Աշխարհագրական դիրքով Մեծ Իրանը իր մեջ ներառում է ամբողջ Իրանական լեռնաշխարհը, հյուսիս-արևելքում՝ Կենտրոնական Ասիայի հարավը (Բակտրիա) և Պամիրը, հարավ-արևելքում և արևելքում՝ Աֆղանստանը և Արևմտյան Պակիստանը (Սուլեյմանյան լեռները), իսկ հյուսիս-արևմուտքում՝ Քուրդիստանը, Զազա երկիրը, Սիրիան և Կովկասը:
**Մեծ Իրան** (պարս.՝ ایران بزرگ - *Iran-e bozorg*, պարս.՝ ایران‌زمین - *Iranzamin*), **«Իրանի մշակութային մայրցամաք»**, պատմական մարզ, որը գնտվում կամ *գտնվել* է պարսկական մշակույթի զգալի ազդեցության տակ։ **Իրան** տերմինը օգտագործվել է ոչ թե Իրան պետությունը, այլ աճող բազմազգ տերությունը նշելու համար։ Մեծ Իրանը ներառում է ժամանակակից Իրանի տարածքը, Հարավային Կովկասի, Կենտրոնական Ասիայի, Աֆղանստանի, Պակիստանի և Թուրքիայի Հանրապետությունները։ XIX դարի իրանագիտությանը բնորոշ է **«Մեծ Իրան»** և ուղղակի **«Իրան»** տերմինների միավորումը.:

Հասկացություն
-------------

«Մեծ Իրան» հասկացությունը կրում է զուտ պատմա-մշակութային բնույթ և չի համապատասխանում ոչ մի ժամանակակից քաղաքական կազմավորումներին։ Մեծ Իրանն սկսեց առաջանալ է մեր թվարկության III դարում Սասանյան պարսկական կայսրության լայնածավալ մշակութային ընդարձակման հետ միաժամանակ։

Այն ժամանակ, երբ պարսիկները տարածում էին իրենց ազդեցությունը այս մարզում, նրանց ազդեցության տակ էին մտնում շատ նոր ազգեր, և «Իրան» հասկացությունը նրանց կողմից օգտագործվում էր շատացող բազմազգ տերությունը անվանելու համար, որը քաղաքական և բարոյական մի քանի ալիքներ էր վերապրել։ 1935 թվականից հետո, երբ պարսկական տերությունը պաշտոնապես վերանվանվեց «Իրան», **«Իրան»**-ի և **«Մեծ Իրան»** -ի տերմինաբանական սահմանազատումը դարձավ պարտադիր։

Պատմամշակութային մարզեր
-----------------------

* **Մավերաննահր**
	+ Խորեզմ
	+ Սամարղանդ և Բուխարա (Սողդիանա)
	+ Կարշի
	+ Շաշ (կամ Չաչ)
	+ Ֆերգանայի հովիտ
* **Մեծ Խորասան**
	+ Տոխարիստան (Բալխ)
	+ Խութալյան
	+ Բադաշխան
	+ Մերվ
	+ Հերաթ
	+ Գոր (կամ Գուր)
	+ Խազարաջատ
	+ Խորասան
* **Սիստան**
* Յազդ
* Քերման
* Սպահան
* Ֆարսի նահանգ
* Ռեի
* Համադան
* Ադրբեջան
* Քուրդիստան
* Զազա երկիր

Իրանի պատմական և ժամանակակից քարտեզները
---------------------------------------

* Աքեմենյան Պարսկաստանը նկարագրող քարտեզԱքեմենյան Պարսկաստանը նկարագրող քարտեզ
* 1598 թվականի գերամանական քարտեզ1598 թվականի գերամանական քարտեզ
* Հոլանդացի Ջոդոկուս Հոնդիուսի կողմից 1610 թվականին ստեղծված քարտեզ, որը ցույց է տալիս նաև Բակտրիան և ՎրաստանըՀոլանդացի Ջոդոկուս Հոնդիուսի կողմից 1610 թվականին ստեղծված քարտեզ, որը ցույց է տալիս նաև Բակտրիան և Վրաստանը
* Ասիան ցույց տվող 1719 թվականի քարտեզԱսիան ցույց տվող 1719 թվականի քարտեզ
* 1720 թվականի Հերման Մոլլի քարտեզը1720 թվականի Հերման Մոլլի քարտեզը
* Ռոբերտ դե Վուգոնդիի 1753 թվականին ստեղծված քարտեզը, որը անվանված է «Estats du Grand-Seigneur en Asie», որտեղ դեղինով նշված է Պարսկաստանի տարածքըՌոբերտ դե Վուգոնդիի 1753 թվականին ստեղծված քարտեզը, որը անվանված է «Estats du Grand-Seigneur en Asie», որտեղ դեղինով նշված է Պարսկաստանի տարածքը
* 1808 թվականի Պարսկաստանի բրիտանական քարտեզ1808 թվականի Պարսկաստանի բրիտանական քարտեզ
* 1814 թվականին Ջոն Թոմսոնի կողմից ստեղծված Պարսկաստանի քարտեզ1814 թվականին Ջոն Թոմսոնի կողմից ստեղծված Պարսկաստանի քարտեզ
* 19-րդ դարի Պարսկաստանը պատկերող բրիտանական քարտեզ19-րդ դարի Պարսկաստանը պատկերող բրիտանական քարտեզ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Карл Риттер: Иран, часть I, перевод и дополнение Н. В. Ханыкова, СПб, 1874.
2. ↑  Н. В. Ханыков: Экспедиция в Хорасан, М. Наука, 1973.

Տես նաև
-------

* Պանիրանիզմ

Աղբյուրներ
----------

* «Ethnic Identity in Iran» by Richard Nelson Frye, JSAI 26, 2002, see p. 82
* *Columbia College Today* on «Iranian Cultural Continent»