recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Հաղորդակ**, մեքենաները կամ մեխանիզմները գործողության մեջ դնող հարմարանք։

Բաղկացած է էներգիայի աղբյուրից, էներգիան (շարժումը) հաղորդող մեխանիզմից և կառավարման ապարատուրայից։ էներգիայի աղբյուր է ծառայում շարժիչը (ջերմային, էլեկտրական, պնևմատիկ, հիդրավլիկական և այլն) կամ նախապես կուտակված մեխանիկական էներգիան վերադարձնող հարմարանքը (զսպանակային, իներցիոն մեխանիզմ և այլն)։ Երբեմն հաղորդակը իրագործվում է մկանային ուժի հաշվին (օրինակ, ձեռքի կարապիկներում, արիֆմոմետրերում, կարի մեքենաներում, հեծանիվներում)։

Ըստ էներգիայի բաշխման բնույթի տարբերում են խմբային, անհատական և բազմաշարժիչ հաղորդակներ։ Խմբային հաղորդակում մեկ շարժիչից շարժումը հաղորդվում է աշխատանքային մեքենաների կամ մեխանիզմների խմբին մեկ կամ մի քանի տրանսմիսիայով։ Տեխնիկական անկատարելության հետևանքով խմբային հաղորդակին դուրս է մղել անհատական հաղորդակից, որում յուրաքանչյուր աշխատանքային մեքենա ունի փոխանցումով սեփական շարժիչ։ Այս հաղորդակը հնարավորություն է տալիս աշխատել պտտման առավել շահավետ հաճախականություններով, կատարել մեքենայի արագ գործարկում ու արգելակում, իրագործել շարժման ռևերսը։ Բազմաշարժիչ հաղորդակում մեքենայի առանձին աշխատանքային օրգանները շարժման մեջ են դրվում ինքնուրույն շարժիչով՝ իրենց փոխանցման համակարգի միջոցով։ Այդ հաղորդակը հնարավորություն է ընձեռում ստանալ մեքենայի կոմպակտ կառուցվածք, կիրառել ավտոմատ կառավարում։ Ըստ նշանակման մեքենայի հաղորդակի լինում է ստացիոնար (անշարժ տեղադրված շրջանակի կամ հիմքի վրա), փոխադրովի (օգտագործվում է շարժվող աշխատանքային մեքենաներում), տրանսպորտային (կիրառվում է զանազան տրանսպորտային միջոցներում)։ Ստացիոնար հաղորդակներից առավել տարածված է էլեկտրականը, որտեղ մեխանիկական էներգիայի աղբյուր է ծառայում էլեկտրաշարժիչը։ Փոխադրովի աշխատանքային և տրանսպորտային մեքենաներում գլխավորապես օգտագործվում են ջերմային շարժիչներ (անմիջական մեխանիկական կամ էլեկտրական փոխանցումով)։ Արտադրության մեջ կիրառվում են նաև մեքենաների հիդրոհաղորդակ և պնևմոհաղորդակ, որում սեղմված օդի կոմպրեսորի արտադրած էներգիան պնևմոշարժիչների միջոցով փոխակերպվում է մեխանիկական էներ գիայի։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 79)։*  |
| **՞**Ստենոտենիա Դարալագյազի |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Բաժին | Ծածկասերմեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Հովանոցավորներ |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Ստենոտենիա Դարալագյազի |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Stenotaenia daralaghezica

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Ստենոտենիա Դարալագյազի** (լատին․՝ Stenotaenia daralaghezica), հովանոցավորների ընտանիքին պատկանող բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Բազմամյա, գեղազարդային բույս է, ունի մինչև 1 մ բարձրություն։ Տերևները թավոտ, փետրաձև են՝ կազմված 2-4 զույգ համարյա կլորավուն, բլթակաձև կտրատված սեգմենտներից։ Հովանոցի ճառագայթները խիստ անհավասար են։ Պսակաթերթերը ծիրանագույն են։ Պտուղն ունի տանձաձև ուրվագիծ և կազմված է 2 մերիկարպներից, որոնք ունեն զգալի դեպի եզրը շարժված եզրային կողեր և բազմաթիվ անցքեր։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում աճում է Դարեղեգիսի ֆլորիստիկական շրջանում (Կարմրաշեն, Ջերմուկ, Սելիմի լեռնանցք)։ Աճում է նաև Նախիջևանում։

էկոլոգիա
--------

Աճում է միջին և վերին լեռնային գոտիներում՝ ծովի մակարդակից 1600-2000 մ բարձրությունների վրա, թփերի մացառուտներում, կավային լանջերին, ենթալպյան բարձրախոտում։ Ծաղկում է հուլիս ամսին, պտղաբերում՝ օգոստոսին։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է։ Հարավային Կովկասի էնդեմիկ բույս է։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես հազվագյուտ տեսակ։ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

Պահպանություն չի իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6
| **՞**Ստեպտորամֆուս Չերեպանովի |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Բաժին | Ծածկասերմեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Բարդածաղկավորներ |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Ստեպտորամֆուս Չերեպանովի |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Steptorhamphus czerepanovii

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


 **Ստեպտորամֆուս Չերեպանովի**  (լատին․՝ Steptorhamphus czerepanovii), բարդածաղկավորների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս, որը գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

25-55 սմ երկարությամբ միայնակ ցողունով բույս է։ Ցողունային տերևները ամբողջական են, իսկ ծաղկակիրները՝ բարակ։ Սերմիկները էլիպսաձև են, մուգ մանուշակագույն, ամբողջությամբ ծածկված սպիտակ ծծիչանման մազիկներով։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում աճում է Երևանի («Խոսրովի անտառ» պետական արգելոց) և Դարեղեգիսի (Հորադիս և Խնձորուտ գյուղերի միջև) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Աճում է նաև Նախիջևանում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ծովի մակարդակից 1400-1800 մ բարձրությունների վրա, միջին լեռնային գոտում, քարաթափվածքներին։ Ծաղկում է հունիս-հուլիսին և պտղաբերում՝ հուլիս-սեպտեմբեր ամիսներին։

Պահպանություն
-------------

Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է, և Հարավային Անդրկովկասի էնդեմիկ։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 10 կմ²-ից պակաս է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պոպուլյացիայի մի մասը պահպանվում է «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցի տարածքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6
**«Մայր հայրենիքը կանչում է»** (ռուս.՝ «Родина-мать зовёт!»),Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակների պլակատ, որն ստեղծել է նկարիչ Իրակլի Թոիձեն 1941 թվականին, հավանաբար հունիսի վերջին։ Ստեղծման ճշգրիտ ամսաթիվը հայտնի չէ և քննարկման առարկա է։

> 
> 
> Նկարչի սեփական խոստովանությամբ՝ մոր հավաքական կերպարի ստեղծման գաղափարը, որն օգնության կոչ է անում իր որդիներին, նրա մտքում բոլորովին պատահաբար է ծնվել։ Լսելով ԽՍՀՄ-ի վրա նացիստական Գերմանիայի հարձակման մասին Սովինֆորմբյուրոյի առաջին հաղորդագրությունը՝ Թոիձեի կինը վազելով մտել է նրա մոտ՝ արհեստանոց՝ գոռալով «Պատերազմ»։ Տպավորված նրա դեմքի արտահայտությունից՝ նկարիչը կնոջը հրամայել է անշարժանալ և անմիջապես սկսել է ապագա գլուխգործոցի էսքիզներ անել։ 
> 
> 
> 
> *Բնօրինակ տեքստ* (ռուս.)  
> 
> *По собственному признанию художника, идея создания собирательного образа матери, призывающей на помощь своих сыновей, пришла ему в голову совершенно случайно. Услышав первое сообщение Совинформбюро о нападении нацистской Германии на СССР, супруга Тоидзе вбежала к нему в мастерскую с криком «Война!». Поражённый выражением её лица, художник приказал жене замереть и тут же принялся делать наброски будущего шедевра.*
> 
> 
> 
> 

Մայր Հայրենիքի կերպարն ակնհայտորեն կապված է Առաջին համաշխարհային պատերազմի և Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ քարոզչության համար լայնորեն օգտագործված Մայր Ռուսաստանի կերպարի հետ։

Թոիձեի որդու հիշողություններով՝ նկարիչը սիրում էր Անդրեյ Բելիի ստեղծագործությունը, որն ունի հետևյալ տողերը. «Թույլ տուր, ով մայր հայրենիք, խոնավ, ազատ լայնարձակությունում, քո լայնարձակությունում լացել...» (ռուս․՝ «Позволь же, о родина-мать, в сырое, пустое , в раздолье твоё прорыдать…») հնարավոր է, որ հենց դրանք են հիմք ծառայել պլակատի բովանդակության համար։

«Մայր Հայրենիքի» կերպարը հետագայում դարձել է խորհրդային քարոզչության ամենատարածված կերպարներից մեկը։ Հայտնի են կերպարի մեկնաբանություններ և նրա ծաղրանմանակման բազմաթիվ օրինակներ` կերպարվեստի, քանդակագործության, ժողովրդական ստեղծագործության, գովազդի մեջ։

Պլակատի գեղարվեստական կոմպոզիցիան նման է այնպիսի ստեղծագործությունների, ինչպիսիք են «Դու կամավոր գրանցվե՞լ ես» (Դմիտրի Մոոր, 1920) խորհրդային պլակատը, «I want you for U. S. Army» (Ջեյմս Ֆլագ, 1917) ամերիկյան պլակատին, ինչպես նաև «Ժողովրդին առաջնորդող ազատությունը» (Էժեն Դելակրուա, 1830) ֆրանսիական նկարին, որտեղ հեղինակը պատկերել է Ֆրանսիայի ազգային խորհրդանիշ Մարիանին։

Պլակատը կարելի է տեսնել խորհրդային շատ գեղարվեստական ֆիլմերում, մասնավորապես՝ «Այն տունը, որտեղ ես ապրում եմ» ֆիլմում։

Տես նաև
-------

* Մեր գործն արդար է

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Андрей Воронцов* Родина-Мать зовёт! Оружие третьего фронта Великой Отечественной войны // *Лента.Ру*. Архивировано из первоисточника 1 Սեպտեմբերի 2007.
2. ↑  *Руслан Макушин* Женское лицо войны. История создания плаката «Родина-мать зовет!» // *АиФ*. — 17.03.2004. Архивировано из первоисточника 19 Օգոստոսի 2007.
**Նեապոլի լյութերական եկեղեցի** (իտալ.՝ La chiesa Luterana di Napoli), եկեղեցական կառույց Իտալիայի Նեապոլ քաղաքում։ Պատկանում է լյութերական համայնքին, իսկ վերջինս՝ Իտալիայի ավետարանական-լյութերական եկեղեցուն։ Կառույցի հասցեն է ՝ Նեապոլ, Կարլո Պոերիո փողոց, 5 շենք։

Պատմություն
-----------

Լյութերական համայնքը Նեապոլում ձևավորվել է 18-րդ դարում քաղաքի մշտաբնակներ գերմանացիների և շվեյցարիացիների կողմից։ Նրանցում միաբանության կազմակերպությունում առավել ակտիվ գործունեություն էր ծավալում բանկիր Մյորիկոֆրը։ Սակայն եկեղեցու շինարարության թույլտվությունը ստացվեց միայն Իտալիայի միավորումից հետ, Ջուզեպպե Գարիբալդիի շնորհիվ։ Եկեղեցին կառուցվեց նեոգոթիկա ճարտարապետական ոճով, ըստ շվեյցարիացի ճարտարապետ Մաուկեի։ Շինարարությունն ընթացել 1862-1865 թվականները։

Ինտերիեր
--------

Եկեղեցու ներսում կա ավազան, որը նվիրաբերել է կոմս Բերնստորֆը, 1854 թվականին։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Страница общины на сайте ЕЛЦИ (итал.)(չաշխատող հղում)

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Լյութերական եկեղեցի (Նեապոլ)** կատեգորիայում։ |
Տիրաժ
**Շաքարե տիրաժ**, պատրաստված է բուրահաղորդիչ շաքարի օշարակով։ Օգտագործվում է քաղցրաբլիթների, թխվածքաբլիթների, մրգերի և խմորիչով պատրաստված խմորեղենի վրա քսելու համար։ Օգտագործվում է հիմնականում ռուսական և լեհական խոհանոցների հրուշակեղենի պատրաստման ժամանակ։

Բաղադրություն
-------------

* 85 % շաքարավազ
* 15 % ջուր
* բուրմունքներ (նարինջի, լիմոնի միջուկը, մեղր՝ ըստ ցանկության)

Պատրաստելու եղանակը
-------------------

* 1 բաժակ շաքարավազ
* 1.2 բաժակ ջուր
* բուրահաղորդիչեր

Շաքարավազը լցնել ջրի մեջ և եփել, որքան հնարավոր է տաքացնել կաթսայի մի կողմը։ Երկրորդ սառ կողմում կհայտնվի փրփուր, որը պետք է պարբերաբար վերցնել։ Եփել մինչև եռալը և փորձել հաստ թելի վրա։ Հետո սառեցնել 80 աստիճան, ավելացնել ½ լիմոնի միջուկի հյութը (կամ ½ նարիջի միջուկը, կամ 1 մադարին, կամ 2-3 գրամ վանիլինի շաքարավազ, կամ ½ 1.2 գդալ կոնյակ կամ լիկյոր)։

Պատել տիրաժով
-------------

Խոզանակի օգնությամբ քսել պատրաստվածը խմորի վրա։ Փոքր խմորեղեների համար խորհուրդ է տրվում լցնել կաթսայի մեջ և թափահարել այնքան ժամանակ, մինչև բոլոր կողմերից գլազուրով պատվի հավասարաչափ։ Սակայն այս մեթոդը պահանջում է որոշակի ճարտարություն, որովհետև քաղցրաբլիթները կամ թխվածքաբլիթները չցրվեն կտորների։
Գլազուրով խմորեղենը դնել տապակի վրա և թողնել 1-2 ժամ չոր տաք տեղում։ Եվ կարելի է տապակը դնել մի քանի րոպե տաք ջեռոցի մեջ։

Եղեք ուշադիր
------------

Եթե տիրաժը շատ խիտ է, քաղցրաբլիթների մակերևույթը կլինի ոչ փայլուն և գունդ-գունդ, հաստ շաքարի շերտով։ Այդ դեպքում լցնել ջուր, տիրաժը եռացնել ևս մեկ անգամ մինչև փորձելը հաստ թելի վրա։ Եթե տիրաժը ընդհակառակ, հեղուկ է ապա այն կծորի քաղցրաբլիթների վրայից և չի չորանա։ Այդ դեպքում ավելացնել շաքարի օշարակ և ևս մեկ անգամ եփել։

Գրականություն
-------------

* Кенгис Р. П. Мархель П. С. Домашнее приготовление тортов, пирожных, печенья, пряников, пирогов. Пищепромиздат. М. 1959.
**Հայաստանի բարեկամներ**, (անգլ.՝ "Friends of Armenia"), անգլիական ընկերություն։ Հիմնվել է 1897 թվականին, Լոնդոնում՝ Օսմանյան կայսրության հայ բնակչությանը օգնություն ցույց տալու նպատակով։ Հիմնադիրը և նախագահն էր Ֆ. Կավենդիշը։ Ընկերության գլխավոր կոմիտեի անդամներն էին ներկայացուցիչներ Բելֆաստից, էդինբուրգից, Փեյսլիից և այլ քաղաքներից։ 1900 թվականից հրատարակել է ընկերության "Friend of Armenia" («Հայաստանի բարեկամ») եռամսյա պաշտոնաթերթը։ Պարբերականը «Հայաստանի բարեկամներ»-ի գործունեությունը բնութագրել է որպես Հայաստանի «վերականգնման փորձ»։

1897-1908 թվականներին ընկերությունը հանգանակել է 60 հազար ֆունտ ստերլինգ, որը տրամադրվել է 1894-1896 թվականների ջարդերի ժամանակ տուժած հայերին։ 1909 թվականին «Հայաստանի բարեկամներ»-ը Արևմտյան Հայաստան է ուղարկել ավելի քան 3 հազար ֆունտ ստերլինգ, 1915 թվականին՝ 98 հազար։ Ընկերությունը զգալի օգնություն է ցույց տվել արևմտահայ գաղթականներին 1920-ական թվականների սկզբին։

Գրականություն
-------------

* Киракосян А. Дж. Великобритания и Армянский вопрос (90-е гг. XIX в.). Е. 1990;
* NasiЬian A. Britain and the Armenian Question. 1915-1923, L, 1984.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է* *«Հայկական հարց» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
**Շաքարի օշարակ** (սովորական օշարակ), օշարակ, որի պատրաստման հիմնական և միակ բաղադրիչը շաքարն է։ Այլ բաղադրիչներ ավելացնելիս օշարակը կոչվում է հավելումային։

Նկարագրություն
--------------

Շաքարի օշարակը հաճախ օգտագործվում է կոկտեյլներ պատրաստելու համար, այլ հեղուկների հետ խառնվելու հեշտության և այն պատճառով, որ այս տեսակի օշարակը չի ազդում հիմնական ուտեստի գույնի վրա։ Օշարակը կարող է պատրաստվել նաև տնային պայմաններում։ Պահածոյացված օշարակի թնդության աստիճանը կարող է տարբեր լինել, որը կախված է պահածոյացման ձևից։ Պատրաստի արտադրանքում շաքարի պարունակությունը չպետք է 70%-ից քիչ լինի։

Պատրաստում
----------

Շաքարն այս տեսակի օշարակը պատրաստելու համար հիմնական բաղադրիչն է
Շաքարի օշարակը պատրաստվում է կարճաժամկետ և երկարաժամկետ պահպանման համար, և կախված դրանից՝ դրա պատրաստման եղանակները կարող են տարբեր լինել։ Այն կարող է օգտագործվել աղանդերային ուտեստների և կոկտեյլների համար։

### Առաջին ձև

Շաքարի օշարակի մի չափաբաժին պատրաստելու համար պետք է վերցնել 250 միլիլիտր ջուր և 350 գրամ շաքարավազ։ Ջուրը լցնում են տարայի մեջ, այնուհետև ավելացնում են շաքարավազը և 10 րոպե եփում ցածր ջերմությամբ։ Բաղադրիչները անընդհատ խառնում են, իսկ փրփուրը՝ հանում։ Պատրաստելուց հետո շաքարի օշարակն օգտագործվում է որպես հավելանյութ կոկտեյլների կամ այլ ուտեստների համար։

### Երկրորդ ձև

Պետք է վերցնել 600 գրամ շաքար և 400 միլիլիտր ջուր, խառնել, դնել կրակին, եռացնել 8-10 րոպե։ Արդյունքում առաջացած փրփուրը հանվում է գդալով։

### Պահածոյացում

Պահպանման համար օշարակը պատրաստվում է  մեծ ամանում։ Լցնում են ջուր և ավելացնում շաքար։ Երբ օշարակը եռում է, փրփուրը հեռացնում են։ Պատրաստված օշարակը զտվում է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Царство врачебных трав и растений. (Целебный травник). Книга практических советов.
2. 1 2  Консервирование. Большая книга рецептов//Михайлова И. А. — Эксмо, Москва. 2013 год, с.271
3. ↑  999 и еще 99 коктейлей. Коктейльна фантазия/ [Сост. А. В. Нестерова]. — М.: РИПОЛ классик,2008. — 192 с. : ил. — С.32
4. ↑  Профессия официант-бармен. Учебное пособие. — Шамкуть Ольга Владимировна. — Интерпресссервис, 2006 год.
**Ստյուարտ** (անգլ․ Stuart River), գետ Կանադայի Բրիտանական Կոլումբիայի նահանգում, Նեչակո գետի վտակներից։

Աշխարհագրություն
----------------

Գետը սկիզբ է առնում Ստյուարտ լճից և հոսում է դեպի հարավ–արևելք Բրիտանական Կոլումբիայի կենտրոնական մասով մինչև Նաչենկո գետի միանալը՝ Պրինս–Ջորջ քաղաքից արևմուտք։ Ստյուարտ գետի երկարությունը կազմում է 110 կմ (415 կմ, եթե գետի ակունք հաշվենք Դրիֆտվուդ գետի ակունքից), իսկ ավազանի մակերեսը հավասար է 16 200 կմ²։ Գետի ավազանը որոշ չափով մտնում է Նեչանկոյի սարահարթ, բնութագրված առանձնահատկություններով, որոնք հանդիսանում են փոքր լճերի և գետերի առատությունը։ Ցածր, բայց տպավորիչ լեռնաշղթաները շրջապատում են գետին, բացահայտելով հրաշալի վայրեր։

Բուսականություն և կենդանական աշխարհ
-----------------------------------

Ստյուարտ գետի ավազանը ծածկված է մերձափնյա և լեռնային անտառներով։ Անտառներում աճում են Դուգլասյան բրգաձև սոճի, լայնափշատերև փաթաթված սոճի, եղևնի, կաղամախի, կեչի։ Անտառաթփուտներում՝ ուռենի, հոնի ծառ և լաստենի։ Բլուրների լանջերին հաճախ հանդիպում են գաճաճ գիհիներ։

Կենդանական աշխարհը ներկայացնում են եղնիկները, եղջերուները և վապիտիները։ Փողահար կարապները ձմեռում են գետի վերևամասերում։ Ստյուարտ գետը հանդիսանում է Կանադայի «սաղմոնաձկնային» գետերից մեկը, առանձին տարիներ մինչ մեկ միլիոն սովորական սաղմոնաձկներ բարձրանում են Ստյուարտ գետի
գետակներով և վտակներով վեր՝ ձվադրման համար։ Գետի գլխավոր հարստությունը սաղմոնն է։

Օգտակար հանածոներ
-----------------

Գետի շրջկայքը հարուստ է ոսկով, ցինկով, պղինձով, կապարով և մոլիբդենով։ Դոգ–Կրիկ և Տսախ–Կրիկ վտակներից ոսկի են հանում սկսած 1930–ական թվականներից (ընդհատումներով)։ Կան նաև կրաքարի, տալկի, մագնեզիտի հանքեր։

Գետն անվանվել է Ջոն Ստյուարտի պատվին, ով 1808 թվականին Սայմոն Ֆրեյզերի արշավի մասնակիցներից էր։

Արտաքին հղումներ
----------------

* 
* Archived 2012-11-05 at the Wayback Machine.
**Մանհվա** (կորեերեն՝ 만화 [manɦwa]), կորեական կոմիքս։ Տերմինը նշանակում է անիմացիոն մուլտֆիլմեր, ծաղրանկար, և Կորեայից դուրս սովորաբար օգտագործվում է բացառապես կորեական կոմիքսներ նշելու համար։

Ընդհանուր տեղեկություն
----------------------

Կորեական մանհվան շատ նման է ճապոնական մանգային և չինական մանհուային։ Դրանք շատ ընդհանուր գծեր ունեն, բայց յուրաքանչյուրն ունի իր առանձնահատկությունները՝ տեքստն ու գրաֆիկը համապատասխանում են տվյալ երկրի մշակույթին ու պատմությանը։ Սկզբում մանհվան եղել է Կորեայի նորագույն ծանր պատմության ազդեցության տակ, դա ազդել է ձևերի և ժանրերի բազմազանության վրա։ Մանհվան զարգացել է մինչև հեղինակային մինի պատմություններ, գրաֆիկորեն կողմնորոշված աշխատանքներ և համացանցի միջոցով տարածվող մանհվա սերիալներ։ Այս պահին հատուկ պորտալներում և անձնական էջերում համացանցային մանհվայի երկար շարքը սիրված աղբյուր է Հարավային Կորեայի երիտասարդ սերնդի շրջանում (օրինակ՝ Media Daum Archived 2011-07-28 at the Wayback Machine.):

Մանհվան սովորաբար վերաբերում է հարավկորեական կոմիքսներին, բայց կան նաև հյուսիսկորեական կոմիքսներ։

Մանհվան կարդում են նույն ուղղությամբ, ինչպես հայալեզու գրքերը, հորիզոնական ձախից աջ, քանի որ հանգըլի տեքստը սովորաբար գրված է այդպես, չնայած երբեմն այն կարող է գրվել ճիշտ այնպես, ինչպես ճապոներենը և չինարենը` ուղղահայաց աջից ձախ։ Երկու տարբերակների դեպքում էլ այն կարդում են վերևից ներքև։

Ի տարբերություն Ճապոնիայի, մանհվան այդքան էլ տարածված չէ Կորեայի Հանրապետությունում, թեև վերջին տարիներին մանհվայի հիման վրա նկարահնվել են ֆիլմեր և հեռուստասերիալներ (Full House և Goong)։

Մանհվայի դասակարգում
--------------------

* մյոնան մանհվա (կորեերեն՝ 명랑만화 (明朗漫畵)) [Myeongrang manhwa], ցանկացած տարիքի համար քոդոմոյի կամ հումորային մանգայի համարժեքը։
* սոնյոն մանհվա (կորեերեն՝ 소년만화 (少年漫畵)) [Sonyeon manhwa], շոնենի համարժեքը։
* սունջոն մանհվա (կորեերեն՝ 순정만화 (純情漫畵)) [Sunjeong manhwa], շոջոյի համարժեքը։
* չոնյոն մանհվա (կորեերեն՝ 청년만화 (青年漫畵)) [Cheongnyeon manhwa], սեյնենի համարժեքը։
* մանմուն մանհվա (կորեերեն՝ 만문만화 (滿文漫畵)) [Manmun manhwa]
* թաքչի մանհվա (կորեերեն՝ 딱지만화) [Ttakji manhwa], արկածային մանհվա, որում սյուժեն ծավալվում է արևմուտքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Whatever. «Blog Archive» Manhwa & Cultural Exchange
2. ↑

Տես նաև
-------

* Մանգա, ճապոնական կոմիքս
* Կոմիքս

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Մանհվա հասկացողություն»․ պատմություն, մշակույթ, առաջարկություններ (անգլ.)
* Մանհվայի հավաքածու (마왕일기) (կոր.)
* Կորեայում անիմացիայի և կոմիքսների համայնք (կոր.)
* Սեուլի անիմացիոն կենտրոն (կոր.)
**Հայր Հռենոսն ու նրա դուստրերը** (գերմ.՝ Vater Rhein und seine Töchter), նեոբարոկկոյի ոճով բրոնզե հուշարձան-ցայտաղբյուր, Գերմանիայի Դյուսելդորֆ քաղաքի տեսարժան վայրերից մեկը, գտնվում է Հոֆտարգեն պուրակում, տեղադրվել է 1897 թվականի մարտի 7-ին Կայզերտախ լճի ափին գտնվող «Կալվածքների տան մոտ։

Ստեղծման պատմություն
--------------------

Հուշարձանը ստեղծվել է 1897 թվականին քանդակագործներ Կառլ Յանսենի (Karl Janssen) և Յոզեֆ Թյուսհաուսի (Josef Tüshaus) կողմից 1884 թվականին թագավոր Վիլհելմ Առաջին թագավորին և Ավգուստա թագուհուն հռենոսյան զեմստվոյում ընդունելու կապակցությամբ։ Սկզբնապես քանդակը պատրաստվել է գիպսով, սակայն ժողովրդին այնքան դուր է եկել, որ երեք տարի անց ձուլվել է բրոնզով։ Քանդակ կոմպոզիցիան դասվում է հռենոսյան ռոմանտիզմի բարձրագույն գեղագիտական գլուխգործոցների շարքին։

Նկարագրություն
--------------

Գերմանիայի ամենահզոր գետը՝ Հռենոսը, մարմնավորող բորնզե հայրը շրջապատված է իր չորս աղջիկների բրոնզե կերպարներով, որոնք խորհրդանշում են Հռենոսի վտակները։ Ռեյնի և աղջիկների ոտքերի տակ թագավորական թագի ու սրի վրա տեղակայված է բրոնզե վիշապը։ Հուշարձանի հետևի հատվածում պատկերված են գյուղատնտեսության, գինեգործության և ձկնորսության երեքմետրանոց պատկերներ։ Կողքերին տեղադրված են բրոնզե ձկների տեսքով շատրվաններ և ավազան։ Հուշարձանը կանգնեցված է ջրով լի գրանիտե լողավազանի վրա։

Նշումներ
--------

1. ↑  
պատմ. խիստ սահմանափակն տեղական «ինքնավարություն»

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Всё о Дюссельдорфе. Отец Рейн и его дочери»
2. ↑  «Emuseum. Duesseldorf. Vater Rhein und seine Töchter»
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Մանուչարյան (այլ կիրառումներ)

**Հովհաննես Ասլանի Մանուչարյան** (Մանուչարով, 1863, Թիֆլիս, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն - 1909), հայ նարոդնիկ։

Գրիգոր Մանուչարյանցի տոհմից։

Կենսագրություն
--------------

Սովորել է Թիֆլիսի և Քութայիսի գիմնազիաներում, 1882 թվականին ընդունվել Պետերբուրգի համալսարանի մաթեմատիկական ֆակուլտետը։ Ուսանողական շարժումներին մասնակցելու համար 1883 թվականին հեռացվել է համալսարանից։ Նույն թվականին «Նարոդնայա վոլյա» նարոդնիկական կազմակերպության անդամների հետ հեղափոխական աշխատանք է ծավալել Խարկովում (հիմնել են ընդհատակյա տպարան, տպագրել և տարածել հեղափոխական գրականություն)։ 1885 թվականին դատապարտվել է կախաղանի։ Բայց դատավճիռը փոխարինվել է 10 տարվա բանտարկությամբ, և նա նետվել է Շլիսելբուրգի ամրոցը։ Բանտում շարունակել է հեղափոխական աշխատանքը, սերտ կապ պահպանել նարոդովոլեցներ Նիկոլայ Մորոզովի և Վ. Ն. Ֆիգների հետ։ Ազատազրկման ժամկետը լրանալուց (1895) հետո Մանուչարյանը հրաժարվել է հեռանալ Շլիսելբուրգից, քանի դեռ այնտեղ էին իր հեղափոխական ընկերները։ Ցարական ոստիկանությունը նրան աքսորել է Սախալին։ Նրա անձնական բախտով հետաքրքրվել և փորձել է նրան օգնել գրող Անտոն Չեխովը։ Աքսորում Մանուչարյանը գրել է «Իմ դատավարությունը» («Բիլոյե» («Былое»), 1906, Ν 7), «Շլիսելբուրգից դեպի Սախալին» («Բիլոյե» («Былое»), 1907, Ν 6) հուշագրությունները։ Թաղվել է Բլագովեշչենսկ քաղաքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) — Երևան: 1981. — հատոր 7. — էջ 256.


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 256)։*  |
**Հովհաննես Կարապետի Ոսկերիչյան** (մայիսի 6, 1928(1928-05-06), Կահիրե, Եգիպտոս - հունվարի 23, 2021(2021-01-23), Ֆիլադելֆիա, Փենսիլվանիա, ԱՄՆ), հայ դերասան։

Կենսագրություն
--------------

Հովհաննես Ոսկերիչյանը ծնվել է 1928 թվականի մայիսի 6-ին, Կահիրեում, Հայոց ցեղասպանությունը վերապրած Կարապետ և Աղավնի Ոսկերիչյանների ընտանիքում։ Հայրը վախճանվել է երիտասարդ տարիքում՝ 35 տարեկան Աղավնիի ուսերին թողնելով 5 երեխաների խնամքը (Հակոբ, Հովհաննես, Խաչո (երկվորյակներ), Մադլեն և Ֆլորա)։

Վաղ տարքից ունեցել է սեր դեպի բեմը։ Կահիրեում առաջին բեմուսույցներն են եղել Խաչիկ Սանտալչյանը, Միքայել Միքայելյանը, Արաքսի Օհանյանը։ Առաջին բեմելը եղել է 1940 թվականին, երբ ուսանել է Կահիրեի հոգևոր դպրոցում։ Միջին Արևելքի բազմաթիվ բեմահարթակներում (Եգիպտոս, Սիրիա, Լիբանան և այլն) խաղացել է տարբեր թատերախմբերի ներկայացումներում՝ «Գիքորը», «Թշվառները», «Շողոքորթն», «Ստվերի մեջ», «Որբուհին», «Ես մարդ էի», «Կարամազով եղբայրները», «Աս էր, թե ան էր», «Սայաթ-Նովա», «Արտիստը» և այլն։ Մարմնավորել է 50-ից ավելի կերպարներ։

1966 թվականին տեղափոխվել է ԱՄՆ, որտեղ շարունակել է բեմական գործունեությունը։ 1970-ականներին դարձել է Նյու Յորքի Համազգային թատերախմբի անդամ՝ Հրանտ Մարգարյանի ղեկավարութեամբ։ Համագործակցել է ԱՄՆ-ի և Կանադայի հայկական թատերախմբերի հետ։ Համազգայինի Հայ կրթական և մշակութային միության թատրոնի հետ 1991 թվականին Երևանում, Գյումրիում և Վանաձորում մասնակցել է Սփյուռքահայ թատրոնների փառատոնին։ Համագործակցել է նաև ՀԲԸՄ «Արտաշատ», «Թեքեյան» մշակութային միության «Մհեր Մկրտչյան», Նյու Յորքի «Վլադիմիր Քոչարյան» և այլ թատերախմբերի հետ՝ մարմնավորելով շուրջ հինգ տասնյակի հասնող բեմական կերպարներ։

Խաղացել է «Վարդանանք» (Ղևոնդ Երեց), «Փառքի վաշխառուները» (Պերլո), «Սողոմոն Թեհլերյան» (Father Luke), «Աղոթքիս մի խառնվիր» (Մանուկ), «Մորգանի խնամին» (Մենթոև), «Ատամնբույժն արևելյան» (Մարկոս) և այլ ներկայացումներում։ 2015 թվականին Երևանում, Գյումրիում և Վանաձորում մարմնավորել է Վարդան Կարապետի կերպարը, Նյու Յորքի «Վլադիմիր Քոչարյան» թատերախմբի «Հոգիս ձեզմով կխայտա» ներկայացման մեջ՝ նվիրված Հայոց Ցեղասպանության (1915) 100-ամյակին։

Կնոջ՝ բանաստեղծուհի, արձակագիր և թարգմանիչ Թերեզ Ճապրայան-Ոսկերիչյանի հետ զբաղվել է նաև հրատարակչական գործունեությամբ։ 1978 թվականին Նյու Յորքում հիմնադրել են «Ոսկետառ» հրատարակչությունը՝ հրատարակելով ավելի քան երկու հարյուր անուն պարբերաթերթեր, տարեցույցեր, մանկական և այլ գրական ստեղծագործություններ։

Մրցանակներ
----------

* ՀՀ սփյուռքի նախարարության «Վիլյամ Սարոյան» մեդալ՝ «Սփյուռքում 75-ամյա ստեղծագործական գործունեության, հայ մշակույթի պահպանմանն ու զարգացմանը նպաստելու, հայապահպանության գործում ներդրած բացառիկ ավանդի համար»,
* Հայաստանի թատերական գործիչների միության ոսկե մեդալ։

Մահ
---

Բնակվել է ԱՄՆ Ֆիլադելֆիա քաղաքում, որտեղ էլ մահացել է 2021 թվականի հունվարի 23-ին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Hovhannes Voskeridjian․ Obituary

Արտաքին հղումներ
----------------

* In memory of a great actor of the Armenian Diaspora Hovhannes Voskeridjian
**Միխեիլ Վաշակիձե** (վրաց.՝ მიხეილ ალექსანდრეს ძე ვაშაკიძე, օգոստոսի 15 (28), 1909, Դիդի Ջիխաիշի, Քութայիսի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - նոյեմբերի 27, 1956(1956-11-27), Աբասթուման, Վրացական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), վրացի խորհրդային աստղագետ.

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է Վրաստանի Դիդի Ջիկանշի գյուղում։ 1932 թվականին ավարտել է Թբիլիսիի պետական համալսարանը։ 1936 թվականից աշխատանքի է անցել Աբասթումանի աստղադիտարանում։ Աստղագիտություն է դասավանդել Թբիլիսիի պետական համալսարանում (1954 թվականին նրան այստեղ շնորհվել է պրոֆեսորի կոչում)։

Միխեիլ Վաշակիձեի հիմնական գիտական աշխատանքները նվիրված են աստղերի, միջաստղային միջավայրի ու գալակտիկաների ուսումնասիրմանը լուսաչափական և բևեռաչափական մեթոդներով։ Նա մշակել է աստղերի տարածական խտության որոշման արդյունավետ մեթոդ, որը հայտնի է *Վաշակիձե-Օորտի մեթոդ* անվանումով (1937): 1940-1950-ական թվականներին Վաշակիձեն ուսումնասիրել է լույսի գալակտիկական կլանումը՝ մի քանի հարյուր գալակտիկաների գույնի ցուցանիշի անմիջական որոշման միջոցով, սահմանել է գույնի ցուցանիշի կախվածությունը գալակտիկայի տեսակից։ Կազմել է գալակտիկաների գույնի ցուցանիշների կատալոգները։ Արևային թագի բևեռացման հատկությունների ուսումնասիրություններ է կատարել ըստ այն նյութերի, որ ինքն ստացել էր արևի մի շարք լիակատար խավարումների ժամանակ։ 1953—1955 թվականներին փորձ է արել հայտնաբերելու գալակտիկաների լույսի բևեռացումը։ Լուսանկարչական դիտումների հիման վրա, Վիկտոր Դոմբրովսկուց անկախ, 1954 թվականին հայտնաբերել է Խեցգետնակերպ միգամածության ճառագայթման բևեռացումը։ Մշակել է նոր աստղերի թաղանթների ջերմության ու խտության գնահատման պարզ մեթոդ՝ դրանց սպեկտրներում արգելված գծերի ի հայտ գալու փուլում։

Ի պատիվ Միխեիլ Վաշակիձեի է անվանակոչվել Լուսնի խառնարաններից մեկը։

Գրականություն
-------------

* *Колчинский И. Г. Корсунь А. А. Родригес М. Г.* Астрономы. Биографический справочник. — Киев: Наукова думка, 1986.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ilya Grigorevich Kolchinsky , Alla Alekseevna Corsún , Modest Geraklifovich Rodriges|título=Los astrónomos: Directorio biográfico|editorial=Naukova Dumka 1977|url=
2. ↑  Vashakidze, Mikhail - Exploración de absorción de espacio utilizando nebulosas extragalácticas|url= de septiembre de 2017}}
3. ↑  6328|Vashakidze
Հարավկովկասյան գազատարի քարտեզ
**Հարավկովկասյան գազատար** կամ **Բաքու-Թբիլիսի-Էրզրում գազատար** (Յարավ-Կովկասյան խողովակաշար-ՀԿԽ), պաշտոնապես բացվել է 2007 թվականի մարտի 25-ին։ Խողովակատարի տրամագիծը 42 դյույմ է, երկարությունը` 970 կմ (442 կմ Ադրբեջանում, 248 կմ Վրաստանում և 280 կմ վրաց-թուրքական սահմանից մինչև Էրզրում)։ Յուրաքանչյուր խողողվակի երկարությունը 11,5 մ է։ Խողովակների մատակարարումը իրականացնում է ճապոնական Sumitomo Metal Industries ընկերությունը։ Ծրագրի կապալառուն հունական CCIC ընկերությունն է (Ադրբեջանում) և ֆրանս-ամերիկյան Spie Capag/Petrofac դաշինքը (Վրաստանում)։ Այս ընկերությունները նաև «Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան նավթամուղի» ադրբեջանական և վրացական հատվածների կառուցման կապալառուներ են եղել։
Հյուսիս-կովկասյան գազատարով նախատեսվում է գազի հոսք, որը արդյունահանվելու է Շահ Դենիզ նախագծի շրջանակներում։ Հարավկովկասյան գազատարի նախագծում մասնակցում են.

* BP (ՄԹ, տեխնիկական օպերատոր) — 25,5 %
* Statoil (Նորվեգիա, կոմերցիոն օպերատոր) — 25,5 %
* SOCAR (Ադրբեջան) — 10 %
* LUKoil (Ռուսաստան) — 10 %
* NICO (Իրան) — 10 %
* Total (Ֆրանսիա) — 10 %
* TPAO (Թուրքիա) — 9 %։

Վրաստանի և Ադրբեջանի տարածքում գազատարը անցնում է «Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան նավթամուղին» (ԲԹՋ) զուգահեռ (10-28 մետրի վրա)։ Որոշ հատվածներում կիրառվել է ԲԹՋ և ՀԿԽ միաժամանակյա խողովակների տեղադրման հնարավորությունը, որով հնարավորինս նվազագույնի է հասցվել շրջակա միջավայրի վրա ազդեցությունը կամ աշխարհագրական վտանգների հնարավորությունը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ИНМАРСИС
2. ↑  Кавказ. МЕМО.РУ
3. ↑  Новости — Азербайджан
4. ↑  Экспортные трубопроводы
| **՞**Մգաթև մեղու |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Բաժին | Միջատներ |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Մեգախիլիդներ |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Մգաթև մեղու |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Lithurge fuscipenne

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Մգաթև մեղու** (լատին․՝ Lithurge fuscipenne), մեգախիլիդների ընտանիքին պատկանող միջատ, որը գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Խոշոր մեղու է, որի էգն ունի 16-19 մմ երկարություն, իսկ արուն՝ 14-15 մմ երկարություն։ Գագաթին երկատամնավոր վերին ծնոտները նեղ են։ Սպիտակ, կարճ մազիկներով պատված գլխով էգն ունի եղջյուրանման մեծ ելուստով երես, կնճիռներով և կետերով պատված մեջք, հետանցքի սևաշագանակագույն ծոպերիզ, իսկ փորիկի 1-5-րդ տերգիտների ծայրերն ունեն սպիտակ և կարճ մազիկներ։ Արուի 3-6-րդ տերգիտների հիմքը մուգ մազիկներով է, իսկ 7-րդը՝ փշաձև և սրածայր։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Արևմտյան Պալեարկտիկայի միջին լայնություններում։ Հայտնի է Երևանից, Շիրակի (Գյումրի քաղաքի մոտակայք), Կոտայքի (գյուղ Արտավազ) և Վայոց ձորի (գյուղ Արենի) մարզերից։

Էկոլոգիա
--------

Ապրում են կիսաանապատային և տափաստանային լանդշաֆտներում, գետամերձ մարգագետիններում և այգիներում, բնակալում՝ չոր բնափայտում։

Միայնակ մեղուներ են, որոնց թռիչքը նկատվում է հուլիս-օգոստոս ամիսներին։ Այցելում են գերազանցապես բարդածաղկավորների ընտանիքին պատկանող բույսերի ծաղիկներին։

Պահպանություն
-------------

Ոչ մեծ արեալով հազվագյուտ տեսակ է։ Բնության պահպանության միջազգային միության Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։

Ոչ մեծ քանակի առանձնյակներով հանդիպում են հազվադեպ։ Թվաքանակի փոփոխության միտումները բացահայտված չեն։

Սպառնացող վտանգներից են հողերի յուրացումը, անասունների գերարածեցումը, ինչպես նաև տնտեսություններում լայն ազդեցությամբ միջատասպանների կիրառումը։

Պահպանության միջոցառումներ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6
**Կորյուն Լևոնի Խոդոյան** (ապրիլի 12, 1920(1920-04-12), Քուչակ, Էջմիածնի գավառ, Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն), հայ խորհրդային ինժեներ-քիմիկոս, ՀԽՍՀ վաստակավոր ինժեներ (1964)։

Կենսագրություն
--------------

1942 թվականին ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը։ 1958-1971 թթ.-ին և 1976 թ.-ից՝ «Պոլիվինիլացետատ» գործարանի, 1971-1976 թթ.-ին՝ ա. մ. Կիրովի անվան քիմիական կոմբինատի տնօրեն։

Հեղինակ է նատրիումի քացախատի արտադրանքի ստացման, ացետոնի և բուտիլ-սպիրտի խառնուրդում վինիլքացախատի պոլիմերացման, սպիրտում թթվային կատալիզատորների առկայությամբ պոլիվինիլքացախատի հիդրոլիզի։

Պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 5. — էջ 98.



|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 98)։*  |
Ուենուկուն՝ ծիածանի աստված:
**Ուենուկու,** մաորիներների դիցաբանության մեջ ծիածանի աստված։ Նա մասնավորապես ավելի հատուկ է Տաինուի ցեղերի մոտ։

Լեգենդ
------

Ուենուկուի մասին լեգենդը նման է շատ այլ անհետացող սիրեցյալների պատմություններին, ինչպիսիք են Պսիքեն կամ Գեղեցկուհին և Հրեշը։

Մի օր, վաղ առավոտյան, Ուենուկուն որսի ժամանակ տեսնում է մի գեղեցիկ աղջկա։ Թվում էր, թե նա հյուսված էր առավոտվա մառախուղից։ Նա համոզում է աղջկան մնալ և խոսել իր հետ, իսկ հետո խնդրում, որ գնա, բայց ամեն գիշեր գա այդ նույն վայրը։ Ահա այսպես նրանք հանդիպում էին ամեն գիշեր և սիրահարվում իրար։ Աղջիկն ամեն գիշեր գալիս էր պայմանավորված վայրը, սակայն լուսաբացին, մշուշոտ կույսը ստիպված է լինում լքել Ուենուկուին և գնալ իր տուն, որը գտնվում էր երկնքում։ Վերջիվերջո, նա համաձայնվում է դառնալ Ուենուկուի կինը մի պայմանով, այն է, որ նա ոչ մեկին դրա մասին չպետք է պատմի։

Մի քանի ամիս նրանք ապրում են երջանիկ, սակայն, ինչպես միշտ, նա գալիս է գիշերները, իսկ լուսաբացին՝ անհետանում։ Որոշ ժամանակ անց ծնվում է նրանց դուստրը։ Ուենուկուի ընկերները չէին հավատում կնոջ և դստեր գոյությանը։ Նա փորձում էր բացատրել նրանց, որ ամեն առավոտ նա անհետանում է, իսկ ընկերները նրան խորհուրդ են տալիս փակի տակ պահել նրա և փակել բոլոր դռներն ու լուսամուտները, որպեսզի աղջիկը չկարողանա տեսնել առավոտվա ծագող արևը։ Նա համաձայնեց նրանց հետ, բայց մշուշոտ կույսը բացահայտում է խաբեությունը և լքում նրան։

Ուենուկուն թափառում է ամբողջ աշխարհով մեկ, որպեսզի գտնի իր սիրեցյալին և իր դստերը։ Երբ երկնքի հայր աստված Ռանգին տեսնում է միայնակ, և արդեն ծերացած Ուենուկուին, խղճում է նրան և դարձնում ծիածան, որպեսզի նա կարողանա հասնել երկնքին՝ իր հարազատների մոտ։

Արվեստի գործեր
--------------

Նոր Զելանդիայի Տե Ավամուտու թանգարանում գտնվում է մի մեծ քար, որում, ըստ իրենց հավատքի, ապրում է Ուենուկուի հոգին։ Տեղի լեգենդը փաստում է այն մասին, որ Ուենուկուի հոգին այստեղ է բերվել Տաինուի ցեղերի կողմից կանոեով։ Իր ծիսական նշանակության պատճառով, քարը լուսանկարելու համար անհրաժեշտ է ստանալ Մաորիներ կառավարության թույլատվությունը, այլապես այն նկարել արգելված է։

Աղբյուրներ
----------

* Te Awamutu Museum Online Archived 2008-10-14 at the Wayback Machine.
* Ward, Chrissie. "Uenuku and the Mist Maiden."
| **՞**Վարդակակաչ խճճված |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Բաժին | Ծածկասերմեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Շուշանազգիներ |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Վարդակակաչ խճճված |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Tulipa confusa

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Վարդակակաչ խճճված** (լատին․՝ Tulipa confusa), շուշանազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս, որը գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

20-30 սմ բարձրությամբ, լայն ձվաձև մինչև 30 մմ լայնությամբ սոխուկով և կաշենման մազոտ թեփուկներով գեղազարդային ծաղկաբույս է։ 5-7 սմ տրամագծով գավթանման ծաղիկը լինում է ֆուքսինի վարդագույն, լիմոնի դեղին կամ հազվադեպ` կարմիր։ Պտուղը ունի 4-6 սմ երկարություն և 2 սմ լայնություն։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հանդիպում է Զանգեզուրի (Քաջարան լեռնագագաթ Խուստուփ, «Շիկահող» պետական արգելոց, Ծավ, Ներքին Հանդ) և Մեղրու (Գյումարանց Մեղրու լեռնաշղթայի կատարի երկարությամբ) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Աճում է Հարավային Անդրկովկասում և Ղարաբաղում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ծովի մակարդակից 1800-2700 մ բարձրությունների վրա, միջին լեռնային գոտուց մինչև ենթալպյան գոտի, բացատներում, ժայռոտ տեղերում, կաղնու-բոխու անտառում և ենթալպյան մարգագետիններում։ Ծաղկում է ապրիլ-մայիսին, պտղաբերում` մայիս-հուլիս ամիսներին։ Բնության մեջ հանդիպում են երեք ձևեր. լիմոնի դեղին ծաղիկներով, ֆուքսինի վարդագույն` նուրբ լիմոնի բուրմունքով և կարմիր` առանց հոտի։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է։ Տարածման շրջանի մակերեսը 5000 կմ²-ից պակաս է, բնակության շրջանի մակերեսը՝ 500 կմ²-ից պակաս է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես ոչնչացման սպառնալիքի ենթակա տեսակ։ Ընդգրկված չէ CITES–ի և Բեռնի կոնվենցիայի հավելվածներում։

Պոպուլյացիայի մի մասը պահպանվում է «Շիկահող» պետական արգելոցի տարածքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6
**Մեդովուխա** (ռուս.՝ Медову́ха), ալկոհոլային խմիչք, որի բաղադրության մեջ մտնում է ջուր, մեղր ու խմորիչ տարբեր համային հավելումներով։ Ներկայիս ձևով խմիչքը հայտնվել է XVIII դարում։ Գոյություն ունի մի տեսակետ, որ մեդովուխան իրականում եղել է քաղցր ըմպելիք բաղկացած ջրում լուծված մեղրից, չնայած այդպիսի ըմպելիքը սովորաբար անվանել են մեղրաջուր (ռուս.՝ Сыта):

Մեդովուխայի տեսակները
---------------------

Մեդովուխաները իրարից տարբերվում են պատրաստման եղանակով՝

#### Կախված մեղրի ստերիլիզացումից․

* Մեդովուխա դրված (պատրաստված խմորման եղանակով՝ առանց մեղրի եռման ստերիլիզացիայի),
* Մեդովուխա եփած կամ կշտացնող (պատրաստված խմորման եղանակով՝ մեղրի եռման ստերիլիզզացիայով)։

#### Կախված մեղրն ավելացնելու ժամանակից․

* պատրաստումից հետո առանց մեղրի ավելացմամբ,
* պատրաստելուց հետո մեղրի չավելացմամբ,

#### Կախված լրացուցիչ ավելացվող էթիլսպիրտից․

* առանց էթիլսպիրտ ավելացնելու,
* էթիլսպիրտ ավելացնելով,

#### Կախված պատրաստման ժամկետից ու խտությունից․

* երիտասարդ մեդովուխա,
* սովորական մեդովուխա,
* պինդ մեդովուխա,
* դրված մեդովուխա,

#### Կախված բաղադրիչներից․

* Հմուլային մեդովուխա (հմուլի ավելացմամբ),
* Կեղծ մեդովուխա (քաղցրեղենի ավելացմամբ)։

Մեդովուխայի բաղադրությունը
--------------------------

Մեդովուխայի հիմնական բաղադրիչները՝

* մեղվի մեղր,
* հմուլ կամ խմորիչ,
* ջուր։

Լրացուցիչ բաղադրիչներ՝

* քաղցրեղեն,
* հատապտուղներ։

Ըմպելիքի պատմություն
--------------------

XV դարում գրեթե ամբողջությամբ դադարում են մեղր պատրաստել մեդոստավ (ռուս.՝ медостав) եղանակով։

Անհետանում է հաց ուտելուց առաջ մեղրի ծիսական օգտագործումը։

XVII դարում մեղրի եփումը դառնում է հազվագյուտ երևույթ, քանզի մեղրը փոխարինվում է գինով։

Բայց XIX դարում մեղրի եփումը վերածնվում է, իսկ նրա հետ առաջ են գալիս «մեդովուխա» անվամբ մեղրային ըմպելիքներ։

Մեդովուխան ներկայիս ձևով հայտնվել է XVIII դարում, իսկ ճանաչվածություն ձեռք է բերել XX դարում։ Մեղրաբուծության ակտիվացման հետ մեկտեղ սովետական իշխանության առաջին տարիների շատ հաճախ էր «խակ» մեղրի ջրքաշում տեղի ունենում, որը չէր պահպանվում, ու պիտանի չէր վաճառքի համար։ Այդ պատճառով որոշ մեղվաբույծներ մտածեցին դրա վերամշակման մեթոդ՝ նոսրացնել ու խմորել այն «վայրի» կամ հացթուխային խմորիչներով։ Մշակվեցին տեխնոլոգիաներ, որոնք թույլատրում էին խմորել ոչ միայն «խակ» մեղրը, այլ նաև ձևավորվածը՝ մեղրաջրի նոսրացման ու եռման (ստերիլիզացման) եղանակով։

Ռուսաստանում մեդովուխան ընդունված է համարել այնչափ բնօրինակ ազգային ըմպելիք, ինչպես վիսկին Շոտլանդիայում, սակեն Ճապոնիայում կամ տեկիլան Մեքսիկայում։ Շատերն են իրենց նախապատվությունը տալիս նրա փափկությանը և մեղրային բուրմունքին։

Ժամանակակից արտադրություն
-------------------------

Մեղրի եփման ավելի ճանաչված սովորույթները պահպանվել են Սուզդալում ու Մեծ Նովգորոդում։ 
Մեդովուխան հանդիսանում է Մեծ Նովգորոդի այցեքարտը։

Մեդովուխայի խտությունը կազմում է 5֊ից 16 %։ Կախված ըմպելիքի խտությունից, պահաժամից, օգտագործվող համեմունքներից ու բաղադրությունից (կարող է ավելացվել գիհ, իմբիր, դարչին, մեխակ, կարմիր պղպեղ, մասուր)։ Ըմպելիքին բնորոշ են արտահայտված մեղրային համ ու բուրմունք, թեթևություն, քաղցրություն (պայմանավորված մեղրի մեջ ֆրուկտոզի ու գլյուկոզի մեծ պարունակությամբ ու ըմպելիքի մեջ մեղրի մեծ քանակությամբ)։

Արտաքին հղումներ
----------------

Մեդովուխայի պատրաստում
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Սուրեն Հարությունյան (այլ կիրառումներ)

**Սուրեն Սեթի Հարությունյան** (մայիսի 14 (26), 1897, Վաղարշապատ, Երևանի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - հունվարի 10, 1941(1941-01-10), Մեդվեժիեգորսկ, Կարելո-Ֆիննական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ քիմիկոս, գյուտարար։ Քիմիական գիտությունների թեկնածու (1937 թ.), դոցենտ (1935 թ.)։

Կենսագրություն
--------------

1929 թվականին ավարտել է Մոսկվայի առաջին համալսարանի ֆիզմաթ ֆակուլտետը։ Եղել է պողպատի, տորֆի Մոսկվայի ԳՏԻ-ների, ՍՍՏՍ Գիտությունների ակադեմիայի հայկական մասնաճյուղի (Արմֆանի) ավագ գիտաշխատող։ 1933 թվականից դասախոսել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում, 1934 թվականից՝ Երևանի համալսարանում։ Պոլիտեխնիկական ինստիտուտում հիմնադրել է (Ա. Պ. Ղամբարյանի հետ, 1933 թ.) կաուչուկի սինթեզի լաբորատորիա, Հայաստանի քրոմպիկի գործարանում՝ սինթետիկ կաուչուկի գիտահետազոտական կենտրոնական լաբորատորիան (1933-1937 թվականներին՝ վարիչ)։ Մշակել է օրգանական ցնդող միացություններում քլորի քանակական ու ացետիլենում խառնուրդների արագ որոշման, ացետիլենից ու քլորաջրածնից վինիլքլորիդի, ացետիլենից միա- և երկվինիլացետիլենների ստացման եղանակներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 6. — էջ 322.



|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 322)։*  |
**Ութ** (անգլ.՝ The Eight կամ **Ութնյակ**), 20-րդ դարի սկզբում ձևավորված ամերիկացի նկարիչների խումբ։ Ստեղծվել է Աղբամանների դպրոցի անդամներից մի մասի կողմից։

Պատմություն
-----------

1908 թվականին նկարիչ Ռոբերտ Հենրին դարձել է «Ութ» անվանումով պատմական ընկերակցության կազմակերպիչներից մեկը, երբ 8 ամերիկացի նկարիչներ Նյու Յորքից և Ֆիլադելֆիայից ցուցադրել են իրենց աշխատանքները Նյու Յորքի Հինգերորդ պողոտայում գտնվող *Macbeth Galleries* պատկերասրահում։ Ցուցահանդեսի նպատակն էր բողոք արտահայտել Դիզայնի ազգային ակադեմիայի պահպանողական ճաշակի ու սահմանափակ ցուցահանդեսային գործունեության դեմ։
Ի սկզբանե խմբի մեջ էին մտնում Ռոբերտ Հենրին (առաջնորդ), Էվերտ Շինը, Ջոն Սլոանը, Արթուր Դէվիսը, Էռնեստ Լոուսոնը, Մորիս Պրենդրգաստը, Ջորջ Լասքը և Ուիլյամ Գլակենսը։ Ավելի ուշ նրանց է միացել Ջորջ Բելոուզը։
1910 թվականին Հենրին կազմակերպել է անկախ արվեստագետների երկրորդ ցուցահանդեսը (անգլ.՝ Exhibition of Independent Artists), առանց ժյուրիի և մրցանակների, որը նման էր ֆրանսիական Անկախների սալոնին (ֆր.՝ Salon des Indépendants): Ցուցահանդեսը դրական արձագանքն է ունեցել, ցուցադրված աշխատանքները վաճառվել են։
Այս նկարիչների կարևոր ներդրումն այն էր, որ նրանք ցույց են տվել սեփական, պետական կազմակերպություններից անկախ ցուցահանդեսներ կազմակերպելու հնարավորությունը։ Ինչպես գրել են քննադատները, «Ութ» խմբի նկարիչները տարբերվում էին իրենց գեղարվեստական ոճերով, սակայն միավորվում էին ժամանակակից արվեստի զարգացման ցանկությամբ։ 100 տարի անց էլ խումբն ամերիկյան ժամանակակից արվեստի պատմության մեջ նշանավորվում է որպես մեծ հետաքրքրություն ներկայացնող շարժում։ Այժմ էլ ամերիկյան տարբեր թանգարաններում կազմակերպվում են այս խմբին նվիրված ցուցահանդեսներ։

Մասնակիցներ
-----------

* ՀենրիՀենրի
* ԳլակենսԳլակենս
* ԴէվիսԴէվիս
* ԼաքսԼաքս
* ԼաուսոնԼաուսոն
* ՊրենդերգաստՊրենդերգաստ
* ՍլոանՍլոան
* ՇինՇին

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  The Eight(չաշխատող հղում)
 (անգլ.)
2. ↑  Некоторые работы членов группы «Восемь» (անգլ.)

Արտաքին հղումներ
----------------

* The Eight and American Modernisms (անգլ.)
* The Eight: An Art Movement (անգլ.)
* Painters of American Life: The Eight (անգլ.)
* Ութնյակ Archived 2015-11-20 at the Wayback Machine.
* Цирк глазами американских художников 1920-1930-х годов
**«Վեներա, Վուլկան և Մարս»**, Տինտորետտոյի նկարը։

Սյուժե
------

Հոմերոսի «Ոդիսականի» ութերորդ երգում պատմվում է այն դեպքի մասին, թե ինչպես է Վեներան դավաճանում իր ամուսնուն՝ Վուլկանին, պատերազմի երիտասարդ աստված Մարսի հետ։ Բայց սիրահարներին բռնում է խանդոտ ամուսինը, և հավաքված աստվածների մոտ նրանք դառնում են ծիծաղի առարկա։

Քնած Ամուր
----------

Տինտորետտոն խստորեն չի հետևել ֆաբուլային և կատարվածը պատկերել է յուրովի. Վուլկանը անսպասելի հայտնվում է այն հանգստարանում, որտեղ գտնվում էին ոչինչ չկասկածող սիրահարները։ Մարսը վերջին վայրկյանին թաքնվում է սեղանի տակ, որի ծածկոցը հազիվ էր թաքցնում նրան, մինչդեռ Վեներան զայրացած ամուսնու կողմից ենթարկվում է ստորացուցիչ խուզարկության։ Այնպես, ինչպես Հոմերոսի «Ոդիսականում» են նրանք ծաղրանքի ենթարկվում, փոքրիկ շան ուշադրություն է գրավում իր տիրոջ՝ Մարսի վրա, որը սեղանի տակ թաքնված էր։ Ամուրը (Էրոսը), որը պետք է պաշտպաներ սիրահարներին անսպասելի դեպքերից, պատկերված է հետին պլանում հանգիստ քնած։

Կտավին դրամատիկ ներկայացված անպարկեշտ թեման զգացմունքային ընկալման հակում ունի, որը բնորոշ է վենետիկյան բոլոր նկարիչներին։ Տինտորենտտոն ընդգծում է գլխավոր հերոսների հակապատկերները «անհավասար ամուսնության» մեջ։ Այստեղ ձգված լարի նման երիտասարդ կնոջ մարմինն է, որի անթերիությունն ընդգծվում է սպիտակ սավանի և մուգ մուարե ծածկոցի միջոցով։ Այնտեղ կորացած ծերուկ է՝ մկանուտ և կոպիտ, շագանակագույն մաշկով և մոխրագույն մորուքով։ Երկու մարմինների անկյունագծերը ներկայացված է շարժվող գծերի խիտ համակարգով, որն օգնում է զգալ նկարի խորությունը։ Կոմպոզիցիայի ռիթմավորումը, որը հատուկ է Տինտորետտոյի ստեղծագործություններին, լավ ցուցադրված է այս կտավում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6
2. 1 2

Գրականություն
-------------

* *Боргези С*. Старая пинакотека: Мюнхен: Альбом. 2003.
* *Т. А. Седова*. Старая пинакотека в Мюнхене. М.: Искусство, 1990
**Հեղուկ պարարտանյութեր**, հանքային նյութեր, որոնք թողարկվում և օգտագործվում են հեղուկ վիճակում։ Դրանցից են ազոտականը (հեղուկ անջուր ամոնիակը, ամոնիակաջուրը, ամոնիակի միացությունները, միզանյութի և ամոնիակի բորակի կոնցենտրացված ջրային լուծույթները), բարդ պարարտանյութերը, որոնք տարբեր համամասնությամբ պարունակում են բույսերի հիմնական սննդատարրերից (ազոտ, ֆոսֆոր, կալիում) 2-ը կամ 3-ը։

Ազոտական հեղուկ պարարտանյութեր
------------------------------

Պարունակում են հիմնականում ազոտ (ամոնիակաջուրը՝ 16, 5-20, 5%, հեղուկ անջուր ամոնիակը՝ 82, 2% , ամոնիակի միացությունները՝ 35-45% , կամ միայն ամոնիակ (NH3)։ Ամոնիակի բորակի և միզանյութի լուծույթները (մինչև 30-32%) ազատ ամոնիակ չեն պարունակում և օգտագործվում են այն ցրելով հողի մակերևույթին։ Նրա դոզաները (ըստ ազոտի) նույնն են, ինչ որ պինդ ազոտական պարարտանյութերինը։ Ազոտական հեղուկ պարարտանյութը պահում և փոխադրում են հերմետիկ, փակ, չժանգոտվող պողպատե, ալյումինե տարաներում և ցիստեռններում։

Բարդ հեղուկ պարարտանյութեր
--------------------------

Մինչև 27% ազոտ, ֆոսֆոր և կալիում պարունակող ջրային լուծույթներ են։ Լուծույթը բյուրեղացումից պահպանելու նպատակով կայունացնող նյութեր, (բենթոնիտ, կոլոիդ, կավ) ավելացնելիս, պարարտանյութում սննդանյութերի կոնցենտրացիան կարելի է բարձրացնել մինչև 40%։ Սրանք հող են մտցնում վարի, կուլտիվացման կամ տափանման ժամանակ։


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 349)։*  |