**Ուժեղարար**, սարք որում կատարվում է մուտքի (կառավարող) ազդանշանի էներգետիկական պարամետրերի մեծացում օժանդակ (կառավարվող) աղբյուրի էներգիայի օգտագործման հաշվին։

Ընդհանուր դեպքում ուժեղարարը կազմված է մուտքի ազդանշանի հանգույցից (կառավարող էներգիայի աղբյուր), սպառիչից, էներգիայի աղբյուրից (որի էներգիան ենթակա է կառավարման) և ակտիվ տարրերից կազմված հանգույցից, որով իրագործվում է կառավարող էներգիայի ներգործությունը սնման աղբյուրից էներգիայի ծախսի վրա։

Տեսակներ
--------

Ըստ օգտագործվող արտաքին էներգիայի տեսակի ուժեղարարները լինում են՝

* էլեկտրական,
* մեխանիկական,
* ջերմային,
* լուսային և այլն։

Առավել տարածված է էլեկտրական տատանումների ուժեղարարները, որն ակտիվ տարրերի (տրանզիստորների, էլեկտրոնային լամպերի, թունելային դիոդների և այլն) միջոցով մեծացնում է մուտքի ազդանշանի էլեկտրական հզորությունը, լարումը և հոսանքի ուժը՝ էլեկտրական սնման աղբյուրի էներգիայի հաշվին։

Ի տարբերություն պասսիվ էներգիայի աղբյուր չպարունակող շղթայի, էլեկտրական տատանումների ուժեղարարների հզորության ուժեղացման գործակիցը՝ kp=Pելք/Pմուտք>1:

Տարբերում են նաև՝

* լարման (ku=Uելք/Uմուտք)
* հոսանքի (ki=Iելք/Iմուտք) ուժեղարարներ։

Էլեկտրական տատանումների ուժեղարարների կարևոր ցուցանիշներն են. ամպլիտուդահաճախային բնութագիրը (ուժեղացման գործակցի կախումը մուտքի պարամետրերի հաճախականությունից), որով որոշվում է ուժեղարարի կարևորագույն պարամետրերը՝ *թողանցման շերտը*, ազդանշանի ձևի աղավաղման աստիճանը մուտքի ազդանշանի մակարդակի թույլատրելի փոփոխությունների տիրույթը, ներքին աղմուկները։

Դասակարգում
-----------

Էլեկտրական տատանումների ուժեղարարները դասակարգում են ըստ տարբեր հատկանիշների, ուժեղացվող էլեկտրական ազդանշանի բնույթի (ներդաշնակ տատանումների ուժեղարարներ՝ միկրոֆոնային և մագնիտաֆոնային, իմպուլսային ազդանշանների ուժեղարարներ՝ կապի իմպուլսային համակարգերի, ռադիոլոկացիոն և ռադիոնավագնացության իմպուլսային սարքերի հեռուստատեսային տեսաուժեղացուցիչներ, հաշվիչ սարքերի, կարգավորման և կառավարման համակարգերի մի շարք ուժեղարարներ), ուժեղացման տարրի տեսակի (մագնիսական, դիէլեկտրիկական և էլեկտրոնային՝ լամպային կամ կիսահաղորդչային ուժեղարարներ) և ամպլիտուդահաճախային բնութագրի տեսքի։

### Կիսահաղորդիչային ուժեղարարներ

Ժամանակակից տեխնիկայում առավել տարածված են կիսահաղորդիչային ուժեղարարներ. որանցում որպես ուժեղացնող տարր օգտագործվում են տրանզիստորներ։ Մեկ ուժեղացնող տարր ունեցող պարզագույն ուժեղարարը կոչվում է ուժեղացման աստիճան։ Քանի որ տրանզիստորը ունի երեք էլեկտրոդ, ապա ուժեղացման աստիճանում հնարավոր է նրա միացման երեք եղանակ, ընդհանուր էմիտերով, ընդհանուր բազայով և ընդհանուր կոլեկտորով։ Առավել տարածված է *ընդհանուր էմիտերով ուժեղարարը*, որն ունի մուտքի մեծ դիմադրություն (102-103 օհմ) և տալիս է թե՛ լարման, թե՛ հոսանքի, թե՛ հզորության ուժեղացում։

Սխեման
------

Ուժեղարարների սխեմաներում որպես ակտիվ տարր դաշտային տրանզիստորներ և լամպեր օգտագործելիս ուժեղարարի աշխատանքի սկզբունքը չի փոխվում, փոխվում են միայն ուժեղացման սխեմաների քանակակն ցուցանիշները։

Ըստ ամպլիտուդահաճախային բնութագրի տեսքի, թողանցման շերտի լայնության և ուժեղացվող հաճախականությունների բացարձակ արժեքների էլեկտրական տատանումների, ուժեղարարները ստորաբաժանվում են հետևյալ տեսակների.

* *հաստատուն հոսանքի* ուժեղարարներ, որոնց թողանցման շերտը ընդգրկում է զրոյականից մինչև վերին սահմանային հաճախականություններ տիրույթը,
* *ընտրող ուժեղարարներ*, որոնք ուժեղացնում են շատ փոքր հաճախային շերտով ազդանշաններ. լինում են ռեզոնանսային (ռադիոընդունիչներում ընդունվող՝ բարձր հաճախականության տատանումների ուժեղացման համար) և շերտային (միջանկյալ հաճախականության տատանումների ուժեղացման համար)։ Այս տիպի ուժեղարարներում որպես կոլեկտորային բեռնվածք օգտագործում են լրիվ կամ ոչ լրիվ միացված ռեզոնանսային կոնտուրներ։

Ձայնային հաճախականությունների ուժեղարարներ
------------------------------------------

*Ձայնային հաճախականությունների* ուժեղարարներ (սովորաբար լինում են բազմաստիճան), որոնց թողանցման շերտը ընդգրկում է ստորինից մինչև վերին հաճախականությունների տիրույթը։ Վերջին տարիներին լայն տարածում են ստացել *օպերացիոն* ուժեղարարները, որոնք օգտագործվում են որոշակի մաթ. գործողություններ կատարելու համար։ Դրանք մեծ ուժեղացման գործակցով հաստատուն հոսանքի ուժեղարարներ են, որոնց հատկությունները որոշվում են արտաքին՝ հետադարձ կապի շղթաների կառուցվածքով ու հատկություններով և գրեթե կախված չեն ներքին կառուցվածքից։

Ռադիոհաղորդիչ հզոր սարքերում և լարային հաղորդման համակարգերում օգտագործում են *լամպային* ուժեղարարներ։ Էլեկտրական տատանումների ուժեղացումը կարող է իրագործվել *մագնիսական* ուժեղարարների միջոցով, որոնք տալիս են մեծ ուժեղացում, կարող են ուժեղացնել 0-ից մինչև հարյուրավոր և ավելի կՀց հաճախականությունների ազդանշաններ և ունեն ծառայության գրեթե անսահմանափակ ժամկետ։

Հիմնական թերությունն է ուժեղացվող հաճախականությունից մի քանի անգամ մեծ հաճախականության աղբյուր ունենալու անհրաժեշտությունը։

Դիէլեկտրական ուժեղարար
----------------------

Դիէլեկտրական ուժեղարար, իր աշխատանքի սկզբունքով քիչ է տարբերվում մագնիսականից։ Այստեղ որպես ուժեղացնող տարր օգտագործվում է այնպիսի դիէլեկտրական նյութով կոնդենսատոր, որի դիէլեկտրական թափանցելիությունը փոխվում է դաշտի լարվածությունը փոխելիս։ Այդպիսի կոնդենսատորները կոչվում են ոչ գծային կամ սեգնետոկոնդենսատորներ։

Ֆոտոէլեկտրական ուժեղարարներ
---------------------------

Ֆոտոէլեկտրական ուժեղարարները հաստատուն ուժեղարարներ են, որոնց համար որպես մուտքի ազդանշան ծառայում է որևէ լուսազգայուն տարրի (ֆոտոդիմադրություն, ֆոտոդիոդ, ֆոտոտրանզիստոր և այլն) ստեղծած ազդանշանը։ Օգտագործվում է ավտոմատիկայի սարքերում, վերահսկման, ազդանշանման, գրանցման և կարգավորման համակարգերում, չափիչ տեխնիկայում և այլն։ *Քվանտային* ուժեղարարներ. ծառայում է էլեկտրամագնիսական տատանումների ուժեղացման համար։ Ուժեղացման երևույթն այստեղ պայմանավորված է կապված էլեկտրոնների էներգիայի փոփոխությամբ։ Քանի որ դրանց վարքը նկարագրվում է քվանտային մեխանիկայի հավասարումներով, ապա այս տիպի ուժեղարարները ստացել են քվանտային ուժեղարարներ անվանումը։

Աղմուկների փոքր մակարդակի շնորհիվ քվանտային ուժեղարարներն օգտագործվում են զգայուն ռադիոընդունիչ սարքերի մուտքի աստիճաններում՝ ալիքների 4մմ-50սմ տիրույթում(տիեզերական կապի համակարգերում)։ Դրանք սովորաբար աշխատում են հելիումի եռման ջերմաստիճանի (4,2 K), երբեմն նաև մինչև 77 K ջերմաստիճանի պայմաններում։

Հիդրավլիկական ուժեղարար
-----------------------

Հիդրավլիկական ուժեղարար, օգտագործվում է հիդրավլիկական գործադիր մեխանիզմների կառավարող օրգանների տեղափոխման համար։ Կառավարող ազդեցության ուժեղացումն իրագործվում է աշխատանքային հեղուկի ճնշման օգտագործման հաշվին։ *Էլեկտրամեքենայական* ուժեղարար, էլեկտրական մեքենա է, որն ուժեղացնում է իր գրգռման փաթույթին տրվող ազդանշանը՝ առաջնային շարժիչի էներգիայի հաշվին։ Այս ուժեղարարներն օգտագործում են ավտոմատ կարգավորման և կառավարման հզոր համակարգերում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |