Միջնադարյան ստրկավաճառության հիմնական ուղիները Աֆրիկայում
Ստրուկները Զանզիբարում (1889)
**Ստրկությունն Աֆրիկայում**, հայտնի է ոչ միայն անցյալում, այլև շարունակում է գոյություն ունենալ ներկայումս։ Ստրկությունը սովորական է Աֆրիկայի տարբեր մասերում, ինչպես հին աշխարհի մնացած մասերում։ Աֆրիկյան շատ համայնքներ, որտեղ ստրուկները կազմում էին բնակչության մեծամասնությունը, նրանց տրվում էին որոշակի իրավունքներ, և չէին հանդիսանում տիրոջ սեփականությունը։ Բայց արաբական և անդրատլանտյան ստրկավաճառության գալուստով այդ համակարգերը փոխվեցին, և ստրուկները սկսեցին որպես կենդանի ապրանք բերվել Աֆրիկայից դուրս գտնվող ստրուկների շուկաներ։

Աֆրիկայի ստրկությունը պատմական ժամանակներում ունեցել է տարբեր ձևեր, որոնք երբեմն լիովին չեն համապատասխանում մնացած աշխարհում ընդունված ստրկության հասկացությանը։ Աֆրիկայի այս կամ այն մասերում հանդիպում էին ստրկատիրական կախվածություն, պատերազմի արդյունքում ստրկություն, ռազմական ստրկություն և քրեական ստրկություն։

Չնայած այն հանգամանքին, որ ստրուկների որոշ խմբաքանակներ բերվում էին ենթասահարական ներքին շրջաններից, ստրկավաճառությունը աֆրիկյան համայնքների մեծ մասի տնտեսության և կյանքի նշանավոր մաս չէր։ Մարդկանց թրաֆիքինգը մեծ մասշտաբներ ձեռք բերեց անդրմայրցամաքային երթուղիների բացումից հետո։ Աֆրիկայի գաղութացման ընթացքում ստրկության բնույթի նոր փոփոխություն տեղի ունեցավ, և 19-րդ դարի սկզբին սկսվեց ստրկությունը վերացնելու շարժումը։

Ստրկության ձևեր
---------------

Ստրուկների որս Սենեգալ գետի վրա, Կայոր Թագավորություն, 1821 թվական
Ստրկության բազմաթիվ ձևեր հանդիպում են աֆրիկյան պատմության ողջ ընթացքում։ Տեղական ձևերի օգտագործումից բացի, հաջորդաբար փոխառվել են Հին Հռոմի ստրկատիրության համակարգը, ստրկատիրության քրիստոնեական սկզբունքները, ստրկատիրության իսլամական սկզբունքները և բացվել է անդրատլանտյան ստրկավաճառությունը։ Ստրկությունը մի քանի դար շարունակ եղել է աֆրիկյան շատ երկրների տնտեսության մի մասը։ Իբն Բատուտան, ով 14-րդ դարի կեսերին այցելել է Մալի, գրել է, որ տեղացիները միմյանց հետ մրցում են ստրուկների քանակով, իսկ ինքը՝ որպես հյուրընկալության նշան, ստրուկ տղա է նվեր ստացել։ Ենթասահարայում ստրկատիրությունն ուներ բարդ կառուցվածք, որը ներառում էր ստրուկների իրավունքներն ու ազատությունները, ինչպես նաև սեփականատերերի նկատմամբ վաճառքի սահմանափակումները և պահպանման պահանջները։ Շատ հասարակություններում ստրուկների մեջ հաստատվել է հիերարխիա, որով, օրինակ, առանձնանում էին ծնունդով ստրուկները և պատերազմի ժամանակ գերեվարված ստրուկները։

Աֆրիկյան շատ համայնքներում ազատ և ֆեոդալ կախյալ գյուղացու միջև գրեթե տարբերություն չկար։ Սոնգայի կայսրության ստրուկները հիմնականում օգտագործվում էին գյուղատնտեսության մեջ։ Նրանք պարտավոր էին աշխատել տիրոջ համար, բայց անձնապես սահմանափակ չէին։ Այս անազատ մարդիկ ավելի շուտ պրոֆեսիոնալ կաստա էին կազմում։

Աֆրիկյան ստրկությունը հիմնականում նման էր պարտքային ստրկության, չնայած Ենթասահարայի որոշ շրջաններում ստրուկներն օգտագործվում էին տարեկան զոհաբերություններում, ինչպես, օրինակ, Դահոմեայի ծեսերում։ Շատ դեպքերում ստրուկները սեփականություն չեն եղել և ցմահ անազատ չեն մնացել։

Ստրկության աֆրիկյան ձևերը ներառում էին ընտանեկան կապերի հաստատում։ Շատ համայնքներում, որոնք չէին ենթադրում հողի սեփականություն, ստրկությունն օգտագործվում էր ազդեցությունն ուժեղացնելու և կապերն ընդլայնելու համար։ Այս դեպքում ստրուկները դառնում էին իրենց տերերի ընտանիքի մի մասը։ Ստրուկների երեխաները կարող էին բարձր դիրքի հասնել նման համայնքում և նույնիսկ դառնալ ցեղապետեր։ Բայց ավելի հաճախ ազատ և անազատ մարդկանց միջև խիստ սահման կար։ Աֆրիկայում ստրկության հիմնական ձևերն էին՝:

* ավանդական - ստրուկը տիրոջ սեփականությունն էր, նրան կարելի էր ազատորեն վաճառել, վերաբերվել որպես իրի։ Այդպիսի ստրուկի երեխաները հաճախ նույնպես տիրոջ սեփականությունն էին։ Ավանդական ստրկությունը տարածված էր Նեղոսում և Հյուսիսային Աֆրիկայում, մայրցամաքի այլ մասերում դրա գոյության մասին տեղեկությունները հավաստի չէին մինչև արաբական և եվրոպական վկայությունների հայտնվելը։
* տնային ծառա - ստրուկը տիրոջ տան ծառան էր, բայց մասամբ պահպանում էր անձնական ազատությունը։ Նման ստրուկի վաճառքը հնարավոր էր միայն բացառիկ դեպքում։ Ստրուկները կարող էին վարձատրվել իրենց աշխատանքի համար (արտադրանք կամ հողագործություն), կարող էին ամուսնանալ և ժառանգություն թողնել իրենց երեխաներին։
* ստրկություն պարտավորագրով - անձի սեփականությունը վերցվում էր որպես նրանց պարտքի վճարում։ Այս ձևը տարածված էր Արևմտյան Աֆրիկայում։ Ստրուկի վաճառք չէր նախատեսվում այս ձևով։
* ռազմական ստրկություն - ստրուկների օգտագործումը որպես ռազմիկներ։ Միևնույն ժամանակ, նրանք զորակոչվում են ծառայության և անցնում ռազմական պատրաստություն, բայց ավարտելուց հետո մնում են ստրուկ։ Նման ռազմական ստրուկների տերը սովորաբար տեղական իշխանության ղեկավարն է, որն օգտագործում է դրանք փող հայթայթելու կամ քաղաքական շահերը պաշտպանելու համար։ Ռազմական ստրուկների օրինակներ են Սուդանում և Ուգանդայում Իսլամական կառավարիչների կողմից ստեղծված կազմավորումները և Արևմտյան Աֆրիկայում դաշտային հրամանատարների ջոկատները։
* զոհ ստրուկներ - մարդկային զոհաբերություններ իրականացնող համայնքները հիմնականում ստրուկներ էին օգտագործում դրա համար։
* Ապրանք ստրուկներ - աֆրիկյան որոշ ազգեր նպատակաուղղված արշավանքներ են իրականացրել աֆրիկյան պետությունների վրա՝ ստրուկներին գրավելու և հետագայում վաճառելու նպատակով։ Ստրկության այս ձևը առավելագույն զարգացում ստացավ տրանսատլանտյան ստրկավաճառության հայտնաբերումից հետո։ Ստրկության վերածումը խթանել են եվրոպացի առևտրականները, որպես միջնորդ հանդես են եկել տեղի Աֆրիկյան կառավարիչներըи:

Ստրկության տարածումը Աֆրիկայում
-------------------------------

Ստրուկները Եթովպիայում (XIX դար)
Հազարավոր տարիներ Աֆրիկայի պետությունները ստրկություն և հարկադիր աշխատանք են իրականացրել։ Այնուամենայնիվ, արաբական և տրանսատլանտյան ստրկավաճառության առաջացման ժամանակի վերաբերյալ ճշգրիտ ապացույցներ չկան։ Հաճախ ստրկությունը կոչվում է սոցիալական հարաբերությունների բարդ ձև, որը չի համապատասխանում ստրկության սահմանմանը։

Հյուսիսային Աֆրիկայում ավանդական ստրկությունը տարածվել է Հռոմեական կայսրության օրոք (մ. թ. ա. 47): Հռոմի անկումից հետո ստրկությունը մնացել է տարածաշրջանի խոշոր քրիստոնեական բնակավայրերում։ Արաբական ընդլայնումից հետո ստրկությունը տարածվել է Սահարայից դեպի հարավ ընկած պետություններ (Մալի, Սոնգայ, Գանա)։ Միջնադարում ստրկավաճառության հիմնական ուղղությունները հարավային և արևմտյան էին, իսկ ստրուկների աղբյուրը Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպան էր։

Սոմալի թերակղզում ստրուկներն արտահանվում էին երկրի արևմտյան սահմաններից կամ նոր նվաճված տարածքներից։ Իսլամադավան ափամերձ պետությունները ստրուկներ էին ստանում մայրցամաքի խորքից։ Ժամանակակից Եթովպիայի և Էրիթրեայի տարածքում ստրուկները հիմնականում տնային ծառաներ էին դառնում։

Կենտրոնական Աֆրիկայի մասին կան միայն կցկտուր վկայություններ, որոնցից դատելով՝ այստեղ ստրուկները եղել են միայն թշնամու ցեղերի գերեվարված ներկայացուցիչները։

Արևմտյան պրակտիկայում, մինչև տրանսատլանտյան ստրկավաճառության հայտնաբերումը, տարածված էին ստրկության բազմաթիվ ձևեր։ Ամերիկա կենդանի ապրանքների մատակարարման մեկնարկից հետո ստրկավաճառությունը դարձավ տարածաշրջանի խոշոր պետությունների՝ Մալի, Գանա և Սոնգհայ տնտեսության և քաղաքականության հիմքը։ Այնուամենայնիվ, այլ համայնքներ ակտիվորեն դիմադրեցին ստրկավաճառությանը. Մոսի թագավորությունները փորձեցին գրավել առանցքային քաղաքները, իսկ անհաջողությունից հետո շարունակեցին արշավել ստրկավաճառներին։ Այնուամենայնիվ, 1800-ականներին նրանք նույնպես միացան տրանսատլանտյան ստրկավաճառությանը։

Մինչև 17-րդ դարը ստրկությունը զգալի դեր չէր խաղում Աֆրիկյան մեծ լճերում։ Ստրուկներին փոքր քանակությամբ տեղափոխում էին արաբական երկրներ և Հնդկաստան։ Ստրկավաճառության գագաթնակետը 19-րդ դարում էր, իսկ Զանզիբարը դարձավ ստրկատիրության կենտրոն։ Տարածաշրջանը մասնակցել է նաև անդրատլանտյան ստրկավաճառությանը։

Պատմական փուլեր
---------------

Աֆրիկայում ստրկության պատմությունը բաժանված է երեք խոշոր փուլերի՝ Արաբական ստրկավաճառություն, Ատլանտյան ստրկավաճառություն և 19-20-րդ դարերի ստրկության վերացման շարժում։ Յուրաքանչյուր փուլի անցումը ուղեկցվում էր ստրկատիրության ձևերի, զանգվածայնության և տնտեսական մոդելի զգալի փոփոխություններով։ Ստրկության վերացումից հետո հազարավոր նախկին ստրուկներ վերադարձան հայրենիք և բնակություն հաստատեցին Լիբերիայում և Սիեռա Լեոնեում։

### Ստրկավաճառություն Սահարայի և Հնդկական Օվկիանոսի միջով

Սևամորթ ստրուկները հատում են Սահարան (19-րդ դար)
Արաբական ստրկավաճառությունը սկիզբ է առել 8-րդ դարում։ Առաջին երթուղիներն ապահովում էին ստրուկների տեղափոխումը մեծ լճերից արևելք գտնվող շրջաններից և Սահելից։ Իսլամի օրենքները թույլ էին տալիս ստրկություն, բայց արգելում էին մուսուլմաններին ստրկացնել, ուստի ստրկության էին ենթարկում հիմնականում իսլամի տարածման աֆրիկյան սահմանից եկած մարդկանց։ Սահարայի և Հնդկական Օվկիանոսի միջով ստրուկների մատակարարումը պատմության մեջ նշվում է 9-րդ դարից, երբ աֆրո-արաբ ստրկավաճառները վերահսկողություն հաստատեցին այս երթուղու վրա։ Գոյություն ունեցող գնահատականների համաձայն՝ ամեն տարի Կարմիր ծովի և Հնդկական Օվկիանոսի ափերից միայն մի քանի հազար ստրուկ է դուրս բերվել։ Դրանք վաճառվում էին Միջին Արևելքի ստրուկների շուկաներում։ Ծավալների աճը տեղի է ունեցել նավաշինության զարգացման հետ, ինչը հնարավորություն է տվել ավելացնել տնկարկներից մատակարարվող արտադրանքի ծավալը, ինչը լրացուցիչ աշխատուժի ներգրավման անհրաժեշտություն է առաջացրել։ Ստրկավաճառության ծավալները հասել են տարեկան տասնյակ հազարավոր մարդկանց։ 1800-ականներին Աֆրիկայից դեպի իսլամական երկրներ ստրուկների հոսքի կտրուկ աճ տեղի ունեցավ։ 1850-ականներին Եվրոպայից ստրուկների մատակարարումը դադարեց։ Ստրկավաճառությունը դադարեց միայն 1900-ականներին՝ եվրոպացիների կողմից Աֆրիկայի գաղութացման սկսվելուց հետո։

### Ատլանտյան ստրուկների առևտուր

Սևամորթ ստրուկները Վիրջինիայում (անհայտ նկարիչ, 1670 թվական)
Ատլանտյան օվկիանոսի միջով ստրկավաճառությունը սկսվել է 15-րդ դարում։ Այս փուլը դարձավ աֆրիկացիների կյանքի հերթական նշանակալի փոփոխությունը՝ նախկինում կազմելով աշխարհում ստրուկների մի փոքր մասը, նրանք 1800-ականներին սկսեցին կազմել նրանց ճնշող մեծամասնությունը։ Կարճ ժամանակում ստրկավաճառությունը տնտեսության աննշան հատվածից վերածվեց իր գերակշռող բաղադրիչի, իսկ տնկարկներում ստրկատիրական աշխատանքի օգտագործումը հիմք հանդիսացավ շատ համայնքների բարգավաճման համար։ Ի թիվս այլ բաների, Ատլանտյան ստրուկների առևտուրը փոխեց ստրկության ձևերի ավանդական բաշխումը։

Գվինեայի ափ ժամանած առաջին եվրոպացիները պորտուգալացիներն էին։ Ստրուկների գնման առաջին գործարքը տեղի է ունեցել 1441 թվականին։ 16-րդ դարում պորտուգալացիները, ովքեր բնակություն հաստատեցին Սան Տոմե կղզում, սկսեցին օգտագործել նեգրերի ստրուկներին շաքարի տնկարկներ մշակելու համար, քանի որ կղզու կլիման պարզվեց, որ ծանր է եվրոպացիների համար։ Ամերիկայի հայտնագործմամբ, Սան Orորժի դա Մինայի եվրոպական բնակավայրը դարձավ ստրուկներին նոր աշխարհ ուղարկելու կարևոր կենտրոն։

Ամերիկայում առաջին եվրոպացիները, ովքեր սկսեցին օգտագործել աֆրիկացի ստրուկների աշխատանքը, իսպանացիներն էին, ովքեր բնակություն հաստատեցին Կուբա և Հաիթի կղզիներում։ Առաջին ստրուկները Նոր աշխարհ են ժամանել 1501 թվականին։ Ատլանտյան ստրուկների առևտուրն իր գագաթնակետին հասավ 18-րդ դարի վերջին։ Արևմտյան Աֆրիկայի ներքին շրջանների բնակիչներին ստրկության են ենթարկել՝ նրանց հետևից ուղարկելով հատուկ արշավախմբեր։ Եվրոպական աճող գաղութների պատճառով ստրուկների կարիքը այնքան մեծ էր, որ ամբողջ կայսրությունները, որոնք գոյություն ունեին հիմնականում ստրկավաճառության միջոցով, առաջացան Արևմտյան Աֆրիկայում, ներառյալ Օյոն և Բենինի թագավորությունը։ 19-րդ դարի ընթացքում եվրոպական գաղութներում ստրկության աստիճանական վերացումը հանգեցրեց այնպիսի պետությունների անհետացմանը, որոնք հիմնված էին ռազմատենչ մշակույթի և մշտական պատերազմի վրա, որոնք ապահովում էին նոր ստրուկներով։ Երբ եվրոպացիների ստրուկների կարիքը նվազեց, աֆրիկացի ստրկատերերը սկսեցին ստրուկներին օգտագործել իրենց սեփական տնկարկներում։

### Ստրկության վերացում

19-րդ դարի կեսերին, երբ եվրոպական տերությունները սկսեցին Աֆրիկայի լայնածավալ գաղութացումը, ստրկությունն արգելող օրենքները եկան մայրցամաք։ Գաղութային իշխանությունները, չնայած ստրկության արգելքին, փախած ստրուկներին վերադարձրին իրենց տերերին։ Որոշ դեպքերում գաղութներում ստրկությունը պահպանվեց մինչև նրանց անկախությունը։ Հակագաղութային պայքարը հաճախ միավորում էր ստրուկներին և նրանց տերերին, սակայն անկախությունից հետո նրանք հիմնում էին միմյանց ընդդիմադիր կուսակցություններ։ Աֆրիկայի որոշ մասերում ստրկությունը կամ դրան նմանվող անձնական կախվածության ձևերը մինչ օրս պահպանվում են և ժամանակակից իշխանությունների համար դժվար լուծելի խնդիր են դառնում։

Ստրկությունը, չնայած ամբողջ աշխարհում գրեթե համատարած արգելքին, մնում է խնդիր։ Մոլորակի բնակչության ավելի քան 30 միլիոնին կարելի է համարել ստրուկներ։ Մավրիտանիայում մինչև 600, 000 մարդիկ կամ բնակչության 20%-ը ստրուկներ են։ Մավրիտանիայում ստրկությունը անօրինական է հայտարարվել միայն 2007 թվականի օգոստոսին։ Սուդանի երկրորդ քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ տարբեր գնահատականներով ստրկության է ենթարկվել 14,000-ից մինչև 200,000 մարդ։ Նիգերում, որտեղ ստրկությունը վերացվել է 2003 թվականին, 2010 թվականի տվյալներով բնակչության գրեթե 8%-ը շարունակում է մնալ ստրուկ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Davidson, Basil.* The African Slave Trade. — P. 46.
2. ↑  Anne C. Bailey, ''African Voices of the Atlantic Slave Trade: Beyond the Silence and the Shame''. — Books.google.co.za.
3. ↑  *Toyin Falola* Pawnship in Africa: Debt Bondage in Historical Perspective. — Westview Press, 1994. — С. 22. — ISBN 978-0-8133-8457-3
4. 1 2  Owen 'Alik Shahadah. «The Legacy of the African Holocaust (Mafaa)». Africanholocaust.net. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ մայիսի 5-ին. Վերցված է 2005 թ․ ապրիլի 1-ին.
5. ↑  *Foner, Eric* Give Me Liberty: An American History. — New York: W. W. Norton & Company, 2012. — С. 18.
6. 1 2 3 4 5 6 7 8  *Lovejoy, Paul E.* Transformations of Slavery: A History of Slavery in Africa. — London: Cambridge University Press, 2012.
7. ↑  Ibn Battuta in Black Africa / Noel King (ed.). — Princeton, 2005. — P. 54.
8. 1 2  *Fage, J.D.* Slavery and the Slave Trade in the Context of West African History(անգլ.) // *The Journal of African History[en]* : journal. — 1969. — Т. 10. — № 3. — С. 393—404. — doi:10.1017/s0021853700036343
9. 1 2 3  *Rodney, Walter* African Slavery and Other Forms of Social Oppression on the Upper Guinea Coast in the Context of the Atlantic Slave-Trade(անգլ.) // *The Journal of African History[en]* : journal. — 1966. — Т. 7. — № 3. — С. 431—443. — doi:10.1017/s0021853700006514
10. ↑  «Dahomey». Ouidah Museum of History. Արխիվացված է օրիգինալից 21 December 2009-ին. Վերցված է 2010 թ․ հունվարի 13-ին.
11. ↑  *Foner, Eric* Give Me Liberty: An American History. — New York: W.W. Norton & Company, Inc. 2012. — С. 18.
12. 1 2  *Snell, Daniel C.* Slavery in the Ancient Near East // The Cambridge World History of Slavery / Keith Bradley and Paul Cartledge. — New York: Cambridge University Press, 2011. — С. 4—21.
13. 1 2 3  *Alexander, J.* Islam, Archaeology and Slavery in Africa(անգլ.) // *World Archaeology[en]* : journal. — 2001. — Т. 33. — № 1. — С. 44—60. — doi:10.1080/00438240126645
14. ↑  *Paul E. Lovejoy and David Richardson* The Business of Slaving: Pawnship in Western Africa, c. 1600–1810(անգլ.) // *The Journal of African History[en]* : journal. — 2001. — Т. 42. — № 1. — С. 67—89.
15. 1 2  *Johnson, Douglas H.* The Structure of a Legacy: Military Slavery in Northeast Africa(անգլ.) // *Ethnohistory* : journal. — 1989. — Т. 36. — № 1. — С. 72—88. — doi:10.2307/482742
16. ↑  *Wylie, Kenneth C.* Innovation and Change in Mende Chieftaincy 1880–1896(անգլ.) // *The Journal of African History[en]* : journal. — 1969. — Т. 10. — № 2. — С. 295—308. — doi:10.1017/s0021853700009531
17. 1 2  Henry Louis Gates Jr. «Ending the Slavery Blame-Game». Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ մայիսի 12-ին. Վերցված է 2012 թ․ մարտի 26-ին.
18. 1 2  *Manning, Patrick* Contours of Slavery and Social Change in Africa(անգլ.) // *American Historical Review* : journal. — 1983. — Т. 88. — № 4. — С. 835—857. — doi:10.2307/1874022
19. ↑  «Historical survey > The international slave trade». Britannica.com. Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ հոկտեմբերի 14-ին. Վերցված է 2014 թ․ հոկտեմբերի 9-ին.
20. ↑  Pankhurst. *Ethiopian Borderlands*, p. 432.
21. ↑  *Willie F. Page, Facts on File, Inc.* Encyclopedia of African History and Culture: African kingdoms (500 to 1500), Volume 2. — Facts on File[en], 2001. — С. 239. — ISBN 0816044724
22. ↑  «Ethiopia – The Interregnum». Countrystudies.us. Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ օգոստոսի 5-ին. Վերցված է 2014 թ․ հոկտեմբերի 9-ին.
23. ↑  «Ethiopian Slave Trade». Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ մայիսի 7-ին. Վերցված է 2014 թ․ հոկտեմբերի 9-ին.
24. ↑  *Heywood, Linda M.; 2009* Slavery and its transformations in the Kingdom of Kongo: 1491-1800(անգլ.) // *The Journal of African History[en]* : journal. — Т. 50. — С. 122. — doi:10.1017/S0021853709004228
25. 1 2  *Meillassoux, Claude* The Anthropology of Slavery: The Womb of Iron and Gold. — Chicago: University of Chicago Press, 1991.
26. ↑  *Kusimba, Chapurukha M.* The African Archaeological Review (und) // *Archaeology of Slavery in East Africa*. — 2004. — Т. 21. — № 2. — С. 59—88. — doi:10.1023/b:aarr.0000030785.72144.4a
27. ↑  Fage, J. D. *A History of Africa*. Routledge, 4th edition, 2001. p. 258.
28. 1 2  *Manning, Patrick* Slavery and African Life: Occidental, Oriental, and African Slave Trades. — London: Cambridge, 1990.
29. ↑  *Manning, Patrick* The Slave Trade: The Formal Demography of a Global System(անգլ.) // *Social Science History[en]* : journal. — 1990. — Т. 14. — № 2. — С. 255—279. — doi:10.2307/1171441
30. ↑  John Henrik Clarke. *Critical Lessons in Slavery & the Slavetrade*. A & B Book Pub
31. ↑  «CIA Factbook: Haiti». Cia.gov. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ հունիսի 29-ին. Վերցված է 2014 թ․ հոկտեմբերի 10-ին.
32. ↑  «Health in Slavery». *Of Germs, Genes, and Genocide: Slavery, Capitalism, Imperialism, Health and Medicine*. United Kingdom Council for Human Rights. 1989. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ հունիսի 17-ին. Վերցված է 2010 թ․ հունվարի 13-ին.
33. ↑  Bortolot, Alexander Ives (originally published October 2003, last revised May 2009). «The Transatlantic Slave Trade». Metropolitan Museum of Art. Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ հունիսի 28-ին. Վերցված է 2010 թ․ հունվարի 13-ին.
34. ↑  *Gueye, Mbaye* The slave trade within the African continent // The African Slave Trade from the Fifteenth to the Nineteenth Century. — Paris: UNESCO, 1979. — С. 150—163.
35. ↑  *Hahonou, Eric; Pelckmans, Lotte* West African Antislavery Movements: Citizenship Struggles and the Legacies of Slavery(անգլ.) // *Stichproben. Wiener Zeitschrift für kritische Afrikastudien* : journal. — 2011. — № 20. — С. 141—162. Архивировано из первоисточника 12 Մայիսի 2013.
36. ↑  *Dottridge, Mike* Types of Forced Labour and Slavery-like Abuse Occurring in Africa Today: A Preliminary Classification(անգլ.) // *Cahiers d'Études Africaines[en]* : journal. — 2005. — Т. 45. — № 179/180. — С. 689—712. — doi:10.4000/etudesafricaines.5619
37. ↑  «Millions 'forced into slavery'». BBC News. 2002 թ․ մայիսի 27. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ հուլիսի 10-ին. Վերցված է 2010 թ․ հունվարի 12-ին.
38. ↑  «India, China, Pakistan, Nigeria on slavery’s list of shame, says report Archived 2017-10-19 at the Wayback Machine.». CNN. October 18, 2013.
39. ↑  «Modern slavery». BBC World Service. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ հունիսի 3-ին. Վերցված է 2010 թ․ հունվարի 12-ին.
40. ↑  Flynn, Daniel (2006 թ․ դեկտեմբերի 1). «Poverty, tradition shackle Mauritania's slaves». Reuters. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ նոյեմբերի 19-ին. Վերցված է 2010 թ․ հունվարի 12-ին.
41. ↑  «Mauritanian MPs pass slavery law». BBC News. 2007 թ․ օգոստոսի 9. Արխիվացված օրիգինալից 6 January 2010-ին. Վերցված է 2010 թ․ հունվարի 12-ին.
42. ↑  «Slavery, Abduction and Forced Servitude in Sudan». US Department of State. 2002 թ․ մայիսի 22. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ հունվարի 21-ին. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 20-ին.
43. ↑  Andersson, Hilary (2005 թ․ փետրվարի 11). «Born to Be a Slave in Niger». BBC News. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ օգոստոսի 6-ին. Վերցված է 2010 թ․ հունվարի 12-ին.
44. ↑  Steeds, Oliver (2005 թ․ հունիսի 3). «The Shackles of Slavery in Niger». ABC News. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ հոկտեմբերի 10-ին. Վերցված է 2010 թ․ հունվարի 12-ին.

Գրականություն
-------------

* *Травинский В. М.* Как погибли миллионы негров. — М.: Сэцэкгиз, 1963. — 248 с.
* *Рено Фр. Даже С.* Африканские рабы в далеком и недавнем прошлом. — М.: Наука, Главная ред. восточной лит-ры, 1991. — 214 с. — (Рассказы о странах Востока).
* *Church Missionary Society[en]* The slave trade of east Africa. — London: Church Missionary Society, 1869.
* *Faragher, John Mack; Mari Jo Buhle, Daniel Czitrom, Susan H. Armitage* Out of Many. — Pearson Prentice Hall, 2004. — С. 54. — ISBN 0-13-182431-7
* *Reynolds, Edward* Stand the Storm: A history of the Atlantic slave trade. — London: Allison and Busby[en], 1985.
* The Human Commodity: Perspectives on the Trans-Saharan Slave Trade / Savage, Elizabeth. — London, 1992.
* Wright, Donald R. «History of Slavery and Africa». Online Encyclopedia. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ ապրիլի 2-ին.