**Նահապետ Ազատի Տոնոյան** (հայտնի է եղել նաև Ֆեդյա անունով, հոկտեմբերի 18, 1960, Ապարան - սեպտեմբերի 19, 1992, Ղոչազ լեռ, Բերձորի հատված), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի հրամանատար։

Կենսագրական տվյալներ
--------------------

1967-1975 թվականներին հաճախել է Ապարան քաղաքի թիվ 1 միջնակարգ դպրոցը։ 1979 թվականին ավարտել է թիվ 40 պրոֆտեխուսումնարանը։ 1980-1982 թվականներին ծառայել է Խորհրդային բանակում։

Մասնակցությունը Արցախյան ազատամարտին
------------------------------------

1989 թվականի հունիսին ստեղծվում է Ապարանի կամավորական ջոկատը։ Հետագայում ջոկատի հիմքի վրա կազմավորվել է «Հատուկ գնդի» Ապարանի վաշտը, որի հրամանատար է նշանակվել Նահապետ Տոնոյանը։ Վաշտի հրամանատարի գլխավորությամբ Ապարանի վաշտը առաջին մարտական մկրտությունը ստանում է 1989 թվականին Ղափանի Եղվարդ և Ուժանիստ գյուղերի ինքնապաշտպանական մարտերում։ Այնուհետև վաշտը մասնակցել է սահմանամերձ մի քանի շրջանների պաշտպանությանը։ 1990 թվականի նոյեմբերին Նահապետ Տոնոյանի գլխավորությամբ վաշտը մեկնել է Վարդենիս մարտական հանձնարարություն կատարելու։ Ձմռան ընթացքում մի շարք մարտական գործողությունների մասնակցելուց հետո, ապրիլի 3-ից մայիսի 7-ը այլ ջոկատների հետ Ապարանի վաշտը իրականացնում է Իջևանի շրջանի Կիրանց, Ոսկեպար, Աջառկուտ գյուղերի պաշտպանությունը։ Հունիսի սկզբից վաշտը մարտական գործողությունների է մասնակցում Սիսիանում։ 1991 թվականի օգոստոսի 18-ին Ապարանի վաշտը մեկնում է Շահումյանի շրջան, մասնակցում Բոզլուխ, Վերին շեն, Մանաշիդ գյուղերի համար ծավալված մարտական գործողություններին։ 1991 սեպտեմբերի 26-ին վաշտի մի մասը մնում է Խարխափուտում, մյուս մասը մեկնում է Ղարաչինար։ 1992-ի մարտի 16-ին վաշտը կրկին մեկնում է Շահումյանի շրջան (բուն Շահումյան), որտեղ ապարանցիները տալիս են իրենց առաջին զոհը՝ Ռաֆոն։ 1992 թվականի մայիսի 5-ին վաշտը մեկնում է Երասխ, Մայիսի 14-ից հունիսի 5-ը Նահապետ Տոնոյանի գլխավորությամբ վաշտը իրականացնում է Բերձորի հատվածի հարավային կողմի պաշտպանությունը, որը շարունակվում է մինչև հունիսի 25-ը՝ այս անգամ Ռազմիկ Պետրոսյանի գլխավորությամբ։ Հունիսի 18-ին Տոնոյանը վաշտի 15 մարտիկների և «Հատուկ գնդի» այլ վաշտերի մարտիկների հետ մեկնում է Մարտակերտ, մասնակցում տեղի մարտական գործողություններին։ Օգոստոսի 5-ին վաշտի մի մասը Ռազմիկ Պետրոսյանի գլխավորությամբ մեկնում է Բերձոր՝ Ղոչազի բարձունքը պահելու։ Այստեղ օգոստոսի 20-ից Ռազմիկին փոխարինում է Վահագն Մովսիսյանը, իսկ սեպտեմբերի 5-ին՝ Ֆեդյան։ Սեպտեմբերի 19-ի առավոտյան ծանր վիրավորվում է Ապարանի վաշտի մեկ այլ մարտիկ՝ Գեդեոն Ղարիբյանը։ Ֆեդյան որոշում է նրան բուժկետ հասցնել։ Այդ ընթացքում հակառակորդի ուժերը շրջափակել էին Ղոչազի բարձունքը։ Վիրավոր Գեդեոնի հետ Ֆեդյայի ՈՒԱԶ մակնիշի մեքենան մտնում է անտառ և այդպես էլ այնտեղից դուրս չի գալիս։ Սեպտեմբերի 21-ին, ժամը 2։ 30-ին շրջափակումը վերացվում է։ Գտնվում են Ֆեդյայի և Գեդեոնի դիերը։ Հավանաբար Ֆեդյան իրենց պայթեցրել էր հենց մեքենայի մեջ, որից հետո միայն ազերիները նրանց մարմինները դուրս էին քաշել և անմարդկային դաժանությամբ խոշտանգել։

Նահապետ Տոնոյանը ամուսնացած էր, ունի երեք զավակ։ Թաղված է Ապարանի եղբայրական գերեզմանատանը։ Պարգևատրվել է Հայաստանի Հանրապետության և Արցախի Հանրապետության առաջին աստիճանի մեդալներով, «Հատուկ գունդ», «Վազգեն Սարգսյան», «Սպարապետ Վազգեն Սարգսյան» շքանշաններով և «Առաջին գունդ», «Մայրական երախտագիտություն» մեդալներով։

* Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանի Աղավնո գյուղի Սրբոց Նահատակաց եկեղեցու Արցախյան ազատամարտի հուշահամալիրը, որը նվիրված է նաև Նահապետ Տոնոյանի հիշատակին։Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանի Աղավնո գյուղի Սրբոց Նահատակաց եկեղեցու Արցախյան ազատամարտի հուշահամալիրը, որը նվիրված է նաև Նահապետ Տոնոյանի հիշատակին։
* Նահապետ Տոնոյանի անունը գրված Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանի Աղավնո գյուղի Սրբոց Նահատակաց եկեղեցու Արցախյան ազատամարտի հուշահամալիրի քարե սալի վրա։Նահապետ Տոնոյանի անունը գրված Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանի Աղավնո գյուղի Սրբոց Նահատակաց եկեղեցու Արցախյան ազատամարտի հուշահամալիրի քարե սալի վրա։
* Ապարանի զինվորական պանթեոնը, որտեղ գտնվում է Նահապետ Տոնոյանի գերեզմանը։Ապարանի զինվորական պանթեոնը, որտեղ գտնվում է Նահապետ Տոնոյանի գերեզմանը։
* Նահապետ Տոնոյանի գերեզմանը Ապարանի զինվորական պանթեոնում։Նահապետ Տոնոյանի գերեզմանը Ապարանի զինվորական պանթեոնում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  «Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ 1988-1994» հանրագիտարան, Երևան 2004 թվական։
2. 1 2  «Անքննելի է…» հոդված hayzinvor.am կայքում, *(արխիվացված 05․07․2022թ․)*։