Հեծյալը. Սայդա նեկրոպոլից (Լիբանան) հայտաբերված Ալեքսանդրի սարկոֆագից հատված
**Ալեքսանդր անաբասիսը** կամ **Ալեքսանդրի վերելքը** (*հուն.` Ἀλεξάνδρου Ἀνάβασις,* լատին․՝ Anabasis Alexandri), ստեղծվել է Արիանոս Նիկոմեդիացու կողմից մ.թ. երկրորդ դարում, ամենայն հավանականությամբ, Հադրիանոսի օրոք։ *Անաբասիսը* (որը պահպանվել է ամբողջական յոթ գրքով) Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքների պատմությունն է, մասնավորապես՝ նրա կողմից Պարսկական կայսրության նվաճումը մ.թ.ա. 336-323 թվականներին։ Ե՛վ «Անաբասիս» անսովոր վերնագիրը (բառացիորեն **«Ճանապարհորդություն ծովից դեպի երկրի խորքը»**), և՛ աշխատության յոթ գրքույկ կառուցվածքը արտացոլում են Արիանոսի նմանակումը (կառուցվածքով, ոճով և բովանդակությամբ) հույն պատմիչ Քսենոփոնին, որի սեփական *Անաբասիս* յոթ գրքերը վերաբերում են Կյուրոս Կրտսերի դեպի «երկիր» ավելի վաղ արշավին` մ.թ.ա. 401 թվականին։

«Անաբասիսը» Ալեքսանդրի կողմից պարսկական կայսրությունը նվաճելու մասին պահպանված ամբողջական պատմությունն է։ Այն հիմնականում ռազմական պատմություն է, որն արտացոլում է Քսենոփոնի *Անաբասիսի* բովանդակության Արիանոսի մոդելը. աշխատանքը սկսվում է Ալեքսանդրի՝ մ.թ.ա. 336 թվականին Մակեդոնիայի գահ բարձրանալով և ոչինչ չունի ասելու Ալեքսանդրի վաղ կյանքի մասին (ի տարբերություն, ասենք, Պլուտարքոսի «Ալեքսանդրի կյանքը» գրքի)։ Արիանոսը նաև նպատակ չի ունեցել ներկայացնելու Ալեքսանդրի օրոք հունախոս աշխարհի ամբողջական պատմությունը։ *Անաբասիսը* գրելու Արիանոսի գլխավոր աղբյուրները Պտղոմեոսի և Արիստոբուլոսի արշավանքի կորած ժամանակակից պատմություններն էին, իսկ իր հետագա գրքերի համար՝ Նեարխոսը։ Արիանոսի՝ իր պատմությունը գրելու գլխավոր նպատակներից մեկը, թվում է, եղել է Ալեքսանդրի թագավորության ստանդարտ «Վուլգատա» պատմվածքի ուղղումը, որը արդիական էր նրա ժամանակներում՝ հիմնականում կապված պատմաբան Կլեյտարխոսի կորած գրությունների հետ։

Բովանդակություն
---------------

*Alexandri anabasis*, 1575
*Անաբասիսը* տալիս է մակեդոնացի Ալեքսանդր Մեծի (մ.թ.ա. 336–323 թթ.) թագավորության մասին ժամանակագրական ընդարձակ նկարագրություն՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով ռազմական հարցերին։ Արիանոսը` իր գրքի աղբյուրների վերաբերյալ կարճ Նախաբանից հետո, յոթ գրքերում նկարագրում է Ալեքսանդր Մակեդոնացու թագավորությունը։

**Գիրք 1**

Այս գիրքն ընդգրկում է Ալեքսանդրի գահակալության վաղ տարիները (մ.թ.ա. 336–334), ներառյալ 335 թվականին Ալեքսանդրի կողմից Թեբեի թալանն ու ավերումը և մ.թ.ա. 334 թվականի ամռանը Գրանիկոսի ճակատամարտի նշանավոր նկարագրությունները։

**Գիրք 2**

Այս գրքի մեծ մասում գերակշռում են երեք խոշոր ռազմական գործողությունները՝ Իսոսի ճակատամարտը (Ք.ա. 333թ.) և Տյուրոսի և Գազայի պաշարումները (Ք.ա. 332թ.): Այս գրքում պատմվում է նաև Պարսկաստանի Դարեհ թագավորի պարտության մասին և այն մասին, թե ինչպես է Ալեքսանդրը վարվել Դարեհի ընտանիքի հետ նրա մահից հետո։ Այս գրքում ներառված է նաև Գորդյան հանգույցի դատավարությունը։

**Գիրք 3**

Երրորդ գիրքը սկսվում է Եգիպտոսում Ալեքսանդրի մասին պատմվածքով, ներառյալ նրա այցը Զևս-Ամոն աստվածությանը Սիվահում (մ.թ.ա. 332/331 ձմեռ), նախքան Գավգամելայի ճակատամարտը և Դարեհ III-ի պարտությունը (մ.թ.ա. 331): Գրքի երկրորդ կեսը նկարագրում է Ալեքսանդրի հետապնդումը Դարեհին հյուսիսային Իրանի միջով, ինքնակոչ Բեսսի ապստամբությունը և Ֆիլոտասի և Պարմենիոնի մահը (մ.թ.ա. 331–329):

**Գիրք 4**

Այս գիրքը սկսվում է նկարագրելով մ.թ.ա. 329–327 թվականների երկարատև Սողդիանա արշավանքը Բեսսի, Սպիտամենեսի և Օքսյարտեսի դեմ, ինչպես նաև Փենջաբում արշավների վաղ փուլերը (մ.թ.ա. 327–326), ժամանակագրական հաջորդականությունից նկատելի շեղումով (4.7–14), որտեղ Արիանոսը հավաքում է շատ տխրահռչակ պատմություններ, որոնք ուղղված են Ալեքսանդրի վարկաբեկմանը (Կլեիտոսի սպանությունը, պրոսկինիսիսի գործը, դրա հետ կապված պաժեր դավադրությունը և Կալիսթենեսի մահը)։

**Գիրք 5**

Այս գիրքը շարունակում է մ.թ.ա. 326 թվականին Ալեքսանդր Մակեդոնացու դեպի Հնդկաստան արշավանքի պատմությունը, ներառյալ Ալեքսանդրի ժամանումը Նիսա (այլ անվանուներն են` հին Նագարա կամ Դիոնիսոպոլիս), Պորոսի հետ ճակատամարտը Հյուդասպ գետի մոտ և Հիֆասիսում Ալեքսանդրի զորքի ապստամբությունը, որի արդյունքում նա կայացրեց դեպի Հնդկաստան չշարունակելու որոշումը։

**Գիրք 6**

Նկարագրված է Ինդոս գետով դեպի Հնդկական օվկիանոս (մ.թ.ա. 326–325 թթ.) ուղևորությունը, ներառյալ մակեդոնացիների կողմից տեղի բնակիչների նկատմամբ ավելի ու ավելի դաժան բռնությունները ճանապարհին (հատկապես Մալի քաղաքում) և Գեդրոսիա անապատի հատումը (մ.թ.ա. 325-324):

**Գիրք 7**

Մ.թ.ա. 324 թվականի հարսանիքները Շոշում. Ալեքսանդրը Ստատիրայի (աջից) և Հեֆաիստիոնը Ստատիրայի քրոջ` Դրիպետիսի հետ (ձախից), 19-րդ դարի վերջի փորագրություն
Գրքերից վերջինը պատմում է Ալեքսանդրի վերջին տարվա իրադարձությունները, ներառյալ Շոշի հարսանիքները` մասնավորապես, Դարեհի դստեր` Ստատիրայի հետ նրա ամուսնությունը և Ստատիրայի քրոջ հետ Հեֆաիստիոնի (Մակեդոնացու զորքի գեներալ) ամուսնությունը; Օպիսի խռովությունը, Ալեքսանդրի սեփական մահվան բազմաթիվ կանխատեսումները և նախանշանները, Հեփեստիոնի մահը և Ալեքսանդրի մահը (մ.թ.ա. 324–323): Այս գրքի հենց վերջն ավարտվում է ենթադրություններով, թե ինչպես է Ալեքսանդրը մահացել, և արդյոք դա եղել է թունավորման կամ այլ բանի հետևանքով։

Քննադատություն
--------------

Արիանոսի *Անաբասիսը* ավանդաբար համարվում է Ալեքսանդրի արշավների համար գոյություն ունեցող ամենահավաստի պատմական աղբյուրը։ Այնուամենայնիվ, 1970-ականներից ի վեր Արիանոսի մասին ավելի քննադատական տեսակետը լայն տարածում գտավ՝ հիմնականում Ա. Բ. Բոսվորթի աշխատության շնորհիվ, ով գիտնականների ուշադրությունը հրավիրեց Արիանոսի հակվածության վրա՝ դեպի սրբախոսություն և ջատագովություն, չհաշված մի քանի հատվածներ, որտեղ կարելի է ցույց տալ, որ Արիանոսը ( համեմատելով այլ հնագույն աղբյուրների հետ) բացահայտ ապակողմնորոշման է տանում։

Ժամանակակից հրատարակություններ
------------------------------

Արիանոսի միակ ամբողջական անգլերեն թարգմանությունը, որը հասանելի է առցանց, բավականին հնացած թարգմանությունն է Էդվարդ Ջեյմս Չինոքի, հրատարակվել է 1884 թվականին։ Պերսևսի թվային գրադարանի կողմից օգտագործված հունարեն բնօրինակ տեքստը ստանդարտ A.G. Roos-ի Teubner հրատարակությունն է, որը հրատարակվել է Լայպցիգում 1907 թվականին։

Հավանաբար ամենաշատ օգտագործվող գիտական անգլերեն թարգմանությունը Լոբի դասական գրադարանի հրատարակությունն է (հունարեն տեքստից), երկու հատորով։ Աշխատությունն առաջին անգամ հայտնվեց 1929 թվականին և հետագայում վերանայվեց նոր ներածությամբ և Պետեր Բրունտի հավելվածներով, 1976 թվականին։

Օբրի դե Սելինկուրի անգլերեն թարգմանությունը հայտնվել է Penguin Classics ամսագրում 1958 թվականին։ Այս հրատարակությունը վերանայվել և ծանոթագրվել է Ջ. Ռ. Համիլթոնի կողմից 1971 թվականին։

The Landmark Ancient Histories-ը, խմբագրված Ռոբերտ Բ. Ստրասլերի կողմից, ներառում է The Landmark Arrian. The Campaigns of Alexander, խմբագրված Ջեյմս Ռոմի կողմից (Բարդ քոլեջի Դասական պրոֆեսոր, 2010 թվականին) և թարգմանվել է Պամելա Մենսչի կողմից։ *Landmark* հրատարակությունը ներառում է լայնածավալ լուսանցքային նշումներ և քարտեզներ յուրաքանչյուր հաջորդ էջում։

Մարտին Համոնդի նոր թարգմանությունը Ջոն Աթկինսոնի ներածությամբ և նշումներով հայտնվել է Oxford World's Classics շարքում 2013 թվականին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Stadter, Philip (1980). *Arrian of Nicomedia*. Chapel Hill: University of North Carolina. էջեր 60–114.
2. ↑  Arrian (2013). *Alexander the Great: The Anabasis and the Indica*. Translated by Martin Hammond; John Atkinson (Translator). Oxford University Press. էջեր xi–xiv. ISBN 978-0-19-958724-7. `{{cite book}}`: `|translator2=` has generic name (օգնություն)
3. ↑  Bosworth, A.B. (1980). *A Historical Commentary on Arrian's History of Alexander, Vol 1*. Oxford: Oxford University Press. էջեր 1–38.
4. ↑  Bosworth, A.B. (1988). *From Arrian to Alexander*. Oxford: Oxford University Press. էջեր 1–37.
5. 1 2  Arrian. *The Anabasis of Alexander*.
6. ↑  Bosworth, A.B. (1996). *Alexander and the East: The Tragedy of Triumph*. Oxford: Oxford University Press. էջեր 31–65. ISBN 978-0198149910.
7. ↑  Bosworth, A. B. (1976 թ․ հունվարի 1). «Errors in Arrian». *The Classical Quarterly*. **26** (1): 117–139. doi:10.1017/S0009838800033905. JSTOR 638409. S2CID 170453455.
8. ↑  **Arrian.** Flavii Arriani quae exstant omnia. Edidit A. G. Roos. Volumen I Alexandri Anabasin continens. Accedit tabula phototypica. Արիանոս։ Այն ամենը, ինչ գոյություն ունի Ֆլավիուս Արիանոսի մասին։ Խմբագրել է A. G. Roos-ը։ Հատոր 1, որը պարունակում է *Ալեքսանդրի Անաբասիսը*։ Կից ներկայացված է ֆոտոտիպային քարտեզ։
9. ↑  Arrian. A.G. Roos – Anabasis Tufts University and Leipzig University [Retrieved 2015-05-07]
10. ↑  P. A. Brunt, Arrian – Anabasis of Alexander, Volume I Loeb Classical Library 236 [Retrieved 2015-05-07]
11. ↑  Arrian (1971). *The Campaigns of Alexander*. Translated by Aubrey de Sélincourt. Revised, with a new introduction and notes by James R. Hamilton. Harmondsworth: Penguin Books.
12. ↑  Strassler, R.B. – the Landmark Ancient Histories Արխիվացված 2017-03-24 Wayback Machine
13. ↑  Arrian, M Hammond, J Atkinson – Alexander the Great: The Anabasis and the Indica Oxford University Press, 2013 0199587248 [Retrieved 2015-05-07]

Գրականություն
-------------

* Arrian, *Life of Alexander the Great*, թարգմանվել է Օբրի դե Սելինկուրի կողմից, Հարմոնդսվորթ, Penguin Books, 1958 և բազմաթիվ հետագա վերահրատարակություններ։
* Arrian, *The Campaigns of Alexander*, թարգմանել է Պ.Ա. Brunt, հունարեն և անգլերեն տեքստով, խմբագրված Ջեֆրի Հենդերսոնի կողմից, The Loeb Classical Library, Harvard University Press. Books I–IV: 0-674-99260-1 Books V–VII and Indica: 0-674-99297-0

Արտաքին հղումներ
----------------

Վիքիդարանի պատկերանիշըՎիքիդարանի պատկերանիշը
Անգլերեն Վիքիդարանում կա այս հոդվածին վերաբերող բնօրինակ տեքստ:
 Տես ***The Anabasis of Alexander***

Վիքիդարանի պատկերանիշըՎիքիդարանի պատկերանիշը
Հունարեն Վիքիդարանում կա այս հոդվածին վերաբերող բնօրինակ տեքստ:
 Տես ***Αλεξάνδρου Ανάβασις***

* Արիանոս, *Anabasis Alexandri*, (section 1.13–16) (pp. 18–19), Գրանիկուսի ճակատամարտը, Լոբի դասական գրադարան հրատարակությունից։
* Արիանոս, *Anabasis Alexandri*, (section 4.18.4–19.6) Արխիվացված 2016-05-04 Wayback Machine, *Sogdian Rock*, թարգմանել է Օբրի դե Սելինկուրը։

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Բրոքհաուս · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ նորվեգական · Սիտինի ռազմական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX1869043 · BNF: 12548647c · GND: 4240896-9 · LCCN: nr97035115 · NLA: 36538511 · SUDOC: 027375676, 034766650 · VIAF: 178953747, 110144898679950291099, 13159474179327661416, 6832167625779303660005 · WorldCat VIAF: 178953747, 110144898679950291099, 13159474179327661416, 6832167625779303660005 |

 |

 |