**Բավարիայի Խորհրդային Հանրապետություն** կամ **Մյունխենի Խորհրդային Հանրապետություն** (գերմ. *Räterepublik Baiern, Münchner Räterepublik*), կարճատև չճանաչված սոցիալիստական պետություն Բավարիայում 1918–1919 թվականների գերմանական հեղափոխության ժամանակ։ Այն ընդունեց բանվորական խորհուրդների հանրապետության ձևը։ Նրա անվանումը երբեմն թարգմանվում է նաև անգլերեն որպես Բավարիայի Խորհրդային Հանրապետություն, գերմաներեն Räterepublik տերմինը նշանակում է խորհուրդների կամ կոմիտեների հանրապետություն. խորհուրդ կամ կոմիտե նշանակում է նաև ռուսերեն խորհուրդ։ Այն ստեղծվել է 1919 թվականի ապրիլին՝ Կուրտ Էյսների Բավարիայի ժողովրդական պետության փլուզումից հետո և ձգտում էր Բավարիայում ստեղծել սոցիալիստական խորհրդային հանրապետություն։ Մեկ ամիս էլ չանցած, նա տապալվեց գերմանական բանակի և կիսառազմական կամավորական կորպուսի տարրերի կողմից։ Նրա տապալման մեջ ներգրավված մի քանի մարդիկ ավելի ուշ միացան Նացիստական կուսակցությանը՝ վերջինիս իշխանության գալուց հետո։

Նախապատմություն
---------------

Հանրապետության արմատները կայանում են Առաջին համաշխարհային պատերազմում Գերմանական կայսրության պարտության և սոցիալական լարվածության մեջ, որը կարճ ժամանակ անց հասավ գլխի։ Այս քաոսից բռնկվեց 1918 թվականի գերմանական հեղափոխությունը։ 1918 թվականի հոկտեմբերի վերջին գերմանացի նավաստիները մի շարք ապստամբություններ սկսեցին Քիլում և ծովային այլ նավահանգիստներում։ Նոյեմբերի սկզբին այս անկարգությունները քաղաքացիական անկարգություններ տարածեցին ողջ Գերմանիայում։ 1918 թվականի նոյեմբերի 7-ին՝ Ռուսական հեղափոխության առաջին տարեդարձին, Բավարիայի թագավոր Լյուդվիգ III-ը ընտանիքի հետ փախել է Մյունխենի Residenz պալատից, իսկ Կուրտ Էյսները՝ Գերմանիայի Անկախ սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության (NSPD) քաղաքական գործիչը, դարձավ նախարար-նախագահ նոր հռչակված Բավարիայի ժողովրդական պետություն։

Թեև նա հանդես էր գալիս սոցիալիստական հանրապետության օգտին, Էյսները հեռացավ ռուս բոլշևիկներից՝ հայտարարելով, որ իր կառավարությունը կպաշտպանի սեփականության իրավունքները։ Քանի որ նոր կառավարությունը չկարողացավ ապահովել հիմնական ծառայությունները, Էյսների USPD-ն պարտություն կրեց 1919 թվականի հունվարի ընտրություններում՝ զբաղեցնելով վեցերորդ տեղը։ 1919 թվականի փետրվարի 21-ին, երբ նա գնում էր խորհրդարան՝ հայտարարելու իր հրաժարականի մասին, նրան գնդակահարել է ազգայնական Անտոն Գրաֆ ֆոն Արկո աուֆ Վելի, որը նաև հայտնի է որպես Արկո-Վալլի։

Էյզների սպանությունից հետո Լանդթագը գումարվեց, և Էրհարդ Աուերը՝ Սոցիալ-դեմոկրատների առաջնորդը և Էյսների կառավարության ներքին գործերի նախարարը, սկսեց գովաբանել Էյզներին, բայց արդեն լուրեր էին տարածվել, որ Աուերը կանգնած է սպանության հետևում։ Գործելով այս կեղծ պնդումների հիման վրա՝ Ալոիս Լինդերը՝ սրահի մատուցող, ով Էյզների ջերմեռանդ կողմնակիցն էր, հրացանով երկու անգամ կրակեց Աուերին՝ ծանր վիրավորելով նրան։ Սա դրդեց Էյսների մյուս զինված կողմնակիցներին կրակ բացել՝ առաջացնելով ծեծկռտուք, սպանելով մեկ պատվիրակին և նյարդային ցնցումներ հրահրելով առնվազն երկու նախարարների մոտ։ Այնուհետև Բավարիայում փաստացի կառավարություն չկար։

Հետևեցին անկարգություններ և ապօրինություններ։ Էյսների սպանությունը նահատակ ստեղծեց ձախակողմյան գործի համար և դրդեց ցույցերի, Մյունխենի համալսարանի փակմանը, արիստոկրատների առևանգմանը և եկեղեցու զանգերի բռնի ղողանջին։ Ձախերի աջակցությունն ավելի մեծ էր, քան ինքը՝ Էյզները, կարողացել էր հրամայել։

Էռնեստ Տոլլեր, մոտ 1923 թ
1919 թվականի մարտի 7-ին սոցիալիստների նոր առաջնորդ Յոհաննես Հոֆմանը, հակառազմական և նախկին դպրոցի ուսուցիչ, կազմեց խորհրդարանական կոալիցիոն կառավարություն, բայց մեկ ամիս անց՝ ապրիլի 6-ի լույս 7-ի գիշերը, կոմունիստներն ու անարխիստները եռանդով լցվեցին Հունգարիայում կոմունիստական հեղափոխության լուրը, որը հռչակվեց Խորհրդային Հանրապետություն, որի ղեկավարն էր Էռնստ Տոլլերը։ Տոլլերը կոչ արեց գոյություն չունեցող «Բավարիայի կարմիր բանակին» աջակցել պրոլետարիատի նոր դիկտատուրան և անխղճորեն վերաբերվել հակահեղափոխական վարքագծին։

Հոֆմանի կառավարությունը փախավ Հյուսիսային Բավարիայի Բամբերգ, որը նա հայտարարեց կառավարության նոր նստավայր։

Էռնստ Տոլլերի կառավարություն
----------------------------

Սկզբում Բավարիայի Խորհրդային Հանրապետությունը ղեկավարում էին USPD-ի անդամներ, ինչպիսիք են Էռնստ Տոլլերը և անարխիստները, ինչպիսիք են գրող Գուստավ Լանդաուերը, վաճառական Սիլվիո Գեսելը և դրամատուրգ Էրիխ Մյուհսամը։ Տոլլերը, ով նաև դրամատուրգ էր, հեղափոխությունը բնութագրեց որպես «Բավարիայի սիրո հեղափոխություն»։ Շվաբինգի սրճարանային հասարակության շրջանում նոր կառավարությունը հայտնի դարձավ որպես «սրճարանային անարխիստների ռեժիմ»։

Տոլլերի կառավարության անդամները միշտ չէ, որ լավ են ընտրված։ Օրինակ, արտաքին գործերի տեղակալ դոկտոր Ֆրանց Լիպը, ով մի քանի անգամ ընդունվել էր հոգեբուժարաններ, պատերազմ հայտարարեց Վյուրտեմբերգին և Շվեյցարիային՝ Շվեյցարիայի կողմից հանրապետությանը 60 լոկոմոտիվ տրամադրելու մերժման պատճառով։ Նա նաև պնդեց, որ լավ ծանոթ է Հռոմի Պապ Բենեդիկտոս XV-ին և հեռագրով տեղեկացրեց Վլադիմիր Լենինին և Պապին, որ պաշտոնանկ արված նախկին նախարար-նախագահ Հոֆմանը փախել է Բամբերգ և իր հետ տարել նախարարության զուգարանի բանալին։

Տոլերի այլ նշանակումները ներառում էին. որպես ռազմական գործերի կոմիսար, նախկին մատուցող; կողոպտիչ, ով դատապարտվել է բարոյական խայտառակության համար որպես Մյունխենի ոստիկանության նախագահ. որպես փոխադրումների կոմիսար՝ կես դրույքով երկաթուղային գծերի սպասարկման աշխատող. և – կաթոլիկ Բավարիայում, որտեղ միանձնուհիները ղեկավարում էին դպրոցները՝ հրեա՝ որպես կրթության նախարար։ Տոլլերի հանրային բնակարանների գծով նախարարը հրապարակեց հրամանագիր, որում ասվում էր, որ դրանից հետո ոչ մի տուն չի կարող պարունակել ավելի քան երեք սենյակ, և որ հյուրասենյակը միշտ պետք է լինի խոհանոցից և ննջասենյակից վեր։

Նոր կառավարությունը բարեփոխեց արվեստը և բացեց Մյունխենի համալսարանը բոլորի համար, բացառությամբ նրանց, ովքեր ցանկանում էին ուսումնասիրել պատմությունը, որը համարվում էր «թշնամական քաղաքակրթության դեմ»։ Նախարարներից մեկը հայտարարեց, որ կապիտալիզմը կկործանվի՝ անվճար փող աշխատելով։

Յուգեն Լևինեի կառավարություն
----------------------------

Յուգեն Լևինե
Շաբաթ 1919 թվականի ապրիլի 12-ին, Տոլլերի ռեժիմից ընդամենը վեց օր անց, Կոմունիստական կուսակցությունը գրավեց իշխանությունը՝ երեք ռուս բոլշևիկների գլխավորությամբ, իսկ Յուգեն Լևինեն՝ պետության ղեկավարը, իսկ Մաքս Լևինը՝ Բավարիայի KPD-ի նախագահ։ Կոմունիստներին հաջողվեց ապահովել իշխանությունը այսպես կոչված Palmsonntagsputsch-ից հետո, որտեղ հակահեղափոխական կառավարական ուժերը ճնշվեցին Բավարիայի Կարմիր բանակի հրամանատար Ռուդոլֆ Էգելհոֆերի կողմից։

Ստանալով Լենինի օրհնությունները, ով Կարմիր հրապարակում մայիսմեկյան ամենամյա տոնակատարության ժամանակ ասաց. «Ազատագրված բանվոր դասակարգը նշում է իր տարեդարձը ոչ միայն Խորհրդային Ռուսաստանում, այլև ... Խորհրդային Բավարիայում» – Լևինեն սկսեց ավելի կոշտ կոմունիստական բարեփոխումներ իրականացնել, որոնք ներառում էին գործարանների աշխատողներից «Կարմիր բանակ» ձևավորելը, կանխիկ գումարի, սննդի պաշարների և մասնավոր զենքերի առգրավումը, շքեղ բնակարանների յուրացումը և դրանք անօթևաններին տրամադրելը և գործարանները սեփականության և վերահսկողության տակ դնելը։ իրենց աշխատողներից։ Մյունխենի գլխավոր եկեղեցիներից մեկը գրավվեց և վերածվեց հեղափոխական տաճարի, որը նվիրված էր «բանականության աստվածուհուն»։ Բավարիան պետք է լիներ Եվրոպայի բոլշևիզացիայի առաջամարտիկը՝ բոլոր աշխատողները ռազմական պատրաստություն ստանային։

Լևինեն նաև թղթային փողերը վերացնելու և կրթական համակարգը բարեփոխելու ծրագրեր ուներ, բայց երբեք ժամանակ չուներ դրանք իրականացնելու։ Այնուամենայնիվ, ժամանակ կար, որպեսզի Մաքս Լևիենը, հետևելով Լենինի հրամանին, որպես պատանդ ձերբակալեր արիստոկրատներին և միջին խավի անդամներին։

Լևինեի կարճ ժամանակաշրջանում սննդի պակասը արագ դարձավ խնդիր, հատկապես կաթի բացակայությունը։ Հանրային քննադատությունը կաթի դեֆիցիտի վերաբերյալ վերածվեց քաղաքական՝ ստիպելով կոմունիստական կառավարությանը հրապարակայնորեն հայտարարել. «Ի՞նչ կապ ունի... Դրա մեծ մասը, այնուամենայնիվ, գնում է բուրժուազիայի երեխաներին։ Մենք շահագրգռված չենք նրանց կենդանի պահելով։ Ոչ մի վնաս, եթե նրանք մահանում են, նրանք միայն կվերածվեն պրոլետարիատի թշնամիների։

Հոֆմանի կառավարությանը և Neopagan-ի և Volkische Տուլեի ընկերության կիսառազմական Kampfbund (մարտական լիգա) զորքերի կողմից հավատարիմ զորքերի փորձը ապրիլի 13-ին տապալելու BSR-ն տապալվեց նոր Կարմիր բանակի կողմից, որը բաղկացած էր. գործարանի աշխատողների և զինվորների և բանվորական խորհուրդների անդամներից։ Կռիվներում զոհվել է քսան մարդ։

Ռազմական բախում և կործանում
---------------------------

Հակառակորդ կառավարությունները՝ Հոֆմանի Բավարիայի ժողովրդական նահանգը, որը նստած է Բամբերգում, և Բավարիայի Խորհրդային Հանրապետությունը, որը գտնվում է Մյունխենում, ռազմական բախումներ ունեցան Դախաուում ապրիլի 18-ին, երբ Հոֆմանի 8000 զինվորները հանդիպեցին Խորհրդային Հանրապետության 30000 զինվորներին։ BSR-ի ուժերը՝ Էռնստ Տոլլերի գլխավորությամբ, հաղթեցին Դախաուի առաջին ճակատամարտում, սակայն Հոֆմանը գործարք կնքեց, որը նրան տվեց Ֆրեյկորպսի 20,000 մարդկանց ծառայությունները՝ գեներալ-լեյտենանտ Բուրգարդ ֆոն Օվենի գլխավորությամբ։ Օվենը և Ֆրեյկորպսը, գերմանական բանակի Հոֆմանի հավատարիմ տարրերի հետ միասին, որոնք կոմունիստները կոչվում էին «Կապիտալիզմի սպիտակ գվարդիաներ», այնուհետև գրավեցին Դախաուն և շրջապատեցին Մյունխենը։ BSR-ի կողմնակիցները, մինչ այդ, ապրիլի 26-ին գրավել էին Thule Society-ի սենյակները Vier Jahreszeiten հյուրանոցում և ձերբակալեցին կոմսուհի Հելլա ֆոն Վեստարպին՝ ընկերության քարտուղարին և ևս վեց հոգու, որոնք պատանդ էին պահվում։ Էգելհոֆերը, խուճապի մատնված Մյունխենի կողմից Հոֆմանի զորքերի կողմից շրջապատված լինելու պատճառով, ապրիլի 30-ին մահապատժի ենթարկեցին այս յոթ և երեք այլ պատանդներին[19]: Նրանք ներառում էին լավ կապեր ունեցող Թուրնի արքայազն Գուստավը և տաքսիները։ Մահապատիժներն իրականացվել են՝ չնայած դրանք կանխելու Տոլլերի ջանքերին։

Freikorps-ը ճեղքեց Մյունխենի պաշտպանությունը մայիսի 1-ին, ինչը հանգեցրեց դառը փողոցային մարտերի, որոնք ներառում էին «բոց նետողներ, ծանր հրետանի, զրահատեխնիկա, նույնիսկ ինքնաթիռներ»։ Սպանվել է առնվազն 606 մարդ, որոնցից 335-ը՝ խաղաղ բնակիչներ։ Ավելի ուշ Լևինեն դատապարտվել է մահապատժի դավաճանության համար և գնդակահարվել Ստադելհայմի բանտում։ Գուստավ Լանդաուերը սպանվել է Ֆրեյկորպների կողմից, իսկ Բավարիայի Կարմիր բանակի հրամանատար Ռուդոլֆ Էգելհոֆերը սպանվել է առանց դատավարության՝ նույնպես ձերբակալվելուց հետո։ Բազմաթիվ ուրիշներ դատապարտվել են ազատազրկման, ինչպես օրինակ՝ Տոլլերը (5 տարի) և անարխիստ գրող Էրիխ Մյուհսամը (15 տարի); Մյուսները ստացել են ավելի երկար պատիժներ՝ ընդհանուր առմամբ 6000 տարվա, որոշները ծանր աշխատանքի համար[21]:

Դատավարություններից և 1000–1200 կոմունիստների և անարխիստների մահապատժից հետո Օվենը հայտարարեց, որ քաղաքն ապահովված է մայիսի 6-ին՝ վերջ տալով Բավարիայի Խորհրդային Հանրապետության կառավարմանը։ Չնայած Հոֆմանի կառավարությունը անվանականորեն վերականգնվել էր, Մյունխենի փաստացի իշխանությունը տեղափոխվել էր Աջ։

Բամբերգի Սահմանադրությունն ընդունվել է 1919 թվականի օգոստոսի 14-ին՝ ստեղծելով Բավարիայի ազատ պետությունը նոր Վայմարյան Հանրապետության կազմում։

Հետևանք
-------

Բավարիայի Ժողովրդական Պետության և Բավարիայի Խորհրդային Հանրապետության գոյության անմիջական հետևանքը Բավարիայի ժողովրդի մեջ ձախակողմյան կառավարման ատելություն սերմանելն էր։ Նրանք հիշեցրին այն ժամանակաշրջանը, երբ երկու պետություններն էլ գոյություն ունեին որպես սղության, պակասի, գրաքննության, նրանց ազատության սահմանափակումների, ընդհանուր քաոսի, բռնության և անկարգությունների ժամանակաշրջան։ Ֆրանսիական հեղափոխությանը հաջորդած նմանատիպ ժամանակաշրջանի նման, Բավարիայի Խորհրդային Հանրապետությունը կոչվում էր die Schreckensherrschaft («Տեռորի թագավորություն»)։ Այս հիշողությունները շարունակեցին ամրապնդվել հակակոմունիստական քարոզչությամբ ոչ միայն Բավարիայում, այլև ողջ Վայմարյան Հանրապետությունում, որտեղ *Rotes Bayern*-ը («Կարմիր Բավարիա») համարվում էր ծայրահեղ ձախերի վտանգի օրինակ։ Այս կերպ աջակողմյան կուսակցությունները կարողացան օգտագործել նրանց վախերը, ովքեր ապրել են երկու սոցիալիստական պետություններում։ Բավարիայի պահպանողականության բազմաթիվ առանձին շղթաները ընդհանուր թշնամի գտան ծայրահեղ ձախերում, և նախկին Թագավորությունը դարձավ խորապես «ռեակցիոն, հակահանրապետական և հակահեղափոխական»։

Ձախն ինքը մշտապես բաժանվեց երկու պետությունների փլուզումից հետո՝ Գերմանիայի ծայրահեղ ձախ կոմունիստական կուսակցության (KPD) և ձախ կենտրոնամետ սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության (SPD) միջև փոխադարձ ատելության պատճառով։ SPD-ի ղեկավարությունը լիովին գիտակցում էր, որ կոմունիստական կուսակցությունը լիովին վերահսկվում է խորհրդային քաղբյուրոյի կողմից՝ Կոմինտերնի միջոցով։ Միևնույն ժամանակ, KPD-ն, Մոսկվայի հրամանով, SPD-ի հավատը սոցիալ-դեմոկրատիայի նկատմամբ, այլ ոչ թե բացարձակ իշխանության բռնի բռնազավթման, ինչպես բոլշևիկյան հեղափոխության ժամանակ, համարեց սոցիալ-ֆաշիզմ։ Այս թշնամանքը գոյություն ուներ ողջ Գերմանիայում և թույլ չտվեց երկու կողմերի միջև կոալիցիոն բանակցությունները, որպեսզի նացիստական կուսակցությունը 1933 թվականին չվերցնի իշխանությունը։

Բաժանումը նույնպես գերազանցեց նացիզմը և շարունակեց պառակտել գերմանական ձախերը մինչև Խաղաղ հեղափոխությունը հանգեցրեց Գերմանիայի Դեմոկրատական Հանրապետության մարքսիստ-լենինյան կառավարության փլուզմանը 1989 թվականի հոկտեմբերին։

Նշանավոր մարդիկ
---------------

*Freikorps* ստորաբաժանումների ակտիվ մասնակիցները՝ Օվենը, Ֆրանց Ռիտտեր ֆոն Էպպը և Հերման Էրհարդը, որոնք ճնշեցին Բավարիայի Խորհրդային Հանրապետությունը, ներառում էին Նացիստական կուսակցության ապագա հզոր անդամներ, այդ թվում՝ Ռուդոլֆ Հեսը՝ Freikorps Epp-ի անդամ։

Խորհրդային Հանրապետության նշանավոր կողմնակիցներից էր նկարիչ Գեորգ Շրիմփֆը, որն այն ժամանակ 30 տարեկան էր, ով ձերբակալվեց, երբ շարժումը ջախջախվեց։ Նրա ընկերը՝ գրող Օսկար Մարիա Գրաֆը, ով նույնպես ձերբակալվել է, իրադարձությունների մասին գրել է իր ինքնակենսագրական «Wir sind Gefangene» (1927) վեպում։ Հայտնի անարխիստ վիպասան Ռեթ Մարութը (հետագայում հայտնի է որպես Բ.Թրավեն) խորհրդային իշխանության հաստատման ակտիվ մասնակից է եղել և աշխատել որպես Խորհրդային Հանրապետության մամուլի բաժնի ղեկավար։ Խորհրդային Հանրապետության սկզբնական շրջանում հեղափոխության մեջ կարևոր դեր են խաղացել նաև մշակութային կյանքի ներկայացուցիչները։ Որոշ մտավորականներ, ինչպիսիք են տնտեսագետ Լուխո Բրենտանոն, դիրիժոր Բրունո Վալտերը և գրողներ Հենրիխ Մանն ու Ռայներ Մարիա Ռիլկեն, ստեղծեցին Rat der geistigen Arbeit (Մտավոր աշխատանքի խորհուրդ)՝ Մանի նախագահությամբ։

Ադոլֆ Հիտլերի երկարամյա վարորդը և Schutzstaffel (SS), ի առաջին առաջնորդ Յուլիուս Շրեկը գրանցվեց և ծառայեց որպես Կարմիր բանակի անդամ 1919 թվականի ապրիլի վերջին։ Բալթասար Բրանդմայերը՝ Հիտլերի պատերազմի ժամանակ ամենամտերիմ ընկերներից մեկը, նկատեց, թե «ինչպես նա սկզբում ողջունեց միապետությունների վախճանը» և Բավարիայում հանրապետության ստեղծումը։

Ինքը՝ Ադոլֆ Հիտլերը, կապ է գործում իր բանակային գումարտակի (նա ընտրվել էր «փոխներկայացուցիչ գումարտակի» և Խորհրդային Միության պրոպագանդայի բաժնի միջև։ Ե՛վ ֆիլմերի կադրերը, և՛ անշարժ լուսանկարը ցույց են տալիս, թե ինչպես է Հիտլերը քայլում Էյսների թաղման թափորով։ Նա կրում է և՛ սև սգո նվագախմբ, և՛ կարմիր նվագախմբեր, որոնք աջակցություն են ցույց տալիս ծայրահեղ ձախ կառավարությանը։ Անորոշ է, թե արդյոք դա ցույց է տալիս, որ Հիտլերը խորհրդային սովետի իսկական կողմնակիցն էր, թե՞ նա պարզապես օգտվում էր առկա հնարավորությունից՝ չվերադառնալու իր խեղճ նախապատերազմյան քաղաքացիական կյանքին։ Հետևաբար, նրա ընտրությունը կարող էր լինել մարտավարական, այլ ոչ թե քաղաքական համոզմունքների։ Հայտնի է նաև, որ երբ կառավարությունը տապալվեց, Հիտլերը միավորվեց Վայմարյան Հանրապետության հետ և, որպես երեք հոգուց բաղկացած կոմիտեի մաս, որը հանձնարարված էր հետաքննել իր գնդի զինվորների վարքագիծը, տեղեկացրեց նրանց, ովքեր համակրանք էին դրսևորում ծայրահեղ ձախերի նկատմամբ։ կառավարություններ։

Ժառանգություն
-------------

1952 թվականի իր «Վկա» հուշագրության մեջ Ուիթաքեր Չեմբերսը Յուջին Լևինեին անվանեց այն երեք մարդկանցից մեկը, ում նա ամենաշատը հիացնում էր CPUSA-ին միանալիս՝ Ֆելիքս Ձերժինսկու և Իգոր Սազոնովի հետ միասին.

> 1919 թվականին Բավարիայի Խորհրդային Հանրապետության ժամանակ Լևինը Աշխատավորների և զինվորականների սովետների կազմակերպիչն էր։ Երբ Բավարիայի Խորհրդային Հանրապետությունը ջախջախվեց, Լևինին գերեցին և կանգնեցրին ռազմական դատարան։ Ռազմական դատարանը նրան ասել է. «Դու մահապատժի դատապարտված ես»։ Լևինը պատասխանեց. «Մենք՝ կոմունիստներս, միշտ մահապատժի ենք ենթարկվում»։ Դա այլ բան է, որ նշանակում էր լինել կոմունիստ։
> 
>

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Das Modell der Rätedemokratie und die Münchner Räterepublik des Jahres 1919 — ISBN 978-3-640-87719-5
2. ↑  Hooglund, Eric James (1966) *The Munich Soviet Republic of April, 1919*. Orono, Maine: University of Maine
3. ↑  Mitchell, Allan (1965) *Revolution in Bavaria, 1918–1919: The Eisner Regime and the Soviet Republic*. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. p.346. 9781400878802
4. ↑  Hollander, Neil (2013) *Elusive Dove: The Search for Peace During World War I*. McFarland. p.283, note 269. 9781476614106
5. ↑  Gaab (2006), p.58
6. ↑  "Bavarian Council Republic" in *Encyclopædia Britannica* (1969)
7. ↑  Kuhn, Gabriel ed. (2012) *All Power to the Councils! A Documentary History of the German Revolution of 1918–1919*, Oakland: PM Press. p.205
8. ↑  Schuler, Thomas (December 2008). «The Unsung Hero: Bavaria's amnesia about the man who abolished the monarchy». The Atlantic Times. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ դեկտեմբերի 19-ին.
9. ↑  Mitcham (1996), p.32
10. ↑  Mühsam, Erich (1929) *Von Eisner bis Leviné*, Berlin-Britz: Fanal Verlag p.47
11. ↑  Mitcham (1996), pp.32–33
12. ↑  Gaab (2006), p.59
13. ↑  Evans, Richard J. (2003) *The Coming of the Third Reich* New York: Penguin. pp.158–161 0-14-303469-3
14. ↑  Taylor, Edumund (1963). *The Fall of the Dynasties: The Collapse of Old Order*. London: Weidenfeld & Nicolson. էջ 365.
15. ↑  Noske, Gustav (2015) *Von Kiel bis Kapp*, Vero Verlag. p.136
16. ↑  Frölich, Paul (2001) *Die Bayerische Räte-Republik. Tatsachen und Kritik*. Cologne: Neuer Isp Verlag. p.144 9783929008685
17. ↑  Mitcham (1996), p.33
18. ↑  Bullock, Alan (1991) *Hitler and Stalin: Parallel Lives* New York: Knopf. p.70. 0-394-58601-8
19. ↑  «Palmsonntagsputsch, 13. April 1919 – Historisches Lexikon Bayerns». *www.historisches-lexikon-bayerns.de*. Վերցված է 2021 թ․ դեկտեմբերի 10-ին.
20. ↑  Burleigh (2000), p.40
21. ↑  Bracher (1970), p.110
22. ↑  Bracher (1970), pp.109–110
23. ↑  *Timebase Multimedia Chronography*. Timebase 1919 Archived 2006-09-29 at the Wayback Machine.. Accessed September 23, 2006.
24. ↑  Kershaw (1999), p.112-116
25. ↑  Horrox, James. «Gustav Landauer (1870–1919)». Anarchy Archives. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 20-ին.
26. ↑  Mitcham (1996), pp.34–35
27. ↑  Shirer, William L. (1960) *The Rise and Fall of the Third Reich*. New York: Simon and Schuster. p.33
28. ↑  Burleigh (2000), pp.40–41
29. ↑  Mitcham (1996), p.35
30. ↑  Manvell, Roger and Fraenkel, Heinrich (1971) *Hess: A Biography*. London: MacGibbon & Kee. p.20. 0-261-63246-9
31. ↑  Padfield, Peter (2001) *Hess: The Fuhrer's Disciple*. London: Cassell & Co. p.13 0-304-35843-6
32. ↑  Peters, Olaf (2012), Friedrich, Julia, ed։, *Modernist Masterpieces: the Haubrich Collection at Museum Ludwig*, Museum Ludwig, Cologne, ISBN 978-3-86335-174-8
33. ↑  Armin. Richter. *B. Traven und die Münchner Zensur. Unveröffentlichte Dokumente aus der Zeit des 1. Weltkrieges*. OCLC 86154513.
34. ↑  Gross, David (1973). «Heinrich Mann and the Politics of Reaction». *Journal of Contemporary History*. **8** (1): 125–145. doi:10.1177/002200947300800107. ISSN 0022-0094. JSTOR 260072. S2CID 155049742.
35. ↑  Veitenheimer, Von Bernhard. «Heinrich Mann und der Politische Rat geistiger Arbeiter München - Versuch einer Chronik : literaturkritik.de». *literaturkritik.de* (գերմաներեն). Վերցված է 2021 թ․ դեկտեմբերի 10-ին.
36. ↑  Kershaw (1999), p.119
37. ↑  Hett, Benjamin Carter (2018). *The Death of Democracy*. New York: St. Martin's. էջեր 46–47. ISBN 978-1-250-21086-9.
38. ↑  Ullrich, Volker (2016) *Hitler: Ascent 1889–1939*. Translated by Jefferson Chase. New York: Vintage. pp.79–80. 978-1-101-87205-5
39. ↑  Chambers, Whittaker (May 1952). *Witness*. New York: Random House. էջ 6. ISBN 9780895269157. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 28-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Lenin: Message of Greetings to the Bavarian Soviet Republic

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 16138096-7 · LCCN: sh85012473 · NKC: ge882700 · VIAF: 4589158792785739040001 · WorldCat VIAF: 4589158792785739040001 |

 |