**Լսել հոդվածի ներածությունը · (տեղ.)**  
  

noicon

Ձայնային ֆայլն ստեղծվել է *հետևյալ տարբերակի* հիման վրա (հունիսի 20, 2019) և չի պարունակում այս ամսաթվից հետո կատարված փոփոխությունները։ Տես նաև ֆայլի մասին տեղեկությունները կամ բեռնիր ձայնագրությունը Վիքիպահեստից։ (Գտնել այլ աուդիո հոդվածներ)

**Ֆրանց Կաֆկա** (գերմ.՝ Franz Kafka, չեխ․՝ František Kafka, հուլիսի 3, 1883(1883-07-03)[…], Պրահա, Բոհեմիայի թագավորություն, Ավստրո-Հունգարիա[…] - հունիսի 3, 1924(1924-06-03)[…], Kafka Sterbehaus, Կլոստերնեոբուրգ, Ավստրիա), հրեական ծագմամբ գերմանալեզու գրող, վեպերի («Դատավարություն», «Դղյակ», «Կերպարանափոխություն» և այլն) ու պատմվածքների հեղինակ, որ հայտնի է որպես 20-րդ դարի գրականության խոշորագույն գործիչներից մեկը։ Կաֆկայի ստեղծագործությունները, որոնցում միավորված են ռեալիզմի ու ֆանտաստիկայի տարրերը, սովորաբար ունեն մեկուսացած հերոսներ, որոնք բախվում են տարօրինակ ու սյուրռեալիստական դժվարությունների ու սոցիալական-բյուրոկրատիկ անհասկանալի ուժերի հետ, և նվիրված են օտարացման, էքզիստենցիալ անհանգստության, մեղքի ու աբսուրդի թեմաների բացահայտմանը։ Անգլերենում օգտագործվում է Kafkaesque (Կաֆկեսկ) տերմինը՝ նշանակելու համար այն իրադրությունները, որոնց նմանները հանդիպում են Կաֆկայի ստեղծագործություններում։

Կաֆկան ծնվել է այն ժամանակ Ավստրո-Հունգարական կայսրության մաս կազմող Բոհեմիայի թագավորության մայրաքաղաք Պրահայում՝ գերմանախոս հրեաների՝ միջին դասի պատկանող ընտանիքում։ Իրավաբանական կրթություն ստանալուց հետո Կաֆկան աշխատել է ապահովագրական ընկերությունում, ինչի պատճառով գրական գործունեությամբ կարողացել է զբաղվել միայն ազատ ժամանակ։ Իր կյանքի ընթացքում Կաֆկան գրել է հարյուրավոր նամակներ՝ ուղղված իր ընտանիքի անդամներին ու ընկերներին, այդ թվում նաև հորը, որի հետ ունեցել է լարված ու պաշտոնական հարաբերություններ։ Նա նշանադրվել է մի քանի կանանց հետ, սակայն երբեք չի ամուսնացել։ Մահացել է 1924 թվականին՝ քառասուն տարեկանում տուբերկուլոզից։

Կաֆկայի շատ քիչ ստեղծագործություններ են հրատարակվել նրա կենդանության օրոք։ Դրանցից են «Մտորում» ու «Գյուղական բժիշկ» պատմվածքների ժողովածուները և առանձին ստեղծագործություններ, որ տպագրվել են գրական ամսագրերում, բայց քիչ ուշադրության են արժանացել։ Մահվանից առաջ Կաֆկան իր ընկերոջը՝ Մաքս Բրոդին, հանձնարարել է ոչնչացնել իր անավարտ աշխատանքները, այդ թվում նաև «Դատավարություն», «Դղյակը», «Ամերիկա» (նաև հայտնի է «Մարդը, որ անհետացավ» խորագրով) վեպերը, սակայն նա անտեսել է իր ընկերոջ խնդրանքն ու հրատարակել դրանք գրողի մահվանից հետո։ Նրա ստեղծագործություններն ազդեցություն են ունեցել 20-րդ դարի բազմաթիվ գրողների, քննադատների, նկարիչների ու փիլիսոփաների վրա։

Կենսագրություն
--------------

### Ընտանիք

Հերման և Յուլյա Կաֆկաներ
Ֆրանց Կաֆկան ծնվել է 1883 թվականի հուլիսի 3-ին Պրահայում, որ այն ժամանակ մտնում էր Ավստրո-Հունգարիայի կազմի մեջ։ Նրա ընտանիքը միջին դասի պատկանող աշկենազ հրեաներ էին։ Հայրը՝ Հերման Կաֆկան (1854-1931), եղել է չորրորդ երեխան Յակոբ Կաֆկայի ընտանիքում, որ շոչետ էր, այսինքն աշխատում էր ծիսական սպանդանոցում Չեխիայի Օսեկ քաղաքում, որ ուներ մեծաքանակ հրեա բնակիչներ և տեղակայված էր հարավային Բոհեմիայում՝ Ստրակոնիցեի մոտ։ Հերմանը Կաֆկաների ընտանիքը տեղափոխել է Պրահա։ Նա աշխատել է որպես նորաձև ապրանքների ու հագուստի մանրավաճառ, ում մոտ աշխատում էր տասնհինգ մարդ։ Նա ճայակի (չեխերեն՝ kavka (կավկա), որ արտասանվում և գործածական լեզվում գրվում է որպես kafka՝ կաֆկա) նկարն օգտագործել է որպես իր բիզնեսի պատկերանիշ։ Կաֆկայի մայրը՝ Յուլիան (1856-1934), ծնվել է Պոդեբրադի քաղաքում՝ հարուստ վաճառական Յակոբ Լևիի ընտանիքում և ավելի լավ կրթություն է ստացել, քանի իր ամուսինը։

Հուշատախտակ Ֆրանց Կաֆկայի ծննդավայրում, հեղինակներ՝ Կարել Հլադիկ և Յան Կապլիցկի, 1966
Ֆրանց Կաֆկայի ծնողները հավանաբար խոսել են գերմաներեն՝ իդիշի ազդեցությամբ, բայց քանի որ գերմաներենը համարվել է սոցիալական շարժունության միջոց, նրանք խրախուսել են, որ իրենց երեխաները սովորեն վերին գերմաներեն։ Հերմանն ու Յուլիան ունեցել են վեց երեխա. Ֆրանց Կաֆկան եղել է նրանցից ամենաավագը։ Վերջինիս երկու եղբայրները՝ Գեորգն ու Հենրիխը, մահացել են վաղ տարիքում, երբ դեռ չէր լրացել Ֆրանցի յոթ տարին։ Նա ունեցել է երեք քույր՝ Գաբրիելեն («Էլլի», 1889-1944), Վալերին («Վալլի», 1890-1942) Օտիլին («Օտլա», 1892-1943), որոնք բոլորը մահացել են Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին՝ Հոլոքոստի ժամանակ։ Վալլին 1942 թվականին տեղափոխվել է Լեհաստան՝ Լոձի գետտո, և նրա մասին այլևս ոչինչ հայտնի չէ։ Քույրերից Ֆրանց Կաֆկայի ամենասիրելին եղել է Օտլին։

Հերմանը կենսագիր Ստենլի Կորնգոլդի կողմից նկարագրվում է որպես «հսկա, եսասեր, իշխող գործարար», իսկ ըստ Ֆրանց Կաֆկայի՝ իր հորն իսկապես հատուկ էին՝ «ուժը, առողջությունը, ախորժակը, ձայնի բարձրությունը, պերճախոսությունը, ինքնագոհացումը, աշխարհում իշխելը, դիմացկունությունը, խելքի առկայությունը, [և] մարդու էության իմացությունը»։ Աշխատանքային օրերին ծնողները բացակայում էին տնից. Յուլիա Կաֆկան ամեն օր աշխատում էր մինչև տասներկու ժամ՝ օգնելով վերահսկել ընտանեկան բիզնեսը։ Դրա հետևանքով Ֆրանց Կաֆկայի մանկությունն անցել է որոշ չափով մենակության մեջ։ Երեխաները հիմնականում դաստիարակվել են տնային դաստիարակչուհիների ու ծառաների կողմից։ Կաֆկայի՝ հոր հետ ունեցած լարված հարաբերությունների մասին է վկայում ավելի քան հարյուր էջից կազմված «Կարճ նամակ հորը» երկը, որում նա գանգատվում է, թե ինքը շատ է տուժել հոր բռնապետական ու պահանջկոտ բնավորության պատճառով, իսկ մայրը, ընդհակառակը, եղել է հանգիստ ու ամոթխած։ Կաֆկայի հոր իշխող կերպարը նշանակալի ազդեցություն է թողել նրա ստեղծագործության վրա։

Կաֆկաների տանը ծառայել է մի աղջիկ, որ ապրել է նրանց ընտանիքի հետ փոքր բնակարանում։ Ֆրանց Կաֆկայի սենյակը հաճախ ցուրտ է եղել։ 1913 թվականի նոյեմբերին ընտանիքը տեղափոխվել է ավելի մեծ բնակարան, իսկ Էլլին ու Վալլին արդեն ամուսնացած էին և ապրում էին առանձին։ 1914 թվականի օգոստոսի սկզբին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկսվելուց հետո, քույրերը, որոնք չգիտեին, թե որտեղ են գտնվում իրենց ամուսինները պատերազմ տարվելուց հետո, իրենց երեխաների հետ վերադարձել են ապրելու իրենց հոր տանը։ Ֆրանց Կաֆկան երեսունմեկ տարեկանում տեղափոխվել է Վալլիի նախկին բնակարան և առաջին անգամ սկսել է ապրել առանձին։

### Կրթություն

1889-1893 թվականներին Ֆրանց Կաֆկան հաճախել է գերմանացի պատանիների Deutsche Knabenschule տարրական դպրոց։ Կաֆկայի հրեական կրթությունն ավարտվել է նրա Բար Միցվայի արարողության հետ տասներեք տարեկանում։ Կաֆկան երբեք չի սիրել գնալ սինագոգ և հոր հետ այնտեղ գնացել է միայն տարվա չորս գլխավոր տոների ժամանակ։

Կինսկի պալատը, որտեղ Կաֆկան հաճախել է գիմնազիա, իսկ նրա հայրն ունեցել է խանութ
1893 թվականին տարրական դպրոցն ավարտելուց հետո Կաֆկան ընդունվել է դասական ուղղվածության պետական գիմնազիա՝ Altstädter գերմանական գիմնազիա, որ ակադեմիական միջնակարգ դպրոց էր՝ տեղակայված Հին քաղաքի հրապարակում՝ Կինսկի պալատում։ Ուսուցման լեզուն գերմաներենն էր, սակայն Կաֆկան խոսում և գրում էր նաև չեխերեն։ Վերջինս նա գիմնազիայում սովորել է ութ տարի՝ ստանալով բարձր գնահատականներ։ Չնայած Կաֆկան լավ է իմացել չեխերեն, նա իրեն երբեք չի համարել չեխերենին լավ տիրապետող, թեև գերմաներեն խոսել է չեխական շեշտադրությամբ։ Միջնակարգ դպրոցի ավարտական քննությունները Կաֆկան հանձնել է 1901 թվականին։

1901 թվականին ընդունվելով Պրահայի Կարլ Ֆերդինանդի գերմանական համալսարան՝ Կաֆկան սկսել է ուսումնասիրել քիմիա, սակայն երկու շաբաթ անց տեղափոխվել է իրավաբանության բաժին։ Չնայած այդ բնագավառը չէր հետաքրքրում նրան, այն կարիերայի համար որոշակի հնարավորություններ էր ընձեռում, ինչը խրախուսվում էր հոր կողմից։ Բացի դրանից, այդ բաժնում սովորելն ավելի երկար ժամանակ էր պահանջում, ինչը Կաֆկային թույլ էր տալիս շարունակել ուսումնասիրել գերմաներեն և արվեստի պատմություն։ Նա միացել է նաև Գերմանացի ուսանողների «ընթերցանության ու դասախոսության սրահ» ուսանողական ակումբին, որ կազմակերպում էր գրական միջոցառումներ, ընթերցումներ և այլն։ Կաֆկայի ընկերների թվում էին լրագրող Ֆելիքս Վելտշը, որ սովորում էր փիլիսոփայություն, դերասան Իցհակ Լոուին, որ ծնվել էր ուղղափառ հասիդների ընտանիքում՝ Վարշավայում, ինչպես նաև գրողներ Օսկար Բաումն ու Ֆրանց Վերֆելը։

Սովորելու առաջին տարվա ավարտին Ֆրանց Կաֆկան ծանոթացել է Մաքս Բրոդի հետ, որ նույնպես սովորում էր իրավաբանություն։ Նրանց ընկերությունը շարունակվել է ամբողջ կյանքի ընթացքում։ Մաքս Բրոդը վաղ է նկատել, որ թեև Կաֆկան ամոթխած էր ու հազվադեպ էր խոսում, սակայն նա միշտ խորիմաստ մտքեր էր արտահայտում։ Կաֆկան մոլի ընթերցող է եղել իր ողջ կյանքի ընթացքում։ Մաքս Բրոդի նախաձեռնությամբ նրանք միասին կարդացել են Պլատոնի «Պրոտագորասը» բնագրով (հունարեն), ինչպես նաև Գուստավ Ֆլոբերի «Զգացմունքների դաստիարակությունը» և «Սբ. Անտոնի գայթակղությունը» ֆրանսերենով Կաֆկայի նախաձեռնությամբ։ Ֆրանց Կաֆկան Ֆեոդոր Դոստոևսկուն, Ֆլոբերին, Նիկոլայ Գոգոլին, Ֆրանց Գրիլպարցերին և Հենրիխ ֆոն Կլեյստին համարել է իր «իսկական եղբայրակիցներ»։ Նրանցից բացի Կաֆկան հետաքրքրվել է նաև չեխական գրականությամբ և շատ է սիրել Գյոթեի ստեղծագործությունները։ 1906 թվականի հուլիսի 18-ին Ֆրանց Կաֆկան ստացել է իրավաբանության դոկտորի աստիճան և անցել մեկամյա պարտադիր չվճարվող ծառայություն քաղաքացիական ու քրեական դատարաններում։

### Աշխատանք

Բանվորներին դժբախտ պատահարներից ապահովագրման ինստիտուտի նախկին շենքը
1907 թվականի նոյեմբերի 1-ին Կաֆկան աշխատանքի է ընդունվել Assicurazioni Generali ապահովագրական ընկերությունում, որտեղ աշխատել է մոտ մեկ տարի։ Այդ ընթացքում գրված նրա նամակները վկայում են, որ նա դժգոհ էր աշխատանքային գրաֆիկից. նա աշխատում էր 08:00-18:00, ինչը խանգարում էր կենտրոնանալ գրական գործունեության վրա, որը սկսել էր ավելի մեծ նշանակություն ստանալ իր համար։ 1908 թվականի հուլիսի 15-ին Կաֆկան Երկու շաբաթ անց նա գտել է իրեն հարմար աշխատանք, որը չէր խանգարի գրելուն. նա աշխատանքի է անցել Բոհեմիայի թագավորությունում բանվորներին դժբախտ պատահարներից ապահովագրման ինստիտուտում։ Այդ աշխատանքը ներառում էր արդյունաբերության ոլորտում աշխատող բանվորների ստացած մարմնական վնասվածքների ուսումնասիրում ու փոխհատուցման գումարի որոշում։ Դժբախտ պատահարները, ինչպիսիք են մատների կամ վերջույթների կորուստը, սովորական երևույթ էին այդ ժամանակ աշխատանքի անվտանգության վատ կազմակերպվածության պատճառով։ Դա առանձնապես հատուկ էր այն գործարաններին, որտեղ օգտագործվում էին խառատի ու շաղափող հաստոցներ, ռանդա և պտտվող սղոց, որոնք հազվադեպ էին ունենում պաշտպանական միջոցներ։

Կառավարման պրոֆեսոր Պիտեր Դրուկերը Կաֆկային է վերագրում առաջին քաղաքացիական սաղավարտի մշակումը, որ իբր նա կատարել է Բանվորներին դժբախտ պատահարներից ապահովագրման ինստիտուտում աշխատելու ընթացքում, սակայն նրա գործատուի անունից այդ մասին վկայող փաստաթղթեր չկան։ Ֆրանց Կաֆկայի հայրը նրա աշխատանքը հաճախ անվանել է Brotberuf, որ բառացի նշանակում է «հացի աշխատանք», այսինքն՝ այդ աշխատանքը թույլ է տվել միայն վճարել հաշիվները։ Շուտով Ֆրանց Կաֆկայի պարտականությունների շարքում ընդգրկվել են փոխհատուցման պահանջների մշակումն ու ուսումնասիրումը, հաշվետվությունների կազմումը, դիմումների ընդունումն այն գործատուներից, որոնք կարծում էին, թե իրենց ընկերությանը տրվել է չափազանց բարձր ռիսկի կատեգորիա, ինչի պատճառով իրենք ստիպված են ավելի շատ վճարել ապահովագրության համար։ Նա կազմել է տարեկան հաշվետվություն ապահովագրման ինստիտուտի համար այնտեղ աշխատելու մի քանի տարվա ընթացքում։ Այդ հաշվետվությունները նա ներկայացրել է ղեկավարությանը։ Կաֆկան սովորաբար իր աշխատանքն ավարտել է ժամը 14-ին և մնացած ժամանակը նվիրել է գրական գործունեությանը։ Կաֆկայի հայրը հույս է ունեցել, որ որդին կօգին իրեն և իր վրա կվերցնի նորաձև իրերի խանութի գործը։ Կյանքի վերջին տարիներին Կաֆկայի հիվանդությունը հաճախ խանգարել է ապահովագրական գործակալի աշխատանքին ու գրելուն։ Տարիներ հետո Մաքս Բրոդը հորինել է Der enge Prager Kreis («Պրահայի նեղ շրջան») տերմինը՝ անվանելու համար այն գրողների խումբը, որի կազմում ընդգրկված էին Կաֆկան, Ֆելիքս Վելտշն ու ինքը։

1911 թվականի վերջին Էլլիի ամուսինը՝ Կարլ Հերմանը և Կաֆկան դարձել են գործընկերներ՝ հիմնադրելով Պրահայում ազբեստի առաջին գործարանը, որ հայտնի էր որպես Prager Asbestwerke Hermann & Co. և օգտագործվել է օժիտի գումարը, որ ստացվել էր Հերման Կաֆկայից։ Սկզբնական շրջանում Կաֆկան մեծ ուշադրություն է դարձրել այդ բիզնեսին՝ դրան նվիրելով իր ազատ ժամանակի մեծ մասը, սակայն հետագայում վրդովվել է, որ այն խլում է գրելուն հատկացված ժամանակը։ Այդ ընթացքում նա հետաքրքրվել է նաև իդիշով թատրոնով։ 1911 թվականի հոկտեմբերին այդ թատրոնում ներկայացում դիտելուց հետո նա վեց ամիս նվիրել է իդիշ լեզվի ու գրականության ուսումնասիրմանը։ Այդ հետաքրքրությունը նրա համար խթան է հանդիսացել նաև հուդայականություն ուսումնասիրելու համար։ Մոտավորապես այդ ժամանակ Կաֆկան դարձել է բուսակեր։ Մոտ 1915 թվականին Կաֆկան ստացել է նախնական ծանուցումը Առաջին համաշխարհային պատերազմի կապակցությամբ զինվորական ծառայության հրավիրվելու վերաբերյալ, սակայն ապահովագրման ինստիտուտում նրա գործատուն ձևակերպել է տարկետում, քանի որ նրա աշխատանքը համարվում էր պետական կարևոր ծառայություն։ Հետագայում նա փորձել է միանալ բանակին, սակայն դա արգելվել է առողջական վիճակի՝ տուբերկուլոզով հիվանդ լինելու պատճառով, որը նրա մոտ ախտորոշվել է 1917 թվականին։ 1918 թվականին Բանվորներին դժբախտ պատահարներից ապահովագրման ինստիտուտը Կաֆկային նշանակել է թոշակ հիվանդության պատճառով, որն այն ժամանակ անբուժելի էր։ Իր հետագա կյանքի մեծ մասը Կաֆկան անցկացրել է առողջարաններում։

### Անձնական կյանք

Կաֆկան երբեք ամուսնացած չի եղել։ Մաքս Բրոդի խոսքերով՝ Կաֆկան «տանջվում» էր սեռական ցանկությունից, իսկ Կաֆկայի կենսագիր Ռայներ Ստախը պնդում էր, թե նրա կյանքում եղել են կապեր բազմաթիվ կանանց հետ, և նա վախենում էր «սեռական անհաջողությունից»։ Նա այցելել է հասարակաց տներ իր հասուն կյանքի մեծ մասի ընթացքում և հետաքրքրվել է պոռնոգրաֆիայով։ Դրանից բացի՝ նա իր կյանքի ընթացքում մտերիմ հարաբերությունների մեջ է եղել մի քանի կանանց հետ։ 1912 թվականի օգոստոսի 13-ին Կաֆկան ծանոթացել է Մաքս Բրոդի ազգականուհի Ֆելիս Բաուերի հետ, որ Բեռլինում աշխատում էր որպես դիկտոֆոնների ընկերության ներկայացուցիչ։

Դրանից կարճ ժամանակ հետո Կաֆկան գրել է «Դատավճիռ» պատմվածքը մեկ գիշերում և աշխատել «Մարդը, որ անհետացավ» ու «Կերպարանափոխություն» ստեղծագործությունների վրա։ Հետագա հինգ տարիների ընթացքում Կաֆկան ու Ֆելիս Բաուերը շփվել են հիմնականում նամակների միջոցով, հանդիպել են մի քանի անգամ և երկու անգամ նշանվել են։ Կաֆկայի՝ աղջկան ուղղված նամակները տպագրվել են «Նամակներ Ֆելիսին» խորագրով, իսկ Ֆելիսի նամակները չեն պահպանվել։ Ըստ կենսագիրներ Ստախի ու Ջեյմս Հոուսի՝ շուրջ 1920 թվականին Կաֆկան նշանվել է երրորդ անգամ. նրա ընտրյալը եղել է Ջուլի Վոգրիժեկը, որ աղքատ էր ու անկիրթ և հյուրանոցում աշխատում էր որպես սպասուհի։ Չնայած նրանք բնակարան են վարձել և որոշել հարսանիքի օրը, սակայն երբեք չեն ամուսնացել։ Այդ ժամանակաընթացքում Կաֆկան սկսել է գրել «Նամակներ հորը», որը դեմ էր Ջուլիի հետ ամուսնությանը սիոնիստական համոզմունքների պատճառով։ Մինչ նշանակված հարսանիքի օրը նա հանդիպել է այլ կնոջ հետ։

Ստախն ու Բրոդը պնդում են, թե Ֆելիս Բաուերի հետ հարաբերությունների ընթացքում Ֆրանց Կաֆկան կապ է ունեցել նրա ընկերուհու՝ Մարգարետ «Գրետե» Բլոխի հետ, որ հրեա էր Բեռլինից։ Մաքս Բրոդի խոսքերով՝ Բլոխը որդի է ունեցել Կաֆկայից, սակայն վերջինս երբեք չի իմացել երեխայի մասին։ Երեխան, որի անունը հայտնի չէ, ծնվել է 1914 կամ 1915 թվականներին և մահացել Մյունխենում 1921 թվականին։ Սակայն Կաֆկայի կենսագիր Պետեր Անդրե Ալտը պնդում է, թե Կաֆկան չի եղել Բլոխի որդու հայրը, քանի որ նրանք երբեք մտերիմ հարբերություններ չեն ունեցել։ Ըստ Ստախի՝ Բլոխն ունեցել է որդի, սակայն ստույգ փաստեր չկան, որ երեխայի հայրը եղել է Կաֆկան։

1917 թվականի օգոստոսին Կաֆկայի մոտ ախտորոշվել է տուբերկուլոզ, և նա մի քանի ամսով տեղափոխվել է Բոհեմիայի Զյուրաու գյուղ, որտեղ իր քույրը՝ Օտլան, աշխատում էր իր քրոջ ամուսնու՝ Կարլ Հերմանի ֆերմայում։ Հետագայում այնտեղ անցկացրած ամիսների մասին Կաֆկան գրել է, թե դա գուցե լավագույն ժամանակն էր իր կյանքում. դրա պատճառը հավանաբար այն էր, որ նա չուներ պարտականություններ։ Պահպանվել են նրա օրագրերն ու Oktavhefte-ը։ Դրանց հիման վրա հետագայում տպագրվել է «Զյուրաուի աֆորիզմներ, կամ Մտորումներ մեղքի, հույսի, տառապանքի ու ճշմարիտ ուղու մասին» (Die Zürauer Aphorismen oder Betrachtungen über Sünde, Hoffnung, Leid und den wahren Weg)։

1920 թվականին Կաֆկան հարաբերություններ է սկսել չեխ լրագրող և գրող Միլենա Եսենսկայի հետ։ Վերջինիս ուղղված նամակները հետագայում տպագրվել են «Նամակներ Միլենային» խորագրով։ 1923 թվականի հուլիսին՝ Բալթիկ ծովի ափին՝ Գրալ Մյուրիցում արձակուրդն անցկացնելիս, Կաֆկան ծանոթացել է մանկապարտեզի քսանհինգամյա ուսուցչուհի Դորա Դիամանտի հետ, որ ուղղափառ հրեաների ընտանիքից էր։ Կաֆկան, հույս ունենալով խուսափել իր ընտանիքի ազդեցությունից և կենտրոնանալ գրական աշխատանքի վրա, կարճ ժամանակով մեկնել է Բեռլին, որտեղ ապրել է Դիամանտի հետ։ Նա դարձել է Կաֆկայի սիրուհին ու նրան ստիպել հետաքրքրվել Թալմուդով։ Կաֆկան աշխատել է չորս պատմվածքների վրա, որոնք նա տպագրության է նախապատրաստել «Սոված նկարիչը» («Ein Hungerkünstler) խորագրով։

### Անհատականություն

Կաֆկան վախենում էր, որ մարդիկ իրեն կհամարեն ֆիզիկական ու մտավոր առումներով նողկալի։ Այնուամենայնիվ, Կաֆկային ճանաչողները գտել են, որ նա ունի հանգիստ ու անվրդով վարք, ակնհայտ ինտելեկտ և հումորի չոր զգացում։ Նրան նաև համարել են օժտված տղայական համակրանքով, թեև ունեցել է խիստ արտաքին։ Մաքս Բրոդը Կաֆկային համեմատել է Հենրիխ ֆոն Կլեյստի հետ՝ նշելով, որ այդ երկու գրողներն էլ ունեն իրադրությունը իրատեսորեն ու ստույգ մանրամասներով նկարագրելու ունակություն։ Բրոդը Կաֆկային համարում էր իր հանդիպած ամենահետաքրքիր մարդկանցից մեկը. Կաֆկան հաճույքով էր կատակում ընկերների հետ, սակայն և դժվարին պահերին օգնում էր նրանց իր խորհուրդներով։ Ըստ Բրոդի՝ նա մոլի ասմունքող էր, որ կարող էր այնպես արտասանել, ասես երաժշտություն է հնչում։ Բրոդը Կաֆկային առանձնացնող լավագույն հատկանիշները համարում էր «բացառիկ ճշմարտացիությունն» (absolute Wahrhaftigkeit) ու «հստակ բարեխղճությունը» (präzise Gewissenhaftigkeit)։

Չնայած վաղ հասակում Կաֆկան քիչ է զբաղվել ֆիզիկական վարժություններով, սակայն ավելի ուշ հետաքրքրվել է խաղերով ու ֆիզիկական ակտիվությամբ և եղել է լավ հեծյալ, լողորդ և թիավար։ Ազատ օրերին նա իր ընկերների հետ գնացել է երկարատև արշավների, որոնք հաճախ ինքն է կազմակերպել։ Հետաքրքրվել է նաև այլընտրանքային բժշկությամբ, կրթության ժամանակակից համակարգերով, ինչպիսին է Մոնտեսսորիի մանկավարժությունը, ինչպես նաև տեխնիկական նորարարություններով, ինչպիսիք էին ինքնաթիռներն ու ֆիլմերը։ Գրական գործունեությունը նույնպես շատ կարևոր էր Կաֆկայի համար. գրելը նա համարել է «աղոթքի ձև»։ Նա շատ զգայուն էր աղմուկի նկատմամբ և գրելիս նախընտրում էր լռություն։

Պերես Ալվարեսը պնդում էր, թե Կաֆկան կարող էր ունենալ անձի շիզոֆրենիկ խանգարում։ Նրա ոճը, ինչպես հավաստվում է, ոչ միայն «Կերպարանափոխություն» երկում, այլև մյուս աշխատանքներում ցույց է տալիս ստորին և միջին մակարդակների շիզոֆրենիկին բնորոշ գծեր, ինչը բացատրում է նրա ստեղծագործությունների մեծ մասը։ Նրա տառապանքը կարելի է տեսնել իր օրագրի հետևյալ գրառման մեջ, որ արվել է 1913 թվականի հունիսի 21-ին.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Հսկայական աշխարհ ունեմ ես իմ գլխում։ Բայց ինչպես ազատեմ ինձ և ազատեմ նրանց առանց ճեղքվածքի։ Սակայն ավելի լավ է հազար անգամ ճեղքել, քան պահել կամ թաղել նրան իմ մեջ։ Նրա համար եմ ես ապրում աշխարհում, դա ինձ համար բոլորովին պարզ է։ |  |

Նույնը կարելի է տեսնել Զյուրաուի 50-րդ աֆորիզմում.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Մարդը չի կարող ապրել առանց մշտական վտահության դեպի ինչ-որ ավերված բանի իր ներսում, ընդ որում՝ և՛ այդ ավերվածը, և՛ այդ վստահությունը կարող են երկար մնալ նրանից գաղտնի։ |  |

Թեև Կաֆկան երբեք ամուսնացած չի եղել, սակայն բարձր է գնահատել ամուսնությունն ու երեխաներին։ Նա հարաբերություններ է ունեցել մի քանի կանանց հետ։ Հնարավոր է, որ նա ունեցել է ուտելու խանգարում։ Մյունխենի համալսարանի հոգեբուժական հիվանդանոցի բժիշկ Մանֆրեդ Մ. Ֆիխտերը ներկայացրել է ապացույցներ այն վարկածի համար, թե Ֆրանց Կաֆկան տառապում էր ոչ տիպական նյարդային անորեքսիայով, ինչպես նաև Կաֆկան ոչ միայն մենակ էր ու ճնշված, այլև երբեմն նրա մոտ ծագում էր ինքնասպանության միտքը։ 1995 թվականին տպագրված «Ֆրանց Կաֆկան՝ հրեա հաճախորդը» գրքում Սանդեր Գիլմանն ուսումնասիրել է, թե արդյոք Կաֆկային կարելի է համարել «սևամաղձոտ» կամ «համասեռամոլ»։ Համարվում է, որ Կաֆկան առնվազն մեկ անգամ կատարել է ինքնասպանության փորձ 1912 թվականի վերջին։

### Քաղաքական հայացքներ

Առաջին համաշխարհային պատերազմից առաջ Կաֆկան հաճախել է Մլադիխ ակումբի մի քանի հանդիպումների, որ չեխական անարխիստական, հակառազմական ու հակակղերական կազմակերպություն էր։ Հուգո Բերգմանը, որ Կաֆկայի հետ սովորել է նույն միջնակարգ ու ավագ դպրոցներում, ուսումնական վերջին տարում (1900-1901) չի շփվել Կաֆկայի հետ, քանի որ «[Կաֆկայի] սոցիալիզմն ու իմ սիոնիզմը չափազանց սուր էին»։ «Ֆրանցը դարձավ սոցիալիստ, ես դարձա սիոնիստ 1898 թվականին։ Սիոնիզմի ու սոցիալիզմի սինթեզն այդ ժամանակ դեռ գոյություն չուներ»։ Բերգմանը պնդում է, թե Կաֆկան դպրոցում կրում էր կարմիր մեխակ՝ ցույց տալու համար իր աջակցությունը սոցիալիզմին։ Իր օրագրային գրառումներից մեկում Կաֆկան հիշատակել է անարխիստական ազդեցիկ փիլիսոփա Պյոտր Կրոպոտկինին. «Մի՛ մոռացեք Կրոպոտկինին»։

Կոմունիստական դարաշրջանում Սոցիալիզմի արևելյան բլոկի համար Կաֆկայի աշխատանքի դերը դարձել է բուռն քննարկումների առարկա։ Կարծիքները հենվում էին այն կարծիքի վրա, որ նա ծաղրել է կործանվող Ավստրո-Հունգարական կայսրության բյուրոկրատական տեսանկյունից վատ կառուցված լինելը, և պնդում էին, թե նա մարմնավորել է սոցիալիզմի վերելքը։ Կարևորվել է նաև Մարքսի օտարման տեսությունը։ Թեև ուղղափառական տեսանկյունից Կաֆկայի օտարման նկարագրությունները այլևս չէին վերաբերում այն հասարակությանը, որ հավանաբար արդեն վերացրել էր օտարումը, սակայն 1963 թվականին Չեխոսլովակիայի Լիբլիցե բնակավայրում անցկացված կոնֆերանսում, որ նվիրված էր գրողի ծննդյան ութսունամյակին, վերագնահատվել է Կաֆկայի կողմից բյուրակրատիայի նկարագրման կարևորությունը։ Այն հարցը, թե արդյոք Կաֆկան քաղաքական գրող է, թե ոչ, դեռևս մնում է բանավեճի առարկա։

### Հուդայականություն և սիոնիզմ

Կաֆկան 1910 թվականին
Կաֆկան հասակ է առել Պրահայում որպես գերմանախոս հրեա։ Նա խորապես հմայված էր Արևելյան Եվրոպայի հրեաներով, որոնք, իր կարծիքով, ունեին հոգևոր կյանքի այնպիսի ուժգնություն, որ բացակայում էր Արևմուտքի հրեաների մոտ։ Նրա օրագիրը լի է իդիշով ստեղծագործող գրողներից մեջբերումներով։ Սակայն ժամանակ առ ժամանակ նա հեռացել է հուդայականությունից ու հրեական կյանքից․ «Ի՞նչ ունեմ ես ընդհանուր հրեաների հետ։ Ես գրեթե ընդհանուր ոչինչ չունեմ ինքս ինձ հետ և պետք է շատ հանգիստ կանգնեմ անկյունում՝ գոհ լինելով նրանով, որ կարող եմ շնչել»։ Իր պատանեկության տարիներին Կաֆկան իրեն հայտարարել է աթեիստ։

Հոուսը ենթադրել է, որ Կաֆկան ընդունել է իր հրեա լինելը, սակայն դա չի ընդգրկել իր աշխատանքներում, որոնցում չկան հրեա հերոսներ, հրեաներին վերաբերող տեսարաններ կամ թեմաներ։ Գրաքննադատ Հարոլդ Բլումի կարծիքով՝ չնայած Կաֆկան անհարմար է զգացել իր հրեական ժառանգության համար, նա եղել է տիպիկ հրեա գրող։ Լոթար Կանը նույնպես չի երկմտում այդ հարցում. «Կաֆկայի ստեղծագործության մեջ հրեականության ներկայությունն այլևս բանավեճի առարկա չէ»։ Պավել Էյսները՝ Կաֆկայի ստեղծագործությունների առաջին թարգմանիչներից մեկը, «Դատավարությունը» մեկնաբանել է որպես մարմնավորում «Պրահայում հրեաների եռաչափ գոյության... նրա պրոտագոնիստ Յոզեֆ Կ․-ն ձերբակալվել է (խորհրդանշորեն) գերմանացու (Ռաբենշտայների), չեխի (Կուլյուխի) ու հրեայի (Կամիների) կողմից։ Նա հանդես է գալիս որպես «անմեղ մեղավոր», ինչպես հրեաները ժամանակակից աշխարհում, թեև չկա վկայություն, որ նա ինքը հրեա է»։

«Տխրություն Պաղեստինում» էսսեում Դան Միրոնը քննում է Կաֆկայի կապի սինիզմի հետ։ «Թվում է, թե նրանք, որոնք պնդում են, որ գոյություն է ունեցել այդպիսի կապ, և որ սիոնիզմը կենտրոնական դեր է խաղացել նրա կյանքում ու գրական աշխատանքում, և նրանք, որոնք հերքում են այդ կապն ընդհանրապես կամ մերժում են դրա կարևորությունը, երկուսն էլ սխալ են։ Ճշմարտությունն ընկած է այդ երկու պարզեցված բևեռների միջև ընկած բավական անորսալի մի կետում»։ Համարվում է, որ Կաֆկան գնացել է Պաղեստին Ֆելիս Բաուերի, ապա Դորա Դիամանտի հետ։ Բեռլինում ապրելու ժամանակ Կաֆկան սովորել է եբրայերեն Բրոդի պաղեստինցի ընկերոջ՝ Պուա Բատ Տովիմի մոտ և հաճախել ռաբբի Յուլիուս Գրյունտալի ու ռաբբի Յուլիուս Գուտմանի դասերին Բեռլինի Հուդայականության ուսումնասիրման քոլեջում։

Լիվիա Ռոտկիրխենը Կաֆկային կոչում է իր «դարաշրջանի խորհրդանշական կերպարը»։ Նրա ժամանակակիցների շարքում եղել են հրեա, չեխ ու գերմանացի բազմաթիվ գրողներ, որոնք անտարբեր չեն եղել հրեական, չեխական ու գերմանական մշակույթի նկատմամբ։ Ըստ Ռոտկիրխենի՝ դրա շնորհիվ նրանց ստեղծագործություններին բնորոշ է աշխարհաքաղաքացու տեսանկյունն ու խանդավառությունը, որ հանդես է գալիս տրանսցենդենտալ մետաֆիզիկական հայեցության հետ, և դրա բնորոշ օրինակը Ֆրանց Կաֆկան է։

Իր կյանքի վերջում Կաֆկան իր ընկերոջը՝ Հուգո Բերգմանին ուղարկել է բացիկ Թել Ավիվ՝ հայտնելով Պաղեստին տեղափոխվելու իր մտադրության մասին։ Բերգմանը հրաժարվել է ընդունել նրան, քանի որ ուներ փոքր երեխաներ և վախենում էր, որ Կաֆկան նրանց կվարակի տուբերկուլոզով։

### Մահ

Ֆրանց Կաֆկայի շիրիմը Պրահայի Հրեական նոր գերեզմանատանը
Կաֆկայի կոկորդի տուբերկուլոզը խորացել է, և 1924 թվականի մարտին նա Բեռլինից վերադարձել է Պրահա, որտեղ նրա ընտանիքի անդամները, հիմնականում քույրը՝ Օտլան, խնամել են նրան։ Բուժման նպատակով նա ապրիլի 10-ին մեկնել է բժիշկ Հոֆմանի առողջարան, որ գտնվում էր Վիեննայից ոչ հեռու՝ Քյորլինգում, որտեղ էլ մահացել է 1924 թվականի հունիսի 3-ին։ Նրա մահվան պատճառը եղել է սովը. Կաֆկայի կոկորդի վիճակի պատճառով ուտելը նրա համար չափազանց ցավոտ էր, և քանի որ պարենտերալ սնուցումն այդ ժամանակ դեռ զարգացած չէր, նրան սնելու այլ ձև չի եղել։ Մահվան մահճում Կաֆկան խմբագրել է «Սոված նկարիչը» ստեղծագործությունը, որ նա սկսել էր այն ժամանակ, երբ դեռ կարողանում էր ուտել։ Նրա մարմինը տեղափոխվել է Պրահա, որտեղ թաղվել է 1924 թվականի հունիսի 11-ին Հրեական նոր գերեզմանատանը՝ Պրահա-Ժիժկովում։ Կաֆկան մեծ ճանաչում չի ունեցել իր կենդանության օրոք, սակայն նա կարևորություն չի տվել հայտնի լինելուն։ Նա հայտնի է դարձել իր մահվանից կարճ ժամանակ անց։ Կաֆկայի շիրմաքարը հեղինակել է ճարտարապետ Լեոպոլդ Էրմանը։

Ստեղծագործություն
-----------------

Կաֆկայի «Նամակներ հորը» երկի առաջին էջը
Կաֆկայի բոլոր հրատարակված ստեղծագործությունները գրված են գերմաներեն, բացառությամբ Միլենա Եսենսկային ուղղված չեխերեն նամակների։ Կենդանության օրոք հրատարակած լինելով ոչ մեծ թվով ստեղծագործություններ՝ նա քիչ է արժանացել հասարակության ուշադրությանը։

Կաֆկան չի ավարտել իր երկարաշունչ վեպերից ոչ մեկը և այրել է իր ստեղծագործության շուրջ 90 տոկոսը հիմնականում այն ժամանակ, երբ ապրում էր Բեռլինում Դիամանտի հետ, որը նրան օգնել է սևագրերը ոչնչացնելու գործում։ Ստեղծագործելու նախնական շրջանում Կաֆկան կրել է ֆոն Կլեյստի ազդեցությունը, ում ստեղծագործությունը նա Բաուերին ուղղված նամակում նկարագրել է որպես վախեցնող, և որին նա համարել է իրեն ավելի մոտ, քան իր սեփական ընտանիքը։

### Պատմվածքներ

Կաֆկայի՝ առաջինը հրատարակված ստեղծագործություններն են ութ պատմվածքները, որ տպագրվել են 1908 թվականին Hyperion գրական ամսագրի առաջին համարում «Մտորում» (Betrachtung) խորագրով։ Նա գրել է «Պայքարի նկարագրություն» (գերմ.՝ Beschreibung eines Kampfes) պատմվածքը 1904 թվականին և ցույց տվել Բրոդին 1905 թվականին, որն էլ նրան խորհուրդ է տվել շարունակել գրելը և ուղարկել այն Hyperion ամսագրին։ Կաֆկան մի հատված տպագրել է 1908 թվականին և երկու հատված՝ 1909 թվականի գարնանը. բոլորը հրատարակվել են Մյունխենում։

1912 թվականի սեպտեմբերի 22-ի գիշերը ստեղծագործական պոռթկման արդյունքում գրվել է «Դատավճիռ» պատմվածքը, որը հեղինակը նվիրել է Ֆելիս Բաուերին։ Մաքս Բրոդը նկատել է, որ ստեղծագործություն գլխավոր հերոսի ու նրա հորինված հարսնացուի անունները՝ Գեորգ Բենդեման և Ֆրիդա Բրանդենֆելդ, նման են Ֆրանց Կաֆկայի ու Ֆելիս Բաուերի անուններին։ Այդ պատմվածքը հաճախ համարվում է Կաֆկայի ստեղծագործության մեջ մեծ առաջխաղացում։ Այն վերաբերում է որդու ու նրա գերիշխող հոր դժվարին հարաբերություններին, որ բախվում են նոր իրավիճակի հետ որդու նշանադրությունից հետ։ Կաֆկան հետագայում այդ ստեղծագործությունը նկարագրել է որպես «մարմնի և հոգու լիակատար բացահայտում», մի պատմվածք, որը «զարգացել է որպես իրական ծնունդ՝ ծածկված գարշելիությամբ ու լորձով»։ Պատմվածքն առաջին անգամ հրատարակվել է Լայպցիգում 1912 թվականին և նվիրվել է «օրիորդ Ֆելիս Բաուերին», իսկ հետագա հրատարակություններում միայն նշվել է՝ «Ֆ-ին»։

1912 թվականին Կաֆկան գրել է «Կերպարանափոխությունը» (գերմ.՝ Die Verwandlung), որ հրատարակվել է 1915 թվականին Լայպցիգում։ Այն ներկայացնում է մի շրջիկ վաճառականի պատմություն, որ մի առավոտ արթնանալուց հետո զգում է, որ վերափոխվել է մեծ ուտիճի՝ Ungeziefer-ի, ինչպես կոչում են զզվելի ու կեղտոտ կենդանիներին ընդհանրապես։ Քննադատներն այդ ստեղծագործությունը համարում են 20-րդ դարի գրականության յուրօրինակ նմուշներից մեկը, որ իր ազդեցությունն է թողել հետագայում ստեղծված այլ ստեղծագործությունների վրա։ «Պատժիչ գաղութում» (գերմ.՝ In der Strafkolonie) պատմվածքը, որում պատմվում է տանջանքի ու մահապատժի բարդ գործիքի մասին, գրվել է 1914 թվականի հոկտեմբերին, վերանայվել 1918 թվականին և տպագրվել Լայպցիգում 1919 թվականի հոկտեմբերին։ «Սոված նկարիչը» պատմվածքը, որ տպագրվել է Die neue Rundschau պարբերականում 1924 թվականին, պատմում է պրոտագոնիստի մասին, որ քննադատվում է իր արտասովոր աշխատանքների համար ու իրեն մատնում սովի։ Կաֆկայի վերջին պատմվածքը՝ «Երգչուհի Ժոզեֆինան, կամ մկնային ժողովուրդ» (գերմ.՝ «Josephine, die Sängerin, oder Das Volk der Mäuse»), նույնպես անդրադառնում է արտիստի ու իր լսարանի հարաբերություններին։

### Վեպեր

Իր առաջին վեպը Կաֆկան սկսել է գրել 1912 թվականին. դրա առաջին գլուխն է դարձել «Հնոցապան» («Der Heizer») պատմվածքը։ Այդ ստեղծագործությունը, որ մնացել է անավարտ, Կաֆկան կոչել է «Մարդը, որ անհետացավ» (գերմ.՝ «Der Verschollene»), սակայն Մաքս Բրոդը գրողի մահվանից հետո այն հրատարակելիս վերնագիրը դարձրել է «Ամերիկա»։ Վեպի համար ներշնչման աղբյուր է դարձել նախորդ տարի իդիշով թատրոնում անցկացված ժամանակը, որը նրան ստիպել է վերագնահատել իր ժառանգությունը, ինչը հանգեցրել է այն մտքին, որ մարդու ժառանգության արժևորումը խորն է ընկած յուրաքանչյուր մարդու մեջ։ Վեպն ավելի երգիծական ու թեթևակիորեն ավելի ռեալիստական է, քան Կաֆկայի ստեղծագործությունների մեծ մասը։ Այն ներկայացնում է դաժան ու անըմբռնելի համակարգի մոտիվը, որ պրոտագոնիստին բազմիցս դնում է տարօրինակ իրավիճակների մեջ։ Վեպում օգտագործվել են բազմաթիվ դետալներ հեղինակի հարազատների կյանքից, որոնք արտագաղթել էին Ամերիկա, և այն Կաֆկայի միակ ստեղծագործությունն է, որի համար հեղինակը նախատեսել է լավատեսական ավարտ։

1914 թվականին Կաֆկան սկսել է «Դատավարություն» (գերմ.՝ Der Prozeß) վեպը։ Այն պատմում է մի մարդու մասին, որ ձերբակալվում և դատվում է հեռավոր, անհասանելի իշխանության կողմից, սակայն նրա հանցանքը մնում է անհայտ և՛ իրեն, և՛ ընթերցողին։ Կաֆկան չի վերջացրել վեպը, չնայած ավարտել է նրա վերջին գլուխը։ Ըստ Նոբելյան և Կաֆկայի անվան մրցանակների դափնեկիր Էլիաս Քանետտիի՝ Ֆելիսը կենտրոնական տեղ է զբաղեցնում «Դատավարություն» ստեղծագործության սյուժեում, և Կաֆկան ասել է, որ դա «նրա պատմությունն է»։ Էլիաս Քանետտին Կաֆկայի՝ Ֆելիսին ուղղված նամակներին նվիրված իր գիրքը վերնագրել է «Կաֆկայի մյուս դատավարությունը» («Kafka's Other Trial»)՝ ընդգծելով նամակների ու վեպի միջև եղած կապը։ Միչիկո Կակուտանին The New York Times պարբերականի համար գրած գրախոսականում նշում է, որ Կաֆկայի նամակները կրում են «իր գեղարվեստական ստեղծագործության տարբերակիչ նշանները՝ նույն նյարդային ուշադրությունը փոքր մանրամասների նկատմամբ, նույն խելացնոր իրազեկվածությունը քաղաքական ուժերի փոփոխական հավասարակշռության վերաբերյալ, էմոցիոնալ շնչահեղձության նույն մթնոլորտը, որ զարմանալիորեն համակցված են տղայական եռանդի ու հիացմունքի հետ։

Ըստ Կաֆկայի օրագրի՝ նա «Դղյակ» վեպը պլանավորել է նախքան 1914 թվականի հունիսի 11-ը, սակայն չի գրել այն մինչև 1922 թվականի հունվարի 27-ը։ Ստեղծագործության հերոսը հողաչափ Կ.-ն է։ Նա պայքարում է անհայտ պատճառների դեմ, որպեսզի հասնի Դղյակի խորհրդավոր տերերի մոտ, որոնք ղեկավարում են գյուղը։ Ի վերջո մահվան մահճում գտնվող հերոսին հայտնում են, որ գյուղում նրա գտնվելն անօրինական է, սակայն հաշվի առնելով լրացուցիչ որոշակի պայմաններ՝ նրան թույլատրվում է ապրել և աշխատել այնտեղ։ Մռայլ և ժամանակ առ ժամանակ սյուրռեալիստական վեպը նվիրված է օտարմանը, բյուրոկրատիային, մարդու՝ անվերջ թվացող պայքարին համակարգի դեմ և նպատակին հասնելու ապարդյուն ու անհույս փորձերին։ Հարտմուտ Մ. Ռաստալսկին նշել է. «Ինչպես երազները, նրա տեքստերը ստույգ «ռեալիստական» դետալները համակցում են աբսուրդի հետ, մանրամասն զննումն ու գլխավոր հերոսների անունից կատարվող դատողությունները՝ մոռացկոտության ու անփութության հետ»։

### Հրատարակման պատմություն

«Մտորում» ստեղծագործության առաջին հրատարակությունը, 1912
Սկզբնական շրջանում Կաֆկայի պատմվածքները տպագրվել են գրական պարբերականներում։ Առաջին ութ պատմվածքները հրատարակվել են 1908 թվականին Hyperion երկամսաթերթի առաջին համարում։ Ֆրանց Բլեյը 1909 թվականին տպագրել է երկու երկխոսություններ, որոնք հետագայում դարձել են «Պայքարի նկարագրություն» ստեղծագործության մաս։ «Օդանավեր Բրեսկիայում» պատմվածքից մի հատված, որ գրվել է Մաքս Բրոդի հետ Իտալիայում ճանապարհորդելու ժամանակ, տպագրվել է Bohemia օրաթերթում 1909 թվականի սեպտեմբերի 28-ին։ 1910 թվականի մարտի 27-ին մի քանի պատմվածքներ, որ հետագայում դարձել են «Մտորում» գրքի մաս, տպագրվել են *Bohemia* ամսագրի՝ Զատկին նվիրված համարում։ 1913 թվականին Լայպցիգում Բրոդն ու հրատարակիչ Կուրտ Վոլֆը Կաֆկայի «Դատավճիռ։ Ֆրանց Կաֆկայի պատմվածքը» (գերմ.՝ Das Urteil. Eine Geschichte von Franz Kafka) ընդգրկել են իրենց «Արկադիա» գրական տարեգրքում։ «Օրենքի առաջ» (գերմ.՝ Vor dem Gesetz) պատմվածքը հրատարակվել է 1915 թվականին *Selbstwehr* հրեական անկախ շաբաթաթերթի ամանորյա համարում. 1919 թվականին այն վերահրատարակվել է «Գյուղական բժիշկ» (գերմ.՝ Ein Landarzt) պատմվածքների ժողովածուում և դարձել «Դատավարություն» վեպի մաս։ Այլ պատմվածքներ են տպագրվել տարբեր հրատարակություններում՝ ներառյալ Մարտին Բուբերի Der Jude ամսագիրը, Prager Tagblatt թերթը, *Die neue Rundschau*, *Genius* և *Prager Presse* պարբերականները։

Կաֆկայի առաջին տպագրված գիրքը կոչվել է «Մտորում» («Betrachtung») և ներառել է 1904-1912 թվականներին գրված 18 պատմվածքներ։ Դեպի Վելյմար կատարված ամառային ուղևորության ընթացքում Բրոդը կազմակերպել է Կաֆկայի ու Կուրտ Վոլֆի հանդիպումը։ Վերջինս լույս է ընծայել «Մտորումը» Rowohlt Verlag հրաարակչությունում 1912 թվականի վերջին (գրքի վրա նշված է 1913)։ Կաֆկան այն նվիրել է Մաքս Բրոդին (գերմ.՝ Für M.B.), իսկ նրան նվիրած օրինակի վրա մակագրել է. «Ինչպես արդեն տպագրված է այստեղ, իմ ամենասիրելի Մաքսին» (So wie es hier schon gedruckt ist, für meinen liebsten Max‍—‌Franz K)։

Կաֆկայի «Կերպարանափոխություն» ստեղծագործությունն առաջին անգամ տպագրվել է 1915 թվականի հոկտեմբերին էքսպրեսիոնիստական գրականությանը նվիրված Die Weißen Blätter ամսաթերթում, որ խմբագրում էր Ռենե Շիկելեն։ Պատմվածքների ևս մեկ ժողովածու, որ կոչվել է «Գյուղական բժիշկ» (գերմ.՝ Ein Landarzt), լույս է ընծայվել Կուրտ Վոլֆի կողմից 1919 թվականին և նվիրվել է Կաֆկայի հորը։ Կաֆկան տպագրության է նախապատրաստել չորս պատմվածքներից կազմված ժողովածու՝ «Սոված նկարիչը» (գերմ.՝ Ein Hungerkünstler), որ լույս է տեսել Verlag Die Schmiede հրատարակչությունում 1924 թվականին՝ հեղինակի մահվանից հետո։ 1924 թվականի ապրիլի 20-ին Berliner Börsen-Courier օրաթերթում տպագրվել է Կաֆկայի էսսեն Ադալբերտ Շտիֆտերի մասին։

#### Մաքս Բրոդ

«Դատավարություն» ստեղծագործության առաջին հրատարակությունը, 1925
Իր հրատարակված ու չհրատարակված աշխատանքները Ֆրանց Կաֆկան թողել է ընկերոջը՝ Մաքս Բրոդին, որ եղել է նրա կտակակատարը գրական հարցերում. Կաֆկան Բրոդին հանձնարարել էր իր մահվանից հետո ոչնչացնել իր թղթերը։ Կաֆկան գրել է. «Սիրելի՛ Մաքս, իմ վերջին պահանջն է. ամեն ինչ, որ ես թողնում եմ ինձնից հետո... օրագրերի, ձեռագրերի, նամակների (իմը և ուրիշներինը), էսքիզների ձևով և այլն, պետք է ոչնչացվի առանց կարդացվելու»։ Մաքս Բրոդն անտեսել է ընկերոջ պահանջն ու հրատարակել նրա վեպերն ու ստեղծագործությունների ժողովածուները 1925 թվականից մինչև 1935 թվականը։ Չտպագրված թղթերը նա իր հետ տարել է Պաղեստին, ուր փախել է 1939 թվականին։ Կաֆկայի վերջին սերը՝ Դորա Դիամանտը (հետագայում՝ Դիմանտ-Լասկ), նույնպես անտեսել է գրողի ցանկությունն ու գաղտնի պահպանել նրա 20 նոթատետրերն ու 35 նամակները։ 1933 թվականին դրանք բռնագրավվել են գեստապոյի կողմից, սակայն գիտնականները շարունակում են դրանց որոնումները։

Երբ Մաքս Բրոդը հրատարակել է իր տրամադրության տակ գտնվող ստեղծագործությունների մեծ մասը, Կաֆկայի աշխատանքներն սկսել են արժանանալ մեծ ուշադրության և քննադատական արձագանքների։ Բրոդը դժվարացել է Կաֆկայի նոթատետրերը դասավորել ժամանակագրական կարգով։ Խնդիրը եղել է այն, որ Կաֆկան հաճախ սկսել է գրել տարբեր էջերից՝ երբեմն սկսելով գրել մեջտեղից, երբեմն էլ վերջից։ Բրոդն ավարտին է հասցրել Կաֆկայի անավարտ մնացած աշխատանքների մի մասը հրատարակության համար։ Օրինակ՝ Կաֆկան «Դատավարությունը» թողել էր չհամարակալված ու չավարտված գլուխներով, իսկ «Դղյակը»՝ անավարտ նախադասություններով ու երկիմաստ բովանդակությամբ։ Բրոդը վերադասավորել է գլուխները, խմբագրել տեքստը և ուղղել կետադրությունը։ «Դատավարությունը» լույս է տեսել 1925 թվականին Verlag Die Schmiede հրատարակչությունում։ Կուրտ Վոլֆը տպագրել է Կաֆկայի մյուս երկու վեպերը՝ «Դղյակը» 1926 թվականին և «Ամերիկան» 1927 թվականին։ 1931 թվականին Մաքս Բրոդը խմբագրել է Կաֆկայի արձակի ու չտպագրված պատմվածքների ժողովածուն, որ վերնագրվել է «Չինական մեծ պարիսպ» («Beim Bau der Chinesischen Mauer») և ներառել է համանուն պատմվածքը։ Գիրքը լույս է տեսել Gustav Kiepenheuer Verlag հրատարակչությունում։ Բրոդի կողմից տպագրության նախապատրաստված տարբերակները սովորաբար կոչվում են «վերջնական խմբագրություններ»։

#### Ժամանակակից հրատարակություններ

1961 թվականին Մալքոլմ Պեսլին ձեռք է բերել Կաֆկայի բնօրինակ ձեռագրերի մեծ մասը Օքսֆորդի Բոդլեյան գրադարանի համար։ «Դատավարություն» ստեղծագործության տեքստը հետագայում վաճառվել է աճուրդում և պահվում է Գերմանական գրական արխիվում (Մարբախ ամ Նեկար, Գերմանիա)։ Հետագայում Պեսլին գլխավորել է այն խումբը (ներառյալ Գերհարդ Նոյմանը, Յոստ Շիլեմիտն ու Յուրգեն Բորնը), որը խմբագրել է գերմաներեն վեպերը, որոնք վերահրատարակել է S. Fischer Verlag հրատարակչությունը։ Պեսլին խմբագրել է «Դղյակը», որ հրատարակվել է 1982 թվականին, և «Դատավարությունը», որ հրատարակվել է 1990 թվականին։ Յոստ Շիլեմիտը խմբագրել է «Ամերիկա» վեպը, որ հրատարակվել է 1983 թվականին։ Սրանք կոչվում են «քննադատական խմբագրություններ» կամ «Fischer Editions»։

#### Չհրատարակված թղթեր

1968 թվականին Մաքս Բրոդի մահվանից հետո Կաֆկայի չտպագրված թղթերը (ենթադրվում է, որ եղել են հազարավոր թղթեր) մնացել են Բրոդի քարտուղարի՝ Էսթեր Հոֆի մոտ։ Նա հրատարակել կամ վաճառել է մի քանիսը, սակայն մեծ մասը թողել է իր դուստրերին՝ Եվային ու Ռութին, որոնք նույնպես հրաժարվել են հրատարակել դրանք։ 2008 թվականին դատական գործ քույրերի ու Իսրայելի ազգային գրադարանի միջև, որը պնդում էր, թե այդ աշխատանքները դարձել են Իսրայելի ժողովրդի սեփականություն այն բանից հետո, երբ Բրոդը տեղափոխվել է Բրիտանական Պաղեստին 1939 թվականին։ Եսթեր Հոֆը 1988 թվականին «Դատավարության» բնօրինակ ձեռագիրը 2 մլն ամերիկյան դոլարով վաճառել է Գերմանիայի ժամանակակից գրականության թանգարանի գրական արխիվին (Մարբախ ամ Նեկար)։ Միայն Եվան էր կենդանի մինչև 2012 թվականը։ Թել Ավիվի ընտանեկան դատարանը որոշել է, որ թղթերը պետք է հրատարակվեն, սակայն տպագրվել են միայն մի քանիսը, որոնց թվում էր նախկինում անհայտ մի պատմվածք, իսկ դատական վեճը շարունակվել է։ Հոֆերը հավաստել են, որ թղթերն իրենց անձնական սեփականությունն են, իսկ Ազգային գրադարանը պնդել է, որ դրանք հրեա ժողովրդի մշակութային սեփականությունն են, ինչպես նաև ենթադրել է, որ Բրոդը թղթերը նրանց կտակել է իր կամքով։ Թել Ավիվի ընտանեկան դատարանը 2012 թվականի հոկտեմբերին որոշել է, որ այդ թղթերն Ազգային գրադարանի սեփականությունն են։

Քննադատական արձագանքներ
-----------------------

### Քննադատական մեկնաբանություններ

Ուիսթեն Հյու Օդենը Ֆրանց Կաֆկային կոչել է «քսաներորդ դարի Դանթե», ռուս վիպագիր Վլադիմիր Նաբոկովը նրան դասել է 20-րդ դարի խոշորագույն գրողների շարքում, Գաբրիել Գարսիա Մարկեսը նշել է, որ Կաֆկայի «Կերպարանափոխություն» ստեղծագործության ընթերցումն իրեն ցույց է տվել, որ կարելի է գրել ուրիշ ձևով։ Կաֆկայի ստեղծագործության գլխավոր թեման, որ առաջին անգամ իր արտացոլումն է գտել «Դատավճիռ» պատմվածքում, հոր և որդու կոնֆլիկտն է. մեղքը, որ բարդվում է որդու վրա, լուծվում է տառապանքի ու քավության միջոցով։ Հաճախ հանդիպող թեմաներ ու արքետիպեր են օտարացումը, ֆիզիկական ու ֆիզիոլոգիական դաժանությունը, միստիկական կերպարանափոխությունները։

Կաֆկայի ոճը համեմատվել է Կլեյստի ոճի հետ դեռ 1916 թվականին Օսկար Վալցելի՝ «Կերպարանափոխություն» և «Հնեցապանը» ստեղծագործությունների գրախոսականում, որ տպագրվել է *Berliner Beiträge*-ում։ Կաֆկայի արձակը թույլ է տալիս կատարել տարբեր մեկնաբանություններ, և քննադատները դրանք վերագրում են գրական տարբեր դպրոցների։ Մարքսիստները, օրինակ, խիստ տարբեր մեկնաբանություն են տալիս Կաֆկայի երկերին։ Ոմանք նրան մեղադրել են իրականությունն աղավաղելու մեջ, իսկ մյուսները պնդում են, թե նա քննադատում է կապիտալիզմը։ Անհուսությունն ու անհեթեթությունը, որ սովորական են Կաֆկայի ստեղծագործությունների համար, համարվում են խորհրդանշական, որ բնորոշ է էքզիստենցիալիզմին։ Կաֆկայի գրքերից մի քանիսը կրում են էքսպրեսիոնիստական շարժման ազդեցությունը, սակայն նրա գրական ստեղծագործությունների մեծ մասն ասոցացվում է փորձարարական մոդեռնիստական ժանրի հետ։ Կաֆկան անդրադառնում է նաև բյուրոկրատիայի հետ մարդու ունեցած կոնֆլիկտի թեմային։ Վիլյամ Բերոուզը պնդում է, թե Կաֆկայի ստեղծագործությունը կենտրոնացած է պայքարի, ցավի, միայնության և հարաբերությունների պահանջի հայեցակարգերի վրա։ Մյուսները, ինչպիսին է Թոմաս Մանը, Կաֆկայի ստեղծագործությունը դիտարկում են որպես այլաբանական՝ Աստծո որոնում, որ իր բնույթով մետաֆիզիկական է։

Ըստ Ժիլ Դելյոզի և Ֆելիքս Գուատարիի՝ օտարացման ու հետապնդման թեմաներն առկա են Կաֆկայի ստեղծագործություններում, սակայն քննադատները չափազանց շատ են շեշտադրում կատարում դրանց վրա։ Նրանց կարծիքով՝ Կաֆկայի ստեղծագործությունն ավելի միտումնավոր ու կործանարար է և ավելի ուրախ, քան կարող է թվալ առաջին հայացքից։ Նրանք նշում են, որ Կաֆկայի ստեղծագործությունների ընթերցումը, երբ ուշադրությունը կենտրոնացվում է հերոսների պայքարի անօգուտ լինելու վրա, ցույց է տալիս Կաֆկայի հումորը. նա պարտադիր կերպով չի մեկնաբանում խնդիրները, այլ ցույց է տալիս, որ մարդիկ ունեն խնդիրներ ստեղծելու հակում։ Իր ստեղծագործություններում Կաֆկան հաճախ ստեղծել է չարամիտ, անհեթեթ աշխարհներ։ Կաֆկան իր երկերի սևագրերը կարդացել է իր ընկերների համար՝ սովորաբար կենտրոնանալով իր հումորային արձակի վրա։ Գրող Միլան Կունդերան ենթադրում է, թե Կաֆկայի սյուրռեալիստական հումորը կարող է լինել Դոստոևսկու՝ կերպարնեի ներկայացման շրջված ձևը։ Եթե Դոստոևսկու մոտ հերոսները պատժվում են իրենց կատարած հանցանքի համար, ապա Կաֆկայի մոտ հերոսները պատժվում են, թեև ոչ մի հանցանք չի գործվել։ Կունդերան հավատում է, թե Կաֆկայի՝ իրեն բնորոշ իրադրությունների պատկերման համար ներշնչման աղբյուր են եղել հայրիշխանական ընտանիքում մեծանալն ու բռնատիրական երկրում ապրելը։

Եղել են փորձել պարզելու իրավական հիմունքների ազդեցությունը Կաֆկայի վրա և իրավունքի դերը նրա արձակում։ Քննադատների մեծ մասը հանգել է այն կարծիքին, որ իրավունքն ու օրինականությունը կարևոր տեղ ունեն նրա ստեղծագործություններում, որոնցում իրավական համակարգը հաճախ ճնշող է։ Օրենքը Կաֆկայի ստեղծագործություններում ոչ թե իրավաբանական կամ քաղաքական ստույգ երևույթի ներկայացումն է, այլ սովորաբար ներկայացնում է անհայտ, անհասկանալի ինչ-որ ուժերի։ Վերջիններս գաղտնի են մնում հերոսներից, սակայն վերահսկում են մարդկանց կյանքը, որոնք դառնում են իրենց վերահսկողությունից դուրս գտնվող համակարգերի անմեղ զոհերը։ Այս մեկնաբանությանը կողմ քննադատները բերում են օրինակներ, որ Կաֆկան իրեն նույնպես նկարագրում է որպես աբսուրդ տիեզերքի հետ կոնֆլիկտ ունեցող մարդ, ինչպիսին է հետևյալ մեջբերումը նրա օրագրից.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Փակված իմ սեփական չորս պատերի մեջ՝ ես ինձ գտա որպես գաղթական՝ բանտարկված օտար երկրում... Ես տեսա իմ ընտանիքը որպես անծանոթ օտարականներ, որոնց օտար սովորությունները, ծեսերն և հենց լեզուն մնում էին անըմբռնելի... թեև ես դա չէի ուզում, նրանք ինձ ստիպում էին մասնակցել իրենց տարօրինակ ծեսերին... Ես չէի կարողանում դիմադրել։ |  |

Այնուամենայնիվ, Ջեյմս Հոուսը ներկայացնում է Կաֆկայի «Դատավարություն» ստեղծագործության մեջ պատկերված բազմաթիվ դատկան գործեր՝ մետաֆիզիկական, անհեթեթ, շփոթեցնող ու մղձավանջային, ինչպես կարող են թվալ, որոնք վկայում են, որ հեղինակը շատ լավ ծանոթ էր Գերմանիայի ու Ավստրիայի իր ժամանակի քրեական գործերին, որոնք ավելի հաճախ ինկվիզիցիոն բնույթի էին, քան բանավիճական։ Չնայած Կաֆկան աշխատել է ապահովագրության բնագավառում, սակայն ստացած լինելով իրավաբանական կրթություն՝ նա տեղյակ է եղել իրեն ժամանակակից իրավաբանական վեճերի մասին։ 21-րդ դարասկզբի մի հրատարակության մեջ, որում Կաֆկայի գրասենյակային գրառումներն օգտագործվել են որպես նրա տեսակետի բացահայտման միջոց, Փոթիկ Գոշը պնդում է, թե ըստ Կաֆկայի՝ օրենքը ոչ մի նշանակություն չունի։

### Թարգմանություններ

Ֆրանց Կաֆկայի ստեղծագործությունների անգլերեն առաջին թարգմանությունը կատարվել է Էդվին և Վիլլա Մյուիրների կողմից, որոնք 1930 թվականին թարգմանել են «Դղյակ» ստեղծագործության գերմաներեն առաջին հրատարակությունը։ Այն *The Castle* («Դղյակ») վերնագրով տպագրվել է Secker & Warburg հրատարակչության կողմից Անգլիայում և Alfred A. Knopf հրատարակչության կողմից Միացյալ Նահանգներում։ 1941 թվականի հրատարակության շնորհիվ, որ ներառում էր Թոմաս Մանի հարգանքի տուրքը, Կաֆկայի ստեղծագործությունը մեծ ժողովրդականություն է ձեռք բերել ԱՄՆ-ում 1940-ական թվականների վերջին։ Մյուիրները թարգմանել են այն բոլոր պատմվածքները, որոնք Կաֆկան պատրաստ է համարել տպագրության. ժողովածուն տպագրվել են Schocken Books հրատարակչության կողմից 1948 թվականին «Ուղղիչ գաղութ։ Պատմվածքներ և կարճ հատվածներ» (*The Penal Colony: Stories and Short Pieces*) խորագրով և ներառել է նաև «Առաջին երկար ճանապարհորդությունը գնացքով» ստեղծագործությունը՝ գրված Կաֆկայի ու Բրոդի կողմից, Կաֆկայի «Վեպը երիտասարդության մասին», նրա գրախոսականը Ֆելիքս Շտերնհեյմի *Die Geschichte des jungen Oswald* աշխատության վերաբերյալ, նրա էսսեն Կլեյտսի «Անեկդոտների» վերաբերյալ, նրա գրախոսականը Hyperion գրական ամսագրի մասին, ինչպես նաև Բրոդի գրած վերջաբանը։

Հայերեն թարգմանվել և հրատարակվել են Ֆրանց Կաֆկայի հետևյալ ստեղծագործությունները՝

* Դատավարություն,
* Կերպարանափոխություն,
* Դղյակը,
* Սիրենների լռությունը (պատմվածքների ժողովածու, Երևան, «Նաիրի», 1994, թարգմանությունը գերմաներենից՝ Արա Առաքելյանի)։

Ճանաչում
--------

### Գրական և մշակութային ազդեցություն

Ի տարբերություն շատ հայտնի գրողների՝ Կաֆկայից հազվադեպ են մեջբերումներ կատարում ուրիշները։ Գրաքննադատ, գրող և պրոֆեսոր Շիմոն Սենդբենկի կարծիքով՝ Կաֆկան ազդել է Խորխե Լուիս Բորխեսի, Ալբեր Քամյուի, Էժեն Իոնեսկոյի, Ջոն Մաքսվելլ Կուտզեի և Ժան Պոլ Սարտրի վրա։ *Financial Times*-ի գրաքննադատի կարծիքով՝ Կաֆկան ազդել է Ժոզե Սարամագոի վրա, իսկ գրող և խմբագիր Ալ Սիլվերմանը պնդում է, թե Ջերոմ Դեյվիդ Սելինջերը սիրում էր կարդալ Կաֆկայի ստեղծագործությունները։ 1999 թվականին 99 հեղինակներից, գիտնականներից ու գրաքննադատներից կազմված հանձնաժողովի կողմից «Դատավարություն» և «Դղյակ» ստեղծագործություններն ընդգրկվել են 20-րդ դարի գերմանալեզու ամենակարևոր վեպերի ցանկի երկրորդ և իններորդ հորիզոնականներում։ Սենդբենկը նշում է, որ չնայած Կաֆկայի ժողովրդականությանը, նրա խորհրդավոր ոճը դեռևս չունի իր մրցակիցը։ Բինգեմտոնի համալսարանի պրոֆեսոր Նեյլ Քրիստիան Փեյջեսը, որ զբաղվում է Կաֆկայի ստեղծագործության ուսումնասիրությամբ, նշում է, որ Կաֆկայի ազդեցությունը զգալի է հետագա գրականության ու գրականագիտության, ինչպես նաև կերպարվեստի, երաժշտության ու ժողովրդական մշակույթի վրա։ Գերմանական ու հրեական գրականության մասնագետ Հարրի Շտեյնհաուերը գրում է, որ Կաֆկան «ավելի մեծ ազդեցություն է թողել գրական հասարակության վրա, քան 20-րդ դարի որևէ այլ գրող»։ Մաքս Բրոդն ասել է, թե մի օր 20-րդ դարը կկոչվի «Կաֆկայի դար»։

Մայքլ Անդր Բոսին գրում է, թե Կաֆկան ստեղծել է աննկուն ու անպտուղ բյուրոկրատական տիեզերք։ Կաֆկան իր ստեղծագործություններում օգտագործել է իրավական ու գիտական բազմաթիվ տերմիններ։ Այնուամենայնիվ, նրա լուրջ տիեզերքում առկա է նաև խորաթափանց հումոր։ Բոլորի կողմից ընդգծվում է, որ «իբր թե ռացիոնալ աշխարհն իր արմատներում իռացիոնալ է»։ Նրա հերոսները հայտնվում են թակարդում, շփոթվում, մեղավոր են, հուսահատ ու չեն հասկանում իրենց սյուրռեալիստական աշխարհը։ Կաֆկայից հետո ստեղծված գեղարվեստական գրականության, հատկապես գիտագեղարվեստականի մեծ մասը հետևում է Կաֆկայի տիեզերքի թեմաներին ու պատվիրաններին։ Դա կարելի է տեսնել այնպիսի հեղինակների գործերում, ինչպիսիք են Ջորջ Օրվելն ու Ռեյ Բրեդբերին։

| Անվանում | Տարի | Տեսակ | Նշումներ | Ծան․ |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Կաֆկայի ընկերը | 1962 | պատմվածք | Նոբելյան մրցանակակիր Իսահակ Բաշևիս Զինգերի պատմվածքը իդիշ դերասան Ժակ Կոնի մասին, որ ասում է, թե ինքը ճանաչել է Ֆրանց Կաֆկային, այս պատմվածքում, ըստ Ժակ Կոնի, Կաֆկան հավատացել է Գոլեմին՝ հրեական բանահյուսության առասպելական արարածին։ |  |
| *Դատավարություն* | 1962 | ֆիլմ | Ֆիլմի ռեժիսոր Օրսոն Ուելսն ասել է. «Ասեք՝ ինչ ուզում եք, բայց «Դատավարությունն» իմ մեծագույն աշխատանքն է, նույնիսկ ավելի մեծ, քան «Քաղաքացի Քեյնը»։ |  |
| *Ձմերուկ մարդը* | 1970 | ֆիլմ | Մասամբ ոգեշնչված է «Կերպարանափոխությունից». ֆիլմում սպիտակամորթ ռասիստն արթնանում է որպես սևամորթ։ |  |
| *Klassenverhältnisse* | 1984 | ֆիլմ | «Ամերիկա» ստեղծագործության էկրանավորումը, ռեժիսորներ՝ Շտրաուբ և Յույե։ |  |
| *Kafka-Fragmente, Op. 24* | 1985 | երաժշտություն | հունգարացի կոմպոզիտոր Գիորգի Կուրթագի ստեղծագործությունը սոպրանոյի ու ջութակի համար, օգտագործված են հատվածներ Կաֆկայի օրագրից ու նամակներից։ |  |
| *Kafka's Dick* | 1986 | պիես | Հեղինակ՝ Ալան Բենետ. պիեսում Կաֆկայի, նրա հոր՝ Հերմանի ու Բրոդի հոգիները գալիս են անգլիացի ապահովագրական գործակալի (որ Կաֆկայի երկրպագու է) և նրա կնոջ տուն։ |  |
| *Կաֆկա* | 1991 | ֆիլմ | Ջերեմի Այրոնսը կատարում է համանուն հեղինակի դերը, սցենարի հեղինակ՝ Լեմ Դոբս, ռեժիսոր՝ Ստիվեն Սոդերբերգ։Ֆիլմում խառն են Կաֆկայի կյանքն ու հորինվածքը. այն Կաֆկայի կյանքի ու ստեղծագործության մասին կիսակենսագրական ֆիլմ է։ Կաֆկան քննում է իր գործընկերներից մեկի անհետացումը, իսկ ֆիլմի սյուժեի ծավալումը հիեցնում է իր սեփական ստեղծագործությունները, հատկապես «Դղյակ» և «Դատավարություն» երկերը։ |  |
| *Das Schloß* | 1992 | օպերա | Արիբերտ Ռայմանի գերմանալեզու օպերան, որի լիբրետոն նույնպես հեղինակել է ինքը Կաֆկայի վեպի ու դրա մոտիվներով Բրոդի ստեղծած պիեսի հիման վրա։ Պրեմիերան կայացել է 1992 թվականի սեպտեմբերի 2-ին Բեռլինի գերմանական օպերայում, բեմադրությունը՝ Վիլլի Դեկերի, դիրիժոր՝ Մայքլ Բոդեր։ |  |
| *Ֆրանց Կաֆկայի այս հրաշալի կյանքը* | 1993 | ֆիլմ | Կատակերգական կարճամետրաժ ֆիլմ BBC Scotland-ի համար, արժանացել է «Օսկարի», ռեժիսոր և սցենարի հեղինակ՝ Պիտեր Կապալդի, Կաֆկայի դերում՝ Ռիչարդ Գրանտ։ |  |
| *Bad Mojo* | 1996 | համակարգչային խաղ | Ստեղծվել է «Կերպարանափոխություն» ստեղծագործության հիման վրա, կերպարները կոչվում են Ֆրանց և Ռոջեր Զամզ (Գրեգոր Զամզայի անունից)։ |  |
| *Ուղղիչ գաղութում* | 2000 | օպերա | Հեղինակ՝ Ֆիլիպ Գլաս։ |  |
| *Կաֆկան լողափին* | 2002 | վեպ | Ճապոնացի գրող Հարուկի Մուրակամիի վեպը, *The New York Times*-ի կողմից ընդգրկվել է 2005 թվականի տասը լավագույն գրքերի ցանկում, Ֆենտեզիի համաշխարհային մրցանակի դափնեկիր |  |
| *Կաֆկայի դատավարությունը* | 2005 | օպերա | Դանիացի կոմպոզիտոր Պոլ Ռուդերսի օպերան՝ ստեղծված Կաֆկայի վեպի ու նրա կյանքի հիման վրա, առաջին անգամ ներկայացվել է 2005 թվականին։ |  |
| *Կաֆկայի ապուր* | 2005 | գիրք | Հեղինակ՝ Մարք Քրիք, ստեղծվել է խոհարարական գրքի ձևով, որի բաղադրատոմսերը գրված են Կաֆկայի ոճով։ |  |
| *Ներկայացնելով Կաֆկային* | 2007 | գրաֆիկական վեպ | Ռոբերտ Քրամբի ու Դեյվիդ Զեյն Մայրովիցի գիրքը, որ ներառում է Կաֆկայի կյանքն ու ստեղծագործությունը ներկայացնող տեքստ ու նկարներ։ |  |
| *Գյուղական բժիշկ* | 2007 | կարճամետրաժ ֆիլմ | Ռեժիսոր՝ Կոձի Յամամուրա |  |
| "Kafkaesque" | 2010 | հեռուստասերիալ | «Ամբողջ ծանրությամբ» սերիալի երրորդ եթերաշրջանի էպիզոդ, որի սցենարի հեղինակներն են Պիտեր Գուլդն ու Ջորդ Մաստրասը։ Ջեսի Փինկմանը։ Խմբային թերապիայի ժամանակ իր նոր աշխատավայրը նկարագրում է որպես մռայլ, «լրիվ ընդհանուր» լվացքատուն՝ ապականված բյուրոկրատիայով։ Նա գանգատվում է իր ղեկավարից և այն բանից, որ ինքն արժանի չի համարվել հանդիպել գործատուին, որից բոլորը վախենում են։ Խմբի ղեկավարը պատասխանում է. «Հնչում է ինչպես Kafkaesque»։ |  |
| *Kafka the Musical* | 2011 | ռադիոներկայացում | BBC Radio 3-ի ներկայացումը *Play of the Week* հաղորդման շրջանակներում։ Ֆրանց Կաֆկայի դերը կատարում է Դեյվիդ Տենանտը։ |  |
| *Sound Interpretations − Dedication To Franz Kafka* | 2012 | երաժշտություն | Նվիրված է Կաֆկայի գրական ժառանգությանը։ |  |
| Google Doodle | 2013 | համացանցային մշակույթ | Google-ն ստեղծել է Դուդլ, որում գլխարկով ուտիճը բացում է դուռը։ Նվիրված է Ֆրանց Կաֆկայի ծննդյան 130-ամյակին։ |  |
| *Կերպարանափոխություն* | 2013 | պար | Ստեղծվել է Royal Ballet-ի կողմից, պարող՝ Էդվարդ Ուոթսոն։ |  |
| *Café Kafka* | 2014 | օպերա | Ստեղծվել է իսպանացի կոմպոզիտոր Ֆրանսիսկո Կոլի կողմից Մերեդիթ Օուքսի տեքստի հիման վրա, որն էլ իր հերթին գրվել է Կաֆկայի աշխատանքների հիման վրա։ |  |

### Kafkaesque

Կաֆկայի «Կերպարանափոխությունը» տպագրվել է *Famous Fantastic Mysteries* ամսագրի 1953 թվականի հունիսի համարում
«Kafkaesque» տերմինն օգտագործվում է նկարագրելու համար այնպիսի հասկացություններ ու իրավիճակներ, որոնք հիշեցնում են Կաֆկայի ստեղծագործությունները, հատկապես «Դատավարություն» և «Կերպարանափոխություն» երկերը։ Դրա օրինակներ են այնպիսի դեպքեր, երբ բյուրոկրատիան ընկճում է մարդկանց. դա հաճախ տեղի է ունենում սյուրռեալիստական, մղձավանջային միջավայրերում և առաջացնում անիմաստության զգացում, ապակողմնորոշում և անհուսություն։ Kafkaesque-ի հերոսները հաճախ չունեն գործողությունների որոշակի ուղղվածություն, ինչը թույլ կտար խուսափել լաբիրինթոսային իրավիճակից։ Kafkaesque-ի տարրեր հաճախ առկա են էքզիստենցիալիստական ստեղծագործություններում, սակայն տերմինն օգտագործվում է նաև իրական աշխարհի այն դեպքերի ու իրադրությունների վերաբերյալ, որոնք անհասկանալի են, տարօրինակ ու անտրամաբանական։

Ֆրանց Կաֆկայի բրոնզե արձանը Պրահայում (հեղինակ՝ Յարոսլավ Ռոնա)
Բազմաթիվ ֆիլմեր ու հեռուստատեսային աշխատանքներ նկարագրվել են որպես Kafkaesque, և այդ ոճն առավելապես նկատելի է գիտական ֆանտաստիկայում։ Այդ ժանրի նմանատիպ ստեղծագործություններից են Պատրիկ Բուկանովսկու կողմից 1982 թվականին նկարահանված «Հրեշտակը», Թերրի Գիլիամի կողմից 1985 թվականին նկարահանված «Բրազիլիա» ֆիլմերը և 1998 թվականին նկարահանված «Մութ քաղաք» նուար ֆիլմը։ Այլ ժանրերի նմանատիպ ֆիլմերից են՝ «Բնակիչը» (1976) և «Բարթոն Ֆինկ» (1991)։ «Կալանվորը» և «Մթնշաղ գոտի» հեռուստասերիալները ևս հաճախ համարվում են Kafkaesque։

Այնուամենայնիվ, սովորական իմաստով տվյալ տերմինը այնքան է տարածվել, որ Կաֆկայի ստեղծագործությունն ուսումնասիրող գիտնականները դրա բազմաթիվ կիրառություններ համարում են չարաշահում։

### Հիշատակի հավերժացում

Պրահայում գործում է Ֆրանց Կաֆկայի կյանքին ու ստեղծագործությունը նվիրված թանգարան, որի հիմնական մասը «Ֆրանց Կաֆկայի քաղաքն ու Պրահան» ցուցադրությունն է, որը 1999 թվականին ներկայացվել է Բարսելոնայում, տեղափոխվել Նյու Յորքի հրեական թանգարան, իսկ 2005 թվականին հաստատվել Պրահայում՝ Մալա Ստրանայում, որ տեղակայված է Վլտավայի ափին։ Թանգարանում ներկայացված են լուսանկարներ ու փաստաթղթեր։ Այն նպատակ ունի այցելուներին ցույց տալ այն աշխարհը, որտեղ ապրել և որի մասին գրել է Կաֆկան։

Ֆրանց Կաֆկայի մրցանակը գրական անվանական մրցանակը, որ շնորհվում է Ֆրանց Կաֆկայի միության կողմից, սահմանվել է 2001 թվականին։ Ընտրող հանձնաժողովն ու մրցանակակիրները կարող են լինել աշխարհի տարբեր երկրներից, սակայն հեղինակը պետք է ունենա չեխերենով հրատարակված առնվազն մեկ ստեղծագործություն։ Մրցանակակիրն ստանում է $10,000, դիպլոմ և Պրահայի Հին քաղաքի քաղաքապետարանը ներկայացնող բրոնզե արձանիկ, որոնք նրան հանձնվում են հոկտեմբերի վերջին՝ Չեխոսլովակիայի հանրապետության հռչակման օրը։

Սան Դիեգոյի պետական համալսարանը 1998 թվականին սկսել է Կաֆկա նախագիծը, որն զբաղվում է Կաֆկայի վերջին ստեղծագործությունների որոնման աշխատանքներով։

Նշումներ
--------

1. ↑  Գերմաներեն արտասանություն՝ [fʁants ˈkafkaː], չեխերեն արտասանություն՝ [ˈfrants ˈkafka], Չեխիայում նա հաճախ կոչվում է Ֆրանտիշեկ Կաֆկա (չեխերեն արտասանություն՝ [ˈfrancɪʃɛk ˈkafka]), անգլերեն արտասանություն՝ /ˈkɑːfkɑː, -kə/ (Random House Webster's Unabridged Dictionary: "Kafka")։
2. ↑  Ըստ որոշ աղբյուրների՝ Կաֆկան կրթությունն ավարտել է հունիսին (Մարեյ), ըստ մյուս աղբյուրների՝ հուլիսին (Բրոդ)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Robertson R.* Kafka: A Very Short Introduction — University of Oxford, 2004. — P. 1. — ISBN 978-0-19-280455-6
2. 1 2 3 4  *Kafka F.* The Metamorphosis: The Translation, Backgrounds and Contexts, Criticism / S. Corngold — 1 — W. W. Norton & Company, 1996. — P. 211. — ISBN 978-0-393-96797-5
3. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
4. 1 2 3 4  Кафка Франц // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
5. 1 2 3  *Kafka F.* The Metamorphosis: The Translation, Backgrounds and Contexts, Criticism / S. Corngold — 1 — W. W. Norton & Company, 1996. — P. 213. — ISBN 978-0-393-96797-5
6. 1 2  *Trenkler T.* Kafka in Kierling: Siechtum prolongiert (գերմ.) / Hrsg.: O. Bronner — 2011.
7. 1 2  Studenti pražských univerzit 1882–1945
8. ↑  Franz Kafka, Lebensdaten, Werk Արխիվացված 2016-10-11 Wayback Machine, Regionaler Arbeitskreis Internet am Oberschulamt Karlsruhe
9. ↑  Spindler, William (1993). «Magical Realism: A Typology» (PDF). *Forum for Modern Language Studies*. **XXIX** (1): 90–93. doi:10.1093/fmls/XXIX.1.75.
10. ↑  Franz Kafka at Encyclopædia Britannica
11. 1 2 3 4 5  Steinhauer, 1983, էջեր 390–408
12. ↑  Gilman, 2005, էջեր 20–21
13. ↑  Northey, 1997, էջեր 8–10
14. ↑  Kohoutikriz, 2011
15. ↑  Brod, 1960, էջեր 3–5
16. ↑  Gilman, 2005, էջեր 20-21
17. ↑  Gray, 2005, էջեր 147–148
18. ↑  Hamalian, 1974, էջ 3
19. ↑  Kafka, Franz (2009). *The Metamorphosis*. 1230 Avenue of Americas: Simon and Schuster Paperbacks. էջեր ix. ISBN 978-1-4165-9968-5.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location (link)
20. ↑  Corngold, 1972, էջեր xii, 11
21. 1 2  Kafka-Franz, Father, 2012
22. ↑  Brod, 1960, էջ 9
23. 1 2  Brod, 1960, էջեր 15–16
24. ↑  Brod, 1960, էջեր 19–20
25. ↑  Brod, 1960, էջեր 15, 17, 22–23
26. ↑  Stach, 2005, էջեր 390–391, 462–463
27. ↑  Stach, 2005, էջ 13
28. ↑  Brod, 1960, էջեր 26–27
29. 1 2  Hawes, 2008, էջ 29
30. 1 2 3  Sayer, 1996, էջեր 164–210
31. ↑  Kempf, 2005, էջեր 159–160
32. ↑  Koelb, 2010, էջ 12
33. ↑  Corngold, 2004, էջ xii
34. ↑  Diamant, 2003, էջեր 36-38
35. ↑  Brod, 1960, էջեր 40-41
36. 1 2  Gray, 2005, էջ 179
37. ↑  Stach, 2005, էջեր 43-70
38. ↑  Brod, 1960, էջ 40
39. 1 2  Brod, 1960, էջ 14
40. ↑  Brod, 1966, էջեր 53–54
41. ↑  Stach, 2005, էջ 362
42. ↑  Gray, 2005, էջեր 74, 273
43. ↑  Brod, 1960, էջեր 51, 122–124
44. ↑  Stach, 2005, էջեր 80–83
45. ↑  Murray, 2004, էջ 62
46. ↑  Brod, 1960, էջ 78
47. ↑  Steinhauer, 1983, էջեր 390-408
48. ↑  Karl, 1991, էջ 210
49. ↑  Glen, 2007, էջեր 23–66
50. ↑  Corngold et al. 2009, էջ 28
51. ↑  Drucker, 2002, էջ 24
52. ↑  Corngold et al. 2009, էջեր 250–254
53. ↑  Stach, 2005, էջեր 26–30
54. ↑  Brod, 1960, էջեր 81–84
55. ↑  Stach, 2005, էջեր 23–25
56. ↑  Stach, 2005, էջեր 25–27
57. ↑  Spector, 2000, էջ 17
58. ↑  Keren, 1993, էջ 3
59. ↑  Stach, 2005, էջեր 34–39
60. ↑  Koelb, 2010, էջ 32
61. ↑  Stach, 2005, էջեր 56–58
62. ↑  Brod, 1960, էջեր 29, 73–75, 109–110, 206
63. ↑  Brod, 1960, էջ 154
64. ↑  Corngold, 2011, էջեր 339–343
65. 1 2  Hawes, 2008, էջ 186
66. ↑  Stach, 2005, էջեր 44, 207
67. ↑  Hawes, 2008, էջեր 186, 191
68. 1 2  European Graduate School, 2012
69. ↑  Stach, 2005, էջ 43
70. 1 2 3  Stach, 2005, էջ 1
71. ↑  Banville, 2011
72. ↑  Seubert, 2012
73. ↑  Brod, 1960, էջեր 196–197
74. ↑  Hawes, 2008, էջեր 129, 198–199
75. ↑  Murray, 2004, էջեր 276–279
76. ↑  Stach, 2005, էջեր 379–389
77. ↑  Brod, 1960, էջեր 240–242
78. ↑  S. Fischer, 2012
79. ↑  Alt, 2005, էջ 303
80. ↑  Hawes, 2008, էջեր 180–181
81. ↑  Stach, 2005, էջեր 1, 379–389, 434–436
82. ↑  Apel, 2012, էջ 28
83. 1 2 3 4 5  Brod, 1966, էջ 389
84. ↑  Hempel, 2002
85. ↑  Janouch, 1971, էջեր 14, 17
86. 1 2  Fichter, 1987, էջեր 367–377
87. ↑  Repertory, 2005
88. ↑  Brod, 1966, էջ 41
89. ↑  Brod, 1966, էջ 42
90. ↑  Brod, 1966, էջ 97
91. 1 2 3  Brod, 1966, էջ 49
92. ↑  Brod, 1960, էջ 47
93. ↑  Brod, 1966, էջ 90
94. ↑  Brod, 1966, էջ 92
95. 1 2  Brod, 1960, էջ 214
96. ↑  Brod, 1960, էջ 156
97. ↑  Pérez-Álvarez, 2003, էջեր 181–194
98. ↑  Miller, 1984, էջեր 242–306
99. ↑  McElroy, 1985, էջեր 217–232
100. ↑  Project Gutenberg, 2012
101. ↑  Gray, 1973, էջ 196
102. ↑  Brod, 1960, էջեր 139–140
103. ↑  Fichter, 1988, էջեր 231–238
104. ↑  Gilman, 1995, back cover
105. ↑  Brod, 1960, էջ 128
106. ↑  Brod, 1960, էջ 86
107. 1 2  Lib.com, 2008
108. ↑  Bergman, 1969, էջ 8
109. 1 2 3  Bruce, 2007, էջ 17
110. ↑  Preece, 2001, էջ 131
111. ↑  Hughes, 1986, էջեր 248–249
112. ↑  Bathrick, 1995, էջեր 67–70
113. 1 2 3 4  Socialist Worker, 2007
114. ↑  History Guide, 2006
115. 1 2 3  Haaretz, 2008
116. 1 2  Kafka-Franz, 2012
117. ↑  Gilman, 2005, էջ 31
118. ↑  Connolly, 2008
119. ↑  Harper's, 2008
120. ↑  Hawes, 2008, էջեր 119–126
121. ↑  Bloom, 1994, էջ 428
122. ↑  Kahn, Hook, էջ 191
123. 1 2 3  Rothkirchen, 2005, էջ 23
124. ↑  Tal, Josef. Tonspur – Auf Der Suche Nach Dem Klang Des Lebens. Berlin: Henschel, 2005. pp. 43–44
125. ↑  Brod, 1960, էջ 196
126. ↑  Bloom, 2011
127. ↑  Believer, 2006
128. ↑  Brod, 1960, էջեր 209–211
129. ↑  Brod, 1960, էջ 211
130. ↑  F. Kafka, *New Jewish Cemetery*, Prague: Marsyas 1991, p.56
131. 1 2  *New York Times*, 2010
132. ↑  Stach, 2005, էջ 2
133. ↑  Murray, 2004, էջեր 367
134. ↑  Furst, 1992, էջ 84
135. ↑  Pawel, 1985, էջեր 160–163
136. 1 2 3  Brod, 1966, էջ 388
137. ↑  Brod, 1966
138. ↑  Ernst, 2010
139. ↑  Hawes, 2008, էջեր 159, 192
140. ↑  Stach, 2005, էջ 113
141. ↑  Brod, 1960, էջ 129
142. ↑  Brod, 1966, էջ 113
143. ↑  Sokel, 1956, էջեր 203–214
144. ↑  Luke, 1951, էջեր 232–245
145. ↑  Dodd, 1994, էջեր 165–168
146. ↑  Gray, 2005, էջ 131
147. ↑  Horstkotte, 2009
148. ↑  Brod, 1960, էջ 113
149. ↑  Brod, 1960, էջեր 128, 135, 218
150. ↑  Koelb, 2010, էջ 34
151. ↑  Sussman, 1979, էջեր 72–94
152. ↑  Stach, 2005, էջ 79
153. ↑  Brod, 1960, էջ 137
154. ↑  Stach, 2005, էջեր 108–115, 147, 139, 232
155. 1 2 3  Kakutani, 1988
156. ↑  Boyd, 2004, էջ 139
157. ↑  Rastalsky, 1997, էջ 1
158. 1 2 3 4 5  Itk, 2008
159. ↑  Brod, 1966, էջ 94
160. ↑  Brod, 1966, էջ 61
161. ↑  Brod, 1966, էջ 110
162. 1 2 3  European Graduate School, Articles, 2012
163. ↑  Brod, 1966, էջ 115
164. ↑  Leiter, 1958, էջեր 337–347
165. ↑  Krolop, 1994, էջ 103
166. ↑  Kafka, 1988, publisher's notes
167. ↑  McCarthy, 2009
168. ↑  Butler, 2011, էջեր 3–8
169. 1 2  Kafka Project SDSU, 2012
170. ↑  Contijoch, 2000
171. ↑  Kafka, 2009, էջ xxvii
172. 1 2  Diamant, 2003, էջ 144
173. ↑  Classe, 2000, էջ 749
174. ↑  Jewish Heritage, 2012
175. 1 2  Kafka, 1998, publisher's notes
176. ↑  O'Neill, 2004, էջ 681
177. ↑  Adler, 1995
178. ↑  Oxford Kafka Research Centre, 2012
179. ↑  *Guardian*, 2010
180. ↑  Buehrer, 2011
181. ↑  NPR, 2012
182. 1 2  Lerman, 2010
183. ↑  Rudoren, Noveck
184. ↑  Bloom, 2002, էջ 206
185. ↑  Durantaye, 2007, էջեր 315–317
186. ↑  Paris Review, 2012
187. 1 2  Gale Research Inc. 1979, էջեր 288–311
188. 1 2 3  Bossy, 2001, էջ 100
189. ↑  Furst, 1992, էջ 83
190. ↑  Sokel, 2001, էջեր 102–109
191. ↑  Burrows, 2011
192. ↑  Panichas, 2004, էջեր 83–107
193. ↑  Gray, 1973, էջ 3
194. ↑  Kavanagh, 1972, էջեր 242–253
195. ↑  Rahn, 2011
196. ↑  Kundera, 1988, էջեր 82–99
197. ↑  Glen, 2007
198. 1 2  Banakar, 2010
199. 1 2  Glen, 2011, էջեր 47–94
200. ↑  Hawes, 2008, էջեր 216–218
201. ↑  Preece, 2001, էջեր 15–31
202. ↑  Hawes, 2008, էջեր 212–214
203. ↑  Ziolkowski, 2003, էջ 224
204. ↑  Corngold et al. 2009, էջեր xi, 169, 188, 388
205. ↑  Ghosh, 2009
206. ↑  *Guardian*, 1930
207. ↑  Koelb, 2010, էջ 69
208. ↑  Kafka, 1948, էջեր 3–4
209. 1 2  Sandbank, 1992, էջեր 441–443
210. ↑  *Financial Times*, 2009
211. ↑  Silverman, 1986, էջեր 129–130
212. ↑  LiteraturHaus, 1999
213. ↑  Coker, 2012
214. ↑  Singer, 1970, էջ 311
215. 1 2  Adams, 2002, էջեր 140–157
216. ↑  Welles Net, 1962
217. ↑  Elsaesser, 2004, էջ 117
218. ↑  Opera Today, 2010
219. ↑  Times Literary Supplement, 2005
220. ↑  Writer's Institute, 1992
221. ↑  Herbort, 1992
222. ↑  *New York Times*, 1993
223. ↑  Dembo, 1996, էջ 106
224. ↑  Glass, 2001
225. ↑  Updike, 2005
226. ↑  Ruders, 2005
227. ↑  Milner, 2005
228. ↑  BBC, 2012
229. ↑  HAZE, 2012
230. ↑  Bury, 2013
231. ↑  Rizzulo, 2013
232. ↑  Jeal, 2014
233. ↑  Aizenberg, 1986, էջեր 11–19
234. ↑  Strelka, 1984, էջեր 434–444
235. ↑  Palmer, 2004, էջեր 159–192
236. ↑  O'Connor, 1987
237. ↑  *Los Angeles Times*, 2009
238. ↑  «The Essence of 'Kafkaesque'». *The New York Times*. 1991 թ․ դեկտեմբերի 29.
239. ↑  Kafka Museum, 2005
240. 1 2  Kafka Society, 2011

Աղբյուրներ
----------

* Alt, Peter-André (2005). *Franz Kafka: Der ewige Sohn. Eine Biographie* (գերմաներեն). München: Verlag C.H. Beck. ISBN 978-3-406-53441-6.
* Bathrick, David (1995). *The Powers of Speech: The Politics of Culture in the GDR*. Lincoln: University of Nebraska Press. ISBN 9780803212589.
* Bergman, Hugo (1969). *Memories of Franz Kafka in Franz Kafka Exhibition (Catalogue)* (PDF). The Jewish National and University Library. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2019 թ․ մարտի 16-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 19-ին – via The Anarchist Library.
* Bloom, Harold (2003). *Franz Kafka*. New York: Chelsea House Publishers. ISBN 978-0-7910-6822-9. `{{cite book}}`: `|work=` ignored (օգնություն)
* Bloom, Harold (Spring 2011). «Franz Kafka's Zionism». *Midstream*. **57** (2).-left
* Bloom, Harold (2002). *Genius: A Mosaic of One Hundred Exemplary Creative Minds*. New York: Warner Books. ISBN 978-0-446-52717-0.
* Bloom, Harold (1994). *The Western Canon: The Books and School of the Ages*. New York: Riverhead Books, Penguin Group. ISBN 978-1-57322-514-4.
* Bossy, Michel-André-left (2001). *Artists, Writers, and Musicians: An Encyclopedia of People Who Changed the World*. Westport, Connecticut: Oryx Press. ISBN 978-1-57356-154-9.
* Boyd, Ian R. (2004). *Dogmatics Among the Ruins: German Expressionism and the Enlightenment*. Bern: Peter Lang AG. ISBN 978-3-03910-147-4.
* Brod, Max (1960). *Franz Kafka: A Biography*. New York: Schocken Books. ISBN 978-0-8052-0047-8.
* Brod, Max (1966). *Über Franz Kafka* (գերմաներեն). Hamburg: S. Fischer Verlag.
* Bruce, Iris (2007). *Kafka and Cultural Zionism – Dates in Palestine*. Madison, Wisconsin: University of Wisconsin Press. ISBN 978-0-299-22190-4.
* Classe, Olive (2000). *Encyclopedia of Literary Translation into English, Vol. 1*. Chicago: Fitzroy Dearborn Publishers. ISBN 978-1-884964-36-7.
* Contijoch, Francesc Miralles (2000). *Franz Kafka* (իսպաներեն). Barcelona: Oceano Grupo Editorial, S.A. ISBN 978-84-494-1811-2.
* Corngold, Stanley (1972). *Introduction to The Metamorphosis*. New York: Bantam Classics. ISBN 978-0-553-21369-0.
* Corngold, Stanley (1973). *The Commentator's Despair*. Port Washington, New York: Kennikat Press. ISBN 978-0-8046-9017-1.
* Corngold, Stanley (2004). *Lambent Traces: Franz Kafka*. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-11816-1.
* Corngold, Stanley (2009). *Franz Kafka: The Office Writings*. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-12680-7. Review
* Diamant, Kathi (2003). *Kafka's Last Love: The Mystery of Dora Diamant*. New York: Basic Books. ISBN 978-0-465-01551-1.
* Drucker, Peter (2002). *Managing in the Next Society* (2007 ed.). Oxford: Elsevier. ISBN 978-0-7506-8505-4.
* Elsaesser, Thomas (2004). *The Last Great American Picture Show*. Amsterdam: Amsterdam University Press. ISBN 978-90-5356-493-6.
* Furst, Lillian R. (1992). *Through the Lens of the Reader: Explorations of European Narrative*. SUNY Press. ISBN 978-0-7914-0808-7. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ դեկտեմբերի 4-ին. Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 16-ին.
* Gale Research (1979). *Twentieth-Century Literary Criticism: Excerpts from Criticism of the Works of Novelists, Poets, Playwrights, Short Story Writers, & Other Creative Writers Who Died Between 1900 & 1999*. Farmington Hills, Michigan: Gale Cengage Learning. ISBN 978-0-8103-0176-4.
* Gilman, Sander (1995). *Franz Kafka, the Jewish Patient*. New York: Routledge. ISBN 978-0-415-91391-1.
* Gilman, Sander (2005). *Franz Kafka*. London: Reaktion Books. ISBN 978-1-881872-64-1.
* Gray, Richard T. (2005). *A Franz Kafka Encyclopedia*. Westport, Connecticut: Greenwood Press. ISBN 978-0-313-30375-3.
* Gray, Ronald (1973). *Franz Kafka*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-20007-3.
* Hamalian, Leo (1974). *Franz Kafka: A Collection of Criticism*. New York: McGraw-Hill. ISBN 978-0-07-025702-3.
* Hawes, James (2008). *Why You Should Read Kafka Before You Waste Your Life*. New York: St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-37651-2.
* Janouch, Gustav (1971). *Conversations with Kafka* (2 ed.). New York: New Directions Books. էջ 17. ISBN 978-0-8112-0071-4. Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 16-ին.
* Kafka, Franz (1948). *The Penal Colony: Stories and Short Pieces* (1987 ed.). New York: Schocken Books. ISBN 978-0-8052-3198-4.
* Kafka, Franz (1954). *Dearest Father: Stories and Other Writings*. New York: Schocken Books.
* Kafka, Franz (1988). *The Castle*. New York: Schocken Books. ISBN 978-0-8052-0872-6.
* Kafka, Franz (1996). *The Metamorphosis and Other Stories*. New York: Barnes & Noble. ISBN 978-1-56619-969-8.
* Kafka, Franz (1998). *The Trial*. New York: Schocken Books. ISBN 978-0-8052-0999-0.
* Kafka, Franz (2009). *The Trial*. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-923829-3.
* Kafka, Franz (1988). Brod, Max (ed.). *The Diaries: 1910–1923*. New York: Schocken Books. ISBN 978-0-8052-0906-8.
* Kahn, Lothar; Hook, Donald D. (1993). *Between Two Worlds: A Cultural History of German-Jewish Writers*. Ames, Iowa: Iowa State University Press. ISBN 978-0-8138-1233-5.
* Karl, Frederick R. (1991). *Franz Kafka: Representative Man*. Boston: Ticknor & Fields. ISBN 978-0-395-56143-0.
* Koelb, Clayton (2010). *Kafka: A Guide for the Perplexed*. Chippenham, Wiltshire: Continuum International Publishing Group. ISBN 978-0-8264-9579-2.
* Krolop, Kurt (1994). *Kafka und Prag* (գերմաներեն). Prague: Goethe-Institut. ISBN 978-3-11-014062-0.
* Lachkar, Joan (1992). *The Narcissistic/Borderline Couple* (անգլերեն). Philadelphia: Brunner/Mazel. ISBN 978-0-87630-634-5.
* Miller, Alice (1984). *Thou Shalt Not Be Aware: Society's Betrayal of the Child*. New York: Farrar, Straus, Giroux. ISBN 978-0-9567982-1-3.
* Murray, Nicholas (2004). *Kafka*. New Haven, Connecticut: Yale University Press. ISBN 978-0-300-10631-2.
* Newmark, Peter (1991). *About Translation*. Wiltshire, England: Cromwell Press. ISBN 978-1-85359-117-4.
* Northey, Anthony (1997). *Mišpoche Franze Kafky* (չեխերեն). Prague: Nakladatelství Primus. ISBN 978-80-85625-45-5.
* O'Neill, Patrick M. (2004). *Great World Writers: Twentieth Century*. Tarrytown, New York: Marshal Cavendish. ISBN 978-0-7614-7477-7.
* Palmer, R. Barton (2004). *Joel and Ethan Coen*. Urbana, Illinois: University of Illinois Press. ISBN 978-0-252-07185-0.
* Pawel, Ernst (1985). *The Nightmare of Reason: A Life of Franz Kafka*. New York: Vintage Books. ISBN 978-0-374-52335-0.
* Preece, Julian (2001). *The Cambridge Companion to Kafka*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-66391-5.
* Rothkirchen, Livia (2005). *The Jews of Bohemia and Moravia: Facing the Holocaust*. Lincoln, Nebraska: University of Nebraska Press. ISBN 978-0-8032-3952-4.
* Silverman, Al, ed. (1986). *The Book of the Month: Sixty Years of Books in American Life*. Boston: Little, Brown. ISBN 978-0-316-10119-6.
* Singer, Isaac Bashevis (1970). *A Friend of Kafka, and Other Stories*. New York: Farrar, Straus and Giroux. ISBN 978-0-374-15880-4.
* Sokel, Walter H. (2001). *The Myth of Power and the Self: Essays on Franz Kafka*. Detroit: Wayne State University Press. ISBN 978-0-8143-2608-4.
* Spector, Scott (2000). *Prague Territories: National Conflict and Cultural Innovation in Franz Kafka's Fin de Siècle*. Berkeley: University of California Press. ISBN 978-0-520-23692-9.
* Stach, Reiner (2005). *Kafka: The Decisive Years*. New York: Harcourt. ISBN 978-0-15-100752-3.
* Sussman, Henry (1979). *Franz Kafka: Geometrician of Metaphor*. Madison, Wisconsin: Coda Press. ISBN 978-0-930956-02-8.
* Ziolkowski, Theodore (2003). *The Mirror of Justice: Literary Reflections of Legal Crisis*. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-11470-5.

Ամսագրեր
* Adams, Jeffrey (Summer 2002). «Orson Welles's *The Trial*: Film Noir and the Kafkaesque». *College Literature, Literature and the Visual Arts*. West Chester, Pennsylvania. **29** (3): 140–157. JSTOR 25112662. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ օգոստոսի 6-ին. Վերցված է 2021 թ․ նոյեմբերի 13-ին. PDF Version Արխիվացված 9 Փետրվար 2020 Wayback Machine
* Aizenberg, Edna (July–December 1986). «Kafkaesque Strategy and Anti-Peronist Ideology Martinez Estrada's Stories as Socially Symbolic Acts». *Latin American Literary Review*. Chicago. **14** (28): 11–19. JSTOR 20119426.
* Banakar, Reza (Fall 2010). «In Search of Heimat: A Note on Franz Kafka's Concept of Law». *Law and Literature*. Berkeley, California. **22** (2). doi:10.2139/ssrn.1574870. SSRN 1574870.
* Butler, Judith (2011 թ․ մարտի 3). «Who Owns Kafka». *London Review of Books*. London. **33** (5). Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ դեկտեմբերի 3-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 1-ին.
* Corngold, Stanley (Fall 2011). «Kafkas Spätstil/Kafka's Late Style: Introduction». *Monatshefte*. Madison, Wisconsin. **103** (3): 339–343. doi:10.1353/mon.2011.0069. S2CID 219195741.
* Dembo, Arinn (1996 թ․ հունիս). «Twilight of the Cockroach: Bad Mojo Evokes Kafka So Well It'll Turn Your Stomach» (PDF). *Computer Gaming World*. No. 143. New York. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2014 թ․ հոկտեմբերի 2-ին. Վերցված է 2020 թ․ փետրվարի 9-ին.
* Dodd, W. J. (1994). «Kafka and Dostoyevsky: The Shaping of Influence». *Comparative Literature Studies*. State College, Pennsylvania. **31** (2): 165–168. JSTOR 40246931.
* Durantaye, Leland de la (2007). «Kafka's Reality and Nabokov's Fantasy: On Dwarves, Saints, Beetles, Symbolism and Genius» (PDF). *Comparative Literature*. **59** (4): 315. doi:10.1215/-59-4-315. S2CID 7056408. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2010 թ․ մայիսի 25-ին.
* Fichter, Manfred M. (1987 թ․ մայիս). «The Anorexia Nervosa of Franz Kafka». *International Journal of Eating Disorders*. Washington, D.C. **6** (3): 367. doi:10.1002/1098-108X(198705)6:3<367::AID-EAT2260060306>3.0.CO;2-W.
* Fichter, Manfred M. (1988 թ․ հուլիս). «Franz Kafka's anorexia nervosa». *Fortschritte der Neurologie · Psychiatrie* (գերմաներեն). Munich. **56** (7): 231–238. doi:10.1055/s-2007-1001787. PMID 3061914. S2CID 144116337.
* Fort, Jeff (2006 թ․ մարտ). «The Man Who Could Not Disappear». *The Believer*. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ ապրիլի 7-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 7-ին.
* Glen, Patrick J. (2007). «The Deconstruction and Reification of Law in Franz Kafka's *Before the Law* and *The Trial*» (PDF). *Southern California Interdisciplinary Law Journal*. Los Angeles. **17** (23). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2012 թ․ սեպտեմբերի 16-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 3-ին.
* Glen, Patrick J. (2011). «Franz Kafka, Lawrence Joseph, and the Possibilities of Jurisprudential Literature» (PDF). *Southern California Interdisciplinary Law Journal*. Los Angeles. **21** (47). Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ նոյեմբերի 12-ին. Վերցված է 2012 թ․ սեպտեմբերի 21-ին.
* Horton, Scott (2008 թ․ օգոստոսի 19). «In Pursuit of Kafka's Porn Cache: Six Questions for James Hawes». *Harper's Magazine*. Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ հոկտեմբերի 19-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 3-ին.
* Hughes, Kenneth (Summer 1986). «Franz Kafka: An Anthology of Marxist Criticism». *Monatshefte*. Madison, Wisconsin. **78** (2): 247–250. JSTOR 30159253.
* Kavanagh, Thomas M. (Spring 1972). «Kafka's *The Trial*: The Semiotics of the Absurd». *Novel: A Forum on Fiction*. Durham, North Carolina. **5** (3): 242–253. doi:10.2307/1345282. JSTOR 1345282.
* Kempf, Franz R. (Summer 2005). «Franz Kafkas Sprachen: '... in einem Stockwerk des innern babylonischen Turmes. ..'». *Shofar: An Interdisciplinary Journal of Jewish Studies*. West Lafayette, Indiana. **23** (4): 159. doi:10.1353/sho.2005.0155. S2CID 170581064.
* Keren, Michael (1993). «The 'Prague Circle' and the Challenge of Nationalism». *History of European Ideas*. Oxford. **16** (1–3): 3. doi:10.1016/S0191-6599(05)80096-8.
* Kundera, Milan (Winter 1988). «Kafka's World». *The Wilson Quarterly*. Washington, D.C. **12** (5): 88–99. JSTOR 40257735.
* Lawson, Richard H. (1960 թ․ մայիս). «Ungeheueres Ungeziefer in Kafka's "Die Verwandlung"». *The German Quarterly*. Cherry Hill, New Jersey. **33** (3): 216–219. doi:10.2307/402242. JSTOR 402242.
* Leiter, Louis H. (1958). «A Problem in Analysis: Franz Kafka's 'A Country Doctor'». *The Journal of Aesthetics and Art Criticism*. Philadelphia. **16** (3): 337–347. doi:10.2307/427381. JSTOR 427381.
* Luke, F. D. (1951 թ․ ապրիլ). «Kafka's 'Die Verwandlung'». *The Modern Language Review*. Cambridge. **46** (2): 232–245. doi:10.2307/3718565. JSTOR 3718565.
* McElroy, Bernard (Summer 1985). «The Art of Projective Thinking: Franz Kafka and the Paranoid Vision». *Modern Fiction Studies*. Cambridge. **31** (2): 217. doi:10.1353/mfs.0.0042. S2CID 170564041.
* Panichas, George A. (2004). «Kafka's Afflicted Vision: A Literary-Theological Critique» (PDF). *Humanitas*. Bowie, Maryland. **17** (1–2): 83–107. doi:10.5840/humanitas2004171/26. S2CID 160098208. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2021 թ․ փետրվարի 16-ին. Վերցված է 2021 թ․ նոյեմբերի 13-ին.
* Pérez-Álvarez, Marino (2003). «The Schizoid Personality of Our Time» (PDF). *International Journal of Psychology and Psychological Therapy*. Almería, Spain. **3** (2). Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2020 թ․ սեպտեմբերի 23-ին. Վերցված է 2020 թ․ փետրվարի 9-ին.
* Rhine, Marjorie E. (Winter 1989). «Untangling Kafka's Knotty Texts: The Translator's Prerogative?». *Monatshefte*. Madison, Wisconsin. **81** (4): 447–458. JSTOR 30166262.
* Sayer, Derek (1996). «The Language of Nationality and the Nationality of Language: Prague 1780–1920». *Past and Present*. Oxford. **153** (1): 164. doi:10.1093/past/153.1.164. OCLC 394557. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ ապրիլի 7-ին. Վերցված է 2020 թ․ փետրվարի 9-ին.
* Sandbank, Shimon (1992). «After Kafka: The Influence of Kafka's Fiction». *Comparative Literature Studies*. Oxford. **29** (4): 441–443. JSTOR 40246852.
* Sokel, Walter H. (April–May 1956). «Kafka's 'Metamorphosis': Rebellion and Punishment» (PDF). *Monatshefte*. Madison, Wisconsin. **48** (4): 203–214. JSTOR 30166165. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2020 թ․ փետրվարի 9-ին.
* Steinhauer, Harry (Autumn 1983). «Franz Kafka: A World Built on a Lie». *The Antioch Review*. Yellow Springs, Ohio. **41** (4): 390–408. doi:10.2307/4611280. JSTOR 4611280.
* Strelka, Joseph P. (Winter 1984). «Kafkaesque Elements in Kafka's Novels and in Contemporary Narrative Prose». *Comparative Literature Studies*. Pennsylvania State College. **21** (4): 434–444. JSTOR 40246504.
* Updike, John (2005 թ․ հունվարի 24). «Subconscious Tunnels: Haruki Murakami's Dreamlike New Novel». *The New Yorker*. Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ օգոստոսի 19-ին. Վերցված է 2012 թ․ սեպտեմբերի 22-ին.

Թերթեր
* Mareş, Ionuţ (2014 թ․ օգոստոսի 23). «Mircea Cărtărescu: Franz Kafka este sfântul literaturii» [Mircea Cărtărescu: Franz Kafka is a saint of literature] (Romanian). Վերցված է 2022 թ․ հունվարի 10-ին.`{{cite news}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
* Adler, Jeremy (1995 թ․ հոկտեմբերի 13). «Stepping into Kafka's Head». *The New York Times Literary Supplement*. Արխիվացված օրիգինալից 2009 թ․ փետրվարի 21-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 4-ին.
* Akalaitis, JoAnne (2001 թ․ հունիսի 10). «Adapting the Horrors of a Kafka Story To Suit Glass's Music». *The New York Times*. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ օգոստոսի 23-ին. Վերցված է 2013 թ․ հունիսի 17-ին.
* Apel, Friedman (2012 թ․ օգոստոսի 28). «Der Weg in die Ewigkeit führt abwärts / Roland Reuß kramt in Kafkas Zürauer Zetteln». *Frankfurter Allgemeine Zeitung* (գերմաներեն).
* Banville, John (2011 թ․ հունվարի 14). «Franz Kafka's Other Trial / An Allegory of the Fallen Man's Predicament, or an Expression of Guilt at a Tormented Love Affair?». *The Guardian*. London. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հուլիսի 4-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 1-ին.
* Buehrer, Jack (2011 թ․ մարտի 9). «Battle for Kafka Legacy Drags On». *The Prague Post*. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ հունիսի 15-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 29-ին.
* Burrows, William (2011 թ․ դեկտեմբերի 22). «Winter Read: The Castle by Franz Kafka». *The Guardian*. London. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ օգոստոսի 19-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 27-ին.
* Connolly, Kate (2008 թ․ օգոստոսի 14). «Porn Claims Outrage German Kafka Scholars». *The Guardian*. London. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հուլիսի 4-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 3-ին.
* Glazer, Hilo (2017 թ․ փետրվարի 18). «A Final Note From Kafka, a Trove of Manuscripts, and a Trial That Left an Israeli Heiress 'Destitute'». *Haaretz*. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հոկտեմբերի 10-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 10-ին.
* Herbort, Heinz Josef (1992 թ․ սեպտեմբերի 11). «Franz Kafkas Roman "Das Schloß" als Musiktheater: Aribert Reimanns sechste Oper in Berlin uraufgeführt: Rundtanz um den Tabernakel der Bürokratie». *Die Zeit* (գերմաներեն). էջ 23. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հուլիսի 30-ին. Վերցված է 2017 թ․ օգոստոսի 4-ին.
* Jeal, Erica (2014 թ․ մարտի 18). «The Commission/Café Kafka, Royal Opera/Opera North/Aldeburgh Music – Review». *The Guardian*. London. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հուլիսի 4-ին. Վերցված է 2015 թ․ ապրիլի 20-ին.
* Kakutani, Michiko (1988 թ․ ապրիլի 2). «Books of the Times; Kafka's Kafkaesque Love Letters». *The New York Times*. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ օգոստոսի 23-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 8-ին.
* Kenley-Letts, Ruth (1993). «Franz Kafka's "It's a Wonderful Life" (1993)». Movies & TV Dept. *The New York Times*. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ սեպտեմբերի 29-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 4-ին.
* Kirsch, Adam (2009 թ․ հունվարի 2). «America, 'Amerika'». *The New York Times*. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ մարտի 3-ին. Վերցված է 2012 թ․ սեպտեմբերի 25-ին.
* Lerman, Antony (2010 թ․ հուլիսի 22). «The Kafka legacy: Who Owns Jewish Heritage?». *The Guardian*. London. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հուլիսի 4-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 29-ին.
* McCarthy, Rory (2009 թ․ հոկտեմբերի 24). «Israel's National Library Adds a Final Twist to Franz Kafka's Trial». *The Guardian*. London. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հուլիսի 4-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 3-ին.
* McLellan, Dennis (2009 թ․ հունվարի 15). «Patrick McGoohan Dies at 80; TV's 'Secret Agent' and 'Prisoner'». *Los Angeles Times*. Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ դեկտեմբերի 18-ին. Վերցված է 2013 թ․ հունիսի 17-ին.
* Metcalfe, Anna (2009 թ․ դեկտեմբերի 5). «Small Talk: José Saramago». *Financial Times*. Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ հոկտեմբերի 31-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 1-ին.
* O'Connor, John J. (1987 թ․ հունիսի 4). «McGoohan a Spy on 31». *The New York Times*. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հուլիսի 4-ին. Վերցված է 2013 թ․ հունիսի 16-ին.
* Rizzulo, Rachel (2013 թ․ սեպտեմբերի 23). «The Royal Ballet's Production of *The Metamorphosis* with Edward Watson in New York». *bachtrack*. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ ապրիլի 24-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 23-ին.
* Rudoren, Jodi; Noveck, Myra (2012 թ․ հոկտեմբերի 14). «Woman Must Relinquish Kafka Papers, Judge Says». *The New York Times*. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հուլիսի 4-ին. Վերցված է 2012 թ․ հոկտեմբերի 15-ին.
* Tran, Mark (2010 թ․ հուլիսի 19). «Lawyers Open Cache of Unpublished Kafka Manuscripts». *The Guardian*. London. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ փետրվարի 21-ին. Վերցված է 2012 թ․ սեպտեմբերի 28-ին.

Օնլայն աղբյուրներ
* Bury, Liz (2013 թ․ հուլիսի 3). «Franz Kafka's Metamorphosis Becomes Google Doodle». *The Guardian*. London. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հուլիսի 4-ին. Վերցված է 2013 թ․ հուլիսի 4-ին.
* Coker, Rachel (2012 թ․ հունվարի 4). «Kafka Expert Links Teaching, Research». Binghamton: State University of New York. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հուլիսի 4-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 30-ին.
* Ernst, Nathan (2010). «The Judgement». *The Modernismm Lab*. Yale University. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ մայիսի 21-ին. Վերցված է 2012 թ․ հոկտեմբերի 9-ին.
* Frenkel, Sheera (2012 թ․ մայիսի 30). «Kafka's Final Absurdist Tale Plays Out in Tel Aviv». NPR. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ ապրիլի 18-ին. Վերցված է 2012 թ․ սեպտեմբերի 28-ին.
* Ghosh, Pothik (2009 թ․ մարտի 13). «A Note on Kafka and the Question of Revolutionary Subjectivity». Hindu College – Delhi University. Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ հոկտեմբերի 24-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 6-ին – via Radical Notes.
* Horstkotte, Silke (2009). «Kunst und Künstlerverständnis in Kafkas 'Josefine, die Sängering oder Das Volk der Mäuse'» (գերմաներեն). University of Leipzig. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ նոյեմբերի 22-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 31-ին.
* Kafka, Franz (2012). «Franz Kafka Letter to his Father». Kafka-Franz. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ հուլիսի 13-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 3-ին.
* Keynes, Laura (2005 թ․ օգոստոս). «Kafka's Dick». *Times Literary Supplement*. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ փետրվարի 19-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 4-ին.
* Köhler, Manfred (2012). «Franz Kafka und Felice Bauer» (գերմաներեն). Protemion. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ մարտի 3-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 6-ին.
* Kreis, Steven (2006 թ․ փետրվարի 28). «Franz Kafka, 1883–1924». *History Guide*. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ սեպտեմբերի 25-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 5-ին.
* Milner, Catherine (2005 թ․ օգոստոսի 27). «If Kafka Made the Dinner...». *The Telegraph*. Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ նոյեմբերի 5-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 25-ին.
* Miron, Dan (2008 թ․ նոյեմբերի 24). «Sadness in Palestine». *Haaretz*. Արխիվացված օրիգինալից 2008 թ․ դեկտեմբերի 20-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 1-ին.
* Ozorio, Anne (2010 թ․ նոյեմբերի 18). «György Kurtág – Kafka Fragments, London». *Opera Today*. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ հունիսի 24-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 4-ին.
* Prinsky, Norman (2002). «Humn. 2002: World Humanities II. Notes and Questions on Franz Kafka's "The Metamorphosis" / "The Transformation"». Augusta State University. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հոկտեմբերի 11-ին. Վերցված է 2012 թ․ սեպտեմբերի 2-ին.
* Rahn, Josh (2011). «Existentialism». Online Literature. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ սեպտեմբերի 29-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 5-ին.
* Rastalsky, Hartmut M. (1997). «The Referential Kafka». University of Michigan. Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ հունիսի 22-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 22-ին.
* Samuelson, Arthur. «A Kafka for the 21st Century». Jewish Heritage. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ մայիսի 5-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 2-ին.
* Seubert, Harald. «Bauer, Felice» (գերմաներեն). Kulturportal-west-ost.eu. Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ հուլիսի 15-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 2-ին. «Knochiges leeres Gesicht, das seine Leere offen trug. Freier Hals. Überworfene Bluse ... Fast zerbrochene Nase. Blondes, etwas steifes, reizloses Haar, starkes Kinn.»
* Stone, Peter H. (1981). «Gabriel Garcia Marquez, The Art of Fiction No. 69». *The Paris Review*. Winter 1981 (82). Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ մայիսի 10-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 4-ին.
* «Allegory». *The Guardian*. London. 1930 թ․ ապրիլի 4. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հուլիսի 4-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 22-ին.
* «Disappearing Act». American Repertory Theatre. 2005. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ մայիսի 1-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 3-ին.
* «Drama on BBC Radio 3, *Kafka the Musical*». BBC. 2012. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ ապրիլի 14-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 1-ին.
* «Franz Kafka» (չեխերեն). The Research Library of South Bohemia in České Budějovice. 2011. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ սեպտեմբերի 19-ին. Վերցված է 2012 թ․ հոկտեմբերի 3-ին.
* «Franz Kafka – Articles». European Graduate School. 2012. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հոկտեմբերի 27-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 22-ին.
* «Franz Kafka – Biography». European Graduate School. 2012. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ սեպտեմբերի 15-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 7-ին.
* «Ein Landarzt Rundfunkoper auf die Erzählung von Franz Kafka» (գերմաներեն). Hans Werner Henze Stiftung. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ փետրվարի 7-ին. Վերցված է 2019 թ․ փետրվարի 6-ին.
* «Franz Kafka and Libertarian Socialism». Libertarian-Socialism. 2008 թ․ դեկտեմբերի 14. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ հոկտեմբերի 12-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 3-ին.
* «Franz Kafka Museum». Franz Kafka Museum. 2005. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ նոյեմբերի 19-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 7-ին.
* «The Franz Kafka Prize». Franz Kafka Society. 2011. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ հունվարի 13-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 1-ին.
* «Franz Kafka: Tagebücher 1910–1923 – Kapitel 5». *Der Spiegel* (գերմաներեն). Project Gutenberg – Spiegel Online. 1913 թ․ հունիսի 21. Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ հունվարի 6-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 29-ին. «Die ungeheure Welt, die ich im Kopfe habe. Aber wie mich befreien und sie befreien, ohne zu zerreißen. Und tausendmal lieber zerreißen, als in mir sie zurückhalten oder begraben. Dazu bin ich ja hier, das ist mir ganz klar.»
* «Franz Kafka Writing». Kafka-Franz. 2011. Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ դեկտեմբերի 20-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 1-ին.
* «Franz Kafka: Writing of the System's Despair and Alienation». *Socialist Worker (Britain)*. Socialist Worker Online. 2007 թ․ մարտի 17. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ հոկտեմբերի 3-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 6-ին.
* «Faksimiles der Kafka-Drucke zu Lebzeiten (Zeitschriften und Zeitungen)» (գերմաներեն). ITK Institut für Textkritik. 2008. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ սեպտեմբերի 24-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 28-ին.
* «Grete Bloch» (գերմաներեն). S. Fischer Verlag. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ սեպտեմբերի 20-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 24-ին.
* «Kafka». *New York State Writer's Institute*. State University of New York. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հունվարի 23-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 4-ին.
* «Lothar Hempel». Atlegerhardsen. 2002. Արխիվացված է օրիգինալից 2005 թ․ սեպտեմբերի 24-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 2-ին.
* «Musils 'Mann ohne Eigenschaften' ist 'wichtigster Roman des Jahrhunderts'» (գերմաներեն). LiteraturHaus. 1999. Արխիվացված է օրիգինալից 2001 թ․ հունիսի 7-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 22-ին.
* «Orson Welles on *The Trial* (BBC interview)». Welles Net. 1962. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ նոյեմբերի 17-ին. Վերցված է 2012 թ․ սեպտեմբերի 22-ին.
* «Oxford Kafka Research Centre». University of Oxford. 2012. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ հոկտեմբերի 18-ին. Վերցված է 2012 թ․ հոկտեմբերի 8-ին.
* «Poul Ruders Biography – 06/2005». Poul Ruders. 2005 թ․ հունիս. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ փետրվարի 4-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 4-ին.
* «Solving a Literary Mystery». Kafka Project, San Diego State University. 2012. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ մարտի 19-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 25-ին.
* «Sound Interpretations – Dedication To Franz Kafka». HAZE Netlabel. 2012. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հոկտեմբերի 9-ին. Վերցված է 2012 թ․ հոկտեմբերի 4-ին.
* «Who Is Citizen? Guide to Czech Citizenship in 1918–1949». Embassy of the Czech Republic in Tel Aviv. 2012 թ․ հոկտեմբերի 25. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ օգոստոսի 25-ին. Վերցված է 2013 թ․ հունիսի 17-ին.
* «Doctor of Law 18 June 1906 - Registry books of the German University in Prague, inventory No. 3, Registry book of doctors of the German Charles-Ferdinand University in Prague/German University in Prague (1904–1924), page 42». Charles University Prague. Վերցված է 2022 թ․ մայիսի 28-ին.
* «Exam 22 March 1906 - Faculty of Law of the German University in Prague, Books of examination protocols of State Examination Commissions, inventory No. 75, State Scientific State Examination Commission at the German Charles-Ferdinand University in Prague (1905-1906), page 8595». Charles University Prague. Վերցված է 2022 թ․ մայիսի 28-ին.
* «Exam 23 (Nov?) 1905 - Faculty of Law of the German University in Prague, Books of examination protocols of State Examination Commissions, inventory No. 44, Judicial State Examination Commission at the German Charles-Ferdinand University in Prague (1905-1907), page 10639». Charles University Prague. Վերցված է 2022 թ․ մայիսի 28-ին.
* «Exam 18 July 1903 - Faculty of Law of the German University in Prague, Books of examination protocols of State Examination Commissions, inventory No. 10, Juridical Historical State Examination Commission at the German Charles-Ferdinand University in Prague (1902-1903), page 12789». Charles University Prague. Վերցված է 2022 թ․ մայիսի 28-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ամերիկա
* Զրույցներ Կաֆկայի հետ։ Գրառումներ և հիշողություններ
* Ֆրանց Կաֆկան գրապահարանում
* Ֆրանց Կաֆկա. 12 փաստ հայտնի գրողի մասին
* Kafka Society of America
* Ֆրանց Կաֆկաի գործերը Գուտենբերգ նախագծում
* Franz Kafka Internet Speculative Fiction Database-ում
* Ֆրանց Կաֆկա Internet Movie Database կայքում


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Ֆրանց Կաֆկայի ստեղծագործություններ |
| --- |
|  |
| 
* Մատենագրություն

 |
|  |
| Վեպեր | 
* *Դատավարություն*
* *Դղյակ*
* *Ամերիկա*

 |
|  |
| Կարճ պատմվածքներ | 

|  |  |
| --- | --- |
| 1902–12 | \* Shamefaced Lanky and Impure in Heart* Պայքարի նկարագրություն
* Հարսանիքի նախապատրաստություն գյուղում
* Դատավճիռ
* Հնոցապան
* *Կերպարանափոխություն*
* Օդանավեր Բրեսկիայում
 |
| 1914–17 | \* Ուղղիչ գաղութում
* Գյուղական ուսուցիչ
* Օրենքի առաջ
* Blumfeld, an Elderly Bachelor
* Գյուղական բժիշկ
* The Hunter Gracchus
* Չինական մեծ պարիստ
* Հաղորդագրութուն կայսրից
* A Report to an Academy
* Երազ
* Up in the Gallery
* A Fratricide
* Հաջորդ գյուղը
* Այցելություն ինձ
* Jackals and Arabs
* Կամուրջը
* The Bucket Rider
* Նոր փաստաբանը
* Հին ձեռագիր
* The Knock at the Manor Gate
* Տոսնմեկ որդի
* Իմ հարևանը
* A Crossbreed
* The Cares of a Family Man
 |
| 1917–23 | \* The Refusal* Սոված նկարիչը
* Investigations of a Dog
* Փոքրիկ կին
* The Burrow
* Josephine the Singer, or the Mouse Folk
* A Common Confusion
* The Truth about Sancho Panza
* The Silence of the Sirens
* Prometheus
* The City Coat of Arms
* Poseidon
* Fellowship
* At Night
* The Problem of Our Laws
* The Conscription of Troops
* The Test
* The Vulture
* The Helmsman
* The Top
* A Little Fable
* Home-Coming
* First Sorrow
* The Departure
* Advocates
* The Married Couple
* Give It Up!
* On Parables
 |

 |
|  |
| Կարճ պատմվածքներիժողովածուներ | 
* *Contemplation*
* *Գյուղական բժիշկ*
* *A Hunger Artist*
* *Չինական մեծ պարիսպ*
* *The Complete Stories*
* *Որդիները*
* *Ուղղիչ գաղութ*
* *Parables and Paradoxes*
* *Թանկագին հայրիկ*
* *Description of a Struggle*

 |
|  |
| Օրագրեր ուտետրեր | 
* *The Diaries 1910–1923*
* *The Blue Octavo Notebooks*
* *The Zürau Aphorisms*

 |
|  |
| Նամակներու էսսեներ | 
* *Նամակներ հորը*
* *Letters to Felice*
* *Նամակներ Օտլային*
* *Նամակներ Միլենային*
* *Նամակներ ընտանիքի անդամներին, ընկերներին ու խմբագիրներին*
* *The Office Writings*

 |
|  |
| Պիեսներ | 
* *The Warden of the Tomb*

 |
|  |
| Կապված հոդվածներ | 
* Մաքս Բրոդ
* Ֆրանց Կաֆկայի թանգարան
* Ֆրանց Կաֆկայի մրցանակ(Չեխիա, Ավստրիա)

 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիքաղվածքն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ֆրանց Կաֆկա» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ֆրանց Կաֆկա» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք (անգլ.) |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Apple Music · Spotify · ՅուԹյուբ |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | AllMovie · Allmusic · AlloCiné · ČSFD · Discogs · Filmportal · Internet Broadway Database · Internet Broadway Database · Internet Movie Database · International Music Score Library Project · ԿինոՊոիսկ · MusicBrainz · Գուտենբերգ նախագիծ · Internet Speculative Fiction Database · RKDartists · Find A Grave · gravsted.dk · WikiTree |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Կրուգոսվետ · Համառոտ հրեական · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Notable Names Database · Treccani · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| ՀԳՀԳ: 18194 · BAV: ADV10243396 · BIBSYS: 90051900 · BNC: a10430088 · BNE: XX907590 · BNF: 119093016 · CiNii: DA00322776 · CONOR: 8789347 · EGAXA: vtls000853107 · GND: 118559230 · GTAA: 116357 · ICCU: CFIV005851 · ISNI: 000000012280370X · LCCN: n81063091 · LNB: 000029151 · NDL: 00445030 · NLC: 000160303 · NKC: jn19990218037 · NLA: 35256821 · NLG: 66001 · NLR: 000116890 · NLP: a0000001179793 · NSK: 000002427 · NTA: 068494157 · NUKAT: n93081138 · PTBNP: 50086 · LIBRIS: 205422 · SUDOC: 027325822 · VIAF: 56611857 · ULAN: 500239670 · WorldCat VIAF: 56611857 |

 |

 |


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 354)։*  |