**Քերոլ Գիլիգան** (անգլ.՝ Carol Gilligan /ˈɡɪlɪɡən/; նոյեմբերի 28, 1936(1936-11-28), Նյու Յորք, Նյու Յորք, ԱՄՆ), ամերիկացի ֆեմինիստ, բարոյագետ և հոգեբան, ով առավել հայտնի է էթիկական համայնքի և էթիկական հարաբերությունների վերաբերյալ իր աշխատանքով։

Գիլիգանը Նյու Յորքի համալսարանի հումանիտար գիտությունների և կիրառական հոգեբանության պրոֆեսոր է, Հարվարդի համալսարանի Գենդերային հետազոտությունների ամբիոնի նախագահ (1997-2002) և մինչև 2009 թվականը հրավիրյալ պրոֆեսոր էր Քեմբրիջի համալսարանի Գենդերային հետազոտությունների կենտրոնում և Հիսուս քոլեջում։ Նա հայտնի է իր *հեղափոխություն սկսած փոքրիկ գրքով*` «Այլ ձայնով» (*In a Different Voice,* 1982) գրքով, որում քննադատել է Լոուրենս Կոլբերգի բարոյական զարգացման փուլերը։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ես գտա, որ եթե ես ասեմ այն, ինչ իրականում մտածում և զգում եմ, մարդիկ ավելի հավանական է, որ ասեն այն, ինչ իրականում մտածում և զգում են։ Զրույցը դառնում է իսկական խոսակցություն։ |  |

1996 թվականին *Time* ամսագիրը նրան դասել է Ամերիկայի 25 ամենաազդեցիկ մարդկանց շարքին։ Նա համարվում է խնամքի էթիկայի դպրոցի հիմնադիր։

Նախապատմություն և ընտանեկան կյանք
---------------------------------

Քերոլ Գիլիգանը մեծացել է Նյու Յորքի հրեական ընտանիքում։ Նրա ծնողներն էին փաստաբան Ուիլյամ Ֆրիդմանը և մանկապարտեզի ուսուցչուհի Մեյբել Քամինեսը։ Քերոլը նրանց միակ զավակն է։ Նա հաճախել է Walden School` առաջադեմ մասնավոր դպրոց Մանհեթենի Վերին Վեսթ Սայդում, դաշնամուր է նվագել և իր ասպիրանտուրայի ընթացքում զբաղվել ժամանակակից պարով։

Գիլիգանը ստացել է B.A. Սվարթմոր քոլեջի անգլիական գրականության մեջ մագիստրոսի բարձրագույն կոչում (*summa cum laude*), Ռեդքլիֆ քոլեջի կլինիկական հոգեբանության մագիստրոսի կոչում և Ph.D. Հարվարդի համալսարանի սոցիալական հոգեբանության ոլորտում, որտեղ նա գրել է իր դոկտորական ատենախոսությունը` «Գայթակղության պատասխաններ. դրդապատճառների վերլուծություն»։

Նա ամուսնացած է Ջեյմս Գիլիգանի հետ, բժիշկ, ով ղեկավարել է Հարվարդի բժշկական դպրոցի բռնության ուսումնասիրության կենտրոնը։

Ջեյմսն ու Քերոլը ունեն երեք երեխա՝ Ջոնաթանը, Տիմոթին և Քրիստոֆերը։ Ջոնաթան Գիլիգանը Երկրի և շրջակա միջավայրի գիտությունների դոցենտ է և Վանդերբիլտի համալսարանի քաղաքացիական և բնապահպանական ճարտարագիտության դոցենտ։ Ջոնաթանը նաև համագործակցել է իր մոր հետ՝ գրելով «Ալ տառը» պիեսը (Հոթորնի *The Scarlet Letter* վեպի ֆեմինիստական ադապտացիա) և «Փերլ» օպերայի լիբրետոն։

Թիմոթի Գիլիգանը Քլիվլենդի կլինիկայի Տաուսիգ քաղցկեղի ինստիտուտի կրթության գծով փոխնախագահն է և բժշկագիտության դոցենտ։ Քրիստոֆեր Գիլիգանը *Բրիգամ և Կանանց հիվանդանոցի* (Brigham and Women's Hospital- BWH) գլխավոր բժշկի տեղակալն է և *Բրիգամ և Կանանց ողնաշարի կենտրոնի* տնօրենը։

Գործունեություն
---------------

Քերոլն իր ուսուցչական գործունեությունը որպես դասախոս սկսել է Չիկագոյի համալսարանում 1965-1966 թվականներին՝ դասավանդելով *Ժամանակակից սոցիալական գիտության ներածություն*։ Այնուհետև նա դասախոս է դարձել Հարվարդի համալսարանում 1967 թվականին՝ դասախոսելով հանրակրթության թեմայով։ 1971 թվականին Հարվարդի կրթության բարձրագույն դպրոցի ասիստենտ դառնալուց հետո նա այնտեղ պաշտոնավարել է 1988 թվականին՝ որպես լրիվ պրոֆեսոր։ Գիլիգանը երկու տարի դասավանդել է Քեմբրիջի համալսարանում (1992-1994 թթ.) որպես Ամերիկայի պատմության և ինստիտուտների Փիթ պրոֆեսոր և որպես հասարակական և քաղաքական գիտությունների գծով պրոֆեսոր։ 1997 թվականին նա դարձել է Հարվարդի Պատրիսիա Ալբջերգ Գրեհեմի (Patricia Albjerg Graham) *Գենդերային հետազոտությունների ամբիոնի* նախագահ։ 1998 թվականից մինչև 2001 թվականը նա եղել է Մեյերի հրավիրյալ պրոֆեսոր, իսկ ավելի ուշ՝ հրավիրյալ պրոֆեսոր Նյու Յորքի համալսարանի իրավաբանական դպրոցում։

Գիլիգանն ի վերջո լքել է Հարվարդը 2002 թվականին՝ միանալու Նյու Յորքի համալսարանին որպես Կրթության և Իրավագիտության դպրոցի լիիրավ պրոֆեսոր։ Նա նաև հրավիրյալ պրոֆեսոր էր Քեմբրիջի համալսարանում՝ Գենդերային հետազոտությունների կենտրոնում 2003-2009 թվականներին։

Գիլիգանը ուսումնասիրել է կանանց հոգեբանությունը և աղջիկների զարգացումը և իր ուսանողների հետ համահեղինակել կամ խմբագրել է մի շարք տեքստեր։ Նա ներդրել է «Քույրությունը հաճելի է. Հանգիստ հեղափոխություն հոգեբանության մեջ» պիեսը 2003 թվականի «Քույրությունը հավերժ է. կանանց անթոլոգիան նոր հազարամյակի համար» անթոլոգիայում, որը խմբագրվել է Ռոբին Մորգանի կողմից։ Նա հրապարակել է իր առաջին վեպը՝ «Կիրա»-ն 2008 թվականին։ 2015 թվականին Գիլիգանը մեկ կիսամյակ դասավանդել է Աբու Դաբիի Նյու Յորքի համալսարանում։

### Հոգեբանություն

Գիլիգանը հայտնի է Լոուրենս Կոլբերգի հետ նրա Բարոյական զարգացման փուլերի աշխատանքով, ինչպես նաև փուլերի նկատմամբ նրա մոտեցման քննադատությամբ։ Որպես Կոլբերգի հետազոտող օգնական՝ Գիլիգանը պնդում էր, որ Լոուրենս Կոլբերգի բարոյական զարգացման փուլերը տղամարդկային ուղղվածություն ունեն, ինչը սահմանափակում է կանանց համար ընդհանրություն ունենալու նրանց կարողությունը։ Մի հոդվածում, որտեղ Գիլիգանը կրկին անդրադարձել է *Այլ ձայնով* գրքին, նա մեկնաբանել է.

> Ես խոսեցի կանանց և բարոյականության մասին 1960-ականների վերջին` մի ժամանակ ԱՄՆ-ում, երբ եղավ քաղաքացիական իրավունքների շարժում, հակապատերազմական շարժում, միջուկային զենքի մթնոլորտային փորձարկումները դադարեցնելու շարժում, աղքատությանը վերջ տալու շարժում, կանանց շարժում և գեյ-ազատագրական շարժում։ Ես դասավանդում էի Հարվարդում Էրիկ Էրիկսոնի՝ ֆրոյդյան ավանդույթներով աշխատող հոգեվերլուծաբանի և Պիաժեի ավանդույթներով աշխատող ճանաչողական-զարգացման հոգեբան Լոուրենս Կոլբերգի հետ։ Այս բոլոր տղամարդկանց՝ Ֆրոյդին և Էրիկսոնին, Պիաժեին և Կոլբերգին, կանայք թերզարգացած էին թվում։
> 
> 

Գիլիգանն առաջարկեց կանանց բարոյական զարգացման փուլերի իր տեսությունը՝ հիմնվելով բարոյական ձայների մասին իր գաղափարի վրա։ Ըստ Գիլիգանի՝ կան երկու տեսակի բարոյական ձայներ՝ արական և իգական։ Արական ձայնը «տրամաբանական և անհատականական» է, ինչը նշանակում է, որ բարոյական որոշումների մեջ շեշտը դրվում է մարդկանց իրավունքների պաշտպանության և արդարության պահպանման վրա։ Կանացի ձայնն ավելի շատ շեշտը դնում է միջանձնային հարաբերությունների պաշտպանության և այլ մարդկանց մասին հոգ տանելու վրա։ Այս ձայնը կենտրոնանում է «խնամքի հեռանկարի» վրա, որը նշանակում է կենտրոնանալ անհատի կարիքների վրա՝ էթիկական որոշում կայացնելու համար։ Գիլիգանի համար Կոլբերգի բարոյական զարգացման փուլերը շեշտում էին տղամարդկային ձայնը, ինչը դժվարացնում էր կնոջ բարոյական զարգացումը ճշգրիտ գնահատելը ձայների անհամապատասխանության պատճառով։ Գիլիգանը պնդում է, որ անդրոգինիան կամ արականի և կանացի ինտեգրումը լավագույն միջոցն է մարդու ներուժն իրացնելու համար։ Կանանց բարոյական զարգացման Գիլիգանի փուլերը ցուցադրվել են բիզնես միջավայրերում՝ որպես բացատրություն աշխատավայրում էթիկական խնդիրների լուծման տարբեր ձևերի՝ տղամարդկանց և կանանց համար։

Գիլիգանը զարգացրեց բարոյական զարգացման իր փուլերը՝ այն գաղափարով, որ կանայք բարոյական և էթիկական որոշումներ են կայացնում՝ հիմնվելով այն բանի վրա, թե ինչպես կազդեն ուրիշների վրա։ Նա հետևում էր Կոլբերգի նախապայմանական կամ պրեկոնվենցիոնալ, պայմանական կամ կոնվենցիոնալ և հետպայմանական կամ պոստկոնվենցիոնալ բարոյականության փուլերին, բայց նա հիմնեց իր հետազոտությունը կանանց և ոչ թե տղամարդկանց հետ, ինչը հոգեբանական տեսության հիմնական առաջընթացն էր։ Այս երեք փուլերն ունեն նաև երկու անցում բարոյականության երեք քայլերի միջև։ Փուլերը հետևյալն են.

* Նախավանդական բարոյականություն (Preconventional morality): Այս փուլը պտտվում է սեփական շահի և գոյատևման շուրջ։ Երբ կոնֆլիկտ է ծագում իր և ուրիշների կարիքների միջև, կինը նախ կընտրի իր կարիքները։
	+ Անցումային առաջին. Այս անցման ընթացքում կինը գիտակցում է իր պատասխանատվությունը ուրիշների համար, և որ նախկինում կարող էր եսասիրաբար մտածել։
* Պայմանական բարոյականություն (Conventional morality): Այս փուլը պտտվում է անձնուրաց լինելու և ուրիշների համար առաջնահերթություն տալու շուրջ։ Կինը գիտակցում է ուրիշների կարիքները և հոգ է տանում նրանց մասին իրենից առավել՝ տանելով անձնազոհության։
	+ Անցում երկրորդ։ Երկրորդ անցման ժամանակ կինը գիտակցում է, որ իր կարիքները նույնքան կարևոր են, որքան ուրիշների կարիքները։ Նա հասկանում է, որ պետք է հավասարակշռի իր և ուրիշների կարիքները։ Սա անցում է «լավությունից» դեպի «ճշմարտություն», քանի որ նա ազնվորեն գնահատում է յուրաքանչյուրի կարիքները, այլ ոչ միայն պատասխանատվություն է զգում։
* Հետպայմանական բարոյականություն (Postconventional morality): Այս փուլում կանայք ուշադրություն են դարձնում, թե ինչպես են իրենց գործողությունները ազդում ուրիշների վրա և իրենց վրա են վերցնում պատասխանատվությունը այդ հետևանքների համար՝ լավ թե վատ։ Կանայք վերահսկում են նաև իրենց կյանքը և խիստ հոգատարություն են ցուցաբերում ուրիշների նկատմամբ։ Այստեղ կինը գիտակցում է, որ իր կարիքները նույնքան կարևոր են, որքան ուրիշների կարիքները, այդպիսով հանգելով խնամքի և հոգածության համընդհանուր էթիկայի։

*In a Different Voice* -ում Գիլիգանը խորանում է Կոլբերգի և կանանց բարոյական զարգացման փուլեը քննադատելով և դա ձեռքբերումներից մեկն էր, որը նրան դրեց ֆեմինիստական շարժման առաջնագծում։

Ստեղծագործական ընտրանի
----------------------

Որպես ֆեմինիստ՝ Գիլիգանը բազմաթիվ աշխատանքներ ունի կանանց, հատկապես դեռահասության շրջանում աղջիկների մասին։

### Գրական աշխատություններ

#### Այլ ձայնով

1960-ականներին կանանց և բարոյականության վերաբերյալ երկխոսության մեջ մտնելուց հետո Գիլիգանը հրապարակեց այն, ինչը համարվում է իր ամենաազդեցիկ աշխատություններից մեկը 1982 թվականին։ Մինչ իր հետազոտությունը կատարելը Գիլիգանը գիտեր, որ «հոգեբանները ենթադրում էին մշակույթ, որտեղ տղամարդիկ մարդկության չափանիշն էին, և Ինքնավարությունը և ռացիոնալությունը («տղամարդկային» հատկանիշները) հասունության նշաններն էին։ Դա մշակույթ էր, որը հույս ուներ, որ կանայք չեն խոսելու իրենք իրենց փոխարեն»։

Այս տեսությունն ավելի մանրամասն ուսումնասիրելու համար Գիլիգանն իր հետազոտությունն անցկացրեց հարցազրույցի մեթոդով։ Նրա հարցերը կենտրոնացած էին սեփական անձի, բարոյականության և այն մասին, թե ինչպես են կանայք լուծում կոնֆլիկտների և ընտրության հարցերը։ Նրա երեք ուսումնասիրությունները, որոնց նա հղում է անում աշխատության ընթացքում, էին *քոլեջի ուսանողի ուսումնասիրությունը* (բարոյական զարգացում), *աբորտի որոշումների ուսումնասիրությունը* (կոնֆլիկտի փորձ) և *իրավունքների և պարտականությունների ուսումնասիրությունը* (տարբեր տարիքի տղամարդկանց և կանանց մոտ սեփական անձի և բարոյականության հասկացություններ)։ Այս ուսումնասիրություններից Գիլիգանը ձևավորեց իր խնամքի էթիկայի շրջանակը։

Գիլիգանը նաև մեկնաբանություն է անում այն մասին, թե ինչպես ներկայիս տեսությունն այնքան էլ հեշտ չի կիրառել կնոջ տեսակետը դիտարկելիս։ Նա օգտագործում է Ֆրոյդին որպես իր առաջին օրինակ, քանի որ նա ապավինում էր «տղամարդկանց կյանքի պատկերացումներին՝ գծելով մարդկային աճի ընթացքը»։ Այնուամենայնիվ, դրանով իսկ Ֆրոյդն ամեն կերպ ձգտում էր իր աշխատանքը կիրառել նաև կանանց փորձառությունների վրա։ Գիլիգանը շարունակում է թիրախավորել ֆեմինիստական հեռանկարի այս բացակայությունը՝ նայելով երկու դեռահաս երեխաների սցենարին։ Օգտագործելով Կոլբերգի բարոյական զարգացման վեց փուլերը՝ Գիլիգանը փորձում է վերլուծել և՛ տղայի, և՛ աղջկա պատասխանները այն հարցին, թե արդյոք տղամարդը պետք է դեղ գողանա իր կնոջը փրկելու համար։ Գիլիգանը հասկանում է, որ աղջկա պատասխանները կարծես թե նրան հասունության աստիճանով ավելի ցածր է դասում, քան տղային։ Այնուամենայնիվ, Գիլիգանը պնդում է, որ սա հետևանք է այն բանի, որ երեխաները տեսնում են երկու տարբեր բարոյական խնդիրներ։ Տղան դա դիտարկում է որպես տրամաբանության խնդիր, մինչդեռ աղջիկը կարծես թե դա դիտարկում է որպես մարդկային հարաբերությունների խնդիր։ Գիլիգանը նշում է, որ Կոլբերգի բացատրությունը պատճառ է տալիս, թե ինչու է տղայի տեսակետն ավելի հասուն, բայց ոչ մի պատճառ չի տալիս, թե ինչու աղջկա տեսակետը կարող է նույնքան հասուն լինել այլ առումներով՝ ենթադրելով, որ Կոլբերգի համակարգը չի վերաբերում բոլորին։

Հակառակ սեռի երկու նոր մասնակիցների միջև երկրորդ հարցազրույց անցկացնելիս նա հայտնաբերում է նմանատիպ արդյունքներ, որտեղ աղջիկը իրավիճակն ավելի քիչ է գնահատում տրամաբանության տեսանկյունից, բայց ավելի շատ մարդկային հարաբերությունների ցանցի տեսանկյունից։ Գիլիգանը եզրափակում է այս բաժինը, ասելով, թե Ֆրոյդը ոչ միշտ է ճիշտ, երբ ասում է, որ աղջիկների մոտ սեռական հասունացման ժամանակ նարցիսիզմի ուժեղացում է նկատվում, այլ որ նրանք զարգացնում են խնամքի ավելի խորը հեռանկար և «ես-ի հանդեպ նոր արձագանքում»։

Ավելին, Գիլիգանը ներկայացնում է *Այլ ձայնով* աշխատությունը բացատրելով, որ «այլ ձայնը, որը ես նկարագրում եմ, բնութագրվում է ոչ թե սեռով, այլ թեմայով։ Դրա կապը կանանց հետ էմպիրիկ դիտարկում է և հիմնականում կանանց ձայների միջոցով է, որ ես հետևում եմ դրա զարգացմանը։ Բայց այս ասոցիացիան բացարձակ չէ, և արական և իգական ձայների միջև հակադրությունները ներկայացված են այստեղ՝ ընդգծելու երկու մտածելակերպերի միջև տարբերությունը և կենտրոնանալու մեկնաբանության խնդրի վրա, այլ ոչ թե սեռերի մասին ընդհանրացում ներկայացնելու համար»։ Անկախ այն բացահայտումներից, որ Գիլիգանն արել է իր ուսումնասիրությունից, նրա խնամքի էթիկան և նրա ուսումնասիրության ուժը կոչ են արել ապագա հետազոտողներին ընդլայնել ուսումնասիրությունների շրջանակը և ավելի շատ դիտարկել նաև խաչմերուկայնությունը։

#### Հաճույքի ծնունդը. սիրո նոր քարտեզ

«Հաճույքի ծնունդը» (*The Birth of Pleasure*) գրքում Գիլիգանը ստուգում է իր գաղափարները, թե որն է սեր գտնելու լավագույն միջոցը Ադամի և Եվայի, Կուպիդոնի, Աննա Ֆրանկի պատմական պատմությունների և Օնդաժեի «Անգլիացի պացիենտը» վեպի Ալմասիի և Քեթրինի դատապարտված սիրո միջոցով։ Գիլիգանը գրում է, թե ինչու են մարդիկ այդքան ցավ ապրում սիրո մեջ հաճույք գտնելուց առաջ։ Գիլիգանը մտորում է սիրո ուժի մասին և թե ինչպես է այն խախտում իրերի կարգը։ Իր ամբողջ գրքում նա մտածում է, թե ո՞րն է սեր գտնելու լավագույն միջոցը։

Մերիլին Ն. Մեցլի «Հաճույքի ծնունդը» գրքի ակնարկում նա ասում է.

> Գիլիգանի գիրքը ցույց է տալիս սիրո ուղին, երբ նա ուսումնասիրում է երեխաների հաղորդակցությունը և ճգնաժամի մեջ գտնվող զույգերին, և համոզիչ կերպով պնդում է, որ ազատ սիրելու և իսկական ապրելու երեխայի բնածին կարողությունը արգելակվում է հայրիշխանական կառուցվածքով։ Գիլիգանը ցույց է տալիս, թե ինչպես են ծնողները և հայրիշխանական մշակույթը ուժեղացնում աղջիկների ձայնի կորուստը՝ միաժամանակ պարտադրելով և ամաչեցնելով որդիներին տղամարդկային վարքագծի մեջ, որը բնութագրվում է հաստատակամությամբ և ագրեսիվությամբ։ Աղջիկները կամ տղաները, ովքեր մարտահրավեր են նետում այս համակարգին և ստանձնում հակառակ սեռի դերը, խստորեն պատժվում են մշակույթի կողմից։
> 
> 

#### Հանդիպում խաչմերուկում՝ կանանց հոգեբանություն և աղջիկների զարգացում

Գիլիգանը գրել է «Հանդիպում խաչմերուկում» (*Meeting at Crossroads*) Միկել Բրաունի հետ, որտեղ քննարկվում է պատանեկության տարիներին աղջիկների ճանապարհը։ Այս գրքում նրանք հետազոտություն են անցկացրել 100 աղջիկների հետ, ովքեր անցնում էին պատանեկության շրջանը։ Նրանք ուսումնասիրել են աղջիկների զգացմունքներն ու մտքերը, ովքեր մտնում են դեռահասություն և առաջարկել են պատկերացումներ աղջիկների զարգացման և կանանց հոգեբանության վերաբերյալ։

Գիլիգանը և Բրաունը ուսումնասիրում են դեռահասության տարիքում գտնվող աղջիկների հոգեբանական բարձր ռիսկերը։ Աղջիկների հետ հնգամյա հետազոտություն անցկացնելով, սկսած 12 տարեկանից, Գիլիգանը և Բրաունը հետևում են այս աղջիկների հոգեբանական զարգացմանը։ Այս խնդիրները համարվել են հիմնական` կանանց հոգեբանության և նրանց զարգացման համար։

#### Կանայք, աղջիկները և հոգեթերապիան. Վերաիմաստավորման դիմադրություն

Գիլիգանը, Էննի Գ. Ռոջերսը և Դեբորա Լ. Թոլմանը միասին աշխատել են «Կանայք, աղջիկներ և հոգեթերապիա. վերաիմաստավորման դիմադրություն» (*Women, Girls, and Psychotherapy: Reframing Resistance*) գիրքը ստեղծելու համար։ Գրքում Գիլիգանը, Ռոջերսը և Թոլմանը ուսումնասիրում են դեռահաս աղջիկների կարիքները։ Այս գիրքը նայում է աղջիկների վարքագծին, հատկապես նրանց դիմադրությանը, և պարզվում է, որ այն ծառայում է որպես քաղաքական ռազմավարություն և առողջության պահպանման գործընթաց։

#### Կապերի ստեղծում. դեռահաս աղջիկների ռացիոնալ աշխարհը Էմմա Ուիլարդի դպրոցում

Գիլիգանը, Նոնա Պ. Լայոնը և Թրուդի Ջ. Հանմերը գրել են «Կապերի ստեղծում. դեռահաս աղջիկների ռացիոնալ աշխարհը Էմմա Ուիլարդի դպրոցում» (*Making Connections: The Rational World at Emma Willard School*) գիրքը։ Լայոնը Բրաունի համալսարանի Ուսուցիչների կրթության ծրագրի տնօրենն է։ Հանմերը *Էմմա Ուիլարդի դպրոցի* փոխտնօրենն է։ Երեք կանայք միավորել են իրենց տարբեր գիտելիքները՝ գրելու այն մասին, թե պատանեկությունը ինչպիսի կրիտիկական շրջան է աղջիկների կյանքում, մի ժամանակ, երբ «աղջիկները վտանգի տակ են՝ իրենց ձայնը կորցնելու և այդպիսով կորցնելու կապը ուրիշների հետ»։ Աղջիկների կապերը ուրիշների հետ կապված են կանանց հոգեբանության և հարաբերությունների բնույթի հետ։ Այս գիրքը քննարկում է աղջիկների կապերն ու հարաբերությունները՝ միաժամանակ քննելով կանանց լռությունը։

Այս գիրքը ներառում է պատանեկության շրջանում աղջիկների ձայները՝ հետագայում ուսումնասիրելու իրենց գաղափարները սեփական անձի, հարաբերությունների և բարոյականության մասին, որոնք բոլորն էլ կարևոր են մարդկային զարգացման հոգեբանության համար։ Յուրաքանչյուր պատմություն օգնում է լուսաբանել հետազոտության ընթացքում ծագած հարցերը։

#### Բարոյական տիրույթի քարտեզագրում. Կանանց մտածողության ներդրումը հոգեբանական տեսության մեջ

Գիլիգանը, Ջենի Վիկտորիա Ուորդը, Բեթի Բարդիջը և Ջիլ Մաքլին Թեյլորը գրում են «Բարոյական տիրույթի քարտեզագրում» (*Mapping the Moral Domain*) գիրքը` ընդլայնելով Գիլիգանի «Այլ ձայնով» վեպի տեսական հիմքը։ Հեղինակները հակադրում են իրենց հարաբերությունների մասին տղամարդկանց և կանանց տարբեր ձևերը, որոնք ենթադրում են կապի, կախվածության, ինքնավարության, պատասխանատվության, հավատարմության, հասակակիցների ճնշման և բռնության տարբեր իմաստներ։ Հեղինակները քարտեզագրում են բարոյական տիրույթը՝ շեշտը դնելով կանանց ձայների զարգացման հոգեբանության և կրթության համար թե՛ տղամարդկանց, թե՛ կանանց համար։ Այս գիրքը կանանց մտածողության ներդրումն է հոգեբանության տեսության և կրթության մեջ։

Գիլիգանի նախորդ՝ «Այլ ձայնով» գրքում, Գիլիգանն մատնանշել է երկու տարբեր տեսանկյուններ «գենդերին հատուկ» (gender specific): Այս գրքում իր երեք գործընկերների հետ նրանք մեղմացնում են տերմինը «գենդերին առնչվող» (gender related): Նրանք ասում են, որ յուրաքանչյուր սեռ կարող է պատասխանել բարոյական երկընտրանքներին մյուս սեռի տեսանկյունից։

### Թատերական աշխատանքներ

Գիլիգանը և Քրիստին Լինկլեյթերը 1991 թվականին հիմնել են կանանց թատերախումբ, որը կոչվում է «Կանանց ընկերություն»։

2002 թվականի աշնան սկզբին Գիլիգանը թողարկեց «Ալ տառը» (*The Scarlet Letter)* թատերական ադապտացիան, որն ի սկզբանե գրել էր Նաթանիել Հոթորնը։ Պիեսն առաջին անգամ ներկայացվել է 2002 թվականի սեպտեմբերի 14-ին Մասաչուսեթս նահանգի Լենոքս քաղաքի Shakespeare and Company-ում։ Թեև վեպի բովանդակության մեծ մասը չի փոփոխվել, Գիլիգանն օգտագործել է պիեսը որպես միջոց՝ ներկայացնելու բազմաթիվ հասկացություններ, որոնց վրա նա աշխատում էր։ Նա ներկայացրել է կապը, թե ինչպես է հայրիշխանությունը ոչ միայն պահպանում խիստ գենդերային դերերը, այլև ինչպես է այն կանխում մարդկանց միջև հարաբերություններում իրական հաճույքը։ Ըստ Գիլիգանի, Հոթորնը ցույց է տալիս, որ «դուք կարող եք գահընկեց անել թագավորներին, և այնուամենայնիվ, պուրիտանական հասարակության և սիրո ու կրքի միջև լարվածությունը շարունակելու է մնալ»։

Գիլիգանն իր ադապտացիայի մեջ ենթադրում է, որ մենք ժառանգել ենք Փերլի աշխարհը, որտեղ պարտադիր չէ, որ կանայք իրենց կրծքին կրեն ասեղնագործ ալ կարմիր «A» տառը որպես անարգված («A»- վեպի սկզբում adulteres - անհավատարիմ կին, վերջում` Able - ընդունակ իմաստներով)։ Փերլը իր ծնողների մեղքի և կրքի մարմնացումն է։ Նա անընդհատ հիշեցնում է այն մեղքը, որից նրա մայրը պրծում չունի։ Փերլը «կարմիր տառն էր այլ ձևով. կարմիր տառը ողջ էությամբ»։

Տեսություններ
-------------

Իր *«Այլ ձայնով»* գրքում Գիլիգանը ներկայացրել իր խնամքի էթիկայի տեսությունը՝ որպես այլընտրանք Լոուրենս Կոլբերգի էթիկայի հիերարխիկ և սկզբունքային մոտեցմանը։ Ի տարբերություն Կոլբերգի, ով պնդում էր, որ աղջիկները, հետևաբար նաև կանայք, ընդհանուր առմամբ չեն զարգացնում իրենց բարոյական կարողությունները ամենաբարձր մակարդակներում, Գիլիգանը պնդում է, որ կանայք էթիկական խնդիրներին տարբեր կերպ են մոտենում, քան տղամարդիկ։

Ըստ Գիլիգանի, կանանց բարոյական տեսակետները կենտրոնանում են պարտականությունների և հարաբերությունների ըմբռնման շուրջ, մինչդեռ տղամարդկանց բարոյական տեսակետները կենտրոնանում են բարոյական արդարության ըմբռնման շուրջ, որը կապված է իրավունքների և կանոնների հետ։ Կանայք նաև հակված են բարոյական խնդիրները դիտարկել որպես հակասական պարտականությունների խնդիր, այլ ոչ թե մրցակցող իրավունքների։ Այսպիսով, մինչ կանայք իրավիճակը ընկալում են որպես ավելի համատեքստային և պատմողական, տղամարդիկ իրավիճակը սահմանում են որպես ավելի ֆորմալ և վերացական։

2011 թվականին *«Այլ ձայնով»* գրքի մասին իր հոդվածում Գիլիգանն ասում է, որ դրել է «տարբերակություն, որը համարում է առանցքային` խնամքի էթիկան հասկանալու համար։ *Նահապետական* տեսանկյունից հոգատարությունը կանացի էթիկա է։ *Ժողովրդավարական* տեսանկյունից հոգատարությունը մարդկային էթիկա է։ Խնամքի ֆեմինիստական էթիկան տարբեր ձայն է նահապետական մշակույթի մեջ, քանի որ այն միացնում է բանականությունը հույզերին, միտքը մարմնին, եսը հարաբերություններին, տղամարդիկ կանանց հետ՝ դիմադրելով հայրիշխանական կարգը պահպանող բաժանումներին»։ Նա տարբեր բարոյական մոտեցումներն անվանում է «խնամքի էթիկա» (ethics of care) և «արդարության էթիկա» (ethics of justice) և դրանք սկզբունքորեն անհամատեղելի է համարում։

Քննադատություն
--------------

Քերոլ Գիլիգանի խնամքի էթիկան քննադատության է ենթարկվել այլ ֆեմինիստ գիտնականների կողմից, ինչպիսին է Ջակլին Ֆրիդմանը, ով պնդում է, որ կանանց և տղամարդկանց տարբեր էթիկան իրականում հասարակության ակնկալիքների արդյունք է։ Քանի որ հասարակությունն ակնկալում է, որ կանայք և տղամարդիկ տարբեր կերպ մտածեն էթիկայի մասին, արդյունքում կանայք և տղամարդիկ ունեն տարբերություններ։ Հետևաբար, տրամաբանության տարբեր ձևերը սոցիալական կառուցված երկփեղկություն են, որը պարզապես վերարտադրվում է մեր ակնկալիքների միջոցով, թե ինչպես են գործում կանայք և տղամարդիկ։ Քրիստինա Հոֆ Սոմերսը պնդում էր, որ Գիլիգանի հետազոտությունը անհիմն է, և որ նրա եզրակացությունը հաստատող որևէ ապացույց չկա։

Դենիս Մ. Սենչուկը տարբեր կերպ է քննադատում Գիլիգանի աշխատանքը՝ ասելով, որ նա իր տեսության մեջ օգտագործում է հիպոթետիկ երկընտրանքներ։ Սենչուկը կարծում է, որ Գիլիգանը չի ցանկանում համաձայնել Կոլբերգի գաղափարներին, քանի որ համաձայն չէ արական սեռի պատճառաբանություններին, ինչի հետևանքով արական և իգական սեռի միջև տարբերությունը չափազանցվում է։ Սենչուկը նաև նշում է Գիլիգանի տեսության և Շոպենհաուերի միզոգինիայի (misogyny) նմանությունները։ Սենչուկը խորհուրդ է տալիս, որ Գիլիգանի տեսությունը պետք է «ընդլայնվի՝ երևակայությամբ, այստեղից և այժմից այն կողմ» և չսահմանափակվի անձնական հարաբերությունների ներկայիս ցանցով։

Գիլիգանի տեսությունը հետազոտության մեջ
--------------------------------------

Չնայած Գիլիգանի աշխատանքին ուղղված որոշ քննադատություններին, վերջին հետազոտությունները հաստատել են Գիլիգանի տեսությունը բիզնես ուսումնասիրության մեջ։ Չնայած երկու բարոյական կողմնորոշումները հասկանում էին տարբեր սեռերի տեսակետները, յուրաքանչյուր սեռ ի վիճակի չէր հարմարավետորեն ընդունել մյուսի մոտեցումը։

Պատվավոր աստիճաններ
-------------------

Գիլիգանը ստացել է հետևյալ պատվավոր աստիճանները.

* Ռեժիսի քոլեջ, 1983 թ
* Սվարթմորի քոլեջ, 1985 թ
* Հավերֆորդի քոլեջ, 1987 թ
* Ֆիտչբուրգի պետական քոլեջ, 1989 թ
* Ուեսլեյան համալսարան, 1992 թ
* Մասաչուսեթսի մասնագիտական հոգեբանության դպրոց, 1996 թ
* Հյուսիսարևելյան համալսարան, 1997 թ
* Սմիթ քոլեջ, 1999 թ
* Հայֆայի համալսարան, 2006 թ
* Ջոն Ջեյ Քոլեջ, 2006 թ
* Հայլոք լեռ, 2008 թ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Encyclopædia Britannica
2. 1 2 3 4  Չեխիայի ազգային գրադարանի կատալոգ
3. ↑  LIBRIS — 2018.
4. ↑  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
5. ↑  CONOR.Sl
6. ↑
7. 1 2 3  «Carol Gilligan (1936-present)». Webster University. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հուլիսի 16-ին. Վերցված է 2012 թ․ հուլիսի 22-ին.
8. ↑  «In a Different Voice — Carol Gilligan». *www.hup.harvard.edu* (անգլերեն). Վերցված է 2023 թ․ մարտի 30-ին.
9. ↑  Graham, Ruth (2012 թ․ հունիսի 24). «Carol Gilligan's Persistent 'Voice'». *The Boston Globe*. Վերցված է 2018 թ․ հունվարի 9-ին.
10. ↑  Medea, Andrea (2009 թ․ մարտի 1). «Carol Gilligan». *Jewish Women's Archive*. Վերցված է 2012 թ․ հուլիսի 22-ին.
11. ↑  «Carol Gilligan CV» (PDF). *steinhardt.nyu.edu*. 2019 թ․ օգոստոս.
12. ↑  Harvard Office of News and Public Affairs (1997 թ․ սեպտեմբերի 25). «Gilligan a pioneer in gender studies». News.harvard.edu. Վերցված է 2012 թ․ հուլիսի 22-ին.
13. ↑  «About me | Jonathan Gilligan». *www.jonathangilligan.org* (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 14-ին.
14. ↑  «Timothy D. Gilligan, MD, MS, FASCO». Վերցված է 2023 թ․ հունվարի 22-ին.
15. 1 2  «Gilligan to Be MHC Commencement Speaker». *News & Events*. Mount Holyoke College. 2008 թ․ ապրիլի 18. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ փետրվարի 27-ին. Վերցված է 2012 թ․ հուլիսի 22-ին.
16. ↑  «Sisterhood is forever». *University Library Catalog*. DePaul University. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 15-ին.
17. ↑  Hanson, Liane (2008 թ․ հունվարի 13). «Gilligan Turns to Fictional Love Story in 'Kyra'». Weekend Edition. *National Public Radio* (7 minutes and 10 second excerpt of the radio broadcast.). Վերցված է 2012 թ․ հուլիսի 22-ին.
18. ↑  Thomas, Louisa (2008 թ․ փետրվարի 3). «Kyra». Book Review. *The New York Times*. Վերցված է 2018 թ․ սեպտեմբերի 16-ին.
19. ↑  Dhabi, NYU Abu. «Resident Expert: Insurgency in Nepal». *New York University Abu Dhabi* (անգլերեն). Վերցված է 2022 թ․ մայիսի 4-ին.
20. 1 2 3  Gilligan, Carol. 2011. "Looking Back to Look Forward: Revisiting In a Different Voice". Classics@, Issue 9, "Defense Mechanisms",
21. ↑  Muuss, R. E. (Spring 1988). «Carol Giligan's theory of sex differences in the development of moral reasoning during adolescence». *Adolescence*. **23** (89): 229–243. ISSN 0001-8449. PMID 3381683.
22. 1 2  Kyte, Richard (1996). «Moral reasoning as perception: A reading of Carol Gilligan». *Hypatia*. **11** (3): 97–113. doi:10.1111/j.1527-2001.1996.tb01017.x. S2CID 145236985.
23. ↑  White, Thomas (1992). «Business, ethics, and Carol Gilligan's "Two Voices"». *Business Ethics Quarterly*. **2** (1): 51–61. doi:10.2307/3857223. JSTOR 3857223. S2CID 147368643.
24. ↑  Ball, Laura C.; Bazar, Jennifer L.; MacKay, Jenna; Rodkey, Elissa N.; Rutherford, Alexandra; Young, Jacy L. (2013 թ․ մայիսի 17). «Using Psychology's Feminist Voices in the Classroom». *Psychology of Women Quarterly* (անգլերեն). **37** (2): 261–266. doi:10.1177/0361684313480484. S2CID 76652146.
25. 1 2 3 4 5 6  «Carol Gilligan». *Jewish Women's Archive* (անգլերեն). Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 14-ին.
26. 1 2 3  Gilligan, Carol. In a Different Voice: Psychological Theory and Women's Development. Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 2003.
27. ↑  Gilligan, Carol (2002). *The Birth of Pleasure* (անգլերեն). Alfred A. Knopf. ISBN 978-0-679-44037-6.
28. ↑  «The Birth of Pleasure: A New Map of Love (Book Review)». *APA Divisions* (անգլերեն). Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 14-ին.
29. ↑  Brown, Lyn Mikel; Gilligan, Carol (1992). *Meeting at the Crossroads: Women's Psychology and Girls' Development* (անգլերեն). Harvard University Press. ISBN 978-0-674-56464-0.
30. ↑  Brown, Lyn; Gilligan, Carol (1993 թ․ փետրվարի 1). «Meeting at the Crossroads: Women's Psychology and Girls' Development». *Feminism & Psychology - FEM PSYCHOL*. **3**: 11–35. doi:10.1177/0959353593031002. S2CID 145186786.
31. ↑  Gilligan, C. Rogers, A. G. & Tolman, D. L. (2014). Women, girls & psychotherapy: Reframing resistance. In *Women, Girls & Psychotherapy: Reframing Resistance* (pp. 1-272). Taylor and Francis Inc.. https://doi.org/10.4324/9781315801346
32. ↑  «Making Connections — Carol Gilligan, Nona P. Lyons, Trudy J. Hanmer». *www.hup.harvard.edu* (անգլերեն). Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 14-ին.
33. ↑  Gilligan, Carol; Lyons, Nona P.; Hanmer, Trudy J.; Emma Willard School (Troy, N. Y. ) (1990). *Making connections : the relational worlds of adolescent girls at Emma Willard School*. Internet Archive. Cambridge, Mass. : Harvard University Press. ISBN 978-0-674-54040-8.
34. ↑  «APA PsycNet». *psycnet.apa.org* (անգլերեն). Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 14-ին.
35. ↑  Gilligan, Carol; Ward, Janie Victoria; Bardige, Betty; Taylor, Jill McLean (1988). *Mapping the Moral Domain: A Contribution of Women's Thinking to Psychological Theory and Education* (անգլերեն). Center for the Study of Gender, Education, and Human Development, Harvard University Graduate School of Education. ISBN 978-0-674-54832-9.
36. ↑  Maschinot, Beth (1991 թ․ դեկտեմբերի 1). «Mapping the Moral Domain: A Contribution of Women's Thinking to Psychological Theory and Education. Carol Gilligan , Janie Victoria Ward , Jill McLean Taylor , Betty Bardige». *Social Service Review*. **65** (4): 643–645. doi:10.1086/603883. ISSN 0037-7961.
37. 1 2  Wren, Celia (2002 թ․ սեպտեմբերի 15). «Theater; A New Hester Prynne Who Takes on the Patriarchy (Published 2002)». *The New York Times* (ամերիկյան անգլերեն). ISSN 0362-4331. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 2-ին.
38. ↑  McHugh, Nancy Arden (2007). *Feminist Philosophies A-Z*. Edinburgh University Press. էջեր 39. ISBN 978-0-7486-2217-7.
39. 1 2  Kymlicka, Will (2002). *Contemporary Political Philosophy* (2nd ed.). New York: Oxford University Press. ISBN 978-0198782742. LCCN 2001053100.
40. ↑  Sommers, C.H. (2015). *The War Against Boys: How Misguided Policies are Harming Our Young Men*. Simon & Schuster. ISBN 978-1-5011-2542-3.
41. ↑  Senchuk, Dennis M. (1990). «Listening to a Different Voice: A Feminist Critique of Gilligan». *Studies in Philosophy and Education*. **10** (3): 233–249. doi:10.1007/bf00367746.
42. ↑  Mitchell K. Women’s Morality: A Test of Carol Gilligan’s Theory. *J Soc Distress Homeless*. 2002;11(1):81-110. doi:10.1023/a:1013336206400
43. ↑  Gilligan, Carol. «Carol Gilligan CV Spring 09». *NYU.EDU*. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ սեպտեմբերի 6-ին. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 1-ին.

Գրականություն
-------------

### Գրքեր

* Gilligan, Carol (1982). *In a Different Voice: Psychological Theory and Women's Development*. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. ISBN 9780674445444.
* Gilligan, Carol (1989). *Mapping the moral domain: a contribution of women's thinking to psychological theory and education*. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. ISBN 9780674548312.
* Gilligan, Carol; և այլք: (1990). *Making connections: the relational worlds of adolescent girls at Emma Willard School*. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. ISBN 9780674540415.
* Gilligan, Carol; Brown, Lyn M. (1992). *Meeting at the crossroads: women's psychology and girls' development*. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. ISBN 9780674564640.
* Gilligan, Carol; McLean Taylor, Jill; Sullivan, Amy M. (1997). *Between voice and silence: women and girls, race and relationships*. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. ISBN 9780674068797.
* Gilligan, Carol (2002). *The birth of pleasure*. New York: Alfred A. Knopf. ISBN 9780679440376.
* Gilligan, Carol (2008). *Kyra: a novel*. New York: Random House. ISBN 9781400061754.
* Gilligan, Carol; Richards, David A.J. (2009). *The deepening darkness: patriarchy, resistance, & democracy's future*. Cambridge New York: Cambridge University Press. ISBN 9780521898980.
* Gilligan, Carol; Gilligan, John (2011). *The Scarlet Letter*. Prime Stage Theatre.
* Gilligan, Carol; Snider, Naomi. (2018). *Why does patriarchy persist?* Cambridge: Polity Press. 9781509529131.
* Gilligan, Carol; Richards, David A.J. (2018) *Darkness now visible: patriarchy's resurgence and feminist resistance.* Cambridge: Cambridge University Press. 9781108470650.

Նաթանիել Հոթորնի «Ալ տառը» վեպից։ Գիլիգանը գրել է իր որդու՝ Ջոնաթանի հետ համատեղ, բեմադրվել է Պրայմ Սթեյջ Թատրոնում 2011 թվականի նոյեմբերին։
Ուսումնական փաստաթերթ պիեսի մասին
* Gilligan, Carol (2011). *Joining the resistance*. Cambridge, UK Malden, Massachusetts: Polity Press. ISBN 9780745651705.
* Gilligan, Carol; Hochschild, Arlie; Tronto, Joan (2013). *Contre l'indifférence des privilégiés: à quoi sert le care* (ֆրանսերեն). Paris: Payot. ISBN 9782228908771. Details. Արխիվացված 2017-09-29 Wayback Machine

### Գրքի գլուխներ

* Gilligan, Carol (1997), «Woman's place in man's life cycle», in Nicholson, Linda (ed.), *The second wave: a reader in feminist theory* (PDF), New York: Routledge, էջեր 198–215, ISBN 9780415917612.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Գիլիգանի կենսագրությունը Վեբսթերի համալսարանի կայքում (անգլ.)
* Զրույց Քերոլ Գիլիգանի հետ (անգլ.)
* Քերոլ Գիլիգանի պրոֆիլը հոգեբանության ֆեմինիստական ձայների վերաբերյալ Արխիվացված 2020-02-22 Wayback Machine (անգլ.)
* Քերոլ Գիլիգան Արխիվացված 2018-01-02 Wayback Machine Տեսահոլովակ *Մեյքերներ։ Ամերիկան կերտող կանայք* (անգլ.)
* Զգուշորեն ջախջախեք պատրիարքին Նյու Յորք Թայմսի 2019 թվականի հոդվածը Գիլիգան մասին (անգլ.):

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Քերոլ Գիլիգան» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Թվիթթեր |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Notable Names Database |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 90069266 · BNC: a11751241 · BNF: 137482003 · CiNii: DA00460612 · CONOR: 15897187 · GND: 118891529 · ISNI: 0000000110413309 · LCCN: n81119381 · LNB: 000198375 · NDL: 00440938 · NKC: xx0017249 · NLA: 36526770 · NLP: a0000002713970 · NSK: 000320175 · NTA: 069539073 · NUKAT: n2003046101 · LIBRIS: 315645 · SUDOC: 066891825 · VIAF: 17209922 · WorldCat VIAF: 17209922 |

 |

 |