2015 թվականի ՄԱԿ-ի Փարիզի համաժողովի պատվիրակությունների ղեկավարները
**Կլիմայի փոփոխության քաղաքականություն,** կլիմայի փոփոխությանը արձագանքելու տարբեր հեռանկարների արդյունք։ Գլոբալ տաքացումը հիմնականում պայմանավորված է մարդու տնտեսական գործունեության ջերմոցային գազերի արտանետումներով, հատկապես հանածո վառելիքի այրմամբ, որոշ արդյունաբերությոան բնագավառներով, ինչպիսիք են ցեմենտի և պողպատի արտադրությունը և հողօգտագործումը գյուղատնտեսության և անտառային տնտեսության համար։ Արդյունաբերական հեղափոխությունից ի վեր հանածո վառելիքը դարձել է էներգիայի հիմնական աղբյուրը տնտեսական և տեխնոլոգիական զարգացման համար։ Հանածո վառելիքի և այլ ածխածնային ինտենսիվ արդյունաբերության կենտրոնականությունը հանգեցրել է զգալի դիմադրության կլիմայի բարենպաստ քաղաքականությանը, չնայած նման քաղաքականության անհրաժեշտության վերաբերյալ լայն գիտական ​​կոնսենսուսին։

Կլիմայի փոփոխությունն առաջին անգամ որպես քաղաքական խնդիր ի հայտ եկավ 1970-ականներին։ Կլիմայի փոփոխությունը մեղմելուն ուղղված ջանքերը 1990-ականներից սկսած եղել են միջազգային քաղաքական օրակարգում, և դրանք նույնպես ավելի ու ավելի են դիտարկվում ազգային և տեղական մակարդակներում։ Կլիմայի փոփոխությունը բարդ գլոբալ խնդիր է։ Ջերմոցային գազերի (ՋԳ) արտանետումները նպաստում են գլոբալ տաքացմանը ողջ աշխարհում՝ անկախ այն բանից, թե արտանետումները որտեղ են տեղի ունենում։ Այնուամենայնիվ, գլոբալ տաքացման հետևանքները շատ տարբեր են՝ կախված այն բանից, թե որքան խոցելի է տվյալ վայրը կամ տնտեսությունը դրա հետևանքների նկատմամբ։ Գլոբալ տաքացումը բացասաբար է ազդում ընդհանուր տնտեսության վրա, և կանխատեսվում է, որ ավելի շատ է վատթարացվելու տնտեսության վիճակը ջերմաստիճանի բարձրացման պատճառով։ Ինչպես հանածո վառելիքից, այնպես էլ վերականգնվող էներգիայի աղբյուրներից օգտվելու հնարավորությունը զգալիորեն տարբերվում է երկրից երկիր։

Կլիմայի հետ կապված տարբեր պարտականությունները, օգուտներն ու սպառնալիքները, որոնց բախվում են աշխարհի երկրները, նպաստեցին այն փաստին, որ կլիմայի փոփոխության վերաբերյալ առաջին համաժողովները ստեղծեցին միայն խնդրին անդրադառնալու մտադրության ընդհանուր հայտարարությունները և զարգացած երկրների կողմից արտանետումները նվազեցնելու ոչ պարտադիր գործողությունները։ 21-րդ դարում մեծ ուշադրություն է դարձվել այնպիսի մեխանիզմների վրա, ինչպիսիք են կլիմայի ֆինանսավորումը, որպեսզի խոցելի երկրները կարողանան հարմարվել կլիմայի փոփոխությանը։ Որոշ երկրներ և տեղական իրավասություններ որդեգրել են կլիմայի համար բարենպաստ քաղաքականություն, որը շատ ավելին է, քան ընդունված է միջազգայնորեն։ Այնուամենայնիվ, ջերմոցային գազերի արտանետումների տեղական կրճատումները, որին հասնում են նման քաղաքականությունները, սահմանափակ կարողություն ունեն դանդաղեցնելու գլոբալ տաքացումը, քանի դեռ ջերմոցային գազերի ընդհանուր արտանետումները չեն նվազել ամբողջ մոլորակում։

2020-ական թվականներից ի վեր, հանածո վառելիքից էներգիան վերականգնվող էներգիայի աղբյուրներով փոխարինելու իրագործելիությունը զգալիորեն աճել է, քանի որ որոշ երկրներ այժմ արտադրում են գրեթե ողջ էլեկտրաէներգիան վերականգնվող աղբյուրներից։ Կլիմայի փոփոխության սպառնալիքի մասին հանրային իրազեկվածությունը մեծապես բարձրացել է երիտասարդների կողմից առաջնորդվող սոցիալական շարժման և կլիմայի փոփոխության ազդեցությունների տեսանելիության շնորհիվ, ինչպիսիք են եղանակային ծայրահեղ իրադարձությունները և ջրհեղեղները, որոնք առաջացել են ծովի մակարդակի բարձրացումից։ Բազմաթիվ հարցումներ ցույց են տալիս, որ ընտրողների աճող մասնաբաժինը աջակցում է կլիմայի փոփոխության դեմ պայքարը որպես բարձր առաջնահերթություն, ինչը հեշտացնում է քաղաքական գործիչներին հավատարիմ մնալ այնպիսի քաղաքականությանը, որը ներառում է կլիմայական գործողություններ։ COVID-19-ի համաճարակը և տնտեսական անկումը հանգեցնում են «կանաչ վերականգնման» լայնածավալ կոչերի, երբ որոշ քաղաքականություններ, ինչպիսիք են Եվրոպական միությունը, հաջողությամբ ինտեգրում են կլիմայի գործողությունները քաղաքականության փոփոխության մեջ։ Կլիմայի փոփոխության բացահայտ ժխտումը մինչև 2019 թվականը դարձել էր շատ ավելի քիչ ազդեցիկ, և ընդդիմությունը կենտրոնացել է ձգձգումների կամ անգործության խրախուսման ռազմավարությունների վրա։

Քազաքական բանավեճ
-----------------

Ինչպես և բոլոր քաղաքական բանավեճերը, կլիմայի փոփոխության վերաբերյալ քաղաքական բանավեճը հիմնովին վերաբերում է գործողություններին։ Կլիմայի փոփոխության քաղաքականության հիմքում ընկած են տարբեր հստակ փաստարկներ, ինչպիսիք են սպառնալիքի հրատապության տարբեր գնահատականները և տարբեր արձագանքների իրագործելիությունը, առավելություններն ու թերությունները։ Բայց, ըստ էության, դրանք բոլորը վերաբերում են կլիմայի փոփոխությանը հնարավոր արձագանքներին։

Քաղաքական փաստարկներ ձևավորող հայտարարությունները կարելի է բաժանել երկու տեսակի՝ դրական և նորմատիվ հայտարարություններ։ Դրական հայտարարությունները, ընդհանուր առմամբ, կարելի է պարզաբանել կամ հերքել տերմինների մանրակրկիտ սահմանմամբ և գիտական ապացույցներով։ Մինչդեռ նորմատիվ հայտարարությունները այն մասին, թե ինչ է «պետք է» անել, հաճախ գոնե մասամբ առնչվում են բարոյականության հետ և ըստ էության դատողության առարկա են։ Փորձը ցույց է տալիս, որ հաճախ ավելի լավ առաջընթաց է նկատվում բանավեճերում, եթե մասնակիցները փորձում են տարանջատել իրենց փաստարկների դրական և նորմատիվ մասերը՝ նախ դրական հայտարարությունների շուրջ համաձայնության գալով։ Բանավեճի սկզբնական փուլերում մասնակիցների նորմատիվ դիրքորոշումների վրա կարող են մեծ ազդեցություն ունենալ ցանկացած ընտրատարածքի շահերի ընկալումը։ 2015 թվականի Փարիզի համաժողովում բացառիկ առաջընթացի հասնելու համար Քրիստիանա Ֆիգերեսը և մյուսները նշեցին, որ օգտակար էր, որ հիմնական մասնակիցները կարողացան անցնել մրցակցային շահերի վերաբերյալ մրցակցային մտածելակերպից այն կողմ՝ նորմատիվ հայտարարություններին, որոնք արտացոլում էին ընդհանուր առատության վրա հիմնված համագործակցային մտածելակերպը։

Կլիմայի փոփոխությանն ի պատասխան գործողությունները կարելի է բաժանել երեք դասի. մեղմացում՝ ջերմոցային գազերի արտանետումների նվազեցման և ածխածնի արտանետումների ավելացմանն ուղղված գործողություններ, հարմարվողականություն՝ գլոբալ տաքացման բացասական հետևանքներից պաշտպանվելու համար, և արևային աշխարհաճարտարագիտություն՝ տեխնոլոգիա, որի դեպքում արևի լույսը կ արտացոլվել դեպի արտաքին տարածություն։

20-րդ դարի կլիմայի փոփոխության վերաբերյալ միջազգային բանավեճերի զգայուն մասը գրեթե ամբողջությամբ կենտրոնացած էր հետևանքների մեղմացման վրա։ Երբեմն պարտվողական էր համարվում հարմարվողականությանը մեծ ուշադրություն դարձնելը։ Բացի այդ, մեղմացման համեմատ, հարմարվողականությունը ավելի շատ տեղական խնդիր է, որտեղ աշխարհի տարբեր մասերը բախվում են կլիմայի փոփոխության անհամեմատ տարբեր սպառնալիքների և հնարավորությունների հետ։ 21-րդ դարի սկզբին, թեև մեղմացումը դեռևս մեծ դեր է զբաղեցնում քաղաքական բանավեճերում, այն այլևս միակը չէ ուշադրության կենտրոնում։ Հարմարվողականության որոշակի աստիճանն այժմ լայնորեն համարվում է էական և քննարկվում է միջազգային մակարդակով, թեև ձեռնարկվելիք կոնկրետ գործողությունները հիմնականում մնում են տեղական խնդիր։ 2009թ. Կոպենհագենի գագաթնաժողովում պարտավորություն է ստանձնել զարգացող երկրներին տարեկան 100 միլիարդ դոլարի ֆինանսավորում տրամադրել։ Փարիզում պարզաբանվեց, որ ֆինանսավորման հատկացումը պետք է ներառի հավասարակշռված բաժանում հարմարվողականության և մեղմացման միջև, թեև Դեկտեմբերի 2020-ի դրությամբ ոչ բոլոր ֆինանսավորումն էր տրամադրվել, և այն, ինչ տրամադրվել էր, հիմնականում ուղղված էր մեղմացման ծրագրերին։ Մինչև 2019 թվականը աշխարհաճարտարագիտության հնարավորությունները նույնպես ավելի ու ավելի էին քննարկվում, և ակնկալվում էր, որ դրանք ավելի ակնառու կդառնան ապագա բանավեճերում։

Քաղաքական բանավեճը, կապված մեղմացման հետ, հակված է տարբեր լինել՝ կախված կառավարման մասշտաբից։ Միջազգային բանավեճերի համար կիրառվում են տարբեր նկատառումներ՝ համեմատած ազգային և մունիցիպալ մակարդակի քննարկումների հետ։ 1990-ականներին, երբ կլիմայի փոփոխությունն առաջին անգամ հայտնվեց քաղաքական օրակարգում, հույս կար, որ խնդիրը կարող է հաջողությամբ լուծվել։ Օզոնային շերտը պաշտպանելու համար 1987 թվականին Մոնրեալի արձանագրության՝ այն ժամանակվա վերջին ստորագրումը ցույց տվեց, որ աշխարհը կարող է համատեղ գործել՝ ուղղված գիտնականների կողմից նախազգուշացված սպառնալիքին, նույնիսկ այն դեպքում, երբ այն դեռևս զգալի վնաս չէր հասցնում մարդկանց։ Այնուամենայնիվ, 2000-ականների սկզբին ՋԳ արտանետումները շարունակել են աճել՝ արտանետողներին պատժելու կամ կլիմայական պայմանների համար բարենպաստ վարքագիծը հատուցելու համաձայնության քիչ նշաններով։ Պարզ դարձավ, որ գլոբալ համաձայնության հասնելը գլոբալ տաքացումը սահմանափակելու համար արդյունավետ գործողությունների համար շատ ավելի դժվար կլինի։ Որոշ քաղաքական գործիչներ, ինչպիսիք են Առնոլդ Շվարցենեգերը՝ «վերջացնել աղտոտումը» կարգախոսով, ասում ՝ էր, որ ակտիվիստները պետք է օպտիմալացում առաջացնեն՝ կենտրոնանալով կլիմայական գործողությունների առողջապահական օգուտների վրա։

### Բազմակողմանիություն

Ածխածնի երկօքսիդի գլոբալ արտանետումները ըստ իրավասության (2015 թվականի դրությամբ)
Կլիմայի փոփոխությունը դարձավ գլոբալ քաղաքական օրակարգի հիմնական քննարկման առարկան 1990-ականների սկզբին, երբ ՄԱԿ-ի Կլիմայի փոփոխության համաժողովները պետք է անցկացվեր ամեն տարի։ Այս ամենամյա միջոցառումները կոչվում են նաև Կողմերի համաժողովներ (COPs): Հիմնական ուղենշային COP-ներն էին 1997 թվականի Կիոտոյի արձանագրությունը, 2009 թվականի Կոպենհագենի գագաթնաժողովը և 2015 թվականի Փարիզի համաժողովը։ Կիոտոն սկզբում համարվում էր խոստումնալից, սակայն 2000-ականների սկզբին նրա արդյունքները հիասթափեցնող էին։ Կոպենհագենը տեսավ Կիոտոյից այն կողմ անցնելու լուրջ փորձ՝ պարտավորությունների շատ ավելի ուժեղ փաթեթով, սակայն հիմնականում ձախողվեց։ Փարիզը լայնորեն հաջողված էր համարվում, սակայն, թե որքանով այն արդյունավետ կլինի երկարաժամկետ գլոբալ տաքացումը նվազեցնելու համար, դեռ պետք է երևալ։

BASIC երկրների շրջակա միջավայրի նախարարները կհանդիպեն՝ քննարկելու կլիմայի քաղաքականությունը COP15-ից հետո:
Միջազգային մակարդակում արտանետումների նվազեցման երեք խոշոր մոտեցում կա, որոնց շուրջ երկրները կարող են բանակցել։ Առաջինը արտանետումների կրճատման թիրախների ընդունումն է։ Երկրորդ՝ ածխածնի գնի սահմանումը։ Եվ ի վերջո, արտանետումների կրճատմանը խրախուսելու գործընթացներ՝ հիմնականում կամավոր փաթեթի ստեղծում, որը ներառում է տեղեկատվության փոխանակում և առաջընթացի վերանայում։ Այս մոտեցումները հիմնականում փոխլրացնող են, թեև տարբեր կոնֆերանսների ժամանակ հիմնականում շեշտը դրվել է մեկ մոտեցման վրա։ Մոտավորապես մինչև 2010 թվականը միջազգային բանակցությունները հիմնականում կենտրոնացած էին արտանետումների թիրախների վրա։ Մոնրեալի պայմանագրի հաջողությունը օզոնային շերտը վնասող արտանետումների նվազեցման գործում ցույց տվեց, որ թիրախները կարող են արդյունավետ լինել։ Այնուամենայնիվ, ջերմոցային գազերի կրճատման դեպքում թիրախները ընդհանուր առմամբ չեն հանգեցրել արտանետումների էական կրճատումների։ Հավակնոտ թիրախները սովորաբար չեն իրականացվել։ Խիստ պատիժներ սահմանելու փորձերը, որոնք կխրախուսեն ավելի վճռական ջանքեր՝ դժվարին թիրախներին հասնելու համար, միշտ արգելափակվել են առնվազն մեկ կամ երկու երկրների կողմից.

21-րդ դարում տարածված համաձայնություն կա, որ ածխածնի գինը արտանետումները նվազեցնելու ամենաարդյունավետ միջոցն է, գոնե տեսականորեն։ Սակայն, երկրները դժկամությամբ են ընդունել ածխածնի բարձր գինը, կամ շատ դեպքերում ընդհանրապես որևէ գին։ Այս դժկամության հիմնական պատճառներից մեկը ածխածնի արտահոսքի խնդիրն է. այն երևույթները, երբ ջերմոցային գազերի արտանետումներ առաջացնող գործունեությունը դուրս է բերվում ածխածնի գնի բարձրացման պարտադրող իրավասությունից՝ այդպիսով զրկելով իրավազորությանը աշխատատեղերից և եկամուտներից և ոչ մի օգուտ, քանի որ արտանետումները։ կհրապարակվի այլ տեղ։ Այնուամենայնիվ, աշխարհի արտանետումների տոկոսը, որոնք ծածկված են ածխածնի գնով, 2005թ.-ի 5%-ից աճել է մինչև 15%-ը մինչև 2019թ. և պետք է հասնի ավելի քան 40%-ի, երբ Չինաստանում ածխածնի գինն ամբողջությամբ ուժի մեջ մտնի։ Ածխածնի գների գոյություն ունեցող ռեժիմները հիմնականում կիրառվել են անկախ Եվրամիության, ինքնավար գործող ազգերի և ենթազգային իրավասությունների կողմից։

Հիմնականում կամավոր խոստումների և վերանայման համակարգը, որտեղ պետությունները կազմում են արտանետումների կրճատման իրենց սեփական ծրագրերը, ներդրվել է 1991 թվականին, բայց լքվել է մինչև 1997 թվականի Կիոտոյի պայմանագիրը, որտեղ կենտրոնացած է եղել «վերևից ներքև» արտանետումների թիրախների համաձայնության ապահովման վրա։ Մոտեցումը վերածնվեց Կոպենհագենում և հետագա կարևորություն ձեռք բերեց 2015 թվականի Փարիզի համաձայնագրով, թեև խոստումները սկսեցին կոչվել ազգային որոշված ներդրումներ (NDCs): Դրանք պետք է վերաներկայացվեն ընդլայնված ձևով յուրաքանչյուր 5 տարին մեկ։ Թե որքանով է արդյունավետ այս մոտեցումը, մնում է տեսնել։ Որոշ երկրներ ներկայացրել են բարձրացված NDC-ներ 2021 թվականին՝ Գլազգոյի համաժողովի ժամանակ։ Ածխածնի առևտրի հաշվառման կանոնները համաձայնեցվել են 2021 թվականի Գլազգոյի COP հանդիպման ժամանակ։

### Տարածաշրջանային, ազգային և ենթազգային իրավասություններ

ՋԳ արտանետումները նվազեցնելու քաղաքականությունը սահմանվում է կա՛մ ազգային, կա՛մ ենթազգային իրավասությունների կողմից, կամ Եվրոպական միության դեպքում՝ տարածաշրջանային մակարդակով։ Արտանետումների նվազեցման քաղաքականությունների մեծ մասը, որոնք իրականացվել են, դուրս են եղել միջազգային համաձայնագրերով պահանջվողներից։ Օրինակները ներառում են ածխածնի գնի ներմուծումը ԱՄՆ որոշ առանձին նահանգների կողմից, կամ Կոստա Ռիկայի կողմից 2010-ականներին վերականգնվող էներգիայի կողմից էլեկտրաէներգիայի արտադրության 99%-ը։

Կլիմայի փոփոխության կատարողականի ինդեքսը դասակարգում է երկրներն ըստ ջերմոցային գազերի արտանետումների (40% միավոր), վերականգնվող էներգիայի (20%), էներգիայի օգտագործման (20%) և կլիմայի քաղաքականության (20%)։

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|      Բարձր |      Միջին |      Ցածր |      Շատ ցածր |

Արտանետումները նվազեցնելու կամ մաքուր տեխնոլոգիաների կիրառման փաստացի որոշումները հիմնականում կայացվում են ոչ թե կառավարությունների կողմից, այլ անհատների, ձեռնարկությունների և այլ կազմակերպությունների կողմից։ Այնուամենայնիվ, ազգային և տեղական կառավարություններն են, որոնք քաղաքականություն են սահմանում կլիմայի բարենպաստ գործունեությունը խրախուսելու համար։ Ընդհանուր առմամբ, այս քաղաքականությունները կարելի է բաժանել չորս տեսակի. երկրորդ կարգադրական կանոնակարգերը, օրինակ՝ պահանջելով, որ էլեկտրաէներգիայի արտադրության որոշակի տոկոսը պետք է լինի վերականգնվող աղբյուրներից. երրորդ, ուղղակի պետական ծախսերը կլիմայական պայմանների համար բարենպաստ գործունեության կամ հետազոտությունների վրա. և չորրորդը, մոտեցումներ, որոնք հիմնված են տեղեկատվության փոխանակման, կրթության և կլիմայի բարենպաստ կամավոր վարքագծի խրախուսման վրա։ Տեղական քաղաքականությունը երբեմն զուգորդվում է օդի աղտոտվածության հետ, օրինակ՝ քաղաքներում ցածր արտանետումների գոտիներ ստեղծելու քաղաքականությունը կարող է նպատակ ունենալ նաև նվազեցնել ավտոմոբիլային տրանսպորտից ածխածնի արտանետումները։

### Ոչ պետական գործիչներ

Անհատները, բիզնեսները և հասարակական կազմակերպությունները կարող են ազդել կլիմայի փոփոխության քաղաքականության վրա ինչպես ուղղակիորեն, այնպես էլ անուղղակիորեն։ Մեխանիզմները ներառում են անհատական հռետորաբանություն, համախմբված կարծիքի արտահայտումը հարցումների միջոցով և զանգվածային բողոքի ցույցեր։ Պատմականորեն, այս բողոքի ցույցերի մի զգալի մասը եղել է կլիմայական բարենպաստ քաղաքականության դեմ։ 2000 թվականի Մեծ Բրիտանիայի վառելիքի բողոքի ցույցերից հետո ամբողջ աշխարհում տասնյակ բողոքներ են տեղի ունեցել վառելիքի հարկերի կամ վառելիքի սուբսիդավորման դադարեցման դեմ։ 2019 թվականից և դպրոցական գործադուլի և Անհետացման ապստամբության գալուստից ի վեր, կլիմայի կողմնակից բողոքի ցույցերն ավելի ակնառու են դարձել։ Կլիմայի փոփոխության քաղաքականության վրա ազդելու ապաքաղաքական դերակատարների անուղղակի գործուղությունները ներառում են ֆինանսավորումը կամ կանաչ տեխնոլոգիաների վրա աշխատելը և հանածո վառելիքի օտարման շարժումը։

#### Հատուկ շահեր և լոբբիստական գործունեություն ոչ երկրի դերակատարների կողմից

Գլոբալ տաքացումը գրավել է ձախակողմյան խմբերի ուշադրությունը, ինչպես այստեղ՝ Ամերիկայի դեմոկրատ սոցիալիստների դեպքում։
Կան բազմաթիվ հատուկ շահագրգիռ խմբեր, կազմակերպություններ և կորպորացիաներ, որոնք ունեն պետական և մասնավոր դիրքորոշում գլոբալ տաքացման բազմակողմանի թեմայի վերաբերյալ։ Ստորև ներկայացված է հատուկ շահագրգիռ կողմերի տեսակների մասնակի ցանկը, որոնք հետաքրքրություն են ցուցաբերել գլոբալ տաքացման քաղաքականության նկատմամբ.

* **Հանածո վառելիքի ընկերություններ.** Ավանդական հանածո վառելիքի կորպորացիաները կարող են կորցնել գլոբալ տաքացման ավելի խիստ կանոնակարգերից, թեև կան բացառություններ։ Այն փաստը, որ հանածո վառելիքի ընկերությունները զբաղվում են էներգիայի առևտրով, կարող է նշանակել, որ նրանց մասնակցությունը առևտրային սխեմաներին և նման այլ մեխանիզմներին կարող է տալ նրանց եզակի առավելություն, ուստի պարզ չէ, թե արդյոք հանածո վառելիքի բոլոր ընկերությունները միշտ դեմ են լինելու գլոբալ տաքացման ավելի խիստ քաղաքականությանը.։ Որպես օրինակ, Enron-ը՝ ավանդական գազատար ընկերություն, որն ունի մեծ առևտրային գրասեղան, մեծ լոբբինգ արեց Միացյալ Նահանգների կառավարությանը՝ կանոնակարգելու համար. նրանք կարծում էին, որ իրենք կգերիշխեն էներգետիկ արդյունաբերությունը, եթե կարողանան լինել էներգիայի առևտրի կենտրոնում։
* **Ֆերմերները և ագրոբիզնեսը** կարևոր լոբբի են, բայց տարբեր են իրենց տեսակետներով գյուղատնտեսության վրա կլիմայի փոփոխության ազդեցության և գյուղատնտեսությունից ջերմոցային գազերի արտանետումների և, օրինակ, ԵՄ Ընդհանուր գյուղատնտեսական քաղաքականության դերի վերաբերյալ:.
* **Ֆինանսական հաստատություններ**:Ֆինանսական հաստատությունները հիմնականում աջակցում են գլոբալ տաքացման դեմ ուղղված քաղաքականությանը, մասնավորապես ածխածնի առևտրի սխեմաների իրականացմանը և շուկայական մեխանիզմների ստեղծմանը, որոնք գինն ասոցացնում են ածխածնի հետ։ Այս նոր շուկաները պահանջում են առևտրային ենթակառուցվածքներ, որոնք բանկային հաստատությունները կարող են տրամադրել։ Ֆինանսական հաստատությունները նույնպես լավ դիրք ունեն ներդրումներ կատարելու, առևտուր անելու և տարբեր ֆինանսական գործիքներ մշակելու համար, որոնցից նրանք կարող են շահույթ ստանալ ածխածնի գների վերաբերյալ սպեկուլյատիվ դիրքերի և միջնորդական և այլ ֆինանսական գործառույթների օգտագործման միջոցով, ինչպիսիք են ապահովագրությունը և ածանցյալ գործիքները։
* **Բնապահպանական խմբեր**։ Բնապահպանական ջատագով խմբերը հիմնականում կողմնակից են արտանետումների խիստ սահմանափակումներին։ Բնապահպանական խմբերը, որպես ակտիվիստներ, զբաղվում են իրազեկվածության բարձրացմամբ։
* **Վերականգնվող էներգիայի և էներգաարդյունավետության ընկերություններ**։ Քամու, արևի և էներգաարդյունավետության ոլորտի ընկերությունները հիմնականում աջակցում են գլոբալ տաքացման ավելի խիստ քաղաքականությանը։ Նրանք ակնկալում են, որ էներգիայի շուկայում իրենց մասնաբաժինը կընդլայնվի, քանի որ հանածո վառելիքները թանկանում են առևտրային սխեմաների կամ հարկերի միջոցով։
* **Միջուկային էներգիայի ընկերություններ**։ աջակցել և օգուտ ունեցել ածխածնի գնագոյացումից կամ ցածր ածխածնային էներգիայի արտադրության սուբսիդավորումից, քանի որ միջուկային էներգիան արտադրում է ջերմոցային գազերի նվազագույն արտանետումներ։
* **Էլեկտրաէներգիայի բաշխիչ ընկերություններ**։ կարող են կորցնել արևային մարտկոցներից, բայց օգուտ քաղել էլեկտրական մեքենաների։
* **Ավանդական մանրածախ վաճառողներ և շուկայավարներ**։ ավանդական մանրածախ առևտրով զբաղվողները, շուկայավարները և ընդհանուր կորպորացիաները արձագանքում են՝ ընդունելով իրենց հաճախորդների հետ ռեզոնանսային քաղաքականություն։ Եթե «կանաչ լինելը» ապահովում է հաճախորդների գրավչությունը, ապա նրանք կարող են համեստ ծրագրեր ձեռնարկել՝ իրենց հաճախորդներին գոհացնելու և ավելի լավ հարմարվելու համար։ Այնուամենայնիվ, քանի որ ընդհանուր կորպորացիան շահույթ չի ստանում իրենց կոնկրետ դիրքից, քիչ հավանական է, որ նրանք ուժեղ լոբբինգ անեն գլոբալ տաքացման քաղաքականության ավելի խիստ դիրքորոշման համար կամ դեմ։
* **Բժիշկները**։ հաճախ ասում են, որ կլիմայի փոփոխությունը և օդի աղտոտվածությունը կարելի է միասին լուծել և այդպիսով փրկել միլիոնավոր կյանքեր։
* **Տեղեկատվական և հաղորդակցական տեխնոլոգիաների ընկերությունները**։ ասում են, որ իրենց արտադրանքն օգնում է մյուսներին պայքարել կլիմայի փոփոխության դեմ, հակված են օգուտ քաղել ճանապարհորդությունների կրճատումից, և շատերը գնում են կանաչ էլեկտրաէներգիա։

Տարբեր շահագրգիռ կողմեր երբեմն միավորվում են միմյանց հետ՝ ամրապնդելու իրենց ուղերձը, օրինակ՝ էլեկտրաէներգիայի ընկերությունները ֆինանսավորում են էլեկտրական դպրոցական ավտոբուսների գնումը՝ օգուտ բերելու բժիշկներին՝ նվազեցնելով առողջապահական ծառայության բեռը, միևնույն ժամանակ վաճառելով ավելի շատ էլեկտրաէներգիա։ Երբեմն արդյունաբերությունները ֆինանսավորում են մասնագիտացված ոչ առևտրային կազմակերպություններ՝ բարձրացնելու իրազեկությունը և լոբբինգ իրականացնելու իրենց պատվերով։

Կոլեկտիվ գործողություն
----------------------

Ներկայիս կլիմայական քաղաքականության վրա ազդում են մի շարք սոցիալական և քաղաքական շարժումներ, որոնք կենտրոնացած են կլիմայական գործողությունների համար քաղաքական կամքի ձևավորման տարբեր մասերի վրա։ Սա ներառում է կլիմայական արդարության շարժումը, երիտասարդական կլիմայական շարժումը և հանածո վառելիքի արդյունաբերությունից հրաժարվելու շարժումները։

Ընթացիկ հեռանկար
----------------

Գրետա Թունբերգի «Ուրբաթներ հանուն ապագայի» շարժումը, որը սկսվել է 2018 թվականի օգոստոսին, ազդեցիկ է եղել գլոբալ տաքացման սպառնալիքի մասին հանրային իրազեկվածության բարձրացման գործում:
Գլոբալ տաքացումը սահմանափակող քաղաքականության շուրջ համաձայնության գալու պատմական քաղաքական փորձերը հիմնականում չեն կարողացել մեղմել կլիմայի փոփոխությունը։ Մեկնաբանները լավատեսություն են հայտնել, որ 2020-ականները կարող են լինել ավելի հաջող՝ պայմանավորված տարբեր վերջին զարգացումներով և հնարավորություններով, որոնք առկա չեն եղել ավելի վաղ ժամանակաշրջաններում։ Այլ մեկնաբաններ նախազգուշացումներ են հայտնել, որ այժմ շատ քիչ ժամանակ կա գործելու՝ 1,5 °C-ից ցածր տաքացումը պահպանելու կամ նույնիսկ գլոբալ տաքացումը 2 °C-ից ցածր պահելու հնարավորություն ունենալու համար։

### Հնարավորություններ

2010-ականների վերջին տարբեր զարգացումներ, որոնք նպաստում էին կլիմայի բարենպաստ քաղաքականությանը, մեկնաբաններին լավատեսություն հայտնեցին, որ 2020-ականները կարող են լավ առաջընթաց տեսնել գլոբալ տաքացման սպառնալիքի դեմ պայքարում։

#### Հասարակական կարծիքի բեկումնային կետ

2019 թվականը նկարագրվել է որպես «տարի, որն աշխարհն արթնացավ կլիմայի փոփոխության պատճառով», որը պայմանավորված է այնպիսի գործոններով, ինչպիսիք են գլոբալ տաքացման սպառնալիքի աճող ճանաչումը, որը բխում է վերջին ծայրահեղ եղանակային իրադարձություններից, Գրետայի էֆեկտից և IPPC 1.5 °C զեկույցից։

2019 թվականին ՕՊԵԿ-ի գլխավոր քարտուղարը դպրոցական գործադուլի շարժումը ճանաչեց որպես հանածո վառելիքի արդյունաբերության առջև ծառացած ամենամեծ սպառնալիքը։ Ըստ Քրիստիանա Ֆիգերեսի, երբ բնակչության մոտ 3.5%-ը սկսում է մասնակցել ոչ բռնի բողոքի ակցիաներին, նրանք միշտ հաջողությամբ են հրահրում քաղաքական փոփոխությունները, ընդ որում Գրետա Թունբերգի «Ուրբաթները հանուն ապագայի» շարժման հաջողությունը հուշում է, որ այս շեմին հասնելը կարող է հնարավոր լինել։

One Earth-ում հրապարակված 2023 թվականի վերանայման ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ սոցիոլոգիական հարցումները ցույց են տալիս, որ մարդկանց մեծամասնությունը կլիմայի փոփոխությունն ընկալում է որպես հիմա և մոտակայքում։ Հետազոտությունը եզրակացրեց, որ կլիմայի փոփոխությունն ավելի հեռավոր տեսնելը պարտադիր չէ, որ կհանգեցնի կլիմայի նվազ գործողությունների, և հոգեբանական հեռավորության նվազեցումը հուսալիորեն չի մեծացնում կլիմայի գործողությունները։

#### Կլիմայի փոփոխության ժխտման ազդեցության նվազեցում

Մինչև 2019 թվականը կլիմայի փոփոխության բացահայտ ժխտումը դարձել էր շատ ավելի քիչ ազդեցիկ ուժ, քան նախորդ տարիներին։ Դրա պատճառները ներառում են էքստրեմալ եղանակային իրադարձությունների հաճախականությունը, կլիմայագետների ավելի արդյունավետ հաղորդակցությունը և Գրետայի էֆեկտը։ Որպես օրինակ՝ 2019 թվականին Կատո ինստիտուտը փակեց իր կլիմայական խանութը։

#### Վերականգնվող էներգիայի աճը

Վերականգնվող էներգիան բնականորեն համալրվող էներգիայի անսպառ աղբյուր է։ Վերականգնվող էներգիայի հիմնական աղբյուրներն են քամին, հիդրոէներգիան, արևը, երկրաջերմային և կենսազանգվածը։ 2020 թվականին վերականգնվող էներգիան արտադրել է համաշխարհային էլեկտրաէներգիայի 29%-ը։

196 մասնակիցների կողմից ընդունված Փարիզի համաձայնագրից հետո այդ կողմերի 194-ը 2021 թվականի նոյեմբերի դրությամբ ներկայացրել են իրենց ազգային որոշված ներդրումները (ԱԴԿ), այսինքն՝ կլիմայի վերաբերյալ խոստումները։ Այս երկրների կողմից բազմաթիվ տարբեր ջանքեր են գործադրվում՝ օգնելու ներառել վերականգնվող էներգիայի ներդրումները, օրինակ՝ 102 երկիր կիրառել է հարկային վարկեր, 101 երկիր ներառում է որոշակի տեսակի պետական ներդրումներ, և 100 երկիր ներկայումս օգտագործում է հարկերի նվազեցում։ Ամենամեծ արտանետողները հակված են արդյունաբերական երկրներին, ինչպիսիք են ԱՄՆ-ը, Չինաստանը, Մեծ Բրիտանիան և Հնդկաստանը։ Այս երկրները բավարար արդյունաբերական քաղաքականություն չեն իրականացնում (188)՝ համեմատած տեղակայման քաղաքականության (ավելի քան 1000)։

Կանայք համաշխարհային առաջնորդներ Գլազգոյում COP26-ում
2021 թվականի նոյեմբերին Շոտլանդիայի Գլազգոյ քաղաքում տեղի ունեցավ ՄԱԿ-ի Կողմերի 26-րդ համաժողովը (COP26): Գրեթե 200 երկրներ համաձայնել են արագացնել կլիմայի փոփոխության դեմ պայքարը և պարտավորվել ավելի արդյունավետ կլիմայական խոստումներ տալ։ Որոշ նոր խոստումներ ներառում էին մեթան գազով աղտոտվածության, անտառահատումների և ածխի ֆինանսավորման բարեփոխումներ։ Զարմանալի է, որ ԱՄՆ-ը և Չինաստանը (ածխածնի երկու խոշորագույն արտանետողները) երկուսն էլ համաձայնեցին համատեղ աշխատել ջանքերի վրա, որպեսզի կանխեն գլոբալ տաքացումը գերազանցելու 1,5 աստիճան Ցելսիուսը։ Որոշ գիտնականներ, քաղաքական գործիչներ և ակտիվիստներ ասում են, որ այս գագաթնաժողովում բավարար չի արվել, և մենք դեռ կհասնենք այդ 1,5 աստիճանի շեղման կետին։ Climate Action Tracker-ի անկախ զեկույցում ասվում է, որ պարտավորությունները «շուրթերի սպասարկում» են, և «2030 թվականին մենք մոտավորապես երկու անգամ ավելի շատ արտանետելու ենք, քան պահանջվում է 1,5 աստիճանի համար»։

2020 թվականի դրությամբ հանածո վառելիքից էներգիան միջուկային և հատկապես վերականգնվող էներգիայով փոխարինելու իրագործելիությունը զգալիորեն աճել է, քանի որ տասնյակ երկրներ այժմ իրենց էլեկտրաէներգիայի կեսից ավելին արտադրում են վերականգնվող աղբյուրներից։

### Դժվարություններ

Չնայած տարբեր խոստումնալից պայմաններին, մեկնաբանները հակված են նախազգուշացնելու, որ մի քանի դժվարին մարտահրավերներ կան, որոնք պետք է հաղթահարվեն, եթե կլիմայի փոփոխության քաղաքականությունը հանգեցնի ջերմոցային գազերի արտանետումների էական կրճատմանը։ Օրինակ, մսի հարկի ավելացումը կարող է քաղաքականապես դժվար լինել։

#### Հրատապություն

Նախաարդյունաբերական դարաշրջանից ի վեր՝՝ 2021 թվականի դրությամբ, CO2 մակարդակը արդեն աճել էր մոտ 50%-ով և ամեն տարի միլիարդավոր տոննաներով ավելի է թողարկվում։ Գլոբալ տաքացումն արդեն անցել է այն կետը, որտեղ այն սկսում է աղետալի ազդեցություն ունենալ որոշ տեղամասերում։ Այսպիսով, քաղաքականության հիմնական փոփոխությունները պետք է իրականացվեն ինչքան հնարավոր է շուտ, որովհետև պետք է խուսափել շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության աճի ռիսկից։

#### Հանածո վառելիքի կենտրոնականությունը

Հանածո վառելիքից ստացվող էներգիան մնում է համաշխարհային տնտեսության առանցքային նշանակությունը՝ 2019 թվականի դրությամբ դրա էներգիայի արտադրության մոտ 80%-ը։ Հանածո վառելիքի սուբսիդավորումը սպառողներից հանկարծակի հեռացնելը հաճախ անկարգությունների պատճառ է դառնում:շ.։ Թեև մաքուր էներգիան երբեմն կարող է ավելի էժան լինել, կարճ ժամանակահատվածում մեծ քանակությամբ վերականգնվող էներգիայի ապահովումը դժվար է։ Միջազգային էներգետիկ գործակալության 2023 թվականի զեկույցի համաձայն, ածխի արտանետումները աճել են 243 Mt-ով՝ հասնելով պատմական նոր առավելագույնին՝ գրեթե 15,5 Gt: Այս 1,6% աճն ավելի արագ էր, քան վերջին տասնամյակի միջին տարեկան 0,4% աճը։ 2022 թվականին Եվրոպական կենտրոնական բանկը պնդում էր, որ էներգակիրների բարձր գները արագացնում են էներգիայի անցումը հանածո վառելիքից, սակայն կառավարությունները պետք է քայլեր ձեռնարկեն էներգետիկ աղքատությունը կանխելու համար՝ չխոչընդոտելով ածխածնային ցածր էներգիայի անցումը։։

#### Անակտիվություն

Թեև կլիմայի փոփոխության բացահայտ ժխտումը 2020-ականներին շատ ավելի քիչ է տարածված նախորդ տասնամյակների համեմատ, շատ փաստարկներ շարունակվում են ընդդեմ ջերմոցային գազերի արտանետումների սահմանափակմանն ուղղված գործողությունների։ Նման փաստարկները ներառում են այն տեսակետը, որ առկա միջոցները ծախսելու ավելի լավ եղանակներ կան (օրինակ՝ հարմարվողականությունը), որ ավելի լավ կլինի սպասել մինչև նոր տեխնոլոգիաների մշակումը, քանի որ դա ավելի էժան կդարձնի մեղմացումը, որ տեխնոլոգիան և նորարարությունը կհանգեցնեն կլիմայի փոփոխության քննարկմանը կամ լուծումը։ որոշակի ասպեկտներ, և որ կլիմայի փոփոխության ապագա բացասական հետևանքները պետք է մեծապես զեղչվեն ներկայիս կարիքների համեմատ։

#### Հանածո վառելիքի լոբբի և քաղաքական ծախսեր

Նավթի և գազի խոշորագույն կորպորացիաները, որոնք ներառում են Big Oil-ը և նրանց արդյունաբերության լոբբիստական թեևը՝ Ամերիկյան նավթային ինստիտուտը (API), մեծ գումարներ են ծախսում լոբբիստական և քաղաքական արշավների վրա և աշխատում են հարյուրավոր լոբբիստների՝ խոչընդոտելու և հետաձգելու կառավարության գործողությունները կլիմայի դեմ պայքարելու համար։ փոփոխություն. Հանածո վառելիքի լոբբին զգալի ազդեցություն ունի Վաշինգտոնում և այլ քաղաքական կենտրոններում, ներառյալ Եվրամիությունը և Միացյալ Թագավորությունը։ Հանածո վառելիքի արդյունաբերության շահերը շատ անգամ ավելի շատ են ծախսում իշխանության դահլիճներում իրենց օրակարգն առաջ տանելու համար, քան սովորական քաղաքացիներն ու բնապահպան ակտիվիստները, որոնցից առաջինը 2 միլիարդ դոլար է ծախսել 2000-2016 թվականներին Միացյալ Նահանգներում կլիմայի փոփոխության լոբբինգի վրա։ Հինգ խոշոր նավթային կորպորացիաները հարյուր միլիոնավոր եվրոներ են ծախսել Բրյուսելում իր օրակարգի լոբբինգի համար։ Նավթային խոշոր ընկերությունները հաճախ որդեգրում են «կայունության սկզբունքներ», որոնք հակասում են իրենց լոբբիստների կողմից պաշտպանվող քաղաքականության օրակարգին, ինչը հաճախ ենթադրում է կասկած սերմանել կլիմայի փոփոխության իրականության և ազդեցության վերաբերյալ և կանխարգելել կառավարության ջանքերը դրանց լուծման համար։ API-ն ձեռնարկեց հանրային կապերի ապատեղեկատվության քարոզարշավ՝ նպատակ ունենալով կասկածներ առաջացնել հասարակության մեջ, որպեսզի «կլիմայի փոփոխությունը դառնա ոչ խնդիր»։ Այս ոլորտը նաև առատորեն ծախսում է ամերիկյան քաղաքական արշավների վրա՝ վերջին մի քանի տասնամյակների ընթացքում իր քաղաքական ներդրումների մոտավորապես 2/3-ը սնուցում է Հանրապետական կուսակցության քաղաքական գործիչներին, և ծախսում է վերականգնվող էներգիայի ջատագովների բազմապատիկ քաղաքական ներդրումները։ Հանածո վառելիքի արդյունաբերության քաղաքական ներդրումները պարգևատրում են այն քաղաքական գործիչներին, ովքեր դեմ են քվեարկում շրջակա միջավայրի պաշտպանությանը։ Համաձայն Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների Գիտությունների ազգային ակադեմիայի կողմից հրապարակված մի ուսումնասիրության, քանի որ Միացյալ Նահանգների Կոնգրեսի անդամի քվեարկությունը դարձել է ավելի հակաէկոլոգիական, որը չափվում է նրա ձայնի ռեկորդով, որը գնահատվել է Լիգայի կողմից։ Conservation Voters (LCV), հանածո վառելիքի արդյունաբերության ներդրումները, որոնք Կոնգրեսի այս անդամը ստացել է, աճել է։ Միջին հաշվով, LCV-ի գնահատականի 10% նվազումը փոխկապակցված է Կոնգրեսի ժամկետին հաջորդող քարոզարշավի համար հանածո վառելիքի արդյունաբերության կողմից 1700 ԱՄՆ դոլարի չափով ներդրումների աճի հետ։

#### Կլիմայական գիտության ճնշումը

Նավթի խոշոր ընկերությունները, սկսած դեռևս 1970-ականներից, ճնշեցին իրենց իսկ գիտնականների զեկույցները հանածո վառելիքի այրման կլիմայական մեծ ազդեցության մասին։ ExxonMobil-ը սկսել է կորպորատիվ քարոզչական արշավ, որը քարոզում է կեղծ տեղեկատվություն կլիմայի փոփոխության խնդրի մասին, մարտավարություն, որը համեմատվել է Big Tobacco-ի հանրային կապերի ջանքերի հետ՝ հասարակությանը ծխելու վտանգների մասին խաբելու համար։ Հանածո վառելիքի արդյունաբերության կողմից ֆինանսավորվող վերլուծական կենտրոնները հալածում էին կլիմայի գիտնականներին, ովքեր հրապարակայնորեն քննարկում էին կլիմայի փոփոխության սարսափելի սպառնալիքը։ Դեռևս 1980-ականներին, երբ ամերիկյան հանրության ավելի մեծ հատվածներ սկսեցին տեղեկացված լինել կլիմայի փոփոխության խնդրի մասին, Միացյալ Նահանգների որոշ նախագահների վարչակազմերը արհամարհում էին գիտնականներին, ովքեր հրապարակայնորեն խոսում էին կլիմայի համար պարունակվող հանածո վառելիքի սպառնալիքի մասին։ ԱՄՆ-ի այլ վարչակազմերը լռեցրել են կլիմայագետներին և փակել կառավարության ազդարարների.։ Մի շարք դաշնային գործակալությունների քաղաքական նշանակված անձինք թույլ չեն տվել գիտնականներին հաղորդել իրենց բացահայտումները կլիմայական ճգնաժամի ասպեկտների վերաբերյալ, փոխել են տվյալների մոդելավորումը՝ հանգելու այն եզրակացությունների, որոնք նրանք նախապես ներկայացրել էին ապացուցելու համար, և փակել են գործակալությունների կարիերայի գիտնականների ներդրումը։

#### Կլիմայի ակտիվիստների թիրախավորումը

Կլիմայի և բնապահպանության ակտիվիստները, ներառյալ, ավելի ու ավելի հաճախ, նրանք, ովքեր պաշտպանում են անտառները անտառահատումների արդյունաբերությունից, սպանվել են մի շարք երկրներում, ինչպիսիք են Կոլումբիայում, Բրազիլիայում և Ֆիլիպիններում։ Նման սպանությունների մեծ մասի մեղավորները չեն պատժվել։ Նման սպանությունների ռեկորդային քանակ է գրանցվել 2019 թվականին։ Բնապահպան ակտիվիստները գտնվում են անհամաչափ թիրախում, ինչը կազմում է ամբողջ աշխարհում մահացությունների 40%-ը։ Մի քանի կառավարությունների ներքին հետախուզական ծառայությունները, օրինակ՝ ԱՄՆ կառավարությանը, թիրախավորել են բնապահպան ակտիվիստներին և կլիմայի փոփոխության կազմակերպություններին որպես «ընտանի ահաբեկիչներ»՝ հսկելով նրանց, հետաքննելով նրանց, հարցաքննելով և տեղավորելով ազգային «դիտացանկերում», որոնք կարող են դա անել։ նրանց համար ավելի դժվար է ինքնաթիռ նստելը և կարող է դրդել տեղական իրավապահ մարմինների մոնիտորինգին։ ԱՄՆ-ի այլ մարտավարությունները ներառում են ամերիկյան քաղաքացիների հավաքների և կլիմայի փոփոխության դեմ բողոքի ցույցերի լրատվամիջոցների լուսաբանումը կանխելը, ինչպես նաև անվտանգության մասնավոր ընկերությունների հետ համագործակցությունը՝ ակտիվիստներին վերահսկելու համար։

#### Դումիզմ

Կլիմայի փոփոխության քաղաքականության համատեքստում դոմիզմը վերաբերում է հոռետեսական պատմություններին, որոնք պնդում են, որ այժմ շատ ուշ է որևէ բան անել կլիմայի փոփոխության դեմ։ Դումիզմը կարող է ներառել կասկադային կլիմայի անկման կետերի հավանականության ուռճացումը և դրանց գլոբալ ջեռուցումը առաջացնելու հավանականությունը, որը դուրս է մարդու վերահսկման հնարավորությունից, նույնիսկ եթե մարդկությունը կարողանա անմիջապես դադարեցնել հանածո վառելիքի այրումը։ ԱՄՆ-ում հարցումները ցույց են տվել, որ այն մարդկանց համար, ովքեր չեն աջակցել գլոբալ տաքացումը սահմանափակելու հետագա գործողություններին, համոզմունքը, որ դա անելու համար շատ ուշ է, ավելի տարածված պատճառ է համարվել, քան թերահավատությունը մարդու կողմից ստեղծված կլիմայի փոփոխության նկատմամբ։

#### Փոխզիջումների բացակայություն

Կլիմայի բարենպաստ մի քանի քաղաքականություններ արգելափակվել են օրենսդրական գործընթացում բնապահպանական և/կամ ձախ հակում ունեցող ճնշման խմբերի և կուսակցությունների կողմից։ Օրինակ, 2009 թվականին Ավստրալիայի «կանաչ» կուսակցությունը դեմ քվեարկեց ածխածնի աղտոտվածության նվազեցման սխեմային, քանի որ նրանք կարծում էին, որ այն ածխածնի բավական բարձր գին չի սահմանում։ ԱՄՆ-ում «Սիերա» ակումբը օգնեց տապալել 2016 թվականի կլիմայի հարկային օրինագիծը, որը նրանք համարում էին սոցիալական արդարության պակաս։ ԱՄՆ նահանգներում ածխածնի գին պարտադրելու որոշ փորձեր արգելափակվել են ձախակողմյան քաղաքական գործիչների կողմից, քանի որ դրանք պետք է իրականացվեին առևտրային մեխանիզմով, այլ ոչ թե հարկով։

#### Բազմաոլորտային կառավարում

Կլիմայի փոփոխության խնդիրը սովորաբար տեղավորվում է տարբեր ոլորտներում, ինչը նշանակում է, որ հաճախակի պահանջվում է կլիմայի փոփոխության քաղաքականության ինտեգրումը այլ քաղաքականության ոլորտներում։ Այսպիսով, խնդիրը բարդ է, քանի որ այն պետք է լուծվի մի քանի մասշտաբներով՝ կառավարման բարդ գործընթացում ներգրավված տարբեր դերակատարներով։

#### Անհարմարեցում

Կլիմայի փոփոխությանը հաջող հարմարվելը պահանջում է մրցակցող տնտեսական, սոցիալական և քաղաքական շահերի հավասարակշռում։ Նման հավասարակշռման բացակայության դեպքում վնասակար անցանկալի հետևանքները կարող են չեղարկել հարմարվողականության նախաձեռնությունների օգուտները։ Օրինակ, Տանզանիայում կորալային խութերը պաշտպանելու ջանքերը ստիպեցին տեղի գյուղացիներին ավանդական ձկնորսական գործունեությունից անցնել գյուղատնտեսության, որն առաջացնում էր ջերմոցային գազերի ավելի բարձր արտանետումներ։

### Տեխնոլոգիա

Տեխնոլոգիաների խոստումը դիտվում է որպես սպառնալիք և պոտենցիալ բարիք։ Նոր տեխնոլոգիաները կարող են հնարավորություններ բացել նոր և ավելի արդյունավետ կլիմայական քաղաքականության համար։ Մոդելների մեծ մասը, որոնք ցույց են տալիս տաքացումը մինչև 2 °C սահմանափակելու ուղին, մեծ դեր ունեն ածխաթթու գազի հեռացման գործում՝ կլիմայի փոփոխության մեղմացման մոտեցումներից մեկը։ Քաղաքական ողջ սպեկտրի մեկնաբանները հակված են ողջունել հեռացումը։ Սակայն ոմանք թերահավատ են, որ այն երբևէ կկարողանա հեռացնել այնքան, որ դանդաղեցնի գլոբալ տաքացումը՝ առանց արտանետումների արագ կրճատման, և նրանք զգուշացնում են, որ նման տեխնոլոգիայի նկատմամբ չափազանց լավատեսությունը կարող է դժվարացնել մեղմացման քաղաքականության ընդունումը։

Արևային ճառագայթման կառավարումը ևս մեկ տեխնոլոգիա է, որի նպատակն է նվազեցնել գլոբալ տաքացումը։ Առնվազն ստրատոսֆերային աերոզոլի ներարկումով, լայն համաձայնություն կա, որ այն արդյունավետ կլինի միջին գլոբալ ջերմաստիճանը նվազեցնելու համար։ Այնուամենայնիվ, շատ կլիմայագետների կողմից այդ հեռանկարը համարվում է անցանկալի։ Նրանք զգուշացնում են, որ կողմնակի ազդեցությունները կներառեն գյուղատնտեսական բերքատվության հնարավոր կրճատումներ արևի լույսի և անձրևների նվազման պատճառով, ինչպես նաև ջերմաստիճանի հնարավոր տեղայնացված բարձրացումն ու եղանակային այլ խանգարումները։ Ըստ Մայքլ Մանի, ջերմաստիճանը նվազեցնելու համար արևային կառավարումն օգտագործելու հեռանկարը ևս մեկ փաստարկ է, որն օգտագործվում է արտանետումների նվազեցման քաղաքականություն կիրառելու պատրաստակամությունը նվազեցնելու համար։

«Just Transition» շրջանակը
--------------------------

Ածխածնի ինտենսիվ գործունեության փուլային դադարեցման հետևանքով առաջացած տնտեսական խաթարումը, ինչպիսիք են ածխի արդյունահանումը, անասնաբուծությունը կամ հատակի թրթուրը, կարող են քաղաքականապես զգայուն լինել՝ որոշ երկրներում ածխահանքերի, ֆերմերների և ձկնորսների բարձր քաղաքական դիրքի պատճառով։ Աշխատանքային և բնապահպանական շատ խմբեր պաշտպանում են արդար անցում, որը նվազագույնի կհասցնի վնասը և առավելագույնի հասցնի հասարակությանը կլիմայի հետ կապված փոփոխությունների հետ կապված օգուտները, օրինակ՝ տրամադրելով աշխատանքի ուսուցում։

Ածխածնի ինտենսիվ գործունեության փուլային դադարեցման հետևանքով առաջացած տնտեսական խաթարումը, ինչպիսիք են ածխի արդյունահանումը, անասնաբուծությունը, կամ հատակի թրթուրը,, կարող են քաղաքականապես զգայուն լինել՝ որոշ երկրներում ածխահանքերի, ֆերմերների, և ձկնորսների, բարձր քաղաքական դիրքի պատճառով։ Աշխատանքային և բնապահպանական շատ խմբեր պաշտպանում են արդար անցում, որը նվազագույնի կհասցնի վնասը և առավելագույնի հասցնի հասարակությանը կլիմայի հետ կապված փոփոխությունների հետ կապված օգուտները, օրինակ՝ աշխատանքի ուսուցում տրամադրելով։

Տարբեր արձագանքներ քաղաքական սպեկտրում
--------------------------------------

Կլիմայի նկատմամբ բարենպաստ քաղաքականությունը, ընդհանուր առմամբ, աջակցվում է ողջ քաղաքական սպեկտրում, թեև եղել են բազմաթիվ բացառություններ ընտրողների և քաղաքական գործիչների շրջանում, որոնք հակված են դեպի աջ, և նույնիսկ ձախ կողմի քաղաքական գործիչները հազվադեպ են կլիմայի փոփոխությանն անդրադառնալը գլխավոր առաջնահերթություն դարձրել։ 20-րդ դարում աջակողմյան քաղաքական գործիչները մեծ զգալի գործողություններ են իրականացրել կլիմայի փոփոխության դեմ, ինչպես միջազգային, այնպես էլ ներքաղաքական մակարդակում, որոնցից Ռիչարդ Նիքսոնը և Մարգարեթ Թետչերը ակնառու օրինակներ էին։ Այնուամենայնիվ, 1990-ականներին, հատկապես որոշ անգլիախոս երկրներում և հատկապես ԱՄՆ-ում, հարցը սկսեց բևեռացվել։ Աջակողմյան լրատվամիջոցները սկսեցին պնդել, որ կլիմայի փոփոխությունը հորինված է կամ առնվազն ուռճացված է ձախերի կողմից՝ արդարացնելու կառավարության չափի ընդլայնումը։ 2020 թվականի դրությամբ որոշ աջակողմյան կառավարություններ ընդունել են կլիմայի բարենպաստ քաղաքականության ուժեղացում։ Տարբեր հարցումներ ցույց են տվել, որ նույնիսկ ԱՄՆ աջակողմյան ընտրողների համար գլոբալ տաքացման նկատմամբ ավելի քիչ թերահավատորեն վերաբերվելու միտում է նկատվել, և այնպիսի խմբեր, ինչպիսին է Ամերիկյան պահպանության կոալիցիան, ցույց են տալիս, որ երիտասարդ հանրապետական ընտրողները ընդունում են կլիման որպես քաղաքականության կենտրոնական դաշտ։ Թեև Անատոլ Լիվենի կարծիքով, ԱՄՆ որոշ աջակողմյան ընտրողների համար կլիմայի փոփոխության նկատմամբ թերահավատ լինելը դարձել է նրանց ինքնության մի մասը, ուստի նրանց դիրքորոշումն այս հարցում հեշտությամբ չի կարող փոխվել ռացիոնալ փաստարկներով։

2014 թվականին Դորտմունդի համալսարանի ուսումնասիրությունը եզրակացրեց, որ կենտրոնական և ձախակողմյան կառավարություններ ունեցող երկրներն ունեցել են արտանետումների ավելի բարձր կրճատումներ, քան աջակողմյան կառավարությունները ՏՀԶԿ երկրներում 1992-2008 թվականներին.։ Պատմականորեն, ազգայնական կառավարությունները եղել են քաղաքականություն իրականացնելու ամենավատ կատարողներից մեկը։ Թեև, ըստ Լիվենի, քանի որ կլիմայի փոփոխությունն ավելի ու ավելի է դիտվում որպես ազգային պետությունների շարունակական գոյության սպառնալիք, ազգայնականությունը, ամենայն հավանականությամբ, կդառնա ամենաարդյունավետ ուժերից մեկը, որն ուղղված է մեղմացման վճռական ջանքերին։ Կլիմայի փոփոխության սպառնալիքի անվտանգության ապահովման աճող միտումը կարող է հատկապես արդյունավետ լինել ազգայնականների և պահպանողականների աջակցության մեծացման համար։

Կապը կլիմայի գիտության հետ
--------------------------

Գիտական գրականության մեջ կա ճնշող համաձայնություն, որ գլոբալ մակերևույթի ջերմաստիճանը վերջին տասնամյակների ընթացքում աճել է, և որ միտումը պայմանավորված է հիմնականում մարդու կողմից առաջացած ջերմոցային գազերի արտանետումներով։

Հասարակությունը էապես թերագնահատում է գիտական կոնսենսուսի աստիճանը, որ մարդիկ կլիմայի փոփոխություն են առաջացնում։ 2019-ից 2021 թվականների ուսումնասիրությունները կազմելլ են գիտական համաձայնություն 98,7-ից մինչև 100%:
Գիտության քաղաքականացումը քաղաքական շահերի համար գիտությունը շահարկելու իմաստով քաղաքական գործընթացի մի մասն է։ Դա խելացի դիզայնի մասին հակասությունների մի մասն է (համեմատեք Wedge ռազմավարությունը) կամ *Merchants of Doubt-ի*, գիտնականներ, որոնց կասկածում են պատրաստակամորեն մթագնել գտածոները։ օր. այնպիսի խնդիրների մասին, ինչպիսիք են ծխախոտի ծուխը, օզոնային շերտի քայքայումը, գլոբալ տաքացումը կամ թթվային անձրևը։ Այնուամենայնիվ, օրինակ. Օզոնային շերտի քայքայման դեպքում Մոնրեալի արձանագրության վրա հիմնված գլոբալ կարգավորումը հաջող էր, բարձր անորոշության մթնոլորտում և ուժեղ դիմադրության պայմաններում,մինչդեռ կլիմայի փոփոխության դեպքում Կիոտոյի արձանագրությունը ձախողվեց։

Թեև IPCC-ի գործընթացը փորձում է գտնել և կազմակերպել կլիմայի փոփոխության գլոբալ հետազոտության արդյունքները՝ այդ հարցում համաշխարհային կոնսենսուս ձևավորելու համար, այն ինքնին եղել է ուժեղ քաղաքականացման առարկա.։ Կլիմայի մարդածին փոփոխությունը զուտ գիտական խնդրից վերածվեց համաշխարհային քաղաքականության գլխավոր թեմայի.։

IPCC-ի գործընթացը, որը ստեղծել է գիտական լայն կոնսենսուս, չի խանգարում կառավարություններին հետևել տարբեր, եթե ոչ հակադիր նպատակներին։ Օզոնային շերտի քայքայման համար գլոբալ կարգավորումն արդեն ներդրվել էր նախքան գիտական կոնսենսուսի հաստատումը։ Այսպիսով, քաղաքականության մշակման գծային մոդելը, որը հիմնված է այն բանի վրա, որ որքան ավելի շատ գիտելիքներ ունենանք, այնքան ավելի լավ կլինի քաղաքական արձագանքը, անպայման ճշգրիտ չէ:. Փոխարենը գիտելիքի քաղաքականություն՝հաջողությամբ կառավարելով գիտելիքն ու անորոշությունները՝ որպես քաղաքական որոշումների կայացման հիմք. պահանջում է ավելի լավ հասկանալ գիտության, հասարակության (բացակայության) և քաղաքականության միջև կապը։

Կլիմայի փոփոխության մեղմացմանն առնչվող քաղաքականության բանավեճերի մեծ մասը կազմված է քսանմեկերորդ դարի կանխատեսումներով։ Ակադեմիկոսները դա քննադատել են որպես կարճաժամկետ մտածողություն, քանի որ առաջիկա մի քանի տասնամյակների ընթացքում կայացված որոշումները կունենան բնապահպանական հետևանքներ, որոնք կտևեն շատ հազարամյակներ։

Հաշվարկվել է, որ կլիմայի հետ կապված հետազոտությունների ամբողջ ֆինանսավորման միայն 0,12%-ն է ծախսվում կլիմայի փոփոխության մեղմացման սոցիալական գիտության վրա։ Շատ ավելի շատ ֆինանսավորում է ծախսվում կլիմայի փոփոխության բնագիտական ուսումնասիրությունների վրա, և զգալի գումարներ են ծախսվում նաև կլիմայի փոփոխության ազդեցության և դրանց հարմարվելու ուսումնասիրությունների վրա։ Պնդվում է, որ սա ռեսուրսների սխալ տեղաբաշխում է, քանի որ ամենահրատապ մարտահրավերը մշակելն է, թե ինչպես փոխել մարդու վարքագիծը՝ կլիմայի փոփոխությունը մեղմելու համար, մինչդեռ կլիմայի փոփոխության բնական գիտությունն արդեն լավ հաստատված է, և տասնամյակներ ու դարեր կանցնեն։ բռնակի հարմարեցում։

Կլիմայի փոփոխության քաղաքական տնտեսություն
------------------------------------------

Կլիմայի փոփոխության քաղաքական տնտեսությունը մոտեցում է, որը կիրառում է քաղաքական տնտեսության մտածողությունը սոցիալական և քաղաքական գործընթացների վերաբերյալ՝ ուսումնասիրելու կլիմայի փոփոխության վերաբերյալ որոշումների կայացման կարևորագույն խնդիրները։

Կլիմայի փոփոխության վերաբերյալ անընդհատ աճող իրազեկությունն ու հրատապությունը գիտնականներին ստիպել են ավելի լավ հասկանալ բազմաթիվ դերակատարների և ազդող գործոնների մասին, որոնք ազդում են կլիմայի փոփոխության շուրջ բանակցությունների վրա, և որոնել ավելի արդյունավետ լուծումներ կլիմայի փոփոխության դեմ պայքարի համար։ Քաղաքական տնտեսության տեսանկյունից այս բարդ խնդիրների վերլուծությունը օգնում է բացատրել տարբեր շահագրգիռ կողմերի փոխազդեցությունները՝ ի պատասխան կլիմայի փոփոխության ազդեցության, և հնարավորություններ է ընձեռում հասնելու կլիմայի փոփոխության քաղաքականության ավելի լավ իրականացմանը։

### Ներածություն

#### Նախապատմություն

Կլիմայի փոփոխությունն այսօր դարձել է հասարակության ամենահրատապ բնապահպանական մտահոգություններից և գլոբալ մարտահրավերներից մեկը։ Քանի որ խնդիրը դառնում է կարևոր միջազգային օրակարգում, տարբեր ակադեմիական ոլորտների հետազոտողները երկար ժամանակ մեծ ջանքեր են գործադրում կլիմայի փոփոխության արդյունավետ լուծումներ ուսումնասիրելու համար։ Տեխնոլոգները և պլանավորողները մշակել են եղանակներ՝ մեղմելու և հարմարվելու կլիմայի փոփոխությանը. տնտեսագետները գնահատում են կլիմայի փոփոխության արժեքը և դրա դեմ պայքարի արժեքը. զարգացման փորձագետներ, որոնք ուսումնասիրում են կլիմայի փոփոխության ազդեցությունը սոցիալական ծառայությունների և հանրային բարիքների վրա։ Այնուամենայնիվ, Cammack (2007), վերը նշված քննարկումներից շատերի հետ կապված մատնանշում է երկու խնդիր, այն է, որ կլիմայի փոփոխության վերաբերյալ առաջարկվող լուծումների անջատումը տարբեր առարկաներից. և տեղական մակարդակում կլիմայի փոփոխության դեմ պայքարի քաղաքականությունից զուրկ։ Ավելին, կլիմայի փոփոխության խնդիրը բախվում է տարբեր մարտահրավերների, ինչպիսիք են էլիտար ռեսուրսների գրավման խնդիրը, ռեսուրսների սահմանափակումները զարգացող երկրներում և հակամարտությունները, որոնք հաճախ առաջանում են նման սահմանափակումներից, որոնք հաճախ ավելի քիչ մտահոգված և շեշտադրված են եղել առաջարկվող լուծումներում։. Հաշվի առնելով այս խնդիրները՝ առաջարկվում է, որ «կլիմայի փոփոխության քաղաքական տնտեսության ըմբռնումը կենսական նշանակություն ունի դրա լուծման համար»:.

Միևնույն ժամանակ, կլիմայի փոփոխության ազդեցության անհավասար բաշխումը և դրա հետևանքով առաջացած անհավասարությունն ու անարդարությունը աղքատների վրա, ովքեր ամենաքիչն են նպաստում խնդրին, կլիմայի փոփոխության խնդիրը կապել են զարգացման ուսումնասիրության հետ, ինչը հանգեցրել է տարբեր ծրագրերի և քաղաքականության, որոնք ուղղված են լուծելու կլիմայի փոփոխությունը և զարգացումը խթանելը։ Թեև մեծ ջանքեր են գործադրվել կլիմայի փոփոխության հարցի շուրջ միջազգային բանակցություններում, պնդում են, որ տեսության, բանավեճերի, ապացույցների հավաքման և իրականացման մեծ մասը, որոնք կապում են կլիմայի փոփոխությունն ու զարգացումը, ենթադրում են հիմնականում ապաքաղաքական և գծային քաղաքականության գործընթաց։ Այս համատեքստում, Tanner and Allouche (2011) առաջարկում են, որ կլիմայի փոփոխության նախաձեռնությունները պետք է հստակորեն ճանաչեն իրենց ներդրումների, գործընթացների և արդյունքների քաղաքական տնտեսությունը, որպեսզի գտնեն հավասարակշռություն արդյունավետության, արդյունավետության և արդարության միջև։

#### Սահմանում

Իր ամենավաղ դրսևորումներում «քաղաքական տնտեսություն» տերմինը հիմնականում տնտեսագիտության հոմանիշն էր, ինչդեռ այժմ այն բավականին անհասկանալի տերմին է, որը սովորաբար վերաբերում է կոլեկտիվ կամ քաղաքական գործընթացների ուսումնասիրությանը, որոնց միջոցով կայացվում են հանրային տնտեսական որոշումներ։ Կլիմայի փոփոխության ոլորտում Թանները և Ալուչը (2011) սահմանում են քաղաքական տնտեսությունը որպես «գործընթացներ, որոնց միջոցով գաղափարները, ուժը և ռեսուրսները հայեցակարգվում, բանակցվում և իրականացվում են տարբեր խմբերի կողմից տարբեր մասշտաբներով»։

Թեև բնապահպանական քաղաքականության քաղաքական տնտեսության վերաբերյալ զգալի գրականություն է հայտնվել, որը բացատրում է շրջակա միջավայրի արդյունավետ և արդյունավետ պաշտպանությանն ուղղված բնապահպանական ծրագրերի «քաղաքական ձախողումը», կլիմայի փոփոխության կոնկրետ խնդրի վերաբերյալ համակարգված վերլուծությունը՝ օգտագործելով քաղաքական տնտեսության շրջանակը, համեմատաբար սահմանափակ։

### Ներկա համատեքստ. Քաղաքական տնտեսության հրատապ անհրաժեշտությունը

#### Կլիմայի փոփոխության բնութագրերը

Կլիմայի փոփոխության քաղաքական տնտեսությունը դիտարկելու և հասկանալու հրատապ անհրաժեշտությունը հիմնված է խնդրի հատուկ բնութագրերի վրա։

Հիմնական խնդիրները ներառում են.

* **Կլիմայի փոփոխության միջոլորտային բնույթը**. Կլիմայի փոփոխության խնդիրը սովորաբար տեղավորվում է տարբեր ոլորտներում, ինչը նշանակում է, որ կլիմայի փոփոխության քաղաքականության ինտեգրումը քաղաքականության այլ ոլորտներում հաճախ է պահանջվում։ Այսպիսով, խնդիրը բարդ է, քանի որ այն պետք է լուծվի մի քանի մասշտաբներով՝ կառավարման բարդ գործընթացում ներգրավված տարբեր դերակատարներով։ Այս կողմերի փոխազդեցությունը հանգեցնում է քաղաքական գործընթացների՝ բազմակի և համընկնող հայեցակարգերով, բանակցային և կառավարման խնդիրներով, ինչը պահանջում է քաղաքական տնտեսության գործընթացների ըմբռնում։
* **Կլիմայի փոփոխության խնդրահարույց ընկալումը որպես պարզապես «գլոբալ» խնդիր**. Կլիմայի փոփոխության նախաձեռնությունները և կառավարման մոտեցումները հակված են գլոբալ մասշտաբից առաջ մղվել։ Թեև միջազգային համաձայնագրերի մշակումը ականատես է եղել գլոբալ քաղաքական գործողությունների առաջադեմ քայլի, կլիմայի փոփոխության խնդրի գլոբալ կողմից ղեկավարվող այս կառավարումը կարող է չկարողանալ համապատասխան ազգային կամ ենթազգային պայմանների համար համապատասխան ճկունություն ապահովել։ Բացի այդ, զարգացման տեսանկյունից արդարության և գլոբալ բնապահպանական արդարության խնդիրը կպահանջի արդար միջազգային ռեժիմ, որի շրջանակներում կլիմայի փոփոխության և աղքատության ազդեցությունը կարող է կանխվել միաժամանակ։ Այս համատեքստում կլիմայի փոփոխությունը ոչ միայն համաշխարհային ճգնաժամ է, որը միջազգային քաղաքականության ներկայության կարիք ունի, այլ նաև մարտահրավեր է ազգային կամ ենթազգային կառավարությունների համար։ Կլիմայի փոփոխության քաղաքական տնտեսության ըմբռնումը կարող է բացատրել միջազգային նախաձեռնությունների ձևակերպումն ու թարգմանությունը հատուկ ազգային և ենթազգային քաղաքականության համատեքստում, ինչը կարևոր հեռանկար է ապահովում կլիմայի փոփոխության դեմ պայքարի և բնապահպանական արդարության հասնելու համար։
* **Կլիմայի փոփոխության ֆինանսավորման աճ.** Վերջին տարիներին ականատես են լինում ֆինանսական հոսքերի աճի և կլիմայի փոփոխության ասպարեզում ֆինանսավորման մեխանիզմների զարգացման։ 2010 թվականին Մեքսիկայի Կանկուն քաղաքում ՄԱԿ-ի Կլիմայի փոփոխության կոնֆերանսը զգալի գումար է հատկացրել զարգացած երկրներից՝ աշխարհը զարգացնելու համար՝ աջակցելու հարմարվողականության և մեղմացման տեխնոլոգիաներին։ Կարճ ժամկետներում արագ մեկնարկի ֆինանսավորումը կփոխանցվի տարբեր ուղիներով, ներառյալ երկկողմ և բազմակողմ պաշտոնական զարգացման օժանդակությունը, Գլոբալ էկոլոգիական հիմնադրամը և UNFCCC-ն։ Բացի այդ, աճող թվով պետական միջոցները ավելի մեծ խթաններ են տրամադրել զարգացող երկրներում կլիմայի փոփոխության դեմ պայքարելու համար։ Օրինակ, Կլիմայի դիմակայունության փորձնական ծրագիրը նպատակ ունի ստեղծելու կլիմայի փոփոխության հարմարվողականության ինտեգրված և լայնածավալ մոտեցում որոշ ցածր եկամուտ ունեցող երկրներում և նախապատրաստվել ապագա ֆինանսական հոսքերին։ Բացի այդ, զարգացող երկրներում կլիմայի փոփոխության ֆինանսավորումը կարող է պոտենցիալ փոխել օգնության ավանդական մեխանիզմները՝ զարգացող և զարգացած երկրների «ընդհանուր, բայց տարբերակված պարտականությունների» տարբեր մեկնաբանությունների միջոցով։ Արդյունքում անխուսափելի է կառավարման կառույցների փոփոխությունն այնպես, որ զարգացող երկրները խզեն ավանդական դոնոր-ստացող հարաբերությունները։ Այս համատեքստում կլիմայի փոփոխության ասպարեզում ֆինանսական հոսքերի քաղաքական տնտեսության գործընթացների ըմբռնումը կարևոր նշանակություն կունենա ռեսուրսների փոխանցման արդյունավետ կառավարման և կլիմայի փոփոխության դեմ պայքարելու համար։
* **Կլիմայի փոփոխությանն արձագանքելու տարբեր գաղափարական աշխարհայացքներ**. Մեր օրերում գիտությունը որպես քաղաքականության գերիշխող շարժիչ ուժի ընկալման պատճառով կլիմայի փոփոխության ասպարեզում քաղաքականության դեղատոմսերի և գործողությունների մեծ մասը կենտրոնացած է ստանդարտացված կառավարման և պլանավորման համակարգերի, գծային քաղաքականության գործընթացների շուրջ ենթադրությունների վրա։ փոխանցվող տեխնոլոգիաներ, տնտեսական ռացիոնալություն և գիտության և տեխնոլոգիաների ռեսուրսների բացերը հաղթահարելու կարողություն։ Արդյունքում, հակված է լինել կողմնակալության տեխնոլոգիաների վրա հիմնված և կառավարչական մոտեցումների նկատմամբ՝ կլիմայի փոփոխությանը ապաքաղաքական առումով անդրադառնալու համար։ Բացի այդ, տարբեր գաղափարախոսական աշխարհայացքների լայն շրջանակը կհանգեցնի կլիմայի փոփոխության լուծումների ընկալումների բարձր տարաձայնությունների, ինչը նույնպես մեծ ազդեցություն ունի կլիմայի փոփոխությանն ի պատասխան ընդունված որոշումների վրա։ Այս խնդիրները քաղաքական տնտեսության տեսանկյունից ուսումնասիրելը հնարավորություն է տալիս ավելի լավ հասկանալու «քաղաքական և որոշումների կայացման գործընթացների բարդությունը կլիմայի փոփոխության դեմ պայքարում, ուժային հարաբերությունները, որոնք միջնորդում են ռեսուրսների նկատմամբ մրցակցային պահանջները և տեխնոլոգիաների կիրառումը հնարավոր դարձնելու համատեքստային պայմանները»։
* **Հարմարվողականության քաղաքականության չնախատեսված բացասական հետևանքները, որոնք չեն ազդում բնապահպանական-տնտեսական փոխզիջումների վրա.** Կլիմայի փոփոխությանը հաջող հարմարվելը պահանջում է մրցակցող տնտեսական, սոցիալական և քաղաքական շահերի հավասարակշռում։ Նման հավասարակշռման բացակայության դեպքում վնասակար անցանկալի հետևանքները կարող են չեղարկել հարմարվողականության նախաձեռնությունների օգուտները։ Օրինակ, Տանզանիայում կորալային խութերը պաշտպանելու ջանքերը ստիպեցին տեղի գյուղացիներին ավանդական ձկնորսական գործունեությունից անցնել գյուղատնտեսության, որն առաջացնում էր ջերմոցային գազերի ավելի բարձր արտանետումներ։

#### Սոցիալ-քաղաքական սահմանափակումներ

Քաղաքական տնտեսության դերը կլիմայի փոփոխության ըմբռնման և հաղթահարման գործում հիմնված է նաև ներքին սոցիալ-քաղաքական սահմանափակումների հետ կապված հիմնական խնդիրների վրա։

* **Փխրուն պետությունների խնդիրները**. Փխրուն պետությունները, որոնք սահմանվում են որպես վատ կատարողներ, հակամարտող և/կամ հետկոնֆլիկտային պետություններ, սովորաբար ի վիճակի չեն արդյունավետորեն օգտագործել օգնությունը կլիմայի փոփոխության համար։ Իշխանության և սոցիալական արդարության խնդիրները սրել են կլիմայի փոփոխության ազդեցությունը, մինչդեռ անբավարար ուշադրություն է դարձվել փխրուն պետությունների դիսֆունկցիայի վրա։ Հաշվի առնելով փխրուն պետությունների խնդիրները՝ քաղաքական տնտեսության մոտեցումը կարող է բարելավել կարողությունների և ճկունության երկարաժամկետ սահմանափակումների ըմբռնումը, որի միջոցով թույլ կարողությունների, պետականաշինության և հակամարտությունների հետ կապված խնդիրները կարող են ավելի լավ լուծվել կլիմայի փոփոխության համատեքստում։ .
* **Ոչ ֆորմալ կառավարում.** Շատ վատ արդյունքներ ունեցող պետություններում պետական ռեսուրսների բաշխման և օգտագործման վերաբերյալ որոշումների կայացումը պայմանավորված է ոչ ֆորմալ հարաբերություններով և մասնավոր խթաններով, այլ ոչ թե ֆորմալ պետական ինստիտուտներով, որոնք հիմնված են արդարության և օրենքի վրա։ Կառավարման այս ոչ պաշտոնական բնույթը, որն ընկած է ներքին սոցիալական կառույցների հիմքում, խոչընդոտում է քաղաքական համակարգերի և կառույցների ռացիոնալ գործունեությանը և դրանով իսկ խոչընդոտում է կլիմայի փոփոխության նկատմամբ արդյունավետ արձագանքին։ Հետևաբար, բարեփոխումների ընդունման համար կարևոր նշանակություն ունեն ներքին ինստիտուտներն ու խթանները։
* **Սոցիալական փոփոխության դժվարությունը**. թերզարգացած երկրներում զարգացման փոփոխությունները ցավալիորեն դանդաղ են ընթանում մի շարք երկարաժամկետ կոլեկտիվ խնդիրների պատճառով, այդ թվում՝ հասարակությունների՝ բարեկեցությունը բարելավելու համար հավաքական աշխատելու անկարողությունը, տեխնիկական և սոցիալական հնարամտության բացակայությունը, դիմադրությունը և մերժումը։ նորարարություն և փոփոխություն։ Կլիմայի փոփոխության համատեքստում այս խնդիրները զգալիորեն խոչընդոտում են կլիմայի փոփոխության օրակարգի առաջմղմանը։ Քաղաքական տնտեսության տեսակետը թերզարգացած երկրներում կարող է օգնել հասկանալու և ստեղծելու խթաններ՝ խթանելու վերափոխումը և զարգացումը, ինչը հիմք է դնում կլիմայի փոփոխության հարմարվողականության օրակարգի իրականացման ակնկալիքի համար։

### Հետազոտության կենտրոնները և մոտեցումները

Բրանդտը և Սվենդսենը (2003) ներկայացնում են քաղաքական տնտեսության շրջանակը, որը հիմնված է Հիլմանի (1982) քաղաքական աջակցության գործառույթի մոդելի վրա՝Եվրամիության քաղաքականության մեջ կլիմայի փոփոխությունը վերահսկելու գործիքների ընտրության վերլուծության մեջ՝ Կիոտոյի Արձանագրության նպատակային մակարդակի իրականացման համար։ Քաղաքական տնտեսության այս շրջանակում կլիմայի փոփոխության քաղաքականությունը որոշվում է շահագրգիռ կողմերի խմբերի հարաբերական ուժով։ Քննելով տարբեր շահագրգիռ խմբերի տարբեր նպատակները, մասնավորապես՝ արդյունաբերական խմբերը, սպառողների խմբերը և բնապահպանական խմբերը, հեղինակները բացատրում են ԵՄ կլիմայի փոփոխության քաղաքականության գործիքի ընտրության բարդ փոխազդեցությունը, մասնավորապես՝ կանաչ հարկումից դեպի մեծահայրի թույլտվություն անցնելը։ համակարգ.

Վերակառուցման և զարգացման բանկի (ՎԶԵԲ) զեկույցը (2011թ.) քաղաքական տնտեսության մոտեցում ունի՝ բացատրելու, թե ինչու որոշ երկրներ որդեգրում են կլիմայի փոփոխության քաղաքականություն, իսկ մյուսները՝ ոչ, հատկապես անցումային տարածաշրջանի երկրների միջև։ Այս աշխատությունը վերլուծում է կլիմայի փոփոխության քաղաքականության առանձնահատկությունների տարբեր քաղաքական տնտեսության ասպեկտները, որպեսզի հասկանանք անցումային շատ երկրներում կլիմայի փոփոխության մեղմացման արդյունքները խթանող հավանական գործոնները։ Հիմնական եզրակացությունները թվարկված են ստորև․

* Միայն ժողովրդավարության մակարդակը կլիմայի փոփոխության քաղաքականության որդեգրման հիմնական շարժիչ ուժը չէ, ինչը նշանակում է, որ կլիմայի գլոբալ փոփոխության մեղմացման գործում ներդրման ակնկալիքները պարտադիր չէ, որ սահմանափակվեն տվյալ երկրի քաղաքական ռեժիմով։
* Հանրային գիտելիքները, որոնք ձևավորվում են տարբեր գործոններով, ներառյալ որոշակի երկրում կլիմայի փոփոխության սպառնալիքը, կրթության ազգային մակարդակը և ազատ լրատվամիջոցների առկայությունը, կարևոր տարր է կլիմայի փոփոխության քաղաքականության որդեգրման մեջ, քանի որ հասարակությունն ավելի իրազեկ է կլիմայի փոփոխության մասին։ պատճառները զգալիորեն ավելի հավանական է որդեգրեն կլիմայի փոփոխության քաղաքականությունը։ Հետևաբար, ուշադրությունը պետք է դրվի կլիմայի փոփոխության հրատապ սպառնալիքի մասին հանրային իրազեկման խթանմանը և անցումային շատ երկրներում տեղեկատվական անհամաչափությունների կանխմանը։
* Ածխածնային ինտենսիվ արդյունաբերության հարաբերական հզորությունը հիմնական զսպիչն է կլիմայի փոփոխության քաղաքականության որդեգրման համար, քանի որ այն մասամբ բացատրում է տեղեկատվական անհամաչափությունները։ Այնուամենայնիվ, ածխածնային ինտենսիվ արդյունաբերությունները հաճախ ազդում են կլիմայի փոփոխության քաղաքականության վերաբերյալ կառավարության որոշումների կայացման վրա, որն այդպիսով պահանջում է փոփոխել այդ ճյուղերի կողմից ընկալվող խթանները և դրանք անցնել ցածր ածխածնի արտադրության օրինակին։ Արդյունավետ միջոցները ներառում են էներգակիրների գների բարեփոխումը և ածխածնի առևտրի միջազգային մեխանիզմների ներդրումը։
* Անցումային տարածաշրջանում ազգային տնտեսությունների ձեռք բերած մրցակցային առավելությունը գլոբալ տնտեսության մեջ, որտեղ արտանետումները նվազեցնելու նպատակով միջազգային ճնշում է գործադրվում, կբարձրացներ նրանց քաղաքական ռեժիմի ներքին լեգիտիմությունը, ինչը կարող է օգնել լուծելու տնտեսական դիվերսիֆիկացիայի և գլոբալ բացակայության հիմքում ընկած բնածին տնտեսական թուլությունները։ տնտեսական ճգնաժամ.

Tanner and Allouche (2011) առաջարկում են նոր հայեցակարգային և մեթոդաբանական շրջանակ կլիմայի փոփոխության քաղաքական տնտեսությունը վերլուծելու համար իրենց վերջին աշխատանքում, որը կենտրոնանում է կլիմայի փոփոխության քաղաքականության գործընթացների և արդյունքների վրա՝ գաղափարների, ուժի և ռեսուրսների առումով։ Ակնկալվում է, որ քաղաքական տնտեսության նոր մոտեցումը դուրս կգա գերիշխող քաղաքական տնտեսության գործիքներից, որոնք ձևակերպվել են միջազգային զարգացման գործակալությունների կողմից՝ վերլուծելու կլիմայի փոփոխության նախաձեռնությունները, որոնք անտեսել են այն ձևը, որով գաղափարներն ու գաղափարախոսությունները որոշում են քաղաքականության արդյունքները (տես աղյուսակը)։ Հեղինակները ենթադրում են, որ երեք ոսպնյակներից յուրաքանչյուրը՝ գաղափարները, ուժը և ռեսուրսները, հակված են գերակշռող լինել կլիմայի փոփոխության քաղաքական տնտեսության քաղաքականության գործընթացի մեկ փուլում, որտեղ «գաղափարներն ու գաղափարախոսությունները գերակշռում են կոնցեպտուալացման փուլում, ուժը՝ բանակցային փուլ և ռեսուրս, ինստիտուցիոնալ կարողություններ և կառավարում իրականացման փուլում»։ Ենթադրվում է, որ այս տարրերը կարևոր նշանակություն ունեն կլիմայի փոփոխության միջազգային նախաձեռնությունների ձևակերպման և դրանց վերափոխման համար ազգային և ենթաազգային քաղաքականության համատեքստում։

Կլիմայի փոփոխության նախաձեռնությունների նոր և ավանդական քաղաքական տնտեսության վերլուծության համեմատություն| Թողարկում | Գերիշխող մոտեցում | Նոր քաղաքական տնտեսություն |
| --- | --- | --- |
| Քաղաքականության գործընթաց | Գծային՝ տեղեկացված ապացույցներով | Համալիր՝ տեղեկացված գաղափարախոսությունից, դերակատարներից և ուժային հարաբերություններից |
| Գերիշխող սանդղակ | Համաշխարհային և միջպետական | Թարգմանություն միջազգայինից ազգային և ենթազգային մակարդակներում |
| Կլիմայի փոփոխության գիտություն և հետազոտություն | Օբյեկտիվ գիտության դերը քաղաքականության իրազեկման գործում | Գիտության սոցիալական կառուցում և շարժիչ պատմություններ |
| Սղություն և աղքատություն | Բաշխման արդյունքներ | Քաղաքական գործընթացներ, որոնք միջնորդում են ռեսուրսների նկատմամբ մրցակցային պահանջները |
| Որոշման կայացում | Կոլեկտիվ գործողություն, ռացիոնալ ընտրություն և վարձակալություն | Գաղափարական շարժիչ ուժեր և խթաններ, ուժային հարաբերություններ |

Նշումներ
--------

1. ↑  Դեսլերը (2020), ընդհանուր առմամբ համաձայն է, որ այս ավելի համագործակցային մոտեցումը Փարիզում հաջողության բանալին էր, թեև նախազգուշացրեց, որ փոփոխությունները մղող հիմնական կողմերից մեկը (Չինաստանը) մինչև 2018 թվականը վերադարձել է ավելի քիչ բարեկամական մոտեցման՝ ձգտելով մեծացնել զարգացածների միջև եղած տարբերությունները։ և ավելի քիչ զարգացած ազգերը։
2. ↑  Ի լրումն սովորական կոլեկտիվ գործողությունների խնդիրների, այլ դժվարություններ ներառում են. 1.) Այն փաստը, որ հանածո վառելիքի օգտագործումը տարածված է տնտեսության մեջ՝ ի տարբերություն համեմատաբար քիչ ընկերությունների, որոնք վերահսկում էին CFC պարունակող ապրանքների արտադրությունը, որոնք վնասում էին օզոնը։ շերտ. 2.) Տարբեր ազգերի անհամատեղելի տեսակետները բարձր զարգացած երկրների պատասխանատվության մակարդակի վերաբերյալ՝ աջակցելով ավելի քիչ զարգացած հսկողություններին վերահսկելու իրենց արտանետումները՝ առանց խոչընդոտելու իրենց տնտեսական աճը։ 3.) Դժվարություն՝ մարդկանց ստիպելու զգալի գործողություններ ձեռնարկել՝ ապագայում հեռու գտնվող վտանգը սահմանափակելու համար։ 4.) Հակամարտությունների միջև առկա երկընտրանքը՝ պայմանավորվածություններ ձեռք բերելու համար, որոնք կարող են ընդունելի լինել բոլորի կողմից, ընդդեմ համաձայնության՝ մարդկային գործունեության վրա զգալի գործնական ազդեցություն ունենալու ցանկալիության։ Տես, օրինակ. Dryzek (2011) Chpt. 3, և Dessler (2020) Chpt. 1, 4 և 5.
3. ↑  Արդյոք դա իրականում ավելի էժան է, կախված է տարբեր գործոններից, ինչպիսիք են համաշխարհային շուկայում հանածո վառելիքի տատանվող գինը, իրավասության օժտվածությունը (արևի լույս, հոսող ջրի քանակ և այլն) և արդյոք վերականգնվող էներգիայի նոր ենթակառուցվածքը փոխարինում է գոյություն ունեցող հանածո վառելիքին։ գործարան՝ դիտարկվող ժամանակացույցով, որը որոշում է, թե արդյոք շինարարության ծախսերը կարող են փոխհատուցվել։
4. ↑  Այս ուղղությունների վերաբերյալ ԶԼՄ-ների մեծ մասը վճարվել է հանածո վառելիքի արդյունաբերության կողմից, ընդ որում Koch Industries-ը ներգրավված ամենահայտնի ընկերություններից մեկն է։ Այնուամենայնիվ, 2010-ականների սկզբին Կոխ եղբայրները պահանջեցին հարկեր վճարել արևային մարտկոցներով տնային տնտեսությունների համար, որոնք ավելորդ էներգիան վաճառում էին Ցանցին, ինչը Մայքլ Մանին ստիպեց ենթադրել, որ փոքր կառավարությունների նախապատվությունը կարող էր լինել նրանց հիմնական դրդապատճառը։ Տե՛ս Mann (2021) Chpt 6, p. 124-127 թթ

Արտաքին հղումներ
----------------

* Dryzek, John; Norgaard, Richard; Schlosberg, David, eds. (2011). *The Oxford Handbook of Climate Change and Society*. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-956660-0.
* Andrew Dessler; Edward A Parson (2020). *The Science and Politics of Global Climate Change: A Guide to the Debate*. Cambridge University Press. ISBN 978-1-316-63132-4.
* Christiana Figueres; Tom Rivett-Carnac (2020). *The Future We Choose: Surviving the Climate Crisis*. Manilla Press. ISBN 978-1-838-770-82-2.
* Anatol Lieven (2020). *Climate Change and the Nation State*. Penguin Random House. ISBN 978-0-241-39407-6.
* Michael E. Mann (2021). *The New Climate War|The New Climate War: The Fight to Take Back Our Planet*. PublicAffairs. ISBN 978-1-541-75822-3.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Dessler 2020, Chpt. 2, p.35
2. ↑  Figueres 2020, Chpt 6, p73.74
3. ↑  Dessler 2020, Chpt. 1, 4,5
4. 1 2  «António Guterres on the climate crisis: 'We are coming to a point of no return'». *The Guardian*. 2021 թ․ հունիսի 11.
5. ↑  «DELIVERING ON THE $100 BILLIONCLIMATE FINANCE COMMITMENTAND TRANSFORMING CLIMATE FINANCE» (PDF). *www.UN.org* (անգլերեն). 2020 թ․ դեկտեմբեր. Վերցված է 2021 թ․ հունիսի 19-ին.
6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  Dessler 2020, Chpt. 1, 4,5
7. 1 2  «Why tackling global warming is a challenge without precedent». *The Economist*. 2020 թ․ ապրիլ. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 5-ին.
8. 1 2 3  Elaine Kamarck (2019 թ․ սեպտեմբեր). «The challenging politics of climate change». *Brookings Institution*. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 7-ին.
9. ↑  «Schwarzenegger: climate activists should focus on pollution». *The Independent* (անգլերեն). 2021 թ․ հուլիսի 1. Վերցված է 2022 թ․ մայիսի 4-ին.
10. ↑  Dessler 2020, Chp1, Chpt4, section 4.2.5
11. ↑  Mann 2021, Chpt 5, p111
12. ↑  Dessler 2020, Chpt4, p141
13. ↑  Dessler 2020, Chpt4, p148-149
14. ↑  «COP26: Article 6 rulebook updated, but remains work in progress». *IHS Markit*. 2021 թ․ նոյեմբերի 15. Վերցված է 2022 թ․ հունվարի 19-ին.
15. ↑  Roberts, Gareth. «ULEZ expansion and higher charges considered to cut congestion». *www.fleetnews.co.uk*.
16. ↑  Coren, Michael J. (2019 թ․ փետրվարի 5). «Oil companies and utilities are buying up all the electric car charging startups». *Quartz* (անգլերեն). Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 24-ին.
17. ↑  «Enron Sought Global Warming Regulation, Not Free Markets». Competitive Enterprise Institute. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ սեպտեմբերի 21-ին. Վերցված է 2012 թ․ դեկտեմբերի 4-ին.
18. ↑  David Michaels (2008) *Doubt is Their Product: How Industry's Assault on Science Threatens Your Health*.
19. ↑  Hoggan, James; Littlemore, Richard (2009). *Climate Cover-Up: The Crusade to Deny Global Warming*. Vancouver: Greystone Books. ISBN 978-1-55365-485-8. Վերցված է 2010 թ․ մարտի 19-ին. See, e.g. p31 *ff*, describing industry-based advocacy strategies in the context of climate change denial, and p73 *ff*, describing involvement of free-market think tanks in climate-change denial.
20. ↑  «How Climate Change in Iowa is Changing U.S. Politics». *Time*. Վերցված է 2020 թ․ սեպտեմբերի 29-ին.
21. ↑  «Political will is the most important driver of climate-neutral agriculture». *D+C* (անգլերեն). 2019 թ․ նոյեմբերի 8. Վերցված է 2020 թ․ սեպտեմբերի 29-ին.
22. ↑  «The CAP and climate change». *European Commission - European Commission* (անգլերեն). Վերցված է 2020 թ․ սեպտեմբերի 29-ին.
23. ↑  «Banking on carbon trading: Can banks stop climate change?». CNN. 2008 թ․ հուլիսի 20. Վերցված է 2013 թ․ փետրվարի 22-ին.
24. ↑  «The climate lobby from soup to nuts». Center for Public Integrity. 2009 թ․ դեկտեմբերի 27. Վերցված է 2013 թ․ փետրվարի 23-ին.
25. ↑  «Under Obama, Spain's Solar, Wind Energy Companies Invest Big In US». Huffington Post. 2013 թ․ հունվարի 18. Վերցված է 2013 թ․ փետրվարի 22-ին.
26. ↑  «The inclusive route to low-carbon electricity: Energy & Environment - World Nuclear News». *www.world-nuclear-news.org*. Վերցված է 2020 թ․ սեպտեմբերի 29-ին.
27. ↑  Nhede, Nicholas (2019 թ․ ապրիլի 10). «DSOs as key actors in e-mobility». *Smart Energy International* (բրիտանական անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ օգոստոսի 6-ին. Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 24-ին.
28. ↑  «25 Big Companies That Are Going Green». Business Pundit. 2008 թ․ հուլիսի 29. Վերցված է 2013 թ․ փետրվարի 22-ին.
29. ↑  Shindell D, Faluvegi G, Seltzer K, Shindell C (2018). «Quantified, Localized Health Benefits of Accelerated Carbon Dioxide Emissions Reductions». *Nat Clim Change*. **8** (4): 291–295. Bibcode:2018NatCC...8..291S. doi:10.1038/s41558-018-0108-y. PMC 5880221. PMID 29623109.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
30. ↑  «How ICTs can tackle the climate crisis». *www.telecomreview.com*. 2020 թ․ մարտի 12. Վերցված է 2020 թ․ սեպտեմբերի 29-ին.
31. ↑  «Climate change lobbying dominated by 10 firms». Politico. 2009 թ․ մայիսի 20. Վերցված է 2013 թ․ փետրվարի 23-ին.
32. ↑  «Greenpeace informal alliance with Wind and Solar». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ հունվարի 3-ին. Վերցված է 2013 թ․ փետրվարի 23-ին.
33. ↑  «Failures of Kyoto will Repeat with the Paris Climate Agreement». *U.S. Senate Committee on Environment and Public Works* (անգլերեն). 2016 թ․ ապրիլի 21. Վերցված է 2024 թ․ հունվարի 8-ին.
34. ↑  Pierre, Jeffrey; Neuman, Scott (2021 թ․ հոկտեմբերի 27). «How decades of disinformation about fossil fuels halted U.S. climate policy». *NPR*. Վերցված է 2024 թ․ հունվարի 8-ին.
35. 1 2 3 4 5 6  Mann 2021, Chpt 9.
36. 1 2 3 4  Figueres 2020, Chpt 1, Chpt 5
37. ↑  Simon Lewis (2021 թ․ մարտի 3). «The climate crisis can't be solved by carbon accounting tricks». *The Guardian*. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 6-ին.
38. ↑  Vaughan, Adam (2019 թ․ դեկտեմբերի 18). «The Year the World Woke up to Climate Change». *New Scientist*. Vol. 244, no. 3261/62. էջեր 20–21. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ դեկտեմբերի 22-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունվարի 3-ին.
39. ↑  Mann 2021, Chpt 9, p230-238
40. ↑  McGinn, Miyo (2019 թ․ հուլիսի 5). «OPEC head: Climate activists are the 'greatest threat' to oil industry». *Grist* (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2024 թ․ հունվարի 8-ին.
41. ↑  Figueres 2020, Chpt 8, p158, p253
42. 1 2  van Valkengoed, Anne M.; Steg, Linda; Perlaviciute, Goda (2023 թ․ ապրիլի 21). «The psychological distance of climate change is overestimated». *One Earth*. **6** (4): 362–391. Bibcode:2023OEart...6..362V. doi:10.1016/j.oneear.2023.03.006. S2CID 258281951.
43. ↑  Mann 2021, Chpt 9, p226-230
44. ↑  Waldman, Scott (2020 թ․ մայիսի 29). «Cato closes its climate shop; Pat Michaels is out». *E&E News* (անգլերեն). Վերցված է 2020 թ․ հուլիսի 28-ին.
45. ↑  Pilta Clark (2021 թ․ փետրվարի 23). «The new politics of climate change». *Financial Times*. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ ապրիլի 23. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 6-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ bot: original URL status unknown (link)
46. 1 2  Peter Franklin (2020 թ․ փետրվար). «Bigger than Brexit: the new politics of climate change». *unHerd*. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 10-ին.
47. ↑  Michael J. I. Brown (2019 թ․ հունիս). «Why old-school climate denial has had its day». *The Conversation*. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 10-ին.
48. ↑  «Renewables – Global Energy Review 2021 – Analysis». *IEA* (բրիտանական անգլերեն). Վերցված է 2021 թ․ դեկտեմբերի 17-ին.
49. ↑  «NDCs and Renewable Energy Targets in 2021». *www.irena.org* (անգլերեն). 2022 թ․ հունվարի 11. Վերցված է 2024 թ․ հունվարի 8-ին.
50. ↑  «The Paris Agreement». *unfccc.int*. Վերցված է 2024 թ․ հունվարի 8-ին.
51. ↑  Lewis, Joanna I. (2021 թ․ նոյեմբեր). «Green Industrial Policy After Paris: Renewable Energy Policy Measures and Climate Goals». *Global Environmental Politics*. **21** (4): 42–63. doi:10.1162/glep\_a\_00636. ISSN 1526-3800. S2CID 240142129.
52. ↑  «What Just Happened in Glasgow at the U.N. Climate Summit?». *Audubon* (անգլերեն). 2021 թ․ նոյեմբերի 19. Վերցված է 2021 թ․ դեկտեմբերի 17-ին.
53. ↑  Mann 2021, Chpt. 9. p238
54. ↑  Dessler 2020, Chpt. 4, p131
55. ↑  «England must reduce meat intake to avoid climate breakdown, says food tsar». *The Guardian* (անգլերեն). 2022 թ․ օգոստոսի 16. Վերցված է 2022 թ․ օգոստոսի 16-ին.
56. ↑  «How Reforming Fossil Fuel Subsidies Can Go Wrong: A lesson from Ecuador». *International Institute for Sustainable Development* (անգլերեն). Վերցված է 2022 թ․ հունվարի 19-ին.
57. ↑  «China 'can save $1.6 trillion by scrapping coal', report says». *BBC News* (բրիտանական անգլերեն). 2021 թ․ ապրիլի 15. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 15-ին.
58. ↑  IEA (2023), CO2 Emissions in 2022, IEA, Paris , License: CC BY 4.0
59. ↑  Schnabel, Isabel (2022 թ․ հունվարի 8). «Looking through higher energy prices? Monetary policy and the green transition». *European Central Bank* (անգլերեն).
60. ↑  Mann 2021, Chpt 1-4
61. ↑  Dessler 2020, Chpt 5, Section 5.2.2, p196-198
62. ↑  Financial Times, 2 August 2021 "Fossil Fuel Groups Step Up Lobbying of SEC to Dilute Climate Reporting Rules--Oil And Gas Industry Stiffens Resistance to Tougher New Environmental Regime"
63. ↑  Open Democarcy, 8 July 2020 "How The Fossil Fuel Lobby Is Hijacking The European Green Deal"
64. ↑  The Guardian, 24 October 2019 "Fossil Fuel Big Five 'Spent €251m Lobbying EU' Since 2010; Report Comes Amid Calls for Set Up of Firewall to Protect Politics from Industry Influence"
65. ↑  The Guardian, 1 October 2020 "UK Held Private Talks with Fossil Fuel Firms about Glasgow Cop26--Documents Show BP, Shell and Equinor Had Several Meetings with Government Officials"
66. ↑  Open Democracy, 19 April 2019 "Three Ways The Fossil Fuel Industry Influences The UK Political System"
67. ↑  Yale Environment 360, 19 July 2019 "Fossil Fuel Interests Have Outspent Environmental Advocates 10:1 on Climate Lobbying"; Known spending (excluding "dark money" spending) by the oil and gas industry on Washington lobbyists for the year 2021 is available at: Open Secrets "Industry Profile: Oil & Gas"
68. 1 2  Reuters Events, 23 November 2015 "Lobbying: Climate Change--Beware Hot Air"
69. ↑  The Guardian 24 October 2019 "Fossil Fuel Big Five 'Spent €251m Lobbying EU' Since 2010"
70. ↑  The Guardian, 19 July 2021 "How a Powerful U.S. Lobby Group Helps Big Oil to Block Climate Action"
71. ↑  Open Secrets "Oil & Gas"
72. ↑  Yale Climate Connections, 6 January 2020 ["Fossil Fuel Political Giving Outdistances Renewables 13 to One; During the Latest Midterm Election Cycle, the Fossil Fuel Industry Paid at Least $359 Million for Federal Campaign Donations and Lobbying"] The figures listed in this article include only known industry spending at the federal level; they do not include political contributions at the state and local levels and "dark money" spending.
73. ↑  Holden, Emily (2020 թ․ փետրվարի 24). «Oil and gas industry rewards US lawmakers who oppose environmental protections – study». *The Guardian* (բրիտանական անգլերեն). ISSN 0261-3077. Վերցված է 2023 թ․ հոկտեմբերի 30-ին.
74. ↑  Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 10 March 2020 "Oil and Gas Companies Invest in Legislators that Vote Against The Environment"
75. ↑  Scientific American, 26 October 2015 "Exxon Knew about Climate Change Almost 40 Years Ago: A New Investigation Shows The Oil Company Understood The Science Before It Became a Public Issue And Spent Millions to Promote Misinformation"
76. ↑  Union of Concerned Scientists, 12 October 2017 "How the Fossil Fuel Industry Harassed Climate Scientist Michael Mann"
77. ↑  The Guardian (UK), 17 September 2019 "The Silenced: Meet The Climate Whistleblowers Muzzled by Trump--Six whistleblowers and ex-government scientists describe how the Trump administration made them bury climate science – and why they won't stay quiet"
78. ↑  Union of Concerned Scientists, "Abuses of Science: Case Studies, Examples of Political Interference with Government Science Documented by The UCS Scientific Integrity Program, 2004-2009"
79. ↑  National Center for Science Education, "Review: The Republican War on Science, Reports of the National Center for Science Education"
80. ↑  Climate Science and Policy Watch, "Climate Science Censorship"
81. ↑  Time 29 July 2020 "Record Number of Environmental Activists Killed In 2019"
82. ↑  New Security Beat, 30 October 2018 "Environmental Activists Under Assault in Brazil"
83. ↑  Dialogo Chino, 19 April 2021 "Brazil Set to ignore Escazú Agreement that Protects Environmental Activists: With the Escazú Agreement about to enter into force across Latin America, there's no sign the Bolsonaro government will ratify it"
84. ↑  The Guardian, 24 September 2019, "Revealed: How the FBI Targeted Environmental Activists in Domestic Terror Investigations: Protesters Were Characterized as a Threat to National Security in What One Calls an Attempt to Criminalize their Actions"
85. ↑  The Guardian, 13 January 2020, "Revealed: U.S. Listed Climate Activist Group as 'Extremists' Alongside Mass Killers; DHS Listed Activists Engaged in Non-Violent Civil Disobedience Targeting Oil Industry Alongside White Supremacists in Documents "
86. ↑  Human Rights Watch, 29 November 2019 "Targeting Environmental Activists With Counterterrorism Measures is an Abuse of the Law"
87. ↑  American Civil Liberties Union, 6 February 2018 "6 Ways Government Is Going After Environmental Activists"
88. ↑  Mann 2021, Chpt 8, p185
89. ↑  Jonathan Watts (2021 թ․ փետրվարի 27). «Climatologist Michael E Mann: 'Good people fall victim to doomism. I do too sometimes'». *The Guardian*. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 22-ին.
90. ↑  Mann 2021, Chpt 5, p100, p107 -113
91. 1 2  OECD (2009) *Policy Guidance on Integrating Climate Change Adaptation into Development Co-operation Արխիվացված 3 Սեպտեմբեր 2019 Wayback Machine*, Organisation for Economic Co-operation and Development, Paris.
92. 1 2  Rabe, B.G. (2007). «Beyond Kyoto: Climate Change Policy in Multilevel Governance Systems». *Governance*. **20** (3): 423–44. doi:10.1111/j.1468-0491.2007.00365.x.
93. 1 2  Editorial (2015 թ․ նոյեմբեր). «Adaptation trade-offs». *Nature Climate Change*. **5** (11): 957. Bibcode:2015NatCC...5Q.957.. doi:10.1038/nclimate2853. See also Sovacool, B. and Linnér, B.-O. (2016), *The Political Economy of Climate Change Adaptation,* Palgrave Macmillan UK.
94. ↑  Dessler 2020, Chpt 5, section 5.3.2, p214-218
95. ↑  Ray Pierrehumbert and Michael E. Mann (2021 թ․ ապրիլի 22). «Some say we can 'solar-engineer' ourselves out of the climate crisis. Don't buy it». *The Guardian*. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 22-ին.
96. ↑  Mock, Sarah (2021 թ․ օգոստոսի 25). «Meat wars: why Biden wants to break up the powerful US beef industry». *The Guardian* (անգլերեն). Վերցված է 2022 թ․ հունվարի 19-ին.
97. ↑  «Fish 'not as carbon friendly' as previously thought». *BBC News* (բրիտանական անգլերեն). 2021 թ․ մայիսի 24. Վերցված է 2022 թ․ հունվարի 19-ին.
98. ↑  Wilczek, Maria (2022 թ․ հունվարի 17). «Opposition and trade unions call for round table talks on Polish energy policy». *Notes From Poland* (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2022 թ․ հունվարի 19-ին.
99. ↑  «How farmers still rule Europe». *The Economist*. 2021 թ․ մայիսի 27. ISSN 0013-0613. Վերցված է 2022 թ․ հունվարի 19-ին.
100. ↑  «The power of fish». *The Economist*. 2018 թ․ նոյեմբերի 24. ISSN 0013-0613. Վերցված է 2022 թ․ հունվարի 19-ին.
101. ↑  «The Comparative Politics of Climate Change». *ResearchGate* (անգլերեն). Վերցված է 2022 թ․ մարտի 30-ին.
102. ↑  How Margaret Thatcher Made the Conservative Case for Climate Action, James West, Mother Jones, Mon 8 April 2013
103. ↑  An Inconvenient Truth About Margaret Thatcher: She Was a Climate Hawk, Will Oremus, Slate (magazine) 8 April 2013
104. 1 2  Lieven 2020, *Passim*, esp. Chpt. 1
105. ↑  Dessler 2018, Chpt. 2, p.54 harvnb error: no target: CITEREFDessler2018 (help)
106. ↑  Dryzek 2011, Chpt. 10
107. ↑  Garmann, Sebastian (2014). «Do government ideology and fragmentation matter for reducing Կաղապար:CO2-emissions? Empirical evidence from OECD countries». *Ecological Economics*. **105**: 1–10. doi:10.1016/j.ecolecon.2014.05.011. ISSN 0921-8009.
108. ↑  Oreskes, Naomi (2004 թ․ դեկտեմբեր). «BEYOND THE IVORY TOWER: The Scientific Consensus on Climate Change». *Science*. **306** (5702): 1686. doi:10.1126/science.1103618. PMID 15576594. «Such statements suggest that there might be substantive disagreement in the scientific community about the reality of anthropogenic climate change. This is not the case. [...] Politicians, economists, journalists, and others may have the impression of confusion, disagreement, or discord among climate scientists, but that impression is incorrect.»
109. ↑  America's Climate Choices: Panel on Advancing the Science of Climate Change; National Research Council (2010). *Advancing the Science of Climate Change*. Washington, D.C.: The National Academies Press. doi:10.17226/12782. ISBN 978-0-309-14588-6. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ մայիսի 29-ին. «(p1) ... there is a strong, credible body of evidence, based on multiple lines of research, documenting that climate is changing and that these changes are in large part caused by human activities. While much remains to be learned, the core phenomenon, scientific questions, and hypotheses have been examined thoroughly and have stood firm in the face of serious scientific debate and careful evaluation of alternative explanations. \* \* \* (p21-22) Some scientific conclusions or theories have been so thoroughly examined and tested, and supported by so many independent observations and results, that their likelihood of subsequently being found to be wrong is vanishingly small. Such conclusions and theories are then regarded as settled facts. This is the case for the conclusions that the Earth system is warming and that much of this warming is very likely due to human activities.»`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
110. ↑  «Understanding and Responding to Climate Change» (PDF). United States National Academy of Sciences. 2008. Վերցված է 2010 թ․ մայիսի 30-ին. «Most scientists agree that the warming in recent decades has been caused primarily by human activities that have increased the amount of greenhouse gases in the atmosphere.»
111. ↑  «Public perceptions on climate change» (PDF). *PERITIA Trust EU - The Policy Institute of King's College London*. 2022 թ․ հունիս. էջ 4. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2022 թ․ հուլիսի 15-ին.
112. ↑  Powell, James (2019 թ․ նոյեմբերի 20). «Scientists Reach 100% Consensus on Anthropogenic Global Warming». *Bulletin of Science, Technology & Society*. **37** (4): 183–184. doi:10.1177/0270467619886266. S2CID 213454806.
113. ↑  Lynas, Mark; Houlton, Benjamin Z.; Perry, Simon (2021 թ․ հոկտեմբերի 19). «Greater than 99% consensus on human caused climate change in the peer-reviewed scientific literature». *Environmental Research Letters*. **16** (11): 114005. Bibcode:2021ERL....16k4005L. doi:10.1088/1748-9326/ac2966. S2CID 239032360.
114. ↑  Myers, Krista F.; Doran, Peter T.; Cook, John; Kotcher, John E.; Myers, Teresa A. (2021 թ․ հոկտեմբերի 20). «Consensus revisited: quantifying scientific agreement on climate change and climate expertise among Earth scientists 10 years later». *Environmental Research Letters*. **16** (10): 104030. Bibcode:2021ERL....16j4030M. doi:10.1088/1748-9326/ac2774. S2CID 239047650.
115. ↑  «American Association for the Advancement of Science Statement on the Teaching of Evolution» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2006 թ․ փետրվարի 21-ին.
116. ↑  Intelligent Judging—Evolution in the Classroom and the Courtroom George J. Annas, New England Journal of Medicine, Volume 354:2277-2281 25 May 2006
117. ↑  Oreskes, Naomi; Conway, Erik (2010 թ․ մայիսի 25). *Merchants of Doubt: How a Handful of Scientists Obsecured the Truth on Issues from Tobacco Smoke to Global Warming* (first ed.). Bloomsbury Press. ISBN 978-1-59691-610-4.
118. ↑  Boykoff, M.T.; Boykoff, J.M. (2004). «Balance as bias: Global warming and the US prestige press». *Global Environmental Change*. **14** (2): 125–136. doi:10.1016/j.gloenvcha.2003.10.001.
119. 1 2  Technische Problemlösung, Verhandeln und umfassende Problemlösung, (eng. technical trouble shooting, negotiating and generic problem solving capability) in Gesellschaftliche Komplexität und kollektive Handlungsfähigkeit (Societys complexity and collective ability to act), ed. Schimank, U. (2000). Frankfurt/Main: Campus, p.154-182 book summary at the Max Planck Gesellschaft Արխիվացված 12 Հոկտեմբեր 2014 Wayback Machine
120. 1 2  Of Montreal and Kyoto: A Tale of Two Protocols Արխիվացված 26 Օգոստոս 2014 Wayback Machine by Cass R. Sunstein 38 ELR 10566 8/2008
121. 1 2 3 4  Climate Change: What Role for Sociology? A Response to Constance Lever-Tracy, Reiner Grundmann and Nico Stehr, doi:10.1177/0011392110376031 Current Sociology November 2010 vol. 58 no. 6 897-910, see Lever Tracys paper in the same journal Արխիվացված 29 Ապրիլ 2015 Wayback Machine
122. 1 2  «Environmental Politics Climate Change and Knowledge Politics REINER GRUNDMANN Vol. 16, No. 3, 414–432, June 2007» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2014 թ․ օգոստոսի 26-ին.
123. ↑  Ungar, Sheldon (2000 թ․ հուլիս). «Knowledge, ignorance and the popular culture: climate change versus the ozone hole, by Sheldon Ungar». *Public Understanding of Science*. **9** (3): 297–312. doi:10.1088/0963-6625/9/3/306. S2CID 7089937.
124. ↑  Michael Oppenheimer et al. The limits of consensus, in Science Magazine's State of the Planet 2008-2009: with a Special Section on Energy and Sustainability, Donald Kennedy, Island Press, 1 December 2008, separate as CLIMATE CHANGE, The Limits of Consensus Michael Oppenheimer, Brian C. O'Neill, Mort Webster, Shardul Agrawal, in Science 14 September 2007: Vol. 317 no. 5844 pp. 1505-1506 doi:10.1126/science.1144831
125. ↑  Clark, Peter U.; Shakun, Jeremy D.; Marcott, Shaun A.; Mix, Alan C.; Eby, Michael; Kulp, Scott; Levermann, Anders; Milne, Glenn A.; Pfister, Patrik L.; Santer, Benjamin D.; Schrag, Daniel P. (2016 թ․ փետրվարի 8). «Consequences of twenty-first-century policy for multi-millennial climate and sea-level change». *Nature Climate Change* (անգլերեն). **6** (4): 360–369. Bibcode:2016NatCC...6..360C. doi:10.1038/nclimate2923. ISSN 1758-6798.
126. 1 2 3  Overland, Indra; Sovacool, Benjamin K. (2020 թ․ ապրիլի 1). «The misallocation of climate research funding». *Energy Research & Social Science* (անգլերեն). **62**: 101349. doi:10.1016/j.erss.2019.101349. hdl:11250/2647605. ISSN 2214-6296.
127. 1 2 3 4  Cammack, D. (2007) *Understanding the political economy of climate change is vital to tackling it*, Prepared by the Overseas Development Institute for UN Climate Change Conference in Bali, December 2007.
128. ↑  Adger, W.N. Paavola, Y. Huq, S. and Mace, M.J. (2006) *Fairness in Adaptation to Climate Change*, Cambridge, MA: MIT Press.
129. ↑  Tol, R.S.J.; Downing, T.E.; Kuik, O.J.; Smith, J.B. (2004). «Distributional Aspects of Climate Change Impacts». *Global Environmental Change*. **14** (3): 259–72. CiteSeerX 10.1.1.175.5563. doi:10.1016/j.gloenvcha.2004.04.007.
130. ↑  IEA, UNDP and UNIDO (2010) Energy Poverty: *How to Make Modern Energy Access Universal?,* special early excerpt of the World Energy Outlook 2010 for the UN General Assembly on the Millennium Development Goals, Paris: OECD/IEA.
131. ↑  Nabuurs, G.J. Masera, O. Andrasko, K. Benitez-Ponce, P. Boer, R. Dutschke, M. Elsiddig, E. Ford-Robertson, J. Frumhoff, P. Karjalainen, T. Krankina, O. Kurz, W.A. Matsumoto, M. Oyhantcabal, W. Ravindranath, N.H. Sanz Sanchez, M.J. and Zhang, X. (2007) ‘Forestry’, in: *Mitigation of Climate Change*, Contribution of Working Group III to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge: Cambridge University Press
132. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  6. Tanner, T. and Allouche, J. (2011) 'Towards a New Political Economy of Climate Change and Development', *IDS Bulletin Special Issue: Political Economy of Climate Change*, **42**(3): 1-14.
133. ↑  Groenewegen, E.(1987) 'Political economy and economics', in: Eatwell J. et al. eds. *The New Palgrave: A Dictionary of Economics*, Vol.3: 904-907, Macmillan & Co. London.
134. 1 2  Oates, W.E.and Portney, P.R.(2003) 'The political economy of environmental policy', in: *Handbook of Environmental Economics*, chapter 08: p325-54
135. ↑  Harmeling, S. and Kaloga, A. (2011)'Understanding the Political Economy of the Adaptation Fund', *IDS Bulletin Special Issue: Political Economy of Climate Change*, **42**(3): 23-32
136. ↑  Okereke, C (2008). «Equity Norms in Global Environmental Governance». *Global Environmental Politics*. **8** (3): 25–50. doi:10.1162/glep.2008.8.3.25. S2CID 57569481.
137. ↑  Abdullah, A. Muyungi, R. Jallow, B. Reazuddin, M. and Konate, M. (2009) *National Adaptation Funding: Ways Forward for the Poorest Countries*, IIED Briefing Paper, International Institute for Environment and Development, London.
138. ↑  Leach, M. Scoones, I. and Stirling, A. (2010), *Dynamic Sustainabilities–Technology, Environment, Social Justice*, London: Earthscan.
139. ↑  Carvalho, A (2007). «Ideological Cultures and Media Discourses on Scientific Knowledge: Re-reading News on Climate Chang» (PDF). *Public Understanding of Science*. **16** (2): 223–43. doi:10.1177/0963662506066775. hdl:1822/41838. S2CID 220837080.
140. ↑  Brandt, U.S. and Svendsen, G.T. (2003) *The Political Economy of Climate Change Policy in the EU: Auction and Grandfathering*, IME Working Papers No. 51/03.
141. ↑  Hillman, A.L. (1982). «Declining industries and political-support protec-tionist motives». *The American Economic Review*. **72** (5): 1180–7. JSTOR 1812033.
142. ↑  EBRD (2011) 'Political economy of climate change policy in the transition region', in: *Special Report on Climate Change: The Low Carbon Transition, European Bank for Reconstruction and Development*, Chapter Four.
143. ↑  DFID (2009) *Political Economy Analysis: How to Note*, DFID Practice Paper, Department for International Development, London.
144. ↑  World Bank (2009) *Problem-Driven Governance and Political Economy Analysis: Good Practice Framework*, World Bank, Washington D.C.
145. ↑  World Bank (2004) *Operationalizing Political Analysis: The Expected Utility Stakeholder Model and Governance Reforms*, PREM Notes 95, World Bank, Washington D.C.
146. ↑  Barnett, M.N. and Finnemore, M. (2004) *Rules for the World: International Organizations in Global Politics*, Cornell University Press, New York.

Գրականություն
-------------

* Naomi Klein (2019). *On Fire: The Burning Case for a Green New Deal*, Allen Lane, 978-0241410721.
* «No Brainers and Low-Hanging Fruit in National Climate Policy | VOX, CEPR Policy Portal». *voxeu.org*. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 15-ին.