**Սըր Ջորջ Գրեյ** (անգլ.՝ George Grey), ապրիլի 14, 1812(1812-04-14)[…], Լիսաբոն, Պորտուգալիա - սեպտեմբերի 19, 1898(1898-09-19)[…], Լոնդոն, Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն),Մեծ Բրիտանիայի ռազմական և գաղութային գործիչ, Հարավային Ավստրալիայի նահանգապետ, Նոր Զելանդիայի կրկնակի նահանգապետ, Կապի գաղութի նահանգապետ (Հարավային Աֆրիկա), Նոր Զելանդիայի 11-րդ վարչապետ։ Նաև հայտնի է որպես գրող և ճանապարհորդ։

Վաղ տարիներ
-----------

Գրեյը ծնվել է Պորտուգալիայի մայրաքաղաք Լիսաբոնում։ Նա եղել է փոխգնդապետ Գրեյի միակ որդին, որը ծառայում էր 30-րդ (Քեմբրիջի) հետևակային գնդում, որը մահացել էր Բադախոսի ճակատամարտում Ջորջի ծնվելուց 8 օր առաջ։ Նրա մայրը, դուրս գալով հյուրանոցի պատշգամբ, լսել է երկու սպաների խոսակցությունը ամուսնու մահվան մասին, ինչը հանգեցրել է վաղաժամ ծննդաբերության։ Գրեյի մայրը՝ Էլիզաբեթ Էնն, իռլանդացի հոգևորական, վերապատվելի Ջոն Վիգնոլսի դուստրն էր։ Գրեյը սովորել է Գիլֆորդի թագավորական դասական գիմնազիայում, Սուրեյի կոմսությունում։ 1826 թվականին ընդունվել Է Թագավորական ռազմական քոլեջ։ 1829 թվականին ստացել է առաջին սպայական կոչում։ 1830 թվականի սկզբին նա դարձել է 83-րդ հետևակային գնդի կրտսեր լեյտենանտ։ Այդ նույն տարում նրա գունդը ուղարկվել էր Իռլանդիա, որտեղ Գրեյը համակրանք էր տածում իռլանդացի գյուղացիների հանդեպ, որոնց ծանր վիճակը մեծ տպավորություն է թողել նրա վրա։ 1833 թվականին Գրեյին շնորհվել է լեյտենանտի կոչում, իսկ 1836 թվականին նա գերազանցությամբ ավարտել է Թագավորական ռազմական ուսումնարանը (Սանդհերսթում)։ 1839 թվականին Գրեյը կապիտանի կոչում է ստացել։

Ավստրալիայի հետազոտություն
--------------------------

1837 թվականին, լինելով երիտասարդ, Գրեյը գլխավորել է հյուսիս-արևմտյան Ավստրալիայի ուսումնասիրության չափազանց վատ պատրաստված արշավը, որը Քեյփթաունից էր մեկնել։ Նրա կուսակցությունից միայն մեկն էր նախկինում եղել հյուսիսային Ավստրալիայում։ Այն ժամանակ կարծում էին, որ հյուսիս-արևմտյան Ավստրալիայում գոյություն ունի մեծ գետ, որը հոսում է դեպի Հնդկական օվկիանոս և այն տարածաշրջանը, որով այն հոսում է, հարմար է գաղութացման համար։ Գրեյը լեյտենանտ Լաշինգթոնի հետ միասին կամավոր է մեկնել այդ երկիր և 1837 թվականի հուլիսի 5-ին լողալով դուրս է եկել Պլիմուտից՝ հինգ հոգանոց կուսակցության ղեկավարով, որի մեջ մտնում էին լեյտենանտ Լաշինգթոնը, Ուոլքերը, ռազմական բժիշկը, նատուրալիստ և երկու կապրալ միներն ու սակրավորները։ Մյուսները միացել են ջոկատին Քեյփթաունում, և դեկտեմբերի սկզբին նրանք վայրէջք են կատարել Հանովերի ծովածոցում։ Գրեյը վիրավորվել էր աբորիգենների հետ բախման ժամանակ։ Նրանք ուսումնասիրել են Գլենելգ գետի հունը, որից հետո վերադարձել են Մավրիկիոս։

Երկու տարի անց Գրեյը վերադարձել է Արևմտյան Ավստրալիա և կրկին դժվարությամբ հասել Կալբարի։ Նա և նրա արբանյակները դարձել են առաջին եվրոպացիները, որոնք հասել են Գասկոյն գետին, որից հետո նրանք ոտքով գնացել են Պերթ՝ անցնելով կայբեր աբորիգենի ջանքերի շնորհիվ վիջուկ նունգար ցեղից, որն ապահովում էր նրանց սնունդով և ջրով (գոյատևելու համար նրանք հեղուկ ցեխից ջուր էին ստանում)։ Այդ ժամանակ Գրեյը դարձել է մի քանի եվրոպացիներից մեկը, որը սովորել է Արևմտյան Ավստրալիայի հարավ-արևմուտքում բնակվող նունգար ցեղի լեզուն։

Հարավային Ավստրալիայի նահանգապետ
--------------------------------

Գրեյը Հարավային Ավստրալիայի 3-րդ նահանգապետն էր (1841-1845)։ Նա գաղութը ղեկավարում էր կայացման բարդ շրջանում։ Չնայած նրան, որ նա կարծես ավելի քիչ գործնական էր, քան իր նախորդը Ջորջ Գուլերը, նրա ֆինանսական գործունեությունը բարելավել է գաղութի վիճակը։

Նոր Զելանդիայի նահանգապետ
-------------------------

Գրեյը երկու անգամ՝ 1845 թվականից մինչև 1853 թվականը և 1861 թվականից մինչև 1868 թվականը զբաղեցրել է Նոր Զելանդիայի նահանգապետի պաշտոնը։ Նրան կոչում են 19-րդ դարում Նոր Զելանդիայի եվրոպական գաղութացման ժամանակաշրջանի ամենաազդեցիկ մասնիկը։

### Առաջին ժամկետ

Գրեյը 1845 թվականին նշանակվել է Նոր Զելանդիայի 3-րդ նահանգապետ։ Նոր Զելանդիայի 2-րդ նահանգապետի՝ Ռոբերտ Ֆիցրոյի օրոք Հյուսիսային կղզու մի քանի շրջաններում դաժան բախումներ են տեղի ունեցել վերաբնակիչների և մաորիի միջև, հիմնականում հողի պատճառով։ Նելսոնի շրջանի վերաբնակիչները, չնայած Նգաթի Տոայի անհամաձայնությանը, փորձել են գրավել Ուաիրաուիի շրջանը, որի պատճառով զինված ջոկատի կողմից ազդեցիկ առաջնորդներ Ռաուպարախին և Ռանգիհաեթին ձերբակալելու փորձի ժամանակ զոհվել են 22 վերաբնակիչներ և առնվազն 4 մաորի։ Գաղութի ծայր հյուսիսային մասում Նգապուխի շրջանի առաջնորդ Հոնե Հեկեն և նրա դաշնակից Քավիթին, վախենալով, որ եվրոպացիները զավթելու են իրենց բոլոր հողերը, որոշում են ընդունել ապստամբություն բարձրացրել անգլիական իշխանությունների դեմ։ Չնայած դրան, որ տարածաշրջանի մեծ մասը մնացել է կառավարության կողքին, անգլիացիներն Օխաևայի մոտ ջախջախիչ պարտություն են կրել։ Գրեյը, որը զինված է եղել ֆինանսական և ռազմական օգնությամբ, որում մերժվել է Ֆիցրոյի կողմից, Ռուապեկապեկում գրավել է Կավիտի ամրոցը, սակայն այն արդեն թողել է ամրոցը։ Շարունակվող ռազմական գործողությունները ամբողջովին ավերեցին Նգապուխայի տնտեսությունը և ստիպեցին Հեկեին և Կավիտիին խաղաղություն փնտրել Վակիի միջնորդությամբ։ Գրեյն ընդունել է իրենց առաջարկը և վստահեցրել մաորիներին, որ հողերի բռնագրավում չի նախատեսվում։ Հարավում նա բռնել է Տե Ռաուպարահային և ձերբակալել նրան բանտում։ Գրեյի գործողությունները հանգեցրել են նրան, որ զինված բախումները հաջորդ տասը տարվա ընթացքում դադարել են։ Գրեյը քննադատել է Հենրի Ուիլյամսին և մյուս միսիոներներին՝ համարելով նրանց «ոհողային սպեկուլյանտներից ոչ ավելի», որոնց հողի ծարավը պահանջում է «բրիտանական արյան և փողի մեծ ծախսեր»։

1848 թվականին Նոր Զելանդիայում նահանգապետի առաջին ժամկետի ընթացքում նա դարձել է Բանի շքանշանի ասպետ-կոմանդոր։ Գրեյը մեծ ազդեցություն է ունեցել Նոր Զելանդիայի 1852 թվականի սահմանադրական օրենքի վերջնական ուղղման վրա այն բանից հետո, երբ 1846 թվականի օրենքը սառեցվել է նրա պահանջով (Գրեյը որոշ ժամանակ Գերագույն նահանգապետ էր (անգլ.՝ Governor-in-Chief)): Նոր Զելանդիայի 3-րդ նահանգապետը վերահսկում էր Նոր Զելանդիայի առաջին նահանգների ստեղծումը։

Սակայն նա հատուկ հարգանք է վաստակել միայն մաորիի հետ հարաբերությունների հաստատումից հետո։ Նա փորձել է ցույց տալ մաորիին, որ ուսումնասիրել է Վայտանգիի պայմանագրի դրությունը՝ նրանց երաշխավորելով, որ իրենց հողային իրավունքները լիովին պահպանվելու են։ Տարանակի շրջանում մաորին շատ դժվար էին վաճառում իրենց հողերը, սակայն այստեղ էլ Գրեյը զգալի հաջողության է հասել։ Մաորիից ձեռք է բերվել մոտ 130 հազար կմ² հեկտար հող, որի արդյունքում անգլիական բնակավայրերն արագորեն ընդլայնվել են։ Գրեյը քիչ հաջողությունների է հասել մաորիի ձուլման գործում, նա պարզապես գումար չի ունեցել իր ծրագրերն իրականացնելու համար։ Չնայած դրան, որ միսիոներական դպրոցների համար միջոցներ էին հատկացվել, որոնք անհրաժեշտ են բնիկներին անգլերեն սովորեցնելու համար, ամբողջ ընթացքում նրանցում սովորել են մաորիի ոչ ավել, քան մի քանի հարյուր երեխա միաժամանակ։

### Երկրորդ ժամկետ

Ջորջ Գրեյը 1861 թվականին:
Գրեյը Նոր Զելանդիայի նահանգապետի պաշտոնում կրկին նշանակվել է 1861 թվականին, ինքնակառավարման գաղութը տրամադրելուց քիչ հետո, և այդ պաշտոնը զբաղեցրել է մինչև 1868 թվականը։ Նրա երկրորդ ժամկետն այդ պաշտոնում զգալիորեն տարբերվել է առաջինից, քանի որ նա ստիպված է եղել հաշվի առնել ընտրովի խորհրդարանի պահանջները։

Գրեյը հարգանք էր վայելում մաորիի կողմից և հաճախ ճանապարհորդում էր նրանց առաջնորդների ուղեկցությամբ։ Նա առաջնորդներին հորդորել էր գրի առնել ավանդույթների, լեգենդների և աբորիգենների սովորույթները։ Տեղեկատվության հիմնական մատակարար Վիրեմու Մայխի Տե Ռանգիկահեկեն Գրեյին սովորեցրել է խոսել մաորի լեզվով։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Նա սովորեց մաորի լեզուն և համոզեց նրանց կառավարիչներին գրի առնել իրենց սովորույթներն ու լեգենդները, որոնցից մի քանիսը հետագայում հրապարակվեցին… Նրա փաստաթղթերի հավաքածուն վերածվեց մաորի լեզվով ձեռագրերի խոշորագույն հավաքածուի։ |  |

*Բնօրինակ տեքստ* (անգլ.)  

*He learned Māori and persuaded Māori authorities to commit their legends and traditions to writing, some of which were subsequently published… His collected papers would turn out to be the largest single repository of Māori-language manuscripts.*

1862 թվականին նա ձեռք է բերել Կավաու կղզին։ 25 տարվա ընթացքում կղզու զարգացմանն ուղղված շատ ուժեր է տրամադրել, այդ թվում՝ պղնձի հանքավայրի պետի նախկին նստավայրի՝ Մենսոն Հաուսի ընդլայնմանն ու վերակառուցմանը։ Այստեղ նա աճեցրել է բազմաթիվ էկզոտիկ ծառեր ու թփեր, ակլիմատիզացրել թռչունների ու կենդանիների տարբեր տեսակներ և հավաքել հազվագյուտ գրքերի ու ձեռագրերի, արվեստի ու վայրենիների, ինչպես նաև մաորի ազգի իրերի հայտնի հավաքածու։

1863 թվականին Գրեյը ներխուժել է Ուաիկատո, որպեսզի տիրապետի մաորի հարուստ գյուղատնտեսական շրջանին։ Պատերազմ վարելու համար Նոր Զելանդիա են եկել բազմաթիվ բրիտանական զորքեր, մի ժամանակ նրանք այստեղ ավելի շատ էին, քան աշխարհի ինչ-որ այլ վայրում։ 1860-ական թվականների վերջին կայսերական կառավարությունը որոշում է կայացրել բրիտանական զորքերը դուրս բերել Նոր Զելանդիայից։ Մի շարք ռազմական հաջողությունների այդ պահին մաորիի ղեկավարներ Տե Կուտին և Տիտոկովորաուն խիստ անհանգստացրել էին կառավարության գաղութը և բնիկներին։ Վարչապետ Էդվարդ Ստաֆորդի աջակցությամբ Գրեյը խախտել է գաղութների նախարարության 1865 և 1866 թվականներին զորքերի դուրսբերումն սկսելու մասին կարգադրությունները։ Արդյունքում 1868 թվականի փետրվարին Մեծ Բրիտանիայի կառավարությունը հետ է կանչել Գրեյին։ Նրան այդ պաշտոնում փոխարինել է սըր Ջորջ Բոուենը։

Կապի գաղութի նահանգապետ
-----------------------

Գրեյը՝ որպես Կապի գաղութի նահանգապետ
Գրեյը Կապի գաղութի նահանգապետի պաշտոնն զբաղեցրել է 1854-1861 թվականներին։ 1855 թվականին նա հիմնել է Բլումֆոնտեյնի Գրեյի քոլեջը, իսկ 1856 թվականին՝ Փորթ Էլիզաբեթի Գրեյի վարժարանը։ Հարավային Աֆրիկայում Գրեյը սերտ հարաբերություններ է պահպանել տեղացիների հետ, սակայն ձգտել է նրանց հատկացնել երկրի հեռավոր հատվածները, որպեսզի նրանց պաշտպաներ սպիտակամորթ գաղութարարներից։ Նա բազմիցս հանդես է եկել որպես Նարնջագույն ազատ պետության կառավարության և բնիկների միջև իրավարար և արդյունքում եկել է այն եզրակացության, որ բոլորի համար լավագույն ելքը կլինի Հարավաֆրիկյան դաշնային պետության ստեղծումը։ Նարնջագույն ազատ պետությունը (և, հավանաբար, Տրանսվաալը) պատրաստակամություն է հայտնել միանալ այս ֆեդերացիային։ Սակայն Գրեյը կես դար առաջ է անցել իր ժամանակից, և գաղութների նախարարությունը չի պաշտպանել իր ծրագրերը։ Ի հեճուկս նրանց հրահանգներին՝ Գրեյը շարունակել է պաշտպանել միության գաղափարը և մի քանի դեպքերում խախտել է նրանց ցուցումները, օրինակ՝ Ղրիմի պատերազմի ավարտից հետո հրաժարվել է զորքեր դասավորել Հարավաֆրիկյան Հանրապետությունում։

Այս հանգամանքներում նրա արձագանքը 1859 թվականին անակնկալ չէր դարձել։ Սակայն հազիվ նա ժամանել է Անգլիա, նոր կառավարությունը հաստատել է նրան երկրորդ ժամկետով՝ հարավաֆրիկյան ֆեդերացիա ստեղծելու գաղափարից հրաժարվելու պայմանով և անշեղորեն հետևելու նրանց հրահանգներին։ Գրեյը համոզված էր, որ Հարավային Աֆրիկայի գաղութի սահմանները պետք է ընդլայնվեն, բայց չի ստացել բրիտանական կառավարության աջակցությունը։ Նա շարունակում է նպաստել, բայց Նոր Զելանդիայում պատերազմ է բռնկվել մաորիների հետ և որոշվել է Գրեյին՝ որպես մարզպետ կրկին ուղարկել այնտեղ։ Երբ նա լքել է Աֆրիկան, Կապի գաղութի բնակչության շրջանում նրա ժողովրդականությունը անսահման էր, իսկ Քեյփթաունում կանգնեցվել է նրան նվիրված նախմահու հուշարձան, որի գրությունը նրան նկարագրել է որպես *«նահանգապետ, որն իր բարձր որակներով, որպես քրիստոնյա, պետական գործիչ և ջենթլմեն, վաստակել է բոլոր դասերի սերը և Հարավային Աֆրիկայի լավագույն շահերին իր խորը նվիրվածությամբ, հմուտ և արդար կառավարմամբ արժանացել է տիրապետության այս մասում իր բոլոր հպատակների գովասանքին և երախտապարտությանը»*։

Նոր Զելանդիայի խորհրդարանի անդամ
--------------------------------

1875 թվականին Գրեյն ընտրվել է Օքլենդ նահանգի գերհամբարակ (օրենսդիր խորհրդի ղեկավար)։ 1875 թվականի ընտրություններում նա իր թեկնածությունն է առաջադրել Օքլենդ Ուեսթ և Թեյմս ընտրատարածքներից։ Օքլենդ նահանգում, որին բաժին էր ընկնում խորհրդարանում երկու տեղ, թեկնածություն են առաջադրել միայն Գրեյը և Պատրիկ Դիգնանը, 1875 թվականի դեկտեմբերի 22-ին դրանք հայտարարվել են ընտրված։ Թեյմս շրջանում խորհրդարանում երկու տեղի համար հավակնել է վեց թեկնածու, այդ թվում՝ Ջուլիուս Ֆոգելը (որը 1875 թվականին դարձել է վարչապետ), Ուիլյամ Ռոուին և Չարլզ Ֆիթերսթոուն Միտչելը։ Ընտրությունների օրը (1876 թվականի հունվարի 6) Գրեյը հավաքել է առավելագույն թվով ձայներ, իսկ Ռոուին անսպասելիորեն դարձել է երկրորդը՝ առաջ անցնելով Ֆոգելից (Ֆոգելը նաև առաջադրվել է Ուոնգանուի երկրորդ շրջանում, որտեղ նա ընտրվել է)։ Համապատասխանաբար Գրեյը և Ռոուին ընտրվել են Թեյմս շրջանում։ Հաջորդ օրը բողոք է ներկայացվել Գրեյի ընտրության դեմ՝ հայտարարվելով, որ Գրեյը իրավունք չի ունեցել իր թեկնածությունը դնել Թեյմս շրջանում, քանի որ նա արդեն ընտրվել է Օքլենդ Ուեսթում։ Այս հայտարարությունը հունվարի վերջին ուղարկվել է Ներկայացուցիչների պալատ։

Այդ հարցի վերաբերյալ հետաքննությունը տևել է մի քանի ամիս։ Հուլիսի 8-ին խորհրդարանում լսումներ են անցկացվել Գրեյի ընտրության հարցի շուրջ։ Արդյունքում որոշվել է, որ Թեյմս շրջանում ընտրվելը օրինական էր, սակայն նա պետք է ընտրի, թե որ ընտրատարածքներից է ներկայանալու։ 1876 թվականի հուլիսի 15-ին Գրեյը հայտարարել է, որ կներկայացնի Թեյմս շրջանը։ Օքլենդ Ուեսթի շրջանից թափուր մնացած տեղի համար անցկացվել են լրացուցիչ ընտրություններ։

Նոր Զելանդիայի վարչապետ
-----------------------

Գրեյը դեմ էր գավառների վերացմանը, բայց նրա պայքարը ապարդյուն եղավ։ 1876 թվականին նահանգը վերացվեց։ Վարչապետ Հարի Աթկինսոնի պարտությունից հետո՝ 1877 թվականի հոկտեմբերի 13-ին, Գրեյը խորհրդարանի կողմից ընտրվել է կառավարության ղեկավարի պաշտոնում։ Նրա աշխատակազմը արդյունավետ չի դարձել, քանի որ Գրեյը ցանկանում էր կառավարության գերակայությունը հաստատել և նահանգապետի հետ այդ պատճառով առաջացել է հակամարտություն։ Վարչապետի պաշտոնում նրա գտնվելը պատմաբանները անհաջող են համարում։ Մինչև 1879 թվականի տարեվերջ Գրեյի կառավարությունը հողի հարկի պատճառով հայտնվել է դժվարին կացությունում։ Արդյունքում Գրեյը 1879 թվականին արտահերթ ընտրություններ է հայտարարել։

Կրկին Նոր Զելանդիայի խորհրդարանի անդամ
--------------------------------------

1879 թվականի սեպտեմբերին Գրեյը Թեմս և Քրայսթչերչ ընտրատարածքներում ընտրվեց Նոր Զելանդիայի խորհրդարանի անդամ։ Գրեյը առաջինն էր Քրայսթչերչ շրջանում, որին բաժին էր ընկնում խորհրդարանում երեք տեղ։ Ռիչարդսոնը բողոք է ներկայացրել Գրեյի ընտրության դեմ այն բանի հիման վրա, որ վերջինս արդեն ընտրվել է Թեմս շրջանում։ Ընտրական հանձնաժողովը հոկտեմբերի 24-ին Գրեյին զրկել է այդ ընտրատարածքի մանդատից՝ հօգուտ Ռիչարդսոնի։ Գրեյը պահպանել է իր տեղը խորհրդարանում Թեմս շրջանից։

1881 թվականի ընտրություններում Գրեյը ընտրվել է Օքլենդ-Իսթ շրջանից և ներկայացրել այն մինչև 1887 թվականը, երբ արդեն ընտրվել է Օքլենդ-Սենտրալ շրջանից։

Գրեյի առողջությունը վատացել է, և 1890 թվականին նա թողել է քաղաքականությունը և գնաց Ավստրալիա։ Նոր Զելանդիա վերադառնալուց հետո նրան առաջարկել են 1891 թվականի լրացուցիչ ընտրություններում առաջադրվել Նյուտոն Օքլենդի շրջանից։ Նրան նաև առաջարկել է զբաղեցնել պաշտոնաթող Դևիդ Գոլդինի տեղը։ Գրեյը որոշել է առաջադրել իր թեկնածությունը, եթե ընտրություններն այլընտրանք չունենան, քանի որ չի ցանկացել մասնակցել նախընտրական մրցապայքարին։ 1891 թվականի մարտի 25-ին նա առաջադրեց իր թեկնածությունը, իսկ ապրիլի 6-ին հայտարարվեց ընտրված, քանի որ այլ թեկնածուներ չկային։ 1893 թվականի դեկտեմբերին Գրեյը կրկին ընտրվեց, այս անգամ՝ Օքլենդ Վեսթից։ 1894 թվականին նա մեկնեց Անգլիա և այլևս չվերադարձավ Նոր Զելանդիա։ 1895-ին նա հրաժարական է տվել պատգամավորի պաշտոնից։

Գրեյը մահացել Է Լոնդոնում 1898 թվականի սեպտեմբերի 19-ին և թաղվել Սուրբ Պողոսի տաճարում։

Հիշատակ
-------

Գրեյի պատվին անվանվել է Նոր Զելանդիայի Հյուսիսային կղզու Ուաիրապա շրջանի Գրեյթաուն քաղաքը, Ուեստ-Քոստ տարածաշրջանի Հարավային կղզու Գրեյ-Ռիվեր գետը և Գրեյմութը, որը գտնվում է այդ գետի գետաբերանում, Օքլենդի Գրեյ-Լին արվարձանը, Գրեյթաուն քաղաքը, որը գտնվում է Հարավային Ավստրալիայի Քվազուլու-Նատալ նահանգում, ՀԱՀ-ում, Գրեյի շրջանը։ «Grey Street Melbourne» նույնպես կոչվում է նրա պատվին։ Զիմբաբվեի Ֆալկոն քոլեջի վեց մասնաշենքերից մեկը կրում է Գրեյի անունը։ ՀԱՀ-ում նրա անունը հանդիպում է Պորտ Էլիզաբեթ Գրեյի գիմնազիայի, Բլումֆոնտեյնի Գրեյի քոլեջի և Պիտերմարիցբուրգի Գրեյի հոսպիտալի անվանումներում։ Հարավային Աֆրիկայի Լեդի Գրեյի բնակավայրը անվանվել է նրա կնոջ անունով։

Մշակույթում
-----------

1977 թվականին Նոր Զելանդիայի հեռուստատեսությունը նկարահանել Է նահանգապետի պատմական բազմասերիանոց դրամա (անգլ.՝ The Governor), որը պատմում է Գրեյի կյանքի մասին․ գլխավոր դերակատարն է Քորին Ռեդգրեյվը։ Չնայած քննադատների հաջողությանը՝ ֆիլմը վեճեր է առաջացրել, քանի որ ուներ մեծ բյուջե։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2 3 4  Encyclopædia Britannica
3. 1 2 3 4  Auckland War Memorial Museum Tāmaki Paenga Hira — 1852.
4. 1 2  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #117558222 // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.
5. 1 2  Грей Джордж // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
6. 1 2 3  *Lundy D. R.* The Peerage
7. ↑  The Colonial New Zealand Wars, Tim Ryan and Bill Parham, pg28
8. 1 2 3  Sinclair, Keith (2006 թ․ ապրիլի 7). «Grey, George 1812–1898». *Dictionary of New Zealand Biography*. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ փետրվարի 20-ին. Վերցված է 2010 թ․ մայիսի 2-ին.
9. 1 2  *The Penguin History of New Zealand*, p. 203.
10. ↑  «(By Telegraph). Auckland. Dec. 22». North Otago Times. Volume XXIII, Issue 1159, 23 December 1875. էջ 2. Վերցված է 2010 թ․ ապրիլի 11-ին.
11. ↑  «THE ELECTIONS». Daily Southern Cross. Volume XXXII, Issue 5708, 8 January 1876. էջ 3. Վերցված է 2010 թ․ ապրիլի 13-ին.
12. ↑  «The Thames election : petition against sir George Grey's election». Daily Southern Cross. Volume XXXII, Issue 5724, 1 February 1876. էջ 3. Վերցված է 2010 թ․ ապրիլի 13-ին.
13. ↑  «New Zealand Parliament». Taranaki Herald. Volume XXIV, Issue 2427, 12 July 1876. էջ 3. Վերցված է 2010 թ․ ապրիլի 13-ին.
14. ↑  «Parliamentary». Bay Of Plenty Times. Volume IV, Issue 401, 15 July 1876. Վերցված է 2010 թ․ ապրիլի 13-ին.
15. ↑  «General Election News». Wanganui Herald. Volume XII, Issue 9511, 11 September 1879. էջ 2. Վերցված է 2010 թ․ մարտի 16-ին.
16. ↑  «The Christchurch Election». The Star. Issue 3563, 11 September 1879. էջ 3. Վերցված է 2010 թ․ մարտի 19-ին.
17. ↑  «The Timaru Herald». Timaru Herald. Volume XXXI, Issue 1594, 30 October 1879. էջ 2. Վերցված է 2010 թ․ մարտի 20-ին.
18. ↑  «The Christchurch Election». The Star. Issue 3608, 3 November 1879. էջ 3. Վերցված է 2010 թ․ մարտի 20-ին.
19. ↑  «Sir George Grey unseated for Christchurch». Timaru Herald. Volume XXXI, Issue 1590, 25 October 1879. էջ 2. Վերցված է 2010 թ․ մարտի 20-ին.
20. ↑  «Parliamentary». Poverty Bay Herald. Volume VI, Issue 934, 27 October 1879. էջ 2. Վերցված է 2010 թ․ մարտի 20-ին.
21. ↑  «The Remainder of the Colony». The Star. Issue 4255, 10 December 1881. Վերցված է 2010 թ․ ապրիլի 13-ին.
22. ↑  «THE GENERAL ELECTION». Hawke's Bay Herald. Volume XXII, Issue 7859, 28 September 1887. էջ 3. Վերցված է 2010 թ․ ապրիլի 13-ին.
23. ↑  «RESIGNATION OF MR GOLDIE, M.H.R». Poverty Bay Herald. Volume XVIII, Issue 6001, 23 February 1891. էջ 2. Վերցված է 2010 թ․ ապրիլի 13-ին.
24. ↑  «The Newton Seat». Wanganui Chronicle. Volume XXXIII, Issue 11205, 27 February 1891. էջ 2. Վերցված է 2010 թ․ ապրիլի 13-ին.
25. ↑  «Telegrams». Inangahua Times. Volume XVI, Issue 20216, 27 March 1891. էջ 2. Վերցված է 2010 թ․ ապրիլի 13-ին.
26. ↑  «NEW ZEALAND». Marlborough Express. Volume XXVII, Issue 79, 6 April 1891. Վերցված է 2010 թ․ ապրիլի 13-ին.

* 'Grey, Sir George (1812—1898)', *Австралийский биографический словарь*, Volume 1, MUP, 1966, pp. 476–80. Retrieved on 28 December 2008.(անգլ.)
* Австралийский биографический словарь Արխիվացված 2011-06-04 Wayback Machine(անգլ.)

### Գրականություն

* Sir George Grey, *Grey Collections (MSS), Cape Town, South Africa, and Auckland, New Zealand*
* Rutherford, J. (1961). *Sir George Grey, K.C.B. (1812–1898)*.
* McLintock, A. H. (1958). *Crown Colony Government in New Zealand*.
* Milne, James (1899). *The Romance of a Pro-Consul – being the personal life and memoirs of the Right Hon. Sir George Grey KCB*. ISBN 9780342242047.
* McLean, Gavin (2006). *The Governors: New Zealand's Governors and Governors-General*. Dunedin: Otago University Press. ISBN 1-877372-25-0. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հունիսի 24-ին. Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 16-ին.
* Sinclair, Keith (1957). *Origins of the Maori Wars*.
* Sinclair, Keith (1990). «George Grey biography». *Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand*. Ministry for Culture and Heritage. Վերցված է 2020 թ․ ապրիլի 26-ին.
* Sinclair, Keith (1986). *A Destiny Apart: New Zealand's Search for National Identity*. Wellington: Unwin Paperbacks. ISBN 0-86861-682-6.
* «Wiremu Tamihana biography», *Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand*
* Wolfe, Richard (2005). *Battlers Bluffers and Bully-Boys* (1st ed.). Random House. ISBN 1869417151.

### Հերալդ արխիվից

* "A summary of 1863", *New Zealand Herald*, 31 December 1863
* "Letter to the editor", *New Zealand Herald*, 26 February 1864
* "Letter to the editor", *New Zealand Herald*, 19 May 1864
* "William Thompson criticised for treachery", *New Zealand Herald*, 11 October 1864
* "William Thompson obituary", *New Zealand Herald*, 5 February 1867
* "George Grey obituary", *New Zealand Herald*, 21 September 1898
* "Comment of George Grey", *New Zealand Herald*, 22 September 1898
* "The Kingitanga represents our history – and future", *NZ Herald* online
* "The year Auckland went mad", *NZ Herald* online, 25 August 2010
* *The New Zealand Railways Magazine*, Volume 8, Issue 2 (June 1, 1933), "Famous New Zealanders — No. 3 Sir George Grey — Some Impressions of a Great Administrator"

Արտաքին հղումներ
----------------


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Ջորջ Գրեյ***էջը Վիքիպահեստում |

* Grey’s development of Kawau Island(անգլ.)
* Works edited by Grey in the New Zealand Electronic Text Centre Collection(անգլ.)
* George Greyի գործերը Գուտենբերգ նախագծում(անգլ.)
* *The Romance of a Pro-Consul: Being the Personal Life and Memoirs of The Right Hon. Sir George Grey* Գուտենբերգ նախագծի կայքում  by James Milne(անգլ.)
* Sir George Grey in the 1966 *Encyclopaedia of New Zealand*(անգլ.)
* Comments on scope of the Collection donated in 1861 by Sir George Grey, to the South African Library containing the earliest South African printed specimen by Johann Christian Ritter and many other manuscripts, incunabula and books.(անգլ.)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Գուտենբերգ նախագիծ · The Peerage · Find A Grave · WikiTree |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Ավստրալիական կենսագրական · Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Օքսֆորդի կենսագրական · Dictionary of National Biography (1st suppl.) |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BAV: ADV10259360 · BNE: XX4615175 · BNF: 12511039s · GND: 117558222 · ISNI: 0000000083428133 · LCCN: n84024647 · NKC: jn20030513003 · NLA: 35150517 · NLP: a0000003285531 · NTA: 07063968X · NUKAT: n2015181204 · SUDOC: 034345841 · VIAF: 34564597 · WorldCat VIAF: 34564597 |

 |

 |