**Կրոնական պատերազմներ，**զինված բախումների շարք Եվրոպայում 16, 17 և 18-րդ դարերում：

Պատճառներ
---------

16-րդ դարի կրոնական բարեփոխումը Եվրոպայում առաջացրել է մի շարք պատերազմներ՝ ինչպես ներքին, այնպես էլ միջազգային։

Պատմություն
-----------

### 16-րդ դար

16-րդ դարի առաջին կեսի վերջում Շվեյցարիայում և Գերմանիայում տեղի ունեցած կարճատև և տեղական կրոնական պատերազմներից հետո սկսվել է միջազգային բնույթ ստացած կրոնական պատերազմների դարաշրջանը․ դարաշրջան, որը տևել է մի ամբողջ հարուրամյակ (սկսած 1546 թվականին շմալկալդենի պատերազմի սկզբից մինչև 1648 թվականին Վեստֆալյան հաշտությունը) և ընդգրկել է Ֆիլիպ II Իսպանացու՝ 16-րդ դարի երկրորդ կեսի միջազգային գլխավոր գործչի «դարը» և 17-րդ դարի առաջին կեսի Երեսնամյա պատերազմի ժամանակները։

Այդ ժամանակ տարբեր երկրների կաթոլիկներն ձեռք են մեկնել միմյանց՝ հույսը դնելով հզոր Իսպանիայի վրա. Իսպանիայի թագավորը դարձել է միջազգային կոալիցիայի ղեկավար՝ օգտագործելով ոչ միայն իր հսկայական միապետությունը, այլ նաև առանձին երկրներում կաթոլիկ կուսակցությունների աջակցությունը, ինչպես նաև պապական գահի բարոյական և ֆինանսական օգնությունը։ Սա ստիպել է տարբեր նահանգների բողոքականներին մերձենալ միմյանց հետ։ Կալվինիստները Շոտլանդիայում, Ֆրանսիայում, Նիդեռլանդներում և անգլիացի պուրիտաններն իրենց գործը համարել են ընդհանուր․ Եղիսաբեթ թագուհին բազմաթիվ առիթներով օգնել է բողոքականներին։

Ֆիլիպ II-ի ռեակցիոն փորձերը հետ են մղվել։ 1588 թվականին նրա «անպարտելի արմադան», որն ուղարկվել էր Անգլիան նվաճելու, կործանվել է. 1589 թվականին Ֆրանսիայում գահ է բարձրացել Հենրիխ IV-ը՝ խաղաղեցնելով երկիրը և միևնույն ժամանակ (1598 թվականին) բողոքականներին տալով կրոնի ազատություն և խաղաղություն հաստատելով Իսպանիայի հետ. վերջապես Նիդեռլանդները հաջողությամբ պայքարել է Ֆիլիպ II-ի դեմ և ստիպել իր իրավահաջորդին զինադադար կնքել։ Վերջապես ավարտվել էին այս պատերազմները, որոնք բզկտել էին Եվրոպայի արևմուտքը, նրա մեկ այլ հատվածում սկսվել էր պատրաստվել նոր կրոնական պայքար։

Հենրիխ IV-ը, դեռևս 16-րդ դարի ութսունականներին Անգլիայի Էլիզաբեթին առաջարկելով ընդհանուր բողոքական միության կազմակերպում, երազել է դրա մասին իր կյանքի վերջում, հայացքն ուղղելով դեպի Գերմանիա, որտեղ կաթոլիկների և բողոքականների միջև տարաձայնությունները սպառնացել են քաղաքացիական բախումներին, բայց իր մահը կաթոլիկ մոլեռանդի ձեռքով (1610) վերջ է դրել նրա ծրագրերին։

### 17-րդ դար

Զինադադարի ուժով՝ կնքված տասներկու տարով (1609), կաթոլիկ Իսպանիայի և բողոքական Հոլանդիայի միջև պատերազմը դադարել է, իսկ Գերմանիայում արդեն կազմվել էին էին Բողոքական միությունը (1608) և Կաթոլիկ լիգան (1609), որոնք շուտով ստիպված էին միմյանց միջև զինված պայքարի մեջ մտնել։ Հետո նորից պատերազմ է սկսվել Իսպանիայի և Հոլանդիայի միջև. Ֆրանսիայում հուգենոտները նոր ապստամբություն էին բարձրացրել. հյուսիս-արևելքում պայքար էր ընթանում բողոքական Շվեդիայի և կաթոլիկ Լեհաստանի միջև, որի արքա կաթոլիկ Սիգիզմունդ III-ը (շվեդական Վասա դինաստիայից), կորցնելով շվեդական թագը, ձգտում էր դրա իրավունքներին իր հորեղբոր՝ Չարլզ IX-ի և նրա որդի Գուստավ-Ադոլֆի՝ երեսնամյա պատերազմի ապագա հերոսի կողմից։ Երազելով Շվեդիայում կաթոլիկ արձագանքի մասին ՝ Սիգիզմունդը գործել է Ավստրիայի հետ միասին։

Գնահատական
----------

Այսպիսով 16-րդ դարի երկրորդ կեսի և 17-րդ դարի առաջին կեսի միջազգային քաղաքականության մեջ կարելի է տեսնել եվրոպական պետությունների բաժանումը երկու կրոնական ճամբարների։ Դրանցից կաթոլիկ ճամբարը, որը ղեկավարել են Հաբսբուրգները, սկզբում իսպանացիները (Ֆիլիպ II-ի օրոք), ապա ավստրիացիները (Երեսնամյա պատերազմի ժամանակ), առանձնանում էր համախմբվածությամբ և ավելի ագրեսիվ բնավորությամբ։

Պայքարն այնպիսի բնույթ է կրել, որ Շոտլանդիան՝ Մերի Ստյուարտի օրոք, Անգլիան՝ Էլիզաբեթի օրոք, և Նիդեռլանդներն ու Շվեդիան՝ Չարլզ IX-ի և Գուստավ-Ադոլֆի օրոք, ստիպված էին պաշտպանել իրենց անկախությունը կրոնի հետ միասին, քանի որ կաթոլիկ ճամբարում գերակշռում էին Եվրոպայի նկատմամբ քաղաքական հեգեմոնիայի ձգտումները։

Կաթոլիկությունը միջազգային քաղաքականության մեջ ձգտել է ճնշել ազգային անկախությունը. բողոքականությունը, ընդհակառակը, իր գործը կապել է ազգային անկախության գործի հետ։ Հետևաբար, ընդհանուր առմամբ, կաթոլիկության և բողոքականության միջև միջազգային պայքարը մի կողմից մշակութային արձագանքի, միապետության և ազգությունների ստրկացման, մյուս կողմից ՝ մշակութային զարգացման, քաղաքական ազատության և ազգային անկախության միջև պայքար էր։

Տես նաև
-------

* Հուգենոտյան պատերազմներ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  John Hearsey McMillan Salmon. «The Wars of Religion». *Encyclopædia Britannica*. Encyclopædia Britannica, Inc. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ սեպտեմբերի 12-ին. Վերցված է 2018 թ․ հունիսի 14-ին.
2. ↑  Onnekink, David (2013). *War and Religion after Westphalia, 1648–1713*. Ashgate Publishing. էջեր 1–8. ISBN 9781409480211. Վերցված է 2018 թ․ հունիսի 13-ին.
3. ↑  Pinker, Steven (2011). *The Better Angels of Our Nature: Why Violence Has Declined*. New York: Penguin Books. էջ 142. ISBN 978-0143122012.
4. ↑  John S. Morrill (2018 թ․ փետրվարի 7). «Jacobite». *Encyclopædia Britannica*. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 16-ին. Վերցված է 2018 թ․ հունիսի 14-ին.

Գրականություն
-------------

* Laurent, «Les guerres de religion» (IX т. его «Études sur l’histoire de l’humanité»).

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Реформация». *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*. Սանկտ Պետերբուրգ. 1890–1907.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)