recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Լուկա Լազարի Յաղջիև** (**Յաղջյան**) (հունիսի 29, 1910(1910-06-29), Տավրիկյան նահանգ, Ռուսական կայսրություն - օգոստոսի 15, 1993(1993-08-15), Դնեպր, Ուկրաինա), հրթիռաշինության բնագավառի հայ գիտնական։ Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս (1961):

Կենսագրություն
--------------

Լուկա Յաղջիևը ծնվել է 1910 թվականի հունիսի 29-ին, Ժելյաբովկա (Նիժնեգորսկի շրջան, Ղրիմ) գյուղում։ 1932 թվականին ավարտել է Ղրիմի գյուղատնտեսության մեքենայացման տեխնիկումը, 1938 թվականին ընդունվել է Լենինգրադի պոլիտեխնիկական համալսարան, սակայն ուսումը կիսատ է թողել և կամավոր մեկնել ռազմաճակատ։ 1944 թվականի հուլիսին եղել է տեխնիկական մասի հրամանատարի օգնական, այնուհետև ավագ տեխնիկ-լեյտենանտ։ 1941 թվականի սեպտեմբերի 4-ին թեթև վիրավորվել է։ 1947 թվականին զորացրվել է։ Դնեպրոպետրովսկում կառուցվող ավտոմոբիլային գործարանում եղել է առաջատար փորձաքննիչ։

1963 թվականին ավարտել է Դնեպրոպետրովսկի պետական համալսարանը։ 1947-1977 թվականներին աշխատել է «Յուժմաշ» ԱՄ-ում (Դնեպրոպետրովսկ), 1953-1960 թվականներին՝ արտադրության պետ, 1960-1965 թվականներին՝ գործարանի գլխավոր ճարտարագետ, 1965-1977 թվականներին՝ միավորման գլխավոր տնօրենի տեղակալ։ Էական ներդրում ունի միջմայրցամաքային մարտական հրթիռների, կրող-հրթիռների և տարբեր նշանակման արբանյակների մշակման ու ստեղծման բնագավառում։ Յաղջիևի ղեկավարությամբ մշակվել և իրականացվել են թռչող ապարատների, հիմնական և օժանդակ արտադրության համար նախատեսված սարքավորումների արտադրության կազմակերպչական և տեխնոլոգիական մակարդակը բարձրացնող արդյունավետ միջոցառումներ։ Յաղջիևի մասնակցությամբ մշակված տեխնոլոգիաները և նմանակը չունեցող բացառիկ սարքավորումները հնարավորություն տվեցին ստեղծել համաշխարհային գիտության ու տեխնիկայի առաջատար մակարդակին համապատասխանող թռչող ապարատներ՝ «Ցիկլոն», «Դնեպր», «Զենիթ» տիեզերական կրող հրթիռներ, Ռ-1, Ռ-2, Ռ-5Մ, Ռ-12, Ռ-12Ու, Ռ-14, Ռ-14Ու բալիստիկ հրթիռներ, Ռ-16, Ռ-16Ու, Ռ-36, ՄՌ-ՈւՌ-100, Ռ-36Մ միջմայրցամաքային հրթիռներ և այլն։

Մահ
---

Ապրել է Դնեպրոպետրովսկ քաղաքում։ Մահացել է նույն տեղում, 1993 թվականի օգոստոսի 15-ին։ Թաղված է Դնեպրոպետրովսկի Սուրսկո-Լիտովսկի գերեզմանատանը։

Պարգևներ
--------

* ԽՍՀՄ Պետական մրցանակ (1977)
* Լենինյան մրցանակ (1961)
* Լենինի շքանշան (1959, 1961, 1969)
* Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշան (1956)
* «Մուրճ և մանգաղ» մեդալ
* Հայրենական մեծ պատերազմի 1-ին աստիճանի շքանշան (1987)
* «Քաջության համար» մեդալ (21.02.1945)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Наградной лист
2. ↑  Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր երկրորդ, Երևան, 2007, էջ 184-185։
3. ↑  Саркисян А.Е. Армяне-военные ученые, конструкторы, производственники и испытатели XX века. Ер.2005, с.104-110

Արտաքին հղումներ
----------------

* Լուկա Յաղջիև «Երկրի հերոսներ» կայքում

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Երկրի հերոսներ |

 |
**Դավիթ Ագոնին** (նոյեմբերի 26, 1927(1927-11-26), Ագալատովո, Pargolovsky District, Leningrad Okrug, Լենինգրադի մարզ, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ - 2007), ՌՍՖՍՀ գնդակային հրաձգության վաստակավոր մարզիչ (1964), ԽՍՀՄ գնդակային հրաձգության վաստակավոր մարզիչ (1970)։

Կենսագրություն
--------------

Եղել է Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակից, կոչումով շարքային, հրաձիգ է։

Եղել է կադրային զինվորական։ 1948 թվականից ԽՍՀՄ զինված ուժերի գնդակային հրաձգության (հրացան, ատրճանակ) բազմակի չեմպիոն է, 1951 թվականին ԽՍՀՄ ռեկորդակիր, գնդակային հրաձգության գծով ԽՍՀՄ սպորտի վարպետ։ 1964 թվականին դարձել է ԽՍՀՄ սպորտի պատվավոր վարպետ։

Գնդակային հրաձգության առումով մարզել է ԽՍՀՄ հավաքական թիմին՝ Կուբա, ԽՍՀՄ Զինված ուժեր,Կարելո-ֆիննական ԽՍՀ,Կարելյան Ինքնավար ԽՍՀ։

Համամիութենական կարգի մրցավար է (1974)։ 1977 թվականից պաշտոնաթող փոխգնդապետ է։

Նա նաև օլիմպիական մրցավար (1980)։

Գրականություն
-------------

* Կարելյան սպորտի վետերաններ` մասնակիցներ Պետրոզավոդսկ 2017

Ծանոթագրություն
---------------

1. ↑  Карелия: энциклопедия: в 3 т. / гл. ред. А. Ф. Титов. Т. 1: А — Й. — Петрозаводск: «ПетроПресс», 2007. — 400 с.: ил. карт. — стр. 115 ISBN 978-5-8430-0123-0 (т. 1)
**Էդուարդ Բորնհյոյե** ([b’ornhööe]), ծնված՝ **Էդուարդ Բրունբերգ** (փետրվարի 17, 1862(1862-02-17), Լյաենե-Վիրումաա, Էստոնիա - նոյեմբերի 17, 1923(1923-11-17), Տալլին, Էստոնիա), էստոնացի գրող, արձակագիր։

Էդուարդ Բորնհյոյեն համարվում է էստոնական գրականության մեջ պատմավեպի ժանրի հիմնադիրը, քանի որ նրա գործերի մեծամասնությունը ռոմանտիզմի ազդեցությունն ունեցող պատմա-արկածային պատմություններ են։

Կենսագրություն
--------------

1872-1874 թթ. սովորել է Ռեվելում (Տալլին) Վ. Կենտմանի անվան տարրական դպրոցում, իսկ 1874-1877 թթ.՝ շրջանային դպրոցում։

Բորնհյոյեի կենսագրությունը հարուստ է աշխատանքի վայրերի և այն քաղաքների ցանկով, որտեղ ապրել, աշխատել և եղել է ճանապարհորդությունների ժամանակ։ Հողաչափների գծագրող Սանկտ Պետերբուրգում և նույն վայրում ապրանքային ֆիրմայի աշակերտ, Կովնոյում (Կաունաս) ուսուցչի օգնական և գերմանական թերթի տալլինյան գործակից, Ստավրապոլում ուսուցիչ և տնային ուսուցիչ Մատսալու կալվածքում. ոչ մի տեղ նա երկար չէր մնում, կարծես թե հետաքրքրասիրությունը և ճանապարհորդության տենչը ձգում էին նրան առաջ։ Նա եղել է Թիֆլիսում (Թբիլիսի) և Փոքր Ասիայում, Գերմանիայում և Լեհաստանում, կատարել է ճանապահորդություն դեպի Պաղեստին, Եգիպտոս, Հունաստան, Իտալիա։ Արդեն բավականին հասուն տարիքում (1888 թ.) Բորնհյոյեն հանձնում է էքստեռն քննություններ և ընդունվում Տարտուի համալսարան (էստ․՝ Tartu Ülikool)՝ ուսումնասիրելու բանասիրություն, սակայն ստիպված էր թողնել ուսումը նյութական դժվարությունների պատճառով։ Եվ կրկին մասնագիտությունների շարանը՝ լրագրող և ծաղրանկարիչ Բեռլինում, թարգմանիչ Տալլինի շրջանային դատարանում, դիվանապահ։ Դատարանի հետ էր կապված նրա մնացած ողջ կյանքը. մահացել է Տալլինի հաշտարար դատավորի պաշտոնում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Eesti biograafiline andmebaas ISIK (эст.)
2. 1 2 3 4  Борнхёэ Эдуард // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.


|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 13326171r · GND: 140045570 · ISNI: 0000000109060630 · LCCN: no92002751 · LNB: 000007232 · NUKAT: n2003091962 · LIBRIS: 397531 · SUDOC: 035637293 · VIAF: 59229274 · WorldCat VIAF: 59229274 |

 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 532)։*  |
Դատավորի մուրճը
**Դատավճիռ**, դատական նիստում կայացված առաջին ատյանի դատարանի և վերաքննիչ դատարանի որոշումները ամբաստանյալի մեղավորության կամ անմեղության, նրա նկատմամբ պատիժ կիրառելու կամ չկիրառելու և այլ հարցերով.Դատարանները դատավճիռները կայացնում են հանուն Հայաստանի Հանրապետության։ Դատարանի դատավճիռը կարող է լինել մեղադրական կամ արդարացման։

Մեղադրական դատավճիռը բովանդակում է հանցանքի կատարման մեջ ամբաստանյալին մեղավոր ճանաչելու և նրա նկատմամբ քրեական պատիժ կիրառելու, իսկ սույն օրենսգրքով նախատեսված դեպքերում՝ քրեական պատիժ չկիրառելու կամ պատժից ազատելու մասին դատարանի որոշումը։

Արդարացման դատավճիռը ճանաչում և հռչակում է հանցանքի կատարման մեջ ամբաստանյալի անմեղությունը՝ այն մեղադրանքով, որով նա ներգրավվել է որպես մեղադրյալ։

Դատավճիռy բաղկացած է ներածական, նկարագրական-պատճառաբանական և եզրափակիչ մասերից։ Դատավճիռn օրինական ուժի մեջ է մտնում վճռաբեկության գանգատի (դատապարտյալի իրավունք) կամ բողոքարկման (դատախազի իրավունք) ժամկետն անցնելուց կամ բողոքարկման հիման վրա վճռաբեկ ատյանի դատարանում դատավճիռն օրինական համարվելուց հետո։ Այն դատավճիռը, որը վճռաբեկության կարգով գանգատարկման կամ բողոքարկման ենթակա չէ, ուժի մեջ է մտնում դրա հրատարակման պահից։ Մեղադրական դատավճիռը ի կատար է ածվում օրինական ուժի մեջ մտնելուց հետո։ Արդարացման և ամբաստանյալին պատժից ազատելու վերաբերյալ դատավճիռ ի կատար է ածվում նրա հրապարակումից հետո՝ անհապաղ։ Դատավճիռը ի կատար ածող մարմինները՝ ուղղիչ հիմնարկներ, բանտերը, ոստիկանության կարգապահական գումարտակներ, ֆինանսական մարմինները և այլն, դատավճռի կատարման մասին անմիջականորեն հաղորդում են դատավճիռ կայացնող դատարանին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգիրք


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 309)։*  |
**Մուլտիպոլ** (< մուլտի․․․ և հուն․ лоλоς — բևեռ), բազմաբևեռ, որոշակի սիմետրիա ունեցող էլեկտրական լիցքերի («բևեռների») համակարգի բնութագիր։ Համակարգի ստեղծած ստատիկ կամ փոփոխական էլեկտրամագնիսական դաշտը համակարգի չափերի (г) համեմատությամբ մեծ հեռավորությունների (R) վրա կարելի է ներկայացնել որպես տարբեր l-կարգի մուլտիպոլների դաշտերի վերադրում։ Զրոյական կարգի մուլտիպոլ լիցքն է, 1-ին կարգինը՝ դիպոլը, 2-րդ կարգինը՝ քվադրուպոլը, 3-րդ կարգինը՝ օկտուպոլը ևն։ Ստատիկ դաշտերի l-կարգի մուլտիպոլի պոտենցիալը R»r դեպքում նվազում է 1/R1+1 ձևով և ունի որոշակի անկյունային կախում։ Ցանկացած կարգի տատանվող մուլտիպոլների փոփոխական (ճառագայթվող) դաշտերը առաքվող ալիքների երկարության համեմատությամբ շատ մեծ հեռավորությունների վրա R-ից կախված են միանման ձևով (1/R) և տարբերվում են միայն անկյունային կախումով, որը նույնն է, ինչ ստատիկ մուլտիպոլների դեպքում։ Մուլտիպոլի դաշտի մեծությունն ու անկյունային բաշխումը, ինչպես նաև արտաքին դաշտերի հետ փոխազդեցության էներգիան որոշվում են մուլտիպոլային մոմենտով։
Լիցքերի ստատիկ համակարգի (ej) դեպքում հաստատուն էլեկտրական դաշտի φ(R) սկալյար պոտենցիալը R կետում որոշվում է φ(R)=Ε ej/|R+n| առնչությամբ, որտեղ ո-ն համակարգի i-րդ լիցքի շառավիղ-վեկտորն է։ Եթե n^R, ապա պոտենցիալը կարելի է վերածել շարքի ըստ n/R աստիճանների։ Պարզագույն դեպքում, դիպոլի դաշտն ստեղծվում է մեծությամբ հավասար երկու տարանուն լիցքերով, քվադրուպոլի դաշտը՝ հավասար մեծության չորս լիցքերով, որոնք տեղավորված են զուգահեռագծի գագաթներում այնպես, որ յուրաքանչյուր կողմը միացնում է տարանուն լիցքերը։ Մագնիսական mուլտիպոլները կիրառվում են համակարգի մագնիսական հատկությունները նկարագրելու համար։ Քանի որ մագնիսական լիցքեր գոյություն չունեն, ուստի վեկտոր-պոտենցիալի շարքի վերածումը (նման է սկալյար պոտենցիալի վերածմանը) սկսվում է մագնիսական դիպոլից։ Փոփոխական դաշտերի համար վերածումը ըստ mուլտիպոլների կարևոր նշանակություն ունի ճառագայթման դասական տեսության, անտենաների տեսության մեջ ևն։ Այն հատկապես օգտակար է ճառագայթման դաշտի քվանտացման դեպքում։ «Մուլտիպոլ» հասկացությունը կիրառվում է նաև փոփոխական ձայնական, գրավիտացիոն և այլ դաշտեր նկարագրելու համար։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 75)։*  |
|  |
| --- |
| **Ընձուղտանմաններ** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Կենդանիներ (Animalia) |
| **Տիպ/Բաժին** | Քորդավորներ (Chordata) |
| **Ենթատիպ** | Ողնաշարավորներ (Vertebrata) |
| **Դաս** | Կաթնասուն (Mammalia) |
| **Կարգ** | Երկսմբակավորներ (Artiodactyla) |
| **Ինֆրակարգ** | *Pecora* |
| **Վերնաընտանիք** | *Giraffoidea* |
| **Ընտանիք** | **Ընձուղտանմաններ** (Giraffidae)Gray, 1821 |

**Ընձուղտանմաններ** (լատին․՝ Giraffidae), երկսմբակավորների ընտանիք է, ներկայումս հանդիպում են բացառապես Աֆրիկայում և ներառում են երկու ցեղ՝ ընձուղտ և օկապի։

Ընտանիքի յուրահատկությունները
-----------------------------

Չնայած նրան, որ առաջին հայացքից ընձուղտանմանների երկու ներկայացուցիչները նման չեն իրար, նրանք ունեն ընդհանուր հատկանիշների մի ամբողջ խումբ, որոնցից են մաշկով փակված պոզերը, լայն կտրիչները և երկար սև լեզուն։ Լեզուն բավականին շարժուն է և հարմարեցված է բռնող գործառույթ կատարելու համար։ Պոզերը առկա են ծնված օրվանից։ Նրանցից յուրաքանչյուրը կազմված է մեկ ոսկրից, որի աճը ընթանում է զուգահեռ գանգի աճին։ Պոզերը աճում են կյանքի ամբողջ ընթացքում սակայն շատ երկար չեն։

Սնունդը
-------

Երկու տեսակներն էլ հիմնականում սնվում են բույսերով, առավելապես ծառերի տերևներով։ Այդ պատճառով էվոլյուցիայի ընթացքում ընձուղտանմանների մոտ ձևավորվել է երկար վիզը։ Անտառներում ապրող օկապիների մոտ այդ փոփոխությունը քիչ է կատարվել, ի համեմատ սավաննաներում բնակվող ընձուղտների։ Օկապիները ավելի քիչ են հակված տերևային սննդին, քան ընձուղտները։ Հետաքրքիր այն է, որ ընձուղտներն ուտում են նաև ոսկորներ, որոնք հայտնաբերում են սավաննաներում, դա անհրաժեշտ է նրանց կմախքի ամրեցման համար։

Ֆիլոգենեզ
---------

Անցյալում ընձուղտանմանները ավելի բազմազան են եղել, քան այսօր։ Նրանց առաջացումը վերագրվում է միոցենի ժամանակաշրջանին։ Առաջին ընձուղտանմանները նման էին եղնիկանմաններին և դեռևս չունեին վերը նշված առանձնահատկությունները։ Մինչև պլեյստոցենի ժամանակաշրջանը ընձուղտանմանները բնակվում էին նաև Եվրոպայում և Ասիայում։

Ընձուղտանմանների վերացած տեսակները
----------------------------------

* † Birgerbohlinia
* † Bohlinia
* † Bramatherium
* † Decennatherium
* † Giraffokeryx
* † Helladotherium
* † Honanotherium
* † Hydaspitherium
* † Indratherium
* † Injanatherium
* † Libytherium
* † Macedonitherium
* † Palaeogiraffa
* † Palaeotragus
* † Progiraffa
* † Propalaeomeryx
* † Samotherium
* † Sivatherium
* † Triceromeryx
* † Vishnutherium
* † Zarafa

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 12543266b · LCCN: sh95001617 · Microsoft: 2780547774, 2910737536 · NKC: ph128014 |

 |
Պատահական ֆիլտրացման պրոցեսների տեսության մեջ ֆիլտրումը σ-հանրահաշիվների չնվազող ընտանիք է։

Սահմանում
---------

Թող տրվի հավանականության տարածությունը {\displaystyle (\Omega ,{\mathcal {F}},\mathbb {P} )} և համարի տողի ենթաբազմություն {\displaystyle T\subset \mathbb {R} }: 
Σ-հանրահաշիվների ընտանիքը {\displaystyle \{{\mathcal {F}}\_{t}\}\_{t\in T}} այնպիսին է, որ

{\displaystyle {\mathcal {F}}\_{s}\subset {\mathcal {F}}\_{t}\subset {\mathcal {F}},\quad \forall s\leq t,\;s,t\in T,}

կոչվում է **հավանականության տարածքի զտում** {\displaystyle (\Omega ,{\mathcal {F}},\mathbb {P} )}

Պատահական ֆիլտրացման գործընթացի բնական զտում
--------------------------------------------

Թող պատահական գործընթաց տրվի {\displaystyle \{X\_{t}\}\_{t\in T}} որոշ հավանականության տարածության վրա սահմանված։ Մենք սահմանում ենք`

{\displaystyle {\mathcal {F}}\_{t}^{X}=\sigma \{X\_{s}\mid s\leq t,\;s\in T\},\quad t\in T.}

Հետո ընտանիքը {\displaystyle \left\{{\mathcal {F}}\_{t}^{X}\right\}\_{t\in T}} ֆիլտրում է և կոչվում է **պատահական գործընթացի բնական ֆիլտրում** {\displaystyle \{X\_{t}\}}:

Տես նաև
-------

* Մարկովյան պրոցեսներ

Գրականություն
-------------

* *Скороход А. В.* Вероятность. Прикладные аспекты, Теория вероятностей — 1, Итоги науки и техн. Сер. Соврем. пробл. мат. Фундам. направления, 43, ВИНИТИ, М. 1989, стр. 189—270
* *Ширяев А. Н.* Вероятность, — М.: Наука, 1989.
**Էլեկտրոնների և իոնների շարժունություն**

1. *գազում և ցածր ջերմաստիճանային պլազմայում*, էլեկտրական դաշտի ազդեցությամբ էլեկտրոնների կամ իոնների
ուղղորդված շարժման միջին արագության (u) հարաբերությունը էլեկտրական դաշտի լարվածությանը {\displaystyle (E)}՝ 

{\displaystyle \mu ={\frac {u}{E}}}
էլեկտրոնների և իոնների շարժունություն ու տարբեր գործոններից դրա ունեցած կախումը որոշվում են միջավայրի հետ էլեկտրոնների և իոնների փոխազդեցության բնույթով։ Էլեկտրոնների և իոնների շարժունության դիֆուզիայի գործակցի {\displaystyle (D)}-ի հետ կապված է Էյնշտեյնի բանաձևով՝ {\displaystyle {\frac {D}{\mu }}={\frac {kT}{e}}} (T-ն լիցքավորված մասնիկների բացարձակ ջերմաստիճանն է, k-ն՝ Բոլցմանի հաստատունը, e-ն՝ էլեկտրոնի լիցքը)։

2. *Լուծույթներում իոնների շարժունությունը՝* {\displaystyle U=Fu}, որտեղ F-ը Ֆարադեյի թիվն է, u–ն՝ իոնի արագությունը (սմ/վրկ–ով) 1 վ/սմ լարվածության դեպքում։ U–ի մեծությունը կախված է իոնի բնույթից, ինչպես նաև լուծույթի ջերմաստիճանից, դիէլեկտրիկ թափանցելիությունից, մածուցիկությունից և կոնցենտրացիայից։

  


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 35)։*  |
Չշփոթել լուսավորչականություն հոդվածի հետ։

**Լուսավորականությունը** սոցիալական, գաղափարական շարժում է, որը պայքարում է ֆեոդալիզմի, կաթոլիկական եկեղեցու դեմ, բարձրացնում գիտության և գիտելիքի դերը հասարակության մեջ։ Այն սկսվել է տասնյոթերորդ դարում՝ սկիզբ դնելով բանականության հաղթարշավին։ Մի կողմից այն «հանում էր մարդուն անչափահասության վիճակից», բարձրացնում անհատի դերը, իսկ մյուս կողմից, ինչպես նշում է Ադորնոն. «ձգտում էր կործանել առասպելները և երևակայությունը գիտելիքի միջոցով»։ Սակայն, ինչպես իրավացիորեն շարունակում է Հաբերմասը. «Լուսավորականությունը կարելի էր համարել հաջողված, եթե արմատներից հեռանալը դառնար ազատում ( իմա` առասպելից - Ն. Մ.)»։ Այնինչ, ներկայիս համաշխարհային պատմությունը փաստում է, որ մեկ առասպելն իրական դառնալով, սկիզբ է դնում մեկ այլ առասպելի, տեղի է ունենում հեռացում արմատներից և ընդլայնվում է համաշխարհայնացման սահմանները։ Եթե մինչև լուսավորականության շրջանը առասպելը երևակայության ծնունդ էր, ապա լուսավորականությունից սկսած և մինչև այսօր` գիտելիքի։ Ըստ էության, գիտությունների զարգացումը (կենսաբանություն, մեխանիկա, ֆիզիկա) կասկածի է ենթարկում առասպելականը՝ տեղ տալով փաստարկված գիտելիքին, որն անհասկանալին դարձնում է հասկանալի՝ մարդուն ազատելով հեղինակապաշտությունից։ Արդյունքում ձևավորվում է քաղաքացիական գիտակցություն՝ կրոնական ինքնությունից անցում կատարելով քաղաքացիական ինքնությանը։ Անգլիայում լուսավորականության ներկայացուցիչներն են՝ Ջ. Լոկը, Ա. Կոլինզ, Ֆրանսիայում՝ Վոլտեր, Դիդրո, Ռուսո, Մոնտեսքյոն։ Լուսավորականությունը մեզ մոտ սկսվել է շատ ավելի ուշ, տասնութերորդ դարի սկզբին։ Մխիթարյան միաբանությունը լուսավորության տարածման սկզբնավորողներից մեկն է։ Ունենալով կաթոլիկների հովանավորությունը՝ մխիթարյանները հրատարակում էին գրքեր, կատարում ուսումնասիրություններ։ Հրատարակված գրքերից է Հ.Մ. Չամչեանի «Պատմություն հայոց» երեք հատորները, Հ. Ղ. Ինճիճեանի «Հնախոսութիւն հին Հայաստանեայց աշխարհի», «Դարապատում», «Ստորագրութիւն հին Հայաստանեայց»։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 690)։*  |
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Զաքարյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Թադևոս Հարությունի Զաքարյան** (1862, Շամախի - 1918, Բաքու), հայ բժիշկ, գրող, հասարակական, ազգային գործիչ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1862 թվականին Շամախիում։ Միջնակարգ կրթության ընթացքում կատարյալ ուսումնասիրել է հայոց լեզու և հայ ժողովրդի պատմություն։ Ավարտել է Ռազմաբժշկական ակադեմիան և ստացել բժշկի մասնագիտություն։ Ուսանողական տարիներին ընկերակցել է Հովհաննես Հովհաննիսյանի և Գարեգին Ենգիբարյանի հետ, որոնց հետ ամառները շրջել է Հայաստանի գավառներում՝ հայ գյուղացուն անմիջականորեն ծանոթանալու և ուսումնասիրություններ կատարելու նպատակով։ 1880-ական թվականներին այդ թեմաներով մի շարք հոդվածներ է տպագրել «Աղբիւր» հանդեսում։ Դեռևս ուսանողական տարիներից զբաղվել է գրական ու հասարակական աշխույժ գործունեությամբ։ Երկար տարիներ բժշկական, ազգագրական, բանասիրական, հրապարակախոսական արժեքավոր հոդվածներով աշխատակցել է Թիֆլիսի «Տարազ», «Մուրճ», «Մշակ», ինչպես նաև Երևանի «Պսակ», Էջմիածնի «Արարատ» և այլ պարբերականների՝ ստորագրելով «Զ.» կամ «Թ. Զ.» ծածկանուններով։

1917 թվականին եղել է Բաքվի Հայոց կուլտուրական միության բժշկական սեկցիայի ընդամենը 9 համար հրատարակած «Առողջ կեանք» ժողովրդական առողջապահիկ ամսագրի խմբագիր-հրատարակիչը։ Ամսագրի տպագրությունն իրականացվել է Բաքվի Երևանցյանի տպարանում։

Թադևոս Զաքարյանը մի քանի գրքերի ու թարգմանությունների հեղինակ է։ Որպես զինվորական բժիշկ ծառայել է Արդահանում, Ախալքալաքում, Բաթումում, Գորիում և ամենուր բարի հիշատակ է թողել։ Պետական բժշկական ծառայությունը թողնելուց հետո հաստատվել է Բաքվում, որտեղ եռանդուն մասնակցություն է ունեցել քաղաքի հասարակական կյանքին։ Եղել է Բաքվի հայոց միջնակարգ դպրոցների հոգաբարձության անդամ։ Ունեցել է բժշկապետի կոչում։

1918 թվականի սեպտեմբերյան կոտորածից հետո Ադրբեջանի թուրքա-թաթարական բռնակալ կառավարության հրամանով ձերբակալվել ու նետվել Բաքվի բանտը, որտեղ և բարբարոսական տանջանքներից նահատակվել է 56 տարեկանում։

Գրականություն
-------------

* Բժ. Թադէոս Զաքարեան, «Տարազ», Թիֆլիս, 1919, թ. 9։
* Յուշամատեան Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան, Ալբոմ-ատլաս, Ա. հատոր, Դիւցազնամարտ, 1890-1914, Լոս Անճելըս, 1992։
* Հովակիմյան Բախտիար, Հայոց ցեղասպանության նահատակ գործիչների ծածկանուններ, Երևան, 2002։
* Հովակիմյան Բախտիար, Հայոց ցեղասպանության նահատակ գործիչների ծածկանուններ, Երևան, 2005։

Աղբյուրներ
----------

* Հարություն Մինասյան, Օսմանյան կայսրությունում և Թուրքիայի Հանրապետությունում բռնաճնշումների և ցեղասպանության ենթարկված հայ բժիշկներ, Երևան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 3952 |

 |
| **՞**Դեղնագլուխ արքայիկ |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Թռչուններ |
|
|
|
| Կարգ | Ճնճղուկանմաններ |
|
|
|
| Ընտանիք | Արքայիկներ |
|
|
|
| Ցեղ | Իսկական արքայիկներ |
|
|
| Տեսակ | Դեղնագլուխ արքայիկ |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Regulus regulus
(Linnaeus, 1758) |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : 151116 |
|  Արեալ |
| պատկեր |
|      Ամբողջ տարին
     Միայն բազմացման սեզոնին
     Միգրացիաներ |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | ITIS**562698**NCBI**68468**EOL**1051232**

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Դեղնագլուխ արքայիկ** կամ շիր (լատին․՝ Regulus regulus), արքայիկների ընտանիքի թռչուն։ Ձմեռող է, տարածված։

Արտաքին կառուցվածք
------------------

Մարմնի երկարությունը 9 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 13,5-15,5 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 5,9-6,9 գ։ Փոքրամարմին է, դիմային մասը՝ միագույն, գագաթը՝ վառ նախշով։ Հասուն արուի գագաթի կենտրոնական շերտը նարնջագույն է, էգինը՝ դեղին։ Կոկորդաշերտը կարճ է՝ մուգ։ Երիտասարդի գլուխը կանաչ է, գագաթի շերտը բացակայում է։ Արձակում է մեկ կամ մի քանի անգամ կրկնվող ձայներ։ Մշտապես թռչկոտում է ճյուղից ճյուղ՝ թևերի արագ թափահարումներով, մի պահ կանգ առնելով օդում։ Թռիչքն արագ է՝ թևերի դժժոցով։ Բնակվում է բարձրաբուն ծառերի վրա, այգիներում։

Սննդառություն
-------------

Սնվում է անողնաշարավորներով։

Տարածվածությունը Հայաստանում
----------------------------

Հայաստանում, որպես ձմեռող, հայտնվում է հուլիսի 2-րդ կեսից ապրիլի վերջին։ Ստեփանավանի «Սոճուտ» բուսաբանական այգում ձմռանը գրանցված է 250 թռչուն, Դիլիջանում՝ 80, Երևանի շրջակայքում՝ 1-11։ Օգտակար է. ոչնչացնում է անտառի վնասատու միջատների ձմեռող տեսակներ։ Մետաքսանուրբ, խայտաբղետ փետրավորման շնորհիվ որոշակի գեղագիտական արժեք է ներկայացնում։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | eBird · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh85112399 |

 |
**Լուցկիներով աղջիկը** (դան․՝ Den lille Pige med Svovlstikkerne), Հանս Քրիստիան Անդերսենի կարճ նշանավոր պատմվածքը, որը գրվել է Ավգուստենբուրգ ամրոցում որպես Յոհանն Լունդբյույի նկարի համադրություն` լուցկիների երիտասարդ վաճառողուհու պատկերով։ Հրապարակվել է 1845 թվականին։

Սյուժե
------

Պատմությունը պատմում է լուցկիներ վաճառող փոքրիկ աղջկա մասին, որը մահացավ ամանորի նախօրեին. աղջիկը նախընտրում է չվերադառնալ տուն` վախենալով դաժան հայրիկից։ Ամեն անգամ, երբ նա վառում է լուցկին, որպեսզի տաքանա, նրա աչքերի առաջ հատնվում են լուսավոր պատկերներ. յուղոտ բադը, որը դուրս է գալիս ափսեի միջից և գնում է աղջկան ընդառաջ, ամանորյա եղևնին խաղալիքներով, մահացած տատիկը...Առավոտյան աղջկան գտնում են սառած` վառված լուցկիների տուփով։

Էկրանավորումներ
---------------

Հայտնի հեքիաթի մոտիվներով 1928 թվականին Ժան Ռենուարը նկարահանեց կարճրամետրաժ համր ֆիլմ, իսկ 2006 թվականին Դիսնեյ ստուդիան նկարահանեց կարճամետրաժ անիմացիոն ֆիլմ (որի գործողությունները տեղափոխվել են մինչհեղափոխական Ռուսաստան)։ Հայտնի է նաև այլ էկրանավորումներ. 1903 թվականի (Ջ. Ուիլյամսոն) և 1919 թվականի (Յու. Ա. Ժելյաբուժսկի)։ 2005 թվականին ֆրանսիացի նկարիչ և ռեժիսոր Սառա Մունը հրատարակեց լուսանկարչական գիրք և «Կրկես» սև ու սպիտակ ֆիլմը, որոնք ստեղծվել էին «Լուցկիներով աղջիկը» հեքիաթի մոտիվներով։ Հայկական «Բամբիռ» ռոք-խումբն ունի նույնանուն երգ։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Լուցկիներով աղջիկը
* Լուցկիներով աղջիկը (արևմտահայերեն)(չաշխատող հղում)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Անդերսեն Հ.Ք. Հեքիաթներ, Երևան, 2015, էջ 215
2. ↑  The Bambir. Լուցկիներով աղջիկը


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | MusicBrainz · MusicBrainz |

 |
**Էդմունդ Ալֆրեդ Դրեյկ-Բրոկման** (անգլ.՝ Edmund Alfred Drake-Brockman, փետրվարի 21, 1884(1884-02-21), Բասսելտոն - հունիսի 1, 1949(1949-06-01)), ավստրալիացի ռազմական և քաղաքական գործիչ, գեներալ-մայոր, իրավաբան, դատավոր, 1920-1926 թվականներին եղել է Ավստրալիայի Սենատի անդամ։

Կենսագրություն
--------------

1908-1909 թվականներին Էդմունդ Ալֆրեդ Դրեյկ-Բրոկմանն ավարտել է Հնդկաստանի Քվետա քաղաքի գլխավոր շտաբի քոլեջը՝ կայսերական ուժերի հատուկ վերապատրաստման դասընթացները։ Կամավոր մասնակցել է Առաջին համաշխարհային պատերազմին, մայորի կոչումով կռվել է Գալիպոլիում Դարդանելի գործողության ժամանակ։ 1915 թվականի ապրիլի 25-ին Գալիպոլիում վայրէջքների ժամանակ ղեկավարել է գումարտակը։ Նա վիրավորվել և տարհանվել է Անգլիա, իսկ հոկտեմբերին ուղարկվել Ավստրալիա, արժանացել է է Սուրբ Միքայել և Սուրբ Գեորգի շքանշանների։

1916 թվականի ապրիլին վերադարձել է Եգիպտոսի ռազմաճակատ։ Հետագայում պատերազմի ընթացքում նա ստացել է փոխգնդապետի կոչում և Արևմտյան ճակատում ղեկավարել Արևմտյան Ավստրալիայի հետևակային գումարտակը։ 1917 թվականին Ֆրանսիայում տեղի ունեցած ռազմական գործողությունների ժամանակ նրա գումարտակը շատ ծանր կորուստներ է կրել։ Հետագայում պատերազմի ժամանակ նա ստացել է փոխգնդապետի կոչում և ղեկավարել Արևմտյան Ավստրալիայի 16-րդ հետևակային գումարտակը։ 

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո կատարել է իրավաբանական աշխատանք։ 1919 թվականին նա ընտրվել է Սենատի անդամ Ավստրալիայի ազգայնական կուսակցությունից։ 1920 թվականին ստացել է բրիգադի գեներալի կոչում և ղեկավարել Ավստրալիայի զինված ուժերի 4-րդ բրիգադը։ 

1924 թվականին նա դարձել է Ավստրալիայի գործատուների ֆեդերացիայի նախագահ, իսկ հաջորդ տարի Ժնևում ներկայացրել է Ավստրալիան Ազգերի լիգայում։

1937 թվականին ստացել է գեներալ-մայորի կոչում։ 

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Էդմունդ Ալֆրեդ Դրեյկ-Բրոկմանը եղել է պահեստազորի զինծառայող, զորակոչվել է զինվորական ծառայության և մինչև 1942 թվականը ղեկավարել 3-րդ ներքին պահակային դիվիզիան։

Էդմունդ Ալֆրեդ Դրեյկ-Բրոկմանը մահացել է 1949 թվականի հունիսի 1-ին։ Նրա աճյունը դիակիզվել է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. ↑  Gill, 2004, էջ 126
3. ↑  Gill, 2004, էջ 127

Արտաքին հղումներ
----------------

* Drake-Brockman, Edmund Alfred (1884–1949)
**Էդուարդ Արամայիսի Դայան** (հոկտեմբերի 28, 1930(1930-10-28), Երևան, ԽՍՀՄ - հուլիսի 14, 2009(2009-07-14)), ջութակահար, մանկավարժ, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1980)։

Կենսագրություն
--------------

1954 թվականին ավարտել է Մոսկվայի կոնսերվատորիան։ 

```
Եղել էր Դավիդ Օյստրախի սաներից։
```

1955-1960 թվականներին եղել է Նովոսիբիրսկի ֆիլհարմոնիկ, օպերայի և բալետի թատրոնի նվագախմբերի, լարային քառյակի ջութակահար։ 1961 թվականից դասավանդել է Երևանի կոնսերվատորիայում, պրոֆեսոր՝ 1984 թվականից, 1976 թվականից՝ որակավորման բարձրացման ֆակուլտետի դեկան, 1987-1989 թվականներին՝ պրոռեկտոր։ 1995 թվականին՝ ասպիրանտուրայի բաժնի վարիչ։ Որպես մենակատար ելույթներ է ունեցել Չինաստանում, ԱՊՀ երկրներում։ Հեղինակ է մեթոդիստական ձեռնարկների։ Դասավանդել է նաև Երևանի Պյոտր Չայկովսկու անվան և Առնո Բաբաջանյանի անվան երաժշտական դպրոցներում։

Մրցանակներ
----------

* Համամիութենական փառատոնի դափնեկիր, Մոսկվա, 1957

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. ↑  Էդուարդ Դայանի կենսագրությունը AV Production կայքում(չաշխատող հղում)
3. ↑  *Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005*

Արտաքին հղումներ
----------------

* Eduard Dayan (violin) & Margaita Fermadjian (Piano): Part 10

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |

 |
**Դենիել Ռոբերտ Էլդոն** (անգլ.՝ Dan Eldon, սեպտեմբերի 18, 1970(1970-09-18), Համփսթեդ, Քամդեն, Մեծ Լոնդոն, Անգլիա, Միացյալ Թագավորություն - հուլիսի 12, 1993(1993-07-12), Մոգադիշո, Սոմալի), բրիտանա-քենիական ֆոտոլրագրող, նկարիչ և ակտիվիստ, որը սպանվել է Սոմալիում Ռոյթերս գործակալության ֆոտոլրագրող աշխատելու ժամանակ։ Նա իրենից հետո թողել է մի շարք ամսագրեր, որոնցում հրապարակվել են չորս գրքեր, որոնց թվում են «Ճանապարհորդությունը նպատակ է», «Կյանքի արվեստը» և «Սաֆարին որպես կենսակերպ» գրքերը։

1991 թվականին նա նաև ռեժիսորի երրորդ օգնականն էր Ստյուարտ Ռեֆիլի «Կորուսյալներն Աֆրիկայում» ֆիլմի նկարահանումների ժամանակ, որի պրոդյուսերն էր նրա մայրը՝ Քեթին։ 1992 թվականի ամռանից Էլդոնը գտնվում էր Սոմալիում, որտեղ սով էր։ Լինելով քենիացի փախստականների ճամբարում՝ նա Reuters-ից համագործակցության առաջարկ է ստացել։ Լուսանկարները ավելի ու ավելի մտահոգիչ էին։ Էլդոնի շնորհիվ ամբողջ աշխարհում մարդիկ իմացել են այս աֆրիկյան երկրում իրերի իսկական վիճակի մասին։ Միևնույն ժամանակ նրա ֆոտոռեպորտաժը մի ամբողջ շրջադարձ է կատարել Newsweek-ում։ Հրապարակայնության և բարյացակամության համար շատ տեղացիներ սկսել են նրան անվանել Վարշամա՝ Մոգադիշոյի քաղաքապետ։

Չնայած ֆիզիկական և բարոյական հոգնածությանը, Էլդոնը շարունակել է աշխատել Սոմալիում մինչև 1993 թվականի ամառը։ Հուլիսի 12-ին նա, Associated Press-ի լուսանկարիչ Հանսի Քրաուսը, Reuters-ի ձայնային ռեժիսոր Էնթոնի Մաչարիան և նույն գործակալության լուսանկարիչ Հոս Մայնը լուսաբանել են Միավորված ազգերի կազմակերպության զորքերի արշավանքը ապստամբների առաջնորդ Մուհամեդ Այդիդ Ֆարահի ձերբակալության համար։ Նրանք ժամանել են այն վայրը, որտեղ նախկինում հարված էր հասցվել։ Այստեղ նրանց վրա հարձակվել է սոմալիացիների ամբոխը։ Էլդոնը և նրա գործընկերները՝ Քրաուսը, Մաչարիան և Մայնը, քարկոծվել են մինչև մահ։

2016 թվականին Էկրան է բարձրացել «Ճանապարհորդությունը նպատակ է» գեղարվեստական ֆիլմը, որտեղ Դեն Էլդոնի դերը կատարել է Բեն Շնետցերը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  SNAC — 2010.
2. 1 2  RKDartists (նիդերլ.)
3. ↑  «Obituary: Dan Eldon»։ *The Independent*
4. ↑  «Young photographer exposed Somalia's horrors»։ *CNN*
5. ↑  «The Journey is the Destination (2016), Internet Movie Database»

Արտաքին հղումներ
----------------

* Dan Eldon: Artist, Activist, Adventurer Official website
* Տասը զոհված լուսանկարիչներ. հավերժությունից առաջ Archived 2020-12-04 at the Wayback Machine.

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | RKDartists |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| CONOR: 244490083 · GND: 121219615 · ISNI: 000000008365996X · LCCN: n95912033 · SUDOC: 120215209 · VIAF: 25453480 · ULAN: 500338841 · WorldCat VIAF: 25453480 |

 |

 |
|  |
| --- |
| **Թաղաղու դեղին** |
| Թաղաղու դեղինԹաղաղու դեղին |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Ծնեբեկածաղկավորներ (Asparagales) |
| **Ընտանիք** | *Asphodelaceae* |
| **Ենթաընտանիք** | Թաղաղլուայիններ (Asphodeloideae) |
| **Ցեղ** | Թաղաղու *(Asphodeline)* |
| **Տեսակ** | **Թաղաղու դեղին** *(A. lutea)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Asphodeline lutea***Rchb. 1830 |

**Թաղաղու դեղին** (լատին․՝ Asphodeline lutea), թաղաղուազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Բազմամյա կոճղարմատավոր խոտաբույս է, որն ունի 40-60 սմ բարձրության հասնող տերևակալած հաստ ցողուն։ Տերևները գծային-բզաձև են, նեղ-եռանիստ։ Ծաղկաբույլն ունի խիտ երկար ողկույզի ձև։ Ծաղիկները դեղին են։ Ծաղկապատն ունի 2-2,5 սմ երկարություն, մասերը երկարավուն-նշտարաձև են՝ մեջտեղում կանաչավուն ջղով։ Պտուղը տուփիկ է՝ երկարավուն-գնդաձև , 12-15 մմ երկարությամբ։ Սերմերը գորշավուն են, 6 մմ տրամագծով։ Արմատները պարունակում են լորձ և շաքար։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հանդիպում է միայն Իջևանի ֆլորիստիկական շրջանում՝ Իջևան քաղաքի շրջակայքում։ Աճում է նաև Արևմտյան Նախակովկասում, Արևմտյան, Հյուսիսարևմտյան և Հարավարևմտյան Անդրկովկասում, Ղրիմում, միջերկրյածովյան ավազանի երկրներում, Իսրայելում և Հորդանանում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ստորին լեռնային գոտում՝ ծովի մակերևույթից 800-1000 մ բարձրությունների վրա, խոտածածկ լանջերին, անտառի եզրերին, կաղնու և բոխու անտառներում։ Ծաղկում է մայիս ամսին, պտղակալում՝ հունիսին։

Պահպանություն
-------------

Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 10կմ²-ից պակաս է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր։ GITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

Պահպանության գործողություններ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2777555899 |

 |
|  |
| --- |
| **Թաղաղու ղրիմյան** |
| Թաղաղու ղրիմյանԹաղաղու ղրիմյան |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Ծնեբեկածաղկավորներ (Asparagales) |
| **Ընտանիք** | *Asphodelaceae* |
| **Ենթաընտանիք** | Թաղաղլուայիններ (Asphodeloideae) |
| **Ցեղ** | Թաղաղու *(Asphodeline)* |
| **Տեսակ** | **Թաղաղու ղրիմյան** *(A. taurica)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Asphodeline taurica***1842 |

**Թաղաղու ղրիմյան** (լատին․՝ Asphodeline taurica), թաղաղուազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։

Նկարագրություն
--------------

Տերեևակալված հաստ ցողունով բազմամյա կոճղարմատավոր խոտաբույս է, որն ունի 60-80 սմ բարձրություն։ Տերևները բազմաթիվ են, 1-2 մմ լայնությամբ, ցողունը՝ մինչև ծաղկաբույլը ծածկող լայն թաղանթային եզրով։ Ծաղկաբույլը ունի խիտ երկար ողկույզի տեսք։ Ծաղիկները սպիտակ են։ Տուփիկը ձվաձև կամ գնդաձև է, 12-15 մմ երկարությամբ։ Սերմերը գորշավուն են, 6 մմ տրամագծով։

Տարածում
--------

Հայասատանում հանդիպում է Շիրակի (Ջաջուռի լեռնաշղթա, Բագրավան) և Լոռու (Սպիտակի շրջակայք) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Աճում է նաև Նախակովկասում, Չերքեզիայում, Հարավարևմտյան Անդրկովկասում, Ղրիմում, Բալկանյան թերակղզում և Արևմտյան Սիրիայում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է միջին լեռնային գոտու 1200-2000 մ բարձրությունների վրա, չոր քարքարոտ տեղերում, տափաստաններում, մարգագետնատափաստաններում, տափաստանային թփերի մացառուտներում։ Ծաղկում է հունիս ամսին, պտղաբերում՝ հուլիսին։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է։ Հայտնի է միայն 2 ֆլորիստիկական շրջաններում։ Տարածման շրջանի մակերեսը 5000 քառ․ կմ-ից պակաս է, բնակության շրջանի մակերեսը՝ 500 քառ․ կմ-ից պակաս։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես հազվագյուտ տեսակ։ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

Պահպանության միջոցառումներ չեն իրականացվում։ Անհրաժեշտ է ստեղծել նոր ԲՀՊՏ Շիրակի լեռնաշղթայի վրա։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI |

 |
**Էդուարդ Համազասպի Թումաճանյան** (1944), հայազգի օպերային երգիչ (բարիտոն)։ Ռումինիայի վաստակավոր արտիստ (1972)։

Կենսագրություն
--------------

Էդուարդ Թումաճանյանը ծնվել է 1942 թվականի փետրվարի 4-ին Բուխարեստում։ 1968 թվականին ավարտել է Բուխարեստի կոնսերվատորիան։

1968 թվականին դարձել է Բուխարեստի օպերային թատրոնի մեներգիչ. դերերգերից են՝ Դոն Պիցարո (Լ. վան Բեթհովենի «Ֆիդելիո»), Վոլֆրամ (Ռ. Վագների «Տանհոյզեր»), Ռիգոլետտո (Ջ. Վերդիի «Ռիգոլետտո»), Օնեգին (Պ. Ի. Չայկովսկու «Եվգենի Օնեգին») և այլն։

Գլխավոր դերերգերով հանդես է եկել Փարիզի, Ռուանի, Լիոնի, Լոզանի, Զալցբուրգի, Համբուրգի, Քյոլնի, Միլանի, Ամստերդամի, Վիեննայի, Նովոսիբիրսկի, Խարկովի և այլ օպերային թատրոններում։ Երգել է նաև Ջ. Վերդիի (10-ից ավելի), Շ. Գունոյի, Ժ. Բիզեի, Ջ. Պուչչինիի, Գ. Դոնիցետտիի, Վ. Ա. Մոցարտի, Մ. Պ. Մուսորգսկու, նաև ժամանակակից կոմպոզիտորների՝ Է. Վոլֆ Ֆեռարիի «Մադոննայի մանյակը», Պ. Բենտոյուսի «Համլետ» և այլ օպերաներում։ Մենահամերգներով ելույթներ է ունեցել սիմֆ. նվագախմբերի հետ. երգացանկում՝ Յ. Ս. Բախի. Գ. Ֆ. Հենդելի, Յ. Հայդնի, Լ. վան Բեթհովենի, Բ. Բրիտտենի, Գ. Ֆ. Տելեմանի, Կ. Օրֆի օրատորիաները, Ֆ. Շուբերտի, Յ. Բրամսի, Մ. Ռավելի, Ս. Վ. Ռախմանինովի, Ջ. Էնեսկուի, Օ. Ռեսպիգիի երկերից։ Հանդես է եկել Մ. Կաբալիեի, Պ. Դոմինգոյի, Մ. Ֆրենիի, Խ. Կառերասի, Կ. Ռիչարելլիի և ուրիշների հետ։

Էդուարդ Թումաճանյանի կատարողական արվեստն աչքի է ընկնում երգերի և դերերգերի նուրբ, ինքնատիպ մեկնաբանությամբ։

Միջազգային մրցույթների (Փարիզ, 1972, Վիեննա, 1979, և այլն) դափնեկիր է։

1972 թվականին արժանացել է Ռումինիայի վաստակավոր արտիստի պատվավոր կոչման

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  MAK (польск.)
2. ↑  Hall, Charles J. (2002). *Chronology of Western classical music*, Volume 2, p. 1327. Routledge
3. ↑  compendium.ro. Eduard Tumagian. Retrieved 24 February 2013 (ro).
4. ↑  Էդուարդ Թումաճանյան

Գրականություն
-------------

* Fradkin, Robert A. (1996). *The Well-Tempered Announcer: A Pronunciation Guide to Classical Music*  p. 105. Indiana University Press

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**«Դեպք գիշերօթիկում»** (անգլ.՝ The Adventure of the Priory School), անգլիացի գրող Արթուր Կոնան Դոյլի 56 պատմվածքներից մեկը խուզարկու Շերլոկ Հոլմսի մասին, մտնում է «Շերլոկ Հոլմսի վերադարձը»՝ 13 պատմվածքից կազմված շարքի մեջ։

Սյուժե
------

Հոլմսին է դիմում մասնավոր էլիտար գիշերօթիկ դպրոցի սեփականատերը՝ խնդրելով օգնել գտնել դուքս Հոլդըրնըսի որդուն, որը անհետացել է անհասկանալի հանգամանքներում։ Նրա հետ անհետացել էր նաև գերմաներենի ուսուցիչ Հայդեգըրը։ Հոլմսը բժիշկ Վաթսոնի հետ անհապաղ մեկնում է դեպքի վայր։

Դատավորը հեծանվի «Փալմըր» և «Դանլոփ» անիվների անվադողերի հետքերով ենթադրում է, որ դուքսի կորած երեխան և գերմաներենի ուսուցիչը մեկնել են տարբեր հեծանիվներով։ Շուտով հեծանիվների անիվների հետքերի մոտ՝ հովիտում, Հոլմսը հայտնաբերում է նաև կովի հետքեր, որոնց դիրքը բնորոշ էր ոչ թե կովի, այլ ձիու քայլին։ Վերջապես, շարժվելով հեծանիվների հետքերով, Հոլմսը և Վաթսոնը հասնում են ուսուցչի դիակին՝ մահացած գլխի հարվածից։ Շփվելով «Մարտական աքաղաղը» հյուրանոցի սեփականատիրոջ՝ ոմն Ռուբին Հեյզի հետ, Հոլմսը և Վաթսոնը հեռանում են հյուրանոցից։ Հանկարծ նրանք տեսնում են, թե ինչպես սկզբում հյուրանոցի մոտ են գալիս հաշվապահ Ջեյմս Վայլդըրը, իսկ հետո՝ երկանիվ սայլակով ինչ-որ անծանոթ մարդ։ Ուսումնասիրելով Վայլդըրի հեծանիվի հետքերը, որոնք նույն «Դանլոփ» մակնիշին էին պատկանում, և նայելով հյուրանոցի երկրորդ հարկի պատուհանից՝ Հոլմսը Վաթսոնին առաջարկում է հեռանալ։

Ինտերնատի հարակից շրջանների գծապատկերըԻնտերնատի հարակից շրջանների գծապատկերը
Հաջորդ օրը Հոլմսը Վաթսոնի ուղեկցությամբ այցելում է դուքս Հոլդըրնըսին և պահանջում տալ նրան մեծ գումար (վաց հազար սթերլինգ)՝ որպես պարգև այս գործը լուծելու համար։ Ինչից հետո Հոլմսը հայտարարում է, որ կորած որդին գտնվում է «Մարտական աքաղաղը» հյուրանոցում՝ փակի տակ, իսկ առևանգմանը մասնակցել է հենց ինքը Հոլդըրնըսը։ Հոլմսի այս գործը հանրության առաջ մանրուքները չբացահայտելու խոստումը տալուց հետո Հոլդըրնըսը ամեն ինչ խոստովանում է։

Պարզվում է, որ նրա անձնական քարտուղար Ջեյմս Վայլդըրը, որը իրականում ամուսնությունից դուրս ունեցած նրա ավագ որդին էր, Ռուբին Հեյզի օգնությամբ կազմակերպել է կրտսեր եղբոր՝ դուքսի օրինական ժառանգի առևանգումը։ Ուսուցիչ Հայդեգըրը, որը դարձել էր առևանգման ականատես և հետապնդել գողերին հեծանվով, սպանվել էր Հեյզի կողմից։ Իսկ հետքերը խճճելու համար Վայլդըրը օգտագործել էր ընդանեկան գանձը՝ ձիու նալը, որի վրա Հեյզը տարել էր երեխային, նման էին կովի ոտքերի։

Հետաքրքիր փաստեր
----------------

* Մի անգամ, երբ Կոնան Դոյլին դիմում են Հոլմսի մասին լավագույն վեպերը թվարկելու խնդրանքով, նա ընտրեց լավագույն 12 աշխատություններ, որոնց թվում էր նաև «Դեպք ինտերնատումը» (13 մարտի, 2015 թվական)։
* Կոնան Դոյլի միայն երկու պատվածքներում են օգտագործվել օրիգինալ պատկերներ՝ «Դեպք ինտերնատում» վեպում դեպքի վայրի գծապատկերը՝ գծված Հոլմսի կողմից, և «Պարող մարդուկներում»՝ կոդավորված նշանները։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Doyle A. C.* The Return of Sherlock Holmes — George Newnes, 1905.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Դեպք ինտերնատումը standardebooks.org կայքում

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | MusicBrainz |

 |
|  |
| --- |
| **Էխևերիա** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Քարբեկածաղկավորներ (Saxifragales) |
| **Ընտանիք** | Թանձրատերևազգիներ (Crassulaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Գառնադմակայիններ (Sempervivoideae) |
| **Տրիբա** | *Sedeae* |
| **Ցեղ** | **Էխևերիա** *(Echeveria)*DC. 1828 |

**Էխևերիա** (լատին․՝ Echeveria), պատկանում է թանձրատերևազգիների (*Crassulaceae*) ընտանիքին։ Հայրենիքը Մեքսիկան է։

Կենսաբանական նկարագիր
---------------------

Էխևերիաները դասվում են հաստ, հյութալի տերևներ ունեցող դեկորատիվ բույսերի շարքին։ Գեղեցիկ տերևադասավորության շնորհիվ բույսը նմանվում է վարդի։ Ունի մի շարք գեղեցիկ տեսակներ։ Էխվերիա դեսմեցնայի (*E. Desmetiana*) վարդակը սպիտակ արծաթագույն է, երկնագույն երանգավորումով, իսկ (*E. secunda glauca Hort.*) վարդակն ունի 8-10 սմ տրամագիծ, գույնը թխակապույտ է, բարձրությունը հասնում է մինչև 20 սմ-ի։

Ծաղկային ձևավորումներում տնկելիս, եթե ցողունը երկար է, կարելի է կտրել, թողնելով 5-10 սմ բարձրության վրա, և վարդակը առանց արմատի տնկել գորգային ձևավորումներում, ուղղակի հողի մեջ։ Առանց ավազի բույսը արմատակալում է մինչև աշուն մնում է նույն բարձրության վրա։

* Էխևերիա - մետալիկան (*E. metallica Hort.*) ունի գեղեցիկ տեսք, տերևները կարմիր վառվռուն են։
* Էխևերիա ագավանմանի (*B.agavoidcc Lem*.) վարդակը ցողուն չունի տերևները անմիջապես աճում են արմատավզից 6-7 սմ երկարությամբ 3-4 սմ լայնությամբ այնպես, որ վարդակի տրամագիծը հասնում է 12-15 սմ-ի։ Տերևները գորշ կանաչագույն են, երբեմն կարմիր երանգափայլով, օվալաձև են, ոլորված եզրերով, ծայրերին ունեն դարչնագույն փշեր։

Օգտագործում
-----------

Նշված բոլոր տեսակներն օգտագործվում են գորգային ձևավորումներում, նախընտրում են արևոտ, լուսավոր հողեր։ Միջբուսային տարածությունը խորհուրդ է տրվում թողնել 8-10 սմ։

Մշակում
-------

Բազմանում են սերմերով, վարդակներով (վերջինները աճում են բույսի կողքերին՝ ներքևի տերևների տակ) և տերևներով։ Վարդակները և տերևներն անջատելով մայր բույսից, որոշ ժամանակ թառամեցնելուց հետո, տնկում են մաքուր ավազում կամ հատուկ պատրաստված հողախառնուրդներում։ Տերևներն անջատելուց պետք է աշխատել, որ չվնասվեն, քանի որ կարող են նեխել։ Նախքան տնկելը վերքն անպայման անհրաժեշտ է ծածկել փայտածխի փոշով։ Պետք է ջրել ոչ հաճախ։ Ձմեռվա պայմաններում բույսերը (մայրակները) պահվում են ջերմատների լուսավոր անկյուններում, 10-12° ջերմության պայմաններում։ Սերմերով բազմացնելու տեխնիկան նույնն է, ինչ որ բեգոնիայինը։

Գրականություն
-------------

* Ծաղկաբուծություն և դեկորատիվ այգեգործություն, Հ. Ե. Նարինջյան

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ Յուժակովի · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2775860753 · NKC: ph625572 |

 |
**Էկանս** (ճապ.՝ アーボ, անգլ.՝ Arbok), թույն տեսակի պոկեմոն։ Պոկեմոն ապրանքանիշի՝ մանգայի և անիմե սերիաների կերպար։

Էկանսի համարը պոկեմոնների ցանկում՝ #23: Համարվում է Արբոկի զարգացման առաջին մակարդակը։ Հասակը կազմում է 200 սմ, իսկ քաշը՝ 6,9 կգ։

Ըստ Պոկեմոն մանգայի և անիմեի՝ Էկանսի հիմնական պոկեմարզիչը համարվում է «Ջեսսի և Ջեյս» զույգերից Ջեսսին, որը Էկանսին զարգացման արդյունքում դարձնում է Արբոկ։

Նկարագրություն և հատկություններ
-------------------------------

Էկանսը թույն տեսակի նենգ պոկեմոն է։ Զարգացման երկրորդ ձևը Արբոկն է։ Էկանսից Արբոկ հատկությունները գրեթե չեն փոխվում, նոր տեսակի հատկանիշներ չեն նկատվում, ավելանում են թույն պոկեմոնին բնորոշ հատկությունները։

Էկանսը տեխասյան շառաչող օձ է։ Պոկեմոնների պաշտոնական ցանկում նախորդում է Արբոկին և հաջորդում Ֆիրոուին։ Ըստ պոկեդեքսի՝ Արբոկը պարույրի պես գալարվում է դեպի վեր և ապա հանգստանում։ Ենթադրվում է, որ այդ դիրքում նա կարող է հեշտությամբ արձագանքել ցանկացած ուղղությունից եկող սպառնալիքներին։

Ունի մանուշակագույն գունավորում, բծավոր է։ Պոչի հատվածում նկատվում է օղակներ։ Աչքերը դեղին են, իսկ Էկանսի տեսողությունը այնքան էլ լավ չէ։

Հանդիպում է երկու տարբեր սեռերով (արական, իգական)։ Հիմնական կարողությունները երկուսն են՝ մաշկափոխութունը և վախեցնելը։ Մաշկափոխության էությունն այն է, որ անբարենպաստ պայմաններում ինքնուրույն կարող է բժշկել իրեն։ Չունենալով արդյունավետ հարձակման հնարավորություններ նա վեխեցնելու միջոցով կարողանում է նվազեցնել ընդդիմադիր պոկեմոնի հարձակման ուժգնությունը։

Արագությունը վիճակագրության մեջ գտանահտվում է բավարան։

Պոկեմոնի վրա առավել հզոր ազդեցություն ունեն հող և ֆիզիկ տեսակի պոկեմոնները։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  Էկանս պոկեմոնի մասին պոկեդեքսում, պոկեմոնի ընդհանուր նկարագիր, զարգացումներ
2. ↑  Էկանս պոկեմոնի մասին բուլբապեդիայում, պոկեմոնի ընդհանուր հատկություններ և նկարագիր, զարգացումներ
3. 1 2 3  #023 Էկանս, պոկեմոնների ընդհանուր վիճակագրություն, ազդեցություններ և հատկություններ

Գրականություն
-------------

* Պոկեմոններ, Պոկեմոն պլատինիում. պոկեմոնների պաշտոնական խաղ-ուղեցույց, պրիմա խաղեր, 2009, էջ 399, ISBN 978-0-7615-6208-5.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Տեսաֆիլմ. Էկանսի և Քոֆֆինգի զարգացումները
* Հատված անիմեից Էկանսի և Քոֆֆինգի մասին

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Giant Bomb |

 |
**Լևոն Հակոբի Բաբայան** (դեկտեմբերի 28, 1937(1937-12-28), Աստրախան, Վոլգոգրադի մարզ, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), հողագետ։ Գյուղատնտեսական գիտությունների դոկտոր (1991)։

Կենսագրություն
--------------

Ավարտել է Նովոսիբիրսկի գյուղատնտեսական ինստիտուտը (1961)։ 1964–1996 թվականին աշխատել է ՀՀ Հողագիտության, ագրոքիմիայյի և մելիորացիայի գիտահետազոտական ինստիտուտում (այժմ՝ Հ. Պետրոսյանի անվան Հողագիտության, ագրոքիմիայի և մելիորացիայի գիտության կենտրոն)։ 1984–1993 թվականին՝ հողերի էրոզիայի բաժնի վարիչ, 1993 թվականից՝ Ռուսաստանի ագրոանտառաբարելավման գիտահետազոտական ինստիտուտի հողերի մշակության և ցանքաշրջանառությունների լաբորատորիայի առաջատար գիտաշխատող։ 

Լևոն Բաբայանի աշխատանքները վերաբերում են ռելիեֆի տարբեր պայմաններում բաց շագանակագույն հողերի բերրիության, հողապաշտպանության, երկրագործության առանձնահատկությունների հարցին։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Թարիրիա** (մ.թ.ա. 9-րդ դար - մ.թ.ա. 8-րդ դար), Վանի թագավորության թագուհի՝ Ուրարտական տերության արքա Մենուայի կինը։

Կենսագրություն
--------------

Վանի թագավորության անվանապես հայտնի միակ թագուհին Թարիրիան է՝ ով եղել է ուրարտական տերության հզորագույն արքաներից Մենուայի կինը։ Թարիրիան է եղել Էրեբունի քաղաքի (ներկայիս Երևան) հիմնադիր Արգիշտի Ա արքայի մայրը։ Նա էլ հայտնի է Մենուա արքայի միայն մեկ արձանագրություններից, որը հայտնաբերվել է Արևմտյան Հայաստանի Կատեպանաց գյուղի մոտ (Վան քաղաքից հարավ)։ Արձանագրությունը տեղեկացնում է, որ արքան խաղողի այգի է նվիրել իր տիկնոջը և այն անվանակոչել նրա անվամբ։ Ժամանակին ենթադրվել է, որ Թարիրիան Մենուայի դուստրն է, քանի որ նրա անունից առաջ դրված որոշիչ–գաղափարագիրը մեկնաբանվել էր իբրև «*աղջիկ, դուստր*»։ Սակայն հետագայում ճշտվեց, որ այդ որոշիչ–գաղափարագիրը նշանակել է «տիկին»։

Մեզ է հասել Վանի թագավորության թագուհու առնվազն մեկ պատկեր, որն առկա է Իշպուինի արքայի ընտանիքի՝ գերագույն աստծուն երկրպագելու տեսարանում։ Դա Վանի շրջանից հայտնաբերված բրոնզե թիթեղ է՝ պատկերներով և մեհենագիր (հիերոգլիֆ) գրություններով, այն այժմ պահպանվում է Ժնևի Բուդինի թանգարանում։ Թագուհու գլխավերևում երկու մեհենագրերով նշված է նրա անունը, որը, սակայն, վերծանված չէ։

Տես նաև
-------

Վանի թագավորություն

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Արտակ Մովսիսյան (2014)։ *10 ՀԱՅ ԱԿԱՆԱՎՈՐ ԹԱԳՈՒՀԻՆԵՐ*։ ԵՐԵՎԱՆ: ԶԱՆԳԱԿ։ ISBN 978 9939 68 267 9