**Ֆալլոյի տետրադա (ՖՏ)**, սրտի բնածին արատի տեսակ, որը դրսևորվում է ծնված օրվանից։ Ախտանիշներն ընդգրկում են մաշկի ցիանոտիկ գունավորման էպիզոդներ։ Հիվանդ երեխաներիի մոտ, լացելու կամ դեֆեկացիայի ժամանակ, կարող է դրսևորվել ցիանոտիկ նոպա, որի ընթացքում նրանք կապտում են, ունենում են դժվարաշնչություն, լինում են թուլացած և երբեմն նրանց մոտ դիտվում են գիտակցության կորուստներ։ Այլ ախտանիշներն են՝ սրտային աղմուկը, թմբկափայտի նման մատները և կրծքով կերակրման ժամանակ առաջացող արագ հոգնածությունը։

Պատճառն անհայտ է։ Ռիսկի գործոններն են՝ հղիության ընթացքում ալկոհոլի օգտագործումը, կարմրախտով վարակվելը, շաքարային դիաբետը և 40 տարեկանից բարձր հասակում հղիանալը։ Ֆալլոյի տետրադան կարող է համակցված լինել նաև Դաունի համախտանիշի հետ։ ՖՏ-ի ժամանակ հանդիպում են չորս տիպի արատներ՝

* թոքային ստենոզ՝ աջ փորոքի ելքային հատվածի նեղացում
* միջփորոքային միջնաատի արատ՝ անցք երկու փորոքների միջև
* աջ փորոքի գերաճ՝ աջ փորոքի մկանային զանգվածի ավելացում
* գերադիր աորտա՝ արյունն անցնում է աորտա երկու փորոքներից

Ֆալլոյի տետրադան սովորաբար բուժվում է կյանքի առաջին տարում իրականացվող սրտի բաց վիրահատությամբ։ Վիրահատության իրականացման ժամանակը կախված է երեխայի տարիքից և նրա մոտ դիտվող ախտանիշներից։ Վիրահատական միջամտությունը ներառում է թոքային փականի և թոքային զարկերակների չափերի մեծացում և միջփորոքային միջնապատի արատի վերականգնում։ Շատ փոքր երեխաների մոտ հնարավոր է իրականացնել ժամանակավոր վիրահատություն, հետագայում երկրորդ վիրահատությունն իրականացնելու նպատակով, երբ նրանք կլինեն ավելի մեծ։ Հիվանդների մեծամասնությունը ապրում է մինչև հասունություն։ Արատի երկարատև առկայության դեպքում ի հայտ եկող խնդիրներից են՝ անկանոն սրտային ռիթմը և թոքային հետհոսքը։

Ֆալլոյի տետրադան հանդիպում է 2000 նորածիններից մեկի մոտ։ Տղաները և աղջիկները հավասարապես են հիվանդանում։ Սա ամենատարածված և համալիր սրտի բնածին արատն է։ Առաջին նկարագրությունը տրվել է 1671 թվականին՝ Նիլս Ստենսենի կողմից։ Հետագա նկարագրությունը կատարվել է 1888 թվականին, ֆրանսիացի բժիշկ Էթիեն-Լյուի Արթուր Ֆալլոյի կողմից, ում պատվին էլ այն անվանվում է։ Առաջին վերականգնողական վիրահատությունն իրականացվել է 1954 թվականին։

Նշաններ և ախտանիշներ
--------------------

Ֆալլոյի տետրադայի ժամանակ հասուն մարդու թմբկափայտի նման մատներ՝ ցիանոտիկ գդալաձև եղունգներով
Ֆալլոյի տետրադան հանգեցնում է արյան թթվածնով հագեցման նվազեցմանը, որի պատճառները հանդիսանում են ձախ փորոքում միջփորոքային միջնապատի արատի (ՄՄԱ) միջով օքսիգենացված և դեօքսիգենացված արյան խառնվելը և երկու փորոքներից արյան հիմնական մասի հոսքը դեպի աորտա՝ դեպի թոքային զարկերակ արյան հոսքի խոչընդոտման պատճառով։ Սա հայտնի է որպես աջից ձախ շունտ։ Առաջնային ախտանիշն է արյան ցածր սատուրացիան՝ բնածին կամ կյանքի առաջին տարում ի հայտ եկող ցիանոզով կամ էլ առանց դրա։ Երբ երեխան ցիանոտիկ չէ, ապա դա երբեմն կոչվում է «գունատ տիպի» Ֆալլոյի տետրադա։ Այլ ախտանիշներն են՝ սրտային աղմուկը, որը կաող է լինել աննկատելիից մինչև շատ բարձր, կերակրման դժվարությունները, քաշի դժվար ավելացումը, աճի և ֆիզիկական զարգացման հապաղումը, ծանրաբեռնվածության ժամանակ ի հայտ եկող հևոցը, ձեռքերի և ոտքերի թմբկափայտի նման մատները և պոլիցիտեմիան։ Կրծքով կերակրման ժամանակ և լացելիս երեխան կաորղ է դառնալ կապույտ։

### Ցիանոտիկ նոպաներ

Ֆալլոյի տետրադայով երեխաների մոտ հնարավոր է «ցիանոտիկ նոպայի» զարգացում։ Դրանք սուր հիպօքսիայի նոպաներ են, որոնք բնութագրվում են հևոցով, ցիանոզով, լարվածությամբ և գիտակցության կորստով։ Դա կարող է հրահրվել տարբեր առիթներով, որոնք բերում են արյան թթվածնով հագեցման նվազեցմանը և հանդիսանում են համակարգային անոթային դիմադրողականության նվազեցման պատճառներ, ինչն էլ հանգեցնում է միջփորոքային միջնապատի արատի միջով շունտավորման ուժեղացմանը։

Ցիանոտիկ նոպաները բնութագրվում են հանկարծակիությամբ, ցիանոզի ակնհայտ աճով՝ դրան հաջորդող ուշագնությամբ, և կարող են հանգեցնել գլխուղեղի հիպօքսիկ (թթվածնաքաղցային) վնասմանն ու մահվան։

Ավելի մեծ տարիքի երեխաները ցիանոտիկ նոպայի ժամանակ ընդունում են կքանստած դիրք։ Դա մեծացնում է համակարգային անոթային դիմադրողականությունը և ժամանակավորապես նվազեցնում է շունտը։ Այս դիրքը մեծացնում է ճնշումը սրտի ձախ կեսում, նվազեցնում աջից ձախ շունտը, որն էլ նվազեցնում է դեօքսիգենացված արյան մուտքը համակարգային շրջանառություն։

Պատճառ
------

Ենթադրվում է, որ պատճառ են հանդիսանում էկոլոգիական կամ ժառանգական գործոնները կամ դրանց համակցումը։ ՖՏ-ն ասոցացված է 22-րդ քրոմոսի դելեցիայի և Դի Ջորջի համախտանիշի հետ։

Հատուկ գենային ասոցիացիաներն են՝

* JAG1
* NKX2-5
* ZFPM2
* VEGF

Սաղմնաբանական հետազոզոտությունները ցույց են տալիս, որ Ֆալլոյի տետրադան հանդիսանում է աորտաթոքային միջնապատի առաջային հատվածի տեղաշարժի արդյունք՝ հանգեցնելով միջփորոքային միջնապատի, թոքային ստենոզի և գերադիր աորտայի ժամանակ դիտվող կլինիկական պատկերների համակցմանը։ Աջ փորոքի գերաճը զարգանում է աստիճանաբար՝ աջ փորոքից արյան արտամղման ժամանակ առաջացող դիմադրության պատճառով։

Ախտաֆիզիոլոգիա
--------------

### Չորս մալֆորմացիաներ (ձևախախտումներ)

«Տետրալոգիա» նշանակում է չորս մասեր, այստեղ նշանակում է համախտանիշի չորս նշաններ։ Սա չպետք է շփոթել «տերատոլոգիայի» հետ, վերջինս բժշկական բնագավառ է, որը կապված է ոչ նորմալ զարգացման և բնածին մալֆորմացիաների (զարգացման ընթացքում առաջացող խանգարումներ) հետ (ներառյալ Ֆալլոյի տետրադան)։ Ֆալլոյի տետրադայի ժամանակ կան հետևյալ տեսակի արատները՝

Ֆալլոյի տետրադայով սիրտ՝ A: Թոքային ստենոզ, B:Աջակողմյան աորտա, C: Միջփորոքային միջնապատի արատ (ՄՄԱ), D: Աջ փորոքի գերաճ
Նորմալ սիրտ

| Արատ | Նկարագրություն |
| --- | --- |
| Թոքային ինֆունդիբուլյար ստենոզ | Աջ փորոքի արտամղման ուղու նեղացում։ Դա կարող է լինել թոքային փականի մակարդակին (փականային ստենոզ) կամ անմիջապես դրա ներքևում (ձագարաձև նեղացում)։ Թոքային ձագարաձև նեղացումը հիմնականում առաջանում է սրտի մկանային պատի գերաճի հետևանքով (septoparietal trabeculae-ի գերաճ), սակայն գերակայող աորտայի հանգեցնող ձևափոխությունները ևս կարող են լինել պատճառներ։ Թոքային ստենոզը ձևախախտման գլխավոր պատճառն է, որի հետ հանդիպող զարգացման այլ արատները հանդիսանում են թոքային ստենոզի կոմպենսացման մեխանիզմ։ Ֆալլոյի տետրադայի ժամանակ ստենոզի աստիճանը յուրաքանչյուրի մոտ տարբեր է և ախտանիշների ու ծանրության աստիճանի հիմնական կողմնորոշիչն է։ Այս արատը հազվադեպ նկարագրվում է որես ենթաթոքային ստենոզ կամ ենթաթոքային օբստրուկցիա։ |
| Գերադիր աորտա | Երկու փորոքների հետ հաղորդակցվող աորտալ փական, այսինքն, դա տեղակայված է միջփորոքային միջնապատի արատի վերևում և կապված է աջ ու ձախ փորոքների հետ։ Այն աստիճանը, որը ցույց է տալիս, թե ինչքանով է աորտան կապված աջ փորոքի հետ, կոչվում է «գերադրության» աստիճան։ Աորտալ ցողունը կարող է տեղաշարժված լինել դեպի առաջ (առաջային) անմիջապես միջնապատային արատի տակ, բայց դա միշտ տեղակայված է թոքային զարկերակացողունից` նորմային չհամապատասխանող աջ։ Գերադրության աստիճանը խիստ տարբեր է՝ փականի 5-95% հաղորդակցված է աջ փորոքի հետ։ |
| Միջփորոքային միջնապատի արատ (ՄՄԱ) | Սրտի ստորին խոռոչների՝ փորոքների, միջև առկա անցք։ Արատը տեղակայված է միջփորոքային միջնապատի ամենավերին մասում, և դեպքերի մեծամասնությունում այն եզակի է ու խոշոր։ Որոշ դեպքերում միջնապատի հաստացումը (միջնապատային գերաճ) կարող է բերել արատի եզրերի նեղացման։ |
| Աջ փորոքի գերաճ | Աջ փորոքը նորմայից ավելի մկանային է, կրծքավանդակի ռենտգենագրի վրա առաջացնում է բնութագրական պատկեր՝ կոշիկի տեսք (հոլանդական կոշիկ)։ Միջփորոքային միջնապատի արտաքին մասի սխալ տեղակայման պատճառով աջ փորոքի պատը մեծանում է, որպեսզի հաղթահարի աջ փորոքից արտամղման ուղու աճող օբստրուկցիան։ Ներկայումս, ընդունված է այս առանձնահատկությունը համարել երկրորդային անոմալիա, քանզի տարիքի հետ կապված հիպերտրոֆիայի աստիճանն ունի աճելու միտում։ |

Ֆալլոյի տետրադայով անհատների մոտ կան սրտի անատոմիական տարբերակներ։ Նախ և առաջ, արյան արտամղման ուղու օբստրուկցիայի աստիճանը տարբեր հիվանդների մոտ տարբեր է, և այն սովորաբար որոշում է կլինիկական ախտանիշներն ու հիվանդության առաջխաղացումը։

Ենթադրաբար, սա կապված է աորտաթոքային միջնապատի անհավասարաչափ աճի հետ։ Աորտան շատ մեծ է, ունի գերադիր տեղակայում և «գողանում է» արյունը թոքային զարկերակից, ինչի հետևանքով էլ վերջինս ստենոզվում է։ Դա այնուհետև խոչընդոտում է փորոքային պատի փակմանը, հետևաբար նաև՝ ՄՄԱ-ի, որն էլ մեծացնում է ճնշումը սրտի աջ կեսում, վերջինն էլ իր ֆունկցիան իրականացնելու համար ենթարկվում է գերաճի։

### Լրացուցիչ արատներ

Բացի վերևում նշված արատներից՝ մալֆորմացիաներից, ՖՏ-ի ժամանակ հնարավոր է նաև հետևյալ անատոմիական անոմալիաների առաջացումը՝

1. ձախ թոքային զարկերակի ստենոզ՝ 40%
2. երկփեղկանի թոքային փական՝ 60%
3. աջակողմյան աորտալ ցողուն՝ 25%
4. պսակաձև զարկերակների արատներ՝ 10%
5. օվալ անցքի դեֆեկտ կամ նախասրտային միջնապատի արատ, որի դեպքում համախտանիշը երբեմն անվանվում է Ֆալլոյի պենտադա
6. նախասիրտ-փորոքային խտրոցի արատ
7. թոքային երակային հետհոսքի մասնակի կամ ամբողջական անոմալիաներ
8. երկատված կողեր և սկոլիոզ

ՖՏ-ի ծանր ձևերից է համարվում համակցումը թոքային ատրեզիայի հետ (pseudotruncus arteriosus), որի դեպքում դիտվում է աջ փորոքի արտահոսքի ուղու ամբողջական օբստրուկցիա (ատրեզիա), ինչն էլ հանգեցնում է սաղմնային զարգացման ընթացքում թոքային ցողունի բացակայության։ Այս անհատների մոտ կա արյան աջից ձախ շունտավորում, որտեղից այն լցվում է միայն աորտայի մեջ։ Թոքերի արյունամատակարարումն իրականացվում է համակարգային զարկերակների կոլլատերալներով, երբեմն էլ նաև անմիջապես աորտալ ծորանով։ 

ՖՏ-ով երեխայի կրծքավանդակի ռենտգեն պատկեր

Ախտորոշում
----------

Այժմ սրտի բնածին արատներն ախտորոշվում են Էխոսրտագրությամբ, որն արագ է, չի պահանջում ճառագայթում, շատ սպեցիֆիկ է և կարող է իրականացվել հղիության ընթացքում։

Մինչ ախտորոշման ավելի բարդ միջոցների ի հայտ գալը, կրծքավանդակի ռենտգեն նկարահանումը հանդիսանում էր ախտորոշման վերջնական մեթոդ։ ՖՏ-ի ժամանակ դրսևորվող նորմային չհամապատասժանող սրտի արտաքին տեսքը՝ հոլանդական կոշիկի պատկերը, լավ տեսանելի է կրծքավանդակի ռենտգեն նկարահանման ժամանակ, չնայած ՖՏ ունեցող կրծքի հասակի երեխաների մեծամասնության մոտ այն կարող է և չհայտնաբերվել։ Թոքերի ինտերստիցիալ նշանների բացակայությունը, որը թոքային օլիգեմիայի ժամանակ երկրորդային է, հանդիսանում է ՖՏ-ի այլ դասական դրսևորում, ինչպես նաև թոքային արտահոսքի նշան։

Բուժում
-------

### Ցիանոտիկ նոպաներ

Ցիանոտիկ նոպաները կարելի է բուժել բետա-ադրենոպաշարիչներով, ինչպիսին է պրոպրանոլոլը, բայց սուր դրվագները պահանջում են մորֆինով կամ ներքթային ֆենտանիլով արագ միջամտություններ շնչառական կենտրոնը ընկճելու համար, անոթասեղմիչներ, ինչպիսիք են՝ ֆենիլէֆրինը կամ նորէպինեֆրինը, համակարգային անոթային դիմադրությունը մեծացնելու համար, և ներանոթային հեղուկներ շրջանառող արյան ծավալի մեծացնելուն համար։

Թթվածինը (100%) կարող է նոպայի բուժման ժամանակ լինել արդյունավետ, քանի որ այն հանդիսանում է ուժեղ թոքային անոթալայնիչ և համակարգային անոթասեղմիչ։ Դա ապահովում է դեպի թոքեր արյան հոսքի մեծացումը՝ ՄՄԱ-ով աջ փորոքից դեպի ձախ փորոք դեօքսիգենացված արյան շունտի նվազեցման հաշվին։ Կան նաև պարզ մեթոդներ՝ կքանստած և ծնկները դեպի կրծքավանդակ ծալված դիրքերը, որոնք հանգեցնում են համակարգային անոթային դիմադրողականության բարձրացմանը և աջից ձախ արյան շունտի ու դեօքսիգենցված արյան համակարգային արյունահոսք անցման նվազեցմանը։

### Պալիատիվ (ամոքիչ) բուժում

Պալիատիվ բուժումը մշակվել է Ջոն Հոփքինսի համալսարանը վիրաբույժ Ալֆրեդ Բլալոքի, սրտաբան Հելեն Բ. Թաուսսինգի և լաբորանտ Վիվիեն Թոմասի կողմից։ Մինչև պալիատիվ բժշկության ի հայտ գալը ՖՏ-ն համարվում էր անբուժելի։ Այն իրենից ներկայացնում է ենթաանրակային և թոքային զարկերակների միջև ծայրը կողքին բերանակցման ձևավորում։ Այս վիրահատական միջամտությունը պատկերավորվել է «Something the Lord Made» ֆիլմում։ Իրականում Հելեն Թաուսսինգն է վստահեցրել Ալֆրեդ Բլաքոքին, որ ձևավորվող շունտը կկատարի իր ֆունկցիան։ Պալիատիվ բուժման շնորհիվ թթվածնով մասամբ հագեցված արյան գերակշռող մասը վերուղղվում է դեպի թոքեր, դրանով իսկ մեծացնում է արյան հոսքը դեպի թոքեր և էապես նվազեցնում հիվանդների ախտանիշները։ Առաջին Բլալոք-Թոմաս-Թաուսսինգ շունտային վիրահատական միջամտությունն իրականացվել է 15 ամսական Էիլեն Սաքսոնին 1944 թվականի նոյեմբերի 24-ին՝ գրանցելով գոհացնող արդյունքներ։

Փոթսի և Ուաթերսթոն-Քուլեի շունտերը հանդիսանում են այլ շունտային միջամտություններ, որոնք ստեղծվել էին նույն նպատակի համար, սակայն այլևս չեն կիրառվում։

Ներկայումս, Բլալոք-Թոմաս-Թաուսսինգ շունտերը սովորաբար ՖՏ ունեցող կրծքի հասակի երեխաների մոտ չեն կիրառվում, բացառությամբ ծանր դեպքերի, օրինակ՝ ՖՏ-ն թոքային ատրեզիայի հետ (pseudotruncus arteriosus):

### Ամբողջական վիրաբուժական վերականգնում

Ի սկզբանե, ՖՏ-ի համար միակ հասանելի վիրահատական բուժումը՝ Բլալոք-Թոմաս-Թաուսսինգ միջամտությունը, եղել է ամոքիչ, բայց ոչ բուժիչ։ Ֆալլոյի տետրադայի առաջին ամբողջական վիրաբուժական վերականգնումը կատարվել է Մինիսսոտայի համալսարանում Քլարենս Ուալթոն Լիլլեհեյի և նրա գլխավորած թիմի կողմից 11 տարեկան տղային՝ 1954 թվականին։ Կրծքի հասակի երեխաների շրջանում իրականացվող ամբողջական վիրաբուժական վերականգնումն ունեցել է հաջողություններ 1981 թվականից սկսած, և հետազոտությունները ցույց են տվել, որ դա ունի ցածր մահաբերություն։

Սկզբնական շրջանում ՖՏ-ի ժամանակ իրականացվող ամբողջական վիրաբուժական վերականգնումն ունեցել է բարձր մահացության ռիսկ, բայց, անշուշտ, այս ռիսկը տարիների ընթացքում նվազել է։ Այժմ 1 տարեկան և ավելի ցածր տարիքի երեխաների շրջանում իրականացվող ամբողջական վերականգնումն ունի 5%-ից ցածր հետվիրահատական մահացելիություն։ Բաց սրտային վիրահատությունը նախատեսված է մկանների խնայողաբար հատման միջոցով աջ փորոքի ելքային հատվածի նեղացումը նվազեցնելու և Gore-Tex-ի*®* հյուսվածքային թաղանթներով (ալլոփոխպատվաստանյութ) կամ հոմոգրաֆտով (աուտոփոխպատվաստանյութ) ՄՄԱ-ի վերականգնման համար։ Հիվանդներին լրացուցիչ վերականգնողական վիրահատություններ իրականացնում են ըստ իրենց սրտի անատոմիական առանձնահատկությունների։

Համաճարակաբանություն
--------------------

Ֆալլոյի տետրադան հանդիպում է 1մլն կենդանի նորածնից 400-ի մոտ և կազմում է սրտի բոլոր բնածին արատների 7-10%-ը։

Կանխատեսում
-----------

Չբուժելու դեպքում Ֆալլոյի տետրադան արագ հանգեցնում է աջ փորոքի պրոգրեսիվող հիպերտրոֆիայի՝ թոքային ցողունի նեղացման պատճառով առաջացող բարձր դիմադրողականության հետևանքով։ Դա առաջ է բերում սրտային անբավարարություն, որը սկսվում է աջ փորոքից և հաճախ հանգեցնում է նաև ձախ փորոքային անբավարության և դիլյատացիոն կարդիոմիոպաթիայի։ Մահացությունը պայմանավորված է ՖՏ-ի ծանրության աստիճանից։ Եթե չբուժել, ապա մահացությունը կյանքի առաջին տարում կարող է կազմել 35%, իսկ կյանքի առաջին երեք տարիների ընթացքում՝ 50%: Չբուժած ՖՏ-ն առաջ է բերում նաև աճի և զարգացման հապաղում, ներառյալ սեռական հասունացման։

Ամբողջական վերականգնողական վիրահատություն տարած հիվանդների մոտ վերականգնվում է արյան շրջանառությունը և հաճախ ունենում են լավ կամ գերազանց աշխատող սիրտ՝ ֆիզիկական անտանելիության հետ կապված վիրահատությունից հետո ՆՅՍԱ (Նյու Յորքյան Սրտաբանների Ասոցիացիա, I-II Դաս)։ Վիրահատական հաջողությունը և հետագա արդյունքները գլխավորապես կախված են տվյալ հիվանդի անատոմիական առանձնահատկություններից, և տվյալ տիպի վերականգնողական վիրահատության մեջ բժշկի ունեցած հմտություններից և փորձից։

Ամբողջական վերականգնողական վիրահատություն տարած երեխաների 90%-ի մոտ հետագա տարիների ընթացքում զարգանում է թոքային փականի պրոգրեսիվող անբավարարություն։ Խորհուրդ է տրվում, որ նրանք գտնվեն մեծահասակների համար նախատեսված սրտի բնածին արատների մասնագիտացված կենտրոններում։

Հիշարժան դեպքեր
---------------

* Շոուն Ուայթ՝ ամերիկացի պրոֆեսիոնալ սնոուբորդիստ և սքեյթբորդիստ
* Բոու Քասսոն՝ ավստրալիացի կրիկետի խաղացող
* Դեննիս Մակ Ելդոունեյ՝ նոր զելանդացի հեղինակ և հրատարակիչ
* Մաքս Փեյջ՝ Volkswagen ավտոմոբիլային ապրանքանիշի 2011թ. Սուպերբոուլ գովազդի «Little Darth Vader»
* Բիլլի Քիմմել՝ թոք շոուի հաղորդավար Ջեյմս Քիմելի որդին։ Բիլլիի ախտորոշումը դրդեց Քիմմելլին իր՝ *Jimmy Kimmel Live!* հաղորդման ընթացքում քննարկել բժշկական ծառայությունների հասանելիությունը

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  "What Is Tetralogy of Fallot?". *NHLBI*. 2011 թ․ հուլիսի 1. Արխիվացված է the original 2016 թ․ հոկտեմբերի 4-ին. Retrieved 2016 թ․ հոկտեմբերի 2. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadurl=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
2. 1 2 3  "What Are the Signs and Symptoms of Tetralogy of Fallot?". *NHLBI*. 2011 թ․ հուլիսի 1. Արխիվացված է the original 2016 թ․ հոկտեմբերի 5-ին. Retrieved 2016 թ․ հոկտեմբերի 2. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadurl=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
3. 1 2 3  "What Causes Tetralogy of Fallot?". *NHLBI*. 2011 թ․ հուլիսի 1. Արխիվացված է the original 2016 թ․ հոկտեմբերի 5-ին. Retrieved 2016 թ․ հոկտեմբերի 2. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadurl=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
4. 1 2 3 4  "How Is Tetralogy of Fallot Treated?". *NHLBI*. 2011 թ․ հուլիսի 1. Արխիվացված է the original 2016 թ․ հոկտեմբերի 5-ին. Retrieved 2016 թ․ հոկտեմբերի 2. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadurl=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
5. 1 2  Warnes, Carole A. (July 2005). "The Adult With Congenital Heart Disease". *Journal of the American College of Cardiology*. **46** (1): 1–8. doi:10.1016/j.jacc.2005.02.083. PMID 15992627.
6. ↑  "Types of Congenital Heart Defects". *NHLBI*. 2011 թ․ հուլիսի 1. Արխիվացված է the original 2016 թ․ հոկտեմբերի 5-ին. Retrieved 2016 թ․ հոկտեմբերի 2. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadurl=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
7. 1 2  "Fallot's tetralogy". *Whonamedit?*. Արխիվացված է the original 2016 թ․ հոկտեմբերի 3-ին. Retrieved 2016 թ․ հոկտեմբերի 2. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadurl=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
8. ↑  Murakami T (2002). "Squatting: the hemodynamic change is induced by enhanced aortic wave reflection". *Am. J. Hypertens*. **15** (11): 986–8. doi:10.1016/S0895-7061(02)03085-6. PMID 12441219.
9. ↑  Guntheroth WG, Mortan BC, Mullins GL, Baum D. Am Venous return with knee-chest position and squatting in tetralogy of Fallot. Heart J. 1968 Mar;75(3):313-8.
10. ↑  Eldadah ZA, Hamosh A, Biery NJ, և այլք: (January 2001). "Familial Tetralogy of Fallot caused by mutation in the jagged1 gene". *Hum. Mol. Genet*. **10** (2): 163–9. doi:10.1093/hmg/10.2.163. PMID 11152664.
11. ↑  Goldmuntz E, Geiger E, Benson DW (November 2001). "NKX2.5 mutations in patients with tetralogy of Fallot". *Circulation*. **104** (21): 2565–8. doi:10.1161/hc4601.098427. PMID 11714651. Արխիվացված է the original 2013 թ․ փետրվարի 23-ին. Retrieved 2018 թ․ դեկտեմբերի 15. `{{cite journal}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
12. ↑  Pizzuti A, Sarkozy A, Newton AL, և այլք: (November 2003). "Mutations of ZFPM2/FOG2 gene in sporadic cases of tetralogy of Fallot". *Hum. Mutat*. **22** (5): 372–7. doi:10.1002/humu.10261. PMID 14517948.
13. ↑  Lambrechts D, Devriendt K, Driscoll DA, և այլք: (June 2005). "Low expression VEGF haplotype increases the risk for tetralogy of Fallot: a family based association study". *J. Med. Genet*. **42** (6): 519–22. doi:10.1136/jmg.2004.026443. PMC 1736071. PMID 15937089.
14. 1 2 3  Gatzoulis MA, Webb GD, Daubeney PE. (2005) *Diagnosis and Management of Adult Congenital Heart Disease*. Churchill Livingstone, Philadelphia. 0-443-07103-9.
15. ↑  Bartelings M, Gittenberger-de Groot A (1991). "Morphogenetic considerations on congenital malformations of the outflow tract. Part 1: Common arterial trunk and tetralogy of Fallot". *Int. J. Cardiol*. **32** (2): 213–30. doi:10.1016/0167-5273(91)90329-N. PMID 1917172.
16. ↑  Anderson RH, Weinberg. The clinical anatomy of tetralogy of Fallot. Cardiol Young. 2005 15;38-47. PubMed.
17. ↑  Anderson RH, Tynan M. Tetralogy of Fallot – a centennial review. Int J Cardiol. 1988 21; 219-232. PubMed.
18. ↑  Cheng TO (1995). "Pentalogy of Cantrell vs pentalogy of Fallot". *Tex Heart Inst J*. **22** (1): 111–2. PMC 325224. PMID 7787464.
19. ↑  Farouk A, Zahka K, Siwik E, և այլք: (December 2008). "Individualized approach to the surgical treatment of tetralogy of Fallot with pulmonary atresia". *Cardiol Young*. **19** (1): 1–10. doi:10.1017/S1047951108003430. PMID 19079949.
20. ↑  Weerakkody, Yuranga. "Tetralogy of Fallot - Radiology Reference Article - Radiopaedia.org". *radiopaedia.org*. Արխիվացված է the original 2012 թ․ փետրվարի 20-ին. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadurl=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
21. ↑   p290
22. ↑  Tsze DS, Vitberg YM, Berezow J, Starc TJ, Dayan PS (2014). "Treatment of tetralogy of fallot hypoxic spell with intranasal fentanyl". *Pediatrics*. **134** (1): e266-9. doi:10.1542/peds.2013-3183. PMID 24936003.
23. ↑  Murakami T (2002). "Squatting: the hemodynamic change is induced by enhanced aortic wave reflection". *Am. J. Hypertens*. **15** (11): 986–8. doi:10.1016/S0895-7061(02)03085-6. PMID 12441219.
24. ↑  "First Operations; Blalock - Taussig Shunt". Արխիվացված է the original 2007 թ․ նոյեմբերի 30-ին. Retrieved 2007 թ․ նոյեմբերի 15. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadurl=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
25. ↑  Boshoff D, Budts W, Daenen W, Gewillig M (January 2005). "Transcatheter closure of a Potts' shunt with subsequent surgical repair of tetralogy of fallot". *Catheter Cardiovasc Interv*. **64** (1): 121–3. doi:10.1002/ccd.20247. PMID 15619282.
26. ↑  Daehnert I, Wiener M, Kostelka M (May 2005). "Covered stent treatment of right pulmonary artery stenosis and Waterston shunt". *Ann. Thorac. Surg*. **79** (5): 1754–5. doi:10.1016/j.athoracsur.2003.11.059. PMID 15854971.
27. ↑  "Systemic to Pulmonary Artery Shunting for Palliation: - eMedicine". Արխիվացված է the original 2008 թ․ դեկտեմբերի 29-ին. Retrieved 2009 թ․ հունվարի 2. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadurl=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
28. ↑  Lillehei CW; Cohen, M; Warden, HE; Read, RC; Aust, JB; Dewall, RA; Varco, RL (1955). "Direct Vision Intracardiac Surgical Correction of the Tetralogy of Fallot, Pentalogy of Fallot, and Pulmonary Atresia Defects Report of First Ten Cases". *Ann. Surg*. **142** (3): 418–442. doi:10.1097/00000658-195509000-00010. PMC 1465089. PMID 13249340.
29. ↑  "Total correction of tetralogy of fallot in the first year of life: late results". Արխիվացված է the original 2012 թ․ հուլիսի 7-ին. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadurl=` ignored (`|url-status=` suggested) (help).
30. ↑  Child JS (July 2004). "Fallot's tetralogy and pregnancy: prognostication and prophesy". *J. Am. Coll. Cardiol*. **44** (1): 181–3. doi:10.1016/j.jacc.2004.04.009. PMID 15234430.
31. ↑  "SI.com - SI Adventure - Double Ripper - Wednesday July 02, 2003 05:14 PM". *CNN*. Արխիվացված է the original 2009 թ․ հունվարի 30-ին. Retrieved 2009 թ․ հունվարի 2. `{{cite news}}`: Unknown parameter `|deadurl=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
32. ↑  "New twist in Casson's amazing journey - Cricket - Sport - smh.com.au". *The Sydney Morning Herald*. 2008 թ․ հունիսի 6. Արխիվացված է the original 2008 թ․ հունիսի 8-ին. Retrieved 2009 թ․ հունվարի 2. `{{cite news}}`: Unknown parameter `|deadurl=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
33. ↑  "Archived copy". Արխիվացված է the original 2008 թ․ հոկտեմբերի 16-ին. Retrieved 2009 թ․ փետրվարի 28. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadurl=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)CS1 սպաս․ արխիվը պատճենվել է որպես վերնագիր (link)
34. ↑  "'Little Darth Vader' reveals face behind the Force". 2011 թ․ փետրվարի 7. Արխիվացված է the original 2011 թ․ փետրվարի 10-ին. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadurl=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
35. ↑  "Aide to All the Times Jimmy Kimmel Has Gotten Political". *Time* (in անգլերեն). Retrieved 2018 թ․ փետրվարի 23.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | ՀՄԴ-9-ԿՄ · ՀՄԴ-10-ԿՄ · DiseasesDB · eMedicine · KEGG · MedlinePlus · NCI Thesaurus  · OMIM |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · MESH ID |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 12336440c · Disease Ontology · LCCN: sh85134202 · Microsoft: 2908714464 |

 |