**Բաբերդ**, (նաև՝ **Բաբերձ**, **Բաբերտ**, **Բայբերդ**, **Բայբերդոն**, **Բայբերտոն**, **Բայբուրդ**, **Բայբուրդի**, **Բայբուրթ**, **Բայբուրտ**, **Բայտբերդ**, **Պայպերթ**, **Պայպութ**, **Պայպուրթ**, **Պայպուրտ**), քաղաք (գյուղ, ավան, բերդ, բերդաքաղաք գյուղաքաղաք) Մեծ Հայքի Բարձր Հայք աշխարհի Սպեր գավառում (երբեմն հիշատակվում Է Խաղտիքում), որն այժմ քաղաք է Թուրքիայի հյուսիս-արևելքում։

Աշխարհագրություն
----------------

Գտնվում էր Ճորոխի ձախ ափին, Կարինից 121 կմ հյուսիս-արևմուտք։ Երեք կողմից շրջապատված է ցածրադիր լեռներով, իսկ գարավային մասի հարթավայրով կապված էր Կարինի հետ։ Ունի գեղեցիկ համայնապատկեր։ Ճորոխ գետը քաղաքը բաժանում է երկու մասի, որոնք իրար հետ կապված են 5 քարաշեն կամուրջներով։

Պատմություն
-----------

Դեռևս մ․ թ․ ա․ III դարում եղել է նշանավոր բերդաքաղաք (ամրոցի ավերակները պահպանվել են մինչև այժմ)։ Առաջին անգամ Բաբերդն հիշատակել է Մովսես Խորենացին։ Երվանդունիների, Արտաշեսյանների և Արշակունիների օրոք պատկանել է Բագրատունիներին։

Հայաստանի 387 թ.-ի բաժանման ժամանակ Բաբերդն անցել է Բյուզանդիային։ VI դարում Հուստինիանոս I կայսրը ամրացրել է քաղաքը, կառուցել նոր բերդ։ 1071 թ.-ին սելջուկները գրավել են Բաբերդը, կոտորել բնակիչներին։ XIII—XIV դարերում Բաբերդը գտնվել է Ռումի սուլթանության, XIV—XV դդ․՝ Ջելայիրյան և Ակ-Կոյունլու ցեղերի տիրապետության տակ։

1271 թ.-ին, Չինաստան ուղևորվելիս Բաբերդnվ անցել է Մարկո Պոլոն (նա հիշատակում է քաղաքի հս-արմ․ կողմի արծաթահանքերը)։ 1474 թ.-ին Բաբերդով անցել է իտալացի մեկ այլ ճանապարհորդ՝ Հ․ Բարբարոն, որը, գովասանքով խոսելով քաղաքի մասին, նշել է, որ բնակչության թիվը կազմել է 1500 ընտանիք։

1514 թ.-ից Բաբերդին տիրել են թուրքերը։ 1829 թ.-ին ռուս, զորքերը գրավել են այն, սակայն Ադրիանուպոլսի հաշտության պայմանագրով վերադարձրել են թուրքերին։ Ռուսներին օգնություն ցույց տված մոտ 1000 հայ ընտանիք, թուրքերի վրեժխնդրությունից խուսափելով, 1829—1830 թթ.-ին գաղթել և բնակություն են հաստատել Հայկական մարզում ու Ախալցխայի գավառում։

1916 թ.-ի հուլիսի 3-ին ռուս, զորքերը նորից են գրավել Բաբերդը, բայց 1918 թ.-ին այն վերագրավել են թուրքերը։

Մինչև 1915 թ.-ը Բաբերդի գավառում կար 30 հայաբնակ գյուղ։ Բաբերդի և գավառի հայ բնակչությունը 1895 թ.-ի համիդյան ջարդերի ժամանակ բավականին զոհեր է տվել, իսկ 1915 թ.-ի Մեծ եղեռնի ժամանակ լրիվ տեղահանվել։ Նրանց մի մասը զոհվել է, փրկվածները տարագրվել են օտար երկրներ։ Այժմ թուրքաբնակ է։

Բնակչություն
------------

1915 թ.-ին Բաբերդն ուներ 30 000 բնակիչ, այդ թվում՝ 10 000 հայ։

Տնտեսություն
------------

1915 թ.-ին քաղաքում գործում էր 481 խանութ ու կրպակ, 40 իջևանատուն, 177 ջրաղաց, 3 ձիթհան, 19 փուռ, 1 կաշեգործարան, օճառի, ներկի, մոմի գործարաններ։ Հայերն զբաղվում էին առևտրով և արհեստներով (ոսկերչություն, պղնձագործություն, ժամագործություն, կոշկակարություն, ատաղձագործություն և այլն)։

Իր նպաստավոր աշխարհագրական դիրքի շնորհիվ Բաբերդն երկար ժամանակ եղել է Տրապիզոնից Կարին, ապա Պարսկաստան տանող առևտրական ճանապարհի կարևոր կայաններից մեկը։ Բաբերդն առևտրական գործուն կապերի մեջ էր Ջենովայի և Վենետիկի հետ։

Պատմամշակույթային կառույցներ
----------------------------

Եղել է եպիսկոպոսանիստ, ուներ չորս եկեղեցի (Ս․ Աստվածածին, Հրեշտակապետաց, Ս․ Հովհաննես և Աստվածամայր)։ Բաբերդում ընդօրինակվել են հայերեն ձեռագրեր։

Պատմական հուշարձաններից նշանավոր է **Բաբերդի հինավուրց բերդը**, որը կառուցվել է քաղաքի հս․ մասում՝ երեք կողմից շրջապատված դժվարամատչելի լեռներով։ Բերդն ունեցել է կրկնակի պարիսպներ, որոնց մեծ մասը, նաև բերդի ներսի շենքերը և եկեղեցին (հունական արձանագրություններով) կործանվել է 1829 թ.-ին, ռուսթուրքական պատերազմի ժամանակ։ Կիսավեր վիճակում պահպանվել է դեպի Ճորոխն իջնող սանդղաձև քարափոր երկու ճանապարհ, որոնք ծառայել են պաշարման ժամանակ ջուր բերելու համար։

Տես նաև
-------

* Էրզրումի մարզի հայաբնակ բնակավայրեր

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ՀՍՀ, հտ 2, էջ 194, Բաբերդ

Աղբյուրներ
----------

* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ. Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Գրականություն
-------------

* Մովսես խորենացի, Պատմություն Հայոց, Ե․, 1968
* Արիստակես Լաստիվերցի, Պատմություն, Ե․, 1971
* Միրախորյան Մ․, Նկարագրական ուղևորություն ի հայաբնակ գավառս Արևելյան Տաճկաստանի, մաս 1, ԿՊ, 1884
* Արսլանյան Բ․, Բաբերդ և շրջակայքը, Փարիզ, 1954
* Гюзальян Л․ Т․, Неизданные надписи Байбуртской цитадели, «Византийский временник», т․ 8, М․, 1956

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 194)։*  |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Հայաստանի պատմական քաղաքներ |
| --- |
|  |
| Ադամակերտ • Ալաշկերտ • Ակն • Ամասիա • Անի • Արաբկիր • Արդահան • Արդվին • Արծկե • Արծն • Արղանա-Մադեն • Արճեշ • Արմավիր • Արշակավան • Արշամաշատ • Արտամետ • Արտանուջ • Արտաշատ • Բաբերդ • Բագարան • Բալու • Բայազետ • Բերկրի • Բիթլիս • Գյումուշխանա • Դիադին • Դիարբեքիր • Դիլման • Դվին • Երազգավորս • Երզնկա • Երվանդաշատ • Զարեհավան • Զարիշատ • Իգդիր • Խարբերդ • Խլաթ • Խնուս • Խոզաթ • Խոյ • Կաղզվան • Կամախ • Կապան Մադեն • Կարաքիլիսա • Կարկաթիոկերտ • Կարին • Կարս • Հազրու • Հասանկալա • Ճապաղջուր • Մալաթիա • Մակու • Մամախաթուն • Մանազկերտ • Մեծկերտ • Մոկս • Մուշ • Շապին Գարահիսար • Շատախ • Ոստան • Չմշկածագ • Ջերմուկ • Սալմաստ • Սարիղամիշ • Սեբաստիա • Սպեր • Սղերդ • Վաղարշապատ • Վաղարշավան • Վան • Տևրիկ • Տիգրանակերտ • Փերի • Ուրմիա • Քղի • Օլթի |
|  |
| Պորտալ:Հայաստան |

 |


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Բաբերդի գավառակ |
| --- |
|  |
| Քաղաքներ | Բաբերդ |
|  |
| Գյուղեր | Աբրանց • Աբուստա • Ադե • Ալիմեզարի • Ալմալիխան • Ալմեղքա • Ալմշկա • Ախիլ • Ախսումուշ • Ախսունկխան • Աղբանոց • Աղվերան • Անահիտ • Աշուկա • Ապրանք • Առյուծկա • Ավերակ • Արմանա • Արմութլու • Արտոստ • Արքանիստ • Արևզղա • Բալախոռ • Բաղձոր • Բեռնա • Բլրակ • Բլուր • Բոբղա • Բոչի • Բուռնազ • Գլխոնց • Գյոլվերան • Գյուլլիջա • Գրզի • Գրզի Ներքին • Երկուն • Զերանի • Էգնի • Թոլմա • Թոմլա • Լիբանոս • Լոռի • Լոռի Ներքին • Լսոնք • Խաձյուկ • Խայեք • Խանջուր • Խավնոց • Խարսի • Խարտ • Խնձավերակ • Խոփուր • Խուբս • Ծիրանի • Կարակալա • Կարավանք • Կեզ • Կիվ • Կորնջուր • Կորմանց • Կոփ • Կրչի • Կրչի Փոքր • Հալվա (Ճորոխի հովտում) • Հալվա (Ճորոխից ձախ) • Հաջիօղլի • Հարորդի • Հընտի • Հինտե • Հնձավար • Ճորոխ • Մազկակրակ • Մալասա • Մահաջուր • Մաղարա • Մամ • Մանաս • Մասսաթ • Մշակնոց • Մշեվերիկ • Նիվ • Նշավերակ • Չթընոս • Ջահմանց • Ջենջե • Ջուրմավանց • Ռուշտի • Ռուսել • Սարաճյուղ • Սինոռ • Սղրջի • Սոգյութլու • Սուրբ Թորոս • Սևքար • Վահանաշեն • Վարինջա • Վարդանոց • Վարդենիկ • Վարզահան • Վարի գեղ • Տանձուտ (Ճորոխից աջ) • Տանձուտ (Ճորոխից ձախ) • Ցրտաձոր • Փնջրկա • Փշավերակ • Քանափա • Քառոր • Քարավերակ • Քելաղբյուր • Քեստեսիկ • Քսանթագ • Օլմերղա • Օձտեղ • Օրդուկի |
|  |
| Պորտալ:Արևմտյան Հայաստան |

 |