Մեծ Հունաստանի քարտեզը (հուն․՝ Մեծ Ἑλλάς)՝ համաձայն Սևրի պայմանագրի՝ Էլեֆթերիոս Վենիզելոսի պատկերով.
**Հանճարեղ գաղափար** (հուն․՝ Μεγάλη Ιδέα, *Мегали Идэа*),Օսմանյան Հունաստանի ժամանակաշրջանում հույների իռեդենտիստական հայեցակարգն էր, որը ենթադրում էր Բյուզանդիայի վերականգնում՝ Կոստանդնուպոլիս կենտրոնով։ 18-19-րդ դարերում Կոստանդնուպոլսի հունական ազնվականության (Ֆանարիոտների) շրջանում դրա իրականացումը հաճախ ենթադրվում էր հույների ձեռքում` որոնք նշանակալի դեր էին խաղում կայսրության կառավարման և առևտրի մեջ, Օսմանյան կայսրությունում իշխանության աստիճանական կուտակման միջոցով։

Μεγάλη Ιδέα տերմինն առաջին անգամ օգտագործվել է Հունաստանի վարչապետ Իոաննիս Կոլետտիսի ելույթում 1844 թվականին հռչակված Սահմանադրության շուրջ բանավեճի ժամանակ։

Ավելի նեղ իմաստով դա կարող է վերաբերել Վենիզելոսի գլխավորությամբ հունական պետության կողմից Արևմտյան Անատոլիայի և Արևելյան Թրակիայի անեքսիայի ձախողված ծրագրին։

Հայեցակարգը օգտագործվել է Ռուսաստանի ռազմաքաղաքական ծրագրերում, մասնավորապես, Եկատերինա II-ի «հունական նախագծում»։

Ծագումը և նշանակությունը
------------------------

Բրիտանացի հեղինակավոր բյուզանդացի պատմաբան Սթիվեն Ռանսիմանը գրել է. «Մեգալի գաղափար», հույների մեծ գաղափարը վերադառնում է թուրքական նվաճմանը նախորդող դարաշրջանին։ Սա հույն ժողովրդի կայսերական ճակատագրի գաղափարն էր։ Միքայել VIII Պալեոլոգոսը դա արտահայտեց իր ելույթում, երբ լսեց, որ իր զորքերը Կոստանդնուպոլիսն ազատագրել են լատիններից, թեև հույներին անվանել է հռոմեացիներ։ Հետագա Պալեոլոգոսների ժամանակ «հելլեններ» բառը կրկին հայտնվում է, բայց բյուզանդական իմպերիալիզմը Հին Հունաստանի մշակույթի և ավանդույթների հետ կապելու գիտակցված մտադրությամբ»։

Կոստանդնուպոլսի անկումից հետո
-----------------------------

Վերջին հունական պետությունը՝ Տրապիզոնի թագավորությունը, դադարեց գոյություն ունենալ 1461 թվականին։ Հույների՝ թուրքերից անկախանալու ճանապարհին առաջին հաջողությունները նկատելի են դարձել միայն 360 տարի հետո (մինչև 1823 թ.)։ Մշտապես հարց էր ծագում Հունաստանից դուրս մնացած քրիստոնյաների ճակատագրի մասին։ Հույների համար հատկապես ցավալի էր կայսրության կորած մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլսի ճակատագիրը։ Օսմանյան կայսրության կտրուկ թուլացումից և փլուզումից հետո Բալկանյան նոր պետությունների մեծ մասը ձգտում էր օգտվել հնարավորությունից՝ ընդլայնելու իրենց տիրապետությունները. դրա մեջ մտնում էր նորաստեղծ Հունաստանի թագավորությունը։

### Փանարիոտներ

Փանարիոտները, որոնք Օսմանյան կայսրությունում կազմում էին համեմատաբար (հույն բնակչության մնացած մասի հետ) արտոնյալ կալվածք, որպես կանոն, հեղափոխական ազատագրական նախաձեռնություններով չէին հանդես գալիս. ավելին, քրիստոնեական Ռումիլլեթի ղեկավար, Կոստանդնուպոլսի պատրիարքը, սուլթանի դեմ քրիստոնեական ապստամբությունների դեպքերում ստիպված էր դատապարտել և անաստվածացնել ապստամբներին։

Մինչև 20-րդ դարի սկիզբը Փանարիոտների վրա գերակշռում էր Օսմանյան կայսրությունը Բյուզանդական կայսրության էվոլյուցիոն վերափոխման ցանկությունը՝ զբաղեցնելով առանցքային պաշտոններ պետական կառավարման, դիվանագիտության, առևտրի և կրթության ոլորտներում։

### Անկախ Հունաստանի ձևավորում

Հունական հեղափոխությունը (1821-1829), որը վերջին փուլում ստացավ եվրոպական տերությունների, այդ թվում՝ Ռուսական կայսրության աջակցությունը (Նիկողայոս I-ի միացումով), հանգեցրեց անկախ հունական պետության ձևավորմանը, որը ճանաչվեց 1830 թվականին։ Այս իրավիճակը ցանկություն առաջացրեց հույների հետ վերամիավորել այն տարածքները, որոնք ներառված չէին անկախ Հունաստանի կազմում. Էպիրը, Թեսալիան, Մակեդոնիան, Թրակիան, Կրետեն, Կիպրոսը, Եգեյան ծովի կղզիները, Կոստանդնուպոլիսը, Անատոլիայի մի մասը, ինչպես նաև Հոնիական կղզիների Հանրապետությունը, որն այն ժամանակ Մեծ Բրիտանիայի պրոտեկտորատն էր։

Անկախության պատերազմի հետևանքներից մեկը Օսմանյան կայսրությունում փանարիոտների արտոնյալ դիրքի կտրուկ խարխլումն էր, որոնց այժմ, ինչպես բոլոր հույները, կասկածանքով էին վերաբերվում։ Բանկային և առևտրի ոլորտներում հայերը և բուլղարները սկսեցին համապատասխանաբար ավելի մեծ կշիռ ձեռք բերել։

Հելլենիզմի տարածումն այժմ ստանձնել է Հունաստանի անկախ թագավորության կառավարությունը։ Հունաստանի հանրային կրթության նախարար Նիկոպուլոսը ստեղծեց (1864) հանձնաժողով՝ թագավորությունից դուրս հելլենիզմը տարածելու միջոցներ գտնելու համար, որը սրտացավորեն ընդունվեց Ստամբուլի և Օսմանյան կայսրության այլ քաղաքների հունական մամուլի կողմից։

Հունաստանի հույների և Օսմանյան կայսրության հույների միջև քաղաքական և փիլիսոփայական հայացքներում լուրջ տարաձայնություն կար։ Ռուս դիվանագետ արքայազն Տրուբեցկոյը նրան նկարագրել է այսպես. «Եթե թագավորության հույներն իրենց անվանում են հին հելլենների իրավահաջորդներ, ապա Թուրքիայում ապրող հույները գրեթե ավելի շատ պատճառաբանությամբ իրենց համարում են բյուզանդացիների ժառանգներ»։

### Բուլղարական հերձում

1850-ականների կեսերից հարաբերությունները սրվում են հույներից մեկուսացման ձգտող Օսմանյան կայսրության բուլղար բնակչության և Տիեզերական պատրիարքության ֆանարիոտական ղեկավարության միջև, որի եկեղեցական (և, հետևաբար, քաղաքացիական) իրավասության ներքո բուլղարները գտնվում էին որպես Ռում Միլլեթի անդամներ։ Հակամարտության գագաթնակետին հաջորդեց 1872 թվականի սեպտեմբերին, երբ Կոստանդնուպոլսում պատրիարքարանի կողմից հրավիրված խորհուրդը սուլթանի ֆիրմանի հիման վրա վերջերս ստեղծված Բուլղարական Էկզարխաթը հայտարարեց հերձվածում՝ բուլղարացիներին մեղադրելով «ֆիլետիզմի» մեջ (φυλετισμός, այսինքն՝ ցեղային սկզբունքի գերակայությունը ճանաչվել է որպես հերետիկոսություն)։ Հակամարտության շուրջ ծավալվեց բարդ միջազգային դիվանագիտական խաղ, որում առանցքային դեր խաղաց Ռուսաստանի կառավարությունը՝ դե ֆակտո աջակցելով բուլղարներին 1860 թվականից։

Ռուսական պահպանողական «Մոսկովսկիե վեդոմոստի» թերթը 1872 թվականին հույների դրդապատճառներն այսպես է մեկնաբանել.

> 
> 
> «<…>«Հույները համոզված են, որ խախտելով սլավոնների հետ ընդհանուր հավատքը, ոչ միայն խուսափում են պանսլավոնիզմի երևակայական վտանգից, այլ, որ ավելի կարևոր է, նրանց կարծիքով, նրանք գրավում են ողջ Արևմտյան Եվրոպայի և հատկապես Անգլիայի համակրանքը, որը դրա արդյունքում կդառնա հելլենիզմի և նրա շահերի պաշտպանի հակառակորդից։ Իրերի այս տեսակետով հույները նույնպես ուրախ են պատկերացնել թուրքերի հետ դաշինքի օգուտները, որոնց մեջ կցանկանային մտնել Ռուսաստանի հետ կապերի խզումից հետո՝ սլավոնների դեմ իրենց փոխադարձ պաշտպանության համար։ Հույները, սակայն, թուրքերին առաջարկում են դաշինք ընդդեմ պանսլավիզմի ոչ առանց պայմանների։ Դրա համար նրանք պահանջում են, որ թուրքերն իրենց հետ կիսեն իշխանությունը սեփական Թուրքիայում, որպեսզի հույները՝ որպես իշխող ժողովուրդ, թուրքերի հետ հավասար զբաղեցնեն հանրային բոլոր պաշտոնները։ Ինչպես տեսնում եք, հույների կողմից թուրքերին առաջարկած դաշինքի պայմանները ոչ պակաս օրիգինալ են, քան քաղաքական նկատառումները, որոնց հիման վրա հռչակվել է հերձում, և որ հույները, իրենց թույլ տված քաղաքական բոլոր համակցություններով, նկատի ունեն իրենց մեծ գաղափարը, այն է՝ իրենց փոքր թագավորությունը մեծ կայսրության վերածելը։ Նրանք վստահ են, որ եթե թուրքերն ընդունեն իրենց հետ դաշինքը վերը նշված պայմաններով, ապա ներկայիս թուրքական կայսրությունը, ինչպես հռոմեականը, աննկատ կանցնի հույն ժողովրդի ձեռքը»:

Պառակտման հետ կապված նմանատիպ մտքեր է արտահայտել Կոնստանտին Լեոնտևը, ով Կատկովի Ռուսսկի Վեստնիկ ամսագրին ուղղված իր նամակները ստորագրել է կեղծանունով «Ն. Կոնստանտինովը Ցարգրադից». «Հույներին պետք են Բոսֆորի թուրքերը՝ որպես այդ համասլավոնական պետության զարգացումը կանխելու միջոց, որից նրանք այդքան վախենում են։ Քանի թուրքը Բոսֆորի վրա է, ծայրահեղ հույնը հիմա ինքն իրեն ասում է՝ պանսլավիզմն անհնար է. և մեզ համար ավելի հեշտ է պայքարել դրա դեմ՝ ներկայիս կազմով թուրքական կայսրության առկայությամբ։ Կոստանդնուպոլսում նույնիսկ անհամեմատ ավելի հեշտ է պանսլավիզմի դեմ գործելը, քան Հելլադայում»։ Այնուամենայնիվ, Լեոնտևը, ով անձամբ տեղյակ էր Օսմանյան կայսրության ուղղափառ երկրներում տիրող իրավիճակին, որտեղ նա մի քանի տարի դիվանագիտական ծառայության մեջ էր, իր հետագա աշխատություններում խստորեն քննադատեց ռուս հասարակության և կառավարության «բուլղարական կատաղությունը» և դատապարտեց բուլղարացիներին համընդհանուր ուղղափառությունից և համընդհանուր եկեղեցուց հեռանալու համար։ Իր «Ազգային շարժումների պտուղները ուղղափառ արևելքում» աշխատության մեջ Լեոնտևը բացականչել է. «Բուլղարները մեծամասնությամբ դեմ էին ուղղափառ Ռուսաստանին այս ցեղային պայքարի ժամանակ, որն այդքան անամոթաբար խաղաց մեր դարավոր սրբավայրի հետ։ Մեր և Ուղղափառության դեմ էին նաև առաջադեմ հույները, որոնք պաշտպանում էին նրա կանոնները միայն ցուցադրական, սլավոններին վանելու համար։ Ո՞վ այս դժվարին փորձությունների ժամանակ հավատարիմ մնաց ոչ թե մեզ (որովհետև մենք արժանի չէինք դրան), այլ մեզ համար ընդհանուր հիմքերին։ Հավատարիմ մնացինք այս հիմունքներին, հավատարիմ մնացինք Ուղղափառությանը, նրա հնագույն կանոններին, նրա ոգուն. միայն այդ նույն հույն եպիսկոպոսները, թուրք հպատակները, որոնց մենք հնարել ենք ետ պահել մեր աչքը՝ անվանելով ինչ-որ «փանարիոտներ»։ Մեր Ֆիլարետը, Ռոստովսկու Դիմիտրիին, Ստեֆան Յավորսկին և Սերգիուս Հրաշագործը այդպիսի «փանարիոտներ» էին!»:

### Ռուս-թուրքական պատերազմ (1877-1878)

Անգլիայի սպառնալիքների պատճառով Հունաստանն ուղղակիորեն չի մասնակցել 1877-1878 թվականների պատերազմին, թեև հասարակության հակաթուրքական տրամադրությունները ստիպել են կառավարությանը ռազմական նախապատրաստություն իրականացնել։ Հունաստանը նույնպես հրավիրված չէր Բեռլինի կոնգրեսին որպես լիիրավ մասնակից, թեև համագումարի օրակարգում էր հունա-թուրքական սահմանի հարցը, որը խորհուրդ տվեց Պորտային Թեսալիայում զիջումներ անել Հունաստանին։ 1881 թվականի մարտին Գլադստոնի նոր բրիտանական կառավարության ճնշման ներքո (Դիզրաելիի նախորդ կառավարությունը հետապնդում էր բացահայտ թուրքամետ գիծ՝ Վիկտորյա թագուհու տրամադրություններին համապատասխան), Պորտան Հունաստանին զիջեց Թեսալիայի հարավային մասը և Էպիրոսի Արտա շրջանը։

Բացի այդ, հույների համար պատերազմի արդյունքը Կիպրոս կղզու հանձնումն էր նավահանգստի կողմից, որը 1878 թվականի հունիսի 4-ին կնքված գաղտնի Կիպրոսի կոնվենցիայի համաձայն անցավ Անգլիայի վերահսկողության տակ՝ Բեռլինի կոնգրեսում Անգլիայի կողմից Թուրքիայի աջակցության դիմաց։ Շուտով կղզու բրիտանական օկուպացիան առաջացրեց ժողովրդական դժգոհություն և համահելլենիստական տրամադրությունների աճ։

Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո
------------------------------------

### Հունաստանի միջամտությունը Հյուսիսային Սևծովյան տարածաշրջանում

1918 թվականի նոյեմբեր-դեկտեմբերին, Առաջին համաշխարհային պատերազմում Օսմանյան կայսրության պարտությունից անմիջապես հետո և դաշնակիցների կողմից նեղուցների բացումից հետո, հունական զորքերը ֆրանսիական գերագույն հրամանատարության ներքո, հետևելով Բոսֆորի, Դարդանելի և Սև ծովի միջով, վայրէջք կատարեցին Հյուսիսային Սևծովյան տարածաշրջանում՝ Օդեսայի և Նիկոլաևի շրջաններում։

Վ.Կանտորովիչը պնդում է, որ Հին Մեծ Հունաստանի սահմանները ներառում էին Օդեսան, որի իրավունքը հույներն այսպես արդարացնում էին։ Մինչև 1918 թվականը քաղաքում և նրա շրջակայքում կար մի նշանակալի հունական գաղութ, որը ուրախությամբ և խանդավառությամբ դիմավորեց իր հայրենակիցներին։ Մինչդեռ հունական բանակի ուկրաինական արշավը հունական կառավարության նախաձեռնությունը չէր, այլ տեղի ունեցավ Կլեմանսոյի խնդրանքով, ով ի պատասխան խոստացավ խաղաղության կոնֆերանսում աջակցել Փոքր Ասիայում Հունաստանի հավակնություններին։ Հունական աղբյուրներում ոչ մի տեղ Օդեսայի վերաբերյալ պնդումներ չեն հայտնվում։

Զինվորական անձնակազմի (այսինքն՝ սվինների) թվով հույները մեծամասնություն ունեին Ռուսաստանի հարավում գտնվող Անտանտի ֆրանսիական գոտու կոալիցիոն բանակում։ Հունական զորքերը կազմեցին առանձին կորպուս՝ ենթարկվելով Ֆրանսիայի բարձրագույն հրամանատարությանը։ Հունական զորքերի զգալի մասը 1919 թվականի սկզբին պաշտպանել է Նիկոլաևի շրջանը Կարմիր բանակից։

> …
> 
> 
> [Հունական զորքերի] մի մասը ուղարկվել է Նիկոլաևի մոտ. մյուսը մնացել է Օդեսայում։ Հանդերձանքը մշակվել է նորագույն ռազմական տեխնոլոգիայով. գրեթե բոլորը զինված էին ավտոմատ հրացաններով։ Ջորիներն ու էշերը բեռնվել են մեծ քանակությամբ։ Նրանց վրա շարժվել է ավտոշարասյուն, թեթև հրետանի, գնդացիրներ։ Միայն ուղտերն էին պակասում; Այնուամենայնիվ, երկկուզ կենդանիների տեսքը չէր զարմացնի Օդեսայի բնակիչներին։ Այն ամենը, ինչ տեղի ունեցավ, բավականաչափ ազդեցություն ունեցավ երևակայության վրա։
> 
> 
> Մարտին Գրիգորիևի պարեկները հայտնվեցին Նիկոլաևի մերձակայքում և շփվեցին հունական զորքերի հետ։ Երբ Օդեսայի նավահանգստում բեռնաթափվեցին ինքնաթիռների մասերը, հույները խուճապահար փախան Նիկոլաևից՝ չկարողանալով դիմակայել անկարգապահ, անկազմակերպ պարտիզանների գրոհին։ Հետագայում հունական հրամանատարությունը «Նիկոլաևի պաշտպանության» այս անհաջող արդյունքի ողջ մեղքը գցեց ֆրանսիական հրամանատարության վրա, որը, թվում էր, ճիշտ չէր։ Տխուր պատմությունը, որը մեծապես նվազեցրեց հույն զորավարների ամբարտավանությունը, մնաց չուսումնասիրված…

1919 թվականի մարտին Նիկոլաևի մոտ կրած պարտությունը հունական կորպուսին արժեցել է մի քանի հարյուր սպանված և վիրավոր։ Ռազմական Նիկոլաևի նավաշինական գործարանները, Օչակովի ամրոցը, Դնեպր-Բուգի գետաբերանը և Բերեզան կղզում ռուսական բանակի ամենահարուստ կոմիսարական պահեստներն անցան Կարմիրների ձեռքը։

Նովոռոսիայում հունական զորքերի գտնվելու վայրը նկարագրված է, մասնավորապես, Ա. Ն. Տոլստոյի, Կ. Պաուստովսկու ստեղծագործություններում, Լ. Սլավինի պիեսում և ցուցադրված «Միջամտություն» ֆիլմում։ Ռուսաստանի հարավի հունական օկուպացիան ավարտվեց Օդեսայի ծովի աղետալիորեն արագ տարհանումից հետո հունական բանակը այլևս երբեք չի օկուպացրել ՌՍՖՍՀ-ի, Ուկրաինական ԽՍՀ-ի, ԽՍՀՄ-ի կամ Ռուսաստանի տարածքի որևէ մասը։

### «Մեծ գաղափար» Թուրքիայում (Վենիզելոս օպերացիա)

Քանի որ Օսմանյան կայսրությունը, որն Առաջին համաշխարհային պատերազմում կողմ էր Գերմանիային, պարտվեց պատերազմում իր դաշնակիցներին, որոնց թվում էր Հունաստանը և ստիպված եղավ կնքել Սևրի պայմանագիրը (1920), ըստ որի 70 % քրիստոնյա մեծամասնություն ունեցող Իզմիրի շրջանը, ինչպես նաև գրեթե ողջ Թրակիան՝ արևելյան և արևմտյան, անցնում էին Հունաստանին։ Սկզբում Վենիզելոսին հաջողվեց հմտորեն մանևրել մի քանի արևմտյան տերությունների շահերի միջև։ Սակայն շատ շուտով նրանց շահերը բախվեցին և ակնհայտ դարձավ Կոստանդնուպոլիսը և ռազմավարական նշանակություն ունեցող նեղուցների շրջանը Հունաստանին զիջել չցանկանալը, հատկապես ռուսական ագրեսիայի վախի պատճառով։ Այդ իսկ պատճառով նեղուցների գոտին և Կոստանդնուպոլիսը միջազգային գոտի հռչակված, Կիպրոս կղզին (Մեծ Բրիտանիա) և Դոդեկանես արշիպելագը (Իտալիա) մնացին հունական տարածքից դուրս։ Այնուամենայնիվ, այն փաստը, որ նրանք անցել են եվրոպական տերությունների վերահսկողության տակ, թեթևացում էր տեղի քրիստոնյա բնակչության համար։

Առաջին փուլում Վենիզելոսի գործունեությունը, ինչպես նաև հունական հայրենասիրության աճը, ձգտելով ավարտին հասցնել էնոսիսի գործընթացը (բոլոր հույների վերամիավորումը մեկ ուղղափառ պետության մեջ), հանգեցրին շոշափելի արդյունքների, թեև հիմնական նպատակը՝ Կոստանդնուպոլսի բռնակցումը և նրան հունական մայրաքաղաքի կարգավիճակ շնորհելը, այդպես էլ չհաջողվեց։

### Պարտություն

Վենիզելոսը փորձեց ապացուցել, որ Հունաստանն ինքը կարող է վերահսկել նեղուցների շրջանը և Կոստանդնուպոլիսը, և անմիջապես համաձայնվեց Փոքր Ասիայի արևմուտքի օկուպացմանը Անտանտի կողմից՝ նույն տարածաշրջանի նկատմամբ իտալացիների գաղութային պահանջների բախման պատճառով Անտանտի այլ ուժերի հետ։ Հունական բանակը իջավ Իզմիր, և այնուհետև, ըստ Սևրի պայմանագրի, Փոքր Ասիայի արևմուտքը նահանջեց դեպի Հունաստան։ Բայց դաշնակիցները չդադարեցին հակամարտությունը միմյանց հետ և, օգտվելով ընտրություններում Վենիզելոսի պարտությունից և նախկինում Գերմանիայի բարեկամ Կոնստանտին թագավորի իշխանության գալուց, սկսեցին հերթով դավաճանել իրենց դաշնակցին և օգնություն տրամադրել Անկարայի թուրքական կառավարությանը։ Միևնույն ժամանակ, Աթաթուրքի գլխավորությամբ թուրքական զորահավաքի հզոր ալիքը հակահարված տվեց և ջախջախեց հունական ուժերին՝ հետապնդելով նրանց մինչև Իզմիր, որտեղ իսկական աղետ սկսվեց։

Մեծ գաղափարն այսպիսով ավարտվեց Հունաստանի պարտությամբ, ցեղասպանությունով և Անատոլիայի 2 միլիոն հույն-քրիստոնյա բնակչության հիմնական մասի տեղահանմամբ։

Ժամանակակից Հունաստանում ծայրահեղ աջ «Ոսկե արշալույս» կուսակցությունը աջակցում է Մեծ գաղափարի վերածնմանը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «History of Greece» (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ դեկտեմբերի 31-ին. Վերցված է 2017 թ․ օգոստոսի 4-ին. `{{cite web}}`: Invalid `|url-status=404` (օգնություն)
2. ↑  *Runciman, Steven* The Great Church in Captivity. — Cambridge: Cambridge University Press, 1968. — P. 378.
3. ↑  *Barbara Jelavich* History of the Balkans, 18th and 19th Centuries. — Cambridge University Press, 1983. — P. 229.
4. ↑  *Проф. Ѳ. Кургановъ* Историческій очеркъ греко-болгарской распри // *Православный Собесѣдникъ*. — 1873. — С. 6.
5. ↑  *Кн. Г. Трубецкой* Россія и вселенская патриархія послѣ Крымской войны. 1856—1860 гг // *Вѣстникъ Европы*. — 1902. — № 6. — С. 496.
6. ↑  Корреспонденция из Константинополя от 26 сентября того же года // *Московскія Вѣдомости, № 258*. — 1872. — С. 3.
7. ↑  *Н. Константинов* Панславизм и греки // *Русскій Вѣстникъ*. — 1873. — Т. 103. — С. 924. Архивировано из первоисточника 19 Ապրիլի 2015.
8. ↑  Вадим Венедиктов (2004 թ․ ապրիլի 23). «Православный Восток в трудах общественных и церковных деятелей России XIX века». Православие.Ru. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ օգոստոսի 4-ին. Վերցված է 2017 թ․ օգոստոսի 4-ին.
9. 1 2  *Леонтьев, Константин Николаевич* Плоды национальных движений на православном Востоке // Восток, Россия и Славянство. — М.: Око, Эксмо, 2007. — С. 534—566. — 896 с. — (Антология мысли). — ISBN 978-5-699-24266-5
10. 1 2  *Никита Брыгин* Времён стремительная связь. Литературоведческие очерки. — Одесса: Маяк, 1977.
11. 1 2 3  «Архивированная копия». Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ մարտի 23-ին. Վերցված է 2012 թ․ հունվարի 1-ին.«Архивированная копия». Արխիվացված օրիգինալից 2007 թ․ մարտի 23. Վերցված է 2012 թ․ հունվարի 1-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ unfit URL (link)
12. ↑  *О. Капчинский* Маркиз Делафар — агент с Лубянки // С. В. Р. Из жизни разведчиков / Составитель Алексей Полянский. — М.: АСТ, Гелеос, 1999. — 416 с. — (Профессиональные секреты спецслужб). — ISBN 5-237-03413-6
13. ↑  «Греческая армия распоряжалась в Одессе по-хозяйски. Во-первых, потому, что границы великой Греции вмещали также и Одессу (необходимые исторические ссылки в отечественной упаковке были привезены ими с собой).» *В. Канторович* Французы в Одессе. — Одесса: Optimum, 2003.
14. 1 2 3  *В. Канторович* Французы в Одессе. — Одесса: Optimum, 2003.
15. ↑  «Греческая колония встретила своих сородичей с помпой и великолепием и в застольных речах заверяла гостей, что только они призваны поставить упавшую Россию на ноги. Греки бряцали своими кривыми саблями, щёлкали шпорами и, вспоминая ахейских предков, обещали вернуться из похода со щитами…» *В. Канторович* Французы в Одессе. — Одесса: Optimum, 2003.
16. 1 2  Τριαντάφυλος Α. Γεροζήσης, Το Σώμα των αξιωματικών και η θέση του στη σύγχρονη Ελληνική κοινωνία (1821—1975), εκδ. Δωδώνη, ISBN 960-248-794-1