recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Արշակ Հովսեփի Տոնյան** (հոկտեմբերի 10, 1888, գյուղ Բանանց - մարտի 18, 1942), հայ խորհրդային մաթեմատիկոս, մանկավարժ, թարգմանիչ, բառարանագիր։ Երևանի պետական համալսարանի պրոֆեսոր (1930 թ.)։

Կենսագրություն
--------------

Ավարտել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանի դասարանական բաժինը (1906 թ.): Աշխատանքային գործունեությունն սկսել է 1909 թվականին Շուշիի թեմական դպրոցում որպես մաթեմատիկայի ուսուցիչ։ 1910-1914 թվականներին սովորել է Հալլեի համալսարանում (Գերմանիա)։ Եղել է մաթեմատիկայի ուսուցիչ Թիֆլիսի Ներսիսյան և Հովնանյան դպրոցներում (1914-1921 թթ.)։

1921-1937 թվականներին աշխատել է Երևանի համալսարանում, եղել է մաթեմատիկայի ամբիոնի վարիչ (1930-1937 թթ.), տեխնիկական ֆակուլտետի (1925-1928 թթ.) և ֆիզմաթ ֆակուլտետի դեկան (1936-1937 թթ.), դասավանդել է մաթեմատիկական անալիզ և ֆունկցիաների տեսություն։

Տիրապետել է մի քանի լեզուների և իր լեզվական ու մաթեմատիկական գիտելիքներն ի սպաս է դրել մայրենի լեզվով ուսումնական գրականության ստեղծման և հայերեն գիտական տերմինների մշակման գործին։ Թարգմանել է դպրոցական և համալսարանական 11 դասագիրք (մաթեմատիկայի, ֆիզիկայի, քիմիայի), կազմել տերմինաբանական բառարաններ։

Նրա գործունեությունն ընդհատվել է 1937 թվականին, դարձել է ստալինյան բռնարարքների հերթական զոհը։ Վախճանվել է աքսորավայրում։ Արդարացվել է հետմահու։

Երկեր
-----

* Ռուս-հայերեն բառարան շինարարական կառուցվածքների, Երևան, 1928:
* Մաթեմատիկական տերմինների բառարան, անգլերեն, ռուսերեն, հայերեն, գերմաներեն, ֆրանսերեն լեզուներով, Ե. ՀՍՍՌ ԳԱ Մաթեմատիկայի և մեխանիկայի ինստիտուտ, 1965, 238 էջ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Կենսագրական հանրագիտարան, Ե. ԵՊՀ հրատ. 2009, էջ 573-574։


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
**Մի կյանքի պատմություն**, հայ գրող Ստեփան Զորյանի վեպը։ Գրվել է 1939 թվականին՝ նախքան պատերազմը։

### Սյուժե

Այս պատմությունը մի երեխայի՝ Սուրենի և նրա աղքատ ընտանիքի մասին է։ Նրա ծնողները ցանկանում էին, որ իրենց երեխան դառնա խելացի և մարդկությանը պիտանի լավ մարդ։ Նրանք ցանկանում էին, որ իրենց երեխան ուսումը շարունակի Թիֆլիսում։ Գիրքը պատմում էր կյանքի, փորձությունների, դժվարությունների և սիրո մասին։ Գնալով Թիֆլիս՝ նա ճանապարհին ընկերանում է մի տղայի՝ Տիգրանի հետ։ Ուսանելու ողջ ընթացքում այդ տղան ուղեկից է դառնում նրան։ Սկզբում նա Թիֆլիսում մնում է իր բարեկամ քեռի Շամիրի տանը, իսկ հետո իր ընկերոջ հետ վարձակալում բնակարան։ Նրանք պարապում են տանտիրոջ երեխաների հետ, որպեսզի վճարեն տան և ուսման վարձերը։ Տիգրանը ընդունվում է Ներսիսյան դպրոց, իսկ Սուրենը փնտրում է այլ աշխատանքներ, և որոշ ժամանակ անց բացահայտում իր համար նոր զբաղմունք՝ գրելը։ Նա գրում է մի պատմություն թութակի մասին, որն իրականում տեղի է ունեցել։ Երկու ընկերները մասնակցում են նաև սոցիալիստսկան գաղտնի ժողովների և դառնում այդ ժողովների մշտական և միշտ սպասված անդամները։

### Մեջբերումներ

* Ասում են՝ սերը նման է կայծակի. բավական է մի անգամ խփի մարդու սրտին՝ կավերի, կայրի ամեն ինչ և էլ թույլ չի տա՝ որևէ նոր զգացմունք ծնվի այնտեղ։
* Մեծերի տխրությունը վարակում է մեզˋ երեխաներիս։
* Սիրո մասին այնքան են գրել, որքան և ոչ մի բանի մասին աշխարհում։ Ասում են՝ ի սկզբանե էր սերը։ Ասում են, որ սերն է կազմում առանցքը տիեզերքի և միակ աղբյուրը կյանքի։ Թերևս այդպես է. չգիտեմ։ Ասում են՝ սերը կրքի առաջին հայտնությունն է, և թե սերն ինքը կիրք է։ Այդպես ասողները չեն հասկանում երևի՝ ինչ է սերը։ Ասում են՝ սերը նման է գինու, ով մի անգամ խմի՝ կհարբի ու կկորցնի գիտակցությունը….Այդ, թերևս, այդպես է…

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ստեփան Զորյան «Մի կյանքի պատմություն»

Գրականություն
-------------

* Ստեփան Զորյան - «Մի կյանքի պատմություն», Արևիկ հրատարակչություն, 1988 թ. 432 էջ

 Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են  ***Մի կյանքի պատմություն (վեպ)*** հոդվածին
ԽՍՀՄ փոստային նամականիշ: «Ժոստովյան նախշազարդ», 1979 год.
**Ժոստովյան նախշազարդ**, ռուսական ազգային ժողովրդական արհեստ կռած մետաղական (թիթեղ) Սկուտեղների նկարազարդում, սկիզբ է առել 1825 թվականից Մոսկվայի մարզի Միտիշչենսկի շրջանի Ժոստովո գյուղում։

Ժոստովյան նախշազարդի հիմնական մոտիվը ծաղկեփունջն է։

Նախշազարդի պատմսություն
-----------------------

Ժոստովոյի և ժոստովյան արհեստի պատմությունը ծագել է 19-րդ դարից, երբ մերձմոսկովյան ու նախկին Տրոիցկայա գավառի գյուղերում (Ժոստովո, Օստաշկովո, Խլեբնիկովո) ստեղծվեցին արհեստանոցներ, որտեղ պատրաստվում էին լաքապատված նկարազարդ առարկաներ պապիե-մաշեից։ Այս նախշազարդի ավանդույթը հայտնվեց Ժոստովոյում և նրա շրջակա գյուղերում ավելի վաղ եղած Տագիլյան նախշազարդի հիման վրա (18-րդ դար)։ Ժոստովյան նախշազարդի հիմնական մոտիվը, ինչպես և տագիլյանինը՝ ծաղկեփունջն է։
1992 թվականին Նովոսելցովո գյուղում ստեղծվեց «Նովոսելցովոյի աշխատանքային արտել» մետաղական լաքապատված սկուտեղների արտադրության համար։ 1924 թվականին գյուղում կազմակերպվեցին «Ժոստովյան աշխատանքային արտել»-ը և «Սպեցկուստար»-ը, 1925 թվականին՝ «Լակիրովշչիկ» և միաժամանակ Տրոիցկոյե գյուղում «Սվոյ տրուդ» արտելները սկուտեղների նախշազարդման համար։ Դրանք բոլորը 1928 թվականին միավորվեցին գյուղի «Մետալոպոդնոս» մասնագիտացված արտելում։
1920—1930-թվականները հեշտ չէին Ժոստովոյի պատմության մեջ։ Սովետական մշակույթի արդիականության ու ռեալիզմի ընդհանրացման ուղղագիծ տենդենցը բերեց նրան, որ ազգային արհեստով զբաղվող կազմակերպությունները փորձեցին փոխել ավանդական ուղղությունները և ներդրեցին ժոստովյան նախշազարդի մեջ օրնոմենտալ և թեմատիկ կոմպոզիցիաներ՝ ստեղծած պրոֆեսիոնալ նկարիչների կողմից՝ առանց հաշվի առնելու տեղական արհեստի առանձնահատկությունները, որոնք ունեին մեքենայացման ու նատուրալիզմի գծեր։ Առաջատար նկարիչները հասկանալով նորարարության օտարամուտ լինելը, կարողացան դիմակայել նրան և նոր մտահղացումներով հանդես եկան ավանդական վարպետությունը խորացնելու համար։
1960-ական թվականներին Ժոստովոյի պատմության մեջ սկսվեց նոր էտապ, որը շարունակվում է մինչ այժմ։ Սկուտեղների գեղարվեստական նախշազարդը առաջատար վարպետների յուրահատուկ ստեղծագործությունների շնորհիվ ձեռք բերեց ավելի մեծ հեղինակություն և ճանաչում։ Այն ավելի հաճախ սկսեց իր վրա ուշադրություն հրավիրել երկրում և արտասահմանում անցկացվող բազմաթիվ ցուցահանդեսներին։ Իր պատմության ընթացքում ժոստովյան սկուտեղը կենցաղային իրից վերածվեց անկախ դեկորատիվ պաննոյի, իսկ արհեստը ստացավ ռուսական ազգային մշակույթի յուրահատուկ տեսակի կարգավիճակ։ Այսօր դեկորատիվ նախշազարդը վերելք է ապրում։ Դա չի նշանակում, որ արհեստը չունի բարդություններ և խնդիրներ։ Դրանք գոյություն ունեն մշակույթի բոլոր այն ոլորտներում, որոնք ստիպված են դիմակայել ժամանակակից կոմերցիալիզացմանը։ Ժոստովոյին կրկնօրինակում են, փորձում կեղծել տեսակը և նույնիսկ նկարիչների հեղինակային յուրահատկությունները։ Սակայն կոլեկտիվը, որը մշտապես զբաղվում է արհետով, տիրապետում է բազմամյա համառ աշխատանքով ձեռքբերված բարձր արհեստավարժությանն ու հին վարպետների ժառանգսությանը։ Դրան պետք է ավելացնել մշակույթի պատմության, դասական նատյսուրմորտի և ռուսական տարատեսակ ազգային մշակույթի ուսումնասիրությունը, որը լրացնում է վարպետների «ստեղծագործական գանձարանը»։

Ժոստովյան նախշազարդի առանձնահատկությունները
-------------------------------------------
**Աննա Իլնիչնա Սոլոգաշվիլի** (վրաց.՝ ანა სოლოღაშვილი, 1882, Q11008300?, Գորիի մունիցիպալիտետ - 1937), վրացի կին քաղաքական գործիչ, Վրաստանի սահմանադիր ժողովի (1919-1921) հինգ կին անդամներից մեկը։ Բացի Սոլոգաշվիլին, անդամների թվում են՝ Քրիստինա Շարաշիձեն, Էլեոնորա Տեր-Պերսեգովա-Մախվիլաձեն, Ելիզավետա Նակաշիձե-Բոլկավձեն և Մինադորա Օրջոնիկիձե-Տորոշելիձեն։

Կենսագրություն
--------------

Աննան Սոլոգաշվիլիների հին իշխանական տոհմից է։ Ավարտել է Խարկովի համալսարանի պատմաբանասիրական ֆակուլտետը՝ պատմաբանի մասնագիտացմամբ։

1903 թվականից Վրաստանի Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության անդամ է։ Տարածել է մարքսիստական գրականություն, կազմակերպել գրավաճառություն, մասնակցել է ժողովրդական հանրամատչելի թատրոնի ստեղծմանը։ Ձերբակալվել է և դատապարտվել:

Վրաստանի սահմանադիր ժողով։ **Սոլոգաշվիլին** ձախ կողմի երկրորդ շարքի աջից երրորդն էՍտորագրել Է Վրաստանի Ժողովրդավարական Հանրապետության անկախության հռչակագիրը, ընտրվել Թիֆլիսի քաղաքային խորհրդում։ 1919 թվականի մարտի 12-ին ընտրվել է Վրաստանի Հանրապետության սահմանադիր ժողովի անդամ՝ որպես Վրաստանի Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության ներկայացուցիչ։ Եղել է խմբագրական, կենսաթոշակային և կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովների անդամ, գրադարանային հանձնաժողովի քարտուղար։ Եղել է մի շարք օրենքների և հրամանագրերի ընդունման նախաձեռնողը։

Վրաստանի խորհրդայնացումից հետո ծավալել է ընդհատակյա հակախորհրդային գործունեություն։ Եղել է Վրաստանի Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության կանանց անօրինական կոմիտեի անդամ, որն օգնություն է ցուցաբերել քաղբանտարկյալներին և նրանց ընտանիքներին։ 1922 թվականին կոմիտեն վերակազմավորվել է բոլշևիկյան ռեժիմի դեմ պայքարող կազմակերպությունների միասնական միության՝ «Վրացական քաղաքական կարմիր խաչ»։

1925 թվականից դասավանդել է Հարավային Օսիայում։

1937 թվականին ձերբակալվել է հարավօսական ինքնավար մարզի ՆԳԺԿ-ի շրջանային բաժնի կողմից, դատապարտվել է հակախորհրդային և հակատնտեսական քարոզչության, շովինիստական ուղղվածությունների և մենշևիկ առաջնորդ Նոյ Ռամիշվիլիի հետ կապերի մեղադրանքով առավելագույն պատժի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Remix of «საქართველოს დამოუკიდებლობის დეკლარაცია» by Liza Buskhrikidze

Գրականություն
-------------

* კირთაძე ნესტან, «კაენ, სად არის ძმა შენი?!», თბ. 1998
* საქართველოს ეროვნული არქივი, საქართველოს ცენტრალური საისტორიო არქივი, ფონდი #1833, ანაწერი #1, საქმე #160.

Արտաքին հղումներ
----------------

* პირველი ქართველი პარლამენტარი ქალები
* ანნა /ოლა/ სოლოღაშვილი
* სოლოღაშვილი ანნა (ოლღა) ილიას ასული
* The five women who crafted the Georgian constitution
**Վենիամին Վալերիանովիչ Զավադսկի** (ռուս.՝ Вениамин Валерианович Завадский, կեղծանունը՝ **Վ. Կորսակ** (ռուս.՝ В. Корсак), սեպտեմբերի 22, 1884(1884-09-22) կամ 1884, Տագանրոգ, Դոնի զորքի մարզ, Ռուսական կայսրություն - հուլիսի 12, 1944(1944-07-12) կամ 1944, Փարիզ, Ֆրանսիա), ռուս գրող։

Կենսագրություն
--------------

Վենիամին Վալերիանովիչ Զավադսկին ուղղափառ էր։ Նա իր մանկությունն անցկացրել է Պսկովի նահանգում՝ մորաքրոջ կալվածքում և Էստլանդիայի նահանգի Վեզենբերգ (Վիլյանդի) քաղաքում, որտեղ դատական վարչությունում ծառայում էր հայրը։ Սովորել է Տրոիցկի գիմնազիայում, ավարտել է Վորոնեժի գիմնազիան։ Զավադսկին սովորել է Վարշավայի համալսարանի իրավագիտության ֆակուլտետում, բայց դասընթացը չի ավարտել։ Ամուսնացած է եղել վիրաբույժ և կենսաբան Նադեժդա Դոբրովոլսկայայի հետ։ Մինչև 1914 թվականը ծառայել է ապահովագրական ընկերությունում։ Առաջին աշխարհամարտի սկզբում զորակոչվել է որպես պահեստի ենթասպա։ 1914 թվականի նոյեմբերին վիրավորվել է Վարշավայի մոտ տեղի ունեցած մարտում, ստացել գլխի ուժեղ սալջարդ և գերեվարվել է Արևելյան Պրուսիայում։ Գրեթե 4 տարի պահվել է Մյունդենի ռազմագերիների ճամբարում։ 1917 թվականի փետրվարի սկզբին տեղափոխվել է Հալլեում գտնվող ճամբար, այնուհետև՝ Էշվեգ։

Այնուհետև վերադարձել է հայրենիք, զինվորական ծառայության համար ճանաչվել ոչ պիտանի, ծառայել գավառական զինկոմիսարիատներից մեկում։ Մոգիլյովի նահանգում աշխատել է որպես գրագիր։ Այնուհետև տեղափոխվել է Գոմել, որտեղից էլ՝ Կիև։

Կիևը գրավելուց հետո միացել է Կամավորական բանակին, որի հետ նահանջել է Օդեսա։ Անգլիական հոսպիտալային նավով տեղափոխվել է Եգիպտոս։ 1922 թվականից ապրել է Փարիզում։ Գրող է, հուշագիր։ Համագործակցել է «Պոսլեդնիե նովոստի», «Դնի», «Ռոսսիա ի սլավյանստվո» պարբերականների հետ։ Համագործակցել է Փարիզի ռուս գրողների և լրագրողների միության հետ։ 1938 թվականին դասախոսություն է կարդացել Ռուսաստանի քրիստոնեական աշխատավորական շարժումում։ Ա. Մ. Ռեմիզովի Կապիկների պալատի անդամ («Եգիպտոսի լիազոր ներկայացուցիչ»)։ Մասոն, Ֆրանսիայի Մեծ Արևելքի միության ռուսական օթյակների անդամ։

Մահացել է 1944 թվականին, թաղված է Սենտ Ժենևիև դը Բուա գերեզմանատանը (գերեզման թիվ 790)։

Ստեղծագործություններ
--------------------

* Плен. Париж, «Родник», 1927.
	+ Переиздание: М. Детектив-пресс, 2009. ISBN 978-5-91039-026-7.
* Забытые. Париж, «Родник», 1928.
* У красных. Париж, 1930. 163 с.
* У белых. Париж, 1931. 172 с.
* Великий исход. Париж, 1931.
* Жуки на солнце. 1932.
* Юра. 1935.
* Печать. 1938. 335 с.
* В гостях у капитана. 1939.
* Рим. 1949.
* Один: роман из жизни эмиграции. 1951.
* Вдвоем: роман из жизни эмиграции. 1951.
* Со всеми вместе. 1952.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Գերմանիայի ազգային գրադարանի կատալոգ (գերմ.)
2. 1 2 3  Корсак В. У красных.

Գրականություն և արտաքին հղումներ
--------------------------------

* Серков А. И. Русское масонство. 1731—2000 гг. Энциклопедический словарь. — М.: РОССПЭН, 2001.
* Фотография могилы
**Շարաֆ ալ-Դին Քարաքուշ ալ-Արմանի ալ-Մուզաֆարի ալ-Նասիրի ալ-Թաքավի** (մահացել է 1212 թ.), մամլուք, որ ծառայության մեջ է գտնվել Այուբյան տոհմի արքայազն ալ-Մուզաֆարի մոտ, երբ վերջինս մի շարք նվաճողական արշավներ էր իրականացնում Տրիպոլիտանիայում և Իֆրիկիայում 1172 -ից 1190-ական թվականների միջակայքում։ Որոշ պատմաբաններ, ինչպես, օրինակ, Իբն Խալդունը և Իբն Գալբունը, կարծիք են հայտնել, որ նա ծագումով հայ է եղել։  Ուսումնասիրողներից ոմանք էլ գտնում են, որ Շարաֆ ալ-Դին Քարաքուշը ազգությամբ չերքեզ էր։ Նա սկզբում գործել է Սալահադինի անունից, բայց հետագայում հանդես է եկել իր անունից, կռվել է ընդարձակվող Ալմոհադ խալիֆայության դեմ և դաշնակցել Բանու Գանիայի հետ։ Վերջում հակադրվել է Գանիային, ռազմական բախման գնացել վերջինիս դեմ, պարտություն կրել և 1212 թվականին Վադդանում մահապատժի ենթարկվել Յահյա իբն Գանիայի կողմից

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Öngül, 2001, էջ 442
2. ↑  Pellat, 1978, էջ 614

Աղբյուրներ
----------

* Baadj Amar S. (2015)։ *Saladin, the Almohads and the Banu Ghaniya*։ Leiden: Brill։ ISBN 978-90-04-29620-6
* Ehrenkreutz Andrew S. (1972)։ *Saladin*։ Albany: State University of New York Press։ ISBN 0-87395-095-X
* Pellat Ch. - Ḳarāḳūs̲h̲. , volume = 4, page = 614
* Öngül Alı (2001)։ *KARAKUŞ, Şerefeddin - An article published in Turkish Encyclopedia Of Islam* (թուրքերեն)։ 24 (Kaani - Kastamonu)։ Istanbul: TDV Encyclopedia of Islam։ էջեր 442–443։ ISBN 9789753894517

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 124803350 · ISNI: 0000 0000 8976 4816 · LCCN: n82231538 · VIAF: 67828321 · WorldCat VIAF: 67828321 |

 |
**Իգոր Ռոմանչենկո** (ռուս.՝ И́горь Влади́мирович Рома́нченко, մարտի 6, 1958(1958-03-06)), խորհրդային և ռուս դիվանագետ։ 1-ին կարգի արտակարգ և լիազոր դեսպան (2019)։

Կենսագրություն
--------------

1979 թվականին ավարտել է ԽՍՀՄ արտաքին գործերի նախարարության Մոսկվայի Լոմոնոսովի անվան պետական համալսարանը և 1992 թվականին Ռուսաստանի Դաշնության արտաքին գործերի նախարարության բարձրագույն դիվանագիտական դպրոցը։ Տիրապետում է իսպաներենին և անգլերենին։

1979 թվականից զբաղվում է դիվանագիտական գործունեությամբ։

1979-1981 թվականներին՝ Վենեսուելայում Խորհրդային Միության դեսպանատան աշխատակից 

1985-1990 թվականներին՝ Բոլիվիայում Խորհրդային Միության դեսպանատան աշխատակից

1992-1998 թվականներին՝ Պերուում Ռուսաստանի Դաշնության դեսպանատան աշխատակից

2001-2006 թվականներին՝ Ուրուգվայում Ռուսաստանի Դաշնության դեսպանատան աշխատակից

2006-2009 թվականներին՝ Ռուսաստանի Դաշնության արտաքին գործերի նախարարության լատինաամերիկյան դեպարտամենտի բաժնի պետ։

2009-2014 թվականներին՝ Արգենտինայում Ռուսաստանի Դաշնության դեսպանատան խորհրդական-դեսպանորդ

2014-2018 թվականներին՝ Ռուսաստանի Դաշնության արտաքին գործերի նախարարության լատինաամերիկյան դեպարտամենտի փոխտնօրեն

2018 թվականի հունիսի 18-ից հանդիսանում է Պերուում Ռուսաստանի Դաշնության արտակարգ և լիազոր դեսպան։

Անձնական կյանք
--------------

Ամուսնացած է, ունի երկու որդի։

Դիվանագիտական աստիճան
---------------------

* 2-րդ դասի արտակարգ և լիազոր դեսպանորդ (2012 թվականի փետրվարի 10)
* 1-ին դասի արտակարգ և լիազոր դեսպանորդ (2019 թվականի փետրվարի 9)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Указ Президента Российской Федерации от 18.06.2018 г. № 340 «О Чрезвычайном и Полномочном После Российской Федерации в Республике Перу»
2. ↑  Посол России И.В.Романченко вручает Верительные грамоты
3. ↑  Указ Президента Российской Федерации от 10.02.2012 г. № 151 «О присвоении дипломатического ранга»
4. ↑  Указ Президента Российской Федерации от 08.02.2019 № 41 «О присвоении дипломатического ранга»

Արտաքին հղումներ
----------------

* Биография на сайте МИД России
* Страница посла на сайте Посольства России в Перу
**Բաբիների ապստամբություններ** , զանգվածային ապստամբություններ Իրանում ավատատիրական կարգերի դեմ։ Շարժիչ ուժերն էին գյուղացիները, արհեստավորները, քաղաքային չքավորությունը, մանր առևտրականները։ Բաբիների ապստամբությունների կրոնական բնույթն ու նրանց ղեկավարումը բարիների աղանդին պատկանող մանր առևտրականության և հոգևորականության ստորին խավի ներկայացուցիչների կողմից պայմանավորված էր Իրանի հասարակական-տնտեսական և քաղաքական հետամնացությամբ։ Բարիների գաղափարախոսության (բաբիզմ) հիմնադիր Սեյիդ Ալի-Մուհամմեդը, որն իրեն հռչակեց «բաբ» (դուռ դեպի ճշմարտություն), իր գրքում («Բեյան») հայտարարում էր, որ պետք է «վերացնել անարդարությունը երկրի երեսից», հաստատել նոր, արդարացի՝ «բարիների սրբազան թագավորություն», որտեղ բոլոր մարդիկ լինեն հավասար, ապահովել անձի և գույքի անձեռնմխելիությունը։ Առաջին՝ Մազանդարանի ապստամբության ժամանակ (1848 թվականի սեպտեմբեր – 1849 թվականի մայիս) բարիները գրավեցին շեյխ Թաբարսի սրբավայրը և գույքի հավասարության սկզբունքով ստեղծեցին իրենց համայնքը։ Նրանց աջակցում էին արհեստավորները և գյուղացիները։

Չնայած ապստամբները քանիցս ետ մղեցին շահի զորքերի հարձակումները, բայց ի վերջո ստիպված եղան հանձնվել։ Երկրորդ՝ Զենջանի ապստամբությունը (1850 թվականիի հունիս-դեկտեմբեր), ավելի կազմակերպված էր և համառ բնույթ կրեց։ Մասնակցում էին նաև կանայք։ Ապստամբությունը նույնպես դաժանորեն ճնշվեց։ Երրորդ ապստամբությունը (1850 թվականիի հունիս) Նեյրիզում (Հարավային Իրան) ճնշվեց մի քանի օրում, սակայն լեռները քաշված բարիները շարունակեցին դիմադրությունը։ Այս երեք տարանջատ ապստամբությունների անհաջողությունից հետո բարիների շարժումը կորցրեց իր զանգվածային բնույթը, և նրանց պարագլուխները դիմեցին տեռորի։ 1852 թվականի օգոստոսին Նասր-էդ-դին շահի դեմ կատարված անհաջող մահափորձից հետո մահապատժի ենթարկվեցին շատ բարիներ։ Իր հետագա զարգացման ընթացքում բաբիզմը, կորցնելով ազգային բնույթը, վերափոխվեց բեհայիզմի, որը կողմնակից էր պայքարի խաղաղ մեթոդների։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 194)։*  |
**Ակուա ամրոց** (աբխ.՝ Аҟәатәи абааш), պատմական ամրոց, որի ավերակները գտնվում են Աբխազիայի Սուխում քաղաքում։

Տեղակայման վայր
---------------

Ամրոցը գտնվում է լեռան վրա, ծովից 500 մետր հեռավորության վրա՝ Սուխում մայրաքաղաքի հյուսիսարևելյան մասում։ Ակուա ամրոցը համարվում է Աբխազական երբեմնի հզոր թագավորության վկայությունը։ Ամրոցը կառուցվել է՝ պաշտպանելու քաղաքը օտարազգի նվաճողներից, ինչպես նաև վերահսկել է նավահանգիստը, որը, այն ժամանակ, գտնվել է Բասլը գետի գետաբերանի մոտ։

Ամրոցը եղել է կլոր և ունեցել է երկու մուտք (արևելյան և արևմտյան), ինչպես նաև պաշտպանական աշտարակներ։

Մինչ մեր օրերը պահպանվել են, երբեմնի հզոր ամրոցի, միայն պատերը։ Պատերի լայնությունը հասնում է մինչև 1,8 մետրի, իսկ բարձրությունը՝ 5-8 մետր։ Բացի այդ, պահպանվել են նաև ստորգետնյա անցքերը, որոնք տանում են դեպի մոտակա վտակը։ Ամրոցի պատերը պատված են եղել գետաքարերով, սակայն ժամանակի ընթացքում դրանք սևացել են և պատվել թփերով, պատատուկով և մամուռով, որը կարելի է ասել, չի փչացնում պալատի արտաքին տեսքը, այլ նրան հաղորդում է խորհրդավոր բնույթ։

Ամրոցի ներքին բակը
20-րդ դարի կեսերին ամրոցի տարածքում իրականացվել են հնագիտական պեղումներ։ Արդյունքում հայտնաբերվել են պիֆոսներ (կենցաղային մեծ կուժեր), խեցեղենի կտորներ, խոհանոցային սպասք, երկաթե դանակներ, մեխեր և արհեստագործական այլ պարագաներ, որոնք կիրառելի են եղել 12-13-րդ դարերում։ Հայտնաբերվել են նաև ապակե զարդերի կտորներ, 12-րդ դարի բյուզանդական մանրադրամներ, ինչպես նաև կենդանիների ոսկորներ։

Ամրոցից գեղեցիկ տեսարան է բացվում դեպի Սուխում քաղաքը և նրա շրջակա արվարձանները։

Ակուա ամրոցը խորհրդային տարին վերանվանել է Բագրատի ամրոցի։

Գրականություն
-------------

* *Бгажба О. Х. Замок Баграта // Кавказ и Восточная Европа в древности.- М. 1973.- С. 255-260*

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ventana en la muralla del castillo Archived 2013-12-24 at the Wayback Machine. en Panoramio
* Sección de muro Archived 2015-09-24 at the Wayback Machine. en Panoramio
* Vista interior de la muralla Archived 2013-12-24 at the Wayback Machine. en Panoramio
* Vista exterior de la muralla Archived 2013-12-24 at the Wayback Machine. en Panoramio
* Otra vista exterior Archived 2013-12-24 at the Wayback Machine. en Panoramio
**Բադուրա Մելիք ղիզի Աֆղանլի** (ադրբ.՝ Bədurə Məlik qızı Əfqanlı, հոկտեմբերի 25, 1912(1912-10-25), Բաքու, Ռուսական կայսրություն - մայիսի 7, 2002(2002-05-07), Բաքու, Ադրբեջան), ադրբեջանցի նկարիչ, Ադրբեջանի առաջին կին թատրոնի նկարիչներից մեկը, Ադրբեջանական ԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1949), Ադրբեջանի Ժողովրդական արտիստ (1974);

Կենսագրություն
--------------

Բադուրա Աֆղանլին ծնվել է 1912 թվականի հոկտեմբերի 25-ին Բաքվում։ Ավարտել է Բաքվի մանկավարժական ուսումնարանը (1929): 1931 թվականին ՝ավարտել է Բաքվի գեղարվեստի դպրոցը։ Նա ստեղծել է զգեստների ձևավորում թատրոնում ներկայացումների համար (Ուզեիր Հաջիբեկովի «Լեյլի և Մեջնուն», Զուլֆիկար Հաջիբեկովի «Աշուղ-Գարիբ», Հուսեյն Ջավիդի «Շեյխ Սանան», Ջաֆար Ջաբարլիի «1905 թվականին»)։ 1938-1960 թվականներին Բադուրա Աֆղանլին աշխատել է Ադրբեջանի պետական դրամատիկական թատրոնում։ Այստեղ նա ստեղծել է էսքիզներ և նախագծել է այնպիսի ներկայացումներ, ինչպիսիք են Սուլեյման Ախունդովի «Սերը և վրեժը», Մեհթի Հուսեյնի «Սպասում», Աբդուռահիմ Հախվերդովի «Ավերված բույնը», Մաքսիմ Գորկու «Վասա Ժելեզնովան», Սամեդ Վուրղունի «Ֆարխադ և Շիրին», Ուիլյամ Շեքսպիրի «Օթելլո»։

Բադուրա Աֆղանլին շատ գործեր պահվում են Ադրբեջանի պետական թատրոնի թանգարանում և Մոսկվայի կենտրոնական թատրոնի թանգարանում։

Բադուրա Աֆղանլին մահացել է 2002 թվականի մայիսի 7-ին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ադրբեջանի առաջին կին թատրոնի նկարիչներից մեկը
2. ↑  Әфганлы / Под ред. Дж. Кулиева. — Азербайджанская советская энциклопедия: Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии, 1980. — Т. IV. — С. 243
3. ↑  Բադուրա Աֆղանլի
**Սայգիդ Աբդուլաև** (մարտի 10, 1903(1903-03-10), Մուգի, Darginsky Okrug, Դաղստանի մարզ, Ռուսական կայսրություն - 1952), լեզվաբան, դաղստանցի գրող։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1903 թվականի մարտի 10-ին Դաղստանի Մուգի գյուղակում։ Ունի Դաղստանի քաղաքացիություն։ Սկզբնական կրթությունը նրան հայրն է տվել, հետո արդեն սովորել է մեդրեսեում։ Լավ տիրապետել է արաբերենին, ինքնուրույն սովորել է ռուսերեն։

Քաղաքացիական պատերազմի տարիներին անդամագրվել է պարտիզանական գնդին, մասնակցել մարտերին սովետական կարգերից։ Այդ տարիներին Աբդուլաևը աշխատել է որպես շրջանի կոմիտեի քրիստոնյաների օգնության ներկայացուցիչ։

1924 թվականին Բույնակսկում ավարտել է ուսումը։ Հետո աշխատել է ուսուցիչ, դպրոցի տնօրեն, ոստիկան և շրջանի ազգային կրթության մասնաբաժնի տեղակալն է եղել։ 1933 թվականից աշխատել է Դաղստանի ազգային մշակույթի ոլորտում՝ որպես գիտական օգնական և գրում էր ռուս-դաղերեն բառարան, դպրոցական ծրագրեր, դասագրքեր նաև քերականական առաջադրանքներ, միաժամանակ դասավանդում էր ուսուցչական համալսարանում։

1942 թվականին կամավոր կերպով գնաց պատերազմ` անցավ Մազդոկից մինչև Բեռլին։

Ստեղծագործական կյանքը
---------------------

1925-1930-ական թվականներին նրա կողմից հրատարակվեցին անտիկրոնական բանաստեղծություններ՝ «Ես հավատում եմ», « Հեռու կաչաղակ»։ 1948 թվականին Մախաչկալայում հրատարակվեցին նրա ժողովածուներից՝ «Պատերազմական ակնարկներ» (դաղ.՝ Далуйти ва хабурти)։
Հետագայում տպագրվել են նաև նրա կողմից գրված բառարանները և նրա մահից հետո մի քանի այլ ժողովածուներ։

Նրա կողմից մշակվել է դասավանդման և գիտակետազոտական տերմինաբանություն իր հայրենի լեզվի համար, որն օգտագործվում է ցայսօր։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Գրականության հանրագիտարան
**Աշոտ Ղազարյան** (1902, Ալեքսանդրապոլ, Երևանի նահանգ, Ռուսական կայսրություն), խորհրդահայ տնտեսական, պետական և քաղաքական գործիչ, Երևանի քաղխորհրդի գործադիր կոմիտեի նախագահ 1944 թվականի սեպտեմբերի 4-ից մինչև 1945 թվականի ապրիլի 2-ը։

Կենսագրություն
--------------

Աշոտ Ղազարյանը ծնվել է 1902 թվականին Ալեքսանդրապոլում (այժմ՝ Գյումրի)։ 1917 թվականից աշխատել է տեղի պարետային վարչությունում, միաժամանակ սովորել է Առևտրի ուսումնարանում։ Աշխատանքին զուգահեռ՝ ավարտել է Թիֆլիսի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը։

1928 թվականից աշխատել է Դնեպրոշինում, ապա՝ Լենինգրադում։ 1932 թվականին վերադառնալով Հայաստան՝ նշանակվել է Քանաքեռշինի պետ և Քանաքեռ հէկի տնօրեն։ 1940 թվականին նշանակվել է Երևանի Կիրովի անվան գործարանի տնօրեն։

