**Քրոնիկ պարօդոնտիտը** պարօդոնտիտի յոթ կատեգորիաներից մեկն է, որը սահմանվել է *Պարօդոնտոլոգիայի ամերիկյան ակադեմիայի* 1999 թվականի դասակարգման համակարգի կողմից։ Քրոնիկ պարօդոնտիտը բերանի խոռոչի տարածված հիվանդություն է, որը բաղկացած է պարօդոնտի հյուսվածքների քրոնիկական բորբոքումից, որն առաջանում է առատ քանակությամբ ատամնափառի կուտակումից։ Պարօդոնտիտը սկզբում սկսվում է որպես գինգիվիտ և կարող է անցնել քրոնիկ և հետագա ագրեսիվ պարօդոնտիտի ՝ համաձայն 1999 թվականի դասակարգման։

Քրոնիկ պարօդոնտիտի ախտորոշումը վաղ փուլերում կարևոր է ատամի պաշտպանիչ և աջակցող կառույցների ծանր և անդառնալի վնասը կանխելու համար։ Այնուամենայնիվ, քանի որ քրոնիկ պարօդնոտիտը առանց ցավի առաջացող հիվանդություն է, քչերն են ատամնաբուժի դիմում վաղ փուլերում։ Թեթև և միջին ծանրության քրոնիկական պարօդոնտիտը կարող է բուժվել ատամնամակերեսի միկրոբային թաղանթի և ատամնաքարերի պատշաճ մեխանիկական հեռացման միջոցով։ Բերանի խոռոչի լիարժեք և արդյունավետ հիգիենան և պարբերարաբար հետազոտությունները կարևոր են հիվանդության կայունությունը պահպանելու համար։

Քրոնիկ պարօդոնտիտը տարածված է մեծահասակների և տարեցների մոտ ամբողջ աշխարհում։ ԱՄՆ-ում մեծահասակների մոտ 35%-ը (30-90 տարեկան) հիվանդ է։ Ալվեոլային ոսկրային կորստի, ամրության կորստի և գրպանիկի ձևավորման կուտակային ազդեցությունն ավելի ակնհայտ է դառնում տարիքի աճի հետ։ Տարիների հետ մեծանում է պարօդոնտի ոչնչացման հաճախականությունը. «...խնամված պոպուլյացիայի մեջ, որը զբաղվում է բերանի խոռոչի տնային խնամքով և պարբերաբար ստուգումներ է անցնում, սկզբնական պարօդոնտի ոչնչացման դեպքերը մեծանում են տարիքի հետ, ամենաբարձր ցուցանիշը տեղի է ունենում 50-ից 60 տարեկանների միջև, իսկ լնդերի վնասումը 40 տարեկանից առաջ գերակշռող վնասվածքն է, մինչդեռ պարօդոնտալ գրպանիկի ոչնչացումը հիմնականում 50-ից 60 տարեկանում է»։

Գոյություն ունեն պարոդոնտալ ռիսկի մի շարք գործոններ, որոնք կարող են ազդել հիվանդության առաջընթացի տարածվածության, արագության, աստիճանի և ծանրության վրա։ Ռիսկի հիմնական գործոնները ներառում են ծխելը, բերանի խոռոչի հիգիենայի բացակայությունը թաղանթների բիոֆիլմի անբավարար հսկողության հետ։

Կա հիվանդության առաջընթացի դանդաղ կամ միջին տեմպեր, սակայն հիվանդը կարող է ունենալ արագ առաջընթացի շրջաններ («ոչնչացման պոռթկումներ»)։ Քրոնիկ պարոդոնտիտը կարող է կապված լինել տեղային նախատրամադրող գործոնների հետ (օրինակ՝ ատամների հետ կապված կամ յատրոգեն գործոններ)։ Հիվանդությունը կարող է փոփոխվել և կապված լինել համակարգային հիվանդությունների հետ (օրինակ՝ շաքարային դիաբետ, ՄԻԱՎ վարակ)։ Այն կարող է փոփոխվել նաև այլ գործոններով, քան համակարգային հիվանդությունները, ինչպիսիք են ծխելը և հուզական սթրեսը, անհանգստությունը և դեպրեսիան։ Այնուամենայնիվ, պետք է զգույշ լինել, երբ ծխող հիվանդի ախտորոշումը հաստատելուց, քանի որ այդ հանգամանքը կարող է փոխել հետազոտության որոշ արդյունքներ։ Ծխողների մոտ լնդերը գունատ են և մանրաթելային և հակված են ավելի քիչ արյունահոսության, անոթների վրա նիկոտինի ազդեցության պատճառով՝ քանի որ այն նեղացնում է անոթները։ Այսպիսով, ստացվում է սխալ պատասխան, և դա բացատրում է, թե ինչու կարող են սխալ տվյալներ ձեռք բերվել։ Նիկոտինի տեսանելի ներարկման հետ մեկտեղ առկա է նաև վերգինգվինային քարի աճ։ Առջևի ատամնաշարը երբեմն ունենում է ռեցեսիա, իսկ դիմածնոտային առջևի և քիմքի մակերեսները ավելի բացասաբար են ազդում։

Պաթոֆիզիոլոգիա
--------------

Քրոնիկ պարօդոնտիտը առաջանում է գրամ բացասական ատամի հետ կապված մանրէաբանական բիոֆիլմերով, որոնք առաջացնում են պատասխան, ինչը հանգեցնում է ոսկորների և փափուկ հյուսվածքների ոչնչացմանը։ Ի պատասխան պարոդոնտալ պաթոգեններից ստացված էնդոտոքսինի, օստեոկլաստների հետ կապված մի քանի միջնորդներ ուղղված են ալվեոլային ոսկորների և օժանդակ միացնող (շարակցական) հյուսվածքի ոչնչացմանը, ինչպիսին պարоդոնտալ կապանն է։ Հյուսվածքների այս ագրեսիվ ոչնչացման հիմնական շարժիչ ուժերն են մատրիցային մետալոպրոտեինազները (MMPs), կատեպսինները և օստեոկլաստից ստացված այլ ֆերմենտները։

### Պլակի հիպոթեզ

Նկարագրված է պարօդոնտիտի մանրէաբանության առնվազն երկու մեխանիզմ՝ հատուկ ափսեի վարկածը և ոչ սպեցիֆիկ ափսեի վարկածը։ Համաձայնությունն այն է, որ ոչ մի տեսակետ ամբողջովին ճիշտ չէ, բայց միջին ճանապարհով այդ վնասը պայմանավորված է ափսեի ավելի ու ավելի քիչ վտանգավոր բակտերիաների հարաբերական պոպուլյացիաների փոփոխությամբ։ Սա կոչվում է էկոլոգիական ափսեի վարկած։ Հիվանդությունը կապված է փոփոխական մանրէաբանական օրինաչափության հետ։

Բակտերիաների անաէրոբ տեսակներ *Porphyromonas gingivalis*, *Bacteroides forsythus*, *Treponema denticola*, *Prevotella intermedia*, *Fusobacterium nucleatum*, Eubacterium sp. բոլորը կապված են քրոնիկ պարօդոնտիտի հետ։

Միկրոաերոֆիլ բակտերիաները *Actinomyces actinomycetemcomitans*, *Campylobacter rectus* և *Eikenella corrodens* նույնպես կարող են դեր խաղալ քրոնիկ պարօդոնտիտի մեջ։

Նշաններ և ախտանիշներ
--------------------

Վաղ փուլերում քրոնիկական պարօդոնտիտը քիչ ախտանիշներ ունի, և շատ անհատների մոտ հիվանդությունը զգալիորեն առաջադիմել է մինչև բուժման դիմելը։ Ախտանիշները կարող են ներառել հետևյալը.

* Լնդերի կարմրություն կամ արյունահոսություն ատամները խոզանակելիս, ատամի թել օգտագործելիս կամ կոշտ սնունդ (օրինակ՝ խնձոր) կծելիս (թեև դա կարող է առաջանալ նույնիսկ գինգիվիտի դեպքում
* Լնդերի այտուց, որը կրկնվում է
* Հալիտոզ կամ բերանի տհաճ հոտ և մշտական մետաղական համ բերանում
* Լնդերի իջեցում, ինչը հանգեցնում է ատամների ակնհայտ երկարացման։ (Դա կարող է պայմանավորված լինել նաև ուժեղ խոզանակով կամ կոշտ ատամի խոզանակով)։
* Ատամների և լնդերի միջև խորը գրպաններ ( գրպաններն այն վայրերն են, որտեղ ամրացուցիչը աստիճանաբար ոչնչացվում է կոլագենը քայքայող ֆերմենտների կողմից, որոնք հայտնի են որպես *կոլագենազներ* )
* Չամրացված ատամները, հետագա փուլերում (թեև դա կարող է առաջանալ նաև այլ պատճառներով )
* Կտրիչների շեղում

Լնդերի բորբոքումն ու ոսկորների քայքայումը հաճախ ցավազուրկ են։ Հիվանդները երբեմն ենթադրում են, որ ատամները մաքրելուց հետո ցավազուրկ արյունահոսությունը աննշան է, թեև դա կարող է լինել այդ հիվանդի մոտ առաջացող քրոնիկ պարօդոնտիտի ախտանիշ։

Ենթլնդային քարը հաճախակի հայտնաբերում է, ինչպես նաև վերլնդային քարը, որը պայմանավորված է գագաթային մասում գաղթող բակտերիաների և մարմնի ընդունող արձագանքման համակարգի համակցված ազդեցության պատճառով։

Ախտորոշում
----------

### 1999 թվականի դասակարգում

Քրոնիկ պարոդոնտիտը 1999 թվականի դասակարգման մեջ նշված յոթ կործանարար պարօդոնտի հիվանդություններից մեկն է։ Լնդերի բորբոքման ոչ բոլոր դեպքերը կարող են վերածվել քրոնիկ պարօդոնտիտի, սակայն բոլոր քրոնիկ պարօդոնտիտները առաջանում են գինգիվիտից։ Ուստի կարևոր է վերահսկել առաջին քայլը` լնդերի բորբոքում։

Դժվարությունը, որն առաջանում է քրոնիկ պարօդոնտիտով հիվանդների ախտորոշման ժամանակ, պայմանավորված է հիվանդության դանդաղ և ցավազուրկ առաջընթացով։ Ամենաարդյունավետ և ժամանակին ախտորոշումը կլինի մեղմ և միջին ծանրության փուլում։ Այնուամենայնիվ, սովորաբար գանգատներ ներկայացնելիս ներկայացնում են շարժունակության և ալվեոլային ոսկորների կորստի հետևանքները։

Բերանի խոռոչի ամբողջական հետազոտություն է պահանջվում՝ փաստաթղթավորելու և հետևելու պարօդոնտալ հիվանդությանը, ներառյալ՝

* Գրպանիկի խորություն ( PD )
* Կլինիկական ամրացուցիչի կորուստ ( CAL)
* Արյունահոսություն զոնդավորման ժամանակ ( BOP )
* Պլակի ինդեքս / միավոր
* Ֆուրկացիայի ներգրավվածություն
* Սպուրացիա
* Շարժունակություն
* Ռադիոգրաֆիա

Հիվանդության առաջընթացի չափումն իրականացվում է գրպանի խորության զոնդավորման և արյունահոսության ինդեքսների չափման միջոցով՝ օգտագործելով պարոդօնտալ զոնդ։ 3 մմ-ից ավելի խորությամբ գրպանները համարվում են անառողջ։ Իրական գրպանի ձևավորում 4 մմ կամ ավելի կոնկրետ կապված են քրոնիկ պարօդոնտիտի հետ։ Զոնդավորման ժամանակ արյունահոսությունը համարվում է հիվանդության ակտիվ նշան։ Թարախի արտահոսքը, արմատի ֆուրկացիայի տարածքի ներգրավումը և ավելի խորը գրպանը կարող են վկայել առանձին ատամի կանխատեսման նվազեցման մասին։

Ալվեոլային ոսկրային կորստի մասին վկայություն է պահանջվում նաև իրական ոսկրային կորստի և ոչ թե լնդային այտուցի վերաբերյալ, դրանք տարբերակելու համար։ Սովորաբար, ոսկրային կորստի հորիզոնական օրինաչափություն է հայտնաբերվում, սակայն ուղղահայաց (ինֆրաբոնային) ոսկրային կորուստը կարող է առկա լինել նաև կոնկրետ վայրերում։ Հիմնական պարօդոնտալ հետազոտությունը (BPE) կամ պարօդոնտալ սկրինինգը և պետք է տա 3 կամ 4 միավոր։ Ճիշտ ախտորոշումը կենսական նշանակություն ունի հիվանդի համար հատուկ բուժման պլանի ձևավորման և հիվանդության առաջընթացը կասեցնելու համար։

Քրոնիկ պարոդոնտիտը կարող է հետագայում դասակարգվել.

1. Ըստ ծավալի (կարող է լինել տեղայնացված՝ տարածվելով մակերեսի < 30%-ի վրա, կամ ընդհանրացված, եթե ախտահարված է մակերեսի > 30%-ը)
2. Ըստ խստություն (թեթև = 1–2մմ, չափավոր = 3–4 մմ, ծանր ≥5մմ)

### 2017 թվականի դասակարգում

Քրոնիկ պարոդոնտիտը ներառված չէ 2017 թվականի Համաշխարհային սեմինարի նոր դասակարգման մեջ։ Պարоդոնտալ հիվանդությունների և պայմանների 2017 թվականի դասակարգումը է։

Պարоդոնտիտ.

