**Երևանցոց Սուրբ Մինաս եկեղեցի** չգործող հայկական եկեղեցի Վրաստանի Թբիլիսի քաղաքի Գելաթիի (նախկինում Իորսկայա) փողոցում։

Պատմություն
-----------

Ըստ վրացի հետազոտող Էգնատի Իոսելիանիի՝ եկեղեցին հայկական է։ Հայ աղբյուրագետ, հնագետ Լեոն Մելիքսեթ-Բեկն իր «Վրաց աղբյուրները Հայաստանի և հայերի մասին» (Երևան, 1955, էջ 268) գրքի մեջ նշել է, որ եկեղեցին հիմնադրվել է հավլաբարցիների միջոցներով և անվանվել հանուն Սուրբ Մինաս Վկայի։ Հայ և վրացԻ հետազոտողները եկեղեցու հիմնադրման տարեթիվԸ համարում 1790 թվականը։

19-20-րդ դարերում Սբ Մինաս եկեղեցին մի քանի անգամ վերանորոգվել է և հիմնանորոգվել։ Առաջին վերանորոգությունն իրականացվել է 1811 թվականին, իսկ առաջին հիմնանորոգումը՝ 1880-ական թվականներին։ Նոր եկեղեցին կրկնում էր հին եկեղեցու աղյուսաշեն փայտածածկ հորինվածքը։ Այն օծվել է 1883 թվականի օգոստոսի 2-ին։ 20-րդ դարի սկզբին քայլեր են ձեռնարկվել նաև եկեղեցու պարսպի և կից երկհարկանի շինության կառուցման ուղղությամբ։

Ճարտարապետություն
-----------------

Սբ Մինաս եկեղեցին ուշ միջնադարի հայկական ճարտարապետությանը բնորոշ եռանավ բազիլիկա է` չորս մույթերով, երկու կողմերում ուղղանկյուն ավանդատներով, կիսաշրջանաձև աբսիդով։ Եկեղեցին ընդգրկված է եղել փողոցի ամբողջ երկայնքը։ Ընդարձակ դահլիճը ծածկված է եղել փայտե կամարով, որը երեսպատված է եղել երկթեք թիթեղյա թերթերով։ Ներկայումս փայտյա ծածկը ամբողջությամբ ավերված է։ Արևելյան և արևմտյան ճակատամասերը ճակտոններ չունեն և ամբողջական շինությունն ավելի շատ աշխարհիկ շինություն է հիշեցնում։ Եկեղեցու ներքին տարածքը բավականին մեծ է եղել։ Այն բացի արևելյան կողմից, մյուս երեք կողմերից ունեցել է բավական լայն ու բարձր մուտք։ Եկեղեցին ունեցել է նաև ընդարձակ պատուհաններ։ Ճակատամասերը խիստ համաչափ են։ Արևելյան կողմից եկեղեցու վրա ներկայումս կառուցված է երկար պահեստարան, որը ծածկում է արևելյան պատուհանները։ Կցված կառույցի վերևում երևում է պատուհանի կամարի սկիզբը։ Եկեղեցու արևմտյան ճակատամասին կառուցվել է պահեստ։

Քահանաներ և երեսփոխաններ
------------------------

19-րդ դարի 20-ական թվականներին Սբ Մինաս եկեղեցում քահանա է եղել Տեր-Հովհաննես ավագ քհն. Աստվածատուրյանը։ Եկեղեցու միաբան քահանաներից են եղել նաև Զաքարիա Տեր-Դավթյանը, Ղազարոս քհն. Հովսեփյանցը, Գևորգ քհն. Տեր-Հովհաննիսյանը, Արիստակես քհն. Բենքլեանցը։

ՄՄ, Կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 31, վավ. 198-ում 1817 թվականի եկեղեցու երեսփոխ է հիշատակվում պարոն Գրիգորը, որի հաշվեմատյանը պահպանվել է։

20-րդ դարի սկզբի երեսփոխաններից են եղել Նազար Ափյանցը, Հովհաննես Մկրտչի ԱվագյանըՀ, Պողոս Քաթանյանցը, Սեդրակ Բարսեղյանը։

Եկեղեցական կալվածքներ
---------------------

Հայ Առաքելական Եկեղեցու Վրաստանի և Իմերեթի թեմի եկեղեցիների 1838 թվականի կալվածքների տեղեկագրում կա հիշատակություն Սբ Մինաս եկեղեցու շարժական և անշարժ կալվածքների վերաբերյալ։ Տարբեր եկեղեցական իրերից բացի այն ունեցել է նաև վարձակալման տրված սենյակներ, եկեղեցուն կից հողատարածքներ։ 20-րդ դարի սկզբին եկեղեցուն են պատկանել ինչպես Շիրազխանա փողոցում գտնվող երկու խանութները, այնպես էլ նրա բակում գտնվող ուսումնարանի շինությանը կից մի խանութ։ Կա տեղեկություն, որ Դավիթ Իզմիրյանցը եկեղեցուն է կտակել որոշ կալվածքներ։ Եկեղեցուն նվիրաբերություն է կատարել նաև Ղազար Ափյանցը՝ 1900 թվականին նա եկեղեցուն է նվիրել Հավլաբարի 7-րդ տեղամասում գտնվող 1450 ռուբլի արժողությամբ միահարկ շինություն կից բակով։ Այն զբաղեցրել է մոտ 54, 23 քառ. սաժեն հողատարածք։

Սբ Մինաս եկեղեցուն կից ծխական դպրոցի բացման վերաբերյալ արխիվային վավերագրերը տեղեկություններ կա սկսած 19-րդ դարի 60-ական թվականներից։ 1860-1862 թվականներին Սբ․ Մինաս եկեղեցու գավթում կառուցվել են նոր սենյակներ, որոնցից մեկն էլ օգտագործվել է ուսումնական նպատակներով։ Հետագայում՝ 1872 թվականին, Մակար արքեպիսկոպոսի ղեկավարությամբ Սբ․ Մինաս եկեղեցուն կից բացվել է Մարիամյան օրիորդական ուսումնարանի մասնաճյուղը։ 1870-ական թվականների վերջին եկեղեցուն կից բացվել է նաև հայտնի Իզմիրյան դպրոցը։

Եկեղեցին խորհրդային և հետխորհրդային տարիներին
---------------------------------------------

Եկեղեցու հանդեպ 1920-1930-ական թվականներին բոլշևիկների վարած հակաեկեղեցական ու հակակրոնական քաղաքականությունն իրենց ազդեցությունն ունեցան։ 1924 թվականին Թիֆլիսի կենտգործկոմի որոշմամբ Սբ Մինաս եկեղեցին հատկացվեց Հավլաբարի շրջկոմին` շրջանային ակումբ բացելու համար։ Հետագայում եկեղեցու շենքը օգտագործվել է որպես կարի արտադրամաս։ 1990-ական թվականների կեսերից շենքը եղել է ամայի։

2007 թվականի հոկտեմբերի 1-ին եկեղեցուն տրվեց պատմական հուշարձանի կարգավիճակ, սակայն այն ոչնչով չի նպաստել եկեղեցու պահպանման գործընթացին։ Այդ առնչությամբ Վիրահայոց թեմը բազմաթիվ նամակներ է հղել պատկան մարմիններին, սակայն՝ անարդյունք։ 2009 2011, 2012, 2015 թվականներին Վիրահայոց թեմը բազմաթիվ նամակներով Վրաստանի պատկան մարմիններին ներկայացրել է Սբ․ Մինաս և այլ եկեղեցիների վիճակի մասին, սակայն կրկին անարդյունք են մնացել։

Անձրևների պատճառով 2014 թվականի սեպտեմբերի 19-ին քանդվել է եկեղեցու տանիքը։

Եկեղեցու տարածքը ցանկապատված չէ, և վերջին տարիներին եկեղեցու տարածքի համար վեճեր են ծագել եկեղեցու հարևանությամբ ապրող բնակիչների միջև։ Եկեղեցու հարակից տարածքը սեփականաշնորհվել է մասնավոր անձի կողմից։ Եկեղեցու տարածքում սկսել են կառուցվել մասնավոր շինություններ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Պ. Մուրադյան, Հին Թիֆլիսի Հայոց եկեղեցիները, Ս. Էջմիածին, 2009, էջ 233
2. ↑  Լ. Մելիքսեթ-Բեկ, Վրաց աղբյուրները Հայաստանի և հայերի մասին, հ. գ. Երևան, 1955, էջ 268
3. ↑  ՀԱԱ, ֆ. 332, ց. 1, գ. 102, թ. 16-ի շրջ
4. ↑  «Մեղու Հայաստանի», 1880, N 49, էջ 4
5. ↑  «Մեղու Հայաստանի», 1883, N 1, էջ 4
6. ↑  Մ. Հասրաթյան, Թբիլիսիի հայկական եկեղեցիների ճարտարապետությունը, «Էջմիածին», 2009 (Զ), էջ 74
7. ↑  Մելիքսեթ-Բեկ Լ. 1923: Նյութեր Տփիլիսիի և «Սոմխիթի» հնությունների պատմության համար, Մեր գիտությունը», 1923, 1, Տփիլիսի, էջ 92։ Տղեմալաշվիլի Օ. 1967, Թբիլիսի (ուղեցույց), Թբիլիսի
8. ↑  ՄՄ, Ներսես Աշտարակեցու արխիվ, թղթ. 166, վավ. 874
9. ↑  ՀԱԱ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 2614, թ. 63
10. ↑  ՀԱԱ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 2273, թ. 238
11. ↑  ՀԱԱ, ֆ. 53, ց. 2, գ. 2375, թ. 1-ի շրջ.-2
12. ↑  ՀԱԱ, ֆ. 53, ց. 2, գ. 2380, թ. 1-ի շրջ.-2
13. ↑  ՄՄ, Կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 31, վավ. 198
14. ↑  ՀԱԱ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 1050, թ. 2
15. ↑  ԱԱ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 2464, թ. 10
16. ↑  ՀԱԱ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3099, թ. 21
17. ↑  ՀԱԱ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3099, թ. 37
18. ↑  ՀԱԱ, ֆ. 56, ց. 6, գ. 39, թթ. 78-ի շրջ.-80
19. ↑  ՀԱԱ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3099, թ. 60
20. ↑  ՀԱԱ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3099, թ. 17, 39
21. ↑  ՀԱԱ, ֆ. 56, ց. 4, գ. 3861, թ. 1; 8
22. ↑  ՀԱԱ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 2252, թթ. 115-116; ֆ. 56, ց. 5, գ. 55, թթ. 411-412 և շրջ
23. ↑  ՀԱԱ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 2273, թ. 71-ի շրջ.
24. ↑  ՀԱԱ, ֆ. 409, ց. 1, գ. 3135, թ. 3 և շրջ
25. ↑  Վիրահայոց թեմի մամլո դիվան

Արտաքին աղբյուրներ
------------------

* ԵՐԵՎԱՆՑՈՑ ՍՈՒՐԲ ՄԻՆԱՍ ԵԿԵՂԵՑԻ