Աշոտ Ղազարյանը զբաղեցրել է Երևանի քաղխորհրդի գործկոմի նախագահի առաջին տեղակալի պաշտոնը։ 1944 թվականի սեպտեմբերի 4-ին ընտրվել է Երևանի քաղխորհրդի գործադիր կոմիտեի նախագահ։ Այդ պաշտոնն զբաղեցրել է մինչև 1945 թվականի ապրիլի 2-ը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Երևանի նախկին քաղաքապետեր // Երևանի քաղաքապետարանի պաշտոնական կայք
2. 1 2  Աշոտ Ղազարյան // Երևանի քաղաքապետարանի պաշտոնական կայք



|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Նախորդող**Զավեն Չարչյան | **Երևանի քաղաքային խորհրդի նախագահԱշոտ Ղազարյան**04.09.1944 – 02.04.1945 | **Հաջորդող**Եղիշե Վարդանյան |
Միներալներ
**Օգտակար հանածոներ**, միներալային հումք, երկրակեղևի անօրգանական և օրգանական բնական միներալային գոյացումներ, որոնք տնտեսության նյութ, արտադրության ոլորտի հիմքն են։ Ըստ ֆիզիկական վիճակի՝ օգտակար հանածոները լինում են պինդ (ածուխներ, մետաղային և ոչ մետաղային), հեղուկ (նավթ, հանքային ջրեր) և գազային (բնական այրվող և իներտ գազեր)։

Տեսակներ
--------

Օգտակար հանածոներն ընդունված է բաժանել 3 հիմնական խմբերի՝ 

* վառելիքային
* մետաղային
* ոչ մետաղային

Օգտակար հանածոները ձևավորվել են երկրակեղևի զարգացման ողջ պատմության ընթացքում՝ ներծին և արտածին շարժընթացների հետևանքով։ Օգտակար հանածոների ձևավորման համար անհրաժեշտ նյութերը տեղափոխվում են Երկրի վերին միջնապատյանից, երկրակեղևից և մակերևույթից՝ մագմայական հալոցքների, հեղուկ և գազանման լուծույթների միջոցով։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանի տարածքում առավել տարածված են մետաղային և ոչ մետաղային oգտակար հանածոները։ Մետաղային օգտակար հանածոների հանքավայրերը հիմնականում ջրաջերմային են․ առավել կարևոր են պղինձ-մոլիբդենային (Ագարակ, Քաջարան, Թեղուտ
և այլն), պղնձի (Ալավերդի, Կապան, Շամլուղ և այլն), ոսկու (Սոթք, Լիճքվազ-Թեյ, Մեղրաձոր, Արմանիս և այլն), բազմամետաղային (Ախթալա, Գլաձոր, Կաքավասար, Մովսեսգեղ, Պրիվոլնոյե), երկաթի (Կապուտան, Հրագդան, Սվարանց և այլն) հանքավայրերը։ Կարևոր նշանակություն ունեն մագմայական (նեֆելինային սիենիտ, երկաթ, քրոմիտ) և փոխակերպային (մարմար, տիտան և այլն) հանքավայրերը։ Հայաստանի մետաղային հանքավայրերը պարունակում են նաև հազվագյուտ, ցրված և ազնիվ տարրեր (արծաթ, ռենիում, սելեն, թելուր, բիսմութ, կադմիում, ցերիում, լանթան և այլն)։ Համեմատաբար ոչ մեծ հանքավայրեր և հանքերևակումներ են առաջացնում քրոմը (Շորժա), մանգանը (Սևքար, Սարիգյուղ), ծարիրը (Ամասիա), սնդիկը (Խոսրով, Բահար) և այլ մետաղական տարրեր։

Հայկական լեռնաշխարհը բացառիկ հարուստ է հրաբխային, նստվածքային և փոխակերպային ծագման ոչ մետաղային օգտակար հանածոներով։ Հայկական հրաբխային բարձրավանդակն առանձնանում է բնական շինանյութերով՝ տուֆ, բազալտ, անդեզիտ, բազալտային անդեզիտ, պեռլիտ, պեմզա, կրաքար, մարմար, տրավերտին, խարամ և այլն, լեռնաքիմիական հումքով և բնական սորբենտներով՝ քարաղ, բենթոնիտային կավ, ցեոլիթ, բարիտ, պիրիտ, գիպս և այլն, հրակայուն հումքով՝ կավ, քվարցիտ, մագնեզիտ և այլն, ձայնավերմամեկուսիչ, թթվա- և հիմնակայուն հումքով՝ դիատոմիտ, ասբեստ, քվարց, ագաթ և այլն։

Հայաստանում կան թանկարժեք և կիսաթանկարժեք քարեր, հանքային ջրերի բազմաթիվ ելքեր, որոնք հիմնականում կապված են երկրակեղևի խախտման գծերի հետ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
**Բաղդադի պողոտա** (թուրքերեն՝ Bağdat Caddesi) կամ ուղղակի կարճ **Պողոտա**, փողոց Ստամբուլի ասիական հատվածում։ Այն սկսվում է Քըզըլտոպրակ շրջանից և անցնելով քաղաքի ասիական հատվածի մի քանի թաղամասերով, ավարտվում է Մալթեփե շրջանում։ Փողոցի վրա կան բազմաթիվ խանութներ, որը պողոտան վեր է ածում մի յուրօրինակ «առևտրային ուղու»։ Սակայն, ի տարբերություն Լալելի թաղամասի, որը գտնվում է Ստամբուլի եվրոպական հատվածում, այստեղ հիմնականում տեղակայված են հայտնի բրենդների բուտիկներ, որոնք հարում են նորաձևության տարբեր ուղղություններին։ Թուրքիայի մի շարք քաղաքներ ունեն իրենց «Բաղդադի պողոտաները», որոնք սովորաբար այդ քաղաքի ամենաերկար փողոցներն են, և պարտադիր չէ, որ լինեն կենտրոնական։ Օրինակ, Կայսերիում այդպիսի փողոցը ունի 3 կիլոմետր երկարություն։ Բաղդադի պողոտայում են տեղի ունենում ամենամյա շքերթները, որոնք նվիրված են Թուրքիայի Հանրապետության օրվան և տոնվում է հոկտեմբերի 29-ին։ Պողոտան դիտարկվում է որպես Ստամբուլի ասիական հատվածի տոնախմբությունների վայր։

Պատմություն
-----------

Պողոտայի տեղում, դեռևս Բյուզանդական կայսրության ժամանակներում, կար մի ճանապարհ, որը կապում էր Կոստանդնուպոլիսը Անատոլիայի հետ։ Հիմնականում այն օգտագործվում էր առևտրականների և բյուզանդական զինվորականների կողմից։ Իր այդ նշանակությունը ճանապարհը պահպանեց նաև թուրքերի կողմից Կոստանդնուպոլիսը գրավվելուց հետո՝ 1453 թվականին։ Այն իր ներկայիս անվանումը ստացել է օսմանյան սուլթան Մուրադ IV-ի կառավարման օրոք։ Այս ճանապարհով սուլթանը՝ իր զորքերի գլուխը կանգնած, գնում էր գրավելու Իրաքը և Բաղդադը։ Ստամբուլ հաղթական վերադարձից հետո՝ 1639 թվականին, սուլթանը հրամայեց, որպեսզի այս ճանապարհը կոչվի՝ «Բաղդադի ճանապարհ»։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Багдадский проспект (Bagdat Caddesi) на сервисе Яндекс.Панорамы
**Իցխակ Ահարոնովիչ** (եբրայերեն՝ *יצחק אהרונוביץ*‎, օգոստոսի 22, 1950(1950-08-22), Երուսաղեմ), հրեա քաղաքական գործիչ, Քնեսեթի 17-րդ, 18-րդ և 19-րդ գումարման պատգամավոր «Իսրայել, մեր տուն» կուսակցությունից։ Նաև զբաղեցրել է Իսրայելի Տուրիզմի նախարարի (2007-2008) և Իսրայելի ներքին անվտանգության նախարարի (2009-2015) պաշտոնները։

Կենսագրություն
--------------

Իցխակ Ահարոնովիչը ծնվել է 1950 թվականի օգոստոսի 22-ին Երուսաղեմում, Հերցլ և Հոլդ Ահարոնովիչների ընտանիքում։ Հետագայում ընտանիքը տեղափոխվել է Դիշոն բնակավայր (Գալիլեա), որտեղ նա անցկացրել է իր կյանքի մեծ մասը։ Սովորել է Հայֆայի համալսարանի պատմության ֆակուլտետում, որտեղ ստացել է բակալավրի աստիճան։

### Կարիերան անվտանգության ոլորտում

Իցխակ Ահարոնովիչը ծառայել է Իսրայելի պաշտպանության բանակի օդադեսանտային ուժերում։ Նա ծառայելով հասել է փոխգնդապետի պաշտոնի, այնուհետև մի քանի տարի աշխատել է Իսրայելի ոստիկանությունում։ 1993–1995 թվականներին հրամանատար է եղել սահմանային պահպանության գոտիներում, երկու տարի ներկայացրել է Իսրայելական ոստիկանությունն ԱՄՆ–ում, Հորդանան գետի արևմտյան ափում, այնուհետև` Հարավային շրջանում ծառայել է որպես ոստիկանության հրամանատար։ 2002–2004 թվականներին Ահարոնովիչը եղել է Ոստիկանության գլխավոր տեսուչի տեղակալ։

Հասարակական գործողություն
-------------------------

2002-2004 թվականներին Իցխակ Ահարոնովիչը եղել է «Դան» հասարակական տրանսպորտային կազմակերպության գլխավոր տնօրեն։

2006 թվականին Քնեսեթի 17-րդ գումարման ընտրություններին «Մեր տուն՝ Իսրայել» կուսակցության կողմից առաջադրվել է և ընտրվել է որպես պատգամավոր։

### Քնեսեթում

* Քնեսեթ 17

2006 թվականի ապրիլի 17–ից մինչև 2009 թվականի փետրվարի 24-ը

* Քնեսեթ 18

2009 թվականի փետրվարի 24

### Քնեսեթի նախագահություն

* Քնեսեթ 17
	+ Քնեսեթի փոխնախագահ

### Պաշտոններ հանձնաժողովներում

* Քնեսեթ 17
* Արտաքին գործերի և անվտանգության հանձնաժողովի անդամ
* Ներքին գործերի և շրջակա միջավայրի պահպանության հանձնաժողովի անդամ
* Թմրանյութերի դեմ պայքարի հանձնաժողովի անդամ
* Ֆինանսական հանձնաժողովի անդամ

### Այլ պաշտոններ

* Քնեսեթ 17
	+ Հանրային լոբբիի անդամ
	+ Երուսաղեմի լոբբիի անդամ
	+ Դրուզների և չերքեզների լոբբիի անդամ

### Ֆրակցիա

* Քնեսեթ 17 «Մեր տուն` Իսրայել»
* Քնեսեթ 18 «Մեր տուն` Իսրայել»

### Գործունեություն կառավարությունում

* Քնեսեթ 17, 2007 թվականի մարտի 21-ից մինչև 2008 թվականի հունվարի 18
	+ Տուրիզմի նախարար
* Քնեսեթ 18, 2009 թվականի փետրվարի 24-ից
	+ Ներքին անվտանգության նախարար

Անձնական կյանք
--------------

Ամուսնացած է, ունի չորս երեխա։ Ապրում է Էվեն Իեգուդա քաղաքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  חה"כ יצחק אהרונוביץ — Knesset.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ицхак Ааронович на сайте кнессета
* Ицхак Ааронович на сайте партии «Наш дом — Израиль»
**Муравейник**, «Կինո» ռոք խմբի երգը «Սև ալբոմից»։ Երգի հեղինակը Վիկտոր Ցոյն է։ Երգի դեմո-տարբերակը գրվել է Պլիենցիեմսում և թողարկվել «Սպիտակ ալբոմում» (հայտնի է նաև «Վերջին ձայնագրություններ» անվամբ)։

Երգի անուն
----------

«Սև ալբոմում» երգը թողարկվել է «Муравейник» անվամբ։ 

Վիկտոր Ցոյը երգի համար հորինել է նման անուն՝ «Ես չեմ սիրում, երբ ինձ ստում են»։

Երգի պատմություն
----------------

1990 թվականի գարնանը Ցոյը ձայնագրել է երգի ակուստիկ տարբերակը մագնիտոֆոնի վրա։ Մինչ այդ երաժիշտը երկար ժամանակ փորձել է ստեղծել երգի լավագույն տարբերակը։ Նրա նոթատետրում երգի անվանումը «Ես չեմ սիրում, երբ ինձ ստում են» է։

Երգի իմաստ
----------

Պետրովայի կարծիքով՝ երգում նկատվում է մահվան առանձնացող սահմանումը։ Այստեղ չկա քաղաք բառի հստակ բառարանային իմաստ, բայց այն ունի մարդկանց բնակության վայրի իմաստ, փոխաբերական իմաստով «մրջնաբույնը» օգտագործվում է որպես քաղաք։ Այս երգում կան քաղաքային կյանքի տարրեր։ Ելենա Շաջանովան ստեղծագործության մեջ տեսել է քաղաքի կերպարը, որը ճանաչվում է իր բնորոշ գծերի և միջավայրի շնորհիվ։ Այն նաև ներկայացված է բնական գյուղական կյանքի իմաստի հետ կապված այլաբանությամբ։ Մրջյունը նաև համարվում է ավանդական ֆոլկլորային կերպար․ դա միջատ է «որի սիմվոլիզմը որոշվում է հոգնակիության հիմնական նշանով»։ «Կմեռնի» բայը, որը հանդես է գալիս որպես մահվան ներկայացուցիչն, ունի նվազեցված էմոցիոնալ-ոճային երանգավորում։

Սև ալբոմ
--------

«Սև ալբոմի» երգացանկում երգը զբաղեցնում է 7-րդ հորիզոնականը։

Վերջին ձայնագրություններ
------------------------

Գոյություն ունի երգի երկու տարբերակ՝ 1990 թվականի գարնանը ձայնագրված ակուստիկ տարբերակ և սևագիր տարբերակ։ Ակուստիկը զբաղեցնում է 12-րդ, իսկ սևագիրը՝ 10-րդ հորիզոնականը։

Ձայնագրության մասնակիցներ
-------------------------

* Վիկտոր Ցոյ՝ վոկալ, կիթառ
* Յուրի Կասպարյան՝ կիթառ
* Իգոր Տիխոմիրով՝ բաս կիթառ
* Գրեգորի Գուրյանով՝ հարվածային երաժշտական գործիքներ
* Յուրի Այզենշպիս՝ պրոդյուսեր

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Виталий Калгин* Виктор Цой и его КИНО. — Litres, 2020-08-04. — 579 с. — ISBN 978-5-457-89574-4
2. ↑  *С. А. Петрова.* Городской текст в творчестве В. Р. Цоя // *Вестник Российского университета дружбы народов*. — 2014. — № 2. — С. 27.
3. ↑  *Е. И. Шаджанова.* Эволюция семантики концепта смерти в рамках когнитивного уровня языковой личности Виктора Цоя // *Вестник Костромского государственного университета им. Н. А. Некрасова*. — 2016. — № 1. — С. 169.

Արտաքին հղումներ
----------------

«Муравейник» YouTube-ում
**«Բանվոր»**, խորհրդային շրջանի հայկական օրաթերթ, առաջին անգամ հրատարակվել է 1923 թվականին, Լենինականում (այժմ՝ Գյումրի)։ Հանդիսացել է ՀԿԿ Լենինականի քաղկոմի և աշխատավորների դեպուտատների քաղաքային սովետի օրգան (սկզբում՝ ՀԿ(բ)Կ Ալեքսանդրապոլի գավկոմի, գավգործկոմի, գավպրոֆբյուրոյի և երկաթուղայինների արհմիության բաժանմունքի օրգան)։ Հաջորդել է ՀԿ(բ)Կ Ալեքսանդրապոլի գավկոմի և գավհեղկոմի օրգան «Կարմիր Շիրակ» (1921-22) և Ալեքսանդրապոլի գավկոմի և գավգործկոմի օրգան «Շիրակի ռանչպար» (1922–1923) թերթերին։ 

1920-ական թթ․ թերթը լուսաբանել է գավառում արդյունաբերության, երկաթուղային տրանսպորտի, գյուղատնտեսության զարգացմանը վերաբերող նյութեր։ Հետագա տարիներին պրոպագանդել է ինդուստրացման կոլեկտիվացման և այսպես կոչված՝ կուլտուրական հեղափոխության իրականացումը։ 

Ետպատերազմյան շրջանում նյութեր է տպագրել քաղաքի տնտեսության վերակառուցման ու զարգացման, աշխատավորության ինտերնացիոնալիստական դաստիարակության, «ԽՍՀՄ ժողովուրդների բարեկամության մասին»։ 

Պարբերաբար տպագրել է ընթերցողների նամակները, տվել գրականությանը և մշակույթին նվիրված էջեր, գրախոսություններ, բարձրացրել կենցաղային հարցեր, անդրադարձել քաղաքի ու խորհրդային Հայաստանի մարզական առօրյային։ 

Տարբեր ժամանակներում թերթը խմբագրել են խմբագրել են Վ․ Ծովյանը, Ս․ Ոսկանյանը, վ․ Օհանյանը, Գ․ Սահակյանը, Հ․ Բաղդասարյանը, Վ․ Կարապետյանը, Խ․ Բարսեղյանը, Վ․ Ամիրբեկյանը, Գ․ Ալավերդյանը, 1953-ից խմբագիրն էր Գ․ Ասրյանը։


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 283)։*  |
**Աշուղական չափեր**, երգելու համար հորինված վանկական ոտանավորների տեսակներ։ Հայ աշուղական չափերը տարբերվում են բանաստեղծական և գուսանական չափերից։ Տողի ամբողջությունը, իբրև մի մեծ ռիթմական միություն, պահվում է տողավերջի հաստատուն դադարով և հանգերով, որոնք լինում են զորեղ, հաճախ կազմված հանգաբառից հետո կրկնվող նույն բառերով։ Սեծ տողերը հատածով սովորաբար բաժանվում են երկու կիսատողերի, բայց հատածն էլ երբեմն ճշտությամբ չի պահվում. օրինակ՝ 15 վանկանի տողերը միևնույն բանաստեղծության մեջ բաժանվում են մերթ 7/8, մերթ 8/7 կիսատողերի, երբեմն էլ հատածի հետ բառակաև ոտքը չի վերջանում։ Աշուղական չափերից ամենակարճը 5 վանկանի բայթավուրն է, որի փոփոխված ձևը քյուշեթն է։ Տարածված չափերից են 10 վանկանի գյաֆը («Փոքր-ինչ դադարիր//Նավ ալեկոծման», Գյուրջի Նավե), 11 վաևկանի ղոշման («Եթե մեղավորը //մընա անպատիժ, աշխարհը կեցություն //չի լինի երբեք»), 11 վանկանի դաստանը («Ինչ կենդանի՜//փոքրին կուլ տալ/ է ուզում, ձըկի փուշ կը/ լինի, կըխը–րի բուկը», Ջիվանի)։ Աշուղական չափերից հայտնի են նաև բայաթին, դյուբեյթը, շարքին, եդաքլաման, մուխամազը, ղազելը, դիվանին, դաստանը, ռուբային, վարսաղը։

Գրականություն
-------------

* Աբեղյան Մ. Հայոց լեզվի տաղաչափություն, Ե. 1933, էջ 299–320
* Լևոնյան Գ. Աշուղական արվեստը, Երկ. Ե. 1963

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 494)։*  |
**Շլայսհայմի պալատ** (գերմ.՝ Schloss Schleißheim), բարոկկո դարաշրջանի պալատա-պուրակային անսամբլ Մյունխենի մերձակայքում, որը ծառայում էր որպես բավարյան Վիտելսբախներից մեկի կեցավայր։

Պատմություն
-----------

Շլայսհայմյան կալվածքը հիմնել է դուքս Վիլհելմ 5-րդը՝ (1548-1626) 1594 թվականին։ Ի սկզբանե այն պարզապես կալվածք էր՝ այլ ուրիշ տնտեսական շենքերով և ոչ մեծ եկեղեցով։ 1616 թվականին կալվածքն անցնում է նրա որդի կուրֆյուրստ Մաքսիմիլիան 1-ինի տիրապետմանը։ 1617 թվականն դուքս Մաքսիմիլիանը դաստակերտը վերակառուցում է պալատի, որի նախագիծը 1616-1623 թվականներին մշակում է ճարտարապետ Հենրիխ Շյոն Ավագը։

Պալատի զարգացման նոր գլուխն սկզիբ է առնում Մաքսիմիլիան 2-րդ Էմանուելի տիրակալության ժամանակ։ Այդ ժամանակահատվածում կառուցվում է Լյուստհայմ պալատը, որը վենետիկյան ոգով գերմանական տուն-«խաղատան» օրինակ է։

1700 թվականից հետո կառուցված մոնումենտալ նոր պալատը «փոքր վերսալների» բնորոշ օրինակ է՝ կառուցված գերմանական տիրակալների կողմից 18-րդ դարում։ Առաստաղների նկարազարդումները, ծեփաքանդակները և կահույքը այդ ժամանակների շքեղության և փառահեղության օրինակ է։ Հին պալատի մեծ մասը ավերվել է Համաշխարհային երկրորդ պատերազմի տարիներին, բայց հետագայում վերականգնվել է։

Պատկերասրահ
-----------

Պալատում ցուցադրված են բարոկկո ժամանակաշրջանի նկարներ, որոնք պատկանում են նկարների Բավարիական պետական հավաքածուին։ Պատկերասրահը կազմված է ֆլամանդացի նկարիչներ Պիտեր Պաուլ Ռուբենսի և Անտոնիս վան Դեյք, իտալացիներ Գվիդո Ռենիի, Լուկի Ջորդանոյի, Գվերչինոյի, Կառլո Սարանչենոյի Ալեսանդրո Տուրչայի, Կառլո Դոլչիի և Պյետրո դա Կորտոնայի, գերմանացիներ Իոահիմ Զանդրարտի, Իոհան Հենրիխ Շենֆելդի, Իոհան Կարլ Լոտայի և իսպանական նկարիչներ Ալոնսո Կանո և Խոսե դե Ռիբերի ստեղծագործություններից։

Զբոսայգի
--------

Մեծ զբոսայգին Գերմանիայի ոչ շատ պահպանված բարոկկոյի այգիներից մեկն է։ Ջրանցքներով և պուրակներով զբոսայգին հատակագծել է Էնրիկո Ձուկալին, իսկ մեծ ծաղկանոցը և ջրվեժները՝ Անդրե Լեոտրայի աշակերտ Դոմինիկ Ջիրարդը։

Պալատն ու զբոսայգին հետին պլան են ծառայել կինեմատոգրաֆի պատմության մեջ հայտնի երկու ֆիլմերի՝ «Անցած տարի Մարիենբադում»-ի և «Փառքի ուղիներ»-ի համար։



Շլայսհայմի պալատ/center>
Շլայսհայմի պալատ/center>

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine.
«**Դուրֆոս**», քիմիական պատրաստուկ, միջատասպան-տզասպան։ Ազդող նյութը՝ քլորպիրիֆոս։

Նկարագրություն
--------------

Թողարկվում է 480 գ/լ խտացված էմուլսիայի ձևով։ Կիրառվում է երկարակնճիթների, բվիկների, պտղակերների, տզերի, վահանակիրների, տերևոլորների, լվիճների և այլնի դեմ` սրսկումների ձևով։ Պատրաստուկի ծախսի չափաքանակը (լ/հա)՝ շաքարի ճակնդեղի վնասատուների (ճակնդեղի սովոր․ երկարակնճիթ, բվիկներ) համար՝ 2,0, առվույտի վնասատուի (տերևային երկարակնճիթ)՝ 1,5, խնձորենու (պտղակեր, տզեր, վահանակիրներ, տերևոլորներ, լվիճներ)՝ 2,0, խաղողի վազի (ողկուզակեր)՝ 2, կարտոֆիլի (կոլորադյան բզեզ)՝ 1,5, լոլիկի (կոլորադյան բզեզ)՝1,5: Մշակումներն իրականացվում են վեգետացիայի ընթացքում, վերջինը՝ բերքահավաքից՝ շաքարի ճակնդեղի համար՝ 30, առվույտի՝ 25, խնձորենու՝40, խաղողի վազի՝30, կարտոֆիլի՝ 30, լոլիկի՝ 30 օր առաջ։ Մշակումների առավելագույն քանակը շաքարի ճակնդեղի համար՝ 1 անգամ, խնձորենու` 2, առվույտի` 1, խաղողի վազի` 2, կարտոֆիլի` 2, լոլիկի` 2։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
| **՞**Բարդի Շիշկինի |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Ծածկասերմեր |
|
|
|
|
|
| Դաս | Երկշաքիլավորներ |
|
|
|
| Կարգ | Ուռածաղկավորներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Ուռազգիներ |
|
|
|
| Ցեղ | Բարդի |
|
|
| Տեսակ | Բարդի Շիշկինի |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Pópulus bolleana
Lauche |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Բարդի Շիշկինի** (լատին․՝ Pópulus bolleana), ուռազգիներ ընտանիքի, բարդի ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Տերևները
Տերևաթափ խոշոր ծառ է 30—35 մ բարձրությամբ և 0,8—1,0 մ տրամագծով։ Սաղարթը լայն-ձվաձև է կամ բրգաձև, դեպի վեր ուղղված ճյուղերով։ Բնի և բազմամյա ճյուղերի կեղևը բաց գույնի է, մոխրականաչավուն, հարթ և միայն ծեր ծառերի բնի ներքին մասի կեղևը ճաքճքված է, մուգ մոխրագույն կամ սևավուն։ Երիտասարդ ընձյուղները պատված են սպիտակ, թաղիքանման աղվամազով։ Երկարացած ընձյուղների տերևները խոշոր են, կաշվեկերպ, 5—7 բլթականի (երբեմն՝ 3), որոնք իրենց հերթին ունեն բլթակներ և խոշոր-ատամնաեզր են, տափակ-սեպաձև, երբեմն սրտանման հիմքով, բացվելիս երկու կողմից էլ ծածկված են սպիտակ, թաղիքանման աղվամազով։ հետագայում վերևի կողմից ստանում է մուգ անփայլ կանաչ գույն, ներքևի կողմը մնում է ծածկված սպիտակ, թաղիքանման աղվամազով։ Կարճացած ընձյուղների տերևները էլիպսա-կլորավուն են, անկանոն-անկյունավոր, սուր-ասամնաեզր, երբեմն՝ մերկ։ Տերևակոթունը կողքերից խիստ սեղմված է, խոշոր, ափսեանման գեղձիկներով։ Բողբոջները ձվաձև են, խոշոր, մինչև 12 մմ երկարությամբ, ծածկված սպիտակ աղվամազով։ Տերևները բացվում են մարտին, ծաղկում է մարտ-ապրիլին, պտուղները հասունանում են ապրիլ-մայիս ամիսներին։

Տարածվածություն
---------------

Բնական պայմաններում տարածված է Միջին Ասիայի հարթավայրերում և նախալեռնային շրջաններում, որտեղ աճում է գետափերին, ինչպես նաև լանջերի խոնավ շլեյֆներում։ Տյան Շանում հանդիպում է խմբերով, սովորական ընկուզենու անտառներում։

Խոնավասեր է, չափազանց լուսասեր, բավականին ցրտադիմացկուն և ձմեռադիմացկուն (Միջին Ասիայում դիմանում է մինչև —40 °C-ի սառնամանիքներին)։
Պահանջկոտ է հողի նկատմամբ։ Ունի մակերեսային, հորիզոնական ուղղությամբ
տարածվող արմատներ։ Հտղմադիմացկուն չէ։

Կիրառություն
------------

Մշակության մեջ հայտնի է անհիշելի վաղ ժամանակներից։ Հայաստանում մշակվում է 50-ական թվականներից։ Ներկայումս 30—35 տարեկան ծառեր կան Երևանում և բուսաբանական այգում, որոնք հասնում են 15 —16մ բարձրության և 50—60 սմ բնի տրամագիծ ունեն։ Ամեն տարի առատորեն ծաղկում և
պտղաբերում են։ Հաջողոլթյամբ է բազմանում կտրոնների միջոցով։ Բոլլեի բարդին լավ է աճում նաև Վանաձորում, Սևանում, Իջևանում, Բյուրականում, Գյումրիում, ամենուրեք հանդես բերելով մեծ դիմացկունության և դեկորատիվ հատկանիշներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 1, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ 260։
**Աջիբեգովո** (մակեդոներեն՝ Аџибегово), գյուղ Մակեդոնիայի Հանրապետության կենտրոնական հատվածում։ Վարչականորեն մտնում է համանուն համայնքի կազմի մեջ։

Գյուղը գտնվում է Օվչե Պոլեի պատմաշխարհագրական շրջանում՝ Շտիպ քաղաքի հյուսիսում և Վելեսի արևելքում։

Աշխարհագրություն
----------------

Աջիբեգովոն գտնվում է Մակեդոնիայի Հանրապետության կենտրոնական հատվածում՝ Վելես քաղաքից 25 կմ հեռավորության վրա։ Գյուղը տեղակայված է ծովի մակարդակից մինչև 220 մետր բարձրության վրա։

Տեղանքին բնորոշ է մեղմ մայրցամաքային կլիման, որին բնորոշ են տաք և տեղումնառատ ամառները։ Կլիմայական այս պայմանները ձևավորվել են Եգեյան ծովի ազդեցությամբ։

Բնակչություն
------------

Ըստ 2002 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ Աջիբեգովոյի բնակչությունը կազմում է ընդամենը 5 մարդ։

Բնակչության 100 %-ը մակեդոնացիներն են։ 20-րդ դարում գյուղը բնակեցված է եղել բացառապես թուրքերով։ Բնակչության շրջանում գերիշխող կրոնը ուղղափառ քրիստոնեությունն է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Մակեդոնիայի Հանրապետության 2002 թվականի մարդահամարի տվյալներ (մակեդ.) (անգլ.)
**Բարեգործության միջազգային օր,** նշվում է **սեպտեմբերի 5-ին**։ Այն հռչակվել է Միավորված Ազգերի Կազմակերպության կողմից 2012 թվականին։

Պատմություն
-----------

Մայր Թերեզա
2011 թվականին հունգարացիները առաջարկեցին Մայր Թերեզայի մահվան օրը նշել որպես բարեգործության օր։ Մայր Թերեզան դասվել է կաթոլիկ սրբերի շարքը։ Նա 1979 թվականին ստացել է Խաղաղության Նոբելյան մրցանակ։ Մայր Թերեզայի ծավալած գործունեությունը ոգեշնչող օրինակ է եղել և շատերին միավորել անշահախնդրորեն բարի գործեր անելու, աջակցելու, նվիրելու, նվիրվելու գաղափարների ու գործերի շուրջ։

2012 թվականի դեկտեմբերի 17-ին՝ ՄԱԿ-ի Գլխավոր վեհաժողովի 67-րդ նստաշրջանի ընթացքում, Հունգարիայի առաջարկով, ընդունվում է բանաձև և սեպտեմբերի 5-ը հռչակվում որպես Բարեգործության միջազգային օր։ Որոշումը 44 երկրների կողմից հավանության է արժանացել 2013-ի մարտի 7-ին։

Ինչպես է նշվում
---------------

Մայր Թերեզային արձանը Սկոպյեում
Սկսած 2012 թվականից՝ սեպտեմբերի 5-ը աշխարհի տարբեր կողմերում նշվում է որպես Բարեգործության միջազգային օր։ Կազմակերպվում են տարբեր միջոցառումներ, օրինակ՝ ռեստորաններից առաջացած հասույթն ուղղվում է բարեգործությանը , կարիքավորներին օգնություն է բաժանվում։ 2014 թվականին որպես բարեգործության խորհրդանիշ՝ Բուդապեշտում, Ալբանիայի դեսպանի հրամանով, կերտեցին Մայր Թերեզայի արձանը և այն նվիրեցին Բուդապեշտի քաղաքապետարանին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «33/2011 resolution of the Hungarian Parliament»
2. ↑  "International Day Of Charity: 12 Quotes That Will Inspire You To Give". *The Huffington Post Canada*, 5 September 2014
3. ↑  "UN chief encourages people to give on International Day of Charity". *Philippine Star*.
4. ↑  "The Brief History of the Week" Archived 2016-03-03 at the Wayback Machine.. *Budapest Times*.
5. ↑  «General Assembly Resolution 67/105 on the International Day of Charity»։ United Nations
6. ↑  "Honor International Day of Charity at restaurants and cafes that benefit Sacramento nonprofits". *Sactown Magazine*.
7. ↑  "Ban Ki-Moon encourages people to give on the International Day of Charity". *Blue and Green World*, September 5th, 2014 By Ilaria Bertini
8. ↑  "International Day of Charity: whole of society can make a difference". South African Government.

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Official Website of the International Day of Charity»
* «The Secretary-General's message»
* 
* Section 1 Archived 2019-09-05 at the Wayback Machine..
* Section 2 Archived 2019-09-05 at the Wayback Machine..
**Ենթամթերքներ**, անասունների սպանդի և մսեղիքի մասնատման ժամանակ ստացված մթերքների (բացի մսեղիքից) արտադրանքի անվանումը։

Նկարագրություն
--------------

Ըստ ապրանքագիտների դասակարգման՝ ենթամթերքների բաժանում են 2 կարգի. 1-ին կարգի ենթամթերքներն են՝ լյարդը, լեզուն, երիկամները, ուղեղը, մսային կտորտանքները, սիրտը, ստոծանին, կուրծը, խեկ-ների պոչի մսոսկրային մասը, որոնք ունեն ավելի բարձր սննդային արժեք, 2-րդ կարգի՝ գանձակը, շրդանը, փայծաղը, գլուխը, թոքերը, ցանցը, հազարաթերթիկը, խոզի ստամոքսը, տավարի և խոզի ականջները, կերակրափողի պատի մսային շերտը, ոտքերը և խոզերի պոչի մսոսկրային մասը, խեկների շրթունքներն ու կապհոդը, խոզերի ու խեկների շնչափողը։ Սիրտը, թոքերը, շնչափողը, լյարդը և ստոծանին կազմում են **լերդութոքը**։ Ենթամթերքի քիմիական կազմում ջուրը 65–85% է, սպիտակուցները՝ 10–19%, ճարպերը՝ 2–13%, պարունակում է նաև վիտամիններ, ֆերմենտներ, հանքային նյութեր։ Լյարդը պարունակում է A, D, E, B խմբի վիտամիններ, ֆերմենտներ, երկաթի ու ֆոսֆորի միացություններ։ Գլխուղեղն ու ողնուղեղը հարուստ են ֆոսֆատիդներով։ Մշակման ժամանակ (լվացում, խաշում, խանձում) ենթամթերքից առանձնացնում են ոչ սննդային մնացուկները, ճարպային հյուսվածքները, մաքրում են աղտոտվածությունից։ Մշակման վերջնական փուլում ենթամթերքը սառեցնում են։ Խեկ–ների մշակված ենթամթերքի ելքը (ենթամթերքի զանգվածի հարաբերությունը կենդանի զանգվածին՝ %-ով) կազմում է 10,5%, խոզինը՝ 10%, մանր եղջերավորներինը՝ 9,5%, այդ թվում՝ առաջին կարգի՝ համապատասխանաբար՝ 3,5, 2,8 և 3,2%։

Ենթամթերքը օգտագործում են մսային և խոհարարական տարբեր սննդամթերքներ ստանալու նպատակով։ Առևտրի ցանցում և հասարակական սննդի ձեռնարկություններում իրացնելու համար ենթամթերքի արտադրությունն ու պահպանությունը պետք է համապատասխանի սահմանված պետական չափորոշիչների պահանջներին և տեխնիկական պայմաններին:

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |