**Կոդոն** (*կոդավորող տրինուկլեոտիդ*), գենետիկական կոդի միավոր, նուկլեոտիդային մնացորդների եռյակ (տրիպլետ) ԴՆԹ և ՌՆԹ-ի կազմում, որը սովորաբար կոդավորում է մեկ ամինաթթու։ Գենում կոդոնների հաջորդականությունը որոշում է այդ գենով կոդավորված սպիտակուցի պոլիպետիդային շղթայի ամինաթթվային հաջորդականությունը։

Դասակարգում
-----------

Քանի որ գոյություն ունի 4 տիպի նուկլեոտիդ (ադենին, թիմին, գուանին, ցիտոզին), ապա կոդոնների ընդհանուր թիվը հավասար է 64 (43), որոնցից 61-ը կոդավորող կոդոններն են, իսկ մնացած երեքը՝ UGA, UAG և UAA, ազդանշան են տալիս սպիտակուցի պոլիպեպտիդային շղթայի տրանսլյացիայի ավարտի մասին և կոչվում են **ստոպ կոդոններ**։ իՌՆԹ-ում գտնվող UAG կոդոնը կոչվում է նաև **ամբեր կոդոն** (Amber), UGA՝ **օպալ** (Opal), իսկ UAA՝ **օխրա** (Ochre)։ Ստոպ կոդոնները կարևոր դեր են խաղում պոլիպեպտիդային շղթայի կառուցման գործում, նաև կոչվում են **տերմինատորային կոդոններ**։ Նրանցից մի քանիսը հանգեցնում են կենսասինթեզի պարտադիր, իսկ մյուսները՝ պայմանական ավարտին։ Ստոպ կոդոնը կոչվում է նաև **անիմաստ կոդոն** կամ **նոնսենս կոդոն**, քանի որ այն չի կոդավորում ամինաթթվային մնացորդի միացում պոլիպեպտիդային շղթային։

Էուկարիոտ օրգանիզմների մոտ ստարտ կոդոնն է հանդիսանում իՌՆԹ-ի AUG կոդոնը, որը կոդավորում է մեթիոնինին, որից էլ սկսվում է պոլիպեպտիդային շղթայի աճը (տրանսլյացիա)։ 
Որոշ պրոկարիոտ օրգանիզմների համար ստարտ կոդոններ են հանդիսանում GUG, AUU, CUG և UUG։

Քանի որ սպիտակուցի կենսասինթեզի ժամանակ պոլիպեպտիդային շղթայի սինթեզին մասնակցում է ընդամենը 20 ամինաթթու, ապա տարբեր կոդոններ կարող են կոդավորել միևնույն ամինաթթվին։ Այդպիսի կոդոններին անվանում են **իզոակցեպտորային կոդոններ**։

ՌՆԹ-ի կոդոնների աղյուսակ
------------------------

**Աղյուսակում ներկայացված են 64 կոդոնները և դրանց համապատասխան ամինաթթուները։**| 1-ինհիմք | 2-րդ հիմք |
| --- | --- |
| U, dT | C, dC | A, dA | G, dG |
| U, dT |  UUU (Phe/F) Ֆենիլալանին
 UUC (Phe/F) Ֆենիլալանին
 UUA (Leu/L) Լեյցին
 UUG (Leu/L) Լեյցին |  UCU (Ser/S) Սերին
 UCC (Ser/S) Սերին
 UCA (Ser/S) Սերին
 UCG (Ser/S) Սերին |  UAU (Tyr/Y) Թիրոզին
 UAC (Tyr/Y) Թիրոզին
 UAA *Ստոպ* (Ochre)
 UAG *Ստոպ* (Amber) |  UGU (Cys/C) Ցիստեին
 UGC (Cys/C) Ցիստեին
 UGA *Ստոպ* (Opal)
 UGG (Trp/W) Տրիպտոֆան |
| C, dC |  CUU (Leu/L) Լեյցին
 CUC (Leu/L) Լեյցին
 CUA (Leu/L) Լեյցին
 CUG (Leu/L) Լեյցին |  CCU (Pro/P) Պրոլին
 CCC (Pro/P) Պրոլին
 CCA (Pro/P) Պրոլին
 CCG (Pro/P) Պրոլին |  CAU (His/H) Հիստիդին
 CAC (His/H) Հիստիդին
 CAA (Gln/Q) Գլուտամին
 CAG (Gln/Q) Գլուտամին |  CGU (Arg/R) Արգինին
 CGC (Arg/R) Արգինին
 CGA (Arg/R) Արգինին
 CGG (Arg/R) Արգինին |
| A, dA |  AUU (Ile/I) Իզոլեյցին
 AUC (Ile/I) Իզոլեյցին
 AUA (Ile/I) Իզոլեյցին
 AUG (Met/M) Մեթիոնին, *Ստարտ* |  ACU (Thr/T) Թրեոնին
 ACC (Thr/T) Թրեոնին
 ACA (Thr/T) Թրեոնին
 ACG (Thr/T) Թրեոնին |  AAU (Asn/N) Ասպարագին
 AAC (Asn/N) Ասպարագին
 AAA (Lys/K) Լիզին
 AAG (Lys/K) Լիզին |  AGU (Ser/S) Սերին
 AGC (Ser/S) Սերին
 AGA (Arg/R) Արգինին
 AGG (Arg/R) Արգինին |
| G, dG |  GUU (Val/V) Վալին
 GUC (Val/V) Վալին
 GUA (Val/V) Վալին
 GUG (Val/V) Վալին |  GCU (Ala/A) Ալանին
 GCC (Ala/A) Ալանին
 GCA (Ala/A) Ալանին
 GCG (Ala/A) Ալանին |  GAU (Asp/D) Ասպարագինաթթու
 GAC (Asp/D) Ասպարագինաթթու
 GAA (Glu/E) Գլուտամինաթթու
 GAG (Glu/E) Գլուտամինաթթու |  GGU (Gly/G) Գլիցին
 GGC (Gly/G) Գլիցին
 GGA (Gly/G) Գլիցին
 GGG (Gly/G) Գլիցին |

Աղյուսակի վերծանումը ավարտվել է 1966 թվականին։

Կոդոնների ոչ կանոնական նշանակություններ
---------------------------------------

Ամենաքիչը 16 տարբեր օրգանիզմների մոտ գենետիկական կոդը տարբերվում է կանոնականից։ Օրինակ՝ *Acetabularia* դասի բազմաթիվ կանաչ ջրիմուռներ տրանսլյացիայի են ենթարկում UAG և UAA ստոպ կոդոնները գլիցին ամինաթթվի, իսկ *Candida* սունկը կարդում է CUG կոդոնը ոչ թե լեյցին, այլ սերին։ Հացաթխման դրոժների միտոքոնդրիումների (*Saccharomyces cerevisiae*) վեց կոդոններից (որոնք տրանսլյացիայի են ենթարկում լեյցինը) չորսը կոդավորում են թրեոնինին։

Նման օրինակների առկայությունը վկայում է գենետիկական կոդի էվոլյուցիայի մասին։

Երեք վերնաթագավորությունների գրեթե բոլոր կենդանի օրգանիզմները սովորաբար կարդում են UGA ստոպ կոդոնը որպես 21-րդ ամինաթթու՝ սելենոցիստեին։ Սելենոցիստեինը առաջանում է սերինի քիմիական ձևափոխման այն փուլում, երբ վերջինս դեռ չի առանձնացել ռիբոսոմի կազմի մեջ գտնվող փՌՆԹ-ից։

Երկու վերնաթագավորությունների ներկայացուցիչների մոտ (արքեաներ և բակտերիաներ) UAG ստոպ կոդոնը կարդացվում է որպես 22-րդ ամինաթթու՝ պիրոլիզին։

Միտոքոնդրիալ ԴՆԹ-ն ևս ունի առանձնահատկություններ, որենք բնորոշ չեն ունիվերսալ կոդին։

Տես նաև
-------

* Անտիկոդոն
* Ստոպ կոդոն

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Айала Ф. Д. Современная генетика. 1987.