recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Մանվելյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին։*

**Գուրգեն Համբարի Մանվելյան** (1906, Հառիճ, Հայաստան - 1990, Գյումրի, Կիւմրի, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ մանկավարժ։ Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակից։ ԽՄԿԿ անդամ (1930):

Կենսագրություն
--------------

Գուրգեն Մանվելյանը ծնվել է 1906 թվականին, Արթիկի շրջանի Հառիճ գյուղում։ 1928 թվականին կանչվել է պարտադիր զինվորական ծառայության։ Երկու տարի ծառայել է հայկական հրաձգային դիվիզիայի առաջին գնդի հրետանային դիվիզիոնում, որպես հրանոթի նշանառու։ Այնուհետև ավարտել է բանֆակը, Երևանի հեռակա մանկավարժական ինստիտուտը։ 1930 թվականին ընդունվել է կոմունիստական կուսակցության շարքերը։ 1935-1941 թվականներին մաթեմատիկա է դասավանդել Լենինական քաղաքի և Սպիտակի շրջանի դպրոցներում։

Մեծ Հայրենականի առաջին օրերից Մանվելյանը կարմիր բանակի 89-րդ հայկական դիվիզիայում դարձել է հրանոթի հրամանատար, մասնակցել է Մոզդոկի, Նովոռոսիյսկի, Թամանի, Կերչի, Սևաստոպոլի, Լեհաստանի ազատագրման համար մղված մարտերին, կռվել է Բեռլինի մատույցներում։ Մարտական սխրանքների համար պարգևատրվել է Հայրենական պատերազմի առաջին, երկրորդ աստիճանի, Կարմիր աստղի, Փառքի երրորդ աստիճանի շքանշաններով, մարտական մեդալներով և Գերագույն գլխավոր հրամանատարության շնորհակալագրերով։

Պատերազմի հաղթական ավարտից հետո Մանվելյանը նորից անցել է մանկավարժական գործունեությանը։ Ավելի քան երեսուն տարի կատարել է դպրոցի տնօրենի պարտականությունները։ Մանվելյանը բնակվել է Լենինականում, կենսաթոշակի անցնելուց հետո թողել է մանկավարժական աշխատանքը։

Մահ
---

Գուրգեն Մանվելյանը մահացել է 1990 թվականին, Գյումրիում։ Թաղված է Գյումրու գերեզմանատանը։

Պարգևներ
--------

* Հայրենական պատերազմի 1-ին աստիճանի շքանշան
* Հայրենական պատերազմի 2-րդ աստիճանի շքանշան
* Կարմիր աստղի շքանշան
* Փառքի երրորդ աստիճանի շքանշան

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Հայաստանի ուսուցիչները մեծ հայրենականում (Ա. Հ. Հարությունյան, Լ. Ս. Մելքումյան, Ա. Ղ. Սուքիասայան), «Լույս» հրատարակչություն, Երևան, 1982:
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Մարտիրոսյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին։*

**Համազասպ Հայրապետի Մարտիրոսյան** (1912, Եղվարդ, Հայաստան - 1982), հայ մանկավարժ։ ՀԽՍՀ վաստակավոր մանկավարժ։ Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակից։

Կենսագրություն
--------------

Համազասպ Մարտիրոսյանը ծնվել է 1912 թվականին, Նաիրիի շրջանի Եղվարդ գյուղում։ 1922 թվականին ավարտել է տեղի տարրական դպրոցը, այնուհետև ուսումը շարունակել է Աշտարակի յոթնամյա դպրոցում, աշխատանքի է անցել հայրենի գյուղում։ Ավարտել է Երևանի մանկավարժական տեխնիկումը։

1934 թվականին զորակոչվել է բանակ, ծառայել հրետգնդում, իսկ 1936 թվականին զորացրվել է, անցել մանկավարժական աշխատանքի Եղվարդի յոթնամյա դպրոցում, միաժամանակ սովորել է Երևանի հեռակա մանկավարժական ինստիտուտում։

1941 թվականին Համազասպը նորից զորակոչվել է, ծառայել 963-րդ հրետգնդում։ 1941 թվականից մինչև 1945 թվականի մայիսի 9-ը նրա մարտական ուղին սկսվել է Կովկասից և հասել Բեռլին։ Պարգևատրվել է Փառքի 3-րդ աստիճանի շքանշանով, Վարշավայի և Բուդապեշտի ազատագրման, Բեռլինի գրավման, Կովկասի պաշտպանության և այլ մեդալներով ու շնորհակալագրերով։

1945 թվականին Մարտիրոսյանը զորացրվել է բանակից և աշխատանքի անցել գյուղի միջնակարգ դպրոցում։ Արժանացել է ՀԽՍՀ վաստակավոր ուսուցչի պատվավոր կոչման։

Համազասպ Մարտիրոսյանը մահացել է 1982 թվականին։

Պարգևներ
--------

* ՀԽՍՀ վաստակավոր մանկավարժ
* Փառքի 3-րդ աստիճանի շքանշան
* Վարշավայի ազատագրման համար մեդալ
* Բեռլինի գրավման համար մեդալ
* Բուդապեշտի ազատագրման համար մեդալ
* Կովկասի պաշտպանության համար մեդալ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Հայաստանի ուսուցիչները Մեծ հայրենականում։ 3 գիրք։ Հարությունյան, Աշոտ Հովսեփի, Մելքումյան, Հայկազ Ստեփանի, Սուքիասյան, Աղվան Ղազարի։ Երևան, «Լույս», 1987:
**Հակոբ Գևորգի Մնոյան** (1916, Նորաշեն, Հայաստան - *անհայտ*), հայ մանկավարժ։ Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակից։

Կենսագրություն
--------------

Հակոբ Մնոյանը ծնվել է 1916 թվականին, Արագածի շրջանի Նորաշեն գյուղում։ Ավարտել է Հնաբերդի միջնակարգ դպրոցը, մանկավարժական աշխատանք է կատարել Ախուլայի, Ալագյազի, Քարվանսարայի դպրոցներում։

Երբ սկսվել է Հայրենական մեծ պատերազմը, Հակոբը զորակոչվել է բանակ և դարձել 1232-րդ հրաձգային գնդի ականանետային գումարտակի ջոկի հրամանատար։ Կովելի գրավման, Արևմտյան Բուգի հաջող անցման, Վիսլայի ափերին մղած մարտերին, Գերմանիայի Մեզերից քաղաքի շրջակայքում գերմանացիների հզոր ամրությունը ճեղքելուն մասնակցելու համար Մնոյանը գերագույն գլխավոր հրամանատարի կողմից ստացել է շնորհակալագրեր։ 1945 թվականին Բեռլինը շրջապատող գերմանական զորամիավորումները վերացնելու համար մղված կռիվներին մասնակցելու համար պարգևատրվել է Փառքի 3-րդ աստիճանի, Հայրենական պատերազմի 2-րդ աստիճանի, «Արիության համար», «1941-1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմում Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի համար» շքանշանների և մեդալների։

Զորացրվելուց հետո Մնոյանը անցել է մանկավարժական աշխատանքի։ 1962 թվականից մինչև կենսաթոշակի անցնելը աշխատել է հայրենի գյուղի դպրոցում։ Մատաղ սերնդի ուսուցման ու դաստիարակության գործում լավագույն աշխատանքի համար պարգևատրվել է պատվոգրերով, իսկ 1976 թվականին՝ «Աշխատանքի վետերան» մեդալով։

Պարգևներ
--------

* Փառքի 3-րդ աստիճանի շքանշան
* Հայրենական պատերազմի 2-րդ աստիճանի շքանշան
* «Արիության համար» մեդալ
* «1941-1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմում Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի համար» մեդալ
* «Աշխատանքի վետերան» մեդալ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Հայաստանի ուսուցիչները մեծ հայրենականում (Ա. Հ. Հարությունյան, Լ. Ս. Մելքումյան, Ա. Ղ. Սուքիասայան), «Լույս» հրատարակչություն, Երևան, 1982:
**Գխտոց**, բերանի միջոցով ստամոքսից կամ կերակրափողից գազի (երբեմն՝ ստամոքսի պարունակությամբ) ակամա դուրս մղում։ Ստամոքսում գազ կարող է կուտակվել օդի ներթափանցումից, որն առողջ մարդը կուլ է տալիս արագ ուտելիս, հատկապես գազով հագեցած ըմպելիքների (գարեջուր, գազով ջուր և այլն) հետ, չոր սննդանյութերով սնվելիս։ Ստամոքսի խոռոչում սնունդը մարսվելիս մշտապես քիչ քանակությամբ գազ է առաջանում, և սննդի շերտերի միջև անընդհատ որոշակի քանակությամբ գազ է լինում, որը մարսողության համար ունի կարևոր նշանակություն (ուժեղացնում է ստամոքսի շարժումը, նպաստում սննդի խառնվելուն և շերտավորմանը)։ Առողջ մարդկանց ստամոքսից օդի մի մասը բերանով դուրս է գալիս աննկատ, առանց գխտոցի, իսկ մյուս մասը սննդի հետ անցնում է աղիքներ։ Ստամոքսի խոռոչում ավելորդ օդն ուժեղացնում է ճնշումը, նպաստում պատերի կտրուկ կծկմանը, առաջացնում է գխտոց, որն անհոտ, անհամ է, հիվանդության ախտանշան չէ և անցնում է կանոնավոր սնվելիս։ Ստամոքս ներթափանցած ավելորդ օդի հետևանքով առաջացած գխտոցը հաճախ նկատվում է կրծքի երեխաների մոտ, որոնք ծծելիս շատ օդ են կուլ տալիս և այնուհետև քիչ քանակությամբ կաթի հետ փսխում են։ Հաճախակի գխտոց լինում է ստամոքսի շարժողական ֆունկցիայի խանգարման (ստամոքսաելքի նեղացման կամ կծկման) հետևանքով կամ սնունդը ստամոքսում երկարատև մնալուց, որի դեպքում գխտոցն ունենում է տհաճ հոտ և համ։

