**Չառլզ Բյոռնի** (անգլ.՝ *Charles Burney*, ապրիլի 7, 1726(1726-04-07)[…], Շրուսբերի, Շրոպշիր, Անգլիա, Մեծ Բրիտանիայի թագավորություն - ապրիլի 12, 1814(1814-04-12)[…], Չելսի, Կենսինգտոն և Չելսի, Մեծ Լոնդոն, Անգլիա, Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն), անգլիացի կոմպոզիտոր, երաժշտագետ, երաժշտության պատմաբան, երգեհոնահար։ «Երաժշտության ընդհանուր պատմություն» (*A General History of Music, 1776-1789*) քառահատոր աշխատության հեղինակ։

Կենսագրություն
--------------

Չառլզ Բյոռնին ծնվել է Շրուսբերի Շրոպշիռի դքսությունում, շոտլանդացի հողաչափող, դիմանկարի գեղանկարիչ, Ջեյմս Մակ-Բյոռնի և Էնն Կուպերի ընտանիքում։

Կրթություն
----------

Չառլզ Բյոռնին նախնական կրթությունը ստացել է Կոնդովերի, Շրուսբերի և Չեստերի դպրոցներում, որտեղ նրա երաժշտական բնագավառի առաջին մենթորը եղել է տեղի երգեհոնահար Էդմունդ Բեյկերը՝ Ջոն Բլոուի աշակերտը։ Վերջինիս ղեկավարությամբ Բյոռնին սովորել է երգեհոն և ջութակ նվագել։ 1742 թվականին ուսումը շարունակել է իր խորթ եղբայր, Շրուսբերիի երգեհոնահար Ջեյմս Բերնի ղեկավարությամբ։

Գործունեություն
---------------

1744-1747 թվականներին Չառլզ Բյոռնին սովորել է Լոնդոնում՝ Թոմաս Արնի մոտ, և արդեն 1745 թվականին առաջին անգամ հանդես է եկել որպես կոմպոզիտոր Դրուրի-Լեյն թատրոնում՝ Ջեյմս Թոմսոնի և Դևիդ Մալետի «Ալֆրեդ» պիեսի համար գրած երաժշտությամբ։ Մինչև 1751 թվականը եղել է սբ. Դիոնիսիա եկեղեցու երգեհոնահար, միաժամանակ ծառայելով որպես՝ երաժշտության նորաձև ուսուցիչ ազնվական ընտանիքներում։ Գրել է Կանտատներ և գործիքային ստեղծագործություններ, նաև թատերական երաժշտություն, մասնավորապես, 1750 թվականին՝ «Ռոբին Հուդ» պիեսի և «Թագուհի Մաբ» պանտոմիմի համար։

1751 թվականից Բյոռնին աշխատել է երգեհոնահար Կինգս-Լիննում՝ Հորֆոլկ դքսությունում, կլավիկորդի վրա նվագել է ուսուցանել։

1760 թվականին վերադարձել է Լոնդոն, որտեղ աշխատել է որպես մանկավարժ, կատարող և կոմպոզիտոր, այդ թվում գրել է նաև «Սուրբ Ցեցիլի ներբող»-ը (1759թ.) և 1766 թվականին «Դուրի-Լեյնում» բեմադրված՝ «Խորամանկը» (*անգլ.՝ The Cunning Man*, ) օպերան։ Վերջինս Ժան-Ժակ Ռուսոյի «Գյուղական կախարդ»-ի ձևափոխված տարբերակն է։ 1769 թվականին Օքսֆորդի համալսարանում ստացել է երաժշտության դոկտորի աստիճան։

Շրջագայություններ
-----------------

1770 թվականի սկզբներին և 1772 թվականին Չառլզ Բյոռնին երկու շարունակական այց է կատարել Ֆրանսիա, Իտալիա, Բելգիա, Ավստրիա, Գերմանիա և Նիդեռլանդներ, որի արդյունքում հրապարակել է «Ժամանակակից երաժշտության վիճակը Ֆրանսիայում և Իտալիայում» (*անգլ.՝ The Present State of Music in France and Italy, 1771 թվական*) և «Ժամանակակից երաժշտության վիճակը Գերմանիայում, Նիդեռլանդներում և Միացյալ շրջաններում» (*անգլ.՝ The Present State of Music in Germany, the Netherlands and United Provinces, 1773 թվական*) գրքերը, որոնք արժանացել են հատուկ ուշադրության և թարգմանվել տարբեր լեզուներով։

Կյանքի վերջին տարիներ
---------------------

1783 թվականից մինչև կյանքի վերջը Բյոռնին աշխատել է լոնդոնյան շրջանի Չելսիի քոլեջում՝ որպես երգեհոնահար։

Չառլզ Բյոռնի կարևորագույն աշխատանքը եղել է «Երաժշտության ընդհանուր պատմություն» (անգլ.՝ A General History of Music, 1776-1789) քառահատորը։ Բացի դրանից նրան է պատկանում նաև Պիետրո Մետաստազիոյի (1796) կենսագրությունը, Աբրահամ Ռիզայի հանրագիտարանի երաժշտական հատվածները (1802թ.), բազմատեսակ կամերային և խմբերգային երաժշտություններ։

1802 թվականին աստղագետ Ուիլյամ Հերշելի խնդրանքով, որը երկնային նոր տեսակի մարմինների անուններ էր փնտրում, Բյոռնին դիմել է իր որդուն՝ գիտնական-դասկարգող Չառլզ Բյոռնի կրտսերին (1757-1817), ով և հորինել է «աստերիսկոս» (հուն․՝ ἀelστεροειδής - asteriskos) տերմինը։ Ավագ Բյոռնին Հերշելին առաջարկել է հունական բառն անգլերենացնել։ Այսպես ծնվել է «աստերոիդ» կամ հայերեն՝ երկնաքար բառը («*ոիդ*» վերջածանցը նշանակում է *նման*)։

Պատկերասրահ
-----------

* «Երաժշտության ընդհանուր պատմություն» աշխատության նկարազարդում (էջ 400)«Երաժշտության ընդհանուր պատմություն» աշխատության նկարազարդում (էջ 400)
* Բյոռնի «Ջեքը և Ջիլը սար բարձրացան», հատված Բյոռնիի նոտագրությունիցԲյոռնի «Ջեքը և Ջիլը սար բարձրացան», հատված Բյոռնիի նոտագրությունից
* Քսան գրողներ․ ներքևի շարքում, աջից երկրորդը՝ Չառլզ ԲյոռնիՔսան գրողներ․ ներքևի շարքում, աջից երկրորդը՝ Չառլզ Բյոռնի

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2 3 4  *Lundy D. R.* The Peerage
3. 1 2 3 4  Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.)
4. 1 2 3 4  Archivio Storico Ricordi — 1808.
5. 1 2  Kindred Britain
6. 1 2 3  A GENERAL HISTORY OF MUSIC
7. 1 2 3  «Бёрни, Чарлз». Музыкальная энциклопедия (под ред. Ю. В. Келдыша). Վերցված է 2013 թ․ մայիսի 24-ին.
8. ↑  «Установлено истинное происхождение термина "астероид" - Вести.Наука». nauka.vesti.ru. Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 17-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Burney Centre at McGill University.
* =Charles Burney , Internet Archive author
* Librivox author․ id=10831
* Hester Thrale's account of Charles Burney.
* Burney, Charles (1726-1814), musician and author․ UK National Archives ID
* Charles Burney, Դիմանկարների ազգային պատկերասրահ (Լոնդոն)
* Free scores by Charles Burney International Music Score Library Project (IMSLP)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Չառլզ Բյոռնի» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | International Music Score Library Project · MusicBrainz · The Peerage · WikiTree |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Կրուգոսվետ · Մեծ նորվեգական · Ռիմանի երաժշտական · Օքսֆորդի կենսագրական · Dictionary of Music and Musicians · Dictionary of National Biography · Notable Names Database |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BAV: ADV10113222 · BNC: a11956768 · BNE: XX833122 · BNF: 12211692c · CiNii: DA12793077, DA02551876 · CONOR: 15665763 · GND: 118665340 · ICCU: DDSV142307 · ISNI: 0000000118446834 · LCCN: n50032067 · NDL: 01209022 · NKC: jn20030911008 · NLA: 35023961 · NTA: 068490283 · NUKAT: n97063233 · PTBNP: 159144 · LIBRIS: 240190 · SUDOC: 030981662 · VIAF: 15109973 · WorldCat VIAF: 15109973 |

 |

 |