Հնդկաստանի տեղագրական քարտեզ
**Հնդկաստանը** գտնվում է Հարավային Ասիայում, մեծ մասը գտնվում է Հինդուստան թերակղզու վրա։ Հնդկաստանի ափերը, որոնց երկարությունը մոտ 7 հազար կմ է, ողողվում են Հնդկական օվկիանոսի ջրերով՝ Բենգալյան ծոցով հարավ-արևելքից և Արաբական ծովով հարավ-արևմուտքից։ Հնդկաստանի տարածքի մակերեսը 3 միլիոն 288 հազար կմ² է․ այս ցուցանիշով երկիրը զբաղեցնում է աշխարհում յոթերորդ տեղը։

Հնդկաստանը գտնվում է հասարակածից հյուսիս 6°44' և 35°30' հյուսիսային լայնության և 68°7' և 97°25' արևելյան երկայնության միջև։

Երկրաբանություն
---------------

Հնդկաստանի մեծ մասը գտնվում է Մինչքեմբրյան Հնդկական պլատֆորմի մեջ, որը կազմում է համանուն թերակղզին և հյուսիսից հարակից Ինդոս-Գանգեսյան հարթավայրը և Ավստրալիական պլատֆորմի մի մասն է։

Հնդկաստանի որոշիչ երկրաբանական գործընթացները սկսվել են 75 միլիոն տարի առաջ, երբ հնդկական ենթամայրցամաքը, որն այն ժամանակ Գոնդվանայի Հարավային գերմայրցամաքի մի մասն էր, սկսեց շարժվել հյուսիս-արևմտյան ուղղությամբ այն ժամանակ գոյություն չունեցող Հնդկական Օվկիանոսի միջով, գործընթաց, որը տևեց մոտ 50 միլիոն տարի։ Ենթամայրցամաքի հետագա բախումը Եվրասիական պլատֆորմի հետ և դրա տակ սուբդուկցիան հանգեցրին Հիմալայների՝ մոլորակի ամենաբարձր լեռների առաջացմանը, որոնք ներկայումս շրջապատում են Հնդկաստանը հյուսիսից և հյուսիս-արևելքից։ Նախկին ծովի հատակին՝ ի հայտ եկած Հիմալայներից անմիջապես հարավ, սալերի շարժման արդյունքում հսկայական թեքություն է առաջացել, որն աստիճանաբար լցվել է բերուկով և վերածվել ժամանակակից Ինդո-Գանգեսյան հարթավայրի։ Այս հարթավայրից արևմուտք, նրանից առանձնացված Արավալի լեռնաշղթայով, տարածվում է Թար անապատը։ Հինդուստանի սկզբնական պլատֆորմը մինչ օրս պահպանվել է որպես Հինդուստանի թերակղզի՝ Հնդկաստանի ամենահին և երկրաբանորեն ամենակայուն մասը, որը տարածվում է հյուսիսից մինչև Կենտրոնական Հնդկաստանի Սաթպուրա և Վինդհյա լեռնաշղթաները։ Այս զուգահեռ լեռնաշղթաներն անցնում են Արաբական ծովի ափերից՝ Գուջարաթում, արևմուտքում, մինչև քարածուխով հարուստ Չհոտա Նագպուր սարահարթը, որը գտնվում է Արևելքում՝ Ջարքհանդում։ Հինդուստանի թերակղզու ներքին մասը զբաղեցնում է Դեկանի սարահարթը, որը կոտրված է հարթեցված գագաթներով ցածր և միջին բարձրության լեռների և ընդարձակ հարթ կամ ալիքավոր սարահարթերի արտանետումներով, որոնց վերևում բարձրանում են բլուրներ և կտրուկ լանջերով սեղանաձև լեռներ։ Արևմուտքում և Արևելքում դեկանի սարահարթը բարձրանում է՝ ձևավորելով համապատասխանաբար Արևմտյան և Արևելյան գաթեր։ Գաթերի ծովային լանջերը զառիթափ են, իսկ դեպի Դեկանն ուղղվածները՝ մեղմ, կտրտված գետահովիտներով։ Դեկանի սարահարթում գտնվում են Հնդկաստանի ամենահին լեռնային կազմավորումները, որոնցից ոմանք ավելի քան 1 միլիարդ տարեկան են։ Դեկանը հարուստ է երկաթի, պղնձի, մանգանի, վոլֆրամի հանքաքարերի, բոքսիտի, քրոմիտի, ոսկու, ադամանդի, հազվագյուտ և թանկարժեք քարերի, ինչպես նաև քարածխի, նավթի և գազի հանքավայրերով։

Ռելիեֆ
------

Հնդկաստանի տարածքում Հիմալայաները ձգվում են աղեղով երկրի հյուսիսից հյուսիս-արևելք՝ բնական սահման լինելով Չինաստանի երեք հատվածներով՝ ընդհատված Նեպալի և Բութանի կողմից, որոնց միջև՝ Սիկկիմ նահանգում, գտնվում է Հնդկաստանի ամենաբարձր գագաթը՝ Կանչենջանգա լեռը։ Կարակորումը գտնվում է Հնդկաստանի հեռավոր հյուսիսում՝ Լադախում, հիմնականում Քաշմիրի այն հատվածում, որը պահում է Պակիստանը։ Հնդկաստանի հյուսիս-արևելյան հավելվածում գտնվում են միջին բարձրության Ասամո-բիրմայական լեռները և Շիլոնգ սարահարթը։

Սառցադաշտերի հիմնական կենտրոնները կենտրոնացված են Կարակորումում և Հիմալայների Զասկար լեռնաշղթայի հարավային լանջերին։ Սառցադաշտերի սնուցումն իրականացվում է ամառային մուսոնների ընթացքում ձյան տեղումների և լանջերից ձյան ձնաբքի տեղափոխման պատճառով։ Ձյան գծի միջին բարձրությունը իջնում է 5300 մ-ից արևմուտքում մինչև 4500 մ արևելքում։ Գլոբալ տաքացման հետևանքով սառցադաշտերը նահանջում են։

Հիդրոլոգիա
----------

Հնդկաստանի ներքին ջրերը ներկայացված են բազմաթիվ գետերով, որոնք, կախված սննդի բնույթից, բաժանվում են «Հիմալայան», ամբողջ տարվա ընթացքում լիարժեք հոսող, խառը ձյուն-սառցադաշտային և անձրևային սնուցմամբ, և «Դեկանի», հիմնականում անձրևով, մուսոնային սնուցմամբ, հոսքի մեծ տատանումներով, ջրհեղեղ հունիսից հոկտեմբեր ընկած ժամանակահատվածում։ Բոլոր խոշոր գետերում ամռանը նկատվում է մակարդակի կտրուկ բարձրացում, որը հաճախ ուղեկցվում է ջրհեղեղներով։ Ինդոս գետը, որն իր անունը տվել է երկրին, Բրիտանական Հնդկաստանի բաժանումից հետո մեծ մասը հայտնվել է Պակիստանում։

Ամենամեծ գետերը, որոնք ծագում են Հիմալայներում և հիմնականում հոսում են Հնդկաստանի տարածքով, Գանգեսն ու Բրահմապուտրան են. երկուսն էլ հոսում են Բենգալյան ծոց։ Գանգայի հիմնական վտակներն են Յամունան և Կոշին։ Նրանց ցածր ափերն ամեն տարի աղետալի ջրհեղեղների պատճառ են դառնում։ Հինդուստանի մյուս կարևոր գետերն են Գոդավարին, Մահանադին, Կավերին և Կրիշնան, որոնք նույնպես հոսում են Բենգալյան ծոց, և Նարմանան և Թափտին, որոնք թափվում են Արաբական ծով գետերի զառիթափ ափերը թույլ չեն տալիս ջրերին թափվել։ Սրանցից շատերն ունեն կարևոր նշանակություն, որպես ոռոգման աղբյուր։

Նշանակալի գետեր Հնդկաստանում չկան։ Հիմալայներում կան նաև սառցադաշտային-տեկտոնական լճեր։ Կան նաև սառցադաշտային-տեկտոնական լճեր։ Ամենամեծ Սամբհար լիճը, որը գտնվում է չոր Ռաջաստանում, օգտագործվում է աղը գոլորշիացնելու համար։

Ափամերձ շրջան
-------------

Առափնյա գծի երկարությունը 7,517 կմ է, որից 5,423 կմ-ը պատկանում է մայրցամաքային Հնդկաստանին, իսկ 2,094 կմ-ը՝ Անդաման, Նիկոբար և Լակկադիվ կղզիներին։ Մայրցամաքային Հնդկաստանի ափերն ունեն հետևյալ բնույթը՝ 43 % ավազոտ լողափեր, 11% քարքարոտ ափեր, և 46% ճահճոտ ափեր։ Թույլ մասնատված, ցածր, ավազոտ ափերը գրեթե չունեն հարմարավետ բնական նավահանգիստներ, ուստի խոշոր նավահանգիստները տեղակայված են կամ գետաբերաններում (Կալկաթա) կամ արհեստականորեն դասավորված (Չեննայ)։ Հինդուստանի Արևմտյան ափի հարավը կոչվում է Մալաբարի Ափ, արևելյան ափի հարավը կոչվում է Կորոմանդել Ափ։

Հնդկաստանի առավել ուշագրավ ափամերձ շրջաններն են մեծ Կաչի Ռանն Արևմտյան Հնդկաստանում և Սունդարբանը՝ Հնդկաստանի և Բանգլադեշի Գանգա դելտայի և Բրահմապուտրայի ճահճային ստորին հատվածները։ Հնդկաստանի մաս են կազմում նաև երկու արչիպելագներ՝ Լակշադվիպ կորալային ատոլը, որը գտնվում է Մալաբարի ափից արևմուտք և Անդամանյան ու Նիկոբարյան կղզիները, որոնք հանդիսանում են հրաբխային ծագման կղզիներ և գտնվում են Անդամանյան ծովում։

Կլիմա
-----

Հնդկաստանի կլիման ուժեղ ազդեցություն ունի Հիմալայների և Թար անապատի վրա՝ առաջացնելով մուսոններ։ Հիմալայները խոչընդոտ են հանդիսանում Կենտրոնական Ասիայի ցուրտ քամիների համար՝ այդպիսով Հինդուստանի մեծ մասում կլիման դարձնելով ավելի տաք, քան մոլորակի այլ շրջանների նույն լայնություններում։ Թար անապատը առանցքային դեր է խաղում ամառային մուսոնների խոնավ հարավ-արևմտյան քամիները ներգրավելու գործում, որոնք հունիսից հոկտեմբեր ընկած ժամանակահատվածում Հնդկաստանի մեծ մասն ապահովում են անձրևով։ Հնդկաստանում գերակշռում են չորս հիմնական կլիմաներ՝ խոնավ արևադարձային, չոր արևադարձային, մերձարևադարձային մուսոնային և բարձրլեռնային։

Հնդկաստանի տարածքի մեծ մասում առանձնանում են երեք սեզոններ. տաք և խոնավ՝ հարավ-արևմտյան մուսոնի գերակշռությամբ (հունիս-հոկտեմբեր); համեմատաբար զով և չոր՝ հյուսիսարևելյան պասսատների գերակշռությամբ (նոյեմբեր-փետրվար); շատ տաք և չոր անցումային (մարտ-մայիս)։ Հարավային մուսոն (հունիս-հոկտեմբեր) և հարավ-արևմտյան մուսոն (հունիս-հոկտեմբեր)։ Խոնավ սեզոնի ընթացքում ընկնում է տարեկան տեղումների ավելի քան 80%-ը։ Արևմտյան Գաթերի և Հիմալայների քամու լանջերն առավել խոնավ են (տարեկան մինչև 6000 մմ), իսկ Շիլոնգ սարահարթի լանջերին գտնվում է երկրի ամենաանձրևոտ տեղը՝ Չերապունջին (մոտ 12000 մմ)։ Առավել չոր շրջաններն են Հնդո-Գանգեսյան հարթավայրի արևմտյան մասը (Թար անապատում 100 մմ-ից պակաս, չոր ժամանակահատվածը 9-10 ամիս) և Հինդուստանի կենտրոնական մասը (300-500 մմ, չոր ժամանակահատվածը 8-9 ամիս)։ Տարբեր տարիներին տեղումների քանակը մեծապես տատանվում է։ Հարթավայրերում հունվարի միջին ջերմաստիճանը հյուսիսից հարավ բարձրանում է 15-ից 27 °C, մայիսին ամենուրեք 28-35 °C, երբեմն հասնելով 45-48 °C: Խոնավ ժամանակահատվածում երկրի մեծ մասում ջերմաստիճանը 28 °C է։ Հունվարին 1500 մ բարձրության վրա գտնվող լեռներում -1 °C, հուլիսին՝ 23 °C, համապատասխանաբար 3500 մ բարձրության վրա՝ -8 °C և 18 °C:

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Самая северная точка Индии расположена возле ледника Сиачен в спорном регионе Ладакх. Однако правительство Индии претендует на управление этим регионом и поэтому считает, что самая северная точка страны имеет широту 37° 6'.
2. ↑  (Government of India 2007, էջ 1)
3. 1 2 3  *Ali, Jason R.; Jonathan C. Aitchison* Greater India(անգլ.) // *Earth-Science Reviews[en]* : journal. — 2005. — Т. 72. — № 3—4. — С. 170—173. — doi:10.1016/j.earscirev.2005.07.005
4. ↑  Dikshit & Schwartzberg 2007, էջ. 7 harvnb error: no target: dikshit (help)
5. ↑  *Prakash, B.; Sudhir Kumar, M. Someshwar Rao, S. C. Giri* Holocene tectonic movements and stress field in the western Gangetic plains(անգլ.) // *Current Science[en]* : journal. — 2000. — Т. 79. — № 4. — С. 438—449.
6. ↑  Dikshit & Schwartzberg 2007, էջ. 11 harvnb error: no target: dikshit (help)
7. ↑  Dikshit & Schwartzberg 2007, էջ. 8 harvnb error: no target: dikshit (help)
8. ↑  Dikshit & Schwartzberg 2007, էջեր. 9–10 harvnb error: no target: dikshit (help)
9. ↑  Dikshit & Schwartzberg 2007, էջ. 15 harvnb error: no target: dikshit (help)
10. ↑  Dikshit & Schwartzberg 2007, էջ. 16 harvnb error: no target: dikshit (help)
11. ↑  Dikshit & Schwartzberg 2007, էջ. 17 harvnb error: no target: dikshit (help)
12. 1 2  Kumar, V. Sanil; Pathak, K. C.; Pednekar, P.; Raju, N. S. N. (2006), «Coastal processes along the Indian coastline» (PDF), *Current Science*, **91** (4): 530–536, Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2009 թ․ սեպտեմբերի 8-ին
13. ↑  Dikshit & Schwartzberg 2007, էջ. 12 harvnb error: no target: dikshit (help)
14. ↑  Dikshit & Schwartzberg 2007, էջ. 13 harvnb error: no target: dikshit (help)
15. 1 2  Chang 1967, էջեր. 391–394
16. ↑  Posey 1994, էջ. 118 harvnb error: no target: posey (help)
17. ↑  Wolpert 2003, էջ. 4 harvnb error: no target: wol (help)
18. ↑  Heitzman & Worden 1996, էջ. 97 harvnb error: no target: worden (help)

Գրականություն
-------------

* *India Yearbook 2007*. Publications Division, Ministry of Information & Broadcasting, Govt. Of India. 2007. ISBN 81-230-1423-6.
* Chang, J. H. (1967), «The Indian Summer Monsoon», *Geographical Review*, vol. 57, no. 3, էջեր 373–396, doi:10.2307/212640

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Լարուսի · Universalis |

 |