**«Քաղաքներ և տարիներ»**, 1924 թվականին լույս տեսած Կոնստանտին Ֆեդինի վեպը, որը նրան դարձրել է սովետական գրականության առաջատար ներկայացուցիչներից մեկը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի և Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի փորձը հասկանալու ռուսական գրականության առաջին փորձերից մեկը։

Սյուժե
------

Սկսնակ նկարիչ Անդրեյ Ստարցովը (մասամբ ինքնակենսագրական գործիչ) Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին Գերմանիա է ժամանում պրակտիկայի համար։ Այստեղ նա գտնում է սեր (ի դեմս Մարի Ուրբախի) և ընկեր (ի դեմս նկարիչ Քուրթ Վանգի)։ Քանզի Մարիի սիրտը մրցում է նրա հետ (առանց դա իմանալու) կարիերայի գերմանացի սպա Մարգրավես ֆոն Շոնաուի ազնվական ընտանիքից։ Նա նաև «հովանավորն» է (իրականում նկարների մենաշնորհատեր) Քուրթ Ուանի, ով համարվում է մեր ժամանակների ամենատաղանդավոր գերմանացի նկարիչը։

Ռուս-գերմանական պատերազմի բռնկումից հետո Ստարցովը միջնորդել է նահանգային Բիշոֆսբերգում, և նրա ընկերական կապը խզվել է։ Անհանգիստ հերոսը սկսում է իրեն զգալ որպես «բծեր մեքենայանման եղանակով շարժվող անխուսափելի մեքենաների հսկայական զանգվածների մեջ»։ Փախուստի անհաջող փորձը հանգեցնում է Ստարցովի և Մարգրավեի հանդիպմանը, որոնք ազատում են Ստարցովին՝ առանց նրան հանձնելու իշխանություններին։ Ակտի դրդապատճառն անհասկանալի է. Կամ Ստարցովի ծանոթությունը Վանի հետ, կամ, ինչպես ավելի ուշ պնդում է Վանը, «նա անկասկած պետք է իրեն բարեգործ զգա, նա իր գործերով կոծկում է դաժանությունը»։ Վերադառնալով հայրենիք՝ Ստարցովը իմանում է, որ Կուրտ Վանը հրաժարվել է արվեստից և դարձել համառ բոլշևիկ։ Վան Ստարցովի հետ միասին մեկնում է մորդովյան Սեմիդոլ քաղաք։

1917 թվականի սկզբին Ռուսաստանի կողմից գերեվարված Մարգրավը փախչում է Սեմիդոլի մերձակայքում գտնվող ռազմագերիների ճամբարից և փորձում է հրահրել Մորդովցի գյուղացիների հակահեղափոխական ապստամբությունը՝ իրեն անվանելով «Մորդովյան ազատության ընկեր»։ Ապստամբները կրակում ու կախում են յուրաքանչյուրին, ով կանգնում էր իրենց ճանապարհին։ Ահա թե ինչպես է զոհվում անլեգ զինվոր Լեպենդինը, որի հետ Ստարթսովը վերադառնում էր Գերմանիայից։ Ապստամբության դեմ պայքարում են ինչպես Սեմիդոլայի կարմիր բանակի զինվորները, այնպես էլ գերմանացի ռազմագերիները։ Երեցները (նա, մասնավորապես, գրգռում է բանտարկյալներին) և Վանգը մասնակցում են ապստամբությունը ճնշելուն։ Սյուժեն իր գագաթնակետին է հասնում Ստացովի և Մարգրեյվի միջև Սեմիդոլում ապստամբների պարտությունից հետո։ Այժմ Մարգրաևը Ստրաթսովի իշխանության մեջ է։ Դերերը փոխվել են։ Ստրաթսովը բաց է թողնում Մարգրավին, բայց, և սա է գլխավորը, ոչ թե անշահախնդրորեն։ Նա իր հետ նամակ է ուղարկում Մարիին։ Այսպիսով, նրան դրդում է ոչ միայն մարդկությունը, այլև անձնական հետաքրքրությունը։ Մարգրավեը, գիտակցելով դա, սկսում է արհամարհել Ստրաթսովին և նրանից պահանջում է ուղղակի դավաճանություն` փաստաթղթեր, որոնցով կարելի է հասնել Գերմանիա։ Ստարցովը Վանից գողանում է գերմանացի կապրալի փաստաթուղթը, որը նա մատակարարում է Մարգրավեին։ Մարիի հանդեպ սերը չի խանգարում Ստրաթսովին սիրուհի Ռիտային ունենալ։ Մարգրավեն էլ դա գիտեր։

Այսպիսով, հեղափոխության դավաճանությունը և սիրո դավաճանությունը միասին են ընթանում։ Ստրացովը անվերահսկելի գլորվում է դեպի խելագարություն և մահ։ Հատուցումը գալիս է Պետրոգրադ։ Նախ՝ Մարին, հաղթահարելով ահռելի դժվարություններ, գալիս է Ստարտով և տեսնում է նրան հղի Ռիտայի հետ, երկրորդը՝ Ստարցովը ստանում է խայտառակ ամբարտավան նամակ Մարգրեյվից, որը, Ստացովի դավաճանության շնորհիվ, հասնում է Գերմանիա։ Նա գրում է, որ Մարին իր սիրուհին էր, որ նա չի սպանել Ստրացովին միայն այն պատճառով, որ նա որոշեց վրեժ լուծել ավելի նուրբ ձևով՝ պատմելով Մարիին Ստարցովի դավաճանության մասին, որ նա այրել է իր մոտ ունեցած Կուրտ Վանգի բոլոր նկարները (այսինքն՝ նրա բոլոր նկարները, ընդհանուր առմամբ, քանի որ նա նրանց միակ գնորդն էր)։ Ստարցովը խելագարվում է և խելագար վիճակում պատմում Վանին իր դավաճանության մասին։ Վանը սպանում է Ստարցովին և այդ մասին հայտնում է «կոմիտեին» (բոլորովին պարզ չէ, թե որ մեկը)։ Կոմիտեն հավանություն է տալիս նրա գործողություններին։ Վեպն ավարտվում է արտահայտությամբ. «Կուրտն ամեն ինչ արեց Անդրեյի համար, ինչ պետք է աներ ընկեր, ընկեր, նկարիչ»։

Վերլուծություն
--------------

Ըստ Դմիտրի Բիկովի, «Քաղաքներ և տարիներ»-ը գրվել է որպես Սերապիոնի արձակի ցուցադրական օրինակ և կլանում է այդ ժամանակի բազմաուղղակի ազդեցությունները. «Ահա Լունցի փիլիսոփայական արձակը և Միխայիլ Զոշչենկոյի ծաղրական խոսքը և կծու գավառական էկզոտիզմը։ Վսևոլոդ Իվանովը և նույնիսկ շատ երիտասարդ Վենիամին Կավերին գոթական, այստեղ դուք ունեք հեղափոխական էպոս, և առեղծվածի, փիլիսոփայական վեճերի, սարսափելի կրքի և դավաճանության հետ կապված գործ, և հեղինակային շեղումների որոշակիորեն հիստերիկ ոճ»։

Ֆեդինի վեպը քննարկումների տեղիք տվեց Խորհրդային նոր պետությունում տատանվող մտավորականության ճակատագրի մասին։ Ստարցովի անկարողությունը բացատրվում էր նրանով, որ նա անցյալ դարի մարդ էր, դասական ռուսական վեպի հերոս, որին չէր հաջողվում լքել բեմը։ Գոլոսովի Սեմիդոլսկի գործկոմի նախագահն ուղղակիորեն ասում է նրան.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | - Դա դուք եք ... Ստրացովը` պտտվելով հավիտենական մտացածին սկզբունքների պահպանման մեջ, դուք ցանկանում եք հաշտեցնել իդեալը իրականի հետ։ Մենք գիտենք, որ դուք չեք կարող հաշտվել, կարող եք միայն ենթարկվել։ Եվ մենք ուժ ենք գտնում՝ ենթարկվելու։
 |  |

Հակառակ որոշ քննադատների կարծիքի, Ստարցովը ոչ հեղափոխության, ոչ էլ պատերազմի հակառակորդ չէ։ Նա ընդհանրապես չունի համոզումներ։ Նրա գործողությունների պատճառը Էգոիզմն է, իր ցանկությունները զսպելու անկարողությունը և դրանք գերանձնական նորմերին ստորադասելը։

Գիրքը բաժանված է Ռուսաստանի և Գերմանիայի միջև հեղափոխությունից առաջ և հետո։ Վեպի «խառնաշփոթ» կոմպոզիցիան (արկածային տեսքով) բարձր գնահատվեց արտագաղթող գրախոսների կողմից, ինչպիսիք են Վլադիսլավ Խոդասևիչը և Դ. Միրսկին։ Հեղինակը` Մաքսիմ Գորկին գրել է. «Այս վեպում ես Արկածային գրականության-սիրային սյուժեի մեխանիկայի միջոցով փորձեցի տեղափոխել սոցիալական նյութի շերտերը»։

Էկրանավորում
------------

* Քաղաքներ և տարիներ (կինոնկար, 1930) - Եվգենի Չերվյակովի կինոնկարը
* Քաղաքներ և տարիներ (ֆիլմ, 1973) - Ալեքսանդր Զարխիի ֆիլմը

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑   Федин беден — Русская жизнь]
2. ↑  С.Баруздин в предисловии к изданию 1988 года

Գրականություն
-------------

* В. В. Мусатов. История русской литературы первой половины XX века: советский период. Изд-во Высшая школа, 2001. Стр. 64-66.
* Брайнина Б. Я. Федин // Краткая литературная энциклопедия / Гл. ред. А. А. Сурков. — М.: Сов. энцикл. 1962—1978. Т. 7: «Советская Украина» — Флиаки. — 1972. — Стб. 909—912.