**Ռուդոլֆ Հերման Լոտցե** (գերմ.՝ Rudolf Hermann Lotze, մայիսի 21, 1817(1817-05-21)[…], Բաուտցեն, Գերմանիա - հուլիսի 1, 1881(1881-07-01)[…], Հուլ, Բուսկերուդ, Նորվեգիա), գերմանացի հոգևոր փիլիսոփա, բժիշկ, հոգեբան և բնագետ։

Կենսագրություն
--------------

Ռուդոլֆ Հերման Լոտցեն ծնվել է 1817 թվականին Բաուցենում՝ ռազմական բժշկի ընտանիքում։ Միջնակարգ կրթությունը ստացել է Ցիտտաու քաղաքում։ 1834 թվականին ընդունվել է Լայպցիգի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետ՝ հույս ունենալով, որ կկարողանա կյանքը նվիրել բժշկությանը, ինչպես որ իր հայրն էր ցանկանում։ Համալսարանում սովորելիս Լոտցեն հետաքրքրվել է փիլիսոփայությամբ, որը նա սկսել է ջանասիրաբար ուսումնասիրել պրոֆեսոր Հ. Գ. Վայսի ղեկավարությամբ։ Համալսարանական դասընթացի ավարտին՝ 1838 թվականին, նա ստացել է փիլիսոփայության գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճան, այնուհետև` բժշկության, իսկ 1839 թվականից՝ դոցենտի կոչումով, սկսել է դասավանդել բժշկական և փիլիսոփայական գիտություններ Լայպցիգի համալսարանում։ 1842 թվականին Լոտցեն ստացել է արտակարգ պրոֆեսորի կոչում, իսկ 1844 թվականին հրավիրվել է Գյոթինգենի համալսարանի փիլիսոփայության բաժին, որտեղ նա փոխարինել է 1841 թվականին մահացած Ի. Հերբարտին։ 1881 թվականին փիլիսոփան սկսել է դասավանդել Բեռլինի համալսարանում, բայց ընդամենը 3 ամիս անց, նույն տարվա հունիսի 1-ին, նա մահացել է սրտի հիվանդությունից։

Փիլիսոփայի հիմնական գործերը գրվել են Հայդելբերգում։ Լոտցեն մի քանի անգամ տպագրվել է ակադեմիկոս Թեոդուլ Ռիբոյի խմբագրած ֆրանսիական «Փիլիսոփայական ակնարկ» («Revue philosophique») ամսագրում։

Լոտցեի աշխատանքը բաժանվում է երեք փուլի։ Առաջին փուլում նրա աշխատանքները հիմնականում նվիրված էին բժշկությանը և բնական գիտություններին։ Այս շրջանի հիմնական աշխատանքը «Բժշկական հոգեբանությունն» էր («Medizinische Psychologie oder Physiologie der Seele», 1852 թվական), որում նա պաշտպանել է կյանքի գործընթացների մեխանիկական բացատրությունը և քննադատել կենսունակությունը։ Երկրորդ փուլի հիմնական աշխատանքը «Միկրոկոսմ» եռահատոր էսսեն էր («Mikrokosmus. Ideen zur Naturgeschichte und Geschichte der Menschheit», հատոր 1-3, 1856-1864), որում փիլիսոփան փորձել է բնական գիտությունների տվյալները հաշտեցնել իր կրոնական-իդեալիստական աշխարհայացքի հետ։ Լոտցեի աշխատանքի երրորդ, վերջին փուլի արդյունքը դարձել է «System der Philosophie» (1874-1879) երկհատորյակը, որում նա փորձել է իր փիլիսոփայական հայացքները համակարգ մտցնել։ Փիլիսոփայի մահվան պատճառով աշխատանքը մնացել է անավարտ։

Լոտցեն չի ստեղծել փիլիսոփայության իր սեփական դպրոցը, բայց ունեցել է բազմաթիվ ուսանողներ, և նրա տեսակետներն էական ազդեցություն են ունեցել փիլիսոփայության զարգացման վրա ինչպես Գերմանիայում, այնպես էլ Եվրոպայի այլ երկրներում և Հյուսիսային Ամերիկայում։

Դասավանդում
-----------

Գոթֆրիդ Լայբնից
Ըստ իր փիլիսոփայական հայացքների՝ Լոտցեն պատկանում էր հոգևորականության կողմնակիցներին։ Նրա տեսակետների ձևավորման վրա ազդել են Գ. Վ. Լայբնիցի, Ի. Կանտի և Հ. Գ. Վեյսի ուսմունքները, որոշ աղբյուրներ նշում են նաև Հեգելի և Հերբարտի ազդեցությունը։ Լոտցեի գաղափարները ցրված են նրա բազմաթիվ աշխատանքների էջերում, ինչը դժվարացնում է դրանց վերլուծությունը։ Նրա տեսակետների համակարգված ներկայացում է տրված պրոֆեսոր Յա. Ֆ. Օզեի «Անհատականությունը և պրոյեկտիվիզմը Լոտցեի մետաֆիզիկայում» գրքում։

Քննադատության գլխավոր օբյեկտը Լոտցեի մեխանիկական-մատերիալիստական և օբյեկտիվ-իդեալիստական աշխարհայացքն էր, որի սխալը նա տեսնում էր վերացական հասկացությունների հիպոստատացման մեջ։ Այսպիսով, մատերիալիզմը նյութի մեջ դնում է իրերի էությունը, որը փորձով մեզ չի տրվել և մեր մտքի աբստրակտ գործունեության արդյունք է։ Զգայական փորձի մեջ մենք գտնում ենք միայն առանձին մարմիններ և չենք գտնում որևէ էություն, որը կարող է հիմնվել դրանց մեջ և կապել դրանք միմյանց հետ։ Այնուամենայնիվ, մեր միտքն արտաքին մարմինների մեջ տեսնում է մի շարք ընդհանուր հատկություններ, ինչպիսիք են ընդլայնումը, անթափանցելիությունը, իներցիան և միավորում է դրանք նյութականության վերացական գաղափարի մեջ։ Փիլիսոփայական այն համակարգերը, որոնք հիպոստատացնում են այս հասկացությունը, ստանում են մատերիայի դոկտրինը, որը ենթադրաբար ընկած է բոլոր երևույթների հիմքում՝ որպես մետաֆիզիկական սկզբունք։ Նմանատիպ սխալ են թույլ տալիս օբյեկտիվ իդեալիզմի հետևորդները, ովքեր Պլատոնից մինչև Հեգել իրական գոյությունը վերագրում են վերացական գաղափարներին։

Յակոբ Օզե
Իրականությունը, կարծում էր Լոտցեն, պատկանում է մեր իրական «ես»-ին, որի գոյությունը մենք իմանում ենք մեր անմիջական ինքնագիտակցությունից։ «Ես»-ի մասին մեր գիտելիքները տեսական գործունեության արդյունք չեն, դրանք ուղղակիորեն զգացվում են մեր յուրաքանչյուրի ներաշխարհի մեջ։ Անգամ ամենաաննշան ցավ զգացող կենդանին այն համարում է իր վիճակը և դրանով առանձնանում է աշխարհի մնացած մասերից։ Յուրաքանչյուր սենսացիա մեր կողմից ընկալվում է որպես մեր «Ես»-ի վիճակ, սենսացիաներ, որոնք չեն պատկանում որևէ առարկայի, բնության մեջ գոյություն չունեն։ Հոգեկան աշխարհ կառուցելու փորձերն անհույս են։ Սա էմպիրիկ փիլիսոփայության սխալն է, որը փորձում է արվել առանց առարկայի հայեցակարգի և դրանով հակասում է ներքին փորձի առավել ակնհայտ փաստերին։

Անմիջական զգացումը մեր ինքնագիտակցության հիմքում է և այնպիսի փիլիսոփայական կատեգորիաների աղբյուր է, ինչպիսիք են նյութը, միասնությունը, վիճակը, գործողությունն ու տառապանքը։ Այս բոլոր հասկացությունները հնարավոր չէ հասկանալ զգայական փորձից, բայց դրանք ծագում են մեր ներաշխարհում։ Նյութն իր ծագմանը պարտական է նրանով, որ մեր ներքին փորձի ընթացքում մենք մեր «Ես»-ին զգում ենք որպես մեր ներաշխարհիի կրող. այստեղից էլ բուն գաղափարը, թե ինչ է նշանակում լինել այդպիսի կրող։ Տարբերելով մեր ներաշխարհը մեր «Ես»-ից, բայց միևնույն ժամանակ գիտակցելով, որ այդ ներաշխարհը մերն է, մենք նաև պատկերացում ենք կազմում, թե ինչ է նշանակում լինել ինչ-որ մեկի ներաշխարհը։ Ավելին, երբ հիշողության մեջ կապում ենք անցյալն ու ներկան և միևնույն ժամանակ գիտակցում, որ և՛ անցյալը, և՛ ներկան պատկանում են նույն «Ես»-ին, մենք պատկերացում ենք ստանում այն մասին, թե ինչ է նշանակում լինելնույն մարդը մի շարք իրարից տարբեր իրավիճակներում. այդպիսին է միասնության կատեգորիայի ծագումը։ Վերջապես, գործողության և տառապանքի հասկացությունները ծագում են մեր ներքին փորձից, և միայն դրանից հետո են մեր կողմից տեղափոխվում զգայական աշխարհ։

Գուստավ Թեյխմյուլլեր
Արտաքին աշխարհը, կարծում էր Լոտցեն, պետք է հասկանալ մեր ոգու անալոգիայով, քանի որ այն բաղկացած է բազմաթիվ կենդանի նյութերից։ Նյութի կատեգորիան զգայական փորձի վերափոխելով` մենք ստանում ենք տարբեր հատկություններով կամ նախադրյալներով ֆորմալ-տրամաբանական հասկացություն։ Այնուամենայնիվ, խելամիտ իրերի մանրակրկիտ վերլուծությունը դրանց մեջ որևէ նյութ չի գտնում. դրանք ամբողջությամբ, առանց հետքի, քայքայվում են առանձին զգայական հատկությունների և չեն բացահայտում ոչ իրական միասնություն, ոչ էլ իսկական ինքնություն։
Հետևաբար, արտաքին իրերի հուսալի գաղափարը հնարավոր է միայն այն դեպքում, եթե ենթադրենք, որ դրանք, ինչպես մեր ոգին, ունեն ներքին գիտակցական կյանք։ Այն, ինչը լիովին զուրկ է գիտակցությունից, ինքնասիրությունից, ինքն իր հանդեպ վերաբերմունքից և ինքն իրեն մնացյալ ամեն ինչից տարբերակելուց, հետևաբար նաև իր կոչվել չի կարող։ Այսպիսով, աշխարհում ոչ մի անկենդան բան չկա։ Ամբողջ էությունը բաղկացած է կենդանի հոգևոր նյութերից՝ գիտակցության տարբեր մակարդակներում։ Տեսանելի բնությունը միայն հոգիների թագավորության արտաքին, մեխանիկական արտահայտությունն ու արտացոլումն է։

Լոտցեի ստեղծագործականության հետազոտողների կարծիքով, նրա հոգևորականությունը հետևողական չէր և ներառում էր աշխարհայացքի այլ տարրեր։ Այսպիսով, Աստծո մասին իր վարդապետության մեջ նա ստեղծված նյութերը որպես մասեր էր համարում կամ նույնիսկ մեկ աստվածային նյութի «գործողություններ», ինչը նրանց զրկում էր ցանկացած անկախությունից և իր ուսմունքը մոտեցնում էր Սպինոզի պանթեիզմին։ Լոտցեի հոգևոր գաղափարների հետևողական զարգացումն իրականացվել է նրա ուսանողի` Յուրևի համալսարանի պրոֆեսոր Գ. Թեյխմյուլլերի  աշխատություններում։

Ստեղծագործություններ
--------------------

* Metaphysik. 1841
* Leben und Lebenskraft. 1843
* Medizinische Psychologie oder Philosophie der Seele, 1852;
* Geschichte der Asthetik in Deutschland, München, 1868;
* Logik. Leipzig, 1912; в русском переводе — Պրակտիկ փիլիսոփայության հիմնում, СПб, 1882;
* Հոգեբանության հիմնումը, СПБ, 1884.
* Mikrokosmus. Ideen zur Naturgeschichte und Geschichte der Menschheit, 3 Bde. 1856—1864 («Микрокосм». т. 1-3, 1870)
* Logik. 1874
* Geschichte der Asthetik, 1868;
* System der Philosophie, 2 Bde. 1912

### Ռուսերեն թարգմանված ստեղծագործություններ

* *Միկրոկոսմ. Մտքեր մարդկության բնական պատմության վերաբերյալ* (1866). IA (UCal)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2 3 4  Encyclopædia Britannica
3. 1 2 3 4  Professorenkatalog der Universität Leipzig (գերմ.) — 2006.
4. 1 2  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #118574574 // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.
5. 1 2  Лотце Рудольф Герман // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
6. ↑  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
7. ↑  CONOR.Sl
8. 1 2  Mathematics Genealogy Project — 1997.
9. ↑  Mathematics Genealogy Project — 1997.
10. ↑  Mathematics Genealogy Project — 1997.
11. ↑  Mathematics Genealogy Project — 1997.
12. 1 2  *Миртов Д. П.* Учение Лотце о духе человеческом и Духе Абсолютном. — СПб.: тип. В. Д. Смирнова, 1914. — 518 с.
13. ↑  *Пассмор Дж.* Сто лет философии. — М.: Прогресс-Традиция, 1998. — 496 с.
14. 1 2 3 4 5  *Озе Я. Ф.* Персонализм и проективизм в метафизике Лотце. — Юрьев, 1896. — 476 с.
15. ↑  *Шилкарский В. С.* Проблема сущего. — Юрьев: Типография К. Маттисена, 1917. — 342 с.

Գրականություն
-------------

* *Յա. Ֆ. Օզե* Персонализм и проективизм в метафизике Лотце. — Юрьев, 1896. — 476 с.
* *Վ. Վ. Սոկոլով* Կրոնական հավատք և կրոնական փիլիսոփայություն։ Լոտցեի կրոնական փիլիսոփայության քննադատական ակնարկ // քրիստոնեական ընթերցում։ — 1904. — Т. 217. Հունվար. — С. 122—143, Փետրվար. — С. 287—306.
* *Տ. ի. Ռայնով* Լոտցեի գնոսեոլիոգիան // Նոր գաղափարներ փիլիսոփայության մեջ։ — 1913. — № 7. — С. 80—114.
* *Դ. Պ. Միրտով* Учение Лотце о духе человеческом и Духе Абсолютном. — СПб.: Тип. В. Д. Смирнова, 1914. — 518 с.
* *Վ. Ս. Շիլկարսկի* Проблема сущего. — Юрьев: Типография К. Маттисена, 1917. — 342 с.
* *Ambrosi L. E.* Lotze e la sua filosofia. — Roma, 1912.
* *Wentscher M.* Lotze. — Hdlb. 1913.
* *Thomas E.* Lotze’s theory of realty. — L. 1921.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Mathematics Genealogy Project · Mathematics Genealogy Project |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Հրեական Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Ռիմանի երաժշտական · Allgemeine Deutsche Biographie · Treccani · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BAV: ADV10246335 · BIBSYS: 90206968 · BNC: a10792168 · BNE: XX1347764 · BNF: 121582511 · CiNii: DA00873769 · CONOR: 12083043 · GND: 118574574 · ISNI: 0000000121267132 · LCCN: n79145390 · LNB: 000287566 · NDL: 00523949 · NKC: zmp2012705900 · NLA: 35313422 · NLG: 157464, 224188 · NLP: a0000001198769 · NSK: 000363431 · NTA: 069058423 · NUKAT: n01053021 · LIBRIS: 246062 · SUDOC: 030098378 · VIAF: 32035339 · WorldCat VIAF: 32035339 |

 |

 |