**Պրոֆեմինիզմ**, ֆեմինիզմի կանխադրույթների աջակցության շարժման անունն է, որը չի ենթադրում, որ իր մասնակիցը (պրոֆեմինիստը) ֆեմինիստական շարժման անդամ է։ Այս տերմինը հաճախ օգտագործվում է ֆեմինիստ տղամարդկանց նկատմամբ, որոնք ակտիվորեն աջակցում են ֆեմինիզմին և նրա ջանքերին` ապահովելու համար տղամարդկանց և կանանց միջև քաղաքական, տնտեսական, մշակութային, անձնական և սոցիալական հավասարություն, սակայն կարծում են, որ տղամարդիկ չեն կարող լինել ֆեմինիստական շարժման անդամներ։ Շատ պրոֆեմինիստներ քաղաքականապես ակտիվ են, առավել հաճախ` գենդերային հավասարության, կանանց իրավունքների և կանանց նկատմամբ բռնության դադարեցման ոլորտներում։

Քանի որ ֆեմինիզմի տեսական դրույթները աջակցություն են գտել մի շարք տղամարդկանց շրջանում, ովքեր ստեղծել են գիտակցություն բարձրացնող խմբեր 1960-ականներին, այդ խմբերը բաժանվել են ըստ ֆեմինիզմի որոշակի տեսակների նախընտրությունների և ըստ դրա հանդեպ քաղաքական մոտեցումների։ Այնուամենայնիվ, ոմանց համար խնդիր է դարձել տղամարդկանց ձայները որպես ֆեմինիստական ներառելը։ Շատերի մտքում «ֆեմինիզմ» բառը վերապահված էր կանանց, որոնց նրանք համարում էին սուբյեկտներ, որոնք անցել էին անհավասարություն և ճնշում և որը ֆեմինիզմը փորձում էր վերացնել։ Փոխարենը հորինվել են այլ տերմիններ, ինչպիսիք են հակասեքսիզմը և պրոֆեմինիզմը։

Արևմտյան աշխարհի շատ շրջաններում կան պրոֆեմինիստական տղամարդկանց խմբեր։ Այդ խմբերի գործունեությունը ներառում է դպրոցներում տղաների և պատանիների դեմ բռնության դեմ պայքարի կանխարգելիչ աշխատանքներ, աշխատավայրում սեռական ոտնձգությունների վերաբերյալ սեմինարներ, քաղաքացիական հասարակության լուսավորության արշավներ և հոգեբանի խորհրդատվություն բռնության համար մեղավոր տղամարդկանց համար։

Պրոֆեմինիստները նաև ներգրավված են տղամարդկանց առողջության պահպանման, տղամարդկանց ուսուցման, դպրոցներում և շատ այլ ոլորտներում գենդերային հավասարության ուսումնական ծրագրերի մշակման մեջ։ Պրոֆեմինիստները, որոնք աջակցում են ֆեմինիստուհիների հակափաստարկային շարժմանը, մասնակցում են պոռնոգրաֆիայի դեմ ելույթներին, ներառյալ պոռնոգրաֆիայի դեմ օրենքի ներդրման շարժումը։ Նրանք երբեմն համագործակցում են ֆեմինիստների և կանանց ծառայությունների հետ, ինչպիսիք են ընտանեկան բռնության և բռնաբարության դեմ պայքարի կենտրոնները։

«Պրոֆեմինիստ» տերմինը նաև երբեմն օգտագործվում է ֆեմինիստական համոզմունքներին հավատարիմ կամ ֆեմինիստուհիների շահերը պաշտպանող մարդկանց, բայց որպես այդպիսին իրենց ֆեմինիստ չհամարողների կողմից։ Այն նաև օգտագործվում է նրանց կողմից, ովքեր չեն նույնականացնում իրենց, կամ չեն ցանկանում, որ մյուսների Ես-ը նույնականցվի ֆեմինիստական շարժման հետ։ Նրանցից ոմանք տղամարդկանց ֆեմինիստ չեն անվանում, մյուսները քննադատում են «պրոֆեմինիստ» տղամարդկանց, որոնք հրաժարվում են իրենց ֆեմինիստ ճանաչել։ Հիմնական ֆեմինիստական խմբերի մեծամասնությունը, հատկապես Կանանց ազգային կազմակերպությունը և Ֆեմինիստական մեծամասնության հիմնադրամը, տղամարդկ-ակտիվիստներին անվանում են «ֆեմինիստներ», այլ ոչ թե «պրոֆեմինիստներ»։

Տղամարդ-պրոֆեմինիստներ
----------------------

Տղամարդիկ տարբեր կերպ են արձագանքել առաջին ալիքի ֆեմինիզմին և ԱՄՆ-ում 19-ի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին հասարակության փոփոխություններին։ Պրոֆեմինիստներն ընդունել են ֆեմինիստական գաղափարներ և ակտիվորեն հանդես են եկել կանանց հավասարության օգտին։ Այն ժամանակ, երբ հակաֆեմինիստները «կարոտախտ էին արտահայտում նախա-քաղաքային, նախաարդյունաբերական ավանդական գյուղի հանդեպ, պրոֆեմինիստի դիրքորոշումը ձևակերպվել է արդիականության ազատագրական ներուժի հավատով»։ Ըստ էության, գիտության և առաջընթացի հանդեպ իրենց հավատքի շնորհիվ պրոֆեմինիստները կարծում էին, որ «ընտրական իրավունքն ընդամենը ֆեմինիստական կոչի հրապարակային արտահայտություն էր սոցիալական կարգին, որը ինչպես կանանց, այնպես էլ տղամարդկանց կապում է ռեպրեսիվ սոցիալական պայմանների հետ», և որ ի վերջո դա օգուտ կբերի երկու սեռերի ամերիկացիներին։

Պրոֆեմինիստ տղամարդիկ համարվում են ժամանակակից տղամարդկանց շարժման ճյուղավորումը, որը համակրում է ֆեմինիզմին։ Պրոֆեմինիստները ձգտում են տղամարդկային ձայն հաղորդել ֆեմինիզմին և պաշտպանում են կանանց, ինչպես նաև տղամարդկանց դիրքորոշման փոփոխությունները գենդերային հարաբերություններում, ինչպես նաև սոցիալական, քաղաքական և ինստիտուցիոնալ կառույցներում։ Որոշ ֆեմինիստուհիներ պնդում են, որ ֆեմինիստական շարժման մեջ տղամարդկանց ընդգրկումը անհրաժեշտ է դրան ունիվերսալ բնույթ հաղորդելու համար, և որպեսզի այն ապագայում չկորցնի իր արդիականությունը։ 20-րդ դարի երկրորդ կեսից ամբողջ աշխարհում ավելի ու ավելի շատ պրոֆեմինիստներ սկսել են մասնակցել ֆեմինիզմի հետ սովորաբար կապված տարբեր ելույթներին, ներառյալ, ի թիվս այլ բաների, բռնաբարության և բռնության դեմ պայքարին, ինչպես նաև` լրատվամիջոցներում կանանց սեռականացման դեմ պայքարին։ Այս գործողություններից շատերը նկարագրված են տարբեր հրատարակություններում և գրքերում, այդ թվում, 1983 թվականից սկսած, Voice Male ամսագրում, որը խմբագրվել է երկար ժամանակ պրոֆեմինիստ եղած Ռոբը Օքունի կողմից։

Մարջ Փիրսին (1969) պնդում էր, որ արական սեռի լիբերալ քաղաքական գործիչները երբեմն աջակցում են ֆեմինիստական պահանջներին` ձայներ ստանալու համար՝ չնայած կասկածելի հիմքերին և գործողություններին։

Պրոֆեմինիստները հաճախ սոցիալական ակտիվիստներ են, ինչպես օրինակ Ավգուստ Բեբելը։

### Հակազդեցություն կանանց նկատմամբ բռնությանը

Ֆեմինիստական սոցիալական աշխատանքի ոլորտը, որին մասնակցում էին որոշ պրոֆեմինիստ տղամարդիկ, կանանց նկատմամբ բռնության կանխարգելումն է և դրանից տուժածների աջակցությունը։ Բռնության դեմ պայքարի ակտիվիստներն աշխատում են ծեծի ենթարկված կանանց կացարաններում, խորհուրդ են տալիս նրանց, ովքեր վերապրել են դա, հանցագործների վերականգնման գործընթաց են իրականացնում և խնդրի մասին տեղեկություններ են տարածում։ Շատ տղամարդ ակտիվիստներ սատարում են բռնության դեմ ուղղված այս արշավներին երկու տեսանկյունից. նախ, կանանց նկատմամբ բռնությունը վերաբերում է բոլոր մարդկանց, անկախ սեռից. երկրորդ, ավելի շատ ուշադրություն պետք է դարձվի այն սոցիալական միջավայրերին, որոնք ստեղծում են հանցագործներ։ Ակտիվիստները նաև վերլուծել են մշակութային գործոնները, որոնք նպաստում են կանանց նկատմամբ բռնության առաջացմանը։

Սպիտակ ժապավենի քարոզարշավն ստեղծվել է որպես պատասխան Կանադայում` Մոնրեալի պոլիտեխնիկական համալսարանում տեղի ունեցած զանգվածային սպանության։ Շարժումը ձգտում է տեղեկատվություն տարածել կանանց նկատմամբ բռնության խնդրի մասին` տղամարդկանց ուսուցանելով այդ խնդրի մասին։

### Պայքար բռնության դեմ

Չնայած բռնության բռնության դեմ պայքարի կանանց մասնակցությունը ամերիկյան հասարակական արշավներին դեռ հազվադեպ էր, որոշ տղամարդիկ արժեքավոր դաշնակիցներ էին «տեղերում». ապաստարաններում, աջակցության խմբերում և բռնաբարություններին արձագանքող խմբերում։ Որոշ տղամարդ-ակտիվիստներ պնդում են, որ իրենց ջանքերը զայրույթի ու անվստահության են հանդիպում։ Գրականության մեջ բռնաբարության դեմ պայքարող ակտիվիստների մասին հիշատակվում են տղամարդիկ, որոնց համար բռնաբարության զգացմունքային և հոգեբանական ազդեցությունը նրա զոհերի վրա բացահայտում էր։ Գիտնականները սովորաբար պնդում են, որ կանանց նկատմամբ բռնաբարությանը և բռնությանը վերջ դնելու համար տղամարդիկ պետք է իմանան այդ խնդիրների մասին, հակառակ դեպքում բռնաբարության դադարեցման հույս չկա։

Բացի այն դիմադրությունից, որին տղամարդիկ բախվում են բռնաբարության դեմ իրենց պայքարում, շատերը հայտնում են սոցիալական հետևանքների մասին, մասնավորապես, այն մասին, որ իրենց համարում են «ոչ տղամարդկային»։ Տղամարդկանց հեռացումը հեգեմոնային մասկուլինությունից, որը ներկայումս բնութագրվում է այնպիսի առանձնահատկություններով, ինչպիսիք են կոշտությունը, գերիշխանությունը, ինքնավստահությունը, հետերոսեքսուալ վարքագիծը, զգացմունքային արտահայտության սահմանափակումը և ավանդական կանանց հարաբերությունների և եվրոպական և ամերիկյան երկրներում վարքագծի խուսափումը, կարող են հանգեցնել տղամարդկանց կոլեկտիվից նրանց բացառմանը։ Արական սեռի ակտիվիստները պնդում են, որ քանի դեռ առնականությունը չի ներառում կանանց հանդեպ հոգատարությունը, ինչպես նաև զգացմունքային խնդիրների նկատմամբ զգայունությունը, ինչպիսիք են բռնաբարությունը, տղամարդիկ դեռևս խուսափում են բռնաբարության դեմ միջոցներ ձեռնարկելուց։

### Ելույթներ պոռնոգրաֆիայի դեմ

Որոշ պրոֆեմինիստ գիտնականներ կարծում են, որ պոռնոգրաֆիայի մեջ սեքսուալության պատկերը նպաստել է սեռական բռնության, գենդերային բռնության աճին և սեռերի միջև անհավասարության ամրապնդմանը։ Նրանք ենթադրում են, որ տղամարդկանց գերիշխանության, դաժան ու ստորացուցիչ սեռական ակտերի նորմալացնելը հանգեցրել է նրան, որ հանդիսատեսը էկրանից բռնությունը տեղափոխել է սեփական կյանք։ Պրոֆեմինիստները կարող են պնդել, որ պոռնոգրաֆիայի այդ միտումները արտացոլված են սեռական բռնության ակտերի թվի ավելացման մեջ, ինչպես նաև նպաստում են բռնաբարության մշակույթի նորմալացմանը։ Ինչպես ֆեմինիզմի որոշ ճյուղեր, պրոֆեմինիստները կարող են նաև հավատալ, որ պոռնոգրաֆիան կանանց և աղջիկների դերը նվազեցնում է` հասցնելով սեռական օբյեկտի նշանակության։

Հիմնական համոզմունքներ
----------------------

Քանի որ չկա կենտրոնացված «շարժում», ֆեմինիստների դրդապատճառներն ու նպատակները տարբեր են։ Ֆեմինիստական կայքերից մեկը պնդում է, որ այս դրդապատճառների շարքում են.

* ֆեմինիզմի հանդեպ համակրանքը, որը պտտվում է այն պարզ խոստովանության շուրջ, որ տղամարդիկ և կանայք հավասար են, և այդ պատճառով նրանց պետք է վերաբերվել նույն կերպ, այսինքն, կանայք պետք է մուտք ունենան նույն աշխատանքին և հասարակական կյանքի ոլորտներին, ինչպես տղամարդիկ,
* կրքոտ և խորը նվիրվածություն այս գաղափարին, որը փոխել է նրանց կյանքի բոլոր ոլորտները,
* «... կասկածի տակ դնելով արևմտյան ավանդական մտածողության մոդելները և այն եղանակները, որոնցով նրանք արտոնյալ դիրք են տալիս տղամարդկային լինելուն և աշխարհը ճանաչելուն»։

Պրոֆեմինիստների կողմից սովորաբար հակադրվող խնդիրները ներառում են կանանց նկատմամբ բռնությունը, սեքսիզմը, աշխատավարձի և խթանման անհավասարությունը, մարդկանց թրաֆիքինգը և կանանց ծննդյան վերահսկման իրավունքները։ Պոռնոգրաֆիայի դեմ են հանդես գալիս նաև պրոֆեմինիստները, ովքեր սատարում են հակապոռնկային ֆեմինիստական շարժմանը։

Նրանք սովորաբար կարծում են, որ.

* կանայք տառապում են հասարակության անհավասարությունից և անարդարությունից, մինչդեռ տղամարդիկ ստանում են իշխանության և արտոնությունների տարբեր ձևեր,
* տղամարդկության ներկայիս, գերիշխող մոդելը կանանց համար ճնշող է, իսկ հենց տղամարդկանց համար` սահմանափակող։ Պրոֆեմինիստները կարծում են, որ տղամարդիկ պետք է պատասխանատվություն ստանձնեն հակառակ սեռի նկատմամբ իրենց վարքի և վերաբերմունքի համար և աշխատեն ընդհանրապես փոխել տղամարդկանց վարքը,
* և՛ անձնական, և՛ սոցիալական փոփոխությունները կենսական նշանակություն ունեն։

Բացի այն, որ ֆեմինիզմի մեջ առկա են զգալի տարասեռություն և բաժանումներ, բանավեճ կա նաև պրոֆեմինիստների շրջանում։ Օրինակ, այն փաստը, թե որքանով են տղամարդիկ սահմանափակվում կամ խոցվում սոցիալական գենդերային հարաբերությունների պատճառով, վիճաբանության տեղիք է տալիս։ Ոմանք շեշտը դնում են արտոնյալ կարգավիճակի վրա, որը ձեռք է բերել հայրիշխանական կամ տղամարդկանց գերակշռող հասարակության մեջ տղամարդիկ լինելը, իսկ մյուսները շեշտում են, թե ինչպես են նահապետական հասարակությունների կողմից հաստատված գենդերային դերերը սահմանափակում թե՛ տղամարդկանց և թե՛ կանանց։

Ֆեմինիստներից ոմանք պնդում են, որ նրանք, ովքեր շեշտում են սեռերի փոխադարձ «ճնշումը», իրականում պրոֆեմինիստ չեն, կամ «բավարար չափով ֆեմենիստ չեն»։ Մյուսները տարբերակում են «արմատական պրոֆեմինիստներին» և «լիբերալ պրոֆեմինիստներին» և շեշտում նրանց ընդհանուր հավատալիքները և նմանությունները։

Պրոֆեմինիստները հակված են նաև գիտակցելու խնդիրներ հրահրող այլ հանգամանքների, ինչպես նաև` սոցիալական հարաբերությունների այլ տեսակների կարևորությունը։ Պրոֆեմինիստները կարծում են, որ դասը, ցեղը, սեռականությունը, տարիքը և այլ նման բաները կարևոր գործոններ են, որոնք ազդում են տղամարդկանց և կանանց հարաբերությունների վրա։

Այն ֆեմինիստներին, որոնք քաղաքականապես ակտիվ են, հակված են կենտրոնանալ մի շարք հատուկ հարցերի վրա, ինչպիսին է, օրինակ, տղամարդկային բռնությունը։

### Վաղ գրառումներ և շահարկումներ

ԱՄՆ-ում հրապարակված վաղ աշխատանքների թվում, որոնք ֆեմինիստների շարժումը համարում է իր մտքերի նախատիպը, Ջոն Սնոդգրասի *A Book of Readings for Men against Sexism-*ի աշխատանքն է, Մայքլ Քիմելի և Մայքլ Մեսների էսսեների հավաքածուն, Ջոզեֆ Պլեքի "Men’s Lives" և *The Myth of Masculinity* աշխատությունները։ Այս վաղ տեքստերի երեք հիմնական ենթադրությունները ներառում էին սեռերի և գենդերային պատկանելության տարբերությունը, գենդերային մեկնաբանությունը որպես սոցիալական կառուցվածք և կարծիք, ըստ որի տղամարդիկ տառապում են արևմտամետ գենդերային դերերից։ Հիմնվելով այս վերջին ենթադրության վրա` վաղ պրոֆեմինիստական տեքստերը ենթադրում էին, որ եթե տղամարդիկ տեղյակ լինեին այդ մասին, նրանք կհրաժարվեին իրենց սոցիալական արտոնություններից։

Համեմատություն ֆեմինիզմի հետ
----------------------------

Ֆեմինիստներից և պրոֆեմինիստներից ոմանք կարծում են, որ տղամարդիկ չպետք է իրենց ֆեմինիստ անվանեն։ Այս փաստարկը տարբեր ձևեր է ընդունում, ներառյալ հետևյալը.

* ֆեմինիզմը կանանց համար, կանանց մասին և կանանց կողմից մշակված գաղափարների շարժում և հավաքածու է,
* տղամարդիկ երբեք չեն կարող լիովին զգալ, թե ինչ է կին լինելը,
* իրենց ֆեմինիստ անվանելով` տղամարդիկ կարող են կանխատեսել զարգացումը և գրավել ֆեմինիստական շարժումը` այդպիսով ճնշելով կանանց խնդիրներն ու ձայները։

Քննադատություն
--------------

Այս «շարժման» ներսում կան նաև տարաձայնություններ, օրինակ` սոցիալիստական շարժումների, ռասիզմի դեմ պայքարի և այլնի վերաբերյալ։ Նրանք, ովքեր պնդում են, որ «ֆեմինիստ» տերմինով կարող են դիմել հավասարապես տղամարդկանց և կանանց, հաճախ մատնանշում են այն փաստը, որ «պրոֆեմինիստ» տերմինի կողմնակիցների փաստարկները հիմնված են կենսաբանական դետերմինիզմի և էսսենցիալիզմի վրա, և փաստացի հակասում են ֆեմինիստական սկզբունքներին։

