**1960 թվականի թուրքական պետական հեղաշրջումը** (թուրքերեն։ 27 Mayıs Darbesi) Թուրքիայի Հանրապետությունում առաջին պետական հեղաշրջումն էր։ Հեղաշրջումը կատարված էր 38 երիտասարդ թուրք սպաներից բաղկացած խմբի կողմից, որոնք գործում էին շտաբների պետերի ենթակայությունից դուրս։ Այն կազմակերպել էր Ալփարսլան Թյուրքեշը և գլխավորել է 1960 թվականի մայիսի 27-ին գեներալ Ջեմալ Գյուրսելի դեմոկրատական կուսակցության ժողովրդավարական ճանապարհով ընտրված կառավարության դեմ։ Ալփարսլան Թյուրքեշը խունտայի (ազգային միասնության կոմիտեի) անդամ էր։

Նախապատմություն
---------------

Միջադեպը տեղի է ունեցել ինչպես սոցիալ-քաղաքական ցնցումների, այնպես էլ տնտեսական դժվարությունների ժամանակ, երբ Թրումենի դոկտրինից և Մարշալի ծրագրից ամերիկյան օգնությունն ավարտվում էր, և այդ պատճառով վարչապետ Ադնան Մենդերեսը պլանավորում էր այցելել Մոսկվա ՝ հույս ունենալով այլընտրանքային վարկային գծեր ստեղծել։

Հեղաշրջում
----------

Դավադրությունը կազմակերպել էր գնդապետ Ալփարսլան Թյուրքեշը։ Նա եղել է անդամ խունտայի (ազգային միասնության կոմիտեի) անդամ և մեկն էր այն առաջին 16 սպաներից, ովքեր 1948 թվականին վերապատրաստվել են Միացյալ Նահանգներում ՝ ձևավորելու կայուն կոնտրպարտիզանական ջոկատ։ Այսպիսով, նա ուղղակիորեն հայտարարեց իր հակակոմունիզմի և իր հավատքի և ՆԱՏՕ-ի ու ՍԵՆՏՈ-ի նվիրվածության մասին ազգին ուղղված իր կարճ ուղերձում, բայց նա անհասկանալի թողեց հեղաշրջման պատճառները։ Մայիսի 27-ի առավոտյան Թյուրքեշը ռադիոյով հայտարարել է հեղաշրջման մասին և հայտարարել «թուրքական պատմության մեկ շրջանի վերջն ու նորի սկիզբը»։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Մեծ թուրք ազգ, մայիսի 27-ի առավոտյան ժամը 3։ 00-ից սկսած թուրքական զինված ուժերն իրենց ձեռքն են վերցրել ամբողջ երկրի կառավարումը։ Այս գործողությունը մեր բոլոր քաղաքացիների և անվտանգության ուժերի սերտ համագործակցության շնորհիվ հաջողությամբ պսակվեց առանց մարդկային զոհերի։ Մինչև հետագա ծանուցումը պարետային ժամ է սահմանվել, որն ազատ է արձակվել միայն զինծառայողների համար։ Մենք մեր քաղաքացիներին խնդրում ենք աջակցել մեր զինված ուժերի պարտականությունների կատարմանը և աջակցել ազգային ցանկալի ժողովրդավարական ռեժիմի վերականգնման համար։- Ալպարսլան Թյուրքեշ |  |

Հաջորդ օրը տեղի ունեցած մամուլի ասուլիսի ժամանակ Ջեմալ Գյուրզելն ընդգծել է, որ «հեղաշրջման նպատակն է հնարավորինս շուտ երկիրը բերել արդար, մաքուր և ամուր ժողովրդավարության...Ես ուզում եմ երկրի իշխանությունն ու կառավարումը փոխանցել ժողովրդի ազատ ընտրությանը»։

Մաքրում
-------

Խունտան պաշտոնանկ է արել 235 գեներալների և ավելի քան 3000 այլ սպաների, ազատել ավելի քան 500 դատավորների և դատախազների և 1400 դասախոսների համալսարաններից, ինչպես նաև ձերբակալել Է գլխավոր շտաբի պետին, նախագահին, վարչապետին և վարչակազմի այլ անդամներին։ Այնուհետև հաջորդեց բանակի հրամանատար գեներալ Ջեմալ Գյուրզելի նշանակումը պետության ժամանակավոր ղեկավար, վարչապետ և պաշտպանության նախարար։

Յասիադայի դատավարությունները
----------------------------

Թուրքիայի ներքին գործերի նախարար Նամըք Գեդիկն ինքնասպան է եղել ՝ գտնվելով թուրքական ռազմական ակադեմիայում։ Նախագահ Ջալալ Բայարը, վարչապետ Ադնան Մենդերեսը և Հյուսիսային վարչակազմի այլ անդամներ ուղարկվել են Մարմարա ծովում գտնվող Յասիադա կղզու դատարան։ Քաղաքական գործիչներին մեղադրանքներ են ներկայացվել պետական դավաճանության, պետական միջոցների ոչ նպատակային օգտագործման և Սահմանադրության վերացման համար։

Դատավարություններն ավարտվեցին 1961 թվականի սեպտեմբերի 16-ին Ադնան Մենդերեսի, արտաքին գործերի նախարար Ֆաթին Ռյուշ-թյու Զորլուի և ֆինանսների նախարար Հասան Փոլաթքանի մահապատժով Իմրալի կղզում։

Հետևանքները
-----------

Սահմանադրական հանրաքվեն կայացել է 1961 թվականի հուլիսի 9-ին։ 1924 թվականի Սահմանադրությանը փոխարինելու համար կազմվեց նոր Սահմանադրություն։ Այն հավանության է արժանացել ընտրողների 61,7% մասնակցության 81,0%-ը։

Մենդերեսի և թուրքական կառավարության մյուս անդամների մահապատժից մեկ ամիս անց ՝ 1961 թվականի հոկտեմբերի 15-ին, տեղի ունեցան համընդհանուր ընտրություններ։ Վարչական իշխանությունը վերադարձվել է քաղաքացիական անձանց, սակայն ռազմականը շարունակում է տիրել քաղաքական ասպարեզում մինչև 1965 թվականի հոկտեմբեր ամիսը։ Գեներալ Իսմեթ Ինյուն վարչապետի պաշտոնը զբաղեցրել է երրորդ անգամ ՝ 1961-1965 թվականները։ Թուրքական բանակի գնդապետ Թալաթ Այդեմիրը 1962 թվականի փետրվարին և 1963 թվականի մայիսին կազմակերպել էր երկու անհաջող պետական հեղաշրջում։ 1965-ի հեղաշրջումից հետո առաջին ազատ ընտրություններում Սուլեյման Դեմիրելն ընտրվեց և այդ պաշտոնը զբաղեցրեց մինչև 1971 թվականը, երբ հեռացվեց մեկ այլ հեղաշրջման հետևանքով։

Տես նաև
-------

* 1971 թվականի թուրքական ռազմական հուշագիրը
* Թուրքական հեղաշրջումը (1980)
* 1997 թվականի թուրքական ռազմական հուշագիրը
* Հեղաշրջման փորձ Թուրքիայում (2016)
* 1961 թվականի թուրքական սահմանադրությունը
* Թուրքիայի պատմություն

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Gunn, Christopher (Spring 2015). "The 1960 Coup in Turkey: A U.S. Intelligence Failure or a Successful Intervention?". *Journal of Cold War Studies*. **17** (2): 103. doi:10.1162/JCWS\_a\_00550.
2. ↑  "Military interventions in Turkey". Retrieved 2014 թ․ օգոստոսի 17.
3. ↑  Çavdar, Tevfik (1996). "Birinci Bölüm". *Türkiye'nin Demokrasi Tarihi 1950-1995* (in թուրքերեն) (2nd ed.).
4. ↑  "Darbe olmasaydı Menderes Moskova'ya gidecekti". *Zaman Gazetesi* (in թուրքերեն). 2008 թ․ մայիսի 24. Արխիվացված է the original 2013 թ․ սեպտեմբերի 1-ին. Retrieved 2013 թ․ մայիսի 1.
5. ↑  "Menderes'i Nato Astırdı". *Habertürk* (in թուրքերեն). 2012 թ․ մայիսի 28. Արխիվացված է the original 2019 թ․ մայիսի 2-ին. Retrieved 2013 թ․ մայիսի 1. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
6. 1 2
7. ↑  Mümtaz'er, Türköne (2010 թ․ մայիսի 27). "27 Mayıs'ın hesabı". *Zaman Gazetesi* (in թուրքերեն). Արխիվացված է the original 2013 թ․ նոյեմբերի 9-ին. Retrieved 2013 թ․ մայիսի 2.
8. ↑  "Cunta, en büyük tasfiyeyi yargıda ve orduda yaptı". *Zaman Gazetesi* (in թուրքերեն). 2010 թ․ մայիսի 31. Արխիվացված է the original 2013 թ․ նոյեմբերի 9-ին. Retrieved 2013 թ․ մայիսի 2.
9. ↑  Dieter Nohlen, Florian Grotz & Christof Hartmann (2001) *Elections in Asia: A data handbook, Volume I*, p254 0-19-924958-X

Արտաքին հղումներ
----------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Թուրքիայի հեղաշրջումը (1960) Վիքիպահեստում |

* Information booklet published by the military junta for visitors of the court on the island Yassıada Archived 2011-12-29 at the Wayback Machine.
* Notification of coup (Turkish) (Voice: Col. Alparslan Türkeş)