**Բեհբությաններ** (Բեհբուդյաններ, ռուսերեն հնչողությամբ նաև՝ Բեհբութովներ կամ Բեհբուտովներ), հայկական իշխանական տոհմ Քարթլիի թագավորությունում, Քարթլի-Կախեթի թագավորությունում և Ռուսական կայսրությունում (ներկայիս Վրաստանի տարածք)։

Պատմություն
-----------

Բեհբությանների նախահայրն է եղել Խոջա Բեհբուդը (16-րդ դար), որը կառուցել է Հավլաբարի եկեղեցին (Թբիլիսի)։ 1714 թվականից Բեհբությանները ժառանգաբար վարել են Թիֆլիսի մելիքի կամ մելիք-մամասախլիսի (քաղաքագլուխ) պաշտոնը։

Մելիք Աշխարհբեկը (սպանվել է 1723 թվականին՝ թուրքերի կողմից Թիֆլիսը գրավելու ժամանակ) որդու՝ Մելիք Աղայի (մկրտության անվամբ Բարսեղ) հետ հիմնել է Թիֆլիսի հայ առաքելական Կուսանաց վանքը, որն ուներ սուրբ Ստեփանոս նախավկայի անունը կրող եկեղեցով ու եկամտաբեր կրպակներով։ Մելիք աղան դեռահաս թագաժառանգ Հերակլին ուղեկցել է պարսից Նադիր շահի արքունիքը, մասնակցել շահի հնդկական արշավանքին, արիության համար նրանից ստացել ալմաստակուռ սուր և մինիշկարբաշու (որսապետ) պաշտոն պարսից արքունիքում։ Նա Հերակլ II-ի թագավորության օրոք նա Թիֆլիսի մելիքն էր, վրաց արքունիքի մինիշկարբաշին։

Մելիք աղայի որդիներ Հովհաննեսը և Հովսեփը հաջորդաբար ստանձնել են հոր պաշտոնը վրաց արքունիքում։ Վրաստանը Ռուսական կայսրությանը միանալուց հետո Հովսեփը դարձել է արքունի խորհրդական։ Նա Վրաստան ներծուժած՝ Երևանի սարդար Հուսեյնղուլի խանին ջախջախելու համար Ալեքսանդր I կայսրից ստացել է գնդապետի աստիճան։ Հովսեփի զավակներից չորսը զինվորականներ էին. Դավիթը Սուրբ Գեորգի III աստիճանի շքանշանի ասպետ էր, Բարսեղը՝ գեներալ։

Տոհմի հայտնի ներկայացուցիչներ
-----------------------------

Բեհբության իշխանական տան ներկայացուցիչները տարբեր դարերում զբաղեցրել են ռազմաքաղաքական բարձր պաշտոններ։

### Թիֆլիսի քաղաքագլուխներ

Հիմնական հոդված՝ Թբիլիսիի քաղաքապետների ցանկ
Հայտնի է, որ սկզբում Քարթլիի թագավորությունում, այնուհետև Քարթլի-Կախեթի թագավորությունում Տփղիս (ներկայիս Թբիլիսի) քաղաքի քաղաքագլուխների (քաղաքի կառավարիչների) պաշտոնները ժառանգաբար զբաղեցրել են Բեհբության իշխանական տան ներկայացուցիչները։ Հայտնի է, որ այս տոհմի ներկայացուցիչ է Տփղիսի (Թիֆլիսի) քաղաքագլուխ Մելիք Էնալը (պաշտոնավարել է ընդհատումներով 1646-ից 1673 թվականները), Մելիք Բայանդուրը (պաշտոնավարել է 1650 թվականից)։ Վերջինիս հաջորդել է տոհմի անվանական հիմնադիր Մելիք Խոջա-Բեհբուդը (պաշտոնավարել է մինչև 1662 թվականը)։ Նրան հաջորդել են Բեհբությանների ներկայացուցիչներ Մելիք Աշխարհբեկը (պաշտոնավարել է 1662 թվականին), Մելիք Աֆթանդիլը (պաշտոնավարել է 1678-ից 1698 թվականներին), Մելիք Ամիր Բեհբուդյանցը (պաշտոնավարել է 17-րդ դարում), Ասլամազ Ամիրյան Բեհբուդյանց (պաշտոնավարել է 17-18-րդ դարերում), Գիորգի Ասլամազյան Բեհբուդյանը (պաշտոնավարել է 1699-ից 1711 թվականներին), Զուրաբ Գիորգյան Բեհբուդյանցը (պաշտոնավարել է 1712-ից 1742 թվականներին ժամանակահատվածում ընդհատումներով), Աշխարհբեկ Բ.Բեհբուդյանցը (պաշտոնավարել է 1714-ից 1732 թվականներին), Աղա Աշխարհբեկյան Բեհբուդյանը (պաշտոնավարել է 1734-ից 1768 թվականներին ընդհատումներով), Մելիք Անտոնը (պաշտոնավարել է 1746-ից 1751 թվականներին), Մելիք Սահակ Շերգիլյանը (պաշտոնավարել է 1751-ից 1760 թվականներին), Ավետիք Աղայան Բեհբուդյանցը (պաշտոնավարել է 1768-ից 1795 թվականներին), Դարչի Ավետիքյան Բեհբուդյանցը (պաշտոնավարել է 1795-ից 1801 թվականներին)։

### Ռազմական գործիչներ

Բեհբությանների տոհմի ներկայացուցիչներ են Ռուսական կայսրության ռազմական մի շարք հայտնի անձինք, մասնավորապես՝ Ռուսական կայսրության բանակի գեներալ-լեյտենանտ, Կովկասյան (1817-1864) և Ղրիմի (1853-1856) պատերազմների մասնակից-հրամանատար Դավիթ Բեհբությանը, Ռուսական կայսրության բանակի հետևազորի գեներալ, Կովկասյան (1817-1864) և Ղրիմի (1853-1856) պատերազմների մասնակից-հրամանատար Բարսեղ Բեհբությանը։

Պատկերասրահ
-----------

* Մելիք Խոջա Բեհբուդի հիմնած Խոջիվանքի գերեզմանատունը (ոչնչացված 1936-1938թթ․) Թիֆլիսի Հավլաբար հայկական թաղամասում 1890-ական թվականներինՄելիք Խոջա Բեհբուդի հիմնած Խոջիվանքի գերեզմանատունը (ոչնչացված 1936-1938թթ․) Թիֆլիսի Հավլաբար հայկական թաղամասում 1890-ական թվականներին
* Մելիք Խոջա Բեհբուդի որդի Աշխարհբեկ Բեհբուդյանի կողմից կառուցված Սուրբ Աստվածածին հայկական եկեղեցին Խոջիվանքի գերեզմանատանը (ոչնչացված 1936-1938թթ․)Մելիք Խոջա Բեհբուդի որդի Աշխարհբեկ Բեհբուդյանի կողմից կառուցված Սուրբ Աստվածածին հայկական եկեղեցին Խոջիվանքի գերեզմանատանը (ոչնչացված 1936-1938թթ․)
* Բեհբության իշխանական տոհմի տապանատունը Խոջիվանքի գերեզմանատան Սուրբ Աստվածածին հայկական եկեղեցու հարևանությամբ (ոչնչացված 1936-1938թթ․)Բեհբության իշխանական տոհմի տապանատունը Խոջիվանքի գերեզմանատան Սուրբ Աստվածածին հայկական եկեղեցու հարևանությամբ (ոչնչացված 1936-1938թթ․)

Նշումներ
--------

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18  Սամվել Կարապետյան, «Թիֆլիսի քաղաքագլուխները», գիրք Ե։ ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատարակչություն, Երևան 2003թ. ISBN 5-8080-0520-5. (հայ.) Archived 2019-02-07 at the Wayback Machine. (ռուս.)
2. 1 2 3  ღოკუმენტები თბილსის ისტორიისათვის (XVI-XIX სს.), წიგნი პირველი, შეადგინეს: ნიკო ბერძენიშგილმა და მამისა ბერძენიშგილმა, თბილისი, 1962, გვერდი 204, 207, 216, 218, 221, 223, 229:(վրաց.)
3. ↑  "Акты собранные Кавказскою археографическою комиссиею", том XII,Тифлис, 1904, ст. 226-227.(ռուս.)
4. ↑  Խաչատուր Դադայան, «Հայոց առևտրատնտեսական ներկայությունը Թիֆլիսում (ուշ միջնադար - 1918թ․)»։
5. ↑  «Բեհբությաններ» հոդված Հայ Զինվոր թերթում, *(արխիվացված 08․02․2022թ․)*։
6. ↑  Թվակիր վավերագրերը վերաբերում են 1646, 1648, 1658, 1659, 1666, 1672, 1673 թթ. (დოქუმენთები ცბილისის ისთორიისაცვის (XVI-XIX სს.), wიგნი ფირველი, შეადგინეს: ნიქო ბერჟენიშვილმა და მამისა ბერჟენიშვილმა, ცბილისი, 1962, էջ 12-13, 14, 19, 21, 22, 25, 28, 29, 30, 31, 32)։
7. ↑  Զաքարեայ սարկավագի Պատմագրութիւն, Վաղարշապատ, 1870, էջ 98։
8. ↑  Мурадян П. М. Армянская эпиграфика Грузии, Երևան, 1988, էջ 96։(ռուս.)
9. ↑  Տիգրան Հայազն, Գարեգին Ղազարյան։ 1000 հայազգի գեներալներ, ծովակալներ.-Ե.Հեղինակային հրատարակություն, 2009 թվական։ ISBN 978-9939-53-105-2
10. ↑  Ваагн Крбекян, кандидат исторических наук, "Армяне - кавалеры ордена Святого Великомученика и Победоносца Георгия трех степеней, отличившиеся в войнах на Кавказе (1774-1879 гг.)", *(արխիվացված 15․02․2022թ․)*․


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 382)։*  |