**Ցիան Քսուսեն**，Չժեցզյան գավառի (այժմ՝ Հանչժոու) Ռենհե քաղաքից, բնիկ Շանհայից, չինացի աերոդինամիկ և համակարգերի ինժեներ, ինժեներական կիբեռնետիկայի հիմնադիրներից մեկը, ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի նախկին գնդապետ, «Ժողովրդական ազատագրման» հատուկ մակարդակի քաղաքացիական անձնակազմի սպա։ Չինաստանի բանակ, առաջին կարգի հերոս մոդել, Չինաստանի գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս, ինչպես նաև Չինաստանի ճարտարագիտական ​​ակադեմիայի ակադեմիկոս։ Ցիան Քսուսենը կարևոր դեր է խաղացել Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության «Երկու ռումբ և մեկ արբանյակ» նախագծում և նշանակալի ներդրում է ունեցել Չինաստանի և ԱՄՆ-ի հրթիռային և տիեզերական ծրագրերում։ 1991 թվականին Չինաստանի կառավարության կողմից արժանացել է «Ազգային ակնառու ներդրման գիտնականի մրցանակին»։ Պատվավոր կոչում. 1999 թվականին նա Չինաստանի կառավարության կողմից արժանացել է «Երկու ռումբ և մեկ աստղի հերոս» կոչմանը։ Ցիան Վեյչանի և Ցիան Սանցիանի հետ նրանք կոչվում են «Երեք փող»։

1935 թվականին Ցիան Քսուսենը գնում է Միացյալ Նահանգներ՝ հետագա ուսումնառության համար՝ Միացյալ Նահանգների կողմից վերադարձված բռնցքամարտի փոխհատուցման հաշվին, և 1936 թվականին սկսում է սովորել Թեոդոր ֆոն Կարմանի մոտ։ 1945 թվականին նա ուղարկվել է Գերմանիա՝ նացիստական ​​Գերմանիայի հետաքննության համար։ հրթիռներ, գրավվել է 1955 թվականին Կորեական պատերազմի ժամանակ օդային մարտերում, և շատ ամերիկացի ռազմական օդաչուներ հետ են փոխանակվել Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն։ Նա աշխատել է որպես պրոֆեսոր Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում և Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտում և հանդիսանում է Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտի ռեակտիվ շարժիչ լաբորատորիայի, ԱՄՆ ազգային պաշտպանության դեպարտամենտի հինգերորդ հետազոտական ​​ինստիտուտի գլխավոր հիմնադիրներից մեկը։ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության և Չինաստանի ԳԱ մեխանիկայի ինստիտուտի։ Նա երկար ժամանակ աշխատել է ճարտարագիտության յոթերորդ նախարարության փոխտնօրեն, նախարար և Ժողովրդա-ազատագրական բանակի պաշտպանության ազգային գիտության և տեխնոլոգիայի հանձնաժողովի փոխտնօրեն։ Բացի այդ, Ցիան Քսուսենը զբաղեցրել է Չինաստանի Ժողովրդական Քաղաքական Խորհրդատվական Կոնֆերանսի վեցերորդ, յոթերորդ և ութերորդ ազգային կոմիտեների փոխնախագահը, ինչպես նաև ծառայել է որպես ազգային մակարդակով կուսակցության պատգամավոր և ազգային առաջնորդ։

Կյանք
-----

### Վաղ տարիներին

Նա ծնվել է Շանհայում 1911 թվականի դեկտեմբերի 11-ին Վույուեի Քյան ընտանիքում և եղել է Վույու թագավորության հինգերորդ սերնդի Քիան Լյուի 33-րդ սերնդի թոռը։ 1914 թվականին նրա հայրը՝ Քիան Ցզյաժին աշխատանքի ընդունվեց Չինաստանի Հանրապետության կրթության նախարարությունում և հոր հետ տեղափոխվեց Պեկինի Սուանվումեն քաղաքից դուրս։

1918 թվականին ընդունվել է Պեկինի թիվ 2 փորձարարական հիմնական դպրոցը, 1921 թվականին տեղափոխվել է Պեկինի նորմալ համալսարանի առաջին կից հիմնական դպրոց։ 1923 թվականին ընդունվել է Պեկինի համալսարանի միջին դպրոցը (այսօրվա Պեկինի համալսարանի միջին դպրոցը)։

1929 թվականի աշնանը նա ընդունվեց Ազգային Չյաոդոնգի համալսարանի երկաթուղային մեքենաշինության բաժինը, որպեսզի սովորի շոգեքարշի ճարտարագիտություն։ 1930 թվականին Քիան Քսուսենին ախտորոշեցին որովայնային տիֆով։ Նա մեկ տարի ընդմիջեց դպրոցից և ապաքինվեց Հանչժոուում, որտեղ բուժում ստացավ չինական բժշկության և ցիգոնգի ոլորտներում։ Արդյունքում նա մեծ հետաքրքրություն զարգացրեց չինական բժշկության և ցիգոնգի նկատմամբ։ 1934 թվականին ավարտել է Չյաոդոնգի ազգային համալսարանը։ Օգոստոսին ես գնացի Ազգային կենտրոնական համալսարան՝ մասնակցելու Ցինհուայի համալսարանի Գենգի կրթաթոշակային քննությանը ԱՄՆ-ում սովորող կառավարության կողմից ֆինանսավորվող ուսանողների համար։ Հոկտեմբերին նա դարձավ ԱՄՆ-ում սովորող 20 կառավարության կողմից ֆինանսավորվող ուսանողներից մեկը։

1935 թվականին Ցինխուայի համալսարանի աերոդինամիկայի պրոֆեսոր Վանգ Շիզհուոյի ղեկավարությամբ նա մեկնել է Նանջինգի ավիացիոն գործարան և Նանչանգի ավիացիոն քոլեջ՝ մեկ տարվա գործնական ուսուցման՝ որոշելու ԱՄՆ-ում իր հետագա ուսման ուղղությունը։ Վանգ Շիզհուոյն ի սկզբանե ավարտել է Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտը ԱՄՆ-ում և խորհուրդ է տվել Ցիան Քսուսենին սովորել MIT-ում։ Ուսման ընթացքում նա նաև աջակցել է տեղական մասնավոր ձեռնարկությունում՝ Esleeve-ում գոլորշու փոքրացման վառարանների հետազոտմանը, որը հիմք է դրել հետագա հրթիռային հետազոտություն։

### Ուսումը և աշխատանքը ԱՄՆ-ում

Ձախից աջ՝ Պրանդտլ, Ցիան Քսուսեն, ֆոն Կարման Լուսանկարում Քիան Քսուսենը կրում է ԱՄՆ բանակի համազգեստ։
1935 թվականի սեպտեմբերին Քիան Քսուսենը և կառավարության կողմից հովանավորվող այլ 20 ուսանողներ, որոնք սովորում էին Միացյալ Նահանգներում Գենգ Գենգ Գրանտսի օրոք, Նախագահ Ջեքսոնի նավով ճանապարհորդեցին Շանհայից Սիեթլ, Միացյալ Նահանգներ։

1936 թվականին Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտից ստացել է ավիացիոն ճարտարագիտության մագիստրոսի կոչում։ Դիպլոմը ստանալուց հետո նա գնաց Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտ՝ տեսնելու աերոդինամիկայի փորձագետ, պրոֆեսոր Թեոդոր ֆոն Կարմանին՝ հետագա հետազոտությունների վերաբերյալ խորհրդատվության համար։ Ֆոն Կարմանը առաջարկել է, որ Քիան Քսուսենն ընդունվի Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտի ասպիրանտուրան՝ հետագա ուսումնառության համար։ Այդ տարվա աշնանը նա ընդունվեց Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտի ասպիրանտուրան և սովորեց ֆոն Կարմանի մոտ։

1938-ից 1941 թվականներին Քիան Քսուսենը և ֆոն Կարմանը բազմիցս համագործակցել են և հրատարակել կարևոր հոդվածներ «Սեղմվող հեղուկի սահմանային շերտ» և «Գնդաձև թաղանթների ճկման արտաքին ճնշման տակ» թեմայով։

1939 թվականին նա Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտում ստացել է ավիացիոն և մաթեմատիկայի փիլիսոփայության դոկտորի կոչում։ Օգոստոսին տպագրվեց մի կարևոր փաստաթուղթ՝ «Սեղմվող հեղուկի երկու ենթաձայնային հոսքեր», որը բացատրում էր ճնշման ուղղման բանաձևը, որը հետագայում ակադեմիական հանրության կողմից կոչվեց Ցիան-Կարման բանաձև։

1940 թվականին նա միացավ Caltech-ի հրթիռների մշակման թիմին և ուսումնասիրեց պինդ հրթիռային շարժիչը, կառուցվածքային ճկման և այլ խնդիրներ։

1940 թվականին մասնակցել է հողմային թունելների մշակմանը և հրատարակել «Բարձր արագությամբ օդային հոսքի կտրուկ փոփոխությունների որոշում» աշխատությունը։ 1943 թվականին նա հրապարակել է «Հողմային թունելներում կոնվերգենտ քամու կործանիչների նախագծման մասին» հոդվածը։

1943 թվականի աշնանից նա Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտի ասիստենտ է։ 1943 թվականին ԱՄՆ Պաշտպանության հետախուզության գրասենյակը հայտնաբերեց, որ գերմանական բանակը Գերմանիայում կառուցում է լայնածավալ հրթիռային բազա և արագ միջոցներ հատկացրեց Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտի ստեղծման համար - {zh-hans: Jet Propulsion Laboratory; zh-hk՝ Jet Propulsion Laboratory;zh-tw՝ Jet Propulsion Laboratory;}- (Jet Propulsion Laboratory, կրճատ՝ JPL), բաղկացած է չորս խմբից՝ բալիստիկ, նյութեր, շիթեր և կառուցվածք։ Ցիան Քսուսենը ղեկավարել է ռեակտիվ շարժիչների հետազոտական ​​խումբը և դարձել հրթիռների և ռեակտիվ շարժիչների համաշխարհային ճանաչում ունեցող փորձագետ։

1944 թվականին ԱՄՆ պաշտպանության նախարարությունը վարձեց ֆոն Կարմանին որպես ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի խորհրդատու՝ առաջիկա 20 տարիների համար ԱՄՆ տիեզերական հետազոտությունների պլան մշակելու համար։ Ֆոն Կարմենտը Քիան Քսուսենին հրավիրեց Վաշինգտոն՝ միանալու ԱՄՆ պատերազմի դեպարտամենտի գիտական ​​խորհրդատվական խմբին, որը նա գլխավորում էր։ 1944 թվականի ձմռանը Քիան Քսուսենը հրաժարական տվեց Կալտեխում տարբեր պաշտոններից և մեկնեց Վաշինգտոն՝ միանալու Պատերազմի դեպարտամենտի գիտական ​​խորհրդատվական խմբին։

1945 թվականի ապրիլին ԱՄՆ պատերազմի դեպարտամենտը հետաքննող խումբ ուղարկեց՝ ֆոն Կարմանի գլխավորությամբ և ներառյալ Քիան Քսուսենը՝ թռչելու Դաշնակիցների կողմից օկուպացված Գերմանիա՝ գերմանացի հրթիռային գիտնականներին հարցաքննելու համար։ Քիան Սյուզենգը անձամբ հարցաքննել է գերմանացի հրթիռային գիտնականներին, այդ թվում՝ Ուորներ ֆոն Բրաունին և Ռուդոլֆ Հերմանին։ Ցիան Քսուսենի խնդրանքով ֆոն Բրաունը գրել է գրավոր զեկույց՝ «Գերմանական հեղուկ-հեղուկ հրթիռային գիտությունների հետազոտություն և հեռանկարներ»։ Ցիան Քսուսենը նաև շրջեց Գերմանիայի գաղտնի Գորինի աերոդինամիկայի ինստիտուտում, որը թաքնված էր Բրաունշվեյի ծայրամասերի սոճու անտառներում և Գերմանիայի այլ մասերում գտնվող հողմային թունելներում և մի քանի զեկույցներ գրեց։ Ձմռանը Քիան Քսուսենը օգնականի կոչում ստացավ դոցենտի։

1946 թվականին հրատարակել է «Սուպերերոդինամիկա, բարակ գազի մեխանիկա» հոդվածը, խմբագրել «Ռեակտիվ շարժիչի նոր աշխարհը» հոդվածների ժողովածուն։

1946 թվականի օգոստոսին նա աշխատանքի է ընդունվել որպես MIT-ի ասիստենտ և հրաժարական տվել Caltech-ում և Jet Propulsion Laboratory-ում բոլոր պաշտոններից։ 1947 թվականի մայիսին նշանակվել է Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի պրոֆեսոր։ Սեպտեմբերին Շանհայում նա ամուսնացավ վոկալիստ Ցզյան Ինի հետ։

MIT-ում իր պաշտոնավարման ընթացքում Ցիան Քսուսենը ղեկավարել է ընդհանուր առմամբ 11 ասպիրանտ, ներառյալ երկու դոկտորանտներ, հետևյալ կերպ.

Շեն, Շան–Ֆու (1949), կենսաբանական գիտությունների դոկտոր։

1949 թվականի ամռանը նա վերադարձավ Կալտեխ՝ որպես պատվավոր պրոֆեսոր։ 1949 թվականի հոկտեմբերին նա դիմեց ԱՄՆ քաղաքացիություն ստանալու համար։ Սակայն, ըստ Ցիան Քսուսենը-ի կնոջ՝ Ծին Յին-ի հուշերի, «Նա (ամերիկյան անձնակազմը) հույս ուներ, որ Ցիան Քսուսենը կդառնա ամերիկյան քաղաքացի։ Նա բազմիցս աշխատեց և հույս ուներ, որ Ցիան Քսուսենը-ը կդառնա ամերիկացի, քանի որ շատ չինացի ընկերներ են փոխվել։ « երկար մնալուց հետո, բայց Ցիան Քսուսենը չարեց, նա ասաց, որ ես ամերիկացի չեմ, ոչ, ես չինացի եմ»:[2][3]: Նույն տարում նա նշանակվեց որպես պրոֆեսոր Կալտեխում և դարձավ Կալտեխի լրիվ տնօրեն, ԱՄՆ-ի տիեզերական հրթիռների հետազոտման առաջատար կենտրոնը։ Նույն թվականին ստեղծվեց Ցիան Քսուսեն-ը, հիպերձայնային հրթիռային ինքնաթիռը, որն ընդունակ էր զարգացնել 12 մախ արագություն։

Տեխնոլոգիայի ինստիտուտը Ցիան Քսուսենը ղեկավարել է ընդհանուր առմամբ 11 ասպիրանտների։

Նրանց թվում են 6 դոկտորանտներ, միակ ղեկավարը Քիան Ցուերենի-ն է, որը.

Հարթլիբ, Ռոբերտ Ջոզեֆ (1956)

Սերդենեգետի, Սեդատ (1955)

Չենգ, Չե-Մինգ (1952)

Ռաննի, Վ. Դունքան (1951)

Լո Չի-Չուն (պաշտպանվել է 1951 թվականի հունվարի 1-ին)

Դոկտորանտները, ովքեր սովորում են այլ ղեկավարների հետ համագործակցությամբ.

Մարբլ, Ֆրանկ ․ (առաջին ուսուցիչը ֆոն Կարմանը)

Մոնրո, Ջերալդ Մ. (1951)

Չժան, Չին-Չին (1950), որի առաջին դաստիարակը եղել է ֆոն Կարմանը։

Ֆոյեր, Էնդրյու (1945)

Յուան, SW (Յուան Շաուվն) (1942), առաջին դաստիարակը եղել է ֆոն Կարմանը։

Քանի որ Քիան Ցուերենի-ի կարգավիճակը անհարմար էր դարձնում բաժանորդագրվել Հոնկոնգի Թա Կունգ Փաոյ-ին և Նյու Յորքի American Overseas Chinese Daily-ին, Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտի ասպիրանտ Լուո Փեյլինը ամեն շաբաթ-կիրակի գալիս էր Քյանի տուն՝ հաղորդելու ներքին նորությունները։

### Եթե ​​անդամագրվեք կոմունիստական ​​կուսակցությանը, ձեզ կհեռացնեն։

1950 թվականի հուլիսին ԱՄՆ զինվորականները նամակ ուղարկեցին Քիան Ցուեսեն-ին՝ չեղյալ հայտարարելով զգայուն ռազմական հետազոտություններ ստանալու նրա իրավունքը:
Բ. Փերեթը գրել է, որ 1949 թվականի հոկտեմբերին Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության հիմնադրումից հետո Ցիան Քսուսենը դիմել է ԱՄՆ ներգաղթի ծառայությանը հպատակագրվելու համար։ Այնուամենայնիվ, բացառությամբ վերոնշյալ մեջբերումի և նրա թարգմանության, որը հրապարակվել է Aviation Week & Space Technology-ում իր անունով, ներկայումս չկա որևէ հրապարակային գրավոր փաստաթուղթ, որում Ցիան Քսուսենը դիմել է ԱՄՆ-ում հպատակվելու համար. Միաժամանակ Ցիան Քսուսենը դիմել է ԱՄՆ-ում հպատակագրվելու համար։ Ցզյան Ինի կինը հայտնել է, որ Ցիանը չի կարող անդամակցության առաջարկ անել ԱՄՆ-ին։ Այդ ժամանակաշրջանում Սառը պատերազմի բռնկման պատճառով, 1950-ին Միացյալ Նահանգներում Մաքքարթիզմի տարածման հետ մեկտեղ, հակակոմունիստական ​​գաղափարները աճում էին, և ՀԴԲ-ն ԱՄՆ Կոմունիստական ​​կուսակցության փաստաթղթերից պարզեց, որ Ցիան Քսուսենը կապի մեջ է եղել։ Չժոու Էնլայի հատուկ բանագնացը և մասնակցել է Կոմունիստական ​​կուսակցության ծայրամասային կազմակերպությունների որոշ գործունեությանը, ԱՄՆ-ն արգելել է նրան մասնակցել գաղտնի աշխատանքներին։ Ցիան Քսուսենը չի կարողացել շարունակել իր հետազոտությունը։ Երկու շաբաթ անց Ցիան Քսուսենը դպրոցին հայտնեց Չինաստանում գտնվող հարազատներին այցելելու իր մտադրության մասին, և դպրոցը դեմ չեղավ և պատրաստ էր համագործակցել։ Այնուամենայնիվ, երբ Դեն Ա. Քիմբլը, այն ժամանակվա ռազմածովային նավատորմի փոխնախարարը, իմացավ այդ մասին, նա որոշեց, որ քանի որ Քիան Քսուսենը խորապես ներգրավված է ԱՄՆ զինված ուժերի գաղտնի աշխատանքի մեջ, ինչպես նաև՝ հաշվի առնելով Չինաստանի և Միացյալ Նահանգների միջև վատ հարաբերությունները. տեղին կլիներ, որ այդ ժամանակ պետությունները և Խորհրդային Միությունը փորձեին նրան հետ պահել Չինաստան այցելելուց։ ՀԴԲ-ն հիմնվել է Կոմունիստական ​​կուսակցության կողմից հովանավորվող սոցիալական ընթրիքի մասնակիցների ցուցակի վրա, որին մասնակցել է Քիան Քսուսենը իր վաղ տարիներին և մեղադրել է նրան միտումնավոր հերքելու մեջ, որ նա միացել է ծայրամասային Կոմունիստական ​​կուսակցության կազմակերպությանն իր հպատակագրման դիմումում։ Արդարադատության նախարարությունը վկայակոչել է «սուտ ցուցմունքը»՝ չեղյալ համարելու նրա գաղտնի աշխատանքի թույլտվությունը և արտաքսել նրան։ ԱՄՆ արդարադատության նախարարությունը 1950 թվականի օգոստոսի 30-ից 15 օրով ժամանակավորապես կալանավորել է Քիան Քսուսենին Տերմինոյի բանտում։ Քալթիջի անխոնջ ջանքերի և պայքարի շնորհիվ Ցիան Քսուսեն արագ ազատ արձակվեց գրավի դիմաց մինչև դատավարությունը։ Իր անձնական ազատության իրավական պաշտպանությունն ապահովելու համար Ցիան Քսուսեն վարձեց Նյու Յորք քաղաքի փաստաբանին, որը կներկայացնի նրան դատարանում և սկսեց հնգամյա իրավական պայքար ԱՄՆ ներգաղթի ծառայության հետ։ Քիմբլը նաև շոկ է արտահայտել՝ իմանալով Արդարադատության նախարարության գործողությունների մասին. «Ես չէի ուզում նրան ձերբակալել։ Սարսափելի է։ Նա կոմունիստ չէ, և մենք չպետք է նրան բանտ նստեցնենք»։ «Սա այս երկրի արած ամենահիմար բանն է». Ինքը կոմկուսը չէ, ինչպես ես կոմունիստական ​​կուսակցություն չեմ, ու ստիպել ենք հեռանալ»։。"

1951 թվականի ապրիլի 26-ին Ցիան Քսուսենի արգելեցին լքել Լոս Անջելես շրջանը։

Ցիան Քսուսենի կոչը շարունակվեց մինչև 1954թ Դատավճիռը կորել է. Հնգամյա բողոքարկման ժամանակահատվածում Քիան Քսուսենը կարող էր զբաղվել միայն որոշ հիմնական առարկաների ուսումնասիրություններով և դասավանդմամբ։ Հետաքննությունների դաշնային բյուրոն կարծում էր, որ Քիան Ցուերեն-ի իմացած գաղտնի տեղեկատվությունը հինգ տարի հետո կդառնա հնացած և անօգուտ, ուստի նա արտաքսվեց։ Այդ ընթացքում նա ավարտեց հետազոտությունը ինժեներական կիբեռնետիկայի վերաբերյալ։ Ավելի ուշ Քիան Ցուերեն-ը հումորով ասաց. «Եթե ինձ թույլ չտաք հետազոտություններ կատարել, ես կզարգանամ այստեղ (իմ մատներով)։ Չին-ամերիկյան հարաբերությունների կարգավորումից հետո Քիանին արժանացել է Վաստակավոր շրջանավարտների մրցանակի և հրավիրվել Caltech-ի կողմից։ Ավելի ուշ մրցանակը հանձնվեց Քիան Ցուերենը--ի տուն՝ 2001 թվականին, պրոֆեսոր Ֆրենկ Է. Մարբլի՝ Կալթեքի ընկերոջ և նրա կնոջ կողմից (պրոֆեսոր Մարբլն անձամբ գնաց Լոս Անջելեսի նավահանգստում Քիան Ցուերեն ճանապարհելու, երբ նա լքեց Միացյալ Նահանգները 1955 թվականին։, և Քիանը նույնպես հեռացավ Երբ ես Միացյալ Նահանգներում էի, ես երդվեցի, որ այլևս երբեք չեմ գալու Միացյալ Նահանգներ)։ «Aviation Weekly»-ն հատուկ հոդված է գրել, երբ 2007 թվականին առաջադրել է Քիան Ցուերեն-ին որպես տարվա մարդ, և պատմության այս շրջանի նկարագրությունը նույնպես մոտավորապես համահունչ է։

### Վերադարձ տուն

1955 թվականի օգոստոսի 4-ին ԱՄՆ ներգաղթի և հպատակագրման ծառայությունը նամակ ուղարկեց Քիան Քսուսենին՝ վերացնելով նրա վրա դրված արգելքը և թույլ տալով հեռանալ Միացյալ Նահանգներից։
1955 թվականի սեպտեմբերի 18-ին Ցիան Քսուսենի ընտանիքը լուսանկարվում է նավի վրա։
Դեռևս 1949 թվականի մայիսի 14-ին Կաո Ռիչանգը (Չինաստանի կոմունիստական ​​կուսակցության անդամ, Հոնկոնգի համալսարանի պրոֆեսոր), ով Հոնկոնգում զբաղվում էր գաղտնի հաղորդակցության աշխատանքներով, նամակ է գրում Ցիան Քսուսեն և այն ուղարկում Ցիանին։ Ցիան Քսուսենի միջոցով Ge Tingsui (ԱՄՆ-ում չինացի գիտնականների ասոցիացիայի ԱՄՆ-Չինաստան տարածաշրջանի ղեկավար)։ Նամակում Կաո Ռիչանգը Քիան Քսուսենին հրավիրել է վերադառնալ Չինաստան՝ որպես «հյուսիսային արդյունաբերության մենեջեր»՝ ղեկավարելու «ավիացիոն արդյունաբերության» հիմնումը հյուսիս-արևելյան կամ հյուսիսային Չինաստանում։

1954 թվականի հունիսին Չինաստանի և ԱՄՆ-ի կառավարությունները սկսեցին ընդհանուր նախնական քննարկումներ անցկացնել Ժնևում երկկողմ բանակցություններում, որ իրենց տարածքներում գտնվող երկու կողմերի քաղաքացիներին պետք է թույլ տրվի վերադառնալ իրենց երկրներ։ Մինչև 1955 թվականի հունիսը ԱՄՆ պետքարտուղար Դալլսը բանակցում էր նախագահ Էյզենհաուերի հետ՝ քննարկելու այնպիսի հարցեր, ինչպիսիք են ռազմագերիների և քաղաքացիական անձանց վերադարձը։ Նախագահ Էյզենհաուերն ասաց. «Ես կարծում եմ, որ մենք պետք է թույլ տանք, որ բոլոր չինացիները վերադառնան», քանի որ «նրանց ունեցած տեղեկատվությունը այլևս այնքան արժեքավոր չէ, որքան մենք կարծում էինք»։ Բացի այդ, այս պահին ԱՄՆ պաշտպանության նախարարությունը հակադարձեց իր նախկին առարկությունները և զեկույցում հայտարարեց. «Այժմ թվում է, որ գաղտնի տեղեկատվությունը, որը նա (Քիան Ցսուսեն) ուներ այն ժամանակ, կարող էր գերազանցվել վերջին հետազոտությունների կողմից, և այս տեղեկատվությունը. դիտարկվել է նաև սովետական ​​ճամբարի կողմից։ Դա կարող է դառնալ ողջախոհության հիմքը»։ Նախագահ Էյզենհաուերը համաձայնել է նրանց ազատ արձակելու Պաշտպանության նախարարության որոշմանը։ Այսպիսով, Քիան Ցսուսեն-ի վերադարձը Չինաստան վերջնականապես հաստատվեց այն բանից հետո, երբ նա անձամբ հարցաքննվեց ԱՄՆ այն ժամանակվա նախագահ Էյզենհաուերի կողմից։ Օգոստոսի 4-ին ԱՄՆ ներգաղթի և հպատակագրման ծառայության Լոս Անջելեսի գրասենյակի տնօրեն Ալբերտ Դել Գուլչուն ստորագրել է իրավաբանական ծանուցում, որը թույլ է տալիս Քիան Ցսուսենին վերադարձնել երկիր։

Սեպտեմբերի 17-ին Քիան Ցսուսեն-ը նստեց ամերիկյան նախագահ Սթիմշիփ ընկերություն:（American President Lines（SS Pres. Cleveland(Գրովեր Քլիվլենդի անունով)։ Թեև ԴյուԲրիջը, որն այն ժամանակ Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտի նախագահն էր, չգնաց նավամատույց՝ նրան ճանապարհելու, նա իմաստալից ասաց. «Ցիան Քսուսենը չի վերադարձել Չինաստան՝ խնձորենիներ տնկելու»։ Qian Xuesen-ն այդ ժամանակ գտնվում էր նույն նավի վրա, ինչպես Սյու Գուոզին, ով հետագայում դարձավ օպերատիվ հետազոտող։ Հոկտեմբերի 8-ին Հոնկոնգ ժամանելուց հետո նա Կոուլուն կայարանից մեկնեց Շենժեն, Չինաստան, նույն գիշեր հասավ Գուանչժոու, մնաց այնտեղ Շանհայում։ հոկտեմբերի 12-ից 26-ը եւ Պեկին ժամանել հոկտեմբերի 28-ին։

1955 թվականի հոկտեմբերից դեկտեմբեր նա այցելել է Պեկինի և Հյուսիսարևելյան Չինաստանի տարբեր գիտահետազոտական ​​ինստիտուտներ, քոլեջներ և համալսարաններ, ինչպես նաև արտադրական գործարաններ՝ հասկանալու Չինաստանի ավիացիոն արդյունաբերության հիմունքները։ 1955 թվականի նոյեմբերի 25-ին Քիան Քսուսենը թույլտվություն ստացավ այցելելու Հարբինի ռազմական ինժեներական ինստիտուտ։ Գեներալ Չեն Գենգը՝ Հարբինի ռազմական ինժեներական ինստիտուտի առաջին դեկանը, թռավ Պեկինից Հարբին, որպեսզի անձամբ ուղեկցի Քիան Քսուսենին՝ այցելելու Հարբինի ռազմական ինժեներական ինստիտուտ։ Տեսչական այցի ընթացքում Չեն Գենգը և Քիան Քսուսենը քննարկել են, թե արդյոք Չինաստանը կարող է հրթիռներ մշակել:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Չեն Գենը հարցրեց. «Պարոն Քյան, ի՞նչ եք կարծում, մենք՝ չինացիները կարո՞ղ ենք հրթիռներ մշակել»։ Քիան Ցուեսեն-ը առանց վարանելու պատասխանեց. «Ի՞նչ չի կարելի անել»։ Այն, ինչ կարող են ստեղծել օտարները, մենք՝ չինացիներս, նույնպես կարող ենք ստեղծել։ Արդյո՞ք չինացիներն ավելի ցածրահասակ են, քան օտարերկրացիները։ Չեն Գենը հանկարծ զայրացավ. «Պարոն Քյան, ես ձեր խոսքերի կարիքն ունեմ»։ |  |

1956 թվականի Ամանորի օրը, ժամը երեքին, Ցիան Քսուսենը գրատախտակին գրեց «Հրթիռային բանակ» բառերը, երբ դասախոսություն կարդում էր Ժողովրդա-ազատագրական բանակի ավագ գեներալների համար և կանխատեսեց, որ հրթիռային պատերազմն անխուսափելի կդառնա։ տեսարան. Նա նաև առաջարկել է Կենտրոնական ռազմական հանձնաժողովին ստեղծել մասնագիտացված հրթիռային ուժ։

1956 թվականի փետրվարի 16-ին Ցիան Քսուսենը ընդունվեց Չժոու Էնլայի և Չեն Յիի կողմից։ Չժոու Էնլայը հանձնարարեց նրան մշակել հրթիռների զարգացման ծրագիր։ Ներկա էին նաև Գիտության և տեխնոլոգիաների պետական ​​հանձնաժողովի փոխտնօրեն Ֆան Չանգզյանը, Չինաստանի գիտությունների ակադեմիայի փոխնախագահ և մեքենաշինության երկրորդ նախարարության փոխնախարար Լյու Ցզին։ 1956 թվականի փետրվարի 17-ին Քիան Քսուսենը ավարտեց Չժոու Էնլայի առաջադրած խնդիրները, մշակեց «Իմ երկրի ազգային պաշտպանական ավիացիոն արդյունաբերության ստեղծման մասին եզրակացությունը» (այսուհետ՝ «Եզրակացություն») և այն ներկայացրեց Չժու Էնլային։ Փետրվարի 22-ին Չժոու Էնլայը կարծիքները ուղարկեց Մաո Ցզեդունին քննարկման և նամակ գրեց՝ բացատրելով. «Սա այն կարծիքն է, որը ես ցանկանում եմ, որ գրի Ցիան Քսուսենը, և ես պատրաստվում եմ այն ​​քննարկել այսօր երեկոյան, երբ խոսենք ատոմային էներգիայի մասին»։ Փետրվարի 28-ին Չժոու Էնլայը կրկին կարծիք է ուղարկել, որը հավանության է արժանացել Կենտրոնական ռազմական հանձնաժողովի գլխավոր քարտուղար, ազգային պաշտպանության փոխնախարար Հուանգ Քեչենգի և Կենտրոնական ռազմական հանձնաժողովի բոլոր անդամների կողմից։ «Կարծիքի նամակը» արագորեն կիրառվեց և դարձավ Չինաստանի հրթիռների մշակման նախագծի դե ֆակտո ուղղորդող պլան և տեխնիկական փաստաթուղթ։

1957 թվականի փետրվարի 18-ին վարչապետ Չժոու Էնլայի կողմից ստորագրված նշանակման նամակում Ցիան Քսուսենը նշանակվել է Ազգային պաշտպանության նախարարության հինգերորդ հետազոտական ​​ինստիտուտի տնօրեն։
1956 թվականին Ցիան Քսուսենը, Ցիան Վեյչանգը, Գուո Յոնհուայը և այլք հիմնել և ղեկավարել են Չինաստանի Գիտությունների ակադեմիայի մեխանիկայի ինստիտուտը։ Առաջին ռեժիսորն էր Քիան Քսուսենը։ Սա առաջին դիրքն էր, որը զբաղեցրեց Քիան Քսուսենը Չինաստան վերադառնալուց հետո։ Եզրակացության նամակի առաջարկություններին համապատասխան, 1956 թվականի հուլիսին Կենտրոնական ռազմական հանձնաժողովը հավանություն տվեց Հրթիռների վերահսկման բյուրոյի (Ազգային պաշտպանության դեպարտամենտի հինգերորդ բյուրոյի) ստեղծմանը որպես հրթիռների մշակման առաջատար գործակալության։ Չինաստանի հրթիռների և հրթիռների մշակման առաջին հաստատությունը՝ «Ազգային պաշտպանության նախարարության հինգերորդ գիտահետազոտական ​​ինստիտուտը», ստեղծվել է 1956 թվականի հոկտեմբերի 8-ին։ 1957 թվականին Չժոու Էնլայը ստորագրեց Պետական ​​խորհրդի հրամանը, որով պաշտոնապես Քիան Քսուսենին նշանակեց որպես իր նախագահ։ 1957 թվականի մարտին Կենտրոնական ռազմական հանձնաժողովի հրթիռների վերահսկման բյուրոն (ՊՆ հինգերորդ բյուրո) միացվել է Ազգային պաշտպանության նախարարության հինգերորդ գիտահետազոտական ​​ինստիտուտին։ Opinion-ը նաև առաջարկել է ուսանողներին արտասահման ուղարկելու մանրամասն ծրագիր և տաղանդներ պատրաստելու նպատակներ։ «Եզրակացական նամակում» թվարկված են «ավագ անձնակազմը»՝ աերոդինամիկա՝ Շեն Յուան, Լու Շիջիա, Չժուանգ Ֆենգանգ, Լուո Շիջուն, Լին Տոնգջի, Պան Լիանգրու; ավիացիոն կառուցվածք՝ Վան Ջունկուի, Ցիան Վեյչանգ, Վան Ռեն, Դու Ցինհուա, Հու Հայչանգ, Քյան Լինգ Սի, Չժեն Չժեմին, Լի Մինգհուա, Ֆան Սյուջի; շարժիչ շարժիչ՝ Վու Չժոնհուա, Չեն Շիհու, Լյան Շուպան; շարժիչի հսկողություն՝ Լուո Պեյլին, Լին Ջին; հրթիռ՝ Ռեն Սինմին։ Նույն թվականի սեպտեմբերի 7-ին Ցիան Քսենսենը, որպես գիտատեխնիկական խորհրդատու, Խորհրդային Միություն ուղեկցեց Չինաստանի կառավարության արդյունաբերական պատվիրակությանը` Նի Ռոնչժենի և փոխնախագահներ Չեն Գենգի և Սոնգ Ռենցիոնի գլխավորությամբ։ Պատվիրակության մյուս անդամներն էին Լի Ցյան։ Լյու Ցզին, Վան Յին, Լյու Ինը, Վան Չժենը, Չժան Լյանկուին և այլք խորհրդային կողմի հետ բանակցել են նոր տեխնոլոգիաների ոլորտում աջակցության և «Նոր տեխնոլոգիաների մասին խորհրդային-չինական պաշտպանական համաձայնագրի» ստորագրման շուրջ։ Այդ ընթացքում Քիան Քսուսենը զրույցներ է ունեցել խորհրդային գիտնականների հետ, լիարժեք պատկերացում կազմել խորհրդային հրթիռների և հրթիռների, դրանց պլանավորման, կազմակերպչական կառուցվածքի և անձնակազմի մասին, ինչպես նաև գիտական ​​զեկույց է տվել ԽՍՀՄ ԳԱ-ին։

1958 թվականին Քիան Քսուսենը և նրա գործընկերները Չինաստանի Գիտությունների ակադեմիայից համատեղ նախաձեռնեցին և մասնակցեցին Չինաստանի Գիտության և տեխնոլոգիայի համալսարանի ստեղծմանը։ 1959 թվականի հունվարի 5-ին Չինաստանի Գիտությունների ակադեմիայի կուսակցական կոմիտեի հավանությամբ Ցիան Քսուսենն ընդունվում է որպես Չինաստանի Կոմունիստական ​​կուսակցության փորձաշրջանի անդամ։ Նոյեմբերի 12-ին Մեխանիկայի ինստիտուտի մասնաճյուղային ժողովը միաձայն հավանություն տվեց Քիան Քսուսենին որպես լիիրավ անդամ։ Դրանից հետո նա դարձել է Չինաստանի կոմունիստական ​​կուսակցության պաշտոնական անդամ։

1960 թվականին հաջողությամբ արձակվեց Տոնֆեն-1 կարճ հեռահարության բալիստիկ հրթիռը (մակերևույթ-մակերևույթ դասի)։ 1965 թվականին սկսեց իրագործվել Երկրի արհեստական ​​արբանյակի նախագիծը։ 1970 թվականի ապրիլին հաջողությամբ արձակվեց Չինաստանի առաջին արհեստական ​​Երկրի արբանյակը՝ Տոնֆանհոն-1-ը։

1967 թվականին ֆոն Կարմանը հրատարակեց իր ինքնակենսագրության հատուկ գլուխ՝ Ցիան Քսուսեննև Red China։ Ֆոն Կարմանի մեկնաբանությունը Ցիան Քսուսենն-ի մասին հետևյալն էր.

### Մշակութային հեղափոխության ժամանակ

Մեծ Պրոլետարական մշակութային հեղափոխության ժամանակ[7] Ցիան Քսուսենի ընտանիքը լքեց Չժոնգուանկունը և տեղափոխվեց Պեկինի Ֆուչեն փողոցի ռազմական համալիր։ Մեկուսացված զինվորական համալիրում ապրելը Քիան Քսուսենին թույլ տվեց խուսափել ազդեցությունից և պաշտպանությունից Մշակութային հեղափոխության ժամանակ։

1965 թվականին Ազգային պաշտպանության նախարարության հինգերորդ ակադեմիան անջատվեց ռազմական համակարգից և վերանվանվեց յոթերորդ մեքենաշինության նախարարություն, որը կոչվում էր «Յոթերորդ ինժեներական տնօրինություն»։ Ցիան Քսուսենը յոթերորդ ճարտարագիտական ​​վարչության փոխնախարարն էր։

1966 թվականի օգոստոսից սեպտեմբեր ընկած ժամանակահատվածում Կարմիր գվարդիականների ալիքը ներխուժեց Չժոնգուանկունի առաջատար գիտնականների տները։ Հուա Լուգենը և Չինաստանի գիտության և տեխնոլոգիայի համալսարանի այլ հայտնի գիտնականներ ստիպված էին այդ ժամանակ բարձրագոչ պաստառներ փակցնել։ Պահակները սկսեցին ներխուժել Չժունգուանկունի առաջատար գիտնականների տները, սակայն Քիան Քսուսենը ողջ մնաց։

1967 թվականի հունվարին տեղի ունեցավ «Յոթ մեքենաների առգրավման նախարարության միջադեպը»։ Իշխանության զավթման նախաձեռնող սեպտեմբերի 16-ի կազմակերպության առաջնորդը Յե Տինգի որդին Յե Չժենգուանգն էր։ 1967 թվականի հունվարի 23-ի երեկոյան նախարար Վան Բինգժան Քյան Քսենսենը և չորս այլ փոխնախարարներ կալանավորվեցին, կանչվեցին նախարարի գրասենյակ և տեղեկացրին, որ Յոթերորդ Մեքենաների վարչությունը զավթել է իշխանությունը։ «Ցիան Քսուսենը գունատվեց դա լսելուց հետո և գրեթե ուշաթափվեց»։ Յե Չժենգուանգը շտապեց օգնել նրան, թող նստի և ասաց, որ չանհանգստանա, նա պաշտպանված է և չի հեռացնի փոխնախարարի պաշտոնից։ և երկու այլ փոխնախարարներ անմիջապես աջակցություն հայտնեցին իշխանության զավթմանը, մինչդեռ Վան Բինչհանը և երկու այլ փոխնախարարներ անհամաձայնություն հայտնեցին, և Վան Բինչժանը հրաժարվեց հանձնել իր կնիքը։

1968 թվականից ի վեր շատ չինացի գիտնականներ տուժել են մշակութային հեղափոխությունից և նույնիսկ խոշտանգումների են ենթարկվել։ 1968 թվականի հունիսի 8-ին 703 ինստիտուտի տնօրեն և մետալուրգիայի և ավիացիոն նյութերի փորձագետ Յաո Տոնգբինը պողպատե խողովակով ծեծի ենթարկվեց պահպանողական Կարմիր գվարդիայի «Սեպտեմբերի 15» կազմակերպության անդամների կողմից՝ իր ապստամբ հայացքների պատճառով. Օդերեւութաբան և տիեզերական ֆիզիկոս Չժաո Ցզյուժանգը, Չինաստանի Գիտությունների ակադեմիայի Երկրաֆիզիկայի ինստիտուտի տնօրենը, 1968 թվականի հոկտեմբերին Չժունգուանկոն քաղաքում գտնվող իր տանը քնաբեր ընդունելով ինքնասպանություն է գործել։ Յաո Տոնգբինի և Չժաո Ցզյուժանգի մահը վարչապետ Չժոու Էնլային ստիպեց զգալ գիտնականներին պաշտպանելու անհրաժեշտությունը (1966 թվականին նա կազմեց «Պաշտպանվող անձնակազմի ցուցակը»[8][9], ներառյալ որոշ կարևոր գիտնականներ՝ պահանջելով երաշխիքներ ցանկում բոլորի կյանքի անվտանգությունը)։ Քիան Քսուսենն ավելի ուշ ասաց. «Եթե վարչապետ Չժուն պաշտպանված չլիներ Մշակութային հեղափոխության ժամանակ, ես կարող էի վաղուց մահացած լինեի»։

1969 թվականին կյանքից հեռացավ իան Քսուսենի հայրը՝ Քիան Ջիաժին։ Ցիան Ջիաժին այդ ժամանակ աշխատում էր Գրականության և պատմության կենտրոնական գիտահետազոտական ​​ինստիտուտում։ Նա նշանակվել է Պետական ​​խորհրդի կողմից այն բանից հետո, երբ Ցիան Քսուսենը վերադարձել է Չինաստան։ Նրա աշխատավարձը կասեցվել էր Մշակութային հեղափոխության սկզբից մինչև իր մահը նույն տարի։

1969 թվականի ապրիլին Չինաստանի Կոմկուսի իններորդ ազգային կոնգրեսում ընտրվել է Կենտկոմի անդամի տեղակալ։

1970 թվականի ապրիլի 24-ին Չինաստանի առաջին արհեստական ​​արբանյակը՝ Dongfanghong-1-ը, հաջողությամբ գործարկվեց ըստ ժամանակացույցի։ Օգոստոսի 23-ին բացվեց Չինաստանի Կոմկուսի իններորդ կենտրոնական կոմիտեի երկրորդ պլենումը, որը մշակութային հեղափոխության ժամանակ «Լուշանի կոնֆերանսն» էր։ Բացման երկրորդ օրը Ցիան Քսուսենը ելույթ ունեցավ Հյուսիսային Չինաստանի խմբում։ Հանդիպմանը քննարկվել է Լին Բիաոյի բացման խոսքը։ Նրա ելույթը տեղ է գտել թիվ 6 ճեպազրույցում։ Անսպասելիորեն այս ճեպազրույցը Մաո Ցզեդունի կողմից որակվեց որպես «հակահեղափոխական բրիֆինգ» և արժանացավ կոշտ քննադատության։ Նրա ելույթի բովանդակությունը վերաբերում էր երկրի նախագահի գոյության կամ վերացման հարցին. «Առաջարկվում է 2-րդ հոդվածում ավելացնել նախագահ Մաոյին՝ որպես երկրի նախագահ, իսկ փոխնախագահ Լինին՝ որպես երկրի փոխնախագահ։ Այնուհետև Վան Դոնգսինգը առաջարկեց, որ Սահմանադրությունը վերականգնի նախագահի ղեկավարին։ Բոլորը ոգևորված ծափահարեցին և համաձայնեցին այս առաջարկին։ Մաո Ցզեդունը, ով հանդես էր գալիս Սահմանադրության փոփոխության օգտին՝ նախագահի պաշտոնը վերացնելու համար, պահանջում էր, որ բոլորը, ովքեր սխալներ են թույլ տվել իրենց մեջ։ ելույթները, ստուգեք դրանք։

1971 թվականի սեպտեմբերին տեղի ունեցավ սեպտեմբերի 13-ի միջադեպը, երբ Լին Բիաոն փախավ, որից հետո Ցիան Քսուսենի գործընկեր Վան Բինգժանը բանտարկվեց «Լին Բիաոյի ծովահենական նավ նստելու համար»։

1975 թվականին Ցիան Քսուսենը 1975 թվականի «Քննադատեք Դենգին և ապօրինի տենդենցը» քարոզարշավի ժամանակ իր ղեկավարին քննադատող մեծ պաստառ է հրապարակել, ինչի հետևանքով վերջինս սրտի կաթված է ստացել և հոսպիտալացվել։

1976 թվականի սեպտեմբերի 9-ին Մաո Ցզեդունը մահացավ հիվանդությունից։ Սեպտեմբերի 16-ին People's Daily թերթը հրապարակեց Ցիան Քսուսենի-ի «Ես երբեք չեմ մոռանա նախագահ Մաոյի սրտանց հրահանգները իմ ողջ կյանքի ընթացքում» հոդվածը։ նաև պնդում էր, որ «Լյու Շաոկին, Լին Բիաոն և Դեն Սյաոպինը. Այնուամենայնիվ, մի խումբ կապիտալիստ ճանապարհային աշխատողներ պաշտպանում են «ուսումնասիրել պաշտոնյա դառնալու համար», «իմաստուն և հիմար» և «փորձագիտական ​​գիծ»՝ խթանելով հակահեղափոխական ռեվիզիոնիստական ​​քաղաքականությունը։ գիծ և փորձում են մեզ տանել կապիտալիզմի վերականգնման փակուղի։ Նրանք սոցիալիստական ​​հեղափոխության հիմնական ուժերն են։ Նպատակը մեր գիտատեխնիկական կադրերի մահացու թշնամին է, որը ցանկանում է բռնել հեղափոխության ճանապարհը»։

### Գործողություններ և ձեռքբերումներ հետագա կյանքում

1979-ին Քիան Քսուսենը արժանացել է«Caltech Distinguished Alumnus Award» մրցանակին։

1980 թվականի մարտի 15-ին Պեկինում տեղի ունեցավ Գիտության և տեխնիկայի չինական ասոցիացիայի երկրորդ ազգային կոնգրեսը, որտեղ ընտրվեց երկրորդ ազգային կոմիտեն, և նա ընտրվեց փոխնախագահ։ 1986 թվականի հունիսին Պեկինում տեղի ունեցավ Չինական գիտության և տեխնիկայի ասոցիացիայի երրորդ ազգային կոնգրեսը, որում ընտրվեց երրորդ ազգային կոմիտեն։ Հունիսի 28-ին տեղի ունեցավ երրորդ ազգային կոմիտեի անդրանիկ նիստը, որում նա ընտրվեց ատենապետ։

1986 թվականին Քիան Քսուսենն ընտրվել է Չինաստանի Ժողովրդական Քաղաքական Խորհրդատվական Կոնֆերանսի Ազգային Կոմիտեի փոխնախագահ և դարձել ազգային առաջնորդի տեղակալ։ Այդ ժամանակվանից Ցիան Քսուսենը զբաղեցրել է Չինաստանի Ժողովրդական Քաղաքական Խորհրդատվական Կոնֆերանսի Ազգային կոմիտեի փոխնախագահի պաշտոնը մինչև 1998 թվականը։

1989 թվականին Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության հիմնադրման 40-ամյակի կապակցությամբ հինգ հոգի՝ Լեյ Ֆենգը, Ցզյաո Յուլուն, Վան Ցզինսին, Շի Լայհեն և Ցիան Քսուսենը նշանակվել են Ժողովրդական Հանրապետության կենտրոնական կոմիտեի կազմակերպչական բաժին։ Չինաստանի։ Չինաստանի Կոմունիստական ​​կուսակցությունը որպես «Կոմունիստական ​​կուսակցության անդամների նշանավոր ներկայացուցիչներ, ովքեր մեծ հեղինակություն են վայելել Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության հիմնադրումից ի վեր ժողովրդական զանգվածների շրջանում»։

1991 թվականին Պետխորհուրդը և Կենտրոնական Զինվորական Հանձնաժողովը նրան շնորհել են «Ականավոր ավանդի համար ժողովրդական գիտնական» (առայժմ միակը) պատվավոր կոչում և «Առաջին աստիճանի հերոս» մեդալ։ 1995 թվականի մայիսին տեղի ունեցավ Չինական գիտության և տեխնիկայի ասոցիացիայի չորրորդ համագումարը, որում ընտրվեց Չորրորդ ազգային կոմիտեն։ Մայիսի 27-ին տեղի ունեցավ Չորրորդ Ազգային կոմիտեի առաջին ժողովը, որում ընտրվեց պատվավոր նախագահ։

1996 թվականի ապրիլի 8-ին Ցզյաոտոն համալսարանի հարյուրամյակի արարողության ժամանակ Քյան Քսուսենի գրադարանը բացվեց նրա մայր բուհում՝ Սիան Ցզյաոտոն համալսարանում, անձամբ Քիան Քսուսենի համաձայնությամբ։ Չինաստանի կոմունիստական ​​կուսակցության կենտրոնական կոմիտեն մակագրել է գրադարանի անվանումը։

Ցիան Քսուսենին համալսարանի Ցիան Քսուսենին գրադարան
1999 թվականի սեպտեմբերին ընդհանուր առմամբ 23 մարդ, այդ թվում՝ Ցիան Սանցյան և Դեն Ցզյանգը, պարգևատրվեցին երկու ռումբ և մեկ արբանյակային ծառայության մեդալներով։

2005թ.-ին, երբ Վեն Ցզյաբաոն՝ այն ժամանակ Պետական ​​խորհրդի վարչապետը, այցելեց Ցիան Քսուսենին, Քյանը կարծում էր. «Այս պահին Չինաստանը դեռ լիովին զարգացած չէ։ Տաղանդներ. Չկա սեփական եզակի համալսարան։ Նորարարությունը միշտ չէ, որ մեծ տաղանդ է ծնում։ Սա մեծ խնդիր է»։ Հետագայում «Ցիան Քսուսեն-ի հարցը» լայն բուռն քննարկումներ առաջացրեց կրթական շրջանակներում։

2006 թվականի հոկտեմբերին հինգ փորձագետներ, այդ թվում՝ Ռեն Սինմինը, Տու Շոյեն, Հուանգ Վեյլուն և Լյան Շուպանը, ստացան «Չինաստանի օդատիեզերական արդյունաբերության հիսուն տարվա բարձրագույն պատվի մրցանակը»։

2008 թվականի սեպտեմբերի 13-ին Չինաստանի Գիտության և տեխնոլոգիայի համալսարանում ավարտվեց Ցիան Քսուսենի արձանի կառուցումը։

հոկտեմբերի 31-ին, ժամը 08:06-ին, Պեկինի Ժողովրդա-ազատագրական բանակի գլխավոր հոսպիտալում մահացել է հիվանդությունից։

Կոչումներ
---------

### 3763 աստերոիդ

3763 աստերոիդն ստացել է «Ցիան Քսուսեն» անվանումը։。

### Ցիան Քսուսենի լաբորատորիան

Չինական Տիեզերական տեխնոլոգիաների ակադեմիայի Ցիան Քսուսեն տիեզերական տեխնոլոգիաների լաբորատորիա (ստեղծվել է 2011 թվականի դեկտեմբերին)

### Ցիան Քսուսենի Գիտության և տեխնոլոգիայի համալսարան

2020 թվականին Հունան նահանգային կառավարությունը հրապարակեց «Հունան նահանգային եռամյա գործողությունների ծրագիր՝ Հունան-Ցզյանսի սահմանային տարածաշրջանային համագործակցության ցուցադրական գոտու կառուցման խթանման համար (2020-2022)», որն առաջարկում էր խթանել Qian Xuesen գիտական ​​համալսարանի ստեղծումը։ և տեխնոլոգիա (փորձնական անվանում) Լյույան քաղաքում。

### Ցիան Քսուսենի քոլեջ

* Սիան համալսարանի Ցիան Քսուսենի քոլեջը (հիմնադրվել է 2016 թվականին)
* Նանծինի գիտության և տեխնոլոգիայի համալսարանի Ցիան Քսուսենի քոլեջը (հիմնադրվել է 2017 թվականին)
* Նանյանգի տեխնոլոգիական ինստիտուտի Ցիան Քսուսենի քոլեջը (հիմնադրվել է 2019 թ.)

### Գրադարան

* Շանհայի Ցզյաո Թոն համալսարանի Ցիան Քսուսենի գրադարանը 2011 թվականի դեկտեմբերի 11-ին Qian Xuesen-ի ծննդյան 100-ամյակի կապակցությամբ Շանհայի Ցզյաո Թոն համալսարանի Սուհույ Քամփուս-ում գտնվող Ցիան Քսուսենի գրադարանը պաշտոնապես բացվեց հանրության համար։
* Սիան Ցզյաոտոն համալսարանի Ցիան Քսուսեն գրադարան

### Դասավանադում

* Սիան Ցզյաոտոն համալսարանի Ցիան Քսուսենի փորձարարական դասարան (հիմնադրվել է 2007 թվականին)
* Ցինխուա համալսարանի Ցիան Քսուսենի մեխանիկայի դասարան (ստեղծվել է 2009 թվականին)
* Ուհանի կենսաճարտարագիտության ինստիտուտի Ցիան Քսուսենի փորձարարական դասարան (ստեղծվել է 2009 թվականին)
* Ցիան Քսուսենի նորարարության և զարգացման դասը Պաշտպանական տեխնոլոգիաների ազգային համալսարանում (ստեղծվել է 2010 թվականին)
* Շանհայի Ցզյաո Թոն համալսարանի Ցիան Քսուսեն դասարանը (հիմնադրվել է 2013 թվականին)
* Սիան Էլեկտրոնային գիտության և տեխնոլոգիայի համալսարան Ցիան Քսուսեն տիեզերական գիտության փորձարարական դասարան (ստեղծվել է 2014 թվականին)

### Ցիան Քսուսենի դպրոց

Պեկինի Ցիան Քսուսենի միջնակարգ դպրոց
* Պեկինի թիվ 12 միջնակարգ դպրոց Ցիան Քսուսեն դպրոցը ավարտվել և պաշտոնապես շահագործման է հանձնվել 2018 թվականի սեպտեմբերի 1-ին, 2022 թվականին կավելացվի «Beijing Qian Xuesen Middle School» դպրոցի ցուցանակը։ Քիան Յոնգանգը, Ցիան Քսուսենի որդին, պատվավոր տնօրենն է։
* Հանճոու Ցիան Քսուսեն դպրոցը կառուցվում է 2019 թվականին և նախատեսվում է ավարտել 2021 թվականին։ Այն հանրային իննամյա հետևողական դպրոց է:。
* Գուանցին Ցիան Քսուսենի դպրոցը, որը կառուցվել է 2019 թվականին, 12-ամյա մասնավոր դպրոց է՝ հետևողական համակարգով։

### Ցիան Քսուսենի նախկին նստավայրը

Ցիան Քսուսենի նախկին նստավայրը գտնվում է Հանճոու քաղաքի Սիաոյին համար 2 հասցեում։ Այն վայրն էր, որտեղ ապրել է Ցիան Քսուսենը մինչև իր 3 տարեկանը։ Այն որպես հուշահամալիր բացվել է հանրության համար 2011 թվականի դեկտեմբերին։

Ընտանիք
-------

### Ծնողները

* Ցիան Ծիաճի, մանկավարժ և գրականության և պատմության փորձագետ
* Չժան Լանչուան

### Կին

* Ցզյան Ինը՝ հայտնի երգչուհին և Չինաստանի Հանրապետության ռազմական մանկավարժ Ցզյան Բայիլի երրորդ դուստրը։

### Երեխաներ

* Ցիան Յունան. Միացել է բանակին 1969 թվականին և աշխատել որպես տեխնիկ և տեխնիկական օգնական։ 1982 թվականին ավարտել է Չինաստանի պաշտպանական տեխնոլոգիաների համալսարանի համակարգչային գիտության բաժինը՝ ստանալով բակալավրի աստիճան։ 1988 թվականին ավարտել է Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտը համակարգչային գիտության մագիստրոսի կոչումով։ Նա երկար ժամանակ զբաղվում է համակարգչային կիրառական ծրագրային ապահովման համակարգերի մշակմամբ, ավագ ինժեներ է և հեռակա պրոֆեսոր Շանհայի Ցզյաո Թոն համալսարանում։ Ամուսնացած է Ֆու Յալիի (նաև Լի Լի անունով)՝ հիմնադիր գեներալ-մայոր Ֆու Չոնբիի ավագ դստեր հետ։
* Քիան Յոնժեն՝ ծնվել է 1950 թ. 1968թ.-ին Պաշտպանության ազգային գիտության և տեխնոլոգիաների հանձնաժողովի փոխտնօրեն Լուո Շունչուն և Պաշտպանական արդյունաբերության ազգային գրասենյակի փոխտնօրենը զեկուցեց Չժոու Էնլային հաստատման համար և պայմանավորվեց միանալ բանակին և ծառայել Ազգային պաշտպանական գիտության և տեխնոլոգիայի առողջարանում։ հանձնաժողով. Հետագայում նա դարձավ մանկաբույժ։

### Թոռ

* Ցիան Լեյ, Չինաստանի ժողովրդական ազատագրական բանակի գլխավոր շտաբի սպա

### Այլ հարազատներ

* Ցիան Սյուեծու, Ցիան Քսուսենի զարմիկը
* Ցիան Յոնյոու, Ցիան Քսուսենի եղբորորդին, նյարդակենսաբան, Սթենֆորդի համալսարանի պրոֆեսոր
* Ցիան Յոնջյանը, Ցիան Քսուսենի եղբորորդին, Ցիան Սյուեկուի որդին, 2008 թվականի քիմիայի Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր։
* Ծին Յոն, Ցիան Քսուսենը Ծին Յոն զարմիկն է, Հոնկոնգյան մարտարվեստի հայտնի արձակագիր։

Կոչումներ
---------

### Զինվորական կոչում

Միացյալ Նահանգներում գտնվելու ժամանակ նրան շնորհվել է ԱՄՆ բանակի օդային կորպուսի գնդապետի կոչում։ 1956 թվականին, երբ Չինաստանը և Խորհրդային Միությունը բանակցում էին հրթիռային տեխնոլոգիաների շուրջ, Մաո Ցզեդունի հավանությամբ նրան ժամանակավորապես շնորհվեց Ժողովրդական ազատագրական բանակի գեներալ-լեյտենանտի կոչում։。

Վեճ
---

### «Տասը հազար կիլոգրամ ակր» հանրային գործ

1958 թվականի Մեծ թռիչքի ժամանակ Քիան Քսուսենը գյուղատնտես չէր և լուրջ և կոնկրետ փորձեր չէր անում։ Նա իր բերքի 100%-ով չի աճեցրել մյու-ով։ Փոխարենը, նա ենթադրեց, որ իրեն հիշատակում են China Youth Daily-ի «գիտական ​​հոդվածում»։ Ելույթներ սիմպոզիումում և «Մեխանիկական խնդիրները գյուղատնտեսության մեջ. Mu-ի հետ տասը հազար ջինի բերքատվությունը խնդիր չէ», որը հրապարակվել է «Գիտելիքը ուժ է» ամսագրում, միավորվել են «Որքա՞ն կլինի հացահատիկի բերքատվությունը Mu-ի հետ» հոդվածում։ «Հրապարակված հոդվածում ասվում է, որ «գյուղատնտեսական արտադրանքի վերջնական սահմանը որոշվում է տարեկան արևային էներգիայով մեկ միավոր տարածքի համար». ուտելի սնունդը, կարծում է, որ եթե ապահովվեն ջրի կառավարման, պարարտանյութերի, աշխատուժի և այլ պայմանների անհրաժեշտ պայմանները, հացահատիկի արտադրության անընդհատ ավելացման խնդիր չկա, և այն կարող է հասնել նույնիսկ «20 անգամ ավելի քան 2000 կիլոգրամի»։ Ոմանք կարծում են, որ այս քննարկումները տվել են արբանյակի արձակման «գիտական ​​հիմնավորումը» և ազդել ամենաբարձր մակարդակով որոշումների կայացման վրա։

Լի Ռուիի «Մտորումներ մեծ թռիչքի մասին» գրքում մի անգամ արձանագրվում է, որ Մաո Ցզեդունի քարտուղար Թիան Ցզայինը մի անգամ Մաո Ցզեդունին հարցրել է. «Այնպես չէ, որ դուք երբեք ֆերմեր չեք եղել։ Դուք պետք է իմանաք, որ անհնար է 10000 կիլոգրամ մեկ mu-ում արտադրել»։ Ցեդունն ասաց. «Ես տեսա դա։ Ես դրան հավատացի միայն մեծ գիտնական Քիան Քսուսենի հոդվածը կարդալուց հետո»։ կամ փայտ, սա իդեալական սահման է, այս ցուցանիշին մոտենալու համար անհրաժեշտ է լուծել մի շարք խնդրահարույց հարցեր։

Ցիան Քսուսենը այնուհետև 1993 թվականին ընկերոջը ուղղված նամակում նշել է. «Եթե օդի և ջրի CO2-ի 100%-ը, որը կլանված է արմատներով, օգտագործվեր ածխաջրեր սինթեզելու համար, ապա մեկ ակր հողը տարեկան կարտադրեր 190-320 տոննա էներգիա։. ֆոտոսինթեզի արդյունավետությունը կարող է հասնել 50%-ի, իսկ հացահատիկը կազմում է ընդհանուր արտադրության միայն 1/3-ը, ուստի մյու-ով տարեկան առավելագույն բերքատվությունը կազմում է 32-53 տոննա։ Եթե մյու-ով բերքը 10000 կիլոգրամ է, ապա դա ընդամենը 5 է։ տոննա, ինչը շատ ավելի քիչ է, քան իդեալական թիվը»։ Նա նաև կարծում է, որ գիտությանը և տեխնոլոգիայի ուժին լիարժեք ազատություն տալը հասանելի է։

### Աջակցեք «մարմնի գիտության» հետազոտությանը

Բարեփոխումների և մայրցամաքային Չինաստանի բացման սկզբում տարբեր գերբնական ուժեր, գերբնական իրադարձություններ և քիգոնգը մեծ ազդեցություն ունեին ժողովրդի, ինչպես նաև քաղաքական և գիտական ​​շրջանակներում։ 1980 թվականի հունիսին Ցիան Քսուսենը բացահայտորեն հայտարարեց Nature ամսագրում, որ նա աջակցում է մարդու մարմնի հատուկ գործառույթների հետազոտությանը։ Նա ասաց. «Մարդու մարմնի հատուկ գործառույթներն այնքան արտասովոր են, որ ես վախենում եմ, որ միայն մի քանի հոգի կարող են ընդունել դրանք։ Ավելի մեծ մասշտաբով ցիգոնգը կարող է բուժել հիվանդություններ և հեշտությամբ ընդունվում է մարդկանց կողմից։ բայց ցիգոնգը կարող է»։ Այդ պատճառով նա թեժ վիճաբանություն ունեցավ Յու Գուանգյուանի և մյուսների հետ, ովքեր դեմ էին գերբնական ուժերին և քիգոնգին։

1982 թվականի ապրիլի 20-ին, նկատի ունենալով «ականջ կարդալու» շարունակվող խմորումները և այլ միջադեպեր, Կենտրոնական քարոզչության վարչությունը «երեք-ոչ» ծանուցում է տարածել հանրապետության բոլոր գովազդային համակարգերին, որտեղ ասվում է. «Ոչ գովազդ, ոչ. ներկայացում, և ոչ մի քննադատություն» հատուկ հատկանիշների մասին։ Այդ տարվա մայիսի 5-ին Ցիան Քսուսենը գրեց Չինաստանի Կոմկուսի Կենտկոմի պրոպագանդայի բաժնի այն ժամանակվա փոխտնօրեն Յու Վենին՝ ասելով. «Ես երաշխավորում եմ կուսակցության ոգով. մարդու հատուկ գործառույթները։ մարմինը իրական է և ոչ կեղծ. դրանցից մի քանիսը կեղծ են, որոշները՝ խաբուսիկ, բայց դրանք մարդու մարմնի հատուկ գործառույթներ չեն»։

1983-ին Քիան Քսուսենն առաջին անգամ մշակեց «մարդու մարմնի գիտության» հայեցակարգը և պատրաստվեց ստեղծել Մարդու մարմնի հետազոտության չինական միություն։ Չինական Ցինգոն հետազոտական ​​ընկերության կողմից 1986 թվականին անցկացված սիմպոզիումի ժամանակ Քիան Քսուսենն ասաց. «Մեր երկիրն ունի մեկ միլիարդ բնակչություն։ Եթե ​​հարյուրից մեկը ցիգոնգ է վարում, դա տասը միլիոն է։ Յուրաքանչյուր հարյուր մարդու համար, ով զբաղվում է ցիգոնգով, «մեկ մարդ կսովորեցնի։ Մեզ պետք են 100,000 ցիգոնգի վարպետներ, և այդ 100,000 ցիգոնի վարպետների կատարելագործումը մեծ խնդիր է»։ Նա կարծում է, որ ցիգոնը կարող է բարելավել առողջությունն ու բանականությունը և մոբիլիզացնել մարդկանց բնածին ներուժը։ 1990թ.-ին Քիան Քսուսենը, Մարդկային մարմնի գիտության չինական ընկերության առաջին տնօրենների խորհրդի չորրորդ հանդիպման ժամանակ իր ելույթում առաջարկեց, որ «մարդու մարմնի գիտության» վերաբերյալ հետազոտությունը պետք է ուշադրություն դարձնի յոթ ասպեկտների, ներառյալ կլինիկական բժշկությունը, արևմտյան բժշկությունը:, և չինական բժշկության ինտեգրումը։ և արևմտյան բժշկություն, ավանդական բժշկություն, հոգեթերապիա, ցիգոնգ և հատուկ գործառույթներ։

Ըստ Չինաստանի Գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս Հե Ցուոքսիուի, նա հրապարակել է «Գերմարդ Չժան Բաոշենը և Մաիչենում պարտվածները» հոդվածը Science and Technology Literature-ում 1995 թվականին այն բանից հետո, երբ կենտրոնական կառավարությունը հրապարակեց մի փաստաթուղթ, որը կոչ էր անում հակազդել կեղծ գիտությանը և հոդվածում նշված էր. մարդու մարմնի հատուկ գործառույթների մասին Փորձարկումն իրականացվել է 1988 թվականի մայիսին։ Պատճառն այն էր, որ նա չհրապարակեց այս հոդվածը այն ժամանակ, քանի որ նա չէր ուզում վիրավորել Ցիան Քսուսենին և խայտառակել նրան։

### Կոնգրեսին ուղղված 1999 թվականի Քոքսի զեկույցի պնդումները։

1999թ.-ի Քոքսի զեկույցը ԱՄՆ Կոնգրեսին ներառում էր «Qian Xuesen-ի դերը Չինաստանի հրթիռային և տիեզերական ծրագրերի զարգացման մեջ» վերնագրով բաժին, որտեղ ասվում էր, որ Qian Xuesen-ը «լրտես» է։ Qian Xuesen-ի կենսագիր Չժան Չունրուն հերքել է այս մեղադրանքը։

Թղթեր
-----

### Հոդվածներ

* Th. von Karman and H.S.Tsien, Boundary Layer in Compressible Fluids, Journal of Aeronaut. Sci, vol. 3, pp227–232, 1938（可压缩流体中的边界层）
* Hsue-shen Tsien,Supersonic Flow over an Inclined Body of Revolution, J Aeronaut. Sci, vol. 5, pp. 480–483, 1938（倾斜旋转体上的超音速流动）
* Hsue-shen Tsien, Ph.D Thesis, Problems in Motion of Compressible Fluids and Reaction Propagation, Caltech, 1938（可压缩流体运动和反应传播问题）
* Tsien HS. Two-dimensional subsonic flow of compressible fluids // Aeronaut. Sci. 1939（可压缩流体的二维亚音速流动）
* Th. von Karman and Hsue-shen Tsien, The Buckling of Spherical Shells by External Pressure,J. Aeronaut. Sci, vol 7, pp. 43–50, 1940（外压作用下球壳的屈曲）
* Th. von Karman,Louis G.Dunn and Hsue-shen Tsien, The Influence of Curvature on the Bucklng Characteristics of Structures J.Aeronaut. Sci, vol. 7, pp. 276–289, 1940（曲率对结构屈曲特性的影响）
* Von Karman T, Tsien HS. The buckling of thin cylindrical shells under axial compression. J Aeronaut Sci, 1941（薄壁圆柱壳在轴向压缩下的屈曲）
* Tsien, HS. Symmetrical Joukowsky Airfoils in shear flow. Q. Appl. Math. 1943（剪切流中的对称 Joukowsky 翼型）
* Tsien, HS. On the Design of the Contraction Cone for a Wind Tunnel. J. Aeronaut. Sci. 10, 68-70, 1943（风洞收缩锥的设计）
* Von Karman, T. and Tsien, HS. Lifting- line Theory for a Wing in Nonuniform Flow. Quarterly of Applied Mathematics, Vol. 3, 1945（非均匀流中机翼的升力线理论）
* Tsien, HS. Similarity laws of hypersonic flows. J. Math. Phys. 25, 247-251, (1946).（高超声速流的相似定律）
* Tsien, HS, and Kuo, YH (郭永怀）, "Two-Dimensional Irrotational. Mixed Subsonic and Supersonic Flow of a Compressible Fluid and the Upper Critical Mach dumber", NACA Technical Note No. 495, 1946（"二维无旋。可压缩流体的亚音速和超音速混合流以及上临界马赫数"）
* Tsien, HS. Rockets and Other Thermal Jets Using Nuclear Energy", The Science and Engineering of Nuclear Power, Addison-Wesley, Vol. 11, 1949（"使用核能的火箭和其他热喷射"）
* Tsien, HS. The transfer functions of rocket nozzles. J. Am. Rocket Soc, 1952（火箭喷嘴的传递函数）
* Tsien, HS. Take-Off from Satellite Journal of the American. Rocket Society, Vol. 23, No. 4, 1953（从美国卫星杂志起飞）
* Tsien, HS. The Poincare-Lighthill-Kuo Method, Advances in Appl. Mech. 1956（庞加莱-莱特希尔-郭方法）
* Tsien, HS. The equations of gas dynamics. 1958（气体动力学方程）
* «一个科学新领域--开放的复杂巨系统及其方法论». *自然杂志* (1). 1990. `{{cite journal}}`: Cite uses deprecated parameter `|authors=` (օգնություն)

### Գրքեր

* Engineering Cybernetics，Tsien, H. S. McGraw Hill, 1954（工程控制论）
* Tsien, H.S. Technische Kybernetik, Übersetzt von Dr. H. Kaltenecker, Berliner Union Stuttgart 1957（技术控制论——德文译本）
* ТЕХНИЧЕСКАЯ　КИБЕРНЕТИКА（技术控制论——俄文译本）
* 工程控制论. 科学出版社. 1956. ISBN 978-7-110-01196-6
	+ 工程控制论（第2版）. 科学出版社. 1980. ISBN 978-7-110-01196-6
	+ 工程控制论（第3版）. 科学出版社, 2011. ISBN 978-7-03-030094-2
* 《导弹概论》钱学森手稿 中国宇航出版社 2009 ISBN 978-7-80218-657-6
* 《钱学森科学技术思想丛书》
	+ 钱学森论火箭导弹和航空航天. 科学出版社, 2011.
	+ 钱学森现代军事科学思想. 科学出版社, 2011.
	+ 钱学森论系统科学（讲话）. 科学出版社, 2011.
	+ 现代科学技术体系总体框架的探索. 科学出版社, 2011.
	+ 社会工程学. 科学出版社, 2011.
	+ 地理科学与现代科学技术体系. 科学出版社, 2011.
	+ 钱学森哲学思想. 科学出版社, 2011.
	+ 钱学森思维科学. 科学出版社, 2011.
	+ 马克思主义哲学与现代科学技术.科学出版社, 2011.
	+ 人体复杂系统科学探索.科学出版社, 2011.
	+ 系统论—还原论与整体论的辨证统一. 科学出版社, 2011.
* 创建系统学。山西科学技术出版社，2001. ISBN 978-7-5377-1948-3
	+ 创建系统学（新世纪版）.上海交通大学出版社, 2007. ISBN 978-7-313-04592-8
* 气体动力学诸方程. 1966.
* 星际航行概论. 1966.
	+ 星际航行概论. 中国宇航出版社, 2008. ISBN 978-7-80218-439-8
* 物理力学讲义. 1962.
	+ 物理力学讲义（新世纪版）. 上海交通大学出版社，2007. ISBN 978-7-313-04876-9
* 从飞机导弹说到生产过程的自动化. 1959.
* 论系统工程。湖南科学技术出版社, 1982. ISBN 978-7-5357-0412-2
	+ 论系统工程（新世纪版）.上海交通大学出版社, 2007. ISBN 978-7-313-04589-8
* Collect Works of Hsue-Shen Tsien 钱学森文集 1938-1956 海外学术文献 （英文版）2011 上海交通大学出版社 ISBN 978-7-313-06830-9
* 论人体科学与现代科技。上海交通大学出版社, 1998. ISBN 978-7-313-01601-0
* 钱学森手稿. 山西教育出版社，2000. ISBN 978-7-5440-2226-2
* 水动力学讲义手稿.上海交通大学出版社, 2007. ISBN 978-7-313-04199-9
* 钱学森书信（1-10卷）.国防工业出版社, 2007. ISBN 978-7-118-04620-5
* 钱学森书信选（上、下卷）.国防工业出版社, 2008. ISBN 978-7-118-05645-7

* 钱学森讲谈录，九州出版社，2009-02
* 钱学森文集（全6卷），国防工业出版社，2012-01

Առաջարկություններ
-----------------

### Մեջբերումներ

1. ↑  «中国航天之父、我校校友钱学森今日在京逝世 - 北京师范大学附属中学». Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ օգոստոսի 11-ին. Վերցված է 2023 թ․ օգոստոսի 10-ին.
2. ↑  «Tsien Spaceplane 1949». Արխիվացված օրիգինալից 2007 թ․ փետրվարի 4-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 16-ին.
3. ↑  岑格："回忆父亲与钱学森的交往点滴——罗沛霖之子罗晋谈父辈往事"，《中国航天》，2018年第8期，第34-35页。
4. ↑  Judith Goodstein, California Institute of Technology Oral History Project, "Interview with Lee A. DuBridge, Part II", pp. 31-35, 1981
5. ↑  William L. Ryan and Sam Summerlin (1969). *The China Cloud: America's tragic blunder and China's rise to nuclear power*. Hutchinson. ISBN 978-0090959600.
6. ↑  «吕成冬，六十年前钱学森如何建言中央研制导弹，澎湃新闻，2016-09-22». Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ սեպտեմբերի 23-ին. Վերցված է 2016 թ․ սեպտեմբերի 22-ին.
7. ↑  虞涵棋. «"钱学森科技大学"正在筹建中：地点湖南浏阳，名字暂定». *澎湃新闻*. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 24-ին. Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 13-ին.
8. ↑  梁建伟. «杭州钱学森学校开建：公办九年一贯制，2021年建成». *钱江晚报*. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 24-ին. Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 13-ին.
9. ↑  «华南地区首家以"钱学森"冠名的民营学校落户广宁». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 27-ին. Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 13-ին.
10. ↑  «周恩来提议授予钱学森中将军衔 毛泽东拍板决定» (պարզեցված չինարեն). 新浪网. 2009 թ․ նոյեմբերի 1. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ փետրվարի 16-ին. Վերցված է 2020 թ․ փետրվարի 16-ին.

### Աղբյուր

Գրքեր
* Harvey, Brian (2004). China's Space Program: From Conception to Manned Spaceflight (անգլերեն). Springer-Verlag. ISBN 1852335661.

Արտաքին հղումներ
----------------

 Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են  ***Ցիան Քսուսեն*** հոդվածին
* 中央电视台 航天之父钱学森 1至5集
* 錢學森 電影Արխիվացված 2016-03-04 Wayback Machine
* 《环球人物专栏：钱学森》
* 金庸：钱学森夫妇的文章
* 新华网：钱学森
* 钱学森院士
* 钱学森与国防科技
* 钱学森：关于两弹一星与伟人的一些回忆Արխիվացված 2019-06-02 Wayback Machine
* 人民网-科技专题：中国航天的领路人——钱学森Արխիվացված 2020-05-22 Wayback Machine
* 中国航天50年纪念特稿：开天辟地 创建航天基业
* 马勃（Marble）博士：重访钱学森
* 航空周刊2007年度人物：钱学森（页面已删除）
* 钱学森回国的初衷是搞导弹吗Արխիվացված 2020-10-24 Wayback Machine
* 钱学森：导弹以外的人生轨迹Արխիվացված 2020-10-22 Wayback Machine
* 钱学森和冯·卡门1945年的秘密中国行 科学春秋Արխիվացված 2020-10-31 Wayback Machine
* 科技袁人：我们都为钱学森们的精神感动，但还很少了解他们作为科学家的强大Արխիվացված 2020-01-12 Wayback Machine