| **՞**Պապայա |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
| Տիպ | *Embryophyta* |
| Ենթատիպ | *Spermatopsida* |
|
|
|
|
| Դաս | Ծածկասերմեր |
|
|
|
| Կարգ | *Brassicales* |
|
|
|
| Ընտանիք | *Caricaceae* |
|
|
|
| Ցեղ | *Carica* |
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Carica papaya

 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Տվյալների անբավարարությունIUCN *Data Deficient* : ??? |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Պապայա** (*Carica papaya*), *Caricaceae* ընտանիքին պատկանող ծառանման բույս է, 5-10 մ բարձրությամբ։ Հայրենիքը Ամերիկա մայրցամաքների արևադարձային շրջաններն են։ Այժմ նաև մշակվում է Աֆրիկայում և Ասիայում (հիմնական արտահանողներն են Հնդկաստանը, Բրազիլիան, Ինդոնեզիան, Նիգերիան և Մեքսիկան)։ Պապայա է կոչվում պտուղը։

Պտուղը
------

Պտուղը օվալաձև է, միջինը 20 սմ երկարությամբ և 300-500 գ քաշով։ Հասուն պտուղն ունի ողորկ, բարակ, կանաչ-դեղնավուն կեղև, պտղամիսը վարդագույն-նարնջագույն է։ Քաղցր է, բուրավետ. համային հատկանիշներով որոշ չափով նման է սեխին։

Պտղի միջնամասը սնամեջ է, այստեղ գտնվում են սև կորիզները, որոնք ուտելի չեն։ Չորացված վիճակում օգտագործվում են որպես համեմունք։

Ոչ հասուն պտուղն օգտագործվում է որպես բանջարեղեն։

Բնութագիր
---------

Սեխածառը(պապայա) խիստ զգայուն է կլիմայական պայմանների նկատմամբ։ Այն ոչնչանում է ոչ միայն սառնամանիքներից, այլև՝ ցածր դրական ջերմաստիճաններում։ Լավ որակի պտուղ տալիս են արևադարձային գոտու այն պլանտացիաները, որոնք գտնվում են ծովի մակերևույթից մինչև 1000 մ բարձրության վրա։

Պորտուգալացի ծովագնաց Վասկո Դա Գաման առաջին անգամ Հնդկաստանում տեսնելով սեխածառը՝ հիացմունքով բացականչել է՝ «Հնդկական ոսկի ծառ»։

Մեկ հեկտար սեխածառի պլանտացիայից ստացվում է տարեկան 33-37 տոննա պտուղ։ Միջին հաշվով մեկ ծառից ստացվում է 30-150 պտուղ։ Պտղի քաշը լինում է 450 գ-ից մինչև 7 կգ։ Սեխածառը պտղաբերում է տնկելուց 10-12 ամիս հետո։ Բերքատվությունը բարձր է լինում ծառի երիտասարդ շրջանում, այսինքն՝ մինչև 5-րդ տարին, որից հետո գնալով բերքատվությունն իջնում է։ Դրա համար պլանտացիաների ծառերը 4 տարին մեկ նորացվում են։

Բացի թարմ վիճակում օգտագործելուց, պտուղներից պատրաստում են ջեմ, մարմելադ, հրուշակեղեն և այլն։ Սեխածառի պտուղը պարունակում է օսլա, շաքար, վիտամիններ։ Նրա հյութը պարունակում է հատուկ ֆերմենտ՝ պապային, որն իր հատկություններով նման է ստամոքսահյութի ֆերմենտներին։ Դրանով է բացատրվում այն փաստը, որ ջրում լուծված նրա մի քանի կաթիլը փափկեցնում է ամենակոշտ միսը։

Պապայինից պատրաստում են արժեքավոր դեղամիջոցներ մաշկային, աղեստամոքսային հիվանդությունների, լեղապարկի թարախային բորբոքումների բուժման և վերքեր ապաքինելու համար։ Այժմ սեխածառի պլանտացիաները բավականին մեծ տարածություններ են զբաղեցնում Կենտրոնական Ամերիկայում, Հարավային Ամերիկայում, Հնդկաստանում, Շրի-Լանկայում, Մալայան կղզեխմբում, Աֆրիկայում և Ավստրալիայում։

Սննդային արժեքը
---------------

100 գ պտուղը հետևյալ սննդային արժեքն ունի.

* Էներգիա - 180 կիլոժուլ
* Սպիտակուցներ - 1 գ
* Ածխաջրատարներ - 10 գ
* Կալցիում - 21 մգ
* Նատրիում - 3 մգ
* Կալիում - 211 մգ
* ֆոսֆոր - 16 մգ
* երկաթ - 0,4 մգ
* Բետակարոտին - 0,56 մգ
* Վիտամին B1 0,03 մգ
* Վիտամին B2 - 0,04 մգ
* Վիտամին C - 60-80 մգ

Բուսաբանական Նկարագրություն
---------------------------

Lowածր, բարակ, արմավենու նման ծառ ՝ բարակ, ճյուղերից զուրկ միջքաղաքով, 3-10 մ բարձրությամբ։

Տերեւները մեծ են, 50-70 սմ տրամագծով, արմավենու կտրված, երկար petioles.

Ծաղիկները զարգանում են տերևների առանցքներում ՝ վերածվելով մեծ պտուղների ՝ 10-30 սմ տրամագծով և 15-45 սմ երկարությամբ։ հասած պտուղները փափուկ են և ունեն սաթ-նարնջագույն գույն ։ Հասած մրգերի մարմինը դեղին, նարնջագույն և կարմիր է։

Բույսի բոլոր մասերը պարունակում են կաթնային հյութ ։

Տնտեսական նշանակությունը և կիրառումը
------------------------------------

Պապայայի հայրենիքը Մեքսիկայի հարավն է, Կենտրոնական Ամերիկան և Հարավային Ամերիկայի հյուսիսը, բայց այն այժմ աճեցվում է բոլոր արևադարձային երկրներում, հիմնական արտադրողները Հնդկաստանն ու Բրազիլիան են։ Պապայայի փորձարարական տնկարկներ կան նաև Ռուսաստանի հարավում ՝ Կովկասի Սև ծովի ափին գտնվող բուսաբանական այգիներում։

Պտուղները հավաքելիս պետք է զգույշ լինել, քանի որ Պապայան ազատում է լատեքսային հյութ, որը կարող է շատերի մոտ առաջացնել մաշկի գրգռում, ինչպես նաև ալերգիկ ռեակցիաներ։ Պապայայի պտուղը և դրա տերևները պարունակում են նաև ալկալոիդ կարպաին, որն ունի հակաուռուցքային ազդեցություն, որը մեծ չափաբաժիններով կարող է վտանգավոր լինել։

Սննդամթերք
----------

Պապայայի հիմնական օգտագործումը սննդի մեջ օգտագործելն է ։ Այն սովորաբար ուտում են հում վիճակում, առանց մաշկի և սերմերի։ Անպտուղ պտուղները շոգեխաշած են, ինչպես նաև օգտագործվում են կարրի պատրաստելիս և աղցաններում։ Պտուղները թխում են կրակի վրա, ինչի պատճառով հացի հոտը սկսում է դուրս գալ պապայայից ։

Պապայան պարունակում է շատ ֆերմենտ, որը կոչվում է պապաին (միսը փափկեցնող պրոտեազ) և այլ սպիտակուցներ։ Պապայայի հյութի հատկությունը կոշտ մսի մանրաթելերը ոչնչացնելու համար օգտագործվել է Հարավային Ամերիկայում հազարավոր տարիներ։ Այն ստացվում է չհասունացած մրգերի և տերևների մաքրված կաթնային հյութից և օգտագործվում է մարսողությունը բարելավելու համար, ինչպես նաև "Լեկոզիմ" և "Կարիոպազին" պատրաստուկներում (պրոտեոլիտիկ ֆերմենտների խառնուրդ), որոնք բուժում են միջողնային օստեոխոնդրոզը։

### Բժշկության մեջ

Արևադարձային ժողովրդական բժշկության մեջ Պապայան օգտագործվում է որպես հելմինտիկ միջոց (արմատների, տերևների խառնուրդ), հակաբեղմնավորման և աբորտի միջոց, որպես դաշտանը խթանող միջոց ։ Չորացրած տերևները ծխում էին ասթման թեթեւացնելու կամ որպես ծխախոտի փոխարինող։ Թեյի պատրաստման խանութներում վաճառվում են չոր, մանրացված տերևների փաթեթներ ։ Միևնույն ժամանակ, տերևների խառնուրդը օգտագործվում է որպես լուծողական Գանայի և Կոտ դ ' Իվուարի ձիերի համար։
Վիրուսաբան Լյուկ Մոնտանյեի պնդմամբ ՝ պապայայից պատրաստուկները նպաստում են վիրուսային վարակների կանխարգելմանը ։
Պապայայի երիտասարդ տերևներից պատրաստվում է մալարիայի դեմ թեյ ։

Պապայայի էպիֆիտոտիա
-------------------

Պապայայի Օղակաձև խայտաբղետ վիրուսը Օահու (Հավայան կղզիներ) ներմուծվել է դեռևս 1937 թվականին և երկու անգամ ազդել է Հավայան պապայայի արտադրության վրա ։ Հիվանդությունը մի քանի տարի չափավոր էր, մինչև այն մուտացիայի ենթարկվեց կամ ավելի ագրեսիվ Շտամ ներմուծվեց, և 1950 թվականին սկսվեց էպիֆիտոտիան։ 12 տարվա ընթացքում պապայայի արտադրության տակ գտնվող հողերի քանակը նվազել է 94% - ով։ Այնուհետև արտադրությունը Օահուից տեղափոխվեց Հավայան կղզու ("Մեծ կղզի") Պունա տարածք ՝ խիստ կարանտինի ներքո։ 1971 թվականին PRSV-ն հայտնաբերվել է տնամերձ հողամասերում, սակայն ջանքեր են գործադրվել դրա տարածումը կանխելու համար ։ Վիրուսը հայտնվեց առևտրային տնտեսություններում 1992 թ. - ին, էպիֆիտոտիան կրկին բռնկվեց և աննախադեպ մասշտաբներ ստացավ, Այնպես որ այն մեկ տարվա ընթացքում հարվածեց դասական սորտերի գրեթե 100% - ին, իսկ 1995 թ. - ին Պունայում արտադրությունն անհնար էր։

Պապայայի երկու տրանսգենային սորտերը ստեղծվել են Դենիս Գոնսալվեսի և նրա թիմի կողմից և արտադրության համար ներկայացվել են 1998 թվականի մայիսի 1-ին։ Պարզվել է, որ եթե բույսի ԴՆԹ-ի շղթային ավելացվի վիրուսի թաղանթի սպիտակուցի գենը, ապա Պապայան դառնում է անընկալունակ վիրուսի նկատմամբ ։ PRSV shell սպիտակուցի գենը ներմուծվել է բարձր էմբրիոգեն բուսական հյուսվածքի մեջ ՝ օգտագործելով նոր հայտնագործված գենային թնդանոթը, ինչը հանգեցրել է տրանսգենային 55-1 գծի մշակմանը, որն ապացուցված է, որ արդյունավետորեն վերահսկում է Հավայական prsv շտամները ՝ կանխելով նոր վիրուսային պատճենների վերարտադրությունը (հակասենսական ՌՆԹ, չնայած ենթադրվում է, որ վիրուսի զսպման մեխանիզմը կապված է ՌՆԹ միջամտության հետ)։

Վերահսկիչ կազմակերպությունների (FDA, EPA և այլն) հաստատման անհրաժեշտ ընթացակարգերն անցնելուց հետո 1998 թվականի մայիսին տրանսգենային Պապայան սկսեց աճել առևտրային օգտագործման համար։ Հավայիում գենետիկորեն մոդիֆիկացված մրգի ներդրումը թույլ է տվել կարճ ժամանակում վերադարձնել արտադրության սկզբնական ծավալները ։ Մինչ օրս փոփոխված տարբերակը գրեթե ամբողջությամբ փոխարինել է սովորականին ։ Ստուգումների ընթացքում մարդու օրգանիզմի վրա ոչ մի բացասական ազդեցություն չի հայտնաբերվել։ Բացի այդ, մարդը միշտ պապայա է օգտագործել իր վիրուսի հետ միասին, քանի որ այնտեղ, որտեղ այն աճում է, միշտ առկա է այս պաթոգենը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Կ․ Մ․ Հարությունյան, Բուսական աշխարհի արժեքավոր տեսակները, 1984

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Պապայա» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Պապայա» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | UNII |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Մեծ կատալոնական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX539903 · BNF: 12558372z · GND: 4308227-0 · LCCN: sh85097573 · Microsoft: 2908970089 · NDL: 00576683 · NKC: ph513622 |

 |

 |