**Sci-Hub**, կայք է, որը թույլատրում է ներբեռնել 70 միլիոնից ավելի գիտական հոդվածներ և այլ աշխատություններ։ Առաջին հայտնի վեբ-կայքն է, որի միջոցով մեծ մասշտաբներով կարելի է անվճար ներբեռնել գիտական հոդվածների ամբողջական տարբերակները։

Այն շրջանցում է հրատարակչի վճարումները` թույլ տալով ուսումնական հաստատության վստահված անձանց միջոցով անվճար մուտք գործել գիտական հոդվածների ամբողջական տարբերակներ։ Sci-Hub-ը գիտական ամսագրերը պահում է իր սեփական քեշի մեջ` հետագա հարցումներն արագացնելու համար։

Sci-Hub-ը հիմնադրվել է 2011 թ․-ին, Ղազախստանի ասպիրանտ Ալեքսանդրա Էլբակյանի կողմից` գիտելիքների տարածմանը նպաստելու նպատակով՝ ի պատասխան վճարովի հետազոտական աշխատանքների բարձր արժեքների՝ մոտ 30 ԱՄՆ դոլար յուրաքանչյուր հոդվածի համար։

2015 թ. ակադեմիական հրատարակիչ *Elsevier-*ն բողոք է ներկայացրել Նյու Յորքում Sci-Hub-ի դեմ` հեղինակային իրավունքի խախտման համար։ Հետազոտությունների արդյուքում պարզվեց, որ 2017թ․-ի հուլիսին PeerJ ամսագրում տպագրված հոդվածները հասանելի դարձնելու շնորհիվ՝ Sci-Hub-ը բավարարել է օգտատերերի հարցումների 99,3 %-ը, և հոդվածների միայն 0,7 %-ը մնացին անհասանելի հետազոտողների հարցումներում։

Հաջորդող դատական գործընթացի արդյունքում 2015թ․-ի նոյեմբերին բնօրինակ sci-hub.org կայքն արգելափակվեց։ Առաջին դոմենի կորստի արդյունքում, նախագիծն վերականգնեց իր աշխատանքը նույն ամսում ․io դոմենով, այնուհետև Sci-Hub-ը ցիկլային տեղափոխվել է մի շարք այլ դոմենների միջոցով, որոնցից մի քանիսն արգելափակվել են որոշ երկրներում։ Sci-Hub-ը հակասական գովասանքի է արժանացել գիտական և ակադեմիական համայնքների կողմից և դատապարտվել՝ մի շարք հրատարակիչների կողմից։

Պատմություն
-----------

Մեկ շնչի հաշվով ներբեռնված հոդվածների քանակը երկրում
Sci-Hub նախագիծն մեկնարկվել է 2011թ․ի սեպտեմբերի 5-ին՝ Ղազախստանից ծրագրավորող և նեյրոտեխնոլոգիաների հետազոտող Ալեքսանդրա Էլբակյանի կողմից։ Նրա նպատակն է նպաստել գիտելիքների տարածմանը` թույլ տալով, որ ավելի շատ մարդիկ ունենան վճարովի ծառայությունների հասանելիություն։ Էլբակյանը պնդում է, որ ինքը չէր կարող կատարել հետազոտություն Ղազախստանի համալսարանում, եթե նա նմանապես կերպով «չգողանար» հոդվածներ փորձի փոխանակման ֆորումների միջոցով՝ հաշվի առնելով հարյուրավոր հոդվածների պահանջը՝ յուրաքանչյուրը 32 դոլար արժողությամբ։ Ակտիվ զբաղվելուց և հարյուրավոր հոդվածներ ուղարկելուց հետո՝ նա սկսեց մշակել գործընթացի ավտոմատացման ուղիներ։

### Համագործակցություններ

2011թ․-ի սեպտեմբերից մինչ 2013թ․- ի սկիզբը կայքը գործարկվում էր առանց պահեստարանների։

2013թ․-ին Sci-Hub-ը սկսեց համագործակցել Ռուսաստանում գտնվող ուսումնական գրքերի և փաստաթղթերի պահոց՝ Գիտական Ժառանգության (LibGen-ի) հետ։ Մինչ 2014թ․-ի ավարտը Sci-Hub-ն հիմնվում էր LibGen-ի վրա․ որպես պահոց․ օգտատերերի կողմից հարցում ստացած փաստաթղթերը հարցում էին կատարվում LibGen-ից և առաքվում էին, եթե այնտեղ հասանելի էին, հակառակ դեպքում՝ ստացվում էին այլ միջոցներով, այնուհետև պահպանվում էին LibGen-ում։ Մշտական պահեստը թույլ էր տալիս ավելի շատ օգտվողների սպասարկել, քան պահեստավորված բովանդակությունը 6 ժամ հետո վերացնելու նախկին համակարգը։

Հետագայում մեծ քանակությամբ, հիմնականում Չինաստանից, ներբեռնումների հարցումներից և կոշտ սկավառակի հետ կապված խնդիրների պատճառով LibGen-ի պահեստներից 40,000-ից ավելի հավաքած փաստաթղթերի կորստից հետո՝ Էլբակյանը թողարկեց զանգվածային ֆինանսավորման քարոզարշավ, որպեսզի LibGen ի տվյալների բազայում ունենա Sci-Hub-ի հոդվածների սեփական կրկնօրինակներ։ 2014թ․-ին մշակվել է կոդ, որը թույլ էր տալիս Sci-Hub-ին ինքնուրույն ներբեռնել գիտական հոդվածներ, և այդ տարվա վերջում ստեղծվեցին մի քանի հայելային վեբ կայքեր, որոնք, ներկայումս, Sci-Hub-ի միակ պահոցներն են և անկախ են LibGen-ից։ 2015 թվականից ի վեր Sci-Hub-ն ունի սեփական պահեստարան։ Գրքերը չեն պահեստավորվում Sci-Hub-ի կողմից և հարցումները վերափոխանցվում են LibGen-ին։

Նախագծի Sci-Hub.org անունը կրող բնօրինակի աշխատանքը դադարեցվել է նոյեմբերի սկզբին` դատական կարգով։ Ծրագիրը կրկին սկսեց գործել նույն ամսվա ընթացքում .io դոմենով։ Հետագայում այն նույնպես դադարեցվեց Elsevier-ի բողոքից հետո, որը ուղղված էր կայքի չինական գրանցամատյան՝ Now.cn։ Չնայած ռեգիստրի հետ քաշքշուկներին՝ Sci-Hub-ը մինչ այսօր հասանելի է այլընտրանքային .tw և ․se դոմեններով (.bz դոմենը փակվել է 2017 թ․-ի հունվար- փետրվար ամիսներին, այնուհետև կրկին հասանելի դարձավ նույն տարվա վերջում)։ .io և .ac դոմենները նախկինում ակտիվ էին։ Երբեմն Sci-Hub-ը հասանելի էր նաև  IP հասցեի (80.82.77.83) մուտքագրմամբ կամ էլ .onion Tor գաղտնի ծառայության (scihub22266oqcxt.onion) միջոցով, որը TorrentFreak-ի հաղորդմամբ հարցումների նկատմամբ "առավել անտարբեր" է։

Հոդվածները կարող են  ստացվել Telegram հաղորդագրությունների ակնթարթային փոխանակման ծառայության միջոցով։

Կայքը լայն տարածում ունի ինչպես զարգացած․ այնպես էլ զարգացող երկրներում, ինչպիսիք են ՝ ԱՄՆ-ն, Հնդկաստանը, Ինդոնեզիան, Պակիստանը, Իրանը, Ճապոնիան, Ռուսաստանը և Բրազիլիան։ 2016թ․-ի սկզբին Էլբակյանի հրապարակած տվյալները ցույց են տալիս, որ զարգացած երկրներում ներբեռնումների քանակն ավելի մեծ է և հիմնականում հարցումները ստանում են ԱՄՆ-ից և Եվրոպական Միության երկրներից։

Կայքի ստեղծման պատմություն
--------------------------

Կայքերի ավելի լայն ցանցի մի մասն ազատ մուտքի հնարավորություն է տալիս գիտական թերթերին, սակայն Sci-Hub-ը առաջինն է, ով կատարելագործել է վճարովի ծառայությունները շրջանցելու ուղին։  Գիտական գրականության փոխանակման ավանդական միջոցները ենթադրում են հոդվածի հեղինակներին կամ դրա նկատմամբ իրավունքներ ունեցող մարդկանց (օրինակ՝  #ICanHazPDF-ը Թվիթթերում) ուղղված հարցման անհրաժեշտություն։ 

Վճարովի գիտական և ակադեմիական հոդվածները հասանելի դարձնելու այլ միջոցը «կանաչ» ինքնաարխիվացումն է, որտեղ հեղինակները տեղադրում են հոդվածներն իրենց ինստիտուցիոնալ պահոցներում։ Որոշ հրատարակիչներ փորձում են արգելափակել ինքնաարխիվացումը․ վերջինիս տևողությունը կարող է լինել հրատարակումից հետո 6-12 ամիս կամ ավել։ Արգելքի հետ կապված կանխավճարի պատճառով որոշ ինստիտուցիոնալ պահեստներ ունեն կրկնօրինակման հարցման կոճակներ (օրինակ DSPACE կամ EPrints), որի միջոցով օգտատերերը կարող են հարցում կատարել, և հեղինակները կարող են տրամադրել նրանց հոդվածի մեկ օրինակ սեղմելով նշված կոճակը։ Այս միջոցները հաճախ վստահելի չեն և կարող են բերել աշխատանքում երկար ուշացումների։ Ըստ Ալեքսանդրա Էլբակյանի՝ ծրագրի ստեղծման միտքը ծնվեց այսպես․

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Երկար Ժամանակ ես եղել եմ մոլեկուլային կենսաբան-գիտնականների համար նախատեսված ռուսական ֆորումի հաճախորդ․ Նրա գրավչություններից էր «Full Text» հատուկ բաժինը։ Այնտեղ ֆորումի յուրաքանչյուր անդամ կարող էր հարցում կատարել այն հոդվածի համար, որի մուտքը փակ էր։ Եթե այլ անդամներից որևէ մեկի մոտ մուտքն ազատ է, ապա նա կարող էր ուղարկել հոդվածը էլեկտրոնային փոստով։ Այսինքն, սա կոլլեկտիվ փոխօգնության համակարգ էր։ Ես ակտիվորեն մասնակցել եմ հոդվածների փոխանցմանը։ Հետագայում միտք ծագեց կատարելագործել այս գործընթացը։

Խոչընդոտները շրջանցելու միտքը նոր չէր։ Մեր մոտ՝ Ղասախստանում արգելափակված էր Կենդանի ամսագիրը և ստիպված էինք օգտագործել հատուկ կայքեր այն կարդալու համար։ Գործընթացը կատարվում էր այսպես․ անհրաժեշտ էր կրկնօրինակել արգելափակված նյութի հասցեն, տեղադրել այն այս կայքի հատուկ դաշտում, և այն բացվում էր։ Ես որոշեցի անել նույնը գիտական հոդվածների համար։ |  |

Գիտական հոդվածներ մուտք գործելու կարևորությունը ոչ այնքան հայտնի բուհերի ուսանողների համար Էլբակյանը գիտակցեց, երբ սովորում էր Ղազախստանի համալսարանում՝ «Վճարել 32 դոլար յուրաքանչյուր հոդվածի համար ուղղակի խենթություն է, հատկապես, երբ գիտական աշխատանքի համար Ձեզ անհրաժեշտ են տասնյակ կամ հարյուրավոր հոդվածներ կարդալ։ Ես ստացել եմ նրանց մուտք գործելու հնարավորությունը ծովահենության միջոցով»։

Sci-Hub ծրագիրը սկսեց իր աշխատանքը 2011թ․-ի սեպտեմբերի 5-ին։ Կայքը դարձավ շատ հանրահայտ զարգացող երկրներում, ինչպիսիք են  Հնդկաստանը և  Ինդոնեզիան, ինչպես նաև Իրանը, Չինաստանը, Ռուսաստանը և Բրազիլիան։

Կայքի աշխատանքը ֆինանսավորվում է օգտատեր-ներդրողների կողմից ՝ բիթքոին վճարման համակարգի միջոցով։

### Նախորդ դոմեններ

Ստորև ներկայացված են 2018թ․-ի  մայիս ամսվա դրությամբ Sci-Hub-ին ծառայող դոմենները, որոնք այժմ հասանելի չեն․

* sci-hub.ac
* sci-hub.biz
* sci-hub.bz
* sci-hub.cc
* sci-hub.ga
* sci-hub.gq
* sci-hub.hk
* sci-hub.io
* sci-hub.is
* sci-hub.la
* sci-hub.mn
* sci-hub.name
* sci-hub.nu
* sci-hub.org
* sci-hub.tv
* sci-hub.wang
* sci-hub.ws
* scihub22266oqcxt.onion

Աշխատանքի սկզբունք
------------------

Sci-Hub կայքը հասանելի է դարձնում հոդվածները՝ չպահանջելով բաժանորդագրություն կամ վճարումներ։ 2016թ․-ի փետրվար ամսվա դրությամբ, ըստ նույն կայքի տվյալների, այն օրական սպասարկել է ավելի քան 200 000 հարցումների, որը միջինում 80 000 հարցումով ավելի է 2015թ․-ի համեմատ, երբ «sci-hub.org»-ը արգելափակվեց։

2017 թ.-ի մարտին կայքը հավաքել է 62 մլն փաստաթուղթ՝ այդ թվում դրանց 85% - ը հրապարակվել են վճարովի գիտական ամսագրերում։ Կարլ Մալամուդ կարծիքով, sci-hub-ի միլիոնավոր թերթեր հանրային տիրույթում են ԱՄՆ-ում, քանի որ հեղինակային իրավունքի ժամամակաշրջանը լրացել է՝ դրանց հրապարակման ամսաթվից կախված (1923 կամ նախկինում)։

Թեև Sci-Hub-ը չի սահմանափակվում գիտական հոդվածներով՝ հումանիտար և սոցիալական գիտությունների հրատարակված հետազոտությունները կարող այնքան հաճախ չնեբեռնվել՝ կազմելով Sci-Hub-ի 100 լավագույն ներբեռնումների 10 տոկոսը։

Sci-Hub-ը պահպահում է մի քանի տասնյակ միլիոն գիտական հոդվածներ իր պահոցներում։ Յուրաքանչյուր օր ներբեռնվում են նոր փաստաթղթեր .edu-փոխանորդի վրա հիմնված համակարգի միջոցով։ Հարցման դեպքում ստուգվում է, թե արդյոք առկա է նշված աշխատանքը բազայում․ եթե այն առկա է, ապա ալգորիթմը շրջանցում է ցանկալի ամսագրի կամ հրատարակչության վճարման արգելքը (անգլ.՝ Paywall): Ալեքսանդրա Էլբակյանի խոսքով, նշված շրջանցման ալգորիթմը կայքի հիմնական գործառույթն է, որում ծրագրավորման ամենաշատ աշխատանքներն են կատարվել։ Հասանելության բանալիները տրամադրում են այն գիտնականները կամ համալսարանները, որոնք միացված են այս կամ այն տվյալների բազային։ Յուրաքանչյուր անգամ հոդվածը, որը առաջին անգամ է հարցում ստանում, ավելացվում է Sci-Hub-ի սերվերներում, ինչպես նաև ներբեռնվում են մեկ այլ ծովահեն կայքի՝ *LibGen*-ի տվյալների բազա։

