recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Տարոն գավառի պատմական հուշարձանները**. Տարոնը եղել է պատմական Տուրուբերան նահանգի գլխավոր գավառը և կենտրոնական դիրք ուներ։ Այս պատճառով էլ Տուրուբերանը հայտնի է եղել «Տարոնի աշխարհ» անունով։

Տարոնի կենտրոնը Մուշ քաղաքն է, որը մեր բանահյուսության օրրաններից մեկն է եղել։

Տարոնը գտնվելով Տուրուբերանի կենտրոնական մասում, շրջապատված էր Սասուն, Սալնո ձոր, Բզնունիք, Հարք, Ապահունիք, Հաշտեանք, Ասպակունիք գավառներով։

Սուրբ Կարապետի վանքը
--------------------

Սուրբ Կարապետի վանքը
Սուրբ Կարապետի վանքը գտնվում է Մուշ քաղաքից դեպի հյուսիս-արևմուտք, Քարքե կոչվող լեռան լանջին։ Նա ամենագեղեցիկն ու ամենաընդարձակն է եղել գավառական վանքերից։

Սուրբ Կարապետը միայն մի եկեղեցի կամ տաճար չէ, այլ մի քանի տաճարների ամբողջություն, որոնք կազմում են սրբավայրերի, մի խումբ։

Վանքը կառուցվել է 4-րդ դարում։ Ըստ ավանդության հիմնել է Գրիգոր Լուսավորիչը և նրա մահից հետո նրա մարմինը ամվափվել է ս. Կարապետ կոչված մատուռի տակ։ Սուրբ Կարապետի վանքից դեպի Մուշի դաշտը բացվում է մի գեղեցիկ տեսարան, հեռվում երևում են դաշտի եզրում ընկած լեռները և Տավրոսի շղթան։

Առաքելոց վանքը
--------------

Հիմնական հոդված՝ Մշո Սուրբ Առաքելոց վանք
Առաքելոց վանքը
Առաքելոց վանքը գտնվում է Մուշ քաղաքից մոտ տասը կիլոմետր հեռավորության վրա, հարավ-արևելք, Տավրոսի շղթայի երկու կատարների միջև ընկած, Տիրնկատար կամ Ծիրնկատար կոչվող լեռան լանջին՝ մի գեղատեսիլ վայրում։ Վանքը ամբողջությամբ պատրաստվել է սրբատաշ քարերից։

Մուշի մյուս վանքերի նման Առաքելոց վանքը ևս հայտնի է եղել մի քանի անունով. ընդհանրապես կոչվել է Առաքելոց վանք։ Սակայն համանուն մյուս վանքերից տարբերելու համար անվանվել է Մուշի Առաքյալք կամ Երկոտասան վանք։ Այսինքն տասներկու առաքելոց վանք։

Աղբյուրներ
----------

* Կ.Մ. Ավետիսյան, Ա.Ա. Ավետիսյան, Հայրենագիտական էտյուդներ։ «Սովետական գրող» հրատարակչություն, Երևան, 1979
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Այգ (այլ կիրառումներ)

**«Այգ»**, հասարակական քաղաքական օրաթերթ։ Լույս է տեսել 1953-1975 թվականներին։ Հրատարակիչ-տնօրեններ՝ Տիգրան և Լյուսի Թոսպաթ։ Խմբագիրներ՝ Երվանդ Կոպելյան, Եղիա Նաճարյան, Մինաս Թյոլյոլյան, Նազարեթ Պերթիզլյան, Շահանդուխտ (Սանդուխտ Պերթիզլյան)։ Տպագրել է լիբանանյան, հայկական և միջազգային քաղաքական, տնտեսական, մշակութային և մարզական լուրեր, գրական էջեր ու հոդվածներ։ Աշխատակցել են Խորեն Գաբիկյանը, Մուշեղ Իշխանը, Տիրան Աճեմյանը, Գրիգոր Շահինյանը, Շավարշ Նարդունին, Նշան Պեշիկթաշլյանը, Զարուհի Պահրին, Հակոբ Մնձուրին, Միքայել Կյուրճյանը, Լևոն Քեշիշյանը, Լևոն Մինասյանը, Պարույր Մասիկյանը, Ստեփան Շահպազը, Մանասե Սևակը, Ջորջ Մարտիկյանը։ Փակվել է Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի հետևանքով։ Հրատարակիչները հետագայում գաղթել են ԱՄՆ, վաճառել օրաթերթի հրատարակության արտոնագիրը։ Տիգրան Թոսպաթը միաժամանակ Բեյրութում 1947 թվականից լույս է ընծայել «Լը Սուար» ֆրանսերեն օրաթերթը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է* *«Հայ Սփյուռք» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
**Այբուբենի աշտարակ** (վրաց.՝ ანბანის კოშკი), 130 մետր բարձրությամբ կառույց Վրաստանի Բաթում քաղաքում։ Աշտարակը խորհրդանշում է վրացական այբուբենի և ժողովրդի յուրօրինակությունը։

Պատմություն
-----------

Կառույցը ստեղծված է ԴՆԹ դիզայնով՝ կրկնակի պարուրանման ոճով։ Վրացական այբուբենի 33 տառերով հանդերձ աշտարակից վեր է հառնում խխունջանման պարույրը, որի 4 մետրը կառուցված է ալյումինից։

Կառույցի մեջտեղի հատվածում կա վերելակ, որը հասնում է մինչև շինության վերևի հարկ՝ կառույցի թագը, որտեղ գտնվում է վիթխարի, արծաթե գունդը։

Այբուբենի աշտարակը կառուցել է իսպանական CMD Ingeniero կազմակերպությունը։ Շինարարական աշխատանքները սկսվել են 2010 թվականի հոկտեմբերի 10-ին, կառույցի արտաքին տեսքը պատրաստ է եղել 2011 թվականի դեկտեմբերին։ Կառուցման համար ծախսվել է 65 միլիոն դոլար։

Կառույցը
--------

Աշտարակը բաղկացած է հեծանի ձողաձողի պողպատե խողովակների 11 մոդուլներից, որոնք ստեղծում են երկու կառույց՝ շենքի ներսակողը՝ դիտարժան վերելակը և աստիճաները և արտաքին դիզայնը՝ ի լրումն ամբողջական կառույցի։ Յուրաքանչյուր 10,8 մետր բարձրությամբ երկու կողմերը միացված են աստղանման միջնորմներով։ Վերևի հատվածում ապակե հարթակն է՝ կառուցված եռանկյուն տարրերից և խոռոչանման հատվածներից։ Հարթակի տրաբեր հարկերում կան սենյակներ։

Առաջին հարկը կոչվում է տեղափոխման հարկ, որտեղ կարելի է հասնել 2 տեսարժան վերելակներով։ Այստեղից մյուս վերելակներով կարելի է հասնել այլ հարկեր։

Երկրորդ հարկում տեղակայված է հեռուստատեսային ստուդիա, երրորդ հարկում՝ խոհանոց, ռեստորան, որն ունի պտտվող մատանու տեսք, որտեղից այցելուները կարող են հիանալ քաղաքի արտաքին տեսքով և Սև ծովով՝ միաժամանակ վայելելով իրենց կերակուրը։ Չորրորդ հարկը համարվում է աստղադիտարան տախտակամած, որտեղից բացվում է եզակի տեսարան։ Հինգերորդ հարկը ստեղծված է այցելուներին ցույց տալու համար թե ինչքան լարված է աշխատում զանգվածային կափույրը, որը 50 տոննա զանգվածքով սարք է՝ տեղադրված շինության ներսում մեխանիկական տատանումները նվազեցնելու համար։

Ներկա պայմաններ
---------------

Կառուցման օրից շինությունը լքված է, քանի որ 2014 թվականին պարզվեց, որ վերելակը անսարք է, հարկերում կարելի էր հանդիպել հարյուրավոր սատկած թռչուններ, չնայած որ շինությունը լուսավորված է և բոլորովին նոր տեսք ունի։ 2015 թվականին Բաթումի քաղաքապետարանը որոշել է 130 մետր բարձրությամբ աշտարակը վարձակալությամբ հանձնել անհայտ իսպանական ընկերությանը՝ 20 տարի ժամկետով։ Բաթումի քաղաքապետարանը տարեկան 700000 լարի էր ծախսում շինության պահպանման համար։

Հեղինակ
-------

Ճարտարապետ՝ Ալբերտո Դոմինգո Կաբո

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Բաթումի «Այբուբենի աշտարակը» իսպանական ընկերությունը վարձակալել է 1 լարիով
2. ↑  Բաթումի ռեստորանային պանորամայով լքյալ աշտարակը

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք Archived 2014-12-24 at the Wayback Machine.
* documentary by CMD Ingenieros

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Այբուբենի աշտարակ** կատեգորիայում։ |
|  |
| --- |
| **Հիրիկ գայլականջ** |
| Հիրիկ գայլականջՀիրիկ գայլականջ |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Ծնեբեկածաղկավորներ (Asparagales) |
| **Ընտանիք** | Հիրիկազգիներ (Iridaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | *Iridoideae* |
| **Տրիբա** | *Irideae* |
| **Ցեղ** | Հիրիկ *(Iris)* |
| **Տեսակ** | **Հիրիկ գայլականջ** *(I. lycotis)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Iris lycotis***Woronow |

**Հիրիկ գայլականջ** (լատ.՝ Iris lycotis), հիրիկազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

10-35 սմ բարձրությամբ ցողունով կոճղարմատավոր, գեղազարդային բույս է։ Տերևները ցողունագիրկ են, մանգաղաձև կորացած։ Ծաղիկները մեծ են, ծաղկապատի արտաքին և ներքին մասերը դարչնագույն ծիրանագույն են, 4,5-6 սմ լայնությամբ արտաքին ծաղկապատը կենտրոնում մեծ թավշյասև պուտով է, ներքինները՝ 5-8 սմ տրամագծով։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում տարածված է Երևանի (Երանոսի և Ուրծի լեռնաշղթաներ, Տիգրանաշեն և Էլփին գյուղերի միջև) և Դարեղեգիսի (Արփա և Մարտիրոս գյուղերի շրջակայք) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Աճում է նաև Նախիջևանում, Հարավարևելյան Անատոլիայում, Հյուսիսարևելյան Իրաքում և Արևմտյան Իրանում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ստորին լեռնային գոտուց մինչև ենթալպյան գոտի` ծովի մակարդակից 1000-2600 մ բարձրությունների վրա, չոր քարքարոտ, կավային լանջերին, կիսաանապատում, լեռնային տափաստանում։ Ծաղկում է ապրիլ-մայիս ամիսներին, պտղաբերում՝ մայիս-հուլիսին։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է։ Տարածման շրջանի մակերեսը 5000 կմ²-ից պակաս է, բնակության շրջանի մակերեսը՝ 500 կմ²-ից պակաս։ Կապված աճելավայրերի պայմանների փոփոխության հետ՝ տեսակին սպառնում է տարածման և բնակության շրջանների կրճատում։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես ոչնչացման սպառնալիքի ենթակա տեսակ։ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

Պահպանության գործողություններ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · NCBI |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Iris lycotis
* GBIF: 5297926
* GRIN: 20355
* IPNI: 438831-1
* NCBI: 2943444
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:438831-1
* Tropicos: 100206571
* WCSP: 322089

 |

 |
**Բնօգտագործում**, ներառում է մի քանի հասկացություն․

* Բնական պաշարների և բնական պայմանների օգտագործման և պահպանման ձևերի համախումբ։ Ներառում է՝ բնական պաշարների պահպանումը, վերականգնումը, վերարտադրումը կամ վերամշակումը, կյանքի բնական պայմանների օգտագործումը և պահպանումը, բնական համակարգերի էկոլոգիական հավասարակշռության պահպանումը, վերականգնումը և բարելավումը։
* Հասարակության նյութական և մշակութային կարիքների բավարարման նպատակով բնական պաշարների և պայմանների օգտագործումը հասարակական-արտադրական գործընթացում։
* Երկրի աշխարհագրական թաղանթի վրա մարդահարույց գործոնների համախումբը։
* Գիտական ուղղություն, որն ուսումնասիրում է բնական պաշարների արդյունավետ օգտագործման (տվյալ պատմական պահին) ընդհանուր սկզբունքները։

Բնօգտագործման հիմքը բնական պաշարների, կյանքի բնական պաշարների, կյանքի բնական պայմանների և հասարակության սոցիալ-տնտեսական զարգացման փոխհարաբերություններն են։ Բնօգտագործումը, որպես գիտական համալիր ճյուղ, ընդգրկում է բնական, հասարակական և տեխնիկական գիտությունների տարրեր (այդ թվում բնության պահպանությունն իր բաժիններով՝ մթնոլորտի, հողի, ջրի, շրջակա միջավայրի պահպանությամբ, էկոլոգիան, բնօգտագործման տնտեսագիտությունը և այլն)։ Բնօգտագործումը, որպես գիտական ուղղություն, ուսումնասիրվում է ինչպես էկոլոգիայի ու աշխարհագրության, այնպես էլ ֆիզիկայի, քիմիայի, կենսաբանության և ճարտարագիտության մեջ։

Տարբերում են *արդյունավետ բնօգտագործում* (բնական պաշարներն օգտագործվում են անմնացորդ՝ նվազագույն վնաս հասցնելով բնական միջավայրին) և *անարդյունավետ բնօգտագործում* (բնական պաշարներն օգտագործվում են մասամբ՝ էապես վնասելով բնական միջավայրը՝ խախտելով էկոհամակարգերի հավասարակշռությունը)։

ՀՀ Քաղաքացիական օրենսգրքով (1998) կարգավորվում են բնական պաշարների օգտագործման և շրջակա միջավայրի պահպանության քաղաքացիաիրավական հարաբերությունները։ Բնական պաշարների արդյունավետ օգտագործումն ու բնության պահպանությունը վերահսկում է ՀՀ բնապահպանության նախարարությունը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
**Տեատրալնայա փողոց** (ռուս.՝ Театральная улица), փողոց Ռուսաստանի Դաշնության Ռոստովի մարզի Տագանրոգ քաղաքի Արևմտյան միկրոշրջանում։

Աշխարհագրություն
----------------

Տեատրալնայա փողոցը սկիզբ է առնում Տրանսպորտնայա փողոցից, շարժվում հարավարևմտյան ուղղությամբ, այնուհետև, Վիշնյովայա փողոցի հետ շրջադարձային հանգույցից ուղղությունը փոխում է դեպի արևմուտք և հասնում ռազմական օդանավակայանին։ Տների համարակալումը սկսվում է Տրանսպորտնայա փողոցից։

Պատմություն
-----------

Նախապատերազմական տարիներին այս շրջանը տափաստան էր։ Նրա բնակեցումը սկսվել է 1947 թվականին։ Գոյացած ավանը կոչվեց Արևմտյան, ըստ հին Տագանրոգի նկատմամբ նրա դիրքի։

1957 թվականին Կովպակի փողոցում կառուցվեց «Ռոսիա» կինոթատրոնը։ Դա մեծ իրադարձություն էր թաղամասի բնակիչների համար։ Կինոն նրանց միակ զվարճանքն էր։ Հանդիսարահն ամեն օր լեփ-լեցուն էր։ Երեխաները հաճախ նստում էին հատակին, էկրանի առջև։ Հենց այդ ժամանակ էլ Կովպակի փողոցը վերանվանվեց Տեատրալնայա (Թատերական) փողոց։

Փողոցում գտնվում են
-------------------

* Սուրբ Սերգի Ռադոնեժցու եկեղեցի

Հուշարձաններ
------------

* Խորհրդային օդաչուների հուշարձան
* Չեչնիայում և Աֆղանստանում զոհված տագանրոգցի մարտիկների հուշարձան

Հետաքրքիր փաստեր
----------------

* Սուրբ Սերգի Ռադոնեժցու եկեղեցին տեղավորվել է նախկին «Ռոսիա» կինոթատրոնի շենքում, որտեղ որոշ ժամանակ գտնվել է «Ռուսաստանի խնայբանկի» մասնաճյուղը, ապա այնտեղ գործել է ավտոդողերի արհեստանոց, իսկ հետո շենքը վերափոխել են որպես եկեղեցի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  *Киричек М. С.* Святые купола Таганрога. — Таганрог: ИП Стадников, 2008. — С. 141-146.
2. ↑  *Нейма Д.* Где отдыхают самолёты? // Таганрогская правда. — 2012. — 2 авг.
**Կիրակոս Ազարյան** (1878, Հյուսեյնիկ, Խարբերդ, Օսմանյան կայսրություն - 1915, Կարին լեռան մոտ), հայ բժիշկ։

Կենսագրություն
--------------

Կիրակոս Ազարյանը ծնվել է 1878 թվականին, Խարբերդի նահանգի Խարբերդի գավառի Հյուսեյնիկ գյուղում՝ Ֆերմանյան ընտանիքում։ Մանուկ տարիքում կորցրել է հորը։ Մայրը երկրորդ անգամ ամուսնացել է Խարբերդի նահանգի Մեզիրե (Մեզրե) քաղաքի ավետարանականների հոգևոր հովիվ վերապատվելի Ազարյանի եղբոր հետ։ Նախնական կրթությունն ստացել է Խարբերդում, ապա ավարտել ամերիկացի միսիոներների՝ քաղաքում հիմնած Եփրատ քոլեջը։ 1897 թվականին մեկնել է ԱՄՆ` կրթություն ստանալու։ Սկզբում աշխատել է գործարաններում, այնուհետև սովորել Չիկագոյի, ապա` Սենթ Լուիզի բժշկական համալսարաններում։ Բժշկական կրթությունն ավարտելուց հետո կարճ ժամանակ սովորել է նաև Թենեսի նահանգի Նեշուիլ քաղաքի աստվածաբանական ճեմարանում։ 1911 թվականին վերադարձել է Մեզիրե, ամուսնացել Զապել Ազարյանի հետ։ Մեզիրեում բացել է սեփական բժշկական կլինիկա։ Հետագայում կրկին մեկնել է ԱՄՆ և Սենթ Լուիզի բժշկական համալսարանում մասնագիտացել ակնաբուժության գծով։ 1913 թվականին վերադառնալով Մեզիրե՝ զբաղվել է համաքաղաքացիների բուժմամբ։

Առաջին համաշխարհային պատերազմն սկսվելուն պես, 1914 թվականի աշնանը զորակոչվել է օսմանյան բանակ և զինվորական բժիշկ ծառայելու ուղարկվել Կարինի ռազմաճակատը։ Վեց ամիս ծառայելուց հետո, դեռևս նախքան Կարինի հայերի տարագրությունը, ձերբակալվել է և բանտարկվել Կարինի բանտում։ 1915 թվականի գարնանը իր բախտակից 250 մտավորականների (բժիշկներ, դեղագործներ, այլ մասնագետներ) հետ աքսորվել է Մուշ։ Հասնելով Կարին/Խոփ (Քոփ) լեռան մոտ, բոլորը, այդ թվում՝ 37 տարեկան Կիրակոս Ազարյանը, գնդակահարվել են։

Աղբյուրներ
----------

* Հարություն Մինասյան, Օսմանյան կայսրությունում և Թուրքիայի Հանրապետությունում բռնաճնշումների և ցեղասպանության ենթարկված հայ բժիշկներ, Երևան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։

Գրականություն
-------------

* «Հայ բժշկութեան տուած զոհերը», ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Կ. Պոլիս, 1919
* Կարոյեան Գ. «Մեծ Եղեռնի նահատակ հայ բժիշկները (անոնց պատգամները)», Պոսթոն, 1957
* Թէոդիկ «Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան», Բ տպագրութիւն, Երեւան, ապրիլ 24, 1985
**Երևանի Ալեքսանդր Բլոկի անվան համար 122 հիմնական դպրոց**, հանրակրթական դպրոց Երևանի Աջափնյակ վարչական շրջանում։ Հիմնադրվել է 1961 թվականին։

Պատմություն
-----------

Համար 122 միջնակարգ դպրոցին Երևանի Աջափնյակ վարչական շրջանի Արզումանյան 5 հասցեում հատկացվել է 6226 հա հողատարածք։ Համար 122 միջնակարգ դպրոցը 1981 թվականին անվանվել է ռուս գրող Ալեքսանդր Բլոկի անվամբ։ 1997 թվականին դպրոցը դարձել է ռուսերենի խորացված ուսուցմամբ։ 2006 թվականից դպրոցում գործում է ռուսական սեկտոր։ 2009-2010 ուստարվանից համար 122 Ալ. Բլոկի անվան դպրոցը դարձել է հիմնական դպրոց։

### Ուսումնական ծրագիր

Ալ. Բլոկի անվան համար 122 հիմնական դպրոցի ուսումնական ծրագիրը՝ ՀՀ ԿԳՆ կողմից հաստատված հիմնական դպրոցների ուսումնական ծրագիրն է։

#### Գնահատում

Ալ. Բլոկի անվան համար 122 հիմնական դպրոցում գնահատումը կատարվում է 10 միավորանոց համակարգով։ Գործում է էլեկտրոնային մատյան դասարան․ամ կայքում։

#### Առարկաներ

Ալ. Բլոկի անվան համար 122 հիմնական դպրոցի ուսումնական ծրագիրը կազմված է հիմնական առարկաններից։ Հիմնական առարկաները դասավանդում են ստանդարտ և խորացված մակարդակներով։ Մեծ ուշադրություն է դարձվում լեզուների ուսուցման և աշակերտների խոսելու և գրելու կարողությունների զարգացմանը։ Ուսումնական տարվա ընթացքում յուրաքանչյուր կիսամյակի ավարտին 9-րդ դասարանցիները հանձնում են առարկայական ստուգարքներ, իսկ 2-րդ կիսամյակի վերջում 4-րդ և 9-րդ դասարանցիները հանձնում են քննություններ (գիտելիքի ստուգում), ստանալով վկայականներ 9-րդ դասարանցիները հնարավորություններ ստանում շարունակել ուսումը թե՝ ավագ դպրոցում, թե՝ ալլ ուսումնական հաստաություններում («Այբ» ավագ դպրոցում, համալսարանների կից վարժարաններում, ուսումնարաններում, քոլեջներում)։

### Մեդիա թիմ

#### Աշակերտական խորհուրդ

Ներկայացուցչական մարմինն է, որի գործունեության հիմնական սկզբունքներն են կամավորությունը, աշակերտների իրավահավասարությունը, կառավարման կոլեգիալությունը և հրապարակայնությունը։

### Սկզբունքներ

Կրթության արժեքային հիմքը ապահովելու նպատակով դպրոցը կազմակերպում է՝

* Աշխատանքային զրույցներ և քննարկումներ
* Ուխտագնացություններ
* Էկոլոգիայի և բնապահպանության միջոցառումներ

### Աշակերտի նկարագիրը

* Ճանաչող
* Արարող
* Բարեխոհ
* Հոգատար
* Նախաձեռնող
* Հավասարակշռված
* Զգոն
* Ճշտախ2222

Ընտրվել է հենց 8 կետ, քանի որ ութը ըստ Եկեղեցու հայրերի, Քրիստոնյան թիվն է կամ Հարության թիվը։

Շրջանավարտներ
-------------

* Հասմիկ Կարապետյան

Աղբյուրներ
----------

* Թիվ 122 միջնակարգ դպրոց (Ալեքսանդր Բլոկի անվան) Archived 2014-06-16 at the Wayback Machine.
* Ալեքսանդր Բլոկի անվան թիվ 122 դպրոց. Հարցումներ(չաշխատող հղում)
**Խողովակաեռակցման հաստոն**, մետաղե խողովակների արտադրության բոլոր տեխնոլոգիական գործողությունները կատարող մեքենաների համակարգ։ Վերջիններս պատրաստվում են շերտավոր կամ թերթավոր մետաղից՝ կորացման մեթոդով եզրերի հետագա եռակցմամբ։

Խողովակաեռակցման հաստոնի տիպը բնութագրող գլխավոր հատկանիշներն են եռակցման կարի դասավորությունը (երկայնական կամ պարուրաձև) և եռակցման եղանակը։ Առավել տարածված են եռակցումը ճնշմամբ և հալմամբ իրականացնող խողովակաեռակցման հաստոնները։ Առաջինը կիրառվում է մինչև 500 մմ տրամագծով (երկայնական և պարուրաձև կարով) խողովակների արտադրության համար։ Մինչև 100 մմ տրամագծով խողովակների արտադրության դեպքում խողովակաեռակցման հաստոնի կազմի մեջ ավելացնում են ռեդուկցիոն հաստոն։ Աղեղային եռակցմամբ խողովակաեռակցման հաստոնները կիրառվում են 500 - 1600 մմ տրամագծով խողովակների արտադրության համար։ Եռակցումը կատարվում է խողովակի ներսից և դրսից։ ժամանակակից հաստոնով խողովակների թողարկման արագությունը (10 մմ տրամագծի դեպքում) հասնում է մինչև 20 մ/վրկ։ Մշակվում են խողովակաեռակցման հաստոններ երկշերտ և բազմաշերտ գազատար խողովակների (տրամագիծը՝ ավելի քան 1 մ) արտադրության համար։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 69)։*  |
Մթնոլորտի և ջրի հետ շփվող ապարները, անգամ կարծր լավան և գրանիտը, աստիճանաբար հողմահարվում են։ Ջուրը թափանցում է հանքաքարի հատիկների արանքներն ու քիմիական ռեակցիայի մեջ մտնելով ապարի հետ՝ քայքայում այն։ Հողմահարված ապարի մասնիկները քշվում են անձրևաջրով կամ քամիներով և ընկնում այլ վայրեր։ Նոր տեղում ձևավորվում են նստվածքների շերտեր, որոնց վրա կարող են ավելանալ նորերը։ Դրանց մեջ կարող են պարունակվել նաև օրգանական նյութեր՝ բույսերի և մեռած կենդանիների մնացորդներ։ Ի վերջո, նստվածքները կարծրանում և խտանում են։ Ստորգետնյա ջուրը ներծծվում է նստվածքի մեջ և ձևավորում հանքաքարեր, որոնք նստվածքի մասնիկները սոսնձում են իրար։ Այդպես նստվածքը քարանում է (դառնում է ապար)։ Այժմյան նստվածքների կազմավորումը հասկանալով՝ հնարավոր է վերականգնել անցած ժամանակների միջավայրի հնամիջավայրի պատկերը և ստեղծել հնաշխարհագրական քարտեզներ, որոնք պատկերում են միլիոնավոր տարիներ առաջ գոյություն ունեցած ցամաքային զանգվածների աշխարհագրությունը։

Ավազահանք
---------

Անգլիայում գտնվող այս ավազահանքի շերտերը շուրջ 100 միլիոն տարեկան են և նստել են ծովի ծանծաղուտում՝ ալիքի բարձրությունից փոքր-ինչ ցածր։ Ավազաքարի շերտերը ծածկվել են մոխրագույն գլաքարային կավով։ Արդյունահանված ավազն օգտագործվում է որպես վազքուղիների և գոլֆի հրապարակների ծածկույթ, ինչպես նաև՝ խմելու ջրի զտանյութ։

Ավազաքար
--------

```
Այս ավազաքարը կազմող ավազահատիկները նման են ժամանակակից անապատների ավազի հատիկներին։ Հատիկները տեսանելի են նույնիսկ առանց խոշորացույցի։ Ավազաքարի նմուշի մեջ կարող են լինել տարբեր գույներ և զանազան շերտեր։ Սկզբնական ավազի շերտերը կարող են ձևավորված լինել անապատային քամու շնորհիվ, որն ավազահատիկները տեսակավորում է ըստ չափերի և խտությունների։ Որոշ ավազաքարերի գունավոր շերտերում երևում են հանքաքարերի հատիկներ։ Այդ հանքաքարերն ավելի ծանր են սովորական ավազահատիկներից, և երբեմն կուտակվում են առանձին շերտերում։
```

Ինչպես է գոյանում նստվածքը
--------------------------

Հին ապարների բեկորները նստվածք են կազմում։ Հեղեղի ժամանակ հորդ անձրևը թուլացնում է լեռնալանջերի հողմահարված ավազը և մանրախիճը։ Հողին խառնված՝ այս փուխր նստվածքը հեղեղի հետ քշվում է և նստում, երբ ջրի հոսքը թուլանում է։ Հեղեղի ժամանակ գետի ջուրը միշտ պղտոր է և գունավորված նստվածքներով, որոնք տիղմի, ավազի, գետաքարի խառնուրդ են։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Basic Sedimentary Rock Classification Archived 2011-07-23 at the Wayback Machine. (անգլ.)
| **՞**Նվարդակ քնարաձև |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Բաժին | Ծածկասերմեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Խաչածաղկավորներ |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Նվարդակ քնարաձև |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Lepidium lyratum

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Նվարդակ քնարաձև** (լատ.՝ Lepidium lyratum), խաչածաղկավորների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։

Նկարագրություն
--------------

Բազմամյա խոտաբույս է։ Ցողունը չռված-ճյուղավոր է և ունի 20–60 սմ բարձրության։ Տերևները կաշենման են, ստորինները՝ քնարաձև–փետրաձև, ցողունայինները՝ գծային, վաղ չորացող, որի պատճառով ցողունը թվում է անտերև։ Բույսի ծաղիկները քառատիպ են, սպիտակ պսակաթերթերով, պատիճակները ձվաձև կամ էլիպսաձև են, անթև և ունեն 1,5–2 մմ երկարություն, 1,5 սմ լայնություն, սռնակը նստադիր է։

Տարածում
--------

Հայաստանում հանդիպում է Երևանի (Ջրվեժ, Նորք, Դալմայի այգիներ, Փարաքար, Խաթունարխ, Այղր լիճ, Լենուղի գյուղերի շրջակայք) և Դարեղեգիսի (Ջերմուկ) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Ընդհանուր արեալն ընդգրկում է Արևելյան Նախակովկասը, Հայաստանը և Նախիջևանը, ինչպես նաև Հյուսիսարևելյան Անատոլիան ու Հյուսիսարևմտյան Իրանը։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ստորին և միջին լեռնային գոտիներում՝ ծովի մակարդակից 800–1800 մ բարձրությունների վրա, չոր քարքարոտ, խճոտ, ժայռոտ լանջերին։ Ծաղկում է մայիսին, պտղաբերում հունիս-հուլիս ամիսներին։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է։ Տարածման շրջանի մակերեսը 5000 կմ²–ից պակաս է, բնակության շրջանի մակերեսը՝ 500 կմ²–ից պակաս։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր ։ CITES–ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

Պահպանության գործողություններ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · NCBI |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* EUNIS: 163945
* GBIF: 5377027
* IPNI: 324676-2
* NBN: NBNSYS0200002480
* NCBI: 153347
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:324676-2
* Tropicos: 4104023

 |

 |
**Անջատական լեզուներ** (այլ անվամբ՝ ամորֆ, անձև կամ արմատական լեզուներ), ըստ ձևաբանական դասակարգման, չորս հիմնական խմբերից մեկը կազմող լեզուներ։ Զուրկ են կամ համարյա գուրկ են մասնիկավորումից, չունեն բուն առումով ածանցներ, հոլովման ու խոնարհման վերջավորություններ։

Անջատական լեզուների խոսքի մասեր
-------------------------------

Անջատական լեզուներում թեև կան խոսքի մասերի իմաստային տարբերակումներ, սակայն դրանք բառերի յուրահատուկ ձևավորումներով չեն արտահայտվում։ Գրեթե բոլոր բառերը միաժամանակ արմատներ են և ունեն մի քանի իմաստ։

Բառերի քերականական զանազան հարաբերություններ
--------------------------------------------

Բառերի քերականական զանազան հարաբերությունների արտահայտման համար Էական դեր են խաղում սպասարկու բառերը, շեշտը, բառերի դասավորությունը։ Անջատական լեզուներից են՝ չինարենը, վիետնամերենը, տիբեթերենը և այլն։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Մեծ ռուսական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 90007246 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 433)։*  |
**Անջատելիության աքսիոմաներ**, տոպոլոգիական կարևոր դասեր բնութագրող աքսիոմաներ։

Բացատրություն
-------------

Եթե {\displaystyle X} տոպոլոգիական տարածության կամայական երկու տարբեր կետերից գոնե մեկն ունի մյուսը չպարունակող շրջակայք, ապա ասում են, որ {\displaystyle X} տարածությունը բավարարում է {\displaystyle T\_{0}} անջատելիության աքսիոմին ({\displaystyle X}–ը {\displaystyle T\_{0}}–տարածություն է), իսկ եթե այդ կետերից յուրաքանչյուրն ունի մյուսը չպարունակող շրջակայք, ապա {\displaystyle X}-ը բավարարում է {\displaystyle T\_{1}} անջատելիության աքսիոմին ({\displaystyle X}–ը {\displaystyle T\_{1}}-տարածություն է)։ Ապացուցված է, որ {\displaystyle T\_{1}}–տարածություններում միակետ ենթաբազմությունները չեն կարող ունենալ սահմանային կետեր, մինչդեռ կամայական տոպոլոգիական տարածություններում այդ «միանգամայն բնական» հատկություններըն անգամ կարող են խախտվել։ Եթե X-ի կամայական երկու կետեր ունեն չհատվող շրջակայքեր, ապա ասում են, որ {\displaystyle X}-ը {\displaystyle T\_{2}}: Ենթատողային տեքստ–տարածություն է, կամ անջատելի տարածություն է, իսկ ավելի հաճախ՝ հաուսդորֆյան տարածություն Է։ Միայն հաուսդորֆյան տարածություններում է, որ կետերի հաջորդականությունը չի կարող ունենալ մեկից ավելի սահման։ Եթե {\displaystyle X}-ը {\displaystyle T\_{2}}–տարածություն է, որի յուրաքանչյուր փակ բազմություն և նրան չպատկանող կետ ունեն չհատվող շրջակայքեր, ապա {\displaystyle X}-ը կոչվում է {\displaystyle T\_{3}}–տարածություն կամ ռեգուլյար, իսկ եթե յուրաքանչյուր երկու չհատվող փակ բազմություններ ունեն չհատվող շրջակայքեր, ապա {\displaystyle X}-ը կոչվում է նորմալ տարածություն։ Ակնհայտ է, որ նշված անջատելիության աքսիոմաներից յուրաքանչյուրն ավելի թույլ է (նրանով որոշվող տարածությունների դասն ավելի լայն է), քան հաջորդ անջատելիության աքսիոմաներ։ Հատկապես կարևոր են հաուսդորֆյան և նորմալ տարածությունների դասերը (վերջինում տեղի ունի անընդհատ ֆունկցիաների շարունակելիության վերաբերյալ Տիտցե-Ուրիսոնի նշանավոր թեորեմը)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 433)։*  |
**Զաքյան (Զաքիյան) փողոց**, փողոց Երևանի Կենտրոն վարչական շրջանում։ Անվանվել է ի պատիվ հայ ռազմական գործիչ, խորհրդային բանակի գնդապետ, դիվիզիայի հրամանատար Սիմոն Զաքյանի։ Փողոցի շենքերից շատերն ընդգրկված են Երևանի Կենտրոն համայնքի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում։

Տվյալներ
--------

Սկսվում է Ամիրյան փողոցից և ձգվում մինչև Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի փողոցը։ Հատում է Մովսես Խորենացու փողոցը և Զաքյան փողոցի փակուղին։ Զաքյան փողոցից սկիզբ է առնում Գրիգոր Տեր-Գրիգորյան փողոցը։

Նշանակալի օբյեկտներ
-------------------

Փողոցի վերջնամասի ձախ կողմում է Մանկական այգին, որտեղ գտնվում են Սիմոն Զաքյանի գերեզմանը և կիսանդրին։

Փողոցում գտնվում են «Շիրակ» հյուրանոցը, ՀՀ փաստաբանների պալատը (մինչև 2014 թ. շենքում տեղակայված էր Ասքանազ Մռավյանի անվան թիվ 25 միջնակարգ դպրոցը)։

Զաքյան 10 շենքում տեղակայված են ՊԳԿՎ որոշ ստորաբաժանումներ, ինչպես նաև Հայաստանի Կոմունիստական կուսակցության կենտրոնական կոմիտեն։ Խորհրդային տարիներին այդ շենքում էր ՀԽՍՀ Ավտոմոբիլային տրանսպորտի մինիստրությունը։

Պատկերասրահ
-----------

* Զաքյան փողոցի սկզբնամասըԶաքյան փողոցի սկզբնամասը
* Զաքյան, Ամիրյան, Քոչինյան փողոցների խաչմերուկԶաքյան, Ամիրյան, Քոչինյան փողոցների խաչմերուկ
* Զաքյան և Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի փողոցների խաչմերուկԶաքյան և Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի փողոցների խաչմերուկ
* Զաքյան 8 շենքըԶաքյան 8 շենքը
* Զաքյան 10 շենքըԶաքյան 10 շենքը
* Սիմոն Զաքյանի գերեզմանը և կիսանդրին մանկական այգումՍիմոն Զաքյանի գերեզմանը և կիսանդրին մանկական այգում

Տես նաև
-------

* Երևանի փողոցների ցանկ
* Երևանի վարչական բաժանում

Աղբյուրներ
----------

* Երևան քաղաքի հասցեների տեղեկատու, Երևան, 1983, էջեր 369-506, Երևան քաղաքի փողոցների անվանումները
* Երևան քաղաքի քաղաքային նշանակության փողոցների ցանկ
* Սերգեյ Ավագյան, Երևանի փողոցները, Երևան, «ՎՄՎ-ՊՐԻՆՏ», 2010 — 272 էջ։
**Զաքիր Ասկեր օղլի Հասանով** (ադրբ.՝  Zakir Əsgər oğlu Həsənov, հունիսի 6, 1959), ադրբեջանցի ռազմական և պետական գործիչ։ 2003 - 2013 թվականներին եղել է ներքին զորքերի հրամանատարը, իսկ 2013 թվականի հոկտեմբերի 22-ից մինչև այժմ զբաղեցնում է պաշտպանության նախարարի պաշտոնը։ 2013 թվականին ստացել է գեներալ-գնդապետի կոչում։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1959 թվականի հունիսի 6-ին Աստարայի շրջանում։ 1976 թվականին ավարտել է Ջամշիդ Նախիջևանսկու անվան ռազմական վարժարանը, 1980 թվականին ավարտել է Ադրբեջանի Բարձրագույն ռազմական ուսումնարանը։ Մինչև 1985 թվականը ծառայել է Գերմանիայում գործող սովետական զորախմբում։ 8 տարվա ընթացքում, 1985-ից մինչև 1993 թվականն աշխատել է Ալթայի կոմիսարիատում։ 1987 թվականին ավարտել է կուրսեր ԽՍՀՄ Զինված ուժերի գլխովոր շտաբում։

1993-ից մինչև 2003 թվականը ծառայել է Ադրբեջանի պետական անվտանգության նախարարության Սահմանապահ զորքերի գլխավոր վարչությունում, հետագայում նշանակվել է Ադրբեջանի պետական սահմանապահ ծառայության միջազգային հարաբերությունների վարչության ղեկավարի պաշտոնում։ Ադրբեջանի նախագահի № 1130 հրամանով Զաքիր Հասանովը նշանակվել է Ադրբեջանի ներքին գործերի նախարարի տեղակալ, ներքին զորքերի հրամանատար։

2013 թվականի հոկտեմբերի 22-ին նշանակվել է Ադրբեջանի պաշտպանության նախարար։

Ամուսնացած է, ունի երեք երեխա։

Զինվորական կոչուներ
-------------------

* Գեներալ-մայոր (2003)
* Գեներալ-լեյտենանտ (2005)
* Գեներալ-գնդապետ (2013)

Պետական պարգևներ
----------------

* Ռազմական ծառայության համար» մեդալ (2002 թվականի օգոստոսի 16)
* «Ադրբեջանի դրոշ» շքանշան (2004 թվականի հունիսի 30)
* «Հայրենիքի համար» մեդալ (2008 թվականի մարտի 11)

Ծանոթագրություն
---------------

1. ↑  Հասանովը նշանակվեց Ադրբեջանի պաշտպանության նախարար, հոկտեմբերի 22, 2013 (ադրբ.)
2. ↑  Հասանովի կենսագրությունն Ադրբեջանի պաշտպանության նախարարության պաշտոնական կայքում Archived 2016-11-21 at the Wayback Machine.(ադրբ.)
3. 1 2  Биография Закира Гасанова на сайте AİA

Արտաքին հղումներ
----------------

* Կենսագրություն Անդրբեջանի Հանրապետության ԶՈւ պաշտոնական կայքում Archived 2016-11-21 at the Wayback Machine.(ադրբ.)
Թոփրակ-կալե քաղաքի ավերակները Ուզբեկստանում:
**Թոփրակ-կալա** (ուզբ.՝ Tuproq qal'a), հնագույն բնակատեղի ավելի քան 120 հեկտար մակերեսով, գտնվում է ներկայիս Ուզբեկստանի Հանրապետության տարածքում։ Համարում են, որ Թոփրակ-կալան անտիկ դարաշրջանում եղել է հնագույն խորեզմային մայրաքաղաք։ Խորեզմի մայրաքաղաքն է եղել Աֆրիգիդների դինաստիայի կառավարման տարիներին։ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության հնէաբանական հուշարձան է։

Ճարտարապետություն
-----------------

Կառուցվել է մոտ մ.թ.ա. 3-րդ դարում։ Քաղաքում իր արտահայտումն է գտել անտիկ Խորեզմի ամրացված քաղաքների ճարտարապետությունը։ Քաղաքն ունի 350×500 մ պարագիծ, շրջապատված է հում աղյուսից կառուցված պատերով, որոնք բարձրանում են պախսայով՝ հունացած կավով, ստեղծված արհեստական հարթակի շեղ հիմքերի վրա։

Քաղաքի հատակագծման մեջ ավելի պարզ է զգացվում կանոնավորությունը, քաղաքը ստեղծող տարրերի բաշխումը ըստ ֆունկցիոնալ նշանակության։ Գլխավոր մայրուղին սկսում է դարպասներից, որը քաղաքը բաժանում է երկու հիմնական հատվածների։

Քաղաքի հյուսիսային հատվածում էին գտնվում Խորեզմշահրի պալատը, տաճարն ու հրապարակը։ Պալատը տեղադրված էր բարձրադիր մասում, հյուսիսարևմտյան անկյունում, այն ընդարձակ՝ 75×75 մ չափեր ունեցող շենք էր՝ բազմաթիվ սենյակներից ու դահլիճներից կազմված։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Desert Castles of Ancient Khorezm - UNESCO World Heritage Centre
2. ↑  Վարազդատ Հարությունյան, Հին աշխարհի ճարտարապետություն (խմբ. Մ․ Գ․ Գասպարյան), Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1978, էջ 228-229 — 319 էջ։

Արտաքին հղումներ
----------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Թոփրակ-կալա Վիքիպահեստում |

* Archive copy Wayback Machine-ի միջոցով: (անգլերեն)
* Թոփրակ-կալեի մասին heritageinstitute.com կայքում (անգլերեն)
**Մարգարյանի շղթան** սիրողական հեռադիտակով
**Մարգարյանի գալակտիկաներ** կամ **Մարգարյանի շղթա**, սպեկտրի ուլտրամանուշակագույն տիրույթում ճառագայթման ավելցուկ ունեցող գալակտիկաներ։ Հայտնաբերել է Բենիամին Մարգարյանը՝ Բյուրականի աստղադիտարանի մեկ մետր տրամագիծ ունեցող Շմիտդի աստղադիտակով ստացված սպեկտրների միջոցով։ Մարգարյանի գալակտիկաների մեծ մասի սպեկտրներում դիտվում են բարձր գրգռման առաքման գծեր (ջրածնի, թթվածնի, ազոտի, ծծմբի և այլն)։ Դրանք վկայում են, որ այս գալակտիկաների կորիզներում գոյություն ունեն զգալի քանակությամբ գազային զանգվածներ։

Հատկություններ
--------------

Մարգարյանի գալակտիկաներում հանդիպում են Հաբլյան դասակարգման բոլոր դասերը, սակայն այդ գալակտիկաները, մեծ մասամբ, ունեն կառուցվածքային այս կամ այն տիպի առանձնահատկություններ։ Մարգարյանի գալակտիկաներում շատ են բարձր մակերևութային պայծառության կոմպակտ օբյեկտները։ Ի տարբերություն այնպիսի գալակտիկաների, որոնց կապույտ գույնը պայմանավորված է վաղ տիպի աստղերի առկայությամբ (օրինակ՝ առաջին տիպի անկանոն գալակտիկաների), Մարգարյանի գալակտիկաների մեծ մասի ճառագայթումն ունի ոչ ջերմային բնույթ, այսինքն՝ այդ ճառագայթումը պայմանավորված չէ սոսկ աստղերով։

Մարգարյանի գալակտիկաները ենթարկվել են մանրակրկիտ և բազմակողմանի ուսումնասիրության. որոշվել են դրանց կարմիր շեղումները, լուսավորությունն ու գույները, դիտվել են ռադիոալիքներում, կատարվել են ձևաբանական, լուսաչափական և վիճակագրական հետազոտություններ։ Մարգարյանի գալակտիկաների լուսատվությունը գտնվում է 10−8-10−11 արեգակնային լուսատվության սահմաններում, իսկ չափերը երբեմն հասնում են 100 կպս-ի։ Նախնական վիճակագրական տվյալներով այս գալակտիկաները կազմում են բոլոր գալակտիկաների 5-7%-ը։

Մարգարյանի գալակտիկաների մի մասն իրար հետ կազմում է կրկնակի գալակտիկաներ, որոնց բաղադրիչները համատեղ ծագում ունեն։ Բազմագույն մանրակրկիտ լուսաչափության արդյունքները վկայում են, որ որոշ դեպքերում ոչ ջերմային ճառագայթմամբ օժտված են Մարգարյանի գալակտիկաների ոչ միայն կորիզները, այլև արտաքին մասերը։ Մի շարք գալակտիկաների կորիզների և որոշ խիստ կոմպակտ գալակտիկաների պայծառությունը փոփոխական է։

Երբեմն փոփոխություններ են դիտվում Մարգարյանի գալակտիկաների սպեկտրներում. փոփոխվում է սպեկտրային գծերի ինտենսիվությունը, առաջանում են նոր գծեր։ Այս գալակտիկաների շուրջ 10%-ի սպեկտրներում գծերը տարբեր չափով լայնացած են (այնպես, ինչպես Սեյֆերտի տիպի գալակտիկաներում)։ Պատճառն այն է, որ գալակտիկաների կորիզներից գազն արտահոսում է տարբեր արագություններով։ Մարգարյանի գալակտիկաների հայտնագործման շնորհիվ Սեյֆերտի տիպի մինչ այդ հայտնի գալակտիկաների թիվը 1-2 տասնյակից հասավ 120-ի։ Այս ամենը վկայում է, որ Մարգարյանի գալակտիկաների կորիզներում ընթանում են բուռն, ակտիվ պրոցեսներ։ Հավանաբար, ճառագայթման և կառուցվածքային առանձնահատկություններն առաջանում են միևնույն ակտիվ պրոցեսների, օրինակ՝ պայթյունների հետևանքով։ Մարգարյանի գալակտիկաների հայտնագործումը հաստատեց Վիկտոր Համբարձումյանի ղեկավարությամբ մշակված գալակտիկաների կորիզների ակտիվության ուղղությունը։

Գրականություն
-------------

* *Հայկական սովետական հանրագիտարան, հատոր 7*։ էջ Երևան, 1981
**Ալեքսանդր Ալեքսանդրովիչ Աբրամով** (ռուս.՝ Александр Александрович Абрамов, փետրվարի 14, 1926(1926-02-14), Մոսկվա, ԽՍՀՄ - հունվարի 10, 2019(2019-01-10), Մոսկվա, Ռուսաստան), խորհրդային և ռուս գիտնական, մաթեմատիկոս։ Ռուսաստանի Դաշնության գիտության վաստակավոր գործիչ։ Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի Դորոդնիցինի անվան Հաշվարկային կենտրոնի հաշվարկային մեթոդների բաժնի գլխավոր գիտաշխատող։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է մանկավարժի ընտանիքում։ Ավարտել է Մոսկվայի համալսարանի մեխանիկամաթեմատիկական ֆակուլտետը, ինչպես նաև տեղի ասպիրանտուրան (1949)։ Եղել է Իզրայիլ Գելֆանդի աշակերտը։ Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների թեկնածու, դիսերտացիայի թեման՝ «Ռիմանի տարածության և աֆինական կապի տարածությունների տոպոլոգիական ինվարիանտները» (1949)։

1949 թվականից աշխատել է ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի մեխանիկայի և հաշվարկային ճարտարագիտության ինստիտուտում (մոտավոր հաշվարկների բաժին)։ 1955 թվականից աշխատել է ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի հաշվապահական կենտրոնում, 1955-1991 թվականներին եղել է Հաշվիչ մեթոդների ամբիոնի վարիչ։ 1974 թվականին պաշտպանել է դոկտորական ատենախոսություն՝ «Որոշ գծային խնդիրների լուծման մեթոդները» թեմայով։

Մասնակցել է մեծ (կամ արագաշարժ) էլեկտրոնային հաշվիչ մեքենայի ստեղծման գործընթացին։

1952 թվականից դասավանդել է Մոսկվայի ֆիզիկատեխնիկական ինստիտուտում, իսկ 1976 թվականից եղել է Բարձրագույն մաթեմատիկայի ֆակուլտետի պրոֆեսոր։

1960 թվականից դասավանդել է նաև թիվ 52 միջնակարգ դպրոցում։

Գիտական հետաքրքրություն
-----------------------

Հասել է մաթեմատիկայի, մաթեմատիկական ֆիզիկայի, հաշվարկային մեթոդների և դրանց կիրառման վերաբերյալ ուսումնասիրություններում հիմնարար արդյունքների։ Նա առաջարկել և ուսումնասիրել է գծային սովորական դիֆերենցիալ հավասարումների համակարգերի լուծման սահմանային պայմանների ուղղահայաց տեղափոխման մեթոդը։ Համաշխարհային մակարդակով մեթոդը ճանաչվել է որպես ունիվերսալ։ Նրա պայմանավորվածությունը որոշվում է բուն երկրամասային խնդիրների պայմանավորվածությամբ։

Նա կարևոր ներդրում է ունեցել սովորական դիֆերենցիալ հավասարումների եզակի համակարգերի սահմանային արժեքի խնդիրների լուծման արդյունավետ մեթոդների տեսության և զարգացման մեջ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. 1 2  Mathematics Genealogy Project — 1997.
3. ↑  Identifiants et Référentiels (ֆր.) — ABES, 2011.
4. ↑  Каталог РНБ
5. ↑  Все годы руководил преподавателями программирования зав. лабораторией ВЦ АН СССР, доктор физико-математических наук Александр Александрович Абрамов.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Персональная страница на сайте ВЦ РАН
* Персональная страница на сайте Общероссийский математический портал
* А. А. Абрамов (в центре) на праздновании 100-летия А. А. Дородницына

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Mathematics Genealogy Project · Zentralblatt MATH database · Համառուսաստանյան մաթեմատիկական պորտալ |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| CiNii: DA07995061 · ISNI: 0000 0001 0978 5404 · LCCN: n85325370 · LNB: 000131181 · NTA: 129830682 · NUKAT: n97028045 · SUDOC: 087721430 · VIAF: 256448735 · WorldCat VIAF: 256448735 |

 |

 |
**Դինամիկական համակարգ** (դասական իմաստով), ազատության վերջավոր թվով աստիճաններ ունեցող մեխանիկական համակարգ։ Այդպիսին է դասական դինամիկայի օրենքներով շարժվող վերջավոր թվով նյութական կետերի կամ պինդ մարմինների համակարգը։

Դինամիկական համակարգի վիճակը բնութագրվում է նրա դասավորությամբ, ընդ որում, շարժման օրենքը նշում է համակարգի վիճակի փոփոխման արագությունը։ Պարզագույն դեպքում համակարգի վիճակը կարելի է բնութագրել {\displaystyle w\_{1},w\_{2},....w\_{m}} մեծություններով, որոնք կարող են ստանալ կամայական (իրական) արժեքներ, ընդ որում, երկու տարբեր {\displaystyle w\_{1},....w\_{m}} և {\displaystyle w'\_{1},....w'\_{m}} խմբերին համապատասխանում են համակարգի տարբեր վիճակներ և հակառակը։ Այն դեպքում, երբ {\displaystyle w\_{i}}-երը և {\displaystyle w'\_{i}}-ները մեծությամբ քիչ են տարբերվում, համակարգի համապատասխան վիճակները մոտ են և շարժման օրենքը գրվում է {\displaystyle w\_{i}=f\_{i}(w\_{1},....w\_{m})} դիֆերենցիալ հավասարումների տեսքով, ուր {\displaystyle i=1,2,....m}։ Դիտարկելով՝ {\displaystyle w\_{1},....w\_{m}} արժեքները որպես m չափանի տարածության {\displaystyle w} կետի կոորդինատներ, կարելի է համապատասխան դինամիկայի համակարգի վիճակը երկրաչափորեն ներկայացնել {\displaystyle w} կետով։ Այդ կետը և համապատասխան տարածությունը կոչվում են փուլային։ Ժամանակի ընթացքում համակարգի վիճակի փոփոխությունը պատկերվում է որպես փուլային տարածությունում կետի շարժում որևէ գծով (փուլային հետագիծ)։ Փուլային տարածությունում որոշվում է վեկտորական դաշտ, որը յուրաքանչյուր կետին համապատասխանության մեջ է դնում այդ կետից դուրս եկող և {\displaystyle [f\_{1}(w\_{1},....w\_{m}),....f\_{m}(w\_{1},....w\_{m})]} բաղադրիչներ ունեցող {\displaystyle f(w)} վեկտորը։ Այս նշանակումներով համակարգի շարժման օրենքը կարելի է կրճատ գրել {\displaystyle w=f(w)} տեսքով, ըստ որի, ժամանակի յուրաքանչյուր պահին, փուլային կետի շարժման վեկտորական արագությունը հավասար է {\displaystyle f(w)} վեկտորին, որը ելնում է փուլային տարածության այն {\displaystyle w} կետից, ուր տվյալ պահին գտնվում է շարժվող փուլային կետը։

«Դինամիկական համակարգ» տերմինը օգտագործվում է նաև ավելի լայն իմաստով՝ նշանակելով կամայական ֆիզիկական համակարգ (ավտոմատ կարգավորման, ռադիո-տեխնիկական համակարգ և այլն)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 393)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Դինամո (այլ կիրառումներ)
**«Դինամո»**, ֆիզիկական կուլտուրայի և սպորտի համամիութենական Վլադիմիր Իլիչ Լենինի շքանշանակիր ընկերության հայկական հանրապետական խորհուրդ։ Հիմնվել է 1925 թվականի դեկտեմբերի 20-ին, Երևանում։ Կազմակերպիչներն էիև Հ․ Գարգալոյանը, Հ․ Սիմոնյանը, Գ․ Ալիխանյանը, Ա․ Ստեփանյանը։ 1931 թվականի հոկտեմբերին տեղի է ունեցել «Դինամո»-ի անդրանիկ սպարտակիադան։ 1932-1941 թվականներին «Դինամոն» լույս է ընծայել «Սովետական Հայաստանի դինամոյական» ամսագիրը, աճող սերնդի ֆիզիկական դաստիարակության ամրապնդման համար ներդրել ՊԱՊ համա–լիր նոր մարզաձևը։ 1935 թվականին կազմակերպվել է «Պատանի դինամոյական» կոլեկտիվը։ 1976 թվականի տվյալներով այնտեղ ընդգրկված է 5000 պատանի։ 1930-1940-ական թվականներ Հայաստանում սպորտի զարգացմանը նպաստեցին դինամոյականներ, աշխարհի և ԽՍՀՄ ռեկորդսմեններ ու չեմպիոններ Ս․ Համբարձումյանը, Ռ․ Մանուկյանը (ծանր աթլետիկա), Գ․ Իսրայելյանը, Է․ Արիսաակեսյանը (բռնցքամարտ), Ս․ Վարդանյանը, Ա․ Կարապետյանը, Ա․ Նազարյանը (ըմբշամարտ), Վ․ Վասիլյան, Ա․ Սոկրյուկովը (լող), 1940-1970 թվականներին՝ աշխարհի, Եվրոպայի և ԽՍՄ չեմպիոններ ու մրցանակակիրներ հնգամարտիկ Ի․ Նովիկովը, Ն․ Մուշեղյանը (ազատ ոճի ըմբշամարտ), Վ․ Հովսեփյանը (թեթև աթլետիկա), Կ․ Բոսաանջյանը (հրաձգություն), Վ․ Զախարենկոն (հնգամարտ), Կ․ Սարոյանը, Ս․ Դուրյանը (բռնցքամարտ), Ս․ Քոչարյանը, Վ․ Կուվշինկինը, Դ․ Համբարձումյանը (ջրացատկ), Վ․ Հարությունյանը (դասական ըմբշամարտ), Է․ Անտոնյանը, Գ․ Վարդանյանը, Բ․ Բուռնազյանը (սեղանի թենիս), Ն․ Ավետիսյանը (հեծանվային սպորտ), Ա․ Կարագյանը (սուսերամարտ), Գ․ Թորոսյանը, Ռ․ Հովհաննիսյանը, Գ․ Մովսիսյանը, Ա․ Մելքոնյանը (ծանր աթլետիկա)։ Սեղանի թենիսի տղամարդկանց թիմը 1973 թվականին նվաճել է ԽՍՀՄ գավաթը։ «Դինամո»-ում զբաղվում են սպորտի 22 ձևով։ 1955-1975 թվականներին «Դինամոն» պատրաստել է ԽՍՀՄ սպորտի վաստակավոր 3 վարպետ, միջազգային կարգի 15 վարպետ, ԽՍՀՄ սպորտի 293 վարպետ, ԽՍՀՄ վաստակավոր 5 վարպետ, ՀԽՍՀ վաստակավոր 45 մարզիչ, աշխարհի՝ 8, Եվրոպայի 13 չեմպիոններ ու մրցանակակիրներ և ԽՍՀՄ 134 չեմպիոև։ «Դինամոն» ունի մարզադահլիճներ, խաղահրապարակներ, լողավազաններ, հրաձգարաններ և այլ կառույցներ, որտեղ անցկացվում են համամիութենական ու միջազգային մրցումներ։ 1973 թվականին «Դինամո»-ի կենտրոնական խորհրդի նախաձեռնությամբ Երևանում բացվել է ջրացատկի մանկապատանեկան առաջին դպրոցը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 394)։*  |
Մարդու ուղեղը
**Դինամիկական կարծրատիպ**, շարժուն նույնատիպություն (ֆիզիոլոգիական․), մարդու և բարձրակարգ կենդանիների պայմանառեֆլեքսային գործունեության համեմատաբար կայուն համակարգ, որը մշակվում է որոշակի հաջորդականությամբ կրկնվող գրգռիչների ազդեցությամբ։ Դինամիկական կարծրատիպը առաջացնող և պահպանող պայմանների խանգարման դեպքում այն կարող է փոփոխվել կամ անհետանալ։ Դինամիկական կարծրատիպը գլխուղեղի կեղևի վերլուծող և սինթետիկ ամենանուրբ գործունեության առավել վառ արտահայտությունն է, նրա առանձին մասերի միջե ամենաբարդ փոխազդեցության արդյունքը։ Ստերեոտիպը ֆիզիոլոգիական հիմք է հանդիսանում հըմտությունների ավտոմատացման համար, որով ապահովվում է դրանց հեշտ և խնայողաբար կատարումը և գոյության պայմաններին արագ հարմարումը։ մարդու սովորությունները, աշխատանքային պարզ հմտությունները դինամիկական կարծրատիպի արտահայտություններ են։ Դինամիկական կարծրատիպի մշակումը նշանակալի ծանրաբեռնվածություն է կենտրոնական նյարդային համակարգի համար, սակայն մեկ անգամ մշակված ստերեոտիպը ավտոմատացվում է և դառնում իներտ։ Այդ պատճառով դինամիկական ստերեոտիպի վերակառուցումն առաջացնում է գլխուղեղի կիսագնդերի կեղեի նյարդային տարրերի բարձր լարվածություն, որը վեր է նրա ֆունկցիոնալ հնարավորություններից և հաճախ կարող է հանգեցնել բարձրագույն նյարդային գործունեության խանգարումների, նյարդային վիճակների զարգացման։ Կյանքի սովորական պայմանների փոփոխության հետևանքով առաջացող մարդու ծանր ապրումները, նրա մտավոր ճգնաժամերը են հաճախ իրենց ֆիզիոլոգիական հիմքն ունեն հատկապես հին դինամիկական ստերեոտիպի խանգարման և նորի առաջացման դժվարությունների գործում։ Դինամիկական կարծրատիպ վերակառուցման դժվարությունների աստիճանը կախված է գրգռիչների բնույթից, նյարդային համակարգի առանձնահատկություններից, օրգանիզմի վիճակից ու տարիքից։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 122)։*  |
|  |
| --- |
| **Կորնգան մեսխեթական** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Բակլածաղկավորներ (Fabales) |
| **Ընտանիք** | Բակլազգիներ (Fabaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Բակլայիններ (Faboideae) |
| **Տրիբա** | *Hedysareae* |
| **Ցեղ** | Կորնգան *(Onobrychis)* |
| **Տեսակ** | **Կորնգան մեսխեթական** *(O. meschetica)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Onobrychis meschetica***Grossh. |
|
| **Կարգավիճակ** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Վտանգման սպառնացող վիճակին մոտ գտնվող տեսակ |

**Կորնգան մեսխեթական** (լատ.՝ Onobrychis meschetica), լոբազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

40-60 սմ բարձրությամբ բազմամյա բույս է։ Միջին և վերին տերևների տերևիկները օվալ կամ էլիպսաձև են, իսկ գագաթում՝ բութ–կլորավուն։ Բազմածաղիկ ծաղկաբույլը երկարանում է ծաղկելուց հետո։ Պսակը դեղին, նուրբ, վարդագույն և շերտավոր է։ 14-17 մմ երկարության դրոշը արտաքինից թավոտ է։ Ունդերը երիկամաձև են, ոստիկով, մերկ, փայլուն, իսկ մեջքային կարը կորացած է։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հանդիպում է միայն Զանգեզուրի ֆլորիստիկական շրջանում (Շամբ գյուղի և Տաթևի ՀԷԿ–ի շրջակայք)։

Էկոլոգիա
--------

Բույսը աճում է ստորին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 600–1400 մ բարձրությունների վրա, շիբլյակում։ Ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հունիս-հուլիսին։

Պահպանություն
-------------

Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է։ Հայտնի է ընդամենը մեկ պոպուլյացիա։ Անդրկովկասի էնդեմիկ է։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 10 կմ²-ից պակաս է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանություն չի իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Onobrychis meschetica
* EoL: 643874
* GBIF: 2972865
* GRIN: 456200
* iNaturalist: 441393
* IPNI: 510026-1
* IRMNG: 11400023
* IUCN: 200305
* NCBI: 872941
* Plant List: ild-32619
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:510026-1
* Tropicos: 13073938

 |

 |