Տառատեսակները

**Խ**, **խ**, (անունը՝ **խե**), հայկական այբուբենի 13-րդ տառը։ Թվային արժեքը՝ «40»։ 
Ստեղծել է Մեսրոպ Մաշտոցը 405 - 406 թվականներին։ Միջնադարում օգտագործվել են «երկաթագիր», «գրչագիր», «նոտրգիր», «շղագիր» տառատեսակները։

Յունիկոդում ներկայացված է՝ 

* մեծատառ՝ «Խ». `U+053D`
* փոքրատառ՝ «խ». `U+056D`

Ստեղծումը և ձևերը
-----------------

Ստեղծել է Մեսրոպ Մաշտոցը՝ տառակերտման՝ սեփական սկզբունքով։ Կազմված է երեք ուղղաձիգ՝ երկար և դրանից աջ, կենտրոնում, միմյանցից հավասար հեռավորության վրա գտնվող կարճ և լայն տարրերից։ Հորիզոնական նուրբերով կարճը վերևից միանում է երկարին, իսկ լայնը ներքևից միանում է կարճին՝ խ։

Ունի բոլոր հինգ տառատեսակները, որոնցում պահպանել է գծագրական յուրահատկությունները՝ ենթարկվելով տառատեսակի առանձնահատկություններին։ 

* Գրչագիր Խ-ն գրվում է երկու տողերի միջև։ Ներդաշնակության համար լայնը հավասարվել է կարճին՝ Խ, հաճախ աջ կողմի երկու տարրերը իջել են մինչև ստորին տողագիծը և հավասարվել երկարին։ Գրվում է ուղղաձիգ և աջ թեքված՝ խ։ Օգտագործվում է բոլորգրում որպես գլխագիր, հաճախ երկարը սրությամբ իջնում է տողից ցած։
* Երկաթագիր Խ-ն ստեղծվել է գրչագրի հենքից, որտեղ կարճը և լայնը իրար են միանում կոր նուրբով՝ Խ. գեղագրության նկատառումներով հաճախ նրանք ևս կորանում են։ Երկաթագիրն օգտագործվում է նաև որպես գլխագիր, որտեղ երկարը ձգվում է վերև, իսկ ստորին մասը իջնում տողագծից ցած՝ բարակող ծայրով։
* Բոլորգիր Խ, որը նույնպես ստեղծվել է գրչագրի հենքից, ի տարբերություն նախորդների, գտնվում է մի տողագծի վրա, ընդ որում, կարճով և լայնով նստում է տողագծին՝ Խ, իսկ երկարը վերին մասից

երկարում է վերև, ստորին մասով իջնում ցած։ Բոլորգրից ստեղծվել է շղագիրը՝ ապա նոտրգիրը (XIV դարում)՝ խ։

Արտասանությունը
---------------

«Խ» նշանագրում է հայերենի ետնալեզվային պարզ շփական խուլ բաղաձայն հնչյունը (հնչույթը)։ Ե'վ գրաբարում, և՝ միջին հայերենում, և՝ ժամանակակից հայերենում Խ-ն պահպանում է իր հնչույթային արժեքը։ Երբեմն սահմանափակ թվով բառերում ղ ձայնեղ հնչյունը, խլանալով, հնչում է խ (թուխտ<թուղթ, մախթէլ<մաղթել)։ Բարբառներում կան խ>հ և հ>խ փոփոխություններ (խաղալ>հաղալ, խուրձ>հուրձ, նախիր >նահիր և հագար > խազար, հինգ>խինգ և այլն)։

Թվային արժեք
------------

Խ նշանակել է քառասուն և քառասուներորդ, բյուրի նշանով (Խ)՝ չորս հարյուր հազար։ Արաբ, թվանշանների գործածությունից հետո էլ օգտագործվել է քանակական և դասական թվականի արժեքներով։ Այժմ օգտագործվում է միայն դասական թվականի նշանակությամբ (Գլուխ Խ= Գլուխ քառասուներորդ)։

Կրկնակ բաղաձայններ
------------------

Կրկնակ **խ**-ով գրվող գոյականներից են՝   

* փո**խխ**ոսնակ
* **խխ**ունջ։

Բրայլով ներկայացումը
--------------------

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Արլ. | Արմ. |
| Dots1456 | Dots1346 |

Տես նաև
-------

* Հայկական գիր
* Մեսրոպ Մաշտոց
* Հայերեն

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Հայերենի այբուբեն |
| --- |
|  |
| Ա ա **·** Բ բ **·** Գ գ **·** Դ դ **·** Ե ե **·** Զ զ **·** Է է **·** Ը ը **·** Թ թ **·** Ժ ժ **·** Ի ի **·** Լ լ **·** Խ խ **·** Ծ ծ **·** Կ կ **·** Հ հ **·** Ձ ձ **·** Ղ ղ **·** Ճ ճ **·** Մ մ **·** Յ յ **·** Ն ն **·** Շ շ **·** Ո ո **·** Չ չ **·** Պ պ **·** Ջ ջ **·** Ռ ռ **·** Ս ս **·** Վ վ **·** Տ տ **·** Ր ր **·** Ց ց **·** Ւ ւ **·** Փ փ **·** Ք ք **·** և **·** Օ օ **·** Ֆ ֆ |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |