***Time -* 100: 20-րդ դարի հերոսներ և կուռքեր** *(անգլ.՝ TIME 100: Heroes & Icons of the 20th Century)*, 1999 թվականին հրապարակված 20-րդ դարի հարյուր առավել ազդեցիկ և նշանավոր մարդկանց ցուցակ ըստ ամերիկյան *Time* ամսագրի։

1999 թվականի դեկտեմբերի 31-ին *Time* ամսագիրն առանձին թողարկմամբ Դարի Մարդ է հայտարարել Ալբերտ Այնշտայնին։

Պատմություն
-----------

Ցուցակը հրապարակելու գաղափարը մեկնարկել է 1998 թվականի փետրվարի 1-ին ԱՄՆ-ում` Վաշինգտոնի Քենեդիի Կենտրոնում կայացած գիտաժողովի բանավեճից։ Մասնակիցների ցուցակի ձևավորմանը մասնակցել են ԱՄՆ հեռուստա-ռադիոհեռարձակող CBS կենտրոնի Երեկոյան լուրերի (*CBS Evening News-ը*) հաղորդավար Դան Ռաթհերը, պատմաբան Դորիս Քեարնս Գուդվինը, Նյու Յորքի մարզպետ Մարիո Կուոմոն,Սթենֆորդի համալսարանի այն ժամանակվա պրոռեկտոր, դոկտոր Կոնդոլիզա Ռայսը, հրատարակիչ Իրվինգ Քրիսթոլը և *Time* ամսագրի գլխավոր խմբագիր Վոլտեր Այզեքսոնը։

Դարի մարդ
---------

100 ընտրվածներից Ալբերտ Այնշտայնը ընտրվել է դարի մարդ, այն բանի հիման վրա, որ նա գիտության գերիշխանության դարում նշանավոր գիտնական է եղել։ *Time* ամսագրի խմբագիրները ենթադրում են, որ 20-րդ դարը «կհիշվի նախևառաջ գիտությամբ և տեխնոլոգիաներով», և Այնշտայնը, «ծառայում է որպես խորհրդանիշ բոլոր գիտնականների համար, ինչպիսիք են Ֆերմին, Վերներ Հայզենբերգը, Նիլս Բորը, Ռիչարդ Ֆիլիպս Ֆեյմանը և այլք, որոնց աշխատանքները կառուցված են նրա հայտնագործությունների վրա»։

Ամսագրի շապիկին տեղադրված է եղել Այնշտայինի հայտնի նկարը, որը 1947 թվականին արել է ամերիկացի լուսանկարիչ-դիմանկարիչ Ֆիլիպ Հալսմանը։ Այն ստացվել ֆոտոսեսիայի ընթացքում, երբ Այնշտայնը Հալմանսին պատմում էր իր հուսահատության մասին, որ Հարաբերականության հատուկ տեսությունը և նախագահ Ռուզվելտին իր գրած նամակը Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների համար ատոմային ռումբ ստեղծելու ուղեցույց են դարձել։ Եվ Այնշտայնի այդ անսահման տխրության պահին Հալսմանն արել է այս լուսանկարը։

Քսաներորդ դարի վրա ցուցաբերած ազդեցության համար Դարի Մարդ հայտարարելու բանավեճի ժամանակ քննարկվել է նաև Գերմանիայի Կանցլեր և ֆյուրեր Ադոլֆ Հիտլերի թեկնածությունը, որը պատասխանատու էր Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի և Հոլոքոստի համար։ Փաստարկները հիմնվում էին *Time* ամսագրի պահանջների վրա, որը ներկայացվում էր թեկնածուներին, այսինքն, անձը պետք է հսկայական ազդեցություն ունենար Դարի վրա` լավ կամ վատ։ 1999 թվականի դեկտեմբերի 31-ի *Time* ամսագրի նույն թողարկման մեջ կար «Արդարացված չարիք» թեմային ուղղված` լրագրող Նենսի Գիբսի հոդվածը։ Հոդվածում նա փաստարկներ էր բերում, որ Հիտլերը «պարզապես վերջինն էր արյունռուշտ անձերի մի երկար շղթայի, որը սկիզբ էր առնում Չինգիզ խանից։ Միակ տարբերությունը նրանց միջև տեխնոլոգիան էր։ Հիտլերն իր ցինիկ սպանդն իրականացրել է՝ արդյունավետ կերպով օգտագործելով ժամանակակից կատարելագործված արդյունաբերությունը»։ Նենսին ուղղել է մի քանի հռետորական հարցեր, ինչպիսիք են «Չարը կարող է լինել հզոր ուժ, գայթակղիչ գաղափար, բայց մի՞ թե այն ավելի ուժեղ է, քան հանճարեղությունը (տաղանդը), արարումը, քաջությունը կամ առատաձեռնությունը»։

