**Հույները Հայաստանում**, Հայաստանում և Արցախում բնակվող հույները։

Պատմություն
-----------

Հայաստանում հույները բնակվել են դեռևս Տիգրան Մեծի օրոք, երբ վերջինս գաղթեցրեց նրանց Կիլիկիայից Տիգրանակերտ։ Սակայն հույների մեծ ներհոսք եղավ ավելի քան 2 հարյուր տարի առաջ՝1760-ականներին, երբ Իրակլի թագավորի հրավերով Օսմանյան կայսրությունից մեծ թվով հույն հանքափորներ են տեղափոխվել և բնակություն հաստատել Հայաստան։
Հիմնականում հույների ուժերով է կառուցվել նախ Ախթալայի արծաթաձուլական, իսկ 1770 թվականին՝ Ալավերդու, այնուհետև՝ Շամլուղի պղնձաձուլական գործարանները։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ինչպես ողջ Անդրկովկասի, այնպես էլ Հայաստանի հույները խոսում են հունարենի պոնտական բարբառով, որը հնագույն հունարենի` իոնական հունարենի տարաձևությունն է։ Շատերը Տրապիզոնից և Կարսի մարզից 19-20-րդ դարերում գաղթածներ են (ինքնանվանում` Ռոմեյուս)։ Հայաստանի բոլոր հույները վարժ խոսում են և հայերեն։ Ներկայումս Հայաստանում բնակվում է 1000-1500 հույն և ևս 100-ը Արցախի Հանրապետությունում։ |  |

Հայաստանի տարբեր համայնքներում ապրող հույները համախմբված են հունական համայնքներում, որոնց միավորում է «Հայաստանի հունական համայնքների միություն» հասարակական կազմակերպությունը

Եկեղեցի
-------

Ներկայումս Հայաստանում հունական եկեղեցի կա Հանքավանում՝ «Այոս Գեորգիոս» Սուրբ Գևորգը։
19-րդ դարում հունական եկեղեցի է գործել նաև Գյումրիում, իսկ 1865 թվականի Կապանի հույն ձեռնարկատերեր Կոնդուրովները կառուցեցին Սուրբ Խարալամբոս եկեղեցին, որին տեղացիներն անվանում էին «բերձենների եկեղեցի»։ Եկեղեցին մինչ օրս կա, սակայն գտնվում է կիսավեր վիճակում։

Բնակության վայրեր
-----------------

Ներկայումս հունական համայնքներ կան Ալավերդիում, Ստեփանավանում, Վանաձորում, Լոռու մարզի տարբեր գյուղերում, ինչպես նաև Գյումրիում, Նոյեմբերյանում, Հանքավանում և Երևանում։ Ներկայումս Հայաստանի հունական գյուղերը Յաղդանը և Կողեսն են։ Հույներ ապրում են նաև Արցախի Մեհմանա գյուղում և Ստեփանակերտում։

### Մադան (Լենհանքեր)

20 տարի առաջ ազգությամբ հույն 800 բնակիչ ունեցող Մադանն այլևս ոչ թե առանձին գյուղ է, այլ 5 կմ հեռավորության վրա գտնվող Ալավերդի քաղաքի մի թաղամասն է, ընդամենը՝ 75 բնակչով։ Ընդ որում, Մադանում ապրող 40 ընտանիքներից միայն 5-ն է հունական՝ հիմնականում ծեր թոշակառուներից բաղկացած։ Մադանում չկա հունական-ուղղափառ եկեղեցի։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Մադանը մեր ցավն է. լրիվ հունական գյուղ էր, հիմա հազիվ 3-4 ընտանիք է մնացել։ Մեծահասակներ են։ Գյուղը, կարելի է ասել, քանդված է, տեր ու տիրական չկա` կարծես պատերազմից հետո մտնես։- Հայաստանի հունական հասարակական կազմակերպությունների նախագահ Արկադի Խիտարով |  |

Թվաքանակ
--------

Պաշտոնական տվյալներով Հայաստանում բնակվում է 1000-1500 հույն

Լեզու
-----

Հայաստանի հույների մի մասը պոնտացիների ժառանգներն են և խոսում են հունարենի պոնտական բարբառով, սակայն Հայաստանի տարբեր քաղաքներում գործող հունական համայնքներում անց են կացվում նոր հունարենի անվճար դասընթացներ։

Պատկերասրահ
-----------

* Հունական համայնքի շենքը Ալավերդի քաղաքումՀունական համայնքի շենքը Ալավերդի քաղաքում
* Հայաստանի և Հունաստանի դրոշները Ալավերդի քաղաքի տներից մեկի պատինՀայաստանի և Հունաստանի դրոշները Ալավերդի քաղաքի տներից մեկի պատին

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայաստանի փոքրամասնությունները, Գառնիկ Ասատրյան, Վիկտորիա Առաքելովա։
2. ↑  Հայաստանի հունական համայնքների միություն

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Պոնտոսցի հույների ժառանգները Հայաստանում նշեցին հունարենի օրը» հոդված-ռադիոհրապարակում Հայաստանի Հանրային ռադիոյի կայքում, *(արխիվացված 19․02․2024 թվականին)*։

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Հույները Հայաստանում և Արցախում** կատեգորիայում։ |


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Հայաստան Հայաստանի էթնիկ խմբեր |
| --- |
|  |
| 
* Հայեր

 |
|  |
| 
* Ասորիներ
* Ադրբեջանցիներ
* Հույներ
* Քրդեր
* Եզդիներ
* Ռուսներ
* Ուդիներ
* Ուկրաինացիներ

 |

 |