Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Մարսել (այլ կիրառումներ)

**Մարսել** (ֆր.՝ Marseille [maʁ.sɛj], օքս.՝ Marselha [maʀˈsejɔ], [maʀˈsijɔ], լատին․՝ Massilia, Massalia, հունարեն՝ Μασσαλία), քաղաք Ֆրանսիայի հարավում, երկրի ու Միջերկրածովյան տարածաշրջանի ամենամեծ նավահանգիստը։ Բուշ դյու Ռոն դեպարտամենտի վարչական կենտրոնն է։ Տեղակայված է Լիոնի ծոցի ափին՝ Ռոնայի գետաբերանի մոտ, որին քաղաքը միացած է նեղուցով։ 2013 թվականին Եվրոպայի մշակութային կենտրոնն էր։

Մարսելի պատվին է կոչվել (20) Մեսալիա աստերոիդը, որ հայտնաբերվել է 1852 թվականին։

Աշխարհագրական դիրք
------------------

Գտնվում է Լիոնի ծոցի ափին ՝ Ռոնա գետի բերանին մոտ, որի հետ քաղաքը կապվում է ջրանցքով։ 2013 թվական - Մշակույթի եվրոպական մայրաքաղաք։

Տարածքը 240,62 կմ 2 է, բնակչությունը ՝ 869 815 մարդ (2015), բնակչության խտությունը ՝ 3543,0 մարդ / կմ ։

### Ռելիեֆ

Մարսելը գտնվում է մերձափնյա բլուրների աստիճաններում, որոնք առանձնացնում են նրան Ֆրանսիայի մնացած մասերից։ Ափին կան շատ լողափեր ՝ Պրադո, դե Լավ, Կորբիերես, Ֆորտեն, դե լա Բատրի։

Մարսելի մերձակայքում ծովափը լեփ-լեցուն է կալկաններով (fr. Calanques) - լուռ ժայռոտ ծովախորշեր։ Այն ունի հիանալի պայմաններ առագաստանավի, ժայռամագլցման, սուզվելու և լողի համար։

### Կլիմա

Կլիման միջերկրածովյան տեսակի է։ Մարսելը գտնվում է Սոչիի լայնության վրա և ունի նմանատիպ ջերմաստիճանային ռեժիմ։ Ձմեռը միջինում մեղմ է, բայց տարեցտարի մեծապես տատանվում է. Որոշ տարիներ կարող են լինել լուրջ ցրտահարություններ, որոնք հասնում են փոքր և նույնիսկ չափավոր սառնամանիքների արժեքներին, իսկ մյուս տարիներին ՝ Միջերկրական ծովի տիպիկ հյուսիսին բնորոշ արևոտ եղանակը կարող է մնալ ամբողջ ձմեռ։ Ձյունը չափազանց հազվադեպ է։ Գարունը, չնայած բնութագրվում է կայուն եղանակով, գալիս է աստիճանաբար։ Ամառները շոգ են, ցնցող և գործնականում անձրևոտ են։ Ի տարբերություն միջերկրածովյան կլիմա ունեցող այլ քաղաքների, Մարսելում աշունը շատ անձրևոտ է և համեմատաբար վաղ, գրեթե առանց թավշյա սեզոնի։

Քաղաքականութուն
---------------

2020-ի հուլիսի 4-ից Միշել Ռուբիրոլան նշանակվում է քաղաքապետ։

Տնտեսություն
------------

Միջազգային օդանավակայան Խոշոր նավահանգիստային համալիր։ Մարսելի ինքնավար նավահանգիստը, բացի Արևելյան Մարսելի նավահանգստից, ներառում է մի շարք նավահանգիստներ և նավահանգիստներ Ֆոզ ծովածոցում և Բեհրի ծովածոցում։ Մարսելի հիմնական նավահանգստի ծովային բեռնափոխադրումների ընդհանուր շրջանառությունը տարեկան հասնում է 110 միլիոն տոննայի, Ֆոզ շրջանում ՝ 73,2 միլիոն տոննա տարեկան [7] [8]: Նավթի վերամշակում, նավթաքիմիա, նավերի և օդանավերի կառուցում։ Տրանսեվրոպական նավթամուղի դեպի Ստրասբուրգ և Կառլսրուհե (ԳԴՀ) ելակետ։

Տրանսպորտ
---------

1977 թվականից ի վեր քաղաքն ունի մետրո ՝ բաղկացած երկու գծից և քսանչորս կայարանից։ Քաղաքն ունի տրամվայի ցանց։ Մարսելն ունի նաև Մարսելի Պրովանս միջազգային օդանավակայան (ֆրանսիական Aeroport Marseille Provence), որը Փարիզի Շառլ դը Գոլ օդանավակայանից հետո (ֆրանսիական Aéroport Paris-Charles-de-Gaulle) երկրորդն է Ֆրանսիայում։

Կրթություն և գիտություն
-----------------------

1982 թվականին Ֆրանսուա Միտերանը որոշում է ստորագրում թատրոնում բացել Մարսելի բալետի ազգային դպրոցը։ 1984 թ.-ին Մարսելի քաղաքապետը հայտարարեց մրցույթ `համատեղ դպրոցի և թատրոնի շենքի լավագույն նախագծման համար, որը շահեց ճարտարապետ Ռոլանդ Սիմունետը։

Պարի ազգային ավագ դպրոցը բացվել է 1992 թվականին։ Ռոլանդ Պետիտը դարձավ նրա առաջին տնօրենը։ 1998 թվականից մինչ 2004 թվականը դպրոցը ղեկավարում էր բալետուհի Մարի-Կլոդ Պիետրագալան։ 8 տարեկանից սկսած երեխաները վերապատրաստման են ընդունվում 9 տարի ժամկետով։ 15 տարեկանից բարձր ուսանողները կրթաթոշակ են ստանում Ֆրանսիայի մշակույթի նախարարությունից։

Տեսարժան վայրեր
---------------

Քաղաքի գլխավոր մայրուղին ՝ Boulevard La Canbière, անցնում է Հին նավահանգստից դեպի արևելք։ Երկաթուղային կայարանը տեղակայված է Աթեն բուլվարի հյուսիսային ծայրում, որն իր հերթին անցնում է հյուսիս։

Cours Julien- ից ընդամենը մի քանի թաղամաս հարավ, Գարիբալդի պուրակին զուգահեռ, հետիոտնային մեծ տարածք է տեղադրված շատրվաններով, արմավենիներ, սրճարաններ, ռեստորաններ և թատրոններ։

Ավանդաբար, առևտուրը կենտրոնանում էր Պարադիս փողոցի շուրջ, որն ավելի ձեվավոր դարձավ, երբ մենք շարժվեցինք դեպի հարավ։ Վերջին տասնամյակների ընթացքում Rue Paradis- ի խանութները զիջեցին մանրածախ մեծ ցանցերին, որոնք տեղակայված էին զուգահեռ Սեն-Ֆերեոլ փողոցում։

Մշակույթ
--------

### Թատրոն

Բալետում Մարսելը հայտնի է որպես երկու «մեծ Մարսելի» ծննդավայր ՝ Մարիուս Պետիպա և Մորիս Բեժարտ։ 1972 թվականին ֆրանսիացի բալետմայստեր Ռոլանդ Պետիտը այստեղ հիմնեց Մարսելի բալետը, որը նա ղեկավարում էր 26 տարի։ 1998-ից 2004 թվականներին թատերախմբի գեղարվեստական ղեկավարն էր բալերինան ՝ Փարիզի օպերայի նախկին Էթոիլը ՝ Մարի-Կլոդ Պիետրագալան։ 1981 թվականի հունվարին Ֆրանսիայի նախագահ Վալերի iscիսկար դ'Էստանը թատրոնին շնորհեց «Ազգային» կոչում։

### Նկար

Այստեղ ապրում էր Ժիլբերտ Գարսինը (1929–2020), ով թոշակի անցնելուց հետո դարձավ հայտնի լուսանկարիչ։

