recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ելիզավետա Զախարևնա Կրասնուշկինա** (ռուս.՝ Елизаве́та Заха́рьевна Красну́шкина, 1856, Տագանրոգ, Դոնի զորքի մարզ, Ռուսական կայսրություն - 1912, Իտալիա), ռուս նկարիչ, փորագրանկարի վարպետ։

Կենսագրություն
--------------

Ելիզավետա Կրասնուշկինան ծնվել է 1858 թվականին Տագանրոգում, ժառանգական Տագանրոգի պատվավոր քաղաքացի, գնդապետ Զախարիա Եգորևիչ Կրասնուշինկայի (1816-1892) ընտանիքում (թոշակի անցած գեներալ-մայոր)։ Տունը, որտեղ ապրել է Կրասնուշկինան, պահպանվել է առ այսօր։

Գեղարվեստական կրթություն ստացել է Պետերբուրգի գեղարվեստի կայսերական ակադեմիայում, ուր ընդունվել է 1876 թվականին։ Վիկտոր Բոբրովի և Լև Դմիտրիև-Կովկասցու ղեկավարությամբ զբաղվել է փորագրանկարչությամբ և օֆորտով։ Փորագրանկարների իր ալբոմը նվիրել է կայսր Ալեքսանդր III-ին, ինչի համար ստացել է բարձր պարգև։ Նրա մեկ այլ ալբոմ գնել է Էրմիտաժը։

Կրասնուշկինայի ճակատամարտային նկարչության ուսուցիչն է եղել Բոգդան Վիլլեվալդեն։ Կրասնուշկինայի ստեղծագործությունները ցուցադրվել են Պետերբուրգի գեղարվեստի կայսերական ակադեմիայում և Պետերբուրգի նկարիչների միությունում։ 1882 թվականից զբաղվել է օֆորտային (eau-forte) փորագրությամբ։ 1904 թվականին Մոսկվայում ներկայացվել են Կրասնուշկինայի երեք նկարները` «Գուդոշնիկը Պոմպոյում», «Կազակների զորախաղեր» և «Հետախուզման մեջ» (իտալական ժողովրդական կյանքից)։

1893 թվականից Ելիզավետա Կրասնուշկինան ապրել է Հռոմում, որտեղ ունեցել է իր արվեստանոցը (այլ տվյալներով Հռոմում ապրել է 1897 թվականից): Պարբերաբար մասնակցել է Հռոմում կազմակերպված ցուցահանդեսներին։ Ցուցահանդեսներից մեկում ներկայացվել է նաև նրա աշխատանքներից մեկը, որն արժանացել է թագավորական զույգի ուշադրությանը. դա «Կազակներ» փորագրանկարն է։ Փորագրանկարը ձեռք է բերել Իտալիայի թագավոր Վիկտոր Էմանուիլ II-ը։

Ելիզավետա Կրասնուշկինայի ստեղծագործությունները գտնվում են Էրմիտաժում, Սանկտ Պետերբուրգի Ռուսական թանգարանում, Մոսկվայի Պուշկինի անվան Կերպարվեստի թանգարանում։

Պարգևներ
--------

Պարգևատրվել է չորս արծաթե մեդալներով` ձիերի մեծ և փոքր Էսքիզների համար, որոնք գտնվել են ակադեմիական ցուցահանդեսում 1881 թվականին և երկու փոքր մեդալով էսքիզի և նկարչության համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Гаврюшкин, Олег Павлович* Вдоль по Питерской. Хроника обывательской жизни. - Таганрог: БАННЭРплюс, 2000. - 436 с.
2. 1 2 3 4 5  *Емельянов, Сергей Николаевич* Художница Краснушкина // www.proza.ru. - 2009. - 13 апр.
3. ↑  Краснушкина Елизавета Захарьевна // Донская энциклопедия. — Таганрогː Айкен, 2015. — Т. 1. — С. 409. — ISBN 978-5-900948-17-1.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ելիզավետա Զախարևնա Կրասնուշկինա
|  |
| --- |
| **Աբելիա չինական** |
| Աբելիա չինականԱբելիա չինական |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Ակքանածաղկավորներ (Dipsacales) |
| **Ընտանիք** | Այծատերևազգիներ (Caprifoliaceae) |
| **Ցեղ** | Աբելիա *(Abelia)* |
| **Տեսակ** | **Աբելիա չինական** *(A. chinensis)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Abelia chinensis***R.Br. |

**Աբելիա չինական** (լատ.՝ Abelia chinensis), ցախեկեռասազգիների ընտանիքի, աբելիա ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Տերևաթափ թուփ է՝ մինչև 1,5 մ բարձրությամբ։ Երիտասարդ ընձյուղները մազմզուկապատ են, կարմրավուն։ Տերևները ձվաձև են, 2-4,5 սմ երկարությամբ, 1,5-2,5 սմ լայնությամբ, սրածայր կամ կարճ-սրված, սղոցաեզր, ներքևի կողմից՝ բրդանման աղվամազապատ, վերևի կողմից՝ ցրված մազմզուկապատ, 0,2-0,5 սմ կոթունավոր։ Ծաղիկները բուրումնավետ են, մեծ մասամբ 2-ական, տեղավորված տերևածոցերում, որոնք առաջացնում են խիտ և կարճ հուրաններ։ Բաժակաթերթիկները 5-ն են, երկարավուն, հակառակ-ձվաձև, մազմզուկապատ, 0,6 սմ երկարությամբ։ Պսակը ձագարաձև է, մոտ 1,5-2 սմ երկարությամբ, սպիտակ։ Ծաղկում է հունիսից մինչև սեպտեմբեր։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է կենտրոնական և արևելյան Չինաստանում։ Մեր հանրապետությունում բաց հողերի պայմաններում մշակվում է միայն Իջևանի դենդրարիում, որտեղ չի ցրտահարվում, առատորեն ծաղկում և պտղաբերում է։

Կիրառություն
------------

Էկոլոգիական խումբը՝ II: Մշակության հավանական շրջանները՝ 9, 20ա, 32։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 2, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ 280։


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Abelia chinensis
* EoL: 7018281
* EPPO: ABECH
* FoC: 200022258
* GBIF: 5599251
* GRIN: 608
* iNaturalist: 553157
* IPNI: 148187-1
* MoBotPF: 279003
* NCBI: 180068
* Plant List: kew-2609453
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:148187-1
* Tropicos: 6000534

 |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Քամելեոն (այլ կիրառումներ)
Գետնառյուծ
**Քամելեոն**, մողեսների ընտանիքին պատկանող սողուն է, որն ընդունակ է փոխել իր գույնը։ Այստեղից էլ ծագել է նրա անվանումը (քամելեոնը միստիկ էակ էր, որը կարող էր փոխել իր արտաքին տեսքը)։

Ընդհանուր նկարագիր
------------------

Այս տեսակի մեծամասնության մարմնի երկարությունը հասնում է 30 սմ-ի, ավելի խոշորները 50-60 սմ են, իսկ ամենափոքրերը՝ 3-5 սմ։ Նրա գլուխը ունի սաղավարտի տեսք և երբեմն զարդարված է լինում փոքրիկ պոզերով։
Նրա ոտքերը երկար են և հարմարված են մագլցելու համար։ Թաթերն ունեն ճանկերի տեսք, որոնք կարող են ամուր բռնել ծառի ճյուղերից։ Պոչը հաստ է հիմքի մոտ և աստիճանաբար նեղանում է։ Այն կարող է ոլորվել դեպի ներքև և կարող է կախվել ճյուղերից։
Քամելեոնները ունեն անսովոր տեսողական օրգաններ։ Նրա աչքերը դուրս եկած են և ունեն տեսողական անցք։ Քամելեոնը կարող է միևնույն ժամանակ նայել տարբեր ուղղություններով, ինչը շատ օգտակար է որսի համար։

Որսի ժամանակ քամելեոնները երկար նստում են ծառի ճյուղին։ Այդ ընթացքում նրա մարմինը մնում է անշարժ, իսկ աչքերը անընդհատ շարրժման մեջ են։ Միջատներին նա բռնում է լեզվով, որն ունի կպչուն նյութ իր ծայրին։ Քամելեոնը կարող է ճանաչել և բռնել չորս միջատ երեք վայրկյանում։ Երբ լեզուն «չի աշխատում» այն պահվում է ստորին ծնոտում գտնվող ոսկորի շնորհիվ։ Եթե զոհը լինում է շատ ծանր լեզվով բռնելու համար, նա այն միանգամից բռնում է բերանով։

Գույնի փոփոխություն
-------------------

Շատ հայտնի է քամելեոնների գույնը փոխելու հատկությունը, որը հատւկ է բոլոր տեսակներին։ Գույնի փոփոխությունը կախված է նրանց մաշկի յուրահատուկ կառուցվածքից։ Նրանց մաշկի ներքին շերտում կան հատուկ բջիջներ՝ քրոմատոֆորներ, որոնք իրենց մեջ պարունակում են տարբեր գույնի պիգմենտներ։ Հենց դրանց շնորհիվ էլ քամելեոնը կարողանում է փոխել իր մաշկի գույնը։ Նա կարողանում է փոխել ինչպես իր ամբողջ մարմնի գույնը, այնպես էլ մարմնի մի մասը, որը կարող է ուղեկցվել տարբեր զոլերով կամ պուտերով։
Գույնի փոփոխությունը կարող է լինել ջերմաստիճանի, լույսի, խոնավության փոփոխության արդյունք, կամ սովի, ծարավի, վախի արդյունք։
Այս ֆունկցիայի առավելությունը այն է, որ նրանք կարող են ստանալ միջավայրի գույնը և պատսպարվել։

Տարածում
--------

Քամելեոնները հիմնականում տարածված են Աֆրիկայում, հարավային Սահարայում և Մադագասկար կղզում, բայց որոշ տեսակներ հանդիպում են հյուսիսային Աֆրիկայում, հարավային Եվրոպայում, Մերձավոր Արևելքում, հարավային Հնդկաստանում և Շրի Լանկա կղզում։ Կան նաև ներկայացուցիչներ Հավայան կղզիներում, Կալիֆորնիայում և Ֆլորիդայում։
Քամելեոնը բնակվում է բոլոր տեսակի տրոպիկական անտառներում, սավաննաներում և երբեմն անապատներում։

Էվոլյուցիա
----------

Ամենահին գտնված տեսակը հայտնաբերվել է Եվրոպայում (մոտ 26 միլիոն տարի)։ Չնայած պարզ է, որ քամելեոնները ավելի հին են։ Մնացորդներ են նաև հայտնաբերվել Ասիայում և Աֆրիկայում։ Համարվում է, որ քամելեոնները ավելի տարածված էին հին ժամանակներում, քան հիմա։ Իրենց արմատները գալիս են Մադագասկարից, որը այսօր տուն է այս տեսակի կեսից ավելիի համար։
Զոհվածների ազգանուններով քարերից մեկը
**«Չեռնոբիլի զոհերի հիշատակին» հուշահամալիր** (ռուս.՝ Мемориал памяти Жертвам Чернобыля), հուշահամալիր Ռուսաստանի Ռոստովի մարզի Կրասնի Սուլինի շրջանի և Կրասնոսուլինսկի քաղաքային շրջանի վարչական կենտրոն Կրասնի Սուլին քաղաքում։ Տեղադրվել է 1997 թվականին։

Պատմություն
-----------

Չեռնոբիլի ատոմակայանում տեղի ունեցած աղետի զոհերի հիշատակին նվիրված հուշահամալիրը բացվել է 1997 թվականի ապրիլի 26-ին՝ «Պատանեկություն» զբոսայգում ի հիշատակ 228 կրասնիսուլինցիների, որոնք 1986-1988 թվականներին մասնակցել են ատոմակայանի վթարի հետևանքների վերացմանը։ Նրանցից 29 զոհվել է։ Կարմիր Սուլինի բնակիչ Վ. Վ. Ժեգլյակովը պարգևատրվել է Արիության շքանշանով։

Հուշահամալիրի բացման օրը զբոսայգում հավաքվել է մեծ բազմություն, եկել են նաև իրադարձության անմիջական մասնակիցները, նրանց ընտանիքների անդամները, քաղաքի և շրջանի ղեկավարության ներկայացուցիչները, քաղաքացիներ։

Նկարագրություն
--------------

Հուշահամալիրը կազմած է բացված գրքի տեսքով մարմարե երկու սալիկներից։ Գրքի «էջերից» մեկին պատկերված է կրակ, մյուսին գրված է. «Չեռնոբիլյան ողբերգության զոհերին»։ Պատվանդանին գեղեցիկ ծողկաման է։ Նախագծի հեղինակն է քաղաքի գլխավոր ճարտարապետ Վ. Վ. Գորելկինը։ Հուշարձանը պարտաստել է Նովոշախտինսկ քաղաքի «Պետրո» ընկերակցությունը։ Հուշահամալիրի գլխավոր հուշարձանի աջ և ձախ կողմերում երկու քարե սալեր են, որոնց վրա փորագրված են Չեռնոբիլի ատոմակայանի վթարը վերացնելիս զոհված կրասնիսուլինցիների ազգանունները։

Հուշահամալիրի հեռավորությունը քաղաքի կենտրոնից 750 մետր է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  «Мемориал памяти Жертвам Чернобыля»։ Վերցված է 2019 Մարտ 15
2. 1 2 3 4 5  «Мемориал Памяти Жертвам Чернобыля»։ Վերցված է 2019 Մարտ 15
**Հայկական առաջին դրամներ**, ստեղծվել են մ.թ.ա. 3-2-րդ դարերում։

Հայաստանի դրամական տնտեսության զարգացման այս փուլում (մ.թ.ա. 3-2-րդ դարեր) ծագում են հայկական դրամների անդրանիկ օրինակները։ Նրանց թողարկումը կատարվում էր Ծոփքում և Փոքր Հայքում առաջացած հայկական թագավորությանների կողմից։ Այս շրջանի հայկական դրամները ոչ թե ոսկուց կամ արծաթից էին, այլ պղնձից և ունեին զուտ տեղական նշանակություն՝ ներքին շուկայի ոլորտից դուրս չէին անցնում։ Դրանով էլ նշվում է այն իրողությունը, որ Փոքր Հայքի ու Ծոփքի մեջ 3-2-րդ դարերում ապրանքադրամական հարաբերությունների զարգացումը այնպիսի աստիճանի էր հասել, որ մանր առևտուրն անգամ կատարվում էր դրամով, մի հանգամանք, որ կարող է առաջանալ դրամի ֆունկցիոնալ նշանակության լիակատար ծավալման, քաղաքային կյանքի և նրա առևտրի խորացման պայմաններում։

Փոքր Հայքի հայկական դրամներ
---------------------------

Ծոփքի կամ Փոքր Հայքի հայկական դրամներն իրենց կշռային տվյալներով ատտիկյան էին։ Դրանք թողարկվել են, Քարասպես (մ.թ.ա. 3-րդ դար), Արշամ (մ.թ.ա 230 թվականի շուրջ) թագավորների իշխանության տարիներին։

Դրամների նկարագրությունը
------------------------

Ըստ պակտկերատիպի այդ դրամներն ունենալով տեղական բնորոշ գծեր, արտացոլում են նաև աղերսներ սելեկյան, պարթևական և կապադովկիական դրամների հետ։ Հելենիստական դարաշրջանի յուրահատուկ հայկական այդ դրամների վրա պատկերված են մի կողմից թագավորների դիմանկարները, իսկ մյուս կողմից՝ պաշտամունքային խորհրդանիշներ՝ արծիվ, ձի, ինչպես նաև հաղթության, Աթենաս և Անահիտ դիցուհիների կերպարները։ Վերջիններիս շուրջ հունարեն գրվում էին միապետների անուններն ու երբեմն հայրանունները։ Հեթանոսական պատկերների հետ միասին միապետի անձնանվան հիշատակումը դրամների վրա թերևս արտացոլում էր թագավորի պաշտամունքի գաղափարը։ Վերոհիշյալ հայ թագավորների դրամները թողարկվել են հավանաբար Արշամաշատ, Արկաթիակերտ և այլ հայկական քաղաքներում։

Գրականություն
-------------

* Հայ Ժողովրդի Պատմություն էջ 692

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  E. Q. Visconti,Iconographie grecque, tome second, Paris,1811 էջ 241-273,աղ. XLV; J. Eckhel, Doctrina numorum veterum, Pars I,De numis urbium,populiorum,regium,vol. II, editio secunda,Vindobonae,1828, էջ 202-208,247-248։
|  |
| --- |
| **Հայկական գիշերաչղջիկ** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Կենդանիներ (Animalia) |
| **Տիպ/Բաժին** | Քորդավորներ (Chordata) |
| **Ենթատիպ** | Ողնաշարավորներ (Vertebrata) |
| **Դաս** | Կաթնասուն (Mammalia) |
| **Կարգ** | Ձեռնաթևավորներ (Chiroptera) |
| **Ընտանիք** | Հարթաքիթ չղջիկներ (Vespertilionidae) |
| **Ցեղ** | Գիշերաչղջիկներ *(Myotis)* |
| **Տեսակ** | **Հայկական գիշերաչղջիկ** *(M. hajastanicus)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Myotis hajastanicus***Argiropulo, 1939 |
|
| **Կարգավիճակ** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Կրիտիկական վիճակում գտնվող |

**Հայկական գիշերաչղջիկ** կամ **Սևանի գիշերաչղջիկ** (լատ.՝ Myotis hajastanicus), չղջիկների ենթակարգի հարթաքիթ չղջիկների ընտանիքի կաթնասուն կենդանի։ Փոքր չափի է։ Կենսակերպն ուսումնասիրված է մասնակի։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Տարածվածություն
---------------

Առաջին անգամ հայտնաբերվել է 2000-2001 թվականներին Սևանա լճի ափին (Գեղարքունիքի մարզ)` Արտանիշի տեղամասի անձավներում և Ծափաթաղք գյուղի մոտակայքում։

Էկոլոգիա
--------

Բնորոշ բիոտոպերն են անձավների և ճեղքերի առկայությամբ կրախճաքարային լանջերը։ Տեսակը ուսումնասիրված չէ։ Հայտնի է, որ բնակվում են ծովի մակարդակից 2000-2300 մ բարձրություններում։

Պահպանություն
-------------

Առաջին անգամ տեսակը նկարագրվել է Սևանա լճի հյուսիսարևմտյան ափի տարածքում։ Ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում որպես կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ։ Ծայրաստիճան հազվադեպ, քիչ ուսումնասիրված և նեղ արեալով տեսակ է։ Արեալի նման սահմանափակությունը դիտվում է առաջին անգամ։

Վտանգման հիմնական գործոնները հայտնի չեն։

Պահպանվում է «Սևան» ազգային պարկում

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | CMS · EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · ITIS TSN |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
**Գևորգ Էֆենդի Գյուլյուզյան** (*Կյուլյուզյան*, 1840, Մարաշ - 1885), հայ բժիշկ։

Կենսագրություն
--------------

Գևորգ Գյուլյուզյանը ծնվել է 1840-ական թվականներին, Հալեպի նահանգի Մա­րա­շի գա­վա­ռի կենտրոն Մա­րաշ քաղաքում։ Դավանանքով եղել է ավետարանական (բողոքական)։ Նախնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրում։ Գործնական (ոչ ակադեմիական) բժշկական կրթություն է ստացել։ Եղել է Մարաշի թաղապետական բժիշկը։ Եղել է «ար­ժա­նա­վոր» և «փոր­ձա­ռու» բժիշկ։

1890 թվականին հնդախտով (խո­լե­րա) վարակված և անհույս հիվանդ Սմբատ Բյուրատի (գրող և հրապարակախոս, 1862-1915) և ուրիշ շատերի կյանքը փրկել է «Համ­լին միքս­չըր» դեղով։ 1890 թվականին քաղաքական պատճառներով ինքն ու իր հղի կինը բանտարկվել են Մարաշի բանտում, որտեղ օգնել է իր կնոջը ծննդաբերելու։ Եղել է ազնիվ, բարի, անձնվեր, իր գործը լավ իմացող անձնավորություն։

Ժողովուրդը նրան կոչել է «հի­վանդ­նե­րի հայ­րիկ»։ 1895 թվականին սպանվել է Մարաշի հայկական ջարդի ժամանակ «անօ­րեն և ան­խիղճ» թուրք Հայտար աղայի կողմից, որը մի առիթով հայերի շրջանակում այդ մասին մանրամասնորեն պատմել է «յո­խոր­տա­նօք եւ պար­ծե­նա­լով»։ Եղել է մոտավորապես 50 տարեկան։

Գրականություն
-------------

* Բիւրատ Սմբատ, Բանտէ բանտ, Կ. Պօլիս, 1910
* Գալուստեան Գրիգոր Հ. Մարաշ, Նիւ Եորք, 1934
* Գալուստեան Գրիգոր Հ. Մարաշ կամ Գերմանիկ եւ հերոս Զէյթուն, Նիւ Եորք, 1988
* Մարաշի Տէր Ղեւոնդ քահանայի յուշերը, Ե. 2013 թ. 464+16 էջ։

Աղբյուրներ
----------

* Հարություն Մինասյան, Օսմանյան կայսրությունում և Թուրքիայի Հանրապետությունում բռնաճնշումների և ցեղասպանության ենթարկված հայ բժիշկներ, Երևան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Խզակոթեր տարբեր տեսակի վզիկներով
Սպորտային խզակոթ
**Խզակոթ** (ուսային հենակ), տարատեսակ ձեռքի զինատեսակների, ինչպես նաև որոշ գործիքների և սարքերի կառուցվածքային մաս, նախատեսված է նշված իրերի էրգոնոմիկայի լավացման և օգտագործման ընթացքում կայունության ապահովման համար։ *Խզակոթերով* են համալրվում առաջին հերթին թեթև տեսակի հրազենային զինատեսակները, աղեղնազենները և նռնականետները (օրինակ՝ ՌԳ-6, ՌԳՍ-50, Մ79, MGL և այլն)։ Բացի վերը նշվածը, խզակոթեր են օգտագործվում որոշ տեսակի լուսանկարչական հրացանների և կինոխցիկների և գայլիկոնների մեջ։

Ռազմական խզակոթ
---------------

Խզակոթի կիրառումը հրազենի բոլոր տեսակներում ոչ միայն ավելի հարմար է դարձնում նշանառությունը, այլ նաև օժանդակում է կրակելու արդյունքում առաջացած վերադարձի։ Ժամանակակից խզակոթերը չափազանց բազմազան են, կախված զենքի տեսակներից, ընդ որում դրանցից որոշները կարգավորված են միջազգային և ազգային ստանդարտավորող կազմակերպությունների կողմից, օրինակ՝

* Ուղիղ խզակոթ. Այս տիպի խզակոթերը առավել հաճախ կիրառվում են փամփշտակալերով հրացաններում, քանի որ նրանց ձևը ապահովում է կրակողի ձեռքի համար ազատ տարածք զենքի վերալիցքավորման ժամանակ։
* Ստանդարտ խզակոթ ատրճանակային վզիկով. Այս խզակոթի վերին մասը ուղիղ է, իսկ ստորին մասը ունի արտահայտված ատրճանակային բռնակ։
* Գերմանական խզակոթ. Ատրճանակային վզիկով և կոր հետիմ մասով խզակոթեր։
* «Մոնտե-Կառլո» տեսակի խզակոթ. Այս տեսակը տարբերվում է մյուսներից յուրօրինակ ատրճանակային վզիկով և վառ արտահայտված թեքված վերին մասով, ինչպես նաև կրակողի այտի համար ելուստով։ Այս տիպի խզակոթերը հիմնականում կիրառվում են մեծ կալիբրի և նշանառու հրազեններում։
* Սպորտային խզակոթ. Սպորտային խզակոթերը հիմնականում ունեն վառ արտահայտված ատրճանակային վզիկ և հատուկ անցք կրակողի բութ մատի համար։

Որպես կառուցվածքային մաս խզակոթը կարող է լինել, ինչպես առանձին միավոր, այնպես էլ զենքի անբաժանելի մաս։ Առաջին դեպքում խզակոթը կարող է լինել հանովի, ծալովի կամ հաստատուն։ Ծալովի խզակոթերը բաժանվում են նաև ծալման տեսակով՝ դեպի կողք (АКС-74), վեր (Franchi SPAS-12), առաջ-ետ (M4) և այլն։

SA-26 ատրճանակ-գնդացրի ծալովի խզակոթը։ Ծալված դիրքում հենակը ձևավորում է զենքի պահելու համար նախատեսված առաջնային բռնակը
Ժամանակակից զենքերի հիմնական մասի մոտ խզակոթերը պատրաստվում են մետաղից կամ պլաստմասսայից։ Նախկինում սովորաբար խզակոթերի պատրաստման համար օգտագործվում էր փայտանյութ, հիմնականում ընկուզենի, իսկ ավելի էժան տարբերակներում հաճարենի։

Պատկերասրահ
-----------

* ՖՑ-12 լուսանկարչական հրացանի ծալովի խզակոթը
* Կալաշնիկովի գնդացիրի հաստատուն խզակոթը
* Smith & Wesson ռեվոլվերի հանովի խզակոթը
* SIG 550 ավտոմատի խզակոթը
* Ծալվող և հաստատուն խզակոթեր Կալաշնիկովի ավտոմատի համար
* Ժամանակակից աղեղնազենի խզակոթ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հոդված «Անցյալի 12 տարօրինակ խցիկները» *tracer.ru* կայքում (ռուս.)
2. ↑  Chuck Hawks։ «Rifle Recoil»  (անգլ.)
Խիազմ
Յանսենսի խիազմի տեսություն
**Խիազմ** - գենետիկայում կետ, որում մեյոզի ընթացքում տրամախաչման ժամանակ երկու հոմոլոգ ոչ քույր քրոմատիդները փոխանակվում են գենետիկական նյութով (քույր քրոմատիդները նույնպես միացած են խիազմներում, սակայն քանի որ նրանց գենետիկական նյութը նույնական է, այն ոչ մի կերպ չի անդրադառնում դուստր բջիջներին փոխանցվող գենետիկական նյութի վրա)։ Խիազմները նկատելի են դառնում մեյոզի առաջին պրոֆազի դիպլոտենայի փուլում, սակայն տրամախաչումն ընթանում է դրան նախորդող փուլում՝ պախիտենայում։ Երբ երկու զույգ քույր քրոմատիդներից կազմված յուրաքանչյուր տետրադ սկսում է քայքայվել, խիազմների մասերում մնում են դեռ կպած։ 
Երկվալենտը գոյանում է 2 հոմոլոգ քրոմոսոմների միջև (4 քրոմատիդներով)։ Խիազմը գոյանում է տրամախաչման ընթացքում ֆոսֆոդիեթերային կապերի խախտման տեղում։ Որքան մեծ է գեների միջև հեռավորությունը, այնքան ավելի մեծ է տրամախաչման ինտենսիվությունը։ 
Խիազմները բացահայտվել են 1909 թվականին Ֆրանս Ալֆոնս Յանսենի կողմից (անգլ.՝ Frans Alfons Janssens ), Բելգիայի Լյուվենի կաթոլիկ համալսարանի պրոֆեսորի կողմից։

