**Օրշա** (բելառուս․՝ О́рша, Во́рша, ռուս.՝ О́рша, լիտ.՝ Orša, լեհ.՝ Orsza), քաղաք Բելառուսի Վիտեբսկի մարզում՝ Դնեպրի և Արշիցա գետերի միախառնման տեղում։

Պատմություն
-----------

 Զինանշան, 1781
 Զինանշանը 1967 թվականին, որը պատրաստել էր քաղաքի 900-ամյակի առթիվ
Օրշան առաջին անգամ հիշատակվել է 1067 թվականին Ռշա անունով՝ այն դարձնելով Բելառուսի ամենահին քաղաքներից մեկը։ Քաղաքը անվանվել է գետի անունով, որի անունը իսկզբանե Ռշա էր և հավանաբար այն ծագում է բալթյան *rus* ' արմատից, որը նշանակում է «դանդաղ հոսել»։

1320 թվականին Օրշան դարձավ Լիտվայի մեծ իշխանության մաս։ 1398–1407 թվականներին կառուցվեց Օրշայի ամրոցը։ 1514 թվականի սեպտեմբերի 8-ին տեղի ունեցավ Օրշայի հայտնի ճակատամարտը դաշնակից Լիտվայի Մեծ Իշխանության ու Լեհաստանի Թագավորության և մոսկովյան բանակի միջև։ Մոսկվացիները մեծ պարտություն կրեցին։ Այնուամենայնիվ, հաղթած Լիտվայի մեծ իշխանությունը ամբողջությամբ չօգտագործեց։

1555 թվականին Միկոլայը Ռաձիվիչը Օրշայում հիմնել է կալվինիստական (բողոքական) աթոռ, որը առաջիններից մեկն է բելառուսական տարածքում։ 16-17-րդ դարերից Օրշան նշանավոր կրոնական կենտրոն էր, որտեղ կային տասնյակ ուղղափառ, բողոքական և կաթոլիկ եկեղեցիներ և աթոռներ։ Քաղաքը նաև հրեական մեծ բնակչության տուն էր։

Օրշային տրվել է մագդեբուրգյան իրավունքներ 1620 թվականին։ 1630 թվականին Ս. Սոբալը բացեց առաջին տպարանը Կուչիյնա վանքում, որը դարձավ կյուրեղագիր հրատարակչության հայտնի կենտրոն։ Քաղաքը վնասվել է ռուս-լեհական պատերազմի ժամանակ (1654-1667), որը աղետ էր Լիտվայի մեծ իշխանության համար։ Առաջին լեհական բաժանման ժամանակ քաղաքը գրավվեց Ռուսական կայսրության կողմից 1772 թվականին և դարձավ Մոգիլյովի նահանգի մաս։ Ռուսական տիրապետության տակ այն 1776 թվականին զրկվեց մագդեբուրգյան իր իրավունքներից և անցավ մշակութային և տնտեսական անկման։ Բնակչությունը կտրուկ նվազել է մինչև ընդամենը մոտ 2000 բնակչի:1781 թվականին քաղաքի խորհրդանիշը փոխվեց։ Այն ներառում էր Ռուսաստանի կայսրության խորհրդանիշը և հինգ նետերը։ 

Օրշա․ Սուրբ Իլլայի ուղղափառ եկեղեցի (1880)
 Նապոլեոնի ներխուժման ընթացքում ֆրանսիացի գրող Ստենդալը ծառայել է Օրշայում ինտենդանտի կոչմամբ 
1812 թվականին Նապոլեոնի ներխուժման ժամանակ քաղաքը այրվեց։ Օրշան ֆրանսիական զորքերի վերահսկողության տակ առնելու ժամանակ իտենդանտի կոչում ուներ ֆրանսիացի գրող Մարի-Անրի Բեյլը (որը նաև հայտնի է Ստենդալ գրչանունով)։ Ըստ 1897 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ ընդհանուր 13,161 բնակչություն ուներ և մոտ 7000 հրեաներ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին քաղաքը գրավվեց գերմանական զորքերի կողմից 1918 թվականի փետրվար-հոկտեմբեր ամիսներին։ 1919 թվականիի փետրվարի 2-ից Օրշան մտավ Խորհրդային Ռուսաստանի Գոմիելի շրջանի մեջ(Վիտեբսկի շրջան, 1920)։ Խորհրդային Միության կազմավորումից հետո այն տեղափոխվեց Բելառուսական ԽՍՀ-ի կազմի մեջ 1924 թվականին։

Բնակչությունը մինչ Երկրորդ աշխարհամարտը կազմում էր մոտ 37 000 մարդ։ Քաղաքը օկուպացրեց Գերմանիան 1941 թվականի հուլիսի 16-ին։ Օկուպանտները քաղաքում ստեղծեցին մի քանի համակենտրոնացման ճամբարներ, որտեղ մոտ 19,000 մարդ սպանվեց։ 
[ *<span title="This claim needs references to reliable sources. (October 2007)">մեջբերում է պետք</span>* ]
1991 թվականի ապրիլին Օրշան Բելառուսի գլխավոր գործադուլի կենտրոններից մեկն էր։ Մարտի 1-ից հարյուր հազարավոր ածխահաններ գործադուլ էին հայտարարել Սովետական Միությունում։ Ապրիլի 3-ին Մինսկի մի քանի գործարաններում աշխատողներ դուրս եկան գնաճի բարձրացման դեմ և հանքափորների պահանջարկի բարձրացման համար։ Զանգվածային ցույցերը առաջբերեցին նոր լրացուցիչ պահանջներ (ներառյալ՝ Միության և Բելառուսի կառավարությունների կազմալուծումը և Կոմկուսի արտոնությունների ավարտը) և յուրաքանչյուր ձեռնարկությունից պատվիրակներ ընտրեցին քաղաքային գործադուլային հանձնաժողովներում, որոնք էլ իրենց հերթին ներկայացուցիչներին ուղարկեցին Բելառուսի Կենտրոնական գործադուլի հանձնաժողով (SKB): Ապրիլի 23-ին SKB-ն վերսկսել է ընդհանուր գործադուլը այն բանից հետո, երբ լրացել է իր պահանջների բավարարման ժամկետը։ Հաջորդ առավոտյան Գորբաչովը, Ելցինը և սովետական մյուս հանրապետությունների ութ այլ առաջնորդներ փաստաթղթերում համատեղ հայտարարագիր հրապարակեցին խորհրդարանի և նախագահության համար ժողովրդավարական ընտրությունները համաձայնեցնելու վերաբերյալ․ նոր միության պայմանագիր, որը «արմատապես կբարձրացնի միության դերը հանրապետություններ» և գների բարձրացման ազդեցությունը մեղմելու միջոցառումներ, բայց նաև «արդյունաբերության հատուկ ռեժիմի» ներդրումը շատ արդյունաբերություններում։

Ի պատասխան՝ Օրշայի գործադուլային հանձնաժողովը առաջարկություն արեց բոլոր տեղական աշխատողներին արգելափակել երկաթուղային հանգույցը, որը ռազմավարական առումով գտնվում է Մոսկվան և Լենինգրադը Արևելյան և Արևմտյան Եվրոպա կապող գծի վրա։ Սա արագորեն հաստատվեց երկաթուղային կայարանում կայացած համաժողովրդական հանդիպման ժամանակ «ռելսերի վրա պառկելու» ձևով։ ։ Գորբաչովը մոբիլիզացրեց Պսկովի մերձակա ռազմական ուժերը՝ երկաթուղով կարգուկանոնը վերականգնելու ցուցումներով։ Այնուամենայնիվ, շատ սպաներ հայտարարեցին չհամապատասխանելու մասին, և բրիգադի հրամանատար Գենադի Սիդորովը համարեց սա առաքելության «ըմբռնումի պակաս»։ Միևնույն ժամանակ, Բելառուսի բոլոր քաղաքներում աշխատողներ ցույցեր անցկացրին, որոնք սպառնում էին վրեժ լուծել, եթե Օրշայում արյան կաթիլ թափվի։ Վախենալով բախումից և օգտվելով կառավարության առաջարկից՝ բանակցելու իր ներկայացուցիչների հետ՝ այդ երեկո SKB-ն դադարեցրել է գլխավոր գործադուլը։

### Բնակչության փոփոխություն

* 16-17-րդ դար՝ մոտ 5000
* 1776` 2000-ից պակաս   [ *<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2009)">մեջբերում է պետք</span>* ][ *<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2009)">մեջբերում է պետք</span>* ]
* 1939՝ 37,000
* 1970` 100 000
* 2004՝ 125,000

Տրանսպորտ
---------

Երկաթգծի կայարան
Օրշան կարևոր տրանսպորտային կենտրոն դարձավ Դնեպր գետի նավահանգստի կառուցումից հետո։ XIX դարի երկրորդ կեսին երկաթուղային գծերի կառուցումը մեծապես նպաստեց քաղաքի աճին.

* 1871՝ Մոսկվա-Մինսկ-Բրեստ
* 1902` Ժլոբին-Մոգիլյով-Վիտեբսկ
* 1923` Օրշա-Կրիշաու
* 1927՝ Օրշա-Լեպել

Այսօր, Օրշան խոշոր երկաթուղային հանգույց է։ Բոոր Մոսկվայից և Սանկտ Պետերգուրգից Արևմտյան Եվրոպա գնացքները անցնում են Օրշայով։

Քաղաքը նաև կարևոր մայրուղիների հանգույց է. M1 (E30) Մոսկվա-Բրեստ և M8/M20 (E95) Սանկտ Պետերբուրգ-Օդեսա մայրուղիների խաչմերուկում է։

Առողջապահական խնդիրներ
----------------------

Վերջերս ուռուցքային հիվանդությունների բարձր մակարդակը ուշադրություն գրավեց այս քաղաքի վրա։ Մինչև 1987 թվականը գրանցվում էր ավելի քան 100 նոր քաղցկեղով հիվանդ։ Այդ ժամանակից ի վեր այդ թիվն աճել է հինգ անգամ, 2004 թվականի դրությամբ տարեկան գրանցվել է ավելի քան 500 նոր հիվանդ։ Ամենամեծ աճը գրանցվել է 2003-04 թվականներին (178%)։ Այս մասին լայնորեն հաղորդվում էր անկախ լրատվամիջոցներում, բայց բելառուսական պաշտոնյաները լռում են առողջության տագնապալի իրավիճակի և քաղցկեղի այս բարձր մակարդակի հավանական պատճառների մասին։ Անկախ լրատվամիջոցներում նշված երկու հնարավոր գործոններն են Օրշայում հին սովետական ռազմական կայանքները և Չեռնոբիլի վթարը։

Օրշայի հայտնի բնակիչներ
-----------------------

 Իգոր Ժելեզովսկի
* Ֆրենսիս Ձյերոզինսկի, հիսուսական
* Պիոտրա Հոլուբ (1913–1953), նկարիչ, սովետական շատ հայտնի պաստառների հեղինակ
* Վլադիմիր Կորոտկևիչ, բելառուս գրող
* Միխայիլ Մարինիչ, ընդդիմադիր քաղաքական գործիչ, որը բանտարկված էր Օրշայում
* Գեորգի Մոնդցոլևսկի, օլիմպիական վոլեյբոլի կրկնակի չեմպիոն
* Գերշոն Շուֆման, եբրայերեն հեղինակ, որը հայտնի է որպես Գիմել Շուֆման
* Ֆրիդա Վիգդորովա, սովետական գրող և լրագրող, հայտնի է Իոսիֆ Բրոդսկու դատավարությունից հետո «Սպիտակ գիրք» գրելու համար՝ ԽՍՀՄ-ում մարդու իրավունքների պաշտպանման համար
* Լև Վիգոտսկի, հոգեբան
* Նաթան Զարխի (1900–1935), սովետական դրամատուրգ և կինոռեժիսոր
* Ֆաինա Չիանգ, դարձել է Չինաստանի Հանրապետության առաջին տիկինը 1978 թվականին
* Իգոր Ժելեսովսկի, չմշկավազքի օլիմպիական մեդալակիր
* Որոշ վարկածների համաձայն՝ Բելառուսի նախագահ Ալեքսանդր Լուկաշենկոյի անհայտ հայրը Օրշայի գյուղացի է։

Քույր քաղաքներ
--------------

Օրշայի քույր քաղաքներն են.

 
* {{{2}}} Աշա, Ռուսաստան
* {{{2}}} Բելցի, Մոլդովա
* {{{2}}} Բոնդենո, Իտալիա
* {{{2}}} Չերկասի, Ուկրաինա
* {{{2}}}Դուբնա, Ռուսաստան
* {{{2}}}Գագարին, Ռուսաստան
* {{{2}}} Իվանովո, Ռուսաստան
* {{{2}}} Իվանտեևկա, Ռուսաստան
* {{{2}}} Կարդիմովսկի շրջան, Ռուսաստան
* {{{2}}} Կոպտևո (Մոսկվա), Ռուսաստան
* {{{2}}}Կրասնոգվարդեյսկի (Սանկտ Պետերբուրգ), Ռուսաստան
* {{{2}}} Մարուպա, Լատվիա
* {{{2}}}Պերնիկ, Բուլղարիա
* {{{2}}} Պուշկին, Ռուսաստան
* {{{2}}} Ցինդաո, Չինաստան
* {{{2}}} Շիշոու, Չինաստան
* {{{2}}}Սելևկիա, Թուրքիա
* {{{2}}} Սմոլենսկ, Ռուսաստան
* {{{2}}} Սպիտակ, Հայաստան
* {{{2}}}Տելշիայ, Լիտվա
* {{{2}}} Տվեր, Ռուսաստան
* {{{2}}}Վոլ էն Վելին, Ֆրանսիա
* {{{2}}} Վոլգոդոնսկ, Ռուսաստան
* {{{2}}}Վյազմա, Ռուսաստան
* {{{2}}}Իվու, Ծինաստան
* {{{2}}}Զապադնոյե Դեգունինո, Ռուսաստան

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  E. M. Pospelov, *Geograficheskie nazvaniya mira* (Moscow, 1998), p. 314.
2. 1 2  (lt) Tomas Baranauskas. *Oršos mūšis – didžiausia Lietuvos karinė pergalė prieš Rusiją* (Battle of Orsha - biggest military victory of Grand Duchy of Lithuania against Russia). Retrieved on 2008-01-18
3. 1 2  «ORSHA - JewishEncyclopedia.com». *www.jewishencyclopedia.com*. Վերցված է 2018 թ․ հունվարի 13-ին.
4. ↑  Viktar Korbut. «Галоўная краса горада — манастыры», або Па слядах Стэндаля і Напалеона
5. ↑  David Mandel, *Perestroika and the Soviet People: Rebirth of the Labour Movement* (1991).
6. ↑  «Basta! » С ДНЁМ ВСЕБЕЛАРУСКОЙ СОЛИДАРНОСТИ!». *basta-news.net*. Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ հունիսի 1-ին. Վերցված է 2018 թ․ հունվարի 13-ին.
7. ↑  «Города-побратимы». *orsha.vitebsk-region.gov.by* (ռուսերեն). Orsha. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ դեկտեմբերի 4-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունվարի 13-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Օրշա - քաղաք Орша - сити!
* Զինանշանը (GIF ֆայլ)
* Լուսանկարները Radzima.org-ում
* Օրշայի քարտեզ
* Հրեական հանրագիտարան
* Орша - город мой! Օրշան իմ քաղաքն է
* Ճանապարհորդական ուղեցույց դեպի Օրշա

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Լարուսի · Համառոտ հրեական · Հրեական Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ նորվեգական · Նոր · Սիտինի ռազմական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4468944-5 · LCCN: n88017879 · NKC: ge114399 · SUDOC: 178172863 · VIAF: 146681524 · WorldCat VIAF: 146681524 |

 |