**1936 թվականի իրաքյան պետական հեղաշրջումը**, որը նաև հայտնի է որպես **Բաքր Սիդկիի հեղաշրջում**, առաջին ռազմական հեղաշրջումն էր ժամանակակից Իրաքում (և, փաստորեն, առաջին ռազմական հեղաշրջումն արաբական երկրների մեջ), որը նախաձեռնել էր գեներալ Բաքր Սիդկին վարչապետ Յասին Ալ-Հաշիմին տապալելու նպատակով։ Հեղաշրջումը հանգեցրել է նրան, որ նոր վարչապետ է դարձել Հիքմաթ Սուլեյմանը, իսկ Սիդկին դարձել Է Իրաքի փաստացի կառավարիչը ՝ որպես շտաբի պետ։ Բաքր Սիդկին սպանվել է հաջորդ տարի Մոսուլում։ Բակր Սիդկիի հեղաշրջումից մինչև 1941 թվականը, քաղաքական անկայունության ալիքի վրա, Իրաքի Թագավորությունը ևս 6 քաղաքական հեղաշրջում է ապրել ՝ կապված իշխանության ոչ սահմանադրական փոխանցման հետ։

Հեղաշրջումը
-----------

1936-ին ՝ Ֆեյսալի որդու ՝ Գազի I թագավորի օրոք, Սիդկին, որն այդ ժամանակ կատարում էր իրաքյան բանակի հրամանատարի պարտականությունները, արաբական աշխարհում, հավանաբար, առաջին ժամանակակից ռազմական հեղաշրջումն է կազմակերպել Յասին Ալ-Հաշիմիի կառավարության դեմ։ 1936 թվականի հոկտեմբերի 29-ին իրաքյան 11 ռազմական ինքնաթիռներ Բաղդադի վրա թռուցիկներ են նետել ՝ պահանջելով թագավոր Յասմին Ալ-Հաշիմիի վարչակազմի հրաժարականը և հակառեֆորմիստական վարչապետ Հիքմաթ Սուլեյմանի վերադարձը։ Բացի այդ, թռուցիկները քաղաքացիներին զգուշացրել են, որ ռազմական գործողություններ կձեռնարկվեն նրանց դեմ, ովքեր «չեն պատասխանի մեր անկեղծ կոչին»։ Կարևոր է նշել, որ թռուցիկները ստորագրվել են հենց Սիդկիի կողմից ՝ որպես «բարեփոխումների ազգային ուժերի հրամանատար»։ Բադր Սիդկին ցանկանում էր բարելավել Իրաքի հարաբերությունները Իրանի և քեմալական Թուրքիայի հետ։

Բաքր Սիդկին չէր կարող ավելի լավ ժամանակ գտնել իր պլանը որպես շտաբի պետ իրականացնելու համար, քանի որ գեներալ Թահա ալ-Հաշիմին գտնվում էր Անկարայում։ Որպես շտաբի պետի պաշտոնակատար ՝ Սիդկին հրամայել է բանակում և ռազմաօդային ուժերում նրանց, ովքեր կիսում էին ռազմական հեղաշրջման նրա համոզմունքները, հետևել նրա ցուցումներին։ Սիդկիի հակառակորդների ցանկացած միջամտություն չեզոքացվել է տեղում։ Նրանցից մեկը կարողացել է հեռագիր ուղարկել Թահա ալ Հաշիմիին ՝ չվերադառնալու հրահանգով։ Մաջիդ Հադդուրիի տված հարցազրույցում հեղինակը պնդում է, որ Սիդկին «իմացել է» Խոդուրիից, որ թագավորը կանչել է Մեծ Բրիտանիայի դեսպան սըր Արչիբալդ Քլարկ Քերին Զահուրի պալատ խորհրդի համար։ Դեսպանը թագավորին առաջարկել է կառավարության բոլոր նախարարներին հրավիրել արտակարգ խորհրդակցության։ Հրավիրվածների թվում էին Յասին Ալ-Հաշիմին, Նուրի աս-Սաիդը, գեներալ Ջաֆար ալ-Ասքարին և ներքին գործերի նախարար Ռաշիդ Ալին։ Թագավորն անմիջապես արգելել է բարձրաձայնել հեղափոխական շարժման մասին ցանկացած միտք։ Սակայն այն իրատեսական էր, քանի որ պալատ են հասել հաղորդագրություններ Սերայում ռմբակոծությունների և Բաղդադի ուղղությամբ զորքերի առաջխաղացման մասին։ Բացի Նուրի ալ-Սաիդից, պալատում բոլոր ներկաները համաձայնել են կատարել Բաքր Սիդկիի պահանջները և թույլ տալ Հիքմաթ Սուլեյմանին իշխանության գալ։ Արդյունքում Յասին Ալ-Հաշիմին հրաժարական է տվել։ Խոդուրիի խոսքով ՝ դեսպան Քերն առաջարկել է հանդիպման հրավիրել Հիքմաթին։ Այնպես համընկավ, որ Սուլեյմանը ժամանել է պալատ, որպեսզի հասցնի Սիդկիի և Լատիֆ Նուրիի գրած նամակը թագավորին, որը բացատրում է հեղաշրջման հետևանքները։

Ջաֆար ալ-Ասքարին, ով հեղաշրջման ժամանակ պաշտպանության նախարար էր, փորձել է Իրաքի վարչապետ Յասին Ալ-Հաշիմին հետ պահել նրա պլաններից ՝ փորձելով շեղել երկու գումարտակները դեպի Բաղդադ առաջխաղացումից։ Բացի այդ, նա փորձել է դիմել այն սպաներին, որոնք նախկինի պես նրան համարել են իրաքյան բանակի ձևավորման համահիմնադիր։ Ալ-Ասքարիի գործողությունների արդյունքում ցանկացած տարաձայնությունից վախենալով ՝ Սիդկին նրա մոտ ուղարկեց իր երկու մարդկանց ՝ օդուժի անդամ Աքրամ Մուստաֆային և Իսմայիլ Թոխալին, ով մասնակցել էր Սիմելի կոտորածին, որպեսզի սպանեին նրան։ Ալ-Ասկարիի մահը լայնորեն դիտվում էր որպես հին կառավարությանը մարտահրավեր և ընդգծում էր Սիդկիի ձգտումը ՝ վերահսկողություն ստանալ երկրի վրա ՝ սկզբում իր վերահսկողության տակ վերցնելով բանակը։ Արդյունքում Նուրի ալ-Սաիդը աքսորվել է Կահիրե, իսկ Յասին Ալ-Հաշիմին ՝ Ստամբուլ։

Չնայած ակնհայտ տապալմանը, Սիդկին անհրաժեշտ է համարել բանակի հետ Բաղդադ մտնել և քաղաքացիների հետ շքերթ անցկացնել։ Խոդդուրիի խոսքերով, ոմանք կարծում էին, որ դա քայլ էր, որպեսզի վերջին րոպեին ցանկացած դիմադրություն ճնշվի, իսկ մյուսները կարծում էին, որ ղեկավարները ցանկանում էին ցույց տալ իրենց շքերթի ժամանակ և «ստանալ» ծափահարություններ Իրաքում նոր ռեժիմի հաստատման համար։

Հեղաշրջման արդյունքում Յասինը հրաժարական է տվել ՝ պնդելով, որ թագավորը պաշտոնական նամակ է գրել իր հրաժարականն ընդունելու մասին։ Սուլեյմանը դարձավ վարչապետ և ներքին գործերի նախարար, բայց կառավարության տապալումից հետո հենց Սիդկին՝ որպես զինված ուժերի հրամանատար, փաստացի ղեկավարում էր Իրաքն ու Իրաքի կառավարությունը։ Նոր կաբինետի մյուս անդամների թվում էին ֆինանսների նախարար Աբու Ալ-Տիմմանը, էկոնոմիկայի և հասարակական աշխատանքների նախարար Կամիլ Ալ-Չադիրչին, պաշտպանության նախարար Աբդ ալ-Լատիֆը և կրթության նախարար Յուսուֆ Իզզ ադ-Դին Իբրահիմը։ Կարևոր է նշել, որ թեև Սիդկին կարևոր դեր է խաղացել հեղաշրջման կազմակերպման գործում, նա չի ցանկացել պաշտոն զբաղեցնել նախարարների կաբինետում և մնացել է միայն որպես գլխավոր շտաբի պետ։

Հետևանքները
-----------

Ալ-Ասկարիի սպանությունը ուժեղ զգացմունքներ է առաջացրել, հատկապես Իրաքի ուժերի շրջանում, նոր կառավարության դեմ, և Սուլեյմանի կաբինետը գոյատևեց ավելի քիչ, քան տասը ամիս առաջ ՝ մինչև Սիդկիի սպանվելը։ 1937-ի օգոստոսին, գտնվելով Թուրքիա ճանապարհին, Սիդկին սպանվել էր Մոսուլի ռազմաօդային բազաներից մեկի այգում ՝ Մոհամմեդ Ալի Ջավադի հետ, որը Իրաքի Թագավորական ռազմաօդային ուժերի հրամանատարն էր։ Թե Սիդկին, թե Ջավադն ուղարկվել են Իրաքի կառավարության ռազմական առաքելության շրջանակներում ՝ ի պատասխան թուրքական կառավարության հրավերի։ Սիդկին Ջավադի հետ օգոստոսի 11-ին կանգ է առել Մոսուլում ՝ ճանապարհին, երբ Մուհամադ Ալի Թալաֆարի անունով զինվորը կրակ է բացել ՝ անմիջապես սպանելով երկու տղամարդկանց։ Երկու տղամարդկանց մարմինները հաջորդ օրը ինքնաթիռով տեղափոխել են Բաղդադ և թաղել զինվորական բոլոր պատիվներով։

Շատերը նրա սպանությունը վերագրում են նրա բարեփոխական դատողություններին և պանարաբիզմի գաղափարից տարանջատմանը։ Մինչև հիմա պարզ չէ, թե ով է կանգնել նրա մահվան հետևում, բայց շատ դավադրության վարկածներ են հայտնվել։ Որոշ վարկածներ պնդում են, որ դրա հետևում կանգնած էին անգլիացիները Նուրի ալ-Սաիդի հետ։ Այլ տեսություններ ենթադրում են, որ Սիդկին սպանվել է այլախոհ ազգայնական ռազմական սպաների խմբի կողմից, որոնք հրաժարվել են նրա աջակցությունից այն բանից հետո, երբ նա իր կողմնակիցներին առաջ է մղել առանցքային զինվորական պաշտոններում։ Սակայն Հիքմաթ Սուլեյմանի կառավարության կողմից իրականացված մանրակրկիտ հետաքննությունը բացահայտել է յոթ բանակային սպաների, այդ թվում Ազիզ Յամուլիի, Ֆահմի Սաիդի, Մահմուդ Հինդի և Մուհամեդ Հորշիդի ՝ դավադրությանը մասնակցությունը։

Սիդկիի սպանության հետևանքով Սուլեյմանը հեռացել է վարչապետի պաշտոնից, և նրան փոխարինել է Ջամիլ Ալ Միդֆայը։

Նշանակությունը
--------------

1936 թվականի հեղաշրջումը նշանավորեց Իրաքում սահմանադրական կարգի «վերջի սկիզբը»։ 1936-ից հետո ոչ սահմանադրական, հաճախ բռնի իշխանության փոխանցումը դարձել է ավելի շուտ կանոն, քան բացառություն, իսկ միապետական իշխանությունը սկսել է աստիճանաբար փլուզվել։

Տես նաև
-------

* Իրաքի հեղաշրջումը (1941)
* Ալ-Վաթբայի ապստամբությունը
* Հուլիսի 14-ի հեղափոխությունը
* Իրաքյան ինթիֆադա

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «European Powers and Arab nationalism to 1939». Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ սեպտեմբերի 28-ին. Վերցված է 2012 թ․ դեկտեմբերի 9-ին.
2. 1 2  *The Future of Iraq: Dictatorship, Democracy, or Division?*. P.18(չաշխատող հղում)
3. ↑  Sorby, Karol. «Iraq's First Coup Government» (PDF). *www.sav.sk*. էջեր 23–24. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ url-status (link)
4. ↑  «Jaʿfar al-ʿAskarī | Iraqi statesman». *Encyclopedia Britannica* (անգլերեն). Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին.