Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Իռլանդիա (այլ կիրառումներ)

**Իռլանդիա** (իռլանդերեն՝ Éire [ˈeːɾʲə], անգլ.՝ Ireland [ˈaɾlənd], լատին․՝ Hibernia), Եվրոպայի մեծությամբ երրորդ կղզին է (Մեծ Բրիտանիայից և Իսլանդիայից հետո), երկու ամենամեծ Բրիտանական կղզիներից արևմտյանը։

Անվանում
--------

«Իռլանդիա» անվանումը գալիս է կղզու անգլերեն անվանումից (Ireland), որը կազմված է իռլանդերեն «Էիրե» (Éire, «Իռլանդիա») բառից կամ դրանից բխած ցեղանունից և անգլերեն «-լանդ»՝ «երկիր» իմաստով վերջածանցից։ «Էիրե» իռլանդերեն անվանումն առաջացել է հին իռլանդերեն «Էրիու» (Ériu) բառից, որն Իռլանդիա կղզու՝ ինչպես նաև իռլանդական առասպելաբանության աստվածուհիներից մեկի անունն է։ Մեկ վարկածի համաձայն՝ «Էրիու» անունը բխում է կելտական նախալեզվի \*Φīweryū բառից, որն էլ գալիս է հնդեվրոպական \*piHwerjon- («պտղաբեր երկիր» կամ «լիաբեր երկիր» իմաստով) բառից, որի արմատն է \*peyH- («յուղ, ճարպ»)։ Մեկ այլ մեկնաբանությամբ «Էրիու» անունը ծագում է հնդեվրոպական \*h₂uer («հոսող ջուր») արմատից։ Անցյալում Իռլանդիա անվանումը մեկնաբանվել է որպես «արևմտյան կղզի», ինչը գիտականորեն հիմնավորված չէ։

Պատմություն
-----------

### Նախապատմություն

Վերջին սառցադաշտային ժամանակաշրջանում և մինչև մ.թ.ա. մոտ 16000 թվականը Իռլանդիայի մեծ մասը ծածկված էր սառույցով։ Ծովի հարաբերական բարձրությունը 50մ-ից պակաս է, ինչի արդյունքում Իռլանդիայի և Մեծ Բրիտանիայի միջև ձևավորվեց սառցե կամուրջ։ Ք.ա. 14000 թվականին այս սառցե կամուրջը գոյություն ուներ Հյուսիսային Իռլանդիայի և Շոտլանդիայի միջև, իսկ մ.թ.ա. 12000 թվականին Իռլանդիան ամբողջովին անջատված էր Մեծ Բրիտանիայից։ Ավելի ուշ՝ մ.թ.ա. 6100 թվականին, Մեծ Բրիտանիան անջատվեց Եվրոպայից։ 2021 թվականից ի վեր Իռլանդիայում մարդկային գործունեության ամենավաղ ապացույցները թվագրվում են 33000 տարի առաջվան։

Մ.թ.ա. 4000 թվականից որոշ ժամանակ առաջ նեոլիթյան վերաբնակիչները ներմուծեցին հացահատիկային կուլտուրաներ, ընտելացրին կենդանիներ, ինչպիսիք են խոշոր եղջերավոր անասունները և ոչխարները, և կառուցեցին մեծ փայտե շենքեր և քարե հուշարձաններ։

Տեղաբաշխումը և չափերը
---------------------

Գտնվում է 6° 20' - 10° 20' ամ. ե. և 51° 25' - 55° 23' հս. լ. (ծայրագույն հյուսիսային կետը՝ Մալին Հեդ հրվանդանն է Ինիշոուեն թերակղզու վրա)։ Արևելքից շրջապատված է Իռլանդական ծովը, ինչպես նաև Սբ. Գեորգի և Հյուսիսային նեղուցները, արևմուտքից, հյուսիսից և հարավից Ատլանտյան օվկիանոսով։ Արևմուտքից արևելք ձգվում է մոտ 300 կմ, հյուսիսից հարավ՝ մոտ 450 կմ։ Կղզու մակերեսը կազմում է 84 հազար կմ2 (աշխարհում 12-րդ տեղը)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Isaac G. R. (2009)։ «A Note on the Name of Ireland in Irish and Welsh»։ *Ériu* **59**: 49–55։ ISSN 0332-0758
2. ↑  Koch John T. (2005)։ *Celtic Culture: A Historical Encyclopedia*, ABC-CLIO։ pp. 709-710
3. ↑  Ní Mhurchú Síle (2017)։ «Ériu»։ in Echard Sian, Rouse Robert։ *The Encyclopedia of Medieval Literature in Britain, 4 Volume Set* (անգլերեն)։ Chichester: John Wiley & Sons։ էջ 750։ ISBN 978-1-118-39698-8։ Արխիվացված է օրիգինալից 5 February 2021-ին։ Վերցված է 26 October 2020  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
4. ↑  Pictet Adolphe (1857)։ «Inquiry into the Origin of the Name of Ireland»։ *Ulster Journal of Archaeology* **5**: 52–60։ ISSN 0082-7355
5. ↑  Forbes John (1848)։ *The Principles of Gaelic Grammar* (2nd ed.)։ Edinburgh: Oliver and Boyd, p. 160

Արտաքին հղումներ
----------------

* Իռլանդիան Բրիտանիկա հանրագիտարանում (անգլ.)
* Իռլանդիայի պատմության մասին հիմնական փաստաթղթերը (անգլ.)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Լարուսի · Կրուգոսվետ · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Catholic (1997—…) |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4027667-3 · LCCN: sh85067964 · SUDOC: 02726369X |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 385)։*  |