**Ալգետիի ազգային պարկ** (վրաց.՝ ალგეთის ეროვნული პარკი), բնապահպանական տարածք, որը գտնվում է Վրաստանի Թեթրի Ծղարոյի մունիցիպալիտետում։ Ստեղծվել է 1965 թվականի ապրիլին՝ արևելյան եղևնու և կովկասյան բրգաձև եղևնու անտառային զանգվածները պահպանելու համար, որոնք աճում են արևելյան սահմանին։ Սկզբում ​​ունեցել է պետական արգելոցի կարգավիճակ, 2007 թվականին վերափոխվել է ազգային պարկի։ Ներկայիս տարածքը կազմում է 6822 հա։ Ալգետիի ազգային պարկում հայտնաբերվել է սնկի 250 տեսակ և 1664 բուսատեսակ, այդ թվում՝ 3 էնդեմիկ։ Պարկը զբոսաշրջիկների շրջանում ժողովրդականություն վայելող օբյեկտներից է։ Պարկի անվանումը առաջացել է Ալգետի գետից, որն ամենամեծն է նրա սահմաններում։

Պատմություն
-----------

Մինչև արգելոցի ստեղծումը ժամանակակից Ալգետի ազգային պարկի տարածքը պատկանել է «Թեթրի-Ծղար» անտառտնտեսության «Մանգլիս» անտառտնտեսությանը։ Նրա անտառային զանգվածների ուսումնասիրության արդյունքում հայտնաբերվել են արևելյան եղևնի և կովկասյան բրգաձև եղևնու արժեքավոր ծառատեսակներ։ Այդ ծառատեսակների շարքերի արևելյան սահմանն անցնում է Փոքր Կովկասով, ուստի այդ տնկարկները գիտական ​​արժեք ունեին։ Դրանց անտառահատումները կանխելու համար 1965 թվականի ապրիլին այդ տարածքը հայտարարվել է պետական ​​բնական արգելոց։ Նրա տարածքը կազմել է 6400 հա, բայց շուտով այն կրճատվել է մինչև 6000 հա։ Այդ բնապահպանական տարածքի գոյության առաջին իսկ տարիներից դժվարություններ են առաջացել խիստ պահպանության ռեժիմի ապահովնման հարցում։ Դրանք պայմանավորված էին պահպանվող գոտու զգալի համընկնմամբ գյուղատնտեսական հողատարածքների հետ, ինչպես նաև որոշ չափով զբոսաշրջային վայրերին արգելոցի սահմանների մոտ լինելով։ Այդ պատճառով էլ, 2007 թվականին փոխզիջումային որոշում է կայացվել Ալգետիի արգելոցի կարգավիճակը իջեցնել ազգային պարկի, ինչը հնարավորություն է տվել թույլատրել զբոսաշրջային խմբերի մուտքը տարածք և նվազեցնել չարտոնված այցելությունների թիվը։ Միաժամանակ պարկի տարածքը հասցվել է 6822 հեկտարի։

Կլիմա
-----

Ալգետիի ազգային պարկը գտնվում է մերձարևադարձային գոտու անցումային զոնայում, որտեղ մայրցամաքային մերձարևադարձային կլիման փոխվում է չափավոր խոնավ ծովայինի։ Բացարձակ բարձրությունների զգալի տարբերության շնորհիվ նրա սահմաններում կարելի է առանձնացնել միկրոկլիմայական ենթագոտիներ՝ Ալգետիի կիրճը՝ չափավոր մեղմ ձմեռներով և երկար, տաք ամառներով, և Ծալկայի սարահարթը՝ կոշտ ձմեռներով և երկար, չափավոր տաք ամառներով։ Այստեղ ջերմաստիճանի ցուցանիշները, համապատասխանաբար, հետևյալն են՝ օդի միջին տարեկան ջերմաստիճանը +7,9 °C և +5,9 °C, ամենացուրտ ամսվա միջին ջերմաստիճանը (հունվար) −2,4 °C և −4,8 °C, ամենատաք ամսվա միջին ջերմաստիճանը ( օգոստոս) +18,6 °C և +16,1 °C, բացարձակ նվազագույնը՝ −28 °C և −34 °C, բացարձակ առավելագույնը՝ +36 °C և +33 °C։

Այդ ցուցանիշներից կախված տատանվում են նաև ֆենոլոգիական շրջանները։ Այսպես, Ալգետիի կիրճում վեգետացիայի շրջանի տևողությունը 161 օր է, պարկի վերին մասում՝ ընդամենը 136։ Վեգետացիայի շրջանի ընթացքում դրական ջերմաստիճանների գումարը ստորին ենթագոտում կազմում է 2501 °C, վերին գոտում՝ 1917 °C, իսկ տարվա դրական ջերմաստիճանների գումարը, համապատասխանաբար, կազմում է 3056 °C և 2519 °C։ Մանգլիսի մոտ (պարկի ստորին հատվածում) ոչ ցուրտ շրջանը տևում է միջինը 183 օր, Ծալկայի մոտ՝ վերին հատվածում՝ 160 օր։

Խոնավության ռեժիմի տարբերությունները էական չեն։ Օրինակ՝ Ալգետիի կիրճում տարեկան միջին տեղումները կազմում են 777 մմ, իսկ Ծալկայի սարահարթում՝ 736 մմ։ «Ալգետի» ազգային պարկում տեղումների քանակը բնութագրվում է տարեկան երկու առավելագույնով (մայիսին, սեպտեմբերին) և երկու տարեկան նվազագույնով (հունվար, օգոստոս)։ Օդի խոնավությունը ամենացածրն է (66%) հուլիս-օգոստոս ամիսներին, ամենաբարձր (76−78%) հոկտեմբեր-նոյեմբեր ամիսներին։ Ձյան ծածկույթը տևում է մոտ 70 օր։ Տարեկան միջինը 3−6 անգամ կարկուտ է տեղում, սակայն անձրևներ և մառախուղ հաճախ է լինում (տարեկան համապատասխանաբար 40−50 և 60−100 օր)։

Աշխարհագրություն և ջրաբանություն
--------------------------------

Թրիալեթի լեռնաշղթա 
Ալգետի լիճ
Ալգետի ազգային պարկը գտնվում է Վրաստանի Թեթրի Ծղարոյի մունիցիպալիտետի պատմական Քվեմո Քարթլիի մարզում։ Պարկի վարչակազմը գտնվում է Մանգլիս քաղաքատիպ ավանում։ Շրջակա տարածքները Վրաստանին բնորոշ գյուղատնտեսական լանդշաֆտներ են, որտեղ գերակշռում են արոտավայրերը։ Ճանապարհային ցանցը բավականին լավ զարգացած է։ Արգելոցի պահպանվող տարածքի 84%-ը ծածկված է անտառով (5055 հա), իսկ ազգային պարկն ունի նաև մարգագետիններ (800 հա) և փոքր ջրամբարներ (25 հա)։

Պահպանվող գոտու ռելիեֆը շատ խորդուբորդ է, այստեղ լեռներն ու բլուրները ամենուր սահմանազատված են ձորերով և գետահովիտներով։ Պահպանվող անտառների գրեթե 65%-ը աճում է 21-35° թեքությամբ լանջերին, 35%-ից մի փոքր պակաս՝ 11-21° թեքությամբ, իսկ անտառների շատ փոքր տարածքները (մինչև 1%) գտնվում են հարթ տարածքներում կամ զառիթափ ժայռերին։ Ալգետի ազգային պարկի տարածքները գտնվում են Թրիալեթի լեռնաշղթայի արևելյան մասի հարավային լանջերին՝ 1100-1950 մ բարձրության վրա։ Լեռնաշղթայի երկարությունը հասնում է 150 կմ-ի, լայնությունը՝ 25-40 կմ։ Լեռան ծալքերը, որոնք հատվում են խզվածքներով, կազմում են հովհարաձև համակարգ։ Լեռնաշղթայի ջրբաժան լեռնաշղթան ունի մինչև 2800 մ բարձրության գագաթներ։ Դրանց մեջ առանձնանում են երկուսը՝ պարկի արևելյան սահմանի մոտ գտնվող Բիրտվիսին և հյուսիսարևմտյան սահմանին՝ Կլդեկարին։ Երկու լեռներն էլ ժայռոտ են, որոնց վրա գտնվում են միջնադարյան ամրաշինական կառույցներ։ Վերջինս համարվում է լեռնաշղթայի ամենաբարձր կետը (2000 մ)։

Ալգետիի ազգային պարկի հիդրոլոգիական ցանցը լավ զարգացած է։ Նրա տարածքում կան բազմաթիվ աղբյուրներ, որոնց ջրերը հավաքվում են լեռնային փոքրիկ գետերում։ Այդ հոսքերը բնութագրվում են ջրի մակարդակի զգալի տատանումներով՝ կախված տարվա եղանակից և տեղումների քանակից։ Պահպանվող գոտու հիմնական ջրային հանգույցը Ալգետի գետն է, որը կլանում է Դիդի Նամվրիանի, Սակավրե, Տագարջինա, Չինչրիանի վտակները։ Սովորաբար Ալգետին ծանծաղ է, բայց ձյան հալման և ամառային հեղեղումների ժամանակ դառնում է փոթորկոտ, և այդ ընթացքում վերին հոսանքներում ավելի ջրառատ է, քան ստորին հոսանքներում։

Երկրաբանություն և հողեր
-----------------------

Լեռնալանջերը մերկացած լեռնային ապարներով
Տրիալետի լեռնաշղթան կազմված է նստվածքային և մագմատիկ ապարներից, որոնց քիմիական բաղադրությունը նպաստում է քսերոֆիտային (երաշտադիմացկուն) բուսականության զարգացմանը։ Ալգետիի ազգային պարկի հողերը ներկայացված են տարբեր մեխանիկական կազմի և հաստության գորշահողերով։ Խառը անտառներով ծածկված տարածքներում դրանք հաճախ պոդզոլիզացվում են, իսկ զառիթափ լանջերին լվացվում և մերկանում են ապարներ։ Նախալեռնային շրջաններում կան գորշագույն անտառային հողեր, որոնք աստիճանաբար վերածվում են դարչնագույն մարգագետնային և գորշ-շագանակագույն տափաստանային հողերի։

Բուսական աշխարհ
---------------

Աբեթենին (խողովակաձև սունկ) ծառի բնի վրա
Ալգետիի կիրճն առանձնանում է բուսատեսակային զգալի բազմազանությամբ։ Ազգային պարկի ներսում նկարագրված են սնկերի 250 և բույսերի 1664 տեսակներ, այդ թվում՝ երեք էնդեմիկ։ Պահպանվող գոտու տարածքները բուսաբանության կողմից կոչվում են «ֆլորիստիկական հանգույց», քանի որ այնտեղ հանդիպում են կովկասյան, հիրկանյան, իրանական, միջինասիական, կոլխիդական և պիրենյան բուսական աշխարհի ներկայացուցիչներ։ Ալգետիի ազգային պարկի հիմնական անտառատեսակներն են՝ հաճարենու (2250 հա), եղևնու (1442 հա), կաղնու (1380 հա), սոճու (250 հա), բոխու (120 հա), հացենու (9 հա) և կեչու անտառներ (5 հա)։

Հաճարենու անտառները, չնայած իրենց տարածվածությանը, Ալգետիի պարկի բնօրինակ անտառային ֆիտոցենոզը չեն։ Նրանք ձևավորվել են հիմնականում հատված եղևնիների և կեչու անտառների տեղում՝ ծովի մակարդակից 1100-1800 մ բարձրությունների վրա։ Չնայած այդ փոփոխության բնականությանը, արևելյան հաճարենին այգում լավագույն պայմաններում չէ, քանի որ տեղական կլիման նրա համար որոշակիորեն չոր է։ Այդ պատճառով հյուսիսային և արևմտյան լանջերին աճում են հաճարենու անտառները, իսկ հարավային և արևելյան լանջերին փոխարինվում են այլ սաղարթավոր տեսակներով։ Կախված հաճարենու անտառի տեսակից՝ հիմնական տեսակների հետ հանդիպում են տարբեր թխկիներ, բոխի, լորենի, եղևնի, իսկ թփերի մեջ՝ բռնչի, ալպիական հաղարջ, Բիբերշտեյնի հաղարջ, կովկասյան սպիտակ հասմիկ։ Խոտածածկը շատ տարբեր է ինչպես պրոեկտիվ ծածկույթով, այնպես էլ տեսակային կազմով։ Հատված հաճարենու անտառներում հողը 80-90%-ով ծածկված է թափված տերևներով, նոսրանտառներում՝ տարածքի 40-70%-ը զբաղեցնում են խոտածածկույթները։ Հաճարենու անտառները զարգանում են խոնավ և խորը հողերի վրա՝ ստվերածածկ կիրճերում։ Լուսավորվող տարածքներում դրանք փոխարինվում են շյուղախոտ հաճարենու անտառներով, որոնցում, բացի լեռնային շյուղախոտից, խոտածածկը պարունակում է սովորական թթվառվույտ, սովորական թփուտներ, անուշահոտ կաթնախոտ, գարնանածաղիկ, բուրավետ մանուշակ և արական վահանապտեր։ Եղեգնախոտ հաճարենու անտառներում գերակշռում են խոտաբույսերը (եղեգնախոտ, եղեգնաթփուտներ, սովորական դաշտավլուկ), իսկ խոտածածկույթը ներառում է Ռոբերտի խորդենին և վայրի ելակը։ Բարձր խոտածածկ հաճարենու անտառներում խոտածածկը ամենախիտն է, բայց այն ձևավորվում է հիմնականում ոչ թե խոտածածկ, այլ խոշորատերև բույսերից՝ *Gadellia lactiflora*, հիբրիդային կռատուկ, արական վահանապտեր։

Հին եղևնուտ
1100–1400 մ բարձրությունների վրա աճում են եղևնու անտառներ։ Նախկինում դա ժամանակակից ազգային պարկի տարածքում անտառի հիմնական ծառատեսակն էր, սակայն անտառահատումների արդյունքում մաքուր եղեւնու անտառները պահպանվեցին միայն առանձին հատվածներում։ Պարկի տարածքում գոյություն ունեն եղևնիների հինգ հիմնական տեսակներ։ Կնյունի եղևնու անտառներում անտառի վերին շերտի հանդիպում են վրացական կաղնին և հաճարենին, ընդ որում բացակայում են անտառաթփուտները։ Խոտածածկույթի վրա գերակշռում են ցածր և տափաստանային սեզերը, մամուռը (մինչև 30%), կապույտ զանգակները, վայրի ելակի և սովորական դաշտավլուկը։ Շյուղախոտ եղևնու անտառները զարգացած են ավազակավային հողերում և առանձնանում են ծառերի ու թփուտների բազմազանությամբ։ Բացի եղեւնուց հանդիպում են հաճարենի, սոճի, կաղամախի, կեչի, իսկ անտառամերձ թփուտներում՝ իլենի, մոշ և այլն։ Այստեղ խոտածածկույթը նույնպես բաղկացած է մինչև 30% մամուռներից, սակայն բարձրակարգ բույսերի մեջ գերակշռում է լեռնային շյուղախոտը։ Այս տեսակին մոտ է կանաչ մամուռով եղևնու անտառը, այն տարբերությամբ, որ այստեղ ծառերի ճյուղերն ավելի խիտ են, իսկ մյուս ծառատեսակներից հանդիպում են միայն միայնակ հաճարենիներ։ Այն վայրերում, որտեղ եղևնիների խտությունն ամենաբարձրն է, ձևավորվում են չորացած եղևնու անտառներ։ Ուժեղ ստվերի պատճառով ընդհանրապես բացակայում է անտառաթփուտներըը կամ խոտածածկույթը։ Եղեւնու եզակի տեսակներին են դասվում բրգաձև սոճու տնկարկները։ Դրանք իրենց զբաղեցրած տարածքով շատ փոքր են և կենտրոնացած են պարկի այնպիսի տարածքներում, ինչպիսիք են Տաշտիան, Տխինվալան, Ուգուդետին։

Առանձին պետք է դիտարկել խառը եղևնու-հաճարենու անտառները։ Դրանք երկրորդական ֆիտոցենոզներ են, որոնք առաջացել են հատված եղևնու անտառների տեղում։ Այժմ դրանք շատ տարածված են Ալգետի ազգային պարկում։ Ֆլորիստիկական կազմով նման անտառները մոտ են շյուղախոտ եղևնու անտառներին։ Այդպիսի անտառների առաջին շարքում աճում են եղևնին և հաճարենին` բոխին, կովկասյան տանձին, թխկին և հացենին, անտառամերձ թփուտներում շատ են ալոճենին, պնդուկը և մասուրը։ Խոտածածկույթում հիմնական բույսը լեռնային շյուղախոտն է՝ աննշան հավելումներով հանդիպում է ոսկեշիվը, սովորական թթվառվույտը, օքսալիսը, անուշահոտ ծղոտը, գարնանածաղիկը և բուրավետ մանուշակը:

Ալգետիի ազգային պարկի կաղնու անտառները ձևավորվել են վրացական և խոշոր փոշանոթային կաղնիներից։ Վրացական կաղնու կաղամախու անտառները լինում են երկու տեսակի՝ բոխի, որը աճում է 1100-1300 մ բարձրության վրա և 1250-1400 մ բարձրության վրա սակավազոր հողերում աճող կաղամախու անտառները։ Ճիմապատ բոխու կաղնուտի անտառներին բնորոշ է երկրորդ ծառաշերտը, որը ձևավորվում է սովորական հոնից և արևելյան բոխիուց։ Այդ անտառներում հողածածկույթը ձևավորվում է անտառային կարճոտնուկի, *Lathyrus roseus*-ի, անտառային դաշտավլուկի, ոզնախոտի, սուսամբարի և վայրի ելակի խառնուրդով։ Դաշտավլուկի կաղնուտի անտառների խոտածածկույթում գերակշռում են անտառային դաշտավլուկը, ոզնախոտը, երեքնուկի տարբեր տեսակները, սուսամբարը և լեռնային սիզախոտը։ 1400–1750 մ բարձրությունների վրա աճում են կաղնու խոշոր փոշանոթային անտառներ, որոնք հաճախ նոսր անտառների տեսք են ստանում։ Այդ տեսակի կաղնու անտառները համարվում են դաշտավլուկային։ Դրանցում գերակշռում են հստակ արտահայտված անտառամերձ թփուտները, որտեղ փարթամորեն աճում են իլենին, սնձենին, ցախակեռասը, բռնչենին և պնդուկենին։ Նման կաղնու անտառների խոտածածկույթում գերակշռում են անտառային դաշտավլուկը, անողորկ տափոլոռը, ոզնախոտը, սովորական սուսամբարը, ժանգագույն մատնեծաղիկը, վայրի ելակը, իսկ տարածման վերին սահմաններում գերակշռում է եղեգնախոտի մացառուտները։

Երիտասարդ սոճենի
Ալգետիի ազգային պարկի սոճու անտառները հիմնականում դասակարգվում են որպես հացազգի կուլտուրաներ, միայն փոքր տարածքներում դրանց անտառամերձ թփուտբերում գերակշռում է ալոճենին։ Հատկանշական է, որ սոճու անտառները, թերևս, անտառի միակ տեսակն են, որտեղ տեղի է ունենում եղևնու բնական վերաարտադրություն, որի սերմերը գալիս են հարևան տնկարկներից, մինչդեռ հենց եղևնիների անտառներում ավելի լավ են վերականգնվում սաղարթավոր ծառատեսակները։

Մրտավարդ կովկասյան
Պարկի մարգագետինները բազմազան են ֆլորիստիկական կազմով, թեև դրանց ընդհանուր մակերեսը փոքր է։ Պահպանվող գոտում իրական ալպյան և ենթալպյան մարգագետիններ չկան, մարգագետնային բուսածածկ տարածքները ձևավորվել են նախկին հատված բացատների տեղում, որտեղ որոշակի պատճառներով ծառատունկ չէր կատարվել։ Ավելի շատ մարգագետնային բացատներ կարելի է գտնել արևելյան կաղնու տնկարկներում։ Մոտ 144 հա զբաղեցնում են հացազգիների մարգագետինները, որոնք ձևավորվել են *Bromopsis biebersteinii*-ի, *Bothriochloa ischaemum*-ի, լեռնային շյուղախոտի, ագրխոտուկի, սիզախոտի և դաշտավլուկի կողմից։ Նույն բիոցենոտիկ պայմաններում կան մարգագետիններ, որոնցում գերակշռում են Agrostis planifolia, լեռնային և տափաստանային սիզախոտը, լեռնային շյուղախոտը, սովորական ագրխոտուկը և սեզի մի քանի տեսակներ (53 հա)։ Վրացական կաղնու և եղևնիների անտառների միջև գոյացած բացատներում զարգանում են երեքնուկ-դաշտավլուկային մարգագետիններ (45 հա), իսկ խառը եղևնու հաճարենու ծառաստաններում՝ երեքնուկ-ագրոխոտուկի (106 հա) և հասկաբույսերի (23 հա) մարգագետիններ։ Մարգագետինների հազվագյուտ տեսակ են մոշի խառնուրդով պտերային մարգագետինները (1 հա), որը հանդիպում է կաղնու և եղևնու անտառների միջև 1500-1700 մ բարձրության վրա։

Բացի Ալգետիի ազգային պարկի ֆիտոցենոզներից, գիտական ​​արժեք են ներկայացնում նաև որոշ բույսերի տեսակներ՝ հազվագյուտ, անհետացող, մնացուկային, էնդեմիկ և այլն։ Օրինակ՝ երրորդական ժամանակաշրջանի մնացուկներից պարկում աճում են արևելյան հաճարենին, սովորական և կոլխիդական սղոցիները, դեղին ալպյան վարդը, կովկասյան սպիտակ հասմիկը, կեռասենին, կովկասյան բգաձև սոճին և այլն։ Վրաստանի Կարմիր գրքում գրանցված բույսերից այստեղ տարածված են կովկասյան գազը, էլիպսաձև թեղիները և բոխին, արևելյան կաղնին, ծառանման տխլենին, սովորական չիչխանը։ Կլդեկարիի շրջակայքում կան կովկասյան մրտավարդի փոքր թավուտներ, որոնք պարկում գտնվում են նրա արևելյան արեալում։

Կենդանական աշխարհ
-----------------

Փոքր տարածքը և հատկապես պարկի տարածքների գյուղատնտեսական նշանակության հողերի հետ համընկնումը չեն նպաստում խոշոր կենդանիների բնակեցմանը, այդ պատճառով էլ նրանց պաշտպանությունը Ալգետիի ազգային պարկի հիմնական խնդիրներից չէ։ 18-րդ դարի աշխարհագրագետ Վախուշտի Բագրատիոնի նկարագրությունների համաձայն՝ նախկինում Ալգետիի կիրճը հայտնի է եել ոչ միայն իր անտառածածկույթով, այլև որսի կենդանիներով և թռչուններով։ Օրինակ՝ Վախթանգ VI արքան ընդամենը մեկ որսի ժամանակ սպանել է 180 կովկասյան եղջերու։ Ալգետի ազգային պարկի ժամանակակից ֆաունայում նշված հարստությունից հետքեր չեն մնացել։ Վրաստանի Կարմիր գրքում գրանցված տեսակներից այստեղ ամենաարժեքավորներն են գորշ արջը, կովկասյան մարեհավը, բլրային արծիվը և քթավոր իժը։

Այծյամները Ալգետիի պարկի սովորական սմբակավոր կենդանիներն են
Կաթնասունների մեջ Ալգետիի հովտում ծանոթ և շատ են անտառի փոքր բնակիչները՝ սովորական սկյուռիկը, քնամուկը, աքիսը և այլն։ Նրանցից բացի, մարգագետիններում տարածված են գորշ նապաստակները։ Գիշատիչները ավելի քիչ են հանդիպում։ Դրանցից են՝ անտառային կզաքիսը, աղվեսը (Անդրկովկասյան ենթատեսակ), անտառային կատուն և փորսուղը, հանդիպում են նաև գայլեր ու գորշ արջեր։ Ազգային պարկի պատմության մեջ եղել են լուսանների հետ հանդիպման մի քանի դեպք։ Ալգետիի ազգային պարկի սմբակավոր կենդանիները բավականին բազմազան են, բայց և ոչ շատ։ Պարկի միակ մշտական ​​սմբակավոր բնակիչը քարայծն է, որի թվաքանակը կազմում է մոտ 50 առանձնյակ։ Հյուսիսարևմտյան անտառներից այստեղ պարբերաբար գալիս են վայրի խոզեր՝ կեր փնտրելու համար։ Ալգետիի կիրճի նախկին տերերին՝ եղնիկներին այժմ միայն հազվադեպ են հանդիպում պահպանվող գոտու շրջակայքում։ Պարկի տարածքում երբեմն հանդիպում են քարայծեր, սակայն նրանց բնորոշ կենսամիջավայրերի բացակայության պատճառով դրանք պետք է համարել պատահական։

Ալգետիի ազգային պարկի փետրավորների ոչ ամբողջական ցանկը ներառում է 80 տեսակ։ Դրանց ճնշող մեծամասնությունը անտառային չվող թռչուններ են՝ սոսնձակեռնեխը, սև փայտփորիկը, դեղնագլուխ արքայիկը, սևագլուխ սողահավը, ճայը, սևաճակատ շամփրուկը, եղևնու խաչկտուցը, իսկ խոշորներից նկատվել են կովկասյան մարեհավը։ Բաց կենսատոպերում հանդիպում են ժայռային ծիծեռնակը, հոպոպը, ճեղագռավը և խայտաբղետ քարակեռնեխը։ Արգելոցային գետերի վրա հանդիպում են աթորներ։ Գիշատիչ թռչուններից անտառներում ապրում են մանր բվիկները, ինչպես նաև բազեի երկու տեսակ՝ մեծ և փոքր։ Մյուս գիշատիչներից հանդիպում են՝ սովորական ճուռակը, մարգագետնային մկնաճուռակը, բլրային արծիվը, որոնք նախընտրում են որսը բաց տարածություններում, իսկ բլրային արծիվը շատ հազվադեպ է թռչում պարկի տարածքում։

Քթավոր իժ
Ալգետիի ազգային պարկում հանդիպում են բազմաթիվ սողուններ։ Դրանց թվում տարածված տեսակներ պետք է համարել կովկասյան ագաման, կոտրտվող իլիկամողեսը, սովորական և ջրային օձեր, լորտուն, արտվինյան, դալյան, կուրինյան, արագոտ մողեսները։ Հերպետոֆաունայի հազվագյուտ ներկայացուցիչներից է անդրկովկասյան փոքր վիշապօձը։ Այստեղ կարող են հանդիպել նաև քթավոր և տափաստանային իժեր, որոնք երբեմն նկատվում են այգու շրջակայքում։ Քթավոր իժի պաշտպանությունը հատկապես կարևոր է, քանի որ այն գրանցված է Վրաստանի Կարմիր գրքում և Բնության պահպանության միջազգային միության Կարմիր ցուցակում։ Հաշվի առնելով պահպանվող ջրամբարների փոքր տարածքը՝ պարկում քիչ են երկկենցաղները, մասնավորապես՝ փոքրասիական և լճային գորտերն ու կանաչ դոդոշը։ Ձկների տեսակային բազմազանությունը նույնպես աննշան է, թեև դրանք հազվադեպ չեն Ալգետիում և նրա վտակներում։ Պարկի ձկնաբանական ֆաունայում գրանցված է ընդամենը երկու տեսակ՝ *Barbus lacerta*-ն և սաղմոնաձուկը:

Էկոհամակարգի վիճակ
------------------

Խոտհունձեր Ալգետիի ազգային պարկի շրջակայքում
«Ալգետիի» ազգային պարկը ստեղծվել է մի տարածքում, որը երկար ժամանակ բնակեցված է եղել մարդկանց կողմից։ Նրա շրջակայքում գտնվող ամրությունների մնացորդները վկայում են այն մասին, որ այստեղ ակտիվ գործունեություն են ծավալվել առնվազն միջնադարից։ Դարեր շարունակ այստեղ անասուններ են արածեցրել, զբաղվել են որսորդությամբ, ծառեր են հատել կենցաղային կարիքների համար։ Դրա հետևանքով, պարկի որոշ հատվածներում գրեթե ոչնչացվել են վրացական կաղնու բնական տարածքները, իսկ անտառների մյուս տեսակները հիմնականում համարվել են երկրորդական (օրինակ՝ ժամանակակից հաճարենու անտառները գոյացել են եղևնու և բրգաձև սոճու նախկին հատվածների տեղում)։ 1970-1980-ական թվականներին, այն ժամանակվա Ալգետիի արգելոցում, եղևնու կեղևակեր լուբոիդ վնասատուների քանակի աճ է գրանցվել, որը վնասել է եղևնու անտառների կեսից ավելին։ Այդ անտառներից մոտ ⅓ -ը չորացել են և ենթարկվել սանիտարական հատումների, մասնավորապես, 1974-1984 թվականներին ոչնչացվել է 60,392 վնասված ծառ: Այդ խնդիրը քննարկելու համար գումարվել է Վրաստանի կառավարության արտահերթ նիստ, որտեղ հաստատվել է Ալգետիի անտառների փրկության ծրագիրը։ Դրա իրականացման ընթացքում օգտագործվել են քիմիական և կենսաբանական պայքարի միջոցներ՝ հազարավոր եղևնիների բները մշակվել են պաշտպանիչ նյութերով և 200000 խոշոր ռիզոֆագ բզեզներ են տարածվել անտառներում, որոնք միակ գիշատիչներն են, որ ունակ են ոչնչացնել լուբոիդը։ 21-րդ դարում բոլոր արգելոցային անտառների վիճակը բավարար է և այստեղ հատկապես լավ են ներկայացված արևելյան կաղնու տարածությունները։

Գիտական ​​գործունեություն
-------------------------

Ալգետիի շրջակայքի առաջին նկարագրությունները պատկանում են վրացի նշանավոր աշխարհագրագետ Վախուշտի Բագրատիոնիին, դրանք թվագրվում են 18-րդ դարով։ Գիտական ​​հետազոտությունները սկսվել են 19-րդ դարի երկրորդ կեսից։ Դրանք հիմնականում բուսաբանական բնույթ են կրել։ Հայտնի բնագետներից առաջինը, ով այցելել է ժամանակակից Ալգետի ազգային պարկի տարածք, Գուստավ Ռադդեն է։ 1900-ական թվականներին այստեղ աշխատել են բուսաբաններ Ալեքսանդր Ֆոմինը և Յակով Մեդվեդևը։ 20-րդ դարի կեսերին հետազոտություններն իրականացվել են Ալեքսանդր Գրոսգեյմի և Դմիտրի Սոսնովսկու կողմից։ Նրանց ստեղծագործությունները նվիրված էին ալգետինյան բուսական աշխարհին որպես ամբողջություն, այսինքն՝ դրանք ընդհանուր բնույթի էին։ 1970-ական թվականներից սկսած գիտա-գործնական հետազոտություններ են սկսվել եղևնու լուբոիդի դեմ պայքարի վերաբերյալ։ Այդ տարիների ընթացքում Ալգետիի արգելոցում ստեղծվել է խոշոր ռիզոֆագների բուծման կենսաբանական լաբորատորիա։ Պարկում կենդանիների տարբեր համակարգված խմբերի ուսումնասիրությունները կանոնակարգված չեն եղել և իրականացվել են թերի։ Կրճատ ծրագրով բնության տարեգրությունը իրականացվել է 1971 թվականից։

Տուրիստական ​​ենթակառուցվածք
----------------------------

Մանգլիսի տաճարը գտնվում է պարկի մուտքից ոչ հեռու
Ալգետիի ազգային պարկի շրջակայքը հարուստ է հնագիտական հուշարձաններով, որոնց մեծ մասը թվագրվում է էնեոլիթի և բրոնզի դարաշրջաններով։ Զբոսաշրջային վայրերը սովորաբար ավերված ամրոցներ և տաճարներ են, չնայած կան մի քանի գործող եկեղեցիներ։ Դրանցից ամենահայտնիներն են Սուրբ Գեորգիի եկեղեցին, Սուրբ Մարիամ եկեղեցին, Սուրբ Երրորդություն եկեղեցին, Մանգլիսի IV դարի տաճարը։ Տրիալետի լեռնաշղթայի հարավային լանջերին պահպանվել են հնագույն արահետներ, որոնք տեղի բնակիչներն անվանում են «Թամար թագուհու ճանապարհներ»։ Դրանցից մեկը տանում է դեպի Կլդեկարի լեռը, որը բնական ամրոց է։ 9-րդ դարում նրա վրա պաշտպանական ամրոց է կառուցվել։ Այդ տիպի մեկ այլ շինություն գտնվում է Բիրտվիսիի անմատչելի գագաթին։ Բիրտվիս ամրոցը թվագրվում է 11-րդ դարով։ Պատմական հետաքրքրություն է ներկայացնում Դիդգորի լեռը, որը գտնվում է ազգային պարկի հյուսիսարևելյան սահմանին։ 12-րդ դարում այս լեռնագագաթին վրաց և թուրքական զորքերի միջև տեղի է ունեցել վճռական ճակատամարտ, որը հաղթական ավարտ էր ունեցել վրացիների համար։ Ի հիշատակ սելջուկներից ազատագրման՝ այստեղ ստեղծվել է Դիդգորիի հուշահամալիրը։

Ալգետիի ազգային պարկում այցելուներին առաջարկվում են հանգստի այնպիսի տեսակներ, ինչպիսիք են քայլարշավները, հատուկ հնագիտական ​​շրջագայությունները և ձիավարությունը, ընդ որում դրանից կարելի է օգտվել տարվա ցանկացած եղանակի, չնայած ձմռանը երթուղիների որոշ հատվածներում տեղաշարժը դժվար է, բարձր ձյան ծածկույթի պատճառով։ Զբոսաշրջային ենթակառուցվածքը ներառում է զբոսախնջույքային գոտի՝ օժանդակ կառույցների համալիրով, որը գտնվում է վարչական շենքից ոչ հեռու։ Վարչական շենքում կարելի է ստանալ տեղեկատվական ինֆորմացիա։ Համալիրը նախատեսված է հիմնականում մեկօրյա այցելությունների համար, այդ պատճառով էլ պարկը չունի սեփական հյուրանոց։

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21  Заповедники СССР: в 11 т. / под ред. В. Е. Соколова, Е. Е. Сыроечковского. — М.: Мысль, 1990. — Т. Заповедники Кавказа. — С. 177—183.(ռուս.)
2. 1 2 3 4 5  «Algeti National Park». *georgianholidays.com* (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 27-ին. Վերցված է 2019 թ․ հոկտեմբերի 22-ին.
3. 1 2 3 4  «Алгетский государственный заповедник». *zapovedniki-mira.com* (ռուսերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հոկտեմբերի 22-ին. Վերցված է 2019 թ․ հոկտեմբերի 22-ին.
4. 1 2  «ალგეთის ეროვნული პარკის ადმინისტრაცია». *apa.gov.ge* (վրացերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ մարտի 2-ին. Վերցված է 2019 թ․ հոկտեմբերի 22-ին.

Գրականություն
-------------

* Заповедники СССР: в 11 т. / под ред. В. Е. Соколова, Е. Е. Сыроечковского. — М.: Мысль, 1990. — Т. Заповедники Кавказа. — С. 177—183.