Օգտատերերը կարող են մուտք գործել կամայական աղբյուրից վերցրված հոդված՝ միասնական ծրագրերի համակարգի միջոցով, այդ թվում՝ կենտրոնական կայքէջում որոնման դաշտում DOI-ի կամ URL-հասցեի (օրինակ՝ որոշ ակադեմիական հղումների) մուտքագրմամբ, ինչպես հրատարակչի URL-հասցեի դոմենում (օրինակ՝ որոշ ակադեմիական փոխանորդների) Sci-Hub դոմենի ավելացմամբ։

Այս ծրագրային համակարգը օգտատերերի կողմից ընկալվում է որպես գերակա օգտագործվող և տիպական ծրագրերի համեմատ հարմարավետ ու հասանելի հարթակ։ Sci-Hub-ը վերահղում է հարցումները որոշակի վճարովի հասանելիությամբ աշխատանքներին, որոնք հայտնաբերվել են *CrossRef*-ի և *Unpaywall*-ի տվյալների մետատվյալներ բազայում։ Որոշ հարցումներ փոխադրվում են CAPTCHA-ի միջոցով։ Որոշ հարցումներ անմիջապես սպասարկվում են, այն դեպքում, երբ ուրիշները պահանջում են սպասման ժամանակ, որը հաստատում է, որ կատարվում է փոխանորդներով ցիկլիկ փոխանցում։

2016 թ. ապրիլին Էլբակյանը «Գիտություն» ամսագրում ասել է, որ աշխարհի բազմաթիվ անանուն գիտնականներ իրենց հավատարմագրերը նվիրում են կամավոր, ինչը հետագայում հստակեցրել է՝ ասելով, որ ինքը չի բացահայտի հավատարմագրերի աղբյուրները։ Հրատարակիչներն ասում են, որ Sci-Hub-ը ապավինում է ֆիշինգի միջոցով ստացված հավատարմագրերին։ Էլբակյանն ի պատասխան նշում է, որ չնայած նա չի կարող երաշխավորել, որ լիազորագրերից ոչ մեկը ֆիշինգի միջոցով չեն ստացվել, բայց նա երբեք չի զբաղվել նման գործունեությամբ։

Sci-Hub-ն ունի հավաստագրեր, որոնց միջոցով կարող է ներբեռնել JSTOR- ին, Springer-ին, Sage-ին և Elsevier- ին պատկանող հարթակներից։ Կայքն ուսումնասիրել է մինչգրադարանային փոխառությունները (ILL, DDS), որտեղ օգտատերերը հարցում են կատարում իրենց գրադարանից որևէ հրապարակում ստանալու համար, իսկ իրենց գրադարանն էլ փոխանցում է հարցումը իր ցանցում գտնվող մեկ այլ գրադարանի։

Ընդունում
---------

Sci-hub կայքի հիմնադիր՝ Ալեքսանդրա Էլբակյանը Հարվարդի համալսարանի գիտաժողովում (2010թ․)
Sci-Hub-ն անվանվել է «փոխակերպում» և, որ «փոխել է գիտելիքի հասանելիության միջոցները», այն դեպքում, երբ մի շարք հրատարակիչներ շատ քննադատաբար են մոտենում այդ հարցին, քանի որ պնդում են, որ Sci-Hub-ը խաթարում է ազատ հասանելիության նախաձեռնության տարածումը և որ այն անտեսում է, թե ինչպես են հրատարակիչները ջանք գործադրում, որպեսզի աղքատ երկրներում հասանելիությունը ավելի հեշտ տրվի։ Այն նաև քննադատվում է գրադարանային հետազոտությունների կողմից՝ մինչգրադարանային ցանցից օգտվելու ցանկության բացակայության համար։ Այնուամենայնիվ, անգամ խոշոր արևմտյան հաստատությունները, ինչպիսիք են Հարվարդը և Կոռնելլը, ստիպված էին կրճատել նրանց հասանելիությունը՝ գրանցման վրա աճող ծախսերի պատճառով, որը կարող է բերել հայտնի համալսարաններով Ամերիկյան քաղաքներում Sci-Hub-ի օգտագործման ցուցանիշների բարձրացման (սակայն դա կարող է կապված լինել նաև կայքի հարմարավետության հետ, այլ ոչ թե հասանելիության բացակայության հետ)։

Sci-Hub-ը կարելի է դիտարկել որպես տենդենցային մի հարթակ, որտեղ հետազոտությունները դառնում են առավել հասանելի։ Շատ գիտնականներ, համալսարանական գրադարանավարներ և ազատ գիտական հետազոտությունների նախկին կողմնակիցներ ենթադրում են, որ Էլբակյանը «ակադեմիական հրատարակիչներին տալիս է իր նապաստերը («Napster moment»)` hիմնվելով երաժշտության փոխանակման անօրեն ծառայության վրա, որը «խախտել է և մշտապես փոփոխել ծրագիրը»։

Իր գործողությունների և Sci-Hub-ի ստեղծման համար Էլբակյանը կոչվել է «Աարոն Շարտցի հոգևով ժառանգորդը» և հերոսը։ Նա նաև համեմատվել է Էդվարդ Սնոուդենի հետ, քանի որ վերջինս թագնվում է Ռուսաստանում ամերիկյան օրենսդրությունից փաստաթղթերի արտահոսք առաջացնելուց հետո։ Ալեքսանդրային նաև անվանում են ժամանակակից «Ռոբին Հուդ» և «Գիտության Ռոբին Հուդ»։

2016թ․-ի Ամերիկյան հրատարակիչների ասոցիացիան նամակ ուղարկեց Կալիֆոռնիայի պետական համալսարանից հրատարակիչ՝ Գաբրիել Գարդներին, ով Sci-Hub-ի և նման կայքերի մասին հոդվածներ էր գրել։ Նամակում ասոցիացիայի անդամները խնդրում էին Գարդներին դադարեցնել կայքի աջակցությունը, որի մասին նա ասել էր Ամերիկյան գրադարանային ասոցիացիայի տարեկան նստաշրջանին։ Արդյունքում հրատարակչային հաստատությունը ենթարկվեց քննադատության՝ այս թեմայի օրինական ուսումնասիրմանը խոչընդոտելու փորձ կատարելու համար, և նամակը այդ օրվանից հրապարակվել է ամբողջական տարբերակով և նրան պատասխանել է համալսարանի գրադարանային ծառայությունների դեկան՝ Կալ Ուայթ Լայբա Բիչը՝ աջակցելով Գարդների աշխատանքին։ 2016թ․-ի դեկտեմբերին «*Nature*» հրապարակչական խումբն Ալեքսանդրա Էլբակյանին անվանեց 2016թ․-ի ամենաշատ հետաքրքրություն առաջացրած 10 մարդկանցից մեկը։

2017թ․-ի հունիսին հանրային շահերի պաշտպան Կարլ Մալամուդը թվիթթերում հանդես եկավ մի շարք հրապարակումներով, որոնցում նա հաստատում է, որ Հանրային ռեսուրսը իրականացրել է Sci-Hub-ի պարունակության հաշվեքննություն և հայտնաբերել ավելի քան 2 մլն վճարովի կետեր, որոնք պետք է լինեն հասանելի հանրության համար։ Նա նաև տեղեկացնում է, որ Հանրային շահերը հարցում է կատարել Ամերիկյան իրավաբանների ասոցիացիային՝ օգոստոսին այս հարցը Պատվիրակությունների պալատի կողմից քննարկելու համար։

Sci-Hub-ի ՎԿ խումբ
------------------

Ալեքսանդրա Էլբակյանը օգտագործում է ռուսական ծառայության սոցկայքերի ցանց՝ ՎԿ-ի Sci-Hub-ի խումբը, որպեսզի տեղեկացնի օգտվողներին ծառայությունների թարմացման և քաղաքական նորությունների մասին, դրդի գիտության ազատությանը։ Գրառումնեը ռուսերեն լեզվով են։

### Հակամարտություն Թագավորող տուն հիմնադրամի հետ

2015թ․-ի մայիսին Ռուսաստանի Արդարադատության նախարարության նախարարությունը ստեղծեց Թագավորական տուն («Династия») հիմնադրամի արտասահմանյան գործակալների ցուցակը։ Արդյունքում հիմնադրամը փակվեց նույն տարվա ընթացքում, որպեսզի խուսափի օտարերկրյա գործակալ լինելուց։ Մի քանի հազար գիտնականներ առակցություն հայտնեցին հիմնադրամին, որը դրամաշնորհներ էր տրամադրել հետազոտությունների և գիտական հրատարակությունների համար։

Արդարադատության նախարարության և հիմնադրամի փակման մասին հայտարարության միջև ընկած ժամանակահատվածում 2015 թ.-ի հուլիսին Էլբակյանը աջակցում էր նախարարության գործողություններին՝ օգտագործելով այդ խումբը։ Խումբը հարցաքննություն էր կատարում, թե որ կառույցն է ավելի կարևոր Ռուսաստանում գիտական հետազոտությունների համար՝ Sci-Hub-ը թե՞ հիմնադրամը։ Վերջինիս օգտատերերը մշտապես արգելված էին խմբի կողմից։ Հարցազրույցում, որը նաև տեղադրված էր խմբում, Էլբակյանը հայտարարեց, որ հիմնադրամը հիմնականում աջակցում է ընդդիմական և արևմտամետ դիրքորոշում ունեցող մարդկանց, և հիմնադրամի կողմնակիցներն աջակցությունն են հայտնում իրենց հետազոտության համար ստացած դրամաշնորհների պատճառով։

Դատական հետապնդություն
----------------------

2015թ․-ին առաջացավ դատական վարույթ *Elsevier-ի* հետ։ Հրատարակչությունը պնդում էր, որ Sci-Hub-ը անօրեն կերպով հասանելիություն է ստանում ուսանողների, ասպիրանտների և ակադեմիական հաստատությունների որոշ գիտական գրառումների համար, որպեսզի ապահովվի հոդվածներ մուտք գործելու հնարավորություն նրանց գիտական ուղղու (*sciencedirect*) հարթակի միջոցով։  Որոշ լրագրողների կարծիքով գործը բարդացավ այն պատճառով, որ կայքը տեղակայված է Սանկ-Պետերբուրգում (Ռուսաստան), որը բարդացրեց ԱՄՆ իրավական համակարգում հալածանքը։  Որոշները այս գործում տեսնում են Elsevier-ի փորձերը՝ խոչընդոտելու գիտելիքի ազատ տարածմանը և կասկածում են Elsevier-ի այն մոտիվներին, որոնք միաժամանակ փորձում են դառնալ Վիքիպեդիայի գործընկեր՝ հանրագիտարանի որոշ բեղմնավոր խմբագիրներին տրամադրելով վճարովի ծառայություններից անվճար օգտվելու հնարավորություն։ Չնայած սա կարող է բարձրացնել Վիքիպեդիայում գիտական էջերի որակը՝ այսպիսի պրակտիկան բերում է աղբյուրների հղումների օգտագործմանը, որոնք ազատ հասանելի չեն։ Այլք տեսնում են այս գործում  վիրավորանք Վիքի-համայնքի նկատմամբ։ Նման վարույթ իրականացվում է նաև Գրադարանային Ժառանգության՝ *Library Genesis*-ի (LibGen) դեմ, որը տեղակայված է Նիդերլանդներում կամ, հնարավոր է, որ Ռուսաստանում։ Չնայած 2015թ․-ի հոկտեմբերի 28-ի Նյու-Յորքի շրջանային դատարանի որոշման համաձայն կայքերի արգելափակմանը՝ այն մինչ այժմ էլ հասանելի է այլընտրանքային դոմեններով։ Կայքերը հասանելի են նաև Tor համակարգի միջոցով։

Ալեքսանդրա Էլբակյանը հիմնվում է Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի 27.1 հոդվածի վրա՝ «Յուրաքանչյուր մարդ իրավունք ունի ազատ մասնակցել հասարակության մշակութային կյանքին, վայելել արվեստը, մասնակցել գիտական առաջընթացին և օգտվել նրա բաարիքներից»։ Էլեկտրոնային սահմանների ֆոնդը ցուցաբերել է դրամական օգնություն Sci-Hub-ի և LibGen-ի ծառայություններին։ Դատական վարույթը առաջ բերեց Elsevier-ի նկատմամբ լայնածավալ քննադատություն։

Իր վերաբերմունքը հայցման նկատմամբ Sci-Hub-ի հիմնադիրը արտահայտել է դատարանին ուղղված նամակում՝ «Հարցի իմաստային տեսանկյունից ծովահենությունը ինֆորմացիայի կրկնօրինակումն է, որի ժամանակ վերջանյութ-ինֆորմացիան դառնում է ավելի շատ, այն դեպքում, երբ գողության դեպքում առարկան մի սուբյեկտի մոտ անհետանում է, իսկ 2-րդի մոտ՝ ի հայտ գալիս։ Դա սկզբունքայնորեն կարևոր տարբերություն է։ Բավական հայտնի Բուդդայի ասացվածքում նշվում է՝ «Հազարավոր մոմեր կարելի է վառել մի մոմով, և նրա կյանքը չի դառնա այդքան կարճ։ Երջանկությունը չի դառնում ավելի քիչ, երբ կիսում ես այն ուրիշների հետ»։ Կարելի է ավելացնել, որ ինֆորմացիան չի պակասում, երբ այն կրկնօրինակում են։ Հասկառակը՝ այն դառնում է ավելի շատ»։

2017թ․-ի հունիսի 21-ին Elseiver-ի հարցումը ԱՄՆ դատարանում բավարարվել է 15մլն․ դոլարով։ Այնուամենայնիվ լրատվամիջոցները համարում են, որ հրատարակչությունը դժվար թէ ստանա փոխհատուցումը, իսկ գիտական ծովահենները կշարունակեն իրենց գործունեությունը։

2017թ․-ի նոյեմբերին Վիրջինիայի շրջանային դատարանը բավարարեց Sci-Hub-ին ուղղված Ամերիկյան քիմիական հասարակության պահանջը։ Նյութերի համաձայն գործը պարունակում էր հեղինակային իրավունքի խախտումներ և տիրույթը պարտավոր էր վճարել փոխհատուցում՝ 4,8 մլն․ ԱՄՆ դոլար արժողությամբ, իսկ դոմենային անուններ փնտրող համակարգերը, պրովայդերները, գրանցողները պետք է սահմանափակեն Sci-Hub-ին հասանելություն տրամադրող բոլոր կայքերի գործունեությունը։

Գործադուլ Ռուսաստանում
----------------------

Կայքի գործունեության ողջ ընթացքում ծառայության հասանելությունը երկու անգամ դադարեցվել է կայքի հիմնադրի կողմից։ Ալեքսանդրա Էլբակյանի բացատրությամբ դրա հիմքում չի եղել ռուսների գիտական հոդվածներ կարդալու արգելափակման նպատակը։ Հասանելիության սահմանափակման գործողությունը բողոքի ակցիա էր։

2017թ․-ի սեպտեմբերի 5-ին Ալեքսանդրա Էլբակյանը սահմանափակեց Ռուսաստանի տարածքից օգտատերերի կայք մուտք գործելու հնարավորությունը՝ տեղեկացնելով, որ իր գործողության պատճառը դարձավ «ռուս գիտնականների ծայրահեղ ոչ ադեկվատ, վիրավորական վերաբերմունքը ծառայության հիմնադրի նկատմամբ»։ Որպես հետևանք Ալեքսանդրան հարցազրույցի ժամանակ հայտարարել է, որ կարող է վերականգնել կայքի աշխատանքը Ռուսաստանում, եթե  «ռուսաստանյան գիտական հասարակությունը հանրայնորեն և պաշտոնապես կքննադատի հեգնանքը Sci-Hub-ի հիմնադրի նկատմամբ, կհրապարակվեն իմ մասին Ռուսաստանի Գիտությունների Ակադեմիայի աշխատակիցների տարածած զրպարտության ժխտումներն և այդ աշխատակիցները կհեռացվեն աշխատանքից»։ Ծրագրի ՎԿ սոցկայքի խմբում մեկնաբանությունների մեջ Ալեքսանդրա Էլբակյանը նշել է, որ ըստ իրեն, համացանցում տարածվում է այն տեղեկատվությունը, որ կայքի հիմնադիրը «խելագար է», իսկ նրա անձը «խիստ վարկաբեկվում է»։ Նա դա կապեց այն բանի հետ, որ տվյալ տեղեկատվության տարածողները օգտվում են համընդհանուր աջակցությունից, իսկ ոմանք «անգամ զբաղեցնում են պաշտոններ Ռուսաստանի Գիտությունների Ակադեմիայում»։ Դրա նկատմամբ իր վերաբերմունքը Ալեքսանդրան ամփոփեց հետևյալ կերպ՝ «ռուսական գիտությունը մի զամբյուղի մեջ զամբիկից էլ թեթև է»։ Ալեքսանդրայի կարծիքով իր վարկաբեկումը տեղի է ունենում «լիբերալ ընդդիմության» կողմից, և նշված կոնտեքստում նա մեկնաբանեց, որ «որոշ երկրներ արժանի չեն գիտությանը»։

Սեպտեմբերի 6-ին ՎԿ սոցկայքում ստեղծվել է «Շնորհակալություն Ալեքսանդրա Էլբակյանին!» խումբը, որտեղ «ուսանողները և գիտնականները շնորհակալություն են հայտնում Sci-Hub ռեսուրսի հիմնադրին… դրանով իսկ ցանկանում են ցույց տալ, որ գիտության հետ առընչություն ունեցող մարկանց մեծ մասը շնորհակալ են Ալեքսանդրային իր գիտական ամսագրերից հոդվածներն անվճար ներբեռնելու հնարավորություն ստեղծած ծրագրի համար, իսկ իր վարկաբեկումը կազմակերպած անբայացակամների խումբը բավականին փոքր է»։

2017թ․-ի սեպտեմբերի 9-ին Էլբակյանը վերականգնեց կայքի աշխատանքը Ռուսաստանում։ Նրա մեկնաբանությամբ նա ստացել է ծրագրի աշխատանքի համար բազմաթիվ շնորհակալական նամակներ և այն հավաստիացմամբ, որ «այսպես կոչված «գիտության լուսաբանողները» կամ ժողովրդականացնողները, որոնք սահմանափակում են համացանցում հարձակումները, վտարանդի են»։

Սեպտեմբերի 11-ին Ալեքսանդրան հարցազրույցի ընթացքում նշել է, որ Ռուսաստանի տարածքում կայքի արգելափակումը «գործադուլ» էր և փորձում էր ցույց տալ, որ «մարդու աշխատանքի նկատմամբ անհարգալից վերաբերմունքը լուրջ խնդիր է», իսկ ծրագրի վրա աշխատանքը ներառում է ոչ միայն ինտելեկտուալ, այլ նաև ֆիզիկական ներդրում։ Չնայած նրան, որ Ալեքսանդրան ինքը կայքի աշխատանքը ներկայացնելուց մանրամասն նկարագրել է, թե ինչպես շրջանցել «արգելափակումը», որպեսզի շարունակել կայքից օգտվել գործադուլի ժամանակ՝ շատ բլոգներ և ԶԼՄ-ներ սկսեցին խոսել և գրել այդ «արգելափակումը» շրջանցելու միջոցների մասին այնպես, իբրև իրենք են գտել այդ ուղին՝ Ալեքսանդրայի ցանկությանը հակառակ։ Էլբակյանը նշեց, որ կայքի աշխատանքի սահմանափակումը «արգելափակում» չէ.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | …դա արգելափակում չէր, այլ աշխատանքի դադարեցում, քանի որ արգելափակման դեպքում վերջի վերջո ի հայտ են գալիս այնպիսի ասոցիացիաներ, ինչպիսիք են, օրինակ, իբրև ինչ-որ մեկը ռուս գիտնականներից խլում է հասանելիությունը, չնայած, իրականում Sci-Hub-ը չի խլում հասանելիությունը, այլ դադարեցնում է այն։ Սակայն պետք է հասկանալ, որ նա պարտավոր չէ հասանելիություն տրամադրել և, եթե շարունակվում է այդպիսի իրավիճակը, ինչպիսին հիմա ռուսական քաղաքականության ու հասարակության մեջ է, ապա Sci-Hub-ի նման ծրագրերը ի հայտ չեն գա։ Sci-Hub-աշխատանքի սահմանափակմամբ պետք էր ընդգծել դա։ |  |

Սեպտեմբերի 15-ին հարցազրույցում Ալեքսանդրան բացատրեց, որ քաղաքավարի չէ Ռուսաստանի տարածքում ծրագրի սահմանափակումն անվանել «հասանելիության արգելափակում»․

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Այդքան էլ քաղաքավարի չէ անվանել դա հասանելիության արգելափակում։ Ծրագիրն ուղղակի դադարեցրել է աշխատանքը, որպեսզի ընդգծի գիտության զարգացման վրա ազդող խնդիրները։ Ռուս գիտնականների մոտ հասանելությունը այնուամենայնիվ պահպանվել է․ կայքը կարելի էր բացել այլ երկրների IP-հասցեներով։ Այնպես, որ պատը մասամբ սիմվոլիկ էր․ կարելի է ասել դա արվեստի նախագիծ էր՝ ուղղված կարևոր խնդրի վրա ուշադրություն դարձնելուն։ Իսկ երբ ես տարբեր հարցազրույցներին ասել եմ, որ որոշ երկրներ արժանի չեն գիտությանը, ապա ի նկատի ունեի հետևյալը․ որոշակի արժեքները, կարծիքները և օրենքները բերում են նրան, որ երկրում գիտությունը չի զարգանում։ |  |

Նշված արարքը հրահրեց գիտական հասարակության տարբեր ներկայացուցիչների կողմից ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական արձագանքների ի հայտ գալուն։ Վարկաբեկման մասին խոսելիս՝ Ալեքսանդրան ի նկատի ուներ մի շարք լիբերալ ընդդիմության գիտնականների, օրինակ՝ կենսաբան և գիտությունների հանրայնացնող Ալեքսանդրա Պանչինայի հետ նշված բախումը։ վերջինս, իր հերթին, նշված բախման մեջ արտահայտել է իր ափսոսանքը, որ իր՝ կոնկրետ մարդկանց նկատմամբ ունեցած անձնական դժգոհությունների պատճառով տուժեց բոլորի համար կարևոր նախագիծը։

### 2018թ․-ի փետրվար

2018թ․-ի փետրվարի 6-ին հայտնի դարձան ԿԳՆ «Գիտությանը հավատարիմ լինելու համար» մրցանակի դափնեկիրները։ 2 օր անց՝ 2018թ․-ի փետրվարի 8-ին Sci-Hub կայքի աշխատանքը դադարեցվեց մեկ օրով։ Համաձայն Ալեքսանդրա Էլբակյանի մեկնաբանության՝ Sci-Hub-ը դեմ կանգնեց ԿԳՆ «Գիտությանը հավատարիմ լինելու համար» մրցանակների բաշխման անարդար գործընթացին․ մրցանակի եզրափակիչ փուլ անցած մասնակիցների և դափնեկիրների շարքում երբևէ չի եղել Sci-Hub-ը, որը ոչ թե խոսքով, այլ գործով ապացուցեց իր հավատարմությունը գիտությանը։ ԿԳՆ բացատրությամբ Sci-Hub չի հավակնել մրցանակի այն պատճառով, որ ոչ մեկ հայցում չի ներկայացրել կայքը թեկնածուների շարքում ընդգրկելու համար։

Տես նաև
-------

* Ալեքսանդրա Էլբակյան
* LibGen
* Գիտական ծովահենություն

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «sci-hub.org». *ICANN WHOIS*. Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ մարտի 9-ին. Վերցված է 2016 թ․ օգոստոսի 28-ին.
2. 1 2 3  «Pirate research-paper sites play hide-and-seek with publishers». Nature News & Comment. 2015 թ․ դեկտեմբերի 4. Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 6-ին.
3. ↑  «Научное пиратство» (ռուսերեն). 2016 թ․ փետրվարի 11. Վերցված է 2016 թ․ մարտի 14-ին.
4. ↑  «Archived from the original on 3 August 2018. Retrieved 3 August 2018». Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ օգոստոսի 3-ին.
5. ↑  «Sci-Hub Tears Down Academia's "Illegal" Copyright Paywalls - TorrentFreak». Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 5-ին.
6. ↑  Meet the Robin Hood of Science
7. ↑  Glance, David. «Elsevier acts against research article pirate sites and claims irreparable harm». Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 5-ին.
8. ↑  «Netizen Report: Scholars in Colombia, Kazakhstan Face Legal Woes for Sharing Research». *Slate*. 2015 թ․ հուլիսի 1. ISSN 1091-2339. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 5-ին.
9. ↑  «Elsevier Cracks Down on Pirated Scientific Articles - TorrentFreak». Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 5-ին.
10. ↑  *Daniel S Himmelstein, Ariel R Romero, Stephen R McLaughlin, Bastian Greshake Tzovaras, Casey S Greene* Sci-Hub provides access to nearly all scholarly literature(անգլ.) // *PeerJ Preprints*. — 2017-07-20. — ISSN 2167-9843. — doi:10.7287/peerj.preprints.3100v1
11. ↑  «Ученые предсказывают победу пиратов из России над научными издательствами». *РИА Новости* (ռուսերեն). 20170728T1252+0300Z. Վերցված է 2017 թ․ օգոստոսի 2-ին.
12. ↑  «Court Orders Shutdown Of LibGen, Bookfi And Sci-Hub - TorrentFreak». Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 13-ին.
13. ↑  «Sci-Hub, BookFi and LibGen Resurface After Being Shut Down - TorrentFreak». *TorrentFreak* (ամերիկյան անգլերեն). TorrentFreak. Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 13-ին.
14. 1 2  John Bohannon and Alexandra Elbakyan. «Data from: Who's downloading pirated papers? Everyone». doi:10.5061/dryad.q447c.
15. 1 2 3  Bohannon, John (2016 թ․ ապրիլի 28). «Who's downloading pirated papers? Everyone». *Science*. doi:10.1126/science.aaf5664.
16. ↑  «Sci-Hub». Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ օգոստոսի 3-ին. Վերցված է 2018 թ․ օգոստոսի 3-ին.
17. ↑  «Lifeboat Foundation Bios: Alexandra A. Elbakyan». Lifeboat Foundation. Արխիվացված օրիգինալից 2010 թ․ մայիսի 7. Վերցված է 2016 թ․ փետրվարի 15-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ bot: original URL status unknown (link)
18. ↑  Van der Sar, Ernesto (2015 թ․ հունիսի 27). «Sci-Hub Tears Down Academia's "Illegal" Copyright Paywalls». *TorrentFreak*. Lennart Renkema. Վերցված է 2016 թ․ մարտի 9-ին.
19. ↑  «Science "Pirate" Attacks Elsevier's Copyright Monopoly in Court - TorrentFreak» (ամերիկյան անգլերեն). 2015 թ․ սեպտեմբերի 16. Վերցված է 2016 թ․ օգոստոսի 29-ին.
20. ↑  Kravets, David (2016 թ․ ապրիլի 3). «A spiritual successor to Aaron Swartz is angering publishers all over again». *arstechnica.com*. Վերցված է 2016 թ․ օգոստոսի 29-ին.
21. ↑  «Science "Pirate" Attacks Elsevier's Copyright Monopoly in Court». 16/09/2015.
22. ↑  Kravets, David (2016 թ․ ապրիլի 3). «A spiritual successor to Aaron Swartz is angering publishers all over again».
23. ↑  @Sci\_Hub (February 14, 2013). «Новости ресурса: интеграция с Либгеном (libgen.org - более 18,000,000 статей) и новый сервер фронт-энда» (Թվիթ) (Russian). Վերցված է 8 March 2016-ին – via Թվիթթեր.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
24. 1 2 3  Alexandra Elbakyan (2017 թ․ հուլիսի 2). «Some facts on Sci-Hub that Wikipedia gets wrong». Վերցված է 2018 թ․ ապրիլի 30-ին.
25. ↑  Elbakyan, Alexandra (02/07/2017). «Some facts on Sci-Hub that Wikipedia gets wrong». *engineuring*.
26. ↑  Van der Sar, Ernesto (2015 թ․ նոյեմբերի 2). «Court Orders Shutdown Of LibGen, Bookfi And Sci-Hub». *TorrentFreak*. Lennart Renkema. Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 13-ին.
27. ↑  Van der Sar, Ernesto (2015 թ․ նոյեմբերի 21). «Sci-Hub, BookFi and LibGen Resurface After Being Shut Down». *TorrentFreak* (ամերիկյան անգլերեն). Lennart Renkema. Վերցված է 2016 թ․ մարտի 9-ին.
28. ↑  Van der Sar, Ernesto (4 May 2016). Elsevier Complaint Shuts Down Sci-Hub Domain Name. *TorrentFreak*.
29. ↑  Kravets, David (2016 թ․ մայիսի 5). «Piracy site for academic journals playing game of domain-name Whac-A-Mole». *Ars Technica*.
30. ↑  Guerilla, American (2016 թ․ մայիսի 23). «Sci-Hub Offers Encrypted Bot to Help Users Stay Safe». Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ նոյեմբերի 18-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 23-ին.
31. ↑  Stone, Maddie (2015 թ․ հունիսի 15). «Academic Publishing Giant Fights to Keep Science Paywalled». *Gizmodo*. Gawker Media. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 5-ին.
32. ↑  Glance, David (2015 թ․ հունիսի 15). «Elsevier acts against research article pirate sites and claims irreparable harm». *The Conversation*. The Conversation Trust. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 5-ին.
33. 1 2  John Bohannon (2016 թ․ ապրիլի 28). «Who's downloading pirated papers? Everyone». *Science*. **352** (6285): 508–512. doi:10.1126/science.aaf5664.
34. ↑  Oxenham, Simon (2016 թ․ փետրվարի 10). «Meet the Robin Hood of Science». *Big Think*. The Big Think, Inc. Վերցված է 2016 թ․ փետրվարի 22-ին.
35. ↑  Gardner, Carolyn Caffrey; Gardner, Gabriel J. (2016). «Fast and Furious (at Publishers): The Motivations behind Crowdsourced Research Sharing». *College & Research Libraries* (անգլերեն). (Draft accepted for pub. 3 Feb 2016; Pub. anticipated 1 Jan 2017)
36. ↑  «RequestCopy». Վերցված է 2017 թ․ հունիսի 23-ին.
37. ↑  «RequestCopy». Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ հոկտեմբերի 20-ին. Վերցված է 2017 թ․ հունիսի 23-ին.
38. ↑  Sale, A. Couture, M. Rodrigues, E. Carr, L. and Harnad, S. (2012) Open Access Mandates and the "Fair Dealing" Button'. In: *Dynamic Fair Dealing: Creating Canadian Culture Online* (Rosemary J. Coombe & Darren Wershler, Eds.) Archived 2012-02-24 at the Wayback Machine.
39. ↑  «Meet the Robin Hood of Science».
40. ↑  Waddell, Kaveh (2016 թ․ փետրվարի 9). «The Research Pirates of the Dark Web». *The Atlantic*. Atlantic Media. Վերցված է 2016 թ․ փետրվարի 15-ին.
41. ↑  Belluz, Julia (2016 թ․ փետրվարի 18). «Meet the woman who's breaking the law to make science free for all». *Vox*. Vox Media. Վերցված է 2016 թ․ մարտի 8-ին.
42. ↑  Sci-Hub: «победить копирайт и информационное неравенство» Archived 2016-06-09 at the Wayback Machine. // Newtonew: новости сетевого образования
43. ↑  «Science "Pirate" Attacks Elsevier's Copyright Monopoly in Court - TorrentFreak». Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 5-ին.
44. ↑  «About Sci-Hub». Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ դեկտեմբերի 4-ին. Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 13-ին.
45. ↑  Stone, Maddie. «Academic Publishing Giant Fights To Keep Science Paywalled». Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 5-ին.
46. 1 2 3 4  «Elsevier acts against research article pirate sites and claims irreparable harm».
47. ↑  Bohannon, John (28.04.2016). «Who's downloading pirated papers? Everyone». *Science*.
48. ↑  Tereshchenko, Alexey (2016 թ․ մարտի 16). «Pirate research papers website asks for bitcoin donations». *coinfox.info*. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ մայիսի 25-ին. Վերցված է 2016 թ․ ապրիլի 30-ին.
49. ↑  Cabanac, Guillaume (2016). «Bibliogifts in LibGen? A study of a text-sharing platform driven by biblioleaks and crowdsourcing» (PDF). *Journal of the Association for Information Science and Technology*. **67** (4): 874–884. doi:10.1002/asi.23445. Վերցված է 2016 թ․ օգոստոսի 25-ին.
50. ↑  Schiermeier, Quirin (2015 թ․ դեկտեմբերի 4). «Pirate research-paper sites play hide-and-seek with publishers». *Nature News & Comment*. Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 6-ին.
51. ↑  Greshake, B. (2017). «Looking into Pandora's Box: The Content of Sci-Hub and its Usage». *F1000Research*. **6**: 541. doi:10.12688/f1000research.11366.1. PMC 5428489. PMID 28529712.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ չպիտակված ազատ DOI (link)
52. ↑  Himmelstein, DS; Romero, AR; Levernier, JG; Munro, TA; McLaughlin, SR; Greshake Tzovaras, B; Greene, CS (2018 թ․ փետրվարի 9). «Sci-Hub provides access to nearly all scholarly literature». *eLife*. **7**. doi:10.7554/eLife.32822. PMC 5832410. PMID 29424689 – via. `{{cite journal}}`: External link in ``|via=`` (օգնություն)CS1 սպաս․ չպիտակված ազատ DOI (link) հրապարակում բաց հնարավորություն
53. ↑  Carl Malamud, quoted (2007 թ․ հունիսի 6). «Extracts of The Library of Alexandra».
54. ↑  Parkhill, Marianne (16 May 2016). Sci-Hub: The Academic Cat is Out of the Bag (see Section #2). plumanalytics.com
55. 1 2  «Some facts on Sci-Hub that Wikipedia gets wrong». *engineuring* (ամերիկյան անգլերեն). 2017 թ․ հուլիսի 2. Վերցված է 2017 թ․ նոյեմբերի 3-ին.
56. ↑  «Jump paywalls, score academic research for free, share it without being busted». *Computerworld*. Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 6-ին.
57. ↑  «Some facts on Sci-Hub that Wikipedia gets wrong». *engineuring* (ամերիկյան անգլերեն). 2017 թ․ հուլիսի 2. Վերցված է 2018 թ․ փետրվարի 3-ին.
58. ↑  James Heathers. «Why Sci-Hub will win». Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ նոյեմբերի 20-ին. Վերցված է 2018 թ․ սեպտեմբերի 29-ին.
59. ↑  Gabriel, J. (22-25 march 2017). «Shadow Libraries and You: Sci-Hub Usage and the Future of ILL». *Conference pape*.(չաշխատող հղում)
60. ↑  David Smith (2016 թ․ փետրվարի 25). «Sci-Hub: How Does it Work?».
61. ↑  MacDonald, Fiona (2016 թ․ փետրվարի 12). «Researcher illegally shares millions of science papers free online to spread knowledge». *ScienceAlert*. Վերցված է 2016 թ․ փետրվարի 12-ին.
62. ↑  «Shadow Libraries and You: Sci-Hub Usage and the Future of ILL» (conference paper). ACRL 2017, Baltimore, Maryland. 2017 թ․ մարտի 25. hdl:10760/30981. `{{cite journal}}`: Cite journal requires `|journal=` (օգնություն); Cite uses deprecated parameter `|authors=` (օգնություն)
63. ↑  «Sci-Hub Website Causes Major Controversy in the Science and Publishing Communities». *Legal Solutions Blog* (ամերիկյան անգլերեն). 2016 թ․ օգոստոսի 11. Վերցված է 2016 թ․ օգոստոսի 23-ին.
64. ↑  Banks, Marcus (2016 թ․ մայիսի 31). «Sci-Hub: What It Is and Why It Matters». *American Libraries Magazine*. Վերցված է 2016 թ․ օգոստոսի 23-ին.
65. ↑  «Gender2».
66. ↑  MacDonald, Fiona (2016 թ․ փետրվարի 12). «Researcher illegally shares millions of science papers free online to spread knowledge». *sciencealert.com*. Վերցված է 2016 թ․ օգոստոսի 23-ին.
67. ↑  Lewis, Danny (2016 թ․ օգոստոսի 22). «Soon Everyone Will Be Able to Read NASA-Funded Research». *smithsonian.com*. Վերցված է 2016 թ․ օգոստոսի 23-ին.
68. ↑  Rosenwald, Michael S. (2016 թ․ մարտի 30). «This student put 50 million stolen research articles online. And they're free». *The Washington Post*.
69. 1 2  Murphy, Kate (2016 թ․ մարտի 12). «Should All Research Papers Be Free?». *The New York Times*. ISSN 0362-4331. Վերցված է 2016 թ․ օգոստոսի 23-ին.
70. ↑  «EXCLUSIVE: Robin Hood neuroscientist behind Sci-Hub research-pirate site talks to RT». *rt.com* (անգլերեն). 2016 թ․ փետրվարի 14. Վերցված է 2016 թ․ օգոստոսի 29-ին.
71. ↑  «Sci-Hub Controversy Triggers Publishers' Critique of Librarian». *Library Journal* (ամերիկյան անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ հունվարի 11-ին. Վերցված է 2017 թ․ հունվարի 25-ին.
72. ↑  Jaschik, Scott (2016 թ․ օգոստոսի 8). «Letter from publishers' group adds to debate over Sci-Hub and librarians who study it». *insidehighered.com*. Վերցված է 2016 թ․ օգոստոսի 29-ին.
73. ↑  «Nature's 10». *Nature*. **540** (7634): 507–515. 2016 թ․ դեկտեմբերի 22. Bibcode:2016Natur.540..507.. doi:10.1038/540507a.
74. ↑  Malamud, Carl (2017 թ․ հունիսի 6). «1/10 Public Resource has been conducting an intensive audit of the scholarly literature. We have focused on works of the U.S. government». *@carlmalamud*. Վերցված է 2017 թ․ հունիսի 7-ին.
75. ↑  «The Library of Alexandra». *McBlawg*. 2017 թ․ հունիսի 7. Վերցված է 2017 թ․ հունիսի 7-ին.
76. ↑  @@carlmalamud (June 6, 2017). «Here's submission to American Bar Association on that. https://law.resource.org/pub/us/works/aba/aba.resolution.20170530.pdf … Hoping for consideration by House of Delegates in August» (Թվիթ). Վերցված է 2017-06-07-ին – via Թվիթթեր.
77. ↑  Link to Sci-Hub group
78. ↑  Zotova, Natalia; Feldman, Evgenii. «В Москве прошел митинг в поддержку фонда "Династия"». *Novaya Gazeta*. Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ նոյեմբերի 18-ին. Վերցված է 2017 թ․ հուլիսի 3-ին.
79. ↑  «Dynasty Foundation Programs». *Dynasty Foundation*. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ սեպտեմբերի 27-ին. Վերցված է 2017 թ․ հուլիսի 3-ին.
80. ↑  Elbakyan, Alexandra. «Эта заметка касается скандала по поводу внесения фонда Зимина "Династия" в список иностранных агентов». *vk*. Վերցված է 2017 թ․ հուլիսի 3-ին.
81. 1 2  Panchin, Alexander. «Создательница Sci-Hub Александра Элбакян плохо себя повела и теперь пытается восстановить свою репутации самопиара постами». *vk*.
82. ↑  «"Скачивают отовсюду — кроме Антарктиды"». *Gazeta.ru*. Վերցված է 2017 թ․ հուլիսի 3-ին.
83. ↑  Vladimirov, Vasilii (2017 թ․ ապրիլի 9). «Политизация популяризации науки в современной России: о фонде "Династия"». Агенство Политических Новостей. Վերցված է 2017 թ․ հուլիսի 3-ին.
84. ↑  «Piratentunnel. Verlage: Sci-Hub narrt Elsevier», in: Frankfurter Allgemeine Zeitung, Dec 16, 2015; «Why is the Media Talking About SOPA Again: An Explainer - Disruptive Competition Project». Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 5-ին.
85. 1 2  «Sci-Hub, BookFi and LibGen Resurface After Being Shut Down». 2015.
86. ↑  Stone, Maddie. «Is A Giant Academic Publisher Trying To Paywall Wikipedia?». Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 5-ին.
87. ↑  «Academic Publishing Giant Fights To Keep Science Paywalled». 2015.
88. ↑  Mance, Henry; Correspondent, Media (2015 թ․ մայիսի 26). «Publishers win landmark case against ebook pirates». *Financial Times*. ISSN 0307-1766. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 5-ին.
89. ↑  «What If Elsevier and Researchers Quit Playing Hide-and-Seek?». *Electronic Frontier Foundation*. Electronic Frontier Foundation. Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 18-ին.
90. ↑  «Sci-Hub Tears Down Academia's "Illegal" Copyright Paywalls». 2015.
91. ↑  «Simba Information: Five Professional Publishing News Events of 2015 Signal Times Are A-Changin'». *PR Newswire*. PR Newswire. Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 18-ին.
92. ↑  «Как учёные с помощью Twitter бесплатно скачивают исследования». geektimes.ru. Վերցված է 2016 թ․ փետրվարի 18-ին.
93. 1 2  US court grants Elsevier millions in damages from Sci-Hub(անգլ.) // *Nature News*. — doi:10.1038/nature.2017.22196
94. ↑  «Elsevier выиграл у Sci-Hub процесс по иску на 15 млн долларов». indicator.ru. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ սեպտեմբերի 8-ին. Վերցված է 2017 թ․ հունիսի 23-ին.
95. ↑  «Американское химическое общество добилось блокировки Sci-Hub». indicator.ru. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ նոյեմբերի 8-ին. Վերցված է 2017 թ․ նոյեմբերի 7-ին.
96. ↑  Александра Элбакян (2018 թ․ հունվարի 30). «Sci-Hub | Открытый доступ к научной информации». *Sci-Hub | Открытый доступ к научной информации*. Վերցված է 2018 թ․ փետրվարի 9-ին.
97. ↑  Александра Элбакян (2018 թ․ փետրվարի 9). «Sci-Hub | Открытый доступ к научной информации». *Sci-Hub | Открытый доступ к научной информации*. Վերցված է 2018 թ․ փետրվարի 9-ին.
98. ↑  Создательница Sci-Hub закрыла сайт для России из-за «травли» — Газета. Ru | Новости
99. ↑  «Александра Элбакян: о либералах, троллинге и блокировке Sci-Hub в России».
100. ↑  Александра Элбакян: о либералах, троллинге и блокировке Sci-Hub в России
101. ↑  Почему Александра Элбакян закрыла в России сайт Sci-Hub // 5 сентября 2017
102. ↑  Sci-Hub | Открытый доступ к научной информации. // 5 сентября 2017
103. ↑  Российским ученым закрыли доступ к научной интернет-базе Sci-Hub
104. 1 2  «Ученые благодарят Александру Элбакян в новом ВК-сообществе». indicator.ru. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ նոյեմբերի 7-ին. Վերցված է 2017 թ․ նոյեմբերի 5-ին.
105. ↑  «Основательница бесплатной базы научных публикаций Sci-Hub вернула доступ пользователям из России — Meduza». *Meduza* (ռուսերեն). Վերցված է 2017 թ․ սեպտեմբերի 10-ին.
106. 1 2  BFM.ru. «Александра Элбакян о прекращении работы Sci-Hub: «Это была забастовка»». *BFM.ru - деловой портал* (ռուսերեն). Վերցված է 2017 թ․ նոյեմբերի 3-ին.
107. ↑  «Sci-Hub: забастовка окончена, что дальше?». Վերցված է 2017 թ․ նոյեմբերի 3-ին.
108. ↑  «О ситуации вокруг Sci-Hub | Социальный Компас» (ռուսերեն). www.socialcompas.com. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ նոյեմբերի 7-ին. Վերցված է 2017 թ․ նոյեմբերի 3-ին.
109. ↑  gorky.media (2017 թ․ սեպտեմբերի 15). ««На нашей планете появляется глобальная нервная система»». *«Горький»* (ռուսերեն). Վերցված է 2017 թ․ նոյեմբերի 3-ին.
110. ↑  «Основательница Sci-Hub заблокировала Россию за троллинг». *Life.ru* (ռուսերեն). Վերցված է 2017 թ․ սեպտեմբերի 6-ին.
111. ↑  «Именем создателя бесплатной базы научных публикаций назвали насекомое. Она пожаловалась на травлю и заблокировала сайт для ученых из России». *Meduza* (ռուսերեն). Վերցված է 2017 թ․ սեպտեմբերի 10-ին.
112. ↑  «Sci-Hub приостановил работу в День науки». Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ հուլիսի 16-ին. Վերցված է 2018 թ․ սեպտեմբերի 29-ին.
113. ↑  Александра Элбакян снова отключила сайт Sci-Hub: не дают премии
114. ↑  В День российской науки перестал работать Sci-Hub
115. ↑  «Sci-Hub-Открытый доступ к научной информации».
116. ↑  Кулуары премии «За верность науке»
117. ↑  «В Минобрнауки объяснили отсутствие Sci-Hub среди номинантов премии». Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ հուլիսի 16-ին. Վերցված է 2018 թ․ սեպտեմբերի 29-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* 
* 
*