```
**Սալիցիլատային թունավորում**, հայտնի է նաև որպես *ասպիրինային թունավորում*, սուր կամ քրոնիկ թունավորում այնպիսի սալիցիլատներով, ինչպիսին է ասպիրինը։ Դասական ախտանշաններն են ականջներում աղմուկի զգացողություն, սրտխառնոց, որովայնային ցավը և հաճախաշնչությունը։ Ավելի մեծ դեղաչափերը կարող են հանգեցնել տենդի։ Բարդությունները կարող են ներառել ուղեղի կամ թոքի այտուց, ցնցումներ, արյան գլյուկոզի ցածր մակարդակ կամ սրտի կանգ։
```

Չնայած սովորաբար պատճառը ասպիրինն է՝ այլ հնարավոր պատճառներից կարող են լինել մեթիլսալիցիլատը և բիսմութի սուբսալիցիլատը։ Գերդոզավորումը կարող է լինել միտումնավոր կամ պատահական։ Մեթիլսալիցիլատի փոքր դեղաչափը կարող է թունավոր լինել։ Ախտորոշումը հիմնականում հիմնված է արյան մեջ ասպիրինի մակարդակի և արյան գազերի չափման վրա։ Չնայած ախտորոշմանը օժանդակելու համար ստեղծվել է հատուկ գրաֆիկ պատկեր, նրա օգտագործումը խորհուրդ չի տրվում։ Գերդոզավորման ժամանակ արյան մեջ դեղամիջոցի առավելագույն մակարդակը կարող է չհայտնաբերվել առաջին ավելի քան 12 ժամերի ընթացքում։

Թունավորման կանխարգելման միջոցները ներառում են երեխաների համար անհասանելի փաթեթավորում և մեկ փաթեթում հաբերի քիչ քանակը։ Բուժումը կարող է ներառել ակտիվացված ածուխ, ներերակային նատրիումի բիկարբոնատ՝ դեքստրոզով և կալիումի քլորիդով, և հեմոդիալիզ։ Դեքստրոզայի կիրառումը խորհուրդ է տրվում նույնիսկ այն դեպքերում, երբ գլուկոզի մակարդակը նորմալ է։ Դիալիզը խորհուրդ է տրվում երիկամային անբավարարությամբ, գիտակցության մթագնմամբ, արյան pH- ը 7.2-ից պակաս կամ արյան բարձր սալիցիլատային մակարդակով հիվանդների դեպքում։ Եթե կա ինտուբացիայի անհրաժեշտություն, ապա կարող է հաճախակի շնչառական շարժումների կարիք լինել։

Սալիցիլատների թունավոր ազդեցությունները նկարագրվել են դեռևս 1877 թվականից։ 2004 թվականին ԱՄՆ-ում հայտնաբերվել է ավելի քան 20.000 դեպք, որից 43- ը մահվան ելքով։ Սուր գերդոզավորմամբ հիվանդների մոտ 1%- ն է մահանում, մինչդեռ քրոնիկը կարող է ավելի վատ արդյունքներ ունենալ։ Ծեր մարդկանց մոտ գերդոզավորման ռիսկն ավելի բարձր է ցանկացած դեղաչափի դեպքում։

Նշաններ և ախտանիշներ
--------------------

 Ասպիրինային թունավորման հիմնական ախտանշանները։ 
Ասպիրինային գերդոզավորումը ունի պոտենցիալ լուրջ հետևանքներ, երբեմն հանգեցնում է զգալի հիվանդացության և մահվան։ Թեթև թունավորմամբ հիվանդները հաճախ ունենում են սրտխառնոց և փսխում, որովայնային ցավ, քնկոտություն, ականջներում աղմուկ և գլխապտույտ։ Ավելի նշանակալի նշաններ և ախտանշանները ի հայտ են գալիս ավելի ծանր թունավորումների դեպքում և ներառում են մարմնի բարձր ջերմաստիճան, հաճախաշնչություն, շնչառական ալկալոզ, մետաբոլիկ ացիդոզ, հիպոկալեմիա, հիպոգլիկեմիա, հալյուցինացիաներ, շփոթվածություն, ցնցումներ, գլխուղեղի այտուց և կոմա։ Ասպիրինային թունավորման հետևանքով մահվան ամենատարածված պատճառը սրտի կանգն է՝ պայմանավորված թոքերի այտուցով։

### Ծանրություն

Թունավորման ծանրությունը կախված է մարմնի քաշի մեկ կիլոգրամի համար ստացված ասպիրինի քանակից։ 

| Ծանրություն | Թեթև (150 մգ/կգ) | Միջին (150-300 մգ/կգ) | Ծանր (300-500   մգ/կգ) |
| --- | --- | --- | --- |
| Թունավորություն | Թունավորում չի սպառնում | թեթև կամ չափավոր թունավորում | Ակնկալվում է կյանքին սպառնացող թունավորում |
| Ախտանիշներ | Սրտխառնոց, փսխում, գլխապտույտ | Սրտխառնոց, փսխում, ականջներում աղմուկ, գլխացավ, շփոթվածություն, գերօդափոխում, հաճախասրտություն, տենդ | Դելիրիում, հալյուցինացիաներ, ցնցումներ, կոմա, շնչառական կանգ |

Ախտաֆիզիոլոգիա
--------------

Սուր ասպիրինային կամ սալիցիլատային գերդոզավորումը կամ թունավորումը կարող է հանգեցնել նախնական շնչառական ալկալոզի, սակայն այնուհետև միանում է մետաբոլիկ ացիդոզը։ Սալիցիլատային թունավորման ժամանակ նկատվող թթվահիմնային հաշվեկշռի, հեղուկների և էլեկտրոլիտային շեղումները կարող են խմբավորվել երեք մեծ փուլերում.

* **Փուլ I**։ Բնութագրվում է գերօդափոխությամբ, որը առաջանում է շնչառական կենտրոնի ուղղակի խթանման արդյունքում` հանգեցնելով շնչառական ալկալոզի և կոմպենսատոր ալկալուրիայի։ Կալիումը և նատրիումի բիկարբոնատը արտազատվում են մեզի մեջ։ Այս փուլը կարող է տևել մինչեւ 12 ժամ։
* **Փուլ II**։ Պարադոքսալ ացիդուրիա՝ շարունակվող շնչառական ալկալոզի առկայության դեպքում առաջանում է, երբ բավարար քանակությամբ կալիում է հեռացվել երիկամներով։ Այս փուլը կարող է սկսվել մի քանի ժամում և կարող է տևել 12-24 ժամ։
* **Փուլ III**։ Բնութագրվում է ջրազրկմամբ, հիպոկալեմիայով և խորացող մետաբոլիկ ացիդոզով։ Այս փուլը նորածինների մոտ կարող է սկսվել 4-6 ժամվա մեջ կամ 24 ժամվա ընթացքում կամ ավելի ուշ դեռահասների կամ մեծահասակների մոտ։

Ախտորոշում
----------

Ասպիրինի խիստ թունավոր դեղաչափը, ընդհանուր առմամբ, համարվում է ավելի քան 150 մգ/կգ- ը։ Միջին աստիճանի թունավորումը առաջանում է մինչեւ 300 մգ/կգ դեղաչափի դեպքում, ծանր թունավորումը՝ 300-500 մգ/կգ դեղաչափի դեպքում, իսկ պոտենցիալ մահացու չափաբաժինը 500 մգ/կգ-ից բարձրն է։ Քրոնիկ թունավորում կարող է առաջանալ օրական 100 մգ/կգ դեղաչափի կիրառումը 2 կամ ավել օրերի ընթացքում։

Իրականացվում է կենսաքիմիական այնպիսի պարամետրերի մոնիտորինգ, ինչպիսիք են էլեկտրոլիտները և լուծույթները, լյարդային և երիկամային մարկերները, մեզի և արյան ընդհանուր հետազոտությունները, ինչպես նաև սալիցիլատի և գլյուկոզի մակարդակի հաճախակի ստուգումը։ Զարկերակային արյան գազերի գնահատումը սովորաբար հայտնաբերում է շնչառական ալկալոզ, որը առաջանում է շնչառական կենտրոնի դրդման հետևանքով և կարող է լինել թեթև թունավորման միակ նշանը։ Անիոնպակասորդային մետաբոլիկ ացիդոզը ի հայտ է գալիս ավելի ուշ, հատկապես չափավոր կամ ծանր թունավորման դեպքում։

Թունավորման ախտորոշումը սովորաբար ներառում է պլազմայում ասպիրինի մետաբոլիտի՝ սալիցիլատի մակարդակի որոշումը ավտոմատացված սպեկտրոֆոտոմետրիկ մեթոդներով։ Սալիցիլատի պլազմային մակարդակը ընդհանուր առմամբ կազմում է 30-100 մգ/լ (3-10 մգ/դլ) թերապևտիկ դեղաչափերից հետո, 50-300 մգ/լ՝ բարձր դեղաչափ ստացող հիվանդների մոտ և 700-1400 մգ/լ սուր գերդոզավորման դեպքում։ Հիվանդները կարող են կրկնակի հետազոտություններ անցնել, մինչև նրանց մոտ պլազմայում սալիցիլատի գագաթնակետային մակարդակը որոշվի։ Լավագույն դեպքում, պլազմային մակարդակները պետք է գնահատվեն դեղի ընդունումից չորս ժամ անց և դրանից հետո յուրաքանչյուր երկու ժամը մեկ, որպեսզի գնահատվի առավելագույն մակարդակը, ինչը կարող է օգտագործվել որպես ակնկալվող թունավորման ծանրության աստիճանի ուղեցույց։ Հիվանդները կարող են նաև բուժվել ըստ իրենց անհատական ախտանիշների։

Կանխարգելում
------------

Ասպիրինի շիշ երեխաների համար դժվար բացվող գլխարկով, որի վրա գրված է հրահանգ «բացելու համար սեղմել և պտտել»:
Թունավորման կանխարգելման միջոցառումները ներառում են երեխաների համար դժվար բացվող փաթեթավորում և փաթեթում հաբերի քիչ քանակություն։

Բուժում
-------

Սուր գերդոզավորման սկզբնական բուժումը ներառում է վերակենդանացում, որին հաջորդում է ստամոքսաղիքային մաքրումը` ակտիվացված ածուխի կիրառմամբ, որը ադսորբում է ասպիրինը ստամոքս-աղիքային համակարգից։ Ստամոքսի լվացումը այլևս ռուտին չի օգտագործվում թունավորումների բուժման մեջ, բայց երբեմն համարվում է արդյունավետ, եթե հիվանդը ընդունել է պոտենցիալ մահացու դեղաչափ 1 ժամից ոչ ավելի շուտ։ Փսխման արհեստական առաջացումը խորհուրդ չի տրվում։ Ածխի կրկնակի չափաքանակները կարող են օգտակար լինել ասպիրինային թունավորման դեպքում, այնուամենայնիվ մեկ հետազոտության արդյունքում պարզվել է, որ դա կարող է նշանակալի արդյունք չունենալ։ Չնայած սրան, կլինիցիստների մեծամասնությունը սալիցիլատի մակարդակի բարձրացման դեպքում կկիրառեն հավելյալ դեղաչափերով ակտիվացրած ածուխ։

### Ներերակային հեղուկներ

Դեքստրոզ պարունակող ներերակային հեղուկները, ինչպիսիք են ջրի մեջ 5% դեքստրոզան (D5W), խորհուրդ են տրվում՝ միզարձակումը 2-3 մլ/կգ/ժամ չափի պահելու համար։

Նատրիումի բիկարբոնատը տրվում է ասպիրինով ծանր թունավորման դեպքում (սալիցիլատի մակարդակը 35 մգ/դլ-ից բարձր է ընդունումից 6 ժամ անց), անկախ շիճուկի pH-ից, քանի որ այն նպաստում է մեզով ասպիրինի արտազատմանը։ Այն տրվում է մինչև մեզի pH- ը 7.5-8.0-ի հասնի։

### Դիալիզ

Հեմոդիալիզը կարող է կիրառվել արյունից սալիցիլատի հեռացման արագացման համար։ Հեմոդիալիզը սովորաբար օգտագործվում է այն մարդկանց մեջ, ում մոտ առկա է ծանր թունավորվում։ Ծանր թունավորման դեպքերում ներառում են արյան մեջ սալիցիլատի բարձր մակարդակ ունեցող մարդկանց` 7.25 մմոլ/լ (100 մգ/դլ) սուր թունավորման դեպքում կամ 40 մգ/դլ՝ քրոնիկի դեպքում, զգալի նյարդային ախտահարման դեպքերը (ագիտացիա, կոմա, ցնցումներ), երիկամային անբավարարությունը, թոքերի այտուցը կամ սիրտանոթային անկայունություն։ Հեմոդիալիզը ունի նաև էլեկտրոլիտների և թթվահիմնային հաշվեկշռի շեղումների վերականգնման առավելություն՝ միաժամանակ հեռացնելով սալիցիլատը։

Համաճարակաբանություն
--------------------

20-րդ դարի վերջին հատվածում, սալիցալատային թունավորումների քանակը նվազել է, հիմնականում այն պատճառով, որ կիրառվում են այլ ցավազրկողներ, օրինակ՝ պարացետամոլ (ացետամինոֆեն)։ 2000 թվականին ԱՄՆ- ում գրանցվել է ասպիրինային թունավորման 50 մահացու ելքով դեպք, սակայն, բոլոր դեպքերում, բացի երեքից, գերդոզավորումը դիտավորյալ էր, հիմնականում ինքնասպանության նպատակով։

Պատմություն
-----------

Ասպիրինային թունավորումը հակասականորեն նշվել է, որպես 1918 թվականի Գրիպի պանդեմիայի ընթացքում բարձր մահացության դեպքերի հնարավոր պատճառ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  O'Malley, GF (May 2007). "Emergency department management of the salicylate-poisoned patient". *Emergency medicine clinics of North America*. **25** (2): 333–46, abstract viii. doi:10.1016/j.emc.2007.02.012. PMID 17482023.
2. ↑  Brenner, George M.; Stevens, Craig (2012). *Pharmacology E-Book: with STUDENT CONSULT Online Access* (in անգլերեն) (4 ed.). Elsevier Health Sciences. p. 319. ISBN 1455702781. Արխիվացված է the original 2017 թ․ օգոստոսի 18-ին. `{{cite book}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
3. 1 2 3 4 5 6  Walls, Ron (2017). *Rosens Emergency Medicine Concepts and Clinical Practice* (9th ed.). Elsevier. p. X. ISBN 978-0323354790.
4. 1 2  Roland, Peter S.; Rutka, John A. (2004). *Ototoxicity* (in անգլերեն). PMPH-USA. p. 28. ISBN 9781550092639. Արխիվացված է the original 2017 թ․ սեպտեմբերի 10-ին. Retrieved 2017 թ․ հունիսի 27. `{{cite book}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
5. ↑  McNeil Consumer & Specialty Pharmaceuticals (2002). "Assessment of Safety of aspirin and other Nonsteroidal Anti-Inflammatory Drugs (NSAIDs)". *FDA*. Արխիվացված է the original 2017 թ․ մայիսի 14-ին. Retrieved 2017 թ․ հունիսի 27. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
6. ↑  MedlinePlus > Aspirin
7. ↑  Thisted, B; Krantz, T; Strøom, J; Sørensen, MB (May 1987). "Acute salicylate self-poisoning in 177 consecutive patients treated in ICU". *Acta anaesthesiologica Scandinavica*. **31** (4): 312–6. doi:10.1111/j.1399-6576.1987.tb02574.x. ISSN 0001-5172. PMID 3591255.
8. 1 2 3  Toxicity *1009987*, բաժին *Salicylate Toxicity*(անգլ.) *EMedicine* կայքում
9. ↑  "Drugs and Lactation Database (LactMed)". *toxnet.nlm.nih.gov*. Արխիվացված է the original 2017 թ․ սեպտեմբերի 10-ին. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help) *This article incorporates text from this source, which is in the public domain.*
10. 1 2  "Salicylate poisoning: an evidence-based consensus guideline for out-of-hospital management". *Clinical Toxicology*. **45** (2): 95–131. 2007. doi:10.1080/15563650600907140. PMID 17364628.
11. 1 2  Temple, AR (February 1981). "Acute and chronic effects of aspirin toxicity and their treatment". *Archives of Internal Medicine*. **141** (3 Spec No): 364–9. doi:10.1001/archinte.141.3.364. ISSN 0003-9926. PMID 7469627.
12. ↑   Ռ. Բազելտ, *Թթվային թմրանյութերի եւ քիմիական նյութերի տնօրինում, մարդու* 9-րդ հրատարակություն, Կենսաբժշկական հրատարակություններ, Seal Beach, CA, 2011, pp. 20-23:
13. 1 2  Dargan, PI; Wallace, CI; Jones, AL (May 2002). "An evidenced based flowchart to guide the management of acute salicylate (aspirin) overdose". *Emergency Medicine Journal*. **19** (3): 206–9. doi:10.1136/emj.19.3.206. ISSN 1472-0205. PMC 1725844. PMID 11971828.
14. ↑  "Non-narcotic analgesics. Problems of overdosage". *Drugs*. **32** (Suppl 4): 117–205. 1986. doi:10.2165/00003495-198600324-00013. ISSN 0012-6667. PMID 3552583.
15. ↑  "Position paper: gastric lavage". *Journal of Toxicology: Clinical Toxicology*. **42** (7): 933–43. 2004. doi:10.1081/CLT-200045006. PMID 15641639.
16. ↑  Hillman, RJ; Prescott, LF (Nov 1985). "Treatment of salicylate poisoning with repeated oral charcoal". *British Medical Journal (Clinical research ed.)*. **291** (6507): 1472. doi:10.1136/bmj.291.6507.1472. ISSN 0267-0623. PMC 1418067. PMID 3933714.
17. ↑  "Does multiple-dose charcoal therapy enhance salicylate excretion?". *Archives of Internal Medicine*. **150** (6): 1281–3. Jun 1990. doi:10.1001/archinte.150.6.1281. ISSN 0003-9926. PMID 2191636.
18. ↑  Marx, John (2006). *Rosen's emergency medicine: concepts and clinical practice*. Mosby/Elsevier. p. 2341. ISBN 978-0-323-02845-5.
19. 1 2  Marx, John (2006). *Rosen's emergency medicine: concepts and clinical practice*. Mosby/Elsevier. p. 2342. ISBN 978-0-323-02845-5.
20. ↑  Gaudreault, P; Temple, AR; Lovejoy Fh, FH (October 1982). "The relative severity of acute versus chronic salicylate poisoning in children: a clinical comparison". *Pediatrics*. **70** (4): 566–9. ISSN 0031-4005. PMID 7122154.
21. ↑  Litovitz, TL; Klein-Schwartz, W; White, S; Cobaugh, DJ; Youniss, J; Omslaer, JC; Drab, A; Benson, BE (Sep 2001). "2000 Annual report of the American Association of Poison Control Centers Toxic Exposure Surveillance System". *The American Journal of Emergency Medicine*. **19** (5): 337–95. doi:10.1053/ajem.2001.25272. ISSN 0735-6757. PMID 11555795.
22. ↑  Starko, KM (2009 թ․ նոյեմբերի 1). "Salicylates and pandemic influenza mortality, 1918-1919 pharmacology, pathology, and historic evidence". *Clinical Infectious Diseases*. **49** (9): 1405–10. doi:10.1086/606060. PMID 19788357.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Reingardiene, D; Lazauskas, R (2006). "[Acute salicylate poisoning]". *Medicina (Kaunas, Lithuania)*. **42** (1): 79–83. PMID 16467617.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | ՀՄԴ-9 · ՀՄԴ-10 · eMedicine · MedlinePlus |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2780814443 |

 |