**Սամբալ** (ինդոն.՝ sambal) ինդոնեզական սոուս կամ մածուկ է, որը սովորաբար պատրաստվում է տարբեր չիլի պղպեղի խառնուրդից՝ երկրորդական բաղադրիչներով, ինչպիսիք են շալոտ սոխը, ծովախեցգետնի մածուկը, սխտորը, կոճապղպեղը, եղեգը կամ արմավենու շաքարը, կիտրոնը, լայմը և այլն։ Սոուսի սամբալը ինդոնեզերեն փոխառություն է ճավայերենից (sambel): Սոուսը տարածված է նաև Մալայզիայում, Շրի Լանկայում, Բրունեյում և Սինգապուրում։ ինդոնեզացիների հետ տարածվել է նաև Նիդեռլանդներում և Սուրինամում։

Սամբալի տարբեր տարբերակները սովորաբար մատուցվում են որպես տաք և կծու համեմունքներ հում բանջարեղենի ուտեստների համար (lalab), խորոված ձուկ (ikan goreng), տապակած ձուկ (ayam goreng), և տապակած հավ (ayam goreng) ու ճուտ (ayam penyet), տապակած տավարի կողիկներ (iga penyet) և ինդոնեզական սոտո ապուրներ։ Ինդոնեզիայում կա սամբալի 212 տեսակ, որոնց մեծ մասը գալիս է Ճավայից։

Պատմություն
-----------

Սոուսի հիմնական բաղադրիչը՝ Capsicum չիլի պղպեղի տեսակն է, բնիկ չէ Հարավարևելյան Ասիայում։ Սամբալի բաղադրատոմսերում օգտագործվող ավանդական տեսակներն են կայենյան պղպեղը (Capsicum frutescens) և կանաչ չիլի պղպեղը (Capsicum annuum): Այս տեսակները բնիկ են Արևմտյան կիսագնդում և ներմուծվել են Ինդոնեզական արշիպելագ 16-րդ դարում պորտուգալացիք և իսպանացի նավաստիների կողմից Կոլումբոսի փոխանակման ժամանակ։

Սակայն Ինդոնեզիայի արշիպելագի բնակիչները արդեն ծանոթ էին նմանատիպ կծու համին մինչև 16-րդ դարը։ Կաբյա կոչվող կծու համեմունքը արժեքավոր ապրանք դարձավ ճավայի շուկայում դեռևս 10-րդ դարի հնագույն Մատարամ թագավորության դարաշրջանում։ Պատմաբանները ենթադրում են, որ մինչև 16-րդ դարում Ամերիկա մայրցամաքի կեղևի ներմուծումը, դա կաբիան էր, որը լայնորեն օգտագործվում և աճեցվում էր որպես տաք համեմունք Ճավայում։ Կաբիան մինչ օրս օգտագործվում է Java-ում, բայց չիլիի հսկայական ժողովրդականությունը ի վերջո փոխարինեց կաբիայի սպառումը, այսօր այն օգտագործվում է միայն ավանդական բուսական դեղամիջոցներում և ջամու՝ ավանդական ճավայական բուսական ըմպելիքի արտադրության մեջ։ Այսօր բույսը հազվադեպ է համարվում։ Այլ պատմաբաններ ենթադրում են, որ դա կոճապղպեղն էր, որն օգտագործվում էր որպես հիմնական տաք համեմունք հնագույն սամբալի բաղադրատոմսում։ Կոճապղպեղը, ինչպես նաև կաբյա և անդալիման տեղական համեմունքները հնագույն սամբալի ամենավաղ «տաք» բաղադրիչներից են, որին հաջորդել է սև պղպեղի ներմուծումը Հնդկաստանից մոտ 12-րդ դարում և վերջապես չիլի պղպեղը Ամերիկա մայրցամաքից 16-րդ դարում։

Սերատա Չենտինիի (1819-1912) ճավայական ձեռագիրը գրանցում է սամբալի 16 տարբերակը Ճավայում։ Mustika Rasa Recipe Book (1967) գրվել և կազմվել է Հարտինի Սուկարնոյի կողմից և պարունակում է 63 սամբալի բաղադրատոմս։ 2017 թվականին Գաջա Մադա համալսարանի սննդի հետազոտող Մուրդիջատի Գարդջիտոն Ինդոնեզիայում հայտնաբերել է սամբալի հարյուրավոր տարբերակներ։ Դրանցից 212-ն ունեն հստակ ծագում, իսկ 43-ի ծագումը անհայտ է։ Սամբալի տարբերակների մեծ մասը (43%) հայտնաբերվել է Java-ում, 20% -ը Սումատրայում, 8%-ը՝ Բալիում և Արևմտյան Նուսա-Թենգարայում, իսկ մնացածը բաշխված է Մակուկուի, Կալիմանտանի և Սուլավեսիի միջև։

Պատրաստում
----------

Ավանդաբար թարմ սամբալը ձեռքով պատրաստում են քարե շաղախի մեջ։

Սամբալը կարելի է մատուցել հում կամ եփած վիճակում։ Ինդոնեզիայում կա սամբալի երկու հիմնական կատեգորիա՝ սամբալ մասաք (եփած) և սամբալ մենթահ (հում)։ Եփած սամբալը եփվում է, ինչի արդյունքում ստացվում է հստակ համ և բույր, մինչդեռ հում սամբալը խառնվում է լրացուցիչ բաղադրիչների հետ և սովորաբար սպառվում է անմիջապես։ Սամբալ-մասակը կամ եփած սամբալները ավելի տարածված են Արևմտյան Ինդոնեզիայում, մինչդեռ սամբալ-մենթահը կամ հում սամբալները ավելի տարածված են Արևելյան Ինդոնեզիայում։

Չիլիի պղպեղը, սխտորը, շալոտ սոխը և լոլիկը հաճախ աղում են հավանգով և շաղախով, մինչդեռ ծովախեցգետնի մածուկը (terasi կամ belacan) սկզբում տապակվում է սուր հոտը վերացնելու, ինչպես նաև համը ազատելու համար։ Սամբալը կարելի է պատրաստել լուսանցքով, քանի որ այն հեշտությամբ կարելի է պահել լավ փակված ապակե տարայի մեջ սառնարանում մինչև մեկ շաբաթ՝ ճաշի հետ որպես համեմունք մատուցելու համար։ Այնուամենայնիվ, որոշ տնային խոհարարներ և ռեստորաններ սպառելուց ընդամենը մի քանի րոպե առաջ պատրաստում են թարմ սամբալ՝ դրա թարմությունն ու համն ապահովելու համար; սա հայտնի է որպես սամբալ dadak (լիտ. «իմպրովիզացված սամբալ» կամ «նոր պատրաստված սամբալ»)։ Այնուամենայնիվ, փողոցային սննդի (warung) և ռեստորանների մեծ մասում սամբալը հաճախ պատրաստվում է ամեն օր մեծ քանակությամբ և առաջարկվում է որպես տաք և կծու համեմունք։

Այսօր պատրաստի, փաթեթավորված, ակնթարթային կամ պատրաստի խմելու սամբալի որոշ ապրանքանիշեր հասանելի են փողոցային սննդի տաղավարներում, ավանդական շուկաներում, սուպերմարկետներում և հարմարավետ խանութներում։ Համեմատած ավանդական սամբալների հետ, շշալցված սամբալները հաճախ ունենում են ավելի բարակ հյուսվածք, ավելի միատեսակ պարունակություն, ինչպես լոլիկի կետչուպը, մեքենայի կողմից վերահսկվող արտադրական գործընթացի պատճառով։ Ավանդականորեն պատրաստված սամբալները, որոնք աղացած են մեղրով և հավանգով, սովորաբար ունեն կոպիտ հյուսվածք և հետևողականություն։

Մի քանի ապրանքանիշեր արտադրում են շշալցված սամբալ, ինչպիսիք են՝ Huy Fong Foods-ի sambal oelek, Heinz ABC Sambal terasi և Sambal Indofood:

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3
2. ↑  Cape Malay Cookbook. Faldela Williams(չաշխատող հղում)
. Struik, 1988, p.58 — ISBN 978-1-86825-560-3
3. ↑  Sri Nardiati Kamus bahasa Jawa-bahasa Indonesia. Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa, Departemen Pendidikan dan Kebudayaan, 1993, Jakarta, Indonesia. ISBN 9794593818
4. ↑  "The big chilli sauce guide: how to tell your sriracha from adobo". Արխիվացված from the original on 2020 թ․ նոյեմբերի 22. Retrieved 2020 թ․ մարտի 6.
5. ↑  The Food of Indonesia: Delicious Recipes from Bali, Java and the Spice Islands, Periplus world cookbooks. Archived 2021-09-24 at the Wayback Machine. Heinz Von Holzen, Lother Arsana. Tuttle Publishing, 2015. — ISBN 978-1-4629-1491-3
6. ↑  Рецепты самбала. Archived 2021-09-24 at the Wayback Machine. Магия Вкуса Пряных Комбинаций Часть I: Смеси специй, Пасты, Соусы. Алекс Крамер, 28 нояб. 2017 г. — 432 с. — ISBN 978-1-981236-81-7
7. 1 2  "Ada 212 Jenis Sambal di Indonesia, Berasal Dari Mana Sajakah? — Semua Halaman". Արխիվացված from the original on 2021 թ․ սեպտեմբերի 24. Retrieved 2020 թ․ մարտի 6.
8. 1 2 3  "12 Jenis Sambal di Indonesia, Ternyata Paling Banyak Berasal dari Jawa". Արխիվացված from the original on 2021 թ․ սեպտեմբերի 24. Retrieved 2020 թ․ մարտի 6.
9. ↑  "Meet 'cabya', chili pepper's weird great uncle". Արխիվացված from the original on 2021 թ․ սեպտեմբերի 24. Retrieved 2020 թ․ մարտի 6.
10. ↑  "Sejak Kapan Masyarakat Indonesia Mengonsumsi Sambal?". Արխիվացված from the original on 2020 թ․ օգոստոսի 6. Retrieved 2020 թ․ մարտի 6.
11. ↑  "Bukan Cabai, Sambal Pertama di Nusantara Terbuat dari Jahe". Արխիվացված from the original on 2021 թ․ սեպտեմբերի 24. Retrieved 2020 թ․ մարտի 6.
12. ↑  Authentic Recipes from Indonesia by Lother Arsana Archived 2021-09-24 at the Wayback Machine. Tuttle Publishing, 2013, p.31-33 — ISBN 978-1-4629-0535-5]
13. ↑  "A Brave New World Of Sambal Sauces". Արխիվացված from the original on 2021 թ․ սեպտեմբերի 24. Retrieved 2020 թ․ մարտի 6.
14. ↑  "David Tran: How a Vietnamese Refugee Founded a Multi-Million Dollar Sriracha Empire". Արխիվացված from the original on 2017 թ․ սեպտեմբերի 29. Retrieved 2020 թ․ մարտի 6.
15. ↑  "Homestyle Sambal Terasi' Lezat dan Praktis". Արխիվացված from the original on 2017 թ․ հունիսի 30. Retrieved 2020 թ․ մարտի 6.
16. ↑  "Sambal Indofood". Արխիվացված from the original on 2021 թ․ սեպտեմբերի 24. Retrieved 2020 թ․ մարտի 6.
17. ↑  "Sambal Indofood". Արխիվացված from the original on 2018 թ․ հուլիսի 1. Retrieved 2020 թ․ մարտի 6.