Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Խնկենի (այլ կիրառումներ)

|  |
| --- |
| **Խնկենի** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Օճառածաղկավորներ (Sapindales) |
| **Ընտանիք** | Աղտորազգիներ (Anacardiaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Աղտորայիններ (Anacardioideae) |
| **Ցեղ** | **Խնկենի** *(Pistacia)*L. 1753 |

**Խնկենի** (լատին․՝ *Pistácia*), պիստակենի, խնկածառ, աղտորազգիների ընտանիքի տերևաթափ, հազվադեպ՝ մշտադալար ծառերի կամ թփերի ցեղ։

Տեսակներ
--------

Հայտնի է մոտ 20 (այլ տվյալներով՝ 10), Հայաստանում՝ 1 տեսակ՝ խնկենի բթատերև (*P. atlantica*)։ Հանդիպում է Լոռու, Տավուշի, Արարատի, Վայոց ձորի, Սյունիքի մարզերի ստորին, երբեմն՝ միջին լեռն, գոտիներում (1200-1500 մ բարձրություններում)։ Աճում է չոր լեռնալանջերի հարավային քարքարոտ մասերում, գետերի կիրճերում, գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

Կենսաբանական նկարագիր
---------------------

Խնկածառ  
 Բուսաբանական նկարազարդում ըստ «*Köhler’s Medizinal-Pflanzen*» գրքի, 1887
Խնկենու բնի բարձրությունը 8-12 մ է։ Տերևները կաշեկերպ են, եռմասնյա կամ փետրաձև։ Ծաղիկները միասեռ են, երկտուն, տերևանութային հուրաններում։ Ծաղկում է մայիսին։ Պտուղը միասերմ կորիզապտուղ է։

Նշանակություն և կիրառում
------------------------


Սերմերը պարունակում են մինչև 60% ճարպ (որից ստանում են տեխնկենի յուղ, անասնակեր, քուսպ), ազոտային նյութեր (26%), տերևները՝ 8-20% տանին
(օգտագործվում է որպես աղաղանյութ), բնափայտը՝ բուրավետ խեժ (կիրառվում է լաքերի ու ներկերի արտադրության և դեղագործության մեջ, նաև խունկ պատրաստելու համար (այստեղից՝ խնկենի անվանումը)։ Խնկենի ապրում է 400-500 տարի, 2-3 տարին մեկ առատ պտղաբերում է (բերքատվությունը 1 ծառից՝ 5-10 կգ)։ Բնափայտն ամուր է, օգտագործվում է զանազան ատաղձագործ, իրեր ու գործիքներ պատրաստելու համար և որպես վառելափայտ։ Խնկենին լավ պատվաստակալ է մշակովի սորտեր ստանալու համար։ Խնկենին Հայաստանի կիսաանապատային գոտու նոսր անտառների չորա- և ցրտադիմացկուն ծառատեսակներից է, որի շնորհիվ այն կարելի է օգտագործել հանրապետության ցածրադիր գոտու չոր, քարքարոտ և անջրդի լանջերն անտառապատելու և կանաչապատելու համար։

### Բույսի նկարագրություն

Լուսասեր, ջերմասեր, երաշտադիմացկուն բույս է, կարող է դիմանալ մինչև 200 °C սառնամանիքներին, պահանջկոտ չէ հողի նկատմամբ։ Շատ դանդաղ է աճում, սակայն կյանքի տևողությունը մինչև 1000 տարի է։ 
Կարող է կազմել անտառակներ, որոնք ապաստան են ծառայում որոշ բնաշխարհիկ էնդեմ տեսակների համար։ Առատ մացառներ է տալիս, ունի հողապաշտպան նշանակություն՝ լանջերի ամրացման համար։

Պիստակենի բթատերևը 8-12 մ բարձրությամբ մշտադալար կամ տերևաթափ ծառ է, երբեմն՝ մի քանի ոլորված գալարաձև բներով և ճյուղերով։ Ծաղկում է վաղ գարնանը՝ անչափ գեղեցիկ մուգ վարդագույնով զարդարելով գրեթե գնդաձև սաղարթը։ 
Խնկենին երկտուն բույս է, տերևներն ավելի ուշ են բացվում, դրանք կազմված են 3,5 կամ 7 բաց կանաչ տերևիկներից, որոնց երկարությունը՝ 5-20, իսկ լայնությունը՝ 5-12 սմ է։ Հասունացման շրջանում պտղի գույնը կարող է լինել դեղին, վարդագույն, մուգ կարմիր կամ մանուշակագույն։ 
Պտղի ներսում գտնվում է կանաչ սերմը, որը պատված է բաց կրեմագույն երկփեղկ փայտանման պատիճով։ Պտուղն ուտելի է։

### Քիմիական բաղադրությունը

Պիստակի սերմը հարուստ է ճարպերով` մոտ 14 տոկոս չհագեցած, 18 տոկոս օլեինի և 5 տոկոս լինոլի գլիցերիդներ, 1 տոկոս օմեգա-3 և 2 տոկոս օմեգա-6, յուղեր, և այլն, ընդամենը` 45-60 տոկոս։

Օլեինաթթուն, ֆոսֆորը` մոտ 490 մգ հարյուր գրամ հումքի մեջ, ցինկը` 2,2 մգ, և սպիտակուցները՝ մոտ 20 տոկոս, կարևոր են շագանակագեղձի հիվանդությունների զարգացումը կանխարգելելու համար։ 
Հարյուր գրամ հումքի մեջ B1 (0,7-0,9 մգ) և B6 (1,7 մգ) վիտամինների քանակները լրացնում են կերակրող մայրերի համար անհրաժեշտ օրական չափաբաժնի գրեթե կեսը։ 
Պարունակում է մեծ քանակությամբ կալիում (մոտ 1 գ), նաև մագնիում (120 մգ) և կալցիում (100 մգ)։ Շատ քիչ է նատրիումը (1 մգ), ինչի շնորհիվ ուժեղանում է կալիումի հիպոտենզիվ հատկությունը։

Բժշկության մեջ
--------------

Ժամանակակից բժշկությունը մեծ դեր է հատկացնում սննդամթերքի հակաօքսիդանտ հատկություններին։ Բացի ցինկից, A(21 մկգ), C (5,6 մգ), E (2,3 մգ) վիտամիններից, սերմը պարունակում է նաև քոէնզիմ Q-10 (2,1 մգ)։ Այս նյութն ուժեղ հակաօքսիդանտ է։ 
Պարունակում է նաև մոտ 8 տոկոս շաքարներ, 10 տոկոս բալաստային նյութեր, 2 տոկոս օսլա, 200 մկգ բետա-կարոտին, 160 մկգ B2 և 51 մկգ B9 վիտամիններ, 3,2 մգ երկաթ։ 
Պիստակի սերմն ունի հակադեպրեսանտ և հակասթրեսային հատկություններ, հակազդում է քրոնիկ հոգնածության առաջացմանը և զարգացմանը։ Տերևները պարունակում են մոտ 7 մգ ասկորբինաթթու։

### Արդյունաբերական նշանակություն

Պիստակենու պտուղները
Տզերի կենսագործունեության հետևանքով տերևի վրա առաջանում են գալլեր, որոնց մեջ կենտրոնացած է տերևում պարունակվող դաբաղանյութերի 50 տոկոսը։ Գալլերից ստանում են տանին, որն օգտագործում են տեքստիլ արդյունաբերության և կաշեգործության մեջ։

| Պիստակի համաշխարհային արտադրությունը
ըստ տարիների(տոննա) |
| --- |
| 1965 | 25 023
  |
| 1970 | 47 584
  |
| 1975 | 85 195
  |
| 1980 | 76 029
  |
| 1985 | 191 637
  |
| 1990 | 273 080
  |
| 1995 | 395 806
  |
| 2000 | 376 816
  |
| 2005 | 514 359
  |
| 2006 | 593 370
  |
| 2007 | 686 771
  |
| 2008 | 549 276
  |
| 2009 | 633 582
  |

| Պիստակի 10 Խոշոր արտադրողները (տոննա) |
| --- |
| Երկիր | 1985 | 1995 | 2005 | 2009 |
| {{{2}}}Իրան | 104 657 | 238 778 | 229 657 | 255 000 |
| ԱՄՆ-ի դրոշըԱՄՆ | 12 290 | 67 130 | 128 367 | 175 088 |
| {{{2}}}Թուրքիա | 35 000 | 36 000 | 60 000 | 81 795 |
| {{{2}}}Սիրիա | 12 028 | 14 538 | 44 642 | 64 484 |
| {{{2}}}Չինաստան | 19 000 | 27 461 | 34 000 | 45 000 |
| {{{2}}}Հունաստան | 4 067 | 5 591 | 8 847 | 5 518 |
| {{{2}}} Աֆղանստան | 2 200 | 2 400 | 2 457 | 3 000 |
| {{{2}}} Թունիս | 120 | 900 | 2 000 | 2 500 |
| {{{2}}}Իտալիա | 2 000 | 2 200 | 2 719 | 1 896 |
| {{{2}}} Ղրղզստան | н/д | н/д | 300 | 820 |
| Աղբյուր՝ Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպություն' |

Յուղն օգտագործվում է օճառի արտադրությունում, խեժից ստանում են գեղարվեստում օգտագործվող լաքեր։ Բույսի բաց մոխրագույն բնից և տարեց ճյուղերից հնագույն ժամանակներից ստացել են բուրումնավետ, դառնահամ խեժը։ Այն ծառայել է որպես խունկ եկեղեցական ծիսական արարողությունների ժամանակ։ Ունի մանրէասպան, վերքամոքիչ հատկություններ։ Խեժը պարունակում է եթերային յուղեր, բարձր է կալցիումի պարունակությունը, օգտակար է օստեոպորոզի դեպքում։ Իտալիայում և այլ երկրներում կիրառում են ստամոքսի քաղցկեղի բուժման ընթացքում։ Նորագույն հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ չեզոքացնում է *Helicobacter pilory* մանրէի ազդեցությունը, ինչը թույլ է տալիս բուժել ստամոքսի և 12-մատնյա աղիի խոցերը։ Բուսախեժն օգտագործվում է այրվածքի և մաշկային հիվանդությունների բուժման համար նախատեսված քսուքներում։ Օգտակար է նաև լյարդին, կարգավորում է խոլեստերինի բաղադրությունը և մակարդակը։

Դասակարգում
-----------

##### Տաքսոնոմիա

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|   | ևս 8 ընտանիք (համաձայնAPG II Համակարգի) |   | մոտ 20 տեսակ |   |
|   |   |   |   |   |
|   | կարգ **Աղտորազգիներ** |   |   | դաս**Խնկենի** |   |   | f1 |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|   | բաժին **Ծաղկավորներ կամ Ծածկասերմեր** |   |   | ընտանիք **Աղտորազգիներ** |   |   | e2 |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |
|   | ավելի քան 44 կարգի ծաղկավոր բույսեր (համաձայնAPG II Համակարգի) |   | 81 բաժին |   | f2 |
|   |   |   |

##### Տեսակներ

* Pistacia aethiopica Kokwaro
* Pistacia atlantica Desf.
	+ Pistacia atlantica subsp. atlantica
	+ Pistacia atlantica subsp. cabulica (Stocks) Rech.f. [syn.  Pistacia cabulica Stocks]
	+ Pistacia atlantica subsp. mutica (Fisch. & C.A.Mey.) Rech.f. [syn.  Pistacia mutica Fisch. & C.A.Mey.]
* Pistacia chinensis Bunge
* Pistacia eurycarpa Yalt.
* Pistacia integerrima J.Stewart
* Pistacia khinjuk Stocks
* Pistacia lentiscus L.
* Pistacia mexicana Kunth
* Pistacia ×saportae Burnat
* Pistacia terebinthus L.
* Pistacia texana Swingle
* Pistacia vera L.
* Pistacia weinmannifolia J.Poiss. ex Franchet

Գրականություն
-------------

* Род 861. Фисташка — Pistacia. // Флора СССР. В 30 т. / Начато при руководстве и под главной редакцией акад. В. Л. Комарова; Ред. тома Б. К. Шишкин и Е. Г. Бобров. — М.—Л.։ Изд-во АН СССР, 1949. — Т. XIV. — С. 519—526. — 790 с. — 4000 экз.
* S. Kafkas & R. Perl-Treves։ Interspecific relationships in Pistacia based on RAPD fingerprinting, in HortScience, 37, 2002, S. 168–171.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Фисташка на сайте Плантариум Archived 2018-01-12 at the Wayback Machine.
* ГОСТ 31788-2012. Орехи фисташковые неочищенные. Технические условия

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական · MESH ID |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LNB: 000330507 · Microsoft: 2780037293 |

 |