**Մանկուրտ**, ըստ Չինգիզ Այթմատովի «Եվ դարից երկար ձգվում է օրը» վեպի գերեվարված անձ, որը բռնի կերպով վերածվել է անհոգի ստրուկի, լիովին ենթարկվում է տիրոջը և անցյալ կյանքից ոչինչ չի հիշում։

Փոխաբերական իմաստով «մանկուրտ» բառը օգտագործվում է իր պատմական և ազգային արմատների հետ կապը կորցրած մարդուն բնորոշելու համար։ Այս իմաստով «մանկուրտ» բառը դարձել է հասարակ անուն և օգտագործվում է հրապարակախոսությունում։ Օգտագործվում է նաև «մանկուրտիզմ» բառը։

Ծագումնաբանություն
------------------

Ըստ լեզվաբանների Այթմատովը բառը կազմել է տեղական լեզուների արմատներից։

Հավանաբար «մանկուրտ» բառը ստեղծվել է հին թյուրքական մունգուլ (*munqul)՝* «հիմար, բանականությունից զրկված» բառից։ Ժամանակակից ղրղզերենում կա մունջու (*munju)* բառը, որը նշանակում է «հաշմանդամ»։ Մոնղոլերենում կա մանգուու (мангуу) բառը, որը կարող է նշանակել «հիմար» կամ «տկարամիտ»։

Հնարավոր է, որ «մանկուրտ» բառը կազմվել է հին թյուրքական ման (*man)*՝ «հագցնել», գոտևորել և գուրուտ (*qurut)*` «չորացրած» բառերից, այսինք մարդ, որի գլխին գոտի է հագցվում և չորացվում։

Ըստ Այթմատովի
-------------

Այթմատովի «Եվ դարից երկար ձգվում է օրը» վեպում ստրկության համար նախատեսված գերու գլուխը սափրում և հագցնում էին «շիրի»՝ նոր մորթած ուղտի վզի հատվածի կաշին։ Գերուն կապում էին այնպես, որ չկարողանա հանել ուղտի կաշին, և թողնում էին անապատում մի քանի օր։ Բարկ արևի տակ կաշին կծկվում էր և սեղմում գլուխը։ Գերու մազերը աճում էին, և այս ամենը սոսկալի ցավ էր պատճառում, որից զոհը կամ մեռնում էր կամ կորցնում էր հիշողությունը։ Նա դառնում էր հիանալի ստրուկ՝ առանց նախկին կյանքի հիշողության, և հլու-հնազանդ ծառայում էր տիրոջը։ Մանկուրտ-ստրուկները սովորական ստրուկներից բարձր էին գնահատվում։

Այթմատովի վեպի մանկուրտ-հերոսը չի ճանաչում իրեն գտած մորը, և տերերի հրամանով սպանում է նրան։

Ըստ հետազոտողների ղրղզական «Մանաս» էպոսում հերոսներից մեկը սպառնում է մյուսին, որ հաղթանակի դեպքում նրա գլխին ուղտի կաշի կքաշի և կկորցնի նրա հիշողությունը, կխլի անցյալը։ Այս տեղեկությունից բացի, գրականությունում և ֆոլկլորում մանկուրտի մասին ոչինչ չի հիշատակվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Манкурт: толковый словарь русского языка Кузнецова». Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ ապրիլի 4-ին. Վերցված է 2020 թ․ սեպտեմբերի 16-ին.
2. ↑  «Словарь крылатых выражений: манкурт». Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ ապրիլի 4-ին. Վերցված է 2020 թ․ սեպտեմբերի 16-ին.
3. ↑  «Айтматов, Чингиз Торекулович». Кругосвет. Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ ապրիլի 4-ին. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 16-ին.
4. ↑  «Սերժ Սարգսյան. «Մենք մանկուրտ չենք, մենք Հայոց Աշխարհն ենք»». news.am. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 16-ին.
5. ↑  Լևոն Դռնոյան. «Մանկուրտների թագուհին». Վերցված է 2019 թ․ մարտի 16-ին.
6. ↑  «Элита Татарстана — журнал для первых лиц». Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ մայիսի 9-ին. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 16-ին.
7. ↑  «Ինչպես սիրել հայրենիքը». aravot.am. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 16-ին.
8. ↑  *Тощенко, Жан Терентьевич*, Манкуртизм как форма исторического беспамятства. // Пленарное заседание «Диалог культур и партнёрство цивилизаций: становление глобальной культуры». 2012. — С. 231.
9. ↑  Древнетюркский словарь. Л.: Наука, 1969 г. с. 349.
10. ↑  Монгольско-русский словарь. Под общей редакцией А. Лувсандэндэва. М.: Государственное издательство словарей, 1957 г. с. 235.
11. 1 2  *Гусейнова У. Г.* Об этимологии слова «манкурт» // Бакы Университетинин Хябярляри. Щуманитар елмляр серийасы. № 2, 2006. С. 182.

Վիքիբառարան

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ընթերցե՛ք **«մանկուրտ»** բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։ |