Պրոֆեմինիստները պնդում են, որ իրենք հակասեքսիստական և հակահայրիշխանական են, բայց ոչ` հակաառնական շարժում։ Ֆեմինիստներից ոմանք կարծում են, որ տղամարդիկ բարի գործեր կատարելու ներուժ ունեն և կարծում են, որ տղամարդկանց շարժման մեջ կա «հակազդեցության» ներուժ, ինչը շարժման համար հնարավորություն է դառնալու պաշտպանելու այն, ինչը նրանք (պրոֆեմինիստները) համարում են առնական արտոնություն և պարտականություն, իսկ ոմանք ասում են, որ դա արդեն տեղի է ունեցել։ Չնայած բոլոր պրոֆեմինիստները կարծում են, որ տղամարդիկ պետք է գործեն գենդերային անհավասարությունը վերացնելու համար, ոմանք պնդում են, որ տղամարդկանց շարժումը համարժեք լուծում չէ։ Դրա փոխարեն նրանք հանդես են գալիս այն բանի օգտին, որ պրոֆեմինիստները ստեղծեն դաշինքներ և կոալիցիաներ այլ առաջադեմ խմբերի և շարժումների հետ (ինչպիսիք են ֆեմինիզմը, ԼԳԲՏ-ները, ձախ և սոցիալիստական շարժումները, պայքարը ռասիզմի դեմ և այլն)։

Մատենագրություն
---------------

* Brittan, Arthur, 1989, *Masculinity and power*, Oxford: Basil Blackwell
* Berkowitz, Alan D. (ed.). *Men and rape: theory, research, and prevention programs in higher education*, issue 65 of New directions for student services, Jossey-Bass, 1994, ISBN 978-0-7879-9971-1.
* Clatterbaugh, Kenneth, 1990, *Contemporary perspectives on masculinity: men, women, and politics in modern society*, Colorado & Oxford: Westview Press
* Connell, R.W. 1987, *Gender and power: society, the person and sexual politics*, Sydney: Allen & Unwin
* Connell, R.W. 1995, *Masculinities*, Sydney: Allen & Unwin
* Cooper, Mick, and Baker, Peter, 1996, *The MANual: the complete man’s guide to life*, London: Thorsons
* Digby, Tom (ed.), 1998, *Men Doing Feminism*, New York: Routledge
* Edley, Nigel, and Wetherell, Margaret, 1995, *Men in perspective: practice, power and identity*, London: Prentice-Hall
* Edwards, Tim, 1993, *Erotics and politics: gay male sexuality, masculinity, and feminism*, New York: Routledge
* Haddad, Tony (ed.), 1993, *Men and masculinities: a critical anthology*, Toronto: Canadian Scholars' Press
* Kaufman, Michael (ed), 1987, *Beyond patriarchy: essays by men on pleasure, power and change*, New York: Oxford University Press
* Kaufman, Michael, 1993, *Cracking the armour: power, pain and tstview* Press
* Kimmel, Michael, and Messner, Michael (eds), 1992, *Men’s lives*, New York/Toronto: Macmillan/Maxwell (2nd edition)
* Mac an Ghaill, Mairtin (ed), 1996, *Understanding masculinities: Social relations and cultural arenas*, Buckingham & Philadelphia: Open University Press
* May, Larry, and Robert Strikwerda (eds), 1992, *Rethinking masculinity: philosophical explorations in light of feminism*, Maryland: Rowman & Littlefield
* McLean, Chris, Carey, Maggie, and White, Cheryl (eds), 1996, *Men’s ways of being*, Boulder, Colorado: Westview Press
* Segal, Lynne, 1990, *Slow motion: changing masculinities, changing men*, London: Virago
* Segal, Lynne, 1990, *Slow motion: changing masculinities, changing men, London: Virago pro-feminist men respond to the mythopoetic men’s movement (and the mythopoetic leaders answer)*, Philadelphia: Temple University Press
* Smith, Jeremy Adam. 2009. The Daddy Shift: How Stay-at-Home Dads, Breadwinning Moms, and Shared Parenting are Transforming the American Family. Boston: Beacon Press.
* Snodgrass, Jon (ed), 1977, *A book of readings: for men against sexism*, Albion CA: Times Change Press
* Stoltenberg, John, 1990, *Refusing to be a man: essays on sex and justice*, CA & Suffolk: Fontana/Collins
* Stoltenberg, John 1998 *The end of manhood: a book for men of conscience*, New York: Dutton
* Tarrant, Shira. 2009. Men and Feminism. Berkeley: Seal Press.
* Tarrant, Shira (ed). 2008. Men Speak Out: Views on Gender, Sex and Power. New York: Routledge.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Definition of pro-feminism | Dictionary.com» (անգլերեն). www.dictionary.com. Վերցված է 2019 թ․ հուլիսի 1-ին.
2. 1 2  *Kenneth Clatterbaugh* Literature of the U.S. Men's Movements // *Signs: Journal of Women in Culture and Society*. — 2000-04-01. — В. 3. — Т. 25. — С. 883—894. — ISSN 0097-9740. — doi:10.1086/495485
3. 1 2  *Michael S. Kimmel* MEN'S RESPONSES TO FEMINISM AT THE TURN OF THE CENTURY(անգլ.) // *Gender & Society*. — 1987-9. — В. 3. — Т. 1. — С. 261—283. — ISSN 1552-3977 0891-2432, 1552-3977. — doi:10.1177/089124387001003003
4. ↑  Owens, Lisa Lucile, Coerced Parenthood as Family Policy: Feminism, the Moral Agency of Women, and Men’s 'Right to Choose' (May 20, 2014). Alabama Civil Rights & Civil Liberties Law Review, Vol. 5, p. 1, 2013. Available at SSRN:
5. ↑  «Voice Male magazine | Standing with Women and Men in Chronicling Masculinities Today» (անգլերեն). Voice Male magazine. Վերցված է 2019 թ․ հուլիսի 1-ին.
6. ↑  «The Grand Coolie Damn - The Feminist eZine». www.feministezine.com. Վերցված է 2019 թ․ հուլիսի 1-ին.
7. ↑  «A Pioneering Male Socialist Feminist: The Recovery of August Bebel - The Feminist eZine». www.feministezine.com. Վերցված է 2019 թ․ հուլիսի 1-ին.
8. 1 2  *Katz, Jackson.* The macho paradox : why some men hurt women and how all men can help. — Naperville, Ill.: Sourcebooks, Inc, 2006. — 296 pages с. — ISBN 1402204019, 9781402204012
9. 1 2  Kaufman, Michael. «The White Ribbon Campaign: Involving Men and Boys in Ending Global Violence Against Women», in A Man’s World?: Changing Men’s Practices in a Globalized World, Bob Pease and Keith Pringle eds. London: Zed Books, 2001.
10. ↑  «WHITE RIBBON» (անգլերեն). WHITE RIBBON. Վերցված է 2019 թ․ հուլիսի 1-ին.
11. 1 2 3 4 5  Orton, Richard. «Outside In: A Man in the Movement.» *Transforming a Rape Culture*. Milkweed Editions: 2005. 233—248.
12. 1 2 3  Funk, Rus Ervin. «Men Who Are Raped: A Profeminist Perspective.» *Male on Male Rape: The Hidden Toll of Stigma and Shame*. Cambridge, Massachusetts, Perseus Publishing: 1997. 221—231.
13. ↑  «The men America left behind» (անգլերեն). www.apa.org. Վերցված է 2019 թ․ հուլիսի 1-ին.
14. ↑  *Kupers Terry A.* Toxic masculinity as a barrier to mental health treatment in prison // *Journal of Clinical Psychology*. — June 2005. — Т. 61. — С. 713–724. — doi:10.1002/jclp.20105 — PMID 15732090.
15. 1 2  Jensen, Robert. Getting Off: Pornography and the End of Masculinity. South End Press, 2007.
16. ↑  «Frequently asked questions about pro-feminist men and pro-feminist men's politics | www.xyonline.net». xyonline.net. Վերցված է 2019 թ․ հուլիսի 1-ին.
17. ↑  «The Origins & Causes of Misogyny - The Feminist eZine». www.feministezine.com. Վերցված է 2019 թ․ հուլիսի 1-ին.
18. ↑  Tarrant, Shira, Men and Feminism. Berkeley: Seal Press, 2009.
19. ↑  Tarrant, Shira, Men Speak Out: Views on Gender, Sex and Power. New York: Routledge, 2008, pp 105—112.
20. 1 2  Flood, Michael, *Men’s Movements*, in *Community Quarterly*, no. 46, pp. 62-71, June, 1998, as appearing in XYonline.net, as accessed December 19, 2012.