**1890-ի անգլո-ֆրանսիական պայմանագիրը** համաձայնագիր էր Արևմտյան Աֆրիկայում և Հնդկական օվկիանոսի ավազանում Մեծ Բրիտանիայի և Ֆրանսիայի ազդեցության ոլորտներն ու շահերը սահմանելու համար։ Այն կնքվել է Ֆրանսիայի միջազգային մեկուսացման և Գերմանիայի կողմից ռազմական սպառնալիքի պայմաններում, որի արդյունքում Ֆրանսիան ձգտում էր մերձեցնել Մեծ Բրիտանիայի հետ։ Պայմանագրի պայմանների համաձայն՝ Անգլիան ճանաչեց Մադագասկարի նկատմամբ ֆրանսիական պրոտեկտորատը, իսկ Ֆրանսիան՝ Զանզիբարի վրա բրիտանական պրոտեկտորատը։ Մեծ Բրիտանիան նաև ապահովեց տարածքներ Նիգեր գետի ստորին հոսանքի երկայնքով (ապագա Նիգերիա)։ Պայմանագիրը, սակայն, ամբողջությամբ չլուծեց Մեծ Բրիտանիայի և Ֆրանսիայի միջև գաղութային տարաձայնությունները։

Նախապատմություն
---------------

1880-ական թվականներին Աֆրիկայում Մեծ Բրիտանիայի և Ֆրանսիայի ագրեսիվ գաղութային էքսպանսիան առաջացրեց տեղական գաղութային հակամարտություններ և չափազանց բարդ հարաբերություններ երկու երկրների միջև: Գերմանիայի կողմից ռազմական ագրեսիայի սպառնալիքը, որը սրվել էր 1887 թվականից, ֆրանսիական կառավարությանը դրդեց ելք փնտրել միջազգային մեկուսացումից խուսափելու համար, որում գտնվում էր այն ժամանակ (մասնավորապես, նույն 1887 թվականին Բիսմարկը ստեղծեց Միջերկրական Անտանտը, որը ներառում էր Անգլիան, Ավստրո-Հունգարիան և Իտալիան, որոնք ձգտում էին համախմբել իրենց շահերը Միջերկրական ծովում, և որն ուղղված էր Ֆրանսիայի դեմ): Արդյունքում Ֆրանսիան ձգտում էր համագործակցության և հնարավորության դեպքում դաշինք կնքել Ռուսաստանի հետ: Միևնույն ժամանակ նա փորձում էր հարթել հակասությունները և բարելավել հարաբերությունները Մեծ Բրիտանիայի հետ, հատկապես այդ տարիներին ի հայտ եկած անգլո-գերմանական մերձեցման առումով։

Բանակցություններ
----------------

Ալեքսանդր Ռիբո, Ֆրանսիայի արտաքին գործերի նախարար
Ֆրանսիայի արտգործնախարար Ալեքսանդր Ռիբոն բանակցություններ է սկսել Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ (և միևնույն ժամանակ արտգործնախարար) Ռոբերտ Սոլսբերիի հետ։ 1890 թվականի հունիսի 26-ին Փարիզում Մեծ Բրիտանիայի դեսպան Լիտոնի հետ գաղտնի զրույցների ժամանակ նա հայտարարեց Ֆրանսիայի շահագրգռվածությունը արևմուտքից դեպի Չադ լիճ ազատ մուտքի հարցում, դրա դիմաց նա պատրաստ էր համաձայնել Մեծ Բրիտանիայի կողմից Սուդանի վերաօկուպացմանը և ճանաչել Զանզիբարի վրա բրիտանական պրոտեկտորատը:Ֆրանսիան իր անկախության երաշխավորն էր 1862 թվականի համատեղ հռչակագրով, որն անտեսվեց անգլիացիների կողմից Գերմանիայի հետ Զանզիբարի պայմանագրի ստորագրման ժամանակ; Այնուհետև Ֆրանսիան այդ հարցով բողոքեց Մեծ Բրիտանիային, ինչի արդյունքում Սոլսբերին ստիպված եղավ բանակցությունների մեջ մտնել Լոնդոնում Ֆրանսիայի դեսպան Վադինգթոնի հետ։ Երբ հուլիսի 8-ին հրապարակվեց անգլո-գերմանական պայմանագրի մանրամասն տեքստը, որը երաշխավորում էր թե՛ բրիտանացիների, թե՛ գերմանացիների ազատ մուտքը դեպի Չադ հարավից, Ռիբոն էլ ավելի ցանկացավ ապահովել Ֆրանսիային դեպի լճի արևմտյան մոտեցումները: Այն բանից հետո, երբ Սոլսբերին չառարկեց այս պայմանի դեմ, Ռիբոն հանձնարարեց Վադինգթոնին պնդել, որ Սե քաղաքը դառնա Նիգերի վրա բրիտանական ազդեցության հյուսիսային սահմանը, և որ Ֆրանսիային տրվի ազդեցության առավելագույն գոտի Չադ լճի շուրջ:

Ռոբերտ Սոլսբերի, Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ և արտաքին գործերի նախարար
Վադինգթոնը, սակայն, համոզված էր, որ Բրիտանիան և Գերմանիան երբեք չէին ճանաչի Ֆրանսիայի վերահսկողությունը լճի ողջ պարագծի վրա։ Նա նաև չի վիճարկել Սոկոտոյի սուլթանության վրա ազդեցության բրիտանական թագավորական Նիգեր ընկերության պահանջը: Միևնույն ժամանակ, Վադինգթոնը մեծ նշանակություն էր տալիս Նիգերի ոլորանով ֆրանսիական ազդեցության տարածմանը և, հետևաբար, ֆրանսիական վերահսկողությանը հենց Նիգերի վրա։ Սեյի ճանաչումը որպես Նիգերում բրիտանական ազդեցության հյուսիսային սահմանը միակ կետն էր, որտեղ նա հրաժարվեց փոխզիջման գնալ, և երբ Սոլսբերին փորձեց պնդել, որ Նիգեր ընկերության պայմանագրերը տարածում էին նրա ազդեցությունը մինչև Բուրում, Վադինգթոնն անմիջապես մերժեց պահանջը: Հուլիսի 30-ին Սոլսբերին զիջեց այս հարցում, և Ֆրանսիայի դեսպանն, իր հերթին, համաձայնեց, որ Սե-Բարյուդ գիծը պետք է ճշգրտվի, որտեղ անհրաժեշտ է, որպեսզի ընդգրկվեն Սոկոտոյի տարածքները Նիգեր ընկերության շրջանակում: Երբ Ռիբոն փորձեց լրացուցիչ զիջումներ կորզել, դեսպանը հայտարարեց, որ դրանք լավագույն պայմաններն են, որ կարելի է ձեռք բերել Մեծ Բրիտանիայից։ Զանզիբարի հետ կապված աննշան զիջման դիմաց Ֆրանսիան ստացավ Մադագասկարի նկատմամբ իր պրոտեկտորատի ճանաչում, Արևմտյան Սուդանում իր ազդեցության զգալի ընդլայնում և, ամենակարևորը, ամուր դիրք Նիգեր Բենդի ապագա բաժանման համար:

Ստորագրում և պայմաններ
----------------------

ՔարտեզՍե և Բարուա քաղաքները ժամանակակից Նիգերի սահմաններումՖրանսիայի և Մեծ Բրիտանիայի միջև բանակցությունների արդյունքը 1890 թվականի օգոստոսի 5-ին պայմանագրի (երկու հռչակագրի տեսքով) ստորագրումն էր, ըստ որի Բրիտանիան Արևմտյան Աֆրիկայում Ֆրանսիայի ազդեցության գոտու սահման էր ճանաչում Սե-Բարուան գիծը, որն անցնում է Սահարայում Նիգերի վերին հոսանքով (ներառյալ Տիմբուկտու) մինչև Չադ լիճը նրա հյուսիսային մասում (այս գիծը մոտավորապես համապատասխանում է Նիգերի և Նիգերիայի ժամանակակից սահմանին): Ֆրանսիան ճանաչեց բրիտանական ազդեցության գոտին Նիգեր գետի ստորին հոսանքի երկայնքով և Չադ լճից հարավ գտնվող տարածքներում՝ Բորնու և Սոկոտո: Մեծ Բրիտանիան ստացավ Հաուսանի էմիրությունների մեծ մասը, Ֆրանսիան ստացավ միայն նրանց հյուսիսային ծայրամասերը։ Այս պայմանագրի այլ հոդվածների համաձայն՝ Անգլիան ճանաչում էր Մադագասկարի նկատմամբ ֆրանսիական պրոտեկտորատը, իսկ Ֆրանսիան՝ Զանզիբար և Պեմբա կղզիների վրա բրիտանական պրոտեկտորատը։

Նշանակություն և հետևանքներ
--------------------------

Կանադացի պատմաբան Ալեքսանդր Կանհա-Ֆորսթները նշում է, որ Ֆրանսիան գերագնահատեց տարածաշրջանում բրիտանական ազդեցության չափը և թույլ տվեց Սոլսբերիին ձեռք բերել շատ ավելի լավ պայմաններ, քան կառաջարկեր Նիգեր ընկերության իրական դիրքորոշումը: Ընկերության իրական ազդեցության ոլորտը Բուսսայից այն կողմ չէր տարածվում, իսկ Սոկոտոյի հետ նրա պայմանագրերը կեղծ էին: Այնուամենայնիվ, ֆրանսիացիները չկարողացան վիճարկել դրանց վավերականությունը: Սեգուն նրանց վերահսկողության սահմանն էր վերին Նիգերի վրա. Ներքին Նիգերում ֆրանսիական ներկայություն ընդհանրապես չի եղել, քանի որ 1884 թվականին Հասարակածային Աֆրիկայի ֆրանսիական ընկերությունը և Սենեգալի ընկերությունը վաճառվել են բրիտանացի գաղութատեր գործարար Ջորջ Գոլդիին:

Քանի որ 1890 թվականի անգլո-ֆրանսիական պայմանագիրը կրում էր փոխզիջումային բնույթ, դրա ստորագրումը չվերացրեց Մեծ Բրիտանիայի և Ֆրանսիայի միջև գաղութային մրցակցությունը։

1. 1 2 3 4 5 6 7  Громыко, 1986
2. 1 2 3 4 5  Громыко и др. 1971
3. ↑  Громыко и др. 1973
4. ↑  Kanya-Forstner, 1969, էջեր 628—629
5. 1 2  Kanya-Forstner, 1969, էջ 637
6. 1 2  Kanya-Forstner, 1969, էջ 628
7. ↑  Kanya-Forstner, 1969, էջ 641
8. ↑  Kanya-Forstner, 1969, էջ 643