Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ալեքսանդր Հարությունյան (այլ կիրառումներ)

**Ալեքսանդր Գրիգորի Հարությունյան** (սեպտեմբերի 23, 1920(1920-09-23)[…], Երևան, Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն[…] - մարտի 28, 2012(2012-03-28), Երևան, Հայաստան), Խորհրդային և հայ կոմպոզիտոր և դաշնակահար, Երևանի պետական կոնսերվատորիայի պրոֆեսոր (1977), աշխարհահռչակ հատկապես իր շեփորի կոնցերտով, որը Նյու Յորք Թայմսը նկարագրել է որպես հնչեղ։

Կենսագրություն
--------------

Հարությունյանը ծնվել է Երևանում Գրիգոր և Էլեոնորա Հարությունյանների ընտանիքում։ Նրա հայրը զինվորական էր։ Վաղ հասակում Ալեքսանդրը հանդիպում է հռչակավոր կոմպոզիտոր Ալեքսանդր Սպենդիարյանի հետ։

1927 թվականին Հարությունյանը դառնում է Երևանի պետական կոնսերվատորիայի մանկական խմբի անդամ, ապա, տասնչորս տարեկանում նրան թույլատրում են ուսանել կոնսերվատորիայի ստուդիայում՝ Օ. Բաբասյան (դաշնամուր) և Ս. Բարխուդարյան և Վ Տալյան (կոմպոզիցիա)։ Նա ավարտում է Երևանի կոնսերվատորիան Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի նախօրեին։

Ալեքսանդր Հարությունյանը 1941 թվականին ավարտել է Երևանի կոնսերվատորիայի ստեղծագործական և դաշնամուրի բաժինները, 1946-1948 թվականներին կատարելագործվել է Մոսկվայի Հայ մշակույթի տան ստուդիայում։ 1954-1991 թվականներին եղել է Հայֆիլհարմոնիայի գեղարվեստական ղեկավար։ 1970-2008 թվականներին դասավանդել է Երևանի կոնսերվատորիայում (1977 թվականից՝ պրոֆեսոր)։

Ալեքսանդր Հարությունյանը Խորհրդային Միության և Հայաստանի կոմպոզիտորների միությունների անդամ էր։

1948 թ. Հայրենիք կանտատի համար նա պարգևատրվել է Ստալինյան մրցանակով, որի վերջին հատվածը գրել էր դեռ Մոսկվայի կոնսերվատորիայի ուսանող եղած ժամանակ։ Առաջին անգամ այն կատարեց ԽՍՀՄ Ռադիոյի երգչախումբը և նվագախումբը 1948 թվականի նոյեմբերին։

1949 թ. Հարությունյանը գրում է «Տոնական նախերգանք»-ը, որն առաջին անգամ կատարվում է Լենինգրադի ֆիլհարմոնիկի մեծ դահլիճում, Եվգենի Մռավինսկու ղեկավարությամբ։ Մոսկվայի երաժշտական կոնգրեսի ընթացքում Արամ Խաչատրյանը ներկայացնում է նրան որպես խոստումնալից խորհրդային կոմպոզիտոր։

Նա շարունակում է իր ստեղծագործությունների հաղթական երթը հայրենիքում և արտերկրում, որոնցից շատերի համար ոգեշնչման աղբյուր էին հանդիսանում հայկական երաժշտության ազգագարական ավանդույթները ։

Հարությունյանի առաջին ծավալուն երկերից են «Հանդիսավոր ձոն և քայլերգ»-ը սիմֆոնիկ նվագախմբի համար և Դաշնամուրի կոնցերտը։ 1940-50-ական թվականներին նրա ստեղծած խոշոր կտավի ստեղծագործություններից են «Հայրենիք» կանտատը, որտեղ սերտորեն միահյուսված են ազգային դասական երաժշտությունը և գեղջկական ու գուսանական երգը, «Տոնական նախերգանքը»՝ նվագախմբի, Կոնցերտը՝ շեփորի և նվագախմբի, «Հայկական ռապսոդիան» (համահեղինակ՝ Առնո Բաբաջանյան)՝ երկու դաշնամուրի, «Մեր հին երգերը» ռապսոդիան՝ դաշնամուրի և նվագախմբի համար, «Հայաստանի պարերը» սիմֆոնիկ սյուիտը և այլն։ Դրամատիզմով հագեցած «Ասք հայ ժողովրդի մասին» քառամաս վոկալ-սիմֆոնիկ պոեմը ժամանակակից հայ երաժշտության արժեքավոր ձեռքբերումներից է։ Հայկական սիմֆոնիզմի զարգացման համար կարևոր նշանակություն է ունեցել Հարությունյանի մոնումենտալ և դրամատիզմով հագեցած Սիմֆոնիան։ Նրա գործերը կատարել են Եվգենի Մռավինսկին, Վալերի Գերգիևը, Օհան Դուրյանը և այլք։

«Սայաթ-Նովա» քնարական-դրամատիկական օպերայում հեղինակն ստեղծագործաբար օգտագործել է մեծ աշուղի մի քանի երգ։ Օպերային բնորոշ են գունագեղ զանգվածային տեսարանները, երաժշտական լեզվի պարզությունը։ Փոքր կտավի երկերից են «Հայրենիքիս հետ» (ըստ Հովհաննես Թումանյանի) երգ-կանտատը, «Հուշարձան մայրիկիս» (ըստ Հովհաննես Շիրազի) վոկալ շարքը, դաշնամուրային մանրանվագներ և այլն։ Հարությունյանի ստեղծագործության մեջ առանձնանում են կոնցերտները. գրել է 13 կոնցերտ՝ տարբեր գործիքների (դաշնամուր, գալարափող, տուբա, տրոմբոն, ֆլեյտա և այլն) համար։ Լավագույն գործերից են նաև Սիմֆոնիան՝ երգչախմբի և հարվածային գործիքների, Սիմֆոնիետը՝ լարային նվագախմբի, Թեմա և վարիացիաները՝ շեփորի ու նվագախմբի, Պոեմ՝ թավջութակի և նվագախմբի, Սյուիտը՝ ջութակի, կլառնետի և դաշնամուրի, «Քարավան» պիեսը՝ կլառնետի և էստրադային նվագախմբի համար, գործիքային սոնատները և այլն։ Գրել է նաև խմբերգեր, երգեր։ 1988 թվականին կոմպոզիտորն ստեղծել է հանրահայտ Ջութակի կոնցերտը՝ նվիրված Սպիտակի երկրաշարժին։ Նրա ստեղծագործություններին բնորոշ են մեղեդայնությունը, ճկուն և յուրահատուկ ռիթմը, ազգային վառ կոլորիտը, կառուցվածքի հստակությունը, ինքնատիպ արտահայտչամիջոցները։

Հարությունյանը գրել է երաժշտություն թատրոնի և կինոյի [«Ուրվականները հեռանում են լեռներից» (1955), «Սիրտն է երգում» (համահեղինակ՝ Կոնստանտին Օրբելյան, 1956), «Իմ ընկերոջ մասին» (1958), «Նահապետ» (1977), բոլորը՝ Հայֆիլմ] համար։

Հարությունյանն արժանացել է ԽՍՀՄ (1949 թ.), ՀՀ (1973), Պետական, ՀԽՍՀ մշակույթի նախարարության Արամ Խաչատրյանի անվան (1986) մրցանակների, Ալեքսանդր Ալեքսանդրովի անվան Ոսկե մեդալի (1977, Ռուսաստան), «Օրփեոս» դիպլոմի (1983, ԱՄՆ), ՀՀ Մովսես Խորենացու մեդալի (1998) և ՀՀ Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի (2001), Հայ եկեղեցու Սուրբ Սահակ - Սուրբ Մեսրոպի (2004) շքանշանների, «Կոմիտաս» հուշամեդալի (2008)։

Գրել է «Հուշեր» (2000) գիրքը։

Ալեքսանդր Հարությունյանի գերեզմանը Կոմիտասի անվան պանթեոնում

Ստեղծագործություններ
--------------------

* 1948 թ «Հայրենիք» կանտատ
* 1949 թ «Տոնական նախերգանք»
* 1950 թ «Շեփորի կոնցերտ»
* 1950 թ «Հայկական ռապսոդիա»
* 1951 թ Դաշնամուրի և սիմֆոնիկ նվագախմբի կոնցերտ
* 1957 թ Սիմֆոնիա
* 1961 թ «Ասք հայ ժողովրդի մասին» վոկալ-սիմֆ. պոեմ
* 1966 թ Սիմֆոնիետ
* 1968 թ «Սայաթ-Նովա» օպերա
* 1969 թ «Հայրենիքիս հետ» երգ-կանտատ (Հ. Թումանյանի տեքստերով)
* 1969 թ «Հուշարձան մայրիկիս» վոկալ շարք (Հ. Շիրազի տեքստերով)
* 1974 թ «Թեմա և վարիացիաներ շեփորի և նվագախմբի համար»
* 1974 թ Թավջութակի և նվագախմբի պոեմ
* 1977 թ. Ձոն Լենինին
* 1986 թ «Սասունցիների պարը»
* 1989 թ Ջութակի և կամերային նվագախմբի կոնցերտ
* 1990 թ Շեփորի և նվագախմբի ռապսոդիա
* 1991 թ Տրոմբոնի և նվագախմբի կոնցերտ
* 1992 թ Տուբայի և նվագախմբի կոնցերտ
* 1998 թ Սյուիտ հոբոյի, եղջերափողի և դաշնամուրի համար

Պարգևներ
--------

Ալեքսանդր Հարությունյանի հուշատախտակը Երևանում
* Ստալինի մրցանակ (1949)
* Հայաստանի Պետական մրցանակ (1970)
* ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1970)
* ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1964)
* Արամ Խաչատրյան պատվավոր մրցանակի դափնեկիր(1986)
* Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց մեդալ
* Մովսես Խորենացու մեդալ
* «Ալեքսանդրովի» ոսկե մեդալ (1976)
* Օրֆեյ մրցանակով (Կենտուկի, ԱՄՆ)
* «Սուրբ Սահակ և Սուրբ Մեսրոպ» եկեղեցական պարգև, Էջմիածին (2004)
* Գյումրու պատվավոր քաղաքացի (2005)
* Պատվո շքանշան (2011)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Арутюнян Александр Григорьевич // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
2. 1 2 3 4  Երաժշտություն (ֆր.)
3. 1 2 3 4 5 6  Հայկական համառոտ հանրագիտարան (հայ.) — 1990. — հատոր 3.
4. 1 2 3  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 6. — էջ 315—316.
5. 1 2  Armenian composer Alexander Harutyunyan dies at 92
6. ↑  CLASSICAL MUSIC AND DANCE GUIDE, The New York Times, August 4, 2000
7. ↑  Moscow Music Congress Archived 2013-08-11 at the Wayback Machine. Time (magazine), April 15, 1957
8. ↑  Arutiunian, Alexander(չաշխատող հղում)
, The International Who's Who, Europa Publications, 2004, p. 69
9. ↑  Alexander Arutiunian, by Svetlana Sarkisyan,1997
10. ↑  «Գյումրու պատվավոր քաղաքացիները»։ *www.gyumricity.am*։ Վերցված է 2019 թ․ հունվարի 6
11. ↑  Հայաստանի Հանրապետության շքանշաններով և մեդալներով պարգևատրելու մասին


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Հանրային ռադիոյի արխիվ · Discogs · Internet Movie Database · MusicBrainz · Find A Grave |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Արմենիապեդիա |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| ՀԳՀԳ: 18767, 7870 · BIBSYS: 3035605 · BNE: XX1109483 · BNF: 139249945 · CiNii: DA0887810X · CONOR: 119409507 · GND: 103848622 · GTAA: 233597 · ICCU: TO0V557966 · ISNI: 0000 0001 0937 5843 · LCCN: n80033928 · LNB: 000043732 · NDL: 00810469 · NKC: jn20000600435 · NLA: 35706157 · NTA: 159559812 · NUKAT: n97039619 · SUDOC: 159841003 · VIAF: 114202100 · WorldCat VIAF: 114202100 |

 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 315)։*  |