Լյուստրացիոն կոմիտեի խորհրդանշանը գիլյոտինի տեսքով
**Լյուստրացիան Ուկրաինայում** (ուկրաիներեն՝ Люстрація в Україні), պետական ծառայության և տեղական ինքնակառավարման մարմիններում աշխատանքի հասանելիության սահմանափակում այն անձանց համար, ովքեր նախկին քաղաքական ռեժիմների օրոք ղեկավար պաշտոններ են զբաղեցրել, նախկին ԽՍՀՄ-ի հատուկ ծառայությունների աշխատակիցների, ինչպես նաև այն անձանց համար, որոնք կասկածվում են կոռուպցիայի մեջ։

Լյուստրացիայի ընթացակարգերը, անձանց շրջանակը, որոնց վրա տարածվում են լյուստրացիոն արգելքները, ինչպես նաև այն պաշտոնների ցանկը, որոնք նրանց արգելված է զբաղեցնել, սահմանված են «իշխանության մաքրման մասին» օրենքով։ Օրենքն ուժի մեջ է մտել 2014 թվականի հոկտեմբերին։

Նախապատմություն
---------------

     Այն երկրները, որտեղ տեղի է ունեցել կամ անցկացվում է իշխանության ներկայացուցիչների լյուստրացիա
Արևելյան Եվրոպայում խորհրդային իշխանությունների տապալումից հետո լյուստրացիայի մասին օրենքներ ընդունվեցին Չեխիայում, Լեհաստանում, Լիտվայում, Լատվիայում, Էստոնիայում, Վրաստանում, Ռումինիայում, Հունգարիայում և ԳԴՀ-ում։ Եթե լյուստրացիայի ընթացքում ստեղծվել են «տոտալիտար ռեժիմի» հետ համագործակցության փաստեր, ապա այդ անձին ընտրություն է տրվել կամավոր հրաժարականի (բացահայտված փաստերի գաղտնիությունը պահպանելու ընթացքում) և հարկադիր հրաժարականի միջև (կեղծ տեղեկություններ հրապարակելու միջոցով)։

Լյուստրացիայի ներդրման փորձերը մինչև 2014 թվական
------------------------------------------------

2005 թվականի փետրվարին, «Նարնջագույն հեղափոխության» հաղթանակից և Վիկտոր Յուշչենկոյի իշխանության գալուց հետո, նոր նախագահին սատարող խմբակցությունների ժողովրդական պատգամավորների կողմից առաջարկվել էր Ուկրաինայում լյուստրացիայի մասին միանգամից երկու օրինագիծ։

Դրանցից մեկում, որը ներկայացրել են ժողովրդական պատգամավորներ Վասիլի Չերվոնիան, Սերգեյ Օլեքսիյուկը (երկուսն էլ՝ «Նաշա Ուկրաինա» կուսակցությունների դաշինքի խմբակցություն) և Անդրեյ Շկիլը (Յուլիա Տիմոշենկոյի դաշինքի խմբակցություն), առաջարկվել է որոշել օրենսդիր, գործադիր, դատական իշխանության, կրթական հաստատությունների, ԶԼՄ-ների, քաղաքական կուսակցությունների և հասարակական կազմակերպությունների ղեկավար պաշտոնների թեկնածուների նկատմամբ լյուստրացիայի անցկացման իրավական և կազմակերպչական սկզբունքները։ Նրանցից յուրաքանչյուրը, օրինագծի մշակողների կարծիքով, պետք է ստուգման ենթարկվեր 2004 թվականի նախագահական ընտրությունների կեղծմանը մասնակցության համար։ Փաստաթղթում որոշակի պաշտոններ զբաղեցնելու արգելքի երկրորդ հիմքը կոչվում էր ԽՍՀՄ նախկին ՊԱԿ-ի «օպերատիվ աշխատողների հետ գիտակցված և գաղտնի համագործակցությունը», իսկ 1991 թվականից՝ այլ պետությունների հատուկ ծառայությունների հետ՝ որպես «տեղեկատվության օպերատիվ ստացման գաղտնի տեղեկատու կամ օգնական»։ Օրինագծով ստուգումից ինքնաբերաբար ազատվել են Ուկրաինայի նախագահն ու նրա վարչակազմի ղեկավար կազմը։

Ժողովրդական պատգամավոր Լյովկո Լուկյանենկոն, նախկին խորհրդային այլախոհ, երկրորդ օրինագծի հեղինակ («Ուկրաինայի պետական մարմիններում պաշտոններ զբաղեցնելու որոշ սահմանափակումների մասին»), առաջարկում էր հինգ տարվա արգելք սահմանել Ուկրաինայի օրենսդիր, գործադիր և դատական իշխանության մարմիններում և ԶԼՄ-ներում ղեկավար պաշտոններ կատարելու համար այն անձանց, որոնք ղեկավար պաշտոններ են զբաղեցրել ԽՄԿԿ-ում, ԽՍՀՄ ՊԱԿ-ում կամ եղել են անվտանգության ծառայության ռեզիդենտներ, գործակալներ, իրազեկիչներ կամ արտահաստիքային աշխատողներ, ինչպես նաև Խորհրդային բանակում։

2005 թվականի մարտին «լյուստրացիայի մասին» օրենքի իր նախագիծն առաջարկեց նաև ժողովրդական պատգամավոր Օլեգ Տյագնիբոկը։ Նա կոչ է արել արգելել Պետական պաշտոններ զբաղեցնել այն անձանց, ովքեր մինչև 1992 թվականի հունվարի 1-ը աշխատել են ԽՍՀՄ ՊԱԿ-ում կամ ԽՍՀՄ ՊԱԿ-ում ղեկավար պաշտոններում կամ համագործակցել են ԽՍՀՄ պետական անվտանգության մարմինների հետ։ № 7028 օրինագիծը նախատեսում էր լյուստրացիայի ընթացակարգ արարքների երեք կատեգորիաների նկատմամբ. համագործակցություն ԽՍՀՄ նախկին ՊԱԿ օպերատիվ աշխատակիցների հետ մինչև 1991 թվականը՝ որպես գործակալ, ռեզիդենտ կամ այլ գաղտնի ոչշտատային աշխատակից կամ օգնական տեղեկատվության օպերատիվ ստացման մեջ, ինչպես նաև մասնակցություն ՕՈՒՆ-ՈՒՀԱ-ի մասնակիցների, ազատագրական պայքարի այլ մասնակիցների, «Ուկրաինական բուրժուական ազգայնականության» մեջ մեղադրվող Ուկրաինայի հայրենասերների և նախկին ԽՍՀՄ-ում և Ուկրաինայում իրավապաշտպան կազմակերպությունների մասնակիցների նկատմամբ դատական․ համագործակցություն այլ պետությունների հատուկ ծառայությունների հետ՝ որպես գաղտնի տեղեկատու կամ օգնական տեղեկատվության օպերատիվ ստացման գործում, մասնակցություն 2004 թվականին նախագահական ընտրությունների կեղծման հետ կապված իրադարձություններին, մասնավորապես քաղաքական հետապնդումներին, ընտրողներին կաշառելուն, ընտրողների վրա ճնշում գործադրելուն՝ նրանց կամարտահայտության, գրաքննության և ընտրական օրենսդրության այլ խախտումների վրա ազդելու նպատակով։

2008 թվականին Ուկրաինայում ստեղծվեց «համաուկրաինական լյուստրացիա» հասարակական կազմակերպությունը, որը հայտարարում էր, որ դրա նպատակն է արդար գնահատել և դատապարտել ուկրաինացի ժողովրդի և նրանց մասնակից անձանց դեմ կատարված հանցագործությունները։

2012 թվականի հոկտեմբերին «լյուստրացիայի մասին» օրինագիծը Գերագույն Ռադա են մտցրել նունս խմբակցության պատգամավորներ Իվան Զայեցը, Յարոսլավ Ջոջիկը և Անդրեյ Դավիդենկոն։ Օրինագծով առաջարկվում էր սահմանափակել քաղաքացիների որոշակի պաշտոններ զբաղեցնելու իրավունքով, որոնք նախկինում համագործակցել են ԽՍՀՄ ՊԱԿ-ի կամ այլ պետությունների հատուկ ծառայությունների հետ։ Փաստաթղթի գործողությունը առաջարկվել է տարածել մինչև 1991 թվականը ՊԱԿ-ի ռեզիդենտ կամ ոչ արտահաստիքային աշխատակիցներ հանդիսացող անձանց, ինչպես նաև ցանկացած օտարերկրյա հետախուզության գաղտնի իրազեկիչների վրա։ Օրինագծի համաձայն՝ այդ քաղաքացիներին չի թույլատրվում հինգ տարվա ընթացքում ղեկավար պաշտոններ զբաղեցնել Ուկրաինայի օրենսդիր, գործադիր և դատական իշխանության, իրավապահ մարմիններում։

Հիշյալ օրինագծերից ոչ մեկը Գերագույն Ռադայի միջոցով այդպես էլ չի անցել։

2014 թվականի օրենսդրական նախաձեռնություններ
-------------------------------------------

2014 թվականի սկզբին պետական պաշտոնյաների լյուստրացիայի անցկացումը դարձել է Եվրոմայդանի մասնակիցների պահանջներից մեկը։ Հաղթած ընդդիմության կառավարության ձևավորման ժամանակ հայտարարվել է լյուստրացիայի կոմիտեի ստեղծման մասին (ուկրաիներեն՝ Комітет з люстрацій)։ Այն գլխավորել է քաղաքացիական ակտիվիստ Եգոր Սոբոլևը։

2014 թվականի ապրիլի 8-ին Գերագույն ռադան ընդունել է «*Ուկրաինայում դատական իշխանության նկատմամբ վստահությունը վերականգնելու մասին»* օրենքը, որը փաստացի լյուստրացիոն է իր բովանդակությամբ. այդ օրենքով, Մասնավորապես, սահմանվել են ընդհանուր իրավասության դատավորների ստուգման (լյուստրացիայի) իրավական և կազմակերպչական հիմունքները և արդարադատության կատարումից ազատումը այն դատավորների երդման խախտման կապակցությամբ, որոնք չեն անցնի ատեստավորումն ու լյուստրացիոն ստուգումը։ Օրենքով նախատեսված էր ժամանակավոր հատուկ հանձնաժողովի ստեղծում, որը պետք է վերլուծեր, մասնավորապես.

* 2013 թվականի նոյեմբերի 21-ից ընկած ժամանակահատվածում զանգվածային ակցիաների հետ կապված գործերով դատավորների որոշումները
* VII գումարման Գերագույն ռադայի ընտրությունների անցկացման հետ կապված գործերի վերաբերյալ որոշումներ
* քաղբանտարկյալ ճանաչված անձանց վերաբերյալ գործերով որոշումներ
* քաղաքացիների սահմանադրական իրավունքներն ու ազատությունները էականորեն սահմանափակող որոշումներ
* Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի որոշումը, որով սահմանվել Է Ուկրաինայի կողմից ազգային դատարանների կողմից որոշումներ կայացնելիս մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին կոնվենցիայի խախտումը

Ժամանակավոր հատուկ հանձնաժողովի եզրակացությունները ենթակա են հաստատման Արդարադատության բարձրագույն խորհրդի կողմից։

2014 թվականի մարտի 1-ին Արդարադատության նախարարության նախաձեռնած«*Ուկրաինայում դատական իշխանության նկատմամբ վստահությունը վերականգնելու մասին»* № 4378-1 օրինագիծը խորհրդարան 1 մտցվել «Ազատություն» խմբակցության պատգամավորների կողմից (Օլեգ Տյագնիբոկ, Օլեգ Բոնդարչուկ, Օլեգ Գելևեյ, Օլեգ Օսուխովսկի)։

Մինչդեռ լյուստրացիոն կոմիտեն, որը պաշտոնական կարգավիճակ չի ստացել և աշխատել է հասարակական հիմունքներով, լյուստրացիոն օրենքի նախագիծ է պատրաստել, որը Սոբոլևը նորընտիր նախագահ Պյոտր Պորոշենկոյին փոխանցել է 2014 թվականի հունիսին։ Հուլիսի 24-ին այս նախագիծը հիմք դրեց «իշխանությունը մաքրելու մասին» օրինագծին, որը գրանցված է տարբեր խմբակցությունների թվով 4359ա տասնվեցերորդ ժողովրդական պատգամավորների կողմից։

Օգոստոսի 14-ին «*իշխանությունը մաքրելու մասին»* օրինագիծն ընդունվեց որպես հիմք, իսկ սեպտեմբերի 16-ին՝ Եվրամայդանի ակտիվիստների ճնշման ներքո, ընդունվեց երկրորդ ընթերցմամբ և ամբողջությամբ։ Անհրաժեշտ աջակցությունը (231 ձայն նվազագույն անհրաժեշտ 226-ի դեպքում) հաջողվել է ստանալ միայն երրորդ անգամ։ Առաջին և երկրորդ ընթերցումների միջև տեքստը լրամշակվել է, մասնավորապես, ԵԽԽՎ հանձնարարականների համաձայն, ստուգման ենթակա պաշտոնների ցանկից հանվել են ընտրովի պաշտոնները։ «ՀԱՐՎԱԾ» կուսակցության խմբակցության պահանջով նախնական տեքստում լրացուցիչ սահմանափակում է մտցվել, որի համաձայն նախկին նախագահ Վիկտոր Յանուկովիչի նշանակածներից հեռացման ենթակա են միայն նրանք, ովքեր իրենց պաշտոնում աշխատել են առնվազն մեկ տարի. Դա թույլ է տվել օրենքի գործողության տակից հանել գործող նախագահ Պետրո Պորոշենկոյին։

Վարչապետ Արսենի Յացենյուկը հայտարարել է, որ օրենքի գործողության տակ կհայտնվեն շուրջ մեկ միլիոն պաշտոնյաներ, պետական ծառայողներ, իրավապահ մարմինների աշխատակիցներ։ Չսպասելով նախագահի կողմից օրենքի ստորագրմանը՝ Յացենյուկը կարգադրել է ստեղծել նախարարների կաբինետի գործող անդամների և նախարարների տեղակալների, ինչպես նաև կենտրոնական գործադիր իշխանության մարմինների բոլոր ղեկավարների ստուգման հանձնաժողով։ Նա նաև Արդարադատության նախարարությանը հանձնարարել է ձևավորել անձանց միասնական պետական գրանցամատյան, որոնց նկատմամբ կիրառվել է լյուստրացիա, իսկ գործադիր իշխանության կենտրոնական մարմինների ղեկավարներին՝ յուրաքանչյուր նախարարությունում լյուստրացիայի հանձնաժողով ստեղծել։ Ինչպես մամուլի ասուլիսում հայտարարել է Հանրային լյուստրացիոն կոմիտեի ղեկավար Եգոր Սոբոլևը, լյուստրացիայի ընթացակարգը պետք է անցկացնի արդարադատության նախարարությունը, ընդ որում, լյուստրացիան պետք է սկսվի հենց այդ նախարարությունից։ Լյուստրացիայի մասին օրենքի գործողության տակ, Բացի Վիկտոր Յանուկովիչի օրոք աշխատող պաշտոնյաներից, կհայտնվեն ՊԱԿ-ի դպրոցն ավարտած կամ ԽՄԿԿ-ում պաշտոններ զբաղեցրած պետծառայողները։ Լյուստրացիոն ստուգում անցկացնելիս իշխանության մարմիններից պետք է վտարվեն մարդիկ, ովքեր չեն կարողանում բացատրել իրենց ընտանիքի ունեցվածքի ծագումը։ Բացի այդ, պետական իշխանության մարմիններից պետք է հեռանան մարդիկ, որոնք աջակցում էին Ուկրաինայի դեմ գործողություններին Ղրիմում և Դոնբասում։ «Բոլոր պաշտոնյաները, ներառյալ՝ նախագահի Աշխատակազմը, կառավարությունը, ազգային անվտանգության և պաշտպանության խորհրդի ղեկավարությունը, իրավապահ կառույցների հետ, պետք է թողնել, որ պետական իշխանության մարմինները, եթե ժամանակ եղել է Մայդանի նստած է ղեկավար պաշտոններում, տեսանք, թե ինչպես ձերբակալում են ուսանողների, գնդակահարում են մարդկանց, և ոչ թե դիմում գրել ազատման մասին. նրանք չեն անցել իրենց հիմնական քննությունը կյանքում»։

