recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Էվոլյուցիոն գործընթացի դիագրամը ըստ Ա. Ն. Սևերցովի, (a) արոմորֆոզ, (b) իդիոադապտացիա, (r) ընդհանուր դեգեներացիա
**Արոմորֆոզներ** (հուն. αἴρω-«բարձրացնող» և μορφή-«տեսակ»), այնպիսի էվոլյուցիոն փոփոխություններ են, որոնք օրգանիզմները տանում են դեպի կազմավորվածության ընդհանուր վերելք, բարդացնում նրանց կառուցվածքը, բարձրացնում կենսագործունեության ուժգնությունը։

Արոմորֆոզների հայտնաբերման և ուսումնասիրման գործում մեծ դեր են խաղացել Ա. Ն. Սևերցովի և Ի. Ի. Շմալհաուզենի աշխատությունները։ Նրանք սահմանեցին էվոլյուցիայի երկու գլխավոր ուղղությունները՝ կենսաբանական առաջադիմությունը և կենսաբանական հետադիմությունը։

Կենսաբանական առաջադիմությունն իրականանում է երեք ուղիներով՝

* արոմորֆոզներ,
* իդիոադապտացիաներ,
* ընդհանուր դեգեներացիաներ

Օրգանական աշխարհի էվոլյուցիայի վաղ փուլերի խոշոր արոմորֆոզներ են՝ բույսերի ֆոտոսինթեզի գործընթացի առաջացումը, միաբջիջ օրգանիզմներից բազմաբջիջ օրգանիզմների առաջացումը, օրգանիզմների՝ սեռական ճանապարհով բազմացումը, ներքին բեղմնավորման ի հայտ գալը։ Բույսերի զարգացման մեջ խոշոր արոմորֆոզ էր սպորներով բազմացումից սերմերով բազմացմանն անցնելը։ Ողնաշարավոր կենդանիների զարգացման ընթացքում խոշոր արոմորֆոզներ են կմախքի, ծնոտների, քորդայի, խռիկային և թոքային շնչառության, հնգամատ տիպի վերջույթների առաջացումը և այլն։

Արոմորֆոզը գոյության կռվում նշանակալից առավելություններ է տալիս օրգանիզմին, հնարավորություն ընձեռում նրան հարմարվելու նոր միջավայրին, օժանդակում է պոպուլյացիաներում գոյատևման բարձրացմանը և մահացության իջեցմանը։ Բարձր ծնելիության և ցածր մահացության դեպքում թվաքանակը պոպուլյացիաներում մեծանում է, արեալն՝ ընդարձակվում, գոյանում են նոր պոպուլյացիաներ, արագանում է նոր տեսակների ձևավորումն, այսինքն՝ տեղի է ունենում կենսաբանական առաջադիմություն։
**Ազատության և ճշմարտության համար**, եղել է Հունգարիայի Ազգային կառավարության վերջին հռչակագիրը` գրված 1956 թվականի նոյեմբերի 4-ին Բուդապեշտում` Հունգարիայում, հունգարական հեղափոխության ժամանակ։ Գրվել է նախարար Բիբո Իշտվանի կողմից խորհրդարանի շենքում։ Բիբո Իշտվանը Խորհրդարանում էր մնացել որպես կառավարության միակ ներկայացուցիչ` սպասելով խորհրդային ռազմական ուժերի կողմից ձերբակալությանը։

Պատմություն
-----------

Խորհրդային բանակը հարձակում է մայրամուտին 1956 նոյեմբերի 4-ին։ Նագի Իմրեն այցելում է խորհրդային դեսպանատուն` բանակցություններ վարելու, բայց չի վերադառնում։ Առավոտյան Տիլդի Զոլտանի հետ միասին Սզաբո Իշտվանը և Բիբո Իշտվանը հանդիպում են խորհրդարանում, բայց երբ խորհրդային զորքերը հասնում և շրջապատում են շենքը, Տիլդի Զոլտան գնում է նրանց հետ բանակցելու և համաձայնության է գալիս։ Խորհրդայինները կարող էին վերցնել շենքը քաղաքացիական խաղաղ բնակչության անվտանգությունը ապահովելուց հետո։

Հռչակագիր
---------

Հռչակագրի հեղինակը` Բիբո Իշտվանը, եղել է Հունգարական կառավարության միակ նախարարը, ով մնացել է խորհրդարանի շենքում։
Հռչակագրում ասվում է, որ հունգարական կառավարությունը չի ձգտում հետամուտ լինել հակախորհրդային քաղաքականության և դատապարտում է այն մեղադրանքները, որ իբր հեղափոխությունը շեփորահարում է ֆաշիստականը։ Այնտեղ նշվում էր, որ Հունգարիայի կառավարությունը կարող էր սահմանափակել ամբոխավարությունը։ Լարվածության պատճառը օտար ուժերի միջամտությունն էր։ Բիբո ֆը կոչ է անում հունգարացիներին, որպեսզի չճանաչեն խորհրդային ռազմական կամ խորհրդային խամաճիկային կառավարությանը որպես իրավական մարմին և դիմակայեն նրան պասիվ քաղաքացիական անհնազանդությամբ և ոչ թե քաղաքացիական պատերազմով։ Հեղինակը կառավարությունում եղել է միայն մեկ օր և զինված դիմադրության կոչ չի արել. նա տեղյակ չի եղել ռազմական իրավիճակին։ Հեղինակը կոչ էր անում Միավորված Ազգերի կազմակերպությանը հանդես գալ հունգարացիների քաղաքական ազատության պաշտպանությամբ` համաձայն ՄԱԿ-ի կանոնադրության:Հայտարարությունը ներկայացնում է Քեթլի Աննան, որը հունգարական կառավարության միակ լիիրավ ներկայացուցիչն էր արտասահմանում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
**Ազատությանն աջակցության բանաձևի 907 ենթաբաժին**. 1992 թվականի օգոստոսի 11-ին ԱՄՆ-ի Կոնգրեսն ընդունել է «Արտաքին գործառույթների, արտահանման ֆինանսավորման և հարակից ծրագրերի հատկացումների մասին» օրենքը (հակիրճ՝ «Ազատությանն աջակցության բանաձև»), որի 907 ենթաբաժնով ԱՄՆ կառավարությանն արգելել է ԱՀ-ի կառավարությանը ուղիղ օժանդակություն ցուցաբերել։ 1996 թվականին ընդունվել է դրույթ, որով ԱՄՆ նախագահին թույլատրվել է մարդասիրական օգնություն տրամադրել։ 1998 թվականին բացառությունների թիվը համալրվել է սպառազինությունների չտարածման ու զինաթափման ծրագրերում առևտրի ու զարգացման գործակալության կողմից օժանդակության տրամադրման թույլտվությամբ։ Արան զուգորդել են «Մետաքսի ճանապարհի ռազմավարական բանաձևի» անցկացման վարձերը, որը 1997 թվականին ԱՄՆ-ի Սենատի օրակարգ է մտել սենատոր Ս. Բրաունբեքի նախաձեռնությամբ և կրում էր «Ուղղում 1961 թվականի արտասահմանյան օգնության բանաձևի մեջ՝ Հարավային Կովկասի և Միջին Ասիայի երկրների տնտեսական և քաղաքական անկախությունը աստարող նպատակամղված օժանդակության մասին», որը հայտնի է որպես «Մետաքսի ճանապարհի՝
1997 թվականի ռազմավարական բանաձև», որով չեղյալ է համարվել «Ազատությանն աջակցության բանաձևի» 907 ենթաբաժնի վերապահումը ԱՀ-ի նկատմամբ։ ԱՄՆ հայկական համայնքի ջանքերով երկու տարի շարունակ կանխվել է վերջինիս ընդունումը, և 1999 թվականին այն հանվել բանաձևից։ 2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ին ԱՄՆ-ում կատարված ահաբեկչությունից հետո սենատոր Մըք Քոնելին առաջարկ է ներկայացրել բանաձևում փոփոխություններ կատարելու մասին, որով ԱՄՆ-ի նախագահին սահմանափակ իրավունք է տրվել հակաահաբեկչական գործողությունների անհրաժեշտությունից ելնելով՝ ժամանակավորապես կասեցնել 907 ենթաբաժնի գործողությունը։
2000 թվականի հոկտեմբերի 24-ին այն ընդունվել է Սենատում։ Ըստ այդ փոփոխության՝ 907 ենթաբաժնի գործողությունը կասեցվել է մինչև 2003 թվականի դեկտեմբերի 31-ը. սակայն չի կարող խաթարել կամ խոչընդոտել Մինսկի խմբի շրջանակներում տարվող բանակցությունները կամ ՀՀ դեմ օգտագործվել հարձակողական նպատակներով։ ԱՄՆ-ի Կոնգրեսի համաձայնեցման հանձնաժողովը նոյեմբերի 14-ին վերջնական որոշում է կայացրել 907 ենթաբաժնի մեջ ուղղում կատարելու տեքստի վերաբերյալ և որը թույլ էր տալիս ԱՄՆ-ի վարչակազմին. հակաահաբեկչական գործողություններ իրականացնելու նպատակով, ռազմական օժանդակություն տրամադրել ԱՀ-ին՝ ուղղումների դրույթներում ամրագրված սահմաններում։ Սույն որոշումով պահպանվում էր Սենատի կողմից ընդունված ձևակերպումը և, դրան ի հավելում, ընդունվել է այսպես կոչված «զեկույցի լեզուն». «Սույն լեզուն հստակեցնում է Կոնգրեսի մտադրությունն առ այն, ու այսպիսի օգնության տրամադրումը չպետք է խաթարի Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության խաղաղ կաւգավորման բանակցությանն ուղղված շարունակվող ջանքերին, կամ օգտագործվի հարձակողական նպատակներով Կովկասյան տարածաշրջանի ուէրէ հայկական բնակչության (համայնքի) դեմ»։ Այս փոփոխությունը ԱՄՆ-ի վարչակազմի կողմից թարմացվել է նաև 2003 թվականի համար։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ (1988—1994) հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո ։*  |
**Ելբան,** գետ Ռուսաստանում, հոսում է Նովոսիբիրսկի մարզում, Ալթայի երկրամասում։ Գետաբերանը գտնվում է Բերդ գետի ձախ ափից 232 կիլոմետր հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 62 կիլոմետր է։ Ջրահավաք ավազանի մակերեսը 356 կմ² է։

Ջրագրության տվյալներ
--------------------

Ռուսաստանի ջրային գրանցման պետական տվյալների համաձայն՝ գետը պատկանում է Վերին Օբի ավազանային շրջանին, Օբ գետի ջրօգտագործման մասն է Բարնաուլ քաղաքից մինչև Նովոսիբիրսկի ջրամբարը՝ առանց Չումիշ գետի, Վերին Օբի գետային ենթաավազանն է մինչև Տոմի թափվելը։ Վերին Օբի գետային ավազանն է մինչև Իրտիշ թափվելը։

Աշխարհատեղեկատվական համակարգի ՌԴ տարածքի ջրատնտեսական շրջանացման տվյալներով՝

* Ջրային գրանցման տվյալների կոդ՝ 13010200512115200004626
* Հիդրոլոգիական ստուգման կոդ՝ 115200462
* Ավազանի կոդ՝ 13.01.02.005
* Հիդրոլոգիական ուսումնասիրության ծավալի համար՝ 15
* Հիդրոլոգիական ուսումնասիրության թողարկում՝ 2։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «ՌԴ ջրային գրանցման տվյալներ. Ելբան»


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames · ГВР |

 |
**Այվի Թեյլոր** (անգլ.՝ Ivy Taylor, հունիսի 17, 1970(1970-06-17), Բրուքլին, Նյու Յորք, Նյու Յորք, ԱՄՆ), Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների պետական և քաղաքական գործիչ, 2014 թվականի հուլիսի 22-ից զբաղեցնում է Սան Անտոնիոյի քաղաքապետի պաշտոնը։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1970 թվականի հուլիսի 17-ին Նյու Յորքի Բրուքլին բնակավայրում։ 1922 թվականին ավարտելով Եյլի համալսարանը՝ ստանացել է ամերիկագիտության բակալավրի ակադեմիական աստիճան։ 1998 թվականին ավարտել է Հյուսիսային Քարոլինայի Չեպել-Հիլի համալսարանը՝ ստանալով քաղաքային և տարածաշրջանային պլանավորման բնագավառի մագիստրոսի ակադեմիական աստիճան։ 1999 թվականին տեղափոխվել է ապրելու Սան Անտոնիոյում, որտեղ աշխատել է բնակարանային շինարարության դեպարտամենտում։ Այնուհետև տարբեր պաշտոններ է զբաղեցրել Սան Անտոնիոյի քաղաքային պլանավորման հանձնաժողովում։

2014 թվականի հուլիսին Սան Անտոնիոյի քաղաքապետ Հուլիան Կաստրոն որոշում է թողնել պաշտոնը և Բարաք Օբամայի աշխատակազմում զբաղեցնում է բնակարանային շինարարության և քաղաքային զարգացման նախարարի պաշտոնը։ 2014 թվականի հուլիսի 22-ին Այվի Թեյլորը դարձավ Սան Անտոնիոյի քաղաքապետի պաշտոնակատարը։ 2015 թվականի մայիսի 9-ին ընտրվել է Սան Անտոնիոյի քաղաքապետ՝ համառ պայքարում հաղթելով անկախ թեկնածու Լետենցիա վան դեր Պյուտին։ Այս կերպ Այվին Թեյլորը դարձավ Սան Անտոնիոյի պատմության մեջ առաջին սևամորթ կին քաղաքապետը, ինչպես նաև՝ ԱՄՆ-ի պատմության մեջ առաջին սևամորթ կինը, ով դարձել է միլիոնանոց քաղաքի քաղաքապետ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
**«Այստեղ է գալիս կատուն»** (ռուս.՝ «Сюда идёт кот!», անգլ.՝ «Here Comes the Cat!»), Ալեքսանդր Տատարսկու և Իգոր Կովալյովի ռուս-ամերիկյան մուլտֆիլմը, որը նկարահանվել է «Օդաչու» ստուդիայում Ֆրենկ էշի և Վլադիմիր Վագինի համանուն գրքի հիման վրա և թողարկվել է 1992 թվականին։

Սյուժե
------

Մուլտֆիլմի սյուժեն ամբողջովին հետևում է գրքին. դիտորդ մուկը նկատում է մոտեցող կատվին և այդ մասին հաղորդում է մյուս մկներին հետևյալ բառերով. «Այստե՛ղ է գալիս կատուն»։ Մկները վախով լքում են տները, կինոթատրոնը, հիվանդանոցը, բայց չեն կարողանում փախչել կատվից։ Սակայն կատուն չի պատրաստվում հարձակվել նրանց վրա, ընդհակառակը, նա հսկայական պանիր է բերել։ Մկները պանիր են ուտում, սանրում են կատվի մազերը և նրան կաթ հյուրասիրում, իսկ հետո ճաապարհելով հետ՝ կաթի տարան բեռնելով տրոլեյբուս։

Պատմություն
-----------

Մուլտֆիլմի աշխատանքային նյութերը ցուցադրվել են Նորուոլքի «Weston Woods Studios» ցուցահանդեսում, որտեղ գրքերի հիման վրա ստուդիայում նկարահանված հինգ մուլտֆիլմեր հատուկ ընտրվել են տարբեր անիմացիոն տեխնիկների ցուցադրման համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Капков С. В. (сост.) Энциклопедия отечественной мультипликации. М.: Алгоритм, 2006. С. 763, 800.
2. ↑  Մուլտֆիլմի թողարկման ամսաթիվը երբեմն նշվում է որպես 1990 կամ 1991։
3. ↑  Children's Books To the Screen And Back Again To the Child / By Alberta Eiseman. Feb. 5, 1995.

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Այստեղ է գալիս կատուն» մուլտֆիլմը Internet Archive կայքում

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database |

 |
**Գործք առաքելոց** (հունարեն՝ Πραξεις Αποστολων (Praxeis Apostolon), լատիներեն՝ Actus Apostolorum կամ Acta apostolorum, կրճատ՝ **Գործք**), Նոր Կտակարանի գիրք, որտեղ պատմվում է Հիսուս Քրիստոսի խաչելությունից և հարությունից հետո մինչև Պողոս առաքյալի մ.թ. 60-ական թթ. սկզբներին Հռոմ ժամանելը տեղի ունեցած դեպքերի մասին։ Ավանդապես համարվում է, որ «Գործք»-ի հեղինակը Ղուկաս ավետարանիչն է, որը նաև համանուն ավետարանի հեղինակն է։

Գործքը Նոր Կտակարանի միակ գիրքն է, որն ունի պատմական տարեգրության բնույթ։ Այլ նորկտակարանյան գրքերի մեջ այն նաև առանձնանում է անհամեմատ լայն աշխարհագրական ընդգրկմամբ՝ գրքում նկարագրված իրադարձություններն ընդգրկում են Հրեաստանը, Ասորիքը, Փոքր Ասիան, Կիպրոսը, Հունաստանը, Միջերկրական ծովն իր Մալտա կղզիով և Հռոմ քաղաքը։ Մեծ թիվ են կազմում և գործող անձինք, որոնցից շատերը հիշատակվում են նաև անտիկ այլ պատմական աղբյուրներում։

Գրքի բովանդակությունը
---------------------

Գրքի հիմնական թեման քրիստոնյա եկեղեցու հիմնադրումն ու զարգացումն է Հիսուս Քրիստոսի հարությունից հետո նրա գոյության առաջին 30 տարվա ընթացքում։ Գիրքն իմաստային առումով կարելի է բաժանել երկու մասի. 1-ից 12-րդ գլուխներում պատմում է Պաղեստինում Եկեղեցու հիմնադրման և քարոզչության մասին, իսկ 13-ից 28-րդ գլուխներում խոսքը հիմնականում Պողոսի Փոքր Ասիա, Հունաստան, Կիպրոս կատարած միսինարական ճանապարհորդությունների մասին է։

Հայ ավետարանչական եկեղեցու աստվածաբան Ա.Ռ. Գայաեանը առաջարկում է Գործքի հետևյալ բաժանումը.

1. Առաքելությունն ու բնութագիրը, 1 - 2։47
  
2. Եկեղեցին հրեաների մեջ (Պետրոս)

ա) Ավետարանը Երուսաղեմում (3:1 - 5:42)
բ) Տարածումը Հրեաստանում, Սամարիայում, Գալիլիայում ու Դամասկոսում (6:1-9:31)
3. Անցում դեպի հեթանոսական առաքելություն (9։32-12։35)
4. Եկեղեցին հեթանոսների մեջ (Պողոս)

ա) Տարածումը Փոքր Ասիայում (13:1-16:5)
բ) Հաջողությունը Եվրոպայում (16:6-19:20)
գ) Բարձրակետը. Ավետարանը Հռոմում (19:21-28:31)

Հեղինակը և գրության ժամանակը
----------------------------

Գրքի առաջին իսկ տողերում ոմն Թեոփիլին ուղղված խոսքերում հայտարարվում է, որ «Գործքը» Ղուկասի ավետարանի շարունակությունն է և գրված է նույն մարդու կողմից։ Այն, որ Ղուկասի ավետարանի և «Գործքի» հեղինակը նույն մարդն է վկայում է նաև այդ գրքերի ոճն ու գրական առանձնահատկությունները։ Բոլոր հնագույն գրավոր սկզբնաղբյուրները միահամուռ հաստատում են, որ երկու գրքերի հեղինակը Ղուկաս առաքյալն է, որը հիշատակվում է Նոր Կտակարանում որպես Պողոս առաքյալի ուղեկիցներից մեկը՝ «բժիշկը և սիրելին» (Կող 4։14), «գործակիցը» (Փիլ 23։1)։ Թեսաղոնիկեցիներին ուղղված 2-րդ թղթում Պողոսը գրում է, որ Ղուկասը մնացել է իր մոտ Հռոմուն իր բանտարկության ժամանակ (2 Տիմոթեոս 4։11)։ Ղուկասի՝ «Գործքի» հեղինակ լինելու մասին վկայում են նաև եկեղեցական գրողներ Հիրենեոս Լիոնացին, Կղեմես Ալեքսանդրացին, Եվսեբիոս Կեսարացին, Տերտուղիանոսը, Որոգինեսը և ուրիշներ։

Աղբյուրները
-----------

Տեքստի ուսումնասիրությունը
--------------------------

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Գայաեան Ա.Ռ. Նոր Կտակարանի ընդհանուր ներածություն, 2003, էջ 289

Արտաքին հղումներ
----------------

Գործք առաքելոց գիրքը աշխարհաբար արևելահայերենով
**Հաղորդագրություն**, մեր առօրյա կյանքում հաղորդակցությունն ընդունում է տարբեր ձևեր և պատահում է տարբեր միջավայրերում։ Մենք հաղորդակցման տարբեր ձևեր ենք ընտրում, կախված նրանից թե մենք զրուցում ենք մեկի հետ ինտերնետի միջոցով կամ գնացել ենք հարցազրույցի։ Յուրաքանչյուր դեպքի համար գոյություն ունեն հաղորդակցման համապատասխան ձևեր, որը սպասելի է զրուցակցի կողմից։ Առաջին համացանցային նամակը (Էլ-փոստը) գրվել է 1993 թ.։

Նորմերի, կարգերի հաստատում
--------------------------

Նախքան որևէ մեկի հետ հաղորդակցվել սկսելը, մենք պայմանավորվում ենք օգտագործել որոշակի նորմեր և կանոններ հաղորդակցման համար։ Այս կանոնները կամ այլ կերպ ասած՝ արձանագրությունները, պետք է պահպանվեն, որպեսզի հաղորդվող ինֆորմացիան առանց վնասվելու հաղորդվի և հասկանալի լինի։ Մարդկանց միջև հաղորդակցթության ապահովման համար անհրաժեշտ արձանագրությունները (կանոնների հավաքածու) բերված են հետևյալ ցուցակում՝

* հայտնի են ուղարկող և ստացող կողմերը
* համաձայնություն հաղորդակցության այս կամ այն մեթոդի շուրջ (երես առ երես, հեռախոս, նամակագրություն)
* ընդհանուր լեզու և հիմնական կանոններ (նորմեր)
* ինֆորմացիան հասցեատիրոջն առաքման ժամանակամիջոցը և արագությունը
* հաստատումների անհրաժեշտություն

Հաղորդակցման կանոնները կարող են տարբերվել կախված հաղորդվող ինֆորմացիայի կարևորությունից և վերջինիցս է կախված ինֆորմացիայի հաղորդման հաստատումների անհրաժեշտությունը։ Նվազ կարևորություն ունեցող հաղորդագրությունների դեպքում ստացման հաստատումների անհրաժեշտություն կարող է չառաջանալ։ Ընդ որում հաստատումները ուղարկվում են ստացող կողմից և ոչ թե ուղարկող։
Այն տեխնոլոգիաները, որոնք օգտագործվում են ցանցային հաղորդակցության մեջ օգտագործում են վերը նշված հիմունքները։
Հաղորդակցման համար անհրաժեշտ 3 տարրերն են՝

* հաղորդակցման մեթոդը
* հաղորդակցման լեզուն
* հաստատումներ ստացողի կողմից

Հաղորգակցության Որակը
---------------------

Անհատների միջև հաղորդակցությունը համարվում է հաջողված, եթե ստացողն ընկալում է ուղարկողի կամ հաղորդողի հաղորդած ինֆորմացիան այն իմաստով, որն ի նկատի ուներ ուղարկող կողմը։
Ցանցերի դեպքում ևս օգտագործվում է նշված գործոնը։ Սակայն, ինֆորմացիան ցանցով հաղորդվելիս հանդիպում է տարբեր արգելքների, որոնց հետևանքով ստացող կողմը կարող է չստանալ կամ էլ սխալ ընկալել ստացված ինֆորմացիան։ Նման արգելքները լինում են ներքին և արտաքին։

Արտաքին հղումներ
----------------

* E-mail հոդվածը Curlie-ում (ըստ DMOZ-ի)
* IANA's list of standard header fields
* The History of Email is Dave Crocker's attempt at capturing the sequence of 'significant' occurrences in the evolution of email; a collaborative effort that also cites this page.
* The History of Electronic Mail is a personal memoir by the implementer of an early email system
* The Official MCI Mail Blog! a blog about MCI Mail, one of the early commercial electronic mail services
**Բորիս Եփրեմի Խաչատուրով** (ապրիլի 12, 1944, Բաքու - հունվարի 19, 2000, Քոչբեկ գյուղի մոտ (ՀՀ Վայոց ձորի մարզում)), օդաչու-հրամանատար։ ՀՀ բանակի գնդապետ (1988)։ Ավարտել է Սիզրանի (Սամարայի մարզ, Ռուսաստան) ռազմաօդային բարձրագույն ուսումնարանը (1966)։ Ծառայել է ԽՍՀՄ ԶՈՒ ավիացիայի զորամասերում։ 1992 թվականից ծառայել է ՀՀ բանակի ռազմաօդային ուժերում։ 1992-1994 թվականներին կամավոր մասնակցել է ՀՀ սահմանների և Արցախի ինքնապաշտպանությանը։ 1992 թվականի հունիսի 26-ին Կուբաթլուի շրջանի Ջիջիմլի գյուղի մոտ ուղղաթիռով վայրէջք է կատարել և փրկել խփված երկու ուղղաթիռների շրջապատման մեջ հայտնված անձնակազմերին։ Տասնվեց տեղից վնասված ուղղաթիռով կարողացել է բարեհաջող վայրէջք կատարել Գորիսի օդանավակայանում։ Զոհվել է հերթական մարտական առաջադրանքը կատարելիս՝ ուղղաթիռի վթարից։

Պարգևատրվել է Հայաստանի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով և ԽՍՀՄ մեդալներով։ Թաղված է Եռաբլուրում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ (1988—1994) հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո ։*  |
**Կերինյան եղջերու** (հուն․՝ Ελαφος Κερυνῖτι), հին հունական դիցաբանությունից Արտեմիսի կախարդական, հմուտ եղնիկը ոսկե կոտոշներով և պղնձե ոտքերով, որը բնակվում էր Օյնոեյում։ Այն Արտեմիսին նվիրել էր Տայգետեն։ Այդ էակը Արտեմսիսի կողմից ուղարկված է եղել Արկադիա` դաշտերը ավերելու միջոցով մարդկանց պատժելու համար։

Ըստ Կալիմաքոսի` եղել է հինգ եղնիկ, հասակները` ցուլից բարձր, ոսկե կոտոշներով։ Չորսին բռնել է Արտեմիսը, լծելով իր մարտակառքում, սակայն մեկը Հերայի կամքով փախել է։

Հերակլեսի 4-րդ սխրանքը
----------------------

Էվրիսթևսի հանձնարարությամբ Հերակլեսն ուղևորվում է Կերինյան եղջերուին բռնելու, որին այնուհետև նա պետք է հասցներ Միկենե։ Դա մի զարմանահրաշ եղջերու էր՝ ոսկե եղջյուրներով, պղնձե ոտքերով, որին Արտեմիս աստվածուհին էր ուղարկել մարդկանց պատժելու համար։ Եղջերուն կարող էր առանց հոգնածություն զգալու սուրալ հովիտներում։

Մոտ մեկ տարի է տևում եղջերուի հետապնդումը, որը կտրել-անցել էր գետեր, լեռներ և հարթավայրեր։ Վերջապես Հերակլեսը կարողանում է եղջերուին հասնել ծայր հյուսիսում՝ Իստրոսի ակունքների մոտ։ Հերակլեսին քիչ էր մնացել, որ բռնի եղջերուին, սակայն եղջերուն հետ՝ դեպ հարավ է փախչում։ Հերակլեսը միայն Արկադիայում է կարողանում հասնել եղջերուին, բայց այս անգամ հերոսն իր նետերով վերավորում է եղջերուի ոտքը, որից հետո կարողանում է բռնել նրան։

Արտեմիսը զայրանում է Հերակլեսի վրա և հանդիմանեց նրան իր եղջերուին վիրավորելու համար։ Իսկ Հերակլեսն էլ պատասխանում է, որ ինքը երկնաբնակներից վեր չի դասում իրեն, իսկ եղջերուի որսը Էվրիսթևսի նախաձեռնությունն է, այլ ոչ թե իր։ Արտեմիսը ներում է հերոսին, և Հերակլեսը եղջերուին հասցնում է Միկենե։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Каллимах. Гимны III 99-109
2. ↑  Ա. Ն. Կուն. Հին Հունաստանի լեգենդներն ու առասպելները. Կերինյան եղջերուն. էջ 205


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուսի և Եփրոնի |

 |
**Անձի խանգարում** (երբեմն համարվում է **«սոցիոպաթիա»** եզրի հոմանիշը), անհատի խանգարումների պաթոլոգիա, հոգեկան գործառույթի անհամապատասխունության դրսևորվելով վարքային անհամապատասխանությամբ և տարաձայնությամբ։

Անձի խանգարում տերմինի նույնանուններ են պսիխոպաթիա, բնավորության անոմալիաններ, պաթուլոգիական անձնավորություններ, պսիխոպատ կոնստիտութիաներ։ Պսիխոպատները բնորոշվում են հուզական անկայունությամբ, նորմալ և նույնիսկ տաղանդի հասնող ինտելեկտով, նրանց մտածողությունը դառնում է միակողմանի և կողմնակալ։ Հիվանդության առաջացմանը նպաստում են նյարդային ի ծնե կենսաբանական թերիությունները և ֆենոտիպային փոփոխութունները։

Հիվանդությունը ի հայտ է գալիս հիմնականում սեռական հասունացման շրջանում, մանկական տարիքում։ Նրա ախտանիշները կարող է մեղմանալ նույնիսկ կորել, նաև կարող է պատահել հակառակը՝ ախտանիշների սրումով։

Դասակարգում
-----------

տարբերում են անձի խանգարման հետևյալ ձևերը՝

* աստենիկ
* տագնապային(պսիխոաստենիկ)
* գռգռվող(էպիլեպտոիդ)
* հիպերթիմիկ
* հիպոթիմիկ
* հիսթերիկ
* անկայուն
* պարանոյալ

Պատճառագիտություն
-----------------

Հիվանդությունը լինում է բնածին և ձեռքբերովի։

Բնածին պսիխոպաթիայի առաջացմանը կարող են նպաստել սաղմնային կյանքում վնասակար նյութերի ազդեցությունը, ժառանգականությունը, էմբրիոպաթյաները, ինտրանատալ վնասվածքները, վաղ պերինատալ ախտահարումները, ինֆեկցիաներն ու թունավորումները։ Ձեռքբերովի պսիխոպաթիաներին նպաստում են ներխմբային և ներընտանեկան դրվածքները և դաստիարակությունը։ Տանջանքները նվաստացումները երեխաների մոտ ի հայտ են բերում անձի զարգացման արգելակում, իսկ քմահաճությունների կատարումը, արարքների ոչ քննադատական մոտեցումները, գերակայական մտքերի ներշնչումը սեփական անձի նկատմամբ բերում են եսասասիրության, եսամոլության զարգացմանը։

Ախտորոշում
----------

Անձի խանգարման պաթոլագիկ զարգացումն ախտորոշվում է նախ հավաստի տարբեր աղբյուրների վկայությունները, ապա հիվանդի տված անամնեզը, էլեկտրոէնցեֆալոգրաֆիայի, փորձարարական նյարդաբանական հետազոտությունները։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Մ 515 Մելիք-Փաշայան Արմեն Հոգեբուժություն։ Դասագիրք բժշկական բուհերի ուսանողների համար /Ա.Է. Մելիք-Փաշայան; - Եր։ Երևանի Մ. Հերացու անվան պետ. բժշկ. համալս. հրատ. 330 էջ ISBN 978-9939 -65-043-2

Արտաքին հղումներ
----------------

* Handbook of Psychopathy (2007)
* The Mask of Sanity, 5th Edition

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | ICPC 2 |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Treccani |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh94003383 · Microsoft: 521466935 · NDL: 00570399 · NKC: ph508950 |

 |
**Ալեքսանդր Մարտինի Կասյան** (ապրիլի 19, 1934(1934-04-19), Թիֆլիս, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ ճարտարագետ-մեխանիկոս, արտադրության կազմակերպիչ։

ՀՀ մեքենաշինության և մեքենաշինական տեխնոլոգիայի գիտական հիմնադիր Մարտին Կասյանի որդին։

Կենսագրություն
--------------

1956 թվականին ավարտել է Մոսկվայի հաստոցաշինական ինստիտուտը։ 1956 թվականից աշխատել է Ռիգայի «ՎԷՖ» գործարանում, 1961 թվականին հուսալիության բյուրոյի պետական, 1962-1964 թվականներին՝ «Կոմուտատոր» ԱՄ ՀԿԲ գլխավոր կոնստրուկտոր, 1964-1967 և 1969-1976 թվականներին՝ գլխավոր կոնստրուկտոր, 1976-1979 թվականներին՝ գլխավոր տնօրենի տեղակալ, 1967-1969 թվականներին՝ Ռիգայի «Հատուկպողպատկոնստրուկցիայի» գործարանի գլխավոր ճարտարագետ, 1979-1988 թվականներին՝ «Բազալտ» սարքաշինական գործարանի տնօրեն, 1988-1994 թվականներին՝ «Ագատ» ԳԱՄԻ գլխավոր տնօրենի տեղակալ, 1994 թվականից՝ գլխավոր տնօրեն։

Կասյանի գլխավորությամբ մշակվել և արտադրվել է «Զարևո» համալիրը, որն ապահովել է բանակային շտաբների գծային, ռադիո և տիեզերական կոդավորված կապն ու շարժական հենքով ինքնաշխատ հեռախոսակայանների օգտագործմամբ պատկերման սարքավորումները, իրականացվել մարտական տեղեկատվակառավարման համակարգերի ու թվային հաշվողական համակարգերի, թևավոր հրթիռների հիշողության և ռազմական այլ սարքերի արտադրությունը։

Մրցանակներ
----------

* ԽՍՀՄ պետական մրցանակ, 1975

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005*
**«Այստեղ ահա ինչ են ասում...»**, Հովհաննես Թումանյանի բանաստեղծություններից՝ գրված 1890 թվականին։

Պատմություն
-----------

Հովհաննես Թումանյանն այս բանաստեղծությունն գրել է 1890 թվականին հուլիսին։

Եղիշե Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանի Թումանյանի ֆոնդում (№ 268) պահվում է մեկ սևագիր-ինքնագիր։

Առաջին անգամ տպագրվել է Երևանում՝ 1964 թվականին լույս տեսած« Թումանյան. Ուսումնասիրություններ և հրապարակումներ» (հատոր 1, Էջ 291-297) գրքում։ Հրատարակել է Պ․ Սիմոնյանը հետևյալ ծանոթագրությամբ․

«*Այս գրվածքը բովանդակում է Թիֆլիս Կոնսիստորիայում Թումանյանի պաշտոնավարության հետ կապված տհաճ ու անհրապույր պարտականությունների նկարագրությունները, հոգեկան ապրումների անմիջական արտահայտությունը։ Ոտանավոր-նամակը հիշեցնում է «Պոետն ու Մուսան» պոեմը։ Շատ հավանական է, որ սա հենց այդ պոեմի սկզբնական շրջանի սևագիր մտորումներն են, սևագիր հատվածներ, որ հետագայում հեղինակը մշակել է*»։

Նույն տեղում ոտանավորի գրության ժամանակի մասին ասվում է. «*Ոտանավոր-նամակը գրված է Թումանյանի Թիֆլիսի հոգևոր Կոնսիստորիայում գրագիր պաշտոն վարելու շրջանում, այսինքն՝ 1890 թվականի օգոստոսի 27-ին գրած նամակից, որտեղ ասված է․ «Քեզ վրա անցյալ ամսին մի ոտանավոր-նամակ էի գրել, բայց կորցրել էի, այս օրերս գտա, պատռվել է, կարտագրեմ կուղարկեմ*»։

Հովհաննես Թումանյանի երկերի լիակատար ժողովածուի 1-ին հատորում արտատպվել է ինքնագրից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Թումանյան Հովհաննես (1988)։ *Երկերի լիակատար ժողովածու*։ Երևան: Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն։ էջեր 645–646

Վիքիդարանի պատկերանիշըՎիքիդարանի պատկերանիշը Վիքիդարանում կան նյութեր այս թեմայով՝  
**Այստեղ ահա ինչ են ասում․․․**

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Հովհաննես Թումանյան |
| --- |
|  |
| Պոեմներ | Ալեք  • Անուշ  • Դեպի անհունը  • Թմկաբերդի առումը  • Լոռեցի Սաքոն  • Հազարան Բըլբուլ  • Հառաչանք  • Հին կռիվը  • Մարոն  • Մեհրի  • Մերժած օրենք  • Պոետն ու Մուսան  • Սասունցի Դավիթ |  |
|  |
| Հեքիաթներ | Անխելք մարդը  • Չախչախ թագավորը  • Ծիտը  • Ուլիկը  • Սուտասանը  • Ճամփորդները  • Կացին ախպեր  • Խոսող ձուկը  • Խելոքն ու հիմարը  • Ոսկու կարասը  • Տերն ու ծառան  • Պոչատ աղվես  • Անհաղթ աքլորը  • Սուտլիկ որսկանը  • Բարեկենդանը  • Եդեմական ծաղիկը  • Անբան Հուռին  • Քեֆ անողի քեֆը չի պակասի  • Քաջ Նազար  • Կիկոսի մահը  • Ձախորդ Փանոսը  • Մարդակերի աղջիկն ու խորհրդավոր վարպետը  • Աստղերից իջած կինը  • Որոտ թագավորը  • Անգին քարը  • Կախարդի քսակը  • Ոսկի բանալին  • |
|  |
| Պատմվածքներ | Սովի ժամանակից  • Քաջերի կյանքից  • Աղքատի պատիվը  • Լեռների հովիվը  • Գիքորը  • Երկաթուղու շինությունը  • Եղջերուի մահը  • Արջաորս  • Խորհրդավոր ծերունին  • Գաբո բիձու շերամապահությունը  • Երկու հայր  • Խրիմյան Հայրիկի օրերից մինը  • Մայրը  • Ահմադը  • Գրազը  • Եղջերուն  • Քեռի Խեչանը  • Նեսոյի քարաբաղնիսը  • Ուրախ գիշեր  • Ալլահից ղրկված  • Գելը • Ծղրիդը  • Շունը  • Իմ ընկեր Նեսոն |

 |
**Ատրվշնասպ** (պարսկերեն՝ آذرگشنسپ), Սասանյան կառավարիչ, ով 465-481 թվականներին զբաղեցրել է Մեծ Հայքի մարզպանի պաշտոնը՝ նախորդելով Սահակ Բ Բագրատունուն։

Ատրվշնասպը ղեկավարել է հայ ապստամբների դեմ մղվող պայքարը և ղեկավարել պարսկական բանակը Ակոռիի ճակատամարտում։ Ըստ Ղազար Փարպեցու` Ակոռիի ճակատամարտում սպանվեցին մարզպան Ատրվշնասպն ու *«այլ արք ավագ և զբազում պարսիկք»*։

Կենսագրություն
--------------

Ատրվշնասպը Հայաստանի մարզպանի պաշտոնում նշանակվել է 465 թվականին՝ պարսից շահնշահ Պերոզի հրամանով։ Այդ պաշտոնում փոխարինել է հայերի ձեռքով սպանված Ատրորմիզդին։ 475 թվականին զրադաշտականություն ընդունած Գուգարքի բդեշխ Վազգենը սպանում է քրիստոնեությունը չուրացող կնոջը՝ Վարդան Մամիկոնյանի դուստր Շուշանիկին։ Այս դեպքից հետո Վազգենը ստիպված է լինում հեռանալ Վիրք, որտեղ էլ սակայն սպանվում է վրաց արքա Վախթանգ Գորգասալի կողմից։ Իմանալով այս մասին՝ Պերոզը զորքեր է ուղարկում Վրաստան՝ Վախթանգ արքային պատժելու նպատակով։ Բարեկամական վրաց ժողովրդին օգնության հասնելու նպատակով շուտով Թբիլիսիի ուղղությամբ են շարժվում հայկական ապստամբական ուժերը՝ հայոց սպարապետ Վահան Մամիկոնյանի գլխավորությամբ։

Նույն տարում Արևելյան Հայաստանի պարսիկ մարզպան Ատրվշնասպը խառնիճաղանջ մի բանակով Ատրպատականից շարժվում է ապստամբներին ընդառաջ։ 400 հոգուց կազմված հայկական մի ջոկատ՝ Վասակ Մամիկոնյանի, Բաբգեն Սյունու և ուրիշ իշխանների գլխավորությամբ, Դվինից շտապում է դեպի Արաքս գետը՝ Նախճավանի մոտ՝ կասեցնելու թշնամու գետանցը։ Սակայն մինչև հայերի տեղ հասնելը պարսկական զորքն անցել էր գետը և ամրացել Կռվակ գյուղում։ Հայերը հետախուզում են թշնամու բանակը (կազմված մեծ մասամբ անվարժ, ոչ պիտանի զինվորներից) և որոշում նահանջել դաշտից ու ճակատամարտ տալ լեռնային տեղանքում։ Հայկական ջոկատը դիրքավորվում է Մասիսի փեշերին՝ Ակոռի գյուղի մոտ, որտեղ թիկունքն ապահով էր լեռան կողմից, ապա հանկարծակի հարձակվում իրեն հետապնդող պարսիկների վրա։ Չդիմանալով գրոհին՝ պարսիկները խուճապահար փախուստի են դիմում։

Ակոռիի ճակատամարտում Ատրվշնասպի սպանությունից հետո հայ նախարարական խորհուրդը հայոց մարզպանի պաշտոնում նշանակում է Բագրատունիների տոհմից սերվող Սահակ Բ-ն։ Վերջինս թոթափում է Սասանյանների տիրապետությունը և հիմնադրում Դվին քաղաքը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Histoire de l'Arménie des origines à 1071 — P. 219.
2. ↑  Ղազար Փարպեցի, Պատմութիւն Հայոց եւ Թուղթ առ Վահան Մամիկոնեան, Տփղիս, 1904
Սերմնասկզբնակի տեղը բույսում
**Սերմնասկզբնակ** (լատ.՝ ovulum), գոյացություն սերմնավոր բույսերի մոտ, որից բեղմնավորումից հետո զարգանում է սերմը։ Այն իրենից ներկայանում է սերմնավոր բույսերի իգական մեգապորանգիում։ Ծաղկավոր բույսերի մոտ սերմնասկզբնակը գտնվում ձվարանի խոռոչում, մերկասերմերի մոտ՝ իգական կոների թեփուկների արանքում։

Ընդհանուր նկարագիր
------------------

Սերմնասկզբնակները զարգանում են սերմնարանի ներքին պատերին և հանդիսանում են ինտեգումենտների մեջ պարփակված մեգապորանգիումներ։ Նրանք հիմնադրվում են թմբիկների ձևով, որոնց կազմվելուն մասնակցում են բջիջների արտաքին շերտերը։ Սերմնասկզբնակի հիմնադրման տեղը կոչվում է *սերմնակիր* կամ *պլացենտա*։ Սերմնասկզբնակը պլացենտային ամրանում է սերմնակոթի կամ *ֆունիկուլուս*ի միջոցով։

Հասուն սերմնասկզբնակը հիմքից նշանակալից կերպով լայնանում է և սովորաբար ձվի ձև է ընդունում։ Սերմնասկզբնակի գլխավոր մասը կազմում է սաղմնային բջիջների ներքին զանգվածը, որոնք առաջանում են թմբիկից և ձևավորվելուց հետո փոխարկվում են պարենքիմային նուցելլուսի։ Արտաքուստ նուցելլուսը պատած է մեկ կամ երկու ծածկոցով ինտեգումենտներով։ Սրանք առաջանում են թմբիկի շուրջը բջիջների օղակից, որոնք հետզհետե աճելով նուցելլուսից անցնում են ամբողջ մակերեսով, բայց թողնում են նեղ անցք՝ որպես փոշեմուտք։ Ուժեղ զարգացած նուցելլոսը բազմաշերտ երկու ինտեգումենտներով, բնորոշ է նախնական ծածկասերմների համար։ Ընդհակառակն, փոքր նուցելլուսը մեկ ինտեգումենտով, հատուկ է բարձր զարգացած ծածկասերմներին։ Սերմնասկզբնակի այն մասը, որ հակադիր է փոշեմուտքին, կոչվում է խալազ։

Սերմնասկզբնակները ըստ նրանց դիրքի՝ սերմնակրի վրա տարբեր են լինում։ Եթե սերմնասկզբնակի ծածկոցները բոլոր ուղղություններով համաչափ են աճում, և նուցելլուսը կազմում է սերմնակրի շարունակությունը, այս դեպքում սերմնասկզբնակը կոչվում է ուղիղ կամ *ատրոպային*։

Եթե ֆունիկուլուսը մի կողմից արագ է աճում, իսկ մյուս կողմից ավելի դանդաղ, ստացվում է ծռված սերմնասկզբնակ, ըստ որում ծռվածության չափը կարող է տարբեր լինել։ Այսպիսի սերմնասկզբնակը կոչվում է հակադարձ կամ *անատրոպային* և ավելի հաճախ է հանդիպում ծածկասերմների մեջ։ Եթե ֆունիկուլուսի մի կողմի անհամաչափ աճը տարածվում է ծածկոցների և նուցելլուսի վրա (կամ սերմնասկզբնակը ինքն է թեքված), ստացվում է ծռված կամ կամպիլոտրոպային սերմնասկզբնակ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ЭСБЕ: Кампилотропная семяпочка, 1905


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ ռուսական · MESH ID · Treccani |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 92324200 |

 |
**Զանգիդներ**, սելջուկ աթաբեկների և ամիրաների տոհմ, որը իշխել է Սիրիայի և Միջագետքի մի շարք շրջաններում 11-րդ դարից — 13-րդ դարի կեսերը։

Զանգիների պատմություն
---------------------

Զանգիների տոհմը ունի թյուրքական ծագում։ Տոհմի հիմնադիրը Քասիմ ադ-Դաուդա Աք-Սունքուրն է ով՝ 1086 թվականին սելջուկ սուլթան՝ Մալիք-շահ I-ի կողմից նշանակվել է Հալեպի տեղապահ։ 1094 թ. ադ-Դաուդան սպանվում է նրա որբացած որդի՝ Զանգիին իր խնամքի տակ է վերցնում Մոսուլի սելջուկ ամիրա` Քարաբուգան։ 1127 թվականին Զանգին սելջուկ սուլթանի կողմից նշանակվում է Հյուսիսային Իրաքի և Հյուսիսային Սիրիայի համապատասխանաբար Մոսուլ և Հալեպ կենտրոններով, տեղապահ` աթաբեկ տիտղոսով։ Հետագայում Զանգին իր որդիների հետ դառնում է ինքնուրույն և գերակա ուժ Իրաքո-Սիրիական գոտում՝ 1129 թվականից Զանգիդների տիրապետության տակ է անցնում Սինջար, Խաբուր, և Խառան քաղաքները, 1130 թվականին Համա ( 1133 թվականին Զանգին կորցնում է այն, սակայն 1135 թվականին վերանվաճում), 1132 թվականին Էրբիլ, 1135 թվականին Ռաքա, 1140 թվականին Բաալբեկ, հետո Դիարբեքիրը, Մարդինը, Նասիբինը և ողջ Քրդստանը, 1144 թվականին Անա և Ալ-Հադիսա, 1173 թվականին Մարաշ։ 1144 թվականին նույն Զանգին գրավում է Եդեսիան, 1154 թվականին նրա կրտսեր որդի՝ Նուր ադ-Դինը գրավում է Դամասկոսը։ 1146 թ. Զանգիի մահից հետո նրա տերությունը կիսվում է երկու որդիների միջև՝ Սիրիան ստանում է Նուր ադ-Դինը, իսկ Մոսուլը սկսում է կառավարել Գազի I-ը։ 1183 թվականին՝ Նուր ադ-Դինի մահից հետո երկրին սկսում են տիրել տոհմի նախկին վասսալներ՝ Այուբյանները։ Մոսուլում Արսլան-շահ I ի մահից հետո՝ 1211 թվականից Զանգիդները կորցնում են իրենց դիրքը և վերջ ի վերջո 1251 թ. երկիրը։

Գրականություն
-------------

* The Oxford History of the Crusades, Ed. Jonathan Riley-Smith, (Oxford University Press, 1999)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Զանգիների ամիրայություն Վիքիպահեստում |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  C.E. Bosworth, *The New Islamic Dynasties*, (Columbia University Press, 1996), 191.
2. ↑  Kirk H. Sowell, *The Arab world: An Illustrated History*, (Hippocrene Books, Inc. 2002), 102.
3. ↑  David Ayalon, *Eunuchs, Caliphs and Sultans: A Study in Power Relationships*, (Hebrew University Magnes Press, 1999), 166.
4. ↑  *Islam and the Crusades 1096-1699*, Robert Irwin, **The Oxford History of the Crusades**, ed. Jonathan Riley-Smith, (Oxford University Press, 1999), 227.
**Ռուբեն Սարգսի Մանգասարյան** (հունիսի 29, 1960(1960-06-29), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ - մարտի 21, 2009(2009-03-21), Երևան, Հայաստան), հայ լուսանկարիչ, ֆոտոլրագրող։

Նրա նկարների թեմատիկան են Հայաստանի անցած պատմական ճանապարհը, նրա ողբերգական և ծանր տարիները՝ Սպիտակի երկրաշարժ, Արցախյան շարժում, պատերազմ, սոցիալական ծանր իրականություն, Հայաստանի անկախացում, հայ-թուրքական հարաբերություններ և այլն։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1960 թվականի հունիսի 29-ին Երևանում։ Սովորել է Մոսկվայի անտառտեխնիկական ինստիտուտում։ 1979 թվականին ծառայել է խորհրդային բանակում։ 1983 թվականին Հայկական հեռուստատեսությունում եղել է լուսանկարիչ, 1985 թվականին՝ «Նովոստի» գործակալության լուսանկարիչ։ 1996 թվականին Երևանում հիմնադրել է «Պատկեր» գործակալությունը։ 2004 թվականին ղեկավարել է Լրատվամիջոցների կովկասյան ինստիտուտի «Ուորլդ Պրես Ֆոտո» ֆոտոժուռնալիստիկայի դասընթացը։

Ռուբեն Մանգասարյանը հեղինակ է մի քանի տասնյակ լուսանկարչական ռեպորտաժների, որոնք տպագրվել են «Թայմս», «Բոստոն Գլոբ», «Ֆիգարո», «Ջեո Կորեա», «Նյու-Յորք Թայմս», «Ֆոկուս» և մի շարք այլ պարբերականներում։ Նա համագործակցել է «AP», «Ֆրանս-պրես», «Ռոյթերս», «Իտառ-Տասս», «Ռիա-Նովոստի» և այլ գործակալությունների հետ։ Նրան հաջողվել էր ձեռք բերել ամերիկյան նշանավոր «National Geographic Traveler» հանդեսի հայաստանյան տարբերակը հրատարակելու իրավունքը։

Տես նաև
-------

* Մաքս Սիվասլյան, ֆրանսահայ լուսանկարիչ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Mangasaryan, Ruben | Armenian Photography Foundation»։ *lusadaran.org* (en-US)։ Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 10
2. ↑  Վահան Քոչար, «Հայ լուսանկարիչներ», Երևան, Հեղինակային հրատարակություն, 2007

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ռուբեն Մանգասարյան. «Պետք է նկարել այն դեպքում, երբ չես կարող չնկարել» Archived 2013-01-13 at the Wayback Machine.
* Անկախության ճանապարհին
Ֆուկոյի ճոճանակը Պանթեոն, Փարիզ
**Ֆուկոյի ճոճանակ**, ֆրանսիացի ֆիզիկոս Լեոն Ֆուկոյի անունով կոչված պարզ փորձնական սարք, որը նա կառուցել է Երկրագնդի պտույտն իր առանցքի շուրջը ցույց տալու համար։

Չնայած երկար ժամանակ արդեն հայտնի էր, որ երկրագունդը պտտվում է իր առանցքի շուրջը, սակայն միայն 1851 թ. Ֆուկոյի կողմից հայտնաբերած ճոճանակը շատ պարզ փորձով ապացուցեց իր առանցքի շուրջ Երկրի պտույտի հավաստիությունը։

Սկզբնական Ֆուկոյի ճոճանակը
--------------------------

Փարիզի պանթեոնի Ֆուկոյի ճոճանակը
Ֆուկոն իր հայտնի ճոճանակը պատրաստել և ցուցադրել է 1851 թ.՝ 28 կգ-անոց կապարապատ արույրե գունդը 67 մետր երկարության լարով կախելով Փարիզի Պանթեոնի գմբեթից։ Ներքևում ավազից պատրաստված էր 6 մետր տրամագծով շրջանաձև արահետ այնպես, որ գունդը տատանումների ժամանակ իր սուր ծայրով թողնում էր իր հետքերը։ Ճոճանակի տատանման պարբերությունն այս դեպքում կազմում էր 16.4 վրկ, ամեն անգամ ավազի վրա թողած հետքը նախորդից տարբերվում էր ≈3մմ-ով, ժամում ճոճանակի տատանման հարթությունը շրջվում էր ժամացույցի սլաքի ուղղությամբ ավելի քան 11°-ով, ինչը նշանակում է, որ մոտավորապես 32 ժամվա ընթացքում կատարում էր լրիվ պտույտ և վերադառնում նախնական դիրքին։

Մեխանիկայի բացատրությունը
-------------------------

Փորձնական սարքավորումը բաղկացած է կամայական ուղղահայաց հարթության մեջ տատանվող բարձր ճոճանակից։ Տատանման փաստացի հարթությունը, թվում է, պտտվում է երկրի դիրքին համեմատ։

Այլ տեղեկություններ
-------------------

Ճոճանակին տատանում հաղորդելուց մի քանի րոպե անց երկրի վրա գտնվող և երկրի հետ պտտվող դիտորդը կարող է նկատել, որ տատանման հարթությունը շեղվում է ժամացույցի սլաքի ուղղությամբ, որը և ապացուցում է երկրի առանցքային պտույտը։ Երկրի բևեռներում Ֆուկոյի ճոճանակի տատանումների հարթությունը թվացյալ լրիվ պտույտ կկատարի 24 ժա) ում, այսինքն՝ ժամում 15° անկյունային արագությամբ։ Երևանում պտտման (արագությունը կլինի ժամում 10°)։

Մինչև 1986 թ. աշխարհում ամենաերկար Ֆուկոյի ճոճանակը (98 մ) գտնվում է Սանկտ Պետերբուրգի Իսաակիևյան տաճարում։ Ներկայումս ամենաերկար այդպիսի ճոճանակներից մեկը գտնվում է Կիևի պոլիտեխնիկական համալսարանում, ուն ունի 22 մ բարձրություն։

Ֆուկոյի ճոճանակի անիմացիոն մոդելը հարավային կիսագնդում: Հյուսիսային կիսագնդում ճոճանակը շարժվում է ժամացույցի սլաքի ուղղությամբ, իսկ հարավայինում՝ սլաքի հակառակ ուղղությամբ:

Տես նաև
-------

* Ճոճանակներ
* Մաթեմատիկական ճոճանակ
* Ֆիզիկական ճոճանակ
Իոնային սարքի օրինակ
**Իոնային սարքեր**, գազապարպման սարքեր, էլեկտրավակումային սարքեր, որոնց աշխատանքը հիմնված է գազերում (իներտ գազեր, ջրածին) կամ մետաղի գոլորշիներում էլեկտրական պարպման տարբեր տեսակների օգտագործման վրա։ Պարզագույն սարքը իներտ գազով կամ սնդիկի գոլորշիներով լցված դիոդն է։ Իոնային սարքերի հատկությունները բնութագրվում են գազային միջավայրի հետ էլեկտրոնների հոսքի փոխազդեցությամբ և էլեկտրոդների միջև եղած էլեկտրական դաշտով։ Կատոդից դեպի անոդը շարժվելիս էլեկտրոնները բախվում են գազի ատոմներին ու մոլեկուլներին և իոնացնում դրանք, սարքի էլեկտրոդների միջև ընկած տարածությունում առաջանում են էլեկտրոններ և դրական լիցք ունեցող իոններ։ Իոնային սարքերում էլեկտրոդների պոտենցիալների ոչ մեծ տարբերության դեպքում կարելի է մեծ (էլեկտրավակուումային սարքերի այլ տեսակների համար անհասանելի) հոսանքներ ստանալ՝ դրական իոններով էլեկտրոնների տարածական լիցքը չեզոքացնելու շնորհիվ։ Իոնային սարքերում պարպման առաջացման պահը կառավարելու համար կիրառում են լրացուցիչ էլեկտրոդներ (ցանցեր, օժանդակ անոդներ են)։ Ըստ էլեկտրական պարպման տեսակի տարբերում են մարմրող (ազդանշանային կամ ինդիկատորային լամպ, ստաբիլիտրոն, սառը կաթոդով տիրատրոն, դեկատրոն, թվանշանային ինդիկատորային լամպ և այլն), աղեղային (գազատրոն, տիրատրոն, կլիպերային սարքեր, տասիտրոն և այլն), կայծային (պարպման այս տեսակի առանձնահատկություններն օգտագործվում են կառավարվող և չկառավարվող կայծային պարպիչներում՝ տրիգատրոններում), պսակաձև (ստաբիլիտրոն և այլն) պարպման իոնային սարքեր, իսկ ըստ կիրառվող կաթոդի տեսակի՝ սառը և տաքացվող կաթոդով իոնային սարքեր։ Իոնային սարքերի առանձին խումբ են կազմում ւույսի գազապարպման աղբյուրները, որոնց մեծ մասը բարձր ճնշման տակ (մի քանի 100 կն/մ²) աշխատող աղեղային պարպման սարքեր են, ճառագայթման մեծ ինտենսիվության լամպերը, ուժեղ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթում տվող էրիթեմային լամպը, գազային լազերները (հիմնականում մոլեկուլային) են։ Հայտնի է նաև իոնային սարքերի մի ուրիշ խումբ (ֆազափոխակերպիչներք պարպիչներ և այլն), դրանց աշխատանքը հիմնված է գերբարձր հաճախականության դաշտի և գազի իոնացված տիրույթի փոխազդեցության վրա։ Իոնային սարքերը կիրառվում են իմպուլսային տեխնիկայում (տիրատրոն), լարումների ցուցանշման (ազդանշանային իեոնային լամպ) և կայունացման (ստաբիլիտրոն) համար, հզոր ուղղիչներում (սնդիկային ուղղիչ, իգնիտրոն), էլեկտրական շղթաների կոմուտացման, էլեկտրական էներգիան լուսայինի փոխակերպելու (գազապարպման աղբյուրներ) համար։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 378)։*  |
**Հաճախականության քվանտային ստանդարտներ,**  սարքավորումների համախումբ, որը հնարավորություն է տալիս չափել տատանումների հաճախականությունը, հետևաբար և պարբերությունը՝ համեմատելով այն միկրոմասնիկի (ատոմ, մոլեկուլ, իոն) էներգետիկ մակարդակների միջև քվանտային անցման կենտրոնական հաճախականության՝ հաճախային ռեպերի հետ։ Այսպիսի ստանդարտները կոչվում են *պասիվ*, ի տարբերություն *ակտիվ* ստանդարտների, որոնցում ատոմների և մոլեկուլների քվանտային անցումները անմիջականորեն հանգեցնում են էլեկտրամագնիսական ալիքների ճառագայթման, և այդ ալիքների հաճախականությունն էլ հենց ընդունվում է իբրև ստանդարտ։ Ակտիվ հաճախականության քվանտային ստանդարտները կոչվում են նաև քվանտային գեներատորներ։ Ապահովվում է չափումների չգերազանցված ճշտություն, որը պայմանավորված է, այսպես կոչված, հնացման, այսինքն՝ հատկությունների աննշան փոփոխությունների աստիճանական կուտակման բացակայությամբ, քանի որ միկրոմասնիկներում հնարավոր են միայն թռիչքաձև փոփոխություններ։ Հաճախականության քվանտային ստանդարտներ հիմք են ծառայում հաճախականության և ժամանակի ազգային էաալոնների և հաճախականության երկրորդային էտալոնների համար։

Հաճախականության ցեզիումային ստանդարտներ
---------------------------------------

Տեխնիկական կատարելության են հասել ցեզիումի ատոմների փնջերով աշխատող պասսիվ հաճախականության քվանտային ստանդարտներ (հաճախականության ցեզիումային ստանդարտներ)։ 1967 թ․ միջազգային համաձայնությամբ ժամանակի միավորը՝ վայրկյանը, սահմանվել է իբրև ցեզիումի ¹³³Cs իզոտոպի որոշակի քվանտային անցմանը համապատասխանող 9.192.631.770.0 տատանումների տևողություն։ Ցեզիումային հաճախության քվանտային ստանդարտի միջոցով հաճախականության և ժամանակի չափման հարաբերական սխալը չի գերազանցում 10−11 արժեքը։ Այդպիսի հաճախության քվանտային ստանդարտի հիման վրա կառուցված ատոմային ժամացույցները 3 հզ. տարում կարող են «սխալվել» ընդամենը 1 վայրկյանով։ Աշխարհի տարբեր գիտական կենտրոններում փորձեր են արվում ստեղծելու օպտիկական տիրույթում աշխատող հաճախության քվանտային ստանդարտ (լազերներ), որոնք կապահովեն չավւումների 5·10−13 կարգի հարաբերական սխալ։ Դրանք կպահանջեն չափումների ավելի քիչ ժամանակ և կարոդ են միաժամանակ ծառայել և՛ ժամանակի, և՛ երկարության ստանդարտ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 83)։*  |
**Փոստատարի հուշարձան** (ռուս.՝ Памятник почтальону), հուշարձան Ռուսաստանի Ռոստովի մարզի Կրասնի Սուլինի շրջանի և Կրասնոսուլինսկի քաղաքային շրջանի վարչական կենտրոն Կրասնի Սուլին քաղաքում։ Տեղադրվել է քաղաքի կենտրոնական փոստային բաժանմունքի առջև Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին։ 2015 թվականին խարխլվածության պատճառով վայր է ընկել պատվանդանից և վնասվել։ Վերականգնվել է 2016 թվականին՝ տեղի քանդակագործ Սարգիս Սերոբյանի ուժերով։

Պատմություն
-----------

Կին փոստատարի հուշարձանը գտնվում է Կրասնի Սուլին քաղաքի գլխավոր փոստատան առջև՝ Վորոշիլովի և Պոչտովայա փողոցների անկյունում։ Առաջին անգամ քանդակը տեղադրվել է Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին։ Այդ ժամանակ պայուսակն ուսին գցած մարդուն սպասում էին սրտի թրթիռով. ոմանց նա բերում էր ռազմաճակատում կռվող ազգականների եռանկյունաձև նամակները, իսկ ոմանք ստանում էին «սև թղթեր», որոնք գուժում էին հարազատի վախճանը։ Սա փոստատարի միակ հուշարձանն է Ռուսաստանում։

Տարիների ընթացքում հուշարձանը խարխլվել էր, և 2015 թվականի օգոստոսի 21-ի լույս 22-ի գիշերն ընկավ պատվանդանից։ Կոտրվել էին կնոջ վերջույթները։ Մեկ տարի անց քանդակը վերաբացվեց։ Այն վերականգնել է տեղացի հայազգի քանդակագործ Սարգիս Սերոբյանը։ Նա օգտագործել է նախկին քանդակից մնացած հատվածները, իսկ կորսվածների փոխարեն կերտել է նորերը։ Կին փոստատարի ուսին կրկին պայուսակ է, որում թերթեր են։ Քանդակին ավելացվել է «Արգումենտի ի ֆակտի» (ռուս.՝ «Аргументы и факты») թերթի անվանումը։ Կնոջ ձախ ձեռքին նամակով ծրար է։

Հուշարձանի նախկին տեսքը, 2009 թվական
Վերականգնման համար անհրաժեշտ գումարը սեփական միջոցներից տրամադրել են քաղաքի փոստատարները։ Հուշարձանի հանդիսավոր բացումը տեղի է ունեցել 2016 թվականի հուլիսի 8-ին՝ Ռուսաստանի փոստի օրվա նախօրեին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  «В Красном Сулине восстановят памятник женщине-почтальону»
2. 1 2 3  «Где установлен памятник почтальону с газетой «Аргументы и факты» в руках?»
3. 1 2  «В Красном Сулине установили новый памятник женщине-почтальону»
**Բևեռլի Գեյլ Ալիթ** (անգլ.՝ Beverly Gail Allitt , հոկտեմբերի 4, 1968(1968-10-04), Նոթինգհեմ, Նոթթինգեմշիր, Անգլիա, Միացյալ Թագավորություն), բրիտանացի սերիական մարդասպան։ 59 օրվա ընթացքում նա սպանել է չորս երեխաների և մահափորձ է կատարել ևս ինը երեխաների վրա։

Կենսագրություն
--------------

Բևեռլի Ալիթը ծնվել է 1968 թվականի հոկտեմբերի 4-ին Գրանտեմում, Մեծ Բրիտանիայի Լինքոլնշիր կոմսությունում։ Չարլզի և Քրիստինա Ալիթովի ընտանիքում։ Բացի նրանից, ընտանիքում ևս երեք երեխա է եղել։ Հայրը խանութում վաճառող է աշխատել, իսկ մայրը դպրոցում հավաքարար էր։ Բևեռլի Ալիթը սովորել է «Charles Read Secondary Modern School»-ում։ 16 տարեկանում նա փորձել է ընդունվել հեղինակավոր «Kesteven and Grantham Girls' School», սակայն ձախողել է ընդունելության քննությունները, քանի որ տանը դայակ է աշխատել և ստիպված է եղել ընդունվել «Grantham College», բուժքրոջ մասնագիտություն։

Սպանություններ
--------------

1991 թվականին, Բևեռլի Ալիթը ավարտել է իր ուսուցումը և սկսել է աշխատել որպես մանկական բուժքույր «Grantham and Kesteven Hospital»-ում։ Առաջին սպանությունը Ալիթն իրականացրել է 1991 թվականի փետրվարի 21-ին՝ թունավորելով մեկուկես ամսական Լիամ Թեյլորին, ինսուլինի մեծ չափաբաժնով։ Ալիթի հաջորդ զոհը 11-ամյա Թիմոտի Հարդվիկն է, որը տառապում է ուղեղային կաթվածով, ում նա թունավորել էր 1991 թվականի մարտի 5-ին։ Նույն ամսին Ալիթը մահափորձ էր կատարել ևս 9 երեխաների սպանության համար, սակայն նրանք բոլորը ողջ են մնացել։ 1991 թվականի ապրիլի 1-ին Ալիթը ինսուլինի մեծ չափաբաժին է ներարկել երկամսյա Բեկի Ֆիլիպսին, որը մահացել է երկու օր անց։ Ալիթի վերջին զոհը դարձավ 1,5-ամյա Քլեր Պեկը, որին նա թունավորել էր 1991 թվականի ապրիլի 22-ին։

Կալանք և դատարան
----------------

Հետաքննության ընթացքում ոստիկանությունը պարզել է, որ պատահարների բոլոր օրերին նրանց հետ եղել է միայն մեկ բուժքույր՝ Բևեռլի Ալիթը, որը նույնպես օգտվել է ուժեղ ներգործող դեղամիջոցներից։ 1991 թվականի ապրիլի վերջին Ալիթին ձերբակալեցին բոլոր սպանությունները կատարելու կասկածանքով։ Շուտով նրան մեղադրանք է առաջադրվել 4 սպանության, սպանության 11 մահափորձի և առողջությանը ծանր վնաս հասցնելու 11 դեպքի համար։ Բևեռլի Ալիթը հրաժարվել է ընդունել իր մեղքը ներկայացված մեղադրանքների բոլոր կետերով։

1993 թվականի մայիսի 28-ին ատենակալների դատարանը Բևեռլի Ալիթին մեղավոր ճանաչեց ներկայացված մեղադրանքների բոլոր կետերով և դատապարտեց 13 ցմահ ազատազրկման՝ 40 տարուց ոչ շուտ պայմանական վաղաժամկետ ազատման հնարավորությամբ։ Վերջին խոսքում Ալիթը հրաժարվել է ընդունել իր մեղքը։ 2007 թվականի դեկտեմբերի 6-ին Լոնդոնի դատարանը բավարարել է Ալիթի բողոքարկումը և պայմանական վաղաժամկետ ազատումը կրճատել է 40-ից մինչև 30 տարի։

Տես նաև
-------

* Էլիզաբեթ Վետլաուֆեր

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. ↑  Angel of Death: Killer Nurse Beverly Allitt - John Askill, Martyn Sharpe - Google Books
3. ↑  All about Beverley Allitt by Katherine Ramsland
4. ↑  UK child killer nurse Allitt to serve 30 years | UK news | The Guardian