**Նոր Շոտլանդիա,** Կանադայի նահանգ, որը գտնվում է երկրի արևելքում և պատկանում է Ծովային նահանգներին։ Մինչ եվրոպացիների ժամանումը Նոր Շոտլանդիան բնակեցված էր միքմաքներով։ Երկար ժամանակ Նոր Շոտլանդիան Անգլիայի և Ֆրանսիայի միջև մրցակցության առարկա էր, և չորս գաղութային պատերազմները, որոնք պարբերաբար ավերեցին տարածքը, ի վերջո որոշեցին դրա պատկանելությունը Բրիտանական կայսրությանը։ 150 տարի Նոր Շոտլանդիայի մայրաքաղաքը եղել է Աննապոլիս Ռոյալը, իսկ 1749 թվականին՝ մինչև վերջին պատերազմները, մայրաքաղաքը տեղափոխվել է Հալիֆաքս։ Պատերազմների ավարտից հետո սկսվեց բողոքականների կողմից Նոր Շոտլանդիայի բնակեցումը, իսկ ԱՄՆ-ում տեղի ունեցած հեղափոխությունից հետո բազմաթիվ ռոյալիստ հավատարիմներ գաղթեցին այստեղ՝ ստանալով հողատարածքներ։ Նոր Շոտլանդիան ինքնակառավարում ստացավ 1848 թվականին և միացավ Կանադայի Համադաշնությանը 1867 թվականին։

Մինչ եվրոպացիների գալը
----------------------

Միքմաքներով բնակեցված տարածք
Նոր Շոտլանդիայի տարածքը, ըստ առկա հնագիտական ​​տվյալների, բնակեցված է եղել պալեոնդիացիներով մոտ 11 հազար տարի առաջ։ Միքմաքները ցեղերի ժառանգներ են, որոնք տարածաշրջան են եկել մ.թ.ա. 4-րդ դարում և մ.թ. 1-ին դարում։ Բացի Նոր Շոտլանդիայից, միքմաքները ապրում էին նաև ծովային այլ նահանգներում՝ Գասպե թերակղզու Քվեբեկում և Նոր Անգլիայի հյուսիս-արևելքում։ 17-րդ դարում նրանց ընդհանուր թիվը գնահատվում էր 3000-ից պակաս, թեև 16-րդ դարում նրանք մեծ կորուստներ կրեցին վարակիչ հիվանդությունների և ալկոհոլիզմի պատճառով։ Եվրոպացիների ժամանումից հետո միքմաքները սկզբում կարծես կապի մեջ էին ֆրանսիացիների հետ, բայց ֆրանսիացիների միգրացիան դեպի Նոր Շոտլանդիա դանդաղ էր ընթանում։ Սակայն 18-րդ դարում, երբ արևելյան Կանադան անցավ բրիտանացիների վերահսկողության տակ, տարածաշրջանում սկսվեց բողոքականների ակտիվ վերաբնակեցումը, որոնք սկսեցին առանց փոխհատուցման օտարել հնդկացիների հողերը և արտաքսեցին ֆրանսիացիներին։ Հետագայում միքմաքները նույնպես բնակություն հաստատեցին Նյուֆաունդլենդում՝ տեղահան անելով բեոթուկներին։

XVII դար
--------

Սամուել դե Շամպլենի տան կրկնօրինակը Պորտ Ռոյալում
Առաջին եվրոպացիները, ովքեր տեսան Նոր Շոտլանդիայի ափերը, ըստ երևույթին, Ջոն Քաբոտի անգլիական ծառայության մեջ գտնվող ջենովացի նավավարի արշավախմբի նավաստիներն էին (1498-1499)։ Առաջին բնակավայրը, որը պահպանվել է մինչ օրս, հիմնադրվել է 1605 թվականին Պիեռ Դուգուայի կողմից և դարձել ֆրանսիական Ակադիա գաղութի մայրաքաղաքը։ Նույն թվականին ֆրանսիացի ձկնորսները Կանսոյում բնակավայր հիմնեցին։ Հաջորդ 75 տարիների ընթացքում Պորտ Ռոյալը, որը հետագայում վերանվանվեց Աննապոլիս, մնաց Նոր Շոտլանդիայի միակ խոշոր բնակավայրը և ծառայեց որպես Ակադիա գաղութի վարչական կենտրոն։ Միայն 1849 թվականին՝ Հալիֆաքսի հիմնադրումից հետո, գաղութի մայրաքաղաքը տեղափոխվեց այնտեղ։

1621 թվականին այստեղ հայտնվեց Ամերիկայի առաջին շոտլանդական բնակավայրը։ 1629 թվականին Ուիլյամ Ալեքսանդրը Պորտ Ռոյալում հիմնեց շոտլանդական գաղութ։ Գաղութի կանոնադրությունը սահմանեց Նոր Շոտլանդիան որպես ամբողջ տարածք Նյուֆաունդլենդի և Նոր Անգլիայի միջև և այն հռչակեց Շոտլանդիայի մաս։ 1631 թվականին Անգլիայի և Շոտլանդիայի թագավոր Չարլզ I-ը Սուսայի պայմանագրով Նոր Շոտլանդիան վերադարձրեց ֆրանսիացիներին։

Պորտ-Ռոյալի հիմնադրումից մոտ 75 տարի անց ֆրանսիացի ակադիները սկսեցին տարածվել ամբողջ Նոր Շոտլանդիայում՝ հիմնելով մի քանի համեմատաբար մեծ բնակավայրեր, ինչպիսիք են Գրան Պրեն, Չինեկտոն, Կոբեկին և Պիսիգին։ Այս բնակավայրերը գոյություն են ունեցել մինչև 18-րդ դարի կեսերին ֆրանս-ակադացիների տեղահանությունը։

Նոր Շոտլանդիայի՝ Ֆրանսիային ենթակայության ժամանակաշրջանում բրիտանացիները վեց անգամ փորձել են գրավել գաղութը։ Արդյունքում 1710 թվականին Պորտ-Ռոյալի պաշարումը հաջող մնաց։

1640 - 1645 թվականներին Ակադիայում տեղի են ունեցել իրադարձություններ, որոնք հաճախ նկարագրվում են որպես քաղաքացիական պատերազմ։ Երկու կենտրոններն էին Պորտ Ռոյալը, որտեղ գտնվում էր Ակադիայի նահանգապետը (այդ ժամանակ Շարլ դե Մենու դ'Օլնեյը), և Սեն Ջոնը, որն այժմ գտնվում էր Նյու Բրունսվիկում, որտեղ պաշտոնանկ արվեց Ակադիայի նահանգապետ Շառլ դը Սենտ-Էթյենը դե լա Տուր և մեղադրվում է դավաճանության մեջ։ Պատերազմն իրականում բաղկացած էր չորս մարտերից, այդ թվում՝ Ֆորտ Սենտ Ջոնի հնգամսյա պաշարումը։ 1645 թվականին դ'Օլնեյը փաստացի հաղթեց պատերազմը, բայց նրա մահից հետո դե լա Տուրը կրկին ստանձնեց որպես նահանգապետ։

Բացի այդ, Ֆրանսիան և Անգլիան չորս գաղութային պատերազմներ են մղել, որոնք ավարտվել են Անգլիայի հաղթանակով և արևելյան Կանադայի փոխանցմամբ։ Թագավոր Ուիլյամի պատերազմի ժամանակ (1690-1697) մարտերը հանգեցրին զգալի ավերածությունների Նոր Շոտլանդիայում, սակայն պատերազմից հետո տարածքը վերադարձավ ֆրանսիացիներին Ռայկսվեյկի պայմանագրով։

XVIII դար
---------

Հյուսիսային Ամերիկայի տարածքներ, որոնք պատկանել են Ֆրանսիային 1534-ից 1763 թվականներին
Աննա թագուհու պատերազմը, որը տևեց 1702-1713 թվականներին, ավարտվեց բրիտանացիների կողմից Ակադիայի գրավմամբ, որը հաստատվեց 1713 թվականին Ուտրեխտի պայմանագրով։ Նոր Շոտլանդիան և Նյու Բրանսվիկը, որոնք այն ժամանակ համարվում էին Նոր Շոտլանդիայի մի մասը, անցան Անգլիային։ Ֆրանսիան պահպանեց Արքայազն Էդվարդ կղզին։ Հետագայում ֆրանսիացիները Միքմաքների աջակցությամբ փորձեցին նվաճել Նոր Շոտլանդիան։ 1722-1725 թվականներին Դումերի պատերազմի ժամանակ Միքմաքը պաշարեց Աննապոլիս Ռոյալը, և բրիտանացիները կարողացան հաղթել նրանց միայն Նոր Անգլիայից կանչված ուժերի աջակցությամբ։ Խաղաղության պայմանագիրը, որն ավարտեց պատերազմը, առաջինն էր Հյուսիսային Ամերիկայի պատմության մեջ, երբ Անգլիան և Ֆրանսիան ճանաչեցին ոչ միայն իրենց միջև, այլև մայրցամաքի բնիկ բնակչության հետ բանակցելու անհրաժեշտությունը։

1744 - 1748 թվականներին տեղի ունեցավ գաղութային պատերազմներից երրորդը, որի ընթացքում Անգլիայի հյուսիսամերիկյան գաղութները կրկին մեծ տուժեցին։ Պատերազմի արդյունքում Նոր Շոտլանդիան մնաց Անգլիային։ Հակամարտությունը, այնուամենայնիվ, շարունակվեց պատերազմի ավարտից հետո, քանի որ Նոր Շոտլանդիան դեռևս բնակեցված էր հիմնականում միքմաքներով և ֆրանս-ակադացիներով, ովքեր դժգոհ էին գաղութում բողոքական բնակավայրերի առաջացումից։ 1749 թվականին հիմնադրվեց գաղութի նոր վարչական կենտրոնը՝ Հալիֆաքս բողոքական ավանը, մի փոքր ուշ՝ Դարթմութը (1750 թ.) և Լյունենբուրգը (1753 թ.), ինչը միայն մեծացրեց լարվածությունը բողոքականների և մի կողմից կաթոլիկների ու մյուս կողմից միքմաքների միջև։ Մասնավորապես, ֆրանս-ակադացիները արշավանքներ են իրականացրել բողոքական բնակավայրերի վրա և հրաժարվել են անվերապահորեն հավատարմության երդում տալ բրիտանացիներին։ Ֆրանսիո-հնդկական պատերազմից հետո (1755–1763) Ֆրանսիան կորցրեց իր գաղութները Ատլանտյան օվկիանոսի ափին, և բրիտանացիները սկսեցին արտաքսել ֆրանս-ակադացիներին։ Հաջորդ ինը տարիների ընթացքում 12000 ֆրանսիացի ակադացիներ արտաքսվեցին Նոր Շոտլանդիայից, հիմնականում դեպի հարավային անգլիական գաղութներ, թեև նրանց խոստացան արտաքսել Ֆրանսիա։ Տեղահանումների գլխավոր նախաձեռնողը Նոր Շոտլանդիայի նահանգապետ Չարլզ Լոուրենսն էր։ Միևնույն ժամանակ, 1759-1768 թվականներին Նոր Անգլիայից մոտ ութ հազար վերաբնակիչներ արձագանքեցին նահանգապետ Լոուրենսի՝ Նոր Շոտլանդիան բնակեցնելու կոչին։

Ամերիկյան հեղափոխական պատերազմի ժամանակ ամերիկացի շարքայինները ավերեցին բրիտանական գաղութները Ատլանտյան ափի երկայնքով։ Մասնավորապես, Լիվերպուլը 1776-1780 թվականներին հինգ անգամ հեռացվել է, Կանսոն երկու անգամ, իսկ Աննապոլիսը պաշտոնանկ է արվել 1781 թվականին։ Հարձակումները հետ մղելու համար 84-րդ հետևակային գունդը տեղակայվեց Կանադայի ափի երկայնքով ամրոցներում, որի շտաբը գտնվում էր Վինձորի Ֆորտ Էդվարդսում։ Գնդի առաքելությունն էր նաև կանխել ամերիկյան բանակը ցամաքային ճանապարհով Հալիֆաքսի վրա հարձակումը։ Ֆրանսիան պատերազմին մասնակցեց ԱՄՆ-ի կողմից, իսկ 1781 թվականին Բրետոն հրվանդանի մոտ տեղի ունեցավ անգլո-ֆրանսիական ծովային ճակատամարտ։

1784 թվականին գաղութի արևմտյան մասը անջատվեց և դարձավ Նյու Բրունսվիկի անկախ գաղութը, իսկ Մեյնի տարածքը անցավ Մասաչուսեթս նահանգի վերահսկողության տակ։ Նաև 1784 թվականին Քեյփ Բրետոն կղզին դարձավ անկախ գաղութ, բայց 1820 թվականին այն վերադարձավ Նոր Շոտլանդիա։

Ամերիկյան Անկախության պատերազմում բրիտանացիների պարտությունից հետո մի քանի հազար սևամորթ հավատարիմներ հայտնվեցին Նոր Շոտլանդիայում՝ ստանալով ազատություն պատերազմում բրիտանական աջակցության դիմաց։ Չնայած ազատ կարգավիճակին, խտրականությունը նրանց և նրանց ժառանգների նկատմամբ շարունակվեց մինչև 20-րդ դարի կեսերը։

XIX դար
-------

Նոր Շոտլանդիա փոստային նամականիշ (1851-1857): Տպագրվել է Անգլիայում, օգտագործվում է նաև Նյու Բրունսվիկում։
Նոր Շոտլանդիա փոստային նամականիշ (1860 թողարկում)
1812 թվականի անգլո-ամերիկյան պատերազմի ժամանակ Նոր Շոտլանդիայի դերը հիմնականում բաղկացած էր մասնավոր անձանց վարձելուց կամ սեփական մասնավոր նավերի սարքավորումից, որոնց խնդիրն էր հարձակվել ամերիկյան նավատորմի նավերի վրա։ Այսպիսով, Լյունենբուրգի երեք բնակիչներ 1814 թվականի օգոստոսի 8-ին գնել են նավ, որը նրանք անվանել են Լյունենբուրգ։ Այնուհետև նավը գրավեց յոթ ամերիկյան նավ։ Լիվերպուլից Liverpool Packet նավը Կանադայում ամենահաջողն է դարձել այս ոլորտում՝ գրավելով ավելի քան 50 ամերիկյան նավ։

1813 թվականին պատերազմի մի դրվագում բրիտանական HMS Shannon ֆրեգատը գրավեց ամերիկյան USS Chesapeake ֆրեգատը և այն իր ողջ անձնակազմով բերեց Հալիֆաքս նավահանգիստ, որտեղ բանտարկված էին ամերիկացի նավաստիները։

ԱՄՆ-ից որոշ սևամորթ ստրուկներ կռվել են բրիտանացիների համար և պատերազմից հետո տեղափոխվել Նոր Շոտլանդիա։

1848 թվականի հունվար-փետրվարին Նոր Շոտլանդիան դարձավ առաջին բրիտանական գաղութը, որը ստեղծեց պատասխանատու կառավարություն և հասավ ինքնակառավարման՝ մեծ մասամբ Ջոզեֆ Հաուի ջանքերի շնորհիվ։

Հազարավոր նոր շոտլանդացիներ մասնակցել են Ամերիկայի քաղաքացիական պատերազմին, որոնց մեծ մասը հյուսիսային կողմում է, չնայած Բրիտանական կայսրությունը, որի մի մասն էր մնում Նոր Շոտլանդիան, չեզոք մնաց։ Գաղութի տնտեսությունը վերելք ապրեց պատերազմի ժամանակ, քանի որ այն իր չեզոքության շնորհիվ կարողացավ առևտուր անել և՛ հարավի, և՛ հյուսիսի հետ։ Հարավի հետ առևտուրը կանխելու համար Հյուսիսային նավատորմը կազմակերպեց ծովային շրջափակում, որն իր հերթին հանգեցրեց լարվածության Մեծ Բրիտանիայի և հյուսիսային նահանգների միջև։

Պատերազմից հետո Կանադայում տարածվեցին մտավախությունները, որ Միացյալ Նահանգները կարող է միացնել բրիտանական ունեցվածքը Հյուսիսային Ամերիկայում, և այդ մտավախությունները ուժեղացան Ֆենյանների արշավանքների մեկնարկից հետո։ Նոր Շոտլանդիայում պատերազմի դեպքում կամավորներ էին հավաքագրվում։ 1867 թվականին Կանադայի ստեղծման պատճառներից մեկը Միացյալ Նահանգների հետ բաց առճակատման մեջ մտնելու Բրիտանիայի վախն էր և ծովային նահանգների պաշտպանությունը Կանադայի կառավարությանը թողնելու ցանկությունը։

Կանադայի կազմում
----------------

1867 թվականի հուլիսի 1-ին վարչապետ Չարլզ Թուփերը հռչակեց Կանադայի Համադաշնության ստեղծումը, որը ներառում էր Կանադա, Նոր Շոտլանդիա և Նյու Բրունսվիկ նահանգները։ Ջոզեֆ Հաուն գլխավորում էր հակահամադաշնության կուսակցությունը, որը դեմ էր համադաշնության ստեղծմանը։ 1867 թվականի սեպտեմբերի 18-ին կայացած ընտրություններում կուսակցությունը հաղթեց՝ շահելով Նոր Շոտլանդիայի 19 Կոնֆեդերացիայի խորհրդարանական մանդատներից 18-ը և տեղական 38 տեղերից 36-ը։ 1868-ին Նոր Շոտլանդիայի ասամբլեան ընդունեց մի բանաձև, որը հայտարարեց անօրինական կոնֆեդերացիայի ստեղծումը, և այս փաստաթուղթը երբեք չպարզվեց։ Սա ոչ մի հետևանք չունեցավ Նոր Շոտլանդիայի Կանադայի Համադաշնություն մտնելու համար, այնուամենայնիվ, հակակոնֆեդերացիայի տրամադրությունները երկար ժամանակ մնացին շատ ուժեղ, և նույնիսկ 1920-ականներին դրանք գոյություն ունեին որպես Ծովային նահանգների իրավունքների շարժման գաղափարախոսություն (անգլ.՝ Maritime Rights Movement)։

19-րդ դարի երկրորդ կեսին Նոր Շոտլանդիան դարձավ աշխարհի առաջատար նավաշինական կենտրոնը։ Մասնավորապես, այստեղ է ծնվել և իր կարիերան սկսել նավաշինության ինժեներ Դոնալդ Մաքքեյը, իսկ այստեղ աշխատել է Ուիլյամ Դոուսոն Լոուրենսը, ով կառուցել է Կանադայի ամենամեծ առագաստանավը՝ Ուիլյամ Դ.Լոուրենսը։ Ջոշուա Սլոկումը դարձավ առաջին մարդը, ով միայնակ շրջեց աշխարհը (1895-1898 թթ.):

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Նոր Շոտլանդիան առանձնահատուկ նշանակություն ձեռք բերեց, քանի որ Արևելյան Կանադայի նավահանգիստները (հիմնականում Հալիֆաքսը) այն հիմնական կետերն էին, որոնց միջոցով զորքերն ու ռազմական տեխնիկան և զինամթերքը առաքվում էին Ամերիկայից Եվրոպա, իսկ նավերը հետ էին բերում վիրավորներին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  M. A. MacDonald, *Fortune & La Tour: The civil war in Acadia*, Toronto: Methuen. 1983
2. ↑  John Grenier, Far Reaches of Empire: War in Nova Scotia 1710—1760. Oklahoma Press. 2008
3. ↑  Faragher, John Mack, *A Great and Noble Scheme* New York; W. W. Norton & Company, 2005. pp. 327—328 ISBN 0-393-05135-8
4. ↑  Roger Marsters (2004). *Bold Privateers: Terror, Plunder and Profit on Canada’s Atlantic Coast", p. 87-89.*
5. ↑  Thomas B. Akins. (1895) History of Halifax. Dartmouth: Brook House Press.p. 82
6. ↑  C.H.J.Snider, Under the Red Jack: privateers of the Maritime Provinces of Canada in the War of 1812 (London: Martin Hopkinson & Co. Ltd, 1928), 225—258 (see  Archived 2010-08-16 at the Wayback Machine.)
7. 1 2  Marquis, Greg. In Armageddon’s Shadow: The Civil War and Canada’s Maritime Provinces. McGill-Queen’s University Press. 1998.

Գրականություն
-------------

* Beck, J. Murray. The Government of Nova Scotia University of Toronto Press, 1957, the standard history
* Beck, J. Murray. Politics of Nova Scotia. vol 2: 1896-1988. Tantallon, N.S.: Four East 1985 438 pp.
* Beck, J. Murray. Politics of Nova Scotia. vol 1 1710-1896 Tantallon, N.S.: Four East 1985 438 pp.
* Bell, Winthrop P. The "Foreign Protestants" and the Settlement of Nova Scotia: The History of a Piece of Arrested British Colonial Policy in the Eighteenth Century. (1961).
* Brebner, John Bartlet. New England's Outpost. Acadia before the Conquest of Canada (1927)
* Brebner, John Bartlet. The Neutral Yankees of Nova Scotia: A Marginal Colony During the Revolutionary Years (1937)
* Conrad, Margaret and Moody, Barry, ed. Planter Links: Community and Culture in Colonial Nova Scotia. Fredericton, : Acadiensis, 2001. 236 pp.
* Conrad, Margaret, ed. Intimate Relations: Family and Community in Planter Nova Scotia, 1759-1800. Fredericton, : Acadiensis, 1995. 298 pp.
* Conrad, Margaret, ed. Making Adjustments: Change and Continuity in Planter Nova Scotia, 1759-1800. Fredericton: Acadiensis, 1991. 280 pp.
* Faragher, John Mack. A Great and Noble Scheme: The Tragic Story of the Expulsion of the French Acadians from Their American Homeland New York: W.W. Norton, 2005, 562 p.
* Gwyn, Julian. Excessive Expectations: Maritime Commerce and the Economic Development of Nova Scotia, 1740-1870 McGill-Queen's U. Pr. 1998. 291 pp.
* Griffiths, Naomi. E. S. From Migrant to Acadian, 1604-1755: A North American Border People. Montreal and Kingston, McGill / Queen's University Press, 2004.
* Hornsby, Stephen J. Nineteenth-Century Cape Breton: A Historical Geography. McGill-Queen's U. Pr. 1992. 274 pp.
* Johnston, A. J. B. Control and Order in French Colonial Louisbourg, 1713-1758. Michigan State U. Pr. 2001. 346 pp.
* Krause, Eric; Corbin, Carol; and O'Shea, William, ed. Aspects of Louisbourg: Essays on the History of an Eighteenth-Century French Community in North America. Sydney, N.S.: U. Coll. of Cape Breton Pr. 1995. 312 pp.
* LeBlanc, Ronnie-Gilles (2005). Du Grand Dérangement à la Déportation: Nouvelles Perspectives Historiques, Moncton: Université de Moncton, 465 pages (book in French and English)
* MacKinnon, Neil. This Unfriendly Soil: The Loyalist Experience in Nova Scotia, 1783-1791. McGill-Queen's U. Press, 1986. 231 pp.
* Mancke, Elizabeth. The Fault Lines of Empire: Political Differentiation in Massachusetts and Nova Scotia, ca. 1760-1830 Routledge, 2005. 214 pp. online
* Marble, Allan Everett. Surgeons, Smallpox, and the Poor: A History of Medicine and Social Conditions in Nova Scotia, 1749-1799. McGill-Queen's U. Pr. 1993. 356 pp.
* Pryke, Kenneth G. Nova Scotia and Confederation, 1864-74 (1979) (ISBN 0-8020-5389-0)
* Reid, John G. et al. The "Conquest" of Acadia, 1710: Imperial, Colonial, and Aboriginal Constructions. U. of Toronto Press, 2004. 297 pp.
* Walker, James W. St. G. The Black Loyalists: The Search for a Promised Land in Nova Scotia and Sierra Leone, 1783-1870. (1976). reprint U. of Toronto Press, 1992. 438 pp
* Whitelaw, William Menzies; The Maritimes and Canada before Confederation (1934)