**Ռուսները Լատվիայում** (լատիշ․՝ Krievi Latvijā, ռուս.՝ Русские в Латвии) եղել են երկրի ամենամեծ ազգային փոքրամասնությունը վերջին երկու դարերի ընթացքում։ Լատվիայում ռուսների թիվը ավելի քան քառապատկվեց Լատվիայի խորհրդային օկուպացիայի ժամանակ, երբ համայնքի չափը 1935 թվականին ընդհանուր բնակչության 8,8%-ից (206,499) աճեց մինչև 34,0% 1989 թվականին (905,515)։ Այն սկսել է չափերով կրկին նվազել 1991 թվականին Լատվիայի անկախությունը վերականգնելուց հետո՝ 2018 թվականի սկզբին իջնելով մինչև 25,2%։

Հնագույն Լատվիա
---------------

Ենթադրվում է, որ լատվիերեն *krievi* բառը՝ «ռուսներ» և *Krievija* ՝ «Ռուսաստան» (և *Krievzeme*՝ Ռութենիա ), ծագել է կրիվիչներից ՝ վաղ արևելյան սլավոնների ցեղային միություններից։ 11-12-րդ դարերում Արևելյան Լատվիայի Երսիկա և Կոկնեզե մելիքությունները տուրք էին տալիս Պոլացկի իշխանությունին։

Լիվոնիա
-------

Սրի Լիվոնյան եղբայրների կողմից 1208 թվականին, իսկ Ջերսիկան՝ 1209 թվականին, իսկ ավելի ուշ երկուսն էլ ներառվել են Terra Mariana-ում (Լիվոնիա)։

### Վաղ առևտուր

Արևելյան սլավոնական ներկայությունը մնաց հիմնականում որպես քաղաքներում առևտրականներ. Պահպանվել են նաև առևտրային կապերը Մոսկվայի և ներկայիս Ռուսաստանի այլ մասերի հետ։ Նովգորոդի հանրապետության վաճառականները առևտրական հարաբերություններ հաստատեցին Հանզայի լիգայի հետ, որի անդամ էր Ռիգան։ Այնուամենայնիվ, ռուսական առևտրի հեռանկարները մնացին սահմանափակ գերմանական առևտրային լիգայում, ներառյալ տնտեսական շրջափակումները, որոնք խանգարում էին Նովգորոդին առևտուր անել Լիվոնիայի հետ։ Հանգամանքները փոխվեցին 1392 թվականին, երբ Նիբորգի պայմանագրով պայմանավորվածություն ձեռք բերվեց, որ գերմանացի և ռուս վաճառականները կօգտվեն տեղաշարժի ազատությունից։ Ռուսական առևտուրը զգալիորեն նպաստեց Լիվոնիայի զարգացմանը հաջորդ դարում։

### Տարածաշրջանում գերիշխանության պայքար

1481 թվականին Ռուսաստանի կայսր Իվան III-ը կարճ ժամանակով գրավեց Դինաբուրգ ամրոցը հարավ-արևելյան Լիվոնիայում՝ ի պատասխան Լիվոնիայի հարձակմանը Ռուսաստանի հյուսիս-արևմուտքում։ Լիվոնյան պատերազմի ժամանակ ռուսաց ցար Իվան Ահեղը գրավեց Արևելյան Լատվիայի մի քանի ամրոցներ և քաղաքներ և դրանցից մի քանիսը պահեց նույնիսկ 4 տարի։

XVII դարի երկրորդ կեսից Ռուսաստանից եկած կրոնական հալածանքներ կրած Հին հավատացյալները բնակություն են հաստատել Լատգալիայում, որը Ռեչ Պոսպոլիտայի մաս էր կազմում։

17-րդ դարում՝ ռուս-շվեդական պատերազմի ժամանակ, որը սկսել էր Ալեքսեյ I-ը, ռուսները գրավեցին Արևելյան Լատգալիայի մեծ մասը, Դինաբուրգը վերանվանեցին Բորիսոգլեբսկ և վերահսկեցին տարածաշրջանը 11 տարի՝ 1656-1667 թվականներին։ Անդրուսովոյի պայմանագրից հետո Ռուսաստանը ստիպված էր տարածքը զիջել Լեհաստանին։

### Միավորում ռուսական տիրապետության տակ

1710 թվականին կոմս Շերեմետևի կողմից Ռիգայի գրավումը Հյուսիսային մեծ պատերազմում ավարտեց Պետրոս I-ի կողմից շվեդական Լիվոնիայի գրավումը։ Ռուսական առևտուրը Լատվիայով սկսեց ծաղկել, և ակտիվ ռուս վաճառական դասակարգը սկսեց հաստատվել Լատվիայում։ Առաջին ռուսական դպրոցը Ռիգայում հիմնադրվել է 1789 թվականին։ Լատգալիան ընդգրկվել է Ռուսական կայսրության կազմում 1772 թվականին Լեհաստանի առաջին բաժանումից հետո, Կուրզեմեն և Զեմգալեն (Կուռլանդական և Զեմգալական դքսություն)՝ 1795 թվականին։

Ռուսական կապիտալը ներդրվել է առևտրի մեջ Բալթյան երկրների, այդ թվում՝ Լատվիայի միջոցով։ Այդ շահույթների մի մասն ուղղվել է ռուսական սեփականություն հանդիսացող արդյունաբերության ստեղծմանը։ 19-րդ դարի կեսերին զարգացող արդյունաբերությունը սկսեց գրավել ռուս աշխատողներին։ Ռուս գյուղացիության ներհոսքը նույնպես շարունակվել էր՝ ձգտելով ավելի քիչ սոցիալապես և կրոնական ճնշող պայմաններ կայսրության ներսում՝ շնորհիվ Բալթյան նահանգներին տրված որոշակի ինքնավարության, որոնք ենթակա չէին բոլոր այն օրենքներին, ինչ մնացած Ռուսական կայսրությունում։ Մինչ ռուսական ազնվականությունը նույնպես իր ներկայությունը հաստատեց, վարչական հսկողությունը մնաց բալթյան գերմանացիների ձեռքում։

### Լատվիայի ազգային զարթոնք

 «Ռիժսկիյ վեստնիկ» (Ռիգայի լրաբեր) թերթի 1869 թվականի մարտի 25-ի թողարկումը
Թեև Լատվիայի ռուսական համայնքը հիմնականում Ռուսաստանի էթնիկ ռուսների ընդլայնումն էր, այն, այնուամենայնիվ, սկսեց զարգացնել նաև՝ որպես Ռուսաստանից առանձին համայնք, և Լատվիայի ռուսները սկսեցին իրենց համարել Լատվիայի ազգություններից մեկը։ Ռուսական հասարակական կազմակերպությունները սկսեցին ի հայտ գալ 1860-ական թվականներին, մոտավորապես նույն ժամանակաշրջանում, ինչ Լատվիայի ազգային զարթոնքը։ Ալեքսանդր II-ի բարեփոխումները, ներառյալ 1861 թվականին ճորտատիրության վերացումը կայսրության ողջ տարածքում, ավելի խթանեցին ազգային գիտակցության բարձրացումը։

Լատվիան, փաստորեն, առաջատար էր այս հարցում, քանի որ ճորտատիրությունն արդեն վերացվել էր 1819 թվականին, բացառությամբ Լատգալիայի, որը 1802 թվականին ներառվել էր Վիտեբսկի նահանգի կազմում։ Առաջին ռուսական թերթը Ռիգայում՝ *Ռոսսիսկոե եժենեդելնոե իզդանիե վ Ռիգե* (Российское еженедельное издание в Риге, Ռուսական շաբաթաթերթ Ռիգայում), հիմնադրվել է 1816 թվականին։ Ռուսական «Ռիժսկիյ վեստնիկ*»* (Рижский Вестник, Ռիգայի լրաբեր) օրաթերթը, որը հիմնադրվել է 1869 թվականին Եվգրաֆ Վասիլևիչ Չեշիխինի կողմից և հրատարակվել մինչև նրա մահը՝ 1888 թվականը, հաստատել է «տեղական ռուս բնակչության կարիքները և ցանկությունները» հասկացությունը։ Չեշիխինը 1876 թվականին Ռիգայում ստեղծել է նաև Ռուսական գրական շրջանակը (Русский литературный кружок)։ Տեղի ռուսները մասնակցել են քաղաքային խորհուրդների, իսկ ավելի ուշ՝ Պետդումայի ընտրություններին։

### Կայսրության անկումը և փլուզումը

 Ռուս գյուղացու տունը կառուցվել է 19-րդ դարի երկրորդ կեսին Լատգալիայի Ռեզեկնե շրջանի Ջեքիմանի գյուղում, մասամբ վերակառուցվել է 1920 թվականին և ներկայումս գտնվում է Լատվիայի ազգագրական բացօթյա թանգարանում։
 Միխայիլ Չեխովի անվան Ռիգայի ռուսական թատրոնը հիմնադրվել է 1883 թվականին
20-րդ դարի լուսաբացին ռուսները կազմում էին աշխատող բնակչության զգալի մասը արդյունաբերական ամենամեծ քաղաքներում։ Լատվիայում, ինչպես Ռուսական կայսրության մնացած մասերում, գործարանների աշխատողների վիճակը սարսափելի էր։ Նրանք աշխատում էին օրական միջինը 11 ժամ, շաբաթ օրը՝ 10 ժամ, և դա ծանր ու անապահով պայմաններում։ Սոցիալական խռովությունները առաջացան մի քանի տարիների ընթացքում. երբ բանվորները բողոքի ցույց էին կազմակերպել Ձմեռային պալատի մոտ, ոստիկաններն ու կազակները հարձակվեցին ցուցարարների վրա՝ սպանելով կամ վիրավորելով հարյուրավորներին։ Այս իրադարձությունը նշանավորեց 1905 թվականի հեղափոխության սկիզբը։

Հիասթափության կամ դասակարգային պայքարի փոխարեն Լատվիայի հակառակորդը միանշանակ բալթյան գերմանական վերնախավն էր. առանձին էթնիկական, առանձին սոցիալական դաս, որը խոսում էր առանձին լեզվով։ Այսպիսով, 1905 թվականի Լատվիայի հեղափոխությունը սկզբունքորեն տարբերվում էր մնացած Ռուսաստանի տարածքի հեղափոխություններից։ Ինչպես ռուս, այնպես էլ լատվիական ազգության գյուղացիները գրավել էին փոքր քաղաքներ և այրել տասնյակ կալվածքներ։ Լատվիայի հեղափոխությունը, սակայն, չխռովեց Ռուսաստանից անջատվելու համար, քանի որ ազգայնականները շարունակում էին հավատալ, որ իրենց պետք է կայսերական Ռուսաստանի հզորությունը՝ դիմակայելու բալթյան գերմանական գերակայությանը։

1905 թվականի հեղափոխության ավարտին Նիկոլայ II-ը տարբեր զիջումների միջոցով, ներառյալ ներկայացուցչական Դումայի ստեղծմամբ, պահպանեց իշխանությունը։ Թեև ռուսականացումը՝ որպես քաղաքականություն, չեղարկվեց, բալթյան գերմանական վերնախավը կրկին գործեց ցարի օգտին՝ վերահսկողությունը պահպանելու համար։ Գերմանացիները, ռուսական բանակի գնդերի օգնությամբ, թիրախավորեցին լատվիացիներին՝ փորձելով հակազդել ազգայնականությանը։ Ռուսական կառավարությունը, նորից դաշնակցելով իշխող վերնախավի հետ, ձգտում էր ամրապնդել այդ հարաբերությունները՝ խրախուսելով ռուս քաղաքական առաջնորդներին դաշնակցել գերմանացիների հետ՝ ընդդեմ լատվիացիների։ Լատվիայի ռուսական համայնքի տրամադրությունները, սակայն, մնացին երկատված։ Մեծամասնությունը Հին հավատացյալների ժառանգներ էին, ովքեր փախել էին Բալթյան երկրներ՝ խուսափելու կրոնական հալածանքներից, և ցարին դեռ խորը կասկածանքով էին վերաբերվում, եթե ոչ՝ որպես բացահայտ չարիք։ Նրանք այժմ հակված էին չեզոք մնալ բալթյան գերմանացիների և ազգայնական լատվիացիների առճակատման մեջ, բայց դրանով իսկ լուծարվեց 1905 թվականի հեղափոխությունից առաջ Լատվիայի ռուսների, լատվիացիների և լատվիացի ազգայնականների նպատակների ակտիվ ընդհանրությունը։ Լատվիական ազգայնականությունը շարունակեց կենտրոնացած մնալ բալթյան գերմանացիների դեմ, դիրքորոշումը անփոփոխ էր մինչև 1917 թվականի հեղափոխությունը։

1917 թվականին, ինչպես 1905 թվականին, Լատվիան հատկապես լավ էր պատրաստված հեղափոխությանը։ Դասակարգային գիտակցությունը շարունակում էր զարգանալ և հատկապես ուժեղ էր արդյունաբերական զարգացած Ռիգայում՝ Ռուսաստանի երկրորդ ամենամեծ նավահանգստում։ Հատկապես ակտիվ էին Լատվիայի հրաձիգները, որոնք օգնում էին կազմակերպվել քաղաքային բանվորներին և գյուղացիներին, բռնագրավել կալվածքները և նախկին տեղական խորհուրդների փոխարեն խորհուրդներ ստեղծել։ Սա, սակայն, նոր խնդիր ներկայացրեց լատվիացի ազգայնականների համար։ Ելնելով պատմական հատուկ կարգավիճակից, որոնք Բալթյան երկրները վայելում էին Պետրոս I-ից ի վեր, նրանք հույս ունեին ավելի շատ ինքնավարության, սակայն չանջատվեէին Ռուսաստանից։ Բոլշևիզմն այժմ սպառնում էր կուլ տալ ազգայնականությանը և այդպիսով այն դարձավ նոր թշնամին։ Բոլշևիզմի դեմ շրջադարձին ուղեկցեց նոր, ավելի էթնիկ, կատաղի ազգայնականությունը, որը սահմանվում էր որպես գերմանական և ռուսական ազդեցությունների ցրում։ Այնուամենայնիվ, այն չի թիրախավորել Լատվիայի ռուս բնակչությանը, ոչ էլ այն ռուսների հոսքին, որոնք 1917 թվականից հետո փախել են Լատվիա՝ փախնելով Խորհրդային Ռուսաստանից։

### Ժողովրդագրություն

19-րդ դարի վերջում Լատվիայի ռուսների բավականին մեծ բնակչություն կար։ Համառուսաստանյան առաջին մարդահամարի համաձայն՝ 1897 թվականին Լատվիայում ռուսների թիվը կազմում էր 171,000 և բաշխված էր հետևյալ կերպ՝ 77,000՝ Լատգալիայում, 68,000՝ Վիձեմեում, և 26,000՝ Կուրզեմեում և Զեմգալեում։ Քաղաքային բնակչությունը մոտավորապես երկու անգամ ավելի էր, քան գյուղականը, բացառությամբ Լատգալիայի, որտեղ այդ համամասնությունները փոխվեցին։

Վիձեմեի, Կուրզեմեի և Զեմգալեի ռուս բնակչության կեսը եկել էր Ռուսաստանի մոտակա գավառներից։ Օրինակ՝ Լատգալիայի Ռեզեկնե շրջանում ռուսների 10%-ը եկել էր այլ գավառներից։ Ամենաշատ եկվորները եկել էին կայսրության հարևան նահանգներից՝ Կաունասից, Վիտեբսկից և Վիլնյուսից։

Իրենց սոցիալական կառուցվածքով ռուսները տարբերվում էին Լատվիայի այլ ազգությունների մեծ մասից։ Նրանց մեջ ամենամեծ սոցիալական խումբը գյուղացիներն էին (54%), և նրանք կազմում էին Լատգալիայի ռուսների մեծամասնությունը։ Միջին խավը կազմում էր 35%, ժառանգական և անհատ ազնվականները (արիստոկրատիա)՝ 8%։ Ինչ վերաբերում է նրանց խմբային հատկանիշներին, ռուսները շատ նման էին Լատվիայի լեհերին, բայց տարբերվում էին լատվիացիներից, որոնք հիմնականում գյուղացիներ էին, և գերմանացիներից, որոնք հիմնականում պատկանում էին միջին խավին կամ ազնվականությանը։

Անկախ Լատվիայում (1918–1940 թվականներին)
----------------------------------------

 Ռուս ուղղափառ եկեղեցի, որը կառուցվել է 1930-ականներին Լատգալիայի Ռեզեկնեի շրջանի Ռոգովկա քաղաքում, որը ներկայումս գտնվում է Լատվիայի ազգագրական բացօթյա թանգարանում։
1918 թվականի նոյեմբերի 18-ին Լատվիայի Հանրապետությունը հռչակվեց՝ որպես անկախ ժողովրդավարական պետություն։ Բոլոր այն ազգությունները, որոնք օտար տիրապետության շրջանում ապրել էին Լատվիայի տարածքում, հնարավորություն էին ունեցել զարգանալ՝ որպես երկրի ազգային փոքրամասնություններ։ Բոլոր ռուսները կորցրին կայսրությանը պատկանող իրենց էթնիկական պատկանելությունը, սակայն Լատվիայում նրանց տրվեցին բոլոր իրավունքները, որոնք սովորաբար ապահովված էին ժողովրդավարական պետությունների կողմից։

Անկախ Լատվիայի տարիները նպաստավոր էին ռուսական ազգային խմբի աճի համար։ Ոչ միայն ողջ Լատվիայում, այլև երկրի բոլոր պատմական շրջաններում այս ազգային փոքրամասնության թիվը անընդհատ աճում էր։

Ըստ 1920 թվականի առաջին վիճակագրական տվյալների՝ այդ ժամանակ ռուս բնակչության թիվը կազմում էր 91000 մարդ։ 1935 թվականին ռուս փոքրամասնության թիվը հասել էր 206000-ի։ Անկախության ողջ ընթացքում ռուսները մնացին երկրի ամենամեծ ազգային փոքրամասնությունը։ 1935 թվականին Լատվիայի բնակչության էթնիկ կազմում ռուսները կազմում էին 10,5% (1920 թվականին՝ 7,8%)։

Ռուս բնակչության աճը պայմանավորված էր մի քանի գործոններով. քաղաքացիական պատերազմը և Ռուսաստանում խորհրդային իշխանության հաստատումը պատճառ դարձան փախստականների և արտագաղթողների հոսքի դեպի շատ երկրներ, ներառյալ Լատվիա։ 1920 թվականին Դաուգավպիլսի ճակատամարտից հետո լեհերը ռուս բնակչության մեծամասնությամբ Դվինսկի վերահսկողությունը զիջեցին լատվիացիներին։ Լատվիայի Հանրապետության և Խորհրդային Ռուսաստանի միջև կնքված խաղաղության պայմանագրի համաձայն՝ Պսկովի նահանգի որոշ տարածքներ՝ մեծ թվով ռուս բնակչությամբ, անցել էին Լատվիային։ Բայց ռուս բնակչության աճի հիմնական պատճառը նրանց բարձր բնական ծնելիության մակարդակն էր։ Օրինակ՝ 1929 թվականին ռուսների բնական աճը կազմում էր 2800, մինչդեռ լատվիացիների բնական աճը, որոնց ընդհանուր թիվը նույն տարում ինը անգամ գերազանցում էր ռուսներինը, կազմում էր ընդամենը 3700։

Ռուսներն ունեին ամենամեծ թվով բազմազավակ ընտանիքները՝ համեմատած Լատվիայի այլ ազգային խմբերի հետ։ Ինչպես ցարական ժամանակներում, ռուսները դեռ մնում էին Լատվիայի «ամենաերիտասարդ» էթնիկ խմբերից մեկը։ Մինչև տասնչորս տարեկան ռուս երեխաները կազմում էին Լատվիայի նույն տարիքի երեխաների ընդհանուր թվի 14%-ը։ Ռուսական ընտանիքները անկախության շրջանում բնութագրվում էին շատ բարձր կայունությամբ։ Ռուսական ընտանիքների ամուսնալուծությունների միջին թիվը լատվիական ընտանիքների կեսն է, իսկ գերմանական ընտանիքների՝ մեկ հինգերորդը։

Լատվիայում ռուսների տարածքային բնակչության կառուցվածքում տեղի ունեցան մեծ փոփոխություններ։ Ռուս բնակչության երեք քառորդն ապրում էր Լատգալիայում, 14%-ը՝ Ռիգայում։

Լատվիայի պատմության ցարական շրջանի համեմատ ռուսներն ավելի շատ «երկրագործական և գյուղատնտեսական» հատկանիշներ ձեռք բերեցին և կորցրին «քաղաքային և արդյունաբերական» հատկանիշները։ Ռուսների ճնշող մեծամասնությունը զբաղվում էր գյուղատնտեսությամբ (80%)։ 7%-ը զբաղվել է արդյունաբերությամբ, 4.9%-ը՝ առևտրով։ Երկրի ռուս բնակիչներն իրենց ֆերմաներն ունեին հիմնականում Լատգալիայում՝ երկրի տնտեսապես ամենաթույլ զարգացած հատվածում։ Վիձեմեի, Կուրզեմեի և Զեմգալեի քաղաքներում ռուսների սոցիալական պատկերը մոտեցել է համալատվիականին։ Բայց նույնիսկ այնտեղ ռուսները չէին պատկանում տնտեսապես և սոցիալապես զարգացած ազգային խմբերին։ Ռուսները տարբերվում էին լատվիացիներից, գերմանացիներից և հրեաներից սեփականության սեփականատերերի ավելի փոքր մասով և տարածված երեխաների աշխատանքով։

Ռուս բնակչության գրագիտության ընդհանուր մակարդակը Լատվիայի Հանրապետության պատմության հենց սկզբում ավելի ցածր էր, քան կայսրության ժամանակ։ Լատվիայի ռուս տղամարդկանց միայն 42%-ը և ռուս կանանց 28%-ը կարող էին կարդալ և գրել 1920 թվականին։ Անկախության տարիներին դպրոցներում ռուս աշակերտների թիվը զգալիորեն ավելացել է (1,5 անգամ, ամենաբարձր ցուցանիշը 1925–1935 թվականներին)։ Արդյունքում զգալիորեն կրճատվել է 6–20 տարեկան լատվիացի և ռուս աշակերտների թվի տարբերությունը (համապատասխանաբար 54% և 47%)։

Ռուսները ցածր էին ներկայացված բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում։ 1920 թվականին Լատվիայի համալսարանում կար ընդամենը 65 ռուս ուսանող, իսկ 1939 թվականին՝ 220 ուսանող։

Երկար ժամանակ Լատվիայի Հանրապետությունը փորձում էր ինտեգրել ռուս փոքրամասնությանը ազգային-մշակութային մեծ ինքնավարության հիման վրա։ Լատվիայի ազգային դպրոցները լայնորեն օգտվեցին երեխաներին մայրենի լեզվով ուսուցանելու իրենց իրավունքից։ Ռուսական դպրոցները բացառություն չէին։ Ռուսաց լեզուն հատկապես կարևոր դեր է խաղացել տարրական կրթության փուլում։ 1920-ականների վերջին ռուս երեխաների 92%-ը կրթություն էր ստանում ռուսական տարրական դպրոցներում։ Միջնակարգ դպրոցների ցանցի զարգացման համար հաշվի էր առնվել նաև ազգային փոքրամասնությունների՝ սեփական լեզվով կրթություն ստանալու պահանջները։ 1920-ականների վերջին և 1930-ականների սկզբին փոքրամասնությունների խմբերի ծնողների կողմից իրենց երեխաներին լատիշերեն ուսուցմամբ դպրոցներ ուղարկելու աճող միտում կար։ 1935 թվականին ռուս երեխաների 60%-ը կրթություն էր ստանում մայրենի լեզվով։

Լատվիայում ռուսաց լեզվի հանրաճանաչությունը պայմանավորված էր այն հանգամանքով, որ ռուսները հիմնականում չէին ձգտում սովորել լատիշերեն կամ այլ փոքրամասնությունների լեզուներ։

Լատիշերեն լեզուն գրավիչ չէր Լատվիայի ռուս բնակչության համար։ 1920–1930 թվականներին ռուսների միայն 15%-ից մի փոքր ավելին կարող էր խոսել և գրել լատիշերեն։ Շատ քաղաքների լատվիական միջավայրը լավ խթան էր ռուսների համար՝ սովորելու լատվիերեն լեզուն։ Յելգավայի ռուսների 70%-ը և Բաուսկայի, Վալմիերայի ու Կուլդիգայի բնակիչների ավելի քան 80%-ը խոսում էին լատիշերեն։

### Լատվիայի Հանրապետության ռուսների քաղաքական կյանքն ու գիտակցությունը

1918 թվականի նոյեմբերի 18-ին լատվիական պետության ստեղծումը տեղի ռուսներին ստիպեց նոր սկզբունքներ որոշել կառավարության հետ իրենց հարաբերություններում։ Նոր պայմաններում Լատվիայի ռուսները դարձան ազգային փոքրամասնություն, որի հատուկ մշակութային շահերը կարգավորվում էին Ժողովրդական խորհրդի կողմից ընդունված *«Փոքրամասնությունների մշակութային-ազգային ինքնավարության մասին*» օրենքով։

Ռուսները՝ որպես Լատվիայի քաղաքացիներ, օգտվում էին լիարժեք իրավունքներից և հետևաբար մասնակցում էին երկրի քաղաքական կյանքին։ Ռուսները՝ որպես ազգային փոքրամասնություն, մասնակցել են Լատվիայի սահմանադիր ժողովի և բոլոր չորս սեյմերի ընտրություններին։

Լատվիայի բոլոր ընտրողների երկուսից վեց տոկոսը քվեարկել է ռուսական կուսակցությունների օգտին։ Ռուսներով խիստ բնակեցված շրջաններում (Ռիգա և Լատգալիա) ռուս ընտրողները ավելի ու ավելի շատ քվեարկում էին ռուսական կուսակցությունների օգտին խորհրդարանական պետության ողջ ընթացքում։

Կոնկրետ պատմական պայմանները որոշեցին ռուսների վերաբերմունքը ազգային-մշակութային ինքնավարության գաղափարի նկատմամբ։ Նրանք ընդունում էին ռուսական մշակույթի ինքնավար բնույթը լատվիական մշակույթի նկատմամբ, բայց կարծում էին, որ չկա հատուկ տեղական ինքնավարություն ռուսական մշակույթի և ընդհանրապես ռուս ժողովրդի նկատմամբ։ Տեղական ռուսական հասարակությունը չի բացահայտել տեղի ռուսներին բնորոշ որևէ առանձնահատկություն, որը կտարբերի նրանց Ռուսաստանի ռուսներից։

Լատվիայի Հանրապետության օրոք տեղի ռուս բնակիչները փորձում էին մշակել սոցիալական գիտակցության սեփական սկզբունքները։ Հանրապետության սկզբին՝ 1918–1919 թվականներին, Ազգային դեմոկրատական լիգայի (ԱԴԼ, Ռիգայի առաջին ռուսական ազգային միությունը, ապա ամբողջ Լատվիայի) ուղղափառ թևը (Ն. Բորդոնոս) հանդես էր եկել ռուսական հասարակական կազմակերպությունների էթնիկական մաքրության օգտին։ ԱԴԼ-ի լիբերալ թևը, իսկ ավելի ուշ՝ Լատվիայի ռուսական ընկերությունը (Ն. Բերեյանսկի, Ս. Մանսիրև), կոչ արեցին սերտ համագործակցել Լատվիայի ողջ հասարակության հետ։

ԱԴԼ-ի լիբերալ գիտակցությունից Լատվիայի ռուս բնակչության մի մասում ի հայտ եկան որոշակի գաղափարախոսության որոշ տարրեր՝ «ժողովրդավարական ազգայնականություն»։ Նրա խոսափողն էր հրապարակախոս Բերեջանսկին։ Նա կարծում էր, որ Լատվիայի ռուսների ճակատագիրը հեշտ չէ։ Նրանց պատմական հայրենիքը ռուսական ազգային մշակույթի և էթիկայի թշնամի «բոլշևիկյան ինտերնացիոնալիզմի» ձեռքում էր։ Ռուսները երախտապարտ էին ժողովրդավարական Լատվիային իրենց մշակույթը զարգացնելու հնարավորության համար։ Բայց իրենք՝ ռուսները, կարծում էր Ն.Բերեջանսկին, պետք է իրենց գիտակցության շրջանակներում առավելագույնս ամրապնդեին ազգային արժեքների հասկացությունը։ Այս գաղափարի հետևորդներն աշխատել են ռուսական «Слово» («Խոսք») թերթում։ Միևնույն ժամանակ ռուսական ամենահայտնի «Սեգոդնիա» թերթը չէր հավակնում պրոպագանդել ռուսական ազգային գաղափարները, այլ պաշտպանում էր բոլոր տեղական փոքրամասնությունների մշակութային-ազգային ինքնավարության պաշտպանության գաղափարները։

Ռուսական ազգային սկզբունքների վառ արտահայտիչն էր Ն. Բելոցվելովը, ով համարում էր, որ ռուսների ազգայնական դառնալը էմիգրանտների ճակատագրի բնական արդյունք էր՝ վախենալով իրենց մշակույթի ապագայի համար։

«Ժողովրդավարական ազգայնականության» գաղափարներին պաշտպանում էին աջ կողմնորոշում ունեցող Ռուսական գյուղացիական միության ղեկավարները։ ՌԳՄ-ն դարձավ չորրորդ սեյմի երեք պատգամավորներից բաղկացած Ռուսական գյուղացիական ֆրակցիայի հիմքը։

Լատվիայի ռուսների մի մասը պատկանում էր քաղաքական սպեկտրի ուլտրա-ձախերին։ Չորրորդ սեյմում մեկ ռուս ներկայացնում էր սոցիալ-դեմոկրատներին, իսկ մեկ ռուս՝ կոմունիստներին։ Բայց ռուսական ձախամետ կուսակցությունները մեծ հաջողությունների չհասան, թեև որոշակի ազդեցություն ունեին Ռիգայի աշխատավորական հատվածների վրա։ Ընդհանուր առմամբ, ռուսական փոքրամասնությունը քաղաքականապես ավելի քիչ ակտիվ էր, քան հրեա և բալթյան գերմանական փոքրամասնությունները։

Խորհրդային Լատվիայում (1940–1990 թվականներին)
---------------------------------------------

### 1940–1941 թվականներին

1940 թվականի ամռանը Լատվիան կորցրեց իր անկախությունը և օկուպացվեց ԽՍՀՄ-ի կողմից։

Ռուսական փոքրամասնության վերաբերմունքն այս իրադարձությունների նկատմամբ տարբեր էր։ Կարելի է առանձնացնել երեք տեսակի դիրքորոշումներ.

1. Լրիվ անհամաձայնություն բոլշևիկյան ռեժիմի հետ. բնորոշ է ռուս մտավորականությանը և քահանաներին
2. Լատվիայի ռուս հասարակության մի մասը պատրանքի մեջ էր Իոսիֆ Ստալինի բռնապետության հետ կապված՝ հույս ունենալով, որ այն կվերածվի ռուսական միապետության նման քաղաքական համակարգի
3. Ամբողջական աջակցություն բոլշևիկյան ռեժիմին

Խորհրդային իշխանության մեկ տարվա ընթացքում տեղի ռուսները զրկվեցին իրենց ազգային բոլոր պարբերականներից, իսկ նրանց հայտնի հասարակական գործիչներից շատերը ենթարկվեցին բռնաճնշումների կամ սպանվեցին։ Բայց նոր ռեժիմը համախոհներ գտավ նաև տեղի ռուսների շրջանում։ Լատվիայում առաջացել էին կոլտնտեսություններ, իսկ անվտանգության ծառայություններում և բանվորական պահակախմբի ստորաբաժանումներում մեծ թվով ռուսներ են եղել։ Արագորեն զարգանում էր կոմունիստական նոմենկլատուրան, որին ակտիվորեն մասնակցում էին տեղի ռուսները։

### 1941–1944 թվականներին

1941 թվականին Նացիստական Գերմանիան ներխուժեց ԽՍՀՄ և այնուհետև գրավեց Լատվիայի տարածքը։

Տեղի ռուս բնակչության մի մասը նախընտրեց դիմակայել զավթիչներին` ծառայելով Կարմիր բանակում ու պարտիզանական շարժման մեջ և աջակցելով ընդհատակյա կոմունիստական կուսակցությանը։

Բայց, միևնույն ժամանակ, բավականին շատ ռուսներ կային նացիստական իշխանությունների հետ համագործակցող։ Նրանք աշխատում էին թերթերում, որոնք քարոզում էին բոլշևիկներից և հրեաներից զերծ «ազգային Ռուսաստանի» և Վերմախտի «ազատագրական առաքելության» առասպելը։ Ռուսներին գրավել էին ռազմականացված ստորաբաժանումները։ Այն ժամանակվա թերթերը լի էին ռուսական ազգային մշակույթի մասին տեղեկություններով։ Դաուգավպիլսում բացվեց ռուսական թատրոն, Ռեզեկնեի ուսուցչական ինստիտուտում ստեղծվեց ռուսաց լեզվի ամբիոն ռուսաց լեզվի ուսուցիչների համար։

Ստեղծվել էր ինստիտուտ, որը ներկայացնում էր ռուս բնակչության շահերը Լատվիայի ռուս բնակչության հարցերով ռուսական կոմիտեում։ Դրանք նախագծված էին օգնելու ռուսներին իրենց որոշ տնտեսական, մշակութային և իրավական կարիքներում։

### Հետպատերազմյան միգրացիայի առանձնահատկությունները

Լատվիացիներից հետո ռուսները ներկայիս Լատվիայի ամենամեծ էթնիկ խումբն են։ 1989 թվականին այս ազգային խումբը կազմում էր Լատվիայի բնակչության 34,0%-ը, նրա ընդհանուր թիվը 905500 էր  Archived 2007-09-29 at the Wayback Machine.։ Նախապատերազմյան ժամանակաշրջանի ժողովրդագրական իրավիճակի համեմատ ռուսների թիվն աճել էր 4,5 անգամ։ Նրանց հարաբերական մասնաբաժինը Լատվիայի ազգային կազմում աճել է 3,5 անգամ։

Ռուսաստանի բնակչության այսքան մեծ աճը չի կարող բացատրվել բացառապես բնական աճով։ Այսօր Լատվիայում ռուսական ազգային խմբի մեծամասնությունը ԽՍՀՄ այլ հանրապետություններից, հիմնականում Ռուսաստանի Դաշնությունից, մեծ միգրացիոն շարժի արդյունք է։

Ռուսները հիմնականում բնակություն են հաստատել քաղաքներում։ Նրանք հակված էին ընտրել ավելի մեծ քաղաքներ, ինչպիսիք են Ռիգան և Դաուգավպիլսը։ Ռուսները լատվիացիներից տարբերվում էին իրենց մասնագիտական հատկանիշներով. ռուս բնակչության ավելի քան մեկ երրորդը զբաղվում էր արդյունաբերությամբ (լատվիացիների մեկ քառորդը), ռուսների 7%-ը (լատվիացիների 22%-ը) զբաղվում էր գյուղատնտեսությամբ, ռուսների 1%-ը (լատվիացիների 2,5%-ը) մշակույթի և արվեստի ոլորտներում։

Ռուսները ԽՍՀՄ-ում և՛ թվով, և՛ քաղաքական ազդեցությամբ հիմնական էթնիկ խումբն էին։ Խորհրդային Լատվիայի պայմաններում ռուսական մշակույթը գերակշռում էր հանրապետության ողջ ոչ լատվիացի բնակչության վրա։ Ռուսերենը նաև ձևավորեց Լատվիայի ռուսախոս բելառուսների, ուկրաինացիների, լեհերի, հրեաների և գերմանացիների նոր խումբ։ 1959–1979 թվականներին Լատվիայում էթնիկ ռուսների թիվն ավելացել էր 47%-ով, սակայն ռուսերենը իրենց մայրենի լեզուն համարող ոչ ռուսների թիվն աճել է 78%-ով։ Լատվիայում ռուսաց լեզվի հիման վրա մշակվել էր բարձր զարգացած ենթակառուցվածք՝ միջնակարգ և բարձրագույն կրթության, գիտության և զանգվածային լրատվության միջոցների լայն համակարգ։

### Ազգային գիտակցություն

Ամբողջ խորհրդային ժամանակաշրջանում Լատվիայի ռուսական (ինչպես և լատվիական) ԶԼՄ-ները կոմունիստական գաղափարախոսության ակտիվ կրողներ էին համարվում՝ ազդելով Լատվիայի ռուսների գիտակցության վրա։

Ողջ խորհրդային ժամանակաշրջանում Լատվիայի բնակիչների այս մեծ խմբի ազգային-մշակութային ինքնությունն արտահայտելու պաշտոնական մակարդակով համաձայնեցված բանաձև չկար։ Կոմունիստական կուսակցության գաղափարախոսությունը մերժում էր Լատվիայի Հանրապետության ավանդույթը, որը Լատվիայի ռուսներին նույնացնում էր՝ որպես իր ազգային փոքրամասնություններից մեկը։ ԽՍՀՄ-ում գոյություն ուներ ազգերի, թեև ոչ բոլոր ազգերի, ազգային-տարածքային ինքնավարության ձև, ինչը անհավասար էր դարձնում նրանց սոցիալական ներկայացվածությունը պետական մարմիններում։ Արդյունքում նրանց ազդեցությունը սոցիալական գիտակցության վրա նույնպես անհավասար էր։ Ազգը կարող էր «լիարժեք» համարվել միայն այն դեպքում, եթե տիրապետեր պետական համակարգի վրա՝ միութենական հանրապետության տեսքով։ Հետևաբար, Լատվիայում կար միայն մեկ ճանաչված ազգ՝ լատվիացիներ։ Լատվիայի ռուսները, և նրանք, ովքեր այնտեղ խոր պատմական արմատներ ունեին, և նրանք, ովքեր Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո այն ընտրեցին՝ որպես մշտական բնակության վայր, չունենալով տարածքային ինքնավարություն, համարվում էին ոչ թե որպես առանձին մշակութային և ազգային համայնք Լատվիայի Հանրապետությունում, այլ ավելի շուտ՝ որպես Խորհրդային Միության ավելի մեծ ռուսական համայնքի մաս։

1980-ականների վերջերին ԽՍՀՄ-ում առաջին նշանավոր դեմոկրատական փոփոխությունները բերեցին ժողովուրդների ազգային զարթոնքի։ Ժողովրդավարական նոր միտումները հավասար հնարավորություններ տվեցին թե՛ լատվիացիների, թե՛ ռուսների ազգային վերածննդին։ Որոշ ռուսներ թե՛ որպես անհատներ, թե՛ կազմակերպված խմբեր, ակտիվորեն աջակցել են Լատվիայի ազգային զարթոնքին՝ «Ատմոդա»-ին։

1988թ. հուլիսին Ա.Մալցևը լատվիական մշակույթի 17 նշանավոր գործիչներից մեկն էր, ով բաց նամակ է ստորագրել Լատվիայի գրողների լիգայի ընդլայնված ասամբլեային՝ դեմոկրատական ժողովրդական ճակատ ստեղծելու նախաձեռնությամբ հանդես գալու համար։ Լատվիայի ժողովրդական ճակատ ստեղծելու գաղափարին աջակցել են հանրապետության ռուս գրողներ Լ.Ազարովան, Ռոալդ Դոբրովենսկին, Վ.Դոզորցևը և Մ.Կոստենեցկայան, լրագրողներ Ա.Գրիգորևը, Ա.Կազակովը, թարգմանիչ և մատենագետ Ջ. Աբիզովը և շատ ուրիշներ։ 1989 թվականին Լ. Գլադկովը, Վ. Դոզորցևը, Վ. Ժդանովը, Վ. Կոնոնովը և Մ. Կոստենեցկան ընտրվել են Լատվիայի ժողովրդական ճակատի խորհրդի անդամ։ Վ.Դոզորցևը դարձել է Լատվիայի ժողովրդական ճակատի խորհրդի անդամ։ Ա.Գրիգորևը եղել է ԼԺՃ-ի «Ատմոդա» թերթի խմբագիրներից մեկը։ «Ատմոդա» թերթի ռուսերեն հրատարակության տպաքանակը բավականին մեծ էր (15–100 հազար)։ Այն հայտնի էր ոչ միայն Լատվիայի ռուս բնակիչների, այլև Ռուսաստանի արևմտյան մտածողությամբ հասարակության շրջանում։

ԼԺՃ-ը դարձավ Լատվիայի ռուսական մշակութային ընկերության (ԼՌՄԸ) ստեղծման հիմքը։ ԼՌՄԸ-ի հիմնադիր ժողովը կայացել է 1989 թվականի մարտի 4-ին։ Ընկերության նպատակն էր «առավելագույնս զարգացնել ռուսական ազգային մշակույթը, ակտիվացնել ռուս-լատվիական ավանդական հարաբերությունները և համագործակցել հանրապետության բոլոր ազգությունների ներկայացուցիչների հետ»։

Միևնույն ժամանակ, Լատվիայի ռուսների մի մեծ մասը անվստահությամբ էր վերաբերվում Լատվիայի պետական համակարգի վերածնմանը։ Դա ցույց են տալիս 1989 թվականին անցկացված հասարակական կարծիքի հարցման արդյունքները։ Ոչ լատվիացի բնակչության միայն 49%-ն է պաշտպանել Լատվիայի անկախության գաղափարը (այդ գաղափարին աջակցող լատվիացիների թիվը կազմել է 93%)։ Լատվիայի աշխատավոր ժողովրդի միջազգային ճակատը կամ Ինտերֆրոնտը, որը ստեղծվել էր 1989 թվականին, բացահայտորեն հանդես եկավ Խորհրդային Միության կազմում մնալու և սոցիալիստական տնտեսությունը պահպանելու համար։ Ինտերֆրոնտը նպատակ ուներ շահել այն ռուսների համակրանքը, ովքեր դեմ էին Լատվիայի՝ որպես ազգային պետության գաղափարին։

Անկախ Լատվիայում (1990 թվ–կանից առ աայսօր)
------------------------------------------

### Բաշխում

 Էթնիկ ռուսների տոկոսային բաշխվածությունը Լատվիայում և Բալթյան այլ երկրներում (2021)
Լատվիայի ռուսներն ապրում են հիմնականում քաղաքային բնակավայրերում։ 2006 թվականին ռուսները կազմում էին մայրաքաղաք Ռիգայի բնակչության 42,3%-ը և մեծությամբ երկրորդ քաղաքում՝ Դաուգավպիլսում՝ 53,5%-ը (չհաշված ռուսերենը որպես մայրենի լեզու համարող մյուսները)։ Խորհրդային Միության օրոք ժամանող ռուսները հիմնականում բնակեցվել էին արդյունաբերական կենտրոններում՝ գործարանային աշխատատեղեր հավաքելու համար, մինչդեռ գյուղական շրջանները մնում էին գրեթե ամբողջությամբ էթնիկ լատվիացիներով բնակեցված՝ բացառությամբ արևելյան Լատվիայի որոշ փոքր տարածքների։ 2018 թվականի սկզբին էթնիկ ռուսները կազմում էին բնակչության 25,2%-ը։

Լատվիայի կենտրոնական վիճակագրական բյուրոյի տվյալներով 2011-2017 թվականներին Լատվիա է գաղթել 19932 ռուս, իսկ այլ երկրներ՝ 48851 ռուս։

### Քաղաքացիություն

 Ըստ ռեզիդենտների ռեգիստրի տվյալների՝ 2017 թվականի հունվարի 1-ին Լատվիայում գտնվող 557,618 ռուսներից 159,069-ը կամ 28,5%-ը քաղաքացի չէին
1991 թվականին անկախությունը վերականգնելուց հետո Լատվիան ինքնաբերաբար քաղաքացիություն չտրամադրեց որևէ մեկին, ում նախնիները ժամանել էին 1940 թվականի հունիսից հետո․ մի քաղաքականություն, որը հիմնականում վերաբերում էր էթնիկ ռուսներին։ Քաղաքացիություն ստանալու համար պայման է դրվել լատիշերեն լեզվի և պատմության իմացությունը, այս սկզբնական պայմանները դրանից հետո մեղմացել են։ Այնուամենայնիվ, Լատվիայում ռուսների զգալի մասը դեռևս այլմոլորակայինի կարգավիճակ ունի։ 2017 թվականի հունվարի դրությամբ Լատվիայի էթնիկ ռուսների ճնշող մեծամասնությունը՝ 71,1%-ը կամ 398,549 մարդ, ուներ քաղաքացիություն։

Յուրաքանչյուր ոք, ով օրինական ճանապարհով (համաձայն խորհրդային օրենսդրության) Լատվիայում բնակություն էր ձեռք բերել մինչև 1992 թվականի ամառը, կարող էր պահանջել այդ բնակությունը Լատվիայի անկախության ժամանակ, նույնիսկ եթե այդ իրավական հիմքը ներառում էր խորհրդային ունեցվածքի բռնագրավումը։ Վերադարձող գույքի սեփականատերերը, ովքեր ձգտում էին ետ պահանջել իրենց ունեցվածքը, փոխհատուցվում էին այլ վայրերում հավասար հողատարածքով, առանց որևէ միջոցի հետ պահանջելու տվյալ սեփականությունը, կամ վկայագրերով, որոնք կարող էին օգտագործվել որպես զեղչի կտրոններ սեփականաշնորհված գույքում բաժնետոմսեր ձեռք բերելու համար։ Լատվիայի կառավարությունը նաև կենսաթոշակներ է վճարում բոլոր ռեզիդենտ թոշակառուներին՝ անկախ ազգային պատկանելությունից կամ քաղաքացիությունից։

### Ռուսաց լեզու

Լատվիայում որոշ ռուսների և ռուսախոսների (հատկապես Սոցիալ-դեմոկրատական «Հարմոնիա» կուսակցությունում, Լատվիայի ռուսական միությունում, Ռուսական դպրոցների պաշտպանության շտաբում) վիճելի այլ հարց է ռուսաց լեզվի կարգավիճակը, ինչպիսին լատիշերենն է։

2012 թվականի փետրվարի 18-ին Լատվիայում անցկացվեց սահմանադրական հանրաքվե՝ ռուսերենը որպես երկրորդ պետական լեզու ընդունել-չընդունելու վերաբերյալ։ Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի տվյալներով՝ դեմ է քվեարկել 74,8%-ը, կողմ՝ 24,9%-ը, իսկ ընտրողների մասնակցությունը կազմել է 71,1%։

2019 թվականից սկսած ռուսաց լեզվի ուսուցումը աստիճանաբար կդադարեցվի մասնավոր քոլեջներում և բուհերում, ինչպես նաև ընդհանուր ուսուցումը պետական ավագ դպրոցներում, բացառությամբ ռուս փոքրամասնության մշակույթին և պատմությանը վերաբերող առարկաներից, ինչպիսիք են ռուսաց լեզվի և գրականության դասերը։

### Քաղաքական ներկայացուցչություն

Լատվիայում կան մի քանի քաղաքական գործիչներ և կուսակցություններ, որոնք պնդում են, որ ներկայացնում են ռուսալեզու փոքրամասնությունը։ Դրանց թվում են Լատվիայի ռուսական միությունը, որն ունի մեկ մանդատ Եվրախորհրդարանում, որը պատկանում է Տատյանա Ժդանոկին, և «Հարմոնիա» կուսակցությունը, որը երկու մանդատ ունի։ Այս քաղաքական կուսակցությունները աջակցում են ռուսաց լեզվի իրավունքներին, Լատվիայի բոլոր քաղաքացիություն չունեցող քաղաքացիներին ավտոմատ քաղաքացիություն շնորհելուն և այլ հարցերում հակված են ձախակողմյան լինել։

Ռուսական էթնիկ մի քանի քաղաքական գործիչներ նույնպես բարձրաստիճան կառավարական պաշտոններ են զբաղեցրել Լատվիայում, ինչպիսիք են Վլադիմիր Մակարովսը, ով Լատվիայի բարեկեցության նախարարն էր և շրջակա միջավայրի պաշտպանության և տարածաշրջանային զարգացման նախարարը, Վյաչեսլավ Դոմբրովսկիսը, ով աշխատել է՝ որպես Լատվիայի կրթության և գիտության նախարար և էկոնոմիկայի նախարար, և Նիլս Ուշակովսը, որը Ռիգայի քաղաքապետն էր 2009-2019 թվականներին։

Անվանի ռուսներ Լատվիայից
------------------------

Լատվիայից անվանի ռուսների թվում են.

* Միխայիլ Բարիշնիկով, ռուս պարող և դերասան, ծնվել է Ռիգայում։
* Լյուդմիլա Չիրիաեֆ (1924–1996), բալետի պարուհի, պարուսույց և ռեժիսոր, ծնվել է Ռիգայում։
* Միխայիլ Էյզենշտեյն (1867–1921), ճարտարապետ, նախագծել է մի շարք շենքեր Ռիգայի Ալբերտի փողոցում, Սերգեյ Էյզենշտեյնի հայրը։
* Սերգեյ Էյզենշտեյն (1898–1948), սցենարիստ և ռեժիսոր։
* Իվան Ֆոմին (1872–1936), ճարտարապետ և մանկավարժ, կրթություն է ստացել Ռիգայի միջնակարգ դպրոցում։
* Ալեքսանդր Կալերի, ռուս տիեզերագնաց, ծնվել է Յուրմալայում
* Վենիամին Կավերինը, գրող, մեծացել է Ռեզեկնեում
* Ալեքսանդր Կովալևսկի, սաղմնաբան, ծնվել է Դաուգավպիլսի մոտ
* Մարիա Նաումովա (Marie N), 2002 թվականին Եվրատեսիլ երգի մրցույթի հաղթող, ով ներկայացնում էր Լատվիան
* Վերա Մուխինա (1889–1953), խորհրդային քանդակագործ
* Վլադիմիր Պետրովս, շախմատիստ, ծնվել է Ռիգայում
* Ալեքսանդր Պետուխովս, սցենարիստ և ռեժիսոր, ծնվել է Ռիգայում։
* Լև Ռուդնև (1885–1956), ճարտարապետ և ստալինյան ճարտարապետության առաջատար պրակտիկանտ, ավարտել է Ռիգայի 1-ին պետական գիմնազիա
* Ալեքսեյ Շիրով, շախմատի գրոսմայստեր, ծնվել է Ռիգայում
* Կոնստանտին Սոկոլսկի, երգիչ Ռիգայից։
* Քսենիա Սոլո, դերասանուհի
* Անատոլի Սոլովև, օդաչու և տիեզերագնաց, ծնվել է Ռիգայում։
* Ալեքսանդր Սթարկովս, Լատվիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականի մարզիչ 2001–2004 և 2007–2013 թվականներին
* Վիկտոր Տիխոնով, տափօղակով հոկեյի խորհրդային մարզիչ, ծնվել է Ռիգայում
* Յուրի Տինյանով, գրող, գրականագետ, թարգմանիչ, գիտնական և սցենարիստ, ծնվել է Ռեզեկնեում
* Նիլս Ուշակովս, առաջին ռուսը, ով զբաղեցրել է անկախ Լատվիայի Ռիգայի քաղաքապետի պաշտոնը։
* Միխայիլ Զադոռնով, երգիծաբան, ծնվել է Ռիգայում
* Սերգեյ Ժոլտոկս, տափօղակով հոկեյիստ Ռիգայից

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Ethnic Composition and the Protection and Promotion of the Cultural Identity of National Minorities». Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Latvia. 2015 թ․ հունվարի 15. Վերցված է 2015 թ․ փետրվարի 25-ին.
2. ↑  «In 2017, usually resident population of Latvia declined by 15.7 thousand». Central Statistical Bureau of Latvia. 2018 թ․ մայիսի 28. Վերցված է 2018 թ․ օգոստոսի 11-ին.
3. ↑  *Фейгмане Т. Д.* Русская школа в Латвии: два века истории
4. ↑  "Russians in Latvia" at the Latvian Institute, by Vladislav Volkov, retrieved December 23, 2007
5. ↑  *Пухляк О. Н. Борисов Д. А.* Русские в Латвии со средневековья до конца XIX века. – Рига: SI, 2005. – стр. 187 9984-630-01-3
6. ↑  Hiden, J. Defender of Minorities: Paul Schiemann 1876–1944, C. Hurst & Co. 2004, in discussing Schiemann's organization and progressing of minority interests and consensus on issues and legislation
7. ↑  PIRLS 2006 Encyclopedia, retrieved December 21, 2007
8. ↑  «In 2017, usually resident population of Latvia declined by 15.7 thousand». Central Statistical Bureau of Latvia. 2018 թ․ մայիսի 28. Վերցված է 2018 թ․ օգոստոսի 11-ին.
9. ↑  «IBG041. International long-term migration by ethnicity of migrants». Central Statistical Bureau of Latvia. Վերցված է 2018 թ․ հունիսի 19-ին.
10. 1 2  «Distribution of the population of Latvia by ethnicity and nationality» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2018 թ․ ապրիլի 17-ին. Վերցված է 2022 թ․ ապրիլի 6-ին.
11. 1 2  «Basic facts about citizenship and language policy of Latvia and some sensitive history-related issues» (անգլերեն). Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Latvia. 2015 թ․ նոյեմբերի 12.
12. ↑  «Concord (Harmony) party programme». Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ օգոստոսի 20-ին. Վերցված է 2022 թ․ ապրիլի 6-ին.
13. ↑  «Official Language Law». *LIKUMI.LV* (անգլերեն). Վերցված է 2018 թ․ հուլիսի 10-ին.
14. ↑  «The Draft Law "Amendments to the Constitution of the Republic of Latvia"». Central Election Commission of Latvia. 2012. Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ դեկտեմբերի 16-ին. Վերցված է 2012 թ․ մայիսի 2-ին.
15. ↑  «Results of the referendum on the Draft Law 'Amendments to the Constitution of the Republic of Latvia'» (լատվիերեն). Central Election Commission of Latvia. 2012. Վերցված է 2012 թ․ մայիսի 2-ին.
16. ↑  «Latvian president promulgates bill banning teaching in Russian at private universities». The Baltic Course. 2018 թ․ ապրիլի 7. Վերցված է 2018 թ․ օգոստոսի 11-ին.
17. ↑  «Government okays transition to Latvian as sole language at schools in 2019». Public Broadcasting of Latvia. 2018 թ․ հունվարի 23. Վերցված է 2018 թ․ օգոստոսի 11-ին.
18. ↑  «New Government Approved by Latvia's Parliament». Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Latvia. 2004 թ․ մարտի 23. Վերցված է 2017 թ․ հունիսի 23-ին.
19. ↑  «Vjaceslavs Dombrovskis – new education and science minister in Latvia». The Baltic Course. 2013 թ․ մայիսի 2. Վերցված է 2018 թ․ հուլիսի 12-ին.
20. ↑  «Harmony party names potential prime ministerial candidate». Public Broadcasting of Latvia. LTV. 2018 թ․ հունիսի 4. Վերցված է 2018 թ․ հունիսի 19-ին.
21. ↑  «Riga mayor marks five years in power». Public Broadcasting of Latvia. 2014 թ․ հուլիսի 1. Վերցված է 2017 թ․ հունիսի 23-ին.
22. ↑  «Third term as Riga mayor for Ušakovs». Public Broadcasting of Latvia. 2017 թ․ հունիսի 23. Վերցված է 2018 թ․ հունիսի 19-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Լատվիայի ռուսներ», գիրք հրապարակվեց Լատվիայի ռուսական մշակույթի ինստիտուտի կողմից
* «Լատվիայի դպրոցական համակարգի դեգրեգացիան վերջ է տալիս պառակտող խորհրդային ժառանգությանը»
* «Լատվիայում փոքրամասնության կրթությունը» Լատվիայի Հանրապետության արտաքին գործերի նախարարության կայքում
* ԼՌՄ-ի տվյալները Լատվիայում փոքրամասնության խնդիրների վերաբերյալ, անգլերեն
* Ռուս-լատվիական հարաբերությունները։ Ներքին և միջազգային չափերը, Լատվիայի համալսարան, 2006
* Գ. Ֆրունդա Հուշագիր Լատվիայի հետ հետմոնիթորինգային երկխոսության մասին, 2005