recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Վանաձոր քիմիական գործարան (Քիմպրոմ), տեսքը քաղաքի մյուս կողմից, 2023 թվական
**«Վանաձորի քիմիական գործարան»** արտադրական ձեռնարկություն ՀՀ Լոռու մարզկենտրոն Վանաձորում։

Հիմնադրում
----------

Հիմնադրվել է 1933 թվականին, Ալավերդու կարբիդի արտադրության բազայի վրա։ 1915 թ. ինժեներ Հ. Մելիք-Հայկազյանը, պրոֆեսոր Ս. Ղամբարյանի օգնությամբ, Ալավերդում կազմակերպեց կարբիդի արտադրություն։

Արտադրություն
-------------

Վանաձոր Քիմպրոմի թափոնների աղբանոցը։
Խորհրդային իշխանության տարիներին որոշվեց կարբիդի արտադրությունը փոխադրել Վանաձոր. կառուցվեց Վանաձորի քիմիական գործարանը։ Առաջին արտադրանքը թողարկվել է 1933 թ. սերիականը՝ 1934 թ. ՝ կիր, կարբիդ, էլեկտրոդային զանգված, ցիանամիդ, թթվածին։ Արտադրում է ամոնիակ, ամոնիակային բորակ, ազոտական թթու, կարբամիդ, կարբիդ, ցիանամիդ, սինթետիկ կորունդ, դիցիանդիամիդ, մելամին, ցիանուրաթթու (1977 թ.)։ Ամոնիակը և կորունդ-ռուբինն ունեն որակի պետական նշան։ Հիմնական արտադրամասերն են ՝ ամոնիակի, ազոտական թթվի, ամոնիակային բորակի, սինթեզի, կարբամիդի, դիցիանդիամիդի, մելամինի, ցիանուրաթթվի, կրի, կարբիդի, ցիանամիդի։

Գործարանի արտադրանք
-------------------

Գործարանի արտադրանքն իրացվում էր ԽՍՀՄ-ում, ինչպես նաև առաքվում արտասահմանյան 16 երկրներ։ 1973 և 1977 թթ. ԽՍՀՄ ԺՏՆՑ ներկայացված ռադիացիոն կոնվեկտիվ օդատաքացուցիչը և արհեստական սուտակը արժանացել են արծաթե ու բրոնզե մեդալների։ Գործարանը գիտահետազոտական կապերի մեջ էր ազոտային արդյունաբերության պետական ԳՀԻ-ի և նրա մասնաճյուղերի, Մոսկվայի քիմիական մեքենաշինության, ՀԽՍՀ ԳԱ օրգանական քիմիայի, Խարկովի մոնո-բյուրեղային համամիութենական ԳՀԻ-ների հետ։

Պարգևներ
--------

Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով (1979 թ.)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 468)։*  |
**Գևորգ Ստեփանի Լիանոսյան** (ռուս.՝ Георгий Степанович Лианозов), հայազգի նշանավոր գործարար, ձկան խավիարի արտադրող ու արտհանող։

Կենսագրություն
--------------

Գևորգ Ստեփանի Լիանոսյանը Լիանոսյանների տոհմի ներկայացուցիչներից է, ընտանեկան գործի հիմնադիր Ստեփան Մարտինի Լիանոսյանի որդին։ Հոր մահից հետո 1894 թվականին նա սկսում է տնօրինել ընտանեկան խավիարի ու նավթի գործի մի մասը իր հորեղբայր Գևորգ Մարտինի Լիանոսյանի հետ։

1900 թվականին Գևորգը մահանում է՝ թողնելով ողջ գործը հորեղբորն ու նրա որդիներին։

Լիանոսյանների տոհմածառը
-----------------------

  


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |  |  |  |  | {{{Մարտին Լիանոսյան}}} |
|
|   |  |  |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   | {{{Ստեփան Մարտինի Լիանոսյան}}} |   |   |   |   |   | {{{Գևորգ Մարտինի Լիանոսյան}}} |   |
|   |   |   |   |   |
|   |  |  |   |   |  |  |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |  |  |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   | {{{Գևորգ Ստեփանի Լիանոսյան}}} |  | {{{Մարտին Գևորգի Լիանոսյան}}} |  | {{{Ստեփան Գևորգի Լիանոսյան}}} |  | {{{Լևոն Գևորգի Լիանոսյան}}} |   |
|
|   |  |  |  |  |  |  |  |  |  |   |   |  |  |  |   |   |   |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  | {{{Նիկոլայ Լիանոսյան}}} |  | {{{Վլադիմիր Լիանոսյան}}} |  |   |
|

Հղումներ
--------

1. ↑  ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԴԱԴԱՅԱՆ - ՀԱՅԵՐԸ ԵՎ ԲԱՔՈՒՆ (1850-ական թթ. - 1920 թ.), Երևան 2006, ISBN 99941-961-6-2
**Վաչե Արիստակեսի Օհանյան** (1905, Թավրիզ, Իրան - 1992, Երևան, Հայաստան), հայ գրող։

Կենսագրություն
--------------

Վաչե Օհանյանը ծնվել է Իրանի Թավրիզ քաղաքում 1905 թ.։ Եղել է Հրաչյա Աճառյանի աշակերտը, դպրոցն ավարտել է 1922 թ. գերազանցությամբ։ Նույն տարում ընդունվել է ընդհատակյա կոմերիտական կազմակերպություն։ Հոր մահվանից հետո ուսումը շարունակելու նպատակով Թավրիզից տեղափոխվել Երևան, ուր ընդունվել է Երևանի համալսարանի գյուղատնտեսական ֆակուլտետը։

1924 թ. Հայաստանի Կոմերիտմիության Կենտրոնական կոմիտեի առաջադրանքով անցել է կոմերիտական աշխատանքի։ Եղել է Լենինականի մարզային կոմիտեի հրահանգիչ, Ղափանի շրջանային կոմիտեի քարտուղար։ Կոմերիտմիությունում եղել է 1922-1928 թթ.։

1927—1929 թթ. զորակոչվել է և ծառայել է հայկական դիվիզիայի 1–ին գնդում։ 1929—1930 թթ. աշխատել է որպես բանվոր Բաքվի բիդոնի գործարանում։ 1930-1937 թթ. աշխատել է մամուլում՝ պատասխանատու քարտուղար «Մաչքուլ», «Սույգյուղ», «Բանվոր» թերթերում, եղել է նաև «Բանվոր» թերթի խմբագիր։ 1937 թ. եղել է Լենինականի քաղկոմի ագիտրոպի բաժնի վարիչ։ 1925 թվականից կոմունիստական կուսակցության անդամ է։

1937 թ. հեռացվել է կուսակցության շարքերից և դատապարտվել 8 տարի ազատազրկության կեղծ մեղադրանքներով՝ իբրև «հակահեղափոխական, ազգայնական կազմակերպության անդամ»։ Աքսորից ազատվել է 1944 թ. լավ աշխատանքի համար, ժամկետից շուտ։ 1945—1948 թթ. աշխատել է Երևանի քաղսովետի տպարանում, որպես գործարանի պետ, տեխնոլոգ և այլն։ 1949 թ. աքսորվել է Կրասնոյարսկի երկրամաս, ուր աշխատել է Աբանակի շրջանի գյուղերից մեկում մինչև 1955 թ. հոկտեմբերը։

Վերադառնալով 1955 թ. Երևան, վերականգնվել է կուսակցության շարքերում։ Աշխատել է որպես խմբագիր Հայպետհրատում, հետո 1956—60 թթ. խմբագիր և խմբագրության վարիչ Հայուսդասհրատ-ում, 1960—1962 թթ. եղել է նույն հրատարակչության գլխավոր խմբագիր, իսկ 1962 թվականի դեկտեմբերից եղել այդ հիմնարկության տնօրենը մինչև 1965 թ. երբ անցել է թոշակի։ Հետագայում աշխատել է Մարքսիզմ-Լենինիզմի ինստիտուտում։ 1991 թ. հրատարակել է գիրք՝ «Առանց հանցանքի տասնութ տարի», ուր նկարագրել է իր փորձությունները աքսորում անցկացրած դաժան տարիներին։

Վաչե Օհանյանը մահացել է 1992 թ.։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Առանց հանցանքի տասնութ տարի» գիրքը «Տիգրան Հայրապետյան» գրադարանում։(չաշխատող հղում)

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  ⛭  | 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| ՀԳՀԳ: 22487 · GND: 1173461159 · ISNI: 0000000034014065 · LCCN: n99053629 · NTA: 185534988 · VIAF: 60877605 · WorldCat VIAF: 60877605 |

 |

 |
Երկնիստ անկյուն և երկնիստ անկյան գծային անկյուն
Երեք վեկտորների երկնիստ անկյուն
**Երկնիստ անկյուն**, մի ուղղից (երկնիստ անկյան կող) ելնող երկու կիսահարթություններով (երկնիստ անկյան նիստեր) կազմված պատկեր կամ այդ կիսահարթություններով սահմանափակված տարածություն։ Չափվում է իր գծային անկյունով (կողի որևէ կետում նրան տարված և տարբեր նիստերի վրա գտնվող ուղղահայացներով կազմված անկյուն)։

Սահմանումներ և հատկություններ
-----------------------------

Կիսահարթությունները կոչվում են երկնիստ անկյան **նիստեր** , իսկ նրանց ընդհանուր սահմանագիծը կոչվում է՝ **կող**։
Երկնիստ անկյունը չափվում է գծային անկյունով, որը կողի որևէ կետում նրան տարված և տարբեր նիստերի վրա գտնվող ուղղահայացներով կազմված անկյունն է։ Այսպիսով, երկնիստ անկյունը չափելու համար բավական է նրա կողի վրա վերցնել ցանկացած կետ և յուրաքանչյուր հարթությունից այդ կետով տանել ուղղահայաց ճառագայթներ։ Այդ ճառագայթներով կազմված գծային անկյունը հավասար է երկնիստ անկյան մեծությանը։ Եթե ճառագայթներից մեկը ուղղահայաց չէ կողին, ապա ճառագայթներով կազմված գծային անկյան մեծությունը հավասար չէ երկնիստ անկյան մեծությանը։ Օրինակ ցանկացած երկնիստ անկյունում կարելի է տեղավորել (ընդ որում 90 աստիճանից մեծ) ուղիղ անկյուն, որպեսզի նրա գագաթը գտնվի երկնիստ անկյան կողի վրա, իսկ կողմերը պատկանան նրա նիստերին։ Դրանում կարելի է համոզվել անկյունաչափը տեղադրելով բաց գրքի մեջ։

Ցանկացած կանոնավոր կամ անկանոն, ուռուցիկ կամ գոգավոր բազմանիստ ցանկացած կողի վրա ունի երկնիստ անկյուն։

Կանոնավոր բազմանիստերի երկնիստ անկյունների արժեքները․

| Անուն | երկնիստ անկյունը ռադիաններով ճշգրիտ արտահայտված | մոտավոր արժեքը աստիճաններով |
| --- | --- | --- |
| Տետրաէդր | arccos(1/3) | 70.53° |
| Հեքսաէդր կամ խորանարդ | π/2 | 90° |
| Օկտաէդր | π − arccos(1/3) | 109.47° |
| Դոդեկաեդր | 2·arctg(φ) | 116.56° |
| Իկոսաէդր | 2·arctg(φ + 1) | 138.19° |

որտեղ φ = (1 + √5)/2՝ ոսկե հարաբերակցություն։

Տես նաև
-------

* Անկյուն
* Մարմնային անկյուն
* Եռանիստ անկյուն

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Д-Коо // «Математическая энциклопедия» / Главный редактор И. М. Виноградов. — М.: «Советская энциклопедия», 1979. — Т. 2. — С. 50. — 1104 с. — (51[03] М34). — 148 800 экз.
2. ↑  Հայկական սովետական հանրագիտարան, խմբագիր՝ Վիկտոր Համբարձումյան, Երևան, Հայ սովետական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1977։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 614)։*  |
**Միգրացիա** (լատիներեն migratio, migro — անցնել, վերաբնակվել) բնակչության, մարդկանց տեղաշարժ՝ կապված մշտական կամ ժամանակավոր բնակավայրը փոխելու հետ։ Ընդգրկում է բնակավայրից հեռացողների (էմիգրացիա՝ արտագաղթ) ու եկողների (իմիգրացիա՝ ներգաղթ) խմբերը։ Դրանց գումարն արտահայտում է միգրացիայի ընդհանուր, իսկ տարբերությունը՝ զուտ մեծությունը։

Անձը, ով իր տնից տեղափոխում է այլ վայր, բնական աղետի կամ քաղաքացիական անհարմարություններից ելնելով, կարող է որակվել որպես փախստական կամ, մասնավորապես, նույն երկրում, տեղահանված անձ։ Քաղաքական, կրոնական կամ այլ հալածանքներից ապաստան փնտրող անձը սովորաբար համարվում է ապաստան հայցող։

Քոչվորական շարժումները սովորաբար չեն դիտվում որպես միգրացիա, քանի որ նոր վայրում հաստատվելու մտադրություն չկա, և շարժումը սովորաբար սեզոնային է։ Այժմ միայն մի քանի քոչվոր խմբեր են, որ պահպանում են ապրելակերպի այս ձևը։ Բացի այդ, ճանապարհորդության, զբոսաշրջության, ուխտագնացության նպատակով մարդկանց ժամանակավոր տեղաշարժը չի դիտարկվում որպես միգրացիա, եթե այցելված վայրերում նրանք ապրելու և բնակվելու ցանկություն չունեն։

Միգրացիոն վիճակագրություն
-------------------------

Աշխարհի յուրաքանչյուր երկրում միգրանտների մասնաբաժինը 2015 թ.-ին .
 Աշխարհի միգրանտների թիվը 1960-2015Շատ գնահատականներ կան համաշխարհային միգրացիայի վիճակագրության օրինակների մեջ։

Տես նաև
-------

* Հայաստանի բնակչության միգրացիա

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑   migrant stock (% of population)|verk=The World Bank Data|hämtdatum=2017-09-29}}
2. ↑   migrant stock, total|verk=The World Bank Data|hämtdatum=2017-09-29}}
**Օտա Ամատունի** (3-րդ դար - 4-րդ դար), հայ նախարար, Հայոց հազարապետ (287-320-ական թթ․), Վահան Ամատունու հայրը, Ամատունիների նախարարական տոհմից։

Կենսագրություն
--------------

Օտա Ամատունու ժառանգական կալվածքները Վասպուրական աշխարհի Արտազ և Ճվաշռոտ գավառներն էին, որոնք, ընդհանուր կոչվում էին նաև Ամատունիք գավառ։ Նրա կինը Սլկունիների տոհմից էր։ Խոսրով Բ Մեծի սպանությունից հետո մինչև Տրդատ Գ Մեծի գահակալությունը, Շապուհ Ա-ի կոտարծից փախցրել և խնամել է Խոսրով Բ-ի դստերը՝ Խոսրովիդուխտին։ Նրան տարել էր Մեծ Հայքի արևմտյան մասը, Բարձր Հայք աշխարհի Դարանաղի գավառի Անի-Կամախ ամրոցը, որտեղ գտնվում էր հայ Արշակունիների թագավորական դամբարանը։ Ավելի ուշ, Շապուհի Ա-ի որդի և «Մեծ Հայքի թագավոր» Որմիզդ-Արտաշիրը հարքունիս է գրավում լքված Ամատունիք գավառը, իսկ հետագայում, Մեծ Հայքի գահին բազմած Շապուհ Ա-ի մյուս որդի Ներսեհը գավառը դարձնում է իր կենտրոնը։ Ենթադրվում է, որ հնագույն Շավարշանի տեղում Ներսեհը հիմնում է Ներսեհապատ ավանը։

Երբ Տրդատ Գ-ն հաստատվում է գահին, Օտա Ամատունուն նշանակում է հայոց հազարապետ և ավագ նախարար։

Օտա Ամատունին սպանվել է ապստամբ Սղուկ Սլկունու ձեռքով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  «Հայոց անձնանունների բառարան», Հրաչյա Աճառյան, Երևան, 1942, Հատոր 5, Ցուցակ 1, Էջ 243-244․
2. 1 2 3 4  «Հայ Ժողովրդի պատմություն», Հատոր Բ, Երևան, 1984, հատոր 2, էջ 48․

| ⛭Օտա Ամատունի — նախնիներ |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Օտա Ամատունի |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |

 |

 |


| ⛭Տոհմածառ |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Օտա Ամատունի |  | Վահան Ամատունի |  | Կարեն Ամատունի |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ոստան (այլ կիրառումներ)

