Յակուտական լայկա
**Լայկա** (ռուս.՝ Лайка)՝ Եվրոպայի, Ասիայի ու Հյուսիսային Ամերիկայի հյուսիսային անտառային շրջաններում տարածված որսորդական շների ցեղատեսակի ընդհանուր անվանում։ Գլուխը սեպաձև է, ունի սրածայր ականջներ, պոչը շրջանակաձև թեքված է, բարձրությունը վզակոթի մոտ կազմում է 38-63 սմ։ Բուրդն ուղիղ է, բրդատակի աղվամազը՝ խիտ, գույնը կարող է լինել տարբեր։

Լայկան օգտագործում են արջ, մորթատու (սկյուռ, սամույր, կզաքիս և այլն), կճղակավոր (որմզդեղն և այլն) կենդանիներ, անտառային և ջրային թռչուներ որսալու համար։ Գտնելով որևէ կենդանու կամ թռչունի՝ լայկան հաչոցով գրավում է նրա ուշադրությունը և պահում կենդանուն մինչև որսորդի գալը։ Փախչող որսին լայկան հետևում է անձայն։

Պատմություն
-----------

Քանի որ մորթու առևտուրը երկար ժամանակ եղել է Ռուսաստանի արտաքին առևտրի գերակշռով ուղղություններից մեկը, որսորդական շներին ներկայացվող պահանջները եղել են շատ բարձր։ Սակայն եթե երկրի եվրոպական մասում որսը հետզհետե դարձել է հիմնականում ազնվականների զբաղմունք, և որսի ժամանակ օգտագործվել են մեծ մասամբ բարակներ, ապա լայկան, որ որսի շների ամենահին ցեղատեսակն է, պահպանվել է Ռուսաստանի Հյուսիսում ու Սիբիրում, որտեղ այն օգտագործվել է հնագույն ժամանակներից տունգուսյան ժողովուրդների մոտ, որոնք հիանալի որսորդներ էին։

«Հյուսիսային սրականջների» ուսումնասիրությունն ու նրանց հետ աշխատանքի փորձեր նախաձեռնվել և մասնավորապես նրանց բուծումն սկսել է 19-րդ դարի վերջին։ Այդ գործի պիոներներն են եղել որսորդ-շնաբույծներ իշխան Ա․ Շիրինսկի-Շիխմատովը, Մ․ Դմիտրիևա-Սուլիման, Գ․ Պոպլավսկին։ Նրանք որս են արել այդ շների հետ, հրատարակել են այդ ցեղատեսակի մասին պրոպագանդող հոդվածներ, փորձել են ուսումնասիրել և դասակարգել լայկաներին, ունեցել են ոչ մեծ բուծարաններ։ Նրանց հրապարակումները նպաստել են նրան, որ Ռուսաստանի հյուսիսում տարածված սրականջ շների համար հաստատվել է լայկա անունը։ Մարիա Գեորգիևնա Դմիտրիևա-Սուլիման նախաձեռնել է ճանապարհորդություն Ռուսաստանում՝ Սիբիրով ու Հեռավոր Արևելքով, որի նպատակն էր նկարագրել և գնել լայկաների տարբեր տեսակների ներկայացուցիչների։ Այդ ուղևորության արդյունքն են եղել բազմաթիվ հրապարակումները Ռուսաստանի խոշորագույն ամսագրերում, ինչպիսին է՝ «Живописная Россия», ինչպես նաև «Լայկան ու որսը նրա հետ» (ռուս.՝ «Лайка и охота с ней») գրքի հրատարակումը։

Թերևս լայկաների առաջին ուսումնասիրողների կողմից կատարված հյուսիսային շների դասակարգումն է առավել օբյեկտիվ։ Մ․ Դմիտրիևա-Սուլիման (1911 թ.), հղում կատարելով Ա․ Շիրինսկի-Շիխմատովին, հյուսիսային շներին դասակարգում է ըստ էթնոգրաֆիկ հատկանիշների և նրանց բաժանում երկու խմբի, որոնցից առաջինում ներառվում են լայկաները՝ զիրյանյան, ֆիննա-կարելական, վոգուլյան, չերեմիսյան, օստյակյան, տունգուսյան, վոտյացկի, գալիցկի, նորվեգական, բուրյաթական, սոյոտյան, երկրորդ խմբում՝ լափլանդյան, սամոեդյան։ ընդհանրապես Ա․ Շիրինսկի-Շիխմատովը կարծում էր, որ գոյություն ունեն լայկաների այնքան տեսակներ, որքան ցեղեր կան Հյուսիսում, ընդ որում այդ տեսակներն այնքան կտրուկ են տարբերվում միմյանցից իրենց արտաքին հատկանիշներով և ունեն միայն իրենց հատուկ առանձնահատկությունները, որ նրանց առանձնացումը չի կարող վեճերի տեղիք տալ։ Ա․ Շիրինսկի-Շիխմատովի կողմից իր «Լայկան և որսը նրա հետ» հիմնարար աշխատության մեջ առանձնացված 13 տեսակներից բացի Մ․ Դմիտրիևա-Սուլիման (1911 թ.), այդ թվում նաև հղում կատարելով այլ ուսումնասիրողների, առանձնացնում է նաև այլ տեսակներ՝ կևրոլյան, օլոնեցյան, կիրգիզական, յակուտական, կորյակսկի, բաշկիրական, մոնղոլական, չոկոտյան լայկաներ, գոլդեր, յուկագիրների շուն, իսկ ըստ աշխարհագրական հատկանիշների՝ նաև Տոմսկի, Վիլյույսկի, Բերեզովսկի-Սուրգութի, Կոլիմայի, Պեչորայի լայկաներ, բևեռային շուն։ Հետագայում, ինչպես գրում է Ա․ Մազովերը, երբ սկսվել են լայկաների տեսակների համակարգված ուսումնասիրությունները, պարզվել է էթնոգրաֆիկ դասակարգման սխալ լինելը, ինչպես նաև այն, որ Ա․ Շիրինսկի-Շիխմատովի նշած ցեղատեսակների մեծ մասը երբեք գոյություն չի ունեցել։

1925 թվականին առաջին անգամ սահմանվել են սահմանվել են «Արդյունագործական-որսորդական շների չափանիշները»՝ զիրյանյան, կարելական, վոգուլյան, օստյակյան և վոտյացկի լայկաների համար։

Որսորդական շների առաջին համամիութենական ցուցահանդեսում, որ կայացել է 1928 թվականին, լայկաները ներկայացվել են մեծ քանակով, ինչը վկայում է այն մասին, որ դրանք շատ տարածված էին որսորդների շրջանում։

1939 թվականին ընդունվել են լայկաների հինգ ժամանակավոր չափանիշներ՝ ֆիննա-կարելական, կարելական, կոմի (զիրյանյան), խանտիական (օստյակյան) և մանսիական (վոգուլյան)։

Հայրենական մեծ պատերազմի պատճառով այդ աշխատանքներն ընդհատվել են, իսկ շների թվաքանակը զգալիորեն նվազել է։ Պատերազմի ժամանակ տասնյակ հազարավոր լայկաներ հանվել են Ուրալի ու Արևմտյան Սիբիրի շրջաններից և լայնորեն օգտագործվել սանիտարական-տեղափոխման աշխատանքների, բեռների տեղափոխման համար, ինչպես նաև որպես ականահատներ ու մոնոհետախուզական շներ։ Սակայն երկրին անհարժեշտ մորթեղենի պակասը լրացնելու համար արդեն պատերազմի ժամանակ՝ 1943-1944 թվականներին, որոշվել է կազմակերպել որսորդական շների բուծարաններ։ Հետպատերազմյան շրջանում ԽՍՀՄ նախարարների խորհրդին կից Որսորդական տնտեսության գլխավոր վարչության ղեկավարությամբ ուսումնասիրվել են որսորդական արդյունագործության հիմնական շրջանները, ստեղծվել են 65 բուծարաններ, որոնցից 17-ում պահվել են միայն լայկաներ։

Շների կազմակերպված բուծումը պահանջում էր գոյություն ունեցող չափանիշների վերանայում ու ցեղատեսակների նոր դասակարգում։ Այն առաջարկվել է 1947 թվականին Է․ Շերեշևսկու կողմից։ Նոր դասակարգումն ընդունվել է 1947 թվականին կայացած Շնաբուծական համառուսական ժողովում։ 1949 թվականին ընդունվել են չորս ժամանակավոր չափանիշներ՝ կարելա-ֆիննական լայկաներ (այդ ժամանակ այն կոչվել է ռուս-ֆիննական), ռուս-եվրոպական, արևմտասիբիրական և արևելասիբիրական։

1952 թվականին ՌՍՖՍՀ Որսորդական տնտեսության ու արգելանոցների գլխավոր վարչության շնաբուծական խորհուրդը հաստատել է առաջին երեք ցեղատեսակների մշտական չափանիշները։

Հաճախ լայկաների շարքն են դասում նաև քարշող շներին (հասկի, սամոեդ և այլն)։

Լայկաների ցեղատեսակներ
----------------------

### Ռուսական բուծված ցեղատեսակներ

|  |  |
| --- | --- |
| Արևելասիբիրական լայկա | Արևմտասիբիրական լայկա |

Լայկաների ցեղատեսակներ

* ռուս-եվրոպական լայկա (ԿՄՖ չափանիշ № 304),
* արևելասիբիրական լայկա (ԿՄՖ չափանիշ № 305),
* արևմտասիբիրական լայկա (ԿՄՖ չափանիշ № 306),
* կարելաֆիննական լայկա (Լենինգրադ և Կարելիա), ճանաչվել է ռուս կինոլոգների կողմից և հայտնի է արտասահմանում, սակայն ընդգրկված չէ ԿՄՖ դասակարգման մեջ)։ 2005 թվականին Ռուսաստանի կինոլոգիական ֆեդերացիայի ու Ֆինլանդիայի կաննել-ակումբի համաձայնությամբ ցեղատեսակը նույնացվել է ֆիննական շպիցի հետ։

Թվարկված ցեղատեսակների անվանումները ԿՄՖ պաշտոնական լեզուներում հետևում են ռուսական տերմինաբանությանը և օգտագործում են *laika* բառը։

### Ռուսական աբորիգենային ցեղատեսակներ

Նենեցական լայկա
* Նենեցական լայկա,
* Յակուտական լայկա (ցեղատեսակը ճանաչվել է Ռուսաստանի կինոլոգիական ֆեդերացիայի կողմից 2006 թվականին, սակայն չի ճանաչվել ԿՄՖ կողմից),
* Էվենկիական լայկա։

### Եվրոպական լայկաներ

Ֆիննական փոստային նամականիշ ֆիննական շպիցի նկարով
* Ֆիննական շպից (Ֆինլանդիա, ֆիններեն՝ Suomenpystykorva; ԿՄՖ չափանիշ № 49), կարելաֆիննականին մոտ ցեղատեսակ, 1979 թվականին հայտարարվել է Ֆինլանդիայի ազգային ցեղատեսակ,
* կարելական արջային շուն (Ֆինլանդիա, ֆիններեն՝ Karjalankarhukoira, ԿՄՖ չափանիշ № 48), ռուս-եվրոպականին մոտ ցեղատեսակ,
* Նորվեգական էլկհունդ մոխրագույն (Նորվեգիա, նորվ.՝ Norsk elghund grå; ԿՄՖ չափանիշ № 242), համարվում է Նորվեգիայի ազգային ցեղատեսակ,
* Նորվեգական էլկհունդ սև (Նորվեգիա, նորվ.՝ Norsk elghund sort, ԿՄՖ չափանիշ № 268), համեմատաբար նոր ցեղատեսակ, որ բուծվել է նորվեգական որմզդեղնային մոխրագույն լայկայից,
* Նորվեգական բուհունդ (Նորվեգիա, ԿՄՖ չափանիշ № 237),
* Նորբոտտեն շպից (Շվեդիա, ԿՄՖ չափանիշ № 276),
* Յամտհունդ (Շվեդիա, ԿՄՖ չափանիշ № 42),
* Շվեդական էլկհունդ սպիտակ (Շվեդիա, ճանաչված չէ ՄԿՖ կողմից),
* Հելեֆորսհունդ (Շվեդիա, ճանաչված չէ ՄԿՖ կողմից)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Мазовер А. П.* Охотничьи собаки. — М.: Агропромиздат, 1985. — 239 с.
2. ↑  Где достать породистую лайку? [1989 Корнеев Л.А. - Слово о собаке]

Գրականություն
-------------

* Лайки // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
* Белоусов В. И. Лайка и её натаска. — Новосибирск: Сибкрайохотсоюз, 1927.
* Ливеровский Ю. А. Лайки и охота с ними. — Ленинград: Охота и природа, 1927.
* Эмке А. И. Пальгунов М. Лайки северного края. — Архангельск: Северное краевое изд-во, 1931.
* Вахрушев И. И. Волков М. Г. Охотничьи лайки. — М.: Заготиздат, 1945.
* Вахрушев И. И. Охота с лайкой. — М.: Физкультура и Спорт, 1953.
* Шерешевский Э. И. Лайки и охота с ними. — Свердловск, 1965.
* Гейц А. В. Восточносибирская лайка. — Иркутск, 1968.
* Войлочников А. Т. Войлочникова С. Д. Лайки и охота с ними. — М.: Лесная промышленность, 1974.
* Гусев В. Г. Охота с лайкой. — М.: Физкультура и Спорт, 1978.
* Войлочников А. Т. Войлочникова С. Д. Охотничьи лайки. — ИД Рученькиных, 2002.
* Конькова Е. Ю. Русско-европейская лайка. — М.: Аквариум Принт, 2008. — ISBN 5-87624-011-7.
* Пришвин М. М. Выскочка

Արտաքին հղումներ
----------------

* *Кн. Андрей Ширинский-Шихматов* Альбом северных собак (лаек) : с прил. табл. измерений по живым экземплярам и черепам с профилями их. — М․: фототипия Шерер, Набгольц и к°, 1895.
* FCI Breed nomenclature, Group 5: Spitz and Primitive types(անգլ.). — Классификация пород собак МКФ, группа 5: Шпицы и примитивные.
* Л. Гибет, «Карело-финская лайка. История породы» Охота и охотничье хозяйство, 1993
* Описание Зырянской лайки

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 13172313v · SUDOC: 035177810 |

 |