**Եվա Լվովնա Բրոյդո** (ի ծնե՝ **Խավա Լեյբովնա Գորդոն**, ըստ առաջին ամուսնու՝ **Էդելման**, ըստ երկրորդ ամուսնու՝ **Բրոյդո**, նոյեմբերի 7, 1876(1876-11-07) կամ 1876, Švenčionys, Վիլենի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - սեպտեմբերի 15, 1941(1941-09-15), Օրյոլ, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), ռուս քաղաքական գործիչ, սոցիալ-դեմոկրատ, հեղափոխական, հրապարակախոս, թարգմանիչ, հուշագիր։

Կենսագրություն
--------------

### Վաղ տարիներ, ընտանիք և կրթություն

Խավա Լեյբովնա Գորդոնը ծնվել է 1876 թվականի նոյեմբերի 7-ին Ռուսական կայսրության Վիլնյուս նահանգի Սվենցյանսկի գավառի Սվենցյանյ քաղաքում։ Նա ծնունդով եղել է երբեմնի հարուստ, բայց հետագայում աղքատացած հրեական մեշչանական ընտանիքից։ Նրա հայրը թալմուդագետ է եղել, իսկ մայրը՝ փայտանյութի վաճառական։

Կրթությունն ստացել է հրեական տարրական դպրոցում, 15 տարեկանում ավարտել է Տարտուի գիմնազիայի չորս դասարանները։ Նա ավարտել է Տարտուի դեղագործական համալսարանը և ընդունվել Դվինսկի դեղատուն։ 1912 թվականին նա ստացել է իր բարձրագույն կրթությունը՝ քննություն հանձնելով Կազանի համալսարանում՝ դեղագործի օգնականի համար։

### Հեղափոխական գործունեություն

1893-1896 թվականներին ապրել է Ռիգայում, որտեղ տեղափոխվել է ուսուցչական շրջանակներ։ 1895 և 1896 թվականներին մեկնել է Բեռլին, որտեղ ծանոթացել է սոցիալ-դեմոկրատներին և սոցիալ-դեմոկրատական գրականությանը` Կարլ Կաուցկու «Սոցիալիզմի պատմությունը» և Ավգուստ Բեբելի «Կինը և սոցիալիզմը» աշխատություններին, որոնց արդյունքում նա դարձել է վստահելի սոցիալիստ։ Նույն թվականին միացել է հեղափոխական շարժմանը։ 1896-1898 թվականներին նա ամուսնացել է Աբրամ Էդելմանի հետ։ Ամուսնությունից ծնվել է Ալեքսանդրի դուստրը (Էդելման, հետագայում՝ Ադասինսկայա)։ Իր իսկ խոստովանությամբ, դրանք եղել են «անձնական դժոխքի երեք տարիները» և «ողջ կյանքի ամենամութ տարիները», որոնք իմաստավորվել են տղամարդկանց և կանանց ընկերակցությամբ՝ դեղատան գործընկերների կողմից լրիվ պարենավորմամբ և ամսական 35 ռուբլիով։

1899 թվականին նա տեղափոխվել է Սանկտ Պետերբուրգ, որտեղ մտերմացել է սեմյանիկովի մի խումբ բանվորների հետ, այնուհետև միացել է Ռուսաստանի սոցիալ-դեմոկրատական աշխատանքային կուսակցությանը (ՌՍԴԱԿ)՝ հետագայում միանալով նրա մենշևիկյան խմբակցությանը։

Որոշ ժամանակ աշխատել է Իսկրա պարբերաթերթում (կուսակցական մականունը՝ Նատաշա, գրական կեղծանունները՝ Է. Բրոնսկայա, Է. Լվովա, Բերտա Աբրամովնա Վիգոտսկայա, Եվա Լվովնա Բրոնսկայա)։ 1899-1900 թվականներին նա թարգմանել է Բեբելի «Կինը և սոցիալիզմը» գիրքը ռուսերեն, սակայն տպաքանակը ոչնչացվել է գրաքննության պատճառով։ 1900 թվականի ամռան սկզբին մասնակցել է «Սոցիալիստ» խմբի կազմակերպմանը (ձևավորմանը), որը հետագայում միավորվել է Պետերբուրգի «Բանվորական դրոշ» խմբի հետ։ Նա մասնակցել է «Սոցիալ-դեմոկրատական բանվորական գրադարան»-ի խմբի ստեղծմանը, եղել է հրատարակությունների խմբագրակազմի անդամ, ինչպես նաև «Գրադարան»-ի և «Սոցիալիստ»-ի միջև հիմնական կապն ապահովողը։ 1901 թվականի հունվարի 30-ի լույս 30-ի գիշերը նրան ձերբակալել են, այսպես կոչված, «բանվորական գրադարանի գործով»՝ անօրինական շարժական գրադարան ստեղծելու, արտերկրում բանվորական շարժման և արհմիությունների մասին գրքեր տարածելու, ինչպես նաև կանանց իրավունքների մասին աշխատություններ գրելու համար։ Հիվանդանալով նախնական կալանքի տանը՝ 1901 թվականի օգոստոսի 8-ին նա գրավի դիմաց ազատ է արձակվել և ոստիկանության հսկողության տակ դրվել Սվենցյանյում, որտեղ նա ստեղծել և ղեկավարել է սոցիալ-դեմոկրատների խումբ։ 1901 թվականի նոյեմբերի 11-ից մինչև 1902 թվականի հունվարի 2-ը ձերբակալված է եղել գրականության համար` Վիլնյուսում ինքնագլուխ բացակայությունների համար։ Բանտարկվել է Սվենցյանսկի բանտում։ 15 ամսվա ազատազրկումից հետո նա վարչական կարգով 5 տարով աքսորվել է Արևելյան Սիբիր։

1902 թվականին ամուսնացել է հեղափոխական պայքարի ընկեր Մարկ Բրոյդոյի հետ (ամուսնացել է բանտի մատուռ տեղափոխվելու ժամանակ)։ Ամուսնությունից ծնվել են դուստր Վերան և որդի Դանիիլը։

1902 թվականի մայիսին ամուսնու հետ մեկնել է Կիրենսկ, 1903 թվականին՝ Յակուտսկ։ Յակուտսկում գտնվելու ընթացքում նա կազմակերպել է գրաճանաչության դասընթացներ բանվորականների համար։ Բրոյդոյի աշակերտներից է եղել Միխայիլ Կալինինը, որը գրել-կարդալ սովորել է նրանից։ Պարբերաբար աշխատել է որպես դեղագործ, այդ թվում՝ Յակուտսկի տեղական դիսպանսերում։ Նա ակտիվ մասնակցություն է ունեցել քաղաքական վտարանդիների զինված ապստամբությանը` այսպես կոչված «Յակուտսկի բողոքի» կամ «Ռոմանովի գործին», օգնել է իր ընկերներին դրսից զենք և պաշարներ հասցնելու հարցում։ «Ռոմանովիտների» դատավարությունը նրան թույլ է տվել պատիժը կրել Ալեքսանդրովսկոեի բանտ ուղարկված ամուսնու կալանավայրում։ Ամուսնու փախուստից հետո նրան ժամանակավորապես ուղարկել են Իրկուտսկի մարզի Վերխոլենսկի շրջան, բայց 1904 թվականի ձմռանը նա ճանապարհին փախել է աքսորից՝ այնտեղ անցկացնելով ընդհանուր առմամբ երկու տարի։ Գաղթել է Անգլիա, եղել եվրոպական մի շարք երկրներում։ 1905 թվականին հունվարի 9-ի իրադարձությունների ազդեցության տակ մեկնել է Ժնև, որտեղից 1905 թվականի մարտին ժամանել է Բաքու, որտեղ դարձել է Շենդրիկով-մենշևիկյան «Բալախանի և Բիբի-հեյբաթի բանվորների կազմակերպության» (հետագայում՝ «Բաքվի աշխատավորների միություն») ղեկավարներից մեկը, շաբաթաթերթ է հրատարակել անօրինական տպարաններում։

Չնայած տեղի հասարակության պատրիարքությանը, նա հեղինակություն է վայելել Բաքվի նավթահանքերի աշխատողների շրջանում։ 1905-1907 թվականների հեղափոխության ժամանակ միացել է «լիկվիդատորներին»։ 1906 թվականին նա վերադարձել է Սանկտ Պետերբուրգ, որտեղ մասնակցել է մենշևիկյան կազմակերպության գործունեությանը, ստեղծել գործարանների բանվորների ակումբներ, գրել բրոշյուրներ, թարգմանել գերմանացի սոցիալ-դեմոկրատների ստեղծագործությունները։

1912 թվականին Վիեննայում ՌՍԴԱԿ օգոստոսյան համաժողովում ընտրվել է մենշևիկների կազմկոմիտեի անդամ և քարտուղար (համարժեք Կենտկոմին), սկսել է օրինական կերպով հրապարակված աշխատել մենշևիկյան «Շող» թերթում։ Նույն թվականին մասնակցել է Պետդումայի ընտրությունների IV գումարման կազմակերպմանը։ 1912-1914 թվականներին եղել է Սանկտ Պետերբուրգի մենշևիկների «Նախաձեռնող խմբի» անդամ, որի ժողովում 1913 թվականի հունվարին ձերբակալվել է։ 1915 թվականին աքսորվել է Սիբիր։ Ուղարկվել է Ենիսեյի նահանգ, մասնավորապես Մինուսինսկ, այնուհետև Կիրենսկ։ Փոքր երեխաների հետ աքսորից աքսոր թափառելով Անդրսիբիրյան երկաթուղու երկայնքով։ Հենց Մինուսինսկում նա միացել է մենշևիկ-ինտերնացիոնալիստների խմբին։ Ֆյոդոր Դանի գլխավորած «Մինուսինսկի խմբի» անդամները պատերազմին իրենց վերաբերմունքով կանգնել են ինտերնացիոնալիզմի դիրքերի վրա, ինչը դրսևորվել է հավաքական բողոքով Գեորգի Պլեխանովի՝ Պետդումայի պատգամավոր Անդրեյ Բուրյանովին ուղղված նամակի և դրանում պարունակվող հայրենասիրական կոչի ձևով՝ ուղղված սոցիալ-դեմոկրատական խմբակցությանը՝ քվեարկելու ռազմական վարկերի օգտին։

1917 թվականի գարնանը նա վերադարձել է Սանկտ Պետերբուրգ, որտեղ զբաղվել է կանանց շրջանում քաղաքական աշխատանքով և գրել մենշևիկյան մամուլի համար։ Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո դարձել է ՌՍԴԱԿ մայիսյան համառուսաստանյան համաժողովի պատվիրակ։ Օգոստոսի 25-ին կուսակցության միասնական համագումարում ինտերնացիոնալիստներից ընտրվել է ՌՍԴԱԿ Կենտկոմի բյուրոյի անդամ, ապա՝ քարտուղար։ Օգոստոսի 30-ին ՌՍԴԱԿ Կենտկոմի նիստում նա հաստատվել է որպես «Գոլոս Ռաբոտնից» թերթի խմբագրական խորհրդի անդամ։ Որպես հեղափոխական կանանց սերնդի մաս, ովքեր վայելել են գենդերային հավասարության համար պայքարում իրենց տղամարդ ընկերների աջակցությունը, Բրոյդոն արել է ամեն ինչ՝ զգեստներ կարելուց մինչև թարգմանություն։ Այդ ժամանակ մենշևիկների միացյալ խումբը «կանանց բաժանմունքով»՝ Բրոյդոյի գլխավորությամբ, բոլոր կողմերից առաջինն է եղել, որը կոչ է արել 1917 թվականի հոկտեմբերին հրավիրել Պետրոգրադի աշխատողների համաժողով։ Համաժողովը որոշում է ընդունել կանանց քարոզչության և կազմակերպման հատուկ հանձնաժողովներ ստեղծելու մասին, սակայն գործը մտադրություններից այն կողմ չի գնացել։ 1917 թվականին Պետրոգրադում հրատարակված «Կին աշխատողները» գրքում Բրոյդոն արտահայտել է իր կյանքն ու քաղաքական հայացքը՝ կոչ անելով աշխատող կանանց.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ուսումնասիրության կարիք, մենք պետք է ակտիվորեն մասնակցենք արհմիություններին և Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությանը։ Հիմա մենք չպետք է սպասենք, որ ուրիշները ինչ-որ բան անեն մեզ համար։ Մենք ինքներս կոչված ենք կերտելու մեր ճակատագիրը։ Մենք պետք է ակտիվ մասնակցություն ունենանք ՏԻՄ ընտրություններին, պետք է պատրաստվենք Համառուսաստանյան սահմանադիր ժողովի ընտրություններին։ Բայց միևնույն ժամանակ մենք պետք է հիշենք, որ բանվոր դասակարգի շահերը որպես ամբողջություն՝ և՛ բանվորների, և՛ կին աշխատողների, նույնն են, և որ այդ շահերը հակադրվում են մնացած բոլոր բուրժուական դասակարգերի շահերին։ |  |

Նա հանդես է եկել Հոկտեմբերյան հեղափոխության դատապարտմամբ և բոլշևիկյան իշխանության ճանաչման դեմ։ Այնուամենայնիվ, 1917 թվականի հոկտեմբերի վերջից նոյեմբերի սկզբը նա աջակցել է բոլշևիկների հետ բանակցություններին «միատարր սոցիալիստական կառավարության» ստեղծման շուրջ։ Մի անգամ Բրոյդոն Վլադիմիր Լենինի հետ ելույթ է ունեցել Բալթյան նավաշինարանում։ Նա չի սիրել ելույթներ ունենալ, բայց, այնուամենայնիվ, եկել է աջակցելու մենշևիկներին բոլշևիկների թեկնածուի դեմ պայքարում։ Ենթադրվել է, որ ելույթ է ունենալու նաև Գրիգորի Զինովևը, բայց Լենինը անսպասելիորեն եկել, և Բրոյդոն հաղթել է նրան՝ քվեարկության մեջ անցնելով մենշևիկների թեկնածուին։ 1918 թվականի դեկտեմբերին Բրոյդոն կրկին ընտրվել է մենշևիկյան կենտրոնական կոմիտեի անդամ և դարձել նրա քարտուղար։ Այն բանից հետո, երբ բոլշևիկյան կառավարությունը և բոլոր խոշոր քաղաքական կուսակցությունների կենտրոնական կոմիտեները տեղափոխվել են Մոսկվա, Բրոյդոն և իր ընտանիքը հաստատվել են այնտեղ 1918 թվականին։ Այն ժամանակ, նախկին քաղբանտարկյալների հասարակության միջոցով, նա սերտ կապի մեջ է եղել Վերա Ֆիգների, ինչպես նաև Վերա Զասուլիչի՝ Իսկրայում աշխատող նրա ընկերուհու հետ։

### Արտագաղթ

1920 թվականին Բրոյդոն իր դստեր՝ Վերայի հետ Ռուսաստանից մեկնել է Վիեննա՝ գտնելու իր ամուսնուն։ Հարկ է նշել, որ նա կուսակցության ղեկավարությանը չի տեղեկացրել իր հեռանալու մասին։ Ռաֆայել Աբրամովիչը, Դավիդ Դալինը և Յուլի Մարտովն արդեն իսկ եղել են արտերկրում, մինչդեռ մենշևիկյան կենտրոնական կոմիտեի զգալի մասը՝ Ֆյոդոր Դանը, Սերգեյ Եժովը, Բորիս Նիկոլաևսկին, Արթուր Պլեսկովը և Ֆյոդոր Չերևանինը եղել են ձերբակալված։ Հաստատվելով Բեռլինում և դառնալով Արտասահմանյան պատվիրակության անդամ՝ Բրոյդոն սկսել է աշխատել որպես մենշևիկյան էմիգրանտական «Սոցիալիստական լրաբեր» ամսագրի խմբագրական քարտուղար։ 1920-ական թվականների սկզբին նրա հուշերը տպագրվել են Բեռլինի «Հեղափոխության տարեգրություն» ամսագրում։ Այդ ժամանակաշրջանում նա նաև ռուսերեն է թարգմանել Հերբերտ Ուելսի «Հոգու գաղտնիքները»։

### Բռնաճնշում և մահապատիժ

1927 թվականի նոյեմբերին լատիշ սոցիալ-դեմոկրատների օգնությամբ Բրոյդոն Դանի նախաձեռնությամբ միայնակ ժամանել է Խորհրդային Միություն՝ անօրինական աշխատանքի համար։

Մոսկվա ժամանելուն պես նա փորձել է կազմակերպել «Սոցիալիստական լրաբեր» ամսագրի, այլ գրքույկների և թռուցիկների բաշխումը, որոնք ԽՍՀՄ են առաքվել Լատվիայի Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության հետ կապ ունեցող Լատվիայի դեսպանատան դիվանագիտական սուրհանդակների, Պրավդա և Իզվեստիա ամսագրերի աշխատակիցների, ինչպես նաև օտարերկրյա գործարար ճանապարհորդների, մաքսանենգների կողմից։ Նա մեկնել է Սորմովո, Խարկով, հանդիպել տեղի մենշևիկների և կուսակցության վետերանների հետ, ովքեր փրկվել են կազմակերպության ավերումից։

Գալով Բաքու՝ վերսկսելու ընդհատակյա խմբի գործունեությունը, նա մնացել է աքսորված մենշևիկ Ա. Յա. Ռոգաչևսկու բնակարանում, որտեղ կազմակերպել է իր տեղացի գործընկերների հանդիպումը։ 1928 թվականի ապրիլի 22-ին նա ձերբակալվել է հենց գնացքի վագոնի մեջ վերադառնալիս, իսկ հաջորդ օրը ձերբակալվել են հանդիպման մյուս չորս մասնակիցները։

Այդ ժամանակ Խորհրդային Ռուսաստանում եղել է մենշևիկյան ընդհատակ, Բրոյդոյի ձերբակալությունից հետո ԽՍՀՄ է ուղարկվել կուսակցության երկրորդ էմիսար Միխայիլ Բրաունշտեյնը, որը նույնպես շուտով ձերբակալվել է։ Նախաքննության ընթացքում, որն անցկացվել է նախ Բաքվում, ապա՝ Մոսկվայում, նա սկզբում հայտնվել է կեղծ անունով և անձնագրով, սակայն հետագայում խոստովանել է, որ ինքը Եվա Բրոյդոն է, և փորձել է իր վրա վերցնել այն ամենը, ինչ խելամիտ է «Բաքվի խմբի» համար։ Բրոյդոն նաև հայտարարել է, որ բաժանվել է ամուսնուց, ինչում կարելի է դիտարկել իր ընտանիքը պաշտպանելու մտադրությունը։ Չնայած քրեական հետապնդմանը, 1928 թվականին Մոսկվայում լույս է տեսել նրա «Ռուսաստանի սոցիալ-դեմոկրատական աշխատանքային կուսակցության շարքերում» հուշերի գիրքը, իսկ Բրոյդոյի կենսագրությունը զետեղվել է «Ռուսաստանի հեղափոխական շարժման գործիչները» բառարանում, որում նշվել է, որ նա «ակտիվորեն պայքարել է խորհրդային իշխանության դեմ»։

1928 թվականի հունիսի 28-ին ՄՊՔՎ կոլեգիայի կողմից դատապարտվել է 3 տարվա ազատազրկման՝ ՌԽՖՍՀ ըստ Քրեական օրենսգրքի «հակասովետական» 58-րդ հոդվածի։ Մինչև 1930 թվականը նա պահվել է Սուզդալի քաղաքական մեկուսարանում, որտեղ նամակագրություն է ունեցել հարազատների հետ, ովքեր նրան փող ու գրքեր են ուղարկել։ 1931 թվականի ապրիլին դատապարտվել է 5 տարվա աքսորի Տաշքենդում։ 1935 թվականի նոյեմբերին աքսորվել է Օիրոտ-Տուրա՝ խորհրդային-մոնղոլական սահմանին։ 1937 թվականի հուլիսի 4-ին կրկին ձերբակալվել է։ 1939 թվականի մարտի 21-ին Մոսկվայի ռազմական օկրուգի զինվորական տրիբունալը Բրոյդոյին դատապարտել է 20 տարվա ազատազրկման։ 1941 թվականի սեպտեմբերի 13-ին ԽՍՀՄ Գերագույն դատարանի ռազմական կոլեգիան, Օրյոլի բանտում բանտարկյալների գործերի հերթական քննարկման արդյունքներով, Բրոյդոյին դատապարտել է գնդակահարության։ Նրան գնդակահարել են սեպտեմբերի 15-ին Օրյոլի կենտրոնի շտապ տարհանման ժամանակ։

Նրա անունը, պատիվը, իրավունքները հետմահու վերականգնվել է։ Բրոյդոյի դուստրը մոր հետ կատարվածի մասին իմացել է միայն ԽՍՀՄ փլուզումից և արխիվների բացումից հետո։ Բրոյդոյի արխիվը, ներառյալ կենսագրական նյութերը և 1938 թվականի հարցաքննության արձանագրությունը, պահվում է Սանկտ Պետերբուրգի «Հուշամատյան» գիտատեղեկատվական կենտրոնի արխիվ-գրադարանում։

Ընտրյալ մատենագիտություն
------------------------

* Революция 1848 г. во Франции. — Вильна: Тип. «Рабочей б-ки», 1900. — 65 с.(ռուս.)
* Женская доля. — Женева: Газета «Искра», 1905. — 16 с.(ռուս.)
* *Е. Львова* Русская работница. — СПб.: «Накануне», 1914. — 12 с.(ռուս.)
* *Е. Львова* Вильгельм Либкнехт. Его жизнь и деятельность (1826-1900). — СПб.: «Накануне», 1914. — 38 с.(ռուս.)
* *Е. Л. Бройдо (Е. Львова)* Женщина – работница. — Пг.: «Рабочая б-ка», 1917. — 16 с.(ռուս.)
* *Е. Л. Бройдо* Женская инспекция труда. — Пг.: «Рабочая б-ка», 1917. — 15 с.(ռուս.)
* *Е. Бройдо* В рядах Р.С.-Д.Р.П. (Воспоминания) / Предисловие В. И. Невского. — М.: Изд-во Всесоюзного о-ва политкаторжан и ссыльных переселенцев, 7-я типография «Искра революции» Мосполиграфа, 1928. — 123 с. — 3000 экз.(ռուս.)
* *Eva Lʹvovna Broĭdo* Memoirs of a Revolutionary / Ed. and transl. by Vera Broido. — Oxford University Press, 1967. — 150 с.(անգլ.)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Литераторы Санкт-Петербурга. ХХ век (ռուս.) / под ред. О. В. Богданова
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24  «Бройдо Ева Львовна». Национальная политическая энциклопедия. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ ապրիլի 14-ին. Վերցված է 12 апреля 2017-ին.
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  «Бройдо Ева Львовна». Российская еврейская энциклопедия. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հունվարի 30-ին. Վերցված է 12 апреля 2017-ին.
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  «Бройдо (Гордон) Ева Львовна». Архив Александра Н. Яковлева. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ ապրիլի 14-ին. Վերցված է 12 апреля 2017-ին.
5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15  Lane, 1995, էջ 148
6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15  *Сост. Э. А. Корольчук и Ш. М. Левиным* Бройдо, Ева Львовна // Деятели революционного движения в России / Под ред. Феликса Кона (и др.).. — Москва: Изд-во Всесоюзного о-ва политических каторжан и ссыльно-поселенцев, 1927. — Т. 5. «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ ապրիլի 13-ին. Վերցված է 2023 թ․ մարտի 10-ին.
7. 1 2 3  Edmondson, 1992, էջ 54
8. 1 2 3  «Бройдо Ева Львовна». Мемориал. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ հոկտեմբերի 6-ին. Վերցված է 12 апреля 2017-ին.
9. 1 2  Hillyar, McDermid, 2000, էջ 173
10. ↑  Базанов, 2004, էջ 45
11. 1 2 3 4 5 6 7  «"Голоса из архива"-19: Вера Бройдо и Денис Новиков». BBC Russian. 27 января 2017. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ ապրիլի 14-ին. Վերցված է 12 апреля 2017-ին.
12. ↑  «Бройдо, Марк Исаевич». Национальная политическая энциклопедия. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ ապրիլի 14-ին. Վերցված է 12 апреля 2017-ին.
13. ↑  Edmondson, 1992, էջ 61
14. ↑  Hillyar, McDermid, 2000, էջ 79
15. 1 2  Hutton, 2013, էջ 278
16. 1 2 3  Двинов Б. Л. (1959). «Ф. И. Дан». Библиотека Максима Мошкова. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ ապրիլի 13-ին. Վերցված է 12 апреля 2017-ին.
17. ↑  Ричард Стайтс (2003). «Феминистское движение и большевики: Февральская и октябрьская революции 1917 г.». Open Women Line. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ հունիսի 11-ին. Վերցված է 13 апреля 2017-ին.
18. 1 2 3  Emily Glentworth (14 ноября 1998). «Growing Up in Shadow of Revolution». The Moscow Times. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ ապրիլի 10-ին. Վերցված է 13 апреля 2017-ին.
19. ↑  «Письмо П. Б. Аксельрода Ю. О. Мартову (сентябрь 1920 года): Первая полная публикация». Архив Александра Н. Яковлева. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ մարտի 23-ին. Վերցված է 12 апреля 2017-ին.
20. ↑  *Уэллс, Герберт Джордж* Тайники души / Авториз. пер. с англ. Е. Бройдо. — Берлин: «Возрождение», 1923. — 299 с. «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ ապրիլի 14-ին. Վերցված է 2023 թ․ մարտի 10-ին.
21. 1 2 3  Богданова Н. Б. (1994). «Мой отец — меньшевик». Мемориал. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ սեպտեմբերի 17-ին. Վերցված է 13 апреля 2017-ին.
22. ↑  Базанов, 2004, էջ 45—46
23. ↑  Михаил Соколов, Альберт Ненароков (2 июля 2012). «Физическое уничтожение социалистов эсеров и меньшевиков в 1937-38 году было сознательной, спланированной акцией». Радио Свобода. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ ապրիլի 13-ին. Վերցված է 12 апреля 2017-ին.
24. ↑  Базанов, 2004, էջ 29

Գրականություն
-------------

* *Linda Edmondson* Women and Society in Russia and the Soviet Union. — Cambridge University Press, 1992. — 233 с. — (International Council for Central and East European Studies). — ISBN 9780521413886(անգլ.)
* *A. Thomas Lane* Broido, Eva L'vovna // Biographical Dictionary of European Labor Leaders. — Greenwood Publishing Group, 1995. — Т. 1. — С. 148. — 1204 с. — ISBN 9780313264566(անգլ.)
* *Anna Hillyar, Jane McDermid* Revolutionary Women in Russia, 1870-1917: A Study in Collective Biography. — Manchester University Press, 2000. — 232 с. — ISBN 9780719048388(անգլ.)
* *Marcelline Hutton* Remarkable Russian Women in Pictures, Prose and Poetry. — Lulu, 2013. — 329 с. — ISBN 9781609620448(անգլ.)
* *Базанов П. Н.* Издательская деятельность политических организаций русской эмиграции (1917-1988 гг.). — Санкт-Петербургский государственный институт культуры, 2004. — 432 с. — ISBN 5947080370(ռուս.)

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Եվա Լվովնա Բրոյդո». Ազգային քաղաքական հանրագիտարան. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ ապրիլի 14-ին. Վերցված է 2017 թ․ ապրիլի 12-ին.
* «Եվա Լվովնա Բրոյդո». Ֆոնդ Իոֆե. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ նոյեմբերի 29-ին. Վերցված է 2020 թ․ դեկտեմբերի 5-ին.

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ սովետական (1 հրտ.) |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| GND: 1065839898 · ISNI: 0000000089091762 · LCCN: no2018036734 · NKC: skuk0001837 · NUKAT: n2013179089 · VIAF: 85159700 · WorldCat VIAF: 85159700 |

 |

 |