ADR համաձայնագրի անդամ երկրներ     Ոչ անդամ երկրներ
**Վտանգավոր բեռների միջազգային ճանապարհային փոխադրումների մասին եվրոպական համաձայնագիր, «ԱԴՌ (ADR)» համաձայնագիր** (ֆր.՝ Accord européen relatif au transport international des marchandises dangereuses par route, ADR) - եվրոպական երկրների համաձայնագիր վտանգավոր բեռների միջազգային փոխադրման մասին։ Ստեղծվել է ՄԱԿ-ի նախաձեռնությամբ։

**Վտանգավոր բեռ** - դա այն բեռն է, որը տրանսպորտային պատահարի արդյունքում վնաս է հասցնում մարդկանց առողջությանը կամ կյանքին և/կամ շրջակա միջավայրին։

ADR-ը գործում է Եվրոպական միության բոլոր երկրների տարածքում, ինչպես նաև Ղազախստանում, Ադրբեջանում, Մարոկկոյում։ Ռուսաստանում դրա համարժեքը կոչվում է ДОПОГ.

Այս համաձայնագիրը ստեղծվել է ՄԱԿ-ի նախաձեռնությամբ։ Բացի այս համաձայնագրից Եվրոպայում գործում են նաև վտանգավոր բեռների փոխադրման հետևյալ պայմանագրերը.

* IMDG (International Maritime Dangerous Goods) — ծովային տրանսպորտով վտանգավոր բեռների փոխադրման պայմանագիր
* ICAO-TI (Technical Instructions for The Safe Transport of Dangerous Goods by AIR) — ավիատրանսպորտով վտանգավոր բեռների փոխադրման կանոնակարգեր, փաստաթուղթ ICAO 9284.
* RID (International Regulations Concerning the Carriage of Dangerous Goods by Rail) — երկաթուղային տրանսպորտով վտանգավոր բեռների փոխադրման պայմանագիր

Ստեղծված է վտանգավոր նյութերի ՄԱԿ-ի հատուկ ցուցակ (ավելի քան 3000 անվանում)։ Յուրաքանչյուր վտանգավոր նյութ, որը ներառված է այդ ցուցակում, ունի քառանիշ համար, որը կոչվում է **ՄԱԿ-ի վտանգավոր նյութերի ցուցակով նույնականացման համար։** Այդ համարով կարելի է իմանալ փոխադրվող վտանգավոր նյութի ճշգրիտ անվանումը։ Ցուցակը բաժանված է ըստ դասերի, թույլատրվում է տվյալ դասի վտանգավոր նյութը տեղափոխել միայն դրա համար նախատեսված կանոններով։ Այդ դասերը ձևավորված են ըստ.

* Նյութի գլխավոր վտանգավորության փոխադրման ընթացքում
* Նյութի ֆիզիկական վիճակի փոխադրման ընթացքում (պինդ, հեղուկ կամ գազային )։

Եթե կա ավելի քան մեկ վտանգ, ապա պայմանագիրը սահմանում է գլխավոր և լրացուցիչ վտանգները (օրինակ, մեթանոլը ունի գլխավոր վտանգավորություն՝ հրդեհավտանգ, և լրացուցիչ վտանգավորություն՝ թունավորություն)։ Արհեստականորեն ստեղծված վտանգները հաշվի չեն առնվում։

Վտանգավոր նյութերի դասեր
------------------------

Վտանգավոր նյութերի ամբողջ ցուցակը բաժանված է 13 դասերի։

*Վտանգների տեսակները.*

1. Պայթյունավտանգ
2. Հրդեհավտանգ
3. Թունավորություն (տոքսիկություն)
4. Քայքայունակություն (կոռոզիականություն)
5. Ռադիոակտիվություն
6. Թթվայնացում, օքսիդացում (այրմանը նպաստող հատկություններ)

*Բեռները ստորաբաժանվում են հետևյալ վտանգավորության դասերի` համաձայն ADR պայմանագրի դասակարգման.*

* 1 դաս — պայթուցիկ նյութեր և առարկաներ,
* 2 դաս — սեղմված, հեղուկացված և ճնշման տակ լուծված գազեր,
* 3 դաս — դյուրավառ հեղուկներ,
* 4.1 դաս — դյուրավառ բռնկվող պինդ նյութեր,
* 4.2 դաս — ինքնաբռնկվող նյութեր
* 4.3 դաս — նյութեր, որոնք արտադրում են բռնկվող գազեր ջրի հետ շփումից,
* 5.1 դաս — օքսիդացնող նյութեր,
* 5.2 դաս — օրգանական պերօքսիդներ,
* 6.1 դաս — թունավոր նյութեր,
* 6.2 դաս — կենդանիների վերամշակման կողմնակի արտադրանք և ինֆեկցիոն նյութեր,
* 7 դաս — ռադիոակտիվ նյութեր,
* 8 դաս — կոռոզիացնող նյութեր,
* 9 դաս — այլ վտանգավոր նյութեր։

### Դաս 1

Պայթուցիկ նյութեր, որոնք ըստ իրենց հատկանիշերի կարող են պայթել, պայթյունային հրդեհ առաջացնել, ինչպես նաև այն սարքավորումները, որոնք պարունակում են պայթուցիկ նյութեր և պայթեցման միջոցներ և նախատեսված են հրավառությունների կազմակերպման համար։

* 1.1 Պայթուցիկ և հրավառության միջոցներ և զանգվածային պայթյունի վտանգով ապրանքներ, երբ պայթյունը ակնթարթորեն ընդգրկում է ամբողջ բեռը,
* 1.2 Պայթուցիկ և հրավառության նյութեր և միջոցներ, որոնք զանգվածային չեն պայթում,
* 1.3 Պայթուցիկ և հրավառության նյութեր և միջոցներ, որոնք ունեն բռնկման վտանգ աննշան պայթյունի հնարավորությամբ կամ առանց դրա,
* 1.4 Պայթուցիկ և հրավառության նյութեր և միջոցներ, որոնք պայթյունի աննշան վտանգ են պարունակում փոխադրման ժամանակ միայն այրման արդյունքում և չեն բերում սարքավորումների և փաթեթավորման ավերվելուն,
* 1.5 Պայթուցիկ և հրավառության նյութեր և միջոցներ, որոնք այնքան անզգայուն են, որ փոխադրման ընթացքում այրումը կամ կրակից պայթյունին անցումը քիչ հավանական են,
* 1.6 Ապրանքներ, որոնք պարունակում են պայթյունի նկատմամբ բացառիկ անզգայուն նյութեր, զանգվածային չեն պայթում և բնութագրվում են պատահական ակտիվացման ցածր հավանականությամբ,

Գլխավոր վտանգ՝ պայթյուն։

### Դաս 2

Գազեր՝ սեղմված, հեղուկացված սառեցման մեթոդով և լուծված ճնշման տակ, որոնք համապատասխանում են հետևյալ պայմաններից գոնե մեկին. գոլորշիների բացարձակ ճնշումը 50С ջերմաստիճանի դեպքում հավասար է կամ բարձր 3 կԳ/սմ³ ЗОО կՊա), կրիտիկական ջերմաստիճանը ցածր է 50С, սեղմված՝ որոնց կրիտիկական ջերմաստիճանը ցածր է -10С, հեղուկացված՝ որոնց կրիտիկական ջերմաստիճանը հավասար կամ բարձր է -10С, սակայն ցածր է 70С-ից, ճնշման տակ լուծված, գերսառեցման մեթոդով հեղուկացված, աէրոզոլներ և սեղմված գազեր, որոնք ընկնում են հատուկ կանոնակարգերի գործողության տակ։

* 2.1 Բռնկվող գազեր
* 2.2 Չբռնկվող և ոչ թունավոր գազեր
* 2.3 Թունավոր գազեր
* 2.4 Դյուրավառ թունավոր գազեր
* 2.5 Քիմիապես անկայուն
* 2.6 Քիմիապես անկայուն թունավոր

Չկա գլխավոր վտանգ, քանի որ կան տարբեր վտանգավոր հատկություններ։

### Դաս 3

Դյուրավառ հեղուկներ, հեղուկների խառնուրդներ, ինչպես նաև հեղուկներ, որոնք պարունակում են պինդ մասնիկներ լուծույթի մեջ կամ կախույթներ, որոնք արտադրում են դյուրավառ գոլորշիներ, որոնք ունեն 60С և ցածր բռնկման ջերմաստիճան փակ հալանոթում.

* 3.1 Դյուրավառ հեղուկներ բռնկման ցածր ջերմաստիճանով և հեղուկներ, որոնք ունեն -18C-ից ցածր բռնկման ջերմաստիճան փակ հալանոթում, կամ ունեն բռնկման ջերմաստիճան այլ վտանգավոր հատկանիշերի հետ միասին, բացի դյուրավառությունից,
* 3.2 Դյուրավառ հեղուկներ բռնկման միջին ջերմաստիճանով՝ հեղուկներ, որոնց բռնկման ջերմաստիճանը փակ հալանոթում -18C-ից մինչև +23C է,
* 3.3 Դյուրավառ հեղուկներ բռնկման բարձր ջերմաստիճանով՝ հեղուկներ, որոնց բռնկման ջերմաստիճանը փակ հալանոթում +23 մինչև +60С (ներառյալ) է։

Գլխավոր վտանգ՝ կրակ։

### Դաս 4

Դյուրավառ նյութեր (բացի որպես պայթուցիկ դասակարգվածներից), որոնք կարող են փոխադրման ընթացքում հեշտորեն բռնկվել կրակի արտաքին աղբյուրներից, շփման արդյունքում, խոնավության կլանման արդյունքում, ինքնաբերական քիմիական փոխակերպումների արդյունքում, ինչպես նաև տաքացման ժամանակ,

* 4.1 Դյուրավառ պինդ նյութեր, որոնք կարող են հեշտորեն բռնկվել կրակի արտաքին աղբյուրների կարճաժամկետ ազդեցությունից (կայծ, կրակ կամ շփում) և ակտիվորեն այրվել,

Գլխավոր վտանգ՝ կրակ և լրացուցիչ վտանգ՝ ջերմային անկայունություն՝ պայթյուն։

* 4.2 Ինքնաբռնկվող նյութեր, որոնք տեղափոխման սովորական պայմաններում կարող են ինքնաբերաբար տաքանալ և բռնկվել,

Գլխավոր վտանգ՝ ինքնաբռնկում։

* 4.3 Նյութեր, որոնք արտադրում են բռնկվող գազեր։ Գլխավոր վտանգը՝ բռնկվող գազեր (օրինակ, կալցիումի կարբիդ)։

### Դաս 5

Օքսիդացնող նյութեր և օրգանական պերօքսիդներ, որոնք կարող են հեշտորեն թթվածին արտադրել, ուժեղացնել այրումը, ինչպես նաև կարող են որոշակի պայմաններում կամ այլ նյութերի հետ խառնվելու դեպքում առաջ բերել ինքնաբռնկում և պայթյուն,

* 5.1 Օքսիդացնող նյութեր, որոնք իրենք իրենցով այրվող չեն, սակայն աջակցում են այլ նյութերի հեշտ բռնկմանը և արտադրում են այրման ընթացքում թթվածին, այդպիսով ավելացնելով կրակի ինտենսիվությունը,

Գլխավոր վտանգը՝ օքսիդացում։

* 5.2 Օրգանական պերօքսիդներ, որոնք մեծ մասամբ այրվող են, կարող են ազդել որպես օքսիդացնող նյութեր և վտանգավոր կերպով փոազդել այլ նյութերի հետ։ Դրանց մեծ մասը հեշտորեն բռնկվում են և զգայուն են հարվածի և շփման նկատմամբ։

Գլխավոր վտանգ՝ ջերմային անկայունություն, այսինքն տաքացման դեպքում հնարավոր է պայթյուն։

### Դաս 6

Թունավոր և վարակիչ նյութեր, որոնք կարող են բերել մահվան, թունավորման կամ ախտահարման օրգանիզմ ներթափանցելու դեպքում կամ մաշկի և լորձաթաղանթների հետ շփման արդյունքում,

* 6.1 Թունավոր (տոքսիկ) նյութեր, որոնք կարող են առաջացնել թունավորումներ ներշնչման դեպքում (գոլորշիներ, փոշու), ներս թափանցելու դեպքում կամ մաշկի հետ շփման ժամանակ

Գլխավոր վտանգ՝ թունավորություն։

* 6.2 Նյութեր, որոնք պարունակում են ախտածին միկրոօրգանիզմներ՝ վտանգավոր մարդկանց և կենդանիների համար։

Գլխավոր վտանգ՝ վարակում։

### Դաս 7

Ռադիոակտիվ նյութեր 70 կԲք/կգ և ավել սահմանային ակտիվությամբ։ Գլխավոր վտանգը՝ ուժեղ ռադիոակտիվ ճառագայթում։

### Դաս 8

Քայքայիչ և կոռոզիոն նյութեր, որոնք առաջացնում են մաշկի վնասվածքներ, աչքի լորձաթաղանթների և շնչառական ուղիների ախտահարումներ, մետաղների կոռոզիա և տրանսպորտային միջոցների, շինությունների կամ բեռների վնասվածքներ, ինչպես նաև կարող են առաջացնել հրդեհ օրգանական նյութերի կամ որոշ քիմիական նյութերի հետ շփման արդյունքում,

* 8.1 Թթուներ,
* 8.2 Հիմքեր,
* 8.3 Տարբեր քայքայիչ և կոռոզիական նյութեր։

Գլխավոր վտանգ՝ քայքայունակություն (կոռոզիականություն)։

### Դաս 9

Համեմատաբար ցածր վտանգավորության նյութերը փոխադրման ժամանակ, որոնք չեն պատկանում նախորդ դասերից ոչ մեկին, սակայն պահանջում են փոխադրման և պահպանման որոշակի կանոնների կիրառում իրենց նկատմամբ.

* 9.1 Պինդ և հեղուկ այրվող նյութեր, որոնք իրենց հատկանիշերով չեն վերաբերում 3-րդ և 4-րդ դասերին, սակայն որոշակի պայմաններում կարող են վտանգավոր լինել հերդեհի տեսանկյունից (վառելիքային հեղուկներ, որոնց բռնկման ջերմաստիճանը +60 °C մինչև +100 °C է փակ տարայում, մանրաթելեր և այլ նմանատիպ նյութեր),
* 9.2 Նյութեր, որոնք դառնում են քայքայիչ և կոռոզիական որոշակի պայմաններում։

Այս դասում չկա գերակա գլխավոր վտանգ (օրինակ պլաստիկը, որը այրման ժամանակ արտադրում է ուժեղ թույն՝ դիոքսին)։

Փաթեթավորումների խմբեր
----------------------

Համաձայնագրի համաձայն բոլոր վտանգավոր բեռները պետք է ունենան որոշակի խմբի փաթեթավորում։ **Փաթեթավորման խումբը բնութագրում է փոխադրվող բեռի վտանգավորության աստիճանը։** Դրանք բաժանվում են երեք խմբի (բոլոր թվերը հռոմեական են).

* I — շատ վտանգավոր բեռ
* II — պարզապես վտանգավոր բեռ
* III — աննշան վտանգավոր բեռ

3-րդ դասի վտանգի յուրահատկությունը դրա գոլորշիանալու հատկությունն է։ Փակ փաթեթավորումները վերացնում են գոլորշիների ձևավորումը և արտահոսքը։ 3-րդ դասի մոտ կարող են լինել գլխավոր վտանգ և առավելագույնը 2 լրացուցիչ վտանգ։

* 1. Գլխավոր վտանգ
* 2. Գլխավոր վտանգ + թունավորություն
* 3. Գլխավոր վտանգ + կոռոզիականություն
* 4. Գլխավոր վտանգ + թունավորություն + կոռոզիականություն
* Դաս 4.1 — փաթեթավորման խումբ — II կամ III: Մոտավորապես 5 %-ը այս նյութերի ունեն լրացուցիչ վտանգավորություն՝ ջերմային անկայունություն՝ պայթյունի հնարավորություն (ծծումբ, сера, ցելյուլոզա)։
* Դաս 4.2 — փաթեթավորման խումբ՝ I,II,III:
* Դաս 4.3 — փաթեթավորման խումբ՝ I,II,III:
* Դաս 5.1 — փաթեթավորման խումբ՝ I,II,III (քիմիական պարարտանյութեր, ջրածնի պերօքսիդ)։
* Դաս 5.2 — փաթեթավորման խմբեր չունի (քիմիական գործարարնների հումք)։
* Դաս 6.1 — փաթեթավորման խումբ՝ I,II,III: Ունի բազմաթիվ լրացուցիչ վտանգներ (Ցիանական թթու, արսեն, սնդիկ պարունակող նյութեր և այլն)։
* Դաս 6.2 — փաթեթավորման խմբեր չունի
* Դաս 8 — փաթեթավորման խումբ՝ I,II,III. Ունի բազմաթիվ լրացուցիչ վտանգներ։
* Դաս 9 — փաթեթավորման խումբ՝ II,III: (ասբեստի փոշի, ուռուցքածին նյութեր, որոնց այրման արդյունքում արտադրվում են դիոքսիններ, նաև ուռուցքածին այն նյութերը, որոնք չեն քայքայվում 20 տարվա ընթացքում)։

2-րդ դասի յուրահատկությունն այն է, որ չունի գլխավոր վտանգ և փաթեթավորման խմբեր։ Ունի հետևյալ հատուկ վտանգավոր հատկությունները և դրանց հատուկ մակնիշները.

* А — խեղդող՝ ստեղծում են թթվածնային անբավարարություն փակ շինություններում շնչելու ժամանակ (իներտ գազեր)
* О — օքսիդացնող, այսինքն այրմանը նպաստող (թթվածին)
* F — հրավտանգ (պրոպան)
* Т — թունավոր
* Հետագայում երկու և ավել վտանգավոր հատկանիշեր միաժամանակ։
* ТF — թունավոր + բռնկվող.
* TC — թունավոր + քայքայող (կոռոզիական)
* TO — թունավոր + օքսիդացնող
* TFC — թունավոր + բռնկվող + քայքայող
* TOC — թունավոր + օքսիդացնող (այրմանը նպաստող) + քայքայող (կոռոզիական)

ADR Փաստաթղթեր։ Նշումներ ապրանքա-տրանսպորտային բեռնագրերում
-----------------------------------------------------------

**Բեռնագիրը պետք է գրված լինի բեռնառաքողի պաշտոնական (պետական) լեզվով։ Եթե այդ լեզուն չի հանդիսանում անգլերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեր, ապա լրացուցիչ պետք է գրվի այդ լեզուներից որևէ մեկով։**

Փոխադրվող վտանգավոր բեռի անվանումը բեռնագրում գրելիս սկզբում նշվում է նույնականացման կոդը UN…(կամ ANO…)(օրինակ։ 1831)։

Հետո գրվում է վտանգավոր բեռի ամբողջական անվանումը (ծծմբական թթու)։

Հետո նշվում է գլխավոր վտանգի դասը (նշվում է գլխավոր վտանգի համարանիշը) և, եթե կա, ապա լրացուցիչ վտանգի դասը (փակագծերում)(նշվում է լրացուցիչ վտանգի համարանիշը) — 8 (6.1), ինչպես նաև նշվում է փաթեթավորման խումբը, եթե այն կա - I:

Ամբողջական գրության օրինակ. *UN 1831, ծծմբական թթու, 8 (6.1), I.*

Փաթեթավորման ձև, քանակությունը և քաշը գրվում են բառերով, օրինակ. *UN 1223, կերոսին, 3, III (տակառներ, 10 հատ, 2000 կգ):*

Դատարկ և չմաքրված փաթեթներ, օրինակներ.

* Դատարկ տակառներ, 3 (6.1).
* Դատարկ ավտոցիստեռն, վերջին բեռը՝ UN 1230, մեթանոլ, 3 (6.1), II.
* Դատարկ ավտոցիստեռն, վերջին բեռը՝ UN 1203, բենզին, 3, II.

Այդ գրառումները կարող է կատարել ինքը վարորդը վերջին բեռի բեռնագրի պատճենի ցանկացած մասում։ Այդ գրառումները պարտադիր են։

Վտանգավոր թափոններ
------------------

Վտանգավոր թափոնները, որոնք պարունակում են ՄԱԿ-ի վտանգավոր բեռների ցուցակներում ներառված նյութեր, պետք է տեղափոխվեն որպես վտանգավոր բեռներ։ Գրության օրինակ՝ Թափոններ, UN 1125, բութիլամին, 3 (8), II:

*Վտանգավոր բեռը փոխադրող ավտովարորդի համար գրավոր կարգադրությունը - վթարային քարտն է:*

Այդ քարտը կազմում է բեռնառաքողը և ոչ ուշ քան բեռի բարձումը, տրամադրում է այն վարորդին։ Այդ քարտը կազմվում է յուրաքանչյուր վտանգավոր բեռի կամ նույն վտանգավորության բեռների խմբաքանակի համար (եթե բեռները պատկանում են նույն դասին նույն վտանգավորությամբ)։ Այդ քարտը պետք է պահպանել մեքենայի խցիկում, հեշտ հասանելի տեղում (Շվեդիայում պահանջում են պահել վարորդի դռան գրպանիկում)։

Այդ քարտն անհրաժեշտ է վարորդին և փրկողական ծառայություններին՝ փոխադրվող վտանգավոր բեռի մասին ինֆորմացիա ունենալու համար, ճանապարհա-տրանսպորտային պատահարի դեպքում ճիշտ գործողություններ կատարելու համար։

*Այդ քարտը պետք է ձևակերպվի այն երկրների լեզուներով, որոնց տարածքով անցնում է բեռնափոխադրման երթուղին և վարորդին հասկանալի լեզվով (ADR համաձայնագրի անդամ ցանկացած երկրի լեզվով):*

Բեռնառաքողը համաձայնեցնում է երթուղին բեռնափոխադրողի հետ քարտի լեզուների ձևակերպման համար։ Նա նախօրոք հայտնում է բեռնափոխադրողին բեռի, երթուղու, պաշտպանության լրացուցիչ միջոցների և լրացուցիչ սարքավորումների մասին։ Քարտի պահպանման համար վարորդը պատասխանատվություն չի կրում։

### Փաթեթավորման տեսակները և դրանց մակնշումը

Վտանգավոր բեռների փաթեթավորումն ընտրում է բեռնառաքողը։ Կրկնակի փաթեթավորումը կիրառվում է որպես չքանդվող։ Եթե փաթեթավորումը կարելի է քանդել, ապա դա կոմբինացված փաթեթավորում է։ Հաճախ կիրառվում է IBC (Intermmediate Bulk Container) — միջին բեռնունակության բեռնարկղեր մինչև 3000 լիտր տարողությամբ։ Այդպիսի բեռնարկեղերը համարվում են փաթեթավորումներ։ Անհրաժեշտ է ստուգել բեռի մակնշումը։ Պարտադիր է վտանգի նշանը։ Այն իրենից ներկայացնում է 100 մմ-ից ոչ պակաս երկարությամբ կողով շեղանկյուն։ Պարտադիր է բոլոր վտանգի նշանների տեղադրումը փաթեթավորման նույն կողմում։

**Փաթեթավորման ապահովությունը** նշվում է լատիներեն X, Y, Z տառերով։

* X — շատ ապահով։ Փաթեթավորման խմբեր I, II, III:
* Y — պարզապես ապահով։ Փաթեթավորման խմբեր II и III.
* Z — բավարար ապահով։ Միայն III խմբի փաթեթավորում։

**Պարտադիր է փաթեթավորման խմբի և փաթեթավորման ապահովության համեմատումը։**

Տպագիր հրատարակություն
----------------------

Առանց հեղինակի թույլատվության տպագրությունը արգելվում է։ Տպագիր հրատարակությունը տարածվում է միայն դիստրիբյուտորների միջոցով։

Տպարանային հրատարակությունները ունեն հետևյալ կոդը ISBN 978-92-1-639016-7

Վաճառվում է միայն երկու հատորով։

Տպագիր հրատարակության ծավալն է ADR 2015: Առաջին հատոր - 742 էջ, երկրորդ հատոր - 738 էջ։

Գրքի վրա պարտադիր պետք է դրված լինի ՄԱԿ-ի խորհրդանիշը։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Re Список дистрибьюторов продукции ООН Արխիվացված 2015-07-07 Wayback Machine
* «Европейское соглашение о международной дорожной перевозке опасных грузов» (ДОПОГ/ADR) (Заключено в г. Женеве 30.09.1957)
* Полный текст ДОПОГ 2015 на Русском языке
* Технология перевалки наливных и особых грузов
* ГОСТ Р 52734-2007 Устройства пломбировочные для опасных грузов. Общие технические требования