**Մաունթ Այզա** (անգլ.՝ Mount Isa, *Իսա լեռ*), քաղաք Ավստրալիայի Քվինսլենդ նահանգի հյուսիս-արևմտյան մասում, տեղական ինքնակառավարման շրջանի համանուն կենտրոնը։ 2016 թվականի հունիսի տվյալներով քաղաքի բնակչությունը կազմում է մոտավորապես 22 հազար մարդ Մոտակա խոշոր քաղաքներն են Թաունսվիլը (գտնվում է 800 կիլոմետր արևելքում) և Էլիս Սփրինգսը (գտնվում է 700 կիլոմետր հարավ-արևմուտքում)։

Նահանգի տեղակայումը
Մաունթ-Այզա, քաղաքի արդյունաբերական հատվածը

Աշխարհագրություն
----------------

Մաունթ-Այզան գտնվում է Ավստրալիա մայրցամաքի կիսաանապատային, սակավաբնակ ներքին հատվածներում։ Հեռավորությունները դեպի մոտակա բնակավայրեր այստեղ չափվում են հարյուրավոր կիլոմետրերով։

Մարզի գլխավոր գետը՝ Լեյխհարդտ (անգլ.՝ Leichhardt River ), քաղաքը հյուսիսից հարավ հոսելով, այն բաժանում է երկու մասի։ Քաղաքի կենտրոնը և հիմնական բնակավայրերը գտնվում են գետի արևելյան ափին, իսկ արդյունաբերական տարածքները՝ արևմտյան ափին։

Քաղաքի արևմտյան ծայրամասի երկայնքով ձգվում է ցածր լեռնաշղթան, որի խորքերում հայտնաբերվել են պղնձի և ցինկ-կապար-արծաթի հանքաքարերի հարուստ հանքավայրեր։

### Կլիմա

Մաունթ-Այզա շրջանն ունի տաք կիսաչորային կլիմա (Կյոպպենի դասակարգմամբ ՝ *BSh* ), տեղումները քիչ են և, հետևաբար, բուսականությունը խոտածածկ է՝ հազվագյուտ ցածր ծառերով՝ սավաննա։ Տարին այստեղ կարելի է առանձնացնել երկու տարբեր ժամանակաշրջանների՝ «անձրևոտ սեզոնի» (քիչ քանակությամբ անձրև), որը տևում է նոյեմբերից մարտ ամիսներին, և չոր սեզոնը՝ ապրիլից հոկտեմբեր, երբ գործնականում անձրև չկա։ Միջին հաշվով տարեկան լինում է ընդամենը 50 անձրևոտ օր՝ ընդհանուր մոտ 460 մմ տեղումներով։ Ամռանը՝ ցերեկը, ջերմաստիճանը կարող է գերազանցել 40-ը°C, իսկ գիշերն իջնում է մինչև 24 °C։ Ձմռանը ցերեկային ջերմաստիճանը տատանվում է 25 °C-ի սահմաններում, միջին գիշերային ջերմաստիճանը մոտ 10 °C է։ Քաղաքում գրանցված ամենացածր ջերմաստիճանը եղել է -2,9 °C։

| Ցուցանիշ | Հունվար | փետրվար | Մարտ | Ապրիլ | Մայիս | Հունիս | Հուլիս | Օգոստոս | Սեպտեմբեր | Հոկտեմբեր | Նոյեմբեր | Դեկտեմբեր | Տարի |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Միջին առավելագույնը, °C | 36,3 | 35,3 | 34,3 | 31,9 | 27,9 | 24,8 | 24,7 | 27,2 | 31,2 | 34,6 | 36,4 | 37,1 | 31,8 |
| Միջին նվազագույնը, °C | 23,8 | 23,4 | 21,8 | 18,5 | 13,9 | 10,1 | 8,6 | 10,3 | 14,3 | 18,6 | 21,4 | 23,1 | 17,3 |
| Տեղումների քանակը, մմ | 118,8 | 99,4 | 62,6 | 15,9 | 12,6 | 6,3 | 6,1 | 4,0 | 6,7 | 19,7 | 35,2 | 70,0 | 459,6 |
| *Աղբյուր։ http://www.bom.gov.au/climate/averages/tables/cw\_029127.shtml* |

Պատմություն
-----------

Մինչ եվրոպացիների ժամանումը, Մաունթ-Այզայի տարածքն ավանդաբար բնակեցված էր *Կալկադուն* ցեղերի Ավստրալիայի աբորիգեններով (անգլ.՝ Kalkadoon ): Պատրաստում էին բարձրորակ գործիքներ և զենքեր։ Նրանց պատրաստած որոշ իրեր, ինչպիսիք են քարե դանակներ, բումերանգներ, նիզակների կետեր և վահաններ, հայտնաբերվել են Հարավային Ավստրալիայի հեռավոր շրջաններում, ինչը ցույց է տալիս այդ իրերի բացառիկ արժեքը։

1923 թվականին Ջոն Քեմփբելը ոսկի փնտրելու նպատակով ուսումնասիրեց Ավստրալիայի հյուսիսային տարածքները։ Լեյխհարդ գետի վրա իր կանգառի ժամանակ նա ուսումնասիրել է մոտակա ժայռերի նմուշներ։ Նմուշները պարունակում էին մեծ քանակությամբ տարբեր հանքանյութեր։

Ահա թե ինչպես, բոլորովին պատահաբար, Ջոն Քեմփբելը հանդիպեց պղնձի, արծաթի, կապարի և ցինկի հանքաքարերի աշխարհի ամենահարուստ հանքավայրերից մեկին։ Քեմփբելը որոշեց այդ վայրը կոչել «Այզա լեռ»։ Անունը հիշեց եկավ Արևմտյան Ավստրալիայում ոսկով հարուստ Այզա լեռան մասին պատմություններից հետո։

Տարածքի սկզբնական զարգացումն ուղեկցվել է մեծ դժվարություններով։ Հսկայական հեռավորությունները բաժանում էին Մաունթ-Այզան Ավստրալիայի արևելյան ափի խոշոր քաղաքներից։ Կարելի է ավելացնել նաև կիսաանապատային տեղանքը, ջրի և շինանյութերի պակասը և շատ շոգ կլիման։ Հաղթահարելով զարգացման բոլոր դժվարությունները՝ Մաունթ-Այզան պաշտոնապես քաղաքի կարգավիճակ ստացավ 1968 թվականին, երբ նրա բնակչությունը հասավ 18 հազար մարդու։

Տեղի բնակիչներն իրենց քաղաքը կարճ անվանում են «Այզա» (անգլ.՝ The Isa )։ Ներկայումս Մաունթ-Այզան Քվինսլենդի ողջ հյուսիս-արևմտյան շրջանի վարչական, առևտրային և արդյունաբերական կենտրոնն է։ Այստեղ է գտնվում աշխարհի ամենաարդյունավետ արդյունաբերական համալիրներից մեկը՝ պղնձի, արծաթի, կապարի և ցինկի արդյունահանման և արտադրության համար։ Թաղամասի երկրորդ կարևոր բիզնեսը անասնապահությունն է։

Ժամանակակից Մաունթ-Այզան
------------------------

Mount Isa Mines
### Mount Isa Mines

1923 թվականին Ջոն Քեմփբելը հայտնաբերեց ցինկի, կապարի և արծաթի հանքաքարերի հանքավայր Մաունթ-Այզայի տարածքում։ Այդ հանքավայրերը զարգացնելու համար 1924 թվականին հիմնադրվել է « Mount Isa Mines» ընկերությունը։ Այս մետաղների լայնածավալ արտադրությունը սկսվել է 1931 թվականին։ Պղնձի հանքաքարերը առաջին անգամ հայտնաբերվել են 1927 թվականին։ Հենց սկզբում պղնձի արտադրությունը մշտական չի եղել, այն իրականացվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին, բայց հետո դադարեցվել է։ Ցինկ-կապար-արծաթի և պղնձի զուգահեռ արտադրությունը սկսվել է միայն 1953 թվականին։

Այսօր Mount Isa Mines-ը հանդիսանում է Xstrata հանքարդյունաբերական բազմազգ ընկերության մի մասը։ Mount Isa Mines-ը շարունակում է մնալ Ավստրալիայում պղնձի հանքաքարի խոշորագույն արտադրողներից մեկը։ Քաղաքում է գտնվում Ավստրալիայի խոշորագույն արդյունահանման և վերամշակման գործարանը (հանքարդյունաբերական ձեռնարկություն, որը արդյունահանում և հարստացնում է հանքաքարերը) և գունավոր մետաղների ձուլման ամենամեծ մետալուրգիական գործարանը։ Գործարանի ծխնելույզը, որը բարձրանում է 270 մետր, ամբողջ քաղաքի ամենանկատելի առանձնահատկությունն է։ Գործարանում արտադրված պղինձն ու կապարը անոդների և ցինկի խտանյութերի տեսքով երկաթուղով տեղափոխվում են Թաունսվիլ նավահանգիստ։ Այնուհետև կապարի ձուլակտորներն ուղարկվում են Անգլիա՝ վերամշակող գործարան՝ արծաթի հետագա արտադրության համար։

