև երկրորդ նավը կործանվել է բյուզանդական երկաթյա շղթաներով, Հարալդի նավը հաջողությամբ մանևրելով պատնեշի վրայով ապահով նավարկում է Սև ծով։ Չնայած դրան, Կեկաումենոսը գովաբանում է Հարալդի «հավատարմությունն ու սերը» կայսրության հանդեպ, որը, ըստ տեղեկությունների, պահպանում էր նույնիսկ Նորվեգիա վերադառնալուց և թագավոր դառնալուց հետո։ Կոստանդնուպոլսից փախչելուց հետո Հարալդը վերադարձավ Կիևան Ռուսիա ավելի ուշ՝ 1042 թվականին։ Իր երկրորդ այնտեղ գտնվելու ժամանակ նա ամուսնացավ Էլիզաբեթի հետ (սկանդինավյան աղբյուրներում նշվում է որպես Էլլիսիֆ), Յարոսլավ Իմաստունի դուստրը և շվեդ թագավոր Օլոֆ Սկյոթկոնունգի թոռնուհին։ Հարալդի Կիև ժամանելուց անմիջապես հետո Յարոսլավը հարձակվեց Կոստանդնուպոլիսի վրա, և հավանական է համարվում, որ Հարալդը նրան արժեքավոր տեղեկություններ է տրամադրել կայսրության վիճակի մասին։

Հնարավոր է, որ Էլիսիվի հետ ամուսնությունը պայմանավորվել է արդեն Հարալդի՝ Ռուսաստանում առաջին անգամ գտնվելու ժամանակ, կամ նրանք գոնե ծանոթ են եղել։ Բյուզանդական կայսրությունում ծառայության ընթացքում Հարալդը ստեղծագործեց սիրային բանաստեղծություն, որը ներառում էր «Դեռ աստվածուհին Գարդարիկեում/չի ընդունի իմ ոսկե մատանիները» (որին Սնորրի Սթուրլուսոնը նույնացնում է Էլիսիվի հետ), թեև Մորկինսկիննան պնդում է, որ Հարալդը ստիպված է եղել Յարոսլավին հիշեցրեք խոստացված ամուսնության մասին, երբ նա վերադարձավ Կիև։ Ըստ նույն աղբյուրի, Հարալդը Յարոսլավի հետ խոսել է Ռուսաստանում, առաջին անգամ՝ խնդրելով ամուսնանալ Էլիսիվի հետ, սակայն մերժվել է, քանի որ նա դեռ բավականաչափ հարուստ չէ։ Ամեն դեպքում նշանակալի է, որ Հարալդին թույլ տրվեց ամուսնանալ Յարոսլավի դստեր հետ, քանի որ նրա մյուս երեխաներն ամուսնացած էին այնպիսի գործիչների հետ, ինչպիսիք են Հենրիխ I-ը Ֆրանսիայից, Անդրեյ I-ը Հունգարացին և Կոնստանտին IX-ի դուստրը։

Նորվեգիայի թագավոր
------------------

### Վերադարձ դեպի Սկանդինավիա

Ձգտելով վերականգնել իր խորթ եղբոր՝ Օլաֆ Հարալդսոնի կորցրած թագավորությունը, Հարալդը սկսեց իր ճանապարհորդությունը դեպի արևմուտք 1045 թվականի սկզբին՝ Նովգորոդից (Հոլմգարդ) մեկնելով Ստարայա Լադոգա (Ալդեյգյուբորգ), որտեղ նա ձեռք բերեց նավ։ Նրա ճանապարհորդությունն անցավ Լադոգա լճով, Նևա գետով, այնուհետև դեպի Ֆինլանդական ծոց և Բալթիկ ծով: Նա ժամանել է Շվեդիայի Սիգտունա, հավանաբար 1045 թվականի վերջին կամ 1046 թվականի սկզբին։ Երբ նա հասավ Շվեդիա, ըստ սկալդ Տյոդոլվ Արնորսոնի, նրա նավը անհավասարակշիռ էր ոսկու ծանր բեռի պատճառով։ Հարալդի բացակայությամբ Նորվեգիայի գահը վերականգնվեց Մագնուս Լավին՝ Օլաֆի ապօրինի որդուն։ Հարալդը հավանաբար գիտեր դա, և դա կարող էր լինել պատճառը, որ Հարալդն ի սկզբանե ցանկանում էր վերադառնալ Նորվեգիա։ Քանի որ Կնուդ Մեծի որդիները որոշել էին լքել Նորվեգիան և փոխարենը կռվել Անգլիայի համար, իսկ նրա որդիներն ու իրավահաջորդները՝ Հարոլդ Հարեֆութն ու ՀարթաԿնուդը երիտասարդ էին մահացել, Մագնուսի թագավորի դիրքն ապահովված էր։ Նրա տասնմեկամյա կառավարման ընթացքում ոչ մի կենցաղային սպառնալիք կամ ապստամբություն չի գրանցվել։ ՀարթաԿնուդի մահից հետո, որը դատարկ էր թողել Դանիայի գահը, Մագնուսը, բացի այդ, ընտրվեց որպես Դանիայի թագավոր և կարողացավ հաղթել Դանիայի թագավորական հավակնորդ Սվեյն Էստրիդսոնին։

Մետաղադրամ՝ «MAHNUS ARALD REX» լեգենդով։ Ընդհանրապես համարվում է Մագնուսի և Հարալդի կարճ կառավարում, որը պատկերում է Մագնուսին, ով ուներ գերակայություն, բայց նաև ենթադրվում է, որ Հարալդը մենակ է, Մագնուսի մահից հետո ընդունված մակդիրով։
Լսելով Մագնուսից Սվեյնի պարտության մասին՝ Հարալդը հանդիպեց Շվեդիայում գտնվող իր աքսորյալ ընկերոջը (որը նաև նրա եղբոր որդին էր), ինչպես նաև շվեդ թագավոր Անունդ Յակոբին, և երեքը միավորվեցին ուժերը Մագնուսի դեմ։ Նրանց առաջին ռազմական սխրանքը բաղկացած էր Դանիայի ափին արշավելուց։ Դրա նպատակն էր տպավորել բնիկներին՝ ցույց տալով, որ Մագնուսը նրանց ոչ մի պաշտպանություն չի առաջարկել, և այդպիսով նրանց ստիպել ենթարկվել Հարալդին և Սվեյնին։ Տեղեկանալով նրանց գործողությունների մասին՝ Մագնուսը գիտեր, որ իրենց հաջորդ թիրախը լինելու է Նորվեգիան։ Հարալդը կարող էր ծրագրել, որ իրեն կվերցնեն որպես իր հոր փոքր թագավորության թագավոր, այնուհետև պահանջել երկրի մնացած մասը։ Ամեն դեպքում, ժողովուրդը չցանկացավ դիմել Մագնուսի դեմ, և իմանալով Հարալդի սխեմաների մասին լուրերը, Մագնուսը (այն ժամանակ արտասահմանում) իր ամբողջ բանակով գնաց տուն՝ Նորվեգիա։ Պատերազմ գնալու փոխարեն Մագնուսի խորհրդականները երիտասարդ թագավորին խորհուրդ տվեցին չկռվել իր հորեղբոր հետ, և 1046 թվականին փոխզիջում ձեռք բերվեց, որում Հարալդը Մագնուսի հետ միասին կկառավարեր Նորվեգիան (ոչ Դանիան) (չնայած Մագնուսը կունենար առավելություն)։ Հատկանշական է, որ Հարալդը նույնպես պետք է համաձայներ կիսել իր հարստության կեսը Մագնուսի հետ, ով այդ ժամանակ փաստացի սնանկ էր և ֆինանսական միջոցների կարիք ուներ։ Իրենց կարճատև համիշխանության ընթացքում Հարալդը և Մագնուսը ունեին առանձին դատ ու դատաստանները և պահում էին իրենց, և նրանց միակ գրանցված հանդիպումները գրեթե ավարտվում էին ֆիզիկական բախումներով։

