**Իսպանական պայքարող ցուլ**` (իսպ.՝ Toro Bravo, toro de lidia, toro lidiado, ganado bravo, Touro de Lide) պատկանում է իբերական հետերոգեն խոշոր եղջերավոր անասունների դասինին։ Այն բացառապես բուծվում է ազատ տարածությունում՝ Իսպանիայում, Պորտուգալիայում, Ֆրանսիայում և Լատինական Ամերիկայի այն երկրներում, որտեղ ցլամարտեր են կազմակերպվում։ Մարտական ցլերը հիմնականում ընտրվում են իրենց ագրեսիայի, էներգիայի, ուժի և կայունության որոշակի համադրություների համար։ Բուծման ընթացքում ցուլերը իրենց բնական հատկանիշները պահպանելու համար հազվադեպ են հարձակվում մարդկանց վրա և եթե երբևէ հարձակվում են դա ոտքով չի լինում։

Իսպանական մարտական ցուլ Սեվիլայում, 2009 թվականի ապրիլին:

Ցեղի պատմություն
----------------

Որոշ մեկնաբաններ հետևում են Պիրենեյան թերակղզու մարտական վայրի ցուլերի ծագմանը և դրանց օգտագործումը Հռոմեական կայսրության՝ ասպարեզում խաղերի համար։ Չնայած փաստացի ծագումը քննարկման փուլում է, գենետիկական ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ բուծման ֆոնդն ունի անսովոր հին գենետիկ ավազան։ Ցուլի ագրեսիվությունը պահպանվել է սելեկցիայի միջոցով և հայտնի է դարձել Իսպանիայի և Պորտուգալիայի բնակչության շրջանում, ինչպես նաև Լատինական Ամերիկայի այն մասերում, որտեղ այն արմատավորվել է գաղութային կառավարման ժամանակ, ինչպես նաև Հարավային Ֆրանսիայի որոշ մասերում, որտեղ ցլամարտը տարածվել է 19-րդ դարում։ 2010 թվականի մայիսին իսպանացի գիտնականներն առաջին անգամ կլոնավորեցին ցեղատեսակը։ Գոթ անունով հորթը, որը Վալենսիայից թարգմանաբար նշանակում է «ապակի», կլոնավորվել է Վասիտո անունով ցուլից և փոխպատվաստվել 
ֆրիզիայի Մայր տիրուհու կողմից։

Ցեղի առանձնահատկություններ
--------------------------

Մարտական ցուլը բնութագրվում է իր ագրեսիվ պահվածքով, հատկապես երբ միայնակ է կամ չի կարող փախչել։ Նրանցից շատերը գունավորված են սև կամ մուգ շագանակագույն երանգով, բայց մնացած գունավորումները նորմալ են։ Նրանք հասունանում են ավելի դանդաղ, քան մսային ցեղատեսակները, քանի որ դրանք ավելի ծանր են քաշով՝ փոխարենը ունենալով մկանուտ «մարզական» տեսք, աչքի ընկնող մորիլայով, ուսի և պարանոցի վրայի մկանների մի համակարգ, որը ցուլին տալիս է իր առանձնահատուկ նկարագիրը և ուժը եղջյուրների հետ միասին։
Նրանց եղջյուրներն ավելի երկար են, քան մյուս ցեղատեսակների մեծ մասի մոտ և առկա են ինչպես արու, այնպես էլ էգ ներկայացուցիչների մոտ։ Հասուն ցլերը կշռում են 408,2-ից 700 կգ։ Կռվող անասունների մեջ կան ցեղի մի քանի «արգելքներ» կամ ենթատեսակներ։ 
Այսպես կոչված «հիմնարար ցեղերից» այսօր մնում են միայն Վիստահերմոսայի, Վասկեսի, Գալարդոյի և Կաբրերայի տոհմածառերը։
Այսպես կոչված «ժամանակակից հիմնարար տոհմածառերը» Սալթիլոն, Մուրուբեն, Պառլադեն և Սանտա Կոլոման են որոնք բոլորը հիմնականում Վիստահերմոզայի արյունակիցն են։
Խոշոր եղջերավոր անասունները ունեն երկգույն տեսողություն, նրանց դարձնում են կարմիր-կանաչ գույնի դալտոնիկ և կեղծում են այն գաղափարը, որ կարմիր գույնը զայրացնում է նրանց, նրանք պարզապես արձագանքում են մուլետայի շարժումներին։ Կարմիր գույնը ավանդական է և ենթադրվում է, որ դա խթանում է արյան հետքերը և ապահովում է համապատասխան մութ հակադրություն ասպարեզի հատակին։

### Աճ

Մարտական խոշոր եղջերավոր անասունները բուծվում են Իսպանիայի դեզեսների լայնածավալ ագարակներում, որոնք հաճախ ապաստարաններ են իսպանական վայրի բնության համար քանի որ օգտագործված գյուղատնտեսական մեթոդները ծավալուն են։ Թե՛ արու , թե՛ էգ հորթերն իրենց կյանքի առաջին տարին անց են կացնում մայրերի հետ, անուհետև նրանց կտրում են կրծքից, խարանվում և պահվում մեկ սեռի խմբերում։ Երբ խոշոր եղջերավոր անասունները դառնում են մոտ երկու տարեկան կամ անց, դրանք ուղարկվում են տիենտա կամ փորձարկման։ Արուների համար դա որոշում է, թե արդյոք դրանք հարմար են բազմացման, ցլամարտի կամ մսի սպանդի համար։ Ցուլերի ճակատամարտի փորձությունը միայն ձիու նկատմամբ իրենց ագրեսիան է, քանի որ կանոնակարգերը արգելում են նրանց հարձակվել մարդու վրա՝ նախքան ցլամարտի ռինգ մտնելը։ Նրանք սովորում են, թե ինչպես օգտագործել իրենց եղջյուրները այլ ցլերի հետ կտվելու փորձերի ընթացքում։ Իրենց հատուկ ագրեսիայի շնորհիվ այս մարտերը կարող են հանգեցնել ցուլերի լուրջ վնասվածքների և նույնիսկ մահվան՝ առաջացնելով մեծ ծախսեր նրանց բուծողների համար։ Էգերը ավելի մանրակրկիտ քննության են ենթարկվում, այդ թվում՝ ցլամարտիկը իր թիկնոցներով հանդերձ, ուստի հաճախ ասում են, որ ցուլը «քաջությունը» ժառանգում է իր մորից։ Եթե ցլամարտի համար պիտանի լինի, ցլերը կվերադառնան իրենց հասակակիցների մոտ։ Հիվանդացող կովերը պահվում են բուծման համար և մոթվում են այն ժամանակ երբ այլևս չեն կարողանում հորթեր ծնել։ Երեք տարեկանները այլևս հորթ չեն համարվում , նրանք հայտնի են որպե նովիլյո եւ պատրաստ են ցլամարտին չնայած նովիլադաները ցլամարտիկներ կամ նովիլերոսներ պատրաստելու համար են։ Լավագույն Ցուլերին պահում են ցլամարտերի համար՝ լի մատադորներով։ Իսպանական օրենսդրության համաձայն, նրանք պետք է լինեն առնվազն չորս տարեկան և ունենան 460 կգ քաշ՝ առաջին կարգի ցլամարտում մենամարտելու համար, 435 կգ՝ երկրորդ կարգի, և 410 կգ՝ երրորդ կարգի օղակների համար։ Նրանք պետք է ունենան նաև լիարժեք ֆունկցիոնալ տեսողություն և նույնիսկ եղջյուրներ և ընդհանուր առմամբ լավ վիճակում են։ Ամեն տարի մի քանի անգամ ցուլը կթուլանա կամ «կներվի», ինչը նշանակում է, որ նրա կյանքը խնայվում է ցլամարտում ականավոր պահվածքի պատճառով, հաղորդավարները կոչով դիմել են ռինգի նախագահին՝ Սպիտակ թաշկինակներով։ Ցլամարտիկը միանում է խնդագրին քանի որ դա մեծ պատիվ է ունենալ մի ցուլ, որի հետ դուք ներումով եք պայքարել։ Նախագահը ներում է տալիս նարնջագույն թաշկինակը ցուցադրող ցլին։ Նախկինում իր վնասվածքներից բուժված ցուլը (որը հիմնականում մակերեսային է), այնուհետև վերադարձվում է իր կողմից բուծված ագարակը, որտեղ նա անց է կացնում իր օրերը դաշտերում։ Շատ դեպքերում նա դառնում է «սերմի ցուլ», զուգորդված մեկ անգամ մոտ 30 կովերի հետ։ Չորս տարի անց նրա սերունդներին փորձելու են ռինգում։ Եթե նրանք լավ են կռվում ապա նրանք նորից կարող են բուծվել։ «Ինդուլտադո» ցլի կյանքի տևղությունը կարող է լինել 20-ից մինչև 25 տարի։