* 1947 թվականին հայտարարված Դարի մարդիկ
* Ալբերտ ԱյնշտայնԴարի մարդԱլբերտ Այնշտայն  
Դարի մարդ
* Մահաթմա Գանդիերկրորդ տեղՄահաթմա Գանդի  
*երկրորդ տեղ*
* Ֆրանկլին Դ. Ռուզվելտերկրորդ տեղՖրանկլին Դ. Ռուզվելտ  
*երկրորդ տեղ*

20-րդ դարի և 21-րդ դարի սկզբի ամենաազդեցիկ մարդիկ
-------------------------------------------------

Ըստ *Time* ամսագրի վարկածի` 20-րդ դարի 100 ամենաազդեցիկ մարդկանցից միայն չորսն են արժանացել երկրորդ անգամ ամենաազդեցիկ համարվելու համար, երբ 2004 թվականին *Time* ամսագիրը սկսեց հրապարակել 100 մարդկանց ամենամյա ցանկը, ովքեր շարունակում են փոխել աշխարհը։

Գեյթսն ազդեցիկ է ճանաչվել 20-րդ դարում համակարգչային հեղափոխության մեջ ունեցած իր դերի համար, ավելի ուշ ճանաչվել է 21-րդ դարում բարեգործության համար։ Հռոմի պապ Հովհաննես Պողոս II-ը ճանաչվել է Արևելյան Եվրոպայում կոմունիզմի դադարեցման գործում նրա ունեցած դերի մասով։ Նելսոն Մանդելան ճանաչվել է 20-րդ դարում Հարավային Աֆրիկայի ռասայական հեղափոխությունն ավարտելում իր դերի համար, և 21-րդ դարում որպես ներման խորհրդանիշ։

Հեռուստահաղորդավարուհի Օփրա Ուինֆրին առաջին անգամ ազդեցիկ է ճանաչվել 20-րդ դարում զանգվածային լրատվության միջոցներն ավելի անձնական անմիջական ձևով ներկայացնելու համար, մեղավորությունը ճանաչելու մշակույթը մտցնելու, տաբլոիդային թոք-շոուները հանրայնացնելու և խթանելու համար։ Թոք շոուների հիմնադիրը Ֆիլ Դոնահյուն է, որի ելույթները 20-րդ դարում հանգեցրել էին Եյլի համալսարանի տաբուն քանդելուն, երբ թույլատրվեց, որ գեյերը, լեսբուհիները, բիսեքսուալներն ու տրանսսեքսուալները կրթություն ստանան այլ սովորողների հետ միասին։ Ուինֆրին երկրորդ անգամ ազդեցիկ է ճանաչվել 21-րդ դարում՝ որպես գաղափարական ոգեշնչող, որն ընդօրինակման է արժանի՝ իր գրքերի ակումբի միջոցով գրականությունը ժողովրդական զանգվածներին հասանելի դարձնելու համար և առաջին աֆրոամերիկացի նախագահին ընտրվելուն նպաստելու համար։

* Բիլ ԳեյթսԲիլ Գեյթս
* Հովհաննես Պողոս IIՀովհաննես Պողոս II
* Նելսոն ՄանդելաՆելսոն Մանդելա
* Օփրա ՈւինֆրիՕփրա Ուինֆրի

Քննադատություն
--------------

Ցուցակը ենթարկվել է քննադատության մեծապես ԱՄՆ ուղղվածության համար։ *Time* ամսագրի ներկայացուցիչ Բրյուս Հանդին քննադատությանը պատասխանել է հետևյալ կերպ.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Հեյ, դա Ամերիկայի դար է։ Անկեղծ ասած, եվրոպացիները մեծ նորարարներ են բարձր մոդեռնիզմի սահմաններում։ Բայց հենց գործը հասնում է այդ դարի փոփ մշակույթին, այդտեղ ամերիկացիներն են։ Ամերիկյան փոփ մշակույթը, ըստ էության, դարի երկրորդ կեսի արվեստի պատմությունն է։ Այն երաժշտությունը, որն ամբողջ աշխարհն է լսում, ֆիլմերը, որոնք ամբողջ աշխարհն է դիտում, անառողջ սնունդը (ֆաստֆուդ), որն ամբողջ աշխարն է ուտում, ամեն ինչը ամերկյան է կամ էլ մեծապես կրում է ամերիկյան ազդեցություն։ |  |

20 մեծ երգիչների և դերասանների ցուցակը, մասնավորապես, քննադատության է ենթարկվել այն բանի համար, որ նրանում չի ընդգրկվել Էլվիս Փրեսլին։ Այդ որոշումը Նենդին պաշտպանել է հետևյալ կերպ. «Ռոքում առավել կարևոր նորարարական բաներից մեկը դա հեղինակների իրենց երգերի անձնական կատարումն է։ Սկսենք նրանից, որ Էլվիսն իր համար նյութեր չի գրել, ի տարբերություն Բիթլզի, Դիլանի, կամ Ջոնսոնի, որոնց կարելի էր ներառել ցանկում, ի տարբերություն նրան։ Ես կարծում եմ Բիթլզը դեպի առաջ մեծ թռիչք է եղել։ Էլվիսի լավագույն ձայնագրությունները նրա առաջին ձայնագրություններն էին։ Բիթլզն իր կարիերան սկսել է կրկնօրինակելով, հետո շարունակել է աճել բոլոր այն տարիների ընթացքում, երբ խումբը միասնական է եղել»։

Հանդիին խնդրել են աջակցել Սիմփսոնները հեռուստատեսային սերիալի հորինված կերպար Բարթ Սիմփսոնին *Time* ամսագրի 20-րդ դարի 100 ամենաազդեցիկ մարդկանց ցանկում ընդգրկելու որոշումը։ Եվ նա դա արել է հետևյալ կերպ. «Ես չգիտեմ, թե ինչպես դուք կարող եք նայել դարին և չտեսնել մուլտիպլիկացիան։ Այն մեր ամենամեծ ավանդներից մեկն է` ջազի և կինոյի մակարդակի վրա (ես գիտեմ, ես գիտեմ։ Կինոն դա XIX դարի գյուտ է։ Բայց մենք` 20-րդ դարի մարդիկ այն հասցրել ենք լավագույն օգտագործման)... Ճիշտ այդպես էլ, մենք ցուցակի համար ինչ-որ չափով փնտրել ենք մարդկանց, որոնք նույնպես իրենցից ներկայացնում են 20-րդ դարի կարևոր միտումներ կամ իրադարձություններ։ Դա օգնեց նկատի ունենալ և՛ Բարտին, և՛ Օփրային։ Ինչ է արել Բարտը կամ հենց Սիմփսոնները. նրանք իրենցում միավորել են սոցիալական երգիծանքը անիմացիայի հետ այսպես, ինչպես նախկինում երբեք չի արվել»։

Ինչևէ, մամուլի ասուլիսի ժամանակ, այն ժամանակվա *Time*s ամսագրի Գլխավոր խմբագիր Վոլտեր Այզեքսոնը Փրեսլիին չներառելու որոշումը հիշատակել է որպես սխալ։ Ահա թե ինչ է ասել Այզեքսոնը, ինչպես ցույց է տալիս առցանց տրանսկրիպցիան, որը հրապարակել է Time ամսագիրը 1999 թվականի դեկտեմբերի 27-ին. «թույլ տվեք խոստովանել. մենք սխալ ենք թույլ տվել, նրան չդարձնելով մեր առաջատարներից մեկը»։ 

Ցուցակը քննադատության է ենթարկվել նաև այն բանի համար, որ նրանում ընդգրկվել է Լաքի Լուչանոն, որը ներառվել էր մասամբ այն բանի համար, որ «Նա մոդեռնիզացրել է մաֆիան, այն դարձնելով սահուն աշխատող քրեական սինդիկատ, որը կենտրոնացել է ստորին շերտերի վրա», Նյու Յորքի քաղաքապետ Ռուդոլֆ Ջուլիանին *Time*  ամսագրին մեղադրել է գանգստերներին իդեալականացնելու մեջ ու հայտարարել է. «Այն գաղափարը, որ նա ազնվացրել է մաֆիան, անհեթեթ է։ Նա կատարել է սպանություն դիրքի հասնելու համար, և դրանից հետո նա արտոնել է հարյուրավոր սպանություններ»։ Այս ընտրությունը Քուինս Քոլեջի իտալա-ամերիկյան հետազոտությունների պրոֆեսոր Ֆիլիպ Կաննիստարոն անվանել է «վրդովվեցնող», իսկ Նյու-Յորքի «Fieri» իտալա-ամերիկյան բարեգործական կազմակերպության փոխնախագահ Թոմաս Վիթալը քննադատել է *Time* ամսագիրը` պնդելով, որ ամսագիրը Ամերիկայի իտալացիների մասին «առասպելները հավերժացնում է»։

Սակայն Time ամսագրի բիզնես-խմբագիր *Վիլլ Սապորիտոն* ընտրությունը պաշտպանել է` Լուչանոյին անվանելով «չար հանճարի տեսակ», ով խորապես ազդել է ստվերային տնտեսության վրա։ «Ոչ թե նրա համար, որ փառաբանենք այդ մարդկանց», - բացատրել է նա, - «այլ այն բանի, որ ասվի. այդ մարդիկ նրանք են, ովքեր ազդեցություն են ունեցել մեր կյանքի վրա»։ Որից հետո Սապորիտոն հավելել է, որ «Հագուստի յուրաքանչյուր փոքր մասնիկի համար, որը դուրս է եկել Նորաձևության թաղամասից (Garment District․ Մանհեթենի), որոշակի լրացուցիչ ծախսեր են կատարվել կազմակերպված հանցագործության պատճառով»։

20-րդ դարի անձանց ցուցակ
------------------------

Ուինսթոն Չերչիլ
Ցուցակը բաղկացած էր 100 մարդուց, յուրաքանչյուր հինգ կատեգորիաներում 20-ական մարդ, կատեգորիաները բաժանվել են. 

1. Առաջնորդներ ու հեղափոխականներ
2. Գիտնականներ ու մտածողներ
3. Շինարարներ և մագնատներ
4. Արվեստի և զվարճանքի բնագավառի հայտնիներ
5. Հերոսներ և կուռքեր։

Հինգ բաժիններից յուրաքանչյուրում անհատները բաժանված են անգլերեն այբուբենի հերթականությամբ, ինչպես և բուն հրապարակումներում էր։

### Առաջնորդներ և հեղափոխականներ

Մարգարետ Թետչեր
* Իսրայել Դավիդ բեն Գուրիոն
* Վիետնամ Հո Շի Մին
* Մեծ Բրիտանիա Ուինսթոն Չերչիլ
* Հնդկաստան Մահաթմա Գանդի
* ԽՍՀՄ Միխայիլ Գորբաչով
* Красный флаг, в центре которого находится белый круг с чёрной свастикой Ադոլֆ Հիտլեր
* Իտալիա ԱյաթոլլահՌուհոլլա Խոմեինի
* ԱՄՆ Մարտին Լյութեր Քինգ
* ԽՍՀՄ Վլադիմիր Լենին
* ՀԱՀ Նելսոն Մանդելա
* Վատիկան Լեհաստան Հովհաննես Պողոս II (Հռոմի Պապ)
* ԱՄՆ Ռոնալդ Ռեյգան
* ԱՄՆ (48 աստղ) Էլեոնոր Ռուզվելտ
* ԱՄՆ (48 աստղ) Ֆրանկլին Դելանո Ռուզվելտ
* ԱՄՆ (48 աստղ) Թեոդոր Ռուզվելտ
* Մեծ Բրիտանիա Մարգարետ Թետչեր
* Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն Անհայտ խռովարարը
* ԱՄՆ Մարգարեթ Սենգեր
* Լեհաստան Լեխ Վալեսա
* Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն Մաո Ցզե-Դուն

### Արվեստի և զվարճանքի բնագավառի հանրահայտներ

The Beatles
Չարլի Չապլին
* ԱՄՆ Լուի Արմսթրոնգ
* ԱՄՆ Լյուսիլ Բոլլ
* Մեծ Բրիտանիա The Beatles
* ԱՄՆ Մառլոն Բրանդո
* Ֆրանսիա Կոկո Շանել
* Մեծ Բրիտանիա Չարլի Չապլին
* Ֆրանսիա Շառլ Էդուար լը Կորբյուզիե
* ԱՄՆ Բոբ Դիլան
* Մեծ Բրիատանիա Թոմաս Սթեռնս Էլիոթ
* ԱՄՆ Արետա Ֆրանկլին
* ԱՄՆ Մարթա Գրեմ
* ԱՄՆ Ջեյմս Հենսոն
* Իռլանդիա Ջեյմս Ջոյս
* Իսպանիա Պաբլո Պիկասո
* ԱՄՆ Ռիչարդ Ռոջերս և ԱՄՆ Օսկար Համերսթեյն II
* ԱՄՆ Բարթ Սիմփսոն
* ԱՄՆ Ֆրենկ Սինատրա
* ԱՄՆ Սթիվեն Սփիլբերգ
* Ռուսական կայսրություն Իգոր Ստրավինսկի
* ԱՄՆ Օփրա Ուինֆրի

### Շինարարներ և մագնատներ

Ուոլթ Դիսնեյ
* ԱՄՆ Սթիվեն Բեկթել (ավագ)
* ԱՄՆ Լեո Բառնետ
* ԱՄՆ Ուիլիս Քերիեր
* ԱՄՆ Ուոլթ Դիսնեյ
* ԱՄՆ Հենրի Ֆորդ
* ԱՄՆ Բիլ Գեյթս
* ԱՄՆ Ամադեո Ջանինի
* ԱՄՆ Ռեյմոնդ Քրոք
* ԱՄՆ Էսթեյ Լաուդեր
* ԱՄՆ Ուիլիամ Լևիտ
* ԱՄՆ Լակի Լուչանո
* ԱՄՆ Լուիս Բարտ Մայեր
* ԱՄՆ Չարլզ Մերրիլ
* Ճապոնիա Ակիո Մորիտա
* ԱՄՆ Վալտեր Ռեութեր (Walter Reuther)
* ԱՄՆ Պիտ Ռոզել (Pete Rozelle)
* ԱՄՆ Դևիդ Սարնոֆ
* ԱՄՆ Խուան Թրիփ (Juan Trippe)
* ԱՄՆ Սեմ Ուոլթոն
* ԱՄՆ Թոմաս Ուոթսոն (կրտսեր)

### Գիտնականներ ու մտածողներ

Համաշխարհային սարդոստայնի գյուտարար Սըր Թիմոթի Ջոն Բերներս Լի
Ալան Թյուրինգ
* Բելգիա Լեո Հենդրիկ Բեկլանդ
* Մեծ ԲրիտանիաՍըր Թիմ Բերներս Լի
* ԱՄՆ Ռեյչել Լուիզ Քարսոն
* Մեծ Բրիտանիա Ֆրենսիս Քրիք & ԱՄՆ Ջեյմս Դյուի Ուոթսոն
* Գերմանիա Ալբերտ Այնշտայն
* ԱՄՆ Ֆիլո Թեյլոր Ֆրանսուորտ
* ԻտալիաԷնրիկո Ֆերմի
* Մեծ ԲրիտանիաՍըր Ալեքսանդր Ֆլեմինգ
* Ավստրիա Զիգմունդ Ֆրոյդ
* ԱՄՆ Ռոբերտ Գոդարդ
* Ավստրիա Կուրտ Գյոդել
* ԱՄՆ Էդվին Հաբլ
* Մեծ Բրիտանիա Ջոն Մեյնարդ Քեյնս
* Քենիա Լուիս Լիկի, Մերի Լիկի, Ռիչարդ Լիկի
* Շվեյցարիա Ժան Պիաժե
* ԱՄՆ Ջոնաս Սոլկ
* ԱՄՆ Ուիլյամ Շոկլի
* Մեծ Բրիտանիա Ալան Թյուրինգ
* Ավստրիա Լյուդվիգ Վիտգենշթայն
* ԱՄՆ Ռայթ եղբայրներ

### Հերոսներ և կուռքեր

Չե Գևարա
* ԱՄՆ Մուհամմեդ Ալի
* ԱՄՆ G.I. Ամերիկյան զինվոր
* Մեծ Բրիտանիա Արքայադուստր Դիանա
* Նիդերլանդներ Աննա Ֆրանկ
* ԱՄՆ Բիլլի Ֆրանկլին Գրեհեմ
* Կուբա Չե Գևարա
* Նոր Զելանդիա Էդմունդ Հիլարի և Հնդկաստան Տենզինգ Նորգայ
* ԱՄՆ Հելեն Քելլեր
* ԱՄՆ Ջոն Ֆ. Քենեդի
* Հոնկոնգ Բրյուս Լի
* ԱՄՆ Չարլզ Լինդբերգ
* ԱՄՆ Հարվի Միլք
* ԱՄՆ Մերիլին Մոնրո
* Մակեդոնիա Մայր Թերեզա
* Մեծ Բրիտանիա Էմմելին Պանկհյորսթ
* ԱՄՆ Ռոզա Փարքս
* Բրազիլիա Պելե
* ԽՍՀՄ Անդրեյ Սախարով
* ԱՄՆ Ջեկ Ռոբինսոն
* ԱՄՆ Ուիլիամ Վիլսոն

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Einstein as Person of the Century (or Not?)." (in en).
2. ↑  Gibbs, Nancy (1999 թ․ դեկտեմբերի 31). «The Necessary Evil?». *Time*. Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ նոյեմբերի 21-ին. Վերցված է 2011 թ․ օգոստոսի 16-ին.
3. ↑  Tannen, Deborah (1998 թ․ հունիսի 8). «Oprah Winfrey». *TIME*. Արխիվացված է օրիգինալից 2000 թ․ ապրիլի 8-ին. Վերցված է 2007 թ․ մարտի 12-ին.
4. ↑  «Oprahization». Word Spy. Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ նոյեմբերի 21-ին. Վերցված է 2007 թ․ մարտի 12-ին.
5. ↑  «An interview and excerpt from Freaks Talk Back». University of Chicago Press. Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ նոյեմբերի 21-ին. Վերցված է 2007 թ․ մարտի 12-ին.
6. ↑  Levitt, Steven D. (2008 թ․ օգոստոսի 6). «So Much for One Person, One Vote». *The New York Times*. Վերցված է 2010 թ․ մայիսի 25-ին.
7. ↑  «TIME 100: Artist & Entertainers — Bruce Handy Yahoo Chat 6/04/98». Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ հունվարի 29-ին. Վերցված է 2017 թ․ սեպտեմբերի 12-ին.
8. ↑  a b c TIME 100: Artist & Entertainers — Bruce Handy Yahoo Chat 6/04/98
9. ↑  «It's No *Time* To Laud Luciano, Says Rudy». *Daily News*. New York. 1998 թ․ դեկտեմբերի 1. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ մարտի 10-ին. Վերցված է 2017 թ․ սեպտեմբերի 12-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* TIME-100 — The People-of the Century Արխիվացված 2007-05-18 Wayback Machine

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Time 100: 20-րդ դարի հերոսներ և կուռքեր** կատեգորիայում։ |