**Որակական անալիզ**ի խնդիրն է որոշել նյութի «որակը» կամ հայտնաբերել առանձին տարրերը կամ իոնները, որոնք մտնում են անալիզվող նյութի բաղադրության մեջ։

Որակական անալիզը մեթոդական և մանկավարժական մեծ նշանակություն ունի կենսաբանության և քիմիայի բնագավառում մասնագետ ուսուցիչներ պատրաստելու խնդրում։ Որակական անալիզը նպաստում է պարզաբանելու քիմիական երևույթները, բացատրելու նրանց պատճառները և անելու ճիշտ եզրակացություններ։

*Գունավոր մարգարտաշարի ստացումը*

Մի շարք աղեր և մետաղների օքսիդներ հալված նատրիումի ամոնիմային ֆոսֆատի ({\displaystyle Na\_{2}NH\_{4}\cdot 4H\_{2}O}) կամ
նատրիումի տետրաբորատի ({\displaystyle Na\_{2}B\_{4}O\_{7}\cdot 10H\_{2}O}) հալույթներում լուծելիս առաջանում է մարգարտաշար ապակի։

Դիտելով ստացված ապակու գույները՝ կարելի է որոշել, թե ինչ տարրեր կան անալիզվող քիմիական նյութի բաղադրության մեջ։ Այսպես, օրինակ՝ քրոմի միացություններն առաջացնում են զմրուխտականաչ, կոբալտինը` մուգ կապույտ, մանգանի միացությունները` մանուշակագույն, երկաթինը` ղեղնագորշավուն, նիկելինը` կարմրագորշավուն մարգարտաշարեր։ Վերջիններիս ստացման մեթոդը շատ պարզ է։ Վերցնում են պլատինե լար, որի մի ծայրը ծռված է, իսկ մյուսը՝ զոդված ապակյա խողովակի հետ։ Պլատինե լարը շիկացվում է գազայրիչի բոցի վրա և մտցվում չոր աղի, օրինակ՝ նատրիումի տետրաբորատի մեջ։ Աղի որոշ մասը հալվում է և կպչում լարին։ Այն նորից է շիկացվում գազայրիչի բոցի վրա և մտցվում անալիզվող չոր աղի մեջ. որից հետո հանվում և շիկացվում է գազայրիչի օքսիդացնող բոցի վրա՝ մինչև լրիվ հալվելը։ Առաջանում է մարգարտաշար, որի գույնը դիտում են տաք և սառը վիճակում և որոշում, թե ինչ կատիոններ կան անալիզվող նյութի բաղադրության մեջ։

Որակական անալիզի մեթոդները (եղանակները)
---------------------------------------

Որակական անալիզի եղանակները բաժանվում են երեք խմբի՝ քիմիական, ֆիզիկական և ֆիզիկաքիմիական։

### Քիմիական եղանակ

Քիմիական եղանակը հիմնված է քիմիական ռեակցիաների հիման վրա, որոնց օգնությամբ անալիզվող նյութից ստանում են նոր քիմիական միացություններ, որոնք օժտված են որոշակի հատկությամբ։ Օրինակ՝ {\displaystyle Cu^{2+}}իոնը կարելի է հայտնաբերել պղնձի ամոնիակային կոմպլեքս {\displaystyle [Cu(NH\_{3})\_{4}]^{2+}} ստանալու օգնությամբ. որն ունի մուգ կապույտ գույն։ Անալիզի ֆիզիկական և ֆիզիկաքիմիական եղանակները հիմնված են համակարգի որևէ չափորոշչի չափման վրա, որը կախվածություն է անալիզվող նյութի բաղադրությունից։

Օրինակ՝ սպեկտրալ անալիզում ուսումնասիրվում են ալիքները, որոնք առաջանում են այրիչի կամ էլեկտրական աղեղի վրա անալիզվող նյութն ավելացնելիս։ Առաջացած ալիքի երկարությամբ կարելի է որոշել անալիզվող նյութի բաղադրությունը՝ ստացված ալիքները համեմատելով սպեկտրալ անալիզի համար նախատեսված ստանդարտների հետ։

### Ֆիզիկական և ֆիզիկաքիմիական եղանակներ

Ֆիզիկաքիմիական անալիզի դեպքում անալիզվող նյութի բաղադրությունը որոշվում է նրա մեջ մտնող իոնի կամ ատոմի բնորոշ հատկությամբ։ Օրինակ՝ ֆոտոկոլորիմետրիկ (գունալուսաչափական) եղանակի դեպքում ստանում են երկաթի ոոդանիդ ({\displaystyle Fe(CNS)\_{3}})` գունավոր լուծույթի ձևով, և չափում են նրա օպտիկ խտությունը։ Քրոմատագրաֆիական անալիզի դեպքում նյութի բաղադրությունը որոշում են իոնների բնորոշ գույներով, որոնք ադսորբվում են իոնիտի կողմից որոշակի հերթականությամբ կամ միացության գույներով, որը պարզվում է քրոմատագրամաների ստանալուց հետո։ Միշտ չէ, որ կարելի է սահման դնել ֆիզիկական և ֆիզիկաքիմիական անալիզների միջև, այդ պատճառով էլ երբեմն այս երկու անալիզներն անվանում են «գործիքային անալիզ» մեկ անվամբ։ Որակական անալիզի ռեակցիաները կարելի է իրականացնել «չոր» և «թաց» եղանակներով։ Առանձնապես մեծ նշանակություն ունեն «թաց» եղանակով իրականացվող ռեակցիաները։ Այն կատարելու համար նախ պետք է անալիզվող նյութը լուծել, լուծույթ անցկացնել իոնը, և ապա միայն այն հայտնաբերել։ Որակական անալիզում մեծ կիրառություն ունեն այն ռեակցիաները, որոնք ընթանում են դիտողական նկատելի արդյունքով՝ լուծույթի գույնի փոփոխություն, նստվածքի առաջացում կամ լուծում, գազի առաջացում, բնորոշ հոտ և այլն։

Հիմնականում կիրառվում են այն ռեակցիաները, որոնք ուղեկցվում են նստվածքի առաջացմամբ, լուծույթի գույնի փոփոխմամբ և գազի արտամղմամբ։ Այդպիսի ռեակցիաները կոչվում են իոնի հայտնաբերման ռեակցիաներ։

Որակական անալիզի մեթոդները ըստ վերցված նյութի և անալիզի տեխնիկայի
-----------------------------------------------------------------

Ըստ անալիզի համար վերցված նյութի կամ լուծույթի քանակի և անալիզի կատարման տեխնիկայի՝ որակական անալիզի եղանակը բաժանվում է մակրո-, միկրո-, կիսամիկրո- և ուլտրամիկրո- անալիզների։

1955 թվականին «Անալիտիկ քիմիայի» մաքուր և կիրառական միջազգային միավորման հանձնախումբն ընդունեց «Անալիզի եղանակների դասակարգում»։

### Մակրոքիմիական անալիզ

Ինչպես երևում է աղյուսակից, մակրոքիմիական անալիզը կատարելու համար պահանջվում է վերցնել 1-10 գ կամ 10-100 մլ նյութ, իսկ միկրոանալիզի դեպքում՝ 0,001-10−6գ կամ 1-10 մլ։ Անալիզը պետք է կատարել մանրադիտակի օգնությամբ։ Այն բաժանվում է միկրոկրիստալոսկոպիկ և կաթիլային անալիզի։

| Հին անվանումը | Նոր անվանումը | Հետազոտվող նյութի քանակությունը |
| --- | --- | --- |
|  |  | գ | մլ |
| Մակրոանալիզ | գրամմեթոդ | 1-10 | 10-100 |
| Կիսամիկրոանալիզ | սանտիգրամմեթոդ | 0.05-0.5 | 1-10 |
| Միկրոանալիզ | միլիգրամմեթոդ | 0.001-10−6 | 0.1-10−4 |
| Ուլտրամիկրոանալիզ | միկրոգրամմեթոդ | 10−6-10−9 | 10−4-10−6 |
| Սուբմիկրոանալիզ | նանոգրամմեթոդ | 10−9-10−12 | 10−7-10−10 |

  

#### Միկրոկրիստալոսկոպիկ մեթոդ

Միկրոկրիստալոսկոպիկ անալիզի դեպքում առարկայական ապակու վրա վերցնում են անալիզվող լուծույթից 1 կաթիլ և ավելացնում 1 կաթիլ հայտնաբերող ռեակտիվ։ Ստացված քիմիական միացությունը որոշում են առաջացող միացության բյուրեղային ձևով կամ հաճախակի առաջացած գունավորումով, կամ էլ նրա որևէ օպտիկական հատկությամբ։

#### Կաթիլային մեթոդ

Անալիզի կաթիլային մեթոդը քիմիական անալիզում առաջարկվել է Ն. Ա. Տանանաևի կողմից, 1920 թվականին։ Այս եղանակով ռեակցիան իրականացվում է անալիզվող լուծույթի և ռեակտիվի կաթիլների օգնությամբ, ունի մեծ զգայունություն և նրանով հնարավոր է հայտնաբերել նյութի շատ փոքր քանակություններ։ Ռեակցիան կարելի է իրականացնել ինչպես առարկայական ապակու, այնպես էլ ֆիլտրի թղթի վրա։ Կիսամիկրոանալիզի դեպքում վերցվում է նյութի 0,05-ից մինչև 0,5 գ կամ 1-10 մլ։ Կատարման տեխնիկան նույնն է, ինչ-որ մակրոանալիզի դեպքում, միայն փոքրացրած չափերով։ Կիսամիկրոանալիզը մակրոանալիզի համեմատ ունի այն առավելությունները, որ անալիզը կատարվում է ավելի կարճ ժամանակամիջոցում, ծախսվում է քիչ ռեակտիվ և կարելի է կատարել նաև կաթիլային եղանակով։

Անալիզը «չոր» եղանակով կատարվում է պինդ նյութի հետ։ Այն բաժանվում է երկու եղանակների՝ պիրոքիմիական և տրորման։

##### Պիրոքիմիական եղանակ

Այս եղանակի դեպքում անալիզվող նյութը տաքացվում է գազայրիչի բոցի վրա։ Գոյություն ունեն անալիզի երկու տեսակներ՝ «գունավոր մարգարտաշարի» ստացում և բոցի գունավորման ռեակցիա։

*Բոցի գունավորման ռեակցիաներ*

Նատրիումի արյում
Բազմաթիվ մետաղների ցնդող աղեր, պահելով սպիրտայրոցի կամ գազայրիչի անգույն բոցի վրա, քայքայվում են՝ առաջացնելով այդ մետաղներին բնորոշ գույներ։ Բոցի գունավորման լավ ռեակցիաներ են առաջացնում քլորիդները, կարբոնատները և նիտրատները, իսկ չցնդող աղերը (բորիտները, սիլիկատները, ֆոսֆատները) նշված եղանակով անալիզի ենթարկելիս նախապես թրջում են խիտ {\displaystyle HCl}-ի լուծույթով՝ վերածելով քլորիդների։

| Գույնի կախվածությունը մետաղների պարունուկությունից |
| --- |
| Մետաղ | Օքսիդիչ բոցում | Վերականգնիչ բոցում |
| Քրոմ | Զմրուխտ կանաչ | Դեղնականաչ |
| Կոբալտ | Ինտենսիվ կապույտ | Մուգ կապույտ |
| Մագնեզիում | Ամետիստ մանուշակագույն |  |
| Երկաթ | Խամր դեղին | Կանաչ |
| Նիկել | Խամր կարմիր | Մոխրամանուշակագույն |
| Պղինձ | Կապույտ | Մուգ կարմիր |

##### Անալիզի տրորման (շփման) եղանակ

Այս եղանակն առաջարկվել է 1898 թվականին, Ֆ. Մ. Ֆլավիցկու կողմից։ Դրա էությունը հետևյալն է. անալիզվող նյութը տրորում են պինդ ռեագենտի հետ, հախճապակյա հավանգում, մոտավորապես հավասար քանակով։ Ռեակցիայի արդյունքում ստացվում է գունավոր միացություն, որի գույնով էլ որոշում են անալիզվող միացության մեջ տվյալ իոնի առկայությունը։ Օրինակ՝ կոբալտի իոնի հայտնաբերման համար վերցնում են կոբալտի քլորիդի {\displaystyle CoCl\_{2}}, մի քանի բյուրեղներ և տրորում ամոնիումի ռողանիդի բյուրեղների հետ։

| Մետաղների ցնդող աղերը | Բոցի գունավորումը |
| --- | --- |
| նատրիումի | ղեղին |
| կալիումի | մանուշակագույն |
| ռուբիդիումի և ցեզիումի | վարդամանուշակագույն |
| բարիումի | կարմիր |
| կալցիումի | կանաչ |
| պղնձի և բորի | աղյուսակարմիր |
| կապարի, արսենի և ծարիրի | կապույտ կամ կանաչ, բաց կապույտ |

Կոբալտիտետրառոդանային ամոնիումային ({\displaystyle NH\_{4})\_{2}[Co(CNS)]}կոմպլեքսի առաջացումից խառնուրդը կապտում է.

{\displaystyle CoCl\_{2}+4NH\_{4}(CNS)=(NH\_{4})\_{2}[Co(CNS)]+2NH\_{4}Cl}

Որակական անալիզում «չոր» եղանակով հայտնաբերումները կատարում են օժանդակ դեր, հատկապես նախնական փորձարկումների և ստուգողական ռեակցիաների ժամանակ։

Տես նաև
-------

* Անալիտիկ քիմիա

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Քլորաջրածնի քիմիական և ֆիզիկական հատկությունները
2. ↑  "Ֆլավիցկու կենսագրությունը". Արխիվացված է the original 2016 թ․ մարտի 4-ին. Retrieved 2014 թ․ օգոստոսի 23.

Գրականություն
-------------

* Шарло Г. Методы аналитической химии. - М.-Л.: Химия, 1965.
* Тикунова И. В. Справочник молодого лаборанта-химика. - М.: Высшая школа, 1985.
* В. Н. Агексеев. Курс качественного химического полумнкроанализа. Госхимиздат.М.. 1957.
* И. П. Ашмарин, Н. Н. Ушакова. Справочные таблицы по аналитической химии.Им. МГУ, 1960.
* О. В. Андреева, В. В. Васильев, Н. П. Терещенко. Чувствительность качественныхреакций. Им. ЛГУ, 1962.
* Ա. Գ. Քանքանյան, Որակական քիմիական անալիզի տեսական հիմունքները. «Լույս» հրատարակություն, 1966 թվական։
* Дж. Фритц, Г. Шенк. Количественный анализ. Им. «Мир», М. 1978.
* X. Марк, Г. Рехниц. Кинетика в аналитической химии. «Мир», 1972.
* А. П. Крешков. Основы аналитической химии. Им. «Химия», М.. 1970.
* В. Б. Алесковский, В. В. Бардин и другие. Физико-химические методы анализа. Им. «Химия» М. 1964.
* Ю. С. Ляликов. Физико-химические методы анализа. Госхимиздат. 1960.
* Ю. Ю. Луреье. Справочник по аналитической химии. Им. «Химия», М. 1971.
* Д. Перрин. Органические аналитические реагенты. М. 1967.
* П. П. Коростьиев. Приготовление растворов для химико- аналитических работ. М. 1962.
* Н. Я. Логинов, А. Г. Воскресенский, И. С. Саюдкин. Аналитическая химия. Им. «Просвещение», М. 1973.
* И. П. Ашмарин, Н. Н. Ушаков. Справочник. Таблицы по аналитической химии. М. 1960.
* А. П. Мусакин. Таблицы и схемы аналитической химии.
* А. М. Васизьев и др. Сборник задач по аналитической химии. Им. Казанского университета, 1970, 1971.
* Понамарев. Аналитическая химия, ч. 1 и 2, М. Им. «Высшая школа», 1982.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Որակական անալիզ academic.ru կայքում
* Որակական անալիզ chemport.ru կայքում

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Քիմիայի բաժիններ |
| --- |
|  |
| Ֆիզիկական | • Քիմիական կինետիկա
• Ֆիզիկական քիմիա
• Էլեկտրաքիմիա
• Ֆեմտոքիմիա
• Երկրաքիմիա
• Ֆոտոքիմիա
• Քվանտային քիմիա
• Պինդ մարմինների քիմիա
• Սպեկտրոսկոպիա
• Ջերմաքիմիա |
|  |
| Օրգանական | • Կենսաքիմիա
• Կենսաօրգանական քիմիա
• Կենսաֆիզիկական քիմիա
• Քիմիական կենսաբանություն
• Ֆուլերենների քիմիա
• Բժշկակակն քիմմիա
• Նեյրոքիմիա
• Օրգանական քիմիա
• Դեղագործություն
• Ֆիզիկական օրգանական քիմիա
• Պոլիմերային քիմիա |
|  |
| Անօրգանական | • Կենսանօրգանական քիմիա
• Անօրգանական քիմիա
• Նյութագիտություն
• Միջուկային քիմիա
• Մետաղօրգանական քիմիա |
|  |
| Այլ | • Ակտինոիդների քիմիա
• Անալիտիկ քիմիա
• Աստղաքիմիա
• Քիմիայի դասավանդման մեթոդիկա
• Հաշվողական քիմիա
• Տիեզերաքիմիա
• Շրջակա միջավայրի քիմիա
• Սննդի քիմիա
• Դատական քիմիա 
• Սուպրամոլեկուլային քիմիա
• Տեսական քիմիա |
|  |
| • Քիմիական բանաձերի բառարան
• Կենսամոլեկուլների ցանկ
• Անօրգանական միացություններ ցանկ
• Պարբերական համակարգ |

 |