**Բուլղարա-բյուզանդական պատերազմ (894–896),** ռազմական հակամարտություն Բուլղարիայի արքայազն Սիմեոն I-ի և Բյուզանդիայի կայսր Լև VI Իմաստունի միջև։ Առաջինի դաշնակիցներն էին պեչենեգները, երկրորդը՝ հունգարացիները։ Պատերազմի ընթացքում տեղի ունեցան մի քանի մարտեր (այդ թվում՝ Հարավային Բուգում և Բուլգարոֆիգոնում), հիմնականում բուլղարացիների համար բարենպաստ արդյունքներով։ Հակամարտությունն ավարտվեց Սիմեոն I-ին ձեռնտու խաղաղության պայմանագրի կնքմամբ, որը նրան փոխանցեց Բյուզանդիայի մի մասը՝ Սև ծովի և Ստրանջայի լեռների միջև։

Պատմական աղբյուրներ
-------------------

894-896 թվականների բուլղար-բյուզանդական պատերազմը հաղորդվում է վաղ միջնադարյան պատմական մի քանի աղբյուրներում։ Դրանցից առավել մանրամասն պատմողական աղբյուրներն են Թեոֆանեսի շարունակողի, Ջորջ Ամարտոլի տարեգրության շարունակողի, Սիմեոն Մետաֆրաստի, Լևի քերականության, Կոնստանտին VII Պորֆիրոգենիտուսի, Ջոն Սկիլիցեսի, Ջոն Զոնարայի և Իբն Ջարիր աթ-Թաբարիի աշխատությունները։

Նախապատմություն
---------------

Արքայազն Բորիս I-ի օրոք Բուլղարիան լուրջ փոփոխությունների ենթարկվեց՝ կապված սուրբ Կիրիլի և Մեթոդիոսի աշակերտների կողմից քրիստոնեության տարածման հետ: Արքայազնի պրոբյուզանդական համակրանքը մտավախություն առաջացրեց տեղի ազնվականության շրջանում՝ կապված Բուլղարիայի ներքին գործերի վրա Բյուզանդիայի կառավարիչների ազդեցության զգալի աճի հետ: Այս դժգոհությունների պատասխանը Վլադիմիր-Ռասատեի իշխանությունն էր, որը փորձում էր վերականգնել հեթանոսությունը երկրում : 893 թվականին Վլադիմիր-Ռասատեի գահից գահընկեց անելուց հետո Պրեսլավական Սինոդում, ազնվականությանը հանգստացնելու նպատակով, որոշվեց բուլղարերենը դարձնել պատարագի լեզու հունարենի փոխարեն, վտարել բյուզանդական հոգևորականներին և փոխարինել նրանց տեղացիներով: Այսպիսով, Պրեսլավում կայացած հանդիպումը համախմբեց բուլղարացիների մշակութային և կրոնական անկախության ցանկությունը և զգալիորեն նվազեցրեց բյուզանդական ազդեցությունը երկրի վրա: Այստեղ Բուլղարիայի նոր կառավարիչ հռչակվեց Սիմեոն I-ը՝ արքայազն Բորիս I-ի երրորդ որդին։

Բուլղարիայի վրա կորցրած ազդեցությունը վերականգնելու նպատակով Լևոն VI Իմաստունը նույն տարում պատասխան քայլեր ձեռնարկեց: Ըստ Ջոն Սքիլիցեսի՝ իր աներոջ՝ բազիլեոպատոր Ստիլիան Զաուցայի դրդմամբ կայսրը բուլղարացիների հետ առևտրի մենաշնորհը փոխանցեց երկու բյուզանդացի վաճառականներ Ստավրակիին և Կոսմային։ Միևնույն ժամանակ հայտարարվեց, որ Բուլղարիայի առևտրային դատարանը Կոստանդնուպոլսից կփոխանցվի Թեսալոնիկ, և որ սլավոնական վաճառականներից գանձվող հարկերը կավելացվեն։ Նախկինում բուլղարացի վաճառականներն ապրում էին Բյուզանդիայի մայրաքաղաքում իրենց համար հատուկ հատկացված վայրում և մյուս վաճառականների համեմատշատ աննշան հարկեր էին վճարում։ Այս որոշումը խախտեց 716 թվականի հաշտության պայմանագիրը և մի շարք այլ բուլղար-բյուզանդական համաձայնագրեր։ Կոստանդնուպոլսի նման խոշոր առևտրական կենտրոնից վաճառականների արտաքսումը ծանր հարված էր բուլղարական տնտեսությանը։ Բուլղարացի վաճառականները բողոքեցին Սիմեոն I-ին, ով նրանց համար միջնորդեց Լևոն VI-ին, բայց այդպես էլ պատասխան չստացան կայսրից, ով երկիրը կառավարելու հետ կապված ամեն հարցում ապավինում էր Ստիլիան Զաուցային:

Ըստ բյուզանդական հեղինակների՝ Սիմեոն Ա-ն իր գահակալության հենց սկզբից ծրագրել է գրավել բյուզանդական գահը և միայն պատերազմի առիթ է փնտրում։ Որքանո՞վ է հավաստի այս ապացույցը, անհայտ է: Ամեն դեպքում, երբ Լև VI Իմաստունին ուղղված բոլոր դիմումները մնացին անպատասխան, բուլղարական իշխանը 894 թվականի աշնանը բանակով ներխուժեց Թրակիա։ Այսպիսով սկսվեց ռազմական հակամարտությունը, որը որոշ պատմաբաններ անվանում են առաջին առևտրային պատերազմը Եվրոպայում:

Պատերազմ
--------

Բուլղարիայի հաղթանակը Պրոկոպիուս Կրենիտուսի և Կուրտիկիի նկատմամբ։
### Պատերազմի սկիզբ

Բուլղարների հարձակումը ետ մղելու համար Լև VI Իմաստունը հապճեպ բանակ հավաքեց, որի հիմքը կայսրի խազարների գվարդիան էր, որը ռազմական քիչ փորձ ուներ։ Նրա գլխին ստրատիլատներ էին Պրոկոպիուս Կրենիտուսը և Կուրտիկին։ Մակեդոնիայում (հավանաբար Ադրիանապոլսի մոտ)տեղի ունեցած ճակատամարտում հաղթեցին բուլղարները։ Բյուզանդական զորավարները սպանվեցին, իսկ գերի ընկած խազարների քթերը, Սիմեոնի հրամանով, կտրվել են, որից հետո նրանք «ուղարկվել են մայրաքաղաք՝ հռոմեացիներին ամաչելու» : Սակայն, քանի որ բուլղարական արշավանքը լավ նախապատրաստված չէր, մոտակա գյուղերը կողոպտելուց հետո Սիմեոն I-ի բանակը վերադարձավ հայրենիք՝ իրենց հետ տանելով գերված բազմաթիվ բյուզանդացիների։

Հունգարացիները Դրիստրեում պաշարում են Սիմեոն I-ին։Մանրանկար Ջոն Սքիլիցեսի տարեգրության Մադրիդյան ձեռագրի
### Հունգարիայի ներխուժումը Բուլղարիա

Քանի որ բյուզանդական բանակի մեծ մասն այդ ժամանակ կռվում էր արաբների դեմ, Լև VI Իմաստունն օգնության խնդրանքով դիմեց հունգարացիներին, որոնք ապրում էին Դնեպրի և Դանուբի միջև։ Նա Նիկիտա Սկլիրին[pt] ուղարկեց հունգարական առաջնորդներ Արպադայի և Կուրսանի մոտ, և նա, հարուստ նվերներով, համոզեց նրանց հարձակվել Բուլղարիայի վրա։ Միևնույն ժամանակ Անաստասիոսին ուղարկեցին Արևմտյան Ֆրանկների թագավորության տիրակալ Առնուլֆ Կարինթացին mwt Ռեգենսբուրգ։ Հավանաբար այս դեսպանատան նպատակն էր կանխել բուլղարների և արևելյան ֆրանկների կառավարիչների դաշինքը։

Այն բանից հետո, երբ Սիմեոն I-ը հրաժարվեց հաշտություն կնքել և բանտարկեց բյուզանդական բանագնաց Կոնստանտինացիային, 895 թվականի սկզբին բյուզանդական նավատորմը դրունգարական նավատորմի հրամանատար Եվստաթիոս Արգիրայի հրամանատարության ներքո հունգարական բանակը Դանուբով տեղափոխեց : Չնայած բուլղարները փակել էին գետը երկաթե շղթայով, նրանք չկարողացան կանխել հունգարական բանակին Լիյունտիկայի գլխավորությամբ անցնել գետի հարավային ափը։ Արքայազն Սիմեոն I-ը, ով գտնվում էր բուլղար-բյուզանդական սահմանին, որպեսզի կանխի Նիկիֆոր Ֆոկաս Ավագի բանակի ներխուժումը, շտապ ճանապարհ ընկավ հունգարացիներին հանդիպելու: Այնուամենայնիվ, ինչ-որ տեղ Դոբրուջայում նա պարտություն կրեց, փախավ Դրիստրա և պաշարվեց այստեղ։ Չտիրապետելով պաշարման արվեստին` հունգարացիները չկարողացան գրավել լավ ամրացված ամրոցը, լքեցին նրա շրջակայքը և իրենց ճանապարհին ավերելով բոլոր բուլղարական գյուղերը, ուղղվեցին դեպի Պրեսլավ։ Նրանք հասան բուլղարական իշխանապետության մայրաքաղաքի ծայրամասերը և գերիներին բյուզանդացիներին վաճառելուց հետո նորից վերադարձան Դանուբից հյուսիս գտնվող շրջան։

Հունգարացիների հեռանալուց հետո Սիմեոն I-ը Եվստաթիոս Արգիրայի միջոցով Լեոն VI Իմաստունին հայտնեց գերիների փոխանակման շուրջ բանակցություններ սկսելու իր ցանկության մասին։ Ի պատասխան՝ կայսրը հրամայեց բյուզանդական հրամանատարներին զերծ մնալ բուլղարների դեմ ռազմական գործողություններից և Լեո Չիրոսֆակտո ուղարկեց Պրեսլավ։

Միաժամանակ Սիմեոն I-ը բանակցեց հունգարացիների հետ պատերազմող պեչենեգների հետ և կարողացավ դաշինք կնքել նրանց հետ։ 896 թվականի սկզբին մի կողմից նախկին իշխան Բորիս I-ի հրամանատարությամբ բուլղարական բանակը, մյուս կողմից՝ պեչենեգյան բանակը ներխուժեցին հունգարական կալվածքներ ։ Հարավային Բուգի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում բուլղարները մեծ հաղթանակ տարան, բայց միևնույն ժամանակ նրանք իրենք կորցրին 20000 ձիավոր։ Այս ճակատամարտը դարձավ Բորիս I-ի միակ հաղթանակը մարտի դաշտում[10]։ Արդյունքում պարտված հունգարացիները ստիպված եղան լքել իրենց հայրենիքը և տեղափոխվել Պանոնիա՝ այստեղ հիմնելով իրենց նոր պետությունը։

### Բուլգարոֆիգոնի ճակատամարտ

Ազատվելով երկու ճակատով պատերազմ մղելու անհրաժեշտությունից՝ Սիմեոն I-ը Լև VI Իմաստունից պահանջեց ազատ արձակել գերի բոլոր բուլղարներին, որոնք նախկինում հունգարացիները հանձնել էին բյուզանդացիներին։ Քանի որ կայսրն արդեն ծանր պատերազմ էր մղում արաբների հետ, և նրա տաղանդավոր հրամանատար Նիկիֆոր Ֆոկաս Ավագը վերջերս մահացել էր, հռոմեացիների տիրակալը ստիպված էր համաձայնվել այս պայմանին։ Սակայն արդեն 896 թվականի ամռանը բուլղարական բանակը ներխուժեց Թրակիա՝ պատրվակով, որ բյուզանդացիները շատ ավելի շատ սլավոնական գերիներ են պահել։

Հապճեպ զինադադար կնքելով արաբների հետ՝ Լեո VI-ը կայսրության ասիական մասից զորքերի մեծ մասը տեղափոխեց Բալկանյան թերակղզի, նշանակեց Լեո Կատակալոնին՝ ներքին սքոլիայի հրամանատար և ուղարկեց այս բանակը բուլղարներին ընդառաջ։ Այնուամենայնիվ, քանի որ բյուզանդական հրամանատարը ռազմական հարցերում ավելի քիչ փորձառու էր, քան իր նախորդ Նիկեփոր Ֆոկաս Ավագը, Բուլգարոֆիգոնի (ժամանակակից Բաբաեսկի՝ Թուրքիայում) մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում ջախջախիչ պարտություն կրեց Սիմեոն I-ի բուլղարական բանակից: Ըստ բյուզանդական հեղինակների, իրենց հայրենակիցների բանակը ոչնչացվեց բուլղարների կողմից և միայն մի քանիսը կարողացան փախչել մարտադաշտից, այդ թվում՝ ինքը՝ Լև Կատակալոնըа:

Բուլգարոֆիգոնում տարած հաղթանակից հետո բուլղարական բանակը շարժվեց դեպի Կոստանդնուպոլիս և, ըստ որոշ տվյալների, նույնիսկ սկսեց պաշարումը։ Չնայած Սիմեոն I-ը մի քանի անգամ մերժեց Լևոն VI Իմաստունի խաղաղության առաջարկը, ի վերջո նա ստիպված եղավ դադարեցնել ռազմական գործողությունները և, իբր 120,000 գերի ընկած բյուզանդացիների ուղեկցությամբ, վերադառնալ իրենց հայրենիք: Fulda Annals-ը հայտնում է, որ բուլղարացի արքայազնը համաձայնել է խաղաղության միայն հունգարական նոր ներխուժման սպառնալիքի պատճառովв։

Հետևանքներ
----------

894–896 թվականների բուլղար-բյուզանդական պատերազմն ավարտվեց հաշտության պայմանագրով, որն ուժի մեջ մնաց գրեթե առանց խափանման մինչև 912 թվականին Լև VI Իմաստունի մահը։ Համաձայն դրա՝ Բյուզանդիան պարտավոր էր տարեկան տուրք վճարել Բուլղարիային՝ գերի ընկած բյուզանդացի զինվորների և խաղաղ բնակիչների վերադարձի դիմաց։ Նաև համաձայնագրի համաձայն՝ Սիմեոն I-ը հողեր է ստացել Սև ծովի և Ստրանջայի միջև։ Փոխարենը բուլղարները խոստացան չներխուժել Բյուզանդիա, ինչպես նաև Լև VI-ին վերադարձրեցին երեսուն ամրոցները, որոնք նրանք գրավել էին Դիրրաքիումի թեմայով: Բուլղարական առևտրային համալիրը կրկին վերադարձվեց Կոստանդնուպոլիս։ Այս համաձայնագիրն ապահովեց Բուլղարիայի դիրքը՝ որպես Բալկանյան թերակղզու ամենաուժեղ պետության։

Սիմեոն I-ը գոհ էր պատերազմի արդյունքներից և կարծում էր, որ նա գերակայություն ունի Բյուզանդիայի նկատմամբ։ Սակայն նա նաև հասկացավ, որ վերջնական հաղթանակի համար դեռ շատ անելիք կա։ Փորձելով գերազանցել Կոստանդնուպոլիսը վեհությամբ, արքայազնը սկսեց լայնածավալ շինարարություն Պրեսլավում: Միևնույն ժամանակ Սիմեոն I-ը Սերբիան ենթարկեց իր ազդեցությանը՝ Պետար Գոյնիկովիչին նրա կառավարիչ ճանաչելու դիմաց։

Սիմեոն I-ը նաև տեսավ, թե որքան խոցելի էր Բուլղարիան իր հյուսիսային հարևանների համար, երբ նրանք միավորվեցին Բյուզանդիայի հետ[26]: Արքայազնի եզրակացությունները նպաստեցին բուլղարացիների հաջողությանը 913-927 թվականների հակամարտությունում, երբ, կանխելով բյուզանդական դիվանագետներին սերբերից և պեչենեգներից ռազմական օգնություն ստանալուց, Սիմեոնը հաղթեց իր թշնամիներին, որոնք մնացել էին առանց դաշնակիցների Ահելոյի ճակատամարտում. Բյուզանդացիների ամենամեծ պարտություններից մեկն իրենց ողջ պատմության ընթացքում :

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15  Lilie R.-J. Ludwig C. Zielke B. «Symeon (von Bulgarien)». *Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online* (գերմաներեն). De Gruyter. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ ապրիլի 15-ին. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 20-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
2. ↑  Lilie R.-J. Ludwig C. Zielke B. «Leon VI». *Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online* (գերմաներեն). De Gruyter. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ ապրիլի 15-ին. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 20-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
3. ↑  Андреев, Лалков, 1996, էջ 73, 75
4. 1 2 3 4  Рансимен, 2009, էջ 139—142
5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  *Успенский Ф. И.* История Византийской империи: Период Македонской династии (867—1057) / сост. Л. В. Литвинова. — М.: Мысль, 1997. — С. 219—222. — ISBN 5-244-00873-0
6. ↑  *Николов А.* Факти и догадки за събора през 893 година // *България в световното културно наследство. Материали от Третата национална конференция по история, археология и културен туризъм «Пътуване към България». Шумен, 17—19.05.2012 г.*  / Тодоров Т. — Шумен, 2014. — С. 229—237. Архивировано из первоисточника 23 փետրվարի 2022.
7. ↑  Lilie R.-J. Ludwig C. Zielke B. «Vladimir». *Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online* (գերմաներեն). De Gruyter. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 20-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
8. ↑  Андреев, Лалков, 1996, էջ 86—87
9. 1 2  Կաղապար:Православная энциклопедия
10. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14  Андреев, Лалков, 1996, էջ 91—95
11. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20  Рансимен, 2009, էջ 149—154
12. 1 2 3 4 5  Կաղապար:Православная энциклопедия
13. 1 2 3  *Mladjov I.* Selections on Byzantium. Selections from the Chronicle of Ioannes Skylitzes  / translated and adapted from B. Flusin and J.-C. Cheynet. — 2003. Архивировано из первоисточника 27 Հուլիսի 2012.
14. 1 2  Lilie R.-J. Ludwig C. Zielke B. «Stylianos Zautzes». *Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online* (գերմաներեն). De Gruyter. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ ապրիլի 15-ին. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 20-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
15. ↑  Lilie R.-J. Ludwig C. Zielke B. «Staurakios». *Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online* (գերմաներեն). De Gruyter. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 20-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
16. ↑  Lilie R.-J. Ludwig C. Zielke B. «Kosmas». *Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online* (գերմաներեն). De Gruyter. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 20-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
17. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  *Fine J.* The Early Medieval Balkans: A Critical Survey from the Sixth to the Late Twelfth Century. — University of Michigan Press, 1991. — P. 137—141. — ISBN 0-472-08149-7
18. 1 2  Златарски, 1971, էջ 286
19. 1 2  *Obolensky D.* The Byzantine Commonwealth: Eastern Europe, 500—1453. — London: Cardinal, 1974 (1971). — P. 105—106.
20. 1 2  *Бакалов Г. Ангелов П. Павлов П.* История на българите от древността до края на XVI век. — София: Знание, 2003. — С. 251. — ISBN 954-621-186-9
21. ↑  Златарски, 1971, էջ 288—289
22. ↑  Lilie R.-J. Ludwig C. Zielke B. «Prokopios Krenites». *Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online* (գերմաներեն). De Gruyter. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 20-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
23. ↑  Lilie R.-J. Ludwig C. Zielke B. «Kurtikios». *Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online* (գերմաներեն). De Gruyter. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ նոյեմբերի 15-ին. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 20-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
24. 1 2  *Whittow M.* The Making of Byzantium (600—1025). — Los Angeles: University of California Press, 1996. — P. 286—287. — ISBN 0-520-20497-2
25. ↑  Златарски, 1971, էջ 290
26. 1 2 3  Златарски, 1971, էջ 292—295
27. ↑  *Spinei V.* The Great Migrations in the East and South East of Europe from the Ninth to the Thirteenth Century. — Romanian Cultural Institute (Center for Transylvanian Studies) and Museum of Brăila Istros Publishing House, 2003. — P. 52. — ISBN 973-85894-5-2
28. ↑  Lilie R.-J. Ludwig C. Zielke B. «Niketas Skleros». *Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online* (գերմաներեն). De Gruyter. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 20-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
29. 1 2  Lilie R.-J. Ludwig C. Zielke B. «Arpad». *Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online* (գերմաներեն). De Gruyter. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 20-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
30. ↑  Lilie R.-J. Ludwig C. Zielke B. «Kursan». *Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online* (գերմաներեն). De Gruyter. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 20-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
31. ↑  Lilie R.-J. Ludwig C. Zielke B. «Arnulf (von Kärnten)». *Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online* (գերմաներեն). De Gruyter. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 20-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
32. ↑  Lilie R.-J. Ludwig C. Zielke B. «Konstantinakios». *Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online* (գերմաներեն). De Gruyter. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 20-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
33. ↑  *Guilland R.* Recherches sur les institutions byzantines // *Berliner byzantinische Arbeiten*. — Berlin & Amsterdam: Akademie-Verlag & Adolf M. Hakkert, 1967. — Bd. 35. — S. 537.
34. ↑  Tougher, 1997, էջ 95 & 176—177
35. 1 2  Lilie R.-J. Ludwig C. Zielke B. «Eustathios». *Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online* (գերմաներեն). De Gruyter. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ փետրվարի 19-ին. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 20-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
36. 1 2 3 4 5  Златарски, 1971, էջ 297—307
37. 1 2  Lilie R.-J. Ludwig C. Zielke B. «Nikephoros Phokas («der Ältere»)». *Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online* (գերմաներեն). De Gruyter. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 20-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
38. 1 2  *Божилов И. Гюзелев В.* История на средновековна България VII–XIV век. — София: Анубис, 1999. — С. 248. — ISBN 954-426-204-0
39. 1 2  Lilie R.-J. Ludwig C. Zielke B. «Leon Choirosphaktes». *Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online* (գերմաներեն). De Gruyter. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ ապրիլի 15-ին. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 20-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
40. ↑  Златарски, 1971, էջ 312—315
41. ↑  The Oxford Dictionary of Byzantium / Kazhdan A. — Oxford University Press. — Oxford & New York, 1991. — P. 317. — ISBN 0-19-504652-8
42. 1 2  *Shepard J.* Byzantium in Equilibrium, 886—944 // *The New Cambridge Medieval History. Volume III. C. 900 — c. 1024*  / Reuter T. — Cambridge: Cambridge University Press, 1995. — P. 570.
43. ↑  Lilie R.-J. Ludwig C. Zielke B. «Leon Katakalon». *Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online* (գերմաներեն). De Gruyter. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 20-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
44. 1 2  Златарски, 1971, էջ 317—321
45. 1 2  *Treadgold W.* A history of the Byzantine State and Society. — Stanford: Stanford University Press, 1997. — P. 464. — ISBN 0-8047-2630-2
46. ↑  Annales Fuldenses / Rau R. — Quellen zur karolingischen Reichsgeschichte. Dritter Teil. Ausgewählte Quellen zur Deutschen Geschichte des Mittelalters, Freiherr vom Stein-Gedächtnisausgabe. Band VII. — Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 1960. — S. 168.
47. ↑  Андреев, Лалков, 1996, էջ 99—100