**Միջերկրական ծովի պատմություն** տարբեր մշակույթների, պետությունների, քաղաքակրթությունների փոխազդեցության պատմություն է, որոնք շարունակաբար պայքարել են տարբեր ժողովուրդների միջև փոխադրման, առևտրի և մշակութային փոխանակման հիմնական ուղի հանդիսացող հողերի նկատմամբ գերիշխանության համար։ Սա նաև ժողովուրդների պատմությունն է, որոնք բնակվում են Միջերկրական ծովի շրջակայքում գտնվող հողերում։ Այս տարածաշրջանի պատմությունը կարևոր դեր է խաղում Միջագետքի, եգիպտական, պարսկական, փյունիկյան, հրեական, հին հունական, հռոմեական, հայկական, արաբական, ասորական և թուրքական մշակույթների ծագումն ու հետագա զարգացումը հասկանալու համար, և, հետևաբար, կարևոր է ողջ արևմտյան քաղաքակրթության, ինչպիսին մենք նրան ճանաչում ենք այսօր, զարգացումը հասկանալու համար։

Քաղաքակրթության արշալույս
-------------------------

Մարդկային առաջին քաղաքակրթություններից մի քանիսը առաջացել են Միջերկրական ծովի արևելյան տարածաշրջանում։ Շումերական քաղաքակրթությունը համարվում է առաջին զարգացած քաղաքակրթությունը Միջագետքում և նրա տեսքը թվագրվում է մ.թ.ա. 4-րդ հազարամյակից։ Նույն մ.թ.ա.4-րդ հազարամյակում եգիպտական ​​փարավոնները համախմբել են Նեղոսի հովտում գտնվող հողերը, և նրանց քաղաքակրթությունը արագորեն ընդլայնվել է Պտղաբեր կիսալուսնով մինչև Միջերկրական ծովի արևելյան ափը և ամբողջ Լևանտի սահմաններից դուրս։ Այս իրադարձությունը միջերկրածովյան երկրները, ինչպիսիք են Եգիպտոսը, Սիրիան և Լիբանանը, դարձրեց քաղաքակրթության բնօրրանը։ Միջերկրական ծովի ափերի մոտ գտնվող երկրներն ունեն նմանատիպ կլիմա և աշխարհագրություն։ Այնուամենայնիվ, տեխնոլոգիական և հացահատիկային մշակաբույսերը (օրինակ՝ կտավատի, ոսպի, ոլոռի, գարի և բամբակ) դժվարությամբ էին տարածվում Միջերկրական ծովի ավազանի տարբեր տարածքներում։

Փոքր Ասիայում մի ժամանակ առաջացել են բազմաթիվ տարբեր կայսրություններ։ Ի թիվս այլոց, մենք գիտենք խեթերին։ Նրանց ընդլայնումը սպասեց թեւերում, մինչև խեթերը սովորեցին կառուցել հզոր նավեր, որոնք կարող էին անցնել ծովը։ Զարգացան նաև Կիպրոսը և այլ կղզիներ, մասնավորապես Կրետե կղզում ծաղկեց մինոյան քաղաքակրթությունը։ Քանի որ գետահովտային քաղաքակրթությունները միշտ ունեին մեծ բնակչություն, ծովափնյա առևտրային համայնքները շուտով սկսեցին բարգավաճել և հզորանալ։

Անտիկ դարաշրջան
---------------

Իրենց ժամանակի ամենահայտնի քաղաքակրթություններից մի քանիսն էին հունական քաղաք-պետությունները և փյունիկյան քաղաքակրթությունը։ Հույներին հաջողվեց ընդլայնել իրենց տարածքները՝ նախ գաղութացնելով Փոքր Ասիան, այնուհետև ընդլայնեցին իրենց ունեցվածքը դեպի հյուսիս-արևելք՝ Սև ծովի ափին, դեպի հարավ, Կիրենե և արևմուտք, Սիցիլիա և Հարավային Իտալիա (այդ տարածքները նույնիսկ ստացան անունը «Magna Graecia»): Փյունիկեցիներն ընդարձակվեցին հիմնականում Միջերկրական ծովի արևմուտքում։ Նրանց վերաբնակիչները հաստատվեցին և նոր բնակավայրեր ստեղծեցին Հյուսիսային Աֆրիկայում (այդ թվում՝ Կարթագեն) և Պիրենեյան թերակղզում, ինչպես նաև Սիցիլիայում։ Փյունիկյան քաղաքակրթության կենտրոնը՝ Տյուրոս քաղաք-պետությունները, Բիբլոսը, Սիդոնը և այլն, իրենց տարածաշրջանում գերիշխում էին Միջագետքի արևելքում՝ Պարսկաստանում տեղակայված ուժերի շնորհիվ։ Փյունիկեցիները հաճախ ծովային աջակցություն էին ցուցաբերում Աքեմենյան իշխանությանը։ Միջերկրական ծովի արևմտյան մասում այս ժամանակ զարգացան իրենց սեփական քաղաքակրթությունները, ներառյալ էտրուսկները և հռոմեացիները։

Հելլենիստական ​​դարաշրջան
-------------------------

Հին Հունաստանի ամենահյուսիսային մասում՝ Մակեդոնիայում, հունական տեխնոլոգիաները և կազմակերպչական կարողությունները խիստ միահյուսված էին հեծելազորային պատերազմի երկար պատմության հետ։ Մակեդոնացի Ֆիլիպ II-ը իր իշխանության տակ միավորեց Հունաստանի մեծ մասը, և իր որդու՝ Ալեքսանդր Մակեդոնացու գլխավորությամբ, հույները թեքվեցին դեպի արևելք և մի շարք վճռական մարտերում ջախջախեցին պարսկական զորքերին և գրավեցին նրանց կայսրությունը, որը ներառում էր հողեր Եգիպտոսից։ Կենտրոնական Ասիա և Կովկասից Արաբիա։ Արդյունքում, Միջերկրական ծովի մեծագույն կենտրոնները մի գիշերում դարձան Ալեքսանդրի կայսրության մի մասը։ Այնուամենայնիվ, նրա կայսրությունը շուտով փլուզվեց, և Մերձավոր Արևելքը, Եգիպտոսը և Հունաստանը վերականգնեցին հարաբերական անկախությունը. Ալեքսանդրի կայսրությունը բաժանվեց նրա ռազմական առաջնորդների միջև։ Հարկ է նշել, որ Ալեքսանդրի արշավների շնորհիվ հունական գիտելիքներն ու գաղափարները լայն տարածում գտան միջերկրածովյան տարածաշրջանում։ Նվաճված երկրներում զարգացավ մշակույթի նոր տեսակ, որը հայտնի է որպես հելլենիստական ​​(նոր նահանգներում գերիշխող հույների ինքնանունից՝ հելլեններ)։

Հռոմի և Կարթագենի մրցակցություն
-------------------------------

Կարճ ժամանակ անց արևելքի ուժը սկսեց գերազանցել արևմուտքի ուժին։ Հյուսիսային Աֆրիկայում ի թիվս այլոց առաջացավ Կարթագեն քաղաքը՝ նախկին փյունիկյան գաղութը։ Կարողանալով ընդլայնել և կլանել շրջակա տարածքները՝ Կարթագենյան կայսրությունն այժմ ներառում էր նախկին փյունիկյան հողերից շատերը։ Բայց Կարթագենը միայնակ չէր իր զորությամբ։ Ապենինյան թերակղզում կար նույնքան հզոր քաղաք՝ Հռոմը, որն այս պահին իր իշխանության տակ էր միավորել գրեթե ողջ Իտալիան։

Հռոմին ի վերջո հաջողվեց հեգեմոնիա հաստատել Միջերկրական ծովի ավազանի բոլոր հողերի վրա։ Քանի որ Հռոմն ընդարձակվում էր, նա ստիպված էր դիմակայել և կռվել Կարթագենի բանակների դեմ երեք Պունիկյան պատերազմներում։ Չնայած Հաննիբալի ակնառու նվաճումներին Հռոմի դեմ Երկրորդ Պունիկյան պատերազմում, Հռոմն ի վերջո կարողացավ հաղթել իր թշնամուն։ Երրորդ Պունիկյան պատերազմում վերջնական հաղթանակից հետո Հռոմը սկսեց գլխավորել Միջերկրական ծովի տարածաշրջանը։ Շուտով հռոմեացիները ընդլայնվեցին դեպի արևելք՝ չորս Մակեդոնական պատերազմներում գրավելով թուլացած Հունաստանը, և հունական ժառանգությունը կարևոր դեր խաղաց ողջ Հռոմեական կայսրությունում՝ առաջացնելով հռոմեական փիլիսոփայություն, գրականություն և հռետորաբանություն և մեծապես հարստացնելով հռոմեացիների գիտական ​​գիտելիքները։ Կարթագենը և Հունաստանը գրավելուց հետո Հռոմը ստիպված էր հանդիպել այլ հակառակորդների, ինչպիսիք են Պոնտոսի թագավորությունը և սերտորեն կապված Կիլիկյան ծովահենները, որոնք ժամանակին գործում էին Միջերկրական ծովում։ Միջերկրական ծովի վերջին խոշոր պետությունը, որը կարող էր մրցել Հռոմի հետ, Եգիպտոսն էր։ Միջերկրական ծովի գրեթե ողջ ափն այս պահին արդեն վերահսկվում էր Հռոմից՝ ուղղակիորեն՝ գավառների տեսքով, և անուղղակիորեն՝ բազմաթիվ կախյալ պետությունների տեսքով։ Չնայած Միջերկրական ծովում իրենց ընդլայնման ագրեսիվ բնույթին, հռոմեացիները շատ բան արեցին նվաճված տարածքների տնտեսությունն ու մշակույթը զարգացնելու համար։ Սկսվեց հռոմեականացման գործընթացը՝ մշակութային ժառանգության յուրացում և լատիներեն լեզվի՝ որպես իշխանության լեզու ներմուծում (միևնույն ժամանակ, հին հունարենը շարունակում էր մնալ մշակույթի լեզու)։ Քաղաքացիական կառավարումը, կառուցված հռոմեական մոդելի վրա, հիմնված պաշտոնյաների ներկայացուցչության և ընտրության վրա, տարածվեց նվաճված հողերում։

Ըստ Առնոլդ Թոյնբիի՝ այդ պահից սկսած՝ ծովափերին գտնվող և առևտրով զբաղվող պետությունները լիովին գերակշռում էին ցամաքում՝ գետերի հովիտներում գտնվող պետություններին։ Եգիպտոսում հիմնական ուժերը Նեղոսի երկայնքով գտնվող քաղաքներից տեղափոխվեցին առափնյա քաղաքներ, հիմնականում Ալեքսանդրիա։ Իսկ Միջագետքը դարձավ այն տարածաշրջանը, որով անցնում էր սահմանը հռոմեացիների և պարսիկների միջև։

Հռոմեական լիճ
-------------

Հռոմեական կայսրության առաջին կայսր Օկտավիանոս Օգոստոսի օրոք հռոմեացիները Միջերկրական ծովն անվանում էին Mare Nostrum (բառացի՝ «Մեր ծովը»)։ Նրանց կայսրությունը գտնվում էր հենց այս ծովի կենտրոնում, և առևտուրն ու ծովագնացությունը ծաղկում էին տարածաշրջանում։ Պատմության մեջ առաջին անգամ Միջերկրական ծովում ծովահենություն չի եղել։

Մի քանի դար շարունակ Միջերկրական ծովը, ըստ էության, «հռոմեական լիճ» էր՝ բոլոր կողմերից շրջապատված Հռոմեական կայսրությամբ։ Այս կայսրության մի մասը Հրեաստանն էր, և ժամանակի ընթացքում այստեղ հիմնված կրոնը՝ քրիստոնեությունը, տարածվեց ամբողջ կայսրությունում և ի վերջո դարձավ նրա պաշտոնական կրոնը։ Հռոմեական կայսրությունը փլուզվեց մ.թ. 5-րդ դարում, չնայած արևելքը վերականգնեց իր ուժը՝ ի դեմս Բյուզանդական կայսրության, որը ձևավորվել էր Հռոմեական կայսրության արևելյան կեսից։ Կայսրության արևմտյան մասը՝ Գալիան, Իբերիան և Մաղրիբը ենթակա էին գերմանացիների և եվրասիական տափաստանի քոչվոր ցեղերի ներխուժմանը։ Այս նվաճողները շուտով հաստատվեցին և ընդունեցին բազմաթիվ տեղական սովորույթներ՝ ձևավորելով բազմաթիվ փոքր պատերազմող թագավորություններ։

Միջին դարեր
-----------

### Իսլամի ոսկեդար

Մինչ երկու մեծ կայսրությունները՝ բյուզանդականն ու պարսկականը, թուլացել էին դարավոր հռոմեական-պարսկական պատերազմների պատճառով, որոնք ոչնչի չհանգեցրին, արևելքում մեկ այլ հզոր ուժ էր բարձրանում՝ իսլամը։ Արաբական արագ նվաճումների շարքում արաբական խալիֆայության իսլամից առաջնորդվող բանակները (4 խալիֆաների ժամանակաշրջանը, ովքեր «քայլեցին ճիշտ ճանապարհով» կամ «ար-ար շիդին») խալիֆաների և հմուտ ռազմական առաջնորդների ղեկավարությամբ, քանի որ Խալիդ իբն Վալիդը քշեց գրեթե ողջ Մերձավոր Արևելքը կեսից ավելի կրճատեց Բյուզանդիայի տարածքը և ամբողջությամբ կլանեց պարսկական հողերը։ Անատոլիայում դրանց ընդլայնումը դադարեցվեց, քանի որ Բյուզանդիան դեռ կարող էր օգնություն ցուցաբերել բուլղարներին։ Այնուամենայնիվ, բյուզանդական տարածքները, ինչպիսիք են հռոմեական Սիրիան, Հյուսիսային Աֆրիկան ​​և Սիցիլիան, չկարողացան համապատասխան դիմադրություն ցույց տալ և ավերվեցին մուսուլման նվաճողների կողմից։ Հեռավոր արևմուտքում մուսուլմաններն անցան ծովը՝ կարողանալով գրավել վեստգոթական Իսպանիան, նախքան ֆրանկների կողմից կանգնեցվելը Ֆրանսիայի հարավում։ Իր ամենամեծ հզորության ժամանակ Արաբական կայսրությունը (կամ ինչպես այն ավելի հաճախ կոչվում է Արաբական խալիֆայություն) վերահսկում էր Միջերկրական ծովի տարածաշրջանի 3/4-ը։ Սա միակ կայսրությունն է, չհաշված Հռոմեական կայսրությունը, որին հաջողվեց վերահսկողություն հաստատել Միջերկրական ծովի մեծ մասի վրա։

Հյուսիսային Աֆրիկայի մեծ մասը դարձավ իսլամի ծայրամասը, որի կենտրոնը Մերձավոր Արևելքն էր։ Այնուամենայնիվ, Իբերիան (Անդալուզիա) և Մարոկկոն շուտով ազատվեցին այս հեռավոր վերահսկողությունից և հիմնեցին իրենց համատեղ ժամանակի ամենազարգացած և առաջադեմ հասարակություններից մեկը։ Մեկ այլ զարգացած հասարակություն էր Բաղդադը Արևելյան Միջերկրական ծովում։

831-ից 1071 թվականներին Սիցիլիայի էմիրությունը Միջերկրական ծովում իսլամական մշակույթի գլխավոր կենտրոններից մեկն էր։ Նորմանների կողմից իր նվաճումից հետո կղզին զարգացրեց իր մշակույթը՝ արաբական, արևմտյան և բյուզանդական ազդեցություններով։ Պալերմոն միջնադարում մնաց Միջերկրական ծովի գլխավոր գեղարվեստական ​​և առևտրային կենտրոնը։

Եվրոպան ուշքի էր գալիս, ավելի կազմակերպված ու կենտրոնացված պետություններ սկսեցին ձևավորվել ուշ միջնադարում՝ 12-րդ դարի Վերածննդից հետո։ Կրոնական համոզմունքներով և նվաճումների երազանքներով առաջնորդվելով՝ Եվրոպայի թագավորները սկսեցին խաչակրաց արշավանքների շարք՝ փորձելով նվազեցնել մուսուլմանների իշխանությունը և գրավել Սուրբ Երկիրը։ Խաչակրաց արշավանքները չհաջողվեցին հասնել այս նպատակին, բայց ավելի արդյունավետ էին թուլացնելու առանց այն էլ փլուզվող Բյուզանդական կայսրությունը, որը սկսել էր իր տարածքները կորցնել օսմանյան թուրքերին։ Նրանք նաև փոխեցին ուժերի հարաբերակցությունը մուսուլմանական աշխարհում. Եգիպտոսը դարձյալ ներկայացնում էր Արևելյան Միջերկրական ծովի խոշոր տերություն։

### Ուշ միջնադար

Եվրոպան շարունակեց հզորանալ. Վերածնունդը սկսվեց Իտալիայում։ Իտալական «Repubbliche Marinare» (Ծովային հանրապետություններ). Վենետիկին, Ջենովային, Ամալֆիին և Պիզային հաջողվեց զարգացնել սեփական «կայսրությունները» Միջերկրական ծովի ափերի մոտ։ Իսլամադավան պետությունները երբեք չկարողացան կառուցել անհրաժեշտ ռազմածովային ուժը, և արևելքից Եվրոպա առևտուրը շուտով հայտնվեց իտալացի առևտրականների, հատկապես վենետիկցիների ձեռքում, որոնք սովորեցին մեծ օգուտ քաղել նման առևտուրից։

Օսմանյան իշխանությունը շարունակեց աճել, և 1453 թվականին Բյուզանդական կայսրությունը կործանվեց Կոստանդնուպոլսի անկմամբ։ Օսմանցիներն այս ժամանակ արդեն վերահսկում էին Հունաստանը և Բալկանների մեծ մասը և շուտով սկսեցին ընդլայնվել դեպի Հյուսիսային Աֆրիկա։ Հյուսիսային Աֆրիկան ​​առևտուրով լցվեց Սահարա անապատով։ Այնուամենայնիվ, պորտուգալացիները, ովքեր այլ քրիստոնյաների հետ միասին ներգրավված էին Պիրենեյան թերակղզուց մուսուլմաններին դուրս մղելու երկար արշավի մեջ, գտան ճանապարհը խափանելու նման առևտուրը՝ ուղղակի առևտուր անելով Արևմտյան Աֆրիկայի հետ։ Դա հնարավոր դարձավ նոր տիպի նավերի՝ կարավելների հայտնագործման շնորհիվ, որոնք սկզբում շահավետ դարձրին առևտուրը Ատլանտյան դաժան ջրերում։ Սահարայում առևտրի անկումը թուլացրեց Հյուսիսային Աֆրիկան ​​և նրանց դարձրեց հեշտ զոհ օսմանցիների համար։

Ժամանակակից դարաշրջան
---------------------

Զարգացած ծովային արվեստի շնորհիվ Եվրոպան կարողացավ դիմակայել օսմանցիների սրընթաց էքսպանսիային։ Այնուամենայնիվ, Լեպանտոյի ճակատամարտը հստակ ցույց տվեց օսմանյան նավատորմի հզորությունը։ Բրոդելը պնդում է, որ դա միայն դանդաղեցրեց Օսմանյան կայսրության ընդլայնումը, բայց չխանգարեց։ 1571-ին Կիպրոս կղզին ընկավ օսմանցիների ձեռքը։ Թունիսում վերջին դիմադրությունն ավարտվել է 1574 թվականին։ Իսկ Կրետեի պաշարումը, որը տեւեց գրեթե մի ամբողջ սերնդի կյանքը, վենետիկցիներին 1669 թվականին մղեց այս ռազմավարական կարեւոր կղզուց։ Ուժերի հավասարակշռությունը հաստատվել է Իսպանիայի և Օսմանյան կայսրության միջև մինչև 18-րդ դարը։ Նրանցից յուրաքանչյուրը վերահսկում էր Միջերկրական ծովի իր հատվածը։ Ավելին, Օսմանյան կայսրությունն իր նպատակների համար հետամուտ էր մուսուլմանական տիրապետության ընդլայնմանը Հյուսիսային Աֆրիկայի ողջ ափով։

Օվկիանոսային նավագնացության զարգացումը ազդեց ողջ Միջերկրական ծովի վրա։ Մինչ այժմ Արևելքի հետ ամբողջ առևտուրն անցնում էր Միջերկրական ծովի տարածաշրջանով։ Աֆրիկայում շրջագայելը թույլ տվեց ոսկի, համեմունքներ և ներկանյութեր ներմուծել անմիջապես Ատլանտյան օվկիանոսի արևմտյան Եվրոպայի նավահանգիստներ։

Այսպիսով, եվրոպական ուժի հիմքը տեղափոխվեց հյուսիս, և հարուստ Իտալիան դարձավ ծայրամասային շրջան, որը վերահսկվում էր օտարերկրացիների կողմից։ Օսմանյան կայսրությունը նույնպես աստիճանաբար սկսեց անկում ապրել։ Նա սկսեց կորցնել իր եվրոպական հողերը Ավստրիայի և Ռուսաստանի աճող հզորության պատճառով։ Եվ նրա հյուսիսաֆրիկյան ունեցվածքը փաստացի անկախություն ձեռք բերեց։

Իտալական տիրապետության ամենամեծ ընդլայնումը Միջերկրական ծովում (սահմանները նշված են կանաչով) 1942 թվականի ամռանը։ Դաշնակիցների կողմից վերահսկվող տարածքները նշված են կարմիրով։
19-րդ դարում եվրոպական պետությունները չափազանց հզոր էին և սկսեցին գաղութացնել Հյուսիսային Աֆրիկան։ Ֆրանսիան ընդլայնեց իր իշխանությունը՝ գրավելով Ալժիրը 1830 թվականին, իսկ հետո՝ Թունիսը։ Բրիտանական կայսրությունը Եգիպտոսի վրա վերահսկողություն ձեռք բերեց 1882 թվականին։ Իտալիան 1911 թվականին Օսմանյան կայսրությունից հետ վերցրեց Լիբիան։ Օսմանյան կայսրությունն ինքը վերջնականապես փլուզվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմում, և նրա հողերը բաժանվեցին Ֆրանսիայի և Բրիտանիայի միջև։ Սակայն թուրքական շրջանները արագ վերականգնեցին իրենց անկախությունը՝ 1922 թվականին ձեւավորելով Թուրքիա անկախ պետությունը։ 20-րդ դարի առաջին կեսին Միջերկրական ծովը Իտալիայի թագավորության ընդարձակման կենտրոնն էր և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ առանցքի և դաշնակից տերությունների միջև հիմնական մարտական ​​գոտիներից մեկն էր։

Այսօր Միջերկրական ծովը Եվրամիության հարավային սահմանն է, և հետևաբար մնում է եվրոպական արտաքին քաղաքականության հիմնական ուղղություններից մեկը։

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. ↑  Joseph Roisman, Ian Worthington *A Companion to Ancient Macedonia* Արխիվացված 2017-02-24 Wayback Machine pp. 342–345, John Wiley & Sons, 7 July 2011 144435163X
2. ↑  Roisman, Joseph; Worthington, Ian (2011 թ․ հուլիսի 7). *A Companion to Ancient Macedonia*. էջ 345. ISBN 978-1-4443-5163-7. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ ապրիլի 22-ին. Վերցված է 2014 թ․ դեկտեմբերի 17-ին.
3. ↑  Crawford, Peter (2013). *The War of the Three Gods: Romans, Persians and the Rise of Islam*. Pen and Sword.
4. ↑  Subhi Y. Labib (1969), «Capitalism in Medieval Islam», *The Journal of Economic History* **29** (1), p. 79-96 [80].