1. Նեկրոտիկ պարоդոնտալ հիվանդություններ
2. Պարоդոնտիտ
3. Պարоդոնտիտը որպես համակարգային հիվանդության դրսևորում

Հետևաբար, 2017 թվականի դասակարգման համաձայն, ախտորոշումը ձեռք կբերվի հիվանդի անհատական գնահատման միջոցով՝ հիմնվելով հետևյալի վրա.

* Տիպ
* Բաշխվածություն՝ տեղայնացված (ատամների մինչև 30%-ը) կամ ընդհանրացված (ատամների ավելի քան 30%-ը)
* Փուլ և գնահատում
	+ Փուլեր՝ I (վաղ/թեթև) <15% կամ <2 մմ ինտերպրոքսիմալ ոսկրային կորստով, II (չափավոր)՝ արմատային ոսկրի կորոնալ երրորդով, III (ծանր)՝ արմատային ոսկրի կորստի միջին երրորդով, IV (շատ ծանր) գագաթային ոսկրային երրորդ մասի կորստով
	+ Գնահատում՝ A (դանդաղ) <0,5% ոսկրային կորստով/տարիք, B (միջին) 0,5-1,0% ոսկրային կորստով/տարիք, C (արագ)՝ >1,0% ոսկրային կորստով/տարիք
* Կարգավիճակ՝ կայուն, ռեմիսիա կամ անկայուն
* Ռիսկի գործոններ, որոնք ներառում են համակարգային հիվանդություններ, ինչպիսիք են շաքարախտը կամ արտաքին գործոնները, ինչպիսիք են ծխելը։

Պարօդոնտի կարգավիճակը|  | Կայուն | Ռեմիսիա | Անկայուն |
| --- | --- | --- | --- |
| Արյունահոսություն զոնդավորման ժամանակ | <10% | ≥10% | - |
| Պարօդոնտալ գրպանի խորություն | ≤4mm | ≤4mm | ≥5mm |
| Արյունահոսություն զոնդավորման վրա 4 մմ տեղամասերում | ✗ | ✗ | ✓ |

Բուժում
-------

Ատամնաբույժների միջև առկա է մասնագիտական համաձայնություն, որ ծխելը դադարեցնելը և բերանի խոռոչի լավ հիգիենան կարևոր են հիվանդների արդյունավետ բուժման և դրական արդյունքների համար։ Նմանապես, ցանկացած մանրէներ պահող գործոն, որը գոյություն ունի և փոփոխելի է, պետք է շտկվի, օրինակ՝ վերականգնումների վրա առաջացածները։

Բուժումը կարող է ներառել ինչպես ոչ վիրաբուժական, այնպես էլ վիրաբուժական բուժում։ Տիպիկ նախնական բուժումը, որը հայտնի է որպես արդյունավետ, մասշտաբավորումն է և արմատային պլանավորումը (SRP)՝ պարօդոնտալ գրպանի խորքերը մեխանիկորեն մաքրելու և առկա բիոֆիլմի խանգարման համար։ Սա արվում է սնուցվող ուլտրաձայնային կամ ձայնային սանդղակի և/կամ ձեռքի միջոցով առանց սնուցման սարքերի միջոցով։ «Քրոնիկ պարօդոնտիտով հիվանդների մոտ լնդային դեբրիդմենտը (վերածնոտային ափսեի վերահսկման հետ համատեղ) արդյունավետ բուժում է գրպանի խորությունը նվազեցնելու և կլինիկական կցվածության մակարդակը բարելավելու համար։ Իրականում այն ավելի արդյունավետ է, քան միայն վերլնդային ափսեի վերահսկումը»։ Կարևոր է, որ հիվանդները վերանայվեն 8-12 շաբաթվա ընթացքում՝ բուժման արդյունքը գնահատելու համար։

Բերանի խոռոչի ամբողջական ախտահանման արդյունքները նախընտրում են որոշ բժիշկներ։ Չկա որևէ ապացույց, որ բերանի ամբողջական ախտահանումը բարելավում է արդյունքը, երբ համեմատվում են ստանդարտ մեխանիկական մասշտաբի և արմատային շերտավորման հետ։

### Բաց կափույրի հեռացում

Բաց կափույրի մաքրումը որոշ բժիշկների կողմից օգտագործվում է հատկապես ավելի խորը գրպանիկում։ Այս մոտեցման առավելությունը մաքրվող արմատային մակերեսի մասին ավելի լավ պատկերացումն է։ Սա պետք է համեմատվի վիրահատության ռիսկերի հետ։ Բաց կափույրի վիրահատությունը ավելի արդյունավետ է, քան ոչ վիրահատական պարօդոնտալ թերապիան խորը գրպանում «Ե՛վ սանդղակավորումը և արմատային հարթեցումը միայնակ, և՛ թեփոտման պրոցեդուրաները կապված ամրակցման մակարդակի բարձրացման հետ միասին, արդյունավետ մեթոդներ են խրոնիկական պարօդոնտիտի բուժման համար և լնդերի բորբոքման նվազեցման առումով։

### Ուղղորդված հյուսվածքների վերականգնում

PTFE թաղանթների միջոցով ուղղորդված հյուսվածքների վերականգնումը նախընտրելի է որոշ բժիշկների կողմից՝ չնայած դրա արժեքին և բարդությանը, որի դեպքում դիտվում է լնդերի ռեցեսիա և կոշտ հյուսվածքների հետագծման ավելի մեծ ձեռքբերում՝ կրկնակի մուտքի վիրահատության ժամանակ։ Այնուամենայնիվ, ուսումնասիրությունների միջև կա զգալի փոփոխականություն, և այս փոփոխությունների կլինիկական նշանակությունը անհայտ է։ Արդյունքում, դժվար է ընդհանուր եզրակացություններ անել այս մեթոդի կլինիկական օգուտների մասին։ Թեև կան ապացույցներ, որ սա կարող է զգալի բարելավում ցույց տալ սովորական բաց վիրահատության համեմատ, արդյունքների վրա ազդող գործոնները պարզ չեն գրականությունից, և դրանք կարող են ներառել ուսումնասիրության անցկացման խնդիրներ, ինչպիսիք են կողմնակալությունը։ Հետևաբար, հիվանդները և առողջապահության ոլորտի մասնագետները պետք է հաշվի առնեն կանխատեսելիությունը, տեխնիկան, համեմատած բուժման այլ մեթոդների հետ, նախքան օգտագործման վերաբերյալ վերջնական որոշում կայացնելը»:

### Էմալի մատրիքսի ածանցյալ

Էմալային մատրիքսի ածանցյալը (EMD) նախընտրելի է որոշ բժիշկների կողմից՝ չնայած դրա բարձր արժեքին։ Այնուամենայնիվ, փորձարկումներում նկատված տարասեռության բարձր աստիճանը ցույց է տալիս, որ արդյունքները պետք է մեկնաբանվեն մեծ զգուշությամբ։ Բացի այդ, զգայունության վերլուծությունը ցույց տվեց, որ բուժման ընդհանուր ազդեցությունը կարող է գերագնահատվել։ EMD-ի օգտագործման իրական կլինիկական առավելություններն անհայտ են։ Բացառությամբ GTR խմբում զգալիորեն ավելի շատ հետվիրահատական բարդությունների առկայության դեպքում GTR-ի և EMD-ի միջև կլինիկականորեն կարևոր տարբերությունների ապացույցներ չկան։ Ոսկրային փոխարինողները կարող են կապված լինել ավելի քիչ լնդերի ռեցեսիայի հետ, քան EMD:

Այնուամենայնիվ, ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ անկախ պարоդոնտի սովորական բուժումից, քրոնիկ պարоդոնտիտով հիվանդների 20-30%-ը բարենպաստ չի արձագանքում իրենց բուժմանը։ Կան բազմաթիվ գործոններ, որոնք բացատրում են դրանք, այդ թվում՝ ատամնաքարերի անարդյունավետ հեռացում, թերի վերականգնում, համակարգային աուտոիմուն վիճակի հետևանքով իմունային պատասխանի խանգարում, ատամնափառի վատ վերահսկում, ծխելը և այլն։

### Համակարգային լրացուցիչ հակամանրէային բուժում

Համակարգային հակաբիոտիկները, ինչպիսիք են ամոքսիցիլինը կամ մետրոնիդազոլը, երբեմն օգտագործվում են ի լրումն դեբրիդինգի վրա հիմնված բուժման։

«Համակարգային հակամանրէային դեղամիջոցները սանդղակավորման և արմատային պլանավորման (SRP) հետ միասին կարող են լրացուցիչ օգուտ տալ միայն SRP-ին պարօդոնտիտի բուժման մեջ՝ կապված կլինիկական ամրացուցիչի կորստի (CAL) և գրպանիկի խորության (PPD) փոփոխության և ռիսկի նվազեցման առումով բերելով լրացուցիչ CAL կորուստ։ Այնուամենայնիվ, ուսումնասիրության մեթոդաբանության տարբերությունները և տվյալների բացակայությունը բացառում էին տվյալների համարժեք և ամբողջական համախմբումը ավելի համապարփակ վերլուծությունների համար։ Դժվար էր վերջնական եզրակացություններ անել, թեև խորը գրպաններով, առաջադեմ կամ «ակտիվ» հիվանդությամբ հիվանդներ կամ կոնկրետ մանրէաբանական պրոֆիլը կարող է ավելի շատ օգուտ քաղել այս լրացուցիչ թերապիայից»։

Ներկայումս կան ցածր արժեքի ապացույցներ, որոնք ցույց են տալիս, թե արդյոք օժանդակ համակարգային հակամանրէային դեղամիջոցներն օգտակար են պարօդոնտիտի ոչ վիրահատական բուժման համար։ Համոզված չէ, թե արդյոք որոշ հակաբիոտիկներ ավելի լավն են, քան մյուսները, երբ օգտագործվում են մասշտաբի և արմատային պլանավորման հետ մեկտեղ։

### Տեղակային օժանդակ հակամանրէային բուժում

Քիմիական հակամանրէային դեղամիջոցները կարող են օգտագործվել կլինիկայի կողմից, որոնք կօգնեն նվազեցնել բակտերիաների քանակը հիվանդի ատամի գրպանիկում։

«Տեղական կիրառվող հավելյալ հակամանրէային դեղամիջոցներից ամենադրական արդյունքները գրանցվել են տետրացիկլինի, մինոցիկլինի, մետրոնիդազոլի և քլորիխիդինի համար։ Լոկալ օժանդակ թերապիան ընդհանուր առմամբ նվազեցնում է մանրէների մակարդակը։

Մինոցիկլինը սովորաբար մատակարարվում է բարակ ներարկիչի միջոցով։ Առկա են նաև քլորիխիդինով ներծծված չիպեր։

Ջրածնի պերօքսիդը բնական հակամանրէային նյութ է, որը կարող է ուղղակիորեն ներարկվել լնդերին կամ պարօդոնտալ գրպանիկին՝ օգտագործելով հատուկ ձևավորված բժշկական սարք։

Ապացուցվել է, որ ջրածնի պերօքսիդի գելը արդյունավետ է բակտերիաների բիոֆիլմը վերահսկելու համար։

### Հյուրընկալող պատասխանի մոդուլավորում

Դոքսիցիկլինի (SDD) ենթամանրէային չափաբաժինները օգտագործվել են հյուրընկալողի արձագանքը պարоդոնտալ պաթոգեններին փոխելու համար։ Ենթադրվում է, որ սա խաթարում է մատրիքսային մետալոպրոտեինազների գործողությունը և դրանով իսկ նվազագույնի է հասցնում հյուրընկալող հյուսվածքների ոչնչացումը։

Համակարգային գործոններ
----------------------

Քրոնիկ պարօդոնտիտը բորբոքային իմունային պատասխանն է բակտերիաների առկայության դեմ։ Վերջին հետազոտությունները ցույց են տվել, որ էպիթելի լորձաթաղանթի խոցը քրոնիկ պարօդոնտալ գրպաններում պայմանավորված է բակտերիաների համակարգային տարածմամբ և հյուրընկալող տարածքում առկա բակտերիալ բորբոքային մարկերների տարածվածությամբ։ Խրոնիկ պարօդոնտիտի հետ կապված առավել լայնորեն հետազոտված համակարգային հիվանդություններից երկուսը շաքարային դիաբետն ու սրտանոթային հիվանդություններն են։

### Շաքարային դիաբետ

Ինչպես 1-ին, այնպես էլ 2-րդ տիպի շաքարախտը կապ է ցույց տվել քրոնիկ պարօդոնտիտի բուժման և առաջընթացի հետ։ Քրոնիկ պարօդոնտիտը շաքարային դիաբետ ունեցող հիվանդների մոտ ավելի ծանր է, քան առանց շաքարախտի, ինչը հաստատում է զգալի կապը։ 2-րդ տիպի շաքարային դիաբետով հիվանդների մոտ 3,8 անգամ ավելի շատ ոսկրային կորուստ և 2,8 անգամ ավելի շատ կլինիկական կցվածքի կորուստ կա, քան ոչ դիաբետիկ մարդկանց մոտ։ Վատ վերահսկվող շաքարային դիաբետով հիվանդների դեպքում ալվեոլային ոսկորների կորստի ավելի բարձր ռիսկ կա։ Քրոնիկ պարօդոնտիտը կարող է նաև լինել մետաբոլիկ սթրեսոր, որը ազդում է շաքարախտի վերահսկման վրա, ազդելով ինսուլինի դիմադրության վրա կամ դառնալով բորբոքային մարկերային սեկրեցիայի աղբյուր, որը կարող է ուժեղացնել առաջային գլիկացիայի վերջնական արտադրանքի ցիտոկինային արձագանքի քանակը։ Բակտերիալ հակագենի նկատմամբ մոնոցիտային հիպերակտիվությունը կենսաբանական մեխանիզմ է, որը կապում է պարօդոնտալ հիվանդությունը և շաքարախտը։ Նախաբորբոքային ցիտոկինների և միջնորդների արտադրության ավելացումը հանգեցնում է հյուսվածքների քայքայման, ամրացուցիչի կորստի, ինչպես նաև ոսկորների կորստի՝ առաջացնելով վերքերի հետաձգված բուժում։

### Սիրտանոթային հիվանդություն

Քրոնիկ պարօդոնտիտը սրտանոթային հիվանդության մարկեր է։ Սրտանոթային ռիսկի հետ կապված մեխանիզմներն այն են, որ քրոնիկ պարօդոնտիտը մեծացնում է բորբոքային միջնորդների մակարդակը, և դա կարող է նպաստել սիրտանոթային հիվանդությունների առաջացմանը, մինչդեռ քրոնիկ պարօդոնտիտի բուժումը նվազեցնում է բորբոքային միջնորդների համակարգային մակարդակները։ Պարօդոնտի գրպանիկներում հայտնաբերված որոշ բակտերիաներ նույնպես կապված են աթերոմատոզ շերտերի առաջացման հետ։

Ծանոթագրություն
---------------

1. 1 2 3  «Treating chronic periodontitis: current status, challenges, and future directions». *Clinical, Cosmetic and Investigational Dentistry*. **2**: 79–91. 2010 թ․ օգոստոսի 11. doi:10.2147/CCIDE.S7712. PMC 3645457. PMID 23662085.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ չպիտակված ազատ DOI (link)
2. ↑  «Clinical course of chronic periodontitis. II. Incidence, characteristics and time of occurrence of the initial periodontal lesion». *Journal of Clinical Periodontology*. **30** (10): 902–8. 2003 թ․ հոկտեմբեր. doi:10.1034/j.1600-051X.2003.00399.x. PMID 14710770.
3. ↑  «Bacteriology of moderate (chronic) periodontitis in mature adult humans». *Infection and Immunity*. **42** (2): 510–5. 1983 թ․ նոյեմբեր. doi:10.1128/IAI.42.2.510-515.1983. PMC 264458. PMID 6642641.
4. 1 2  «Periodontal disease as a specific, albeit chronic, infection: diagnosis and treatment». *Clinical Microbiology Reviews*. **14** (4): 727–52, table of contents. 2001 թ․ հոկտեմբեր. doi:10.1128/CMR.14.4.727-752.2001. PMC 89001. PMID 11585783.
5. ↑  «Development of a classification system for periodontal diseases and conditions». *Annals of Periodontology*. **4** (1): 1–6. 1999 թ․ դեկտեմբեր. doi:10.1902/annals.1999.4.1.1. PMID 10863370.
6. ↑  Ramachandra SS, Gupta VV, Mehta DS, Gundavarapu KC, Luigi N. Differential Diagnosis between Chronic versus Aggressive Periodontitis and Staging of Aggressive Periodontitis: A Cross-sectional Study. Contemp Clin Dent. 2017 Oct-Dec;8(4):594-603.
7. ↑  «A new classification scheme for periodontal and peri-implant diseases and conditions - Introduction and key changes from the 1999 classification». *Journal of Clinical Periodontology*. 45 Suppl 20 (S20): S1–S8. 2018 թ․ հունիս. doi:10.1111/jcpe.12935. PMID 29926489. `{{cite journal}}`: Invalid `|display-authors=6` (օգնություն)
8. ↑  «A systematic review on the clinical efficacy of subgingival debridement in the treatment of chronic periodontitis». *Journal of Clinical Periodontology*. 29 Suppl 3 (S3): 55–71, discussion 90-1. 2002. doi:10.1034/j.1600-051X.29.s3.3.x. PMID 12787207.
9. ↑  Jervøe-Storm, Pia-Merete; Eberhard, Jörg; Needleman, Ian; Worthington, Helen V.; Jepsen, Søren (2022 թ․ հունիսի 28). «Full-mouth treatment modalities (within 24 hours) for periodontitis in adults». *The Cochrane Database of Systematic Reviews*. **2022** (6): CD004622. doi:10.1002/14651858.CD004622.pub4. ISSN 1469-493X. PMC 9239328. PMID 35763286.
10. ↑  «A systematic review of the effect of surgical debridement vs non-surgical debridement for the treatment of chronic periodontitis». *Journal of Clinical Periodontology*. **29** (Suppl 3): 92–102, discussion 160-2. 2002. doi:10.1034/j.1600-051X.29.s3.5.x. PMID 12787211.
11. ↑  Needleman, Ian, ed. (2006 թ․ ապրիլ). «Guided tissue regeneration for periodontal infra-bony defects». *The Cochrane Database of Systematic Reviews* (2): CD001724. doi:10.1002/14651858.CD001724.pub2. PMID 16625546.
12. ↑  Esposito, Marco, ed. (2009 թ․ հոկտեմբեր). «Enamel matrix derivative (Emdogain(R)) for periodontal tissue regeneration in intrabony defects». *The Cochrane Database of Systematic Reviews*. **2009** (4): CD003875. doi:10.1002/14651858.CD003875.pub3. PMC 6786880. PMID 19821315.
13. ↑  «A systematic review on the effect of systemic antimicrobials as an adjunct to scaling and root planing in periodontitis patients». *Journal of Clinical Periodontology*. **29** (Suppl 3): 136–59, discussion 160-2. 2002. doi:10.1034/j.1600-051X.29.s3.8.x. PMID 12787214.
14. ↑  Khattri, Shivi; Kumbargere Nagraj, Sumanth; Arora, Ankita; Eachempati, Prashanti; Kusum, Chandan Kumar; Bhat, Kishore G; Johnson, Trevor M; Lodi, Giovanni (2020 թ․ նոյեմբերի 16). «Adjunctive systemic antimicrobials for the non-surgical treatment of periodontitis». *Cochrane Database of Systematic Reviews*. **2020** (11): CD012568. doi:10.1002/14651858.cd012568.pub2. ISSN 1465-1858. PMC 9166531. PMID 33197289.
15. ↑  «Impact of local adjuncts to scaling and root planing in periodontal disease therapy: a systematic review». *Journal of Periodontology*. **76** (8): 1227–36. 2005 թ․ օգոստոս. doi:10.1902/jop.2005.76.8.1227. PMID 16101353.
16. ↑  «Non-insulin dependent diabetes mellitus and alveolar bone loss progression over 2 years». *Journal of Periodontology*. **69** (1): 76–83. 1998 թ․ հունվար. doi:10.1902/jop.1998.69.1.76. PMID 9527565.
17. ↑  «Periodontal disease. The sixth complication of diabetes mellitus». *Diabetes Care*. **16** (1): 329–34. 1993 թ․ հունվար. doi:10.2337/diacare.16.1.329. PMID 8422804.
18. ↑  «Monocytic TNF alpha secretion patterns in IDDM patients with periodontal diseases». *Journal of Clinical Periodontology*. **24** (1): 8–16. 1997 թ․ հունվար. doi:10.1111/j.1600-051X.1997.tb01178.x. PMID 9049792.
19. ↑  «Periodontal disease and coronary heart disease incidence: a systematic review and meta-analysis». *Journal of General Internal Medicine*. **23** (12): 2079–86. 2008 թ․ դեկտեմբեր. doi:10.1007/s11606-008-0787-6. PMC 2596495. PMID 18807098.
20. ↑  «Periodontal infections cause changes in traditional and novel cardiovascular risk factors: results from a randomized controlled clinical trial». *American Heart Journal*. **151** (5): 977–84. 2006 թ․ մայիս. doi:10.1016/j.ahj.2005.06.018. PMID 16644317.
21. ↑  «A systematic review of stress and psychological factors as possible risk factors for periodontal disease». *Journal of Periodontology*. **78** (8): 1491–504. 2007 թ․ օգոստոս. doi:10.1902/jop.2007.060371. PMID 17668968.