Հայտնի են համեմունքի վեց տեսակներ
• սպիտակ մանանեխի սերմեր • աղացած սպիտակ մանանեխ • սովորական ճաշարան մանանեխ • բավարիայի քաղցր մանանեխ • դիժոնյան մանանեխ • ֆրանսիական մանանեխ՝ սև սերմերով
**Մանանեխ** համեմունք, որը պատկանում է սպիտակ մանանեխի (*Sinapis alba*) և սև մանանեխի (*Brassica nigra*) ընտանիքներին։

Համեմունքի պատրաստման համար ամբողջական և մանրացված մանանեխի հատիկը խառնում են ջրի, քացախի, կիտրոնի կամ խնձորի հյութի հետ, գինու կամ այլ հեղուկի հետ` ավելացնելով աղ և այլ համեմունքներ։ Համեմունքը կարող է ունենալ թույլ դեղինից մինչև դեղնաշագանակագույն գույն։ Համը տատանվում է քաղցրից կծուի սահմաններում։

Մանանեխը հիանալի կերպով համադրվում է մսային կերակուրների և պանրի հետ, այն ավելացնում են աղցաններին, բուտերբրոտներին, համբուրգերներին և հոթդոգներին։ Որպես համեմունք մանանեխը օգտագործվում է բազմաթիվ սոուսների, ապուրների, մարինադների պատրաստման ժամանակ։ Մանանեխը լայնորեն օգտագործվում է բազմաթիվ ազգային խոհանոցներում։ Համեմունքը կիրառվում է տապակայի պատրաստման ժամանակ։

Պատմություն
-----------

Մանանեխը մարդկանց կողմից օգտագործվել է վաղուց և տարածված է եղել Հին աշխարհում` Եվրոպայից մինչև Չինաստան։ Ընդ որում մանանեխը Եվրոպայում եղել է միակ հասանելի կծու համեմունքը։ Մանանեխից համեմունքը, հավանաբար առաջին անգամ սկսել են պատրաստել Հռոմեական կայսրությունում։ Հռոմեացիները խառնել են խաղողի հյութը սպիտակ մանանեխի հատիկին և ստացել են կծու համեմունք։ Մանանեխի բաղադրատոմսը կա «*De re coquinaria»* խոհանոցային գրքում (4-5-րդ դարեր)։ Բաղադրատոմսի մեջ մտնում է մանանեխի հատիկ, պղպեղ, չաման, համեմ, սամիթ, նեխուր, ուրց, խնկածաղիկ, սոխ, մեղր, քացախ և բուսական յուղ։ Համեմունքը կիրառվել է վարազի մսով տապակայի պատրաստման ժամանակ։

Համարվում է, որ հենց հռոմեացիներն են բերել սև մանանեխի ընտանիքը Գալիա, որտեղ այն սկսել են աճեցնել խաղողի այգիներում։ 10-րդ դարում Սեն Ժերմեն ԴԵ Պրեյի աբբայության վանականները Փարիզում սկսեցին մանանեխի սեփական արտադրությունը։ Օգտագործել են բոլոր հնարավոր ավելցուկները` պղպեղ, գինի, մեղր, շաքար և այլն։ Մանանեխային սոուսն օգտագործել են սառը ուտելիքների հետ` այն համարելով տաքացնող համեմունք։ Ավելացրել են թարմ ձկանը, վարազի մսին, աղը դրած մսին, զելցին։ Փարիզի արքունիքում մանանեխ պատրաստողներ առաջին անգամ նկատվել են 1292 թվականին։ 1390 թվականին ընդունվում է օրենք, որը արգելում է մանանեխի վրա ցանկացած բաղադրիչի ավելացում, բացի որակյալ մանանեխի հատիկներից և քացախից։

13-րդ դարում մանանեխի արտադրության կենտրոն է համարվել Դիժոնը։ Այն մասին, թե որքան հայտնի է եղել մանանեխը Դիժոնում պահպանվել է 1336 թվականի նամակային հաշիվներում։ 1777 թվականին Դիժոնում ստեղծվել է մանանեխի արտադրության գործընկերություն օրիգինալ բաղադրատոմսով` օգտագործելով սպիտակ գինի։ Այստեղ է ի հայտ եկել նաև մանանեխի արտադրության առաջին մեքենան։ 1937 թվականին դիժոնյան մանանեխի համար ներկայացվել է ծագման իսկության սերտիֆիկացիա։ Դիժոնի մանանեխի արտադրության հին պատմության շնորհիվ այն համարվում է «աշխարհի մանանեխային մայրաքաղաք»։

Անգլիայում մանանեխը հայտնվել է 12-րդ դարում։ Մանանեխի առաջին հիշատակումը գտնվում է *T«he Forme of Cury»* գրքում, որը գրել է Ռիչարդ II-ի գլխավոր խոհարարը։ Մանանեխային հացահատիկը խառնում էին ալյուրի և դարչինի հետ, ավելացնում էին ջուր, մանանեխից պատրաստում էին գնդիկներ և չորացնում էին։ Նման ձևով մանանեխը հարմար էր պահպանել, իսկ անհրաժեշտության դեպքում նրանից պատրաստում էին մանանեխային պաստա` գնդիկները դնելով քացախի կամ գինու մեջ։ Լավագույնը համարվում էր ծովաբողկով մանանեխը, որը պատրաստում էին Տյուսբերգում։ Մանանեխը այստեղից տանում էին Լոնդոն և Անգլիայի այլ մասեր։ Այս մանանեխը նույնիսկ օգտագործվել է Շեքսպիրի «Հենրիխ IV» պիեսում։

Ռուսաստանում մանանեխի մասին առաջին հիշատակումը եղել է 1781 թվականին։ 1784 թվականին դուքս Բեկետովի և Պովոլժեի անուններից արտադրվել է առաջին մանանեխային ալյուրը, մանանեխի տեղական տեսակից։ 1810 թվականին իրականացվում է գոլորշու տեխնիկա և սկսվում է դեղին մանանեխի և մանանեխային յուղի խառնումը։

1904 թվականին ԱՄՆ-ում ներկայացվել է նոր, դեղնաշագանակագույն մանանեխը, որը պատմության մեջ առաջին անգամ օգտագործել են հոթդոգների պատրաստման համար։

Համային որակներ
---------------

Մանանեխի սեփական համը կծու է և այրող։ Բույսի բոլոր մասերում մտնում են սինագրինը, միրոզինազը, սինալրինը։ Բջիջների քայքայման դեպքում միրոզինազը բաժանվում է մոլեկուլների և բաց է թողնում կեղտոտ ծծմբային միացությունները։ Միրոզինազի ազդեցությունը կախված է ջերմաստիճանից։ Այս նյութը օգտագործում են մանանեխային պաստայի պատրաստման ժամանակ, մանանեխի ամրությունը կարգավորվում է հեղուկի ջերմաստիճանով։ Այն մանանեխը, որը պատրաստվում է սենյակային կամ ավելի բարձր ջերմաստիճանում (մինչև 38 °C) կլինի կծու։ Եթե մանրացված հհատիկին ավելացնենք եռացրած ջուր, ապա մանանեխը ստացվում է ավելի փափուկ և քաղցր։ Եթե մանանեխի ամբողջական հատիկը տաքացնենք, ապա կնկատվի կծվություն, այլ սուր հոտ և այդ ամենի հետ մեկտեղ կպահպանի իր դառը համը։

Մանանեխի սուր կծու համը պահպանվում է ավելի երկար, եթե համեմունքը պահվի փակ կոնտեյներում` փակ տեղում։ Շնորհիվ մանանեխի հակաբիոտիկային կազմության` այն չի վնասվում բակտերիաներից և երբեք չի փչանում, սակայն կարող է կորցնել բույրը։

Մանանեխի պատրաստման ժամանակ, համային որակները կախված են այլ բաղադրատարրերից` աղից, քացախից, շաքարից։ Վառ դեղին գույն ստանալու համար մանանեխին երբեք չեն ավելացնում քրքում։

Կիրառումը խոհարարության մեջ
---------------------------

Ավանդարար մանանեխը մատուցում են որպես համեմունք՝ տաք կամ սառը ուտեստների համար։ Օգտագործում են արագ սննդի պատրաստման մեջ՝ նրբերշիկների կամ երշիկների հետ։

Մանանեխը կիրառվում է որպես սոուսների պատրաստման բաղադրիչ, այդ թվում հոլանդական սոուսի և մայոնեզի։ Մանանեխը ունի չմարվող նյութերը կայունացնող խառնուրդ, ինչպիսիք են յուղը և բույրը։ Բացի այդ հոլանդական սոուսում մանանեխը կանխարգելում է սպիտակուցների խառնումը։

Մանանեխի հացահատիկը և փոշին ավելացնում են մարինադի մեջ, որպես կոնսերվանտներ։

Թռչնի կամ ձկան մսի վրա մանանեխը քսում են մսի վերին հատվածում։ Մանանեխը կանխում է հյութի արտահոսքը, ձևավորում է կծու կեղևապատում և բույր է հաղորդում ուտեստին։

Բելգիայում և Նիդերլանդներում մանանեխից եփում են մանանեխային ապուր։

Շագանակագույն մանանեխի հատիկից պատրաստում են խոզապուխտ և տապակած տավարի միս, իսկ ճապոնացիները այն օգտագործում են ձկան մարինադի համար։ Սև մանանեխը աչքի է ընկնում սուր հոտով և տարածված է Հնդկաստանում, որպես աղցանների կամ տաք ուտեստների համեմունք։ Յուղի մեջ տապակած մանանեխից Հնդկաստանում և Չինաստանում պատրաստում են համեմունք` մսից, բանջարեղենից և այլ բաղադրամիջոցներց պատրաստված ուտեստների համար։

Հումքի տարատեսակներ
-------------------

Մանանեխը սերում է խաչածաղկավորների ընտանիքի երեք տեսակներից` սպիտակ, սև և սարեփյան։ Սև մանանեխը, անվանում են իսկական կամ ֆրանսիական։ Այն աճում է Հարավային Եվրոպայում, հիմնականում Իտալիայում և Ֆրանսիայում։ Նրա սերմերը փոքր են, մուգ, ունեն այրող համ և հոտ։ Այս տեսակը կիրառվում է բարձրորակ մանանեխի պատրաստման համար, այդ թվում նաև դիժոնյան մանանեխի համար։ Սև մանանեխի պատրաստումը կապված է որոշակի բարդությունների հետ։ Նրա պատիճը արագ բացվում է և բերքի մեծ մասը թափվում և կորչում է։ Այդ իսկ պատճառով հաճախ դասական ֆրանսիական բաղադրատոմսերում սև մանանեխը փոխարինում էին շագանակագույնով կամ սարեփյանով։

Սարեփյան մանանեխը տարածված է Ռուսաստանում։ Այն հայտնի է նաև շագանակագույն, չինական, հնդկական անուններով։ Այն իրենից ներկայացնում է բավականին մեծ հատիկ շագանակագույն գույնի։ Խոհարարական տեսանկյունից մոտ է սև մանանեխին, բայց իր մեջ պարունակում է ավելի փոքր քանակությամբ սինգլին։ Հաճախ մատուցվում է բաց դեղին փոշու տեսքով։ Սրանից պատրաստում են սովորական սեղանի մանանեխ, այն բոլորից հաճախ կիրառվում է եվրոպական բաղադրատոմսերում։ Ռուսաստանից բացի սարեփյան մանանեխը նաև աճեցնում են Միջին Ասիայում, Հեռավոր Արևելքում, Վոլգայի շրջանում, Ուկրաինայում։

Սպիտակ մանանեխը դեղին, անգլիական մանանեխն է, ծագում է Եվրոպայից, ունի բաց գույնի խոշոր սերմեր։ Ի տարբերություն սևի և շագանակագույնի, սպիտակ մանանեխը պակաս կծու է, որը ավելի շատ արտահայտվում է համի մեջ, քան հոտի։ Այս մանանեխը օգտագործվում է մարինադներում։ Սպիտակ մանանեխը ավելի հայտնի է ԱՄՆ-ում։ Սպիտակ մանանեխի համաշխարհային բերքի մեծ մասը աճեցվում է Կանադայում։

Մանանեխի պատրաստման եղանակներ
-----------------------------

Բազմաթիվ ազգեր միջնադարից սկսած ունեն մանանեխի պատրաստման և օգտագործման սեփական ավանդույթները։ Մանանեխի տարատեսակների համը կարող է տարբերվել տարբեր երկրներում։ Եվրոպական երկրների մեծ մասում և ԱՄՆ-ում նախընտրում են փափուկ մանանեխը, հնարավորինս համային ավելցուկների մեծ քանակությամբ։ Ռուսաստանում և Լեհաստանում հաճախ օգտագործում են շագանակագույն կծու մանանեխ, առանց կծուն թեթևացնող ավելցուկների։

Կծու մանանեխը հեշտ է պատրաստել տնային պայմաններում։ Դրա համար մանանեխի փոշին խառնում են գինու, քացախի, գարեջրի կամ ջրի հետ անհրաժեշտ խտությամբ և թողնում են հանգստանա մոտ 10 րոպե` ավելացնելով շաքար։ Նման մանանեխ սովորաբար պատրաստում են անմիջապես մատուցելուց առաջ, որովհետև այն կարող է սառել բավականին արագ։

* Ամերիկյան դեղին մանանեխը պատրաստվում է սպիտակ մանանեխից և քացախից, մեծ քանակությամբ շաքարից և համեմվում է քրքումով։
* Անգլիական մանանեխը Անգլիայում հայտնի է «մանանեխ ըստ հին բաղադրատոմսի» անունով։ Սրա բաղադրության մեջ մտնում է թույլ և կծու մանանեխային փոշու խառնուրդը և մանրացված հատիկի ոչ մեծ քանակությունը։ Մանանեխը համեմում են խնձորի հյութով կամ քացախով։
* Բավարական մանանեխը արտադրվում է սպիտակ մանանեխից` ավելացնելով կարամելային սիրոպ, պղպեղ և գինի։ Համեմունքը պատրաստվում է բարձր ջերմաստիճանում, ունենում է շատ փափուկ, քաղցր համ։
* Բորդոյի (Ֆրանսիական) մանանեխը համեմունք է սպիտակ և սարեփյան մանանեխից, թարխունով և շաքարով, որը խառնվում է խաղողի մաճառ կամ քացախի հետ։
* Դոնի մանանեխը պատրաստվում է թթու դրված վարունգի ավելացմամբ։
* Դիժոնյան մանանեխը ավանդաբար ծագել է սև մանանեխից։ Ժամանակակից դիժոնյան մանանեխը ծագում է սև և շագանակագույն մանանեխներից։ Դիժոնյան մանանեխը փափուկ է և էլեգանտ, աչքի է ընկնում հարուստ համով, առանց ծայրահեղ թթվայնության։ Այս բաղադրատոմսով մանանեխը արտադրում են ամբողջ աշխարհում։ Այն ապահովում է համաշխարհային պահանջարկի մոտ կեսը։ Ֆրանսիայում արտադրում են դիժոնյան մանանեխի ավելի քան 20 տեսակ, այդ թվում տարբեր գույների։ Արտահանում են սավորաբար ավելի փափուկ տեսակը։ Դիժոնյան մանանեխի ամենաայրող տարբերակը մի փոքր փափուկ է ռուսական այրող մանանեխից։
* Իտալական (իտալ.՝ mostarda di frutta), մրգային մանանեխը պատրաստվում է մանանեխի փողուց, սպիտակ գինուց, մեղրից և պարունակում է թարմ մրգերի մեծ կտորներ։
* Չինական մանանեխը համեմունք է։ Կծու է և աչքի չի ընկնում համային երանգներով։
* Կրեոլյան մանանեխը պատրաստվում է հնդկական մանանեխի հատիկից` քերած ծովաբողկի ավելացմամբ։
* Մյոյի մանանեխը աչքի է ընկնում յուրօրինակ համով, ծագում է սև մանանեխից, համեմվում է քացախով։
* Գերմանական մանանեխը քաղցրաթթվային մանանեխ է, որը կազմված է սև մանանեխից և քացախից։ Այն ավելացվում է գերմանական երշիկներին։
* Օրլեանյան մանանեխը դիժոնյան մանանեխի տեսակ է, որը խաղողի հյութի կամ գինու փոխարեն պատրաստվում է սպիտակ քացախով։
* Պրովանսայան մանանեխը պատրաստվում է բորդոյի մանանեխի բաղադրատոմսով` ավելացնելով սխտոր, կարմիր պղպեղ և մեղր։
* Ռուսական մանանեխը սուր հոտով համեմունք է սարեփյան մանանեխի փոշուց` քացախի և բուսական յուղի ավելացմամբ։

Ցանկանալով բարձրացնել ռուսական մանանեխի համային որակները խոհարարները համեմունքին ավելացնում են տարբեր ավելցուկներ։ Մանանեխը պատրաստվում է տարբեր բաղադրատոմսերով.

* «Բուրմունքային» - ավելացվում է դառը պղպեղ, մեխակներ, դարչին և մշկընկույզ։
* «Վոլգոգրադյան»- ավելացվում է խնձորի հյութ և դարչին։
* «Քաղաքային»- ավելացվում է դառը (կծու) պղպեղ և մեխակներ։
* «Տնային» - ավելացվում է խնձորի հյութ և համեմունքներ։
* «Մոսկովյան» - բուսական յուղով և քացախով` ավելացնելով պղպեղ, մեխակներ։

Ազդեցությունը մարդու օրգանիզմի վրա
----------------------------------

Մանանեխում պարունակվող ցնդող նյութերը բացում են ախորժակը, ակտիվացնում են նյութափոխանակությունը, հեշտացնում են սպիտակուցների մարսումը։

Հին ժամանակներում մանանեխին վերագրում էին բուժիչ հատկություններ։ Դրանով բուժել են ատամնացավը, մրսածությունը, շնչառական խնդիրները և այլն։ Գինու հետ խառնած մանանեխը օգտագործել են որպես հակաբորբոքային միջոց։ Մանանեխ օգտագործել են նաև խրոնիկական հիվանդությունների ժամանակ։ Ասվել է նաև որ մանանեխը կարող է մաքրել թույնը օրգանիզմից և լուսավորել գիտակցությունը։

Մեր օրերում մանանեխը նույնպես համարվում է դեղամիջոց, որի օգտագործումը խթանում է մարսողությանը, օգնում է փորկապության և վարակների ժամանակ և փոքրացնում է սրտանոթային համակարգի հիվանդություների հավանականությունը։ Ժողովրդական բժշկությունում մանանեխը կիրառվում է ստամոքսաաղիքային հիվանդությունների բուժման համար։

Տուբերկուլոզի և երիկամների բորբոքային հիվանդությունների դեպքում մանանեխը հակացուցված է։

Շատ կծու մանանեխի կիրառումը կարող է առաջացնել թքարտադրություն, լեզվի և քիմքի այրում։ Մանանեխի բոլոր բաղադրիչները, այդ թվում հատիկները և մանանեխային փոշին կարող են ալերգիա առաջացնել և անաֆիլակտիկ ցնցման պատճառ դառնալ։

Պատկերասրահ
-----------

rigt
rigt

rigt
rigt

Տես նաև
-------

* Մանանեխ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  *Man R. Weir R.* The Mustard Book. — 2nd ed.. — Grub Street Cookery, 2010. — 288 с. — ISBN 978-1-906502-59-1
2. 1 2 3 4 5 6  *Michele Jordan* The Good Cook's Book of Mustard: One of the World's Most Beloved Condiments, with more than 100 recipes. — Skyhorse Publishing, 1994. — 320 с. — ISBN 978-1-63220-586-5
3. 1 2 3 4 5 6 7  *Janet Hazen* Mustard: Making Your Own Gourmet Mustards. — Chronicle Books, 1993. — 72 с. — ISBN 9780811801737
4. ↑  *Похлёбкин В. В.* Международные приправы // Большая энциклопедия кулинарного искусства. — ЗАО «Центрполиграф", 2008. — 975 с. — ISBN 978-5-9524-3563-6
5. ↑  Janet Hazen. Mustard: Making Your Own Gourmet Mustards. — Chronicle Books, 1993. — 72 с. —
6. 1 2 3 4 5 6  *Harold McGee* Food and Cooking. — revised and updated edition. — NY: Scribner, 2004. — С. 415-417. — 884 с. — ISBN 1-4165-5637-0
7. 1 2 3 4 5  *Antol M. N.* The Incredible Secrets of Mustard: The Quintessential Guide to the History, Lore, Varieties, and Benefits. — Avery Publishing, 1999. — 228 с. — ISBN 978-0-895299-20-8
8. 1 2 3 4 5 6  *Аграновская М.* Это сладкое слово «горчица» // *Partner* : журнал. — 2016. — № 1 (220). — С. 84-85. — ISSN 1612-9903.
9. ↑  Peggy Trowbridge Filippone. (մարտի 10, 2017)։ «The History of Mustard as Food»։ *The Spruce*։ Վերցված է 2017-10-22
10. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15  *Кузнецов И.* Горько, но вкусно. О самом распространенном и популярном соусе – горчице // *Экология и жизнь* : журнал. — 2010. — № 1. — С. 89-91.
11. 1 2 3  *O'Connell J.* Mustard // The Book of Spice: From Anise to Zedoary. — Profile Books Ltd, 2015. — P. 156-161. — 278 p. — ISBN 978-1-78283-088-7
12. ↑  *Harold McGee* Food and Cooking. — revised and updated edition. — NY: Scribner, 2004. — С. 321-322. — 884 с. — ISBN 1-4165-5637-0
13. 1 2 3 4  *Peter K. V.* Mustard // Handbook of Herbs and Spices. — Elsevier, 2004. — Т. 2. — 376 p. — ISBN 1-85573-721-3
14. 1 2  Fearnley-Whittingstall Hugh (2014-01-31)։ «Sharp practices: Hugh Fearnley-Whittingstall's mustard recipes»։ *The Guardian*։ ISSN 0261-3077։ Վերցված է 2016-09-17
15. 1 2  *Sawyer H.* Gourmet Mustards: How to Make and Cook With Them. — revised edition. — Culinary Art, 1994. — 80 p. — ISBN 978-0914667155
16. ↑  «Горчица английская, французская, русская»։ *Едим Дома*։ 2014-12-25։ Վերցված է 2017-08-21
17. 1 2 3 4  *Алькаев Э.* Горчица // Пряности, специи и приправы. — Litres, 2013. — 281 с. — ISBN 9785457037885
18. 1 2 3 4 5 6 7  *Бестужев В.* Приправы // Секреты домашнего копчения. — Белгород: Клуб семейного досуга, 2016. — ISBN 978-5-9910-3536-1
19. ↑  «Голландский горчичный суп»։ *"Школа гастронома" №02 (124) январь 2009*։ Гастрономъ
20. 1 2 3 4 5 6 7  *Карпухина В.* Энциклопедия целительных специй. Имбирь, куркума, кориандр, корица, шафран и еще 100 исцеляющих специй. — Litres, 2016. — 378 с. — ISBN 9785457599819
21. ↑  *Станиславская С. А.* Горчица «Ахтубинская» и способ её приготовления : Патент № 2109464. — 1998.
22. ↑  *Посокина Н. Е. Тамкович С. К. Степанищева Н. М. Гореньков Э. С.* Горчица «Городская» : Патент № 2143208. — 1999.
23. ↑  *Посокина Н. Е. Тамкович С. К. Степанищева Н. М. Гореньков Э. С.* Горчица «Домашняя» : Патент № 2143207. — 1999.
24. 1 2  *Степанова Н. Ю.* Горчица и её использование как приправы к мясным изделиям // *Научное обеспечение развития АПК в условиях импортзамещения* : Сборник трудов конференции. — 2017. — С. 320–323.
25. ↑  *Станиславская С. А.* Горчица «Волгоградская» и способ её приготовления : Патент № 2108733. — 1998.
26. ↑  «Горчица»։ *Gastronom.ru*։ Վերցված է 2017-08-21
27. ↑  The Business of Food: Encyclopedia of the Food and Drink Industries / Allen G. J. Albala K.. — ABC-CLIO, 2007. — С. 95. — 439 с. — ISBN 9780313337253
28. ↑  *Звонарёва А.* Горчица // Зелень в кулинарии. Лучшие рецепты с душистыми травами. — Litres, 2015. — 128 с. — ISBN 9785457226647
29. ↑  *Кардаш А.* 100 самых полезных продуктов. — М.: Манн, Иванов и Фербер, 2014. — С. 57. — 240 с. — ISBN 9785000571262
30. ↑  *Полевая М. А.* Редька, хрен и горчица от болезней помогут лечиться. — СПб: ИГ "Весь", 2006. — С. 20. — 96 с. — (Кладовые природы). — ISBN 5-9573-0104-3
31. ↑  «Buying Food»։ *Food allergy* (անգլերեն)։ NHS։ 2010-01-12։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-07-17-ին

Արտաքին հղումներ
----------------

* Common Varieties of Mustard Archived 2017-01-19 at the Wayback Machine.
* 
*