Մասքութների թագուհի Թոմիրիս 17-րդ դարի նկար
Թագուհի Թոմիրիսը լսում է, որ իր որդի Սպարգապիսեսը գերի է վերցվել Կյուրոսի կողմից Ժան Մոյ (1535-1550)
Կյուրոսի գլուխն արյան մեջ Ռուբենս
**Թագուհի Թոմիրիս**, եղել է մասքութների թագուհի։ Մասքութները իրանական բնիկներ են
։
Կասպից ծովի շրջակայքում և Միջին Ասիայում բնակվող սկյութական ցեղեր։ Ապրել են այժմյան Թուրքմենստանի, Աֆղանստանի և Արևմտյան Ուզբեկստանի որոշ մասերում։ Թոմիրիսը ստիպում է իր բանակին պաշտպանվել Աքեմենյան կայսրության կայսր Կյուրոս Բ Մեծի հարձակումից։ Ըստ Հերոդոտոսի՝ Թոմիրիսը հաղթել է Կյուրոսին և սպանել նրան մ.թ. 570 թվականին։

Պատմություն
-----------

Մատիա Պրետի Թոմիրիսը Կյուրոսի գլուխն ստանալիս 1670–72
Թոմիրիսի և նրա որդու` Սպարգապիսեսի անունը (ով գլխավորում էր բանակը), իրանական ծագում ունեն։ 
Ինչպես պատմաբանները,
որոնք առաջինն էին գրում նրա մասին, այնպես էլ հույները նրա անունը բավականին հաճախ էին օգտագործում։

Շատ հույն պատմաբաններ գրում են, որ նա հաղթել է Կյուրոսին` Աքեմենյան կայսրության հիմնադրին և սպանել նրան, երբ Կյուրոս Բ Մեծը փորձել է հարձակվել նրա երկրի վրա և գրավել այն։

Հերոդոտոսը, որն ապրել է մոտավորապես մ.թ.ա. 484- 425 թվականներին, վաղ դասական գրողներից է, որը գրառել է նրա կարիերայի մասին` գրելով հարյուր տարի անց։ Նրա պատմությունը եղել է շատ հայտնի և դարձել է լեգենդ։ Ստրաբոնը, Պոլիենուսը, Կասիդորիուսը և Ջորդանեսը նույնպես գրել են նրա մասին։

Հույն պատմաբանների գրառումների համաձայն` Կյուրոսը մասագետների վրա նախնական հարձակման ժամանակ հաղթանակ է տարել, ապա որոգայթ է նախապատրաստել մյուս մասագետների համար։ Պարսիկները հեռացել են ճամբարից` թողնելով այնտեղ գինու հսկայական պաշար։

Խաշնարած սկյութները սովոր չէին գինու գործածությանը, նրանց սիրելի թունաքիմիկատը հաշիշն էր` ֆերմենտացված կաթի հետ։ Նրանք խմում են Կյուրոսի թողած գինին։ Պարսիկները հարձակվում են մարտունակությունը կորցրած սկյութների վրա` հաղթելով նրանց և գերելով Թոմիրիսի որդուն` Սպարգապիսեսին` նրանց բանակի գեներալին։ Մասագետների մեծ մասը գերվում է, մնացածը` սպանվում։ Ըստ Հերոդոտոսի` Սպարգապիսեսը ինքնասպանություն է գործում, որպեսզի գերի չընկնի պարսիկներին։ Մասագետների թագուհին նամակ է ուղարկում Կյուրոսին` քննադատելով նրա դավաճանությունը և ամբողջ ուժերը կենտրոնացնում է երկրորդ ճակատամարտի համար։ Մասագետները հաղթանակ են տանում, պարսիկները մեծ կորուստ են կրում, Կյուրոսը գլխատվում է
։

Ժառանգություն
-------------

Թոմիրիսը Անդրեա դել Կաստանգոյի պատկերածով, 15-րդ դար
Թագուհի Թոմիրիսը և Կյուրոսի գլուխը. հեղինակ` Մաթիա Պրետի
Ուստաչ Դեսչամփսը իր պոեզիայի մեջ է ավելացրել Թոմիրիսին որպես մեկին, ով 14-րդ դարի արժանավոր կանանցից է։

Շեքսպիրի շատ վաղ շրջանի պիեսում` Հենրիխ VI-ում, կոմսուհի Օվերենը Լորդ Տալբոտային սպասելիս ասում է այս խոսքերը.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Սյուժեն ծրագրավորված է։ Եթե ամեն ինչ գնա ոչ այնպես  ես պետք է հայտնի լինեմ այդ խիզախության շնորհիվ, ինչպես սկյութ Թոմիրիսը Կյուրոսի մահով |  |

Շեքսպիրի հղումը Թոմիրիսին որպես սկյութների թագուհու և ոչ թե սովորական հունական նշանակությամբ (մասագետների թագուհի) մատնացույց է անում երկու հնարավոր վստահելի աղբյուրներ։
Թոմիրիսի պատմությունը ներառված է արևմտյան արվեստի ավանդույթի մեջ (Ալեգրինի, Ֆերրարի։ Մատիա Պրետի, Գյուստավ Մորո և և քանդակագործ Սեվերո Կալզետա դա Ռավենա)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  For the etymology see: F. Altheim und R. Stiehl, Geschichte Mittelasiens im Altertum (Berlin, 1970), pp. 127–8
2. ↑  Karasulas, Antony. Mounted Archers Of The Steppe 600 BC-AD 1300 (Elite). Osprey Publishing, 2004, 978-1-84176-809-0, p. 7.
3. ↑  Wilcox, Peter. Rome's Enemies: Parthians and Sassanids. Osprey Publishing, 1986, 0-85045-688-6, p. 9.
4. ↑  Gershevitch, Ilya. The Cambridge History of Iran (Volume II). Cambridge University Press, 1985, 0-521-20091-1, p. 48.
5. ↑  Grousset, René. The Empire of the Steppes. Rutgers University Press, 1989, 0-8135-1304-9, p. 547.
6. ↑  Mayor, Adrienne. *Greek Fire, Poison Arrows, and Scorpion Bombs: Biological and Chemical Warfare in the Ancient World.* New York, Overlook Duckworth, 2003; p. 158.
7. ↑  Mayor, pp. 157–9.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Դասական հնությունների իրական բառարան |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 131724576 · VIAF: 309816464, 52829500, 71147266805835481447 · ULAN: 500355353 · WorldCat VIAF: 309816464, 52829500, 71147266805835481447 |

 |