***Ֆեմինիստական ավանգարդ. 1970-ականների արվեստ*** (անգլ.՝ *Feminist Avantgarde: Art of the 1970s*), ցուցահանդեսների միջազգային շարք է և գրքի հրատարակություն, որը վարում և խմբագրում է ավստրիացի արվեստի պատմաբան, արվեստագետ Գաբրիելե Շորը քսաներորդ դարի երկրորդ կեսի ֆեմինիստական արվեստի մասին։

«Ֆեմինիստական ավանգարդի» հայեցակարգը
------------------------------------

Արվեստի պատմությունը դեռ պետք է դիտարկի քսաներորդ դարի երկրորդ կեսի ֆեմինիստական արվեստի շարժումը որպես հետպատերազմյան «ավանգարդի» մի մաս, որը սովորաբար ներառում է, օրինակ, Փոփ արտը, Ֆլյուքսուսը և Վիեննայի ակցիոնիզմը։ Մեկ բացառություն այս անտեսումից, ինչպես նշում է Շորը, Լոուրենս Ալոուեյն է, ում 1976 թվականի «Կանանց արվեստը 70-ականների» հոդվածում պնդեց, որ կանանց շարժումը արվեստի աշխարհում կարելի է համարել ավանգարդ, քանի որ պրոտագոնիստները միավորված են գոյություն ունեցող հասարակական կարգի փոփոխության հարցում։ Դեռևս 1990-ական թվականներին, 1970-ականների ֆեմինիստական արվեստը դեռևս երբեմն-երբեմն ծաղրի առարկա էր, որը կոչվում էր «տնային տնտեսուհիների բողոքներ»։ Միայն ավելի ուշ կճանաչվի շարժման գեղարվեստական-պատմական նշանակությունը։ 2007 թվականի ցուցահանդեսը՝ «WACK! Արվեստը և ֆեմինիստական հեղափոխությունը», որտեղ ցուցադրվում էին 120 միջազգային կին արվեստագետների աշխատանքները, ներկայացնում էին արվեստի և ֆեմինիզմի առաջին համապարփակ ինտերկոնտեքստուալացումը։ Ցուցահանդեսը ցուցադրվել է նշանավոր հաստատություններում, այդ թվում՝ Լոս Անջելեսի ժամանակակից արվեստի թանգարանում և Նյու Յորքի ժամանակակից արվեստի թանգարանում։ Թայմսի քննադատներից մեկը գրել է. «Համադրողներն ու քննադատներին ավելի ու ավելի տեսանելի է դառնում, որ ֆեմինիզմը ստեղծել է քսաներորդ դարի վերջի և քսանմեկերորդ դարի սկզբի արվեստի ամենաազդեցիկ ազդակները։ Գրեթե չկա նոր արվեստի աշխատանք, որն ինչ-որ կերպ ձևավորված չլինի դրա շնորհիվ»։ Չնայած շարժման առաջամարտիկ պատմական նվաճումը անվիճելի է, գերմանալեզու արվեստ-պատմական տեղեկատու աշխատությունները, ներառյալ հայտնի Մեցլեռի հրատարակությունները, հաճախ չեն նշում ֆեմինիստական արվեստը «ավանգարդ արվեստ» խորագրի ներքո։ Օգտագործելով «Ֆեմինիստական Ավանգարդ» տերմինը, հատկապես ցուցահանդեսի վերնագրի համար, Շորը միավորեց ցանկությունները՝ ընդգծել 1970-ական թվականների կին արվեստագետների առաջամարտիկ նվաճումները, ընդլայնել տղամարդկանց գերակշռող ավանգարդը և խարսխել այսպիսի ռեվիզիոնիստական պատմությունը արվեստի պատմության մեջ։

1970-ականների ֆեմինիստական արվեստի բնութագրերը
----------------------------------------------

Եվրոպայում, Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկայում ֆեմինիստ արվեստագետները կենտրոնացել են որոշակի թեմաների վրա` դատապարտելով կանանց իրավիճակն ընտանեկան, սոցիալական և քաղաքական համատեքստերում, կանանց ինքնադրսևորումները, կանանց մարմինների ազատագրումը գեղագիտական իդեալիզացիայից և մասնավոր ոլորտի ընդլայնումը հասարակական կյանքում։ Ֆեմինիստ արվեստագետները, որոնք արտացոլում են այս խնդիրները վիզուալ կերպով պետք է դիտարկվեն որպես այդ խնդիրների գեղարվեստական արտահայտման առաջամարտիկներ։ 1970-ական թվականների ֆեմինիստական արվեստը քանդեց կանանց ստերեոտիպային պատկերները, որոնք տասնամյակներ, դարեր և նույնիսկ հազարամյակներ գրեթե բացառապես ձևակերպված էին տղամարդկանց կողմից։ Նրանք ստեղծեցին կանանց նոր ներկայացումներ վիզուալ արվեստում։ Ֆեմինիստ արվեստագետները գործում էին կանանց շարժման հանրաճանաչ կարգախոսին համապատասխան՝ ենթադրյալ մասնավորն ու անձնականը հրապարակվեցին և ցուցադրվեցին քաղաքականապես համապատասխան։

Ֆեմինիստ արվեստագետները հիմնականում օգտագործում էին նոր մեդիաներ, ինչպիսիք են լուսանկարչությունը, կինոնկարները և տեսահոլովակները, ինչպես նաև ինստալյացիաները, գործողությունները և ներկայացումները։ Նրանք համարում էին, որ այս լրատվամիջոցները ավելի քիչ են պայմանավորված արական գերիշխող արվեստի պատմությունով, համեմատած նկարչությատ կամ քանդակի։ Այն ժամանակ, երբ լուսանկարչությունը, և, իհարկե, ոչ տեսագրությունը, դեռ ընդհանուր առմամբ ճանաչված չէին որպես արվեստի նշանակալի տեսակներ, այսպիսի լրատվամիջոցները թույլ տվեցին կին արվեստագետներին արտահայտվել անկախ արվեստի պատմական ավանդույթից։ Նոր մեդիան հնարավորություն տվեց նրանց ստեղծագործություններին անդրադառնալ ժամանակակից թեմաներին, ներառյալ գենդերային դերերը և մարմնի նկատմամբ վերաբերմունքը, ավելի արագ և ավելի անմիջականորեն համապատասխան ձևով։

Ցուցահանդեսների շարք
--------------------

Ֆեմինիստական Ավանգարդի ցուցահանդեսները ներառում են 1915 թվականից մինչ 1958 թվականներին ծնված կին նկարիչների ավելի քան վեց հարյուր աշխատանքներ։ Նրանք գալիս են աշխարհագրական տարբեր կետերից՝ Արևմտյան և Արևելյան Եվրոպայի տարբեր երկրներից, Հյուսիսային Ամերիկայից, այդ թվում նաև Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներից, և Լատինական Ամերիկայից, ներառյալ բազմաթիվ աֆրոամերիկացի և ասիացի արվեստագետներ։ Աշխատանքները հավաքվել են Գաբրիելե Շորի կողմից 2004 թվականին Վիեննայի Verbund Collection-ի համար սկսված հետազոտության հիման վրա։ Հայտնի արվեստագետների աշխատանքներին և նրանց գործողությունների լուսանկարչական վավերագրությանը զուգահեռ ցուցահանդեսի շարքը ներառում է նաև տասնամյակներով մոռացված գործեր՝ ինչպես հայտնի, այնպես էլ անհայտ արվեստագետների կողմից ստեղծված։ Ցուցահանդեսն առաջին անգամ իր դռներն բացել է 2010 թվականին Իտալիայում, Հռոմի «Nationale d'Arte Moderna» պատկերասրահում։ Այն շարունակվեց ցուցադրվել Իսպանիայում (Մադրիդ), Բելգիայում (Բրյուսել), Շվեդիայում (Հալմստադ), Գերմանիայում (Համբուրգ, Կարլսռուե), Միացյալ Թագավորությունում (Լոնդոն), Ավստրիայում (Վիեննա), Նորվեգիայում (Սթավանգեր), Չեխիայում (Բռնո) և Բարսելոնայում։

Ցուցադրված աշխատանքներից շատերը նպատակ ունեն վանել և հաղթահարել կանանց վերագրվող ավանդական, ֆունդամենտալիստ դերերը։ Ֆեմինիստ արվեստագետները հասկանում էին տնային տնտեսուհու, ամուսնու և մոր դերերը որպես սահմանափակող՝ կանանց վերածելով պատրիարխալ հասարակության առարկաների՝ առանց իրենց սեփական մտածելակերպի և նույնիսկ զոհերի։ Իրենց արվեստի և գործողությունների միջոցով ֆեմինիստ նկարիչները ձգտում էին հասնել ավելի մեծ ինքնավարության՝ ստեղծելով կանանց նոր կերպարներ, ներառյալ սեփական սեքսուալության ավելի ազատ փորձը։ Շարժման մեջ ընդգրկված կին արվեստագետներն օգտագործում էին ամենօրյա գործունեությունը, ներառյալ տնային աշխատանքը, ընտանեկան կյանքը, մայրությունը և «ինքն իրենց գեղեցկացնելը (տղամարդկանց համար)», որպեսզի մարդկությունը հեռանա այսպիսի երևույթներից, դուրս գա՝ փոխակերպելով այս գործողությունները։ Շատ կին նկարիչներ գտան դրամատիկ կերպարներ, որպեսզի արտահայտեն իրենց ըմբոստությունը տնային տնտեսուհու և դասական մոր դերի դեմ։ 1975 թվականին Բիրգիթ Յուրգենսենն իրեն պատել է խոհանոցային գոգնոցով ջեռոցի տեսքով, Ռենատե Էյզենեգերը արդուկեց միջանցքը, Կարին Մակը հակված պառկած էր արդուկի տախտակի վրա, Անեգրեթ Սոլթաուն իրեն կապում էր թելերով, իսկ մյուս կին նկարիչները նույնն անում էին պարաններով։ Անկախ նրանից, հագուստի ցցիկներ օգտագործելիս կամ շոտլանդական ժապավեն, շատ կին նկարիչներ օգտագործում էին առօրյա իրերը որպես ստրկության և կապվածության նշան՝ հաճախ իրենց ցավ պատճառելով։

1970-ականների ֆեմինիստական արվեստը նշանավորեց կանանց տեսակետից կանացի էրոտիզմին համակողմանիորեն անդրադառնալու առաջին փորձը։ Սա հաճախ նրանց շատ հեռու էր տանում հասարակության գեղեցկության մասին տիպիկ իդեալներից և ուղղակիորեն վիճարկում էր այդ իդեալները։ Որոշ կին արտիստներ (ներառյալ Փեննի Սլինգերը, Ռենատե Բերթլմանը և Վալի Էքսպորտը) իրենց մարմիններն ու վուլվաները բեմադրեցին օրիգինալ ձևերով՝ մասամբ հումորային և ուրախ, մասամբ (ինքնա) ագրեսիվ։ Ջուդի Չիկագոյի «Ընթրիքը» ներկայացրել է վուլվա-խորհրդանիշներով լի սեղան՝ ներկված ափսեների և կերամիկական ռելիեֆների տեսքով։ 1972 թվականներին, ապստամբելով գեղեցիկ լինելու պարտադրանքի դեմ, Անա Մենդիետան դեմքը սեղմեց ապակե ինքնաթիռին, որպեսզի սեղմի և աղավաղի այն։ Մի քանի տարի անց, Մենդիետայի աշխատանքին անտեղյակ լինելով, սերբուհի Կատալին Լադիկը նման մի գործողությունարեց Հարավսլավիայում։ Այլ կին արվեստագետներ աշխատանքներ են կատարել՝ կապված այլաբանական արձանների և նկարների հետ։ Դարեր շարունակ տղամարդիկ կերտել էին այս կանացի կերպարները, որոնք կամ գեղեցիկ այլաբանություններ էին, օրինակ՝ «Արդարություն» կամ «Իմաստություն», կամ էլ ներկայացնում էին կին սրբերին և աստվածուհիներին։ Իր վիդեո ներկայացումներում Ուլրիկե Ռոզենբախն օգտագործում էր սուպերիմպոզիցիաներ, այդ թվում՝ Բոտիչելիի «Վեներայի ծնունդը» նկարը։ «Չե՞ք կարծում, որ ես ամազոնուհի եմ»-ում Ռոզենբախը նետեր է արձակել Ստեֆան Լոխների՝ Վարդ Բաուերի Մադոննայի վերարտադրության վրա և, հետևաբար, նաև իր վրա, քանի որ նրա դեմքը նախագծվել է Մարիամի կերպարի հիման վրա։ Այսպիսով, նրա կերպարը խառնում է մաքուր, անսեռ Մարիամի կերպարը Ամազոնուհու կերպարի հետ. Ռոզենբախը մտադիր էր ապակառուցել այս երկու կանացի կերպարների կլիշեները։ Լուսանկարիչ Սինդի Շերմանը ևս մեկ նկարիչ էր, որը հատկապես նոր մտածելակերպին մոտ մեթադ օգտագործեց՝ օգտագործելով դերախաղը կանանց հնացած կարծրատիպերը վերացնելու համար։

Բացի այդ, 1970-ականների ֆեմինիստ արվեստագետների գործերն առաջինն էին, որոնք ընդունեցին ֆրանսիական հետստրուկտուրալիզմի կենտրոնական հասկացությունը. նրանք կասկածի տակ դրեցին թեմայի արևմտյան պատկերացումը, որը դիտարկում էր մարդուն (հատկապես սպիտակամորթ, հետերոսեքսուալ տղամարդուն) որպես միասնական, ինքնագիտակ էակ՝ միանշանակ ինքնությամբ։ Այս կերպ, ֆեմինիստական ստեղծագործություններն ու գործողությունները քննադատում էին տղամարդկանց կողմից գերիշխվող կնոջ կերպարը, բայց նաև հիմնովին հասկանում էին մարդկային սուբյեկտիվությունը որպես ավելի թափանցիկ և փոփոխական մի իրականություն։ 1970-ականների ֆեմինիստական արվեստի բնորոշ քայլը, օրինակ, «տղամարդկային» մաչո դիրքերի հեգնական յուրացումն ու ցուցադրումն էր՝ օգտագործելով իրենց իսկ կանացի, մասամբ մերկ մարմինները։ Դրանով նրանք խախտեցին անհատների և հասարակությունների պատկերացումները, որոնք հիմնված էին երկու խիստ տարբերվող սեռերի վրա։

Թեմաներ
-------

Ցուցահանդեսը բաժանված է չորս բաժինների.

* դուրս գալով մոր, տնային տնտեսուհու և կնոջ միաչափ դերային վերագրումներից
* դերախաղեր
* գեղեցկության նորմատիվությունը
* կանացի սեքսուալություն

Վայրեր
------

* *ԴՈՆՆԱ.* *Avanguardia femminista negli anni '70*, Galleria Nazionale d'Arte Moderna, Հռոմ, Իտալիա, փետրվարի 19 – մայիսի 16 2010
* *ՄՈՒՋԵՐ.* *La vanguardia feminista de los anos 70,* photoEspana, Círculo de Bellas Artes, Մադրիդ, Իսպանիա, հունիսի 3 – սեպտեմբերի 1, 2013
* *ԿԻՆ.* *Ֆեմինիստական ավանգարդը 1970-ականներից.* *Աշխատանքներ SAMMLUNG VERBUND հավաքածուից, Վիեննա:* Palais des Beaux-Arts de Bruxelles, Բելգիա, հունիսի 18 – օգոստոսի 31, 2014
* *Woman - Internationellt feministiskt avantgarde från 1970-talet Works.* *Լուսանկարը և տեսանյութը SAMMLUNG VERBUND-ից*. Mjellby konstmuseum – Halmstadgruppens Museum, Հալմստադ, Շվեդիա, սեպտեմբերի 20, 2014 – հունվարի 11, 2015
* *Feministische Avantgarde der 1970er-Jahre.* *Werke aus der SAMMLUNG VERBUND, Վիեն.* Համբուրգի պատկերասրահ, Համբուրգ, Գերմանիա, մարտի 13 – մայիսի 31, 2015
* *1970-ականների ֆեմինիստական ավանգարդ.* *Աշխատանքներ SAMMLUNG VERBUND հավաքածուից, Վիեննա*, The Photographers' Gallery, Լոնդոն, Մեծ Բրիտանիա, 6 հոկտեմբերի, 2016 – 8 հունվարի, 2017
* *ԿԻՆ.* *Feministische Avantgarde der 1970er-Jahre.* *Werke aus der SAMMLUNG VERBUND, Վիեն*, Museum Moderner Kunst Stiftung Ludwig Wien, Վիեննա, Ավստրիա, մայիսի 4 – սեպտեմբերի 10, 2017
* *Feministische Avantgarde der 1970er Jahre aus der Sammlung Verbund, Wien*, ZKM Արվեստների և մեդիատեխնոլոգիաների կենտրոն, Կարլսռուե, նոյեմբերի 18, 2017 – ապրիլի 1, 2018
* *ԿԻՆ.* *1970-ականների ֆեմինիստական ավանգարդը.* *Աշխատանքներ SAMMLUNG VERBUND հավաքածուից, Վիեննա*, ՊԵՏՔ Է Ստավանգերի արվեստի թանգարան, Ստավանգեր, Նորվեգիա, հունիսի 15 – հոկտեմբերի 14, 2018
* *Ֆեմինիստական ավանգարդ / 1970-ականների արվեստ, SAMMLUNG VERBUND հավաքածու, Վիեննա*, Dům umění města Brna (Haus der Kunst der Stadt Brünn), Չեխիա, 12 դեկտեմբերի 2018 – փետրվարի 24, 2019
* *ՖԵՄԻՆԻԶՄՆԵՐ!* CCCB – Centre de Cultura Contemporània de Barcelona, Իսպանիա, 19 հուլիսի 2019 – 6 հունվարի 2020

Հրապարակումներ
--------------

* Գաբրիելե Շոր (Հրսգ. ) *Avantguardia* *Feminista Negli Anni '70, dalla Sammlung Verbund di Vienna*. *Electa*, Հռոմ 2010 թ.978-88-370-7414-2
* Գաբրիելե Շոր (Հրսգ. ): *Feministische Avantgarde.* *Kunst der 1970er-Jahre.* *Werke aus der Sammlung Verbund, Վիեն.* (հրատարակությանը կից ցուցահանդես)։ Վերանայված և ընդլայնված հրատարակություն, Prestel, Մյունխեն 2016,978-3-7913-5627-3 : Գիրքը, որը հրատարակվում է և՛ գերմաներեն, և՛ անգլերեն, ներառում է բոլոր ցուցադրված նկարիչների աշխատանքների տեքստերը և նկարազարդումները, ինչպես նաև արվեստի պատմական չորս էսսեներ՝ Գաբրիելե Շորի, Մեխտիլդ Վիդրիխի, Մերլե Ռադկեի և Բրիջիթ Բորխհարդ-Բիրբաումերի կողմից։
* 2020 թվականի ամռանը գրքի ընդլայնված հրատարակությունը կհայտնվի անգլերեն՝ ֆեմինիստական ավանգարդ. 1970-ականների արվեստը VERBUND COLLECTION, Վիեննա, կոշտ ծածկ, 672 էջ, 23 × 28 սմ, 200 գունավոր նկարազարդումներ, 500 բ /w նկարազարդումներ.978-3-7913-5971-7ISBN 978-3-7913-5971-7

Մրցանակներ
----------

* Վիեննայի արվեստի մրցանակ 2013,
* ACCA մրցանակ (L'Associació Catalana de Crítics d'Art մրցանակ), Բարսելոնա 2019։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Sammlung Verbund
* *Ցուցահանդեսի տեսահոլովակը ԿԻՆ.* *FEMINISTISCHE AVANTGARDE der 1970er-Jahre aus der SAMMLUNG VERBUND*, MUMOK, Վիեն, 2017
* Ցուցահանդեսի տեսանյութը՝ *ԿԻՆ.* *1970-ականների ֆեմինիստական ավանգարդը*, Palais des beaux-arts de Bruxelles, 2014

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Tabea Grzeszyk: *Feministische Avantgarde. Die ironische Aneignung männlicher Posen.* In: *Deutschlandfunk Kultur.* May 14 2015. (deutschlandfunkkultur.de)
2. ↑  In: *Art in America.* 64, May-June 1976, pages 64–72. Translated and quoted by Gabriele Schor: *Feministische Avantgarde. Kunst der 1970er Jahre aus der Sammlung Verbund, Wien.* page 18.
3. ↑  Holland Cotter: *Feminist Art Finally takes Center Stage.* Translated and quoted by Gabriele Schor. In: *The New York Times.* Januar 29 2007, page 19. (nytimes.com)
4. ↑  Gabriele Schor: *Feministische Avantgarde. Kunst der 1970er Jahre aus der Sammlung Verbund, Wien*. Prestel Verlag, München/ London/ New York 2015, 978-3-7913-5445-3, pages 17–19.
5. ↑  *Feministische Avantgarde der 1970er Jahre aus der Sammlung VERBUND, Wien.* In: *Kunst und Film.* March 16 2018.
6. ↑  *Hamburger Kunsthalle. Feministische Avantgarde der 1970er-Jahre*, Deutschlandfunk, March 14 2015.
7. ↑  *Neue Ausstellung im ZKM Karlsruhe. Nie mehr Opfer sein!* taz Die Tageszeitung, 3. Dezember 2017.
8. ↑  *Feministische Avantgarde der 1970er Jahre aus der SAMMLUNG VERBUND. Ausstellung „Woman" im mumok*, ARTinWORDS, May 1st 2017.
9. ↑  *Feminismus und Avantgarde. Gabriele Schor im Gespräch mit Heinz Schütz.* In: *Kunstforum international.* Band 262/219, S. 326 f.
10. ↑  *Das Private bleibt politisch: Von Merkels Raute bis zur Vagina. In Barcelona zeigt der „Verbund" die Breite seiner feministischen Sammlung – und trifft den Zeitgeist von Almuth Spiegler.* In: *Die Presse*, vom 23. Juli 2019.
11. ↑  *Die Ausstellung „Feministische Avantgarde" in Karlsruhe ZKM. Im Gefängnis der Ehe.* In: *Stuttgarter Nachrichten.* December 8th 2017.
12. ↑  *Feministische Avantgarde der 1970er Jahre aus der Sammlung VERBUND, Wien* In: *Kunst und Film.* March 16 2018.
13. ↑  *Feministische Avantgarde-Kunst: Die wilden Jahre des Aufstands.* In: *Frankfurter Allgemeine.* February 14 2018.
14. ↑  «WOMAN». *www.mumok.at* (անգլերեն). Վերցված է 2020 թ․ հունիսի 19-ին.
15. ↑  *"Donna". Sammlung Verbund zeigt feministische Kunst in Rom.* In: *Der Standard.* February 16 2010.
16. ↑  Sean O'Hagan: *PhotoEspaña 2013: the 1970s feminist avant garde.* In: *The Guardian.* June 14 2013.
17. ↑  *Female Power in Halmstad.* Konst i Halmstad, November 25, 2014.
18. ↑  *Feministische Avantgarde der 1970er Jahre. Werke aus der SAMMLUNG VERBUND.*, Hamburger Kunsthalle, 2015.
19. ↑  *Feminist Avant-Garde of the 1970s: Works from the Verbund Collection.* Photographers' Gallery, London, 2016–2017.
20. ↑  *WOMAN. Feministische Avantgarde der 1970er-Jahre aus der Sammlung Verbund*, Museum Moderner Kunst Stiftung Ludwig Wien, 2017.
21. ↑  «Ausstellung und Symposium: Feministische Avantgarde» (գերմաներեն).
22. ↑  *The Feminist Avant-Garde, Now More than Ever*, Thomas Micchelli in Hyperallergic, May 20 2017
23. ↑  *Feministische Avantgarde der 1970er-Jahre aus der SAMMLUNG VERBUND Wien*, Zentrum für Kunst und Medien, Karlsruhe, 2018.
24. ↑  «Die Ausstellung „Feministische Avantgarde" im Karlsruher ZKM: Im Gefängnis der Ehe» (գերմաներեն).
25. ↑  Rose-Maria Gropp (german), *Feministische Avantgarde-Kunst: Die wilden Jahre des Aufstands*, ISSN 0174-4909, վերցված է 2019-07-30
26. ↑  WOMAN. The Feminist Avant-Garde of the 1970s, MUST Stavanger Art Museum, 2018.
27. ↑  *Discover the Feminist Avant-Garde!* Interview by Heather Jones with Gabriele Schoor, Contemporary Art Stavanger, Journal, 3. Sep. 2018
28. ↑  Feminist Avant-garde / Art of the 1970s / SAMMLUNG VERBUND Collection, The Brno House of Arts, Brünn, 2019.
29. ↑  *FEMINISMS!* CCCB - Centre de Cultura Contemporània de Barcelona, 2019
30. ↑  Nicole Scheyerer: *Österreichische Feminismus-Kunstsammlung gastiert in Spanien.* In: *Der Standard.* 23. Juli 2019.
31. ↑  «*Feminist Avant-Garde. Art of the 1970s in the VERBUND COLLECTION, Vienna*, erweiterte Ausgabe, 2020». Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ փետրվարի 5-ին. Վերցված է 2023 թ․ մարտի 21-ին.
32. ↑  Sammlung Verbund gewinnt OscART auf der eigenen Homepage
33. ↑  Guanyadors Premis ACCA 2019