Իլխանությունն իր խոշորագույն ժամանակահատվածում
**Իլղանություն** (պարս.՝ ایلخانان, *Ilxānān*), կամ, **Հուլավյան իլղանություն** (իլղան, Էլխանից՝ ցեղերի խան), որը հայտնի է նաև որպես **Հուլավուի ուլուս** (մոնղ.՝ Хүлэгийн улс, *Hu’legīn Uls*), մոնղոլական տերության ուլուսներից մեկը։

Պատմություն
-----------

Հիմնել է Հուլավուն՝ 1256 թվականին։ Ընդգրկել է Միջին Ասիայի արևմտյան մասը, Աֆղանստանը, Իրանը, Հայաստանը, Վրաստանը, Աղվանքը, Միջագետքը, Փոքր Ասիայի արևելյան շրջանները։ 13–րդ դարի 60-ական թվականներին մոնղոլական պետության մասնատման հետևանքով իլխանությունը փաստորեն դարձել է ինքնուրույն պետություն։ Հուլավուի հաջորդները՝ Աբաղան (1265–1282), Արղունը (1284–1291) և Քեյղաթուն (1291–1295) ամրապնդեցին Իրան ինքնուրույնությունը։ Ղազանը (1295–1304) «իլխան»-ի փոխարեն իրեն կոչում էր «խան», Օլհայթուն (Օլհայթու, 1304–1316)՝ սուլթան՝ շեշտելով իրենց անկախությունը մեծ խանից։ Իրան կենտրոնը նախապես Մարաղան էր, ապա՝ Թավրիզը, 1307 թվականից՝ Սուլթանիեն (Ղազվինի մոտ)։ Բաղդադը (գրավել է 1258 թվականին) եղել է Իրան կարևոր կենտրոններից մեկը։ Իլխանները պատերազմել են Ոսկե Հորդայի դեմ, փորձել են գրավել Փոքր Ասիան և Եգիպտոսը, ձգտել են դաշնակցել խաչակիրների և Կիլիկիայի հայկական պետության հետ՝ ընդդեմ սելջուկների և մաղուքների։ 14–րդ դարի 20-ական թվականներին իլխանությունը սկսում է թուլանալ, իսկ նույն դարի կեսից՝ մասնատվել։ Նրա տարածքում առաջացել են առանձին իշխանություններ։ 1353 թվականից իլխանությունը դադարել է գոյություն ունենալուց։ Իլխանությունում պետության գլուխ կանգնած էր իլխանը։ Երկիրը կառավարելու համար ստեղծվել են գերատեսչություններ՝ դիվաններ՝ վեզիրների գլխավորությամբ։ Հարկահանության դիվանը ենթակա էր գլխավոր բասղաղին (բասկակ), որին հայ պատմիչներն անվանել են ոստիկան։ 1236–1245 թվականներին մոնղոլները գրավեցին Հայաստանը, որը հետագայում մտավ իլխանության կազմի մեջ։ Հնազանդություն հայտնած հայ ֆեոդալները դարձան իլխանների վասալները՝ օժանդակ զորք և հարկ տալու պայմանով։ Իլխանները Հայաստանը կառավարելու համար օգտվում էին հայ խոշոր իշխանների ծառայություններից՝ նախ Զաքարյանների (Իվանե, Ավագ, Աթաբեգ Սադուն), ապա Օրբելյանների (Էլիկում, Սմբատ, Տարսայիճ, Բուրթել)։ Ինչպես իլխանությունում, այնպես էլ Հայաստանում հողատիրության ձևը ինջուն էր։ Մոնղոլները ոչ միայն պահպանեցին ավատատերերի արտոնությունները, այլև ուժեղացրին գյուղացիների կախումը նրանցից։ 1303 թվականին հրովարտակով գյուղացիները ամրացվեցին հողին։ 1254–1255 թվականներին աշխարհագիր անցկացվեց՝ հարկատվության և զինապարտության նոր կարգ սահմանելու համար։ Բնակչությունը վճարում էր շուրջ 40 տեսակ հարկ և տուրք։ Հարկերից ազատված էին վանքերն ու հոգևորականները։ Ազգային, տնտեսական ճնշման քաղաքականության դեմ 1259–1261 թվականներին բռնկեց հայ–վրացական ապստամբություն, որը գլխավորում էր վրաց թագավոր Դավրթը։ Հայ իշխաններից ապստամբությանը մասնակցում էին Խաչենի իշխան Հասան-Զալալը, Զաքարյանները և ուրիշներ։ Մոնղոլների տիրապետությունը ծանր հետևանք ունեցավ Հայաստանի համար։ Քայքայվեցին տնտեսությունը, անկում ապրեցին քաղաքները։ Հայաստանի տարբեր վայրերից հայերը զանգվածաբար գաղթում էին Կիլիկիայի հայկական պետություն և օտար երկրներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Biran, Michael (2016). «Il‐Khanate Empire». *The Encyclopedia of Empire (eds N. Dalziel and J. M. MacKenzie)*. doi:10.1002/9781118455074.wbeoe362.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 319)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Կայսրություններ |
| --- |
|  |
| Հին աշխարհ | 
* Աքքադյան
	+ *Ասորական*
	+ *Բաբելոնյան*
* Եգիպտական
* Խեթական
* Կարթագեն
* Հելլենական
	+ *Մակեդոնական*
	+ *Սելևկյաններ*
* Հռոմեական
	+ *Արևմտյան*
	+ *Արևելյան*
* Հնդկական
	+ *Նանդա*
	+ *Մաուրյա*
	+ *Սատավահանա*
	+ *Շունգա*
	+ *Գուպտա*
	+ *Հարշա*
* Մոնղոլական
	+ *Քսիանբեյ*
	+ *Խուննու*
* Չինական
	+ *Ցին*
	+ *Հան*
	+ *Ցզին*
	+ *Հյուսային Վեյ*
* Պարսկական
	+ *Մարաստան*
	+ *Աքեմենյան պետություն*
	+ *Պարթևստան*
	+ *Սասանյան Պարսկաստան*
* Վանի թագավորություն
* Տեոտիուական
* Քուշանական

 |
|  |
| Միջնադար | 
* Արաբական
	+ *Բարեպաշտ*
	+ *Օմայյան*
	+ *Աբբասյան*
	+ *Ֆաթիմյան*
	+ *Կորդովա*
* Արագոնի
* Անժուի
* Ացտեկների
* Բենին
* Բյուզանդական
	+ *Նիկիա*
	+ *Տրապիզոն*
* Բորնու
* Բրունեյան
* Բուլղարական
	+ *Առաջին*
	+ *Երկրորդ*
* Եթովպական
	+ *Զագվե*
	+ *Սողոմոնյան*
* Թյուրք-պարսկական
	+ *Ղազնևիների պետություն*
	+ *Սելջուկյան սուլթանություն*
	+ *Խորեզմշահերի պետություն*
	+ *Լենկթեմուրյան*
* Ինկերի
* Լատինական
* Կարոլինգյան
* Հյուսիսային ծով
* Հնդկական
	+ *Չոլա*
	+ *Գուջարա-Փրաթիհարա*
	+ *Պալա*
	+ *Արևելագանգեսյան դինաստիա*
	+ *Դելի*
	+ *Վիջայանագար*
* Հոնական
* Մարոկկո
	+ *Իդրիսիներ*
	+ *Ալ-Մորավիներ*
	+ *Ալ-Մոհադներ*
	+ *Մարինիներ*
* Մալակկա
* Մալի
* Մաջափահիթ
* Մեծ Հայք
* Մոնղոլական
	+ *Յուան*
	+ *Ոսկե հորդա*
	+ *Չաղաթայի ուլուս*
	+ *Իլխանություն*
* Շրիվիջիա
* Վրացական
* Չինական
	+ *Սույ*
	+ *Տան*
	+ *Սուն*
	+ *Յուան*
* Պարսկական
	+ *Թահիրիների էմիրություն*
	+ *Սամանիների պետություն*
	+ *Բուիների պետություն*
	+ *Սալարիների պետություն*
	+ *Զիարիների պետություն*
* Սերբական
* Սրբազան Հռոմեական
* Սոմալիական
	+ *Աջուրական*
	+ *Իյֆաթ*
	+ *Ադալ*
	+ *Մոգադիշյան*
	+ *Վարսանգալի*
* Սոնգայ
* Վագադու
* Վիետնամական
	+ *Լի*
	+ *Չան*
	+ *Լե*
* Տիբեթ
* Քանեմ-Բորնու
* Քմերական
* Օյո

 |
|  |
| Ժամանակից | 
* Աշանտի
* Ավստրիական
* Ավստրո-Հունգարիա
* Բրազիլական
* Գերմանական
	+ *Առաջին Ռեյխ*
	+ *Երկրորդ Ռեյխ*
	+ *Երրորդ Ռեյխ*
* Եթովպական
* Թուրքական
	+ *Օսմանյան*
	+ *Քարամանիներ*
	+ *Ռամազանիներ*
* Կենտրոնաաֆրիկյան
* Կորեական
* Հայիթի
	+ *Առաջին*
	+ *Երկրորդ*
* Հնդկական
	+ *Մարատհական*
	+ *Սիկհ*
	+ *Մողոլյան*
	+ *Բրիտանական Հնդկաստան*
* Ճապոնական
* Մարոկկոյան
	+ *Սաադիներ*
	+ *Ալաուիներ*
* Մեքսիկական
	+ *Առաջին*
	+ *Երկրորդ*
* Շվեդական
* Չինական
	+ *Մին*
	+ *Ցին*
	+ *Չինական*
	+ *Մանչուկուո*
* Պարսկական
	+ *Սեֆյան Պարսկաստան*
	+ *Աֆշարիների պետություն*
	+ *Զանդների պետություն*
	+ *Դուրանի կայսրություն*
	+ *Ղաջարական Պարսկաստան*
	+ *Փահլավիներ*
* Ջոհոր
* Ռուսական
	+ *Ռուսական կայսրություն*
	+ *ԽՍՀՄ*
	+ *Ռուսաստանի Դաշնություն*
* Սոմալի
	+ *Գելեդի*
	+ *Մաջարտին*
	+ *Հոբյո*
	+ *Դերվիշներ*
* Վիետնամական
	+ *Թայշոն*
	+ *Նգույեն*
	+ *Վիետնամ*
* Տոնգոյան
* Ֆրանսիական
	+ *Առաջին*
	+ *Երկրորդ*

 |
|  |
| Գաղութատիրական | 
* Ամերիկյան
* Բելգիական
* Բրիտանական
* Գերմանական
* Դանիական
* Իսպանական
* Իտալական
* Հոլանդական
* Ճապոնական
* Նորվեգական
* Շվեդական
* Պորտուգալական
* Ֆրանսիական

 |
|  |
| Ցանկեր | 
* Կայսրություններ
	+ *Խոշորագույն*
* Հին դարերի գերտերություններ
* Միջին դարերի գերտերություններ
* Ժամանակակից գերտերություններ

 |

 |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh2005007114 · NDL: 00564229 · VIAF: 257263875 · WorldCat VIAF: 257263875 |

 |