**Աբու Ալի ալ-Հասան իբն Ալի իբն Իսհակ ալ-Թուսի** (պարսկերեն՝ ابو علی حسن پسر علی پسر اسحاق طوسی‎, 1018[…], Թուս, Ղազնևիների պետություն - հոկտեմբերի 14, 1092(1092-10-14), Sahneh, Սելջուկյան սուլթանություն և Բորուջերդ, Սելջուկյան սուլթանություն), ավելի հայտնի **Նիզամ ալ-Մուլք** տիտղոսով, սելջուկյան սուլթանների պարսիկ քաղաքական գործիչ, միջնադարյան մուսուլմանական Արևելքի ականավոր գործիչ։

Ծնունդը
-------

Ծնվել է մոտ 1019 թվականին Խորասանում` Թուսի մոտ։ Նիզամ ալ-Մուլքի մայրը մահանում է, երբ նա նորածին էր, և նրան դաստիարակում էր հայրը։ Հայրը ցանկանում էր, որ որդին լավ կրթություն ստանա, և ջանքեր էր գործադրում այդ ուղղությամբ։ Նիզամը դեռ մանկուց հետաքրքրվում էր գիտությամբ և պատանեկության տարիներին այցելում է շատ քաղաքներ գիտելիք ստանալու համար։ Նա մեծ ուշադրություն էր դարձնում կրոնական և ճշգրիտ գիտություններին, հատկապես` թվաբանությանը։

Նիզամ ալ-Մուլքը` վեզիր
----------------------

Մելիք-շահ
Նիզամ ալ-Մուլքը ծառայել է շատ կառավարիչների մոտ, սակայն հայտնիություն է ձեռք բերում Խորասանի կառավարիչ Դաուդ իբն Մուկալի (սելջուկյան սուլթան Տուղրիլ-բեկի եղբայր) մոտ ծառայության ժամանակ։ Այս ժամանակ սելջուկների պետությունն արագորեն զարգանում ու ծաղկում էր, և պատրաստվում էր դառնալ հզորագույն պետությունը ամբողջ մուսուլմանական աշխարհում։ Նիզամ ալ-Մուլքը մեծ ներդրում է ունենում պետության հզորացման գործում։

Խորասանի կառավարիչը հիանում էր Նիզամի արդարությամբ և գիտելիքներով։ Նա իր որդուն՝ Ալփ Ասլանին, ով հաջորդելու էր իրեն, հրամայել էր լսել Նիզամ ալ-Մուլքի խորհուրդները. «Թող նա լինի քեզ որպես հայր, և լսիր նրա խորհուրդները»։ Տուղրիլ-բեկի մահից հետո գահ է բարձրանում նրա եղբորորդի Ալփ Ասլանը։ Վերջինս հեռացնում է հանգուցյալ սուլթանի խաբեբա վեզիրին, և 1063 թվականին վեզիր է դառնում Նիզամ ալ-Մուլքը։ Նիզամն արդար և խելացի մարդ էր, և նրա այս հատկանիշները հետագայում մեծ օգուտ են տալիս Սելջուկյան սուլթանությանը։ Մինչև Ալփ Ասլանի մահը Նիզամը ծառայում էր նրա մոտ։ Այդ տարիների ընթացքում նա շատ աշխատանք կատարեց պետության ամրապնդման և զարգացման համար։ Նա մասնակցում էր արշավանքներին և կռվում էր սուլթանի կողքին։

Նիզամ ալ-Մուլքն ամրապնդեց իր ազդեցությունը հատկապես Ալփ Ասլանի որդու՝ Մելիք-շահի օրոք։ Երբ Մելիք-շահը գահ բարձրացավ, 20 տարեկան էր և բոլոր հարցերով դիմում էր Նիզամին ու ընդունում էր նրան որպես հայր։

Նիզամ ալ-Մուլքը 30 տարի ծառայել է որպես վեզիր. Ալփ Ասլանի օրոք 1063—1072 թվականներին և Մելիք-շահի օրոք՝ 1072—1092 թթ.։

Գործունեությունը
----------------

Նիզամ ալ-Մուլքը գրել է «Կառավարման գիրք» (պարսկերեն՝ سياست نامه, Սիասաթնամա) աշխատությունը, որն անհրաժեշտ էր երկրի կառավարման համար։ Նա հիմնադրել է մեդրեսեներ (դպրոցներ), որոնք հայտնի են Նիզամիա ( արաբ․՝ النظامیة‎‎‎ ) անվանումով։ Առաջին և ամենախոշոր մադրասան կառուցվել է Բաղդադում, որտեղ դասախոսել է ալ-Ղազալին։

Մահը
----

Նիզամ ալ-Մուլքի մահը
Նիզամը պայքարում էր իսլամիստների դեմ՝ հանձինս նրանց տեսնելով վտանգ սելջուկների համար։ Դեռևս 1080-ական թվականներին նա հրամայում է ձերբակալել իսլամիստ քարոզիչ Հասան իբն Սաբբահին։ Սակայն վերջինս կարողանում է խուսափել բանտարկումից և ամեն կերպ փորձում է հեռացնել իր թշնամի Նիզամ ալ-Մուլքին։ Հասանը հանձնարարություն է տալիս իսլամիստ Բու Թահիր Արրանիին սպանել Նիզամին։ 1092 թվականի հոկտեմբերի 14-ին սուֆի ձևանալով` Բու Թահիր Արրանին դանակով սպանում է Նիզամ ալ-Մուլքին։

Աղբյուրներ
----------

* Дациев Абубакр, Низам аль-Мульк - величайший везирь изламского мира

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Swartz A.* Open Library — 2007.
2. 1 2  Encyclopædia Universalis (ֆր.) — Encyclopædia Britannica.
3. 1 2  Faceted Application of Subject Terminology
4. ↑  Encyclopædia Britannica
5. ↑  Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.) / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag


|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրոքհաուս · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Իրանիկա · Մեծ կատալոնական · Մեծ ռուսական · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX1676353 · BNF: 12016940t · GND: 118588222 · ISNI: 0000 0001 0857 1631 · LCCN: n85181862 · NDL: 001216740 · NKC: jo20000085706 · NLG: 146938 · NLP: A28789192 · NTA: 073689807 · NUKAT: n2004099572 · SUDOC: 028306260 · VIAF: 46772622 · WorldCat VIAF: 46772622 |

 |

 |