**«Դե լյա Ռեժանս»** (ֆր.՝ Café de la Régence), Փարիզի առաջին սրճարաններից մեկը, որը բացվել է 1681 թվականին և հայտնի է դարձել որպես շախմատի կենտրոն։ Այդ սրճարանի այցելուներն են եղել այդ ժամանակի ամենատաղանդավոր ու հայտնի շախմատիստները։

Պատմություն
-----------

Սրճարանը բացվել է 1681 թվականին և կրել «Cafe de la Place du Palais-Royal» անունը։ 1715 թվականից հետո՝ Ֆրանսիայում ռեգենտության ժամանակաշրջանում, սրճարանը կրել է «Café de la Régence» անունը։

Մոտ 1740 թվականին Պրոկոպ սրճարանից այդտեղ են տեղափոխվել Փարիզի շախմատիստները։ Սրճարանի մշտական այցելուները եղել են այնպիսի հայտնի մարդիկ, ինչպիսիք են Դենի Դիդրոն, Ժան-Ժակ Ռուսոն, Ֆրանսուա Անդրե Ֆիլիդորը, Նապոլեոն Բոնապարտը և Բենջամին Ֆրանկլինը։ Սրճարան հաճախ են այցել և շախմատ խաղացել հայտնի շախմատիստներ Լեգալը, Լիոնել Կիզերիցկին, Դանիել Հարվիցը։

1769 թվականին սրճարանի սեփականատեր է դարձել նախկին ատենակալ Ռեյը։ Այնուհետև սրճարանը ղեկավարել են Ֆրանսուա Ակվինը և նրա կինը՝ Մարի Անտուանետ Բրիսեթը, իսկ ավելի ուշ՝ Մարի Հեսսեն;

Ֆրանսիական հեղափոխության ժամանակ Մաքսիմիլիեն Ռոբեսպիեռը յակոբինյան ակումբի նիստերի ընդմիջումների ժամանակ հաճախ է եղել սրճարանում։ Չցանկանալով տեսնել նրան՝ շախմատասերները լքել են սրճարանը։

Տարիներ շարունակ սրճարանն աչքի է ընկել մարմարի շախմատի սեղանով, որի վրա 1798 թվականին շախմատ է խաղացել Նապոլեոնը։ Շախմատից բացի սրճարանում խաղացել են շաշկի և բիլիարդ։

Մոտ հարյուր քսան տարի սրճարանը հանդիսացել է Ֆրանսիայի և Եվրոպայի շախմատային խաղի կենտրոն։

1844 թվականի օգոստոսի 28-ին Կառլ Մարքսը և Ֆրիդրիխ Էնգելսը հանդիպել են սրճարանում (մինչ այդ նրանք հանդիպել են Քյոլնում) և դարձել ընկերներ։

1852 թվականին՝ Պալե-Ռոյալ փողոցի վերակառուցման ընթացքում, որոշ ժամանակով սրճարանը տեղափոխվել է Ռիշելյեի փողոցի Դոդուն հյուրանոց։ 1854 թվականից մինչև հիմա սրճարանը գտնվում է Սեն-Օնորե 161 հասցեում։

1910 թվականին սրճարանի տերը փոխվել է և այն վերածվել է ռեստորանի։ Շախմատիստների մեծ մասը տեղափոխվել են «Café de l 'Univers» սրճարան։ Ռեստորանը գործել է մինչև 1950-ականների կեսերը։ Այն պահպանել է դեկորացիայի որոշ տարրեր, որոնք հիշեցրել են սրճարանի փառահեղ անցյալի մասին։

Շախմատային մրցաշարեր
--------------------

1843 թվականի աշնանը «Դե լյա Ռեժանս» սրճարանը դարձել է այդ ժամանակաշրջանի առաջատար շախմատիստներ՝ ֆրանսիացի Պիեռ դե Սենտ-Ամանդի և անգլիացի Հովարդ Սթաունթոն միջև տեղի ունեցած մրցաշարի ասպարեզ։ Հովարդ Սթաունթոնը հաղթել է 11 խաղ, պարտվել 6-ը, 4 խաղ ավարտվել է ոչ-ոքի։

1858-1859 թվականներին Եվրոպա կատարած ճանապարհորդության ժամանակ ամերիկացի շախմատիստ Պոլ Մորֆին հաճախ է եղել սրճարանում, այնտեղ նա 5,5֊2,5 հաշվավ հաղթել է գերմանացի շախմատիստ Դանիել Հարվիցին։ Սրճարանում հետագայում անցկացվել է նշանավոր շախմատային միջոցառումներ։

Գրականությունում
----------------

Սրճարանի անունը հիշատակվում է մի քանի գրական ստեղծագործություններում՝ Ալեքսանդր Կոտով՝ «Սպիտակ և սև», Սեսար Վալյեխո՝ «Գլխարկ, վերարկու, ձեռնոցներ», Դենի Դիդրո՝ «Ռամոյի եղբորորդին»։

* Հովարդ Սթաունթոնի և Պիեռ դե Սենտ-Ամանդի մրցաշարը, 1843, նկարիչ՝ Ժան Անրի Մառլեն։Հովարդ Սթաունթոնի և Պիեռ դե Սենտ-Ամանդի մրցաշարը, 1843, նկարիչ՝ Ժան Անրի Մառլեն։
* Պոլ Մորֆին կույր շախմատի միաժամանակյա խաղի ժամանակ (անհայտ հեղինակ)Պոլ Մորֆին կույր շախմատի միաժամանակյա խաղի ժամանակ (անհայտ հեղինակ)
* Շախմատիստներ, հեղինակ՝ Անտի ՖվենՇախմատիստներ, հեղինակ՝ Անտի Ֆվեն

Մատենագրություն
---------------

* Michael Ehn: *Ein idealer Ort in einer idealen Stadt*, in: Karl 2006,4, S. 16-25
* Paul Metzner: *Crescendo of the Virtuoso*, 1998
* Ken Whyld: *Chess christmas*. Moravian Chess, Olomouc 2006, S. 311—321. ISBN 80-7189-559-8.
* George Walker: *The Café de la Régence*, in: ders.: *Chess and Chess-Players*, London 1850, S. 148—184

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Jules Cousin, « Les cafés de Paris en 1772 d'après Les Tablettes Royales de Renommée par le Sr Roze de Chantoiseau », Extrait de *La revue de Poche*, 15 juillet 1867. Consulter en ligne sur Gallica Archived 2021-12-07 at the Wayback Machine..
2. ↑  *L'intermédiaire des chercheurs et des curieux*, t. 18, 1885, col. 35, 213, 266. ; A. Lepage, *Les cafés littéraires et artistiques de Paris*, Paris, Martin-Boursin, 1882, p. 123-133. Consulter en ligne sur Gallica Archived 2021-12-04 at the Wayback Machine..
3. ↑  *Басовская Н. И* Фридрих Энгельс. Золотое сердце. От Клеопатры до Карла Маркса [Самые захватывающие истории поражений и побед великих людей].
4. ↑  Дени Дидро. Племянник Paмo

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ensayo sobre la historia del Café de la Régence (en inglés).
* El Café de la Régence (Mayer/Guerrero).