**Ֆինանսական խարդախությունը** կասկածելի գործարք է, որն իրականացվում է անբարեխիղճ անձանց կողմից շահույթ ստանալու նպատակով։

Պատմություն
-----------

### XX դար

Վիկտոր Լուստիգը Եվրոպայից տեղափոխվել է ԱՄՆ և սկսել է փող աշխատել փող տպող մեքենաներ վաճառելով։ Այս մեքենաները կարմրափայտից պատրաստված տուփեր էին։ Նրանց ներսում կար մի մեխանիզմ. Լուստիգն իր պոտենցիալ հաճախորդներին ասել է, որ թղթադրամների օրինակ է կիրառել թղթի վրա՝ օգտագործելով հատուկ քիմիական լուծույթ։ Սարքը ցուցադրելիս Վիկտոր Լուստիգն ասել է, որ այն կարող է տպել միայն մեկ թղթադրամ՝ վեց ժամում, և հաճախորդներն այնքան են հետաքրքրվել սարքով, որ միանգամից մի քանի մեքենա են գնել, որոնցից յուրաքանչյուրն արժեր առնվազն 10 հազար դոլար։ Երբ սարքը դադարեց աշխատել հաճախորդների համար, նրանք հասկացան, որ իրենց խաբել են։ Լուստիգը երբեք չի օգտագործել հատուկ լուծումներ. նա պարզապես տեղադրել է մի քանի իրական թղթադրամներ հատուկ խցիկում։ Գնորդները ոստիկանություն չեն դիմել այն պատճառով, որ արդարացիորեն վախեցել են պատժից՝ սեփական անօրինական գործունեության համար։ Որոշ ժամանակ անց տեղափոխվել է Փարիզ։

Այստեղ նա հայտնի է դարձել Էյֆելյան աշտարակի վաճառքով։ Մի օր նա թերթում տեսել է, որ քննարկվում է Էյֆելյան աշտարակի պահպանման դրամական ծախսերը։ Նա կեղծել է թղթեր, որոնցով կարողացել է ներկայանալ որպես ֆրանսիական իշխանությունների ներկայացուցիչ։ Լուստիգը հանդիպման է հրավիրել մետաղամշակման խոշոր ձեռնարկությունների սեփականատերերին։
Վիկտոր Լուստիգն ասել է, որ Ֆրանսիայի կառավարությունը շահագրգռված է Էյֆելյան աշտարակը ջարդոնի դիմաց վաճառել՝ դրա պահպանման բարձր արժեքի պատճառով։ Նա հավելել է, որ այս գործարքը գովազդելու կարիք չունի, հակառակ դեպքում այն կարող է առաջացնել հանրության զայրույթը։ Նա պնդում էր, որ Ֆրանսիայի կառավարությունն իրեն հանձնարարել է մրցույթ կազմակերպել և փակ աճուրդ անցկացնել։

Ձեռնարկատեր Անդրե Պուասսոնը Լյուսթիգից առանձին հանդիպում է խնդրել, որի ժամանակ Լուստիգը դժգոհել է իր համեստ աշխատավարձից։ Ձեռնարկատերը խարդախին տվել է 500 հազար ֆրանկի չեկ, և կնքվել է Էյֆելյան աշտարակի վաճառքի պայմանագիրը։ Դրանից հետո Վիկտոր Լուստիգը Փարիզից մեկնեց Վիեննա, և Անդրե Պուասսոնը սկսել է ապամոնտաժել աշտարակի կառուցվածքը, ինչի համար նա ձերբակալվել է։ Երբ բոլոր մանրամասները ի հայտ են եկել, նա դատի չի տվել Լուստիգին՝ վախենալով, որ դա կվնասի իր գործարար համբավին։

Իտալացի Կառլո Պոնցին կազմակերպել է ֆինանսական առաջին խարդախություններից մեկը. ԱՄՆ արտագաղթելուց հետո 200 դոլար պարտքով բացել է «Արժեթղթերի բորսայի ընկերություն»։ Ընկերությունը զբաղվել է մուրհակների թողարկումով և խոստացել է, որ 90 օրից ավանդատուները 1000 դոլարի փոխարեն կստանան 1500 դոլար։ Նման շահույթները վճարվում էին նոր ներդրողների ներգրավմամբ։ Բոստոնում ընկերության բացումից 7 օր անց՝ սկսվեց ներդրումային բում։ Դրան նպաստել է գովազդը, որը լրատվամիջոցներում տեղադրվել է ընկերության գործունեության և դրանում ներդրումների շահութաբերության մասին։

Ֆինանսական խարդախությունը տևել է մեկ տարուց պակաս, բայց օրինակ է դարձել շատ այլ խարդախների համար, ովքեր ստեղծել են իրենց ձեռնարկությունները դրա նմանությամբ։ Ամբողջ ձեռնարկության փլուզումը տեղի է ունեցել 1920 թվականի ամռանը, այն բանից հետո, երբ թերթը հոդված է հրապարակել այն մասին, թե ինչպես է իրականում աշխատում ընկերությունը։ Մարդիկ սկսել են ավելի քիչ գումար ներդնել դրա մեջ, և, հետևաբար, հին ներդրողներին վճարելու միջոցներ չեն եղել։ Պոնզիի խարդախության արդյունքում տուժել է 40 միլիոն ավանդատու, իսկ նրանց ավանդների գումարը կազմել է 15 միլիոն դոլար։

Միլիոնավոր մարդիկ տուժել են Բեռնարդ Մեդոֆի ֆինանսական խարդախությունից։ Վնասը կազմել է մոտ 50 մլրդ դոլար։ 1960 թվականին նա հիմնել է Madoff Investment Securities-ը, որը ներդրումային լավ համբավ է ունեցել։ 2008 թվականի տնտեսական ճգնաժամի ժամանակ շատ ներդրողներ որոշել են հանել իրենց գումարները, սակայն չեն կարողացել դա անել։ Ընկերությունը երկար ժամանակ միջոցներ չի ներդրել, այլ եկամուտ է վճարել հին հաճախորդներին՝ ներգրավելով նոր մարդկանց։

Նկարագրություն
--------------

Կան մի քանի գործոններ, որոնք նպաստում են ֆինանսական խարդախությունների իրականացմանը։ Խարդախները հաճախ օգտագործում են գրավիչ և գիտուն հանցակիցների օգնությունը։ Նրանք շահագործում են մարդկանց երազանքները կամ ցանկությունները, ինչպես օրինակ՝ արագ հարստանալու ցանկությունը, որը բթացնում է ռացիոնալ մտածելու ունակությունը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  «Как аферистам удается нас обмануть». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ դեկտեմբերի 26-ին.
2. 1 2 3  «Человек, который продал Эйфелеву башню». Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ հունվարի 23-ին.
3. 1 2 3 4  «Продажа Эйфелевой башни и другие финансовые аферы столетия». Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ մայիսի 17-ին.
4. 1 2  «Формирование понятия мошенничеств, совершенных по принципу финансовых пирамид».