**Տանկերի պատմությունը** սկսվում է Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին, երբ ստեղծվում են զենքի այս նոր տեսակի առաջին նմուշները, որոնց հնարավորությունները շատ արագ են գնահատվում ռազմատենչների կողմից։ Այդ ժամանակվանից ի վեր ակտիվորեն զարգանում է ինչպես տանկերի դիզայնը, այնպես էլ դրանց օգտագործման մարտավարությունը, որոնց վերաբերյալ տեսակետները բազմիցս փոխվել են։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո տանկերը հետզհետե լայն տարածում են գտնում գրեթե բոլոր երկրներում, որոնք պարունակում էին նշանակալի զինված ուժեր։ 20-րդ դարի կեսերից սկսած, տանկերն օգտագործվում էին զինված բախումների ճնշող մեծամասնությունում։ Ներկայումս զրահատանկային ուժերը գործնականում բոլոր խոշոր բանակների ցամաքային զորքերի հիմնական հարվածային ուժերն են։

Տանկերի նախապատմություն
-----------------------

20-րդ դարի կեսերին դաշտային մարտերում լայնորեն կիրառվում էին վագենբուրգներն ու ռազմաճամբարները, իսկ քաղաքների և ամրոցների պաշարումների ժամանակ կիրառում էին պաշարողական աշտարակները, որոնք հայտնի էին դեռ հնագույն ժամանակներից։ Չինաստանում և Կորեայում, հնագույն ժամանակներից ի վեր, դաշտային մարտերում օգտագործում էին «զրահապատ» վահաններ և հաստոցավոր ձգազենք։ Հռոմեական կայսրության անկման ժամանակ օգտագործվում էին մարտակառքեր։

Եվ եթե հուսական ճամբարները զինված էին թնդանոթներով և արդյունավետ հրետանային կրակ էին արձակում, ապա ավելի ուշ, հրետանու զարգացումը անիմաստ է դարձնում ճամբարների և դրանց անալոգերի օգտագործումը։ Քանի որ դաշտային հրետանին, ի տարբերություն պաշարման հրեշավոր ռմբակոծություններին, պարզապես չէր հարվածում ճամբարներին, այլ հեշտությամբ ոչնչացնում էր այդ անգործուն փայտե տանկերը։ Եվ միայն Ամերիկայում` «վայրի արևմուտքում», շարունակում էին կիրառել այս մարտավարությունը, որովհետև հնդկացիները հրետանի չունեին։

Լեոնարդո դա Վինչիի կողմից տանկի վերարտադրությունը։ Ամբուազի ամրոցը (Ֆրանսիա)
Ենթադրվում է, որ առաջին տանկը հորինել է Լեոնարդո դա Վինչին, բայց այն լայնորեն չի օգտագործվել և շուտով մոռացվել է։
Դա փայտե «արկղ» էր անիվների վրա, սողանցքներով` կրակելու համար։

Ռուսաստանի ռազմական տեսաբան Դ.Միլյուտինը կանխատեսել է Ռուսաստանի և աշխարհի զինված ուժերում, զրահամեքենայի, տանկերի և ինքնագնաց հենակետերի օգտագործումը և հայտնվելը.
«Կա՞ անհնարին բան, օրինակ, այն փաստի մեջ, որ մեքենաները ոչ միայն ամբողջությամբ կփոխարինեն սայլերին, այլ նույնիսկ կհայտնվի դաշտային հրետանի, ձիերով դաշտային զենքերի փոխարեն շարժական զրահապատ մարտկոցները մարտի կմտնեն ռազմի դաշտում, և ցամաքային պայքարը նման կլինի ծովային ճակատամարտի»։

1914 թվականին, արդեն Առաջին համաշխարհային պատերազմի մարտերի թեժ պահին, Ռուսաստանի կայսրության գլխավոր ռազմատեխնիկական վարչություն է 
մտնում միանգամից զրահատեխնիկայի երկու նախագիծ։ Առաջինը` ռուս գյուտարար Ալեքսանդր Պորոխովշչիկովի «Ամենագնացն» էր։

Առաջին համաշխարհային պատերազմ
-----------------------------

Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբին ինքնագնաց զրահատեխնիկան այլևս նորություն չէր։ Հայտնվելով 1900-ական թվականների սկզբին, չնայած սահմանափակ քանակով, բայց զրահամեքենաներն արդեն տարածվել էին Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի և Գերմանիայի բանակներում։ Բայց այդ ժամանակի զրահապատ մեքենաները, որոնք կառուցված էին առևտրային մեքենաների հիման վրա, ունեին ծայրահեղ ցածր ունակություններ և գործնականում ունակ չէին շարժվել արտաճանապարհային ճանապարհով։ Խրամատներով և հրետանային կրակով փորված «լուսնային լանդշաֆտի» պայմաններում դիրքային պատերազմի առաջնագծում, որին Արևմտյան ճակատը տեղափոխվեց պատերազմը սկսելուց անմիջապես հետո, զրահամեքենաները հազվադեպ էին հնարավորություն ունենում պատերազմելու, ինչը որոշում էր նրանց զուտ երկրորդական դերը այդ ճակատում.

Տանկի թրթուռի վերջնական փորձարկում, 1916 թվականի 21փետրվար, «Շնեյդեր СА1» տանկի զանգվածային պատվիրում
Միևնույն ժամանակ, պատերազմի առաջին տարին հստակ ցույց է տալիս, որ պատերազմի ժամանակ ավանդական հարձակողական մարտավարության ճգնաժամ է։ Անգամ երկարատև հրետանային պատրաստությունը ի վիճակի չէր մեծ կորուստներ պատճառել թշնամուն և ճնշել նրա կրակակետերը, առավել ևս՝ նրան դիրքերից դուրս թողնելու համար, և հետևակը ստիպված էր հարձակվել հակառակորդի ամրացված դիրքերի վրա՝ կրելով հսկայական կորուստներ, առաջին հերթին՝ գնդացիրների կրակից։ Այս ճանապարհով ձեռք բերված հաջողությունները մեծ չէին, և 1915 թվականին ակնհայտ դարձավ, որ ներկայիս պայմաններում հին միջոցների օգտագործմամբ անհնար է հասնել ռազմավարական բեկման։

Տանկ Mk I-ը գնդացրի տարբերակով։ 1916 թվական
Մարտական մեքենաների նախագծերը առաջ էին քաշվել նույնիսկ տարբեր երկրներում պատերազմի սկսվելուց առաջ, սակայն Մեծ Բրիտանիան դարձավ տանկերի ստեղծման առաջամարտիկը։ 1914 թվականից ի վեր բրիտանացի շատ ինժեներներ և զինվորականներ առաջ են քաշել մարտական մեքենաների տարբեր նախագծեր, մասնավորապես՝ տրակտորային շասի օգտագործելով, բայց դրանք բախվել են պատերազմի դեպարտամենտի դիմադրությանը։ Դա հնարավոր էր հաղթահարել միայն 1915 թվականին, երբ Ե.Սուինթոնի ղեկավարությամբ ստեղծվեցին և փորձարկվեցին տրակտորային շասսիի վրա զրահապատ մարտական մեքենաների անզեն նախատիպեր։ Չնայած փորձարկումները հաջող անցան, զինված ուժերը ապագա մեքենայից պահանջում էին բարձր խաչմերուկի ունակություն, մասնավորապես՝ լայն և ուղղահայաց խրամատներ խոչընդոտներ հաղթահարելու համար, ինչը տրակտորային շասին չէր տալիս։ Այս խնդիրը լուծելու համար հետքը վազում էր թափքի շուրջը, ինչը մեծացնում էր ինչպես կրող մակերեսի երկարությունը, այնպես էլ ներգրավման բարձրությունը։

Նոր մարտական մեքենայի առաջին նախատիպն ավարտվել է 1916 թվականի հունվարին և նույն տարվա փետրվարին իրականացված փորձարկումների արդյունքների հիման վրա բարձր գնահատականներ ստացել մի շարք զինվորականների, այդ թվում՝ Ֆրանսիայում Բրիտանական արշավախմբային ուժերի հրամանատարի կողմից։ Շուտով, պատերազմի նախարարությունը հրաման է արձակում արտադրել առաջին խմբաքանակ՝ 100 տանկ։ Գաղտնիությունը պահպանելու համար նոր մեքենաներն արտադրվում և տեղափոխվում էին «ջրի բաքերի» (անգլ.՝  բաք) անվան տակ, իսկ ավելի ուշ այս անունն ընդունվում է ընդհանուր առմամբ՝ տարածվելով շատ լեզուներով։ Համաձայն բրիտանական զենքի նշանակման համակարգի՝ տրանսպորտային միջոցները ստացել են «Տանկ, մոդել 1» անվանումը (անգլ.՝  Tank, Mark I կամ «Mk.I»):

Առաջին տանկը 28 տոննա քաշով տրանսպորտային միջոց էր՝ 5-ից 12 մմ հաստությամբ փամփուշտազերծող զրահով, արտադրված երկու տարբերակով, որոնք տարբերվում էին սպառազինությամբ՝ գնդացիր կամ թնդանոթ, որը համապատասխանաբար նշանակվում էր որպես «Իգական» (անգլ.՝  Իգական) և «Արական» (անգլ.՝  Արական): 105 ձիաուժանոց կարբյուրատորային շարժիչը, որը վերցված էր քաղաքացիական տրակտորից, տանկին ապահովում էր առավելագույն արագությամբ` ընդամենը 6,4 կմ / ժ։ Առաջին տանկերի դիզայնը չափազանց անկատար էր։ Տանկի ներսում անձնակազմի աշխատանքային պայմանները մարդու մարմնի կարողությունների սահմաններում էին, դժբախտ պատահարները հաճախակի էին, երբեմն էլ` ճակատագրական։ Տանկերի դիզայնը բնութագրվում էր նաև շատ ցածր հուսալիությամբ, իսկ մանևրելու ունակությունը ցածր էր` մեքենայի ուժի և քաշի հարաբերակցությամբ, դիզայներների սխալ հաշվարկի պատճառով։

Բայց չնայած այս ամենին, առաջին անգամ օգտագործվել են 1916 թվականի սեպտեմբերի 15-ին Սոմի ճակատամարտի ժամանակ։ Չնայած զգալի թերություններն, կարողացան հասնել զգալի հաջողությունների՝ ավանդական մեթոդների կիրառմամբ հարձակողականության համեմատ։ Գրեթե անխոցելի փոքր զենքի համար, տանկերը շատ ուժեղ հոգեբանական ազդեցություն գերմանական հետևակի նկատմամբ։ Սոմիի ճակատամարտում տանկեր օգտագործելու համար ստեղծվում է գնդացիրների կորպուսի ծանր հատվածը, որը 1917 թվականին վերանվանվում է «տանկային կորպուս»։

Մարկ V (տանկ)
Առաջին մարտերի արդյունքներից ելնելով, տանկի դիզայնը բարելավվում է՝ հաշվի առնելով հայտնաբերված թերությունները, փոփոխությունները են սկսում իրականացնել սկզբում փոքր սերիական Mk.II և Mk.III, ապա ավելի առաջադեմ Mk.IV տանկերի արտադրության մեջ։ Mk.IV-ի զորքեր մուտք են գործում 1917 թվականի մայիսին, և հնարավորություն են ունենում առաջին անգամ պատերազմի մեջ մտնել նույն տարվա հունիսին։ Չնայած կատարված բարելավումներին, տանկերի ձևավորումը դեռևս շատ թերություններ ուներ, ինչը բարդանում էր հրամանատարության սխալ հաշվարկներով և նոր տեսակի զենքի օգտագործման քիչ փորձով, և դրանց օգտագործումը միշտ չէ, որ հաջող էր ավարտվում։ 1917 թվականի դեկտեմբերին սկսվում է տանկի մեկ այլ մոդելի՝ Mk.V-ի արտադրությունը, որը կրկին զգալիորեն վերափոխվում է իր նախորդների համեմատությամբ, հատկապես շարժիչի փոխանցման բլոկի տարածքում։ Ընդհանուր առմամբ, պատերազմի ավարտին այդ տանկերից 1057-ը արտադրվել են մի քանի տարբերակով։

Տանկերի նախագծման բարելավման և դրանց մարտական օգտագործման փորձի աճի, ինչպես նաև զորքերի մեջ դրանց քանակի ավելացման հետ մեկտեղ, տանկերը սկսում են ավելի ու ավելի հաջող օգտագործվել։ Չնայած այն հանգամանքին, որ տանկերի ձախողումը 1917 թվականի գարնանն ու ամռանը որոշ չափով խաթարում է նոր տեսակի զենքի հեղինակությունը բրիտանական հրամանատարության աչքում, 1917 թվականի նոյեմբերին Կամբրեյի ճակատամարտում տանկերի շատ հաջող օգտագործումը, որտեղ տանկերն առաջին անգամ օգտագործվել էին զգալի զանգվածներում՝ ավելի քան 400 միավոր, համոզում է հրամանատարներին տանկերի օգտակարության մեջ։ 1918 թվականին տանկերը օգտագործվել են բազմաթիվ գործողություններում և հաճախ զգալի հաջողությունների են հասել։ Տանկերի նախագծման կատարելագործումը շարունակվելն է, և հայտնվել են Mk.VI-ի և Mk.VII-ի փոփոխված տարբերակները։ Բրիտանական ծանր տանկերի շարքում վերջին մոդելներն էին Mk.VIII-ը, որը մշակվել է ԱՄՆ-ի հետ համագործակցությամբ, արտադրվել է 107 միավորով և արտադրվել է Mk.IX-ի 36 օրինակով, որոնք ստեղծվել են մատակարարման տանկի կամ զրահափոխադրիչի դերի համար, բայց նրանցից ոչ մեկին չի հաջողվել մտնել զորք` մինչև պատերազմի ավարտը։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
------------------------------

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում տանկերը ցույց են տալիս իրենց ուժեղ կողմերը` արագություն, ճշգրտություն և պաշտպանության մասնատում։

### ԽՍՀՄ

* Т-34Т-34
* КВ-2 ծանր տանկКВ-2 ծանր տանկ

### Գերմանիա

Գերմանիայի կայծակնային պատերազմի մարտավարության ժամանակ գերմանական հրամանատարությունը (1939 թ. սեպտեմբեր) արագ տանկերով ներթափանցում է լեհական թույլ պաշտպանությունը և շրջապատում նրանց` բաժանելով մի քանի խմբերի, որոնք կործանվում են հետևակի և հրետանու կողմից։ Արդյունքում, պատերազմի առաջին երեք օրվա ընթացքում ոչնչացվում են լեհական զորքերը արևմտյան և հարավ-արևմտյան սահմաններում։ Սկանդինավիայում, դժվարին տեղանքի պատճառով, տանկային կազմավորումները մեծ քանակությամբ չեն օգտագործվել, բայց հենց Նորվեգիայում է ստեղծվել «տանկի վայրէջքի» մարտավարությունը։ 1940 թվականի գարուն-ամառ արշավում հայտնվում է տանկի այնպիսի հայտնի հրամանատար, ինչպիսին Գուդերյանն է։ Նա գիտակցում էր տանկային կազմավորումների բոլոր առավելություններն ու թերությունները։

* Pz.VI Ausf. H"Վագր"Pz.VI Ausf. H"Վագր"
* Pz.V "Պանտերա"Pz.V "Պանտերա"

### Մեծ Բրիտանիա

MkII «Մատիլդա» մարկ
### ԱՄՆ

M4A3E8 «Շերման»

Տես նաև
-------

* Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին գերմանական զրահամեքենաների դասակարգումը

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *E. Bartholomew* Early Armoured Cars. — Эйлсбери: Shire Publications, 1988. — С. 30. — 32 с. — (Shire Albums № 209). — ISBN 0-85263-908-2
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  *С. Федосеев* «Сухопутные корабли» (английские тяжёлые танки Первой мировой войны) / М. Барятинский. — Москва: Моделист-конструктор, 2000. — С. 2. — 32 с. — (Бронеколлекция № 5 (32) / 2000). — 4000 экз.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh2008112491 |

 |