**Բուլղարա-սերբական պատերազմներ** ( բուլղար․՝ Българо-сръбски войни; սերբ.՝ Бугарско-српски ратови) - 9-4-րդ դարերում տեղի ունեցած զինված հակամարտությունների շարք մի կողմից Առաջին և ավելի ուշ Երկրորդ Բուլղարական թագավորությունների և այն պետությունների միջև, որոնք գտնվում են ժամանակակից Սերբիայի տարածքում՝ Ռաշկա, Դուկլա և Սերբիական թագավորություն։

Մինչև 12-րդ դարը սերբական պետությունները եղել են վասալներ և մեծ ազդեցություն են ունեցել Բալկանյան թերակղզում գտնվող խոշոր պետությունների, մասնավորապես Բուլղարական թագավորության և Բյուզանդական կայսրության վրա: Երկու պետությունների կառավարիչները տարբեր ձևերով ներգրավեցին սերբերին՝ բյուզանդա-բուլղարական պատերազմներին մասնակցելու համար: Բուլղարների և սերբերի միջև առաջին պատերազմը, որը հրահրվել էր բյուզանդացիների կողմից, տեղի ունեցավ Խան Պրեսյանի օրոք 839-842 թվականներին։ 924 թվականին Սերբիա կատարած մի քանի արշավանքներից հետո Սիմեոն I ցարը վերջապես կարողացավ գրավել այն։ 931 թվականին ցար Պետրոս I-ի օրոք Սերբիան պաշտոնապես անկախություն ստացավ, իսկ նրա տիրակալը ցարի հովանավորյալ Կասլավ Կլոնիմիրովիչն էր։ Սերբիան երկրորդ անգամ կարողացել է գրավել Սամուել թագավորը 998 թվականին։

13-րդ դարում հունգարացի վասալներ Ստեֆան Դրագուտինի և նրա եղբոր՝ Ստեֆան Միլուտինի աջակցությամբ տապալվեց Բելգրադի կառավարիչների ՝ Բրանիչևո Դոմանի և Կուդելինի իշխանությունը։ 1327 թվականին Բուլղարիայի թագավորը դաշինք կնքեց բյուզանդական կայսրի հետ, որի նպատակն էր կանխել Սերբիայի հզորացումը, սակայն 1330 թվականին Բուլղարիայի թագավոր Միքայել III Շիշմանը սպանվեց Ստեֆան Դեչանսկիի կողմից Վելբուժդայի ճակատամարտում։

9-րդ դարի արշավներ
------------------

Բալկանները 9-րդ դարում
Ըստ բյուզանդական աղբյուրների՝ բուլղարները սերբերի դեմ կռվել են միայն 9-րդ դարում։ 818 թվականին Տիմոկ գետի ափին ապրող սլավոնական ցեղերը ապստամբեցին բուլղարների դեմ, որոնք այդ ժամանակ հզոր իշխանություն էին հաստատել գետի արևմտյան ափին։ 827 թվականին Խան Օմուրթագը ներխուժեց վիճելի տարածք, հասավ Պանոնիա, իսկ գրավված տարածքներում տեղահանեց սլավոնական ծերերին՝ նրանց տեղը դնելով բուլղար երեցներին։ Սերբական ցեղերը միավորվեցին Վլաստիմիրի գլխավորությամբ և սկսեցին զինված պայքար մղել բուլղարների դեմ։ Սերբերի տիրակալը ՝ Բյուզանդիայի կայսր Թեոֆիլոսը, աջակցեց նրանց և խոստացավ նրանց անկախություն շնորհել բուլղարների նկատմամբ տարած հաղթանակից անմիջապես հետո։

Ըստ Կոնստանտին Պորֆիրոգենիտոսի՝ բուլղարները ծրագրում էին ամբողջությամբ գրավել երկիրը՝ տարբեր կերպ ստիպելով սերբերին ենթարկվել իրենց։ 839 թվականին Բուլղարիայի խան Պրեսիանը (կառավարել է 836–852) ներխուժեց Սերբիա։ 842 թվականին Պրեսյանը լիովին ջախջախվեց, բանակը գործնականում ավերվեց, և նա վերադարձավ առանց ոչինչ։ Բյուզանդացիները կատարեցին իրենց խոստումը, սակայն բուլղարների հեռանալուց հետո բյուզանդացիները ճնշեցին Պելոպոնեսում սլավոնական ապստամբությունները: Պատերազմն ավարտվեց 842 թվականին Թեոֆիլոսի մահով, Վլաստիմիրից կայսրի նկատմամբ բոլոր պարտավորությունների վերացումով, ինչը բուլղարացիների համար հարմար առիթ էր Բյուզանդական կայսրություն ներխուժելու և 842-843 թվականներին միացնելու Օհրիդը, Բիթոլան և Դևոլան։

Բուլղարիայի արքայազն Բորիս I
Մոտ 850-ին Վլաստիմիրը մահացավ, նրա պետությունը բաժանվեց երեք որդիների՝ Մութիմիրի, Ստրոյմիրի և Գոյնիկի միջև։ Սերբական զորքերը Մուտիմիրի և նրա եղբայրների հրամանատարությամբ ջախջախեցին բուլղարներին, 12 բոյարներ և Վլադիմիրը գերվեցին, բայց որոշ ժամանակ անց բոլորին փրկագնեցին։ Բորիս I-ը խաղաղության պայմանագիր կնքեց Մուտիմիրի հետ (նաև, հնարավոր է, դաշինք)։ Խաղաղության կնքումից հետո Մութիմիրը իր որդիների՝ Պերվոսլավի և Ստեֆանի ուղեկցությամբ գերիներ ուղարկեց սահման, որտեղ նրանց փոխանակեցին։ Բորիսը «հարուստ նվերներ» է շնորհել սերբերին, որոնց դիմաց ստացել է «երկու սլավոն, երկու բազե, երկու շուն և 80 մորթի»:

Մուտիմիրը, ով շուտով զավթեց իշխանությունը և իր եղբայրներին բերեց բուլղարական արքունիքը, կառավարեց մինչև իր մահը մոտ 890 թվականին։ Իշխանության համար պայքար սկսվեց իշխող ընտանիքի անդամների միջև, որն ավարտվեց Մուտիմիրի եղբորորդու՝ Պետարի իշխանության գալով, որը ճանաչում ստացավ Բուլղարիայի ցար Սիմեոն I-ից։ Դրան հաջորդեց Սերբիայի և Բուլղարիայի միջև խաղաղության և միության կնքումը 12 տարի ժամկետով (897-917)։

Սիմեոն I-ի արշավանքներ
----------------------

Բալկանները 10-րդ դարի սկզբին
10-րդ դարի առաջին կեսին երկու պետություններն էլ չեն կռվել, իսկ սերբերն իրենց մշակույթը զարգացրել են բուլղարական հիմունքներով։ 917 թվականին բյուզանդացիները կաշառակերության միջոցով ստիպեցին Պետար Գոյնիկովիչին խզել դաշինքը Սիմեոն I-ի հետ: Նույն թվականի օգոստոսի 20-ին Ահելոյի ճակատամարտում բյուզանդական զորքերի պարտությունից հետո բուլղարացի թագավորը դադարեցրեց արշավը Կոստանդնուպոլսի դեմ և կոչ արեց պաշտպանել արևմտյան սահմանները: 917 թվականի աշնանը ցարի հրամանով բուլղարական զորքերը Թեոդոր Սիգրիցայի հրամանատարությամբ ներխուժեցին Սերբիա, որի տիրակալ Գոյնիկովիչի նկատմամբ պատիժ էր նախատեսված դավաճանության համար։ Բուլղարացիների պնդմամբ՝ Պետար Գոյնիկովիչը հասավ նրանց շտաբի վայր, ում նրանք անմիջապես կապեցին և ուղարկեցին Վելիկի Պրեսլավի բանտ, որտեղ նա մահացավ։ Երկրի կառավարիչ նշանակվեց բուլղարամետ Պավլե Բրանովիչը, որի հովանավորն էր Սիմեոն I-ը։

921 թվականին բուլղարները գրավեցին Բալկանյան թերակղզու գրեթե բոլոր հողերը, որոնք պատկանում էին Բյուզանդիային, որն էլ իր հերթին փորձեց համոզել Սերբիայից վտարել բուլղարներին։ Ռոման I Լեկապենը բանակ ուղարկեց Սերբիա, որը Բուլղարիայի խամաճիկ պետությունն էր, Զախարի Պերվոսլավլևիչի հրամանատարությամբ, որը պարտվեց և աքսորվեց Բուլղարիա, և որին բուլղարները ծրագրում էին օգտագործել միայն Պավլեի դեմ ապստամբության դեպքում: Սակայն բյուզանդացիները կաշառակերության միջոցով իրենց կողմը գրավեցին Պավլեին, իսկ երբ բուլղարները մոտեցան Ադրիանապոլսին ու պաշարեցին այն, սերբերը հակաբուլղարական ապստամբություն սկսեցին։ Սիմեոն I-ը հեշտությամբ հաղթեց բյուզանդացիներին և Զաքարիայի հրամանատարությամբ զորք ուղարկեց Սերբիա։ Պավլեն պարտություն կրեց, իշխանության եկավ Զաքարին։ Զլատարսկին այս արշավը թվագրում է 922 թվականով, իսկ Ֆայնը՝ 921-923 թվականներով։

Բյուզանդացի պատմաբանները գրում են, որ «Զաքարիան անմիջապես հիշեց հռոմեական բազիլևսի բարիքները. նա դարձավ բուլղարների թշնամին, բոլորովին չցանկանալով ենթարկվել նրանց, այլ ավելի շուտ հակված էր հռոմեական բազիլևսի իշխանության տակ գտնվելու»։ Այն բանից հետո, երբ Զաքարին տեղափոխվեց Կոստանդնուպոլիս և դաշինք կնքեց բյուզանդացիների հետ, նրանց համար բացվեց Սերբիան ենթարկելու հնարավորությունը։ 924 թվականին Սիմեոն I-ը, զայրացած դավաճանությունից, զորքեր ուղարկեց Սերբիա Թեոդոր Սիգրիցայի և Մարմայսի հրամանատարությամբ, սակայն բուլղարական բանակի թիվը շատ ավելի փոքր էր, քան սերբերինը։ Սերբերը դարանակալեցին ու ջախջախեցին նրանց, բուլղար հրամանատարների գլուխները ուղարկվեցին Կոստանդնուպոլիս։ Զայրացած Սիմեոնը, օգտագործելով խորամանկությունը, հայտարարեց, որ հաշտություն է կնքելու Բյուզանդիայի հետ, բայց միևնույն ժամանակ նա հավաքեց և հսկայական բանակ ուղարկեց Սերբիա՝ Կնինի, Իմնիկի և Իցվոկլիի հրամանատարությամբ՝ սերբական գահի նոր հավակնորդ Կասլավ Կլոնիմիրովիչի հետ։ Զաքարին, իմանալով մոտալուտ հաջորդ արշավանքի մասին, փախավ Խորվաթիա: Սակայն այս պահին բուլղարները որոշեցին ամբողջությամբ գրավել Սերբիան։ Սերբ ազնվականներին բերեցին Չասլավի մոտ, ով նրանց բերման ենթարկեց և ուղարկեց Վելիկի Պրեսլավ։ Բուլղարները թալանեցին Սերբիան և նրա բնակչությանը աքսորեցին Բուլղարիա, մի փոքր մասը փախավ Խորվաթիա և Բյուզանդիա։ Սերբիան դարձավ Բուլղարական թագավորության մաս, որտեղ այն մնաց մինչև 931 թվականը, երբ Կասլավը փախավ Վելիկի Պրեսլավից և հաջող ապստամբություն սկսեց նոր ցար Պետրոս I-ի դեմ։

Սամուիլի արշավանքներ
--------------------

Արքայազն Իվան Վլադիմիր
996 թվականին Սպերչեյ գետի ճակատամարտում կրած պարտությունից հետո Բուլղարիայի թագավոր Սամուիլը պլանավորում էր գրավել սերբական և խորվաթական իշխանությունները, որոնք գտնվում էին Բալկանյան թերակղզու հյուսիս-արևմուտքում, որտեղ Բյուզանդիայի ազդեցությունը չափազանց ուժեղ էր։ 998 թվականին նա ներխուժեց Դուկլյա իշխանություն, որը ղեկավարում էր Իվան Վլադիմիրը։ Քանի որ սերբերը թույլ էին և, հետևաբար, չէին կարող դիմակայել բուլղարներին, Իվան Վլադիմիրը և նրա իշխանապետության բնակիչները փախան Օբլիցա լեռը։ Իշխանության գրավումից հետո բանակի մի մասը մնաց հսկելու տարածքը, իսկ Սամուիլը և մնացած զորքերը մոտեցան Ուլցինջի ամրոցին և պաշարեցին այն։ Ավելորդ արյունահեղությունը կանխելու համար բուլղարացիները Իվան Վլադիմիրին հրավիրեցին անհապաղ հանձնվել։ Սկզբում նա հրաժարվեց, բայց իմանալով, որ ազնվականները պատրաստվում են անցնել թշնամու կողմը, նա կապիտուլյացիայի ենթարկեց։ Իվան Վլադիմիրին աքսորել են Սամուիլի նստավայր՝ Պրեսպա։ Որոշ ժամանակ անց բուլղարները գրավեցին Կոտորը և շարժվեցին դեպի Դուբրովնիկ և Դալմաթիա։

Մինչ Վլադիմիրը գերության մեջ էր, Սամուիլի դուստրերից մեկը՝ Թեոդորա Կոսարը, սիրահարվեց երիտասարդ սերբ արքայազն Սամուելին, իր հերթին, հավանություն տվեց նրանց ամուսնությանը: Այս կապակցությամբ բուլղարացի պաշտոնյա նշանակված Իվան Վլադիմիրը վերադարձավ աքսորից և գտնվում էր Բուլղարիայի ցարի վստահելի անձնավորության Դրագոմիրի հսկողության տակ։ Սակայն 1016 թվականին նրան սպանել է Բուլղարիայի թագավոր Իվան Վլադիսլավը , ով կարծում էր, որ Վլադիմիրը բուլղարական գահի հավակնորդն է։

13-րդ դարի արշավանքներ
----------------------

Հարավարևելյան Եվրոպան մոտ 1261 թ. Բուլղարական թագավորության տարածքը ընդգծված է մուգ կանաչով, Սերբական թագավորությունը՝ նարնջագույնով։
Բուլղարական վերածնված թագավորության և Սերբիայի միջև առաջին մարտերը , որոնց մասնակցել են հունգարական վասալները, տեղի են ունեցել 1202 թ. Ցար Կալոյանի արշավանքներից հիմնական օգուտը ստացավ Հունգարիայի թագավոր Իմրեը , ով գրավեց Բելգրադը, Բրանիչևոն և Նիսը։ Վերջին քաղաքի զուպան է նշանակվել սերբ Վալկանը։ Սակայն հաջորդ տարի բուլղարները գրավեցին Նիշը  (որը, ըստ Ֆայնի, Սերբիայի տիրապետության տակ էր 1190-ական թվականներից) և Մորավա գետի մոտ հաղթեցին հունգարացիներին

1289 թվականին հունգարացիները համոզեցին իրենց վասալ Ստեֆան Դրագուտինին , որ անհրաժեշտ է ներխուժել Բրանիչևո գավառը, որը նրանք արդեն ավերել էին, որն այդ ժամանակ կառավարում էին բուլղարացի ազնվականներ Դարմանը և Կուդելինը : 1290 թվականին Դրագուտինը ներխուժեց գավառ, որը շուտով ջախջախվեց Դարմանի և Կուդելինի կողմից, և սկսվեց թշնամու հետապնդումը։ Դրագուտինն օգնության է կանչել եղբորը ՝ Ստեֆան Միլուտինին ։ Հաջորդ տարի նրանք հաղթեցին նահանջող բուլղարներին Վիդինի ճանապարհին։ Վիդինի տիրակալը դիմադրեց սերբերին, բայց չնայած դրան, նա պարտություն կրեց և Վիդինը գրավվեց։ Բուլղարիան ընդմիշտ կորցրեց Բելգրադը և Բրանիչևո նահանգը։

1330 թվականի արշավանք
---------------------

Սերբիայի տարածքում ամենամեծ աճը 1355թ.
1291 թվականից հետո երկու պետությունների միջև հաստատվել են բարեկամական հարաբերություններ։ 1296 թվականին Բուլղարիայի թագավորի դուստրը՝ Սմիլեց Թեոդորան, ամուսնացավ ապագա թագավոր Ստեֆան Ուրոշ III Դեչանսկիի հետ ։ Դեչանսկիի քույրը ՝ Աննա Նեդան, ամուսնացավ Բուլղարիայի ցար Միքայել III Շիշմանի հետ։ Այնուամենայնիվ, 12-րդ դարի վերջին - 14-րդ դարի սկզբին սերբական թագավորության հզորացման սկզբում Բուլղարիայի թագավորի և բյուզանդական կայսրի միջև հարաբերությունները վատթարացան. Մինչ երկու պետություններն էլ լուծում էին իրենց արտաքին և ներքին խնդիրները, Սերբիայի տարածքը զգալիորեն ընդլայնվեց Հյուսիսային Մակեդոնիայի անեքսիայով:

1327 թվականի մայիսի 13-ին Միխայիլ III Շիշմանը Անդրոնիկոս III Պալեոլոգի հետ կնքեց հակասերբական պայմանագիր , որի ընթացքում որոշվեց երկու պետությունների արշավանքը սկսել դեպի Սերբիա։ Բուլղարիայի թագավորի և բյուզանդական կայսրի միջև կային մի քանի տարաձայնություններ, որոնք ամբողջությամբ լուծվեցին մինչև 1328 թվականը և նույն թվականի հոկտեմբերին դաշինքը վերականգնվեց։ Արշավը սկսվեց 1330 թվականի հուլիսին հարավից Սերբիա բյուզանդական բանակի ներխուժմամբ, սակայն մի քանի բերդերի գրավումից հետո Անդրոնիկոս III-ի հրամանով արշավը դադարեցվեց։ Մինչդեռ 15000-անոց բուլղարական զորքերը արևելքից ներխուժեցին Սերբիա։ Հուլիսի 24-ին բուլղարներն ու սերբերը (որոնց թիվը տատանվում էր 15000-ից  18000  ) հանդիպեցին Վելբուժդ (այժմ՝ Քյուսթենդիլ ) քաղաքի մոտ։ Չնայած մեկօրյա զինադադարի կնքմանը, սերբերը խախտեցին այն և հարձակվեցին բուլղարների վրա, որոնք, բաժանվելով, սնունդ էին փնտրում։ Բուլղարացիները, անակնկալի եկած և թվաքանակով գերազանցելով սերբերին, փորձեցին դիմադրել, պարտություն կրեցին և վիրավորվելով հանձնվեցին Միխայիլ III Շիշմանին, բայց 4 օր անց մահացան։

Չնայած հաղթանակին, սերբերը չշարունակեցին արշավը, քանի որ Ստեֆան Դեչանսկին չցանկացավ դիմակայել բուլղարական զորքերի մնացորդներին թագավորի եղբոր՝ դեսպոտ Վիդին Բելաուրի և դեսպոտ Ջոն Ալեքսանդր Լովեցի հրամանատարության ներքո։ Բացի այդ, Բուլղարիայի հարավային հատվածը գտնվում էր բյուզանդական զորքերի ճնշման տակ։ Իզվորի ամրոցի մոտ կարճատև բանակցություններից հետո Բելաուրը հաշտության պայմանագիր կնքեց Դեչանսկիի հետ, ըստ որի Բուլղարիայում իշխանությունը փոխանցվեց Միքայել III Շիշմանի և Աննա-Նեդայի որդուն՝ Իվան Ստեֆանին ։ Բուլղարիան, որը տարածքներ չկորցրեց, չկարողացավ կասեցնել Սերբիայի էքսպանսիան Մակեդոնիայում։ Ֆայնը գրել է, որ չնայած տարբեր աղբյուրների կողմից այս փաստի հաստատմանը, անգլիացի դպրոցականների մեծամասնությունը կարծում է, որ Նիշը և շրջակայքը միացվել են Սերբիայի։

Հետևանքներ
----------

Վելբուժդայի ճակատամարտում բուլղարների պարտությունից հետո Սերբիան դարձավ Բալկանյան թերակղզու ամենաուժեղ պետությունը և շարունակեց զբաղեցնել այս կարգավիճակը ևս 20 տարի։ Նրա նոր թագավորը ՝ Ստեֆան Ուրոս IV Դուսանը , ով իշխանության եկավ 1331 թվականին հոր սպանության արդյունքում, գրավեց Մակեդոնիան, Էպիրը և Թեսալիան, իսկ 1346 թվականին բուլղարների օգնությամբ ստացավ կայսրի տիտղոս։ 1355 թվականին նրա մահից հետո պետությունը բաժանվեց մի քանի անկախ պետությունների, նույն բանը տեղի ունեցավ Բուլղարիայի հետ Հովհաննես Ալեքսանդրի օրոք 1371 թվականին։ 15-րդ դարում երկու պետություններն էլ գրավվեցին օսմանյան թուրքերի կողմից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Константин Багрянородный.* О сербах и о стране, где они живут ныне // Об управлении империей. — М.: Наука, 1991.
2. 1 2 3  *John V.A. Fine, Jr.* The Early Medieval Balkans: A Critical Survey from the Sixth to the Late Twelfth Century. — University of Michigan Press, 1991. — P. 107. — 336 p. — ISBN 0-472-08149-7
3. ↑  *Грот К. Я.* Известия Константина Багрянородного о сербах и хорватах. — СПб.: Типография В. Виршбаума, 1880. — С. 182. — 229 с.
4. ↑  *Ковачевић Л. Jовановић Л.* Историjа српскога народа. — Београд, 1894. — Т. II. — С. 38—39.
5. ↑  *Станоjевић Ст.* [[[s:sr:Историја српскога народа (С. Станојевић) 3|викитека=]] Историjа српскога народа]. — Београд, 1910. — С. 46—47.
6. ↑  *Златарски В. Н.* Известията за българите в хрониката на Симеон Метафраст и Логотет. — P. 42—43.
7. ↑  Fine, 1991, էջ 112, 141
8. ↑  «The Early Medieval Balkans: a Critical Survey from the Sixth to the Late Twelfth Century». Michigan: The University of Michigan Press. 1991. `{{cite journal}}`: `|first=` missing `|last=` (օգնություն); Cite journal requires `|journal=` (օգնություն)
9. ↑  Fine, 1991, էջ 152
10. ↑  *Šišič F.* Geschichte der Kroaten. — Zagreb: Matica Hrvatska, 1917. — P. 331. — 407 p.
11. ↑  «Летопись попа Дуклянина. Глава 36» (ռուսերեն). Восточная литература. Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ մայիսի 14-ին. Վերցված է 2013 թ․ հունիսի 11-ին.
12. ↑  Fine, 1994, էջ 48
13. ↑  *Андреев Й. К. Лалков М.* Българските ханове и царе от хан Кубрат до цар Борис III: исторически справочник. — Велико Тарново: Абагар, 1996. — С. 162. — 391 с. — ISBN 954-427-216-X
14. ↑  *Nicephore Gregorae.* Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae. — Bonnae: Weber, 1829. — Vol. I. — P. 391, 394.
15. ↑  *Бурмов А.* Избрани произведения. — София: Българска Академия на науките, 1968. — Т. I. История на България през времето на Шишмановци (1323—1396). — С. 54—55. — 327 с.
16. ↑  Fine, 1991, էջ 272