«Ստրուկների առևտուր»  
Ֆրանսուա-Օգյուստ Բիար  
1840 թվական
**Անդրատլանտյան ստրուկների առևտուր,** սև ստրուկների արտահանման գործընթաց Աֆրիկայից դեպի Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկա պլանտացիաներում աշխատելու համար, որը տևեց 16-րդ դարի կեսերից մինչև 19-րդ դարի սկիզբը, հիմնականում Արևմտյան Աֆրիկայից և Կոնգո գետի ավազանից մինչև ժամանակակից Բրազիլիայի, ԱՄՆ-ի հարավային, Կարիբյան կղզիների, Կոլումբիայի և Էկվադորի տարածքը։ Կազմեց այսպես կոչված Եռանկյուն Առևտրի անբաժանելի մասը։

ՄԱԿ-ը անդրատլանտյան ստրկավաճառությունն անվանում է մարդկության պատմության մեջ մարդու իրավունքների ամենավատ խախտումներից մեկը։ Սա բնակչության արտաքսման ամենամեծ գործողությունն է, որտեղ ավելի քան 17 միլիոն մարդ տեղահանվել է 400 տարվա ընթացքում։

Պատմություն
-----------

### Ստրուկների առևտուրը մինչև Ամերիկայի հայտնաբերումը

Աֆրիկայում ստրուկների գերության մասին հայտնաբերված ամենավաղ փաստագրված հղումը պորտուգալացի մատենագիր Ազուրարայի օրագիրն է։ Օրագիրը նկարագրում է, թե ինչպես 1446 թվականին պորտուգալացի զինվորները ներխուժեցին Հասարակածային Աֆրիկայի արևմտյան ափի կենտրոնական շրջանի սև բնակավայրը։ Արշավանքի արդյունքում 165 աֆրիկացի (տղամարդիկ, կանայք, երեխաներ) գերի էին ընկել՝ չհաշված մահացածներին ու սպանվածներին։ Այլ աղբյուրների համաձայն՝ առաջին ստրուկները հայտնվել են Եվրոպայում 1442 թվականին:

Հաջորդ 50 տարիների ընթացքում աֆրիկացի ստրուկներն օգտագործվում էին որպես աշխատուժ հարավային Պորտուգալիայի պլանտացիաներում և Իսպանիայի հանքերում, և որպես տնային ծառայողներ այդ երկրներում՝ Ֆրանսիայում և Անգլիայում:

* Ստրուկները ծխախոտ են արտադրում Վիրջինիա, 1670 թվականՍտրուկները ծխախոտ են արտադրում Վիրջինիա, 1670 թվական
* Ստրուկները տնային տնտեսությունում, Բրազիլիա, Ժան Բատիստ Դեբրե, 1820 թվականՍտրուկները տնային տնտեսությունում, Բրազիլիա, Ժան Բատիստ Դեբրե, 1820 թվական
* Ստրուկի պատժում, Ռիո դե Ժանեյրո, 1822 թվականՍտրուկի պատժում, Ռիո դե Ժանեյրո, 1822 թվական
* Նոր գնված ստրուկները իրենց տերերի ֆերմաներ գնալիս, Բրազիլիա, 1830 թվականՆոր գնված ստրուկները իրենց տերերի ֆերմաներ գնալիս, Բրազիլիա, 1830 թվական
* Շաքարեղեգի պլանտացիա Սուրինամում, 19-րդ դարի վիմագիրՇաքարեղեգի պլանտացիա Սուրինամում, 19-րդ դարի վիմագիր

«Ստրկավաճառության եռանկյունի»
-----------------------------

Աֆրիկայի շրջաններ, որտեղից ստրուկներն արտահանվում էին Ատլանտյան օվկիանոսով
Ստրկավաճառության եռանկյունին 17-18-րդ դարերում
Ամերիկայի հայտնաբերումից հետո ստրուկների նավերը սկսել են կանոնավոր կերպով նավարկել Աֆրիկայի և Ամերիկայի միջև։ Աֆրիկացի ստրուկներն իրենց աշխատանքով ստեղծել են եվրոպական գաղութներ Արևմտյան Հնդկաստանում։ Նրանց շնորհիվ են ծաղկել և բարգավաճել Բրազիլիայի, Կուբայի և Հայիթիի հանքերն ու պլանտացիաները, ինչպես նաև «Քինգ Քոթոնի» ամերիկյան կայսրությունը։ Եվրոպայի և Ամերիկայի այնպիսի քաղաքների արագ զարգացումը, ինչպիսիք են Լիվերպուլը, Բրիստոլը, Նանտը, Նյու Յորքը, Նոր Օռլեանը, Ռիո դե Ժանեյրոն և շատ ուրիշներ, կապված է ստրկավաճառության հետ։

Ստրուկները բերվում էին Արևմտյան Աֆրիկայից և Կոնգոյի ավազանից, որտեղ էթնիկ հակամարտությունների կամ նպատակային առևանգումների ժամանակ շատ մարդիկ դառնում էին ստրուկներ։ Ապրանքներով բեռնված (ատրճանակներ, ոգելից խմիչքներ և ձիեր) Եվրոպական նավերը շարժվում էին դեպի աֆրիկյան ափեր, որտեղ նրանք բեռները փոխանակում էին «կենդանի ապրանքների» հետ, որոնցով նրանք ուղևորվում էին Ատլանտյան օվկիանոսով դեպի Նոր աշխարհ։ Այստեղ վաճառվում էին ստրուկները, իսկ նրանց աշխատուժով արտադրված ապրանքներն արտահանվում էին Եվրոպա՝ ծխախոտ, շաքարավազ, բամբակ, սուրճ և ռոմ, որտեղ դրանք օգտագործվում էին որպես հումք զարգացող արդյունաբերության համար։ Ստացված եռանկյուն երթուղին կոչվում էր «Ստրկավաճառության եռանկյունի» (Եվրոպա - Աֆրիկա - Ամերիկա - Եվրոպա)։

Բարձր մահացության պատճառով (հիմնականում վարակիչ հիվանդությունների, հատկապես դենգեի, մալարիայի և վեներական հիվանդությունների պատճառով), Ամերիկայում սևամորթների բնական աճը երկար ժամանակ ցածր էր (եթե ոչ բացասական), չնայած այն հանգամանքին, որ ստրկատերերը շահագրգռված էին ավելացնել նրանց թվաքանակը։

Մասնակից երկրներ
----------------

Ստրուկի ստուգում և վաճառք. 1854 թ
Ստրկավաճառության հիմնական երկրները, ըստ ապրանքաշրջանառության ծավալների նվազման` Պորտուգալիան, Անգլիան, Իսպանիան, Ֆրանսիան, Հոլանդիան և Դանիան էին։ Նրանցից ոմանք հիմնել էին իրենց բնակավայրերը աֆրիկյան ափին, որտեղ ստրուկներ էին գնում տեղի աֆրիկյան առաջնորդներից։

Ամերիկյան պլանտացիաներում ստրուկների առևտուրից և ստրկական աշխատանքից ստացված եկամուտը հիմք է հանդիսացել եվրոպական շատ քաղաքների բարգավաճման համար։ Ելնելով տնտեսական մեծ օգուտներից՝ ստրկավաճառությունը համարվում էր բարոյապես արդարացված և նույնիսկ ողջունելի։ Իսկ օրենքները, օրինակ՝ 1685 թվականի ֆրանսիական «Սև կոդեքս»-ը, որը սահմանում էր ստրուկների և ստրկատերերի իրավունքներն ու պարտականությունները և նախատեսում էր դաժան պատիժներ ստրուկների համար, ներկայացվում էր որպես չարաշահումից պաշտպանություն։

Աֆրիկացիների ճնշող մեծամասնությունը, որոնք գերեվարվել էին որպես ստրուկ, վաճառվում էին եվրոպացիներին և ամերիկացիներին այլ արևմտյան աֆրիկացիների և *կիսաեվրոպական «առևտրական արքայազների»* կողմից (*half-European «merchant princes»*) (բացառությամբ ափամերձ տարածքներում գերի ընկած ստրուկների մի փոքր քանակի)։ Բացի պորտուգալացիներից, արշավանքներին չէին մասնակցում եվրոպացի ստրկավաճառները՝ մալարիայից եվրոպացիների մահացության բարձր մակարդակի պատճառով (մինչև մալարիայի դեմ դեղամիջոցի` քինինի հայտնվելը)։ Եվրոպացիների լայնածավալ ներթափանցումը Աֆրիկայի ներքին տարածք սկսվել է միայն 19-րդ դարի երկրորդ կեսին, նախքան այդ առափնյայից այն կողմ գտնվող Աֆրիկան գործնականում անհայտ էր եվրոպացիների համար։

Աֆրիկայում ստրկության պատմությունը մի քանի հազար տարվա վաղեմություն ունի, և եվրոպոիդների կողմից սևամորթների ստրկացումը սկսվել է Հյուսիսային, Հյուսիսարևելյան Աֆրիկայի և Մերձավոր Արևելքի հնագույն քաղաքակրթություններից և մշակույթներից։

Եվրոպացի առևտրականների և նրանց աֆրիկացի գործընկերների միջև առաջացել է ստրուկների առևտրի կոնտակտային լեզու ( Արևմտյան Աֆրիկյան փիդջին անգլերեն ), որը հիմնված է անգլերենի բառապաշարի վրա, բայց աֆրիկյան հնչյունաբանության և քերականության ազդեցության տակ, պորտուգալերեն բառերի փոքր խառնուրդով։ Ժամանակի ընթացքում այս լեզուն փոխանցվել է ստրուկներին, ովքեր մոռացել էին իրենց մայրենի լեզուն։ Մինչ օրս և՛ Աֆրիկայում, և՛ Կարիբյան ավազանում կան փոխհասկանալի կրեոլերեն լեզուներ, որոնք առաջացել են այս փիդջինի հիման վրա։

Ստրկավաճառության ծավալներ
-------------------------

Գերիների խմբին ուղարկում են ստրուկների շուկա
Ըստ ՄԱԿ-ի տվյալների՝ 400 տարվա ընթացքում մոտ 17 միլիոն մարդ (15-ից մինչև 18 միլիոն) տարվել է Աֆրիկայից՝ չհաշված ճանապարհին մահացածներին։ Ամերիկա մայրցամաք ժամանած յուրաքանչյուր աֆրիկացի գերու համար 5-ը մահանում է արշավանքների, հակամարտությունների, գրավումների, ափ անցնելու, ափին ստրկատիրական նավերի և անդրատլանտյան անցման սպասման ժամանակ, ինչպես նաև ապստամբությունների և խռովությունների ժամանակ:

Նմանատիպ տվյալներ է տրամադրում ամերիկացի պատմաբան Հերբերտ Ապտեկերը, ով պնդում է, որ չորս դարերի ընթացքում ստրկատերերը մոտ 15 միլիոն աֆրիկացիների են տեղափոխել արևմտյան կիսագունդ։ Ավելին, յուրաքանչյուր ողջ մնացած ստրուկի դիմաց 5-6-ը մահանում էին փոխադրումների և ստրկատերերի դեմ ընդվզումների ժամանակ՝ սպասելով նավերի ժամանմանը, ստրուկներով քարավաններն ափ տեղափոխելիս և պատերազմներում։ Այսինքն՝ Աֆրիկայի բնակչությունը ստրկությունից կորցրել է մոտավորապես 65-75 միլիոն մարդ։

Այլ հաշվարկներով Ատլանտյան օվկիանոսի տրանսպորտից փրկված ստրուկների թիվը կազմում է 12-ից 12,8 միլիոն։ Ճանապարհորդության ընթացքում մահացել է 1,2-ից 2,4 միլիոն մարդ, մի քանի միլիոն ստրուկներ մահացել են Նոր աշխարհ ժամանելուց հետո՝ Կարիբյան ծովի կղզիների ճամբարներում, իսկ մի քանի միլիոն աֆրիկացիներ մահացել են պատերազմների, արշավանքների ժամանակ՝ գերիներին աֆրիկյան ափ տեղափոխելիս և ստրուկների նավերին սպասելիս։ Փրկված ստրուկները, ովքեր ժամանել են Արևմտյան կիսագունդ, մոտավորապես հավասարապես բաշխվել են Ամերիկաների միջև. նրանց կեսը հայտնվել է Հյուսիսային Ամերիկայի հանքերում և պլանտացիաներում, մյուս կեսը՝ Կարիբյան ծովի և Բրազիլիայի պլանտացիաներում։ Նրանց կյանքի տևողությունը ժամանումից հետո միջինը կազմում էր 5-6 տարի:

Ատլանտյան օվկիանոսով տեղափոխման ժամանակ ստրուկների մահվան մասշտաբները կարելի է դատել դոկտոր Դյու Բուայի «Աֆրիկյան ստրուկների առևտրի վերացումը» ուսումնասիրությունից։ Դրանում նշվում է, որ 1680-1688 թվականներին Royal African Company-ն իր նավեր է բեռնել մոտ 60 հազար ստրուկների, որոնցից մոտ 14 հազարը մահացել են ճանապարհին:

Ստրկավաճառության հիմնական կենտրոններն էին Բոստոն, Չարլսթոն և Նոր Օռլեան քաղաքները։ Բոլոր ստրուկների մոտ 80%-ը տեղափոխվել է անգլիական նավերով, որոնք լքել են Լիվերպուլի և Բրիստոլի նավահանգիստները։ Ստրուկների առևտրի ողջ ժամանակահատվածում Անգլիայից հեռացել են ավելի քան 35 հազար ստրկավաճառական արշավախմբեր։ Անգլիայում ստրուկների փոխանակման համար ապրանքներ արտադրող ձեռնարկություններում 1788 թվականին աշխատում էին մոտավորապես 180 հազար մարդ:

#### Ստրկավաճառության արգելքից հետո Բրիտանայում։ 1807 թվական

Այն ժամանակաշրջանում, երբ անգլիական կառավարությունն արգելեց սևամորթների առևտուրը բրիտանական տարածքներում` 1807 թվականին, մինչև 1819 թվականին հածանավերի մշտական պարեկություն կազմակերպելը, տարեկան միջինը մինչև 95240 սևամորթ արտահանվում էր Աֆրիկայից, որոնցից 27920-ը մահանում էին ճանապարհին (մոտ 29%)։ 1819-1841 թվականներին տարեկան արտահանվում էր միջինը 110,000 ստրուկ, որից 27,500 մարդ (25%) մահանում էր ճանապարհին, անգլիական հածանավերը տարեկան ազատում էին ընդամենը 4000 մարդ (մոտ 3%):

1841 թվականին Եվրոպական Մեծ պետությունների կոնվենցիան ճանաչեց ստրկավաճառությունը որպես ծովահենություն և հածանավերին իրավունք տվեց ստուգել նավերը, որոնք կասկածվում են նման առևտուր իրականացնելու մեջ՝ անկախ դրոշից։ 1841-1848 թվականներին Աֆրիկայից ստրուկների տարեկան արտահանումը կազմել է 54000 մարդ, որից մոտ 12500 սևամորթ (մոտ 23%) մահացել է շարժման ժամանակ, մոտ 4000 մարդ (մոտ 7%) կալանավորվել է հածանավերի կողմից։

Ընդհանուր առմամբ, 1807-1848 թվականներին Աֆրիկայից դուրս է բերվել 3,904,906 մարդ, որոնցից 895,699 մարդ (մոտ 23%) մահացել է ճանապարհին, 117,380 մարդ (մոտ 3%) կալանավորվել են հածանավերի կողմից և վերադարձել հայրենիք։ 1,476,800 մարդ առաքվել է Բրազիլիա, 1,088,027՝ իսպանական ունեցվածք, 257,000 այլ երկրներ:

#### Ստացված շահույթ

Աֆրիկայից ստրկավաճառությունը հսկայական շահույթներ է բերել Եվրոպայի և Նոր Անգլիայի վաճառականներին։ 1-2 ճանապարհորդության ընթացքում նրանք կարող էին կրկնապատկել կամ նույնիսկ քառապատկել նախնական ներդրումը։ Ստորև ներկայացնում ենք մի քանի փաստ։

* 1660 թվականին Աֆրիկայում մեկ չափահաս ստրուկին վճարում էին 3 ֆունտ ստերլինգ, իսկ արդեն Արևմտյան Հնդկաստանում դրա արժեքը բարձրացել է հասնելով մինչև 16-20 ֆունտ ստերլինգի։
* Միայն Լիվերպուլի նավահանգստի նավերը 10 տարվա ընթացքում 1783-ից 1793 թվականներին 878 նավերով տեղափոխել են 300 հազար ստրուկ, այս տարիների շահույթը կազմել է 15 միլիոն ֆունտ ստերլինգ:
* 19-րդ դարի առաջին կեսին ամերիկացի բոլոր ստրուկների ընդհանուր արժեքը կազմում էր 3 միլիարդ դոլար՝ այդ տարիների դրամական համարժեքով։ Սա ավելին է, քան այն ժամանակվա բոլոր ներդրումները արտադրության և երկաթուղիներում միասին վերցրած, 3 անգամ ավելի, քան բոլոր ամերիկյան բանկային ակտիվները և 48 անգամ ավելի, քան դաշնային կառավարությունը ծախսել է 1860 թվականին:


**Ստրուկների տեղափոխում**|  |  |  |
| Ստրուկների բեռնումը նավ | Ստրուկները նավամբարում | Բրիտանական ռազմանավը կրակ է բացել իսպանական *El Almirante* ստրկատավի վրաՆիկոլաս Մեթյու Կոնդի, 1830 թվական |

### Ապստամբություններ ստրկատերերի դեմ

Սևամորթ բնակչությունն ամենուր դիմադրում էր ստրկատերերին։ Դիմադրության մեթոդները ներառում էին աշխատանքի դանդաղեցումը, հիվանդ ձևանալը, աշխատանքային գործիքները ոչնչացնելը, անասունների հետ վատ վարվելը, փախուստը, գույքը հրկիզելը, տերերի նկատմամբ մահափորձերը, իրենք իրենց վնասելը, ինքնասպանությունը, երեխաներին սպանելը, ազատությունը գնելը և ապստամբությունը։

#### Հյուսիսային Ամերիկայում

Նոր Անգլիայում հաջող ապստամբության հնարավորությունները բացակայում էին ռասիզմի դաժան համակարգի և սևամորթ բնակչության նկատմամբ սպիտակ բնակչության թվային մեծ գերազանցության պատճառով։ Աֆրիկյան ստրուկների համամասնությունը սպիտակամորթ բնակչության շրջանում կազմել է մոտ 20%, իսկ հարավային նահանգներում՝ մոտ 40%։ Միայն Հարավային Կարոլինայում ստրուկները գերազանցում էին սպիտակամորթներին:

Ճգնաժամերի ու պատերազմների ժամանակաշրջաններում սաստկանում էին ապստամբություններն ու խռովությունները։ Նեգր ստրուկները հաճախ միավորվում էին ազատ սևամորթների, հնդիկ ստրուկների և սպիտակամորթների (վարձույթով ծառայողներ) հետ, սակայն ապստամբների մեծ մասը միշտ նեգր ստրուկներն էին:

Ապստամբություններ և խռովություններ ըստ տարիների:

* 1661, 1663, 1681 թվականներ - պայմանագրային ծառայողների (սպիտակամորթների) ապստամբություններ իրենց տերերի դեմ. ապստամբություններին մասնակցել են նաև նեգր ստրուկները։
* 1680-ական թվականներ - ստրուկների դավադրություն Վիրջինիայում և Մերիլենդում։ Դավադրությունն ավարտվեց մի քանի ստրուկների մահապատժով։
* 1709 և 1710 թվականներ - ստրուկների դավադրություն հնդկացիների մասնակցությամբ։
* 1712 թվական - Նյու Յորքում ապստամբող ստրուկները սպանեցին և վիրավորեցին մոտ 15 սպիտակամորթների, որին ի պատասխան 21 ստրուկներ մահապատժի ենթարկվեցին, ինչպես հայտնում է նահանգապետը, «ոմանց այրել են, ոմանց կախել են, մեկին անվաջարդ արել, իսկ մյուսին շղթաներով կապած թողել են մինչև մահը»։
* 1713, 1720, 1737-1741 թվականներ - խոշոր զինված ապստամբություններ և դավադրություններ.
* 1722, 1723 թվականներ - Վիրջինիայում չեզոքացրել են ստրուկների զանգվածային դավադրությունը։
* 1740 թվական - Տեղեկություններ տարածվեցին, որ ստրուկները պատրաստվում էին թունավորել Նյու Յորքի խմելու ջրի աղբյուրները։
* 1741 թվական - Բազմաթիվ հրդեհներ Նյու Յորքում, բնակչությունը խուճապի մեջ էր այն լուրերի պատճառով, որ սևամորթներն ու սպիտակամորթները պատրաստվում էին այրել քաղաքը. 4 սպիտակամորթներ կախաղան բարձրացվեցին, 13 ստրուկներ ողջ-ողջ այրվեցին, 18 ստրուկներ կախվեցին, 70 ստրուկներ վաճառվեցին Արևմտյան Հնդկաստանին։
* 1767 թվական - Վիրջինիայում մի քանի վերակացուներ են թունավորվել։ Բազմաթիվ ստրուկներ ձերբակալվեցին, ոմանց գլուխները կտրվեցին և ցուցադրվեցին դատարանի ծխնելույզներին։
* 1770-ականների սկիզբ - անկարգություններ և ստրուկների ապստամբություններ Ջորջիայում և Հյուսիսային Կարոլինայում։
* 1794-1795 թվականներ - Լուիզիանայի պլանտացիաներում բազմաթիվ ապստամբություններ։

#### Արևմտյան Հնդկաստանում և Հարավային Ամերիկայում

* 1519-1533 թվականներ - Հնդկաստանի առաջնորդ Էնրիկիլոն գլխավորեց ապստամբությունը իսպանացի ստրկատերերի դեմ Հաիթի կղզում։
* 1553-1558 թվականներ - Աֆրիկյան *Բայանոն* գլխավորում էր սիմարոն-սևամորթերի 1200-անոց ջոկատը Չագրես շրջանի և Նոբրե դե Դիոս քաղաքի ( Կոլոն նահանգ, Պանամա ) միջև, որը կռվում էր իսպանացիների դեմ։
* XVI-XIX դարեր՝ փախած սև ստրուկները՝ մարոնները, ստեղծեցին իրենց բնակավայրերը Կարիբյան ավազանի կղզիներում (XVI-XVII դդ.), իսկ ավելի ուշ (XVII-XIX դդ.) ժամանակակից ԱՄՆ-ի հարավային և հարավային Ամերիկայի Ատլանտյան ափերին։ Մարոնները միավորվելով ծովահենների և հնդիկների հետ` հարձակվում էին եվրոպական բնակավայրերի վրա և պաշտպանվում էին եվրոպական իշխանություններից, որոնք ձգտում էին վերադարձնել փախած ստրուկներին։
* 1630-1694 թվականներ - Փախստական սև ստրուկների մոտ 20 հազար բնակիչ ունեցող Պալմարիս պետությունը պայքարում էր պորտուգալացի ստրկատերերի դեմ։
* 1746-1758 թվականներ - Հայիթիի մարոնների առաջնորդ Ֆրանսուա Մականդալը գլխավորեց ապստամբությունը ֆրանսիական իշխանությունների դեմ։
* **1791-1803 թբականներ - ստրուկների ապստամբություն Ֆրանսիայի Սեն-Դոմինգ գաղութում**. Ապստամբությունը շրջադարձային էր և նշանավորեց աշխարհում ստրկատիրական համակարգի կործանման սկիզբը։
* 1795 թվական - Կորո ապստամբները ( Վենեսուելա ) Ֆրանսիայի իշխանություններից պահանջում էին վերացնել ստրկությունը։
* 1795-1800 թվականներ - Ստրուկների ապստամբությունները աստիճանաբար խարխլեցին իսպանական կալվածքները։
* 1804-1848 թվականներ - մի շարք ապստամբություններ, որոնք ոչնչացրեցին ստրկատիրական համակարգը Գվադելուպայում և Մարտինիկում։
* 1808 թվական - ապստամբություն Բրիտանական Գայանայում։
* 1810-1812 թվականներ - ապստամբություն Հավանայում ( Կուբա ), Խոսե Անտոնիո Ապոնտեի գլխավորությամբ, ով ընդօրինակեց Հաիթիի հեղափոխությունը։
* 1823 թվական - խոշոր ապստամբություն Դեմերարա բրիտանական գաղութում։
* 1831-1832 թվականներ - ապստամբություններ Ջամայկայում։

Ստրուկների տեղափոխման պայմաններ
-------------------------------

Մայրցամաքային խորքից մինչև օվկիանոսի ափը շղթայակապ ստրուկներին տեղափոխում էին քայլող քարավաններով։ Ափ հասնելով նրանց նետում էին նավակների հատակին, որով նրանց տեղափոխվում էին Ատլանտյան օվկիանոսով նավարկող նավեր։ Հաճախ ստրուկները փորձում էին փախչել, ինչի համար նրանց պատժում էին սարսափելի ձևերով, օրինակ՝ կտրելով ձեռք ու ոտքը։ Ստրուկները (հատկապես երեխաները) օվկիանոսի ափ էին հասնում փայտացած և շոկային վիճակում։ Շատ աֆրիկացիներ երբեք չէին տեսել ծովը և հավատում էին, որ իրենց գերել է սպիտակ մարդակերների ցեղը, որը նրանց զոհաբերելու է իրենց աստծուն և իրենց ուտելու են։

Օվկիանոսն անցնելիս շահույթը առավելագույնի հասցնելու համար ստրուկներին տեղավորում էին նեղ և հակասանիտարական պայմաններում, ինչի արդյունքում նրանց մեկ- վեցերորդը մահանում էր ճանապարհին։ Հիվանդությունների բռնկման կամ ապստամբությունների ժամանակ ստրուկների կեսը կարող էր մահանալ։ Ատլանտյան օվկիանոսով անցնելը տևել է միջինը 6-ից 10 շաբաթ, որի ընթացքում ստրուկները շղթայված էին մնում։ Ստրուկներն իրենց տակն էին կղկղանքն անում և ուտում էին ընդհանուր դույլից։ Ստրուկներին կերակրում էին փորկապություն առաջացնող սննդով։ Հիվանդության, վատ սննդի և անշարժության պատճառով շատերը մահանում էն, մահացածներն անմիջապես չէին հայտնաբերվում, հաճախ արդեն քայքայված էին լինում, շղթայված կենդանի մարդկանց հետ։ Դիակները ծովից դուրս էին նետվում ստրուկների նավերին ուղեկցող շնաձկներին։ Ստրուկները հաճախ ենթարկվում էին բռնության և հարբած, սադիստական օրգիաների:

Նավերն ավարտում էին իրենց ճանապարհորդությունը Արևմտյան Հնդկաստանում, Ջամայկա կղզում։ Փրկված ուժասպառ ստրուկներին պատրաստում էին վաճառքի. նրանց կերակրում էին, լվանում և քսում արմավենու յուղ, որպեսզի ստրուկների մաշկը փայլեր։ Նրանց հանգստացնելու համար ալկոհոլ և ծխախոտ էին տալիս, իսկ մոխրագույն մազերը սափրվում կամ ներկվում էին։ Արյունոտ փորլուծության հետքերը թաքցնելու համար նրանք երբեմն հետանցքը փակում էին խծուծով:


**Ստրուկների տեղափոխման պայմաններ**|  |  |  |  |
| Ստրուկներով բրիտանական նավ, (1788) | Ստրուկներով նավի սխեմա (1790-1791) | Մեծ ստրկատիրական նավի դիագրամ (1822) | Լիվերպուլի ստրուկների նավը, (18-րդ դար) |

Աֆրիկյան հասարակության վրա ստրկավաճառության ազդեցությունը
---------------------------------------------------------

Գանվյե, բնակավայր Բենինի Նոկիե լճի վրա, ստեղծվել է ստրուկ որսացողներից թաքնվելու համար
Ստրուկների նկատմամբ եվրոպական պահանջարկը հանգեցրեց նրան, որ ափամերձ ժողովուրդների կառավարիչներն արշավախմբերով որս էին կազմակերպում ցամաքի խորքերում ստրուկներին գտնելու համար։ Դահոմեյը դարձավ Աֆրիկայում ստրկավաճառության ամենամեծ տերություններից մեկը։ Եվրոպացիները ստրուկների դիմաց հրազեն էին բերում Աֆրիկա, դրանով ափամերձ ժողովուրդները նաև առավելություն էին ստացել ներքին շրջանների ժողովուրդների հետ մղած պատերազմներում։

Ստրուկների առևտրականները Աֆրիկայից արտահանում էին առողջ երիտասարդ տղամարդկանց և կանանց (սովորաբար 15-ից 25 տարեկան, յուրաքանչյուր կնոջ դիմաց` երկու տղամարդ)։ Պտղաբեր տարիքի միլիոնավոր մարդկանց արտաքսման պատճառով Աֆրիկայում ավելի քիչ երեխա է ծնվել, քան կարող էր լինել։ Բոլոր մյուս մայրցամաքներում բնակչությունը մի քանի անգամ ավելացել է 15-րդ դարից մինչև 20-րդ դար, սակայն Աֆրիկայում բնակչության աճն այդ ընթացքում աննշան է եղել։

Անդրատլանտյան ստրկավաճառության վերացում
---------------------------------------

18-րդ դարում ակտիվ արշավ սկսվեց հասարակությանը տեղեկացնելու անմարդկային պայմանների մասին, որոնցում ստրուկները տեղափոխվում էին Աֆրիկայից Ամերիկա։ Բողոքի ցույցերի առաջնորդները կրոնական և հասարակական կազմակերպություններ էին, ինչպիսիք են ամերիկյան քվակերները և ստրուկների առևտրի վերացման անգլիական միությունը։ Նրանց ջանքերով հասարակության մեջ ստրկավաճառության նկատմամբ վերաբերմունքը գնալով բացասական էր դառնում։ Բայց շրջադարձային կետը 1791-1804 թվականներին Հաիթիում տեղի ունեցած ստրուկների ապստամբությունն էր։ Արդյունքում գաղութը անկախացավ Ֆրանսիայից, և եվրոպական տերությունները վտանգ տեսան ստրուկների թվի հետագա ավելացման մեջ։ Եվրոպայում տնտեսական նոր պայմանները, որոնք նվազեցրին գաղութների նշանակությունը, դարձան ևս մեկ գործոն, որը սկսեց սահմանափակել անդրատլանտյան ստրուկների առևտուրը:

**«Ես մարդ ու եղբայր չե՞մ»:** 1787 թվականի մեդալիոն, որը նախագծվել է Ջոսիա Ուեդգվուդի կողմից բրիտանական ստրկության դեմ պայքարի համար19-րդ դարի սկզբին սկսվեց անդրատլանտյան ստրկավաճառության աստիճանական արգելքը։ Ամերիկյան մայրցամաքի շուկաները բավականին հագեցած էին, մկրտված սևամորթները, ովքեր խոսում էին եվրոպական (կամ կրեոլերեն) լեզուներով և հարմարված էին պլանտացիաներում կյանքին, շատ ավելի բարձր էին գնահատվում, քան «վայրի» աֆրիկացիները։ Երկու Ամերիկաների սպիտակ բնակչությունը դժգոհ էր սևամորթ բնակչության համամասնության կտրուկ աճից, որը սկսեց սպառնալ նրանց գերիշխանությանը և գոյությանն ամերիկյան մայրցամաքում։ Էական նշանակություն ուներ ժամանակակից արդյունաբերության և ստրկության հնարավոր միաձուլման, ինչպես նաև բուն Եվրոպայում սևամորթ համայնքների ձևավորման վախը։ 

Միևնույն ժամանակ, ստրկատերերն իրենք մեծապես շահագրգռված էին անդրատլանտյան առևտրի արգելքով, քանի որ ստրուկների մատակարարման դադարեցումը հանգեցրեց նրանց գների կտրուկ աճին։ Ստրուկների թանկացումը մեծապես նպաստեց, որ տերերը բարելավեն իրենց վերաբերմունքը ստրուկների նկատմամբ։ Միևնույն ժամանակ Աֆրիկայից սևամորթների անօրինական արտահանումը փոքր քանակությամբ շարունակվում էր՝ բերելով առասպելական (օրինականի համեմատ) շահույթ։ Անդրատլանտյան ստրկավաճառության արգելքը շատ առումներով կանխատեսում էր ստրկության արգելքը եվրոպական, ամերիկյան երկրներում և նրանց գաղութներում 1830-1890 թվականներին։