1047 թվականին Մագնուսն ու Հարալդն իրենց լեյդանգ զորքերով գնացին Դանիա։ Ավելի ուշ այդ տարի Յիլլանդում, նրանց համիշխանության մեկ տարին չանցած, Մագնուսը մահացավ առանց ժառանգորդի։ Մահից առաջ նա որոշել էր, որ Սվեյնը պետք է ժառանգի Դանիան, իսկ Հարալդը՝ Նորվեգիան։ Լսելով Մագնուսի մահվան լուրը՝ Հարալդը արագ հավաքեց Նորվեգիայի տեղական առաջնորդներին և իրեն հռչակեց Նորվեգիայի, ինչպես նաև Դանիայի թագավոր։ Թեև Մագնուսը Սուեյնին նշանակել էր իր իրավահաջորդին՝ որպես Դանիայի թագավոր, Հարալդը անմիջապես հայտարարեց բանակ հավաքելու և իր նախկին դաշնակցին երկրից վտարելու իր պլանների մասին։ Ի պատասխան՝ բանակը և պարագլուխները՝ Էյնար Թամբարսկելֆիրի գլխավորությամբ, դեմ արտահայտվեցին Դանիա ներխուժելու ցանկացած ծրագրի։ Թեև Հարալդն ինքը դեմ էր Մագնուսի մարմինը Նորվեգիա վերադարձնելուն, նորվեգական բանակը պատրաստվեց նրա մարմինը տեղափոխել Նիդարոս (այժմ՝ Տրոնհեյմ), որտեղ 1047 թվականի վերջին թաղեցին նրան Սուրբ Օլաֆի կողքին։ Էյնարը, Հարալդի հակառակորդը, պնդում էր, որ «մահացած Մագնուսին հետևելը ավելի լավ է, քան կենդանի հետևել որևէ այլ թագավորի»։

Հարալդի օրոք Նորվեգիան ներմուծեց մետաղադրամների հատման թագավորական մենաշնորհ։ Հարալդի օրոք հատված մետաղադրամները, ըստ երևույթին, ընդունվել են որպես սովորաբար օգտագործվող արժույթ (ի տարբերություն հիմնականում օտարերկրյա հատվող մետաղադրամների շարունակական օգտագործման)։ Մետաղադրամների հատումը, հավանաբար, ապահովում էր Հարալդի տարեկան եկամուտների զգալի մասը։ Հուշադրամների հատումը Նորվեգիայում փլուզվեց 14-րդ դարի վերջին։

### Արշավանքներ Դանիա

Հարալդը նաև ցանկանում էր վերականգնել Մագնուսի իշխանությունը Դանիայի վրա և երկարաժամկետ հեռանկարում, հավանաբար, ձգտում էր վերականգնել Կնուդ Մեծի «Հյուսիսային ծովային կայսրությունը» ամբողջությամբ։ Մինչ Դանիա ներխուժելու նրա առաջին առաջարկը ձախողվեց, հաջորդ տարի Հարալդը սկսեց այն, ինչը կվերածվեր Սուեյնի դեմ մշտական պատերազմի՝ 1048 թվականից գրեթե ամեն տարի մինչև 1064 թվականը։ Դանիայում Մագնուսի իշխանության դեմ նրա արշավների (այնուհետև Սուեյնի հետ միասին) նման, Սուեյնի դեմ նրա արշավների մեծ մասը բաղկացած էր դանիական ափերի արագ և դաժան արշավանքներից։ 1048 թվականին նա թալանեց Յուտլանդիան, իսկ 1049 թվականին նա կողոպտեց և այրեց Հեդբին, որն այն ժամանակ դանիական ամենակարևոր առևտրի կենտրոնն էր և Սկանդինավիայի ամենալավ պաշտպանված և բնակեցված քաղաքներից մեկը։ Հեդբին, որպես քաղաքացիական քաղաք, երբեք չվերականգնվեց Հարալդի կործանումից և մնաց ամբողջովին ամայի, երբ մնացածը կողոպտվեց սլավոնական ցեղերի կողմից 1066 թվականին։ Երկու սովորական ճակատամարտերից մեկը պետք է տեղի ունենար երկու թագավորների միջև նույն տարում, սակայն, ըստ «Saxo Grammaticus»-ի, Սվեյնի փոքր բանակն այնքան վախեցավ, երբ նորվեգացիները մոտեցան, որ նրանք նախընտրեցին ցատկել ջրի մեջ՝ փորձելով փախչել։ Մեծ մասը խեղդվել է։ Թեև Հարալդը հաղթեց ներգրավվածությունների մեծ մասում, նրան երբեք չհաջողվեց գրավել Դանիան։

Հարալդի կողմից հատված պեննին, դիմերեսին տրիկետրայով, որն օգտագործվում էր ինչպես քրիստոնյաների, այնպես էլ սկանդինավյան հեթանոսության մեջ։ Այն օգտագործվել է Դանիայում մետաղադրամների վրա Կնուդ Մեծի և նրա որդիների կողմից, և Հարալդը, հավանաբար, այն ընդունել է որպես դանիական գահի իր հավակնության մաս:
Երկրորդ, առավել նշանակալից ճակատամարտը՝ ծովային հանդիպումը, Նիսայի ճակատամարտն էր 1062 թվականի օգոստոսի 9-ին։ Քանի որ Հարալդը չէր կարողացել նվաճել Դանիան, չնայած իր արշավանքներին, նա ցանկանում էր վճռական հաղթանակ տանել Սուեյնի նկատմամբ։ Ի վերջո, նա մեծ բանակով և մոտ 300 նավերից բաղկացած նավատորմով մեկնեց Նորվեգիայից։ Սվեյնը նույնպես պատրաստվել էր մարտին, որը նախապես նշանակված էր ժամանակ և վայր։ Սուեյնը չներկայացավ համաձայնեցված ժամին, և Հարալդն այդպիսով տուն ուղարկեց իր ոչ պրոֆեսիոնալ զինվորներին («bóndaherrin»), որոնք կազմում էին նրա ուժերի կեսը։ Երբ արձակված նավերը անհասանելի էին, վերջապես հայտնվեց Սուեյնի նավատորմը, հնարավոր է նաև 300 նավով։ Ճակատամարտը հանգեցրեց մեծ արյունահեղության, քանի որ Հարալդը հաղթեց դանիացիներին (70 դանիական նավ, ըստ տեղեկությունների, մնացին «դատարկ»), բայց շատ նավերի և տղամարդկանց հաջողվեց փախչել, այդ թվում՝ Սվեյնին։ Ճակատամարտի ընթացքում Հարալդը ակտիվորեն կրակում էր իր աղեղով, ինչպես շատերը ճակատամարտի սկզբնական փուլում։

Հոգնածությունը և անվճռական մարտերի հսկայական ծախսերը ի վերջո ստիպեցին Հարալդին խաղաղություն փնտրել Սուեյնի հետ, և 1064 թվականին (կամ 1065 թվականին՝ ըստ Մորկինսկիննայի) երկու թագավորները պայմանավորվեցին անվերապահ խաղաղության համաձայնագրի շուրջ։ Պայմանագրով նրանք պահպանեցին իրենց համապատասխան թագավորությունները նախկին սահմաններով, և փոխհատուցման վճարներ չեն լինի։ 1065 թվականի հաջորդ ձմռանը Հարալդը ճանապարհորդեց իր թագավորությունում և մեղադրեց ագարակատերերին իրենից հարկեր պահելու մեջ։ Ի պատասխան՝ նա գործեց դաժանությամբ և խեղեց և սպանեց մարդկանց՝ որպես նախազգուշացում իրեն չհնազանդվողներին։ Հարալդը պահպանում էր իր ազգի վերահսկողությունը՝ օգտագործելով նորվեգական տերերի կողմից պահպանվող մասնավոր մշտական բանակը։ Հարալդի ներդրումը Նորվեգիայի միապետության ամրապնդման գործում այն քաղաքականության իրականացումն էր, ըստ որի միայն թագավորը կարող էր պահպանել իր խումբը, այդպիսով կենտրոնացնելով իշխանությունը տեղական պատերազմական ղեկավարներից։

### Ներքին ընդդիմություն

Ըստ պատմաբան Կնուդ Հելեի, Հարալդն ավարտեց «Նորվեգիայի ազգային տարածքային միավորման» առաջին փուլը։ Ստիպելով իր ճանապարհը դեպի թագավորություն՝ Հարալդը պետք է համոզեր արիստոկրատիային, որ ինքը ճիշտ մարդն է միայնակ կառավարելու Նորվեգիան։ Ներքին դաշինքներ հաստատելու համար նա ամուսնացավ Նորվեգիայի ամենահզոր ընտանիքներից մեկի՝ Տորա Տորբերգսդատերի հետ։ Հարալդի իշխանության առաջնային ընդդիմությունը լինելու է Հակոն Սիգուրդսոնի ժառանգները՝ Լեյդի կոմսների հզոր դինաստիայից, որոնք վերահսկում էին Հյուսիսային Նորվեգիան և Տրյոնդելագը՝ Նորվեգիայի թագավորի օրոք մեծ ինքնավարությամբ։ Հաակոնը նույնիսկ կառավարել էր ամբողջ Նորվեգիան (անվանապես Դանիայի թագավորի օրոք) 975-ից մինչև 995 թվականը, երբ նա սպանվեց Օլաֆ Տրիգվասոնի կողմից տիրանալու ժամանակ։ Նույնիսկ Հաակոնի մահից հետո նրա սերունդը որոշակի ինքնիշխանություն ուներ հյուսիսում, և Հարալդի վաղ թագավորության ժամանակ ընտանիքը գլխավորում էր Էյնար Թամբարսկելֆիրը, ով ամուսնացած էր Հաակոնի դստեր հետ։ Մինչ ընտանիքը լավ հարաբերություններ էր պահպանում Մագնուսի հետ, Հարալդի աբսոլուտիզմը և թագավորության ամրապնդումը շուտով հանգեցրին բախման Էյնարի հետ։

Հենց նորվեգական արիստոկրատիայի հետ իր ուժային պայքարից էր, որ Հարալդն իրեն համբավ ձեռք բերեց, որը նրան տվեց «Հարդրադա» կամ «կոպիտ տիրակալ» մականունը։ Թեև Հարալդի և Էյնարի միջև հարաբերություններն ի սկզբանե վատ էին, առճակատում տեղի չունեցավ, մինչև Հարալդը գնաց դեպի հյուսիս՝ Նիդարոսում գտնվող իր դատարանը։ Մի անգամ Նիդարոսում Էյնարը ժամանեց Հարալդի արքունիքը, և ուժի ցուցադրման ժամանակ նրան ուղեկցում էին «ութ կամ ինը երկար նավ և գրեթե հինգ հարյուր մարդ», ակնհայտորեն առճակատման ձգտելով։ Հարալդին միջադեպը չի հրահրել։ Թեև հանգամանքների վերաբերյալ աղբյուրները տարբերվում են, բայց հաջորդ իրադարձությունը, այնուամենայնիվ, հանգեցրեց Հարալդի մարդկանց կողմից Էյնարին սպանելուն, ինչը սպառնում էր Նորվեգիային քաղաքացիական պատերազմի մեջ գցել։ Թեև Հաակոն Սիգուրդսոնի մնացած ժառանգները մտածում էին թագավորի դեմ ապստամբության մասին, Հարալդին ի վերջո հաջողվեց խաղաղության բանակցություններ վարել նրանց հետ և ապահովեց ընտանիքի հպատակությունը իր թագավորության մնացած ժամանակահատվածում։ Էյնարի և նրա որդու մահով մոտ 1050 թվականին, Լեյդի կոմսերը գերազանցեցին իրենց դերը որպես ընդդիմության հենակետ, և Տրյոնդելագը միանշանակ ենթարկվեց Հարալդի ազգային թագավորությանը։

Նիսոյի ճակատամարտից առաջ Հարալդին միացել էր Հակոն Իվարսոնը, ով աչքի ընկավ ճակատամարտում և արժանացավ Հարալդի բարեհաճությանը։ Հաղորդվում է, որ Հարալդը նույնիսկ մտածում էր Հաաքոնին կոմսի տիտղոս տալու մասին, և Հաակոնը մեծապես վրդովվեց, երբ Հարալդը հետագայում հրաժարվեց իր խոստումից։ Ունենալով ուժեղ տիրապետություն լեռնաշխարհի վրա՝ Հակոնին լրացուցիչ շնորհվեց Վարմլանդի կոմսությունը Շվեդիայի թագավոր Ստենկիլի կողմից։ 1064 թվականի սկզբին Հակոնը մտավ Բարձրավանդակներ և հավաքեց նրանց հարկերը, այդպիսով տարածաշրջանը փաստացի սպառնաց հրաժարվել Հարալդի հանդեպ իրենց հավատարմությունից ի պատասխան։ Հաակոնի և Լեռնաշխարհի ագարակատերերի ապստամբությունը կարող էր լինել հիմնական պատճառը, որ Հարալդը վերջապես պատրաստ էր խաղաղության պայմանագիր կնքել Սվեյն Էստրիդսոնի հետ։ Պայմանավորվածությունից հետո Հարալդը գնաց Օսլո և հարկահավաքներին ուղարկեց Բարձրավանդակներ, միայն թե հայտնաբերեց, որ ագարակատերերը կպահեն իրենց հարկերը մինչև Հաակոնի գալը։ Ի պատասխան Հարալդը բանակով մտավ Շվեդիա և արագ ջախջախեց Հաակոնին։ Դեռևս հանդիպելով ագարակատերերի հակառակությանը, Հարալդը արշավ սկսեց՝ ջախջախելու այն տարածքները, որոնք պահում էին իրենց հարկերը։ Երկրի ներքին մասում գտնվող տարածաշրջանի հեռավոր դիրքի պատճառով բարձրավանդակները երբեք չեն եղել Նորվեգիայի թագավորի թագավորության անբաժանելի մասը։ Խիստ միջոցների կիրառմամբ՝ Հարալդը այրեց ագարակներ և փոքր գյուղեր, իսկ մարդիկ խեղեցին ու սպանեցին։ Սկսած Ռոմերիկից, նրա քարոզարշավը շարունակվեց դեպի Հեդմարք, Հադլենդ և Ռինգերիկ։ Քանի որ շրջանները պարունակում էին մի քանի հարուստ գյուղական համայնքներ, Հարալդը ամրապնդեց իր տնտեսական դիրքը` բռնագրավելով գյուղատնտեսական կալվածքները։ 1065 թվականի վերջին Նորվեգիայում հավանաբար խաղաղություն էր, քանի որ ցանկացած ընդդիմություն կա՛մ սպանվել էր, կա՛մ աքսորվել։

### Քաղաքականություն

Հարալդի գահակալությունը նշանավորվեց նրա՝ որպես ռազմական հրամանատարի անցյալով, քանի որ նա հաճախ վեճերը լուծում էր դաժան ուժի միջոցով։ Նրա սկալդներից մեկը նույնիսկ պարծենում էր, թե ինչպես է Հարալդը կոտորել իր ստեղծած բնակավայրերը Միջերկրական ծովում իր մարտերում։ Թեև սագաները հիմնականում կենտրոնանում են Սուեյնի հետ Հարալդի պատերազմի և Անգլիա ներխուժման վրա, քիչ է խոսվում նրա ներքին քաղաքականության մասին։ Ժամանակակից պատմաբանները դա ընդունել են որպես նշան, որ, չնայած նրա բացարձակությանը, նրա թագավորությունը Նորվեգիայի համար խաղաղություն և առաջընթաց էր։ Համարվում է, որ Հարալդը լավ տնտեսական քաղաքականություն է հաստատել, քանի որ նա զարգացրել է նորվեգական արժույթ և մետաղադրամային տնտեսություն, որն իր հերթին Նորվեգիային թույլ է տվել մասնակցել միջազգային առևտրին։ Իր կապերի միջոցով առևտուր է սկսել Կիևյան Ռուսաստանի և Բյուզանդական կայսրության, ինչպես նաև Շոտլանդիայի և Իռլանդիայի հետ։ Համաձայն հետագա սագաների՝ Հարալդը հիմնադրել է Օսլոն, որտեղ նա շատ ժամանակ է անցկացրել։

Հարալդը նույնպես շարունակեց առաջ մղել քրիստոնեությունը Նորվեգիայում, և հնագիտական պեղումները ցույց են տալիս, որ նրա օրոք եկեղեցիներ են կառուցվել և բարելավվել։ Նա նաև եպիսկոպոսներ, քահանաներ և վանականներ է հրավիրել արտասահմանից, հատկապես Կիևյան Ռուսիայից և Բյուզանդական կայսրությունից։ Այսպիսով, Նորվեգիայում քրիստոնեության մի փոքր այլ ձև ներմուծվեց հյուսիսային Եվրոպայի մնացած մասից, թեև Արևելք-Արևմուտք կոտորումը դեռ տեղի չէր ունեցել։ Քանի որ հոգևորականները չեն ձեռնադրվել Անգլիայում կամ Ֆրանսիայում, այն, այնուամենայնիվ, հակասություններ առաջացրեց, երբ Հարալդին այցելեցին պապական պատվիրակներ։ Լեգատների բողոքները ստիպեցին Հարալդին դուրս շպրտել կաթոլիկ հոգևորականներին իր արքունիքից, և նա, ըստ տեղեկությունների, ասաց լեգատներին, որ «նա չգիտեր Նորվեգիայի որևէ այլ արքեպիսկոպոսի կամ տիրակալի, քան ինքը՝ թագավորը»։ Նորվեգացի պատմաբան Հալվդան Կոհտը նշել է, որ «խոսքերը կարծես թե ասված էին բյուզանդական տիրակալի կողմից»։ Հնարավոր է, որ Հարալդը թագավոր դառնալուց հետո կապեր է պահպանել բյուզանդական կայսրերի հետ, ինչը կարող է հուշել նրա եկեղեցական քաղաքականության հիմքը։

### Հյուսիսային հետախուզումներ

Երբ նա վերադարձավ Նորվեգիա, Հարալդը, կարծես, հետաքրքրություն է ցուցաբերել ուսումնասիրելու իր սեփական թագավորությունը, քանի որ, օրինակ, Մորկինսկիննան պատմում է Հարալդի ուղևորության մասին Լեռնաշխարհում։ Ասում են նաև, որ Հարալդը ուսումնասիրել է իր թագավորությունից դուրս գտնվող ծովերը, քանի որ ժամանակակից Բրեմենցի Ադամը հայտնում է Հարալդի կողմից իրականացված նման ծովային արշավների մասին։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Նորվեգիայի ամենանախաձեռնող արքայազն Հարալդը վերջերս փորձեց այն [ծովը]։ Ով, նավերի վրա ուշադիր զննելով հյուսիսային օվկիանոսի ամբողջ երկարությունը, վերջապես իր աչքի առաջ տեսավ վայրի աշխարհի մութ քանդվող սահմանները և, վերադառնալով, դժվարությամբ ողջ-առողջ դուրս եկավ խորը անդունդից։- Ադամ Բրեմենցի, «Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum, 4. XXXIX»։ |  |

Քելլի Դևրիսը ենթադրում է, որ Հարալդը «հնարավոր է նույնիսկ գիտեր և փնտրել է Վինլանդ կոչվող լեգենդար հողը, որը վիկինգ նավաստիները հայտնաբերել էին միայն կարճ ժամանակ առաջ», որի մասին Ադամն ավելի վաղ նշում է նույն հատվածում, որը լայնորեն տարածված է եղել Դանիայում և Նորվեգիայում։ Հ.Հ. Լամբը, մյուս կողմից, առաջարկել է, որ այն երկիրը, որին հասել է, կարող է լինել կամ Շպիցբերգենը կամ Նովայա Զեմլիան։

Ներխուժում Անգլիա
-----------------

### Նախապատմություն և պատրաստուկներ

Ընդունելով, որ չի կարող նվաճել Դանիան, Հարալդը ուշադրությունը դարձրեց Անգլիայի վրա, նրա հայցը հիմնված էր 1038 թվականի համաձայնագրի վրա Մագնուսի և նրա նախորդ տիրակալի՝ Հարթաչնուտի միջև, որը անզավակ մահացավ 1042 թվականին։ Պայմանագրում ասվում էր, որ եթե մեկը մահանա, մյուսը կժառանգի իր հողերը, սակայն, քիչ հավանական էր, որ Մագնուսը ենթադրում էր, որ անգլիական գահը ձեռք կբերի առանց կռվի։ Ինքը՝ ՀարթաԿնուդը, գերադասում էր իր եղբորը՝ Էդվարդ Խոստովանողին, ով թագավոր դարձավ կոմս Գոդվինի՝ Հարոլդ Գոդվինսոնի հոր աջակցությամբ։ 1045 թվականին Անգլիա ներխուժելու Մագնուսի պլանները կասեցվեցին, մինչդեռ նա զբաղվում էր Դանիայի Սվեյնի ապստամբությամբ։

1047 թվականին Մագնուսի մահից հետո Հարալդը ստանձնեց նրա պահանջը։ Այնուամենայնիվ, Էդվարդը երջանիկ պահեց պոտենցիալ թշնամիներին՝ ակնարկելով, որ նրանք կարող են փոխարինել իրեն։ Բացի Հարալդից, նրանց թվում էին Սուեյնը և Նորմանդիայի դուքս Ուիլյամը։ 1058 թվականին Հարալդի որդու՝ Մագնուսի ղեկավարությամբ նավատորմը աջակցել է Ուելսի լայնածավալ արշավանքին դեպի Անգլիա, թեև մանրամասները սահմանափակ են։ Սա կարող է ցույց տալ Հարալդին, որ նա չի կարող միաժամանակ մենամարտել Դանիայի և Անգլիայի դեմ։ Սա վճռորոշ դարձավ, երբ Էդվարդը մահացավ 1066 թվականի հունվարին, և Հարոլդ Գոդվինսոնը հռչակեց Անգլիայի թագավոր։

Հարոլդի եղբայրը՝ Թոստիգ Գոդվինսոնը, նախկինում Նորթումբրիայի կոմս, այժմ հայտնվել է ասպարեզում։ Հույս ունենալով վերականգնել իր տիտղոսներն ու հողերը, նա, ըստ տեղեկությունների, դիմեց և՛ Ուիլյամին, և՛ Սվեյն Էստրիդսոնին նրանց աջակցության համար։ Այնուամենայնիվ, քանի որ Հյուսիսային Անգլիան ամենահարմար վայրէջքն էր Նորվեգիայի ներխուժման համար, նա ավելի արժեքավոր էր Հարալդի համար։ Մանրամասները սահմանափակ են, բայց առաջարկվում է, որ Տոստիգը ուղարկեց աքսորյալ ընկերոջը՝ Քոփսիգին, որպեսզի հանդիպի Հարալդի հետ Նորվեգիա և համաձայնեցնի ծրագրերը, մինչդեռ նա մնում էր Ֆրանսիայում։ Եթե ճիշտ է, դա նաև թույլ կտար Տոստիգին մեծացնել իրենց երկու հնարավորությունները՝ միաժամանակ աջակցելով Ուիլյամի արշավանքին, ով նույնպես հավակնում էր գահին։

Հարալդը վայրէջք կատարեց Յորքի մոտ (ձախից) և ջախջախեց Նորթումբրյան բանակին (աջից), 13-րդ դարի «Էդվարդ Խոստովանորդի թագավորի կյանքը» տարեգրությունից Մեթյու Փերիսի կողմից։
1066 թվականի մարտին կամ ապրիլին Հարալդը սկսեց հավաքել իր նավատորմը Սոլունդում, Սոգնեֆյորդում, մի գործընթաց, որն ավարտվեց 1066 թվականի սեպտեմբերի սկզբին, այն ներառում էր նրա դրոշակակիրը՝ Օրմենը կամ Օձը։ Նախքան Նորվեգիան հեռանալը, նա Մագնուսին հռչակեց Նորվեգիայի թագավոր և թողեց Տորային՝ իր հետ տանելով Էլիսիվին, նրա դուստրերին և Օլաֆին։ Ճանապարհին նա կանգ առավ Նորվեգիայի վերահսկողության տակ գտնվող Շետլանդ և Օրկնի կղզիներում, որտեղ հավաքեց լրացուցիչ զորքեր, այդ թվում՝ Փոլ և Էրլենդ Թորֆինսոնները՝ Օրքնիի կոմսերը։ Դանֆերմլայնում նա հանդիպեց Տոստիգի դաշնակցին՝ շոտլանդացի Մալկոլմ III-ին, ով նրան տվեց շուրջ 2000 շոտլանդացի զինվոր։

Թեև հնարավոր է, որ նա հանդիպեց նաև Տոստիգին այնտեղ, աղբյուրներից շատերը ենթադրում են, որ նրանք կապվել են Թայնմութում, սեպտեմբերի 8-ին, Հարալդը բերել է մոտ 10–15,000 մարդ, 240–300 երկար նավերով։ Տոստիգն ուներ ընդամենը 12 նավ, նրա կապերը շատ ավելի նշանակալից էին։ Ժամանակագիր Ջոն Վուսթերիցն առաջարկում է, որ նա լքել է Ֆլանդրիան մայիսին կամ հունիսին՝ արշավելով Հարոլդի կալվածքների կենտրոնը հարավային Անգլիայում՝ Ուայթ կղզուց մինչև Սանդվիչ։ Կարծելով, որ Նորմանդիայից հարձակումը մոտ է, նա այնուհետև նավարկեց դեպի հյուսիս, իսկ եղբայրը և նրա զորքերի մեծ մասը մնացին հարավում՝ սպասելով Ուիլյամին։

### Վաղ արշավանքներ, ներխուժում և Ֆուլֆորդի ճակատամարտ

Թայնմութից նավարկելուց հետո Հարալդը և Տոստիգը հավանաբար վայրէջք կատարեցին Թիս գետի մոտ։ Հետո նրանք մտան Քլիվլենդ և սկսեցին թալանել ափը։ Նրանք հանդիպեցին առաջին դիմադրությանը Սկարբորոյում, որտեղ Հարալդի հանձնվելու պահանջը դեմ էր։ Ի վերջո, Հարալդը դիմեց քաղաքն այրելու, և այս գործողությունը հանգեցրեց նրան, որ հյուսիսումբրիական այլ քաղաքներ հանձնվեցին նրան։ Հետագա արշավանքներից հետո Հարալդը և Տոստիգը նավարկեցին դեպի Համբեր՝ սեպտեմբերի 20-ին իջնելով Ռիքալում։ Վաղ արշավանքների մասին լուրերը հասել էին կոմս Մորկարին Նորթումբրիայից և Էդվինին Մերսիայից, և նրանք կռվեցին Հարալդի զավթիչ բանակի դեմ 3 կիլոմետր։ Յորքից հարավ Ֆուլֆորդի ճակատամարտում, նույնպես սեպտեմբերի 20-ին։ Ճակատամարտը վճռական հաղթանակ էր Հարալդի և Տոստիգի համար և ստիպեց Յորքին հանձնվել իրենց ուժերին սեպտեմբերի 24-ին։ Սա վերջին դեպքն էր, երբ սկանդինավյան բանակը հաղթեց անգլիական ուժերին։ Նույն օրը, երբ Յորքը հանձնվեց Հարալդին և Տոստիգին, Հարոլդ Գոդվինսոնն իր բանակով ժամանեց Թադքասթեր, ընդամենը 11 կիլոմետր, խարսխված նորվեգական նավատորմից Ռիկկալում։ Այնտեղից նա հավանաբար հետախուզել է նորվեգական նավատորմը՝ պատրաստելով անակնկալ հարձակում։ Քանի որ Հարալդը ուժեր չէր թողել Յորքում, Հարոլդ Գոդվինսոնը քայլեց անմիջապես քաղաքի միջով դեպի Սթեմֆորդ Բրիջ։

### Սթեմֆորդ Բրիջի ճակատամարտ

Սեպտեմբերի 25-ի սկզբին Հարալդը և Տոստիգը իրենց ուժերի մեծամասնությամբ հեռացան իրենց վայրէջքից Ռիքալում, բայց իրենց ուժերի մեկ երրորդը թողեցին իրենց հետևում։ Նրանք բերեցին միայն թեթև զրահ, քանի որ նրանք ակնկալում էին պարզապես հանդիպել Յորքի քաղաքացիներին, ինչպես պայմանավորվել էին նախօրեին Ստեմֆորդ Բրիջում՝ որոշելու, թե ով պետք է կառավարի քաղաքը Հարալդի օրոք։ Մի անգամ այնտեղ Հարալդը տեսավ, թե ինչպես են մոտենում Գոդվինսոնի ուժերը՝ ուժեղ զինված և զրահապատ, և շատ ավելի շատ էին Հարալդից։ Թեև (ըստ ոչ սագա աղբյուրների) անգլիական ուժերը որոշ ժամանակ պահվում էին կամրջի մոտ մեկ հսկա նորվեգացիների կողմից՝ թույլ տալով Հարալդին և Տոստիգին վերախմբավորվել վահան-պատի ձևավորման մեջ, Հարալդի բանակը ի վերջո դաժանորեն ջախջախվեց։ Հարալդը նետով հարվածեց կոկորդին և սպանվեց ճակատամարտի սկզբում, որն ավելի ուշ կոչվեց Սթեմֆորդ Բրիջի ճակատամարտ, ապշած վիճակում, առանց զրահաբաճկոն կրելու և ագրեսիվորեն կռվելով երկու ձեռքով սուրը շուրջը։

Երբ մարտը գրեթե ավարտվեց, վերջապես հայտնվեցին Ռիկալի որոշ պահեստային ուժեր՝ Էյշտեյն Օրրեի գլխավորությամբ, բայց նրանք ուժասպառ էին եղել, քանի որ վազել էին ամբողջ ճանապարհին։ Էյշտեյնը վերցրեց Հարալդի ընկած դրոշը` «Landwaster» («Landøyðan») և նախաձեռնեց վերջին հակագրոհը։ Թեև նրանց մի պահ թվաց, թե գրեթե խախտել են անգլիական գիծը, Էյշտեյնը հանկարծակի սպանվել է, ինչի հետևանքով մնացած տղամարդիկ փախչել են մարտի դաշտից։ Ճակատամարտից հետո Ռիքալում մնացածների թվում, որոնց անգլիական զորքերը թույլ են տվել խաղաղ վերադառնալ տուն, եղել է Հարալդի որդին՝ Օլաֆը։ Թեև աղբյուրները նշում են, որ Հարալդի մնացած բանակը Նորվեգիա վերադառնալիս ընդամենը 20–25 նավ է լցրել, հավանական է, որ այս թիվը միայն նորվեգական ուժերին է։ Շոտլանդիայից և Օրքնիից եկած ուժերի մեծ մասը, հավանաբար, մնաց Ռիկալում ողջ ճակատամարտի ընթացքում (կոմսերը Փոլ և Էրլենդ Թորֆինսոնները, անշուշտ, տեղակայվել են այնտեղ ամբողջ ժամանակ), և այն չի հաշվվել ավանդական թվով։

Հարոլդ Գոդվինսոնի հաղթանակը կարճ տևեց, քանի որ միայն մի քանի շաբաթ անց նա պարտվեց Ուիլյամ Նվաճողից և սպանվեց Հասթինգսի ճակատամարտում։ Այն փաստը, որ Հարոլդը ստիպված եղավ հարկադիր երթ անել՝ Սթեմֆորդ Բրիջում Հարդրադայի դեմ կռվելու համար, այնուհետև առավելագույն արագությամբ շարժվել դեպի հարավ՝ հանդիպելու նորմանական ներխուժմանը, բոլորը երեք շաբաթից պակաս ժամանակում, լայնորեն դիտվում է որպես Հասթինգսում Ուիլյամի հաղթանակի հիմնական գործոնը։

Անձնական կյանք
--------------

Սնորրի Սթուրլուսոնը նկարագրում է, որ Հարալդը ֆիզիկապես «ավելի մեծ էր, քան մյուս տղամարդիկ և ավելի ուժեղ»։ Ասում են, որ նա ուներ բաց մազեր և մորուք, երկար վերին մորուք (բեղեր), և որ նրա հոնքերից մեկը մի փոքր ավելի բարձր էր, քան մյուսը։ Հաղորդվում է, որ նա նաև մեծ ձեռքեր և ոտքեր ուներ և կարող էր չափել հինգ ելլ բարձրություն։ Հայտնի չէ, թե արդյոք Սնորիի նկարագրությունը Հարալդի ֆիզիկական արտաքինի վերաբերյալ իրականում ներկայացնում է պատմական փաստեր։ Հարալդի բարձր հասակը հիմնավորվում է նաև մի պատմվածքով, որը պատմում է, որ Սթեմֆորդ Բրիջի ճակատամարտից առաջ Հարոլդ Գոդվինսոնը Տոստիգին առաջարկել է վերադարձնել Նորթումբրիայի կոմսը, իսկ Հարալդին «վեց ոտնաչափ Անգլիայի հողից, կամ գուցե ավելին՝ տեսնելով, որ նա ավելի բարձր է։ քան տղամարդկանց մեծ մասը» (ըստ Հենրի Հանթինգդոն) կամ «վեց ոտնաչափ անգլիական հող, կամ յոթ ոտնաչափ, քանի որ նա ավելի բարձր էր, քան մյուս տղամարդիկ» (ըստ Սնորրի Սթուրլյուսոնի)։

Հարալդն ինքն է հորինել սկալդիկական պոեզիա։ Ըստ Լի Մ. Հոլանդերի, Նորվեգիայի թագավորների համար պոեզիա գրելը նորմալ էր, բայց Հարալդը միակն էր, ով «ցուցաբերեց վճռական տաղանդ»։ Բանաստեղծություններից մեկի համաձայն՝ Հարալդը տիրապետել էր մի շարք գործունեության, որոնք համարվում էին սպորտ վիկինգների դարաշրջանում, բացի պոեզիայից, գարեջրագործությունից, ձիավարությունից, լողից, դահուկներից, հրաձգությունից, թիավարությունից և տավիղ նվագելուց։ Սագաները նշում են, որ Հարալդը և նրա Վարանգները գոնե մեկ անգամ դադար են վերցրել քաղաքի պաշարման ժամանակ՝ սպորտով զբաղվելու համար։

Ինչ վերաբերում է կրոնին, Հարալդը, ըստ Դեվրիի, ուներ «կրոնական հակում դեպի քրիստոնեությունը» և «հրապարակայնորեն մոտ էր քրիստոնեական եկեղեցուն», թեև նրա վրա ազդել են Կիևան Ռուսիայի (Գարդերիկե) և Բյուզանդական կայսրության արևելյան քրիստոնեական մշակույթը, իր կյանքի մեծ մասն այնտեղ է անցկացրել։ Նա ակնհայտորեն շահագրգռված էր Նորվեգիայում քրիստոնեության առաջխաղացմամբ, ինչը երևում է իր թագավորության ողջ ընթացքում եկեղեցիների շարունակական կառուցմամբ և բարելավմամբ։ Չնայած դրան, Դեվրիսը նշում է, որ Հարալդի «անձնական բարոյականությունը կարծես թե չի համապատասխանում քրիստոնեական իդեալին»՝ վկայակոչելով նրա ամուսնական պայմանավորվածությունները։

Թողարկում
---------

Հարալդն ամուսնացել է Կիևի Էլիսիվի հետ (մոտ 1025-1066-ից հետո) մոտ 1044/45 թվականներին և նրանք ունեցել են անհայտ թիվ, հնարավոր է մի քանի երեխա։ Ըստ Սնորրի Սթուրլուսոնի՝ նրանք երկու դուստր են ունեցել.

* Ինգեգերդ (1050–1120): Սկզբում ամուսնացել է ապագա Դանիայի Օլաֆ I-ի, իսկ նրա մահից հետո՝ Շվեդիայի ապագա Ֆիլիպի հետ։
* Մարիա (մահացել է 1066 թվականի սեպտեմբերի 25-ին)։ Խոստացել է ամուսնանալ Էյշտեյն Օրրեի հետ (Տորա Տորբերգսդատերի եղբայրը), սակայն, ըստ տեղեկությունների, մահացել է Օրքնիում նույն օրը, երբ Հարալդը (և Էյշտեյնը) մահացել են Սթեմֆորդ Բրիջում։

Ըստ սագաների՝ Հարալդն ամուսնացել է Տորա Տորբերգսդատերի (մոտ 1025–1066 թվականներից հետո) մոտ 1048 թվականին։ Որոշ ժամանակակից պատմաբաններ վիճարկում են դա, քանի որ Հարալդն այդ դեպքում երկամուսնության մեջ կլիներ, քանի որ նա դեռ ամուսնացած էր Էլիսիվի հետ։ Այնուամենայնիվ, հնարավոր է, որ նման ամուսնություն տեղի ունենար Նորվեգիայում 11-րդ դարում, և թեև Հարալդն ուներ երկու կին, նշվում է, որ միայն Էլիսիվն ուներ թագուհու տիտղոսը։ Հարալդը և Թորան ունեցել են առնվազն երկու երեխա․

* Մագնուս II (1049 –1069 ): Գահակալել է որպես Նորվեգիայի թագավոր 1066-1069 թվականներին։
* Օլաֆ III (10501093 ): Գահակալել է որպես Նորվեգիայի թագավոր 1067-1093 թվականներին։

Ժառանգություն
-------------

### Հուղարկավորություն

Ներկայիս «Klostergata»-ն Տրոնհեյմում, նախկին Հելգեսթերի առաջնության վայրում
Սթեմֆորդ Բրիջում նրա մահից մեկ տարի անց Հարալդի մարմինը տեղափոխվեց Նորվեգիա և թաղվեց Նիդարոսի (Տրոնհեյմ) Մարիամ եկեղեցում։ Նրա հուղարկավորությունից մոտ հարյուր տարի անց նրա մարմինը նորից թաղվեց Հելգեսթերի առաջնությունում, որը քանդվեց 17-րդ դարում։ 2006 թվականի սեպտեմբերի 25-ին՝ Հարալդի մահվան 940-րդ տարելիցին, «Aftenposten» թերթը հոդված է հրապարակել Նորվեգիայի հնագույն թագավորական թաղման վայրերի վատ վիճակի մասին, ներառյալ Հարալդը, որը, ըստ տեղեկությունների, գտնվում է վանքի տարածքում կառուցված ճանապարհի տակ։

Սեպտեմբերի 26-ին հաջորդող հոդվածում Տրոնհեյմի քաղաքապետարանը պարզեց, որ իրենք կքննարկեն թագավորին արտաշիրիմելու և Նիդարոսի տաճարում նորից թաղելու հնարավորությունը, որը ներկայումս գտնվում է Նորվեգիայի ինը թագավորների թաղման վայրում, որոնց թվում են Մագնուս Բարին ու Մագնուս Հարալդսոնը։ Հարալդի նախորդը և իրավահաջորդը համապատասխանաբար։ Մեկ ամիս անց հաղորդվեց, որ թագավորին արտաշիրիմելու առաջարկը չեղյալ է համարվել։

### Ժամանակակից հուշահամալիրներ

Հարալդի պատվին երկու հուշարձան է կանգնեցվել Օսլոյում, այն քաղաքում, որն ավանդաբար նա հիմնադրել է։ Բրոնզե ռելիեֆը գրանիտի վրա Լարս Ուտնեի կողմից, որը պատկերում է Հարալդին ձիով նստած, բարձրացվել է համանուն հրապարակի վրա, որը կոչվում է «Harald Hardrådes plass» 1905 թվականին։ 1950 թվականին Օսլոյի քաղաքապետարանի արևմտյան ճակատին բացվեց Էն Գրիմդալենի մեծ ռելիեֆը, որը նույնպես Հարալդն է ձիով նստած։

