Վալախական գյուղ (1877)
**Վալախներ** նաև՝ **վլախներ**, Արևելյան ռոմանական ժողովուրդների նախնիների ընդհանուր անվանումը (ռումինացիներ, մոլդովացիներ, առումիններ, մեգլենիտներ)։ Ի սկզբանե սլավոնացիների մոտ վալախներ կարող էին կոչվել ռոմանալեզու ժողովուրդները ընդհանրապես։ Չեխերը և լեհերը այդպես են անվանել իտալացիներին։ Հին հունական լեզուներում այդպես են անվանվել կելտական և ռոմանալեզու ազգերը։ էթնոնիմի էթիմոլոգիան կապված է անտիկ կելտերի հետ։

Վալախները Վալախիա իշխանության (14-19-ր դարեր), որը 1859 թվականին մտել է Վալախիայի և Մոլդովայի միացյալ իշխանության կազմի մեջ, բնակչության հիմնական մասն են կազմում։

12-19-րդ դարերում հիշատակվում է վալաշական լեզուն, որը սլավոնականությունից լեզվի մաքրումից և 1860 թվականին Ռումինիայի կազմավորումից հետո սկսել է կոչվել ռումիներեն։

Այսօր Բալկաններում կան մի քանի էթնիկ խմբեր, որոնք իրենց անվանում են «վալախներ»։

Էթմոլոգիա և նշանակություն
-------------------------

Հոմանիշը ռուսերենում՝ *воло́хи*, *вала́хи*, *влахи*. «blácoí»։ Ըստ Մաքս Ֆասմերի՝ մյուս սլավոնական լեզուներում՝ հին-ռուս.՝ волохъ, հոգնակի՝ հին-ռուս.՝ волоси, ուկրաիներեն՝ воло́х — «ռումին», բուլղար․՝ влах, սերբախորվաթերեն՝ *вла̏х*, սլովեն.՝ làh, չեխ․՝ vlach, սլովակ.՝ vlach, լեհ.՝ wɫoch։

Էթնոնիմի ծագումը կապում են վոլքերի (լատին․՝ Volcae, հին հունարեն՝ Οὑόλκαι, գաել.՝ folc «celer, alacer»)՝ կելտական ցեղերի կոնֆեդերացիայի հետ, որը բնակություն էր հաստատել Ռոնից և Էբրոյից մինչև Բավարիա և Դանուբ, և հայտնի էր մ․թ․ա 4-րդ դարից։ Էթնոնիմը նշված է Հուլիոս ԿեսարիՍտրաբոնի, Կլավդիոս Պտղոմեոսի գրառումներում։ Գերմաներեն լեզուներում «վլախներ» (գերմ.՝ Walachen, անգլ.՝ Vlachs) անվանումը ծագում է պրագերմանական *Walhaz-ից՝* կելտերի էթնոնիմից։ *Walhaz բառը* համարվում է պրոգերմանական *Wolkā-ի ածանցյալ*, որն էլ իր հերթին՝ լատին․՝ Volcae-ից է, ինչը նշանակում է «օտար»։

Սլավոնական լեզուներում «վլախներ», «վլոխներ» կամ «վոլոխներ» են կոչվել ռոմանական ժողովուրդները։ Չեխերը դեռևս 20-րդ դարի սկզբում «վալախներ» են անվանել իտալացիներին, իսկ ռուսները, հարավային սլավոնացիները, հույները և թուրքերը 19-ր դարի երկրորդ կեսին Ռումինիայի կազմավորումից հետո՝ ռումինացիներին։ Լեհերենում մինչ օրս Իտալիան կոչվում է Włochy, իսկ իտալացիները՝ *włosi։* Հին գերմաներենում *Welschland* բառով կոչվել են Իտալիան և Ֆրանսիան, իսկ ժամանակակից գերմաներենում այդպես է կոչվում Շվեյցարիայի ֆրանսախոս մասը։

Նաև բյուզանդացիները, հարավային և արևելյան սլավոնացիները Միջնադարից սկսած «վլախներ» (հուն․՝ Βλάχος) են անվանել Բալկանյան թերակղզու>հովվական ժողովուրդներին՝ ի հակադրություն հողագործների*Vatro Murvar* The Balkan Vlachs: a typological study. — University of Wisconsin--Madison, 1956. — С. 20.</ref>։ Հարավ-սլավոնական հողերում 20-րդ դարի սկզբին վալախներ էին անվանում ուղղափառություն դավանողներին՝ ի տարբերություն կաթոլիկների։

Ներկայումս վլախներ տերմինը էթնոլոգիայում՝ ռոմանա-հեթանոսական համայնքների անուններում, կիրառվում է Բալկաններում, հատկապես Հունաստանում, Ալբանիայում և Հյուսիսային Մակեդոնիայում։ Առումինները *arumãni, armãni, rãmãni, aromãni* օգտագործում են որպես ինքնաանվանում, որը ծագում է էթիմոլոգիական ռոմանուս բառից, ինչն էլ նշանակում է «ռոմանական/հռոմեական»։ Մեգլենիտները իրենց անվանում են *Vlaşi-ի* մակեդոնական ձևով։

Պատմություն
-----------

### Անտիկ դարաշրջան

Վալախները արևելառոմանական բոլոր ազգերի նախնիներն են, ձևավորվել են Բալկանյան թերակղզին և Կարպատների նախալեռները ընդգրկող արեալում՝ թրակիական ցեղերի խմբի վրա, որոնք մ․թ․ առաջին դարերում ենթարկվել են ռոմանիզացման։ Հաճախ «վալախներ» են կոչվում իլլիրիա-թրակիակիան տավարաբուծական ցեղերը, որոնք Բալկանյան թերակղզում են հաստատվել մինչև 6-7-րդ դարերում սլավոնների, ինչպես նաև Դալմաթիայի ոչ սլավոնական (ռոմանական) բնակչության այնտեղ հաստատվելը (օրինակ, Դուբրովնիցկի Հանրապետության պայմանագրերում)։

### Միջին դարեր

Վլաշական հովիվը Մորավիում, 1789 թվական
Առումինական հովիվ Հունաստանում, 1900 թվական
5-րդ դարում գերմանացիները վալախներ էին անվանում ընդհանրապես կելտերին և ռոմանացված ժողովուրդների ներկայացուցիչներինRinge, Don (2009-01)։ «Inheritance versus lexical borrowing: a case with decisive sound-change evidence»։ *Language Log* (Mark Liberman) </ref>։ Էթնոմի կիրառման վաղ օրինակ կա 6-րդ դարի երկրորդ կեսերի «Ճամփորդի երգերը»-ում, որտեղ Կեսարի թագավորությունը անվանում են *walaric, welshry, rum-walas*։

«Վլախներ» էթնոմին ազգակից են «վալոններ» և «Ուելս» բառերը, որոնցով անգլոսաքսերը և յուտերը կոչել են մասամբ Բրիտանական կղզիների և Վալգաուի կելտերին։ *Welschland* անունով հին գերմաներենում կոչվել է Իտալիան և Ֆրանսիան, իսկ ժամանակակից գերմաներենում այդպես են անվանում Շվեյցարիայի, այսպես կոչված, ֆրանսախոս մասը։ Լեհերենում մինչ օրս Իտալիան անվանվում է Włochy։ 

Վլախների՝ հարավ կարպատյան շրջանում հայտնվելու մասին կան երկու տեսակետ, որոնցից մեկի համաձայն՝ վալախների էթնոգենեզը տեղի է ունեցել Դակիա հռոմեական նահանգում (ժամանակակից արևմտյան Ռումինիայի և Հարավ-Արևելյան Հունգարիայի տարածք) հռոմեական գաղութարարների գրավված տարածքներից Դունայի աջ ափ մ. թ. 271-275 թվականներին տարհանումից հետո։ «Միգրացիոն» տեսակետի ներկայացուցիչները կարծում են, որ վալախների էթնոգենեզը տեղի է ունեցել Դունայից հարավ և հարավ-արևելք՝ Հռոմեական կայսրության սահմաններում, որտեղ նրանց այդ անվան տակ աղբյուրները ֆիքսում են մոտավորապես 5-րդ դարից։ Նրանց կարծիքով վալախների՝ Դունայի ձախ ափ՝ հին Դակիա, տեղափոխվելը (Վալաշի ապագա իշխանապետությունը, Տրանսսիլվանիա, նաև Մոլդովա) տեղի է ունեցել 9-րդ դարի վերջից 13-րդ դարերում։ Ի․ Պիչը համարում է, որ 3-13-րդ դարերում ռոմանական տարրը պահպանվել է հիմնականում Մարամուրեշում, Բանատում, Տրանսիլվանիաում։ Գիտնականները նշում են, որ Բանատում և Տրանսիլվանիայի Ալպերում ռոմանական բնակչությունը եղել է առավել ազդեցիկ։ Վալախիայի և Մոլդավայի տարածքում 3-րդ դարում ռոմանական տարրը անհետացել է։

6-18-րդ դարերում վալախները իրենց վրա զգացել են սլավական լեզվի և մշակույթի ազդեցությունը։ 6-7-րդ դարերում ապագա Վալաշի իշխանության տարածքում բնակություն են հաստատել սլավոնները, որոնք մեծ ազդեցություն են թողել տեղի բնակչության նյութական և հոգևոր մշակույթի վրա՝ կարևոր դեր խաղալով նրա պետականության զարգացման և արևելառոմանական ազգության կազմավորման վրա (աղբյուրներում՝ վլախներ կամ վոլոխներ)։
Սակայն կար կարծիք, որ վալախները այդ տարածքում հաստատվել են ավելի ուշ։ 8-10-րդ դարերում ապագա Վալախիայի տարածքի մեծ մասը մտել է Բուլղարական առաջին կայսրության կազմի մեջ։ 10-րդ դարին են վերաբերում առաջին վալաշա-սլավոնական քաղաքական միավորումները։ Բայց կենցաղի և սովորույթների տարբերությունը թույլ չի տվել վալախներին ձուլվել սլավոնական միջավայրի հետ, չնայած սլավոնա-ռոմանական երկլեզվությունը իր գագաթնակետին է հասել 8-12-րդ դարերում։ Վալախիայի թեմը մտել է Օխրիդի, ապա՝ Տիռնովոյի պատրիարքարանի կազմի մեջ (1234—1393), ինչի արդյունքում ընդունել է սլավոնական այբուբենը և եկեղեցասլավոնական լեզուն՝ որպես պատարագի լեզու։ 17-րդ դարում Վալախիայի և Մոլդավիայի իշխանություններում ձևավորված պետական լեզուն հին սլավոներենն էր։

9-րդ դարում վալախներին դուրս են մղել Տրանսիլվանիայի մասից։ Հունգարացիների հետ մոտ հարևանությունը նպաստել է վալախների լեզվում բազմաթիվ հունգարերեն բառերի փոխառնմանը։

Առաջին անգամ հիշատակվում է 11-րդ դարի Բյուզանդական աղբյուրներում (հունարեն՝ Βλαχοι)՝ 10-րդ դարի վերջի իրադարձությունների նկարագրությունում․ տեղայնացվել է Թեսալիայում, Մակեդոնիայում և Ստարա Պլանինաում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Русаков, 2006
2. ↑  Валахи // Большой толковый словарь русского языка. — 1-е изд-е: СПб.: Норинт С. А. Кузнецов. 1998.
3. ↑  *Arno Tanner* The Forgotten Minorities of Eastern Europe: The History and Today of Selected Ethnic Groups in Five Countries. — Helsinki: East-West Books, 2004. — p. 203 — ISBN 978-952-91-6808-8. (անգլ.)
4. ↑  *Ringe, Don.* Inheritance versus lexical borrowing: a case with decisive sound-change evidence. — Language Log, January 2009.
5. ↑  *Juhani Nuorluoto; Martti Leiwo; Jussi Halla-aho*. Papers in Slavic, Baltic, and Balkan studies. Dept. of Slavonic and Baltic Languages and Literatures, — University of Helsinki, 2001. — ISBN 978-952-10-0246-5 (անգլ.)
6. 1 2 3 4  Валахи // ЭСБЕ, 1890
7. 1 2  Волохи // ЭСБЕ, 1892
8. 1 2  Welschland // Универсальный — Lexicon. 2012;  
Welschland // Pierer’s Lexicon. 1857—1865.
9. ↑  Encyclopedia Britannica, 1911
10. ↑  Welsh; Walloon // Online Etymology Dictionary(անգլ.)
11. ↑  „Zur rumänisch-ungarischen Streitfrage", S. 16; „Ober die Abstammung der Rumänen", S. 198
12. ↑  *Бернштейн С.* Разыскания в области болгарской исторической диалектологии. Т. I. Язык валашских грамот XIV—XV веков — С. 118
13. ↑  *Игрицкий Ю. И. Лыкошина Л. С. Шаншиева Л. Н.* Страны Восточной Европы в поисках новой идентичности: сборник научных трудов — ИНИОН РАН, 2006—132 с. — С. 31
14. ↑  Istvan Lazar: *Transylvania: A Short History*, Simon Publications, 1997 (չաշխատող հղում)
15. ↑  Бернштейн, 1948, часть «Источники славянской письменности в Валахии», էջ 71

Գրականություն
-------------

* Влахи / Русаков А. Ю. // Великий князь — Восходящий узел орбиты. — М. : Большая российская энциклопедия, 2006. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 5). — ISBN 5-85270-334-6.
* «Валахи»։ *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907
* «Волохи»։ *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907
* *Бернштейн С. М.* Разыскания в области болгарской исторической диалектологии. — М.; Л. 1948. — Т. I. Язык валашских грамот XIV—XV веков.

Օտարալեզու
* Vlachs(անգլ.) // Encyclopedia Britannica, 11th Edition. — 1911. — Vol. 28.
* *Ilie Gherghel* Câteva contribuţii la cuprinsul noţiunii cuvântul "valach". — Bucureşti: "Convorbiri literare", 1920.
* *Asterios I. Koukoudis* The Vlachs: Metropolis and Diaspora. — 2003. — ISBN 960-7760-86-7
* Nicolae Iorga, Teodor Capidan, C. Giurescu : «*Istoria Românilor*»

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | NKC: ph450987 |

 |