**Թոռնավանի պաշտպանություն**, ճակատամարտերի շարք, որոնք տեղի են ունեցել 1042 թվականին Վասպուրականի Թոռնավան գավառում։ Ճակատամարտերը ընթացել են հայերի (Արծրունիների ղեկավարությամբ) և օղուզ-թուրքմենների միջև։ 1042 թվականին օղուզները ներխուժել են Վասպուրական, որպեսզի թալանեն այն և հարուստ ռազմավարով հեռանան երկրից, սակայն գավառի իշխանը՝ Խուլ Խաչիկը, 70 հոգով դուրս է գալիս հակառակորդի դեմ։ Ունենալով փոքրաթիվ ուժեր՝ Խուլ Խաչիկը և իր մանկահասակ որդին զոհվում են ճակատամարտում։ Երբ Խաչիկի՝ բյուզանդական զորքում ծառայություն մատուցող որդիները վերադառնում են, հավաքագրվում է 5 հազարանոց բանակ, որը տեղի ունեցած ճակատամարտում հաղթանակ է տոնում հակառակորդի նկատմամբ։

Ներխուժում
----------

1042 թվականին քոչվոր օղուզ-թուրքական ցեղերի 15-հազարանոց բանակը Ուրմիա լճի ավազանից՝ Հեր և Զարեվանդ գավառների կողմից ներխուժում է Վասպուրականի Թոռնավան գավառ, որտեղ ասպատակություններ են սփռվում։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Անօրեն, արծաթամոլ, եղեռնագործ ու մեղսասեր... թուրքերի ցեղերն... ունեն արյունարբու գազանների բնություն։ Ահավոր կերպարանք ունեցող ցեղեր են, քանի որ նրանց տեսքը զարհուրում է ու ահաբեկում դիտողներին։ Նրանք վայրի գազանների նման բնակվում են լեռներում, դաշտերում և անապատներում և գիշակեր են գազանների պես։ Չե՛ն պատվում մեծամեծերին, չե՛ն խնայում ծերունիների սպիտակ մազերը և պատկառելիությունը, չեն խղճում երիտասարդներին ու մանուկներին, ո՛չ էլ խնայում են որևէ մեկի մանկությունը։ Չար և ժանտ ժողովուրդ են, որոնք չուղղեցին իրենց սրտերը և ո՛չ էլ իրենց հոգիներն ապավինեցին Աստծուն։- Պատմություն Արծրունյաց տան |  |

Առաջին բախում
-------------

Խուլ Խաչիկը այն սակավաթիվ իշխաններից էր, որը 1021 թվականին Սենեքերիմ թագավորի հետ չէր հեռացել սեփական տիրույթներից և արտագաղթել դեպի Սեբաստիա։ Թոռնավանի իշխանը իր որդիներին նույնպես հայրենասեր ոգով էր դաստիարակել, որոնցից երկուսը՝ Հասանը և Ճնճղուկը, այդ պահին ծառայության էին անցել բյուզանդական զորքերում, որպեսզի կարողանան բյուզանդական ուժը օգտագործել Հայաստանի պաշտպանության համար։ Իսկ մյուս որդին՝ Իշխանը, որը 15 տարեկան էր, դեռևս հոր հետ էր ապրում։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Նույն տարին (1042թ.) Վասպուրական գավառում սպանվեցին հայոց մեծ իշխան Խաչիկը և նրա մանկահասակ որդին` Իշխանը։ Հերի և Սալմաստի (կողմերից թափառական թյուրքերը) հավաքվելով, ավարի էին առել Թոռնևան գավառը։ Այդ բանի լուրը հասել էր Խաչիկին, թե այլազգիների զորքը մտավ քո գավառը։ Նա քաջ մարդ էր, պատերազմներում` հաղթող, առյուծի ծնունդ, սակայն ծերացել էր և թողել պատերազմական գործը։ Նա հառաչում էր, ափսոսում, որ իր որդիներ քաջ Հասանն ու Ճնճղուկը զորքերով հանդերձ Միքայել կայսեր հետ Արևմուտք էին գնացել։- Մատթեոս Ուռհայեցի, Ժամանակագրություն, Մասն առաջին |  |

Իմանալով, որ օղուզները հարձակման են ենթարկել սեփական գավառը՝ Խուլ Խաչիկը վերցնում է սեփական փոքրաթիվ թիկնապահների ջոկատը, որը բաղկացած էր 70 հոգուց, և ընդառաջ գնում հակառակորդին։ Հայոց իշխանը հասկանում էր, որ այդպիսի փոքրաթիվ ուժերով ճակատամարտը հաղթելը անիրական էր, այդ պատճառով նա իր մանկահասակ որդուն թողնում է ամրոցում՝ հանձնարարելով նրան դուրս չգալ և իր մոտ պահել պահեստազորը։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Հայոց իշխան Խաչիկը... հասավ այլազգիներին, տեսավ, որ (նրանք) մեծաթիվ են, բայց կոչ անելով իր մարտիկներին, կռվի բռնվեց, ուժգին հարվածեց նրանց և գետին տապալեց։- Մատթեոս Ուռհայեցի, Ժամանակագրություն, Մասն առաջին |  |

Տեսնելով Խաչիկի փոքրաթիվ ջոկատը՝ հակառակորդը անհոգության է մատնվում և սխալ տեղանք ընտրում, որից օգտվում են հայերը և իրենց իշխանի ղեկավարությամբ հարձակում գործում։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Այդ պահին նա (Խուլ Խաչիկը) տեսավ, որ իր տղան (Իշխանը) փակված տեղից փախչելով պատերազմի է գալիս։ Խաչիկը սրտակոտոր եղավ, որովհետև տղան դեռ փոքր էր... Իշխանը, իբրև առյուծի կորյուն եկավ և մեծ ավյունով մտավ մարտի մեջ։ Խաչիկը նրան բռնեց և տուն ուղարկեց, բայց նա նորից փախավ և դիմեց պատերազմի... Երբ այլազգիներն իմացան, որ նա քաջ (Խաչիկի) որդին է, նրան շրջապատեցին, բռնեցին և սպանեցին։ Խաչիկի մեջքը կոտրվեց` տեսնելով այդ բանը, սուրը ձեռքից ընկավ։ Այլազգիների զինվորները տեսնելով դա, հարձակվեցին, ձերբակալեցին նրան և սպանեցին։- Մատթեոս Ուռհայեցի, Ժամանակագրություն, Մասն առաջին |  |

Այդ պահին Խաչիկը տեսնում է, որ իր 15-ամյա որդին՝ Իշխանը, չի կատարել իր պատվերը և եկել է մարտադաշտ՝ իր զինակիցների կողքին կռվելու։ Խաչիկը նրան հրամայում է վերադառնալ ամրոց․ նրա պատվերը կատարվում է, սակայն քիչ անց նորից չի կարողանում զսպել իրեն և վերադառնում է ռազմադաշտ։ Նա փորձում էր օգնել ուժերի վերջին գերլարումով հակառակորդի վրա գրոհող իր հայրենակիցներին, սակայն հենց այդ ժամանակ էլ նա զոհվում է հակառակորդի կողմից։ Տեսնելով իր որդու մահը՝ Խուլ Խաչիկը իրեն մի պահ կորցնում է, ինչից օգտվում է հակառակորդը և նրան նույնպես սպանում։ Ի վերջո, հակառակորդը կարողանում է հաղթանակ տոնել փոքրաթիվ հայերի նկատմամբ։

