**Քլարկ Լեոնարդ Հալ** (անգլ.՝ Clark Leonard Hull, մայիսի 24, 1884(1884-05-24), Նյու Յորք, ԱՄՆ - մայիսի 10, 1952(1952-05-10), Նյու Հեյվեն), ամերիկացի հոգեբան, նեոբիհեյվիորիզմի ներկայացուցիչ, Եյլի համալսարանի պրոֆեսոր։

Քլարկ Հալը մշակել է գիտական գիտելիքների հիպոթետիկ-դեդուկտիվ մեթոդը, ինչպես նաև հանդիսացել է ուսուցման տեսության հեղինակը, որը համարվում է 20-րդ դարի ամենանշանակալից տեսություններից մեկը։

Կենսագրություն
--------------

### Մանկություն և երիտասարդություն

Քլարկ Լեոնարդ Հալը ծնվել է 1884 թվականի մայիսի 24-ին՝ աղքատ ֆերմերի ընտանիքում՝ Նյու Յորք նահանգի փոքր գավառական քաղաք Նյուսթեդից մի քանի մղոն հեռավորության վրա։ Այնուհետև նա ստիպված է եղել ամեն օր անցնել այս ճանապարհով՝ դպրոց հասնելու համար։ Նա չի ստացել լիարժեք դպրոցական կրթություն, քանի որ շատ վատառողջ է եղել, հաճախ հիվանդանալու պատճառով անընդհատ բաց է թողել դասերը։ Սակայն նրա ունակություններն ու աշխատասիրությունը թույլ են տվել նրան այնպես տիրապետել դպրոցական ծրագրին, որ 17 տարեկանում նրան խնդրել են փորձել իրեն որպես ուսուցիչ։ Քլարկ Հալը երազել է աղքատությունից դուրս գալու և աշխատելու մասին, իսկ գավառական դպրոցում ուսուցչի ցածր վարձատրվող պաշտոնը հաճախ թափուր է եղել, և նա օգտվել է այդ հնարավորությունից։

### Կրթություն

1902 թվականին Հալն ընդունվել է Միչիգանի համալսարան և ավարտել՝ որպես հանքարդյունաբերության ինժեներ։ Բայց 1908 թվականին, նոր աշխատանք սկսելով, 24 տարեկանում հիվանդացել է պոլիոմիելիտով, որը նրան մշտապես հաշմանդամ է դարձրել։ Իր հետագա կյանքի ընթացքում նա տառապել է մասնակի կաթվածով, սաստիկ կաղացել և ստիպված է եղել անընդհատ կրել մետաղական կորսետ, որը հենց ինքն է մշակել իր համար։ Ավելին, նրա բնածին կարճատեսությունը շարունակել է անշեղորեն զարգանալ։ Արդյունքում՝ նա ստիպված է եղել ընտրել այնպիսի մասնագիտություն, որը չի ենթադրել ֆիզիկական ակտիվություն։ Դեռ երիտասարդ տարիներին նա ծանոթացել է Վիլյամ Ջեյմսի «Հոգեբանության սկզբունքներին» և խորապես հետաքրքրվել այս գիտությամբ, ուստի նա և ընտրել հոգեբանությունը։ Երկու տարի իր հին դպրոցում որպես ուսուցիչ աշխատելուց հետո Հալը ուսումը շարունակել է Միչիգանի համալսարանում իր ընտրած ուղղությամբ և 1913 թվականին ստացել բակալավրի կոչում։ Այնտեղ նա առաջին անգամ սկսել է հետաքրքրվել սովորելու և մտածելու խնդիրներով։ Տրամաբանության դասընթաց անցնելուց հետո Հալը ստեղծել է տրամաբանական ապարատ, որն ի վիճակի է եղել բացահայտելու ավանդական սիլլոգիզմների սխալները։

### Գործունեություն

Համալսարանն ավարտելուց հետո, ևս մեկ տարի որպես դպրոցի ուսուցիչ աշխատելով՝ 1918 թվականին Հալը պաշտպանել է հասկացությունների ձևավորման վերաբերյալ իր դոկտորական ատենախոսությունը Մեդիսոնի Վիսկոնսինի համալսարանում։ Այնտեղ, դոկտորի կոչում ստանալուց հետո, նա ուսումնասիրել է ծխախոտի օգտագործման ազդեցությունը աշխատանքի արդյունավետության վրա և դասավանդել բժշկական և փորձարարական հոգեբանություն, ինչպես նաև՝ անցկացրել թեստաբանության դասընթաց։ 1920-1922 թվականներին աշխատել է որպես ասիստենտ, իսկ 1922-1925 թվականներին՝ դոցենտ։ 1925 թվականին Հալը ստացել է պրոֆեսորի կոչում։

1929 թվականին Հալը դարձել է Եյլի համալսարանի պրոֆեսոր։ 1929-1947 թվականներին գիտնականը ղեկավարել է Եյլի համալսարանի հոգեբանության ինստիտուտի հիման վրա ստեղծված Մարդկային հարաբերությունների ինստիտուտը։ Նրա սեմինարները վարքագծային տեսության վերաբերյալ շատ տարածված են եղել ոչ միայն ուսանողների, որոնց թվին են պատկանել Նիլ Միլլերը և Քենեթ Սփենսը, այլև՝ հոգեբանների շրջանում (օրինակ՝ Ուորեն ՄաքՔալոկ)։ Նրա սեմինարները հետաքրքրել են նաև բազմաթիվ հոգեվերլուծաբանների, մարդաբանների և փիլիսոփաների։ 1947 թվականին Հալին շնորհվել է Յեյլի համալսարանի հոգեբանության պրոֆեսորի պատվավոր կոչում։

### Գիտական կազմակերպություններին մասնակցություն

1936 թվականին Հալն ընտրվել է Ամերիկյան հոգեբանական ասոցիացիայի նախագահ։ Եղել է նաև Գիտության զարգացման ամերիկյան ասոցիացիայի և ԱՄՆ գիտությունների ազգային ակադեմիայիանդամ։

### Մրցանակներ

1945 թվականին իր ծառայությունների համար Հալը Փորձարար հոգեբանների միությունից ստացել է Ուորենի մեդալ։ Մրցանակում նշված է եղել.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Մրցանակը տրվել է Քլարկ Հալին՝ վարքագծի համակարգված տեսության մշակման գործում տքնաջան աշխատանքի համար։ Այս տեսությունը զարկ է տվել մեծաքանակ հետազոտությունների անցկացմանը և մշակվել է ճշգրիտ և չափելի ձևով, որը կարող է կանխատեսել վարքագիծը, այնուհետև՝ ստուգել այն էմպիրիկ ձևով։ Այսպիսով, տեսությունն իր մեջ պարունակում է իր վերջնական հաստատման և իր հնարավոր վերջնական հերքման տարրերը։ Իրապես եզակի ձեռքբերում ներկա հոգեբանության պատմության մեջ։ |  |

### Կյանքի վերջին տարիներ

1948 թվականին Հալը կաթված է ստացել։ Նա մահացել է Նյու Հեյվենում չորս տարի անց՝ 1952 թվականի մայիսի 10-ին։ Իր վերջին աշխատության մեջ՝ «Վարքի համակարգը», նա ափսոսանք է հայտնել, որ երրորդ գիրքը, որը պատրաստվել է գրել, երբեք լույս չի տեսնելու։

Գործունեություն
---------------

Հալը ուշադիր հետևել է համաշխարհային գիտական մտքի նվաճումներին։ 1924 թվականին նրա հրավերով ԱՄՆ է այցելել գերմանացի հոգեբան Կուրտ Կոֆկան, որը իր ամերիկացի գործընկերներին ծանոթացրել է գեշտալտ հոգեբանության հիմունքներին։ 1927 թվականին Հալը ծանոթացել է Իվան Պավլովի «Պայմանական ռեֆլեքսներ» գրքին։ Նրան այս աշխատանքը տպավորել է և նա մտադրվել է անձամբ գիտական հետազոտություններ կատարել այս ուղղությամբ, սակայն բախվել է անսպասելի խոչընդոտի։ Խնդիրն այն է եղել, որ կենդանիների վրա կատարվող փորձերը Հալի համար նողկալի են եղել։ Նա չի դիմացել վիվարիումի հոտին, որտեղ տեղավորված են եղել փորձարարական առնետները՝ բիհեյվիորիստների համընդհանուր փորձարարական օբյեկտները։ Այնուամենայնիվ, 1929 թվականին Յեյլի համալսարանում, որտեղ նրան հրավիրել են պրոֆեսորի պաշտոնի, լավ սարքավորված և բացառիկ մաքուր լաբորատորիա է եղել, և Հալը համաձայնել է, որ կարող է փորձեր անցկացնել այստեղ։ 1930 թվականին գիտնականը ընթերցել է Նյուտոնի «Բնական փիլիսոփայության մաթեմատիկական սկզբունքները» աշխատանքը և խանդավառությամբ սկսել է հոգեբանությունը բերել հիպոթետիկ-դեդուկտիվ ձևի, որը տարածված է եղել ֆիզիկոսների շրջանում, և որոնց տեսություններն արդեն ապացուցել են իրենց գիտական վավերականությունը։ Հալը իր նախագծով գրավել է մաթեմատիկոսներին և տրամաբաններին և փորձել է մշակել մի հայեցակարգ, որը կհիմնվի ոչ միայն լաբիրինթոսներում առնետների վարքագծի վրա, այլև՝ կընդգրկի բոլոր կենդանիների և մարդկանց վարքը։ Այս հայեցակարգի առավել ամբողջական և ճշգրիտ հայտարարությունը հրապարակվել է 1943 թվականին՝ նրա «Վարքի սկզբունքներ» գրքում։

Ըստ Հալի կենսագիրներից մեկի՝ Սթիլի՝ Հալը եռանդուն և բազմակողմանի փորձարար է եղել, որը կարծել է, թե ընդունակ է եղել իր վրա վերցնել ցանկացած խնդիր և դրա հիմքի վրա գիրք գրել։

### Հիմնական փուլեր

Հալի գիտական գործունեության մեջ կարելի է նշել երեք հիմնական փուլ.

1. Ունակությունների թեստավորում
2. Գիտական հետազոտություն հիպնոսի ոլորտում
3. Ուսուցման գործընթացի ուսումնասիրություն

Ունակությունների թեստավորումը Հալի առաջին մասնագիտական հետաքրքրություններից է եղել։ Նա այս թեմայի վերաբերյալ նյութեր է հավաքել Վիսկոնսինի համալսարանում թեստային գիտության վերաբերյալ դասախոսություններ անելիս։ 1928 թվականին հրատարակվել է նրա առաջին գիրքը՝ «Ունակությունների թեստավորում» անվամբ։

Հալի համար մեծ հետաքրքրություն ներկայացնող մյուս թեման հիպնոսն է եղել, և հիպնոսային գործընթացի երկար ուսումնասիրությունից հետո նա գրել է մի գիրք՝ «Հիպնոս և ներշնչելիություն» վերնագրով, որը հրատարակվել է 1933 թվականին։

Այնուամենայնիվ, աշխատանքը, որի միջոցով Հալը հայտնի է դարձել, ուսումնական գործընթացի մասին նրա ուսումնասիրությունն է եղել։ Նրա առաջին խոշոր աշխատությունը՝ «Վարքի սկզբունքները»՝ հրատարակված 1943 թվականին, արմատապես փոխել է այս խնդրի ըմբռնմանն ուղղված մոտեցումը։ Սա գիտական ​​տեսությունը կիրառելու առաջին փորձն է եղել բարդ հոգեբանական երևույթի ուսումնասիրության համար։ Հալի տեսությունը, ինչպես ներկայացվել է 1943 թվականին, այնուհետև ավելի լիարժեք զարգացել է 1952 թվականին՝ նրա «Վարքի համակարգ» աշխատությունում։

Հալը կարծել է, որ իր տեսությունը ամբողջական չէ։ Այնուամենայնիվ, նա հսկայական ներդրում և մեծ ազդեցություն է ունեցել ամբողջ աշխարհում ուսուցման տեսության զարգացման վրա։ Այսպիսով, Քենեթ Սփենսը մատնանշել է, որ 1941-1950 թվականներին հրատարակված «Փորձարարական հոգեբանության ամսագրում» (անգլ.՝ Journal of Experimental Psychology) և «Համեմատական ու ֆիզիոլոգիական հոգեբանության ամսագրում» (անգլ.՝ Journal of Comparative and Physiological Psychology) հրապարակված բոլոր փորձարարական աշխատանքների 40%-ը վերաբերել է Հալի աշխատանքի տարբեր ասպեկտներին։

### Գիտական տեսություն

Հալի, ինչպես և ֆունկցիոնալիստ-տեսաբանների մեծ մասի վրա, որոնք ուսումնասիրում են ուսուցման գործընթացը, զգալի ազդեցություն են ունեցել Չարլզ Դարվինի աշխատությունները։ Գիտնականը ձգտել է հասկանալ ադապտիվ վարքի մեխանիզմը և բացահայտել դրա վրա ազդող գործոնները։ Նա հենվել է տեսության և փորձի կառուցման մեթոդաբանության պահանջների վրա, որոնք մշակվել են բնական գիտությունների, առաջին հերթին՝ մաթեմատիկայի մեջ։ Հալը, ինչպես և իր ժամանակակից Էդվարդ Թոլմանը, ելնելով դասական բիհեյվիորիզմի «ազդակ-արձագանք» տարրերի միջև որոշակի «միջանկյալ փոփոխականներ» ներմուծելու անհրաժեշտությունից, այսինքն՝ պայմաններից, որոնք միջնորդում են շարժական արձագանքը (կախյալ փոփոխականը) ազդակին (անկախ փոփոխական)։ Որպես այդպիսիք նա առաջարկել է դիտարկել պահանջմունքը, արձագանքման պոտենցիալը, սովորության ուժը, նպատակը։ Ուսուցման գործընթացի ուսումնասիրման այս մոտեցումը կոչվել է նեոբիհեյվիորիզմ։ Գիտնականը ցանկացել է մի տեսություն մշակել, որը կբացատրեր, թե ինչպես են փոխազդում մարմնական կարիքները, միջավայրը և վարքը՝ օրգանիզմի գոյատևման հավանականությունը մեծացնելու համար։ Փորձելով վարքագծի վերլուծությանը մոտենալ խիստ մաթեմատիկորեն՝ Հալը միաժամանակ էական նշանակություն չի տվել ճանաչողական գործոններին և նեյրոֆիզիոլոգիական մեխանիզմներին։

Հալը հիմնականում հենվել է Պավլովի պայմանական ռեֆլեքսների տեսության վրա, համարելով, որ այդ հասկացության կիրառման ժամանակ կարևորագույն դերը պետք է տրվի սովորության ուժին։

Որպեսզի այս ուժը դրսևորվի, անհրաժեշտ են որոշակի ֆիզիոլոգիական պահանջմունքներ։ Բոլոր գործոններից սովորության ուժի վրա որոշիչ ազդեցություն ունի պահանջմունքի նվազումը։ Որքան հաճախ է պահանջմունքը բավարարվում (նվազում), այնքան մեծ է սովորության ուժը։ Պահանջմունքի կրճատման չափը որոշվում է ամրացումների քանակով և որակով։ Բացի այդ, սովորության ուժը կախված է արձագանքի և դրա ամրապնդման միջև եղած միջակայքից, ինչպես նաև՝ պայմանական ազդակի և արձագանքի միջև ընկած ժամանակահատվածից։ Օգտագործելով Ի.Պ. Պավլովի ամրապնդման հայեցակարգը՝ Հալը տարբերակել է առաջնային և երկրորդային ամրապնդումը։ Առաջնային ամրապնդումը, օրինակ, սոված օրգանիզմի համար նախատեսված կերակուրն է կամ էլեկտրական ցնցումը, որը առնետին ստիպում է ցատկել։ Պահանջմունքը կապված է գրգռիչների հետ, որոնց արձագանքն, իր հերթին, ուժեղացման դեր է խաղում, բայց դա երկրորդական է։ Հետագա կերակրման հետ կապված մարմնի դիրքի փոփոխությունը (առաջնային ամրացում) վերածվում է երկրորդական ամրացման։

Հալը կարծել է, որ հնարավոր է զուտ գիտականորեն բացատրել օրգանիզմի վարքը՝ առանց մտավոր պատկերների, հասկացությունների և այլ ինտելեկտուալ բաղադրիչների օգնությանը դիմելու։ Նրա կարծիքով, օբյեկտները տարբերելու համար պահանջմունքների՝ որպես գոյացության ուսումնասիրությունը արդեն իսկ բավարար է։ Եթե կենդանին կարող է ուտելիք գտնել լաբիրինթոսի միջանցքներից մեկում, իսկ մյուսում՝ ջուր, ապա նրա շարժումների բնույթը հստակորեն որոշվում է միայն պահանջմունքով և ուրիշ ոչնչով։

Հալն առաջինն է եղել, որ բարձրացրել է պայմանական ռեֆլեքսային գործունեության մոդելավորման հնարավորության հարցը, առաջարկելով, որ եթե հնարավոր լինի անօրգանական նյութից սարք կառուցել, որը կարող է վերարտադրել պայմանական ռեֆլեքսների բոլոր էական գործառույթները, ապա, համակարգեր կազմելով, նման սարքերում հնարավոր կլինի իրական ուսուցում ցուցադրել «փորձի և սխալի» մեթոդով։ Այսպիսով, դա հիմք է դրել վարքագծի ինքնակարգավորման ապագա կիբեռնետիկ մոդելների ստեղծման համար։ Գիտնականը ստեղծել է մեծ դպրոց, որը խթանել է ֆիզիկական և մաթեմատիկական մեթոդների զարգացումը վարքի տեսության, մաթեմատիկական տրամաբանության ապարատի օգտագործման և մոդելների կառուցման հետ կապված, որոնց վրա փորձարկվել են վարկածներ՝ սովորությունների ձեռքբերման տարբեր ուղիների վերաբերյալ։

### Հիպոթետիկ-դեդուկտիվ մեթոդ

Հալի մոտեցումն իր տեսության կառուցման հարցում հետևյալն է եղել։ Որպես առաջին քայլ նա ուսումնասիրել է այն, ինչ մինչ այդ հայտնի է եղել ուսումնառության մասին։ Այնուհետև, գիտնականը փորձել է ամփոփել այս հետազոտությունները։ Վերջապես, Հալը մտահանգումներ է կատարել այս ընդհանրացումների էմպիրիկ փորձարկման արդյունքների վերաբերյալ։ Տեսության կառուցման այս մեթոդը հետագայում կոչվել է հիպոթետիկ-դեդուկտիվ կամ տրամաբանական-դեդուկտիվ:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Հետևելով բնակագիտական մոդելին՝ բիհեյվիորիստ-գիտնականը մշակում է աքսիոմների կամ սկզբնական սկզբունքների համակարգ և դրանք օգտագործում է որպես ելակետ՝ եզրակացություններ անելու համար՝ համաձայն ֆորմալ տրամաբանության օրենքների՝ վարքագծային երևույթների վերաբերյալ վարկածների կամ թեորեմների տեսքով․․․ Այս աքսիոմները հաճախ ներառում են հիպոթետիկ առարկաներ (միջամտող փոփոխականներ), որոնք ներկայացվել են գիտնականի կողմից՝ կազմակերպելու իր եզրակացությունները փորձարարական գործողությունների և չափումների (կախյալ և անկախ փոփոխականներ) փոխազդեցության վերաբերյալ, որոնք վերաբերում են դիտարկվող վարքային երևույթներին։ Այնուհետև տեսությունը կարելի է գնահատել՝ տեսական եզրակացություններն ու եզրահանգումները փորձի մեջ կիրառելով, և կարելի է տեսնել, թե որքանով է այն հաջողակ լաբորատորիայի պատերի ներսում։ |  |

Տեսության այս կառուցումը ստեղծում է դինամիկ համակարգ՝ բաց վերջնական արդյունքով։ Անվերջ հայտնվում են նոր վարկածներ, որոնցից մի քանիսը հաստատվում են փորձարարական արդյունքներով, իսկ որոշները՝ ոչ։ Երբ փորձը տեղի է ունենում և ավարտվում կանխատեսման համաձայն, ապա ամբողջ տեսությունը՝ ներառյալ նրա աքսիոմներն ու թեորեմները, ամրապնդվում են։ Եթե փորձերը չեն աշխատում սպասվածի պես, տեսությունն այլևս վավերական չի համարվում և պետք է վերանայվի։ Հետևաբար, տեսությունը պետք է մշտապես թարմացվի՝ էմպիրիկ հետազոտության արդյունքներին համապատասխան:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Էմպիրիկ դիտարկումը, բացի ճշգրիտ ենթադրություններից, գիտության առաջնային սկզբունքների կամ աքսիոմների հիմնական աղբյուրն է։ Նման ձևակերպումները, երբ դիտարկվում են միասին` տարբեր համակցություններով՝ համապատասխան ապրիորի պայմաններով, հանգեցնում են մտահանգումների կամ թեորեմների, որոնցից որոշները կարող են համահունչ լինել տվյալ պայմանների էմպիրիկ արդյունքներին, իսկ որոշները՝ ոչ։ Առաջնային ենթադրությունները, որոնք առաջացնում են դիտարկված էմպիրիկ արդյունքներին հետևողականորեն համահունչ տրամաբանական եզրակացություններ, պահպանվում են, իսկ անհամապատասխան ենթադրությունները՝ բաց են թողնվում կամ փոփոխվում։ Փորձի և սխալի այս գործընթացը մանրակրկիտ ուսումնասիրելուց հետո աստիճանաբար ի հայտ են գալիս փոքր թվով առաջնային սկզբունքներ, որոնց համատեղ եզրակացությունները աստիճանաբար ավելի հավանական են դառնում համապատասխան դիտարկումների հետ։ Այս աքսիոմների վրա հիմնված եզրակացությունները, թեև երբեք լիովին ճշգրիտ չեն, բայց ժամանակի ընթացքում դառնում են խիստ հուսալի։ Հենց սա է հիմնական բնական գիտությունների առաջնային սկզբունքների ներկայիս դիրքորոշումը։ |  |

Աշխատանքներ
-----------

Հալի ամենանշանակալի գործերը տպագրվել են 1930-1950-ական թվականներին։ 1943 թվականին հրատարակվել է նրա վարքագծային տեսության առավել ամբողջական տարբերակը՝ «Վարքի սկզբունքներ» գրքում, որն ամփոփել է բազմաթիվ փորձարարական ուսումնասիրությունների արդյունքները։ Նա շարունակել է զարգացնել այս տեսությունը մինչև իր մահը։ Նրա համակարգի վերջին տարբերակը ներկայացված է *«The Behavior System»* գրքում, որը հրատարակվել է 1952 թվականին։

* *Hull C. L.* Quantitative aspects of the evolution of concepts: An experimental study. — Psychological Review Company, 1920. — Psychological Monographs, 28, No. 123. — 85 p.
* *Hull С. L.* The influence of tobacco smoking on mental and motor efficiency. — Psychological Review Company, 1924. — Psychological Monographs, 33, No. 150. — 159 p.
* *Hull C. L. Terman L. M.* Aptitude Testing. — World Book Company, 1928. — 535 р.
* *Hull С. L.* A functional interpretation of the conditioned reflex. — Psychological Review Company, 1929. — 26, 498—511.
* *Hull С. L.* A mechanical parallel to the conditioned reflex. — Science, 1930. — 70, 14-15.
* *Hull С. L.* Knowledge and purpose as habit mechanisms. — Psychological Review Company, 1930. — 37, 511—525.
* *Hull С. L.* Goal attraction and directing ideas conceived as habit phenomena. — Psychological Review Company, 1931. — 38, 487—506.
* *Hull С. L.* Hypnosis and Suggestibility. — Appleton-Century-Crofts, 1933.
* *Hull С. L.* The conflicting psychologies of learning — a way out. — Psychological Review Company, 1935. — 42, 491—516.
* *Hull С. L.* Mind, mechanism, and adaptive behavior. — Psychological Review Company, 1937. — 44, 1-32.
* *Hull С. L. Hovland C. I. Ross R. T. Hall M. Perkins D. T. Fitch F. B.* Mathematico-Deductive Theory of Rote Learning. — Yale University Press, 1940
* *Hull С. L.* Principles of Behavior. — NY: Appleton-Century-Crofts, 1943. — 422 р.
* *Hull С. L.* Essentials of Behavior. — Yale University Press, 1951.
* *Hull С. L.* A Behavior System. — Yale University Press, 1952.

Գրականություն
-------------

* Халл Кларк Леонард // Большая советская энциклопедия: в 30 тт. — М.: Советская энциклопедия, 1969-1978.
* Халл Кларк Леонард // История психологии в лицах: персоналии / Под ред. А. В. Петровского, Л. А. Карпенко.. — М.: ПЕР СЭ, 2005. — 784 с. — ISBN 5-9292-0136-6
* Халл Кларк Леонард // Краткий психологический словарь / Под. ред. А. В. Петровского, М. Г. Ярошевского; сост. Л. А. Карпенко.. — Ростов-на-Дону: ФЕНИКС, 1998.
* Халл Кларк Леонард // Психологическая энциклопедия / Под. ред. Р. Корсини, А. Ауэрбаха.. — СПб: Питер, 2006. — 1896 с. — ISBN 5-272-00018-8
* Халл Кларк Леонард // Психология. Иллюстрированный словарь / Под. ред. И. М. Кондакова.. — СПб: Прайм-Еврознак, 2003. — 783 с. — ISBN 5-93878-262-7

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.) / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
2. 1 2 3 4  Proleksis enciklopedija, Opća i nacionalna enciklopedija (хорв.) — 2009.
3. 1 2 3 4 5 6  Халл Кларк Леонард // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
4. ↑  *(unspecified title)* — doi:10.1080/00221309.1937.9917977
5. ↑
6. ↑  Կաղապար:Us nas id
7. ↑  *Rashotte M. E. Amsel A.* Clark L. Hull’s Behaviorism // Handbook of Behaviorism. — San Diego: Academic Press, 1999. — p.126
8. ↑  *Hull С. L.* Principles of Behavior. — NY: Appleton-Century-Crofts, 1943. — p.382

Արտաքին հղումներ
----------------

* Քլարկ Հալ. Հոդված «Բրիտանիկա» հանրագիտարանում(անգլ.)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Find A Grave · WikiTree |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · American National Biography · Notable Names Database · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| GND: 121337332 · ISNI: 0000000109522604 · LCCN: n50034374 · NDL: 00443993 · NKC: nlk20040154845 · NTA: 070829039 · NUKAT: n2010078790 · SUDOC: 115376895 · VIAF: 8240047 · WorldCat VIAF: 8240047 |

 |

 |