**Ադոլֆ Աբրամովիչ Իոֆե** (ռուս.՝ Адо́льф Абра́мович Ио́ффе,) (հոկտեմբերի 10 (22), 1883, Սիմֆերոպոլ, Ռուսական կայսրություն - նոյեմբերի 17, 1927(1927-11-17), Մոսկվա, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), ռուս հեղափոխական, բոլշևիկյան քաղաքական գործիչ և կարաիմյան ծագման խորհրդային դիվանագետ։

Կենսագրություն
--------------

### Հեղափոխական կարիերա

Ադոլֆ Աբրամովիչ Իոֆեն ծնվել է Ռուսական կայսրության Ղրիմի Սիմֆերոպոլում՝ կարաիմյան հարուստ ընտանիքում։ Նա դարձել է սոցիալ-դեմոկրատ 1900 թվականին, երբ դեռ ավագ դպրոցում էր, և 1903 թվականին պաշտոնապես միացել է Ռուսաստանի սոցիալ-դեմոկրատական բանվորական կուսակցությանը։ 1904 թվականին Իոֆեն ուղարկվել է Բաքու, որտեղից նա ստիպված է եղել փախչել՝ ձերբակալությունից խուսափելու համար։ Հետո նրան ուղարկել են Մոսկվա, բայց նա նորից ստիպված է եղել փախչել, այս անգամ՝ արտասահման։ 1905 թվականի հունվարի 9-ի «Արյունոտ կիրակիի» իրադարձություններից հետո Իոֆեն վերադարձել է Ռուսաստան և ակտիվ մասնակցություն ունեցել 1905 թվականի ռուսական հեղափոխությանը։ 1906 թվականին նա ստիպված արտագաղթել է և ապրել Բեռլինում մինչև իր՝ Բեռլինից արտաքսումը 1906 թվականի մայիսին։

Ռուսաստանում Իոֆեն մոտ է եղել Ռուսաստանի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության մենշևիկյան խմբակցությանը։ Այնուամենայնիվ՝ 1906 թվականին Վիեննա տեղափոխվելուց հետո նա մտերմացել է Լև Տրոցկու դիրքորոշմանը և օգնել է Տրուցկուն խմբագրել «Պրավդա»-ն 1908-1912 թվականներին՝ միաժամանակ սովորելով բժշկություն և հոգեվերլուծություն Ալֆրեդ Ադլերի հետ։ Նա նաև օգտագործել է իր ընտանիքի կարողությունը՝ ֆինանսապես աջակցելու «Պրավդա»-ն։ Իր ընդհատակյա հեղափոխական գործունեության ընթացքում Իոֆեն վերցրել է «Վ. Կրիմսկի» կուսակցական կեղծանունը՝ ազգանուն, որը նշանակում է «ղրիմցի»։

1912 թվականին Իոֆեն ձերբակալվել է Օդեսա այցելելիս, բանտարկվել 10 ամսով, այնուհետև աքսորվել Սիբիր։

### 1917 թվականի հեղափոխություն

1917 թվականին Փետրվարյան հեղափոխության կողմից սիբիրյան աքսորից ազատված Իոֆեն վերադարձել է Ղրիմ։ Ղրիմի սոցիալ-դեմոկրատները նրան ուղարկել են մայրաքաղաք Պետրոգրադ՝ իրենց շահերը ներկայացնելու, բայց շուտով նա անցել է ինտերնացիոնալիստական հեղափոխական դիրքորոշմանը, ինչը նրա համար անհնար է դարձրել մնալ մի կազմակերպությունում, որտեղ գերակշռում էին պակաս արմատական մենշևիկները։ Փոխարենը նա միացել է Տրոցկու ուժերին, ով նոր էր վերադարձել արտերկրից։

1917 թվականի մայիսին Իոֆեն և Տրոցկին ժամանակավորապես միացել են Մեժրայոնցիներին, որոնք բոլշևիկների կուսակցության 6-րդ համագումարում միավորվել էին բոլշևիկների հետ, որը տեղի է ունեցել 1917 թվականի հուլիսի 26-ից օգոստոսի 3-ը (բոլոր ամսաթվերը նշված են հին ոճով մինչև 1918 թվականի փետրվարը)։ Համագումարում Իոֆեն ընտրվել է կենտրոնական կոմիտեի անդամի թեկնածու (առանց ձայնի), բայց երկու օր անց՝ օգոստոսի 5-ին, Կենտրոնական կոմիտեն, որի որոշ անդամներ բանտում էին, թաքնվում էին կամ ապրում էին Պետրոգրադից հեռու և չէին կարող մասնակցել նրա հանդիպումներին, Իոֆեին դարձրել է Կենտրոնական կոմիտեի մշտական («նեղ») բյուրոյի անդամ։ Օգոստոսի 6-ին Իոֆեն նշանակվել է Կենտրոնական կոմիտեի քարտուղարության անդամի տեղակալ, իսկ օգոստոսի 20-ին՝ բոլշևիկյան «Պրավդա» թերթի խմբագրական խորհրդի անդամ, որն այն ժամանակ իրավական պատճառներով ժամանակավորապես կոչվել է «Պրոլետար»։

Իոֆեն ղեկավարել է բոլշևիկների խմբակցությունը Պետրոգրադի Դումայում (քաղաքային ինքնակառավարում) 1917-ի աշնանը և Դումայի պատվիրակներից մեկն է եղել սեպտեմբերի 14-22 կայացած ժողովրդավարական համաժողովում։ Չնայած նրան, որ Իոֆեն, Լենինի և Տրոցկու հետ միասին, դեմ է եղել բոլշևիկների մասնակցությանը Դեմոկրատական կոնֆերանսի կողմից ստեղծված խորհրդատվական նախախորհրդարանին, այս առաջարկը աջակցվել է Դեմոկրատական կոնֆերանսի բոլշևիկյան պատգամավորների մեծամասնության կողմից, և Իոֆեն դարձել է Նախախորհրդարանի բոլշևիկյան անդամ։ Երկու շաբաթ անց՝ հոկտեմբերի 7-ին, երբ բոլշևիկների ավելի արմատական խմբակցությունը հաղթել է, Իոֆեն և մյուս բոլշևիկները դուրս են եկել Նախախորհրդարանից։

1917 թվականի հոկտեմբերին Իոֆեն աջակցել է Լենինի և Տրոցկու հեղափոխական դիրքորոշմանը Գրիգորի Զինովևի և Լև Կամենևի ավելի չափավոր դիրքորոշման դեմ՝ պահանջելով, որ վերջինս հեռացվի Կենտրոնական կոմիտեից՝ կուսակցական կարգապահության ակնհայտ խախտումից հետո։ Իոֆեն Պետրոգրադի ռազմահեղափոխական կոմիտեի նախագահն է եղել, որը տապալել է Ռուսաստանի ժամանակավոր կառավարությունը 1917 թվականի հոկտեմբերի 25-26-ը։ Հեղափոխությունից անմիջապես հետո նա աջակցել է Լենինին և Տրոցկիին Զինովևի, Կամենևի, Ալեքսեյ Ռիկովի և բոլշևիկների Կենտրոնական կոմիտեի այլ անդամների դեմ, որոնք իշխանությունը կկիսեին այլ սոցիալիստական կուսակցությունների հետ։

### Բրեստ-Լիտովսկ

1917 թվականի նոյեմբերի 30-ից մինչև 1918 թվականի հունվարը Իոֆեն ղեկավարել է խորհրդային պատվիրակությունը, որն ուղարկվել էր Բրեստ-Լիտովսկ՝ Գերմանիայի հետ ռազմական գործողությունների դադարեցման շուրջ բանակցությունների համար։ 1917 թվականի դեկտեմբերի 22-ին Իոֆեն հայտարարել է բոլշևիկների հետևյալ նախապայմանները խաղաղության պայմանագիր կնքելու համար․

* Չբռնակցել պատերազմի ընթացքում գրավված տարածքները
* Վերականգնել ազգային անկախությունն այնտեղ, որտեղ այն ընդհատվել էր պատերազմի ժամանակ
* Պատերազմից առաջ անկախ ազգային խմբերին պետք է թույլ տրվի հանրաքվեով լուծել անկախության հարցը
* Բազմամշակութային շրջանները պետք է կառավարվեն այնպես, որ ապահովեն հնարավոր մշակութային անկախությունն ու ինքնակարգավորումը
* Ոչ մի փոխհատուցում։ Անձնական վնասները պետք է փոխհատուցվեն միջազգային հիմնադրամից
* Գաղութային հարցը պետք է լուծվի 1-4-րդ կետերի համաձայն։

Չնայած 1917 թվականի դեկտեմբերի 2-ին Իոֆեն ստորագրել է հրադադարի պայմանագիր կենտրոնական տերությունների հետ, նա աջակցել է Տրոցկուն փետրվարին մշտական խաղաղության պայմանագիր ստորագրելուց հրաժարվելու հարցում։ Երբ բոլշևիկների Կենտրոնական կոմիտեն որոշում է կայացրել ստորագրել Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագիրը 1918 թվականի փետրվարի 23-ին, Իոֆեն մնացել է Խորհրդային պատվիրակության անդամ միայն ի նշան բողոքի և բացառապես որպես խորհրդատու։ Ստորագրողների խմբի ղեկավար Գրիգորի Սոկոլնիկովը ստորագրել Է Ռուսաստանի անունից։

Հիշելով Բրեստ-Լիտովսկում բոլշևիկյան պատվիրակության կազմում Իոֆեի ներկայությունը, Ավստրո-Հունգարիայի ներկայացուցիչ Կոմս Օտտոկար Չերնինը հետագայում գրել է․

> Ռուսական պատվիրակության ղեկավարը Իոֆե անունով հրեա է, որը վերջերս ազատ է արձակվել Սիբիրից [...] ճաշից հետո ես առաջին զրույցն ունեցա պարոն Իոֆեի հետ։ Նրա ամբողջ տեսությունը պարզապես հիմնված է ազգերի ինքնորոշման իրավունքի համընդհանուր ծրագրի վրա՝ ամենալայն ձևով։ Այնուհետև այսպես ազատագրված ժողովուրդները պետք է սիրեն միմյանց [...] Ես նրան խորհուրդ տվեցի, որ մենք չենք փորձի ընդօրինակել ռուսական օրինակը, և որ մենք նույնպես չենք հանդուրժի միջամտությունը մեր ներքին գործերին։ Եթե նա շարունակեր հավատարիմ մնալ իր ուտոպիստական հայացքներին, խաղաղություն հնարավոր չէր լինի, և այդ ժամանակ նրա համար խելամիտ կլիներ պարզապես հաջորդ գնացքով վերադառնալ։ Միստր Իոֆեն զարմացած նայեց ինձ իր բարի աչքերով և որոշ ժամանակ լռեց։ Այնուհետև նա շարունակեց, ինձ համար անմոռանալի-ընկերական կամ, ես նույնիսկ կասեի, խնդրական տոնով․ «Ես մեծ հույս ունեմ, որ մենք կկարողանանք ձեր երկրում նույնպես հեղափոխություն բարձրացնել .․․»։
> 
> 

Բոլշևիկյան կուսակցության 7-րդ արտակարգ համագումարում, որը տեղի է ունեցել 1918 թվականի մարտի 6-8, Իոֆեն վերընտրվել է Կենտրոնական կոմիտեի կազմում, բայց միայն որպես թեկնածու (առանց ձայնի իրավունքի)։ Նա մնացել է Պետրոգրադում, երբ խորհրդային կառավարությունը մարտին տեղափոխվել է Մոսկվա, և ծառայել որպես Կենտրոնական կոմիտեի Պետրոգրադի բյուրոյի անդամ մինչև ապրիլին նշանակվել է Գերմանիայում խորհրդային ներկայացուցիչ։ Նա 1918 թվականի օգոստոսի 27-ին ստորագրել է խորհրդա-գերմանական լրացուցիչ պայմանագիրը։ 1918 թվականի նոյեմբերի 6-ին՝ Գերմանիայում զինադադարից և հեղափոխությունից անմիջապես առաջ, Բեռլինում Սովետական պատվիրակությունը՝ Իոֆեի գլխավորությամբ, արտաքսվել է երկրից՝ Գերմանիայում կոմունիստական ապստամբություն նախապատրաստելու մեղադրանքով։ Բեռլինից Իոֆեի մեկնելուց անմիջապես առաջ նա Օսկար Կոնին է փոխանցել մոտ 1 միլիոն նամականիշ և 10,5 միլիոն ռուսական ռուբլի Mendelssohn & Co-ի բանկային հաշվին։ Պատվիրակության Ռուսաստան վերադառնալուց հետո Իոֆեն պնդել է, որ այդ գումարը վճարել է Գերմանիայի անկախ սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությանը (NSDAP)՝ հեղափոխական գործունեությանը աջակցելու և զենք գնելու համար։ Այս վճարումները հանգեցրել են Վիլհելմ Սոլֆի հեռացմանը Գերմանիայի արտաքին գործերի նախարարի պաշտոնից, որը հրաժարվել է ԱՄՆ ներքին գործերի նախարարության հետ հետագա համագործակցությունից։

### Դիվանագիտական գործունեություն

Իոֆեն ստորագրում է 1920 թվականի Տարտուի խաղաղության պայմանագիրը
1919-1920 թվականներին Իոֆեն եղել Է Ուկրաինայի Խորհրդային Հանրապետության աշխատանքի և պաշտպանության խորհրդի անդամ և պետական վերահսկողության ժողովրդական կոմիսար (նախարար)։ 1919 թվականի մարտին կուսակցության 8-րդ համագումարում նա չի վերընտրվել Կենտրոնական կոմիտեի անդամ և այլևս երբեք չի զբաղեցրել կենտրոնական ղեկավար պաշտոն։ 1920 թվականի հոկտեմբերին նա բանակցել է Լեհաստանի հետ կրակի դադարեցման և 1920 թվականի վերջին Էստոնիայի, Լատվիայի և Լիտվայի հետ խաղաղության պայմանագրերի շուրջ։ 1921 թվականին նա Լեհաստանի հետ ստորագրել է Ռիգայի հաշտությունը, որը վերջ է դրել 1918-1921 թվականների լեհ-խորհրդային պատերազմին և նշանակվել է համառուսաստանյան հանձնաժողովի և Ժողկոմխորհի փոխնախագահ։

Իոֆեն 1922 թվականի փետրվարին Ջենովայում կայացած համաժողովի խորհրդային պատվիրակներից մեկն էր, մի փորձ, որը նա նկարագրել է այդ տարվա վերջին լույս տեսած փոքրիկ գրքում։ Խորհրդային Միությունից հեռանալուց հետո նա նշանակվել է Չինաստանում դեսպան (պաշտոնավարել է 1922-1923 կամ 1924 թվականներին)՝ որպես այդ օրերի խորհրդային անսարքությունների վերացման մասնագետ (կամ Կուզնեցով)։ 1923 թվականին Իոֆեն Շանհայում պայմանագիր է կնքել Սուն յաթ Սենի հետ՝ Գոմինդանին օգնելու համար, պայմանով, որ վերջինս համագործակցի չինացի կոմունիստների հետ, ենթադրաբար Լենինի հաստատմամբ։ Չինաստանում գտնվելու ժամանակ Իոֆեն 1923 թվականի հունիսին մեկնել է Ճապոնիա՝ խորհրդա-ճապոնական հարաբերությունները կարգավորելու համար։ 
Բանակցությունները երկար ու դժվար էին և ավարտվել են, երբ Իոֆեն ծանր հիվանդացել է և ստիպվածհետ է ուղարկվել Մոսկվա։ Մասնակի ապաքինվելուց հետո 1924 թվականին եղել է Մեծ Բրիտանիայում խորհրդային պատվիրակության անդամ, 1924-1926 թվականներին՝ Ավստրիայում խորհրդային ներկայացուցիչ։

1926 թվականին առողջական վիճակի վատթարացումը և իշխող բոլշևիկյան խմբակցության հետ տարաձայնությունները ստիպել են նրան կիսով չափ հրաժարական տալ։ Նա փորձել է կենտրոնանալ դասավանդման վրա, բայց դա նույնպես դժվար է տրվել նրա վատ առողջության պատճառով։

### Ընդդիմություն և ինքնասպանություն

Իոֆեն 1920-ականների ընթացքում մնացել է Լև Տրոցկու ընկերն ու հավատարիմ աջակիցը՝ միանալով նրան ձախ ընդդիմության մեջ։ 1927 թվականի վերջին նա ծանր հիվանդ էր, ուժեղ ցավեր ուներ և գամված էր անկողնուն։ 1927 թվականի նոյեմբերի 12-ին Ստալինի կոմունիստական կուսակցության ղեկավարության կողմից նրան արտերկրում բուժման ուղարկելու մերժումից և Տրոցկուն Կոմունիստական կուսակցությունից հեռացնելուց հետո նա ինքնասպան է եղել նոյեմբերի 16-ին։ Նա թողել է հրաժեշտի նամակ՝ ուղղված Տրոցկուն, բայց նամակը վերցվել է խորհրդային գաղտնի ոստիկանության գործակալների կողմից և հետագայում մեջբերվել ստալինիստների կողմից՝ վարկաբեկելու ինչպես Իոֆեին, այնպես էլ Տրոցկուն։ Տրոցկու ելույթը Իոֆեի հուղարկավորության ժամանակ նրա վերջին հրապարակային ելույթն էր Խորհրդային Միությունում։

Իոֆեի կինը՝ Մարիա Իոֆեն, ձերբակալվել է ստալինյան հատուկ ծառայությունների կողմից՝ որպես ձախ տրոցկիստ ընդդիմադիր, բայց նա ողջ է մնացել՝ գրելու իր հուշերը՝ «մի երկար գիշեր-ճշմարտության հեքիաթ»։ Իոֆեի դուստրը՝ Նադեժդա Իոֆեն՝ նույնպես ակտիվ տրոցկիստ, վերապրել է Ստալինյան բանտերն ու աշխատանքային ճամբարները և հրատարակել «Վերադառնալ ժամանակին.իմ կյանքը, իմ ճակատագիրը, Իմ դարաշրջանը» հուշերը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Иоффе Адольф Абрамович // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
2. 1 2  filmportal.de — 2005.
3. 1 2  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #120372258 // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.
4. ↑  See Albert S. Lindemann. *Esau's Tears: Modern Anti-Semitism and the Rise of the Jews*, Cambridge University Press, 1997; pg. 430.
5. ↑  See Chapter XVII of Leon Trotsky's 'My Life' Archived March 5, 2006, at the Wayback Machine.
6. ↑  Nadezhda A. Joffe, *Back in Time: My Life, My Fate, My Epoch: The Memoirs of Nadezhda A. Joffe.* Frederick S. Choate, trans. Oak Park, MI: Labor Publications, 1995; pg. 3.
7. ↑  Quoted in Arno J. Mayer. *Political Origins of the New Diplomacy, 1917-1918*, Yale Historical Publications, Studies 18, 1959. Reprinted as *Wilson vs. Lenin: Political Origins of the New Diplomacy, 1917-1918*, Cleveland, World Pub. Co. 1964; pg. ???
8. ↑  Czernin von und zu Chudenitz, Ottokar Theobald Otto Maria (1920). *In the World War*. New York and London: Harper & Brothers. *Internet Archive*. Retrieved 28 Feb. 2009.
9. ↑  Heid, Ludger (2002). *Oskar Cohn: ein Sozialist und Zionist im Kaiserreich und in der Weimarer Republik* (German). Frankfurt/New York: Campus. էջեր 238 ff. ISBN 3-593-37040-9.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
10. ↑  Zarusky, Jürgen (1992). *Die deutschen Sozialdemokraten und das sowjetische Modell: Ideologische Auseinandersetzung und außenpolitische Konzeptionen 1917-1933* (German). Munich: Oldenbourg. էջ 74. ISBN 3-486-55928-1.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
11. ↑  A.A. Ioffe (V. Krymskii), *Genuezskaia Konferentsiia* (The Genoa Conference). Moscow: Krasnaia Nov', 1922.
12. ↑  See *A Brief Chronology of China Since 1915* in K. S. Karol's *China. The Other Communism*, New York, Hill and Wang, 1967, 0-8090-1344-4 (1968 pbk)
13. ↑  For a Trotskyist perspective on the impact of Joffe's visit on the Japanese Communist Party, see *The Meiji Restoration: A Bourgeois Non-Democratic Revolution* published in *Spartacist*, English edition, No. 58 for 2004.
14. ↑  
Wynn, Charters (2022 թ․ ապրիլի 11). *The Moderate Bolshevik: Mikhail Tomsky from The Factory to The Kremlin, 1880-1936*. Historical Materialism Book Series. Leiden: Brill (published 2022). էջ 147. ISBN 9789004514973. Վերցված է 2022 թ․ սեպտեմբերի 18-ին. «The sickly, highly-strung Joffe suffered from tuberculosis, myocarditis, stomach ulcers, and polyneuritis [...].»
15. ↑  Joffe, p. 65
16. ↑  Trotsky, Leon. «My Life, chapter 24». *Trotsky Internet Archive* (անգլերեն). Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 6-ին.

Նշումներ
--------

1. ↑  Արտաքին գործերի ժողովրդական կոմիսար Տրոցկին Իոֆեին նշանակել է բանակցային խմբի ղեկավար, բայց Տրոցկին թողել է իր պաշտոնը մինչև Բրեստ-Լիտովսկի խաղաղության պայմանագրի ստորագրումը։

Գրականություն
-------------

* Joffe, Maria: *One Long Night: A Tale of Truth.* London: 1978.
* Joffe, Nadezhda: *Back in Time: My Life, My Fate, My Epoch.* Frederic S. Choate, trans. Oak Park, MI: Labor Publications, 1995.
* Volobuev, Pavel Vasil'evich (ed.), *Политические деятели России 1917: Биографический словарь.* (Russian Politicians, 1917: A Biographical Dictionary). Moscow, Bol'shaya Rossiyskaya Entsiklopediya, 1993.
* Zalesskii, Konstantin Aleksandrovich, *Империя Сталина. Биографический энциклопедический словарь* (Stalin's Empire: A Biographical Encyclopedic Dictionary). Moscow, Veche, 2000.

Արտաքին հղումներ
----------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ադոլֆ Իոֆե Վիքիպահեստում |

* Adolf Joffe Archive at marxists.org
* "Adolph Joffe," Spartacus Educational. www.spartacus-educational.com/
* Includes Trotsky's unfinished article about Joffe and Joffe's last letter to Trotsky (in Russian)