recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Կարայի ծով** (Կարա գետի անունից), Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսի ծայրամասային ծով՝ Արևմտա-Սիբիրական հարթավայրի, Նոր երկիր, Ֆրանց Իոսիֆի երկիր և Հյուսիսային երկիր կղզիների միջև։

Անվանում
--------

Անվանումը ստացել է նրա մեջ թափվող Կարա գետից։ Գեռանունն էլ իր հերթին առաջացել է նենեցերեն Կարա (կարե) բառից, որը նշանակում է «սառցեկարկառի սառույց»։

Աշխարհագրություն
----------------

Տարածությունը մոտ 880 հազար քառակուսի կիլոմետր է, միջին խորությունը՝ 127 մետր, առավելագույնը՝ 620 մետր, (մոտ 40%-ն ունի մինչև 50 մետր խորություն և միայն 2%-ը՝ 500 մետրից ավելի)։

Ջրի ծավալը՝ 112 հազար խորանարդ կիլոմետր է, ձգվածությունը՝ մոտ 1500 կիլոմետր, լայնությունը՝ մինչև 800 կիլոմետր։ Կարայի ծով թափվող գետերը (Ենիսեյ, Օբ, Պյասինա, Կարա) ունեն 1300 խորանարդ կիլոմետր տարեկան հոսք։ Կան շատ կղզիներ։ Կլիման արկտիկական է, խիստ։ Տարեկան 3-4 ամիս բևեռային գիշեր է, 2-3 ամիս՝ բևեռային ցերեկ։

Օդի ջերմաստիճանը հյուսիսում՝ 9-10 ամիս, հարավում՝ 7-8 ամիս՝ ցածր 0-ից։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը -20 աստիճանից մինչև -28 աստիճան է (նվազագույնը՝ -46 աստիճան), հուլիսինը՝ 6 աստիճանից մինչև - 1 աստիճան է (առավելագույնը՝ 16 աստիճան)։ Տարվա մեծ մասը սառցակալած է։ Ձմռանը ջրի ջերմաստիճանը սառցաշերտի տակ -1, 5 աստիճանից մինչև - 1, 7 աստիճան է, ամռանը մակերեսային ջրերինը՝ 2-60 աստիճան, աղիությունը՝ 10-33%։

Հոսանքներն ունեն ժամացույցի սլաքի հակառակ ուղղություն։ Մակընթացությունը կեսօրյա է, մակարդակի տատանումները՝ 0, 5-0, 8 մետր, ծոցերում՝ մինչև 2 մետր։ Հարուստ է ձկներով, կաթնասուններով, կղզիները՝ թռչնաշուկաներով, սպիտակ արջերով ու բևեռաղվեսներով։ Կարայի ծովը Հյուսիսային ծովային ուղու մի մասն է։ Գլխավոր նավահանգիստը Դիքսոնն է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հ. Ղ. Գրգեարյան, Ն. Մ. Հարությունյան (1987)։ *Աշխարհագրական անունների բառարան*։ Երևան: «Լույս»


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Սիտինի ռազմական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNE: XX458954 · GND: 4419146-7 · VIAF: 315526915 · WorldCat VIAF: 315526915 |

 |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսի ծովեր |
| --- |
|  |
| Բարենցի  • Բաֆֆինի  • Սպիտակ  • Բոֆորտի  • Վանդելի  • Արևելասիբիրական  • Գրենլանդական  • Հուդզոնի ծոց1  • Կարայի  • Լապտևների  • ԼինքոլնիՆորվեգական  • Պեչորյան2  • Չուկոտի |
|  |
| 1-Ջրաբանական, ջրաքիմիական և այլ չափանիշներով դասվում է ծովերի շարքին:2- Բարենցի ծովի հարավարևելյան մասը: |

 |


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 301)։*  |
Պունգա՝ բոլոր տարօրինակ արարածների հայրը, ինչպիսիք են կատվաձկները, շնաձկները և մողեսները:
**Պունգա,** առասպելական արարած մաորիների լեգենդներում, բոլոր շնաձկների, մողեսների, կատվաձկների, ինչպես նաև բոլոր սարսափելի ու տգեղ արարածների նախահայրն է։ Բոլոր տարօրինակ ու տգեղ արարածները, ըստ մաորիների դիցաբանության, Պունգայի երեխաներն են։ Տեղական *Te aitanga a Punga* (Պունգայի ժառանգ) արտահայտությունը օգտագործվում է որպես տգեղ մարդու նկարագրություն։

Մաորիների դիցաբանություն
------------------------

Պունգան ծովերի աստված Տանգարոայի որդին է։ Երբ Թաֆիրիմատեան (ամպրոպի աստվածը) պատերազմ է սկսել իր եղբայների հետ, ովքեր բաժանել էին Ռանգիին և Պապային (երկինքն ու երկիրը), Պունգայի երկու որդիները՝ Իկատերեն և Տու Տե Վեհիվեհին ստիպված են լինում իրենց կյանքը փրկելու համար փախչել։ Իկատերեն թաքնվում է ծովում և դառնում է ձկների աստվածը, իսկ Տու Տե Վեհիվեհի ապաստան է գտնում անտառում և դառնում է մողեսների հայրը։

Ինչպես ծովերի աստված Տանգարոային է հարիր, Պունգայի անունն ունի ծովային արմատները՝ մաորիների լեզվով պունգան նշանակում է «քար-խարիսխ», իսկ Պոլինեզիայում այդ բառով անվանում են կորալներին, որոնք նույնպես օգտագործում են որպես խարիսխ։

Լեգենդի այլ փոփոխակություններում, Պունգան Ռանգիի (երկնքի հայր) և Պապայի (երկրի մայր) որդին է։ Ըստ Տաֆակիների էպոսի, որը վերագրվում է Նհատի Հաու ցեղին, Պունգան Կարիխի և Հեմայի եղբայրն է, բայց շատ այլ վերապատումների, նա Կարիխի և Տաֆակիի զարմիկն է։

Պոլինեզիա այլ մարզերի առասպելներ
--------------------------------

Որոշ հավայան առասպելների, Հեման և **Պունգան** Այկանակիի և Հինահանայակամալամիի որդիներն են։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Craig 1989:219, Tregear 1891:374
2. ↑  Craig 1989:219, Tregear 1891:374, White 1887:95, 125
3. ↑  Tregear 1891:374

Աղբյուրներ
----------

* R. D. Craig, *Dictionary of Polynesian Mythology* (Greenwood Press-ը։ New York), 1989.
* R. E. Tregear, *maori-ը-Polynesian Comparative Dictionary* (Lyon and Blair: Lambton Quay), 1891.
* J. White, *The Ancient History of the maori-ը*, Volume I (Government Printer: Wellington), 1887.
|  |
| --- |
| **Գրիֆֆիթի հուդայածառ** |
| Գրիֆֆիթի հուդայածառԳրիֆֆիթի հուդայածառ |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Բակլածաղկավորներ (Fabales) |
| **Ընտանիք** | Բակլազգիներ (Fabaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | *Caesalpinioideae* |
| **Տրիբա** | *Cercideae* |
| **Ցեղ** | Հուդայածառ *(Cercis)* |
| **Տեսակ** | **Գրիֆֆիթի հուդայածառ** *(C. griffithii)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Cercis griffithii***Boiss. |
|
| **Կարգավիճակ** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Տվյալների անբավարարություն |

**Ցերցիս Գրիֆֆիթի** (լատ.՝ Cereis griffithii boiss), բակլազգիների ընտանիքի, ցերցիս ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Փոքր ծառ է՝ 4-10 մ բարձրությամբ, սակայն մեծ մասամբ աճում է որպես թուփ։ Սաղարթը գնդաձև է կամ վրանաձև։ Կեղևը բաց գորշամոխրավուն է։ Տերևները կլոր են կամ երիկամաձև, 5-8 սմ երկարությամբ և 7-12 սմ լայնությամբ, սրտաձև հիմքով, գագաթը այս կամ այն չափով փոսիկավոր է, վերևի կողմից վառկանաչավուն, ներքևից՝ կապտավուն։ Ծաղիկները հավաքված են փնջերում, վարդագույն են կամ բոսորամանուշակագույն։ Ծաղկում է ապրիլից-մայիս, պտուղները հասունանում են հունիս-օգոստոս ամիսներին։ Ունդերը խոշոր են, 10-12 սմ երկարությամբ, 10-14 սերմերով։ Լավ մեղրատու է։ Բազմանում է սերմերով։ Ջերմասեր է, բավականին չորադիմացկուն և լուսասեր։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Միջին Ասիայում, Աֆղանստանում, ծովի մակարդակից 800-2000 մ բարձրությունների վրա։ Հայաստանում հանդիպող խիստ հազվագյուտ և աննշան տարածում ունեցող ծառատեսակներից մեկն է, որն աճում է միայն Մեղրու շրջանում, թփուտների մեջ, փոքր խմբերով, ծովի մակարդակից մինչև 700 մ բարձրությունների վրա։

Կիրառություն
------------

Էկոլոգիական խումբը՝ IV: Մշակության հնարավոր շրջանները՝ 9, 18, 20ա, 25, 28, 32։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 2, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ 30։
**Արա Հալիջի** (հոլ.՝ Ara Halici, հունվարի 16, 1976(1976-01-16)), հոլանդահայ արտիստ, դերասան և պարուսույց։

Կենսագրություն
--------------

Արան 1960-ական թվականներին Թուրքիայից Նիդերլանդներ ներգաղթած Հալիջիների ընտանիքի անդամ է, ովքեր մինչ արտագաղթը բնակվել են Կայսերիում։ Նա սովորել է Ֆրենկ Սանդերսի անվան երաժշտական ակադեմիայում։ Դեռ ուսանողական տարիներին խաղացել է Կաբարե և Պիաֆ մյուզիքլներում։ Երկու անգամ ստացել է Ջոն Քրաիջքամփի մրցանակ։ 2004 թվականին ստացել է «թատրոնի լավագույն դերասան» մրցանակը՝ «Merrily We Roll Along» ներկայացման համար, իսկ 2006 թվականին նույն մրցանակը ստացել է «Կաբարե» մյուզիքլի համար։ 2007 և 2009 թվականներին ստացել է «երկրորդ պլանի լավագույն դերասան» HONK! և «Պիաֆ» ներկայացումների համար։ 2012 թվականին նա արժանացել է ֆլամանդական երաժշտական փառատոնի մրցանակի՝ «Շուշաններ» ներկայացման համար։

Արա Հալիջին հոլանդաբնակ թուրք լրագրող Սինան Ջանի հետ միասին մասնակցել է հոլանդական Vara հեռուստաընկերության պատրաստած «Արյունակից եղբայրներ» հեռուստանախագծին, որտեղ մեկ հայ և մեկ թուրք պատրաստվում են բացահայտել 1915 թվականի իրողությունները՝ այցելելով Ստամբուլ, Անկարա, Վաքըֆ, Կայսերի, Երզնկա, Մարդին, Կարս, Իգդիր և Երևան։

Թատրոն
------

* Je Bent Goud Waard, Charlie Brown
* Peter Pan, De Musical
* Alladin, De Musical
* Assassins
* Merrily we, Roll Along
* Een Perfecte God
* Purper Revue
* Cabaret
* HONK!
* The Last 5 Years
* De Fabeltjeskrant, De Musical
* The Wild Party
* Piaf
* Sjakoo de musical
* Ja zuster, nee zuster
* Zij aan zij
* Macbeth
* Dolfje Weerwolfje
* Broadway in de polder
* Nieuwe avonturen met Dolfje Weerwolfje
* Gebroeders Leeuwenhart
* Lelies
* Dik Trom
* The Rozettes
* De sprookjesmusical Pinokkio

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  'Slechterik spelen is niet vervelend', *Eindhovens Dagblad*, 2 maart 2010


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GTAA: 212352 |

 |
**Ռամզ Բաբաջան** (ռուս.՝ Рамз Насырович Бабаджан, դեկտեմբերի 2, 1921(1921-12-02), Տաշքենդ, Kirghiz Autonomous Socialist Soviet Republic, Խորհրդային Ռուսաստան - դեկտեմբերի 31, 2008(2008-12-31), Տաշքենդ, Ուզբեկստան), ուզբեկ գրող և դրամատուրգ, լրագրող։ ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիր է (1972)։ Ուզբեկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության ժողովրդական գրող է (1981)։

Կենսագրություն
--------------

Ռամզ Բաբաջանը ծնվել է 1921 թվականի դեկտեմբերի 2-ին Տաշքենդում։ Կրթություն է ստացել կրթության և դաստիարակության ուսումնարանում, այնուհետև` Տաշքենդի պետական մանկավարժական ինստիտուտում (լեզվի և գրականության ֆակուլտետ)։ Որպես լրագրող աշխատել է թերթում և ռադիոյում, իսկ հետագայում դարձել է գրականության և արվեստի հրատարակչության տնօրեն։ Եղել է Ուզբեկստանի գրողների միության փոխնախագահ։

Ստեղծագործություններ
--------------------

Բաբաջանը իր բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուն հրատարակել է 1939 թվականին։ Բաբաջանի գրչին են պատկանում «Նոր ռուբայիներ», «Արևը բիբերում», «Այո, ես ասիացի եմ», «Սիրո խոնարհում» բանաստեղծական ժողովածուները, ինչպես նաև` «Յուսուֆ և Զուլեյխա» և «Կենդանի ջուր» պոեմները (վերջինիս համար գրողն արժանացել է ԽՍՀՄ պետական մրցանակի)։ Բաբաջանը թարգմանել է Ալեքսանդր Պուշկինի, Միխայիլ Լերմոնտովի, Նիկոլայ Նեկրասովի, Ալեքսանդր Տվարդովսկու, Հենրիկ Իբսենայի և այլ գրողների ստեղծագործությունները։

Պարգևներ և մրցանակներ
---------------------

* Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշան (01.12.1981)
* Պատվո 2 շքանշան (18.03.1959)
* ԽՍՀՄ Պետական մրցանակ (1972) - «Կենդանի ջուր» պոեմի համար (1969)
* Ուզբեկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության ժողովրդական գրող (1981)
* «Էլ-յուրտ խուրմատի» շքանշան

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  О награждении группы сотрудников сферы науки, здравоохранения, культуры, образования, средств массовой информации и социальной сферы в связи с восьмилетием независимости Республики Узбекистан|1999-8-25|УП|2381|2394217


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Discogs · MusicBrainz |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Ժամանակակից Ուկրաինայի |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | VIAF: 284890877 · WorldCat VIAF: 284890877 |

 |
**«Գիշեր»** (իտալերեն՝ Notte), Իտալական Վերածննդի քանդակագործ Միքելանջելոյի 1526–1531 թվականներին ստեղծած մարմարե քանդակ (155x150 սմ, անկյունագծի առավելագույն բարձրությունը 194 սմ)։ Քանդակը Ֆլորենցիայի Սան Լորենցոյի բազիլիկայի հարդարանքների մաս է կազմում։

Քանդակը օրվա չորս պահերի այլաբանության մաս է և գտնվում է Նեմուրի դուքս Ջուլիանո դի Լորենցո դե Մեդիչիի սարկոֆագի ձախ կողմում։

Իր «Իդեալ» բանաստեղծության «Les Fleurs du mal» («Չարի ծաղիկները») հատվածում ֆրանսիացի ռոմանտիկ բանաստեղծ Շառլ Բոդլերն անդրադառնում է արձանին։

Արձանի կրկնօրինակը Պուշկինի անվան թանգարանում
Ջուլիանո դի Լորենցո դե Մեդիչիի գերեզմանը
Ou bien toi, grande Nuit, fille de Michel-Ange,  

Qui tors paisiblement dans une pose étrange  

Tes appas façonnés aux bouches des Titans!

*Եվ կամ դու, մեծն Գիշեր, Միքելանջելոյի դուստր*,  

*Որ հանգիստ գալարվել ու պառկել ես տարօրինակ դիրքով*  

*Հմայքդ կերտված Տիտանների կողմից...*

Գրականություն
-------------

* Umberto Baldini, Michelangelo scultore, Rizzoli, Milano 1973.
* Marta Alvarez Gonzáles, Michelangelo, Mondadori Arte, Milano 2007. ISBN 978-88-370-6434-1

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Michelangelo Buonarroti, Ettore Barelli (a cura di), Rime, Fabbri Editori, 2001, p. 261.

Արտաքին հղումներ
----------------

* La scheda ufficiale di catalogo (scheda 1), polomuseale.firenze.it.

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Գիշեր (Միքելանջելո)** կատեգորիայում։ |
**Պիտեր Բլեքեր** (հոլ.՝ Pieter Bleeker, հուլիսի 10, 1819(1819-07-10), Զանդամ, Հյուսիսային Հոլանդիա, Նիդերլանդներ - հունվարի 24, 1878(1878-01-24), Հաագա, Նիդերլանդներ), հոլանդացի բժիշկ և ձկնագետ։

Առավել հայտնի է Ինդոնեզիայի ափերի մոտ հանդիպող ձկների ուսումնասիրությանը նվիրված գրվածքներով, որոնք զետեղված են *Atlas Ichthyologique des Orientales Neerlandaises* աշխատությունում՝ գրված 1862-1877 թվականներին։

Կենսագրություն
--------------

Պիտեր Բլեքերը ծնվել է 1819 թվականի հուլիսի 10-ին Նիդերլանդների Զանդամ քաղաքում։ Բլեքերը երիտասարդ հասակում եղել է ռազմական բժիշկ և 1842-1860 թվականներին ծառայել է Հոլանդական Օստ Ինդիայի բանակում։

Երկար տարիներ ապրելով Հոլանդիայի տիրապետության տակ գտնվող Ինդոնեզիայում նա ներգրավվել է կենսաբանական հետազոտությունների մեջ և մանրակրկիտ ուսումնասիրություններ իրականացրել ձկների վերաբերյալ։

Այդպես նա կարողացավ բացահայտել մի շարք ձկնատեսակներ, որոնք հանդիպում էին միայն Ինդոնեզիայի նեղ ափերի մոտ։

Ձկնորսներից տեղեկանալով մի հազվագյուտ ձկան մասին նա մի ամբողջական ճանապարհորդություն է կատարել Սուդայի կղզեխմբում։

Նրա հավաքածուն, որը հավաքել է Ինդոնեզիայում ծառայության տարիներին, պահվում է Լեյդենի բնության պատմության թանգարանում։

Ծառայությունից հետո՝ 1860 թվականին, Բլեքերը վերադառնում է հայրենիք՝ Նիդերլանդներ և իր ինդոնեզական ուսումնասիրությունների արդյունքում պատրաստվում նոր գրքի տպագրությանը։

1862 թվականին նա տպագրում է իր գիրքը՝ ձկնատեսակների մասին, որտեղ ներառում է ավելի քան 1500 տեսակների կենսաբանական նկարագրությունը։ 1925 թվականին իր հավաքածուին ավելացրել է 511 նոր ձկնատեսակներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Pieter Bleeker — 2009.
2. 1 2 3 4  KNAW Past Members
3. 1 2  Base biographique (ֆր.)
4. ↑  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #116201207 // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.

Գրականություն
-------------

* Bleeker P. M.J.P. van Oijen, G.M.P. Loots, F.J.G. van Limburg, *A precursor of the fishes of the Indian Archipelago. Part 1: Siluri* Zoologische Mededelingen, Vol. 83, 2009, p. 1-317 PDF
* Carpenter, K. E. *A short biography of Pieter Bleeker.* *Raffles bulletin of zoology* (ISSN 0217-2445), **2007** Suppl. 14: 5-6.PDF Archived 2007-08-11 at the Wayback Machine.
* Norman D. P.J.P. Whitehead *The Bleeker/Günther letters and the sale of Bleeker specimens to the British Museum*, Zoologische Mededelingen, Vol. 58, 1984, p. 295—312 PDF
* Whitehead P.J.P. M. Boeseman, A.C. Wheeler *The types of Bleeker’s Indo-Pacific Elopoid and Clupeoid Fishes*, Zoologische Verhandelingen, Vol. 84 p. 1-
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Վտանգավոր կապեր (այլ կիրառումներ)

**Վտանգավոր Կապեր** (պորտ.՝ Ligações Perigosas), բրազիլական մինիսերիալ՝ արտադրված Ռեդե Գլոբոյի կողմից։ 11 սերիայից բաղկացած սերիալ, որը հեռարձակվում է 2016 թվականի հունվարի 4-ից՝ փոխարինելով Խաղի օրենքները սերիալին։ Ներշնչված դասական ֆրանսիայով՝ սերիալը հիմնված է ֆրանսիացի մեծ գրող Շոդերլո դը Լակլոյի գրքի վրա։ Հեռուստասերիալը նկարահանվել է ժամանակակից Ռիո դե Ժանեյրո քաղաքում, սակայն քաղաքը ձևափոխվել է՝ դառնալով 18-րդ դարի դասական քաղաք։ Հեռուստասերիալի հագուստները, զարդերը բրազիլացի հանճարեղ դիզայների ձեռքի աշխատանքն են։

Սյուժե
------

Հեռուստասերիալը պատկերում է տասնութերորդ դարի ազնվականության կենցաղը։ Բարձրաշխարհիկ մի փոքրիկ խմբի մեջ ծավալվող սովորական ինտրիգի պատմությամբ հեռուստասերիալը պատկերում է իրենց դարն ապրած հասարակության ճշմարտացի պատկերը։ Դա մի միջավայր է, որտեղ արդեն տեղ չի մնացել մաքուր, բնական զգացմունքների համար։

Դերասանական կազմ
----------------

| Դերասանը | Դերը |
| --- | --- |
| Արասի Բալաբանյան | Կոնսուելո |
| Պատրիցիա Պիլլար | Իզաբել |
| Սելտոն Մելլո | Աբգուստո |
| Մարժորի Էստիանո | Մարիանա |
|

Համաշխարհային ցուցադրություն
----------------------------

| Երկիրը | հեռուստաալիքը | Անվանումը երկրում |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Բրազիլիա Բրազիլիա | Ռեդե Գլոբո | Ligações Perigosas |  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database |

 |
**«Պիտակով չարագործը»**, 1954 թվականի խորհրդային տիկնիկային մուլտիպլիկացիոն ֆիլմ՝ նկարահանված Բորիս Ստեպանցեվ և Վսևոլդ Շարբակով ռեժիսորների կողմից (մեծահասակների համար)։

Բորիս Ստեպանցևի առաջին ռեժիսորական աշխատանքն էր, որն ապագայում ստեղծել է այնպիսի հայտնի մուլտֆիլմեր, ինչպիսիք են՝ «Մանչուկն ու Կառլսոնը», «Վովան անդրսարյան թագավորությունում», «Մուրզիլկայի արկածները», «Պետյան ու Կարմիր գլխարկը», «Մարդուկ-Ջարդուկը», «Աքաղաղն ու ներկերը» և այլն։

Մուլտֆիլմը ևս երեք նովելների հետ միասին («Ակամա ռևիզորներ», «Ես ոչինչ չեմ հիշում» և «Ստորագրությունն անընթեռնելի է») ընդգրկվել է «Родимые пятна» կինոալմանախում։

Սյուժե
------

Կինոնկարի հեղինակներն այն նվիրել են հավերժական թեմային՝ հարբեցողության վտանգներին։ Մուլտֆիլմը, որը նախատեսված է մեծահասակների համար, ստեղծվել է Սերգեյ Միխալկովի առակների հիման վրա։ Հիմնական հակահերոսը կես լիտր շիշն է, որն ամենուրեք խնդիրներ է ստեղծում և չարիք է բերում յուրաքանչյուրին, ով իր հետ հանդիպում է փնտրում։ Համր կինոյի ոճով սյուժեն ուղեկցվում է երաժշտությամբ և ընդմիջվում բանաստեղծություններով։

Ստեղծողներ
----------

* Սցենարի հեղինակ՝ Սերգեյ Միխալկով
* Ռեժիսորներ՝ Վսեվոլոդ Շերբակով, Բորիս Ստեպանցև
* Օպերատոր՝ Իոսիֆ Գոլոմբ
* Բեմադրող նկարիչ՝ Վ․ Գրեխով
* Կոմպոզիտոր՝ Ալեքսանդր Մոսոլով
* Հնչյունային օպերատոր՝ Գեորգի Մարտինյուկ
* Ռեժիսորի օգնական՝ Վ Շևելևա
* Մոնտաժողի օգնական՝ Ն․ Արավինա
* Տիկնիկները և զարդարանքները պատրաստվել են գլխավոր նկարիչ Ռոման Գուրովի ղեկավարությամբ
* Տիկնիկավար դերասաններ՝ Վլադիմիր Կուսով, Գ․ Բոդրովա, Լ․ Կյարտ
* Ֆիլմի տնօրեն՝ Բ․ Բուրլակով

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Предисловие: «Русская — советская — российская» *Лариса Малюкова* при участии *Наталии Венжер*. Cтр. 26

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Պիտակով չարագործը»

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database · Animator.ru |

 |
«Բելգրադի նվաճումը» (Կատարինա Իվանովիչ)
**Սերբական առաջին ապստամբություն** (սերբ.՝ Први српски устанак), 1804-1813 թվականներ, սերբական ժողովրդի ազգային-ազատագրական ապստամբություն Օսմանյան կայսրության դեմ։ Սկիզբ է առել 1804 թվականի փետրվարին՝ Բելգրադի փաշայությունում։ Կարագեորգիի (Գեորգե Պետրովիչ) առաջնորդությամբ ապստամբները պարտության են մատնում թուրքերին Իվանկովացի (1805 թվականի օգոստոսի 6-ին) և Միշարի (1806 թվականի օգոստոսի 1-ին) ճակատամարտերում, 1806 թվականի վերջին 1807 թվականի սկզբին գրավում Բելգրադ և Շաբայ ամրոցները։

Ապստամբների հաջողությանը որոշակիորեն նպաստեց Ռուսաստանի օգնությունը զենքով, ռազմամթերքով, պարենով, ինչպես նաև սերբերի ռազմական գործողություններին ռուսական ջոկատների մասնակցությամբ (1807-թվականից)։ Սկզբում ուղղված լինելով Սերբիայում տեղակայված ենիչերիների դեմ, ապստամբությունն իր երկրորդ փուլում (1806 թվականից) վերաճեց սերբական անկախ պետություն ստեղծելու համար խոշոր ազգային-֊ազատագրական շարժման և ընդունեց բուրժուա-դեմոկրատական հեղափոխության բնույթ։ Պայքարի ընթացքում թուրք կալվածատերերը և աստիճանավորները վտարվեցին երկրից, հողն անցավ սերբ գյուղացիությանը, ստեղծվեցին պետական իշխանության մարմիններ․ 1805 թվականին հիմնվեց Սերբական ժողովրդական կառավարական խորհուրդը։ Ռուսաստանի պահանջով 1812 թվականի Բուխարեստի պայմանագրի մեջ մտցվեց հոդված, որը պարտադրում էր Թուրքիային՝ Սերբիային տալ ներքին ինքնավարություն։ Աակայն 1813 թվականի ամռանը Թուրքիան, օգտվելով Ռուսաստանի և Ֆրանսիայի միջև պատերազմից, խախտեց պայմանագիրը, հարձակվեց Աերբիայի վրա և կարճ ժամանակով վերականգնեց իր տիրապետությունը։

Չնայած ապստամբությունը ճնշվեց, դրան հաջորդեց 1815 թվականի սերբական երկրորդ ապստամբությունը, որի արդյունքում ձևավորվեց Սերբիայի իշխանությունը (1817)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
Ոդիսևսը և Կիկլոպ Պոլիֆեմուսը
Պոլիֆեմ
«ցիկլոպ», Օդիլոն Ռեդոնի նկարը (1914)
**Կիկլոպներ**, ինչպես նաև **ցիկլոպներ** (հին հունարեն՝ κύκλος), հունական դիցաբանության հերոսների խումբ (առասպելական միակնանի հսկաներ)։

Առասպելաբանություն
------------------

Կիկլոպ
Հոմերոսի պատկերմամբ կիկլոպներն այրաբնակ էին։ Հեսիոդոսը կիկլոպներին համարել է Ուրանոսի և Գեայի զավակները, որոնց հայրը իբրև պահում էր երկրի ընդերքում։ Կռոնոսը, աշխարհը կիկլոպների օգնությամբ տիրելուց հետո, շղթայել է նրանց։ Զևսն ազատել է կիկլոպներին և դարձրել Հեփեստոսի օգնականներդ, որոնք զենքեր են կռել հերոսների համար։ Մի զրույցի համաձայն՝ Կիկլոպներին ոչնչացրել է Ապոլլոնը։

Հնում կիկլոպներին են վերագրել վիթխարի քարերով կառուցված բերդերն ու ամրությունները։

Ծագման առասպել
--------------

Պալեոնտոլոգներ Վիկտոր Պաչենկոն և Մարտին Ֆրեդը իրենց արձակուրդը Բիգ Բենդ Քանթրիում (Տեխասի նահանգ, ԱՄՆ) անցկացնելիս որոշում են հետազոտել տեղի բազմաթիվ քարանձավներից մեկը։
Նրանք այնտեղ գտնում են 2,5 մետր բարձրությամբ և մոտ 300 կգ քաշ ունեցող անհայտ էակի մնացորդներ։ Գտածոյի ամենատարօրինակը այն էր, որ այն ուներ միայն մեկ աչքի խոռոչ, ճակատի կենտրոնում։

Հայտնաբերված կմախքի տարիքը մոտ 10 հազար տարի էր։ Երբ գիտնականները կմախքի միջոցով վերականգնում են անսովոր արարածի արտաքին տեսքը, ապա ստացված պատկերը ամբողջ գիտական աշխարհին գցում է շոկի մեջ, քանի որ այն 100%-ով համընկնում էր ավանդապատումներում հանդիպող ցիկլոպների նկարագրությանը։
Անհրաժեշտ է նշել, որ ցիկլոպները համարվել են առասպելների և լեգենդների անիրական կերպարներ։
Ճիշտ է, հայտնագործության հեղինակները հետագայում անչափ զղճացին, որ հետաքրքրասիրությունը նրանց այդ քարայրն էր տարել, որովհետև սկզբնական շրջանում նրանք վերածվում են ծիծաղի առարկայի, քանի որ գիտական աշխարհը այդ սենսացիոն գտածոն համարում է որպես հիմար կատակ։
Միայն ոսկորների մանրակրկիտ հետազոտություններից հետո մասնագետները խոստովանեցին, որ այն իրոք պատկանում է ցիկլոպի։
Հավանական է, կամ հունացիները մ.թ.ա. ինչ որ ձևով հաջողացրել են լինել Ամերիկայում, կամ ժամանակին ցիկլոպները ապրել են օվկիանոսի երկու ափերում էլ։
Հոմերոսը ցիկլոպներին (նրանց անվանում էին նաև կիկլոպներ) պատկերել է որպես դաժան հսկաներ, որոնք ապրում էին քարայրներում և զբաղվում անասնապահությամբ։
Հավանաբար հունական հերոսներին ամերիկյան ափերին բնակվող ցիկլոպներին հասնելը իրոք անչափ դժվար գործ էր, սակայն նրանք կարող էին դա հեշտությամբ անել հարևան Բուլղարիայի Ռոդոպյան լեռներում, որտեղ ըստ տարածված լեգենդների նույնպես բնակվում էին ցիկլոպներ։

Տես նաև
-------

* Կիկլոպյան ամրոց

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  произношение согласных в древнегреческом языке
2. ↑  произношение латинского варианта *циклоп* (լատ.՝ cyclōps)
3. ↑  Мифы народов мира. М. 1991-92. В 2 т. Т.1. С.648-649,Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М. 2001. В 3 т. Т.1. С.399-400


|  |  |
| --- | --- |
|  | Կիկլոպներ Վիքիպահեստում |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 429)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Կիկոս (այլ կիրառումներ)

**«Կիկոս»,** 1979 թվականին Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունում լույս տեսած մուլտֆիլմ, որը ստեղծվել է Հովհաննես Թումանյանի «Կիկոսի մահը» հեքիաթի հիման վրա։

Սյուժե
------

Մի հայ ավանդական բազմազավակ ընտանիքի հայրը իր ավագ աղջկան ուղարկում է ջրհորից ջուր բերելու։ Այս աղջիկը գնում է հասնում ջրհորի մոտ և պատկերացնում, որ ամուսնացել է և Կիկոս անունով մի որդի է ունեցել՝ ով բարձրացել է ծառի վրա և ծառի վրայից ընկել։ Նա այս ամենը մտածելով ընկնում է մտորումների մեջ և սկսում լաց լինել.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Գընացի մարդի,
Ունեցա որդի,
Գըդակը պոպոզ,
Անունը Կիկոս.
Վեր ելավ ծառին,
Ցած ընկավ քարին...
Վա՜յ Կիկոս ջան,
Վա՜յ բալա ջան... |  |

Էսպես ավագ աղջիկը նստում է ծառի տակ ու սկսում լաց լինել։ Շուտով հայրը ջրի է ուղարկում միջին աղջկան, ով գալով ջրհորի մոտ տեսնում է ողջբացող քրոջը։ Քույրը նրան դիմում է.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Արի՛, արի՛, անբախտ մորքուր, տես քո Կիկոսն ինչ եղավ |  |

Միջնեկ քույրը ևս սկսում է լաց լինել և գնում է ավագ քրոջ մոջ։ Տեսնելով, որ միջնեկ աղջիկը ևս ուշանում է՝ հայրը ջրի է ուղարկում կրտսեր աղջկան, նրան դիմելով այսպես՝

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Աղջի՛, մի գնա տես քույրերդ ի՞նչ եղան։ Գնացին, ետ չեկան։ |  |

Փոքրը ևս գնում է և մնում քրերի մոտ։ Երեք քույրերը սկսում են բարձր աղաղակել՝ ավագ քույրը լացում է, իսկ միջինը և փոքրը ասում են.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Վա՜յ քու մորքուրին, Կիկոս ջան, վա՜յ |  |

Ի վերջո, ի հայտ են գալիս քույրերի տատն ու պապը և պապը քույրերին առաջարկում է, որպեսզի գնան և անասուն մորդեն՝ Կիկոսի հիշատակի համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Giannalberto Bendazzi (2015)։ *Animation: A World History*։ III: Contemporary Times։ CRC Press։ էջ 176։ ISBN 1317519884։ «Some examples are Kikos (id. 1979) and Who Will Tell a Fancy Story (1982).»
2. ↑  Կիկոսի մահը(չաշխատող հղում)
 – պատմվածքի և ֆիլմի սյուժեն


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database · Rotten Tomatoes · Animator.ru |

 |
|  |
| --- |
| **Ալոճ Շովիցի** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Վարդածաղկավորներ (Rosales) |
| **Ընտանիք** | Վարդազգիներ (Rosaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Խնձորայիններ (Maloideae) |
| **Ցեղ** | Ալոճենի *(Crataegus)* |
| **Տեսակ** | **Ալոճ Շովիցի** *(C. szovitsii)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Crataegus szovitsii*** |

**Սզնի, ալոճ Շովիցի** (լատ.՝ Crataegus szovitsii), վարդազգիների ընտանքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

1-2 մ բարձրությամբ, գորշ մոխրագույն կեղևով, փոքրաթիվ բարակ փշերով թուփ է կամ ոչ մեծ ծառ։ Տերևները պինդ են, թխակապույտ, առսեղմ թավոտ, կազմված 3-5 նեղ բլթակներից՝ լայն ձվաձև ռոմբանման ուրվագծով։ 10-12 ծաղիկներով ծաղկաբույլերը խիտ են, սպիտակ, թաղիքավոր։ 3-4 կորիզով պտուղները համարյա գնդաձև են, կողավոր, կարմրավուն, թեթևակի թավոտ։

Տարածվածություն
---------------

Հանդիպում է Դարեղեգիսի ֆլորիստիկական շրջանում, Եղեգնաձորի շրջակայքում։ Աճում է նաև Նախիջևանում, Արևելյան Անդրկովկասում, Ղարաբաղում, Անատոլիայում և Իրանում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է միջին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 1200-1300 մ բարձրությունների վրա, անտառի եզրերին, թփուտներում։ Ծաղկում է մայիս ամսին, պտղաբերում՝ հունիս-հոկտեմբերին։

Պահպանություն
-------------

Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է, որի տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 10 կմ²-ից պակաս է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանության գործողություններ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · IRMNG |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* GBIF: 3014559
* IPNI: 724349-1
* IRMNG: 11112264
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:724349-1
* Tropicos: 27804341

 |

 |
**Կիլվա**, Մվերու լճի ամենամեծ կղզին է։ Ընդգրկված է Զամբիայի կազմի մեջ։ Կազմում է մոտավորապես 25 կմ քառակուսի տարածք։ 2012 թվականի մարդահամարով կղզու բնակչությունը կազմում էր ավելի քան 800 մարդ։ Բնակիչները հիմնականում փախստականներ են Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետությունից։

Կիլվա կղզին գտնվում է հարավ-արևմուտքում՝ Մվերու լճի արևմտյան ափից 4,65 կմ հեռավորության վրա, որն արդեն ԴՌՍ-ի մի մասն է կազմում։ Կիլվայից 6,2 կմ հեռավորության վրա գտնվում է նույնանուն Կոնգոյի գյուղը։ Լուսակայի հեռավորությունը մայրաքաղաք Զամբիից կազմում է 676 կմ։ Կղզու առավելագույն լայնությունը կազմում է 7,76 կմ, իսկ երկարությունը 12,8 կմ։

19-րդ դարում կղզում բնակություն էին հաստատել Սուահիլի վաճառականները։ Ինչպես իրենք էին ասում, իրենց անունը ստացել էին Հնդկական օվկիանոսի նույնանուն կղզիներից մեկից։ Ներկայումս Զամբիաում՝ Կիլվա կղզու վրա կա սահմանային գոտի, որտեղ ապրում են միայն Կոնգոյի փախստականները։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Kilwa Island: Zambia
* DRC rebels kill Chienge headman Archived 2014-07-14 at the Wayback Machine.
* ZAMBIA: Housing the DRC refugees
* Starving Kilwa Island receives food Archived 2014-07-14 at the Wayback Machine.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |

 |
|  |
| --- |
| **Ալոճ գանգրամազիկավոր** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Վարդածաղկավորներ (Rosales) |
| **Ընտանիք** | Վարդազգիներ (Rosaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Խնձորայիններ (Maloideae) |
| **Ցեղ** | Ալոճենի *(Crataegus)* |
| **Տեսակ** | **Ալոճ գանգրամազիկավոր** *(C. ulotricha)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Crataegus ulotricha*** |

**Սզնի, ալոճ գանգրամազիկավոր** (լատ.՝ Crataegus ulotricha), վարդազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

2-5 մ բարձրությամբ, փշոտ ճյուղերով թուփ կամ ոչ մեծ ծառ է։ Երկգույն տերևները վերևից խավոտ-կանաչ են, տակից՝ մոխրագույն, գանգրահեր, փափուկ, վեգետացիայի վերջում անհետացող թավոտությամբ, լայն ձվաձև կամ ռոմբաձև, ոչ խոր եռաբլթակ, անհավասար սղոցաձև կամ թույլ կտրտված եզրերով։ Ծաղկաբույլը փոքրաթիվ ծաղիկներով է։ 2-4 կորիզներով պտուղները համարյա սև են, մուգ ծիրանագույն, կարմիր բալագույն, գնդաձև կամ էլիպսաձև։

Տարածվածություն
---------------

Աճում է Զանգեզուրի (Թասի լեռնանցք) ֆլորիստիկական շրջանում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է միջին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 1400-1500 մ բարձրությունների վրա, կաղնու և բոխու անտառների եզրերին, նոսր անտառում, կիրճերի լանջերին։ Ծաղկում է հունիս ամսին, պտղաբերում՝ հուլիս-հոկտեմբերին։

Պահպանություն
-------------

Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է, Հայաստանի էնդեմիկ, որի տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 10 կմ²-ից պակաս է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ, CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

Պահպանության գործողություններ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · IRMNG |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* GBIF: 3016096
* IPNI: 997167-1
* IRMNG: 10187520
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:997167-1

 |

 |
Ֆետիշի պատկեր Հարավային Աֆրիկայում, Լոնդոնի միսիոներական համայնք, մոտ. 1900 թ.
**Ֆետիշիզմ** (ֆր.՝ fetiche - թալիսման, հմայիլ, կուռք), գերբնական հատկություններ վերագրվող անշունչ առարկաների երկրպագություն։

Ֆետիշիզմի բոլոր վաղ կրոնական ձևերի ու զարգացած կրոնական համակարգերի բաղադրամասը կազմող կրոնական աշխարհընկալման տարրերից է։ Ֆետիշներ կարող են լինել քարերը, փայտերը, ծառերը, բնական կամ ձեռակերտ ցանկացած առարկան։ Ֆետիշների պաշտամունքի ձևերը նույնպես բազմազան են։ 
Ֆետիշներին մատուցվող զոհաբերություններից մինչև դրանց մեջ գամեր խրել (իբր ոգուն ցավ պատճառելու ու դրանով իսկ նրան ուղղված խնդրանքը կատարել ստիպելու համար)։

Ֆետիշիզմը լայնորեն տարածված է նաև արդի կրոններում, օրինակ՝ «սև քարի» (Մեքքայում) պաշտամունքը մուսուլմանների մեջ, մեռած հոգևորականների աճյուններով պաշտամունքային շինություններինը՝ բուդդայականության մեջ, բազմաթիվ «հրաշագործ» սրբապատկերների ու մասունքների երկրպագությունը՝ քրիստոնեության մեջ։

Գրականություն
-------------

* Andrew Lang, Fetishism and Spiritualism Archived 2013-02-02 at the Wayback Machine. *The Making of Religion*, (Chapter VIII), Longmans, Green, and C°, London, New York and Bombay, 1900, pp. 147–159.
* Three Contributions to the Theory of Sex by Sigmund Freud

Արտաքին հղումներ
----------------

* Կրոնադարան - Ֆետիշիզմ
* The Catholic Encyclopaedia: Fetishism

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
Ավտոտրոֆ և հետերոտրոֆ օրգանիզմներ
Հետերոտրոֆ օրգանիզմներն ընդունակ չեն անօրգանական միացություններից սինթեզելու օրգանական միացություններ։ Նրանք իրենց կենսագործունեության համար անհրաժեշտ օրգանական նյութերը՝ օրինակ՝ ածխաջրերը լիպիդները, սպիտակուցները, նուկլեինաթթուները, սինթեզում են օգտագործելով արտաքին միջավայրից ստացված օրգանական նյութերը։ Հետերոտրոֆ սննդառության եղանակներից են՝ սապրոֆիտները և մակաբույծները։ Սապրոֆիտները մահացած օրգանիզմների օրգանական նյութերի հաշվին սնվողներն են։ Այդպիսիք են կենդանիների մի մասը, նեխման և խմորման բակտերիաները, գլխարկավոր սնկերը, բորբոսասնկերը և դրոժները։ Մակաբույծները կենդանի օրգանիզմների օրգանական նյութերի հաշվին սնվողներն են։ Այդպիսիք են որոշ նախակենդանիներ, մակաբույծ որդեր, տզեր, արյունածուծ միջատներ, բակտերիոֆագեր, հիվանդություն առաջացնող բակտերիաներ, մակաբույծ սնկեր, ծաղկավոր բույսեր։ Արտաքին միջավայրից տարբեր կենդանի օրգանիզմների բջիջների թափանցող և դրանցից արտազատվող նյութերի բնույթն էապես տարբերվում է միմյանցից։ Օրինակ՝ կանաչ բույսերն արտաքին միջավայրից կլանում են ածխաթթու գազ, ջուր,հանքային նյութեր, իսկ արտաքին միջավայր են արտազատում ֆոտոսինթեզի արդյունքում առաջացած թթվածինը։ Միևնույն ժամանակ ամբողջ օրվա ընթացքում շնչառության համար կլանում են թթվածին և արտազատում՝ ածխաթթու գազ։

Մարդն արտաքին միջավայրից ստանում է ածխաջրեր, լիպիդներ, սպիտակուցներ, ջուր, հանքային աղեր,վիտամինները, իսկ միջավայր է արտազատում կենսագործունեության արդյունքում առաջացած և օրգանիզմին արդեն ոչ պիտանի ածխաթթու գազ, միզանյութ, միզաթթու, ջրի ու աղերի ավելցուկները և այլն։

Մարդու, կենդանիների մեծ մասի և որոշ մանրէների կողմից կլանված և արտաքին միջավայր արտազատված նյութերը բնույթով նման են։

Ազոտ ֆիքսող բակտերիաները մթնորոլտից կլանելով մոլեկուլային ազոտն՝ այն վերածում են ամոնիակի, ինչն իրականանում է նիտրոգենազ ֆերմենտի միջոցով։ Գոյություն ունեն ինչպես ազատ ապրող, այնպես էլ սիմբիոտիկ հարաբերությունների մեջ գտնող ազոտ ֆիքսող բակտերիաներ։ Ավելի հաճախ ազոտ ֆիքսող բակտերիաները սիմբիոզի մեջ են մտնում ընդավորների ընտանիքին պատկանող բույսերի հետ՝ լոբի,ոլոռ,սոյա և այլն։ Ազոտ ֆիքսող բակտերիաների դերը շատ մեծ է ազոտի շրջապտույտում, քանի որ դրանք մոլեկուլային ազոտը, որը բույսերն ուղղակիորեն ընդունակ չեն յուրացնել, վերածում են բույսերի համար պիտանի վիճակի։

Ֆոտոսինթեզող ծծմբաբակտերիաներն արտաքին միջավայրից կլանում են ածխաթթու գազ, ծծմբաջրածին և արտազատում են ծծումբ, որը փառի ձևով կարող է ծածկել ջրի և հողի մակերևույթը։

Այսպիսով, քանի դեռ բջիջը կենդանի է, արտաքին միջավայրից նյութերը թափանցում են բջիջ, իսկ բջջից՝ արտաքին միջավայր, ընդ որում նյութերի կոնցենտրացիաները բջջում և արտաքին միջավայրում էապես կարող են տարբերվել միմյանցից։

Տես նաև
-------

* Ֆոտոսինթեզ
* Քեմոսինթեզ
* Կատաբոլիզմ
* Անաբոլիզմ
* Գլիկոլիզ
* Բջջային շնչառություն
* Ավտոտրոֆներ
* Նյութափոխանակություն

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Speer Brian R.։ «Life History and Ecology of Cyanobacteria»։ University of California Museum of Paleontology։ Վերցված է 2012 թ․ հուլիսի 17
**Խոսքի տեմպ**, հնչյուններից կազմված շղթայի արտաբերման որոշակի արագություն, որը պայմանավորված է ժամանակի միավորում հանդես եկող վանկերի քանակով։ Այն կապված է մի կողմից՝ մարդու անհատական-արտասանական առանձնահատկությունների, տրամադրության, հոգեվիճակի, ինչպես և արտասանվածքի բովանդակության հետ, մյուս կողմից սերտորեն առնչվում է արտասանության ոճի հետ։

Տարբերում են խոսքի տեմպի երեք տեսակ՝ դանդաղ, միջին և արագ։ Դանդաղ տեմպը բնորոշ է հանդիսավոր, պաշտոնական արարողությունների ժամանակ արտասանվող խոսքին, միջինը՝ սովորական խոսակցական ոճին, արագը՝ անփույթ, ոչ պաշտոնական խոսակցական ոճին։ Արտասանության արագացումը խոսքի մեջ կարող է առաջացնել հնչյունական փոփոխություններ, օրինակ, բարի լույս-բարլուս, ինստիտուտ-ինստուտ։ Այսպիսի արտասանությունը հաճախ դժվարացնում է լսողական ընկալումը։ Խոսքի տեմպը հնչերանգի բաղկացուցիչ տարրն է։ Նրա փոփոխությունը իմաստային և հուզական նոր երանգներ է հաղորդում խոսքին։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 80)։*  |
**Իբրահիմ Մարաաշլի** (արաբ․՝ إبراهيم مرعشلي ‎‎, հունվարի 27, 1937(1937-01-27), Լիբանան - սեպտեմբերի 15, 2004(2004-09-15), Բեյրութ, Լիբանան), լիբանանցի դերասան։

Կենսագրություն
--------------

Իբրահիմ Մարաաշլին իր արվեստագիտական կյանքի ավելի քան 30 տարվա ընթացքում ներկայացրել է բազմաթիվ թատրոններ և հեռուստահաղորդումներ։ Արվեստագիտական կյանքը սկսել է 60-ական թվականներին, դերեր խաղալով եգիպտական և լիբանանյան կինոթատրոններում։ Այնուհետև նա աշխատել է Հասան Ալաը Ալ-Դինի հետ, ով հիմնադրել էր Ազգային Թատրոնը։ Իբրահիմ Մարաաշլին Հասան Ալաը Ալ-դինի հետ բազմաթիվ պիեսների է մասնակցել, որոնք համբավ են ունեցել՝ «Շուշուն և միլիոնը», «Երջանկության հյուրանոցը», «Ա՜խ, մեր երկիրը» և այլն… Հեռուստատեսությունում Մարաաշլին հայտնի է դարձել իր կատակերգական դերերով։

Գործերը
-------

### Թատրոն

* Շուշուն Սոֆարում
* Ոսպ ու խավիար
* Հարևանների պատը
* Հասա 99-ին
* Ստոպ Բոբի դպրոցը

### Կինոթատրոն

* Կյանքիս ամենգեղեցիկ օրերը
* Օտար եղբայրները
* Փարիզը և սերը
* Կյանքի հետ հանդիպում

### Հեռուստատեսություն

* Կապիտան Բոբը
* Սիրո աշտարակը
* Երկար գիշերը
* Դպրոցական օրերը
* Հումորի թատրոնը
* Երգերը և իմաստները

### Ռադիո

* Հումորային էսքիզներ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑

Արտաքին հղում
-------------

* إبراهيم مرعشلي على قاعدة بيانات الأفلام العربية.
* الراحل إبراهيم مرعشلي
* إبراهيم مرعشلي القن والعفوية - مجلة الجيش اللبناني
* كان يا مكان زمن التلفزيون السعيد

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database |

 |
**Իբրահիմ Նագի** (ամբողջական անուն՝ արաբ․՝  - إبراهيم ناجي‎‎, դեկտեմբերի 31, 1898(1898-12-31), Կահիրե, Եգիպտոսի խեդիվատ, Օսմանյան կայսրություն - մարտի 27, 1953(1953-03-27)), արաբ բանաստեղծ և արձակագիր, «Ապոլլոն» ամսագրի հիմնադիր։

Կենսագրություն
--------------

Իբրահիմ Նագին ծնվել է Կահիրեում, խոշոր պաշտոնյայի ընտանիքում։ Ինչպես Աբու Շադին, նա ավարտել է բժշկական համալսարանը, որից հետո աշխատել է որպես բժիշկ Կահիրեում, միառժամանակ զբաղվելով գրական գործունեությամբ։ Կատարել է թարգմանություններ ֆրանսիական և անգլիական պոետներից։ 
Նրա առաջին դիվանը «Ամպերի ետևում» (արաբ․՝ وراء الغمام‎‎՝ վարա ալ-ղամամ) լույս է տեսել 1934 թվականին։ 1944 թվականին լույս է տեսնում երկրորդ դիվանը՝ «Կահիրեի գիշերներ» (արաբ․՝ ليالي القاهرة‎‎՝ լայալի ալ-Կահիրա), ապա՝ «Գիշերվա տաճարում» (արաբ․՝ في معبد الليل‎‎՝ ֆի մա'բադ ալ-լեյլ, 1948)։ Իբրահիմ Նագիի ամբողջական բանաստեղծությունների ժողովածուն լույս է տեսել մշակույթի նախարարության կողմից։

Ստեղծագործություն
-----------------

Նագին ներկայացնում է եգիպտական պոեզիայի սենտիմենտալ ռոմանտիզմի ուղղությունը։ Նա առանձնանում է իր սուբյեկտիվությամբ։ Նրա մոտ նույնպես գերակշռում է լիրիկական պոեզիան։ Բայց նա գրել է նաև էլեգիաներ։ Նրա բանաստեղծությունների մեծագույն մասը նվիրված են իրեն, իր մտածմունքներին, տառապանքներին, զգացմունքներին։ Ի տարբերություն Աբու Շադիի, նա կարծում է, որ բնությունը չի կարող բերել մշտական մխիթարություն։ Միակ բանը, որ կարող է թեթևացնել նրա տառապանքները սերն է։ Նա, ով չի սիրել, կյանքը զուր է ապրել։ Սերը վեհացնում է մարդուն և բուժում նրա հոգու վերքերը։ Նրա պոեզիայի մեջ հաճախ հանդիպում ենք քարավանների, անապատների, ճամփորդության նկարագրություններ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.

Աղբյուրներ
----------

* Крымский А.Е. История новой арабской литературы (XIX - начало XX века). М, 1971.
* Сафронов В.В. Новая арабская литература. М. 1996.
* Ходжаева Р.У. Очерки развития египетской поэзии. Ташкент, 1985.
* Badawi, M.M. A Critical Introduction to Modern Arabic Poetry, Cambridge, 1992

Արտաքին հղումներ
----------------

* Իբրահիմ Նագի, արաբերեն
* Իբրահիմ Նագիի ստեղծագործություններ, արաբերեն Archived 2014-04-03 at the Wayback Machine.
* Իբրահիմ Նագիի ստեղծագործություններ, արաբերեն

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  ⛭  | 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX1601205 · BNF: 144940425 · GND: 119114798 · ISNI: 0000 0001 0170 3232 · LCCN: n82164368 · NTA: 073504688 · SUDOC: 071515119 · VIAF: 22371045 · WorldCat VIAF: 22371045 |

 |

 |
**Նարկոտիկ դեղանյութեր**, նարկոզ առաջացնող դեղանյութերի խումբ, որն ընտրողաբար է ազդում կենտրոնական նյարդային համակարգի վրա։ Նախկինում այս խմբին էին դասվում նյարդային համակարգը գրգռող և ընկճող նեյրոտրոպ միջոցները, ինչպես նաև նյարդային համակարգի վրա անուղղակի ազդող բազմաթիվ դեղանյութեր։ Նարկոզի կիրառման հետ կապված նարկոտիկ դեղանյութերի խմբում հիմնական տեղ են գտել այդ նպատակով օգտագործվող դեղանյութերը, իսկ նեյրոտրոպ դեղամիջոցները բաժանվել են առանձին խմբերի՝ ցավամոքիչներ, քնաբերներ, նյարդային համակարգը հանգստացնողներ և այլն։

Տեսակները
---------

Ըստ օրգանիզմ ներմուծելու եղանակի նարկոտիկ դեղանյութերը լինում են

* ինհալացիոն

և

* ոչ ինհալացիոն

### Ինհալացիոն նարկոտիկ դեղանյութեր

Ինհալացիոն նարկոտիկ դեղանյութերը ցնդող հեղուկների (պարզ եթերներ, քլորաֆորմ, եռքլորէթիլեն, ֆտորոտան, քլորէթիլ և այլն) և գազանման նյութերի (ազոտի ենթօքսիդ, ցիկլոպրոպան և այլն) ձևով են։

### Ոչ ինհալացիոն նարկոտիկ դեղանյութեր

Ոչ ինհալացիոն նարկոտիկ դեղանյութեր օգտագործվում են ներերակային (հեքսենալ, նատրիումի թիոպենտալ, պրոպանիդիդ և այլն) և ուղիղաղիքային նարկոզի ժամանակ։

Կիրառումը
---------

Գործնական բժշկության մեջ հաճախ կիրառում են նարկոտիկ դեղանյութերի տարբեր զուգորդումներ, որոնք թուլացնում կամ լրիվ վերացնում են նարկոտիկ դեղանյութերի բացասական ազդեցությունը, լավացնում նարկոզի ընթացքը։ Բարդ վիրահատությունների ժամանակ, ֆիզիոլոգիական տարբեր ֆունկցիաների վրա նպատակադրված ներգործելու համար, նախատեսվում է նարկոտիկ դեղանյութերի համակցված օգտագործումը այլ խմբի (մկանային ռելաքսանտներ, հակահիստամինային, խոլինո- և ադրենոլիտիկ պատրաստուկներ, նեյրոլեպտիկներ, տրանկվիլիզատորներ և այլն) դեղամիջոց ների հետ։
Մշակված է նոր ուղղություն՝ նեյրոլեպտանալգեզիան՝ ցավազրկումը նեյրոլեպտիկ և ցավը հանգստացնող դեղանյութերով, առանց նարկոտիկ դեղանյութերօգտագործելու։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 206)։*  |
**Դոնթի Մեթոդ** (հայտնի է նաև որպես **Դոնթի բանաձև**, կամ **Ջեֆերսոնի մեթոդ**), համամասնական ընտրակարգի մանդատների բաշխման տարբերակներից մեկը, որն առաջարկել է բելգիացի մաթեմատիկոս Վիկտոր Դոնթը։ Այն կիրառվում է մի շարք երկրներում, որոնց թվում են Ալբանիան, Արգենտինան, Արևելյան Թիմորը, Ավստրիան, Բելգիան, Բրազիլիան, Բուլղարիան, Էկվադորը, Էստոնիան, Գերմանիան (մինչև 1985 թվական), Դանիան, Իսլանդիան, Իսպանիան, Իսրայելը, Կոլումբիան, Հայաստանը, Հունգարիան, Մակեդոնիայի Հանրապետությունը, Մոլդովան, Նիդերլանդները, Պարագվայը, Լեհաստանը, Պորտուգալիան, Ռումինիան, Հյուսիսային Իռլանդիան, Սերբիան, Սլովենիան, Թուրքիան, Ուելսը, Ֆինլանդիան, Խորվաթիան, Չեռնոգորիան, Չեխիան, Չիլին, Շոտլանդիան, Ճապոնիան, Վենեսուելան։

Նկարագրություն
--------------

Դոնթի մեթոդի կիրառման դեպքում տեղերը բաշխվում են հաջորդաբար, մեկը մյուսի հետևից։ Յուրաքանչյուր քայլում տեղը շնորհվում է այն կուսակցությանը, որի {\displaystyle {\frac {V}{s+1}}} գործակիցն առավելագույնն է։ Բանաձևում

* {\displaystyle V}-ն կուսակցության ստացած ընդհանուր ձայների քանակն է,
* s-ը մինչ այդ քայլը կուսակցության ստացած տեղերի քանակը։

Տեղ շնորհելուց հետո վերահաշվարկվում է քվոտան հաշվի առնելով նոր ստացված մանդատը։

Օրինակ
------

Ենթադրենք, 10 պատգամավոր ունեցող օրենսդիր մարմնի ընտրությանը մասնակցած երեք քաղաքական ուժեր ստացել են 50, 42 և 19 հազար ձայներ։ Դոնթի մեթոդով նրանք կստանան համապատասխանաբար 5, 4 և 1 տեղեր։ Ստորև ներկայացված աղյուսակը ցույց է տալիս մեթոդի կիրառումը քայլ առ քայլ։ Յուրաքանչյուր քայլում նշված է կուսակցության քվոտան, նրանցից առավելագույնը թավատառ է։

| Տեղ | Կուսակցություն 1 | Կուսակցություն 2 | Կուսակցություն 3 |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | **50000** | 42000 | 19000 |
| 2 | 25000 | **42000** | 19000 |
| 3 | **25000** | 21000 | 19000 |
| 4 | 16666 | **21000** | 19000 |
| 5 | 16666 | 14000 | **19000** |
| 6 | **16666** | 14000 | 9500 |
| 7 | 12500 | **14000** | 9500 |
| 8 | **12500** | 10500 | 9500 |
| 9 | 10000 | **10500** | 9500 |
| 10 | **10000** | 8400 | 9500 |

Կիրառումը Հայաստանում
---------------------

2016 թվականին ընդունված ընտրական օրենսգրքով Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողովում ազգային փոքրմասնության և ռեյտինգային թեկնածուների մանդատները բաշխվում են Դոնթի Մեթոդով։ Մեթոդը կիրառվել է ՀՀ Ազգային Ժողովի 2017 թվականի և 2018 թվականի արտահերթ ընտրություններում։

Մեթոդը կիրառվում է նաև ԱԺ-ի հանձնաժողովի նախագահների տեղերի բաշխման ժամանակ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «The D'Hondt Method Explained Seat Allocation How it works - UCL»
2. ↑  «Understanding the d'Hondt method: Allocation of parliamentary seats and leadership positions - Think Tank»
3. ↑  «Ինչպես է ձևավորվելու խորհրդարանը առաջարկվող ԸՕ նախագծով»

Արտաքին հղումներ
----------------

* Դոնթի մեթոդի օնլայն հաշվիչ (անգլ.)
**Սարգիս Մոմճյան** (1875 - 1915), հայ բժիշկ։

Կենսագրություն
--------------

Սարգիս Մոմճյանը ծնվել է 1875 թվականին, Խարբերդի նահանգի Դերսիմի գավառի Խոզաթի գավառակի կենտրոն Խոզաթ ավանում կամ Մելիտինեում։ Նախնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրի թաղային վարժարանում։ 1894 թվականին ավարտել է ամերիկացի միսիոներների Խարբերդի Եփրատ քոլեջը։ 1898-1899 թվականներին ավարտել է Բեյրութի ամերիկյան համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը։ 1899 թվականին վերադարձել է Խարբերդ և բժիշկ աշխատել։ 1900 թվականին մեկնել է ԱՄՆ և վիրաբուժություն ուսանել Բալթիմորի և Յեյլի բժշկական համալսարաններում։ 1901 թվական ԱՄՆ-ի Ջոն Հոփ Քինս հիվանդանոցում վիրաբույժի օգնական է աշխատել։ 1901 թվականի աշնանը վերադարձել է Թուրքիա և Կ.Պոլսում մասնագիտական քննությունները հանձնելուց հետո վերադարձել Խարբերդ, Խոզաթ։ Կարճ ժամանակ անց դարձել է Խարբերդի Խոզաթի անվանի վիրաբույժը, տեղի կառավարչի և երևելի անձանց ընտանեկան բժիշկը։ 1911 թվականի դրությամբ աշխատել է Խարբերդում, Խոզաթում։ 1911 թվականին Կ.Պոլիսի «Բժիշկ» պարբերականում հոդված է տպագրել։ 1915 թվականի ապրիլին Խարբերդում Խոզաթում ձերբակալվել է, բանտարկվել և աքսորվել Մելիտինե։ Սպանվել է 1915 թվականին, Խոզաթում Մելիտինեում, ի թիվս բազմաթիվ հայ մտավորականների՝ 40 տարեկանում։ Կինը՝ Վիկտորիան և Նուբարը որդին կորել են տարագրության ճանապարհին։ Սիրվարդը դուստրն ու Հայկ որդին մազապուրծ փրկվելով գոյատևել են ու հետագայում բնակվել Նյու Յորքում։

Գրականություն
-------------

* Երեւանեան Գէորգ Ս. Պատմութիւն Չարսանճագի հայոց, Պէյրութ, 1956։
* Կարոյեան Գասպար, Մեծ Եղեռնի նահատակ հայ բժիշկները (անոնց պատգամները), Պոսթոն, 1957։
* Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի (1915-1965), պատրաստեց Գերսամ Ահարոնեան, Պէյրութ, 1965։
* Թէոդիկ, Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երեւան, ապրիլ 24, 1985։
* Խաչատրյան Լուսինե և Բաբլումյան Արփինե (կազմողներ), Ցուցակ Հայոց ցեղասպանության զոհերի (1915-1923 թթ.), հ. 2, Խարբերդի նահանգ, Երևան, 2004։

Աղբյուր
-------

Հարություն Մինասյան, Օսմանյան կայսրությունում և Թուրքիայի Հանրապետությունում բռնաճնշումների և ցեղասպանության ենթարկված հայ բժիշկներ, Երևան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։