**Ոստան (բերդ)**, Ոստան Ռշտունյաց, բերդաքաղաք Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի Ռշտունիք գավառում, Վանա լճի հարավային ափին (Աղթամար կղզու դիմաց)։ Հինավուրց բերդը կառուցված էր բարձր բլրի ապառաժոտ գագաթին, շրջափակված էր վիմակերտ պարիսպներով ու հզոր աշտարակներով։ Քաղաքը տարածվում էր ստորոտին։ Մ․ թ․ ա․ IX—VIII դարերում ուրարտական (խուռիերեն) արձանագրություններում հիշատակվում է Ուիշինի, ասորեստանյան (աքքադերեն) սկզբնաղբյուրներում՝ Ուասու (Վասու), Ուաիս (Վաիս) և այլ անվանաձևերով։ Մ․ թ․ ա․ 714 թվականի ամռանը Ուրարտու ներխուժած ասորեստանյան զորաբանակը՝ Սարգոն II թագավորի առաջնորդությամբ, պաշարել է բերդը, սակայն չկարողանալով այն գրավել, կողոպտել ու ավերել է մերձակա բնակավայրերը։ Սարգոնն այն անվանում է Ուրարտուի Ռուսա Ա արքայի գլխավոր հենակետ, պարսպավոր, հզոր, գեղեցիկ ու մեծակառույց բերդաքաղաք։ Հին հայկական աղբյուրներում Ոստանը հիշվում է որպես Մեծ Հայքի Հարավային զորաթևը գլխավորող Ռշտունյաց նահապետի կենտրոն։ Մինչև արաբների նվաճումները (VII դարի կես) Ոստանը մնում էր Ռշտունիների ձեռքում։ VIII դարի վերջին Ոստանը արաբական նվաճողներից ազատագրել և իրենց սեփականությունն են դարձրել Արծրունիները։ X դարի սկզբին Վասպուրականի թագավոր Գագիկ Ա Արծրունին Ոստանը դարձրել է իր գահանիստը։ Անանուն պատմիչը վկայում է, որ Գագիկ Ա վերակառուցել է բերդի պարիսպներն ու աշտարակները, հիմնել պալատներ ու տաճարներ, կառուցապատել քաղաքի փողոցները, դրանք բարեզարդել ծառուղիներով, ծաղկանոցներով, ավազաններով։ Ոստանիի եկեղեցիներից հիշատակվում են Մարիամ Աստվածածինը և Սուրբ Ստեփանոսը։ Արծրունյաց թագավորության անկումից (1021) և սելջուկյան թուրքերի նվաճումներից (XI դարի կես) հետո Ոստանը քանիցս ենթարկվել է օտարների ավերածություններին։ 1424 թվականին այն կործանել է կարակոյունլուների առաջնորդ Իսքանդար ամիրան։ Հետագա դարերում Ոստանի ավերակների վրա հաստատվել են քրդերը։ Պահպանվում են բերդի ավերված պարիսպները, աշտարակների, պալատների ու այլ շինությունների մնացորդներ, հարավարևելյան մասում՝ աշտարակաձև, սրբատաշ սպիտակ քարերով շարված, քանդակազարդ, կաթողիկե գմբեթով շինության ավերակներ (ոճից ենթադրվում է, որ այն եղել է Մանվել ճարտարապետի գործը)։ Բերդը կարելի է բարձրանալ ցամաքից (Վերին ճամփա) և լճի կողմից (ապառաժների մեջ փորված նեղ կածան)։ Ստորգետնյա գաղտնուղին բերդից հասնում էր մինչև Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Արմենիապեդիա |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 639)։*  |
**Վիկտոր Ֆյորստեր** (չեխ․՝ Viktor Foerster, օգոստոսի 26, 1867(1867-08-26), Պրահա, Բոհեմիայի թագավորություն, Ավստրո-Հունգարիա - դեկտեմբերի 9, 1915(1915-12-09)[…], Podolí, Պրահա 4, Prague 4, Prague 4, Պրահա, Բոհեմիայի թագավորություն, Ցիսլեյտանիա, Ավստրո-Հունգարիա), չեխ նկարիչ և խճանկարչության վարպետ։

Կոմպոզիտոր Իոզեֆ Ֆյորստերի որդին և կոմպոզիտոր Իոզեֆ Բոգուսլավ Ֆյորստերի կրտսեր եղբայրը։

Կենսագրություն
--------------

Ավարտել է Պրահայի Գեղարվեստի ակադեմիան, այնուհետև մեկնել է Եվրոպա ճանապարհորդության։ Մեկ տարի սովորել է Մյունխենի ակադեմիայում։ Այնուհետև վերադարձել է Փարիզ, որտեղ և ընդունվել է Կոլարոսի ակադեմիա։ Խճանկարչությունը սովորել է Իտալիայում։
Նախքան Առաջին համաշխարհային պատերազմը Ֆյորստերը Պրահայում հիմնեց առաջին խճանկարչական արհեստանոցը։ Զբաղվում էր շենքերի ճակատամասների հարդարմամբ, օգտագործելով ապակե խճանկար։

Մարիամ Աստվածածնի խճանկարը
 Մարիամ Աստվածածնի խճանկարը: Պրահա
Չեխական բազմաթիվ տաճարները զարդարող խճանկարների հեղինակ է։
Նրա ամենահայտնի աշխատանքներից է` Մարիամ Աստվածածնի խճանկարը (1912)։ Մեծ խճանկարային պատկերի մակերեսը կազմում է 26 ², բաղկացած է 260 000 գունավոր քարերից գունախճիկից։ Խճանկարի յուրաքանչյուր քառակուսի մետրում տեղադրված են 10 000 տարեր։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  Չեխիայի ազգային գրադարանի կատալոգ
2. 1 2 3 4 5 6  Կերպարվեստի արխիվ — 2003.
3. 1 2 3 4  Regional Database of the Central Bohemian Research Library in Kladno
4. 1 2 3 4  Archiv hl. m. Prahy, Matrika zemřelých v Podolí, sign. POD Z5, s. 10

Աղբյուրներ
----------

* Վիկտոր Ֆյորստեր

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  ⛭  | 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| GND: 1069295213 · ISNI: 0000000418116167 · LCCN: no2017059846 · NKC: jk01031484 · VIAF: 83709683 · ULAN: 500404043 · WorldCat VIAF: 83709683 |

 |

 |
Շահ-Արմենի տիրապետությունը

Շահ Արմենների ամիրայության ստեղծումը և հզորացումը
-------------------------------------------------

**Շահ Արմեններ** (Շահ-ի Արմեններ), Խլաթի ամիրայության տիրակալների պայմանական անվանումը՝ ըստ նրանց կրած «Շահ-ի Արմեն» («Հայոց թագավոր») տիտղոսի։ Շահ Արմենների ամիրայությունը հիմնադրել է սելջուկ Սուքման ալ Կութբին (Սուքման Ա), որը 1100 թվականին Մրվանյաններից գրավել է Խլաթն ու հարակից հայկական գավառները։ Նրա որդու՝ Իբրահիմի օրոք (1112-1127 թվականներ) ամիրայության սահմաններն ընդարձակվել են՝ ընդգրկելով նաև Մանազկերտը, Արճեշը և Հայաստանի հարավային այլ քաղաքներ՝ մերձակա գավառներով։

Շահ Արմենների ամիրայության թուլացումը և անկումը
-----------------------------------------------

1127-1133 թվականներին իշխանության համար պայքարից հետո, գահակալել է Սուքման Բ (1133-1183 թվականներ, հայկական աղբյուրներում՝ Շահ Միհրան)։ Վերջինս Ատրպատականի Ելտկուզյանների և Կարինի Սալդուխյանների օգնությամբ փորձել է նվաճել Հայաստանի հյուսիսարևելյան գավառները, սակայն 1160 թվականին Ուղթիքի (Օլթի) մոտ ծանր պարտություն է կրել հայ-վրացական ուժերից և նահանջել։ 1161 թվականին, երբ հայ- վրացական բանակն Անին ազատագրել է Շադդադյաններից, վերջիններին օգնության եկած Շահ Արմենի մոտ 80 հազարանոց բանակը, օգոստոսին, Անիի մոտ կրկին պարտություն է կրել։ Սուքման Բ-ին հաջողվել է առժամանակ կախման մեջ գցել Սասունի Թոռնիկյան և Վասպուրականի Խեդենեկյան Արծրունիների իշխանությունները։ 1193 թվականին պալատական ծառա Ակ Սունկուր Հազարդինարը դավադրությամբ սպանել է Սուքման Բ-ի հաջորդ Բեկթեմուրին (1183-1193 թվականներ) և դարձել ամիրա (1193-1199 թվականներ), որից հետո, կարճ ժամանակով իշխանությանը տիրացել է ծագումով հայ, մամլուք Կութլուղը։ Ներքին երկպառակությունները խիստ թուլացրել են Շահ Արմեններին։ 1207 թվականին ամիրայության մեջ մտնող հայկական գավառները գրավել են ծագումով քուրդ Այուբյանները՝ շարունակելով կրել «Շահ-ի Արմեն» տիտղոսը։ Հետագայում այդ տիտղոսը կրել են նաև Հուլավյան դինաստիայի օրոք Հայաստանում իշխած կառավարիչները, Աղձնիքի Արտուխյան ամիրաները, տասնհինգերորդ դարի կարա կոյունլուները։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 421)։*  |
Ամերիկյան ռազմածովային ուժերի Ուինսթոն Չերչիլ տիպի հրթիռային էսկադրային ականակիր Առլի Բյորկ
Ռուսական էսկադրային ականակիր
**Էսկադրային ականակիր**, ռազմանավի տեսակ, նախկինում գործադրվում էր հակառակորդի նավերին տորպեդա–հրետանային հարված հասցնելու, հետախուզության, ռազմական ու տրանսպորտային նավերի պաշտպանության համար։

Հրթիռային զենքի արմատավորումով գոյություն ունեցող էսկադրային ականակիրները վերազինվում են սուզանավերի դեմ պայքարելու և հակաօդային պաշտպանության համար։ Ժամանակակից էսկադրային ականակիրներն ունեն մինչև 4 հազարա տարողություն ջրատարողություն։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · Սիտինի ռազմական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 11950685r · GND: 4127755-7 · LCCN: sh85037249 · NDL: 00567070 · NKC: ph241654 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 220)։*  |
**Ֆուադ Հյումբաթ օկլի Նագիև** (ադրբ.՝ Fuad Hümbət oğlu Nağıyev, հուլիսի 22, 1975(1975-07-22), Բաքու, Ադրբեջանական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), Ադրբեջանի պետական գործիչ, Ադրբեջանի զբոսաշրջության պետական գործակալության ղեկավար։

Կենսագրություն
--------------

Ֆուադ Նագիևը ծնվել է 1975 թվականի հուլիսի 22-ին Բաքու քաղաքում։ Սովորել է Բաքվի թիվ 23 միջնակարգ դպրոցում։ 1992-1997 թվականներին սովորել է Բաքվի պետական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետում։ 1997-2000 թվականներին ուսումը շարունակել է որպես ԱՀ Գիտությունների ակադեմիայի փիլիսոփայության և իրավունքի ինստիտուտի ասպիրանտ 1997-2000 թվականներին։ 1998 թվականների սեպտեմբեր-նոյեմբեր ամիսներին սովորել է Անգլիայի Բիրմինգհեմի համալսարանում։

2004-2006 թվականներին նա աշխատել է որպես օդանավակայանի Գեյթ Բիզնես ավիացիայի վարչության պետ։ 2006-2009 թվականներին եղել է «Փաշա Ինշաաթ» ընկերության տնօրեն։ 2007-2009 թվականներին աշխատել է որպես «Բաքվի Դեմիր-Բետոն» ընկերության գլխավոր տնօրեն։

2010-2014 թվականներին աշխատել է որպես ԱՀ մշակույթի և զբոսաշրջության նախարարության իրավաբանական հատվածի ավագ խորհրդական։ 2014-2017 թվականներին աշխատել է որպես նախարարի օգնական։

2018 թվականի ապրիլի 20-ին Նախագահ Իլհամ Ալիեւի կողմից ստորագրված հրամանագրով ստեղծվել է ԱՀ զբոսաշրջության պետական գործակալություն։ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիեւի 2018 թվականի ապրիլի 21-ի հրամանով ՝ Ֆուադ Հումբաթ օղլու Նագիևը նշանակվել է գործակալության ղեկավար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ֆուադ Նագիև*Ադրբեջանի զբոսաշրջության պետական գործակալության ղեկավար*
2. ↑  Azərbaycan Respublikası Dövlət Turizm Agentliyinin sədri
3. ↑  Turizm Agentliyinin yeni sədri kimdir?
4. ↑  Ֆուադ Հումբաթ օղլու Նագիևը նշանակվել է գործակալության ղեկավար
Ջորգ-Շումանի շինությունը Դրեզդենի տեխնոլոգիական համալսարանում
Դրեզդենը հանդիսանում է պետական հետազոտական համալսարան։ Դրեզդենի տեխնոլոգիական համալսարանը Դրեզդեն քաղաքում ամենամեծ բարձրագույն կրթական ինստիտուտն է և Սաքսոնիայի ամենամեծ համալսարանը։ Այն Գերմանիայի 10 խոշորագույն համալսարաններից մեկն է։ 2013 թվականին ունեցել է 37,134 ուսանող։ Այն Գերմանիայում տեղակայված լավագույն ինժեներական և տեխնոլոգիական համալսարաններից է։

Դրեզդենի տեխնոլոգիական համալսարան անունը միայն օգտագործվել է 1961 թվականից, սակայն համալսարանի պատմությունը սկսվում է 1828 թվականից։ Սա Գերմանիայի տեխնոլոգիաների ամենահին քոլեջներից մեկն է և Գերմանիայի ամենահին համալսարաններից մեկը։ Համալսարանը հանդիսանում է TU9 անդամ, ինը առաջատար գերմանական տեխնոլոգիական ինստիտուտների կոնսորցիում։ Համալսարանը տասնմեկ գերմանական բուհերից մեկն է, որը 2012 թվականին հաջողություն է գրանցել Գերազանցության նախաձեռնության մեջ, այսպիսով ստանալով «Գերազանցության համալսարան» կոչում։ Դրեզդենի տեխնոլոգիական համալսարան հաջողություններ է գրանցել Գերմանիայի բուհերի գերազանցության նախաձեռնության (Future Concept, Graduate Schools, Excellence Clusters) բոլոր երեք փուլերում։

Պատմություն
-----------

1828 թվականին, զարգացող ինդուստրացիաով, «Սաքսոնական տեխնիկական դպրոցը» հիմնադրվել է տեխնոլոգիական թեմաներով, ինչպիսիք են մեխանիկան, մեխանիկական ճարտարագիտությունը և նավաշինական ճարտարագիտությունը։ 1871 թվականին հիմնադրվեց Գերմանիայի կայսրությունը և այդ ժամանակ ինստիտուտը վերանվանվեց Սեյսմիկ սաքսոնյան պոլիտեխնիկական ինստիտուտ (Königlich-Sächsisches Polytechnikum): Այդ ժամանակ ներկայացվեցեցին տեխնոլոգիաների հետ կապ չունեցող առարկաները, ինչպիսիք են պատմությունը և լեզուները։ 19-րդ դարի վերջում ինստիտուտը դարձավ համալսարան, որը ներառում էր բոլոր առարկաները։ 1961 թվականին այն ստացավ ներկայիս անունը, Դրեզդենի տեխնոլոգիական համալսարան։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Mitteilung des Chief Officers Technologietransfer und Internationalisierung 1/2020 — TU Dresden, 2020.
2. 1 2 3  EU Transparency Register
3. ↑   (գերմ.)
4. ↑   — TU Dresden.
5. ↑
6. ↑
7. ↑
8. ↑
9. ↑
10. ↑
11. ↑
12. ↑
13. ↑
14. ↑
15. ↑
16. ↑  Facts and figures of TUD
17. ↑

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք · Թվիթթեր |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Ինստագրամ · ՅուԹյուբ |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNC: a11676255 · BNF: 12163271n · GND: 2024114-8 · ISNI: 0000000121117257 · LCCN: n82119110 · Microsoft: 78650965 · NKC: ko2002106358, ko2002106360 · NLA: 36573655 · NUKAT: n97045746 · SUDOC: 149948026 · VIAF: 149572715 · ULAN: 500216178 · WorldCat VIAF: 149572715 |

 |

 |
**Ժակ Հայկի Գոճյան** (փետրվարի 9, 1930(1930-02-09) - սեպտեմբերի 17, 2019(2019-09-17)), հայազգի դաշնակահար, երաժիշտ։

Կենսագրություն
--------------

Ժակ Գոճյանը ծնվել է 1930 թվականի փետրվարի 9-ին, Լիբանանի Բեյրութ քաղաքում՝ երաժիշտների ընտանիքում։ Հայրը՝ Հայկ Գոճյանը, եղել է կլառնետահար էր, եղբայրը՝ Վարուժան Գոճյանը, հանրաճանաչ դիրիժոր, իսկ կրտսեր եղբայրը՝ Միհրան Գոճյանը, միջազգային շրջանակներում հայտնի ջութակահար։

Ժակ Գոճյանը մինչև 1970-ականների կեսերն ապրել է Լիբանանում, այնուհետև Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի հետևանքով, բնակություն է հաստատել Կալիֆորնիայում, որտեղ էլ մի քանի տասնամյակ շարունակել է իր մշակութային գործունեությունը։,,

Ժակ Գոճյանը մահացել է 2019 թվականի սեպտեմբերի 17-ին Կալիֆորնիայի Գրանատա Հիլզի իր բնակարանում՝ երկարամյա հիվանդությունից հետո։ Մահից առաջ նրան այցելել է Վազգէն Ա. քահանա Աթմաճյանը։

Ժակ Գոճյանի ներդրումը երաժշտության մեջ
--------------------------------------

Ժակ Գոճյանը կարևոր ներդրում է ունեցել սփյուռքի արդի հայկական ժողովրդական երաժշտության մեջ, որը հաճախ կոչվում էր էստրադային երաժշտություն։ Նա ելույթներ է ունեցել Միջին Արևելքում, Եվրոպայում, Ամերիկայում, Ավստրալիայում և Հայաստանում՝ ընկերակցելով հայտնի երգիչների, ինչպիսիք են՝ Մանուել Մենենկիչյանը, Ադիս Հարմանդյանը, Փոլ Բաղդադլյանը և Գառնիկ Սարգիսյանը։ Նա նաև շատ երգիչների համար երաժշտական մշակումներ է կատարել և աջակցել է կազմակերպելու նրանց կենդանի կատարումները։

Ժակ Գոճյանի գործերից են ամենահայտնին Թաթուլ Այնեճյանի բանաստեղծության հիման վրա հորինված «Վերջին Կիրակին» ստեղծագործությունն է, որ կատարվել է մի քանի երգիչների կողմից։

Աշխատություններ
---------------

* Առաջին Սեր - 1972
* Պաքթոպ Իսմաք անունդ դրոշմեցի - 1972
* Nahna Wal Amar Մենք և Լուսինը Lebanon, Oriental Jazz 1972
* Shu Beyebka Men Errewaye Greece, Oriental Jazz 1972
* Nassam Alaynal Hawa \*Oriental Mood Greece, Oriental Jazz (1972)
* Ինչու Ինչու - 1972
* Կանաչ Պարտեզ - 1974
* Վերադարձիր - -1973
* Սիրո Երգ - 1972
* Սիրեցի յարս տարան - 1973
* جاك كودجيان - Aa'tni Nay
* جاك كودجيان - Abdo Habeeb Ghandoura
* Habaytak (Oriental Moods)

Տես նաև
-------

* Վարուժան Գոճյան

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Jacques Kojian Legacy
2. ↑  Noted Musician Jacques Kojian Passes Away
3. ↑  Ոչ Եւս Է Հանրածանօթ Երաժիշտ Ժագ Գոճեան

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ոչ Եւս Է Հանրածանօթ Երաժիշտ Ժագ Գոճեան Archived 2021-04-12 at the Wayback Machine.
* JACQUES KODJIAN (չաշխատող հղում)
* JACQUES KODJIAN
* Noted Musician Jacques Kojian Passes Away
**Խաչատուր Ջուղայեցի** (հայրանունը՝ Իսահակ (ծննդյան. և մահվան թվականներն անհայտ)), XVIII դարի հայ պատմագիր։ Ծնվել է Նոր Ջուղայում (Իրան) և սովորել է տեղի Սուրբ Ամենափրկիչ վանքում։ Հետագայում դարձել է հոգևորական ու ձեռնադրվել աբեղա։ Հայկական պատմագրական աղբյուրների տեղեկությունների հիման վրա գրել է «Պատմություն Պարսից» երկը՝ սկսելով Աքեմենյան Կյուրոս II Մեծից (մ. թ. ա. 550 - 530) և ավարտել զենդ Քերիմ խանի տիրակալությամբ (1760-1779)։ Վերջինիս գործունեությանն ավելի մեծ տեղ է հատկացրել, որովհետև ժամանակակից և ականատես է դեպքերին, մինչդեռ հին պատմությունը շարադրել է երբեմն բավարարվելով գահակալների ու նրանց տարեթվերի սոսկ հիշատակմամբ։ Իրանի պատմության հետ շաղկապված՝ գրքում բավականին տեղ է տրված նաև հայերին, առանձնապես XVII դարի սկզբին Հայաստանից Իրան՝ շահ Աբբաս I-ի կազմակերպած հայերի բռնագաղթին, Նոր Ջուղայի հիմնադրմանը, նրա կյանքին, հոգևոր առաջնորդների կենսագրությանը, Խաչատուր Կեսարացու լուսավորական գործունեությանը, դերձակ Թումիկի (Թոմաս) աղանդավորական շարժմանը և այլն։ Խաչատուր Ջուղայեցու երկը հատկապես կարևոր աղբյուր է Քերիմ խանի ժամանակաշրջանի, Նոր Ջուղայի հայ համայնքի և Թումիկի շարժման պատմության ուսումնասիրման համար։ Խաչատուր Ջուղայեցին վախճանվել է Բասրայում (այժմ՝ Իրաքում)՝ Հնդկաստան մեկնելու ճանապարհին։

Երկեր
-----

* Խաչատուր Ջուղայեցի, Պատմութիւն Պարսից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1974. — հատոր 5. — էջ 23.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 16339 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 23)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Կոտելնիկով (այլ կիրառումներ)

**Արտեմ Կոտելնիկով** (Հարություն Նազարի Կոտելնիկյանց) (նոյեմբերի 16 (28), 1859 թվական, Աստրախան - հունիսի 7 (20), 1910 թվական, Սանկտ Պետերբուրգ), հայազգի լրագրող, հրատարակիչ, վիճակագիր։ Սանկտ Պետերբուրգում Լեոնիդ Խոդսկու հետ հրատարակել է «Նաշա ժիզն» («Наша жизнь», 1904-1906 թվականներ), «Նաշ դեն» («Наш день», 1908 թվական) թերթերը, «Զապրոսի ժիզնի» («Запросы жизни», 1909—1910 թվականներ) ամսագիրը, որոնցում տպագրվել են Մաքսիմ Գորկու, Անատոլի Լունաչարսկու, Ալեքսանդր Կուպրինի, Ալեքսանդր Գրինի գործերը։ Կազմակերպիչներից է «Մեր կյանք» հրատարակչության և գրախանութի, որը տարածել է մարքսիստական և սոցիալ-դեմոկրատական գրականություն։ 1910 թվականին Պետերբուրգում հրատարակել է Անդրկովկասի և Հյուսիսային Կովկասի հասարակական ու մշակութային կյանքը լուսաբանող «Ժիզն Կավկազա» («Жизнь Кавказа») ամսագիրը։ Հեղինակ է մի շարք վիճակագրական ուսումնասիրությունների։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 639)։*  |
| **՞**Մոխրագույն բադ |
| --- |
| Մոխրագույն բադ  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Թռչուններ |
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Բադեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Anas strepera

 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : ??? |
|  Արեալ |
| պատկեր |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


*Mareca strepera*
**Մոխրագույն բադ**, բադերի ընտանիքի ջրլող թռչուն։ Նստակյաց է, քիչ տարածված։

Կառուցվածք
----------

Մարմնի երկարությունը՝ 46-56 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 84-95 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 650-900 գ։ Արուի փետրածածկը մոխրագույն է, կրծքի ստորին մասը և փորը՝ սպիտակ, վերնապոչը և ներքնապոչը՝ սև։ Էգը դարչնագույն-մոխրագույն է՝ խայտավոր, գլուխը՝ ավելի բաց գույնի, կտուցի կողքերը՝ նարնջագույն։ Հանգստի պահին ու թռչելիս տեսանելի է և՝ էգի և՝ արուի սպիտակ փետրահայելին։

