**Միջազգային իրավունքի ինստիտուտ** (ՄԻՆ) (ֆր.՝ Institut de Droit International, IDI), աշխարհում առաջին կազմակերպություններից մեկը, որը սահմանել է միջազգային իրավունքի սկզբունքները, ստեղծել է դրա կոդավորումը և առաջարկել միջազգային խնդիրների լուծման ուղիներ։

Հիմնադրում
----------

Միջազգային իրավունքի ինստիտուտի ստեղծման նախաձեռնությամբ հանդես է եկել բելգիացի իրավաբան և «Revue de Droit International et de Législation Comparée»-ի խմբագիր Գուստավ Ռոլեն-Ժեկմենը («Միջազգային իրավունքի և համեմատական օրենսդրության ամսագիր»)։ Ֆրանս-պրուսական պատերազմից հետո ընկած ժամանակահատվածում (1870-1871) նա նամակագրություն է ունեցել մի շարք այլ իրավաբանների հետ, որոնք նույնպես փնտրել են հավաքական գիտական գործունեության կազմակերպման միջոցներ, որոնք ուղղված են միջազգային իրավունքի զարգացմանը։ Ռոլեն-Ժեկմենը մի գրություն է կազմել ինստիտուտի ստեղծման վերաբերյալ առաջարկություններով և 1873 թվականի մարտի 10-ին այն ուղարկել է Եվրոպայի և Ամերիկայի տարբեր երկրների միջազգային իրավունքի բնագավառում քսան առավել հայտնի մասնագետներին։

1873 թվականի սեպտեմբերի 8-ին Գենտի քաղաքային քաղաքապետարանի շենքում բացվեց ինստիտուտի հիմնադիր խորհրդաժողովը, որի աշխատանքներին Ռոլեն-Ժեկմենից բացի մասնակցում էին 10 հայտնի իրավաբաններ։ Համաժողովի մասնակիցներն էին՝ Թոբիաս Ասերը (Նիդերլանդներ), Վլադիմիր Բեզոբրազովը (Ռուսաստան), Կ. Բլյունչլին (Գերմանիա), Կառլոս Կալվոն (Արգենտինա), Դևիդ Դադլի Ֆիլդը (ԱՄՆ), Էմիլ Դե Լավելեն (Բելգիա), Ջեյմս Լորիմերը (Մեծ Բրիտանիա), Պ. Ս. Մանչինին (Իտալիա), Գուստավ Մուանիեն (Շվեյցարիա) և Աուգուստո Պիրանտոնին (Իտալիա)։ Ինստիտուտի ստեղծման մասին որոշումն ընդունվել է 1873 թվականի սեպտեմբերի 11-ին կայացած խորհրդաժողովում, իր առաջին նստաշրջանը նա անցկացրել Է Ժնևում 1874 թվականին։

Հիմնադիր խորհրդաժողովն ընդունեց Ինստիտուտի Կանոնադրությունը և «Բացատրագիրքը», որտեղ ամրագրվում էին Ինստիտուտի նպատակներն ու խնդիրները և հռչակվում նրա գործունեության սկզբունքները։ Ինստիտուտի գլխավոր խնդրի վերաբերյալ փաստաթղթում ասվում էր։

> 
> Ուշագրավ հրապարակախոսների մի փոքր շրջանակի ազատ գործունեության միջոցով միջազգային իրավունքի հարցերով լուսավորյալ աշխարհի իրավական կարծիքը հաստատել, և այդ կարծիքին տալ բավականին պարզ արտահայտություն, որպեսզի այն տարբեր պետությունների կողմից ընդունվի նրանց արտաքին հարաբերությունների ուղեցույց։
> 
> 
> 

Ինստիտուտի անկախությունն ապահովելու համար որոշվել է, որ այն գոյություն կունենա բացառապես իր անդամների նվիրատվությունների և անհատների նվիրատվությունների վրա։

Ինստիտուտի առաջին նախագահ է ընտրվել Պասկուալե Մանչինին, փոխնախագահներ Ի. Կ. Բլյուինչլին և Ֆ. է. դե Պարյեն։ Գլխավոր քարտուղար է դարձել Գ. Ռոլեն-Ժեկմենը։ Գլխավոր քարտուղարի բնակության վայրը միաժամանակ համարվում էր ինստիտուտի պաշտոնական նստավայրը։

Ինստիտուտի նստաշրջանները նրա գոյության առաջին տարիներին սովորաբար անցկացվել են տարին մեկ անգամ կամ երկու տարին մեկ անգամ։ Կանոնադրության համաձայն՝ յուրաքանչյուր նստաշրջանում ընտրվել է նոր նախագահ։

