**Համբարձում Աղասիի Ղանդիլյան** (հունիսի 3, 1927(1927-06-03), Արմավիր, Հյուսիսկովկասյան երկրամաս, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ - մայիսի 3, 1993(1993-05-03), Երևան, Հայաստան), խորհրդային տնտեսական, պետական և քաղաքական գործիչ։ ՀԽՍՀ երկաթուղու ղեկավար (1972-1992)։ ԽՄԿԿ անդամ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1927 թվականին, Կրասնոդարի երկրամասի Արմավիր քաղաքում, Արևմտյան Հայաստանից գաղթած բանվորի ընտանիքում։ Երկաթուղու աշխատանքների կազմակերպման բնագավառում հայտնի է դարձել նախկին Խորհրդային Միության տարածքներում՝ նախ Դոնեցկում, ապա Աստրախանում, ակտիվորեն մասնակցել է նաև Սպիտակի երկրաշարժի հետևանքների վերացման աշխատանքներին։ 1946 թվականից ներգրավված է եղել տնտեսական, հասարակական և քաղաքական աշխատանքներում։ 1946-1993 թվականներին եղել է կայարանապետ, Ուկրաինական ԽՍՀ Դոնեցկի մարզի երկաթուղային բաժանմունքի պետ, Վոլգայի, Հարավ-Արևելյան և Աստրախանի երկաթուղիների կայարանների պետ, Անդրկովկասյան երկաթուղու Երևանի մասնաճյուղի ղեկավար։

Ղանդիլյանը Հայաստան է տեղափոխվել 1972 թվականին (Կենտկոմի առաջին քարտուղար Կարեն Դեմիրճյանի հրավերով), նշանակվել է Անդրկովկասյան երկաթուղու Երևանի մասնաճյուղի ղեկավար, որը գտնվել է փակուղում։ Ղանդիլյանը շատ բան է արել պատմության այդ դժվարին և շրջադարձային փուլում Հայաստանի երկաթուղիները պահպանելու համար։ Հենց նրա օրոք է երկաթուղային ցանցն ամբողջությամբ էլեկտրաֆիկացվել և ավտոմատացվել, կառուցվել են նոր կայարաններ և երկաթուղագծեր՝ Իջևան-Հրազդան՝ 8 կիլոմետրանոց Մեղրաձոր թունելով և Մասիս-Նուռնուս՝ Հրազդան գետի կիրճով եզակի երկհարկանի կամուրջով։

Ղանդիլյանը շուտով ոտքի է կանգնեցրել Հայաստանի երկաթուղին, նրա դրած հիմքերի, կարգուկանոնի և պատասխանատվության շնորհիվ երկաթգիծը շարունակել է աշխատել 90-ականներին, հաճախակի կազմակերպվող դիվերսիաների պայմաններում, երբ երկաթուղու վնասված հատվածները շուտափույթ վերականգնվել են, նա անձամբ է վերահսկել այդ աշխատանքները, շուրջօրյա հերթապահություն է սահմանվել կայարաններում։ Ծանր շրջափակման պայմաններում, երբ վագոնները մնացել են կես ճանապարհին, նա նույնիսկ կարողացել է բանակցել ադրբեջանցիների հետ և վագոնները հասցնել Հայաստան։ Այդ վագոններով տեղափոխվող ապրանքները՝ հացահատիկը, ալյուրը, մազութը և այլն կենսական նշանակություն ունեին Հայաստանի համար։

1975, 1980, 1985, 1990 թվականներին Ղանդիլյանն ընտրվել է ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի 9-12-րդ գումարումների պատգամավոր։

1993 թվականին դարձել է պատվիրված սպանության զոհ։

### Սպիտակի երկրաշարժ

Անգնահատելի է Ղանդիլյանի ներդրումը Սպիտակի ավերիչ երկրաշարժի հետևանքների վերացման գործում, 1988 թվականի ավերիչ երկրաշարժից հետո կատարվել է «տիտանական» աշխատանք, Ղանդիլյանի ջանքերով և նրա մշտական հսկողության ներքո երկաթուղին կարճ ժամանակում արագ վերականգնվել և աշխատել է լարված ռեժիմով՝ ապահովելով աղետի գոտու համար տարբեր հանրապետություններից Հայաստան ուղարկված բեռների տեղափոխումը և բեռնաթափումը։

Համբարձում Ղանդիլյանի կիսանդրին Գյումրու կայարանամերձ հրապարակի պուրակում

Հիշատակ
-------

* 2008 թվականին Համբարձում Ղանդիլյանի անունով է կոչվել է ER2-988 էլեկտրագնացքը։ Ի սկզբանե գնացքը նախատեսված է եղել Երևան-Արմավիր արագընթաց երթուղով երթևեկելու համար, սակայն չվացուցակի զուգակցման կրճատման պատճառով էլեկտրագնացքը հանվել է շարժակազմից։
* 2021 թվականի ապրիլի 9-ին Գյումրու լոկոմոտիվային դեպոյում տեղի է ունեցել «Հարավկովկասյան երկաթուղի» ընկերության «Համբարձում Ղանդիլյան» անվանական էլեկտրաքարշի շահագործման հանձնման հանդիսավոր արարողությունը։
* Գյումրիի կայարանամերձ նախկին Սևյան փողոցը 2000 թվականին վերանվանվել է Համբարձում Ղանդիլյանի անունով։
* Գյումրիում կայարանամերձ հրապարակի կենտրոնում գտնվող պուրակում 2002 թվականին կանգնեցվել է Ղանդիլյանի կիսանդրին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Համբարձում Ղանդիլյան․ Հիշատակի խոսք
2. ↑  Համբարձում Ղանդիլյանի սպանությունը, 430 վագոն գողացված վառելանյութը և «Կայարան օպերացիան»
3. ↑  Գյումրիի լոկոմոտիվային դեպոյում գործարկվել է հայկական երկաթուղու երկարամյա ղեկավար Համբարձում Ղանդիլյանի անվան էլեկտրաքարշը
4. ↑  Daily, A. Z. G. «ԷԼԵԿՏՐԱՔԱՐՇԸ ԿԿՈՉՎԻ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ՂԱՆԴԻԼՅԱՆԻ ԱՆՈՒՆՈՎ». *AZG Daily*. Վերցված է 2023 թ․ օգոստոսի 29-ին.