Կոսովոն  հայտարարեց անկախություն Սերբիայից 2008 թվականին. մի քայլ, որը Սերբիան չի ընդունում։ Սերբիան Կոսովոն չի ճանաչում որպես անկախ պետություն։ Սկզբնապես երկուսի միջև հարաբերություններ չկային. այնուամենայնիվ, հաջորդ տարիներին նկատվում է բանակցությունների և համագործակցության աճ Կոսովոյի և Սերբիայի կառավարությունների միջև։

Արձագանքը անկախության հռչակմանը
-------------------------------

Սերբիան կտրականապես դեմ էր Կոսովոյի անկախության հռչակմանը, որը հայտարարվեց 2008 թվականի փետրվարի 17-ին։ 2008 թվականի փետրվարի 12-ին Սերբիայի կառավարությունը ստեղծեց Կոսովոյի սպասվող հռչակագրի դեմ պայքարի գործողությունների ծրագիր, որը նախատեսում էր, ի թիվս այլ բաների, հետ կանչելով սերբական դեսպաններին՝ խորհրդակցելու համար Կոսովոն ճանաչող ցանկացած պետության կողմից բողոքների համար, ինչը նա հետևողականորեն կատարել է։ Անկախությունը ճանաչած երկրներից դեսպանների գործունեությունը սահմանափակվում է արտգործնախարարության ցածրաստիճան պաշտոնյաների հետ հանդիպումներով։ 2008 թվականի փետրվարի 18-ին Սերբիայի ներքին գործերի նախարարությունը կալանքի որոշում կայացրեց Հաշիմ Թաչիի, Ֆաթմիր Սեյդիուի և Յակուպ Կրասնիքի դեմ դավաճանության մեղադրանքով։

2008 թվականի մարտի 8-ին Սերբիայի վարչապետ Վոյիսլավ Կոշտունիցան հրաժարական տվեց՝ լուծարելով կոալիցիոն կառավարությունը՝ հայտարարելով, որ այն չափազանց հեռացված է Կոսովոյի իրավիճակից իր գործունեությունը շարունակելու համար։ Մայիսի 11-ին տեղի ունեցան արտահերթ խորհրդարանական ընտրություններ ՏԻՄ ընտրությունների հետ միասին։ Նախագահ Բորիս Տադիչը հայտարարել է, որ կառավարությունը լուծարվել է «այն պատճառով, որ ԵՄ հետագա ինտեգրման հետ կապված որևէ համաձայնագիր չի եղել»։

2008 թվականի մարտի 24-ին Կոսովոյի և Մեթոխիայի նախարար Սլոբոդան Սամարձիչը առաջարկեց Կոսովոն բաժանել էթնիկ գծերով՝ խնդրելով ՄԱԿ-ին ապահովել, որ Բելգրադը կարողանա վերահսկել հիմնական հաստատությունները և գործառույթները այն տարածքներում, որտեղ սերբերը մեծամասնություն են կազմում, բայց կառավարության մյուս անդամները ու նախագահը մերժեցին այդ պնդումները։ 2008 թվականի մարտի 25-ին վարչապետի Վոյիսլավ Կոստունիցան իր ելույթում հայտարարել է, որ ԵՄ-ին անդամակցությունը պետք է «մի կողմ թողնել», քանի դեռ Բրյուսելը չի հայտարարել, թե ճանաչում է արդյոք Սերբիան իր գոյություն ունեցող սահմաններում։

2008 թվականի հուլիսի 24-ին կառավարությունը որոշեց իր դեսպաններին վերադարձնել ԵՄ երկրներ։ Մյուս դեսպանները վերադարձվեցին ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայում քվեարկության դրական արդյունքի հետևանքով։ Սերբիան վերացրեց բոլոր հարևան երկրների դիվանագիտական ներկայացուցչությունները, որոնք հետագայում ճանաչեցին Կոսովոյի անկախությունը (Ալբանիա, Բուլղարիա, Խորվաթիա, Հունգարիա, Չեռնոգորիա և Հյուսիսային Մակեդոնիա)։

2008 թվականի օգոստոսի 15-ին Սերբիայի արտաքին գործերի նախարար Վուկ Յերեմիչը դիմում ներկայացրեց ՄԱԿ-ին՝ խնդրելով ոչ իրավականորեն պարտավորեցնող Արդարադատության միջազգային դատարանի խորհրդատվական եզրակացությունը, թե արդյոք անկախության հռչակումը միջազգային իրավունքի խախտում է, թե ոչ։ ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեան այդ առաջարկությունն ընդունեց 2008 թվականի հոկտեմբերի 8-ին։ 2010 թվականի հուլիսին ԱՄԴ-ն հրապարակեց իր կարծիքը, որը պարզեց, որ Կոսովոյի անկախության հռչակումը «չի խախտում միջազգային իրավունքը»։

2008–2013 թվականներ
-------------------

Անկախության հռչակումից ի վեր Սերբիան հրաժարվեց ուղղակիորեն գործ ունենալ Կոսովոյի Հանրապետության հետ, բայց միայն միջազգային միջնորդների միջոցով (ՄԱԿ-ի Կոսովոյում ժամանակավոր կառավարման առաքելություն (ԿԺԿԱ) և Եվրոպական Միության Կոսովոյում օրենքի գերակայության առաքելություն (ԵՄԿՕԳԱ))։ Այնուամենայնիվ, որոշակի բարելավում է տեղի ունեցել։ 2011 թվականից սկսած ԵՄ թիմը համոզեց Սերբիային քննարկել Կոսովոյի հետ որոշ սահմանային փոքր հարցեր, 2013 թվականի փետրվարին Բրյուսելում հանդիպեցին Կոսովոյի և Սերբիայի նախագահները։

2012 թվականի մարտի 27-ին Կոսովոյի չորս սերբ, այդ թվում՝ Վիտինայի քաղաքապետը, ձերբակալվել են Կոսովոյի ոստիկանության կողմից՝ փորձելով հատել վիճելի սահմանը, Բելա Զեմլյայի մոտ Կոսովո վերադառնալով հետագա ընտրության քարոզչական նյութերով։ Նրանց հետագայում մեղադրանք էր առաջադրվել «էթնիկական խմբերի միջև ատելության և անհանդուրժողականության հրահրման համար»։

Հաջորդ օրը առևտրային միության գործիչ Հասան Աբազին ձերբակալվել է միության անդամ Ադեմ Ուրսելիի հետ սերբական ոստիկանության կողմից, որը հսկում է Գիլանի մոտ Կոսովո-Կենտրոնական Սերբիա սահմանի հատումը։ Աբազին մեղադրվում էր լրտեսության մեջ, իսկ Ուրսելին՝ թմրանյութերի մաքսանենգության համար։ Ձերբակալությունների մասին հայտարարել է Սերբիայի ներքին գործերի նախարար Իվիցա Դաշիչը, որ «Սերբիայի ոստիկանությունը չի ցանկացել այդպիսի մոտեցում ցուցաբերել, բայց ակնհայտ է, որ իրավիճակը այլևս չէր կարող շարունակվել առանց հաշվեհարդարի։. . Եթե ինչ-որ մեկը ցանկանում է մրցել ձերբակալությունների մեջ, մենք ունենք պատասխանը »։ Ըստ նրա փաստաբանի՝ Աբազին այն ժամանակ պահվում էր մեկուսարանում։ Մարտի 30-ի, Վրանեում գտնվող Սերբիայի բարձրագույն դատարանը Աբազիին նշանակեց երեք օրվա կալանք լրտեսության մեղադրանքով՝ 1999 թվականին տեղի ունեցած միջադեպի կապակցությամբ, որի ժամանակ Աբազին, իբր, տեղեկություն է տվել ՆԱՏՕ-ին։ Աբազիի ձերբակալությունը բողոքարկվեց «Amnesty International»- ի և «Human Right Watch»-ի կողմից։

2012 թվականի հոկտեմբերի 19-ին Բրյուսելում Եվրամիության միջնորդությամբ հարաբերությունների կարգավորման բանակցությունները սկսվեցին Սերբիայի վարչապետ Իվիցա Դաշիչի և Կոսովոյի վարչապետ Հաշիմ Թաչիի հետ, որտեղ երկու վարչապետները նստեցին սեղանի շուրջ և սկսեցին բանակցություններ վարել Պրիշտինայի և Բելգրադի միջև հարաբերությունների կարգավորման վերաբերյալ։ Նման գործարքի հասնելը Սերբիայի ԵՄ-ի թեկնածության անհրաժեշտ պայմանն էր։ Կառավարությունները դանդաղորեն ձեռք են բերել համաձայնագրեր և գործարքներ տարբեր ոլորտներում, ինչպիսիք են՝ տեղաշարժի ազատությունը, համալսարանական դիպլոմները, տարածաշրջանային ներկայացուցչությունը, առևտրի և միջազգային սովորույթների վերաբերյալ։ Բրյուսելում Սերբիան և Կոսովոն պայմանավորվեցին, որ սահմանային համաձայնագրի իրականացումը կսկսվի 2012 թվականի դեկտեմբերի 10-ին։ 2013-ի փետրվարի 6-ին տեղի ունեցավ պատմական հանդիպում, երբ Սերբիայի նախագահ Տոմիսլավ Նիկոլիչը և Կոսովոյի նախագահ Աթիֆետե Յահյագան նստեցին նույն սեղանի շուրջ, առաջին անգամ Կոսովոյի անկախության հռչակումից հետո։

Սերբիայի բարձրաստիճան պաշտոնյաները Բրյուսելում հանդիպել են ԵՄ արտաքին քաղաքականության և անվտանգության հարցերով գերագույն հանձնակատար Քեթրին Էշթոնի հետ, որը տեղի է ունեցել մարտի 11-ին։ Սերբիայի նախագահ Նիկոլիչը հայտարարել է, որ Սերբիան և Կոսովոն շատ մոտ են համաձայնագրի ստորագրմանը, որը կնպաստի նրանց հարաբերությունների բարելավմանը։

2013 թվականի ապրիլի 19-ին երկու կառավարություններն ավարտեցին Բրյուսելի համաձայնագիրը, որը ողջունվեց որպես հարաբերությունների կարգավորման հիմնական քայլ, և թույլ կտա, որ և՛ Սերբիան, և՛ Կոսովոն առաջադիմեն եվրոպական ինտեգրման գործընթացում։ Համաձայնագրում նշվում է, որ երկու պետությունները պարտավորվում են «չխանգարել կամ խրախուսել արգելափակումը մյուս կողմի առաջխաղացումը ԵՄ համապատասխան ուղիներում»։ Ի թիվս այլ միջոցների գործարքը սահմանում է ոստիկանության հատուկ հրամանատար (հրամանատարը նշանակվելու է Պրիշտինայի կողմից սերբերի ներկայացրած ցուցակից) և բողոքարկման դատարանը (Պրիշտինայի օրենքներով և ընթացակարգերով) Կոսովոյի սերբական փոքրամասնության համար, բայց դա չի նշանակում Կոսովոյի անկախության ճանաչում Բելգրադի կողմից։ Հյուսիսային Կոսովոյի սերբական համայնքների վերաբերյալ տրված համաձայնագրում հատուկ դրույթներ չեն եղել, քանի որ բոլոր համայնքները ունեն նույն իրավունքներն ու կարգավիճակը։ Լրատվական հաղորդագրություններում Էշթոնին ասում է. «Այն, ինչ մենք տեսնում ենք, անցյալից մի քայլ հեռու է, և երկուսի համար էլ՝ մի քայլ մոտ է Եվրոպային», մինչդեռ Թաչին հայտարարեց. «Այս պայմանագիրը կօգնի մեզ բուժել անցյալի վերքերը եթե մենք ունենք իմաստություն և գիտելիքներ այն գործնականում իրականացնելու համար»։

Համաձայնագիրը վավերացվել է Կոսովոյի ժողովի կողմից 2013 թվականի հունիսի 28-ին։

2013 թվականից մինչև այսօրվա բանակցություններ
--------------------------------------------

Կոսովո-Սերբիա բանակցությունները դժվարություններ ունեցան Բրյուսելում ձեռք բերված պայմանավորվածության արդյունքում։ 2013 թվականի օգոստոսի 7-ին երկու կառավարությունների միջև համաձայնագիր է ստորագրվել՝ հաստատելով 2014 թվականից ողջ Սերբիայի և Կոսովոյի միջև սահմանային մշտական անցակետներ։

Հյուսիսում սերբ փոքրամասնության ինտեգրումը Կոսովոյի հասարակության մեջ հեշտացնելու համար Կոսովոյի խորհրդարանը ընդունեց համաներման մասին օրենք, որը ներում է շնորհում Կոսովոյի իշխանություններին դիմադրելու համար անցյալի գործողություններին։ Այս սկզբունքը ուժի մեջ է մտել դեկտեմբերի սկզբին, քանի որ Սերբիայի և Կոսովոյի կառավարությունները պայմանավորվել են Հյուսիսային Կոսովոյի սերբական տարածքում Կոսովոյի սերբի նշանակել որպես ոստիկանապետ։ Երկու կառավարությունները նաև համաձայնության եկան, որպեսզի Կոսովոն թույլ տա դիմել իր միջազգային հավաքագրման կոդին, երբ սերբական կառավարությունը սկսի ԵՄ անդամակցության բանակցությունները։ Սեպտեմբերի 19-ին ԵՄԿՕԳԱ-ի գործակալը սպանվեց Կոսովոյի սերբական տարածքում կրակոցներից։ Այս սպանությունը դիտվում էր որպես արարք հաշտության հակառակորդների կողմից։

2014 թվականի վերջին Կոսովո-Սերբիա բանակցությունները դադարեցվեցին՝ կապված Կոսովոյում կառավարության փոփոխության հետ, որն այժմ պաշտպանում էր ավելի խիստ մոտեցում Սերբիայի նկատմամբ։ Լրացուցիչ դժվարություններ առաջացան 2014-ի դեկտեմբերին, քանի որ Սերբիայի նախագահ Տոմիսլավ Նիկոլիչը դեմ էր արտահայտվել կառավարության դիրքորոշմանը՝ հայտարարելով, որ Կոսովոյի վերաբերյալ ցանկացած որոշում պետք է ներկայացվի հանրաքվեի։

2015 թվականի օգոստոսի 26-ին Կոսովոն և Սերբիան ստորագրեցին մի շարք համաձայնագրեր առանցքային ոլորտներում՝ հարաբերությունների խորացման ուղղությամբ։ Կոսովոյի արտգործնախարարը հայտարարեց, որ դա *դե ֆակտո* անկախության ճանաչում էր, մինչդեռ Սերբիայի վարչապետն ասաց, որ դա ապահովում է ներկայացուցչությունը Կոսովոյում էթնիկ սերբերի համար։ Համաձայնագրերի արդյունքում Սերբիան այժմ կարող է առաջ ընթանալ ԵՄ-ին անդամակցելու բանակցությունների ճանապարհով։ Այնուամենայնիվ, Սերբիայի կառավարությունը դեռ դեմ է արտահայտվում ՄԱԿ-ի գործակալություններին միանալու Կոսովոյի կառավարության ցանկացած նախաձեռնության, իսկ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին անդամակցելու վերաբերյալ Կոսովոյի նախաձեռնությունը Բելգրադի կողմից բողոքի ցույցի է ենթարկվել։

2017 թվականի գնացքի միջադեպ
---------------------------

2017 թվականի հունվարին սերբական դրոշի գույներով և «Կոսովոն Սերբիա է» գրությամբ գնացքի Կոսովո անցնելը կանխվել է։ Սերբիայի նախագահ Տոմիսլավ Նիկոլիչը հայտարարել է, որ Սերբիան իր բանակը կուղարկի Կոսովո, եթե հարձակվեն Կոսովոյի սերբերի վրա։ Կոսովոն գնացքը դիտում էր որպես սադրանք։ Ինչպես Սերբիան, այնպես էլ Կոսովոն իրենց զորքերը մոբիլիզացրին Կոսովո-Սերբիա սահմանի երկայնքով։

2018 թվականին Կոսովոյում սերբ քաղաքական գործչի ձերբակալությունը
---------------------------------------------------------------

Կոսովոյի հատուկ ոստիկանությունը ձերբակալել է սերբ քաղաքական գործիչ Մարկո Չուրիչին, ով այցելել էր Հյուսիսային Միտրովիցա 2018 թվականի մարտին։ Չնայած նրան արգելեցին մուտք գործել Կոսովո և Կոսովոյի ոստիկանության նախազգուշացումներին՝ Չուրիչը որոշեց այցելել Միտրովիցայի հյուսիսային հատվածներ։ Հրացաններով զինված Կոսովոյի ոստիկանությունը մուտք գործեց այն տարածք, որտեղ տեղի սերբ քաղաքական գործիչները հանդիպում էին անցկացնում և ձերբակալեց Չուրիչին, ով, ըստ Պաչոլիի, արգելված է մուտք գործել, քանի որ նա «խրախուսում է ատելությունը»։ Մեկնաբանելով այդ իրադարձությունը՝ նախագահ Վուշիչը զանգահարել է Կոսովոյի նահանգի և ոստիկանության ահաբեկիչներին, և որ նրանք դուրս են եկել Հյուսիսային Կոսովոն գրավելու համար։

Առևտրային պատժամիջոցներ (2018-2020)
-----------------------------------

2018 թվականի նոյեմբերի 6-ին Կոսովոն հայտարարեց 10% հարկ Սերբիայից և Բոսնիա-Հերցեգովինայից ներմուծված ապրանքների վրա։ Նոր մաքսատուրքի պաշտոնական հիմնավորումը առևտրի ոչ արդար գործելակերպն էր և Կոսովոյի դեմ ուղղված կործանարար պահվածքը։

2018 թվականի նոյեմբերի 21-ին Կոսովոն հայտարարեց հարկերի դրույքի բարձրացման 100%-ի մասին։ Ենթադրվում է, որ նոր քաղաքականությունը պատասխան էր Կոսովոյի՝ Ինտերպոլին անդամակցելու անհաջող հայտին, որի արդյունքում մեծապես մեղադրվում էին սերբական քարոզչությունը Կոսովոյի պետական պաշտոնյաների կողմից։ Հայտարարության օրը փոխվարչապետ Էնվեր Հոխայը հրապարակայնորեն գրառում է կատարել. «Սերբիան շարունակում է ագրեսիվ արշավը Կոսովոյի դեմ միջազգային հարթակում։ (.. . ) Մեր կենսական հետաքրքրությունը պաշտպանելու համար Կոսովոյի կառավարությունն այսօր որոշում կայացրեց մաքսային սակագինը 100%-ով բարձրացնել։ (.. . ) »

2020 թվականի ապրիլի 1-ին Կոսովոն վերացրեց 100% հարկը Միացյալ Նահանգների և Գերմանիայի ճնշումներից հետո։

Բելգրադ-Պրիշտինա չվերթներ
-------------------------

2020 թվականի հունվարի 20-ին Սերբիան և Կոսովոն պայմանավորվել են ավելի քան վերջին երկու տասնամյակում առաջին անգամ վերականգնել թռիչքները իրենց մայրաքաղաքների միջև։ Eurowings-ը՝ գերմանական դրոշակակիր Lufthansa-ի դուստր ձեռնարկությունը, թռչելու է Բելգրադի և Պրիշտինայի միջև։ Գործարքը տեղի է ունեցել Գերմանիայում Միացյալ Նահանգների դեսպան Ռիչարդ Գրենելի ամիսներ շարունակ դիվանագիտական բանակցություններից հետո, որը նախորդ տարի Նախագահ Դոնալդ Թրամփի կողմից նշանակվել էր Սերբիա-Կոսովո հարաբերությունների հատուկ դեսպանորդ։

Սերբական համայնք
----------------

2016 թվականի դեկտեմբերի 13-ին Եվրամիության խորհրդի 3511-րդ նիստում, պատվիրակները Կոսովոյին կոչ են արել *արագորեն իրականացնել բարեխղճորեն իր անցյալի բոլոր համաձայնագրերի իր մասը, մասնավորապես, Սերբ մեծամասնության քաղաքապետարանների Ասոցիացիա / Համայնք հիմնելը և կառուցողական ներգրավվել Սերբիայի հետ՝ ապագա համաձայնագրերը ձևակերպելու և իրականացնելու հարցում*։ 2016 թվականի դեկտեմբերի 29-ին արտաքին գործերի նախարար Իվիցա Դաշիչը նշել է երկխոսության պահպանման և բոլոր պայմանագրերի կատարման կարևորությունը, հիմնականում դրանք, որոնք վերաբերում են սերբական համայնք հիմնելուն։ 2016 թվականի դեկտեմբերի 30-ին Կոսովոյի նախագահ Հաշիմ Թաչին հայտարարել էր, որ հույս ունի, որ համայնքի հարցերը կլուծվեն 2017 թվականի սկզբին։ Դա երբեք տեղի չի ունեցել, և կառավարության խորքում տեղի ունեցել խորը ճգնաժամեր։

Փոքրամասնություններ
-------------------

1999 թվականին Հարավսլավիայի ռմբակոծությունից ի վեր Կոսովոյի սերբերի մեծ մասը տեղափոխվել է իրենց տներից, ինչպես մյուս փոքրամասնությունները ամբողջ մարզում։ Սերբական ուղղափառ եկեղեցիների, ինչպես նաև սերբական գերեզմանատների ու տների մի զգալի մասը քանդվել է։

2013 թվականի սեպտեմբերին սերբական կառավարությունը դադարեցրեց սերբ փոքրամասնությունների հավաքները Միտրովիցայում, Լեպոսավիչում, Զվեչանում և Զուբին Պոտոկում ՝ որպես Կոսովոյի կառավարության հետ համաձայնագրի մաս։ Միևնույն ժամանակ Կոսովոյի նախագահը ստորագրել է օրենք, որը համաներում է շնորհում Կոսովոյում գտնվող էթնիկ սերբերին՝ Կոսովոյի իրավապահ մարմիններին դիմադրելու համար։

Կոսովոն մեծ ուշադրություն է դարձնում Սերբիայի ալբանական փոքրամասնությանը։ Ալբանական փոքրամասնությունը Սերբիայում հայտնել է ավելի մեծ աջակցություն Կոսովոյում սերբերի իրավունքներին համապատասխան։ 2013 թվականին Կոսովոյի ընդդիմության այն ժամանակվա առաջնորդներից Իսա Մուստաֆան, վկայակոչելով Բրյուսելի համաձայնագիրը, ասաց, որ երբ ավարտվի համաձայնագիրը կյանքի կոչելու ծրագիրը, Կոսովոն և Սերբիան ստիպված են քննարկում անցկացնել այն ալբանացիների իրավունքների հարցի շուրջ, ովքեր ապրում են Պրեսևոյում և Սերբիայում։ 

* Foreign relations of Kosovo
* Foreign relations of Serbia
* Albania–Serbia relations
* Albania–Kosovo relations
* 2008 Serbia protests
* Serbs of Kosovo
* Albanians in Serbia
* Serbs in Albania

Նշումներ
--------

|  |  |
| --- | --- |
| ա.    | **^** Կոսովոն տարածքային վեճի առարկա է Կոսովոյի Հանրապետության և Սերբիայի Հանրապետության միջև։ Կոսովոյի Հանրապետությունը միակողմանիորեն հռչակեց անկախություն 2008 թվականի փետրվարի 17-ին, բայց Սերբիան շարունակում է համարել այն որպես իր ինքնիշխան տարածքի մաս։ Երկու կառավարությունները սկսեցին կարգավորել հարաբերությունները 2013 թվականին՝ որպես Բրյուսելի 2013 թվականի համաձայնագրի մաս։ Ներկայումս Կոսովոն ՄԱԿ-ի անդամ 193 պետություններից 97-ի կողմից ճանաչվում է որպես անկախ պետություն։ Ընդհանուր առմամբ, ՄԱԿ-ի անդամ 112 պետություններ ինչ-որ պահի ճանաչել են Կոսովոն, որոնցից 15-ը հետագայում չեղարկել է իրենց ճանաչումը։ |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Meares, Richard (2008 թ․ փետրվարի 18). «Serbia charges Kosovo leaders with treason». *Reuters*. Վերցված է 2010 թ․ հունվարի 28-ին.
2. ↑  «Podnesena krivična prijava protiv Tačija, Sejdijua i Krasnićija». Trebinjedanas.com. Վերցված է 2010 թ․ ապրիլի 28-ին.
3. ↑  Divisions over Kosovo cripple Serb government Արխիվացված 2008-04-11 Wayback Machine, The Daily Telegraph, 8 March 2008.
4. ↑  «Tadić: Lack of agreement on EU toppled government». B92.net. 2008 թ․ մարտի 10. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ հունիսի 7-ին. Վերցված է 2010 թ․ ապրիլի 28-ին.
5. ↑  Serbia proposes dividing Kosovo along ethnic lines Արխիվացված 2008-03-27 Wayback Machine, International Herald Tribune, 25 March 2005.
6. ↑  «Serb Ministers Deny Kosovo Partition Talks». Balkaninsight.com. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ հունվարի 12-ին. Վերցված է 2010 թ․ մարտի 28-ին.
7. ↑  «PM: Serbia not choosing between Russia and West». B92.net. 2008 թ․ մարտի 25. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ հունիսի 7-ին. Վերցված է 2010 թ․ ապրիլի 28-ին.
8. ↑  «Serbian diplomats return to countries recognizing Kosovo». En.rian.ru. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հոկտեմբերի 10-ին. Վերցված է 2010 թ․ ապրիլի 28-ին.
9. ↑  «Serbia Expels Macedonian, Montenegrin Envoys Over Kosovo». Dw-world.de. Վերցված է 2010 թ․ ապրիլի 28-ին.
10. ↑  «UN seeks World Court Kosovo view». *BBC*. 2008 թ․ հոկտեմբերի 8. Վերցված է 2009 թ․ օգոստոսի 19-ին.
11. ↑  «Kosovo independence declaration deemed legal». *Reuters*. 2010 թ․ հուլիսի 22. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ սեպտեմբերի 24-ին. Վերցված է 2012 թ․ սեպտեմբերի 24-ին.
12. ↑  «Rule of Law liaison Office». Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ օգոստոսի 1-ին. Վերցված է 2017 թ․ հունվարի 17-ին.
13. ↑  «After a police protocol, EULEX and Serbian officials will intensify preparations for customs and judiciary cooperation». Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ փետրվարի 11-ին. Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 1-ին.
14. ↑  «Serbia and Kosovo: Inching closer». *The Economist*. 2013 թ․ փետրվարի 2. Վերցված է 2013 թ․ փետրվարի 11-ին.
15. 1 2  «Serbia/Kosovo: Halt Arbitrary Arrests». Human Rights Watch. 2012 թ․ մարտի 31. Վերցված է 2012 թ․ ապրիլի 19-ին.
16. ↑  Lawrence Marzouk and Gordana Andric (2012 թ․ մարտի 28). «Dacic: Kosovo Trade Unionist Arrest Is Retaliation». *Eurasia Review*. Վերցված է 2012 թ․ ապրիլի 19-ին.
17. ↑  Fatmir Aliu (2012 թ․ մարտի 30). «Hasan Abazi Faces Month in Custody». *Eurasia Review*. Վերցված է 2012 թ․ ապրիլի 19-ին.
18. ↑  «Serbia: Amnesty International condemns "retaliatory" arrest of Kosovo Albanian trade unionist». Amnesty International. 2012 թ․ մարտի 29. Վերցված է 2012 թ․ ապրիլի 19-ին.
19. ↑  «Dacic and Thaci Meet in Brussels, Make History». Balkan Insight. Վերցված է 2013 թ․ ապրիլի 19-ին.
20. 1 2  «Serbia and Kosovo reach EU-brokered landmark accord». *BBC*. 2013 թ․ ապրիլի 19. Վերցված է 2013 թ․ ապրիլի 19-ին.
21. ↑  «Serbia PM Pledges Kosovo Solution in 2013». Balkan Insight. Վերցված է 2013 թ․ ապրիլի 19-ին.
22. ↑  «Kosovo, Serbia Presidents Hail Outcome of Talks». Balkan Insight. Վերցված է 2013 թ․ ապրիլի 19-ին.
23. ↑  «Nikolic: Very close to an agreement with Kosovo». Balkan Inside. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ դեկտեմբերի 7-ին. Վերցված է 2013 թ․ ապրիլի 19-ին.
24. ↑  «Unofficial text of proposed Kosovo agreement». B92. 2013 թ․ ապրիլի 19. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ սեպտեմբերի 27-ին. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 17-ին.
25. ↑  «Kosovo and Serbia Reach Historic Deal in Brussels». Balkan Insight. 2013 թ․ ապրիլի 19. Վերցված է 2013 թ․ ապրիլի 19-ին.
26. ↑  «LIGJI NR. 04/L-199 PËR RATIFIKIMIN E MARRËVESHJES SË PARË NDËRKOMBËTARE TË PARIMEVE QË RREGULLOJNË NORMALIZIMIN E MARRËDHËNIEVE MES REPUBLIKËS SË KOSOVËS DHE REPUBLIKËS SË SERBISË». Վերցված է 2017 թ․ հունվարի 17-ին.
27. ↑  «Kosovo MPs Defy Protests to Ratify Serbia Deal :: Balkan Insight». Վերցված է 2017 թ․ հունվարի 17-ին.
28. ↑  «Permanent Kosovo-Serbia Border Crossings Due in 2014 :: Balkan Insight». Վերցված է 2017 թ․ հունվարի 17-ին.
29. 1 2  «Kosovo President Approves Controversial Amnesty Law :: Balkan Insight». Վերցված է 2017 թ․ հունվարի 17-ին.
30. ↑  «Serb to Run Police in North Kosovo :: Balkan Insight». Վերցված է 2017 թ․ հունվարի 17-ին.
31. ↑  «EULEX Policeman Shot Dead in North Kosovo :: Balkan Insight». Վերցված է 2017 թ․ հունվարի 17-ին.
32. ↑  «Kosovo Opposition Hand Serbia Talks to Nationalists :: Balkan Insight». Վերցված է 2017 թ․ հունվարի 17-ին.
33. ↑  «Serbian President Demands Kosovo Referendum :: Balkan Insight». Վերցված է 2017 թ․ հունվարի 17-ին.
34. ↑  «Kosovo and Serbia sign 'landmark' agreements». 2015 թ․ օգոստոսի 26. Վերցված է 2017 թ․ հունվարի 17-ին.
35. ↑  «Kosovo Plans to Join UNESCO by November :: Balkan Insight». Վերցված է 2017 թ․ հունվարի 17-ին.
36. ↑  «Serbia Vows to Stop Kosovo Joining UNESCO :: Balkan Insight». Վերցված է 2017 թ․ հունվարի 17-ին.
37. 1 2  «Serbia-Kosovo train row escalates to military threat». *BBC News* (բրիտանական անգլերեն). 2017 թ․ հունվարի 15. Վերցված է 2017 թ․ հունվարի 20-ին.
38. ↑  «Kosovo Arrests Serbian Official for Illegal Entry».
39. ↑  «Vučić: Teroristi hteli da pokažu moć i podršku Zapada». B92.
40. ↑  «Kosovo Slaps 100 Percent Tariffs On Serbia, Bosnia To 'Defend Vital Interest'» (english). rferl.org/. 2018 թ․ նոյեմբերի 21.`{{cite news}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
41. ↑  «Kosovo Imposes Customs Tariffs on Serbia, Bosnia» (english). balkaninsight.com. 2018 թ․ նոյեմբերի 6.`{{cite news}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
42. 1 2 3  «Serbia-Kosovo Flights to Resume Under U.S.-Brokered Deal» (english). The New York Times. 2020 թ․ հունվարի 20.`{{cite news}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
43. ↑  «General Affairs Council, 13/12/2016». Council of the European Union. 2016 թ․ դեկտեմբերի 13. էջեր 28–29.
44. ↑  «Thaçi: I hope that the issue of CSM will be resolved early in 2017». European Western Balkans. 2016 թ․ դեկտեմբերի 30.
45. ↑  «Serbia Pulls Plug on North Kosovo Assemblies :: Balkan Insight». Վերցված է 2017 թ․ հունվարի 17-ին.
46. ↑  «Serbia's Presevo Albanians Ask Pristina for Support». BalkanInsight. 2013 թ․ մայիսի 17. Վերցված է 2018 թ․ ապրիլի 20-ին.