**Հյուսթոն Ստյուարտ Չամբերլեն** ({{lang-en|}Houston Chamberlain} ) բրիտանա-գերմանացի փիլիսոփա, ով գրում էր քաղաքական փիլիսոփայության և բնական գիտությունների վերաբերյալ աշխատություններ։ Նրա աշխատանքները խթանում էին գերմանական էթնիկ ազգայնականությունը, հակասեմականությունը և գիտական ռասիզմը։ Նրան անվանել են «ռասիստ գրող»։ Նրա ամենահայտնի գիրքը «Երիտասարդների երկիր» երկհատորյակն է, հրատարակվել է 1899 թվականին։ Այն մեծ ազդեցություն է ունեցել 20-րդ դարի սկզբի պանգերմանական շարժումների վրա, իսկ ավելի ուշ ազդել է նացիստական ռասայական քաղաքականության հակասեմականության վրա։

Կյանք
-----

Հյուսթոն Ստյուարտ Չեմբերլենը ծնվել է Անգլիայի Հեմփշիր կոմսության Սաութսի քաղաքում՝ ծովակալ Ուիլյամ Չարլզ Չեմբերլենի ընտանիքում։ Նրա մայրը՝ Էլիզա Ջեյնը, կապիտան Բասիլ Հոլի դուստրը՝ մահացել է, երբ նա նույնիսկ մեկ տարեկան չի եղել, ինչի արդյունքում նա մեծացել է տատիկի մոտ՝ Ֆրանսիայում: Նրա ավագ եղբայրը ճապոնագետ էր և Տոկիոյի կայսերական համալսարանի պրոֆեսոր Բասիլ Հոլլ Չեմբերլենը։ Չեմբերլենի վատ առողջությունը հաճախ հանգեցնում էր նրան, որ նրան ձմռանը ուղարկում էին Իսպանիայի և Իտալիայի՝ ավելի տաք կլիմական պայմաններում գտնվելու համար:

Չեմբերլենը հասուն տարիքում արտագաղթել է Դրեզդեն՝ երգահան Ռիխարդ Վագներին համար, իսկ ավելի ուշ ստացել Է գերմանիայի քաղաքացիություն։ Նա ամուսնացել է Վագների դուստր Եվա ֆոն Բյուլովի հետ 1908 թվականի դեկտեմբերին՝ Վագների մահից քսանհինգ տարի անց։

Կրթություն
----------

Չեմբերլենի կրթությունը սկսվել է Վերսալի Լիցեյում և հիմնականում շարունակվել է Եվրոպայում, բայց նրա հայրը ռազմական կարիերա էր պլանավորում որդու համար: Տասնմեկ տարեկանում նրան ուղարկել են Չելտենհեմի քոլեջ՝ անգլիական գիշերօթիկ դպրոց, որտեղից դուրս են եկել բանակի և նավատորմի շատ սպաներ։

Չեմբերլենը աջակցել է Լիբերալ կուսակցությանը և կիսել 19-րդ դարի բրիտանական ազատականության ընդհանուր արժեքները, ինչպիսիք են հավատը առաջընթացի հանդեպ։

Չեմբերլենին դուր չէր գալիս Չելտենհեմի քոլեջը, այնտեղ իրեն միայնակ էր զգում։ Երիտասարդ Չեմբերլենին ավելի շատ հետաքրքրված էր արվեստով։

Չելտենհեմում սովորելու ընթացքում Չեմբերլենի հիմնական հետաքրքրությունները բնական գիտություններն էին, հատկապես աստղագիտությունը։

### ժնևի համալսարան

Չեմբերլենը սովորել է Ժնևի համալսարանում։ Այնտեղ նա սովորել է Կարլ Ֆոգտի մոտ, ով ռասայական տիպաբանության կողմնակից էր, ինչպես նաև քիմիկոս Կառլ Գրաեբեի, բուսաբան Յոհաննես Մյուլլեր Արգովիենսիսի, ֆիզիկոս և պարապսիխոլոգ Մարկ Տուրիի, աստղագետ Էմիլ Պլանտամուրի և այլ դասախոսների ղեկավարությամբ։ Չեմբերլենի հիմնական հետաքրքրությունները ուսանողական տարիներին կապված է եղել բուսաբանության, երկրաբանության, աստղագիտության, իսկ ավելի ուշ՝ մարդու մարմնի անատոմիայի և ֆիզիոլոգիայի հետ։ 1881 թվականին ստացել է ֆիզիկական և բնական գիտությունների բակալավրի աստիճան։

#### Կենսունակության տեսություն

Ժնևում Չեմբերլենը շարունակել է աշխատել բուսաբանության դոկտորի կոչում ստանալու վրա, բայց հետագայում լքել է նախագիծը՝ առողջական վատ վիճակի պատճառով: 

Չեմբերլենի դոկտորական ատենախոսությունը լույս է տեսել 1897 թվականին «Recherches sur la sève ascendante» («Աճող հյութի ուսումնասիրություններ») վերնագրով, բայց այս հրապարակումը չի հանգեցրել հետագա ակադեմիական որակավորումների:

Չեմբերլենի դոկտորական ատենախոսությունը լույս է տեսել 1898 թվականին։ Չեմբերլենն իր նախաբանում մեջբերել է Վիեննայի համալսարանի պրոֆեսոր Ջուլիուս Վիզների նամակը, ով խրախուսել է Չեմբերլենի աշխատանքը։

Չեմբերլենի գիրքը հիմնված է եղել տարբեր անոթային բույսերի կողմից ջրի տեղափոխման իր սեփական փորձարարական դիտարկումների վրա։ 

#### Համաշխարհային սառույցի տեսություն

Չեմբերլենը Հանս Հորբիգեր Վելթայսլերի («Սառույցի համաշխարհային տեսություն») կողմնակիցներից էր՝ տեսությունը, որ մեր արեգակնային համակարգի մարմինների մեծ մասը ծածկված է սառույցով։

#### Հակագիտական պնդումներ

Չեմբերլենի վերաբերմունքը բնական գիտությունների նկատմամբ որոշ չափով երկակի և հակասական է եղել։ Չեմբերլենը մերժել է դարվինիզմը, էվոլյուցիան և սոցիալական դարվինիզմը և փոխարենը շեշտը դրել է «Գեստալտի» վրա, որը, նրա խոսքով, փոխառված է Յոհան Վոլֆգանգ ֆոն Գյոթեից։

Չեմբերլենին 1886 թվականին

Վագներիզմ
---------

1889 թվականին տեղափոխվել է Ավստրիա։ Ասում են, որ այս պահին նրա ռասայական պատկերացումները սկսել են ձևավորվել տևտոննական գերակայության հայեցակարգի ազդեցության տակ, որը նա համարել է մարմնավորված Ռիխարդ Վագների և ֆրանսիացի ռասիստ գրող Արթուր դե Գոբինոյի ստեղծագործություններում։ Չեմբերլենը 1882 թվականին մասնակցել է Բայրոյթի Վագների փառատոնին։ 1908 թվականին՝ Վագների մահից քսանհինգ տարի անց ամուսնացել է Եվա ֆոն Բյուլով Վագների՝ Ֆերենց Լիստի թոռնուհու և Ռիխարդ Վագների դստեր հետ։ Հաջորդ տարի նա տեղափոխվել է Գերմանիա և դարձել գերմանացի ազգայնական մտավորականների «Բայրոյթի խմբակի» կարևոր անդամ։ Չեմբերլենը իր կյանքի առաքելությունն է համարել տարածել ռասայական ատելության գաղափարները, որոնք, իր կարծիքով, քարոզում էր Վագները։ Չեմբերլենը 1890-ականներին գրել է ժամանակակից հասարակության մասին․

> Ինչպես անիվը, որն ավելի ու ավելի արագ է պտտվում, կյանքի աճող արագությունը մեզ անընդհատ հեռու է մղում միմյանցից, շարունակաբար ավելի հեռու «բնության ամուր հողից»: Շուտով այն պետք է մեզ դուրս նետի դատարկ ոչնչության մեջ։
> 
> 

Մեկ այլ նամակում Չեմբերլենը նշել է.

> Եթե մենք շուտով ուշադրություն չդարձնենք Շիլլերի մտքին՝ կապված կարիքի վիճակից էսթետիկ վիճակի վերածվելու հետ, ապա մեր վիճակը կվերածվի դատարկ խոսակցությունների և զենքի ձուլման անսահման քաոսի: Եթե մենք շուտով ականջ չդնենք Վագների նախազգուշացմանը, որ մարդկությունը պետք է արթնանա իր «անաղարտ սուրբ արժեքի» գիտակցության համար, ապա անիմաստ վարդապետությունների բաբելոնյան աշտարակը կփլվի մեզ վրա և ընդմիշտ կխեղդի մեր էությունը։
> 
> 

Չեմբերլենի կարծիքով, Վագների պաշտամունքի նպատակը ոչ այլ ինչ էր, քան մարդկության փրկությունը։

Վիեննայի տարիներ
----------------

1891 թվականի սեպտեմբերին Չեմբերլենը որպես լրագրող այցելել է Բոսնիա և Հերցեգովինա։ 1878 թվականին Բոսնիա-Հերցեգովինայի օսմանյան նահանգները օկուպացվել էին Ավստրո-Հունգարիայի կողմից։ Թեև երկու նահանգներն անվանապես օսմանական մնացին մինչև 1908 թվականը, գործնականում նրանք Ավստրիական կայսրության մաս էին կազմում 1878 թվականից սկսած։ Քանի որ Բոսնիա-Հերցեգովինան դեռ պաշտոնապես Օսմանյան կայսրության մաս էր, ոչ մի նահանգ ներկայացված չէր Ավստրիական Ռայխսրատում կամ Հունգարիայի Դիետայում, և փոխարենը երկու նահանգները գործնականում Ավստրո-Հունգարիայի գաղութն էին: Ավստրիայի կառավարության կողմից Չեմբերլենին հանձնարարվել էր քարոզչություն գրել՝ փառաբանելով Բոսնիա և Հերցեգովինայի գաղութային իշխանությունը: Չեմբերլենի հոդվածները Բոսնիայի մասին բացահայտում են նրա աճող նախընտրությունը բռնապետության նկատմամբ ժողովրդավարության նկատմամբ, ընդ որում Չեմբերլենը գովաբանում է ավստրիացիներին Բոսնիա և Հերցեգովինայում նրանց բացարձակապես ոչ ժողովրդավարական կառավարման համար։ 

Չեմբերլենի ակնածանքն ու հպարտությունը 19-րդ դարի գիտական և տեխնոլոգիական առաջընթացի հանդեպ միշտ եղել է չափազանց ուժեղ կարոտով այն ամենի հանդեպ, ինչ նա համարել է ավելի անմեղ՝ այն ժամանակը, երբ մարդիկ ապրել են հողի վրա՝ բնության հետ ներդաշնակ։ Չեմբերլենը միշտ ռոմանտիկ պահպանողական էր, ով իդեալականացնում էր միջնադարը և այնքան էլ չէր հարմարվում արդյունաբերական հեղափոխության արդյունքում առաջացած փոփոխություններին։

Հիմնադրամ
---------

1896 թվականի փետրվարին Մյունխենյան հրատարակիչ Հյուգո Բրուկմանը, որը հետագայում պետք է հրատարակեր «Իմ պայքարը», հանձնարարել է Չեմբերլենին գրել գիրք, որը նախատեսված էր ամփոփելու 19-րդ դարի բոլոր ձեռքբերումները։

1899 թվականի հոկտեմբերին Չեմբերլենը գերմաներեն հրատարակել է իր ամենահայտնի աշխատությունը՝ «19-րդ դարի հիմքերը»։ Այստեղ պատմվում է Հին Մերձավոր Արևելքում առաջին քաղաքակրթությունների ի հայտ գալուց մինչև 1800 թվականնների իրադարձությունների մասին է։

«*Die Grundlagen*» Արևմուտքի նախատեսվող եռահատոր պատմության միայն առաջին հատորն էր, որտեղ երկրորդ և երրորդ հատորները ներկայացնում են 19-րդ դարի Արևմուտքի պատմությունը և գալիք 20-րդ դարում համաշխարհային տիրապետություննների միջև պատերազմը։

Գիրքում եղել է այն պնդումը, որ արևմտյան քաղաքակրթությունը խորապես նշանավորվում է տևտոնական ժողովուրդների ազդեցությամբ.

### Արիական ցեղ

Չեմբերլենը միավորել է եվրոպական բոլոր ժողովուրդներին՝ ոչ միայն գերմանացիներին, այլև կելտերին, սլավոններին, հույներին և լատիններին «արիական ցեղի» շուրջ։

Արիական ցեղի և ընդհանրապես բոլոր ցեղերի ղեկին, ըստ Չեմբերլենի, կանգնած են եղել գերմանական կամ տևտոնական ժողովուրդները: Չեմբերլենը փոխարինելիորեն օգտագործել է «արիական» և «հնդեվրոպական» տերմինները, բայց նա ամեն ինչ արել է, որպեսզի ընդգծեր, որ մաքուր արիացիներ կարելի է գտնել Կենտրոնական Եվրոպայում, և որ ինչպես Ֆրանսիայում, այնպես էլ Ռուսաստանում ցեղերի խառնուրդը նոսրացրել է արիական արյունը

Չեմբերլենը «Die Grundlagen»-ում հրեաների ոչնչացման կողմնակից չէր, չնայած աշխարհի բոլոր խնդիրները հրեաների վրա բարդելու իր վճռականությանը։

Ֆրիդլանդերը պնդել է, որ «Die Grundlagen»-ում գոյություն ունի ենթադրյալ ցեղասպանական տրամաբանություն, քանի որ Չեմբերլենը պնդել է, որ հրեաները տարբերվում են մարդկության մնացած մասից, այդ չարիքը դրված էր հրեաների գեների մեջ, և հրեաները ծնվել են չար և չարը մնաց մինչև մահ, իսկապես հրեան երբեք չէր կարող դադարել չար լինելուց, նույնիսկ եթե ցանկանար և որ միայն այս կենսաբանական պատճառներով հրեաները երբեք չեն դադարեցնի իրենց անվերջ փորձերը՝ ոչնչացնելու այն ամենը, ինչը լավ է աշխարհում։

### Վաճառք, ակնարկներ և ընդունում

«Die Grundlagen» լավ վաճառվեցին՝ ութ հրատարակություն և 60,000 օրինակ 10 տարվա ընթացքում, 100,000 օրինակ առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբում և 24 հրատարակություն և ավելի քան քառորդ միլիոն օրինակ մինչև 1938 թվականը։

1899 թվականի հոկտեմբերին դրանց հրապարակումից հետո «Die Grundlagen»-ը Չեմբերլենին դարձրել է հայտնի մտավորական։ Գերմանիայի բողոքականներ գիմնազիաների (ավագ դպրոցների) շատ ուսուցիչներ Die Grundlagen-ը պարտադիր ընթերցանություն էին դարձրել իրենց աշակերտների համար։

Ուսուցիչներից մեկն ասել է «Ես ինքս մի շնչով կարդացի ամբողջ գիրքը, երբ, լինելով Նյուրնբերգի գիմնազիայի երիտասարդ ուսուցիչ, այն ընկավ իմ ձեռքը, ես սկսեցի կարդալ այն, և հասկացա, որ դա իմ կյանքի մի մասն է»։ Գիրքը շատ լավ վաճառք է ունեցել, բայց Գերմանիայում կարծիքները շատ հակասական էին։

Պահպանողականներն և ազգային լիբերալները, ընդհանուր առմամբ բարյացակամորեն են խոսել «Die Grundlagen»-ի մասին։ 

### Հրեաները՝ գրքի մասին

Գերմանական համալսարանները 20-րդ դարի սկզբին իրենց գործունեության կիզակետին են եղել, և «Die Grundlagen»-ը չափազանց տարածված է եղել համալսարաններում, շատ համալսարանական ակումբներ օգտագործել են «Die Grundlagen»-ը որպես հրեա ուսանողներին անդամակցությունից հեռացնելու պատճառ։

«Die Grundlagen»-ը շատ տարածված են եղել կուրսանտ սպաների շրջանում։ Ոչ ռազմածովային ուժերը, ոչ պրուսական, բավարական, սաքսոնական և Վյուրտեմբերգի բանակները չէին ընդունում հրեա սպաների թեկնածուներին։ Լիբերալիստները և սոցիալ-դեմոկրատականները գրքին տվել են ծայրաստիճան վատ արձագանք, իսկ գրախոսները դժգոհ են եղել հիմնավորումների իռացիոնալ ձևից՝ նշելով, որ Չեմբերլենը մեջբերել է Գյոթեի գործերը համատեքստից դուրս։

### Կաթոլիկ և բողոքական արձագանքներ

Չեմբերլենի հակակաթոլիզմի պատճառով բոլոր կաթոլիկները շատ թշնամական ակնարկներ են հրապարակել «Die Grundlagen»-ի վերաբերյալ, չնայած կաթոլիկ սյունակագիրները հազվադեպ էին վատ կարծիքներ հայտնում «Die Grundlagen»-ի մասին։

Վելկիշի բողոքականները գրքին շատ լավ արձագանք են տվել, մինչդեռ ավելի ուղղափառ բողոքականները մտահոգված էին Չեմբերլենի՝ քրիստոնեության ռասայական խտրականության կոչով։

Բողոքական գրախոսներից մեկը՝ Յենայի պրոֆեսոր Բենչը, գրել է, որ Չեմբերլենը խեղաթյուրել է Հոբի գիրքը, Սաղմոսները, մարգարեների գրքերը և Հին Կտակարանի այլ գրքեր, ինչը նրան հանգեցրել է այն եզրակացության, որ զարմանալի չէ, որ Չեմբերլենը քիչ ընդհանրություններ է գտել քրիստոնեության և հուդայականության միջև։

Գերմանացի հրեա սյունակագիր, բեռլինցի Հայնրիխ Մեյեր-Կոնը գրել է, որ «Die Grundlagen»-ը վատ է, անհասկանալի, անտրամաբանական շարահյուսությունով, տհաճ ոճով և լի կեղծ համեստությամբ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Biddiss, Michael (ndg) "Chamberlain, Houston Stewart" in *Oxford Dictionary of National Biography*
2. ↑  Chamberlain, Houston Stewart (1899) (գերմաներեն), *Die Grundlagen des neunzehnten Jahrhunderts*, Munich, Germany: F. Bruckmann  Electronic copy is available from the Hathi Trust Digital Library (volume 1) and (volume 2).
3. ↑  
Mitcham Samuel W. Jr. (1996)։ *Why Hitler?: The Genesis of the Nazi Reich*։ Westport, Connecticut: Praeger։ էջ 82։ ISBN 978-0-275-95485-7 ; citing Forman, James D. (1978) *Nazism*, New York. p.14.
4. ↑  Redesdale (1913), p.vi
5. ↑  Geoffrey G. Field, *Evangelist of Race: The Germanic Vision of Houston Stewart Chamberlain* (Columbia Univ. Press, 1981) pp.20–21
6. ↑  Field (1981), pp.23 & 27
7. ↑  Field (1981), pp.24–25
8. ↑  Mosse (1968), p.ix
9. 1 2  Field (1981), p.24
10. ↑  Bramwell, A. *Blood and Soil – Richard Walther Darré and Hitler's "Green Party"*, London, 1985, p. 206, 0-946041-33-4
11. 1 2  Redesdale (1913), p. vi
12. ↑  Powell J. Blakely, D. W. Powell, T. (2001)։ *Biographical Dictionary of Literary Influences: The Nineteenth Century*։ Westport, Connecticut: Greenwood Press։ էջեր 82–84։ ISBN 978-0-313-30422-4  `|name-list-style=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
13. ↑  Chamberlain Houston Stewart (1897)։ *Recherches sur la sève ascendante*։ Neuchâtel: Attinger Frères։ էջեր vii–viii
14. ↑  Herrmann Joachim (1962)։ *Das falsche Weltbild* (գերմաներեն)։ Stuttgart: Franckhsche Verlagshandlung Kosmos
15. ↑  Chamberlain Houston Stewart (1911)։ *The Foundations of the Nineteenth Century*։ London: John Lane, the Bodley Head։ էջ 94։ Արխիվացված է օրիգինալից 23 December 2007-ին  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն); `|df=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
16. ↑  see Harrington, Anne (1999) *Reenchanted Science: Holism in German Culture from Wilhelm II to Hitler*. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. p.106
17. ↑  Chase, Allan (1977) *The Legacy of Malthus: The Social Costs of the New Scientific Racism* New York: Alfred A. Knopf. pp.91–92
18. 1 2  Friedländer (1998), p.89
19. 1 2 3  Field (1981), p.150
20. ↑  Friedländer (1998), p.87
21. ↑  Field (1981), p.98
22. ↑  Field (1981), p.100
23. 1 2  Field (1981), p.101
24. ↑  Field (1981), pp.169–70; Lobenstein-Reichmann (2008), 21-22
25. ↑  Field (1981), p.180
26. ↑  Field (1981), pp.171–72
27. ↑  Chamberlain, Houston Stewart Chamberlain (2005) [1899] *The Foundations of the Nineteenth Century*. Adamant Media Corporation. p.398. chap.5 Archived 23 December 2007 at the Wayback Machine.
28. ↑  Field (1981), p.191
29. ↑  Field (1981), p. 222
30. ↑  Shirer (1959), p. 107
31. ↑  Field (1981), p. 227
32. ↑  Field (1981), p. 232
33. ↑  Field (1981), p. 132
34. ↑  Field (1981), pp. 228–29
35. 1 2  Field (1981), pp. 231–32
36. ↑  Field (1981), pp. 227–28
37. ↑  Field (1981), pp. 235–36
38. ↑  Field (1981), pp. 236–37
39. ↑  Field (1981), p. 236
40. ↑  Field (1981), p. 231

Աղբյուրներ
----------

1. ↑  Eva von Bulow's mother, Cosima Wagner, was still married to Hans von Bülow when Eva was born – but her biological father was Wagner.

Մատենագրություն
---------------

* Biddiss, Michael (1998), "History as Destiny: Gobineau, H. S. Chamberlain and Spengler," *Transactions of the Royal Historical Society*, Vol. VII, Sixth Series, Cambridge University Press.
* Buruma, Ian (2000) *Anglomania: A European Love Affair* New York: Vintage Books. 0375705368
* *The Wagner Clan: The Saga of Germany's Most Illustrious and Infamous Family*, New York: Atlantic Monthly Press, 2007, p. 409, ISBN 978-0-87113-975-7
* Domeier, Norman (2015) *The Eulenburg Affair: A Cultural History of Politics in the German Empire*, Rochester: Boydell & Brewer. 9781571139122
* Evans, Richard J. (2005) *The Coming of the Third Reich*, London: Penguin Books. 0143034693
* Field, Geoffrey G. (1981), *Evangelist of Race: The Germanic Vision of Houston Stewart Chamberlain*, New York: Columbia University Press, p. 565, ISBN 978-0-231-04860-6
* Fraser, David (January 1990) "Houston Stewart Chamberlain Revolutionary or Reactionary?" in *Journal of 20th Century History*, Volume 20, #1, pp. 410–24
* Friedländer, Saul (1998) *Nazi Germany and the Jews: Volume 1: The Years of Persecution 1933–1939*, New York: Harper Perennial. 0060928786
* Hadow, Sir W. H. (1934), *Richard Wagner*, London: T. Butterworth, Ltd.
* Hilmes, Oliver (2009) (գերմաներեն), *Cosimas Kinder: Triumph und Tragödie der Wagner-Dynastie (Cosima's Children: Triumph and Tragedy of the Wagner Dynasty)*, Munich, Germany: Siedler Verlag, p. 319, ISBN 978-3-88680-899-1
* Lobenstein-Reichmann, Anja (2008): *Houston Stewart Chamberlain. Zur textlichen Konstruktion einer Weltanschauung. Eine sprach-, diskurs- und ideologiegeschichtliche Analyse.* (Studia linguistica; Bd. 95). De Gruyter, Berlin: de Gruyter.978-3-11-020957-0.
* Lobenstein-Reichmann, Anja (2009): *Houston Stewart Chamberlains Rassentheoretische Geschichts„philosophie"*. In: Werner Bergmann, Ulrich Sieg (Hrsg.): *Antisemitische Geschichtsbilder.* (Antisemitismus. Geschichte und Strukturen: Bd. 5). Essen: Klartext Verlag. p. 139–166. 978-3-8375-0114-8
* Lobenstein-Reichmann, Anja (2013): *Kulturchauvinismus. Germanisches Christentum. Austilgungsrassismus. Houston Stewart Chamberlain als Leitfigur des deutschnationalen Bürgertums und Stichwortgeber Adolf Hitlers*. In: Hannes Heer (Hrsg.): *Weltanschauung en marche. Die Bayreuther Festspiele und die Juden 1876 bis 1945*. Würzburg: Königshausen & Neumann, p. 169–192. 978-3-8260-5290-3
* Lobenstein-Reichmann, Anja (2017): *Houston Stewart Chamberlain*. In: Handbuch der völkischen Wissenschaften. Akteure, Netzwerke, Forschungsprogramme. Band 1: Biographien. Hrsg. von Michael Fahlbusch / Ingo Haar / Alexander Pinwinkler. 2. vollständig überarbeitete Auflage. Boston / Berlin: de Gruyter. p. 114-119.
* Mosse, George L. (1968) "Introduction to the 1968 Edition" to Chamberlain, Houston Stewart *The Foundations of the Nineteenth Century* Vol. I. Lees, John (trans.) New York: Howard Fertig Inc.
* Ossietzky, Carl von (1984) "Anti-Semites" in Kaes, Anton; Jay, Martin; and Dimendberg, Edward (eds.) *The Weimar Republic Sourcebook*. Los Angeles: University of California Press. pp. 276–80
* Praeger, Ferdinand (1892) *Wagner as I Knew Him* London: Longman, Green & Co.
* Real, Jéan (1955), «The religious conception of race: Houston Stewart Chamberlain and Germanic Christianity», in Vermeil, Edmond, *The Third Reich: Essays on the National-Socialist Movement in Germany*, London: Weidenfeld & Nicolson, pp. 243–286
* Redesdale, Lord (1913) "Introduction" to Chamberlain, Houston Stewart *The Foundations of the Nineteenth Century* (4th English language impression). London.
* Röhl, John (2004) *Wilhelm II: The Kaiser's Personal Monarchy, 1888–1900*. Cambridge: Cambridge University Press. 0521819202
* Scholz, Dieter (1997), *Ein deutsches Mißverständnis. Richard Wagner zwischen Barrikade und Walhalla*, Berlin: Parthas Verlag, ISBN 978-3932529139
* Shirer, William L. (1985) [1959] *The Rise and Fall of the Third Reich*. Book Club Associates.
* Wette, Wolfram (2006) *The Wehrmacht: History, Myth, Reality*, Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. p. 33 9780674025776
* Pieter Jan Verstraete (2016) *Houston Stewart Chamberlain: rassenideoloog en wegbereider van nationaalsocialisme.* Soest: Uitgeverij Aspekt. ISBN 978 94 6338 013 3

* Barzun, Jacques (1937), *Race: A Study in Modern Superstition*, Taylor & Francis.
* Biddiss, Michael D. "Houston Stewart Chamberlain: Prophet of Teutonism," *History Today* (Jan 1969), Vol. 19 Issue 1, pp 10–17, online.
* Kelly, Alfred (1981), *The Descent of Darwin: The Popularization of Darwinism in Germany, 1860–1914*, University of North Carolina Press.
* Mather Jr. F. J. (1915), "Ethnic Darwinism: A New-Old Fallacy," *The Unpopular Review*, Vol. III, No. 5.
* Newman, Ernest (1931), "The Case of Ferdinand Praeger." In *Fact and Fiction about Wagner*, Alfred A. Knopf.
* Parkinson, C. Northcote (1958), "The Theory of Dictatorship." In *Evolution of Political Thought*, Part IV, Chap. 22, Houghton Mifflin Company.
* Redesdale, Lord (1914), "Houston Stewart Chamberlain," *The Edinburgh Review*, Vol. CCXIX, No. 447.
* Snyder, Louis L. (1939), "Houston Stewart Chamberlain and Teutonic Nordicism." In *Race, A History of Modern Ethnic Theories*, Chap. VIII, Longmans, Green and Co.
* Stein, Ludwig (1918), "The Neo-Romantic Movement." In *Philosophical Currents of the Present Day*, Chap. V. The University of Calcutta.
* Williamson, Roger Andrew (1973), *Houston Stewart Chamberlain: A Study of the Man and His Ideas, 1855–1927*, University of California, Santa Barbara.
* Voegelin, Eric (1940), "The Growth of the Race Idea," *The Review of Politics*, Vol. 2, No. 3.
* Voegelin, Eric (1997), *Race and State*, University of Missouri Press.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հյուսթոն Ստյուարտ Չեմբերլենի ստեղծագործությունները,
* Թեոդոր Ռուզվելտի ակնարկը 19-րդ դարի մասին
* Հյուսթոն Ստյուարտ Չեմբերլենի կենսագրությունը
* Կոլնայ, Աուրել, պատերազմ Արևմուտքի դեմ, Գլուխ V-հավատք և մտածողություն 5: Դավանանքի և դիցաբանության առճակատում
* Հրեական հանրագիտարան: Չեմբերլեն, Հյուսթոն Ստյուարտ