**Ստեփան Մուգար** (1901, Բելմոնտ, Միդլսեքս շրջան, Մասաչուսեթս, ԱՄՆ - 1982), հայ ձեռնարկատեր, բարերար, Նոր Անգլիայում *Star Market* սուպերմարկետների ցանցի հմնադիր:Մեծ Բոստոնի Մուգարների ընտանիքի ամենանշանավոր անդամը։

Վաղ կյանք
---------

Մուգարը ծնվել է 1901 թվականի մարտի 5-ին Օսմանյան կայսրության (ներկայիս Թուրքիան) Մամուրեթ-ուլ-Ազիզի Խարբերդ քաղաքում բնակվող հայկական ընտանիքում։ Նրա հայրը՝ Սարգիսը և մայրը՝ Ոսկեթելը, որոնց ազգանունը եղել են Մուգարդիչյանից կրճատված։ Մուգարը ունեցել է երկու քույր՝ Ալիս և Մարի։ Նրանց ընտանիքը 1960 թվականին Օսմանյան կայսրությունից տեղափոխվել են ԱՄՆ և ապրել են իր հորեղբոր հետ, որը Բոստոնի Մասաչուսեթսի փողոցի վրա ունեցել է իր սեփական ռեստորանը։ Ստեփանի մյուս քույրը՝ Էլենը, ծնվել է նրանց Մասաչուսեթս տեղափոխվելուց հետո։

1910 թվականի Միացյալ Նահանգների մարդահամարը ցույց է տվել, որ Մուգարը եղել է ռեստորանի մատուցողը։ 1916 թվականին նա 80000 դոլար է վճարել *Star Market*-ի համար, որը այդ ամանակ դեռ փոքրիկ մթերային խանութ է եղել Ուոթերթաունի *Mt. Auburn 28* փողոցում։

Կարիերա
-------

### Վաղ կարիերա

1922 թվականին Ստեփան Մուգարի հայրը մահացել է ավտովթարի պատճառով, երբ ընդամենը 49 տարեկան է եղել։ Արդյունքում *Star Market*-ը մնացել է Ստեփանին, որը պետք է հոգ տաներ մոր և քույրերի համար։

Երկրորդ *Star Market*-ը բացվել է 1932 թվականին Նյուտոնվիլում, իսկ երրորդը Ուելսլիում՝ 1937 թվականին։

### Հետագա կարիերա

Պատրերազմի ավարտից և նրա մի շարք սահմանափակումներից հետո Մուգարը սկսել է աշխատել իր կրտսեր զարմիկի՝ Ջոն Մուգարի հետ։ Նրանք ընդլայնել են *Star Market* սուպերմարկետների ցանցը Մեծ Բոստոնում, որպեսզի կարողանան բավարարել օրեցօր ավելացող սպառոներին և նրանց պահանջարկները։ Երկրորդ *Star Market*-ը բացվել է 1948 թվականին և դարձել է Մուգարի առաջին սեփական սուպերմարկետը։ Այն եղել է մյուս սուպերմարկետների նախատիպը, որոնք հետագայում հիմնաել են Ստեփանը և Ջոնը։ Միսը և մնացած մթերքները սկսել են վաճառել թափանցիկ փաթաթաներով, որպեսզի գնորդների համար ավելի գրավիչ դառնան և հետևաբար ավելի շատ վաճառվեն։ Հաճախորդները ինքնասպասարկում չունեցող մթերային խանութներից արդեն գալիս էին *Star Market*:

Սթիվեն Մուգարին արված բարեգործական նվիրատվություններ
----------------------------------------------------

Մուգարը՝ *Star Market* սուպերմարկետների ցանցի շնորհիվ հավաքել է մեծ հարստություն։ Նա ներդրումներ է արել մի շարք կրթական հաստատություններում։ Մուգարը բարեգործական գործունեություն է ծավալել ինչպես արտերկրում, այնպես էլ Հայաստանում։

### Ամերիկայի հայկական համագումար

Ամերիկայի հայկական համագումարը շահույթ չհետապնդող հայկական կազմակերպություն է, որի նպատակներն են համախմբել ամերիկահայերին, սատարել ԱՄՆ-ում հայ մշակութային ավանդի և պատմական ինքնության գիտակցության գնահատման զարգացմանը, հայկական հուշարձանների ու մշակութային նյութերի պահպանման, պաշտպանել ամերիկահայերի մարդկային և քաղաքացիական իրավունքները և այլն։ Հիմնադրվել է 1972 թվականին։ Կենտրոնը Վաշինգտոնում է, գրասենյակներ ունի Լոս Անջելեսում և Երևանում։

### Թաֆթսի Մուգարի անվան դահիլճ

Թաֆթս համալսարանի Ֆլետչերի իրավունքի և դիվանագիտության դպրոցի դահլիճը նվիրվել է Մուգարին՝ ի հիշատակ նրա ծնողների։

### Հայկազյան համալսարանի Մուգարի անվան գրադարան

Բեյրութի Հայկազյան համալսարանի Մուգարի անվան գրադարանը անվանվել է Մուգարի ծնողների անվամբ։

### Հյուսիսարևելյան համալսարանի *Mugar Life Sciences* կառույց

Հյուսիսարևելյան համալսարանի *Mugar Life Sciences* կառույցը, որում կան կենսաբանության, բջջային և մոլեկուլային կենսաբանության, վարքային նյարդաբանության և քիմիական ճարտարագիտության բաժիններ՝ իրենց լաբորատորիաներով և դասասենյակներով։ Այն 1963 թվականին այն անվանվել է իր ծնողների պատվին։

### Մուգարի հիշատակին նվիրված գրադարան

Բոստոնի համալսարանի Մուգարի գրադարանը անվանվել է Մուգարի ծնողների պատվին։

Մարի և Ստեփան Մուգարների հիշատակին նվիրված
------------------------------------------

### Ամերիկայի հայկական թանգարան

1992 թվականին Ուոթերթաունում գտնվող *Coolidge* բանկի նախկին շենքը, որը 1988 գնել է Ամերիկայի հայկական թանգարանը, անվանվել է Ստեփան և Մարի Մուգարների պատվին։

### Մուգարների Օմնի թատրոն

1985 թվականին Դավիթ Մուգարը գումար է հատկացրել Բոստոնի Գիտության թանգարանի Մարի և Ստեփան Մուգարների անվան Oմնի թատրոնին։

### *Cape Cod* հիվանդանոցի Մուգարների անվան մասնաշենք

2002 թվականին Դավիթ Մուգարը 5,000,000.00 դոլար է հատկացրել Հայանիսի *Cape Cod* հիվանդանոցի նոր չորսհարկանի մասնաշենքի համար՝ ի հիշատակ Մարի և Ստեփան Մուգարների։

### Հայոց ցեղասպանությանը նվիրված ամբիոն

Քերոլայն Մուգարը և իր ամուսինը՝ Ջոն Օ՚Քոնորը, 2002 թվականի նոյեմբերի 30-ին Վուսթերի Քլարկ համալսարանին հատկացրել են գումար, որպեսզի այնտեղ հիմնադրեն Հայոց ցեղասպանությանը նվիրված ամբիոն և այն անվանել են «Ռոբերտ Արամ և Մարիեն Գալուստյաններ և Ստեփան և Մարի Մուգարներ»։ Ամբիոնի ներկայիս ղեկավարը թուրք պատմաբան և հասարակագետ Թաներ Աքչամն է։

Անձնական կյանք և ընտանիք
------------------------

1930-ական թվականներին Մուգարը ամուսնացել է Մարիան Գրեյվսի հետ (ծնվել է 1901 թվականի հունիսի 29-ին Սաուգուսում) և ունեցել է երկու երեխա՝ Դավիթ Մուգարը, որը դարձել է բիզնեսի առաջնորդը և մահացել է 2022 թվականին, և Քերոլայն Մուգարը, որը Հայաստանում սկսել է անտառավերականգնման ծրագիր և *Farm Aid*-ի գործադիր տնօրենն է։ Ստեփանը և Մարիանը սկզբում ապրել են Ուոթերթաունում, ապա՝ Բելմոնտում։ Ստեփանի բիզնեսը եղել է Բոստոնում, այնուհետև տեղափոխվել է Բեռլինգթոն։

### Մահ

Ստեփան Մուգարը մահացել է 1982 թվականի հօկտեմբերի 16-ին։ Նրան հուղարկավորել են Ուոթերթաունի *Mount Auburn* գերեզմանատանը։

Մարիան Մուգարը մահացել է 1984 թվականին 29-ին Բելմոնտում։ Նրան հուղարկավորվել է իր ամուսնու կողքին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Tedesco P. H.* Mugar, Stephen Pabken (1901-1982), businessman and philanthropist // *American National Biography Online* / S. Ware — [New York]: Oxford University Press, 2017. — ISSN 1470-6229 — doi:10.1093/ANB/9780198606697.ARTICLE.1001981
2. ↑  Findagrave։ «Ancestry.com»։ *Ancestry.com*
3. ↑  Sigrid Reddy Watson (1999 թ․ փետրվարի 12)։ «A Watertown Historian Looks at Steve Mugar's Legacy»։ AZG/MIRROR-SPECTATOR ON-LINE։ Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ հոկտեմբերի 10-ին։ Վերցված է 2008 թ․ հուլիսի 2։ «Reprinted from the *Watertown Tab and Press*, December 17, 1998»
4. 1 2  «Archived copy»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ սեպտեմբերի 28-ին։ Վերցված է 2007 թ․ օգոստոսի 24  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
5. ↑  Alumni & Friends Archived 2010-05-29 at the Wayback Machine. Clark University
6. ↑  «Taner Akçam - scholar, author, ex-political prisoner, and courageous champion of civil liberties - joins the Strassler Center»։ *Office of University Communications : Press Release*։ Clark University։ 2008 թ․ հունիսի 17։ Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ հունիսի 26-ին։ Վերցված է 2008 թ․ հուլիսի 2։ «Clark University has appointed prominent historian Taner Akçam to occupy the Robert Aram and Marianne Kaloosdian and Stephen and Marion Mugar Professorship in Armenian Genocide Studies»  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
7. ↑  Kahn Joseph P. (2022 թ․ հունվարի 26)։ «David Mugar, philanthropist who added fireworks to Hub's July Fourth celebration, dies at 82»։ *The Boston Globe*։ Վերցված է 2022 թ․ հունվարի 26