**Արդար գին** (անգլ.՝ Fair Price), գին, որն արտացոլում է ամբողջ ապագա եկամուտը կամ ամբողջ ապագա օգտակարությունը, որը կարող է ապահովել ակտիվը։ Արդար գնի որոշումը անհրաժեշտ է հաշվապահական հաշվառման մեջ տեղեկատվության ճիշտ արտացոլման և, ի վերջո, ճիշտ ներդրումային որոշումներ կայացնելու համար։

Իր իրական արժեքից գնի շեղումը ապատեղեկացնում է ներդրողներին, ստեղծում է սխալ ներդրումային խթաններ և կարող է հանգեցնել ֆինանսական և անշարժ գույքի պղպջակների։

Սահմանում
---------

Եկեք դիտարկենք մի շարք ակտիվներ, որոնց գինը կարող է փոխվել ժամանակի ընթացքում։ Թող {\displaystyle q\_{t}}-ն լինի ակտիվի գինը t որոշակի ժամանակահատվածում։ Այնուհետև ակտիվը տիրապետելու եկամուտը կազմվում է երկու մասից.

* ընթացիկ եկամուտ {\displaystyle d\_{t}}դիվիդենտներ բաժնետոմսերից, կտրոնային եկամուտներ պարտատոմսերից, բնակարանի վարձավճարներից և այլն),
* ակտիվի գնի փոփոխությունը հաջորդ {\displaystyle q\_{t+1}-q\_{t}}ժամանակահատվածում կամ արժեթղթերի, անշարժ գույքի արժեքի նվազումը և այլն)։

Եթե ամփոփենք բոլոր ապագա զեղչված եկամուտները, ապա դրանք կազմում են ակտիվի արդար գինը։ Այսպիսով, գների ակնկալվող աճը ուղղակիորեն կապված է ակնկալվող եկամտի աճի հետ։ Օրինակ, եթե նորարարության շնորհիվ ընկերության շահույթը մեծացել է կամ բնակարանը վերանորոգվելուց հետո վարձավճարը բարձրացել է, ապա ակտիվի արդար գինը ավելի բարձր կլինի։ Գները չափազանց արագ աճելը հանգեցնում է ընթացիկ գնի բացթողմանը արդար արժեքից և փուչիկի ձևավորմանը, երբ դիսկոնտացված եկամուտը դադարում է նշանակալի դեր խաղալ ակտիվի գնահատման մեջ։

### Մաթեմատիկական մոդել

Ենթադրենք, որ ներդրողը կարող է գումար ներդնել ոչ միայն տվյալ ակտիվում, այլև բանկում, որի տոկոսադրույքը {\displaystyle r} է։ Այնուհետև, համաձայն արբիտրաժի բացակայության պայմանի, ներդրումների երկու տարբերակներից եկամուտները պետք է հավասարվեն և դառնան նույնը։ Մաթեմատիկորեն դա կարելի է գրել հետևյալ կերպ.{\displaystyle (1+r)q\_{t}=d\_{t}+q\_{t+1}}: Այս արտահայտությունը կարելի է փոխ գրել.

{\displaystyle q\_{t}={\frac {d\_{t}}{(1+r)}}+{\frac {q\_{t+1}}{(1+r)}}}

Այսպիսով, ակտիվի ընթացիկ գինը կախված է ապագա դիսկոնտացված եկամուտից (առաջին դիսկոնտացված) և ակտիվի ապագա դիսկոնտացված գնից (երկրորդ դիսկոնտացված)։ Եթե այս բանաձևում տեղադրենք{\displaystyle q\_{t+1}} -ի համար նմանատիպ արտահայտություն, ապա կստանանք.

{\displaystyle q\_{t}={\frac {d\_{t}}{(1+r)}}+{\frac {d\_{t+1}}{(1+r)^{2}}}+{\frac {q\_{t+2}}{(1+r)^{2}}}}

Եթե շարունակենք փոխարինման գործընթացը, կստանանք.

{\displaystyle q\_{t}=\sum \_{s=0}^{\infty }{\frac {d\_{t+s}}{(1+r)^{s}}}+\lim \_{s\to \infty }{\frac {q\_{t+s}}{(1+r)^{s}}}}

Այստեղ դեռևս առաջին գումարածը ապագա զեղչված եկամուտն է, որը հիմք է հանդիսանում ակտիվի արդար գնի համար։ Բազմապատկերը հավասար է զրոյին, եթե գինը աճում է ավելի դանդաղ, քան դիսկոնտավորող բազմապատկիչը (դանդաղ, քան էքսպոնենցիալ աճը)։ Այսպիսով, ակտիվի գինը և արդար գինը նույն արժեքն են։

Արդար գնի գնահատում
-------------------

### Ընդհանուր սկզբունքներ

Շուկայական տնտեսության մեջ ցանկացած ակտիվի գինը որոշվում է պահանջարկի և առաջարկի փոխազդեցության արդյունքում։ Շուկայի յուրաքանչյուր մասնակից ինքնուրույն է գործում՝ փորձելով կատարել օպտիմալ որոշումներ։ Այս դեպքում գնորդը հաշվի է առնում իր գնման հետագա օգուտները, իսկ վաճառողը փորձում է փոխհատուցում ստանալ այդ օգուտների կորստի համար։ Հետևաբար, շուկայական իրավիճակում գները արտացոլում են արդար արժեքը։

Պլանային տնտեսության մեջ գները հաճախ սահմանվում են հրահանգով (Սովետական Միությունում դրա համար պատասխանատու էր Գնման պետական կոմիտեն) և կարող են արտացոլել ապրանքների, ծառայությունների կամ այլ ակտիվների արժեքի մասին տեղեկատվությունը։

Գինը ճիշտ որոշելու կարևոր պայմաններն են՝

* շուկայի առկայությունը, որտեղ ակտիվի հետ գործարքներ են իրականացվում պարբերաբար,
* գնորդի և վաճառողի տեղեկացվածությունը, այսինքն՝ կողմերից մեկի կողմից գինը մանիպուլյացիայի ենթարկելու բացակայությունը, որը հիմնվում է մյուս կողմի կողմից տեղեկատվության պակասի վրա,
* գործարքի կատարման համար պարտադիր հանգամանքների բացակայությունը (վաճառողի կամ գնորդի մենաշնորհային դիրքը, աֆիլիարացվածությունը և այլն) ;
* գործարքի շահագրգռվածությունը, օրինակ, գործարքը չպետք է լինի կեղծ։

Մրցակցային շուկայի արդար գներին առավել մոտ են, երբ մանիպուլյացիայի նշաններ չկան։

Այն իրավիճակներում, երբ շուկան չկա կամ դրա վրա գործարքները եզակի են և բավարարում են վերը նշված հատկանիշները, հարկավոր է դիմել այլ գնահատման մեթոդների։ Օրինակ, ծախսատար և համեմատած անալոգների հետ։ Առաջին մոտեցման օգտագործման օրինակ կարող է լինել պետական ծառայությունների ՀՆԱ-ի ներդրման գնահատումը, որը կատարվում է դրա իրական ծախսերի հիման վրա։ Ծախսերով կարող է գնահատվել նաև որևէ օբյեկտի արժեքը, որը կառուցվել է ձեռնարկության կողմից տնտեսագիտական եղանակով (իր ուժերով)։ Երկրորդ մոտեցման օրինակ կարող է լինել սեփական անշարժ գույքում ապրող մարդկանց վարձավճարի գնահատումը։

### Բյուջետային հաշվառում

IFRS 13-ում իրական արժեքը սահմանվում է որպես այն գինը, որը կստացվեր ակտիվը վաճառելու համար կամ կվճարվեր պարտավորություն փոխանցելու համար շուկայի մասնակիցների միջև կանոնավոր գործարքի ժամանակ չափման ամսաթվի դրությամբ («ելքի» գինը այն մասնակցի դիրքից, որին պատկանում է. ակտիվները կամ պարտավորությունները չափման ամսաթվի դրությամբ)՝

Սովորական գործարքի գինը շուկայական կողմից հիմնված գին է մինչև իրական արժեքի ամսաթիվը, ներառյալ սովորական շուկայավարման գործողությունները, որը մարվում է ակտիվի կամ պարտավորության հիմնական շուկայում կամ հաստատված անկախ, լավ տեղեկացված և պատրաստակամ կողմերի միջև։ ակտիվի կամ պարտավորության համար առավել բարենպաստ շուկայի բացակայություն։

*Հիմնական շուկան* այն շուկան է, որն ունի գործարքների ամենամեծ ծավալը և բիզնես գործունեության ամենաբարձր մակարդակը` կապված կոնկրետ ակտիվների կամ պարտավորությունների հետ, որին կազմակերպությունը հասանելի է իրական արժեքը որոշելու պահին։

**Առավել բարենպաստ շուկան** այն շուկան է, որը ստեղծում է ակտիվի վաճառքից առավելագույն գումարը կամ նվազագույնի է հասցնում պարտավորությունը փոխանցելու համար վճարվող գումարը՝ հաշվի առնելով գործարքի և փոխադրման ծախսերը, սակայն իրական արժեքը չի ճշգրտվում գործարքի ծախսումների և գումարի համար։ տրանսպորտային ծախսերը, քանի որ դրանք բնութագրում են գործարքը, այլ ոչ թե կոնկրետ ակտիվը կամ պարտավորությունը։ Այնուամենայնիվ, եթե ակտիվի գտնվելու վայրը շուկայի մասնակիցների կողմից հաշվի առնված գործոն է, ապա դրա գինը կճշգրտվի ակտիվը շուկա հանելու արժեքով։

Ոչ ֆինանսական ակտիվների (հիմնական միջոցներ, ներդրումային գույք և այլն) իրական արժեքի չափումը հաշվի է առնում շուկայի մասնակիցների կողմից ակտիվի լավագույն և արդյունավետ օգտագործումը (վաճառք կամ շահագործում), որը կարող է տարբերվել ակտիվից։ Ներկայումս օգտագործվում է, բայց պետք է ֆիզիկապես հնարավոր լինի (հաշվի առնելով գտնվելու վայրը, չափը), օրինականորեն թույլատրելի (հաշվի առնելով գույքի գրավադրումը, տեղական իրավական պահանջները). ֆինանսապես իրագործելի (ակտիվը ստեղծում է բավարար եկամուտ կամ դրամական հոսքեր՝ ներդրումները վերադարձնելու համար)։

Իրական արժեքի չափում կատարելիս առավելագույնս օգտագործվում են համապատասխան դիտարկելի մուտքային տվյալները, իսկ նվազագույնը՝ չդիտարկվող տվյալները։ ՖՀՄՍ 13-ը նախատեսում է իրական արժեքի չափման աղբյուրների եռաստիճան հիերարխիա, որը որոշում է մուտքային տվյալների առաջնահերթությունը գնահատման ընթացակարգեր իրականացնելիս.

* Մակարդակ 1՝ գնանշված շուկայական գներ (չճշգրտված) նույն ակտիվների կամ պարտավորությունների ակտիվ շուկայում (թվարկված բորսայում)
* Մակարդակ 2՝ 1-ին մակարդակում ներառված գնանշված գներից այլ մուտքեր են, որոնք դիտարկելի են ակտիվի կամ պարտավորության համար (նշված շուկայական գներ համանման ակտիվների և պարտավորությունների համար, նույնական կամ համանման ակտիվների կամ պարտավորությունների համար, բայց ոչ ակտիվ շուկաներում, տոկոսադրույքներ, եկամտաբերության կորեր, դիտվում է կանոնավոր պարբերականությամբ)
* Մակարդակ 3՝ ակտիվի կամ պարտավորության գնահատման աննկատելի մուտքեր (ենթադրություններ, որոնք շուկայի մասնակիցները կարող են օգտագործել ակտիվի կամ պարտավորության համապատասխան գինը որոշելիս)։

Ակտիվ շուկան այն շուկան է, որտեղ ակտիվի կամ պարտավորության գծով գործարքները կատարվում են բավական հաճախականությամբ՝ շարունակական հիմունքներով գնային տեղեկատվություն տրամադրելու համար։ 2-րդ մակարդակի համար սկզբնական տվյալների անհրաժեշտ ճշգրտումները կատարվում են՝ կախված գնահատվող ակտիվների և պարտավորությունների անհատական բնութագրերից։

Գրականություն
-------------

* Веселов Д.А. Пекарский С.Э. (2012)։ «Макроэкономика финансовых рынков»։ *HSE*։ Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 3
* *Sørensen P. B. Whitta-Jacobsen H. J.* Introducing advanced macroeconomics: Growth and business cycles. — McGraw-Hill Education, 2010. — 864 с. — ISBN 978-0077117863

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Sørensen et al. 2010, էջ 393-395
2. 1 2 3  *PwC* Учебное пособие АССА ДипИФР. — 2020. — С. 532-539. Архивировано из первоисточника 19 Հոկտեմբերի 2021.
3. ↑  *TACIS* Пособие по МСФО(IFRS) 13 "Оценка по справедливой стоимости". — 2012. Архивировано из первоисточника 5 Մարտի 2016.
4. ↑  *КПМГ* МСФО: точка зрения КПМГ. Практическое руководство по международным стандартам финансовой отчетности, подготовленное КПМГ. — М.: Альпина Паблишер, 2014. — 2832 с. — ISBN 978-5-9614-4604-3
5. ↑  *Ernst & Young* Применение МСФО 2011 в 3-х частях. — М.: Альпина Паблишер, 2011. — С. 4000.