**Կալանիշի քարեր**, կանգնած քարերի կոմպոզիցիա, որը խաչաձևորեն դասավորված է կենտրոնական քարե շրջանակի հետ, որը գտնվում է Շոտլանդիայի Լյուիս կղզում։ Դրանք կառուցվել են ուշ նեոլիթյան դարաշրջանում և եղել են բրոնզե դարում ծիսական գործունեության կենտրոն։ Նրանք գտնվում են Շոտլանդիայում՝ Լյուիսի արևմտյան ափին գտնվող Կալանիշ գյուղի մոտ։

Տեղադրություն
-------------

Կալանիշի քարերը գտնվում են ոչ բարձր լանջին՝ Լոխրոյանի ջրերից վեր, Բեռնարդ բլուրների ֆոնի վրա։

Բազմաթիվ այլ ծիսական վայրեր գտնվում են մի քանի կիլոմետր շառավղով։ Դրանք ներառում են առնվազն երեքը՝ շրջանակներ, մի քանի աղեղներ և մեկ քար, որոնք տեսանելի են հիմնական տեղից։ Դրանցից ամենատպավորիչը՝ Կալանիշ II–ը և Կալանիշ III–ը, գտնվում են Կալանիշի հիմնական քարերից մեկ կիլոմետրից մի փոքր ավելի հարավ-արևելք և ի սկզբանե բաղկացած էին առնվազն ութ թվով քարերի շրջանակներից։ Տարածքում այլ հուշարձանների առկայությունն ենթադրում է, որ Կալանիշն առնվազն 1500 տարի եղել է նախապատմական կրոնական գործունեության ակտիվ կենտրոն։ Շոտլանդիայի պատմական միջավայրը պնդում է, որ քարերը կառուցվել են մոտ 5000 տարի առաջ՝ Սթոունհենջից առաջ։

Կառավարում
----------

Կալանիշի քարերը վերահսկվում են Շոտլանդիայի պատմական միջավայրի կողմից։ Կա Կալանիշի քարերի այցելուների կենտրոն, որը ղեկավարում է Ուրրաս Նան Տուրսաչանը։

Նկարագրական նշանի լուսանկար Կալանիշի քարեր, Լյուիս կղզի, արտաքին Հեբրիդներ, Շոտլանդիա

Նկարագրություն
--------------

Կալանիշ քարերի քարտեզ
Կալանիշի քարերը բաղկացած են տասներեք քարերի քարե շրջաններից, որի մեջտեղում մոնոլիտ է։ Կանգնած քարերի հինգ շարքերը միանում են այս շրջանակին։ Քարերի երկու երկար շարքեր, որոնք քարե շրջանից գրեթե զուգահեռ անցնում են դեպի հյուսիս և հյուսիս-արևելք, կազմում են մի տեսակ ծառուղի։ Բացի այդ, քարերի ավելի կարճ շարքեր էլ կան դեպի արևմուտք և հարավ-արևմուտք, հարավ և հյուսիս-արևելք։ Բոլոր քարերը նույն տեսակի ժայռաքարից են, այն է՝ տեղական Լյուիսի գնեյսից։ Քարե շրջանի կենտրոնում՝ կենտրոնական քարից արևելք, գտնվում է գերեզմանախուց։ Կառույցի կենտրոնում առկա են կայծակի հարվածի երկրաֆիզիկական ապացույցներ, որոնք վերաբերում են դեռևս շինարարության ժամանակաշրջանին։

### Կենտրոնական քար

Կենտրոնական մոնոլիտը բարձրանում է քարե շրջանի իրական կենտրոնից 0,8 մետր դեպի արևմուտք։ Քարի բարձրությունը 4,8 մետր է, լայնությունը՝ 1,5 մետր, հաստությունը՝ 0,3 մետր։ Քարի ամենամեծ կողմերը գրեթե կատարյալ կողմնորոշված են դեպի հյուսիս և հարավ։ Մոնոլիտը նավի ղեկի տեսք ունի և կշռում է մոտ յոթ տոննա։

### Քարե շրջան

Քարե շրջանակը բաղկացած է տասներեք քարերից և ունի 11,4 մետր տրամագիծ։ Քարե շրջանակը կատարյալ շրջան չէ, այլ հարթեցված արևելյան կողմով օղակ (13,4 մետր հյուսիսից հարավ և 12 մետր արևելքից արևմուտք)։ Քարերի միջին բարձրությունն երեք մետր է։ Կենտրոնական շրջանի մակերեսը կազմում է 124 քառակուսի մետր։ Այն բավականին փոքր է՝ համեմատած նմանատիպ շրջանակների հետ, ներառյալ մոտակայքում գտնվող Կալանիշ II-ն, որը 2,5 անգամ ավելի մեծ է։

### Հյուսիսային պողոտա

Պողոտան հյուսիս-հյուսիս-արևելքից միանում է քարե շրջանին։ Պողոտայի երկարությունը 83,2 մետր է։ Պողոտայի վրա մնացել է 19 քար, որոնցից՝ 9 քար գտնվում է արևելյան կողմում, 10 քար՝ արևմտյան կողմում։ Ամենամեծ քարն ունի 3,5 մետր բարձրություն և գտնվում է շարքի արևմտյան ծայրում։ Հյուսիսային ծայրում շարքերը գտնվում են միմյանցից 6,7 մետր հեռավորության վրա, մինչդեռ հարավային ծայրում շարքերի միջև հեռավորությունը 6 մետր է։ Երկու շարքերի միջև հեռավորությունը 10 մետր է, մինչդեռ հարավային ծայրում շարքերի միջև հեռավորությունն է 10 մետր։ Շրջանակից սկսած՝ քարերի բարձրությունը նվազում է դեպի ծառուղու կեսն այնտեղից բարձրությունը կրկին մեծանում է։ Պողոտայի արևելյան կողմում գտնվող քարերի բարձրությունն արևմտյան կողմում գտնվող քարերի բարձրության ընդամենն երեք քառորդն է։

### Քարե շարքեր

Բացի ծառուղու երկու շարք քարերից, կան երեք շարք քարեր, որոնք միանում են շրջանին։  Մեկը գալիս է արևելքից հյուսիս-արևելք, մեկը հարավից և մեկն արևմուտքից հարավ-արևմուտք։ Արևելահյուսիս-արևելյան շարքն այսօր բաղկացած է հինգ քարերից և ունի 23,2 մետր երկարություն։ Հարավային շարքը բաղկացած է հինգ քարերից և ունի 27,2 մետր երկարություն։ Արևմտյան-հարավ-արևմտյան շարքը բաղկացած է չորս քարերից և ունի 13 մետր երկարություն։

Քարերի շարքերից ոչ մեկն ուղղված չէ դեպի քարե շրջանի կենտրոնը։ Արևելք-հյուսիս-արևելյան շարքը հավասարեցված է կենտրոնից 2 մետր հարավ գտնվող կետի վրա։ Հարավային շարքը ցույց է տալիս կենտրոնից 1 մետր արևմուտք, իսկ արևմուտք-հարավ-արևմտյան շարքը ցույց է տալիս կենտրոնից 1 մետր հարավ։

### Գերեզմանախուց

Գերեզմանախուց
Քարե շրջանի կենտրոնական և արևելյան մոնոլիտների միջև գտնվում է 6,4 մետր երկարությամբ դամբարան։ Այն կառուցվել է քարե շրջանից ավելի ուշ և տեղադրվել արևելյան քարերի և կենտրոնական մոնոլիտի միջև։

Քարե շրջանի հյուսիս-արևելյան կողմում կա ևս մեկ քարե բուրգ։ Այն իջեցվել է գետնի մակարդակին, և դրա ուրվագծերը հազիվ նկատելի են։ Սա պարտադիր չէ, որ պեղումների բնօրինակ մասը լինի։

Հնագիտություն և ժամադրություն
-----------------------------

Հեռավոր տեսարան դեպի Հյուսիսային պողոտայի շրջան, քարե շարքերի մի հատված
1980-1981 թվականներին կատարվել են սահմանափակ պեղումներ, որոնք որոշ տեղեկություններ են տրամադրել տեղանքի զարգացման մասին։ Մարդկային գործունեության առաջին հետքերը ցույց են տալիս լայն խրամատ (այլևս տեսանելի չէ գետնից վեր), որը, ըստ երևույթին, պատկանել է ինչ-որ կառույցի կամ ցանկապատի։ Դա կարող էր ծիսական լինել, բայց փոխարենը կարող էր նաև բնակավայր լինել։ Այնուամենայնիվ, դարերի ընթացքում՝ մ.թ.ա. մոտ 3000 թվականին, այս վայրը հանձնվեց գյուղատնտեսությանը՝ ոչնչացնելով ավելի վաղ հետքերի մեծ մասը։ Դրանից հետո տեղանքը գերաճել էր խոտով։

Քարե շրջանակը տեղադրվել է մ.թ.ա. 2900-2600 թվականներին։ Պարզ չէ՝ քարե շարքերը կառուցվել են շրջանի հետ միաժամանակ, թե ավելի ուշ։ Քարերի տեղադրումից որոշ ժամանակ անց քարե շրջանի արևելյան մասում տեղադրվեց մի փոքրիկ դամբարան։  Հայտնաբերված խեցեգործության բազմաթիվ բեկորներ ցույց են տալիս, որ դամբարանն օգտագործվել է մի քանի դար։ Խեցեգործության այս բեկորները ներառում էին ոչ միայն տեղական Հեբրիդյան կաթսաներ, այլև բաժակների բազմաթիվ բեկորներ (թվագրվում են մ.թ.ա. մոտ 2000-1700 թվականներին) և ակոսավոր սպասքի բեկորներ։

Մ.թ.ա. մոտ 1500-1000 թվականներին համալիրը դուրս եկավ օգտագործումից և թալանվեց ուշ բրոնզե դարի ֆերմերների կողմից։ Կաթսաների բեկորները, ըստ երևույթին, դուրս են նետվել խցիկից։ Գուցե դա սովորական գյուղատնտեսություն էր, բայց գուցե դա ծիսական մաքրում էր։ Ըստ երևույթին, գերեզմանը վերակառուցվել է ավելի ուշ, բայց, հավանաբար, դա արվել է տնային օգտագործման համար, քանի որ հուշարձանի հետագա ծիսական օգտագործման որևէ ապացույց չկա։ Այնուամենայնիվ, գերեզմանատունը կառուցվել է ավելի ուշ, քան նախկինում։ 1999-2000 թվականներին ժայռերից հարավ կատարված պեղումների արդյունքում հայտնաբերվել են տորֆի ծածկույթի տակ թաղված նախապատմական դաշտային համակարգի բեկորներ, ինչպես նաև քարե կառույցներ, ներառյալ շենքեր, պատեր, քարերից մաքրված բուրգեր և սալահատակ մակերեսներ։ Վերլուծությունը ցույց է տվել, որ այս հատկություններն արդյունք են ուշ բրոնզի/վաղ երկաթի դարաշրջանի նախապատմական գյուղատնտեսական գործունեության, ինչը ցույց է տալիս, որ այդ ժամանակ ամբողջ տարածքն օգտագործվում էր գյուղատնտեսության համար։ Մ.թ.ա. 1000-500 թվականներին քարերը ծածկված էին տորֆի հաստ շերտով։ Ենթադրվում է, որ այս վայրը լքվել է մ.թ.ա. մոտ 800 թվականին։ Միայն 1857 թվականին հեռացվեց 1,5 մետր հաստությամբ տորֆի վերին շերտը։

Հետագա պատմություն
------------------

Callanish StonesԿալանիշի քարեր
Քարերի մասին առաջին գրավոր հիշատակումը կատարվել է Լյուիսի բնիկ Ջոն Մորիսոնեի կողմից, ով մոտ 1680 թվականին գրել է, որ քարերը մարդիկ են, որոնք վերածվել են քարերի և տեղադրվել են երկրպագության համար օղակի մեջ։ Մոտ 1695 թվականին Մարտինն այցելեց այդ վայրը, և տեղացիները նրան ասացին, որ դա հեթանոսության ժամանակ երկրպագության համար նախատեսված վայր էր, և որ գլխավոր դրուիդը կամ քահանան կանգնած էր կենտրոնում գտնվող մի մեծ քարի մոտ, որտեղից նա դիմում էր իրեն շրջապատող մարդկանց։ Դրուիդների մասին իր 1726 թվական աշխատության մեջ Ջոն Տոլանդը հատուկ նույնացրեց Սիցիլիայի Դիոդորոսի Հիպերբորեան Լյուիսի հետ, իսկ Դիոդորոսի հիշատակած գնդաձև տաճարը՝ կալանիշի քարերի հետ։ 1743 թվականին Վիլյամ Ստակլին նկարագրել է քարե շրջանը որպես դրուիդների շրջան, իսկ ծառուղին՝ որպես օձ։ 1819 թվականին երկրաբան Ջոն Մաքքալոխը հրապարակեց առաջին ճշգրիտ նկարագրությունը։ 1846՝ դանիացի պատմաբան Ա. Վորսայը կազմել է Կալանիշի քարերի ուրվագիծը։

1857 թվականին Լյուիսի սեփականատեր Ջեյմս Մաթեսոնի հրամանով տորֆը մաքրվեց հինգ ոտնաչափ (1,5 մետր) խորության վրա՝ բացահայտելով պալատի գերեզմանը և քարերի իրական բարձրությունը։ 1885 թվականին Կալանիշի քարերը հանձնվեցին պետության խնամքին։

Մեկնաբանություն
---------------

Ալեքսանդր Թոմը և Ջերալդ Հոքինսն ենթադրում էին, որ ժայռերը նախապատմական լուսնային աստղադիտարան են։ Մյուսներն ենթադրում էին կապ Հարիսի ժայռերի, լուսնի և Կլիշեմի լեռնաշղթայի միջև։ Այս տեսությունների քննադատները պնդում են, որ ցանկացած նման կառուցվածքում, հավանաբար, զուտ պատահականորեն, կան մի քանի հավասարեցումներ, և շատ գործոններ, ինչպիսիք են հազարամյակների ընթացքում ժայռերի եղանակը և տեղաշարժը, նշանակում են, որ չի կարող որևէ վստահություն լինել որևէ հավասարեցումների նկատմամբ՝ սկզբնական կամ այլ կերպ։

Բանահյուսության մեջ
-------------------

Ավանդույթներից մեկի համաձայն՝ Կալանիշի քարերը քարացած հսկաներ էին, որոնք չէին ցանկանում քրիստոնեություն ընդունել։ 17-րդ դարում Լյուիսի բնակիչները քարերն անվանում էին կեղծ մարդիկ։ Մեկ այլ լեգենդ ասում է, որ ամռանը, վաղ առավոտյան մի արարած, որը հայտնի է որպես փայլող, զբոսնում է ծառուղով, նրա արտաքին տեսքի մասին ազդարարում է կկվի ճիչը։

Ժողովրդական մշակույթ
--------------------

Կալանիշի քարեր
* 1974 թվականին քանդակագործ Լեյինգը ստեղծեց մի կտոր, որը հայտնի է որպես Կալանիշ, Գլազգոյի կենտրոնում գտնվող Ստրատկլայդի համալսարանի համալսարանի համար։ Նա գետնին քաշեց 16 վերացական պողպատե ճառագայթներ, որոնք պետք է համապատասխանեն քարերի կազմաձևին։ Քանդակը ժողովրդականորեն կոչվում է Ստիլհենջ։
* Քարերը հայտնվում են որպես դեկորացիա ամերիկացի գրող Ժոզեֆ Մաքելրոյի 1974 թվականի պահակախմբի փամփուշտը վեպում։
* 1984 թվականին նոր ռոմանտիկ Ուլտրավոքս խումբը օգտագործեց քարերի պատկերը իրենց Լամենտ ալբոմի շապիկին։ Նրանք նկարահանել են իրենց գովազդային հոլովակի մասերը Մի փոքրիկ օր երգի համար կայքում (Ներկայացում տեսահոլովակի մասերը իրականում նկարահանվել են Կալանիշ III կայքում), դա առաջին երգն էր, որը նկարահանվել է այս ալբոմից։
* 1988 թվականին Ջոն Մարկը թողարկեց Կանգուն Կալանիշի քարեր ձայնասկավառակը, որը կոչված էր հիշեցնելու Բրիտանիայի Կելտական ժառանգությունը։
* 1992 թվականի Ջուլիան Կոպի Ջեհովակիլ ալբոմի շապիկին պատկերված էին քարերը։
* «Վատերբոյս» խմբի 1993 թվականի «Դրիմ հայդեր» ալբոմը պարունակում է Վոնդերս օֆ Լեյվիս երգը, որը վերաբերում է Կալանիշի քարերին։
* Քարերը հայտնվում են Քեթրին Կուրցի և Դեբորա Թըրներ Հարիսի Ադեպտի մահը (1996) վեպի սյուժեում։
* Կալանիշի քարերը պատկերված են նաև 1996 թվականի Սելտիկ Նայգթս ձայնասկավառակի շապիկին, որը թողարկվել է Ինաիդի և Ինալեմի կողմից Նորթսաունդ մյուզիք լեյբլի կողմից։
* Հոլանդական Կալանիշ Ցիրկլ երաժշտական խումբն իր անունը վերցրել է Կալանիշի քարերից՝ մի փոքր փոխելով ուղղագրությունը։
* Քլեր Դելակրուայի 1998 թվականի վերջին լեռնագնացը գրքում Կալանիշի քարերն անվանվել են առանցքային տեղ։
* Պիքսարի Քաջը (2012) ֆիլմում կան մի քանի տեսարաններ, որոնք տեղի են ունենում ժայռերի մեջ՝ Կալանիշի քարերի շուրջ։
* Շոտլանդիայի բանկի դեբետային քարտերին ցուցադրված են Կալանիշի քարերը, ինչպես նաև Շոտլանդիայի այլ տեսարժան վայրեր, ներառյալ՝ Ֆոլկերկի անիվը։
* Ստարզի Աութլենդեր սերիալը (2014) օգտագործել է Կալանիշի քարերը որպես մոդել Քալոդենի մոտակայքում գտնվող հորինված քարե շրջանի համար, որը կոչվում էր Քրեյգ-նա-Դան։ Սերիալը հիմնված է Դիանա Գաբալդոնի գրքերի շարքի վրա։ Ցուցադրության մեջ քարերին հպվելիս ձեռք էիր բերում ժամանակի միջով ճանապարհորդելու ունակություն։

Մոտակա այլ տեսարժան վայրեր
--------------------------

Հնագետները սովորաբար գլխավոր հուշարձանն անվանում են Կալանիշ I, քանի որ մոտակայքում կան մի քանի այլ մեգալիթյան կառույցներ։

* Կնոկ Քինն Քարադիշ (Կալանիշ II) - քարե շրջան
* Կնոկ Ֆիլիբհիր Բհեագ (Կալանիշ III ) - քարե շրջան
* Սեան Հուլավիգ (Կալանիշ IV) - քարե շրջան
* Այրիգ ՆԱՄ Բիդեարան (Կալանիշ V) - քարերի հավասարեցում
* Կուլ Ա Հլեյթ (Կալանիշ VI) - քարե շրջան
* Կնոկ Դաբհ (Կալանիշ VII) - հնագույն բնակավայր կամ շիլինգ (քարե կացարան, որն օգտագործվում է ամառային արոտավայրերում անասունների արածեցման համար)
* Թարշաչան (Կալանիշ VIII) - եզակի կիսաշրջանաձև հուշարձան մոտակա great Բերներ կղզու մաքուր ժայռի եզրին
* Երրորդ Շալո (Կալանիշ VIIIա) - կանգնած քար
* Երրորդ Նեմ Բիդերան (Կալանիշ IX) - քարեր
* Նա Դրոմաննան (կամ Դրուիմ Նան Յուն, Կալանիշ X)
* Բեին բեեգ (Կալանիշ XI) - կանգնած քար; քարեր; քարերի բուրգեր
* Սթոունֆիլդ (Կալանիշ XII) - կանգնած քար
* Սգեյր Նան Էաչ (Կալանիշ XIII) - քարի տեղադրում
* Կնոկ Սգեյր Իքս-Ուիդխում (Կալանիշ XIV) - քարի տեղադրում
* Կնոկ Սգեյրը Էքսօյդ (Կալանիշ XIV դար) - քարեր
* Այրիգ Մխաոլդոնուիչ (Կալանիշ XV) - կանգնած քար
* Քլեքեբաթ (Կալանիշ XVI) - կանգնած քար, քարեր
* Դրայմ օն Էքսն (Կակլանիշ XVII) - կանգնած քար (հնարավոր է)
* Լոխ Կրոգաչ (Կալանիշ XVIII) - կանգնած քար (հնարավոր է)
* Բուայլե Կրուայդ (Կալանիշ XIX) - կանգնած քար (հնարավոր է)
* Մոտակայքում շատ այլտեսարժան վայրեր կան, ոչ բոլորն են պահպանվել։ Օրինակ, Լոխ Ռոգից 0,5 կմ (0,31 մղոն) հարավ փայտե շրջան կար։

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. 1 2  «Historic Environment Scotland». *www.historicenvironment.scot* (անգլերեն). Վերցված է 2024 թ․ մարտի 7-ին.
2. ↑  Armit, Ian (1996). *The archaeology of Skye and the Western Isles*. Edinburgh: Edinburgh University Press in association with Historic Scotland. ISBN 978-0-7486-0640-5.
3. ↑  «Historic Environment Scotland». *www.historicenvironment.scot* (անգլերեն). Վերցված է 2024 թ․ մարտի 24-ին.
4. 1 2  «Calanais Standing Stones». *www.historicenvironment.scot* (անգլերեն). Վերցված է 2024 թ․ մարտի 24-ին.
5. ↑  «Pictures of 22 sacred sites in Europe». *web.archive.org*. 2021 թ․ մարտի 17. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մարտի 17. Վերցված է 2024 թ․ մարտի 24-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ bot: original URL status unknown (link)
6. ↑  «Lucky strike? How lightning inspired builders of Callanish | Scotland | The Guardian». *web.archive.org*. 2023 թ․ մարտի 6. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ մարտի 6. Վերցված է 2024 թ․ մարտի 24-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ bot: original URL status unknown (link)
7. ↑  Burl, Aubrey (2005). *A guide to the stone circles of Britain, Ireland and Brittany* (Rev. ed ed.). New Haven [Conn.] ; London: Yale University Press. ISBN 978-0-300-11406-5. OCLC 61440622. `{{cite book}}`: `|edition=` has extra text (օգնություն)
8. 1 2  «n2:0029-7712 - Search Results». *search.worldcat.org*. Վերցված է 2024 թ․ մարտի 24-ին.
9. 1 2 3  «ISBN». *Wikipedia* (անգլերեն). 2024 թ․ փետրվարի 26.
10. ↑  «Historic Environment Scotland». *Wikipedia* (անգլերեն). 2023 թ․ դեկտեմբերի 17.
11. ↑  «Historic Scotland». *Wikipedia* (անգլերեն). 2024 թ․ մարտի 11.
12. ↑  «Vol 94 (2021): The Calanais Fields Project: excavation of a prehistoric sub-peat field system at Calanais, Isle of Lewis, 1999–2000». *journals.socantscot.org* (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2024 թ․ մարտի 24-ին. `{{cite web}}`: Text "Scottish Archaeological Internet Reports" ignored (օգնություն)
13. ↑  «Book sources - Wikipedia». *en.wikipedia.org* (անգլերեն). Վերցված է 2024 թ․ մարտի 24-ին.
14. ↑  «n2:2056-7421 - Search Results». *search.worldcat.org*. Վերցված է 2024 թ․ մարտի 24-ին.
15. ↑  Burl, Aubrey (2005). *Prehistoric astronomy and ritual*. Shire archaeology series (2nd ed ed.). Buckinghamshire: Shire archaeology. ISBN 978-0-7478-0614-1. `{{cite book}}`: `|edition=` has extra text (օգնություն)
16. ↑  Ritchie, J. N. G.; Ritchie, Anna (1991). *Scotland, archaeology and early history* (2nd pbk. ed ed.). Edinburgh: Edinburgh University Press. ISBN 978-0-7486-0291-9. `{{cite book}}`: `|edition=` has extra text (օգնություն)
17. ↑  Haycock, David Boyd (2002). *William Stukeley: science, religion, and archaeology in eighteenth-century England*. Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY: Boydell Press. ISBN 978-0-85115-864-8.
18. ↑  «Chapter 7: 'Much Greater, Than Commonly Imagined.' (Normalized)». *www.newtonproject.ox.ac.uk*. Վերցված է 2024 թ․ մարտի 24-ին.
19. 1 2  «Boydell & Brewer». *Wikipedia* (անգլերեն). 2023 թ․ դեկտեմբերի 28.
20. ↑  «AmbientMusicGuide.com - Jon Mark». *web.archive.org*. 2010 թ․ հունվարի 2. Արխիվացված օրիգինալից 2010 թ․ հունվարի 2. Վերցված է 2024 թ․ մարտի 24-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ bot: original URL status unknown (link)
21. ↑  «BOS - Internet Banking - Unavailable». *www.bankofscotland.co.uk*. Վերցված է 2024 թ․ մարտի 24-ին.
22. ↑  «Lewis, Callanish | Canmore». *canmore.org.uk* (անգլերեն). Վերցված է 2024 թ․ մարտի 24-ին.