**Բողոքի ցույցեր Բոլիվիայում**, հակակառավարական բողոքի ցույցեր, որոնք տեղի են ունեցել 2019 թվականին Բոլիվիայում։ Ցուցարարները իշխանություններին մեղադրել են համընդհանուր ընտրություններում խախտումների մեջ, որոնցում հաղթել է գործող նախագահ Էվո Մորալեսը։ Զինվորականների ճնշման տակ Մորալեսը չեղյալ է հայտարարել ընտրությունների արդյունքները և լքել Բոլիվիան։

Նախապատմություն
---------------

Հիմնական հոդված՝ Բոլիվիայի համընդհանուր ընտրություններ (2019)
2005 թվականին հրաժարական է տվել Բոլիվիայի նախագահ Կառլոս Մեսանը։ Նրան հաջորդել է հնդիկ Էվո Մորալեսը, որը երկիրը կառավարել է 14 տարի։ Մորալեսը մի շարք բարեփոխումներ է իրականացրել, որոնք թույլ են տվել կրճատել աղքատության մակարդակը (2006 թվականին երկրի բնակչության 60 %-ից մինչև 2018 թվականին երկրի բնակչության 35%-ը)։ Դրա հետ մեկտեղ Մորալեսը ֆինանսավորել է բոլիվիական բանակը։ 2018 թվականին ռազմական ծախսերը կազմել են Բոլիվիայի պետական ծախսերի ընդամենը 3,8 %-ը։ Մորալեսի օրոք զինծառայողների հոնորարը ցածր է եղել։

Բոլիվիայում անցկացվել են համընդհանուր ընտրություններ։ Դրանց ավարտից հետո ձայների նախնական հաշվարկը դադարեցվել է։ Որոշ ժամանակ անց հայտարարվել է, որ պետության գործող ղեկավար Էվո Մորալեսն առաջատար է բավականին մեծ տարբերությամբ (10 %)։ Դա նրան թույլ է տվել խուսափել կրկնակի քվեարկությունից։ Միջազգային դիտորդները մտահոգություն են հայտնել արդյունքների մասին հաշվետվությունների չեղարկման վերաբերյալ։ Հաշվման դադարից հետո Մորալեսի օգտին տրված ձայները աճել են։ Մորալեսը հերքել է այդ մեղադրանքները և միջազգային կազմակերպություններին առաջարկել ընտրական գործընթացների վերստուգում անցկացնել՝ խոստանալով որևէ խարդախություն հայտնաբերելու դեպքում լրացուցիչ ընտրություններ անցկացնել։ Երկրորդ տեղը զբաղեցրած թեկնածու Կառլոս Մեսան կոչ է արել մինչև երկրորդ փուլի անցկացումը շարունակել բողոքի ակցիաները՝ հայտարարելով, որ ինքն ապացույցներ կներկայացնի այն մասին, որ խարդախություն է տեղի ունեցել։ Ընդդիմության առաջնորդները հրաժարվել են Մորալեսի հետ որևէ բանակցություն վարել։

Բողոքի ժամանակագրություն
------------------------

### Հոկտեմբերի 21

Ցուցարարները երկրի մի քանի դեպարտամենտում սկսել են հավաքվել ընտրական հանձնաժողովների հաշվիչ կենտրոնների դարպասների մոտ։ Բոլիվիայի ոստիկանության հրամանատար Վլադիմիր Կալդերոնը հայտարարել է, որ իրենք պատրաստ են եղել ցանկացած իրադարձության, որը կարող է փոխել հասարակական կարգը երկրում այն բանից հետո, երբ որոշ առաջնորդներ քաղաքացիական դիմադրության կոչ են արել։

Հոկտեմբերի 21-ի առավոտյան Լա Պասում Սոպոկաչի և Միրաֆլորես բնակելի թաղամասերում հայտնաբերվել են քվեաթերթիկներ՝ հօգուտ «սոցիալիզմի շարժման» և ընտրական նյութեր այն մարդկանց ձեռքում, որոնք ընտրական դատարանի պաշտոնատար անձինք չեն եղել։ Սոցիալական ցանցերում տարածվել են քաղաքացիների տեսագրությունները, որտեղ պատկերված է եղել, որ ոստիկանությունն արցունքաբեր գազ է կիրառում այդ բնակելի թաղամասերի բնակիչների դեմ և պաշտպանում ընտրական նյութերն ու ընտրակեղծիքների մեջ կասկածվողներին։

Սուկրայում բողոքի ցույցերն աստիճանաբար ավելի դաժան են դարձել։ Բռնությունն այնքան ուժեղ է եղել, որ «սոցիալիզմի շարժման» կենտրոնակայանում հրդեհ է բռնկվել, իսկ աշխատավորների միասնական ֆեդերացիայի գրասենյակները հարձակման են ենթարկվել։ Այդ ամենը ղեկավարում էր նրանց առաջնորդ, սերժանտ Սեսիլիա Կալանին, որը սպիտակ գլխաշոր էր կրում՝ պահանջելով, որ նախագահը հարգի քվեարկությունը։

Բողոքի ակցիայի մասնակիցները Սուկրե և Թարիջա քաղաքներում հրկիզել են ընտրական հանձնաժողովի շենքերը և քվեատուփերը։ Պոտոսիում «Պոտոտինիստինայի քաղաքացիական կոմիտեի» երթն ավարտվել է շրջանի ընտրական դատարանի այրմամբ, որի արդյունքում վնասվել են մոտակա տները։ Ուսանողները խարույկներ են վառել և գրառումներ տեղադրել Կառլոս Մեսի կողմնակիցների և ակտիվիստների համար *Presidente, Hotel Real, Campo Ferial de Cochabamba*-ի մոտակայքում։ Ոստիկանությունն ուղարկվել է Պոտոսի՝ անվտանգության բարձրացման և դեպարտամենտական ընտրական դատարանի դարպասների մոտ հնարավոր անկարգությունները կանխելու համար, ինչը դատապարտել է ձայների հաշվարկի խախտումները։

Hotel Real-ւմ բախում էր տեղի ունեցել Մորալեսի հակառակորդների ու կողմնակիցների, ինչպես նաև ոստիկանության միջև։ Ընդդիմության խմբերը արցունքաբեր գազով հարձակման են ենթարկվել իրավապահների կողմից։ Տասնյակ մարդիկ վիրավորվել են, այդ թվում՝ Սան Անդրեսի ավարտական համալսարանի ռեկտոր Վալդո Ալբարասինը, որը տեղափոխվել է հիվանդանոց։ Դրանից հետո *Hotel Presidente*-ի համակարգչային կենտրոնը դադարեցրել է ձայների հաշվարկը բողոքների պատճառով։

Շրջանային ընտրական դատարաններից չորսը դադարեցրել է ձայների հաշվարկը հաշվողական կենտրոններից դուրս գրանցված քաղաքացիների բողոքների պատճառով։ Կոբիջիի քաղաքապետ Լուիս Գատի Ռիբեյրոն և Պանդոյի նահանգապետ Լուիս Ադոլֆո Ֆլորեսը հարձակման են ենթարկվել մի խումբ ցուցարարների կողմից, և Ֆլորեսը հոսպիտալացվել է։ Օրուրոյում ոչնչացվել են «Շարժում դեպի սոցիալիզմ» վրանը և Պետնախարարության մեքենան։

### Հոկտեմբերի 22

Հոկտեմբերի 22-ի լուսադեմին Ուգո Չավեսի արձանի գլուխը հայտնաբերվեց Ռիբերալտայի քաղաքապետ Օմար Նունես Վել Ռոդրիգեսի տան դռան մոտ, այն բանից հետո, երբ ցուցարարները արձանը գցեցին և ջարդեցին։ Չավեսը՝ Վենեսուելայի նախկին նախագահը, Մորալեսի ընկերն ու դաշնակիցն էր։ Հոկտեմբերի 21-ին Կոչաբամբայում ուսանողների և ոստիկանության բախում տեղի ունեցավ, Սան Սիմոնի քաղաքապետի համալսարանի 37 ուսանողներ Պլազա Սուկրեում բողոքեցին ընդդեմ ընտրակեղծիքների։ Ոստիկանությունը միջամտեց արցունքաբեր գազով։

«Ponchos Rojos» կազմակերպության ղեկավար Էպիֆանիո Ռամոն Մորալեսը հայտարարեց, որ նրանք Լա Պազում երթեր կանցկացնեն՝ ի պաշտպանություն Մորալեսի, ներառյալ ճանապարհների արգելափակումն ու ցանկապատերի ձևավորումը, և զգուշացրեց, որ կպատասխանեն ցուցարարների հարձակումներին։

### Հոկտեմբերի 23

Կեսօրին մոտ տեղական համալսարանների ֆեդերացիայի ղեկավարները և համալսարանական ուսանողները գրավեցին Թարիհի քաղաքացիական կոմիտեի տարածքը իշխող կուսակցության հետ նրանց քաղաքական մտերմության պատճառով։

Չուքիսակաայում, Սանտա Կրուսում, Թարիջայում, Բենիում և Կոչաբամբայում սկսվեց բաց հասարակական գործադուլի առաջին օրը։ Կատիա Անտեկերեն պաշտոնական բողոք ներկայացրեց Սանտա Կրուզի Հանցագործության դեմ պայքարի հատուկ ուժերին (FELCC) 21F կուսակցության ներկայացուցիչ Էդուարդո Գուտիերեսի անհետացման կապակցությամբ։

Երրորդ Համակարգային շարժման նախագահի թեկնածու և կրթության նախկին նախարար Ֆելիքս Պացին նույնպես դեմ էր, որ իր կուսակցությունը ձայներ փոխանցի իշխող կուսակցությանը Լարեկայա, Կարանավի և Պալոս Բլանկոս նահանգներում։

### Հոկտեմբերի 24

Չուկիսակիի շրջանային ընտրական դատարանը հայտարարել է, որ ձայների հաշվարկն անցկացվել է Սուդաշես մունիցիպալիտետում, քանի որ բողոքի ակցիաների ընթացքում հրկիզվել են Սուկրե քաղաքի իր օբյեկտները։ Հաշվարկն անցկացվել է «Ապակե տարաներ Բոլիվիայից» հասարակական արտադրական ընկերության նիստերի դահլիճում։ Նույն կերպ Պոտոսի ընտրական դատարանը դադարեցրել է Լլալագուայի մունիցիպալիտետում վերահաշվարկը՝ առանց ընդդիմադիր քաղաքական կուսակցության պատվիրակներին ծանուցելու։ Հաշվարկները ցույց են տվել, որ Սուդաշես և Լլալագուա մունիցիպալիտետներում իշխող կուսակցությունը կարողացել է ստանալ ձայների ավելի քան երկու երրորդը։

Իշխող «Շարժում դեպի սոցիալիզմ» կուսակցության մի խումբ կողմնակիցներ սեպտեմբերի 14-ին Կոչաբամբայի հրապարակից վտարել են մի խումբ հակառակորդների Մորալեսի հրապարակում ելույթ ունենալուց րոպեներ առաջ։ Գործադուլ հայտարարած հակառակորդները հայտնել են վիրավորանքներ և սպառնալիքներ ստանալու մասին։

Օրվա ավարտին Սանտա Կրուս քաղաքում բախումներ են գրանցվել Էվո Մորալեսի հաղթանակը սատարողների և երկրորդ փուլ պահանջող մարդկանց միջև։ Նախնական տվյալների համաձայն՝ Էլ Տորնոյի մունիցիպալիտետում բախումների արդյունքում տուժել է մի քանի մարդ։ Կոչաբամբայում նույնպես բախումներ են տեղի ունեցել ուսանողների և նախագահ Էվո Մորալեսի կողմնակիցների միջև։ Ոստիկանությունը նրանց ցրել է արցունքաբեր գազով։ «Շարժում դեպի սոցիալիզմի» գրոհայինները հայտարարել են, որ նրանք կմնան Կոչաբամբայում՝ զգոն մնալով «մինչ վերջնական արդյունքների ամփոփումը»։ Սանտա-Կրուսի քաղաքացիական կոմիտեի նախագահ Լուիս Ֆերնանդո Կամաչոն կրկին դիմել է Սանտա-Կրուսի ժողովրդին՝ վերահաստատելով գործադուլի կոչը և նշելով, որ Բոլիվիան չի գնա երկրորդ ընտրությունների նույն ընտրական մարմինների հետ, որոնք վերահսկում էին ընտրական գործընթացը։

Մադրիդում, Միլանում և Բեռլինում բնակվող որոշ բոլիվիացիներ հանդես են եկել առաջատար թեկնածուների միջև երկրորդ փուլի օգտին։

Տեղական ժամանակով ժամը 19:00-ին Բազմազգ ընտրական մարմինը հրապարակել է 99.99% ձայների հաշվարկ Բոլիվիայում և արտերկրում, Մորալեսը հավաքել է ավելի քան 40%՝ մյուս թեկնածուներից առաջ անցնելով առնվազն 10,56%-ով։

### Հոկտեմբերի 25

Ուրբաթ օր՝ արդյունքների պաշտոնապես հայտարարում։ Լատինական Ամերիկայի մի քանի երկիր, ինչպես նաև Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներն և Եվրոպական միությունը կոչ են արել անցկացնել երկրորդ տուրի հանդիպումները։ Հինգշաբթի երեկոյան ցուցարարները հեղեղել են մայրաքաղաքի փողոցները՝ վանկարկելով, քանի որ Բոլիվիան «Կուբա կամ Վենեսուելա չէ», և պետք է անցկացնի երկրորդ տուրի հանդիպումը։

### Հոկտեմբերի 31

Կառավարությունը հայտարարել է, որ հոկտեմբերի 21-ից բողոքի ակցիաներում զոհվել է առնվազն երկու մարդ, երկուսն էլ Մոնտերո քաղաքում։ Նույն օրը Ամերիկյան պետությունների կազմակերպությունը սկսել է ընտրությունների արդյունքների ստուգում։ Կազմակերպությունում հայտարարել են, որ դրա համար կպահանջվի մինչև 12 օր, իսկ Իսպանիան, Պարագվայը և Մեքսիկան կհետևեն դրան։

### Նոյեմբերի 7

Բողոքի ակցիաների հետևանքով զոհվածների թիվը հասել Է երեքի, երբ բողոքի ժամանակ սպանվել է Լիմբերտ Գուսման անունով 20-ամյա ուսանողը։

Վինտո քաղաքի քաղաքապետարանը հրկիզվել է ցուցարարների կողմից։ Ընդդիմադիր ցուցարարները նաև հարձակվել են իշխող կուսակցությունից քաղաքապետ Արսեի վրա, նրան փողոցներում ոտաբոբիկ քարշ էին տալիս, կարմիր ներկ լցնում վրան։

### Հոկտեմբերի 8

Ոստիկանության աշխատակիցները միացել են բողոքի ցույցերին։ Երեկոյան մի քանի մարդ կարող էր դրոշներով ցուցարարների տեսնել ոստիկանության Կոչաբամբայի բաժնի տանիքին, ինչպես նաև Լա Պազում, Սանտա Կրուսում և Սուկրում։

### Նոյեմբերի 10

ՄԱԿ-ը հրապարակել է ընտրությունների ընթացքում անցկացված ստուգման հաշվետվությունը։ Զեկույցում տեղեկություններ են պարունակվում լուրջ խախտումների մասին։ Կազմակերպությունում պատմել են, որ վիճակագրորեն քիչ հավանական է, որ Մորալեսն ապահովել է 10 տոկոսանոց ընդմիջում, որն անհրաժեշտ է հաղթանակի համար։ Միջազգային կազմակերպության կարծիքով ընտրությունները պետք է չեղյալ հայտարարվեն այն բանից հետո, երբ հայտնաբերվել են քվեարկության համակարգի հետ կապված «բացահայտ մանիպուլյացիաներ»։ «Համակարգչային համակարգերի մանիպուլյացիան այնքան մեծ է, որ Բոլիվիայի պետությունը պետք է մանրակրկիտ ուսումնասիրի դրանք, որպեսզի հասկանա այս լուրջ գործը և նշանակի պատասխանատու»։

Մորալեսի հրաժարական և ընտրությունների արդյունքների չեղարկում
------------------------------------------------------------

Նույն օրը զինված ուժերի գլխավոր հրամանատար գեներալ Ուիլյամս Կալիմանը Մորալեսին խնդրել է հրաժարական տալ, որպեսզի մի քանի շաբաթ տևած բողոքի ակցիաներից հետո «օգնի վերականգնել խաղաղությունն ու կայունությունը»՝ ավելացնելով, որ զինվորականները Բոլիվիայի ժողովրդին կոչ են արել զերծ մնալ բռնությունից և անկարգություններից։

Այդ հայտարարությունից հետո Մորալեսը ելույթ է ունեցել հեռուստատեսությամբ՝ անհայտ վայրից հայտարարելով իր անհապաղ հրաժարականի մասին։ Դրանից հետո Մորալեսը մեկնել է Մեքսիկա, իսկ նրա պաշտոնը ժամանակավորապես զբաղեցրել Է Բոլիվիայի խորհրդարանի փոխխոսնակ Ժանին Անյեսը։

Իրադարձությունների գնահատում
----------------------------

Բոլիվիայում կատարված իրադարձությունները բացասաբար են ընդունել Լատինական Ամերիկայի այնպիսի երկրների առաջնորդներ, ինչպիսիք են Արգենտինան, Վենեսուելան, Նիկարագուան, Կուբան և Մեքսիկան։

Ռուսաստանի արտաքին գործերի նախարարությունը հայտարարել է, որ Բոլիվիայի իրադարձությունները զարգացել են «պետական հեղաշրջման ուղեգծով», և երկրի քաղաքական ուժերին կոչ է արել սահմանադրական ելք գտնել ներքաղաքական ճգնաժամից։ ՌԴ նախագահի մամուլի քարտուղար Դմիտրի Պեսկովը հայտարարել է, որ Ռուսաստանի իշխանությունները հույս ունեն, որ Բոլիվիայում իրավիճակը կկարգավորվի օրենքի հիման վրա և առանց երրորդ երկրների միջամտության։

Վերջերս կալանքից ազատված Բրազիլիայի նախկին նախագահ Լուիս Ինասիու Լուլա դա Սիլվան, որը դատապարտվել էր կոռուպցիայի համար, նույնպես Բոլիվիայի իրադարձությունները հեղաշրջում է անվանել։ Սակայն Բրազիլիայի արտաքին գործերի նախարար Էռնեստ Արաուժուն հայտարարել է, որ Բոլիվիայի իրադարձությունները հեղաշրջում չի կարելի անվանել, քանի որ «ընտրությունների զանգվածային կեղծման փորձը Էվո Մորալեսին զրկել է օրինականացումից»։ Իսկ Բրազիլիայի նախագահ Ժաիր Բոլսոնարուն նույնիսկ ցանկություն է հայտնել հրաժարվել էլեկտրոնային ընտրությունների համակարգից հօգուտ սովորական քվեաթերթիկների, քանի որ դա նվազեցնում է մանիպուլյացիաների հնարավորությունը։

Ցուցարարները դուրս են եկել փողոցներ, որպեսզի տոնեն նախագահի հրաժարականը՝ բղավելով «Այո՛, մենք կարող ենք»։ Ոստիկանությունը հեռացել Է Լա-Պասի փողոցներից, քանի որ ամբոխը ողջունել է իշխանության հանձնումը հրավառությամբ, իսկ այդ ժամանակ մյուսները թալանել են խանութները։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Frances Jenner (2019 թ․ նոյեմբերի 27). «Excessive police violence in protests cause deaths and thousands of injuries» (անգլերեն). Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 29-ին.
2. 1 2  *Денисенко К.* Оппозиция в погонах // Эксперт. - 2019. - № 47. - С. 47.
3. ↑  *Денисенко К.* Оппозиция в погонах // Эксперт. - 2019. - № 47. - С. 46.
4. ↑  В Боливии оппозиция отказалась от переговоров с Моралесом
5. ↑  Vigilias se masifican en los centros de cómputo del país
6. ↑  Enfrentamientos entre la policía y manifestantes en La Paz tras las elecciones en Bolivia
7. ↑  Encuentran papeletas marcadas a favor del MAS en La Paz
8. ↑  Incendian el TED y casa de campaña del MAS en Sucre
9. ↑  Sucre: Mujeres policías marchan y piden calma
10. ↑  Incendian tribunales electorales en Sucre y Tarija (vídeos)
11. ↑  Incendian el edificio del tribunal electoral de Potosí
12. ↑  Policías llegan a Potosí y persiste la vigilia en el TED
13. ↑  Se registran enfrentamientos entre militantes del MAS y de CC en la sede de cómputo
14. ↑  Un rector universitario boliviano sufrió una brutal agresión mientras se manifestaba en La Paz
15. ↑  Waldo Albarracín se recupera tras agresión en La Paz
16. ↑  El rector Waldo Albarracín es herido durante las protestas
17. ↑  Suspenden el conteo de votos en La Paz debido a las protestas de los ciudadanos
18. ↑  Suspenden el conteo de votos en cuatro departamentos por manifestaciones
19. ↑  Alcalde de Cobija y Gobernador de Pando sufren ataques a sus domicilios
20. ↑  Caos en Oruro por resultados adelantados
21. ↑  El polémico monumento a Hugo Chávez que fue derribado en Riberalta
22. ↑  Con una soga al cuello y sin pies, derriban una estatua de Hugo Chávez en Bolivia
23. ↑  TED y Policía evalúan destrozos en el campo ferial de Alalay
24. 1 2  UMSS: estudiantes protestan contra presunto fraude y policías intervienen con gases lacrimógenos
25. ↑  Ponchos rojos amenazan con armas y chicotes para defender a Evo
26. ↑  Universitarios toman Comité Cívico de Tarija
27. ↑  Formalizan denuncia por desaparición de activista en Santa Cruz
28. ↑  Patzi denuncia que sus votos pasaron al MAS
29. ↑  TED de Chuquisaca retoma cómputo oficial en Zudáñez
30. ↑  Recuento se hizo en Llallagua sin la publicidad que exige la Ley
31. ↑  El cómputo de votos de Chuquisaca se realiza en un bastión del MAS
32. ↑  Afines al MAS desalojaron a opositores de la plaza 14 de Septiembre en Cochabamba
33. ↑  Se registran graves enfrentamientos civiles en Santa Cruz
34. ↑  Simpatizantes de Evo se enfrentan a estudiantes en la plazuela Bush y anuncian vigilia permanente
35. ↑  Santa Cruz no levanta la medida y se alista para encarar el tercer día en paro
36. ↑  Residentes bolivianos en Europa se manifiestan en defensa de su voto y piden segunda vuelta
37. ↑  Cómputo da a Evo la victoria irreversible en primera vuelta
38. ↑  Bolivia election: Protests in La Paz over result
39. ↑  Bolivia's post-election clashes turn deadly as two are killed
40. ↑  Bolivia mayor has hair forcibly cut by crowd of protesters
41. ↑  Bolivian police seen joining scattered anti-Morales protests
42. ↑  Bolivian police 'mutiny' in opposition to Evo Morales
43. ↑  Bolivia's Morales resigns after protests, lashes out at 'coup'
44. ↑  Bolivia's beleaguered President Morales announces resignation
45. ↑  Bolivia's president resigns after re-election triggered deadly protests
46. ↑  Моралес ушел, но может и вернуться
47. ↑  Bolivian President Evo Morales resigns amid election protests
48. ↑  Evo Morales of Bolivia Accepts Asylum in Mexico