**Տիգրան Գևորգի Չուխաջյան** (1837[…], Կոստանդնուպոլիս - մարտի 23, 1898(1898-03-23), Իզմիր, Զմյուռնիայի սանջակ, Այդինի վիլայեթ, Օսմանյան կայսրություն), հայ կոմպոզիտոր, դիրիժոր, մշակութային-հասարակական գործիչ, հայ ազգային օպերային արվեստի հիմնադիր։ Ի շարս հայ առաջադեմ մյուս մտավորականության, պայքարել է հանուն հայ ազգային մշակույթի զարգացման, մասնակցություն է ունեցել հայկական ազգային երաժշտական մամուլի, երգչախմբերի, երաժշտական թատրոնների ձևավորման գործում, կարդացել է դասախոսություններ։

Չուխաջյանի ստեղծագործություններում համադրված են արևմտահայ քաղաքային երաժշտության և արևմտյան դասական երաշտության ձևերը։ Հեղինակ է դաշնամուրային ստեղծագործությունների, կամերային և սիմֆոնիկ գործերի, գրել է նաև ստեղծագործություններ թատերական ներկայացումների համար։ Չուխաջյանը հեղինակել է հայկական ազգային դասական առաջին օպերան՝ «Արշակ Բ» (1868), «Զեմիրե» օպերա-հեքիաթապատումը, «Լեբլեբիջի Հոր-հոր աղա» (1875), «Արիֆի խորամանկությունը» (1872), «Քյոսե Քեհյա» (1873) օպերետները։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է Կոստանդնուպոլսի Բերա (թուրքերեն՝ Pera) թաղամասում արքունական ժամագործի ընտանիքում։ Հայրը՝ Գևորգը, արվեստի սիրահար էր, ամեն կերպ աջակցում էր տաղանդավոր որդուն ստանալ երաժշտական կրթություն։ Արդեն 15-16 տարեկանում պատանի Չուխաջյանը գրավեց երաժշտական հասարակության ուշադրությունն իր դաշնամուրային կատարումներով։ Հետագայում նրա երաժշտական ունակությունների զարգացմանն օժանդակեց կոմպոզիտոր Գաբրիել Երանյանը։ Մասնագիտական երաժշտական կրթությունը սկսվեց իտալացի դաշնակահար Չ.Մանձոնիի ղեկավարությամբ, ում մոտ տարիներ շարունակ Չուխաջյանը սովորում էր դաշնամուր և երաժշտության տեսություններ։ Վերջինիս խորհրդով նա մեկնում է Իտալիա՝ կրթությունը կատարելագործելու նպատակով. 1861-1864 թթ. սովորել է Միլանում։ Այսպիսով, Չուխաջյանը դարձավ հայ կոմպոզիտորներից առաջիններից մեկը, որը բարձրագույն երաժշտական կրթություն ստացավ Եվրոպայում։ Եվրոպայից վերադառնալուց որոշ ժամանակ անց կոմպոզիտորը ամուսնացավ երգչուհի Արևիկ Աբազյանի հետ։ Այս շրջանից սկսված զբաղվել է նաև մանկավարժական գործունեությամբ։

1860-ական թվականներին Թուրքիայի հայ ազգաբնակչության առաջադեմ ներկայացուցիչների հետ սկսեց պայքարել իր ազգային մշակույթի զարգացման համար՝ լինելով առաջին ագրեսիվ տրամադրված հայ երաժիշտներից մեկը, ով քարոզում էր առաջադեմ եվրոպական երաժշտական մշակույթը, երաժշտական կրթության կազմակերպման ձևերը, ինչպես նաև երաժշտական-հասարակական կյանքը։ Մասնակցում էր հայ երաժշտական միությունների կազմավորմանը, մասնավորապես, համագործակցում էր «Հայկական քնար» կազմակերպության հետ՝ իր տեսակի մեջ եզակի Մերձավոր Արևելքի երաժշտական պատմության մեջ, և Գաբրիել Երանյանի հետ մասնակցում էր «Հայկական քնար» ամսագրի կազմակերպմանը (1861-1864)։ Մասնակցում էր հանրամատչելի համերգների կազմակերպմանը, դասախոսություններ էր կարդում, ղեկավարում էր Կոստանդնուպոլսի Խասգյուղ շրջանի հայկական նվագախումբը։

Տիգրան Չուխաջյան
1872 թվականին Չուխաջյանը դառնում է հայկական երաժշտական թատրոնի հիմնադիրը։ 1877 թվականից ղեկավարում է երաժշտական թատերախումբը։ Հիմնադրել է «Օտտոմանյան օպերայի թատրոնը», որն ավելի ուշ վերանվանվեց «Թուրքական օպերետի հայկական թատերախումբ»։ Համագործակցում էր «Գուսաներգական» թատրոնի հետ, բայց ամենաբեղուն համագործակցությունը Հակոբ Վարդովյանի «Արևելյան թատրոնի» հետ էր, որի երաժշտական ղեկավարն էր տարիներ շարունակ։ 1891-1892 թվականներին կոմպոզիտորը լինում է Փարիզում, որտեղ բեմադրվեցին նրա օպերետները։ Ֆրանսիական մամուլը նրան կոչեց «արևելյան Օֆենբախ»։

Տիգրան Չուխաջյանը և Հակոբ Վարդովյանը, ծաղրանկար, 19-րդ դար
1896 թվականին Չուխաջյանը հակահայկական բռնությունների ուժեղացման հետևանքով մայրաքաղաքից տեղափոխվեց Իզմիր։ Դրանից շատ չանցած՝ 61 տարեկանում նա մահացավ քաղցկեղից։ Արագահաս հիվանդության և մահվան պատճառով նրա վերջին երաժշտական-թատերական ստեղծագործությունները մնում են անավարտ։ Կյանքի վերջին տարիներն անցկացրել է ծայրահեղ աղքատության մեջ։ Չուխաջյանի թաղումը կազմակերպվել է «Կարիքավորների միության» կողմից։ Նրա մահվան մասին «Մշակ» հայկական թերթը ցավով գրեց. «Մահ աղքատության մեջ և փառահեղ թաղում»։

Չուխաջյանի աշակերտուհիներից մեկը այսպես է նկարագրում Չուխաջյանին. 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | «Նա տարբերվում էր իմ իմացած բոլոր մարդկանցից։ Նա ներսում երբեք ֆես չէր կրում. նրա ճերմակող մազերը հիշեցնում էին Բեթհովենին։ Նա ուներ անկրկնելի բնավորություն, հպարտ կեցվածքով և նրբակիրթ շարժուձևով։ Նա ուզում էր, որ իր ուսանողները երաժշտության մեջ ներդնեին սիրտ ու հոգի։ Այլասեր և համեստ մարդ, որը միշտ կրում է մուգ մոխրագույն ֆրակ …» - 
- («Մասիս» շաբաթաթերթ, 31 մայիսի, 2008) |  |

Սան-Ստեֆանոյի հաշտության պայմանագրի կնքման առիթով Չուխաջյանը ռուսական կայսր Ալեքսանդր 2-րդի կողմից պարգևատրվել է Սուրբ Ստանիսլավի շքանշանով։

Թաղված է Իզմիրի հայկական գերեզմանատանը։ Չուխաջյանի մահվանից երկու տարի անց նրա աշակերտ Ա. Սինանյանը նրա շիրիմի վրա տեղադրեց Չուխաջյանի մարմարյա կիսանդրին։

Ստեղծագործական կյանք
--------------------

«Արիֆ» օպերայի պաստառը, 19-րդ դար
Տիգրան Չուխաջյանը թողել է նշանակալից ստեղծագործական ժառանգություն՝ մի քանի օպերա և օպերետ, առաջին կամերային, սիմֆոնիկ և դաշնամուրային ստեղծագործությունները հայկական երաժշտության մեջ, ինչպես նաև՝ երգեր և ռոմանսներ, դրամատիկական ներկայացումների համար երաժշտություն և այլն։ Նրա դաշնամուրային պիեսներն ընդգրկում են բազմազան ժանրեր և ձևեր՝ ընդարձակ ֆանտազիաներ, պարաֆրազներ, ֆուգաներ և պարեր, սակայն առավել բազմազան են պարային բնույթի պիեսները։ Այլ ստեղծագործություններից «Մեծ վալսը», «Արևելյան քնարը» և մի քանի ուրիշներ իրենց իմպրովիզացիոն ոճով ու կատարյալ վարպետությամբ մոտ են Լիստի և Տալբերգի ռոմանտիկ երաժշտության պարաֆրազների և ֆանտազիաների բնույթին։ Չուխաջյանը ձգտում էր տիրապետել առավել արտասովոր երաժշտական ժանրերին ու ձևերին։ Իր ստեղծագործություններում երգահանը եվրոպական երաժշտական արտահայտության մեթոդները հմտորեն համադրում է արևմտահայ քաղաքային ժողովրդական երաժշտության, հայկական փողային երաժշտության տարրերի, ընդհանրապես արևելյան մեղեդիների հետ՝ ցուցադրելով բազմաձայնության մեծ վարպետություն։ Հենց Չուխաջյանի ստեղծագործություններում հայկական երաժշտության մեջ առաջին անգամ հայտնվեցին բազմաձայնության ինքնատիպ ձևեր։ Համարվում է, որ նրա ստեղծագործության մեջ դեռևս բացակայում է հայ ազգային ֆոլկլորը՝ գյուղական ժողովրդական երգեր և այլն։ Այդ շարժումը հայ դասական երաժշտության մեջ սկիզբ է առնում միայն 1880-ական թվականներից։ 

«Արշակ Բ» օպերայի պարտիտուրից մի էջ:
Լինելով մեծապես օժտված երգահան՝ Չուխաջյանը շրջում էր քաղաքի փողոցներով՝ լսելով և նշելով մեղեդիների հատվածներ, ռիթմիկ մոտիվներ՝ դրանք իր ստեղծագործություններում օգտագործելու համար։ Նրա երաժշտական ոճի ձևավորման մեջ մեծ դեր են խաղացել իտալական օպերայի դպրոցը և ֆրանսիական օպերետը։ 1868 թվականին Չուխաջյանը գրում է հայկական առաջին ազգային օպերան՝ «Արշակ 2-րդ»-ը։

1870-ական թվականներից սկսած՝ Չուխաջյանն աշխատում է երաժշտական կատակերգությունների և օպերետների վրա։ Դրանցում երգահանը նրբորեն քողարկում է ազգային, սոցիալական և քաղաքական ակնարկները՝ առաջնային պլան մղելով կենցաղային և երգիծական տարրեր, ռոմանտիկ զգացողություններ։ Հատկապես օպերետներում զգացվում է հայկական քաղաքային երաժշտական ֆոլկլորի ազդեցությունը։ Նա սկսում է համագործակցել հայ և իտալացի լիբրետիստների՝ Տ. Նալյանի, Ալբորետոյի և այլոց հետ։ 1872 թվականին, Գոգոլի «Ռևիզորի» սյուժեի հիման վրա, երգահանը գրում է «Արիֆ» օպերետը (լիբրետո թուրքերեն լեզվով՝ հայերեն տառերով)՝ առաջինը հայ դասական երաժշտության մեջ, 1873 թվականին՝ «Քյոսա քյոխվա» («Ճաղատ տանուտեր») օպերետը (լիբրետոյի հեղինակ՝ Գևորգ Ռշտունի), որը հենց նույն տարում բեմադրվում է Վարդովյանի թատրոնում։ «Քյոսա քյոխվան» հենց սկզբնական շրջանում բեկադրվեց ավելի քան 60 անգամ։ Օպերետներից ամենահայտնին է դառնում «Լեբլեբիջին», որը Չուխաջյանն ավարտել է 1875 թվականին։ Այդ օպերետներին մեծ ճանաչում են բերում երաժշտության քնարականությունը, գործողությունների զարգացման շեշտակիությունն ու սրամտությունը, կենդանի և դիպուկ բնութագրումները։ Ինչպես նշում է Ե. Բարվարտը, իր օպերետային ստեղծագործություններում Չուխաջյանը կրում է օպերետի արևմտաեվրոպական վարպետների՝ Ժ. Օֆֆենբախի, Շ. Լեկոկի և Ֆ. Զուպպեի ազդեցությունը։ Ըստ «Օքսֆորդի օպերային բառարանի»՝ այդ օպերետներում արտացոլվում են հայկական կենցաղն ու ժամանակի բարքերը։ Նրա շատ ստեղծագործություններ հրապարակվել են դեռ 1870-1880-ական թվականներին։ 1890 թվականին երգահանն ավարտում է «Զեմիրե» օպերա-ֆեերիա ն։ Այս ստեղծագործությունների մեծ մասը բեմադրվել է հեղինակի կենդանության օրոք։ Չուխաջյանի սիմֆոնիկ ստեղծագործությունները կատարել է նաև Սինանյանի նվագախումբը Ж 1897 թվականին մամուլում լուրեր են հայտնվում այն մասին, որ Չուխաջյանն ավարտել է «Ինդիանա» օպերան։ Ուսման միլանյան շրջանից սկսած՝ երգահանի հետագա ստեղծագործության վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել Ջ. Վերդիի երաժշտությունը։

Երաժշտական քննադատ Ադոլֆո Տարրասոն Չուխաջյանի ստեղծագործության մասին գրել է.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | «Տիգրան Չուխաջյանն առաջին երգահանն էր, որ կիրառեց եվրոպական երաժշտության տեխնիկան արևելյան երաժշտության մեջ։ Նրա խիստ յուրահատուկ մտքերը, երաժշտական լեզվի թարմությունը, փայլուն գործիքավորումը, ամեն ինչ ներծծված է Արևելքի լույսով։ Նրա հորինվածքը լի է հմայքով և իշխանությամբ, առանձնանում է համադրության և փոխլրացման կատարելությամբ»- (Revue Theatrale, 1904 Paris, No. 16 ) |  |

Չուխաջյանը հեղինակն է նաև սերբ-թուրքական պատերազմի մասին պատմող «Ալեքսինազ» երաժշտական դրամայի։ Ըստ երաժշտական քննադատ Պ. Խերթելենդիի՝ Չուխաջյանը գլխավորապես բելկանտո ոճի երգահան է։ Երաժշտական ազդեցությունների առումով նրա ստեղծագործությունը տատանվում է Բելլինիի և Բորոդինի միջև՝ դառնալով Արևելքի և Արևմուտքի իսկական խառնուրդ։ Երգահանը կենտրոնանում է հիմնականում դուետների և արիաների վրա՝ դրամատիկ պահերի դետալների հազվադեպ ներկայացմամբ։

Ըստ «Օպերայի համառոտ պատմության» և «Օքսֆորդի օպերային բառարանի» հեղինակների, հանդիսանալով թուրքական լծից Հայաստանի ազատագրման մոլի համախոհ՝ Չուխաջյանն ազգայնականության շունչ է հաղորդել իր ստեղծագործություններին։

### Արշակ Բ

Հիմնական հոդված՝ Արշակ Բ (օպերա)
«Արշակ Բ»-ն առաջին հայ ազգային օպերան է և Չուխաջյանի գլուխգործոցը Երգահանն օպերան ավարտեց 1868 թվականին Կոստանդնուպոլսում։ Երկլեզու (հայերեն, իտալերեն) լիբրետոյի հեղինակն էր բանաստեղծ և դրամատուրգ Թովմաս Թերզյանը։ Օպերան հրապարակվեց 1871 թվականին։ Իր ոճով Թերզյանի լիբրետոն դասվում է քնարա-դրամատիկական ժանրին։ Թերզյանի՝ իտալերենով գրված գրքում օպերայի ավարտի մասին գրառումը նշանավորեց հայ ազգային օպերայի ծնունդը։

Առաջին բեմադրությունը հատվածաբար իրականացվեց 1868 թվականի մարտի 10-ին՝ «Նաում» թատրոնում, իտալական թատերախմբի կողմից։ Երգահանը մտադիր էր օպերան ամբողջությամբ բեմադրել հաջորդ՝ 1869 թվականին, սակայն, Օսմանյան կայսրության անբարենպաստ պայմանների և անհրաժեշտ նյութական ռեսուրսների բացակայության պատճառով, մտադրությունն իրականացնել չհաջողվեց։ Հեղինակի կենդանության օրոք օպերայից առանձին համարներ համերգային կատարմամբ հնչում էին Կոստանդնուպոլսում (կատարվում էր «Օլիմպիա» անվանումով), Վենետիկում և Փարիզում։ 1873 թվականին օպերայից հատվածներ ներկայացվեցին Միջազգային ցուցահանդեսում՝ Վիեննայում։

«Արշակ Բ» օպերայի նախերգանքի դաշնամուրային փոխակերպման առաջին էջը՝ հրատարակված «Օլիմպիա» անվամբ Կոստանդնուպոլսում, 1900 թ
Մոնումենտալ «Արշակ Բ» գրվել է Ռոսսինիի, Բելլինիի և, հատկապես, վաղ շրջանի Վերդիի՝ 19-րդ դարի առաջին կեսի իտալական պատմական-ռոմանտիկ օպերայի ավանդույթներով։ Մարմնավորելով լիբրետոյի քնարական գաղափարը՝ Չուխաջյանը նրբորեն բացահայտում է նաև օպերայի հերոսական և դրամատիկ գծերը։ Գլխավոր կերպարներն են Մեծ Հայքի թագավոր Արշակ Երկրորդը, Օլիմպիա թագուհին, Փառանձեմ իշխանուհին, իշխան Գնելը, Տիրիթը և ուրիշներ։ Հայոց պատմությունից վերցված սյուժեն հիմնված է հայ հին պատմիչներ Մովսես Խորենացու և Փավստոս Բուզանդի տված տեղեկությունների վրա։ Գործողությունները ծավալվում են Արմավիրում, 365-367 թվականներին, Հայաստանի, Պարսկաստանի և Հռոմի միջև բարդ հարաբերությունների ժամանակաշրջանում։ Իր գրական-երաժշտական գաղափարով օպերան արտացոլում է նաև 19-րդ դարի հայ ժաղավրդի ձգտումը ազգային և սոցիալական ազատագրման։ Ժանրային առումով «Արշակ Երկրորդը» պատկանում է եվրոպական «Մեծ օպերա» (Grand opera) դասին, որտեղ օգտագործվում են սիմֆոնիկ մեծ նվագախումբ, երգչախումբ, փողային անսամբլ, ծավալվում են մասսայական տեսարաններ։

Չուխաջյանի մահից հետո, 1920 թվականին, նրա այրին՝ Ա. Աբազյանը, երգահանի ձեռագրերն ուղարկեց Հայաստան։ Դրանք հայտնաբերվեցին երաժշտագետ Գ. Տիգրանովի կողմից 1942 թվականին, որից հետո սկսվեց ստեղծագործության երկրորդ կյանքը։ Օպերան ամբողջությամբ ներկայացվեց լայն հասարակայնությանը 1945 թվականի նոյեմբերի 29-ին։ Նոր բեմադրության համար լիբրետոն մշակեց Արմեն Գուլակյանը, խմբավարն էր Միխայիլ Թավրիզյանը։ «Արշակ Երկրորդը» բեմադրվեց Նեապոլում, Վիեննայում և այլուր։ 1956 թվականին օպերան բեմադրվեց Մոսկվայի Մեծ թատրոնում, 2001 թվականին՝ ԱՄՆ-ում։

Սան-Ֆրանցիսկոյի օպերայի երաժշտական ղեկավար, երաժշտագետ Քլիֆորդ Կրաննը «Արշակ Երկրորդ»-ի մասին գրում է.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Իր անզուգական պալատական հեղաշրջումներով, սպանության փորձերով և սիրային հակամարտությամբ «Արշակ Բ» օպերան տալիս է այն ամենը, ինչ կարելի է սպասել իսկական դրամայից։ |  |

«Արշակ Բ»-ի մասին խոսելով՝ երաժշտական քննադատ Դ. Սթիվենսը նկատում է 19-րդ դարի կեսի իտալական օպերայի ազդեցությունը՝ ընդգծելով ստեղծագործության հզոր քնարական արտահայտչականությունը և աղերսները Վերդիի ստեղծագործության հետ։

### Զեմիրե

Հիմնական հոդված՝ Զեմիրե
«Զեմիրեն» Չուխաջյանի վերջին լայնածավալ օպերան է, գրված 1890 թվականին։ Լիբրետոյի հեղինակն է Տիգրան Քելիմջյանը։ Օպերան կազմված է չորս գործողությունից։ Սյուժեի հիմքում ընկած է արաբական հեքիաթը։ Նախնական անվանումն է՝ *«Ebudia e Zemire»*:

Օպերան բեմադրվել է Կոստանդնուպոլսում, ֆրանսիական և իտալական թատերախմբերի համատեղ ուժերով։ Առաջին անգամ «Զեմիրեն» ամբողջությամբ ցուցադրվել է 1891 թվականի ապրիլի 12-ին ֆրանսիական *«Concordia»* թատրոնում։ Մի քանի տարի անց, եվրոպական պրեմիերայի համար, թարգմանվել է իտալերեն (Ֆրանսինի)։ Տեղեկություններ կան, որ օպերան բեմադրվել է իտալական թատերական ընկերության և Թոմասսո Ֆրանսինիի կողմից, *«French Palais de Crystal Theater»* թատրոնում, 1894 թվականին։ Այն ժամանակվա կոստանդնուպոլսյան մամուլի հաղորդագրությունների համաձայն՝ նախատեսվում էր ստեղծագործությունը բեմադրել նաև Վիեննայում, այնուհետև՝ Փարիզում, սակայն այդ մտադրությունները մնացին անկատար։ Չնայած «Զեմիրե»-ի հաջողությանը, այն չբարելավեց հեղինակի նյութական վիճակը։

Օպերա-ֆեերիան ընդգրկում է կոմեդիայի տարրեր և դասվում է *semiseria* (այսինքն՝ «կիսալուրջ») ժանրին։ «Զեմիրեն» ֆանտաստիկ սյուժեով սիրո հուզիչ պատմություն է, որտեղ ներկա են այնպիսի կերպարներ, ինչպիսիք են միստիկ արարածները և ամենազոր Մեծ հրաշագործը։ Գլխավոր գործող անձիք են՝ Զեմիրեն՝ Բենեզար ցեղի առաջնորդի դուստրը, Էբուդիան՝ Մեծ հրաշագործը, Էլսանթուրը՝ Էբուլգանա ցեղի առաջնորդի որդին և ուրիշներ։ 1965 թվականին Բ. Սակկիլարին փորձեց բեմադրել ստեղծագործությունը Երևանում։ Ձայնագրվեցին նաև օպերայի առանձին հատվածներ։ 2008 թվականին «Զեմիրեն» բեմադրվեց ԱՄՆ-ում։ Դա ավելի քան հարյուր տարվա ընդմիջումից հետո օպերայի առաջին ամբողջական բեմադրությունն էր։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ներկայացման ամբողջ ընթացքում ինձ հետ էր Չուխաջյանի հսկայական փորձի և վարպետության հանդեպ հիացմունքի զգացողությունը, ինչպես է նա տիրապետում օպերային ժանրին և թափանցում նրա ամենախորքերը...- Տիգրան Մանսուրյան |  |

Ինչպես նշում են Է. Ուեգել Ուիլյամսը և Ջայ Գրոութը, «Զեմիրե» օպերայի պրեմիերան Կոստանդնուպոլսում փաստացի դարձավ Թուրքիայում օպերային արվեստի ավանդույթների զարգացման սկիզբը։

### Ինդիանա

Հիմնական հոդված՝ Ինդիանա (օպերա)
Չուխաջյանի առավել հայտնի օպերային ստեղծագործությունն է՝ գրված, տարբեր տվյալներով, 1897 թվականին կամ 1870-ական թվականների երկրորդ կեսին։ Լիբրետոն՝ Հովսեփ Յազիչյանի, գրված Աբույուլհակ Համիդի համանուն ստեղծագործության հիման վրա։ Իր ժանրով «Ինդիանան» հայրենասիրական օպերա է, երաժշտագետ Ա. Ասատրյանի կարծիքով, երգահանի լավագույն ստեղծագործություններից մեկը։ Օպերայի ձեռագրերը պահպանվում են Երևանի գրականության և արվեստի թանգարանում, Չուխաջյանի արխիվում։ Օպերան ուսումնասիրվել է նաև երաժշտագետներ Գ. Ստեփանյանի և Մ. Մուրադյանի կողմից։

### Լեբլեբիջի

1870-ական թվականներին Լեյբլեբիջի օպերետը կատարող խումբը:
«Լեբլեբիջին» («Ոլոռ վաճառողը») Չուխաջյանի երկրորդ և ամենաճանաչված օպերետն է, գրված 1875 թվականին։ Լիբրետոյի հեղինակ՝ Թագվոր Նալյան։ Ստեղծագործությունը սկզբնապես կատարվել է թուրքերեն՝ պաշտոնական գրաքննությունը շրջանցելու նպատակով, չնայած օպերետի լիբրետոն թարգմանվել է հայերեն դեռևս Չուխաջյանի կենդանության օրոք։ Օպերետի պրեմիերան տեղի է ունեցել 1875 թվականի նոյեմբերի 17-ին «*Français*» թատրոնում։ Առաջին իսկ բեմադրությունից հետո օպերետը հսկայական հաջողություն ունեցավ, Կոստանդնուպոլսում և Անդրկովկասում բեմադրվեց ավելի քան 100 անգամ։ Ստեղծագործությունը համադրում է կենցաղային կոմեդիայի գծերն ու 19-րդ դարի բուրժուա-արիստոկրատական հասարակության սոցիալական երգիծանքը։ «Լեբլեբիջիի» և Չուխաջյանի մյուս օպերետների մասսայականացմանը նպաստեց նաև Սերովբե Բենկլյանի (Պենկլյան) պրոֆեսիոնալ օպերետային թատերախումբը՝ Բենկլյանի և Չուխաջյանի համատեղ ուժերով կազմակերպված առաջին մշտապես գործող պրոֆեսիոնալ օպերետային թատերախումբը Մերձավոր Արևելքում։ 20-րդ դարի սկզբին օպերետը թարգմանվեց հունարեն և գերմաներեն։ «Լեբլեբիջին» ներկայացվել է Ֆրանսիայի, Եգիպտոսի, Բալկանների, Մերձավոր Արևելքի տարբեր բեմերի վրա՝ հասարակական ճանաչում բերելով հեղինակին։

1943 թվականին Տ. Սարյանն առաջին անգամ օպերետը բեմադրեց Հայաստանում։ Այդ ժամանակ էլ առաջարկվեց ստեղծագործության նոր անվանումը՝ «Կարինե»։ Անվանափոխվեցին նաև գլխավոր հերոսներն ու հերոսուհիները, բացի Հոր-Հոր աղայից։

2011 թվականին օպերետը ներկայացվեց մարսելյան հանրահայտ «Օդեոն» թատրոնում։

### Այլ ստեղծագործություններ

Թովմաս Թերզյանի «Սանդուխտ» ողբերգության Կոստանդնուպոլսում 1862 թվականի մայիսի 12-ի ներկայացման պաստառը։ Երաժշտական ձևավորումը Տիգրան Չուխաջյանի։
Չուխաջյանը հեղինակ է թատերական ներկայացումների և պիեսների համար գրված մի շարք երաժշտական ստեղծագործությունների։ Նրա աշխատանքները, ազգային՝ թեմատիկայով և երաժշտական լեզվով, տոգորված են հայրենասիրությամբ։ Առավել հայտնի են նրա երաժշտական ստեղծագործությունները՝ գրված Պետրոս Դուրյանի «Վարդ և Շուշան», Տ. Գելեմչյանի «Արա Գեղեցիկ կամ սեր և հայրենիք», Թովմաս Թերզյանի «Սանդուխտ», Ս. Թխլյանի «Տրդատ Մեծ և Գրիգոր Լուսավորիչ» ներկայացումների համար։ Ստեղծագործության այս շրջանում առավել հատկանշական է Ռ. Սեֆեջյանի «Վարդան Մամիկոնյան՝ հայրենյաց փրկիչ» բեմադրության համար գրված երաժշտությունը (1867), որի ներկայացումը վերածվեց Օսմանյան կայսրությունում տիրող ռեժիմի դեմ քաղաքական բողոքի։ Ըստ Ե. Բարվարտի, «Մենք հայ ազգի զավակներն ենք» ստեղծագործությունը նույնպես բողոք է թուրքական տիրապետության դեմ Նրա «Թատրոնի երգը» հայկական թատրոնի մանիֆեստի արժեք ու նշանակություն ստացավ։ Չուխաջյանը հեղինակն է նաև «Գարուն» ռոմանսի (խոսք՝ Մկրտիչ Պեշիկթաշլյանի), որն առաջիններից էր հայ դասական երաժշտության մեջ, և «Զեյթունցիների քայլերգի», որն ազգային-ազատագրական պայքարի հիմնի նշանակություն ստացավ։ Ըստ Ա. Ասատրյանի՝ այդ ստեղծագործությունն Արամ Խաչատրյանի կողմից առաջարկվել է որպես Հայկական ԽՍՀ հիմնի տարբերակ։ Ազգային-ազատագրական պայքարի թեման կարևոր տեղ էր գրավում երգահանի ստեղծագործության մեջ։ Շ. Պերինչեկը նշում է.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | «Համիդիե քայլերգը», գրված Չուխաջյանի կողմից, ուղղված էր հիմնականում սուլթանական ռեժիմի դեմ։ «Հայրենիք կամ Սիլիստրան», «Էգեյան ժողովրդական քայլերգերը» նույնպես գրված են այս երգահանի կողմից։ |  |

Չուխաջյանը Կոստանդնուպոլսի հայ պատրիարք Ներսես Վարժապետյանի հիշատակին նվիրված «Ռեքվիեմի» հեղինակն է։ Բացի այդ, նրա գրչին է պատկանում նաև «Զեյբեգլեր» երգիծական օպերան, որի ձեռագրերը, ցավոք, չեն պահպանվել։

Սիմֆոնիկ և դաշնամուրի համար գրված ստեղծագործություններից հայտնի են «Գավոտը» (ջութակի, թավջութակի, դաշնամուրի և հարմոնիումի համար), «Չորս ֆուգան» (լարային նվագախմբի և քառյակի համար), «Ավե Մարիան» (դաշնամուրի համար) և այլն։ Նրա դաշնամուրային ստեղծագործությունները հրատարակվել են դեռ 1870-1880-ական թվականներին Առավել հայտնի «Cascade de Couz» տոկատան հրատարակվել է Կոստանդնուպոլսում 1887 թվականին։

#### Որոշ դաշնամուրային և նվագարանային ստեղծագործությունների հակիրճ ցանկ

* «Mouvement Perpetuel»
* «Perpetuum mobile»
* «Cascade de couz»
* «Illusion (vals)»
* «Apres La Gavotte»
* «Deux Fantaisies Orientales»
* «La Lyre Orientale»
* «Laura»
* «Rapelle-tois»
* «Romans»

Ստեղծագործությունների էկրանավորում
----------------------------------

Տիգրան Չուխաջյանի ստեղծագործություններից առաջինն էկրանավորվել է «Լեբլեբիջին», 1916 թվականին, հրեական ծագումով լեհ ռեժիսոր Զիգմունդ Վեյնբերգի և Ֆուատ Ուզկինայի կողմից։ Այդ ֆիլմը թուրքական կինոարդյունաբերության առաջին գործերից էր։ 1923 թվականին «սիսեռ վաճառողի» մասին ֆիլմը նկարահանվեց Մուխսին-Բեյ Էրթուգրուլի կողմից։ 1934 թվականին նույն ռեժիսորի կողմից իրականացվեց «Լեբլեբիջիի» նոր էկրանավորումը, որն, ի դեպ, Վենետիկի կինոփառատոնում նվաճեց երկրորդ հորիզոնականը։

Հայաստանում երգահանի ստեղծագործությունների առաջին էկրանավորումն իրականացվեց 1954 թվականին՝ «Հայկական կինոհամերգ» երաժշտական ֆիլմի ստեղծմամբ։ «Ալմաստ», «Անուշ» օպերաների, «Գայանե» բալետի հետ մեկտեղ՝ ֆիլմում առաջին անգամ ներկայացվեցին հատվածներ «Արշակ II» օպերայից։

1967 թվականին ռեժիսոր Արման Մանարյանը նախաձեռնեց Հայաստանում առաջին անգամ «Լեբլեբիջի» օպերետի էկրանավորումը՝ նոր՝ «Կարինե» անվանումով։ Գլխավոր հերոսների դերերգերը կատարում էին Գոհար Գասպարյանը և Տիգրան Լևոնյանը։ Ֆիլմը հագեցած է Կոստանդնուպոլսի հայերի ազգային կոլորիտով, ներկայացվում է որպես ուրախ և կենդանի կատակերգություն՝ բուֆ։ 1970 թվականին «Մոսֆիլմ» կինոստուդիայում ֆիլմը կրկնօրինակվեց ռուսերեն։

1988 թվականին, ԽՍՀՄ Պետական Կենտրոնական հեռուստառադիոյի պատվերով, Տիգրան Լևոնյանն ստեղծեց «Արշակ Բ» օպերայի ամբողջական էկրանավորումը (երկու մասից)։

Ներդրումը մշակույթում․ հիշատակ
------------------------------

Տիգրան Չուխաջյանի մահից հետո նրա ձեռագրերն ու պարտիտուրաները ցրվեցին աշխարհով մեկ։ Եղիշե Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանի, ինչպես նաև՝ Հայաստանի ԳԱ Արվեստի ինստիտուտի ուժերով այդ բարձրարժեք ձեռագրերը հավաքվեցին Հայաստանում։

Չուխաջյանը պայքարում էր ազգային մշակույթի զարգացման համար, Կոմիտասի, Սպենդիարյանի, Խաչատրյանի կողքին՝ նա համարվում է հայկական մշակույթի ամենահայտնի գործիչներից մեկը Լինելով 19-րդ դարի մեծագույն երգահաններից մեկը և դարի արևմտահայ ամենաականավոր երգահանը, նա լուծեց իր ժամանակի մշակութային կարևորագույն խնդիրներից մեկը՝ ստեղծեց ազգային օպերան, ինչպես նաև մեծ դեր խաղաց հայ ազգային երաժշտության դպրոցի հիմնադրման գործում։ Նրա օպերային ստեղծագործությունները կարևոր դեր խաղացին ողջ Արևելքի և հայ դասական երաժշտության զարգացման մեջ։ «Արշակ Երկրորդ» օպերան նշանավորում էր պրոֆեսիոնալ օպերային արվեստի սկիզբը ինչպես հայ երաժշտության մեջ, այնպես էլ՝ ողջ Մերձավոր Արևելքում։ Տիգրան Չուխաջյանը հայ երաժշտական թատրոնի հիմնադիրն է, ինչպես նաև՝ Օսմանյան Թուրքիայի երաժշտական թատրոնի հիմնադիրը։ Չուխաջյանը մեծ ներդրում է ունեցել թուրքական օպերային արվեստի զարգացման մեջ։

Հայաստանում Չուխաջյանի անունով կոչել են փողոցներ և երաժշտական դպրոցներ։ Ֆրանսիայում գործում է «Տիգրան Չուխաջյան» հետազոտական կենտրոնը, որն զբաղվում է Եվրոպայում երգահանի ստեղծագործությունների մասսայականացմամբ։

Պենկլյանի թատերախումբը և «Քնար» նվագախումբը Չուխաջյանի գերեզմանաքարին, 1912 թ

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | «Տիգրան Չուխաջյանը հայ ազգային երաժշտության տիտաններից է։ Լինելով հայկական օպերայի հայրը՝ նա հայ երաժիշտներից առաջինն էր, որն իր ստեղծագործություններում օգտագործեց արևմտյան դասական ստանդարտները»։»- Անկինե Քեշիշյան-Մուրադյան |  |

Չուխաջյանի ներդրումը թուրքական մշակույթում ժամանակին գնահատել են նաև առաջադեմ թուրք մտավորականները։ 1872 թվականին, «Արիֆ» օպերետի պրեմիերայից հետո, հայտնի թուրք բանաստեղծ և լրագրող Նամիկ Քեմալը «Իբրետ» թերթում գրել է.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Սա մեր օպերային լեզվով առաջին գործն է։ Նրա կառուցվածքը գեղեցիկ է, իսկ երաժշտությունը՝ հիասքանչ։ Կոմպոզիցիային տրված է իր քնարականությանը համապատասխան կառուցվածք։ Մենք շնորհակալ ենք օսմանյան թատրոնի հիմնադիր Գյուլ Ագոպին, օպերետի հեղինակներ Ալբերտոյին և Տիգրան Չուխաջյանին՝ իրենց աշխատանքի համար, ինչպես նաև՝ դերասաններին՝ լավ բեմադրության և հմուտ խաղի։- Նամիկ Քեմալ |  |

Չուխաջյանի կյանքին և ստեղծագործությանը նվիրված են Նիկողոս Թահմիզյանի, Ա. Ասատրյանի, Գեորգի Տիգրանովի, Գևորգ Գյոդակյանի, Մաթևոս Մուրադյանի, Գ. Ստեփանյանի և այլոց ստեղծագործություններ։

Տես նաև
-------

* Հայաստանի մշակույթ
* Հայկական երաժշտություն

Գրականություն
-------------

* John Hamilton Warrack, Ewan West.։
* Donald Jay Grout, Hermine Weigel Williams. A short history of opera։
* *Stanley Sadie, Christina Bashford.* {{{заглавие}}}. — 1992.
* *Nikoghos Tahmizian.* The life and work of Dikran Tchouhadjian. — Los Angeles: Drazark Press, 2001.
* *Г. Тигранов.* {{{заглавие}}}. — Ер. 1956-1975. — Т. 1-3.
* *Г. Геодакян.* {{{заглавие}}}. — Ер. 1971.
* Сто лет первой армянской опере «Аршак II» Т. Чухаджяна // *«Театр»*. — 1968. — № 5.
* Тигран Чухаджян и его опера «Аршак II». — № 6.
* *G. Papasian.* Arshak II – a dream fulfilled // *«Opera»*. —London, September 2001.
* *G. Papasian.* The three versions of Arsace Secondo. —New York, Spring 1999. — № 158.
* *Աննա Ասատրյան* Տիգրան Չուխաճյանի երաժշտական թատրոնը. հայկական օպերային արվեստի սկզբնավորումը և զարգացման առաջին փուլը // *Պատմա-բանասիրական հանդես*. — 2008. — № 2. — С. 64-80.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Faceted Application of Subject Terminology
2. ↑  muziekweb.nl
3. ↑  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
4. 1 2  Чухаджян Тигран Геворгович // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
5. ↑  «Տիգրան Չուխաճյանի երաժշտական թատրոնը. հայկական օպերային արվեստի սկզբնավորումը և զարգացման առաջին փուլը».
6. 1 2 3 4 5 6  Музыкальная энциклопедия, 1973
7. 1 2  Eva-Maria Barwart "Armenische Volksmusik. Tradition einer christlichen Minderheit im Wandel der Zeit", 2009 (գերմ.)
8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  A. Keshishian-Mouradian "Tigran Tchouhadjian's Zemire Operetta In It Los Angeles Revival After 117 Years"
9. 1 2 3 4  John Hamilton Warrack Ewan West "The concise Oxford dictionary of opera", 1996
10. 1 2 3 4 5  «Театральная Энциклопедия, 1961». Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ օգոստոսի 3-ին. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 25-ին.
11. ↑  Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 12, էջ 467
12. ↑  «Վիեննայի մենաստանի մամուլի շտեմարան- ՔՆԱՐ ՀԱՅԿԱԿԱՆ». Վերցված է 2023 թ․ փետրվարի 10-ին.
13. ↑  «Համահայկական թվանշային գրադարան».
14. 1 2 3  S. Dadoyan. «Garine» (pdf) (ֆրանսերեն).`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ url-status (link)(չաշխատող հղում)
15. 1 2 3 4 5 6 7  «GARINE par Gérald Papasian». Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ հուլիսի 18-ին. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 25-ին.
16. ↑  Հայկական Սովետական Հանրագիտարան «Խորհրդային Հայաստան», էջ 595
17. 1 2  Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 9, էջ 66-67
18. 1 2  Dikran Çuhacıyan Efendi(չաշխատող հղում)
 (թուրքերեն)
19. 1 2 3 4 5 6 7  *Շուշանիկ Ափոյան* Հայկական դաշնամուրային երաժշտությունը նախասովետական շրջանում : Сб. — 1959. — С. 149-161.
20. 1 2  Музыкальный энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990.
21. ↑  *Х. Кушнарев.* Вопросы истории и теории армянской монодической музыки. — Л. 1958.
22. ↑  Армянская советская энциклопедия. — С. 578.
23. 1 2  *Р. А. Атаян.* Армянская Советская Социалистическая Республика. XVI. Музыка // *Большая советская энциклопедия*.(չաշխատող հղում)
24. 1 2  «Ереванская государственная консерватория им. Комитаса». Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ օգոստոսի 17-ին. Վերցված է 2014 թ․ մայիսի 14-ին.
25. ↑  *Donald Jay Grout, Hermine Weigel Williams.* A Short History of Opera. — 4. — Columbia University Press, 2003. — С. 672. — 1030 с. — ISBN 9780231119580"*Tigranyan's first opera, Anush, firmly established an Armenian national opera style.*"
26. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Театральная Энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, 1961. — Т. I. — С. 293-294.
27. 1 2  *Eva-Maria Barwart.* Armenische Volksmusik. Tradition einer christlichen Minderheit im Wandel der Zeit. — 2009. — С. 42. (գերմ.)
28. 1 2  Чухаджян Тигран Геворгович. — 3.
29. ↑  Армянская советская энциклопедия. — С. 386.
30. 1 2  Opera Information Directory. Opera Composers
31. ↑  The Independent Observer of San Francisco Bay Area Opera, 10 September 2001:"…*Chukhadjian was a talent, with the melodiousness of a prime bel canto composer. He straddles a region between Bellini (minus the coloratura) and Borodin, a true amalgam of east and west. Like the bel canto players, he rarely fleshes out dramatic moments, but focuses rather on alluring duets and arias*…"
32. 1 2 3 4  Donald Jay Grout, Hermine Weigel Williams. A short history of opera։
33. 1 2  Чухаджян Тигран Геворгович // *Большой Российский энциклопедический словарь*. Архивировано из первоисточника 17 Նոյեմբերի 2007.
34. ↑  *George Grove, Stanley Sadie.* The New Grove dictionary of music and musicians.
35. ↑  *Agop Jack Hacikyan, Gabriel Basmajian, Edward S. Franchuk.* The Heritage of Armenian Literature: From the Eighteenth Century to Modern Times. — Wayne State University Press, 2005. — С. 381.
36. ↑  *N. Tahmizian.* The life and work of Dikran Tchouhadjian. — Los Angeles: Drazark Press, 2001. — С. 35.
37. ↑  *David Stevens.* An Armenian Opera: First Take.
38. ↑  Русская музыкальная газета. — 1901. — № 19.
39. 1 2  *Введенский Б. А.* Большая советская энциклопедия. — С. 485. Архивировано из первоисточника 22 Մարտի 2014.
40. ↑  San Francisco Opera Association, War Memorial Opera House, 2001-2002, Arsace Secondo, Page 1 of 3
41. ↑  *Kevork B. Bardakjian.* A reference guide to modern Armenian literature, 1500-1920: with an introductory history. — Wayne State University Press, 2000.
42. ↑  The California Courier. —Los Angeles, օգոստոսի 24, 2000.
43. ↑  Опера «Аршак II» на сайте Abril Books
44. 1 2  *Ռոբերտ Դավթյան* Աննա Ասատրյան. «Արշակ Բ» հայոց անդրանիկ օպերան // *Պատմա-բանասիրական հանդես*. — 2007. — С. 290-293.
45. ↑  An armenian opera: first take // *International Herald Tribune*. — հոկտեմբերի 17, 2001.: «*Arshak II comes across as basically a well-made mid-19th-century Italian opera, even in Armenian, and Chukhadjian displays a strong and well-shaped lyric expressiveness, influenced particularly by an obvious familiarity with the idiom of early Verdi.*»
46. 1 2 3  «Dikran Tchouhadjian Zemire». Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ նոյեմբերի 6-ին. Վերցված է 2014 թ․ մայիսի 29-ին.
47. ↑  «Armenian General Benevolent Union - AGBU Press Office». Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ դեկտեմբերի 5-ին. Վերցված է 2014 թ․ մայիսի 29-ին.
48. ↑  «Zemire Organizing Committee». Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ նոյեմբերի 6-ին. Վերցված է 2014 թ․ մայիսի 29-ին.
49. ↑  *Т. Мансурян* После 117 летнего перерыва в Лос-Анджелесе был поставлен опера «Земире» Чухаджяна // *газета «Азг», приложение «Культура»*. — 05-07-2008. — № 013.(չաշխատող հղում)
 (հայ.)
50. 1 2 3 4  *Աննա Ասատրյան* Տիգրան Չուխաճյանի երաժշտական թատրոնը. հայկական օպերային արվեստի սկզբնավորումը և զարգացման առաջին փուլը // *Պատմա-բանասիրական հանդես*. — 2008. — № 2. — С. 75-77.
51. ↑  *Г. Степанян.* Нововыявленная опера Тиграна Чухаджяна // *Гарун*. — 1977. — № 4. Архивировано из первоисточника 16 Հոկտեմբերի 2020.
52. ↑  *М. Мурадян.* О клавире оперы Индиана // *Гарун*. — 1977. — № 4.
53. ↑  Театральная Энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, 1961. — Т. I. — С. 537.
54. ↑  Музыкальный энциклопедический словарь. — 1990.
55. ↑  Армянская музыка // *Музыкальный словарь*.
56. ↑  G. Papasian. «Garine ou Leblebidji Hor-Hor Agha» (PDF) (ֆրանսերեն). Արխիվացված է օրիգինալից (pdf) 2011 թ․ օգոստոսի 13-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունիսի 2-ին.
57. ↑  Оперетта "Карине" Чухаджяна будет представлена армянскому зрителю // *Panarmenian*. — Июль 27, 2012.
58. ↑  *Agop Jack Hacikyan, Gabriel Basmajian, Edward S. Franchuk.* The Heritage of Armenian Literature: From the Eighteenth Century to Modern Times. — Wayne State University Press, 2005. — С. 287.
59. 1 2  *А. Асатрян.* Размышления о трагедии, разыгравшейся с государственным гимном страны. — № 1.(չաշխատող հղում)
60. 1 2  Şule Perinçek. The Contributions of the Armenian People of Culture to the Turkish Revolution and Nation
61. ↑  Армянская советская энциклопедия. — С. 553.
62. ↑  *Тигран Чухаджян*, Гавот, Четыре фука, Каир, 2000
63. ↑  *Тигран Чухаджян*, Аве Мария, Каир, 2000
64. ↑  «Фортепианные токкаты армянских композиторов». Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ մայիսի 13-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունիսի 11-ին.
65. ↑  Leblebici horhor aga(անգլ.) ֆիլմը Internet Movie Database կայքում
66. ↑  *Введенский Б. А.* Большая советская энциклопедия. Архивировано из первоисточника 4 Մարտի 2016.
67. ↑  Leblebici horhor(անգլ.) ֆիլմը Internet Movie Database կայքում
68. ↑  «Армянский киноконцерт (Концерт мастеров искусств Советской Армении)». Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ փետրվարի 19-ին. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 4-ին.
69. ↑  «Կարինե (1967)». Արխիվացված է օրիգինալից 2023 թ․ ապրիլի 16-ին. Վերցված է 2023 թ․ ապրիլի 16-ին.
70. ↑  «Каринэ» - информация о фильме
71. ↑  «Արշակ Երկրորդ». Արխիվացված է օրիգինալից 2023 թ․ ապրիլի 16-ին. Վերցված է 2023 թ․ ապրիլի 16-ին.
72. ↑  Музыкальный энциклопедический словарь.
73. ↑  Don Rubin. 1994։
74. ↑  *Frederick Albert Richardson.* The International quarterly. — С. 163.
75. ↑  Министерство культуры Республики Турция
76. ↑  «Centre de Recherches Dikran Tchouhadjian (CRDT)». Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ ապրիլի 23-ին. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 23-ին.
77. ↑  «Оглушительная победа оперетты «Карине» в театре «Буф дю нор»». Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ նոյեմբերի 2-ին. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 23-ին.
78. ↑  *A. Budak.* The Contributions of The Armenians Over The Constitution of A New Social Life And Literature in 19th Century // *Ozean Journal of Social Sciences*. — 2008. — № 1. — С. 69. Архивировано из первоисточника 8 Հուլիսի 2011. :"*This is the first work in our opera language. Its scheme is beautiful and its music is perfect.Turkish language goes well with musical works. The composition is bodied in accordance with its lyrics. We fecilitate Güllü Agop, deviser of Ottoman Theatre and writers of lyrics and composition of the opera Alberto and Dikran Çuhacıyan for their efforts and the actors staging the play for their skill.*"

Արտաքին հղումներ
----------------

* Կարինե օպերա
* Centre de Recherches Dikran Tchouhadjian (CRDT) Արխիվացված 2013-04-23 Wayback Machine
* Չուխաջյանի ծննդյան 175-ամյակին գիտաժողովին կհնչեն չորս տասնյակ զեկույցներ
* Տիգրան Չուխաջյանը դասարան․ամ կայքում Արխիվացված 2016-09-05 Wayback Machine
* Տիգրան Չուխաջյանը հայկական հանրագիտարանում

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Տիգրան Չուխաջյանի օպերային ստեղծագործություններ |
| --- |
|  |
| Օպերաներ | **Արշակ Բ**  • **Զեմիրե**  • **Ինդիանա**  |
|  |
| Օպերետներ | **Լեբլեբիջի Հոր-հոր աղա**  • **Արիֆի խարդախությունը**  • **Քյոսե Քեհյա**  |

 |


|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Տիգրան Չուխաջյան» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Հանրային ռադիոյի արխիվ · Discogs · Internet Movie Database · International Music Score Library Project |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| ՀԳՀԳ: 15056 · BNF: 16747142x · GND: 129520039 · ISNI: 0000000031979435 · LCCN: n94021526 · VIAF: 70010984 · WorldCat VIAF: 70010984 |

 |

 |