Տեսակներ
--------

Գխտոցը լինում է դատարկ (օդով), սննդով, կծու, թթու, նեխած, ուժեղ կամ թույլ։ Թթու գխտոցը երբեմն ստամոքսահյութի բարձր թթվայնության հետևանք է։ Կծու գխտոցն առաջանում է լեղին 12-մատնյա աղիքից ստամոքս ներթափանցելիս։ Նեխած գխտոցը (նեխած ձվի հոտով) լինում է աղիքների խոր հատվածներից ստամոքս թափանցած կամ սննդազանգվածը ստամոքսում երկար մնալուց առաջացած ծծմբաջրածնի արտազատման հետևանքով։ Բարձրաձայն գխտոցը կարող է լինել նյարդային վիճակից, արագ ուտելուց, որի ժամանակ մեծ քանակությամբ օդ է կլանվում։ Այն կարող է լինել նաև ստամոքսի, լյարդի, լեղապարկի, աղիքների հիվանդությունների ախտանշան։ Հաճախ լինում է ստոծանու, երբեմն սիրտանոթային հիվանդությունների (կրծքային հեղձուկ, սրտամկանի ինֆարկտ, սրտային անբավարարություն) ժամանակ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է* *Հանրամատչելի բժշկական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Փրկչի պայծառակերպություն եկեղեցի (այլ կիրառումներ)

**Փրկչի պայծառակերպություն եկեղեցի** (ռուս.՝ Церковь Спаса Преображения), ուղղափառ եկեղեցի Ռուսաստանի Դաշնության Ռոստովի մարզի Չերտկովսկի շրջանի Օլխովչիկ գյուղում։ Ենթարկվում է Շախտիի և Միլլերովոյի թեմի Չերտկովո-Կալիտվայի գործակալությանը։ Կառուցվել է 1873 թվականին։

Պատմություն
-----------

Փրկչի պայծառակերպություն եկեղեցին Օլխովչիկ գյուղում կառուցվել և օծվել է 1873 թվականին՝ տեղի բնակիչների ակտիվ մասնակցությամբ։ Հավատացյալների գումարով 1888 թվականին եկեղեցուն կից կառուցվել է երկու դասարանով եկեղեցական-ծխական դպրոց, որտեղ արդեն 1912 թվականին սովորում էր հարյուրից ավելի երեխա (թեպետ ուսումը վճարովի էր)։ Տաճարի շենքն աղյուսե էր, տանիքը ծածկված էր երկաթով, զանգակատուն չուներ։ Մինչև հեղափոխությունն այստեղ երգել է եկեղեցական երգչախումբը։

1926 թվականին, խորհրդային իշխանությունների կողմից Եկեղեցու դեմ հետապնդումների ժամանակ, Փրկչի պայծառակերպություն եկեղեցին փակվեց։ 1942 թվականին նախկին ծխականները դիմեցին իշխանություններին՝ խնդրելով վերաբացել եկեղեցին, սակայն մերժում ստացան այն հիմնավորմամբ, որ եկեղեցին այդ ժամանակ օգտագործվում էր որպես հացահատկի շտեմարան, ինչը, սակայն, շենքը փրկեց ոչնչացումից։

Ներկայումս եկեղեցին կրկին գործում է։ 2015 թվականի դրությամբ այնտեղ տարվել են շենքի վերականգնման աշխատանքներ։

*Եկեղեցու հասցեն`* Ռոստովի մարզ, Չերտկովսկի շրջան, Օլխովչիկ գյուղ, Կոմսոմոլսկայա փողոց, 2ա։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Ольховчик|Церковь Спаса Преображения» (ռուսերեն). sobory.ru. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 24-ին.
2. 1 2 3  «http://shahteparh.ru/content/chertkovo-kalitvenskoe/blagochinnyj-prikhodov-chertkovo-kalitvenskogo-okruga-ierej-sergij-soshkin-posetil-s-rabochim-vizitom-khram-preobrazheniya-gospodnya-v-s-olkhovchik/» (ամերիկյան անգլերեն). shahteparh.ru. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ փետրվարի 24-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 24-ին. `{{cite web}}`: External link in ``|title=`` (օգնություն)
3. ↑  «Ковыль-Гора :: Геокэшинг ::». www.geocaching.su. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 24-ին.
4. ↑  2015-03-19 21:20:00 Ankol1 Ankol1 2015-03-19 21:20:00 Ankol1wrote. «Пески, горы и воды Ольховчика». Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 24-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ թվային անուններ: authors list (link)
**Գավաֆյան քույրեր** Անի և Աիդա Գավաֆյաններ, Ստամբուլում ծնված հայազգի ջութակահարներ։

Կենսագրություն
--------------

### Անի Գավաֆյան

Անի Գավաֆյանը ծնվել է Ստամբուլում, 1948 թվականի մայիսի 10-ին։ 1956 թվականին Անին ընտանիքի հետ տեղափոխվել է ԱՄՆ, աշակերտել են մի քանի նշանավոր երաժիշտ-մանկավարժների մոտ։ Եղել է Յեյլի երաժշտական դպրոցի պրոֆեսոր, որպես մենակատար երաժիշտը հանդես է եկել Դետրոյտի, Բոստոնի նվագախմբերում, երեք տարի եղել է Ջուլիարդի նվագախմբի կոնցերտմայստեր։ Ջութակահարուհին համերգներով հանդես է եկել ԱՄՆ-ում, Եվրոպայի մի շարք երկրներում։ արժանացել է Արամ Խաչատրյանի անվան մրցույթի 1-ին և մրցանակների։

Որդին՝ Մեթյուն, նույնպես ջութակահար է։

### Աիդա Գավաֆյան

Աիդա Գավաֆյանը ծնվել է Ստամբուլում, 1953 թվականին, 1956 թվականին ընտանիքի հետ տեղափոխվել է ԱՄՆ։ Ավատել է Նյու Յորքի Ջուլիարդի երաժշտական բարձրագույն դպրոցը։ Համերգներ է ունեցել մի շարք երկրներում։ 1973 թվականին Լիսաբոնում արժանացել է «Ջութակահարների միջազգային VI մրցանակաբաշխության» 1-ին մրցանակի։ Նրա երկացանում եղել են Յոհան Սեբաստիան Բախի, Լյուդվիգ վան Բեթհովենի, Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտի, Բելա Բարտոկի ստեղծագործություններից։ Աիդա Գավաֆյանը եղել է նաեւ «Թաշ» քառյակի 1-ին ջութակը։

1973 թվականնին երգչուհին արժանացել է Արամ Խաչատրյանի անվան մրցույթի 1-ին մրցանակին։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Ալեքսանդր Ալեքսանդրովիչ Օրեխով** (նոյեմբերի 29, 1983(1983-11-29), Կրոպոտկին, Կրասնոդարի երկրամաս, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), ռուս ֆուտբոլիստ, պաշտպան, ներկայում մարզիչ։

Կարիերա
-------

### Ակումբային

Օրեխովը «Կուբանում»
Կուբանի ֆուտբոլի սան է։ 2000 թվականին հանդես է եկել «Ցենտր-Ռ-Կավկազ» սիրողական ակումբում։ 2001-2002 թվականներին անցկացրել է 45 խաղ երկրորդ դիվիզիոնի «Կրասնոդար-2000» ակումբում։

2003 թվականի սկզբին տեղափոխվել է Կիևի «Արսենալ» ակումբ։ Ուկրաինայի առաջնությունում խաղացել է մեկ տարի, որից հետո տեղափոխվել է Կրասնոդարի «Կուբան» ակումբ։ «Դեղնականաչների» թիմի կազմում հանդես է եկել 5 մրցաշրջան։ Այդ ժամանակ «Կուբանի» կազմում ընդհանուր առմամբ անցկացրել է 100 խաղ, իսկ երկուսը (2003 և 2006 թվականներին) օգնել է թիմին դուրս գալ Պրեմիեր Լիգայի առաջին դիվիզիոն։

2008 թվականին տեղափոխվել է Կազանի «Ռուբին» ակումբ, որի կազմում 2008 և 2009 թվականներին դարձել է Ռուսաստանի առաջնության հաղթող, սակայն այդ ժամանակ խաղադաշտ դուրս է եկել ընդամենը 12 անգամ։ Խաղային մեծ պրակտիկա սկսել է ստանալ 2010 թվականին, սակայն այդ ժամանակ էլ ստացել է լուրջ վնասվածք, որի պատճառով բաց է թողել 2011/12, 2012/13 և 2013/14 մրցաշրջանները։

2014 թվականի ամռանը Օրեխովի՝ «Ռուբին» ակումբի հետ կնքած պայմանագիրը, որը նա երկարաձգել էր վնասվածք ստանալուց հետո, ավարտվել է, և ֆուտբոլիստը տեղափոխվել է «Տոմ»։

### Հավաքականում

2017 թվականին Հոլանդիայի հավաքականի դեմ ընկերական խաղում առաջին անգամ Գուսա Խուդնիկը նրան հրավիրվել է Ռուսաստանի հավաքական։

### Մարզչական

2015 թվականի սեպտեմբերի 11-ին աշխատել է «Աֆիպս» ֆուտբոլային ակումբի մարզչական շտաբում։

2019 թվականի օգոստոսի 12-ին անցկացրել է առաջին մարզումը, որպես երկրպագուների և ակումբի նախկին խաղացողների շնորհիվ վերականգնված «Կուբան» թիմի մարզիչ։

Ձեռքբերումներ
-------------

«Կուբան»
* Ռուսաստանի առաջին դիվիզիոնի 2-րդ տեղ (*անցում Բարձրագույն դիվիզիոն*) - 2006

«Ռուբին»
* Ռուսաստանի առաջնության հաղթող (2) - 2008, 2009
* Ռուսաստանի առաջնության բրոնզե մեդալակիր - 2010
* Ռուսաստանի գավաթի դափնեկիր - 2011/12
* Ռուսաստանի գավաթի խաղարկության եզրափակչի մասնակից - 2008/09
* Ռուսաստանի Սուպերգավաթի դափնեկիր - 2010, 2012

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Александр Орехов: досье — Футбол — Sports.ru». Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ ապրիլի 5-ին. Վերցված է 2013 թ․ մարտի 22-ին.
2. ↑  ««АФИПС»: КАДРОВЫЕ ПЕРЕСТАНОВКИ». Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ մարտի 4-ին. Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 20-ին.
3. ↑  «АЛЕКСАНДР ОРЕХОВ: ЗАДАЧА-МИНИМУМ: БЫТЬ В ПЯТЕРКЕ, НО ПОСТАРАЕМСЯ ПОБОРОТЬСЯ ЗА ПРИЗОВОЕ МЕСТО» (ռուսերեն). Официальный сайт ФК «Кубань». 13.08.2019. Վերցված է 2019 թ․ օգոստոսի 13-ին.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | FootballDatabase.eu · FootballFacts.ru · Sportbox.ru · Transfermarkt (խաղացող) · Transfermarkt (մարզիչ) · worldfootball.net (խաղացող) · ՌՊԼ (խաղացող) · ՈւՖԱ |

 |
**Բելառուսի Հանրապետության նախագահ** (բելառուս․՝ Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь), հանդիսանում է պետության գլուխը, Բելառուսի Հանրապետության սահմանադրության, մարդու իրավունքների, ազատությունների և քաղաքացու երաշխավորը։ Նա ներկայացնում է Բելառուսի Հանրապետությունը այլ պետությունների և միջազգային կազմակերպությունների հետ հարաբերություններում։

Նախագահ կարող է ընտրվել ծննդով Բելառուսի Հանրապետության քաղաքացի, ոչ փոքր, քան 35 տարեկան, ընտրական իրավունք ունեցող և Բելառուսի Հանրապետությունում մշտապես բնակվող, ոչ պակաս, քան տասը տարի, անմիջապես ընտրություններից առաջ։

Նախագահը պաշտոնապես ընտրվում է 5 տարի ժամկետով։

Բելառուսի Սահմանադրության համաձայն, նախագահը ամբողջ լիազորությունների ժամանակահատվածում դադարում է անդամակցել քաղաքական կուսակցություններին և այլ հասարակական միավորումներին, որոնք հետապնդում են քաղաքական նպատակներ։

Պատմություն
-----------

1991-1993 թվականներին Գերագույն Խորհրդում քննարկվել է Բելառուսի նախագահի պաշտոնի ներածման գաղափարը։ Առանձնապես այս գաղափարին աջակցում էին այս պատգամավորներ Վիկտոր Գոնչարը, Անատոլի Լեբեդկոն, Դմիտրի Բուլախովը, Լեոնիդ Սինիցինը։ 1993 թվականի մայիսին Գերագույն Խորհրդի տասներկուերորդ նստաշրջանի օրակարգում ընդգրկված են եղել երկրի Սահմանադրությունում փոփոխություններ, լրացումներ կատարելու և նախագահի պաշտոնի սահմանման մասին հարցեր։ Այնուհետև որոշվել է ներկայացնել նախագահի պաշտոնը, նշանակվել է ընտրության օրը

Բելառուսի նախագահական առաջին ընտրությունները տեղի են ունեցել հունիսի 23-ին (առաջին փուլ) և 1994 թվականի հուլիսի 10-ին, (երկրորդ փուլ), այդ ժամանակ էլ ներկայացվել են սահմանադրական առաջին փոփոխությունները, որոնք թույլ էին տալիս 35 տարեկանից բարձր թեկնածուներին մասնակցելու ընտրություններին։ Մասնակցում էին 6 թեկնածուներ։ Առաջին փուլում առաջատարների եռյակը հավաքել էր՝ Ալեքսանդր Լուկաշենկոն՝ 44,82 %, Վյաչեսլավ Կեբիչը՝ 17,32 %, Զենոն Պոզնյակը՝ 12,82 %: Երկրորդ փուլում հաղթում է մոտ 80 %-ով հաղթում է Ալեքսանդր Լուկաշենկոն։

1996 թվականի նոյեմբերի 24-ին Բելառուսում անցկացվեց հանրաքվե, որոնցում կատարվել են փոփոխություններ, ընդլայնել են գործադիր իշխանության և նախագահի լիազորությունները և մի շարք այլ հարցեր։ Փոփոխությունների ընդունմանը կողմ են արտահայտվել ընտրողների մեծամասնությունը։ Տվյալ հանրաքվեն և Բելառուսի Հանրապետության հետագա բոլոր նախագահական ընտրությունները միջազգային հանրության կողմից չեն ճանաչվել ժողովրդավարական և կանոններին համապատասխան։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Владимир Мартьянов, Сергей Олехнович, Салідарнасць, TUT.BY* Беларусь. Совершеннолетие. Год 1993-й. — 2009.
2. ↑  Наблюдатели от западных государств отмечают, что все выборы и референдумы, начиная с 1995 года, проводятся с грубыми нарушениями, и их результаты считаются сфальсифицированными и не признаются ЕС и США:
**Ֆիզիկական և մարդկային ռեսուրսները**, առողջապահական հաստատությունների ընդհանուր թվաքանակը դեռևս խորհրդային տարիներին նվազման միտում ուներ, որն ավելի է խորացել անկախացումից հետո։ Համակարգի օպտիմալացման ընթացքում բժիշկների ընդհանուր թվաքանակը պահպանվել է, գրեթե կրկնակի կրճատվել է միջին բժշկական անձնակազմի հիվանդանոցային մահճակալների թիվը, նվազել են մահճակալների տարեկան միջին զբաղվածությունը, մահճակալի վրա 1 հիվանդի անցկացրած օրերի միջին թիվը և ամբուլատոր հաճախումների միջին թիվը։ Ստոմատոլոգների և ատամնաբույժների թիվը կրկնապատկվել է. 10.000 բնակչի հաշվով 1990-93 թվականներից 2009 թվականին հասել է 6,1-ի, իսկ առողջապահության համակարգում նրանց թիվը կրճատվել է մինչև 2,3։
Հայաստանում բժշկական կրթություն ստանում են Մխիթար Հերացու անվան Երևանի Պետական Բժշկական Համալսարանում, ոչ պետական բժշկական բուհերում և բժշկական ուսումնարաններում։ 2011 թվականի տվյալներով՝ միջին բուժաշխատողներ պատրաստում են 12 պետական և 2 ոչ պետական բժշկական ուսումնարաններ։ 2009 թվականին պետական և ոչ պետական բարձրագույն բժշկական հաստատություններն ավարտել է 756 բժիշկ, 460-ը՝ Երևանի Պետական Բժշկական Համալսարանն։ 2009-10 ուսումնական տարում առողջապահություն մասնագիտությամբ Հայաստանի բուհ է ընդունվել 1303 դիմորդ, ավարտել՝ 885-ը։ 2009 թվականին պետական միջին մասնագիտական բժշկական հաստատություններն ավարտել է 3319 բուժքույր։ Հայաստանի, Արցախի և Ջավախքի գիտամանկավարժական և գործնական, բժշկության կադրային ներուժի պահպանման ու համալրման նպատակով պետական պատվերի շրջանակներում մասնագետներ են պատրաստվում կլինիկ, օրդինատուրայում և ասպիրանտուրայում։ Հայաստանի առողջապահության մշակած կարգով լուծվում են նաև Հայաստանի մարզեր գործուղված բժիշկ-մասնագետների ֆինանսական փոխհատուցման հարցերը։ Գործող կանոնակարգի համաձայն՝ բժիշկները և բուժքույրերը 5 տարին մեկ անցնում են որակավորման դասընթացներ։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստան հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
**Անգլո–եթովպիական 1944 թվականի համաձայնագիրը** ստորագրվել է դեկտեմբերի 19-ին Ադիս Աբեբայում՝ երկու տարի ժամկետով, երբ լրացել է 1942 թվականի անգլո-եթովպիական համաձայնագրի գործողության ժամկետը։ Այն նախատեսում էր Մեծ Բրիտանիայի կողմից Եթովպիայի ինքնիշխանության լիակատար ճանաչում և Ջիբութի-Ադիս-Աբեբա երկաթուղու կառավարման փոխանցումը Եթովպիայի իշխանություններին երեք ամիս անց (պայմանով, որ Եթովպիայի կառավարությունը կկարողանա երաշխիքներ տրամադրել երկաթուղու անխափան գործունեության ապահովման համար)։ Բրիտանական կառավարությունը հրաժարվում էր դիվանագիտական առաջնահերթության իրավունքից և Եթովպիայում այլ պետությունների խորհրդականների նշանակման կամ հաստատման բացառիկ իրավունքից, սակայն համաձայնագիրը հաստատում էր, որ գործողության ընթացքում, այսինքն մինչև 1946 թվականի դեկտեմբերի 19-ը, բրիտանական ռազմական վարչակազմը լիովին պահպանվում է Օգադեն նահանգում և, այսպես կոչված, Պահեստային գոտում, որոնք հարում էին Սոմալիին և կազմում էին Եթովպիայի տարածքի մեկ երրորդը։ Եթովպիան նաև բրիտանական կառավարությանը թույլատրում էր կանոնավոր օդային հաղորդակցություն հաստատել իր տարածքի վրա և իր վրա էր վերցնում վայրէջքի հարթակների գործունեության ապահովումը և դրանց պատշաճ պահպանությունը։

Территория ОгаденаТерритория Огадена
Բանակցությունների ընթացքում Եթովպիան հրաժարվել է 1 մլն ֆունտ ստեռլինգի չափով անվերադարձ գումար ստանալու Մեծ Բրիտանիայի առաջարկից, քանի որ Եթովպիայի կառավարությունն իր ինքնիշխանության հետ անհամատեղելի է համարել գումարի փոխանցման հետ կապվող պարտավորությունը՝ ստեղծել երկրի զարգացման խորհուրդ, որը կներառի և՛ բրիտանացի, և՛ եթովպացի մասնագետներին։

Հետևանքներ
----------

1944 թվականի անգլո-եթովպիական համաձայնագիրը կնքվել է երկու տարով, սակայն պայմանագրով նախատեսված ժամկետի ավարտից հետո Մեծ Բրիտանիան իր զորքերը դուրս չի բերել Եթովպիայի տարածքից։ 1949 թվականին բրիտանական օկուպացիոն վարչակազմը ստեղծել է Օգադենի բրիտանական պրոտեկտորատը, որը գոյություն է ունեցել մինչև 1954 թվականը։ Բրիտանական զորակազմն Օգադենից դուրս է բերվել միայն 1955 թվականին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2   ***Կողմ**,  **Կողմ*** Дипломатический словарь. Итало-эфиопский договор 1942 года, 31 января. — М.: Государственное издательство политической литературы, 1948.
2. ↑  *Sauldie, Madan* Super powers in the Horn of Africa. — 1987. — P. 48.
3. ↑  Կաղապար:СИЭ
**«Ավետիքի աղբյուր»** (նաև՝ **«Ճերմակ ջուր»**), աղբյուր-հուշարձան Հայաստանի Հանրապետության Լոռու մարզի Լուսաղբյուր գյուղի մոտ, Ցուլասար լեռան հարավ-արևելյան լեռնալանջին, դեպի Ջաջուռի լեռնանցք տանող ճանապարհի ձախ կողմում։

Անվանում
--------

Կրաքարի միջից բխող այս աղբյուրը «Ճերմակ» է կոչվում այն պատճառով, որ չորս կողմը տարածվում է ճերմակ կրաքարը, և ջուրը գետնի տակից դուրս գալու պահին ճերմակ փրփուր է գոյացնում։

Պատմություն
-----------

Ջաջուռի լեռնանցքից և նրան հարակից լեռնալանջերից բխող բազմաթիվ անանուն աղբյուրների մեջ հատկապես աչքի է ընկնում ջրառատ «Ճերմակ ջուր» աղբյուրը, որը սկիզբ է առնում Ցուլասարի խոռոչից։ Այս աղբյուրի ջրով են ոռոգվում ներքևում գտնվող արտերն ու բանջարանոցները, իսկ ջրի միասը փողրակներով հասնում է Լուսաղբյուր որպես խմելու ջուր։ Այժմ աղբյուրը կոչվում է «Ավետիքի աղբյուր»։

Ավետիք Գևորգյանի հուշատախտակը՝ «Ավետիքի աղբյուր» հուշարձանի պատին։
Աղբյուր-հուշարձանը կառուցել է Ավետիք Գևորգյանը, ով ներկայիս Շիրակի մարզի Մեծ Քեթի գյուղից էր ու 1931-1937 թվականներին եղել է Լենինականի (Գյումրի) և համանուն գյուղական շրջանի գործկոմի նախագահը։ Մինչև 1937 թվականը Լուսաղբյուրը գտնվել է այդ շրջանի կազմում։ Ավետիքը մեծ ժողովրդականություն է վայելել շրջանում ու նրա մոտ միտք է առաջացել՝ «Ճերմակ ջուր» աղբյուրը դուրս բերել ճանապարհի վրա։ Ճանապարհի աղբյուրամերձ հատվածը մաքրվել և լայնացվել է, որպեսզի ավտոմեքենաները և սայլերը կանգառի տեղ ունենային։ Չժանգոտվող փողրակներով ջուրը դուրս է բերվել ճանապարհի եզր։ Կառուցվել է քարաշեն աղբյուր։ Պղնձյա ծորակներից բխող ջուրը լցվում էր աղբյուրի առջևում կառուցված փոքրիկ ջրավազանը, որտեղից ստորգետնյա անցքով դուրս էր գալիս և խառնվում ընդհանուր ջրին։ Աղբյուրի շուրջ բոլորը տնկվում է ծառեր, իսկ ամբողջ տարածքը բարեկարգվում է։ Աղբյուրը դառնում է ճանապարհով անցնողների համար հանգստավայր։

1937 թվականին և հետագա տարիներին Ստալինի հրամանով իրականացված հալածանքների ժամանակ սկսվում է զանգվածային բանտարկությունները և գնդակահարությունները։ «Ժողովրդի թշնամիների» ցուցակում հայտնվում է նաև Ավետիք Գևորգյանը։ Նրան կալանավորում են, ապա գնդակահարում։ Հետագայում, նաև ավերում են նրա կառուցած աղբյուրը։ «Ավետիքի աղբյուրը» կիսավեր է մնում մինչև այն ժամանակ, երբ Ավետիքին հետմահու արդարացնում են։ 1956 թվականին Լուսաղբյուր եկած Ավետիքի որդին պատմում է բոլորին, որ «հորը բանտարկելուց հետո բռնադատել են նաև ընտանիքի մյուս անդամներին, ունեզրկել նրանց և թողել բախտի քմահաճույքին»։ Որդին վերակառուցում է հոր կողմից կառուցված աղբյուրը և աղբյուրի պատին փակցնում հուշատախտակ։ «Ճերմակ աղբյուրը» այդ ժամանակներից սկսում է իր վրա վերցնել «Ավետիքի աղբյուր» անունը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԼՈՌՈՒ ԵՎ ՏԱՎՈՒՇԻ ՄԱՐԶԵՐԻ ԱՆՎԱՆԱԿՈՉՎԱԾ ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ՕԲՅԵԿՏՆԵՐԻ ԱՆՎԱՆՈՒՄՆԵՐԸ ՀԱՍՏԱՏԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ». *irtek.am*. 15 մարտի 2007 թվական. Վերցված է 2024 թ․ մարտի 27-ին.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22  «Իմ հայրենի գյուղը՝ Փամբակի Լուսաղբյուրը», Մկրտիչ Խանզադյան, Երևան, «Հրազդան» հրատարակչություն, 2000, էջ 11-12։
**Արամ Սիմոնի Գյուլնազարյան** (հունվարի 7, 1993(1993-01-07), Օշական, Աշտարակի շրջան, Հայաստան - հունիսի 18, 2012(2012-06-18), Ասկերան, Խոջալուի շրջան, Ադրբեջան), Արցախի Պաշտպանության բանակի հայ զինծառայող։ Զոհվել է ադրբեջանական դիպուկահարի կողմից ստացված հրազենային վնասվածքից։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1993 թվականի հունվարի 7-ին Արագածոտնի մարզի Օշական գյուղում։ 7 տարեկանից հաճախել է Մեսրոպ Մաշտոցի անվան միջնակարգ դպրոց։ 2002 թվականից հաճախել է Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց եկեղեցուն կից «Հայորդաց տուն» կիրակնօրյա դպրոցը, մասնակցել է ժողովրդական և ազգագրական երգի-պարի, նկարչության, գոբելենի խմբակներին, դպրոցում գործող շախմատի խմբակին 2009 թվականին ընդունվել է Երևանի պետական ճարտարագիտական համալսարանի ճանապարհային և տրանսպորտային երթևեկության կազմակերպում և կառավարում բաժինը, սովորել է 2 տարի այնուհետև կիսատ թողնելով ուսումը 2011 թվականի հունիսի 24-ին զորակոչվել է բանակ։

2012 թվականի հունիսի 18-ին Ասկերանի մարտական դիրքերում ստանալով հրազենային վնասվածք ադրբեջանական զինված ուժերի դիպուկահարի կողմից մահանում է հոսպիտալի ճանապարհին։ Արցախի նախագահ Բակո Սահակյանի հրամանով 2012 թվականի հունիսի 20-ին Արցախի պաշտպանության բանակի գնդացրորդ, շարքային Արամ Գյուլնազարյանը հետմահու պարգևատրվել է «Մարտական ծառայության» մեդալով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Արամի մասին oshakan.weebly.com կայքում
2. ↑  Արամի մասին razm.info կայքում
3. ↑  Հակառակորդի գնդակից զոհված 19-ամյա Արամը Ճարտարագիտական համալսարանի ուսանող էր
4. ↑  Լարիսա Հովհաննիսյան «Օշական»
**Օդի խոնավությունը և մթնոլորտային տեղումները**։ Օդի խոնավությունը բնութագրվում է բացարձակ և հարաբերական խոնավություններով, ջրի գոլորշիների առաձգականությամբ, խոնավության պակասուրդով, հագեցման առաձգականությամբ, տեսակարար խոնավությամբ, ցողի կետով։ Բացարձակ խոնավության բարձր արժեքները դիտվում են ամռանը, Հայաստանի հյուսիս-արևելքում՝ հուլիսին՝ հասնելով 16-17 մբ-ի, իսկ նվազագույնը՝ հունվարին, բարձրլեռնային գոտում՝ մոտ 2 մբ-ի։ Հարաբերերական խոնավությունը տարվա տաք կեսին նվազում է՝ օգոստոս-սեպտեմբերին հասնելով նվազագույնի (32-45 %)։ Առավելագույնը դիտվում է ձմռանը բարձրլեռնային գոտում (80-90 %)։ Խոնավության պակասուրդի նվազագույնը լինում է ձմռանը՝ 1,5 մբ, առավելագույնը՝ ամռանը՝ 22,6 մբ։ Ջրի գոլորշիների առաձգականության նվազագույն արժեքները Հայաստանում դիտվում են հունվար-փետրվար ամիսներին, առավելագույնը՝ հուլիս-օգոստոս ամիսներին։ Հյուսիս-արևելքում և Լոռի-Փամբակում ջրի գոլորշիների առաձգականությունը հունվարին 3,5-4,5 մբ է, հուլիսին՝ 16-17 մբ, Շիրակում, Սևանա լճի ավազանում, Զանգեզուրում՝ համապատասխանաբար՝ 2,5-3 և 11,5-13 մբ, Արարատյան դաշտում՝ 3,5-4 և 13,5-15,5 մբ, Արագած բլրակում՝ 1,9 և 7,4 մբ։

Լեռնային ռելիեֆ
---------------

Լեռնային ռելիեֆով և դրա ձևերի դիրքադրությամբ է պայմանավորված տեղի օդային ջերմափոխանակությունը (կոնվեկցիա), որի հետևանքով հողմահայաց լեռնալանջերին մթնոլորտային տեղումները շատ են, փակ գոգավորություններում ու սարահարթերում՝ ավելի քիչ։ Տարեկան մթնոլորտային տեղումների միջին նվազագույն քանակը (200-250 մմ) լինում է Արարատյան գոգավորության և Մեղրիի շրջանի՝ մինչև 1000 մ բարձրություններում, մյուս շրջաններում՝ նույն բարձրություններում՝ 500-600 մմ, Արարատյան գոգավորության նախալեռներում և Շիրակում՝ մինչև 1500 մ բարձրություններում՝ 400-450 մմ, մյուս շրջաններում՝ 600-650 մմ, Սևանա լճի ափերին և Շիրակում՝ 1500-2000 մ բարձրություներում՝ 400-500 մմ, մյուս շրջաններում՝ 500-700 մմ, առավելագույնը բարձրլեռնային գոտում՝ 990-1065 մմ։

Մթնոլորտային տեղումներ
----------------------

Մթնոլորտային տեղումների 1-ին ամենացածր արժեքը նկատվում է օգոստոսի կամ սեպտեմբերի սկզբին, իսկ 2-րդը, որն արտահայտված է ոչ այնքան ցայտուն՝ ձմռան ամիսներին։ Մթնոլորտային տեղումների առավելագույն քանակը Հայաստանում պայմանավորված է մթնոլորտային ճակատների անցման հաճախության մեծացումով և կոնվեկտիվ հոսանքների ուժեղացումով, նվազագույնը՝ հարավից եկող տաք օդային զանգվածների մեծացմամբ։ Ըստ բարձրության՝ ավելանում է մթնոլորտային տեղումներով օրերի թիվը. Արարատյան դաշտում՝ 80, Թալինում՝ 113, Գառնահովտում՝ 130, Ապարանում և Սևանում՝ 136, Արագած բլրակում՝ 179 օր։ Ձնածածկույթի հաստությունը ցածրադիր վայրերում 10-20 սմ է, բարձրադիրում՝ ավելի քան 2 մ, ձնածածկույթով օրերի թիվը՝ համապատասխանաբար՝ 70 և 270 օր։ Ամռանը տեղ-տեղ պահպանվում են ձյան մշտական բծեր, Արագածի վրա՝ նաև փոքր սառցադաշտեր։ Հայաստանի տարածքում բավականաչափ զգալի են մառախուղը, ձնաբուքը, ամպրոպը և կարկուտը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստան հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
**Ռոտորային-ֆրեզերային շարժիչ**, ձյան վրայով տեղաշարժվելու համար անվային շարժիչի հատուկ տարատեսակ, որը մշակվել է 1960-ականների սկզբին ԽՍՀՄ-ում՝ Գորկու ավտոմոբիլային գործարանում և աշխարհում չունի իր նմանը։ Սերիական մեքենաներում շարժիչը կիրառություն չի գտել։

Կառուցվածքային տեսանկյունից ռոտորա-ֆրեզերային շարժիչը մեծ տրամագծով սկավառակային ֆրեզների տեսքով նեղ մետաղական ռոտորների հավաքածու է, որոնցից յուրաքանչյուրը հատուկ դահուկների հետ միասին մոնտաժվում է ինքնագնաց մեքենայի (բարձր անցանելիության կամ անվավոր ամենագնաց) առաջատար կամուրջներից մեկի լիսեռին՝ սովորական անվադողով անիվի փոխարեն։ Ընդ որում, դահուկներ նվազեցնում են տրանսպորտային միջոցի ընդհանուր տեսակարար ճնշումը և նրան պահում ձյան կամ սառցաշերտի վրա, մինչդեռ ֆրեզները, որոնց ձևը կառչելու լավ հնարավորություն է տալիս, ձյան ծածկույթը կտրում են 30-50 սմ խորությամբ՝ հասնելով խիտ սառեցված գետնին և ապահովելով մեքենայի կայուն համընթաց շարժումն առանց անիվի տեղապտույտի։ Ռոտոր-ֆրեզերային շարժիչի կիրառումը մեքենաներին թույլ է տվել տեղաշարժվել այն վայրում, որտեղ չեն անցել նույնիսկ թրթուրավոր ամենագնացները։

Փորձարկումներն անցկացվել են ԳԱԶ-69 Բարձր անցանելիության ավտոմեքենայի հիմքի վրա մոնտաժված ռոտոր-ֆրեզերային շարժիչներով։

Անալոգներ զանգվածային մշակույթում
---------------------------------

Թեև զանգվածային մշակույթի ստեղծագործություններում ռոտորային-ֆրեզերային շարժիչի իրական կառուցվածքները չեն հանդիպում իրենց քիչ ճանաչելիության պատճառով, գիտական ֆանտաստիկայում որոշակի տարածում ունեն ամբողջովին հորինված ֆուտուրիստական մեքենաներ, որոնք շարժման համար օգտագործում են նման սկզբունք։ Այսպես, օրինակ, 2001 թվականի *Emperor: Battle for Dune* համակարգչային խաղում Հարքոննենների տան սպառազինության մեջ կա Buzzsaw թեթև մարտական մեքենա (անգլ.՝ buzzsaw, բառացիորեն «սկավառակի սղոց»). մեքենայի շարժիչը մի քանի մետր տրամագծով զանգվածային սկավառակային ֆրեզի տեսքով մի ռոտոր է, որը տեղադրված է կորպուսի կենտրոնում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Кочнев Е. Д.* Энциклопедия военных автомобилей. — 2-е изд. доп. и перераб. — М.: За рулем, 2008. — С. 109. — 640 с с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-9698-0152-3 «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ նոյեմբերի 1-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունվարի 13-ին.
2. 1 2 3 4 5  *Кочнев Е. Д.* Горьковский автомобильный завод // Секретные автомобили Советской Армии. — «М»: Эксмо, Яуза, 2011. — 608 с. — (Война моторов). — 3000 экз. — ISBN 978-5-699-50821-1
3. 1 2  *Дмитрий Забаштанский.* [ (չաշխատող հղում)
 Колесо — это слишком просто] // *Газета по-киевски*. — 5 октября 2010.(չաշխատող հղում)
 *копия текста статьи (без оформления)*
4. ↑  Антон Логинов. «Руководство и прохождение по „Emperor: Battle For Dune"». Игромания. Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ հուլիսի 31-ին. Վերցված է 2011 թ․ մայիսի 18-ին.

Գրականություն
-------------

* *Дмитрий Забаштанский.* [ (չաշխատող հղում)
 Колесо — это слишком просто] // *Газета по-киевски*. — 5 октября 2010.(չաշխատող հղում)
 *«копия текста статьи (без оформления)». Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ մայիսի 24-ին. Վերցված է 2013 թ․ մայիսի 23-ին.*
* *Кочнев Е. Д.* Секретные автомобили Советской Армии. — «М»: Эксмо, Яуза, 2011. — 608 с. — (Война моторов). — 3000 экз. — ISBN 978-5-699-50821-1
**Թեոյդոս Անբերդցի** (), հայ ռազմական և պետական գործիչ, Արարատյան կողմնակալության հրամանատար-կողմնակալ, իշխանաց-իշխան, Վաչուտյան իշխանատոհմի իշխան։

Գործունեությունը
----------------

Արարատյան կողմնակալության ազդեցիկ կողմնակալ-հրամանատար Քուրդ Բ Ամբերդեցու որդին է։ Արձանագրություններում կոչվել է նաև «Չրքին», որ թարգմանաբար նշանակում է տգեղ։ Կարբիի հաղթակամար-եկեղեցու պատին Քուրդ Բ-ի 1338 թ-ին փորագրված արձանագրության մեջ արդեն իսկ վավերացվել է Քուրդ Բ-ի իրավահաջորդի՝ Թեոյդոսի Անբերդի տեր և հոր գահակից լինելու փաստը. և հարազատ որդի մեր Չրքին, տէր Անբերդոյ գավառիս, արտահայտությամբ։ Թեոյդոս իշխանաց-իշխանը հորը փոխարինել է 1340-ական թվականների կեսերից։ Նրա գահակալումը համընկել է իլխանության հոգեվարքի շրջանին, երբ մոնղոլական կենտրոնական իշխանությունը ներքին հակամարտությունների և սելջուկ-թուրքերի հարվածների տակ այքան էր թուլացել, որ այդ զգացվում էր նաև իլխանության ծայրամասերում և իր արտահայտությունն էր գտնում կենտրոնական իշխանության մեկուկես դար գոյատևած ձևերի վերացմամբ։ Նման մի վավերաթուղթ է Թեոյդոս Չրքինի 1343 թ-ին Կարբիի հաղթակամար-եկեղեցու հարավային պատին փորագրված արձանագրությունը։ Ահա այն. Ես՝ Չրքինս, որդի Քրդին, տէր Անբերդոյ գաւառի, անիրաւունք տեսա, որ զճանապարհորդի ձիաւլուխ տաին։ Մենք զայս արձան գրեցաք, որ այլ ի Կարբի ճանապարհորդի ձիաւլուխ չտան, ։ Այս արձանագրությամբ Թեոյդոսը վերացրել է, ձիավլուխի, ` իլխանական պետության մեջ սուրհանդակներին, երթևեկին և հարկահավաքներին ձիով, պարենով, անասնակերով ապահովելու պարտականությունը, որ ամբողջ ծանրությամբ ընկած էր բնակչության ուսերին։ Արձանագրությունից պարզվում է, որ թեև Թեոյդոսը իր իշխանատիրույթում նման հանդուգն որոշում կարող էր կայացնել, բայց իրեն իշխանաց-իշխան կոչում չի վերագրել, քանի որ հայրը` իշխանաց-իշխան øուրդ Բ-ն դեռևս կենդանի էր։ Միայն 1350 թ-ի Հովհաննավանքի նվիրատվական արձանագրության մեջ է նա իրեն իշխանաց-իշխան կոչել. Ես՝ Թէոյդոս, մականուն Չրքին, իշխանաց-իշխան, որդի Անբերդեցի Քրդին իշխանաց իշխանին.. ։ Արձանագրության շարադրման եղանակը հուշում է, որ գրվել է ի հիշատակ Քուրդ Բ-ի, որի մահը տեղի է ունեցել հենց այդ տարի՝ 1350 թ-ին։ Այս արձանագրությունն առանձնահատուկ է նրանով, որ արդեն իշխանատիրույթի լիիրավ տեր Թեոյդոսի հոր հիշատակին տված նվերների հաստատումը կատարել է մայրը՝ Խուանդ խաթունը։ Փաստորեն իշխանատիրույթի պատասխանատուն, երկրորդ դեմքը դեռևս Խուանդ խաթունն էր։ Հենց այս ժամանակներում իլխանության փլատակների վրա իշխանության գլուխ բարձրացավ Չոբանյան Մելիք Աշրաֆը ու արյունով ծածկեց Հայաստանն ու ոչնչացրեց Հայաստանի անկախ իշխանությունները։ 1350 թ-ից հետո, Թեոյդոս իշխանաց-իշխանի օրոք, հայկական շատ իշխանական տների նման Վաչուտյաններն էլ կորցրեցին իրենց տիրույթները և հեռացան պատմության թատերաբեմից։

Գրականություն
-------------

```
1. Զաքարիա Սարկավագ, Պատմագրութիւն, հ. 3, Վաղարշապատ, 1870 թ.։
2. Տիգրան Պետրոսյանց, Վաչուտյաններ, Երևան, 2001 թ. էջ 95-97։
3. Վիկտոր Պետրոսյանց /Տիգրան Պետրոսյանց/, Վաչուտյան իշխանական տան տոհմածառը, , Բանբեր Երևանի համալսարանի, , 1981 թ. թիվ 3։
```
**Ռընե Հովիվ** (Խորեն Վահանի Հովիվյան, հոկտեմբերի 26, 1929(1929-10-26), Վիեն - մայիսի 28, 2005(2005-05-28), Կլամար), ֆրանսահայ ծաղրանկարիչ։

Կենսագրություն
--------------

Խորեն Հովիվյանը ծնվել է 1929-ին Ֆրանսիայի Վիեն քաղաքում։ Հայրը՝ Վահան Հովիվյանը, ծնվել է Արևմտյան Հայաստանի Սեբաստիա քաղաքում, եղել է Հայոց ցեղասպանությունից հետո Հովիվյանների մեծ ընտանիքի միակ վերապրողը։ Նրա մանկությունն անցել է Բեյրութի ամերիկյան որբանոցում, որտեղից էլ տեղափոխվել է Ֆրանսիա։ 1947 թվականին Վահան Հովիվյանը ընտանիքով ներգաղթել է Խորհրդային Հայաստան, երկու տարի անց կեղծ ամբաստանությամբ ընտանիքն աքսորվել է Ալթայի երկրամաս՝ ցմահ բնակության։ Ստալինի մահից հետո՝ 1957 թվականին է ընտանիքը վերադարձել է Հայաստան, որտեղից էլ յոթ տարի անց՝ Ֆրանսիա։

Ալթայի երկրամասի Բառնաուլ քաղաքում որպես երգիծանկարիչ Ռընե Հովիվն աշխատել է տեղի թերթերում, ձևավորել գրքեր։ Հետագայում տեղափոխվել է Մոսկվա և որպես մուլտիպլիկատոր աշխատել Ֆեոդոր Խիտրուկ արվեստանոցում, թղթակցել է մոսկովյան մի շարք պարբերականների։

Ֆրանսիա վերադառնալուց հետո Ռընեն շատ արագ ճանաչում է ձեռք բերել եւ դարձել ամենապահանջված երգիծական նկարիչներից մեկը։ 1964-2005 թվականներին նկարիչը համագործակցել է ֆրանսիական «Paris Match», «Lui», «Le Quotidien de Paris», գերմանական «Stern» և ամերիկյան «Playboy» պարբերականների հետ։

Ծաղրանկարչի մտերիմ ընկերներից է եղել ֆրանսահայ երգիչ Շառլ Ազնավուրը։ Ռընե Հովիվը ձևավորել Ազնավուրի համերգների ցուցապաստառները, նրա աշխատանքների մեջ տեղ են գտել Ազնավուրի ծաղրանկարները։

2018 թվականին Ռընե Հովիվի աշխատանքները ցուցադրվել են Երևանում՝ «Վերադարձ դեպի Արարատ» խորագրով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Benezit Dictionary of Artists — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7
2. 1 2  BD Gest' (ֆր.)
3. 1 2  Babelio (ֆր.) — 2007.
4. ↑  «Վերադարձ դեպի Արարատ. ցուցահանդես եւ գրքի շնորհանդես». Արխիվացված է օրիգինալից 2023-04-24-ին. Վերցված է 2023-04-24-ին.
5. ↑  Ֆրանսահայ ծաղրանկարիչ Ռընե Հովիվի ծաղրանկարների ցուցահանդեսը Գյումրիում
6. ↑  «ԵՐԵՒԱՆԻ ՄԷՋ ԵԶԱԿԻ ՑՈՒՑԱՀԱՆԴԷՍ ՄԸ՝ ՖՐԱՆՍԱՀԱՅ ՄԵԾԱՆՈՒՆ ԾԱՂՐԱՆԿԱՐԻՉ ՌԸՆԷ ՀՈՎԻՒԵԱՆԻ ԹՈՂԱԾ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹԵԱՆ ՄԱՍԻՆ».
7. ↑  «Երևանում բացվեց ֆրանսահայ երգիծանկարիչ Ռընե Հովիվի «Վերադարձ դեպի Արարատ» ցուցահանդեսը (տեսանյութ)». *past.am*. Վերցված է 2023 թ․ ապրիլի 24-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ռընե Հովիվի վերադարձը
* Ռընե Հովիվի՝ Ֆրանսիայում ամենապահանջված երգիծաբաններից մեկի ցուցահանդեսի բացումը Հայաստանում (լուսանկարներ)

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | MusicBrainz |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 120126808 · GND: 111518660 · ISNI: 0000000121207746 · LCCN: n86008968 · SUDOC: 081362994 · VIAF: 12277597 · WorldCat VIAF: 12277597 |

 |

 |
**Դավիթ Լևոնի Պողոսյան** (վրաց.՝ დავით ლევანის ძე პოღოსიანი, օգոստոսի 21, 1974(1974-08-21), Գորի, Վրացական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), վրացահայ ազատ ոճի ըմբիշ, Վրաստանի բազմակի չեմպիոն, Եվրոպայի կրկնակի չեմպիոն (1997, 1998), աշխարհի առաջնության մեդալակիր (2001)։ Պարգևատրվել է Պատվո շքանշանով (1998)։

Կենսագրություն
--------------

Դավիթ Պողոսյանը ծնվել է 1974 թվականի օգոստոսի 21-ին Գորիում։ Ծնողները եղել են Գանձանի (Գանձա) գյուղից։ Ազատ ոճի ըմբշամարտով սկսել է զբաղվել 8 տարեկանում՝ Մերաբ Մուզիաշվիլիի ղեկավարությամբ։ Հետագայում նաև մարզվել է Նուգզար Սխիրելիի մոտ։ 1990 թվականին ընդգրկվել է ԽՍՀՄ պատանիների ազգային հավաքականում և նվաճել աշխարհի չեմպիոնի կոչումը մինչև 16 տարեկանների կատեգորիայում։ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո նախ մտել է Վրաստանի երիտասարդական, ապա՝ ազգային հավաքական։ Իր ամենամեծ հաջողությանը հասել է 1990-ականների վերջին և 2000-ականների սկզբին։ 1997 թվականին և 1998 թվականին դարձել է Եվրոպայի չեմպիոն, իսկ 2001 թվականին՝ աշխարհի առաջնության մեդալակիր։ 2000 և 2004 թվականներին մասնակցել է օլիմպիական խաղերին, երկու անգամ էլ այս մրցումներում գրավել է հինգերորդ տեղը։

2007 թվականին ավարտել է իր մարզական կարիերան և մարզչական գործունեության անցել Գորի քաղաքի մարզադպրոցում, որտեղ սկսել է զբաղվել ըմբշամարտով։ 2010 թվականից զբաղեցնում է Վրաստանի ազատ ոճի ըմբշամարտի կանանց հավաքականի գլխավոր մարզչի պաշտոնը։ 2011 թվականին եղել է Համահայկական 5-րդ խաղերի վրացական պատվիրակության անդամ։ Բացման արարողության ժամանակ տարել է Թբիլիսի քաղաքի դրոշը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Sports-Reference.com

Արտաքին հղումներ
----------------

* Давид Погосян – օլիմպիական վիճակագրությունը *Sports-Reference.com* կայքում (անգլ.)
* Интервью Давида Погосяна (2011)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Միասնական պայքարի աշխարհ |

 |
**Նռան հատիկ**, հայկական դրամատիկական հեռուստասերիալ։ Սերիալի պրեմիերան կայացել է Armenia հեռուստատեսությամբ՝ 2017 թվականի սեպտեմբերի 11-ին։ Սերիալը հեռարձակվել է ամեն աշխատանքային օր՝ ժամը 21:45-ին։ Սերիալի գործողությունները տեղի են ունենում Երևանում (Հայաստան)։

Բովանդակություն
---------------

Երիտասարդ Սոֆիայի կյանքն ամբողջությամբ ավերվել էր այն բանից հետո, երբ նա իմանում է, որ իր սիրած տղան՝ խիզախ զինվորն ու հերոսը, մահացել է։ Ոչ միայն այս լուրը, այլև նրա հոր ինքնասպանությունը ոչնչացնում են Սոֆիայի երազանքներն ու ծրագրերը։ Սոֆիայի մայրը վաճառում է գրեթե ամեն ինչ՝ ամուսնու պարտքերը մարելու համար։ Ավելին՝ Սոֆիայի մայրն իր երկու անչափահաս երեխաներին մանկատուն է հանձնում՝ նորմալ կենսապայմանների բացակայության պատճառով։ Կյանքի համար նա և նրա ավագ դուստրը՝ Սոֆիան, սկսում են միասին աշխատել կառավարչի տանը՝ որպես ծառա։ Այդ տանը Սոֆիան հանդիպում է ֆիլմի գլխավոր չարագործի հետ, ով իրականում սպանել է իր սիրած տղային և քանդել Սոֆիայի կյանքը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Նռան հատիկ. Նոր սերիալ՝ Արմենիայի եթերում Արխիվացված 2017-12-01 Wayback Machine, armeniatv.am; accessed 2017 թվականի նոյեմբերի 23.

Արտաքին հղումներ
----------------

 Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են  ***Նռան հատիկ (հեռուստասերիալ)*** հոդվածին
* Պաշտոնական կայք
* *Նռան հատիկ* Արխիվացված 2017-12-01 Wayback Machine հեռուստասերիալը Armserial-ում
**Արամ Արմենակի Սեփեթճյան** (փետրվարի 22, 1934(1934-02-22), Ալեքսանդրետտա, Ալեքսանդրետի սանջակ, Սիրիայի առաջին հանրապետություն - հոկտեմբերի 5, 2020(2020-10-05), Բեյրութ, Լիբանան), հայ գրող, խմբագիր։

Կենսագրություն
--------------

Արամ Սեփերթճյանը ծնվել է 1934 թվականի փետրվարի 22-ին Ալեքսանդրետ քաղաքում (այժմ՝ Թուրքիայում)։ 1950 թվականին ավարտել է Բեյրութի ՀԲԸՄ բարձրագույն վարժարանը, 1957 թվականին՝ Առևտրային ու տեխնիկական գիտությունների ուսումնական հաստատությունը։ 1970 թվականին Լոնդոնի ճարտարապետության և հողաչափության ինստիտուտը։

1956 թվականից աշխատակցել է «Շիրակ» ամսագրին, եղել պատասխանատու խմբագիր, 1994-2007 թվականներին՝ «Խօսնակ» պարբերականի խմբագիր։ 1992 թվականին Բեյրութում հիմնադրել է «Սիփան» հրատարակչությունը և դարձել դրա տնօրենը․ տպագրում է գեղարվեստական, հայագիտական գրականություն։

2010 թվականին արժանացել է Հայ եկեղեցու «Սուրբ Սահակ-Սուրբ Մեսրոպ» շքանշանի։

Երկեր
-----

Լույս են տեսել Սեփեթճյանի «Անլոյս գիշերներ» (1964), «Կեանքի կարօտով» (1969) պատմվածքների ժողովածուները, «Ողջակէզ» (1978), «Ես սեւ եմ... բայց գեղեցիկ» (1985), «Հող եւ մորմոք» (2001) վիպակները, «Ժամանակայոյզ խոհեր» (2005), «Բանաստեղծութիւնը տագնապի ընդմէջէն։ Խոհեր եւ անդրադարձումներ» (2009) հոդվածների ժողովածուները։

Կազմել, խմբագրել և հրատարակել է Վահե Վահյանի նամակների ժող-ը («Բանաստեղծին սիրտը», 2012)։

Հանդես է եկել նաև Արմեն Հրաչ գրական կեղծանունով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**«Երգ չղջիկների մասին»**, խորհրդային կարճամետրաժ երաժշտական մուլտֆիլմ, որը ստեղծվել է 1985 թվականին ռեժիսոր Յուլիան Կալիշերի կողմից՝ բանաստեղծ Յուրի Կովալիրի սցենարով, սեփական երգի հիման վրա։ Մուլտֆիլմը Յուլիան Կալիշերի և Կովալի համագործակցության առաջին փորձն է «Սնդուկ» մուլտֆիլմի հետ միասին, որը բեմադրվել է 1986 թվականին։

Մուլտֆիլմը պատմում է այն մասին, թե ինչպես են սովորական մկները մեկ սրամիտ գյուտի շնորհիվ դարձել չղջիկներ։

Սյուժե
------

Մուլտֆիլմի սկզբում հայտնվում է Յուրի Կովալը, որը կիթառ է վերցնում և սկսում է երգել չղջիկների մասին իր երգը։ Մուլտֆիլմի կերպարներից մեկը՝ Սեմյոն, փակում է դուռը, այնպես, որ կատարողը դադարում է տեսանելի լինել։ Այնուհետև մուլտֆիլմի ընթացքում երգը հնչում է մեկ այլ կատարմամաբ։

Մկների ապրում էին Սեմյոնի նկուղում և մշտապես ուտում էին իր պանիրը։ Սեմյոնը մտածեց, թե ինչպես կարելի է ազատվել մկներից, սակայն երբ հարևանը նրան առաջարկեց կատու պահել, նա հրաժարվեց, քանի որ «կատուներից մեկը ձանձրանալի է» պատճառով։ Բայց նա խոստացավ, որ կմտածի, թե ինչ անել մկների հետ, երբ նրանք ընկնեն «տաք ձեռքերի տակ»։ Երբ չօգնեց պանրի մոտ տեղադրված թակարդները, Սեմյոնը վառարանի մոտ «տաքացրեց ձեռքը» և հորինեց հետևյալը. նա հանեց իր ճտքավոր կոշիկը և դրանից կտրեց կաշվե թևեր, որոնք սոսնձեց մկների վրա։ Նրանք փախան։ Սեմյոնը ամփոփեց իրավիճակը հետևյալ կերպ. առաջ ինքն ուներ ճտքավոր կոշիկ, իսկ հիմա այն չկա։

Մուլտֆիլմի վերջում հայտնվում է Յուրի Կովալը և ասում է. «Դե, եղբայրներ, համա թե հորինեցիք»։ «Ես չեմ կարող մտածել նման բանի մասին» Ֆիլմն ավարտվում է երգի վերջին երկտողով։

Նկարահանման խումբ
-----------------

|  |  |
| --- | --- |
| **ռեժիսոր**  | Յուլիան Կալիշեր |
| **սցենարիստ**  | Յուրի Կովալ |
| **բեմադրող նկարիչ** | Լյուդմիլա Տանասենկո |
| **օպերատոր**  | Եվգենի Տուրևիչ |
| **կոմպոզիտոր**  | Ստեփան Սոսնին |
| **ֆիլմի վրա աշխատել են**  | Լյուդմիլա Աֆրինա, Ելենա Զելենինա, Օլգա Դեգտյարևա, Ս. Կել. և այլն |
| **ձայն** | Յուրի Կովալ, Միխայիլ Կոզակով, Զոյա Պիլնովա, Լյուդմիլա Իլինա, Տատյանա Շատիլովա |

Մուլտֆիլմի մասին
----------------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Հաջողված է դարձել Յուլիան Կալիշերի համագործակցությունը տաղանդավոր մանկագիր Յուրի Կովալի հետ, ով գրել է երկու սցենար սեփական երգերով. «Երգ չղջիկների մասին» և «Սնդուկ»։- Եկատիրինա Վյազովա |  |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. ↑  *Екатерина Вязова.* Юлиан Калишер // Наши мультфильмы / Арсений Мещеряков, Ирина Остаркова. — Интеррос, 2006. — С. 345. — ISBN 5-91105-007-2
3. ↑  Георгий Бородин "Юлиан Абрамович КАЛИШЕР" 12.10.2007
4. ↑  *Екатерина Вязова.* Юлиан Калишер // Наши мультфильмы / Арсений Мещеряков, Ирина Остаркова. — Интеррос, 2006. — ISBN 5-91105-007-2 Արխիվացված է Օգոստոս 31, 2007 Wayback Machine-ի միջոցով:

Արտաքին հղումներ
----------------

* Երգ չղջիկների մասին մուլտֆիլմը «Անիմատոր.ռու» կայքում
* Մուլտֆիլմը «Մուլտֆիլմեր» կայքում»
**Մայվանդի ճակատամարտ**, Երկրորդ անգլո-աֆղանական պատերազմի գլխավոր ճակատամարտերից մեկը, որը տեղի է ունեցել 1880 թ. հուլիսի 27-ին և ավարտվել է Մուհամեդ Այուբ-Խանի ղեկավարած աֆղանական զորքերի հաղթանակով։

Նախապատմություն
---------------

1878 - 1881 թթ. անգլո-հնդկական զորքերը գեներալ-մայոր Ռոբերտս Ֆրեդերիկի հրամանատարությամբ ջախջախում են աֆղաններին մի շարք բնակավայրերում, գրավում են՝ Ջալալաբադը, Ղանդահարը և Քաբուլը։ Ամիրա Շիր-Ալին պարտություն կրելով իշխանությունը թողնում է որդուն՝ Յաղուբ-խանին և հեռանում Ռուսական տիրույթներ։ 1879 թ. մայիսի 26-ին նորանշանակ ամիրա Յաղուբ-խանը բրիտանիացիների հետ կնքում է Գանդամակի պայմանագիրը՝ որով Բրիտանիային է հանձնում մի շարք տարածքներ, և Քաբուլ է թողնում բրիտանացի գեներալ-նահանգապետ՝ Լուի Կավանյարիին։ Նույն թվականի սեպտեմբերի 3-ին Կավանյարին իր ուղեկիցների հետ սպանվում է, ինչը հանգեցնում է նոր ռազմական գործողությունների։ Յաղուբ-խանը հրաժարական է տալիս և անգլիացիների պաշտպանության ներքո տեղափոխվում է Հնդկաստան։ Բրիտանական զորքերը իրենց վերահսկողության տակ են վերցնում Քաբուլը և Ղանդահարը, իսկ Քաբուլի բրիտանական կայազորին սպառնացող աֆղանական ապստամբությունը չեզոքացվում է Ռոբերտս Ֆրեդերիկի կողմից։ 1879 թ. վերջին երկրում սկսվում է նոր ժողովրդական ապստամբություն որին մասնակցում է շուրջ 100 հազ. մարդ։

Ճակատամարտ
----------

1880 թվականին Հերաթից Մուհամմեդ Այուբ-խանը փոքրաթիվ ուժերով շարժվում է դեպի Ղանդահար նրա դեմ է դուրս գալիս մեկ անգլիական բրիգադ գեներալ Բառոուզի հրամանատարությամբ, սակայն ճամփի կեսից անգլիացիները ստիպված են լինում 1880 թ. հուլիսի 27-ին գրոհել Մայվանդ բնակավայրի մոտ տեղակայված աֆղաններին։ 25,000 աֆղան մարտիկներ գրոհում են Բառոուզի գլխավորած ուժերին։ Անգլիական հրետանին սպառում է ողջ զինամթերքը, իսկ Մումբայում հավաքած օտարերկրյա գունդը աֆղանների գրոհներից հյուծված հանձնվում է։ Բրիտանական զորքերը գլխովին ջախջախվում են, և միայն աֆղանների երկմտանքների շնորհիվ բրիտանացիների մի մասին հաջողվում է փրկվել և պատսպարվել Ղանդահարում։ Ճակատամարտում մասնակցած 2,476 բրիտանացիներից սպանվում է 969-ը (ներառյալ 21 սպա) և վիրավորվում 177-ը (ներառյալ 8 սպա), սակայն աֆղանների կորուստները ավելի մեծ էին միայն սպանվածների թիվը հասնում է 2750-ի, իսկ վիրավորներինը՝ 1500-ի։

Հետևանքներ
----------

Չնայած ճակատամարտում տարած հաղթանակին՝ Այուբ-Խանը կորցնում է շատ մարտիկներ, ինչն առանցքային դեր է խաղում աֆղանների հետագա գործողություններում։ Աֆղանները պաշարում են բրիտանացիներին Ղանդահարում։ 1880 թվականին Ֆրեդերիկ Ռոբերտսի ղեկավարած օգնական ուժերին հաջողվում է դուրս շպրտել քաղաքը պաշարած աֆղաններին։

Արվեստում
---------

Ճակատամարտում վիրավորված 8 սպաներից մեկը հանդիսանում է Արթուր Կոնան Դոյլի Շերլոկ Հոլմսի մասին պատմող դետեկտիվ պատմվածքներում Հոլմսի հավատարիմ օգնական ռազմական վիրաբույժ Ջոն Վաթսոնը. վերջինս հրաշքով փրկվում է գերեվարումից և ողջ մնացած բրիտանացիների հետ պատսպարվում է Ղանդահարում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Barthorp, Michael (2002) [1982]. *Afghan Wars and the North-West Frontier 1839–1947*. London: Cassell. էջեր 66–67. ISBN 0-304-36294-8.
2. ↑  Wilkinson-Latham, Robert (1998) [1977]. *North-West Frontier 1837–1947*. London: Osprey Publishing. էջ 15. ISBN 0-85045-275-9.