Երկրորդ բախում
--------------

Օղուզ-թուրքական բանակը որոշում է դեռևս բավարարվել գրաված ավարով և վերադառնալ Ուրմիա լճի առափնյա շրջաններ։ Տեղի ունեցած ճակատամարտից մի քանի օր հետո Թոռնավան են վերադառնում Խաչիկի որդիները՝ Հասանը և Ճնճղուկը, որոնք իրենց հետ բերում էին 5000-անոց մի զորաբանակ։ Հասանը անմիջապես ձեռնամուխ է լինում հակառակորդին ծուղակը գցելու ծրագրի կազմմանը։ Նա կաշառում է մի քուրդ ցեղապետի, որը գնում է և հակառակորդի զորավարներին հայտնում, որ Թոռնավանում մարդ չի մնացել և նրանք հանգիստ կարող են թալանել այն։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Մի քանի օր հետո Արևմուտքից ժամանեցին Խաչիկի որդիները... Այն ժամանակ Հասանը կանչեց մի քուրդ ռայիս, որ իր դրացին էր, նրան տվեց հազար դահեկան և ասաց. «Մտիր Հեր և Սալմաստ և ասա, թե Թոռնևանում և բովանդակ շրջանում մարդ չի մնացել, ի՞նչ եք պարապ նստել։ (Այնտեղ) ոչխարների բազմաթիվ հոտեր և ծառաներ թափառում են։ Ռայիսն այդպես էլ արեց։ Հավաքվեց շուրջ տասնհինգ հազար այլազգի, որոնք եկան մտան նշված վայրը։ Ռայիսը այդ բանն իմացրեց Հասանին և Ճնճղուկին։- Մատթեոս Ուռհայեցի, Ժամանակագրություն, Մասն առաջին |  |

հակառակորդը, վերցնելով իր 15-հազարանոց զորքը, անզգուշորեն նորից գալիս է Թոռնավան, որպեսզի առանց դիմադրության թալանի այն։ Որոշվում է հարվածը հասցնել վաղ առավոտյան, որպեսզի այն անսպասելի լինի, և հակառակորդը դեռևս հեռացած չլինի ռազմաճամբարից։ Հասանի ռազմավարությունը հաջողությամբ է պսակվում․ հակառակորդը մղվում է անբարենպաստ բնագիծ և կարողանում է միայն թույլ մարտակարգ ձևավորել, որը չի ի վիճակի չի լինում դիմադրություն ցուցաբերել։ Ճակատամարտի ընթացքում Հասանը կարողանում է լուծել նաև հոր մահվան վրեժը։ Նա մարտի է հրավիրում իր հորը սպանած զինվորին, որը ասպարեզ է դուրս գալիս Խաչիկի երիվարով և Արծրունյաց դրոշով։ Սակայն դա չի ընկճում հայոց իշխանին, որը հակառակորդին «երկու կտոր է անում»։ Իր կրտսեր եղբոր մահվան վրեժն էլ լուծում է Ճնճղուկը։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Հասանը սաստիկ կատաղությամբ, խոցված գազանի պես հարձակվեց անհավատների ճամբարի վրա... և, արիաբար մարտ տալով, այլազգիներին փախուստի մատնեց։ Նրանցից չորս հազար հոգու կոտորեցին, որից հետո խաղաղությամբ ու մեծ ուրախությամբ վերադարձան և փոխեցին իրենց սգավորի զգեստները։- Մատթեոս Ուռհայեցի, Ժամանակագրություն, Մասն առաջի |  |

հակառակորդը թողնում է սեփական մարտիկների դիակները՝ մոտ 4000 զինվոր, և փախուստի դիմում։ Հայոց կողմին է մնում նաև նրանց գրաված ռազմավարը։

Տես նաև
-------

* Սելջուկ-թյուրքերի արշավանքները Հայաստան
* Արծրունիներ
* Օղուզներ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *«Մեր հաղթանակները», հատոր Գ*. Երևան: «Նորավանք» հրատարակչություն. 2011. էջեր 13–20.
2. 1 2  *«Մեր հաղթանակները», հատոր Գ*. Երևան: «Նորավանք» հրատարակչություն. 2011. էջ 14.
3. ↑  *«Մեր հաղթանակները», հատոր Գ*. Երևան: «Նորավանք» հրատարակչություն. 2011. էջ 16.
4. ↑  *«Մեր հաղթանակները», հատոր Գ*. Երևան: «Նորավանք» հրատարակչություն. 2011. էջ 17.
5. ↑  *«Մեր հաղթանակները», հատոր Գ*. Երևան: «Նորավանք» հրատարակչություն. 2011. էջ 18.
6. ↑  *«Մեր հաղթանակները», հատոր Գ*. Երևան: «Նորավանք» հրատարակչություն. 2011. էջ 19.
7. ↑  *«Մեր հաղթանակները», հատոր Գ*. Երևան: «Նորավանք» հրատարակչություն. 2011. էջ 20.