**Պեկտուսան**, ինչպես նաև **Բայտոուշան** (կորեերեն՝ 백두산) կամ **Չանբայշան** (չինարեն՝ 长白山), Հյուսիսային Կորեայի ( գավառ Յանգանդո) և Չինաստանի (Գիրին նահանգ) սահմանին գտնվող պոտենցիալ ակտիվ հրաբուխ։ Լեռան բարձրությունը 2744 մետր է (2750 մ), համարվում է Մանջուրո-Կորեական լեռների բարձրագույն կետը, ինչպես նաև ողջ Մանջուրիայի և Կորեական թերակղզու։

Աշխարհագրություն
----------------

Հրաբուխը գտնվում է Չինաստանի սահմանի մոտ։ Լեռան գագաթին՝ Հրաբխի խառնարանում, գտնվում է Երկնային լիճը, որից սկիզբ է առնում Սունգարի գետը։ Հրաբխի լանջերին են գտնվում նաև Թումինզյան և Յալուցզյան գետերի ակունքները։

Լեռը աճում է տարեկան մոտ 3 մմ-ով, քանի որ մագման բարձրանում է նրա կենտրոնական մասում։ Ամենաբարձր կետ տարվա մեջ 8 ամիս ծածկված է ձյան շերտով։ Մինչեւ 1800 մ լանջը հարթ է։ Կալդերան շրջապատող գագաթներից 16-ը 2500 մ-ից բարձր են։

1959 թվականին հրաբխի կորեական մասում ստեղծվեց Կորեայի ամենամեծ արգելոցը, իսկ մեկ տարի անց չինական կողմից հիմնվեց բնական արգելոց։ 1979 թվականին դրանք միացվել են և դարձել միջազգային կենսոլորտային արգելոց։

Կլիմա
-----

Տարեկան միջին ջերմաստիճանը գագաթին մոտ -8,3 °C: Ամռանը ջերմաստիճանը կարող է բարձրանալ մինչև 18 °C, իսկ ձմռանը ՝ իջնել մինչև -48 °C: Քամու միջին արագությունը 11,7 մ/վ է, միջին խոնավությունը ՝ 74%: Վերջին տասնամյակների ընթացքում լավ նկատելի են կլիմայի տաքացման հետևանքները' ամռանը ձյան ծածկույթի նվազման տեսքով։

Անվանում
--------

Կորեական անվանումը *Պեկտուսան* (կորեերեն՝ 백두산), նշանակում է «սպիտակագլուխ լեռ»։ Չինական անվանումը *Չայբուշան* (չինարեն՝ 长白山) (*Բայտոուշան*՝ *Պեկտուսան* բառի չինական տրանսկրիպցիան է) և մանջուրերեն *Գոլմին Շանգիյան Ալին* (մանջուրերեն՝ ᡤᠣᠯᠮᡳᠨ   
ᡧᠠᠩᡤᡳᠶᠠᠨ   
ᠠᠯᡳᠨ) նշանակում է «Հավերժ Սպիտակ Լեռ»։ Մոնղոլական անվանումը՝ *Օնբոր Ցագաան Օոլա*, թարգմանվում է ինչպես «բարձր սպիտակ լեռ»։

Պատմություն
-----------

Ենթադրվում է, որ խառնարանը առաջացել է հրաբուխի 7 բալանոց ուժեղ ժայթքման արդյունքում՝ 969 թվականին (± 20 տարի)(համեմատելի է մ.թ.ա. 1642 թվականին Սանտորինի և 1815 թվականին Տամբորա հրաբուխների պայթյունների հետ) և արտանետել է 96 կմ3 ապարներ։ Գիտնականների ճշտված հաշվարկներով՝ հրաբխի ժայթքումը տեղի է ունեցել 946 թվականին և հանգեցրել է ոչ թե 96, այլ մոտավորապես 23 կմ3 լեռնային ապարների, ինչպես նաև 45 մլն տոննա ծծմբային գազերի և երկու մլրդ տոննա ջրի արտանետմանը։ Սա մոտ 20 անգամ ավելի շատ է, քան ցույց են տալիս,այդ ժամանակահատվածի Գրենլանդիայում սառույցի նստվածքները.:

Հրաբուխը բազմիցս ակտիվացել է ՝ժայթքումները եղել են 1597 թվականին (այդ ժայթքման մոխիրը հայտնաբերվել է նույնիսկ Հոկայդո կղզու հարավային մասում), ինչպես նաև 1668 և 1702 թվականներին։ Վերջին ժայթքումը տեղի է ունեցել 1903 թվականին (պայթյուններ՝ քարերի գազերի արտանետմամբ)։
Լեռը համարվում է սրբազան երկու երկրների բնակիչների համար։ Պեկտուսանը հիշատակվում է ԿԺԴՀ-ի և Կորեայի Հանրապետությանազգային օրհներգերի տեքստերում։

### Չինաստան

Լեռը հիշատակվում է հիշատակվում է հին գրքերում, այդ թվում Հոու Հանշուում՝ տարբեր անուններով։ Ժամանակակից անունը ամրապնդվել է Ցին դինաստիայի ժամանակ։

### Կորեա

Հյուսիսկորեական Լեգենդի համաձայն՝ երկնքից լեռը իջել է Հվանուն, Կոչոսոնի՝ առաջին կորեական պետության, հիմնադիր հայրը։ Բացի այդ, Կիմ Ջոնգ Իլի պաշտոնական կենսագրությունը պնդում է, որ նա ծնվել է Երկնային լճի մոտ։
1992 թվականին հրաբխի շրջակա խառնարաններից պիկերից մեկի՝ Հենդոբոնի, վրա պետական քանդակագործների կողմից 216 մետր լայնությամբ վիթխարի մակագրություն է փորագրվել։ «Պեկտուսան՝ Հողափոխության Սուրբ լեռ (Կիմ Ջոնգ Իլ. 16 փետրվարի 1992 թվական)»։
Պեկտու պատկերը զարդարում Կորեայի Ժողովրդա-Դեմոկրատական Հանրապետության զինանշանը։

Պատկերասրահ
-----------

* Խառնարանային լիճ Տյանչի (Չհոնջի)՝ Պեկտուսան լեռան վրաԽառնարանային լիճ Տյանչի (Չհոնջի)՝ Պեկտուսան լեռան վրա
* ԿաիրններԿաիրններ
* Չանբայ տաք աղբյուրՉանբայ տաք աղբյուր
* Չանբայ ջրվեժՉանբայ ջրվեժ
* Գետ Գետ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  «Global Volcanism Program». Smithsonian Institution. Վերցված է 2019-02-24-ին.
2. 1 2 3  Советская система разграфки и номенклатуры топографических карт,K-52-XXI. Масштаб: 1 : 200 000
3. 1 2  Советская система разграфки и номенклатуры топографических карт, K-52-XV. Масштаб: 1 : 200 000.
4. ↑  «백두산 (아시아 산) [白頭山]» (կորեերեն). Korea Britannica. Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ օգոստոսի 26-ին. Վերցված է 2010 թ․ մայիսի 24-ին.
5. ↑  *Horn, Susanne; Schmincke, Hans-Ulrich* Volatile emission during the eruption of Baitoushan Volcano (China/North Korea) ca. 969 AD(անգլ.) // *Bulletin of Volcanology* : journal. — 2000. — Т. 61. — № 8. — С. 537—555. — doi:10.1007/s004450050004
6. ↑  Quantifying gas emissions from the «Millennium Eruption» of Paektu volcano, Democratic People’s Republic of Korea/China, Science Advances 30 Nov 2016
7. ↑  Геологи нашли следы легендарного извержения священной горы Ким Чен Ира, 04.12.2016.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Volcano live
* Байтоушань // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Пэктусан // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
* «Global Volcanism Program». Smithsonian Institution.
* «Небесное озеро в горах Чанбайшань». Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ հունիսի 7-ին. Վերցված է 2008 թ․ օգոստոսի 6-ին.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Պեկտուսան» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4301615-7 · NDL: 00645000 · NKC: ge676466 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 266)։*  |