**Հիլանա Տաարկա** (էստ․՝ Hilana Taarka), նաև **Հիլանա Տարկա** (էստ․՝ Hilana Tarka) (**Դարյա Պիսումա** (էստ․՝ Darja Pisumaa), **Դարյա Մատվեևա** (էստ․՝ Darja Matvejeva), **Վասիլա Տաարկա** (էստ․՝ Vasila Taarka), մարտի 22, 1856(1856-03-22), Հիլանա, Մեռեմյաե, Վիրումաա, Էստոնիա - դեկտեմբերի 27, 1933(1933-12-27), Վիմոռսկի, Մեռեմյաե, Վիրումաա, Էստոնիա), սետու էթնիկ խմբի ռունական երգերի կատարող։ Կրել է «Սետուի երգեցիկ մայր» (էստ․՝ Setu lauluema) ոչ պաշտոնական տիտղոսը։

Կենսագրություն
--------------

Հիլանա Տաարկայի մոր անունը Օկա (Ագաֆյա Գերասիմովա) է եղել։ 16 տարեկանում նրան կնության են տվել Հյարմա գյուղից Մատս (Մատվե Գավրիլով) անունով մի տղամարդու։ Ընտանիքում չորս երեխա է եղել, Հիլանան ընտանիքի ավագ երեխան է եղել։ Հիլանան նրա հայրենի գյուղն է (Հիլանամյագի, էստ․՝ Hilanamägi): Ընտանիքը հարուստ է եղել, բայց հայրը հարբեցող էր և վաճառել է գրեթե իր բոլոր հողերը, իսկ Հիլանայի եղբորը՝ իր ժառանգորդին, մնացել է միայն մեկ կտոր հող։ Երբ Հիլանան 13 տարեկան էր, նա սկսել է օգնել մորը երկանքով աղալու գործում։ Աշխատավայրում մայրը Հիլանային երգել է սովորեցրել։ Օկան լավ էր երգում, և բանահավաքները գալիս էին նրա մոտ երգեր ձայնագրելու։ Օկան երգել է բազմաթիվ հարսանիքների ժամանակ և Հիլանային տարել է իր հետ։ Օկան մահացել է 34 տարեկանում։ Մատսն ապրել է 60 տարի։ Հիլանան չի ամուսնացել։ Հարևան գյուղից մի տղա նրա ձեռքն է խնդրել, բայց հարազատները դեմ են եղել նրանց ամուսնությանը։ Առանց պաշտոնական ամուսնության Հիլանան հինգ երեխա է ունեցել՝ Ֆյոկլային, Սերգեյին, Իրինային, Ագաֆիային և Տատյանային, որոնց հայրը Վասիլի Իվանովիչ Կոոսերն է եղել։

Սետու երգեցիկ մայրիկի՝ Հիլանա Տաարկայի հուշարձանը Օբինիցա գյուղում
Հիլանա Տաարկան առաջինն էր, ով էստոնական կրթված շրջանակներին ծանոթացրել է երկրի հարավ-արևելքում բնակվող սետու էթնիկ խմբի ժողովրդական երգերին։ Սետուի ռունական երգերի կատարողների մեծ ընտանիքում, դեռևս Յակոբ Հուրտի ժամանակ, այնպիսի երգիչների հետ, ինչպիսիք են Միկո Օդեն (*Miko Ode*, Եվդոկիա Կանիստե, 1864-1924) և Մարտինա Իրոն (Martina Irò, Իրինա Լույկ, 1866-1947), Հիլանա Տաարկան առանձնապես հայտնի է դարձել հանպատրաստից ստեղծագործելու իր զարմանալի ունակությամբ և երգարվեստի նյութական հարստությամբ։

1921 թվականին՝ Յանովի օրը, Հիլանա Տաարկան, որպես մենակատար, մեծ պատիվ է ունեցել Հելսինկիում շնորհավորել Ֆինլանդիայի նախագահին տոնի կապակցությամբ, ինչպես նաև ելույթ ունենալ Ֆինլանդիայի երգի փառատոնում։

1920-ականներին նա երգել է մի շարք հրապարակային համերգներում, այդ թվում՝ Տալլինի Էստոնիա համերգասրահում։ 1922 թվականին Սետուի երգի առաջին փառատոնի ժամանակ Հիլանա Տաարկան ողջույնի երգ է երգել Սետումաայից 100 ժողովրդական երգիչների մասնակցությամբ։

Սահմանամերձ հողերի ընկերության (էստ․՝ Piirimaade Selts) հրահանգիչ Սամուել Սոմմերի (*Samuel Sommer*) և Մայրենի լեզվի ակադեմիական միության (էստ․՝ Akadeemiline Emakeele Selts) աջակցությամբ երեք «Սետուի երգեցիկ մայրերի»՝ Հիլանա Տաարկային, Մարտինե Իրոնին և Աննե Վաբարնային 1926 թվականին Էստոնիայի Հանրապետության կողմից նշանակվել է ամսական փոքր նպաստ։

Սակայն Հիլանա Տաարկայի կյանքի վերջին տարիներն անցել են աղքատության մեջ, ինչի մասին նա երգել է իր երգերում՝:  

*«Olõ-õs meil põldu, mida põima,*  

*Olõ-õs rüki, mida rühki,*  

*Külä-ks võti künnümaa,*  

*Vald ragi mi varigu!»*

Մահացել է 1933 թվականի դեկտեմբերի 27-ին՝ 77 տարեկան հասակում Վիմմորսկի գյուղի իր փոքրիկ տանը, դստեր՝ Տատյանայի (Taana, Tattö) ձեռքերի վրա։ 1934 թվականի հունվարի 6-ին «*Lääne Teataja*» թերթում գրել են, որ տեղական լուրերի համաձայն Հիլանա Տաարկան մահացել է սովից։ Հուղարկավորությունը տեղի է ունեցել դեկտեմբերի 31-ին Օբինիցա գյուղի գերեզմանատանը։

Ստեղծագործական ժառանգություն
----------------------------

Հիլանա Տաարկայի մեծ երգացանկում տեղ են գտել մի քանի երկար էպիկական երգեր, ինչպես Միկո Օդեի և Մարտինա Իրոյի մոտ, բայց անվանի սետու երգչուհիներից Հիլանա Տաարկան (*Wasila Taarka* ծխական գրառումներում) առաջինն է, ով կատարել է կատակներից բաղկացած հումորային երգեր և նրան հաճախ հրավիրել են երգելու Սետումաայում կազմակերպվող երեկույթներին ու հարսանիքներին։

Հիլանա Տաարկայի՝ Յակոբ Հուրտին (1903) և պատմաբան Հենդրիկ Պրանցին (Hendrik Prants, 1889) նվիրված ռունական երգրերը հրատարակվել են Հուրտի կողմից «*Setukeste lauludes*» ժողովածուում։ Ժողովածուի երկու հատորներում, ի թիվս այլ երգիչների երգերի, կան Հիլանա Տաարկայի 29 երգեր, որոնցից 16-ը հասարակ երգեր են`:  

1. Հին կրոնական՝ ,,Päevapoeg", «Neiu veri»,,,Hiiv hitskmehe",,,Imelik koda" և «Ait põleb»,  

2. Քրիստոնեական՝ «Jeesuse surm»,  

3. Հեքիաթային՝ «Haned kadunud», «Hobune varas­tatud», «Oravad oksalt — müügiks müüril»,,,Karjaneiu ja kaup­mehed" և «Neiu liin»,  

4. Աղջկական՝ «Neiu kiidab oma käsi­tööd»,  

5. Ծննդյան խաղային՝ «Liigu, liigu lijnakõnõ!»,  

6. Հարսնացուի հարսանեկան երգեր՝ «Ristimäle (pulma kutsudes)», «Ristimäle (saaja-päeval)» և «Neiu trotsijale».

Այս հրատարակություններում կան Հիլանա Տաարկայի 13 բազմաբնույթ երգեր՝:  

«Kosjasõit + Kalmu­neiu»,  

,,Hääl kadunud + Vend pilliks Pihkvas",  

«Neiu vennad + Tänuline lind»,  

«Tütar vette + Uibonõ näiokõnõ + Neiumüük»,  

«Kolm vaest + Härjad varastatud»,  

«Rikas kosilane + Kuhja loomine».  

Դրանցից ամենաերկարը 128 տողանոց երգ է՝ «Kosjasõit + Kal­muneiu»:

Ֆինն բանահավաք Արմաս Օտտո Վայսանենն այդ ժողովածուի երգերից շատերը ձայնագրել է ֆոնոգրաֆի վրա և ձեռքով արտագրել 1913, 1914, 1921 և 1922 թվականներին։ Սետուական բանահյուսությունը հավաքել են նաև Տարտուի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի ուսանող Պաուլոպրիյտ Վոոլայնը (*Paulopriit Voolaine*, 1899-1985) և մանկավարժ Յան Այնելոն (*Jaan Ainelo*, 1882—1941): Ըստ Վայսանենի, Հիլանա Տաարկայի երգած գովաբանական և լալագին երգերի մեծ մասը մնացել է չձայնագրված, մասնավորապես, բոլոր նրանք, որոնք նա երգել է Սետումաայում և Էստոնիայում հարսանիքների ժամանակ, ինչպես նաև 50 տարեկանից հետո իր հյուրերի համար։

Հիլանա Տաարկայի գերեզմանը Օբինիցա գյուղի գերեզմանատանը (2019 թվականի հունիս)

Հիշատակի հավերժացում
--------------------

* Ֆինն քանդակագործ Աիպո Սաիլոն (*Aipo Sailo*) իր կյանքի վերջին տարիներին քանդակել է Հիլանա Տաարկայի կիսանդրին։
* 1986 թվականին Օբինիցա գյուղում բացվել է «Սետուի երգեցիկ մայրիկ Հիլանա Տաարկա» հուշարձանը, որը կերտել է քանդակագործ Էլմար Ռեբանեն (*Elmar Rebane*)։
* Սետոմաայի վոլոստը շնորհում է Հիլանա Տաարկայի անվան մշակութային մրցանակ սետուի ավանդական մշակույթի պահպանման գործում ակնառու աշխատանքի համար։
* Վիռուս բանաստեղծուհի Կաուկսի Ույլեն գրել է «Տաարկա» պիեսը, որը բեմականացվել է 2005 և 2006 թվականների ամռանը Օբինիցա գյուղում։
* 2008 թվականին *Exitfilm* կինոստուդիան թողարկել է «Տաարկա» գեղարվեստական ֆիլմը, որը նկարահանել է ռեժիսոր Այն Մյաեոտսը (*Ain Mäeots*), որտեղ գլխավոր դերերում հանդես են գալիս Ինգա Սալուրանդը (Inga Salurand, երիտասարդ Տաարկա), Սիյրի Սիսասկը (*Siiri Sisask*, Դարիյա (Տաարկա) Պիսումաա) և Մարյե Մետսուրը (*Marje Metsur*, ծեր Տաարկա)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Faceted Application of Subject Terminology
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Elmar Päss (1934). «Hilana Taarka». *Sõjaeelse Eesti esseistika ja kirjanduskriitika* (էստոներեն). Eesti Kirjandus. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մայիսի 19-ին. Վերցված է 2021 թ․ մայիսի 20-ին.
3. 1 2  Hilana Tarka suri(էստոներեն) // *Päewaleht*. — 1933. — № 1. Архивировано из первоисточника 19 Մայիսի 2021.
4. ↑  *Veera Pino* Elukutseline tegevus — setu rahvalaulik (Darja Pisumaa, alias Hilana Taarka – Vasila Taarka)(էստոներեն) // *Keel ja Kirjandus*. — 1994. — № 2. — С. 99–104.
5. 1 2 3 4  Postimees (31.12.1933). «"Lauluimä" Hilana Taarka». *Digar* (էստոներեն). Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մայիսի 19-ին. Վերցված է 2021 թ․ մայիսի 20-ին.
6. 1 2 3  Lääne Teataja (06.01.1934). «Päevast päeva». *Digar* (էստոներեն). Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մայիսի 20-ին. Վերցված է 2021 թ․ մայիսի 20-ին.
7. ↑  Kalendrileht '81 märts // *Kultuur ja Elu*. — 1981.
8. ↑  «Setu lauluema Anne Vabarna». *folklore.ee* (էստոներեն). Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հունիսի 13-ին. Վերցված է 2021 թ․ մայիսի 20-ին.
9. ↑  Meremäe Vallavolikogu (03.03.2017). «Hilana Taarka nimelise kultuuripreemia andmise kord». *Riigi Teataja* (էստոներեն). Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մայիսի 20-ին. Վերցված է 2021 թ․ մայիսի 20-ին.
10. ↑  «Hilana Taarka nimelise omakultuuripreemia laureaadid on selgunud». *Setomaa* (էստոներեն). Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մայիսի 19-ին. Վերցված է 2021 թ․ մայիսի 20-ին.
11. ↑  «Taarka (2008)». *Eesti Filmi Andmebaas* (էստոներեն). Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մայիսի 19-ին. Վերցված է 2021 թ․ մայիսի 20-ին.
12. ↑  «Taarka (2008)». *IMDB*.

Աղբյուրներ
----------

* *Elmar Päss*. Hilana Taarka Archived 2021-05-19 at the Wayback Machine..(էստոներեն) // Eesti Kirjandus. — 1934. — Nr. 1.
* *Pino, Veera*. Elukutseline tegevus — setu rahvalaulik (Darja Pisumaa, *alias* Hilana Taarka — Vasila Taarka)(էստոներեն) // Keel ja Kirjandus. — 1994. — Nr 2, lk. 99-104.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 155537519 · LCCN: n2006080511 · VIAF: 38809441 · WorldCat VIAF: 38809441 |

 |