**Կոնֆլիկտ** (լատ. conflictus-ընդհարում, բախում) եզրույթը հումանիտար գիտությունների տիրույթում ամենից հաճախ օգտագործվող բառերից մեկն է։ Այն չի պատկանում գիտության որևէ կոնկրետ ճյուղի, փոխարենը հավասարաչափ բնորոշ է փիլիսոփայությանը, հոգեբանությանը, սոցիոլոգիային և այլ բնագավառների։ Ա. Յ. Անցուպովը և Ա. Ի. Շիպիլովը նշում են գիտության 11 բնագավառ, որոնք ուսումնասիրում են կոնֆլիկտը :

Կոնֆլիկտի սահմանումը գրականագիտության տիրույթում
------------------------------------------------

Էդվարդ Ջրբաշյանը իր «Գրականագիտության ներածություն»-ում կոնֆլիկտը սահմանում է հետևյալ կերպ. «Սյուժեի առաջշարժիչ ուժը իրական կյանքի հակասությունն է, որ գրողը դնում է ստեղծագործության հիմքում։ Կյանքի զարգացումը միշտ կապված է հակասությունների, ներհակ ուժերի պայքարի հետ, և գրականությունն արտացոլում է այդ պայքարը։ Կենսական հակասությունների գեղարվեստական վերարտադրությունը հեղինակի գեղագիտական իդեալի դիրքերից կոչվում է կոնֆլիկտ» : Կոնֆլիկտի հիմքում միշտ հակասություն կա, շահերի, գաղափարների անհամաձայնեցում։ Կոնֆլիկտը երկու տարբեր ուժերի բախում է, գրողը ստեղծում է դրական-բացասական, վեհ-ստոր կերպարներ և հակադիր բևեռների բախման միջոցով ապահովում սյուժեի շարժումը։ Դուալիզմը, երկու հակադիր բևեռների կաղապարը (կլիշեն) ընկած է մարդկային աշխարհընկալման, աշխարհաճանաչողության հիմքում, այն ասես առանցք լինի, միջուկ, որի շուրջ պտտվում է մարդկային գիտակցությունը։

Գրական կոնֆլիկտի զարգացման աստիճանները
--------------------------------------

Այսպիսով՝ կոնֆլիկտի հիմքում հակադրությունն է, իրար հակասող, իրար մերժող ուժերի բախումը, որն էլ ապահովում է դիպաշարի շարժումը։ Կոնֆլիկտի և ամբողջ դիպաշարի զարգացումը բաղկացած է մի քանի հաջորդական աստիճաններից։ Էդ. Ջրբաշյանը առանձնացնում է ամենից հաճախ հանդիպող հետևյալ հինգ բաղկացուցիչ տարրերը՝ **նախադրություն** (էքսպոզիցիա), **հանգույց**, **գործողության զարգացում** (պերիպետիա), **գագաթնակետ** (կուլմինացիա) և **լուծում** : 

Կոնֆլիկտի զարգացման հաջորդական աստիճանները Դիպաշարը զարգանում է մի փուլից (աստիճանից) դեպի մյուսն անցում կատարելով, և փուլերի միջև հիմնականում լինում են, այսպես ասած, նախափուլեր, որոնք պատրաստում են անցումը մի փուլից դեպի հաջորդ փուլ։ Գծապատկերում պատկերված սև կետերը նախափուլերն են։ Խիստ կարևոր են փուլերից հատկապես երկուսը՝ հանգույցը և կուլմինացիան, որոնք կազմում են կոնֆլիկտի առանցքը։ Եթե հանգույցը նախապատրաստում է կոնֆլիկտի մուտքը, ապա կուլմինացիան ուժերի գերլարման, բնավորությունների և հանգամանքների առավել սուր և տեսանելի պահն է։ Հետո, սովորաբար, գործողությունը անկում է ապրում և ավարտվում։

Կոնֆլիկտի տիպաբանությունը
-------------------------

Գրականագիտության համար խիստ կարևոր և առաջնային է կոնֆլիկտի տիպաբանությունը։ Տարբերակվում են «**բաց**» և «**փակ**», «**կենտրոնամետ**» (центростремительные) և «**կենտրոնախույս**» (центробежные), «**գլխավոր**» և «**երկրորդական**», «**օբյեկտիվ**» և «**սուբյեկտիվ**», «**արտաքին**» (սոցիալական) և «**ներքին**» (հոգեբանական), «**լոկալ**» և «**պարաբոլիկ**» (параболический) կոնֆլիկտի տեսակներ։
Ընդունված է առանձնացնել գրականության մեջ ամենից հաճախ հանդիպող կոնֆլիկտի հետևյալ տեսակները.

* *բնական կամ ֆիզիկական կոնֆլիկտ*, երբ հերոսը մարտնչում է բնության դեմ,
* *սոցիալական կոնֆլիկտ*, երբ մարդուն մարտահրավեր է նետում այլ մարդ կամ հասարակությունը,
* *ներքին կամ հոգեբանական կոնֆլիկտ*, երբ մարդու ցանկությունները հակադրության մեջ են նրա խղճի հետ,
* *կոնֆլիկտ*, երբ մարդը դիմադրում է ճակատագրին կամ ինչ-որ աստվածության։

Գրականագիտությունը տարբերակում է կոնֆլիկտի երկու տեսակ ևս. խոսքը «**լոկալ**» և «**կայուն**» կոնֆլիկտների մասին է։ Առաջին տեսակը ենթադրում է կոնֆլիկտ, որի լուծումը հնարավոր է ակտիվ գործողության միջոցով։ Երկրորդ տեսակը ենթադրում է կայուն կոնֆլիկտային իրավիճակ, որի լուծման համար հայտնի չէ որևէ պրակտիկ գործողություն։Առաջին տեսակի մեջ է մտնում կոնֆլիկտի դասական ձևը, երբ առաջանում է կոնֆլիկտ, տեղի է ունենում բախում իրար հակադիր ուժերի միջև, և կոնֆլիկտը լուծվում է։ Այլ է խնդիրը կոնֆլիկտի կայուն տեսակի պարագայում, որի դեպքում կոնֆլիկտը անլուծելի է միայն մեկ գործող անձի, հերոսի «կյանքի» սահմանում և հաճախ ընդհանրապես անլուծելի է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Տե՛ս Анцупов А. Я. Шипилов А. И. Конфликтология, М. 2000, էջ 7։
2. ↑  Էդ. Ջրբաշյան, Գրականագիտության ներածություն, Եր. 2011, էջ 129-130 (Այս մասին մանրամասն տե՛ս նաև Давыдова Т.Т. Пронин В.А.Теория литературы, М. Логос, 2003, էջ 152-157, նաև Кожинов В.В. Сюжет, фабула, композиция. Теория литературы, М. 1964, էջ 461-466, ինչպես նաև Федотов О.И.Основы теории литературы, Том 1, М. 2003, էջ 62-67)։
3. ↑  Տե՛ս Էդ. Ջրբաշյան, նշված աշխատությունը, էջ 133։