Միջազգային իրավունքի ինստիտուտը ոչ պաշտոնական գիտական մասնավոր միավորում է, որի նպատակն է խրախուսել միջազգային իրավունքի առաջադեմ զարգացումը՝ ընդհանուր սկզբունքների զարգացում, համագործակցություն կոդիֆիկացման մեջ, աջակցություն խաղաղության պահպանման գործում և օրենքների ու պատերազմի վարման սովորույթների պահպանում, դատական խորհուրդների տրամադրում վիճելի կամ կասկածելի դեպքերում, ինչպես նաև ներդրում կատարել հրապարակումներով, բնակչության լուսավորությամբ և ցանկացած այլ միջոցներով՝ արդարության և մարդասիրության սկզբունքների հաջողության համար, որոնք պետք է կարգավորեն միջազգային հարաբերությունները։

Մասնակիցներ
-----------

Ինստիտուտը միավորում է աշխարհի երկրների բավականին հավասարակշռված ներկայացուցիչների թիվը։ Ինստիտուտ մտնել կարող է գիտական նվաճումներ ցուցաբերած անձը, որը, հավանաբար, զերծ կլինի քաղաքական ճնշումներից։ Ինստիտուտի կանոնադրություններն ու դրույթները սահմանում են մասնակիցների երեք կատեգորիաները՝ անդամներ, գործընկերներ և պատվավոր անդամներ։

Գործընկերներ, (առավելագույնը 72), վերցված են «միջազգային իրավունքի ծառայություններ մատուցող թեկնածուներից տեսության և պրակտիկայի ոլորտում» և որոնք ներկայացվել են ինստիտուտի կողմից։

Անդամները (առավելագույնը 60), ընտրվում են աշխատակիցների թվից։

Պատվավոր անդամները չեն սահմանափակվում կանոնադրությամբ, բայց խիստ ընտրվում են. նրանք ընտրվում են անդամից, գործընկերներից կամ ցանկացած այլ անձից, որոնք իրենց դրսևորել են միջազգային իրավունքի ոլորտում։

Բոլոր մասնակիցները մասնաբաժին ունեն ինստիտուտի գիտական և պրոբլեմային ուղղվածության գործունեության մեջ։ Միայն անդամները լուծում են վարչական հարցեր, ինչպիսիք են ֆինանսական, որոշումները, որոնք վերաբերում են օրենքների և կանոնակարգերի, անդամների և պատվավոր անդամների ընտրության կամ բյուրոյի անդամների ընտրության և հիմնադրամի օժանդակ խորհուրդների։

Կազմակերպություն
----------------

Ինստիտուտի օրենսդիր մարմինը հանդիսանում է յուրաքանչյուր նստաշրջանում անդամների և պատվավոր անդամների ժողովը։ Գործադիր իշխանություն՝ ինստիտուտի բյուրո, ինստիտուտի նախագահի կազմի ծառայություն, 3 փոխնախագահներ, գլխավոր քարտուղար և գանձապահի ծառայություն։

* Նախագահը, որպես կանոն, ընտրվում է երկրները կամ կազմակերպությունները ներկայացնող անդամներից և իր գործունեությունը սկսում է ինստիտուտի հաջորդ նստաշրջանում։
* Առաջին փոխնախագահն ընտրվում է այս նստաշրջանի վերջում և մնում է այդ պաշտոնում մինչև հաջորդ նստաշրջանի ավարտը։
* Երկրորդ և երրորդ փոխնախագահներն ընտրվում են յուրաքանչյուր նստաշրջանի սկզբում՝ այդ պաշտոնում մնալով մինչև հաջորդ նստաշրջանի սկիզբը։
* Գլխավոր քարտուղարին և գանձապետին ընտրում են երեք նստաշրջանների ընթացքում։ Որպես ինստիտուտի գլխավոր գործադիր մարմին՝ գլխավոր քարտուղարը ղեկավարում է ինստիտուտի ամենօրյա աշխատանքը, իր վրա է վերցնում նրա արխիվների խնամքը և հետևում նրանց տարեգիրների հրապարակմանը։

Ֆինանսներ
---------

Տարիների ընթացքում Ինստիտուտը ֆինանսավորվում է մասնակիցների ներդրումների հաշվին։ Սկզբից նոր դարում, նա աստիճանաբար ֆոնդը ստեղծել է հիմնադրամ նվերների, պարգեւների և կտակած գույքի, առաջին հերթին խաղաղության Նոբելյան մրցանակի 1904 թ. միջոցների և  Կարնեգի ֆոնդից միջազգային խաղաղության համար։

Բարեգործական հիմնադրամը կառավարելու համար ստեղծվել է 1947 թվականին, շվեյցարական օրենսդրության համաձայն, օժանդակ հիմնադրամ, որի գրասենյակը գտնվում է Լոզանում։ Գանձապետարանի տնօրինության տակ գտնվող ֆոնդից ստացված միջոցներն օգտագործվել են անդամների և ասոցիացված անդամների ծախսերը փոխհատուցելու, նստաշրջանների աշխատանքում կրած ճանապարհային ծախսերը ծածկելու, նստաշրջանների կազմակերպչական ծախսերը ծածկելու համար և վճարվել Տարեգիրքի հրատարակման համար։

Գործունեություն
---------------

Ինստիտուտը գործունեության մեջ ուշադրություն է դարձնում միջազգային իրավունքի գոյություն ունեցող նորմերի օբյեկտիվ ուսումնասիրությանը, ինչպես նաև միջազգային իրավունքի զարգացմանը այնպես, որ այն համապատասխանի արդարության և մարդկության սկզբունքներին։ Քանի որ ինստիտուտը մասնավոր միավորում է, նա չունի հրատապ միջազգային վեճերին ուղղակի միջամտության մանդատ։ Ինստիտուտը չի կարող, այդպիսով, մասնակցել միջազգային վեճերի կարգավորմանը և չի կարող դատապարտել կառավարություններին այն որոշումների առնչությամբ, որոնք նրանք ընդունում են կոնկրետ դեպքերում։ Այդ կանոնից միակ բացառությունը 1877 թվականի բանաձևի ընդունումն էր, որը վերաբերում էր Ռուսաստանի և Թուրքիայի միջև պատերազմի ժամանակ միջազգային իրավունքի նորմերի կիրառմանը։

Ինստիտուտը մշակել և հավանություն է տվել միջազգային այնպիսի հանրության աստիճանական ստեղծման կոնկրետ առաջարկներին, որոնք հարգում են իրավունքներն ու արդարությունը։ 1873-1969 թվականներին ընդունված բանաձևերի թվում եղել է հաշտարար ընթացակարգում վարքագծի կանոնների, միջազգային դատարանի ստեղծման, կազմի և ընթացակարգի հետ արբիտրաժի մասին պայմանագիրը։ Մարդու իրավունքների հարցով ինստիտուտը 11 բանաձև է ընդունել։ Միջազգային մասնավոր իրավունքի ոլորտում, 1873-ից մինչև 1969 թվականները, ինստիտուտը ընդունել է 64 բանաձև, որոնք վերաբերում են քաղաքացիական, քրեական և առևտրային հարցերին։

Թեև ինստիտուտի բանաձևերը պաշտոնական իշխանություն չունեն, դրանք, այնուամենայնիվ, ազդեցություն են ունենում նրանց գործողությունների, ինչպես նաև միջազգային կոնֆերանսների և ընդհանրապես հասարակական կարծիքի վրա։ Օրինակ, 1880-ականների որոշ միջազգային պպայմանագրերի մեջ ամրագրված են ինստիտուտի առաջարկությունները, Սուեզի ջրանցքի հարցով սուզանավ թունելի հետ Միջազգային արբիտրաժային գործընթացը դիտարկել է նրա որոշ առաջարկներ, 1899-ի և 1907-ի Հաագայի խաղաղ կոնֆերանսներում օգտագործվել են նրա ուսումնասիրությունները օրենքների և պատերազմի սովորույթների ոլորտում, հատկապես Օքսֆորդի 1880-ի նստաշրջանում պատրաստված ցամաքային պատերազմի կոդիֆիկացման վերաբերյալ։ Ինստիտուտին լսել են նաև Ազգերի լիգան և Միավորված ազգերի կազմակերպությունը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Дорская А. А.* Институт международного права: опыт неофициального научного сообщества // *Известия Российского государственного педагогического университета им. А. И. Герцена*. — 2010. — № 134. — С. 88—101.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Societies of International Law(անգլ.) // *The American Journal of International Law*. — 1907. — Vol. 1. — № 1. — P. 135—137. — ISSN 00029300. — doi:10.2307/2186291

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 12110790j · GND: 1019011-9 · ISNI: 0000000119417576 · LCCN: n85285056 · Microsoft: 1334628796 · SUDOC: 029492076 · VIAF: 147203962 · WorldCat VIAF: 147203962 |

 |

 |