**Մարկուս Կլոդիուս Պուպիենուս Մաքսիմուս** (լատին․՝ *Marcus Clodius Pupienus Maximus*, ոչ վաղ քան 164 և ոչ ուշ քան 174, Հռոմ, Հռոմեական կայսրություն - հուլիսի 29, 238, Հռոմ, Հռոմեական կայսրություն), հռոմեական պատմագրության մեջ ավելի հայտնի որպես Պուպիենուս, հռոմեական կայսր էր, ով կառավարել է 238 թ.:

Ըստ երևույթին, Պուպիենը ազնվական ծագում ուներ։ Նա հաջողակ քաղաքական կարիերա է արել՝ ղեկավարել է մի շարք գավառներ, եղել է Կոնսուլ, նաև՝ Հռոմի պրեֆեկտ։ 238 թվականին, երբ սենատը միացավ Գորդիանոս I-ի և Գորդիանոս II-ի ապստամբությանը Աֆրիկայում Մաքսիմինոս Թրակիացու դեմ, Պուպիենուսը միացավ քսան հոգուց բաղկացած կոմիտեին, որը նշանակված էր Իտալիայի պաշտպանության համար։ Գորդյանների մահից հետո սենատորները կայսրեր ընտրեցին Պուպիենուսին և Բալբինուսին։ Քաղաքաբնակների և զինվորների ճնշման տակ նրանք ստիպված եղան երիտասարդ Գորդիանին՝ Գորդիանսո I-ի թոռանը հռչակել Կեսար, շատ մարդիկ մահացան, իսկ մայրաքաղաքի մի մասը այրվեց։ Արշավի ընթացքում Պուպիենուսը, ստանալով լուր, որ Մաքսիմինոսը սպանվել է իր իսկ զորքերի կողմից, հաղթական վերադարձավ Հռոմ։ Կարճ ժամանակ անց, երբ երկու կայսրերն էլ պատրաստ էին հեռանալ քաղաքից՝ Պուպիենը պարսիկների դեմ, իսկ Բալբինուսը՝ գոթերի դեմ, պրետորացիները, որոնք դժգոհ էին սենատորների նշանակումից և պաշտպանում էին զինվոր կայսր Մաքսիմինուսի հիշատակը վրեժ լուծելու հնարավորությունը բաց չթողեցին։ Երբ մարդկանց մեծամասնությունը Կապիտոլինյան խաղերին էր, նրանք ներխուժեցին պալատ, բռնեցին Բալբինուսին և Պուպիենուսին և, քարշ տալով փողոցներով, մահապատժի ենթարկեցին։

Աղբյուրներ
----------

Պուպիեն կայսրի անձի և գահակալության մասին տեղեկությունները պարունակվում են նույն պատմական աղբյուրներում, ինչ նրա համիշխան Բալբինի մասին։ Այսպիսով, նախ և առաջ անհրաժեշտ է նշել կայսերական կենսագրությունների «Օգոստոսների պատմություն» ժողովածուն, որը հիմնված է հետևյալ հին պատմիչների՝ Կորդայի, Պուբլիուս Հերեննիուս Դեքսիպոսի և Հերոդիանի աշխատությունների վրա։ Այն ներառում է Պուպիենուսի և Բալբինուսի կենսագրությունը, որը գրել է ոմն Յուլիուս Կապիտոլինը։ Բացի այդ, որոշ տեղեկություններ կան Մաքսիմինի և երեք Գորդյանների կենսագրություններում։ Ի լրումն «Օգուստիների պատմություն» Պուպիենուսի և Բալբինուսի թագավորության մանրամասն նկարագրությունը տրված է Հերոդիանոսի «Մարկոսի անվան կայսերական իշխանության պատմություն» աշխատության մեջ։ Հարկ է ընդգծել, որ չնայած որոշակի թերություններին և սխալներին, «Պատմությունը ...» ավելի վստահելի և շատ ավելի ճշգրիտ է իրադարձությունների հաջորդականության ներկայացման մեջ, քան «Օգոստոսների պատմությունը», որը մեծապես հիմնված է Հերոդիանոսի տեղեկությունների վրա։ 7-րդ դարի բյուզանդական պատմիչ Հովհաննես Անտիոքացու կողմից Պուպիենի մասին տեղեկությունները, ընդհանուր առմամբ, վերաբերում են Հերոդիանոսի աշխատությանը։ 12-րդ դարի բյուզանդացի պատմաբան Ջոն Զոնարայի պատմությունը բավականին շփոթեցնող է և, հետևաբար, գործնականում անօգուտ։ Բացի պատմողական աղբյուրներից, մեծ արժեք ունի նաև մետաղադրամների, պապիրուսների, լատիներեն ու հունարեն արձանագրություններում պարունակվող տեղեկությունները ։

Ծագում և կարիերա
----------------

Պուպիենուսի ծագման և կարիերայի մասին քիչ հավաստի տեղեկություններ են պահպանվել։ Ելնելով Ջոն Զոնարայի ցուցումներից, որոնց համաձայն, կայսեր հռչակման ժամանակ Մարկոս Կլոդիոսը յոթանասունչորս տարեկան էր, կարող ենք եզրակացնել, որ նա ծնվել է մոտ 164 թվականին։ Ըստ Մ. Գրանտի՝ Պուպիենը փոքր-ինչ ավելի երիտասարդ էր և 238 թվականին նա ընդամենը վաթսուն տարեկանից քիչ էր ավել։ Նա, հավանաբար, ավելի մեծ էր, քան իր համիշխան Բալբինուսը, քանի որ նրա անունը առաջինն է գրվում արձանագրություններում և պապիրուսներում։ Յուլիուս Կապիտոլինն ասում է, որ Պուպիենի հայրը Մաքսիմ անունով դարբին կամ սայլի վարպետ էր, իսկ մայրը՝ ոմն Պրիմա։ Նշվում է նաև, որ Մարկն ուներ չորս եղբայր և չորս քույր, որոնք մահացել են մինչև չափահաս դառնալը։ Օգոստոսյան պատմությունը բազմիցս ընդգծում է Պուպիենուսի համեստ ծագումը, ի տարբերություն Բալբինուսի ազնվականության ։ 4-րդ դարի պատմիչ Եվտրոպիոսը գրում է, որ Պուպիենուսը «շատ անհասկանալի ծագում ուներ»։ Ընդհակառակը, Հերոդիանոսը մի քանի անգամ նշում է Պուպիենի ազնվականությունը և պատրիկական դասին պատկանելը։ Ա.Ստայնը կարծում է, որ Պուպիենը հայրապետի արժանապատվություն է ստացել Սեպտիմիուս Սևերուսի օրոք ։ Ըստ Հուլիոս Կապիտոլինուսի՝ Պուպիենուսն իր մանկությունն անցկացրել է իր հորեղբոր՝ Պինարիուսի տանը, որին ենթադրաբար նշանակել է պրետորիումի պրեֆեկտ՝ իշխանության գալուց հետո (քանի որ ինքը՝ Մարկ Կլոդիուսն այդ ժամանակ արդեն մեծ տարիքում էր, հավանաբար այստեղ ասվում է Պինարիուսի որդու մասին, որին այսպես շնորհակալություն հայտնեց հոր ողորմության համար)։ Բացի այդ, Պուպիենուսի կենսագրության մեջ հիշատակվում է ոմն Պեսսենիա Մարսելինա, ով մեծացրել է նրան որպես որդի և գումարով օգնել պետական պաշտոնների կառավարմանը։

Սեստերտիուսը Պուպիենի դիմանկարով
Ըստ Ռ.Սայմի՝ Պուպիենը եկել է էտրուսկական Վոլատերրա քաղաքից։ Թերևս նրա ընտանիքը ծագում է հանրապետականների ժամանակաշրջանի հայտնի Կլոդիուս Պուլչրովի կամ Կլավդիուսի ընտանիքից։ 1-ին և 2-րդ դարերով թվագրված արձանագրություններում բազմիցս հիշատակվում են Կլոդիուս կամ Կլավդիոս ազգանվան կրողները, ովքեր տարբեր պաշտոններ են զբաղեցրել կայսերական վարչակազմում։ Մարկ Կլոդիուսի հայրը կամ նախահայրը կամ նախահայրը կարող էր հիշատակվել Հռոմից եկած սարկոֆագի արձանագրության մեջ՝ Պուբլիուս Պուպիեն Մաքսիմուսը, որը, ըստ Ֆ. Շաուսոնի, կարող է ծագել կլաուդյան կլանի ներկայացուցիչ Պուլչրովի և Պուպիենիա Մաքսիմայի ամուսնությունից։ Այնուամենայնիվ, «Օգոստոսների պատմության» մեջ, չնայած բազմաթիվ գեղարվեստական գրականության առկայությանը, կարող են նշվել Մարկուս Կլոդիուսի իրական ծագման մասին։ Այսպիսով, Պուպիենի հորեղբոր անունը՝ Պինարիուսը, պատկանում է Տիվոլի ամենահին ընտանիքներից մեկին, ինչը վկայում է Պուպիենի կապերի մասին այս քաղաքի և Պինարիի Կոռնելիոս Սևերոսի ընտանիքի հետ, որի ժառանգները հայտնի են Դիոկղետիանոսի օրոք։ Հատկանշական է, որ Յուպիտերի Պահապանի տաճարը, որը հիշատակել է Յուլիուս Կապիտոլինը Պուպիենի ծնունդին ուղեկցող նախանշանների պատմության մեջ, գտնվում էր հենց Տիբուրում։ Հնարավոր է, որ Պուպիենի ծնողների անունները նույնպես ճիշտ են։ Մաքսիմուսը իսկապես Մարկոսի ենթադրյալ ազգականի անունն էր վերը նշված գրությունից։ Ինչ վերաբերում է մոր անվանը՝ Պրիմա, ապա դա կարող է ցույց տալ ընտանեկան կապեր Ումբրիական Պրիմուս ընտանիքի հետ, իսկ դրա միջոցով այլ հայտնի հռոմեական ընտանիքների՝ Նումմիի, Կաիոնիի, Կլոդիի հետ։ Հնարավոր է, որ Պուպիենուսը կարող էր լինել Դիդիոս Հուլիանոսի և Կլոդի Ալբին կայսրերի ազգականը։ Ֆ. Շաուսսոնը կարծում է, որ Պուպիենի կենսագրության հեղինակը «Օգոստացիների պատմության» մեջ միտումնավոր ցածր ծագում է տվել Պուպիենին, որպեսզի ծաղրի կամ նվաստացնի իր ժառանգներին, ովքեր ստեղծագործության ստեղծման ժամանակ (4-5-րդ դդ. ) բարձր պաշտոններ է զբաղեցրել և ազդեցություն է ունեցել։

Ինչպես գրում է Յուլիուս Կապիտոլինը, «նա կարճ ժամանակ սովորել է քերականություն և հռետորաբանություն, բայց միշտ իր մեջ զարգացրել է ռազմական հմտություն և խստություն»։ Հայտնի է, որ Պուպիենը եղել է ռազմական տրիբունա, ապա զբաղեցրել է պրետորի պաշտոնը ։ Պրետորությունից հետո Մարկ Կլոդիուսը երեք անգամ անընդմեջ եղել է պրոհյուպատոս՝ Բյութանիա, Աքայա և Նարբոն Գալիա։ Այնուամենայնիվ, սա քիչ հավանական է թվում։ Նախ, ինչպես նշում է Բ. Ռեմին, Պուպիենի օրոք Բիթինիա և Պոնտոս նահանգը կայսերական էր և կառավարվում էր կայսերական լեգաատի կողմից։ Երկրորդ, հաստիքների նման կարգը հակասում է հանրային ծառայության հռոմեական պրակտիկայի մասին հայտնիին և նմանը չունի։ Ավելին, երեք գավառներից որևէ մեկի ֆասթի կամ պրոկոնսուլ ցուցակներում, որոնց Պուպիենուսը կառավարում էր որպես պրոկոնսուլ, ըստ Օգոստոսյան պատմության, նրա անունը չի նշվում։ Այնուհետեւ, ըստ Հուլիոս Կապիտոլինոսի, Պուպիենուսը որպես լեգատ ուղարկվել է Իլլիրիկում, որտեղ նա կռվել է գավառ ներխուժած սարմատների դեմ (հավանաբար, այս նշանակումը նույնպես հորինված է)։ Հավանաբար մոտ 210 թվականին Մարկուս Կլոդիուսը ծառայում էր որպես Վերին կամ Ստորին Գերմանիայի լեգատ սեփականատեր։ Հերոդիանոսը գրում է, որ Պուպիենը հարգանք է ձեռք բերել գերմանական գավառների զինվորների կողմից և հոգատար տիրակալի համբավ։ Էլագաբալոսի կամ Ալեքսանդրոս Սևերուսի օրոք Պուպիենուսը հյուպատոս էր (ամսաթիվն անհայտ է, որոշ պատմաբաններ նշում են 205 կամ 217 թվականները)։ 220-ից 225 թվականներին Մարկ Կլոդիոսը Ասիայի պրոհյուպատոսն էր։ 234 թվականին Պուպիենուսը սովորական հյուպատոս էր Մարկուս Մունատիուս Սուլլա Ուրբանուսի հետ։ Ալեքսանդր Սեւերոսի գահակալության վերջին տարիներին Մարկ Կլոդիուսը նշանակվեց Հռոմի պրեֆեկտ։ Այս պաշտոնում նա աչքի է ընկել խոհեմությամբ և ծառայողական պարտականությունները խստորեն կատարելով։

Իշխանության գալը
----------------

Պուպիենի համիշխան Բալբինուսի կիսանդրին
235 թվականի սկզբին Ալեքսանդր Սևերոս կայսրը, գտնվելով Մոգոնցիակում, սպանվեց իր մոր՝ Յուլիա Մամաեի հետ միասին, զինվորների կողմից ալեմանների դեմ արշավանքի ժամանակ։ Դրանից հետո զորքերը կայսր հռչակեցին սպարապետ Գայոս Յուլիուս Վերա Մաքսիմինին։ Նա ժողովրդականություն ձեռք բերեց ոչ իշխող շրջանակների շրջանում իր խոնարհ ծագման պատճառով, ոչ էլ բնակչության շրջանում թանկարժեք պատերազմների պատճառով հարկային ճնշման ավելացման պատճառով։ Ի վերջո, 238 թվականին Աֆրիկայում հարուստ հողատերերը, դժգոհ լինելով ավելացած պահանջներից, սպանեցին տեղի դատախազին և պրոկոնսուլ Գորդիանոսին հռչակեցին կայսր։ Իր հերթին, նա իր որդուն հռչակել է համկառավարիչ և դեսպանատուն ուղարկել Հռոմ՝ ուղերձով սենատին և ժողովրդին։ Սենատորները Գորդիանին ճանաչեցին որպես կայսր և Մաքսիմին հայտարարեցին պետության թշնամի, բանագնացներ ուղարկելով գավառներ՝ կոչ անելով հավատարմության երդում տալ գորդացիներին։ Հռոմում սպանվել են Մաքսիմինոսի բազմաթիվ կողմնակիցներ, այդ թվում՝ պրետորիայի պրեֆեկտ Վիտալիանը։ Սակայն ապստամբության մեկնարկից մի քանի շաբաթ անց Նումիդիայի կառավարիչ Կապելյան, III օգոստոսյան լեգեոնի ստորաբաժանումների և օժանդակ ջոկատների գլխավորությամբ, Կարթագենի ճակատամարտում ջախջախեց Գորդիան կրտսերին։ Գորդիան կրտսերը մահացել է, իսկ Գորդիան ավագն ինքնասպան է եղել։ Բացի այդ, իմանալով Սենատի կողմից գորդյանների ճանաչման մասին՝ Մաքսիմինոսը թողեց Սիրմիումի ձմեռային ճամբարները և առաջ շարժվեց դեպի Իտալիա՝ ապստամբությունը ճնշելու համար։

Գորդյանների մահով ապստամբության ղեկավարությունն անցավ սենատին։ Երբ գորդացիների մահվան լուրը հասավ Հռոմ, սենատորները հավաքվեցին Յուպիտեր Կապիտոլիումի տաճարում (ըստ Հուլիոս Կապիտոլինուսի՝ Կոնկորդիայի տաճարում) հանդիպման՝ նոր կայսրեր ընտրելու համար։ Հերոդիանոսի զեկույցի հիման վրա կարելի է եզրակացնել, որ ընտրություններն անցել են երկու փուլով. նախ՝ քվեարկությամբ ընտրվել են որոշակի թվով «համապատասխան տարիքի և պաշտոնի» սենատորներ(ըստ երևույթին, այնուհետև ընդգրկվել են հանձնաժողովի կազմում։ քսան սենատորներ՝ vigintiviri ex senatus consulto rei publicae curandae), իսկ հետո նոր կայսրեր ընտրվեցին Պուպիենուսը և Բալբինուսը, որոնք ստացան նրանցից ամենամեծ թվով ձայները։ Ընտրության նման անսովոր ընթացակարգն ակնհայտորեն ներշնչված էր հանրապետության դարաշրջանի ավանդույթներով։ Թվում էր, թե Սենատը մարմնավորում էր հռոմեական ժողովրդի կամքը և միայն ազատ ընտրություններում իշխանություն շնորհելու իրավունքը։ Երկու կայսրեր օժտված էին հավասար լիազորություններով և բոլոր տիտղոսներով (ներառյալ բարձրագույն պոնտիֆիկոսի տիտղոսը, որն առաջին անգամ կրում էին միանգամից երկու հոգի)։ Նրանց ընտրությունը փորձ էր վերականգնել կոլեգիալության սկզբունքը և ստեղծել մի մեխանիզմ, որը թույլ չէր տա բռնակալության ի հայտ գալ։

Ինչ վերաբերում է սենատորների կողմից ընտրված vigintiviri ex senatus consulto rei publicae curandae հանձնաժողովի նպատակին, կա երկու վարկած. Օգոստոսների պատմության երեք գորդյանների կենսագրությանը, նրանք ընտրվել են, որպեսզի «նրանց միջև բաշխվեն Իտալիայի որոշ շրջաններ՝ պաշտպանելու նրանց Մաքսիմինից»։ Հայտնի չէ՝ հանձնաժողովը պետք է դառնար մշտական պետական հիմնարկ, թե ոչ։ Իհարկե, սենատորները ցանկանում էին վերստեղծել Ալեքսանդր Սեվերուսի օրոք արիստոկրատական խորհրդի նման մի բան, որը Մաքսիմինուսը լուծարեց իշխանության գալուց հետո։ Բալբինուսի և Պուպիենի իշխանության գալու տարբեր ժամկետներ կան՝ փետրվարի սկիզբ, մայիսի 22 կամ ապրիլի 22։

Թագավորում
----------

### Անկարգություններ մայրաքաղաքում

Այնուամենայնիվ, իրադարձությունների հետագա ընթացքը ցույց տվեց, որ Սենատի հեղինակությունը չի վերականգնվել այնքան ամուր, որքան ակնկալում էին նրա անդամները։ Հանդիպումից հետո, որի ժամանակ տեղի ունեցավ ընտրությունը, նոր կայսրերը գնացին զոհաբերություններ անելու Կապիտոլինյան Յուպիտերի տաճարում։ Տեղեկանալով կատարվածի մասին՝ մարդկանց վրդովված ամբոխը փակել է Կապիտոլիումի ճանապարհը՝ թույլ չտալով Պուպիենին և Բալբինին մտնել իրենց պալատ։ Նրանք բողոքեցին ընտրված Սենատի դեմ, հատկապես Պուպիենի դեմ, որը, երբ նա քաղաքի պրեֆեկտ էր, հիշվում էր խստությամբ և վճռական միջոցներով, և պահանջում էին, որ կայսերական տիտղոսը թողնել Գորդյան ընտանիքին։ Անհաջող կերպով փորձելով փախչել շրջապատից՝ Պուպիենը և Բալբինուսը բանագնացներ ուղարկեցին Գորդիան I-ի թոռան՝ Մարկ Անտոնի Գորդյանի համար, որը հազիվ տասներեք տարեկան էր։ Միայն այն ժամանակ, երբ տղային բերեցին և ցույց տվեցին ամբոխին, երկու կայսրերը բաց թողեցին։ Դրանից հետո Սենատը հանդիպեց նոր ժողովի և հռչակեց Գորդիանին Կեսար։ Փաստորեն, երիտասարդ Գորդիանը դարձավ գահաժառանգը, և Սենատի փորձը՝ ստեղծել ընտրովի միապետություն, ձախողվեց։

Երկու կայսրերն իրար մեջ բաժանեցին պետական գործերը, «որ մեկը ներքին գործերի, մյուսը՝ ռազմական գործերը, որ մեկը մնա Հռոմում, մյուսը զորքով գնար դեպի ավազակները»։ Պուպիենուսը գնաց դեպի հյուսիս՝ առաջնորդելու պատերազմը Մաքսիմինուսի դեմ, մինչդեռ Բալբինոսը մնաց Հռոմում՝ այնտեղ կարգուկանոն պահպանելու համար։ Սակայն Բալբինը չկարողացավ կատարել իր պարտականությունները։ Պուպիենի հեռանալուն հաջորդած քաղաքացիական ընդհարումների ժամանակ նա իրեն թույլ կառավարիչ դրսևորեց։ Հաջորդ բախումների պատճառն անզեն պրետորացիների սպանությունն էր երկու սենատորների՝ Գալիկանի և Մաեկենի կողմից, այն բանից հետո, երբ պահակները ներխուժեցին Սենատի ժողովների դահլիճ։ Գալիկանը համոզեց հռոմեացիներին գրոհել պրետորական ճամբարը, ինչը հանգեցրեց փողոցային կռիվների քաղաքի բնակիչների և զինվորների միջև։ Այս պայքարը մղվեց երկու կողմից ծայրահեղ դաժանությամբ և ավարտվեց միայն մեծ արյունահեղությունից և Հռոմի մի մասի հրկիզումից հետո։

### Ակվիլեյան պատերազմ

Պուպիենի դիմանկարով դենարիուսը
Մինչդեռ Մաքսիմինոսը, որը ծրագրում էր գարնանը Սիրմիումի իր բազայից արշավ կազմակերպել գերմանացիների դեմ, հավատարիմ Դանուբյան լեգեոնների հետ առաջ շարժվեց դեպի Իտալիա՝ իմանալով Գորդիայի ապստամբության մասին։ Երբ նրան լուրեր հասան, որ գորդացիները մահացել են, իսկ սենատը նոր կայսրեր է ընտրել, նա էլ ավելի մեծ շտապողականությամբ ու վճռականությամբ շարունակեց իր ճանապարհը։ Մաքսիմինը առանց կռվի գրավեց բնակիչների կողմից լքված Էմոնային և, անցնելով Հուլյան Ալպերը, մոտեցավ Ակվիլեայի պարիսպներին և սկսեց քաղաքի պաշարումը։ Սակայն Սենատն արդեն պատրաստվում էր դիմակայության Մաքսիմինուսի հետ։ Այն բանից հետո, երբ սենատը ճանաչեց գորդացիներին որպես կայսրեր, քսան հյուպատոսներ սկսեցին նախապատրաստել Իտալիան արշավանքի։ Նրանցից երկուսին՝ Ռուտիլիուս Պուդենտ Կրիսպինին և Տուլիուս Մենոֆիլուսին, հանձնարարված էր ղեկավարել Ակվիլեայի պաշտպանությունը և պատրաստել այն երկար պաշարման՝ կանգնեցնելով Մաքսիմինուսի լեգեոնների շարժումը Իտալիայով։ Հռոմից Պուպիենուսի հեռանալուց հետո Իտալիայի պաշտպանության միջոցառումներն ընդլայնվեցին. բոլոր հաղորդակցությունները և նավահանգիստները արգելափակվեցին, Սենատի բանագնացները զորքեր էին հավաքագրում ամենուր, քաղաքներին հանձնարարվեց բավարար քանակությամբ զենք և սնունդ պատրաստել, իսկ գաղտնի գործակալները՝ ուղարկվել է գավառներ Մաքսիմինից անջատվելու կոչով։ Արդյունքում, սկզբնական հաջողություններից հետո Մաքսիմինուսը հանդիպեց մի շարք դժվարությունների, որոնց մասին նա տեղյակ չէր։ Ակվիլեան դիմադրեց, և նրա բանակը մեծ կորուստներ ունեցավ երկար ու դառը պաշարման ժամանակ։ Պաշարածների համար դա ավելի ցավոտ է ստացվել, քան պաշարվածների համար, որոնք մի քանի ամսվա պաշարներ ունեին։ Ի վերջո, մի քանի շաբաթ անց Մաքսիմինոսի բանակը պաշարների պակաս ունեցավ, և նրանց զայրույթը շրջվեց կայսեր դեմ։ Բռնկվեց ապստամբություն, որի ժամանակ Մաքսիմինոսը և նրա որդին սպանվեցին II պարթևական լեգեոնի զինվորների կողմից։ Առանց հրամանատարության մնացած բանակը հավատարմության երդում տվեց նոր տիրակալներին։

Սպանության մասին լուրը հասավ Պուպիենուսին Ռավեննայում, որտեղ նա պատրաստվում էր պատերազմի նոր հավաքագրված բանակի և գերմանացի օգնականների հետ, որոնք նրա օգտին էին մնացել Գերմանիայում նրա նահանգապետ լինելուց ի վեր։ Չնայած Մարկ Կլոդիուսն անձամբ չհաղթեց թշնամուն մարտի դաշտում, նրան սկսեցին անվանել Մաքսիմինի հաղթող։ Նա այցելեց Ակվիլեա, որտեղ մնաց մի քանի օր, ապա ձեռնարկեց իր վերադարձի ճանապարհը դեպի Հռոմ։ Պուպիենը առատաձեռն աշխատավարձ վճարեց զինվորներին և նրանց մեծ մասին ուղարկեց իրենց տեղակայման վայրեր՝ իրենց հետ տանելով գերմանացիների և պրետորականների ստորաբաժանումները։ Միևնույն ժամանակ, սուրհանդակները հայտնեցին Հռոմի հետ կատարվածի մասին՝ որպես ավար բերելով Մաքսիմինոսի և նրա որդու գլուխները։ Ակնհայտ է, որ պատերազմի նման անսպասելի բարենպաստ ելքը աննկարագրելի ցնծություն առաջացրեց և ամրապնդեց սենատի կայսրերի դիրքերը։ Մայրաքաղաք տանող ճանապարհին Պուպիենուսին ամենուր խանդավառությամբ էին դիմավորում տարբեր քաղաքների պատգամավորներ, իսկ Հռոմի մուտքի մոտ նրան սպասում էր Բալբինոսի և Կեսար Գորդիանի գլխավորած պատվիրակությունը։ Սենատի հրամանագրով Պուպիենի պատվին կանգնեցվել են ոսկեզօծ ձիավոր արձաններ։

### Վերջին ամիսները

Ներքին գործերում Պուպիենի և Բալբինայի օրոք տեղի ունեցավ սենատի իշխանության ժամանակավոր վերականգնում։ Նրանց իշխանության գալուց անմիջապես հետո տեղի ունեցավ երկու գորդյանների աստվածացումը։ Այնուհետև Վետտիուս Սաբինուսը նշանակվեց քաղաքի պրեֆեկտ, իսկ Պինարիուս Վալենսը դարձավ պրետորիումի պրեֆեկտ։ Սկզբում երկու կայսրերի միասնական իշխանությունը զարգանում էր ներդաշնակորեն, մինչդեռ Պուպիենն ու Բալբինուսը համատեղ զբաղվում էին պետական հարցերով։ Երկու օգոստոս ամիսները նպաստում էին բարեկամական հարաբերություններին, իսկ մետաղադրամների վրա արձանագրությունները փառաբանում էին փոխհամաձայնությունը, բարեկամությունն ու սերը համիշխանների միջև (լատ. AMOR MUTUUS AUGG. CARITAS MUTUA AUGG. FIDES MUTUA AUGG. PIETAS MUTUA AUG.AUG. )։ Կայսրերը խաղեր էին կազմակերպում և ժողովրդին մեծ դրամական բաշխում էին տալիս։ Նրանց իշխանությունը ճանաչված էր Հռոմեական կայսրության գրեթե բոլոր նահանգներում, բացառությամբ Տարակոնյան Իսպանիայի և Նումիդիայի հետ Աֆրիկայում։

Պուպիենուսի և Բալբինուսի գահակալության հենց սկզբից իրեն զգացնել տվեց զինվորների բացասական վերաբերմունքը սենատի կայսրերի իշխանության նկատմամբ։ Մաքսիմինուսի զորքերը, որոնք հանգամանքների բերումով ստիպել էին հավատարմության երդում տալ նոր Ավգուստիին, կեղծ հավատարմություն դրսևորեցին Պուպիենուսին, թեև նրանք գաղտնի սգում էին Մաքսիմինուսի համար և ատում սենատորական ընտրյալներին։ Ըստ երևույթին, նրանց ատելությունը չմեղմացավ ոչ Պուպիենի խոստացած համաներումով, ոչ էլ դրամական վճարումներով։ Սակայն նրանք ոչ մի վտանգ չեն ներկայացրել, քանի որ վերադարձվել են իրենց կայազորներ։ Դժգոհությունը մեծացավ նաև պրետորացիների մոտ, հատկապես քաղաքաբնակների հետ բախումներից հետո։ Պահակների տրամադրությունը վատացավ, երբ Պուպիենը իր հետ Հռոմ բերեց գերմանական ջոկատներ։ Պահակները վախենում էին, որ իրենց կփոխարինեն գերմանացիները և կցրվեն, ինչպես դա արել էր Սեպտիմիուս Սևերուսը։ Պրետորացիները անհամբեր սպասում էին հնարավորությանը վերջ դնելու իրենց թշնամիներին գահին։ Նրանցից չէր վրիպել, որ կայսրերի միջև տարաձայնությունները խորանում էին. Բալբինոսը, ով հպարտանում էր ավելի ազնվական ծագմամբ, վիրավորված էր այն պատիվներից, որոնք իր կարծիքով Պուպիենուսին տրվել էին Ակվիլեայից վերադառնալիս։ Բացի այդ, երկու կայսրերն էլ անընդհատ վիճարկում էին իրենց միջև առաջնահերթությունը։ Այս ամենը զորացրեց զինվորներին օգոստոսին սպանելու որոշման մեջ, և Պուպիենի և Բալբինուսի առաջիկա մեկնումը արտաքին թշնամիների հետ պատերազմի միայն արագացրեց ծրագրերի իրականացումը։

Պուպիենը ծրագրում էր գնալ դեպի արևելյան սահման, որտեղ Մաքսիմինոսի օրոք պարսիկները գրավեցին Խառանը և Մծբինը։ Բալբինուսը նախ պետք է մնար Հռոմում, սակայն գոթերի ներխուժումը հանգեցրեց ծրագրերի փոփոխության, և նա պատրաստվում էր շարժվել նրանց դեմ։ Գոթերը կողոպտեցին Իստրիան, իսկ հետո համառորեն, բայց անհաջող պաշարեցին Մարկիանոպոլիսը։ Սակայն պրետորացիները կանխեցին կայսրերի հեռանալը։ Նրանք ներխուժեցին պալատ այն ժամանակ, երբ պալատականների և պահակների մեծ մասը Կապիտոլինյան խաղերի կապակցությամբ թատերական ներկայացումներին էին, և գերեվարեցին երկու կայսրերին։ Նրանց հաջողվեց, քանի որ Բալբինուսը, վախենալով, որ Պուպիենը պատրաստվում է հաստատել միանձնյա իշխանություն, ժամանակին չկանչեց գերմանացիներին՝ օգնելու իր համիշխանին։ Համաղեկավարներին քարշ են տվել փողոցներով, խոշտանգել ու ծեծել, ապա սպանել։ Սրանից հետո Գորդիան III-ը հռչակվեց կայսր։ Բալբինուսի և Պուպիենուսի համատեղ թագավորությունը տևեց 99 օր։

Անհատականության բնութագիր
-------------------------

Պուպիենի կիսանդրին (Վատիկանի թանգարաններ)
Մետաղադրամների և կիսանդրիների պատկերները, որոնք պահպանվել են մինչ օրս, բավականաչափ տեղեկություններ են տալիս Պուպիենի տեսքի մասին այն ժամանակ, երբ նա կայսր էր։ Մետաղադրամների վրա կտրված է դեմքի կտրուկ արտահայտված դիմագծերով ծերունու գեղեցիկ ծալված գլուխ, որը լիովին համապատասխանում է քանդակագործական պատկերների վրա նրա արտաքին տեսքին։ Նրա դեմքն ընդգծված է խիտ ալիքավոր մորուքով, իսկ կարճ մազերը չեն հասնում ճակատին։ Հատկանշական է նաև զանգվածային ծոծրակը, որը թիկունքում խիստ կլորացված է։ Կարճ կտրված մազերը և դեմքին բնորոշ խորը կնճիռները Պուպիենի արտաքին տեսքին տալիս են խստություն և արտահայտիչություն։ Յուլիուս Կապիտոլինը նկարագրում է Պուպիենի արտաքինը հետևյալ կերպ. «Նա հասակով բարձր էր և մարմնով շատ առողջ»։

Հնագույն աղբյուրներում Պուպիենուսը նկարագրվում է որպես մարդ, ով համակցում էր հնարամտությունն ու ժուժկալ ապրելակերպը, քաջությունն ու քաջությունը աննկուն խստության հետ՝ առավել հստակ ցույց տալով իր խստությունը Հռոմի օրոք՝ որպես պրեֆեկտ։ Հակառակ դեպքում, սակայն, թվում է, թե նրա բնավորության այս կողմը չափազանց խիստ է ընդգծված կենսագիրի կողմից՝ ավելի հստակորեն հակադրելու Մարկուս Կլոդիուսին իր համիշխան Բալբինուսի հետ, ով, ըստ հին պատմաբանների ընդհանուր կարծիքի, իրեն մեղմ և անգործուն է պահել ժամանակաշրջանում։ Հռոմում պրետորական ապստամբությունը, որի համար նա արժանի էր իր գործընկերոջ արդարացի արհամարհանքին։ Այսպիսով, հավանաբար չափազանցություն է, որ Յուլիուս Կապիտոլինը պնդում էր, որ Պուպիենուսը իր խստության պատճառով ստացել է «մռայլ» մականունը ։ Սակայն Պուպիենի «Օգոստոսների պատմության» հետագա նկարագրությունը հանգեցնում է այն եզրակացության, որ կենսագիրն, ընդհակառակը, նույնիսկ արդարացնում է Մարկ Կլոդիուսին, որպեսզի սառը ու դաժան մարդու տպավորություն չստանա։ Այսպիսով, գրում է նա, Պուպիենն արդար էր, ներողամիտ, երբ դա խնդրեցին, և զայրացավ «միայն այն ժամանակ, երբ իսկապես անհրաժեշտ էր զայրանալ», հատկություններ, որոնք, չնայած իր ուժեղ ինքնավստահությանը, նրան դարձրեցին հանրաճանաչ և վախ առաջացրին միայն վատ խղճով մարդկանց մեջ։ Մարկուս Կլոդիուսի տաղանդներն ու անձնական հատկություններն էին, որ ի վերջո նրան գահ բարձրացրին։

Ընդհանրապես, Պուպիենուսը դրական համբավ ունի հին պատմաբանների աշխատություններում, թեև Հուլիոս Կապիտոլինուսը նշում է, որ Դեքսիպոսը գրել է, որ «նա ամենևին էլ այն մարդը չէր, որին բնութագրել են հույն գրողների մեծ մասը» ։ Ա.Սթայնը կարծում է, որ Պուպիենի թերություններից մեկը մտավոր զբաղմունքների անտեսումն էր։

Ընտանիք
-------

Պուպիենի կնոջ մասին տեղեկություններ չկան։ Պրոսոպոգրաֆիական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ նա կարող էր կրել Պուլքրայի անունը։ Մի քանի մարդ նույնացվում է Պուպիենի երեխաների հետ։ Առաջին հերթին սա Տիբուրի Տիտուս Կլոդիուս Պուպիեն Պուլչր Մաքսիմի հյուպատոսն ու հովանավորն է։ Նա ամուսնացած էր Տինեուս ընտանիքի անդամի հետ, որից ունեցավ որդի՝ Լյուսիուս Կլոդիուս Տինեուս Պուպիեն Բասուսը։ Կայսրի երկրորդ որդին կարող էր լինել 236 թվականի հյուպատոս Մարկ Պուպիեն Աֆրիկանուսը։ Աֆրիկանուսի կինը Կորնելիա Արրիա Սեքստիա Պրետեքստատան էր, իսկ երեխաները՝ Պուպիենիա Սեքստիա Պաուլինա Ցետեգիլան և Պուպիենիուսը (ամբողջական անունը չի պահպանվել)։ Բացի այդ, Պուպիենուսը իբր ուներ մի դուստր, անունով անհայտ, ով ամուսնացավ հյուպատոս Մարկ Ուլպիուս Եվբիոտոս Լևրուսի հետ։ Նրանց ամուսնության մեջ երկու երեխա են ծնվել՝ Մարկ Ուլպիուս Պուպիեն Մաքսիմը և Մարկ Ուլպիուս Ֆլավիուս Տիսամենը։ Նրանց հետնորդը կարող էր լինել 4-րդ դարի Սորենտի հովանավոր Մարկ Ուլպիուս Պուպիեն Գենադիուսը։ Հնարավոր է, որ Պուպիենը ևս մի քանի դուստր է ունեցել։

Աղբյուրներ և գրականություն
--------------------------

### Աղբյուրներ

1. *Ioannes Zonaras.* Epitome Historiarum. — Lpz.: Lipsiae, 1870. — 428 S.
2. *Геродиан.* История императорской власти после Марка. — М.: Росспэн, 1996. — 272 с. — ISBN 5-8600-4073-3.
3. *Секст Аврелий Виктор.* О цезарях // Римские историки IV века. — М.: Росспэн, 1997. — С. 77—123. — ISBN 5-86004-072-5.
4. Властелины Рима. — М.: Ладомир, 1999. — ISBN 5-86218-365-5.
5. *Флавий Евтропий.* Бревиарий римской истории. — СПб.: Алетейя, 2001. — 305 с. — ISBN 5-89329-345-2.

### Գրականություն

1. *Stein A.* Clodius 50 // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. — 1900. — Bd. IV, 1. — Kol. 88—98.
2. *Syme R.* Emperors and biography: studies in the Historia Augusta. — Օքսֆորդի համալսարանի հրատարակչություն, 1971. — 306 p. — ISBN 0198143575.
3. *Loriot X.* Les premières années de la grand crise du IIIe siècle: De l'avènement de Maximin de Thrace (235) à la mort de Gordien III (244) // Aufstieg und Niedergang der römischen Welt. — B.: De Gruyter, 1975. — Вып. II.2. — S. 657—787.
4. *Rémy B.* Les carrières sénatoriales dans les provinces romaines d'Anatolie au Haut-Empire (31 av. J.-C.-284 ap. J.-C.): Pont-Bithynie, Galatie, Cappadoce, Lycie-Pamphylie et Cilicie. — P.: Institut français d'études anatoliennes, 1989. — 423 p. — ISBN 2-906059-04X.
5. *Kienast D.* Römische Kaisertabelle. Grundzüge einer römischen Kaiserchronologie. — Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 1990. — 399 S. — ISBN 978-3534132898.
6. *Chausson F.* Un portrait de groupe avec dame: autour de Cornelia Praetextata // Cahiers du Centre Gustave Glotz. — 1996. — Vol. 7. — P. 319—368.
7. *Грант М.* Римские императоры. Биографический справочник правителей Римской империи. — М.: Терра-Книжный Клуб, 1998. — 400 с. — ISBN 5-300-02314-0.
8. *Southern P.* The Roman Empire from Severus to Constantine. — L.; N. Y.: Routledge, 2001. — 401 p. — ISBN 978-0415239431.
9. *Potter D. S.* The Roman Empire at Bay, AD 180—395. — L.: Routledge, 2004. — 762 p. — ISBN 978-0415100588.
10. *Hartmann U, Gerhardt T.* Die Zeit der Soldatenkaiser: Krise und Transformation des Römischen Reiches im 3. Jahrhundert n. Chr. (235-284) / hrsg. v. Johne K.-P. — B.: Walter de Gruyter, 2008. — 1421 S. — ISBN 978-3050088075.

Ծանոթագրություններ
------------------



1. ↑  Stein, 1900, s. 88
2. 1 2 3 4 5  Kienast, 1990, s. 191
3. ↑  Грант, 1998, с. 172
4. ↑  Loriot, 1975, p. 704, note 375
5. ↑  История Августов, 1999, Максим и Бальбин. V. 1—2
6. 1 2 3  Stein, 1900, s. 89
7. ↑  Евтропий, 2001, IX. 2. 1
8. ↑  Геродиан, 1996, VIII. 8. 4; 7. 4
9. ↑  История Августов, 1999, Максим и Бальбин. V. 5
10. 1 2  История Августов, 1999, Максим и Бальбин. V. 7
11. ↑  Syme, 1971, p. 175
12. ↑  Chausson, 1996, p. 322—323
13. ↑  Chausson, 1996, p. 324
14. ↑  Chausson, 1996, p. 358—359
15. ↑  Chausson, 1996, p. 360—361
16. ↑  История Августов, 1999, Максим и Бальбин. V. 6
17. ↑  Rémy, 1989, p. 120
18. ↑  История Августов, 1999, Максим и Бальбин. V. 9
19. 1 2 3  Loriot, 1975, p. 704
20. ↑  Геродиан, 1996, VIII. 6. 6
21. ↑  Stein, 1900, s. 90
22. ↑  Potter, 2004, էջեր 167—169
23. ↑  Southern, 2001, pp. 64—66
24. ↑  Hartmann, 2008, s. 169—172
25. ↑  История Августов, 1999, Максим и Бальбин. I. 1
26. ↑  Геродиан, 1996, VII. 10. 2
27. ↑  Геродиан, 1996, VII. 10. 3
28. ↑  Loriot, 1975, p. 703
29. ↑  История Августов, 1999, Трое Гордианов. X. 2
30. ↑  Loriot, 1975, p. 710
31. ↑  Kienast, 1990, s. 193
32. ↑  Loriot, 1975, p. 721
33. ↑  McMahon, 2001
34. ↑  Геродиан, 1996, VII. 10. 5—9
35. ↑  Stein, 1900, s. 91
36. ↑  Loriot, 1975, p. 710—711
37. ↑  История Августов, 1999, Максим и Бальбин. II. 5
38. ↑  Геродиан, 1996, VII. 11. 1 — 12. 7
39. ↑  Stein, 1900, s. 92
40. ↑  Loriot, 1975, p. 718—719
41. ↑  Stein, 1900, s. 93
42. ↑  Loriot, 1975, p. 711
43. 1 2  История Августов, 1999, Максим и Бальбин. X. 1—3
44. ↑  Геродиан, 1996, VIII. 5. 4—5
45. ↑  Геродиан, 1996, VIII. 2. 3
46. 1 2  Stein, 1900, s. 94
47. ↑  Loriot, 1975, p. 712—713
48. ↑  Potter, 2004, էջ 170
49. ↑  Геродиан, 1996, VIII. 6. 5
50. ↑  Stein, 1900, s. 94—95
51. ↑  Hartmann, 2008, s. 174
52. ↑  Stein, 1900, s. 95
53. ↑  Hartmann, 2008, s. 177
54. ↑  История Августов, 1999, Максим и Бальбин. XII. 7—9
55. ↑  Геродиан, 1996, VIII. 7. 2—7
56. ↑  Грант, 1998, с. 174
57. ↑  Stein, 1900, s. 95—96
58. 1 2  Stein, 1900, s. 96
59. ↑  Loriot, 1975, p. 716—717
60. ↑  История Августов, 1999, Максим и Бальбин. XIV. 2—7
61. ↑  Геродиан, 1996, VIII. 8. 3—7
62. ↑  Potter, 2004, էջ 171
63. 1 2 3  Stein, 1900, s. 97
64. 1 2  История Августов, 1999, Максим и Бальбин. VI. 2
65. ↑  Геродиан, 1996, VII. 10. 4
66. ↑  История Августов, 1999, Максим и Бальбин. I. 2; II. 1; V. 6; VIII. 2
67. ↑  История Августов, 1999, Максим и Бальбин. XIV. 1
68. ↑  История Августов, 1999, Максим и Бальбин. VI. 1
69. ↑  История Августов, 1999, Максим и Бальбин. XVI. 4
70. ↑  Chausson, 1996, p. 352
71. ↑  Chausson, 1996, p. 365
72. ↑  Chausson, 1996, p. 361—362
73. ↑  Chausson, 1996, p. 363—364
74. ↑  Chausson, 1996, p. 350