recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Շեյպա ազգային պարկ** (իսպ.՝ Parque nacional Shei-Pa), ազգային պարկ, որը տեղակայված է Թայվանի կենտրոնական մասում՝ Խյուշեն և Դաբաջյան գագաթների շուրջ՝ 768.5 քառ․ կմ տարածքով, ընդգրկում է Սինչժու և Մյաոլի վարչաշրջաններն ու Տայչժուն քաղաքը։ Բարձր լեռնային էկոլոգիան, երկրաբանությունը, տեղագրությունը, գետերը, հովիտները, հազվադեպ կենդանիներն ու բույսերը և անտառի տեսակների բազմազանությունը հատուկ պահպանվող տարածքի կարևոր ռեսուրսներից են։

Պարկի գրասենյակը ստեղծվել է 1992 թվականի հուլիսի 1-ին։ Ներկայիս գրասենյակի տնօրենը Լին Չինգն է։ Շեյպա ազգային պարկի հասցեն է 100 Խյուվեյպինգ, գյուղ Ֆուսին, Դահու համայնք, Մյաոլի վարչաշրջան, Թայվան։

Աշխարհագրություն, կլիմա և երկրաբանություն
-----------------------------------------

Շեյպա ազգային պարկը գտնվում է հյուսիսային արևադարձից 100 կիլոմետր հարավ։ Պարկն ունի էկոհամակարգերի բազմազանություն․ ամենացածր կետը՝ Դա Ան գետի հովիտը 760 մետր է և ամենաբարձր կետը՝ Խյուշեն գագաթն ունի 3886 մետր բարձրության։ Այն Թայվանում երկրորդ ամենաբարձր լեռն է։ Խյուշենի լեռնաշղթան գտնվում է Թայվանի կենտրոնական լեռնաշղթայի հյուսիսային եզրում։ Թայվանի լեռների մեծ մասը՝ Խյուշեն լեռնաշղթայի լեռները կազմում են փոխակերպված գոտի, որոնք երկրի «ողնաշարն» են։ Պարկի ակնառու առանձնահատկությունների մեջ է մտնում Պինտյան լեռը, ինչպես նաև շատ սառցադաշտային կարեր։

Շեյպայի լեռները Թայվանի մի քանի խոշոր գետերի ակունքներն են։ Պարկում տեղումների քանակը 1500 մմ-ից մինչև 3000 մմ է, որոնք կարևոր են երկրի ջրային ռեսուրսների համար։ Թաքեջինը հոսելով հյուսիսից՝ միանում է Տամսուի գետին, որն էլ ջուրը տեղափոխում է Թայբեյ։ Դաջիա գետը և Դա Ան գետը հոսում են արևմուտք և հյուսիս֊արևմուտք՝ Տայչժուն վարչաշրջանին ջրով ապահովելով։ Տուկյան գետը հոսում է հյուսիս-արևմուտք՝ դեպի Սինչժու վարչաշրջան։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
*

Տես նաև
-------

* Թայվանի ազգային պարկեր

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. ↑  Specer, David (2017 թ․ նոյեմբերի 24). «Taiwan's Top 10 natural wonders». Taiwan News. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ նոյեմբերի 24-ին. Վերցված է 2017 թ․ նոյեմբերի 27-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Շեյպա ազգային պարկ (չինարեն, ճապոներեն և անգլերեն) Արխիվացված 2021-04-03 Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Շեյպա ազգային պարկ» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | GeoNames · GeoNames |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh2007007811 · VIAF: 315164107 · WorldCat VIAF: 315164107 |

 |
| **՞**Եղևին կիլիկիական |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Կարգ | ասեղնատերևավորներ |
|
|
|
| Ընտանիք | սոճազգիներ |
|
|
|
| Ցեղ | եղևին |
|
|
| Տեսակ | եղևին կիլիկիական |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Abies cilicica

 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Վտանգման սպառնացող վիճակին մոտ գտնվող տեսակIUCN 3.1 *Near Threatened* : ??? |
|  Արեալ |
| պատկեր |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Եղևին կիլիկիական** (լատին․՝ Abies cilicica), սոճազգիների ընտանիքի, եղևին ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Ծառ է՝ մինչև 40 մ բարձրությամբ։ Սաղարթը խիտ է, կոնուսաձև, կեղևը մոխրագույն է ծառի երիտասարդ ճյուղերի վրա, հարթ և ճաքճքված' ավելի ծեր ճյուղերի վրա։ Ընձյուղները նարնջադեղնավուն են կամ բաց դարչնագույն, համարյա հարթ, մերկ, ծածկված կարճ մազմզուկներով։ Բողբոջները խեժապատ չեն, ձվաձև են սրածայր, 3-4 մմ երկարությամբ։ Փշատերևները նեղ են՝ 1,5 -1,8 մմ, երկարավուն' 20-30 մմ, փափուկ, դեպի առաջ են ուղղված և ծածկում են ճյուղերը, մուգ կանաչ են, վերևից փայլուն և ներքևից կապտավուն' հերձանցքների առաջացրած գծերի շնորհիվ։ Կոները նեղ-գլանաձև են, 20-25 սմ երկարությամբ և մոտ 5 սմ հաստությամբ, կարմրադարչնագույն, ընդ որում ծածկող թեփուկները կարճ են սերմնայինից։ Սերմնային թեփուկները ամբողջաեզր են։ Սերմերը շագանակագույն են, 13 -14 մմ երկարությամբ, ունեն բաց դարչնագույն թևիկներ։

Տարածվածություն
---------------

Բնական պայմաններում աճում է Փոքր Ասիայի հարավում, Սիրիայի հյուսիսային մասերում, որտեղ Տավրոսի և Անտիտավրոսի լեռներում աճում է լիբանական մայրու, բազմաթիվ կաղնիների և գիհիների, ինչպես նաև կենու (կարմրածառ), սև սոճու հետ միասին, բարձրանալով դեպի լեռները մինչեւ 2000 մ բարձրության վրա։

Առաջին անգամ մշակվել է 1853 թվականին։ Կովկասում մշակվում է Սևծովյան ափերում (Ադլեր, Սոլխումի և այլն)։ Աճում է նաև Թբիլիսիում։

Մեր հանրապետությունում մշակվում է Իջևանի դենդրարիում, որտեղ միանգամայն հեռանկարային է։

Կիրառություն
------------

Չափազանց դեկորատիվ ծառ է։ Ուշադրության արժանի է երաշտադիմացկուն և հողերի նկատմամբ սակավապահանջ լինելու շնորհիվ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 1, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ 35։

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Եղևին կիլիկիական» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Եղևին կիլիկիական» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh85025982 · Microsoft: 2778686978 |

 |
**Նեմեյան առյուծ** (հին հունարեն՝ Νεμέος λέων), հրեշավոր առյուծ հին հունական դիցաբանության մեջ, որը հանդիսանում է հարյուրգլխանի ահռելի հրեշ Տիփոնի և Եքիդնայի որդին։ Ըստ առասպելի՝ նեմեյան առյուծը երկիր է ուղարկվել Զևսի ապօրինի որդու դեմ չարացած Հերա աստվածուհու կողմից։ Վերջինս իշխել է Ապեսանտա, Նեմեա և Թրետա երկրամասերում։ Հին պատմիչներ Հերոդոտոսն ու Անաքսագորասը գրում են այն մասին, որ նեմեյան առյուծը իջել է լուսնից։

Առասպելական առյուծը բնակվել է Նեմեա քաղաքի շրջակայքում գտնվող լեռներում։ Կատաղի առյուծը մոլեգնության ժամանակ ամայացնում էր Նեմեա քաղաքի ողջ շրջակայքը և ոչ ոք չէր հանդգնում այդ կողմերում բնակություն հաստատել։ Մոտավոր կարելի է եզրակացնել, որ նեմեյան առյուծը հաստատված է եղել Պելոպոնես թերակղզում՝ Միկենեի և Նեմեայի միջև ընկած տարածությունում։

Հերակլեսի առաջին սխրագործություն
--------------------------------

Հիմնական հոդված՝ Հերակլեսի սխրագործություններՄիկենյան արքա Էվրիսթևսի մոտ ծառայելու ժամանակ Հերակլեսն իրագործել է իր նշանավոր տասներկու սխրագործությունները։ Հերակլեսին ուղղված հույն թագավորի առաջին հանձնարարությունը լինում է Նեմեյան առյուծի որսը։ Հրեշն ապրում էր առեղծվածային քարանձավում, որն ուներ ընդամենը երկու ելք։ Հրեշին բռնելու համար Հերակլեսը նախ քարերով փակում է առաջին ելքը, իսկ երբ մթնշաղի մեջ երևում է առյուծը, նա բռնկվում է գոտեմարտի։ Սկզբում Զևսի որդին փորձում է խոցել առյուծին, սակայն ձախողվում է և ստիպված է լինում պայքարել դեմ առ դեմ։ Շուտով նա հարձակվում է հրեշի վրա և խեղդում նրան, իսկ կենդանու մաշկն իր հետ բերում է Միկենք՝ որպես առաջադրանքի կատարման և սեփական հզորության ապացույց։

Ըստ Թեոկրիտոսի՝ սկզբում Հերակլեսն առյուծի ուղղությամբ երկու նետ է բաց թողնում, սակայն վրիպում է, որից հետո առասպելական հերոսը մահակով հզոր հարված է հասցնում առյուծի գլխին, որից հետո էլ սպանում է վերջինիս։ Հերակլեսի այս սխրագործործության պատվին շանթարձակ Զևսը երկնքում ստեղծում է առյուծի համաստեղությունը։

Տես նաև
-------

* Հերակլեսի սխրագործություններ
* Առյուծի համաստեղություն

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Ինչ էին պատմում հին հույները իրենց աստվածների և հերոսների մասին», Հին հունական լեգենդներ և առասպելներ, Նիկոլայ Ալբերտովիչ Կուն, 1989, Երևան «Լույս»

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Նեմեյան առյուծ» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Giant Bomb |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Treccani |

 |

|  |
| --- |
| 
  **Հունաստան**   **Մշակույթ**
 |
**Նաումբուրգի Սուրբ Պետրոս և Պողոս առաքյալների տաճար** (գերմ.՝ Naumburger Dom), Նաումբուրգի եպիսկոպոսության նախկին մայր տաճարը (լուծարվել է 1562 թվականին), տեղակայված է Գերմանիայի Նաումբուրգ քաղաքում՝ Սաքսոնիա-Անհալթ նահանգի հարավում։ 2018 թվականին ընդգրկվել է Մարդկության համաշխարհային ժառանգության ցուցակում։

Ճարտարապետական տեսանկյունից Նաումբուրգի տաճարը ռոմանականից դեպի գոթական անցումային ոճի կառույց է։ Ունի անսովոր նախագիծ․ այն եռանավ բազիլիկ է երկու տրանսեպտով, երկու խորաններով (արևմտյան և արևելյան), երկու դասերով և չորս աշտարակներով։ Տաճարի արևելյան հատվածը կառուցվել է XIII դարում։ Արևմտյան հատվածի կառուցումն ավարտվել է մեկ հարյուրամյակ հետո։ Նաումբուրգի տաճարը հայտնի է նախ և առաջ այսպես կոչված նաումբուրգյան քանդակագործների խմբի աշխատանքներով (գլխավոր վարպետի անունը մնում է անհայտ)։ Նաումբուրգյան վարպետների խումբը շարունակել է Բամբերգի վարպետների ձեռքբերումները, բայց հին ռոմանական քանդակին տվել է նոր, ավելի ազատ գծեր։ Այդ խմբի աշխատանքների թվին են դասվում քանդակային անսամբլներ Մայնցում, Նաումբուրգում և Մայսենում.

Առավել հետաքրքիր է տաճարի արևմտյան դասը, որը հին գոթական ճարտարապետության և քանդակագործության համադրության վառ օրինակ է։ Գոթական քանդակագործության գլուխգործոցներից են դասի երկրորդ հարկում կիսաշրջանաձև դասավորված տաճարի կառուցման տասներկու պատվիրատուների քանդակները, որոնց մեջ առանձնանում են Մարկգրաֆ Էկկեհարդ II–ի և նրա կնոջ՝ Ուտա ֆոն Բալլենշտեդտի արձանները (1250-1260-ական թվականներ), որոնք ունեն հոգեբանական դիմանկարի յուրահատուկ հատկանիշներ։ Նշանակալի են արևմտյան լետների քանդակները Նոր Կտակարանի թեմայով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  archINFORM (գերմ.) — 1994.
2. ↑
3. ↑  Ювалова Е. П. Немецкая скульптура 1200—1270. — М.: Искусство, 1983. — С. 133

Գրականություն
-------------

* *М. В. Губарева, А. Ю. Низовский* 100 великих храмов мира. — М.: Вече, 2000. — 512 с. — (100 великих). — ISBN 5-7838-0506-8
* *Wassermann К. Нege F.* Naumburg. Stadt und Dom, Dresd. 1952
* «Популярная художественная энциклопедия.» Под ред. Полевого В. М.; М.: Советская энциклопедия, 1986

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Նաումբուրգի տաճար» հոդվածին։ |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4228478-8 · LCCN: n82254957 · LNB: 000177163 · NKC: kn20050425040 · VIAF: 312808873 · WorldCat VIAF: 312808873 |

 |
**Գևգելիայի համայնք** (մակեդոներեն՝ Општина Гевгелија), երկրորդ մակարդակի վարչատարածքային միավոր Մակեդոնիայի Հանրապետության հարավարևելյան հատվածում։ Վարչականորեն մտնում է Հարավարևելյան շրջանի կազմի մեջ։

Վարչական կենտրոնը համարվում է Գևգելիան, որը նաև համայնքի խոշորագույն բնակավայրերն է։

Աշխարհագրություն
----------------

Գևգելիայի համայնքը տեղակայված է Բալկանյան թերակղզու վրա՝ Մակեդոնիայի Հանրապետության հարավարևելյան հատվածում։ Զբաղեցնում է 317 կմ² տարածք։

Վարչական կենտրոնը Գևգելիան է։ Արևմուտքում սահմանակից է Կավադարցի, հյուսիս-արևմուտքում՝ Դեմիր Կապիայի, հյուսիս-արևելքում՝ Վալանդովոյի, իսկ արևելքում՝ Բոգդոնցիի համայնքներին։

Գևգելիայից բացի վարչական միավորի կազմի մեջ մտնում են նաև 17 գյուղական բնակավայրեր։

Բնակչություն
------------

Ըստ 2002 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ համայնքի բնակչությունը կազմում է 22 988 մարդ։ Նույն թվականի մարդահամարի տվյալներով բնակչության ազգային կազմը հետևյալն էր՝

* մակեդոնացիներ` 22 258 մարդ (96,82 %)
* առումիններ՝ 214 մարդ (0,93 %)
* ալբանացիներ` 8 մարդ (0,03 %)
* թուրքեր` 31 մարդ (0,13 %)
* գնչուներ` 13 մարդ (0,06 %)
* սերբեր` 367 մարդ (1,6 %)
* այլ՝ 25 մարդ (0,66 %)

Տես նաև
-------

* Մակեդոնիայի Հանրապետության վարչական բաժանում
* Վարդարյան շրջան

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Մակեդոնիայի Հանրապետության համայնքներ». *www.statoids.com*. Վերցված է 2017 թ․ մայիսի 27-ին.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Գևգելիայի համայնք» հոդվածին։ |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |

 |
**Մոսկվայի քաղաքային դումա** (ռուս.՝ Московская городская дума), խորհրդակցական և օրենսդրական գործառույթներով տարածաշրջանային մարմին Ռուսաստանում, երկրի մայրաքաղաք Մոսկվայի միապալատ քաղաքային դուման (տեղական ինքնակառավարման խորհուրդ)։

Մոսկվան ՌԴ դաշնային նշանակության երեք սուբյեկտներից է (Ղրիմի մայրաքաղաք Սևաստոպոլի հաշվման պարագայում՝ չորս)։ Այս հանգամանքը որոշ ինքնավարություն է շնորհում տեղական ինքնակառավարման մարմիններին, թեպետ քաղաքային դումայի ընդունած որոշումը կարող է բեկանվել քաղաքապետի, ինչպես նաև Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության կողմից։

Կառուցվածք
----------

Մոսկվայի քաղաքային դուման կազմված է 45 անդամներից, որոնք ընտրվում են միամանդատ ընտրատարածքում՝ հինգ տարի ժամանակահատվածով։

1993-2001 թվականների ընթացքում Մոսկվայի քաղաքային դումայի մանդատներ ստացել են բացառապես համամասնական ընտրակարգով։ 2005-2009 թվականին 20 պատգամավորներ ընտրվել են կուսակցական ցուցակներով, և 15-ը՝ ընտրատարածքներից։ 2009-2014 թվականների ընթացքում ընտրված 18 պատգամավորներից 18-ն ընտրվել են կուսակցական ցուցակներով, 17-ը՝ ընտրատարածքներից։

2014 թվականից ի վեր դումայի բոլոր պատգամավորներն ընտրվել են միանձնյա ընտրատարածքային քվեարկության արդյունքում։

Մոսկվայի քաղաքային դումայի գործող նախագահը իշխող «Միասնական Ռուսաստան» կուսակցության անդամ Ալեքսեյ Շապոշնիկովն է։ Մոսկովյան օրենսդիրի վերջին ընտրությունները տեղի են ունեցել 2014 թվականին։

Կուսակցական ներկայացվածություն
------------------------------

* «Միասնական Ռուսաստան» կուսակցություն՝ 28 պատգամավորական մանդատ
* Ռուսաստանի կոմունիստական կուսակցություն՝ 4 պատգամավորական մանդատ
* «Ռոդինա» ազգայնական կուսակցություն՝ 1 պատգամավորական մանդատ
* «Իմ Մոսկվա» կուսակցությունների դաշինք՝ 10 պատգամավորական մանդատ
* Ռուսաստանի լիբերալ-դեմոկրատական կուսակցություն՝ 2 պատգամավորական մանդատ

Պատմություն
-----------

Մոսկվայի քաղաքային դուման հիմնադրվել է Խորհրդային Միության անկումից որոշ ժամանակ անց՝ 1993 թվականին։ Այն փոխարինել է Մոսսովետին (Մոսկվայի քաղաքային խորհրդին)։

Տես նաև
-------

* Մոսկվայի կառավարություն
* Մոսկվայի մարզ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  «Մոսկվայի քաղաքային դումա». *Moscow City Duma* (ռուսերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 1-ին. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 6-ին.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Մոսկվայի քաղաքային դումա» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | ՎԿ · Տելեգրամ |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | ՅուԹյուբ |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ISNI: 0000000100363918 · NKC: ko20191046076 · VIAF: 149220440 · WorldCat VIAF: 149220440 |

 |

|  |
| --- |
| 
  **Ռուսաստան**   **Եվրոպա**
 |
35 մմ գունավոր ժապավենի շերտերը․ 1. հիմնաշերտ, 2. ենթաշերտ, 3. կարմրի լուսազգայնությամբ շերտ, 4. կանաչի լուսազգայնությամբ շերտ, 5. դեղին ֆիլտր, 6. կապույտի լուսազգայնությամբ շերտ, 7. ուլտրամանուշակագույն ֆիլտր, 8. պաշտպանիչ շերտ։
**Լուսանկարչական ժապավեն** (կամ պարզապես **ժապավեն**), լուսազգայուն նյութով ծածկված ժապավեն, որ տեղադրվում է լուսանկարող կամ տեսանկարող սարքի մեջ։ Լույսն ընկնելով ժապավենի վրա փոփոխում է դրա քիմիական կազմը և ստեղծում քողարկված (լատենտ) պատկեր, որը երևակումից հետո դառնում է տեսանելի և կարող է արտատպվել թղթի վրա կամ տեսածրվել։ Թվային ֆոտոխցիկների ի հայտ գալուց հետո, լուսանկարչական ժապավենների գործածումը զգալիորեն նվազել է։

Քիմիական կազմ
-------------

Ժապավենի մի երեսը ծածկված է գելատինային էմուլսիայով, որը պարունակում է մանրադիտակային չափի լուսազգայուն արծաթահալիդային բյուրեղներ։ Ժապավենի լուսազգայունությունը և ցայտունությունը պայմանավորված են այս բյուրեղների չափով և այլ հատկանիշներով։

Լուսազգայնություն
-----------------

Ժապավենի լուսազգայնությունը չափվում է հատուկ միավորով (հիմնականում ԻՍՕ ստանդարտի)․ որքան ավելի բարձր է թիվը, այնքան ավելի զգայուն է ժապավենը։ Ամենից հաճախ գործածվում են ԻՍՕ 100, ԻՍՕ 200 և ԻՍՕ 400 ժապավեններ։

Տես նաև
-------

* Լուսանկարչություն
* Լուսանկարչական լուսազգայուն նյութեր
* Լուսանկարչական հայտածիչներ
* Լուսանկարչական հայտածում

Արտաքին հղումներ
----------------

* ժապաւէնային լուսանկարչութեանը նուիրուած հանդէս

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Լուսանկարչական ժապավեն» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 11957894z · LCCN: sh85101225 · LNB: 000162868 · Microsoft: 2781319390, 2908712989 · NDL: 00563257 · NKC: ph120324 |

 |

 |
| **՞**Մորուքավոր մողես |
| --- |
| Մորուքավոր մողես  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Սողուններ |
|
|
|
| Կարգ | Թեփուկավորներ |
| Ենթակարգ | Մողեսներ |
|
|
| Ընտանիք | Ագամաներ |
|
|
|
| Ցեղ | Մորուքավոր մողեսներ |
|
|
| Տեսակ | **Մորուքավոր մողես** |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Pogona barbata Cuvier, 1829 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : ??? |
|  Արեալ |
| պատկեր |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Մորուքավոր մողես** կամ **մորուքավոր ագամա** (լատին․՝ Pogona barbata), մողեսակերպերի կարգի ագամայինների ընտանիքին պատկանող սողունի տեսակ, որը համարվում է Ավստրալիայի էնդեմիկ կենդանատեսակ։

Տարածվածություն և կենսակերպ
---------------------------

Մորուքավոր մողեսը համարվում է Ավստրալիայի էնդեմիկ կենդանաեսակ, հետևաբար՝ տարածված է միայն այստեղ։ Ապրում են Ավստրալիայի արևելյան շրջաններում՝ կիսաանապատային գոտիներում, հիմնականում՝ թփուտներում և քարքարոտ տեղանքում։

Իր անվանումը ստացել է կոկորդի և գլխի կողքերին գտնվող մաշկային ելուստի պատճառով։ Այդ մաշկային ելուստը հարթ և երկար է։ Մորուքավոր մողեսի ռուդիմենտար օրգան հանդիսացող մաշկային ելուստներն ավելի արտահայտնիչ են դառնում գրգռված վիճակում։

Արտաքին միջավայրի վնասակար ազդեցության կամ վտանգի զգալու պարագայում մողեսն արձակում է սպառնալիչ ձայներ և գորտի պես ցատկելով բացում է երախը։ Սնվում է միջատներով, հատկապես՝ թեփուկաթևավորներով։ Բազմացումը կատարվում է ձվադրության միջոցով։ Ձվադրման շրջանում ծնում է 9-ից մինչև 24 ձու։

Նկարագրություն
--------------

Մորուքավոր ավստրալիական մողեսը խոշոր չափի սողուն է։ Վերջինիս մարմնի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 60 սմ։ Մաշկի գույնը կախված է միջավայրի պայմաններից՝ փոփոխական է։

Առավել տարածված է մարմնի վերևի հատվածի կապտականաչավուն, կապտավուն կամ դեղնավուն գունավորումը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հ․Ջ․ Գրիգորյան, *Ողնաշարավորներ*, Հայերեն կենդանաբանական տերմինաբանություն (վերլուծություն և սկզբունքներ) (խմբ. Հ․Գ․ Խաչատրյան), «ՀՀ ԳԱԱ Գիտություն հրատարակչություն», 2008, էջ 211 — 264 էջ. — 300 հատ, ISBN 978-5-8080-0723-9։

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Մորուքավոր մողես» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Մորուքավոր մողես» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | NKC: ph497308 |

 |
**Լևիաթան, կամ Եկեղեցական և քաղաքացիական պետության նյութը, ձևաչափը և իշխանությունը** (անգլ.՝ Leviathan or The Matter, Forme and Power of a Common Wealth Ecclesiasticall and Civil), պետության խնդիրներին նվիրված անգլիացի փիլիսոփա Թոմաս Հոբսի աշխատությունը։

Լևիաթանը՝ մարդուն նվաստացնող իբրև բնության ուժ պատկերված աստվածաշնչյան հրեշի անունն է։ Հոբսը օգտագործում է այդ կերպարը հզոր պետության («մահկանացու Աստծո») նկարագրության համար։

Պետության ծագման տեսության ստեղծման ընթացքում Հոբսը հիմնվում է մարդկանց բնական վիճակի մասին՝ «Բոլորը բոլորի դեմ պատերազմ» (լատին․՝ Bellum omnium contra omnes) կանխադրույթի վրա և զարգացնում է «Մարդը մարդուն՝ գայլ» (*Homo homini lupus est*) գաղափարը։

Մարդիկ անխուսափելի ոչնչացման կապակցությամբ նման իրավիճակում երկար ժամանակ գտնվելու պայմաններում իրենց կյանքերի պահպանման համար և համընդհանուր խաղաղության համար հրաժարվում են իրենց բնական իրավունքների մի մասին և ծպտյալ կերպով կնքված հասարակական պայմանագրի համաձայն շնորհում են այդ իրավունքները նրան, ով պարտավորվում է պահպանել մնացյալ իրավունքների ազատ օգտագործումը, այսինքն՝ պետությանը։

Մարդկանց միությանը՝ պետությանը, որտեղ մեկի (պետության) կամքը պարտադիր է բոլորի համար, փոխանցվում է բոլոր մարդկանց միջև հարաբերությունների կարգավորման խնդիրը։

Անգլիայում «Լևիաթանը» իր ժամանակ արգելված էր։

Ռեմինիսցենցիա
-------------

* Դեն Սիմոնսի «Ահաբեկում» (2007) վեպում քարոզների ժամանակ Կրոզիեն երբեմն «Լևիաթանի» գլուխներ էր անգիր կարդում, անվանելով այն «Լևիաթանի գիրքը»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑

Արտաքին հղումներ
----------------

* Reprint from the 1651 edition
* *Leviathan* Գուտենբերգ նախագծի կայքում
* Full text online at oregonstate.edu
* A reduced version of *Leviathan* at earlymoderntexts.com

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Լևիաթան (գիրք)» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Ստեղծագործությունների տեքստ | Գուտենբերգ նախագիծ |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 119391676 · GND: 4231132-9 · LCCN: n84233406 · SUDOC: 027324931 · VIAF: 180243883 · WorldCat VIAF: 180243883 |

 |
**Խիոսի ամրոց** (հուն․՝ Κάστρο της Χίου), միջնադարյան պաշտպանական ամրություն, որը գտնվում է Հունաստանի Խիոս կղզում գտնվող նույնանուն քաղաքում։ Կառուցվել է Խիոսում Բյուզանդական կայսրության սյուզերենության ներքո իշխող Խիոսի իշխանապետության կառավարիչների կողմից (վերջիններս Խաչակրաց արշավանքների շրջանակներում Ջենովայի հանրապետությունից ներթափանցել էին Հունական կղզիներ)։

Պատմություն
-----------

Ամրոցը գտնվում է Խիոս կղզու գլխավոր նավահանգստի հարևանության՝ Եգեյան ծովի արևելյան առափնյակում։ Նախկինում այստեղ եղել է բնակելի տարածություն, որն էլ շրջապատված է քարե մեծ պատով (այն իր հերթին ունեցել է պաշտպանական նշանակություն)։ Ամրոցի շինարարական աշխատանքներն ընթացել են միջնադարյան ժամանակաշրջանում։ Պաշտպանական ամրության հիմքերը դրվել են 10-րդ դարում բյուզանդացիների կողմից, սակայն համալիրի հետագա ընդարձակումը և կառուցապատումը թվագրվում է Ջենովայի հանրապետության գերիշխանության ժամանակաշրջանին (14-16-րդ դարեր)։

Միջնադարյան համալիրի կարևորագույն օբյեկտներից մեկը Սուրբ Գևորգի եկեղեցին է։ Սկզբնապես դավանաբանական առումով այն եղել է բյուզանդական ուղղափառ՝ թվագրվելով 10-11-րդ դարերին։ Այն հետագայում դարձել է ջենովական՝ անվանակոչվելով ի պատիվ Սան Դոմենիկոյի։

Օսմանյան ծովակալ Փիյալե փաշայի կողմից կղզու գրավումից հետո (1566 թվական), եկեղեցու արևմտյան մասը վերածվել է մզկիթի։

Տես նաև
-------

* Հռոդոսի ամրոց
* Ֆրանգոկաստելո

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Dora Monioudi-Gavala, The Castle of Chios, Chios, 2001, p56

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Խիոսի ամրոց» հոդվածին։ |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |

 |

|  |
| --- |
| 
  **Հունաստան**   **Ճարտարապետություն**   **Պատմություն**
 |
**Գոթլիբ Դայմլեր** (գերմ. Gottlieb Wilhelm Daimler, մարտի 17, 1834(1834-03-17)[…], Շորնդորֆ, Վյուրտեմբերգի թագավորություն, Գերմանական միություն - մարտի 6, 1900(1900-03-06)[…], Bad Cannstatt, Վյուրտեմբերգի թագավորություն, Գերմանական կայսրություն), գերմանացի ինժեներ, նախագծող և արդյունաբերող։ Ինժեներ Վիլհելմ Մայբախի հետ միասին՝ ստեղծել է առաջին մեքենաներից մեկը և մի քանի տեսակի ներքին այրման շարժիչներ։

1857 թվականին Շտուտգարտի պոլիտեխնիկ ինստիտուտն ավարտելուց հետո Գ. Դայմլերն աշխատել է Բելգիայում, Ֆրանսիայում և Անգլիայում, այնուհետև վերադառնում է Գերմանիա և աշխատում մի շարք ընկերություններում, որոնցից մեկում («Deutz-AG») ծանոթանում է Վիլհելմ Մայբախի հետ։

1880 թվականին՝ տարաձայնությունների պատճառով Դայմլերը հեռանում է Deutz-AG-ից և սկսում է համագործակցել Մայբախի հետ։

1885 թվականին Դայմլերը ստեղծում է իր առաջին ներքին այրման շարժիչը։ 1890 թվականին հիմնադրում է «Daimler Motoren Gesellschaft (DMG)» ընկերությունը, որը զբաղվում է փոքր և հզոր շարժիչների արտադրությամբ «ցամաքում, երկնքում և ծովում» օգտագործելու համար։ Այս լոզունգը հիմք է դառնում հայտնի եռաթև աստղի (Մերսեդեսի պատկերանիշի) ստեղծման համար։

1892 թվականին վաճառվում է առաջին ավտոմեքենան։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. 1 2  Merkelstiftung geneological database — ed. size: 30000
3. 1 2  Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.)
4. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Դայմլերի կենսագրությունը (գերմ.)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Գոթլիբ Դայմլեր» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Find A Grave · WikiTree |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Notable Names Database · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 16197306m · GND: 118523422 · ISNI: 0000000055361023 · LCCN: nr2002001651 · NKC: jn20000720053 · NLP: a0000002879496 · NTA: 09886632X · NUKAT: n2014052160 · VIAF: 74644062 · WorldCat VIAF: 74644062 |

 |

 |
**Մեհմեդ փաշա Սոկոլովիչի կամուրջ** կամ **Վիշեգրադի կամուրջ** (բոս․՝ Mehmed Paša Sokolović Bridge), պատմական կամուրջ Դրինա գետի վրա՝ Բոսնիա և Հերցեգովինայի արևելքում։

Կամրջի շինարարական աշխատանքներն ավարտվել են 1577 թվականին՝ օսմանյան ճարտարապետ Միմար Սինանի նախագծմամբ։ Կամուրջը կառուցվել է մեծ վեզիր Մեհմեդ փաշա Սոկոլովիչի հրամանով։ 2007 թվականի ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի 31-րդ նստաշրջանում այն ներառվել է Բոսնիա Հերցեգովինայում Համաշխարհային ժառանգության օբեկտների ցանկում։

Նկարագրություն
--------------

Մեհմեդ փաշա Սոկոլովիչի կամուրջը համարվում է թուրքական մոնումենտալ ճարտարապետության և ինժեներայի գլուխգործոցներից մեկը։ 179,5 մետր երկարությամբ այս կամուրջը համարվում է նշանավոր ճարտարապետ Միմար Սինանի գլխավոր ստեղծագործություններից մեկը։

2007 թվականին այն ներառվել է ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների ցանկանում։ ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի ամփոփումը՝

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Յուրօրինակ շքեղության և մոնումենտալ ազնվականության կառույց։ Որպես ամբողջություն՝ ցույց է տալիս ճարտարապետական ոճի վեհությունն ու շքեղությունը- ՅՈւՆԵՍԿՕ |  |

Պատմություն
-----------

Վիշեգրադի կամուրջը ստեղծվել է իշխանաց իշխան Մեհմեդ փաշա Սոկոլովիչի հրամանով։ Այն կառույցվել է առևտրի և տարածաշրջանի բարգավաճման նպատակներով։

Շինարարական ընդհանուր աշխատանքները տեղի են ունեցել 1571-ից 1577 թվականներին։ Այն բազմիցս հիմնանորոգվել է։ Կարևոր նորոգումներ են կատարվել 1664, 1875, 1911, 1940 և 1950-52 թվականներին։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին ոչնչացվել են կամրջի 11 կամարներից 3-ը։ Եվս 5-ը վնասվել են Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։

Բոլոր կամարները հետագայում վերանորոգվել են։ Բոսնիա և Հերցեգովինայի 1992-1995 թվականների պատերազմի ժամանակ հարյուրավոր բոսնիացիներ սպանվել են կամրջի վրա՝ սերբ զինյալների կողմից։

Թուրքական Միջազգային համագործակցության և զարգացման գործակալությունը տրամադրել է 3,5 մլն եվրո կամրջի վերանորոգման աշխատանքների համար։

Տես նաև
-------

* Մոստարի կամուրջ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Մեհմեդ փաշայի կամուրջ ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների ցանկ, 31-րդ նստաշրջան, 2007
2. ↑  «Աշխարհի հուշարձաններ, 100 ամենավտանգված օբյեկտներ». Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ հուլիսի 2-ին. Վերցված է 2016 թ․ նոյեմբերի 12-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Մեհմեդ փաշա Սոկոլովի կամրջի մասին Վիշեգրադի պաշտոնական զբոսաշրջային կազմակերպությունում Արխիվացված 2009-01-24 Wayback Machine
* Վիշեգրադի Մեհմեդ փաշա Սոկոլովիչի կամրջի մասին ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի ցանկում

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Մեհմեդ փաշա Սոկոլովիչի կամուրջ» հոդվածին։ |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |

 |

|  |
| --- |
| 
  **Ճարտարապետություն**   **Եվրոպա**
 |
**Գուրգեն Հովհաննեսի Օհանջանյան** (մարտի 1 (14), 1902, Երևան, Ռուսական կայսրություն - հունիսի 17, 1965(1965-06-17), Մոսկվա, ԽՍՀՄ), արդարադատության գեներալ-մայոր։

Ծնվել է 1902 թվականի մարտի 1-ին կամ 14-ին։ Սովորել է Պետրոգրադի արևելյան լեզուների ինստիտուտում (1920 թվական)։ 1919 թվականին անդամակցելով «Սպարտակ» մարքսիստական կազմակերպությանը՝ զբաղվել է ընդհատակյա հեղափոխական գործունեությամբ, որի համար նետվել է դաշնակցական բանտ, ապա արտաքսվել Բաքու։ Հայաստանում խորհրդային ռեժիմի հաստատումից հետո զորակոչվել է կարմիր բանակ և, որպես Հայկական բրիգադի գումարտակի քաղղեկ, մասնակցել Հայաստանի անկախության վերականգմանը միտված Փետրվարյան ապստամբության (1921 թվական) ճնշմանը։ 1923 թվականին սովորել է կարմիր բանակի բարձրագույն իրավաբանական կուրսերում։ Նշանակվել է Հայկական դիվիզիայի դատախազ, ապա ծառայել Լենինգրադի և Մոսկվայի զինվորական օկրուգների դատախազություններում։ Եղել է Անդրկովկասյան զինվորական օկրուգի դատախազի օգնական, պատասխանատու պաշտոն վարել կարմիր բանակի գլխավոր զինվորական դատախազությունում։ Մահացել է 1965 թվականի հունիսի 17-ին՝ Երևանում։

Խորհրդային Միության վրա Ֆաշիստական Գերմանիայի սանձազերծած լայնամասշտաբ հարձակումից հետո եղել է տարբեր ռազմաճակատների դատախազի տեղակալ և օգնական, մասնակցել Մոսկվայի պաշտպանությանը, Սմոլենսկի և այլ քաղաքների ու բնակավայրերի, Լեհաստանի վերագրավմանը, Օդերի գետանցմանը և Բեռլինի գրավմանը։

Պարգևատրվել է Լենինի, Կարմիր դրոշի, «Հայրենական պատերազմի» առաջին աստիճանի, Կարմիր աստղի, լեհական «Քաջերի խաչ» շքանշաններով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1974.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 12, էջ 537)։*  |
**Գելզենբերգ** (գերմ.՝ Gelsenberg), Բուխենվալդի լրացուցիչ համակենտրոնացման ճամբարը։ Այն գտնվել է Նացիստական Գերմանիայի տարածքում՝ Գելզենկիրխեն-Հորստ շրջանի Գելզենկիրխեն քաղաքում։

Պատմություն
-----------

Այս ներքին համակենտրոնացման ճամբարում պահվել են մոտավորապես 2000 հունգար կանայք՝ հրեական արմատներով։ Գելզենբերգում այդ կանայք պահվում էին, որպեսզի կատարեն հանրօգուտ աշխատանք. այն է, շինհրապարակների մաքրում «Gelsenberg Benzin AG» ընկերության տարածքներում 1944 թվականի ամռանը։

Նույն թվականի սեպտեմբերին տեղի ունեցած ուժեղ ռմբակոծության ժամանակ ավերվում է ջրածնային գործարանը և հրեա կալանավորներից մոտավորապես 150-ը կնքում են իրենց մահկանացուն։ Մի քանի ողջ մնացած ծանր վիրավորված կալանավորներին տեղափոխում են Գելզենկիրխենի քաղաքային հիվանդանոց։ Համակենտրոնացման ճամբարը այսպիսով ինքնըստինքյան լուծարվում է։ Դրանից հետո, 1944 թվականի սեպտեմբերի կեսերին ճամբարի ողջ մնացած բանտարկյալներին տեղափոխում են Զյոմմերդայի լրացուցիչ համակենտրոնացման ճամբար, որը Թյուրինգիայում էր. այստեղ կանայք աշխատանքի անցան «Rheinmetall Borsig AG» ֆիրմայում։ Մնացած կանանց տեղափոխեցին Էսսեն՝ Բուխենվալդի այլ լրացուցիչ համակենտրոնացման ճամբարներ։

1948 թվականին Գելզենկիրխենի Հրեական մշակութային համայնքի (Jüdischen Kultusgemeinde Gelsenkirchen) նախաձեռնությամբ «Gelsenberg-Benzin AG» ավերված գործարանի տարածքում պաշտոնապես բացվում է ռմբակոծությանը զոհ գնացած կանանց հիշատակն հավերժացնող հուշարձանը։ Այս հուշարձանը մի քանի անգամ տեղափոխվում է 1950-ից 1955 թվականներն ընկած ժամանակահատվածում։ Այսօր այն տեղադրված է Գելզենկիրխեն քաղաքի հարավային գերեզմանոցի հատվածում՝ նախկին ռմբապաստարանի հարակից տարածքում։

Չնայած այն փաստին, որ դեռևս 1948 թվականի հակաֆաշիստական կազմակերպության (Vereinigung der Verfolgten des Naziregimes) պարագլուխ Ավգուստ Ֆոլմերը պայքար էր մղում նացիստ հանցագործների դեմ, որոնք աշխատել են ՍՍ-ի հրամանով, միայն 1953 թվականին առաջին անգամ պաշտոնապես հայտարավեց ճամբարի գոյության մասին։

Գելզենկենտրոնում (գերմ.՝ Gelsenzentrum), որն իրենից ներկայացնում է Գելզենկիրխենի քաղաքային և նորագույն պատմության կենտրոնը, այսօր պահպանվում են պատմական փաստաթղթեր, որոնք վերաբերում են Գելզենբերգ համակենտրոնացման ճամբարին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *United States Holocaust Memorial Museum* Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933-1945 / G. P. Megargee — IU Press, 2009.
2. ↑   (գերմ.) Лагерь Гельзенберг.(в формате PDF), со списком имён жертв на веб-странице GELSENZENTRUM

Գրականություն
-------------

* Eugen Kogon: *Der SS-Staat. Das System der deutschen Konzentrationslager*. Verlag Karl Alber (Freiburg), München 1946.
* Benjamin B. Ferencz: *Lohn des Grauens. die Entschädigung jüdischer Zwangsarbeiter — ein offenes Kapitel deutscher Nachkriegsgeschichte*. Campus Verlag, Frankfurt/M. 1986.
* David A. Hackett (Hrsg.): *Der Buchenwald-Report. Bericht über das Konzentrationslager Buchenwald bei Weimar*. Verlag Beck, München 1996.

Արտաքին հղումներ
----------------

* *Das Gelsenberglager - eine exemplarische Betrachtung*, bei Gelsenzentrum - Portal für Stadt- und Zeitgeschichte in Gelsenkirchen. (Գերմաներեն)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4413505-1 |

 |
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Սարոյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին։*

**Սեդրակ (Սեյրան) Ֆիրդուսի Սարոյան** (սեպտեմբերի 3, 1967(1967-09-03), Հայկաշեն, Էջմիածնի շրջան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ - օգոստոսի 13, 2022(2022-08-13), Երևան, Հայաստան), հայ ռազմական և քաղաքական գործիչ, գեներալ-մայոր (2000 թ․), Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողովի 5-րդ և 6-րդ գումարման պատգամավոր։

Կրթություն
----------

Սեյրան Սարոյանը 1993 թվականին ավարտել է ՀՀ պաշտպանության նախարարության բարձրագույն ակադեմիական կուրսերը, 2006 թվականին՝ ՌԴ զինված ուժերի գլխավոր շտաբի ռազմական ակադեմիան` «Պետության ռազմական անվտանգություն» մասնագիտությամբ։

Ծառայություն
------------

1985-1987 թվականներին Սեյրան Սարոյանը ծառայել է խորհրդային բանակում։ Ակտիվ մասնակցություն է ունեցել Ղարաբաղյան շարժմանը։ Նրա հրամանատարությամբ գործող ջոկատը, հետագայում «Արծվիկ-10» գումարտակը մարտնչել են Քարվաճառ, Քաշաթաղի, Կովսականի ազատագրման ճակատամարտերում։ 1993 թվականից մինչև 2007 թվականը եղելէ ՀՀ զինված ուժերում գնդի, բրիգադի, բանակային 2-րդ, ապա 4-րդ կորպուսի հրամանատար։

Կոչումներ և պարգևներ
--------------------

2000 թվականին նրան շոնրհվել է գեներալ-մայորի կոչում։ 1994 թվականին ՀՀ նախագահի կողմից պարգևատրվել է «Արիության մեդալով», 1996 թվականին՝ «Մարտական խաչ», իսկ 2006 թ․-ին՝ «Հայրենիքին մատուցված ծառայությունների համար» առաջին աստիճանի մեդալներով։ ՀՀ պաշտպանության նախարարի կողմից 1997 թվականին պարգևատրվել է «Մարշալ Բաղրամյան», 2002 թ․-ին՝ «Դրաստամատ Կանայան», 2003 և 2004 թվականներին՝ «Անբասիր ծառայության համար» առաջին և երկրորդ աստիճանի մեդալներով։

Քաղաքական գործունեություն
-------------------------

2007 թվականի մայիսի 12-ին մեծամասնական ընտրակարգով թիվ 19 ընտրատարածքից ընտրվել է Ազգային ժողովի 5-րդ գումարման պատգամավոր։
2018 թվականին հեռացել է ՀՀԿ-ից ու քաղաքականությունից։

Մահացել է 2022 թվականի օգոստոսի 13-ին։

Ընտանիք
-------

Ամուսնացած էր, ունի չորս երեխա։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. 1 2
3. ↑  Սեդրակ Ֆիրդուսի Սարոյանը ՀՀ Ազգային Ժողովի պաշտոնական կայքում
4. 1 2 3  LLC, Helix Consulting. «Մահացել է Սեյրան Սարոյանը». *www.panorama.am* (անգլերեն). Վերցված է 2024 թ․ հունվարի 20-ին.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Հայաստանի Ազգային ժողով · Հայաստանի Ազգային ժողով · Հայաստանի Ազգային ժողով |

 |
**Բրյուգգեն** (նորվ.՝ Bryggen i Bergen), հայտնի է նաև որպես **Tyskebryggen**, իրենից ներկայացնում է առևտրական շենքերի համալիր, որոնք գտնվում են Բերգենի կենտրոնում, առափնյա հատվածում։ 1979 թվականին Բրյուգգենը ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ֊ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում։

Անվանում
--------

Բրյուգգեն անվանումն առաջացել է նորվեգերեն «brygge» ― «նավամատույց, նավահանգիստ» բառից․ «Tyskebryggen»-ը թարգմանվում է որպես «գերմանական նավահանգիստ»։

Պատմություն
-----------

Բերգեն քաղաքը հիմնադրվել է 1070 թվականին։ 1360 թվականին Բերգենում ստեղծվեց Գանզայական միության ներկայացչություն (գրասենյակ) և քաղաքը դարձավ առևտրական կարևոր կենտրոն։ Վարչական շենքերում տեղավորվում էին Եվրոպայի շատ երկրների, հատկապես Գերմանիայի կլերկները։ Պահեստները լցվում էին ապրանքներով, մասնավորապես, Հյուսիսային Նորվեգիայի ձկով, ինչպես նաև Եվրոպայի հացահատիկով։

Իր ողջ պատմություն ընթացքում Բերգենը ենթարկվել է բազմաթիվ հրդեհների, որովհետև, ավանդաբար, տների մեծամասնությունը կառուցված էր փայտից։ Ներկայումս Բրյուգգենի շենքերի մեկ քառորդը կառուցվել է մինչ 1702 թվականը, իսկ ավելի հին պահեստներն ու վարչական շենքերն հրդեհվել են։ Բրյուգգենի մնացած մասը հիմնականում բաղկացած է ավելի երիտասարդ կառույցներից, չնայած կան քարե նկուղներ, որոնք թվագրվում են 15-րդ դարին։

### Բրյուգգենի թանգարան

Կառույցների որոշ մասը ոչնչացվել է 1955 թվականի հրդերի արդյունքում։ Հետագայում այդ տարածքը օգտագործվել է Բրյուգգենի թանգարանի կառուցման համար, որը բաղկացած է հնագիտական հուշարձանների համալիրից, ինչպես նաև որոշ հին փայտե տներից։

Բրյուգգենի թանգարանում պահվում են 1955 թվականին գտնված փայտի և ոսկորի վրա փորագրված ռունական մակագրությունները (մոտ 670 իր), որոնք ստացել են բրյուգգյան գրություններ անվանումը։

Ներկա վիճակ
-----------

Այսօր Բրյուգգենի շենքերում տեղակայված են բազմաթիվ զբոսաշրջային և հուշանվերների խանութներ, ինչպես նաև ռեստորաններ, սրճարաններ և թանգարաններ։ 1955 թվականի հրդեհից հետո պահպանված շատ կառույցներ այժմ օգտագործվում են որպես նկարչական ստուդիաներ։



Բրյուգգենի համայնապատկեր
Բրյուգգենի համայնապատկեր

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Bryggen - UNESCO World Heritage Centre». *whc.unesco.org* (անգլերեն). Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
2. ↑  Bergen – historie
3. ↑  Aslak Liestol, 'The Runes of Bergen: Voices from the Middle Ages', *Minnesota History*, 40. 2 (1966), 49-58.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Բրյուգգեն (Բերգեն)» հոդվածին։ |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Համաշխարհային ժառանգությունը Նորվեգիայում |  |
| Բրյուգգենի նավաշինարան  • Ուրնեսի ստավկիրկա  • Հանքափորային Ռյորուս քաղաք  • Ալտայի ժայռային պատկերներ  • Վեգայի կղզեխումբ  • Դուգա Ստրուվե  • Գեյրանգեր և Ներյոյ ֆյորդեր |
**Բրիտանական կղզիներ** (անգլ.՝ British Isles, անգլա-շոտլ.՝ Breetish Isles, վալլիերեն՝ Ynysoedd Prydain, մեն.՝ ny h-Ellanyn Goaldagh), կղզեխումբ Եվրոպայի հյուսիս-արևմուտքում, Հյուսիսային ծովի և Ատլանտյան օվկիանոսի միջև։ Բրիտանական կղզիների վրա են տեղաբաշխված Մեծ Բրիտանիա և Իռլանդիա պետությունները, ինչպես նաև բրիտանական թագավորական իշխանության տակ գտնվող տարածքները։

Կղզիների մակերեսը կազմում է 315,1 հազար կմ²։ Եվրոպայի մայրցամաքային մասից կղզիները անջատված են Հյուսիսային ծովով և Պա-դե-Կալե և Լա Մանշ նեղուցներով։

Ներառում են խոշոր կղզիներ՝ Մեծ Բրիտանիան և Իռլանդիան, որոնք իրարից բաժանված են Իռլանդական ծովով և Հյուսիսային և Սուրբ Գեորգի նեղուցներով, ինչպես նաև Հեբրիդյան, Օրկնեյան, Շետլանդական կղզեխմբերը, Անգսլի, Մեն, Ուայթի, Արրան և այլ կզղիները։ Երբեմն Բրիտանական կղզիներին են միացնում նաև Նորմանդական կղզիները, որպես Մեծ Բրիտանիային պատկանող կղզիներ, սակայն գտնվում են Ֆրանսիայի ափերին մոտ։
Իռլանդիայում «Բրիտանական կղզիներ» անվանումից խուսափում են, որպեսզի չհասկացվի, թե Իռլանդիան մտնում է Բրիտանական թագավորության կազմի մեջ։ Իռլանդացիներն ավելի շատ գործածում են «Իռլանդիա և Բրիտանիա» արտահայտությունը։ Հազվադեպ կղզիախումբը կոչվում է նաև «Ատլանտյան կղզեխումբ»։

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Բրիտանական կղզիներ» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Դասական հնությունների իրական բառարան · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · Treccani |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4090131-2 · NKC: ge789397 · VIAF: 237264765 · WorldCat VIAF: 237264765 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 567)։*  |
**Մուրազ Սարուխանի Սարգսյան** (օգոստոսի 1, 1943(1943-08-01), Ներքին Խոտանան, Ղափանի շրջան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ ռազմական գործիչ, գեներալ-լեյտենանտ (2008):

Կենսագրություն
--------------

1965 թվականին ավարտել է Թբիլիսիի բարձրագույն հրետանային հրամանատարական ուսումնարանը, իսկ 1977-ին` Մոսկվայի ռազմական ակադեմիան։

Ծառայել է խորհրդային բանակի Հեռավորարևելյան ռազմական օկրուգում, Հյուսիսային զորախմբավորումում, Օդեսայի ռազմական օկրուգում։ Օդեսայում և Հեռավորարևելյան ռազմական օկրուգում եղել է դիվիզիայի հրամանատար, բանակային կորպուսի հրամանատարի տեղակալ Հեռավորարևելյան ռազմական օկրուգում (1985-1989) և Միջինասիական բանակային կորպուսի հրամատարի տեղակալ (1989-1992)։

1990 թվականի ապրիլի 26-ին ստացել է գեներալ-մայորի կոչում։

1992 թվականից ծառայության է անցել Հայկական բանակում` ստանձնելով ՀՀ ԶՈՒ մարտական պատրաստության վարչության պետի պաշտոնը։ Այդ պաշտոնում աշխատել է մինչև 2008 թվականը։ Նույն թվականին ՀՀ պաշտպանության նախարարի հրամանով ստացել է գեներալ-լեյտենանտի կոչում և զորացրվել է բանակից` նշանակվելով պաշտպանության նախարարի խորհրդական։ Զբաղվում է դպրոցներում ռազմական կրթության և ռազմահայրենասիրական դաստիարակության հարցերով։

Պարգևներ
--------

Արժանացել է Պատվո շքանշանի, Մարտական խաչ 2-րդ աստիճանի շքանշանի, «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի մեդալի, Արիության, Մարտական ծառայության մեդալների, բազմաթիվ պատվոգրերի։

Աղբյուրներ
----------

* Զինվորից գեներալ տանող ճանապարհը
* Մեր ապագան լավ երիտասարդության ձեռքում է, օգնե´նք, որ մեզ գերազանցեն. գեներալ Մուրազ Սարգսյան Արխիվացված 2022-02-11 Wayback Machine

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայաստանի Հանրապետության շքանշանով և մեդալներով պարգևատրելու մասին

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է* Հայկական համառոտ հանրագիտարանից*, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
| **՞**Կովկասյան սալամանդր |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Երկկենցաղներ |
|
|
|
| Կարգ | Պոչավորներ |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | **Կովկասյան**  **սալամանդր** |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Mertensiella caucasica  (Waga, 1876) |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Խոցելի տեսակIUCN 3.1 *Vulnerable* : 13198 |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Կովկասյան սալամանդր** (լատին․՝ Mertensiella caucasica), պոչավոր երկկենցաղների կարգին պատկանող սալամանդրի տեսակ։

Տարածվածություն
---------------

Կովկասյան սալամանդրը տարածված է Վրաստանի և Թուրքիայի լեռնային շրջաններում։ Լինում է լեռնային գետերի ափերին։

Տարածված է Արևմտյան Անդրկովկասում՝ ծովի մակարդակից 500-2800 մետր բարձրության վրա։

Տարածման ընդհանուր արեալը կազմում է 2 000 կմ²։ Բնության պահպանության միջազգային միության կողմից գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։

Նկարագրություն
--------------

Կովկասյան սալամանդրի մարմնի երկարությունը կազմում է 19 սմ, ընդ որում պոչը ավելի երկար է, քան սալամանդրի մարմինը։

Գույնը դարչնագույն է և ունի դեղնավուն բծեր, փորի մասը դարչնագույն է։ Ցերեկային ժամերին թաքնվում է թփերի, քարերի տակ։ Կովկասյան սալամանդրը նման է հասարակ մողեսներին, սակայն սիրում է մտնել ծանծաղուտ ջրերը։

Ձվերը դնում է տերևների վրա, իսկ նրա սերունդները զարգանում են ջրի մեջ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հ․Ջ․ Գրիգորյան, *Ողնաշարավորներ*, Հայերեն կենդանաբանական տերմինաբանություն (վերլուծություն և սկզբունքներ) (խմբ. Հ․Գ․ Խաչատրյան), «ՀՀ ԳԱԱ Գիտություն հրատարակչություն», 2008, էջ 161 — 264 էջ. — 300 հատ, ISBN 978-5-8080-0723-9։

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Կովկասյան սալամանդր» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Կովկասյան սալամանդր» հոդվածին։ |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |

 |

|  |
| --- |
| 
  **Կենդանիներ**
 |
**Գեորգի Արտաշեսի Տեր-Ղազարյան** (մարտի 10, 1923(1923-03-10), Բաքու, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ - դեկտեմբերի 31, 2023(2023-12-31), Մոսկվա, Ռուսաստան), խորհրդային պետական և կուսակցական աշխատող, ԽՄԿԿ անդամ (1942)։

Ավարտել է Լենինի անվան ռազմաքաղաքական ակադեմիան (1950)։ Մասնակցել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին։ Եղել է 89-րդ հայկական Թամանյան հրաձգային դիվիզիայի քաղբաժնի պետի օգնականը (կոմերիտմիության գծով), 1950 թվականից՝ ՀԼԿԵՄ ԿԿ առաջին քարտուղար, 1956 թվակականից՝ խորհրդային երիտասարդության հակաֆաշիստական կոմիտեի նախագահի առաջին տեղակալ, ՀամԼԿԵՄ ԿԿ բաժնի վարիչ, 1958 թվականից՝ ԽՄԿԿ ԿԿ պատասխանատու աշխատող, 1961 թվականից՝ ՀԿԿ ԿԿ քարտուղար, 1966 թվականից՝ երկրորդ քարտուղար։

1973-1981 թվականներին եղել է ԽՍՀՄ արտակարգ և լիազոր դեսպանը Գամբիայում և Սենեգալում, 1983 թվականից՝ Զիմբաբվեում։

Եղել է ԽՍՀՄ VI-VII, ՀԽՍՀ IV, V, VII գումարումների Գերագույն սովետների դեպուտատ, ԽՄԿԿ XXII-XXIV համագումարների պատգամավոր, ԽՄԿԿ ԿՎՀ-ի անդամ (1965-1975 թվականներին), ՀԿԿ ԿԿ-ի անդամ (1951-1958 թվականներին և 1961-1975 թվականներին), ՀԿԿ ԿԿ-ի բյուրոյի անդամության թեկնածու (1951-1958 թվականներին), անդամ (1961-1973 թվականներին), ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի նախագահության անդամ (1951-1956 թվականներին)։ Պարգևատրվել է Հոկտեմբերյան հեղափոխության, Կարմիր դրոշի, Աշխատանքային կարմիր դրոշի 2, «Հայրենական պատերազմի» I աստիճանի և «Պատվո նշան» շքանշաններով։ Ունեցել է ԽՍՀՄ արտակարգ և լիազոր դեսպանի կոչում։

2011 թ. սեպտեմբերին ՀՀ Նախագահի հրամանգրով պարգրատրվել է Մխիթար Գոշի մեդալով։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Նա պատիվ է բերում ձեր ժողովրդին

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 673)։*  |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. ↑  Հայաստանի Հանրապետության մեդալներով պարգևատրելու մասին
**Մարդու թանգարան** (ֆր.՝ Musée de l'Homme), Փարիզի բնագիտության թանգարանի մարդաբանական ֆիլիալ։ Թանգարանը տեղակայված է Փարիզի 16-րդ թաղամասում՝ Շայո պալատի հարավային տաղավարում։

Թանգարանի պատմությունը
----------------------

Թանգարանը հիմնադրվել է 1937 թվական, մինչպատերազմյան համաշխարհային ցուցահանդեսի ժամանակ։ Թանագարնի նախորդողը եղել էր Տրոկադերոյի Ազգագրական թանգարանը (ֆր.՝ Musée d'Éthnographie du Trocadéro), որը բացվել էր 1878 թվականին։ Թանգարանի հավաքածուն պարբերաբար թարմացվում է։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, թանգարանի աշխատակիցներ Բորիս Վիլդեի և Անատոլի Լևիտսկի կազմակերպած «Մարդու թանգարնների ցանց»-ը դիմադրության շարժման բջիջներից մեկն է։

Թանգարանի ազգագրական հավաքածուն 2006 թվականից ի վեր գտնվում են Բրանիլիի առափին գտնվող Պարզագույն արվեստի թանգարում։

2009-2015 թվականներին բնագիտության թանգարանի վերականգնման ծրագրի շրջանակներում, մարուդ թանգարանը փակվել է վերակառուցողական աշխատանքների համար։ 2015 թվականի հոկտեմբերի 15-ին տեղի է ունեցել թանգարանի բացման հանդիսավոր արարողությունը Ֆրանսիայի նախագահ Ֆրանսուա Օլանդի մասնակցությամբ, իսկ հոկտեմբերի 17-ից թանգարանը կրկին բացվել է այցելությունների համար։

Գործնական ինֆորմացիա
--------------------

* Հասցե. Palais de Chaillot, 17, place du Trocadéro, 75116 Paris
* Աշխատանքային ժամեր. չորեքշաբթի 10:00—21:00, հինգշաբթի-երկուշաբթի 10:00—18:00, թանգարանը փակ է երեքշաբթի օրերին։
* Մուտքի տոմս. 10 եվրո, մինրև 4 տարեկանը թանգարանի տոմսը անվճար է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Ministry of Culture* Fréquentation des Musées de France — Ministry of Culture.
2. ↑
3. ↑  See Quai Branly Արխիվացված 2007-09-26 Wayback Machine

Արտաքին հղումներ
----------------

* Museum information Արխիվացված 2007-10-21 Wayback Machine (ֆր.)
* Bibliothèque du Musée de l'Homme Արխիվացված 2007-10-21 Wayback Machine (ֆր.)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Մարդու թանգարան (Փարիզ)» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Թվիթթեր |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | ՅուԹյուբ |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 11864699f · CiNii: DA08249873 · ISNI: 0000000121536793, 0000000122428380 · SUDOC: 026393557 · VIAF: 125043593 · WorldCat VIAF: 125043593 |

 |