«**Կուզիկ ձիուկը**», (ռուս.՝ Конёк-Горбуно́) ռուսական գրական չափածո հեքիաթ, որը գրել է Պյոտր Երշովը 1830-ականներին։ Գլխավոր հերոսներն են գյուղացի որդի Իվանուշկա Հիմարը և կախարդական կուզաձին։

Ռուսական մանկական գրականության այս դասական ստեղծագործությունը չափածո թեթևությունը, բազում նպատակային արտահայտությունները, կատաղի սոցիալական երգիծանքի տարրերը պայմանավորեցին այս հեքիաթային բանաստեղծության հանրաճանաչությունը նաև մեծերի շրջանում։ Խորհրդային տարիներին «Կուզիկ ձիուկը» թարգմանվել է ԽՍՀՄ-ում բնակվող ժողովուրդների 27 լեզուներով և տպագրվել յոթ միլիոն օրինակով ընդհանուր տպաքանակով։ Իշիմի թանգարանային համալիրում։ Պ. Պ. Էրշովը հավաքեց «Կուզիկ ձիուկը» հրատարակությունների հավաքածուն, ներառյալ թարգմանությունները մնացած աշխարհի որոշ լեզուներով (ներառյալ անգլերեն, ֆրանսերեն, ճապոներեն) ։ Մինչև 1917 թվականը հեքիաթը վերահրատարակվել է 26 անգամ, ԽՍՀՄ-ում ունեցել է ավելի քան 130 հրատարակություն։

Ստեղծման պատմությունը
---------------------

Ա․ Աֆոնասյև «Փոքրիկ կուզ ձին», 1899թ․
Երշովն իր հեքիաթը գրել է այն ժամանակ է, երբ կարդացել է Պուշկինի հրատարակված հեքիաթները։ Պավել Աննենկովն իր «Նյութեր Պուշկինի կենսագրության համար» (1855) գրքում պատմում է Ալեքսանդր Սմիրդինի վկայությունն այն մասին, որ «իր փառքի գագաթնակետին Պուշկինի աշխույժ հավանությանն է արժանացել պարոն Երշովի հայտնի ռուսական հեքիաթը՝ «Կուզիկ ձիուկը», այժմ մոռացված այս հեքիաթի առաջին չորս ոտանավորները պատկանում են Պուշկինին, որն այն հորինել է մանրակրկիտ վերանայմամբ։ Սիվկա-Բուրկայի մասին ժողովրդական հեքիաթի հետ մի շարք զուգահեռներ կան։

1910-1930-ական թվականներին «Փոքրիկ կուզաձիու» առաջին չորս տողերը ներառվել են Ալեքսանդր Պուշկինի հավաքած ստեղծագործություններում, սակայն հետագայում որոշել են դրանք չհրատարակել Պուշկինի գործերի հետ, քանի որ Սմիրդինի վկայությունից կարելի է հասկանալ, որ Պուշկինը, ավելի շուտ, միայն խմբագրել է այդ հատվածները։ Բացի այդ, Ալեքսանդր Սերգեևիչի մահից հետո Պյոտր Երշովը «Ոչ դրախտում՝ երկրի վրա» տողը փոխարինեց «Երկնքի դեմ՝ երկրի վրա» տողով։

«Կուզիկ ձիուկը» ստեղծագործությունը ժողովրդական է, գրեթե բառ առ բառ, ըստ հենց հեղինակի, վերցված այն հեքիաթասացների շուրթերից, որոնցից ինքը լսել է։ Երշովը դրան միայն ավելի կոկիկ տեսքի է բերել ու տեղ-տեղ լրացրել։ 1834 թվականին «գրադարան ընթերցանության համար» ամսագրում հայտնվեց մի հատված «Կուզիկ ձին» գրքից։ Նույն թվականին հեքիաթը լույս է տեսել որպես առանձին հրատարակություն, սակայն գրաքննության պահանջով փոփոխություններով։

Ալեքսանդր Պուշկինը գովել է «Կուզիկ ձին»։ 1843 թվականին «Կուզիկ ձիուկի» երրորդ հրատարակությունից հետո այն ամբողջությամբ արգելվեց գրաքննության կողմից և 13 տարի չվերատպվեց։ Ըստ Պավել Աննենկովի (տես վերևում), 1850-ականների կեսերին հեքիաթը մոռացվեց։

1856 և 1861 թվականներին Երշովը պատրաստեց հեքիաթի նոր հրատարակություններ՝ վերականգնելով գրաքննության բացթողումները և զգալիորեն վերամշակելով տեքստը։ Յուրօրինակ ոճը, ժողովրդական հումորը, հաջողակ և գեղարվեստական նկարները (ներառյալ ձիերի շուկան, Զեմստվոյի դատարանը ձկան մոտ և քաղաքապետը) այս հեքիաթին լայն ճանաչում բերեցին և այն սիրվեց մարդկանց կողմից։ 19-րդ դարի վերջում «Փոքրիկ կուզ ձին» արդեն դարձել էր մանկական ընթերցանության դասական՝ անընդհատ վերահրատարակվելով և նկարազարդվելով։ Նկարազարդումների ամենահայտնի նախահեղափոխական տարբերակը նկարիչ Աֆանասև Ալեքսեյ Ֆեդորովիչի շարքն է, նրանց հետ հեքիաթն առաջին անգամ տպագրվել է «Shut» ամսագրում 1897-1898 թվականներին (այս շարքը տպագրվել է նաև նախահեղափոխական բացիկների վրա)։

Բովանդակություն
---------------

#### Մաս առաջին

Գյուղերից մեկում ապրում է Պետեր անունով մի գյուղացի։ Նա երեք որդի ունի. ավագը՝ Դանիլոն, խելացի է, միջնեկը՝ Գավրիլոն «այսպես-այնպես» է, իսկ կրտսեր Իվանը՝ հիմար։ Եղբայրները ցորեն են աճեցնում, տանում են մայրաքաղաք վաճառքի։ Բայց մի դժբախտություն է պատահում. ինչ-որ մեկը գիշերը սկսում է ոտնատակ տալ բերքը։ Եղբայրները որոշում են հերթով հերթապահել դաշտում՝ վնասատուին բռնելու համար։ Ավագ և միջնեկ եղբայրները, համապատասխանաբար, վախենալով վատ եղանակից և ցրտից, առանց որևէ բան պարզելու, թողնում են իրենց պարտականությունները։

Հայրը և որդիները։ Նկարազարդումը՝ Դմիտրի Բրյուխանովի
Կրտսեր եղբայրը կեսգիշերին տեսնում է երկար ոսկեգույն բաշով սպիտակ ձի։ Իվանին հաջողվում է ցատկել զամբիկի մեջքի վրա, և նա սկսում է վազվզել։ Չկարողանալով շպրտել Իվանին, զամբիկը խնդրում է նրան բաց թողնել՝ խոստանալով նրա համար ծնել երեք ձի. երկուսը գեղեցիկ, որոնք Իվանը, եթե ցանկանա, կարող է վաճառել, իսկ երրորդը՝ ձի «ընդամենը երեք մատնաչափ բարձրությամբ, նրա մեջքը երկու կուզով և արշինաչափ ականջներով», որը ոչ մեկին չի կարելի տալ ոչ մի գանձի դիմաց, քանի որ նա կլինի Իվանի լավագույն ընկերը, օգնականն ու պաշտպանը։ Իվանը համաձայնվում է և ձիուն տանում է հովվի կրպակը, որտեղ երեք օր անց վերջինս ծնում է խոստացված երեք ձիերը։

Որոշ ժամանակ անց Դանիլոն, պատահաբար մտնելով կրպակ, այնտեղ տեսնում է երկու գեղեցիկ ոսկեգույն ձի։ Դանիլոն և Գավրիլոն, Իվանից թաքուն, ձիերը տանում են մայրաքաղաք՝ վաճառելու։ Նույն օրը երեկոյան Իվանը, գալով կրպակ, հայտնաբերում է կորուստը և խիստ վշտանում։ Կուզիկ ձին Իվանին բացատրում է կատարվածը և առաջարկում է հասնել եղբայրների ետևից։ Իվանը նստում է չմուշկների վրա, և նրանք անմիջապես շրջանցում են նրանց։ Եղբայրները, արդարանալով, իրենց արարքը բացատրում են աղքատությամբ։

Իվանը համաձայնում է վաճառել ձիերը, և նրանք միասին գնում են մայրաքաղաք։ Գիշերվա համար դաշտում կանգ առնելով՝ եղբայրները հանկարծ հեռվում լույս են նկատում։ Դանիլոն Իվանին ուղարկում է կայծ բերելու, որ «խարույկ վառեն», չնայած եղբայրները թաքուն հույս ունեին, որ Իվանը հետ չի գա։ Վերջինս նորից նստում է ձիու վրա, քշում է կրակի մոտ և տեսնում ինչ-որ տարօրինակ բան. «հրաշալի լույս է հոսում շուրջը, բայց չի տաքանում, չի ծխում»։ Ձին բացատրում է Իվանին, որ սա Հրեղեն թռչնի փետուրն է, և խորհուրդ է տալիս չվերցնել այն, քանի որ դա նրան (այսինքն՝ Իվանին) շատ դժվարություններ կբերի։ Վերջինս խորհուրդը չի լսում, վերցնում է գրիչը, դնում գլխարկի մեջ և, վերադառնալով եղբայրների մոտ, լռում է իր գտածոյի մասին։

Առավոտյան ժամանելով մայրաքաղաք՝ եղբայրները ձիերը վաճառքի են հանում ձիերի շարքում։ Քաղաքապետը տեսնում է ձիերին և անմիջապես զեկուցումով գնում թագավորի մոտ։ Քաղաքապետն այնքան է գովում սքանչելի ձիերին, որ արքան անմիջապես մեկնում է շուկա և գնում դրանք եղբայրներից։ Արքայի ախոռապանները տանում են ձիերին, բայց նրանք տապալում են նրանց և վերադառնում Իվանի մոտ։ Տեսնելով դա՝ արքան Իվանին ծառայություն է առաջարկում պալատում՝ նրան նշանակում է արքայական ախոռի պետ։ Վերջինս համաձայնում է ու գնում պալատ։ Նրա եղբայրները, գումարը ստանալով և հավասար բաժանելով, գնում են տուն, երկուսն էլ ամուսնանում են և խաղաղ ապրում ՝ հիշելով Իվանին։

#### Մաս երկրորդ

Իվանը ծառայում է թագավորական ախոռում։ Սակայն որոշ ժամանակ անց թագավորական սենեկապետը՝ բոյարը, որը մինչ Իվանի պալատում հայտնվելը ախոռի պետն էր և այժմ որոշել էր նրան ամեն գնով դուրս քշել պալատից, նկատում է, որ Իվանը չի մաքրում և խնամում ձիերին, բայց այնուամենայնիվ. դրանք միշտ կուշտ են, ջրված ու մաքուր։ Որոշելով պարզել, թե ինչ է պատահել, բոյարը գիշերը գաղտագողի ներս է մտնում ախոռը և թաքնվում մսուրում։

Կեսգիշերին Իվանը մտնում է ախոռ, գլխարկից հանում է Հրեղեն թռչնի փետուրը՝ երեք լաթի մեջ փաթաթված, և նրա լույսով սկսում է մաքրել ու լվանալ ձիերին։ Աշխատանքն ավարտելով, կերակրելով և ջրելով նրանց՝ Իվանը հենց այնտեղ էլ ախոռում քնում է։ Բոյարը, դուրս գալով թաքստոցից և մոտենալով Իվանին, գողանում է Հրեղեն թռչնի փետուրը, գնում թագավորի մոտ և հայտնում նրան, որ Իվանը ոչ միայն թաքցնում է իրենից թանկարժեք փետուրը, այլև ենթադրաբար պարծենում է, որ ինքը կարող է ձեռք բերել Հրեղեն թռչունին։ .

Թագավորն անմիջապես կանչում է Իվանին և պահանջում, որ վերջինս իրեն բերի Հրեղեն թռչունը։ Իվանը պնդում է, որ ինքը նման բան չի էլ լսել, սակայն, տեսնելով թագավորի զայրույթը, գնում է կուզիկ ձիու մոտ և պատմում իր վշտի մասին։ Ձիուկը խոստանում է օգնել Իվանին։

Հաջորդ օրը, կուզիկ ձիուկի խորհրդով, ցարից ստանալով «Երկու կոտ բելոյարի կորեկ և արտերկրյա գինի», Իվանը հեծնում է ձին և ճամփա ընկնում գտնելու Հրեղեն թռչունը։ Նրանք մի ամբողջ շաբաթ քշում են ու վերջապես հասնում խիտ անտառ։ Անտառի մեջտեղում բացատ է, իսկ բացատում՝ մաքուր արծաթից մի լեռ։ Ձին բացատրում է Իվանին, որ Հրեղեն թռչունը գիշերը թռչում է այստեղ՝ առվակից ջուր խմելու։ Նա ասում է նրան, որ կորեկը լցնի մի տաշտի մեջ և վրան գինի լցնի, իսկ ինքը թաքնվի մեկ այլ տաշտի տակ, և երբ թռչուններըը ներս թռչեն և սկսեն գինով կորեկը կտցել, բռնի նրանցից մեկին։ Իվանը հնազանդորեն անում է ամեն ինչ, և նրան հաջողվում է բռնել հրե թռչունին։ Նա այն բերում է ցարին, որն ուրախությունից պարգևատրում է նրան մի նոր պաշտոնով։

Բոյարին չի լքում Իվանից ազատվելու միտքը։ Թագավորական խոհանոցում 3 շաբաթ մնալուց հետո ծառաներից մեկը պատմում է մյուսներին օվկիանոսում ապրող գեղեցկուհի իշխանուհու մասին, որը նստում է ոսկե նավակ, երգեր է երգում և տավիղ նվագում։ Բոյարն անմիջապես գնում է ցարի մոտ և հայտնում նրան, որ իբր լսել է Իվանի պարծենալը, որ կարող է ձեռք բերել գեղեցկուհուն։ Թագավորը, որը դեմ չէ ամուսնանալ վերոհիշյալի հետ, Իվանին ուղարկում է նրա հետևից։ Իվանը նորից դիմում է ձիուկին և նա նորից խոստանում է օգնել։ Դրա համար հարկավոր է թագավորից խնդրել ոսկեթել ասեղնագործված երկու սրբիչ, ափսեներ և քաղցրավենիք։

Հաջորդ առավոտ, ստանալով այն ամենը, ինչ անհրաժեշտ է, Իվանը ձի է հեծնում և ճամփա ընկնում դեպի Գեղեցկուհին։ Նրանք ճանապարհորդում են մի ամբողջ շաբաթ և վերջապես հասնում են օվկիանոս։ Ձին Իվանին ասում է, որ խփի վրանը, ընթրիքը դնի սրբիչի վրա, քաղցրավենիք դնի և ինքը թաքնվի վրանի հետևում և, սպասելով, որ գեղեցկուհին վրան մտնի, ուտի, խմի և սկսի տավիղ նվագել, վազի և բռնի նրան։

Երբ Իվանը գեղեցկուհուն բերում է պալատ, թագավորը նրան ամուսնության առաջարկ է անում։ Սակայն աղջիկը պահանջում է, որ իր մատանին բերեն օվկիանոսի հատակից։ Թագավորն անմիջապես ուղարկում է Իվանին բերելու մատանին և նրան ընդամենը երեք օր ժամանակ է տալիս, իսկ աղջիկը խնդրում է նրան կանգ առնել ճանապարհին՝ խոնարհվելու մոր՝ Լուսնի և եղբոր՝ Արևի առաջ։

### Մաս երրորդ

Հաջորդ օրը Իվանը կուզիկ ձիով նորից ճանապարհ ընկավ։ Մոտենալով օվկիանոսին՝ տեսնում են, որ նրա վրա մի հսկայական կետ է ընկած և տանջվում է մեջքին մի ամբողջ գյուղ կրելու ցավից։ Իմանալով, որ ճամփորդները տեսնելու են Արևին, կետը խնդրում է նրանց պարզել, թե ինչ մեղքերի համար է այդքան չարչարվում։ Իվանը խոստանում է նրան և շարունակում ճանապարհը:

Իվանն ու ձիերը ։ Նկարազարդումը՝ Դմիտրի ԲրյուխանովիՇուտով նրանք բարձրանում են Գեղեցկուհու աշտարակը, որտեղ գիշերը քնում է Արևը, իսկ ցերեկը՝ Լուսինը։ Իվանը մտնում է աշտարակ և օրիորդից ողջույններ է փոխանցում Լուսնին։ Լուսինը շատ է ուրախանում կորած դստեր մասին լուր ստանալու համար, բայց երբ իմանում է, որ թագավորը պատրաստվում է ամուսնանալ նրա հետ, բարկանում է և խնդրում Իվանին փոխանցել իր խոսքերը՝ ոչ թե ծեր, այլ գեղեցիկ երիտասարդ թող դառնա նրա ամուսինը։ Կետի ճակատագրի մասին Իվանի հարցին Լուսինը պատասխանում է, որ տասը տարի առաջ այս կետը երեք տասնյակ նավ է կուլ տվել, և եթե նա ազատի դրանք, նրան կներեն և բաց կթողնեն ծովը։

Իվանը հեծնում է ձիուկին, վերադարձին կետին է փոխանցում Լուսնի խոսքերը։ Գյուղացիները, որոնք տեղավորվել էին կետի մեջքին, շտապ հեռանում են գյուղից, իսկ կետը բաց է թողնում նավերը։ Այստեղ նա վերջապես ազատ է և Իվանին հարցնում է, թե ինչպես կարող է իրեն ծառայել։ Իվանը խնդրում է նրան օվկիանոսի հատակից վերցնել Գեղեցկուհու մատանին։ Կետն ուղարկում է թառափներին՝ փնտրելու բոլոր ծովերում և գտնելու մատանին։

Վերջապես երկար փնտրտուքներից հետո մատանիով սնդուկը գտնվում է, բայց պարզվում է, որ այն այնքան ծանր է, որ Իվանը չի կարողանում բարձրացնել այն։ Ձիուկը հեշտությամբ բարձրացնում է սնդուկը, և նրանք վերադառնում են մայրաքաղաք։ Թագավորը մատանին բերում է օրիորդին, բայց նա կրկին հրաժարվում է ամուսնանալ նրա հետ՝ ասելով, որ նա շատ ծեր է իր համար և առաջարկում է նրան միջոց, որով նա կկարողանա երիտասարդանալ. անհրաժեշտ է տեղադրել երեք մեծ կաթսա, մեկը սառը ջրով, մյուսը՝ տաք, իսկ երրորդը՝ եռացող կաթով և հերթով լոգանք ընդունել բոլոր երեք կաթսաներում՝ սկսելով վերջինից։

Թագավորն անմիջապես կանչում է Իվանին և պահանջում, որ նա առաջինն անի այս ամենը։ Իվանը դիմադրում է, բայց ցարը սպառնում է նրան տանջանքներով, եթե նա չհնազանդվի։ Կուզիկ ձին խոստովանում է, որ սա ամենադժվար փորձությունն է, բայց նույնիսկ այստեղ նա Իվանին խոստանում է իր օգնությունը՝ նա պոչը կթափահարի, դնչիկը կփչի կաթսաների մեջ, երկու անգամ կցատկի Իվանի վրա, բարձր կսուլի, և դրանից հետո Իվանը կարող է ապահով ցատկել նախ կաթի մեջ, ապա եռման ջրի և սառը ջրի մեջ։ Հենց այդպես էլ լինում է և արդյունքում Իվանը դառնում է գրավիչ գեղեցիկ տղամարդ։
Սա տեսնելով՝ թագավորը նույնպես ցատկում է եռացող կաթի մեջ, բայց այլ արդյունքով։ Ժողովուրդը Գեղեցկուհուն ճանաչում է որպես իր թագուհի, և կերպարանափոխված Իվանն ամուսնանում է նրա հետ։ Բոլորը ողջունում են թագավորին ու թագուհուն, իսկ պալատում թնդում է հարսանեկան խնջույքը։

Աղբյուրները
-----------

Կուզիկ ձիու կերպարը մի շարք հեքիաթների ադապտացիա է, որոնցից մի քանիսը հավանաբար լսել են Սիբիրում։ Երշովն իր ստեղծագործության մեջ օգտագործել է բազմաթիվ ժողովրդական հեքիաթներ («Իվան հիմարի հեքիաթը», «Սիվկա-Բուրկա», «Հրեղեն թռչուն», «Վասիլիսա Ցարևնա» և այլն)։

Գոյություն ունի մի հայտնի նորվեգական ժողովրդական հեքիաթ՝ գրեթե նույն սյուժեով։ Հեքիաթը կոչվում է «Յոթ քուռակներ» (Nor. De syv folene): Նորվեգական հեքիաթը պատմում է երեք տղաների մասին, ովքեր պետք է խնամեին թագավորի կախարդական ձիերին։ Առաջադրանքը կատարելու համար պարգևը գեղեցիկ արքայադուստրն է։ Այս առաջադրանքում կրտսեր որդուն օգնում է մի կախարդական քուռակ, որը խոսում է մարդկային լեզվով։ Նմանատիպ պատմություններ կան սլովակյան, բելառուսական, ուկրաինական (մասնավորապես՝ Անդրկարպատյան) բանահյուսության մեջ։

Հեքիաթի սյուժեն սովորական է այլ մշակույթներում, և արմատները գնում են դեպի արևելյան հեքիաթներ։ Ամենահին տարբերակները հանդիպում են Ստրապարոլայի «Հաճելի գիշերներում» և Բասիլի «Պենտամերոնում»։ Հին եգիպտական «Դատապարտված իշխանը» հեքիաթում կա նաև հերոսի՝ բարձր աշտարակում արքայադստեր մոտ «ցատկելու» դրվագ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Syndicate / www.syndicate.lv. «Рижский русский театр им. М.Чехова - Новости» (ռուսերեն). www.trd.lv. Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ սեպտեմբերի 6-ին. Վերցված է 2018 թ․ հուլիսի 5-ին.
2. 1 2  *Виктор Утков* Дороги К̋онька-горбунка. — М.: К̋нига, 1970. — 128 с.
3. ↑  *Иван Пырков* «Начинает сказка сказываться» // *Наука и жизнь*. — 2020. — № 6. — С. 130—143.
4. ↑  *Бен Хеллман* Сказка и быль: История русской детской литературы. — Новое Литературное Обозрение, 2016. — 1504 с. — ISBN 9785444804643
5. ↑  *Виктор Утков* Сказочник П.П. Ершов. — Омское областное государственное изд-во, 1950. — 182 с.
6. ↑  «Lib.ru/Классика: Ершов Петр Павлович. Конёк-горбунок». az.lib.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2006 թ․ ապրիլի 22-ին. Վերցված է 2018 թ․ հուլիսի 5-ին.
7. ↑  *Будур Н. В.* Сказочная энциклопедия. — ОЛМА Медиа Групп, 2005. — С. [204] (стб. 2). — 678 с. — ISBN 9785224048182
8. ↑  Ершов, Петр Павлович // Сибирская советская энциклопедия. Том первый. А — Ж Archived 2022-03-07 at the Wayback Machine. — 902 колонка
9. ↑  *Брискман Т. Я. Еремина И. В.* Петр Павлович Ершов (1815—1869). Жизнь, деятельность, творчество Archived 2019-03-22 at the Wayback Machine.