recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Պատկերների սեգմենտավորում** (անգլերեն՝ image segmentation) համակարգչային տեսողության հիմնական ուղղություններից մեկն է, որի նպատակն է պատկերի բաժանումը առանձին սեգմենտների(ըստ պիքսելների)։ Պատկերների սեգմենտավորումը հիմնականում օգտագործվում է նկարի մեջ տարբեր օբյեկտների դիրքը և տեղը որոշելու նպատակով։ Ավելի նեղ իմաստով, սեգմենտավորումը գործընթացի է, որի ժամանակ նկարի յուրաքանչյուր պիքսելին տրվում է պիտակ, ու նույն պիտակ ունեցող պիքսելները նկարագրում են նույն օբյեկտը։ Գոյություն ունեն մի շարք ալգորիթմներ, որոնց միջոցով հնարավոր է իրականացնել պատկերների սեգմենտավորումը։ Տարբեր ալգորիթմներ ունեն սեգմենտավորելու տարբեր մոտեցումներ։ Ամենապարզը նկարի սեգմենտավորումն է ըստ գույների և ըստ նկարում պատկերված օբյեկտների ուրվագծերի։ Ավելի բարդ են այն ալգորիթմները, որոնք հիմնվում են արհեստական նեյրոնային ցանցերի վրա։

### Պատկերների սեգմենտավորման կիրառությունը

* Դեմքերի ճանաչողական համակարգեր
* Մատնահետքի ճանաչում
* Տեսահսկում
* Ինքնավար մեքենաներ

### Պատկերների սեգմենտվորման ձևերը

* **Սեմանտիկ սեգմենտավորում**, որի նպատակն է յուրաքանչյուր պիքսելին կցել ընդհանուր պիտակ։ Օրինակ, երբ նկարում պատկերված են մի խումբ մարդիկ, դրանք բոլորը ունեն «մարդ» պիտակը։
* **Օրինակի սեգմենտավորում**, որի նպատակն է պիսքսելները կցել նույն պիտակի տարբեր օրինակներ։ Օրինակ, երբ նկարում պատկերված են մի խումբ մարդիկ, որոնք բոլորը ունեն «մարդ» պիտակը, սակայն յուրաքանչյուր մարդ ունի իր առանձին պիտակը, օրինակ՝ «մարդ 1», «մարդ 2» և այլն։

### Ծանոթագություն

1. ↑  Shapiro Linda (2011)։ *Computer Vision*։ New Jersey: Stockman։ էջեր 279–325
| **՞**Յագուար |
| --- |
| ՅագուարԵրիտասարդ յագուար  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Վերնաթագավորություն | կորիզավորներ |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
| Ենթաթագավորություն | բազմաբջիջներ |
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Կաթնասուններ |
| Ենթադաս | կենդանածիններ |
| Ինֆրադաս | ընկերքավորներ |
|
| Կարգ | Գիշատիչներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Կատվազգիներ |
| Ենթաընտանիք | մեծ կատուներ |
|
|
| Ցեղ | Պանտերա |
|
|
| Տեսակ | **Յագուար** |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| *Panthera onca* |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Վտանգված տեսակIUCN 3.1 *Endangered* : 15953 |
|  Արեալ |
| պատկեր |
|   Ներկա տարածվածությունը
  Նախկին տարածվածությունը |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | ITIS**180593**NCBI**9690**

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Յագուարը** (Pantera onca) շատ նման է հովազին, չափերով ավելի խոշոր է։

«Յագուար» անվանումը կեչուա լեզվով նշանակում է՝ արյուն։ 

ՅագուարԱպրում է Ամերիկա աշխարհամասում՝ Մեքսիկայից մինչև Արգենտինա։ Յագուարը հանդիսանում է Կենտրոնական և Հարավային Ամերիկայի խոշորագույն կատվազգի գիշատիչը։

Յագուարն ունի չափազանց ուժեղ ժանիքներ, որոնցով հնարավոր է ջարդել սողունների զրահը։
Մարմնի երկարությունը առանց պոչի տատանվում է 120-185 սմ, պոչի երկարությունը՝ 45-75 սմ, քաշը 36-113 կգ, հիմնականում 60-90 կգ, հանդիպում են նաև 120 կգ-անոց յագուարներ։ Պատմության մեջ հայտնաբերված ամենախոշոր յագուարը կշռել է 158 կգ։ Էգը 20%-ով ավելի թեթև է։

Յագուարները տարածքային կենդանիներ են։ Նրանց տարածքի մակերեսը տատանվում է 25-100 կմ², կախված լանդշաֆտից և որսի քանակությունից, ինչպես նաև կենդանու սեռից։ Որպես կանոն արու յագուարի տարածքն ունի եռանկյունու ձև։ Այն շրջում է իր տարածքով և ամեն 5-15 օրը մեկ հայտնվում է «սահմանամերձ» կետերում։ Միայնակ կյանք է վարում։

Յագուարները բավական հանդուրժող են իրենց ցեղակիցների հանդեպ, և նրանց որսատարածքները կարող են հատվել, սակայն ոչ կատվառյուծների նկատմամբ։

Յագուարները սնվում են ջրախոզուկներով (կապիբարա), վայրի խոզերով, պեկարիներով, գետակինճներով, մազամի եղջերուներով, կապիկներով, թռչուններով, աղվեսներով, օձերով և կրծողներով։ Որսում են նաև կրիաներ։

Յագուարի հզոր ժանիքները ի վիճակի են ջարդել կրիայի պատյանը։ Ի տարբերություն կատվառյուծների, յագուարները հաճախ հարձակվում են ընտանի եղջերավոր կենդանիների վրա։ Գիշատիչը հիանալի լողում է և որսը չի կարող թաքնվել նրանից ջրում։

Ունենում են 2-4 ձագ, որոնք ապրում են մոր հետ այնքան ժամանակ, մինչև որ սեփական տարածք ձեռք բերեն։ Անազատության մեջ ապրում են 20-25 տարի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *կենդանիների հանրագիտարան* (հայերեն)։ Երևան: Վահագն Աբրահամյան։ 2015։ էջ 31  CS1 սպաս․ հայերենը նշված է (link)


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Կրուգոսվետ · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Universalis |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4162672-2 · LCCN: sh85069247 · NDL: 00576704 |

 |
**Մայոտը** (մալագաս. Mahori, ֆր.՝ Mayotte), ֆրանսիական ծովային տարածք է և անդրծովյան տիրույթ, որը բաղկացած է գլխավոր Գրան-Տեռռ, ավելի փոքր Պետի-տեռռ և մի քանի այլ կղզիներից։ Կղզեխումբը գտնվում է Հնդկական օվկիանոսում, Մոզամբիկի նեղուցի հյուսիսային հատվածում, բառացիորեն հյուսիսարևմտյան Մադագասկարի և հյուսիսարևելյան Մոզամբիկի միջև։ Տարածքը 374 քառակուսի կիլոմետր է, բնակչությունը՝ 194.000 մարդ։ Բնակչության խտությունը մեծ է՝ 520 մարդ/քկմ։ Ամենամեծ քաղաքը և վարչատարածքային միավորը Մամուձուն է։ Պետական լեզուն ֆրանսերենն է։

Աշխարհագրություն
----------------

Հիմնական կղզին Մայոտն (Մաորե) է, իր երկրաբանական կառուցվածքով հնագույնը Կոմորյան կղզիներում, երկարությունը 39 կմ է, լայնությունը՝ 22 կմ, ամենաբարձր կետը՝ Բենարա լեռը (ֆր.՝ Mont Bénara, 660 մ)։ Հրաբխային ծագման պատճառով որոշ շրջաններում հողը բավականին պտղաբեր է։ Մարջանե խութը, որը շրջապատում է կղզու մեծ մասը, ապահովում է ձկներով և պաշտպանում է տեղի նավերը։

Ձաուձի (ֆր.՝ Dzaoudzi) քաղաքը, որը գտնվում է Պամանզիի վրա, եղել է Կոմորյան կղզիների մայրաքաղաքը մինչև 1968 թվական։ Մայոտը հանդիսանում է Հնդկական օվկիանոսի հանձնախմբի մեկուսացած անդամ (անգլ.՝ Indian Ocean Commission (COI))՝ Կոմորյան կղզիներից առանձին։

Կլիմա
-----

Մայոտան ունի ծովային արևադարձային կլիմա։ Առանձնանում է 2 եղանակ՝ խոնավ ու տաք՝ նոյեմբերից ապրիլ, և սառը՝ մնացած ամիսներին։ Օդի միջին ջերմաստիճան տատանվում է +24 °С մինչև +27 °C, իսկ շոգի ժամանակ հասնում է մինչև +36 °С: Նստվածքների միջին տարեկանի քանակը՝ սկսած 1100 մմ-ից կենտրոնում և մինչև 3000 մմ լեռների լանջերին և մերձափնյա դաշտավայրերում։ Օդի համեմատական խոնավություն՝ մինչև 85%։

Բնակչություն
------------

Բնակչության թիվը 246 489 (2016) է։

Բնակչության խտությունը 657 մարդ/կմ² է։

Տարեկան աճը 3,2% է (8-րդ տեղը աշխարհում)։

Ծնելիությունը 38,8 է 1000-ից (ծնելիության մակարդակը՝ 5,4) է։

Մահացությունը՝ 7,1 է 1000-ից։

Կյանքի միջին տևողությունը 61 տարի է տղամարդկանց մոտ, և 66 տարի՝ կանանց մոտ։

Ժողովրդագրական կազմը հետևյալն է՝ կոմորցիներ կամ մաորեներ (արաբների հետնորդներ՝ ձուլված մալագասցիների և սևամորթների հետ)։

Լեզունեն են՝ կոմորյան լեզու (մաորյան բարբառ), որը սուահիլիի շառավիղը է, ֆրանսերենի (պաշտոնական) տիրապետում է բնակչության շուրջը 35%-ը։

Կրոնը՝ մուսուլմաններ (97%), քրիստոնյա (հիմնականում՝ կաթոլիկ, 3 %)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. ↑  «World Population Prospects: The 2017 Revision» (անգլերեն)։ United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division։ 2017-10։ Վերցված է 2017 թ․ նոյեմբերի 2  `|description=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
**«Պատմություն Պղնձե քաղաքին»**, արաբական հեքիաթ, որի բնագիրը պահպանվել է «Հազար ու մի գիշեր» միջնադարյան գրական երկում։

Պատմություն
-----------

«Պատմություն Պղնձե քաղաքին»-ի պահպանված ձեռագրերից 32-ը (16-19-րդ դարեր) Մատենադարանում են, 5-ը՝ Փարիզի ազգային գրադարանում, 2-ը (17-18-րդ դարեր)՝ Վիեննայի Մխիթարյան մատենադարանում, 1-ը՝ Հռոմի Սուրբ Վլասի հայոց հյուրանոցի գրադարանում։
«Պատմություն Պղնձե քաղաքին»-ի հայերեն առաջին համառոտ թարգմանությունը կատարվել
է 10-րդ դարի վերջին Տայոց գավառում՝ Դավիթ Կյուրապաղատի պատվերով («Ի խնդրոյ կամ ի հաճոյս»), նրա պատվերով թարգմանվել են նաև Մանկան և աղջկա, Ֆարման մանուկի պատմությունները (հայտնաբերել և 1958 թվականին միասին հրատարակել է Ներսես Ակինյանը՝ «Զրուց եւ խաւսք առաջի թագաւորացն եւ իշխանացն զոր թարքմանեցին Դաւիթ Կուրապաղատին ի հայ լեզու ի տաճիկ լիզվէ» վերնագրով)։

«Պատմութիւն...»-ը ավելի ուշ թարգմանել է նաև Առաքել Անեցին (Շիրակավանեցի) 1222 թվականին, Գրիգորիս Աղթամարցին՝ 16-րդ դարում. վերջինս այն հարստացրել է կաֆաներով ու բանաստեղծական հնարքներով։

Առաջին անգամ տպագրվել է 1708 թվականին Կոստանդնուպոլսում՝ Սարգիս Դպիրի տպարանում։ Տիտղոսաթերթին՝ «Գիրք պատմութեան վասն Պղնձէ քաղաքին. եւ հարցմունք աղջկանն եւ մանկանն. եւ պատմութիւն Խիկարայ եւ Փահլուլ թագաւորին, եւ այլն. որ է օրինակ աշխարհիս....» (168 էջ, 8օ, 11,7 x 7 սմ)։

Տպագրվել է նաև՝ 1709 թվականին Կոստանդնուպոլսում՝ առանց տպարանի հիշատակության (148 էջ, 8օ, 12 x 7 սմ)։

1721 թվականին Կոստանդնուպոլսում՝ Աստվածատուր Դպիր Կոստանդնուպոլսեցու տպարանում (176 էջ, 8օ )։

1731 թվականին նույն տպարանում (272 էջ, 8օ, 12 x 7 սմ)։

1749 թվականին Կոստանդնուպոլսում՝ Չնչին Հովհաննեսի տպարանում (224 էջ, 8օ, 12,2 x 7,6 սմ)։

1757 թվականին Կոստանդնուպոլսում՝ Մարտիրոս Սարգսյանի տպարանում (224 էջ, 8օ, 12,3 x 7,5 սմ)։

1792 թվականին Կոստանդնուպոլսում՝ Հովհաննեսի և Պողոսի տպարանում (224 էջ, 8օ, 13 x 8 սմ)։

Լույս է տեսել նաև 1834 և 1850 թվականներին (Կոստանդնուպոլիս, Արապյան տպարան), 1857 թվականին (Թիֆլիս, Ներսիսյան դպրոցի տպարանում), 1911 թվականին (Թիֆլիս, «Էսպերանտո» տպարանում)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
|  |
| --- |
| **Մայրի ատլասյան** |
| Մայրի ատլասյանՄայրի ատլասյան |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Տիպ/Բաժին** | Մերկասերմեր (Pinophyta) |
| **Դաս** | *Pinopsida* |
| **Կարգ** | Ասեղնատերևավորներ (Pinales) |
| **Ընտանիք** | Սոճազգիներ (Pinaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Եղևինայիններ (Abietoideae) |
| **Ցեղ** | Մայրի *(Cedrus)* |
| **Տեսակ** | **Մայրի ատլասյան** *(C. atlantica)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Cedrus atlantica***Carrière, 1855 |
|
| **Տարածվածություն և պահպանություն** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Վտանգված տեսակՏաքսոնի տարածվածությունը Տաքսոնի տարածվածությունը |

**Մայրի ատլասյան** (լատին․՝ Cedrus atlantica Manetti), սոճազգիներ ընտանիքի, մայրի ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Չափազանց գեղեցիկ, մշտադալար ծառեր են՝ մինչև 40 մ բարձրությամբ, թափանցիկ, ցանցառ, բրգաձև սաղարթով։ Ճյուղերը դասավորված են սուր անկյան տակ։

Փշատերևները կապտականաչավուն են կամ արծաթամոխրավուն, 25 մմ-ից պակաս
երկարությամբ, ընդ որում երբեմն մի փոքր ավելի երկար, քան լայնությունն է։ Կոները գլանաձև են, 5֊7 սմ երկարությամբ, 4.0 սմ լայնությամբ, փայլուն, բաց շագանակագույն։

Տարածվածություն
---------------

Վայրի վիճակում հանդիպում է Ալժիրի և Արևելյան Մարոկկոյի լեռներում, 1350֊2000 մ բարձրության վրա։

Կիրառություն
------------

Էկոլոգիական խումբը' III:

Եվրոպայում սկսել են մշակել 1842 թվականից, Հայաստանում՝ 1962 թվականից։

Երաշտադիմացկուն է, լուսասեր, աչքի է ընկնում բարձր դեկորատիվությամբ։

Հեռանկարային է հյուսիսային Հայաստանի անտառային գոտու ցածրադիր շրջաններում գտնվող բնակավայրերի կանաչապատման համար։ Մշակության հավանական 
շրջանները 9.32:

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 1, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ 49-50։


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | UNII |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI |

 |
«**Նոր բառգիրք հայկազյան լեզվի**» («Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի», «Նոր հայկազեան բառարան»), Մխիթարյան միաբաններ Գաբրիել Ավետիքյանի, Խաչատուր Սյուրմելյանի և Մկրտիչ Ավգերյանի կազմած երկհատոր բառարանը։

Պատմություն
-----------

Բառարանի կազմման աշխատանքները տևել են շուրջ 50 տարի։ Լույս է տեսել 1836-1837 թվականներին Վենետիկում՝ Սբ Ղազարի տպարանում, վերահրատարակվել է 1979-1981 թվականներին Երևանում (նմանահանություն)։ 

Կոչվում է նաև «Երից Վարդապետաց Բառարան»։

Բովանդակություն
---------------

Բառարանը կազմված է գրաբարի համաբարբառ-քարտարանի հիման վրա, որն ընդգրկում է 5-17-րդ դարերի գրաբար ձեռագիր ու տպագիր մատենագրական բոլոր հուշարձանները։ Բառապաշարի և բառիմաստների ընդգրկման ծավալով ու լիակատարությամբ գրաբարի հազվագյուտ բառարան-գանձարան է։ 

Գլխաբառից հետո տրված են տվյալ բառի հնչյունական տարբերակները, քերականական նշումները, ապա՝ հունարեն և լատիներեն համանշանակները։ Փոխառյալ բառերի դեպքում ներկայացված են օտար աղբյուրը, բառի ստուգաբանությունը, ապա տրված են բառիմաստի կամ իմաստների բացատրությունները, վերջում ժամանակագրական կարգով հայ մատենագրությունից բերված են համապատասխան վկայություններ՝ բառի յուրաքանչյուր իմաստը կամ իմաստային նրբերանգը, ոճական կիրառությունները, գործածության սահմաններն ու ոլորտները հաստատելու համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի։ / Հ. Գ. Ավետիքեան; Հ. Խ. Սիւրմէլեան; Հ. Մ. Աւգերեան
2. ↑  Նոր բառգիրք Հայկազեան լեզուի, Գ. Աւետիքեան, Խ. Սիւրմելեան, Մ. Աւգերեան, Հ. 2 (Հ-Ֆ), Երևան, ԵՊՀ հրատ. 1981, 1067 էջ։
3. ↑  Նոր Հայկազեան Բառարանը եւ Առձեռն Հայկազեան Բառարանը հասանելի եւ որոնելի՝ Համացանցին վրայ

Արտաքին հղումներ
----------------

* Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի, Հայր Գաբրիէլ Աւետիքեան, Հայր Խաչատուր Սիւրմէլեան, Հայր Մկրտիչ Աւգերեան։ Տպարան ի Սրբոյն Ղազարու, Վենետիկ, 1836-1837։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
«**Նոր հասկեր**», մանկապատանեկան երկշաբաթյա պատկերազարդ հանդես։

Պատմություն
-----------

Լույս է տեսել 1935-1936 թվականներին Թեհրանում։ Արտոնատեր-խմբագիրը եղել է Մարգարիտ Սարվարյանը, խմբագիրը՝ Մուշեղ Սարվարյանը։

Պարբերականն աջակցել է իրանահայ մատաղ սերնդի բազմակողմանի զարգացմանն ու դաստիարակությանը։ Տպագրել է իրանահայ գրողների մանկական ստեղծագործություններ, Հովհաննես Թումանյանի, Աթաբեկ Խնկոյանի, Ս. Լիսիցյանի գործերից, հանելուկներ, շուտասելուկներ և այլն, նյութեր՝ գիտության ու արվեստի վերաբերյալ, «Հարց ու պատասխան» բաժնում անդրադարձել է պատանի ընթերցողներին հետաքրքրող բազմապիսի հարցերի, ստեղծել է աշակերտների օգնության հիմնադրամ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Գիրք և մամուլ»

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Նոր հասկեր» պարբերականի համարները

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Պատվաստանյութ**, **վակցինա** (լատին․՝ *vaccinus*, vaccinum՝ կովի, vacca՝ Կով), պատրաստուկներ, որոնք ստացվում են կենդանի կամ սպանված միկրոօրգանիզմներից, դրանց կենսագործունեության արգասիքներից։ Օգտագործվում են կանխարգելիչ կամ բուժիչ նպատակով՝ մարդկանց ու կենդանիների ակտիվ իմունացման համար։ Պատվաստանյութն առաջին անգամ կիրառել է բնական ծաղկի ժամանակ անգլիացի բժիշկ Էդվարդ Ջենները (1796), գիտականորեն հիմնավորել է ֆրանսիացի գիտնական Լուի Պաստյորը (XIX դ․ 2-րդ կեսին ստացավ մի շարք պատվաստանյութեր կատաղության, հավերի խոլերայի, սիբիրյան խոցի և այլնի դեմ)։ Վակցինականխարգելման հետագա զարգացման շնորհիվ մի շարք երկրներում խիստ նվազեցին կամ վերացան բնական ծաղիկը, դիֆթերիան, պոլիոմիելիտը, կարմրուկը և այլ վարակիչ հիվանդություններ։ Գոյություն ունեն կենդանի, սպանված, քիմիական պատվաստանյութ և անատոքսիններ։

Կենդանի պատվաստանյութերն ստացվում են ախտածին մանրէները (բակտերիաներ, վիրուսներ և այլն) տարբեր եղանակներով մշակելով և ոչ ախտածին՝ ավիրուլենտ դարձնելով։ Դրանք օգտագործվում են բնական ծաղկի, տուբերկուլյոզի, կարմրուկի, պոլիոմիելիտի, բրուցելյոզի, կատաղության, տուլարեմիայի, սիբիրախտի, ժանտախտի, դեղին տենդի, գրիպի, տզային էնցեֆալիտի և այլ դեպքերում։ Կենդանի վակցինային բնորոշ են բարձր իմունածնությունը, ոչ բարձր ռեակտոգենությունը, գոյացած անընկալունակության երկարատևությունը։ Գոյություն ունեն ավելի քան 20 կենդանի վակցինա[*փա՞ստ*]։

Սպանված վակցինա ստանալու համար ախտածին մանրէներն ակտիվազրկում են զանազան ֆիզիկական (ջերմություն, ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներ) կամ քիմիական (ֆորմալին, ացետոն, սպիրտ, ֆենոլ) ազդակներով։ Կիրառվում են որովայնային տիֆի, պարատիֆերի, խոլերայի, կապույտ հազի, լեպտոսպիրոզների, պոլիոմիելիտի, կատաղության, բծավոր տիֆի, տզային էնցեֆալիտի դեմ։ Այս պատվաստանյութի պաշտպանական հատկությունները ավելի թույլ են արտահայտված, և իմունիտետը զարգանում է մի քանի պատվաստումներից հետո։

Քիմիական պատվաստանյութերը պարունակում են մանրէներից անջատված, զտված անտիգենային խմբեր և ունեն սահմանափակ կիրառություն։ Պատվաստանյութերն արտադրվում են հեղուկ և չոր (լիոֆիլացված) վիճակում։ Վերջիններս օգտագործում են դրաժեների (պոլիոմիելիտի կենդանի վակցինանա) կամ լուծույթների ձևով (կարմրուկի, բնական ծաղկի, տուբերկուլոզի, ժանտախտի, սիբիրախտի և այլ կենդանի պատվաստանյութեր)։ Պատվաստանյութեր պատրաստում են մեկ վարակի (մոնոպատվաստանյութեր) կամ 2 և ավելի վարակների հարուցիչներից՝ բազմապատվաստանյութեր։

Պատվաստանյութերն օրգանիզմ են ներմուծվում վերմաշկային, միջմաշկային, ենթամաշկային, միջմկանային, ներերակային, ներքթային, ինհալացիոն, բերանի և այլ ճանապարհներով։ Ետպատվաստումային անընկալունակությունը կարող է տևել մի քանի ամսից մինչև մի քանի տարի։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 239)։*  |
| **՞**Միջին մողես |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Դաս | Սողուններ |
|
|
|
| Կարգ | Թեփուկավորներ |
| Ենթակարգ | Մողեսներ |
| Ինֆրակարգ | Իգուանակերպեր |
|
| Ընտանիք | Իսկական մողեսներ |
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Lacerta media

 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : ??? |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | ITIS**157641**NCBI**792933**

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Միջին մողես**, (լատին․՝ Lacerta media), մողեսների ենթակարգի իսկական մողեսների ընտանիքի նույնանուն ցեղի մողես։

Բնակություն
-----------

Հայաստանում հանդիպում է Շիրակի, Արագածոտնի, Կոտայքի, Գեղարքունիքի, Վայոց ձորի, Սյունիքի, Տավուշի և Լոռու մարզերում, Երևանի շրջակայքում։ Բնակվում է թփուտային ու նոսրանտառային բուսականությամբ քարքարոտ տարածքներում, երբեմն՝ այգիներում ու մշակահողերում, հանդիպում է նաև առուների ու լճերի ափամերձ վայրերում։

Ընդհանուր բնութագիր
-------------------

Մարմնի երկարությունը՝ 3-17 սմ է, պոչը՝ կրկնակի երկար, ինքնահատվող։ Գլուխը բարձր է՝ ծածկված խոշոր, համաչափ տեղադրված վահանիկներով։ Կոպերը շարժուն են, արտաքին ականջային անցքը՝ լավ արտահայտված։ Որովայնային մակերեսը ծածկված է 6 երկայնակի շարքեր ձևավորող խոշոր ու լայն վահանիկներով։ Երիտասարդ մողեսի մուգ շագանակագույն ընդհանուր գունավորում ունեցող մարմնի երկայնքով ձգվում են 5 նեղ, կանաչավուն զոլեր։ Տարիքի հետ մեջքի ողջ մակերեսի ընդհանուր գունավորումը ձեռք է բերում կանաչավուն (մուգ կանաչից կամ կանաչագորշավունից վառ կանաչ) երանգ։ Երկայնակի զոլերը պահպանվում են կամ լրիվ անհետանում, իսկ նրանց միջև հաճախ հայտնվում են մուգ բծեր։ Հասուն արուի որովայնային մակերեսը դեղնականաչավուն է, էգինը՝ դեղնավուն կամ սպիտակ։ Բազմացման շրջանում արուի գլխի կողմնային մակերեսը, կոկորդը, երբեմն նաև մարմնի կողմնային հատվածները դառնում են վառ երկնագույն, էգերի մոտ նույն հատվածում երևում են ավելի մանր, բաց երկնագույն խալեր։ Միջին մողեսները որոշ տարածքներում հանդիպում են համատեղ՝ մոտ ազգակից զոլավոր և ճարպիկ մողեսների հետ։ Ձմեռում է հոկտեմբերի վերջից մարտ։ Սնվում է հիմնականում անողնաշարավորներով, երբեմն՝ նաև մանր մողեսներով ու օձերով։

Բազմացում
---------

Բազմացումն սկսվում է մայիսից։ Ձվադրում է տարեկան 2 անգամ։ Խոշոր էգերը կարող են դնել մինչև 30 ձու (երկար.՝ մինչև 1,5 սմ)։ Ձագերը ծնվում են հուլիսի կեսից սեպտեմբերի սկիզբը։ Չնայած լայնորեն տարածված հակառակ կարծիքի՝ Միջին մողեսը թունավոր չէ։ Հաճախ խնամվում է անազատ պայմաններում։ Օգտակար է. ոչնչացնում է վնասատու միջատներին։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG |

 |
Միջին դարում մարդկային հասարակությունը շատ ավելի արագ սկսեց զարգանալ։
**Միջին քարի դար** կամ **մեզոլիթ** (հին հունարեն՝ μέσος - միջին և λίθος - քար), ժամանակաշրջան, որն ընկած է հին քարի դարի և նոր քարի դարի միջև։ Պատմականորեն այն միաժամանակ չի ընթացել Երկրագնդի տարբեր մասերում, և ձգվել է մ.թա. 10000-5000 թվականները։ Համապատասխանում է Ամերիկայի արքայիկ ժամանակաշրջանին։ Հայկական լեռնաշխարհում այն տևել է մ.թ.ա. 12-րդ հազարամյակից մինչև 7-րդի կեսերը։

Այս շրջանում մարդու կարևոր ձեռքբերումներն են՝

1. Ձևավորվում է հոդաբաշխ լեզուն
2. Կատարելագործվում են աշխատանքային գործիքները
3. Աստիճանաբար բարձրանում է կնոջ դերը

Մեզոլիթը Եվրոպայում ունի 10-7 հզ․ (հս․ շրջաններում՝ մինչև 6-5 հզ․) տարվա, Մերձավոր Արևելքում՝ 12-9 հզ․ տարվա վաղեմություն։ Մեզոլիթյան մշակույթներին բնորոշ են քարե մանր գործիքներ (միկրոլիթներ)։ Մեզոլիթում գործածվել են նաև ոսկրից և եղջյուրից գործիքներ (նիզակի ծայրեր, եռաժանիներ, ձկնորսական կեռիկներ ևն)։ Կավե ամանները ի հայտ են եկել Մեզոլիթից Նեոլիթին անցման ժամանակաշրջանում։ Տնտեսության հիմքը կազմել են որսորդությունը, ձկնորսությունը և հավաքչությունը։ Մեզոլիթում Երկրագնդի մի շարք շրջաններում նախադրյալներ են ստեղծվել անասնապահության ու երկրագործության համար։ Մեզոլիթյան կայանների զգալի մասը բաղկացած են եղել մի քանի ժամանակավոր կացարաններից։ Որոշ բնակավայրերի մոտ եղել են տոհմական գերեզմանոցներ։ Մեզոլիթյան շրջանին են պատկանում ազիլյան, տարդենուազյան (Արևմտյան Եվրոպա), կապսական (Հարավային Աֆրիկա), խոաբինյան (Հարավ-արևելյան Ասիա) և այլ մշակույթներ։ Հայկական լեռնաշխարհի Մեզոլիթն ընդգրկում է մ․թ․ա․ 12000 - 8000/7000 թթ․։ Հայաստանի տարածքում միկրոլիթյան գործիքների (սրածայրեր, քերիչներ, նետասլաքներ և այլն) կուտակումներ են հայտնաբերվել Թալինի մոտ գտնվող Զաղա, Արեգունի բլուր և այլ քարայր-կայաններից։ Արագած լեռան, Գեղամավանի, Սյունյաց լեռների մի շարք ժայռապատկերներ ևս կարող են համարվել մեզոլիթյան մարդկանց ստեղծած արվեստի նմուշներ։

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Միջին քարի դար** կատեգորիայում։ |
**Նորբերտ Հոֆեր** (գերմ.՝ Norbert Hofer, մարտի 2, 1971(1971-03-02)[…], Vorau, Hartberg-Fürstenfeld District, Շտիրիա, Ավստրիա), ավստրիացի քաղաքական գործիչ, ուլտրաաջ քաղաքական կուսակցության անդամ Ավստրիայի ազատության կուսակցությունից (FPÖ): Ավստրիայի նախագահի թեկնածու 2016 թվականի ընտրություններում, գործող նախագահի պաշտոնաթողությունից հետո՝ նախագահի երեք պաշտոնավարողներից մեկը։

Կենսագրություն
--------------

1990 թվականին ավարտել է Այզենշտադ քաղաքի տեխնոլոգիական ուսումնարանի ավիացիոն տեխնոլոգիաների բաժինը (HTBLA Eisenstadt)։ 1994 թվականին աշխատել է Lauda Air ավիաընկերությունում։ 1996-2007 թվականներին Հոֆերը եղել է Բուրգենլանդի Ազատության կուսակցության քարտուղար, 2006 թվականներին՝ նախագահի տեղակալ։ 1997-2007 թվականներին նա Այզենշտադ քաղաքի խորհրդի անդամ էր։

2006 թվականին առաջին անգամ ստացել է Ազգային խորհրդի անդամի մանդատը, վերընտրվել է 2008 և 2013 թվականներին։ 2013 թվականին նա դարձել Է Ավստրիայի խորհրդարանի փոխխոսնակ։

2016 թվականին Հոֆերը եղել է Ավստրիայի նախագահի պաշտոնի Ազատության կուսակցության թեկնածուն։ Ապրիլի 24-ին կայացած ընտրությունների առաջին փուլում նա հավաքել է ձայների 35,05 %-ը՝ այդպիսով դառնալով առաջին փուլի հաղթոը ձայների մեծ տարբերությամբ, առաջին փուլում երկրորդ տեղը զբաղեցրել է անկախ թեկնածու, Կանաչների կուսակցության նախկին առաջնորդ Ալեքսանդր Վան դել Բելենը (21,34 %)։ Այս արդյունքը սենսացիա է առաջացրել. Ավստրիայի հետպատերազմյան պատմության մեջ առաջին անգամ նախագահի իրական թեկնածուն Ազատության կուսակցության քաղաքական գործիչն է, ավելին՝ երկրորդ փուլում առաջին անգամ չեն լինի Ավստրիայի «հիմնական» կուսակցությունների՝ սոցիալ-դեմոկրատական (SPÖ) և ժողովրդական կուսակցության (ÖVP) թեկնածուներ։ Երկրորդ փուլը կայացել է 2016 թվականի մայիսի 22-ին։ Հոֆերը ստացել է ընտրողների ձայների 49,7 %-ը, մինչդեռ նրա մրցակից Ալեքսանդր Վան դեր Բելենը՝ 50,3 %-ը։

2016 թվականի հուլիսի 1-ին Ավստրիայի Սահմանադրական դատարանը չեղյալ է հայտարարել նախագահական ընտրությունների երկրորդ փուլի արդյունքները 117 ընտրական կոլեգիայից 94-ում հայտնաբերված խախտումների պատճառով։ Տեղափոխության պատճառով նոր քվեարկությունը տեղի է ունեցել 2016 թվականի դեկտեմբերի 4-ին, որի արդյունքում հաղթել է Ալեքսանդր Վան դել Բելեն՝ հավաքելով ձայների 53,69 %-ը։

2016 թվականի հուլիսի 8-ից մինչև 2017 թվականի հունվարի 26-ը կատարել է Ավստրիայի նախագահի պարտականությունները՝ Դորիս Բուրեսի և Կարլհայնց Կոպֆի հետ համատեղ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Ing. Norbert Hofer(ավստր․) — Österreichisches Parlament, 2016.
2. 1 2 3 4
3. 1 2  Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.) / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag

Արտաքին հղումներ
----------------

* Նորբերտ Հոֆերի պաշտոնական կայքը (գերմ.)
* ORF հեռուստաընկերության ռեպորտաժը՝ Նորբերտ Հոֆերի մասին ՅուԹյուբում
* Dossier Norbert Hofer auf meineabgeordneten.at (գերմ.)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք · Թվիթթեր |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Ինստագրամ |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուս |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 1036757854 · LCCN: n2018002471 · SUDOC: 233105441 · VIAF: 304070264 · WorldCat VIAF: 304070264 |

 |
**Նուբար Ծերունի Պապուխյան** (նոյեմբերի 14, 1932(1932-11-14), Ալեքսանդրիա, Եգիպտոս - նոյեմբերի 27, 2001(2001-11-27)), հայ ճարտարապետ, ճարտարապետության պատմաբան։ Ճարտարապետության թեկնածու (1967)։

Կենսագրություն
--------------

Նուբար Պապուխյանը ծնվել է Ալեքսանդրիայում։ 1947 թվականին հայրենադարձել է։ 1957 թվականին ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը։ 1957-1958 թվականներին եղել է ՀԽՍՀ պետշինի հատուկ գիտավավերականգնման արվեստանոց վերականգնող ճարտարապետ, չափագրել է Խոր Վիրապ, Բղենո-Նորավանք և Ցաղացքար վանքերը, Եղեգիսի Սուրբ Նշան և Զորաց, Գնդեվանքի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցիները, Արուճի Սուրբ Գրիգոր տաճարը։ 1958-1995 թվականներին աշխատել է ՀՀ ԳԱԱ Արվեստի ինստիտուտում, 1972 թվականից՝ ավագ գիտաշխատող, զբաղվել է հայկական ժողովրդական ճարտարապետության հարցերով։ 1995 թվականից բնակվել է Լոս Անջելեսում։

Գրքեր
-----

* «Սյունիքի ժողովրդական ճարտարապետությունը», 1972։
* «Թորոս Թորամանյան. Կյանքը և գործը», 2005։
* «Ժամանակակիցները Թորոս Թորամանյանի Մասին», 2005։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր երկրորդ, Երևան, 2007*
Կատենոմի ատոմակայանի հովացման աշտարակները (Ֆրանսիա)
**Միջուկային էնէրգետիկա**, էներգետիկայի ճյուղ, որն օգտագործում է միջուկային էներգիան։ Միջուկային էներգետիկայի հիմքը ատոմային էլեկտրակայանն է (ԱԷԿ)։ Տեխնիկայի ոչ մի բնագավառ այնքան արագ չի զարգանում, ինչպես միջուկային էներգետիկան։ Աշխարհի զարգացած երկրներում գործող ԱԷԿ-ների 250 ռեակտորային տեղակայանքների ընդհանուր հզորությունն անցնում է 200մլն կվտ-ից։ ԱԷԿ-ների հիմնական էներգիա արտադրող հանգույցը միջուկային ռեակտորն է, որտեղ էներգիայի անջատումը կատարվում է ծանր տարրերի միջուկների տրոհման հաշվին։ Միջուկային ռեակտորում անջատված ջերմային էներգիայի փոխակերպումը էլեկտրականի սկզբունքորեն չի տարբերվում սովորական ջերմային էլեկտրակայաններում իրականացվող եղանակներից։ Միջուկային էներգիայի զարգացման սկզբնական շրջանում առաջին հերթին լայն տարածում ստացան ջրով (որպես դանդաղեցուցիչ և ջերմատար) աշխատող ռեակտորները (իրանային և կանալային)։ 

Միջուկային էներգետիկայի զարգացման առաջընթացում առավել հեռանկարային են արագ նեյտրոններով գործող ռեակտորները[*փա՞ստ*], որոնցում հնարավոր է օգտագործել բնության մեջ համեմատաբար շատ տարածված Ս-238 վառելիքը, և այն էլ մեծ արդյունավետությամբ, միաժամանակ ստեղծելով արհեստական միջուկային վառելիք՝ Pu239։ Միջուկային էներգետիկան որոշակի կիրառություն ունի տնտեսության տարբեր բնագավառներում։ 

Միջուկային էներգետիկան որոշակի կիրառում ունի նաև տիեզերական թռիչքային ապարատներում։ Միջուկային էներգետիկայի զարգացման առավել կատարյալ աստիճանը միջուկային կառավարվող ռեակցիայի հիման վրա ջերմամիջուկային տեղակայանքների ստեղծումն է։ Այստեղ, ի տարբերություն սովորական ԱԷԿ-ներում ընթացող ծանր միջուկների տրոհման ռեակցիայի, իրականացվում է թեթև տարրերի (ջրածնի ծանր իզոտոպների՝ դեյտերիումի D և տրիտիումի T) սինթեզի ռեակցիան, որի ընթացքում անջատվում է հսկայական քանակի էներգիա։ Ջերմամիջուկային կառավարվող սինթեզի (ռեակցիայի) արդյունաբերական մասշտաբներով յուրացումը ահռելի դժվարություն ներկայացնող գիտատեխնիկական խնդիր է, որի լուծումը մարդկությանը կտա էներգիայի անսպառ աղբյուր։

Միջուկային էներգետիկայի վերաբերյալ կարծիքները տարբերվում են։ Համաշխարհային միջուկային ասոցիացիան և միջուկային էներգիայի բնապահպանները, պնդում են, որ միջուկային էներգիան անվտանգ, կայուն էներգիայի աղբյուր է, որը նվազեցնում է ածխածնի արտանետումները։ Միջուկային էներգետիկային դեմ արտահայտվողներն իրենց հերթին գտնում են, որ միջուկային էներգիան բազմաթիվ սպառնալիքներ է ներկայացնում մարդկանց և շրջակա միջավայրի համար։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 599)։*  |
**Նու** կամ **Նուն**, եգիպտական առասպելաբանության մեջ համարվում է ստորգետնյա ջրերի անդունդի աստվածացումը։ Հին եգիպտացիները Նունը տեսնում էին, որպես պղպջակը շրջափակող անդունդ, որի մեջ պարփակված է կյանքը։ Համաձայն հին եգիպտացիների՝ արարիչ թումբը դուրս է եկել Նունի ջրերից։ Նունը այն ամենի աղբյուրն է, ինչը գոյություն ունի տարբերակված աշխարհում՝ ներառելով աստվածային և երկրային գոյությունների բոլոր ոլորտները։
Նունը սովորաբար պատկերվել է արական սեռի տեսքով, սակայն նաև ուներ իգական մասեր, որի շնորհիվ կարող էր պատկերվել և իգական, և արական սեռի տեսքով։ Նունետը իգական մասն է (Նու)։ Իսկ Նունը արական մասը։ Օգդոադյան հին հասկացողությամբ Նույի արական մասը ներկայացված է եղել գորտի տեսքով կամ մարդ, որը գորտի գլխով էր։ Հին Եգիպտական արվեստում Նունը ներկայացված է նաև որպես մորուքավոր տղամարդ, կապույտ-կանաչ մաշկով՝ խորհրդանշելով ջուրը։ Նունետը ներկայացված է եղել օձի տեսքով, կամ կնոջ տեսքով, որը օձի գլուխ ունի։
Միջնադարյան Թագավորության ժամանակ Նունը նկարագրվում էր "Աստվածների հայր" և նրան պատկերել են տաճարների պատերին մինչև հին եգիպտական կրոնական պատմության ավարտը։ Ինչպես օգդոադյան մյուս աստվածները Նունը նույնպես չի ունեցել տաճարներ կամ պաշտամունքի կենտրոններ։ Դարպասների գրքի 12-րդ գլխում Նուն պատկերված է երկու ձեռքը օդում պարզած՝ պահելով "արեգակնային եռակայմ առագաստանավ"-ը։ Առագաստանավում են գտնվում 8 աստվածները, որոնց մեջտեղում կանգնած է Կեպրի աստվածը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *"The Oxford Essential Guide to Egyptian Mythology"*, Daniel R. McBride, Berkley, 2003, ISBN 0-425-19096-X
2. ↑  "*Ancient Egypt*", David P. Silverman, p. 120, Oxford University Press US, 2003, ISBN 0-19-521952-X


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Կրուգոսվետ · Նոր · Ուղղափառ · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 119192721 · VIAF: 5735731 · WorldCat VIAF: 5735731 |

 |
**«Մաշան և գազանները»** (ռուս.՝ «Маша и звери»), ռուսական գեղարվեստական ֆիլմ, որը նկարահանել է ռեժիսոր Միխայիլ Յուզովսկին 1995 թվականին։ Միխայիլ Յուզովսկու վերջին ֆիլմն է։

Սյուժե
------

Մաշան ապրում է ժամանակակից Մոսկվայում։ Արձակուրդին նա մեկնում է տատի մոտ։ Մաշան ընկերուհիների հետ գնում է անտառ՝ սունկ հավաքելու, որտեղ կորչում է և հայտնվում հեքիաթային աշխարհում։

Մաշան գտնում է մի տուն, որտեղ ապրում են երեք արջ, իսկ տան կողքին ապրում են նրանց հարևանները՝ անհայտ փոքրիկ կենդանիներ, կատուն, աղվեսը, հավը և թութակը։ Նա մտնում է տուն, համտեսում է մեղր։ Երբ նա ցանկանում է քնել, լսում է աղվեսի երաժշտությունը և նայում է պատուհանից դուրս։ Այդ ժամանակ տուն են գալիս տանտերերը՝ հայր արջ Միխայիլ Իվանովիչը, մայր արջ Նաստասյա Պետրովնան և արջուկը՝ Միշուտկան, իսկ Մաշան թաքնվում է։ Նրանք իմանում են, որ ինչ-որ մեկը կա իրենց տանը։ Դրանից հետո նրանք գտնում են Մաշային մահճակալի տակ և թույլ են տալիս նրան աշխատել տանը։ Մաշան մնում է արջերի հետ և հոգ է տանում նրանց համար։

Երեք արջերի աշխատանքը կատարելուց հետո Մաշան ասում է Միխայիլ Իվանովիչին, որ ցանկանում է գյուղ վերադառնալ կարկանդակներով, և Միխայիլ Իվանովիչը հավաքում է դրանք։ Մաշան թաքնվում է կարկանդակների զամբյուղում, և Միխայիլ Իվանովիչը գնում է գյուղ։ Ճանապարհին Մաշան Միխայիլ Իվանովիչին խորհուրդ է տալիս չուտել իր կարկանդակները։ Նա հասնում է գյուղ և թողնում է զամբյուղը տատիկի տան կողքին, որից հետո փախչում է։ Այն բանից հետո, երբ Մաշան դուրս է գալիս զամբյուղից և տատիկին տալիս կարկանդակները, նա վերադառնում է Մոսկվա։

Դերերում
--------

* Լիզա Չեպուրնայա – *Մաշա*
* Օլեգ Անոֆրիև – *պապիկ (նաև կատվի, աքաղաղի և բոլոր երեք արջերի վոկալը)*
* Մարինա Յակովլևա – *մայր*
* Լյուբով Սոկոլովա – *տատ*
* Վիկա Բելովա – *ընկերուհի*
* Տանըա Կուկուշկինա – *ընկերուհի*
* Վերոնիկա Սարկիսովա – *ընկերուհի*
* Վլադիմիր Բեզգոդկո – *անհայտ գազան*
* Վալերի Ալեքսանդրովիչ
* Տատյանա Իվչենկո
* Իվան Սուվորով
* Վադիմ Շևցով

Նկարահանող խումբ
----------------

* Սցենարի հեղինակ և բեմադրող ռեժիսոր՝ Միխայիլ Յուզովսկի
* Օպերատոր՝ Վլադիմիր Սապոժնիկով
* Կոմպոզիտոր՝ Անդրեյ Բատուրին
* Բեմադրող նկարիչ՝ Անատոլի Անֆիլով
* Հնարքի նկարահանումների նկարիչ՝ Վլադիմիր Պտիցին
* Հնչյունային օպերատոր՝ Լեոնիդ Վեյտկով
* Երաժշտության ձայնագրություն՝ Սերգեյ Ռեմեզովի
* Կոստյումների նկարիչ՝ Թամարա Գորշենինա
* Նկարիչ-դիմահարդար՝ Իրինա Տոլմաչովա
* Ռեժիսոր՝ Սվետլանա Ռիմալիս
* Մոնտաժող՝ Սվետլանա Դեսնիցկայա

Համակցված նկարահանումներ․

* Օպերատոր՝ Իրժի Միլֆայթ
* Նկարիչ՝ Իրժի Շտամֆեստ
* Ֆիլմի տնօրեն՝ Դավիթ Պրոբեր

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  «Մաշան և գազանները» ֆիլմը *kino-teatr.ru* կայքում
2. ↑  «Մաշան և գազանները» ֆիլմը *kinopoisk.ru* կայքում

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Մաշան և գազանները»(անգլ.) ֆիլմը Internet Movie Database կայքում
* «Մաշան և գազանները» ֆիլմը  Գորկու անվան կինոստուդիայի կայքում

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | AllMovie · Internet Movie Database |

 |
**Միջպառլամենտական միություն** (անգլ.՝ *Inter-Parliamentary Union*, ֆր.՝ *L'Union Interparlementaire*), ոչ-կառավարական միջազգային կազմակերպություն, որի մեջ միավորվում են նրա նպատակներին համամիտ և աշխատանքներին մասնակցելու պատրաստակամ ազգային պառլամենտական խմբեր։ Հիմնադրվել է 1889 թվականին, Փարիզում։ Նպատակն է պրոպագանդել իրավարարության գաղափարները՝ միջազգային վեճեր լուծելիս։ Կոչված է խրախուսել կապը բոլոր պառլամենտների անդամների միջև, միավորել նրանց համատեղ գործունեությունը՝ ներկայացուցչական ինստիտուտների ամրապնդումը, միջազգային խաղաղությունն ու համագործակցությունն ապահովելու գործում։ Միջպառլամենտական միության որոշումները պարտադիր կատարման ուժ չունեն, սակայն որքանով արտահայտում են աշխարհի երկրների մեծ մասի օրենսդրական մարմինների ներկայացուցիչների ընդհանուր կարծիքը, զգալի ազդեցություն ունեն միջազգային այլ կազմակերպությունների, կառավարությունների ու հասարակայնության վրա։ Միջպառլամենտական միության բարձրագույն մարմինը ամենամյա կոնֆերանսն է։ Նրանց միջև ընկած ժամանակահատվածում աշխատանքները ղեկավարում է միության խորհուրդը, որի կազմի մեջ մտնում են ազգային պառլամենտական խմբերից երկուական ներկայացուցիչ։ Միջպառլամենտական միության վարչական մարմինը գործադիր կոմիտեն է, որն ընտրում է միջպառլամենտական բյուրո, միջպառլամենտական մշտական քարտուղարություն՝ գլխավոր քարտուղարի ղեկավարությամբ։ Միջպառլամենտական միությունն ունի մշտական հետազոտական հանձնաժողովներ, որոնք նախապատրաստում են կոնֆերանսների բանաձևերը։ Միության շրջանակներում գործում են պառլամենտների գլխավոր քարտուղարների ասոցիացիան և պառլամենտական փաստաթղթերի միջազգային կենտրոնը։ Միջպառլամենտական միություն հրատարակում է «Բյուլետեն ինտերպառլամենտեր» («Bulletin Interparlamentaire») պարբերականը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3
2. 1 2


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 596)։*  |
**Նվիրապետություն**, եկեղեցու կողմից ձեռնադրված պաշտոնեության կամ եկեղեցական վարչության սրբազան իշխանություն, որը շնորհվում է ի վերուստ՝ ձեռնադրության կամ նաև օծման միջոցով։ Եկեղեցական իշխանությունն աստիճանաբար նվիրապետության է վերաճել 3-րդ դարի առաջին կեսին՝ կարգապահական և վարչական խնդիրների արծարծման բուռն շրջանում, եկեղեցու հայրեր Տերտուղիանոսի, Կիպրիանոսի և այլոց եռանդուն ջանքերով։ Իբրև առաքյալներից ավանդված ժառանգության լիակատար տնօրինողներ, նվիրյալները կամ ընծայյալները (անձինք, ովքեր իրենց ընծայում կամ նվիրում են Աստծո ծառայությանև եկեղեցու սպասավորության) համարվում են եկեղեցու սրբազան պաշտոնյաները, վարդապետները և դատական իրավունքն իրականացնողները։

Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցու նվիրապետությամբ հաստատված է ինը կարգ։

Նվիրապետության շերտեր
---------------------

Նվիրապետական սանդղակի վրա առանձնանում է երկու շերտ.

* բարձրաստիճան հոգևորականություն (մեծ աստիճաններ՝ քահանա, եպիսկոպոս, պատրիարք և կաթողիկոս)՝ ձեռնադրության և օծման ճանապարհով,
* ստորին կամ խոնարհ պաշտոնեություն (փոքր աստիճաններ՝ դռնապանից մինչև սարկավագ և սպասավոր)՝ ձեռնադրության ճանապարհով։

Եկեղեցին ուսուցանում է, որ նվիրապետությունն իր ծագումով պարտական է աստվածային հիմնադրության ոլորտին, և որ նրա բոլոր անդամներն ունեն Սուրբ Հոգու հատուկ շնորհը՝ փոխանցված Ձեռնադրության խորհրդի կատարման միջոցով։

Նվիրապետության մոտեցումներ
--------------------------

Նվիրապետության կառուցվածքի աստիճանականության հարցում Ուղղափառ և Կաթոլիկ եկեղեցիները տարբեր մոտեցումներ ունեն։ Առաջինը նվիրապետության բարձրագույն ատյան է համարում տիեզերական ժողովը՝ կազմված տեղական բոլոր եկեղեցիների նվիրապետական աթոռներից։ Քաղկեդոնի ժողովը նոր պառակտումներ է առաջ բերել քրիստոնյա, հատկապես՝ Բյուզանդական կայսրության տարածքում բնակվող տարբեր ազգերի, այդ թվում նաև՝ ասորիների միջև։ 6-րդ դարում պարսից նեստորական եկեղեցուն զուգահեռ ստեղծվել է Քաղկեդոնի ժողովը մերժած ասորիների նոր նվիրապետություն, իսկ Պարսկաստանի հակաքաղկեդոնիկ ասորի փոքրամասնությունը, որն ընդդիմացել էր նեստորականությանը, 6-րդ դարում կեսին միացել է ուղղափառ (հականեստորական, հակաքաղկեդոնական) հակոբիկյան ասորիներին։

Կաթոլիկ եկեղեցին նվիրապետական իշխանությունն ամբողջապես մարմնավորում է պապի՝ որպես եկեղեցու տեսանելի պետի և իր գործունեության մեջ բացարձակ անսխալական հովվի, անձի մեջ։ Կաթոլիկ եկեղեցում ընծայյալի գլուխը պսակաձև ածիլում են՝ իբրև Հիսուսի փշե պսակի խորհրդանշան։ Հայ եկեղեցում եպիսկոպոսը խաչաձև կտրում է մազերը՝ իբրև խորհրդանշան երկրային և մարմնավոր ցանկություններից հրաժարվելու։

Տես նաև
-------

* Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու նվիրապետություն
* Արևելյան հնագույն եկեղեցիներ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  *Քրիստոնյա Հայաստան հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո:*  |
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Բարսեղյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Ամատունի Հակոբի Բարսեղյան** (փետրվարի 11, 1904(1904-02-11), Ախալցխա - հոկտեմբեր 1987, Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ լրագրող, մշակութային գործիչ։

Կենսագրություն
--------------

Ավարտել է Ռոստովի համալսարանի մանկավարժական ֆակուլտետը։ Գրական գործունեությունը սկսել է 1924 թվականին՝ աշխատակցելով Հյուսիսային Կովկասի պարբերականներին։ Նույն թվականից աշխատել է «Մուրճ-մանգաղի» խմբագրությունում, իսկ հետագայում՝ «Մարտակոչ», «Պրոլետար» և Հյուսիսային Կովկասի մի շարք ռուսերեն պարբերականների խմբագրություններում։ Թատերական, երաժշտական, գրական հարցերի մասին բազմաթիվ հոդվածներ է տպագրել հայ և ռուսական մամուլում։

1926 թվականին ռուսերենով Վլադիկավկազում լույս է տեսել նրա «Ժամանակակից Հայաստանը» գիրքը։ Ռոստովում հրատարակել է «Լեռնային էսքիզներ» ակնարկների ժողովածուն։

Օգտագործել է Ա. Ա. Բ. Բ. Ա-ի, Ա-տունի, Ալ’ֆա, Ամատունի, Ա. Արարատյան, Բ. Բ. Ամատունի, Բանթղթակից, Ֆլորա, А-туни, Аматуни, А. Араратян, Б. Аматуни, Н. Паронян, Ю. Тунян, B. Amatuni ծածկանունները։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Բախտիար Հովակիմյան, Հայոց ծածկանունների բառարան, Ե. ԵՊՀ հրատ. 2005, էջ 574։
2. ↑  Գառնիկ Ստեփանյան, Կենսագրական բառարան, հ. Ա, Ե. «Հայաստան», 1973, էջ 189-190։
**Նրբերանգ** (Նյուանս, ֆր.՝  nuance - նրբերանգ, նուրբ տարբերություն), խոսքի ելևէջների, բառի իմաստի, գույների և այլնի նուրբ, հազիվ նկատելի այլակերպությունը, երանգը։ «Նրբերանգ» տերմինը երաժշտության մեջ լայնորեն կիրառվում է կատարողական արվեստում՝ նշելով հնչողության ինտենսիվության (ուժգնություն, լարվածություն, ցայտունություն, խորություն և այլն), կատարման արագության և ձայնարտադրման կերպի նրբին տարբերակումեր, որոնք երկին հաղորդում են աշխուժություն, գեղարվեստականություն։

Նրբերանգները բխում են տվյալ երկի բովանդակությունից (բնույթից, արտահայտող տրամադրությունից)։

Գլխավոր նրբերանգները նոտաներում նշում են հեղինակները, մեծ մասամբ՝ իտալերեն բառերով (dolce – քնքուշ, martellato – շեշտակի, secco – չորությամբ և այլն)։ Շատ բան էլ պայմանավորված է կատարողի ստեղծագործական նախաձեռնությամբ, նրա անհատական մեկնաբանմամբ։

Նրբերանգների միագումարն անվանում են նրբերանգավորում։

Նոտաներում նշվում է նաև հնչման հուզական ընդհանուր բնույթը (cantabile – երգուն, appassionato – խանդավառ, agitato – բորբոքուն, և այլն), որը լայն առումով նույնպես կարող է վերաբերել երանգավորմանը։

Տես նաև
-------

* Դինամիկա
* Ագոգիկա
* Տեմպ

Գրականություն
-------------

* Нюанс (в музыке)Archived 2020-06-19 at the Wayback Machine. // Большая российская энциклопедия. Т. 23. Москва, 2013, с. 445.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Մորավսկի կարստ**, *Մորավսկի կրաս* (չեխ․՝ Moravský kras)՝ Եվրոպայում ամենախոշոր կարստային զանգվածներից մեկը, 25 կմ երկարությամբ և 2-6 կմ լայնությամբ։ Հայտնի չեխական տեսարժան վայր․ տուրիստները գալիս են տեսնելու Կրասա քարանձավը (ընդամենը հայտնի է 1100 քարանձավ, որոնցից տուրիստներին հայտնի է 5-ը), լողալ Պունկվա գետը, տեսնել հատուկ կրային գոյացություններ՝ հելիկտիտ, ի տարբերություն ստալագմիտներ և ստալակտիտների, նրանք կարող են աճալ երկրի տարբեր մասերում։

Մորավսկյան կարստի քարանձավներում բնակվում է չղջիկների 18 տեսակ, իսկ անողնաշար կենդանիների մի մասը, բնակելի Պունկվ և քարայր, մինչև հիմա մանրամասն ուսումնասիրված չեն։ Որոշ քարանձավներում հնագույն մարդկանց նկարներ կան։

Քարայրի ամենաբարձր կետը՝ 734 մետր է։ Ամենացածր տեղը Մորավսկի կարստի ունի 138 մ խորություն (Մածոխի անդունդ, բառացի «խորթ մայր»)։ Այն առաջացել է մեծ քարանձավի փլուզումից հետո։ Անդունդի ներքևում հոսում է Պունկվա գետը, որը թափվում է մի փոքր լիճ։

Տես նաև
-------

* Մացոխա

Աղբյուրներ
----------

* Մորավսկի կարստի արգելոց
* *Մորավսկի կարստ* հոդվածը Սովետական մեծ հանրագիտարանում
* Մորավսկի կարստ։ տեղանքի նկարագրությունը
* Մորավսկի կարստ Archived 2010-05-07 at the Wayback Machine.
**Միքայել Արշակի Ամիրբեկյան** (հունվարի 30, 1923(1923-01-30), Ղարաքիլիսա, Ալեքսանդրապոլի գավառ, Հայկական ԽՍՀ, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ - դեկտեմբերի 28, 1983(1983-12-28), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ գրող, լրագրող։

Կենսագրություն
--------------

1948 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանը։ 1948-1968 թվականներին աշխատել է «Ավանգարդ», «Սովետական Հայաստան» պարբերականների խմբագրություններում, եղել է պատասխանատու քարտուղար, գրական և մշակույթի բաժնի վարիչ։

1965 թվականին լույս է տեսել Միքայել Ամիրբեկյանի «Անանուն ծաղիկը» պատմվածքների ժողովածուն։

«Վերջին հողակտորի վրա» պատմավեպում (գիրք 1-2, 1973-1979 թվականներ) ներկայացված է 1918-1920-ական թվականների ազգային-ազատագրական պայքարը՝ մասնավորապես Ղարաքիլիսայի ճակատամարտն ու դրվագներ Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի ճակատամարտերից։

Երկեր
-----

* Անծանոթ ծանոթներ, Ե. 1984 թ.: Չանհետացող ստվերներ, Երևան, 1990 թ.:

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. ↑  *Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005*


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 10059 · BNF: 16191921q · ISNI: 0000000077334210 · LCCN: n00045893 · VIAF: 40605575 · WorldCat VIAF: 40605575 |

 |
Արթուրո Ռիչի. «Շախմատի խաղ»
**Շախմատը գեղանկարչության մեջ** բավականին լայն արտացոլում է ստացել։ Նկարիչները պատկերել են ոչ միայն շախմատային պարտիան խաղացողներին, այլև շախմատային գույքի առանձին տարրեր։ Դրան նպաստել են մի շարք գործոններ։ Ինքը շախմատը դիտարկվել է սեղանի խաղ՝ որպես մարդկանց միջև հարաբերությունների մոդել, ինչպես նաև հասարակական ստորակարգության և սոցիալական գործընթացների մոդել։ Շախմատը ներառված է եղել Միջնադարի և Նոր դարաշրջանի մարդու պատկերացումների սիմվոլիկայում։ Բավականին վաղ են սկսվել շախմատային պարտիայի վերլուծության գործընթացները այնտեղ եղած հնարքների գեղեցկության և ռազմավարությունների կիրառման տեսանկյունից։ Բազմաթիվ գեղանկարիչներ, որոնք ստեղծել են կտավներ այդ խաղի պատկերով, բավականին լավ գլուխ են հանել դրանից, իսկ նրանցից ոմանք եղել են պրոֆեսիոնալ շախմատիստներ և օգտագործել են իրենց գեղանկարչական աշխատանքները դրա տարածման համար։

Գեղանկարչական ստեղծագործություններն արտացոլել են շախմատի պատմության շրջանները՝ կանոնների փոփոխությունների, տարբեր դարերի համար բնութագրական խաղում վարպետության մակարդակի, տարբեր (արդեն մոռացված) շախմատային խաղի տարբերակների, շախմատում խաղի ընկալման գործընթացի փոփոխությունները։ Մարդկանց հոգևոր աշխարհի փոփոխությունները ազդել են այս թեմայի արտահայտման պռոբլեմատիկայի և գեղարվեստական առանձնահատկությունների վրա, ներառյալ այնպիսի ժանրեր, ինչպիսիք են նատյուրմորտը, դիմանկարը, կենցաղային ժանրը, պատմական գեղանկարչությունը և այլն։ Այս թեմայի զարգացման վրա ազդող այլ գործոններ են տեղային առանձնահատկությունները, հասարակության շրջանում շախմատի պահանջվածության մակարդակը, պետական իշխանության պաշտոնական դիրքի և եկեղեցու հարաբերությունը շախմատի հետ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Юдасин, 2004
2. ↑  Σφήκας, 2007, էջ 4—8
3. ↑  Σφήκας, 2007, էջ 142—149
**Պետրոս Հայկազունի (Հայկազյան****)** (1839, Գյումրի - 1927), հայ հասարակական-քաղաքական, մշակութային գործիչ, մանկավարժ։ Բարենպատակ ընկերության հիմնադիրներից։

Կենսագրություն
--------------

Կրթությունը ստացել է ծննդավայր Ալեքսանդրապոլում, սովորել հոգևոր դպրոցում։

1860-ական թվականների սկզբներից մասնակցել է կրթասիրական ընկերությունների աշխատանքներին, աշխատակցել «Մեղու Հայաստանի», «Արարատ» պարբերականներին։

Համագործակցել է Արսեն Կրիտյանին` Բարենպատակ անլեգալ ընկերության կազմակերպման աշխատանքներում. եղել է այդ ընկերության գործուն անդամներից։ Հակացարական գործունեության համար 1860-1870 թվականների ընթացքում բազմիցս բանտարկվել է։

Նոր դպրոցի և մանկավարժության ջատագով էր։ Ղազարոս Աղայանի հետ պայքարել է հայկական դպրոցների ուսուցման հետամնաց, հակամանկավարժական մեթոդների դեմ՝ դրվատելով Խաչատուր Աբովյանի, Ստեփանոս Նազարյանի, Միքայել Նալբանդյանի առաջավոր գաղափարները։

Նպաստել է Ալեքսանդրապոլի դպրոցների բարեկարգմանը, իգական դպրոց հիմնադրելու գործին։

Ճանապարհորդել է Արևմտյան Հայաստանում, նյութեր հավաքել արևմտահայերի կյանքի, նրանց ծանր կացության, հայկական կոտորածների մասին։

Մինչև 1926 թվականն աշխատել է ՀԽՍՀ պետական և կոոպերատիվ մարմիններում։

Աշխատություններ
---------------

Կազմել է թվաբանական գործողությունների աղյուսակների գիրք, որն արժանացել է Վիեննայի և Փարիզի մաթեմատիկոսների հանձնաժողովների հավանությանը և հրատարակվել։

Գրել է «Նյութեր Հնդկաստանի հայերի կտակների պատմության վերաբերյալ», «Նյութեր Ալեքսանդրապոկի մտավոր զարգացման պատմության» աշխատությունները, ինչպես նաև իր արժեքավոր հիշողությունները, որոնք բոլորը մնացել են անտիպ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 6. — էջ 168—169.
2. 1 2 3  Գառնիկ Ստեփանյան. «Կենսագրական բառարան», Երևան, Սովետական գրող, 1981, հատոր Բ, էջ 158


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 168)։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է* Հայկական համառոտ հանրագիտարանից*, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |