*Staphylococcus aureus* հիմնական աճման մեդիայի վրա
Հեմոլիզ արյան ագարի վրա, DNase ակտիվություն, կուտակման գործոն, լատեքսային ագլյուտինացիա, աճ մանիտոլ-աղի և Baird-Parker ագարի վրա, հիալուրոնիդազի արտադրություն:
***Ոսկեգույն ստաֆիլոկոկ*** (լատ. *Staphylococcus aureus*)***,*** ֆիրմիկյուտների դասին պատկանող գրամ-դրական բակտերիա, մարմնի միկրոֆլորայի մաս, հիմնականում գտնվում է վերին շնչուղիներում և մաշկի վրա։ Այն հաճախ դրական է կատալազի և նիտրատների վերականգնման համար և հանդիսանում է ֆակուլտատիվ անաէրոբ, որը կարող է աճել առանց թթվածնի անհրաժեշտության։ Չնայած *S. aureus*-ը սովորաբար հանդես է գալիս որպես մարդու միկրոֆլորայի համադրիչ, այն կարող է նաև դառնալ պաթոգեն՝ հանդիսանալով մաշկի վարակների տարածված պատճառ՝ ներառյալ թարախակույտերը, շնչառական վարակները, ինչպիսիք են սինուսիտը և սննդային թունավորումը։ հարուցիչշտամները հաճախ նպաստում են բորբոքումների առաջացմանը՝ առաջացնելով վիրուսային գործոններ, ինչպիսիք են ուժեղ սպիտակուցային տոքսինները և բջջային մակերեսի սպիտակուցի արտահայտումը, որը միանում և ապաակտիվացնում է հակամարմինները։ *S. aureus*-ը հակամանրէային դիմադրության և հակաբիոտիկների նկատմամբ շտամների առաջացմամբ, ինչպիսին է մետիցիլինի նկատմամբ կայուն *S. aureus*-ը (methicilin resistant *S. Aureus*, MRSA), մահացությունների առաջատար պաթոգեններից մեկն է, ինչը համաշխարհային խնդիր է կլինիկական բժշկության մեջ։ Չնայած բազմաթիվ հետազոտություններին և մշակումներին, S. aureus-ի դեմ պատվաստանյութ չի հաստատվել։

Մարդկային բնակչության մոտ 20%-ից 30%-ը *S. aureus*-ի երկարաժամկետ կրողներ են. այն կարող է հայտնաբերվել նորմալ մաշկի միկրոֆլորայում, քթանցքներում և կանանց ստորին վերարտադրողական տրակտում։ *S. aureus*-ը կարող է առաջացնել մի շարք հիվանդություններ՝ սկսած աննշան մաշկային վարակներից, ինչպիսիք են բշտիկները, շփաբորբ, թարախակույտ, ցելյուլիտ, բշտիկաբորբ, կարբունկուլներ, այրված մաշկի համախտանիշ և թարախակույտներ, մինչև կյանքին սպառնացող հիվանդություններ, ինչպիսիք են թոքաբորբը, մենինգիտը, օստեոմիելիտը, էնդոկարդիտը, թունավոր շոկի համախտանիշ, բակտերեմիա և սեպսիս։ Այն դեռևս հիվանդանոցում ձեռք բերված վարակների հինգ ամենատարածված պատճառներից մեկն է և հաճախ վիրահատությունից հետո վերքերի վարակման պատճառ է հանդիսանում։ Ամեն տարի մոտ 500,000 հիվանդանոցային հիվանդներ ԱՄՆ-ում ստանում են ստաֆիլոկոկային վարակ, հիմնականում *S. aureus*-ով։ ԱՄՆ-ում տարեկան մինչև 50,000 մահ կապված է ստաֆիլոկոկային վարակի հետ։

Պատմություն
-----------

### Հայտանբերում

1880 թվականին շոտլանդացի վիրաբույժ Ալեքսանդր Օգսթոնը՝ իր կատարած վիրահատական թարախակույտից բակտերիաների խմբերը նկատելուց հետո, հայտնաբերեց, որ ստաֆիլոկոկը կարող է վերքերի բորբոքումներ առաջացնել։ Նա այն անվանել է ստաֆիլոկոկ՝ մանրադիտակի տակ երևացող կլաստերային տեսքից պատճառով։ Այնուհետև, 1884 թվականին, գերմանացի գիտնական Ֆրիդրիխ Յուլիուս Ռոզենբախը հայտնաբերեց *Staphylococcus aureus*-ը՝ տարբերակելով և առանձնացնելով այն *Staphylococcus albus*-ից՝ հարակից բակտերիայից։ 1930-ականների սկզբին բժիշկները սկսեցին օգտագործել ավելի պարզ թեստ՝ կոագուլազի փորձարկման միջոցով հայտնաբերելու *S. aureus* վարակի առկայությունը, որը թույլ է տալիս հայտնաբերել բակտերիայից արտադրվող ֆերմենտը։ Մինչև 1940-ական թվականները, *S. aureus* վարակները մահացու էին հիվանդների մեծամասնության մոտ։ Այնուամենայնիվ, բժիշկները պարզեցին, որ պենիցիլինի օգտագործումը կարող է բուժել *S. aureus* վարակը։ Ցավոք, 1940-ականների վերջում պենիցիլինի դիմադրությունը լայն տարածում գտավ այս բակտերիաների պոպուլյացիայի շրջանում և սկսեցին առաջանալ դիմացկուն շտամի բռնկումներ։

### Զարգացում

*Staphylococcus aureus*-ը կարելի է դասակարգել մարդում մարմնի վրայի տասը գերիշխող բակտերիալ ընտանիքներից։ Կան նաև բազմաթիվ փոքր ընտանիքներ, բայց դրանք այնքան էլ հաճախ չեն երևում բնակչության մեջ։ Նույն ընտանիքի մեջ գտնվող բակտերիաների գենոմները հիմնականում պահպանված են, բացառությամբ շարժական գենետիկական տարրերի։ Շարժական գենետիկական տարրերը, որոնք տարածված են ոսկեգույն ստաֆիլոկոկում, ներառում են բակտերիոֆագները, ախտածին կղզյակները, պլազմիդները, տրանսպոզոնները և ստաֆիլոկոկային կասետային քրոմոսոմները։ Այս տարրերը հնարավորություն են տվել *S. aureus*-ին շարունակաբար զարգանալ և ձեռք բերել նոր հատկանիշներ։ *S. aureus* տեսակի մեջ կան գենետիկական մեծ տատանումներ։ Fitzgerald et al.-ի (2001 թվական) ուսունասիրությունը պարզել է, որ *S. aureus* գենոմի մոտավորապես 22%-ը չկոդավորող է և, հետևաբար, կարող է տարբերվել բակտերիայից բակտերիա։ Այս տարբերության օրինակը երևում է տեսակի վիրուլենտության մեջ։ *S. aureus*-ի միայն մի քանի շտամներ են կապված մարդկանց վարակների հետ։ Սա ցույց է տալիս, որ տեսակների մեջ առկա է վարակիչ կարողությունների մեծ շրջանակ։

Առաջարկվել է, որ տեսակի ներսում մեծ տարասեռության հնարավոր պատճառներից մեկը կարող է պայմանավորված լինել տարասեռ վարակների վրա նրա կախվածությամբ։ Սա տեղի է ունենում, երբ *S. aureus*-ի մի քանի տարբեր տեսակներ վարակ են առաջացնում տիրոջ ներսում։ Տարբեր շտամները կարող են արտազատել տարբեր ֆերմենտներ կամ խմբին բերել հակաբիոտիկների տարբեր դիմադրողականություն՝ մեծացնելով նրա ախտածին կարողությունը։ Այսպիսով, մեծ թվով մուտացիաների և շարժական գենետիկ տարրերի ձեռքբերումների կարիք կա։

Մեկ այլ ուշագրավ էվոլյուցիոն գործընթաց *S. aureus* տեսակի ներսում նրա համատեղ էվոլյուցիան է իր մարդկային կրողների հետ։ Ժամանակի ընթացքում մակաբուծությունը հանգեցրել է նրան, որ բակտերիան կարող է տեղափոխվել մարդկանց քիթ-կոկորդում առանց ախտանիշների կամ վարակի առաջացնելու։ Սա թույլ է տալիս այն փոխանցել ողջ մարդկային պոպուլյացիան՝ բարձրացնելով ոսկեգույն ստաֆիլոկոկի դիմադրողականությունը որպես տեսակ։ Այնուամենայնիվ, մարդկային պոպուլյացիայի մոտավորապես 50%-ն է *S. aureus*-ի կրողներ, ընդ որում 20%-ը որպես շարունակական, իսկ 30%-ը՝ ընդհատվող։ Սա գիտնականներին ստիպում է ենթադրել, որ կան բազմաթիվ գործոններ, որոնք որոշում են, թե արդյոք *S. aureus*-ը մարդկանց մոտ անցնում է ասիմպտոմատիկ, ներառյալ նրանք, որոնք հատուկ են առանձին անձին։ Համաձայն 1995 թվականին Հոֆմանի և այլոց կատարած ուսումնասիրության՝ այս գործոնները կարող են ներառել տարիքը, սեռը, շաքարախտը և ծխելը։ Նրանք նաև որոշեցին մարդկանց գենետիկական հատկանիշները, որոնք հանգեցնում են *S. aureus*-ի գաղութացման ունակության բարձրացմանը, մասնավորապես, գլյուկոկորտիկոիդային ընկալիչի գենի պոլիմորֆիզմին, որը հանգեցնում է կորտիկոստերոիդների ավելի մեծ արտադրության։ Եզրափակելով, կան ապացույցներ, որ այս մանրէի ցանկացած շտամ կարող է դառնալ ինվազիվ, քանի որ դա մեծապես կախված է մարդկային գործոններից։

Թեև S. aureus-ն ունի արագ վերարտադրողական և միկրոէվոլյուցիոն տեմպեր, կան բազմաթիվ խոչընդոտներ, որոնք կանխում են այս տեսակների էվոլյուցիան։ Այդպիսի խոչընդոտներից մեկը AGR-ն է, որը բակտերիաների ներսում գլոբալ օժանդակ գեների կարգավորիչ է։ Նման կարգավորիչը կապված է բակտերիաների վիրուսային մակարդակի հետ։ Պարզվել է, որ այս գենում գործող մուտացիաների կորուստը մեծացնում է այն պարունակող բակտերիաների դիմադրողականությունը։ Այսպիսով, *S. aureus*-ը պետք է փոխզիջում կատարի՝ որպես տեսակ իրենց դիմադրությունը բարձրացնելու համար՝ փոխանակելով նվազեցված վիրուլենտությունը դեղորայքային դիմադրության բարձրացման հետ։ Էվոլյուցիայի մյուս խոչընդոտը Sau1 Type I սահմանափակման փոփոխման (restriction modification, RM) համակարգն է։ Այս համակարգը գոյություն ունի, որպեսզի պաշտպանի բակտերիան օտար ԴՆԹ-ից՝ մարսելով այն։ ԴՆԹ-ի փոխանակումը նույն ընտանիքի միջև արգելափակված չէ, քանի որ նրանք ունեն նույն ֆերմենտները, և RM համակարգը չի ճանաչում նոր ԴՆԹ-ն որպես օտար, բայց տարբեր ընտանիքների միջև փոխանցումն արգելափակված է։

Միկրոկենսաբանություն
--------------------

S. saprophyticus բջիջների գրամ բիծը, որը սովորաբար առաջանում է կլաստերներով. բջջային պատը հեշտությամբ կլանում է բյուրեղյա մանուշակագույն բիծը:
*Staphylococcus aureus*-ի հիմնական հաստանիշները
*S. aureus* (/ˌstæfᵻləˈkɒkəs ˈɔːriəs, -loʊ-/, հունարեն σταφυλόκοκκος, «խաղողի ողկույզ», լատիներեն *aureus*, «ոսկե») ֆակուլտատիվ անաէրոբ, գրամ-դրական կոկկալ (կլոր) բակտերիա է, որը հայտնի է "golden staph" և "oro staphira" անունով։ S. aureus-ը անշարժ է և սպորներ չի առաջացնում։ Բժշկական գրականության մեջ մանրէն հաճախ կոչվում է *S. aureus*, *Staph aureus* կամ *Staph a.*։ Այն հայտնվում է որպես ստաֆիլոկոկ (խաղողի ողկույզներին նմանվող), երբ դիտվում է մանրադիտակով և ունի մեծ, կլոր, ոսկեդեղնավուն գաղութներ, հաճախ հեմոլիզով, երբ աճեցվում է արյան ագարի թիթեղների վրա։ *S. aureus*-ը բազմանում է անսեռ ճանապարհով՝ երկուական տրոհումով։ Դուստր բջիջների ամբողջական տարանջատումը միջնորդվում է *S. aureus* ավտոլիզինի (*autolysin*) միջոցով, և դրա բացակայության կամ նպատակային արգելակման դեպքում դուստր բջիջները մնում են միմյանց կցված և հայտնվում որպես կլաստերներ։

*S. aureus*-ը կատալազային դրական է (նշանակում է, որ այն կարող է արտադրել կատալազ ֆերմենտը)։ Կատալազը փոխակերպում է ջրածնի պերօքսիդը (H2Օ2) ջրի և թթվածնի. Կատալազի ակտիվության թեստերը երբեմն օգտագործվում են ստաֆիլոկոկը *էնտերոկոկից* և *ստրեպտոկոկից* տարբերելու համար։ Նախկինում այն տարբերվում էր այլ ստաֆիլոկոկներից կոագուլազային թեստի միջոցով։ Այնուամենայնիվ, *S. aureus*-ի ոչ բոլոր շտամներն են կոագուլազ-դրական, և տեսակների սխալ նույնականացումը կարող է ազդել բուժման և վերահսկման արդյունավետ միջոցառումների վրա։

Բնական գենետիկական փոխակերպումը վերարտադրողական գործընթաց է, որը ներառում է ԴՆԹ-ի տեղափոխում մի բակտերիայից մյուսը միջանկյալ միջավայրի միջոցով և դոնորի հաջորդականության ինտեգրումը ստացողի գենոմին հոմոլոգ վերադասավորման միջոցով։ Պարզվել է, որ *S. aureus*-ն ունակ է բնական գենետիկ փոխակերպման, բայց միայն ցածր հաճախականությամբ՝ կիրառված փորձարարական պայմաններում։ Հետագա ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ բնական գենետիկական փոխակերպման իրավասության զարգացումը կարող է էականորեն ավելի բարձր լինել համապատասխան պայմաններում, որը դեռ պետք է բացահայտվի։

Դերը առողջության մեջ
--------------------

Մարդկանց մոտ *S. aureus*-ը կարող է առկա լինել վերին շնչուղիներում, աղիների լորձաթաղանթում և մաշկի մեջ՝ որպես նորմալ միկրոֆլորայի մասնիկ։ Այնուամենայնիվ, քանի որ *S. aureus*-ը կարող է հիվանդություն առաջացնել որոշակի հյուրընկալող և շրջակա միջավայրի պայմաններում, այն բնութագրվում է որպես «պաթոբիոնտ»։

Դերը հիվանդություններում
------------------------

3D Medical Animation still shot of Osteomyelitis bone3D բժշկական անիմացիա նկարահանված է ոսկորների օստեոմիելիտից
2005 թվականի այս սկանավորող էլեկտրոնային միկրոգրաֆը (SEM) պատկերում է մետիցիլինի նկատմամբ կայուն S. aureus (MRSA) բակտերիաների բազմաթիվ կուտակումներ:
Թեև *S. aureus*-ը սովորաբար հանդես է գալիս որպես համակցված բակտերիա՝ ասիմպտոմատիկ կերպով գաղութացնելով մարդու բնակչության մոտ 30%-ին, այն երբեմն կարող է առաջացնել հիվանդություն։ Մասնավորապես, S. aureus-ը բակտերեմիայի և վարակիչ էնդոկարդիտի ամենատարածված պատճառներից է։ Բացի այդ, այն կարող է առաջացնել մաշկի և փափուկ հյուսվածքների տարբեր ինֆեկցիաներ, հատկապես, երբ վնասվել են մաշկի կամ լորձաթաղանթի պաշտպանիչ շերտը։

*S. aureus* վարակը կարող է տարածվել վարակված վերքի թարախի, վարակված անձի հետ մաշկ-մաշկ շփման և վարակված անձի կողմից օգտագործվող առարկաների հետ շփման միջոցով, ինչպիսիք են սրբիչները, սավանները, հագուստը կամ սպորտային սարքավորումները։ Հոդերի փոխարինումը մարդուն դնում է սեպտիկ արթրիտի, ստաֆիլոկոկային էնդոկարդիտի (սրտի փականների ինֆեկցիա) և թոքաբորբի ռիսկի առաջ։

Կանխարգելիչ միջոցառումները ներառում են ձեռքերը հաճախ օճառով լվանալը և ամեն օր լոգանք կամ ցնցուղ ընդունելը։

Այն բժշկական իմպլանտների վրա քրոնիկ կենսաթաղանթային վարակների զգալի պատճառ է հանդիսանում, և տոքսինների ռեպրեսորը վարակի ուղու մի մասն է։

*S. aureus*-ը կարող է տարիներ շարունակ քնած մնալ մարմնում՝ չբացահայտված։ Երբ ախտանիշները սկսում են դրսևորվել, տերը վարակիչ է ևս երկու շաբաթ, և ընդհանուր հիվանդությունը տևում է մի քանի շաբաթ։ Այնուամենայնիվ, եթե չբուժվի, հիվանդությունը կարող է մահացու լինել։ Խորը ներթափանցող *S. aureus* վարակները կարող են ծանր լինել։

### Մաշկային բորբոքումներ

Մաշկային բորբոքումները *S. aureus* վարակի ամենատարածված ձևն են։ Սա կարող է դրսևորվել տարբեր ձևերով, ներառյալ փոքր բարորակ թարախակույտերը, ֆոլիկուլիտը, շփաբորբ, ցելյուլիտը և փափուկ հյուսվածքների ավելի ծանր, ինվազիվ վարակները։

Այն չափազանց տարածված է ատոպիկ դերմատիտով մարդկանց մոտ, որն ավելի հաճախ հայտնի է որպես էկզեմա։ Այն հիմնականում հանդիպում է մարմնի ակտիվ մասերում, ներառյալ թևատակերը, մազերը և գլխամաշկը։ Խոշոր բշտիկները, որոնք հայտնվում են այդ հատվածներում, կարող են սրել վարակը, եթե պատռվեն։ Սա կարող է հանգեցնել ստաֆիլոկոկային այրված մաշկի համախտանիշի, որի ծանր ձևը կարելի է տեսնել նորածինների մոտ։

Ատոպիկ դերմատիտով հիվանդների մոտ *S. aureus*-ի առկայությունը բերանային հակաբիոտիկներով բուժման ցուցում չէ, քանի որ ապացույցները ցույց չեն տվել, որ դա օգտակար է հիվանդին։ Այնուամենայնիվ, պարզվել է, որ հակաբիոտիկները, որոնք զուգորդվում են կորտիկոստերոիդների հետ, բարելավում են վիճակը։ *S. aureus*-ի գաղութացումը վատթարացնում է ատոպիկ դերմատիտը։ Ենթադրվում է, որ *S. aureus*-ն օգտագործում է ատոպիկ դերմատիտով հիվանդների մաշկի պաշտպանիչ շերտի թերությունները՝ առաջացնելով ցիտոկինների էքսպրեսիա և, հետևաբար, սրելով ախտանիշները։

### Սննդային թունավորումներ

*S. aureus*-ը պատասխանատու է սննդային թունավորումների համար նույնպես և դրան հասնում է մարդու օրգանիզմում տոքսիններ առաջացնելու միջոցով։ Նրա ինկուբացիոն շրջանը տևում է մեկից վեց ժամ, իսկ ինքնին հիվանդությունը տևում է 30 րոպեից մինչև 3 օր։ Կանխարգելիչ միջոցառումները, որոնք կարելի է ձեռնարկել՝ օգնելու կանխել հիվանդության տարածումը, ներառում են ձեռքերը մանրակրկիտ լվանալ օճառով և ջրով սնունդ պատրաստելուց առաջ։ Հիվանդության դեպքում հեռու մնացեք ցանկացած սննդից և կրեք ձեռնոցներ, եթե սնունդ պատրաստելիս ձեռքերին կամ դաստակներին բաց վերքեր են առաջանում։ Եթե սնունդը պահում եք 2 ժամից ավելի, սննդամթերքը պահեք 4.4-ից ցածր կամ 60 °C-ից բարձր (40 °F-ից ցածր կամ 140 °F-ից բարձր ջերմաստիճանում)։

### Ոսկրերի և հոդերի բորբոքումներ

*S. aureus*-ը ոսկրերի և հոդերի ծանր վարակների, ներառյալ օստեոմիելիտի, սեպտիկ արթրիտի և հոդերի փոխարինման վիրահատություններից հետո վարակների տարածված պատճառն է։

### Բակտերեմիա

*S. aureus*-ը արդյունաբերական երկրների մեծ մասում արյան հոսքի վարակների առաջատար պատճառն է։ Վարակումը սովորաբար կապված է մաշկի կամ լորձաթաղանթների վնասվածքների հետ՝ վիրահատության, վնասվածքի կամ ներանոթային սարքերի օգտագործման, ինչպիսիք են կաթետրը, հեմոդիալիզի մեքենաները կամ ներարկվող դեղերը։ Բակտերիաները արյան մեջ մտնելուց հետո կարող են վարակել տարբեր օրգաններ՝ առաջացնելով վարակիչ էնդոկարդիտ, սեպտիկ արթրիտ և օստեոմիելիտ։ Այս հիվանդությունը հատկապես տարածված և ծանր է շատ երիտասարդ և շատ մեծահասակների մոտ։

Առանց հակաբիոտիկների բուժման, *S. aureus* բակտերեմիան ունի մահացության մակարդակ մոտ 80%։ Հակաբիոտիկների բուժման դեպքում մահացության մակարդակը տատանվում է 15%-ից մինչև 50%՝ կախված հիվանդի տարիքից և առողջական վիճակից, ինչպես նաև *S. aureus* շտամի հակաբիոտիկ դիմադրողականությունից։

### Բժշկակամ իմպլանտերի բորբոքումներ

*S. aureus*-ը հաճախ հանդիպում է կենսաթաղանթերում, որոնք ձևավորվում են մարմնում կամ մարդու հյուսվածքի վրա տեղադրված բժշկական սարքերի վրա։ Այն սովորաբար հայտնաբերվում է մեկ այլ հարուցչի՝ *Candida albicans*-ի հետ՝ ձևավորելով բազմատեսակ կենսաթաղանթներ։ Վերջինս կասկածվում է, որ օգնում է S. aureus-ին ներթափանցել մարդու հյուսվածք։ Ավելի բարձր մահացությունը կապված է բազմատեսակ կենսաթաղանթերի հետ։

S. aureus կենսաթաղանթը օրթոպեդիկ իմպլանտների հետ կապված ինֆեկցիաների գերակշռող պատճառն է, սակայն հայտնաբերված է նաև սրտի իմպլանտների, անոթային պատվաստումների, տարբեր կաթետրների և կոսմետիկ վիրաբուժական իմպլանտների վրա։ Իմպլանտացիայից հետո այս սարքերի մակերեսը պատվում է հյուրընկալող սպիտակուցներով, որոնք հարուստ մակերես են ապահովում բակտերիաների կցման և կենսաթաղանթի ձևավորման համար։ Երբ սարքը վարակվում է, այն պետք է ամբողջությամբ հեռացվի, քանի որ *S. aureus* կենսաթաղանթը չի կարող ոչնչացվել հակաբիոտիկների միջոցով։

S. aureus կենսաթաղանթի միջնորդավորված վարակների ներկայիս թերապիան ներառում է վարակված սարքի վիրահատական հեռացում, որին հաջորդում է հակաբիոտիկ բուժում։ Միայն սովորական հակաբիոտիկ բուժումը արդյունավետ չէ նման վարակների վերացման համար։ Հետվիրահատական հակաբիոտիկ բուժման այլընտրանքը հակաբիոտիկներով հագեցած, լուծվող կալցիումի սուլֆատի գնդիկների օգտագործումն է, որոնք տեղադրվում են բժշկական սարքի հետ միասին։ Այս գնդիկները կարող են հակաբիոտիկների բարձր չափաբաժիններ թողարկել ցանկալի վայրում՝ նախնական վարակը կանխելու համար։

Ուսումնասիրվում են *S. aureus* կենսաթաղանթի նոր բուժումները, որոնք ներառում են նանո արծաթի մասնիկներ, բակտերիոֆագներ և բույսերից ստացված հակաբիոտիկ նյութեր։ Այս նյութերը կենսաթաղանթերում ներկառուցված *S. aureus*-ի դեմ արգելակող ազդեցություն են ցուցաբերել։ Հայտնաբերվել է, որ ֆերմենտների մի դաս ունեն կենսաթաղանթի մատրիցը քայքայելու հատկություն, ուստի կարող են օգտագործվել որպես կենսաթաղանթի ցրման միջոց՝ հակաբիոտիկների հետ համատեղ։

### Կենդանիների վարակներ

*S. aureus*-ը կարող է գոյատևել շների, կատուների և ձիերի վրա, իսկ հավերի մոտ կարող է առաջացնել իշամուղ։ Ոմանք կարծում են, որ բուժաշխատողների շները պետք է համարվեն հակաբիոտիկների նկատմամբ կայուն *S. aureus*-ի զգալի աղբյուր, հատկապես համաճարակի բռնկման ժամանակ։ 2008 թվականին Boost-ի, O'Donoghue-ի և James-ի կողմից իրականացված ուսումնասիրության մեջ պարզվել է, որ բակտերայի միայն մոտ 90%-ը գաղութացել է ընտանի շների մեջ, որոնք ներկայացված են որպես կայուն առնվազն մեկ հակաբիոտիկի նկատմամբ։ Քթի հատվածը ներգրավված է որպես շների և մարդկանց միջև փոխանցման ամենակարևոր վայր։

S. aureus-ը կաթնատու կովերի մաստիտի պատճառական գործակալներից է։ Դրա մեծ բազմաշաքարային պարկուճը պաշտպանում է օրգանիզմը կովի իմունային պաշտպանությունից։

Վիրուսային գործոններ
--------------------

### Ֆերմենտներ

S. aureus-ը արտադրում է տարբեր ֆերմենտներ, ինչպիսիք են կոագուլազը (կապված և ազատ կոագուլազներ), ինչը հեշտացնում է ֆիբրինոգենի վերածումը ֆիբրինի՝ առաջացնելով թրոմբներ, ինչը կարևոր է մաշկային վարակների դեպքում։ Հիալուրոնիդազը (հայտնի է նաև որպես տարածման ազդակ) քայքայում է հիալուրոնաթթուն և օգնում դրա տարածմանը։ Դեզօքսիռիբոնուկլեազը, որը քայքայում է ԴՆԹ-ն, պաշտպանում է *S. aureus*-ը նեյտրոֆիլային արտաբջջային թակարդի միջոցով ոչնչացումից։ Այն նաև արտադրում է լիպազ՝ լիպիդները մարսելու համար, ստաֆիլոկինազը՝ ֆիբրինը լուծելու և տարածմանը նպաստելու համար, և բետա-լակտամազ՝ դեղամիջոցների դիմադրության համար։

### Տոքսիններ

Կախված շտամից, *S. aureus*-ը ունակ է արտազատել մի քանի էկզոտոքսիններ, որոնք կարելի է դասակարգել երեք խմբի։ Այս տոքսիններից շատերը կապված են կոնկրետ հիվանդությունների հետ։

Սուպերանտիգեններ
Անտիգենները, որոնք հայտնի են որպես սուպերանտիգեններ, կարող են առաջացնել թունավոր շոկի համախտանիշ (TSS): Այս խումբը ներառում է 25 ստաֆիլոկոկային էնտերոտոքսիններ (SE), որոնք մինչ օրս հայտնաբերվել և անվանվել են այբբենական կարգով (SEA - SEZ), ներառյալ էնտերոտոքսին B տիպը, ինչպես նաև թունավոր շոկի համախտանիշի TSST-1 տոքսինը, որն առաջացնում է TSS՝ կապված տամպոնի օգտագործման հետ։ Թունավոր շոկի համախտանիշը բնութագրվում է ջերմությամբ, էրիթեմատոզ ցանով, արյան ցածր ճնշոմամբ, ցնցումներով, բազմաթիվ օրգանների անբավարարությամբ և մաշկի շերտազատմամբ։ TSST-1-ին հակամարմինների բացակայությունը դեր է խաղում TSS-ի պաթոգենեզում։ *S. aureus*-ի այլ շտամներ կարող են արտադրել էնտերոտոքսին, որը հանդիսանում է գաստրոէնտերիտի տեսակի պատճառ։ Գաստրոէնտերիտի այս ձևը ինքնասահմանափակվում է, որը բնութագրվում է փսխումով և փորլուծությամբ թույնի ընդունումից 1-6 ժամ հետո, իսկ վերականգնումը 8-ից 24 ժամվա ընթացքում։ Ախտանիշները ներառում են սրտխառնոց, փսխում, փորլուծություն և որովայնի ցավ։
#### Շերտավորող տոքսիններ

Էքսֆոլիատիվ (Շեերտավորող) տոքսինները էկզոտոքսիններ են, որոնք ներգրավված են ստաֆիլոկոկային այրված մաշկի համախտանիշի (SSSS) հիվանդության մեջ, որն առավել հաճախ հանդիպում է նորածինների և փոքր երեխաների մոտ։ Այն կարող է առաջանալ նաև որպես համաճարակ հիվանդանոցային մանկապարտեզներում։ Շերտազերծող տոքսինների պրոտեազի ակտիվությունը առաջացնում է մաշկի շերտավորում, որը նկատվում է SSSS-ով։
#### Այլ տոքսիններ

Ստաֆիլոկոկային տոքսինները, որոնք գործում են բջջային թաղանթների վրա, ներառում են ալֆա տոքսին, բետա տոքսին, դելտա տոքսին և մի քանի երկբաղադրիչ տոքսիններ։ *S. aureus*-ի շտամները կարող են ընդունել ֆագեր, ինչպես, օրինակ, Ֆ-PVL պրոֆագը, որն արտադրում է Panton-Valentine leukocidin (PVL), վիրուսայնությունը բարձրացնելու համար։ Երկբաղադրիչ PVL տոքսինը կապված է երեխաների ծանր նեկրոզային թոքաբորբի հետ։ PVL-ի բաղադրիչները կոդավորող գեները կոդավորված են բակտերիոֆագի վրա, որը հայտնաբերված է համայնքի հետ կապված MRSA շտամներում։
### Type VII սեկրեցիայի համակարգ

Սեկրեցիայի համակարգը բարձր մասնագիտացված բազմաբնույթ սպիտակուցային միավոր է, որը ներկառուցված է բջջային ծրարի մեջ՝ էֆեկտոր սպիտակուցները բջջի ներսից դեպի արտաբջջային տարածություն կամ թիրախ հյուրընկալող ցիտոզոլ տեղափոխելու ֆունկցիա։ T7SS-ի ճշգրիտ կառուցվածքը և գործառույթը դեռ պետք է լիովին պարզաբանվեն։ Ներկայումս չորս սպիտակուցներ հայտնի են *S. aureus* Type VII սեկրեցիայի համակարգի (T7SS) բաղադրիչներից. EssC-ը մեծ ինտեգրալ թաղանթային ATPase է, որը, ամենայն հավանականությամբ, ապահովում է սեկրեցիայի համակարգերը և ենթադրվում է, որ այն կազմում է տեղափոխման ալիքի մի մասը։ Մյուս սպիտակուցներն են EsaA, EssB, EssA, որոնք թաղանթային սպիտակուցներ են, որոնք գործում են EssC-ի կողքին՝ միջնորդելով սպիտակուցի սեկրեցումը։ Ճշգրիտ մեխանիզմը, թե ինչպես են ենթաշերտերը հասնում բջջի մակերեսին, անհայտ է, ինչպես նաև երեք թաղանթային սպիտակուցների փոխազդեցությունը միմյանց և EssC-ի հետ։

**T7 կախված էֆֆեկտոր սպիտակուցներ**

EsaD-ը ԴՆԹ-ի էնդոնուկլեազային տոքսին է, որը արտազատված *S. aureus*-ի կողմից, և ապացուցված է, որ արգելակում է մրցակից *S. aureus* շտամի աճը *in vitro*: EsaD-ն արտազատվում է շապերոն EsaE-ի հետ, որը կայունացնում է EsaD կառուցվածքը և EsaD-ն բերում է EssC-ի մոտ՝ արտազատման համար։ EsaD արտադրող շտամները նաև համատեղ արտադրում են EsaG՝ ցիտոպլազմային հակատոքսին, որը պաշտպանում է արտադրող շտամը EsaD-ի թունավորությունից։

TspA-ն ևս մեկ տոքսին է, որը միջնորդում է ներտեսակային մրցակցությանը։ Այն բակտերիոստատիկ տոքսին է, որն ունի թաղանթների ապաբևեռացման ակտիվություն, որը նպաստում է իր c-տերմինալ տիրույթին։ Tsai-ն տրանսմեմբրանային սպիտակուց է, որը իմունիտետ է հաղորդում TspA-ի արտադրող շտամին, ինչպես նաև հարձակման ենթարկված շտամներին։ TspA-ի c-տերմինալ տիրույթի գենետիկական փոփոխականություն կա, հետևաբար, թվում է, որ շտամները կարող են արտադրել տարբեր TspA տարբերակներ՝ մրցունակությունը բարձրացնելու համար։

Տոքսինները, որոնք դեր են խաղում միջտեսակային մրցակցության մեջ, առավելություն են տալիս՝ խթանելով հաջող գաղութացումը պոլիմանրէային համայնքներում, ինչպիսիք են քիթ-կոկորդը և թոքերը՝ մրցակցելով ավելի փոքր շտամների հետ։

Կան նաև T7 էֆեկտորային սպիտակուցներ, որոնք դեր են խաղում պաթոգենեզում, օրինակ՝ *S. aureus*-ի մուտացիոն ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ EsxB-ն և EsxC-ն նպաստում են մկների թարախակույտի մոդելի մշտական վարակմանը։

EsxX-ը ներգրավված է նեյտրոֆիլների լիզի մեջ, հետևաբար ներկայացվում է որպես նպաստող գործոն տիրոջ իմունային համակարգ ներխուժելու համար։ *S. aureus*-ում essX-ի ջնջումը հանգեցրել է նեյտրոֆիլների նկատմամբ դիմադրողականության զգալի նվազման և մկների մաշկի և արյան վարակման մոդելների վիրուլենտության նվազեցմանը։

Ընդհանուր առմամբ, T7SS-ը և հայտնի արտազատվող էֆեկտորային սպիտակուցները պաթոգենեզի ռազմավարություն են՝ բարելավելով մրցակից *S. aureus* տեսակների դեմ դիմադրությունը, ինչպես նաև մեծացնում է վիրուլենտությունը՝ խուսափելով բնածին իմունային համակարգից և օպտիմալացնելով վարակները։

### Փոքր ՌՆԹ

Փոքր ՌՆԹ-ների ցանկը, որոնք ներգրավված են *S. aureus*-ում բակտերիալ վիրուսայնության վերահսկման մեջ, աճում է։ Դրան կարող են նպաստել այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են կենսաթաղանթի ձևավորման ավելացումը նման փոքր ՌՆԹ-ների մակարդակների բարձրացման առկայության դեպքում։ Օրինակ՝ RNAIII, SprD, SprC, RsaE, SprA1, SSR42, ArtR, SprX և Teg49:

### ԴՆԹ-ի վերականգնում

Տիրոջ նեյտրոֆիլները առաջացնում են ԴՆԹ-ի երկշղթա ճեղքեր *S. aureus*-ում՝ ռեակտիվ թթվածնի արտադրության միջոցով։ Որպեսզի տիրոջ վարակումը հաջող լինի, *S. aureus*-ը պետք է վերապրի տիրոջ պաշտպանական միջոցների հետևանքով առաջացած նման վնասները։ Դրա կողմից կոդավորված RexAB երկսպիտակուցային կոմպլեքսը օգտագործվում է ԴՆԹ-ի կրկնակի շղթաների ճեղքերի ռեկոմբինացիոն վերանորոգման համար։

### 3' չթարգմանված տեղանքի կողմից հետտրանսկրիպցիոն կարգավորման ռազմավարություններ

Շատ ինֆորմացիոն ՌՆԹներ (mRNA-ներ) *S. aureus*-ում կրում են երեք հիմնական չթարգմանված շրջաններ (3'UTR) ավելի երկար, քան 100 նուկլեոտիդներ, որոնք կարող են պոտենցիալ կարգավորիչ գործառույթ ունենալ։

icaR ինֆորմացիոն ՌՆԹ-ի հետագա հետազոտությունը (ինֆորմացիոն ՌՆԹ-ն, որը կոդավորում է բակտերիաների կենսաթաղանթի մատրիցայի հիմնական էքսպոլիսախարիդային միացության ռեպրեսորը) ցույց է տվել, որ 3'UTR-ը, որը կապվում է 5' UTR-ին, կարող է խանգարել թարգմանության մեկնարկի համալիրին և առաջացնել RNase III-ի համար կրկնակի շղթա ունեցող սուբստրատ։ Փոխազդեցությունը տեղի է ունենում UCCCCUG-ի մոտիվների միջև 3'UTR-ում և Shine-Dalagarno տարածաշրջանում 5'UTR-ում։ Մոտիվի ջնջումը հանգեցրեց IcaR ռեպրեսորների կուտակմանը և կենսաթաղանթի զարգացման արգելակմանը։ Կենսաթաղանթի ձևավորումը ստաֆիլոկոկային իմպլանտների վարակման հիմնական պատճառն է։

### Կենսաթաղանթ

Կենսաթաղանթները միկրոօրգանիզմների խմբեր են, որոնք կպչում են միմյանց և աճում խոնավ մակերեսների վրա։ *S. aureus*-ի կենսաթաղանթը ներկառուցված է գլիկոկալիքս տիղմի շերտում և կարող է բաղկացած լինել տեյխոինաթթուներից, հյուրընկալող սպիտակուցներից, արտաբջջային ԴՆԹ-ից (eDNA) և բազմաշաքարային միջբջջային անտիգենից (PIA): *S. aureus*-ի ոչ բոլոր կենսաթաղանթերն են պարունակում PIA: *S. aure*us կենսաթաղանթերը կարևոր են հիվանդության պաթոգենեզում, քանի որ դրանք կարող են նպաստել հակաբիոտիկների դիմադրությանը և իմունային համակարգ ներխուժմանը։ *S. aureus* կենսաթաղանթը բարձր դիմադրություն ունի հակաբիոտիկների բուժման և տիրոջ իմունային պատասխանի նկատմամբ։ Սա բացատրելու վարկածներից մեկն այն է, որ կենսաթաղանթի մատրիցը պաշտպանում է ներկառուցված բջիջները՝ հանդես գալով որպես արգելք՝ կանխելու հակաբիոտիկների ներթափանցումը։ Այնուամենայնիվ, կենսաթաղանթի մատրիցը կազմված է բազմաթիվ ջրային ուղիներով, ուստի այս վարկածը գնալով ավելի քիչ հավանական է դառնում, բայց կենսաթաղանթի մատրիցը, հավանաբար, պարունակում է հակաբիոտիկները քայքայող ֆերմենտներ, ինչպիսիք են β-լակտամազները, որոնք կարող են կանխել հակաբիոտիկների ներթափանցումը։ Մեկ այլ վարկածն այն է, որ կենսաթաղանթի մատրիցայի պայմանները նպաստում են կայուն բջիջների ձևավորմանը, որոնք խիստ հակաբիոտիկակայուն, քնած բակտերիաների բջիջներ են։ *S. aureus*-ի կենսաթաղանթները նույնպես ունեն բարձր դիմադրություն տիրոջ իմունային պատասխանին։ Չնայած դիմադրության ճշգրիտ մեխանիզմը անհայտ է, *S. aureus* կենսաթաղանթերը աճում են տիրոջ իմունային համակարգի կողմից արտադրվող ցիտոկինների առկայության պայմաններում։ Ընդունող հակամարմիններն ավելի քիչ արդյունավետ են *S. aureus* կենսաթաղանթի համար՝ անտիգենի տարասեռ բաշխման պատճառով, որտեղ անտիգենը կարող է առկա լինել կենսաթաղանթի որոշ հատվածներում, բայց իսպառ բացակայել այլ հատվածներից։

Կենսաթաղանթի զարգացման ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ կապված են գեների արտահայտման փոփոխությունների հետ։ Կան հատուկ գեներ, որոնք որոշիչ նշանակություն ունեն կենսաֆիլմի աճի տարբեր փուլերում։ Այս գեներից երկուսը ներառում են rocD և gudB, որոնք կոդավորում են ֆերմենտի օրնիտին-օքսո-թթու տրանսամինազը և գլուտամատ դեհիդրոգենազը, որոնք կարևոր են ամինաթթուների նյութափոխանակության համար։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ կենսաթաղանթի զարգացումը հիմնված է ամինաթթուների վրա՝ գլուտամին և գլյուտամատ՝ նյութափոխանակության պատշաճ գործառույթների համար։

### Այլ իմունոէվազիվ ռազմավարություն

Սպիտակուց A
Սպիտակուց A-ն խարսխված է ստաֆիլոկոկային պեպտիդոգլիկան պենտագլիկինի կամուրջների վրա (գլիցինի հինգ մնացորդներից բաղկացած շղթաներ) տրանսպեպտիդազ սորտազ A-ի միջոցով։ Սպիտակուցը A-ն՝ IgG կապող սպիտակուցը, կապվում է հակամարմինի Fc շրջանին։ Իրականում, A սպիտակուցը կոդավորող գեների մուտացիայի հետ կապված ուսումնասիրությունները արյան մեջ գոյատևման միջոցով հանգեցրել են *S. aureus*-ի նվազման, ինչը հանգեցրել է ենթադրությունների, որ սպիտակուց A-ով պայմանավորված վիրուսային ուժը պահանջում է հակամարմինների Fc շրջանների կապում։

Սպիտակուց A-ն տարբեր ռեկոմբինանտ ձևերով օգտագործվել է տասնամյակներ շարունակ հակամարմինների լայն տեսականի կապելու և մաքրելու համար իմունաաֆինիտային քրոմատագրման միջոցով։ Տրանսպեպտիդազները, ինչպիսիք են սորտազները, որոնք պատասխանատու են ստաֆիլոկոկային պեպտիդոգլիկանի վրա սպիտակուց A-ի նման գործոնների խարսխման համար, ուսումնասիրվում են նոր հակաբիոտիկներ մշակելու ակնկալիքով՝ MRSA վարակների թիրախավորման համար։

Ոսկեգույն ստաֆիլոկոկը տրիպտիկազի սոյայի ագարի վրա. շտամը արտադրում է դեղին պիգմենտ ստաֆիլոքսանտին:
Ստաֆիլոկոկային գունակներ
Ոսկեգույն ստաֆիլոկոկի որոշ շտամներ կարող են արտադրել ստաֆիլոքսանտին՝ ոսկեգույն կարոտինոիդ պիգմենտ։ Այս պիգմենտը գործում է որպես վիրուսային գործոն՝ հիմնականում լինելով բակտերիալ հակաօքսիդանտ, որն օգնում է միկրոբին խուսափել ռեակտիվ թթվածնի տեսակներից, որոնք տիրոջ իմունային համակարգը օգտագործում է պաթոգեններին սպանելու համար։

*S. aureus*-ի մուտանտ շտամները, որոնք ձևափոխված են ստաֆիլոքսանտինի բացակայության պատճառով, ավելի քիչ հավանական է, որ գոյատևեն օքսիդացնող քիմիական նյութով ինկուբացիայից, ինչպիսին է ջրածնի պերօքսիդը, քան պիգմենտային շտամները։ Մուտանտ գաղութները արագորեն սպանվում են, երբ ենթարկվում են մարդու նեյտրոֆիլներին, մինչդեռ պիգմենտավորված գաղութներից շատերը գոյատևում են։ Մկների մոտ պիգմենտավորված շտամները վերքերի մեջ պատվաստվելիս առաջացնում են երկարատև թարախակույտ, մինչդեռ չպիգմենտացված շտամներով վարակված վերքերը արագ ապաքինվում են։

Այս թեստերը ցույց են տալիս, որ ստաֆիլոկոկի շտամներն օգտագործում են ստաֆիլոքսանտին որպես պաշտպանություն մարդու նորմալ իմունային համակարգի դեմ։ Ստաֆիլոքսանտինի արտադրությունը արգելակելու համար նախատեսված դեղամիջոցները կարող են թուլացնել բակտերիան և փոխել նրա զգայունությունը հակաբիոտիկների նկատմամբ։ Փաստորեն, ստաֆիլոքսանտինի և մարդու խոլեստերինի կենսասինթեզի ուղիների նմանությունների պատճառով խոլեստերինի իջեցման թերապիայի համատեքստում մշակված դեղամիջոցը ցույց տվեց, որ արգելափակում է *S. aureus*-ի պիգմենտացիան և հիվանդության առաջընթացը մկների վարակման մոդելում։

Դասական ախտորոշում
------------------

Տիպիկ գրամ-դրական կոկի, կլաստերներով, խորխի նմուշից, գրամ բիծ
Կախված առկա վարակի տեսակից, համապատասխան նմուշ է ստացվում և ուղարկվում լաբորատորիա վերջնական նույնականացման համար՝ օգտագործելով կենսաքիմիական կամ ֆերմենտային թեստեր։ Սկզբում կատարվում է Գրամ բիծ՝ ուղղորդելու համար, որը պետք է ցույց տա տիպիկ գրամ դրական բակտերիաները՝ կոկիները, կլաստերներում։ Երկրորդ, առանձնացված գաղութը մշակվում է մանիտոլ աղի ագարի վրա, որը 7,5% NaCl-ով ընտրովի միջավայր է, որը թույլ է տալիս *S. aureus*-ին աճել՝ առաջացնելով դեղին գույնի գաղութներ մանիտոլի խմորման և հետագա միջավայրի pH-ի իջեցման արդյունքում։

Ավելին, տեսակների մակարդակով տարբերակման համար կատարվում են կատալազը (դրական է ստաֆիլոկոկի բոլոր տեսակների համար), կոագուլազը (ֆիբրինի թրոմբի ձևավորում, դրական *S. aureus*-ի համար), ԴՆԹ-ազը (DNase ագարի մաքրման գոտի), լիպազ (դեղին գույն և ողողված հոտի հոտ)։ ֆոսֆատազի (վարդագույն գույն) թեստեր։ Ստաֆիլոկոկային սննդային թունավորման դեպքում ֆագերի տիպավորումը կարող է իրականացվել՝ պարզելու համար, թե արդյոք սննդից վերականգնված ստաֆիլոկոկները վարակի աղբյուր են եղել։

### Արագ ախտորոշում և մուտքագրում

Ախտորոշիչ մանրէաբանական լաբորատորիաները և տեղեկատու լաբորատորիաները առանցքային են *S. aureus*-ի բռնկումների և նոր շտամների հայտնաբերման համար։ Գենետիկական վերջին առաջընթացները հնարավորություն են տվել իրական ժամանակում *S. aureus*-ի կլինիկական առանձնացված գաղութների նույնականացման և բնութագրման հուսալի և արագ տեխնիկայի կիրառել։ Այս գործիքներն աջակցում են վարակի վերահսկման ռազմավարություններին՝ սահմանափակելու բակտերիաների տարածումը և ապահովելու հակաբիոտիկների համապատասխան օգտագործումը։ Քանակական PCR-ն ավելի ու ավելի է օգտագործվում վարակի բռնկումները բացահայտելու համար։

*S. aureus*-ի զարգացումը և յուրաքանչյուր փոփոխված հակաբիոտիկին հարմարվելու նրա կարողությունը դիտարկելիս օգտագործվում են երկու հիմնական մեթոդ, որոնք հայտնի են որպես «շղթայական» կամ «հաջորդականության վրա հիմնված»։ Նկատի ունենալով այս երկու մեթոդները, այլ մեթոդներ, ինչպիսիք են բազմալոկուս հաջորդականության տիպավորումը (MLST), իմպուլսային դաշտային գելային էլեկտրոֆորեզը (PFGE), բակտերիոֆագի տիպավորումը, սպա լոկուսի մուտքագրումը և SCCmec տիպավորումը հաճախ ավելի շատ են իրականացվում, քան մյուսները։ Այս մեթոդներով կարելի է որոշել, թե որտեղ են առաջացել MRSA-ի շտամները և որտեղ են դրանք ներկայումս։

MLST-ի միջոցով մուտքագրման այս տեխնիկան օգտագործում է մի քանի գեների բեկորներ, որոնք հայտնի են որպես aroE, glpF, gmk, pta, tip և yqiL: Այս հաջորդականություններին այնուհետև տրվում է մի թիվ, որը տալիս է մի քանի թվերի շարան, որոնք ծառայում են որպես ալելային պրոֆիլ։ Թեև սա տարածված մեթոդ է, այս մեթոդի սահմանափակումը միկրոզանգվածի պահպանումն է, որը հայտնաբերում է նոր ալելային պրոֆիլները՝ դարձնելով այն ծախսատար և ժամանակատար փորձ։

PFGE մեթոդը, որը դեռ շատ է օգտագործվում, սկսած 1980-ականներին իր առաջին հաջողությամբ, շարունակում է օգնել տարբերակել MRSA առանձնացված գաղութները։ Դա անելու համար տեխնիկան օգտագործում է բազմաթիվ գելային էլեկտրոֆորեզ, ինչպես նաև լարման գրադիենտ՝ մոլեկուլների հստակ լուծաչափերը ցուցադրելու համար։ *S. aureus*-ի մասնիկներն այնուհետև անցնում են գելից ներքև՝ առաջացնելով հատուկ ժապավենային նախշեր, որոնք հետագայում համեմատվում են այլ առանձնացված գաղութների հետ՝ հարակից շտամները հայտնաբերելու հույսով։ Մեթոդի սահմանափակումները ներառում են գործնական դժվարություններ՝ կապված ժապավենի միատեսակ օրինաչափությունների և PFGE զգայունության հետ, որպես ամբողջություն։

Սպա լոկուսի մուտքագրումը համարվում է նաև հանրաճանաչ տեխնիկա, որն օգտագործում է մեկ տեղանոց գոտի S. aureus-ի պոլիմորֆ շրջանում՝ տարբերելու մուտացիաների ցանկացած ձև։ Չնայած այս տեխնիկան հաճախ էժան է և քիչ ժամանակատար, մեծ է տարբերակող ուժը կորցնելու հնարավորությունը, ինչը դժվարացնում է MLST կլոնային կոմպլեքսների միջև տարբերակումը, ցույց է տալիս կարևոր սահմանափակում։

Բուժում
-------

Զգայուն շտամների դեպքում S. aureus վարակի նախընտրելի բուժումը պենիցիլինն է։ Հակաբիոտիկ, որը ստացվում է Penicillium սնկային որոշ տեսակներից, պենիցիլինը արգելակում է պեպտիդոգլիկանի խաչաձև կապերի ձևավորումը, որոնք ապահովում են բակտերիաների բջջային պատի կոշտությունը և ամրությունը։ Պենիցիլինի չորս անդամներից բաղկացած β-լակտամ օղակը կապված է DD-տրանսպեպտիդազ ֆերմենտի հետ, ֆերմենտ, որը ֆունկցիոնալ ժամանակ կապում է պեպտիդոգլիկանի շղթաները, որոնք ձևավորում են բակտերիալ բջիջների պատերը։ β-լակտամի միացումը DD-տրանսպեպտիդազին արգելակում է ֆերմենտի ֆունկցիոնալությունը և այն այլևս չի կարող կատալիզացնել խաչաձեւ կապերի ձևավորումը։ Արդյունքում, բջջային պատի ձևավորումը և քայքայումը անհավասարակշռված են, ինչն էլ հանգեցնում է բջիջների մահվան։ Այնուամենայնիվ, շատ երկրներում պենիցիլինի դիմադրությունը չափազանց տարածված է (>90%), և առաջին գծի թերապիան ամենից հաճախ պենիցիլինազ կայուն β-լակտամ հակաբիոտիկն է (օրինակ՝ օքսացիլին կամ ֆլյուկլոքսացիլին, որոնք երկուսն էլ ունեն գործողության նույն մեխանիզմը։ որպես պենիցիլին) կամ վանկոմիցին, կախված տեղական դիմադրության ձևերից։ Գենտամիցինի հետ համակցված թերապիան կարող է օգտագործվել լուրջ վարակների, օրինակ՝ էնդոկարդիտի, բուժման համար, սակայն դրա օգտագործումը հակասական է երիկամների վնասման բարձր ռիսկի պատճառով։ Բուժման տևողությունը կախված է վարակի վայրից և ծանրությունից։ Աջակցող ռիֆամպիցինը պատմականորեն օգտագործվել է *S. aureus*-ի բակտերեմիայի բուժման համար, սակայն պատահական վերահսկվող փորձարկումների ապացույցները ցույց են տվել, որ դա ընդհանուր օգուտ չի բերում ստանդարտ հակաբիոտիկ թերապիայի համեմատ։

*S. aureus*-ում հակաբիոտիկ դիմադրությունը հազվադեպ էր, երբ պենիցիլինը առաջին անգամ ներդրվեց 1943 թվականին։ Իրոք, նախնական Պետրիի թասիկը, որի վրա Ալեքսանդր Ֆլեմինգը Լոնդոնի կայսերական քոլեջից դիտել էր Penicillium բորբոսի հակաբակտերիալ ակտիվությունը, աճեցնում էր *S. aureus*-ի կուլտուրան։ Մինչև 1950 թվականը հիվանդանոցային *S. aureus* մեկուսացված շտամների 40%-ը պենիցիլինի նկատմամբ կայուն էր, մինչև 1960 թվականը այն հասել էր 80%-ի։

Մետիցիլինի նկատմամբ կայուն ոսկեգույն ստաֆիլոկոկը (MRSA, հաճախ արտասանվում է /ˈmɜːrsə/ կամ /ɛm ɑːr ɛs eɪ/), *S. aureus*-ի խիստ անհանգստացնող շտամներից մեկն է, որը կայուն է դարձել β-լակտամ հակաբիոտիկների մեծ մասի նկատմամբ։ Այդ իսկ պատճառով վանկոմիցինը` գլիկոպեպտիդային հակաբիոտիկ, սովորաբար օգտագործվում է MRSA-ի դեմ պայքարելու համար։ Վանկոմիցինը արգելակում է պեպտիդոգլիկանի սինթեզը, սակայն, ի տարբերություն β-լակտամ հակաբիոտիկների, գլիկոպեպտիդային հակաբիոտիկները թիրախավորում և կապում են բջջային պատի ամինաթթուներին՝ կանխելով պեպտիդոգլիկանի խաչաձև կապերի ձևավորումը։ MRSA շտամներն առավել հաճախ հայտնաբերվում են կապված այնպիսի հաստատությունների հետ, ինչպիսիք են հիվանդանոցները, բայց գնալով ավելի տարածված են դառնում համայնքի կողմից ձեռք բերված վարակների դեպքում։

Մաշկի մանր վարակները կարող են բուժվել եռակի հակաբիոտիկ քսուքով։ Տեղական դեղամիջոցներից մեկը, որը նշանակվում է Մուպիրոսինն է՝ սպիտակուցի սինթեզի արգելակիչ, որը բնական ճանապարհով արտադրվում է *Pseudomonas fluorescens*-ի կողմից և հաջողություն է գրանցել *S. aureus*-ի ռնգային փոխանցման բուժման համար։

### Հակաբիոտիկային դիմադրություն

S. aureus-ի բակտերիալ բջիջները, որը կաթնատու կովերի մաստիտի պատճառող գործոններից մեկն է. նրա մեծ պարկուճը պաշտպանում է օրգանիզմը կովի իմունոլոգիական պաշտպանության հարձակումներից
Պարզվել է, որ *S. aureus*-ը 2019 թվականին հակամանրէային դիմադրության հետ կապված մահերի երկրորդ առաջատար ախտահարիչն է։

Պենիցիլինի նկատմամբ ստաֆիլոկոկային դիմադրությունը միջնորդվում է պենիցիլինազի (β-լակտամազի ձև) արտադրությամբ՝ ֆերմենտ, որը կտրում է պենիցիլինի մոլեկուլի β-լակտամ օղակը՝ դարձնելով հակաբիոտիկն անարդյունավետ։ Պենիցիլինազին դիմացկուն β-լակտամ հակաբիոտիկները, ինչպիսիք են մետիցիլինը, նաֆցիլինը, օքսացիլինը, կլոկսացիլինը, դիկլոքսացիլինը և ֆլուկլոքսացիլինը, կարող են դիմակայել ստաֆիլոկոկային պենիցիլինազի քայքայմանը։

մետիցիլինի նկատմամբ դիմադրողականությունը միջնորդվում է mec օպերոնի միջոցով, որը հանդիսանում է ստաֆիլոկոկային կասետային քրոմոսոմ mec-ի մի մասը (SCCmec): SCCmec-ը շարժական գենետիկ տարրերի ընտանիք է, որը հանդիսանում է բակտերիայի էվոլյուցիայի հիմնական շարժիչ ուժը։ Դիմադրությունը շնորհվում է mecA գենով, որը կոդավորում է փոփոխված պենիցիլին կապող սպիտակուցը (PBP2a կամ PBP2'), որն ավելի ցածր կապ ունի β-լակտամներին (պենիցիլիններ, ցեֆալոսպորիններ և կարբապենեմներ)։ Սա թույլ է տալիս դիմադրողականություն ապահովել բոլոր β-լակտամ հակաբիոտիկների նկատմամբ և կանխում է դրանց կլինիկական օգտագործումը MRSA վարակների ժամանակ։ Ուսումնասիրությունները բացատրել են, որ այս շարժական գենետիկ տարրը ձեռք է բերվել տարբեր ընտանիքների կողմից առանձին գեների փոխանցման իրադարձությունների ժամանակ, ինչը ցույց է տալիս, որ գոյություն չունի MRSA-ի տարբեր շտամների ընդհանուր նախնի։ Հետաքրքիր է, որ մի ուսումնասիրություն ենթադրում է, որ MRSA-ն զոհաբերում է վիրուլենտությունը, օրինակ՝ տոքսինների արտադրությունը և ինվազիվությունը՝ գոյատևելու և կենսաթաղանթներ ստեղծելու համար։

Ամինոգլիկոզիդային հակաբիոտիկները, ինչպիսիք են կանամիցինը, գենտամիցինը, ստրեպտոմիցինը, ժամանակին արդյունավետ են եղել ստաֆիլոկոկային վարակների դեմ, քանի դեռ շտամները զարգացրել են մեխանիզմներ՝ արգելակելու ամինոգլիկոզիդների գործողությունը, որը տեղի է ունենում բակտերիալ 30S ենթամիավորի ռիբոսոմային ՌՆԹ-ի հետ պրոտոնացված ամինի և/կամ հիդրօքսիլային փոխազդեցությունների միջոցով։ Ներկայումս և լայնորեն ընդունված են ամինոգլիկոզիդային դիմադրության մեխանիզմների երեք հիմնական տեսակներ. ամինոգլիկոզիդներ ձևափոխող ֆերմենտներ, ռիբոսոմային մուտացիաներ և դեղամիջոցի ակտիվ արտահոսք բակտերիայից։

Ամինոգլիկոզիդը փոփոխող ֆերմենտներն ապաակտիվացնում են ամինոգլիկոզիդը՝ կովալենտորեն միացնելով կա՛մ ֆոսֆատ, նուկլեոտիդ կա՛մ ացետիլ խումբ հակաբիոտիկի կա՛մ ամին, կա՛մ ալկոհոլային առանցքային ֆունկցիոնալ խմբին (կամ երկու խմբերին)։ Սա փոխում է լիցքը կամ խոչընդոտում է հակաբիոտիկի գործունեությունը՝ նվազեցնելով նրա ռիբոսոմային կապող ուժը։ *S. aureus*-ին ամենաշատը հատուկ ամինոգլիկոզիդը փոփոխող ֆերմենտը ամինոգլիկոզիդ ադենիլիլտրանսֆերազն է 4' IA (*ANT(4')IA*): Այս ֆերմենտը հայտնաբերվել է ռենտգենյան բյուրեղագրության միջոցով։ Ֆերմենտը կարող է ադենիլային խումբ կցել բազմաթիվ ամինոգլիկոզիդների 4' հիդրօքսիլ խմբին, ներառյալ կամամիցինը և գենտամիցինը։

Գլիկոպեպտիդային դիմադրությունը միջնորդվում է vanA գենի ձեռքբերմամբ, որը ծագում է էնտերոկոկի պլազմիդի մեջ հայտնաբերված Tn1546 տրանսպոզոնից և ծածկագրում է ֆերմենտի համար, որն արտադրում է այլընտրանքային պեպտիդոգլիկան, որին վանկոմիցինը չի կապվում։

Այսօր S. aureus-ը դարձել է դիմացկուն շատ հաճախ օգտագործվող հակաբիոտիկների նկատմամբ։ Մեծ Բրիտանիայում *S. aureus*-ի բոլոր առանձնացված գաղութների միայն 2%-ն է զգայուն պենիցիլինի նկատմամբ, մնացած աշխարհում ևս նման պատկեր կա։ β-լակտամազի նկատմամբ կայուն պենիցիլինները (մետիցիլին, օքսացիլին, կլոքսացիլին և ֆլյուկլոքսացիլին) մշակվել են պենիցիլինի նկատմամբ դիմացկուն *S. aureus*-ի բուժման համար և դեռ օգտագործվում են որպես առաջին գծի բուժում։ Մետիցիլինը այս դասի առաջին հակաբիոտիկն էր, որը կիրառվեց (այն ներդրվել է 1959 թվականին), բայց միայն երկու տարի անց Անգլիայում արձանագրվեց մետիցիլինի նկատմամբ կայուն *Staphylococcus aureus*-ի (MRSA) առաջին դեպքը։

Չնայած դրան, MRSA-ն ընդհանուր առմամբ մնում էր անսովոր հայտնաբերում, նույնիսկ հիվանդանոցային պայմաններում, մինչև 1990-ականները, երբ MRSA-ի տարածվածությունը հիվանդանոցներում պայթեց, և այն այժմ էնդեմիա է։ Այժմ, մետիցիլինի նկատմամբ դիմակայուն ոսկեգույն ստաֆիլոկոկըը (MRSA) ոչ միայն մարդու ախտահարիչ է, որն առաջացնում է մի շարք վարակներ, ինչպիսիք են մաշկի և փափուկ հյուսվածքների վարակը (SSTI), թոքաբորբը և սեպսիսը, այլև այն կարող է առաջացնել կենդանիների հիվանդություն, որը հայտնի է որպես անասունների հետ ասոցացված MRSA (LA-MRSA):

MRSA վարակները ինչպես հիվանդանոցում, այնպես էլ համայնքային պայմաններում սովորաբար բուժվում են ոչ β-լակտամային հակաբիոտիկներով, ինչպիսիք են կլինդամիցինը (լինկոզամին) և կո-տրիմոքսազոլը (որը նաև հայտնի է որպես տրիմետոպրիմ/սուլֆամետոքսազոլ)։ Այս հակաբիոտիկների նկատմամբ դիմադրողականությունը նաև հանգեցրել է նոր, լայն սպեկտրի հակագրամ դրական հակաբիոտիկների օգտագործմանը, ինչպիսին է լինեզոլիդը, քանի որ այն հասանելի է որպես բերանային դեղամիջոց։ MRSA-ով պայմանավորված լուրջ ինվազիվ վարակների առաջին գծի բուժումը ներկայումս գլիկոպեպտիդային հակաբիոտիկներն են (վանկոմիցին և տեյկոպլանին)։ Այս հակաբիոտիկների հետ կապված մի շարք խնդիրներ են առաջանում, ինչպիսիք են ներերակային ներարկումների անհրաժեշտությունը (բերանային պատրաստուկներ չկան), թունավորությունը և արյան անալիզների միջոցով դեղերի մակարդակը կանոնավոր վերահսկելու անհրաժեշտությունը։ Բացի այդ, գլիկոպեպտիդային հակաբիոտիկները այնքան էլ լավ չեն ներթափանցում վարակված հյուսվածքների մեջ (սա հատկապես մտահոգիչ է գլխուղեղի և մենինգների վարակների և էնդոկարդիտի դեպքում)։ Գլիկոպեպտիդները չպետք է օգտագործվեն մետիցիլինի նկատմամբ զգայուն S. aureus (MSSA) բուժման համար, քանի որ արդյունքները ցածր են։

Լայնորեն օգտագործվող հակաբիոտիկների նկատմամբ զգայունություն
Պենիցիլինների նկատմամբ դիմադրողականության բարձր մակարդակի և վանկոմիցինի նկատմամբ MRSA-ի կողմից դիմադրողականություն զարգացնելու հնարավորության պատճառով ԱՄՆ Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնը հրապարակել է վանկոմիցինի պատշաճ օգտագործման ուղեցույցներ։ Այն իրավիճակներում, երբ հայտնի է, որ MRSA վարակների հաճախականությունը բարձր է, ներկա բժիշկը կարող է ընտրել գլիկոպեպտիդային հակաբիոտիկ օգտագործել, մինչև վարակիչ օրգանիզմի ինքնությունը հայտնի չդառնա։ Այն բանից հետո, երբ հաստատվել է, որ վարակը պայմանավորված է *S. aureus*-ի մետիցիլինի նկատմամբ զգայուն շտամով, բուժումը կարող է փոխվել ֆլուկլոքսասիլինի կամ նույնիսկ պենիցիլինի, ըստ անհրաժեշտության։

Վանկոմիցինի նկատմամբ դիմացկուն *S. aureus*-ը (VRSA) այս բակտերայի շտամ է, որը կայուն է դարձել գլիկոպեպտիդների նկատմամբ։ Վանկոմիցին-միջանկյալ *S. aureus*-ի (VISA) առաջին դեպքը գրանցվել է Ճապոնիայում 1996 թվականին; սակայն *S. aureus*-ի գլիկոպեպտիդ հակաբիոտիկների նկատմամբ իրոք դիմացկուն շտամի առաջին դեպքը գրանցվել է միայն 2002 թվականին։ 2005 թվականի դրությամբ ԱՄՆ-ում գրանցվել է VRSA վարակի երեք դեպք։ Առնվազն մասամբ *S. aureus*-ի հակամանրէային դիմադրությունը կարելի է բացատրել նրա հարմարվելու ունակությամբ։ Ազդանշանի փոխանցման բազմաթիվ երկբաղադրիչ ուղիներն օգնում են *S. aureus*-ին արտահայտել գեներ, որոնք անհրաժեշտ են հակամանրէային սթրեսի պայմաններում գոյատևելու համար։

#### Արտահոսքի պոմպեր

Տարբեր մեխանիզմների շարքում, որոնք MRSA-ն ձեռք է բերում հակաբիոտիկների դիմադրությունից խուսափելու համար (օրինակ՝ դեղերի ապաակտիվացում, թիրախի փոփոխություն, թափանցելիության նվազում) կա նաև արտահոսքի պոմպերի գերարտահայտումը։ Արտահոսքի պոմպերը մեմբրանի մեջ ինտեգրված սպիտակուցներ են, որոնք ֆիզիոլոգիապես անհրաժեշտ են բջիջում՝ քսենոբիոտիկ միացությունների արտահանման համար։ Նրանք բաժանված են վեց ընտանիքի, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի տարբեր կառուցվածք, գործառույթ և էներգիայի փոխադրում։ *S. Aureus*-ի հիմնական արտահոսքի պոմպերն են MFS-ը (Major Facilitator Superfamily), որը ներառում է MdeA պոմպը, ինչպես նաև NorA պոմպը և MATE-ը (Multidrug and Toxin Extrusion), որին պատկանում է MepA պոմպը։ Տրանսպորտի համար այս ընտանիքները օգտագործում են էլեկտրաքիմիական պոտենցիալ և իոնների կոնցենտրացիայի գրադիենտ, մինչդեռ ԱԵՖ կապող կասետների (ABC) ընտանիքն իր էներգիան ստանում է ԱԵՖ-ի հիդրոլիզից։

Այս պոմպերը գերարտահայտվում են MDR *S. aureus*-ով (Multidrug resistant S. aureus) և արդյունքը հակաբիոտիկի չափից դուրս արտանետում է բջջից դուրս, ինչն անարդյունավետ է դարձնում նրա գործողությունը։ Արտահոսքի պոմպերը նույնպես զգալիորեն նպաստում են անթափանց կենսաթաղանթերի զարգացմանը։

Ուղղակիորեն փոփոխելով արտահոսքի պոմպերի ակտիվությունը կամ նվազեցնելով դրանց արտահայտվածությունը, հնարավոր է, որ հավանական լինի փոփոխել դիմացկուն ֆենոտիպը և վերականգնել առկա հակաբիոտիկների արդյունավետությունը։

Կրողներ
-------

ԱՄՆ-ի բնակչության մոտ 33%-ը *S. aureus*-ի կրողներ են, իսկ մոտ 2%-ը՝ MRSA: Նույնիսկ առողջապահական ծառայություններ մատուցողները կարող են լինել MRSA գաղութարարներ։

*S. aureus*-ի կրելիությունը հիվանդանոցային վարակի (նաև կոչվում է ներհիվանդանոցային) և համայնքից ձեռք բերված MRSA-ի կարևոր աղբյուր է։ Չնայած *S. aureus*-ը կարող է առկա լինել տիրոջ մաշկի վրա, նրա փոխադրման մեծ մասն անցնում է ռնգային անցուղիների առաջային նազերով և հետագայում կարող է առկա լինել ականջներում։ Ռնգային անցուղիների՝ *S. aureus*-ը պահելու ունակությունը պայմանավորված է տիրոջ թուլացած կամ թերի իմունիտետի և բակտերիայի՝ տիրոջ բնածին իմունիտետից խուսափելու ունակության համակցությամբ։ Ստաֆիլոկոկային վարակների առաջացման մեջ ներգրավված է նաև ռնգային փոխադրումը։

Բորբոքման վերահսկողություն
--------------------------

*S. aureus*-ի (ներառյալ MRSA) տարածումը հիմնականում տեղի է ունենում մարդուց մարդ շփման միջոցով, չնայած վերջերս որոշ անասնաբույժներ հայտնաբերել են, որ վարակը կարող է տարածվել ընտանի կենդանիների միջոցով, և շրջակա միջավայրի աղտոտումը ունի համեմատաբար ավելի անկարևոր դեր։ Հետևաբար, ձեռքերի լվացման հիմնական տեխնիկայի վրա շեշտադրումը արդյունավետ է դրա փոխանցումը կանխելու համար։ Անձնակազմի կողմից մեկանգամյա օգտագործման գոգնոցների և ձեռնոցների օգտագործումը նվազեցնում է մաշկից մաշկ շփումը, ուստի ավելի է նվազեցնում փոխանցման ռիսկը։

Վերջերս ամբողջ ԱՄՆ-ի հիվանդանոցներում գրանցվել են *S. aureus*-ի բազմաթիվ դեպքեր։ Հարուցիչի փոխանցումը հեշտացվում է բժշկական հաստատություններում, որտեղ բուժաշխատողների հիգիենան անբավարար է։ Այն աներևակայելի դիմացկուն բակտերիա է, ինչպես ցույց է տրվել մի ուսումնասիրության մեջ, որտեղ այն գոյատևել է պոլիէսթերի վրա մոտ երեք ամսից. պոլիէսթերը հիվանդանոցի վարագույրների մեջ օգտագործվող հիմնական նյութն է։

Բակտերիաները հայտնվում են են բուժաշխատողների ձեռքերին առողջ թվացող հիվանդից, որը կրում է S. aureus-ի բարորակ կամ համընդհանուր շտամ, այնուհետև փոխանցել այն հաջորդ բուժվող հիվանդին։ Բակտերիաների ներթափանցումը արյան մեջ կարող է հանգեցնել տարբեր բարդությունների, այդ թվում՝ էնդոկարդիտի, մենինգիտի և, եթե այն տարածված է, սեպսիս։

Էթանոլն արդյունավետ տեղային ախտահանիչ է MRSA-ի դեմ։ Չորրորդական ամոնիումը կարող է օգտագործվել էթանոլի հետ միասին՝ ախտահանման տևողությունը մեծացնելու համար։ Ներհիվանդանոցային վարակների կանխարգելումը ներառում է սովորական և վերջնական մաքրում։ CO2-ի համակարգերում չայրվող ալկոհոլային գոլորշները ունեն առավելություն, քանի որ դրանք չեն քայաքում բժշկական միջավայրում օգտագործվող մետաղները կամ պլաստմասսաները և չեն նպաստում հակաբակտերիալ դիմադրությանը։

Սեռկան շփումը համարվում է MRSA-ի գաղութացման և փոխանցման կարևոր և նախկինում չճանաչված միջոց։

*S. aureus*-ը ոչնչանում է 78 °C-ում է մեկ րոպեում և 64 °C-ում՝ տաս րոպեում, բայց այն կայուն է սառեցման դեմ։

Ոսկեգույ Ստաֆիլոկոկի մի շարք շտամներ բավականին մեծ կայունություն ունեն քլորային ախտահանման նկատմամբ։

Մուպիրոսինի քսուքի օգտագործումը կարող է նվազեցնել S. aureus-ի քթային փոխադրման հետևանքով վարակվածության մակարդակը։ Քիչ ապացույցներ կան, որ քթի ախտահանումը հակաբիոտիկների կամ հակասեպտիկ միջոցների օգտագործմամբ կարող է նվազեցնել վիրահատական տեղամասի *S. aureus*-ով վարակների մակարդակը։

| **Յուրաքանչյուր ոլորտում ամենատարածված բակտերաները** |
| --- |
| Սննդի արդյունաբերություն | *Vibrio parahaemolyticus*, *S. aureus*, *Bacillus cereus* |
| Բժշկություն | *Escherichia coli*, *S. aureus*, *Pseudomonas aeruginosa* |

Հետազոտություն
--------------

2021 թվականի դրությամբ *S. aureus*-ի դեմ որևէ պատվաստանյութ գոյություն չունի։ Վաղ կլինիկական փորձարկումներ են իրականացվել մի քանի պատվաստանյութերի թեկնածուների համար, ինչպիսիք են Նաբիի StaphVax և PentaStaph, Ինթերսելի / Մերքսի V710, VRi's SA75 և այլն։

Թեև այս պատվաստանյութերի թեկնածուներից ոմանք ցուցաբերել են իմունային ռեակցիա, մյուսները խորացրել են *S. aureus*-ի բորբոքումը։ Մինչ օրս այս թեկնածուներից ոչ մեկը պաշտպանություն չի ապահովում S. aureus վարակի դեմ։ Ինթերսելի V710 պատվաստանյութի առաջին տարբերակը դադարեցվել է II/III փուլի ընթացքում այն բանից հետո, երբ նկատվել է ավելի բարձր մահացություն և հիվանդացություն *S. aureus* վարակով հիվանդների շրջանում։

Նաբիի բարելավված *S. aureus-*ի պատվաստանյութերի թեկնածու *PentaStaph*-ը վաճառվել է 2011 թվականին GlaxoSmithKline Biologicals S.A.-ում։ *PentaStaph*-ի այժմյան կարգավիճակը պարզ չէ։ Ըստ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության փաստաթղթի՝ *PentaStaph-*ը ձախողել է փորձաշրջանի III փուլը։

2010 թվականին ԳլաքսոԱմիթԿլայնը սկսեց 1-ին փուլի կույր ուսումնասիրությունը՝ գնահատելու իր GSK2392103A պատվաստանյութը։ 2016 թվականի դրությամբ, այս պատվաստանյութը այլևս ակտիվորեն չի մշակվում։

2014 թվականի փետրվարին Պֆայզերի ոսկեգույն ստակիլակոկի դեմ չորս-անտիգենային պատվաստանյութ SA4Ag-ին ԱՄՆ-ի սննդի և դեղորայքի վարչությունից շնորհվել է արագ արտադրման (fast track) թույլտվություն։ 2015 թվականին Պֆայզերըը սկսել է SA4Ag պատվաստանյութի 2b փուլի փորձարկումը։ 2017 թվականի փետրվարին հրապարակված 1-ին փուլի արդյունքները ցույց են տվել SA4Ag-ի շատ ամուր և անվտանգ իմունոգենություն։ Պատվաստանյութը ենթարկվել է կլինիկական փորձարկման մինչև 2019 թվականի հունիսը, որի արդյունքները հրապարակվել են 2020 թվականի սեպտեմբերին, որոնք չեն ցույց տվել վիրահատությունից հետո արյան հոսքի հետվիրահատական վարակի զգալի նվազում։

2015-ին Նովարտիս Պատվաստանյութեր և Դիագնոստիկան, Նովարտիսի նախկին ստորաբաժանումը, այժմյան ԳլաքսոՍմիթԿլայնի մաս, հրապարակեց իրենց չորս բաղադրիչ ոսկեգույն ստաֆիլոկոկի պատվաստանյութի՝ 4C-staph-ի խոստումնալից նախակլինիկական արդյունքները։

### Ստանդարտ շտամներ

*S. aureus*-ի մի շարք ստանդարտ շտամներ (այլ անվանմամբ «կուլտուրաներ») օգտագործվում են հետազոտությունների ու լաբորատոր փորձաքննությունների համար, ինչպիսիք են՝

*Staphylococcus aureus-ի ստանդարտ շտամներ*| Անուն | NCTC | ATCC | Ստեղծման տարի | Նշանակություն |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Oxford H | 6571 | 9144 | 1943 | Պենիցիլինի կարողության փորձարկման ստանդարտ շտամ, որով ի սկզբանե սահմանվել է պենիցիլինի միավորը |
| Rosenbach | 12973 | 29213 | 1884 | EUCAST հակամանրէային դիմադրության փորձերի ստանդարտ շտամ |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Masalha M, Borovok I, Schreiber R, Aharonowitz Y, Cohen G (2001 թ․ դեկտեմբեր). «Analysis of transcription of the Staphylococcus aureus aerobic class Ib and anaerobic class III ribonucleotide reductase genes in response to oxygen». *Journal of Bacteriology*. **183** (24): 7260–7272. doi:10.1128/JB.183.24.7260-7272.2001. PMC 95576. PMID 11717286.
2. 1 2 3  Kluytmans J, van Belkum A, Verbrugh H (1997 թ․ հուլիս). «Nasal carriage of Staphylococcus aureus: epidemiology, underlying mechanisms, and associated risks». *Clinical Microbiology Reviews*. **10** (3): 505–520. doi:10.1128/CMR.10.3.505. PMC 172932. PMID 9227864.
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Tong SY, Davis JS, Eichenberger E, Holland TL, Fowler VG (2015 թ․ հուլիս). «Staphylococcus aureus infections: epidemiology, pathophysiology, clinical manifestations, and management». *Clinical Microbiology Reviews*. **28** (3): 603–661. doi:10.1128/CMR.00134-14. PMC 4451395. PMID 26016486.
4. ↑  Cole AM, Tahk S, Oren A, Yoshioka D, Kim YH, Park A, Ganz T (2001 թ․ նոյեմբեր). «Determinants of Staphylococcus aureus nasal carriage». *Clinical and Diagnostic Laboratory Immunology*. **8** (6): 1064–1069. doi:10.1128/CDLI.8.6.1064-1069.2001. PMC 96227. PMID 11687441.
5. ↑  Senok AC, Verstraelen H, Temmerman M, Botta GA (2009 թ․ հոկտեմբեր). «Probiotics for the treatment of bacterial vaginosis». *The Cochrane Database of Systematic Reviews* (4): CD006289. doi:10.1002/14651858.CD006289.pub2. PMID 19821358.
6. ↑  Hoffman B (2012). *Williams gynecology* (2nd ed.). New York: McGraw-Hill Medical. էջ 65. ISBN 978-0071716727.
7. 1 2  «Staphylococcal Infections». *MedlinePlus [Internet]*. Bethesda, MD: National Library of Medicine, US. «Skin infections are the most common. They can look like pimples or boils.»
8. ↑  Bowersox J (1999 թ․ մայիսի 27). «Experimental Staph Vaccine Broadly Protective in Animal Studies». NIH. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ մայիսի 5-ին. Վերցված է 2007 թ․ հուլիսի 28-ին.
9. 1 2  Schlecht LM, Peters BM, Krom BP, Freiberg JA, Hänsch GM, Filler SG, և այլք: (2015 թ․ հունվար). «Systemic Staphylococcus aureus infection mediated by Candida albicans hyphal invasion of mucosal tissue». *Microbiology*. **161** (Pt 1): 168–181. doi:10.1099/mic.0.083485-0. PMC 4274785. PMID 25332378.
10. ↑  Orent W (2006). «A Brief History of Staph». *Proto Magazine*.
11. ↑  Fitzgerald JR, Sturdevant DE, Mackie SM, Gill SR, Musser JM (2001 թ․ հուլիս). «Evolutionary genomics of Staphylococcus aureus: insights into the origin of methicillin-resistant strains and the toxic shock syndrome epidemic». *Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America*. **98** (15): 8821–8826. Bibcode:2001PNAS...98.8821F. doi:10.1073/pnas.161098098. PMC 37519. PMID 11447287.
12. 1 2  Lindsay JA (2010 թ․ փետրվար). «Genomic variation and evolution of Staphylococcus aureus». *International Journal of Medical Microbiology*. **300** (2–3): 98–103. doi:10.1016/j.ijmm.2009.08.013. PMID 19811948.
13. ↑  Fitzgerald JR (2014 թ․ հունվար). «Evolution of Staphylococcus aureus during human colonization and infection». *Infection, Genetics and Evolution*. **21**: 542–547. doi:10.1016/j.meegid.2013.04.020. PMID 23624187.
14. ↑  van Belkum A, Melles DC, Nouwen J, van Leeuwen WB, van Wamel W, Vos MC, և այլք: (2009 թ․ հունվար). «Co-evolutionary aspects of human colonisation and infection by Staphylococcus aureus». *Infection, Genetics and Evolution*. **9** (1): 32–47. doi:10.1016/j.meegid.2008.09.012. PMID 19000784.
15. ↑  Կաղապար:Dictionary.com Կաղապար:Dictionary.com
16. ↑  «staphylococcus – definition of staphylococcus in English from the Oxford dictionary». OxfordDictionaries.com. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ օգոստոսի 18-ին. Վերցված է 2016 թ․ հունվարի 20-ին. «aureus – definition of aureus in English from the Oxford dictionary». OxfordDictionaries.com. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հուլիսի 16-ին. Վերցված է 2016 թ․ հունվարի 20-ին.
17. ↑  «Canadian Centre for Occupational Health and Safety». Վերցված է 2016 թ․ ապրիլի 8-ին.
18. 1 2  Ryan KJ, Ray CG, eds. (2004). *Sherris Medical Microbiology* (4th ed.). McGraw Hill. ISBN 978-0-8385-8529-0.
19. ↑  Varrone JJ, de Mesy Bentley KL, Bello-Irizarry SN, Nishitani K, Mack S, Hunter JG, և այլք: (2014 թ․ հոկտեմբեր). «Passive immunization with anti-glucosaminidase monoclonal antibodies protects mice from implant-associated osteomyelitis by mediating opsonophagocytosis of Staphylococcus aureus megaclusters». *Journal of Orthopaedic Research*. **32** (10): 1389–1396. doi:10.1002/jor.22672. PMC 4234088. PMID 24992290.
20. ↑  PreTest, Surgery, 12th ed. p.88
21. ↑  Matthews KR, Roberson J, Gillespie BE, Luther DA, Oliver SP (1997 թ․ հունիս). «Identification and Differentiation of Coagulase-Negative Staphylococcus aureus by Polymerase Chain Reaction». *Journal of Food Protection*. **60** (6): 686–688. doi:10.4315/0362-028X-60.6.686. PMID 31195568.
22. ↑  Morikawa K, Takemura AJ, Inose Y, Tsai M, Nguyen TL, Ohta T, Msadek T (2012). «Expression of a cryptic secondary sigma factor gene unveils natural competence for DNA transformation in Staphylococcus aureus». *PLOS Pathogens*. **8** (11): e1003003. doi:10.1371/journal.ppat.1003003. PMC 3486894. PMID 23133387.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ չպիտակված ազատ DOI (link)
23. ↑  Fagerlund A, Granum PE, Håvarstein LS (2014 թ․ նոյեմբեր). «Staphylococcus aureus competence genes: mapping of the SigH, ComK1 and ComK2 regulons by transcriptome sequencing». *Molecular Microbiology*. **94** (3): 557–579. doi:10.1111/mmi.12767. PMID 25155269. S2CID 1568023.
24. 1 2  Schenck LP, Surette MG, Bowdish DM (2016 թ․ նոյեմբեր). «Composition and immunological significance of the upper respiratory tract microbiota». *FEBS Letters*. **590** (21): 3705–3720. doi:10.1002/1873-3468.12455. PMC 7164007. PMID 27730630.
25. ↑  Wollina U (2017). «Microbiome in atopic dermatitis». *Clinical, Cosmetic and Investigational Dermatology*. **10**: 51–56. doi:10.2147/CCID.S130013. PMC 5327846. PMID 28260936.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ չպիտակված ազատ DOI (link)
26. ↑  Otto M (2010 թ․ ապրիլ). «Staphylococcus colonization of the skin and antimicrobial peptides». *Expert Review of Dermatology*. **5** (2): 183–195. doi:10.1586/edm.10.6. PMC 2867359. PMID 20473345.
27. ↑  Kuehnert MJ, Hill HA, Kupronis BA, Tokars JI, Solomon SL, Jernigan DB (2005 թ․ հունիս). «Methicillin-resistant-Staphylococcus aureus hospitalizations, United States». *Emerging Infectious Diseases*. **11** (6): 868–872. doi:10.3201/eid1106.040831. PMC 3367609. PMID 15963281.
28. ↑  Kavanaugh JS, Horswill AR (2016 թ․ հունիս). «Impact of Environmental Cues on Staphylococcal Quorum Sensing and Biofilm Development». *The Journal of Biological Chemistry* (Review). **291** (24): 12556–12564. doi:10.1074/jbc.R116.722710. PMC 4933443. PMID 27129223.
29. ↑  «Staphylococcus aureus in Healthcare Settings | HAI». *CDC*. Վերցված է 2017 թ․ ապրիլի 19-ին.
30. 1 2  Monnot GC, Wegrecki M, Cheng TY, Chen YL, Sallee BN, Chakravarthy R, Karantza IM, Tin SY, Khaleel AE, Monga I, Uwakwe LN, Tillman A, Cheng B, Youssef S, Ng SW, Shahine A, Garcia-Vilas JA, Uhlemann AC, Bordone LA, Han A, Rohde CH, Ogg G, Moody DB, Rossjohn J, de Jong A (2023 թ․ հունվար). «Staphylococcal phosphatidylglycerol antigens activate human T cells via CD1a». *Nature Immunology*. **24** (1): 110–122. doi:10.1038/s41590-022-01375-z. PMID 35265979. S2CID 255039948.
31. ↑  Curran JP, Al-Salihi FL (1980 թ․ օգոստոս). «Neonatal staphylococcal scalded skin syndrome: massive outbreak due to an unusual phage type». *Pediatrics*. **66** (2): 285–290. doi:10.1542/peds.66.2.285. PMID 6447271. S2CID 21783186.
32. ↑  American Academy of Dermatology (2013 թ․ փետրվար), «Five Things Physicians and Patients Should Question», *Choosing Wisely: an initiative of the ABIM Foundation*, American Academy of Dermatology, Վերցված է 2013 թ․ դեկտեմբերի 5-ին
33. ↑  George SM, Karanovic S, Harrison DA, Rani A, Birnie AJ, Bath-Hextall FJ, և այլք: (2019 թ․ հոկտեմբեր). «Interventions to reduce Staphylococcus aureus in the management of eczema». *The Cochrane Database of Systematic Reviews*. **2019** (10). doi:10.1002/14651858.CD003871.pub3. PMC 6818407. PMID 31684694.
34. ↑  Hon KL, Wang SS, Lee KK, Lee VW, Leung TF, Ip M (2012 թ․ հուլիս). «Combined antibiotic/corticosteroid cream in the empirical treatment of moderate to severe eczema: friend or foe?». *Journal of Drugs in Dermatology*. **11** (7): 861–864. PMID 22777230.
35. ↑  Kobayashi T, Glatz M, Horiuchi K, Kawasaki H, Akiyama H, Kaplan DH, և այլք: (2015 թ․ ապրիլ). «Dysbiosis and Staphylococcus aureus Colonization Drives Inflammation in Atopic Dermatitis». *Immunity*. **42** (4): 756–766. doi:10.1016/j.immuni.2015.03.014. PMC 4407815. PMID 25902485.
36. ↑  Nakatsuji T, Chen TH, Two AM, Chun KA, Narala S, Geha RS, և այլք: (2016 թ․ նոյեմբեր). «Staphylococcus aureus Exploits Epidermal Barrier Defects in Atopic Dermatitis to Trigger Cytokine Expression». *The Journal of Investigative Dermatology*. **136** (11): 2192–2200. doi:10.1016/j.jid.2016.05.127. PMC 5103312. PMID 27381887.
37. ↑  «Staphylococcal Food Poisoning». *cdc.gov*. hhs.gov. 2016 թ․ հոկտեմբերի 4. Վերցված է 2016 թ․ հոկտեմբերի 23-ին.
38. ↑  "Staphylococcus." Foodsafety.gov, U.S. Department of Health and Human Services, .
39. ↑  "Staphylococcal Food Poisoning." Food Safety, Centers for Disease Control and Prevention, 4 October 2016, .
40. ↑  Woodson J. «Centers for disease control and prevention». *Food Safety*. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ փետրվարի 8-ին. Վերցված է 2017 թ․ հոկտեմբերի 24-ին.
41. 1 2 3 4  Rasmussen RV, Fowler VG, Skov R, Bruun NE (2011 թ․ հունվար). «Future challenges and treatment of Staphylococcus aureus bacteremia with emphasis on MRSA». *Future Microbiology*. **6** (1): 43–56. doi:10.2217/fmb.10.155. PMC 3031962. PMID 21162635.
42. ↑  Latha T, Anil B, Manjunatha H, Chiranjay M, Elsa D, Baby N, Anice G. MRSA: the leading pathogen of orthopedic infection in a tertiary care hospital, South India. African health sciences. 2019 Apr 16;19(1):1393-401.
43. ↑  Zago CE, Silva S, Sanitá PV, Barbugli PA, Dias CM, Lordello VB, Vergani CE (2015). «Dynamics of biofilm formation and the interaction between Candida albicans and methicillin-susceptible (MSSA) and -resistant Staphylococcus aureus (MRSA)». *PLOS ONE*. **10** (4): e0123206. Bibcode:2015PLoSO..1023206Z. doi:10.1371/journal.pone.0123206. PMC 4395328. PMID 25875834.
44. 1 2  Nandakumar V, Chittaranjan S, Kurian VM, Doble M (2013). «Characteristics of bacterial biofilm associated with implant material in clinical practice». *Polymer Journal*. **45** (2): 137–152. doi:10.1038/pj.2012.130.
45. 1 2 3 4 5 6 7  Archer NK, Mazaitis MJ, Costerton JW, Leid JG, Powers ME, Shirtliff ME (2011 թ․ սեպտեմբերի 1). «Staphylococcus aureus biofilms: properties, regulation, and roles in human disease». *Virulence*. **2** (5): 445–459. doi:10.4161/viru.2.5.17724. PMC 3322633. PMID 21921685.
46. ↑  Chung PY, Toh YS (2014 թ․ ապրիլ). «Anti-biofilm agents: recent breakthrough against multi-drug resistant Staphylococcus aureus». *Pathogens and Disease*. **70** (3): 231–239. doi:10.1111/2049-632x.12141. PMID 24453168.
47. ↑  Hogan S, Zapotoczna M, Stevens NT, Humphreys H, O'Gara JP, O'Neill E (2017 թ․ հունիս). «Potential use of targeted enzymatic agents in the treatment of Staphylococcus aureus biofilm-related infections». *The Journal of Hospital Infection*. **96** (2): 177–182. doi:10.1016/j.jhin.2017.02.008. PMID 28351512.
48. 1 2  Boost MV, O'Donoghue MM, James A (2008 թ․ հուլիս). «Prevalence of Staphylococcus aureus carriage among dogs and their owners». *Epidemiology and Infection*. **136** (7): 953–964. doi:10.1017/S0950268807009326. PMC 2870875. PMID 17678561.
49. ↑  Hanselman BA, Kruth SA, Rousseau J, Weese JS (2009 թ․ սեպտեմբեր). «Coagulase positive staphylococcal colonization of humans and their household pets». *The Canadian Veterinary Journal*. **50** (9): 954–958. PMC 2726022. PMID 19949556.
50. ↑  Burton S, Reid-Smith R, McClure JT, Weese JS (2008 թ․ օգոստոս). «Staphylococcus aureus colonization in healthy horses in Atlantic Canada». *The Canadian Veterinary Journal*. **49** (8): 797–799. PMC 2465786. PMID 18978975.
51. ↑  «Staphylococcosis, Staphylococcal Arthritis, Bumble Foot». The Poultry Site. Վերցված է 2013 թ․ հոկտեմբերի 22-ին.
52. ↑  Boost MV, O'Donoghue MM, James A (2008 թ․ հուլիս). «Prevalence of Staphylococcus aureus carriage among dogs and their owners». *Epidemiology and Infection*. **136** (7): 953–964. doi:10.1017/s0950268807009326. hdl:10397/7558. PMC 2870875. PMID 17678561.
53. ↑  Cenci-Goga BT, Karama M, Rossitto PV, Morgante RA, Cullor JS (2003 թ․ սեպտեմբեր). «Enterotoxin production by Staphylococcus aureus isolated from mastitic cows». *Journal of Food Protection*. **66** (9): 1693–1696. doi:10.4315/0362-028X-66.9.1693. PMID 14503727.
54. ↑  Cheung GY, Bae JS, Otto M (2021 թ․ դեկտեմբեր). «Pathogenicity and virulence of *Staphylococcus aureus*». *Virulence*. **12** (1): 547–569. doi:10.1080/21505594.2021.1878688. PMC 7872022. PMID 33522395.
55. ↑  Berends ET, Horswill AR, Haste NM, Monestier M, Nizet V, von Köckritz-Blickwede M (2010). «Nuclease expression by Staphylococcus aureus facilitates escape from neutrophil extracellular traps». *Journal of Innate Immunity* (english). **2** (6): 576–586. doi:10.1159/000319909. PMC 2982853. PMID 20829609.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
56. ↑  Monteith AJ, Miller JM, Maxwell CN, Chazin WJ, Skaar EP (2021 թ․ սեպտեմբեր). «Neutrophil extracellular traps enhance macrophage killing of bacterial pathogens». *Science Advances* (անգլերեն). **7** (37): eabj2101. Bibcode:2021SciA....7J2101M. doi:10.1126/sciadv.abj2101. PMC 8442908. PMID 34516771.
57. ↑  Medical Laboratory Manual For Tropical Countries vol two
58. ↑  Dinges MM, Orwin PM, Schlievert PM (2000 թ․ հունվար). «Exotoxins of Staphylococcus aureus». *Clinical Microbiology Reviews*. **13** (1): 16–34, table of contents. doi:10.1128/cmr.13.1.16. PMC 88931. PMID 10627489.
59. ↑  Etter D, Schelin J, Schuppler M, Johler S (2020 թ․ սեպտեմբեր). «Staphylococcal Enterotoxin C-An Update on SEC Variants, Their Structure and Properties, and Their Role in Foodborne Intoxications». *Toxins*. **12** (9): 584. doi:10.3390/toxins12090584. PMC 7551944. PMID 32927913.
60. ↑  Jarraud S, Peyrat MA, Lim A, Tristan A, Bes M, Mougel C, և այլք: (2001 թ․ հունվար). «egc, a highly prevalent operon of enterotoxin gene, forms a putative nursery of superantigens in Staphylococcus aureus». *Journal of Immunology*. **166** (1): 669–677. doi:10.4049/jimmunol.166.1.669. PMID 11123352.
61. 1 2  Becker K, Friedrich AW, Lubritz G, Weilert M, Peters G, Von Eiff C (2003 թ․ ապրիլ). «Prevalence of genes encoding pyrogenic toxin superantigens and exfoliative toxins among strains of Staphylococcus aureus isolated from blood and nasal specimens». *Journal of Clinical Microbiology*. **41** (4): 1434–1439. doi:10.1128/jcm.41.4.1434-1439.2003. PMC 153929. PMID 12682126.
62. ↑  Lina G, Piémont Y, Godail-Gamot F, Bes M, Peter MO, Gauduchon V, և այլք: (1999 թ․ նոյեմբեր). «Involvement of Panton-Valentine leukocidin-producing Staphylococcus aureus in primary skin infections and pneumonia». *Clinical Infectious Diseases*. **29** (5): 1128–1132. doi:10.1086/313461. PMID 10524952.
63. ↑  Gillet Y, Issartel B, Vanhems P, Fournet JC, Lina G, Bes M, և այլք: (2002 թ․ մարտ). «Association between Staphylococcus aureus strains carrying gene for Panton-Valentine leukocidin and highly lethal necrotising pneumonia in young immunocompetent patients». *Lancet*. **359** (9308): 753–759. doi:10.1016/S0140-6736(02)07877-7. PMID 11888586. S2CID 20400336. As PDF Արխիվացված 14 Հուլիս 2014 Wayback Machine
64. 1 2  Bowman L, Palmer T (2021 թ․ հոկտեմբեր). «The Type VII Secretion System of *Staphylococcus*». *Annual Review of Microbiology*. **75** (1): 471–494. doi:10.1146/annurev-micro-012721-123600. PMID 34343022. S2CID 236915377.
65. 1 2 3  Cao Z, Casabona MG, Kneuper H, Chalmers JD, Palmer T (2016 թ․ հոկտեմբեր). «The type VII secretion system of Staphylococcus aureus secretes a nuclease toxin that targets competitor bacteria». *Nature Microbiology*. **2** (1): 16183. doi:10.1038/nmicrobiol.2016.183. PMC 5325307. PMID 27723728.
66. 1 2  Ulhuq FR, Gomes MC, Duggan GM, Guo M, Mendonca C, Buchanan G, և այլք: (2020 թ․ օգոստոս). «A membrane-depolarizing toxin substrate of the *Staphylococcus aureus* type VII secretion system mediates intraspecies competition». *Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America*. **117** (34): 20836–20847. doi:10.1073/pnas.2006110117. PMC 7456083. PMID 32769205.
67. ↑  Burts ML, Williams WA, DeBord K, Missiakas DM (2005 թ․ հունվար). «EsxA and EsxB are secreted by an ESAT-6-like system that is required for the pathogenesis of Staphylococcus aureus infections». *Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America*. **102** (4): 1169–1174. Bibcode:2005PNAS..102.1169B. doi:10.1073/pnas.0405620102. PMC 545836. PMID 15657139.
68. ↑  Dai Y, Wang Y, Liu Q, Gao Q, Lu H, Meng H, և այլք: (2017 թ․ մայիսի 5). «A Novel ESAT-6 Secretion System-Secreted Protein EsxX of Community-Associated *Staphylococcus aureus* Lineage ST398 Contributes to Immune Evasion and Virulence». *Frontiers in Microbiology*. **8**: 819. doi:10.3389/fmicb.2017.00819. PMC 5418362. PMID 28529509.
69. ↑  Kim S, Reyes D, Beaume M, Francois P, Cheung A (2014 թ․ հոկտեմբեր). «Contribution of teg49 small RNA in the 5' upstream transcriptional region of sarA to virulence in Staphylococcus aureus». *Infection and Immunity*. **82** (10): 4369–4379. doi:10.1128/iai.02002-14. PMC 4187880. PMID 25092913.
70. ↑  Chevalier C, Boisset S, Romilly C, Masquida B, Fechter P, Geissmann T, և այլք: (2010 թ․ մարտ). «Staphylococcus aureus RNAIII binds to two distant regions of coa mRNA to arrest translation and promote mRNA degradation». *PLOS Pathogens*. **6** (3): e1000809. doi:10.1371/journal.ppat.1000809. PMC 2837412. PMID 20300607.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ չպիտակված ազատ DOI (link)
71. ↑  Chabelskaya S, Gaillot O, Felden B (2010 թ․ հունիս). «A Staphylococcus aureus small RNA is required for bacterial virulence and regulates the expression of an immune-evasion molecule». *PLOS Pathogens*. **6** (6): e1000927. doi:10.1371/journal.ppat.1000927. PMC 2880579. PMID 20532214.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ չպիտակված ազատ DOI (link)
72. ↑  Le Pabic H, Germain-Amiot N, Bordeau V, Felden B (2015 թ․ հոկտեմբեր). «A bacterial regulatory RNA attenuates virulence, spread and human host cell phagocytosis». *Nucleic Acids Research*. **43** (19): 9232–9248. doi:10.1093/nar/gkv783. PMC 4627067. PMID 26240382.
73. ↑  Mauro T, Rouillon A, Felden B (2016 թ․ դեկտեմբեր). «Insights into the regulation of small RNA expression: SarA represses the expression of two sRNAs in Staphylococcus aureus». *Nucleic Acids Research*. **44** (21): 10186–10200. doi:10.1093/nar/gkw777. PMC 5137438. PMID 27596601.
74. ↑  Bohn C, Rigoulay C, Chabelskaya S, Sharma CM, Marchais A, Skorski P, և այլք: (2010 թ․ հոկտեմբեր). «Experimental discovery of small RNAs in Staphylococcus aureus reveals a riboregulator of central metabolism». *Nucleic Acids Research*. **38** (19): 6620–6636. doi:10.1093/nar/gkq462. PMC 2965222. PMID 20511587.
75. ↑  Sayed N, Jousselin A, Felden B (2011 թ․ դեկտեմբեր). «A cis-antisense RNA acts in trans in Staphylococcus aureus to control translation of a human cytolytic peptide» (PDF). *Nature Structural & Molecular Biology*. **19** (1): 105–112. doi:10.1038/nsmb.2193. PMID 22198463. S2CID 8217681.
76. ↑  Morrison JM, Miller EW, Benson MA, Alonzo F, Yoong P, Torres VJ, և այլք: (2012 թ․ հունիս). «Characterization of SSR42, a novel virulence factor regulatory RNA that contributes to the pathogenesis of a Staphylococcus aureus USA300 representative». *Journal of Bacteriology*. **194** (11): 2924–2938. doi:10.1128/JB.06708-11. PMC 3370614. PMID 22493015.
77. ↑  Xue T, Zhang X, Sun H, Sun B (2014 թ․ փետրվար). «ArtR, a novel sRNA of Staphylococcus aureus, regulates α-toxin expression by targeting the 5' UTR of sarT mRNA». *Medical Microbiology and Immunology*. **203** (1): 1–12. doi:10.1007/s00430-013-0307-0. PMID 23955428. S2CID 18371872.
78. ↑  Kim S, Reyes D, Beaume M, Francois P, Cheung A (2014 թ․ հոկտեմբեր). «Contribution of teg49 small RNA in the 5' upstream transcriptional region of sarA to virulence in Staphylococcus aureus». *Infection and Immunity*. **82** (10): 4369–4379. doi:10.1128/IAI.02002-14. PMC 4187880. PMID 25092913.
79. 1 2  Ha KP, Clarke RS, Kim GL, Brittan JL, Rowley JE, Mavridou DAI, Parker D, Clarke TB, Nobbs AH, Edwards AM. Staphylococcal DNA Repair Is Required for Infection. mBio. 2020 Nov 17;11(6):e02288-20. doi: 10.1128/mBio.02288-20. PMID 33203752; PMCID: PMC7683395
80. ↑  Ruiz de los Mozos I, Vergara-Irigaray M, Segura V, Villanueva M, Bitarte N, Saramago M, և այլք: (2013). «Base pairing interaction between 5'- and 3'-UTRs controls icaR mRNA translation in Staphylococcus aureus». *PLOS Genetics*. **9** (12): e1004001. doi:10.1371/journal.pgen.1004001. PMC 3868564. PMID 24367275.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ չպիտակված ազատ DOI (link)
81. ↑  Arciola CR, Campoccia D, Speziale P, Montanaro L, Costerton JW (2012 թ․ սեպտեմբեր). «Biofilm formation in Staphylococcus implant infections. A review of molecular mechanisms and implications for biofilm-resistant materials». *Biomaterials*. **33** (26): 5967–5982. doi:10.1016/j.biomaterials.2012.05.031. PMID 22695065.
82. 1 2  Vidyasagar, A. (2016). What Are Biofilms? *Live Science.*
83. ↑  de la Fuente-Núñez C, Reffuveille F, Fernández L, Hancock RE (2013 թ․ հոկտեմբեր). «Bacterial biofilm development as a multicellular adaptation: antibiotic resistance and new therapeutic strategies». *Current Opinion in Microbiology*. **16** (5): 580–589. doi:10.1016/j.mib.2013.06.013. PMID 23880136.
84. ↑  Nassar R, Hachim M, Nassar M, Kaklamanos EG, Jamal M, Williams D, Senok A (2021). «Microbial Metabolic Genes Crucial for *S. aureus* Biofilms: An Insight From Re-analysis of Publicly Available Microarray Datasets». *Frontiers in Microbiology* (English). **11**: 607002. doi:10.3389/fmicb.2020.607002. PMC 7876462. PMID 33584569.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
85. ↑  Schneewind O, Fowler A, Faull KF (1995 թ․ ապրիլ). «Structure of the cell wall anchor of surface proteins in Staphylococcus aureus». *Science*. **268** (5207): 103–106. Bibcode:1995Sci...268..103S. doi:10.1126/science.7701329. PMID 7701329.
86. ↑  Patel AH, Nowlan P, Weavers ED, Foster T (1987 թ․ դեկտեմբեր). «Virulence of protein A-deficient and alpha-toxin-deficient mutants of Staphylococcus aureus isolated by allele replacement». *Infection and Immunity*. **55** (12): 3103–3110. doi:10.1128/IAI.55.12.3103-3110.1987. PMC 260034. PMID 3679545.
87. ↑  Zhu J, Lu C, Standland M, Lai E, Moreno GN, Umeda A, և այլք: (2008 թ․ փետրվար). «Single mutation on the surface of Staphylococcus aureus Sortase A can disrupt its dimerization». *Biochemistry*. **47** (6): 1667–1674. doi:10.1021/bi7014597. PMID 18193895.
88. 1 2  Clauditz A, Resch A, Wieland KP, Peschel A, Götz F (2006 թ․ օգոստոս). «Staphyloxanthin plays a role in the fitness of Staphylococcus aureus and its ability to cope with oxidative stress». *Infection and Immunity*. **74** (8): 4950–4953. doi:10.1128/IAI.00204-06. PMC 1539600. PMID 16861688.
89. 1 2  Liu GY, Essex A, Buchanan JT, Datta V, Hoffman HM, Bastian JF, և այլք: (2005 թ․ հուլիս). «Staphylococcus aureus golden pigment impairs neutrophil killing and promotes virulence through its antioxidant activity». *The Journal of Experimental Medicine*. **202** (2): 209–215. doi:10.1084/jem.20050846. PMC 2213009. PMID 16009720.
90. ↑  Liu CI, Liu GY, Song Y, Yin F, Hensler ME, Jeng WY, և այլք: (2008 թ․ մարտ). «A cholesterol biosynthesis inhibitor blocks Staphylococcus aureus virulence». *Science*. **319** (5868): 1391–1394. Bibcode:2008Sci...319.1391L. doi:10.1126/science.1153018. PMC 2747771. PMID 18276850.
91. ↑  Shields, Patricia; Tsang, Anne Y. (2006 թ․ հոկտեմբերի 9). «Mannitol Salt Agar Plates Protocols». *www.asmscience.org* (անգլերեն). Վերցված է 2020 թ․ դեկտեմբերի 31-ին.
92. ↑  «Mannitol Salt Agar (MSA) | Culture Media». *Microbe Notes* (ամերիկյան անգլերեն). 2020 թ․ հունվարի 14. Վերցված է 2020 թ․ դեկտեմբերի 31-ին.
93. ↑  Saint-Martin M, Charest G, Desranleau JM (1951 թ․ սեպտեմբեր). «Bacteriophage typing in investigations of staphylococcal food-poisoning outbreaks». *Canadian Journal of Public Health*. **42** (9): 351–358. JSTOR 41980177. PMID 14879282.
94. ↑  Francois P, Schrenzel J (2008). «Rapid Diagnosis and Typing of *Staphylococcus aureus*». *Staphylococcus: Molecular Genetics*. Caister Academic Press. ISBN 978-1-904455-29-5.
95. ↑  Mackay IM, ed. (2007). *Real-Time PCR in Microbiology: From Diagnosis to Characterization*. Caister Academic Press. ISBN 978-1-904455-18-9.
96. 1 2 3  Deurenberg RH, Stobberingh EE (2008 թ․ դեկտեմբեր). «The evolution of Staphylococcus aureus». *Infection, Genetics and Evolution*. **8** (6): 747–763. doi:10.1016/j.meegid.2008.07.007. PMID 18718557.
97. ↑  Aires de Sousa M, Conceição T, Simas C, de Lencastre H (2005 թ․ հոկտեմբեր). «Comparison of genetic backgrounds of methicillin-resistant and -susceptible Staphylococcus aureus isolates from Portuguese hospitals and the community». *Journal of Clinical Microbiology*. **43** (10): 5150–5157. doi:10.1128/JCM.43.10.5150-5157.2005. PMC 1248511. PMID 16207977.
98. 1 2 3  Kim J (2009). «Understanding the Evolution of Methicillin-Resistant Staphylococcus aureus». *Clinical Microbiology Newsletter*. **31** (3): 17–23. doi:10.1016/j.clinmicnews.2009.01.002.
99. ↑  Korzeniowski O, Sande MA (1982 թ․ հոկտեմբեր). «Combination antimicrobial therapy for Staphylococcus aureus endocarditis in patients addicted to parenteral drugs and in nonaddicts: A prospective study». *Annals of Internal Medicine*. **97** (4): 496–503. doi:10.7326/0003-4819-97-4-496. PMID 6751182.
100. ↑  Bayer AS, Bolger AF, Taubert KA, Wilson W, Steckelberg J, Karchmer AW, և այլք: (1998). «Diagnosis and management of infective endocarditis and its complications». *Circulation*. **98** (25): 2936–2948. doi:10.1161/01.CIR.98.25.2936. PMID 9860802.
101. ↑  Cosgrove SE, Vigliani GA, Fowler VG, Abrutyn E, Corey GR, Levine DP, և այլք: (2009 թ․ մարտ). «Initial low-dose gentamicin for Staphylococcus aureus bacteremia and endocarditis is nephrotoxic». *Clinical Infectious Diseases*. **48** (6): 713–721. doi:10.1086/597031. PMID 19207079.
102. ↑  Thwaites GE, Scarborough M, Szubert A, Nsutebu E, Tilley R, Greig J, և այլք: (2018 թ․ փետրվար). «Adjunctive rifampicin for Staphylococcus aureus bacteraemia (ARREST): a multicentre, randomised, double-blind, placebo-controlled trial». *Lancet*. **391** (10121): 668–678. doi:10.1016/S0140-6736(17)32456-X. PMC 5820409. PMID 29249276.
103. ↑  Chambers HF (2001). «The changing epidemiology of Staphylococcus aureus?». *Emerging Infectious Diseases*. **7** (2): 178–182. doi:10.3201/eid0702.010204. PMC 2631711. PMID 11294701.
104. ↑  Bonomo RA, Van Zile PS, Li Q, Shermock KM, McCormick WG, Kohut B (2007 թ․ հոկտեմբեր). «Topical triple-antibiotic ointment as a novel therapeutic choice in wound management and infection prevention: a practical perspective». *Expert Review of Anti-Infective Therapy*. **5** (5): 773–782. doi:10.1586/14787210.5.5.773. PMID 17914912. S2CID 31594289.
105. ↑  Murray, Christopher JL; և այլք: (2022 թ․ փետրվար). «Global burden of bacterial antimicrobial resistance in 2019: a systematic analysis». *Lancet* (English). **399** (10325): 629–655. doi:10.1016/S0140-6736(21)02724-0. PMC 8841637. PMID 35065702.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
106. ↑  Jamrozy D, Coll F, Mather AE, Harris SR, Harrison EM, MacGowan A, և այլք: (2017 թ․ սեպտեմբեր). «Evolution of mobile genetic element composition in an epidemic methicillin-resistant Staphylococcus aureus: temporal changes correlated with frequent loss and gain events». *BMC Genomics*. **18** (1): 684. doi:10.1186/s12864-017-4065-z. PMC 5584012. PMID 28870171.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ չպիտակված ազատ DOI (link)
107. ↑  Pozzi C, Waters EM, Rudkin JK, Schaeffer CR, Lohan AJ, Tong P, և այլք: (2012 թ․ ապրիլի 5). Sullam PM (ed.). «Methicillin resistance alters the biofilm phenotype and attenuates virulence in Staphylococcus aureus device-associated infections». *PLOS Pathogens*. **8** (4): e1002626. doi:10.1371/journal.ppat.1002626. PMC 3320603. PMID 22496652.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ չպիտակված ազատ DOI (link)
108. ↑  Carter AP, Clemons WM, Brodersen DE, Morgan-Warren RJ, Wimberly BT, Ramakrishnan V (2000 թ․ սեպտեմբեր). «Functional insights from the structure of the 30S ribosomal subunit and its interactions with antibiotics». *Nature*. **407** (6802): 340–348. Bibcode:2000Natur.407..340C. doi:10.1038/35030019. PMID 11014183. S2CID 4408938.
109. ↑  Sakon J, Liao HH, Kanikula AM, Benning MM, Rayment I, Holden HM (1993 թ․ նոյեմբեր). «Molecular structure of kanamycin nucleotidyltransferase determined to 3.0-A resolution». *Biochemistry*. **32** (45): 11977–11984. doi:10.1021/bi00096a006. PMID 8218273.
110. ↑  Arthur M, Courvalin P (1993 թ․ օգոստոս). «Genetics and mechanisms of glycopeptide resistance in enterococci». *Antimicrobial Agents and Chemotherapy*. ASM. **37** (8): 1563–1571. doi:10.1128/AAC.37.8.1563. PMC 188020. PMID 8215264.
111. ↑  Rolinson GN, Stevens S, Batchelor FR, Wood JC, Chain EB (1960 թ․ սեպտեմբեր). «Bacteriological studies on a new penicillin-BRL. 1241». *Lancet*. **2** (7150): 564–567. doi:10.1136/bmj.1.5219.124-a. PMC 1952878. PMID 14438510.
112. ↑  Johnson AP, Aucken HM, Cavendish S, Ganner M, Wale MC, Warner M, և այլք: (2001 թ․ հուլիս). «Dominance of EMRSA-15 and -16 among MRSA causing nosocomial bacteraemia in the UK: analysis of isolates from the European Antimicrobial Resistance Surveillance System (EARSS)». *The Journal of Antimicrobial Chemotherapy*. **48** (1): 143–144. doi:10.1093/jac/48.1.143. PMID 11418528.
113. ↑  Chen CJ, Huang YC (2018 թ․ օգոստոս). «Emergence of livestock-associated methicillin-resistant Staphylococcus aureus: Should it be a concern?». *Journal of the Formosan Medical Association = Taiwan Yi Zhi*. **117** (8): 658–661. doi:10.1016/j.jfma.2018.04.004. PMID 29754805. S2CID 21659477.
114. ↑  Hiramatsu K, Hanaki H, Ino T, Yabuta K, Oguri T, Tenover FC (1997 թ․ հուլիս). «Methicillin-resistant Staphylococcus aureus clinical strain with reduced vancomycin susceptibility». *The Journal of Antimicrobial Chemotherapy*. **40** (1): 135–136. doi:10.1093/jac/40.1.135. PMID 9249217.
115. ↑  Chang S, Sievert DM, Hageman JC, Boulton ML, Tenover FC, Downes FP, և այլք: (2003 թ․ ապրիլ). «Infection with vancomycin-resistant Staphylococcus aureus containing the vanA resistance gene». *The New England Journal of Medicine*. **348** (14): 1342–1347. doi:10.1056/NEJMoa025025. PMID 12672861.
116. ↑  Sengupta M, Jain V, Wilkinson BJ, Jayaswal RK (2012 թ․ հունիս). «Chromatin immunoprecipitation identifies genes under direct VraSR regulation in Staphylococcus aureus». *Canadian Journal of Microbiology*. **58** (6): 703–708. doi:10.1139/w2012-043. PMID 22571705.
117. ↑  Holasová, Kateřina; Křížkovská, Bára; Hoang, Lan; Dobiasová, Simona; Lipov, Jan; Macek, Tomáš; Křen, Vladimír; Valentová, Kateřina; Ruml, Tomáš; Viktorová, Jitka (2022 թ․ մայիսի 1). «Flavonolignans from silymarin modulate antibiotic resistance and virulence in Staphylococcus aureus». *Biomedicine & Pharmacotherapy* (անգլերեն). **149**: 112806. doi:10.1016/j.biopha.2022.112806. ISSN 0753-3322.
118. ↑  «General Information: Community acquired MRSA». CDC. 2016 թ․ մարտի 25.
119. ↑  Latha T, Anil Bhat, Manjunatha Hande, Chiranjay Mukhopadyay, Elsa Sanatombi Devi, Baby Nayak. Methicillin-resistant staphylococcus aureus carriage among health-care professionals of a tertiary care hospital. Asian J Pharm Clin Res. 2018;11(3):346-9.
120. ↑  Mello DD, Latha T, Alva J, Barnini Banarjee VK. Methicillin Resistant Staphylococcus Aureus (MRSA) Infection: Knowledge, Preventive Practices and Colonisation among Healthcare Professionals of Surgical Units. Indian Journal of Public Health Research & Development. 2019 Dec;10(12):587-91.
121. ↑  Campos A, Arias A, Betancor L, Rodríguez C, Hernández AM, López Aguado D, Sierra A (1998 թ․ հուլիս). «Study of common aerobic flora of human cerumen». *The Journal of Laryngology and Otology*. **112** (7): 613–616. doi:10.1017/s002221510014126x. PMID 9775288. S2CID 29362695.
122. ↑  Quinn GA, Cole AM (2007 թ․ սեպտեմբեր). «Suppression of innate immunity by a nasal carriage strain of Staphylococcus aureus increases its colonization on nasal epithelium». *Immunology*. **122** (1): 80–89. doi:10.1111/j.1365-2567.2007.02615.x. PMC 2265977. PMID 17472720.
123. ↑  Wertheim HF, Melles DC, Vos MC, van Leeuwen W, van Belkum A, Verbrugh HA, Nouwen JL (2005 թ․ դեկտեմբեր). «The role of nasal carriage in Staphylococcus aureus infections». *The Lancet. Infectious Diseases*. **5** (12): 751–762. doi:10.1016/S1473-3099(05)70295-4. PMID 16310147.
124. ↑  Sing A, Tuschak C, Hörmansdorfer S (2008 թ․ մարտ). «Methicillin-resistant Staphylococcus aureus in a family and its pet cat». *The New England Journal of Medicine*. **358** (11): 1200–1201. doi:10.1056/NEJMc0706805. PMID 18337614.
125. ↑  Munir MT, Pailhories H, Eveillard M, Irle M, Aviat F, Federighi M, Belloncle C (2020 թ․ օգոստոս). «Experimental Parameters Influence the Observed Antimicrobial Response of Oak Wood (*Quercus petraea*)». *Antibiotics*. **9** (9): 535. doi:10.3390/antibiotics9090535. PMC 7558063. PMID 32847132.
126. ↑  Neely AN, Maley MP (2000 թ․ փետրվար). «Survival of enterococci and staphylococci on hospital fabrics and plastic». *Journal of Clinical Microbiology*. **38** (2): 724–726. doi:10.1128/JCM.38.2.724-726.2000. PMC 86187. PMID 10655374.
127. ↑  Cook HA, Furuya EY, Larson E, Vasquez G, Lowy FD (2007 թ․ փետրվար). «Heterosexual transmission of community-associated methicillin-resistant Staphylococcus aureus». *Clinical Infectious Diseases*. **44** (3): 410–413. doi:10.1086/510681. PMID 17205449.
128. ↑  Shafiei Y, Razavilar V, Javadi A (2011). «Thermal Death Time of *Staphylococcus Aureus* (PTCC=29213) and *Staphylococcus Epidermidis* (PTCC=1435) in Distilled Water» (PDF). *Australian Journal of Basic and Applied Sciences*. **5** (11): 1551–4. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2015 թ․ հուլիսի 2-ին.
129. ↑  Wu X, Su YC (2014 թ․ օգոստոս). «Effects of frozen storage on survival of Staphylococcus aureus and enterotoxin production in precooked tuna meat». *Journal of Food Science*. **79** (8): M1554–M1559. doi:10.1111/1750-3841.12530. PMID 25039601.
130. ↑  Bolton KJ, Dodd CE, Mead GC, Waites WM (1988). «Chlorine resistance of strains of Staphylococcus aureus isolated from poultry processing plants». *Letters in Applied Microbiology*. **6** (2): 31–34. doi:10.1111/j.1472-765X.1988.tb01208.x. S2CID 84137649.
131. ↑  Mead GC, Adams BW (1986). «Chlorine resistance of Staphylococcus aureus isolated from turkeys and turkey products». *Letters in Applied Microbiology*. **3** (6): 131–133. doi:10.1111/j.1472-765X.1986.tb01566.x. S2CID 86676949.
132. ↑  van Rijen M, Bonten M, Wenzel R, Kluytmans J, և այլք: (Cochrane Wounds Group) (2008 թ․ հոկտեմբեր). «Mupirocin ointment for preventing Staphylococcus aureus infections in nasal carriers». *The Cochrane Database of Systematic Reviews*. **2011** (4): CD006216. doi:10.1002/14651858.CD006216.pub2. PMC 8988859. PMID 18843708.
133. ↑  Liu Z, Norman G, Iheozor-Ejiofor Z, Wong JK, Crosbie EJ, Wilson P, և այլք: (Cochrane Wounds Group) (2017 թ․ մայիս). «Nasal decontamination for the prevention of surgical site infection in Staphylococcus aureus carriers». *The Cochrane Database of Systematic Reviews*. **5** (8): CD012462. doi:10.1002/14651858.CD012462.pub2. PMC 6481881. PMID 28516472.
134. ↑  «Food standard agency».
135. ↑  «A Shot Against MRSA?» (PDF). Resources for the Future. 2009 թ․ ապրիլի 20. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2016 թ․ մարտի 8-ին. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 7-ին.
136. ↑  «Strengthening the immune system as an antimicrobial strategy against Staphylococcus aureus infections» (PDF). FORMATEX RESEARCH CENTER. 2013 թ․ դեկտեմբերի 11. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2015 թ․ նոյեմբերի 22-ին. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 7-ին.
137. ↑  «Intercell, Merck terminate V710 Phase II/III trial against S. aureus infection». Merck & Co. 2011 թ․ հունիսի 8. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 7-ին.
138. ↑  «Nabi Biopharmaceuticals Completes Final PentaStaph(TM) Milestone» (Press release). GLOBE NEWSWIRE. 2011 թ․ ապրիլի 27. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 7-ին.
139. ↑  «Vaccines to prevent antibiotic‐resistant Staphylococcus aureus (MRSA)infections» (PDF). University of Chicago. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2016 թ․ սեպտեմբերի 10-ին. Վերցված է 2017 թ․ մայիսի 11-ին.
140. ↑  «Status of vaccine research and development of vaccines for Staphylococcus aureus» (PDF). ELSEVIER. 2016 թ․ ապրիլի 19. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2016 թ․ հոկտեմբերի 11-ին. Վերցված է 2016 թ․ հոկտեմբերի 10-ին.
141. ↑  «Pfizer Begins Phase 2b Study of Its Investigational Multi-antigen Staphylococcus aureus Vaccine in Adults Undergoing Elective Spinal Fusion Surgery». Pfizer Inc. 2015 թ․ հուլիսի 7. Վերցված է 2016 թ․ փետրվարի 24-ին.
142. ↑  Begier E, Seiden DJ, Patton M, Zito E, Severs J, Cooper D, և այլք: (2017 թ․ փետրվար). «SA4Ag, a 4-antigen Staphylococcus aureus vaccine, rapidly induces high levels of bacteria-killing antibodies». *Vaccine*. **35** (8): 1132–1139. doi:10.1016/j.vaccine.2017.01.024. PMID 28143674.
143. ↑  Torre A, Bacconi M, Sammicheli C, Galletti B, Laera D, Fontana MR, և այլք: (2015 թ․ օգոստոս). «Four-component Staphylococcus aureus vaccine 4C-staph enhances Fcγ receptor expression in neutrophils and monocytes and mitigates S. aureus infection in neutropenic mice». *Infection and Immunity*. **83** (8): 3157–3163. doi:10.1128/IAI.00258-15. PMC 4496606. PMID 26015481.
144. ↑  Mayr-Harting A (1955 թ․ օգոստոս). «The acquisition of penicillin resistance by Staphylococcus aureus, strain Oxford». *Journal of General Microbiology*. **13** (1): 9–21. doi:10.1099/00221287-13-1-9. PMID 13252206.
145. ↑  Kearns AM, Ganner M, Holmes A (2006 թ․ օգոստոս). «The 'Oxford Staphylococcus': a note of caution». *The Journal of Antimicrobial Chemotherapy*. **58** (2): 480–481. doi:10.1093/jac/dkl230. PMID 16735421.
146. ↑  EUCAST (2020 թ․ հունվարի 1). *Routine and extended internal quality control for MIC determination and disk diffusion as recommended by EUCAST: version 10.0*. Växjö, Sweden: European Society of Clinical Microbiology and Infectious Diseases. էջ 9.