Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Դաշտադեմ (այլ կիրառումներ)
**Դաշտադեմի ամրոց**, նախկինում՝ Ներքին Թալին, 11-20-րդ դարերի ամրոց Հայաստանի Հանրապետության Արագածոտնի մարզի Դաշտադեմ գյուղում՝ նրա հարավային եզրին։ Տեղակայված է Արտենի լեռան հարավարևելյան կողմում տարածվող լայնարձակ սարահարթի վրա։

Պատմություն
-----------

Դաշտադեմի ամրոցը Հայաստանի ամրաշինական համակարգի եզակի համալիրներից մեկն է։ Բաղկացած է միջնադարյան դղյակից, որն, իր հերթին, պարփակված է 19-րդ դարի սկզբին կառուցված արտաքին մեծ պարսպով։ Ամրոցից դուրս՝ հարավային կողմում, տարածվում է միջնադարյան գյուղատեղին՝ բնակելի և արտադրական համալիրներով, գերեզմանոցներով և առանձին կանգնեցված խաչքարերով։

Դաշտադեմի միջնադարյան դղյակը
Ամրոցի հիմնադրման և պատմության վերաբերյալ գրավոր սկզբնաղբյուրները սակավաթիվ են։ Առաջին թվակիր աղբյուրը միջնաբերդի հարավարևմտյան աշտարակի վրա պահպանված արաբերեն արձանագրությունն է, որի համաձայն՝ Սուլթան իբն Մահմուդ իբն Շավուր Շադդադյանը 1174 թվականի սեպտեմբերին հիմնում է այս շինությունը։

Երկրորդ առանցքային սկզբնաղբյուրը 1307 թ. հայերեն արձանագրությունն է, որի համաձայն՝ Աղպուղա Զաքարյանը ազատում է իր Թալին գյուղը գինու հարկից։ Մեկ տասնյակից ավել վիմագրերի բեկորներ ի հայտ են եկել 2015 և 2018 թվականների պեղումներով։

Երկար տարիներ հանրային լայն շրջանակներում տարածված է եղել այն տեսակետը, որ ամրոցը հիմնադրվել է ուրարտական ամրոցի տեղում, Կամսարականների օրոք։ Ամրոցի միջնադարյան դղյակի տարածքում իրականացված լայնածավալ պեղումներով որևէ փաստական տվյալ չի հայտնաբերվել՝ ամրապնդելու այդ տեսակետը։

Եվս մի շփոթմունք կապված է ամրոցի շուրջ տարածվող միջնադարյան բնակատեղիի անվան հետ։ Տարածված է ամրոցն անվանել նաև Քաղենիի ամրոց։ Սա հիմնված է 10-րդ դարի պատմիչ Հովհաննես Դրասխանակերտցու հիշատակած այն իրադարձության հետ, երբ 8-րդ դարի վերջին քառորդում արաբների կողմից իրականացվում է հայերի դաժան կոտորածը, որը պատմության մեջ հայտնի է որպես Թալինի կոտորած. *"Յաւուրս սորա եղև կոտորումն **Քաղինոյ և Արենոյ և գիւղաքաղաքին Թալնայ**, յորում սպանան ոգիք իբրև եօթն հարիւր և գերեցան հազար երկերիւր"*։

Իրադարձությանը ականատես 8-րդ դարի պատմիչ Ղևոնդը, սակայն, տվյալ իրադարձությունը նկարագրելիս Թալինի հետ միասին հիշատակում է․ *"Իսկ տաճկաց զորքերը, որոնք Դվին քաղաքում էին, դուրս գալով՝ ասպատակում էին շրջակա գավառները, ավարի էին տալիս և արյուն թափում **Պտղունք, Թալին, Կողբ** գյուղերում և այլ բազում տեղերում սուրը գործի դնելով շատերին դիաթավալ էին թողնում"*։ Դաշտադեմի ամրոցում հայտնաբերված երեք վիմագրերում, այդ թվում՝ Աղպուղա Զաքարյանի արձանագրության մեջ, ինչպես նաև Քրիստափորի վանքի պատերին պահպանված արձանագրություններում, բնակատեղին կոչվում է Թալին։

Պեղումները
----------

Դաշտադեմի ամրոցը դեռևս 19-րդ դարից եղել է հայ ճարտարապետության պատմության ուսումնասիրողների ուշադրության կենտրոնում։ 19-րդ դարի վերջին այն այցելել և նկարագրել են Հովհաննես Շահխաթունեանցը և ճարտարապետ Թորոս Թորամանյանը։ Դաշտադեմի ամրոցը, նրանից հարավ գտնվող Սուրբ Քրիստափորի վանքը և շրջակա բնակատեղին նկարագրել է հնագետ Հովսեփ Եղիազարյանը դեպի Թալին կատարած գիտարշավի շրջանակներում։ Դաշտադեմի դղյակում առաջին անգամ պեղումներն իրականացվել են 1989-1990 թթ․՝ հնագետ Եսայի Ասատրյանի ղեկավարությամբ։ 2000-ական թթ․ որոշակի ընդհատումներով պեղումներ են կատարվել դղյակի վերականգնողական աշխատանքների շրջանակում։ 2015 թվականից սկսած դղյակի տարածքում սիստեմատիկ պեղումներ է իրականացնում Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի արշավախումբը։

### Միջնադարյան դղյակը XII-XIV դարերում

Դաշտադեմի միջնադարյան դղյակի օդալուսանկարըԴղյակում իրականացված պեղումների արդյունքում վավերացվել են 12-20-րդ դարերի ընդգրկող երեք մշակութային շերտեր՝ 12-14-րդ դարեր, 15-18-րդ դարեր՝ վերակառուցումների բազմաթիվ հետքերով, և 19-20-րդ դարեր։ Զաքարյան իշխանական տան գործունեության շրջանը Դաշտադեմի ողջ համալիրի պատմության ու ճարտարապետության ամենաակնառու փուլն է, երբ այն, հավանաբար, եղել է Զաքարյանների նստավայրերից մեկը Արագածոտնում։ Գտնվելով Դվին-Անի ճանապարհի վրա՝ միաժամանակ վերահսկել է այդ ճանապարհի անվտանգությունը։ Դղյակից 3 կմ հյուսիս պահպանվել է 12-րդ դարի Թալինի քարավանատան ավերակները։

Մոնղոլական արշավանքների արդյունքում, թեև Զաքարյանները թողել են տարածքը, սակայն ամրոցի պատմության հաջորդ փուլում շարունակվել է ինտենսիվ բնակեցումը։

### Ամրոցը 19-20-րդ դարերում

1812 թվականին Երևանի վերջին սարդար Հուսեյն Ղուլի խանը ձեռնարկել է արտաքին մեծ պարսպի և պետական պահանջմունքների համար այլ կառույցների ու ամբարների շինարարությունը։ Ռազմական հենակետ դառնալով ռուս-պարսկական բախումների ժամանակ՝ 19-րդ դարում ամրոցն իրականացրել է դեպի Շիրակ գնացող ճանապարհի վերահսկողությունը։ 20-րդ դարի ամրոցի տեղում հաստատվել են Արևմտյան Հայաստանից Մեծ եղեռնի հետևանքով գաղթյալ բնակչությունը։ Ամրոցի տարածքում բնակեցումը շարունակվել է ընդհուպ մինչև 21-րդ դարի սկիզբ։

Համալիրի տարածքը ժամանակակից տներից վերջնականապես ազատվել է 2015 թվականին, երբ ԱՄՆ դեսպանների մշակութային արժեքների պահպանության հիմնադրամը ձեռնարկել է Դաշտադեմի ամրոցի պահպանության և վերականգնման նախագիծը։

Ճարտարապետություն
-----------------

Միջնադարյան դղյակը բաղկացած է միջնաբերդից և շրջապարսպից, որոնց միջև ստեղծված ներքին բակի տարբեր հատվածներում տեղակայված են պալատական միանավ եկեղեցին, աշխարհիկ մոնումենտալ շենքերը, ստորգետնյա ջրամբարները, տնտեսական նշանակության այլ կառույցներ։ 

### Միջնաբերդ

Համալիրի կորիզը բազմանիստ և կիսակլոր աշտարակներով համալրված միջնաբերդն է, որի գլխավոր կառույցը ուղղանկյուն հատակագծով թաղակապ շինությունն է։ Միակ մուտքը հարավային կողմում է, որը փակվել է քարե դռնով։ Կառույցի ներսում՝ հարավարևելյան պատի կենտրոնում տեղադրված մուտքից սկսվող միջանցքը և նեղ ոլորապտույտ աստիճանները տանում են դեպի միջնաբերդի աստիճանաձև տանիք։ Տանիքի կենտրոնում՝ երկայնական ուղղությամբ երեք լուսահորեր են բացված՝ ներքին լուսավորությունն ապահովելու համար։ Թաղակապ կառույցի ներսում պահպանվել է գաղտնուղին։ Միջնաբերդի նիստավոր և պայտաձև աշտարակներում տեղակայվել են բնակելի հարկաբաժինները, որոնց մուտքերը բացվում են տանիքից, իսկ կիսակլորները ծառայել են պաշտպանական կամ օժանդակ նպատակների։

### Շրջապարիսպ

Անկանոն բազմանկյուն հատակագծով շրջապարիսպը` 11 կիսակլոր աշտարակներով և 2 դարպասներով, ընդգրկում է 2500 քմ տարածք։ Աշտարակների մի մասն ունի միկողմանի կամ երկկողմանի սանդուղքներ։ Դղյակի գլխավոր կամարակապ դարպասը հարավային կողմում է։ Այն ներքուստ ունի փոքր թաղակապ սրահ։

Դաշտադեմ․ պալատական եկեղեցի
### Պալատական եկեղեցի

Եկեղեցին 1989 թվականի պեղումներով բացվել է շրջապարսպի հյուսիսարևելյան կողմում։ Այն արտաքին պատերի մեջ ներգծված կիսաբոլորաձև աբսիդով միանավ թաղակապ կառույց է։ Ունի երկու մուտք՝ արևմտյան և հարավային ճակատներում։ Հարավային մուտքն արտաքին սրահաձև շքամուտք է ունեցել։

### Աշխարհիկ շենքեր

13-14-րդ դարերին բնորոշ երկու մոնումենտալ շենքերից մեկը քառասյուն, մոտավորապես քառակուսի հատակագծով հանդիսավոր դահլիճ է, որի միայն հիմնապատերն են պահպանվել։

Հարավային շրջապարսպին կից երկրորդ աշխարհիկ կառույցը 15-18-րդ դարերի կառուցապատումների և վերաբնակեցումների հետևանքով բազմաթիվ փոփոխություններ է կրել։ Այն երկարաձգված ուղղանկյուն շենք է, որը հավանաբար ծառայել է որպես սեղանատուն։

Դաշտադեմ․ ստորգետնյա ջրամբար
### Ջրամբար և ջրատար

Միջնադարյան դղյակի բնակչությանը խմելու ջրով ապահովելու համար կառուցվել է ջրամատակարարման համակարգ՝ ստորգետնյա ջրամբարներով և ջրատարով, որոնք տեղակայված են դղյակի հյուսիսարևելյան հատվածում։

### Արտաքին պարիսպ

Բազմանկյուն հատակագծով պարսպապատը կառուցվել է կոպտատաշ տեղական կարծր տուֆով, մասամբ բազալտով և կավաբետոնի շաղախով։ Այն ուժեղացված է յոթ սրածայր, քառանիստ և մեկ կիսակլոր աշտարակներով։ Ամրոցի գլխավոր մուտքը հյուսիսից է։ Արտաքին պարսպապատն ունի գաղտնի միջանցք, որը դուրս է գալիս դեպի արևմտյան կողմի ձորակը։

Պատկերասրահ
-----------

* Դաշտադեմի արտաքին պարսպի մուտքըԴաշտադեմի արտաքին պարսպի մուտքը
* Ամրոցի հիմնական (հյուսիսային) մուտքը ներսի կողմիցԱմրոցի հիմնական (հյուսիսային) մուտքը ներսի կողմից
* Ամրոցի հյուսիսային պարսպաշարը և գլխավոր մուտքը ներսի կողմիցԱմրոցի հյուսիսային պարսպաշարը և գլխավոր մուտքը ներսի կողմից
* Արտաքին պարսպի գաղտնի միջանցքըԱրտաքին պարսպի գաղտնի միջանցքը
* Միջնադարյան դղյակըՄիջնադարյան դղյակը
* 
*

Տես նաև
-------

* Քաղենի բնակավայր
* Սուրբ Քրիստափորի վանք
* Դաշտադեմի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Wiki Loves Monuments monuments database — 2017.
2. ↑  Хачатрян, А.А․ (1987). *Корпус арабских надписей Армении (VIII – XVI вв.)*. Ереван: Изд. АН АрмССР. էջ 46.
3. 1 2 3  Babajanyan A. Aghaian S. Davtyan D. Melkonyan H. (2021). *A View on Life in the Medieval Fortress at Dashtadem: Results of the 2015 and 2018 Excavation Campaigns, in Avetisyan P. Bobokhyan A. (eds), "Archaeology of Armenia in Regional Context"*. Yerevan: Publishing House of the Institute of Archaeology and Ethnography. էջեր 374, fig. 5.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
4. 1 2  Melkonyan H. Babajanyan A. Harutyunyan A. Davtyan D. Aghaian S. (). «The Excavations of Dashtadem Fortress: Preliminary Report of 2015 Fieldwork Activity». *Aramazd: Armenian Journal of Near Eastern Studies, N11/1-2*. `{{cite journal}}`: External link in ``|date=`` (օգնություն)CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
5. ↑  «Դաշտադեմի ամրոց-համալիր».
6. ↑  Հովհաննես Դրասխանակերտցի (1996). *Հայոց պատմություն*. Երևան: Երևանի համալսարան. էջեր 110–111.
7. ↑  Ղևոնդ (1982). *Պատմություն*. Երևան: Սովետական գրող. էջ 116.
8. 1 2  Եղիազարյան Հ․ (). «Ներքին Թալին գյուղի Ս. Քրիստափորի վանքը, նրա վիմագիր արձանագրությունները և գյուղի մյուս հուշարձանները». *Էջմիածին*. `{{cite journal}}`: External link in ``|date=`` (օգնություն)
9. ↑  Շահխաթունեանց Յ. եպս. (2014). *Ստորագրութիւն Կաթուղիկէ Էջմիածնի եւ հինգ գաւառացն Արարատայ*. Էջմիածին: Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին. էջեր 240–243.
10. ↑  Թորամանյան Թ. (1948). *Նյութեր հայկական ճարտարապետության պատմության, հտ. 2*. Երևան: ՀՍՍՌ ԳԱ հրատարակչություն. էջեր 130, 251–252.
11. ↑  Ասատրյան Ե. (1991). *Դաշտադեմի ամրոցի 1989 – 1990 թթ. պեղումների արդյունքները*. Երևան: Դաշտային հնագիտական աաշխատանքների արդյունքներին նվիրված գիտական նստաշրջան 1989-1990. էջեր 113–114.
12. ↑  Babajanyan A. Aghaian S. Davtyan D. Melkonyan H. (2021). *A View on Life in the Medieval Fortress at Dashtadem: Results of the 2015 and 2018 Excavation Campaigns, in Avetisyan P. Bobokhyan A. (eds), "Archaeology of Armenia in Regional Context"*. Yerevan: "Publishing House of the Institute of Archaeology and Ethnography". էջեր 377–379.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
13. ↑  Շահխաթունեանց Յ. եպս. (2014). *Ստորագրութիւն Կաթուղիկէ Էջմիածնի եւ հինգ գաւառացն Արարատայ*. Էջմիածին: Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին. էջ 242.
14. ↑  Բաբաջանյան Ա. Աղայան Ս. (). «Դաշտադեմի միջնադարյան դղյակի ճարտարապետությունը». *Լրաբեր հասարակական գիտությունների*. `{{cite journal}}`: External link in ``|date=`` (օգնություն)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Դաշտադեմի ամրոց» հոդվածին։ |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Արմենիապեդիա |

 |