Օդեկոլոնի հեղինակ Յոհան Մարիա Ֆարինան օդեկոլոնի սրվակը ձեռքին (ձախից) Քյոլնի քաղաքապետարանի աշտարակի վրա
**Օդեկոլոն** (ֆր.` Eau de Cologne) կամ **քոլոն** (գերմ.` Kölnisch Wasser կամ cologne, "Քյոլնի ջուր"), օծանելիք, որը սկիզբ է առել Գերմանիայի Քյոլն քաղաքում։ Ի սկզբանե խառնուրդը ստեղծել է Յոհան Մարիա Ֆարինան, 1709 թվականին։ Այդ ժամանակից ի վեր այն դարձել է ընդհանուր տերմին 2–5% կոնցենտրացիայով բուրավետ բաղադրությունից կազմված խառնուրդների համար, ինչպես նաև առավելապես կախված եթերայուղերի տեսակից կամ էքստրակտների ալկոհոլ և ջուր խառնուրդից։ Նոսրացած էթանոլի հիմքով (70–90%) օդեկոլոնը պարունակում է ցիտրուսային յուղերի խառնուրդ, այդ թվում՝ կիտրոնի, նարնջի, մանդարինի, կլեմենտինի, բերգամոտ նարնջի, լայմի, գրեյպֆրուտի, արյնագույն նարնջի, դառը նարնջի և ներոլի նարնջի յուղեր։ Այն կարող է պարունակել նաև նարդոսի, ռոզմարինի, ուրցի, օրեգանոյի, պետիտգրենի (նարնջի տերև), հասմիկի, ձիթապտղի, ձիթապտղի այ տեսակների և ծխախոտի յուղեր։

Ներկայումս «օդեկոլոն» տերմինը դարձել է տղամարդկանց համար վաճառվող օծանելիքների ընդհանուր տերմին։ Այն կարող է նաև նշանակել հայտնի օծանելիքի ավելի նոսր խտությամբ, ավելի մատչելի տարբերակ։

Պատմություն
-----------

Ֆարինայի օդեկոլոնի օրիգինալ սրվակ (1811)
Օրիգինալ *Օդեկալոնը* սպիրտ-ցիտրուսային օծանելիք է, որը հանրահայտ է դարձել Քյոլնում 1709 թվականին Յոհան Մարիա Ֆարինայի շնորհիվ (1685–1766), որը իտալացի օծանելիք արտադրող էր Սանտա Մարիա Մաջիորե քաղաքից (Վիգեցո հովիտ)։ 1708 թվականին Ֆարինան գրել է իր եղբորը՝ Ժան Բապտիստ Ֆարինային. «Ես գտա մի բուրմունք, որն ինձ հիշեցնում է Իտալիայի գարնանային առավոտը, լեռնային նարգիզների և անձրևից հետո նարնջի ծաղիկների մասին»։

Ֆարինա Մարիա Մաջիորեն Քյոլն տեղափոխվել էր այն ժամանակ, երբ օտարերկրյա վերաբնակիչների հետ կապված շատ խիստ օրենքներ կային։ Ի երախտագիտություն քաղաքացիություն ստանալու` Ֆարինան իր հորինած բուրմունքն անվանել է *Eau de Cologne* (լատիներենից ֆրանս.` «Քյոլնի ջուր»)` ի պատիվ իր նոր հայրենի քաղաքի` Քյոլնի։ Այս օծանելիքը, լինելով իսկական սենսացիա այն ժամանակ, նպաստեց Քյոլնի համաշխարհային համբավին։

Ֆարինայի կողմից ստեղծված Օդեկոլոնը օգտագործվել է միայն որպես օծանելիք և առաքվել «Եվրոպայի գրեթե բոլոր թագավորական տներին»։ Այն, որ նա կարողանում էր տասնյակ մոնոէսենցիաներից բաղկացած բուրմունքը շարունակաբար նույնությամբ ստանալ, այն ժամանակ դիտվում էր որպես սենսացիա։ Այս *aqua mirabilis*-ի մեկ սրվակը (լատիներեն նշանակում է **հրաշք ջուր**) արժեր պետական ծառայողի տարեկան աշխատավարձի կեսը։ Երբ 1797 թվականին ֆրանսիացիների կողմից Քյոլնում հաստատվեց ազատ առևտուրը, օդեկոլոնի հաջողությունը դրդեց բազմաթիվ այլ գործարարների վաճառել իրենց սեփական բուրմունքները *Eau de Cologne* անունով։ 

Ֆարինայի գործարանի լոգոն 1709
Յոհան Մարիա Ֆարինայի բանաձևով օդեկալոնն արտադրվել է Քյոլնում 1709 թվականից ի վեր Ֆարինայի ***Johann Maria Farina gegenüber dem Jülichs-Platz*** լոգոյով, որը թարգմանաբար նշանակում է` Յոհան Մարիա Ֆարինա Յուլիխի հրապարակի դիմաց կամ պարզապես` Ֆարինա։ Ֆարինայի բանաձևը մինչ օրս գաղտնի է մնում։ Նրա խանութը Obenmarspforten-ում (Վերին Մարի դարպասներ) բացվել է 1709 թվականին և այսօր հանդիսանում է աշխարհի ամենահին բույրերի գործարանը։

4711 օդեկոլոնն իր անվանումն ստացել է իր գտնվելու վայրից (Glockengasse No. 4711): Այն նաև մշակվել է 18-րդ դարում Վիլհելմ Մյուլենսի կողմից և արտադրվել է Քյոլնում առնվազն 1799 թվականից և, հետևաբար, հավանաբար աշխարհում դեռևս արտադրված ամենահին բույրերից մեկն է։. 2006 թվականի դեկտեմբերի 12-ին Mäurer & Wirtz օծանելիքի և կոսմետիկայի ընկերությունը ձեռք բերեց 4711-ը Procter & Gamble կորպորացիայից, և այդ ժամանակից ի վեր այն ընդլայնեց մինչև մի ամբողջ ապրանքանիշ։

1806 թվականին Ժան Մարի Ժոզեֆ Ֆարինան՝ Յոհան Մարիա Ֆարինայի ծոռը, Փարիզում բացեց օծանելիքի բիզնես, որը հետագայում վաճառվեց Roger & Gallet օծանելիքի ձեռնարությանը։ Այդ ընկերությանն այժմ պատկանում է *Eau de Cologne extra vieille*-ի իրավունքները՝ ի տարբերություն Քյոլնի Original Eau de Cologne-ի։

19-րդ դարում օդեկոլոնի ներմուծումը Գերմանիայից Թուրքիա հանգեցրել է թուրքական *Kolnya* օծանելիքի ստեղծմանը, որի առաջնային բումունքը վարդաջուրն է։

Օգտագործում
-----------

### Օծանելիք

Ֆարինայի կողմից ստեղծված Օդեկոլոնն ի սկզբանե օգտագործվել է միայն որպես օծանելիք և առաքվել «Եվրոպայի գրեթե բոլոր թագավորական տներին»։

Ներկայումս Eau de Cologne կամ «օդեկոլոն» բառը դարձել է ընդհանուր տերմին։ «Օդեկոլոն» տերմինը կարող է կիրառվել տղամարդկանց կամ կանանց օծանելիքի նկատմամբ, սակայն ամերիկյան անգլերենում օգտագործումը սովորաբար վերաբերում է տղամարդկանց համար վաճառվող օծանելիքներին։

Ջրի հիմնական բույրը բաղկացած էր երեք ցիտրուսային յուղերից՝ նարինջ, կիտրոն և բերգամոտ։ Այդ իսկ պատճառով նախահեղափոխական Ռուսաստանում օդեկոլոնը կոչվում էր «*Տրոյնոյ*» (ֆր.՝ triple - եռակի)։ Բացի այդ, Մոսկվայում «A. Ciy и К°» գործարանն արտադրել է նաև «*Դվոյնոյ*» (*double -* կրկնակի) և «բարձրակարգ» օդեկոլոն (*quadruple* - քառապատիկ)։ *Brocard and Co.* գործարանի կողմից արտադրվող «Ցվետոչնի» օդեկոլոնը, որն արտադրվում է 1882 թվականից, գովազդվում է որպես ունիվերսալ միջոց, որը փոխարինում է օծանելիքի, խնամքի հեղուկին և ծխեցնելու (բուրավետության) միջոցներին։

#### Տեսակները ԽՍՀՄ-ում

Տրոյնոյ օդեկոլոն Մոսկվայի Նովայա Զարյա արտադրության
**Հիգիենիկ** (տրոյնոն), եռակի օդեկոլոններ, որոնք նախատեսված են մաշկը մաքրելու և ախտահանելու համար (այդ թվում՝ սափրվելուց հետո)։ Օգտագործված կոկիկ կամ նոսրացված (1-2 ճաշի գդալ օդեկոլոն մեկ բաժակ ջրի համար)։ Ապրանքանիշերի օրինակներ՝ *Тройной, Экстра, Мойдодыр (մանկական)*, *Цитрусовый, Для мужчин*, Extra, Moidodyr (երեխաներ), Ցիտրուս, Տղամարդկանց համար։ Պատրաստված են բնական ցիտրուսային յուղերից՝ կիտրոնի, նարնջի, մանդարինի, բերգամոտի և այլն, պարունակում են 1-2% անուշաբույր նյութեր և 59-60% սպիրտ։

**Բուրավետ (**Душистые) օդեկոլոն, ոնոք բաժանվում են երեք որակական խմբի` կախված անուշաբույր նյութերի և թուրմերի քանակից։

* **А** (բարձրակագ) — 3,0—7,5 % բուրավետ նյութեր և մինչև 10 % թուրմեր (օրինակ` *Шипр, Красная Москва*)
* **Б** — 3—4 % բուրավետ նյութեր և մինչև 6 % թուրմեր
* **В** — 3 % բուրավետ նյութեր

Բուրավետ օդեկոլոններում սպիրտի պարունակությունը հասնում է 75 %-ի։

### Որպես բուժիչ միջոց

Ի սկզբանե ենթադրվում էր, որ *Քյոլնի ջուրը* կարող է պաշտպանել բուբոնային ժանտախտից։ Օդեկոլոնը խմելով ցիտրուսային յուղի բույրը կներծծվի ծակոտիների միջով՝ վանելով լվերը։ Ճիշտ այնպես, ինչպես այսօր շների լվերի դեմ նախատեսված շամպունը կարող է հիմնված լինել ցիտրուսային յուղերի վրա։

### Որպես խմիչք

Ռուսաստանում օդեկոլնն ալկոհոլային խմիչքների հիմնական փոխարինողներից է եղել։ Լոսյոնների հետ միասին այն սպառվել է գրեթե ողջ 20-րդ դարում, զանգվածային սպառման պարբերական բռնկումներով, որոնք առաջացել են ալկոհոլի վաճառքի իրավական սահմանափակումներով և տնտեսական պատճառներով։ Այսպիսով, օդեկոլոնի օգտագործման առաջին գագաթնակետը տեղի ունեցավ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ (1914-1918 թթ.), երբ ներմուծվեց արգելքը։ Օդեկոլոնի առևտուրը եկամտի կարևոր աղբյուր էր դեղատների և խանութների համար։ Օդեկոլոնի կտրուկ աճող պահանջարկի պատճառով Պետրոգրադում այդ ժամանակ բացվեց օդեկոլոնի մոտ 60 արտադրամաս։ Հեղուկ են խմել նաև գավառական քաղաքներում։ Միաժամանակ ի հայտ են եկել մեթիլ սպիրտի հիման վրա պատրաստված օդեկոլոնով թունավորման առաջին մահացու դեպքերը։

Օդելոլոնի օգտագործման հաջորդ մեծ աճը տեղի ունեցավ ԽՍՀՄ-ում 1980-ականներին Գորբաչովի հակաալկոհոլային արշավի ժամանակ։ Օդեկոլոնը հայտնի էր ռուս հարբեցողների շրջանում ևս 2000-ականներին։ Օրինակ, Իժևսկում 2003-2005 թվականներին սովորական ալկոհոլային խմիչքների 32 ապրանքանիշերի մեջ 4-ը օդեկոլոններ էին։ Այն խմել են նաև հետխորհրդային տարածքի այլ երկրներում՝ Էստոնիայում և Լիտվայում։

Պատկերասրահ
-----------

* 4711 (1885)*4711* (1885)
* 4711 (ժամանակակից տեսքը) [3]*4711 (ժամանակակից տեսքը)*
* Penhaligon's[4]*Penhaligon's*
* Cordon Rouge, Ֆրանսուա Կոտի (1909)*Cordon Rouge*, Ֆրանսուա Կոտի (1909)
* Cordon Vert, François Coty (1905)*Cordon Vert*, François Coty (1905)

Գրականությունում
----------------

Եվգենի Եվտուշենկոյի «Խմելու մասին» բանաստեղծությունը նկարագրում է, որ հեղինակը գալիս է կետորսության ճամփորդությունից և ժամանում է մի փոքրիկ քաղաք, որտեղ տեղի խանութում խմիչքը վերջացել է, և որպես փոխարինող, նրանք խմում են օդեկոլոն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Perfume & Cologne Market 2019-2025 | Professional Survey By ICRW». *Big Fashion trends* (ամերիկյան անգլերեն). 2019 թ․ սեպտեմբերի 20. Վերցված է 2019 թ․ սեպտեմբերի 20-ին.
2. ↑  «Finding Queen Victoria's perfume». *Royal Central* (բրիտանական անգլերեն). 2019 թ․ մայիսի 12. Վերցված է 2019 թ․ սեպտեմբերի 20-ին.
3. ↑  Eckstein, Markus; Sykes, John (2009). *Eau de Cologne: Farina's 300th Anniversary*. Cologne: J. P. Bachem. էջ 8. ISBN 978-3-7616-2313-8.
4. 1 2  Fischer, Carmen (2011). «'Französisch Kram' aus Köln» (PDF). *Damals* (գերմաներեն). Vol. 43, no. 6. էջեր 70–71.
5. 1 2  «Fragrance Museum | Farina-House» (բրիտանական անգլերեն). Վերցված է 2023 թ․ օգոստոսի 1-ին.
6. ↑  Fischer, Carmen (2011). «'Französisch Kram' aus Köln» (PDF). *Damals* (գերմաներեն). Vol. 43, no. 6. էջեր 70–71.
7. ↑  Yalav-Heckeroth, Feride (2016 թ․ դեկտեմբերի 29). «A Brief History Of Kolonya, Turkey's Fragrance». *Culture Trip*. Վերցված է 2020 թ․ ապրիլի 8-ին.
8. 1 2  «ОДЕКОЛОН • Большая российская энциклопедия - электронная версия». *old.bigenc.ru*. Վերցված է 2023 թ․ օգոստոսի 1-ին.
9. ↑  Каспаров Г.Н. (1988). «Одеколоны и душистые воды // Основы производства парфюмерии и косметики». *zinref.ru*. Агропромиздат. էջեր 12–13. Վերցված է 2023 թ․ օգոստոսի 1-ին.
10. 1 2 3  Фридман, Р. А. (1968). *Парфюмерия и косметика* (ռուսերեն). Рипол Классик. ISBN 978-5-458-34170-7.
11. ↑  «Оптовый прейскурант A. Ciy и К°. Москва. Парфюмерия высшего качества. — М.: Русское т-во печатного дела». *rusneb.ru - Национальная электронная библиотека* (անգլերեն). 1904. էջ 13. Վերցված է 2023 թ․ օգոստոսի 1-ին.
12. ↑  «Столетние новости: отравления одеколоном». *web.archive.org*. 2017 թ․ փետրվարի 8. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ փետրվարի 8-ին. Վերցված է 2023 թ․ օգոստոսի 1-ին.
13. 1 2  Одеколон // Товарный словарь. Том 6 / Гл. ред. И.А. Пугачёв. — М.: Госторгиздат, 1959. — Стб. 470—475.
14. ↑  А.И. Ревин, ed. (1959). «Одеколон // Краткая энциклопедия домашнего хозяйства. Том 2». *tehne.com*. Москва. էջ 400. Վերցված է 2023 թ․ օգոստոսի 1-ին.
15. ↑  Monk, Paul M. S. (2004). «Physical Chemistry: Understanding Our Chemical World» (PDF). *John Wiley & Sons Ltd*.
16. ↑  Александр Никишин. «Тайны русской водки. Эпоха Михаила Горбачева».
17. ↑  Ерофеев, Венедикт; Власов, Эдуард (2016 թ․ հունվարի 12). *Москва-Петушки.: С комментариями Эдуарда Власова* (ռուսերեն). Азбука-Аттикус. ISBN 978-5-389-11002-1.
18. ↑  *Лихова И.* Что такое «час волка» и как пить одеколон. Каким был алкоголизм в СССР Արխիվացված 2020-09-27 Wayback Machine // anews.com. 19.03.2019
19. ↑  *Аржанов Н. П.* Аптеки и алкогольная монополия Արխիվացված 2013-01-22 Wayback Machine // Провизор
20. ↑  *Щербинин П. П.* Алкоголь в повседневной жизни российской провинции в период Первой мировой войны 1914—1918 гг. Արխիվացված 2017-02-08 Wayback Machine
21. ↑  «Столетние новости: отравления одеколоном». Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ փետրվարի 8-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 7-ին.
22. ↑  Грибань Е. Ф. «ПРОФИЛАКТИКА НАРКОМАНИИ» (PDF).
23. ↑  McKee M. и др. The Composition of Surrogate Alcohols Consumed in Russia Արխիվացված 2012-03-24 Wayback Machine
24. ↑  Lang K. и др. The composition of surrogate and illegal alcohol products in Estonia Արխիվացված 2013-09-29 Wayback Machine
25. ↑  Lachenmeier D. и др. The Composition of Alcohol Products from Markets in Lithuania and Hungary Արխիվացված 2016-11-12 Wayback Machine
26. ↑  «HOME - Die Welt der Düfte - 4711.com». *www.4711.com* (գերմաներեն). Վերցված է 2023-08-01-ին.
27. ↑  «penhaligons | penhaligon's | british perfumers established 1870 | |». *PenhaligonsUK* (անգլերեն). Վերցված է 2023-08-01-ին.
28. ↑  Yevtushenko, Yevgeny Aleksandrovich (1991). *The collected poems, 1952-1990* (1st ed.). New York: Henry Holt. էջեր 145–146. ISBN 978-0-8050-0696-4. OL 1883915M.

Գրականություն
-------------

* Fenaroli, Giovanni; Maggesi, L. (1960). «Acqua di Colonia». *Rivista italiana essenze, profumi, piante offizinali, olii vegetali, saponi* (իտալերեն). **42**.
* La Face, Francesco (1960). «Le materie prime per l'acqua di colonia». *Relazione al Congresso di Sta. Maria Maggiore* (իտալերեն).
* Monk, Paul M. S. (2004 թ․ մայիս). *Physical Chemistry: Understanding Our Chemical World*. Wiley. ISBN 978-0-471-49181-1.
* Sabetay, Sébastien (1960). *Les Eaux de Cologne Parfumée*. Sta. Maria Maggiore Symposium (ֆրանսերեն).
* Wells, Frederick V. (1960). *Variations on the Eau de Cologne Theme*. Sta. Maria Maggiore Symposium.
* Wells, Frederick V.; Billot, Marcel (1981). *Perfumery Technology. Art, science, industry*. Chichester: Horwood Books. էջեր 25, 278. ISBN 0-85312-301-2.
* Wilhelm, Jürgen, ed. (2005). *Das große Köln-Lexikon* (գերմաներեն). Cologne: Greven Verlag. ISBN 3-7743-0355-X.
* Eckstein, Markus; Sykes, John (2009). *Eau de Cologne: Farina's 300th Anniversary*. Cologne: J. P. Bachem. ISBN 978-3-7616-2313-8.
* Fischer, Carmen (2011). «'Französisch Kram' aus Köln» (PDF). *Damals* (գերմաներեն). Vol. 43, no. 6. էջեր 70–71.

Արտաքին հղումներ
----------------

Վիքիդարանի պատկերանիշըՎիքիդարանի պատկերանիշը Վիքիդարանում կան նյութեր այս թեմայով՝  
**Eau de Cologne**

* Farina Gegenüber: Official website
* 4711: Official website
* Deutsche Welle 13.07.2009: Original eau de Cologne celebrates 300 years
* Basenotes 18 June 2009: An interview with Johann Maria Farina

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Օդեկոլոն» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4113369-9 · LCCN: sh85040640 |

 |