Գլինսկու վեցանկյուն շախմատ  
(սկզբնական դասավորվածություն)
**Գլինսկու վեցանկյուն շախմատ**, շախմատի տարատեսակ՝ երեք գույների վեցանկյուն վանդակներով, որոնց ընդհանուր թիվը 91-ն է։ Հայտնագործվել է լեհ ինժեներ Վլադիսլավ Գլինսկու կողմից՝ 1930-ական թվականներին։ Արտոնագրվել է 1946 թվականին։ Համարվում է, հավանաբար, վեցանկյուն շախմատի ամենահայտնի տարբերակը։

Ինվենտար և կանոններ
-------------------

Գլինսկու շախմատի տախտակը 91 վեցանկյուն դաշտից կազմված ուղղանկյուն վեցանկյուն է (տես՝ դիագրամը)։
Շախմատային խաղաքարերը համապատասխանում են սովորական շախմատին, միայն յուրաքանչյուր կողմին ավելացված է մեկ փիղ և մեկ զինվոր։ Խաղի կանոնները նման են դասական շախմատին, եթե համարենք, որ հորիզոնականների դերը կատարում են դաշտերի շեղ գծերը, որոնք զուգահեռ են տախտակի ոչ ուղղահայաց կողմերից մեկին, իսկ անկյունագծերի դերը կատարում են միագույն վանդակների գծերը։ Այսպես, կենտրոնական դաշտով տարված, f6 նշումն ունեցող անկյունագծով (տախտակի վրա ուղղահայացները համարակալվում են տառերով, իսկ հորիզոնականները՝ թվերով), անցնում են ուղղահայացներին և հորիզոնականներին համապատասխան երեք գծեր (*a6 - l1, f1 - f11, a1 - l6*) և երեք անկյունագծեր (*b4 - k4, d2 - h8, h2 - d8*)։

* Նավակը շարժվում է ուղղահայաց և հորիզոնական ուղղությամբ՝ ցանկացած քանակի վանդակներով։
* Փիղը շարժվում է իր գույնի անկյունագծերով՝ ցանկացած քանակի վանդակներով։
* Թագուհին միավորում է նավակի և փղի խաղային հնարավորությունները։
* Թագավորը կարող է շարժվել միայն մեկ վանդակ՝ ուղղահայաց, հորիզոնական կամ անկյունագծով։
* Զինվորը շարժվում է մեկ վանդակ առաջ, առաջին քայլով կարող է շարժվել երկու վանդակ առաջ, խփում է հորիզոնական մեկ վանդակ առաջ (b5-ից a5 կամ c6)։ Եթե մեկնարկային դիրքում գտնվող զինվորը գրավում է կատարում կենտրոնական f ուղղահայացի ուղղությամբ (այսինքն՝ անցում է կատարում դեպի մյուս զինվորի մեկնարկային դիրքը), այն պահպանում է երկու վանդակով առաջ պարզ քայլ կատարելու իր իրավունքը։ Հնարավոր է գրավում անցման ժամանակ. ի պատասխան հակառակորդի կողմից հարձակման ենթարկված դաշտում երկու վանդակ առաջ զինվորի առաջին քայլին, հակառակորդը կարող է վերցնել քայլող զինվորին՝ մտնելով վերջինիս կողմից կրկնակի քայլի ժամանակ «ցատկած» դաշտը։ Իրավունքը գործում է միայն զինվորի կրկնակի քայլին պատասխան քայլի դեպքում։ Հասնելով վերջին ուղղահայաց դաշտին՝ զինվորը կարող է վերափոխվել այլ խաղաքարի։
* Ձիու քայլը նման է մի փոքր կորացած Г տառին՝ երկու վանդակ ուղղահայացով կամ հորիզոնականով և մեկ վանդակ մյուս ուղղահայացով կամ հորիզոնականով (շրջադարձ 120 աստիճանով)։ f5 դիրքում գտնվող ձին կարող է կատարել *c5, c4, d7, d3, e8, e3, g8, g3, h7, h3, i5, i4* քայլեր։ Այլ կերպ ասած, ձին կատարում է քայլեր դեպի իր դիրքին մոտ գտնվող դաշտերը, որոնք անհասանելի են թագուհու համար։ Ինչպես և դասական շախմատում, ձին ոչ գծային խաղաքար է, այն թռիչք է կատարում մեկնարկային դիրքից դեպի վերջնականը. քայլի հնարավորության համար բավական է միայն, որպեսզի վերջնական դաշտն ազատ լինի (կամ զբաղված լինի մեկ այլ խաղաքարով, որն այս դեպքում կվերցվի)։
* Փոխատեղում չկա (փոխատեղումը համարվել է ոչ անհրաժեշտ)։

Պարտիայում հաղթելու համար անհրաժեշտ է մատ անել հակառակորդի թագավորին։ Յուրահատուկ է պատի մեկնաբանությունը Գլինսկու շախմատում. այն բերում է ոչ թե ոչ ոքի, այլ՝ հաղթանակ պատը ստեղծողի համար, սակայն պատով հաղթանակը ցածր է գնահատվում մատով հաղթանակից։ Մրցախաղերում պատով հաղթող խաղացողն ստանում է 0,75 միավոր, իսկ պարտվողը՝ 0,25:

Պատմություն
-----------

Վեցանկյուն դաշտերով տախտակի վրա շախմատի առաջին տարբերակներից մեկն առաջարկել է անգլիացի լորդ Բասկերվիլը 1929 թվականին։ Այդ խաղն ընթանում էր վեցանկյուն վանդակներից կազմված ուղղանկյուն տախտակի վրա։ Տախտակն ուներ 83 վանդակ։
Վեցանկյուն տախտակի վրա շախմատի իր տարբերակի վրա Վլադիսլավ Գլինսկին սկսել է աշխատել 1938 թվականին։ Պատերազմի ժամանակ Գլինսկին ծառայել է բրիտանական բանակում։ 1946 թվականին նա տեղափոխվել է Անգլիա, ընդունել Բրիտանիայի քաղաքացիություն և արտոնագրել շախմատի իր առաջին տարբերակը (արտոնագիր № 616.572 от 5.09.46)՝ «լեհական շախմատ» անվանումով։
1970-ականների սկզբին խաղը մշակման ենթարկվեց, և 1973 թվականին ստացվեց ժամանակակից տարբերակի արտոնագիրը։ Նույն թվականին ստեղծվեց «Hexagonal Chess Publications» հրատարակչությունը, և հրապարակվեցին խաղի վերջնական կանոնները։ Վեցանկյուն շախմատի տարածումն սկսվեց Անգլիայից և Լեհաստանից, որտեղ խաղը շատ արագ ճանաչում ստացավ։ 1976 թվականին ստեղծվեց վեցանկյուն շախմատի անգլիական ֆեդերացիան (BHCF - British Hexagonal Chess Federation), և տեղի ունեցավ վեցանկյուն շախմատի առաջին մրցաշարը։ 1978 թվականին Գլինսկին այցելեց Լեհաստան. նրա այցը լայնորեն լուսաբանվեց մամուլում և նպաստեց Արևելյան Եվրոպայում վեցանկյուն շախմատի հանդեպ հետաքրքրության աճին։ 18 ամսվա ընթացքում վաճառվեց խաղի ավելի քան 90 հազար կոմպլեկտ։
1980 թվականին ստեղծվեց վեցանկյուն շախմատի համաշխարհային ֆեդերացիան (IHCF - International Hexagonal Chess Federation)։

Վերլուծություն
--------------

Վեցանկյուն շախմատը թեորիապես դեռ բավականաչափ մշակված չէ։ Տեղ ունեն միայն որոշակիորեն մշակված մեկնարկային հավաքակազմը և մարտավարական ու ռազմավարական ընդհանուր հանձնարարականներ։
Վեցանկյուն տախտակի գծագրությունը զգալիորեն տարբերվում է սովորականից։ Մասնավորապես, դա անդրադառնում է փղերի և թագուհիների ավելի մեծ «ներթափանցող հնարավորությունների» վրա. դրանք հնարավորություն ունեն անցնելու միևնույն հորիզոնականի վրա դասավորված մի շարք խաղաքարերի վրայով։ Մեկնարկային դիրքից զինվորական շարքի միջով դուրս գալ կարող են ոչ միայն ձիերը, այլև՝ թագուհին և փղերից մեկը։
Տախտակի վրա խաղաքարերի խտությունն ավելի փոքր է, քան դասական շախմատինը, իսկ որոշ խաղաքարերի քայլերի տարբերակներն ավելի շատ են։ Մեկնարկային դիրքին բնորոշ է շարքերի ներսում դատարկ դաշտերի առկայությունը։
Դասականից տարբերվում է նաև խաղաքարերի ուժերի համեմատականությունը։ Օրինակ, նավակի և թագուհու հզորությունների տարբերությունն ավելի քիչ է, քան դասական շախմատում. եթե վերջինիս դեպքում տախտակի կենտրոնում կանգնած թագուհին սպառնում է 27 դաշտերի, իսկ նավակը՝ միայն 14 (հարաբերակցությունը՝ գրեթե 2:1), ապա վեցանկյուն շախմատում թագուհին սպառնում է 42, իսկ նավակը՝ 30 դաշտերի (հարաբերակցությունը մոտ է 4:3)։
Քիչ խաղաքարերով խաղավարտի համար բացահայտված են հետևյալ օրինաչափությունները.

* Թագավորն ու երկու ձիերը միշտ կարող են մատ անել միայնակ թագավորին։
* Թագավորն ու նավակը հաղթում են թագավորին ու ձիուն (բացառիկ դեպքերում հնարավոր է ոչ ոքի՝ հավերժական շախի դեպքում)։
* Թագավորն ու նավակը միշտ հաղթում են թագավորին և փղին։
* Թագավորն ու երկու փղերը, որպես կանոն, չեն կարող մատ անել միայնակ թագավորին (բացառություն են կազմում դիրքերի 0,17 %-ը)։
* Թագավորը, ձին և փիղը չեն կարող մատ անել միայնակ թագավորին (բացառություն են կազմում դիրքերի 0,5 %-ը)։
* Թագավորն ու թագուհին ոչ միշտ են հաղթում թագավորին և նավակին. դիրքերի 4,3 %-ի դեպքում արձանագրվում է հավերժական շախ, 37,2 %-ի դեպքում՝ ոչ ոքի։
* Թագավորն ու նավակը միշտ մատ են անում միայնակ թագավորին։

ՄաքՔուեյի շախմատ
----------------

Հիմնական հոդված՝ ՄաքՔուեյի շախմատ
Գլինսկու շախմատի տարբերակ է հանդիսանում ՄաքՔուեյի վեցանկյուն շախմատը, որի հեղինակներն են Դեյվ ՄաքՔուեյը և Ռիչարդ Հոնեյկուտը։
Այս շախմատում գործածվում են նույն՝ Գլինսկու շախմատի տախտակը, խաղաքարերն ու կանոնները՝ հետևյալ տարբերություններով.

* Կոմպլեկտում առկա է 7 զինվոր՝ Գլինսկու շախմատից երկուսով, իսկ դասական շախմատից՝ մեկով պակաս։
* Գործածվում է խաղաքարերի մեկնարկային դասավորության ավելի կոմպակտ տարբերակ, որի դեպքում յուրաքանչյուր կողմի դասավորության ներսում չկան դատարկ դաշտեր (տես դիագրամը)։
* Զինվորը հարձակվում է անկյունագծով առաջ (փղի քայլի ուղղությամբ)։ Այս քայլը տեսականորեն ավելի մոտ է դասական շախմատում զինվորի քայլին, այն ընդունված է նաև Շաֆրանի շախմատում։
* Կենտրոնական f ուղղահայացի վրա կանգնած զինվորը չի կարող առաջնային կրկնակի քայլ կատարել, որի արդյունքում խաղացողներից ոչ մեկը չի կարող զինվորի մեկ քայլով մեկնարկային դիրքից գրավել կենտրոնը։
* Չկա ոչ ոքի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ընդհանուր հետազոտություն
2. ↑  ՄաքՔուեյի շախմատ

Գրականություն
-------------

* Դեյվիդ Փրիթչարդ (1994). «Hexagonal Chess». *The Encyclopedia of Chess Variants*. Games & Puzzles Publications. էջեր 138–43. ISBN 0-9524142-0-1.
* Դեյվիդ Փրիթչարդ (2007). «§22 Boards based on hexagons». In Beasley, John (ed.). *The Classified Encyclopedia of Chess Variants*. John Beasley. էջեր 203–12. ISBN 978-0-9555168-0-1.