Մուստաֆա Քեմալը իր նախագահության ընթացքում
**Աթաթուրքի բարեփոխումներ** (թուրքերեն՝ Atatürk İnkılâpları), մի շարք փոփոխություններ քաղաքական, իրավական, կրոնական, մշակութային, սոցիալական և տնտեսական քաղաքականության մեջ, որոնք ուղղված էին Թուրքիայի նոր Հանրապետությունը աշխարհիկ, ժամանակակից ազգային պետության վերածելուն, որոնք իրագործվեցին Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքի ղեկավարությամբ՝ քեմալական գաղափարախոսությանը համապատասխան։ Նրա քաղաքական կուսակցությունը՝ Ժողովրդահանրապետական կուսակցությունը (ԺՀԿ) Թուրքիայում, որպես միակուսակցական պետություն, իրականացրել է այդ բարեփոխումները՝ սկսած 1923 թվականից։ Աթաթուրքի մահից հետո նրա իրավահաջորդ Իսմեթ Ինյոնյուն շարունակեց քեմալական ոճի միակուսակցական կանոններն ու բարեփոխումները, մինչև 1950 թվականը, երբ ԺՀԿ-ն տանուլ տվեց դեմոկրատական կուսակցությանը երկրորդ, իսկապես բազմակուսակցական ընտրություններում։

Բարեփոխումների կենտրոնական կետն այն համոզմունքն էր, որ թուրքական հասարակությունը պետք է «արևմտականացվի»՝ (արդիականացում, որը ձեռք է բերվել արևմտյան մշակույթի ընդունման միջոցով այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են քաղաքականությունը (քաղաքական բարեփոխումներ), տնտեսությունը (տնտեսական բարեփոխումներ), ապրելակերպը (սոցիալական բարեփոխումներ), իրավունքը (իրավական բարեփոխումներ), այբուբենը (կրթական բարեփոխումներ) և այլն), ինչպես քաղաքական, այնպես էլ մշակութային առումով առաջ շարժվելու համար։ Բարեփոխումներն իրենց մեջ ներառել են մի շարք հիմնարար ինստիտուցիոնալ փոփոխություններ, որոնք վերջ են դրել բազմաթիվ ավանդույթներին, և հետևել են նախորդ դարերում ստեղծված բարդ համակարգի քայքայման մանրակրկիտ ծրագրված նախագծին։

Բարեփոխումներն սկսվել են Սահմանադրության արդիականացմամբ, ներառյալ 1924 թվականի նոր Սահմանադրության ընդունումը 1921 թվականի Սահմանադրության փոխարեն, ինչպես նաև եվրոպական օրենքների և դատական պրակտիկայի ադապտացումը նոր հանրապետության կարիքներին։ Դրան հաջորդեց աշխատակազմի մանրակրկիտ աշխարհայացքը և արդիականացումը՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով կրթական համակարգին։

Աթաթուրքի բարեփոխումներում ամրագրված քաղաքական համակարգի տարրերը զարգացել են փուլ առ փուլ, սակայն 1935 թվականին, երբ Աթաթուրքի բարեփոխումների վերջին մասը վերացրեց իսլամին հղումները Սահմանադրությունում, Թուրքիան դարձավ աշխարհիկ և ժողովրդավարական Հանրապետություն, որն իր ինքնիշխանությունը ստացավ ժողովրդից։ Թուրքիայի ինքնիշխանությունը պատկանում է թուրք ազգին, որն իր կամքը պատվիրակում է ընտրված միապալատ խորհրդարանի՝ Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովին։ Նախաբանում հիշատակվում են նաև ազգայնականության սկզբունքները, որոնք սահմանվում են որպես «Հանրապետության նյութական և հոգևոր բարեկեցություն» (1935 թվականի դիրքորոշում)։ Հանրապետության հիմքը խաղաղությունն է, սոցիալական հավասարությունը, օրենքի առջև հավասարությունը և Թուրքիայի Հանրապետության և ազգի անբաժանելիությունը։

Պատմականորեն Աթաթուրքի բարեփոխումները հաջորդում են Օսմանյան կայսրությունում թանզիմաթի (վերակազմավորման) ժամանակաշրջանին, որը սկսվել է 1839 թվականին և ավարտվել 1876 թվականին առաջին Սահմանադրական դարաշրջանով, Աբդուլ Համիդ Երկրորդի ավտորիտար վարչակարգով 1878-1908 թվականներին, որը խոշոր բարեփոխումներ է անցկացրել կրթության և բյուրոկրատիայի ոլորտում, ինչպես նաև Օսմանյան կայսրության՝ Երկրորդ սահմանադրական դարաշրջանի ընթացքում երկարատև քաղաքական բազմակարծությունն ու օրենքի գերակայությունը 1908-1913 թվականներին, ինչպես նաև միության կոմիտեի միակուսակցական պետությունում 1913-1918 թվականներին:

Թուրքիայի քարտեզը 1927 թվականին

Նպատակներ
---------

### Ազգային միասնություն

Աթաթուրքի բարեփոխումների նպատակը Թուրքիայի անկախության պահպանումն էր արտաքին ուժերի (արևմտյան երկրների) ուղղակի կառավարումից։ Այս գործընթացը ուտոպիական չէր (այն իմաստով, որ դա մեկ առաջնորդի գաղափար չէ, թե ինչպիսին պետք է լինի կատարյալ հասարակությունը. դա ազգի միավորող ուժն է), քանի որ Աթաթուրքը թուրքական մուսուլմանական մեծամասնությանը միացրեց 1919-1922 թվականներին թուրքական Անկախության պատերազմում և վտարեց օտարերկրյա ուժերին, որոնք զավթեցին այն, ինչ թուրքական ազգային շարժումը համարում էր թուրքական հայրենիք։ Այդ մարտական ոգին դարձավ միավորող ուժ, որը հաստատեց նոր պետության ինքնությունը, և 1923 թվականին ստորագրվեց Լոզանի պայմանագիրը, որը վերջ դրեց Օսմանյան կայսրությանը և միջազգայնորեն ճանաչեց նորաստեղծ Թուրքիայի Հանրապետությունը։ 1923-1938 թվականներին իրականացվել են մի շարք արմատական քաղաքական և սոցիալական բարեփոխումներ։ Նրանք վերափոխել են Թուրքիային և բացել արդիականացման նոր դարաշրջան, ներառյալ քաղաքացիական և քաղաքական հավասարությունը կրոնական փոքրամասնությունների և կանանց համար։

### Իսլամի բարեփոխում

Օսմանյան կայսրությունը Իսլամական պետություն էր, որտեղ պետության ղեկավարը` սուլթանը զբաղեցնում էր նաև խալիֆի պաշտոնը։ Միլետի կառուցվածքը հասարակության մեջ կրոնական, մշակութային և էթնիկ շարունակականության մեծ աստիճան էր ապահովում, բայց միևնույն ժամանակ թույլ էր տալիս կրոնական գաղափարախոսությունը ինտեգրել վարչական, տնտեսական և քաղաքական համակարգին։

Ապագայի մասին բանավեճերի գլխում կանգնած էին էլիտար խմբի երկու բաժիններ։ Շատ հիմնական նպատակներն էին ընդհանուր երկու խմբերի համար։ Որոշ աշխարհիկ մտավորականներ և նույնիսկ որոշ բարեփոխական մտածողներ կիսում էին այն կարծիքը, որ Եվրոպայում սոցիալական առաջընթացը հետևեց բողոքական բարեփոխմանը, որը արտահայտված էր Ֆրանսուա Գիզոյի «Եվրոպայի քաղաքակրթության պատմության» մեջ (1828)։ Բարեփոխական հայացքների տեր մուսուլման մտածողները եկել են այն եզրակացության, որ լյութերականության փորձից է, որ իսլամի բարեփոխումն անհրաժեշտ էր։ Աբդուլլա Ջևդեթը, Իսմայիլ Ֆենի Էրթուղրուլը և Քըլըչզադեն Իսմայիլ Հաքքին (Ismail Hakkı Kılıçoğlu), որոնք արևմտյան մտածողներ էին, իրենց ոգեշնչումը ավելի շուտ վերցրին եվրոպական հասարակություններում կրոնի հետագա մարգինալացումից։ Նրանց համար բարեփոխված կրոնը պետք է միայն ժամանակավոր դեր խաղար որպես հասարակության արդիականացման գործիք, որից հետո այն կհեռացվի (հանրային կյանքից և սահմանափակված է անձնական կյանքով)։

### Արևմտայնացում

Երիտթուրքերը և Օսմանյան այլ մտավորականներ հարց են ուղղել կայսրության դիրքորոշմանը Արևմուտքի նկատմամբ (առաջին հերթին նկատի ունեին քրիստոնեական Եվրոպան)։ Արևմուտքը մարմնավորում էր մտավոր և գիտական գերիշխանությունը և ապահովում ապագայի իդեալական հասարակության նախագիծը։

Քաղաքական բարեփոխումներ
-----------------------

### Հանրապետականություն

Տե՛ս նաև՝ Քեմալականություն և Թուրքիայի սահմանադրական պատմություն
Մինչև Հանրապետության հռչակումը դեռևս գոյություն ուներ Օսմանյան կայսրություն՝ կրոնական և դինաստիական իշխանության ժառանգությամբ։ Օսմանյան միապետությունը վերացվեց Անկարայի կառավարության կողմից, սակայն նրա ավանդույթներն ու մշակութային խորհրդանիշները ժողովրդի մեջ պահպանվում էին (թեև ավելի քիչ էլիտայի շրջանում)։

1922 թվականի նոյեմբերի 1-ին Թուրքիայի Մեծ Ազգային ժողովը լուծարեց Օսմանյան սուլթանությունը, և Սուլթան Մեհմեդ VI-ը լքեց երկիրը։ Դա թույլ է տվել Անկարայի թուրքական ազգայնական կառավարությանը դառնալ երկրի միակ կառավարող մարմինը։ Ամենաֆունդամենտալ բարեփոխումները թույլ են տվել թուրք ազգին ժողովրդական ինքնիշխանություն իրականացնել ներկայացուցչական ժողովրդավարության միջոցով։ Թուրքիայի Հանրապետությունը (Türkiye Cumhuriyeti) հռչակվել է 1923 թվականի հոկտեմբերի 29-ին Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կողմից։

Թուրքիայի 1921 թվականի Սահմանադրությունը մի կարճ ընթացք եղել է Թուրքիայի հիմնական օրենքը։ Այն վավերացվել է Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կողմից՝ հանուն անկախության։ Դա մի պարզ փաստաթուղթ է, որը բաղկացած է ընդամենը 23 կարճ հոդվածներից։ 1921 թվականի Սահմանադրության նախապատրաստման գլխավոր շարժիչ ուժն այն էր, որ նրա ինքնիշխանությունը բխում էր ազգից, այլ ոչ թե սուլթանից՝ Օսմանյան կայսրության բացարձակ միապետից։ 1921 թվականի Սահմանադրությունը նաև իրավական հիմք հանդիսացավ 1919-1923 թվականներին թուրքական անկախության համար, քանի որ այն հերքեց Օսմանյան կայսրության կողմից ստորագրված 1920 թվականի Սևրի հաշտության պայմանագրի սկզբունքները, որով կայսրության տարածքի ճնշող մեծամասնությունը պետք է փոխանցվեր Համաշխարհային պատերազմում հաղթանակած Անտանտի տերություններին։ 1923 թվականի հոկտեմբերին Սահմանադրությունում փոփոխություններ կատարվեցին, որոնցով Թուրքիան հռչակվեց Հանրապետություն։

1924 թվականի ապրիլին Սահմանադրությունը փոխարինվեց բոլորովին նոր փաստաթղթով՝ Թուրքիայի 1924 թվականի Սահմանադրությամբ։

### Քաղաքացիական անկախություն (ժողովրդական ինքնիշխանություն)

Ժողովրդական ինքնիշխանության հաստատումը ենթադրում էր դիմակայություն բազմադարյա ավանդույթներին։ Բարեփոխումների գործընթացը բնութագրվում էր առաջադիմականների և պահպանողականների միջև պայքարով։ Փոփոխությունները եղել են ինչպես հայեցակարգային՝ արմատական, այնպես էլ մշակութային՝ նշանակալի։ Օսմանյան կայսրությունում յուրաքանչյուր բնակիչներն ավանդաբար օգտվում էին ինքնավարության որոշակի աստիճանից, ունեին սեփական ղեկավարություն, հավաքում էին սեփական հարկերը և ապրում էին կրոնական/մշակութային իրավունքի սեփական համակարգին համապատասխան։ Օսմանյան մուսուլմանները խիստ հիերարխիա ուլեմովն ունեին, ընդ որում՝ Շեյխ ուլ-իսլամը զբաղեցնում էր ամենաբարձր աստիճանը։ Շեյխ ուլ-Իսլամ ընտրվել է թագավորական շրջանում՝ Ղուրանի կարևոր քաղաքներում. Շեյխ ուլ-իսլամը ներկայացնում էր շարիաթի օրենքը։ Սուլթան Մեհմեդ VI-ի զարմիկ Աբդուլմեջիդ II-ը շարունակում էր մնալ Օսմանյան խալիֆ։

Բացի քաղաքական կառույցից 1924 թվականի մարտի 3-ին քաղաքացիական անկախության շրջանակներում կրոնական կրթության համակարգը փոխարինվեց ազգային կրթական համակարգով, իսկ իսլամական դատարանները և իսլամական կանոնական իրավունքը տեղը զիջեցին Շարիաթի քաղաքացիական օրենսգրքի վրա հիմնված աշխարհիկ իրավական կառուցվածքին։

#### Խալիֆայության վերացում (1924)

Խալիֆայության վերացում, 1924 թվականի մարտի 16
Աշխարհիկ պետությունում կամ երկրում հավակնում են պաշտոնական չեզոքության կրոնի հարցերում՝ չաջակցելով ոչ կրոնին, ոչ անիրատեսական լինելուն, և պնդում է, որ իր բոլոր քաղաքացիներին նույն կերպ է վերաբերվում՝ անկախ կրոնից, և պնդում է, որ խուսափում է որոշակի կրոնի  անիրավության քաղաքացու նկատմամբ նախապատվությունից՝ այլ կրոնների համեմատությամբ։ Բարեփոխիչները հետևել են եվրոպական մոդելին (ֆրանսիական մոդելին) աշխարհականացման։ Պետության աշխարհիկացման եվրոպական մոդելում սովորաբար ներառում են անհատական կրոնական ազատությունների տրամադրումը, պետական կրոնների վերացումը, կրոնի համար պետական միջոցների օգտագործման դադարեցումը, իրավական համակարգի ազատումը կրոնական վերահսկողությունից, կրթական համակարգի ազատումը, հանդուրժողականությունը այն քաղաքացիների նկատմամբ, որոնք փոխում են կրոնը կամ ձեռնպահ են մնում կրոնից, և քաղաքական ղեկավարությանը թույլ են տալիս գալ իշխանության՝ անկախ կրոնական համոզմունքներից։ 1517 թվականից օսմանական խալիֆայությունը աշխարհիկ պետություն ստեղծելիս վերացվել է, իսկ կրոնական իշխանության միջնորդի դերը հանրային ոլորտում (ներառյալ՝ Լոզանի կոնֆերանսում փոքրամասնությունների կրոն ճանաչված կրոնները) փոխանցվել է կրոնների գործերի վարչությանը։ Բարեփոխումների շրջանակներում Օսմանյան կայսրության պաշտոնական ճանաչումը հետ կանչվեց։

Խալիֆայության և Շեյխ ուլ-իսլամի վիճակի վերացմանը հետևեց ընդհանուր, աշխարհիկ իշխանությունը։ Շատ կրոնական համայնքներ չկարողացան հարմարվել նոր ռեժիմին։ Դա խորանում էր արտագաղթով կամ աղքատացմամբ՝ տնտեսական պայմանների վատթարացման պատճառով։ Ընտանիքները, որոնք մինչ օրս ֆինանսական աջակցություն են ցուցաբերել կրոնական-հասարակական հաստատություններին, ինչպիսիք են հիվանդանոցները և դպրոցները, դադարում են դա անել։

#### Կրոնական գործերի վարչություն

Աթաթուրքի բարեփոխումները սահմանում են աշխարհիկություն (1935 թվականի դրությամբ) ինչպես պետական, այնպես էլ կրոնական ոլորտ ներթափանցող։ Փոքրամասնությունների կրոնները, ինչպիսիք են հայ կամ հույն ուղղափառությունը, պաշտպանված են Սահմանադրությամբ որպես առանձին դավանանքներ (անձնական ոլորտ), սակայն այդ երաշխիքը ոչ մի իրավունք չի տալիս կրոնական համայնքներին (սոցիալական ոլորտ). այս տարբերությունը վերաբերում է և իսլամին, և մուսուլմաններին։ Աթաթուրքի բարեփոխումները, սկսած 1935 թվականից, ենթադրում են, որ սոցիալական ոլորտը աշխարհիկ է։ Լոզանի պայմանագրում, Հանրապետության ստեղծման մասին իրավաբանորեն պարտադիր համաձայնագրում չի նշվում որևէ ազգություն կամ էթնիկ պատկանելություն։ Լոզանի պայմանագիրը պարզապես սահմանում է ոչ մուսուլմաններին ընդհանուր առմամբ և ապահովում է իրավական հիմք, որը որոշակի հստակ կրոնական իրավունքներ է տալիս հրեաներին, հույներին և հայերին՝ չնշելով նրանց անունները։

Կրոնների գործերի վարչությունը (Դիյանետ) պաշտոնական պետական հաստատություն էր, որը ստեղծվել է 1924 թվականին 136-րդ հոդվածի համաձայն, որը ստացել է շեյխ ալ-սլամի լիազորությունները։ Ինչպես նշված է օրենքում, Դիյանետի պարտականությունների մեջ է մտնում «իսլամի հավատալիքներին, երկրպագությանը և էթիկային վերաբերող աշխատանքների կատարումը, նրանց կրոնի մասին հասարակության լուսավորումը և երկրպագության սուրբ վայրերի կառավարումը»։ Դիյանետը պետական հսկողություն է իրականացրել կրոնական գործերի նկատմամբ և հետևել, որպեսզի կրոնը (մարդիկ, կրոնը դավանող խմբերը) Հանրապետության «աշխարհիկ ինքնությանը» չառաջացնի։

### Պետական վարչակազմ

#### Նոր մայրաքաղաք

Բարեփոխումների շարժումը երես է թեքել ենթադրյալ կոռուպցիայից և կոսմոպոլիտ Ստամբուլի և նրա Օսմանյան ժառանգության անկումից, ինչպես նաև նախընտրել է մայրաքաղաք ընտրել ավելի աշխարհագրական կենտրոնով:

Սեդաթ Սիմավի, Ստամբուլի Güleryüz ամսագրում, 1922 թվական հոկտեմբեր
1912-13 թվականների աղետալի Առաջին Բալկանյան պատերազմի ժամանակ բուլղարական զորքերը շարժվեցին դեպի Չաթալկա, Ստամբուլից ընդամենը մի քանի մղոն հեռավորության վրա, ինչը մտավախություն առաջացրեց, որ Օսմանյան կայսրության մայրաքաղաքը ստիպված կլինի տեղափոխվել Անատոլիա, բարեփոխումների շարժումը ցանկանում էր խուսափել Թուրքիայի հետ նման միջադեպից։

1923 թվականի հոկտեմբերի 13-ին Անկարան դարձավ Թուրքիայի Հանրապետության նոր մայրաքաղաքը։

#### Ձեռքբերումներ մամուլում

Anadolu գործակալությունը հիմնադրվել է 1920 թվականին թուրքական անկախության համար մղված պատերազմի ժամանակ լրագրող Յունուս Նադի Աբալիօղլու և գրող Հալիդե Էդիպի կողմից։ Գործակալությունը պաշտոնապես ստեղծվել է 1920 թվականի ապրիլի 6-ին՝ Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի առաջին գումարումից 17 օր առաջ։ Դրանում հայտարարվել է Վեհաժողովի կողմից ընդունված առաջին օրենքի մասին, որը հիմնել է Թուրքիայի Հանրապետությունը։

Սակայն Anadolu գործակալությունը ինքնավար կարգավիճակ է ստացել այն բանից հետո, երբ Աթաթուրքը բարեփոխել է կազմակերպչական կառուցվածքը, որպեսզի Anadolu գործակալությունը վերածի արևմտյան լրատվական գործակալության։ Այս նոր վարչական կառույցը «Անատոլու գործակալության կորպորացիայի» կողմից հայտարարվել է 1925 թվականի մարտի 1-ին։ Anadolu գործակալության կորպորացիան ձեռք է բերել ինքնավար կարգավիճակ՝ աննախադեպ կազմակերպչական կառույցով, որն այդ օրերին գոյություն չուներ նույնիսկ արևմտյան երկրներում։

#### Վիճակագրական և վերագրական տեղեկատվություն

Օսմաններն անցկացրել են մարդահամարներ (1831 թվականի մարդահամար, 1881-1882 թվականների մարդահամար, 1905-1906 թվականների մարդահամար և 1914 թվականի մարդահամար), ինչպես նաև Օսմանյան բանկում ֆինանսական տեղեկություններ են հավաքել Օսմանյան կայսրության պետական պարտքի վճարումների նպատակով։ Աթաթուրքի գլխավոր ձեռքբերումներից մեկը վիճակագրության (տնտեսական և ֆինանսական վիճակագրական տվյալներ) և մարդահամարի տվյալների համար պատասխանատու պետական գլխավոր հաստատության ստեղծումն է։

Ժամանակակից վիճակագրական ծառայությունները սկսել են Կենտրոնական վիճակագրական վարչության ստեղծումից՝ 1926 թվականից։ Այն ստեղծվել է որպես մասամբ կենտրոնացված համակարգ. Թուրքական վիճակագրական ինստիտուտը Թուրքիայի պետական հաստատությունն է, որին հանձնարարված է պաշտոնական վիճակագրություն հավաքել Թուրքիայի, նրա բնակչության, ռեսուրսների, տնտեսության, հասարակության և մշակույթի մասին։ Այն հիմնադրվել է 1926 թվականին և ունի իր շտաբը Անկարայում։ 1930 թվականին Վարչության անվանումը փոխվեց Գլխավոր վիճակագրական վարչության (GDS), իսկ ազգային վիճակագրական համակարգը վերափոխվեց կենտրոնացված համակարգի։ Նախորդ տարիներին վիճակագրական աղբյուրները համեմատաբար պարզ էին, և տվյալների հավաքագրումը սահմանափակվում էր կառավարության որոշ համապատասխան գործառույթների, հինգ տարին մեկ մարդահամարների և գյուղատնտեսության ու արդյունաբերության մարդահամարների հետ կապված գործունեությամբ։ GDS-ի գործունեությունը աստիճանաբար ընդլայնվել է նոր վիճակագրական տվյալների և վիճակագրական տվյալների աճող պահանջարկի համաձայն։ Բացի այդ մարդահամարներից և հետազոտություններից, այս ինստիտուտը հրատարակել է բազմաթիվ շարունակական հրատարակություններ տնտեսական, սոցիալական և մշակութային հարցերի վերաբերյալ՝ անհրաժեշտ տեղեկատվություն տրամադրելու համար։

Սոցիալական բարեփոխումներ
------------------------

Որոշ սոցիալական ինստիտուտներ ունեցել են կրոնական ենթատեքստ և զգալի ազդեցություն են ունեցել հասարակական կյանքի վրա։ Սոցիալական փոփոխությունները ներառել են նաև բազմադարյա կրոնական սոցիալական կառույցներ, որոնք խորապես արմատավորված են հասարակության մեջ, որոնցից մի քանիսը ստեղծվել են Օսմանյան կայսրության պետական կազմակերպության շրջանակներում։ Քեմալական բարեփոխումները հանգեցրել են կանանց ընտրական իրավունքի արդյունավետ սոցիալական փոփոխությունների։

### Կրոնական բարեփոխում

Քեմալ Աթաթուրքը խոսում է քաղաքացու հետ 1931 թվականին Անատոլիա կատարած իր ուղևորության ժամանակ:
Օսմանյան հասարակական ոլորտում կրոնական խմբերը դրսևորել են իրենց իշխանությունը։ Հանրային ոլորտը հասարակական կյանքի ոլորտն է, որտեղ մարդիկ հավաքվում են միասին, որպեսզի ազատորեն քննարկեն և բացահայտեն հասարակական խնդիրները, և այդ քննարկման միջոցով ազդեն քաղաքական գործողությունների վրա։ Աթաթուրքի բարեփոխումներն ուղղված են հանրային տարածքի կառուցվածքին։

Աշխարհիկ ազգային պետության կառուցումը մուսուլմանական պահպանողական հասարակության մեջ հսկայական ձեռնարկություն էր, թեև Աթաթուրքի բարեփոխումները շահեցին հասարակության ապագայի մանրակրկիտ մտածված ծրագրերից, որոնք պատրաստվել էին Երկրորդ սահմանադրական ժամանակաշրջանում գիտական մոտեցման Օսմանյան կողմնակիցների կողմից։ Օսմանյան հասարակության մեծ մասը մերժեց այս նախագիծը՝ որպես մարգինալ մտավորականների Մտորումներ, իսկ կրոնական իսթեբլիշմենթը դատապարտեց նրանց որպես հերետիկոսություն, սակայն 1922 թվականին հաղթանակի պայմանները ստեղծեցին մի իրավիճակ, որն անհրաժեշտ էր նրանց իրական հավատացյալների համար։ Ընդգծելով Քեմալի մտադրությունների մասին հասարակության ոչ բավարար տեղեկացվածությունը՝ հասարակությունը ողջունել է,ասելով՝ «մենք վերադառնում ենք առաջին խալիֆների ժամանակներին»։

#### Կրոնական տարբերություններ

Օսմանյան կայսրությունում գոյություն ուներ կրոնական պատկանելության վրա հիմնված սոցիալական համակարգ։ Կրոնական տարբերությունները տարածվում էին բոլոր սոցիալական գործառույթների վրա։ Ամբողջ Օսմանյան կայսրությունում ընդունված էր հագնել հագուստ, որը նույնականացնում էր մարդուն իր կոնկրետ կրոնական խմբի հետ, ինչպես նաև կրում էին գլխաշոր, որը տարբերակում էր աստիճանն ու մասնագիտությունը։ Օսմանյան ոճով տյուրբանները, ֆեսկին, գլխաշորերը և գլխարկները մատնանշում էին սեփականատիրոջ սեռը, կոչումը և մասնագիտությունը (ինչպես քաղաքացիական, այնպես էլ ռազմական)։ Այս ոճերը ուղեկցվում են մարդկանց, սկսած Սուլեյմանի ժամանակներից։

Աթաթուրքի բարեփոխումներն անքաղաքակիրթ (ոչ գիտական, ոչ կենսունակ) մարդուն բնորոշեցին որպես սնահավատության շրջանակներում գործող մեկին։ Քեմալական գաղափարախոսությունը պատերազմ էր մղում սնահավատության դեմ, արգելելով ուլեմների պրակտիկան և առաջ մղելով քաղաքակիրթ ճանապարհը իրավաբանների, ուսուցիչների, բժիշկների ստեղծման հետ։ Ուլեմների սոցիալական գոյության արգելքը դրես կոդի տեսքով է սահմանվել։ Ռազմավարական նպատակն էր փոխել մեծ ազդեցությունը ուլեմների վրա քաղաքականության, վերացնելով նրանց սոցիալական ասպարեզում, սակայն վտանգ կար ընկալվելու որպես հակակրոնական։ Քեմալականները պաշտպանել են իրենց՝ հայտարարելով, որ «իսլամը համարում է սնահավատության (ոչ գիտական) բոլոր ձևերը ոչ կրոնական»։ Ուլեմների իշխանությունը հաստատվել է Օսմանյան կայսրության օրոք՝ հայեցակարգով, որ բոլոր աշխարհիկ ինստիտուտները ենթակա են կրոնին, ուլեմները կրոնական բարեպաշտության խորհրդանիշներ էին, ինչը նրանց հզորացնում էր պետական գործերում։ Քեմալականները պնդում են.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Պետությունը կկառավարի պոզիտիվիզմով, այլ ոչ թե սնահավատությամբ |  |

Որպես օրինակ կարող է ծառայել բժշկական պրակտիկան. Քեմալականները ցանկանում էին ազատվել սնահավատությունից, որը տարածվում է բուսաբուժության, և հոգեկան հիվանդությունների կրոնական թերապիայի վրա, որոնք կիրառվում էին ուլեմամների կողմից։ Նրանք դատապարտել են նրանց, ովքեր պատժամիջոցներ են կիրառել կրոնական մարդկանց դեմ, ովքեր պնդում են, որ նրանք ունեն ձայնի իրավունք առողջապահության և բժշկության ոլորտում. 1925 թվականի սեպտեմբերի 1-ին հավաքվել էր թուրքական առաջին բժշկական կոնգրեսը, որը տեղի էր ունեցել օգոստոսի 27-ին Ինեբոլում Մուսթաֆա Քեմալի կողմից՝ ժամանակակից գլխարկով, և օգոստոսի 30-ին՝ Կաստամոնի ելույթից մեկ օր անց։

Աթաթուրքը իր լայնեզր գլանաձև գլխարկով
Աստիճանաբար պաշտոնական միջոցներ են ձեռնարկվել կրոնական հագուստի և կրոնական պատկանելության այլ ակնհայտ նշանների կրումն արմատախիլ անելու համար։ 1923 թվականից ի վեր մի շարք օրենքներ աստիճանաբար սահմանափակել են ավանդական հագուստի առանձին առարկաներ կրելը։ Մուստաֆա Քեմալն առաջինն է գլխարկը պարտադիր դարձրել պետական ծառայողների համար։ Ուսանողների և պետական ծառայողների պատշաճ հագնվելու ուղեցույցը ընդունվել է դեռևս նրա կենդանության օրոք։ 1925 թվականի նոյեմբերի 25-ին խորհրդարանն օրենք ընդունեց գլխարկների մասին, որը մտցրեց ֆեսկիի փոխարեն արևմտյան ոճի գլխարկների օգտագործումը։ Օրենսդրությունը ուղղակիորեն չի արգելում գլխաշորերը. դրա փոխարեն կենտրոնացած էր տղամարդկանց համար ֆեսկի և չալմայի արգելքի վրա։ Օրենքը նաև ազդեցություն ունեցավ դպրոցական դասագրքերի վրա։ Գլխարկների մասին օրենքի ընդունումից հետո դպրոցական դասագրքերում պատկերները, որոնց վրա պատկերված են եղել ֆեսկերով տղամարդիկ, փոխարինվել են գլխարկներով տղամարդկանց պատկերներով։ Հագուստի նկատմամբ ևս մեկ հսկողություն ընդունվել է 1934 թվականին՝ «արգելված հագուստ» կրելու մասին օրենքով։ Այն արգելել է կրոնական հագուստները, ինչպիսիք են չադրան, պաշտամունքի վայրերից դուրս։

#### Կրոնական տեքստեր, աղոթքներ, հղումներ

Այն ժամանակ Թուրքիայում բոլոր տպագիր Ղուրանները գրվել են դասական արաբերենով (իսլամի սուրբ լեզվով)։ Նախկինում եղել է թուրքերեն Ղուրան, որը սակայն հաջող թարգմանություն չի եղել։ Աթաթուրքի բարեփոխման հիմնական իմաստը հետևյալ մեջբերումն է. «...թուրքական լեզվով կրոնի դասավանդումը թուրք ժողովրդին, որը դարեր շարունակ դավանում է Իսլամ, չի հասկանում թուրքական թարգմանությունները»։

Հրապարակումից առաջ ընթերցվել են Ղուրանի մի քանի թարգմանություններ թուրքերենով։ Այդ թուրքերեն Ղուրանները դիմավորեցին կրոնական պահպանողականների կատաղի դիմադրությանը։ Այս միջադեպը բազմաթիվ առաջատար իսլամական մոդեռնիստներին դրդել է դիմել Թուրքիայի խորհրդարանին՝ խնդրելով հովանավորել Ղուրանի պատշաճ որակի թարգմանությունը։ Խորհրդարանը հավանություն է տվել նախագծին, և կրոնական գործերի վարչությունը Մեհմեթ Աքիֆ Էրսոյին ներգրավել է Ղուրանի թարգմանությունը կազմելու համար, իսկ իսլամական գիտնական Էլմալիլա Համդի Յազիրին՝ Ղուրանի վերաբերյալ թուրքերեն մեկնաբանություն գրելու համար։ Էրսոյը մերժեց առաջարկը և ոչնչացրեց իր աշխատանքը։ Միայն 1935 թվականին հրապարակայնորեն կարդացած տարբերակը տպագրվել է։

Ծրագիրը ներառում էր նաև թուրքական ազանի ներդրումը՝ ի տարբերություն սովորական արաբական աղոթքի կոչի։ Արաբական ազանը փոխարինվել է հետևյալով. 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Tanrı uludurŞüphesiz bilirim, bildiririmTanrı'dan başka yoktur tapacak.Şüphesiz bilirim, bildiririm;Tanrı'nın elçisidir Muhammed.Haydin namaza, haydin felaha,Namaz uykudan hayırlıdır.(թուրքերեն) |  |

Բարեփոխիչները աշխատանքից ազատել են Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կողմից նշանակված իմամին՝ հայտարարելով, որ աղոթքը պետք է կատարվի մզկիթներում, այլ ոչ թե խորհրդարանում։

#### Կրոնական կազմակերպություններ

Խալիֆայության անկումը նրան զրկել է բարձրագույն կրոնաքաղաքական դիրքից։ Այս օրենքը թողեց մուսուլմանական եղբայրությունները (մուսուլմանական ասոցիացիաները, որոնք աշխատում են որպես հավատացյալ մուսուլմանների հասարակություն ցանկացած նպատակով), որոնք ինստիտուցիոնալացված էին (կրոնական-քաղաքական ներկայացուցչություն) դերվիշերի վանքերում և օթյակներում, առանց ավելի բարձր կազմակերպչական կառուցվածքի։

Բարեփոխիչները ենթադրում էին, որ սկզբնաղբյուրները, որոնք այժմ հասանելի են թուրքերենով, ուղղափառ կրոնական իսթեբլիշմենթը (Ուլամա) և շարիաթ սուֆիևը հնացած են և այդպիսով կօգնեն սեփականաշնորհել կրոնը, ինչպես նաև ստեղծել բարեփոխված իսլամ (թուրքական ռեֆորմացիա = թյուրքացում)։ 1925 թվականին դերվիշերի կրոնական ուխտերի և օթյակների հիմնարկությունները հայտարարվեցին անօրինական։

Բարեփոխիչները ենթադրում էին, որ ուղղափառ և սուֆիական կրոնական հաստատությունների վերացումը ավանդական կրոնական կրթության հետ մեկտեղ և դրանց փոխարինումը համակարգով, որտեղ սկզբնաղբյուրները բոլորին հասանելի էին մայրենի լեզվով, ճանապարհ կհարթի առաջընթացի և արդիականության համար բաց իսլամի նոր տեսլականի համար և կբացի հասարակությունը՝ առաջնորդվելով արդիականությամբ։

Բազմակուսակցական ժամանակաշրջանի հետ մեկտեղ, երբ դեմոկրատներն առաջին անգամ մասնակցեցին և հաղթեցին 1950 թվականին Թուրքիայում կայացած համընդհանուր ընտրություններում, կրոնական հաստատությունները սկսեցին մեծ ակտիվություն ցուցաբերել երկրում։

#### Կրոնական տոն (աշխատանքային շաբաթ)

Թուրքիան աշխատանքային շաբաթը և հանգստյան օրերը հարմարեցրել է որպես աշխատանքի և հանգստի շաբաթվա լրացուցիչ մասեր, համապատասխանաբար՝ Օսմանյան կայսրությունում աշխատանքային շաբաթը տևել է կիրակի-հինգշաբթի, իսկ հանգստյան օրերը եղել են ուրբաթ և շաբաթ։

Օրենքը, որն ընդունվել է 1935 թվականին, փոխել է հանգստյան օրերը, որոնք սկսվել են ուրբաթ կեսօրից (ոչ թե հինգշաբթի կեսօրից), իսկ հանգստյան օրերն ավարտվել են կիրակի օրը։

### Կանանց իրավունքներ

Նոր հանրապետության առաջին օրերին տեղի ունեցած հանդիպման ժամանակ Աթաթուրքը հռչակեց.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Կանանց**։ *Հաղթեք մեզ համար պայքար կրթության համար, և դուք ձեր երկրի համար կանեք ավելի շատ, քան մենք կարողացանք անել։ Հենց ձեզ եմ դիմում։* **Տղամարդկանց**։ *Եթե այսուհետ կանայք չեն մասնակցի ազգի հասարակական կյանքին, մենք երբեք չենք հասնի մեր լիարժեք զարգացմանը։ Մենք կմնանք անդառնալիորեն հետամնաց, որոնք ի վիճակի չեն իրենց պահել Արեւմուտքի քաղաքակրթությունների հետ հավասար* |  |

Աթաթուրքի բարեփոխումների հաջորդ տարիներին Թուրքիայում կանանց իրավունքների համար պայքարողները տարբերվել են այլ երկրներում իրենց քույրերից (և կարեկցող եղբայրներից)։ Իրենց հիմնական իրավունքների և հավասարության համար ուղղակիորեն պայքարելու փոխարեն, նրանք տեսան Աթաթուրքի բարեփոխումների առաջխաղացման և պահպանման իրենց լավագույն հնարավորությունը՝ աշխարհիկ արժեքների և հավասարության աջակցությունը բոլորի համար, այդ թվում՝ կանանց։

#### Հավասար մասնակցություն

Կանադական քաղաքական ծաղրանկարը Քվեբեկում կնոջ վրա, որը կարդում է մակագրությամբ ցուցանակ.«Լրատվական տեղեկագիր. Թուրքիայի պատմության մեջ առաջին անգամ կանայք կքվեարկեն և իրավունք կստանան զբաղեցնել պետական պաշտոններ այս շաբաթ կայանալիք համընդհանուր ընտրություններում»:

Կանանց ձայնի իրավունք է տրվել Թուրքիայում 1930 թվականին, սակայն ձայնի իրավունքը չի տարածվել Քվեբեկի նահանգային ընտրություններում մինչև 1940 թվականը
Օսմանյան հասարակությունն ավանդական էր, և կանայք քաղաքական իրավունքներ չունեին նույնիսկ 1908 թվականին Երկրորդ սահմանադրական դարաշրջանից հետո։ Թուրքիայի Հանրապետության գոյության առաջին տարիներին կիրթ կանայք պայքարում էին քաղաքական իրավունքների համար։ Հայտնի կին-քաղաքական ակտիվիստուհիներից մեկը Նեզիհե Մուխիտինն էր, ով հիմնադրել է առաջին կանանց կուսակցությունը 1923 թվականի հունիսին, որը, սակայն, չի օրինականացվել, քանի որ հանրապետությունը պաշտոնապես չի հռչակվել։

Լարված պայքարով թուրք կանայք տեղական ընտրություններում հասել են ձայնի իրավունքի՝ 1930 թվականի ապրիլի 3-ի՝ 1580 թվականի օրենքի համաձայն։ Չորս տարի անց՝ 1934 թվականի դեկտեմբերի 5-ին ընդունված օրենսդրության շնորհիվ, նրանք լիարժեք համընդհանուր ընտրական իրավունք ստացան ավելի շուտ, քան մյուս երկրների մեծ մասում։ Թուրքիայի քաղաքացիական օրենսգրքի բարեփոխումները, այդ թվում՝ կանանց ընտրական իրավունքին վերաբերող «բեկումնային են դարձել ոչ միայն իսլամական աշխարհում, այլև արևմտյան աշխարհում»։

1935 թվականին խորհրդարանի համընդհանուր ընտրություններում ընդգրկվեցին տասնութ կին պատգամավորներ, մինչդեռ եվրոպական մյուս երկրների զգալի մասում կանայք ձայնի իրավունք չունեին։

#### Սեռերի հավասարություն

1926 թվականին Թուրքիայի քաղաքացիական օրենսգրքի ընդունումից հետո, որը փոփոխվում է քրեական օրենսգրքով, կանայք ստացել են լայն քաղաքացիական իրավունքներ։ Դա շարունակվել է նաև այն բանից հետո, երբ կանայք իրավունք են ստացել քվեարկել և առաջադրվել համապատասխանաբար 1930 և 1934 թվականներին քաղաքային և դաշնային մակարդակներում։ Հետագա տարիներին գործողության մեջ դրվեցին նաև հավասարության խթանմանն ուղղված տարբեր այլ օրենսդրական նախաձեռնություններ։

Թուրքիայի քաղաքացիական օրենսգիրքը նաև թույլ է տալիս ամուսնալուծության հավասար իրավունքներ ինչպես տղամարդկանց, այնպես էլ կանանց համար և հավասար իրավունքներ է տալիս երկու ծնողներին էլ երեխաների խնամքի համար։

Բազմակնությունը Օսմանյան կայսրությունում թույլատրվել է հատուկ հանգամանքներում, որոշակի պայմաններով։ Պոլիգամիայի համար պատժամիջոցների հիմքում ընկած պատճառները պատմական ու հանգամանալից են եղել։ Աթաթուրքի բարեփոխումները բազմակնությունը դարձրել են անօրինական և դարձել միակ երկիրը Մերձավոր Արևելքում, որը վերացրել է բազմակնությունը, որը պաշտոնապես քրեականացվել է 1926 թվականին Թուրքիայի քաղաքացիական օրենսգրքի ընդունմամբ, ինչը կարևոր հանգրվան է դարձել Աթաթուրքի բարեփոխումների մեջ։ Ապօրինի զինափորձարանի համար պատիժը նախատեսում է մինչև 2 տարվա ազատազրկում։

Իսլամական օրենքներով կնոջ ժառանգությունը կազմում էր տղամարդու մասնաբաժնի կեսը, մինչդեռ նոր օրենքներով տղամարդիկ ու կանայք հավասար էին ժառանգում։

Բացի այդ ձեռքբերումներից, տղամարդիկ դեռևս պաշտոնապես մնում էին ընտանիքի գլուխները օրենքով։ Կանանց պահանջվում էր ընտանիքի ղեկավարի թույլտվությունը արտասահման մեկնելու համար։

Աթաթուրքի բարեփոխումներն ուղղված էին հասարակության մեջ կնոջ ավանդական գերիշխանությունը ոչնչացնելուն։ Կանանց առաջարկվել է այցելել համալսարաններ և ստանալ մասնագիտական աստիճաններ։ Կանայք շուտով ուսուցիչներ են դարձել համատեղ ուսուցմամբ դպրոցներում, ինժեներներ, բժշկություն և իրավագիտություն են սովորել։ 1920 թվականից մինչև 1938 թվականը համալսարանների բոլոր շրջանավարտների տասը տոկոսը կանայք էին։

1930 թվականին նշանակվել են առաջին կին դատավորները։

### Սոցիալական կառուցվածք

#### Անձնական անուններ

Օսմանյան կայսրության ժամանակ շատ մարդիկ, հատկապես մուսուլմանները, ազգանուններ չեն օգտագործել։ Ազգանունը կամ ազգանունը անձնական անվան մի մասն է (որոշ մշակույթներում), որը ցույց է տալիս մարդու ընտանիքը։ Կախված մշակույթից, ընտանիքի բոլոր անդամները կարող են ունենալ նույն ազգանունը կամ կարող են լինել մշակութային կանոնների վրա հիմնված տարբերություններ։

Ազգանունների մասին օրենքն ընդունվել է 1934 թվականի հունիսի 21-ին։ Օրենքը պահանջում է, որ Թուրքիայի բոլոր քաղաքացիները ընդունեն ժառանգական, ֆիքսված ազգանունների օգտագործումը։ Բնակչության մեծ մասը, հատկապես քաղաքներում, ինչպես նաև Թուրքիայի քրիստոնյա և հրեա քաղաքացիներն արդեն ազգանուններ են ունեցել, և բոլոր ընտանիքներն ունեցել են անուններ, որոնցով տեղի բնակիչները ճանաչել են նրանց։

Իրավական բարեփոխումներ
----------------------

Օսմանյան կայսրության դատավարություն, 1877 թվական
Օսմանյան կայսրությունը կրոնական կայսրություն էր, որտեղ յուրաքանչյուր կրոնական համայնք միլետի (Օսմանյան կայսրության) կառուցվածքով ինքնավարության մեծ աստիճան էր վայելում։ Յուրաքանչյուր միլետը ներքին կառավարման համակարգ ունի, որը հիմնված է իր կրոնական իրավունքի վրա, ինչպիսիք են շարիաթը, կաթոլիկ կանոնական իրավունքը կամ հրեական գալախան։ Օսմանյան կայսրությունը փորձել է արդիականացնել օրենսգիրքը 1839 թվականի բարեփոխումների միջոցով, որոնք փորձել են վերջ դնել դատական ոլորտի խառնաշփոթին՝ տարածելով իրավաբանական հավասարություն բոլոր քաղաքացիների վրա։

Հիմնական իրավական բարեփոխումները ներառում էին աշխարհիկ Սահմանադրությունը (laïcité), պետական և կրոնական գործերի լիարժեք տարանջատմամբ, իսլամական դատարանների և իսլամական կանոնական իրավունքի փոխարինումը աշխարհիկ քաղաքացիական օրենսգրքով, որը հիմնված է Շվեյցարիայի քաղաքացիական օրենսգրքի և Իտալիայի քրեական օրենսգրքի վրա (1924-1937)։

### Կոդավորում

Եվրոպայում լուսավորության դարաշրջանից տուժած ոչ մուսուլմանական միլլեթն արդիականացրել է քրիստոնեական օրենքը։ Օսմանյան կայսրությունում իսլամական իրավունքն ու քրիստոնեական իրավունքը կտրուկ տարբերվում էին միմյանցից։ 1920 թվականին և այսօր իսլամական օրենքը չի պարունակում դրույթներ, որոնք կարգավորում են «քաղաքական ինստիտուտների» և «առևտրային գործարքների» տարբեր հարաբերությունները։ Օսմանյան կայսրությունը փլուզվեց ոչ միայն իր հնացած համակարգերի պատճառով, այլ նաև այն պատճառով, որ նրա ավանդույթներն անհաշտ էին իրենց ժամանակի պահանջներին։ Օրինակ, «քրեական գործերի» վերաբերյալ կանոնները, որոնք ձևակերպվել են համաձայն իսլամական օրենքի, սահմանափակվել են իրենց նպատակին համարժեք ծառայելու մեջ։ 19-րդ դարից սկսած ՕսմանյանիԻսլամական կոդեքսներն ու իրավական դրույթները, որպես կանոն, անպետք էին սոցիալական համակարգերի ավելի լայն հայեցակարգի վերաբերյալ։ 1841 թվականին Օսմանյան կայսրությունում քրեական օրենսգիրք է կազմվել։ Երբ կայսրությունը փլուզվեց, դեռ գոյություն չուներ ընտանեկան և ամուսնական հարաբերություններին վերաբերող օրենսդրություն։ Բազմակնությունը չի կիրառվում Թուրքիայի օրինապահ քաղաքացիների կողմից Աթաթուրքի բարեփոխումներից հետո, ի տարբերություն նախկին կանոնների։

Ընտանիքի և ամուսնական հարաբերությունների վերաբերյալ օրենքների հարմարեցումը կարևոր քայլ է, որը վերագրվում է Մուստաֆա Քեմալին։

Կրթական բարեփոխումներ
---------------------

Կրթական համակարգերը (դպրոցական ուսուցումը) ենթադրում են ինստիտուցիոնալ ուսուցում և ուսուցում ըստ ուսումնական ծրագրի, որը մշակվել է կրթության նախապես սահմանված նպատակին համապատասխան։ Օսմանյան դպրոցները բարդ «կրթական համակարգ» էին, որը հիմնված էր (տարբերակված) հիմնականում կրոնի վրա, յուրաքանչյուր ուղու համար տարբեր ուսումնական պլաններով։ Օսմանյան կրթական համակարգը բաղկացած էր հաստատությունների երեք հիմնական կրթական խմբերից։ Առավել տարածված հաստատությունները արաբերենի վրա հիմնված մեդրեսեներ էին, Ղուրանը սովորեցնող և անգիր սովորելու մեթոդ օգտագործող։ Ինստիտուտների երկրորդ տեսակը «մեռյալներն» ու «սուլթաններն» էին, որոնք թանզիմաթի դարաշրջանի բարեփոխական դպրոցներն էին։ Վերջին խմբում ընդգրկվել են փոքրամասնությունների քոլեջներն ու դպրոցները՝ օտար լեզուների ուսուցմամբ, որոնք դասավանդման նորագույն մոդելներն օգտագործել են իրենց աշակերտներին ուսուցանելու համար։

Կրթության միավորումը, հին նմուշի համալսարանների փակման և Եվրոպայից գիտության փոխանցման լայնածավալ ծրագրի հետ մեկտեղ, կրթությունը դարձել է ինտեգրատիվ համակարգ, որն ուղղված է աղքատության կրճատմանը և կանանց կրթությունը օգտագործմանը գենդերային հավասարության հաստատման համար։ Թուրքական կրթությունը դարձել է պետության կողմից վերահսկվող համակարգ, որը կոչված է երկրի սոցիալական և տնտեսական առաջընթացի համար հմտությունների բազա ստեղծել։ Միավորումը տեղի է ունեցել Ազգային կրթության միավորման մասին օրենքի ընդունման հետ, որը երեք դրույթ է սահմանել։ Նրանք մասնավոր ֆոնդերին պատկանող կրոնական դպրոցները հանձնել են կրթության նախարարության տնօրինությանը։ Նույն որոշմամբ կրթության նախարարությանը հրահանգվել է կրոնական ֆակուլտետ բացել Դարուլֆյունունում (հետագայում Ստամբուլի համալսարան) և իմամների ուսուցման դպրոցներ։

Աթաթուրքի կրթական բարեփոխումները կրթությունը դարձրել են շատ ավելի մատչելի. 1923 թվականից մինչև 1938 թվականն ընկած ժամանակահատվածում տարրական դպրոցներ հաճախող աշակերտների թիվն ավելացել է 224 տոկոսով՝ 342 000-ից մինչև 765 000, միջնակարգ դպրոցներ հաճախող աշակերտների թիվն ավելացել է 12,5 անգամ՝ մոտ 6000-ից մինչև 74 000, իսկ միջնակարգ դպրոցներ հաճախող աշակերտների թիվն ավելացել է գրեթե 17 անգամ՝ 1200-ից մինչև 21 000։

### Կրթության ռազմականացում

Ռազմական պատրաստությունը ավելացվել է միջնակարգ կրթության ուսումնական ծրագրին Մուստաֆա Քեմալի աջակցությամբ, որը հայտարարել է. «ճիշտ այնպես, ինչպես բանակն է դպրոց, այնպես էլ դպրոցն է բանակ»։ Նա նաև հանդես է եկել բանակի սերժանտներին որպես ուսուցիչներ ընդունելու մասին։

### Աղջիկների համատեղ ուսուցում և կրթություն

Աթաթուրքը աղջիկների համատեղ ուսուցման և կրթության վճռական կողմնակից էր։ 1927 թվականին համատեղ ուսուցումը նորմ դարձավ ողջ կրթական համակարգում։ Բազմադարյա սեգրեգացիան, ըստ սեռի, Օսմանյան կառավարության օրոք աղջիկներին զրկել է հավասար կրթությունից, այդ պատճառով Աթաթուրքը սկզբունքորեն դեմ է արտահայտվել տարանջատված կրթությանը։ Համատեղ ուսուցման հարցն առաջին անգամ բարձրացվել է Թեքիրդաղում 1924 թվականին ծագած տարաձայնությունների արդյունքում, երբ աղջիկների համար միջնակարգ դպրոցի բացակայության պատճառով աղջիկները դիմել են տղաների համար նախատեսված միջնակարգ դպրոց ընդունվելու խնդրանքով։ Դրանից հետո սկսվեցին համատեղ ուսուցման աշխատանքները, և կրթության նախարարը հայտարարեց, որ երկու սեռերն էլ հետևելու են նույն ուսումնական ծրագրին։ 1924 թվականի օգոստոսին որոշվել է, որ տարրական կրթության մեջ կներդրվի համատեղ ուսուցում, ինչը տղաներին իրավունք կտա ընդունվել աղջիկների համար նախատեսված միջնակարգ դպրոցներ և հակառակը։ Աթաթուրքը 1925 թվականին Կաստամոնի իր ելույթում հայտարարել է, որ համատեղ ուսուցումը պետք է նորմ դառնա։ Այն ժամանակ, երբ կրթության կոմիտեն 1926 թվականին համաձայնել է վերացնել նույնասեռական կրթությունը միջնակարգ դպրոցներում, որոնք գիշերօթիկ դպրոցներ չեն եղել, սեգրեգացիան պահպանվել է միջնակարգ և ավագ դասարաններում, և 1927-1928 ուսումնական տարվա վիճակագրությունը ցույց է տվել, որ տարրական դպրոցների աշակերտների միայն 29 % են աղջիկներ եղել։ Այս ցուցանիշը կազմել է 18,9 % միջնակարգ դպրոցների համար և 28 % միջնակարգ դպրոցների համար։ Այդ թվերից ելնելով՝ 1927-1928 թվականներին նույնասեռ դպրոցների 70-ը վերածվել են համատեղ ուսուցմամբ դպրոցների, և ստեղծվել են նոր միջնակարգ դպրոցներ՝ համատեղ ուսուցմամբ։ Դա արվել է, չնայած կրթության փոխնախարար Քեփրյուլուզադե Ֆուաթ Բեյի հակազդեցությանը։ Չնայած քաղաքականությունը 1928 թվականից մինչև 1929 թվականը միջնակարգ դպրոցներում հաջողության վրա հիմնված միասնական միջնակարգ դպրոցների անցման մեջ էր, այս քաղաքականությունը կարող էր արդյունավետորեն իրականացվել միայն 1934 թվականից մինչև 1935 թվականը։

### Բարձրագույն կրթություն

Անկյունաքարային ուսումնական հաստատություններից մեկը՝ Ստամբուլի համալսարանը, ընդունել է գերմանացի և ավստրիացի գիտնականներին, որոնց Գերմանիայի ազգային սոցիալիստական ռեժիմը համարվում էր «ռասայական» կամ «քաղաքականապես անցանկալ»ի։ Այս քաղաքական որոշումը (գերմանական և ավստրիացի գիտնականների ընդունումը) ստեղծել է Թուրքիայում գիտության և ժամանակակից [բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների] միջուկը։ Բարեփոխումն ուղղված է եղել օտարերկրյա փորձագետների կողմից գիտության և տեխնոլոգիաների փոխանցումից (Օսմանյան կայսրության ժամանակներից) ավանդական կախվածությունից ազատվելուն։

### Կրոնական կրթություն

Նախ, մասնավոր հիմնադրամների կամ Դիյանետի կողմից կառավարվող բոլոր մեդրեսեներն ու դպրոցները միացվեցին ազգային կրթության նախարարությանը։ Երկրորդ՝ Դիյանետի բյուջեից դպրոցներին ու մեդրեսեին հատկացված գումարները փոխանցվել են կրթության բյուջե։ Երրորդ՝ կրթության նախարարությունը պետք է կրոնական ֆակուլտետ բացեր բարձրագույն կրոնական մասնագետների պատրաստման համար՝ բարձրագույն կրթության համակարգի շրջանակներում, ինչպես նաև առանձին դպրոցներ՝ իմամների և խաթիպների պատրաստման համար։

### Գրագիտության բարձրացում

Գրագիտության շարժումն ուղղված էր մեծահասակների կրթությանը՝ երկրում հմտությունների բազա ձևավորելու համար։ Թուրք կանանց սովորեցնում էին ոչ միայն երեխաների խնամքը, հագուստի կարումը և տնային տնտեսության վարումը, այլև այն հմտությունները, որոնք անհրաժեշտ են տնային տնտեսությանը մասնակցելու համար։

Վերլուծություն
--------------

### Ծագման վերաբերող վեճեր

Բարեփոխումները առաջնորդվել են կրթական և գիտական առաջընթացով և հիմնված են եղել պոզիտիվիստական և ռացիոնալիստական լուսավորության սկզբունքների վրա։ ԺՀԿ-ի անդամները, հիմնականում «ժամանակակից դպրոցների» շրջանավարտները, որոնք ստեղծվել են թանզիմատի դարաշրջանում, իրենց արևմտյան արդիականացումը կիրառել են պետական կառավարման բոլոր ոլորտների նկատմամբ։

### Արդյունավետության վերաբերյալ փաստարկներ

Որոշ մարդիկ կարծում էին, որ Աթաթուրքի օրոք փոփոխությունների տեմպերը շատ արագ էին, քանի որ Թուրքիան արդիականացնելու իր ձգտման մեջ նա փաստորեն վերացրեց բազմադարյա ավանդույթները։ Այնուամենայնիվ, բնակչության զգալի մասը պատրաստակամորեն ընդունեց բարեփոխումները, չնայած այն հանգամանքին, որ նրանցից ոմանք դիտվում էին որպես քաղաքային էլիտաների արտացոլող տեսակետներ՝ ի վնաս գյուղական տարածքի ընդհանուր անգրագետ բնակիչների, որտեղ կրոնական զգացմունքները և սովորական նորմերը, ընդհանուր առմամբ, ավելի ուժեղ էին։

Հավանաբար, բարեփոխումների ամենավիճահարույց շրջանը կրոնի ոլորտն էր։ Պետական աշխարհիկության («ակտիվ չեզոքության») քաղաքականությունն այն ժամանակ դիմավորեց հակազդեցությանը և շարունակում է զգալի սոցիալական և քաղաքական լարվածություն առաջացնել։ Սակայն ցանկացած քաղաքական շարժում, որը փորձում է կրոնական զգացմունքներն օգտագործել ի վնաս թուրքական աշխարհիկության, ամենայն հավանականությամբ կբախվի զինված ուժերի հակազդեցությանը, որոնք միշտ իրենց համարել են աշխարհիկության գլխավոր և ամենաճիշտ պաշտպանը։ Ոմանք պնդում են, որ պատմական օրինակ է վարչապետ Ադնան Մենդերեսի դեպքը, որը 1961 թվականին կախաղան է բարձրացվել։ Նա և իր երկու նախարարները կախաղան են բարձրացվել զինվորական տրիբունալի կողմից։ Սակայն նրանց չէին մեղադրում հակասեկուլյար լինելու մեջ։ Չնայած նրան, որ թուլացրել կրոնի որոշ սահմանափակումներ, նա նաև արգելել է ազգային կուսակցություն, որը բացահայտ իսլամիստական է. բացի այդ, ռազմական տրիբունալի մեղադրանքները կապված չեն եղել հակասեկուլյար գործունեության հետ, և կարելի է եզրակացնել, որ Մենդերեսը, ընդհանուր առմամբ, աջակցում էր աշխարհիկ համակարգին։

### Բարեփոխումների կամ հեղափոխության մասին վեճեր

Աթաթուրքի բարեփոխումների թուրքական անվանումը տառացիորեն նշանակում է «Աթաթուրքի հեղափոխություն», քանի որ, խիստ ասած, փոփոխությունները չափազանց խորն էին, որպեսզի դրանք կարելի լիներ պարզապես «բարեշրջումներ» անվանել։ Սա նաև արտացոլում է այն համոզմունքը, որ այդ փոփոխությունները, որոնք իրականացվել են այն ձևով, որով դրանք իրականացվել են միակուսակցական ժամանակաշրջանում, ավելի շատ են համապատասխանել երկրի առաջադեմ էլիտայի հայացքներին, քան Օսմանյան բազմադարյա կայունությանը սովոր բնակչության լայն շերտերի՝ փորձ է արվում համոզել մարդկանց, ովքեր այդքան հեռու գնացող արժանապատվությամբ են պայմանավորված.փոփոխությունների հասնելը կդառնար բազմակուսակցական պայմաններում ցանկացած կառավարության քաղաքական խիզախության փորձություն։

Տես նաև
-------

* Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրք
* Քեմալականություն

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  S. N. Eisenstadt, "The Kemalist Regime and Modernization: Some Comparative and Analytical Remarks," in J. Landau, ed. Atatürk and the Modernization of Turkey, Boulder, Colorado: Westview Press, 1984, 3–16.
2. ↑  Jacob M. Landau "Atatürk and the Modernization of Turkey" page 57.
3. ↑  Cleveland, William L & Martin Bunton, A History of the Modern Middle East: 4th Edition, Westview Press: 2009, p. 82.
4. 1 2 3 4  Asyraf Hj Ab Rahman, Modernization of Turkey under Kamal Ataturk, Asian Social Science; Vol. 11, No. 4; 2015 page 202.  Material was copied from this source, which is available under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
5. ↑  Berman, Sheri (2003). «Islamism, Revolution, and Civil Society». *Perspectives on Politics*. **1** (2): 258. doi:10.1017/S1537592703000197. S2CID 145201910.
6. 1 2  
Hanioglu, Sükrü (2011). *Ataturk: An Intellectual Biography*. Princeton University Press. էջ 53.
7. 1 2  Hanioglu, Sükrü (2011). *Ataturk: An Intellectual Biography*. Princeton University Press. էջ 54.
8. ↑  Madeley, John T. S. and Zsolt Enyedi, Church and state in contemporary Europe: the chimera of neutrality, p. \_\_, 2003 Routledge
9. ↑  Jean Baubérot The secular principle Archived 2008-02-22 at the Wayback Machine.
10. ↑  Basic Principles, Aims And Objectives Archived 2011-12-19 at the Wayback Machine. Presidency of Religious Affairs
11. ↑  Lepeska, David (2015 թ․ մայիսի 17). «Turkey Casts the Diyanet». *Foreign Affairs*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 27-ին.
12. ↑  Mango, *Atatürk*, 391–392
13. ↑  Şimşir, Bilal. «Ankara'nın Başkent Oluşu» (թուրքերեն). atam.gov.tr. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ մայիսի 4-ին. Վերցված է 2013 թ․ մարտի 15-ին.
14. ↑  
«History». Anadolu Agency. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ հուլիսի 3-ին. Վերցված է 2014 թ․ հուլիսի 21-ին.
15. ↑  
«Anadolu Agency celebrates its 99th anniversary». Anadolu Agency.
16. ↑  
«TURKISH STATISTICAL INSTITUTE AND THE HISTORY OF STATISTICS» (PDF). unstats.un.org (United Nations). էջ 2.
17. ↑  «TURKISH STATISTICAL INSTITUTE AND THE HISTORY OF STATISTICS» (PDF). unstats.un.org (United Nations). էջ 3.
18. ↑  «TURKISH STATISTICAL INSTITUTE AND THE HISTORY OF STATISTICS» (PDF). unstats.un.org (United Nations). էջ 4.
19. ↑  Hauser, Gerard (June 1998), «Vernacular Dialogue and the Rhetoricality of Public Opinion», *Communication Monographs*, **65** (2): 83–107 Page. 86, doi:10.1080/03637759809376439, ISSN 0363-7751.
20. 1 2  Hanioglu, Sükrü (2011). *Ataturk: An Intellectual Biography*. Princeton University Press. էջ 132.
21. ↑  Mango, Atatürk, 394
22. 1 2  Inalcik, Halil. 1973. "Learning, the Medrese, and the Ulemas." In the Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600. New York: Praeger, pp. 171.
23. ↑  İğdemir, *Atatürk*, 165–170
24. ↑  Genç, Kaya (2013 թ․ նոյեմբերի 11). «Turkey's Glorious Hat Revolution». *Los Angeles Review of Books*. Վերցված է 2019 թ․ հունվարի 12-ին.
25. ↑  Yılmaz, Hale (2013 թ․ հուլիսի 30). *Becoming Turkish*. Syracuse University Press. էջեր 54. ISBN 978-0-8156-3317-4.
26. ↑  Yılmaz, Hale (2013 թ․ հուլիսի 30). *Becoming Turkish*. Syracuse University Press. էջեր 45. ISBN 978-0-8156-3317-4.
27. ↑  Michael Radu, (2003), "Dangerous Neighborhood: Contemporary Issues in Turkey's Foreign Relations", page 125, 978-0-7658-0166-1
28. ↑  Cleveland, *A History of the Modern Middle East*, 181
29. ↑  Wilson, M. Brett. «The First Translations of the Quran in Modern Turkey (1924–1938)». *International Journal of Middle East Studies*. **41** (3): 419–435. doi:10.1017/s0020743809091132. S2CID 73683493.
30. ↑  Aydar, Hidayet (2006). «The issue of chanting the Adhan in languages other than Arabic and related social reactions against it in Turkey». *dergipark.gov.tr*. էջ 61. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ հունվարի 12-ին. Վերցված է 2019 թ․ հունվարի 12-ին.
31. 1 2  Hanioglu, Sükrü (2011). *Ataturk: An Intellectual Biography*. Princeton University Press. էջեր 141–142.
32. ↑  Hanioglu, Sükrü (2011). *Ataturk: An Intellectual Biography*. Princeton University Press. էջ 149.
33. ↑  William Dalrymple: What goes round... The Guardian, Saturday 5 November 2005 Dalrymple, William (2005 թ․ նոյեմբերի 5). «What goes round...». *The Guardian*. London.
34. ↑  Hanioglu, Sükrü (2011). *Ataturk: An Intellectual Biography*. Princeton University Press. էջ 150.
35. ↑  «TAKVİM, SAAT VE ÖLÇÜLERDE DEĞİŞİKLİK». MEB (Education deportment of Turkey).
36. ↑  Kinross, Ataturk, The Rebirth of a Nation, p. 343
37. ↑  Nüket Kardam "Turkey's Engagement With Global Women's Human Rights" page 88.
38. 1 2  *Türkiye'nin 75 yılı*, Tempo Yayıncılık, İstanbul, 1998, p.48,59,250
39. ↑  Necla Arat in Marvine Howe's *Turkey today*, page 18.
40. ↑  Mangold-Will, Sabine (October 2012). «Şükrü M. Hanioğlu, Atatürk. An Intellectual Biography. Princeton/Oxford, Princeton University Press 2011 Hanioğlu Şükrü M. Atatürk. An Intellectual Biography. 2011 Princeton University Press Princeton/Oxford £ 19,95». *Historische Zeitschrift*. **295** (2): 548. doi:10.1524/hzhz.2012.0535. ISSN 0018-2613.
41. ↑  Kandiyoti, Deniz A. *Emancipated but unliberated? : reflections on the Turkish case*. OCLC 936700178.
42. ↑  «Turkish Penal Code, Art. 230». Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հուլիսի 10-ին. Վերցված է 2022 թ․ ապրիլի 11-ին.
43. 1 2 3 4  Eylem Atakav "Women and Turkish Cinema: Gender Politics, Cultural Identity and Representation, page 22
44. ↑  White, Jenny B. (Jenny Barbara) (2003). «State Feminism, Modernization, and the Turkish Republican Woman». *NWSA Journal*. **15** (3): 145–159. doi:10.2979/nws.2003.15.3.145. ISSN 1527-1889. S2CID 143772213.
45. ↑  Hanioğlu, M. Şükrü (2018 թ․ մայիսի 24). «Turkey and the West». **1**. Princeton University Press. doi:10.23943/princeton/9780691175829.003.0009. `{{cite journal}}`: Cite journal requires `|journal=` (օգնություն)
46. ↑  1934 in history, Turkish Ministry of Culture and Tourism.
47. ↑  M. Sükrü Hanioglu (2011 թ․ մայիսի 9). *Ataturk: An Intellectual Biography*. Princeton University Press. էջ 158. ISBN 978-1-4008-3817-2. Վերցված է 2013 թ․ հունիսի 5-ին.
48. 1 2 3  Timur, Hıfzı. 1956. "The Place of Islamic Law in Turkish Law Reform", *Annales de la Faculté de Droit d'Istanbul*. Istanbul: Fakülteler Matbaası.
49. ↑  Dr. Ayfer Altay "Difficulties Encountered in the Translation of Legal Texts: The Case of Turkey", *Translation Journal* volume 6, No. 4.
50. ↑  Özelli, *The Evolution of the Formal Educational System and Its Relation to Economic Growth Policies in the First Turkish Republic*, 77–92
51. 1 2  «Education since republic». Ministry of National Education (Turkey). Արխիվացված է օրիգինալից 2006 թ․ հուլիսի 20-ին. Վերցված է 2007 թ․ հունվարի 1-ին.
52. ↑  Kapluhan, Erol (2011), *Türkiye Cumhuriyeti'nde Atatürk Dönemi Eğitim Politikaları (1923–1938) ve Coğrafya Eğitimi* (PhD thesis) (թուրքերեն), Marmara University, էջեր 203–5
53. ↑  Üngör, Ugur Ümit (2012 թ․ մարտի 1). *The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913-1950* (անգլերեն). OUP Oxford. էջ 178. ISBN 978-0-19-164076-6.
54. ↑  Landau, *Atatürk and the Modernization of Turkey*, 191.
55. ↑  Kapluhan, Erol (2011), *Türkiye Cumhuriyeti'nde Atatürk Dönemi Eğitim Politikaları (1923–1938) ve Coğrafya Eğitimi* (PhD thesis) (թուրքերեն), Marmara University, էջեր 232–7
56. ↑  Regine ERICHSEN, «Scientific Research and Science Policy in Turkey», in Cemoti, n° 25 – Les Ouïgours au vingtième siècle, [En ligne], mis en ligne le 5 décembre 2003.
57. ↑  Kinross, p. 503.
58. ↑  Kinross, p. 504.