Արևելյան Անգլիա պատերազմական հուշահամալիր
**Նորվիչի պատերազմի հուշահամալիրը** (նաև հայտնի է որպես Նորվիչի քաղաքային պատերազմի հուշահամալիր կամ Նորվիչ հուշարձան) առաջին համաշխարհային պատերազմի հուշահամալիրն է Նորվիչում, Արևելյան Անգլիայում, Միացյալ Թագավորությունում։ Այն նախագծվել է պարոն Էդվին Լյութիենսի կողմից, որն իր

Անգլիայում կառուցած ութ հուշարձաններից վերջինն է։ Նախքան Լյութիենսի ներգրավվածությունը, մի քանի չընդունված առաջարկներ էին  արվել Նորվիչի պատերազմի զոհերի հիշատակի համար, իսկ 1926 թվականին նորընտիր ավագ քաղաքապետը որոշել էր տեսնել հուշահամալիրի շինարարությունը, սակայն նրան հեռացրին պաշտոնից։ Նա դիմել է տեղական հիվանդանոցներին միջոցներ հավաքելու մահացածների հիշատակի, ինչպես նաև ֆիզիկական հուշարձանների բարելավման համար։ Նա հանձնարարեց Լյութինենսին, ով նախագծեց դատարկ գերեզմանի (ցենոտապ) ցածր էկրանով պատը, որի վրա նշված է «Հիշատակի քար»։ Վերջապես, բրոնզե կրակը կարող է այրել գազ, որը կթողնի բոց։ Լյութինեսը նաև մշակել է մի պատվավոր պարգև, որի վրա նշված են քաղաքի մահացածների անունները, որոնք տեղադրվել են 1931 թվականին Նորվիչի ամրոցում։ Տեղացի հաշմանդամ վետերանը ներկայացրեց հուշահամալիրը 1927 թվականի հոկտեմբերի 9-ին։ Այն տեղափոխվեց իր սկզբնական վայրից `1938 թվականի Շուկա և քաղաքապետարան մինչև հուշահամալիրի կենտրոն դառնալը։ Այն շինությունը, որի վրա կառուցված է այգին, հայտնաբերվել է անկայուն 2004 թ.-ին, քանի որ հուշահամալիրը փակվել էր սպասվող վերանորոգման աշխատանքների պատճառով, որոնք սկսվել են 2008 թվականին։ Աշխատանքն ավարտվել է 2011 թվականին, որի ընթացքում հուշահամալիրը վերականգնվել է, անջատվել, փակվել և պտտվել է քաղաքապետարանի դիմաց, այլ ոչ թե շուկայի տեղը։ Այն վերանվիրավորվել է 2011 թվականի զինադադարի օրվան և այսօր հանդիսանում է II աստիճանի։ 2015 թ.-ին այն դարձավ Լյութիենսի պատերազմական հուշարձանների «ազգային հավաքածուի» մասը։ 

Նորֆոլկի Դաշինքը Առաջին համաշխարհային պատերազմի հռչակումից հետո առաջինն էր մարտական ​​պայքարում։ Առաջին գումարտակը տեղակայված էր Բելֆաստում, որտեղից դրանք ուղարկվել էին Ֆրանսիա,  Բրիտանական արշավախմբի կազմում։ 1-ին Նորֆոլկը մասնակցել է պատերազմի առաջին խոշորագույն զորավարժություններից մեկին Մոնսի ճակատամարտում, որը տեղի է ունեցել, 1914 թվականի  օգոստոսի վերջին։ Հնդկաստանի 2-րդ գումարտակը, որը գտնվում էր Հնդկաստանում, մեկնեց Միջին Արևելք, Միջագետքի Օսմանյան կայսրության դեմ պայքարելու համար։  Նորֆոլկսը  երրորդ գումարտակն էր, տարածքային ուժի մի մասը, որը առաջին անգամ տեղակայված էր արևելյան Անգլիայի շրջանում բնակարանային պաշտպանության համար և բարձրացրեց ևս երեք  գումարտակ։ Նորվիչը` շրջանի քաղաքը, բարձրացրեց ևս երեք «Թագավորական ինժեներներ» ընկերությունները։ Մոտավորապես 33,000 տղամարդիկ արտերկրում ծառայում էին Նորվոլկսի  հետ, չնայած շատ այլ Նորվոլկի տղամարդիկ միացան այլ ռեժիմներին։

Պատերազմի և աննախադեպ զոհերի հետևանքով Մեծ Բրիտանիայում կառուցվեցին հազարավոր պատերազմական հուշարձաններ։ Հուշարձանների ամենահայտնի դիզայներներից էր Սերն Էդվին Լյութինսը, որը նկարագրեց պատմական Անգլիան որպես «իր սերնդի առաջատար ճարտարապետը» ։ Լյութիենսը Լոնդոնում մշակեց հուշարձաններ ՈՒայթհոլում, որը դարձավ ազգային հիշատակի կիրակնօրյա հիշատակի միջոցառումների կենտրոն։ Թիփֆալ հուշարձանը,  բրիտանական պատերազմի ամենամեծ հուշարձանն է աշխարհի  ցանկացած վայրում,  «Հիշատակի քարը», որը հայտնվում է համագործակցության բոլոր  գերեզմանատներում Լյութիենսի քաղաքացիական հուշարձաններից մի քանիսում, ներառյալ Նորվիչը։

Գործարկում
----------

Նորվիչը կառուցվել է Լյութիենսի հուշարձանների շարքում։ Շատ քաղաքներում  Առաջին աշխարհամարտի ավարտից անմիջապես հետո կառուցվեցին հուշարձաններ, սակայն Նորվիչում վաղաժամ փորձերը ապացուցեցին, որ յուրաքանչյուրը վիճարկվում է։ Գյուղատնտեսական քոլեջ կառուցելու սխեման, որպես հուշահամալիր, հասել է նվիրատվությունների խնդրին, սակայն դրանք պետք է վերադարձվեն, երբ սխեման լինի որպես չափազանց հավակնոտ և  ուղղված ոչ բոլոր սոցիալական դասերին։ Երբ Չարլ Բինյոլդը ընտրվեց Նորվիչի Լորդ ավագ քաղաքապետը, 1926 թվականին  նա որոշեց , որ քաղաքը պետք է ունենա պատերազմի հուշարձան, նախքան նրա ` պաշտոնից հեռանալը։ Նա նախաձեռնեց ծրագրեր և  հանձնարարեց Լյութիենսին և երկու այլ  տղամարդկանց ընտրել  Գիլդհոլի արևելքից մի վայր, մինչ ճարտարապետի`քաղաք այցելելը 1927 թվականի հունիսի 3ին։ Ադամանտը  նախագիծ էր, որը պետք է օգներ ապրողներին, ինչպես նաև հուշարձան մատուցեր մահացածներին, Բիգնոլդը ստեղծեց համատեղ հիվանդանոցներ, պատերազմի հուշարձաններ, հիմնադրամներ` Նորվոկի և Նորվիչի  հիվանդանոցների ֆինանսավորման  ինչպես նաև  Ջենի Լինդ մանկական հիվանդանոցների համար միջոցներ հավաքելու , ինչպես նաև ֆիզիկական հուշարձանների համար։ Թիրախը 35,000 ֆունտ ստեռլինգ էր, որից 4000 ֆունտը պետք է հատկացվեր հուշարձանին։ Հուշահամալիրը չէր ունենա տարածք Նորվիչի 3,544 պատերազմի զոհերի անուններով, այդ պատճառով Լյութինսին հանձնարարվել էր նաև մշակել Նորվիչի պատվո շքանշանը։ Հաջորդ  800ից  1,000 ֆունտ ստեռլինգը հատկացվել է Լյութիենսի կաղնու վահանակների արտադրմանը, որոնք ծածկված են ներսում ներկված անունները բացահայտելու համար։

Հուշարձանի կառուցումը արագ  ավարտվեց, երբ գտնվելու վայրը որոշվեց։ Ընդհանուր արժեքը 2.700 ֆունտ ստեռլինգ  (1927 թ.) էր, որից 10% -ը `Լյութիենսի վճարն էր։ Դիզայնը և առաջարկվող վայրը շարունակել են տեղական համայնքում հակասության աղբյուր լինել։ Որոշ բնակիչներ կարծում էին, որ հուշահամալիրը չի համապատասխանում քաղաքի գոյություն ունեցող ճարտարապետությանը, բայց Բինյոլդը համոզված էր, որ դա նախկինում եղել է նախկին համայնքի աջակցությունը։ Նա նշել է, որ Գիլդհոլդը գտնվում է կենտրոնական վայրում և որպես Նորվիչի ամենահայտնի շինություններից մեկը հանդիսավոր այցելուների համար էր, և այդպիսով, այնտեղ տեղադրելով հուշահամալիրը ցուցադրելու է Նորվիչի հպարտությունը պատերազմի մեջ։ Դիզայնի քննադատություններին ի պատասխան, նա գրել է, որ «ցանկացած պատերազմի հուշահամալիրի ձևը կախված է ամբողջովին շինարարության համար մատչելի գումարներից։ Այս գումարը իմանալով, մենք խորհրդակցում ենք պարոն Էդվին Լյութիենին` այն լավագույն ճանապարհով  ծախսելու համար։ Մենք զգացինք, որ բոլոր ողջամիտ անձինք կբավարարվեն այն մարդու փորձագիտական ​​կարծիքով, որը Լոնդոնին տվեց այդ հուշարձանը։

Կառուցվածք
----------

Հուշահամալիրը  կառուցված է Պորտլենդ քարատեսակով։ Այն բաղկացած է ցածր էկրանի պատից, որի գագաթին շիրմաքարն (քենոտաֆ) է, որը պատված է փորագրված ծաղկեպսակով Լյութիենսի` Անգլիայում կառուցած վերջին հուշարձանն է. առաջինը Southamptonը առավել հայտնի է Լոնդոնի ուայթհոլ փողոցում է։

Գերեզմանի վրա փորագրված և ներկված է քաղաքի զինանշանը, որը նշված է հրեշտակների երկու օղակներում։ Հուշարձանը տեղադրված է պատվանդանի վրա, որոնք պատված են բրոնզե փաթիլներով (բոցավառվող ջահերով), ոսկեգույն տերևով ոսկեզօծված։ Էկրանի պատից դուրս բերված զինանշանի պես հիշատակի քարն է, տարբերությունն այն է, որ նախագծված է ավելի մեծ կառուցվածքի մեջ Ներկառուցված կառույցն ունի  երկու մետաղական տախտակներ, որոնցից մեկը պարունակում էր Նորվիչի պատերազմից մահացածների ցուցակը,իսկ  երկրորդի բովանդակությունը անհայտ է. խորհուրդը որոշեց, որ անբեկանելի էր  աշխատանքը վերականգնելու համար։ Հուշահամալիրը նախատեսված է այնպես, որ գազը կարող է այրվել դրա ներսում, իսկ ծուխն ու  բոցերը,  արտանետվում են երկու կողմերից։  Լյութիեսնը նմանատիպ նմուշներ առաջարկեց մի քանի հուշարձանների համար, այդ թվում ՈՒայթհոլի հուշարձանի համար, սակայն Նորվիչը միակ տեղն էր, որտեղ առաջարկը ընդունվեց և այդպիսով հուշարձանը միակն է, որը կարող է բոցավառվել։  Քարի վերևի մասում  գրված է «Մեր պատվով  մահացածները»  և «նրանց անունները կմնան հավերժ» (քարի վրա)։ Քարի կողքին  փոքր տառատեսակով մեկ այլ գրության մեջ, հիշվում է նաև այս քաղաքից դուրս մնացած բոլոր նրանց անունները, որոնք նվիրեցին իրենց կյանքը  երկրի ծառայությանը։ Այն ավելացվել է հետագայում, երկու համաշխարհային պատերազմների ամսաթվերի հետ միասին, որոնք դրված են էկրանի պատին, քարի երկու կողմերում։ Պատվարի ժապավենը այնքան էլ շուտ չի ավարտվել։ Բյուջեի կրճատման մի շարք դրույթներից հետո այն հանձնվել էր 1929 թվականի  հունիսին, բայց վատ որակի էր, և միաժամանակ ամրոցի թանգարանի հոգաբարձուները որոշել էին, որ ամրոցը պատշաճ վայր չէ պահպանվելու համար։ Կառույցի բյուջեն գերազանցեց 500 ֆունտ ստեռլինգը, թեև Լյութիենսը հրաժարվեց վճարից և առաջարկեց վճարել տարբերությունը։ Հոգաբարձուները փոխեցին  իրենց միտքը,  քանի որ բարելավվել էին կառույցի որակը, և 1931 թվականի հունվարի 13-ին ամրոցում տեղադրվեց է պատվո ժապավենը առանց հապաղման` ուշացումով խայտառակության պատճառով։

Պատմություն
-----------

 Կիրակնօրյա հուշարձանի բացման արարողությանը 1927թվականի հոկտեմբերի 9-ին  նախագահում էր գլխավոր քարտուղար Իէն Հեմիլթոնը , ով ուղեկցում էր Լյութիենսին։ Բացումը  կատարում էր տեղացի վետերան Բերտի Վոյերսը։ Ներկաներին ընտրել են պատահական ընտրություններից հետո, հավակնորտները պետք է լինեին քաղաքի նախկին զինծառայողներից, ովքեր հանդիպել են չորս չափանիշներով. նրանք եղել են Նորվիչի բնիկներ, մինչև 1916թվականի զորակոչի իրագործումը,և պետք է անպայման ծառայած լինեին արտերկրում։ Ուայսը 1914 թվականի Սեպտեմբերի 1-ին ընդգրկված է եղել և 1915 թվականին պայքարել է Գալիպոլիի  քարոզարշավում ,ծանր  հիվանդությունից հետո նա վերսկսել է իր ծառայությունը `պայքարելու Գազայի առաջին ճակատամարտում, որտեղ նրա գումարտակը տուժել է ծանր վնասվածքներով։ Այնուհետև նա ծանր վիրավորվեց, և նրան հեռացրին ռազմաճակատից, որից հետո հեռացրին ձախ ոտքը ծնկի հատվածից։ Անգլիա վերադառնալուն պես նա մեկ տարի անցկացրեց Նորվիչի և Նորֆոլի հիվանդանոցում։ 1938 թվականին շուկայի տարածքի և շրջակա շենքերի քաղաքացիական վերափոխման մասում, հուշարձանը  տեղափոխեցին  շուկայի տեղում, նոր քաղաքապետարանի և ամրոցի միջև։ Այնտեղ էլ  ձևավորվել է Ջ.Հ.-ի կողմից նվիրված հուշահամալիրի այգին Ջեյմս  Ս. Պիրսը։ Այգին բացվել է 1938 թվականի Հոկտեմբերի 29-ին թագավոր Ջորջ VI- ի կողմից։ Ամբողջ հուշարձանը այժմ կանգնած է տաղավարում, որը զուգահեռ  անցնում է  քաղաքային դահլիճով, այնուհետև ընկնում դեպի Մարքեթ Փլեյս։ Հիշատակի հուշարձանի երկու կողմերում կանգնած է ութ ծաղկեպսակ լամպի շարքեր, որոնցից մեկը հետագայում փոխարինվեց։ Երկու դրոշակակիրները կանգնած են անկյուններում, որոնց հիմքերում են Խաղաղության և Պլանթի աստվածաբանական գործիչների պղնձե կտորներ։  

21-րդ դարի սկզբներին ի հայտ եկան  պարտեզի կառուցվածքային խնդիրները և այգին փակվեց  2004 թվականին։ Հուշարձանը յոթ տարի մնաց  անառարկելի , քանի որ ավագանին  չկարողացավ անհրաժեշտ միջոցներ ձեռնարկել վերանորոգման համար, թեև հասանելիությունը շնորհվել է  բրիտանական թագավորական լեգեոնի ներկայացուցիչներին հատկացվել էր հասանելիություն  `Հիշատակի կիրակնօրյա ծառայություններում ծաղկեպսակ դնելու համար։ Լրագրող Մարտին Բելն 2007ին ասել է հուշահամալիրի վիճակի մասին ասել է. «Պետությունում պատերազմի հուշարձան գտնելու համար,  դուք ստիպված կլինեք գնալ Իրաք »: 2008 թվականի սկզբին վերանորոգման աշխատանքները սկսվեցին այգում. արևի ճառագայթները վտանգի տակ էին դնում սյուները, այդ պատճառով  նախատեսվում էր ավարտել աշխատանքը  երեք տարվա ընթացքում։  Խորհուրդը հանձնարարեց ԷՆՓԻՍԻ ճարտարապետական ​​խմբին վերակառուցել և աշխատել հուշահամալիրում, որը սկսվել էր 2009 թվականի սեպտեմբերին։ Խորհուրդը նախապես հույս հայտնեց, որ ծրագիրը ավարտվի 2010 թվականի զինադադարի օրը։ Վերանորոգման աշխատանքների ժամանակ հուշահամալիրը պտտել էին  քաղաքապետարանի դիմաց` տեղաբնակ վետերանների ցանկությամբ, նրանց թույլ տալով շքերթներին ավելի հեշտ մուտք գործել, և կատարվել են փոքր վերականգնողական աշխատանքներ։ Հուշահամալիրի պարտեզում տեղադրվել են   նոր բրոնզե քանդակներ կառուցված Պոլ դե Մոնխեի շնչով։ Այգին վերաբացվել է 2011 թվականի մարտին։  Հիշատակի  այգին վերակառուցվել է 2011 թվականի նոյեմբերի 11-ին, զինված ուժերում, երեք տարի հետո։ Վերանորոգման աշխատանքները կազմել են 2.6 միլիոն ֆունտ։ 

Պատվո ժապավենը կառուցվածքային վնաս է կրել, և 2016 թվականին ամրոցից տեղափոխվել է քաղաքապետարան։ Այն վերականգնվել է «Պատերազմի հուշարձանների հիմնադրամի» և տեղական մի շարք բարեգործական կազմակերպությունների դրամաշնորհի օգնությամբ։ 2017 թվականի օգոստոսին հուշահամալիրի դիմաց տեղադրվեցին երկու հուշատախտակներ, Նորվիչի երկու տղամարդկանց պատվին, ովքեր  Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ստացել են Վիկտորիա խաչ (բրիտանական զինված ուժերում ամենաբարձր պարգևատրման համար), Սիդնի Ջեյմս Ջեյմս և Մայքլ Ուիլֆրեդ Էդվարդսը, ով երկու մեդալ նվաճեց նաև 1917 թվականի օգոստոսին։ Երրորդ քարը նախատեսվում է ստեղծվել 2018 թվականին` Լանս Քորփորալ Էռնեստ Սիմենի պատվին, ով ստացել է «վիկտորիա երրորդ աստիճանի» շքանշան։ Նորվիչի պատերազմի հուշահամալիրը դարձավ երկրորդ աստիճանի հուշահամալիր, 1983 թվականի Սեպտեմբերի 30-ին,այնուհետև  այն 2014 թվականին վերափոխվեց II դասին։ 2015 թվականի նոյեմբերին, Առաջին համաշխարհային պատերազմի 100-ամյակի հիշատակման մասում, Պատմական Անգլիան ճանաչեց այն որպես «Լյութիենս» պատերազմական հուշարձանների «ազգային հավաքածու»։ Միևնույն ժամանակ, Անգլիայի բոլոր ազատագրված հուշարձաններից 44-ը ցուցակագրվել  են, և նրանց ազգային ժառանգության ցանկը թարմացվել և ընդլայնվել է։
»: 2008 թվականի սկզբին վերանորոգման աշխատանքները սկսվեցին այգում. արևի ճառագայթները վտանգի տակ էին դնում սյուները, այդ պատճառով  նախատեսվում էր ավարտել աշխատանքը  երեք տարվա ընթացքում։  Խորհուրդը հանձնարարեց ԷՆՓԻՍԻ ճարտարապետական ​​խմբին վերակառուցել և աշխատել հուշահամալիրում, որը սկսվել էր 2009 թվականի սեպտեմբերին։ Խորհուրդը նախապես հույս հայտնեց, որ ծրագիրը ավարտվի 2010 թվականի զինադադարի օրը։ Վերանորոգման աշխատանքների ժամանակ հուշահամալիրը պտտել էին  քաղաքապետարանի դիմաց` տեղաբնակ վետերանների ցանկությամբ, նրանց թույլ տալով շքերթներին ավելի հեշտ մուտք գործել, և կատարվել են փոքր վերականգնողական աշխատանքներ։ Հուշահամալիրի պարտեզում տեղադրվել են   նոր բրոնզե քանդակներ կառուցված Պոլ դե Մոնխեի շնչով։ Այգին վերաբացվել է 2011 թվականի մարտին։  Հիշատակի  այգին վերակառուցվել է 2011 թվականի նոյեմբերի 11-ին, զինված ուժերում, երեք տարի հետո։ Վերանորոգման աշխատանքները կազմել են 2.6 միլիոն ֆունտ։ Պատվո ժապավենը կառուցվածքային վնաս է կրել, և 2016 թվականին ամրոցից տեղափոխվել է քաղաքապետարան։ Այն վերականգնվել է «Պատերազմի հուշարձանների հիմնադրամի» և տեղական մի շարք բարեգործական կազմակերպությունների դրամաշնորհի օգնությամբ։ 2017 թվականի օգոստոսին հուշահամալիրի դիմաց տեղադրվեցին երկու հուշատախտակներ, Նորվիչի երկու տղամարդկանց պատվին, ովքեր  Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ստացել են Վիկտորիա խաչ (բրիտանական զինված ուժերում ամենաբարձր պարգևատրման համար), Սիդնի Ջեյմս Ջեյմս և Մայքլ Ուիլֆրեդ Էդվարդսը, ով երկու մեդալ նվաճեց նաև 1917 թվականի օգոստոսին։ Երրորդ քարը նախատեսվում է ստեղծվել 2018 թվականին` Լանս Քորփորալ Էռնեստ Սիմենի պատվին, ով ստացել է «վիկտորիա երրորդ աստիճանի» շքանշան։ Նորվիչի պատերազմի հուշահամալիրը դարձավ երկրորդ աստիճանի հուշահամալիր, 1983 թվականի Սեպտեմբերի 30-ին,այնուհետև  այն 2014 թվականին վերափոխվեց II դասին։ 2015 թվականի նոյեմբերին, Առաջին համաշխարհային պատերազմի 100-ամյակի հիշատակման մասում, Պատմական Անգլիան ճանաչեց այն որպես «Լյութիենս» պատերազմական հուշարձանների «ազգային հավաքածու»։ Միևնույն ժամանակ, Անգլիայի բոլոր ազատագրված հուշարձաններից 44-ը ցուցակագրվել  են, և նրանց ազգային ժառանգության ցանկը թարմացվել և ընդլայնվել է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Smith, p. 50.
2. ↑  Boorman, p. 122.
3. ↑  Smith, pp. 18–19.