### Գաստրոնոմիա

Մարսելի գաստրոնոմիայում գերակշռում է պրովանսալական խոհանոցը և ծովամթերքը. Սոխի արգանակում եփած միդիաները ՝ պրովանսական համեմունքների, navette (տեղական նավակի տեսքով թխվածքաբլիթներ), ձկան կերակրատեսակներ saiseed կամ տապակած անիսոնի լիկյորով, burrida (ուխա սխտորի սոուսով), ratatouille, Պրովանսալ լոլիկ։ Մարսելի ռեստորաններում, որոնք գտնվում են Հին նավահանգստի շրջակայքում և Քենեդիի ծովափում, պատրաստվում է հանրահայտ բուիլաբայզը ՝ մի քանի տեսակի ձկներից պատրաստված ձկան ապուր։ Քաղաքում ծաղկում է ապրում նաև արաբական խոհանոցը. Քուսկուս, արևելյան քաղցրավենիքով խմորեղեն։

Սպորտ
-----

Քաղաքում է գտնվում «Վելոդրոմ» մարզադաշտը, որը ֆրանսիական «Օլիմպիկ» ֆուտբոլային ակումբի տնային ասպարեզն է։

Միջերկրական ծովի բարենպաստ դիրքը Մարսելը գրավիչ է դարձնում ջրային տարբեր մարզաձեւերի համար։ Այստեղ տարեկան անցկացվում են առագաստանավային ռեգատաների և քամու սերֆինգի մրցումներ։ 2024 թվականին Մարսելում կանցկացվի ամառային օլիմպիական խաղերի առագաստանավային ռեգատա։

Քաղաքն ունի 45 քաղաքային մարզադահլիճ, 172 թենիսի կորտ, 22 լողավազան, 72 քաղաքային մարզադաշտ, գոլֆի 3 խաղադաշտ, մարտարվեստի 8 սրահ, 3 սքեյթբորդ և այլ մարզական օբյեկտներ։

1993 թվականից Մարսելում անցկացվում է ATP 250 սերիայի Open 13 թենիսի միջազգային մրցաշարը։

Պատմություն
-----------

Քաղաքը հիմնադրվել է մ. թ. ա. շուրջ 600 թվականին Փոքր Ասիայից եկած հույների՝ ֆոկեյացիների կողմից։ Այդ ժամանակ այն կոչվում էր «Մասալիա» (հուն.՝ *Μασσαλία*, լատ.՝ *Massilia* կամ *Massalia*) (հին հունարեն՝ Μασσαλία, Massalía),։

Ըստ ավանդության՝ քաղաքի պատմությունն սկիզբ է առել Գիպտիսի՝ լիգուրիյցիների ցեղի արքա Նանի դստեր ու հույն Պրոտիսի սիրո պատմությունից։ Հույներեն Պրովանսում ափ են իջել այն ժամանակ, երբ Նան արքան մտածում էր դստերն ամուսնացնելու մասին։ Արքան խնջույք է հրավիրում, որ դուստրը փեսացու ընտրի։ Գիպտիսը Պրոտիսին է մեկնում գինով լի գավաթը։ Զույգը ստանում է ափամերձ տարածքների մի մասը՝ որպես հարսանեկան նվեր։ Այդտեղ էլ նրանք հիմնում են քաղաք, որ կոչվում է Մասալիա։ Գիպտիդի պատվին է կոչվել (444) Գիպտիս աստերոիդը, որ հայտնաբերվել է 1899 թվականին Մարսելի աստղադիտարանում։

Տես նաև
-------

* Փարիզ
* Լիոն
* Նիս

Պատկերասրահ
-----------

* Հին նավահանգիստն ու Վինսենթ դը Պոլի տաճարըՀին նավահանգիստն ու Վինսենթ դը Պոլի տաճարը
* Տեսարան քաղաքիցՏեսարան քաղաքից
* Սուրբ Սահակ և Սուրբ Մեսրոպ եկեղեցին ՄարսելումՍուրբ Սահակ և Սուրբ Մեսրոպ եկեղեցին Մարսելում

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Also occasionally spelled **Masalia**.
2. ↑  Duchêne, Contrucci, page needed A
3. ↑  Ebel, Charles (1976). «Transalpine Gaul: the emergence of a Roman province». Brill Archive: 5–16. ISBN 90-04-04384-5. `{{cite journal}}`: Cite journal requires `|journal=` (օգնություն), Chapter 2, *Massilia and Rome before 390 B.C.*

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Մարսել» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք · LinkedIn · Թվիթթեր |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Ինստագրամ · ՅուԹյուբ |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | GeoNames · INSEE · Giant Bomb |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Արմենիապեդիա · Արմենիապեդիա · Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Լարուսի · Համառոտ հրեական · Հրեական Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · Շվեյցարական կենսագրական · Սիտինի ռազմական · Treccani · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX452612 · BNF: 11864855c · GND: 4037694-1 · LCCN: n79108882 · NKC: ge129970 · NLG: 177422 · SUDOC: 026392356 · VIAF: 157970874 · WorldCat VIAF: 157970874 |

 |

 |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Բուշ դյու Ռոն գավառի բնակավայրեր |
| --- |
|  |
| Ալեն • Ալոշ • Անսյուես լա Ռեդոն • Առլ • Բարբանտան • Բելկոդեն • Բեր լ'Էտան • Բորկեյ • Բուլբոն • Բուկ Բել Էր • Գարդան • Գրանս • Գրավզոն • Գրեասք • Էգալիեռ • Էգուիյ • Էգույեր • Էրագ • Էքս ան Պրովանս • Ժեմնոս • Ժինյակ լա Ներտ • Ժուք • Իստր • Լա Բարբեն • Լա Բույադիս • Լա Դեստրուս • Լա Պեն սյուր Յուվոն • Լա Ռոք դ'Անտերոն • Լա Սիոտա • Լա Ֆար լեզ Օլիվիե • Լամանոն • Լամբեսկ • Լանսոն Պրովանս • Լե Բո դը Պրովանս • Լե Պեն Միրաբո • Լը Պուի Սեն Ռեպարադ • Լը Ռով • Լը Տոլոնե • Կաբան • Կաբրիես • Կադոլիվ • Կասիս • Կարի լը Ռուե • Կարնու ան Պրովանս • Կյուժ լե Պեն • Կորնիյոն Կոնֆու • Կուդու • Մալմոր • Մայան • Մաս Բլան դեզ Ալպիյ • Մարինյան • Մարսել • Մարտիգ • Մերարգ • Մերեյ • Միմե • Միրամաս • Մոլեժես • Մոսան լեզ Ալպիյ • Մուրիես • Նով • Շատոնեֆ լե Մարտիգ • Շատոնեֆ լը Ռուժ • Շատորենար • Շարլեվալ • Պարադու • Պելիսան • Պեյպեն • Պենիե • Պերոլ ան Պրովանս • Պլան դ'Օրգոն • Պլան դե Կյուք • Պոր Սեն Լուի դյու Ռոն • Պոր դը Բուկ • Պուիլուբիե • Ռոն • Ռոնյակ • Ռոնյոնաս • Ռուսսե • Ռոքվեր • Ռոքֆոր լա Բեդուլ • Սալոն դե Պրովանս • Սեն Կաննա • Սեն Մարկ Ժոմգարդ • Սեն Մարտեն դը Կրո • Սեն Միտր լե Ռամպար • Սեն Շամա • Սեն Պիեռ դը Մեզոարգ • Սեն Պոլ լե Դյուրանս • Սեն Ռեմի դը Պրովանս • Սեն Սավուրնեն • Սեն Վիկտորե • Սենաս • Սենտ Անդիոլ • Սենտ Անտոնեն սյուր Բեոն • Սենտ Էստև Ժանսոն • Սենտ Էտիեն դյու Գրես • Սենտ Մարի դը լա Մեր • Սետեմ լե Վալոն • Սերեստ • Սիմիան Կոլոնգ • Սոսե լե Պեն • Վանտաբրան • Վելո • Վենել • Վերնեգ • Վերքիեռ • Վիտրոլ • Վովնարգ • Տարասկոն • Տրե • Օբան • Օրգոն • Օրեյ • Օրիոլ • Օրոնս • Ֆյուվո • Ֆոնվիեյ • Ֆոս սյուր Մեր |

 |

|  |
| --- |
| 
  **Ֆրանսիա**
 |