Միուրա
------

Միուրան իսպանական մարտական ցուլի շարքերում է, որը բուծվում է Անդալուզիայի Սևիլիա նահանգի Գանադերիա Միուրա քաղաքում։ Ռանչոն հայտնի է մեծ ու դժվար մարտական ցուլեր բուծելու համար։ Ցուլը Միուրան նորամուտը նշել է Մադրիդում 1849 թվականի ապրիլի 30-ին ։ Միուրան ծագել է իսպանական ցուլի հինգ Պատմական գծերից՝ Գալարդո, Կաբրերա, Նավարրա, Վերագուա և Վիստաերմոս Պարլադեից։ Մինչև նրա մահը 1854 թվականը ցուլերը մարտնչել են Խուան Միուրայի անվան տակ։ Հետո նրանք գտնվում էին նրա այրի Խոսեֆա Ֆերնանդես դե Միուրայի անվան տակ։ Նրա մահից հետո անասունները կրում էին նրա ավագ որդու՝ Անտոնիո Միուրա Ֆերնանդեսի անունը 1869 թվականից 1893 թվականները , իսկ հետո կրտսեր եղբոր՝ Էդուարդո Միուրա Ֆերնանդեսի, մինչև նրա մահը՝ 1917:

Հեղինակ
-------

Միուրա տոհմի ցլերը խոշոր, կատաղի և խորամանկ համբավ ունեն։ Ասում են, որ մատադորի համար հատկապես վտանգավոր է Միուրաին երես թեքելը։ Միուրա ցլերը հիշատակվում են որպես անհատապաշտներ, յուրաքանչյուր ցուլ, կարծես, ուժեղ անձնական բնավորություն տեր էր։ 
«Մահ օրվա երկրորդ կեսին» գրքում Էռնեստ Հեմինգուեյը գրել է։
Գոյություն ունեն ցուլերի որոշակի շտամներ, որոնք կարող են սովորել այն, ինչ տեղի է ունենում ասպարեզում․․․ ավելի արագ, քան բուն մենամարտն ընթանում է, ինչը մեկ րոպեից մյուսը դժվարացնում է դրանց կառավարումը․․․ այս ցլերը դաստիարակում են Դոն Էդուարդո Միուրայի որդիները հին մարտական կազմից․․․

Հայտնի ցլեր
-----------

Մուրսիլագոն կենդնի մնաց պիկադորից ստացած 24 հարվածներից հետո  , որը կայացելէ 1879 թվականի հոկտեմբերի 5-ին Ռաֆայել «Էլ-Լագարտիո» Մոլինա Սանչեսի դեմ, Իսպանիայի Կորդոբա քաղաքում գտնվող Կոսո դե-լոս-Կալիֆաս ցլամարտում։

Իսլերոն խոցեց և սպանեց ցլամարտիկ Մանոլետին՝ 1947 թվականի օգոստոսի 28-ին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Guía de campo de las razas autóctonas españolas*. Miguel A. García Dory, Silvio Martínez Vicente y Fernando Orozco Piñán. Alianza Editorial, 1990, Madrid. Página 228. 84-206-0458-5
2. ↑  Fraser, Evan & Rimas, Andrew.*Beef: The Untold Story of How Milk, Meat, and Muscle Shaped the World. Archived 2017-09-07 at the Wayback Machine.*Harper Collins, London 2009
3. ↑  «Spain clones first fighting bull». *BBC*. 2010 թ․ մայիսի 19.
4. ↑  Richardson, Jock. *La Divisa,* 103, 'The Foundational Bull Ranches.' Club Taurino of London. November–December 1996.
5. ↑  Fraser, Dr Evan & Rimas, Andrew. *Beef: The Untold Story of How Milk, Meat, and Muscle Shaped the World. Archived 2017-09-07 at the Wayback Machine.* Harper Collins, London 2009
6. ↑  «Real Decreto 145/1996, de 2 de febrero, por el que se modifica y da nueva redacción al Reglamento de Espectáculos Taurinos». *Noticias Jurídicas*. Վերցված է 2017 թ․ սեպտեմբերի 6-ին.
7. ↑  mundotoro.com Archived 2010-05-26 at the Wayback Machine.
8. ↑  Origen. Ganadería Miura. Archived 24 August 2018.
9. ↑  «Animals: Pamplona's Encierros». *Time*. 1932 թ․ հուլիսի 11. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ մայիսի 25-ին. Վերցված է 2010 թ․ մայիսի 12-ին.
10. ↑  «PLAIN PEOPLE: The Best Is Dead». *Time*. 1947 թ․ սեպտեմբերի 8. Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ դեկտեմբերի 31-ին. Վերցված է 2010 թ․ մայիսի 12-ին.
11. ↑  Villiers-Wardell, p. 117
12. ↑  Cossío, *Los Toros*, tomo3: "*El toro bravo II*", 978-84-670-2531-6, Espasa Calpe, 2007, Spanien, p 584.