recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Թենեսի ժայռապատկերներից, որի մասին հիշատակված է Մարտին Վալի օրագրում: Պատկերված է եղջերու
**Թենեսի ժայռապատկերներ**, հուշարձան Նորվեգիայի Թրոմս ֆյուլքեյի Բալսֆյորդ կոմունայում։ Այն իրենից ներկայացնում է մոտ 60 ժայռապատկերներ, որոնք թվագրվում են 3 ժամանակաշրջանի՝ մ.թ.ա 4600  մինչև մ.թ.ա 2600 թվականներ։ Հուշարձանի ժայռապատկերները համարվում են Սկանդինավիայում հայտնաբերված ամենահին վավերագրերը, որոնք նկարագրում են որսորդների կենցաղն ու մշակույթը։

Համաձայն գիտնականների հաշվարկների՝ ժայռապատկերների ստեղծման ժամանակ տվյալ վայրը եղել է ծովի ափը, սակայն ներկայումս այն գտնվում է ծովի մակարդակից 20 մ բարձրության վրա։

Թենեսի ժայռապատկերների մասին վկայությունները թվագրվում են 1799 թվականով, երբ Կոպենհագենի պրոֆեսոր-բուսաբան Մարտին Վալը անդրադարձել է այդ մասին իր օրագրում։ Սակայն Վալի օրագիրը միայն 1913 թվականին է ընթերցվել, և հենց այդ ժամանակ էլ լայն հասարակությունը իմացել է ժայռապատկերների մասին։

Թենեսի ժայռապատկերների ուսումնասիրության գործում մեծ է եղել հնագետ Գուստավ Հալստրյոմի դերը։

Ժայռերին պատկերված են ցամաքային և ծովային կենդանիներ, ինչպես նաև մարդիկ և նավակներ։

Գրականություն
-------------

* Ottar Grepstad and Kirsti Mathilde Thorheim. *Fotefar mot Nord*. Press. 2004. (նորվեգերեն)
* Povl Simonsen. *Fortidsminner nord for polarsirkelen*. Universitetesforlaget, Tromsø-Oslo-Bergen. 1970. (նորվեգերեն)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Helleristningsguide - bilder i Berg i Nord.
**Gangstar 2. Kings of L.A.** - բաց աշխարհի մարտա-արկածային տեսախաղ է, որը թողարկվել է Gameloft-ի կողմից և մշակվել է առնվազն նրա դուստր ձեռնարկությունների կողմից։ Այն Gangstar շարքի երկրորդ մասն է և թողարկվել է 2008 թվականին բջջային հեռախոսների (JavaME), Android սարքերի, BlackBerry-ի և Nintendo DSi-ի համար։ Դրանում խաղում են Պեդրոն և Խուանը, երբ նրանք փախչում են Մեքսիկայից և տեղափոխվում Լոս Անջելես՝ նոր կյանքով ապրելու։

Սյուժե
------

Մեքսիկայի Տիխուանա քաղաքի բանտում. Երկու բանտարկյալներ՝ Խուանն ու Պեդրոն (գլխավոր պրոտագոնիստ), կարողացել են փախչել բանտից և բանկի անհաջող կողոպուտից հետո կարողացել են հասնել ԱՄՆ սահմանը՝ շարժվելով դեպի Լոս Անջելես, Կալիֆորնիա։ Խուանը հանդիպում է իր զարմիկի՝ Լուիս Կուստոդիոյի (ԼԿ) հետ, մի տղամարդու, որը պատկանում է մեքսիկական Լոս Մատադորես ավազակախմբին, ով առաքելություն կտա Խուանին և նրա ընկերոջը՝ տիրելու թշնամու ավազակախմբի՝ Լոս Լոկոս Մուերտոսի թաղամասերին, ինչպես նաև կատարելով Էլ Տորոյի առաջադրանքները։ Մատադորների առաջնորդ.

Այս ավազակախմբի համար մի քանի առաքելություններից հետո երկու տղամարդիկ տեղափոխվում են արվարձաններ՝ առաքելություններ իրականացնելու Թ-Դիլլերի համար՝ հանցախմբի մեկ այլ ղեկավարի, որը ձգտում է գրավել ծայրամասային թաղամասերը, բայց ամեն ինչ ավարտվում է դարանակալմամբ՝ սպանելու Լատիշա անունով դավաճանին։ Թ-Դիլլերի ընկերը, ով միացել է գիժ մահացածներինՙ Լատիշան սպանվում է Պեդրոյի կողմից, բայց նրանք դարանակալում են խմբին, որտեղ Թ-Դիլլերը սպանվում է իր հանցախմբի անդամների հետ՝ կորցնելով շրջակայքը։

Չիմանալով ուր գնալ, երկու ընկերները տեղափոխվում են Բևերլի Հիլզ, որտեղ նրանք առաքելություններ են կատարելու Աբուելիտայի համար, ով աշխատում է կինոընկերությունում։ Առաքելություններից մեկում նրանք ուղեկցում են դերասան Անտոնիոյին՝ թալանելու ԼԱ բանկը՝ դառնալով միլիոնատեր։ Խուանը զանգահարում է ԼԿ՝ լուրը հայտնելու համար, և նրանք երեքը գնում են գումար ծախսելու, բայց զարմանում են որոշ մարդասպաններից, ովքեր սպանում են Խուանին՝ ստիպելով Պեդրոյին վրեժ լուծել՝ նույնիսկ աշխատելով Լոս Անջելեսի նավահանգստի մաֆիայի և Յակուզայի հետ՝ պատասխաններ ստանալու համար։ բայց դա բավարար չէ։

Հակամարտությունը նրան կտանի երկրի քաղաքական գործիչների մոտ, որտեղ նա վերջապես կիմանա ճշմարտությունը Էլ Տորոյի դավաճանության միջոցով, ով փորձել է սպանել իրեն, ում նա սպանել է և պարզել ճշմարտությունը։ Վերջապես ճշմարտությունը նրան տանում է դեպի մի շենք, որը լի է հանցավոր կազմակերպության անդամներով՝ Ջոնի «Բոսս» Գարդմորի հրամանատարությամբ, ով սպանել է նրան և Խուանին Տիխուանայում բանկի կողոպուտի ժամանակ նրանց ձախողելու համար, որին նա սպանել է տանիքում։ շենքը՝ մնալով որպես Լոս Անջելեսի թագավոր։

Խաղի ընթացքը
------------

Gangstar 2։ Kings of L.A.-ը վերևից ներքև բաց աշխարհի մարտա-արկածային տեսախաղ է; խաղի աշխարհը կարելի է անցնել ոտքով կամ տրանսպորտային միջոցով։

Խաղացողները կարող են կատարել առաքելություններ իրենց իսկ ազատ ժամանակ։ Գումար վաստակելու համար հնարավոր է գնել կամ վաճառել թմրանյութեր (Candies), թեև հնարավոր է թմրանյութեր (Candies) ստանալ քաղաքացիական անձանց սպանությունից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. ↑  ESRB rating database
**Երաժիշտներ՝** 1595 թվականի բարոկկո շրջանի իտալացի նկարիչ Կարավաջոյի նկարներից է։ Պահվում է Նյու Յորքի Մետրոպոլիտեն թանգարանում։ Այստեղ հայտնվել է 1952 թվականին։ 1983 թվականին հիմնական ռեստավրացիայի է ենթարկվել։

Պատմություն
-----------

Երիտասարդ Կարավաջոյի առաջին հովանավորներից մեկը՝ կարդինալ Դել Մոնտեն էր , «Երաժիշտները» նկարը նրա առաջին պատվերն է։ Կարդինալի ամրոցում հաճախ անց էին կացվում տոնական երեկույթներ, որոշեց առանձնասենյակներից մեկը զարդարել երաժշտության թեմայով։ Քանի որ երիտասարդ Կարավաջոն նրա շրջապատից էր՝ ստացավ երկու նկարի պատվեր։

Նկարագրություն
--------------

Պայմանական թատերական զգեստներով երեք պատանի նստած են և պատրաստվում են փորձի։ Կենտրոնում Մարիո Մինիտին ձգում է լյուտնյայի լարերը , ջութակահարը ուշադիր նայում է նոտաներին, նրանց մեջտեղում Կարավաջոն տեղավորել է իրեն։ 
Ձախ կողմում պատկերված է Ամուրը՝ նետերը մեջքի ետևում, խաղողով զբաղվելիս։ Այս կերպարի մի քանի բացատրություն կա։ 
Նկարի անունը պայմանական է, բայց բազմանշանակ։ Նկարը անվանել են «Երաժշտություն», « Երաժիշտներ», «Համերգ», չնայած նկարի համար լավագույն անվանումը «Փորձ» է։ Պատանիների թատերական հագուստները կտավը հեռացնում էր առօրեականությունից, իսկ փորձի հասարակ մոտիվը դառնում է ավելի տոնական։ Նկարին գեղեցկություն էր հաղորդում նաև գույների և հորինվածքի հարմոնիան։ Այս նկարին որպես զույգ Կարավաջոն նկարել է նաև «Վինահարը» նկարը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Hibbard H.* Caravaggio — Oxford, Boulder: Westview Press, 1985. — P. 31. — ISBN 978-0-06-430128-2
2. 1 2  *Bellori G. P.* Le vite de' pittori, scultori et architetti moderni (իտալ.) — Roma: 1672. — P. 204.
3. 1 2
4. ↑  *Friedländer W.* Caravaggio Studies (1974 edition) — Princeton: Princeton University Press, 1974. — P. 147. — 320 p. — ISBN 978-0-691-00308-5
5. ↑

Արտաքին հղումներ
----------------

* Картина на официальном сайте Метрополитен-музея(անգլ.)
* The Musicians — Michangelo Merisi da Caravaggio — 1595(անգլ.)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Արտանիշ (այլ կիրառումներ)
 **Արտանիշ գյուղի կիկլոպյան ամրոց**, Ամրոցը գտնվում է գյուղի արևմտյան ծայրամասում եղած բարձունքի հարավային լանջում։ Գրավում է մոտ մեկ հեկտար տարածություն։ Նրա ներսում և դրսում նկատելի են կացարանների հետքեր։

Ընդհանուր նկարագրություն
------------------------

Ամրոցի պարիսպների բարձրությունը 3 մետր է, կացարանների պատերը ավելի նեղ են, չնայած կառուցման տեխնիկան նույնն է։ Ամրոցի մակերեսը պատերով բաժանված է երեք մասի, որից երկուսը հավասար մեծություն ունեն, մեկը ավելի մեծ է և գրավում է բարձունքի ավելի բարձր մասը և հավանական է, որ միջնաբերդի դեր է խաղացել։ Մյուս երկուսը եղել են որպես թաղամասեր, որոնք ընդհանուր պատնեշով միացել են միմյանց հետ։ Ամրոցի մուտքը եղել է նրա արևմտյան մասում։

Ամրոցի տարիքը և ժամանակաշրջանը
------------------------------

Չնայած ամրոցի տարածքում կան շատ խեցեղենի մանր բեկորներ, սակայն դրանցով իրական ժամանակաշրջանը որոշել անհնար է։ Միայն պարիսպները, որ շարված են կոպիտ, անտաշ, ճեղքված բազալտ ժայռաբեկորներից, առանց միացնող շաղախի և մանր քարերի լիցքի, ենթադրել են տալիս, որ այս ամրոցը ավելի հին է քան 2-րդ հազարամյակի առաջին կեսերինները։

Շրջակայքը
---------

Ամրոցից դեպի հարավ՝ լանջերը, ստորոտը ծածկված են միջնադարյան հայկական գերեզմաններով, իսկ նրանցից էլ դեպի հարավ՝ Սևանա լճի ցամաքած հարթավայրերում հայտնաբերվել է դամբարանի դաշտ, որը կարող է առնչվել ամրոցի ժամանակաշրջանի հետ։

Բուն կիկլոպյան կառույցը
-----------------------

Ամրոցից դեպի հարավ պահպանվել է մի առանձին կիկլոպյան կառույցի հետք։ Այն հավանական է, որ եղել է դիտակետ։ Այն ունի կիսաշրջանաձև, երկու մետր լայնությամբ, ավելի մանր քարերով պատված պատեր, որոնց երկու ծայրերը միանում են հյուսիսարևելյան կողմից բարձրացող ժայռաբեկորին։ Պատերից պահպանվել է միայն մի շարը։

Ամրոցի, ինչպես նաև դիտակետի շրջակայքում ջուր չկա։

Կիկլոպյան կառույց Միքեններում (Հունաստան)

Այլ կիկլոպյան ամրոցներ
----------------------

* Նորաշենի կիկլոպյան ամրոց

Աղբյուրներ
----------

* Սևանի ավազանի կիկլոպյան ամրոցներ
**«Դատախազի որդին փրկում է թագավորին»**, 2010 թվականին ռեժիսոր Օքսանա Խոլոդավայի կողմից Անտոն Չեխովի «Տանը» պատմվածքի մոտիվներով ստեղծված ռուսական նկարված մուլտֆիլմ։ «Մաստեր ֆիլմ» և «Գուբերնիա» սոցիալ մշակութային ծրագրերի ֆոնդը թողարկել են մուլտֆիլմերի շարք՝ նվիրված Անտոն Չեխովի 150- ամյակին։

Սյուժե
------

Դատախազ Եվգենի Պետրովիչ Իվանովը տուն է վերադարձել ծառայությունից։ Մուտքի մոտ նրան հանդիպում է տան աշխատող Նատալյա Սեմյոնովնան և բողոքում, որ նրա փոքրիկ տղան՝ Սերյոժան, ծխում է, իսկ ծխախոտը վերցրել է հոր սեղանից։ Դատախազը փորձում է խոսել որդու հետ, բայց սովորության համաձայն խոսում է այնքան երկար և ձանձրալի, որ երեխան սկսում է չլսել, խաղում է կատվի հետ և սկսում է նկարել հեքիաթային թագավորի։ Այդ ժամանակ դատախազն սկսում է պատմել հեքիաթ թագավորի մասին, որն ուներ միակ որդի։ Բայց որդին սկսում է ծխել և մահանում։ Ծեր թագավորը մնում է առանց օգնության․ մարդ չկար, որ պաշտպաներ նրան։ Թագավորը լաց է լինում, մինչև խեղդվում է։ Տղան մտածում է և շարունակում նկարել, թե ինչպես է որդին փրկում թագավորին։ Գիշերը Սերյոժան գնում է հոր մոտ, արթնացնում նրան և ասում․ «Հայրիկ, ես էլ չեմ ծխի» Հայրիկը և որդին երկար նայում էին պատուհանից դուրս։

Դերերը հնչյունավորել են
-----------------------

* Ալեքսեյ Կոլգան, Ալինա Պոկրովսկայա, Վ․ Խրյաշչևա։

Չեխովի պատմվածքները
-------------------

«Կինեմատոգրաֆիստական Չեխովը» (ռուս.՝ «Кинематографический Чехов») փառատոնի ժամանակ ցուցադրվել է «Ա․ Պ․ Չեխովի պատմվածքները» անիմացիոն շարքը, ֆիլմերը ներկայացրել են հեղինակները․

* «Անօրինություն», ռեժիսոր՝ Նատալյա Մալգինա
* «Սպիտակաճակատը», ռեժիսոր՝ Սերգեյ Սերյոգին
* «Դատախազի որդին փրկում է թագավորին», ռեժիսոր՝ Օքսանա Խոլոդովա
* «Պենսնեով մարդը», ռեժիսոր՝ Խիխուս։

Փառատոններ և մրցանակներ
-----------------------

* 2010 - Սուզդալի անիմացիոն կինոյի ռուսական բաց փառատոն, մասնակցություն մրցութային ծրագրին։
* 2010 - «Անիմայովկա» XIII միջազգային փառատոն․ ժյուրիի հատուկ դիպլոմ «Անիմացիայում դասական գրականության բնահատուկ արտացոլման համար», «Դատախազի որդին փրկում է թագավորին» մուլտֆիլմի ռեժիսոր Օքսանա Խոլոդովային։
* 2011 - «Ոսկե արծիվ» մրցանակ *լավագույն անիմացիոն ֆիլմ* անվանակարգով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  На закрытии фестиваля «Кинематографический Чехов» — чеховские мультфильмы.19.03.2010
2. ↑  ОРФАК Суздаль-2010
3. ↑  Итоги «Анимаёвки-2010». 2.10.2010
4. ↑  Объявлены номинанты кинопремии «Золотой орёл» 2010 года.22.12.2010

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Դատախազի որդին փրկում է թագավորին» մուլտֆիլմը «Անիմատոր.ռու» կայքում

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Animator.ru |

 |
**Արտաշատի թատրոն** (հին), հիմնադրվել է Արտաշատում, մեր թվարկությունից առաջ։ Ծաղկում է ապրել հայոց թագավոր Արտավազդ Բ-ի օրոք, որը թատերգությունների և այլ գրական գործերի հեղինակ էր։ Առայժմ հայտնի է Արտաշատի թատրոնի մեկ բեմադրություն՝ Եվրիպիդեսի Բաքոսուհիները ողբերգությունը, որ խաղացվել է հունարեն, մեր թվարկությունից առաջ 53 թվականին։ Այդ ներկայացման ժամանակ, ինչպես վկայում է միակ աղբյուրը՝ հույն պատմիչ Պլուտարքոսը, ասպարեզ է բերվել այդ նույն ժամանակ Խառանի ճակատամարտում սպանված հռոմեական զորավար Մարկոս Կրասոսի գլուխը։ Հույն դերասան Յասոնը, վերցնելով այն, ոգևորված արտասանել է ողբերգության համապատասխան հատվածը՝ Բերում ենք սարից նոր կտրած բաղեղը, որսի երջանիկ արդյունք է։ Ենթադրվում է, որ այդ տեսարանը նախապատրաստել է Արտավազդ Բ՝ նշանավորելով իր և պարթևաց թագավոր Որոդեսի դաշինքն ու հռոմեական բանակի դեմ տարած պարթևների հաղթանակը։ Պլուտարքոսի վկայության որոշ մանրամասներ հուշում են, որ Արտավազդ Բ-ի ժամանակ Արտաշատի թատրոնն ունեցել է պալատական- ազնվականական բնույթ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 136)։*  |
Արեգակի ազդեցությունը Լուսնի ուղեծրի վրա
**Լուսնային պրեցեսիա**, երևույթ, որի ժամանակ մարմնի ուղեծրի պտույտը փոխում է ուղղությունը տարածության մեջ ուժի մոմենտի ազդեցությամբ։ Լուսնի ուղեծիրը ունի երկու կարևոր պրեցեսիոն շարժումներ։ Լուսնային պրեցեսիայի պատճառ է հանդիսանում Արեգակնային հոսանքների մեծ ակտիվությունը։ 
 

Պատկեր:Moon apsidal precession.svgՕրբիտալային պրեցեսիա Լուսնային ուղեծրի ասպիդային գծերի ուղղության փոփոխությունը 8,85 տարում

Ուղեծրային պրեցեսիա
-------------------

Լուսնի ուղեծիրը առաջին աստիճանում Երկրից ունենում է էլիպսի տեսք։ Սակայն այդ էլիպսի ասպիդի գիծը տարածության մեջ չի հանդիսանում անշարժ, այն պտտվում է արևելյան ուղղությամբ (այսինքն հենց այն ուղղությամբ, ինչ որ Լուսինը պտտվում է Երկրագնդի շուրջ)։ Ուղեծրային պրեցեսիայի հետևանքով արևադարձային ամիսը (Լուսնի՝ Երկրի շուրջ պտտվելու պարբերությունը՝ {\displaystyle T\_{A}=27,554551}, կամ 27 օր 13 ժամ, 18 րոպե 33,2 վայրկյան) մի փոքր գերազանցում է Լուսնի պտույտին Արեգակի շուրջ (աստղային ամիս՝ {\displaystyle T\_{S}=27,321661}, կամ 27 օր 7 ժամ 43 րոպե 11,5 վայրկյան)։ Լուսնային ուղեծրի պրեցեսիայի ժամանակահատվածը {\displaystyle P\_{O}} կազմում է մոտավորապես 3233 օր, կամ 8,85 տարի (մոտ 8 տարի 10 ամիս)։ Այս մեծությունը հաշվվում է հետևյալ բանաձևով՝

{\displaystyle {\frac {1}{P\_{O}}}={\frac {1}{T\_{S}}}-{\frac {1}{T\_{A}}}.}

Հանգույցների պրեցեսիա
---------------------

Լուսնի հանգույցներ, Լուսնի ուղեծրի և Խավարածրի հանդիպման կետեր
Լուսնի ուղեծրի մակերևույթը ևս պտտվում է, տարածության մեջ հետագծելով լայն կոն։ Դրա պատճառով Լուսնի ուղեծրի հանգույցները շարժվում են երկնքի տարածքով դեպի արևմուտք (այսինքն Լուսնի պտտման ուղղությանը ճիշտ հակառակ ուղղությամբ)։ Պրեցեսիայի հետևանքով Դրակոնիական ամսի (Դրակոնիկական ամիսը երկու համանուն հանգույցներով Լուսնի կենտրոնի երկու հաջորդական անցումների միջև ընկած ժամանակամիջոցն է {\displaystyle T\_{D}=27,2122204} ։ Նրա տևողությունը հավասար է 27 օր 5ժ 5ր 35,8վ կամ 27,21 օր։) հանգույցները մի փոքր քիչ են Աստղային ամսից։ Հանգույցների պրեցեսիայի ժամանակահատվածը {\displaystyle P\_{N}} հավասար է 6793 օր, կամ 18,6 տարի։ Այս մեծությունը որոշվում է հետևյալ բանաձևով՝

{\displaystyle {\frac {1}{P\_{N}}}={\frac {1}{T\_{D}}}-{\frac {1}{T\_{S}}}.}

Ուղեծրային պրեցեսիայի շնորհիվ ամեն 18,6 տարին մեկ Լուսնի դիապազոնի Թեքումը հասնում է առավելագույն նշանակության։

Տես նաև
-------

* Լուսնի ուղեծիր
* Պրեցեսիա

Գրականություն
-------------

* *Бронштэн В. А.* Как движется Луна?. — М.: Наука, 1990.
**Հրեական խոհանոց**, բոլոր հրեաների խոհարարական ավանդույթների ընդհանրություն։ Խոհանոցի կազմավորման գործում մեծ ազդեցություն են ունեցել քաշրութի կրոնական սովորույթները և դրանից ելնող սահմանափակումները, ինչպես նաև տվյալ երկրի տնտեսական, գյուղատնտեսական պայմանների և խոհարարական ավանդույթների մեծ ազդեցություն է կրել։

Ընդհանուր առմամբ, հրեական խոհանոցը կարելի է բաժանել հետևյալ «ավանդույթների»՝ Աշքենազական, Սեֆարդական, Միզրահական, Արաբական, Պարսկական, Յեմենական, Հնդկական և Լատինաամերիկյան։ Բացի այդ կան նաև յուրօրինակ ճաշատեսակներ Եթովպայի և Կենտրոնական Ասիայի գաղութներից։ Աշեքենազական խոհանացը հիմնականում Եվրոպայի հրեաների խոհանոցն է, իսկ սեֆարդականը՝ Մերձավոր Արևելքի, Իսպանիայի և Միջերկրածովյան տարածաշրջանի երկրների։ Եվրոպաի հրեաների խոհանոցը համեստ է, քանի որ այդտեղի հրեաների մեծամասնությունը այդքան էլ հարուստ չէր, քան այլ երկրների հայրենակիցները, ուստի նրանք ստիպված էին ավելի նպատակահարմար կերպով օգտագործել մթերքը։ Հակառակն է սեֆարդական խոհանոցում, որը առանձնանում է ձկան, բանջարեղենի, լոբազգիների, ինչպես նաև ձիթայուղի օգտագործմամբ։

Բացի այդ, 1948 թվականին Իսրայելի պետության հիմնադրումից ի վեր, և մասամբ 1970-ականների վերջից առաջացել է մի նոր՝ իսրայելական «խառը խոհանոց», որը ընդունել և «տեղայնացրել» է վերոնշյալ խոհարարական ավանդույթները։ Նորաստեղծ պետությունում տեղի գյուղատնտեսական արտադրանքների հիման վրա նոր ճաշատեսակներ են առաջացել, ընդունելով մերձավորարևելյան և համաշխարհային խոհանոցների բազմաթիվ ավանդույթները։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Jewish Cooking
* Shtetl: Kitchen
* Հրեական բաղադրատոմսեր
* Adventures in Jewish Cookery Blog
Թեթև մարդատար ավտոմեքենայի արտանետիչ խողովակը
**Արտանետված գազեր**, գազային նյութերի խառնուրդ, որն առաջանում է ներքին այրման շարժիչներում՝ վառելիքի այրման ժամանակ։ Շարժիչային տրանսպորտային միջոցների (ավտոմեքենաներ, ինքնաթիռներ և այլն) արագ աճն առաջացրել է մթնոլորտային օդի զգալի աղտոտում, հատկապես քաղաքներում, ուր մշտապես ավելանում է ավտոմեքենաների քանակը։

Կազմություն
-----------

Արտանետված գազերի կազմությունը կախված է վառելիքի տեսակից, աշխատանքի ռեժիմից, շարժիչի տիպից և վիճակից։ Արտանետված գազերը պարունակում են շմոլ գազ (մարդատար ավտոմեքենան արտանետում է 0,6-1,7 կգ/ժ, բեռնատարը՝ 1,5-2,8 կգ/ժ), ածխաջրածիններ, ազոտի օքսիդներ, ալդեհիդներ, օրինակ՝ մրջնալդեհիդ, կապար (էթիլացված բենզին օգտագործելիս), իսկ դիզելային վառելիքով աշխատող շարժիչների արտանետված գազերը՝ նաև մուր։ Վերը նշված նյութերից արեգակի ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներով խթանվող բարդ լուսաքիմիական գործընթացների հետևանքով առաջանում են լուսաօքսիդանտներ, որոնց քանակը կախված է տարվա եղանակից, օրվա ժամանակից և այլ գործոններից։ Օքսիդանտներն օդում պարունակվող օքսիդիչների (օզոն, ազոտի օքսիդներ, պերօքսոացիլնիտրատ և այլն) գումարային կոնցենտրացիան է։ Դրանց անգամ չնչին քանակները գրգռում են լորձաթաղանթները (հատկապես՝ աչքի), կարող են առաջացնել նաև շնչուղիների հիվանդությունների բարդություններ։

Արտանետված գազով առավել աղտոտված է նեղ, քամու միջոցով վատ օդափոխվող փողոցների և ինտենսիվ տրանսպորտի շարժումով քաղաքների, ինչպես նաև ավտոտնակների և տեխնիկական սպասարկման կայանների օդը, երբ չի պահպանվում շարժիչների աշխատանքի ռեժիմը։ Արտանետված գազով զգալի աղտոտված մթնոլորտում երկար գտնվելու դեպքում կարող է առաջանալ թունավորում։

Կանխարգելում
------------

Արտանետված գազով մթնոլորտի աղտոտվածության դեմ պայքարի գործում մեծ նշանակություն ունի շարժիչների տեխնիկական վիճակի խիստ (ավտոմատ) հսկողությունը մեքենաների ուղերթի ժամանակ (շարժիչների ժամանակին նորոգում, կարբյուրատորների ճիշտ կարգավորում և այլն), ավտոտնակներում 1-1,5 րոպեից ավելի շարժիչների աշխատանքի արգելումը, ներծծիչ-արտածծիչ օդափոխության տեղադրումը և դրա աշխատանքի խիստ հսկողությունը բոլոր այն շինություններում, որտեղ աշխատում են ներքին այրման շարժիչներ։ Քաղաքների մթնոլորտում արտանետված գազի կոնցենտրացիայի նվազմանը նպաստում են լավ օդափոխվող լայն փողոցների, ավտոմոբիլային ոլորապտույտ ճանապարհների կառուցումը, քաղաքի տարածքի բաժանումն առանձնացված բնակելի և արդյունաբերական միկրոշրջանների և այլն։

Օդի աղտոտման դեմ պայքարի հիմնական միջոցներից են ներքին այրման շարժիչների վառելիքի փոխարինումը, շարժիչների կատարելագործումը և սկզբունքորեն նորերի ստեղծումը։

Տես նաև
-------

* Շրջակա միջավայրի պահպանություն

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է* *Հանրամատչելի բժշկական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
Հինգ և ութ անցքով դակված թղթե ժապավեն
**Ծակոտաժապավեն**, թղթից, ցելյուլոիդից կամ պոլիէթիլենտերեֆտալատից (լավսան) պատրաստված ժապավեն, որի վրա ինֆորմացիան գրառվում է անցքեր ծակոտելու միջոցով։

Առավել տարածված են ամուր թղթից պատրաստված 17.5, 20.5, 22.5, 25.4 մմ լայնություն և 0.1 մմ հաստություն ունեցող ծակոտաժապավենները։ Ծակոտաժապավենների լայնությունը և հաստությունը, անցքերի ձևն ու դասավորությունը, սովորաբար, որոշվում են ծակոտաժապավենների նյութի տեսակով և ծակատիչի կառուցվածքով։ Ծակոտաժապավեններն ունեն ինֆորմացիայի գրառման 5-8 երիզ և մեկ (սովորաբար, մեջտեղում) տեղաշարժման շերտ՝ անընդհատ և առավել մանր անցքերով։ Ծակոտաժապավենի վրա ինֆորմացիան գրառվում է մեխանիկական կամ էլեկտրամեխանիկական ծակատիչով՝ վայրկյանում մինչև 300 տող արագությամբ։ Ինֆորմացիայի վերարտադրումը կատարվում է էլեկտրամեխանիկական տրանսմիտերի կամ ֆոտոէլեմենտների միջոցով՝ վայրկյանում մինչև 3000 տող արագությամբ։ Ծակոտաժապավենները ծակոտաքարտերին զիջում են ամրությամբ, սակայն ծակոտաժապավենով աշխատող սարքերը սովորաբար ավելի պարզ են և արագագործ։ Ծակոտաժապավեններն օգտագործվում են ԷՀՄ-ներում (ինֆորմացիայի մուտքի և ելքի համար), արագագործ հեռագրական ապարատներում, ավտոմատ գրամեքենաներում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 106)։*  |
Շոկոլադե մածուկ հացի հետ
**Շոկոլադե մածուկ**, քաղցրավենիք՝ պատրաստված շոկոլադից և յուղից, գրեթե միշտ ավելացվում է ընկույզ՝ միևնույն հաստությամբ։ Շոկոլադե մածուկ անտառային ընկույզներով, որը անվանվում է ջանդույա։
Գույնը շագանակագույն է, բույրը՝ քացր, բաղադրությունը ամոււր։ Մածուկը չպետք է հոսի կամ հալվի։ Այս աղանդերում հիմնական բաղադրիչը կակաոն է՝ մթերքները պետք չլինեն 12%-ից ցածր[1]։ Շոկոլադե մածուկը առանց քիմիական նյութերի պահպանվում է 6 ամիս։ Փաթեթավորվում է պլաստիկ կամ ապակե տարաներով, չափը՝ 20-500 մլ։ Ծածկվում է փայլաթիթեղով, այնուհետև կափարիչով

Շոկոլադե մածուկի օգտագործումը խոհարարական արվեստում
Ջանդույա՝ 19-րդ դարի Թուրինի ֆիրմային թուլություն։ 20-րդ դարում շոկոլադե մածուկի տարածվածությունը նպաստեց կակաոյի թանկացմանը և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո բարձրացավ հարկերը։ Արտադրողներից առավել հայտնի է Nutella մածուկը. տնօրեն Պետրո Ֆերերո։ Հավաստիացնում են, որ նա աղանդերը ստեղծել է պատահաբար՝ փորձելով ստեղծել շոկոլադե կոնֆետների ավելի լավ տեսակ[2]։ Որոշումն այն է, որ շոկոլադե մածուկը քսեն սպիտակ հացի վրա։
Իտալիայում այն հայտնի է «Ֆերերո» անունով, իսկ Գերմանիայում «Շվարտաու»։
Շոկոլադե մածուկը օգտագործում է ոչ միայն որպես առանձին ուտեստ, այն օգտագործում են նաև տորթերի, պաղպաղակների և այլ քաղցրավենիքների պատրաստման մեջ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  С. М. Малютенкова. «Товароведение и экспертиза кондитерских товаров». ЗАО Издательский дом «Питер», 2004 год. Стр. 217—246.
2. ↑  «Деньги на бутербродах, или История успеха Nutella» (газета «Коммерсант» от 26.07.2013)

Աղբյուրներ
----------

* Ընկույզով մածուկ
**Քռայի կիկլոպյան ամրոց**, Վարդաձոր գյուղից 2 կմ դեպի արևելք կա ոչ բարձր, հյուսիս-արևելքից դեպի հարավ-արևմուտք ձգվող մի բարձունք, որին տեղացիները Քռա անունն են տվել քարքարոտ լինելու պատճառով (մինչ ուրարտացիները այդ ամրոցը հավանորեն Թուլիխու է կոչվել)։
Ամրոցը գտնվում է բարձունքի գագաթին, բոլոր կողմերց շրջապատված է 4 մ լայնության պարիսպով։ Երևում են 2-րդ պարսպի հետքերը, որոնք ավելի թույլ են, անցնում են ամրոցի արևելյան մուտքից կիսաշրջանաձև դեպի հյուսիս, ապա, թեքվելով հյուսիս-արևմուտք ու արևմուտք, վերջանում համարյա նույն կետում, որտեղից սկսվում են։
Իրեն շրջապատող բնակատեղիով այն գրավում է ավելի քան 6 հա տարածություն, որից ավելի քան 1 հա-ն՝ ամրոցը։ Ամրոցն ունի 8 աշտարակ, բոլորը գրեթե հավասար մեծության։ Դրանցից 4-ը գտնվում են արևելյան և հարավարևմտյան մուտքերի աջ ու ձախ կողմերում, 2-ը՝ արևմտյան պարսպի, իսկ մյուս 2-ը՝ հյուսիսային պարսպամասերի վրա։ Մի խոշոր քառանկյունաձև աշտարակի հիմք գտնվում է 2-րդ պարսպի վրա, բարձրությունը պահպանվել է 3,7 մ, հավանաբար սա մի առանձին դիտակետ է եղել։
Ինչպես ամրոցի ներսում, նույնպես և նրանից դուրս երևում են բոլորաձև ու քառանկյունի բնակարանների պատերի հետքեր։
Ուրարտացիները, գրավելով այդ ամրոցը, ըստ երևույթին վերաշինություններ են կատարվել այնտեղ և օգտագործել իրենց նպատակներին։ Դա նկատվում է ամրոցի հարավարևմտյան և հյուսիսարևելյան պարիսպների կառուցման տեխնիկայից, որոնք ավելի կանոնավոր են շարված, ունեն ուղիղ գիծ։
Ամրոցի շրջակայքում գտնվել է ուրարտական սեպագիր արձանագրություն, որի մեջ հիշատակվում է, թե Ռուսան, Սարդուրի որդին գրավել է Լուերուխի երկիրը, որտեղից և մենք իմանում ենք այդ տերիտորիայի անունը։
Ամրոցը և բնակավայրը հարուստ են վերերկրյս զանազան հնագույն մշակույթի մնացորդներով, սակայն նրանք այնքան մանրացված են, որ դժվար է նրանց միջոցով որևէ բան ասել ամրոցի անցյալի վերաբերյալ։
Բնակավայրի արևմտյան կողմով հոսում է մի գետակ, որը կարող էր գոյություն ունենալ նաև հին ժամանակ և ջուր մատակարարել բնակիչներին։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Սևանի կիկլոպյան ամրոցներ
**Սրբազան դաշինք**, եվրոպական միապետների դաշինք, ստեղծվել է Նապոլեոնի կայսրության անկումից հետո, հեղափոխական և ազգային ազատագրական շարժման դեմ պայքարելու, Վիեննայի կոնգրեսի որոշումների անսասանելիությունն ապահովելու համար։ Ստորագրել են ռուս կայսր Ալեքսանդր I, ավստրիացի կայսր Ֆրանց I և պրուս. թագավոր Ֆրիդրիխ Վիլհելմ III, 1815 թ.-ի սեպտեմբերի 26-ին՝ Փարիզում։ 1815 թվականի նոյեմբերի 19-ին Սրբազան դաշինքին միացել է Ֆրանսիայի թագավոր Լյուդովիկոս XVIII, ապա՝ եվրոպական միապետների մեծ մասը։ Թեև Մեծ Բրիտանիան չի մտել Սրբազան դաշինքի մեջ, սակայն մի շարք հարցերում աջակցել է նրա քաղաքականությանը և մասնակցել Սրբազան դաշինքի կոնգրեսներին։ Կայացել է Սրբազան դաշինքի չորս կոնգրես՝ Ախենում (1818 թ.), Տրոպպաուում (1820 թ.), Լայբախում (1821 թ.), Վերոնայում (1822 թ.)։ 
Սրբազան դաշինքում առաջատար դեր էին խաղում ավստրացի կանցլեր Մետեռնիխը և ռուս կայսր Ալեքսանդր I։ Սրբազան դաշինքի թույլտվությամբ ավստրական զորքերը ճնշեցին Նեապոլի 1820-1821 թթ. և Պիեմոնտի 1821 թ.-ի հեղափոխությունները, 1823 թ.-ին ֆրանսիական բանակը ներխուժեց Իսպանիա և վերականգնեց բացարձակ միապետությունը։ Սրբազան դաշինքը դատապարտեց հույների 1821 թ.-ին սկսած ապստամբությունը թուրքական լծի դեմ։ Եվրոպական տերությունների միջև եղած հակասությունները, զարգացող հեղափոխական և ազգային ազատագրական շարժումը (1825 թվականի դեկաբրիստների ապստամբությունը Ռուսաստանում, 1830 թ.-ի հեղափոխությունները Ֆրանսիայում և Բելգիայում, 1830-1831 թթ.-ի լեհական ապստամբությունը) սասանեցին Սրբազան դաշինքը և 1820-ական թթ․ վերջին 1830-ական թթ․ սկզբին, փաստորեն, այն կազմալուծվեց։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
Քրիստոսի ծնունդը հուշող սրբերի պատկերները միջնադարյան ձեռագիր մատյանում
**Սրբեր**, աստվածահաճության, արդարության, բարեպաշտության, աստծո և մարդկանց միջև միջնորդության «հրաշագործ» գծերով «օժտված» առասպել կամ պատմական անձնավորություններ քրիստոնեության մեջ և իսլամում։ Սրբերի հավատքը միաստվածության և բազմաստվածության զուգակցման յուրահատուկ ձև է, որովհետև Սրբերը, ըստ էության, ընկալվում են որպես «ստորակարգ աստվածություններ»։

Քրիստոնեությունում Սրբերի պաշտամունքի ձևավորման վրա զգալի ազդեցություն է ունեցել դիցաբանության հերոսների (հատկապես՝ հունա-հռոմիական) պաշտամունքը։ Հաճախ տեղական հին աստվածությունները նույնպես ներմուծվել են քրիստոնեության մեջ՝ որպես Սրբեր։ Սրբերի պաշտամունքի մասին ուսմունքը զարգացրել են IV դ․ եկեղեցական հեղինակները (Եփրեմ Ասորի, Բարսեղ Կեսարացի, Գրիգոր Նյուսացի և ուրիշներ)։ Եկեղեցին հետևողականորեն պայքարել է Սրբերի պաշտամունքի հակառակորդների՝ պավլիկյանների, թոնդրակյանների, բոգոմիլների, ալբիգոյցիների, հուսյանների և ուրիշ աղանդավորական հոսանքների դեմ։

Տիեզերական 7-րդ ժողովը (787 թ.) բանադրանք է սահմանել ընդդեմ բոլոր սրբուրացների։ Եկեղեցին Սրբերից յուրաքանչյուրի համար սահմանել է հիշատակի օր։ Քրիստոնեական առանձին համայնքներն սկզբում ունեցել են իրենց Սրբերը, հետագայում սրբադասումը կանոնացման ուղիով կենտրոնացվել է, սրբադասվել են հավատի համար բազմաթիվ «նահատակներ» կամ «մարտիրոսներ», ճգնավորներ, պապեր, կաթողիկոսներ, իշխաններ, թագավորներ, զորավարներ։ Եկեղեցին ստեղծել է Սրբերի վարքեր (Վարք սրբոց)։ Իսլամում Սրբեր (վալիներ կամ մարաբուտներ) պաշտամունքը հիմնավորվել է մոտ X դարից՝ սուֆիզմի տարածմամբ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
**Գրոսվենեդիգեր** (գերմ.՝ Großvenediger), Բարձր Տաուերնի Վենեդիգեր խմբի հիմնական գագաթը, սահմանակից է Ավստրիայի Տիրոլ և Զալցբուրգ նահանգներին։ Համարվում է Ավստրիայի չորրորդ ամենաբարձր լեռը (թեև կարող է լինել մինչև տասնվեցերորդը, եթե յուրաքանչյուր երկրորդական գագաթ հաշվարկվի)։ Սառցադաշտով ծածկված գագաթը համարվում է Բարձր Տաուերն ազգային պարկի մաս։

Անվանում
--------

Ֆոտոխրոմ, 1900
Ի սկզբանե հայտնի է որպես Stützerkopf, Գրոսվենեդիգեր (անգլերեն՝ Մեծ վենետիկցի) անվանումն առաջին անգամ արձանագրվել է 1797 թվականի սահմանային հարցման ժամանակ։ Այս անվան ծագումը պարզ չէ, հավանաբար բխում է վենետիկյան առևտրականներից, որոնց ճանապարհն անցել է լեռնանցքներով։ Ըստ մեկ այլ տեսության՝ լեռան գագաթից կարելի է տեսնել Վենետիկը, մոտ 200 կմ հեռավորության վրա, ինչը սակայն չի համապատասխանում փաստերին։

Հեղինակը և լեռնաբնակ Իգնաց ֆոն Կյուսրնգերը (1795-1861) առաջիններից մեկն էր, որ 1840 թվականին մագլցել է լեռը՝ ստանալով *weltalte Majestät* (աշխարհի հնագույն վեհություն) մակդիրը։

Մագլցման պատմություն
--------------------

19-րդ դարում մի քանի փորձեր են արվել հասնելու Գրոսվենեդիգերի գագաթ 1800 թվականին Գրոսգլոկկներ առաջին վերելքից հետո։ 1828 թվականի օգոստոսի 9-ին 17 տղամարդկանցից բաղկացած արշավախումբը, այդ թվում` Լոթարինգյան ընտանիքից էրցհերցոգ Յոհան Ավստրիացին, ձնահյուսի պատճառով չկարողացան բարձրանալ Գրոսվենեդիգեր։

1841 թվականի սեպտեմբերի 3-ին, Գրոսվենեդիգերի գագաթ առաջին մագլցումից 40 տարի հետո, Յոզեֆ Շվաբի ղեկավարությամբ թիմը կարողացավ հասնել Գրոսվենեդիգերի գագաթ՝ սկսելով հյուսիսային Նոյկիրհեմ-ամ-Գրոսվենեդիգեր ստորոտից, Զալցախ հովիտ, մագլցեցին Օբերսուլցբախ վտակի հարավային երկայնքով դեպի Stierlahnerwand։ Թիմի մյուս անդամներից էին Իգնաց ֆոն Կյուսինգերը, Փոլ Ռոհրենգերը, Անտոն վոն Ռութհները և Ֆրանց Սպիտալերը։ 40 մասնակիցներից միայն 26-ը կարողացան հասնել գագաթ, մյուսներն ուժասպառությունից հետ մնացին։

Այսօր բազմաթիվ լեռնային տնակներ հիմք են ծառայում դեպի գագաթ վերելքների համար, թեև բարձր գոտիներում ալպինիզմը կարող է վտանգավոր լինել բազմաթիվ սառցե ճեղքերի տեսակետից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Großvenediger, Austria, Elevation: 3666 meters, 12,028 feet


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ կատալոնական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | NKC: ge845449 · VIAF: 238372459 · WorldCat VIAF: 238372459 |

 |
Անտարկտիդայի սառցե ծածկույթը տիեզերքից
**Սառցային գոտի**ն երկրագնդի բնական գոտիներից մեկն է։ Այն հայտնի է նաև որպես **արկտիկական և անտարկտիկական անապատների գոտի**։

Գոտում տիրապետում են հավերժական ձյունն ու սառցադաշտերը։

Տարածման շրջաններ
-----------------

Գրենլանդիայի սառցե ծածկույթը տիեզերքից
Սառցային գոտին տարածվում է երկրագնդի ծայր հյուսիսային և ծայր հարավային շրջաններում։

Հյուսիսային կիսագնդում այն ընդգրկում է Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսը, առափնյա որոշ շրջանները, շրջակա կղզիները, Գրենլանդիան, իսկ Հարավային կիսագնդում` Անտարկտիդա մայրցամաքը։

Կլիմա
-----

Սառցային գոտուն բնորոշ է արկտիկական (Հյուսիսային կիսագնդում) և անտարկտիկական (Հարավային կիսագնդում) կլիման։

Այստեղ ձմեռը երկարատև է, ցուրտ, դաժան և սառնամանիքային, իսկ ամառը` կարճատև և ոչ տաք։

Ձմռանը այստեղ լինում են երկարատև գիշերներ, իսկ ամռանը՝ երկարատև ցերեկներ։

Ամռանը, չնայած Արեգակը մի քանի ամիս մայր չի մտնում, սակայն հորիզոնում գրաված ցածր դիրքի պատճառով նրա ճառագայթները սահում են երկրի մակերևույթի վրայով և չեն տաքացնում այն։

Ամռան ամիսների միջին ջերմաստիճանը տատանվում է 0 °C-ի շուրջ, իսկ ձմռանը՝ -20°-ից մինչև -55 °C-ի։ Անտարկտիդայում գրանցվել է մինչև 89,2°С զրոյից ցածր ջերմաստիճան։

Մթնոլորտային տարեկան տեղումների քանակը քիչ են՝ 100 - 200 մմ.։

Հողեր
-----

Այս գոտում հողառաջացումը համարյա բացակայում է։ Հողառաջացմանը խանգարում է դարավոր սառույցը, որը թույլ չի տալիս որպեսզի մայր ապարները քայքայվեն և միախառնվելով օրգանական մնացորդներին՝ առաջացնեն հող։

Որոշ շրջաններում, որտեղ սառույցը որոշակիորեն հալվում է, առաջանում են քարային և սաղմնային (կմախքային) հողեր։

Բուսական աշխարհ
---------------

Սառցային գոտում բուսական ծածկույթը բացակայում է, միայն սառույցից ազատված որոշակի շրջաններում կարելի է հանդիպել մամուռներ և քարաքոսեր։

Կենդանական աշխարհ
-----------------

Սառցե ծածկույթ
Գոտում կենդանական աշխարհը նույնպես աղքատ է։

Կարելի է հանդիպել սպիտակ արջ, խոյացուլ, ջրերում՝ կետ, ծովացուլ, փոկ, ծովային կատու, թռչուններից՝ նրբափետուր այդերուկ (Հյուսիսային կիսագնդում) և պինգվիններ (Անտարկտիդայում)։

Յուրացում
---------

Բևեռային գոտիներում մշտական բնակչություն չկա։ Գրենլանդիայում բնակվում է շուրջ 60.000 մարդ, որոնց մեծ մասը էսկիմոսներ են։

Որոշ շրջաններում հիմնված են գիտահետազոտական կայաններ։
|  |
| --- |
| **Արոսենի հունական** |
| Արոսենի հունականԱրոսենի հունական |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Վարդածաղկավորներ (Rosales) |
| **Ընտանիք** | Վարդազգիներ (Rosaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Խնձորայիններ (Maloideae) |
| **Ցեղ** | Արոսենի *(Sorbus)* |
| **Տեսակ** | **Արոսենի հունական** *(S. graeca)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Sorbus graeca***Kotschy, 1865 |
|
| **Կարգավիճակ** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Քիչ մտահոգող տեսակ |

**Արոսենի հունական** (լատ.՝ Տorbus graeca), վարդազգիների ընտանիքի արոսենի ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Փոքր ծառ կամ թուփ է 4-6 մ բարձրությամբ։ Բողբոջները թույլ թաղիքապատ են կամ գրեթե մերկ։ Տերևները կլորավուն են կամ կլորաէլիպսաձև, կլոր հիմքով, կամ ձվաձև էլիպսաձև, սեպաձև հիմքով, 5-10 սմ երկարությամբ, 4-10 սմ լայնությամբ, բութ գագաթով, կաշվեկերպ, բլթակաեզր (բացի հիմքից) և սուր ատամնաեզր։ Նոր բացված ժամանակ վերևից ադվամազապատ, ավելի ուշ՝ մազմզուկները պահպանվում են միայն գլխավոր ջղի ուղղությամբ, ներքևի կողմից ծածկված խիտ, թաղիքասպիտակ աղվամազով։ Տերևակոթունների երկարությունը հասնում է 0,3-1,5 սմ-ի, որոնք, ինչպես և բաժակը, ծածկված են սպիտակ թաղիքանման մազմզուկներով։

Բաժակաթերթիկները եռանկյուն են, ատամնաեզր, պահպանվում են հասունացած պտուղների վրա։ Պսակաթերթիկները կլոր-երկարավուն են, սպիտակ, սռնակը վերևի կողմից ազատ է։ Պտուղները կլորավուն են, կարմիր, հետագայում ստանում են կապույտ գունավորում, պտղամիսը զուրկ է քարաբջիջներից։ 
Ծաղկում է հունիս-հուլիս ամիսներին, պտուղները հասունանում են օգոստոս-սեպտեմբերին։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Ղրիմում, Կովկասում, Արևմտյան Եվրոպայում, Փոքր Ասիայում։
Մեր հանրապետության տարածքում հանդիպում է Լոռիում, Իջևանի, Շամշադինի, Նոյեմբերյանի շրջաններում, Արագած-Ապարանում, Սևանի ավազանում, Արարատյան դաշտի նախալեռնային գոտում (Վեղարդ), Վայքում, Ջանգեզուրում, Մեղրիում, որտեղ աճում է վերին լեռնային և մերձալպյան գոտում, անտառներում, լեռնալանջերին, գիհու և կաղնու նոսրանտառներում, ծովի մակերևույթից 1000-2500 մ բարձրություններում։

Կիրառություն
------------

Պահանջկոտ չէ աճման պայմանների նկատմամբ։ Լուսասեր է, ցրտադիմացկուն, բավական երաշտադիմացկուն, պահանջկոտ չէ հողի նկատմամբ։ Աչքի է ընկնում դեկորատիվ բարձր հատկանիշներով։
Էկոլոգիական խումբը՝ XI: Մշակության հավանական շրջանները 1-32։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 1, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ (էջ 359)։


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI |

 |
**Ուղեղաբորբեր**, էնցեֆալիտներ, մարդու և կենդանիների գլխուղեղի բորբոքային հիվանդությունների խումբ, հարուցիչները վիրուսներն են, բակտերիաները, նախակենդանիները և ախտածին այլ միկրոօրգանիզմներ։ Տարբերում են առաջնային և երկրորդային ուղեղաբորբեր․։

Առաջնային ուղեղաբորբեր
----------------------

Զարգանում են գլխուղեղում նյարդալուծիչ (նեյրոտրոպ) վիրուսների թափանցումից (համաճարակային ուղեղաբորբ, տզային ուղեղաբորբեր, մոծակային ուղեղաբորբեր)։ Առաջնային ուղեղաբորբերին բնորոշ են բնական օջախայնությունը և սեզոնայնությունը։ Հարուցիչի աղբյուր են կրծողները, թռչունները, փոխանցողները՝ մոծակները, տզերը։ Հարուցիչները գլխուղեղ են թափանցում արյան միջոցով, հազվադեպ՝ նյարդաթելերով։

Երկրորդային ուղեղաբորբեր
------------------------

Ընդհանուր կամ տեղային վարակիչ հիվանդությունների (ռևմատիզմ, գրիպ, կարմրուկ, կարմրախտ, ջրծաղիկ, կատաղություն և այլն) հետևանք են։ Բորբոքային պրոցեսը կարող է տեղակայվել նյարդային համակարգի տարբեր բաժիններում, գորշ կամ սպիտակ նյութերում՝ (գլխուղեղային նյարդեր, ենթակեղևային հանգույցներ, ցողուն), երբեմն ընդգրկել ողնուղեղը, ուղեղապատյանները և ծայրամասային նյարդերը։ Ուղեղաբորբերի մեծամասնության ընթացքը սուր է։ Հիմնական ախտանշաններն են՝ մարմնի ջերմաստիճանի բարձրացում, գլխացավ, սրտխառնոց, փսխում, հաճախ գիտակցության կորուստ, ջղաձգություններ և այլն։ Նյարդային երևույթներ՝ (կիսալուծանք, զգացողության, գլխուղեղային նյարդերի ֆունկցիաների խանգարումներ են)։ Անբարենպաստ ընթացք ունեն կարծրախտային ուղեղաբորբեր (առաջանում են մանկական և պատանեկան տարիքում, բնորոշվում են հիշողության, ինտելեկտի խանգարումներով, էպիլեպսանման նոպաներով և այլն) և թարախային ու մեռուկային ուղեղաբորբեր։ Տզային ուղեղաբորբերի դեպքում վարակումից 10–12 օր անց առաջանում են մկանաթուլություն և մաշկի որոշ հատվածների թմրածություն, մարմնի ջերմաստիճանի բարձրացում։ Բնորոշ են նաև ուսապարանոցային մկանների լուծանքներն ու կիսալուծանքները, գլխուղային նյարդերի ախատահարումները, ուղեղապատյանների գրգռվածության ախտանշանները։ Մեծ մասամբ ընթացքը թեթև է։

Բուժումը
--------

Հակաբորբոքային, հակամանրէային, ապագերզգայնացնող դեղամիջոցներ (հորմոններ, սալիցիլատներ, անտիբիոտիկներ, սուլֆանիլամիդներ, դիմեդրոլեն)։

Կանխարգելումը
-------------

Պայքար փոխանցողների դեմ, իմունացում, մոծակների խայթոցից պաշտպանվելու անհատական միջոցներ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
**Արոտաշրջանառություն**, արոտավայրերի արդյունավետ օգտագործման կարգ, երբ արածեցումը հաջորդում է խոտհնձին և հանգստին։ Կիրառվում է արոտավայրերի բուսածածկը բարելավելու և արտադրողականությունը բարձրացնելու համար։ Արոտաշրջանառությունը պետք է համապատասխանի հերթափոխ արածեցմանը և արոտավայրերի բնույթին։ Ամեն տարի, հերթականորեն երկու, երբեմն նաև երեք տարով արածեցումից հանվում է արոտավայրերի որոշ մասը։ Հանգստի ենթակա արոտա կտորներն առաջին տարում չեն օգտագործվում մինչև սերմերի լրիվ հասունանալը և թափվելը։ Սերմերը թափվելուց հետո կենդանիներին արածեցնում են։ Երկրորդ տարում հնձվում է, իսկ երրորդում՝ օգտագործվում որպես արոտ։ Բարձր լեռնային գոտում արոտավայրերին պետք է հանգիստ տալ յուրաքանչյուր 6–7, անտառատափաստանայինում և տափաստանայինում՝ 4–5, չոր տափաստանայինում և կիսաանապատայինում՝ 3–4 տարին մեկ անգամ։ Արոտաշրջանառությունը ուղեկցվում է պարարտացմամբ, ենթացանքով և ագրոտեխնիկական այլ միջոցառումներով։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 111)։*  |
Հայկական մանրանկարչության մագաղաթե ձեռագիր մատյան։ Գրվել և ծաղկվել է 1269-1270 թվականներին, Բարձր Հայքի Ավագ վանքի գրչատանը։ Գրիչներն են Մխիթարը, Հակոբը և Մովսեսը, պատվիրատուները՝ Երզնկայի արքեպիսկոպոս տեր Սարգիսն ու իր որդին՝ պարոն Հովհաննեսը։ Նրանց ջանքերով է կառուցվել Երզնկայի Ս.Փրկիչ եկեղեցին, նրանց անունները պահպանվել են նաև Ներսես Ա Մեծի մասունքների համար պատրաստված թանկարժեք մասնատուփի արձանագրության մեջ։

Առաջին ձեռագիրը
---------------

«Երզնկայի Աստվածաշունչը» մեզ հայտնի առաջին ձեռագիր Աստվածաշունչն է, որը պարունակում է Հին կտակարանի թեմաներով նկարներ։ Մինչ այդ Հին կտակարանի գրքերի սկիզբը զարդարել են գլխազարդերով կամ դրանց հեղինակների պատկերներով։ «Երզնկայի Աստվածաշունչ»-ում նույնպես կան հեղինակների պատկերներ, բայց որոշ գրքերի սկզբում զետեղված են թեմատիկ նկարազարդումներ։ Օրինակ, Նավեի որդու Հեսուի գրքի սկզբում պատկերված է հրեշտակի հայտնությունը նրան, Դատավորաց գրքի սկզբում՝ Գոթոնիելը, Գեդեոնը, նաև Սամսոնը՝ ավանակի ծնոտը ձեռքին, որով նա սպանել էր 1000 փղշտացու։ Առավել հաջողված են Հոբի և Դանիելի գրքերի սկզբներում տրված մանրանկարները։

Ձևավորումը
----------

Ունի 38 նկար, որոնք պատկերում են Հին կտակարանի գրքերի հեղինակներին, Հիսուսին, ավետարանիչներին են։ Նկարազարդումևերում տիրապետող են կարմիրն ու կապույտը, գուներանգը մուգ Է։ Ոսկին թեմատիկ նկարներում սակավ է օգտագործվել, այն հատկապես առատ է խորաններում, կիսախորաններում և լուսանցազարդերում։ Նկարչի կարողությունը ցայտուն դրսնորվել է էջը որպես ամբողջական կոմպոզիցիա պատկերազարդելու ժամանակ։ Արտահայտիչ է գծային շեշտված ոճավորումը։ Բուսական զարդամոտիվները համադրվել են երկրաչափական տարրերին։

Յուրատիպ են ներկայացված տեքստերի հեղինակ-մարգարեները՝ պատկերված դիմացից, ոմանք՝ տեքստի սկզբնատառը գրելիս։ Ուշագրավ են նրանց հագուստների խոշոր, ազատ ուրվագծերով ծալքերը։ Կիսատոների օգտագործումը պատկերներին որոշակի ծավալայնություն է հաղորդում։ Գեղեցիկ է ձեռագրի օրնամենտալ հարդարանքը, որը շատ զուգահեռներ ունի կիլիկյան լավագույն օրինակների հետ։ Ճոխ զարդարված, ոսկու առատ կիրառմամբ, բարձրորակ մագաղաթի վրա գեղեցիկ բոլորգրով գրված այս ձեռագիրը հայկական մանրանկարչության գոհարներից է։ 17-րդ դարի ձեռագիրը գերվել է, ապա գնվել թուրքական փաշայից՝ Զիրաք անունով մի վաճառականի օգնությամբ, և տեղափոխվել Երուսաղեմի Ս.Հակոբյանց վանքի մատենադարան, որտեղ պահվում է առ այսօր (ձեռ. դ 1925)։ Իբրև Աստվածաշնչի Բարձր Հայքի բնագրային ավանդույթը կրող լավագույն նմուշ «Երզնկայի Աստվածաշունչն» ընդգրկվել է Հին կտակարանի հայկական թարգմանության քննական բնագրերի կազմման աշխատանքներում։

Գրականություն
-------------

* Տեր-Ներսեսյան Ս․, Երզնկայի 1269 թվականի Աստվածաշունչը, «Էջմիածին», 1966, համար 11-12։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  *Քրիստոնյա Հայաստան հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո:*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 585)։*  |
**Համառուսասաանյան դեմոկրատական խորհրդակցություն** (ռուս.՝ *Всероссийское демократи́ческое совещание*), տեղի է ունեցել 1917 թվականի սեպտեմբերի 14-22-ին, Պետրոգրադում։ Մասնակցել է 1582 թվականի պատգամավոր (սովետներից, արհմիություններից, բանակից ու նավատորմից ), որոնցից 532 Էսէռական, 142 մենշևիկ, 136 բոլշևիկ, 55 տրուդովիկ։ Կոռնիչովշչինայի պարտությունից հետո կորցնելով մեծամասնությունը սովետներում, համաձայնողականները փորձում էին Սովետների համառուսաստանյան 2-րդ համագումարի հրավիրումը նենգափոխել դեմոկրատական խորհրդակցությամբ ստեղծել բուրժուական նոր կոալիցիոն կառավարություն։ Նրանք ձգտում էին երկիրը դնել բուրժուաան պառլամենտարիզմի ռելսերի վրա, կասեցնել բուրժուադեմոկրատական հեղափոխության վերաճումը սոցիալիստականի։ Վլադիմիր Լենինը բոլշնիկյան ֆրակցիային կոչ արեց դեմոկրատական խորհրդակցությունյան ամբիոնն օգտագործել համաձայնողականներին դիմակազերծ անելու համար։ Բոլշևիկյան ֆրակցիայի դեկլարացիան, որ հրապարակվեց սեպտեմբերի 18-ին, խստորեն քննադատեց էսեռամեն-շևիկյան պարագլուխների համաձայնողական քաղաքականությունը և պահանջեց Սովետների համառուսաստանյան համագումարի անհապաղ հրավիրում, ամբողջ իշխանության հանձնում սովետներին, հողի սեփականատիրության վերացում ու հողի հանձնում գյուղացիներին, արդյունաբերության կարևոր ճյուղերի ազգայնացում են։ Քվեարկությունը ցույց տվեց, որ ոչ միայն պրոլետարիատը, այլն գյուղացիության մեծ մասը դեմ է կոալիցիային։ Համաձայնողականների շարքերում ծագած տարաձայնությունների պատճա–ռով դեմոկրատական խորհրդակցություն կանգնեց փակուղու առջև։ Բուրժուազիայի հետ կոալիցիան խրախուսող էսեռամենշևիկյան բանաձնը հավաքեց ընդամենը 183 ձայն (813 դեմ, 80 ձեռնպահ)։ Դեմոկրատական խորհրդակցությունը անզոր գտնվեց լուծելու իշխանության հարցը։ Սեպտեմբերի 20-ին որոշվեց խորհրդակցության բոլոր խմբերից ու ֆրակցիաներից առանձնացնել համեմատական ներկայացուցչություն և կազմել մի մշտական մարմին՝ Դեմոկրատական խորհուրդ, որին պետք է փոխանցվեին դեմոկրատական խորհրդակցությունյան ֆունկցիաները։ Դեմոկրատական խորհրդակցության ձախողումը զինված ապստամբության լենինյան կուրսի ճշմարտացիության մի նոր ապացույց Էր։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 343)։*  |
**«Օդի տաճար»** (ռուս.՝ «Храм воздуха»), շինություն Ռուսաստանի Ստավրոպոլի երկրամասի Կիսլովոդսկ քաղաքում։ Գտնվում է առողջարանային քաղաքի Վերին զբոսայգում։ Հեղինակն է ճարտարապետ Սեմյոնովը։ Կառուցվել է 1914 թվականին։

Պատմություն
-----------

Դեռևս հեղափոխությունից առաջ Կիսլովոդսկի բնակիչները և հյուրերը նկատել էին, որ տեղական լեռնային օդը մարդու առողջության վրա նույնքան բարենպաստ ազդեցություն ունի, որքան հանքային ջուրը։ Կիսլովոդսկի օդը վայելելն ու արևային լոգանքներ ընդունելը հանգստացողների համար ավելի հարմարավետ դարձնելու նպատակով 1914 թվականին Վերին զբոսայգու տարածքում կառուցվեց «Օդի տաճարը»։

Տաղավարն անվանվեց «Օդի տաճար», սակայն մեկ տարի անց Կովկասի հանքային ջրերի ղեկավարությունը որոշեց վերանվանել «Օդի պալատ», որն իրականացվեց հուլիսի 23-ին, սակայն «տաճար» բառն արդեն կառույցին ամրացել էր ընդմիշտ։ 1917 թվականին «Օդի տաճարում» աշխատանքը սկսեց Կովկասյան լեռնային ընկերության Կիսլովոդսկի նորաստեղծ մասնաճյուղի էքսկուրսիոն սեղանը։

«Օդի տաճարը» հաջողությամբ վերապրել է հեղափոխության սկզբնական ժամանակաշրջանի, այնուհետև՝ Հայրենական մեծ պատերազմի բոլոր դժվարությունները։ Խորհրդային տարիներին այնտեղ գործում էին ամառային սրճարան, բուժկետ, ընթերցասրահ և հանգստի սենյակ։ 1973 թվականի ապրիլի 21-ին «Տաճարի» կողքին բացվել է ճոպանուղու ներքին կայարանը։ Շենքը քայքայման եզրին է հասել միայն 20-րդ դարի վերջին և 1986 թվականին անվտանգության նկատառումներով փակվել է։

2015 թվականին «Օդի տաճարը» վերակառուցվել և վերաբացվել է։ Տաղավարը վերականգնվել է ըստ այն գծագրերի, որոնցով կառուցվել է 100 տարի առաջ։ Ավելացվել է ժամանակակից լուսավորություն։

Նկարագրություն
--------------

«Օդի տաճարը» նախքան վերակառուցումը (2013 թվական)
Տաղավարը կառուցվել է զբոսայգու ամենաբարձր կետում. այնտեղից բացվում է Էլբրուսի և շրջակա լեռների գեղեցիկ պատկերը։ Շինության նախագիծն իրականացրել է իր ժամանակի ամենահայտնի մասնագետներից մեկը՝ ճարտարապետ Սեմյոնովը։ Տաղավարը դասական կիսառոտոնդա է, որի պատուհաններն ուղղված են դեպի արևմուտք, և որը հենվում է վեց սյուներին։ Տանիքը հարթ է, դեպի գլխավոր մուտք տանում է լայն սանդուղքը։ Տաղավարն ունի կողային սենյակներ, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի եռանկյունաձև ճակտոնով եզրակալված երեք կամարաձև բարձր պատուհան։ Ճակատները զարդարված են ժապավեններով կապված ծաղկեպսակների տեսքով ծեփվածքով։ Քիվի ամբողջ երկայնքով լայն եզրապատ է, որի մեջ արված են անցքեր ջրահեռացման խողովակների համար։ Շենքը ներկված է սպիտակ և ուրվագծերով հիշեցնում է անտիկ ճարտարապետությունը։ Հսկայական պատուհաններն ապակեպատ էին և փայլում էին արևի լույսի տակ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  «Кисловодск. Храм воздуха»։ Кисловодский Экспресс։ 03.10.2016։ Վերցված է 2018 Դեկտեմբեր 17
**Մաքսիմ Հուսեյնի Խամոյան** (1934, Ավշեն, Հայաստան - 2011), քրդագետ, լեզվաբան, ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի քրդագիտական հետազոտությունների խմբի ղեկավար։

Կենսագրություն
--------------

Մաքսիմ Խամոյանը ծնվել է 1934 թվականի սեպտեմբերի 7-ին ՀԽՍՀ Ապարանի շրջանի Չոբանմազ գյուղում։ Շրջանի Ծաղկահովիտ գյուղի միջնակարգ դպրոցն ավարտելուց հետո նա ընդունվում է Երևանի պետական համալսարանի ռոմանագերմանական ֆակուլտետը։ Ասպիրանտական ուսումնառությունն ստացել է ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի Ասիայի ժողովուրդների ինստիտուտի Լենինգրադի բաժանմունքում։

1964 թվականին Մաքսիմ Խամոյանը վերադառնում է Երևան և աշխատանքի անցնում ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության սեկտորում որպես կրտսեր գիտաշխատող ու երկար տարիներ հետազոտական աշխատանք կատարում գիտությունների ակադեմիայի արևելագիտության ինստիտուտում։

1966 թվականին Մաքսիմ Խամոյանը պաշտպանում է թեկնածուական դիսերտացիան «Քրդերեն լեզվի Բահդինանի բարբառը» թեմայով։

Աշխատություններ
---------------

Մաքսիմ Խամոյանը հրատարակել է «Քուրդ-ռուսերեն դարձվածաբանական բառարանը», որը պարունակում է մոտ 8 հազար դարձվածաբանական հոդված։

1988 թվականին Արևելագիտության ինստիտուտի գիտխորհրդի որոշմամբ հրատարակվում է նրա «Քրդերեն լեզվի դարձվածաբանության հիմունքներ» ուսումնասիրությունը։

Հետազոտական իր հոդվածներով Մաքսիմ Խամոյանը մասնակցել է ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի «Մերձավոր և Միջին Արևելքի երկրներ և ժողովուրդներ» մատենաշարի հրատարակմանը։ Այս մատենաշարի XVIII հատորում լույս է տեսել նրա «Գրական քրդերենի ձևավորման հեռանկարները» հոդվածը։

1990 թ. լույս է տեսել «Քրդերեն լեզու, գրականություն» խորագրով գիրքը, որտեղ հատուկ տեղ են գրավում քրդական խոսքի կառուցվածքի հարցերը, նրա տարբեր դրսևորումները՝ կիրառական տառատեսակների կազմը, գրական խոսքի տարբեր բնագավառների, դրանց զարգացման ուղիների և օրինաչափությունների առանձնացումը։

Աղբյուրներ
----------

* Ասան Դերբոյան «Մաքսիմ Հուսեյնի Խամոյան», պատմաբանասիրական հանդես №1, 2011, էջ 310-311