Սեպտեմբերի 25-ին օրենքը ստորագրել Է Գերագույն Ռադայի նախագահ Ալեքսանդր Տուրչինովը, հոկտեմբերի 9-ին՝ Ուկրաինայի նախագահ Պետրո Պորոշենկոն։

«Իշխանությունը մաքրելու մասին» օրենքի բովանդակություն
-----------------------------------------------------

Ընդունված օրենքի համաձայն՝ «իշխանության մաքրումը (լյուստրացիան)» տվյալ օրենքով կամ դատարանի որոշմամբ սահմանված արգելք է հանդիսանում առանձին ֆիզիկական անձանց համար պետական իշխանության և տեղական ինքնակառավարման մարմիններում որոշակի պաշտոններ զբաղեցնելու համար։ Օրենքի 1-ին հոդվածում նշվում է, որ իշխանության մաքրումը նպատակ ունի թույլ չտալ պետական գործերի կառավարմանը մասնակցել այն անձանց, ովքեր իրենց որոշումներով, գործողություններով կամ անգործությամբ իրականացրել են արարքներ (և/կամ նպաստել են արարքների իրականացմանը), որոնք․

* Ուկրաինայի նախագահ Վիկտոր Յանուկովիչի կողմից իշխանության յուրացում
* Ուկրաինայի ազգային անվտանգության և պաշտպանության հիմունքների խաթարում
* քաղաքացիների իրավունքների և ազատությունների հակաիրավական խախտում։

Օրենքը, փաստորեն, առաջին հերթին նպատակ ունի պետական ծառայությունից հեռացնել այն անձանց, որոնք ղեկավար պաշտոններ են զբաղեցրել Վիկտոր Յանուկովիչի օրոք, ինչպես նաև նրանց, ովքեր պետության անունից փորձել են հակազդել Եվրամայդանին։

Օրենքով սահմանվում է օրենքի ուժի մեջ մտնելու օրվանից 10 տարվա ընթացքում որոշակի պաշտոններ զբաղեցնելու ավտոմատ արգելք այն անձանց համար, ովքեր 2010 թվականի փետրվարի 25-ից մինչև 2014 թվականի փետրվարի 22-ն ընկած ժամանակահատվածում ավելի քան 1 տարվա ընթացքում զբաղեցրել են որոշակի պետական պաշտոններ։ Նման արգելք է սահմանվում այն անձանց նկատմամբ, որոնք օրենքում նշված պաշտոններն զբաղեցրել են 1 տարուց պակաս, բայց այդ թվում՝ 2013 թվականի նոյեմբերի 21-ից մինչև 2014 թվականի փետրվարի 22-ն ընկած ժամանակահատվածը, որոնք իրենց ցանկությամբ չեն ազատվել (օրենքն, ի թիվս այլոց, ուժի մեջ են մտնում ներքին գործերի նախարարության, դատախազության և ՈՒԱԾ-ի աշխատակիցները, մինչդատական հետաքննության մարմինների քննիչները, հետաքննիչները, օպերատիվ աշխատողները, տեսուչները, որոնք քննչական և օպերատիվ գործողություններ են իրականացրել Եվրամայդանի մասնակիցների նկատմամբ)։

Լյուստրացիայի ենթակա են նաև այն անձինք, ովքեր ղեկավար պաշտոններ են զբաղեցրել ԽՄԿԿ-ում կամ միութենական հանրապետությունների կոմկուսներում (սկսած շրջանային կոմիտեի քարտուղարից և բարձր), կոմսոմոլական մարմիններում, ԽՍՀՄ ՊԱԿ-ի աշխատակիցներ։

