recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ օպերա

**Օպերան** (անգլ.՝ Opera) փակ կոդով հայտնի ցանցային դիտարկիչ է, որը ստեղծվել է Օպերա Սոֆթվեյր (*Opera Software*) կազմակերպության կողմից 1994 թվականին։ Դիտարկիչը գրված է C++ ծրագրային լեզվով և առանձնանում է իր արագագործությամբ։ Ծրագրի յուրահատկությունների շարքում կարելի է դասել նաև Օպերա Թուրբո (*Opera Turbo*) ռեժիմը, որը հնարավորություն է տալիս զգալիորեն թեթևացնել կայքի պարունակությունը։ Այն շատ հարմար է հատկապես ցածր արագությամբ համացանցային կապ ունեցող մարդկանց համար։ Սկսած 2013 թ. փետրվարի 13-ից աշխատում է WebKit և V8 շարժիչների հիման վրա։

Պատմություն
-----------

Տարածվածություն
---------------

Չնայած իր բոլոր յուրահատկություններին, Օպերան զգալիորեն զիջում է իր տարածվածությամբ այլ համացանցային դիտարկիչներին՝ Գուգլ Քրոմ, Սաֆարի և այլն։ Օպերա դիտարկիչը համեմատաբար ավելի տարածված է Եվրոպայում և ԱՊՀ երկրներում, մասնավորապես Ռուսաստանում, Ուկրաինայում, Բելառուսում, Ղազախստանում։

Մրցանակները
-----------

Օպերա համացանցային դիտարկիչը ստացել է բազմաթիվ մրցանակներ մի շարք հեղինակավոր մրցույթներում.

* *Վեբվեյր* 100 հաղթող, 2009
* *Վեբվեյր* 100 հաղթող, 2008
* *Download.com* լավագույն միավոր՝5-ից 5
* *Web Host Magazine & Buyer’s Guide* խմբագիրների ընտրությունը
* *PC World* լավագույն ծրագիր 2003
* *PC World* լավագույն ինտերնետ տեստ2003
* *Web Attack* լավագույն ծրագիր2003
* *ZDNet* լավագույն ծրագիր 2000
* *Tech Cruiser* մրցանակ գերազանց լինելու հսմսր 1999

Տես նաև
-------

* Գուգլ Քրոմ
* Սաֆարի
* Մոզիլա Ֆայրֆոքս
* Samsung Internet

Նշումներ
--------

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Արտաքին հղումներ
----------------

* Օպերայի Պաշտոնական կայք (անգլ.)
* Օպերայի Պաշտոնական բլոգ (անգլ.)
* Նորությունե Օպերա բրաուզերի մասին (անգլ.)
**Գուգոլ** (անգլ.՝ googol), թիվ, որը տասական համակարգում պատկերվում է 1 թվանշանից հետո 100 զրոներով՝

10100 = 10 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000

Պատմություն
-----------

1938 թվականին ամերիկացի մաթեմատիկոս Էդվարդ Կասները (1878-1955) զբոսնում էր իր երկու զարմիկների հետ։ Նրանք խոսում էին մեծ թվերից։ Երբ նրանք սկսեցին խոսել 100 զրոներով թվի մասին, Կասները ասաց, որ այն անվանում չունի։ Զարմիկներից մեկը, իննամյա Միլթոն Սիրոտտան, առաջարկեց այդ թիվն անվանել «գուգոլ». 1940 թվականին Էդվարդ Կասները Ջեյսոն Նյումանի հետ համատեղ հրատարակված «Նոր անունները մաթեմատիկայում» («New Names in Mathematics») գրքում գրում է այդ թվի մասին՝ անվանելով այն «գուգոլ»։

Գուգոլը որպես թիվ
-----------------

Գուգոլը, 10-ի բոլոր աստիճանների նման, ունի երկու պարզ բաժանարար՝ 2-ն ու 5-ը։ Ամբողջ բաժանարարների ընդհանուր քանակն անցնում է 10 000-ի սահմանը։-ի։

Երկուական համակարգում գուգոլը կազմված է 333 բիթից, որոնցից վերջին 100-ը զրոներ են։

16-ական համակարգում գուգոլը կազմված է 84 թվանշաններից, որոնցից վերջին 25-ը զրոներ են։

Գուգոլը կարելի է գնահատել որպես 70-ի ֆակտորիալ, որն ընդամենը 20%-ով է գերազանցում գուգոլը։

Հետաքրքիր փաստեր
----------------

* Google ընկերության անվանումը ծագել է «գուգոլ» (googol) բառի աղավաղումից։
* Գուգոլը ավելի շատ է, քան տիեզերքի՝ մեզ հայտնի հատվածի բոլոր մասնիկները միասին վերցրած, որոնց թիվը, տարբեր հաշվարկներով, տատանվում է 1079-ից 1081-ի սահմաններում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  10-ի աստիճանով թվի ամբողջ բաժանարարների քանակը (այդ թվում՝ 1-ն ու այդ թիվը) հաշվվում է (աստիճան + 1)2 բանաձևով, որը, գուգոլի դեպքում, հավասար է՝ (100+1)2 = 1012 = 10201
2. ↑  0001 0010 0100 1001 1010 1101 0010 0101 1001 0100 1100 0011 0111 1100 1110 1011 0000 1011 0010 0111 1000 0100 1100 0100 1100 1110 0000 1011 1111 0011 1000 1010 1100 1110 0100 0000 1000 1110 0010 0001 0001 1010 0111 1100 1010 1010 1011 0010 0100 0011 0000 1000 1010 1000 0010 1110 1000 1111 0001 0000 0000 0000 0000 0000 0000 0000 0000 0000 0000 0000 0000 0000 0000 0000 0000 0000 0000 0000 0000 0000 0000 0000 0000 00002
3. ↑  1249 AD25 94C3 7CEB 0B27 84C4 CE0B F38A CE40 8E21 1A7C AAB2 4308 A82E 8F10 0000 0000 0000 0000 0000 000016
4. ↑  (70! = 11 978 571 669 969 891 796 072 783 721 689 098 736 458 938 142 546 425 857 555 362 864 628 009 582 789 845 319 680 000 000 000 000 000 ≈ 1,197857 × 10100)
5. ↑  Այդպես է նկարագրված Դեյվիդ Վայսի (անգլ.՝ David A. Vise) «The Google Story» («Գուգլի պատմությունը») գրքում
Արամայիս Սահակյան
**«Ոզնի»**, երգիծական պատկերազարդ հանդես։ Լույս է տեսնում 1954 թվականից, Երևանում։ «Ոզնի» հանդեսի խմբագիրներն են եղել Հրաչյա Քոչարը, Գրիգոր Տեր-Գրիգորյանը, Արամայիս Սահակյանը։

Նկարագրություն
--------------

Ծաղրի զենքով պայքարել է խորհրդային և նոր հայ իրականությանը անհարիր երևույթների դեմ, ծանակել բյուրոկրատներին, պաշտոնամոլներին, բանսարկուներին, օրինազանցներին և այլն։ Օրվա հրատապ հարցերին արձագանքող ֆելիետոններից ու թղթակցություններից զատ տպագրում է երգիծական պատմվածքներ, բանաստեղծություններ, հումորիստական մանրապատումներ։

Ունի «Ոզնու ընդունարան», «Ակամա երգիծաբաններ», «Անօգտակար խորհուրդներ», «Խորթ բարքեր» մշտական խորագրերը։ Ծաղրանկարները լրացնում, ամբողջական են դարձնում տեքստային նյութերի երգիծանքն ու հումորը։

Հանդեսի հեղինակությանը նպաստել է Լեռ Կամսարի, Էդուարդ Խոճիկի, Աշոտ Փալանջյանի, Դ․ Դեմիրճյանի, Ն․ Զարյանի, Սուրեն Վահունու, Սերգեյ Արուտչյանի, Վալենտին Պոդպոմոգովի, Արա Բեքարյանի, Արամայիս Սահակյան և ուրիշների աշխատակցությունը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 608)։*  |
**Q.E.D.**՝ լատիներեն quod erat demonstrandum արտահայտության հապավումն է, ունի «ինչը և պետք է ապացուցվեր» իմաստը։ Գործածվում է թեորեմների մաթեմատիկական ապացույցը նշելու համար։

Ծագում
------

Ավելի հին ծագում ունեցող հունարեն *ὅπερ ἔδει δεῖξαι* (հապավում՝ *ΟΕΔ*) արտահայտության թարգմանված ձևն է։ Գործածել են հին հունական մաթեմատիկոսներ Էվկլիդեսը և Արքիմեդը։

Վերածննդի դարաշրջանում իմաստասերներն օգտնվում էին լատիներենից և Q.E.D. արտահայտությունը հաճախ էին գործածում ապացույցներն ավարտելիս։ Q.E.D.-ի ամենահայտնի գործածությունը եղել է Բենեդիկտ Սպինոզայի «Վարվելաձևերում»։

Գործածությունն այլ լեզուներում
------------------------------

Q.E.D. հապավման տեսքով արտահայտությունը լատիներենից բացի գործածվում է նաև անգլերենում և գերմաներենում։

Անգլերենում երբեմն գրվում է "Հինգ W-երի" տեսքով, W.W.W.W.W. որը "Which Was What We Wanted" արտահայտության հապավումն է։

Հայերենում ունի Ի.Պ.Ա. տեսքը (տե'ս նաև՝ անգլերեն հոդվածում)։

Մյուս լեզուները նույնպես ունեն իրենց վարկածները։ Դրանցից մի քանիսն են՝

|  |  |
| --- | --- |
| եբրայերեն՝ | מ.ש.ל. **מה שצריך להוכיח** |
| հունգարերեն՝ | ezt kellett bizonyítani **E.K.B.** |
| ռուսերեն՝ | Что и требовалось доказать **Ч.Т.Д.** |
| վրացերեն՝ | რისი დამტკიცებაც გვსურდა **რ.დ.გ** |
| ֆիններեն՝ | mikä oli todistettava **M.O.T.** |
| ֆրանսերեն՝ | ce qu'il fallait démontrer **C.Q.F.D.** |
|  |  |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Elements 2.5 by Euclid (ed. J. L. Heiberg), retrieved 16 July 2005

Արտաքին հղումներ
----------------

* Earliest Known Uses of Some of the Words of Mathematics (Q) (Անգլերեն)

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 189265371, 2776051209 |

 |
**Վենչուրային կապիտալ** (անգլ.՝ Venture Capital, venture - ռիսկ, ռիսկային կապիտալ), մասնավոր կապիտալի ներդրման ձև է։ Վենչուրային կապիտալը ներդնողի կապիտալն է՝ նախատեսված շուկայում տեղի համար պայքարող սկսնակ ընկերությունների կամ ստարտափների ֆինանսավորման համար։

Վենչուրային կապիտալն այն կապիտալն է (գումարները և ոչ միայն), որը տրամադրում են վենչուրային հիմնադրամները։ Այդ գումարները միշտ չէ, որ պատկանում են մեկ ընկերության կամ մարդու։ Ավելի հաճախ վենչուրային հիմնադրամներն առանձին ներդրողների և ընկերությունների խմբեր են, որոնք միավորում են իրենց միջոցները ընդհանուր նպատակի և ավելի մեծ մասշտաբներով հանդես գալու համար։

Քանի որ այդ կազմակերպության մեջ ներդրված գումարները մի քանի անգամ գերազանցում են նրանց աշխատած գումարներին, ապա դա կապված է ռիսկի հետ, որտեղից էլ ծագել է անունը։ Հաջողության դեպքում վենչուրային հիմնադրամը 20-30% եկամուտ է ստանում, որը ծածկում է ստարտափների 70-80%-ի ձախողումները։

Պատմություն
-----------

Չնայած նախկինում կապիտալի ներդրման նման ձևեր կային, բայց ժամանակակից վենչուրային կապիտալի ինդուստրիայի «հայր» է համարվում գեներալ Ջորջիզ Դորիոթը։

1946 թվականին Դորիոթը հիմնեց Ամերիկյան գիտա-հետազոտական կորպորացիան, որի ամենամեծ հաջողությունը դարձավ Դիջիթալ Էքուիփմենթ Քորփորեյշնը (անգլ.՝ Digital Equipment Corporation)։ 1968 թվականին Դիջիթալ Էքուիփմենթը դրեց իր ակցիաները բորսայում և Ամերիկյան գիտա-հետազոտական կորպորացիային ապահովեց տարեկան 101% շահույթ։ 70000 դոլարը, որը 1959 թվականին Ամերիկյան գիտա-հետազոտական կորպորացիան ներդրել էր Դիջիթալ Էքուիփմենթում, 1968 թվականին վերածվեց 37000000 դոլարի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Private Company Knowledge Bank»  անգլ.՝
**«Տոկիոյի հռչակագիրը»** միջազգային ուղեցույցների մի շարք է բժիշկների համար՝ կապված խոշտանգումների և այլ դաժան, անմարդկային կամ նվաստացուցիչ վերաբերմունքի կամ պատժի հետ կապված կալանավորման և ազատազրկման հետ, որն ընդունվել է 1975 թվականի հոկտեմբերին Համաշխարհային բժշկական ասոցիացիայի 29-րդ գլխավոր ասամբլեայի ժամանակ, իսկ ավելի ուշ խմբագրությամբ թարմացվել է WMA-ի կողմից Ֆրանսիայում, 2005-ի մայիսին և 2006-ին։ Այն հայտարարում է, որ խոշտանգումները «հակասում են մարդկության օրենքներին» և հակասում է բժշկի «ավելի բարձր նպատակին», որն է «թեթևացնել իր հիվանդների վիշտը»։ Քաղաքականության մեջ ասվում է, որ բժիշկները պետք է հրաժարվեն բանտարկյալների կամ կալանավորների նկատմամբ խոշտանգումների, նվաստացման կամ դաժան վերաբերմունքի մասնակցելուց կամ թույլտվությունից։ Քաղաքականության համաձայն՝ բանտարկյալին, ով հրաժարվում է ուտել չպետք է արհեստականորեն կերակրվի՝ հակառակ իր։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  World Medical Association, *Declaration of Tokyo.* Preamble.
2. ↑  World Medical Association, *Declaration of Tokyo.* Section 5.

Արտաքին հղումներ
----------------

* WMA Declaration of Tokyo - Guidelines for Physicians Concerning Torture and other Cruel, Inhuman or Degrading Treatment or Punishment in Relation to Detention and Imprisonment
**«Հեքիաթ արքայազն գորտի կամ Երկաթե Հենրիխի մասին»** (գերմ.՝ Der Froschkönig oder der eiserne Heinrich), Գրիմ եղբայրների հեքիաթը, առաջին պատմությունը ժողովածուի մեջ, որ պատմում է չար թագուհու մասին, ով չի պահում իր խոստումը և անշնորհակալ է գտնվում գորտի նկատմամբ, որը դուրս էր հանել նրա ոսկեգույն գնդակը` ընկնելով ջրափոսը։ Գորտը հրաշքով փոխակերպվում է արքայազնի։ Ըստ Աարնե-Տոմպսոնի հեքիաթային սյուժեների դասակարգման, կրում է 440 համարը։

Սյուժե
------

Գորտ արքայազնը, Բաուտցեն, Հերինգշտասե
Թագուհու ոսկե գնդակը խաղի ժամանակ ընկնում է ջրափոսը, ինչի պատճառով նա սկսում է լացել։ Կարեկից գորտը փորձում է օգնել և հանել գնդակը։ Թագուհին իր հերթին խոստանում է, որ լինելու է նրա մանկության ընկերուհին և նրա հետ կկիսի և՛ իր ազատ ժամանակը, և՛ միասին հաց կուտեն ու կքնեն։

Երբ թագուհին հետ է ստանում իր գնդակը, արագ փախչում է։ Ամեն դեպքում, մյուս օրը գորտը հասնում է պալատի դռանը, և թագավորի պահանջով արքայադուստրը չուզելով կատարում է իր խոստումը։ Բայց, երբ գորտը ժամանում է, որպեսզի նա նրան իր հետ վերցնի անկողին, սպառնալով բողոքել հայրիկ-թագավորին, նա զզվանքով հետ է շպրտում գորտին։ Այդ պահին գորտը վերածվում է արքայազնի, նա ուներ գեղեցիկ և հմայիչ աչքեր։ Պարզվում է, որ նրան կախարդել էին, միայն արքայադուստրը կարող էր նրան փրկել։ Առավոտյան արքայազնը նրան շքեզ կառքով տանում է իր սեփական պալատ, որպես հարսնացուի։ Ճանապարհորդության ժամանակ նրանց ուղղեկցում է հավատարիմ ծառան Հենրիխը, որը տխրությունից իր սիրտը փակել է երեք երկաթյա շղթաներով։ Ճանապարհին իր տիրոջ ազատության շնորհիվ ուրախությունից Հենրիի սրտի կապանքներն աղմուկով պայթում են։

Սյուժեի տարբերակներ
-------------------

Գորտը դռան մոտ, Ուոլթեր Քրեյնի պատկերազարդումը, 1874
Հեքիաթի ժամանակակից տարբերակներում գորտի փոխակերպումը տեղի է ունենում նրան համբուրող արքայադստեր շնորհիվ, իսկ հեքիաթի սկզբնական տարբերակում հրաշքը տեղի է ունենում, երբ կատաղած արքայադուստրը շպրտում է նրան պատին։ Ըստ այլ տարբերակների, գորտի` մարդկային կերպարանք ստանալու համար բավական էր, որ նա մեկ գիշեր անցկացնի արքայադստեր բարձին։
Աշխարհի տարբեր երկրներում գոյություն ունեն սյուժեի սեփական տարբերակներ։

* Հիանալի գորտ (Հունգարիա)
* Հեքիաթ թագուհու մասին, որը փնտրում էր կախարդական ըմպելիք (Շոտլանդիա)
* Պադդո (Շոտլանդիա)
* Փերի և գորտ (Անգլիա)
* Բարի աղջիկը և գորտը (Անգլիա)
* Արքայազն գորտ (Շրի Լանկա)
* Գորտ ամուսնու համար (Կորեա)
* Դոդոշ փեսացու (Կորեա)

Գորտին պատին խփելը ընդհանուր ֆոլկլորային մեթոդ է` կախարդանքը վերացնելու համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. ↑  D. L. Ashliman, «Frog Kings: folktales of Aarne-Thompson-Uther type 440 about slimy suitors» (англ.)
**Բհիվանդի** (անգլ.՝ Bhiwandi,), քաղաք Հնդկաստանի արևմուտքում, Մահարաշտրա նահանգում, որը գտնվում է Թանա նահանգի տարածքում։ Նույնանուն թալուկի վարչական կենտրոնն է։ Քաղաքը Մեծ Մումբայի ագլոմերացիայի մաս է կազմում։

Աշխարհագրություն և կլիմա
------------------------

Քաղաքը գտնվում է Մախարաշտարի արևմտյան մասում՝ Ուլհաս գետի հովտում։ Ծովի մակարդակից բացարձակ բարձրությունը 23 մետր է։

Բհիվանդին գտնվում է Մումբայից մոտ 20 կմ հյուսիս-արևելք, իսկ նահանգի վարչական կենտրոնից և երկրի մայրաքաղաքից՝ Դելիից 1110 կմ հարավ-արևմուտք։ Տարեկան միջին տեղումների քանակը 3224 մմ է։

Ժողովրդագրություն
-----------------

2001 թվականի վերջին պաշտոնական մարդահամարի համաձայն՝ բնակչությունը կազմում էր 598 741 մարդ, որից 54.05%-ը տղամարդիկ էին , իսկ 45.95%-ը կանայք։ Գրագիտության մակարդակը կազմել է 66% (միջինը՝ 59,5% Հնդկաստանում)։

Քաղաքի բնակչության դինամիկան ըստ տարիների.



| Տարի | Բնակչություն |
| --- | --- |
| 2001 | 598 741 մարդ |  |
| 2011 | 709 665 մարդ |  |

Տնտեսություն
------------

Բհիվանդին Հնդկաստանի տեքստիլ արդյունաբերության խոշորագույն և նշանակալի կենտրոններից է, այդ պատճառով, քաղաքը հայտնի է նաև «Հնդկական Մանչեստր» ոչ պաշտոնական անունով։ Բացի այդ, քաղաքում տեղակայված են դեղագործական արդյունաբերության մի շարք ձեռնարկություններ։

Տրանսպորտ
---------

Մումբայը և Ագրան քաղաքները միացնող մայրուղին անցնում է Բհիվանդիի միջով։ Մոտակա օդանավակայանը գտնվում է Մումբայում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Физико-географические данные (անգլ.)
2. ↑  GeoNames (անգլ.)
3. 1 2  World Gazetteer (անգլ.)
4. ↑  Census of India 2001 (անգլ.)
5. ↑  The Times of India (անգլ.)
6. ↑  The Hindu Archived 2012-10-22 at the Wayback Machine. (անգլ.)


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ կատալոնական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 112971649X · VIAF: 137265978, 3149233206676510473 · WorldCat VIAF: 137265978, 3149233206676510473 |

 |
**Մելկ** (нем. Melk), քաղաք Ստորին Ավստրիայում՝ Դանուբ գետի ափին։ Մելկը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների ցանկում ընդգրկված Վախաու մարզի արևմտյան դարպասն է։

Պատմություն
-----------

Առաջին անգամ Մելկը հիշատակվում է 831 թվականին Մեդիլիկա անունով (Medilica): 976 թվականին Լեոպոլդ I մարքրաֆը, Բավարիայից վերցնելով երկրի հարավ-արևելյան հատվածները, Հունգարիայի սահմանին Բավարիայից վերցված տարածքների վրա ստեղծում է Արևելյան Մարկան, որի մայրաքաղաք դարձավ, ամենայն հավանականությամբ, Մելկ քաղաքը։ Լեոպոլդ I-ի հետևորդները լցնում են այն գանձերով և մասունքներով։

1089 թվականին Լեոպոլդ II-ը Մելկի ամրոցը հանձնում է Բենեդիկտյան միաբանությանը։ Այդ ժամանակից ի վեր Մելկի վանքում ապրում և ստեղծագործում են վանականները։ XII դարում վանքին կից հիմնադվում են դպրոց և գրադարան, որտեղ այսօր հավաքված են թանկագին ձեռագրեր։

1227 թվականին Մելկին իրավունք է վերապահվում առևտուր իրականացնել։

1898 թվականին Մելկը պաշտոնապես դառնում է քաղաք։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Մելկը Մաութհաուզեն համակենտրոնացման ճամբարի մասնաճյուղն էր։

Տեսարժան վայրեր
---------------

Մելկի վանական համալիր
Քաղաքի ամենագլխավոր գրավչությունն է Դանուբի վրա կանգնած վեհ, բարոկկո ոճով կառուցված վանքը։ Բացի այդ, քաղաքի տեսարժան վայրերից են քաղաքային եկեղեցին, հին փոստի շենքը, Սուրբ Կոլոմանի աղբյուրը, ինչպես նաև հացի խանութը։ Ջրաղացին գործում են նաև բազմաթիվ թանգարաններ։

1451 թվականից սկսած ՝ ամեն տարի հոկտեմբերի 13-ին նշվում է քաղաքի հովանավորի՝ Սուրբ Կոլոմանի օրը։ Հուլիսին և օգոստոսին քաղաքում տեղի են ունենում Դանուբի շրջանի ամառային խաղերը։ Հոգեգալուստի տոնին Մելկի մենաստանում տեղի են ունենում բարոկկոյի միջազգային օրերը համերգներով։

Հայտնի բնակիչներ
----------------

* Մաքսիմիլիան Շտադրել (1748—1833), կոմպոզիտոր

Տես նաև
-------

* Մելկի վանական համալիր

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Einwohnerzahl 1.1.2018 nach Gemeinden mit Status, Gebietsstand 1.1.2018 — Statistics Austria.
2. ↑  Другие оригинальные латинские именования: Medilicensis urbs, Melicium, Mellicum.
3. ↑  *Stanisław Dobosiewicz* Mauthausen/Gusen; obóz zagłady. — Варшава: Ministry of National Defence Press, 1977. — 449 с. — ISBN 83-11-06368-0

Արտաքին հղումներ
----------------

* Մելկի պաշտոնական կայք էջ(գերմ.)
* Մելկի վանական համալիր(գերմ.)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ ռուսական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4038547-4 · LCCN: n80106654 · NKC: ge448214 · VIAF: 131349646 · WorldCat VIAF: 131349646 |

 |
|  |
| --- |
| **Սագասոխուկ դեղին** |
| Սագասոխուկ դեղինՍագասոխուկ դեղին |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Շուշանածաղկավորներ (Liliales) |
| **Ընտանիք** | Շուշանազգիներ (Liliaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Շուշանայիններ (Lilioideae) |
| **Ցեղ** | Սագասոխուկ *(Gagea)* |
| **Տեսակ** | **Սագասոխուկ դեղին** *(G. lutea)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Gagea lutea***Ker Gawl. |

**Սագասոխուկ դեղին** (լատին․՝ Gagea lutea), շուշանազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

15-20 սմ բարձրությամբ, բազմամյա, սոխուկավոր բույս է։ Սոխուկը փոքր է, երկարավուն ձվաձև և թղթանման մոխրադարչնագույն թեփուկներով։ Արմատամերձ տերևը մեծ է և լայն-նշտարաձև։ 5-10 ծաղիկներով ծաղկաբույլը հովանոցանման է։ Ծաղկակից տերևները 3-4 հատ են։ Ծաղիկները մեծ են, ծաղկապատի մասերը 1,4-1,6 սմ երկարությամբ, գծային, արտաքինից կանաչավուն, իսկ ներսից՝ վառ դեղին։ Տուփիկը լայն հակաձվաձև է։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հանդիպում է Իջևանի (Վանաձորի և Նոյեմբերյանի շրջակայք) և Դարեղեգիսի (Զառիթափ և Խնձորուտ գյուղերի միջև) ֆլորիստիկական շրջաննեորւմ։ Ընդհանուր արեալն ընդգրկում է Նախակովկասը, Արևմտյան, Հարավարևմտյան, Կենտրոնական և Հարավային Կովկասը, Եվրոպան, Սիբիրը, Հեռավոր Արևելքը, Հյուսիսային Իրանը և Աֆղանստանը։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է միջին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 1200-1500 մ բարձրությունների վրա, ինչպես նաև անտառներում և թփերի մացառուտների մեջ։ Ծաղկում է մարտ-ապրիլ ամիսներին, պտղաբերում՝ ապրիլ-մայիսին։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է։ Տարածման շրջանի մակերեսը 5000 կմ²-ից պակաս է, բնակության շրջանի մակերեսը՝ 500 կմ²-ից պակաս։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանության գործողություններ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2776361356 |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Տաքսոնի նույնացուցիչներ |
| --- |
|  |
| *Gagea lutea* | 
* Վիքիցեղեր: Gagea lutea
* BioLib: 42034
* BOLD: 430040
* EoL: 1088723
* EPPO: GGALU
* EUNIS: 189025
* GBIF: 5300245
* GRIN: 315315
* iNaturalist: 126188
* IPNI: 535577-1
* NBN: NHMSYS0000458926
* NCBI: 82209
* PalDat: Gagea\_lutea
* PfaF: Gagea lutea
* PFI: 6776
* Plant List: kew-307312
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:535577-1
* Tropicos: 18400248
* WCSP: 307312

 |
|  |
| *Ornithogalum luteum* | 
* GBIF: 2751948
* GRIN: 315316
* IPNI: 539318-1
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:539318-1
* Tropicos: 18406441

 |

 |
Գմբեթի ներսում տրանսեպտի վրա
Արևմտյան ճակատ
Արևելք նայող գմբեթը
**Կոմոյի տաճար** (իտալերեն՝ Cattedrale di Santa Maria Assunta; *Duomo di Como*) կաթոլիկ եկեղեցու տաճար է, Իտալիայի Լոմբարդիա նահանգի Կոմո քաղաքում։ Այն նաև Կոմոյի եպիսկոպոսի նստավայրն է։ Այն նվիրված է Երանելի Մարիամ Աստվածածնի Վերափոխմանը։

Պատմություն
-----------

Տաճարը գտնվում է Կոմո լճի մոտ, տարածաշրջանի կարևոր կառույցներից մեկն է։ Սովորաբար, այն գոթական ճարտարապետության ոճով կառուցված տաճարներից վերջինն է Իտալիայում․ դրա կառուցումը սկսվել էր 1396 թվականին, Միլանի տաճարի կառուցումից 10 տարի անց, Սուրբ Մարիային նվիրված հռոմեական ճարտարապետության ոճով կառուցված տաճարի տեղում։ Կառուցման աշխատանքները, որ սկսվել էին Լորենցոի ղեկավարության ներքո, մինչև 1770 թվականը չէին ավարտվել, ամբողջացվեցին Ֆիլիպպո Յուվարայի կողմից ռոկոկո ոճի գմբեթով։ Արևմտյան ճակատը, որ խիստ տպավորիչ է, կառուցվել է 1457 և 1498 թվականների միջակայքում ընկած ժամանակահատվածում և ունի վարդակ պատուհան և պորտալ՝ տեղաբնակներ Պլինիոս Ավագ և Պլինիոս Կրտսեր երկու արձանների միջև։

Նկարագրություն
--------------

Տաճարը 87 մետր երկարություն, 36-ից 56 մետր լայնություն ունի, իսկ մինչև գմբեթ բարձրությունը կազմում է 75 մետր։ Հատակագիծը լատինական խաչի տեսք ունի, կենտրոնական նիվով, երկու կողմից միջանցքներ, բաժանված սյուներով և ռենեսանս ոճի տրանսպետի մեջտեղում՝ ազդեցիկ գմբեթ։ Աբսիդները և երգչախումբը 16-րդ դարի են։ Ինտերիերը ունի մի քանի կարևոր գոբելեններ, իսկ մյուսները՝ 16-րդ և 17-րդ դարերի, պատրաստված են Ֆերարայում, Ֆլորենցիայում և Անտվերպենում։ Կան նաև Բեռնարդինո Լուինիի և Գաուձենսիո Ֆերարիի 16-րդ դարի մի շարք նկարներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Como Cernobbio e Brunate*, p. 16

Աղբյուրներ
----------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Կոմոյի տաճար Վիքիպահեստում |

* *Como Cernobbio e Brunate*։ Como: Editrice Lariologo։ ISBN 88-87284-21-0

Արտաքին հղումներ
----------------

* Duomo di Como
* Sito del comune di Como
* Panorama of Como Cathedral
**Մաշենկան** (ռուս.՝ Машенька), գունավոր տիկնիկային մուլտֆիլմ` նախատեսված բոլոր տարիքի հեռուստադիտողների համար։

Սյուժեի հիմքում ընկած է ռուսական ժողովրդական «Մաշենկան և արջը» հեքիաթը։

Ֆիլմում հնչում է ռուսական ժողովրդական «Եթե ես ոսկե լեռներ ունենայի» երգը։

Սյուժե
------

Արջն անտառում բռնում է մոլորված Մաշենկային։ Բայց պարզվում է, որ աղջիկը փոքրիկ անփույթ երեխա է։ Նրա համար հեքիաթներ էին կարդացել, և նա ճանաչում է արջին` Միխայլո Պոտապովիչին։ Հեքիաթի հերոսուհու նման Մաշենկան ցանկանում է օգնել արջին` փորձելով իրեն մեծի պես պահել։ Բայց իրականում նա դեռ շատ փոքր էր։ Ափսեները ընկնում են Մաշենկայի ձեռքից։ Շիլան, որը պատրաստելը Մաշային հեշտ էր թվում, փախչում է կաթսայից։

Այսպիսով, տնային տնտեսուհի ձեռք բերելու, տնային բոլոր հոգսերը նրա վրա թողնելու և վառարանի մոտ հանգիստ տաքանալու` արջի մտադրությունը ձախողվում է։ Տան իրերը փչացնող երեխան նրա համար ավելորդ հոգս է դառնում, և արջը դուրս է անում նրան։ Եվ հենց այդ ժամանակ է արջը հասկանում, որ միայնակ տխուր է։ Որոշ ժամանակ անց Մաշենկան վերադառնում է։ Ֆիլմն ավարտվում է Մաշենկայի և արջի դուետով։

Դերերը հնչյունավորել են
-----------------------

* Իրինա Մուրավյովա՝ Մաշենկա
* Ռոգվոլդ Սուխովերկո՝ Արջ

Պարգևներ
--------

* «Կրոկ» անիմացիոն ֆիմլերի միջազգային երկրորդ փառատոնի մրցանակ` ռեժիսորական աշխատանքի համար, 1993։

Վերաթողարկում DVD ձևաչափով
--------------------------

Մուլտֆիլմը DVD ձևաչափով բազմիցս վերաթողարկվել է մուլտիֆլմերի ժողովածուներում.

* «Միխայիլ Պոտապիչ», «Սոյուզմուլտֆիլմ» (ներկայացուցիչ` «Խոշոր պլան» ընկերություն), սկավառակի վրա ընդգրկված են եղել հետևյալ մուլտֆիլմերը.

«Գեներալ Տոպտիգին» (1971), «Մաշենկա» (1992), «Քեռի արջը» (1970), «Փրերն ու ցողունը» (1974), «Երկու ագահ արջուկները» (1954), «Կռվարար արջուկը» (1955), «Պապն ու թոռը» (1950), «Արհեստական ոտքով արջը» (1984), «Երեք արջի հեքիաթը» (1958)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Сергей Капков* Энциклопедия отечественной мультипликации. — М.: Алгоритм, 2006. — 816 с. — 3 000 экз. — ISBN 5-9265-0319-4. с.483, 294.
2. ↑  «Михал Потапыч» DVD

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Մաշենկան» մուլտֆիլմը «Անիմատոր.ռու» կայքում
* «Մաշենկան» «Հայրենական կինոյի հանրագիտարան» կայքում

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database · Animator.ru |

 |
**Ֆիքրեթ Ամիրովի անվան Գանձակի պետական ֆիլհարմոնիա** (ադրբ.՝ Fikrət Əmirov adına Gəncə Dövlət Filarmoniyası), երաժշտական համերգային կազմակերպություն; Ստեղծվել է 2012-2017 թվականներին, Գանձակում։

Պատմություն
-----------

Գանձակի ֆիլհարմոնիան հիմնադրվել է 1935-1936 թվականներին Ուզեիր Հաջիբեկովի նախաձեռնությամբ։ 1946-1949 թվականներին ֆիլհարմոնիան է ղեկավարել Ադրբեջանի ժողովրդական արտիստ Մուհամմադ Բյուրջալիև։ 1949 թվականին Գյանձակի պետական ֆիլհարմոնիայի գործունեությունը դադարեցվեց։ 1990 թվականին Գյանձակում կրկին ստեղծվեց պետական ֆիլհարմոնիան։

### Նոր շենք

Ժամանակակից Գանձակի պետական ֆիլհարմոնիան հիմնադրվել է 2012 թվականի հունվարի 21-ին Իլհամ Ալիևի նախաձեռնությամբ։ 2017 թվականի նոյեմբերի 10-ին Ֆիլհարմոնիայի նոր շենքի բացումը տեղի ունեցավ Իլհամ Ալիևի մասնակցությամբ։ Գանձակի պետական ֆիլհարմոնիայի շենքը գտնվում է Գյանջայի Նիզամիի շրջանի Ջավադխան փողոցում։

Պատկերասրահ
-----------

* Գանձակի պետական ֆիլհարմոնիա Գանձակի պետական ֆիլհարմոնիա
* Ֆիլհարմոնիայի համերգասրահ Ֆիլհարմոնիայի համերգասրահ
* Գանձակի պետական ֆիլհարմոնիա Գանձակի պետական ֆիլհարմոնիա

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Գանձակի պետական ֆիլհարմոնիա
2. ↑  Գանձակի ֆիլհարմոնիա
3. ↑  Գանձակի պետական ֆիլհարմոնիա
**Գարիկ Կարապետյան** (), հայ ծանրորդ, 2023 թվականի Եվրոպայի չեմպիոն։

Կարիերա
-------

2019 թվականին աշխարհի պատանեկան առաջնությունում դարձել է երկրորդը մինչև 89 կգ քաշային կարգում՝ 305 կգ ընդհանուր արդյունքով։ Նույն թվականին Եվրոպայի պատանեկան առաջնությունում՝ մինչև 96 կգ քաշային կարգում ևս արծաթե մեդալ է նվաճել։

2021 թվականին աշխարհի երիտասարդական առաջնությունում՝ մինչև 96 կգ քաշային կարգում, նվաճել է չեմպիոնական տիտղոսը՝ 355 կգ ընդհանուր արդյունքով։ Մեկ տարի անց կրկին դարձել է երիտասարդների աշխարհի չեմպիոն՝ 370 կգ արդյունքով։ 2022 թվականի հոկտեմբերին Եվրոպայի երիտասարդների առաջնությունում, մինչև 96 կգ քաշային կարգում, դարձել է հաղթող։

2023 թվականի գարնանը, Երևանում կայացած Ծանրամարտի Եվրոպայի առաջնությունում, մինչև 102 կգ քաշային կարգում նվաճել է ոսկե մեդալ՝ 392 կգ ընդհանուր արդյունքով։ Պոկում վարժությունում դարձավ չեմպիոն 178 կգ քաշով, իսկ հրում վարժությունում երկրորդն էր՝ 214 կգ քաշով։

Ձեռքբերումներ
-------------

Եվրոպայի առաջնութուն։

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Արդյունք** | **Քաշ** | **Տարի** | **Մրցույթի վայր** | **Պոկում** | **Հրում** | **Ընդհանուր քաշ** |
| 1 Ոսկի | մինչև 102 կգ | 2023 | Երևան, Հայաստան | 178,0 | 214,0 | 392,0 |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Գարիկ Կարապետյանը ռեկորդներով նվաճեց Եվրոպայի չեմպիոնի տիտղոսը»։ *sport.news.am*

Արտաքին հղումներ
----------------

* Գարիկ Կարապետյանի կայքէջ Archived 2021-09-13 at the Wayback Machine.
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Արևելք (այլ կիրառումներ)

**Արևելք օրաթերթ**, ազգային, քաղաքական և գրական։ Հրատարակվել է Կոստանդնուպոլսում, 1884-96 և 1898-1912-ին։ Տարբեր տարիներ թերթի արտոնատեր, տնօրեն, հրատարակիչ-խմբագիրներ են եղել Ստեփան Տամատյանը, Գ. Պոյաճյանը, Երվանդ Սրմաքեշխանլյանը։ Սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ի հալածանքների ժամանակ հայ առաջավոր մտավորականները հրապարակել են հոդվածներ արևմտյան Հայաստանի տնտեսական և քաղաքական վիճակի վերաբերյալ։ «Արևելքը» հրաժարվել է տպագրել թուրքական պաշտոնական հերյուրանքները 1894-96-ի հայկական կոտորածների մեղավորներ հայերին համարելու մասին, ուստի գրաքննությունը ժամանակավորապես արգելել է թերթի հրատարակումը։ 1908-ին «Արևելքը» ողջունել է համիդյան բռնապետության տապալումը և սահմանադրության վերահաստատումը հուսալով հայերի և Օսմանյան կայսրության մյուս ժողովուրդների ազատագրումն ու իրավահավասարությունը։ Ըստ «Արևելքի» հայկական հարցի ծագման պատճառներն են ազգային և կրոն, դաժան ճնշումը, հայերի բնաջնջման մշտական սպառնալիքը։ Դատապարտել է 1909-ի Ադանայի կոտորածը և նշել երիտթուրքերի մասնակցությունն այդ եղեռնին։ Բանավիճել է թուրք մամուլի հետ մերկացնելով կառավարության երկդիմի քաղաքականությունը Կիլիկիայի հայերի արտագաղթի և վերադարձի հարցում։ «Արևելքը» հանդես է եկել հայ քաղաքական կուսակցությունների համատեղ գործողությունների օգտին, տպագրել ՀՀԴ դիրքորոշումը օսմանյան պառլամենտի ընտրությունների նկատմամբ, ՀՀԴ Կոստանդնուպոլսի պատասխանատու մարմնի շրջաբերականները, հնչակյանների գործունեությունը լուսաբանող նյութեր։ Ադանայի կոտորածից հետո «Արևելքը» հնարավոր է համարել հայերի նոր կոտորածներ և առաջադրել է ինքնապաշտպանության գաղափարը։

Ծանոթագրություններ
------------------



|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 36)։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է* *«Հայկական հարց» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Խան (այլ կիրառումներ)
**(Խան'/Khan'/Chan'/Han').**(Մոնղոլ. Хан, Խան ՝ Արքա, կայսեր, թագավոր), Չինահանական, կորեական, ճապոնական, բոնղոլական, թյուրքական և մոնղոլական արքայական կայսերական կոչում և արքայական աստիճանի պաշտոն։ Տարածվածությունը Չինաստան, Ճապոնիա, Կորեա, Մոնղոլիա, Արևելյան Սիբիր։ Սկզբնապես Խան անվանել են ցեղերի առաջնորդներին, բայց նաև նշանակել է գերագույն կառավարիչ, արքա, թագավոր։ Մոնղոլների և Բոնղոլների մոտ և եղել է իշխանական, Մոնղոլական պետությունում՝ Ուլուսների կառավարիչների տիտղոս, Խան արքայական աստիճանակոչումը ընդունված է եղել անվանել Հան-Չինաացու կամ Ճապոնացու դեմքով և Մոնղոլի Չինաճապոնական աչքերով Մոնղոլոիդ ազգություններին և նրանց մոտ։ Հիմնականում Առաջներում Խան՝ տիտղոսը տարածված էր Չինաստանում, Ճապոնիայում, Կորեական թերակղզիյում, Չինահանացիների ճապոնացիների, ֆիլիպինցիների և կորեացիների մոտ, Նաև Մոնղոլական պետությունում, Թյուրքախոս և Թյուրքալեզու, Թյուրքամոնղոլախոս և Թյուրքամոնղոլալեզու Բոնղոլական և Թյուրքական և Մոնղոլական ցեղերի մոտ և նրանց պետությունում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 10)։*  |
**ՖԱԹՀ հեղափոխական խորհուրդ** (արաբ․՝ فتح المجلس الثوري‎‎), ավելի հայտնի է որպես **Աբու Նիդալի կազմակերպություն,** գոյություն ունեցող միջազգային ահաբեկչական կազմակերպություններից ամենավտանգավորներից մեկը։ Հայտնի է նաև Արաբական հեղափոխական խորհուրդ, Արաբական հեղափոխական բրիգադներ, Սոցիալիստական մահմեդականների հեղափոխական կազմակերպություն անվանումներով։

Պատմություն
-----------

Հիմնադրվել է պաղեստինցի ազգայնական Աբու Նիդալի կողմից 1973 թվականին Յասեր Արաֆաթի հետ տարաձայնությունների արդյունքում։ Աբու Նիդալը Արաֆաթին համարում էր Պաղեստինյան ազգային գաղափարի դավաճան, քանի որ նա պատրաստ էր գործել ոչ միայն ահաբեկչական, այլև դիվանագիտական մեթոդներով։ 1973 թվականին Աբու Նիդալը մահվան դատապարտվեց Ֆաթհի դատարանի կողմից, թաքնվեց իրաքցիների օգնությամբ և հիմնադրեց իր սեփական ահաբեկչական կազմակերպությունը՝ Ֆաթհի հեղափոխական խորհուրդը»։

1980 թվականին կազմակերպությունը փոխադրվել Է Սիրիա, որտեղ Աբու Նիդալը զբաղվում էր ՕԿԾ-ի և Հորդանանի դեմ ահաբեկչական գործողությունների կազմակերպմամբ՝ սիրիացիների հանձնարարությամբ։

Գաղափարախոսություն
------------------

Աբու Նիդալը Իսրայելի ոչնչացման համար զինված պայքարը համարում էր ազգային-ազատագրական պայքարի միակ միջոցը։ Նա կարծում էր, որ նման պայքարը համախմբում է ողջ արաբ ժողովրդին։ Կազմակերպությանը մեղադրել են վարձկանության մեջ, քանի որ այն ահաբեկչություններ էր իրականացնում այն երկրների կառավարությունների հանձնարարությամբ, որտեղ գտնվում էին նրա բաժանմունքները, և Պարսից ծոցի պետությունների կառավարություններից ահաբեկչության սպառնալիքներով շորթելու մեջ։

Ահաբեկչական գործունեություն
---------------------------

1973 թվականից մինչև 1999 թվականը Աբու Նիդալի կազմակերպությունը ավելի քան 120 ահաբեկչական գործողություն է իրականացրել աշխարհի ավելի քան 20 երկրներում, ահաբեկչական գործունեության հետևանքով զոհվածների և վիրավորների թիվը կազմում է ավելի քան 1000 մարդ։ Աբու Նիդալի կազմակերպության զինված գործողությունների տարածքն առավել ընդարձակ է։ Աբու Նիդալի կազմակերպութունն ահաբեկչական գործողություններ է իրականացրել Եվրոպայում, Ասիայում և Մերձավոր Արևելքում, ընդ որում Աբու Նիդալը օգտվել Է Իրաքի, Լիբիայի և Սիրիայի աջակցությունից՝ նրանցից ստանալով մատակարարումներ և ապաստան։

Կազմակերպության առավել հայտնի ահաբեկչություններ են համարվում Լոնդոնում Իսրայելի դեսպան Շլոմո Արգովի դեմ 1982 թվականի հունիսի 3-ի լույս 4-ի գիշերը կատարված մահափորձը, ինչը հանգեցրել է լիբանանյան պատերազմի, և միաժամանակյա ահաբեկչությունները Հռոմի և Վիեննայի օդանավակայաններում 1985 թվականի դեկտեմբերի 27-ին։

Կազմակերպությունը մոտ 400 անդամ ուներ։ Աբու Նիդալի գրոհայինները պատրաստվել են Լիբանանի, Լիբիայի, Ալժիրի, Սուդանի և այլ երկրների ճամբարներում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Thackrah, 2004, էջ 1
2. ↑  Mannes, 2004, էջ 99
3. ↑  Е. П. Кожушко. Современный терроризм: анализ основных направлений. / под общ. ред. А. Е. Тараса. Минск, «Харвест», 2000. стр. 235—238

Գրականություն
-------------

* *Mannes A.* Abu Nidal Organization // Profiles In Terror: The Guide To Middle East Terrorist Organizations. — Rowman & Littlefield, 2004. — P. 99-112. — 372 p. — (A Jinsa book). — ISBN 9780742535251
* *John Richard Thackrah.* Dictionary of Terrorism. — 2. — London: Routledge, 2004. — P. 1-3. — 336 p. — ISBN 978-0415298216
**Արպադ** (հունգ.՝ Árpád, մոտ 845, *անհայտ* - 907), 9-10-րդ դարերում Եվրոպա գաղթած մագյարական (հունգարական) վաչկատուն ցեղախմբերի երկրորդ առաջնորդը, ով ունեցել է «նադֆեյեդելեմ» տեղական տիտղոսը (համարժեք է «հունգարաց իշխանի» պաշտոնին)։

Կառավարել է 889-907 թվականներին և իր կառավարման ընթացքում ձեռնարկել է բազմաթիվ նվաճողական արշավանքներ՝ ասպատակելով հարևան տերությունների սահմանային երկրամասերը։

Կենսագրություն
--------------

Արպադը եղել է հունգարների գյուլա (մարզպան) Ալմոշի որդին, ով հոր մահից հետո ժառանգել է առաջնորդի տիտղոսը։ Ըստ հունգարացի պատմաբան Դյուլա Կրիստոյի՝ զորավարի անունը ծագում է հունգարերեն «արպա» բառից, որը թարգմանաբար նշանակում է «գարեհատ»։ Ըստ հունգարական ավանդության՝ մինչև 904 թվականն Արպադը հորից ժառանգած իշխանությունը կիսում էր Կուրսանի հետ, ով ուներ «կունդու-խաքան»-ի տիտղոս։

Իր կառավարման ընթացքում Արպադը ձեռնարկել է բազմաթիվ արշավանքներ, որոնք մեծ մասամբ պսակվել են բացարձակ հաջողությամբ։ 892 թվականին նրա գլխավորած բանակը ասպատակել է Մեծ Մորավական տերության սահմանները, ապա նվաճել թագավորության սահմանամերձ շրջանները և միացրել իր իշխանությանը։

894-896 թվականներին Արպադը փոխել է իր վերաբերմունքը հոր գլխավոր ախոյանի՝ Բյուզանդական կայսրության հանդեպ և բյուզանդա-բուլղարական պատերազմում ակնհայտորեն օժանդակել Մակեդոնական հարստության պատվավոր ներկայացուցիչ Լևոն Զ կայսերը։

Այս շրջափուլը Հունգարիայի պատմության մեջ հայտնի է *«Դանուբյան շրջաններում հայրենիքի նվաճման»* ժամանակաշրջան անվանումով, երբ բազմաթիվ ռազմական հաջողությունների արդյունքում մագյարները կարողանում են վերջնականապես հաստատվել Եվրոպա աշխարհամասի կենտրոնական շրջաններում։ 900-901 թվականներին մագյարները կործանում են արևելյան սլավոնների կողմից հիմնադրված Բլատենյան իշխանությունը և սկսում առաջանալ Տրանսիլվանիայի ուղղությամբ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Arpad // *Lexikon des Mittelalters*. — Stuttgart: Artemis & Winkler Verlag, 1980. — Bd. I. — ISBN 3-7608-8901-8.
**Թագավորն ու չարչին**, բալլադ, որը 1917 թվականին գրել է հայ գրող Հովհաննես Թումանյանը։

Պատմություն
-----------

Հովհաննես Թումանյանը այս բալլադը գրելիս օգտագործել է Առաքել Դավրիժեցու պատմության միջից մի քանի դրվագներ։

Բանաստեղծը նաև օգտագործել է Զաքարիա Սարկավագի «Պատմության» այն հատվածը, որտեղ պատմվում է իր երկրում ծպտված շրջելու` Շահ Աբասի սովորության մասին։

Ե. Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանի Թումանյանի համար 79 ֆոնդում պահվում է մեկ մաքրագիր և մեկ սևագիր ինքնագիր, որոնք վերնագրված են «Անկեղծ խոսքն ու թագավորը»։ Ինքնագրերի վրա կան գրառումներ և ծրագրային նշումներ, որոնք վերաբերում են բալլադում նկարագրվող պատմական դեպքերին ու Ջուղայի գաղթին։ Նույն տեղում կան նաև բալլադի ավարտը հիշեցնող սևագիր արձակ հատվածներ։

Սևագրերի վրա հեղինակը նշել է օգտագործման աղբյուրները. տրված է Առաքել Դավրիժեցու գրքի համապատասխան գլուխների բովանդակության սեղմ շարադրանքը, առանձին պատմական դեպքերի թվարկումներ, հիշատակված են օգտագործված այլ գրքեր ևս՝ Մ. Չամչյանի «Հայոց պատմության» 3-րդ հատորը, Լեոյի «Հայկական տպագրության» 1-ին հատորը, История человечества, под общей редакцией Г. Гельмольта, II, III, стр. 361, V, стр. 159, СПб. 1904:

Թումանյանի ընտանիքի արխիվում պահվում է մեկ ինքնագիր-պատառիկ բալլադի առաջին սևագրություններից, որն Ա. Ինճիկյանը հանել է Թումանյանի անձնական գրադարանի՝ «Զաքարեա Սարկաւագի պատմութիւն» գրքի առաջին հատորի միջից հանել և հրապարակել է։

Առաջին անգամ տպագրվել է Բաքվի «Գործ» ամսագրի 1917 թվականի 9-10-րդ համարների 5-7 էջերում, այնուհետև տպագրվել է Կ. Պոլսում լույս տեսած բանաստեղծությունների ժողովածուի 123-126 էջերում, ապա` Երկերի ժողովածուի առաջին հատորի 344-346 էջերում։

Սյուժե
------

Բալլադը պատմում է Շահ Աբասի մասին, որը չարչու շորեր հագած շրջում է երկրում և կարծիք հարցնում գյուղացիներից իր մասին։ Գյուղացիներն անկեղծ հայտնում են իրենց ատելութունը շահի հանդեպ` կարծելով, թե խոսում են հասարակ չարչու հետ։ Իրենց տնից բռնագաղթված հայերն անիծում են պարսից շահին` իրենց հայրենիքից հեռացնելու համար։ Շահը չի կարողանում զսպել իր կատաղությունն ու դեն գցելով չարչու հագուստը` սպանում է գերի գյուղացուն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Թումանյան Հովհաննես (1988)։ *Երկերի լիակատար ժողովածու*։ Երևան: Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն։ էջեր 568–569
**Ծաղիկների երգը**, բալլադ, որը մեզ է հասել Հովհաննես Թումանյանի մշակմամբ։

Պատմություն
-----------

Գրության հստակ թվականը հայտնի չէ։ 
Եղիշե Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանի Թումանյան համար 68 և 68 ա ֆոնդերում պահվում է երկու սևագիր ինքնագիր, որտեղ Թումանյանը նշել է այն աղբյուրները, որոնցից օգտվել է բալլադը մշակելիս։ «Легенды цветов», «Книжка о розе» և «Բույսերի մեծարանքը» գրքերում հեղինակը հանդիպել է ռուսերեն-հայերեն թարգմանությամբ ծաղիկների անվանումների ցանկեր, ինչպես նաև` տարբեր գրառումներ խոտերի, բույսերի, ծաղիկների անվանումների ծագման ու նշանակության մասին։ Այս ծանոթագրությունները հիմք են դարձել նաև «Աղջկա սիրտը» բալլադի մշակման համար։

Թումանյանի ընտանիքի արխիվում պահվում է մի թերթիկ, որի վրա գրառված են ծաղիկների անուններ, ինչպես նաև` բալլադի 40-45-րդ տողերը հիշեցնող մի գրառում։ Այստեղից կարելի է ենթադրել, որ Թումանյանը նպատակ է ունեցել ծաղիկների հետ կապված լեգենդների շարք գրել։

«Ծաղիկների երգն» առաջին անգամ տպագրվել է Հասկեր ամսագրի 1913 թվականի 5-րդ համարի 133-135 էջերում։

Սյուժե
------

Գարուն է գալիս, արևը բացվում է և աղջկան հարցնում, թե ինչ է նա ուզում։ Աղջիկը արևից խնդրում է տարբեր ծաղիկներ։ Արևը առվակներին ու գետակներին հրամայում է կարկաչել ու կանչել։ Բազմաթիվ ծաղիկներ են բուսնում, աղջիկը տեսնում է և ուրախանում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Թումանյան Հովհաննես (1988)։ *Երկերի լիակատար ժողովածու*։ Երևան: Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն։ էջեր 566–567
**Սուրբ Խաչ եկեղեցի** (հայտնի է նաև **Սուրբ Հռիփսիմե վանք** անվանումով), հայկական առաքելական ավերված վանական համալիր ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Որդուարի շրջանի Ողոհի գյուղի հյուսիսարևմտյան մասում։

Պատմություն
-----------

Գտնվում էր պատմական Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի Գողթն գավառում։ Վանքի կալվածատիրական վիմական արձանագրությունը վանքի ավերվելուց հետո տեղափոխվել էր Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցի։ Վերջինս կազմված էր 14 տողից, քանդակված էր մետ 0.45 մետր լայնության և 0.7 մետր բարձություն ունեցող մի քարի վրա։

Ճարտարապետություն
-----------------

Եկեղեցին կառուցվել էր 14-րդ դարում և գտնվում էր Ողոհի գյուղի հյուսիսարևմտյան մասում։ Եկեղեցու Ճարտարապետը անհայտ է, ինչպես նաև պատվիրատուն և մեկենասը։ Եկեղեցին հորինվածքը նույնպես անհայտ է։

### Պարիսպ և օժանդակ շինություններ

Եկեղեցու շուրջը գոյություն է ունեցել վանքապատկան շինություններ և պարիսպ։

### Այլ տեղեկատվություն

Վանքի ավերվելուց հետո տեղացիները ավերակների վրա մատուռ էին կառուցել։

Տես նաև
-------

* Որդուարի շրջան
* Վասպուրական
* Ողոհի
* Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցի (Ողոհի)

Գրականություն
-------------

* Այվազյան Արգամ, «Նախիջևանի հայկական ճարտարապետության հուշարձաններ», Երևան, 1981.
* Այվազյան, Արգամ (1980) Մեսրոպավանի, Շրջուի,Ողոհիի և Նորակերտի ճարտարապետական հուշարձանները. Էջմիածին. Պաշտօնական ամսագիր Հայրապետական Աթոռոյ Ս. Էջմիածնի, ԼԷ (Բ-Գ). pp. 93–94.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Այվազյան Արգամ, Նախիջևանի հայկական ճարտարապետության հուշարձաններ (խմբ. Շահբազյան), ««Հայաստան»», 1986, էջ 224։
2. ↑  Երվանդ Լալայան, Գողթն, էջ 69
**Բատամ** (ինդոն.՝ Batam), կղզի և քաղաք Ինդոնեզիայի հյուսիսում գտնվող Կեպուլուան Ռիա գավառում։ Մարզի խոշորագույն քաղաքը։ Կղզին ազատ առևտրի կենտրոն է և գտնվում է Սինգապուրից 20 կմ հարավ։ Կղզու տարածքը 715 կմ² է, բնակչությունը՝ 1 153 860 մարդ (2012 թվականի ապրիլին), բնակչության թվաքանակը արագ աճում է։

Կղզու հիմնական բնակչությունը կազմում են մալայացիները, սակայն կա զգալի չինկանան փոքրամասնություն։

Աշխարհագրություն
----------------

Բատամը Բինտան կզուց առանձնաված է արևելյան Ռիաու նեղուցով։

Կղզին ժամանակին բաժանվել է առանձին քաղաքների, սակայն ուրբանիզացիան հանգեցրել է նրան, որ այդ քաղաքները միաձուլվել են, և կղզին, ըստ էության, իրենից ներկայացնում է շարունակական կառուցապատման գոտի։ Ամենամեծ քաղաքներից է Նագոյան։

Էկոնոմիկա
---------

Կենտրոնական նավահանգիստ Բատամում, դիտում լաստանավից
Դեռևս 1960-ական թվականներին կղզու բնակչությունը կազմում էր ընդամենը մի քանի տասնյակ հազար մարդ և դրա մեծ մասը ծածկված էր անտառով։ 1970 թվականին քաղաքը ենթարկվում է ինդուստրացիայի։ Մատչելի և էժան աշխատուժի շնորհիվ Բատամայում առաջացան բազմաթիվ արդյունաբերական ձեռնարկություններ, որոնք հիմնականում կառավարվում են սինգապուրյան ընկերությունների կողմից։ Հիմնական ճյուղերն են մեքենաշինությունը և էլեկտրոնային արդյունաբերությունը, զարգացած է նաև զբոսաշրջությունը։ 2006 թվականին Բատամը ազատ տնտեսական գոտու մաս է կազմում, որը ներառում է նաև Բինտան և Քարիմուն կղզիները։

Տրանսպորտ
---------

Բատամը ջրային տրանսպորտով կապված է մերձակա քաղաքների, այդ թվում՝ Սինգապուրի հետ։ Կղզու օդանավակայանն ունի Ինդոնեզիայի ամենաերկար թռիչքուղին։

Կղզին կապված է հարավ ընկած կղզիներին հարող «Բարելանգ» վեց կամուրջներից հինգ համակարգի հետ, որը կառուցել է Գերմանիան։ *Բարելանգ* կամուրջների համակարգի անվանումը կազմված է խոշոր կղզիների անվանումներից՝ **Բա**տամ, **Ռե**մպանգ, Գա**լանգ**։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  Indonesian Minister of Home Affairs Decree Number 050-145 of 2022
2. ↑  2020 Indonesian census
3. ↑  Soal Mandalika Resort, DPRD NTB Studi Komparatif Dengan Pemkot Batam | Global FM Lombok Archived 2013-01-24 at Archive.is
4. ↑  «Indonesia President inaugurates Batam free trade zone»։ *Xinhua General News Service*։ Jan 19 2009
Ցիստեռնա Բազիլիկա
**Ցիստեռնա Բազիլիկա** (հունարեն՝ Βασιλική Κινστέρναı), Կոստանդնուպոլսի ամենամեծ և ամենալավ պահպանված ստորգետնյա ջրամբարը։ Բավականին նման է պալատական կառույցի։ Գտնվում է Ստամբուլի պատմական կենտրոնում Սուլթանահմեդ թաղամասում՝ Այա Սոֆիայի դիմաց։

«Ցիստեռնա» բառը հունարենից թարգմանվում է որպես «ջրամբար»։ 2013 թվականի դրությամբ Ստամբուլում հայտնաբերվել է ավելի քան 40 ստորգետնյա ջրամբար։ Բազիլիկայում պահվել է խմելու ջրի ռեզերվային պաշարները՝ երաշտի կամ քաղաքի պաշարման նպատակով։ Բազիլիկայում պահվող ջուրը ջրատարների և ակվեդուկների միջոցով հասցվել է քաղաքին։ Վաղեսի ջրանցույցի միջոցով ջուրը բերվել է Բելգրադյան անտառից, որը գտնվում է քաղաքից 19 կիլոմետր դեպի հյուսիս։

Ջրամբարի կառուցումը սկսվել է հույների կողմից կայսր Կոստանդին Ա֊ի կառավարման տարիներին (306—337 թվականներին) և ավարտվել է 532 թվականին կայսր Հուստինիանոս Ա֊ի օրոք։ Ստորգետնյա կառույցի չափսերն են 145 × 65 մ, տարողունակությունը՝ 80 000 մ³ ջուր։ Առաստաղը պահում են ավելի քան 336 սյուներ։

Սյուների մեծ մասը վերցվել է հին տաճարների մնացորդներից, այդ իսկ պատճառով դրանք տարբերվում են միմյանցից մարմարի տեսակով։ Երկու սյուների վրա առկա են Մեդուզայի պատկերները։ Անհայտ է, թե որտեղից են բերվել այդ սյուները և թե որ կառույցին են պատկանել դրանք նախկինում։ Այդպիսի մի սյուն էլ պահվում է Ստամբուլի հնագիտական թանգարանում։ Հարևանությամբ գտնվում է «Ցանկությունների ավազանը»։

Ջրամբարը ակտիվորեն օգտագործվել է մինչև Կոստանդնուպոլսի գրավումը թուրքերի կողմից։ Արդյունքում ջրամբարը լքվել է և խիստ աղտոտվել, և միայն 1987 թվականին բացվել է որպես թանգարան։

Ցիստեռնը մշակույթում
--------------------

* Ցիստեռնում տեղի է ունեցել Ջեյմս Բոնդի մասին պատմող Ռուսաստանից սիրով ֆիլմի նկարահանումները, իսկ մեր օրերում այստեղ նկարահանվել է Ինթերնեշընլ ֆիլմը։
* Դեն Բրաունի «Ինֆեռնո» վեպում Ցիստեռն իրադարձությունների հիմնական վայրերից մեկն է։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* Մեդուզայի գլխով սյունըՄեդուզայի գլխով սյունը
* Մեդուզայի գլխով մեկ այլ սյունՄեդուզայի գլխով մեկ այլ սյուն
* Ցիստեռնա Բազիլիկայի առաստաղը արտացոլվում է ջրի մեջՑիստեռնա Բազիլիկայի առաստաղը արտացոլվում է ջրի մեջ

Տես նաև
-------

* Վաղեսի ջրանցույց

Արտաքին հղումներ
----------------

* Сайт музея «Yerebatan Sarnici»
* Фотографии Цистерны Базилика Archived 2016-12-29 at the Wayback Machine.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: no2011125503 · VIAF: 182168899 · WorldCat VIAF: 182168899 |

 |
**Էդիկ Իշխանի Ղուկասյան** (ապրիլի 24, 1934(1934-04-24), Մեծշեն, ԼՂԻՄ, Ադրբեջանական ԽՍՀ, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ - մարտի 6, 2018(2018-03-06)), վիրաբույժ-ուրոլոգ։ Ղարաբաղյան շարժման մասնակից։ Բժշկական գիտությունների թեկնածու (1974)։

Կենսագրություն
--------------

Ավարտել է Երևանի պետական բժշկական համալսարանը (1958 թվական)։ «Միացում» հասարակական կազմակերպության համանախագահ, Տնօրենների խորհրդի և Ազգային խորհրդի նախագահությունների անդամ, ՀՀ ԳԽ Արցախի հարցերի գծով հատուկ հանձնաժողովի նախագահի տեղակալ, «ժողովրդական Արցախ միություն» հասարակական քաղաքական կազմակերպության կենտրոնական խորհրդի համանախագահ, «Հիշատակ» հիմնադրամի ղեկավար, Արցախի համալսարանի բժշկագիտության ամբիոնի վարիչ։
Պարգևատրվել է ԼՂՀ «Վաչագան Բարեպաշտ» մեդալով, «Մայրական երախտագիտություն Արցախի քաջորդիներին» հուշամեդալով։

Պարգևներ
--------

* Պատվո շքանշան, 2014

Գործունեությունը պատերազմի տարիներին
------------------------------------

1988-1994 թվականներին ռազմաճակատներում, դաշտային շարժական հոսպիտալներում և քաղաքացիական բուժհիմնարկներում կազմակերպել և մասնակցել է վիրավոր ազատամարտիկների բուժօգնության աշխատանքներին։

Գործունեությունը պատերազմից հետո
--------------------------------

Պատերազմի տարիներին և զինադադարից հետո զբաղվել է բարեգործությամբ, կազմակերպել է ծնողազուրկ և հաշմանդամ երեխաների նյութական օգնության և խնամքի աշխատանքներ։

Գիտական աշխատությունները վերաբերում են ընդհանուր վիրաբուժական և ուրոլոգիական հիվանդությունների ախտորոշման և բուժման մեթոդներին։ ՀՀ ԳԽ պատգամավոր (1991-1995 թվականներ)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4
2. ↑  Է. Ի. ՂՈՒԿԱՍՅԱՆԻՆ ՊԱՏՎՈ ՇՔԱՆՇԱՆՈՎ ՊԱՐԳԵՎԱՏՐԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ (1988—1994) հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո ։*  |