**Սիան քաղաքի ամրություններ** (չինարեն՝ 西安城墙)), որ նաև հայտնի է որպես Սիան քաղաքի պարիսպ, ներկայացնում է չինական քաղաքի ամենահին, ամենամեծ և լավագույնս պահպանված պարիսպներից մեկը։ Այն կառուցվել է Հոնգվուի կայսր Չժու Յուանչժանի օրոք՝ որպես ռազմական պաշտպանության համակարգ։ Այն ցուցադրում է «ֆեոդալական հասարակության պարիսպների ճարտարապետության ամբողջական առանձնահատկությունները»։ Այն 14-րդ դարում կառուցվելուց ի վեր բազմիցս վերանորոգվել է, երեք անգամ՝ մոտ 200 տարվա ընդմիջումներով 1500-ականների և 1700-ականների վերջին կեսին և վերջին տարիներին՝ 1983-ին։ Պատը ընդգրկում է մոտ 14 կիլոմետր քառակուսի տարածք։

Սիան քաղաքի պատը գտնվում է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների նախնական ցանկում՝ «Մինգ և Ցին դինաստիաների քաղաքային պարիսպներ» վերնագրով։ 2008 թվականից այն գտնվում է նաև Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության մշակութային ժառանգության պետական վարչության ցանկում։ 1961 թվականի մարտից Սիան քաղաքի պատը ժառանգության ազգային պատմամշակութային միավոր է։

Գտնվելու վայր
-------------

Սիան քաղաքի պատը գտնվում է Սիան քաղաքի քաղաքային թաղամասում, որը ժամանակին կայսերական քաղաք էր Սուի և Թանգ դինաստիաների ժամանակաշրջանում. Այն գտնվում է հնագույն Մետաքսի ճանապարհի վերջում.:

Պատմություն
-----------

Սիան քաղաքի խրամատ
Չժու Յուանչհանին՝ Մինգ դինաստիայի առաջին կայսրին (1368–1644), իմաստուն Չժու Շենգը խորհուրդ է տվել քաղաքի շուրջը ամրացված բարձր պարիսպ կառուցել, սննդի պահեստարաններ ստեղծել, այնուհետև հիմնել իր կայսրությունը՝ միավորելով մնացած բոլորը։ պետությունները։ Հետևելով ճգնավորի խորհրդին՝ Չժուն հիմնեց Մին դինաստիան, իսկ հետո կառուցեց բարձր ամրացված պարիսպ Թանգ դինաստիայի (618–907) նախկինում գոյություն ունեցող պալատական պարսպի վրա։ Նա սկսեց կառուցել Սիան քաղաքի պարիսպը, որպես հյուսիսարևմտյան Շենսի նահանգի մայրաքաղաք 1370 թվականին։ Նա ներառեց Սուի և Թանգ դինաստիաների կողմից կառուցված հնագույն ամրացված ամբարտակները՝ ներառելով դրանք պատի արևմտյան և հարավային մասերում՝ ընդլայնելով արևելյան և հյուսիսային մասերը։. Շենքը կառուցվել է ութ տարվա ընթացքում և լավ պահպանվել է ինչպես Մին դինաստիայի, այնպես էլ Ցին դինաստիայի ժամանակ, որը հաջորդեց։

Պատը սկզբնապես կառուցվել է բացառապես տոփանած հողով։ Լոնգցին կայսեր օրոք (1568) պատն ամրացվել է՝ հողե պատերի վերին և արտաքին երեսներին կապույտ աղյուսներ դնելով։ Ցին դինաստիայի Քյանլունգի օրոք (1781 թ.) պատն ընդլայնվել է. Կատարվել են ջրահեռացման առանձնահատկություններ, խցիկներ և այլ փոփոխություններ. և այն կառուցվածքը, ինչպես այժմ երևում է, գոյացավ։ Ցին դինաստիայի կառավարման վերջում կառույցը սկսել էր քայքայվել։ Հանրապետական իշխանությունները սահմանափակ չափով իրականացրել են անմխիթար վիճակում գտնվող պատի սպասարկումը։ 20-րդ դարի առաջին տասնամյակում պատի պաշտպանական համակարգը համարվում էր ռազմավարական նշանակություն, թեև երկրի այլ շրջաններում նմանատիպ պատերի քանդումը ձեռնարկվել էր 1911 թվականի հեղափոխությունից հետո։ 1926 թվականին թշնամու ուժերը ռումբերով հարձակվել են պատի վրա, ինչը հանգեցրել է կառուցվածքային լուրջ վնասների, սակայն պատի ներսում գտնվող քաղաքը չի տուժել։Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, երբ ճապոնացիները 1937-1940 թվականներին օդային ռմբակոծություններ իրականացրեցին, բնակիչները պատի լայն բազայի (ավելի քան 15 մետր ) հաստությամբ կառուցեցին մոտ 1000 բունկեր՝ որպես հակաօդային ապաստարաններ:Մի քանի փախուստի ուղիներ են բացվել նաև պատի միջով՝ որպես անցուղիներ։ Նույնիսկ ավելի ուշ, հանրապետական իշխանության ժամանակ կառուցվեցին նոր դարպասներ, որոնք թույլ կտան երթևեկությունը Սիան պատի միջով։

Համաձայն 1933-ի Շենբու ատլասի՝ 1930-ականներին մարդկանց մեծ մասն ապրում էր Սիան պարսպի շրջագծում, բայց դեռևս կային շատ չզբաղեցված բաց տարածքներ։ Սիան պարիսպը տեսնելու եկած այցելուների թվում էին ամերիկացի կապիտան (հետագայում գեներալ) Ստիլվելը 1922 թվականին և չեխ Սինոլոգ Յարոսլավ Պրիշեկը (1906–1980) 1933 թվականին։ 1983 թվականին Սիանի քաղաքապետարանի վարչակազմը ավելի շատ վերանորոգումներ և պատի հավելումներ կատարեց։ Այդ ժամանակ Յանգմաչենգ աշտարակը, Չժալու աշտարակը, Կույշինգլու աշտարակը, Ջյաոլու անկյունային աշտարակը և Դիլուի պաշտպանական աշտարակը բոլորը վերանորոգվել էին,. պարսպի փլուզված մասերը վերածվել են դարպասների. և խրամատը վերականգնվել է 2005 թվականի մայիսին; Սիան քաղաքի բոլոր պարիսպները փոխկապակցված էին։

Սիան քաղաքի պատը առաջարկվել է որպես ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության վայր Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության Մշակութային ժառանգության պետական ադմինիստրացիայի կողմից 2008 թվականին։ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն տեղանքը ներառել է Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների նախնական ցանկում՝ «Մինգ և Կինգ դինաստիաների քաղաքային պատերը» վերնագրով։ Մինգ և Քինգ դինաստիաներ»՝ որպես մշակութային ժառանգության շահառու՝ iii & iv չափանիշով։ 1961 թվականի մարտին Սիան քաղաքի պատը լիովին հաստատվել է որպես մշակութային ժառանգության օբյեկտ՝ որպես Ազգային պատմական և մշակութային քաղաք։

Հատկություններ
--------------

Սիան քաղաքի պատը
Սիան պարիսպն ուղղանկյուն ձև ունի և ընդհանուր երկարությունը 14 կիլոմետր է, ընդ որում գրեթե բոլոր հատվածները ենթակա են ինչ-որ տեսակի վերականգնման կամ վերակառուցման։ Պատի վերևի երկայնքով կա մի քայլուղի, որի ծածկելը սովորաբար տևում է չորս ժամ:Այն կառուցված է չինական ճարտարապետության ոճով։ Որպես պաշտպանական ամրություն՝ այն կառուցվել է խրամով, շարժական կամուրջներով, դիտաշտարակներով, անկյունային աշտարակներով, ցանկապատող պարիսպներով և դարպասների աշտարակներով։ Պատի բարձրությունը 12 մետր է, վերին մասի լայնությունը 12–14 մետր և հիմքի լայնությունը 15–18 մետր։ Ամբարձիչները կառուցված են 120 մետր ընդմիջումներով՝ դուրս գալով հիմնական պատից։ Պատի արտաքին կողմում կան հողապատնեշներ, որոնք կառուցված են 5984 վանդակներով, որոնք կազմում են «ամբողջովին դուրս ցցված պարիսպներ»։ Կան չորս դիտաշտարակներ, որոնք գտնվում են անկյուններում, իսկ պարիսպը շրջապատող խրամատն ունի 18 մետր լայնություն և 6 մետր խորություն:Պատի ներսում գտնվող տարածքը կազմում է մոտ 36 կիլոմետր քառակուսի, որը ընդգրկում է քաղաքի կողմից զբաղեցրած 14 կիլոմետր քառակուսի փոքր տարածքը։

*Ձախից*։ Սիանի հարավային դարպասի հրակնատներ *Աջից*։ Սիանի պատի մեկ այլ տեսարան
1378 թվականին կառուցված հարավային փորված դիտաշտարակը ավերվել է 1926 թվականին հրդեհից 1926 թվականի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ և վերականգնվել է 2014 թվականի սեպտեմբերին։ Դա արվել է այն պատմական առանձնահատկությունների հետ կապված փաստաթղթերի մանրազնին պատմական ուսումնասիրությունից հետո, որոնք գոյություն են ունեցել մինչև դրա վնասվելը։ Պարսպի հյուսիսային, արևելյան և արևմտյան դարպասները կազմող մյուս երեք դիտաշտարակները նույնպես ուսումնասիրվել են Հարավային աշտարակի համար կատարված փոփոխությունների պլանավորման փուլում։ Դրանք փոփոխվել են, առանց պատի ամբողջականության վրա ազդելու, ընդգրկող դահլիճով, որը պաշտպանում է կառույցները՝ օգտագործելով պողպատե, փայտյա աշխատանքներ և հնագույն տիպի սալիկներ ու աղյուսներ։ Հիմնական դարպասներն ունեն թեքահարթակ մուտք, բացառությամբ Հարավային դարպասի, որը մուտք ունի պատերից դուրս։

Այնտեղ կա «Նետաձգության աշտարակ», որն ապահովում է Սիան պարսպի չորս դարպասներից մեկի անվտանգությունը։ Ստեղծվելով որպես ծուղակ հիշեցնող մեծ խցիկ՝ ծածկված պատուհաններով լցված աշտարակով, այն նետաձիգներին ձեռնտու դիրք էր տալիս նետեր (պատի կառուցման սկզբնական տարիներին) և ավելի ուշ՝ թնդանոթի գնդակներ արձակելու հակառակորդ հեղափոխական ուժերի վրա։ Այն դեպքում, երբ թշնամին կարողանար ճեղքել պարիսպները հիմնական դարպասի միջով, նրանք կհայտնվեին փոքր խցիկի մեջ, որը կանգնած էր մեկ այլ դարպասի վրա և այդպիսով հեշտ թիրախ կդառնան պաշտպանվող զորքերի համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7  «City Walls of the Ming and Qing Dynasties Description». UNESCO Organization. Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 15-ին.
2. ↑  «Introducing X'Oan». Lonely Planet. Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 15-ին.
3. ↑  «Xian City Wall». Official web site of The Tourism administration of Xi'an. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ մարտի 4-ին. Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 15-ին.
4. ↑  *Beijing Review*. Beijing Review. 2008.
5. ↑  Lynn2013, էջ 123
6. 1 2 3  So, Zelin, էջեր 233–34
7. ↑  So, Zelin, էջ 234
8. 1 2 3  «Shaanxi Top 10 events of cultural heritage in 2014». *Shaanxi Provincial Bureau of Cultural Heritage*. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ հոկտեմբերի 2-ին. Վերցված է 2015 թ․ հուլիսի 27-ին.
9. 1 2  «Xī'ān City Walls». Lonely Planet. Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 15-ին.
10. ↑  Bushell, 2012, էջ 33-36
11. ↑  Xi'an City Wall. Heritage Key. University of Maine at Farmington Արխիվացված 2009-10-03 Wayback Machine
12. ↑  «Xi'an City Wall». China Bibliography – Hua Umf Maine. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ նոյեմբերի 17-ին. Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 15-ին.

Գրականություն
-------------

* Lynn, Anne Wien (2013). *All Things Chorus*. iUniverse. ISBN 978-1-4759-5947-5.
* Bushell, Stephen W. (2012). *Chinese Art*. Parkstone International. ISBN 978-1-78042-924-3.
* So, Billy K.L.; Zelin, Madeleine (2013). *New Narratives of Urban Space in Republican Chinese Cities: Emerging Social, Legal and Governance Orders*. BRILL. էջեր 233–34. ISBN 978-90-04-24991-2.