**Դիսկուրսներ Լիվիոսի մասին**՝ քաղաքական պատմութուն և փիլիսոփայության ստեղծագործություն է, որը գրվել է XVI դարի սկզբին (մոտ 1517 թվական) իտալացի գրող և քաղաքական տեսաբան Նիկոլո Մաքիավելիի կողմից, ով առավել հայտնի է որպես «Իշխան» գրքի հեղինակ։ Դիսկուրսները հրապարակվել են հետմահու պապական արտոնությամբ 1531 թվականին։
Վերնագիրը նույնացնում է աշխատանքի թեման՝ որպես Լիվիոսի առաջին տասը գրքերը, որոնք վերաբերում են մ.թ.ա.293-ին Հռոմի ընդարձակմանը մինչև Սամնիթի երրորդ պատերազմի ավարտը, չնայած որ Մաքիավելին քննարկում է այն, ինչ կարելի է սովորել շատ այլ դարաշրջաններից, ներառյալ ժամանակակից քաղաքականությունը։ Մաքիավելլին պատմությունը դիտարկել է որպես ներկայի համար անցյալից օգտակար դասեր քաղելու միջոց, ինչպես նաև որպես վերլուծության տեսակ, որը կարելի էր կառուցել, եթե յուրաքանչյուր սերունդ չմոռանար անցյալի գործերը։
Մաքիավելլին հաճախ նկարագրում է հռոմեացիներին և այլ հնագույն ժողովուրդներին, որպես իրենց ժամանակակիցների համար բարձր նմուշներ, բայց նա նաև նկարագրում է քաղաքական մեծությունը որպես մի բան, որը գալիս և գնում է ազգերի մեջ, ցիկլով։

Ընդհանուր նկարագիր
------------------

Լիվիայի մասին դիսկուրսները պարունակում են նվիրված նամակ և երեք գիրք՝ համարակալված 142 գլուխներով։ Առաջին երկու գրքերը ներկայացված են չհրապարակված նախաբաններով։ Շատ բան է արվել այն զուգադիպությունից, որ Լիվիայի պատմությունը նույնպես պարունակում է 142 գիրք, բացի դրա ներդրումից և այլ թվաբանական հետաքրքրասիրություններից, որոնք տեղ են գտել Մաքիավելիի գրություններում : Մաքիավելլին ասում է, որ առաջին գրքում քննարկվելու են Հռոմի ներսում տեղի ունեցած իրադարձությունները հանրային խորհրդի արդյունքում, երկրորդ գրքում՝ հռոմեական ժողովրդի կողմից կայացված որոշումները՝ կապված նրա կայսրության մեծացման հետ, և երրորդ՝ ինչպես են առանձին մարդկանց գործողությունները Հռոմը դարձրել մեծ։

##### Նվիրատվության նամակ

Մաքիավելլին իր զրույցները նվիրում է երկու ընկերներին՝ Զանոբի Բուոնդելմոնտիին և Կոզիմո Ռուչելլային, որոնք երկուսն էլ աչքի են ընկնում Մաքիավելլիի «Պատերազմի արվեստում»։ Ռուչելլան մահացել է 1519 թվականին, բայց դա չի ստիպել Մաքիավելլիին փնտրել նոր նվիրյալ, ինչպես նա վարվեց իշխանի հետ։ Մաքիավելին արդարացնում է իր զրույցների նվիրումը իր երկու ընկերներին, քանի որ նրանք արժանի են իշխաններ լինելուն, նույնիսկ եթե նրանք չունեն իշխանություններ, և նա քննադատում է սովորույթը այն մարդկանց, ովքեր իշխաններ են, բայց արժանի չեն դրան։

##### Գիրք առաջին

Մաքիավելլին նշում է, որ Լիբիոսի կողմից նկարագրված Հռոմի գործողություններն իրականացվել են կամ «Հանրային խորհրդի», կամ «Մասնավոր խորհրդի» կողմից, և որ դրանք վերաբերել են կամ քաղաքի ներսում գտնվող իրերին, կամ դրա սահմաններից դուրս գտնվող իրերին, ինչը չորս հնարավոր համադրություններ է տալիս։ Նա ասում է, որ առաջին գրքում կսահմանափակվի այն ամենով, որոնք տեղի են ունեցել քաղաքի ներսում և հանրային խորհրդով։
Առաջին գրքի նախաբանում Մաքիավելլին բացատրում է, թե ինչու է նա գրել այս դիսկուրսը, նշելով, որ այն բերում է նոր ուղիներ և կարգեր, վտանգավոր խնդիր է, հաշվի առնելով մարդկանց նախանձը, բայց մոտիվացված է մարդկության ընդհանուր բարօրության համար աշխատելու ցանկությամբ։ Նա նաև նշում է, որ չնայած իր աշխատանքը չի կարող կատարյալ լինել, կարելի է լսել նրան, քանի որ նա օգնում է ուրիշներին իր տեսլականի իրականացման մեջ։ Նա բողոքում է, որ իտալական վերածնունդը խթանել է արվեստում, իրավագիտությունում և բժշկությունում հինավուրցներին նմանակելու ցանկությունը, բայց ոչ ոք չի մտածում նմանակել հին թագավորություններին կամ հանրապետություններին։ Նա դա կապում է պատմության սխալ ընթերցման հետ, որը ենթադրում է հին քաղաքական առաքինության ընդօրինակման անհնարինություն։ Նա հայտարարում է, որ մտադիր է հաղթահարել այդ տեսակետը հնագույն աշխարհում, ուսումնասիրելով Լիբիան և ժամանակակից քաղաքականությունը։

##### Կառավարությունների և կառավարիչների տեսակները

Գիրք առաջինը սկսվում է բացատրելով, թե ինչպես է ձևավորվում քաղաքը, որը կատարվում է տվյալ տարածքում գտնվող բնիկների կամ օտարերկրացիների կողմից՝ վկայակոչելով հատուկ օրինակներ, ինչպիսիք են Աթենքը և Վենետիկը։ Մաքիավելին այնուհետև բացատրում է այս գաղափարը և ասում, որ սա մեծապես փոխում է քաղաքը դիտելու ձևը, մասնավորապես Հռոմի համար։ Նա պնդում է, որ կան վեց հիմնական տարբեր կառավարման տեսակներ, որոնցից երեքը լավն են, բայց «ոչ մի նախազգուշական միջոց չի խանգարի նրան սայթաքել իր հակառակության մեջ, այնպես որ սերտորեն կապված են այդ երկուսի առաքինություններն ու արատները»։ Մասնավորապես, միապետությունը, արիստոկրատիան և ժողովրդավարությունը կդառնան համապատասխանաբար բռնապետություն, օլիգարխիա և անիշխանություն։ Այնուհետև Մաքիավելլին փորձում է պարզել, թե ինչ տեսակի կառավարություն էր Հռոմը․ նա ասում է, որ դա Հանրապետություն էր, որը խառնեց բոլոր երեք ֆունկցիոնալ քաղաքական համակարգերը միասին, որոնք զսպում էին միմյանց բռնի միտումները։
Այնուհետև Մաքիավելին խորանում է ավելի խորը պատմական իրադարձությունների մեջ։ Հենց որ Տարքվինիան լքեց Հռոմը, թվում էր, թե հայրենասերների և դաշնակիցների միջև խաղաղություն և միություն է հաստատվել, բայց իրականում դա սուտ էր։ Այդ պառակտումը հանգեցրեց նրան, որ Հռոմը վերածվեց Հանրապետության։ Շարունակելով, նա ասում է, որ Հանրապետությունը հնարավորություն ունի վերածվելու կայսրության, ինչպես Հռոմը, կամ պարզապես պահպանել այն, ինչ կա։ Բացի այդ, այլ քաղաքացիներին մեղադրելու թույլտվությունը անհրաժեշտ է հանրապետության ստեղծման համար, սակայն շշուկով արտասանվող զրպարտությունները, որոնք չեն կարող ապացուցվել կամ հերքվել դատարանում, վնասակար են, քանի որ դրանք անվստահություն են առաջացնում և նպաստում են ֆրակցիոնիզմի ստեղծմանը։
Այնուհետև Մաքիավելին խոսում է այն մասին, թե ինչպես հանրապետության հիմնադիրը պետք է «միայնակ գործի» և ստանա բացարձակ իշխանություն' երկարատև ռեժիմ ձևավորելու համար։ Նա մեջբերում է Ռոմուլուսի սպանությունը սեփական եղբոր՝ Ռեմուսի և համահեղինակ Տիտոս Տատիուսի վրա՝ իշխանություն ձեռք բերելու համար։ Այնուհետև Մաքիավելին արդարացնում է Ռոմուլին իր հանցագործությունների համար , ասելով, որ նա գործել է ընդհանուր բարիքի համար, բերելով «քաղաքացիական կյանք»։
Այնուհետև Մաքիավելին որոշում է, թե որ կառավարիչներն են առավել արժանի գովասանքի, առաջինը առաջնորդներն են, ովքեր ղեկավարում են կրոնի շնորհիվ, այնուհետև, հանրապետություն կամ թագավորություն ստեղծողները։ Հռոմում կրոնը քաղաքի ուրախության հիմնական առիթն էր, քանի որ դա իսկապես կարևոր տարր է։ Նա նաև պնդում է, որ Լիբիան բազմաթիվ օրինակներ է բերում, երբ կրոնը օգտագործվել է քաղաքի վերակառուցման համար։ Նա ասում է, որ Նումա Պոմպիլիոսը Հռոմից ավելի կարևոր էր, քան Ռոմուլոսը՝ կրոնը օգտագործելու միջոցով թագավորություն զենք բերելու համար։ Թեև Մաչիավելին կարծում է, որ կրոնը բացարձակապես անհրաժեշտ է կառավարություն պահպանելու համար, նա նաև հավատում է բախտի ուժին և ազդեցությանը, առանց որի Հռոմեական կառավարությունը երբեք չէր կոտրվի Պոլիբիուսի ցուցադրած կառավարման ցիկլից։ Ֆորտունան նման է նաև աստվածների գործունեության, սակայն այն տարբերվում է նրանով, որ այն, ինչ գոյություն ունի բնական է, և օգուտ է բերում բոլոր նրանց, ովքեր ցուցաբերում առաքինությունը։ Նա քննադատում է կաթոլիկ եկեղեցու անարդյունավետությունը Իտալիայի միավորման մեջ, գրելով․
...Եկեղեցին պահել և շարունակում է մեր այս երկիրը պահել բաժանված, և իրոք, ոչ մի երկիր երբեք միասնական ու երջանիկ չի եղել բացառությամբ այն դեպքերի, երբ այն ամբողջությամբ ենթարկվել է մի Հանրապետության կամ իշխանի, ինչպես դա տեղի է ունեցել Ֆրանսիայի և Իսպանիայի հետ։ Եվ պատճառն էլ... դա բացառապես եկեղեցին է, քանի որ այն ձեռք է բերել և պահպանել ժամանակավոր կայսրությունը. այն այնքան հզոր չէր կամ այնքան առաքինի, որ կարողանար օկուպացնել մնացած Իտալիան և իրեն դարձնել իր իշխանը}}:

Սամնիտները մի քանի անգամ պարտություն են կրել հռոմեացիներից, և որպեսզի փոխեն դա, նրանք որոշել են նոր մոտեցում գտնել իրենց կրոնի հանդեպ։

##### Կոռուպցիայի և բարեփոխումների մասին

Մաքիավելին խոսում է կոռուպցիայի մասին և այն մասին, թե որքան դժվար է աջակցել Հանրապետությանը, որտեղ նա վերջերս ազատվել էր միապետությունից։ Նա ասում է, որ նոր ազատագրված քաղաքում Հանրապետության պահպանման համար անհրաժեշտ է «սպանել բրուտի որդիներին», դաժան օրինակներ ցույց տալ ազատ ռեժիմի թշնամիներից՝ օրինակ բերելով իր որդիների բրուտի մահապատիժը։ Նա նմանատիպ խորհուրդներ է տալիս նաև «իշխաններին, ովքեր դարձել են հայրենիքների բռնակալները»։ Մաքիավելին ասում էր, որ կոռումպացված հանրապետությունն ազատ պահելու համար անհրաժեշտ է օգտագործել արտակարգ միջոցներ։ 
Քննարկելով ազատությունը, Մաքիավելին բացատրում է, որ ազատությունը դառնում է խնդիր, երբ կառավարության տեսակը փոխվում է։ Նա բացատրում է, որ հռոմեացիները փչացած չէին, երբ նրանք կրկին ձեռք բերեցին իրենց ազատությունը, և կարող է դրանով իսկ պահպանել այն։ Հարցնելով, թե ինչպես ազատ պետությունը կարող է պահպանվել կոռումպացված քաղաքում, Նա պնդում է, որ Հռոմը կարգեր է ունեցել, որոնք հսկողության տակ են պահել քաղաքացիներին։
Այնուհետև նա անցնում է Հռոմի տիրակալների քննարկմանը և թե ինչպես ուժեղ կամ թույլ իշխանը կարող է պահպանել կամ ոչնչացնել թագավորություն։ Նա շարունակում է ասել, որ թույլ իշխանից հետո թագավորությունը չէր կարող ուժեղ մնալ մեկ այլ թույլ իշխանի հետ։ Բարեբախտաբար, առաջին երեք արքաներից յուրաքանչյուրն ուներ որոշակի ուժ, որն օգնեց քաղաքին։ Ռոմուլոսը կատաղի էր, Նուման՝ կրոնավոր, իսկ Թուլուսը նվիրված էր պատերազմին։ Այնուհետև գիրքը փոքր-ինչ շեղվում է պետության վիճակի վերափոխման քննարկման շուրջ։ Մաքիավելին բացատրում է, որ եթե մեկը ցանկանում է պետություն փոխել, ապա նրանք պետք է պահեն նախորդ պետության որոշ տարրեր։ Նա նաև ասում է, որ իշխանը կամ հանրապետությունը չպետք է ժխտեն քաղաքացիների անհրաժեշտությունները։ Այնուհետև նա փոխանցում է, որ բռնապետական իշխանություն ունենալը ձեռնտու էր Հռոմ քաղաքին, քանի որ հանրապետությունը միշտ չէ, որ կարող է ճգնաժամով պահանջվող արագ որոշումներ կայացնել, և այդ դեպքերում մեկ անձը կարող է ավելի լավ աշխատանք կատարել, քան մնացածը։ Հռոմը ձեռնտու էր, քանի որ Դիկտատորի գրասենյակը գրված էր սահմանադրության մեջ, որպեսզի այն կարողանային օրինականորեն գործածել, իսկ այնուհետև՝ թոշակի անցնել արտակարգ իրավիճակների ժամանակ։ Շարունակելով դրանով՝ թույլ հանրապետությունները իսկապես ի վիճակի չեն կարևոր որոշումներ կայացնել, և որ ցանկացած փոփոխություն անհրաժեշտությունից է բխելու։
Նա նաև քննարկում է սկսում բռնակալ կառավարություն հիմնելու և պահպանելու մասին՝ օգտագործելով Ափիուս Կլավդիոսի օրինակը, մի անհատ, ով անխոհեմ էր այդ ջանքերի համար։ Նա ասում է, որ նրանք, ովքեր հաջողության են հասնում բացարձակապես ռեժիմների հաստատման գործում, հարձակվում են ազնվականների վրա՝ դիմելով ժողովրդին, այնուհետև ճնշում են ժողովրդին, երբ վերանան իրենց բոլոր թշնամիները։
Հպարտության և անբարոյականության թեմաները հաճախ հանդիպում են դիսկուրսներում, և Մաքիավելին կարծում է, որ մարդը շատ հեշտ է կոռումպացված լինել։ Նաև լավ է, որ զինվորը պետք է ցանկություն պայքարելու համար անձնական հպարտության և փառքի.
Մաքիավելլիի առաջին գրքի ավարտին ավելացնում է, որ քաղաքում տեղի ունեցող մեծ դժբախտությունները սովորաբար ուղեկցվում են ինչ-որ նշանով։ Այս նշանը կարող է աստվածային կամ տեսանելի լինել հայտնության միջոցով։ Նա կոնկրետ օրինակ է բերում, որ Ֆլորենցիայում հենց Լորենցո Մեդիչի ավագի մահվանից առաջ տաճարի վրա կայծակ է հարվածել։ Մաքիավելին բացատրում է, որ Լիբիոսը պնդում էր, որ մարդիկ ուժեղ են միասին, բայց թույլ են, երբ նրանք մենակ են, օրինակ բերելով հռոմեական պլեբսը։ Լիբիոսը նաև զգում է, որ ամբոխը իմաստուն է մեկ իշխանից։ «Այս գրքում ես քննարկում եմ տարբեր հարցեր, որոնք առաջանում են պետության ստեղծման ժամանակ, և դրանք դիտում եմ Հռոմից և Իտալիայից այլ մասերից կոնկրետ օրինակներով»։

##### Գիրք երկրորդ

Առաջին գլխում քննարկվում է այն հարցը, թե արդյոք առաքինությունը կամ հաջողությունը եղել է ավելի շատ հռոմեացիների ձեռք բերած կայսրության պատճառը։ Եղել են բազմաթիվ կարծիքներ, որոնք հավասարապես բաշխվել են երկու կողմերի միջև, և չկա վերջնական կոնսենսուս, թե ինչն է ավելի շատ պատճառ, առաքինությունը թե հաջողությունը։

Գլուխ երկրորդում պատմում է այն մասին, թե ինչու մարդիկ ստիպված էին պայքարել հռոմեացիների դեմ, և որ նրանք համառորեն պաշտպանեցին իրենց ազատությունը։ Այս գլխում նա նաև բացատրում է, թե ինչու է նա կարծում, որ հանրապետություններն ավելի լավն են, քան իշխանությունները։

Գլուխ երրորդում պատմում է, թե ինչպես Հռոմը եկավ իշխանության, ոչնչացնելով իրեն շրջապատող քաղաքները և Հռոմը դարձնելով տարածաշրջանի հիմնական ուժը։

Գլուխ չորսում թվարկվում են հանրապետության կողմից ընդունված ընդլայնման երեք եղանակներ։ Բացի այդ, Մաքիավելլին դատողություններ և ելակետային տեղեկատվություն է տալիս այն մասին, թե ինչու են հանրապետությունն ընդունած այդ երեք ընդլայնման ուղիները անհրաժեշտ։

Հինգերորդ գլուխը պատմում է, թե ինչպես հիշողությունը կարող է կորցնել այնպիսի խնդիրների պատճառով, ինչպիսիք են լեզվական խոչընդոտները, ջրհեղեղները կամ նույնիսկ ժանտախտը։

Գլուխ վեցերորդում պատմում է, թե ինչպես հռոմեացիները պատերազմ սկսեցին։ Նա պնդում է, որ պատերազմի իրենց նպատակը կարճ ու զանգվածային լինելն էր։

Յոթերորդում գլխում ասվում է, թե հռոմեացիները որքան հող են տվել մեկ գաղութարարին։ Նա պնդում է, որ դժվար կլինի որոշել, քանի որ դա կախված էր այն վայրերից, որտեղ նրանք ուղարկում էին գաղութարարներին։

Գլուխ ութում քննարկվում է այն պատճառը, թե ինչու էին մարդիկ լքում իրենց ծննդավայրերը և հեղեղում էին օտար երկրները։ Նա այս ամենը կապում էր սովի, պատերազմի հետ, որոնց հետևանքով կորցրել էին շատ հողեր։

Գլուխ իննում պատմում է այն մասին, թե ինչ գործոններ են սովորաբար առաջ բերում պատերազմներ։ Նա ասում է, որ վեճերը շատ տարբեր են։

Գլուխ տասում նշում է, որ փողը պատերազմի ջիլն է, իրականում սխալ է։ Մարդկանց հավատքն ու բարյացակամությունն է որ պատերազմի առիթ են ստեղծում։

Գլուխ տասնմեկում ասվում է, որ արքայազնի հետ բարեկամությունը, որն ավելի շատ հեղինակություն ունի, քան ուժը, աննկատ չի մնա։ Մարդիկ փնտրում են լավ կապեր, իսկ ավելի լավ հեղինակություն ունեցող արքայազնը գտնվում է ավելի լավ վիճակում, քան նա, ով ավելի շատ ուժ ունի։

Գլուխ տասներկուսում ասվում է, որ ավելի լավ է սպասել հարձակման, եթե զգում եք, որ մոտենում է այն, կամ դուք պետք է առաջին քայլը կատարեք։

Գլուխ տասներեքում նկարագրում է, թե ինչպես է մարդը գալիս ցածրությունից ավելի մեծ հարստություն, քան խաբեության միջոցով, քան ուժով։ Նա կարծում է, որ խարդախությունը դարձնում է այն ավելի արագ և հեշտ է մարդուն հաջողության հասնելու համար, ուստի ուժը այնքան էլ ուժեղ չէ։

Գլուխ տասնչորսում ասվում է, թե ինչպես են մարդիկ մոլորեցնում իրենց, մտածելով, որ խոնարհության միջոցով նրանք կհաղթեն հպարտությամբ։ Պնդում է, որ խոնարհությունը և հպարտությունը երկու տարբեր բաներ են և չեն գնում ձեռք ձեռքի տված։

Գլուխ տասնհինգում պնդում է, որ թույլ պետությունների բանաձևերը միշտ երկիմաստ կլինեն, և դանդաղ որոշումները, անկախ նրանից, թե ով կամ ինչպես է ընդունում դրանք, միշտ վնասակար են։

Գլուխ տասնվեցում նշում է, թե որքանով իր ժամանակի զինվորները չեն համապատասխանում հին կարգերին։ Արժեքներն ու գաղափարախոսությունները կորել էին, և զինվորները պարզապես այնպիսին չէին, ինչպիսին նախկինում էին։

Գլուխ տասնյոթում ասվում է, որ հրետանին պետք է հարգվի ներկայումս բանակների կողմից, և արդյոք ընդունված կարծիքը ճշմարիտ էն։ Այս գլխում շատ տարբեր կարծիքներ են հնչում, և նրանցից յուրաքանչյուրը ծանրակշիռ փաստարկներ ունի նրան աջակցելու համար։

Գլուխ տասնութում նշվում է, թե ինչպիսին է հռոմեացիների հեղինակությունը, և հին ռազմական հետևակի օրինակով պետք է ավելի շատ հարգվեն, քան ձին։ Պնդվում Էր, որ զինվորականներն ավելի շատ են հարգում զինվորականներին, քան ձիավորները։

Գլուխ տասնիննում նշվում է, որ հանրապետություններ ձեռք բերելը, որոնք լիովին կարգավորված չեն և չեն համապատասխանում հռոմեական առաքինությանը, ծառայում են նրանց կործանմանը, այլ ոչ թե վեհացմանը։ Գլխում մանրամասնորեն ներկայացվում է աշխարհի տարբեր մարդկանց տեսակետները։

Գլուխ քսանում խոսվում է, թե ինչ վտանգ է պարունակում իշխանը կամ հանրապետությունը, որն օգտվում է օժանդակ կամ շահադիտական զինված ուժերից։ Ասվում է, որ առկայությունը այդ ծառայությունների ճանաչում է ձեզ թույլ և ոչ պատկառելի։

Գլուխ քսանմեկում ասվում է, որ առաջին պրետորը, որին հռոմեացիները ինչ-որ տեղ ուղարկեցին, Կապույայում էր, Պատերազմից չորս հարյուր տարի անց։ Պնդում է, որ հռոմեացիները փոխել են շատ բաներ և գործել են ոչ այնպես, ինչպես եղել է անցյալում։

Գլուխ քսաներկուսում ասվում է, թե որքան հաճախ են մարդկանց կարծիքները կեղծ, երբ նրանք դատում են մեծ բաների մասին։ Ասում է, որ լավագույն տղամարդկանց հետ հանգիստ ժամանակներում վատ են վարվում նախանձի կամ այլ ամբիցիաների պատճառով։

Գլուխ քսաներեքում ասվում է, թե որքան շատ են հռոմեացիները, դատապարտելով նման դատաստան պահանջող որոշ դժբախտ պատահարների համար, փախել են պատժամիջոցների մասով միջին ուղուց (ինչը նա քննադատում է)։

Գլուխ քսանչորսում պնդում է, որ ամրոցները սովորաբար շատ ավելի վնասակար են, քան օգտակար։ Նրանք չեն կառուցել ամրոցներ պաշտպանվելու համար, քանի որ դրանք մեկ ուրիշ առաքինություն էին իրականացնում։

Քսանհինգ գլխում ասվում է, որ ջարդված քաղաքի վրա հարձակումը, որի նպատակն էր գրավել այն իր պառակտվածության միջոցով, հակասական քաղաքականություն է։

Գլուխ քսանվեցում պնդում է, որ զրպարտությունները և վիրավորանքները ատելություն են առաջացնում նրանց նկատմամբ, ովքեր օգտագործում են դրանք, առանց որևէ օգուտ ստանալով։ Նա ասում է, որ կանանց հետ տղամարդկանց դաժան վերաբերմունքն այն է, ինչ ատելություն է առաջացնում ոչ միայն զոհի, այլ նաև բոլոր նրանց մոտ, ովքեր լսում են այդ մասին։

Գլուխ քսանյոթում ասում է, որ խելամիտ իշխանների և հանրապետությունների համար պետք է լինի բավարար նվաճումներ, քանի որ հաճախ, երբ դա բավարար չի լինում, նրանցից մեկը կորցնում է։ Նա ասում է, որ մարդիկ պետք է գոհ լինեն իրենց ստացած ձեռքից, քանի որ եթե նրանք փորձում են ավելին ստանալ, քան կարող են գործ ունենալ, նրանք վերջում կորցնում են այդ ամենը։

Գլուխ քսանութում խոսում է այն մասին, թե որքան վտանգավոր է հանրապետության կամ իշխանի համար, վրեժխնդիր չլինել հասարակությանը կամ անհատին հասցված վնասի համար։

Գլուխ քսանիննում պնդում է, որ Ֆորտունան կուրացնում է մարդկանց ոգին, երբ չի ցանկանում, որ նրանք դեմ լինեն իր ծրագրերին։ Դա նշանակում է, որ ճակատագիրը իր վրա է վերցնում այն ամենը, ինչ անում և չեն անում տղամարդիկ։

Գլուխ երեսունում ասվում է, որ իսկապես հզոր հանրապետությունները և իշխանները բարեկամությունը գնում են ոչ թե փողով, այլ առաքինությամբ և ուժի համբավով։

Գլուխ երեսունմեկում ասվում է, որ վտարվածներին հավատալը վտանգավոր է։ Նա ասում է, որ ոչ մի հանգամանք չպետք է լինի, որի դեպքում ինչ-որ մեկը պետք է հավատա մեկ այլ մարդու, ում վտարել են երկրից։ Ակնհայտ է, որ նրանք սխալ են վարվել, և մարդն իր կյանքում նման բացասական ազդեցության կարիք չունի։

Գլուխ երեսուներկուսում նշում է, թե քանի եղանակով հռոմեացիները գրավեցին քաղաքները։ Նա խոսում է քաղաքները տարբեր եղանակներով գրավելու տարբեր առավելությունների մասին, և՛ կշռում է այն, և՛ կողմերը, և՛ դեմքերը, ինչպիսիք են ծախսերն ու արդյունավետությունը։

Գլուխ երեսուներեքում նկարագրում է, թե ինչպես են հռոմեացիները անվճար հանձնարարություններ տվել իրենց զորապետերին։ Նրանք գնահատում էին այդ մարդկանց և այն, ինչ նրանք անում էին, այնքան բարձր էր այդ ամենը, որ պատրաստ էին անվճար հանձնարարականներ տալ, որպեսզի ցույց տան, թե ինչպես են նրանք վերաբերվում նրանց։

##### Գիրք երրորդ

Երրորդրդ գրքի առաջին գլուխը սկսվում է հետևյալ վերնագրով. «Եթե մեկը ցանկանում է, որ աղանդը կամ հանրապետությունը երկար ապրի, ապա անհրաժեշտ է այն հաճախակի քաշել դեպի իր սկիզբը»։ Մաքիավելին ընդունում է, որ «աշխարհիկ ամեն ինչ» ունեն բնական ավարտ։ Եթե աշխարհիկ ինչ-որ բան փոփոխված է և փոխվում է իր բնականոն ընթացքից, «դա իր անվտանգության համար է և ոչ թե իր վնասի»։ Մաքիավելին, այնուամենայնիվ, ցանկանում է խոսել այս կանոնից բացառությունների մասին, «... խառը մարմիններ, ինչպիսիք են հանրապետությունները և բաժինները»։ Այս ամենի համար «փոփոխությունները նախատեսված են անվտանգության համար, որը տանում է նրանց իրենց սկիզբը»։ Նա անդրադառնում է հանրապետության վիճակին, երբ նա ավարտում է առաջին պարբերությունը՝ հայտարարելով, որ «...պարզ է, քան լույսի, որ այդ մարմինները գոյություն չունեն հավերժ, եթե նրանք չեն վերսկսվում»։ «Աղանդների, հանրապետությունների և թագավորությունների բոլոր նախաձեռնություններն իրենց մեջ պետք է ունենան որոշակի բարություն, որով նրանք պետք է վերականգնեն իրենց հեղինակությունն ու առաջին աճը»": Եթե այդ բարությունը երբևէ կոռումպացված լինի, «քանի դեռ ինչ-որ բան չի միջամտում այն հետ բերելուն, անհրաժեշտ է ոչնչացնել այդ մարմինը»։ Այս վերադարձը սկիզբ է առնում կամ հանրապետությունից դուրս, կամ հանրապետության ներսում։ Մաքիավելին օրինակ է բերում հռոմեական պատմությունից. Երբ Գալերը, անվանելով դրանք ֆրանսիացիներ, Հռոմը թալանել են մ.թ.ա.387 թվականին։ Նա կարծում է, որ Գալերի ագրեսիան անհրաժեշտ էր, «եթե մեկը ցանկանա, որ այն վերածնվի, և վերածնվելով, վերագտնեք նոր կյանք և նոր առաքինություններ, և վերականգնի կրոնի և արդարության պահպանումը,որոնք սկսեցին պղծվել»։ Նա վկայակոչում է կողոպուտից առաջ ընկած ժամանակահատվածը, երբ հռոմեական տրիբունաներն օժտված էին հյուպատոսական իշխանությամբ և «չէին հետևում որևէ կրոնական արարողությունների»։ Հռոմեացիները կորցրել էին տեսողությունը «Ռոմուլի և այլ խելամիտ իշխանների կողմից սահմանված այլ լավ հաստատությունները խելամիտ չէին և անհրաժեշտ էին իրենց ազատ ապրելակերպի պահպանման համար»։ Մաքիավելլիի կարծիքով, Հռոմի կողոպուտը բավականին արժանի էր, քանի որ հռոմեացիները կորցրել են այն ամենը, ինչ իրենց նախնիները սովորեցրել են հետևել։ Մաքիավելին, փաստորեն, Հռոմի վրա Գալիայի հարձակումն անվանում է «արտաքին ծեծ»։ Այդ արտահայտության օգտագործումը իրադարձությունը պատժիչ լույսի տակ է դնում, կարծես Հռոմը անհնազանդ երեխա է, որը նորից ծեծի է ենթարկվում։ Այս իրադարձությունն անհրաժեշտ էր «քաղաքում բոլոր կարգերը վերականգնելու և այդ մարդկանց ցույց տալու համար, որ անհրաժեշտ է ոչ միայն պահպանել կրոնն ու արդարությունը, այլև հարգել նրա բարի քաղաքացիներին և ավելի շատ հոգ տանել նրանց առաքինության մասին, քան այն առավելությունների մասին, որոնք, ինչպես իրենց թվում էր, զուրկ են իրենց աշխատանքից»։ Ըստ Մաքիավելիի ՝ «այդ բարիքները հանրապետություններում ի հայտ են գալիս կամ մարդու առաքինության կամ կարգի առաքինության միջոցով»։ Ավելի ուշ Մաքիավելին հայտարարում է, որ պետք չէ ակնկալել արտաքին ուժի կողմից իրականացվող նորացում, քանի որ «այն այնքան վտանգավոր է, որ ոչ մի դեպքում չի կարելի ցանկանալ»։ Հռոմեական հանրապետությունում «հրամանները, որոնք հետ են մղել Հռոմեական հանրապետությունը դեպի իր սկիզբը, պլեբեոսի ամբիոններն էին, գրաքննիչները և բոլոր այլ օրենքները, որոնք հակասում էին մարդկանց փառասիրությանը և հանդգնությանը»։ Նախքան Գալերի Հռոմը վերցնելը, այնպիսի հայտնի հռոմեացիների մահապատիժները, ինչպիսիք են «Բրուտուսի որդիները», կամ «հացահատիկ վաճառող Մաելիուսը», քանի որ նրանք «չափազանցված էին և նկատելի» հռոմեացիներին շեղեց ցանկացած վտանգավոր կամ բուռն վարքից։ Մաքիավելլին այսպես է մտածում. «եթե ինչ-որ բան չառաջանա, որ պատժի մասին հիշողությունը վերադարձնի նրանց և վախ չառաջացնի նրանց հոգիներում, ապա շուտով այնքան շատ հանցագործներ կլինեն, որ նրանք այլևս չեն կարողանա պատժվել առանց վտանգի»։ Նա դա պատմում է հայրենի Ֆլորենցիայում, որտեղ «1434 թվականից մինչև 1494 թվականը», նման բաներ արվել էին «պետությունը վերականգնելու համար ... հակառակ դեպքում, դժվար էր պահպանել այն»։ Մաքիավելին այնուհետև պնդում է, որ «հանրապետությունների վերադարձը դեպի իրենց սկիզբը բխում է նաև մեկ մարդու պարզ առաքինությունից, առանց որևէ օրենքից կախված, որը դրդում է ցանկացած մահապատժի»։ Նա տալիս է այնպիսի հռոմեացիների օրինակներ, ինչպիսիք են Հորատիուս Կոկլուսը և Գայուս Մուչիուս Սկաևոլան, ովքեր «ունեին այդպիսի հեղինակություն և այնպիսի օրինակներ էր պատմում, որ լավ մարդիկ ցանկանում են ընդօրինակել նրանց, և ամբարիշտները ամաչում էին հակառակ կյանք վարել»։ Մաքիավելլին այդ հռոմեացիներին հարգում է այնպես, ինչպես իր հայրենակիցներին։ Այնուհետև Մաքիավելին ուշադրություն է դարձնում աղանդների վերածննդին, պնդելով, որ, «..մեր կրոնը, լիովին ոչնչացված կլիներ, եթե այն չվերադարձնեին իրենց սկզբին Սուրբ Ֆրանցիսկոսը և Սուրբ Դոմինիկը»։ «Քանզի աղքատությամբ և Քրիստոսի կյանքի օրինակով նրանք վերադարձրին մարդկանց մտքերին այն մտքերը, որոնք արդեն ոչնչացվել էին»։

Մաքիավելլին սկսում է Գլուխ երկրորդը, հայտարարելով, որ «երբեք չի եղել այնքան խելամիտ և հարգված, այնքան իմաստուն, իր ականավոր աշխատանքների համար, որքան երիտասարդ Բրուտը, ով համարվում էր հիմարության սիմուլյանտ»։ Նա նկատի ունի այն ճանապարհը, որով Բրուտը Հռոմից հեռացրել էր Թարքվինիներին, «ավելի անվտանգ ապրելու և իր ժառանգությունը պահպանելու համար..»։ Մաքիավելլին կարծում է, որ «իր օրինակով բոլոր նրանք, ովքեր դժգոհ են իշխանից, պետք է սովորեն. նրանք պետք է նախ չափեն և ծանրութեթև անեն իրենց ուժերը, և եթե նրանք այնքան հզոր են, որ կարող են իրենց թշնամիներ գտնել և բացահայտ պատերազմել նրանց հետ, ապա նրանք պետք է այդ ուղին բռնեն որպես պակաս վտանգավոր և ավելի պատվաբեր»։ Մաքիավելին նկարագրում է միջին ճանապարհը, որտեղ դուք կարող եք վայելել արքայազնի ճակատագրերը, որոնց հետ դուք արդեն ծանոթ եք։ Սակայն Մաքիավելին դա անհնար է համարում՝ պնդելով, որ «մարդը պետք է հանգեցնի վերը նկարագրված երկու եղանակին, այսինքն՝ կամ հեռու մնա դրանցից, կամ կապվի դրանց հետ։ Նա, ով այլ կերպ է վարվում, ապրում է մշտական վտանգի մեջ»։ Մաքիավելլին ավարտում է այս գլուխը հետևյալ խոսքերով. «Այսպիսով, մարդը պետք է խելագար խաղա, Ինչպես Բրուտն էր, և իրեն խելագար դարձնի, գովաբանելով, ասելով, տեսնելով, որ իր մտադրությանը դեմ բաներ անելով, որպեսզի արքայազնին գոհացնի»։

Երրորդ գլխի վերնագրում ասվում է. «Անհրաժեշտ է սպանել Բրուտուսի որդիներին, եթե ինչ-որ մեկը ցանկանա պահպանել իր նոր ձեռք բերած ազատությունը»։ Նա վկայակոչում է այն դրվագը, երբ Բրուտն իր որդիներին մահվան դատապարտեց, երբ նրանք դավադրություն էին ստեղծում, որպեսզի վերականգնեն Թարքվինիների դինաստիան, Մաքիավելին գրում է, որ...«պետության փոփոխությունից հետո, կամ հանրապետությունից բռնապետություն, կամ բռնապետությունից դեպի հանրապետություն, անհրաժեշտ է հիշարժան մահապատիժ ներկայիս պայմանների թշնամիների դեմ։ Նա, ով իր վրա է վերցնում բռնապետությունը և չի սպանում Բրուտուսին, և ով ազատ պետություն է ստեղծում և չի սպանում Բրուտուսի որդիներին, կարճ ժամանակում պահպանում է իրեն»։ Նա դա համեմատում է Ֆլորենցիայի վերջին պատմության մեջ տեղի ունեցած մի իրադարձության հետ, երբ Ֆլորենցիայի պետական գործիչ Պիերո Սոդերինին նշանակվեց Ֆլորենցիայի կառավարության բարձրագույն կոչումով։ Թշնամիներին ջախջախելու անկարողության պատճառով Սոդերինին, ի վերջո, աքսորի գնաց։ Մաքիավելլին կարծում է, որ քանի որ չի կարողացել գործել բրուտի պես և վերացնել նրանց, ովքեր դեմ են հանդես եկել հանրապետության կառուցմանը, ապա նա կորցրել է «ոչ միայն իր հայրենիքը, այլև իր պետությունն ու իր հեղինակությունը»։

Գլուխ չորրորդը վերնագրված է. «Իշխանն ապահով չի ապրում իշխանությունում, քանի դեռ կենդանի են նրանք, ովքեր զուրկ են եղել նրանից»։ Մաքիավելին սկսում է գլուխը, որը մեջբերում է Լիբիային. «Թարկին Պրիսկոսի մահը, որը պատճառվել է Անկուսի որդիների կողմից, և Սարկուս Թուլիուսի մահվան պատճառը, որը հարուցվել է Թարվին Քրմի կողմից, ցույց է տալիս, թե որքան դժվար և վտանգավոր է թագավորության մեկ անձի հափշտակելը և թողնել նրան կենդանի, չնայած նրան, որ գուցե ձգտում էր նրան փոխհատուցմամբ շահել»։ Այս իրադարձությունը գործում է որպես խորհուրդ ապագա իշխանների համար. «Յուրաքանչյուր իշխան կարող է նախազգուշացվել, որ նա երբեք չի ապրում ապահով իր իշխանությունում, քանի դեռ ապրում են դրանից չհեռացածները»։

Հինգերորդ գլխի թեման՝ «Ինչն է ստիպում թագավորին, ով թագավորության ժառանգորդն է, կորցնել այն»։ Մաքիավելին սկսում է գլուխը, որը վերաբերում է Հռոմի վերջին թագավոր՝ Թարքին Քրոնթին (որը նաև հայտնի է որպես Լյուսիուս Տարկինիիոս Սուպերբուս) պատմությամբ։ Հռոմի վերջին թագավորը. «Երբ Քրմահ Պրուդը սպանեց Սերվիուս Տուլիուսին, և նրանից մնացած ժառանգներ չկար, նա եկավ ապահով տիրապետելու թագավորությանը, քանի որ նա ստիպված չէր վախենալ այն ամենից, որոնք վիրավորել էին իր նախորդներին։ Չնայած թագավորության գրավման ձևը անսովոր էր և ատելի, այնուամենայնիվ, եթե նա հարգեր այլ թագավորների հին կարգերը, նա հանդուրժող կլիներ և իր դեմ չէր հարուցի սենատին և պլեբսին, որպեսզի վերցնի պետությունը»։ Հռոմի ժողովրդի նկատմամբ Թարքիի բռնակալությունը կհանգեցներ նրա տապալման և հռոմեական պատմության մեջ աներևակայելի բացասական կարգավիճակի։ Թարքինի օրինակից ժամանակակից իշխանները կարող են սովորել, թե ինչպես վարել իրենց թագավորությունը. «Այսպիսով, իշխանները կարող են իմանալ, որ սկսում են կորցնել իրենց պետությունը այն ժամանակ, երբ նրանք սկսում են կոտրել օրենքներն, այն եղանակներն ու սովորույթները, որոնք հնագույն են, որի տակ տղամարդիկ ապրել են երկար ժամանակ»։ Արքայազնի շահերից է բխում կառավարել լավ, քանի որ «երբ մարդիկ կառավարվում են լավ, նրանք չեն փնտրում և չեն ցանկանում որևէ այլ ազատություն»։

Գլուխ վեցը՝ գրքի ամենաերկար գլուխը, վերաբերում է դավադրություններին։ Մաքիավելին կարծում էր, որ դավադրության վտանգը պետք է բարձրացվի, քանի որ «շատ ավելի իշխաններ են երևում, որ կորցրել են իրենց կյանքն ու պետությունները սրանց միջոցով, քան բաց պատերազմով։ Քանի որ իշխանի դեմ բաց պատերազմներ կարողանալը տրվել է քչերին, սակայն բոլորին է տրված դեմ արտահայտվել»։ Նա մեջբերում է Կորնելիա Տացիտի վճիռը, որ բոլորը պետք է ընկերանան, քանի որ ասում է, «մարդիկ պետք է հարգեն անցյալը և հնազանդվեն ներկային. և նրանք պետք է ցանկանան լավ իշխաններ և հանդուրժեն նրանց, և իսկապես, ով հակառակն է անում, ամենից հաճախ կործանում է իրեն և իր հայրենիքը»։ Մաքիավելին անմիջապես հասկացնում է, որ «իշխանը, ով հուզել է իր դեմ այս համընդհանուր ատելությունը, ունի առանձնահատուկ անհատներ, ովքեր ավելի շատ են վիրավորել իրենից, և որոնց ցանկությունն է վրեժ լուծել»։ Նմանապես, ինչպես հինգերորդ գլխում, լավ կառավարիչ լինելու խթան կա։ Մաքիավելին գրում է, որ «ունեցվածքն ու պատիվը երկու բան են, որոնք ավելի շատ են վիրավորում տղամարդկանց, քան ցանկացած այլ հանցագործություն, որից իշխանը պետք է իրեն պահպանի»։ Տղամարդկանցից վերցված փառքից, ավելի կարևոր կանայք են։ Նա օրինակ է բերում ժամանակակից Իտալիայից, երբ Ջուլիո Բելանտին դեմ է արտահայտվել Պանդոլֆո Պետրուչիին, Տիրան Սիենային, երբ նրա դուստրը առևանգվել է Պանդոլֆոյի կինը դառնալու համար։ Դավադրության մեկ այլ դրդապատճառ այն է, երբ տղամարդը ցանկություն է հայտնում ազատել իր հայրենիքը բոլոր նրանցից, ովքեր տիրացել են դրան։ Սա հիմնականում այն էր, ինչը դրդեց Բրուտոսին և Կասիուսին դեմ կանգնել Կեսարին։ Մաքիավելին օրինակներ է բերում այն մասին, թե ինչպես կարող է ցանկացած մարդ ստեղծել դավադրություն՝ սկսած այն ազնվականից, ով սպանեց Մակեդոնիայի թագավոր Ֆիլիպին, մինչև իսպանացի գյուղացին, ով դանակով հարվածում էր թագավոր Ֆերդինանդին»։ Նա պնդում է, որ «բոլոր դավադրությունները կատարվում են մեծ մարդկանց կողմից, ովքեր շատ լավ ծանոթ են արքայազնի հետ»։ Թեև ցանկացած տղամարդ կարող է դավադրություն վարել, միայն մեծ մարդիկ կարող են ամբողջովին կատարել այն։ Վտանգները հանդիպում են դավադրությունների մեջ երեք անգամ՝ նախ և առաջ գործով։ Մաքիավելին գրում է, որ երբ դավադրությունը բացահայտվում է, պետք է մեծ մարդ լինես, որպեսզի կարողանաս հանձնվել, այլ ոչ թե մատնես դավադրությանդ ընկերներին։ Նման բարի մարդկանց Ժամանակակից օրինակները փոքրաթիվ են, բայց Մաքիավելլին օրինակ է բերում Լիբիան «Հերոնիմ թագավորի դեմ դավադրության մասին, Սիրակուզ թագավորը, որի մեջ Թեոդորը, դավադիրներից մեկը, բռնվեց և մեծ առաքինությամբ թաքցրեց բոլոր դավադիրներին և մեղադրեց թագավորի ընկերներին»։ Հռոմեական պատմությունից Մաչիավելիի մեկ այլ օրինակ բերում է Ներոնի դեմ փիսոնյան դավադրությունը։ Այնուհետև նա բերում է դավադրության օրինակներ իր ժամանակների՝ գրելով Պազզիի դավադրության մասին Լորենցո և Գուլիանո դե Մեդիչիի դեմ։ Դավադրության կատարման անհաջողությունը բխում է միայն կատարողի սեփական վախկոտությունից ու անհոգությունից։ Մաքիավելլիի խոսքով՝ օրինակ կարելի է գտնել Լիվիի գրություններում, երբ «այն բանից հետո, երբ Մարիուսը վերցվեց Մինթուրնականների կողմից, նրան սպանելու համար ուղարկվեց մի ստրուկ, որը, վախենալով այդ մարդու ներկայությունից և նրա անվան հիշողությամբ, վախկոտ դարձավ, և կորցրեց ամբողջ ուժը նրան սպանելու համար»։ Նա հաստատում է, որ «դավադրությունները, որոնք արվում են հայրենիքի դեմ, ավելի քիչ վտանգավոր են, քան իշխանները ընդդեմ իշխանների»։

Յոթերորդ գլխի թեման ամփոփում է ամբողջ գրառումը. «Այստեղից հետևում է, որ ազատությունից դեպի ստրկություն և ստրկությունից դեպի ազատություն անցումները նրանցից մի քանիսն են առանց արյան, նրանցից մի քանիսը լի են դրանով»։ Մաքիավելին մեջբերում է Հին Հռոմից Թարքինների անարյուն վտարումը և իր իսկ շրջանից, 1494-ին Մեդիչի ընտանիքի վտարումը, որպես այդպիսի ոչ բռնի փոփոխությունների օրինակներ։

Ութերորդ գլխի վերնագիրն է. «Ով ուզում է փոխել հանրապետությունը, պետք է հաշվի առնի իր թեման»։ Մաքիավելին սկսում է ութերորդ գլուխը՝ նշելով, որ «... ամբարիշտ քաղաքացին չի կարող աշխատել հիվանդություն ունենալ հանրապետությունում, որը կոռումպացված չէ»։ Նա մեջբերում է հռոմեացիների՝ Սպուրիուս Կասիուսի և Մանլիուս Կապիտոլինուսի օրինակը։ Պլեբսին նվերներով նվաճելու խանդավառ հույսերը խորտակվեցին, երբ նրանք մերժեցին նրան՝ իմանալով, որ դա նրանցից կարժենա նրանց ազատությունը։ Եթե պլեբեաները ամբարիշտ լինեին, նրանք կընդունեին Սպուրիայի բռնապետությունը։ Կամիլուսը ևս մեկ մարդ էր, որը սխալ ընկալեց հռոմեացիներին։ Մաքիավելլին եզրակացնում է, որ «այստեղ պետք է հաշվի առնել երկու բան. Նախ, որ պետք է փառք փնտրել այլ ձևերով, քան այն, ինչ դեռ ապրում է քաղաքականապես, երկրորդը' (ինչը գրեթե նույնն է, ինչ առաջինը), որ մարդիկ իրենց գործողություններում, և առավել ևս մեծ արարքներում, պետք է հաշվի առնեն ժամանակները և հարմարվեն դրանց»։

Գլուխ ինը վերաբերում է նրան, որ «ինչպես մարդը պետք է փոխվի, կախված ժամանակից, եթե նա ցանկանում է միշտ հաջողություն ունենալ»։ Մաքիավելլին գրում է. «Ես հաճախ մտածում էի այն մասին, որ մարդկանց վատ և լավ վիճակի պատճառը ժամանակի վարքագծի համապատասխանությունն է»։ Նա շարունակում է, ասելով, որ «...նա գալիս է ավելի քիչ սխալվելու և բարգավաճող պետություն ունենալու համար, որը համապատասխանում է իր ռեժիմին։ Եվ միշտ պետք է վարվել այնպես, ինչպես բնությունն է ձեզ ստիպում»։ Մաքիավելին մեջբերում է Քվինթ Ֆաբիու Մաքսիմի օրինակը, որը կարողացել է բեկել Պունիկական պատերազմների ընթացքը «իր դանդաղկոտությամբ և զգուշությամբ»։ Նրա պահվածքը համընկնում էր այդ ժամանակ Հռոմեական հանրապետության վիճակին և նրա բանակին։ Նա կրկին բերում է Պիերո Սոդերինիի օրինակը, ով «իր բոլոր գործերում գործել է մարդասիրությամբ և համբերությամբ»։

Գլուխ տասը վերաբերում է այն փաստին, որ «կապիտանը չի կարող փախչել մարտից, երբ հակառակորդը ցանկանում է, որ նա մասնակցի ցանկացած ձևով»։ Մաքիավելին ասում է այն իշխաններն կամ հանրապետությունները, որոնք ուրիշներին ուղարկում են պատերազմում նրանց ներկայացնելու համար, «թուլամորթ» են։ Նա կարծում է, որ այդ հանրապետությունները և իշխանները գնում են Ֆաբիուս Մաքսիմի հետքերով, «ով, հետաձգելով պատերազմը, փրկեց հռոմեացիների պետությունը»։ Սակայն նրանք սխալ են մեկնաբանում այդ մեծ հռոմեացու արարքը, քանի որ Մաքիավելլիի խոսքով՝ «ոչ այլ ինչ է, քան ասել. «Կռվիր թշնամու նպատակին և ոչ քո»։ Եթե մարդը թաքնվում է իր քաղաքում, հեռու ռազմի դաշտից, նա «թողնում է իր երկիրը որպես զոհ թշնամուն»։ Եթե մեկը իր բանակի հետ թաքնվի քաղաքում, նրանք պաշարված կլինեն, սովամահ կլինեն և ստիպված կլինեն հանձնվել։

Մաքիավելլին տասնմեկերորդ գլուխը է սկսում պլեբեյյան տրիբունաների զգալի իշխանության բացատրությամբ. «Հռոմեական քաղաքում պելեբների տրիբունաների ուժը մեծ էր, և դա անհրաժեշտ էր, ինչպես արդեն մեզանից շատ անգամներ էին վկայում, քանի որ հակառակ դեպքում մեկը չէր կարողանա ստուգում անցկացենլ ազնվականների հավակնության վրա, որը կխափաներ այդ հանրապետությունը շատ ավելի վաղ»։ Տրիբունաները աշխատել են բազմաթիվ այլ հռոմեացիների հետ, որպեսզի տապալեն նրանց, ովքեր ձգտում էին այլասերել Հանրապետությունը։ Մաքիավելին հռոմեական օրինակը եզրափակում է, որ «... երբ շատ տերություններ, որոնք միավորվել են մեկ այլ ուժի դեմ, չնայած որ բոլորը միասին շատ ավելի հզոր են, այնուամենայնիվ, միշտ պետք է ավելի մեծ հույսեր ներդնել միայն մեկում, ով ավելի հզոր է, քան շատերի մեջ, թեկուզ շատ հզոր»։ Սակայն Մաքիավելին ցանկանում է խոսել ժամանակակից օրինակների մասին. նա հիշում է, թե ինչպես 1483 թվականին Իտալիայի բոլոր պետությունները պատերազմ հայտարարեցին Վենետիկին։ Երբ նրանք այլևս չէին կարող դիմակայել, նրանք կաշառեցին Միլանի դուքսին և կարողացան վերականգնել բոլոր կորցրած քաղաքները և Ֆերարայի պետության մի մասը։

Գլուխ տասներկուսի վերնագիրն ասում է. «խոհեմ կապիտանը պետք է իր զինվորներին պարտադրի ցանկացած անհրաժեշտություն, որպեսզի պայքարի և այն վերցնի թշնամիներից»։ Մաքիավելիի խոսքով՝ դա կարևոր պարտականություն է ցանկացած բանակի կապիտանի համար։ Երկրորդ պարբերությունում Մաքիավելլին ասում է. «երբ նա հարձակվում է քաղաքի վրա, կապիտանը պետք է ամեն կերպ փորձի ազատել իր պաշտպաններին նման անհրաժեշտությունից և, որպես հետևանք, նման համառությունից, եթե նրանք վախենում են պատժից, նա խոստանում է նրանց ներում, և եթե նրանք վախենում են իրենց ազատության համար, այն ցույց է տալիս, որ ոչ թե ընդհանուր բարիքի դեմ է, այլ քաղաքի այն սակավաթիվ փառասերների դեմ, որոնք շատ անգամ հեշտացրել են քաղաքների գրավումը»։ Լիվիի գրածից Մաքիավելին մեջբերում է մի օրինակ, երբ Քեմիլուսը, որն իր բանակի հետ միասին գտնվում էր Վեվիտես քաղաքում, հրամայեց, բավականաչափ բարձրաձայն, որ բնակիչները լսեն նրան, որ ոչ ոք չպետք է վնասի անզեն մարդկանց։

Գլուխ տասներեքըը սկսվում է հարցով. «Ո՞վ է ավելի շատ վստահելի, լավ կապիտանը՝ ով թույլ բանակ ունի, կամ լավ բանակը՝ որը թույլ կապիտան ունի»։ Մաքիավելին բարձրացնում է Հռոմեական աքսորյալ Կորիոլանի պատմությունը, որը նվաճված զինվորներին վերածեց ֆունկցիոնալ մարտական ուժի։ Հռոմեական պատմության մեջ կային նաև պահեր, երբ բանակն ավելի լավ էր գործում իր հյուպատոսների մահից հետո։ Այս գլխի վերջում Մաքիավելլին պնդում է, որ «կապիտանին, ով ժամանակ ունի մարդկանց ուղղորդելու և նրանց զինելու հնարավորություն, կարելի է ավելի շատ վստահել, քան անկանոն բանակինին»։

Գլուխ տասնչորսը վերաբերում է. «Ի՞նչ հետևանքներ են ունենում նոր գյուտերը, որոնք հայտնվում են պայքարի մեջտեղում»։ Մաքիավելին բերում է Քվինտիայի օրինակը, ով «տեսնելով, թե ինչպես է իր բանակի թևերից մեկը թեքվում, սկսեց բարձրաձայն բղավել, որ այն պետք է ամուր կանգնի, քանի որ բանակի մյուս թևը հաղթեց, և այդ բառը ոգի հաղորդեց իր ժողովրդին և սարսափեց թշնամուն, նա հաղթեց»։ Այս գլուխը նվիրված է հանկարծակի իրադարձություններին, որոնք կարող են տեղի ունենալ թեժ ճակատամարտի մեջ։ Ըստ Մակիավելիի, «... նրա մյուս հրամանների մեջ լավ կապիտան պետք է հրամանի, թե ովքեր են նրանք, ովքեր պետք է վերցնեն իրենց ձայնը և փոխանցեն այն ուրիշներին, և սովորեցնեն իր զինվորներին ոչ մեկին չհավատալ»։ Նման գործողությունները վերահսկելու են բանակի բարոյական ոգին։

Տասնհինգերորդ գլխի թեման․ «Բանակը պետք է ունենա մեկ հրամանատար, որպեսզի կարողանան հակառակորդին ավելի շատ վնաս պարգևել»։ Մաքիավելին վկայակոչում է Հռոմեական պատմությունը, երբ հռոմեացիները ստեղծեցին չորս տրիբունաներ հյուպատոսական իշխանությամբ, որպեսզի վերահսկեն Ֆիդենայի գաղութը։ «Նրանցից մեկին թողեցին Հռոմի պահապանության համար և երեքին ուղարկեցին ֆիդանտիացիների և վիետանացիների դեմ։ Քանի որ նրանք բաժանված էին, նրանք անպատվություն բերեցին և ոչ մի վնաս չկարողացան հասցնել»։

Գլուխ տասնվեցը վերաբերում է նրան, որ «դժվար ժամանակներում մարդը գնում է ճշմարտություն փնտրելու. և հեշտ ժամանակներում ոչ թե առաքինի մարդիկ են, այլ նրանք, ովքեր ունեն հարստություն և ավելի մեծ բարյացակամություն»։ Մաքիավելին գրում է. «միշտ եղել և կլինի այնպես, որ խաղաղ ժամանակներում Հանրապետությունում անտեսվում են մեծ ու հազվադեպ մարդիկ»։ Նա շարունակում է այս կետով՝ վկայակոչելով Աթենքի Նիցիասին. «Քանի որ Աթենքը խաղաղության մեջ էր, նա գիտեր, որ կան անսահման քաղաքացիներ, որոնք ցանկանում էին առաջ անցնել իրենից, բայց եթե պատերազմ էր արվում, նա գիտեր, որ ոչ մի քաղաքացի չի կարող լինել վերադաս կամ հավասար նրան»։ Նիցասը դեմ էր Աթենքի Սիցիլիա ներխուժելուն Պելոպոննեսի պատերազմի ժամանակ, քանի որ նա կարծում էր, որ Աթենքն արդեն հաղթանակի շեմին էր, երբ ներխուժման տպավորիչ ձախողումը փոխեց պատերազմի ալիքը։ Նա այս հավատը մի պահ պատմում է Ֆլորենցիայի պատմության մեջ. երբ, 1494-ին, «քաղաքը եկավ մի անհատի վրա, որը ցույց տվեց, թե ինչպես պետք է զորքերը հրամայվեն, ով էր Անտոնիո Գիակոմինի։ Մինչ վտանգավոր պատերազմներ պետք է արվեին, մնացած քաղաքացիների բոլոր նկրտումները դադարեցին, և կոմիսարի և բանակի ղեկավարի ընտրության ժամանակ նա մրցակից չուներ...»:

Տասնյոթերորդ գլխի սկզբում Մաքիավելլին պնդում է, որ «հանրապետությունը պետք է շատ ուշադիր վերաբերվի նրան, որ ինչ-որ մեկին չնշանակեն կարևոր վարչակազմի ղեկավար, որին ինչ-որ մեկը զգալի վնաս է հասցրել»։ Նա դաստիարակում է հյուպատոս Կլավդիոս Ներոնին, ով «ամբողջ քաղաքում նրա մասին խոսել է անպարկեշտ»։

Տասնիններորդ գլխի վերնագրում ասվում է, որ «Ոչինչ կապիտանին ավելի արժանի չի դարձնում, քան կանխագուշակել թշնամու քաղաքականությունը»։ Բրուտոսի, Կասիուսի, Մարկ Անտոնիոսի և Օկտավիանի միջև հռոմեական քաղաքացիական պատերազմի ավարտին մոտ, Բրուտոսը հաղթեց ճակատամարտի իր թևում, բայց Կասիուսը մտածում էր, որ Բրուտուսն իրականում պարտվել է։ Մտածելով, որ ճակատամարտը դեռ ավարտված չէ, Կասիուսը սպանեց իրեն։ Մաքիավլին տասնիններորդ գլխում պատմում է ժամանակակից պատմություն․ երբ, 1498 թվականին, Ֆլորենցիան պատերազմի գնաց Վենետիկի հետ և կարողացավ կանխատեսել թշնամու բանակի շարժումները և շահել պատերազմը։

Տասնիններորդ գլխում Մաքիավելին պնդում է, որ «շատ մարդկանց կառավարելիս ավելի լավ է մարդասեր լինել, քան հպարտ, գթասիրտ, այլ ոչ թե դաժան»։

Գլուխ քսանը վերաբերում է Կամիլուսի պատմությանը, երբ նա պաշարեց Ֆալշների քաղաքը։ Քաղաքի ազնվական երեխաների դպրոցի տնօրենը դուրս եկավ և երեխաներին առաջարկեց հռոմեական ճամբար։ Քեմիլուսը մերժեց առաջարկը, և դպրոցի տնօրենի ձեռքերը կապելուց հետո երեխաներից յուրաքանչյուրին ձողեր տվեց և ուղեկցեց նրանց քաղաք, ամբողջ ընթացքում ծեծելով նրան։ Երբ ֆալշները լսեցին Կամիլի բարի արարքի մասին, նրանք կամավոր հանձնեցին քաղաքը, առանց կռվելու։ Մաքիավելլին այս պատմությունից եզրակացնում է, որ «Պետք է հաշվի առնել այս իրական օրինակով, որ բարեգործությամբ լի մարդասիրական արարքը երբեմն կարող է ավելի դաժան ու հակառակ ազդեցությունը թողնել մարդու հոգում»։

Քսանմեկերորդ գլուխը վերնագրված է «Այստեղից հետևում է, որ գործողությունների մեկ այլ մեթոդի դեպքում Հաննիբալը Իտալիայում ցույց է տվել նույն արդյունքները, ինչ Սցիպիոնը Իսպանիայում»։ Երբ հռոմեացի Սկիպիոն աֆրիկացին մտավ Իսպանիա, նրա մարդկությունն ու ողորմությունն անմիջապես դարձրեցին ամբողջ նահանգը նրա համար բարեկամ։ Նմանապես, երբ Հանիբալը երթով շարժվեց դեպի Իտալիա, շատ քաղաքներ ապստամբեցին և հետևեցին նրան։ Մաքիավելլին կարծում է, որ նման բաները տեղի են ունենում այն պատճառով, որ «մարդիկ ձգտում են նորի, այնքան ուժեղ, որ առավել հաճախ նրանք, ովքեր լավ ապահովված են, ցանկանում են նորացնել այնքան, որքան վատ ապահովված մարդիկ։ Այս ցանկությունը դռները բաց է դարձնում յուրաքանչյուրի համար, ով իրեն դարձնում է գավառի նորամուծության գլուխ»։ Վերջիվերջո երկու ղեկավարներն էլ մերժվեցին այն մարդկանց կողմից, ովքեր ժամանակին ընդունել էին նրանց այս մարզերում։

Գլուխ քսաներկուսը վերնագրված է. «Մանլ Տորկվատի և Վալերի Կորվինի բարությունը նրանցից յուրաքանչյուրի համար ձեռք է բերել նույն փառքը»։ Մաքիավելին սկսում է գլուխ, որը պատմում է «Հռոմում երկու գերազանց զորահրամանատարների մասին միևնույն ժամանակ, Մանիա Տորկվատի և Վալերիա Կորվինի մասին։ Նրանք ապրում էին Հռոմում նույն առաքինությամբ, նույն հաղթանակներով և փառքով, և նրանցից յուրաքանչյուրը, որը վերաբերում էր թշնամուն, այն ձեռք բերեց նույն առաքինությամբ. բայց այն, ինչ վերաբերում էր բանակին և զինվորների հետ նրանց հարաբերություններին, նրանք շատ տարբեր գործեցին։ Որովհետև Մանլիան իր զինվորներին հրամայել էր ամենայն խստությամբ։ Վալերին, ընդհակառակը, վերաբերվում էր նրանց բոլոր մարդասիրական միջոցներով և լի էր սովորական տան հարմարավետությամբ»։ Ինչպես կարելի է ենթադրել, որ Վերնագրից, երկու շատ տարբեր մարդիկ հասել են շատ նման փառքի։ Ավելի ուշ Մաքիավելլին պնդում էր, որ «ուժեղ զենքեր պատվիրելու համար պետք է ուժեղ լինել. և նա, ունի այդ ուժը, և ով նրանց պատվիրում է, չի կարող այդ դեպքում նրանց մեղմությամբ դիտարկել։ Բայց նա, ով չունի ոգու այդ ուժը, պետք է իրեն պահպանի անսովոր թիմերից և կարող է օգտագործել իր մարդկայնությունը սովորական թիմերում»։ «Վալերիայի գործողությունները օգտակար են իշխանի համար և կործանարար են քաղաքացու համար ոչ միայն հայրենիքի, այլ նաև նրա համար. նրա համար, քանի որ այդ միջոցները ճանապարհ են նախապատրաստում բռնապետության համար, նրա համար, քանի որ կասկածելով նրա գործելաոճը, նրա քաղաքը ստիպված է պաշտպանել իրեն դրանից ի վնաս։ Այսպիսով, ես պնդում եմ, որ Մանլիայի արարքը վնասակար է իշխանի համար և օգտակար է քաղաքացուն, հատկապես հայրենիքի համար»։

Քսաներեքերորդ գլուխը վերաբերում է․ «Ինչի համար Քեմիլուսին արտաքսեցին Հռոմից»։ Մաքիավելլիի խոսքերով, «Տիտը Լիվիին բերում է ատելության հետևյալ պատճառները. առաջինը, որ նա հանրությանը գումար է ներկայացրել, որը ձեռք էր բերվել Վիեվենցի վաճառված ապրանքներից, և չի բաժանել դրանք որպես թալան, երկրորդ, որ Տրիումֆի ժամանակ նա առաջնորդեց իր հաղթական կառքը՝ չորս սպիտակ ձիերով, որոնցից, ըստ նրանց, նա հպարտությունից ցանկանում էր հավասար լինել արևին. երրորդ, որ նա երդում տվեց Ապոլլոնին՝ տալու վրեժխնդրության տասներորդ մասը»։ Երբ ժողովուրդին մերժեցին տալ թալանի իրենց մասը, նրանք ապստամբեցին Քեմիլուսի դեմ։

Անդրադառնալով Հռոմեական Հանրապետությանը, Մաքիավելին սկսում է քսանչորսերորդ գլուխը, որը սահմանում է «..այդ հանրապետության փլուզման պատճառը երկուսն էր, նախ՝ ագրարային իրավունքի պատճառով ծագած վեճերը, երկրորդ՝ հրամանների գործողության ժամկետի երկարաձգումը։ Եթե այդ ամենը հայտնի են հենց սկզբից, և նրանց համար ստեղծվել են պատշաճ միջոցներ, ազատ ապրելակերպը կլինի ավելի երկար և, թերևս, ավելի հանգիստ»։ Եթե վերծանենք Մաքիավելիի Խոսքը ժամանակակից տերմիններով, ապա նա կարծում է, որ բյուրոկրատիան և անարդյունավետությունը հանգեցրել են Հռոմեական հանրապետության կործանմանը։

Գլուխ քսանգինգում Մաքիավելին պնդում է, որ «ամենաօգտակարը, որը կարող է նախատեսվել ազատ ապրելակերպի մեջ, այն է, որ քաղաքացիները մնան աղքատ»։ Նա հիշում է մեծ Ցինցինատի պատմությունը, ով, երբ Հռոմը հայտնվեց մահացու վտանգի մեջ, Սենատի կողմից հռչակվեց բռնապետ և փրկեց Հանրապետությունը։ Երբ ճակատամարտը ավարտվեց, նա հրաժարվեց իր իշխանությունից և վերադարձավ իր փոքրիկ Վիլլա։ Նրա համեստությունը կամ «աղքատությունը» դարձան այն, ինչ փորձում էին նմանակել ապագա հռոմեացիները։ Մաքիավելլին ավարտում է իր գլուխը հետևյալ խոսքերով. "կարելի էր ցույց տալ, թե որքան լավ պտուղ է բերում աղքատությունը, քան հարստությունը, և ինչպես է նրանցից մեկը գրավել քաղաքները, գավառները, աղանդները, իսկ մյուսը ավերել դրանք»։

Գլուխ քսանվեցը կոչվում է «Ինչպես է պետությունը քանդվում կանանց պատճառով»։ Նա ամփոփում է իր մտքերը ավարտին մոտ․ «այս տեքստում կան մի քանի բաներ, որ պետք է նշել»։ Նախ, մենք տեսնում ենք, որ կանայք մեծ ավերածության պատճառ են եղել և մեծ վնաս են հասցրել քաղաքի կառավարիչներին և բազմաթիվ տարաձայնություններ են առաջացրել նրանց մեջ»։ Նա օրինակ է բերում Լուկրեցիային, որի բռնաբարությունը հպարտ Թարքվինի Որդու կողմից, ի վերջո, հանգեցրեց Հռոմից Տարքվինիների ընտանիքի արտաքսմանը և հռոմեական միապետության ոչնչացմանը։

Գլուխ քսանյոթը վերաբերում է նրան, թե «ինչպես պետք է միավորել բաժանված քաղաքը. և սխալ է այն կարծիքը, որ քաղաքները պահելու համար անհրաժեշտ է դրանք բաժանել»։ Նկատի ունենալով, թե ինչպես էին հռոմեացիները հաղթահարում իրենց կողմից վերջերս նվաճված քաղաքի (Արդեյա) ապստամբ առաջնորդներին, Մաքիավելլին կարծում է, որ ապստամբության առաջնորդների դեմ պայքարելու երեք հնարավոր միջոց կա՝ «..կամ սպանել նրանց, քանի որ նրանք դա արել են, կամ արտաքսել քաղաքից, կամ ստիպել նրանց խաղաղություն կնքել՝ պարտավորվելով չվիրավորել միմյանց»։ Մաքիավելլին այդ հավատը համարում է այն ժամանակ, երբ Ֆլորենցիան ժամանակին նվաճել է Պիստոյա քաղաքը։ Ֆլորենցիայի կառավարիչները փորձեցին բոլոր 3 եղանակները քաղաքի ֆեոդինական տները վարելիս։ Նա պնդում է, որ հնարավոր չէ կառավարել բաժանված քաղաքը։

Գլուխ քսանութի վերնագրում ասվում է, որ «պետք է հիշել քաղաքացիների գործերը, քանի որ շատ անգամ ողորմած աշխատանքի տակ թաքնված է բռնապետության սկիզբը»։ Մաքիավելլին այն դասում է Հռոմեական պատմության այն պահին, երբ կար զգալի քաղց և մեծահարուստ մարդ Սպուրիուս Մելիոսը նախատեսում էր ցորեն բաժանել, որպեսզի նվաճի պլեբսի բարեհաճությունը։ Մաելիուսը պլանավորում էր դիկտատոր դառնալ այս բարեհաճությամբ, բայց նրան մահապատժի էին ենթարկել սենատի կողմից։

Քսանիններորդ գլխի թեման է՝ «Այն, որ ժողովուրդների մեղքերը բխում են իշխաններից»։ Մաքիավելլին պնդում է, որ «իշխանները չպետք է բողոքեն այնպիսի մեղքերից, որոնք կատարում են այն մարդիկ, ում նրանք պետք է կառավարեն, քանի որ նման մեղքերը առաջանում են կամ անփութության պատճառով, կամ այն պատճառով, որ նա արատավորված է նման սխալներով»։ Թագավորը չպետք է պատժի իր հպատակներին պատերազմի ժամանակ թալանի համար, երբ նա հայտնի կողոպտիչ է։ Մաքիավելլին հռոմեական կառավարիչների այս հավատը կապում է Լորենցո Մեդիչիի մեջբերումների հետ․ «Եվ այն, ինչ անում է Տերը, շատերն ավելի ուշ են անում, քանզի բոլոր հայացքներն ուղղված են Տիրոջը»։

Գլուխ երեսունում ասվում է, որ նախանձը պետք է վերացվի, Եթե մարդը ցանկանում է բարի գործ անել հանրապետությունում, և եթե նա տեսնում է թշնամուն, նա պետք է պատվիրի պաշտպանել իր քաղաքը։ Հռոմի վաղ պատմության մեջ մեծ հռոմեացիների միջև նախանձը հանգեցրեց բանակի դիսֆունկցիային և պատերազմի անհաջողություններին։ Խոսելով նախանձի մասին, Մաքիավելին կարծում է, որ «շատ դեպքերում դա է պատճառը, որ մարդիկ չեն կարող լավ աշխատել, քանի որ նշված նախանձը թույլ չի տալիս նրանց ունենալ հեղինակություն, որը անհրաժեշտ է ունենալ կարևոր գործերի մեջ»։ Մաքիավելլին, իրոք, կարծում է, որ այս նախանձը կարող է վերացվել, երբ «կամ ինչ-որ ուժեղ և դժվար պատահականությամբ, որտեղ բոլորը, կտեսնեն իրենց կորցրածը, անտեսում են բոլորի փառասիրությունը»,
կամ «բռնի ճանապարհով, կամ բնական կարգով մահանում են նրանք, ովքեր ձեր մրցակիցներն են որոշակի հեղինակության և որոշակի մեծության հասնելու համար»։

Գլուխ երեսունմեկի վերնագիրն ասում է. «ուժեղ հանրապետությունները և հրաշալի մարդիկ պահպանում են նույն ոգին և նույն արժանապատվությունը իրենց բոլոր վիճակներում»։ Եթե հանրապետության ղեկավարը թույլ է, ապա նրա Հանրապետությունն էլ թույլ է լինելու։ Մաքիավելլին ներկայացնում է Վենետիկի ժամանակակից օրինակը, որի հաջողությունը «լկտիություն» է ստեղծել, որ նրանք չեն հարգել և կորցրել են իրենց տարածքային տիրույթների մեծ մասը»։ Մաքիավելին պնդում է, որ անհրաժեշտ է ուժեղ բանակ ունենալ, որպեսզի «լավ օրենքներով կամ որևէ այլ լավ բանով պետություն ունենա»thing [*sic?*]."։

Գլուխ երեսուներկուսը վերաբերում է «ինչ եղանակներով են ոմանք առաջնորդվում խաղաղության խախտման համար»։ Մաքիավելին մեջբերում է պունիկական պատերազմներից մի քանի օրինակ։

Գլուխ երեսուներքեի վերնագիրն ասում է, որ «եթե ինչ-որ մեկը ցանկանում է հաղթել ճակատամարտը, ապա անհրաժեշտ է բանակը վստահ դարձնել ինչպես ինքն իրեն, այնպես էլ կապիտանին»։ Մաքիավելին թվարկում է այդ մեթոդները...«որպեսզի նա լավ զինված լինի և կառավարվի, որպեսզի նրա անդամները ճանաչեն միմյանց։ Եվ այդ վստահությունը ծագում է միայն այն զինվորների մոտ, ովքեր ծնվել և ապրել են միասին։ Նավապետը պետք է հարգվի այն որակի համար, որը նրանք վստահում են նրա խոհեմությանը»։ Հենց որ բանակը վստահում է, նա հաղթում է։

Գլուխ երեսունչորսը վերաբերում է. «Ի՞նչ համբավ, խոսք կամ կարծիք է մարդկանց դարձնում քաղաքացուն հօգուտ քաղաքացու, և արդյո՞ք դա մագիստրատուրաները բաժանում է մեծ զգուշությամբ, քան իշխանը»։ Մաքիավելին բերում է Տիտոս Մանիլիուսի օրինակը, ով իր հորը փրկելուց հետո «աղքատ բարեպաշտությունը» ցուցադրեց ոգեշնչված ժողովրդին և հանգեցրեց, որ Տիտոս Մանլիոսը երկրորդ հրամանատարության տակ դրվի լեգեոնների տրիբունաները։

Գլուխ երեսունհինգը վերաբերում է, թե «Ինչ վտանգներ են առաջ բերվում որևէ բանի խորհրդատվության մեջ գլուխ գցելու համար, և որքան ավելի արտառոց է այն, այնքան ավելի մեծ են դրանում առաջացած վտանգները»։ Մաքիավելլին գրում է, որ «քանի որ մարդիկ դատում են իրենց վերջնական արդյունքի մասին, ապա ամեն ինչ վատ է, ինչը դրանից բխում է, վերագրվում է խորհրդի հեղինակին, և եթե դրանից բխում է բարությունը, ապա նրան գովում են դրա համար, բայց պարգևը բնավ չի հավասարակշռում վնասը»։ Նա այստեղ պատմում է Սուլթան Սելիմի մասին, ով, ստանալով սխալ ռազմական խորհուրդ և կորցնելով իր բանակի մեծ մասը, սպանել է նրան այդ խորհուրդը տված մարդկանց։

Գլուխ երեսունվեցում Մաքիավելին ուսումնասիրում է «այն պատճառները, թե ինչու ֆրանսիացիները դեռևս պայքարում են վաղ շրջանում, ավելի շուտ քան տղամարդիկ, և ավելի ուշ, քան կանայք»։ Մաքիավելին կարծում է, որ այդ կարծրատիպն առաջին անգամ ի հայտ է եկել Լիբիայում, երբ հռոմեացիները կռվում էին գալաների դեմ։ Գալաները արագ մտան մարտեր, սակայն իրական ճակատամարտում ջախջախիչ պարտություն կրեցին։ Նա գրում է, որ այն ժամանակ, երբ Հռոմեական բանակն ուներ կատաղություն և առաքինություն, Գալերի բանակը ուներ միայն կատաղություն, որը նրանց ամենից հաճախ բերում էր անհարմար մարտերի։

Գլուխ երեսունյոթում Մաքիավելլին հարցնում է. «արդյոք փոքր մարտերը կարևոր են հիմնական ճակատամարտի համար, և եթե մարդը ցանկանում է խուսափել դրանցից, ապա ինչ պետք է անի նոր թշնամուն ճանաչելու համար»։ «Մի կողմից, Ես կարծում եմ, որ լավ զորահրամանատարը պետք է ընդհանրապես խուսափի աշխատել այն բանի համար, ինչը քիչ նշանակություն ունի և կարող է վատ անդրադառնալ նրա բանակի վրա, քանի որ սկսել պայքար, որտեղ բոլոր ուժերը ներգրավված չեն և ռիսկի են ենթարկում իրենց ամբողջ վիճակը, Դա լիովին անխոհեմ է։ Մյուս կողմից, Ես կարծում եմ, երբ իմաստուն կապիտանը բախվում է նոր թշնամուն, ով ունի վատ համբավ, ապա նախքան նրանք մտնում են հիմնական ճակատամարտը, նրանք ստիպված են իրոնց զինվորների հետ նման պատերազմների փորձեր կատարել, համոզվելու համար որ կկարողանան հաղթել ճակատամարտում»։

Երեսունութերորդ գլխում Մաքիավելին գրում է. «Ինչպե՞ս պետք է լինի կապիտանը, որպեսզի զորքը կարողանա վստահել նրան»։ Մի նավապետ, որվ պահանջում է իր զորքի հետևել իր արարքին, և ոչ թե նրա խոսքերին, կարծես թե մեծ հաջողություն է գրանցում։

Երեսունիններորդ գլխի թեման է. «Կապիտանը պետք է ծանոթ լինի տեղանքներին»։ Անհրաժեշտ է, որ կապիտանը գիտենա նաև այլ երկրների մասին։

Քառասուներորդ գլխում Մաքիավելին ասում է. «Չնայած յուրաքանչյուր գործողության մեջ խարդախության օգտագործումը նողկալի է, այնուամենայնիվ պատերազմը ղեկավարելու մեջ դա գովելի է և փառավոր բան, և նա, ով թշնամուն խարդախությամբ հաղթահարում է, գովելի է նույնքան, որքան նրան հաղթող ուժը»։ Պատերազմում խարդախություն՝ նշանակում է թշնամուն խաբել։ Նա հիշում է Պոնտոսի պատմությունը, սամնիտոսի զորահրամանատարը, ով իր մի քանի զինվորներին ուղարկեց հովվի հագուստով հռոմեական ճամբար, որպեսզի նրանք կարողանան դարան մտնել, որտեղ Պոնտոսի բանակը սպասում էր նրանց։

Գլուխ քառասունմեկը սահմանում է. «Այն, որ հայրենիքը պետք է պաշտպանվի, ինչ գնով էլ այն լինի»։

Քառասուներկուերորդ գլուխը բավականին կարճ է և կարող է ամփոփվել նրա վերնագրում. «Այդ ուժի միջոցով արված խոստումները չպետք է կատարվեն»։

Քառասուներեքերորդ գլուխը վերաբերում է այն փաստին, որ «Տղամարդիկ, ովքեր ծնվել են միևնույն նահանգում, բոլոր ժամանակների համար կրում են գրեթե նույն բնույթը»։ Ներկայիս իրերի բնույթը այնքան էլ տարբեր չէ, քան Լիվիի ժամանակն էր։ Մաքիավելլիի խոսքով՝ «նա, ով կարդում է անցյալի իրադարձությունների մասին Ֆլորենցիայում և դիտարկում է նաև այն իրադարձությունները, որոնք տեղի են ունեցել մոտ ժամանակներս, կգտնի գերմանացի և ֆրանսիացի մարդկանց՝ ագահությամբ, հպարտությամբ, վայրագությամբ և անհավատությամբ լի, քանի որ այդ բոլոր չորս բաները խիստ վիրավորել են մեր քաղաքը տարբեր ժամանակներում»։

Քառասունչորսերորդ գլխի կետը կարելի է ամփոփել նրա վերնագրում. «Մեկը հաճախ ձեռք է բերում մղում և համարձակություն, ինչը երբեք չէր ստանա սովորական ռեժիմներով»։ Ճակատամարտի նման կարևոր պահերին հավակնոտ լինելը մեծ պարգև է։

Քառասունգինգերորդ գլխում Մաքիավելին հարցնում է. «Ի՞նչն է ավելի լավ մարտերում՝ դիմակայել թշնամիների գայթակղությանը և նրանց մեղադրանք ներկայացնել, կամ իսկապես առաջինը կատաղությամբ հարձակվել նրանց վրա»։ նա բարձրացնում է Սամնացիների և Էտրուսկաների հետ պատերազմի երկու հռոմեական հյուպատոս Դեկիոսի և Ֆաբիուսի պատմությունը։ Նրանք հարձակվեցին թշնամու վրա՝ բոլորովին տարբեր եղանակներով՝ մեկը դանդաղ և պաշտպանողական, մյուսը՝ իր բանակը սպառելով կատաղի ձևով։

Գլուխ քառասունվեցը վերաբերում է նրան, որ «ոչ միայն մի քաղաք ունի որոշակի ուղիներ և ինստիտուտներ, որոնք տարբերվում են մյուսներից և ֆարձնում են մարդկանց կամ ավելի կոշտ, կամ ավելի կանացի, այլև նույն քաղաքում, տեսնում ենք, որ նման տարբերություն գոյություն ունի տարբեր ընտանիքներում»։ Մաքիավելին կարծում է, որ դա ոչ թե տոհմածառ է, այլ դաստիարակություն։

Քառասունյոթրդ գլուխը աներևակայելի կարճ է և կարող է ամփոփվել նրա վերնագրում. «Այդ լավ քաղաքացին պետք է մոռանա մասնավոր վնասվածքները հայրենիքի սիրո համար»։

Քառասունութերորդ գլխում Մաքիավելին հավատում է, որ «երբ մեկը տեսնում է թշնամու կողմից թույլ տված մեծ սխալ, պետք է հասկանա, որ դրա տակ թաքնված է խաբեություն»։ Նա մեջբերում է օրինակներ իր քաղաքի ժամանակներից, օրինակ՝ երբ Ֆլորենցիան պատերազմի գնաց Պիզան 1508-թվականին, և երբ Հռոմը պատերազմում էր էտրուսկների հետ։

Երրորդ գրքի վերջին գլուխը վերաբերում է այն փաստին, որ «Հանրապետությունը ամեն օր կարիք ունի կանխատեսման նոր գործողությունների, եթե ցանկանա ազատ պահել այն, և ինչ արժանիքների համար է Քվինտ Ֆաբիուսը կոչվել «Մաքսիմուս»։ Քվինտուս Ֆաբիուսը հռոմեական գրաքննիչ էր, ով վերցրեց բոլոր այն երիտասարդ հռոմեացիներին, ովքեր չկարողացան հասկանալ Հանրապետության հիմունքները և «ընկել էին չորս տոհմերի տակ», այնպես որ այսպիսի փոքր տարածքներում փակվելով նրանք չէին կարող կոռումպացնել ամբողջ Հռոմը։ Այս ֆիքսման նպատակահարմարության և այն փաստի համար, որ այն լավ ընդունվել է հռոմեացիների կողմից, նա ստացել է «Մաքսիմուս» անվանումը։

Ընդունում և արձագանք
--------------------

Մաքիավելիի մտերիմ ընկեր ու քննադատ Ֆրանչեսկո Գվիչարդինին կարդալով գիրքը, գրում է բազմաթիվ գլուխներով քննադատական գրառումներ։ Նա նաև դեմ էր Մաքիավելլիի բազմաթիվ խորհուրդներին, քանի որ կարծում էր, որ իր առաջարկներից շատերը չափազանց արատավոր էին, պնդելով, որ․

>  Բռնի միջոցները, չնայած որ դրանք ապահովում են մի մասից, բայց մյուս կողմից ... ներառում են բոլոր տեսակի թույլ կողմերը։ Այսպիսով, արքայազնը պետք է քաջություն ունենա օգտագործել այդ արտակարգ միջոցները, երբ անհրաժեշտ է, և դեռ պետք է հոգ տանի, որ ոչ մի հնարավորություն բաց չթողնի, որն առաջարկում է սահմանել իր գործը մարդասիրության, բարության և պարգևների հետ, առանց բացարձակ կանոն ընդունելու այն, ինչ ասում է Մաքիավելլին, որը միշտ չափազանց անտարբեր էր արտակարգ և բռնի մեթոդների նկատմամբ։
> 
> 

Ժան-Ժակ Ռուսոն դիսկուրսները (ինչպես Ֆլորենցիայի պատմությունները) Մաքիավելիի ճշմարիտ փիլիսոփայության համար ավելի ներկայացուցչական էր համարում։

> Մաքիավելլին պարկեշտ մարդ էր և լավ քաղաքացի, բայց կապվելով Մեդիչիի բակին, նա չէր կարող չթաքցնել իր սերը ազատության հանդեպ իր երկրի ճնշման պայմաններում։ Իր գարշելի հերոսի՝ Չեզարե Բորգիայի ընտրությունը, բավականաչափ հստակ ցույց է տալիս իր թաքնված նպատակը. և «Արքայազնի» ուսմունքի և Լիվիի վերաբերյալ դիսկուրսի և Ֆլորենցիայի պատմության դասավանդման հակասությունը ցույց է տալիս, որ այս խորը քաղաքական մտածողը մինչ այժմ ուսումնասիրվել է միայն մակերեսային կամ կոռումպացված ընթերցողների կողմից։ Հռոմի դատարանը խստիվ արգելել է նրա գիրքը։ Ես միանգամայն կարող եմ հավատալ դրան, քանի որ հենց այդ բակն է նա առավել հստակ պատկերում։
> 
>

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Livy, *Ab urbe condita libri*
2. 1 2  Strauss, Leo (1958). *Thoughts on Machiavelli*. Chicago: University of Chicago Press.
3. ↑  I 1.6
4. ↑  Machiavelli, 1981, էջ 92
5. ↑  Machiavelli, 2009, էջ 30
6. ↑  Machiavelli, 2009, էջ 31
7. ↑  Machiavelli, 2009, էջեր 34–35
8. ↑  Machiavelli, Niccolò (2003). *The Prince and Other Writings*. Barnes and Noble classics. էջեր 169–71. ISBN 978-1-59308-060-0.
9. ↑  Machiavelli, Chapter XII
10. ↑  Machiavelli, 2009, էջ 43
11. ↑  Mansfield, 2001
12. ↑  Machiavelli, 2009
13. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  trans. by Mansfield, p. 209
14. 1 2 3 4 5 6 7 8  trans. by Mansfield, p. 210
15. 1 2  trans. by Mansfield, p. 212
16. 1 2 3 4 5  trans. by Mansfield, p. 211
17. 1 2 3  trans. by Mansfield, p. 213
18. 1 2 3 4  trans. by Mansfield, p. 214
19. 1 2 3  trans. by Mansfield, p. 215
20. 1 2 3  trans. by Mansfield, p. 216
21. 1 2  trans. by Mansfield, p. 217
22. 1 2  trans. by Mansfield, p. 218
23. 1 2 3  trans. by Mansfield, p. 219
24. 1 2  trans. by Mansfield, p. 220
25. ↑  trans. by Mansfield, p. 221
26. ↑  trans. by Mansfield, p. 222
27. ↑  trans. by Mansfield, p. 224
28. 1 2 3  trans. by Mansfield, p. 228
29. ↑  trans. by Mansfield, p. 232
30. 1 2  trans. by Mansfield, p. 236
31. 1 2 3  trans. by Mansfield, p. 237
32. ↑  trans. by Mansfield, p. 238
33. 1 2 3 4  trans. by Mansfield, p. 239
34. ↑  trans. by Mansfield, p. 240
35. ↑  trans. by Mansfield, p. 241
36. 1 2 3 4  trans. by Mansfield, p. 242
37. 1 2  trans. by Mansfield, p. 244
38. 1 2  trans. by Mansfield, p. 245
39. ↑  trans. by Mansfield, p. 246
40. ↑  trans. by Mansfield, p. 247
41. 1 2 3  trans. by Mansfield, p. 249
42. ↑  trans. by Mansfield, p. 250
43. 1 2  trans. by Mansfield, p. 251
44. ↑  trans. by Mansfield, p. 252
45. 1 2  trans. by Mansfield, p. 253
46. 1 2  trans. by Mansfield, p. 254
47. ↑  trans. by Mansfield, p. 255
48. ↑  trans. by Mansfield, p. 256
49. 1 2  trans. by Mansfield, p. 257
50. 1 2  trans. by Mansfield, p. 258
51. 1 2  trans. by Mansfield, p. 260
52. ↑  trans. by Mansfield, p. 261
53. ↑  trans. by Mansfield, p. 262
54. 1 2  trans. by Mansfield, p. 263
55. ↑  trans. by Mansfield, p. 264
56. ↑  trans. by Mansfield, p. 265
57. ↑  trans. by Mansfield, p. 266
58. 1 2  trans. by Mansfield, p. 268
59. 1 2  trans. by Mansfield, p. 269
60. ↑  trans. by Mansfield, p. 270
61. ↑  trans. by Mansfield, p. 271
62. 1 2 3  trans. by Mansfield, p. 272
63. 1 2  trans. by Mansfield, p. 273
64. 1 2  trans. by Mansfield, p. 274
65. 1 2  trans. by Mansfield, p. 275
66. 1 2  trans. by Mansfield, p. 276
67. 1 2 3  trans. by Mansfield, p. 277
68. 1 2  trans. by Mansfield, p. 278
69. 1 2 3 4  trans. by Mansfield, p. 279
70. 1 2  trans. by Mansfield, p. 281
71. ↑  trans. by Mansfield, p. 282
72. ↑  trans. by Mansfield, p. 283
73. ↑  trans. by Mansfield, p. 284
74. ↑  trans. by Mansfield, pp. 284–85
75. 1 2 3  trans. by Mansfield, p. 285
76. 1 2 3  trans. by Mansfield, p. 287
77. 1 2 3 4  trans. by Mansfield, p. 290
78. ↑  trans. by Mansfield, p. 292
79. ↑  trans. by Mansfield, p. 293
80. 1 2  trans. by Mansfield, p. 294
81. ↑  trans. by Mansfield, p. 296
82. 1 2 3  trans. by Mansfield, p. 297
83. ↑  trans. by Mansfield, p. 299
84. 1 2 3  trans. by Mansfield, p. 300
85. ↑  trans. by Mansfield, p. 301
86. 1 2 3  trans. by Mansfield, p. 302
87. 1 2  trans. by Mansfield, p. 304
88. 1 2  trans. by Mansfield, p. 305
89. 1 2  trans. by Mansfield, p. 306
90. 1 2  trans. by Mansfield, p. 307
91. 1 2  trans. by Mansfield, p. 308
92. 1 2  trans. by Mansfield, p. 310
93. ↑  Hulliung, Mark (2017 թ․ հուլիսի 5). *Citizen Machiavelli*. Routledge. ISBN 9781351528481.

Աղբյուրներ
----------

* Machiavelli, Niccolò (2009). *Discourses on Livy*. Translated by Harvey C. Mansfield; Nathan Tarcov. University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-50033-1.
* —— (1981). *The Prince and Selected Discourses*. Translated by Daniel Donno (Bantam Classic ed.). New York: Bantam Books. ISBN 0-553-21227-3.
* Mansfield, Harvey C. (2001). *Machiavelli's New Modes and Orders: A Study of the Discourses on Livy*. University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-50370-7.

Գրականություն
-------------

* Bock, Gisela; Skinner, Quentin; Viroli, Maurizio, eds. (1990), *Machiavelli and Republicanism*, Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-38376-9.
* Gilbert, Felix (1953), «The Composition and Structure of Machiavelli's *Discorsi*», *Journal of the History of Ideas*, **14** (1): 136–56, doi:10.2307/2707500, JSTOR 2707500.
* Minowitz, Peter (1993), «Machiavellianism Come of Age? Leo Strauss on Modernity and Economics» (PDF), *The Political Science Reviewer*, **22** (1): 157–97.
* Najemy, John M. (1996), «Baron's Machiavelli and Renaissance Republicanism», *American Historical Review*, **101** (1): 119–29, doi:10.2307/2169227, JSTOR 2169227.
* Pocock, J. G. A. (2003) [1975], *The Machiavellian Moment: Florentine Political Thought and the Atlantic Republican Tradition* (2nd ed.), Princeton: Princeton University Press, ISBN 978-0-691-11472-9. *Traces the republican ideal of civic virtue from the ancients, through Machiavelli, to the English, Scottish, and American political traditions.*
* ———— (1981), «The Machiavellian Moment Revisited: a Study in History and Ideology», *Journal of Modern History*, **53**: 49, doi:10.1086/242241
* Skinner, Quentin (1978), *Foundations of Modern Political Thought, Volume 1: The Renaissance*, New York: Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-22023-1. *Skinner contextualizes Machiavelli, bringing to light the intellectual discussions that preceded and influenced his work.*
* Strauss, Leo (1978) [1958], *Thoughts on Machiavelli*, Chicago: University of Chicago, ISBN 978-0-226-77702-3.

Արտաքին հղումներ
----------------

Վիքիդարանի պատկերանիշըՎիքիդարանի պատկերանիշը Վիքիդարանում կան նյութեր այս թեմայով՝  
***Discourses on Livy***

* on Livy audiobook Տեսանյութը ՅուԹյուբում
* «Discourses, by Niccolo Machiavelli». *University of Adelaide*. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ մարտի 4-ին.
* «Full Text of the *Discourses*», *Liberty Fund, Inc.* (in Vol. 2 of his collected works, look after *The Prince*, which is at the front of that volume)
* «Full Text of the *Discourses*», *Bibliotheca Philosophica* (Italian)`{{citation}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
* The Discourses on Livy- Արխիվացված 2021-05-01 Wayback Machine Internet Encyclopedia of Philosophy
* The Discourses on Livy *Encyclopedia Britannica*
* Great Thinkers- *Machiavelli*