recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Ամերիկայի նահանգի քարտուղար Ջոն Քերրին զրուցում է Բրիտանացի քարտուղար Վիլիամ Հագի և Ուկրաինացի նախարար Անդրի Դեշչիցիայի հետ
**Բուդապեշտի գագաթնաժողով** Եվրոպայի անվտանգության և համագործակցության խորհրդի (ԵԱՀԽ) անդամ պետությունների բարձրագույն հավաք։ Տեղի է ունեցել 1994 թ.-ի դեկտեմբերի 5-6-ը՝ Հունգարիայի մայրաքաղաք Բուդապեշտում։ Որոշվել է ԵԱՀԽ վերակազմավորել Եվրոպայի անվտանգության և համագործակցության կազմակերպության (ԵԱՀԿ)՝ եզրափակիչ փաստաթղթում հատուկ ընդգծելով, որ կազմակերպության նպատակները չեն փոխվում։

Գործունեությունը
----------------

Գագաթնաժողովում ընդունվել է «Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորմանն ուղղված ԵԱՀԿ գործունեության ակտիվացման» մասին փաստաթուղթ, որում գնահատվել է Ռուսաստանի դերը զինադադարի հաստատման (1994 թ.-ի մայիս) և պահպանման գործում։ Հաստատվել է ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի և Մինսկի համաժողովի համանախագահների ինստիտուտը, իսկ ԵԱՀԿ գործող նախագահին հանձնարարվել է նշանակել Մինսկի խմբի համանախագահներ՝ բանակցությունների միասնական և համաձայնեցված հիմք ստեղծելու համար։ Ձեռք է բերվել Մինսկի խմբի անդամ պետությունների համաձայնությունը խաղաղապահ առաքելության զորքեր տրամադրելու հարցում։ Գագաթնաժողովն օրակարգից հանել է Ռուսաստանի առաջարկած ղարաբաղյան հակամարտության գոտում ԱՊՀ խաղաղապահ ուժերի տեղակայման հարցը։ Ըստ փաստաթղթի՝ Վիեննայում պետք է ստեղծվել «բարձր մակարդակի ծրագրավորման խումբ», որի վրա էր դրվելու խաղաղապահ ուժերի կազմավորման և ղեկավարման պարտականությունները։ Գագաթնաժողովի որոշմամբ նախատեսվել է նաև ստեղծել ԵԱՀԿ հավաքական միջազգային ուժեր, որոնք ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի բանաձևի ընդունումից և հակամարտող կողմերի համաձայնությունից հետո պետք է տեղակայվեին հակամարտության գոտում։

Ազդեցությունը Լեռնային Ղարաբաղի վրա
-----------------------------------

Ի կատարումն Բուդապեշտի գագաթնաժողովի որոշումների՝ 1995 թ.-ի մարտի 31-ին ԵԱՀԿ Ավագ պաշտոնատար անձանց ընդունած փաստաթղթում Լեռնային Ղարաբաղն առաջին անգամ հիշատակվել է որպես հակամարտության առանձին կողմ, իսկ 1995 թ.-ի օգոստոսին նշանակվել է ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման հարցով զբաղվող ԵԱՀԿ գործող նախագահի անձնական ներկայացուցիչ, որը պետք է աջակցեր հիմնախնղւի քաղաքական կարգավորմանը և զինադադարի պահպանմանը։ Ընդհանուր առմամբ Բոպապեշտի գագաթնաժողովը դրական ազդեցություն ունեցավ Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդրի կարգավորման գործընթացում, սակայն նույնիսկ այնտեղ ընդունված որոշումները և հիմնադրված մարմիններն ի վիճակի չեղան կարճ ժամկետում հասնելու հակամարտության վերջնական կարգավորման։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ (1988—1994) հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո ։*  |
**Կույր բիծ** (օպտիկական սկավառակ լատ.՝ *punctum caecum*), որն առկա է յուրաքանչյուր առողջ մարդու աչքի ցանցաթաղանթում (և բոլոր տեսնող քորդավոր կենդանիների մոտ)։

Նկարագրություն
--------------

Նյարդաթելերը ռեցեպտորներից դեպի կույր բիծ անցնում են ցանցաթաղանթի վրայով և հավաքվում են տեսողական նյարդում, որն անցնում է ցանցաթաղանթի միջով նրա հակառակ կողմը և այս տեղում լուսային ռեցեպտորները բացակայում են։ Գլխոտանիների մոտ (օրինակ՝ ութոտնուկների), նյարդաթելերը տեսողական նյարդ են գալիս լուսազգայուն բջիջների շերտի մյուս կողմից և աչքերում կույր բծեր չունեն։ Կառուցվածքի այս տարբերությունը բացատրվում է ցանցաթաղանթի նյարդա-մազանոթային շերտի մեկ այլ գործառույթով՝ ֆոտոռեցեպտորների վնասումից պաշտպանությամբ (ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներից առաջացած)։ Բնական միջավայրում գլխոտանիները արագ կլանում են ուլտրամանուշակագույն ճառագայթները, այդ իսկ պատճառով աչքի ցանցաթաղանթի այդպիսի կառուցվածքը առավելություն է միայն ջրային միջավայրում։ 
Կույր բծերը երկու աչքերում էլ գտնվում են տարբեր տեղերում, այդ պատճառով երկու աչքերի նորմալ օգտագործման դեպքում սրանք աննկատ են։ Բացի այդ, ուղեղը ուղղում է ընկալվող պատկերը և կույր բծի հայտնաբերման համար անհրաժեշտ են հատուկ միջոցառումներ։ Քթի կողմից, հետևաբար աչքի օպտիկական առանցքի սահմաններից դուրս, *area centralis*-ին հարում է տեսողական սկավառակը, որտեղ հավաքվում են տեսողական նյարդաթելերը։ Այս հատվածը զրկված է ֆոտոռեցեպտորներից, ուստի ցանցաթաղանթի այս հատվածում մենք ոչինչ չենք տեսնում։ Այն կոչվում է կույր բիծ։

Պատմություն
-----------

Կույր բիծը հայտնաբերել է Էդմ Մարիոտը 1688 թվականին։ Ֆրանսիայի թագավոր Լյուդովիկ 14-րդը զվարճանում էր կույր բծով, հետևելով իր ենթականերին, կարծես թե նրանք գլուխ չունեին։

Կույր բծի հայտնաբերումը
-----------------------

Որպեսզի հետևեք կույր բծին, փակեք աջ աչքն և ձախով նայեք շրջանակում գտնվող խաչին։ Դեմքը և մոնիտորը պահեք ուղղահայաց։ Հայացքը չկտրելով աջ խաչից, դեմքը մոտեցրեք (կամ հեռացրեք) մոնիտորից և միաժամանակ հետևեք ձախ խաչին։ Որոշակի պահի (դեմքը մոնիտորից որոշակի հեռավորությամբ) այն կորչում է։ Նմանատիպ փորձ կարելի է անցկացնել նաև աջ աչքի հետ։
Այս մեթոդով կարելի է գնահատել նաև կույր բծի չափերը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Перельман, Я. И.* Слепое пятно нашего глаза // Занимательная физика, в 2-х книгах. Книга 2. — Д.: ВАП, 1994. — С. 222. — ISBN 5-86883-020-9

Տես նաև
-------

Դեղին բիծ

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Մեծ ռուսական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4112789-4 · Microsoft: 64731932 |

 |
**Գինեգործությունը Վրաստանում**, տնտեսական գերակա ոլորտ Վրաստանում։

Պատմություն
-----------

Վրաստանը համարվում է այն հնագույն երկրներից մեկը, որը խաղողի որթի հայրենիքն է։ Վրաստանի տարածքում հայտնաբերվել են խաղողի տերևների հետքեր՝ հնագույն ժամանակներից։ Բրոնզե դարի դամբարանների հնագիտական պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել են սափորներ՝ խաղողի կորիզների, գինու հետքերով, որոնք վերաբերվում են մ. թ. ա. IX - X դարերին։

### Արտահանումը

Ըստ 2011 թվականի տվյալների Վրաստանից գինի է արտահանվում աշխարհի 40 երկիր։

2011 թվականին Վրաստանը արտահանել է 18,5 միլիոն 0,75 լիտրանոց գինու շիշ։ Դրա 73%-ը բաժին է ընկնում Ուկրաինային, Ղազախստանին և Բելառուսին.: 2006 թվականից արգելվել է վրացական գինիների մուտքը Ռուսաստանի տարածք։

Գինիների ցանկը
--------------

### Սպիտակ

* «Էրետի» - բնական սպիտակ չոր գինի։
* «Ցինանդալի» - սպիտակ չոր գինի, արտադրվում է սկսած 1886 թվականից։
* «Գուրդջանի» (վրաց.՝ გურჯაანი)
* «Տիբանի» (վրաց.՝ ტიბაანი)
* «Տվիշի» (վրաց.՝ თვიში)

### Կարմիր

* «Օդժալեշի» - կարմիր գինի՝ արտադրված գինու «Օդժալեշի» տեսակ։ Արտադրվում է սկսած 1933 թվականից։
* «Տելիանի» (վրաց.՝ თელიანი)
* «Մուկուզանի» (վրաց.՝ მუკუზანი) - կարմիր չոր գինի։

Տես նաև
-------

* Աբխազական գինի
* Ռտվելի

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  По данным "Интерфакса"

Արտաքին հղումներ
----------------

* Արև, լեռներ և խաղող
* Վրացական գինի
**Յակով"Կոբի" Շիմոնի** (եբրայերեն՝ יעקב "קובי" שמעוני‎, նոյեմբերի 13, 1979(1979-11-13), Թել Ավիվ, Իսրայել), ավելի հայտնի որեպս **Սաբլիմինալ** (անգլ.՝ Subliminal, եբրայերեն՝ סאבלימינל‎), իսրայելցի ռեփեր և երաժշտական պրոդյուսեր։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1979 թվականի նոյեմբերի 9-ին Թել Ավիվում՝ պարսկահրեա մոր և թունիսահրեա հոր ընտանիքում։ 12 տարին հասակից Սաբլիմինալը սկսում է ելույթներ ունենալ, իսկ 15 տարեկան հասակում նա հանդիպում է Յոավ Էլիասիին, ում հետ ընկերանում է, քանի որ երկուսն էլ մեծ սեր են ունենում հիփ հոփի նկատմամբ։

1995 թվականին Սաբլիմինալը և Յոավ Էլիասին սկսում են հիփ հոփ երաժշտության ելույթներ ունենալ Իսրայելի տարբեր ակումբներում՝ հագնելով պարկաձև հագուստ և կրելով ոսկյա շղթաներ։ Նրանց ճանաչվածությունը արագ տարածվում է երիտասարդության մոտ, և որոշ ժամանակ անց Սաբլիմինալը և Էլիասին «Լույս Սիոնից» վերնագրով ձայներիզ են թողարկում։

2000 թվականին՝ Երկրորդ ինտիդաֆադայի բռնկման ժամանակ Սաբլիմինալը և Էլիասին սկսում են հայրենասիրական երգեր գրել։ Շուտով նրանց սկսում են անվանել «սիոնիստական հիփ հոփ երգիչներ» և այդ անվանումը նրանք կրում են առ այսօր։ Հետագայում, հիմնապես տարբերվելով «օրենքից դուրս» բնույթի հիփ հոփի ներկայացուցիչներից, Սաբլիմինալը և Էլիասին քաջալերում են ծառայությունը բանակում, քննադատելով թմրանյութերի և ծխախոտի օգտագործումը։

2010 թվականին Սաբլիմինալը ամուսնանում է Ինես Գոլդբերգի հետ։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Սաբլիմինալի ֆեյսբուքյան էջը
* The Light & The Shadow / Ha'or Ve'hatzel Album on Emusic.com
* TACT Records site

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք · MySpace |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Spotify · ՅուԹյուբ |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | Discogs · MusicBrainz · MusicBrainz |

 |
**Ղվարելի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի** հայկական եկեղեցի, որը գտնվում է Վրաստանի Կախեթի մարզի Ղվարել քաղաքում։

Պատմություն
-----------

Եկեղեցու կառուցման ստույգ ժամանակը պարզ չի։ Որպես փայտաշեն եկեղեցին կառուցված Ղազար քահանա Հարությունյանի և վելիսցիխեցի Շաքարո Մկրտումյանի միջոցներով վավերագրերում առաջին անգամ հիշատակվում է 1818 թվականին։

1840 թվականի հոկտեմբերի 20-ին եկեղեցին կողոպտվել է, որի արդյունքում «...եկեղեցին մնացեալ է զուրկ ի սպասուց...»։ 1844 թվականի տվյալներով եկեղեցին եղել է փայտաշեն, իսկ 1849 թվականին՝ աղյուսապատ՝ «նոր եկեղեցի աղիւսակերտ»։ 1844-1849 թվականների ընթացքում փայտաշեն եկեղեցու փոխարեն կառուցվել է նոր, աղյուսաշեն եկեղեցի և կրկին օծվել Սուրբ Աստվածածնի անվամբ։

1909 թվականին եկեղեցու նորընտիր երեցփոխ է հիշվում Գևորգ Միքայելյան Սոմխյանցը։ Նա փոխարինել է Նիկողայոս Հովհաննիսյան Սիմոնյանցին։

Տեղական իշխանությունների որոշմամբ 1970-ական թվականներին եկեղեցին քանդվել է հիմքից։

Եկեղեցական իրեր
---------------

Եկեղեցում գտնվող իրերից մի քանիսն ունեն կարճ հիշատակագրություններ՝՝ 

* Շուրջառ՝ Յիշատակ Դէդէբօ կնօջ եւ Տ(է)ր Ղազար ք(ա)հ(ա)ն(ա)յի
* Շուրջառ՝ Յիշատակ Տէր Ղազար ք(ա)հ(ա)ն(ա)յի
* Վակաս, խաչի պատվանդանին՝ Ընծայեցի ի սեր Ա(ստուա)ծածնայ եկ(ե)ղ(ե)ցւ(ո)յն Երալի որդի Մովսէս
* Սկիհ՝ Յիշատակ Տ(է)ր Դաւթի, որ է կլէկ
* Սկիհ՝ Յիշատակ Գաբրիէլի
* Ձեռաց խաչ՝ Յիշատակ ջուլհակ Գէորգի
* Ձեռաց խաչ (պատվանդանին գրված)՝ Յարութիւն եւ է իւր կնոջ Մարիամէն
* Աստվածածնի պատկեր՝ Յիշատակ երեցփոխ Գիօեն

Քահանաներ
---------

Ղվարելը երբեմն չի ունեցել քահանա և այդ պատճառով 1911 թվականին՝ ամբողջ տարվա ընթացքում եկեղեցին մնացել է փակ։

1804-1818 թվականներին գյուղին հովվել է Տեր Ղազար Հարությունյանը (ծնվ․1872 ), որը ձեռնադրվել 1804-ին Սարգիս արքեպիսկոպոսի կողմից։ Ունեցել է 3 որդի։ Որդիներից Հարությունը (ծնվ․1811) եղել է գյուղի տիրացուն։

Տեր Պետրոսը հիշվում է 1840 թվականից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  ՀԱԱ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 2569, թ. 27
2. 1 2  ՀԱԱ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 52, թ. 1
3. ↑  ՀԱԱ, ֆ. 56, ց. 1, գ. 927, թ. 1
4. ↑  ՀԱԱ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3809. թ. 45
5. ↑  Տէր Ղազարեանց Յովհ. Արշարունի, Ստորագըրութիւն Կովկասեան գաւառաց.– «Բազմավէպ», 1851, № 18, էջ 284
6. ↑  ՀԱԱ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 1303, թ. 1
7. ↑  ՀԱԱ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 1303, թ. 5

Արտաքին հղումներ
----------------

* Կարապետյան, Սամվել Գևորգի; Զաքարյան, Անուշավան Հազարապետի ; Հասրաթյան, Մուրադ Մարգարի ; Չոբանյան, Պավել Աշոտի; Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող կազմակերպության (RAA) գիտական խորհուրդ.Էջ 135-136 Archived 2021-06-13 at the Wayback Machine.
**Նափառեուլ գյուղի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի** հայկական եկեղեցի, որը գտնվում է Վրաստանի Կախեթի մարզի Նափառեուլ գյուղում։

Պատմություն
-----------

1818 թվականին գյուղում եղել է մեկ եկեղեցի՝ «Աստ գոյ ժողովրդականաց մի տախտակաշէն [եկեղեցի], արդեամբ քվաթախէվէցի Պապայի»։ 1841 թվականի և հետագա տարիների վավերագրերում հիշատակվում են քարաշեն Սբ. Աստվածածին եկեղեցին և գյուղից դուրս գտնվող գերեզմանատան մատուռըՀ։ Եկեղեցին ունեցել է հետևյալ անունները՝ Նոր Կիրակի, Սբ. Աստվածածին, Սբ. Թովմա։ Հավանաբար այդ անունները եկեղեցին ստացել է վերանորոգումներից հետո օծման արարողության արդյունքում։

Նափարեուլի հայերը քահանա չեն ունեցել։ Նույնիսկ ամենահայաշատ տարիներին գյուղը հիշատակված է Կախեթի հայ բնակչություն ունեցող, բայց անքահանա բնակավայրերի ցուցակներում։

1908-1910 թվականներին գյուղին հովվել է Սանիորի քահանան՝ Մարտիրոս Հարությունյանցը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ՀԱԱ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 2569, թ. 24
2. ↑  ՀԱԱ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3802, թ. 42
3. ↑  ՀԱԱ, ֆ. 56, ց. 1, գ. 1383, թ. 1

Արտաքին հղումներ
----------------

* Կարապետյան, Սամվել Գևորգի; Զաքարյան, Անուշավան Հազարապետի ; Հասրաթյան, Մուրադ Մարգարի ; Չոբանյան, Պավել Աշոտի; Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող կազմակերպության (RAA) գիտական խորհուրդ.Էջ 90-91 Archived 2021-06-13 at the Wayback Machine.
**«Տնակ»** (ռուս.՝ «Теремок» ռուսական ժողովրդական հեքիաթ), հայտնի է նաև «Ճանճի տնակ», «Մկան տնակ», «Տնակ», «Գանգ-տնակ», «Գազանները վանդակում», «Վանդակ», «Խրճիթ» վերնագրերով, մշակվել է Լև Տոլստոյի, Միխայիլ Բուլատովի, Անդրեյ Ուսաչովի, Վլադիմիր Սուդեևի կողմից։

Սյուժե
------

### Ռուսական ազգային սյուժե (բնօրինակ)

Ճանճը կառուցեց տուն և սկսեց ապրել այնտեղ։ Հետո նրան միացան փախուստի բախումը, մոծակը, պույ-պույ մկնիկը, գորտը, նապաստակը, քույրիկ աղվեսը, գայլը և ծուռթաթ արջը, որը չի տեղավորվում տնակում, այդ պատճառով որոշում է ապրել տանիքում, ինչի արդյունքում տնակը փլվում է։ Մնացած գազանները հազիվ են փրկվում և սկսում են ապրել անտառում։

### Սյուժեն ըստ Լև Տոլստոի

Գնում էր տղամարդը կաթսաներով և մեկը կորցրեց։ Եկավ ճանճը և սկսեց ապրել այնտեղ։ Նրան միանում են մոծակը, պույ-պույ մկնիկը, գորտը, սարից թռչկոտելով իջնող նապաստակը, գեղեցիկ խոսք ունեցող աղվեսը, թփից դուրս եկող և հարձակվող գայլը։ Հետո գալիս է արջը, ջարդելով կաթսան վախեցնում է բոլոր գազաններին։

### Սյուժեն ըստ Դմիտրի Բուտորինի (հաճախ հանդիպող)

Դաշտում կանգնած էր տնակը։ Կողքով վազում էր մկնիկը և որոշում, որ դա արդեն իր տունն է։ Շուտով նրա հետ միասին սկսում են ապրել՝ գորտը, նապաստակը, աղվեսը և գայլը։ Որոշ ժամանակ անց կողքով անցնում էր ծուռթաթ արջը և վերացնում է տնակը։ Գազանները անվնաս մնալով սկսում են կառուցել նոր տնակ, որը նախկինից ավելի լավն էր։

### Սյուժեն ըստ Իլյա Օգորելցևի (ավելի հաճախ հանդիպող)

Անտառում կանգնած էր սնկե տնակը։ Սկսեց անձրև տեղալ։ Մրջյունը թրջվեց և թաքնվեց սնկի տակ։ Նրան միացան ցեցը, մուկը, ճնճղուկը, նապաստակը։ Աղվեսը հրաժարվում է թաքնվել սնկե տնակում։ Գազանները մտածում են, որ տունը կախարդական է, որովհետև արագ աճում է, բայց մկնիկը ասում է, որ դա անձրևից է։ Գազանները ուրախանում են, քանին որ շատ լավ տուն ունեն, որը աճում է անձրևից։

Աղբյուրներ
----------

* Теремок. В. Сутеев.
* Все русские народные сказки для детей.
* Теремок. Русская народная сказка.
* Скрытый смысл сказки «Теремок». Несколько вариантов сказки. Archived 2016-12-27 at the Wayback Machine.
**Էլեկտրահաղորդման օդային գծեր**, էլեկտրաէներգիան հաղորդելու կամ բաշխելու համար նախատեսված բացօթյա տեղակայանք, որը բաղկացած է հաղորդալարերից, մեկուսիչներից և հենարաններից։ Էլեկտրահաղորդման օդային գծերը էներգահամակարգի հիմնական օղակներից են և էլեկտրական ենթակայանների հետ կազմում են էլեկտրական ցանցեր։ Օգտագործում են պղնձե, ալյումինե, պողպատալյումինե, երբեմն՝ պողպատե չմեկուսացված հաղորդալարեր (միալար, բազմալար, սնամեջ և տրոհված)։ Միալար հաղորդալարերն օգտագործում են մինչև 1000 վ լարման գծերում։ Միևնույն մետաղից բազմալար հաղորդալարերը հյուսում են միևնույն հատվածքի հաղորդալարերից։ Երկմետաղ բազմալար հաղորդալարերում զուգակցվում են պողպատե լարի մեխանիկական և մյուս լարի էլեկտրահաղորդման բարձր հատկությունները։ Դրանք կիրառում են 35 կվ-ից, իսկ սնամեջ հաղորդալարերը՝ 220 կվ-ից բարձր լարման գծերում։ Տրոհված սնամեջ հաղորդալարեըը կիրառում են գերբարձր (500, 750 կվ և ավելի) լարման դեպքում։ Օդային գծերի հաղորդալարերը պետք է ունենան բարձր հաղորդականություն, մեխանիկական ամրություն, մթնոլորտային և քիմիական ներգործությունների նկատմամբ՝ կայունություն։ Մթնոլորտային գերլարումներից էլեկտրահաղորդման օդային գծերը պաշտպանելու համար կիրառում են ամպրոպապաշտպան մետաղալարեր կամ պարպիչներ։ Օդային գծերի կարևորագույն բնութագրերն են գծի թռիչքի երկարությունը, հաղորդալարի առավելագույն կախվածքը թռիչքում, հաղորդալարի ամենացածր կետի թույլատրելի նվազագույն հեռավորությունը երկրի մակերևույթից, մեկուսիչների դրասանգի երկարությունը, հարևան հաղորդալարերի միջև եղած հեռավորությունը, հենարանի լրիվ բարձրությունը։ ԽՍՀՄ–ում շահագործվում են փոփոխական և հաստատուն հոսանքի էլեկտրահաղորդման օդային գծեր։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 12, էջ 517)։*  |
**Սաբսովիչի տուն** (ռուս.՝ Дом Сабсовича ), շենք Ռուսաստանի Ռոստովի մարզի Տագանրոգ քաղաքում։ Գտնվում է Պետրոսի փողոցի, 134 և Ձերժինսկու փողոցի, 7 անկյունում։ Տունն իր անունը ստացել է առաջին սեփականատերերի ազգանունից։

Պատմություն
-----------

XIX դարի առաջին կեսին Պետրոսի փողոցի, 134 տեղամասի տարածքում գտնվել է II գիլդիայի վաճառական Տոդրոս Մարկովիչ Սաբսովիչի տունը։ Այն սկսվել է երկաթուղու այն ճյուղի շրջանից, որը տարել է դեպի նավահանգիստ։ Այն ավարտվում էր Պետրոսի փողոցի զույգ կողմում, ժամանակակից Վոկզալնի նրբանցքի մոտակայքում։ 1860-ական թվականներին այդ հասցեում կառուցվել է կիսանկուղով անկյունային շենք։ Այն տարիների նկարագրությունում նշվում էր, որ հողակտորում կան հետևյալ օբյեկտները` աղյուսից կառուցված մեկհարկանի շտեմարան և մեկհարկանի տնակ։ Տնակը վերակառուցված էր երկու բնակելի տան, որոնք գտնվում են Ձերժինսկու փողոց, 7 և 9 հասցեներում։ Ներկայիս Պետրոսի, 134 տունը կառուցվել է 1870-ական թվականներին` վաճառական Վուլֆ Դորոֆեևիչ Սաբսովիչի կողմից, 1873 թվականի դրությամբ` նրան էլ պատկանում էր։ 1874-1879 թվականներին նրա սեփականատերերն էին վաճառականներ Վուլֆը, Իոսիֆը և վաճառականի որդին` Յակով Սաբսովիչը։ 1890-1898 թվականներին շինության սեփականատեր են դարձել վաճառական Դմիտրի Եգորովիչ Մանուսին և քաղքենու կին Խանա Սաբսովիչը։

1906 թվականին որպես տան սեփականատերեր էին նշվում վաճառական, շտեմարանապահ և հողատեր Վենիամին Իոսիֆովիչ Սաբսովիչը և քաղքենու կին Խանա Սաբսովիչը։ Վենիամին Սաբսովիչը Իոսիֆ Դորոֆեևիչի որդին էր և զբաղեցնում էր բորսաների կոմիտեի անդամի պաշտոնը։ 1915 թվականին Վենիամին Սաբսովիչը շարունակում էր լինել տան համասեփականատերը` քաղաքենի Իսահակ Բերկովիչ Իպկովի, Մոզնաիմ և Ալեքսեյ Անդրեևիչ Գարշֆելդների հետ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Дом Сабсовича//Энциклопедия Таганрога
2. ↑  Таганрогские Сабсовичи и их потомки.: Опыт генеалогического исследования. Авторы: Файн Виктор Яковлевич, Вершинин Сергей Вячеславович
**Էլեկտրաստրիկցիա** (<էլեկտր… և լատ. strictio – սեղմում), էլեկտրական դաշտի ազդեցությամբ պինդ, հեղուկ կամ գազային դիէլեկտրիկի էլեկտրոնների և իոնների շեղումը, որը հանգեցնում է դիէլեկտրիկի չափերի փոփոխությանը՝ դեֆորմացիային։

Էլեկտրաստրիկցիան կախված չի դաշտի ուղղությունից։ Դեֆորմացիայի մեծությունը համեմատական է դաշտի լարվածության քառակուսուն և պինդ դիէլեկտրիկներում խիստ փոքր է։ Այսպես, {\displaystyle 10^{4}} վ/մ կարգի լարվածության դեպքում ապակու դեֆորմացիան չի անցնում 10 A/մ-ից։ Համեմատականության անկախ գործակիցները (դրանց թիվը կարող է հասնել 21-ի) դեֆորմացիայի և լարվածության քառակուսու միջև որոշվում են փորձով կամ թենզորական հաշվի մեթոդներով։ Էլեկտրաստրիկցիան հաճախ շփոթում են պիեզոէլեկտրական հակադարձ էֆեկտի հետ, որը հատուկ է սիմետրիայի առանցք ունեցող բյուրեղային կազմություններին և անհամեմատ ավելի ուժեղ է։

Էլեկտրաստրիկցիա կիրառվում է էլեկտրաձայնային և չափիչ սարքերում, ինչպես նաև հիդրոձայնագիտության մեջ՝ ուլտրաձայնի գրգռման համար։

Տես նաև
-------

* Պիեզոէլեկտրականություն

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 24)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Սագա (այլ կիրառումներ)
«Հողի գրավման գրքի» առաջին տպագիր հրատարակության տիտղոսաթերթ, 1688 թ.
**Սագա** (հին սկանդ․ Segja — ասել, պատմել), հին իսլանդական արձակ ասք։ Պահպանվել են միայն գրավոր սագաներ՝ գրառված VII դարի 2-րդ կեսից մինչև XIV դարը։

Առաջին խմբի սագաների նկարագրություն
-----------------------------------

Առավել ինքնատիպ են այսպես կոչված տոհմական սագաները կամ «Իսլանդացիների մասին սագաները» (հեղինակները հայտնի չեն)։ Հաճախ «իսլանդական սագա» կամ պարզապես «սագա» ասելով՝ նկատի են ունենում դրանք։ Այս խմբի գրեթե բոլոր սագաների սյուժետային հենքում ընկած են տոհմական երկպառակությունները։

Երկրորդ խմբի սագաների նկարագրություն
------------------------------------

Երկրորդ խումբը «Նորվեգիայի թագավորների մասին սագաներն» են, որոնց հեղինակներից են Սնորրի Ստուրլուսոնը (1178—1241 թվականներ) և Ստուրլա Տորդարսոնը (մահացել է 1284 թվականին)։

Երրորդ խմբի սագաների նկարագրություն
-----------------------------------

Երրորդ խումբը Իսլանդիայի եպիսկոպոսների, առաջնորդների մասին է և ունի ժամանակագրական բնույթ։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Մեծ կատալոնական · Universalis · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh85116475 · NKC: ph116321 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 107)։*  |
**«Կույր աշուղը»**, Հովհաննես Թումանյանի ստեղծագործություններից մեկն է։ Գրության թվականը հայտնի չէ։ Չի պահպանվել ինքնագիրը։

Ստեղծման պատմությունը
---------------------

«Կույր աշուղը» բանաստեղծությունն առաջին անգամ տպագրվել է 1907 թվականին Լուսաբեր դասագրքի Ա տարիի 29-րդ էջում, այնուհետև՝ 1908 թվականին Լուսաբեր դասագրքի Բ տարիի 49-րդ էջում, ապա 1909 թվականին Լուսաբեր դասագրքի Բ տարիի 22-րդ էջում, ապա՝ 1940-1959 թվականներին գիտական հրատարակության 6 հատորով լույս տեսած Հովհաննես Թումանյանի երկերի ժողովածուր 1-ին հատորի 223-րդ էջում։

Եղիշե Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանի Թումանյանի ֆոնդի №1784 համարում պահվում է 1908 թվականին Լուսաբեր դասագրքի Բ տարիում հրատարակված հեղինակի սեփական օրինակը, որի վրա Թումանյանն ուղղումներ է կատարել, որոնք, սակայն, չեն մտել հաջորդ՝ 1909 թվականին Լուսաբեր դասագրքի Բ տարիի մեջ։

«Կույր աշուղը» բանաստեղծությունն արտատպվում է 1909 թվականի Լուսաբեր դասագրքի Բ տարիից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Երկերի Լիակատար Ժողովածու, Բանաստեղծություններ, Առաջին հատոր*։ Երևան: «ՀՍՍՀ ԳԱԱ Մ․ Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտ»։ 1988։ էջ 613
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ջվարի (այլ կիրառումներ)

**Ջվարի** (վրաց.՝ ჯვარი, թարգ. «խաչ»), վրացական վանք Մցխեթ քաղաքի մոտ, Կուր և Արագվա գետերի խառնման մոտ գտնվող լեռան գագաթին, որտեղ համաձայն պատմական աղբյուների (օրինակ՝ «Քարթլիի թագավորների կյանքը») Սուրբ Նունեն խաչ է կանգնեցրել։ Ջվարին, իր ճարատապետական ձևերի գերազանցությամբ, Վրաստանի ճարտարապետական գլուխգործոցներից մեկն է և երկրի Համաշխարհային ժառանգության առաջին հուշարձանը։

Պատմություն
-----------

Արդեն 545 թվականին «խաչի» սարում կանգնած էր փոքրիկ տաճար, հիմա այն ավերվել է։ Ավելի մեծ եկեղեցի եռաչափ ֆորմայով կանգնեցվել է 590-604 թվականներին։ Հնարավոր է, որ ճարտարապետը եղել է Միքել Տխելին։

Այն կանգնած է ժայռի գագաթին, եկեղեցին նրա օրգանական ավարտն է և ամբողջ շրջակա լանդշաֆտի կենտրոնը։ Լանդշաֆտի հետ միասնությունը ընդգծվում է նրանով, որ հենց վանքը համապատասխանում է ժայռի չափերին՝ 1-7-ը։ Տաճարի ձևը հանդիսանում է վրացի ճարտարապետների երկարատև որոնումների արդյունքը, նրանք հրաժարվել են բազիլիկ ձևից և ձգտել են ստանալ կենտրոնական խաչ, որը ապահովում է ներքին տարածություն։ Այդ որոնումներն իրենց արտացոլումն են թողել Կախեթիում գտնվող Ձվելի-Գավազի վանքի և Նինոծմինդա մայր տաճարի վրա։

Ոչ այնքան մեծ չափերով վանքը իրենից ներկայացնում է քառաձև խաչ, որի եզրերը ձևավորված են կիսաշրջան օբսիդիաներով։ Ներքին տարածությունը աչքի է ընկնում համաչափությամբ, պարզությամբ և մաքրությամբ։ Վանքը ավարտվում է ութ կլոր խորաններով թմբուկով։

Ճակատի տեսքը որոշվում է օբսիդիաներով ձևավորված եզրերի հարթ խորշերով։ Վանքի արևելյան և հարավային մասերը ձևավորված են քանդակներով։ Քանդակները կոպիտ են և հասարակ, բայց ընդհանուր զարդապատկերները լավ ընդգծում են վանքի ճարտարապետական ձևը։

Ճարտարապետական որոշումների առանձնահատկությունը բացառապես մաքուր լանդշաֆտն է։ Գմբեթի ութ կլոր խորաններով թմբուկը օրինակ է ծառայել աթենական Սիոնի և շատ ուրիշ կովկասյան վանքերի համար՝ դառնալով միջնադարյան Վրաստանի խորհրդանիշը։

2004 թվականին Ջվարին գրանցված է եղել Միջազգային հուշարձանների հիմնադրամի ցանկում, ինչպես մեկը հարյուրից, որոնց վտանգ է սպառնում, սակայն 2007 թվականին կատարվող վերականգնման աշխատանքները թույլ են տվել հանել վանքը այդ ցանկից։ Մինչդեռ վանքի պատերին մինչև հիմա կարելի է տեսնել բարբարոսական ձեռագրերի հետքերը։

Գրականություն
-------------

* Всеобщая история искусств, т. 2, М. «Искусство», 1960
* Rosen, Roger. *Georgia: A Sovereign Country of the Caucasus.* Odyssey Publications։ Hong Kong, 1999. ISBN 9622177484

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ ռուսական |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
ՅՈւՆԵՍԿՕ Համաշխարհային ժառանգություն Վրաստանում Վրաստան |
| --- |
|  |
| Օբյեկտներ | Սվետիցխովելի  · Ջվարի · Ուշգուլի (Վերին Սվանեթ) · Գելաթի վանք | ՅՈւՆԵՍԿՕ |
|  |
| Թեկնածուներ | Ալավերդի  · Անանուր  · Դավիթ Գարեջայի վանքային համալիր  · Դմանիս · Գրեմի  · Կվետերա  · Թուշեթիա  · Նիկործմինդա  · Հին Թբիլիսի  · Սամթավիս  · Շատալի  · Ուփլիսցիխե  · Վան  · Վարձիա  · Խերթվիսի բերդ |
|  |
| **Պորտալ:Վրաստան** |

 |
**Թևավորը, բրդոտը և յուղոտը** (ռուս.՝ Крылатый, мохнатый да масленый), խորհրդային կարճամետրաժ նկարված մուլտիպլիկացիոն ֆիլմ, որը ստեղծել է ռեժիսոր Վլադիմիր Արբեկովը, «Սոյուզմուլտֆիլմ» ստուդիայում` ըստ ռուսական ժողովրդական հեքիաթի` Իրինա Կարնաուխովայի մշակման։

Սյուժե
------

Ապրում էին երեք եղբայրներ. թևավոր Ճնճղուկը, բրդոտ Մկնիկը և յուղոտ Նրբաբլիթը։ Ճնճղուկը թռչում էր դաշտում, Մկնիկը փախչում էր տերերից, իսկ Նրբաբլիթը փախչում էր թավայի միջից։ Եղբայրները շատ լավ էին ապրում, և յուրաքանչյուրն իր աշխատանքով էր զբաղվում. թևավորը թռչում էր անտառ` սունկ հավաքելու, բրդոտը ցախ էր հավաքում, իսկ յուղոտը համեղ բանջարապուր էր պատրաստում վառարանում։ Նրանք ապրում էին` յուրաքանչյուրն իր գործը կատարելով և միմյանց օգնելով։ Մի օր եղբայրները մտածում են, թե ինչո՞ւ է ամեն անգամ թևավորը թռչում է սնկերի և հատապտուղների հետևից, բրդոտը` վառելափայտ բերում, իսկ ուտելիքը պատրաստում է միայն յուղոտը։ Նրանք որոշում են փոխվել իրենց աշխատանքներով։ Թևավորը որոշում է, որ կարող է թռչել վառելափայտ բերելու, բրդոտը որոշում է, որ ինքը կարող է վառարանը վառել և ուտելիք պատրաստել, իսկ յուղոտը որոշում է գնալ անտառ` սնկեր և հատապտուղներ բերելու։ Սակայն դժբախտություն է պատահում։ Յուղոտը անտառում հանդիպում է աղվեսին, որը որոշում է ուտել նրան, թևավորը չի կարողանում այնպես մանրացնել փայտը, որ վառարանը վառի, իսկ բրդոտը չի կարողանում պատրաստել համեղ բանջարապուր, ինչպես նրբաբլիթն էր եփում։ Եղբայրները մի օրում ոչինչ չեն հասցնում անել։ Նրանք հասկանում են, որ յուրաքանչյուրի աշխատանքն էլ ծանր է և որոշում են վերադառնալ իրենց նախկին պարտավորություններին։ Նրանք սկսում են ապրել ինչպես նախկինում. վառում են վառարանը, բանջարապուր եփում և թեյ խմում։

Հեղինակներ
----------

|  |  |
| --- | --- |
| Ռեժիսոր`
  | Վլադիմիր Արբեկով |
| Սցենարի հեղինակ`
  | Ժաննա Վիտենզոն
  |
| Բեմադրող նկարիչ`
  | Եկատերինա Միխայլովա, Ֆյոդոր Ելդինով 
  |
| Կոմպոզիտոր`
  | Նինա Սավիչևա
  |
| Օպերատոր`
  | Քաբուլ Ռասուլով
  |
| Հնչյունային օպերատոր`
  | Բորիս Ֆիլչիկով |
| Նկարիչ-մուլտիպլիկատորներ`
  | Վլադիմիր Շևչենկո, Էլվիրա Մասլովա, Տատյանա Պամերանցևա, Գալինա Զոլոտովսկայա, Սերգեյ Դյոժկին, Վլադիմիր Վիշեգորոդցև |
| Նկարիչներ`
  | Սերգեյ Մարակասով, Տատյանա Զվարիկինա, Աննա Ատամանովա, Օլգա Գրիշանովա, Վիկտորյա Մակինա
  |
| Մոնտաժող`
  | Գ. Սմիրնովա
  |
| Խմբագիր`
  | Նատալյա Աբրամովա
  |
| Օգնական`
  | Օլգա Ապանասովա
  |
| Տնօրեն`
  | Լիլիանա Մոնախովա
  |

* Հեղինակները ցուցադրվել են մուլտֆիլմի լուսագրերում։

Դերերը հնչյունավորել են
-----------------------

* Յուրի Պուզիրյով` Յուղոտ նրբաբլիթ
* Անատոլի Բարանցև` Թևավոր ճնճղուկ
* Մարիա Վինոգրադովա` Աղվես
* Մարգարիտա Կարաբելնիկովա` Բրդոտ արջ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Թևավորը, բրդոտը և յուղոտը» մուլտֆիլմը «Անիմատոր.ռու» կայքում

Գրականություն
-------------

* *Сергей Капков* Энциклопедия отечественной мультипликации. — М.: Алгоритм, 2006. — 816 с. — 3000 экз. — ISBN 5-9265-0319-4 Стр. 70-71.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database · Animator.ru |

 |
**Սանիտարա-պաշտպանական գոտի**, արդյունաբերական ձեռնարկությունների և մերձակա բնակելի կամ հասարակական շենքերի միջև ընկած խզման գոտի։ Ստեղծվում է բնակչությանը արտադրական վնասակար գործոնների (աղմուկ, փոշի, արդյունաբերական թույներ պարունակող գազանման և այլ վնասակար արտանետվածքներ) ազդեցությունից զերծ պահելու նպատակով։ Սանիտարա-պաշտպանական գոտու լայնությունը սահմանվում է այն հաշվով, որ բնակելի շրջաններին հասնող արդյունաբերական ձեռնարկությունների արտանետվածքները չգերազանցեն սահմանային թույլատրելի կոնցենտրացիաները։ Կախված դեպի մթոլորտ արտազատվող արտանետվածքների վնասակարության աստիճանից, տեխնոլոգիական պրոցեսների կատարելությունից, մաքրման կառույցների առկայությունից՝ բոլոր արդյունաբերական ձեռնարկությունները բաժանում են հինգ դասի, առաջին դասի ձեռնարկությունների համար Սանիտարա-պաշտպանական գոտու լայնությունը 1000 մ է, երկրորդինը՝ 500 մ, երրորդինը՝ 300 մ, չորրորդինը՝ 100 մ և հինգերորդինը՝ 50 մ։ Արտադրական փակ շրջանով առանց դեպի մթնոլորտ արտանետվածքների աշխատող արդյունաբերական ձեռնարկությունների համար Սանիտարա-պաշտպանական գոտին սահմանում են հնարավոր վթարային իրավիճակը հաշվի առնելով։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 180)։*  |
**Ջինիշյան հիշատակի հիմնադրամը** (Ջինիշյան հիշատակի ծրագիր), բարեգործական կազմակերպություն է։

Պատմություն
-----------

«Ջինիշյան հիշատակի ծրագիր» (ՋՀԾ) կազմակերպությունը հիմնվել է 1966 թվականի մայիսի 7-ին, ԱՄՆ-ում՝ Վարդան Ջինիշյանի կողմից, ի հիշատակ իր ծնողների՝ վերապատվելի տեր և տիկին Հարություն և Կատրին Ջինիշյանների։ 1966 թվականից սկսած ՋՀԾ-ի ծառայություններն ուղղված են Լիբանանի, Սիրիայի, Իրանի, Իրաքի, Երուսաղեմի, Թուրքիայի և հակամարտությունների ու անկայունության շրջաններում գտնվող այլ երկրների կարիքավոր հայերին։ ՋՀԾ-ն օգնում է բնակարանի, սննդի, հագուստի և բժշկական խնամքի կարիք ունեցողներին։

1993 թվականի սեպտեմբերին ՋՀԾ-ն գործունեություն է ծավալել նաև Հայաստանում «Ջինիշյան հիշատակի հիմնադրամ» (ՋՀՀ) անվանումով։
Հայաստանում ՋՀՀ-ն ունի խորհրդատվական մարմին, որի անդամներն են Հայ առաքելական, Հայ ավետարանական, Հայ կաթողիկե եկեղեցիների ներկայացուցիչները։

Առաքելություն
-------------

ՋՀՀ առաքելությունն է օգնության, զարգացման և հոգևոր վերելքի ծրագրերի միջոցով սատարել ծանր պայմաններում գտնվող մեր հայրենակիցներին՝ դուրս գալու չքավորությունից և հաղթահարելու հուսահատությունը։

Նպատակներ
---------

ՋՀՀ-ի գլխավոր նպատակն է օժանդակել Հայաստանում սոցիալական և տնտեսական խնդիրներին ուղղված տևական լուծումներ առաջարկող միջոցառումներին։ Հիմնադրամը ոգեշնչում է մարդկանց օգտագործել իրենց իսկ ներուժը՝ բարելավելու կենսապայմանները և խթանելու համայնքի զարգացումը։

Հիմնադրամը Հայաստանում գործունեություն է ծավալում հիմնականում 6 ուղղություններով՝

* համայնքների զարգացում
* առողջապահություն
* գործարարության զարգացում
* օգնություն
* հոգևոր վերելք
* բնակարանաշինություն

Աշխատանքն իրականացնում է երեք մոտեցումներով՝

* ա. կազմակերպություններին և համայնքներին տրվող դրամաշնորհներ
* բ. համագործակցություն այլ կազմակերպությունների հետ
* գ. ՋՀՀ-ի կողմից իրականացվող ինքնուրույն ծրագրեր

1993-2002 թթ. ՋՀՀ-ն Հայաստանում իրականացրել է 430 ծրագիր, այդ թվում համայնքների զարգացման 205, առողջապահության՝ 57, օգնության 65, հոգևոր վերելքի 37, գործարարության զարգացման 66 և բնակարանաշինության 10 ծրագիր։ Այդ ծրագրերից հիշատակելի են հանրային առողջապահության ուսուցումը («Մինչև մեկ տարեկան երեխայի խնամքը» գիրքը հրատարակվել է ՋՀՀ-ի առողջապահության ծրագրերի շրջանակում), համայնքների զարգացման ծրագիրը («Փախստականների հարցերով նորվեգական խորհրդի» համագործակցությամբ ՋՀՀ-ն ֆինանսավորել է Բյուրեղավան քաղաքի փախստականների համար խորհրդի կողմից կառուցված 47 բնակելի տների խմերու ջրի համակարգերի աշխատանքները), նորածին ունեցող ընտանիքներին օժանդակելու ծրագիրը (2001 թվականից սկսած ՋՀՀ-ն Երևանի 5 ծննդատների միջոցով նորածնի փաթեթներ է բաշխում 3-րդ, 4-րդ երեխան ունեցող րնտանիքներին)։
«Հոգևոր վերելքի» ծրագրով ՋՀՀ-ն Սուրբ Ծննդյան նվերներ է բաժանում մանկատներին և հատուկ գիշերօթիկ դպրոցներին։ 2002 թվականին 1500 երեխա ստացել է Սուրբ Ծննդյան նվերներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ջինիշյան հիշատակի ծրագիր
2. ↑  *Հայ սփյուռք հանրագիտարան, Երևան, 2003*

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ջինիշյան հիշատակի հիմնադրամ
Ժամանակակից լոգարան
**Սանիտարական տեխնիկա**, **սանտեխնիկա**, բնակելի, հասարակական և արդյունաբերական շենքերում, քաղաքների, ավանների և արդյունաբերական ձեռնարկությունների տարածքում բնակչության կենցաղային, աշխատանքային և հանգստի պայմանների անհրաժեշտ սանիտարական բարելավման համար ծառայող՝ տեխնիկայի մի շարք բնագավառների ընդհանրացված անվանում։ Ավելի նեղ իմաստով Սանիտարական տեխնիկա ասելով հասկանում են ջրամատակարարման, կոյուղու, ջեռուցման, ջերմամատակարարման գազամատակարարման, օդափոխության, օղորակման (տես Կոնդիցիոնում օդի), բնակավայրերի մաքրման համակարգերի աշխատանքն ապահովող տեխնիկայի միջոցների համախումբ։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Կրուգոսվետ · Մեծ ռուսական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2776326004 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 179)։*  |
**Ռուդիմենտար օրգաններ**, (ռուդիմենտներ լատիներեն rudimentum —սաղմ, նախահիմք), մնացուկային օրգաններ, օրգանիզմի պատմական զարգացման ընթացքում հիմնական հատկությունները կորցրած օրգաններ։ Ռուդիմենտար оրգանները սկզբնավորվում են սաղմնային զարգացման ժամանակ, բայց լրիվ չեն զարգանում։ Ռուդիմենտար օրգանները պահպանվում են անհատի ամբողջ կյանքի ընթացքում, ի տարբերություն ժամանակավոր (պրովիզոր) օրգանների, որոնք հատուկ են միայն սաղմերին։ Ռուդիմենտար օրգանների տվյալ օրգանիզմների նախնիների մոտ զարգացած են եղել և կատարել ֆունկցիաներ, որոնք էվոլյուցիայի ընթացքում թուլացել կամ կորցրել են իրենց կենսական նշանակությունը։ Կենդանիների ռուդիմենտար օրգաններն են՝ թռչունների փոքր ոլոքը, որոշ քարանձավաբնակ և փորող կենդանիների աչքերը (մանրախլուրդ, խլուրդ), կետանմանների մազածածկի և կոնքոսկրի մնացորդները։ Մարդու ռուդիմենտար օրգաններն են պոչուկային ողերը, իրանի մազածածկը, ականջի մկանները, կույր աղիքի որդանման ելունը և այլն։ Որոշ դեպքերում ռուդիմենտար օրգանները զարգանում են ամբողջությամբ, օրինակ կետանմանների լողակների ետին զույգը, հայտնի են դեպքեր, երբ մարդը ծնվում է ամբողջ մարմինը և դեմքը մազերով ծածկված։ Ռուդիմենտար օրգանիզմներն հաստատում են օրգանական աշխարհի պատմական զարգացումը և մարդու կենդանական ծագման ապացույցներից մեկն են։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ կատալոնական · Մեծ կատալոնական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 11855727 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 13)։*  |
**Ավստրիական ժառանգություն**, Ավստրիական Հաբսբուրգների տիրույթները, որոնց համար 1740-1748 թվականներին եվրոպական պետությունների միջև մղվեցին պատերազմներ։

Ավստրիական կայսր Կարլոս VI-ի մահից (1740 թ.) հետո նրա կայսրության մեջ մտնող երկրները ժառանգեց դուստրը՝ Մարիա Թերեզան։

Ավստրիական ժառանգությունյան նկատմամբ հավակնություններով հանդես եկան մի շարք եվրոպական պետություններ։ Սկսվեց պատերազմ, որին մասնակցում էր նրանց մեծ մասը Պրուսիան, Բավարիան, Սաքսոնիան, Իսպանիան, Սարդինիան կամենում էին բաժանել Ավստրիական ժառանգություն։

Ավստրիային պաշտպանում էին Անգլիան և Նիդերլանդիան՝ Ֆրանսիայի առևտրական մրցակիցները, և Ռուսաստանը, որն անհանգստացսւծ էր Պրուսիայի հզորացումից։ Երկու խմբավորումների միջև պատերազմական գործողություններն ընթանում էին Եվրոպայում, ինչպես նաև գաղութներում՝ Ամերիկայում ու Հնդկաստանում։

Ախենի հաշտությամբ (1748) Հաբսբուրգները պահպանեցին իրենց տիրույթների զգալի մասը (ճանաչվեցին Մարիա Թերեզայի իրավունքները), բայց կորցրին իտալական տիրույթների մի մասը և գրեթե ամբողջ Սիլեզիան, որն անցավ Պրուսիային։

Տես նաև
-------

* Ռուսաստանի պատերազմների ցանկ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 638)։*  |
**Չակո ազգային պատմական պարկ** (անգլ.՝ Chaco Culture National Historical Park), ազգային պարկ, որը գտնվում է 137.5 քկմ տարածքի վրա և հաշվի է առնվում, որպես Հյուսիսային Ամերիկայի ամենակարևոր վայրերից մեկը, ըստ հնագետների կարծիքի։

Գտնվում է Նյու Մեքսիկո նահանգի հյուսիս-արևմուտքում՝ Ալբուկերկե և Ֆարմինգտոն քաղաքների միջև, Չակո ձորում։

Պատմություն
-----------

Մարդիկ, որոնք բնակեցնում էին այդ հողերը, ստեղծել են հսկայական ձեռագործ կառույցներ՝ ամբողջ շրջանի պատմության ընթացքում, մինչև 1800 թվականը։

Չակոն իրենից ներկայացնում է հնագույն պուէբլոների մշակույթի ծաղկման կենտրոնը։ Չնայած, որ տեղանքը անապատային էր, ձորի շրջանում կյանքը եռում էր։ Տեղի բնակիչները կառուցում էին հսկա աշտարակներ, որոնց շրջակայքում առաջանում էին ոչ մեծ բնակավայրեր։

Նման կառուցման համակարգը դարձավ ամբողջ շրջանի առանձնացված գիծ։ Տեղի կառույցների ճարտարապետական հիմնական էլեմենտներից են քարե պատերը, քարե հիմքերը և արված քարերով երեսապատումները։
Դա թույլ տվեց կառուցել 4 և ավելի հարկանի շենքեր, ինչը բնորոշ չէր տվյալ ժամանակաշրջանի համար։

Չակո ձորի հետազոտող կենտրոնը 1980 թվականի սկզբին կատարեց շատ փորձարկումներ, այդ թվում աէրոֆորոնկարահանումներ, հողի կազմի անալիզ։ Ստացված տեղեկությունները ցույց տվեցին, որ 6 մ լայնքով ճանապարհներ, իրենցից ներկայացնում են, անկախ տեղանքի մակերևույթից, բացառապես ուղիղ գծեր։

Նման ճանապարհների գծային կառուցվածքը հիշեցնում է Անգլիայում և Պերուում գտնվող Նասկա անապատի հանելուկային գծերը։ Հավանաբար, նման կառույցների հոգևոր նշանակությունը ավելի մեծ է, քան տրանսպորտայինը։ Ամենավիճարկելի վարկածներից այն է, որ նման գծերով նշվել են «ֆիզիկական պատյանից դուրս ուղևորությունների» ուղիները, որոնք կատարվել են շամանների կողմից։ Այս գաղափարի հիմնական փաստը այն է, որ Նասկա անապատում մի քանի նման գծեր տանում են դեպի ոչ մեծ տաճարների, որտեղ էլ կատարվում էին շամանական ծիսակարգերը։

Չակո ձորը 1907 թվականին համարվում է ազգային հուշարձան, իսկ 1980 թվականից այն ստացել է ազգային զբոսայգու կարգավիճակ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Superintendent's Compendium: Chaco Culture National Historical Park — National Park Service, 2015.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Официальный сайт (անգլ.)
* Национальный парк Чако (ռուս.)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 7564221-9 · ISNI: 0000 0004 0473 9814 · LCCN: n2009019012, sh91004676 · NKC: ge727535, ge1177895 · VIAF: 264451711 · WorldCat VIAF: 264451711 |

 |
**Ողբերգական**, փիլիսոփայական և գեղագիտական կատեգորիա, որը բացահայտում է կամքի ազատության և անհրաժեշտության փոխհարաբերությունը և արտացոլում կենսականորեն կարևոր արժեքների կործանմանը հանգեցնող, անխուսափելի ու զարգացման տվյալ փուլում անլուծելի անհատական-հասարակական պատմական բախում։

Հայ փիլիսոփա՝ Եզնիկ Կողբացի

Բովանդակություն
---------------

Ողբերգականը պատահական հանգամանքների արդյունք չէ, այն բխում է կործանվողի էությունից։ Ողբերգականի հիմքում ընկած է այն հակասությունը, որ հենց մարդու ազատ գործողությունն է հանգեցնում անդառնալի կործանման։ Ողբերգականը հարաբերակցում է վեհին, քանի որ անբաժանելի է մարդկային արժանապատվության իդեալից։ Ողբերգականը ունի կոնկրետ հասարակական-պատմական բովանդակություն։ Ի հակադրություն ողբերգականի իդեալիստական ըմբռնման, ըստ որի ողբերգականի էությունը մարդկային գոյության անելանելիության մեջ է, մարքսիստական գեղագիտությունը ողբերգականի հիմնական պատճառ է համարում հակադիր սոցիալական ուժերի բախումը։ Արվեստում ողբերգականի մարմնավորման յուրահատուկ ձև է ողբերգությունը։

Հայ փիլիսոփաներ
---------------

Հայ փիլիսոփայության մեջ Եզնիկ Կողբացին, չքննելով բուն ողբերգականի պրոբլեմը, այնուամենայնիվ անդրադարձել է կամքի ազատության և նախասահմանման փոխհարաբերությանը բացարձակացնելով կամքի ազատությունը և այն պայմանավորելով բանականությամբ։ Կամքի ազատության բացարձակ բնույթն ընդգծել են նաև Հովհան Մայրավանեցին, Անանիա Շիրակացին, Գրիգոր Տաթևացին։ Ստեփանոս Լեհացին մերժելով կամքի ազատության բացարձականության դրույթը, նշել է, որ կամքը կենսագործվում է նախասահմանման միջամտությամբ։ Դատելով երևույթների հիմքում ընկած հակասությունների մասին, նա պնդել է, որ դրանք հանգեցնում են տվյալ երևույթի կործանմանը և մյուսի առաջացմանը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 611)։*  |
Գրքի առաջին էջը (1776 թվականի լոնդոնյան հրատարակությունը)
**Հետազոտություն ժողովուրդների հարստության բնույթի և պատճառների շուրջ** (անգլ.՝ An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations), շոտլանդացի տնտեսագետ Ադամ Սմիթի հիմնական աշխատությունն է, որը հրապարակվել է 1776 թվականի մարտի 9-ին շոտլանդական լուսավորության ժամանակ։ Գիրքը մեծ ազդեցություն է կատարել

Գրքի առաջին հրատարակությունը լույս է տեսել 1775-1776 թթ.: Այդ պատճառով, երբ որ գրքի մեծ մասում ասվում է իրերի իրական դրության մասին, պետք է հաշվո առնել իրերի այն դրությունը, որը եղել է այն կամ ավելի վաղ ժամանակ։ Երրորդ հրատարակությունում (1784 թ.) մի քանի հավելում է կատարած, մասնավորապես անդրադարձ մաքսերի և խրախուսադրամների գլուխներին։
Գիրքը մեծ ազդեցություն է ունեցել տնտեսագիտության տեսության և մասնավորապես քաղաքական տնտեսագիտության վրա։

Տարբեր ժամանակներում տարբեր տնտեսագիտական դպրոցներ ազգային հարստության աղբյուրին տվել են տարբեր մեկնաբանություններ։

1. Մերկանտելիստները հարստության աղբյուր էին համարում արտաքին առևտուրը, իսկ նրա ունիվերսալ ձևը ազնիվ մետաղը։
2. Ֆիզիոկրատները արտադրության միակ ոլորտը, որտեղ ստեղծվում է ազգային հարստությունը համարում էին գյուղատնտեսությունը։
3. Ադամ Սմիթը հարստության ստեղծման աղբյուրը կապում էր արտադրողական աշխատանքին, հետևապես նաև նյութական արտադրության հետ։
4. Կառլ Մարքսը ազգային հարստությունը ներկայացնում է որպես ապրանքների հսկայական հավաքածու, իսկ ինչը աշխատանքի արդյունք չէ սոցիալական հարստություն չէ։
5. Ալֆրեդ Մարշալը հարստությունը համարում է որպես նյութական և ոչ նյութական բարիքների ամբողջություն։

Այսպիսով կարելի է առանձնացնել ազգային հարստության բնորոշումները նեղ և լայն առումներով։

Նեղ իմասով ազգային հարստությունը առանձին մարդկանց, ձեռնարկությունների, պետությանը պատկանող նյութական բարիքների ամբողջությունն է։ Որպես կանոն սա ունի դրամական արտահայտություն։

Լայն առումով ազգային հարստությունը ընդգրկում է նաև այն ոչ նյութական հոգևոր արժեքները, որոնց տնօրինում է երկիրը։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հետազոտություն ժողովուրդների հարստության բնույթի և պատճառների շուրջ
**Դենիս Դավիդովի տուն** (ռուս.՝ Дом Дениса Давыдова), XIX դարի սկզբի առանձնատուն Մոսկվայի կենտրոնում (Բոլշոյ Զնամենսկի նրբանցք, տուն 17)։ Այդ տանը 1826 - 1830 թվականներին ապրել է բանաստեղծ, 1812 թվականի Հայրենական պատերազմի հերոս, գեներալ-մայոր Դենիս Դավիդովը։ Ներկայումս առանձնատունը պատկանում է Ռուսաստանի Դաշնության պաշտպանության նախարարությանը։ Դենիս Դավիդովի տունն ունի մշակութային ժառանգության դաշնային նշանակության օբյեկտի կարգավիճակ։

Պատմություն
-----------

Բոլշոյ Զնամենսկի նրբանցքում այս ոչ մեծ առանձնատունը կառուցվել է 1812 թվականի հրդեհից անմիջապես հետո։ 1826 թվականին այն ձեռք է բերել Դենիս Դավիդովը իր կնոջ անունով, և այնտեղ ապրել է մինչև 1830 թվականը։ Ըստ խոստովանական ցուցակի՝ այս տանն ապրել են *«գեներալ-մայոր Դիոնիսի Վասիլևիչ Դավիդովը, նրա կինը՝ Սոֆյա Նիկոլաևնան և երեխաները՝ Վասիլին, Նիկոլայը, Դիոնիսին և Ախիլին»*։ Ենթադրաբար այդ տանը Դենիս Դավիդովին այցելել է Ա. Ս. Պուշկինը։ 1830 թվականին Դավիդովները հեռացել են այս տնից, իսկ 1833 թվականին վաճառել են այն։ 1835 թվականին Դավիդովները ձեռք են բերել Պրեչիստենկա փողոց, 17 հասցեի տուն-պալատը։

Ճարտարապետություն
-----------------

Երկհարկանի առանձնատունը գրեթե չի վերակառուցվել XIX դարի սկզբից։ Կենտրոնական մասն ավարտվում է ցածր եռանկյունաձև ճակտոն ունեցող ոչ մեծ կիսահարկով։ Կողային մասերը առաջին հարկի մակարդակով սկզբնապես երեսպատված էին կոպտատաշ քարով։ Երկրորդ հարկի երեք պատուհաններն ունեն զարդաքիվեր։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Постановление Совета Министров РСФСР № 624 от 04.12.1974
2. ↑  Жилой дом, начало XIX в. Archived 2018-05-16 at the Wayback Machine. // data.mos.ru
3. 1 2  *Романюк С. К.* Переулки старой Москвы. — М.: ЗАО Издательство Центрполиграф, 2013. — С. 27. — ISBN 978-5-227-04274-3
4. 1 2  *Волочин Н. М.* Пушкинские места Москвы и Подмосковья. — М.: Московский рабочий, 1979. — С. 73.
անհայտ մոլորակ
**Ոլորտային աստղագիտություն**՝ աստղաչափության բաժին, որն զբաղվում է երկնոլորտի վրա լուսատուների դիրքի ու շարժման ուսումնասիրման մաթեմատիկական մեթոդների մշակմամբ։

Լուսատուները և դրանց շարժումները «պրոյեկտվում են» երկնոլորտի վրա, որը հեշտացնում է դրանց ուսումնասիրությունը։ Անհրաժեշտության դեպքում, կիրառելով աստղագիտական զանազան այլ մեթոդներ, հնարավորություն է ստեղծվում ստանալ լուսատուի իրական տարածական դիրքերն ու շարժումները։ Կախված ուսումնասիրվող երևույթների բնույթից, ոլորտային աստղագիտությունում օգտագործվում են երկնային կոորդինատների հորիզոնական, հասարակածային, խավարածրային և գալակտիկական համակարգեր։ Դրանց նկատմամբ կիրառվում են ոյորտային եռանկյունաչափության օրինաչափությունները, որով հնարավորություն է ստեղծվում լուծել գործնական աստղագիտության մի շարք խնդիրներ որոնցից են ժամանակի չափումը, ժամանակի ճշտումը, օրացույցների կազմում ու դրանց օրինաչափությունների բացահայտումը, տեղի աշխարհագրական կոորդինատների որոշումը, Երկրի առանցքի դիրքի պրեցեսիոն ու նուտացիոն շարժումների չափումը, ինչպես նաև Արեգակի շուրջը Երկրի բոլորման, լուսատուների պարալաքսային տեղափոխման և մթնոլորտում լույսի ճառագայթների շեղման հետևանքով լուսատուների կոորդինատների փոփոխությունների որոշումը։ Ոլորտային աստղագիտության մեթոդները կիրառվում են նաև տիեզերագնացությանան մեջ՝ կողմնորոշվելու, երկնային մարմինների վրայից աստղագիտական դիտումներ կատարելու, լուսատուների փոխադարձ ծածկումներն ուսումնասիրելու համար։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 609)։*  |
**«Սահմանք իմաստութեան»** («Փիլիսոփայության սահմանումներ»), «Գիրք սահմանաց, Դավիթ Անհաղթի գլխավոր փիլիսոփայական երկը, գրվել է VI դ․ 1-ին կեսին։ Հին շրջանի հայ փիլիսոփայական մտքի կարևորագույն հուշարձան է։ Նպաստել է աշխարհիկ ուղղության ձևավորմանը և անտիկ փիլիսոփայության ավանդների տարածմանը միջնադարյան Հայաստանում։ Բաղկացած է 21 պրակից։ Ընդգրկում է հեղինակի հայացքների ողջ համակարգը, նրա գոյաբանական, իմացաբանական, տրամաբանական, հոգեբանական, բարոյագիտական, գեղագիտական, հասարակագիտական ուսմունքները։ Հեղինակը պաշտպանում է աշխարհի ճանաչելիության սկզբունքը և հիմնավորում փիլիսոփայության, որպես գիտության, իրավունքները, տալիս է այդ գիտության սահմանումները՝ ելնելով Արիստոտելի, Պլատոնի և Պյութագորասի ուսմունքներից։ Նա բերում և մանրամասն քննարկում է փիլիսոփայության վեց սահմանումները (այստեղից էլ՝ «Սահմանք իմաստութեան» անվանումը)։

«Սահմանք իմաստութեան» մեջ քննադատվել են ագնոստիցիզմը և սկեպտիցիզմը, հատկապես Պիհռոնի և նրա հետևորդների հայացքները։ Զգալի տեղ է գրավում գիտությունների դասակարգման խնդիրը, որի կենտրոնում փիլիսոփայությունն է։ «Սահմանք իմաստութեան» մեջ իրեն դրսևորելով որպես նեոպլատոնականության հետևորդ, Դավիթ Անհաղթը, այնուամենայնիվ, իմացաբանության և տրամաբանության խնդիրներում արտահայտում է մատերիալիստական գաղափարներ և հանդես գալիս որպես Արիստոտելի հետևորդ։ «Սահմանք իմաստութեան» օգտագործվել է միջնադարյան բարձր տիպի դպրոցներում որպես փիլիսոփայության դասագիրք։ Այն հայտնի է եղել բյուզանդացի և արաբ փիլիսոփաներին և ազդել նրանց հայացքների վրա։ «Սահմանք իմաստութեան» հայկական բնագիրը պահպանվել է մի շարք ձեռագիր օրինակներով, որոնցից հնագույններն ու լավագույնները պահվում են Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում։ «Սահմանք իմաստութեան» առաջին անգամ հրատարակվել է 1731 թվականին, Կ․ Պոլսում, այնուհետև՝ 1797 թվականին, Մադրասում, 1833 թվականին, Վենետիկում։ Քննական բնագիրը ռուսականին զուգահեռ թարգմանության հետ հրատարակվել է 1960 թվականին, Երևանում։ Աշխարհաբար լույս է տեսել 1980 թվականին, Երևանում։ Հունական տեքստը հրատարակվել է 1904 թվականին, Բեռլինում։ «Սահմանք իմաստութեանը» թարգմանվել է վրացերեն (XVIII դ․), լեհերեն՝ հատվածաբար (1971), ռումիներեն (1977), անգլերեն (1983)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 148)։*  |