**Տանգայի մարտ** (անգլ.՝ Battle of Tanga; գերմ.՝ Schlacht bei Tanga), հայտնի է նաև որպես **Մեղուների ճակատամարտ**, Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Աֆրիկական թատերաբեմում 1914 թվականի նոյեմբերի 3-5-ը տեղի ունեցած ճակատամարտ։

Ճակատամարտը սկսվեց գեներալ-մայոր Այտեկենի հրամանատարությամբ գործող բրիտանական հնդկական էքսպեդիցիոն «Б» կորպուսի անհաջող հարձակմամբ, որի նպատակը Գերմանական Արևելյան Աֆրիկայի նվաճումն էր (ներկայիս Ռուանդա, Բուրունդի և Տանզանիայի մայրցամաքային մասը)։ Կիլիմանջարո լեռան լանջերին մարտական գործողություններին համատեղ մասնակցել է նաև «C» կորպուսը։ Դա Աֆրիկայում առաջին լուրջ ճակատամարտն էր և բրիտանացիների առաջին պարտությունը թվով առավել քիչ գերմանացի ասկարիների և գաղութարար- կամավորներ կողմից։

Նախադրյալներ
------------

Տանգան 1914 թվականին
Տանգան, որը Բրիտանական Արևելյան Աֆրիկայի սահմանից գտնվում է 80 կիլոմետր հեռավորության վրա, եղել է Գերմանական Արևելյան Աֆրիկայի գլխավոր նավահանգիստը և ծառայել է որպես Ուսամբարյան երկաթուղու ծովային տերմինալ։ Առաջին համաշխարհայինի սկզբին Տանգան, ըստ անգլիացիների նպատակադրման, պետք է գնդակոծվեր բրիտանական նավատորմի նավերի կողմից, բայց արդեն որոշ ժամանակ անց նախատեսված պլանը վերանայվեց։ Անգլիացիների և գերմանացիների միջև ողջ պատերազմում երկրի և Դար-էս Սալամի ու Տանգայի չեզոքությունը երաշխավորող պայմանագիր կնքվեց ։
Սակայն, չնայած դաշնագրի կնքմանը, բրիտանացիները չհրաժարվեցին Գերմանական Արևելյան Աֆրիկան գրավելու մտքից.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | «Գործողության նպատակն է հպատակեցնել Գերմանական Արևելյան Աֆրիկայի տարածքների հպատակեցումը անգլիացիներին.»
*Բնօրինակ տեքստ* (անգլ.)  

*Aitken’s orders: "The object of the expedition under your command is to bring the whole of German East Africa under British authority."*
 See Farwell 1989, p. 163- Էյթկեն |  |

Գործողությունը նախատեսված էր անցկացնել՝ օգտագործելով ծովային դեսանտային ուժերը։ Սակայն այդ դեսանտային գործողությունը ողբերգական ավարտ ունեցավ բրիտանացիների համար։ Նոյեմբերի 2-ին Տանգային մոտեցավ *HMS Fox*[en] հածանավը, որի հրամանատար Կոլֆիլդը ափ իջավ և հրամայեց քաղաքի կայազորին անձնատուր լինել մոտակա 1 ժամվա ընթացքում, ինչպես նաև տեղեկացնել իրեն նավահանգստի հնարավոր ականապատված վիճակի մասին։ Երեք ժամ անցավ, բայց պատասխան չկար, իսկ Գերմանիայի դրոշը շարունակում էր ծածանվել քաղաքում։ *HMS Fox-ը* 14 ռազմական փոխադրամիջոցներով հեռացավ , որի հետևանքով գերմանացիները կարողացան պատրաստվել հարձակման։ Տանգայի հարձակմանը աջակցեց Լետեր Ֆորբեկը իր լրացուցիչ 1000-անոց բանակով։

Ճակատամարտի ընթացքը
-------------------

Ասկարիները փոխհրաձգության ժամանակ, ենթադրվում է, որ՝ 1914 թվական, Տանգա
Նոյեմբերի 2-ին և 3-ին բրիտանացի տրալերները փորձեցին գտնել քաղաքում տեղակայված ականները, բայց ապարդյուն։ Միաժամանակ անգլիացիները սկսեցին զորքերին ափ իջեցնել և զինամթերք բաժանել երկու տեղով. նավահանգստում և քաղաքից 3 քայլ հեռավորության վրա գտնվող ծովափում։ Նոյեմբերի 3-ի երեկոյան ափ իջան գրեթե բոլոր զինվոները, բացառությամբ 27-րդ լեռնային հրետանային գումարտակի և հնդկական սակրավորների խմբի։ Նոյեմբերի 4-ի կեսօրին զորքերը գեներալ Էյթկենի գլխավորությամբ շարժվեցին քաղաք։ Շուտով նրանց ուղղությամբ կրակ արձակվեց և հարձակումը կասեցվեց։ Ջունգլիներում և քաղաքում սկսվեց ճակատամարտը։ Կաշմիրյան հետևակային ջոկատը՝ կռվելով ծովափում հաջողության հասավ։ Նրանք մտան քաղաք և գրավեցին մաքսատան շինությունը և գերմանական «Գերմանական Կայզեր» (գերմ.՝ Hotel «Deutscher Kaiser») հյուրանոցը՝ բարձրացնելով այնտեղ Մեծ Բրիտանիայի դրոշը։ Բայց այդ հաղթանակից հետո անգլիացիները կանգ առան։ Վատ պատրաստված և զինված հնդկական 24-րդ Բանգալորյան գումարտակը ցրվեց և փախուստի դիմեց ռազմի դաշտից։ 98-րդ հետևակային ջոկատի վրա հարձակվեց մեղուների մի պարս, որի պատճառով նրանք կորցրեցին մարտական կարգը։ Մեղուները հարձակվեցին նաև գերմանացիների վրա, և հենց դրա համար ճակատամարտը այդպիսի անվանում է ստացել։ Բրիտանական քարոզչությունը առավել ուշ հաստատեց, որ մեղուների հարձակումը, իբր նենգաբար, կազմակերպված է եղել գերմանացիների կողմից։ 13-րդ Ռաջպուտյան ջոկատը կարևոր նշանակություն չունեցավ մարտի ընթացքի վրա, քանի որ նրա մարտական ոգին կոտրվել էր 63-րդ Պալամկոտյան ջոկատի փախուստի հետ կապված։

Շուտով գերմանացիներին որպես օգնություն երկաթուղով հասան 7-րդ և 8-րդ հրաձգային վաշտերը։ Նոյեմբերի 4-ի երեկոյան Լետտով Ֆորբեկը մարտի դաշտ ուղարկեց իր պահեստային բոլոր ուժերը (Ասկարիների 13-րդ և 4-րդ վաշտերը)։ Թագավորական Ծառայության առնվազն երեք գումարտակներ կոչնչանային, եթե փախուստի չդիմեին մարտի դաշտից։ Հնդկացիների ջոկատում ողջ մարտական կարգուկանոնը կոտրված էր վերջիններիս նահանջը վերածվեց խուճապային փախուստի։

Անգլիացիները թվով 8 անգամ գերազանցում էին գերմանացիներին։ Դրսևորելով ողջամիտ զգուշություն ասկարիները և գերմանացիները որոշեցին դուրս գալ մարտից՝ ամրանալով Տանգայից մի քանի կիլոմետր արևմուտք։ Իմանալով այդ մասին՝ Լետով Ֆորբեկը զորքը ուղարկեց քաղաք և ճակատագրի հեգնանքով այն անպաշտպան մնաց մինչև նոյեմբերի 5-ի լուսաբացը։ Բայց Էյթկենը հրամայեց հեռանալ։

Հետևանքներ
----------

Բրիտանական զորքերի էվակուացումը նրանց նավերի վրա ձգվեց մինչև ուշ գիշեր։ Նրանց համար ափում թողնվել էր մեծ պաշարով զինամթերք։ Դրա շնորհիվ Լետով Ֆորբեկը վերազինեց Ասկարիների երեք վաշտի։ Նոյեմբերի 5-ի առավոտյան բրիտանացի հետախույզ կապիտան Ռիչարդ Մայերցհագենը մտավ քաղաք սպիտակ դրոշով՝ տրամադրելով գերմանացիներին դեղորայք և նամակ Էյթկենից, որի մեջ նա ներողություն է խնդրել գերմանական հիվանդանոցը գնդակոծելու համար։ Տանգայի փողոցներում «սփռված» էին մահացած և վիրավոր մարդիկ։ Գերմանացի բժիշկները և աֆրիկացի սանիտարները աշխատում էին անխոնջաբար՝ ցուցաբերելով մարդկանց բժշկական օգնություն։

Տանգայի հաջող պաշտպանությունը Լետով Ֆորբեկի բազմաթիվ ձեռքբերումներից առաջինն էր ողջ Արևելա-Աֆրիկյան կամպանիայի ընթացքում։ Բրիտանացիների համար ճակատամարտը հավասար էր աղետի. նրանք կորցրել են 360 զինվոր և ունեցել 487 վիրավոր։ Պաշտպանվողների՝ գերմանացիների կորուստը կազմել է 16 գերմանացիներ և 55 ասկարի սպանվածներ և 79 վիրավոր։

Հետագայում գերմանացիները ազատ են արձակել գերեվարված բրիտանացի սպաներին, որոնց նրանք գերի էին վերցրել ճակատամարտի ժամանակ, պայմանով՝ չմասնակցել հետագա ռազմական գործողություններին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Miller, 1974, էջ 71
2. 1 2 3 4  Miller, 1974, էջ 70
3. ↑  Harvey, Kenneth J. — A thesis presented to the Faculty of the U.S. Army Command and General Staff College (2003). «The Battle of Tanga, German East Africa, 1914» (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ մարտի 16-ին. Վերցված է 2013 թ․ մարտի 15-ին.
4. ↑  Farwell, 1989, էջ 166
5. ↑  Farwell, 1989, էջ 167
6. ↑  Miller, 1974, էջ 58
7. ↑  Miller, 1974, էջ 59
8. ↑  Farwell, 1989, էջ 168
9. ↑  Farwell, 1989, էջ 170
10. ↑  Farwell, 1989, էջ 171
11. ↑  Hoyt, 1981, էջ 50
12. ↑  Miller, 1974, էջ 68
13. ↑  Hoyt, 1981, էջ 52
14. ↑  *Von Lettow-Vorbeck, Paul.* Meine Erinnerungen aus Ostafrika. — Hase & Köhler, 1920. — P. 39-40.

Գրականություն
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Տանգայի մարտ» հոդվածին։ |

* *Farwell, Byron.* The Great War in Africa, 1914—1918. — New York: W. W. Norton & Company, 1989. — ISBN 0-393-30564-3
* *Hoyt, Edwin P.* Guerilla: Colonel von Lettow-Vorbeck and Germany’s East African Empire. — New York, London: MacMillan Publishing Co. Inc. (New York); Collier MacMillan Publishers (London), 1981. — ISBN 0-02-555210-4
* *Miller, Charles.* Battle for the Bundu: The First World War in German East Africa. — London, New York: Macdonald & Jane’s (London); MacMillan Publishing Co. Inc. (New York), 1974. — ISBN 0-02-584930-1
* *Paice, Edward.* Tip and Run: The Untold Tragedy of the Great War in Africa. — London: Weidenfeld & Nicolson, 2007. — ISBN 0-297-84709-0

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Battle of Tanga» (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2005 թ․ փետրվարի 22-ին. Վերցված է 2013 թ․ մարտի 15-ին.