**Ռայան Ուայն Ուայթ** (անգլ.՝ Ryan Wayne White, դեկտեմբերի 6, 1971(1971-12-06), Kokomo, Ինդիանա, ԱՄՆ - ապրիլի 8, 1990(1990-04-08), Ինդիանապոլիս, ԱՄՆ), ամերիկացի դեռահաս, որն ԱՄՆ-ում ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի դեմ պայքարի և դրա հետ կապված նախապաշարմունքների դեմ պայքարում դարձել է ազգային խորհրդանիշ։

Ուայթը ծնված օրվանից տառապել է հեմոֆիլիայով և դոնորական արյան հիման վրա հատուկ դեղամիջոց է ընդունել, որի միջոցով էլ վարակվել է։ Հիվանդությունն ախտորոշվել է 1984 թվականի դեկտեմբերին։ Չնայած նրան, որ բժիշկները պնդել են, որ դպրոցում, որտեղ սովորել է Ռայանը, աշակերտների համար որևէ ռիսկ չկա, Կոկոմո քաղաքի շատ ծնողներ և ուսուցիչներ հավաքվել են՝ ընդդեմ դպրոցում նրա ներկայության։ Դպրոցական համակարգի հետ երկար իրավական կոնֆլիկտը և ԶԼՄ-ներում այս հակամարտության լուսաբանումը դեռահասին դարձրել են հայտնի և ՁԻԱՀ-ի դեմ պայքարի խորհրդանիշ։ Մինչև 1990 թվականին իր մահը, Ռայանն ակտիվ մասնակցություն է ունեցել տարբեր ակցիաների և միջոցառումների, հանդիպել է բազմաթիվ հասարակական գործիչների և մեծ ազդեցություն ունեցել ՄԻԱՎ-ի խնդրի վերաբերյալ հասարակության ընկալման վրա։

Ռայան Ուայթի անունով կոչվել է ԱՄՆ-ի ՄԻԱՎ-ով վարակվածներին օգնելու դաշնային ծրագիրը, որն ընդունվել է նրա մահից անմիջապես հետո և գործում է մինչ օրս։

Վաղ կյանք և հիվանդություն
-------------------------

Ռայան Ուայթը ծնվել է 1971 թվականի դեկտեմբերի 6-ին Կոկոմոյի Սուրբ Հովսեփի հուշահամալիրում՝ Ջինի Էլեյն Հեյլի (*Jeanne Elaine Hale*) և Հյուբերտ Ուեյն Ուայթի (*Hubert Wayne White*) ընտանիքում։ Երբ նա դարձել է երեք օրական, բժիշկներն ախտորոշել են հեմոֆիլիա՝ արյան մակարդելիության ժառանգական հիվանդություն։ Բուժման համար նա ամեն շաբաթ ստացել է «ֆակտոր VIII» (*Factor VIII*) դեղը՝ դոնորների արյան պլազմայից ստացված արտադրանքը։

1984 թվականի դեկտեմբերին Ուայթը հիվանդացել է թոքաբորբով։ Դեկտեմբերի 17-ին, թոքերի բիոպսիա անցկացնելուց հետո, նրա մոտ ախտորոշել են ՁԻԱՀ։ Ըստ երևույթին՝ Ռայանն իմունոդեֆիցիտի վիրուսով վարակվել է «ֆակտոր VIII» դեղամիջոցի միջոցով, որը պատրաստված է եղել վարակված արյունից։ Բայց թե երբ է տեղի ունեցել վարակումը, հայտնի չէ մինչ օրս։ Այդ ժամանակ գիտական հանրությունը շատ քիչ բան գիտեր ՁԻԱՀ-ի մասին. միայն այն, որ դա ՄԻԱՎ-ի հետևանք է, որն այն ժամանակ (մինչև 1986 թվականը) կոչվում էր HTLV-III։ Մարդու իմունային անբավարարության վիրուսի վերջերս հայտնաբերման պատճառով դոնորների ստուգման ընթացակարգեր գրեթե գոյություն չունեին, շատերը չգիտեին իրենց հիվանդության և դրա փոխանցման եղանակների մասին, ուստի 1979 և 1984 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում տվյալ դեղամիջոցը ստացած մարդկանց 90 %-ը դարձել են ՄԻԱՎ վարակակիր։ Հիվանդության ախտորոշման պահին Ռայանի մոտ T-բջիջների թիվը նվազել է մինչև 25-ի։ Առողջ մարդկանց թիվը T-բջիջների թիվը տատանվում է 1200-ի շրջանում։ Բժիշկները կարծել են, որ Ուայթին վեց ամսվա կյանք է մնացել։

Ախտորոշումից հետո Ռայանը շատ հիվանդ է եղել դպրոց վերադառնալու համար, սակայն 1985 թվականի սկզբին սկսել է ավելի լավ զգալ իրեն։ Երբ Ջինին հարցրել է, թե արդյոք իր որդին կարող է վերադառնալ ուսումնական հաստատություն, դպրոցի ղեկավարությունը բացասական պատասխան է տվել։ 1985 թվականի հունիսի 30-ին դպրոցական շրջանի ղեկավար Ջեյմս Օ. Սմիթի կողմից դպրոց ընդունվելու մասին պաշտոնական դիմումի մերժումը սկիզբ է դրել 8-ամսյա իրավաբանական դատավարությունների։

Կոնֆլիկտ դպրոցի հետ
-------------------

ՄԻԱՎ-ի փոխանցման ուղիներն ամբողջությամբ չէին բացահայտվել 1980-ական թվականներին։ 1983 թվականին Ամերիկյան բժշկական ասոցիացիան պնդել է, որ «կենցաղային շփման դեպքում կարող է տեղի ունենալ ՄԻԱՎ-ի փոխանցում, և հիվանդությունը կարող է հեշտությամբ տարածվել»։ Չնայած գիտնականները գիտեին, որ ՄԻԱՎ-ը փոխանցվում է արյան միջոցով և չի փոխանցվում պատահական շփումների միջոցով, իսկ ՁԻԱՀ-ով վարակվելու դեպքերը դեռևս հազվադեպ էին (Ուայթի դպրոցից հեռացվելու պահին Հիվանդությունների վերահսկման կենտրոնը տեղյակ է եղել ԱՄՆ-ում երեխաների մոտ այս հիվանդության դրսևորման միայն 148 դեպքի մասին), շատ ընտանիքներ համարում էին, որ Ուայթի ներկայությունը դպրոցում անընդունելի ռիսկ է։

Դպրոցը կանգնած էր հսկայական ճնշման տակ բազմաթիվ ծնողների և ուսուցիչների կողմից, ինչը հանգեցրել է Ռայանի հեռացմանն այն բանից հետո, երբ նրա ախտորոշումը լայնորեն հայտնի է դարձել։ 50 ուսուցիչ և 117 ծնող (360 սովորողի դեպքում) պետիցիա են ստորագրել Ուայթի դպրոց հաճախելու արգելքի մասին։ Ռայանը և նրա մայրը բողոքարկել են դատախազությունում՝ դպրոցի վարչակազմի որոշման համար։ Այնուամենայնիվ, Ռայանը կրթվել է հեռակա կարգով՝ հեռախոսի և համակարգչի միջոցով։ Լսումների ժամանակ հանձնաժողովը որոշել է, որ դպրոց հաճախելու արգելքն արդարացված չէ։ Դպրոցը բողոքարկել է Ինդիանա նահանգի կրթության խորհրդին, որն ավելի ուշ դոկտոր Ալան Ադլերից եզրակացություն է պահանջել Ուայթի առողջական վիճակի մասին։ Դրանում նշվել է, որ Ռայանը կարող է հաճախել դպրոց և այլ աշակերտների համար վտանգ չի ներկայացնում։

Փետրվարի 21-ին, երբ Ուայթը ներկայացել է դասերի, 151 աշակերտ մնացել է տանը։ Նույն օրը մի խումբ ծնողներ հայց են ներկայացրել Հովարդի շրջանային դատարան, որի դատավորն անմիջապես որոշել է, որ դպրոց հաճախելու թույլտվությունը հակասում է Ինդիանա նահանգի 1949 թվականի վարակիչ հիվանդությունների մասին օրենքին։

Մինչդեռ Ինդիանա նահանգի առողջապահության պետական լիազոր դոկտոր Վուդրո Մայերսը, որն ուներ Սան Ֆրանցիսկոյում ՁԻԱՀ-ով հիվանդների բուժման հարուստ փորձ, և Հիվանդությունների վերահսկման կենտրոնը տեղեկացրել են, որ ՄԻԱՎ-ը վտանգ չի հանդիսանում այլ աշակերտների համար, սակայն դպրոցական խորհուրդը, ինչպես նաև շատ ծնողներ, անտեսել են այդ հայտարարությունները։ 1986 թվականի փետրվարին «Նոր Անգլիայի բժշկական ամսագրում» հրապարակվել են 101 մարդու վրա կատարված հետազոտության արդյունքները, որոնք երեք ամիս անցկացրել են ՄԻԱՎ-ով վարակված մարդկանց հետ սերտ, բայց ոչ սեռական շփման մեջ։ Հետազոտությունը ցույց է տվել, որ վարակի վտանգը զրոյի է հասնում նույնիսկ ընդհանուր ատամի խոզանակների, ածելիների, հագուստի, սանրի և սպասքի միջոցով շփման դեպքում։

Շատերը կարծել են, որ դպրոցի վարչակազմի դեմ պայքարի նախաձեռնողը եղել է Ուայթի մայրը, սակայն դա չի համապատասխանել իրականությանը։ Ռայանը ինքն է որոշում կայացրել բոլոր հարցերի վերաբերյալ, և ավելի ուշ Ջինին ասել է, որ դպրոց վերադառնալու որոշումը նույնպես ամբողջությամբ բխել է իր որդուց. «*Անձամբ ես ամեն ինչ վաղուց կթողնեի։ Ինձ և ամբողջ ընտանիքի համար դա մեծ թեթևացում կլիներ, բայց, հավատում եք, թե ոչ, Ռայանը միշտ իսկապես սիրել է դպրոցը։ Նա ուզում է վերադառնալ, իսկ ես ուզում եմ այն, ինչ ուզում է նա*»։

Վերջապես, ապրիլի 10-ին Ֆրանկֆորտ քաղաքի Քլինթոնի շրջանային դատարանը չեղյալ է հայտարարել որոշումը, որն արգելում էր Ուայթին դպրոց հաճախել։ Նույն օրը քսաներկու ուսանողներ տեղափոխվել են մեկ այլ ուսումնական հաստատություն, և մի քանի շաբաթ անց որոշ ծնողներ բացել են իրենց սեփական՝ «Russiaville Home Study School» «այլընտրանքային» դպրոցը։ Ուայթը դպրոց է հաճախել 1986-1987 ուստարվա ընթացքում, սակայն շատ դժբախտ է եղել և քիչ ընկերներ է ունեցել։ Դպրոցը պահանջել է, որ նա սնվի միանգամյա սպասքից, օգտվի առանձին սանհանգույցից և չմասնակցի ֆիզկուլտուրայի պարապմունքներին։ Ռայանը թերթեր բաժանող է աշխատել, և նրա երթուղում շատ մարդիկ չեղարկել են լրագրերի բաժանորդագրություն՝ վախենալով, որ ՄԻԱՎ-ը կարող է փոխանցվել թղթի միջոցով։ Եղել են բռնության սպառնալիքներ։ ՄԻԱՎ-ի մասին այդ տարիներին տարածված կարծրատիպը, որպես «գեյերի հիվանդություն», Ռայանը բախվել է նաև հոմոֆոբ հարձակումների. «Մենք գիտենք, որ դու համասեռամոլ ես»։ «Кokomo Tribune» թերթի խմբագիրներն ու հրատարակիչները, որոնք պաշտպանել են Ուայթին, իրենց նույնպես անվանվել են համասեռամոլներ և գտնվել են ֆիզիկական հաշվեհարդարի սպառնալիքի տակ։ Եվ երբ անհայտի կողմից արձակված փամփուշտը հարվածել է Ուայթների հյուրասենյակի պատուհանին, ընտանիքը որոշել է լքել Կոկոմոն։

Ուսումնական տարվա ավարտից հետո Ուայթները տեղափոխվել են Ինդիանա նահանգի Սիսերո քաղաք, որտեղ Ռայանը ընդունվել է տեղի «Hamilton Heights High» դպրոցը։ Տեղափոխվելուց որոշ ժամանակ առաջ կամավորների խումբը սկսել է այնտեղ կրթական աշխատանքներ տանել՝ պատմելով ՄԻԱՎ-ի փոխանցման եղանակներ մասին։ 1987 թվականի օգոստոսի 31-ին նոր աշակերտին դիմավորել է դպրոցի տնօրեն Թոնի Կուկը, տեղական կրթական համակարգի ղեկավար Բոբ Կարնալը և մի քանի ուսանողներ, որոնք չեն վախեցել սեղմել Ռայանի ձեռքը։ Աշնանը Սիսերոյում տեղի է ունեցել Ռայան Ուայթի օրը, որի ընթացքում նահանգապետ Ռոբերտ Օրը Ռայանին և նրա մորը պարգևներ է հանձնել՝ ՁԻԱՀ-ի խնդրի վերաբերյալ գիտելիքների տարածման գործում արիության համար։ Ավելի ուշ Ռայանը խոսել է տեղափոխվելու մասին. «*Երեք տարվա մեջ առաջին անգամ մենք զգացինք, որ ունենք տուն, դպրոց, որն ինձ աջակցում է, և շատ ընկերներ։ Ես երջանիկ եմ։ Ես կրկին սովորական դեռահաս եմ դարձել։ Եվ այս ամենը, այն բանի շնորհիվ, որ մեր դպրոցի աշակերտները լսեցին փաստերը, պատմեցին նրանց մասին իրենց ծնողներին և ընկերական վերաբերվեցին ինձ»*։

Ազգային ներկայացուցիչ
---------------------

Իրադրության հանրայնացումը՝ ԶԼՄ-ների Ձեռքբերովի իմունային անբավարարության համախտանիշի մասին հոդվածների աճող քանակի ֆոնի վրա, Ուայթին դրել է լրատվամիջոցների ուշադրության կենտրոնում։ 1985-1987 թվականներին ամերիկյան ԶԼՄ-ներում տվյալ խնդրի մասին հոդվածների քանակը կրկնապատկվել է։ Այդ ընթացքում Ռայանը հաճախ է հանդես եկել հեռուստատեսությամբ, տվել է հարցազրույցներ, պատմել իր հիվանդության մասին։ Նա դարձել է ՁԻԱՀ պանդեմիայի դեմ պայքարի խորհրդանիշ, մասնակցել է միջոցների հավաքագրմանն ու լուսավորական ընկերություններին։ Ուայթը հաճախ է եղել Ֆիլ Դոնահյուի թոք-շոուի հյուրը։ Շատ հայտնի մարդիկ ներկայացել են Ուայթի հետ, որպեսզի փոխեն մարդկանց վերաբերմունքը ՁԻԱՀ-ով վարակվածների հանդեպ։ Երգիչներ Էլթոն Ջոնը, Ջոն Մելենքամփը և Մայքլ Ջեքսոնը, դերասաններ Մեթ Ֆրյուերը, Էլիզաբեթ Թեյլորը, Բրուք Շիլդսն ու Ալիսա Միլանոն, սպորտսմեններ Քարիմ Աբդուլ-Ջաբարն ու Գրեգ Լուգանիսը, բասկետբոլային մարզիչ Բոբի Նայթը, հայտնի բժիշկ Էվերեթ Կուպը, նախագահ Ռոնալդ Ռեյգանը և առաջին տիկին Նենսի Ռեյգանը՝ բոլոր նրանք հանդիպել են Ռայանի հետ։ Էլթոն Ջոնը դարձել է Ուայթների ընկերը․ նա զանգահարել, գրել և այցելել է Ռայանին առնվազն ամիսը մեկ անգամ։ Երգիչը օգնել է ընտանիքին տուն գնել Սիսերոյում՝ տալով 16 500 դոլար։ Երբ գումարը հետ է վերադարձվել, Էլթոնը դրանով վճարել է Ռայանի քրոջ քոլեջի ուսուման համար։ Մայքլ Ջեքսոնը Ուայթին նվիրել է կարմիր «Mustang» կաբրիոլետ։ Ռայանը եղել է ՁԻԱՀ-ով և այլ ծանր հիվանդություններով հիվանդ շատ երեխաների ընկերը։ Բայց չնայած հայտնիությանն ու հայտնիների կողմից ստացած նվերներին, Ուայթը հայտարարել է, որ չի սիրում լինել ուշադրության կենտրոնում և ընդգծել է, որ յուրաքանչյուր պահի պատրաստ կլիներ փոխարինել իր ճանաչումը հիվանդությունից ազատվելու հետ։

1988 թվականին Ուայթը հանդես է եկել նախագահ Ռեյգանի ՁԻԱՀ-ով վարակվածների հանձնաժողովի առջև։ Նա պատմել է խտրականության մասին, որի հետ բախվել է, երբ առաջին անգամ փորձել է վերադառնալ դպրոց և թե ինչպես են նրա հիվանդության մասին լավ տեղեկացված մարդիկ ջերմորեն ողջունել նրան Սիսերո քաղաքում։ Ռայանը՝ հենվելով իր սեփական փորձի վրա, ընդգծել է ՁԻԱՀ-ի մասին մարդկանց տեղեկացվածության կարևորությունը։

Լուկաս Հաասը՝ Ռայանի դերակատարը
1989 թվականին ABC ալիքում թողարկվել է «Ռայան Ուայթի պատմությունը» (*The Ryan White Story*) հեռուստատեսային ֆիլմը, որի գլխավոր դերը կատարել է Լուկաս Հաասը։ Ջուդիթ Լայթը խաղացել է Ռայանի մոր, իսկ Նիկի Քոքսը՝ նրա քրոջ՝ Անդրեայի դերը։ Ֆիլմում նաև հայտնվել են Սառա Ջեսիկա Փարկերը (բուժքրոջ դերում), Ջորջ Զունդզան (բժշկի դերում) և Ջորջ Սքոթը (փաստաբանի դերում)։ Ուայթն այդ ժապավենում փոքր դեր է խաղացել՝ պատկերելով ՄԻԱՎ-ով տառապող Չադի անունով մեկ այլ տղայի, որն ընկերացել է գլխավոր հերոսի հետ։ Ֆիլմը դիտել են մոտ 15 միլիոն հանդիսատես։ Կոկոմոյի որոշ բնակիչներ որոշել են, որ էկրանին իրենց քաղաքն անարդարացիորեն հայտնվում է բացասական լույսի ներքո։ Առաջնախաղից հետո նախկին քաղաքապետ Ռոբերտ Ֆ. Սարջենտի մամուլի ծառայությունը ողողվել է բողոքներով և նամակներով, որոնք եկել են ամբողջ երկրից, չնայած այն ժամանակ նա այլևս չէր զբաղեցնում քաղաքի ղեկավարի պաշտոնը։

1990 թվականի սկզբին Ուայթի առողջությունը կտրուկ վատացել է։ Այնուամենայնիվ, մարտի 26-ին ԱՄՆ նախկին նախագահ Ռոնալդ Ռեյգանի և նրա կնոջ՝ Նենսի Ռեյգանի հետ Լոս Անջելեսում կայացած հանդիպման ժամանակ Ռայանը խոսել է առաջիկա ավարտական երեկոյի և քոլեջ ընդունվելու իր հույսերի մասին։ Նույն օրը երեկոյան՝ «Օսկար» մրցանակի հանձնման արարողության ժամանակ, որպես հյուր հանդես եկած Ուայթն իրեն շատ վատ է զգացել և ստիպված է եղել հեռանալ մինչ դրա ավարտը։

Մահ
---

1990 թվականի մարտի 29-ին՝ դպրոցն ավարտելուց մի քանի ամիս առաջ, Ուայթն Ինդիանապոլիսի Ռեյլի մանկական հիվանդանոց է ընդունվել շնչառական վարակով։ Երբ նրա վիճակը վատացել է, նա միացվել է արհեստական շնչառության ապարատների և ընդունել սեդատիվ դեղամիջոցներ։ Հիվանդանոցում ներկա է եղել Էլթոն Ջոնը, իսկ հոսպիտալի հեռախոսը չի դադարել բարյացակամների զանգերից։ Ի թիվս այլոց, փոխնախագահ Դեն Քուեյլը և սենատոր Էդվարդ Մուր Քենեդին հարցրել են Ուայթի բարեկեցության մասին։ Երբ Ռայանը եղել է անգիտակից վիճակում, նրան վերջին 11 տարվա ընթացքում առաջին անգամ այցելել է հայրը (Հյուբերտը և Ջինին բաժանվել են, երբ որդին եղել է յոթ տարեկան, և Ուայթ ավագը չի պահպանել ընտանիքի հետ հարաբերությունները, չնայած ապրել է Կոկոմոյում)։ Ռայան Ուայթը մահացել է 1990 թվականի ապրիլի 8-ի առավոտյան ժամը 7-ին, 18 տարեկան հասակում։ Թեև 1984 թվականին բժիշկները Ռայանին տվել են 6 ամսից ոչ ավելի կյանք, նա ապրել է ավելի քան 5 տարի։ Այդ օրը հիվանդասենյակում գտնվող պաստոր Ռեյմոնդ Պրոբասկոն ասել է. «Այս փխրուն տղան մեզ ցույց տվեց ոգու իրական վսեմությունը»։

Ավելի քան 1500 մարդ ապրիլի 11-ին ներկա է գտնվել Ռայանի հուղարկավորությանը և հրաժեշտի արարողությանը, որը տեղի է ունեցել Ինդիանապոլիսի Մերիդիան փողոցի Պրեսբիտերական եկեղեցում։ Ուայթի դագաղը կրել են նաև այնպիսի հայտնի դեմքեր, ինչպիսիք են ֆուտբոլիստ Հաուի Լոնգը, լրագրող Ֆիլ Դոնահյուն և երգիչ Էլթոն Ջոնը, որը կատարել է «Skyline Pigeon» երգը։ Հուղարկավորությանը ներկա են եղել նաև երաժիշտ Մայքլ Ջեքսոնը և առաջին տիկին Բարբարա Բուշը։ Այդ օրն Ինդիանա նահանգի տարածքում իջեցվել են պետական դրոշները։

«Մենք Ռայանին պարտական ենք նրանով, որ վախն ու տգիտությունը, որոնք նրան դուրս են հանել տնից և դպրոցից, կհեռանան։ Մենք Ռայանին պարտական ենք նրանով, որ բացել ենք մեր սրտերն ու միտքը ՁԻԱՀ-ով հիվանդներին ընդառաջ։ Մենք պարտավոր ենք Ռայանին կարեկցանքով և հանդուրժողականությամբ հիվանդների, նրանց ընկերների և ընտանիքների հանդեպ։ Սարսափելի է հիվանդությունը, այլ ոչ թե այն մարդիկ, որոնք տառապում են դրանով։ Նա մեզ սովորեցրեց ինչպես է պետք ապրել և մահանալ»

Ռոնալդ Ռեյգան, 1990 թվական ապրիլի 11

Հուղարկավորության օրը նախկին նախագահ Ռեյգանը, որը նախկինում լայնորեն քննադատվել էր այն բանի համար, որ գրեթե չէր խոսել ՁԻԱՀ-ի մասին իր ելույթներում մինչև 1987 թվականը (միայն 1985-ին կայացած մամուլի ասուլիսի ժամանակ նա հակիրճ մի քանի խոսք է ասել այդ խնդրի մասին), հարգանքի տուրք է մատուցել Ուայթին «Washington Post»-ի հրապարակած հայտարարության մեջ։ Ռեյգանի ելույթը և Ուայթի հուղարկավորությունն ընկալվել են որպես ինչ-որ խորհրդանիշ, թե ինչքան բան է արել Ռայանը ՁԻԱՀ-ի նկատմամբ ընկալումը փոխելու համար։

Ռայան Ուայթը թաղվել է Սիսերոյում՝ մոր տնից ոչ հեռու։ Նրա մահվանից մեկ տարի անց գերեզմանը չորս անգամ դարձել է վանդալների թիրախ։ Ժամանակի ընթացքում այն սրբավայր է դարձել Ռայանի երկրպագուների համար։

Ժառանգություն
-------------

Ուայթը 80-ական թվականների վերջին ՄԻԱՎ-ով վարակված առավել հայտնի մարդկանցից մեկն էր։ Դերասան Ռոք Հադսոնի հետ միասին նա դարձել է ՄԻԱՎ-ով վարակված ամենավաղ հանրային ներկայացուցիչներից մեկը։ Ավելի ուշ խնդրի հետ կապված հասարակական գործիչների հետ միասին, ինչպիսիք են Քրեյ եղբայրները, Մեջիք Ջոնսոնը, Քիմբերլի Բերգալիսը և Ֆրեդի Մերկուրին, Ուայթը օգնել է բարձրացնել հասարակության իրազեկությունն այս համաճարակի լրջության մասին։

Ուայթի մահից հետո ձևավորվել են բազմաթիվ բարեգործական կազմակերպություններ։ Ինդիանայի համալսարանի պարային մարաթոնը, որն անցկացվում է 1991 թվականից ի վեր, գոյության առաջին 18 տարիների ընթացքում ավելի քան 5 միլիոն դոլար է հավաքել Ռեյլի մանկական հիվանդանոցի համար։ Ուայթի մահը Էլթոն Ջոնին դրդել է ստեղծել ՁԻԱՀ-ի դեմ պայքարի սեփական հիմնադրամ։ Նա նաև իր երգերից մեկի եկամուտը նվիրաբերել է Ռեյլիի հիվանդանոցին։ Ջինի Հեյլը ստեղծել է Ռայան Ուայթի անվան բարեգործական հիմնադրամ, որը գոյություն է ունեցել 1992-2000 թվականներին։ Ամենամյա նվիրատվությունները հասել են 300 000 դոլարի։ 1992 թվականին Հեյլը հրատարակել է «Ռայան Ուայթ։ Իմ պատմությունը» («*Ryan White: My Own Story* ») գիրքը, որի հեղինակը նրա որդին է։ Հետագայում Ռայանի մայրն իր լուսավորչական գործունեությունը շարունակել է համացանցային կայքի միջոցով։

Ռայան Ուայթի հիշատակին նվիրված են Էլթոն Ջոնի «The Last Song» («*Վերջին երգը*»), Մայքլ Ջեքսոնի «Gone Too Soon» («*Շատ վաղ է գնացել*») և երգչուհի Թիֆանիի «Here in My Heart» («*Այստեղ իմ սրտում*») երգերը։

1980-ական թվականների սկզբին ՁԻԱՀ-ն անտեսվել է հասարակության կողմից և համարվել է գեյերի խնդիր կամ նույնիսկ պատիժ՝ համասեռամոլության համար, քանի որ առաջին բացահայտված հիվանդացածների թվում են եղել սեռական փոքրամասնությունների ներկայացուցիչներ։ Ուայթի ախտորոշումը շատերին ցույց է տվել, որ այս խնդրի հետ կարող է բախվել յուրաքանչյուրը։ Ռայանը որոշ հոմոֆոբների կողմից հանդես է եկել՝ որպես ՁԻԱՀ համաճարակի «անմեղ զոհ», բայց նա և իր ընտանիքը միշտ դեմ են արտահայտվել այդ տերմինին, քանի որ այն օգտագործվել է ընդգծելու համար, որ ՄԻԱՎ-ով վարակված համասեռամոլները, իբր, վաստակել են իրենց հիվանդությունը և մեղավոր են դրա տարածման համար։ «Նյու Յորք Թայմսին» տված հարցազրույցում Ուայթի մայրը մեջբերել է Ռայանի խոսքերը. «*Ես այնպիսին եմ, ինչպես այլ ՁԻԱՀ-ով հիվանդ մարդիկ, անկախ նրանից, թե ինչպես եմ վարակվել*»։ Ջինին ընդգծել է, որ իր որդին այդքան երկար չէր ապրի առանց ԼԳԲՏ համայնքի աջակցության։

1990 թվականի օգոստոսին, Ուայթի մահից չորս ամիս անց, Կոնգրեսն ընդունել է «ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ով հիվանդների օգնության մասին Ռայան Ուայթի անվան արտակարգ օրենք» («*Ryan White CARE Act»*), որը հաճախ պարզապես կոչվում է «Ռայան Ուայթի օրենք»։ Այն նախատեսված է ՄԻԱՎ-ով վարակված անձանց բժշկական օգնության հասանելիություն տրամադրելու համար, որոնք չունեն ֆինանսավորման այլ աղբյուրներ կամ որոնց ապահովագրությունը թույլ չի տալիս վճարել այդ օգնությունը։ Օրենքի գործողության ժամկետը երկարացվել է 1996, 2000, 2006 և 2009 թվականներին։ 2009 թվականին երկարաձգելու ընթացակարգի ժամանակ Բարաք Օբաման հայտարարել է նաև ԱՄՆ-ում ՄԻԱՎ-ով հիվանդների ուղևորության և ներգաղթի արգելքը չեղարկելու պլանների մասին, որը սահմանվել էր 22 տարի առաջ։ Նրա խոսքով՝ «*այդ սահմանափակումն ավելի շուտ հիմնված էր վախի, քան իրական տվյալների վրա*»։ Ծրագիրն աջակցում է մոտավորապես 500 000 մարդու մեկ տարվա ընթացքում։ 2004 թվականին նա միջոցներ է տրամադրել 2567 կազմակերպությունների։ 2006 թվականի սեպտեմբերին այդ դաշնային ծրագրի հիմնադրամը կազմել է ավելի քան 2,1 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։

Ռայան Ուայթը 20-րդ դարի վերջին 25 տարիների ամենաազդեցիկ մարդկանց ցուցակում զբաղեցրել է քսանչորսերորդ տեղը՝ ըստ «USA Today»-ի վարկածի, ինչպես նաև Աննա Ֆրանկի և Ռուբի Բրիջեսի հետ միասին ներկայացվել է Ինդիանապոլիսի մանկական թանգարանում «Երեխաների ուժը. Ներդրում» ցուցահանդեսում։ 1993 թվականին տված հարցազրույցում ՁԻԱՀ-ի խնդրի մասին ակտիվիստ Լարի Կրամերն ասել է. «*Ես կարծում եմ, որ փոքրիկ Ռայան Ուայթը, հավանաբար, ավելի շատ բան է արել, որպեսզի փոխի այս հիվանդության գաղափարը, քան մեկ ուրիշը*»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Encyclopædia Britannica
2. ↑  «A Timeline of Key Events in Ryan's Life». Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ հոկտեմբերի 12-ին. Վերցված է 2011 թ․ ապրիլի 21-ին.
3. 1 2 3 4  J. Dirk (9 апреля 1990). «Ryan White Dies of AIDS at 18; His Struggle Helped Pierce Myths». New York Times. Արխիվացված օրիգինալից 2010 թ․ հունիսի 15-ին. Վերցված է 2011 թ․ մարտի 31-ին. Архивная копия от 14 июня 2010
4. ↑  Brannon H. «Mother of AIDS martyr Ryan White speaks at Pruis Hall» (անգլերեն). bsudailynews.com. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ մայիսի 3-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 11-ին.
5. 1 2  *Resnik, S.* (1999). Blood Saga: Hemophilia, AIDS, and the Survival of a Community. — University of California Press. ISBN 0-520-21195-2.
6. ↑  James P. Crowley, M.D. «Blood Saga: Hemophilia, AIDS, and the survival of a community - Book Review» (անգլերեն). The New England Journal of Medicine. Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ հունիսի 19-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունիսի 19-ին.
7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  *White R. Cunningham, M.* Ryan White: My Own Story. — Dial Books, 1991. — ISBN 0-8037-0977-3
8. ↑  *Specter, M.* AIDS Victim’s Right to Attend Public School Tested in Corn Belt. — The Washington Post, 3 сентября 1985.
9. ↑  Domestic news. — Associated Press, 31 июля августа 1985.
10. ↑  *Perlman, L.* AIDS Victim Begins School By Phone. — Associated Press, 26 августа 1985.
11. ↑  Official Recommends AIDS Victim Stay Home for School. — 2 сентября 1985.
12. ↑  *Perlman, L.* Rule Teen-ager Can Attend Classes. — Associated Press, 25 ноября 1985.
13. ↑  *Perlman, L.* School Board Votes to Appeal Decision Allowing AIDS Victim in Classes. — Associated Press, 18 декабря 1985.
14. ↑  *Strauss, J.* Boy Can Return To School If Health Officer Approves, Board Says. — Associated Press, 6 февраля 1986.
15. ↑  *Perlman, L.* Health Officer Says AIDS Victim Ryan White Can Return To School. — Associated Press, 13 февраля 1986.
16. ↑  *Perlman, L.* Judge Denies Motion To Bar Indiana AIDS Victim From Classes.. — Associated Press, 19 февраля 1986.
17. ↑  *Strauss, J.* AIDS Schoolboy Back in Classroom But Judge Rules Against Him. — Associated Press, 21 февраля 1986.
18. ↑  Opposition Group Raises Needed Funds For Bond. — Associated Press.
19. ↑  *Strauss, J.* Judge Delays Ruling In Ryan White Case. — Associated Press, 9 апреля 1986.
20. ↑  *Kusmer, K.* Teen-Age AIDS Victim Returns To School after Lengthy Court Battle. — Associated Press, 10 апреля 1986.
21. ↑  *Huddleston, S.* Parents Drop Effort to Keep AIDS Victim Out of School. — Associated Press, 18 июля 1986.
22. 1 2 3  *Shilts, R.* And the Band Played On: Politics, People, and the AIDS Epidemic. — St. Martin’s Press, 1987. — ISBN 0-312-00994-1
23. 1 2 3  *Cohen, S.* „City Of Firsts" Struggles with Division over AIDS in School. — Associated Press, 28 апреля 1986.
24. ↑  *Wallis, C.* Lessening Fears; Contact does not spread AIDS. — Time, 17 февраля 1986. Архивировано из первоисточника 8 փետրվարի 2009.. Проверено 31-03-2011
25. 1 2 3 4  *Тейлор, Роберт* Райан Уайт: история одного мальчика. — 2008.
26. ↑  Alternative School Opens in AIDS Scare. — The Washington Post, 23 апреля 1986.
27. 1 2 3  *Franklin, T.* Teen’s Story of AIDS Prejudice Wins Hearts. — The Chicago Tribune, 3 марта 1988.
28. ↑  *Richardson, F.* AIDS Schoolboy Says First Day At New School Went „Great". — Associated Press, 31 августа 1987.
29. ↑  *Brodie, M.* AIDS at 21: Media Coverage of the HIV Epidemic 1981—2002. — Kaiser Family Foundation, 2004. Архивировано из первоисточника 2 Հոկտեմբերի 2008. Проверено 31-03-2011
30. ↑  *Cohen, C.E.* A Year After Ryan White’s Death, His Mother, Jeanne, Picks Up the Pieces and Carries on His Fight. — 8 апреля 1991. Архивировано из первоисточника 10 հունվարի 2011. от 14-06-2010. Проверено 31-03-2011
31. 1 2  *O’Connor, J.J.* Review/Television; AIDS and Hemophilia. — The New York Times, 16 января 1989. Архивировано из первоисточника 16 Հունիսի 2013. от 14-06-2010. Проверено 31-03-2011
32. 1 2  Kokomo Mayor Swamped With Angry Calls Following Ryan White TV Movie. — Associated Press, 18 января 1989.
33. 1 2 3  *Рейган, Рональд Уилсон.* We Owe It to Ryan. — The Washington Post, 11 января 1990.
34. 1 2 3  1,500 Say Goodbye to AIDS Victim Ryan White.. — Associated Press, 11 апреля 1990.
35. ↑  Vandals Again Desecrate Grave of AIDS Victim Ryan White. — Associated Press, 8 июля 1991.
36. ↑  Ryan White Admirers Leave Notes, Mementos at Grave. — Associated Press, 10 декабря 1992.
37. ↑  AIDS at 21: Media Coverage of the HIV Epidemic 1981—2002. — Kaiser Family Foundation. Архивировано из первоисточника 2 Հոկտեմբերի 2008.. Проверено 9-09-2011
38. ↑  Elton John. «'The boy who saved me from myself': Elton John on the young friend whose death from AIDS turned around his own life» (անգլերեն). dailymail.co.uk. Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ օգոստոսի 17-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 11-ին.
39. ↑  *Alexander, L.* Indiana U. students reach $1M goal at dance marathon. — Indiana Daily Student, 12 ноября 2007.
40. ↑  Indiana University Dance Marathon Press. — Indiana University
41. 1 2 3  *Witchel, A.* At Home With Jeanne White-Ginder; A Son’s AIDS, and a Legacy. — The New York Times, 24 сентября 1992. Проверено 31-03-2011
42. ↑  Ryan White **C**omprehensive **A**IDS **R**esources **E**mergency Act
43. 1 2  ««The Ryan White HIV/AIDS Program»». Health Resources and Services Administration, HHS. Վերցված է 2011 թ․ մարտի 31-ին. `{{cite web}}`: `|archive-url=` is malformed: timestamp (օգնություն)CS1 սպաս․ url-status (link)
44. 1 2  *Franke-Ruta, G.* White House announces end to HIV travel ban. — The Washington Post, 30 ноября 2009.
45. ↑  Видео: Барак Обама подписывает «Закона Райана Уайта»
46. ↑  *Taylor, J.* Caring for „Ryan White": The Fundamentals of HIV/AIDS Treatment Policy. — The George Washington University, 22 августа 2005.
47. ↑  *Reichmann, D.* Bush Signs 3 Health Care-Related Bills. — The Washington Post, 12 декабря 2006. Проверено 08-04-2011
48. ↑  «Most influential people». USA Today. Վերցված է 2011 թ․ մարտի 31-ին.
49. ↑  «The Power of Children». The Children’s Museum of Indianapolis. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ մայիսի 13-ին. Վերցված է 2011 թ․ մարտի 31-ին.
50. ↑  *Nimmons, D.* Larry Kramer; AIDS activist; Interview. — сентябрь 1993.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք(անգլ.)
* Indiana Dance Marathon(անգլ.)
* Հարցազրույց Ռայաի հետ(անգլ.)
* Ռայանի մասին Արխիվացված 2011-01-13 Wayback Machine(անգլ.)
* «The Ryan White Story» (մաս 1) + (մաս 2)+ (մաս 3)ՅուԹյուբում(անգլ.)