recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (այլ կիրառումներ)

**Սարատովի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի**, հայկական եկեղեցային համալիր Ռուսաստանի Դաշնության Սարատով քաղաքում։ 2007 թ.-ին սկսված Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու կառուցումը իրականացվում է Սարատովի օդանավակայանի տարածքում։

Այս համալիրը հայկական համայնքը կառուցում է տասնմեկերորդ տարին։ Համայնքը ընդգրկում է Սբ.Աստվածամոր եկեղեցին, կիրակնորյա դպրոց, թանգարան, գրադարան, բացմապրոֆիլային սպորտային ակումբ և «Կռունք» հայկական համայնքի մշակութային կենտրոն 1500 ք.մ. ընդհանուր տարածքով։ Համալիրը կառուցվում է արտակարգ գեղեցիկ մի վայրում, որը կոչվում է «Սոկոլովայա գորա» (ռուս.«Բազեի սար»)։

Համալիրի շինությունները կառուցված են մոնոլիտ բետոնից և երեսապատված հանրահայտ հայկական տուֆից, որը ունի նարնջակարմիր գույնի է։ Քարտաշ և նկարիչների վարպետները, որոնց թվում են Լևոն Զաքարյանը, Էդգար Պետրոսյանը, Լիանա Պետրոսյանը, Հովհաննես Դարբինյանը և Զավեն Գևորգյանը, սկսել են գմբեթի գեղանկարչության աշխատանքը, իսկ քարտաշները վերջացնում են ներքին զարդերը։
Եկեղեցու տակ, որը ունի 33 մ բարձրություն, 408 ք.մ. տարածք և մինչև 400 մարդ տարողունակություն, տեղակայվելու է թանգարանը։

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. ↑  «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ հունիսի 28-ին. Վերցված է 2018 թ․ հուլիսի 9-ին.
2. ↑
3. ↑
4. ↑
**Հուսաբեր** (դասական ուղղագրությամբ **Յուսաբեր**)՝ ազգային, քաղաքական, տնտեսական և գրական օրաթերթ։ Լույս է տեսնում Կահիրեում, 1913 թ.-ից (մինչև 1926 թ.-ը՝ երկօրյա)։ 1923 թ.-ից՝ ՀՅԴ կուսակցության պաշտոնական օրգան։ Խմբագիրներ՝ Ս. Պարթևյան, Ս. Եսայան, Վ. Նավասարդյան, Գաբրիել Լազյան, Կ. Կոկանյան, Ս. Պայրամյան, Զ. Լիլոզյան և ուրիշներ։ Լուսաբանում է սփյուռքի՝ հատկապես Եգիպտոսի հայկական համայնքի ներքին կյանքը, Հայկական հարցի պատմությունը, տարբեր երկրների Հայ դատի հանձնախմբերի գործունեությունը։ 1980-ական թթ. վերջերից վերլուծական նյութեր է տպագրում Արցախյան շարժման, Հայաստանի արտաքին ու ներքին քաղաքականության, սփյուռքի առջև կանգնած խնդիրների մասին։ Հրապարակում է ՀՅԴ պաշտոնական փաստաթղթերը։ Հուսաբերի էջերում տպագրվել են Ա. Արփիարյանի, Ե. Օտյանի, Վ. Թեքեյանի և ուրիշ հայ գրողների երկեր։ Տպագրվում է սեփական համանուն տպարանում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է* Հայկական համառոտ հանրագիտարանից*, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 681)։*  |
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Մամիկոնյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին։*
Տե՛ս նաև՝ Մուշեղ Մամիկոնյան (այլ կիրառումներ)

**Մուշեղ Մամիկոնյան**, հայ իշխան և զորավար 7-րդ դարի կեսին, գահակալել է որպես հայոց իշխան 654 թվականին։

Ունեցել է բյուզանդական կողմնորոշում, հակադրվել Հայոց իշխանն սպարապետ Թեոդորոս Ռշտունուն։ 652 թվականի հայ-արաբական պայմանագրից դժգոհ Կոստաս II կայսրը ներխուժել է Հայաստան (653) և Դվինում Մուշեղ Մամիկոնյանին նշանակել Հայոց սպարապետ։ Սակայն կայսեր հեռանալուց հետո նախարարների երկու խմբավորումների միացյալ ժողովը (Մուշեղ Մամիկոնյանի և Թեոդորոս Ռշտունու գլխավորությամբ) որոշել է վերջ տալ ներքին գժտություններին և կարգ ու կանոն հաստատել երկրում։

654 թվականին Մուշեղ Մամիկոնյանը չի դիմադրել արաբ զորավար Հաբիբ իբն Մասլամային և Խլաթում նրանից ստացել իր հողային տիրույթները հաստատող պայմանագիր։ Իսկ արաբները պատանդ են վերցրել նրա չորս որդիներին։ Այդ պատճառով Մուշեղ Մամիկոնյանը 656 թվականին չեզոք դիրք է գրավել Համազասպ Մամիկոնյանի գլխավորած հակաարաբական պայքարում, իսկ կայսրը նրան ձերբակալել և տարել է Կոստանդնուպոլիս։


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Նախորդող**Հայոց իշխան՝ Թեոդորոս Ռշտունի 639-654** | **Բյուզանդական կառավարիչՀայոց իշխան Մուշեղ Մամիկոնյան**654-654 | Հաջորդող**Հայոց իշխան Համազասպ Մամիկոնյան 654-661** |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Հայկական սովետական հանրագիտարան, հատոր 8 (հայ.) — հատոր 8. — էջ 81.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 81)։*  |
**Բերդկունքի ամրոց**, հնագույն շրջանից պահպանված պաշտպանական ամրոց Հայաստանի Հանրապետության Գեղարքունիքի մարզի Գավառ համայնքի Բերդկունք գյուղում։

Կանգնած է մի խոշոր ժայռաբլուրի վրա և իշխում է շրջապատին։ Նա գրեթե անմատչելի է բոլոր կողմերից, բացի Բերդկունք գյուղի արևելյան կողմից, որը ներկայումս միաձուլվել է ամրոցի ավերակների հետ։ Ամրոցն իր տեսքով ու կառուցվածքով նմանվում է Լճափի ամրոցներին։ Այն նույնպես շրջապատված է բնակավայրի ավերակների մնացորդներով։ Ամրոցի ներսում կան բազմաթիվ կացարաններ, որոնք խիստ նման են Լճափի ամրոցներում եղածներին։ Բերդկունքի ամրոցն արևմուտքից արևելք, համարյա իր ամբողջ երկարությամբ, եզերվում է ժայռապատ խրամուղիներով և հարավարևմտյան անկյունում միանում մի այլ նման խրամուղու, որը ձգվում է դեպի հյուսիս։ Խրամուղիների ընդհանուր երկարությունը հասնում է 275 մետրի։ Կան նաև այլ խրամուղիներ, որոնք ձգված են զանազան ուղղություններով։ Սրանք հիմնականում բնական մանր կիրճեր են, որոնք մարդիկ վերափոխելով ծառայեցրել են պաշտպանական նպատակների, ինչպես դա ակնհայտ է Լճաշենի ամրոցում։ նշված խրամուղիներն ունեն մինչև 5 մետր լայնությամբ բարձր բնական ու արհեստական պատեր։

Դիրք
----

Բերդկունք ամրոցի դիրքը այնքան հաջող է ու գերիշխող շրջապատի նկատմամբ, որ միջին դարերում կիկլոպյան ամրոցի փլատակների վրա կառուցվել է մի նոր ամրոց։ Գյուղի հասակավոր մարդիկ այն անվանում են *Իշխանաց ամրոց*։

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. 1 2  Wiki Loves Monuments monuments database — 2017.

Աղբյուրներ
----------

* Գ. Հ. Միքայելյան, Սևանի ավազանի կիկլոպյան ամրոցներ, Հայկական ՍՍՀ ԳԱ Հրատարակչություն, Երևան, 1968
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Սահակյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին։*

**Ալեքսանդր Հովհաննեսի Սահակյան** (դեկտեմբերի 17, 1934(1934-12-17), Լենինական, Հայկական ԽՍՀ, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ - դեկտեմբերի 1, 2017(2017-12-01), Երևան, Հայաստան), հայ ճարտարապետ, շինարար։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է Լենինականում (այժմ՝ Գյումրի)։ Ճարտարապետ-շինարար Ռուբեն Սահակյանի եղբայրն է։ 1958 թվականին ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիուտը։ Եղբոր հետ նրա աշխատությունները վերաբերում են հարկերի և ծածկերի բարձրացման մեթոդով շենքերի և կառույցների շինարարության պրոբլեմներին։ Գիտականորեն հիմնավորել և գործնականում ապացուցել են հարկերի և ծածկերի բարձրացման մեթոդով բարձրահարկ շենքերի կառուցման արդյունավետությունը, ստեղծել այդ մեթոդի ճարտարապետական-կոնստրուկտիվ և տեխնոլոգիական նոր միասնական համակարգ։

Մահացել է 2017 թվականի դեկտեմբերի 1-ին Երևանում։

Գործունեություն
---------------

Հեղինակել են 60-ից ավելի գյուտեր։ Հաշվի առնելով այդ աշխատանքների ժողովրդատնտեսական նշանակությունը 1978 թվականին Երևանում ստեղծվել է Համամիութենական նախագծային տեխնոլոգիական ինստիուտ, իսկ ինստիուտում մշակված աշխատանքների արագ ներդրման համար 1983 թվականին՝ «Բարձրշին» մասնագիտացված տրեստ։ Հարկերի և ծածկերի բարձրացման մեթոդը լայնորեն կիրառվել է Խորհրդային Միության տարբեր քաղաքներում։ Այդ մեթոդով Երևանի Շահումյանի զանգվածում կառուցվել է 24 հազար բնակչի համար նախատեսված օրինակելի-ցուցադրական շրջան (16 և 25 հարկանի բնակելի շենքեր, դպրոցական համալիրներ, պոլիկլինիկա, մանկապարտեզներ, բազմահարկ ավտոտնակ-կայանատեղեր)։ 1965 թվականից եղել է Հայաստանի ճարտարապետների միության անդամ։

Պարգևներ
--------

1974 թվականին պարգևատրվել է ՀՀ Պետական մրցանակ, ապա՝ «Պատվո նշան» շքանշանով։ 1984 թվականին ստացել է տեխնիկական գիտությունների դոկտորի կոչում և պարգևատրվել ԽՍՀՄ Պետական մրցանակով։ 1978 թվականին արժանացել է Հայաստանի վաստակավոր գյուտարարի կոչման։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1974.
2. 1 2  ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. ճարտարապետ, շինարար
3. 1 2  «AV Production - Ալեքսանդր Սահակյան». *avproduction.am*. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ ապրիլի 17-ին. Վերցված է 2020 թ․ դեկտեմբերի 1-ին.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 139)։*  |
**Ըսփարթա** (թուրքերեն՝ Isparta), քաղաք Թուրքիայի հարավարևմտյան մասում, Ըսփարթայի մարզում, համանուն մարզի կենտրոնն է։ Բնակչությունը կազմում է մոտ 420 000 մարդ (2007 թվականի մարդահամարի տվյալներով)։ Բարձրությունը ծովի մակարդակից կազմում է 1035 մետր։ Քաղաքը հայտնի է վարդի յուղով և գորգերով։

Այն Անկարայի հատվածից դեպի միջերկրածովյան շրջան առաջին բնակավայրն է։ Քաղաքից հյուսիս գտնվում է Ֆավրիզ լեռը, որը ունի 2635 մետր բարձրություն։

Պատմություն
-----------

Ըսփարթայի տարածաշրջանը բնակելի է եղել դեռևս խեթական ժամանակաշրջանում։ Այն եղել է Լիդիայի կազմում իսկ հետո գրավվել Ալեքսանդր Մակեդոնացու կողմից։

1203 թվականին սելջուկների կողմից գրավվելուց հետո, Ըսփարթան, մինչ 15-րդ դարի վերջը, եղել է Համիդօղլուների տիրապետության ներքո։ Այդ ժամանակ Ըսփարթան եղել է Լճային երկրամասի մայրաքաղաքը։

Սելջուկներից հետո քաղաքը դարձել է նոր ձևավորված Համիդ իշխանության մայրաքաղաք (1280-1391), որի վերջին կառավարիչը վաճառել է տարածքները 85 հազար ոսկեդրամով օսմանյան սուլթան Բայազիդ I-ին։

1381 թվականին Ըսփարթայի էմիրությունը արդեն իսկ անցել էր Օսմանյան կայսրության կազմը խաղաղ ճանապարհով։ Դրանից հետո Ըսփարթան կորցրեց իր քաղաքական նշանակությունը և դարձավ տարածաշրջանային խոշոր առևտրային և տրանսպորտային կենտրոն, որը հայտնի էր հատկապես իր գորգերով։

1912 թվականին քաղաքում բնակվում էին 51 100 թուրքեր և 6574 հույներ։

Մինչ 1923 թվականը քաղաքում եղել է խոշոր հունական համայնք։

Տրանսպորտ
---------

Քաղաքում կա ավտոկայարան (otogar), որտեղից ավտոբուսները շարժվում են դեպի Թուրքիայի խոշոր քաղաքներ՝ Ստամբուլ, Անկարա, Ադանա, Իզմիր, Անթալիա, Բուրսա, Բոդրում, Ալանիա, Վան, Տրապիզոն և այլն։ Ըսփարթա հասնելու ամենակարճ ճանապարհը սկսվում է Անթալիայից։

### Քույր քաղաքներ

Ըսփարթայի քույր քաղաքներն են՝

|  |
| --- |
| * {{{2}}} **Բիթլիս**, Թուրքիա
* {{{2}}} **Կոմրատ**, Մոլդովա
* {{{2}}} **Գենկ**, Բելգիա
* {{{2}}} **Համադան**, Իրան
 |

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. 1 2  Статистика населения по городам Турции, 2007
2. ↑  George Sotiriadis, An Ethnological Map Illustrating Hellenism in the Balkan Peninsula and Asia Minor, 1918

Արտաքին հղումներ
----------------

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք · Թվիթթեր  |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | ՅուԹյուբ |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: n87924994 · NKC: ge1047273 · VIAF: 131447623 · WorldCat VIAF: 131447623 |

 |
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Միրզոյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին։*

**Լավրենտի Աշոտի Միրզոյան** (մայիսի 22, 1950(1950-05-22) - փետրվարի 15, 2024(2024-02-15)), հայ լեզվաբան, մանկավարժական գիտությունների թեկնածու, պրոֆեսոր, ՀՀ ՄԳԱ ակադեմիկոս, Լրագրողների միության անդամ (1975 թվականից), ՀՀ ԿԳՆ լեզվի տեսչության նախկին պետ (2004 մայիս-2010 փետրվար)։ Դասախոսել է ՀՀ պետական կառավարման ակադեմիայում, Երևանի Խ. Աբովյանի անվան պետական մանկավարժական համալսարանում և Ճարտարապետության և շինարարարության Հայաստանի ազգային համալսարանում։

Հեղինակ է «Առձեռն մայրենի», «Ուղղագրական, հոմանիշների, դարձվածաբանական բառագիրք»,«Իմացաբանական շտեմարան», «Խոսում են հերոսները», «Նորացման շնչով», «Երևան» (համահեղինակ) գրքերի, բազմաթիվ գիտամանկավարժական, հրապարակախոսական հոդվածների։ Խմբագրել է շուրջ 60-ից ավելի գիտատեսական գրքեր, ուսումնական ձեռնարկներ։

Կենսագրություն
--------------

Լավրենտի Միրզոյանը ծնվել է 1950 թվականի մայիսի 22-ին Հայկական ԽՍՀ Շամշադինի շրջանի (այժմ մտնում է ՀՀ Տավուշի մարզ կազմի մեջ) Չորաթան գյուղում։ Ավարտել է ԵՊՀ ժուռնալիստիկայի ֆակուլտետը։ Աշխատել է հանրապետական մամուլում, խմբագրել «Հայոց լեզուն և գրականությունը դպրոցում» հանդեսը, «Հայ աշխարհ»,«Էրեբունի» թերթերը, եղել հայագիտական «Պայքար» ամսագրի խմբագիր-տնօրենը։ 

* 1975 թվականից, Հայաստանի լրագրողների միության անդամ
* 2004-2010, ՀՀ ԿԳՆ լեզվի տեսչության պետ
* տարբեր տարիներին հրապարակել է «Տավուշ», «Տավշո արմատներ», «Առձեռն մայրենի», «Չորաթան», «Սխալ և ճիշտ», «Ուղղագրական, հոմանիշների, դարձվածաբանական դպրոցական բառգիրք», «Գրպանի ուղղագրական բառարան», «Արդի հայերենի բառարան», «Երևան», «Գանձեր» և այլ գրքերը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Կյանքից հեռացել է Լեզվի տեսչության նախկին պետ Լավրենտի Միրզոյանը
2. ↑  Լավրենտի Միրզոյանը` պրոռեկտոր

Արտաքին հղումներ
----------------

* Լավրենտի Միրզոյանը humor.am կայքում(չաշխատող հղում)

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Լեզվի կոմիտեի նախագահներ |
| --- |
|  |
| Լեզվի կոմիտե1993- | Վալերի Միրզոյան (1993 - 1998) • Լևոն Գալստյան (1998 - 2004) • Լավրենտի Միրզոյան (2004 - 2010) • Սերգո Երիցյան (2010 - 2018) • Դավիթ Գյուրջինյան (2018 - 2023) |

 |
**Մհերի դռան արձանագրություն**, Վանի թագավորության արքաներ Իշպուինիի (մ․թ․ա․ 825-810) և Մենուայի (մ․թ․ա․ 810-786) համատեղ գահակալության շրջանում գրված ուրարտերեն սեպագիր արձանագրությունը, որը գտնվում է Վան քաղաքի հյուսիս-արևելքում, Վանի բերդից 7 կմ հեռավորության վրա գտնվող Ակռբի լեռնաբազուկի մեջտեղում՝ Մհերի դուռ կոչվող քարաժայռի վրա։

Արտաքին տեսք
------------

Մհերի դուռ քարաժայռը փորագրված է դռան ձև ունեցող հարթակի նմանությամբ՝ Վանի թագավորության արքաներ Իշպուինիի (մ․թ․ա․ 825-810) և Մենուայի (մ․թ․ա․ 810-786) հրամանով, որի վրա գրված է ուրարտերեն մի ընդարձակ արձանագրություն։ Մհերի դուռը ունի ուղղանկյունաձև եռախորշ կառուցված, հարթակ՝ դռան առջևում, ջրահեռացման ակոսներ և ժայռափոր աստիճաններ։

Արձանագրության բարձրությունը մոտ 4 մետր է, լայնությունը՝ 2,6 մետր, խորությունը՝ 1,7 մետր և բաղկացած է 80 տողից։ Արձանագրության ստորին տողերը ջարդվել և եղծվել են գանձ որոնողների ձեռքով։

Հայերը քարաժայռը Մհերի դուռ են անվանել՝ այն կապելով «Սասնա ծռեր» դյուցազներգության հերոս Փոքր Մհերի հետ, որը իբր աշխարհի չարությունից հոգնած, ապաստանել է այդտեղ։

Բովանդակություն
---------------

Մհերի դռան վրա կրկնվող արձանագրությում հիշատակվում են այն ժամանակվա ուրարտական պետության աստվածների, աստվածուհիների և «աստվածությունների» կանոնակարգված ցուցակը և նրանցից յուրաքանչյուրին մատուցվելիք զոհերի քանակը։

Նշանակություն
-------------

Մհերի դուռը եղել է Վանի թագավորության կարևորագույն ծիսապաշտամունքային համալիրներից մեկը, որտեղ տեղի են ունեցել կենդանիների զոհաբերություններ, հեղումներ և գուշակություններ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Հակոբյան Թ. Խ. Մելիք-Բախշյան Ստ. Տ. Բարսեղյան Հ. Խ. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 3 [-] (խմբ. Մանուկյան Լ. Գ.), Երևան, «Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն», 2001, էջ 840 — 992 էջ։
2. 1 2 3 4 5  «Ուրարտական սեպագիր արձանագրություններով ժայռափոր դռները (խորշեր)», Միքայել Բադալյան, 2013, էջ 85-86
3. 1 2  T. Tanyeri-Erdemir, "The Temple and the King: Urartian RitualSpaces and Their Role in Royal Idealogy," in Ancient Near Eastern Art in Context: Studies in Honor of Irene J. Winter, ed. J. Chang, M. H.Feldman, 205 (Leiden; Boston: Brill, 2007), p 210.
4. ↑  O. Belli, A. Dincol, B. Dincol, "Bronze Votive Rings with Assyrian Inscriptions found in the Upper Anzaf Fortress in Van," Coloquium Anatolicum/Anadolu Sohbetleri VII (2009): p 29.
5. ↑  «Վանի թագավորության պետական կրոնը», Ս․ Հմայակյան, Երևան, 1990, էջ 24-32
6. ↑  Н. В. Арутюнян, Корпус урартских клинообразных надписей. Ереван, 2001, 38, с. 44
7. ↑  M.Salvini, Corpus dei testi urartei, vol. I, A (3) 3-1, pp. 125-129․
8. ↑  O. Belli, "Monumental Rock Niches with Cuneiform Inscriptions of the Urartian Kingdom in the Van Region," pp. 355-356.
**Մատենադարանի ձեռագրերը մաթեմատիկայի մասին** հոդվածը նվիրված է Մատենադարանի այն ձեռագրերի նկարագրությանը, որոնք վերաբերում են մաթեմատիկային, տոմարագիտությանը, չափաբերությանը կամ տեղեկություններ են պարունակում այդ գիտությունների մասին։
Ճշգրիտ գիտությունների ասպարեզում հատկապես միջնադարյան Հայաստանում մաթեմատիկայի և թվաբանության զարգացման և ուսուցման գործում մեծ դեր են կատարել 7-րդ դարի խոշոր գիտնական Անանիա Շիրակացին, 11-րդ դարի հեղինակ Հովհաննես Սարկավագը, Ներսես Շնորհալին, ում մաթեմատիկական, տոմարագիտական, չափագրական աշխատությունների ձեռագիր ժառանգության որոշակի մասը պահպանվել է Մատենադարանում։

Անանիա Շիրակացու ձեռագրերը մաթեմատիկայի և տոմարագիտության մասին
---------------------------------------------------------------

### Թվաբանություն

Անանիա Շիրակացու «Գիրք Համարողության» գործը պարունակում է թվաբանական չորս գործողությունների աղյուսակները, և ըստ էության աշխարհում պահպանված թվաբանական ամենաամբողջական աշխատությունն է, որն իր կառուցվածքով և բնույթով թվաբանության դասագիրք է՝ գումարման, հանման, բազմապատկման և բաժանման գործողություններն ամփոփող աղյուսակներով։ Գրքում կան նաև թվաբանական և երկրաչափական պրոգրեսիաներ հիշեցնող աղյուսակներ և մի շարք խնդիրներ։

Աղբյուրներ
----------

* Աբրահամյան Ա. Գ. Անանիա Շիրակացու մատենագրությունը, ուսումնասիրություն, Ե. 1944
* Պետրոսյան Գ. Մաթեմատիկան Հայաստանում հին և միջին դարերում, Ե. 1959
* Անասյան Հ.Ս. Հայկական մատենագիտություն, հատոր 1 Ե. 1955

Տես նաև
-------

* Մատենադարան
* Անանիա Շիրակացի

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայկական Սովետական հանրագիտարան հատոր 4, 1978, էջ 220
2. ↑  Մատենադարանի պաշտոնական կայք, բաժին՝ Ժառանգություն/Տոմարագիտություն, մաթեմատիկա
3. ↑  Հայկական Սովետական հանրագիտարան հատոր 1, 1974

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
«**Բանվոր**» («Բանւոր»), քաղաքական, հասարակական և գրական շաբաթաթերթ (հետագայում՝ եռօրյա, օրաթերթ)։ Ամերիկայի բանվորական կուսակցության հայկական հատվածի, այնուհետև՝ ԱՄՆ-ի կոմկուսի պաշտոնաթերթ։

Պատմություն
-----------

Լույս է տեսել 1922-1924 և 1930-1938 թվականներին Նյու Յորքում։ Խմբագիրներ՝ Ս. Սնարյան, Խաչիկ Քյոսայան, Պատրիկ Սելյան։

Արտացոլել է ամերիկահայ բանվորների առօրյան, լուսաբանել ԱՄՆ-ի կոմկուսի և նրա հայկական բյուրոյի, Կոմինտերնի գործունեությունը, համաամերիկյան բանվորական շարժումը։ Ընթերցողներին ծանոթացրել է Խորհրդային Հայաստանի առաջընթացին։ Սատարել է ՀՕԿ-ի գործունեությանը, խրախուսել հայրենակցական միությունների շինարական աշխատանքները։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի (1939-1945) նախօրյակին «Բանվոր» պարբերականը մեծ տեղ է հատկացրել հակաֆաշիստական ընդհանուր ճակատ ստեղծելու ԱՄՆ-ի կոմկուսի փորձերին, տպագրել նյութեր Իսպանիայում կռվող ամերիկահայ կամավորների մասին։

Պարբերականում տպագրվել են հրապարակախոսական նյութեր, արձակ և չափածո գրական ստեղծագործություններ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
Հավասարասրուն սեղան
Էվկլիդեսյան երկրաչափության մեջ հավասարասրուն է կոչվում այն սեղանը, որի սրունքները հավասար են։

Հատկություններ
--------------

* Հավասարասրուն սեղանի անկյունագծերը հավասար են։
* Հավասարասրուն սեղանի հիմքերին առընթեր անկյունները հավասար են։
* Հավասարասրուն սեղանի սրունքների շարունակությունները հատվելիս կազմում են հավասարասրուն եռանկյունի։
* Հավասարասրուն սեղանի սրունքների միջնակետերը միացնող հատվածը զուգահեռ է հիմքերին և հավասար է դրանց կիսագումարին։
* Հավասարասրուն սեղանի հանդիպակաց անկյուների գումարը հավասար է 180°, այսինքն հավասարասրուն սեղանը ներգծյալ քառանկյուն է։

Անկյունագծեր և բարձրություն
---------------------------

Հավասարասրուն սեղանի անկյունագծերը հավասար են և հատվելիս բաժանվում են հավասար մասերի {\displaystyle AE=DE}, {\displaystyle BE=CE} (տես՝ նկար1)։ Օգտվելով նման եռանկյուների հատկություններից կստանանք {\displaystyle {\frac {AE}{EC}}={\frac {DE}{EB}}={\frac {AD}{BC}}}։

Ըստ Պտղոմեոսի թեորեմի անկյունագծի երկարությունը հավասար է՝

{\displaystyle p={\sqrt {ab+c^{2}}}}

որտեղ a, b սեղանի հիմքերն են իսկ c սրունքը։

Ըստ Պյութագորասի թեորեմի սեղանի բարձրությունը հավասար է՝

{\displaystyle h={\sqrt {p^{2}-\left({\frac {a+b}{2}}\right)^{2}}}={\tfrac {1}{2}}{\sqrt {4c^{2}-(a-b)^{2}}}}

E կետից AD հատվածի երկարությունը հավասար է

{\displaystyle d={\frac {ah}{a+b}}}, որտեղ a և b համապատասխանաբար AD և BC կողմերի երկարություններն են իսկ h-ը բարձրությունը։

Մակերես
-------

Հավասարասրուն ինչպես նաև ցանկացած սեղանի մակերեսը հավասար է հիմքերի կիսագումարի և բարձրության արտադրյալի կեսին։

{\displaystyle S={\frac {h\left(a+b\right)}{2}}}։

Նշանակելով {\displaystyle AB=DC=c} {\displaystyle AD=a} {\displaystyle BC=b} և օգտվելով Բրահմագուպտայի բանաձևից կստանանք

{\displaystyle S={\sqrt {(s-a)(s-b)(s-c)^{2}}}} որտեղ {\displaystyle s={\tfrac {1}{2}}(a+b+2c)}

{\displaystyle S={\sqrt {\frac {(a+b)^{2}(a-b+2c)(b-a+2c)}{16}}}}

Արտագծյալ շրջանագիծ
-------------------

Հավասարասրուն սեղանին արտագծված շրջանագիծը կարելի է հաշվել հետևյալ բանաձևով՝

{\displaystyle R=c{\sqrt {\frac {ab+c^{2}}{4c^{2}-(a-b)^{2}}}}.}

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Mzone.mweb.co.za» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2011 թ․ հուլիսի 19-ին. Վերցված է 2014 թ․ դեկտեմբերի 10-ին.
2. ↑  Trapezoid at Math24.net: Formulas and Tables  Արխիվացված 2018-06-28 Wayback Machine Accessed 1 July 2014.
**Կարիոպլազմա** կամ **կորիզանյութ** (հունարեն karyos—կորիզ և պլազմա), կարիոլիմֆա, բջջակորիզի պրոտոպլազմա, որը շրջապատող ցիտոպլազման վրայից սահմանազատված է կորիզաթաղանթով։
Կարիոպլազման բջջակորիզի պարունակությունն է, կիսահեղուկ նյութ է՝ կոլոիդ լուծույթ, որի մեջ են քրոմատինը, կորիզակը, ներկորիզային մատրիքսը, ածխաջուր, ֆերմենտներ, հանքային աղեր և այլն։ 

Բջջակորիզի կառուցվածքը։Բջջակորիզի կառուցվածքը։

Կառուցվածք
----------

Կորիզանյութը կենդանի բջիջներում երևում է որպես անգույն, միապաղաղ զանգված։ Չբաժանվող բջիջներում, ներկված նյութերի վրա կորիզանյութը դիտվում է որպես երկար թելիկներից հյուսված ցանց, որը գրավում է կորիզի ամբողջ խոռոչը։ Այդ թելիկները քրոմոսոմներն են. դրանք չբաժանվող բջիջներում առանձին-առանձին տեսնել կամ հաշվել հնարավոր չէ։ 
Այսպիսով, կորիզանյութը բարակ թելիկների ցանց է, որը կազմում է կորիզային կմախք, նրա օղակներում, ծալքերում տեղավորված են քրոմատինի կույտեր և կորիզակներ։

Բաղադրությունը
--------------

Կորիզանյութի բաղադրության մեջ կան՝

* քրոմատին
* սպիտակուցներ
* նուկլեինաթթուներ
* ֆերմենտներ
* ածխաջուր
* հանքային աղեր
* ցածր մոլեկուլյար նյութեր

Կորիզահյութը իր քիմիական բաղադրությամբ նման է ցիտոպլազմային, սակայն նրանում կան ավելի մեծ քանակությամբ սպիտակուցներ, նուկլեինաթթուներ։ Նրանում են գտնվում նաև բջջակորիզի ֆերմենտների մեծ մասը։ Կորիզահյութի ֆերմենտներն ու կոֆերմենտներն ապահովում են ի-ՌՆԹ-ի սինթեզը՝ տրանսկրիպացիան։ Կորիզանյութում կան նաև ֆերմենտներ, որոնք արագացնում կամ դանդաղեցնում են՝ կատալիզում են նյութափոխանակության գործընթացները։ Ցածր մոլեկուլյար նյութերը բարձր մոլեկուլյար նյութերի՝ պոլիմերների համար ելանյութ են ծառայում։ Կորիզահյութը պարունակում է քրոմատին, որը ներկվում է տարբեր գույներով՝ կարմիր, հետամոքսիլին։ Քրոմատինը իր քիմիական կազմով ներկայացնում է սպիտակուցներին միացած ԴՆԹ, որը դիտվում է որպես մանրահատիկավոր կազմությամբ միատարր նյութ։ Դա այն ելանյութն է, որից բջիջների բաժանման ժամանակ ձևավորվում են քրոմատինը։

Ֆունկցիաները
------------

Կորիզահյութի ֆունկցիաներն են՝

* բջջակորիզի կառուցվածքային մասերի՝ քրոմատինի և կորիզակի միջև փոխկապակցության պահպանումն է
* հենարան է բջջակորիզի բաղադրամասերի համար
* ի-ՌՆԹ-ի սինթեզի ապահովում
* միջավայրի ապահովում կորիզակի և քրոմատինի համար։

Աղբյուրներ
----------

* Ընդհանուր Կենսաբանություն, հեղինակ Նադեժդա Բեգլարյան, էջ 111-112
* Կենսաբանություն, հեղինակ Տիգրան Թանգամյան, էջ 56
* Կենսաբանություն, հեղինակ Սիսակյան, էջ 25

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. 1 2 3  Կենսաբանություն, հեղինակ Տիգրան Թանգամյան, էջ 56
2. 1 2  Ընդհանուր Կենսաբանություն, հեղինակ Նադեժդա Բեգլարյան, էջ 111-112
3. 1 2  Կենսաբանություն, հեղինակ Սիսակյան, էջ 25

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 323)։*  |

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Կորիզանյութ** կատեգորիայում։ |
(1) Կորիզակ
(2) Բջջակորիզ
(3) Ռիբոսոմ 
(4) Ներառուկ
(5) Հատիկավոր էնդոպլազմային ցանց
(6) Գոլջիի ապարատ
(7) Բջջակմախք
(8) Հարթ էնդոպլազմային ցանց
(9) Միտոքոնդրիումներ
(10 ) Վակուոլներ
(11) Ցիտոպլազմա
(12) Լիզոսոմ
(13) Ցետրիոլ

**Ներառուկներ**, բջջի ոչ մշտական բաղադրամասերն են, ձևավորվում ու անհետանում են նրա կենսագործունեության որոշակի փուլերում։

Կառուցվածք
----------

Մեծ մասամբ հատիկների ձև ունեն, բայց ներկայանում են կույտիկներով. այսպես, օրինակ՝ բուսական բջիջներում` դեղնուցը։

Որոշ ստորակարգ ձևերի մոտ, բայց հատկապես բույսերի մոտ ներառուկները լինում են բյուրեղների ձևով` որպես նյութափոխանակության արգասիքներ օգտագործվում են աճի, ծաղկման, պտուղների հասունացման ժամանակ։

Տեսակները
---------

Տարբերում են.

* սննդառական կամ տրոֆիկ ներառուկներ
* սեկրետոր ներառուկներ
* էքսկրետոր ներառուկներ։

Սննդառական ներառուկները պարունակում են պահեստային սննդանյութեր, ինչպես, օրինակ, օսլայի, սպիտակուցի հատիկներ, ճարպի կաթիլներ՝ բուսական բջիջներում, գլիկոգեն և ճարպ՝ կենդանական բջիջներում։

Հեղուկ ներառուկ
Սեկրետոր ներառուկները բնորոշ են գեղձային տիպի բջիջներին։ Նրանք համարվում են հորմոններ և կարգավորում են օրգան-համակարգերի ֆունկցիան։

Էքստրեկտոր ներառուկները բուսական և կենդանական բջիջների նյութափոխանակության վերջնական արգասիքներ են։

Գոյություն ունեն նաև հատուկ նշանակություն ունեցող ներառուկներ, օրինակ, էպիթելի բջիջներում մելանին գունանյութն, որն ունի պաշտպանիչ նշանակություն, էրիթրոցիտներում հեմոգլոբինը թթվածնի և ածխաթթու տեղափոխման դեր է կատարում։

Ներառուկներ են նաև պիգմենտները, որոնք նույնպես հատիկավոր են։

Տես նաև
-------

* Վակուոլ
* Լիզոսոմ
* Պերոքսիսոմ
* Բջիջ
* Օրգանոիդ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Կենսաբանություն, հեղինակ Սիսակյան, էջ 24
2. 1 2  Ընդհանուր Կենսաբանություն, հեղինակ Նադեժդա Բեգլարյան, էջ 123

Աղբյուրներ
----------

* Ընդհանուր Կենսաբանություն, հեղինակ Նադեժդա Բեգլարյան, էջ 123
* Կենսաբանություն, հեղինակ Սիսակյան, էջ 24
**Լիանա Աղաջանյան** Լիանա Աղաջանյանը ամերիկահայ լրագրող է։ Նա մասնագիտացել է երկար պատմողական ոճի տեքստերի և միջազգային լրագրության մեջ։ Աղաջանյանը ծնվել է Թեհրանում (Իրան) և մեծացել է Լոս Անջելեսում (Կալիֆոռնիա)։

Լրագրություն
------------

Աղաջանյանի աշխատանքները հայտնվել են Նյու Յորք Թայմս, BBC, The Guardian, *Newsweek*, *Foreign Policy* և *Al Jazeera America*: Նա նաև հայկական Իյանյան անկախ լրատվական թերթի խմբագիրն է։

Աղաջանյանը շատ նյութեր է գրել Հայաստանի ինչպես նաև մի քանի այլ երկրների օրինակ` Մեծ Բրիտանիայի, Գերմանիայի, Մոնղոլիայի մասին։ Նա ստացել է մի շարք դրամաշնորհներ և մասնակցություն տարբեր ծրագրերի ինչպես օրինակ *Aging Fellowship*-ի *Metlife* լրագրողնեի հիմնադրամին, Ջոն Հոպքինսի համալսարանում միջազգային հաշվետվությունների նախագծին, ինչպես նաև մասնակցել է Հրանտ Դինքի հիմնադրամի կազմակերպած Հայ-թուրքական երկխոսություններին։

Մրցանակներ
----------

2015 թվականին Աղաջանյանը Պարգևատրվել է երկրորդ Write a House ամենամյա գրական մրցույթին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Canary, Krisserin (2016 թ․ հոկտեմբերի 5). «Woman of the Week: Liana Aghajania». *women.work*. Արխիվացված է օրիգինալից 2017-02-22-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 23-ին.
2. ↑  «Liana Aghajanian, Welcome to Detroit!». *HYE Times*. 2016 թ․ փետրվարի 11.Կաղապար:Unreliable source?
3. ↑  Piligian, Ellen (2015 թ․ հոկտեմբերի 2). «Second Write A House winner gets Detroit home». *Detroit Free Press*.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք
* ianyanmag.com
* Horgan, Richard (2015 թ․ հոկտեմբերի 5). «Freelance Journalist Moves Into Her Free Detroit House». *AdWeek*.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Թվիթթեր |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Ինստագրամ |

 |
**Պաֆոսի բյուզանդական թանգարան**, (հուն․՝ Βυζαντινό Μουσείο Ιεράς Μητροπόλεως Πάφου) Հունական ուղղափառ եկեղեցուն նվիրված թանգարան Կիպրոսի Հանրապետությունում, որտեղ ներկայացված թանգարանային նմուշները հայտնաբերված են Պաֆոս, Լիմասոլ և Կտիմա քաղաքներից։ Թանգարանը գտնվում է Կիպրոսի Պաֆոս քաղաքում։

Թանգարանի ստեղծում
------------------

Թանգարանը հիմնադրվել է 1983 թվականին Կիպրոսի բյուզանդական եկեղեցու եպիսկոպոս Խրիզոստոմ II-ի աջակցությամբ։ Թանգարանի ստեղծման գործում մեծ ավանդ է ունեցել նաև Կիպրոսի Հանրապետության Պաֆոս քաղաքի կառավարիչը։ Թանգարանի ստեղծման նպատակն է փրկել, պաշտպանել, խթանել և հետազոտել Բյուզանդական եկեղեցու և արվեստի անգին նմուշները։ Թանգարանում պայվում են մասեր ավերված ու քանդված հունական եկեղեցիներից և վանքերից, որոնք նախկինում գտնվել են Պաֆոս քաղաքում։

Էքսպոզիցիա
----------

Թանգարանի ցուցահանդեսը հնարավորություն է ընձեռում ծանոթանալ բյուզանդական ուղղափառ եկեղեցու ժառանգությանը և պատմական զարգացմանը։ Հիմնական ցուցանմուշները թանգարանի Կիպրոսի տարածքում գտնված սրբապատկերներն են (ավելի քան հարյուր), որոնք ստեղծվել են 12-ից 19-րդ դարերում։ Թանգարանի գոհարը Սուրբ Մարիամ Աստվածածնի դիմապատկերն է, որը հայտնաբերվել է 7-ից 8-րդ դարերում (ըստ այլ աղբյուրների 9-րդ դար) և համարվում է Կիպրոսի հնագույն թանգարաններից մեկը։

Թանգարանը պարունակում է նաև որմնանկարներ և ավերված եկեղեցիների մնացորդներ, որոնք փլուզվել են կլիմայական վատ պայմանների հետևանքով։ Ցուցահանդեսում կան նաև մեծ թվով որմնանկերներ, որոն մի մասը գտնվել են ծայրահեղ ծանր վիճակում։ Պահպանված որմնանկարները նվիրված են հիմնականում Հուստինիանոս արքային։ Այս որմնանկարները թվագրված են 16-րդ դարում։

Ցուցանմուշների շարքերում գտնվում են նաև եկեղեցական սպասքի առարկաներ, ինչպես նաև խաչեր (այդ թվուն խորանի խաչեր)։ Ցուցահանդեսի նմուշները վկայում են այն մասին, որ Կիպրոսի միջնադարյան թագավորությունը ունեցել է զարգացած մշակույթ, և հատկապես զարգացած է եղել ոսկերչությունը։ Ցուցանմուշների մեջ կան նաև հին զգեստներ, թվագրված 18-ից 19-րդ դարերի։

Թանգարանում պահվում են միջնադարյան կիպրական մի շարք ձեռագրեր, որոնք ստեղծվել են 1462 թվականից 19-րդ դարը ընկած ժամանակահատվածում։ Այդ ձեռագրերի մեջ կան կրոնական և ծիսական բնույթի գրքեր, որոնք ստեղծվել են հուանական և օսմանյան քաղաքակրթությունների համադրությունից։ Ձեռագրերում գրվածքները վկայում են Կիպրոսում գյուղատնտեսության ճյուղերի՝ հատկապես խաղողագրծության զարգացման մասին։

Աղբյուրներ
----------

* *Jean-Paul Labourdette, Dominique Auzias* Кипр: Путеводитель. — Petit Futé, 2002. — С. 110. — ISBN 978-5-86394-179-0
* *Renos Lavithis* Paphos. Land of Aphrodite. Tourist Guide for the South West of Cyprus. — New Barnet: Topline publications, 2008. — С. 56-57. — 224 с. — ISBN 0 948853 30 1

* *Vesna Maric* Cyprus. — Lonely Planet, 2009. — С. 130. — ISBN 978-1-74104-803-2

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաֆոսի բյուզանդական թանգարանի ստեղծման պատմություն
* Պաֆոսի բյուզանդական թանգարան // www.visitpafos.org.cy Արխիվացված 2015-06-11 Wayback Machine
* Պաֆոսի բյուզանդական թանգարան // www.visitcyprus.com(չաշխատող հղում)
**Այս հոդվածը առաջարկվել է անվանափոխել**  

Վիքիպեդիայի մեկ կամ մի քանի մասնակիցներ առաջարկել են այս հոդվածը անվանափոխել։ Ավելի մանրամասն ծանոթանալու համար առաջադրվող պատճառներին, ինչպես նաև ձեր տեսակետը հայտնելու համար, այցելեք **Անվանափոխման առաջադրված հոդվածներ**։ 
  

**Ուշադրություն** նախքան վերոհիշյալ քննարկման էջում համաձայնության գալը, պետք չէ հեռացնել այս կաղապարը։

---

**Հիշեցում**. եթե դուք եք տեղադրել այս կաղապարը, ապա մի մոռացեք անվանափոխման առաջադրված հոդվածանվանումն ավելացնել Անվանափոխման առաջադրված հոդվածներ քննարկման էջում, մեկ կամ երկու տողով նշելով անվանափոխման առաջադրելու ձեր պատճառաբանությունը։

 Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ալտերացիա (այլ կիրառումներ)
**Վնասում** կամ **ալտերացիա** (լատին․՝ alteratio՝ փոփոխություն), ախտաբանության մեջ օրգանների, հյուսվածքների, բջիջների, միջբջջային նյութի կառուցվածքային փոփոխություն, որն առաջանում է վնասող ազդակների (մեխանիկական, ջերմային, Էլեկտրական, քիմիական և այլն) ներգործությամբ։ Բորբոքային գործընթացի կարևոր ախտաֆիզիոլոգիական բաղադրիչն է։ Դրսևորվում է մահացու(լետալ) և ոչ մահացու տարբերակներով։ Մահացու տարբերակին են պատկանում նեկրոզը(մեռուկ) և ապոպտոզը, իսկ ոչ մահացու են դիստրոֆիաները՝ բջիջների դարձելի վնասումները։ Գործընթացի անդարձ լինելու դեպքում դիստրոֆիաները և նեկրոզը կարող են լինել իրար հաջորդող փուլեր։

Զարգացում
---------

Ալտերացիան զարգանում է աստիճանաբար, սկզբնական փուլերում հետադարձելի է, սակայն վնասող գործոնների տնական ազդեցությունից հյուսվածքները և բջիջները կարող են մահանալ։ Ալտերացիայից առաջացած կառուցվածքային խանգարումները կապված են բջջային կոլոիդների վիճակի փոփոխության հետ։

Ալտերացիայի ենթարկված մասում բջջաթաղանթի թափանցելիությունն իոնների նկատմամբ մեծանում է, գոյանում այսպես կոչված վնասվածքի պոտենցիալ, որը և պայմանավորում է վնասվածքի հոսանքի առաջացումը։

Տես նաև
-------

* Կենսա-Էլեկտրական պոտենցիալներ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Патофизиология воспаления». сайт max.1gb.ru. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ ապրիլի 9-ին. Վերցված է 2011 թ․ սեպտեմբերի 12-ին.
2. ↑  բ.գ.դ. պրոֆեսոր Ն.Գ. Խոստիկյանի խմբագրությամբ, ed. (2020). *Ախտաբանական անատոմիա | Ընդհանուր ախտաբանություն*. Երևան: ԵՊԲՀ. ISBN 978-9939-69-230-6. `{{cite book}}`: Check `|isbn=` value: checksum (օգնություն); Cite uses deprecated parameter `|authors=` (օգնություն)

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 191)։*  |
**Ալեքսանդրիայի Սենգորի անվան համալսարան**, համալսարան, որը պաշտոնապես հայտնի է որպես Ֆրանսերեն լեզվի Աֆրիկյան զարգացման Միջազգային համալսարան, որը հիմնադրվել է 1990 թվականին Ալեքսանդրիայում՝ Եգիպտոսում։

Պատմություն
-----------

Ֆրանսերեն լեզվի Աֆրիկյան զարգացման համալսարանի հիմնադրման հատակագիծը ներկայացվել և ընդունվել է գագաթաժողովին։ Սենգորի համալսարանը բացվել է 1990 թվականի հոկտեմբերին և ճանաչվել է միջազգային հանրության ուսումնական հաստատություն։ Նրա անունը անունը հարգանքի տուրք է Լեոպոլդ Սեդար Սենգարի՝ Ֆրանկոֆոնիան խթանողի Սենեգալի Հանրապետության նախկին նախագահի։ Ի լրացում Սեդար Սենգորի հայր-հիմնադիրներն են Մուրիս Դրուոնը, Բութրոս Բութրոս-Գալին և Ռենե-Ջին Դուպուն։

Սենգոր համալսարանի շենքը
Տեղագրության քարտեզ
Ալբերտ Լուրդեն ղեկավարել է համալսարանը 8 տարիների ընթացքում։ 
2016 թվականի հունիսի 21-ին պրոֆեսոր Թերրի Լերդելը նշանակվում է Սենգարի համալսարանի ռեկտոր, Հանյա Հելալի համալսարանի պրոֆեսոր, Եգիպտոսի բարձրագույն կրթության ու գիտության հետազոտության նախկին նախարար։

Նկարագրություն
--------------

Սենգոր համալսարանը բարձրագույն ուսումնական հաստատություն է, որը կրթում է սովորողներին հարավային երկրների զարգացմանն առնչվող առարկաների միջոցով։ Իր երկրների երիտասարդ շրջանավարտներին պատրաստում է տարբեր բնագավառների գործունեության (սնունդ, առողջապահություն, կառավարում, գիտություն, շրջակա միջավայր)։

Համաձայն համալսարանի ծրագրի՝ Սենգոր համալսարանը ձգտում է դառնալ միջազգային ֆրանսալեզու համալսարան մասնագիտական նպատակներով՝ ապահովելով Աֆրիկայի զարգացումը։

Նա պատրաստվում է մասնագիտությունների զարգացմանը Ուագադուգուի գագաթաժողովի շրջանակներում։ Նախագծերի միջոցով ուղղորդում է աշակերտների զարգացումը՝ ստեղծելով հմտությունների ցանց և գիտելիքներ՝ աշակերտների պրոֆեսիոնալիզմի միջոցով անընդմեջ կրթությամբ և սահմանափակ ուսուցմամբ։

Այն 10 մասնագիտությունները սովորեցնում է հինգ բաժիններում։

* Առաջին բաժին
	+ Վարչական կառավարման բաժին
	+ Կառավարում նախագծերով
	+ Կառավարում և համայնքային կառավարում
* Երկրորդ բաժին
	+ Շրջակա միջավայրի բաժին
	+ Շրջակա միջավայրի կառավարում
	+ Շրջանների պահպանման կառավարում
* Առողջապահության բաժին
	+ Միջազգային առողջապահություն
	+ Քաղաքականություն սննդի բնագավառում
* Մշակութային ժառանգականության բնագավառ
	+ Մշակութային ժառանգականության կառավարում
	+ Կապ և հաղորդակցություն
	+ Մշակութային ճյուղերի կառավարում
* Համակարգչային կառավարման բաժին
	+ Հեռակարավարման ուսուցում

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. ↑

Արտաքին հղումներ
----------------

* 
* Université Senghor official website

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք · Թվիթթեր |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Ինստագրամ |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ISNI: 0000000122339433 · VIAF: 167698943 · WorldCat VIAF: 167698943 |

 |
|  |
| --- |
| (աուդիո)(աուդիո) |
| Յուլիուս Ֆուչիկ, «Գլադիատորների մուտքը» |
|  |
|  |

**Գլադիատորների մուտքը** (չեխ․՝ Vjezd gladiátorů, գերմ.՝ Einzug der Gladiatoren), երաժշտական պիես, զինվորական քայլերգ՝ գրված 1897 թվականին։ Հեղինակ՝ չեխ կոմպոզիտոր Յուլիուս Ֆուչիկ։ Նախապես կոչվել է «Խրոմատիկ մեծ քայլերգ» (Grande Marche Chromatique): Այդ անվանումով նկատի էր առնված, որ ստեղծագործության ամբողջ մեղեդին կառուցված է Խրոմատիկ գամմայի հիման վրա։ Հետագայում Ֆուչիկն այն անվանափոխեց, քանի որ մեծապես ազդվել էր Հենրիկ Սենկևիչի «Յո՞ երթաս» վեպից, նրա վրա մեծ տպավորություն էր թողել հատկապես գլադիատորների՝ դեպի ամֆիթատրոնի մրցասպարեզ մտնելու նկարագրությունը, որից հետո կոմպոզիտորը սկսել էր մեծապես հետաքրքրվել Հռոմեական կայսրության պատմությամբ։

1901 թվականին ամերիկացի հրատարակիչ Կարլ Ֆիշերը հրատարակեց քայլերգի մի տարբերակի նոտաները՝ «Որոտ և կայծակ» (անգլ.՝ Thunder and Blaze) վերնագրով, որը գործիքավորված էր փողային նվագախմբի համար։ Այդ փոխադրությունը կատարել էր կանադացի կոմպոզիտոր Լուի-Ֆիլիպ Լորենդոն։ Հենց այս ընթացքում ստեղծագործությունը լայն ճանաչում ձեռք բերեց որպես տարբեր միջոցառումներում հնչող երաժշտություն և կրկեսային քայլերգ՝ շատ հաճախ ուղեկցելով ծաղրածուների ելույթներին։ Այսօր քայլերգը առավելապես հայտնի է որպես կրկեսային երաժշտություն, իսկ իրական վերնագորվ շատ քչերին է հայտնի։

Քայլերգը բաղկացած է երեք մասից։ Առաջին մասի հիմնական և երկրորդական հատվածները կատարվում են շեփորներով։ Երկրորդ մասում հնչում է Խրոմատիկ գամման՝ պղնձափողային ցածր ռեգիստրի նվագարանների կատարմամբ, հիմնականում՝ տուբայով։ Երրորդ մասում հնչում է դանդաղ և մեղեդային տրիո, որտեղ հարմոնիկ կերպով միահյուսվում են փայտե և պղնձե ցածր ռեգիստրի փողային նվագարանների ձայները՝ դարձյալ խրոմատիկ գամմայի հիման վրա։ Երաժշտական այս պիեսը գրվել է շատ կարճ ժամկետում։ Սկզբնապես կատարվում էր քայլերգին բնորոշ տեմպով, բայց կրկեսում սովորաբար հնչում է առավել արագ տեմպով։

Մեղեդու օգտագործումը տարբեր ստեղծագործություններում
---------------------------------------------------

* Ռուս կոմպոզիտոր Ալեքսանդր Գլազունովը 1899 թվականին գրեց իր «Տարվա եղանակները» հանրահայտ բալետը։ Դրա վերջին հատվածը՝ «Սատիրայի վարիացիա»-ն, հիշեցնում է Յուլիուս Ֆուչիկի «Գլադիատորների մուտքը» քայլերգի հիմնական թեման, որը գրվել էր երկու տարի առաջ։
* Քայլերգի մեղեդին օգտագործվել է նաև խորհրդային «Դե սպասի՛ր» մուլտֆիլմի 3-րդ և 11-րդ սերիաներում։

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. 1 2

Աղբյուրներ
----------

* Notes from BBC Proms webpage for the 2007 Last Night на Wayback Machine, копия).
* Entrance of the Gladiators: ноты произведения на International Music Score Library Project.
Սպանդանոցի աշխատողը սպանդի ենթակա լիատարիք կովի հետ
**Սպանդանոց** կամ **սպանդատուն**, վայր, որտեղ գյուղատնտեսական կենդանիներին ենթարկում են սպանդի՝ որպես արդյունք՝ նրանցից ստանալով միս և սպառողական այլ մթերքներ (կաշի, բուրդ, եղջյուրներ, սմբակներ և այլն)։ Սպանդանոցներում սպանդի ենթարկվում են հետևյալ հիմնական գյուղատնտեսական կենդանիների խմբերը՝ խոշոր և մանր եղջերավորներ, խոզեր, ձիեր, ինչպես նաև՝ հավեր, ճագարներ, սագեր ու հնդկահավեր։

Ըստ վիճակագրական տվյալների՝ կենդանիների 45-50%-ը վերածվում է ուտելի արտադրանքի (մսի)։ Մսային մթերատվությունն իր հերթին պայմանավորված է լինում անասունների օրգանիզմում մկանային, ճարպային և ոսկրային հյուսվածքների առաջացման օրինաչափություններով։

Սպանդի ենթարկելու դրդապատճառները
--------------------------------

Կենդանիները կարող են ենթարկվել մորթի տարբեր պատճառներով։ Կենդանիների այսպես կոչված՝ կյանքի և օգտագործման տևողությունը կարող է կախված լինել նրանց տեսակից ու ցեղային առանձնահատկություններից, անհատական մթերատու ու տոհմային հատկություններից։ Ծերանալիս կենդանիների մթերատվությունը և այլ տնտեսական օգտակար հատկությունները պակասում են, կենդանիների օգտագործումը դառնում է անշահավետ, և նրանց խոտանում են։ Ուստի կարելի է եզրակացնել, որ կենդանիների օգտագործման ժամկետը զգալիորեն կարճ է նրանց կյանքի կենդանաբանական տևողությունից։

Աղբյուրներ
----------

* «Անասնաբուծություն», Երևան, «Լույս» հրատարակչություն, 1983

Արտաքին հղումներ
----------------

* Սպանդանոցների գծագրող և նորարար Դոկտոր-պրոֆեսոր Թեմփլ Գրանդինի պաշտոնական կայքը
**Լոխ Մորար** (գաել.՝ Loch Mhòrair), Շոտլանդիայի հյուսիս-արևմուտքում գտնվող Լոհաբեր շրջանում (Հայլենդ շրջան) սառցադաշտային ծագման լիճ:

Հանդիսանում է Մեծ Բրիտանիայի ամենախորը լիճը՝ 309 մ առավելագույն խորությամբ (երկրորդ տեղում Լոխ Նեսն է՝ 229 մ խորությամբ)։ Առավելագույն երկարությունը մոտավորապես 19 կմ է։ Լիճ է թափվում Մոեբլ գետը և մի քանի փոքր գետեր։ Լճի մեջ կա 5 կղզի։ Լոխ Մորարում կան այնպիսի ձկներ, ինչպիսին են՝ գայլաձուկը, թառափը, ծածանը և իշխանը։

Մորագ
-----

Լեգենդների համաձայն, լճում ապրում է գիտությանը անհայտ մի հսկայական արարած, որը նման է Լոխ Նեսի Նեսիին: Այս մասին առաջին անգամ խոսվել է 1970 թվականին, երբ մի քանի ձկնորսներ լսել են լճում նավակի ճռոցը և տեսել, թե ինչպես է ինչ-որ կենդանի սուզվում ջրի մեջ։ Հրեշին տվել են Մորագ անունը։.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «World Lake Database - Loch Morar». Արխիվացված է օրիգինալից 2015-06-10-ին. Վերցված է 2013-10-08-ին. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (օգնություն)
2. ↑  «Мораг — конкурент Несси». *Сайт о динозаврах*. 2011-02-15. Արխիվացված է օրիգինալից 2017-09-10-ին. Վերցված է 2020-03-28-ին. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (օգնություն)
Դոկտոր **Դեյվիդ Վուդլի Փաքարդ** (անգլ.՝ David Woodley Packard, 1940), ամերիկացի լեզվաբան և նախկին պրոֆեսոր։

Կենսագրություն
--------------

Hewlett-Packard ընկերության հիմնադիրներից մեկի ՝ Դ. Փաքարդի որդին։ 1960-ական թվականներին սովորել է Հարվարդի համալսարանում, որտեղ մասնագիտացել է համակարգչային լեզվաբանության մեջ ՝ Սուսումու Կունոյի ղեկավարությամբ։ 1987-1999 թվականներին եղել է Hewlett - Packard ընկերության խորհրդի անդամ,

Compaq ընկերության հետ նրա միաձուլման ակտիվ հակառակորդ։

Հայտնի է որպես ակտիվ բարերար, որը ֆինանսավորում է դասական հետազոտությունները, հատկապես կապված համակարգչային մեթոդների կիրառման հետ։ Հեղինակ է մորֆոլոգիայի վերաբերյալ մինոական լեզվի հիմնարար աշխատության՝ հիմնված Գծային Ա.-ի արձանագրությունների նյութի վրա։ Ներկայումս Պակարդի հումանիտար ինստիտուտի պրոֆեսոր է (անգլ՝ Packard Humanities Institute):

2006 թվականի մամուլի հաղորդագրությունների համաձայն ՝ 1997 թվականին Փաքարդը, «Դեյվիդ և Լյուսիլ Փաքարդ» հիմնադրամի (անգլ՝ :David and Lucile Packard Foundation) հետ համատեղ, մասնակցել է ԱՄՆ Կոնգրեսի գրադարանի համար նախկին en:Mount Pony շենքի ձեռքբերմանը՝ այնտեղ աուդիո և վիդեո նյութերի պահպանման ազգային կենտրոն տեղադրելու համար (անգլ՝:National Audio - Visual Conservation Center)։ Ներկայումս Փաքարդը ղեկավարում է նաև Պալո Ալտոյի (Կալիֆոռնիա) Սթենֆորդի թատրոնի (անգլ՝:Stanford Theatre) գործունեությունը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  MAK (польск.)
2. ↑  NY Times: HEWLETT-PACKARD IS DEALT A BLOW ON COMPAQ DEAL
3. ↑  packhum.org Արխիվացված 2006-12-18 Wayback Machine

Գրականություն
-------------

* (1967) A Study of the Minoan Linear A Tablets (unpublished doctoral dissertation, Harvard University)
* (1968) Contextual and Statistical Analysis of Linear A // Atti e memorie der primo congresso internazionale di Micenologia 1, pp. 389–394. Rome.
* (1971) Computer Techniques in the Study of the Minoan Linear Script A // Kadmos 10:52-59.
* (1974) Minoan Linear A. University of California Press. ISBN 0-520-02580-6.
**«Մարդու աչքը»**, Նար-Դոսի հեքիաթներից, որը գրվել է 1889 թվականին։ Հեքիաթն առանձին գրքով չի հրատարակվել։ Այն ներառված է Նար-Դոսի «Երկերի ժողովածու», հատոր 1-ում, որը լույս է տեսել 1989 թվականին։

Սյուժե
------

Նար-Դոս
Մի անգամ ոչ շատ հին և ոչ շատ նոր ժամանակներում, մի չքավոր մարդ, մի ինչ-որ բան է գտնում։ Այդ իրը փոքրիկ էր, փափուկ ու կլոր։ Նա տանում է տուն, իր կնոջը ցույց տալիս, հետո ում պատահի, ում տեսնում էր՝ ծանոթ, թե անծանոթ, բոլորին ցույց էր տալիս։ Մեկը ասում էր, թե ծառի պտուղ է, մյուսը՝ ադամանդե քար, մեկ ուրիշը` հասարակ քար։ Այսպես, մինչև լուրը հասնում է թագավորին։ Թագավորը շատ մեծ հետաքրքրասիրությամբ և ոգեորությամբ սպասում էր, թե երբ պետք է տեսնի, թե այդ ինչ է։ Հրամայում է, որ գնան ու բերեն այդ չքավորին ու այդ իրը։ Թագավորի մոտ են բերում, թագավորը նայում է, զննում, բայց ոչինչ չի հասկանում։ Քանի որ նորություն էր, չկրկնվող, նա ցանկանում էր, որ այդ իրը իրենը լինի։ Թագավորը հարցնում է չքավորին, թե այդ իրի դիմաց ի՞նչ կցանկան։ Չքավոր մարդը, համեստորեն, այդ իրի քաշով ոսկի է ուզում։ Թագավորը զարմանում է, որ այդքան փոքր է նրա ցանկությունը։ Միասին գնում են գանձարան։ Սկզբից ամենափոքր կշեռքով են կշռում, սակայն կշեռքի սլաքը ոչ մի կերպ չի շարժվում տեղից։ Հետո փոխեցին կշեռքը, ամենամեծ կշեռքով փորձեցին, գանձարանի բոլոր ոսկիները պարկերով դրեցին կշեռքի նժարին, բայց ոչ մի կերպ սլաքը չէր շարժվում ու չէր շարժվում։ Թագավորը բարկանում է չքավորի վրա, նրան մեղադրում խաբեության մեջ, ասելով, որ նա կախարդ է, եկել է, որ իրեն թալանի։ Չքավորը խեղճացած թագավորի ոտքերն է ընկնում, ասում, որ ինքը չգիտի, թե այդ ինչ է և ոչ մի կապ չունի ու չի հասկանում, թե ինչ է կատարվում։ Թագավորը հավատում է, խղճում, ասում, որ տեղից բարձրանա։ Հրամայում է, որ բերեն բոլոր իմաստուններին։ Իմաստունները գալիս են, թագավորը նրանց երկու ժամ ժամանակ է տալիս, որ հասկանան, թե ի՞նչ է դա։ Երկու ժամն անցնում է, բայց նրանք այդպես էլ չեն հասկանում, թե ինչ է դա։ Թագավորը բարկանում է և հրամայում գլխատեն նրանց։ Նա չի հանգստանում, հրամայում է, որ ուրիշ իմաստունի գտնեն։ Շատ փնտրտուքներից հետո գտնում են մի զառամյալ իմաստունի և բերում թագավորի մոտ։ Թագավորը եղելությունը պատմում է իմաստունին և ասում, որ եթե ինքն էլ չկարողանա ասել, թե ինչ է, ինքն էլ կարժանանա մյուս իմաստունների բախտին։ Իմաստունը փոքրիկ կշեռք է ուզում թագավորից և մի բուռ հող։ Թագավորը զարմանում է, ասում, որ իրենք ամենամեծ կշեռքով են կշռել մի ամբողջ գանձարանի ոսկու հետ, այդ ինչպես է փոքրիկ կշեռքով կշռելու։ Իմաստունը կշռում է և սլաքները հավասարվում են։ Նա ասում է, որ դա մարդու աչքն է, որը միայն հողը կարող էր կշտացնել։

Կերպարներ
---------

* Չքավոր մարդ- հեքիաթի գլխավոր հերոս, ով գտել էր արտասովոր իրը
* Թագավոր- հեքիաթի թագավորը
* Իմաստուններ- ովքեր փորձում էին կռահել այդ ատասովոր իրի նշանակությունը

Գաղափարական բովանդակություն
---------------------------

Հեքիաթի հեղինակը Նար-Դոսն է, հեքիաթն իր մեջ ամփոփում է մարդկային ագահությունը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Նար-Դոս (1989). *«Երկերի ժողովածու», հատոր 1*. Երևան.