Հին եգիպտական կանգուն ձողի դետալ Թուրինի Էգիզիո թանգարանում, որը ցույց է տալիս թվանշանը, ափը, ձեռքը և բռունցքը
Ձեռքի վրա հիմնված որոշ չափումներ, ներառյալ թվանշանը (6)
**Թիվ**ը կամ **մատ**ը երկարության չափման հին և ոչ հնացած միավոր է։ Այն ի սկզբանե հիմնված էր մարդու մատի լայնության վրա։ Հին եգիպտական, միջագետքյան, եբրայական, հին հունական և հռոմեական չափման համակարգերում այն երկարության հիմնարար միավոր էր։

Աստղագիտության մեջ թվանշանը արեգակի կամ լուսնի տրամագծի տասներկուերորդն է։

Պատմություն
-----------

### Հին Եգիպտոս

Հիմնական հոդված՝ Հին Եգիպտոս
Թվանշանը, որը նաև կոչվում է մատ կամ մատի լայնություն, չափման միավոր է, որն ի սկզբանե հիմնված է մարդու մատի լայնության վրա։ Հին Եգիպտոսում այն կանգունի ստորաբաժանման հիմնական միավորն էր։

Հին եգիպտական գավազանների վրա թագավորական կանգունը բաժանված է չորս նիշից բաղկացած յոթ ափի կամ յուրաքանչյուր մատի.: Արքայական կանգունը մոտավորապես 525 մմ էր, Այսպիսով, հին եգիպտական թվանշանի երկարությունը մոտ 19 մմ էր։

**Հին եգիպտական երկարության միավորներ**| Անուն | Եգիպտական անուն | Եգիպտական համարժեք արժեքներ | Մետրին համարժեք |
| --- | --- | --- | --- |
| Թագավորական կանգուն |   *այո, այդպես չէ* | 7 ափ կամ 28 նիշ | 525 մմ      |
| Բռունցք |  | 6 նիշ | 108 մմ      |
| Ձեռք |  | 5 նիշ | 94 մմ      |
| Ափ |   *shesep* | 4 նիշ | 75 մմ      |
| Նիշ |   *djeba* | ափի 1/4 | 19 մմ      |

### Միջագետք

Հիմնական հոդված՝ Միջագետք
Աքքադական կայսրության դասական համակարգում, որը հաստատվել էր մ.թ.ա. մոտ 2250 թվականին Նարամ-Սինի օրոք, մատը կանգունի երկարության մեկ երեսուներորդն էր։ Կանգունը համարժեք էր մոտավորապես 497 մմ, ուստի մատը հավասար էր մոտ 17 մմ։ Հիմնական երկարությունը օգտագործվել է ճարտարապետության և դաշտերի բաժանման մեջ։ 

Միջագետքի երկարության միավորներ| Միավոր | Հարաբերություն |  Մետրայինհամարժեք  |  Շումերական  |  Աքքադերեն  |  Սեպագիր  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  հացահատիկ |   1/180   | 2.8 մմ   |  դեռ |  *կներես* |  𒊺 |
|  մատ   | 1/30 | 17 մմ   |  շու-սի |  *Ուբան* |  𒋗𒋛 |
|  ոտք | 2/3 | 331 մմ   |  շու-դու3-ա |  *շիզու* |  𒋗𒆕𒀀 |
|  կանգուն | 1 | 497 մմ   |  որտեղ3 |  *ամմատու* |  𒌑 |

### Հին եբրայական համակարգ

Հիմնական հոդված՝ Եբրայական հաշվարկման համակարգ
### Հին Հունաստան

Հիմնական հոդված՝ Մաթեմատիկան Հին Հունաստանում
### Հին Հռոմ

Հիմնական հոդված՝ Հին աշխարհ
### Բրիտանիա

Հիմնական հոդված՝ Միացյալ Թագավորություն
Թիվը (լատ. «մատ»), երբ օգտագործվում է որպես երկարության միավոր, սովորաբար ոտքի տասնվեցերորդն է կամ 3/4» (1,905 սմ միջազգային դյույմի համար)։ Հասուն տղամարդու մատի ծայրի լայնությունը իսկապես մոտ 2 սանտիմետր է։ Անգլերենում այս միավորը հիմնականում դուրս է եկել գործածությունից, ինչպես և մյուսները, որոնք հիմնված են մարդու ձեռքի վրա՝ մատ (7/6 նիշ), ափ (4 նիշ), ձեռք (16/3 նիշ), լիսեռ (8 նիշ), բացվածք ( 12 նիշ), կանգուն (24 նիշ) և Էլլ (60 նիշ)։

Այն ընդհանուր առմամբ հավասար է ոտքի եղունգին, թեև այդ տերմինը կարող է օգտագործվել նաև որպես 1/16 մաս և այլ միավորներ։

Աստղագիտություն
---------------

Աստղագիտության մեջ թվանշանը կազմում է կամ մինչև վերջերս եղել է արևի կամ լուսնի տրամագծի տասներկուերորդ մասը:Սա հանդիպում է Պլուտարքոսի բարոյականության մեջ, XII:23, սակայն տրամագծի ճշգրիտ տասներկուերորդ մասը կարող է պայմանավորված լինել Պտղոմեոսով։ Սոսիգենես Ալեքսանդրացին մ.թ. 1-ին դարում նկատել էր, որ դիոպտրայի վրա լուսինը ծածկելու համար անհրաժեշտ է 11 կամ 12 թվանշան (երկարությամբ) տրամագծով սկավառակ։

Միավորն օգտագործվել է արաբական կամ իսլամական աստղագիտական աշխատություններում, ինչպիսիք են Սադր ալ-Շարիա ալ-Թանին (մահ. 1346/7), որտեղ այն կոչվում է թվանշան կամ մատ։

Աստղագիտական թվանշանը դարեր շարունակ օգտագործվել է Բրիտանիայում։ Հիթը, որը գրել է 1760 թվականին, բացատրում է, որ 12 թվանշանները հավասար են արևի խավարման տրամագծին, բայց 23-ը կարող է անհրաժեշտ լինել Երկրի ստվերի համար, երբ այն խավարում է լուսինը, իսկ 12-ից բարձր թվանշանները ներկայացնում են Երկրի ստվերի ավելի մեծ չափը։ քան Լուսինը։ Միավորը, ըստ երևույթին, ներկայումս շատ չի օգտագործվում, բայց առկա է վերջին բառարաններում։

Ալկոհոլային խմիչքներ
--------------------

Ալկոհոլային խմիչքի «մատը» խոսակցական լեզվով կոչվում է «նիշ»։

Տես նաև
-------

* Մատ (միավոր)
* Մատների ծայրի միավոր
* Կանգուն
* Անթրոպիկ միավորներ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Hosch, William L. (ed.) (2010) *The Britannica Guide to Numbers and Measurement* New York, NY: Britannica Educational Publications, 1st edition. 978-1-61530-108-9, p.203
2. 1 2  Chisholm, Hugh, ed. (1911). «Digit». *Encyclopædia Britannica* (անգլերեն). Vol. 8 (11th ed.). Cambridge University Press. էջ 268.
3. ↑  Selin, Helaine, ed. (1997). *Encyclopaedia of the History of Science, Technology and Medicine in non-Western Cultures*. Dordrecht: Kluwer. ISBN 978-0-7923-4066-9.
4. ↑  Lepsius, Richard (1865). *Die altaegyptische Elle und ihre Eintheilung* (German). Berlin: Dümmler.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
5. ↑  Clagett, Marshall (1999). *Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume 3: Ancient Egyptian Mathematics*. Philadelphia: American Philosophical Society. ISBN 978-0-87169-232-0.
6. ↑  Ronald Edward Zupko (1985). *A dictionary of weights and measures for the British Isles: the Middle Ages to the twentieth century*. American Philosophical Society. էջեր 109–10. ISBN 978-0-87169-168-2. Վերցված է 2012 թ․ հունվարի 15-ին.
7. 1 2  Macdonald, A.M. (ed.) (1972) *Chambers Twentieth Century Dictionary* Edinburgh: W. & R. Chambers 0-550-10206-X, "digit"
8. ↑  Neugebauer, Otto (1975) *A History of Ancient Mathematical Astronomy* Berlin: Springer, 978-0-387-06995-1 Volume 2, p.658
9. ↑  Hockey, Thomas et al. (eds.) (2007) *The Biographical Encyclopedia of Astronomers, Springer Reference* New York: Springer pp. 1002–1003
10. ↑  'Ubayd Allāh ibn Mas'ūd Ṣadr al-S̆arīaẗ al-Aṣġar al-Maḥbūbī, Ahmad S. Dallal (1995) *An Islamic response to Greek astronomy: kitāb Ta'dīl hay'at al-aflāk of Ṣadr al-Sharī'a* (in Arabic and English) Leiden, New York: E.J. Brill, 978-90-04-09968-5 p.212
11. ↑  Heath, Robert (1760). *Astronomia accurata; or ... subservient to the three principal Subjects*. London: Published by the author. էջ ix.