recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Էլեկտրամագնիսական դաշտի համարժեք(էքվիվալենտ) աղբյուրներ
-------------------------------------------------------

Հյուգենս- Կիրխհովի սկզբունքը
----------------------------

Կոնկրետ ճառագայթողհամակարգեր դիտարկելիս հաճախ հայտնի չի լինում համակարգում հոսանքների բաշխվածությունը, կամ էլ այն շատ բարդ բնույթ է ունենում, բայց դրա հետ մեկտեղ ճառագայթող համակարգը շջապատող որոշ փակ մակերեսում դաշտը կարելի է լինում հայտնի համարել։ Այդպիսի դեպքերում, դաշտը, որը համակարգն է ճառագայթում, կարելի է գտնելայդ մակերեսին E ⃗ կամ H ⃗ վեկտորների արժեքով։ Օրինակ, տարրական ճառագայթիչները ուսումնասիրելիս դրանց ճառագայթած դաշտը կարելի է հաշվարկել դրանցով հոսող հոսանքներով և վիբրատորների մակերեսին E\_τ և H\_τ տանգենցիալ բաղադրիչների արժեքներով։ Տրված E ⃗ և >H ⃗ արժեքներով S մակերեսում դաշտի որոշման խնդիրը կարելի է փոխարինել այդ մակերեսին հայտնի կեպով բաշխված էլեկտրական և մագնիսական հոսանքների և լիցքերի միջոցով տրված դաշտի խնդրով։ Այդ մեթոդը կոչվում է համաժեքության սկզբունք, իսկ հոսանքներն ու լիցքեը էլեկտրամագնիսական դաշտի աղբյուրներ։

Համժեքության սկզբունքը կապված է Հյուգենսի սկզբունքի հետ, որի համաձայն որևէ առաջնային աղբյուրի ստեղծած ալիքի երկրորդային աղբյուր

Ալիքային ճակատ հասկացությունը առհասարակ նշանակում է մակերես, ուր տվյալ պահին տեղի են ունենում տատանումները այն միջակայքից, ուր ալիքը դեռ չի հասցրել տարածվել։ Մանոխրոմատիկ էլեկտրամագնիսական ալիքների դեպքում, որոնք անսահման միջավայրում են տարածվում, ալիքային ճակատը իրենից ներկայացնում է հավասար փուլերի ցանկացած մակերես։

Ենթադրենք հայտնի է S\_ 1 հարթությունը, որի վրա ալիքը բնութագրող ֆունկցիայի փուլը t=t\_0 պահին հավասար է ինչ-որ Ψ\_0 արժեքին։ Ժամանակի t=t\_0+∆t հաջորդ պահին հաթությունը, որը համապատասխանում է Ψ\_0 արժեքին արդեն չի համընկնի S\_1-ի հետ։ Այդ նոր հարթության որոշման համար։ Հյուգենսի սկզբունքի համաձայն անհրաժեշտ է S\_1 մակերեսի ամեն մի կետն ընդունել որպես r\_0=V\_0∆t մեծության շառավղով գունդ։ Այդ դեպքում, S\_2 մակերեսը , որն այդ ձևով կառուցված գնդեի խմբի պարուրիչ է, որը կառուցված է՝ ալիքի տարածման ուղղությունը հաշվի առնելով, կլինի հենց որոնելի մակերեսը, որի վրա t=t\_0+∆t ժամանակի պահին փուլը հավասար է Ψ\_0-ի։

Ճառագայթման ցանկացած կետային աղբյուր գնդաձև ալիքի աղբյու է, ընդ ոում, այդ ճակատի ցանկացած կետ կարող է դիտարկվել որպես գնդաձև ալիքի ինքնուրույն կետային աղբյուր։
Հյուգենսի սկզբունքի մաթեմատիկական ձևակերպումն առաջին անգամ Կիրխհովի կողմից էր կատարվել։

Այդպիսի դատողություններ կատարելիս կարելի է տալ հետևյալ եզրակացությունը. Որևի աղբյուի ստեղծած դաշտը հեռվում այդ աղբյուրի մոտակայքում ստեղծած դաշտի ֆունկցիան է։
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ռելաքսացիա (այլ կիրառումներ)
**Ռելաքսացիա** (լատ.՝ relaxatio - թուլացում, նվազում), ֆիզիկական համակարգի՝ արտաքին գործոնների ազդեցությամբ պայմանավորված անհավասարակշիռ վիճակից հավասարակշռության անցնելու աստիճանական պրոցես։ Ռելաքսացիան ոչ շրջելի պրոցես է, որի ժամանակ համակարգի ներքին էներգիայի մի մասը փոխակերպվում է ջերմության (փակ համակարգում էնտրոպիան աճում է)։

Ռելաքսացիոն պրոցեսներ են, օրինակ, հեղուկում կարճատև ազդող ուժի հետևանքով առաջացած առաձգական լարումների վերացումը, հաստատուն դեֆորմացիայի դեպքում մարմնի լարված վիճակի աստիճանական թուլացումը, դիֆուզիայի հետևանքով լուծված նյութի անհավասարաչափ բաշխված խտության հավասարվելը, էլեկտրական դաշտում դիէլեկտրիկի բևեռացած մոլեկուլների կողմնորոշման կարգավորումը և այլն։

Ռելաքսացիան բազմաստիճան պրոցես է, քանի որ համակարգի ոչ բոլոր ֆիզիկական պարամետրերն եկ ձգտում հավասարակշռության նույն արագությամբ։ Սովորաբար սկզբից հավասարակշռություն է հաստատվում որևէ պարամետրով (մասնակի հավասարակշռություն), որը նույնպես կոչվում է ռելաքսացիա։ Տարբեր համակարգերում ռելաքսացիա ունի համակարգի մասնիկների փոխազդեցության բնույթից կախված առանձնահատկություններ։ Այդ իսկ պատճառով ռելաքսացիայի պրոցեսները խիստ բազմազան են։ Հավասարակշռության հաստատման ժամանակը կոչվում է ռելաքսացիայի ժամանակ։

Ռելաքսացիայի երևույթը էապես կախված է համակարգի միկրոսկոպիկ բնութագրերից (օրինակ, գազերի համար՝ մասնիկի ազատ վազքի ժամանակից և ազատ վազքի երկարությունից)։ Ռելաքսացիայի փուլերից մեկը միջավայրում թերմոդինամիկական հավասարակշռության հաստատման պրոցեսն է՝ միջավայրի ատոմների և մոլեկուլների սպինային մագնիսական մոմենտների համակարգի մասնակցությամբ։

Պինդ մարմիններում մագնիսական ռելաքսացիան էապես կախված է մարմնի կառուցվածքից։ *Մագնիսական ռելաքսացիայի* ժամանակը պինդ մարմնի այն պարամետրերից է, որոնք հեշտությամբ փոփոխվում են տեխնոլոգիական մշակման ընթացքում (լեգիրում, մխում և այլն)։

Տես նաև
-------

* Ռելաքսացիայի ժամանակ
* Գրգռում

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
| **՞**Դաղստանյան մողես |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Darevskia daghestanica
(Darevsky, 1967) |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : 164587 |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Դաղստանյան մողես** (լատ.՝ Darevskia daghestanica), մողեսակերպերի կարգի իսկական մողեսների ընտանիքին պատկանող սողուն։ Իր անվանումը ստացել է Ռուսաստանի Դաշնության Դաղստանի երկրամասում ունեցած չափազանց մեծ տարածվածության պատճառով։

Տարածվածություն և կենսակերպ
---------------------------

Մեծ քանակությամբ տարածված է Դաղստանում, որտեղից էլ ստացել է իր անվանումը։ Ապրում է ժայռոտ վայրերում՝ չափավոր խոնավ կենսապայմաններում։ Առավել հաճախ հանդիպում է նաև ցածրադիր քարքարոտ վայրերում։ Ակտիվ կենսակերպ է վարում ցերեկային ժամերին։ Նկատվում է ծովի մակարդակից մինչև 3300 մետր բարձրություններում։

Ձմեռումը սկսում է սեպտեմբեր կամ հոկտեմբեր ամսին և ավարտվում է գարնան կեսերին՝ ապրիլին։ Սնվում է ցամաքի մանր անողնաշարավորներով և միջատներով՝ երկթևանիներով, թիթեռներով, բզեզներով, սարդերով և այլն։

Նկարագրություն
--------------

Մարմնի երկարությունը կազմում է 8 սմ։ Գլուխը տափակ է, իսկ մարմինն ունի դեղնականաչավուն և գորշ գունավորում։ Մողեսի մեջքի երկայնքով տարածվում են մանր և ոչ այնքան լավ տեսանելի բծեր։ Մարմնի կողքային շերտերում նկատվում են մուգ երիզներ։

Մողեսի փորի տակը լինում է հիմնականում երեք տարբեր գույների՝ դարչնագույն, վարդագույն կամ ոչ այնքան հաճախ սպիտակ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հ․Ջ․ Գրիգորյան, *Ողնաշարավորներ*, Հայերեն կենդանաբանական տերմինաբանություն (վերլուծություն և սկզբունքներ) (խմբ. Հ․Գ․ Խաչատրյան), «ՀՀ ԳԱԱ Գիտություն հրատարակչություն», 2008, էջ 208 — 264 էջ. — 300 հատ, ISBN 978-5-8080-0723-9։


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG |

 |
Գծերով ցույց են տրված արդյունավետ ձգողության պոտենցիալները երկու մարմինների համակարգի համար (այս պատկերում՝ Արեգակ - Երկիր համակարգ) և կենրոնախույզ ուժերը պտտվող կոորդինատային համակարգում, որում Երկիրը և Արեգակը մնում են անշարժ **Հիլլի գնդերը** սահմանափակված են Արեգակի և Երկրի շուրջ շրջաններով։
**Հիլլի գունդ**, հանդիսանում է տարածություն աստղագիտական մարմնի շուրջ (օրինակ՝ մոլորակի), որում այն կարող է պահել սեփական արբանյակը, չնայած այն մարմնի ձգողությանը, որի շուրջ ինքն է պտտվում (օրինակ՝ աստղ)։ Իր հերթին, արբանյակն էլ ունի Հիլլի գունդ, և այդ սահմաններում գտնվող ցանկացած մարմին պետք է ձգտի դառնալ արբանյակի արբանյակ, այլ ոչ թե մոլորակինը։ այսպիսով, Հիլլի գունդ են անվանում մարմնի ավելի փոքր մաիմինների վրա ձգողության ազդեցության տարածքը, հաշվի առնելով ազդեցությունները, որոնք գործում են այլ ավելի խոշոր մարմինների կողմից։

Ընդ որում, փոքր մարմնի գտնվելը ինչ որ այլ մարմնի Հիլլի գնդում չի նշանակում, որ այդ մարմինը ձգում է փոքր մարմնին ավելի ուժեղ, քան այն մարմինը որի շուրջ պտտվում է ինքը։ Օրինակ, Արեգակը ձգում է Լուսնին 2,2 անգամ ավելի ուժեղ, քան Երկիրը։

Հիլլի գունդը տեղաբաշխված է L1 և L2 Լագրանժի կետերի միջև, որոնք ընկած են երկու մարմինները միացնող գծի վրա։

Եզրի պատմությունը
-----------------

Հիլլի գունդը առաջին անգամ սահմանվել է ամերիկյան աստղագետ Ուիլլիամ Հիլլի կողմից, հիմնվելով ֆրանսիացի աստղագետ Էդուարդ Ռոշի աշխատությունների վրա, այդ պատճառով անգլալեզու գրականությունում օգտագործվում է նաև *Ռոշի գունդ* եզրը (անգլ.՝ Roche sphere)։ Պետք չէ շփոթել այս եզրը Ռոշի խորշերի և Ռոշի սահմանի հետ։

Տես նաև
-------

* Օորտի ամպ
* N մարմինների ձգողականության խնդիր

Արտաքին հղումներ
----------------

* Կարո՞ղ է արդյոք աստրոնավտը պտտվել ուղեծրով մաքոքի շուրջ Archived 2006-06-21 at the Wayback Machine.
* Լուսինը, որը բարձրացավ բլուրի վրա, սակայն իջավ մոլորակի վրա Archived 2008-09-30 at the Wayback Machine.
**Կովկասյան բանակի զինվորական պատգամավորների համագումարներ**  (1917 թ), առաջին համագումարը տեղի է ունեցել ապրիլի 23-ից մայիսի 24-ը, Թիֆլիսում։ Մասնակցել են շուրջ 2 հազար պատվիրակներ և հյուրեր (ճնշող մեծամասնություն՝ էսեռները և մենշևիկները), որոնք ներկայացնում էին Կովկասյան ռազմաճակատի շուրջ 1 միլիոնանոց բանակի և թիկունքային զորամասերի կազմակերպությունները՝ զինվորական սովետներն ու կոմիտեները, սպայական կազմը։ Գործնական նախագահն էր Ե. Դեգեչկորին։ Պատերազմի ու հեղափոխության արմատական հարցերում պատգամավորները պաշտպանում էին ժամանակավոր կառավարությանը։ Նրանց աջակցում էին դաշնակցականները, վրացական ֆեդերալիստները, «ուկրաինական» և կազակների խմբավորումները։ Տատանվող դիրք էին գրավում «անկուսակցականները»։ Համագումարին մասնակցում էին Կովկասյան բանակում գործող 20 ականավոր բոլշևիկներ Գ. Կորզանով (Ղորղանյան), Ս. Քավթարաձե, Մ. Կեդրով, Ի. Մալիգին, Ն. Կուզնեցով, Ս. Բոգդանով, Հ. Հովսեփյան և ուրիշներ, որոնց խնդիրն էր մերկացնել համաձայնողական կուսակցություններին, պրոպագանդել Վլադիմիր Լենինի «Ապրիլյան թեզիսները» և աշխատավորներին նախապատրաստել նոր՝ սոցիալիստական հեղափոխության։ Համագումարն ընտրեց Կովկասյան բանակի երկրային սովետ (նախագահ՝ էսեռ Դ. Դոնսկոյ, 150 անդամներից 100-ը՝ էսեռ, 40-ը՝ մենշևիկ)։ Երկրորդ համագումարը տեղի է ունեցել դեկտեմբերի 10-23-ը, Թիֆլիսում։ Մասնակցել է 350 պատգամավոր։ Ամենախոշորը բոլշևիկյան ֆրակցիան էր (160 մարդ, որոնց թվում՝ Ս. Շահումյանը, Մ. Ցխակայան, Ֆ. Մախարաձեն, Դ. Կորգանովը և ուրիշներ)։ Բոլշևիկներին պաշտպանում էին ձախ էսեռները (15 մարդ) և «անկուսակցականների» մի մասը։ Քննարկված կարևորագույն՝ ընթացիկ մոմենտի և իշխանության հարցում բոլշևիկներն ու նրանց կողմնակիցները ապահովեցին 181, էսեռ-մենշևիկյան և բուրժուա-նացիոնալիստական բլոկը՝ 168 ձայն։ Համագումարը մերկացրեց Անդրկովկասյան կոմիսարիատի ռեակցիոն հրամանատարության և նախկին բանակայիներ կային սովետի հակահեղափոխական գործունեությունը, դատապարտեց բանակի «ազգայնացման» քաղաքականությունը։ Լուրջ ուշադրություն նվիրվեց Կովկասյան ռազմաճակատը դատարկելու և Անդրկովկասի ժողովուրդներին սպառնացող նոր աղետի հարցին։ Ընդունվեց բաաձև «թուրք-հայկական» հարցի մասին, որը համապատասխանում էր «Թուրքահայաստանի մասին» դեկրետի ոգուն։ Դաշնակցականները մերժեցին Ստեփան Շահումյանի և մյուս բոլշևիկների առաջարկը՝ միացյալ ուժերով դիմադրելու թուրք նվաճողներին։ Համագումարը դեկտ եմբերի 21-ին երկրամասում հռչակեց խորհրդային իշխանություն։ Ընտրվեց 100 հոգուց բաղկացած բանակային երկրային նոր սովետ՝ բոլշևիկ Գ. Կորգանովի ղեկավարությամբ։ Սակայն երկրամասում ստեղծված բարդ իրապայմաններում սովետի հեղափոխական ուժերը ի վիճակի չեղան իշխանությունը պահել իրենց ձեռքում և զարգացնել հեղափոխությունը։ Դեկտեմբերի 28-ին ստեղծվեց հեղափոխական երկրային խորհրդի գործադիր օրգան՝ բոլշևիկյան ռազմահեղափոխական կոմիտե, որն իր գործունեության կենտրոն ընտրեց Բաքուն։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 634)։*  |
**Պաքսիմադիա** (հուն․՝ Παξιμάδια), Լիբիական ծովում՝ Մեսարա ծովածոցում, Կրետե կղզու հարավային ափին բավականին մոտ գտնվող երկու անմարդաբնակ ոչ մեծ կղզի, որոնք միմյանց չափազանց մոտ գտնվելու պատճառով դիտվում են որպես մեկը և ունեն մի ընդհանուր անվանում։ Մտնում են Ռետիմնի նոմի (գավառի) կազմի մեջ, ընկած են Այա Գալինիից 12 կիլոմետր դեպի հարավ։

Անվանումը
---------

Տեղացիները այս կղզիները երբեմն անվանում են *Elephantaki*՝ նկատի ունենալով, որ արտաքին գծապատկերով ինչ-որ չափով դրանք ջրի մեջ պառկած փղիկ են հիշեցնում։ Շատերն էլ գտնում են, որ կղզիները ձևով նման են տեղական արտադրության գարե պաքսիմատաշերտերի (այստեղից էլ՝ դրանց Paximadi անվանումը)։

Պաքսիմադիան հնում անվանված է եղել *Dionysioi*՝ Դիոնիսոս աստծու, կամ՝ *Letoai*՝ Լետո աստվածուհու պատվին (ի դեպ, վերջինիս պաշտամունքը տարածված է եղել մերձակայքում գտնվող Ֆեստում)։ Համաձայն կրետեական առասպելաբանության՝ Լետոն ո՛չ թե Դելոսում, այլ հենց Պաքսիմադիայում է ծննդաբերել երկվորյակներ Ապոլլոնին ու Արտեմիսին։

Ըստ մեկ այլ ավանդազրույցի՝ այս կղզիներն է աքսորված եղել Իկարոսի հայրը՝ Դեդալոսը։

Առանձնահատկություններ
---------------------

Արևմտյան կղզին ունի 1,1 քառակուսի կիլոմետր մակերես, ամենաբարձր կետը՝ 252 մետր բարձրություն, արևելյանը՝ համապատասխանաբար՝ 0,6 քառակուսի կիլոմետր մակերես և 166 մետր բարձրություն։

Գրականության մեջ
----------------

Պաքսիմադիա կղզիները կենտրոնական տեղ են զբաղեցնում և կարևոր դեր են խաղում ժամանակակից գերմանացի գրող Կլաուս Մոդիկի (գերմ՝. Klaus Modick)՝ 2003 թվականին հրատարակած «Կրետեացի հյուրը» (գերմ՝. *Der kretische Gast*) վեպում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Արտասահմանյան երկրների աշխարհագրական անվանումների բառարան / խմբ․ Ա․ Մ․ Կոմիկով. — 3֊րդ հրատարակություն. — Մոսկվա: Նեդրա, 1986. — С. 272.
2. ↑  Атлас мира|2002|104—105|Балканские страны, юг
3. ↑  Древнегреческая мифология: Аполлон – Бог наук и искусств (ռուս.) на сайте Grekoblog: Греция и Крит.
4. ↑  Путешествия по северному и восточному Криту (ռուս.) (Наше Большое Греческое Путешествие. Часть 3) на сайте otzyv.ru.
5. ↑  *Modick K.* Der kretische Gast. — Frankfurt am Main: Piper Verlag GmbH, 2005. — 464 p. — ISBN 3492242065


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |

 |
**Կովկասի բոլշևիկների՝ Բաքվի, խորհրդայնացումը** տեղի է ունեցել 1915 թվականի հոկտեմբերին։ Մասնակցել են Բաքվի, Թիֆլիսի և Քութայիսի բոլշևիկյան կազմակերպությունների ներկայացուցիչները։ Լսվել են զեկուցումներ ընթացիկ իրավիճակի, ազգային հարցի, Կովկասում ազգությունների հարաբերությունների վերաբերյալ, քննարկվել են կազմակերպչական հարցեր։ Հիմնական հարցերի վերաբերյալ զեկուցումով հանդես է եկել Ստեփան Շահումյանը։ Ընթացիկ իրադարձությունների մասին ընդունված բանաձևում խորհրդակցությունը կոչ արեց երկրամասի բանվորներին, գյուղացիներին և մյուս աշխատավոր խավերին՝ նյութական ու բարոյական ոչ մի օգնություն ցույց չտալ կառավարությանը՝ մղած պատերազմում։ Դատապարտեց նացիոնալիստական կուսակցությունների, այդ թվում դաշնակցության վարած քաղաքականությունը՝ կառավարությանը աջակցություն ցույց տալու համար։ Ազգային հարցի վերաբերյալ ընդունված բանաձևում խորհրդակցությունը դատապարտեց մշակութային-ազգային ինքնավարության տեսությունը։ Ելնելով Կովկասի ազգությունների և ժողովուրդների ինտերնացիոնալ դաստիարակության շահերից՝ խորհրդակցությունը գտնում էր, որ անհրաժեշտ է կոչ անել բանվորներին ու բնակչության լայն խավերին՝ չենթարկվել տիրապետող դասակարգերի, նացիոնալիստական կուսակցությունների պրովոկացիաներին և հիշել, որ միայն ազգությունների դեմոկրատական միասնության մեջ է նրանց հաղթանակի և ազատագրման գրավականը և, ընդհակառակը, ազգային թշնամության հետագա բորբոքումը Կովկասը կարող է դարձնել ազգային ընդհարումների արյունալի թատերաբեմ։ Խորհրդակցությունն ընտրեց ՌԽԴԲԿ Կովկասյան բյուրո, որի կազմի մեջ մտան Ստեփան Շահումյանը, Ֆ. Մախարաձեն, Իվան Ֆիոլետովը, Մ. Քավթարաձեն և ուրիշներ։ Խորհրդակցությունը պարզ և հստակ պատասխան տվեց Կովկասի բոլշևիկյան կազմակերպությունների առջև ծառացած բոլոր հարցերին և կարևոր դեր խաղաց նրանց հետագա գործունեության համար։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 631)։*  |
**Ջերմային վերլուծություն**, ջերմային անալիզ, տաքացնելիս և սառեցնելիս նյութում տեղի ունեցող փոխարկումների վերլուծություն, որն իրականացվում է թերմոդինամիկորեն հավասարակշռված պայմաններում ֆազային անցումների ջերմաստիճանները որոշելու միջոցով։

Ջերմային վերլուծություն հայտնաբերում է ջերմության անջատմամբ (օրինակ՝ հեղուկի բյուրեղացում) կամ կլանմամբ (օրինակ՝ ջերմային քայքայում, հալում) ընթացող երևույթները, փորձնական եղանակներով որոշում այդ փոխարկումների ջերմաստիճանները, երբեմն նաե՝ անջատված կամ կլանված ջերմությունների հարաբերական քանակությունները։ Հետազոտվող նյութը սահոէն տաքացնում կամ սառեցնում են (երբեմն՝ հաստատուն արագությամբ) և այդ ընթացքում ընդհատումներով կամ անընդհատ որոշում նրա ջերմաստիճանը։

Ստանում են ջերմաստիճանի ժամանակ կախումը ցույց տվող կորեր՝ թերմոգրամներ, որոնց վրա ջերմային փոխարկումներին համապատասխանում են դադարներ (ժամանակի առանցքին զուգահեռ հատվածներ) կամ բեկումներ։ Նմուշի ջերմաստիճանը չավւում են ջերմաէլեկտրական, իսկ 2000-25000C-ից բարձր՝ օպտիկական ջերմաչափերի օգնությամբ։ Ջերմաստիճանի փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում սովորաբար գրանցում են ավտոմատ սարքերի միջոցով։ Առավել տարածված է Ն․ Ս․ Կուռնակովի պիրոմետրը, որը ջերմաստիճանը գրանցում է հավասարաչափ շարժվող լուսանկարչական թղթի վրա։

Կիրառում
--------

Օգտագործում են նաև ավտոմատ գրանցող միլիվոլտմետրեր և պոտենցիոմետրեր։ Ջերմաստիճանի չափազանց արագ փոփոխության (հարյուրավոր աստ/վրկ) դեպքում օգտագործում են օսցիլոգրաֆներ։ Դիֆերենցիալ ջերմային վերլուծություն ժամանակ գրանցում են հետազոտվող նմուշի և փոխարկման չենթարկվող նյութի՝ էտալոնի ջերմաստիճանների տարբերության կախումը ժամանակից կամ ջերմաստիճանից։ Այդ եղանակը խիստ զգայուն է և թույլ է տալիս հետազոտել փոքր քանակներով (միլիգրամի մասեր) նմուշներ, հայտնաբերել չափազանց փոքր ջերմաէֆեկտով ընթացող փոխարկումներ։

Տարբեր բաղադրություններ ունեցող նմուշների ջերմային վերլուծություն հնարավորություն է տալիս կառուցել տվյալ համակարգի վիճակի դիագրամը, որը նկարագրում է համակարգում տեղի ունեցող ջերմաստիճանից և բաղադրությունից կախված բոլոր փոխարկումները՝ ֆազային անցումները պինդ վիճակում հալվելը, բյուրեղների առաջացումը, քիմիական միացությունների գոյությունը, բաղադրությունը, պինդ լուծույթների առաջացումը, համասեռության սահմանները են։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Thermal Analysis Archived 2011-07-28 at the Wayback Machine.
* Thermal Analysis, Cambridge University
* International Confederation for Thermal Analysis and Calorimetry (ICTAC)

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
*Պեգուերայի դիրքը Կալվայի քարտեզում*
**Պեգուերա**  (իսպ.՝ Peguera ), քաղաք Իսպանիայում։ Գտնվում է Մալյորկա իսպանական կղզում՝ Բալեարյան կղզեխմբում։ 2011 թվականին Պեգուերայի բնակչությունը կազմել է 3961 մարդ։

Պեգուերան որպես զբոսաշրջային կենտրոն
------------------------------------

Պեգուերան զբոսաշրջային քաղաք է Կալվիա մունիցիպալիտետում։ Կալվիայի գլխավոր քաղաքը Պալման է, որը գտնվում է Պեգուերայից 24 կմ հեռավորության վրա։ 1958 թվականից սկսած Պեգուերայում զարգացել է զբոսաշրջությունը։

Պեգուերայում առկա են հարյուրավոր հյուրանոցներ, հոսթելներ և կացարաններ, 3 մեծ լողափեր՝

* *Platja Palmira*
* *Platja de Tora*
* *Platja de la Romana*։

Բոլոր 3 լողափերը ծանծաղ են և հարմար են ընտանեկան հանգիստը կազմակերպելու համար, հատկապես՝ երեխաների հետ հանգստանալիս։ Հիմնականում այստեղ հանգստանալու են գալիս Գերմանիայից։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Պեգուերա, Կալվիա, Մալյորկա, Բալեարյան կղզիներ
2. ↑  Pàgina web de l'Ajuntament de Calvià(չաշխատող հղում)

Արտաքին հղում
-------------

* Մալյորկայի կլիմա (գերմ.)
**Մեյրա Կումար** (անգլ.՝ Meira Kumar, հինդի՝ मीरा कुमार, մարտի 31, 1945(1945-03-31), Sasaram, Պատնա, Bihar Province, Բրիտանական Հնդկաստան, Բրիտանական կայսրություն), հնդիկ պետական և քաղաքական գործիչ, Լոկ սաբհայի հինգ համագումարների պատգամավոր, փաստաբան և նախկին դիվանագետ։ Լոկ սաբհայի պատմության առաջին կին խոսնակ (2009-2014)։ 2004-2009 թվականներին եղել է Հնդկաստանի սոցիալական արդարացիության և լիազորությունների նախարար։ Հնդկական ազգային կոնգրես կուսակցության անդամ։

Կենսագրություն
--------------

### Վաղ տարիներ

Մեյրա Կումարը ծնվել է 1945 թվականի մարտի 31-ին Պատնա շրջանում, Բիհար։ Նրա հայրը՝ Ջագջիվան Ռայը, եղել է հնդիկ քաղաքական գործիչ՝ լինելով Հնդկաստանի վարչապետի տեղակալ, իսկ մայրը՝ Ինդրիանի Դևին, Հնդկաստանի խաղաղության մարտիկ։ Դելիի համալսարանում ստացել է իրավունքի բակալավրի և մագիստրոսի գիտական աստիճաններ։

### Դիվանագիտական կարիերա

1973 թվականին սկսել է զբաղվել դիվանագիտությամբ՝ աշխատանքի անցնելով Հնդկաստանի դիվանագիտական ծառայությունեւմ։ Իսպանիայում (1976-1977), Մեծ Բրիտանիայում (1977-1979) և Մավրիկիոսում եղել է Հնդկաստանի դեսպանությունների աշխատակից։ 1980-1985 թվականներին աշխատել է Հնդկաստանի արտաքին գործերի նախարարությունում։

### Քաղաքական կարիերա

1984 թվականին սկսել է քաղաքական կարիերան։ Ուտար Պրադեշի Բիջնոր ընտրական շրջանից ընտրվել է 8-րդ համագումարի Լոկ սաբհայի պատգամավոր։ 1996-1997 թվականներին եղել է 11-րդ համագումարի Լոկ սաբհայի, իսկ 1998-1999 թվականներին՝ 12-րդ համագումարի Լոկ սաբհայի պատգամավոր։ Երկու անգամ ընտրվել է Դելիի Կարոլ Բագհ ընտրական շրջանից։ 1999 թվականին պարտվել է Բհարատիա ջանատա փարթիի թեկնածուին։ 2004 թվականին Բիհարի Սասարամ ընտրական շրջանից ընտրվել է 14-րդ համագումարի Լոկ սաբհայի պատգամավոր, որտեղից ավելի վաղ ընտրվել էր նրա հայրը։ 2009 թվականին այդ նույն ընտրական շրջանից ընտրվել է 15-րդ համագումարի Լոկ սաբհայի պատգամավոր։

2004-2009 թվականներին զբաղեցրել է Հնդկաստանի սոցիալական արդարացիության և լիազորությունների նախարարի պաշտոնը։ 2009 թվականին նշանակվել է ջրային պաշարների նախարար։ Ընդամենը երեք օր անց՝ ընտրվելով Լոկ սաբհայի խոսնակ։ հրաժարվել է նախարարական լիազորություններից։

Անձնական կյանք
--------------

Ամուսնացած է Մանջուլ Կումարի՝ Հնդկաստանի բարձրագույն դատարանի փաստաբանի հետ։ Երեք երեխաների մայր։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Encyclopædia Britannica
2. ↑  India: Woman Wins Post of Speaker New York Times, June 4, 2009.
3. ↑  Meira Kumar brings Jagjivan to fore The Times of India, June 4, 2009.
4. ↑  Biography Archived 2009-04-12 at the Wayback Machine. Lok Sabha

Արտաքին հղումներ
----------------

* Մեյրա Կումարի կենսագրությունը Հնդկաստանի կառավարության կայքում

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: n2015251272 · VIAF: 280144647695645786858 · WorldCat VIAF: 280144647695645786858 |

 |
**«Նորավանք» գիտակրթական հիմնադրամ** ստեղծվել է 2000 թվականին ՀՀ կառավարության որոշմամբ։

Որպես ռազմավարական հետազոտությունների և նորարարական մշակումների կենտրոն՝ «Նորավանքը» ՀՀ առաջատար կազմակերպություններից է, որն աշխատում է արդի «ուղեղային կենտրոնների» ոճով։ «Նորավանքը» հրատարակում է «21-րդ ԴԱՐ» (հայերեն, ռուսերեն, անգլերեն), «Գազպրոմ Արմենիա» ՓԲԸ-ի հետ համատեղ «Գլոբուս» ամսագրերը։

Նպատակներ
---------

Հիմնադրամի նպատակներն են՝

* ռազմավարական հետազոտությունների և գիտակրթական գործունեության իրականացումը
* Հայաստանի Հանրապետությունում և սփյուռքում գիտական մտքի համախմբումը
* մասնագետների պատրաստումը և վերապատրաստումը
* տեղեկատվական ցանցի ստեղծումը և հրատարակչական գործունեության իրականացումը
* գիտական սեմինարների, կոնֆերանսների, համաժողովների անցկացումը

Կենտրոններ
----------

### Հայագիտական կենտրոն

ՀԱՅԱԳԻՏԱԿԱՆ ԿԵՆՏՐՈՆԻ (ղեկավար ` Արեստակես Սիմավորյան) խնդիրն է ուսումնասիրել Սփյուռքի հայ համայնքները և մշակել հայկական հանրության համախմբման մեթոդները։ Այս համատեքստում հատուկ ուշադրություն է դարձվում Հայության մտավոր, տեղեկատվական, կազմակերպչական, տնտեսական և այլ հնարավորությունների բացահայտմանը, գնահատմանը և դրանց կիրառման արդյունավետության բարձրացման ուղիների վերհանմանը։ Հայագիտական կենտրոնն իր աշխատանքներն իրականացնում է ՀՀ Սփյուռքի նախարարության և այլ կառույցների հետ համագործակցելով։

### Տեղեկատվական հետազոտությունների կենտրոն

ՏԵՂԵԿԱՏՎԱԿԱՆ ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԿԵՆՏՐՈՆԻ (ղեկավար` Գագիկ Հարությունյան) աշխատակիցներն ուսումնասիրում են գլոբալ զարգացումները տեղեկատվական ոլորտում, Հայաստանի և հայկական հանրության տեղեկատվական անվտանգության խնդիրները։

### Քաղաքական հետազոտությունների կենտրոն

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԿԵՆՏՐՈՆՈՒՄ կատարվում է տարածաշրջանային աշխարհաքաղաքական և աշխարհատնտեսական զարգացումների վերլուծություն՝ ՀՀ ազգային անվտանգության համատեքստում։

### Ուսումնական կենտրոն

ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ ԿԵՆՏՐՈՆԸ (ղեկավար՝ Աննա Ժամակոչյան) կազմակերպում է հրատապ թեմաների շուրջ դասընթացներ և ամառային դպրոցներ։ Կենտրոնի նպատակն է Հայաստանի և հայկական հանրության տարբեր շրջանակներին ներկայացնել արդիական միջդիսցիպլինար բնույթ կրող պատկերացումները ազգային անվտանգության վերաբերյալ։

Հասցե
-----

Հիմնադրամի գտնվելու վայրն է՝ քաղաք Երևան, Գարեգին Նժդեհի փողոց, շենք 23/1։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Տեղի է ունեցել «Նորավանք» գիտակրթական հիմնադրամի հոգաբարձուների խորհրդի հերթական նիստը

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք
* ՀՀ կառավարության որոշում, «Նորավանք»գիտակրթական հիմնադրամ ստեղծելու մասին» N 746 որոշման մեջ լրացումներ և փոփոխություններ կատարելու մասին
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ճնշում (այլ կիրառումներ)
**Մթնոլորտային ճնշում**, մթնոլորտում գտնվող առարկաների և Երկրի մակերևույթի վրա գործող օդի ճնշում։ Մթնոլորտի վիճակի կարևորագույն բնութագիրն է, հավասար է մթնոլորտի տվյալ մակարդակից մինչև նրա վերին սահմանը տարածված օդի միավոր մակերեսով սյան կշռին։ Չափվում է բարոմետրով, արտահայտվում՝ միլիբարերով (մբ, 1 մբ= 1000 դին/սմ2), բարոմետրի սնդիկի սյան բարձրությամբ (մմ սնդ․ ս․) նյուտոններով 1 մ2 մակերեսի վրա, պասկալներով և այլն։

Ծովի մակարդակի վրա մթնոլորտային ճնշման միջին արժեքը 1013, 25 մբ կամ 760 մմ սնդիկի սյուն է (0°С, 45° լայնության տակ), որն ընդունված է որպես ճնշման նորմալ մեծություն։ Մթնոլորտային ճնշումը նվազում է ըստ բարձրության։ Նվազման առավել ինտենսիվությունը նկատվում է ստորին շերտերում․ 5 կմ բարձրության վրա մթնոլորտային ճնշումը հավասար է ծովի մակարդակի վրա եղած արժեքի մոտ կեսին։ Դրա պատճառը օդի խտության բաշխումն է ըստ բարձրության։ Մթնոլորտային ճնշումն անհավասար է բաշխվում նաև հորիզոնական ուղղությամբ, որը տեղի է ունենում ինչպես օրինաչափ պարբերությամբ, այնպես էլ ոչ օրինաչափ։ Վերջինս, որը հաճախ է դիտվում, հիմնականում կախված է մթնոլորտի ընդհանուր շրջանառության պայմաններից։ Քանի որ ցուրտ օդային զանգվածներում բարձր խտության հետևանքով մթնոլորտային ճնշման անկումն ըստ բարձրության տեղի է ունենում ավելի արագ, քան տաք զանգվածներում, ուստի առաջին դեպքում տրոպոսֆերայի ստորին շերտերում առաջանում է ցածր ճնշման շրջան, իսկ երկրորդ դեպքում՝ բարձր։ Դրա ճիշտ հակառակ պատկերը տեղի է ունենում երկրամերձ շերտերում։

Ծովի մակարդակի վրա մթնոլորտային ճնշման տատանման ծայրագույն արժեքները հասնում են մինչև 1080 մբ (Ասիական անտիցիկլոնում) և 887 մբ (արևադարձային ցիկլոններում)։ Օրվա ընթացքում դիտվում են մթնոլորտային ճնշման երկու առավելագույն (9—10 և 21—22 ժամերին) և երկու նվազագույն (3—4 և 13—16 ժամերին) արժեքներ։ 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
արև  Եղանակ  անձրև |
| --- |
|  |
| Տարվա եղանակներ | Ձմեռ  • Գարուն  • Ամառ  • Աշուն |
|  |
| Մթնոլորտային տեղումներ | Անձրև  • Կարկուտ  • Ձյուն  • Եղյամ  • Մերկասառույց  • Ամպրոպ |
|  |
| Եղանակ | Ամպամածություն  • Խոնավություն  • Մթնոլորտային ճնշում  • Օդի ջերմաստիճան  • Քամու ուղղություն |
|  |
| Եղանակային երևույթներ | Ամպրոպ (Ձյունե ամպրոպ)  • Քամի  • Փոշոտ փոթորիկ  • Տորնադո  • Փոթորիկ  • Ջրային պտտահողմ  • Արևադարձային ցիկլոն  • Արտաարևադարձային ցիկլոններ  • Բուք  • Սառցե անձրև  • Հրե պտտահողմ  • Փոշոտ մշուշ |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 519)։*  |
Մարտունու շրջանի երկրորդ խմբի ամրոցներին վերագրում են նաև Վաղաշեն գյուղից 1-1,5 կիլոմետր դեպի հարավ, Վարդենիս լեռնաշղթայի հյուսիսային լանջում եղած ամրոցները, որոնք ընկնում են Մարտունու արվարձանում եղած ամրոց-շենի գծի վրա՝ 2.5-3 կիլոմետր հեռու։ Այս ամրոցները միմյանցից հեռու են կես կիլոմետրով, նրանց բաժանում է մի խոր ձոր։

Կառուցվածք
----------

Քյուրդի ամրոցը նման է փակված պայտի, գրավում է կես հեկտար տարածություն, պարիսպներն ունեն չորս մետր լայնություն, շարված անտաշ ու անշաղախ բազալտ խոշոր քարերով, մեջը լցված մանր քար ու խիճ։

### Քարաբուրգեր

Ամրոցն ունի հինգ քարաբուրգ, որոնցից երկուսը կառուցված են ամրոցի մուտքի աջ և ձախ կողմերում, երկուսը՝ հարավարևմտյան և հյուսիսարևմտյան անկյուններում, հինգերորդ աշտարակը կանգնած է պարսպի հյուսիսարևելյան ժայռաբլրակի վրա, որը օգտագործվել է որպես պարիսպ, ինչպես այլ ամրոցներում(Լճաշեն)։ Աշտարակներն ունեն տարբեր մեխություն(9\*4 և 7\*2,5)։

### Շրջակայքը

Ամրոցը և շրջակայքը դեպի հարավ ծածկված են կացարանների մնացորդներով։

Ալոյի կողի ամրոցը, համեմատելով տվյալ ամրոցի հետ, ավելի մեխ տարախություն է գրավում (մոտ մեկ հեկտար), ունի միջնապարիսպ, որը ամրոցը բաժանում է երկու համարյա հավասար մասերի՝ արևելյան և արևմտյան։ Արևմտյան մասի հարավարևելյան անկյունում գտնվում է մուտքը, որի երկու կողմերում երևում են քարաբուրգերի մնացորդներ։ Նման աշտարակներ կան նաև միջնապարսպի ու ընդհանուր պարսպի միացման անկյուններում։ Աշտարակները ունեն 5\*5 մեծություն։

Նմանություններ
--------------

Պարիսպների ու աշտարակների կառուցման տեխնիկան միանգամայն համընկնում է Քյուրդի կողի ամրոցի կառուցման տեխնիկային, ուստի դրանք երկուսն էլ կարելի է համարել միևնույն ժամանակվա կառույցներ։

Ամրոցում և նրանից դուրս բազմաթիվ կացարանների ավերակներ կան, նրա հյուսիսային պարսպի երկարությամբ, արևելքից արևմուտք ընկած է ժայռապատ մի ոչ բարձր բլուր, որի խորշերը, ըստ երևույթին, ծառայել են որպես կացարաններ։ Ամրոցից դեպի հարավ, վարելահողում եղած քարակույտերը հավանաբար դամբարաններ են։

Երկու ամրոցներն էլ զուրկ են մշտական ջրից։

Այս ամրոցները չնայած իրենց դիրքով գերիշխում են շրջապատի վրա, հատկապես Սևանա լճի կոմը, այնուամենայնիվ, կարծում ենք, որ նրանք խոշոր ռազմական դեր խաղալ չէին կարող երկրի պաշտպանության գործում։ Հետևաբար այս ամրոցները ունեցել են տեղական պաշտպանական նշանակություն և գուցե այս երկրի կյանքում զգալի դեր են խաղացել անասնապահության գործում։

Մարտունու շրջանում կիկլոպյան ամրոցների երկրորդ խումբը կազմված է չորս ամրոցից, որոնք տեղադրված են Սևանա լճի հարավարևելյան ափին։ Այս խմբի կենտրոնական ամրոցը հավանաբար եղել է Ծովինար և Ալուչալու գյուղերի միջև եղած ամրոցը։

Գրականություն
-------------

* Սևանի կիկլոպյան ամրոցներ էջ 37
Բիտում
**Բիտում** (լատ.՝ *bitumen* – լեռնային ձյութ), օրգանական լուծիչներում (ծծմբածխածին, քլորոֆորմ և այլն) լուծվող պինդ, հեղուկ և գազանման բնական ածխաջրածնային նյութերի կամ նրանց վերամշակման արգասիքների ընդհանուր անվանում։

Լինում են բնական և տեխնիկական։ Բնական բիտումները կաուստաբիոլիտների, նստվածքային ապարների և բնահողերի բաղադրիչ մասերն են։ Կաուստաբիոլիտների բիտումները բաժանվում են սապրոպելիտների և հումիտների բիտումների (թերթաքարային, ածխային, տորֆային բիտումներ) և նավթային բիտումների (նավթագազ, նավթ, օզոքերիտ, ասֆալտ և այլն), որոնք արդյունաբերական ամենամեծ նշանակությունն ունեն։ Պինդ և մածուցիկ նավթային բիտումների հանքավայրերը հանդիպում են կրաքարերի և ավազաքարերի մեջ ներծծված ձևով, իսկ ավելի հազվադեպ մաքուր վիճակում՝ երկրի մակերևույթի վրա նրանց կուտակումների (օրինակ՝ ասֆալտային լճեր) հետևանքով։ Տեխնիկական բիտումները ստացվում են ասֆալտաձյութային նյութերով հարուստ նավթային մնացորդների թորման և տարրալուծման միջոցով։

Ըստ ստացման եղանակի լինում են՝ մնացորդային, օքսիդացված և կրեկինգային։ Բիտումների կարևոր տեխնիկական հատկություններն են՝ ձգելիությունը և ներթափանցությունը (պենետրացիան), փափկացման, բռնկման ջերմաստիճանները։ Տեխնիկայում և շինարարության մեջ լայնորեն օգտագործվում են նավթային պինդ, կիսապինդ և հեղուկ բիտումներ։ Պինդ բիտումները օգտագործվում են փաթթոցային տանիքանյութեր (ռուբերոիդներ) և բիտումային մածիկներ ստանալու համար, կիսապինդը՝ մեկուսիչ նյութերի (օրինակ՝ հիդրոիզոլի, բորուլինի) և քսուքների, ասֆալտային շաղախների արտադրության, իսկ հեղուկ բիտումները՝ ճանապարհաշինության մեջ։ Արդյունաբերության զանազան ճյուղերում օգտագործվող բիտումների 90%-ից ավելին նավթից ստացվող արհեստական բիտումներն են։ Կան նաև պինդ վառելիքի բիտումներ, որոնք ստացվում են տորֆից և գորշ ածխից՝ օրգանական լուծիչների միջոցով։ Դրանց գլխավոր բաղադրամասերը մոմերն ու ձյութերն են։

Օգտագործվում են ձուլման գործում, էլեկտրատեխնիկական արդյունաբերության մեջ և այլուր։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 445)։*  |
**Առողջապահություն և սոցիալական ոլորտ սոցիալական ապահովագրություն և կենսաթոշակային ապահովություն**․ սոցիալական ապահովության և ապահովագրության ամենածավալուն ոլորտը պետական կենսաթոշակների համակարգն է, որտեղ ընդգրկված է 24.251 քաղաքացի (2010 թվական)։ 2009 թվականին կենսաթոշակի միջին չափը եղել է 27.700 դրամ (2008 թվականի համեմատությամբ աճել է շուրջ 15 %-ով)։ Հանրապետությունում սահմանված է 2 տեսակի կենսաթոշակ՝ ապահովագրական և սոցիալական։ Ապահովագրական (տարիքային, արտոնյալ պայմաններով, երկարամյա ծառայության, հաշմանդամության և մասնակի) կենսաթոշակներ վճարվում է այն անձանց, որոնք պահանջվող նվազագույն ժամանակահատվածում (5 տարի) կատարել են սոցիալական վճարումներ։ Սոցիալական (ծերության, հաշմանդամության և կերակրողին կորցնելու դեպքում նշանակվող) կենսաթոշակներ վճարվում է սահմանված նվազագույն ժամանակահատվածում սոցիալական վճարում չկատարած և ապահովագրական կենսաթոշակ ստանալու իրավունք չունեցող անձանց։ 2008 թվականի հունվարից սկսել է ներդրվել անհատական (անձնավորված) հաշվառման համակարգ, որով հանրապետության յուրաքանչյուր ապահովագրված քաղաքացու համար բացվում է նրա ստաժի, աշխատավարձի և կատարած հատկացումների մասին անձնական հաշիվ, որը վարվում է քաղաքացու ամբողջ, ակտիվ աշխատանքային գործունեության ընթացքում և դառնում նրա կենսաթոշակային իրավունքի երաշխիք։ 2011 թվականից, ՀՀ-ի օրինակով, ԼՂՀ-ում մշակվում է նաև կենսաթոշակային բարեփոխման ծրագիր, որի խնդիրը կենսաթոշակային բաշխող, համակարգից անցումն է ինքնաֆինանսավորման համակարգին։ Դա պահանջում է պարտադիր և կուտակային կենսաթոշակային համակարգերի զուգահեռ գործարկում։ Քառաստիճան այդ համակարգի վերջին՝ 3-րդ աստիճանն ապահովելու է լրացուցիչ կենսաթոշակ՝ անձի աշխատանքային գործունեության ընթացքում կամավոր կատարած վճարումների և դրանց ներդրումներից ստացված եկամուտների հաշվին։ Բնակչության սոցիալական պաշտպանության բաղկացուցիչ մաս է նաև պարտադիր սոցիալական ապահովագրությունը։ Դրա հետ կապված իրավահարաբերությունները կարգավորվում են «ժամանակավոր անաշխատունակության դեպքերից պարտադիր սոցիալական ապահովագրության մասին» ԼՂՀ օրենքով (2006)։ Նախատեսվում են հիվանդության (վնասվածքի), պրոթեզավորման, առողջարանային բուժման, հղիության ու ծննդաբերության, ընտանիքի անդամի հիվանդության և այլ դեպքերում անաշխատունակության ու (կամ) խնամքի համար տրվող ապահովագրական նպաստներ։ 2010 թվականին հանրապետության բնակչության 6,5 %-ը (10.500 մարդ) հաշմանդամ էր, ամենամսյա դրամ, օգնություն է ստացել 12.849 մարդ (3-42 հազար դրամ, վերջինս ծնողազուրկ երեխաների խնամքի համար)։ Նպաստներ են տրվում նաև չաշխատող կանանց՝ հղիության և ծննդաբերության համար։ Շարունակվում է երիտասարդ ընտանիքներին աջակցության ծրագիրը, յուրաքանչյուր նորաստեղծ ընտանիքի տրվում է 300 հազար դրամ միանվագ գումար։ Սոցիալական համակարգում գործում են 2 գիշերօթիկ դպրոցներ՝ 150-ից ավելի սաներով, տուն-ինտերնատ (Ստեփանակերտում), որտեղ խնամվում են 145 ծերեր։ Բազմանդամ ընտանիքներին աջակցության ծրագրի շրջանակներում նախատեսվում է սեփական տներով ապահովել 6 և ավելի երեխա ունեցող ընտանիքներին, ինչպես նաև լրացուցիչ նպաստներ տալ վերաբնակեցվող շրջաններում բնակվող քաղաքացիներին։ Նպաստներ են նախատեսված նաև ՊԲ-ում ծառայության ընթացքում հաշմվածներին, զոհվածների ընտանիքների, հաշմանդամների բուժման և հանգստի կազմակերպման համար։

Աղբյուրներ
----------

* «Առողջապահություն և սոցիալական ոլորտ», էջ 1007
**Հոմանիշների բառարան**, բառարանի տեսակ։ Բառացանկն ընդգրկում է հոմանիշությամբ առնչվող բառերը. յուրաքանչյուր գլխաբառի դիմաց բերվում է դրա հոմանիշային շարքը։

Հոմանիշների բառարանագրման փորձեր արվել են նաև անցյալում։ Նոր ժամանակների առաջին ուշագրավ գորշն այս բնագավառում համարվում է Հ. Թ. Գայայանի «Բառարան-գանձարան հայոց լեզուի հոմանիշներու» աշխատությունը (Կահիրե, 1938)։ Սակայն այս բառարանի նշանակությունը սոսկ պատմական է, նրանում կան բազմաթիվ թերություններ։ 1967 թ. լույս տեսավ Ա. Սուքիասյանի «Հայոց լեզվի հոմանիշների բառարանը», որն արժեքավոր ներդրում է հայ բառարանագրության մեջ։ Նրանում տեղ են գտել գրաբարի, միջին հայերենի, բարբառների, նոր գրական հայերենի (արևմտահայ ու արևելահայ գրական լեզուներ) ավելի քան 83 հազար բառ ու դարձվածքային միավոր։ Բնականաբար հիմնական բառամթերքը արևելահայ գրական լեզվինն է։ Բառահոդվածում տրվում են գրական հայերենի նորմավորումն արտահայտող քերականական, ոճական, բառագործածական նշումներ։ Բառահոդվածը հագեցած է հոմանիշային հարուստ ցուցադրումներով, գրեթե հոմանիշային լիակատար ցանկով, բառարանագրական անհրաժեշտ նկատումներով։

Աղբյուրներ
----------

* Հ. Պետրոսյան, Հայերենագիտական բառարան, Երևան, 1987։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հայոց Լեզվի Հոմանիշների Բացատրական Բառարան, Աշոտ Մուրադի Սուքիասյան։ Երեւանի Պետական Համալսարան, Երեւան, 2009։
* Հայոց լեզվի հոմանիշների բառարան, Աշոտ Մուրադի Սուքիասյան։ Հայկական ՍՍՀ Գիտությունների Ակադեմիայի Հրատարակչություն, Երեւան, 1967։
* Գրաբարի հոմանիշների բառարան, Ռուբէն Սերոբի Ղազարեան։ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւն, Անթիլիաս, 2006։
* Բառարան Գանձարան Հայերէն Լեզուի, Յարութիւն Թ. Գայայեան։ Տպագրութիւն Գալֆա, Գահիրէ, 1938։
**Արցախի հանրապետության ռազմաբժշկական ծառայություն**, խաղաղ և պատերազմական պայմաններում զորքերի բժշկական սպասարկումը իրականացնող զինված ուժերի թիկունքային ծառայություն։

Ռազմաբժշկական ծառայությունն իրականացնում է զորքի բժշկական սպասարկման համալիր միջոցառումներ՝ անձնակազմի առողջության պահպանման և ամրապնդման, հիվանդությունների, վնասվածքների դեպքում զինվորականներին բուժօգնություն ցույց տալու, նրանց մարտունակությունն ու աշխատունակությունն արագ վերականգնելու, ինչպես նաև՝ սանիտարահիգիենային, հակահամաճարակային և բուժախտականխարգելիչ միջոցառումներ, բժշկական գույքով ապահովում, ռազմաբժշկական ծառայությունը մարտական և զորահավաքային բարձր պատրաստվածություն, ռազմական բժշկագիտության խնդիրների մշակում։ Ռազմաբժշկական ծառայությունը խնդիրները խաղաղ ժամանակ որոշվում են զինված ուժերում ուսումնամարտական նախապատրաստության և զորային կենցաղի պայմաններով։

Սկզբնավորումը
-------------

Արցախում ռազմաբժշկական ծառայությունը սկզբնավորվել է 1988-1988 թվականներին՝ Շահումյանի շրջանում ինքնապաշտպանական առաջին ջոկատների կազմավորման հետ միաժամանակ, մարտական գործողությունների պայմաններում։ Կառուցվածքը և գործունեության սկզբունքները համապատասխանել են առկա հանգամանքներին։ Հիվանդ և վիրավոր ազատամարտիկների բուժսպասարկումը իրականացվել է ինքնօգնությամբ և փոխօգնությամբ՝ անհատական միջոցներով, ջոկատների բուժքույրերի և բուժակների, ինչպես նաև տեղական հիվանդանոցների, բժշկական կետերի քաղաքացիական բուժանձնակազմի միջոցով։

1990-1992 թվականներին, պաշտբանական բանակի կազմավորմանը զուգընթաց, աստիճանաբար ձևավորվել է ՊՇ-ների և բանակային այլ կառուցվածքների բժշկական ծառայությունը, ուր կազմակերպել է հիվանդների և վիրավորների տարհանումը մարտական գործողությունների տարածքներից։ Այդ փուլում ռազմաբժշկական ծառայություն չուներ հստակ կազմակերպական կառուցվածք հրապիտալային բազա, շարժական ռազմադաշտային հրապիտալներ։ Բժշկական ապահովումն իարկանացվել է բժշկական հատուկ խմբերի միջոցով, իսկ որպես հրապիտալներ օգտագործվել է քաղաքացիական բուժհիմնարկների առկա ցանցը։

Ստեղծումը
---------

1989-1995 թվականներին, Վ. Մարությանի նախաձեռնությամբ, կազմավորվել է Արցախի հանրապետության ռազմաբժշկական ծառայություն, ձևավորվել զորամասերի բժշկական ծառայությունները, ստեղծվել զինվորական հոսպիտալների կենտրոնական ցանց, կազմակերպվել կենտրոնական և հոսպիտալային ռազմաբժշկական հանձնաժողովներ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ (1988—1994) հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո ։*  |
**Հայաստանի երիտասարդական հիմնադրամ, ՀԵՀ**, Հայաստանում գործող հասարակական կազմակերպություն, որը իրականացնում է կրթական, գիտական, մշակութային, երիտասարդների սոցիալական, առողջապահական, զբաղվածության հիմնախնդիրների լուծմանն ուղղված բազում ծրագրեր։ Կազմակերպության ղեկավարն է Կարեն Ավագյանը։

Պատմություն
-----------

Հայաստանի կառավարության 2001 թվականի հունիսի 11-ի որոշմամբ ստեղծվեց «Համահայկական երիտասարդական միջազգային կենտրոնը»։ Կարևորելով երիտասարդական հիմնախնդիրների լուծման ոլորտում նմանատիպ գործունեության անհրաժեշտությունը, արդեն 2010 թվականի հունիսի 9-ին ՀՀ նախագահի հատուկ ուշադրության արդյունքում որոշում կայացվեց «Համահայկական երիտասարդական միջազգային կենտրոնը» վերանվանել **Հայաստանի երիտասարդական հիմնադրամ**։ Դա մեկնարկն էր այն երիտասարդական նախաձեռնությունների իրականացման ուղու, որոնք այսօր հիմնադրամի ամենօրյա աշխատանքն ու հիմնական նպատակներն են դարձել։ Հիմնադրամի գործունեության առանձնահատկությունն այն է, որ այն հավասարապես ուշադրություն է դարձնում երիտասարդներին հուզող բոլոր բնագավառներին։ Կրթական, գիտական, երիտասարդների սոցիալ-տնտեսական, զբաղվածության հիմնախնդիրներին, հոգևոր-հայրենասիրական, մշակութային դաստիարակությանն ուղղված ծրագրերին զուգահեռ հիմնադրամը հոգում է նաև երիտասարդների առողջ ապրելակերպի կազմակերպման մասին՝ իրականացնելով առողջապահական տարբեր միջոցառումներ, որոնց ընթացքում երիտասարդներին տրվում են գործնական գիտելիքներ առողջապահական ոլորտի վերաբերյալ։ Հատուկ ուշադրություն դարձնելով երիտասարդների գիտական, կրթական, մշակութային, հոգևոր-հայրենասիրական դաստիարակությանը՝ հիմնադրամը միևնույն ժամանակ կարևորում է երիտասարդական ձեռներեցության զարգացումը։ Այս ուղղությամբ ևս իրականացվում են տարաբնույթ ծրագրեր, սահմանվում դրամաշնորհներ։

Հիմնադրամը նպաստում է նաև երիտասարդների միջազգային և համահայկական համագործակցությանը՝ երիտասարդական ծրագրերի միջոցով ամրապնդելով Արցախ-Հայաստան-Սփյուռք կամուրջը։

Հիմնադրամն իր կենսագրության ողջ ընթացքում գերխնդիր է համարել ծավալել ակտիվ և կառուցողական գործունեություն, որն ուղղված է հայ երիտասարդության առջև ծառացած նշված հիմնախնդիրների լուծմանը։ Խոսքը գործ դարձնելու համար հիմնադրամի նախաձեռնությամբ հավասարապես աշխատանք են ծավալում նաև երիտասարդները՝ բուհերի ուսխորհուրդներ, երիտասարդական հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչներ, ակտիվ երիտասարդներ։

Հիմնադրամի ծրագրերի աշխարհագրությունը չի սահմանափակվում միայն Հայաստանով։ Արցախում, Սփյուռքում, նաև Ջավախքում հիմնադրամը համակարգում և ղեկավարում է մշակութային, գիտակրթական, սպորտային, առողջապահական, երիտասարդների սոցիալական պաշտպանության, զբաղվածության, մասնագիտական կողմնորոշման, վերապատրաստման և այլ ոլորտների հիմնախնդիրների լուծմանն ուղղված ծրագրեր։ Այս գործընթացի իրագործման ճանապարհին հիմնադրամը համագործակցում է համանման այլ տեղական և միջազգային կազմակերպությունների հետ։ Հիմնադրամի գործունեության հիմքում ընկած է կարգապահությունը, թափանցիկությունը և կառուցվածքային հստակությունը։ Հիմնադրամն ունի կառավարման երկու մարմին. հոգաբարձուների խորհուրդը, որտեղ ընդգրկված են երկրի հասարակական-քաղաքական, մշակութային ոլորտներում մեծ ավանդ ունեցող մարդիկ, ու գործադիր տնօրենը։
**Իլմար Տամմուր** (էստ․՝ *Ilmar Tammur*, ռուս.՝ *Ильмар Таммур*, մայիսի 11, 1921(1921-05-11), Նարվա, Էստոնիայի Հանրապետություն, Էստոնիա - հուլիսի 19, 1989(1989-07-19), Տալլին, Էստոնական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), էստոնացի խորհրդային դերասան և ռեժիսոր, ԷԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1964)։

1941 թվականին ավարտել է Տալլինի բեմարվեստի դպրոցը։ 1944-1946 թվականներին՝ «Վանեմույնե», 1946-1948 թվականներին՝ Տալլինի դրամատիկական թատրոնների ռեժիսոր և դերասան, 1948-1952 թվականներին՝ Պյառնուի «Էնդլա» թատրոնի գլխավոր ռեժիսոր և տնօրեն, 1952-1970 թվականներին՝ Կինգիսեպի անվան էստրադական դրամայի թատրոնի, 1970-1974 թվականներին՝ ԷԽՍՀ ֆիլհարմոնիայի (Տալլին) գլխավոր ռեժիսոր։ 1974 թվականից՝ Ռակվերեի թատրոնի ռեժիսոր և դերասան։ Դերերից են՝ Սիրանո (Ռոստանի «Սիրանո դը Բերժերակ»), Շվանդյա (Տրենյովի «Լյուբով Ցարովայա», բեմադրություններից՝ Կոռնեյչուկի «Էսկադրայի խորտակումը» (1953), Շեքսպիրի «Անտոնիոս և Կլեոպատրա» (1955), Գյոթեի «Ֆաուստ» (1-2 մաս, 1968-1969)։ Դասավանդել է Տալլինի կոնսերվատորիայում (1955-1960), Վիլդեի անվան մանկավարժ, ինստիտուտում (1967-1970)։ 1953-1969 թվականներին՝ էստրադայի թատերական ընկերության նախագահ։ Նկարահանվել է կինոյում։ ԷԽՍՀ պետական մրցանակ (1958)։ Պարգևատրվել է 2 շքանշանով։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 557)։*  |
Սեթ աստված
**Սեթ** (Սեթխ, Սութեխ, Սութա), Հին Եգիպտական դիցաբանությունում մրրիկների, քաոսի, պատերազմի և մահվան աստվածն է։ Սկզբնական շրջանում համարվել է «Ռա աստծո պահապանը», նրա անունը առկա էր շատ փարավոնների անուններում և տիտղոսներում։ Սեթը կարմիր աչքերով պատերազմի աստված էր, միակը, ով կարող էր հաղթել Ապոպ օձին, որը ուզում էր սպանել Ռային գետնի տակ հոսող Սև Նեղոսի ջրերում։ Սակայն հետո ստացավ հրեշային պատկեր, դարձավ անտագոնիստ նրա և Գոռ աստծո միջև ընթացող պայքարի մեջ, սատանայացվեց։ Գոռը և Սեթը կարող են նաև միաձուլվել ու դառնալ միացյալ երկգլխանի մի աստվածություն՝ Խեռուիֆի։ Նա նաև հովանավորում էր հեռավոր երկրները։

Պատմություն
-----------

Եգիպտոսի հին տերության ժամանակաշրջանում Սեթը և Գոռը հավասարապես համարվում էին թագավորական իշխանության հովանավորները, ինչը երևում է «բուրգերի գրությունները» աշխատություննում և փարավոնների տասնմեկերորդ դինաստիայի տիտղոսներում (Սեթի և գոռի անունների համադրությունը նշանակում է արքա)։ Գիկսոսների ժամանակ նա նույնեցվում է նրանց Վաալի հետ և նրա՝ որպես գլխավոր աստծո պաշտամունքի վայր դարձավ Եգիպտոսի մայրաքաղաք Ավարիսը։ Նոր տերության ժամանակաշրջանում Սեթ անունը դեռ բավականին հաճախ էր հանդիպում։ Այդ անունն էին կրում տասնիններորդ դինաստիայի փարավոնները։ Ռամզես II և խեթերի պայմանագրում Սեթը նշվում ուրիշ խեթական աստվածների հետ միասին։ Կենդանու պատկերով իրերը, որոնք խորհրդանշում էին Սեթին, առաջին անգամ հայտնվեցին Նակադ Առաջինի ժամանակաշրջանում։

Սեթի հայրենիքը Օմբոսն էր։ Այդ ժամանակ Սեթը մետաղների աստվածն էր։ Մինչ Նամեր արքայի կողմից Եգիպտոսը միավորելը պայքար էր գնում Սեթի և Գոռի կողմնակիցների միջև։ Այդ պայքարում հաղթեց Գոռը։ Դրանից հետո, եթե Սեթը և Գոռը պատկերվում են միասին, ապա Գոռը միշտ առաջ է կանգնած լինում Սեթից։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Giant Bomb · Rodovid |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Մեծ կատալոնական · Մեծ ռուսական · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 118642340 · LCCN: nb2018011271 · SUDOC: 028874943 · VIAF: 30330231 · WorldCat VIAF: 30330231 |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ատլաս (այլ կիրառումներ)

**Ատլասի լեռներ** (արաբ․՝ جبال الأطلس‎‎), լեռնային համակարգ Աֆրիկայի հյուսիս–արևմուտքում, Մարոկկոյի, Ալժիրի և Թունիսի սահմաններում։

Ընդհանուր նկարագրություն
------------------------

Երկարությունը մոտ 2000 կմ է, իսկ առավելագույն բարձրությունը՝ 4165 մ (Տուբկալ լեռ)։ Կազմված է իրար զուգահեռ մի շարք լեռնաշղթաներից (Ռիֆյան Ատլաս, Բարձր Ատլաս, Միջին Ատլաս և այլն) և լեռնազանգվածներից։ Ունի միմյանցից բաժանված բարձր լեռնային սարավանդաձև հարթավայրեր (բարձրությունը 800 – 1200 մ)։ Սեյսմիկ տարածք է, առաջացել է երրորդական ժամանակաշրջանում։ Կազմված է կրաքարերից, կավերից, որոնք հանդիպում են հնագույն հրաբխային ապարներ։

Ռելիեֆ
------

Ատլասի ռելիեֆը բազմազան է։ Կան ալպյան ձևեր, սեղանաձև հարթավայրեր, կուեստներ, մնացորդային լեռներ։ Գետերը, որոնք այստեղ կոչվում են ուեդներ կամ վադիներ, ունեն անձրևային սնուցում և ձմեռային ամիսներին վարարում են։ Ամռանը այդ գետերը ցամաքում են։ Միջլեռնային իջվածքներում տեղակայված են աղի լճեր՝ սեբխաներ։

Ֆլորա և ֆաունա
--------------

Հյուսիսային մերձափնյա հարթավայրերը և լեռնալանջերը ծածկված են միջերկրածովյան բուսականությամբ, իսկ ներքին շրջանները՝ կիսաանապատներով։ Բարձր լեռների ստորին գոտիներում աճում են թփուտներ, ապա՝ խառը, իսկ ավելի բարձրադիր վայրերում՝ փշատերև անտառներ։ Ունի յուրահատուկ, սակայն ոչնչնացման եզրին կանգնած կենդանական աշխարհ։

Օգտակար հանածոներ
-----------------

Օգտակար հանածոներից են՝ երկաթը, կապարը, ցինկը, կոբալտը, մոլիբդենը, կերակրի աղը, ֆոսֆատները, նավթը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Արտասահմանյան երկրների աշխարհագրական անվանումների բառարան / խմբ․ Ա․ Մ․ Կոմիկով. — 3֊րդ հրատարակություն. — Մոսկվա: Նեդրա, 1986. — С. 28.


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրոքհաուս · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Համառոտ հրեական · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ ռուսական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 13319258b · GND: 4003394-6 · LCCN: sh85009230 · NKC: ge311219 · VIAF: 315125605 · WorldCat VIAF: 315125605 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 655)։*  |