1807 թվականին ԱՄՆ նախագահ Թոմաս Ջեֆերսոնը ստորագրեց ստրկավաճառությունը վերացնելու մասին օրենքը։ Դրան հաջորդեց նույն թվականին Բրիտանական կայսրության կողմից ստրկավաճառության արգելքը։ Մի քանի տարիների ընթացքում այլ եվրոպական երկրներ հրաժարվեցին ստրկավաճառությունից՝ միաժամանակ արգելելով ստրկությունը։ 1848 թվականին ֆրանսիական գաղութներում վերացվեց ստրկությունը։ Անդրատլանտյան ստրկավաճառության վերջնական վերացումը տեղի ունեցավ 19-րդ դարի վերջին, երբ ստրկությունը Կուբայի կողմից օրենքից դուրս ճանաչվեց 1886 թվականին, իսկ Բրազիլիան՝ 1888 թվականին։

Ստրկության վերացման ժամանակագրություն
-------------------------------------

* 1791 թվականի օգոստոսի 22-ին տեղի ունեցավ ստրուկների ապստամբություն Ֆրանսիայի գաղութ Սան Դոմինգոյում ( Հայիթի )։
* 1793 թվականին ստրկության վերացվեց Սեն-Դոմինգում (Հայիթի)։
* 1794 թվականի փետրվարին Ֆրանսիայի Ազգային կոնվենցիան հռչակեց ստրկության վերացումը։
* 1802 թվականի մայիսի 20 -ին Նապոլեոն I Բոնապարտը վերականգնեց ստրկությունը Հաիթիում։
* 1803 թվականին Դանիայում ստրկավաճառությունն արգելվեց
* 1807 թվականին արգելվեց ստրկավաճառությունը Մեծ Բրիտանիայում և արգելվեց ստրուկների ներմուծումը Միացյալ Նահանգներ։
* 1814 թվականին Նիդեռլանդներում ստրկավաճառությունն արգելվեց
* 1815 թվականի փետրվարին Եվրոպական տերությունները պարտավորվեցին արգելել ստրկավաճառությունը Վիեննայի կոնգրեսում ( Ավստրիա, Մեծ Բրիտանիա, Պորտուգալիա, Պրուսիա, Ռուսաստան, Ֆրանսիա, Շվեդիա )։
* 1815 թվականի մարտի 29 - ին Նապոլեոն I Բոնապարտի կողմից ստրկավաճառությունն արգելվեց հարյուր օրվա ընթացքում։
* 1818 թվականի ապրիլի 15-ին ընդունվեց Ֆրանսիական առաջին օրենքը, որն արգելում էր ստրկությունը։
* 1821 թվականին Փարիզում ստեղծվեցին Քրիստոնեական բարքերի միությունը ( *Société de la Morale Chrétienne* ) և 1822 թվականին ստրկական առևտրի և ստրկության վերացման կոմիտեն։
* 1822 թվականին Սեն-Դոմինգում ստրկությունը վերացվեց։
* 1823 թվականին Չիլիում ստրկությունը վերացվեց։
* 1826 թվականին Բոլիվիայում ստրկությունը վերացվեց։
* 1827 թվականի ապրիլի 25-ին ընդունվեց Ֆրանսիական երկրորդ օրենքը, որն արգելում էր ստրկությունը։
* 1829 թվականին Մեքսիկայում ստրկությունը վերացվեց։
* 1831 թվականի փետրվարի 22-ին ընդունվեց ֆրանսիական երրորդ օրենքը, որն արգելում էր ստրկությունը։
* 1833-1838 թվականներին ստրկությունը վերացվեց Արևմտյան Հնդկաստանի, Բրիտանական Գայանա և Մավրիկիոս բրիտանական գաղութներում։
* 1834 թվականին Փարիզում ստեղծվեց Ստրկության վերացման ֆրանսիական ընկերություն։
* 1839 թվականին Լոնդոնում ստեղծվեց Բրիտանական և արտասահմանյան *հակաստրկատիրական* միությունը, որը հրատարակում էր *Anti-Slavery Reporter* ամսագիրը։ Ներկայումս այն շարունակում է իր գործունեությունը *Anti-Slavery International* անվան տակ։
* 1846-1848 թվականներին Դանիական Արևմտյան Հնդկաստանում ստրկությունը վերացվեց։
* 1846 թվականին Թունիսում ստրկությունը վերացվեց։
* 1847 թվականին ստրկությունը վերացվեց Շվեդիայի Սուրբ Բարդուիմեոս գաղութում։
* 1848 թվականին Ֆրանսիական գաղութներում ստրկությունը վերացվեց։
* 1851 թվականին ստրկությունը վերացվեց Կոլումբիայում։
* 1852 թվականի փետրվարին ընդունվեցին ֆրանսիական առաջին հրամանագրերը Աֆրիկայում և Հնդկաստանում իրենց Կարիբյան գաղութների համար պայմանագրով անվճար աշխատողներ վարձելու մասին։
* 1853 թվականին Արգենտինայում ստրկությունը վերացվեց։
* 1854 թվականին Վենեսուելայում ստրկությունը վերացվեց։
* 1855 թվականին Պերուում ստրկությունը վերացվեց։
* 1862-1865 թվականներին ստրկությունը վերացվեց ԱՄՆ-ում։
* 1863 թվականին ստրկությունը վերացվեց Նիդեռլանդների Կարիբյան գաղութներում և Հարավարևելյան Ասիայի կղզիներում։

Թվեր՝ նվիրված ստրկավաճառության դեմ պայքարին
-------------------------------------------

«Չվերադարձի դուռ», հուշարձան Վիդա քաղաքում ( Բենին )՝ ի հիշատակ ստրուկների, ովքեր այս վայրից տարվել են Ամերիկա։
* Մարտի 21-ը Ռասայական խտրականության վերացման միջազգային օրն է։
* Մարտի 25-ը Ստրկության և անդրատլանտյան ստրկավաճառության զոհերի հիշատակի միջազգային օրն է։
* 2007 թվականի մարտի 25-ին նշվում էր Անդրատլանտյան ստրկավաճառության վերացման 200-ամյակի հիշատակի միջազգային օրը։
* Ապրիլի 7-ը Հաիթիի հեղափոխության (որի արդյունքում Հայիթին դարձավ Լատինական Ամերիկայի առաջին անկախ պետությունը) առաջնորդ Տուսեն Լուվերտուրի մահվան օրն է։
* Մայիսի 25-ը Աֆրիկայի ազատագրման օրն է։
* Օգոստոսի 23-ը Ստրկավաճառության և դրա վերացման զոհերի հիշատակի միջազգային օրն է։
* Դեկտեմբերի 2-ը Ստրկության վերացման միջազգային օրն է։

Տես նաև
-------

* Ստրուկների տուն (թանգարան)
* Ստրկությունը Աֆրիկայում
* Ստրկությունը ԱՄՆ-ում
* Արաբական ստրկավաճառություն

Ծանոթագրւթյուններ
-----------------

1. 1 2 3 4 5  «Осознание трагедии — путь к преодолению её последствий». ՄԱԿ. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 27-ին.
2. 1 2 3  Аптекер, 1962
3. 1 2 3 4 5  Акунин, 2013
4. ↑  Аптекер, 1962, էջ 27
5. ↑  Акунин, 2013, էջ 172
6. ↑  *Klein, Herbert S. and Jacob Klein* The Atlantic Slave Trade. — Cambridge University Press, 1999. — С. 103–139.
7. ↑  *Sowell, Thomas* The Real History of Slavery. — New York: Encounter Books, 2005. — С. 121. — ISBN 978-1594030864.
8. 1 2 3 4 5  Stenou, 2004
9. ↑  Аптекер, 1962, էջ 30
10. ↑  *Ronald Segal* The Black Diaspora: Five Centuries of the Black Experience Outside Africa. — New York: Farrar, Straus and Giroux, 1995. — С. 4. — ISBN 0-374-11396-3
11. ↑  *Meredith, Martin* The Fortunes of Africa. — New York: PublicAffairs, 2014. — С. 191. — ISBN 978-1610396356
12. ↑  *Manning, Patrick* The Atlantic Slave Trade: Effects on Economies, Societies and Peoples in Africa, the Americas, and Europe / Joseph E. Inikori, Stanley L. Engerman. — Duke University Press, 1992. — 423 с.
13. ↑  *Stannard, David* American Holocaust. — Oxford University Press, 1993.
14. ↑  *Northrup, David* Eltis, David and Richardson, David, «The Numbers Game» // The Atlantic Slave Trade. — 2nd edn. — Houghton Mifflin Co. 2002. — С. 95.
15. ↑  Аптекер, 1962, էջ 31
16. ↑  Глухова, 2018, էջ 67
17. 1 2  Акунин, 2013, էջ 175
18. 1 2  Глухова, 2018
19. 1 2 3  Акунин, 2013, էջ 173
20. ↑  Stenou, 2004, էջ 55
21. ↑  Акунин, 2013, էջ 174
22. 1 2  Трансатлантическая работорговля глазами африканцев
23. 1 2 3  «Осознание трагедии — путь к преодолению её последствий». ООН. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 27-ին.
24. 1 2  Журнал историко-экономических исследований

Գրականություն
-------------

* *Акунин А. С.* Влияние работорговли на становления капитализма в Западной Европе и Северной Америке: человеческий фактор(ռուս.) // *Історичні науки*. — Миколаївський національний університет іменi В. О. Сухомлинського, 2013. — С. 172—176.
* *Aptheker H.* A history of the american people: the colonial era. — New York: New York International Publishers, 1959.
	+ *Аптекер Герберт* История американского народа: Колониальная эра / Перевод с английского И. 3. Романова. — М.: Государственное издательство иностранной литературы, 1962.
* *Глухова З. В.* Влияние института работорговли и рабовладения на становление современного общества(ռուս.) // *Наука сегодня: вызовы, перспективы и возможности: материалы международной научно-практической конференции* : Сборник научных трудов. — Вологда: ООО «Маркер», 2018. — С. 66—68. — ISBN 978-5-907083-25-7.
* *Рено Ф. Даже С.* Африканские рабы в далеком и недавнем прошлом / Франсуа Рено, Серж Даже; Пер. с франц. Горнунг, Михаил Борисович; Отв. ред. Куббель, Лев Евгеньевич; Институт востоковедения АН СССР. — М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1991. — 216 с. — (Рассказы о странах Востока). — 5000 экз. — ISBN 5-02-016600-6
* *Stenou, Katérina* Struggles against slavery: International Year to Commemorate the Struggle against Slavery and its Abolition(անգլ.) // *Послание Генерального директора ЮНЕСКО по случаю Международного года памяти о борьбе с рабством и его отмене (2004 г.)*. — ՅՈւՆԵՍԿՕ, 2004. — С. 41—64.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ելույթներ ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի նիստում՝ նվիրված անդրատլանտյան ստրկավաճառության վերացման 200-ամյակի տոնակատարությանը, 2006 թվականի նոյեմբերի 28
* Ստրկության մասին կոնվենցիաներ և համաձայնագրեր, ՄԱԿ-ի պաշտոնական կայք
* «Негроторговля». *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*. Սանկտ Պետերբուրգ. 1890–1907.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Անդրատլանտյան ստրկավաճառություն** կատեգորիայում։ |


|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Անդրատլանտյան ստրկավաճառություն» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh2021008744 · Microsoft: 2780592174 |

 |