recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Շամիրամ (այլ կիրառումներ)

**Շամիրամ**, Հայաստանի Հանրապետության Արագածոտնի մարզի Շամիրամ և Արուճ գյուղերի շրջակայքում մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակի 2-րդ կեսի և 1-ին հազարամյակի սկզբի հնագիտական-ճարտարապետական հուշարձանախումբ։

Այն ընդգրկում է քաղաքատեղին, արհեստական ջրամբարը, հիմնական դամբարանադաշտը (պաշտամունքային տարբեր հուշարձաններով), ծիսական կառույցների համալիրը, մեծ դամբարանաբլուրների խումբը, մերձակա առանձին դամբարաններ (այդ թվում՝ դոլմեններ), մեգալիթյան աշտարակներ, քաղաքատեղիից ոչ հեռու գտնվող առանձնատների ավերակներ։ Հյուսիսից հուշարձանախմբին կից է Արուճի միջին բրոնզեդարյան դամբարանատեղին։

Քաղաքատեղին ընդգրկում է երկու կիրճերի միջև ընկած ընդարձակ հրվանդանը։ Պարսպապատված ընդհանուր տարածությունը մոտ 10հա է։ Հարթավայրի կողմից հրվանդանը հատում են հինգ պարիսպներով կազմված պաշտպանական երեք գոտիներ։ Առաջինը կորաձև հրվանդանը հարթավայրից անջատող, ուղղանկյուն աշտարակներով պարիսպն է։ Իրարից փոքր հեռավորությամբ կառուցված երկուական զուգահեռ պարիսպները կազմում են 2-րդ և 3-րդ գոտիները։ Ներքին պարսպի լայնությունը հասնում է 8մ-ի, 4-րդ պարսպի աշտարակի ճակատային լայնությունը 14մ է։ Երկու ձորաբերանները նույնպես ամրացված են եղել պարիսպներով, որոնք շարված են խոշոր, որոշ մասերում՝ կոպիտ տաշած տուֆով, լիցքը՝ մանր քարերով ու կավաշաղախով։ Պահպանվել են մոնումենտալ կառույցների հետքեր։ Հրվանդանի եզրին գտնվում է հավանաբար պաշտամունքային նշանակության շինություն։ Քաղաքը կործանվել է մ.թ.ա. մոտ IXդ. վերջին կամ VIIIդ. սկզբին՝ հարձակումների հետևանքով։ Հելլենիստական դարաշրջանում այդ տարածքը կրկին բնակեցվել է։ Բնակավայրը եղել է հրվանդանի ծայրին, գերեզմանոցը՝ քաղաքատեղիի մնացած տարածքում

Քաղաքատեղիի արևելյան անկյան արտաքին կողմում պահպանվել է մինչև օրս գործող հնագույն ջրամբարը, որի պատվարի հիմքը շարված է տուֆե խոշոր սալերով։

Հրվանդանը հարավ-արևելքից եզերող կիրճի հանդիպակաց ափից սկսվում է հիմնական դամբարանադաշտը, որի մուտքի մոտ, ժայռի գագաթին գտնվող ժայռակոփ զոհարանի կենտրոնում բարձրանում է կիսաշրջանաձև զոհասեղանը։ Պեղվել են սալարկղային և հիմնահողային դամբարաններ, վերգետնյա դոլմեններ։ Գետնի մակերեսին դամբարանները շրջապատված են անմշակ քարերից կրոմլեխներով, որոնց մի մասը դրսից շրջափակված է տուֆե սրբատաշ սալերից շարված պատնեշներով։ Սալերի վրա տեղ-տեղ պահպանվել են ձիեր, մարտակառք, որսի տեսարաններ, վայրի կենդանիներ, սկավառակներ և այլն պատկերող հարթաքանդակներ։ Որոշ դամբարանների վրա դրվել են մարդակերտ քարե արձաններ, տուֆե ուղղահայաց կոթողներ, մենաքարեր, ֆալլոսներ։ Ննջեցյալները թաղվել են կողքի պառկած կամ կծկված դիրքով, երբեմն՝ անդամահատված։ Կան բազմաթիվ վերաթաղումներ։ Դամբարանախցերում հայտնաբերվել են զենքեր (երկաթից և բրոնզից), զարդեր, խեցեղեն և այլն։ Ամփոփ խումբ են կազմում բլուրներից մեկի գագաթին գտնվող մեծ դամբանաբլուրները։ Դամբարանախցերը կառուցված և մուտքերը փակված են տուֆե խոշոր սալերով։ Այդ դամբանաբլուրներում թաղվել են ավագանու ներկայացուցիչներ։ Շամիրամի պեղումները ցույց են տալիս, որ մ.թ.ա. X-IXդդ. երկաթի մշակույթը լայնորեն տարածված է եղել Հայաստանում։ Շամիրամի մշակույթն արտացոլում է Հայաստանում դասակարգային հասարակության ձևավորման ավարտի ժամանակաշրջանը և քաղաքային քաղաքակրթության վաղ շրջանի զարգացման համապատասխան աստիճանը։

Տես նաև
-------

* Քաղաքատեղի
**Ռադիշչևի փողոց** (ռուս.՝ Улица Радищева), փողոց Ռուսաստանի Ռոստովի մարզի Կրասնի Սուլինի շրջանի և Կրասնոսուլինսկի քաղաքային շրջանի վարչական կենտրոն Կրասնի Սուլին քաղաքում։ Անվանվել է ռուս գրող, հեղափոխական, փիլիսոփա Ալեքսանդր Նիկոլաևիչ Ռադիշչևի (1749-1802) պատվին։ Սկիզբ է առնում Շչեբզավոդ փողոցը Սվերդլովի փողոցին միացնող ճանապարհից և ավարտվում թիվ 24 բնակելի շենքի մոտ` Կունդրյուչյա գետի ափից քիչ հեռու։ Երկարությունը 340 մետր է։

Նկարագրություն
--------------

Կրասնի Սուլին քաղաքի Ռադիշչևի փողոցը սկսվում է Շչեբզավոդ փողոցը Սվերդլովի փողոցին միացնող ճանապարհից և ավարտվում թիվ 24 բնակելի շենքի մոտ` Կունդրյուչյա գետի ափից քիչ հեռու։ Զուգահեռ է Կունդրյուչյա գետին։ Կարճ փողոց է. երկարությունն ընդամենը 340 մետր է։ Փողոցում կա համարակալված 20 շինություն. ձախ կողմում (կենտ համարներ)՝ 9 շենք, իսկ աջ կողմում (զույգ համարներ)՝ 11 շենք։

Ռադիշչևի փողոցի փոստային դասիչն է՝ 346358։

Փողոցն անվանվել է ռուս գրող, հեղափոխական, փիլիսոփա Ալեքսանդր Նիկոլաևիչ Ռադիշչևի (1749-1802) պատվին։ 1783 թվականին նա ստեղծել է իր նշանավոր «Ազատություն» ներբողը, որը հեղափոխական բովանդակությամբ առաջին բանաստեղծությունն է Ռուսաստանում։ Այն ներառվել է Ռադիշչևի «Ճանապարհորդություն Պետերբուրգից Մոսկվա» նշանավոր երկի մեջ։ Ռադիշչևի գաղափարները մեծ ազդեցություն են գործել ռուս հեղափոխականների հետագա բոլոր սերունդների վրա, ռուսական պոեզիայի և ռուսական գրականության մեջ ռեալիզմի զարգացման վրա։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հ. 9, էջ 558»։ Վերցված է 2019 Ապրիլ 4

Աղբյուրներ
----------

* Улица Радищева в Красном Сулине
* Подробная карта улица Радищева, город Красный Сулин со спутника с номерами домов, индекс и маршруты, Яндекс, Гугл карты

Արտաքին հղումներ
----------------

* г. Красный Сулин, улица Радищева Archived 2019-04-04 at the Wayback Machine.
**Ջոդրել Բենկի ռադիոաստղադիտարան**, Նաֆիլդի ռադիոաստղադիտարան, Մանչեստերի համալսարանի գիտահետազոտական հիմնարկություն Զոդրել Բենկում (անգլ.՝ Jodrell Bank, Մեծ Բրիտանիա)։ Կազմակերպվել է 1957-ին։ Աստղադիտարանում գործում էր աշխարհի ամենամեծ՝ 76 մ տրամագծով ռադիոաստղադիտակներից մեկը (մինչև 21 սմ երկարության ռադիոալիքների ընդունման համար), 1964-ից՝ 45մ x 28մ չափերով երկրորդ՝ ավելի ճշգրիտ մակերևույթով ռադիոաստղադիտակը (մինչև 6 սմ երկարության ռադիոալիքների ընդունման համար)։ Այժմ աստղադիտարանի գլխավոր դիտակը Լավելի ռադիոաստղադիտակն է՝ աշխարհում երրորդ ամենամեծ լրիվ պտտվող աստղադիտակը։ Դրանից բացի աստղադիտարանում տեղակայված են ևս երեք ռադիոաստղադիտակ՝ Մարկ 2, РТ-13 և РТ-7։ Աստղադիտարանն ունի նաև ավելի փոքր չափերի մի շարք ռադիոաստղադիտակներ, որոնք տեղադրված են այլ վայրերում և առաջին երկու ռադիոաստղադիտակների հետ կազմում են ոադիոինտերֆերոմետրեր։ MERLIN ռադիոինտերֆերոմետրը ևս գտնվում է այս աստղադիտարանում։

Աստղադիտարանում դիտումներ են կատարվում մեր Գալակտիկայի և գալակտիկաների չեզոք ջրածնի, ОН և այլ մոլեկուլների ռադիոճառագայթման, գալակտիկայի անընդհատ ռադիոճառագայթման, պուլսարների, գերնոր ու բռնկվող աստղերի, մոլորակների և Լուսնի ռադիոճառագայթման ուսումնասիրման նպատակով։ Ռադիոաստղադիտարանում կատարվում են նաև տարբեր ռադիոաղբյուրների բևեռաչափական դիտումներ, որոշվել են մեծ թվով ռադիոաղբյուրների անկյունային չափերը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված* Հայկական սովետական հանրագիտարանի «Ջոդրել Բենկի ռադիոաստղադիտարան» *հոդվածից (հ․ 9, էջ 519 )։*  |
**Ջոան Լիլի Ամելիա Հյուզ** (անգլ.՝ Joan Lily Amelia Hughes, ապրիլի 27, 1918(1918-04-27), West Ham, Նյուհեմ, Մեծ Լոնդոն - օգոստոսի 16, 1993(1993-08-16), Սոմերսեթ, Անգլիա, Միացյալ Թագավորություն), բրիտանացի կին-օդաչու, Մեծ Բրիտանիայի ամենաերիտասարդ կին-օդաչուն։

Կենսագրություն
--------------

Ջոան Հյուզը ծնվել է Լոնդոնի Վեստ Հեմ Յունայթեդ շրջանում։ Սկսել է ինքնաթիռ վարել 15 տարեկանից, 17 տարեկանում դարձել է Մեծ Բրիտանիայի ամենաերիտասարդ կին-օդաչուն։ 1940 թվականին Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկսվելուց հետո մտել է Օդային տրանսպորտի օժանդակ ծառայության մեջ, պատերազմի տարիներին տարբեր տեսակի ինքնաթիռների ղեկին մնացել է ավելի քան 600 ժամ։ Դարձել է միակ կին-օդաչուն, որը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին կառավարել է ռազմական ավիացիայի բոլոր տեսակների ինքնաթիռներ՝ սկսած փոքր հետախուզական ինքնաթիռներից մինչև Short Stirling տիպի ծանր ռմբակոծիչները։ Ծառայության ընթացքում հասել է ավագ օդաչուի (հրամանատարի) պաշտոնի, ինչը բրիտանական ռազմաօդային ուժերում հավասարազոր է խմբի կապիտանի և ցամաքային զորքերի գնդապետի պաշտոնին։

Պատերազմից հետո Հյուզը շարունակել է օդաչուական կարիերան՝ իր հմտություններն օգտագործելով հրահանգչի ասպարեզում։ 1953 թվականին Մայքլ Ջոզեֆի կողմից հրատարակված Մաքդոնալդս Հասթինգսի «The Eagle Special Investigator Meets Joan Mills in 'Special Investigator Flies Solo» գրքի 61-րդ էջում կին-օդաչուին նվիրված է հոդված «Eagle Special Investigator» վերնագրով։ 1960-ական թվականներին նա աշխատում էր որպես հրահանգիչ *Airways Aero Association*-ում Ուայթ Վոլթեմ և Բուքեր օդանավակայաններում։ 1964 թվականի սկզբին նա նշանակվել է վերանորոգված Santos-Dumont Demoiselle մոնոպլանի օդաչու, որը հայտնվում է 1965 թվականի «Օդային արկածներ» կինոնկարում, այնուհետև նա վարել է Առաջին համաշխարհային պատերազմի մի շարք ինքնաթիռներ 1966 թվականի «Կապույտ Մաքս» կինոնկարի նկարահանումների համար և Tiger Moth կրկնաթև ինքնաթիռ՝ 1968 թվականի «Thunderbird 6» փաստագրական կինոնկարի համար։

Ջոան Հյուզը թոշակի է անցել 1985 թվականին՝ ընդհանուր առմամբ ունենալով 11 800 ժամ թռիչք։

Պարգևներ
--------

1946 թվականին պարգևատրվել է Բրիտանական կայսրության շքանշանով պատերազմի ժամանակ իր օգնության համար։

Կյանքի վերջին տարիներ
---------------------

Ջոան Հյուջը մահացել է 1993 թ. օգոստոսի 16-ին Սոմերսեթում, 75 տարեկան հասակում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *London Gazette*, Supplement 6 to Issue 37,412 (6 January 1946), p. 295.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Enid deBois: "Hughes, Joan Lily Amelia (1918–1993)", Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004.
* *Thunderbird 6* DVD, "Tiger Moth" featurette, 2004.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | WikiTree |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Օքսֆորդի կենսագրական |

 |
**Փիսիկ ոսկեճակատիկ** (ռուս.՝ Котик — золотой лобик), բելառուսական ժողովրդական հեքիաթ։

Սյուժե
------

Հեքիաթը պատմում է մի տատիկի ու մի պապիկի մասին, ովքեր շատ աղքատ էին և ուտելու բան չունեին։ Մի օր տատիկը պապիկին ուղարկում է անտառ` ցախ բերելու։ Պապիկը գնում է անտառ, կացինով հարվածում է մի կաղնու, և կոճղից մի փիսիկ է ցատկում դեպի դուրս։ Նա շատ գեղեցիկ էր, ոսկե մազերով։ Փիսիկը հարցնում է պապիկին, թե նրան ինչ է պետք։ Պապիկը պատասխանում է, որ իրեն տատիկն է ուղարկել, որպեսզի փայտ կոտրի, տանի շուկա, վաճառի, ալյուր առնի, տանի տուն, որ նա հաց թխի, ուտեն։ Ոսկեճակատիկ փիսիկը պապիկին ասում է, որ նա գնա տուն, քանի որ հիմա իրենք ալյուր ունեն։ Պապիկը գնում է տուն և տեսնում է, որ ամբողջ ամբարն ալյուրով լիքն է։ Պապիկը տատիկին պատմում է ողջ եղելությունը, տատիկը հաց է թխում և նրանք ուտում են։ Հացից հետո տատիկը կաթնապուր է ուզում, բայց իրենք աղ չունեն։ Պապիկին ասում է, նա նորից գնա, հարվածի կոճղին, որպեսզին Փիսիկ Ոսկեճակատիկը նորից դուրս ցատկի և կատարի նրա ցանկությունը։ Պապիկը գնում է նորից Փիսիկ Ոսկեճակատիկի մոտ և աղ է խնդրում։ Փիսիկը ասում է, որ գնա տուն և կտեսի, տանը շատ աղ կա։ Պապիկը գնում է տուն և տեսնում է, որ ամբողջ մառանով մի հսկա աղի բլուր կա։ Նրանք շատ են ուրախանում, և համեղ կաթնապուր են ուտում։ Տատիկը պապիկին ասում է, որ կաթնապուրն շատ համեղ էր, բայց հիմա էլ չէր խանգարի, որպեսզի նրանք կաղամբ ուտեին։ Պապիկին խնդրում է, որպեսզի նորից գնա Ոսկեճակատիկի մոտ։ Պապիկը մի քիչ ալարում է, բայց գնում է։ Նորից նույն ձևով խփում է կոճղին և դուրս է ցատկում Փիսիկ Ոսկեճակատիկը, հիմա էլ նրանից կաղամբ է խնդրում։ Փիսիկը ասում է, որ նա գնա տուն նրանք շատ կաղամբ ունեն։ Գնում է տուն և տեսնում է, որ մառանում շատ կաղամբ կա։ Տատիկը ասում է, որ նա նորից գնա և ճարպ խնդրի, որպեսզի կաղամբով ճաշը համեմեն ճարպով։ Նորից գնում է և նույն ձևերով խնդրում է ճարպ։ Գնում է տուն և տեսնում է, որ նրանք շատ ճարպ ունեն։ Տատիկն ու պապիկը հիմա ամեն ինչ ունեն։ Նրանք ապրում են անհոգ ու երջանիկ, և երեխաներին էլ պատմում են շատ հեքիաթներ։

Կերպարներ
---------

* Տատիկ
* Պապիկ
* Փիսիկ Ոսկեճակատիկ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հեքիաթների մոլորակ, Բելառուսական ժողովրդական հեքիաթներ, ընտրանի ութերորդ, Երևան, 2013, էջ 26
2. ↑  Նույն տեղում, էջ 28

Արտաքին հղումներ
----------------

* Котик — золотой лобик
* Котик-золотой лобик
* Котик – золотой лобик (белорусская сказка) Archived 2017-11-19 at the Wayback Machine.
Որսորդ որսը ձեռքին
**Որսորդություն**, վայրի կենդանիների ու թռչունների որս, որը մարդու տնտեսական գործունեության հնագույն ձևերից է։ Սկզբնապես որսորդությունը (նաև որսի սպառումը) կրել է կոլեկտիվ բնույթ և սովորաբար զուգակցվել է հավաքչության, ձկնորսության, ավելի ուշ՝ երկրագործության ու անասնապահության հետ։ Որսորդության հնագույն զենքեր են ծառայել քարը, քարե, փայտե, ոսկրե կացինը, տեգը, նիզակը, պարսատիկը, ցանցը, թակարդը, իսկ մետաղամշակությունից հետո՝ մետաղե սուրը, թուրը, դաշույնը, կացինը և այլն։ Որսորդության զարգացման համար մեծ նշանակություն է ունեցել նետ ու աղեղի գյուտը, մինչև հրազենի երևան գալը (12-րդ դար) այն եղել է որսորդության հիմնական զենքը։ Նոր քարի դարաշրջանից որսորդության համար օգտագործել են շներ, հետագայում՝ նաև ձիեր, որսկան թռչուններ, խայծեր և այլն։

Պատմություն
-----------

Հայաստանում որսորդության լայն տարածման մասին վկայում են նեոլիթի և բրոնզի դարաշրջանների ժայռապատկերները, մ. թ. ա. 11-1 հազարամյակների առարկաներն ու որմնանկարները, որոնցում պատկերված են որսի տեսարաններ։ Հայ ժողովրդի անվանադիր նախնի Հայկը հնագույն ավանդազրույցներում ներկայացվում է որպես քաջ որսորդ։ Ավատատիրական դարաշրջանում զինվորական դասի և ազնվականության համար որսախաղերը, զվարճանքից ու հրապուրանքից բացի, եղել են նաև ռազմական դաստիարակության յուրահատուկ միջոց։ Հին Հայաստանում, բնական որսատեղերից (Շահապիվան, Մասյացոտն, Կոգովիտ և այլն) բացի, ստեղծվել են արքունի և իշխանական որսատեղեր (Ծննդոց անտառ, Խոսրովակերտ և այլն)։

Որսորդությունն այժմ
-------------------

Ըստ օգտագործվող որսորդական գործիքների՝ տարբերում են հրացանով, որոգայթներով, որսկան կենդանիներով (շուն, թռչուն, ձի), ըստ նպատակի՝ արդյունագործական, սիրողական, սպորտային ու գիտական որսորդության տեսակներ։ Որսորդության զարգացմանը նպաստում են որսորդական տնտեսությունները, որոնք Հայաստանում կազմակերպված են Եղեգնաձորում, Կապանում, Ապարանում։ Հայաստանում ամենուր հանդիպող որսարդյունագործական կենդանիներ են. կաթնասուններից՝ գայլը, աղվեսը, քարակզաքիսը, ջրային առնետը, թռչուններից՝ կռնչան բադը, սուլող ու չքչքան մրտիմները, կարմրագլուխ ու փուփուլավոր սուզաբադերը, լորը, կտցարը, թխակապույտ աղավնին, երկկենցաղներից՝ լճագորտը, փոքրասիական գորտը, ձկներից՝ լոքոն, կարմրախայտը։

Հայաստանում թույլատրված որսի կենդանատեսակներից են եվրոպական այծյամը, վայրի խոզը, լուսանը, գորշուկը, շնագայլը, նապաստակը, կաքավը, լորը, փասիանը և այլն։ Հայաստանում որսորդները միավորված են «Որսորդների և ձկնորսների միություն», «Որսորդ» ՍՊԸ և «Հայկական զինվորական որսորդական ընկերություն» կազմակերպություններում, որոնց գործունեությունը վերահսկում է Հայաստանի շրջակա միջավայրի նախարարությունը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
Ուռուտ և կաղնուտ
**Ծառուտ**, անտառային ծառերի ու թփուտների համակեցություն, որն իր գնահատման տարրերով (կազմ, ձև, հասակ և այլն) կենսաբանորեն միատարր է և տարբերվում է շրջակա համակեցություններից։ *Միատարր* ծառուտը կազմված է 1 ծառատեսակից և կոչվում է դրա անունով, իսկ *խառը* ծառուտը՝ 2 և ավելի ծառատեսակներից և կոչվում է գլխավոր կամ գերիշխող տեսակի անունով։

Ծառուտների տեսակներ
-------------------

Ծառերի աճի և զարգացման առանձնահատկություններից ելնելով՝ առանձնացվում են ծառուտների հասակային 6 փուլ՝ մատղաշ, ձողանային, միջին տարիքի, հասունացող, հասուն և գերհասուն։ Առաջին 3 փուլերի բացարձակ տարիքը պայմանավորված է տվյալ տեսակի երկարակեցությամբ։ Ծառուտները լինում են *պարզ*, երբ ծառերի պսակը առաջացնում է 1 շարահարկի սաղարթ, և *բարդ*, երբ ծառերն առաջացնում են 2 և ավելի շարահարկերի սաղարթ։ Բարդ ծևերն ունեն բարձր արդյունավետություն ու բնապահպանական հատկություններ։

Ծառուտները լինում են բնական և արհեստական։ Բնական ծառուտները բազմանում են սերմնային և վեգետատիվ (կոճղաշիվային, արմատաընձյուղային) եղանակներով, արհեստական ծառուտները՝ ցանքի միջոցով՝ սերմնաբուսակների, տնկիների ու կտրոնների տնկման եղանակով։ Սերմնային ծագում ունեցող ծառուտներն օժտված են բարձր արդյունավետությամբ և երկարակեցությամբ։ Ծառուտների արդյունավետությունը պայմանավորված է ծառատեսակով, աճման միջավայրով և ծառերի խտությամբ։ Ծառուտի խտությունը որոշում են 1 հա-ում եղած ծառերի քանակով և բների հաստությամբ։ Ծառուտի խտության որոշումն ունի կարևոր նշանակություն անտառների հիմնադրման, խնամքի և հատումների համար։

Հայաստանի ծառուտներ
-------------------

Հայաստանում տարածված են կաղնուտ, բոխուտ, կեչուտ, կաղնեբոխուտային և այլ ծառուտներ։


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
**Միելինային շերտի ձևավորումը** 1. աքսոն, 2. Շվանի բջջի կորիզ, 3. Շվանի բջիջն, 4. միելինային շերտ, 5. նեյրոլեմա
**Միելին**, բազմաթիվ նեյրոնների աքսոնը պատող մեկուսիչ, սպիտակ նյութ։ Կազմված է ճարպային նյութերից, ջրից, սպիտակուցներից։ Ծայրամասային նյարդային համակարգում միելինի շերտը ստեղծվում է Շվանի բջիջների, իսկ կենտրոնական նյարդային համակարգում՝ օլիգոդենդրոցիտների կողմից։ Միելինի շերտը տեղ-տեղ ընդհատվում է Ռանվիեի հանգույցներով։ Այս կերպ նյարդային ազդակներն ավելի արագ են փոխանցվում՝ մի հանգույցից մյուսը «ցատկելով»։ Կախված միելինի առկայությունից՝ տարբերում են միելինապատ և միելինազուրկ աքսոններ։

Գործառույթներ
-------------

Նյարդային բարդ գործընթացներն ապահովելու համար անհրաժեշտ է էլեկտրական ազդակների արագ ու արդյունավետ փոխանցում։ Այսպիսի փոխանցումը պահանջում է մեծ տրամաչափով աքսոններ, որոնք շատ տարածք են զբաղեցնում։ Միելինի շերտը հնարավորություն է տալիս արդյունավետ փոխանցելու ազդակները՝ առանց աքսոնների տրամաչափը մեծացնելու։ Միելինազուրկ աքսոններում նատրիումի և կալիումի իոնների նախնական բաշխվածությունը վերականգնելու համար ադենոզիներֆոսֆատի մեծ պաշարներ են պահանջվում, մինչդեռ միելինապատ աքսոնների դեպքում իոնական անցուղիները գրավում են աքսոնի մակերեսի 0.5%-ը՝ կրճատելով էներգետիկ պահանջները։

Էվոլյուցիոն զարգացումը
----------------------

Աքսոնների միելինացում հանդիպում է ողնաշարավորների օրգանիզմում։ Միելինանման գոյացություններ կան նաև օղակավոր որդերի, հոդվածոտանիների և քորդավորների նյարդային համակարգերում, որոնք, սակայն, ձևաբանորեն տարբերվում են միելինից։ Կաթնասունների մոտ միելինացումը տեղի է ունենում նյարդային համակարգի ընդհանուր զարգացումից հետո և մեծ մասամբ կատարվում է վաղ հասակում։

Միելինի շերտի վնասումը
----------------------

Հաշվի առնելով միելինի շերտի կարևոր գործառույթները՝ վերջինիս վնասումը հանգեցնում է նյարդային հաղորդակցության անկման։ Միելինի շերտի քայքայումը կարող է առաջանալ գենետիկ տրամադրվածության, մի շարք վարակների, աուտոիմուն հիվանդությունների կամ քիմիկատների ազդեցությամբ։ Միելինազրկող աուտոիմուն հիվանդություններից են բազմակի կարծրախտը (Multiple sclerosis), լեյկոդիստրոֆիան, քրոնիկ բորբոքային պոլինեյրոպատիան, Գիեն-Բառենի սինդրոմը և այլն։ Սրանք չպետք է շփոթել ժառանգական մուտացիաների հետ, երբ խանգարվում է միելինի սինթեզումը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  "myelin". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online.Encyclopædia Britannica Inc. 2015. Web. 08 Okt. 2015<>.
2. 1 2  Klaus-Armin Nave: Myelination and support of axonal integrity by glia, Nature 468, 244–252, (11 November 2010) doi:10.1038/nature09614
3. ↑  Dr Ananya Mandal: Myelin Demyelination and Dysmyelination(Jan 22, 2014), 09.10.15
Միդլենդսի տարածքը նշված է կանաչ գույնով
**Միդլենդս** (անգլ.՝ *Midlands*), Անգլիայում Բիրմինգհեմ քաղաքի շրջակայքը ընդգրկող տարածք։

Աշխարհագրություն
----------------

Միդլենդսը տարածվում է մի տարածաշրջանում, որն ընդգրկում է Միջին անգլիական ցածրավայրը և հանդիսանում է Անգլիայի ավանդական ածխահանության (այսպես կոչված՝ *Սև երկիր* (անգլ.՝ Black Country)) և արդյունաբերության կենտրոնը։ Նա Լոնդոնից մոտավորապես 200 կմ հյուսիս է, Հարավային և Հյուսիսային Անգլիա տարածաշրջանների միջև և ներառում է Իստ Միդլենդս և Ուեստ Միդլենդս շրջանները։ Այստեղ են գտնվում Դերբիշիր, Հերեֆորդշիր, Լեստերշիր, Նորթհեմփթոնշիր, Լինկոլնշիր, Նոթինգհեմշիր, Ռաթլենդ, Շրոպշիր, Ստաֆորդշիր, Ուորիկշիր, Վուսթերշիր կոմսությունները։ Ներկայումս Միդլենդսին են միացված Օքսֆորդշիր և Գլոստերշիր կոմսությունները, իսկ Չեշիրը, որ միշտ եղել է Միդլենդսը ներկայացնող կոմսությունը, այժմ միացված է Հյուսիսային Անգլիային։ Տարածաշրջանի կենտրոնը Բիրմինգհեմ, Վուլվերհեմպտոն, Քովենթրի ագլոմերացիան է, որտեղ մի քանի միլիոն բնակչություն է ապրում։

Պատմություն
-----------

Պատմական պլանով Միդլենդսը զբաղեցնում է միջնադարյան անգլո-սաքսոնական՝ Մերսիա թագավորության տարածքը։ 1790 թվականին Օքսֆորդի ջրանցքի կառուցման շնորհիվ Միդլենդսը ջրային ճանապարհով կապվեց Լոնդոնի հետ, որը մեծ խթան հանդիսացավ շրջանի տնտեսական աճին։ Շրջանի արևելքում կազմավորվեց Սաութ Միդլենդսը, որի մեջ մտան Նորթհեմփթոնշիր և Բեդֆորդշիր կոմսությունները և Բեքինգհեմշիր 
կոմսության հյուսային մասը։ Վերջին երկուսը այժմ Միդլենդսի կազմում չեն։

Հետաքրքիր
---------

* Միդլենդսի տարածքում տարածված է հիմնականում Անգլերենի չեշիրյան բարբառը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Health and Safety Executive (անգլ.)
2. ↑  England, United Kingdom (անգլ.)
3. ↑  Region, England, United Kingdom (անգլ.)
**Գաստրոէնտերոկոլիտ** (հին հունարեն՝ γαστήρ —ստամոքս, ἔντερον — աղիք, κόλον — հաստ աղիք), միաժամանակյա բորբոքային հիվանդություն է ստամոքսի, հաստ և բարակ աղիների, աղեստամոքսային տրակտի։

Սուր գաստրոէնտերոկոլիտ
----------------------

### Սուր գաստրոէնտերոկոլիտի պատճառները

Սուր գաստրոէնտերոկոլիտ սովորաբար զարգանում է սննդային թունավորման, գրիպի, ուղեկցվում է աղիքային արյունահոսությամբ, այլ վարակիչ հիվանդություններով (տիֆ, տուբերկուլյոզ, սեպսիս և այլն ) ալերգիկ գործոններով, թունավորումներով (թթուներ, սպիրտ և դեղորայքային թունավորում)։ Վարակը աղիքներ կարող է հայտվել բերանի միջոցով կամ արյան։

### Նպաստող գործոններ

Նպաստող գործոններ են հանդիսանում Ախիլիան, ավիտամինոզներ և սակավարյունություն (անեմիա)։

### Սուր գաստրոէնտերոկոլիտի նշաններ

Սուր գաստրոէնտերոկոլիտի նշաններն են ործկոց, այրոց, ցավեր և ծանրություն մակորովայնային շրջանում։ Երբեմն հիվանդությունը սկսվում է փսխումով որին հաջորդում է փորլուծությունը, որովայնի ցավերը, գռգռոցը (փորի)։Հիվանդի վիճակը կախված է վարակի տեսակից և օրգանիզմի դիմադրողականությունից։ Ծանր դեպքերում զգացվում է թուլություն, հոգնածություն, շփոթմունք, սրտանոթային խանգարումներ։ Թեթև դեպքերում սուր գաստրոէնտերոկոլիտը անցնում է 5ից 7 օրում, ծանր դեպքերում հիվանդությունը կարող է քրոնիկ բնույթ կրել։

### Սուր գաստրոէնտերոկոլիտի բուժումը

Վերացնել պատճառը որից սուր գաստրոէնտերոկոլիտ է առաջացել, օրինակ սննդային թունավորման բուժում։

Քրոնիկ գաստրոէնտերոկոլիտ
------------------------

Քրոնիկ գաստրոէնտերոկոլիտը շատ հաճախ զարգանում է մարսողական համակարգի այլ օրգանների ֆունկցիայի խախտման պատճառով։ Հիվանդությունը սովորաբար երկարաժամկետ է։ Ժամանակի ընթացքում հիվանդությունը սրվելով առաջացնում է սնման ռեժիմի խախտում։ Հիվանդության առաջացումը կախված է ստամոքսի և աղիքների ախտահարումից։ Բարակ աղիքի ախտահարումից կարող է խախտվել սնուցումը, ընկնել աշխատունակությունը։

### Քրոնիկ գաստրոէնտերոկոլիտի բուժումը

Բուժումն ուղղված է աղեստամոքսային տրակտի բորբոքումը վերացնելու, պայքարելու վարակի և թունավորման դեմ։ Դիետաբուժում. սնվել քիչ-քիչ, օրական 5-6 անգամ բացառելով մեխանիկական և քիմիական գրգռող ուտեստներ (կոնսերվներ, տապակած և խորոված սննդամթերք, կոշտ միս, կոշտ սորտի բանջարեղեն), սև հաց և թարմ կաթ։ Ճիշտ սնվելու համար հիմնականում օգտագործում են սպիտակուցային դիետա (աղացած միս, հավի միս, հնդկահավ, մսաջուր) կաթնաշոռ, ցածր յուղայնությամբ պանիր, խաշած ձուկ-շիղաձկներ, գայլաձկներ, սպիտակ պաքսիմատ, չոր հաց, լիմոնով թեյ, սև հաղարջի հյութ, մրգային կոմպոտ։

### Քրոնիկ գաստրոէնտերոկոլիտի կանխարգելում

Կանխարգելել սննդային թունավորումը, հետևել անձնական հիգիենային։

Գրականություն
-------------

* Берлин Л. Б. Хронические колиты, М. 1951;
* Лорие И. Ф. Болезни кишечника, М. 1957;
* Болезни желудка и кишечника, в кн.: Многотомное руководство по внутренним болезням, т. 4, М. 1965.
* М.Д. Ардаская Клиническое применение пищевых волокон. Методическое пособие, 2011 Archived 2013-12-12 at the Wayback Machine.
**Սովորական պղնձօձ** (*Coronella austriaca*), *սովորական պսակաօձ, ավստրիական պսակաօձ*, լորտուների ընտանիքի լորտուների ենթաընտանիքի պսակաօձերի կամ պզնձօձերի Coronella ցեղի օձ։

Հայաստանում հանդիպում է Շիրակի, Արագածոտնի, Կոտայքի, Գեղարքունիքի, Արարատի, Վայոց ձորի, Սյունիքի և Տավուշի մարզի լեռներում։ Տարածված է կիսախոնավ և խոնավ լեռնատափաստանային, թփուտային ու խոնավասեր նոսրանտառային բուսականությամբ քարքարոտ կենսավայրերում, գետամերձ անտառուտներում, այգիներում։

Մարմնի երկարությունը տարիքի հետ փոխվում է (13-70 սմ), պոչը 4-6 անգամ կարճ է։ Էգը խոշոր է արուից։ Մարմինը բարեկազմ է։ Գլուխը թույլ է տարանջատված մարմնից և ծածկված է խոշոր փայլուն վահանիկներով։ Աչքերը խոշոր են, ծիածանաթաղանթը՝ կարմրավուն, բիբը՝ կլոր։ Քթանցքից դեպի քունքային հատվածը՝ աչքերի վրայով դեպի հետ, ձգվում է բարակ մուգ զոլեր։ Մարմնի թեփուկները հարթ են ու փայլուն։ Մոխրագույն, գորշավուն կամ կարմրավունից պղնձագույն ընդհանուր գունավորմամբ մեջքի երկարությամբ՝ ծոծրակից մինչև պոչի ծայրը, անցնում է մանր բծերից կազմված 2-4 շարք։ Որովայնային մակերեսը նարնջագույն է, մոխրագույն կամ գրեթե սև՝ բազմաթիվ սև կետիկների խտության հետևանքով։ Սև գունավորում ունեն նաև ներքին ծնոտի վահանիկների մի մասը։

Սնվում է մանր ողնաշարավորներով (մողեսներ, թռչունների ձագեր և մանր կրծողներ)։ Ձմեռում է աշնան երկրորդ կեսից գարնան սկիզբը։ Զուգավորումը տեղի է ունենում ապրիլ-մայիսին։ Օգոստոսի վերջից սեպտեմբերի վերջը էգը ծնում է 2-15 ձագ։

Աղբյուրներ
----------

* Հայաստանի բնաշխարհ, Երևան, Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 2006, էջ 508։
|  |
| --- |
| Բուսաբանության բաժին
**Ծառագիտություն**
 |
| **Ուսումնասիրության առարկա** |
| Բույսեր · Ջրիմուռներ
Սնկեր և այլն |
| **Բուսաբանության բաժիններ** |
| Ալգոլոգիա · Բույսերի անատոմիա · Բրիոլոգիա · Երկրաբուսաբանություն · Բույսերի աշխարհագրություն · Ծառագիտություն · Դիասպորոլոգիա · Կարպոլոգիա · Լիխենոլոգիա · Միկոաշխարհագրություն · Միկոլոգիա · Բույսերի մորֆոլոգիա · Պալեոբուսաբանություն · Պալինոլոգիա · Բույսերի սիստեմատիկա · Բույսերի ֆիզիոլոգիա · Բուսախտաբանություն · Ֆլորիստիկա · Բույսերի էկոլոգիա · Էթնոբուսաբանություն․․․ |
| **Հայտնի բուսաբաններ** |
| Թեոփրաստես
Ժոզեֆ Փիթոն դե Թուրնեֆոր
Կառլ Լիննեյ
Ադոլֆ Հենրիխ Գուստավ Էնգլեր
Արմեն Թախտաջյան |
| **Պատմություն** |
| Բուսաբանության պատմությունԲուսաբանության հայտնի գրքերԲուսաբանական պատկերազարդում
* դ
* ք
* խ
 |

**Ծառագիտություն**, դենդրոլոգիա (հին հունարեն՝ δένδρον՝ ծառ և λόγος՝ գիտություն), բուսաբանության բաժին, ուսումնասիրում է փայտացողուն բույսերը (ծառ, թփուտ, թփեր), որոնք անտառային բիոգեոցենոզների բաղադրիչ մասն են։

Հետազոտման առարկան
------------------

Ծառագիտությունը հետազոտում է ծառաթփային ֆլորան, նրա կազմավորման ու զարգացման առանձնահատկությունները, բնական տարածվածությունը, տեղաբաշխվածությունը։ Բնութագրում է անտառ կազմող հիմնական և երկրորդական տեսակները, դրանց բուսաբանական, անտառաբուծական և դեկորատիվ առանձնահատկությունները, օգտագործման ասպարեզներն ու հեռանկարները։

Պատմություն
-----------

Ծառագիտության բնագավառում առաջին աշխատանքները կատարվել են 18-րդ դարի կեսին։ ԽՍՀՄ-ում կազմվել է տեղեկագիրք՝ «Դերեվյա ի կուստարնիկի ՍՍՍՌ» («Деревья и Кустарники CCCP», հ. 1-7, 1949-1965 թթ), որտեղ նկարագրված է ԽՍՀՄ-ում աճող 2883 և 2177 ներմուծված տեսակ, ինչպես նաև ռեգիոնալ մասշտաբի տեղեկություններ են հաղորդվում առանձին հանրապետությունների համար։

ՀԽՍՀ-ում կատարված ծառագիտական ուսումնասիրությունների շնորհիվ բացահայտվել է 42 ընտանիքի և 92 ցեղի պատկանող ծառերի և թփերի 262 տեսակ, որոնք տեղաբաշխված են ըստ հիմնական անտառային զանգվածների՝ Զանգեզուր-Մեղրի, Կենտրոնական գոտի, Հյուսիսային գոտի, Սևանի ավազան։

Անտառ կազմող հիմնական տեսակներն են՝ 

* Հյուսիսային գոտում՝ հաճարի արևելյան, կաղնի վրացական, կաղնի արևելյան, բոխի կովկասյան, սոճի կովկասյան
* Կենտրոնական գոտում՝ կաղնի արևելյան
* Զանգեզուրում՝ կաղնի արևելյան, բոխի կովկասյան։

ՀԽՍՀ-ում ծառագիտության գծով գիտական աշխատանքները կենտրոնացած են եղել ՀԽՍՀ ԳԱ բուսաբանության ինստիտուտում։

Տես նաև
-------

* Ծառ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 116)։*  |
**Ամիրա** (արաբ․՝ أميرة‎‎‎‎, ամիր-հրամայող, իշխան), ամիրա բառը կարող է գործածվել առաջին դեպքում, որպես անվանում և երկրորդ դեպքում, որպես պատվանուն։

Անվանում
--------

Անվանում, որը արաբական խալիֆայության մեջ տրվում էր նահանգների կառավարիչներին և զորահրամանատարներին։ Հայ մատենագիրները «ամիրապետ» են կոչել խալիֆային։ Միջնադարյան հայ իրականության մեջ սկզբնապես Ամիրա կամ ամիր անվանել են իսլամադավան իշխաններին, իսկ 11-րդ դարից սկսած, Զաքարյանների օրոք, նաև՝ քաղաքների կառավարիչներին։

Պատվանուն
---------

Պատվանուն, տրվում էր Օսմանյան կայսրության մեջ հայ ազգի ամենաունևոր և ազդեցիկ անձնավորություններին։

### XVI դար

Շնորհվել է սկսած XVI դարից։ Ամիրայական հայտնի գերդաստաններից էին՝ Տատյանները, Տյուզյանները, Պալյանները, Պեզճյանները, Ճեզայիրլյանները, Իարասանճյանները, Միրիճանյանները, Երամյանները և ուրիշներ։

### XIX դար

XIX դարին Ամիրաների ընդհանուր թիվը հասնում էր 100-ի։ Նրանց էին վստահված Թուրքիայի արդյունաբերական ձեռնարկությունների կառուցման ու ղեկավարման, դրամահատության գործը, տնտեսական կարևոր գերատեսչություններ։ Նրանց մեծ մասն զբաղվում էր վաշխառությամբ, դառնում սեղանավոր։

Ամիրաների գործունեությունը
--------------------------

Շնորհիվ իրենց հարստության, գործիմացության և ձեռք բերած բարձր պաշտոնների, ամիրաները մեծ ազդեցություն ունեին սուլթանների պալատում, ինչպես նաև հայ համայնքում և հայոց պատրիարքների վրա։ Նրանք փաստորեն միջնորդ էին պատրիարքի ու պետության միջև, ֆինանսավորում էին պատրիարքարանը։ Նախքան բուրժուական մտավորականության ասպարեզ գալը, ամիրաներն էին տոն տալիս Կ. Պոլսի և երբեմն էլ ողջ արևմտահայության մշակութային ու քաղաքական կյանքին։ Նրանք բացում էին դպրոցներ, հիմնում տպարաններ, հրատարակում գրքեր, մեկենասների դեր կատարում, կազմակերպում մշակութային ընկերություններ են։ Չնայած այդ լուսավորական գործունեությանը, Ամիրաները, ըստ էության, ֆեոդալական կարգերի ջատագովներն էին. նրանց մեծ մասը դեմ էր քաղաքական նորամուծություններին, բուրժուական բարեփոխումներին և նույնիսկ տրտունջռվ էր ընդունում Թանզիմաթը։ Ամիրայական դասը պահպանողական էր։ 1860-1870-ական թվականներին Թուրքիայում իրագործված բուրժուական բարեփոխումների հետևանքով այն կորցրեց իր տնտեսական գործունեության հիմքը և աստիճանաբար դուրս մղվեց ասպարեզից։ Նրա զգալի մասը համալրեց զարգացող բուրժուազիայի շարքերը։

Գրականություն
-------------

* Տեր-Ղևոնդյան Ա.Ն. Արաբական ամիրայությունները Բագրատունյաց Հայաստանում, Ե. 1965։
* Ղազարյան Հ. Արևմտահայերի սոցիալ-տնտեսական և քաղաքական կացությունը 1800-1870 թվականներին. Ե. 1967։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 320)։*  |
**Խիոս** (հուն․՝ Χίος), խոշոր քաղաք և նախկին վարչական շրջան Հունաստանի Հանրապետության Հյուսիսային Էգեյան կղզիների պերիֆերիայի Խիոս կղզու վրա։

2011 թվականին Հյուսիսային էգեյան կղզիների ինքնակառավարման մարմինների բարեփոխման ընթացքում Խիոս կղզին կազմում էր Խիոսի շրջանի մաս։

Այն գտնվում է համանուն կղզու արևելյան ափին, ուղղված դեպի թուրքական Չեշմե ափամերձ քաղաքը։ Ըստ 2001 թվականի համահունական մարդահամարի տվյալների, քաղաքի բնակչությունը կազմում էր 32,000 մարդ։

Աշխարհագրություն
----------------

Քաղաքը գտնվում է Խիոս կղզու արևելյան հատվածում։ Կլիման հիմանականում մերձարևադարձային և տաք է։ Այն բնորոշվում է տաք ամառներով և մեղմ ձմեռներով։ Գարնանը այստեղ են գալիս Միջերկրական ծովից եկող տաք ծովային հոսանքները՝ գոլֆստրիմները, որոնք մեծ ազդեցություն են ունենում կլիմայի վրա և իրենց հետ բերում ջերմություն և խոնավություն։

Հատկապես կարևոր դեր ունի Հունաստանի արդյունաբերության մեջ, որպես երկրի արևելյան նավահանգիստ և թուրքական սահմանամերձ բնակավայր։ Քաղաքը հնագույն քաղաքակրթությունների համադրություն է։ Այն մեջ ծաղկում է ունեցել Միջին դարերում։ Իր պատմության վերջին 200 տարիների ընթացքում քաղաքը ունեցել է նավահանգստի կարգավիճակ։

1881 թվականի Հունաստանի ավերիչ երկրաշարժից հետո քաղաքը ամբողջովին փլուզվել է և հետո կառուցվել միայն նոր ոճական կառուցվածքներով։

Տես նաև
-------

* Լեսբոս
* Հյուսիսային Էգեյան կղզիներ

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 



Կղզու համայնապատկեր
Կղզու համայնապատկեր

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Official website of greekcity Chios
2. ↑  Kallikratis law Archived 2017-04-27 at the Wayback Machine. Greece Ministry of Interior
Մեծ ծառի վերատնկում Ավստրալիայում
**Ծառի վերատնկում**, ագրոտեխնիկական միջոցառում պտղաբուծության և դեկորատիվ այգեգործության մեջ։ Զբոսայգիներ, այգիներ, պուրակներ ստեղծելու նպատակով կարճ ժամկետում ծառերը տեղափոխում են մի տեղից մյուսը։ Կատարվում է վաղ գարնանը կամ ուշ աշնանը (երբեմն՝ ձմռանը)՝ -5 °C-ից ոչ ցածր ջերմաստիճանի դեպքում։

Ծառերը վերատնկում են հողազանգվածով կամ առանց դրա (սովորաբար 4-5 տարեկան)։ Հողազանգվածի բարձրությունը 60-80 մմ-ից պակաս չպետք է լինի, որպեսզի չվնասի հորիզոնական Կմախքային արմատների հիմնական մասը։ Ծառերի վերատնկման համար նախօրոք պատրաստում են փոսեր, որոնց տրամագիծը 50-60 սմ-ով ավելի պետք է լինի հողազանգվածի տրամագծից։ Ծառերի վերատնկումից հետո փոսը լցնում են հողով և առատորեն ջրում։ Ծառն ամրացնում են լարերով, ծառաբունը ծածկում մամուռով կամ հաստ կտորով, որոնք ամռանը հաճախակի խոնավացնում են։ Վերատնկված ծառերը երբեմն էտում են, ամռանը խնամում են, աշնանը՝ մերձբնային բաժակները փխրեցնում, ծածկում տորֆով, գոմաղբով։ Հատապտուղների թփերը վերատնկում են աշնանը, քանի որ գարնանը վեգետացիան շատ վաղ է սկսվում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 117)։*  |
**ԽՄԿԿ Կենտկոմի նախարարների խորհրդի որոշում**, 1988 թվականի մարտի 24, Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի սոցիալ-տնտեսական զարգացման արագացման 1988-1995 թվականների միջոցառումների մասին որոշում, որով յոթնամյա զարգացման համար ԼՂԻՄ-ին հատկացվելու էր 400 մլմ ռուբլի «թույլ տված թերացումները հաղթահարելու համար»։ Ընդունված որոշմամբ արձանագրվել և մասամբ ի ցույց է հանվել ԼՂԻՄ-ում ու ողջ Ադրբեջանում հայ բնակչության իրավազրկությունը, մարզի բարձիթողի վիճակը և ադրբեջանական իշխանությունների վարած քաղաքականության ծանր հետևանքները։ Ծրագիրը նախատեսել էր ԼՂԻՄ-ում հայկական հեռուստատեսության ծրագրերի ամբողջական հեռարձակում, Ստեփանակերտի և ԼՂԻՄ-ի շրջանային կենտրոնների տպարանների վերակառուցում և ավելի մեծ քանակով հայերեն գրականության, լույս ընծայում՝ «նկատի ունենալով այդ գրականության նկատմամբ մարզի բնակչության պահանջմունքի բավարարումը»։ ԽՍՀՄ մշակույթի նախարարությանը և ադրբեջանական իշխանություններին հանձնարարվել էր քննության առնել Բաքվում հայկական դրամատիկական թատրոն վերստեղծելու հարցը. մշակել և իրականացնել ԼՂԻՄ-ի տարածքում գտնվող պատմաճարտարապետական ու մշակութային հուշարձանների վերականգնման և նորոգման աշխատանքների համալիր միջոցառումներ՝ ՀՀ վարպետների ներգրավմանը։

Կրթության ոլորտ
---------------

Կրթության ոլորտում ծրագիրը նախատեսում էր ԼՂԻՄ-ի և Ադրբեջանի մյուս շրջանների հայկական դպրոցներում մշակել և իրականացնել «աշխատանքը կատարելագործելու կազմակերպական-մանկավարժական և մեթոդական» միջոցառումներ։ ԽՍՀՄ ժողկրթության նախարարությանը հանձնարարվում էր Ադրբեջանական ԽՄՀ և Հայկական ԽՄՀ Նախարարների խորհուրդների հետ համատեղ 1988 թվականից նախատեսել Հայաստանի բուհերում ուսանողական տեղերի հատկացում՝ ԼՂԻՄ քաղաքացիների նպատակային ընդունելության համար, ինչպես նաև մշակել և իրականացնել Ստեփանակերտի մանկավարժական ինստիտուտի նյութատեխնիկական բազայի արագացված զարգացման, ուսումնական արդիական սարքավորումներով վերազինման, բարձրագույն կրթության մասնագետների որակը բարձրացնելու ծրագրեր։ Մաշման մեկ այլ կետով Ադրբեջանական ԽՄՀ Նախարարների խորհրդին հանձնարարվում էր քննարկել և լուծել հիմնարկների և կազմակերպությունների ցուցանակները նաև հայերեն գրելու՝ ԼՂԻՄ քաղաքացիների պահանջները։ Յոթնամյա զարգացման ծրագրով նախատեսվում էր նաև բնակարանային շինարարություն, ճանապարհների, ջրամբարների, գազամուղի, էլեկտրակայանների, հիվանդանոցների, մշակույթի կենտրոնների կառուցում, ԼՂԻՄ-ի օդանավակայանի վերակառուցում և վերազինում, գյուղատնտեսության և արդյունաբերության զարգացում և այլն։ ԽԱՀՄ կուսակցական և պետական բարձրագույն ղեկավարությունն ամեն կերպ ջանալով արցախահայության պայքարը բացատրել սոցիալ-տնտեսական չլուծված խնդիրներով և խուսափելով Լեռնային Ղարաբաղի հարցի արմատական լուծումից, իր որոշումը ներկայացրել է որպես մարզի հայ բնակչության պահանջների բավարարման միակ ու սպառիչ միջոց՝ չնշելով անգամ որոշման կենսագործման իրական լծակներ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ (1988—1994) հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո ։*  |
Շամիրամի կախովի այգիներ
**Շամիրամի կախովի այգիները**, աշխարհի յոթ հրաշալիքներից մեկը, որը գտնվել է Բաբելոնում (նշանակում է Արև աստծո դարպաս)։

Պատմությունը
------------

Այն եղել է Հին Աշխարհի նշանավոր քաղաքներից մեկը և Բաբելոնիայի կամ Քաղդեայի մայրաքաղաքը։ Նրա ավերակները գտնվում են ներկա Բաղդադ քաղաքից 1600 կիլոմետր հարավարևելք, այն տերիտորիայում, որը հայտնի է Միջագետք անվան տակ։ Միջագետքը եղել է մարդկային մշակույթի ամենահին օրինակներից մեկը, որը ընկած է եղել Եփրատ և Տիգրիս գետերի միջև։ Տիգրիսն ու Եփրատը, սկիզբ են առնում Հայկական բարձրավանդակից։ Բաբելոն քաղաքը հայտնի է եղել շատ ճարտարապետական գործերով, որոնցից մեկը Շամիրամի կախովի այգիները, Հին Աշխարհի յոթ հրաշալիքներից մեկը։ «Շամիրամի կախովի այգիները» Հին Բաբելոնին բնորոշ առանձնահատկություն է եղել։ Այն մարդկանց հպարտության աղբյուրն էր։ Ասում են, որ այգիները ճարտարապետության մեջ եղել են ականավոր սխրագործության արդյունք. ամֆիթատրոնի ձևով՝, hարկերով բարձրացող այգիների շարք՝ որտեղ կային ծառերի, որթատունկերի և թփուտների տեսակներ։ Ըստ պատմական տեղեկությունների՝ Նաբուգոդոնոսոր II թագավորն այն կառուցել է Քրիստոսից առաջ 600 թվականին՝ իր սիրելի կնոջ՝ Մարաստանի թագուհի Ամիտիսի համար, ով շատ էր կարոտում իր երկրի կանաչ լեռներն ու անտառները։ Ցանկանալով թեթևացնել հայրենիքի կարոտը՝ Նաբուգոդոնոսոր թագավորը նվիրեց նրան մի ամբողջ օազիս, որը հիշեցնում էր Մարաստանի լեռներն իրենց հարուստ բուսականությամբ։ Այս գեղեցիկ այգիներն ավերվել են ջրհեղեղից[փա՞ստ]։ Առասպելը դրանք դարձրեց «Շամիրամի կախովի այգիներ»՝ վերագրելով դրանք Ասորեստանի կիսաառասպելական թագուհի Շամիրամին, որը թագավորել է Նաբուգոդոնոսոր արքայից շատ ավելի առաջ։ Որոշ գիտնականների կարծիքով դրանք կառուցվել են ոչ թե Նինվեում, այլ Նոր Նինվեում՝ Սինաքերիբ թագավորի կողմից։ Այգիները կործանվել են մ․թ․ա․ 538 թ պարսկական արշավանքների հետևանքով։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Висячие сады Семирамиды. Описание историков, строительство и возможное обнаружение
* Вавилон. Висячие сады Семирамиды (Открытие. Семирамида. Александр III.)

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Հին աշխարհի յոթ հրաշալիքներ |
| --- |
|  |
|  Քեոփսի բուրգ · Շամիրամի կախովի այգիներ · Զևսի արձան · Արտեմիսի տաճար · Հալիկառնասոսի դամբարան · Հռոդոսի կոթող · Ալեքսանդրիայի փարոս  |

 |

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Շամիրամի կախովի այգիներ** կատեգորիայում։ |
**Էդուարդ Անդրանիկի Մնացականյան** (դեկտեմբերի 6, 1938(1938-12-06), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ և Բոբրույսկ, Մոգիլյովի մարզ, Բելառուսական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ - հունվարի 18, 2016(2016-01-18), Երևան, Հայաստան և Մոսկվա, Ռուսաստան), հայ շախմատիստ, միջազգային վարպետ (1978)։

Կենսագրություն
--------------

Առաջին միջազգային վարպետն է Հայաստանում։ Հայաստանի հնգակի չեմպիոն (1958, 1959, 1960, 1962, 1967)։ Եղել է Հայաստանի կանանց հավաքականի մարզիչ։

1962 թ. մասնակցել է ԽՍՀՄ 30-րդ առաջնության եզրափակիչ մրցաշարին։

Հայաստանի հավաքականի կազմում վեց անգամ մասնակցել է ԽՍՀՄ ժողովուրդների Սպարտակիադաներին (1959—1983)։ Երևանում կայացած միջազգային վեց մրցաշարերի մասնակից է (1965—1984), լավագույն արդյունքը ցույց է տվել 1980 թ.՝ 5-րդ տեղ։

Լավագույն արդյունքները միջազգային այլ մրցաշարերում.

* Ստարի Սմոկովեց (1979)՝ 3-րդ տեղ
* Վառնա (1986)՝ 3-6-րդ տեղեր

ԽՍՀՄ հավաքականի կազմում երեք անգամ մասնակցել է ուսանողների աշխարհի առաջնություններին (1963, 1964, 1965)։

Վախճանվել է 2016 թ. հունվարի 18-ին։

Վարկանիշի փոփոխության գրաֆիկ
----------------------------

**Էլոյի վարկանիշի փոփոխություններ**| 
 |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Մահացել է շախմատի Հայաստանի բազմակի չենպիոն Էդուարդ Մնացականյանը
2. ↑  OlimpBase World Student Team Chess Championship Eduard Mnatsakanian (անգլ.)
3. ↑  Էլոյի վարկանիշը ՖԻԴԵ ցանկերից։ Աղբյուրներ՝ fide.com, benoni.de, olimpbase.org

Արտաքին հղումներ
----------------

* Կայացավ Էդուարդ Մնացականյանի հուշամրցաշարը Archived 2018-12-29 at the Wayback Machine.
* Էդուարդ Մնացականյան. «պետք է հետք թողնել նաև որպես մարզիչ» Archived 2018-12-29 at the Wayback Machine.
* Շախմատային պարտիաներ «ChessGames» կայքում (անգլ.)
**Լուսնյակի լույս**, Վարդան Մախոխյանի ծովանկարներից, որտեղ ուշադրություն է գրավում հսկայական ժայռը, որը վիթխարի զանգվածով ուրվագծված է լույսով ողողված երկնքի ֆոնին։ Ժայռի զանգվածայնությունը և մեղմորեն մակընթացող ալիքների նյութականությունը չեն խախտում գիշերային լռիկ խորհրդավորությունը։

Նկարագրություն
--------------

Ծովանկարը հրապուրիչ է գիշերվա պատրանք ստեղծող ամպամած, բայց լուսավոր, ընդարձակ երկնքով, մինչև հորիզոն սփռված լույսի վառ լույսով ողողված ծովի մակերևույթով և ծովափին վեր խոյացած հսկայական ուղղաձիգ ժայռով, որի թողած տպավորությունը մեծ է։ Նկարն ունի համոզիչ կոմպոզիցիա, ժայռի, ծովի և երկնքի ներդաշնակ հարաբերաչափեր, լույսի և ստվերների տրամաբանված բաշխումներ։ Առարկաների զանգվածների, նյութականության, հեռանկարի կանոնների ճշգրիտ պահպանման շնորհիվ ոչ միայն լուսնյակ գիշերվա տպավորությունն է լիուլի զգացվում, այլև մարդու հոգին է համակվում բնության պարգևած հոգեպարար զմայլանքով։ Ըստ երևույթին, պատկերի ստեղծման շարժառիթը վիթխարի ժայռն է եղել՝ կարծես թե կառուցված մարդու ձեռքով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Եղիշե Մարտկյան, Հայկական կերպարվեստի պատմություն, Երևան, 1987
**«Լուսնի ուղին»**, Բորիս Տուզանովիչի կողմից նկարահանված մուլտիպլիկացիոն անիմացիոն ֆիլմ, ըստ Իգոր Ֆարբարժևիչի «Աղվեսիկը և հրաշքի գիշերը» հեքիաթի մոտիվների։
Փոքրիկ Աղվեսիկի մասին հեքիաթների շարքի յոթերորդ հեքիաթը։ Հեքիաթը պատմում է Նոր Տարին անսովոր կերպով դիմավորելու մասին։

Սյուժե
------

Նոր Տարուն մեկ օր էր մնացել, բայց փոքրիկ Աղվեսիկը դեռ չէր որոշել` ինչ նվիրել իր ընկերներին։ Ագռավը նրան խորհուրդ է տալիս բարձրանալ ձեղնահարկ, և այնտեղ հին սնդուկի մեջ նրանք գտնում են Ձմեռ պապի և Ձյունանուշի հագուստներ։ Աղվեսը Լուսնային նապաստակի խնդրանքով Ձմեռ պապիկի հագուստով մեկնում է լուսին, որպեսզի շնորհավորի աստղային պարահանդեսին հավաքված համաստեղություններին։ Դրա համար Լուսնային թագուհի Սելենան կատարում է Աղվեսիկի ցանկությունը` տալով նրան նվերներով լի պարկ ընկերների համար։ Լուսնային ճանապարհով երջանիկ Աղվեսիկը վերադառնում է տուն՝ զարդարված եղևնու մոտ, և շնորհավորում է իր ընկերների և հայր Աղվեսի Նոր Տարին։

Հեղինակներ
----------

|  |  |
| --- | --- |
| **Կինոռեժիսոր** | Տատյանա Միտիտելո |
| **Սցենարի հեղինակ** | Իգոր Ֆարբարժևիչ |
| **Օպերատոր** | Լյուդմիլյա Կրուտովսկայա |
| **Կոմպոզիտոր** | Վյաչեսլավ Պրեոբրաժենսկի |
| **Ձայնային օպերատոր** | Բորիս Ֆիլչիկով |
| **Բեմադրող նկարիչ** | Ելենա Բոգոլյուբովա |
| **Նկարիչներ** | Ե. Գագարինա, Կ. Պետրուշինա, Օ. Նովոսելովա, Տ. Մակարովա, Մ. Սիգունով |
| **Անիմատորներ** | Վիոլետա Կոլեսնիկովա, Ա. Իգնատենկո, Ա. Սմիրնով, Ալեքսանդր Մարկելով, Տ. Սոոստեր, Ս. Ավրամով |
| **Դերերը կրկնօրինակել են** | Լյուդմիլա Գնիլովա - *Աղվեսիկ*, Տ. Սերգեևա, Ա. Սոլովյով, Վ. Ստուկալով |
| **Ռեժիսորի օգնական** | Տ. Խոլոստովա |
| **Մոնաժող** | Օ. Վասիլենկո |
| **Խմբագիր** | Տ. Պապորովա |
| **Տնօրեն** | Բ. Խոդովա |

* Հեղինակների անունները գրված են ըստ մուլտֆիլմի լուսագրերի հերթականության

Տես նաև
-------

* 1989- Հեքիաթ ծեր արձագանքի մասին

Գրականություն
-------------

*Фарбаржевич Игорь* Сказки Маленького Лисенка. — СПб: Акварель, 2012. — 176 с. — (Читают все). — ISBN 978-5-905799-61-7 .

(Содержание: 20 сказок о Лисёнке. Цветные иллюстрации)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Георгий Бородин*. «Новогодняя анимация». Аниматор.ру.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Մուլտֆիլմը animator.ru կայքում

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database · Animator.ru |

 |
**Բնակչության աշխարհագրություն**, տնտեսական աշխարհագրության ճյուղ, որն ուսումնասիրում է բնակչության և բնակավայրերի կազմն ու տեղաբաշխումը։ Հետազոտում է տարբեր տարածքներում բնակչության ձևավորումը, կառուցվածքը, խտությունն ու կոնկրետ կուտակումները (քաղաքներ ու գյուղական բնակավայրեր), տարաբնակեցման տվյալ ձևերը որոշող պայմանները, ինչպես նաև բնակավայրերի աշխարհագրական առանձնահատկությունները։ Մարդիկ ոչ միայն արտադրության մասնակիցներ են, նյութական բարիքների ստեղծողներ, այլև՝ դրանց սպառողներ։ Բնակչության ուրույն տեղը տնտեսական աշխարհագրության համակարգում որոշվում է նրանով, որ բնակչությունը և՝ որպես արտադրողական ուժ, և՝ որպես սպառողների միագումար կապված է տնտեսության բոլոր ճյուղերի հետ, մասնակցում է տնտեսական աշխարհագրության ուսումնասիրած բոլոր երևույթներին ու պրոցեսներին, և նրա ուսումնասիրությունը որոշ չափով սինթետիկ՝ համատնտեսաաշխարհագրական նշանակություն ունի։ Բնակչության հետաքրքրությունների շրջանակի մեջ մտնում են նաև բնակչության վերարտադրության և տեղաշարժերի որոշ հարցերը, որոնք ամբողջությամբ վերցրած հետազոտվում են ժողովրդագրության կողմից։ Բնակչության աշխարհագրւթյունը ելնում է հասարակության զարգացման ընդհանուր օրենքներից՝ իր հերթին սահմանելով յուրահատուկ օրինաչափություններ, որոնք որոշում են բնակչության և նրա տարածքային տեղաբաշխման առանձնահատկությունները, հենվում է վիճակագրության տվյալների վրա։ Կարևոր տեղ է հատկացվում բնակավայրերի դասակարգմանն ու տիպիզացիային։ Պլանային սոցիալիստական տնտեսության մեջ Բնակչության գործնական խնդիրներից են աշխատանքային ռեսուրսների քանակական ու որակական գնահատումը և տարաբնակեցման առավել ռացիոնալ ձևերի որոնումը։ Բնակչության աշխարհագրությանը սերտորեն հարում և հաճախ նրա հետ միահյուսվում են ազգագրության, աշխատանքի էկոնոմիկայի, շրջանային հատակագծման գծով կատարվող հետազոտությունները։ Կարևոր նշանակություն ունի բնակչության քարտեզներ կազմելու մեթոդների մշակումը։ Բուրժուական գրականության մեջ բնակչության հարցերի լուսաբանումը մեծ մասամբ կրում է աշխարհագրական դետերմինիզմի կամ բիոլոգիզմի կոնցեպցիաների ազդեցությունը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 493)։*  |
**Բնապահպանական վերահսկողություն**, մթնոլորտի, ջրերի, հողերի, ընդերքի, կենդանական և բուսական աշխարհների (ներառյալ անտառները ու բնության հատուկ պահպանվող և ընդհանուր օգտագործման տարածքները) պահպանության, դրանց վերականգնման, բնական պաշարների խելամիտ օգտագործման, ինչպես նաև կենսաբանական անվտանգության, վտանգավոր նյութերի ու թափոնների անվտանգ գործածության, ճառագայթաակտիվ աղտոտվածության, բնապահպանական և բնօգտագործման վճարի հաշվարկման, վարչական վիճակագրական հաշվետվությունների ներկայացման բնագավառներում բնապահպանական օրենսդրության պահանջների կատարման նկատմամբ պետական վերահսկողության իրականացում։ «Բնապահպանական վերահսկողության մասին» ՀՀ օրենքն ընդունվել է 2005 թվականին։

Նպատակներ և խնդիրներ
--------------------

Բնապահպանական վերահսկողության նպատակներն ու խնդիրներն են շրջակա միջավայրի, բնական պաշարների պահպանության և խելամիտ օգտագործման բնագավառներում բնապահպանական օրենսդրության չափորոշիչների կատարման վերահսկողությունը, իրավախախտումների հայտնաբերման և համապատասխան որոշումների կայացման ապահովումը, տնտեսական գործունեության հետևանքով շրջակա միջավայրի վրա վնասակար ներգործությունների կանխարգելումը և նվազեցումը։

Բնապահպանական վերահսկողության հիմնական բնագավառներն են՝

1. մթնոլորտային օդի պահպանությունը,
2. ջրային պաշարների պահպանությունն ու օգտագործումը,
3. հողերի պահպանությունը,
4. ընդերքի պահպանությունը և օգտագործումը,
5. բուսական և կենդանական աշխարհների պահպանությունը և օգտագործումը,
6. վտանգավոր և ճառագայթաակտիվ նյութերի արտադրության և կենցաղային թափոնների տեղադրման, վնասազերծման և հեռացման ոլորտները։

Տես նաև
-------

* Բնապահպանական օրենսդրություն


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |