**Փենջաբ** (ա.-փենջ.` ਪੰਜਾਬ; հինդի՝ पंजाब, Փանջաբ, անգլ.՝ Punjab), նահանգ հյուսիսարևմտյան Հնդկաստանում։ Մայրաքաղաքը Չանդիգարն է (որը Փենջաբի վարչական մասերից չէ, բայց կազմում է առանձին միության տարածք), ամենամեծ քաղաքը Լուդհիանան է։ Բնակչությունը 27.704.236 մարդ է (պետությունների շարքում 15-րդ տեղն է. 2011 թվականին)։ Հնդկական այս նահանգը կազմում է ավելի մեծ շրջանի մի մասը նույն անվան տակ, որը ներառում է նաև Պակիստանի Փենջաբ նահանգը, ինչպես նաև հնդկական Հարյանա և Հիմաչալ-Պրադեշ նահանգները։

Աշխարհագրություն
----------------

Տարածքի մակերեսը 50 362 կմ² է (19-րդ տեղ)։ Փենջաբի տարածքի մեծ մասը ներկայացված է բերրի հարթավայրով, որն ունի բազմաթիվ գետեր և ոռոգման ջրանցքների համակարգ։ Նահանգի հարավ-արևմուտքն ավելի չոր է՝ ի վերջո միավորվելով Թարի անապատին։ Սիվալիկի լեռնաշղթան տարածվում է Փենջաբի հյուսիսարևելյան մասում, Հիմալայների ստորոտում։ Կախված կլիմայից, պետությունը առանձնացնում է հողի 3 տարբեր տեսակներ։

Պետական կլիման բնութագրվում է ամառային և ձմեռային ջերմաստիճանների կտրուկ տարբերությամբ, այնպես որ ամռանը նրանք կարող է հասնել 47 °C, իսկ ձմռանը` -4 °C: Գոյություն ունեն 3 եղանակ՝ ամառ (ապրիլից հունիս), մոնսոնների սեզոն (հուլիսից սեպտեմբեր) և ձմեռ (դեկտեմբերից փետրվար)։ Նրանց միջև կան անցումային շրջաններ։

Պատմություն
-----------

Այս նահանգում 16-րդ դարի սկզբին ի հայտ եկավ սիխիզմը։

1930-ին Հնդկաստանի ազգային կոնգրեսը անկախություն հայտարարեց Լահորից։ 1940 թ.-ին Լահորի բանաձևը Պակիստանի համար մուսուլմանական լիգայի աշխատանքի վերաբերյալ հանգեցրեց հետագա դաժան և արյունալի իրադարձությունների։ 1946 թվականը նշանավորվեց բռնի բախումներով կրոնական խմբերի միջև։ Մուսուլմանական լիգան հարձակվել է մուսուլմանների կառավարության վրա, որը ցանկանում է միավորել տարածքը, սիխսներին և կոնգրեսին։ Սիխների և հնդկացիների բնակչությունը սկսեց հակահարված, որը շարունակեց դաժան կոտորածը։ Այնուամենայնիվ, Կոնգրեսը և Մուսուլմանական լիգան աջակցեցին պետության կրոնական պատճառաբանությամբ բաժանվել 2 մասի։

1947 թվականին անկախության հռչակմամբ Բրիտանիայի Փենջաբ նահանգը կրոնական հիմքերի համաձայն բաժանվեց 2 մասի՝ իսլամադավան արևմտյան մասը (որը դարձավ նորաստեղծ Պակիստանի նահանգ) և Հինդու-Սիկխ արևելյան մասը (Հնդկաստանի մնացած մասը)։ Այս իրադարձությունները բազմաթիվ անկարգությունների պատճառ են դարձել։ Իրավիճակը բարդանում էր նրանով, որ արևմուտքում ապրում էին բավականին հինդուսներ և սիխներ, մինչդեռ արևմուտքում ապրում էին բավականին շատ մուսուլմաններ։ Մարզի բաժանումը և դրան հաջորդած անկարգությունները հանգեցրին երկու կողմերի զանգվածային հարկադիր գաղթի։ Մոտ 7 միլիոն մարդ գաղթել է Պակիստան և մոտ 6 միլիոն՝ Պակիստանից Հնդկական Փենջաբ։

Նախկինում Բրիտանական Փենջաբ նահանգի արևելյան մասը վերակազմավորվել է Արևելյան Փենջաբ նահանգի, իսկ բնիկ իշխանությունները, որոնք Բրիտանիայի նահանգի մաս չեն կազմում, միաձուլվել են մեկ այլ պետության`Պատյալայի և Արևելյան Փենջաբի պետությունների միության։ 1956-ին երկու պետությունները միավորվեցին Փենջաբի մեկ նահանգում։

Նախկին նահանգի Լահոր քաղաքը մնացել է պակիստանյան կողմում բաժանվելուց հետո։ Նոր պետական կապիտալը տեղափոխվել է Չանդիգար։ 1966-ին պետությունը ենթարկվում է նոր բաժանման, որն այժմ հիմնված է լեզվի հիմքի վրա։ Այսպիսով, 1966 թ.-ի նոյեմբերի 1-ին նահանգի հինախոս արևելքից բաժանվեց պետությունը և կազմեց Հարիանա նոր նահանգը։ Չանդիգարը, որը հայտնվեց Փենջաբի և Հարիանայի սահմանին, հայտարարվեց միության տարածք։

Բնակչություն
------------

Փենջաբում ապրում է ավելի քան 24 միլիոն մարդ (2001)։ Սիխները կազմում են բնակչության 59.91% -ը, հինդուսները՝ 36.94%, մուսուլմանները՝ 1,57%, քրիստոնյաները՝ 1,2%, բուդդայականները՝ 0,17%: Վերջին տարիներին նկատելի է Հնդկաստանի այլ նահանգներից Փենջաբ ներգաղթը, ինչը հանգեցնում է ընդհանուր բնակչության մեջ Սիխների մասնաբաժնի արագ նվազմանը։ Սիխների ամենակարևոր սրբավայրը Հարմանդիր Սահիբն է («Ոսկե տաճար»), որը գտնվում է Ամրիտսար քաղաքում։ Փենջաբի նահանգը պաշտոնական կարգավիճակ ունի։ Բացի այդ, այն տարածված է սահմանի մյուս կողմում՝ Պակիստանում, ինչպես նաև ամբողջ աշխարհում, որտեղ փենջաբի սփյուռքը մեծ է. Հիմնականում Անգլիայում։ Նահանգում օգտագործված այլ լեզուներն են՝ անգլերեն, հինդի, ուրդու, բիհարի։ Միգրանտների ընդհանուր մասնաբաժինը հասնում է Փենջաբի բնակչության 15-20%-ի։ Գրագիտության մակարդակը 75% է (տղամարդկանց 80.23% և կանանց 68.36%): Քաղաքային բնակչությունը կազմում է մոտ 34%, գյուղականը՝ 66%: Փենջաբում շատ ուժեղ տարբերություն կա կանանց քանակի և տղամարդկանց թվաքանակի միջև, 1000 տղամարդու համար ընդամենը 876 կին է։ Փենջաբիացի փոխադրողները կազմում են 91,7%, Հինդի-7,6%, Ուրդու-0,1%։

**Բնակչության դինամիկա.**

* 1951 թվական՝ 9 161 000 մարդ
* 1961 թվական՝ 11 135 000 մարդ
* 1971 թվական՝ 13 551 000 մարդ
* 1981 թվական՝ 16 788 915 մարդ
* 1991 թվական՝ 20 281 969 մարդ
* 2001 թվական՝ 24 289 296 մարդ

**Խոշոր քաղաքներ.**

* Լուդհիանա՝  1 395 053 մարդ
* Ամրիստար՝ 975 695 մարդ
* Ջալանջար՝ 701 223 մարդ
* Պատյալա՝ 302 870 մարդ
* Բհանտինդա՝ 217 389 մարդ
* Պատհանկոտ՝ 159 559 մարդ

Վարչական բաժանում
-----------------

Նահանգն ընդգրկում է 22 երկիր.

* Ամրիտսա
* Բարնալա (վերականգնվել է 2008 թ)
* Բատինդա
* Գուրդասպուր
* Ջալանդհար
* Կապուրթալա
* Լուդիանա
* Մանսա (ստեղծվել է 1992 թ.)
* Մոգա (ստեղծվել է 1995 թ.)
* Մոհալի (հիմնադրվել է 2006 թ.)
* Մուկցար (հիմնադրվել է 1995 թ.)

* Պատիալա
* Պատկանոտ (հիմնադրվել է 2011 թ.)
* Ռուպար (ստեղծվել է 1966 թ.)
* Սանգրուր
* Տարն-Տարան (ստեղծվել է 2006 թ.)
* Ֆազիլկա (ստեղծվել է 2011 թ.)
* Ֆարիդկոտ (ստեղծվել է 1975 թ.)
* Ֆատերգահ Սահիբ (վերակառուցվել է 1992 թ.)
* Ֆիրոզպուր
* Հոշիարպուր

Քաղաքականություն
----------------

Նահանգի առաջատար քաղաքական կուսակցություններն են Հնդկաստանի ազգային կոնգրեսը (INC) և տարածաշրջանային Շիրոմանի Աքալի Դալը (SHAD); վերջինս, որպես կանոն, տարածաշրջանային և դաշնային ընտրություններում դաշինքում է հանդես գալիս «Բհարաթիա ջանատա» կուսակցության (BJP) հետ։ 2007 թ.-ի փետրվարին կայացած վերջին տարածաշրջանային ընտրությունների արդյունքներից հետո SHAD-BJP դաշինքը ստեղծեց պետական կառավարություն՝ ShAD P.S. Badal- ի հիմնադիրի ղեկավարությամբ։

Տնտեսագիտություն
----------------

Ըստ India Today-ի, նահանգի ընդհանուր առմամբ լավագույնն է Հնդկաստանում 2003 թ.: Համաձայն 2008 թվականի Հնդկաստանի նահանգի քաղցերի ինդեքսի, Փենջաբում սովի ընդհանուր որոշողը երկրում ամենացածրն է։ Նաև պետությունը ունի Հնդկաստանի կենսամակարդակի բարձրագույն մակարդակ և ամենազարգացած ենթակառուցվածքը։ Փենջաբի բոլոր գյուղերն էլեկտրաֆիկացվել են և միացել պետական էլեկտրական ցանցին 1974 թվականից ի վեր։ Պետությունը օգտագործում է գյուղատնտեսական ամենազարգացած մեթոդները։ Փենջաբը հաճախ կոչվում է «Հնդկաստանի հացի բերք»։ Այն արտադրում է երկրի բամբակի 14%-ը, հնդկական ցորենի 20%-ը և հնդկական բրնձի 9%-ը։ Համաշխարհային մասշտաբով սա տալիս է աշխարհում բամբակի և ցորենի 2%-ը և համաշխարհային բրնձի 1%-ը։ Գյուղատնտեսությունից բացի, պետության հիմնական արդյունաբերություններն են`էլեկտրոնային իրերի, հաստոցների և սարքավորումների արտադրություն, տեքստիլ, կարի մեքենաներ, հեծանիվներ, պարարտանյութեր և այլն։

Տրանսպորտ
---------

Փենջաբում կա 6 օդանավակայան, որոնցից միայն մեկը ընդունում է միջազգային թռիչքներ, որոնք տեղակայված են Ամրիտսարից 11 կմ հյուսիս-արևմուտք։ Նահանգի քաղաքների մեծ մասը կապված են երկաթուղով։ Ամրիտսան կապված է Դելիի Shatabdi Express-ի հետ։ Հասարակական տրանսպորտը ներկայացված է նաև ավտոբուսներով և ավտոճանապարհներով։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Արտասահմանյան երկրների աշխարհագրական անվանումների բառարան / խմբ․ Ա․ Մ․ Կոմիկով. — 3֊րդ հրատարակություն. — Մոսկվա: Նեդրա, 1986. — С. 278.
2. ↑  Инструкция по передаче на картах географических названий с хинди. — М.: ЦНИИГАиК, 1959. — С. 24.
3. ↑  «India fares badly on global hunger index». Times of India. 2008 թ․ հոկտեմբերի 15.
4. ↑  Arvind Chhabra (2009 թ․ սեպտեմբերի 18). «Punjab: Progressive by nature: India Today». Indiatoday.intoday.in. Վերցված է 2010 թ․ հուլիսի 18-ին.
5. ↑  «Welcome to Official Web site of Punjab, India». Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ հոկտեմբերի 18-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* The Tribune — Major regional english newspaper
* Indian Express — Major regional english newspaper
* Human Rights dept of Punjab government
* Punjab State Culture Information
* Արխիվացված 2006-07-21 Wayback Machine

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Հնդկաստան Հնդկաստանի նահանգներ և տարածքներ |
| --- |
|  |
| Նահանգներ | Անդհրա Պրադեշ • Արունաչալ Պրադեշ • Ասսամ • Բիհար • Չհաթիսգարհ • Գոա • Գուջարաթ • Հարյանա • Հիմաչալ Պրադեշ • Ջամմու և Քաշմիր • Ջարքանդ • Կառնատակա • Կերալա • Մադհյա Պրադեշ • Մահարաշտրա • Մանիպուր • Մեգհալայա • Միզորամ • Նագալենդ • Օդիշա • Փենջաբ • Ռաջաստան • Սիքիմ • Թամիլ Նադու • Տրիպուրա • Ուտար Պրադեշ • Ուտարաքհանդ • Արևմտյան Բենգալիա |  |
|  |
| Միութենականտարածքներ | Անդամանյան և Նիկոբարյան կղզիներ • Դադրա և Նագար Հավելի • Դելի ազգային մայրաքաղաքային տարածք • Դաման և Դիու • Լաքշադվիպ • Պուդուչերիի • Չանդիգարհ |
|  |
| **Պորտալ:Հնդկաստան** |

 |