**Ստորին պալեոլիթ** կամ **վաղ պալեոլիթ**, ժամանակահատված մարդկության պատմության ընթացքում, հին քարի դարի վաղ շրջանը։ Սկսվել է պլիոցենի ավարտից հետո՝ 2,5 որոշ հաշվարկներով՝ 3,3-3 միլիոն տարի առաջ։ Ժամանակաշրջանը ավարտվել է 300 000 տարի առաջ, և միայն ստորինպալեոլիթյան մշակույթներից աշելյանն է, որի գտածոները հասցվում են մինչև 100 000 տարի առաջ։

Ժամանակակից մարդու նախնին՝ Homo habilis նախամարդը, սկսել է օգտագործել քարե գործիքներ։ Դրանք համեմատաբար պարզ գործիքներ էին, որոնք մշակվում էին այլ քարերի օգնությամբ։ Այս դարաշրջանում նախամարդիկ սնվելու համար գործածել են զոհված կենդանիների միս, զբաղվել են բույսերի հավաքչությամբ. որսորդությունը դեռ տարածված չէր։

Նախամարդիկ ստորին պալեոլիթում
-----------------------------

Homo habilis-ը կարողանում է յուրացնել քարե գործիքները Օլդուվայան մշակույթի ընթացքում։ Վերջինս իր անվանումը ստացել է այն տեղից, որտեղ գտնվել են քարե գործիքները (Օլդուվայան կիրճ, Տանզանիա)։ Դարաշրջանն ավարտվում է Աշելյան մշակույթով՝ մինչև 100 000 տարի առաջ։

Մոտ 1,5 միլիոն տարի առաջ առաջանում է նախամարդու ավելի զարգացած տեսակ՝ Homo erectus-ը։ Այս տեսակի ներկայացուցիչները սովորում են օգտագործել կրակ և ստեղծում էին ավելի մշակված քարե գործիքներ։ Նրանք ընդլայնում են իրենց բնակության տարածքները, յուրացնում Ասիա աշխարհամասը։ Դրա ապացույցն են հանդիսանում Չինաստանում գտնվող Չժոուկոուդյան հովտում արված պեղումները։ Մոտ 1 միլիոն տարի առաջ նախամարդը բնակություն է հաստատում Եվրոպա աշխարհամասում և սկսում գործածել քարե կացիններ։

Մարդկանց հասարակական կազմակերպումն իրականացվում էր նախնադարյան հոտի մակարդակով։ Մարդիկ հավաքվում էին թշնամիներից պաշտպանվելու, որսորդությամբ ու հավաքչութամբ զբաղվելու համար։ Աշխատանքի հիմնական գործիքը քարե, փայտե և ոսկրե պարզ գործիքներն էին։ Մարդկանց կենսակերպը հիմնականում քոչվորական էր։

Ստորինպալելոիթյան մշակույթներ
-----------------------------

Ստորին հին քարի դարը մարդկության պատմության մեջ ներկայանում է 4 մշակույթով։ Աֆրիկայում այն տևել է ավելի քան 2,5 միլիոն տարի (տարբեր հաշվարկներով՝ 3-3,5 միլիոն տարի)։ Այստեղ գերակշռել են՝

* Օլդուվայան մշակույթը՝ 2,5-1 միլիոն տարի առաջ
* Աշելյան մշակույթը՝ 1,5 միլիոնից 100 000 տարի առաջ

Աշելյան մշակույթի դարաշրջանում նախամարդը թափանցել է Եվրասիա մայրցամաք՝

* Աբբեվիլյան մշակույթ (Ֆրանսիա) 1,5 միլիոնից 600 000 տարի առաջ
* Տամպանյան մշակույթ (Մալայզիա)
* Կլեկտոնյան մշակույթ (Մեծ Բրիտանիա) 600 000-400 000 տարի առաջ

600-350 հազար տարի առաջ հայտնվում են մարդկանց ավելի կատարելագործված տեսակները՝ նեանդերթալացիները և կրոմանյոնյան մարդիկ։ Ստորին պալեոլիթի վերջին շրջանում՝ 200-100 հազար տարի առաջ, հայտնվում է բանական մարդը (Homo Sapiens)։

Ստորին պալեոլիթը Հայկական լեռնաշխարհում
---------------------------------------

Հիմնական հոդված՝ Նախնադարյան հասարակությունը Հայկական լեռնաշխարհում
Հայկական լեռնաշխարհի տարածքում նախնադարյան հասարակության հին քարի դարի առաջին ենթափուլը՝ ստորին հին քարի դարը սկսվել է մոտ 2 մլն տարի առաջ և ավարտվել է մոտ 100 000 տարի առաջ։ Այս ժամանակաշրջանից մեզ են հասել մի քանի բացօթյա հնավայրեր, կայանններ և քարայրային տիպի հուշարձաններ։ Հայտնի են Գուգարքում հայտնաբերված հինքարիդարյան կայանը մոտ (1.8 միլիոն տարեկան), Ազոխի քարայրն Արցախում, Արտին լեռան շրջակայքը և մի քանի հուշարձաններ Արևմտյան Հայաստանում։

Պատկերասրահ
-----------

* Պատկեր:Homo habilis-2.JPGՀոմո Հաբիլիս
* Պատկեր:Homo erectus adult female - head model - Smithsonian Museum of Natural History - 2012-05-17.jpgՀոմո Էրեկտուս

Տես նաև
-------

* Ստորին պալեոզոյ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  3.3-million-year-old stone tools from Lomekwi 3, West Turkana, Kenya

Աղբյուրներ
----------

* Ранний палеолит