Xstrata-ի «պղնձի» բաժանմունքում աշխատում է 4,5 հազար մարդ, իսկ «ցինկ-կապար-արծաթ» բաժինը.- 1160 մարդ։ Ընկերությունը քաղաք ձևավորող ձեռնարկություն է Իսա լեռան վրա և մեծ ներդրումներ է կատարում ամբողջ տարածքում ենթակառուցվածքների զարգացման մեջ։ Չնայած դրան, շրջակա միջավայրի իրավիճակը շատ ցանկալի է թողնում։ 2008 թվականի Քվինսլենդի կառավարության առողջապահական զեկույցը ցույց է տվել, որ շրջանի երեխաների 10%-ի մոտ կապարի մակարդակը բարձրացել է։ Xstrata-ն կարծում է, որ այս փաստը կապված չէ իր գործունեության հետ, այլ տվյալ տարածքի հողում կապարի բարձր մակարդակի արդյունք է։

### Այզա-Ռոդեո

Ռոդեոն ցլի վրա
Այզայում ռոդեո անցկացնելու գաղափարը ծագել է տեղի Ռոտարի ակումբի երիտասարդ և հավակնոտ անդամների մտքերում։ Նրանք ցանկանում էին ուշադրություն հրավիրել իրենց քիչ հայտնի քաղաքի վրա։ 1959 թվականի առաջին մրցույթի ժամանակ նրանք ոչ փորձ ունեին, ոչ ֆինանսավորում։ Առաջին մրցանակը կազմել է ընդամենը 500 ֆունտ ստեռլինգ։ Այն ժամանակ ոչ ոք չէր պատկերացնում այս նախագծի ապագա մասշտաբները։

Այսօր Ռոտարի ակումբը շարունակում է կազմակերպել Այզա-Ռոդեոն՝ Ավստրալիայի ամենամեծ ռոդեոն։ Այզա-Ռոդերոն հեղինակավոր մրցույթի կարգավիճակ է ձեռք բերել ոչ միայն տանը, այլև արտասահմանում։ Այստեղ են գալիս տեղացի և արտասահմանցի լավագույն մարզիկները, իսկ մրցույթի մրցանակային ֆոնդը գերազանցում է 200 000 դոլարը։

2007 թվականին Այզա-Ռոդերոն տեղափոխվեց քաղաքի կենտրոն՝ նոր Bachenen Park համալիր (անգլ.՝ Buchanan Park): Համալիրն ունի ամերիկյան ոճի ուղղանկյուն ասպարեզ և ծածկված տրիբունաներ՝ նախատեսված 5500 հոգու համար։ Մրցույթը տևում է երկու շաբաթ։ Այս պահին անցկացվում են մեծ թվով լրացուցիչ միջոցառումներ, այդ թվում՝ ձիարշավ, ուղտերի մրցավազք, տարբեր համերգներ և ցուցահանդեսներ։ Ընդհանրապես ողջ միջոցառումը վերածվում է մեծ տոնակատարության։

Ենթակառուցվածք
--------------

### Ջուր

Մունդերա լիճը, Մաունթ-Այզա
Կիսաանապատային տարածքներում կյանքի հիմնական պայմանը ջրի հասանելիությունն է, և մեծ քաղաքն ու նրա արդյունաբերական ձեռնարկությունները շատ ջրի կարիք ունեն։ Տարածքի գլխավոր գետը՝ Լեյխհարդտը, սկիզբ է առնում Մաունթ-Այզայից հարավ և հոսում հյուսիս՝ հոսելով Կարպենտարիայի ծոցը։ Լեյխհարդ գետը սնուցող հիմնական վտակներն են Ալեքսանդրա (անգլ.՝ Alexandra River), Ֆիերի (անգլ.՝ Fiery Creek), Գունպաուդե Քրեկ (անգլ.՝ Gunpowder Creek), Միստաքե Քրեկ (անգլ.՝ Mistake Creek) և Ռիֆլ Քրիք (անգլ.՝ Rifle Creek) գետերը։ Գետերի անուններից անմիջապես պարզ է դառնում, որ դրանք բոլորը չորացնող գետեր են (*Կրիկ* պարբերաբար չորացնում է գետերը) և, համապատասխանաբար, չի կարող ամբողջ տարին ծառայել որպես ջրի աղբյուր։

Լեյխհարդ գետի և նրա վտակների վրա ամբարտակների կառուցման միջոցով ստեղծվեցին մի քանի արհեստական ջրամբարներ։ Տարածքի երկու հիմնական ջրամբարներն են Մունդերա լիճը (78,2 մլն մ³ ջուր) և Հուլիուս լիճը (127 մլն մ³ ջուր)։ Ավելի փոքր ջրամբարներից կարելի է նշել Լեյխհարդտի Արևելյան ամբարտակը (անգլ.՝ East Leichhardt Dam)— 12,2 մլն մ³ ջուր և Ռայֆլ Քրիք ամբարտակը (անգլ.՝ Rifle Creek Dam )— 9,5 միլիոն մ³ ջուր։

Մունդարա լիճը գտնվում է Մաունթ-Այզայից 15 կմ հյուսիս։ Պատվարի շինարարությունը սկսվել է 1956 թվականին և ավարտվել 1958 թվականի նոյեմբերի 6-ին՝ 1,7 միլիոն ֆունտ ստերլինգ արժողությամբ։ Հատուկ մրցույթից հետո հաստատվել է «Մունդերա» անունը, որը տեղի աբորիգենների լեզվից թարգմանվել է որպես «շատ անձրև և ամպրոպ»։ Արհեստական լողափեր ստեղծելու համար լիճ են բերվել տոննաներով ավազ։ Ստեղծվել են հանգստի գոտիներ՝ բոլոր հարմարություններով, ներառյալ ցնցուղներ և զուգարաններ, կառուցվել են սրճարաններ և ավտոկայանատեղեր։ Ներկայումս լիճը հանդիսանում է ջրային սպորտի, ձկնորսության, ծովափնյա հանգստի և բնության գրկում պիկնիկների սիրահարների սիրելի վայրերից մեկը։

1976 թվականին ամբարտակի կառուցման միջոցով ստեղծվեց Հուլիուս լիճը (անգլ.՝ Lake Julius ) տարածաշրջանի ամենամեծ ջրամբարը։ Լիճը գտնվում էՄաունթ-Այզա քաղաքից 70 կմ հյուսիս։ Միջին 8,9 մետր խորությամբ այն պահում է 127 միլիոն մ³ ջուր։ Ջրամբարի հիմնական նպատակը ամբողջ Մաունթ-Այզա շրջանը քաղցրահամ ջրով ապահովելն է։

### Տրանսպորտ

Դեպի Մաունթ-Այզա տանող ցուցանակ
Մաունթ-Այզայի բնակիչների համար ճանապարհային տրանսպորտը տրանսպորտի հիմնական միջոցն է։ Բերքլիի արագընթաց մայրուղին անցնում է քաղաքով (անգլ.՝ Barkly Highway), որը կապում է արևելյան Քվինսլենդի ափամերձ քաղաքները Հյուսիսային երկրամասի հարևան նահանգի քաղաքների հետ։ Մաունթ-Այզայից մինչև Թաունսվիլ, Բերկլի մայրուղու երկայնքով, 883 կիլոմետր դեպի արևելք, մինչև Դարվին (Հյուսիսային տարածքի նահանգի մայրաքաղաք)՝ 1578 կիլոմետր դեպի հյուսիս-արևմուտք։

Քաղաքում կարող եք օգտվել միջքաղաքային ավտոբուսի ծառայություններից (անգլ.՝ en:Intercity bus service): Կան ավտոբուսային ծառայություններ դեպի Բրիսբեն և Թաունսվիլ։ Կան նաև թռիչքներ դեպի արևմուտք դեպի Էլիս Սփրինգս և Դարվին։ Քաղաքի հասարակական տրանսպորտը ներառում է ավտոբուսային ծառայություն քաղաքի բոլոր հիմնական տարածքների միջև, և տաքսի ծառայությունները նույնպես մատչելի են։

Մաունթ-Այզայի ճանապարհին ավտոգնացք
Ավստրալիայում մեծ քանակությամբ ապրանքներ տեղափոխելու համար հաճախ օգտագործվում են այսպես կոչված «ճանապարհային գնացքներ» (անգլ.՝ Road train): Սովորաբար սա շատ հզոր մեքենա է՝ տրակտոր և մի քանի կցանքներ (առնվազն երեք)։ Ավստրալիայի ճանապարհային երթևեկության կանոնների համաձայն՝ աշխարհի ամենաերկար ճանապարհային գնացքներից ոմանք թույլատրվում են աշխատել հանրային ճանապարհների վրա։

Մաունթ-Այզան և Թաունսվիլը միացված են նաև երկաթուղով։ Շաբաթը երկու անգամ դրա երկայնքով ուղևորատար գնացք է անցնում։ Երկաթուղու հիմնական նպատակը քաղաքում արտադրված արտադրանքի տեղափոխում Թաունսվիլի և նրա նավահանգստի գործարաններ՝ հետագա արտահանման համար։

Քաղաքի հյուսիսային ծայրամասում կա տեղական փոքր օդանավակայան՝ Մաունթ Այզա օդանավակայանը (անգլ.՝ Mount Isa Airport ): Մոտակա խոշոր միջազգային օդանավակայանը Բրիսբենի օդանավակայանն է։ Mount Isa օդանավակայանի հիմնական ուղղություններնը դեպի Բրիսբեն է, թռիչքի տևողությունը 2 ժամ է։

### Էներգետիկա

Քաղաքի հարավային ծայրամասում է գտնվում Mike Creek Power Plant-ը (անգլ.՝ Mica Creek): 2000 թվականին կայանը վերազինվեց և այժմ ածխի փոխարեն ավելի մաքուր վառելիք է օգտագործում՝ բնական գազ, Էլեկտրակայանը հագեցած է ութ գազատուրբիններով և երկու շոգետուրբիններով, էլեկտրաէներգիայով 325 ՄՎտ։ Կայանի հիմնական նպատակը քաղաքի արդյունաբերական ձեռնարկություններին էներգիայի մատակարարումն է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Mount Isa // *QuickStats* — ABS.
2. ↑  «Australian Bureau of Statistics». Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ հունվարի 20-ին. Վերցված է 2009 թ․ մայիսի 16-ին.
3. ↑  Australian climate zones Error in Webarchive template: Empty url.
4. ↑  «Isa Rodeo, About Mount Isa». Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ մայիսի 30-ին. Վերցված է 2009 թ․ մայիսի 16-ին.
5. ↑  «Mount Isa at Australian Explorer». Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ հուլիսի 12-ին. Վերցված է 2009 թ․ մայիսի 16-ին.
6. ↑  «Final report of Mount Isa Mines Limited Panel Assessment Study». Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ օգոստոսի 3-ին. Վերցված է 2009 թ․ մայիսի 16-ին.
7. ↑  «1301.0 — Year Book Australia, 2008». Արխիվացված օրիգինալից 2008 թ․ մայիսի 8-ին. Վերցված է 2009 թ․ մայիսի 16-ին.
8. ↑  Xstrata Copper Error in Webarchive template: Empty url.
9. ↑  Xstrata Zinc Error in Webarchive template: Empty url.
10. ↑  Queensland Health
11. ↑  «Isa Rodeo». Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ մայիսի 18-ին. Վերցված է 2009 թ․ մայիսի 16-ին.
12. ↑  Basin Leichhardt River Error in Webarchive template: Empty url.
13. ↑  «Mica Creek Power Station». Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ ապրիլի 17-ին. Վերցված է 2009 թ․ մայիսի 16-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Mount Isa City Council — Մաունթ-Այզայի քաղաքային խորհուրդ(անգլ.)
* Mount Isa Mines — Mount Isa Mines(անգլ.) ընկերություն
* Isa Rodeo — Մաունթ-Այզա Ռոդեո(անգլ.)
* Outback at Isa Արխիվացված 2015-09-25 Wayback Machine — տեղեկատվություն զբոսաշրջիկների համար(անգլ.)
* SunWater Storage Levels — Քվինսլենդի ջրի պաշարների մեջ ջրի մակարդակը.
* Australian climate zones — Ավստրալիայի կլիմայական գոտիները(անգլ.)
* Mount Isa Airport —Մաունթ-Այզա օդանավակայանը(անգլ.)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Մաունթ Այզա» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames · Open Directory Project |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուս |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4247059-6 · LCCN: n81091928 · VIAF: 106144647638960892401 · WorldCat VIAF: 106144647638960892401 |

 |