recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Մեզոզոյան դարաշրջան** (հուն․ μέσος— միջին և ζωή— կյանք), Երկրի շերտագրական սանդղակի նախավերջին խումբը և երկրաբանական պատմության նրան համապատասխանող դարաշրջանը։ Ընդգրկում է 230 թվականից մինչև 67 միլիոն տարի մ․ թ․ ա․։ Մեզոզոյան դարաշրջանի տևողությունը մոտ 163 միլիոն տարի է։ 
Մեզոզոյան դարաշրջանն առաջին անգամ անջատել է անգլիացի երկրաբան Ջ․ Ֆիլիպսը, 1841 թվականին։ Բաժանվում է 3 ժամանակաշրջանի՝ տրիասի ժամանակաշրջան, յուրայի ժամանակաշրջան և կավճի ժամանակաշրջան։ Մեզոզոյան դարաշրջանի ընթացքում են ձևավորվել ժամանակակից մայր ցամաքների և, հավանաբար, օվկիանոսների իջվածքների մեծ մասի (բացառությամբ խաղաղականի, որն, ըստ երևույթին, գոյություն է ունեցել ավելի վաղ) հիմնական ուրվագծերը։ Մեզոզոյան դարաշրջանը բնութագրվում է գլխավորապես մերկասերմ ու պտերային բուսականությամբ և այնպիսի ֆաունայով, որտեղ ողնաշարավորների մեջ գերակշռում են սողունները։ Բնորոշ է նաև ծածկասերմ բույսերի, կաթնասունների և թռչունների երևան գալը։ Պալեոզոյան դարաշրջանի վերջում բոլոր հին պլատֆորմները բարձրանում են ծովի մակարդակից և գոտևորվում հերցինյան ծալքավորության հետևանքով առաջացած ծալքավոր լեռնային համակարգերով։ Հարավային կիսագնդում էր գտնվում Գոնդվանա հնագույն վիթխարի մայր ցամաքը։ Պալեոզոյան դարաշրջանի վերջում երկրակեղևի մայրցամաքային մարզերը հսկայական տարածություններ են գրավում։ Մեզոզոյից սկսվում է դրանց իջեցումը, որն ուղեկցվում է ծովի տրանսգրեսիաներով։ Գոնդվանան տրոհվում է առանձին մայր ցամաքների (Աֆրիկա, Հարավային Ամերիկա, Ավստրալիա, Անտարկտիդա և Հինդուստանի թերակղզու զանգվածը)։ Պերմի և տրիասի սկզբի արիդային պայմանները մեզոզոյում փոխվում են ավելի խոնավ կլիմայով։ Կավճի ժամանակաշրջանի կեսերին բուսականության կազմում կատարվում է կտրուկ փոփոխություն, ծածկասերմ բույսերը սկսում են տիրապետողդիրք գրավել, որը և պահպանվում է մինչև այժմ։ Մեզոզոյան դարաշրջանի ընթացքում զգալիորեն փոխվում է նաև ծովերի ֆլորայի և ֆաունայի կազմը։ Պալեոզոյան սեռերը և տեսակները լրիվ անհետանում են տրիասի սկզբում և փոխվում նորերով։ Զարգանում են թերթախռիկավորներն ու փորոտանիները, իսկ ուսոտանիները, որ տիրապետում էին պալեոզոյում, ետին պլան են մղվում։ Գլխոտանիներից ծաղկման են հասնում ամոնիտները և բելեմնիտները, ձկներից գերիշխում են փշոտ տեսակները։ Մեզոզոյան դարաշրջանի վերջում մահանում են խոշոր ծովային սողունները (իխտիոզավրերը), անողնաշարավորներից՝ ամոնիտները, բելեմնիտները և այլն։ Մեզոզոյան դարաշրջանի նստվածքների հետ կապված են մի շարք օգտակար հանածոների հանքավայրեր՝ քարածուխ (ՌԴ ասիական մաս, Չինաստան, ԱՄՆ), նավթ, երկաթ (ՌԴ, Ֆրանսիա), բոքսիտներ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 377)։*  |
**Ֆրաունհոֆերյան գծեր**, կլանման գծեր Արեգակի սպեկտրում։

Ֆրաունհոֆերյան գծերն առաջինը դիտել է (1802) անգլիացի ֆիզիկոս Ուիլյամ Վոլաստոնը, իսկ 1814 թվականին հայտնաբերել ու մանրամասն նկարագրել է գերմանացի ֆիզիկոս Յոզեֆ Ֆրաունհոֆերը։ Այդ գծերի առաջացման պատճառը ճշգրիտ բացատրել է Գուստավ Կիրխհոֆը։

Արեգակի սպեկտրի ինֆրակարմիր, ուլտրամանուշակագույն և տեսանելի տիրույթներում դիտվում են ավելի քան 20 հազար ֆրաունհոֆերյան գծեր, որոնցից շատերը նույնացվում են հայտնի քիմիական տարրերի սպեկտրային գծերի հետ։

Աղյուսակում բերված են առավել ինտենսիվ ֆրաունհոֆերյան գծեր տեսանելի տիրույթում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 12, էջ 731)։*  |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ ռուսական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 14164350 |

 |
**Վերլուծություն՝** անալիզ, ճանաչողության հնար՝ օբյեկտի տարրերի (մասերի, կողմերի, հատկությունների, հարաբերությունների, ինչպես նաև տեսակների) մտովի առանձնացումը։ Հակադիր է համադրությանը, որի (և մյուս հնարների) հետ օրգանապես կապված է ճանաչողության պրոցեսում։ Բուն գիտական մտածողության մեջ Վերլուծության օբյեկտի մտովի տարրաբաժանումն է՝ տարրերի հարաբերության որոշմամբ, տարբեր առումներով դրանց գնահատմամբ հանդերձ, որով Վերլուծությունը դառնում է ճանաչողության արդյունավետ հնար։ Վերլուծությանը հաջորդում է օբյեկտի, որպես ամբողջության, նախնական ըմբռնմանը և նշանակում է ճանաչողության հետագա խորացում, որակապես նոր աստիճան օբյեկտի էության բացահայտման մեջ։ Վերլուծության է ենթարկվում ինչպես եզակի օբյեկտը (ասենք՝ Հովհաննես Թումանյանի «Անուշ» պոեմը), այնպես էլ ընդհանուրը (ասենք՝ պոեմը որպես գրական ժանր)։ Գործնականում, մանավանդ ուսուցողական նկատառումով, առավել հաճախ ընդհանուրի վերլուծություն տրվում է եզակի, որպես օրինակի, նմուշի վերլուծության միջոցով։ Վերլուծական կարողությունը ձևավորվում է հասարակական-աշխատանքային գործունեության, աշխարհի պրակտիկ յուրացման ընթացքում, առարկաների փաստական, ֆիզիկական մասնաբաժանման հիման վրա՝ չհանգելով հանդերձ վերջինիս։ Ֆիզիկայի, քիմիայի, կենսաբանության և այլ բնագավառներում գիտափորձի ժամանակ օբյեկտի փաստական մասնաբաժանումը (օրինակ, քիմիական տարրալուծումը), փոփոխումը ուղեկցվում են վերլուծությամբ։ Վերլուծության ժամանակ միտքն ընթանում է ամբողջից դեպի մասը, առարկայից դեպի հատկությունն ու հարաբերությունը, ընդհանուրից դեպի մասնավորը [ըստ բաժանման (հասկացությունների)]։ Մաթեմատիկայում վերլուծություն ըմբռնվում է նաև մի հատուկ իմաստով, որ սովորաբար արտահայտվում է «անալիզ» տերմինով։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 409)։*  |
Ատոմ
**Մեզոատոմ** (մեզո (ն) և ատոմ), ատոմանման համակարգ, կազմավորվում է, երբ ատոմի միջուկի կուլոնյան դաշտը զավթում է թիրախի նյութի մեջ արգելակվող բացասական լիցքավորված մասնիկները (\mu \_, \pi \_, {\displaystyle \kappa }\_ մեզոններ և այլն)։ Մեզոատոմի գոյությունը կանխագուշակել է ամերիկացի ֆիզիկոս Ջ․ Ուիլերը, 1949 թվականին, \pi\_ մեզոնի հայտնագործումից հետո։ Ատոմի ուղեծրում մեզոնի տեղ գրավելը ուղեկցվում է արտաքին էլեկտրոններից մեկի հեռացմամբ, ուստի Z ատոմական համարով տարրի Մեզոատոմը բաղկացած է Ze դրական էլեկտրական լիցքով միջուկից, բացասական մեզոնից և (Z—1) էլեկտրոնից։ Սովորաբար Մեզոատոմը կազմավորվում է գրգռված վիճակում։ Այնուհետև 10−13վրկ կարգի ժամանակամիջոցում տեղի է ունենում Մեզոատոմի ապագրգռում ոչ ճառագայթային անցումների հետևանքով, այսինքն՝ զավթված մեզոնը հաջորդաբար անցնում է նվազ գրգռված վիճակի, իսկ էներգիայի ավելցուկը ծախսվում է ատոմից էլեկտրոնի դուրս մղման համար (Օժե-պրոցեսներ)։ Հետո սկսվում են ճառագայթային անցումները (մեզոնային γ-ճառագայթում), որոնք տևում են այնքան, մինչև մեզոնը հասնում է հնարավոր նվազագույն էներգետիկ վիճակին։ Հիմնական վիճակին հասած մեզոնը Մեզոատոմում մնում է այնքան ժամանակ, քանի դեռ չի տրոհվել կամ զավթվել միջուկի կողմից։ Նշանակում է, Մեզոատոմի կյանքի տևողությունը մեզոնի կյանքի տևողության կարգի մեծություն է։ Մեզոատոմի շառավիղը հիմնական վիճակում **5\*10 −9 \* μ/Z μմ** սմ կարգի է (\mu մ-ը և \mu -ն մեզոնի և էլեկտրոնի բերված զանգվածներն են)։ Քանի որ Մեզոատոմներում մեզոններն ավելի մոտ են գտնվում միջուկին, քան էլեկտրոնները, ուստի միջին և ծանր միջուկներում Մեզոատոմի հիմնական վիճակում գտնվող մեզոնները կյանքի տևողության մեծ մասն անցկացնում են միջուկի ներսում։ Տարբեր Մեզոատոմների հատկությունների ուսումնասիրությունը տեղեկություն է տալիս տարրական մասնիկների, դրանց փոխազդեցությունների, ինչպես նաև ատոմի միջուկի մասին։ Այսպես, \mu \_ մեզոատոմի միջոցով հնարավոր է տեղեկություն ստանալ միջուկի ձևի և չափերի, միջուկի ծավալում էլեկտրական լիցքերի բաշխման մասին։ Մեզոատոմի ռենտգենյան ճառագայթման սպեկտրները զգալիորեն հարուստ են սովորական ռենտգենյան սպեկտրից, իսկ դրանց կառուցվածքն էապես կախված է միացություն կազմող տարրերի քիմիական և ֆիզիկական վիճակից։ Այդ սպեկտրների օգնությամբ կարելի է ուսումնասիրել Մեզոատոմ պարունակող մոլեկուլների էլեկտրոնային թաղանթի կառուցվածքը։ Հետազոտությունների այս ուղղությունն ստացել է մեզոնային քիմիա անվանումը։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 377)։*  |
Պիսուարներ հասարակական զուգարանում
**Պիսուար** (ֆր.՝ Pissoir) կամ **ուրինալ**, զուգարանակոնքի տարատեսակ, որը նախատեսված է բացառապես մեզի արտազատման համար։ Որպես կանոն, կիրառվում է հասարակական զուգարաններում։ Կարող է պատրաստվել տարբեր նյութերից՝ սանֆայանսից, էմալացված մետաղից կամ այլ նյութերից։

Պիսուարները տարբեր պետություններում
-----------------------------------

Բաց պիսուար Հաագայում
Իսլամական զուգարանային էթիկետը արգելում է կանգնած դիրքում միզել, ուստի իսլամական պետություններում պիսուարները չեն կիրառվում։
Որոշ պետություններում (Ֆրանսիա, Նիդերլանդներ և այլն) կիրառելի են բաց պիսուարներ։

Կանանց համար նախատեսված պիսուարներ
----------------------------------

Կանանց համար նախատեսված պիսուարից օգտվում են մեջքով դեպի պիսուարը
Արևմտյան աշխարհում ընդունված է, որ կանայք միզարձակման ժամանակ պիտի նստած դիրքով լինեն։ Հավասար հնարավորությունների ստեղծման համար հաճախ են կիրառվում, այսպես կոչված, կանացի պիսուարները, որոնք հարմարեցված են նստելու կամ կքանստելու համար։ Այդ պիսուրաները լայն տարածում չստացան, քանի որ անհարմարավետ են կանանց համար։

Քսաներորդ դարի ավարտին արևմտյան երկրներում ի հայտ եկան հատուկ հարմարանքներ, որոնք թույլ տվեցին կանանց կանգնած դիրքում միզել։ Այդ հարմարանքները հաճախ կոչվում են ուրինելլա։

Շատ հազվադեպ հանդիպում են ունիսեքս պիսուարներ, որոնք նախատեսված են կքանստելու համար և ավելի նման են զուգարանակոնքի։

Պիսուարներն արվեստում
---------------------

«Շատրվան», Մարսել Դյուշան
Դադաիզմի հիմնադիր, արվեստագետ և արվեստի տեսաբան Մարսել Դյուշանի աշխարհահռչակ գործը՝ «Շատրվան» ռեդի-մեյդը, իրենից ներկայացնում է պիսուար, որ վրա Դյուշանը ստորագրել է՝ «R. Mutt»։

«Շատրվանը» ստեղծվել է 1917 թվականին և համարվում է դադաիզմի առավել նշանավոր գործերից մեկը և Դյուշանին այսպիսով մոտեցնում է սյուռեալիզմին։ Այս աշխատանքը, ինչպես և բազում այլ ռեդի-մեյդներ, հիմնված է Դյուշանի «հանկարծակիության սկզբունքի» վրա։

Պատկերասրահ
-----------

* Հին չինական պիսուար
* Բազմատեղանի
* «Kisses!» պիսուարը
* Աղբամանի և պիսուարի համադրություն
* Գոթական դիզայնով պիսուար Օսլոյում
**Անդրանիկ Բորիսի Դանոյան** (ծնվ. է հունվարի 14 1966, Մարմարաշեն, ՀԽՍՀ), 1984 թվականին զորակոչվել է Սովետական բանակ և իր զինծառայությունն անց է կացրել Կամչատկայում՝ որպես փոխհրամանատար։ Զորացրվել է սերժանտի կոչմամբ։ 1990-ական թվականների սկզբից Երկրապահ-կամավորականների Մասիսի ջոկատի կազմում մասնակցել է Արցախյան ազատամարտին՝ եղել Լաչինում, Երասխում, Մատաղիսում, Մարտունիում, Տոնաշենում, Հորադիսում և այլուր։ Պատերազմից հետո աջակցել է անկախ Հայաստանի բանակաշինության գործընթացին և զորացրվել փոխգնդապետի ուսադիրներով։ 2016թ.-ի ապրիլյան պատերազմը կրկին կանչեց նրան Արցախ և նա իր նախկին հրամանատարի՝ Մասիսի Սայադի և իր հին մարտական ընկերների հետ միասին կրկին կամավորագրվեց և համալրեց նորաստեղծ **«Հայդուկ»** ջոկատի շարքերը։ Ապրիլյան պատերազմի առաջին օրերից հաշված, մոտ 45 օր ու գիշեր եղավ Արցախյան առաջնագծում և կանգնեց մեր սահմանապահ առյուծ տղերքի կողքին։ Փոխգնդապետի կոչումն ու հարուստ մարտական անցյալը կրելով հանդերձ՝ երբեք չհպարտացավ, չգոռոզացավ և հարկ եղած դեպքում անգամ շարքայինների, դասալիքների և զինապարտ կամավորականների կողքին հավասարի պես մասնակցեց նաև հողաշինարարական-ինժեներական աշխատանքներին։ Երբեք չվախեցավ և չխուսափեց դժվարություններից, հոգատար վերաբերմունքն ու բարի ժպիտն էլ երբեք չհեռացան նրանից։
**Մկնիկ արքայադուստրը**, ֆրանսիական ժողովրդական հեքիաթ։

Սյուժե
------

Հեքիաթը պատմում է մի ծեր արքայի մասին, որն ունենում է մի աղջիկ ու մեծ խնջույք կազմակերպում։ Խնջույքին չի հրավիրում ծեր կախարդուհուն, վերջինս զայրանում է և աղջկան մկնիկ է դարձնում:Արքայադուստրը պետք է կախարդված մնար, մինչև կախարդի քույրը կժպտար, որը, սակայն, երբեք չէր ժպտում։

Տարիներ անց պատերազմ է սկսվում իտալացիների և ֆրանսիացիների միջև։ Մկնիկը հոր հետ գնում է պատերազմ։ Պատերազմի դաշտում լսվում է մի երգ, որը երգում էր մկնիկը։ Իտալիայի արքայազնը որոշում է նրան կնության առնել, իմանալով հանդերձ, որ նա մուկ է։ Թագավորը երեք որդի ուներ. նա կանչում է նրանց և ասում, որ ով կբերի ամենգեղեցիկ գործվածքը, նա կդառնա արքա։ Հաջորդ օրը արքան ստուգում է բոլորի բերած գործվածքները, իսկ արկղի մեջ մի մետաքսի պես կտոր էր։ Այս անգամ էլ հրամայում է բերել ամենագեղեցիկ հարսնացուին։ Ճանապարհին մկնիկը տեսնում է կախարդի դղյակը, որի մոտ նստած էր կախարդուհու քույրը, ով ծիծաղում էր։ Սրանից հետո կախարդանքն անցնում է։ Արքան գնահատում է աղջկա գեղցկությունը և գահը ժառանգում փոքր տղային։

Կերպարներ
---------

* Ֆրանսիայի արքա
* Իսպանիայի արքա
* Մկնիկ արքայդուստր
* Կրտսեր որդի
* Ավագ որդի
* Միջնեկ որդի
* Կախարդուհի
* Կախարդուհու քույրը
* Պորտուգալիայի արքայադուստր
* Թուրքիայի արքայադուստր

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ֆրանսիական հեքիաթներ, Երևան, 2015, էջ 29
2. ↑  Принцесса-мышка. Французская народная сказка.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Принцесса Мышка / Французская аудиосказка
* Книга: "Принцесса Мышка". Купить книгу, читать рецензии
**Կորեական թերակղզի** (կորեերեն՝ 한반도), գտնվում է Արևելյան Ասիայում` Ճապոնական և Դեղին ծովերի արանքում։ Թերակղզու մակերեսը շուրջ 220,8 հազ. կմ² է։

Կորեական թերակղզու գրեթե ամբողջ հիմքը, բացի նրա հարավային վերջավորությունից, կազմում է Չինական պլատֆորմի մի հատվածը, որի ելուստները որոշ վայրերում դուրս են գալիս մակերևույթ։

Թերակղզու մեծ մասը գրավում են հին լեռները։ Դեղին ծովի ափերի մոտ տարածվում է բլրոտ հարթավայրը։ Արևմտյան և հարավային ափերը խիստ կտրատված են. ցամաքի իջնելու հետևանքով այստեղ գոյացել են բազմաթիվ մանր կղզիներ։

Կորեական թերակղզին, առանձնապես նրա հյուսիսային մասը, հարուստ է օգտակար հանածոներով` քարածխով, երկաթի, գունավոր մետաղների, վոլֆրամի հանքաքարերով, ինչպես նաև ոսկով և գրաֆիտով։

Կլիման թերակղզու մեծ մասում բարեխառն է։ Ձմեռային մուսսոնը Եվրասիա մայրցամաքից բերում է ցուրտ ու չոր օդ, և ձմռանը ուժեղ սառնամանիքներ են լինում։ Ամառը շոգ ու անձրևային է։ Տեղումների տարեկան քանակը գրեթե ամենուրեք 1000 մմ-ից ավելի է։ Ոչ վաղ անցյալում հարթավայրերում աճում էին լայնատերև (կաղնու, թխկու) անտառներ, այժմ դրանք համարյա ոչնչացված են։ Լեռներում անտառները ավելի շատ են պահպանվել։ Թերակղզու միայն հարավում է կլիման մերձարևադարձային, և այստեղ աճում են մշտադալար կաղնիներ ու կամելիաներ, ինչպես նաև շագանակենիներ։

Կորեական թերակղզին բավականին խիտ է բնակեցված։ Թերակղզում է տարածվում Կորեայի Հանրապետությունը և Կորեայի Ժողովրդա-Դեմոկրատական Հանրապետության մեծ մասը։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական · Մեծ ռուսական |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 655)։*  |
**Հուսեյնկուլի Մալիք օղլի Ռզաև** (ադրբ.՝ Hüseynqulu Məlik oğlu Rzayev, մարտի 20, 1879(1879-03-20), Բաքու, Ռուսական կայսրություն - փետրվարի 16, 1945(1945-02-16), Բաքու, Ադրբեջանական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), ադրբեջանցի օպերային երգիչ, դերասան, ռեժիսոր, մանկավարժ, թատերական գործիչ, Ադրբեջանական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1932), Ադրբեջանի պրոֆեսիոնալ երաժշտական թատրոնի հիմնադիրներից մեկը;

Կենսագրություն
--------------

Հուսեյնկուլի Սարաբսկին ծնվել է 1879 թվականին Բաքվում։ Դեռ փոքր տարիքից նրա մոտ արտահայտվում էր յուրահատուկ երաժշտական կարողություններ։ 1891 թվականին Հուսեյնլուլին առաջին անգամ տեսավ թատերական ներկայացում `ադրբեջանական սիրողական դերասանների «Խան Սարաբսկի» բեմադրությունը։ Նա տասներկու տարեկան էր։ Այդ պատճառով ստացել է Սարաբսկի մականունը։ Այդ մականունը նա ապագայում օգտագործեց որպես բեմական անուն։

Դերասանական պրոֆեսիոնալ գործունեությունն սկսել է 1902 թվականից։ Սարաբսկու առաջին ելույթը տեղի է ունեցել Բաքվում 1902 թվականին։ Ուզեիր Հաջիբեկովը ընտրեց նրան նվագել «Լեյլի և Մեջնուն»ի օպերայի գլխավոր դերը `1908 թվականին։

Աշխատել է «Նիջաթ» և «Սաֆա» ընկերությունների առաջին ադրբեջանական խմբերում, ապա ինքն է թատերական խմբեր կազմել և հանդես եկել Թբիլիսիյում, Երևանում, Վլադիկավկազում, Թավրիզում, Ռաշթում, Թեհրանում և այլ քաղաքներում։ 1923-1926 թվականներին նա հիմնադրել է թատերախումբը Շամախիում և դրամատիկական թատրոն Աղդամում։

Սարաբսկին մահացել է 1945 թվականին։ Իր մահից առաջ նա ցանկացավ տեսնել օպերային երգչուհի Հաղիղաթ Ռզաևային, խնդրելով նրան կատարել «Լեյլի և Մեջնուն»ից արիա։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Гусейнкули Сарабский
2. ↑  Музыкальная энциклопедия. Гл. ред. Ю. В. Келдыш. Т 4. Окунев — Симович. 976 стб. с илл. М.: Советская энциклопедия, 1978
3. ↑  The Memoirs of Actor Sarabski (1879-1945)
Սպորակենդանիներ
**Սպորակենդանիներ** (լատ. Apicomplexa, հին անվանումը-Sporozoa), մակաբույծ նախակենդանիների դաս։ Բնորոշ է սերունդների հաջորդականությունը և անսեռ ու սեռական բազմացման հերթագայությունը։ Սպորակենդանիների կենսաշրջանի հիմնական փուլերն են շիզոգոնիան (անսեռ բազմացում), գամոգոնիան (գամետների առաջացում և բեղմնավորում) և սպորոգոնիան (սպորների և սպորոզոիտների ձևավորումը զիգոտից)։ Որոշ սպորակենդանիներ ունեն մեկ, մյուսները՝ երկու տեր։ Հայտնի է սպորակենդանինե մոտ 5000 տեսակ։ Մարդու և կենդանիների մի շարք ծանր հիվանդությունների (մալարիա, տոքսոպլազմոզ, կոկցիդիոզ և այլն) հարուցիչներ են։

### Կյանքի ցիկլ

Կյանքի ցիկլ
Սպորակենդանիների կյանքի ցիկլի բազմազանությունը մեծ է։ Այստեղ կներկայացնենք նրանց կյանքի ցիկլի բազան։ Դիպլոիդ զիգոտը ենթարկվում է շատ բաժանումների, այդ փուլերից մեկում նրա քրոմոսոմային հավաքակազմը կրճատվում է (Սպորոգոնիա)։Սպորոգոնիայի ընթացքում առաջանում է առաջին անսեռ սերունդը-սպորոզոիդները։ Սպորոզոիդները մտնում են իրենց տիրոջ օրգանիզմ և վերածվում շիզոնտի։ Այս էտապում տեղի են ունենում շատ բաժանումներ որի պատճառով առաջացած սերունդը անվանում են մերոզոիտ։ Մերոզոիտներն ել իրենց հերթին մտնում ե բջիջներ և անցնում են մերոգոնիա։ Հերթական բաժանումից հետո մերոզոիտները որոնք ներխուժել էին բջիջներ սկիզբ են տալիս գամոնտներին։ Այս փուլում մակռոգամոնտը և միկռոգամոնտը հիմք են հանդիսանում միկռոգամետի և մակռոգամետի համար։ վերջիններս ունեն մտրակներ և փոքր չափսեր։ Սեռական պրոցեսը ընթանում է գետեռոգամիի կամ օօգամի նման։

Զոիտների կառուցվածք, 1-բևեռային օղակ, 2-կոնոիդ, 3-միկռոնեմ, 4-ռեպտռի, 5-բջջակորիզ, 6-կորիզ, 7-միտոքոնդրիում, 8-ետևի օզակ, 9-ալվեոլվ, 10-Գոլջիի ապարատ, 11-միկռոպորա

Զոիտների կառուցվածքը
--------------------

Զոիտը իրենից ներկայացնում է նեղ բջիիջ մեծ կորիզով, որը պատված է եռամեմբրան պելլիկուլայով։ Արտաքին մեմբրանը անընդհատ է, երկու ներքինները ընդհատվում են բջջային բերանում։ Զոիտներին բնութագրական է ապիկալային համակարգը, որը կազմված է կոնոիդից ռոպտրիից, և միկռոնեմից։ Կոնոիդը պարույր է, որը առաջացել է ֆեբրիլլաների կողմից, այն կատարում է
բջջի ծածկույթի մեխանիկական հաղթահարման ֆունկցիան։ Ռոպտրիա են անվանում այն օրգանիկները որոնք պարունակում են նյութ որը ցնդեցնում են բջջի ծածկույթը և հեշտացնում են զոիտի մուտքը։ Միկռոնեմի դերը հանդիսանում է ակտիվ նյութերի արտազատումը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Шарова И. Х.* Зоология беспозвоночных. — М.: Владос, 2002. — С. 592. — ISBN 5-691-00332-1.


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 81)։*  |
**Չուդոմիր** (Դիմիտր Չորբաջիյսկի, բուլղար․՝ Димитър Христов Чорбаджийски, մարտի 25, 1890(1890-03-25) կամ մարտի 20, 1890(1890-03-20), Տուրիա, Բուլղարիայի իշխանություն - դեկտեմբերի 26, 1967(1967-12-26), Սոֆիա, Բուլղարիայի Ժողովրդական Հանրապետություն), բուլղարացի երգիծաբան, ծաղրանկարիչ։ Բուլղարիայի մշակույթի վաստակավոր գործիչ (1965), ժողովրդական արտիստ (1967)։

Կենսագրություն
--------------

Դիմիտր Չորբաջիյսկին ծնվել է Մարիա Դոնչևայի և Խրիստո Չորբաջիյսկու ընտանիքում 1890 թվականին։ Եղել է ընտանիքի հինգերորդ երեխան։ Հայրը ցանկացել է, որ նա դառնա սպա կամ վաճառական, սակայն մայրը որդուն խրախուսել է զբաղվել նկարչությամբ։ Մանուկ հասակում ստացել է «Չուդոմիր» մականունը, որը հետագայում գործածում է որպես գրական անուն։ Սովորել է Ստարա Զագորայի «Իվան Վազովի» անվան գիմնազիայում։ 1913 թվականին ավարտել է Բուլղարիայի գեղարվեստի ազգային ակադեմիան։

Մասնակցել է Բալկանյան և Առաջին համաշխարհային պատերազմներին։

1921 թվականին ամուսնացել է իր գործընկեր՝ նկարչուհի Մառա Նոնովայի հետ։

1920-1933 թվականներին դասավանդել է Կազանլիկի դպրոցում։ 1929-1930 թվականներին Փարիզում մասնագիտացել է նկարչության մեջ։ Մինչև մահը եղել է «Իսկրա» համայնքային կենտրոնի նախագահը և Կազանլիկի ազգագրական թանգարանի տնօրենը։ 1938 թվականից եղել է մշակութային կենտրոնների խորհրդի անդամ, 1959 թվականից՝ պատգամավոր։

Գործունեություն
---------------

Չուդոմիրի անվա գրականության և արվեստի թանգարան
Ստեղծագործական աշխատանքն սկսել է որպես ծաղրանկարիչ, աշխատել երգիծական թերթերում ու ամսագրերում։ 132 թվականին գրել է երգիծական պատմվածքներ։

Հայտնի ստեղծագործություններն են ՝

* «Ես նրանցից չեմ», 1935
* «Ալամինութ», 1938
* «Տոնավաճառ»

Հանդես է եկել նաև որպես նկարիչ։ Հեղինակ է 1000 գծանկարների ու ջրաներկերի։

Մահը
----

Մահացել է անբուժելի հիվանդությունից։ Թաղված է Կազանլիկում։

Հիշատակ
-------

Անտարկտիդայի Չուդոմիր խորշն անվանվել է ի պատիվ Չուդոմիրի։

1979 թվականին Կազանլիկում բացվել է Չուդոմիրի անվան Գրականության և արվեստի թանգարան, 1992 թվականին՝ Չուդոմիրի անվան մշակութային հիմնադրամ։

Պատկերասրահ
-----------

* Հետմահու դիմակ Հետմահու դիմակ
* Չուդոմիրի գերեզմանը Չուդոմիրի գերեզմանը
* Չուդոմիրի ինքնագիրը Չուդոմիրի ինքնագիրը
* Չուդոմիրի հայրը և մայրը Չուդոմիրի հայրը և մայրը
* Չուդոմիրն ու Մառան, 1929 Չուդոմիրն ու Մառան, 1929

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2 3 4  Czech National Authority Database
3. ↑  Минчева, Галина. *Чудомир видян отблизо*, Издателство „Захарий Стоянов", 2009, стр. 172.
4. ↑  Չուդոմիր, կենսագրական

Արտաքին հղումներ
----------------

* Չուդոմիր, Ստեղծագործություններ

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  ⛭  | 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 131753576 · GND: 119413973 · ISNI: 0000 0001 1045 2244, 0000 0003 6857 6391 · LCCN: n81028264 · NKC: xx0000665 · NTA: 070115710 · NUKAT: n2003086344 · LIBRIS: 105457 · SUDOC: 129101702 · VIAF: 22950939 · WorldCat VIAF: 22950939 |

 |

 |
**Շվեյցարական բորսա** (Swiss Exchange, SWX), եվրոպական ամենախոշոր առևտրային հարթակներից մեկը, որտեղ առևտուրն իրականացվում է բաժնետոմսերով և ածանցյալ ֆինանսական գործիքներով։ Ձևավորվել է 1995 թվականին Ժնևի, Բազելի և Ցյուրիխի ֆոնդային բորսաների միաձուլման արդյունքում։ 1996 թվականից սկսած՝ բոլոր գործարքները կնքվում են էլեկտրոնային եղանակով։

Պատմություն
-----------

Առաջին բորսան Շվեյցարիայում բացվել է 1850 թվականին, այնուհետև բորսաներ հիմնվեցին Ցյուրիխում` 1855 թվականին, Բազելում`1866 թվականին, Լոզանում`1873 թվականին, Բեռնում` 1884 թվականին և Սանկտ Գալլեն-ում` 1888 թվականին։ Սակայն Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ երկրի բոլոր ֆոնդային բորսաները դադարեցրեցին իրենց գործունեությունը, բացառությամբ Ժնևում իրականացվող պարտատոմսերով առևտրի։

1920-ական թվականների ծաղկմանը հաջորդեց ֆինանսական ճգնաժամը, որի հետևանքներից մեկը դարձավ 1934 թվականին բանկերի մասին դաշնային օրենքի ընդունումը, որը բերեց Շվեյցարական ազգային բանկի և ֆինանսների նախարարության ազդեցության ուժեղացմանը՝ երկրի ֆինանսական համակարգի վրա։

1995 թվականին տեղի ունեցավ Ժնևի , Բազելի և Ցյուրիխի բորսաների միավորումը մեկ միասնական շվեյցարական բորսայի կազմում՝ SWX Swiss Exchange:

2007 թվականին շվեյցարական բորսան, գերմանականի հետ համատեղ, 2,8 միլիարդ դոլարով ձեռք բերեց ամերիկյան ISE օպցիոնների բորսան, ընդ որում շվեյցարական բորսան վճարել է գործարքի գումարի միայն 15 տոկոսը։

2008 թվականի սկզբին տեղի ունեցավ SWX Group, SIS Group և Telekurs Group-ի միացումը SIX Group AG հոլդինգին, որի պատճառն էր միջազգային ֆինանսական հարթակների միջև խիստ մրցակցությունը, ինչպես նաև տեխնիկական ենթակառուցվածքի նկատմամբ պահանջների բարձրացումը և ֆինսական շուկաների կարգավորման խստացումը։

2008 թվականի սեպտեմբերին SWX Swiss Exchange վերանվանվել է SIX Swiss Exchange.

Ինդեքսներ
---------

Շվեյցարական բորսայի հիմանական իդեքսը SMI-ն է, որը ցույց է տալիս բորսայում ցուցակված 20 խոշորագույն ընկերությունների դրությունը։ Վերջիններիս բաժին է ընկնում բորսային կապիտալիզացիայի ավելի քան 85 տոկոսը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  SMI на официальном сайте биржи Archived 2009-07-18 at the Wayback Machine.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Բորսայի պաշտոնական կայք Archived 2008-08-30 at the Wayback Machine.
**Էստոնիայի պատմության թանգարան** (էստ․՝ Eesti Ajaloomuuseum), Էստոնիայի պատմությունը ներկայացնող թանգարան Տալլինում։

Թանգարանը գտնվում է Տալլինի Հին քաղաքում՝ Պիկկ փողոցում։ Հիմնադրվել է Յոհան Բուրհարդտ VIII-ի (1776—1838) կողմից, որ հայտնի է որպես Քաղաքապետարանի դեղատան վարիչ (դեղատունը մինչը օրս գործում է և գտնվում է Քաղաքապետարանի հրապարակում)։ 2011 թ. ավարտվեց թանգարանի վերակառուցումը։

Թանգարանը բացվել է 1987 թ.։ Թանգարանում ցուցադրվում են հին էստոնական հագուստներ, տների ներքին հարդարման վերակառուցումներ։ 1940-ական ու 1950-ական թթ. ներկայացված են զինվորական համազգեստների ու զենքերի միջոցով։ Թանգարանում է գտնվում Անտառային եղբայրների կողմից օգտագործված մի խրճիթ ու կոմունիստական կուսակցության քարտուղարի սեղանի կրկնօրինակը։ Թանգարանում ներկայացված չեն 19-րդ դարի կեսերից մինչև 20-րդ դարը տեղի ունեցած քաղաքական ու սոցիալական շարժումները։

Մաարյամյագի ամրոցում գտնվող մասնաճյուղը
---------------------------------------

Մաարյամյագի ամրոցը (նախկինում պատկանել է կոմս Օռլով-Դավիդովին) գտնվում է Էստոնիայի Պիռիտա շրջանում։ Ամրոցը թանգարանին է հանձնվել 1975 թ.։ Այս մասնաճյուղի ցուցանմուշները ստեղծվել են 19-րդ դար սկզբից։ Ամրոցի բակում հավաքված են Էստոնական ԽՍՀ-ի կոմունիստական շարժման ղեկավարների հուշարձաններ, որ նախկինում տեղադրված են եղել էստոնական տարբեր քաղաքներում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Steve Roman, Nat A. Singer (2008). Tallinn In Your Pocket

Արտաքին հղումներ
----------------


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Էստոնիայի պատմության թանգարան***էջը Վիքիպահեստում |

* Թանգարանի պաշտոնական կայքը
**Լիցիտարական քաղցրաբլիթ** գունագեղ զարդարված հրուշակեղենի արտադրանք, մեղրով քաղցրաբլիթ, առավել հայտնի է սրտի ձևով։ Խորվաթիայի մշակութային ժառանգության մաս է կազմում։ Համարվում է երկրի մայրաքաղաք Զագրեբի ավանդական խորհրդանիշը։ Լիցիտարական սրտերն օգտագործվում են որպես նվերներ սիրո տոների համար, ինչպիսիք են հարսանիքը կամ Սուրբ Վալենտինի օրը։ Սուրբ Ծնունդին հազարավոր քաղցր սրտեր զարդարում են երկրի գլխավոր տոնածառը։

2010 թվականին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն «Քաղցր արտադրանքներ Հյուսիսային Խորվաթիայից» ավելացրել է խորվաթական մշակույթի «Ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ցուցադրական ցանկում»։

Պատմություն և ավանդույթներ
--------------------------

Երեսպաշտական ճոխ խնջույքների պատրաստման և նվիրման ավանդույթները սկիզբ են առնում 16-րդ դարից։ Նրանց արտադրողները, որոնք հայտնի են որպես *Medičari*, եղել են հարգված մարդիկ, և նրանց արտադրանքը չափազանց պահանջված է, ուստի համարվում էր ավելի ռոմանտիկ նվեր, քան վարդերի ծաղկեփունջը։ Նույնիսկ այսօր որոշ ընտանիքներում պատրաստման ավանդույթները պահպանվում են որպես գաղտնի արվեստ, իսկ պատրաստման տեխնոլոգիան հին ժամանակներից չի փոխվել, իսկ մեկ քաղցրաբլիթի ստեղծումը տևում է ավելի քան մեկ ամիս։

Հոգևորականները հայտնի են դարձել այն բանի շնորհիվ, որ վաճառվել են Զագրեբի մերձակա Մարիա Բիստրիցայի Մարիամ Աստվածածնի եկեղեցում, որին ուխտավորները այցելել են Սուրբ Աստվածածնի վերափոխման օրը կամ Սուրբ Մարգարիտայի օրը։ Չնայած սիրտը կրոնական խորհրդանիշ չէր, այն հաճախ տուն էին տանում որպես Զագորյեի իրենց պարտականության և երբեմն դժվար ճանապարհի հիշեցման համար։ Քաղցրաբլիթի ձևը, վառ գույները և զարդարանքները, այն դարձնում էին հաջող հուշանվեր հարազատներին և հարևաններին վերադառնալուց հետո ցույց տալու համար։

Լիցիտարական սրտերը նաև հայտնի են հարևան Սլովենիայում։ Ամենահին հացի փռերը, որտեղ պատրաստում են քաղցրաբլիթները, կարելի է գտնել Սլովեն Գրադեցում (հիմնադրվել է 1757 թվականին) և Ռադովլիցայում (հիմնադրվել է 1766 թվականին)։ Երկուսն էլ աշխատում են մինչ օրս, Ռադովլիցայի հացի փուռը  բաց է զբոսաշրջիկների համար։

Բաղադրություն և պատրաստում
--------------------------

Հացի փուռ Ռադովլիցայում, որտեղ լիցիտարական սրտեր են պատրաստում
Թխվածքաբլիթի բաղադրության մեջ մտնում են՝ մեղր, ալյուր, ձու, ջուր և բնական ներկանյութեր։ Պատրաստումը տևում է երկար ժամանակ։ Խմորը հասունանում է մի քանի օր, ապա դրվում է կաղապարի մեջ և թխվում, որից հետո չորանում է դեռ երկու շաբաթ։ Դրանից հետո, քաղցրաբլիթը ներկում են և թողնում, որ չորանա երկու շաբաթ։ Դրանից հետո քաղցրաբլիթը վերջնական ձևավորում են և թողնում են չորանա ևս մեկ շաբաթ։

Ավանդաբար լիցիտարական սիրտը ամբողջությամբ պատրաստվում է ձեռքով։ Զարդարում են ալիքավոր գծերով, փոքր գույներով և փայլերով։ Բոլոր բաղադրիչները ուտելի են։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity, Liste représentative du patrimoine culturel immatériel de l’humanité, Lista Representativa del Patrimonio Cultural Inmaterial de la Humanidad
2. ↑  UNESCO: Forty-six new elements added to Representative List of the Intangible Cultural Heritage
3. ↑  Licitar; toplo srce hrvatskoga puka

Տես նաև
-------

* Խորվաթիայի մշակույթ
* Նյուրնբերգի քաղցրաբլիթ
|  |
| --- |
| **Թանթռնիկ լիդիական** |
| Թանթռնիկ լիդիականԹանթռնիկ լիդիական |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Քարբեկածաղկավորներ (Saxifragales) |
| **Ընտանիք** | Թանձրատերևազգիներ (Crassulaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Գառնադմակայիններ (Sempervivoideae) |
| **Տրիբա** | *Sedeae* |
| **Ցեղ** | Թանթռնիկ *(Sedum)* |
| **Տեսակ** | **Թանթռնիկ լիդիական** *(S. lydium)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Sedum lydium***Boiss. 1843 |

**Թանթռնիկ լիդիական** (լատ.՝ Sedum lydium), թանձրատերևազգիների ընտանիքի բազմամյա դեկորատիվ բույս, որը, թեև աչքի չի ընկնում գեղեցիկ ծաղիկներով, սակայն հիանալի, մշտադալար վեգետատիվ զանգված է տալիս, որը օգտագործվում է գորգային ծաղկադեկորատիվ ձևավորումներում։

Նկարագրություն
--------------

Բույսը աչքի է ընկնում սեղմված ընձյուղներով, մանր, մսալի, մոխրավուն տերևներով։ Ծաղկում է հունիսին՝ սպիտակ և կարմրավուն մանր, աննշան ծաղիկներով։ Բարձրությունը 5֊10 սմ է։ Հայրենիքը Մեքսիկան է։ Մեր հանրապետության տարածքում հանդիպում են թանթռնիկի 17 տեսակ, որոնք բոլորն էլ բարձր դեկորատիվ բույսեր են։ Գետնատարած աճի շնորհիվ ստեղծում են հարթ, գեղեցիկ գորգեր՝ կանաչ, դեղին, գորշ, կապույտ երանգներով։

Թանթռնիկների որոշ տեսակներ լայն կիրառում են գտել ժողովրդական բժշկության բնագավառում։ Նրանց հյութալի տերևներն ունեն ցավազրկող հատկություն։ Դեռևս Հիպոկրատը խորհուրդ է տվել այս բույսը օգտագործվել ուռուցքները բուժելու նպատակով։ Տերևներն օգտագործում են հում, եփած և թթու դրած։ Այս բոլորի հետ միասին թանթռնիկները նաև հրաշալի մեղրատուներ են։ Որոշ տեսակներ հարուստ են C և A վիտամիններով։

Բազմանում են սերմերով և վեգետատիվ ճանապարհով՝ տերևներով և տերևակոթուններով, նույնիսկ գրեթե չորացած ցողուններով։ Աճում են միանգամայն անբերրի, չոր, քարքարոտ, մշակության համար ոչ պիտանի հողերում, քանի որ արմատային համակարգը խոր չի թափանցում և բույսը բավարարվում է անգամ հողի մակերեսի աննշան շերտի սննդանյութերի պաշարով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Լ․ Վ․ Հարությունյան, Քո շրջապատի ծաղիկները, Արևիկ հրատարակչություն, Երևան, 1987


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · iNaturalist · NCBI |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Sedum lydium
* EPPO: SEDLY
* GBIF: 5690814
* iNaturalist: 336112
* IPNI: 275653-1
* ISC: 117035
* NBN: NBNSYS0000003476
* NCBI: 91138
* Plant List: kew-2483431
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:275653-1
* Tropicos: 8901806

 |

 |
**Սլովակյան ապստամբություն** 1944, Սլովակյան ազգային ապստամբություն, սլովակ ժողովրդի հակաֆաշիստական, ազգայինազատագրական ապստամբությունը 1944 թվականի օգոստոս-հոկտեմբերին։ Կազմակերպել և ղեկավարել են կոմունիստները։ Ապստամբների զինված ուժերն էին պարտիզանական բրիգադները (մոտ 15 հազար մարդ) և սլովակյան բանակի՝ ապստամբների կողմն անցած զորամասերը։ Ապստամբական բանակը, որ ստեղծվեց սլովակյան ապստամբության ընթացքում, հաշվվում էր շուրջ 60 հազար մարդ։ Սլովակ պարտիզանների շարքերում մարտնչում էին մոտ 3 հազար սովետական քաղաքացի, ինչպես նաև ֆրանսիացի, լեհ, բուլղարացի, ռումինացի, հունգարացի, հարավսլավացի, գերմանացի հակաֆաշիստներ։ Ապստամբության ազդակը սլովակյան խամաճիկ կառավարության համաձայնությամբ՝ գերմանաֆաշիստական զորքերի կողմից օգոստոսի 29-ին սկսված Սլովակիայի օկուպացումն էր։

Օգոստոսի 30-ին Սլովակյան ազգային խորհուրդը (ՍԱԽ) հայտարարեց խամաճիկ ֆաշիստ, կառավարության տապալման մասին և իշխանությունը վերցրեց իր ձեռքը։ Սեպտեմբերի 1-ին ապստամբության կեետրոն Բանսկա Բիստրիցայում ընդունվեց ՍԱԽ-ի դեկլարացիան, որտեղ նշվում էր Չեխոսլովակյան հանրապետությունը վերստեղծելու, ազգայինդեմոկրատական վերափոխումներ անցկացնելու, չեխ և սլովակ ժողովուրդների իրավահավասարությունն իրականացնելու անհրաժեշտությունը։ ՍԱԽ-ը, հենվելով ազգային կոմիտեների վրա, վերականգնեց դեմոկրատական ազատությունները, արձակեց ֆաշիստ, կուսակցություններն ու կազմակերպությունները, ազատեց քաղբանտարկյալներին և այլն։ Սեպտեմբերի 8-ին սովետական զորքերը, 1-ին չեխոսլովակյան բանակային կորպուսի հետ, Լեհաստանից շարժվեցին Սլովակիա՝ օգնելու ապստամբներին, հոկտեմբերի 6-ին գրավեցին Դուկ լյայի լեւռնանցքը։ Հոկտեմբերի 2-րդ կեսին հիտլերականները ապստամբների դեմ կենտրոնացրին խոշոր ուժեր և գրավեցին ապստաբների կարևոր հենակետերը, այդ թվում՝ Բանսկա Բիստրիցան (հոկտեմբերի 27)։

Ապստամբները քաշվեցին լեռները և մարտական գործողություններ վարեցին մինչև 1945 թվականի հունվարը՝ սովետական զորքերի հետ միանալը։ Սլովակյան ապստամբությունը Չեխոսլովակիայի կոմկուսի ղեկավարությամբ սլովակ ժողովրդի հակաֆաշիստական պայքարի գագաթնակետն էր և սկիզբ դրեց ազգային-դեմոկրատական հեղափոխությանը Չեխոսլովակիայում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
**Կիրյաթ Օնո** (եբր. קִרְיַת אוֹנוֹ), Իսրայելի կենտրոնում գտնվող քաղաք, Թել Ավիվ մեգապոլիսի մաս։ Այն հիմնադրվել է 1940 թվականին ճահիճների և արաբների կողքին՝ նոր ժամանած 40 ընտանիքների կողմից, որպես այդ ժամանակաշրջանում (մինչ Իսրայել պետության հիմնադրումը) տեղակայված գյուղատնտեսական ավան։ Բնակչությունը՝ ▲41 900 մարդ (2021)։

Կիրյաթ Օնո անունը ծագում է Մարգարեների Գրքում, ինչպես նաև Գրություններում նշված հին քաղաքի անունից։ Իսրայելում ընդունված ավանդույթի համաձայն՝ նոր քաղաքը պետք է կրի նախկինում այնտեղ գոյություն ունեցած քաղաքի անունը (ընդգծելու համար հին իսրայելական պետության շարունակականությունը ներկայում), Կիրյաթ Օնո անունը փոխառվել է անհետացած քաղաքից։

Ինչ վերաբերում է իսրայելական շատ քաղաքներին բնորոշ «Կիրյատ» նախածանցին, ապա այն պարզապես նշանակում է քաղաք։

Ինչպես մյուսյուս քաղաքները, որոնք կազմում են «Գուշ-Դան» մեգապոլիսը (Մեծ Թել Ավիվ), Կիրյաթ Օնոն ևս չի կարող ընկալվել շրջակա «քաղաքներից» մեկուսացված։ Իրականում ներկայումս Կիրյաթ Օնոն համարվում է Գուշ Դանի հեղինակավոր և հարմարավետ տարածք, որի բնակիչները հիմնականում աշխատում են Թել Ավիվի բիզնես կենտրոններում։ Կիրյաթ Օնոյի բնակչությունը գրեթե բացառապես աշխարհիկ է։ Նրանց մեջ համեմատաբար քչերն են նախկին ԽՍՀՄ գաղթականներ։

Կիրյաթ Օնոն հարակից է Ռամատ Գանին, Պետահ Տիկվային, Սավյոնին և այլ քաղաքների։

Բնակչություն
------------

Իսրայելի վիճակագրության կենտրոնական բյուրոյի տվյալներով՝ բնակչության թիվը 2018-ի սկզբին կազմել է 39 398 մարդ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Walid Khalidi, *All that Remains*, Washington, D.C. 1992, pp. 247-248; *Carta's Official Guide to Israel*, Jerusalem 1983, p. 358.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Կիրյաթ Օնոյի քաղաքապետարանի պաշտոնական կայքէջը(եբրայերեն)
* Կիրյաթ Օնո քաղաքի պատկերասրահ

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 7522565-7 · LCCN: n86066955 · VIAF: 137289356 · WorldCat VIAF: 137289356 |

 |
**Չուդ լիճ** (ռուս.՝ Чудско́е озеро, այլ անվանումները՝ Պեյպսի և Պեյպուս; էստ․՝ Peipsi), խոշոր քաղցրահամ լիճ ՌԴ-ի և Էստոնիայի տարածքում, հանդիսանում է այսպես կոչված Չուդ-Պսկովյան համալիրի հյուսիսային մասը, կազմում է նշված համալիրի մոտ 73 %-ը։

Լճի մակերեսը կազմում է 2613 կմ²։ Հյուսիսային և արևմտյան ափերը պատկանում են Էստոնիայի տարածքին, արևելյանը Ռուսաստանին։ Լճի ընդհանուր երկարությունը կազմում է մոտ 96 կմ, լայնություն մինչև 50 կմ։ Ընդհանուր թվով լիճ են թափվում ավելի քան 30 գետ ու վտակ, որոնք սնվում են ձնային և անձրային աղբյուրներից։

Լճում կա մոտ 20 տարբեր չափսերի կղզիներ, որոնցից ամենամեծը Ժելաչեկ կղզին է 7.8 կմ² մակերեսով։

Հայաստանում ամենատարածված ձկնատեսակ սիգը Սևանա լիճ է ներմուծվել 1924–1927 թվականներին՝ հենց Լադոգա և Չուդ լճերից, այնուհետև կլիմայավարժեցվել է լճի պայմաններին, ինչի ընթացքում առաջացել է առանձին ենթատեսակ՝ Սևանի սիգը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Государственный комитет Псковской области по природопользованию и охране окружающей среды. Географическое описание региона(չաշխատող հղում)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Չուդ լիճ. նկարագրություն
* Չուդ լճի ջրագրություն Archived 2014-09-03 at the Wayback Machine.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր |

 |
**Հեմոլիզ** արյունալուծում, էրիթրոցիտոլիզ, էրիթրոցիտների քայքայման և դրանցից հեմոգլոբինի անջատման պրոցես։ Հեմոլիզը լինում է ֆիզիոլոգիական և ախտաբանական։ Ֆիզիոլոգիականը էրիթրոցիտների կենսական ցիկլի (մոտ 120 օր) ավարտն է, որը տեղի է ունենում մարդկանց և կենդանիների օրգանիզմում։ Ֆիզիոլոգիական բնականոն պայմաններում օրական հեմոլիզի է ենթարկվում էրիթրոցիտների ամբողջ զանգվածի 0, 8%-ը, սովորաբար «ծերացողները», որոնց վերջնական քայքայումը կատարվում է առավելապես փայծաղում։ Էրիթրոցիտներից անջատված հեմոգլոբինից, բարդ փոխարկումների շնորհիվ, առաջանում է բիլիռուբին լեղապիգմենտը։ Արյան մեջ բիլիռուբինի, իսկ կղանքում և մեզում դրա ածանցյալների քանակությամբ հնարավոր է պարզել հեմոլիզի արտահայտվածության աստիճանը։ Հեմոգլոբինի քայքայման պրոցեսում անջատված երկաթը պահեստավորվում է լյարդի և փայծաղի ռեթիկուլո-էնդոթելային բջիջներում։ Բարդ փոխարկումների շնորհիվ երկաթը կապվում է արյան սպիտակուցի գլոբուլինային ֆրակցիաների հետ և մասնակցում նոր հեմոգլոբինի առաջացման պրոցեսին։ Էրիթրոցիտները քայքայող գործոնի և ինհիբիտորների (կենսաբանական պրոցեսներն արգելակող նյութեր) հաշվեկշռի շեղումները կարող են առաջացնել արյան քայքայման պրոցեսների գերակշռություն և հանգեցնել ախտաբանական հեմոլիզի։ Վերջինս նկատվում է հեմոլիտիկ սակավարյունության, հեմոգլոբինոպաթիաների, հեմոլիտիկ թույների (բակտերիաների տոքսիններ, կապար, մկնդեղ, նիտրոբեն-զոլ), քիմիական որոշ գործոնների, ցածր ջերմաստիճանի ազդեցության, անհամատեղելի արյան փոխներարկման, ռեզուս-կոնֆլիկտի (նորածինների հեմոլիտիկ հիվանդություն), ինչպես նաև որոշ դեղորայքների ընդունման դեպքերում։ Ախտաբանական հեմոլիզը ընթանում է ռեթիկուլո-էնդոթելային համակարգի (լյարդ, ոսկրածուծ, ավշա հանգույցներ) բոլոր բջիջներում և կարող է նկատվել նաև անոթային հունում։ Վերջինիս դեպքում քայքայված էրիթրոցիտների հեմոգլոբինի մեծ մասը կապվում է յուրահատուկ սպիտակուցի՝ հապտոգլոբինի հետ, իսկ ավելցուկը, անցնելով երիկամային ֆիլտրով, հայտնվում է մեզում։ Էրիթրոցիտների մեծ զանգվածի քայքայումն ուղեկցվում է ախտաբանական ծանր երևույթներով (հեմոլիտիկ շոկ) և կարող է հասցնել մահվան։ Հեմոլիզի ենթարկված պահածոյացված արյունը պիտանի չէ օգտագործման համար։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 351)։*  |
Էստոնական առաջին նամականիշը, 1918 թվական
**Էստոնիայի փոստի և նամականիշների պատմությունը** ընդգրկում է մի քանի շրջաններ, երբ Էստոնիան Շվեդիայի, Ռուսական կայսրության, ԽՍՀՄ-ի կազմում էր, 1918-1940 թվականները, երբ նա անկախ հանրապետություն էր և 1991 թվականից հետո՝ անկախ Էստոնիայի Հանրապետության շրջանը։

Վաղ շրջան
---------

###  Շվեդական տիրապետություն

Շվեդիայի թագուհի Քրիստինայի խնամակալական կառավարության փոստի մասին հրովարտակը, որ հրատարակվել էր Շվեդիայում 1636 թվականի փետրվարի 20-ին, 1638 թվականին տարածվեց Էստլյանդիայի դքսության և Շվեդական Լիվոնիայի (Լիֆլյանդիա) վրա։ Համաձայն օրենքի Ռեվել-Նառվա, Ռեվել-Պերնով (Պյառնու)-Ռիգա և այլ հիմնական ճանապարհների յուրաքանչյուր 2-3 մղոնի վրա հերթապահում էր մեկ գրագետ գյուղացի կամ փոստատար, որը պետք է ունենար երկու օգնական։ Լսելով փոստային շեփորի նվագը, նրանք պարտավոր էին, ցանկացած եղանակի և օրվա ժամի, դիմավորել փոստատարին և նամակը վերցնելով շարժվել դեպի հաջորդ փոստային կայան ժամում մեկ մղոն արագությամբ։ Բայց այդ արագությունը բավարար չէր և որոշում կայացվեց ձիավոր փոստ կազմակերպելու մասին։

1639 թվականի օրենքը նախատեսում էր Լիֆլյանդիայում ռազմական ճանապարհ կառուցել, որը կկապեր Ռիգան Դորպատի (այժմ Տարտու) հետ 14 փոստային կայաններով, որտեղ փոխարինող ձիեր կլինեին։ Դորպատից նառվա տանող ճանապարհին հիմնվեցին հինգ, իսկ Դորպատից Ռեվել ճանապարհին երկու կայան։

Փոստային կառավարման նոր փուլը սկսեց 1645 թվականին, երբ փոստով հետաքրքրվեցին առևտրականները։ Այդ թվականին Վիդզեմեի և Պրուսիայի փոստի կառավարիչ Յակոբ Բեկկերը (*Jacob Becker*) իր միջոցներով Ռիգա-Դորպադ, Ռիգա-Պեռնով և Դորպատ-Վեզենբերգ (այժմ՝ Ռակվերե) ճանապարհների պանդոկները ապահովեց Ձիերով և վարձու ձիավորներով։ Կառավարությունը պարտավորվեց Բեկկերին տարեկան վճարել 550 թալլեր փոստի փոխադրման համար։

Պյառնուից ուղարկված Նամակ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  1 հին ռուսական մղոնը հավասար էր 7,467 կմ
2. 1 2 3  *Селли Э.* Из истории почты в Эстонии // Советский коллекционер, 1980, № 18, էջ՝ 31—39 (ռուս.)
3. ↑  էստոնական փոստի պատմությունը (անգլ.), (ռուս.)
**Փտախտեր**, բույսերի միջբջջային օրգանական նյութերի, բջջաթաղանթի և բջջի պարունակության քայքայման և մասնակի հանքայնացման լայնորեն տարածված ախտաբանական պրոցեսներ, որոնց հարուցիչները կիսամակաբույծ սնկերն ու մանրէներն են։ Սրանց արտադրած ֆերմենտների ազդեցությամբ խախտվում է բուսական հյուսվածքների կառուցվածքը, դադարում կամ խախտվում բջիջների հյուսվածքների և օրգանների ֆունկցիան։ Վարակված օրգանը վեր է ածվում ոչ կառուցվածքային, շիլայանման զանգվածի։ Փտախտերը խմբավորում են ըստ բույսի վարակված օրգանների (պտղային, ցողունային, արմատային), բուսական մթերքների (բնափայտ, ալյուր, մանրաթել, խոտ, ծղոտ և այլն), գույնի (սև, մոխրագույն, սպիտակ, վարդագույն և այլն), քայքայված օրգանի բաղադրության՝ թաց, լորձային, չոր։ Առավել տարածված են պտղային փտախտերը (հնդավորների և կորիզավորների), հնդավորների (տանձենի, խնձորենի) հիվանդության հարուցիչը Monilia fructi-gena, սերկևիլենունը՝ Monilia cydoniae, կորիզավորներինը (դեղձենի, կեռասենի, բալենի)՝ Monilia Cinerea սնկերն են։ Վարակված պտուղների վրա առաջանում են գորշ բծավորություններ, որոնք ընդարձակվելով ընդգրկում են պտղի մեծ մասը, ապա դրանց վրա առաջանում են սպորակույտեր։ Հիվանդ պտուղները հետագայում կարծրանում և թափվում են։ Վարակվում են նաև ծաղիկները, ծաղկաշվերը, տերևները (սերկևիլենի)։ Հիվանդությունն առաջանում է նաև պտուղների պահպանման ժամանակ։ Մոխրագույն փտախտերը (խաղողի, ելակի, արևածաղկի, սոխի և տարբեր արմատապտուղների պահպանման ժամանակ, լոլիկինը ջերմատներում և այլ գյուղատնտեսական բույսերի պտուղների, ցողունների), հարուցիչը Botrytis cinerea (սոխինը՝ Bo- trytisallii) սունկն է։ Հիվանդ օրգանները փտում, պատվում են մոխրագույն փաթիլավոր փառով, որոնց մեջ նշմարվում են սև, կարծր, գնդաձև (գնդասեղի գլխիկի մեծության) գոյացումներ։ Սպիտակ փտախտերի հարուցիչը Sclerotinia libertiana սունկն է, վարակվում են արևածաղիկը, ծխախոտը, կանեփը, բանջարանոցային բույսերը (վարունգ, լոլիկ), ծաղկաբույսերը (քրիզանթեմ, աստղածաղիկ և այլն), ինչպես դաշտում, այնպես էլ ջերմատներում, իսկ արմատապտուղները և կաղամբը՝ պահպանման ժամանակ։ Հիվանդ օրգանները պատվում են սպիտակ փաթիլավոր փառով, որի վրա կամ մեջը սուզված առաջանում են սկլերոցիումները՝ սև, գնդաձև կամ այլ ձևի կարծր գոյացումներ։ Կագատային փտախտեր ճակնդեղի արմատապտուղների վտանգավոր հիվանդություն է, առաջանում է պահեստներում՝ կագատներում (կույտերում)։ Արմատապտուղները փափկում, գորշանում, պատվում են մոխրասպիտակավուն փառով և փտում են։ Հարուցիչները մի շարք (Botrytis cinerea, Phoma betae և այլն) սնկեր են։ Պայքարի միջոցառումներ, ֆիտոսանիտարական (վարակված բույսերի հեռացում և ոչնչացում, պաշտպանում մեխանիկական վնասվածքներից, բույսերի պահպանման անհրաժեշտ կանոնների ստեղծում), ագրոտեխնիկայի (ցանքաշրջանառություն, ցանք հիվանդադիմացկուն սորտերով և այլն) և քիմիական (պարարտացում և վարակասպաններ՝ պեստիցիդներ) մեթոդներ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
**Հովսեփոս Փլավիոսի խնդիր**, պատմական ենթատեքստով մաթեմատիկական խնդիր։

Խնդրի հիմքում լեգենդն է, ըստ որի Հովսեփոս Փլավիոսը 40 հոգով պաշտպանում էր Յոդֆատ քաղաքը։ Չցանկանալով գերի հանձնվել հռոմեական գերակշռող ուժերին պայմանավորվում են, որ յուրաքանչյուր երկու զինվոր սպանելու են երրորդին, մինչև չմահանան բոլորը։ Վերջին երկու զինվորը պետք է սպանեին իրար։ Հովսեփոս Փլավիոսը, նպատակ ունենալով ամրոցը հանձնել հռոմեացիներին, արագ հաշվելով ընտրում է զիվորների շարքում այն տեղը, որի դեպքում լինելու էր վերջին երկու զինվորներից մեկը։

Խնդրի ժամանակակից ձևակերպման մեջ *n* քանակի օղակաձև կանգնած զինվորներից սպանում են յուրաքանչյուր *m*-րդին։ Հարկավոր է գտնել վերջինը մնացող զինվորի *k* նախնական դիրքը։

Ռեկուրենտ հարաբերությունները
----------------------------

Եթե հայտնի է խնդրի լուծումը զինվորների որոշակի քանակի դեպքում, ապա հնարավոր է դա օգտագործել մեկով ավելի զինվորի պայմանով լուծման համար։

{\displaystyle m=2}-ի համար ունենք

{\displaystyle k(n)={\begin{cases}1,&{\mbox{if }}n=1\\1+(k(n-1)+1)\mod {n},&{\mbox{if }}n>1\end{cases}}}.
{\displaystyle m=3}-ի համար ունենք

{\displaystyle k(n)={\begin{cases}1,&{\mbox{if }}n=1\\1+(k(n-1)+2)\mod {n},&{\mbox{if }}n>1\end{cases}}}.
Ակնհայտ է, որ ընդհանուր դեպքի համար կունենանք՝ 

{\displaystyle \forall m>0:k(n,m)={\begin{cases}1,&{\mbox{if }}n=1\\1+(k(n-1,m)+m-1)\mod {n},&{\mbox{if }}n>1\end{cases}}}.
Հնարավոր է ռեկուրենտ հարաբերությունների կառուցումը, որոնք համընկնում են շատ ավելի արագ, քան գծայինները։ Ահա լուծման ձև {\displaystyle m=2}-ի համար ռեկուրսիայի լոգարիթմական քայլի թվով։

{\displaystyle k(n)={\begin{cases}1,&{\mbox{if }}n=1\\2k\left({\frac {n}{2}}\right)-1,&{\mbox{if }}n>1{\mbox{ is even}}\\2k\left({\frac {n-1}{2}}\right)+1,&{\mbox{if }}n>1{\mbox{ is odd}}\end{cases}}}։

Գրականություն
-------------

* М. А. Алексеев, Задача Иосифа Флавия, Империя Математики, 2001, էջ 22-28
* Дональд Кнут, Роналд Грэхем, Орен Паташник, Конкретная математика. Основание информатики, Мир, 2006, էջեր 703 5-94774-560-7
ՈւԱԲ դրոշը, որի վրա գրված է նշանաբանը. *«Մա՛հ բոլոր նրանց, ովքեր կկանգնեն աշխատավորների ազատության ճանապարհին»*
Նեստոր Մախնո
**Ուկրաինայի ապստամբական բանակ** (ուկրաիներեն՝ *Революційна Повстанська Армія України*, ռուս.՝ Революционная Повстанческая Армия Украины), հայտնի նաև որպես՝ **Մախնոյականներ**, **Մախնովշչինա**, Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակաշրջանում հակախորհրդային, անարխիստական, գյուղացիական շարժում Ուկրաինայում, 1918-1921 թթ.-ին, նշանավոր անարխիստ Նեստոր Մախնոյի գլխավորությամբ։ Մախնոյականների սոցիալական հենարանը Ձախափնյա Ուկրաինայի (Եկատերինոսլավի և Խարկովի նահանգներ) գյուղացիությունն էր, սակայն շարժումն ընդգրկել է Դնեստրից մինչև Դոն ընկած տարածքը։ Մախնոյականների մայրաքաղաքը Գուլյայպոլե քաղաքն էր (Եկատերինոսլավի նահանգ)։ Գերմանական օկուպացիայի շրջանում և սպիտակգվարդիականների օրոք, մախնոյականներին հարեցին նաև գյուղացիների լայն խավեր։

Խորհրդային իշխանության դեմ պայքարում մախնոյականները հիմնականում հենվում էին գյուղի ունևորների, իսկ 1921 թ.-ից՝ բացառապես կուլակության վրա, հանդես էին գալիս «անիշխանական պետություն» և «ազատ սովետներ» լոզունգներով։ 1918 թ.-ի վերջին–1919 թ.-ի սկզբին մախնոյականները կռվեցին ավստրո–գերմանական, ապա՝ պետլյուրական զորքերի դեմ։ 1919 թ.-ի փետրվարին նրանք մտան խորհրդային 2-րդ ուկրաինական, ապա 13-րդ բանակների կազմի մեջ, մարտ–մայիսին կռվեցին Դենիկինի զորքերի դեմ։ Սակայն նրանք սաբոտաժի էին ենթարկում խորհրդային հրամանատարության հրամանները, հեռացնում կոմիսարներին։

1919 թ.-ի մայիսի վերջին Դենիկինի զորքերը պարտության մատնեցին մախնոյականներին։ Մախնոն հրաժարվեց ենթարկվել կարմիր բանակի հրամանատարությանը, ինքնակամ հեռացավ ռազմաճակատից ու բացահայտ պայքար սկսեց խորհրդային իշխանության դեմ։ 1920 թ.-ի գարնանն ու ամռանը, նայած իրադրությանը, մախնոյականները կռվում էին մերթ սպիտակգվարդիականների, մերթ կարմիր բանակի դեմ։

1920 թ.-ի նոյեմբերին Միխայիլ Ֆրունզեի հրամանով սկսվեց Մախնոյականների լիկվիդացիան։ 1921 թ.-ի օգոստոսին Մախնոն, խույս տալով հետապնդումից, մի քանի տասնյակ ձիավորներով անցավ Դնեպրը և հանձնվեց ռումինական իշխանություններին։

Գրականություն
-------------

* Семаноз С. Н», Махновщина и ее крах, «Вопросы истории», 1966, № 9.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ սովետական (1 հրտ.) |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4512764-5 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 166)։*  |