**Նովգորոդյան Երկիր** —արևելյան Եվրոպայի պատմության մեջ ամենամեծ տարածքային-պետական կազմավորումն է։ Նովգորոդյան երկիրը գտնվում է Ռուսաստանի հյուսիս–արևմուտքում:Նովգորոդյան Երկրից՝ Ռյուրիկովիչ դինաստիայի տիրապետության ներքո, սկիզբ առավ ռուսական թագավորությունը։Կիեւյան ռուսների անկման ժամանակ Նովգորոդյան Երկիրը զարգանում է, որպես անկախ ռուսական պետություն եւ հանդիսանում է Հանսենական լիգայի մի մասը, սակայն հետագայում, «հողի հավաքագրման» քաղաքականության ժամանակ,Նովգորոդը միանում է Ռուսական կենտրոնացված պետության հողերին։ Նովգորոդյան Երկիրը, որի կենտրոնը Նովգորոդ քաղաքն էր, գոյատևում է մինչև 1708 թվական։
Իր զարգացման բարձրակետում այն տարածվել է, հյուսիսում՝ Սպիտակ ծով, արևելքում՝ Ուրալյան լեռներ: Այն ընդգրկել է այժմյան Ռուսաստանի հյուսիս-արևելյան ողջ տարածքը։

Վարչական բաժանումը
------------------

Միջնադարիում Նովգորոդը բաժանվում է վարչական հնգյակների, որոնք, իրենց հերթին, 16-րդ դարի երկրորդ կեսից բաժանվում են երկու մասերի [հինգերորդ]:Հնգյակների բաժանումը սկիզբ է առել վաղուց՝ տաճարներում, թաղամասերում եւ ճամբարներում, եւ ըստ տարեգրության, այս վարչական բաժանման հիմքերը դրվել են Օլգա թագուհու կողմից, տասներորդ դարում։ «Հրաժեշտի հեքիաթը» ստեղծագործությունում, այն սահմանվում է որպես «մեծ եւ առատ հող»։

Դատելով «Հաջորդ տարիների հեքիաթը» ստեղծագործությունից և հնագիտական տվյալներից, 862 թվականին՝ Ռյուրիկի ժամանակ արդեն գոյություն է ունեցել Նովգորոդը՝ որպես խոշոր բնակավայր, Լադոգան, Իզբրոսկը և հնարավոր է Բելոզերոն։Սկանդինավյան ժողովուրդները, հավանաբար,այս տարածքներն են անվանել Գարդարիկ։

Նովգորդյան Երկիրը, ռուսական պետության կազմի մեջ ընդգրկվելուց հետո պահպանել է տարածքային բաժանումը,իսկ տարածքները, որոնք 15-րդ դարի վերջում անվանվեցին հնգյակներ, 12-րդ դարում կոչվել են շարքեր՝ Վոթյան երկիր, Օբոնեժյան և Բեժեցսկյան շարքեր և այլն։ Յուրաքանչյուր հնգյակում եղել են մի քանի նահանգներ, յուրաքանչյուր նահանգում՝ մի քանի ծխական եկեղեցիներ։
Վոթյան հնգյակ-գտնվում է Վոլխով և Լյուգա գետերի միջև, Օբոնեժյանը՝ Վոլխովի և Մստի գետերի միջև, մինչև Սպիտակ ծով,Բեժեցկյանը՝ Մստի և Մոլոգ գետերի միջև, Դերեվենսկայան՝ Մստի և Լովատի գետերի միջև, Շելենսկայան՝ Լովատից մինչ Լուգ գետը։
Նովգորոդի, համեմատաբար ուշ գաղութացված որոշ տարածքներ չմտան հնգյակների բաժանման մեջ և ձևավորվեցին մի շարք ծխական համայնքներ, որոնք հատուկ կարգավիճակ ունեին։ Զավոլչուն կամ Դվինա վարչական շրջանը տեղակայված է եղել հյուսիսային Դվինայի երկայնքով և անվանվել է այդպես, քանի որ ջրբաժանը բաժանել է Օնեգան և հյուսիսային Դվինան Վոլգայի ավազանից։ Պերմը տեղակայված է եղել Վիշի գետի ավազանում և վերին Կամայում, Պեչորան՝ Դվինա հողի և Պերմի հյուսիս-արևելքում, Պեչորա գետի երկայնքով դեպի Ուրալյան ծովի արևելյան կողմ, Ուգրան՝ Ուրալի արևելյան կողմում, Տրեն կամ Տերսկի ափը՝ Սպիտակ Ծովի ափին ։
Հինգ քաղաքներ իրենց արվարձաններով հանդերձ չեն պատկանում որևէ հնգյակի։ Սա հետևանք էր այն բանի, որ դրանք միարժամանակ եղել են, և՛ Նովգորոդի, և՛ Վլադիմիրի մեծ իշխանների, այնուհետև Մոսկվայի կողմից՝ Վոլոկ-Լամսկիի, Բեժիչիի(հետագայում Գորոդեցի), Տորժոկի և Սմոլոենսկու, ապա նաև Լատվիա-Ռժևովի, երբ Լատվիայի կողմից գրավվեց Սմոլենսկին, տիրապետության տակ։
1348-ին, Բոլոտովի համաձայնագրի համաձայն, Պսկովը Նովգորոդում ինքնավարություն է ստացել պոսադնիկների ընտրության առնչությամբ, իսկ Պսկովը ճանաչում է Մոսկավայի իշխանին՝ որպես գլխավոր և համաձայնվում է ընտրելու մեծ դերակատարություն ունեցող անձանց, իբրև իշխանի սիրելիներ։
1399 թվականից այդ իշխանները կոչվում են Մոսկավայի կառավարիչներ:Վասիլի II-ը ձգտում է Պսկովի մարզպետներին նշանակել իր հայեցողությամբ, և նրանք երդվում են ոչ միայն Պսկովին, այլև Մեծ Իշխաններին։ Իվան III-ի ժամանակ, պսկովի ժողովուրդը զրկվում է Իշխան նշանակելու իրավունքից։ 1510 թվականից, Պսկովը ենթարկվում է Մոսկվայի իշխանավոր Վասիլի III-ին։

Բնակավայր
---------

Նովգորոդի տարածքը սկիզբ է առնում Վալդա լեռան բարձունքից, պալեոլիթի և մեզոլիթի ժամանակաշրջանից, իսկ Պրյյոլմենյայի հյուսիս-արեւմուտքում, ապագա կենտրոնի տարածքում՝ նեոլիթյան ժամանակներից։
Հնէաբանների ուսումնասիրության միջոցով այստեղ հայտնաբերվել է միգրացիա, այսպես կոչված, նոստրատիկ համայնքների առկայություն, հարավ-արևմուտքից՝ հնդեվրոպական խմբերի ներգաղթյալներ (ապագա Բալթիկներ և սլավոններ), արևելքից՝ պրիբալթյան ֆինն ժողովուրդներիի նախնիների ներգաղթյալներ։ Այս պոլիէթնիկույունը հաստատվում է էթնոգենետիկայի, գենոգեոգրաֆիայի միջոցով։ Հերոդոտոսի ժամանակ, մոտ 25 դար առաջ,Բալթյանից մինչև Ուրալ լիովին կամ մասնակիորեն տեղակայվել են իռոֆագները, նեվրերը,բուդինները և այլն։
Մ.թ.II դարում, Կլավդիոս Պտղոմեոսի անվան տակ, այդ հողերը վերահսկվում էին վենենդների, աուրսների, ալանսների, բորուսների և ավելի քան մեկ տասնյակ մեծ ու փոքր ժողովուրդների կողմից։ Գոթական պատմաբանը Հերմանականը, ենթակայության ժողովուրդների ցանկում նշում էնաև IV դարի Արևելյան Եվրոպայի հյուսիսային բնակիչներին. «Ահարոնում,Ահրոնգում ես չափում եմ Մորդովներինյաններ Մեշչերայում»։

1377-ի Լոուրենտային քրոնիկայում՝ «Հանգստյան տարիների հեքիաթը», առաջին մասում կա միջնադարյան քրոնիկների կարծիքը ժողովուրդների ավելի հին բնակավայրերի վերաբերյալ։ 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Աֆետով - Ռուսաստանի նույն մասերը, Չյուդը և բոլոր լեզուները՝ Մերիա, Մուրոմ, Ամերիկա, Մորդվա, Զավոլոչսկայա Չուդ, Պերմ, Պեչերա, Յամ, Ուտրա, Լիտվա, Զիմգոլա, Կորսոս Լիտգոլ,Լյուբյան,Լիխվե,Պրյուրի և Չյուդ |  |

Ըստ ավանդության, VI դարում, այստեղ են եկել Կրիվիչների ցեղերը, իսկ VIII դարում, Արեւելյան Եվրոպայի հարթավայրի սլավոնական ցեղերի բնակեցման գործընթացում,ի հայտ եկավ Իլման սլովակների ցեղը:Նույն տարածքը բնակեցված էր Ֆիննա-Ուգորական ցեղերի կողմից, որոնք իրենց մասին հիշեցնել են տալիս բազմաթիվ գետերի և լճերի անունների տեսքով։ Նախկին սլավոնական տեղանունների մեկնաբանումը, որպես բացառապես Ֆիննա-Ուգորական, հարցականի տակ է դրվում բազմաթիվ հետազոտողների կողմից։

Սլավոնական բնակության ժամանակաշրջանը, որպես կանոն, ըստ խմբերի և այդ տարածքում տեղադրված անհատական գերեզմանատների տեսակների:Պսկովի երկարատեև գերեզմանները ավանդաբար փոխկապակցած են քրիվիչամիների և սլովենյանների հետ բլուրների տեսքով:կա նաև այսպես կոչված «Կուրղանյան» վարկածը, որից հնարավոր է, որ այդ տարածքները կարգավորելու տարբեր ենթադրություններ կան։
Սթարայա Լադոիում եւ Ռյուրիկի բնակավայրում հնագիտական ուսւոմնասիրությունները ցույց են տալիս, որ այդ առաջին խոշոր բնակավայրերի բնակիչները, ներառյալ սկանդինավյանները ավանդականորեն կոչվում են վարանջյաններ, հին ռուսական(միջնադարյան) գրական աղբյուրներում։

Հնագիտական գիտնականների ուսումնասիրությամբ ենթադրվում է,որ գույություն ունեն միգրացիոն հիպոթետիկ

```
այսպես կոչված նոստրատիկ համայնքներ, որորնցից մի քանի հազար տարի առաջ տարբերվում էին մի քանի հնդեվրոպացիներ Պրիլմենիա (հնդեվրոպական լեզուներ, մասնավորապես՝ ապագա սլավոններ եւ բալզներ) եւ ֆիննո-ուգռա:Այս պոլիէթնիկությունը հաստատվում է էթնոգենետիկայի, գենոգեոգրաֆիայի միջոցով։
```

Սլավոնական բնակչությունից բացի,Նովգորոդի հողերի զգալի մասուը բնակվել է տարբեր ֆինն-ուգրի ցեղերի կողմից, ովքեր տարբեր մակարդակներում էին գտնվում մշակույթի տարբեր բնակավառներում եւ տարբեր հարաբերությունների մեջ էին գտնվում Նովգորոդում։

Աղբյուրներ
----------

* Неволин К. А. О пятинах и погостах новгородских в XVI веке, с приложением карты. Санкт-петербург: Тип. императорской Академии Наук,1853
* *Профессоръ В. О. Ключевскій.*«Краткое пособіе по Русской Исторіи. Новгородская земля.» с сайта «НАСЛ**Ѣ**ДІЕ СВЯТОЙ РУСИ»
* Великий Новгород — Дверь в Европу
* С сайта http://www.magister.msk.ru Արխիվացված 2019-01-16 Wayback Machine

1. *В. О. Ключевский* **«Курс русской истории»**: сочинения в 9-ти томах т.1. Лекция XXIII Արխիվացված 2007-07-07 Wayback Machine
2. *С. М. Соловьев*.**«История России с древнейших времен»** Том 5.Глава I.**Новгород Великий** Արխիվացված 2018-05-09 Wayback Machine
3. *С. М. Соловьев*.**«История России с древнейших времен»** Том 1.Глава V Արխիվացված 2018-05-07 Wayback Machine
4. *Н. И. Костомаров*.**«Русская история в жизнеописаниях её главнейших деятелей»** Глава 2.**Киевский Князь Ярослав Владимирович** Արխիվացված 2007-05-26 Wayback Machine
5. *В. Н. Татищев.***«История Российская»**.Часть I. Глава IV. **Об Истории Иоакима, Епископа Новгородского** Արխիվացված 2011-06-04 Wayback Machine

* А. А. Смирнов. ЭТНИЧЕСКИЙ И РАСОВЫЙ ФАКТОРЫ В ИСТОРИИ НОВГОРОДСКОЙ ЗЕМЛИ.
* Новгородская земля в XII-начале XIII в//сайт Натальи Гавриловой
* Русские княжества в 1-й половине XIV века. Карта с портала «Новый Геродот» (չաշխատող հղում — *պատմություն*, *կրկնօրինակ*)
* Северо-Западная археологическая экспедиция
* НОВГОРОДСКОЕ КНЯЖЕСТВО (РЕСПУБЛИКА)
* История собирания русских земель: Великий Новгород