**Հոն Սյուցուեն** (հունվարի 1, 1814(1814-01-01), Huadu District, Canton prefecture, Guangdong, Ցին կայսրություն - հունիսի 1, 1864(1864-06-01), Նանկին, Jiangning Fu), ծնվել է **Հոն Հուոսյու** և *Ռենկուն*, չինացի հեղափոխական և կրոնական առաջնորդ էր, որը գլխավորեց Տայպինյան ապստամբությունը ընդդեմ Ցին դինաստիայի։ Նա հիմնեց Տայպին Երկնային Թագավորությունը հարավային Չինաստանի մեծ մասերում, որտեղ ինքն իրեն նշանակես որպես «Երկնային Թագավոր»։

Գուանդոնում Հակկա ընտանիքում ծնված Հոնը պնդում էր, որ առեղծվածային տեսիլքներ է ապրել կայսերական քննությունը ձախողելուց հետո։ Նա սկսեց հավատալ, որ իր սելեստիալ հայրը, որին տեսել էր տեսիլքներում, Հայր Աստվածն էր, նրա սելեստիալ ավագ եղբայրը Հիսուս Քրիստոսն էր, և նա ուղղորդված էր ազատել աշխարհը դևերի պաշտամունքից։ Նա մերժեց կոնֆուցիականությունը և սկսեց քարոզել քրիստոնեության իր յուրահատուկ տարբերակը հարավային Չինաստանում։ Նրա գործակիցը Ֆեն Յունշանը այնուհետև հիմնեց Աստծուն երկրպագող միությունը՝ Հոնի ուսմունքները տարածելու համար։ Մինչև 1850 թվականը Հոնի աղանդն ուներ ավելի քան 10000 հետևորդ և գնալով ավելի ու ավելի էր բախվում Ցինի իշխանությունների հետ։

1851 թվականի հունվարին Հոնը կազմակերպեց ապստամբ բանակ և ջախջախեց Ցինի ուժերին Ջինտիանում՝ նշանավորելով Թայպինի ապստամբության սկիզբը։ Այնուհետեւ նա իրեն հռչակեց Խաղաղության Երկնային Թագավորության Երկնային Թագավոր։ Թայպինի ապստամբները 1853 թվականի մարտին գրավեցին Նանջին քաղաքը և այն հռչակեցին թագավորության Երկնային մայրաքաղաք, որից հետո Հոնը հեռացավ իր նոր պալատ և սկսեց կառավարել հռչակագրերի միջոցով։ Նա ավելի ու ավելի կասկածամիտ էր դառնում Յան Սյուցինի՝ իր ընկեր Թայպինգի առաջնորդի նկատմամբ, և նախագծեց Յանի սպանությունը 1856 թվականի մաքրման ժամանակ, որը պտտվեց դեպի Թայպինգի ավելի շատ առաջնորդների հետագա մաքրումը։ Թագավորությունը աստիճանաբար կորցրեց դիրքերը և 1864 թվականի հունիսին, ի դեմս Ցինի առաջխաղացման, Հոնը մահացավ հիվանդությունից և նրան հաջորդեց իր որդին՝ Հոն Տյանգուիֆուն։ Նանջինն ընկավ մեկ ամիս անց։

Վաղ կյանք և կրթություն
----------------------

Հոն Սյուցուենը (洪秀全), ծնված «Հոն Հուոսիու», Հակկա ընտանիքի երրորդ և կրտսեր որդին էր։ Որոշ աղբյուրներ պնդում են, որ նրա ընտանիքը «ապահովված էր»։ Նա ծնվել է Ֆույուան Սփրինգսում, Հուա երկրում (այժմ՝ Հուադու թաղամասի մաս) Կանտոնում (Գուանչժոու), Գուանդուն գյուղացի Հոն Ցզինյանի՝ Դիբաոյի և տիկին Վանի ընտանիքում։ Նա իր ընտանիքի հետ տեղափոխվել է Գուանլուբու գյուղ՝ ծնվելուց անմիջապես հետո։ Ամուսնանալով իր կնոջ՝ Լայ Սիյինի հետ՝ Հոնը ստացել է «Ռենկուն» անունը։ Նրա քույրը՝ Հոն Ցուենծյաոն դարձել է կին գումարտակի հրամանատար Թայպինի ապստամբության ժամանակ։

Հոնը վաղ տարիքից հետաքրքրություն է ցուցաբերել կրթության նկատմամբ, ուստի նրա ընտանիքը ֆինանսական զոհողություններ է արել՝ նրա համար պաշտոնական կրթություն ապահովելու համար՝ հույս ունենալով, որ մի օր նա կկարողանա հանձնել քաղաքացիական ծառայության բոլոր քննությունները: Հոնը սկսեց սովորել իր գյուղի տարրական դպրոցում հինգ տարեկան հասակում: Նա կարողացավ արտասանել Չորս գրքերը հինգ կամ վեց տարի հետո։ Այնուհետև նա մասնակցեց տեղական սյուցաի քաղաքացիական ծառայության նախնական քննություններին և զբաղեցրեց առաջին տեղը: Մի քանի տարի անց նա մեկնեց մոտակա քաղաք Գուանչժոու՝ մասնակցելու կայսերական քննություններին։ Նրա մոտ չիհաջողվել, և, քանի որ նրա ծնողները ի վիճակի չեն եղել շարունակել նրա կրթությունը, նա ստիպված է եղել վերադառնալ գյուղատնտեսական աշխատանքի։ Հաջորդ տարի նա ուղեկցեց մի հարուստ դպրոցականի մեկ այլ տեղ սովորելու մեկ տարի և վերադարձավ գյուղի դպրոցի ուսուցչի աշխատանքնին:

1836 թվականին, 22 տարեկան հասակում, Հոնը վերադարձավ Գուանչժոու՝ կրկին հանձնելու կայսերական քննությունները: Գուանչժոուում գտնվելու ժամանակ Հոնը լսեց օտարերկրյա միսիոներ Էդվին Սթիվենսի և նրա թարգմանչի քրիստոնեական քարոզչությունը։ Նրանցից Հոնը ստացավ մի շարք բրոշյուրներ՝ «Լավ խոսքեր դարաշրջանը հորդորելու համար» վերնագրով, որոնք գրված էին Սթիվենսի օգնական Լիան Ֆայի կողմից և պարունակում էին հատվածներ Աստվածաշնչից Լիանի պատրաստած քարոզների և այլ նյութերի հետ միասին: Ենթադրվում է, որ Հոնը միայն համառոտ ուսումնասիրել է այս բրոշյուրները և այդ ժամանակ մեծ ուշադրություն չի դարձրել դրանց: Զարմանալի չէ, որ նա կրկին ձախողել է կայսերական քննությունները, որոնք ունեին մեկ տոկոսից ցածր անցում:

Տեսիլքներ և պատկերապաշտություն
------------------------------

1837 թվականին Հոնը երրորդ անգամ փորձեց և ձախողեց կայսերական քննությունները, ինչի պատճառով նրա մոտ առաջացավ [[նյարդային խանգարում և ընտանիքը սկսեց վախենալիր կյանքի համար։ Ապաքինվելու ընթացքում Հոնը երազում այցելել էր դրախտ, որտեղ նա հայտնաբերեց, որ ունի իր երկրային ընտանիքից տարբերվող սելեստիալ ընտանիք, որը ներառում էր երկնային հայր, մայր, ավագ եղբայր, քույր, կին և որդի։ Նրա երկնային հայրը, որը կրում էր սև վիշապի զգեստ և բարձրեզր գլխարկ երկար ոսկե մորուքով, ողբում էր, որ մարդիկ պաշտում են դևերին, քան իրեն, և Հոնին նվիրեց սուր և ոսկե կնիք, որով պետք է սպաներ դրախտը ներխուժած դևերին։ Ավելին, նա դա արեց իր երկնային ավագ եղբոր և երկնային բանակի օգնությամբ։ Ավելի ուշ հայրական կերպարը հայտնեց Հոնին, որ իր անունը խախտում է տաբուները և պետք է լինի փոխվել է՝ որպես տարբերակ առաջարկելով «Հոն Սյուցուեն» անվանումը, որն ի վերջո ընդունվել է Հոնի կողմից։ Հետագա զարդանախշերում Հոնը հայտարարել է, որ տեսել է նաև, որ Կոնֆուցիուսը պատժվում է Հոնի երկնային հոր կողմից՝ ժողովրդին մոլորեցնելու համար։ Նրա ծանոթները հետագայում պնդում էին, որ երազներից արթնանալուց հետո Հոնը դարձել է ավելի զգույշ, ընկերասեր և բաց, մինչդեռ նրա տեմպերը դարձել են ազդեցիկ և ամուր և նրա հասակը և չափը մեծացան։ Հոնը դադարեցրեց սովորել կայսերական քննությունների համար և փնտրեց ուսուցչի աշխատանք։ Հաջորդ մի քանի տարիների ընթացքում Հոնը դասավանդել է իր հայրենի քաղաքի շրջակայքի մի քանի դպրոցներում։

1843 թվականին Հոնը չորրորդ և վերջին անգամ ձախողեց կայսերական քննությունները։ Միայն այդ ժամանակ, իր զարմիկի այցելությունից դրդված, Հոնը ժամանակ պահանջեց ուշադիր զննել քրիստոնյային բրոշյուրներ որոնք նա ստացել էր։ Այս բրոշյուրները կարդալուց հետո Հոնը համոզվեց, որ դրանք իրեն տվել են իր տեսիլքները մեկնաբանելու բանալին. նրա սելեստիալ հայրը Հայր Աստվածն էր (որին նա նույնացնում էր Շանգդիի հետ չինական ավանդույթներից)։ Ավագ եղբայրը, որին նա տեսել էր, Հիսուս Քրիստոսն էր, և նրան հանձնարարված էր ազատել աշխարհը դևապաշտությունից։ Այս մեկնաբանությունը նրան ստիպեց եզրակացնել, որ նա բառացիորեն Աստծո որդին էր և Հիսուսի կրտսեր եղբայրը։ Ի տարբերություն իր շարժման ավելի ուշ որոշ առաջնորդների, Հոնը, ըստ երևույթին, իսկապես հավատում էր իր երկինք վերելքին և աստվածային առաքելությանը։ Այս եզրակացության գալուց հետո Հոնը սկսեց ոչնչացնել կուռքերը և ոգևորությամբ քարոզել քրիստոնեության իր մեկնաբանությունը։ Որպես խորհրդանշական ժեստ՝ Չինաստանը կոնֆուցիականությունից մաքրելու համար, նա և զարմիկը խնդրեցին երկու հսկա սուր՝ երեք *չի* (1 մետր) երկարությամբ և ինը *ջին* (մոտ 4,5կգ) ծանրությամբ, որոնք կոչվում է «դևասպան թրեր» (斬妖劍)։

Հոնը սկսեց այրել իր տան բոլոր Կոնֆուցիական և Բուդդայական արձանները և գրքերը և սկսեց քարոզել իր համայնքին իր տեսիլքների մասին։ Նրա ամենավաղ նորադարձներից ոմանք նրա հարազատներն էին, ովքեր նույնպես ձախողել էին իրենց քննությունները և պատկանում էին Հակկա փոքրամասնությանը, Ֆեն Յունշան և Հոն Ռենգան։ Նա համագործակցել է նրանց հետ փոքր գյուղերի սուրբ արձանները ոչնչացնելու համար՝ ի զայրույթ տեղի քաղաքացիների և պաշտոնյաների։ Հոնի և նրա նորադարձների արարքները համարվում էին սրբապիղծ, և նրանք հալածվում էին կոնֆուցիացիների կողմից, ովքեր ստիպեցին նրանց թողնել գյուղի դաստիարակների իրենց պաշտոնները։ 1844 թվականի ապրիլին Հոնը, Ֆեն Յունշանը և Հոնի երկու այլ ազգականներ հեռացան Հուա շրջանից՝ ճանապարհորդելու և քարոզելու։ Նրանք նախ մեկնեցին Գուանչժոու և քարոզեցին ծայրամասերում, նախքան հյուսիս-արևմուտք մեկնելը դեպի Սպիտակ վագրերի գյուղ։ Այնտեղ Հոնը և Ֆեն Յունշանը բաժանվեցին նախքան որոշ 400 կմ[*convert: %s*]%s ճանապարհորդություն դեպի հարավ-արևմուտք մինչև Սիգու գյուղ , Գուանսի, որտեղ բնակվում էին Հոնի հեռավոր ազգականները, ներառյալ երկու վաղ նորադարձների, ովքեր վերադարձել էին տուն։ Սիգուի մոտ Հոնը սկսում է մշակել «Հորդորներ երկրպագել մեկ ճշմարիտ Աստծուն»՝ իր առաջին նշանակալից աշխատությունը։ 1844 թվականի նոյեմբերին, հինգ ամիս Գուանսիում քարոզելուց հետո, Հոնը տուն վերադարձավ առանց Ֆենի և վերսկսեց իր նախկին աշխատանքը՝ որպես գյուղի ուսուցիչ, մինչդեռ շարունակում էր կրոնական թերթիկներ գրել։

«Աստվածապաշտները»
-----------------

1847 թվականին Հոնը չինական միության անդամի կողմից հրավիրվել է սովորելու ամերիկացի Հարավային Մկրտիչ, միսիոներ, վերապատվելի Իսախար Ջեյքոքս Ռոբերթսի հետ։ Հոնը ընդունեց հրավերը և իր զարմիկի՝ Հոն Ռենգանի հետ մեկնեց Գուանչժոու։ Մի անգամ այնտեղ Հոնը ուսումնասիրեց Կարլ Գյուցլաֆի Հին և Նոր Կտակարաններ՝ վերածված բողոքականության և խնդրել է մկրտվել Ռոբերտսի կողմից: Ռոբերթսը հրաժարվել է դա անել, հավանաբար այն պատճառով, որ Հոնը խաբվել է մյուս կրոնափոխների կողմից և դրամական օգնություն խնդրել Ռոբերտսից։ Հոնը լքեց Գուանչժոուն 1847 թվականի հուլիսի 12-ին Ֆեն Յունշանին փնտրելու համար։ Չնայած նրան թալանել էին, գողացել նրա ամբողջ ունեցվածքը, ներառյալ նրա դևասպան թուրը, ավազակների կողմից Մեյծիսյուն քաղաքում, որտեղ նա ի վերջո հասավ Թեստլ Սար 1847 թվականի օգոստոսի 27-ին: Այնտեղ նա վերամիավորվեց Ֆենի հետ և հայտնաբերեց Ֆենի հիմնադրած «Աստվածապաշտների հասարակությունը»։

1848 թվականի հունվարին Ֆեն Յունշանը ձերբակալվեց և աքսորվեց Գուանդուն, իսկ Հոնգը կարճ ժամանակ անց մեկնեց Գուանդուն՝ կրկին միավորվելու Ֆենի հետ։ Ֆենի և Հոնգի բացակայության ժամանակ Յան Սյուցինը և Սյաո Չաոգուեյը միասին սկսեցին ղեկավարել «Աստծո երկրպագուներին»։  Երկուսն էլ պնդում էին, որ տրանսի մեջ են, ինչը նրանց թույլ է տվել խոսել որպես Երրորդության անդամ; Հայր Աստված Յանի դեպքում և Հիսուս Քրիստոսը Սյաոյի դեպքում: Երբ Հոնը և Ֆենը վերադարձան 1849 թվականի ամռանը, նրանք հետաքննեցին Յանի և Սյաոյի պնդումները և հայտարարեցին, որ դրանք իսկական են: Հոնը ծառայում էր հավատացյալներին բացօթյա հանդիպումների ժամանակ, որոնք խիստ նման էին բապտիստական վրանի վերածնունդներին, որոնց ականատես էր եղել Իսախար Ռոբերթսի հետ։

Սուրբ գրությունների մասին Հոնի գիտելիքների մեծ մասը ստացվել է չինացի քարոզչի Լիան Ֆայի կողմից գրված «Լավ խոսքեր՝ դարաշրջանին խրատելու համար» հայտնի գրքերից, ինչպես նաև չինարեն թարգմանված տեղայնացված Աստվածաշնչից։ Շատ արևմտյան միսիոներներ սկսեցին նախանձել Հոնին և նրա տեղական ծառայությանը։ Այս մրցակից միսիոներները սիրում էին զրպարտչական լուրեր տարածել, ինչպիսին է նրա «մկրտության բացակայությունը»։ (Հոնը և նրա զարմիկը իրականում երկուսն էլ մկրտվել են ըստ «Լավ խոսքեր՝ տարիքը խրատելու» գրքույկում սահմանված ձևի համաձայն)։

1847 թվականին Հոնը սկսեց Աստվածաշնչի իր թարգմանությունը և ադապտացումը, որը հայտնի դարձավ որպես «Աստվածաշնչի լիազորված տարբերակ» կամ «Թայպինի Աստվածաշունչը», որը նա գրեց հիմնված Գուցլաֆի թարգմանության վրա։ Նա իր հետևորդներին ներկայացրեց Աստվածաշունչը որպես վավերական կրոնի տեսլական, որը գոյություն ուներ Հին Չինաստանում նախքան Կոնֆուցիոսի և կայսերական համակարգի կողմից այն ջնջվելը։ Հին Կտակարանի աստվածությունը պատժում էր չար ազգերին և պարգևատրում նրանց, ովքեր հետևում էին նրա պատվիրաններին, նույնիսկ երաժշտությանը, սննդին և ամուսնության օրենքներին։

Հոնը որոշ չնչին փոփոխություններ կատարեց տեքստում, ինչպես օրինակ՝ սխալ տպագրության ուղղում և արձակ ոճի բարելավում, բայց իմաստը հարմարեցրեց այլուր՝ իր սեփական աստվածաբանությանը և բարոյական ուսմունքներին համապատասխանելու համար։ Օրինակ՝ Ծննդոց 27։25-ում իսրայելացիները գինի չէին խմում, իսկ Ծննդոց 38։16–26 հատվածներում նա բաց թողեց սեռական հարաբերությունները հոր և որդու այրու միջև{{sfn|Reilly|2004|pp=74–79} }։ Հոնը քարոզում էր համայնական ուտոպիզմի, ավետարանականության և արևելյան սինկրետիզմի խառնուրդ։ Սեռական հավասարության հռչակման ժամանակ աղանդը առանձնացնում էր տղամարդկանց կանանցից և խրախուսում իր բոլոր հետևորդներին վճարել իրենց ունեցվածքը համայնքային գանձարան։

Երբ Հոնը վերադարձավ Գուանսի, նա պարզեց, որ Ֆեն Յունշանը մոտ 2000 նորադարձների հետևորդներ է կուտակել։ Գուանսին այս ժամանակ վտանգավոր տարածք էր, որտեղ բազմաթիվ ավազակային խմբեր էին հիմնված լեռներում և ծովահենները գետերում։ Հավանաբար այս ավելի հրատապ մտահոգությունների պատճառով իշխանությունները հիմնականում հանդուրժող էին Հոնի և նրա հետևորդների նկատմամբ։ Այնուամենայնիվ, տարածաշրջանի անկայունությունը նշանակում էր, որ Հոնի հետևորդներն անխուսափելիորեն ներքաշվում էին այլ խմբերի հետ հակամարտության մեջ, հատկապես նրանց հիմնականում հաքքական էթնիկ պատկանելության պատճառով։ Կան բազմաթիվ դեպքերի արձանագրություններ, երբ ահա Կալիֆոռնիայի գյուղերն ու կլանները, ինչպես նաև ծովահենների և ավազակների խմբերը բախվեցին իշխանությունների հետ և պատասխանեցին փախչելով՝ միանալով Հոնի շարժմանը։ Աղանդի և իշխանությունների միջև աճող լարվածությունը հավանաբար ամենակարևոր գործոնն էր ապստամբելու Հոնի վերջնական որոշման մեջ։

Ապստամբությունը և Երկնային Թագավորությունը
------------------------------------------

1850 թվականին Հոնն ուներ 10,000-ից 30,000 հետևորդներ։ Իշխանությունները անհանգստացած էին աղանդի աճող թվից և հրամայեցին նրանց ցրվել։ Տեղական ուժեր ուղարկվեցին հարձակվելու նրանց վրա, սակայն նրանք հրաժարվեցին, կայսերական զորքերը ջախջախեցին, իսկ մագիստրատի տեղակալը սպանվեց։ 1851 թվականի առաջին ամսին կառավարական զորքերի կողմից լայնածավալ հարձակում սկսվեց, որը հայտնի դարձավ որպես Ծինթիեն ապստամբություն, որը կոչվում էր Ծինթիեն քաղաքի անունով (որը դարձավ Գուանսի), որտեղ հիմնված էր աղանդը։ Հոնի հետևորդները հաղթական դուրս եկան և գլխատեցին կառավարական բանակի Մանչու հրամանատարին։ 1851 թվականի հունվարի 11ին Հոնը հայտարարեց «Անցական խաղաղության երկնային թագավորության» հիմնադրման մասին։ Չնայած պլանավորման, Հոնը և նրա հետևորդները բախվեցին անմիջական մարտահրավերների։ Տեղական Կանաչ ստանդարտ բանակը նրանց թվաքանակով տաս անգամ գերազանցում էր, և հավաքագրել էր գետի ծովահեններին՝ ապստամբներին Ծինտիանի մոտ պահելու համար։ Մեկ ամիս նախապատրաստվելուց հետո ապստամբներին հաջողվեց ճեղքել շրջափակումը և կռվել դեպի Յոնան քաղաք, որը նրանց ձեռքն ընկավ 1851 թվականի սեպտեմբերի 25-ին։

Հոնը և նրա զորքերը մնացին Յոնանում երեք ամիս՝ պահպանվելով տեղի հողատերերի կողմից, ովքեր թշնամաբար էին տրամադրված Մանչուների կողմից կառավարվող Ցին դինաստիայի դեմ։ Կայսերական բանակը վերախմբավորվեց և սկսեց հերթական հարձակումը Յոնանի ապստամբների վրա։ Վառոդը վերջանալով, Հոնի հետևորդները սրով պայքարեցին և գնացին Գուիլին քաղաք, որը պաշարեցին։ Այնուամենայնիվ, Գուիլինի ամրությունները չափազանց ամուր էին, և Հոնը և նրա հետևորդները ի վերջո հանձնվեցին և ճանապարհ ընկան դեպի հյուսիս՝ դեպի Հունան։ Այստեղ նրանք հանդիպեցին էլիտար միլիցիային, որը ստեղծվել էր ազնվականության տեղացի անդամի կողմից հատուկ գյուղացիական ապստամբությունները ճնշելու համար։ Երկու ուժերը կռվեցին Սոյի Ֆորդում 1852 թվականի հունիսի 10-ին; ապստամբները ստիպված են եղել նահանջել, և նրանց զորքերի 20%-ը սպանվել է։ Այնուամենայնիվ, 1853 թվականի մարտին Հոնի ուժերին հաջողվեց գրավել Նանջինգը և այն վերածել իրենց շարժման մայրաքաղաքի։

Իր մայրաքաղաքը Նանջինում հիմնելուց հետո Հոնը իրականացրեց բարեփոխումների և արդիականացման հավակնոտ ծրագիր։ Նա ստեղծեց մշակված քաղաքացիական բյուրոկրատիա, բարեփոխեց իր թագավորությունում օգտագործվող օրացույցը, արգելեց ափիոնի օգտագործումը և ներդրեց մի շարք բարեփոխումներ, որոնք կոչված էին կանանց սոցիալապես ավելի հավասար դարձնելու տղամարդկանց։ Հոնգը հաճախակի հայտարարություններ էր անելում իր Երկնային պալատից՝ պահանջելով խստորեն պահպանել տարբեր բարոյական և կրոնական կանոններ։ Առևտրի մեծ մասը ճնշվեց, և որոշ համայնքային սեփականություն մտցվեց։ Բազմակնությունը արգելված էր, և տղամարդիկ և կանայք բաժանվեցին, թեև Հոնը և մյուս առաջնորդները պահպանում էին իրենց հարճերի խմբերը։

Յան Սյուցինը, որը նաև հայտնի է որպես «Արևելյան թագավոր», Թայպինի գործընկեր առաջնորդ էր, ով ղեկավարում էր հաջող ռազմական արշավները և հաճախ պնդում էր, որ խոսում է Աստծո ձայնով։ Հոնը գնալով ավելի էր կասկածում Յանի հավակնություններին և նրա լրտեսների ցանցին։ 1856 թվականին նա և մյուսները Թայպինի էլիտայի անդամներից Յանին և նրա ընտանիքին սպանեցին մաքրման արդյունքում, որը հետագայում դուրս եկավ վերահսկողությունից, ինչը հանգեցրեց դրա հիմնական հեղինակ Վեյ Չանգհուի հետագա մաքրմանը:

1860 թվականին Շանհայը գրավելու Թայպինի ապստամբների անհաջող փորձից հետո Ցինի կառավարական ուժերը՝ արևմտյան սպաների աջակցությամբ, կամաց-կամաց գրավեցին իրենց դիրքերը։

Մահ
---

1864թ.-ի գարնանը Տյանցզինը պաշարված էր և սննդամթերքի պաշարը վտանգված էր։ Հոնի լուծումը իր հպատակներին հրամայել էր ուտել մանանա, որը չինարեն թարգմանվել էր որպես քաղցրացված ցող և բուժիչ խոտ։ Ինքը՝ Հոնը, իր պալատի տարածքից խոտ է հավաքել, որը հետո կերել է։ Հոնը հիվանդացավ 1864 թվականի ապրիլին, հավանաբար խոտը կուլ տալու պատճառով և մահացավ 1864 թվականի հունիսի 1-ին։ Թեև Հոնը հավանաբար մահացել է իր հիվանդությունից, սակայն առաջարկվել է նաև թույնով ինքնասպանության տարբերակը։ Նրան թաղեցին դեղին-մետաքսե ծածկով, առանց դագաղի, ըստ Թայպինի սովորության, նախկին Մին կայսերական պալատի մոտ։ Նրան հաջորդեց իր դեռահաս որդին՝ Հոն Տյանուիֆուն։

1864 թվականի հուլիսի 30-ին Ցինի ուժերը դուրս հանեցին, գլխատեցին և դիակիզեցին Հոն Սյուցուենի մարմինը։ Զեն Գուոֆանը հրամայել էր դա անել՝ Հոնի մահը հաստատելու համար։ Մոխիրը պայթեցվել է թնդանոթից՝ ապահովելու համար, որ նրա աճյունը հանգստավայր չունենա՝ որպես հավերժական պատիժ ապստամբության համար։

Հրապարակումներ
--------------

* *Թայպինի կայսերական հրամանագիր* (《太平詔書》) (1852)
* *Հրահանգներ Բնօրինակ Ձևի վերաբերյալ* (《原道醒世訓》系列) (1845–1848): հետագայում ներառվել է *Թայպինի կայսերական հրամանագրում*։ Շարքը Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության Ազգային գործերի վարչության կողմից հռչակվել է որպես Պաշտպանված ազգային կարևոր փաստաթուղթ 1988 թվականին։
	+ *Հրահանգներ աշխարհը փրկելու Բնօրինակ Ձևի վերաբերյալ* (《原道救世訓》)
	+ *Հրահանգներ աշխարհին արթնացնելու Բնօրինակ Ձևի վերաբերյալ* (《原道醒世訓》)
	+ *Հրահանգներ աշխարհին իրագործելու Բնօրինակ Ձևի վերաբերյալ* (《原道覺世訓》)
* *Երկնային Հոր բանաստեղծությունը* (《天父詩》) (1857)
* *Նոր ակնարկ տնտեսագիտության և քաղաքականության մասին* (《資政新篇》) (1859)

### Պոեզիա

Հետևյալ բանաստեղծությունը, որը վերնագրված է «Բանաստեղծություն չարի ոչնչացման և արդարը պահպանելու մասին» (斬邪留正詩) վերնագրով, որը գրվել է 1837 թվականին Հոնի կողմից, ցույց է տալիս նրա կրոնական մտածողությունը և նպատակը. հետագայում հանգեցրեց «Տայպինի Երկնային Թագավորության» ստեղծմանը։ Նկատենք, որ յոթերորդ տողում նշվում է այն ժամանակ դեռ գալիք թագավորության անունը։

|  |  |
| --- | --- |
| **《斬邪留正詩》** | ***Բանաստեղծություն չարի ոչնչացման և արդարը պահպանելու մասին*** |
| 手握乾坤殺伐權， | *Իմ ձեռքում ես տիրապետում եմ Տիեզերքին և հարձակվելու և սպանելու զորությանը,* |
| 斬邪留正解民懸。 | *Ես սպանում եմ չարին, պահպանում եմ արդարներին և թեթեւացնում ժողովրդի տառապանքը:* |
| 眼通西北江山外， | *Իմ աչքերը տեսնում են արևմուտքից, հյուսիսից, գետերից և լեռներից այն կողմ,* |
| 聲振東南日月邊。 | *Իմ ձայնը ցնցում է արևելքը, հարավը, արևը և լուսինը:* |
| 璽劍光榮存帝賜， | *Իշխանության փառավոր սուրը տրվեց Տիրոջ կողմից,* |
| 詩章憑據誦爺前， | *Բանաստեղծություններն ու գրքերը վկայություններ են, որոնք գովաբանում են Յահվեին Նրա առջև:* |
| 太平一統光世界， | *Թայպինը [Կատարյալ խաղաղություն] միավորում է Լույսի աշխարհը,* |
| 威風快樂萬千年。 | *Գերիշխող օդը ուրախ կմնա հազարամյակների ընթացքում.* |

Ժառանգություն
-------------

Հոնի վերաբերյալ տեսակետներն ու կարծիքները խիստ տարբերվում են։ Կոմունիստները Մաո Ցզեդունի ղեկավարության ներքո, ընդհանուր առմամբ, հիանում էին Հոնով և նրա ապստամբությամբ որպես օրինական գյուղացիական ապստամբություն:Սուն Յաթ-սենը եկել է նույն շրջանից, ինչ Հոնը, և ասում էին, որ Հոնի հետ նույնացվել է իր մանկության օրերից։

Իր ժառանգությունը հարգելու համար Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը 1959 թվականին հիմնադրել է փոքրիկ թանգարան՝ «Հոնգ Սյուցուենի նախկին նստավայրի հիշատակի թանգարանը» (洪秀全故居紀念館), իր ծննդավայրում, որտեղ նրա կողմից տնկված լոնգան ծառ կա։ Բնակավայրը և Գրապալատի շենքը վերանորոգվել են 1961 թվականին։

Ակտիվ ակադեմիական բանավեճ է եղել այն մասին, թե որքանով է Հոնը նման Ֆալուն Գոնի հիմնադիր Լի Հոնժիին։ Գիտնականները, որոնք առաջ են քաշում այն կարծիքը, որ Լիի և Հոնի միջև առկա է ուժեղ նմանություն, նշում են, որ երկուսն էլ հավաքել են մեծ թվով մարդկանց կրոնական կամ հոգևոր գործի հետևում, որպեսզի վիճարկեն «ստատուս քվոն»։ Գիտնականները, ովքեր վիճարկում են սերտ հարաբերությունները, նշում են, որ Լիի քաղաքական մտադրությունները վիճելի են։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Feigon L. N.* Encyclopædia Britannica
2. 1 2  *Immanuel C.Y. Hsü* The Rise of Modern China — 6 — USA: OUP, 2000. — P. 247. — 1136 p. — ISBN 978-0-19-512504-7
3. 1 2 3 4 5  Li, 2012, էջ 165
4. 1 2  Jen, 1973, էջ 12
5. ↑  Wakeman Frederic Jr. (1975)։ *The Fall of Imperial China*։ Free Press։ ISBN 978-0029336908  `|url-access=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
6. ↑  Michael, Chang, էջեր 21–22
7. ↑  Jen, 1973, էջեր 11–12
8. ↑  Spence, 1996, էջ 27
9. 1 2 3 4 5  Jen, 1973, էջ 13
10. ↑  Jen, 1973, էջ 14
11. ↑  Jen, 1973, էջեր 14–15
12. ↑  Gray, 1990, էջ 55
13. ↑  Michael, Chang, էջ 23
14. ↑  Spence, 1996, էջեր 47–48
15. ↑  Spence, 1996, էջ 48:
16. ↑  Spence, 1996, էջ 48
17. ↑  Spence, 1996, էջ 49
18. ↑  Michael, Chang, էջ 28
19. ↑  Մայքլ, Չանգ, էջ 23
20. ↑  Կաղապար:Մեջբերում գիրքը
21. ↑  Jen, 1973, էջ 19
22. ↑  Jen, 1973, էջ 20
23. ↑  De Bary William Theodore, Lufrano Richard (2000)։ *Sources of Chinese Tradition* **2**։ Columbia University Press։ էջեր 213–215։ ISBN 978-0-231-11271-0
24. ↑  Spence, 1996, էջ 64
25. ↑  Spence, 1996, էջ 65
26. ↑  Michael, Chang, էջ 36
27. ↑  Spence 1996, էջ. 67
 "The two men discuss Hong's dream, and feel that some of it, at least, can be understood literally. So together they ordered a local craftsman to forge two double-edged swords – each sword nine pounds in weight, and three feet in length – with three characters carved upon each blade, 'Sword for exterminating demons'."
28. ↑  Spence, 1996, էջ 67
29. ↑  Spence, 1996, էջ 69
30. 1 2  Spence, 1996, էջ 71
31. ↑  Spence, 1996, էջ 72
32. ↑  Spence, 1996, էջեր 78–79
33. 1 2 3 4  Spence, 1996, էջ 93
34. ↑  *China a to Z: Everything You Need to Know to Understand Chinese Customs and Culture*։ Penguin։ 25 November 2014։ ISBN 978-0142180846
35. ↑  Spence, 1996, էջեր 93–94
36. ↑  Spence, 1996, էջեր 94–95
37. ↑  Spence, 1996, էջ 95
38. ↑  Michael, Chang, էջեր 34–37
39. 1 2  Michael, Chang, էջ 35
40. ↑  Michael, Chang, էջ 37
41. ↑  Crossley Pamela Kyle (2010)։ *The Wobbling Pivot: China Since 1800*։ էջ 104  `|url-access=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
42. ↑  Michael, Chang, էջ 25
43. ↑  Reilly, 2004, էջեր 74–79
44. ↑  Michael, Chang, էջ 47
45. ↑  Michael, 1966, էջ 68
46. ↑  Kuhn, 1978
47. ↑  (Cambridge University Press, 1978). Cambridge Histories Online. Cambridge University Press.
48. ↑  Spence, 1996, էջ 324
49. ↑  Spence, 1996, էջեր 324–325
50. 1 2 3 4 5  Spence, 1996, էջ 325
51. ↑  Michael, Chang, էջ 173
52. ↑  Spence, 1996, էջ 371
53. 1 2  Cohen, 2003, էջ 212

Գրականություն
-------------

* Anderson, Flavia (1959), *The Rebel Emperor*, Doubleday & Company
* Cohen, Paul A. (2003), *China Unbound: Evolving Perspectives on the Chinese Past*
* Gray, Jack (1990), *Rebellions and Revolutions: China from the 1800s to the 1980s*, Oxford University Press, ISBN 0-19-821576-2,
* Jen, Yu-Wen (1973), *The Taiping Revolutionary Movement*, Yale University Press, ISBN 978-1597407434
* Kilcourse, Carl S. "Instructing the Heavenly King: Joseph Edkins's Mission to Correct the Theology of Hong Xiuquan." *Journal of Ecclesiastical History* (2020) 71#1 pp 116–134.
* Kuhn, Philip A. (1978), «The Taiping Rebellion», in Fairbank, John K. *Late Ch'ing 1800–1911, Part I.*, Cambridge, UK: Cambridge University Press
* Li, Xiaobing (2012), «Hong Xiuquan», in Li, Xiaobing, *China at War: An Encyclopedia*, Santa Barabara, CA: ABC-CLIO, pp. 165–168, ISBN 978-1-59884-415-3, վերցված է 21 May 2012
* Michael, Franz H.; Chang, Chung-li (1966), *The Taiping Rebellion: History and Documents*, **I: History**, Seattle, WA: University of Washington Publications on Asia
* Michael, Franz H. (1966), *The Taiping Rebellion: History and Documents*, **II: Documents**, Seattle, WA: University of Washington Publications on Asia
* Reilly, Thomas H. (2004), *The Taiping Heavenly Kingdom: Rebellion and the Blasphemy of Empire*, Seattle, WA: University of Washington Press, ISBN 0295984309,
* Spence, Jonathan D. (1996), *God's Chinese Son: The Taiping Heavenly Kingdom of Hong Xiuquan*, W.W. Norton, ISBN 0-393-03844-0,
* Wills, John E. (1994), «Hong Xiuquan», *Mountain of Fame: Portraits in Chinese History*, Princeton, NJ: Princeton University Press, ISBN 0691055424