Այլ գործածությունների համար այցելեք Սանդալ (այլ կիրառումներ)։

| **՞**Սանդալ |
| --- |
| Սանդալ Սանդալ   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Բաժին | Ծածկասերմեր |
|
|
| Դաս | Երկշաքիլավորներ |
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Սանդալազգիների |
|
|
|
| Ցեղ | Սանդալ |
|
|
| Տեսակ | Սանդալ |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Santalum L. |
|  Հայերեն տարանուններ |
| 
Սանդալ, ճանդակ, ճանդան
 |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | ITIS**195929**NCBI**35973**

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Սանդալ**, **սանտալ** կամ **ճանդան** (լատ՝ *Santalum*) մշտադալար, արևադարձային ծառերի տեսակ, Սանդալազգիների ընտանիքից։
Սանդալի յուղը լայնորեն օգտագործվում էր օծանելիքի, կոսմետիկայի և բժշկության մեջ, բայց այժմ այս բոլոր ոլորտներից գրեթե դուրս է մղվել։ Օծանելիքի և կոսմետիկայի ոլորտում իր բարձր գնի (ավելի քան 600 ԱՄՆ $ 1 կգ), նաև վայրենի կերպով ծառերի ոչնչացման պատճառով ստիպված եղան անցնել սինթետիկ արոմատիզատորներին, իսկ բժշկության ոլորտից դուրս մղվեց այն պատճառով, որ ի հայտ եկան անհամեմատ էժան և էֆեկտիվ միջոցներ, մասնավորապես, հակաբիոտիկներ։
Օգտագործվում է արոմաթերապիայում։

Ներկայումս սանդալի արտահանումը Հնդկաստանից արգելված է. արգելգն ուժի մեջ է մինչև ծառերի պոպուլյացիայի վերականգումը։ Սակայն արգելքի պարճառով սանդալի յուղի արժեքը կտրուկ թանկացել է՝ հասնելով 1000 ԱՄՆ դոլարի 1 կգ դիմաց։ Իսկ որոշ երկրներում սանդալի վաճառքը ընդհանրապես արգելքի տակ է։
Վայրի սպիտակ սանդալը աճում է Մալայան կղզեխմբում՝ Ճավայի արևելյան մասից մինչ Թիմոր կղզի։ Ենթադրվում է, իսկ որոշ բուսաբաններ էլ մինչ այս օր կարծում են, որ այս տեսակը աճում է վայրի տեսքով նաև Հնդկաստանում։ Սակայն մի շարք բուսաբաններ բերել էին համոզիչ փաստարկներ այն մասին, որ սպիտակ սանդալը, որը անհիշելի ժամանակներից աճեցվում է Հնդկաստանում, այստեղ նատուրալիզացվել և համատարածվել է։ Հնդկաստանը, հատկապես Կարնատակա նահանգի Մայսուր քաղաքը, մինչև 1998 թ. եղել է սանդալի փայտի և յուղի հիմնական մատակարարը, այժմ այն արտադրվում է հիմնականում Ավստրալիայում։

Ստուգաբանությունը
-----------------

**Սանդալ** անունը գալիս է սանսկրիտ *candarm* բառից։

Հայերենում այս ծառը հայտնի է *սանդալ* կամ *ճանդակ*, *ճանդամ* անվամբ։ Եթե համեմատենք Սպիտակ կամ Արևելյան Հնդկական սանդալ կամ *չանդան* (चंदनाचे) անունը հայկական ճանդան անվան հետ, ապա կարելի է ենթադրել, որ հայերեն տարբերակը ծագում է հնդկերենից։

* Անգլերեն՝ Indian sandalwood, Sandalwood, White sandalwood, New Caledonian sandalwood
* Էսպերանտո՝ Blanka santalo
* Գերմաներեն՝ Sandelholz
* Ֆրանսերեն՝ Bois de santal, Bois de santal type Nouvelle-Caledoni
* Ֆիներեն՝ Santelipuu
* Շոտլանդերեն՝ Fiodh almhaig
* Հունգարերեն՝ Fehér szantálfa
* Ինդոնեզերեն՝ Cendana
* Ճապոներեն՝ 香木
* Վրացերեն՝ თეთრი სანდალოზი (սպիտակ սանթալոզի)
* Լիտվերեն՝ Baltasis santalas
* Մալայերեն՝ Cendana
* Պորտուգալերեն՝ Sândalo
* Ռուսերեն՝ Сантал белый
* Չինարեն՝ 檀香

Բուժիչ ազդեցություն
-------------------

Սանդալի տերևները և ծաղիկները (Santalum ellipticum)
Սանդալի յուղը շատ լավ է օգնում շնչառական համակարգի վարակների ժամանակ, հատկապես չոր, նյարդայնացնող հազի դեպքում, ինչպես և հանգստացնող ազդեցություն է գործում։ Սա այն լավագույն յուղերից մեկն է, որ բուժում է քրոնիկ բրոնխիտը, ֆարինգիտները և անգինան։
Սպազմոլիտիկ է, լավարկում է արյան շրջանառությունը և միկրոցիրկուլյացիան։ Վերացնում է գլխապտույտը, սրտխառնոցը, աչքի մգեցումը։ Սանդալը իջեցնում է արյան ճնշումը, ամրացնում է արյան անոթները, արդյունավետ է երակների վարիկոզի դեմ։ Մաքրում է մարմինը «տոքսիններից»։
Սանդալի յուղը լավարկում է մարսողությունը, վերացնում է գաստրիտները, մարսողության խանգարումը և լուծը։ Ունի հակաբորբոքային և հականեխիչ ազդեցություն միզասեռական համակարգի բորբոքման ժամանակ՝ ցիստիտներ, ուրետրիտներ, վագինիտներ։ Հակաուռածուցիչ և միզամուղ միջոզ է։
Սանդալի յուղն իրենից ներկայացնում է հզոր միջոց քորի քեմ։
Բացի այդ, ճանդանի եթերային յուղը հաճախ օգտագործվում է մեդիտացիայի ժամանակ։ Ենթադրվում է, որ ճանդանը պնդացնում է, հաստացնում է մարդու էներգետիկ դաշտի շերտը՝ նպաստելով աուրայի արագ և սահուն վերականգնմանը։

Սանդալի տերևները և պտուղները ( Santalum ellipticum)
### Եթերային յուղի հատկությունները և բաղադրությունը

Բուսաբանական նկարազարդում «Köhler’s Medizinal-Pflanzen» գրքից, 1887
Սանդալի յուղը մածուցիկ, դեղին հեղուկ է, քաղցր չձանձրացնող բույրով։ Հիմնական բաղադրիչն է – սանտալոլ (α- սանտալոլ 45-50%), բացի այդ, α- և β-սանտալեն 2-10%, α-տրանս-բերգամոտոլ 2-6%, էպի-β- սանտալոլ 2-7%, ցիս-β – սանտալոլ 15-30%։

Թարմ տերևները պարունակում են մոմ։ Պտուղների յուղը պարունակում է սանտալբին, պալմիտին, օլեին և լինոին թթուներ, պտուղներում առկա է բետուլինի թթու, p-սիտոստերոլ, գլյուկոզ, ֆրուկտոզ և շաքարոզ։

Օգտագործումը օծանելիքի արտադրության մեջ
---------------------------------------

Սպիտակ կամ Արևելյան Հնդկական սանդալ կամ չանդան
Սանդալը օգտագործվում է օծանելիքի արդյունաբերության մեջ։ Սանդալի եթերային յուղը տալիս է օծանելիքին «ազնիվ ծառու» տոն։ Սանդալի եթերային յուղի հավելումն օծանելիքի մեջ, հանդիսանում է հիանալի վերին և ստորին բուրմունքի տոների ֆիքսատոր։ Ներկայումս, սանդալի եթերային յուղը շահեկանորեն փոխարինվում է սինթետիկ արոմատիզատորներով, բացառությամբ որոշ արաբական օծանելիքների, որոնց բաղադրության մեջ դեռևս կա զտած սանդալի յուղ։ Տ.Ա. Մելնիչենկոի ձեռնարկում՝ միջին մասնագիտական ուսումնական հաստատությունների համար, սանդալի բուրմունքին վերնագրված է հակադեպրեսանտ հատկություն։

### Օծանելիքները պարունակող սանդալի յուղ

Սանդալը հաճախակի «հյուր է» տղամարդկանց և կանանց օծանելիքներում։

*Տղամարդկանց օծանելիքներում*.

Angel Schlesser Homme, Armani Emporio He, Bazar Pour Homme Christian Lacroix-ից, Boss Elements Aqua Hugo Boss-ից, Iceberg Effusion Man, MontBlanc Presence, Paco Rabanne XS Pour Homme, Sander Pure For Men Jil Sander-ից, Zanzibar Van Cleef&Arpels-ից։

*Կանացի օծանելիքներում*.

Angel Schlesser Essential, Angel Thierry Mugler-ից, BLV Bvlgari-ից, Gucci Envy Me, Kenzo d’ete parfum, Kingdom Alexander McQueen-ից, Paco Rabanne XS, Pure Poison Christian Dior-ից, So Pretty Cartier-ից։

Բնապահպանություն
----------------

Թեև սանդալի բոլոր ծառերը՝ դա Հնդկաստանի պետական սեփականությունն են,
որսագողական անտառահատումները շարունակվում են։ Պետական պաշտոնյաները հաճախ ծածկում որսագողությունը։

### Տեսակները

Կան մոտ երկու տասնյակ տեսակներ, առավել հայտնի է Սպիտակ սանդալը.

* *S. acuminatum* A.DC. — քաղցր կվանդոնգ, անապատային կվանդոնգ, ազգային դեղձ (Ավստրալիա)
* *S. album* L. — Հնդկական սանդալենի, սպիտակ սանդալենի, *chandana* (Հնդկաստան, Ինդոնեզիա, հյուսիսային Ավստրալիա)
* *S. austrocaledonicum* Vieill. (Նոր Կալեդոնիա, Վանուատու)
* *S. boninense* (Nakai) Tuyama (Bonin Islands, Ճապոնիա)
* *S. ellipticum* Gaudich. — ծովափնյա սանդալ (Հավայի)
* *S. fernandezianum* Phil. (Խուան Ֆեռնանդես կղզեխումբ)
* *S. freycinetianum* Gaudich. — (Hawai okinai)
* *S. haleakalae* Hillebr. — *Hawai okini*
* *S. lanceolatum* R.Br. — Հյուսիսային սանդալենի (Ավստրալիա)
* *S. macgregorii* F.Muell (Պապուա Նոր Գվինեա, Ինդոնեզիա)
* *S. murrayanum* C.A.Gardner — դառը կվանդոնգ (Ավստրալիա)
* *S. obtusifolium* (Ավստրալիա)
* *S. paniculatum* Hook. & Arn. — Hawai okina
* *S. salicifolium* — Ուռենատերև սանդալ
* *S. spicatum* (R.Br.) A.DC. — Ավստրալյան սանդալ (Ավստրալիա)
* *S. yasi* Seem. - *յասի* (Ֆիջի),Տոնգա- *Ahi*

Ծանոթագրություններ
------------------


1. ↑  Не путать с сандаловым деревом
2. 1 2  «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ փետրվարի 24-ին. Վերցված է 2014 թ․ դեկտեմբերի 11-ին.
3. ↑
4. ↑  «Блог «Арабские духи»». Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ դեկտեմբերի 12-ին. Վերցված է 2014 թ․ դեկտեմբերի 11-ին.
5. ↑  *Мельниченко, Т. А.*, Товароведение парфюмерно-косметических товаров (для средних специальных учебных заведений). — Ростов: Феникс, 2002. — С. 19.
6. ↑  «*Santalum austrocaledonicum* Vieill». *Germplasm Resources Information Network*. United States Department of Agriculture. 2006 թ․ մայիսի 12. Վերցված է 2009 թ․ ապրիլի 5-ին.
7. ↑  Little Jr. Elbert L. (1989). «[[:Կաղապար:Okina]]iliahi-a-lo e, coast sandalwood» (PDF). United States Forest Service. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2009 թ․ մարտի 4-ին. Վերցված է 2014 թ․ դեկտեմբերի 11-ին. `{{cite journal}}`: Cite journal requires `|journal=` (օգնություն); URL–wikilink conflict (օգնություն); Unknown parameter `|coauthors=` ignored (`|author=` suggested) (օգնություն)
8. ↑  Little Jr. Elbert L. (1989). «[[:Կաղապար:Okina]]Iliahi, Freycinet sandalwood» (PDF). United States Forest Service. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2009 թ․ մարտի 4-ին. Վերցված է 2014 թ․ դեկտեմբերի 11-ին. `{{cite journal}}`: Cite journal requires `|journal=` (օգնություն); URL–wikilink conflict (օգնություն); Unknown parameter `|coauthors=` ignored (`|author=` suggested) (օգնություն)
9. ↑  Allen, James A. (2003 թ․ հունվարի 1). «*Santalum freycinetianum* Gaudich». *Tropical Tree Seed Manual*. Reforestation, Nurseries & Genetics Resources. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2009 թ․ հունվարի 16-ին. Վերցված է 2009 թ․ մարտի 1-ին.
10. ↑  «*Santalum yasi* Seem». *Germplasm Resources Information Network*. United States Department of Agriculture. 1999 թ․ օգոստոսի 19. Վերցված է 2009 թ․ ապրիլի 5-ին.

Աղբյուրներ
----------

* Սանդալ
* Mandy Aftel, *Essence and Alchemy։ A Natural History of Perfume*, Gibbs Smith, 2001, ISBN 1-58685-702-9
* Australian Quandong Industry Association Archived 2019-03-29 at the Wayback Machine.
* Սանդալ
* Սանդալ Archived 2015-02-24 at the Wayback Machine.
* Սանդալ սպիտակ