Կենսակերպ
---------

Մոխրագույն բադերը սովորաբար հանդիպում են առանձին զույգերով և փոքր ու մեծ երամներով (60-300 թռչուն)։ Բնակվում է լճակներում, ճահճուտներում, ծանծաղ գետերում, թաց մարգագետիններում։

Սննդառություն
-------------

Սնվում է բույսերով։

Բազմացում
---------

Բնադրազույգերը կազմվում են մայիսի սկզբից։ Բույնը ոչ խորը փոսիկ է՝ խոտաբույսերից։ Բնադրում է գետնին, ջրին մոտ, առանձին դեպքերում՝ ջրափից քիչ հեռու՝ խիտ խոտերի մեջ։ Ձվերը բներում հայտնվում են մայիսի կես-հունիսին։ Դնում է 55 մմ տրամագծով, դեղնավուն-սպիտակ 8-12 ձու։ Թխսակալում է էգը՝ 27-28 օր։ Ձագերը բնում հայտնվում են հունիսի 2-րդ տասնօրյակ-հուլիսին։ Սևանա լճի մակարդակի նվազման և Գիլլի լճի չորացման հետևանքով ողջ ավազանի տարածքում բնադրող խոշոր համակեցություններն անհետացել են, մասամբ էլ տեղափոխվել Արարատյան դաշտի լճերն ու լճակները։

Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Մոխրագույն բադը Երևանի կենդանաբանական այգում
* Մոխրագույն բադը Յակոբեան բնապահպանական կենտրոնում

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Մեծ կատալոնական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | Avibase · eBird · GBIF · iNaturalist · NCBI · Neotropical Birds |

 |
**Խաչատուր Մկրտչի Սիմոնյան** (սեպտեմբերի 14, 1927(1927-09-14), Տաթև, Հայկական ԽՍՀ, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ անասնաբույծ-ընտրասերումնաբան, անասնաբուծական գիտությունների դոկտոր (1988)։

Կենսագրություն
--------------

Խաչատուր Սիմոնյանը ծնվել է 1927 թվականի սեպտեմբերի 14-ին Տաթև գյուղում (այժմ՝ ՀՀ Սյունիքի մարզում)։ 1950 թվականին ավարտել է Երևանի անասնաբուծական-անասնաբուժական ինստիտուտը։ 1966-1974 թվականներին եղել է ՀԽՍՀ Լոռու տոհմային գործարանի տնօրեն, 1974 թվականից՝ Հայկական անասնաբուծության և անասնաբուժության գիտահետազոտական ինստիտուտի (2011 թվականից՝ ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարության Սննդամթերքի անվտանգության ոլորտի ռիսկերի գնահատման և վերլուծության գիտական կենտրոն) տավարաբուծության բաժնի վարիչ, 1983-1993 թվականներին, միաժամանակ՝ փոխտնօրեն։

Աշխատանքները վերաբերում են ՀՀ-ում բուծվող տավարի կովկասյան գորշ ցեղի մթերատու և տոհմային հատկությունների բարելավման ու կատարելագործման խնդիրներին։ Կովկասյան գորշ ցեղի ստեղծման հեղինակներից է։

Երկեր
-----

* Տավարի մսացու մատղաշի աճեցումը և բտումը, Ե. 1980 (համահեղինակ)։
* Գյուղատնտեսական գիտությունը անասնաբուծական արտադրությանը, Ե. 1980, (համահեղինակ)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Հաթը Չըրփան** (թուրքերեն՝ Hatı Çırpan, 1890, Անկարա, Անկարայի վիլայեթ, Օսմանյան կայսրություն - մարտի 21, 1956(1956-03-21), Անկարա, Թուրքիա), նաև հայտնի է, որպես **Սաթը Քադըն** (թուրքերեն՝ Satı Kadın), թուրք քաղաքական գործիչ, Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի առաջին կին անդամներից մեկը, որն ընտրվել է 1935 թվականի համընդհանուր ընտրություններում։

Կենսագրություն
--------------

Երկրորդ լեզվական համագումարից (թուրքերեն՝ İkinci Türk Dil Kurultayı) անմիջապես առաջ, որն անցկացվել է 1934 թվականի օգոստոսի 18-ից 23-ը, հուլիսի 16-ին, նախագահ Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքը մեկնել է Անկարայից էքսկուրսիա դեպի Ղազան գյուղ (այն ժամանակ մտնում Էր Անկարայի մարզի Կիզիլջահամամ շրջանի կազմի մեջ), Անկարա մայրաքաղաքից 50 կմ հեռավորության վրա։ Այս շրջայցի ընթացքում Աթաթուրքին ներկայացրել են Սաթը Քադընին, որը Ղազանի գյուղապետն էր։ Նա գեղջկուհի էր Կենտրոնական Անատոլիայից, որը չորս տարի պայքարում էր թուրքական անկախության պատերազմի ժամանակ։ Աթաթուրքը նրա հետ զրույցի է բռնվել, որից հետո նա, ինչպես հաղորդվել է, համակրանք է տածել Սաթը Քադընի նվաճումների և ինտելեկտի նկատմամբ։

Ըստ Աֆեթ Ինանի, Աթաթուրքը նրան հանդիպելուց հետո ասել է. «Սա այն կինն է, որը կարող է հաջողության հասնել որպես խորհրդարանի անդամ»։ Իր հաջող ընտրարշավում Սաթը Քադընին հովանավորում և աջակցում էր ինքը` Աթաթուրքը։ Հետագայում նա փոխել է իր անունը *Հաթը*` Աթաթուրքի խորհրդով, որը այդ ժամանակ հետաքրքրված էր նախախեթերի քաղաքակրթությամբ, և քանի որ նրա նախկին` Սաթը անունը նշանակում էր «վաճառք» կամ «գնել» թուրքերեն, նա ընդունել է *Չըրփան* ազգանունը այն բանից հետո, երբ 1934 թվականին ազգանվան մասին օրենքը պահանջում էր, որ Թուրքիայի բոլոր քաղաքացիները ունենան ազգանուն։

* 18 կին պատգամավորներ ընտրվել են Թուրքիայի ազգային մեծ ժողովում 1935 թվականին։18 կին պատգամավորներ ընտրվել են Թուրքիայի ազգային մեծ ժողովում 1935 թվականին։
* Հաթը Չըրփանը Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի ամբիոնի մոտ։Հաթը Չըրփանը Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի ամբիոնի մոտ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  A. Turan Alkan, «Bu cennet yurt köşesinde mutlusunuz Kızılcahamamlılar!» Archived 2012-03-14 at the Wayback Machine. *Zaman*, 25 июля 2010
2. 1 2  A. Afetinan, *Tarih’ten bugün’e*, Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1970, p. 164.
3. 1 2  A. Afetinan, *Cumhuriyetʼin Ellinci yılı için Köylerimiz*, Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1978, p. 8.
4. 1 2 3  Emin Karakuş, *40 yıllık bir gazeteci gözü ile İşte Ankara*, Hür Yayın ve Ticaret, 1977, p. 22.
5. 1 2  *The Turkish Woman (1919—1923)*, Basın Yayın Genel Müdürlüğü, p. 36.
6. ↑  *İşte mebus olacak kadın.*, A. Afetinan, *Kemal Atatürk'ü Anarken*, Güzel Sanatlar Matbaası, 1956, p. 67.
**Ինգոլֆ Արնարսոն** (Ինգոլֆ, Էռնի որդի, Ինգոլվ, Ինգոլվ, իսլ.՝ Ingólfur Arnarson) ազնվական նորվեգացի, ով 9-րդ դարի վերջին իր շքախմբով տեղափոխվել է Իսլանդիա և հիմնել կղզու առաջին բնակավայրերը։

Կենսագրություն
--------------

Ինգոլֆի պատմությունը նկարագրված է «Գիրք Իսլանդիայի բնակեցման մասին»՝ նրան անվանելով «առաջին բնակիչների մեջ ամենահայտնին, քանի որ նա ժամանել է անմարդաբնակ երկիր»։ Նա և իր զարմիկ Հյորլեյֆը ստիպված եղան 874 թվականին լքել Նորվեգիան Յարլ Ատլի Բարակի հետ թշնամության պատճառով։ Իսլանդիայում հարազատներին ուղարկել են Ինգոլֆի ստացած կանխատեսումները։ Հյորլեյֆը, առաջին ձմեռումից հետո, սպանվեց իր իռլանդացի ստրուկների կողմից, բայց Ինգոլֆը վրեժխնդիր եղավ նրա համար։ Հաստատվելով նոր վայրում (Դիմովի ծոցում (այժմ Ռեյկյավիկը գտնվում է այնտեղ)), Ինգոլֆը հրավիրեց այլ նորվեգացիների՝ հորդորելով հետևել իրեն։ Իսլանդիայի «Երկրի բնակեցման մասին գրքի» կազմման ժամանակ լեռն ու հրվանդանը կրում էին Ինգոլֆի անունը։

Ընտանիք
-------

Ինգոլֆն ամուսնացած էր Ֆրոդիի դստեր և Լոֆթ Ծերի քրոջ՝ Հալվեյգի հետ։ Նրանց որդին Թորշտեյնն էր, ով Իսլանդիայում հիմնեց առաջին պետական ժողովը և դարձավ ազնվական մարդկանցից շատերի նախահայրը։ Հիշատակվում է նաև Ինգոլֆի քույրը՝ Հելգան, ում պատճառով թշնամություն է սկսվել Ատլի Բարակի հետ։

Տես նաև
-------

* Ֆլոկի Վիլգերդարսոն

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Книга о заселении Исландии (книга I, глава 9).

Գրականություն
-------------

* «Ингольф»։ *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 1153520214 · VIAF: 4800152025932603600002 · WorldCat VIAF: 4800152025932603600002 |

 |
«Հոյ նազան»
**«Հոյ նազան»**, հայկական շուրջպար, երգ-պար։ Պարի երաժշտական չափը՝ 6/8:

Ստուգաբանություն
----------------

Բառացի երգի անունը նշանակում է հոգյակս կամ հոգիս

Բնութագրություն
---------------

«Հոյ նազանը» կարող են կատարել ցանկացած թվի զույգերով։ Պարի կատարման ժամանակ պարողները են կանգնում շղթայաձև, այսինքն՝ պարողները, շրջանաձև շարվելով, սկսում են շարժվել տարբեր ուղություններով՝ առաջ, հետ, աջ, ձախ և շուրջպար։ Ձախ ծայրային կուլիսից սովորաբար պարում է մի երիտասարդ-առաջնորդը՝ գենդ-բաշը։ Պարի սկիզբը նշանավորվում է առաջնորդողի ձեռքի թաշկինակի շարժումով։ Պարային տարրերը կատարում է կա՛մ աղջիկը, կա՛մ տղան և աղջիկը միասին։ Պարը ուղեկցվում է ուրախ մթնոլորտով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Ткаченко, Тамара Степановна* Армянский хороводный танец «Ой Назан» // Народный танец. — М.: Искусство, 1954. — С. 527-532.
2. ↑  Ой-Назан // Краткий словарь танцев / под ред. проф. А.В. Филиппова. — Москва: ФЛИНТА, Наука, 2011. — С. 135.
**Հակոբ Ղրիմեցի** (1360-ականներ, Հին Ղրիմ - 1426, Ցիպնավանք, Արծկե, Բիթլիսի մարզ, Թուրքիա), տոմարագետ, փիլիսոփա, րաբունապետ, երաժիշտ, քերական, մեկնիչ։

Կենսագրություն
--------------

Նախնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրում, ապա տեղափոխվել Երզնկյան դպրոց, որն ավարտելուց հետո դասասաց ուսուցիչ է կարգվել նույն դպրոցում։ 1389 թվականին աշակերտների հետ ձեռագիր է ընդօրինակել, որոշ գործեր մեկնել–պարզաբանել ձեռագրերի լուսանցքներում կամ համառոտել՝ հեշտ և դյուրընբռնելի դարձնելու նպատակով։ Միաժամանակ դասավանդել է տոմարագիտություն։ Իր դասախոսությունները գրի է առել և կազմել տոմարագիտության ձեռնարկ, որը նախորդ իմաստասերներից ու գիտնականներից մեխանիկորեն քաղված աշխատանք չէր, այլ առարկայի համակարգված և դյուրամատչելի շարադրանք։ 1410 թվականին տեղափոխվել է Վանա լճի հյուսիսում գտնվող Մեծոփա վանքի նորաբաց դպրոցը՝ որպես րաբունապետ և դասավանդել իմաստասիրություն և տոմարագիտություն։ 1416 թվականին Հակոբ Ղրիմեցին կարգավորել է տոմարի խախտված դասագիրքը, ապա գրել «Մեկնութիւն Տոմարի» աշխատությունը։ «Մեկնության» սկզբում Հակոբ Ղրիմեցին հիմնավորել է տոմարը ուսանելու համար քառյակ գիտությունների ուսուցման անհրաժեշտությունը։ Իր տեսություններից մի քանիսը հիմնավորել է ՝ ելնելով լուսնի փուլերի սեփական դիտարկումից։ Հակոբ Ղրիմեցին դասավանդել է նաև գրչության արվեստ և երաժշտություն։ Երաժշտությունը Ղրիմեցին դիտում է որպես գիտելիքի և արվեստի ձև, ընդունում գործիքային երաժշտության ինքնուրույնությունն ու գեղագիտական նշանակությունը երգեցողականի համեմատ։ Դասվել է միջնադարյան հայ նշանավոր գիտնական–վարդապետների շարքը։

Երկեր
-----

* Տոմարագիտական աշխատություններ, Երևան, 1987։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1974. — հատոր 6. — էջ 68.

Գրականություն
-------------

* Էյնաթյան Ջ. Ա. Հակոբ Ղրիմեցին և իր տիեզերագիտական հայացքները. - «Բնագիտության և տեխնիկայի պատմությունից». Գիտական աշխատությունների ժողովածու, 1987, № 8, էջ 43-51։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Ստեղծագործությունների տեքստ | Հայ մատենագրութեան թուանշային գրադարան |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ · AV Production |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| ՀԳՀԳ: 24249 · BNF: 16214836q · GND: 104079746 · ISNI: 0000000119345445 · NTA: 392540983 · VIAF: 52121982 · WorldCat VIAF: 52121982 |

 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 68)։*  |
**Իսիկավա Տոյոնոբու** (ճապ.՝ 石川 豊信, 1711[…], Տոկիո, Ճապոնիա - հուլիսի 1, 1785(1785-07-01)), ճապոնացի նկարիչ, ուկիյո-է վարպետ, Նիսիմուրա-Իսիկավա դպրոցի ներկայացուցիչ։

Կենսագրություն և ստեղծագործություն
----------------------------------

Իսիկավա Տոյոնոբուի կյանքի մասին պահպանվել են ոչ ստույգ տվյալներ։ Ենթադրվում է, որ նկարիչը ծնվել է սամուրայների ընտանիքում և սովորել է Նիսիմուրա Սիգենագայի մոտ։ Հաճախ նա ասոցացվում է Նիսիմուրա Մագասաբուրո (1730) և Նիսիմուրա Սիգենոբու (1730-1747) կեղծանուններով արվեստագետների հետ։ 1747 թվականից նա հայտնի է որես Իսիկավա Տոյոնոբու անունով։

1760-ական թվականների կեսերին Իսիկավա Տոյոնոբուն իր աներոջից ժառանգել է Էդոյի ծայրամասում գտնվող հյուրանոց և աստիճանաբար բոլորովին դադարել է գեղանկարչությամբ զբաղվելուց

Լինելով Նիսիմուրա Սիգենագայի աշակերտը՝ Իսիկավա Տոյոնոբուն ստեղծել է բամզաթիվ միագույն «լաքապատ նկարներ» (ուրուսի-է)՝ արտացոլելով Օկումուրա Մասանոբուի ազդեցությունը։ Նրանց մեծ մասը եղել է յակուսյա-էի (դերասանների պատկերներ) և բիզինգի (գեղեցկուհիների պատկերներ) ժանրերում, ներառյալ կանգնած կուրտիզանուհիների պատկերներ։ Իսիկավա Տոյոնոբուի փորագրությունների սիրված սյուժեների թվում է եղել գեղեցկուհիների պատկերումը ազատ հագուստով, որը բացում էր նրանց մերկությունները։

* Լողանալուց հետոԼողանալուց հետո
* Անձրևի ժամանակ կամրջի վրայով վազող աղջիկներ,  1750-1760Անձրևի ժամանակ կամրջի վրայով վազող աղջիկներ, 1750-1760
* Աղջիկ քամու ժամանակԱղջիկ քամու ժամանակ
* Երաժշտական գործիքներ նվագող երեք զույգ, 1760-1764Երաժշտական գործիքներ նվագող երեք զույգ, 1760-1764

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Union List of Artist Names
2. 1 2  Մինեապոլիսի արվեստի ինստիտուտ — 1883.
3. 1 2  Նելսոն-Ատկինս արվեստի թանգարան — 1933.
4. 1 2  Union List of Artist Names — 2018.
5. 1 2  Կերպարվեստի արխիվ — 2003.
6. ↑  *Савельева А.* Мастера японской гравюры. СПб. СЗКЭО «Кристалл». 2007. С. 150.

Գրականություն
-------------

* Lane, Richard. (1978). *Images from the Floating World, The Japanese Print.* Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-211447-6, ISBN 978-0-19-211447-1; OCLC 5246796

Արտաքին հղումներ
----------------

* Նկարչի աշխատանքները ukiyo-e.org կայքում

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 1067275665 · ISNI: 0000000081685793 · NDL: 00377607 · VIAF: 252346356 · ULAN: 500118858 · WorldCat VIAF: 252346356 |

 |
Chinkali, Georgia
**Խինկալի** (վրաց.՝ ხინკალი), վրացական խոհանոցի ազգային ուտեստ, որն առաջացել է Վրաստանի Փեշավի, Մթիուլեթի և Խևսուրեթի լեռնային մարզերում, այնուհետև ճաշատեսակը տարածվել է Կովկասի մյուս շրջաններում։

Վրացական խինկալին բաղադրությամբ և պատրաստման եղանակով էապես տարբերվում է Դաղստանի խինկալիից, որն իրենից ներկայացնում է բոլորովին այլ ուտեստ։

Ուտեստի բաղադրությունը
----------------------

Խինկալին (ինչպես և թաթար բորակին) պատրաստվում է խմորից (ալյուր, աղ, ջուր)՝ ձվով կամ առանց ձվի օգտագործման։ Խինկալու խճողակը (լցոնը) ծեծած կամ աղացած և համեմված միսն է (տավարի, խոզի, հազվադեպ ոչխարի միս)։ Որոշ դեպքերում օգտագործվում է սունկ կամ պանիր, կարտոֆիլ, կանաչի և համեմունքներ (համեմ, սոխ, սխտոր, մաղադանոս, չաման, անանուխ)։ Համեմունքների որոշ տեսակներ պատրաստվում են այնպիսի խոտաբույսերից, որոնք աճում են միայն Վրաստանում։

Իրենց խինկալիով հատկապես հայտնի են Դուշեթի, Զաքաթալա, Մցխեթա քաղաքները։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  The World Cookbook for Students, Volume 1 by Jeanne Jacob, Michael Ashkenazi
2. ↑  The Georgian Feast: The Vibrant Culture and Savory Food of the Republic of Georgia by Darra Goldstein
3. ↑  Georgia: in the Mountains of Poetry by Peter Nasmyth, 2006
4. ↑  Armenian food: fact, fiction & folklore by Irina Petrosian, David Underwood, 2006

Արտաքին հղումներ
----------------

* Խինկալին միայն կերակուր չէ
* Խինկալու բաղադրատոմսը (տեսանյութ) на edim.tv
* Խինկալի (տեսանյութ)
**Կատալին Մակրայ** (ապրիլի 5, 1945(1945-04-05), Vasvár, Վաս, Հունգարիա), հունգարացի մարմնամարզիկ։

Կենսագրություն
--------------

Տոկիոյում տեղի ունեցած 1964 թվականի ամառային օլիմպիական խաղերի և Մեխիկոյում տեղի ունեցած 1968 թվականի ամառային օլիմպիական խաղերի ժամանակ ներկայացրել է Հունգարիայի ժողովրդական հանրապետությունը։ Այդ խաղերում նրա թիմը զբաղեցրել է 5-րդ տեղը, իսկ անհատական բազմամարտում նա զբաղեցրել է 18-րդ և 3-րդ տեղերը՝ հասնելով եզրափակիչ։

1968 թվականին Մեխիկոյում կայացած Օլիմպիական խաղերում նա իր թիմի հետ զբաղեցրել է 5-րդ տեղը, իսկ անհատական բազմամարտում դարձել է 26-րդը։

1963 թվականին դարձել է Ունիվերսիադայի կրկնակի չեմպիոն անհատական բազմամարտում (ոսկին կիսել է Լարիսա Լատինինայի հետ)։ 1965 թվականին դարձել է Ունիվերսիադայի չեմպիոն (թիմային կազմում) և բրոնզե մեդալակիր (անհատական բազմամարտում)։

Ընտանիք
-------

Մակրայը Հունգարիայի նախկին նախագահ Պալ Շմիտի կինն է։ Ամուսնու նախագահության տարիներին՝ 2010-2012 թվականներին, եղել է Հունգարիայի առաջին տիկին՝ Սանդոր պալատում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Каталин Макраи – օլիմպիական վիճակագրությունը *Sports-Reference.com* կայքում (անգլ.)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Каталин Макраи-Шмитт – օլիմպիական վիճակագրությունը *Sports-Reference.com* կայքում (անգլ.)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | ISNI: 0000000111873235 · NSZL: 000000033110 · VIAF: 162794421 · WorldCat VIAF: 162794421 |

 |
**Հակոբոս Այվազյան** (*անհայտ*, Կոստանդնուպոլիս, Օսմանյան կայսրություն - 1918), երաժիշտ։

Կենսագրություն
--------------

Հակոբոս Այվազյանը սովորել է Կոստանդնուպոլիսի Նարեկյան վարժարանում, ապա՝ Արմաշի դպրեվանքում, ավարտել է Բրուսայի շերամապահության ուսումնարանը։ Տիրապետել է քաղաքային մասնագիտացված երաժշտության հիմունքներին, Հայ եկեղեցու տարեկան շրջանի երգասացություններին, նոր հայկական ձայնագրությանը։ Ինքնուրույն յուրացրել է եվրոպական նոտային համակարգը, սովորել նվագել ուդ, ջութակ։

Ուսումնառության վաղ տարիներից մասնակցել է ժամերգությունների և իր գեղեցիկ ձայնով ու երաժշտական լսողությամբ արժանացել Համբարձում Չերչյանի ուշադրությանը։

1891-1915 թվականին (ընդմիջումով) եղել է Արմաշի դպրեվանքի երաժշտության ուսուցիչ, նպաստել է եկեղեցական գործիչների երաժշտական կրթությանն ու ճաշակի ձևավորմանը։

1915 թվականին ձերբակալվել է, տարագրվել, հալածանքների ենթարկվել և մահացել բանտում։

Աշխատություններ
---------------

Այվազյանի ձեռագրերը փրկել է որդին՝ Գեղամը, որը հայրենադարձել է 1959 թվականին․ դրանք հանձնել է Գրականության և արվեստի թանգարանին։

Ձեռագրերից կարելի է առանձնացնել «Արևելյան երաժշտության ձեռնարկը» և դրան առնչվող «Հայ եկեղեցական ձայնագրության դասագիրքը», որն անավարտ է։ Այստեղ հայ երաժշտական համակարգի ձայնաստիճանները, 8 ձայնեղանակներն ու դրանց դարձվածքները ներկայացված են համապատասխան մերձավորարլյան անվանումներով ու համարժեքներով (հայկական ձայնագրության նշաններով)։ Այվազյանի 1901 թվականի արևմտահայերեն ձեռնարկը, որը հարում է նախակոմիտասյան շրջանի հայ եկեղեցական երաժիշտների տեսական գործնական թեքումով սակավաթիվ աշխատություններին (ուշագրավ է Թամբուրի Հարութինի «Արևելյան երաժշտության ձեռնարկը»), որտեղ հաստատագրված և դասակարգված են շուրջ 100՝ սերնդեսերունդ բանավոր փոխանցված ավանդական եղանակներ, չափակշռույթային տիպական բանաձևեր (ուսուլներ)՝ իրենց ձայնելևէջները կանոնների տեսական և գործնական արժեքավոր պարզաբանումներով ուշմիջնադարյան երաժշտության մշակույթի յուրատիպ դսևորումներից է։ Այվազյանի «Ձեռնարկը» մանրամասն մեկանաբանություններով և առաջաբան հոդվածով արևմտահայերենից ռուսերեն է թարգմանել և հրատարակել է Նիկողոս Թահմիզյանը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |