**«Բաբսակ և Կուսեկ»** (բաշկիրերեն՝ «Бабсаҡ менән Күсәк»), բաշկիրական էպոս, բանավոր ժողովրդական արվեստի հուշարձան, Կիպսակ և Բուրզյան բաշկիրական ցեղերի մրցակցության մասին։

Նկարագրություն
--------------

Կոմպոզիցիոն առումով բաշկիրական «Բաբսակ և Կուսեկ» էպոսը վերաբերում է բաշկիրական էպոսի եռերգության վերջին էպիկական հեքիաթին, շարունակելով «Ուրալ-բատիր» և «Ակբուզատ» էպոսների էպիկական ժառանգությունը։ Լինելով դրանց շարունակությունը՝ «Բաբսակ և Կուսեկ» էպոսը ամրագրում է պատմական իրադարձությունների զարգացման հաջորդականության ժողովրդական ավանդույթը՝ հնարավոր է իրական առնչություն ունենալով Հարավային Ուրալի պատմության հետ։

Բաշկիրական «Բաբսակ և Կուսեկ» էպոսը տարածվում է երկու տարբերակով՝ **կիպչակ** («*Կուսյակ-բիյ*» անվան տակ) և **բուրզյա** («*Բաբսակ-բիյ և Կարագուլումբետ-բիյ*» անունով), որոնք տարբերվում են լեգենդի գլխավոր հերոսների՝ Կիպչակների ընտանիքի բատիր *Բաբսակ-բիյի* և Բուրզյաների ընտանիքի հերոս *Կարակուլումբետ-բիյի* պատկերների հակառակ մեկնաբանությամբ։

1916 թվականին Ս. Մ. Մուխամետկուլովն առաջին անգամ գրի է առել լեգենդի կիպչակ տարբերակը Օրսկի շրջանի Վերխնեյտկուլովո գյուղում (ըստ այլ աղբյուրների՝ հիմնված *«Կարագայ-Կիպչակ ցեղի շեժերեի**»* վրա)։ Այն գոյություն ունի բանաստեղծական և արձակ ձևով։ Կիպչակյան այլ տարբերակները (*«Կուսյակ-բիյ»*, *«Կիպսակ և Կուսյակ»* և այլն անուններով) գրի են առել Ա. Իսմագիլովը, Մ. Ա. Բուրանգուլովը, Լ. Ն. Լեբեդինսկին, Ս. Ֆ. Միրժանովան, Մ. Մ. Սագիտովը, Գ. Գ. Սալամովը, Ա.Մ.Սուլեյմանովը և ուրիշներ։

1939 թվականին Ալի Կարնայն առաջին անգամ ձայնագրել է էպոսի բուրզյան տարբերակը Բաշկիրական ԲԻԽՍՀ Բուրզյանսկի շրջանի Ստարոսուբխանգուլովո գյուղում։ Առկա է արձակ ձևով։ Բուրզյան այլ տարբերակները (*«Մասիմ-խան»,* *«Թույգուն–բիյ»* և այլ անուններով) գրի են առնվել Գ. Ամիրին, Գ. Սալյամը, Ն. Դ. Շունկարովը և ուրիշներ։

Էպոսի մոտ 30 տարբերակները պահվում են ՌԳԱ Ուֆայի դաշնային հետազոտական կենտրոնի գիտական արխիվում։

Սյուժե
------

Բաշկիրական «Բաբսակ և Կուսեկ» էպոսը արտացոլում է հեռավոր իրական պատմական իրադարձությունները, մասնավորապես, Բուրզյան ցեղի պայքարը Ալթայից Հարավային Ուրալ տեղափոխված Կիպչակ ցեղի հետ։ Երկարատև դիմակայությունում (VII-XIII դդ.) բուրզյանները պարտվեցին կիպչակներին։

Բանահյուսական աշխատությունը նկարագրում է բաշկիրների կյանքն ու կենցաղը բաշկիր տասներկու ցեղերի միության տիրակալ *Խան Մասիմի* իշխանության ներքո. ժողովրդի պայքարը *հսկայական աննախադեպ գազանի* հետ, որը հարձակվել էր խանության վրա։

Կիպչակյան վարկածի համաձայն, Բաբսակ-բիյը սպանում է «գազանին», իսկ Կարակուլումբետ-բիյը, որոշելով յուրացնել իր համբավը, պնդում է, որ ինքը հերոս է, բայց չկարողանալով դա ապացուցել, նա սպանում է Կիպչակների ընտանիքի բատիրին։ Բուրզյան վարկածի համաձայն` «գազանի» հետ մենամարտում հաղթողը Կարակուլումբետ-բիյն է։

Էպոսում տեղի ունեցած հետագա իրադարձությունները երկու տարբերակներում էլ ցուցադրվում են մոտավորապես նույն կերպ։ Բաբսակ-բիյի և Կիպչակ ընտանիքի այլ ներկայացուցիչների սպանությունից հետո Կարակուլումբետ-բիյն ամուսնանում է Բաբսակի հղի կնոջ հետ, ով ունենում է որդի՝ *Կուսեկ-բիյին*։ Հասունանալով` Կուսեկ-բիյը մորից իմանում է սեփական հոր մահվան մասին և վրեժ լուծելով սպանում է Կարակուլումբետին և նրա ողջ ընտանիքին։ Ողջ է մնում միայն մեկ տղա, որից վերածնվում է Բուրզյանների ընտանիքը։ Վերջինիս հետ է կապված «Բուրզյան» (բաշ. «բեր յան»՝ «միակ հոգի») ծագման նոր տարբերակի առաջացումը։ Էպոսում հերոս Կուսեկ-բիյի գործողությունները գնահատվում են երկու կերպ՝ մի կողմից ճանաչվում է կարիմտայի (արյան վրեժ) արդարությունը, մյուս կողմից՝ մեղադրվում է դաժանության ու վայրագության մեջ։

Լեգենդի երկու տարբերակներում դրված գաղափարական իմաստը նույնն է. ներքին պատերազմների անթույլատրելիության և բաշկիրական կլանների միավորման կոչի մասին է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Պարսկերենից թարգմանաբար` *տոհմածառ*
2. ↑  Статья в *Башкортостан: краткая энциклопедия* Արխիվացված 2013-10-06 Wayback Machine
3. ↑  «Башкирский эпос «Бабсаҡ менән Күсәк»». *kitaplong.ru*. Վերցված է 2023 թ․ մայիսի 15-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Башкирский народный эпос Бабсак и Кусэк
* Башкирский эпос. Как Кусэк батыр за отца Бабсака отомстил.