Ժողովրդական մշակույթում
-----------------------

* Հարալդը հայտնվում է մի շարք պատմական գեղարվեստական գրքերում։ «HP Lovecraft»-ի «Կթուլհուի կանչը» վեպում մի առանցքային կերպար «պառկած էր Հարոլդ Հարդրադայի թագավորի հին քաղաքում, որը կենդանի էր պահում Օսլոյի անունը բոլոր դարերի ընթացքում, երբ մեծ քաղաքը դիմակավորված էր որպես «Քրիստիանա»։ Ջասթին Հիլլի «Վիկինգ կրակը» երկրորդն է նրա «Նվաճող եռագրության» մեջ և պատմում է Հարալդի կյանքը իր իսկ ձայնով։ Նա ծառայում է որպես Հենրի Թրիսի երկու մանկական գրքերի գլխավոր հերոսը՝ «Վիկինգներից վերջինը»/ «Վերջին վիկինգը» (1964) և «Սուրերը հյուսիսից»/«Հյուսիսային եղբայրները» (1967)։ Նա նաև հանդես է գալիս որպես գլխավոր հերոս Փոլ Անդերսոնի «Վերջին վիկինգը» (1980) և Մայքլ Էնիսի «Բյուզանդիա» (1989) եռերգության մեջ, որը ներկայացնում է Հարալդի կարիերան Բյուզանդական կայսրությունում։
* Ծովային հնագետ Դեյվիդ Գիբինսի «Crusader Gold» (2007) այլընտրանքային պատմության գիրքը ներկայացնում է Հարալդին որպես առանցքային դեմք, քանի որ այն հետևում է նրան կորցրած Մենորային իր գանձերի մեջ ձեռք բերելու ժամանակ Բյուզանդական Վարանգյան գվարդիայում ծառայության ընթացքում։ Հարալդը նաև հայտնվում է Թոմ Հոլթի «Մարգագետնում» (2005 թվական) ֆիլմում։
* Հարալդի անսովոր հեռանալը Կոստանդնուպոլսից հնչում է ֆիննական ֆոլկ մետալ «Turisas» խմբի երաժշտության մեջ «The Great Escape» երգում։ Բացի այդ, նրան անկաշկանդ հետևում են «The Varangian Way» (2007) և «Stand Up and Fight» (2011) ալբոմների պատմության ընթացքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Encyclopædia Britannica
2. 1 2  Faceted Application of Subject Terminology
3. 1 2  *Lundy D. R.* The Peerage
4. 1 2  Չեխիայի ազգային գրադարանի կատալոգ
5. 1 2  Kindred Britain
6. ↑  "Det store norske leksikon" (The Great Norwegian Encyclopedia)
7. ↑  Cleasby, Richard and Gudbrand Vigfusson, *An Icelandic-English Dictionary*, 2nd edn by William A. Craigie (Oxford: Oxford University Press, 1957), s.v. *harðr*.
8. 1 2  Snorri Sturluson, *Heimskringla*, trans. by Alison Finlay and Anthony Faulkes, 3 vols (London: Viking Society for Northern Research, 2011–15) (second edition 2016–), vol. 3 p. x.
9. ↑  Judith Jesch, 'Norse Historical Traditions and Historia Gruffud vab Kenan: Magnus Berfoettr and Haraldr Harfagri', in *Gruffudd ap Cynan: A Collaborative Biography*, edited by K. L. Maund (Cambridge, 1996), pp. 117–47 (p. 139 n. 62).
10. ↑  Sverrir jakobsson, 'The Early Kings of Norway, the Issue of Agnatic Succession, and the Settlement of Iceland', *Viator*, 47 (2016), 171–88 (pp. 1–18 in open-access text, at p. 7); doi:10.1484/J.VIATOR.5.112357.
11. ↑  Judith Jesch, 'Norse Historical Traditions and Historia Gruffud vab Kenan: Magnus Berfoettr and Haraldr Harfagri', in *Gruffudd ap Cynan: A Collaborative Biography*, edited by K. L. Maund (Cambridge, 1996), pp. 117–47 (pp. 139–47).
12. ↑  Shami Ghosh, *Kings' Sagas and Norwegian History: Problems and Perspectives*, The Northern World, 54 (Leiden: Brill, 2011), pp. 66–70.
13. ↑  Sverrir Jakobsson, 'The Early Kings of Norway, the Issue of Agnatic Succession, and the Settlement of Iceland', *Viator*, 47 (2016), 171–88 (pp. 1–18 in open-access text, at p. 7); doi:10.1484/J.VIATOR.5.112357.
14. ↑  Krag, Claus (1995). *Vikingtid og rikssamling 800–1130*. Aschehougs norgeshistorie. Vol. 2. Oslo: Aschehoug. էջեր 92–93 & 171.
15. ↑  Hjardar & Vike (2011) p. 284
16. ↑  Tjønn (2010) p. 13
17. ↑  Tjønn (2010) p. 14
18. ↑  Krag, Claus. «Harald 3 Hardråde». *Norsk biografisk leksikon* (նորվեգերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հոկտեմբերի 20-ին. Վերցված է 2012 թ․ հուլիսի 30-ին.
19. ↑  Tjønn (2010) pp. 15–16
20. 1 2  Krag, Claus. "Harald 3 Hardråde". *Norsk biografisk leksikon* (in Norwegian). Archived from the original on 20 October 2012. Retrieved 30 July 2012.
21. ↑  See, for example, Joan Turville-Petre, "The Genealogist and History: Ari to Snorri", *Saga-Book* 20 (1978–81), pp. 7–23 (pdf), Claus Krag, *Ynglingatal og Ynglingasaga: en studie i historiske kilder*, Oslo: Universitetsforlaget 1991, OCLC 256562288, and Knut Helle, *Cambridge History of Scandinavia*, Volume I, *Prehistory to 1520*, Cambridge University Press, 2003, 0-521-47299-7, pp. 185, 191.
22. ↑  Tjønn (2010) pp. 17–18
23. ↑  Blöndal & Benedikz (2007) p. 54
24. ↑  DeVries (1999) p. 25
25. ↑  Tjønn (2010) pp. 21–22
26. ↑  DeVries (1999) pp. 25–26
27. ↑  DeVries (1999) p. 26
28. ↑  Tjønn (2010) p. 16
29. ↑  Tjønn (2010) p. 25
30. ↑  DeVries (1999) p. 27
31. ↑  Tjønn (2010) p. 28
32. ↑  DeVries (1999) p. 29
33. ↑  DeVries (1999) pp. 29–30
34. ↑  Blöndal & Benedikz (2007) pp. 60–62
35. ↑  Blöndal & Benedikz (2007) p. 63
36. ↑  DeVries (1999) p. 30
37. ↑  DeVries (1999) pp. 30–31
38. ↑  Tjønn (2010) p. 43
39. ↑  DeVries (1999) p. 31
40. ↑  Tjønn (2010) p. 47
41. ↑  Beeler (1971) p. 68
42. ↑  Blöndal & Benedikz (2007) p. 70
43. ↑  Gravett, Nicolle (2007) p. 102
44. ↑  DeVries (1999) pp. 31–32
45. ↑  Bibikov (2004) p. 21
46. ↑  Tjønn (2010) pp. 55–56
47. ↑  Blöndal & Benedikz (2007) p. 57
48. ↑  Bibikov (2004) p. 20
49. ↑  Tjønn (2010) p. 32
50. ↑  DeVries (1999) p. 33
51. ↑  Raffaele D'Amato, page 8 "The Varangian Guard 988 – 1453, 978-1-84908-179-5
52. ↑  Tjønn (2010) p. 41
53. ↑  DeVries (1999) pp. 33–34
54. ↑  DeVries (1999) p. 34
55. ↑  DeVries (1999) pp. 34–35
56. ↑  DeVries (1999) pp. 35–38
57. ↑  Thenrik Bimbaum, "Yaroslav's Varangian Connection" in *Scando-Slavica*, 1600–082X, Volume 24, Issue 1, 1978, Pages 5–25
58. 1 2 3 4 5 6  DeVries (1999) p. 39
59. ↑  Blöndal & Benedikz (2007) pp. 80–83.
60. ↑  Skaare (1995) p. 45
61. ↑  Bagge (1990) p. 175
62. ↑  Tjønn (2010) p. 74
63. ↑  Jesch, Judith (2015). *The Viking Diaspora* (անգլերեն). Routledge. էջ 29. ISBN 978-1-317-48253-6.
64. ↑  Tjønn (2010) p. 77
65. ↑  Henriksen (2011)
66. ↑  DeVries (1999) pp. 26–27
67. ↑  Tjønn (2010) p. 27
68. ↑  Tjønn (2010) p. 83
69. ↑  DeVries (1999) pp. 40–41
70. 1 2  Vogt, Yngve (2007 թ․ դեկտեմբերի 6). «Omfattende myntindustri på 1000-tallet». *Forskningsmagasinet Apollon* (նորվեգերեն). University of Oslo. Վերցված է 2012 թ․ սեպտեմբերի 18-ին.
71. ↑  Schive (1865) p. 24
72. ↑  Thunberg (2012) pp. 39–40
73. ↑  DeVries (1999) p. 42
74. 1 2  Tjønn (2010) p. 94
75. ↑  DeVries (1999) pp. 43–45
76. ↑  Tjønn (2010) pp. 95–102
77. ↑  Tjønn (2010) pp. 102–103
78. 1 2  DeVries (1999) pp. 45–46
79. ↑  Tjønn (2010) p. 103
80. ↑  DeVries (1999) p. 57
81. ↑  Bagge, Sverre (2014). *Cross and Scepter: The Rise of the Scandinavian Kingdoms from the Vikings to the Reformation* (անգլերեն). Princeton University Press. էջեր 126–127. ISBN 978-1-4008-5010-5.
82. ↑  Moseng et al. (1999) p. 81
83. ↑  DeVries (1999) pp. 56–58
84. ↑  Hjardar & Vike (2011) p. 118
85. ↑  DeVries (1999) pp. 59–60
86. ↑  Hjardar & Vike (2011) p. 83
87. ↑  DeVries (1999) p. 66
88. ↑  Sprague, Martina (2007). *Norse Warfare: The Unconventional Battle Strategies of the Ancient Vikings*. Hippocrene Books. էջ 302. ISBN 978-0-7818-1176-7.
89. ↑  Popperwell, Ronald G. *Norway* (New York: Praeger Publishers, 1972), 79.
90. 1 2 3  Moseng et al. (2019) p. 79
91. ↑  Tjønn (2010) pp. 104–106
92. ↑  DeVries (1999) pp. 51–52
93. ↑  Tjønn (2010) p. 115
94. ↑  Tjønn (2010) p. 114
95. ↑  DeVries (1999) pp. 52–56
96. ↑  Tjønn (2010) pp. 115–120
97. ↑  Tjønn (2010) pp. 144–153
98. ↑  Tjønn (2010) pp. 153–155
99. ↑  Tjønn (2010) p. 155
100. ↑  DeVries (1999) pp. 46–47
101. ↑  Jakobsson (2008)
102. ↑  DeVries (1999) pp. 47–48
103. 1 2  Bagge (1990) pp. 176–177
104. ↑  Lamb, H. H. (1982). *Climate, History, and the Modern World*. Taylor & Francis. էջ 165. ISBN 978-0-416-33440-1.
105. ↑  Barlow, 1970, էջեր 55-57
106. ↑  DeVries, 2001, էջեր 65-67
107. ↑  DeVries, 1999, էջ 78
108. ↑  DeVries, 2001, էջեր 67-68
109. ↑  DeVries (1999) pp. 231–240
110. ↑  Tjønn (2010) p. 165
111. ↑  DeVries (1999) p. 230
112. ↑  Hjardar & Vike (2011) pp. 141, 143
113. ↑  Tjønn (2010) p. 169
114. ↑  Hjardar & Vike (2011) pp. 284–285
115. ↑  Tjønn (2010) p. 167
116. ↑  DeVries (1999) pp. 251–252
117. ↑  DeVries (1999) pp. 242–243
118. ↑  DeVries (1999) p. 252
119. ↑  Tjønn (2010) p. 170
120. ↑  DeVries (1999) pp. 250–261
121. ↑  Tjønn (2010) p. 172
122. ↑  DeVries (1999) pp. 267–270
123. ↑  jønn (2010) pp. 172–174
124. ↑  DeVries (1999) pp. 276–296
125. ↑  Hjardar & Vike (2011) pp. 289–291
126. ↑  Hjardar & Vike (2011) p. 291
127. ↑  DeVries (1999) p. 296
128. ↑  Stenton (1971) p. 590
129. ↑  Hjardar & Vike (2011) p. 29
130. ↑  Stenton (1971) p. 592
131. ↑  DeVries (1999) p. 40
132. ↑  Bagge (1990) pp. 187–189
133. ↑  Barclay, Cyril Nelson (1966). *Battle 1066*. University of Michigan. p. 35.
134. ↑  Carrington, C. E.; Jackson, J. Hampden (2011) [1932]. *A History of England*. Cambridge University. էջ 68. ISBN 978-1-107-64803-6.
135. ↑  Lee M. Hollander, *The Skalds: A Selection of Their Poems, With Introductions and Notes*, The American-Scandinavian Foundation, 1945, repr. Princeton: Princeton University, 1947, p. 197.
136. ↑  Hjardar & Vike (2011) p. 60
137. ↑  Translated in Hollander, p. 200.
138. ↑  DeVries (1999) p. 32
139. ↑  Krag, Claus. «Ellisiv». *Norsk biografisk leksikon* (նորվեգերեն). Վերցված է 2012 թ․ հոկտեմբերի 9-ին.
140. ↑  DeVries (1999) p. 48
141. ↑  Lindqvist, Herman (2006). *Historien om alla Sveriges drottningar: från myt och helgon till drottning i tiden*. Volum 3 av Historien om Sverige. Norstedt. p. 41.
142. ↑  Røskaft, Merete. «Tora Torbergsdatter». *Norsk biografisk leksikon* (նորվեգերեն). Վերցված է 2012 թ․ հոկտեմբերի 9-ին.
143. ↑  DeVries (1999) pp. 48–49
144. ↑  Tjønn (2010) p. 106
145. 1 2  Guhnfeldt, Cato (2006 թ․ սեպտեմբերի 25). «En norsk kongegrav». *Aftenposten* (նորվեգերեն). Վերցված է 2012 թ․ սեպտեմբերի 20-ին. `{{cite news}}`: More than one of `|author=` and `|last=` specified (օգնություն)
146. ↑  Guhnfeldt, Cato (2006 թ․ սեպտեմբերի 26). «Kan bli gravd opp». *Aftenposten* (նորվեգերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հոկտեմբերի 2-ին. Վերցված է 2012 թ․ սեպտեմբերի 20-ին.
147. ↑  Agerlie, Kristin (2006 թ․ հոկտեմբերի 25). «Hardråde får ligge i fred». *NRK Trøndelag* (նորվեգերեն). Վերցված է 2012 թ․ սեպտեմբերի 20-ին.
148. ↑  Norseng, Per G. «Harald 3 Hardråde». *Store norske leksikon* (նորվեգերեն). Վերցված է 2012 թ․ սեպտեմբերի 20-ին.
149. ↑  Barnhouse, Rebecca (2004). *The Middle Ages in Literature for Youth: A Guide and Resource Book*. Scarecrow Press. էջ 57. ISBN 978-0-8108-4916-7.
150. ↑  Halsall, Paul (1996). «A Guide to "Byzantine" Literature». Fordham University. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հոկտեմբերի 11-ին. Վերցված է 2012 թ․ նոյեմբերի 15-ին.
151. ↑  Quinn, Colleen (2011 թ․ հունվարի 7). «Review: Crusader Gold». *Bookreporter.com*. Վերցված է 2012 թ․ նոյեմբերի 15-ին.
152. ↑  Walker, Lars (2011 թ․ փետրվարի 25). «Meadowland, by Thomas Holt». *Brandywine Books*. Վերցված է 2012 թ․ նոյեմբերի 15-ին.
153. ↑  D. Chris (2011 թ․ փետրվարի 17). «STREAMING: Turisas "The Great Escape"». *Decibel magazine*. Վերցված է 2012 թ․ նոյեմբերի 15-ին.