Melanoplus femurrubrum մորեխը մեյոզի տարբեր փուլերում ենթարկվել է ռենտգենյան ճառագայթների ազդեցության և չափվել է խիազմների հաճախականությունը։ Պարզվել է, որ մեյոզի լեպտոտենա-զիգոտենա փուլերի ժամանակահատվածում ճառագայթելիս, այսինքն նախքան պախիտենայի փուլը, որում ընթանում է տրամապաչում և վերախմբավորում, ավելանում է խիազմների հաճախականությունը։ Խիազմների հաճախականությունը գնահատվել է նաև մեյոզի դիպլոտենա-դիակինեզի փուլերում։ Այս արդյունքները ցույց են տալիս, որ ռենտգենյան ճառագայթները հարուցել են ԴՆԹ-վնասվածքներ, հավանաբար, այդ թվում երկթել վնասվածքներ, և այդ վնասների թիվը կրճատվել է խիազմների գոյացման ճանապարհով։

Տես նաև
-------

* Տրամախաչում
* Մեյոզ

Արտաքին հղումներ
----------------

* Recombination and the formation of chiasmata in meiosis
* Whitby, M. (2009), "Recombination and the formation of chiasmata in meiosis", in Millar, J. (ed.), The Cell Division Cycle: Controlling when and where cells divide and differentiate, The Biomedical & Life Sciences Collection, Henry Stewart Talks Ltd, London (online at )

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Elof Axel Carlson, *Mendel's Legacy: The Origin of Classical Genetics*, CSHL Press, 2004, ISBN 0-87969-675-3, p.xvii
2. ↑  In pursuit of the gene: from Darwin to DNA By James Schwartz Harvard University Press (2008), p. 182 ISBN 0-674-02670-5 Retrieved 19 March 2010.
3. ↑  *Koszul R, Meselson M, Van Doninck K, Vandenhaute J, Zickler D.* The centenary of Janssens's chiasmatype theory // *Genetics*. — 2012. — Т. 191. — № 2. — С. 309-17.
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ֆուրմանովի փողոց (այլ կիրառումներ)

**Ֆուրմանովի փողոց** (ռուս.՝ Фурмановская улица), փողոց Ռուսաստանի Դաշնության Դոնի Ռոստով քաղաքում։ Անվանվել է ռուս խորհրդային գրող Դմիտրի Անդրեևիչ Ֆուրմանովի պատվին։ Սկիզբ է առնում Բորիսլավսկի նրբանցքից և ավարտվում Ռազդորսկայա փողոցի և Իզմայիլսկի նրբանցքի հանգույցում։ Երկարությունը 2400 մետր է։

Նկարագրություն
--------------

Դոնի Ռոստով քաղաքի Ֆուրմանովի փողոցը սկսվում է Բորիսլավսկի նրբանցքից, հատում Պիրոգովի, Կրասնոկամսկի, Լիկբեզովսկի, Տկացկի նրբանցքները, Բոդրայա փողոցը, Պրիգորոդնի, Նևերովսկի, Սոլնեչնի, Օրենբուրգսկի, Կոշևոյի, Յալտինսկի, Բատումսկի, Տբիլիսկի, Գրուզինսկի, Մարկսիստսկի, Կանոներսի նրբանցքները, Պլիևի փողոցը, Օլխովսկի նրբանցքը, Մարտովիցկու փողոցը և ավարտվում Իզմայիլսկի նրբանցքի հանգույցում։ Երկարությունը 2400 մետր է։ Փողոցում կա համարակալված 120 շինություն։

Ֆուրմանովի փողոցի փոստային դասիչներն են՝ 344032, 344068։

Փողոցն անվանվել է ռուս խորհրդային գրող Դմիտրի Անդրեևիչ Ֆուրմանովի պատվին։ Քաղաքացիական կռիվների տարիներին Դմիտրի Ֆուրմանովը հանդես է եկել հիմնականում իբրև հրապարակագիր։ Կուբանում վրանգելականների ջախջախման մասին է նրա առաջին խոշոր ստեղծագործությունը՝ «Կարմիր դեսանտ» վիպակը։ Ֆուրմանովին համընդհանուր ճանաչում են բերել «Չապաև» (1923, հայ հրտ. 1951) և «Խռովություն» (1925, հայ․ հրտ․ 1934) վեպերը, որոնցում, մեկնակետ ընդունելով իր տեսածն ու ապրածը, նա հասել է գաղափարագեղագիտական մեծ ընդհանրացումների։ «Չապաևը» 1920-ական թվականների խորհրդային արձակի լավագույն գործերից է։ Պարգևատրվել է Կարմիր դրոշի շքանշանով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հ. 12, էջ 746»

Աղբյուրներ
----------

* Фурмановская улица в Ростове-на-Дону
* Подробная карта Фурмановская улица, город Ростов-на-Дону со спутника с номерами домов, индекс и маршруты, Яндекс, Гугл карты

Արտաքին հղումներ
----------------

* Почтовый индекс Фурмановская улица, г. Ростов-на-Дону
**Ֆուրման Արկադիայի Գյորգյան** (օգոստոսի 28, 1973 – սեպտեմբերի 29, 1992), հայ ազատամարտիկ

Ծնվել է 1973 թվականի օգոստոսի 28-ին ԼՂՀ Վերին Շեն գյուղում։ 1979 թվականին հաճախել է Վերին Շենի թիվ 1 միջնակարգ դպրոցը։ 1982 թվականին Գյորգյանների ընտանիքը տեղափոխվել է Շահումյան շրջկենտրոն, որտեղ ուսումը շարունակել է թիվ 1 միջնակարգ դպրոցում։

Արցախյան շարժման սկզբից Ֆուրման Գյորգյանը դարձել է նրա ակտիվ մասնակիցներից մեկը։
1988 թվականին անդամագրվել է Շահումյանի շրջանի ինքնապաշտպանական ջոկատին։ 1991 թվականին ընդունվել է Երևանի պետական համալսարանի տնտեսագիտական ֆակուլտետ։ Երևանում անդամակցել է Շահումյան-Գետաշեն Հայրենակցական միությանը և օգնել է Արցախ զենք տեղափոխելուն։
1992 թվականի հուլիսին զինվորագրվել է Շահեն Մեղրյանի ղեկավարությամբ Երևանում ստեղծված պարտիզանական ջոկատին։

ԵՊՀ-ում առաջին կիսամյակի քննությունները հանձնելուց հետո մեկնել է Շահումյան, մասնակցել տեղի ինքնապաշտպանական մարտերին։ 1992 թվականի ապրիլի վերջին նա վերադարձել է Երևան՝ համալսարանում երկրորդ կիսամյակի քննությունները հանձնելու համար։

Ֆուրման Գյորգյանը զոհվել է 1992 թվականի սեպտեմբերի 29-ին՝ Շահումյան մեկնող ուղղաթիռի վթարից։ Նրա աճյունն ամփոփված է Եռաբլուր հուշահամալիր-պանթեոնում։

ՀՀ նախագահի 2002 թվականի հունիսի թիվ 1106 հրամանագրով Ֆուրման Գյորգյանը հետմահու պարգևատրվել է «Արիության» մեդալով։ 
Նույն թվականին ԼՂՀ նախագահի թիվ 340 հրամանագրով պարգևատրվել է «Արիության համար» մեդալով։
2007 թվականի նոյեմբերի 16-ին Երևանի պետական համալսարանի տնտեսագիտության ֆակուլտետի լսարաններից մեկն անվանակոչվել է Ֆուրման Գյորգյանի անունով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
**Մելքոն Մկրտչի Քեպապչյան** (հունվարի 15, 1880(1880-01-15), Ակն, Էրզրումի վիլայեթ, Օսմանյան կայսրություն - հոկտեմբերի 3, 1949(1949-10-03), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ գեղանկարիչ։

Կենսագրություն
--------------

Սովորել է Ակնի Նարեկյան և Ներսեսյան վարժարաններում։ 1892 թվականին տեղափոխվել է Կոստանդնուպոլիս, որտեղ զբաղվել է մանրանկարչությամբ։ Փոխադրվելով Փարիզ` զբաղվել է նաև գրքերի նկարազարդումով։ 1947 թվականին ներգաղթել է Խորհրդային Հայաստան։ Աշխատանքները գտնվում են Հայաստանի ազգային պատկերասրահում։

Ստեղծագործություններ
--------------------

Քեպապչյանի արվեստում ակնառու տեղ է գրավում Մեծ եղեռնի թեման։ Մեզ հայտնի առաջին աշխատանքներից է «Ողջ մնացողներուն մղձավանջը» նկարը, որը ներկայացնում է ծխի, բոցերի, խավարի ու ավերի մեջ գտնվող Հայաստանը։ Համազգային ողբերգությունը թեմա է դարձել նաև «Խավարից լույսը», «Ավերակներու բուն», «Հայ մայրերու սուգը», «Հայ անթաղ նահատակներու հիշատակարան» և այլ ստեղծագործությունների համար։ Հատկապես ազդեցիկ է այդ շարքի վերջին նկարը։ Կոստանդնուպոլսի մզկիթների ու մինարեթների չարագուշակ ուրվապատկերի վերևում, արնաներկ հորիզոնում պատկերված են բազմահազար անմեղ զոհերի անհայտ, անանուն, գոյություն չունեցող, խոնարհված խաչ-տապանաքարերը, որոնց կենտրոնում վառվում է նրանց հիշատակը հավերժակոչող անշեջ կրակը։ Դա արվեստագետի կանգնեցրած հուշարձանն է իր ժողովրդի նահատակների հիշատակին, անչափ պարզ, հնչեղ և կոթողային։ Արևմտահայության աղետն իր կնիքն է դրել Քեպապչյանի ողջ ստեղծագործության վրա («Ունայնություն ունայնության», «Թախծոտ գիշեր», «Մղձավանջ», «Գթություն», «Մենություն», «Մահերդ», «Վիշտը», «Ճակատագրիս ընթացքը», «Հացի կռիվ» և այլն)։ Հայրենիքի կորստյան թեման արտահայտվել է անսահման կարոտով տոգորված «Ծննդավայրս, հրաժեշտի տարին» պատկերում և Թորոս Ազատյանի «Քառասնյակը» հատորի նկարազարդումներում։ 1930–ական թվականներին Քեպապչյանը ձևավորել է Փարիզում լույս տեսնող «Նահատակ գրագետներու բարեկամներ» մատենաշարի հատորները, որոնք մեծ ճանաչում են բերել արվեստագետին, և պատկերազարդել «Ձոն Հաճընի հերոսամարտի տասնամյակի» հուշահատորը։ Կարոտախտով տառապող արվեստագետի զգացմունքների դրսևորումն է «Հայրենաբաղձություն» պատկերը։ Հայրենի եզերքի անսահման կարոտն ու վերադարձի բաղձանքն են, որ ուժ են տվել վաթսունամյա նկարչին թողնել օտար ափերը և հայրենադարձվել։

* «Հայ մայրերի սուգը»
* «Գաղթականներ»
* «Խաչելություն»
* «Վաղ գարուն»
* «Օրնամենտալ մոտիվ»
* «Երաժշտություն»
* «Վիշտ»
* «Հիշատակարան»

Ցուցահանդեսներ
--------------

Անհատական ցուցահանդեսներ է ունեցել Փարիզում 1930 և 1944։

Մատենագրություն
---------------

* Կյուսթավ Քան, Մելքոն Քեպապճյան, «Առաջ», 1930, 14 հունիսի։
* Մ. Քեպապճեան, «Ընդարձակ տարեցույց Ազգային հիվանդանոցի», 1931։
* Վահրամ Թաթուլ, Մելքոն Քեպապչյանը և իր նկարահանդեսը։ «Առաջ», 1930, 19 մայիսի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. ↑  Դանիել Դզնունի, Հայ կերպարվեստագետներ, համառոտ բառարան
3. ↑  Մելքոն Քեպապչյանի ստեղծագործությունները ՀԱՊ-ում


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է* *«Հայկական հարց» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
**Շևեռնի դղյակ** (ֆր.՝ *château de Cheverny*) Լուարայի դղյակներից մեկը, Ֆրանսիայի Սոլոն մարզի համանուն համայնքում։

Պատմություն
-----------

15-16-րդ դարերում Շևեռնի բնակավայրին տիրում էին դե Շևեռնի կոմսերը։ Թագավոր Հենրի 2-րդ Վալուան վերցնում է նրանց հողերը և նվիրում իր սիրուհի Դիանա դե Պուատյեին։
Դաստակերտն իր ուշ վերածննդյան ճարտարապետությամբ հիշեցնում է Փարիզի Լյուքսեմբուրգյան պալատին:Դա կապված է նրա հետ, որ դղյակը նախագծել է Ժակ Բուժյեն՝ Սալոմոն դե Բրոսայի աշակերտը, ով ղեկավարել է փարիզյան նստավայրի կառուցումը։ Հիմնականն շինարարական աշխատանքները տարվել են 1624 թվականից մինչև 1630 թվականը։ Պատվիրատու է հանդիսացել թագավորական կանցլեր Ֆիլիպ Յուրոն։ Ինտերիերի ձևավորումն ավարտվել է 1650 թվականին։

1802 թվականին Յուրոյի ժառանգներն ստիպված էին վաճառել կալվածքը, սակայն նապոլեոնյան պատերազմի ավարտից հետո այն վերադարձնում են իրենց ձեռքը։ 1914 թվականին շատոյի տերերը Ֆրանսիայում առաջիններից մեկն էին, որ այն բացեցին զբոսաշրջիկների ազատ այցելության համար։ Ընտանիքը մինչ օրս շարունակում է տիրել դղյակին։

Այժմեություն
------------

Շնորհիվ միևնույն ընտանիքի ձեռքում անընդմեջ գտնվելուն, Շևերնին Լուարայի դղյակներից ամենալավն է պահպանել իր սկզբնական ինտերիերները, ներառյալ Ֆրանսիայի լավագույն գեղանկարիչների վրձնի գործ հանդիսացող դղյակի տերերի դիմանկարները։ Լուարայի դղյակների շարքի այլ դղյակների հետ «Համաշխարհային ժառանգություն» նախագծի շրջանակներում Շևերնին գտնվում է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի պահպանության տակ։

Շևերնին հայտնի է իր շնանոցով և շներով կանոնավոր որսերով։ Բելգիացի նկարիչ Էրժեի «Թենթենի արկածները» կոմիքսի Մուլենսար դղյակը նկարված է հենց Շևերնի դղյակից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  base Mérimée (ֆր.) — ministère de la Culture, 1978.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Շևեռնի դղյակի պաշտոնական կայքը (ֆր.), (ռուս.)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Թվիթթեր |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ ռուսական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 7721437-7 · Mérimée: PA00098413 · VIAF: 246821175 · WorldCat VIAF: 246821175 |

 |
**Օլգա Նիկոլայի Ասլանովա** (1882, Ուկրաինա - 1949), երգչուհի (դրամատիկական սոպրանո)։

Կենսագրություն
--------------

1930–1940-ական թվականներին դասավանդել է Օդեսայի պետական կոնսերվատորիայում (պրոֆեսոր)։ Առաջին օպերային 
դերերգերը՝ Զապոլսկայա (Նիկոլայ Ռիմսկի-Կորսակովի «Պան վոյեվոդա», 1904), Հուդիթ (Ալեքսանդր Սերովի «Հուդիթ», 1903 թվական)։

Երգել է Պերմի (1899 թվական), Կազանի, Սարատովի (1901–1902 թվականներին), Խարկովի (1904–1905 թվականներին), Սանկտ Պետերբուրգի («Նոր օպերա»), Նիժնի Նովգորոդի, Վիտեբսկի, Մինսկի (1907), Վիլնոյի (1907–1908 թվականներին), Օդեսայի (1908 թվական, 1916–1918 թվականներին), Աստրախանի (1910), Կուրսկի (1912), Եկատերինբուրգի (1913) օպերային թատրոններում։

Դերերգերից են՝ Գորիսլավա, Անտոնիդա (Միխայիլ Գլինկայի «Ռուսլան և Լյուդմիլա», «Կյանքը հանուն ցարի»), Աիդա, Լեոնորա (Ջուզեպպե Վերդիի «Աիդա», «Տրուբադուր»), Յարոսլավնա (Ալեքսանդր Բորոդինի «Իշխան Իգոր»), Թամարա (Անտոն Ռուբինշտեյնի «Դևը»), Տատյանա, Նաստասյա, Լիզա (Պյոտր Չայկովսկու «Եվգենի Օնեգին», «Կախարդուհին», «Պիկովայա դամա»), Մարինա (Մոդեստ Մուսորգսկու «Բորիս Գոդունով»), Կուպավա (Նիկոլայ Ռիմսկի-Կորսակովի «Ձյունանուշը») և ուրիշներ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Սուրբ Աստվածածնի Վերափոխման եկեղեցի (այլ կիրառումներ)

**Աստվածածնի Վերափոխման եկեղեցի** (ռուս.՝ Церковь во имя Успения Богородицы), կորսված եկեղեցի Ղրիմի Յալթա քաղաքում։ Հնագույն եկեղեցիներից մեկը գտնվում էր Աուտկայում` Յալթայի շրջակայքում գտնվող փոքրիկ գյուղում, որը հետագայում դարձավ քաղաքի մի մասը։ Հնագույն ժամանակներից այստեղ բնակվում էին հույները։

Պատմություն
-----------

Վերափոխման քրիստոնեական ուղղափառ եկեղեցին կառուցվել էր հույների կողմից և օծվել Սուրբ Աստվածածնի Վերափոխման հիշատակին (եկեղեցու հասցեն էր Կիրովի փողոց, տուն 35)։ Կառուցման ճշգրիտ ամսաթիվը չի պահպանվել։ Տաճարի հարևանությամբ կառուցված էր կղերականության համար երկհարկանի տուն և տնկված էր պտղատու երեք այգի։

1861 թվականին Լիվադիա կատարած իր առաջին այցի ժամանակ Աուտկայի տաճար էր այցելել կայսերական ընտանիքը` կայսր Ալեքսանդր II-ը, կայսրուհի Մարիա Ալեքսանդրովնան, մեծ իշխան Սերգեյ Ալեքսանդրովիչը և մեծ իշխանուհի Մարիա Ալեքսանդրովնան։ Հին տաճարը դիտելուց հետո թագավորական ընտանիքը միջոցներ է հատկացրել այն վերականգնելու համար։ Վերանորոգումից հետո շենքը զգալիորեն մեծացել է, ամբողջ հին տաճարը մտել է նորի բեմի հատվածի մեջ։ Վերականգնողական աշխատանքները ղեկավարում էր ճարտարապետ Ի. Ագեենկոն։

Նոր տաճարում տեղավորվում էր մինչև 600-700 ծխական։ Կամավոր նվիրատվություններով կառուցվել էր փայտյա զանգակատուն, որի օծման հանդիսավոր արարողությունը տեղի էր ունեցել 1866 թվականի հոկտեմբերի 14-ին, արքեպիսկոպոս Ալեքսեյ (Ռժանիցինի) կողմից։ Եկեղեցու ժամասացության գրքերը ռուսերեն և հունարեն էին։ 1867 թվականին Վերափոխման եկեղեցին կրկին այցելել է կայսերական ընտանիքը։

1888 թվականին վերակառուցվել է զանգակատունը, այն դարձել է եռահարկ։ Կառուցվել է նաև հոգևորականի համար տուն։ Եկեղեցում բացվել է ծխական դպրոց, որտեղ դասավանդել է Անտոն Չեխովի մտերիմ ընկեր Սերգեյ Շչուկինը (1873-1931)։ Նա ևս գրող էր, ստեղծագործում էր Ս. Վոսկրեսենսկի կեղծանվամբ։ Նրա «Իվան Իվանովիչի հիմարությունները» պատմվածքը խմբագրել և տպագրության է հանձնարարել Անտոն Պավլովիչ Չեխովը։

Եկեղեցին փակվել է 1934 թվականին, իսկ չորս տարի անց քանդվել է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Տվյալ աշխարհագրական օբյեկտը տեղայակված է Ղրիմի թերակղզում, որի մեծ մասը տարածքային վեճի առարկա է Ռուսաստանի և Ուկրաինայի միջև։ Համաձայն Ռուսաստանի վարչատարածքային բաժանման՝ թերակղզում տեղակայված են ՌԴ Ղրիմի Հանրապետության սուբյեկտները և դաշնային նշանակություն ունեցող Սևաստոպոլ քաղաքը։ Համաձայն Ուկրաինայի վարչատարածքային բաժանման՝ Ղրիմում գտնվում են Ուկրաինայի կազմի մեջ մտնող Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետությունը և հատուկ կարգավիճակ ունեցող Սևաստոպոլ քաղաքը։
2. 1 2 3 4 5 6  «Церковь во имя Успения Богородицы»
**Ծաղկանց լեռներ** *Ալադաղ, Ծաղկաց լեռներ, Ծաղկի լեժներ, Ծաղկոտան լեռներ, Շառիան Ալադաղ, Շարիան Ալադաղ*, լեռնազանգված Հայկական լեռնաշխարհում՝ Արածանիի վերին հոսանքի շրջանում, Վանա լճից հյուսիս-արևելք, Մանազկերտի և Աբաղայի դաշտերի միջև։

Աղեղնաձև են (ուռուցիկ մասը դեպի հյուսիս)։ Կազմված են կավճի, պալեոգենի և պլիոցենի ապարներից։ Հյուսիսային լանջերը մեղմ են, ալիքավոր, հարավայինը՝ խզումնային, աստիճանաձև։ Արևելքում բարձրանում են Թոնդրակ (3542 մ), արևմուտքում՝ Մուրատբաշի (Ծաղկո լեռ, 3519 մ), մերձգագաթնային սարավանդի վրա՝ Նպատ (2332 մ), Ալա-դաղ (3351 մ), Կալտիկ (3200 մ), Կերդահոլ (3255 մ) գագաթները՝ սառցադաշտային տրոգներով և կարերով։ Ծաղկանց լեռները մասնատված են Արածանի, Արճեշ և Բերկրի գետերի հովիտներով։ Կլիման ցամաքային է, կարճատև՝ զով ամառներով և երկարատև ցուրտ ձմեռներով, գագաթնային գոտում և մերձգագաթնային սարավանդում՝ նիվալլեռնատունդրային, հզոր ձնածածկույթով։ Տարեկան տեղումները լեռնալանջերին 400-800 մմ են, գագաթնային գոտում՝ մինչև 900 մմ։ Տիրապետում են լեռնատափաստանային և լեռնամարգագետնային լանդշաֆտները։

Պատմական ակնարկ
---------------

Ծաղկանց լեռները եղել են հայ Արշակունիների ամառանոցը։ Իսկ Շահապիվանը հիշատակվում է «Բանակատեղ Հայոց թագավորաց»։ Փավստոս Բուզանդը վկայում է, որ հայ ժողովուրդն այնտեղ է խմբվել՝ նշելու համար Նավասարդի տոնը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  GEOnet Names Server — 2018.
2. ↑  Հակոբյան Թ. Խ. Մելիք-Բախշյան Ստ. Տ. Բարսեղյան Հ. Խ. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 2 [Դ-Կ] (խմբ. Մանուկյան Լ. Գ.), Երևան, «Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն», 1986, էջ 834 — 992 էջ։


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames · Wikimapia |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 111)։*  |
**Նիկոլետա Մատեի** (ռումիներեն՝ Nicoleta Matei, հայտնի է նաև որպես *Նիկո* (ռումիներեն՝ Nico), փետրվարի 1, 1970(1970-02-01), Պլոեշտի, Ռումինիա), ռումինացի երգչուհի։ Նրա ձայնը համարվում է Ռումինիայի կանացի ամենալավ ձայներից մեկը։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1970 թվականի փետրվարի 1-ին Պլոեշտիում։ Նիկոլետան երգել սկսել է դեռ վաղ մանկուց։ 1990 թվականին ընդունվել է «The Popular Art School»։ 1996 թվականին՝ այն ավարտելուց հետո, երգչուհին մասնակցել է ռումինական բազմաթիվ հայտնի երգի մրցույթների, բազմիցս դարձել է հաղթող։ Հիմնականում հայտնի է ռումինական հիփ-հոփ խմբերի հետ համագործակցություններով։ Այդպիսի խմբերից են՝ «Morometzii», «Carbon», «La Familia» և այլն։

Եվրատեսիլ 2008
--------------

2008 թվականին Նիկոլետա Մատեին Վլադ Միրիցեի հետ դուետով հաղթել է Ռումինիայի ազգային ընտրական մրցույթում, որի արդյունքում ամեն տարի ընտրվում է Եվրատեսիլ երգի մրցույթում Ռումինիայի մասնակիցը։

Եվրատեսիլ 2008 երգի մրցույթում դուետը «Pe-o margine de lume» երգը կատարել է 2 լեզուներով՝ իտալերեն և ռումիներեն։ Առաջին կիսաեզրափակչում Ռումինիայի մասնակիցներն ստացան բավականին բարձր միավորներ եզրափակիչ փուլ անցնելու համար, սակայն եզրափակիչ փուլում ելույթն անհաջող էր. 45 միավորով նրանք գրավեցին 20-րդ տեղը։

Սկավառակագրություն
------------------

Ալբոմներ
--------

* Gand pentru ei
* Asa cum vrei
* Cast Away
* Love Mail

### Սինգլներ

* Asa Cum Vrei (Romanian Top 100՝ 98-րդ տեղը)
* Cast Away
* Pe-o Margine De Lume (Romanian Top 100՝ 24-րդ տեղը)
* Disco Maniacs
* Love Mail (Romanian Top 100՝ 3-րդ տեղը)
* Poate Undeva
* 100 De Zile
* 9, feat. F.Charm

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Biografie Nico

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք Archived 2011-03-24 at the Wayback Machine.
* Երգչուհու հետ հարցազրույցը տեղական ռադիոկայանում(չաշխատող հղում)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Discogs · MusicBrainz |

 |
**Պապեռոն**, Պապառոն, բերդ Լեռնային Կիլիկիայում, Տավրոսի ստորոտին, Տարսոն քաղաքից հս-արմ․ (այժմ՝ ավերակ)։ Կառուցված էր բարձր լեռան գագաթին և շրջափակված ամրակուռ պարիսպներով։ Դղյակը, պալատային շենքերը, եկեղեցին զետեղված էին բերդի արմ․ մասում։ Ելք ու մուտքը հիմնականում եղել է հյուիս-արևելքից, մնացած կողմերից գրեթե անմատչելի էր։ 10-րդ դարի կեսից Պատեռոնը մտել է Աբլղարիբ Արծրունու տիրույթների մեջ։ 1070-ական թվականներին անցել է Հեթումյաններին։ 10-րդ դարի վերջին Պապեռոնի տեր է հիշվում Սահակ իշխանը՝ Օշինի փեսան, 12-րդ դարի առաջին կեսին՝ Օշինի թոռ Սմբատը։ 1152-ին Բյուզանդիային զինակցած Սմբատը սպանվել է Թորոս Բ իշխանապետի դեմ մարտում։ Պապեռոն ժառանգել է նրա որդի Բակուրանը, որը հաշտվել է Թորոս Բ-ի հետ և քրոջը՝ Ռիթային, կնության տվել Թորոսի եղբայր Ստեփանեին։

Վերջինիս մահից (1165) հետո Ռիթան վերադարձել է Պապեռոնը և եղբոր խնամատարությամբ զբաղվել իր մանկահասակ որդիների՝ Ռուբենի (տես Ռուբեն Բ) և Լևոնի (տես Լեոն Բ Մեծագործ) կրթությամբ ու դաստիարակությամբ։ Պապեռոնում Բակուրանին հաջորդել է եղբայրը՝ Վասակ իշխանը (12-րդ դարի վերջ), ապա նրա որդի Կոստադին սպարապետը (Հեթում Ա թագավորի հայրը)։ Այնուհետև պապեռոն հիշվում է որպես Հայոց սպարապետի ժառանգական կալվածք։ 14-րդ դարի երկրորդ կեսին բերդը գրավել և կործանել է Եգիպտոսի արաբ, սուլթանությունը։ Պապեռոնում պահպանվել են դղյակի, եկեղեցու, երկու սենյակի, գեղաքանդակ վառարանի և այլ շինությունների մնացորդներ։ պապեռոնին կից Մլիճո վանքը եղել է բերդատեր իշխանների դամբարանը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
Cyperus papyrus
Պապիրուսի վրա գրված տեքստի նմուշ
**Պապիրուս** (հուն․՝ πάπυρος), գրելու համար նախատեսված թղթանման նյութ, որն արտադրվում էր նախկինում Նեղոս գետի ափերին աճող պապիրուս բույսի (Cyperus papyrus) միջուկից։ Այն լայնորեն օգտագործվում էր Հին Եգիպտոսում սկսած մ․թ․ա․ 3-րդ հազարամյակից և անտիկ աշխարհում հայտնվել է մ․թ․ա․ 7-րդ դարում։ Կիրառվում էր հիմնականում մինչև 7-րդ դարը, երբ արաբների կողմից Եգիպտոսի գրավումից հետո այն դժվարամատչելի դարձավ ու նրան փոխարինելու եկավ մագաղաթը, իսկ հետագայում՝ թուղթը։

Չորային կլիմայում, օրինակ Եգիպտոսում, պապիրուսը, որը կազմված է ցելյուլոզից, կայուն է։ Սակայն խոնավ պայմաններում բորբոսասնկերի պատճառով պապիրուսն արագորեն քայքայվում է։ Գրադարաններում պապիրուսները պահպանվել են արձանների տեսք ունեցող փայտե արկղերում։ Պապիրուսները դասակարգվել են ըստ առարկայի կամ հեղինակի։

Պապիրուսը դեռևս օգտագործվում է ճահիճների շրջակայքում բնակվող համայնքների կողմից։ Որոշ դեպքերում պապիրուսի վաճառքից ստացված գումարը կազմում է ընտանիքի եկամտի մինչև 75%֊ը։ Հատկապես Արևելյան և Կենտրոնական Աֆրիկայում համամեմատաբար տարածված է պապիրուսի օգտագործումը որպես հումք։ Օրինակ, պապիրուսից պատրաստում են զամբյուղներ, ձկան թակարդներ, գլխարկներ և այլն։ Պապիրուսն օգտագործվում է նաև կառուցելու առաստաղներ, պարաններ և ցանկապատեր։ Նաև չնայած էնէերգիայի ստացման այլընտրանքային աղբյուրների առկայությանը, պապիրուսը դերևս օգտագործվում է որպես վառելիք։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Murray Stuart (2009)։ *The Library: An Illustrated History*։ New York, NY: Skyhorse։ էջեր 10–12։ ISBN 9781602397064
2. ↑  (Maclean et al. 2003b; c)
3. ↑  Langdon, S. 2000. *Papyrus and its Uses in Modern Day Russia*, Vol. 1, pp. 56–59.
4. ↑  Maclean, I.M.D. R. Tinch, M. Hassall and R.R. Boar. 2003c. Towards optimal use of tropical wetlands: an economic evaluation of goods derived from papyrus swamps in southwest Uganda. Environmental Change and Management Working Paper No. 2003-10, Centre for Social and Economic Research into the Global Environment, University of East Anglia, Norwich
**Մագնեզիումի համաձուլվածքներ** - համաձուլվածքներ, որոնց հիմնական բաղադրիչը մագնեզիումն է; Առավել ամուր և կրակակայուն մագնեզիումի համաձուլվածքներ մշակվում են մագնեզիում - մետաղ համակարգի հիման վրա։ Մագնեզիումի համաձուլվածքները բաժանվում են 2 հիմնական խմբի, ձուլման համաձուլվածքներ՝ ձևավոր ձուլվածքների արտադրության համար, և դեֆորմացվող համաձուլվածքներ՝ մամլումով, գլոցումով, կռումով և դրոշմումով կիսաֆաբրիկատների արտադրության համար։ Արդյունաբերական մագնեզիումի համաձուլվածքների մեջ պարունակվում են Al-ի, Zn-ի, Μη-ի, Zr-ի, Th-ի, Ag-ի, Cd-ի, Li-ի, Be-ի, հազվագյուտ մետաղների և այլնի հավելանյութեր, որոնց ընդհանուր քանակությունը առավել լեգիրված մագնեզիումի համաձուլվածքներում հասնում է 10-14%-ի։ Վնասակար խառնուրդներ են Ni-ը, Fe-ը, Si-ը և Cu-ը, որոնք նվազեցնում են մագնեզիումի համաձուլվածքների կոռոզիակայունությունը։ Մագնեզիումի համաձուլվածքներն ամենաթեթև մետաղական կոնստրուկցիոն նյութերն են, որոնց խտությունը, բաղադրությունից կախված, փոփոխվում է 1360-2000 կգ/մ3 սահմաններում։ Ամենափոքր խտությունն ունեն մագնեզիում-լիթիումային համաձուլվածքները։ Առավել կիրառելի մագնեզիումի համաձուլվածքների խտությունը 1760-1810 կգ/մ3 է, այսինքն՝ մոտավորապես 4 անգամ փոքր է պողպատի խտությունից և 1, 5 անգամ՝ ալյումինի համաձուլվածքների խտությունից։ Մագնեզիումի համաձուլվածքների ջերմային ընդարձակման գործակիցը միջին հաշվով 10-15%-ով ավելի մեծ է, քան ալյումինի համաձուլվածքներինը։ Մագնեզիումի համաձուլվածքների առաձգականության մոդուլը հավասար է 41-45 Գն/մ2 (4100-4500 կգ/սմ2)։ Ցածր ջերմաստիճանների դեպքում մագնեզիումի համաձուլվածքների առաձգականության մոդուլը, հոսունության և ամրության սահմանները մեծանում են, իսկ երկարացումը և հարվածային ճլությունը՝ նվազում։ Մագնեզիումի համաձուլվածքներ լավ մշակվում են կտրումով։ Կիրառվում են ավիացիայում, հրթիռաշինության, ավտոմոբիլային արդյունաբերության մեջ, լուսանկարչական և կինոսարքավորումների արտադրության համար։ Մագնեզիումի համաձուլվածքներից պատրաստված դետալները կարող են աշխատել կրիոգենային և բարձր ջերմաստիճաններում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 113)։*  |
**Կասամա**, Զամբիայի Հյուսիսային մարզի կենտրոնն է, գտնվում է Կենտրոնական Աֆրիկայի բարձրավանդակում 1400 մետր բարձրության վրա։

2000 թվականին բնակչությունը կազմում էր 200,000։ Բնակչությունը մեծ աճ գրանցեց 1970 թվականից մինչև 1980 թվականը, երբ կառուցվեցին ՏԱԶԱՐԱ երկաթուղին և Մեծ հյուսիսային ճանապարհը, որը սկիզբ էր առնում Մպիկայից և անցնելով Կասամայով հասնում է Մբալա։ Այն գտնվում է ճանապարհի ամենակենտրոնում։ Այն ունի օդակայան։

Տրանսպորտ
---------

Կասաման գտնվում է չորս գլխավոր մայրուղիների կենտրոնում․ Կասամա - Մպիկա մայրուղի, Կասամա- Մբալա մայրուղի (որը արդեն նշված Մեծ հյուսիսային ճանապարհի մի մասն է), Կասամա - Լյուվինգու մայրուղին և Կասամա - Մունգվի մայրուղին, որոնք բոլորը ասֆալտապատ մայրուղիներ են։ Այն ունի օդակայան և մի փոքր օդանավ։ Օդակայանը առաջին անգամ օգտագործվել է Գերմանիայի կողմից առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։

Կլիմա
-----


|  **Ջերմաստիճանի և տեղումների տարեկան միջին ցուցանիշները Կասամա** |
| --- |
| Ամիս | հունվ | փետ | մարտ | ապր | մայ | հուն | հուլ | օգոս | սեպ | հոկ | նոյ | դեկ | տարին |
| միջին առավելագույնը (°C) | 26 | 26 | 26 | 26 | 26 | 24 | 24 | 26 | 29 | 31 | 28 | 27 | 26,6 |
| միջին նվազագույնը (°C) | 16 | 17 | 17 | 16 | 13 | 11 | 10 | 11 | 14 | 17 | 17 | 17 | 14,7 |
| տեղումների քանակը (մմ) | 292 | 249 | 259 | 71 | 8 | 0 | 0 | 0 | 0 | 18 | 137 | 236 | 1270 |
| *Աղբյուր՝*  |

Թաղամասեր
---------

* Կենտրոնական քաղաք (Ամենամեծը)
* Նոր քաղաք
* Լոկասիոն
* Մուկուլումպե
* Չիկումանինո
* Մունգելա Հիլզ
* Ջազ
* Թազարա
* Միզամֆու
* Միլիմա
* Չիբա
* Չիտամբա
* Բրաուն
* Ուինբերգ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  
«Weatherbase: Historical Weather for Kasama, Zambia»։ Weatherbase։ 2011 
Retrieved on November 24, 2011.
**Թուրքմեներեն** (Türkmençe, türkmen dili, Түркменче, түркмен дили تۆرکمن ديلی ,تۆرکمنچه) Թուրքմենստանի պաշտոնական լեզուն և Թուրքմենների մայրենի լեզուն:Այն Թյուրքական լեզվախմբի լեզուներից մեկն է, որով խոսում են 5.9 մարդ Թուրքմենստանում, ինչպես նաև մոտավաորապես 719,000 մարդու կողմից Իրանի Հյուսիսարևելյան շրջանում։ և շուրջ 1.5 միլիոն մարդու կողմից Աֆղանստանի հյուսիս-արևմուտքում։ Իրանի ոչ բոլոր թուրքմեններն են խոսում թուրքմենրենով։ շատերը խոսում են Խորասանի թյուրքերենով

Դասակարգում
-----------

Թուրքմեներենը թյուրքական լեզվախմբի արևելյան օղյուզական ենթախմբի լեզու է։ Իրեն մոտ լեզուները Թուրքերենն և Ադրբեջաներենն է, որոնց հետ այն ունի շատ ընդհանրություններ։

Թուրքմեներենը ունի սինհարմոնիկ ներդաշնակություն և չունի քերականական սեռ։ Շարահյուսական հերթականությունը "ենթակա-ուղիղ խնդիր-ստորոգյալ" ՝

Ներկայումս գրավոր թուրքմեներենը հիմնված է Թեկե բարբառի վրա։ Այլ բարբառներն են Նօհրուլի, Յոմունդ, Յանեվլի, Հասարլի, Ներեզիմ, Գյոկլեն, Սալիր, Սարիկ, Յարսարի և Ջուդուր։ Թուրքմեներենի ռուսականը բարբառը կոչվում է Տրուխմեն։ Տեկե բարբառը երբեմն նշվում է որպես "Չագատայ" լեզվի բարբառ, բայց իրականում թուրքմենական բոլոր բարբառները շատ քիչ ազդեցություն են ունեցել Չագատայ լեզվից։

Գրերի համակարգ
--------------

Պաշտոնապես Թուրքմեներեն գրում են լատինահենք այբուբենով, որը կոչվում է Թազե Էլիպիբե, կամ նոր այբուբեն։ Այնուամենայինիվ որոշ մարդիկ և հատկապես շատ ընդդիմադիր քաղաքական ուժեր օգտագործում են նախկին խորհրդային կիրիլագիր այբուբենը։
Մինչև 1929 թվականը թուրքմեներենը գրում էին Արաբական գրերով։ 1929-1938-ին օգտագործում էին լատինատառը, ապա կիրիլատառը 1938-ից 1991 թվականներին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. ↑  Nationalencyklopedin (швед.) — 1999.
3. ↑  «Iran»։ *Ethnologue*


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Open Directory Project |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Կրուգոսվետ · Մեծ կատալոնական · Մեծ ռուսական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 126480932 · LCCN: sh85138907 · Microsoft: 2780929948 · NDL: 00573447 · NKC: ph317159 |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Շահապոնք (այլ կիրառումներ)

**Շահապոնք**, միջնադարյան բերդ համանուն Շահապոնք ձորում, պատմական Շահապունիք գյուղի մոտ, լեռնաշղթայի բրգաձև և անմատչելի քարաժայռի վրա։

Պատմություն
-----------

Շահապոնք բերդը կառուցվել է 6-րդ դարում Շահապ, Սյունաց իշխանների պատվերով։ Վաղ միջնադարի հայոց նշանավոր բերդերից է։

Ճարտարապետություն
-----------------

Շահապոնքն անառիկ բերդ է եղել՝ կառուցված բնականից դժվարամատչելի ժայռերի վրա։ Ունեցել է միջնաբերդ, որը վեր է խոյացել 350 մետր բարձրությամբ ապառաժ ժայռի գագաթին։ Կառուցվել է սրբատաշ և կիսամշակ քարից։ Շահապոնքը մշտապես եղել է հարձակումների թիրախ, հաճախ հայտնվել է ավերիչ արշավանքների կենտրոնում։ Հայտնի են, օրինակ, 1387 թվականի Լենկ Թեմուրի բանակի դեմ Շահապոնքի հերոսական դիմադրության մարտերը։ Ուշագրավ է այն փաստը, որ այդ ժամանակ բերդապահների մեջ է եղել և պաշտպանական կռիվներին անձնուրացաբար մասնակցել հայ մեծ մտածող Գրիգոր Տաթևացին։ Հայտնի է, որ հենց Շահապոնք բերդում է Տաթևացին շարադրել իր նշանավոր աշխատություններից մեկը՝ Գիրք Հարցմանցը, որտեղ շոշափում է երաժշտական, ծիսական, տեսական-գեղագիտական կարևոր հարցեր։
Բերդի ներսում և շրջակայքում տարբեր ժամանակներում կատարվել են պեղումներ, որոնց շնորհիվ հայտնաբերվել են 13-16-րդ դարերի խեցեղեն իրեր, միջնաբերդի ստորոտին՝ 12-13-րդ դարերի մատուռի ավերակներ և խաչքարերի բեկորներ։
9-10, 16-17-րդ դարերում վանքը վերակառուցվել է։ Միջնաբերդը գտնվում է հարմարավետ և անմատչելի բարձունքի վրա։ Պարիսպները քարաշեն են, բայց այժմ ավերակ վիճակում են։ Համալիրի ավերակները՝ գտնվում են միջնաբերդում և լեռնաշղթայի հարավարևելյան կողմում։
Ընդհանուր առմամբ բերդը ավերակ վիճակում է։

### Մատուռ

Միջնաբերդի լեռան տակ, աղբյուրի մոտ գտնվում էր 13-րդ դարի մատուռ։ Հորինվածքը՝ միանավ, փայտածածկ դահլիճ։ Մատուռը կառուցված էր կիսամշակ լեռնային քարից։ Մուտքը արևմուտքից էր։ Աբսիդը՝ ուղղանկյուն, առանց ավանդատների էր։ Ներսակողմում կային արձանագրություններ։ Մատուռի մոտ կան 14-15-րդ դարերի մի քանի խաչքարերի բեկորները։ Ընդհանուր առմամբ տաճարը ավերակ վիճակում է։

Տես նաև
-------

* Շահապոնք (գյուղ)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  Նախիջևանի ԻՍՍՀ հայկական հուշարձանները