Բացի այդ, լյուստրացիայի ենթակա են նախկինում դատապարտված, պետական ծառայողները և իրավապահ մարմինների աշխատակիցները, ովքեր համագործակցում են արտասահմանյան հատուկ ծառայությունների հետ, կոչ էին անում խախտման Ուկրաինայի տարածքային ամբողջականության կամ խախտումներ են թույլ տվել մարդու իրավունքների և ազատությունների, ճանաչված մարդու իրավունքների Եվրոպական դատարանի կողմից։

Լյուստրացիայի ենթակա են նաև այն պետական ծառայողները, որոնք եկամուտների հայտարարագրերում սեփականության մասին ոչ հավաստի տեղեկատվություն են տրամադրել, ինչպես նաև նրանք, որոնց սեփականությունը չի համապատասխանի իրենց պաշտոնավարման ընթացքում գրանցված եկամուտների մակարդակին։

Ինքնադատաստան՝ որպես «քաղաքացիական ակտիվության» դրսևորում
---------------------------------------------------------

2014 թվականի սեպտեմբեր-հոկտեմբեր ամիսներին Ուկրաինայի հարցով հարձակումների ալիք էր սկսվել պետական իշխանության ներկայացուցիչների վրա, որոնց արմատական տրամադրված ակտիվիստները մեղադրում էին կոռուպցիայի կամ նախկին ղեկավարության գործունեությանը մասնակցության մեջ և փորձում էին ստիպել այդ կերպ թողնել զբաղեցրած պաշտոնը կամ հրաժարվել իշխանության մարմինների ընտրություններում իրենց թեկնածությունն առաջադրելուց։

Տեղի մամուլի թեթև ձեռքով ինքնադատաստանի այս լայն տարածում գտած պրակտիկան սկսել են անվանել «աղբային լյուստրացիա», քանի որ հարձակման զոհերին ծեծելուց և վիրավորանքներից հետո նվաստացնում են՝ նրանց նետելով աղբամաններ։ Ակցիայի ընթացքը սովորաբար արձանագրվում է տեսանյութում, որից հետո նկարահանված նյութերը տեղադրվում են համացանցում։

Հետպատերազմյան իշխանությունների ներկայացուցիչները ֆորմալ առումով «աղբային լյուստրացիայի» դրսևորումների հետ կապ չունեն, թեև *ակտիվիստներին*, չնայած նրանց արարքների բացահայտ հակաիրավական լինելուն, որպես կանոն, ոչ ոք չի հետապնդում, ինչը ցույց է տալիս նման գործողություններում իշխանությունների շահագրգռվածությունը։

2014 թվականի հունիսին Գորշենինի ինստիտուտի կողմից անցկացված հարցման տվյալներով՝ հարցվածների 87 %-ը պետական իշխանության մարմինների բոլոր մակարդակներում աջակցել է լյուստրացիային։

Սոցհարցման տվյալներով, որն անցկացվել է 2014 թվականի հոկտեմբերին սոցիալական և քաղաքական հոգեբանության ինստիտուտի կողմից Ուկրաինայի քաղաքական հոգեբանների ասոցիացիայի հետ համատեղ Ուկրաինայի այն տարածքներում, որոնք վերահսկվում են Ուկրաինայի իշխանությունների կողմից, հարցվածների 63,8 %-ը հավանություն է տվել «իշխանությունը մաքրելու մասին» լյուստրացիոն օրենքին։

Իրավակիրառ պրակտիկա
-------------------

Օրենքի իրականացման համար ստեղծվել է Ուկրաինայի արդարադատության նախարարության լյուստրացիայի հարցերով վարչությունը։ 2017 թվականի ապրիլի 25-ին Ուկրաինայի արդարադատության նախարարության լյուստրացիայի հարցերով դեպարտամենտը, որը 2016 թվականի նոյեմբերից Տատյանա Կոզաչենկոյի հրաժարականից հետո մնացել էր առանց պաշտոնական ղեկավարի, գլխավորել է Անաստասիա Զադորոժնայան։ 2017 թվականի մայիսին նա Deutsche Welle-ին տված հարցազրույցում հայտարարել էր, որ Ուկրաինայի պետական իշխանության մարմինները 98 %-ով մաքրվել են պաշտոնյաներից, որոնք ներգրավված են Վիկտոր Յանուկովիչի նախագահության շրջանում մարդու իրավունքների խախտման մեջ։ Նրա խոսքով՝ Յանուկովիչի շրջանի պաշտոնյաներից Ուկրաինայի մաքրման գործընթացը գրեթե ավարտված։ Կամավոր աշխատանքից ազատված պաշտոնյաների թիվը հայտնի չէ, սակայն նրանցից ոմանք պարզապես անցել են ավելի ցածր պաշտոնների։  Գերագույն Ռադայի կոռուպցիայի կանխարգելման և հակազդման հարցերով հանձնաժողովի նախագահ Եգոր Սոբոլևը 2015 թվականին հայտնել է, որ մինչև 2 հազար պաշտոնյա ինքնակամ ազատվել է աշխատանքից կամ անցել ավելի ցածր պաշտոնների։

Լյուստրացիայի մասին օրենքի իրականացումը մի շարք դժվարությունների է հանդիպել։ Նախ՝ օրենքը տարածվում էր միայն պետական ծառայողների մի փոքր մասի վրա (1 %-ից պակաս)։ Տատյանա Կոզաչենկոյի խոսքով՝ մոտ 700 հազար պաշտոնատար անձանցից օրենքի գործողության տակ է հայտնվել շուրջ 5 հազար մարդ։ Կոզաչենկոյի խոսքով՝ առաջին 2 տարում աշխատանքից ազատել են 934 պաշտոնյայի, որոնցից 258-ը Պետական ֆիսկալ ծառայության աշխատակիցներ են, 206-ը աշխատել են դատախազությունում և 190-ը՝ Ներքին գործերի նախարարությունում։

Երկրորդ՝ օրենքն իր գործողության տակից հեռացրել է «հակաահաբեկչական գործողության» մասնակցի կարգավիճակ ունեցող պաշտոնյաներին։ Այդ պատճառով լյուստրացիայից խուսափել է, օրինակ՝ Ինտերպոլի Ուկրաինական բյուրոյի ղեկավար Վասիլի Նևոլան։

Մի շարք դեպքերում իշխանությունները հրաժարվել են պաշտոնանկ անել լյուստրացիայի ենթարկված պաշտոնյաներին։ Այսպես, Տատյանա Կոզաչենկոն 2016 թվականին հայտնել է, որ լյուստրացիայի հարցերի դեպարտամենտը երկու տարի ապարդյուն ձգտում էր Կիրովոգրադի մարզի պետական վարչակազմի ղեկավար Կուզմենկոյի պաշտոնանկությանը։

Լյուստրացված պաշտոնյաների մի մասը փորձել է դատական կարգով վիճարկել իր պաշտոնանկությունը։ Ինչպես պարզաբանել է Տատյանա Կոզաչենկոն, մեծ մասամբ դատարանները կասեցրել են մինչև Ուկրաինայի Սահմանադրական դատարանի որոշման ընդունումը լյուստրացված գործերի վարույթը։ 2015 թվականի հունվարի 20-ին Ուկրաինայի Գերագույն ռադայի մի խումբ պատգամավորներ դիմել էին Սահմանադրական դատարան՝ ստուգելու Ուկրաինայի Լյուբլյանայի օրենքի սահմանադրականությունը։ Ուկրաինայի Սահմանադրական դատարան ևս երկու ներկայացում է ներկայացրել Ուկրաինայի Գերագույն դատարանը։ Սակայն գործի քննությունը ձգձգվել է մի քանի տարով. միայն 2019 թվականի հուլիսի 4-ին Ուկրաինայի Սահմանադրական դատարանը սկսել է այդ գործի քննությունն ըստ էության։ Որոշ դեպքերում դատարանները վերականգնել են լյուստրացված պաշտոնները՝ չսպասելով Ուկրաինայի Սահմանադրական դատարանի որոշմանը։ Այսպես, վերականգնվել է լյուստրացիայի արդյունքում աշխատանքից հեռացված Կիևի պետական հարկաբյուջետային ծառայության ղեկավար Լյուդմիլա Դեմչենկոն. վերականգնման մասին որոշումը դատարանը կայացրել է երեք օրում։ 2018 թվականի ապրիլի 18-ին վերականգնվել է 295 հազար գրիվնայի չափով փոխհատուցում վճարելով Օդեսայի Պրիմորսկի շրջանի նախկին դատախազ Ալեքսանդր Կուզմենկոն (ավելի վաղ դատարանը կասեցրել Էր գործի վարույթը մինչև Ուկրաինայի Սահմանադրական դատարանի որոշումը, բայց հետո վերսկսել էր գործը)։

2019 թվականի մայիսին հանրային սկանդալը առաջացրեց Անդրեյ Բոգդանի նշանակումը նախագահի աշխատակազմի ղեկավար Վլադիմիր Զելենսկուն. Զելենսկուն մեղադրել էին լյուստրացիայի մասին օրենքը խախտելու մեջ՝ պետական պաշտոնում նշանակելով Նիկոլայ Ազարովի կառավարությունում աշխատող մարդուն։

Ուկրաինայի արդարադատության նախարարությունը Ուկրաինայի նախագահի աշխատակազմ է ուղարկել «իշխանությունը մաքրելու մասին» օրենքի հարցում և պարզաբանում։ Ինչպես պարզաբանել է արդարադատության փոխնախարար Սերգեյ պետուխովը, այդ օրենքի համաձայն՝ ԱՊՀ-ում պետք է ինքնուրույն ստուգեն, թե արդյոք նշանակված անձանց թվում կան մարդիկ, որոնք գտնվում են լյուստրացիայի տակ։ Եթե այդպիսիք կան, դրանք ենթակա են երկրից հեռացման։

Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի դիրքորոշում
--------------------------------------------------

Որոշ լյուստրովավորներ իրենց ազատումը բողոքարկել են ՄԻԵԴ։ 2018 թվականի դրությամբ ՄԻԵԴ-ում ստացվել է «իշխանությունը մաքրելու մասին» օրենքով աշխատանքը կորցրած պաշտոնյաների ավելի քան 70 բողոք»։ 2019 թվականի հոկտեմբերին մարդու իրավունքների Եվրոպական դատարանը բավարարել է միանգամից հինգ նախկին բարձրաստիճան ուկրաինացի պաշտոնյաների հայցերը և պահանջել Ուկրաինայի բյուջեից նրանց վճարել 5300-ից մինչև 6500 եվրոյի չափով դրամական փոխհատուցում։ Որոշման մեջ նշված է․

> 
> 
> Նշված օրենքը հաշվի չի առել դիմումատուների անձնական դերը, ինչպես նաև այն, թե արդյոք նրանք անձամբ կապված են եղել նախկին նախագահի պաշտոնավարման ընթացքում տեղի ունեցած ոչ ժողովրդավարական գործունեության հետ։ Այս առումով իշխանությունը մաքրելու մասին ուկրաինական օրենքը տարբերվում է լյուստրացիայի ընթացակարգերից, որոնք ներդրվել են Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայի այլ պետություններում և որոնք ավելի նպատակային և նեղ ուղղվածություն են ունեցել

### ՄԻԵԴ-ի որոշմանը արձագանք․ լյուստրացիայի մասին օրենքի չեղարկման փորձ

2019 թվականի հոկտեմբերին Ուկրաինայի Գերագույն ռադայում գրանցվել է օրինագիծ, որն առաջարկում է ուժը կորցրած ճանաչել «իշխանությունը մաքրելու մասին» օրենքը։ Այս լյուստրացիան դարձել է ՄԻԵԴ-ի՝ «իշխանությունը մաքրելու մասին» ուկրաինական օրենքը հիմնարար ժողովրդավարական սկզբունքներին չհամապատասխանող ճանաչելու որոշման առաջին գործնական արդյունքը։

Ուկրաինայի Սահմանադրական դատարանի դիրքորոշում
---------------------------------------------

2019 թվականի նախագահական եւ խորհրդարանական ընտրություններից հետո «իշխանությունը մաքրելու մասին» օրենքն ուղարկվել է Ուկրաինայի Սահմանադրական դատարան, որը պետք է սահմաներ դրա համապատասխանությունը Ուկրաինայի Սահմանադրությանը։ Մի քանի ամսվա ընթացքում դատավորները չեն կարողացել որոշում կայացնել։ Վերջին անգամ այդ հարցը Սահմանադրական դատարանի օրակարգ է մտցվել 2019 թվականի հոկտեմբերի 17-ին, սակայն արդյունքում դատավորները նախընտրել են չքվեարկել՝ ոչ մի կերպ չբացատրելով իրենց որոշումը։

Նախագահ Զելենսկին և լյուստրացիան
--------------------------------

2019 թվականի հուլիսի 11-ին Ուկրաինայի նոր նախագահ Վլադիմիր Զելենսկին Ֆեյսբուքում տեսաուղերձ է հրապարակել, որում հայտարարել է իշխանությունը մաքրելու մասին օրենքում փոփոխություններ կատարելու և իշխանության այն պաշտոնների ցանկում ընդգրկելու պլանների մասին, որոնք ընկնում են լյուստրացիայի տակ, իշխանության բոլոր ներկայացուցիչների, որոնք երկիրը ղեկավարել են 2014 թվականից մինչև 2019 թվականն ընկած ժամանակաշրջանում։ «Առաջարկվում է այն պաշտոնների ցանկում, որոնք ընկնում են լյուստրացիայի տակ, ավելացնել Ուկրաինայի նախագահին, բոլոր ժողովրդական պատգամավորներին, Գերագույն, Պետական ֆիսկալ ծառայության և մաքսատան նախագահների, ազգային անվտանգության խորհրդի քարտուղարի, պաշտպանական ձեռնարկությունների ղեկավարության, որոնք պաշտոններ են զբաղեցրել 2014 թվականի փետրվարի 23-ից մինչև 2019 թվականի մայիսի 19-ը»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Президент Украины подписал закон о люстрации - Газета.Ru | Политика
2. ↑  Люстрация в разных странах мира. Досье ТАСС
3. ↑  «ВЕДОМОСТИ — Что такое Люстрация? Экономический онлайн словарь». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ մարտի 10-ին. Վերցված է 2014 թ․ նոյեմբերի 7-ին.
4. ↑  *Татьяна Ивженко.* Революция апельсинов родила люстрацию // *Независимая газета*. — 2005. — № от 11 февраля.
5. ↑  В ВР Украины зарегистрирован проект Закона «О люстрации». ИА REGNUM, 03.02.2005
6. ↑  «Что из себя представляет проект закона о люстрации. President.com.ua, 03.02.2005». Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ մարտի 4-ին. Վերցված է 2014 թ․ հոկտեմբերի 22-ին.
7. ↑  «Бывшим коммунистам наконец-то запретят занимать руководящие должности. Новости Донбасса, 09.02.2005». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ օգոստոսի 14-ին. Վերցված է 2014 թ․ հոկտեմբերի 20-ին.
8. ↑  «Ирина Хижняк. ЛЮСТРАЦИЯ в Украине. Что ЭТО? Vybor.ua, 25.02.2014». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ հոկտեմբերի 20-ին. Վերցված է 2014 թ․ հոկտեմբերի 22-ին.
9. ↑  «Проект закону України «Про люстрацію»». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ հոկտեմբերի 20-ին. Վերցված է 2014 թ․ հոկտեմբերի 20-ին.
10. ↑  В Верховную Раду внесли закон о люстрации. Лента.ру, 05.10.2012
11. ↑  «Люстрация. Кто и как будет проводить её в Украине / Независимое Бюро Новостей, 20.03.2014 18:04». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ մարտի 24-ին. Վերցված է 2014 թ․ հոկտեմբերի 23-ին.
12. ↑  Би-Би-Си: «На Майдане Арсения Яценюка выдвинули в премьеры»
13. ↑  Егор Соболев: «Люстрация не должна быть многолетним процессом». РБК-Украина, 20.03.2014
14. ↑  Як організований Люстраційний комітет
15. ↑  Про відновлення довіри до судової влади в Україні: Верховна Рада України; Закон від 08.04.2014 № 1188-VII
16. ↑  Верховна Рада України ухвалила Закон «Про відновлення довіри до судової системи України» / Інформаційне управління Апарату Верховної Ради України, 08 квітня 2014, 17:05
17. ↑  Парламент прийняв закон про люстрацію суддів / УП, 08 квітня 2014, 17:17
18. ↑  Кабмін підтримав законопроект «Про відновлення довіри до судової системи України». Міністерство юстиції України, 01.03.2014
19. ↑  Егор Соболев предложит президенту Порошенко Закон о люстрации, предполагающий кадровую революцию. Аргумент, 11.06.2014
20. ↑  Проект Закону про очищення влади — Офіційний портал Верховної Ради України
21. ↑  «Рада Украины с третьей попытки приняла закон о люстрации». Русская служба BBC. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 17-ին.
22. ↑  Анастасия Агамалова. Верховная рада Украины приняла закон о люстрации. Ведомости, 16.09.2014. *лишь с нескольких попыток*
23. ↑  Рада все-таки прийняла закон про люстрацію. Українські новини, 16.09.2014
24. ↑  Опубліковано фінальний текст закону про люстрацію // *УНІАН*, 25.09.2014.
25. ↑  Егор Соболев: Закон о люстрации выполняться не будет // *Фокус*, 22.10.14.
26. ↑  «Под люстрацию на Украине попадает миллион человек». Русская служба BBC. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 17-ին.
27. ↑  Люстрация должна начаться с Министерства юстиции — Соболев. Лига.нет, 17.09.2014
28. ↑  Президент Украины Петр Порошенко подписал закон «Об очищении власти»
29. ↑  ЗАКОН УКРАЇНИ «Про очищення влади»
30. ↑  Up to a dozen Ukraine officials dumped in wheelie bins — Telegraph(անգլ.)
31. ↑  Бомж-стайл по-депутатськи — модний вирок від народу
32. ↑  Люстрація чи самосуд? Радио Свобода, 30 октября 2014
33. ↑  Люстрация по-украински — через самосуд в мусорных баках. Радио Свобода, 03.10.2014
34. ↑  Эксперты: Мусорная люстрация — это варварство, она портит имидж страны. Сегодня.ua, 02 октября 2014
35. ↑  Гибридная власть: о роли «активистов» в украинской политике
36. ↑  Почти 87 % украинцев хотят люстрации власти, — исследование — iPress.ua
37. ↑  Голова департаменту люстрації: В Україні влада очищена на 98 відсотків // Deutsche Welle, 10.05.2017
38. ↑  На Украине заявили об очистке власти от чиновников Януковича на 98 % // РБК, 10 мая 2017
39. ↑  Власти Украины люстрировали 700 чиновников
40. 1 2  Непотопляемые: Как чиновники эпохи Януковича получили «теплые места» при Порошенко
41. ↑  Люстрация чиновников Порошенко: Зеленский превратился в Голобородько
42. ↑  Люстрация в Украине: планы и реальность
43. ↑  Объективная реальность, данная в очищении. Конституционный суд Украины решил строго проверить закон о люстрации 2014 года // Газета «Коммерсантъ» № 116 от 05.07.2019
44. ↑  «Страна 404: Первого люстрированного украинского прокурора восстановили в должности». Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ օգոստոսի 6-ին. Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 18-ին.
45. ↑  Зеленський порушив закон про очищення влади — Козаченко // Українська правда, 22/05/2019
46. ↑  В Минюсте Украины после назначения Зеленского объяснили закон о люстрации // РБК, 22.05.2019
47. ↑  Владимир Зеленский налаживает связь с народом. Новый президент Украины хочет разговаривать с согражданами по-новому // Газета «Коммерсантъ» № 88 от 24.05.2019
48. ↑  Минюст потребовал предоставить данные о назначенных Зеленским чиновниках // РБК, 23.05.2019
49. 1 2 3  Украинская люстрация не прошла Страсбург. Европейский суд по правам человека вынес вердикт против Киева // Коммерсантъ. — 2019. — № 192.
50. ↑  Зеленский предлагает люстрировать Порошенко, чиновников и нардепов с 2014 года // Украинская правда, 11.07.2019
51. ↑  Появился текст проекта Зеленского о массовой люстрации чиновников // Украинская правда, 12.07.2019