Խոսրով Փարվեզի սպանությունը: «Շահնամե» Թահմասպ I, մոտ 1535 թվական, Մետրոպոլիտեն թանգարան, Նյու Յորք
**Աբդ աս-Սամադ**, նաև **Խոջա Աբդուս Սամադ, Աբդ ալ-Սամադ Շիրազի,** (1500, Շիրազ, Իրան - 1593), պարսիկ, հնդիկ մանրանկարիչ և վայելչագիր, ինչպես նաև մողոլական կայսերական արքունիքի ազնվական։ Աշխատել է Պարսկաստանում և Հնդկաստանում։ Նա ազդել է XVI դարի երկրորդ կեսին մողոլական նկարչական դպրոցի զարգացման վրա, քան ցանկացած այլ նկարիչ։

Աբդ աս-Սամադի կարիերան մողոլում, մոտ 1550-1595 թվականներին, համեմատաբար լավ փաստագրված է։ Մոտ 1572 թվականից նա ղեկավարում էր Աքբար կայսեր կայսերական արհեստանոցը և «հենց նրա ղեկավարությամբ մողոլական ոճը հասել է հասունության»։ Ժամանակակից մասնագետ, Բարբարա բրենդը պնդում էր, որ Աբդ աս-Սամադը նույն անձն է, ինչ պարսիկ նկարիչ Միրզա Ալին, որի փաստագրված կարիերան, հավանաբար, ավարտվում է միևնույն ժամանակ, երբ Աբդ աս-Սամադը սկսում է աշխատել Մեծ մողոլների հետ։

Правители из дома Тимура. 1550—1555 гг. разм. 108,5х108 см, картина написанная водяными красками на холсте. Британский музей, Лондон. Картина частично переписана во время правления императора Джахангира (написаны портреты Акбара, Джахангира и его сына принца Хуррама).

Պարսկաստան
----------

Ծնվել է մոտ 1540 թվականին Շիրազում, ծնունդով իրանցի։ Մինչև 1544 թվականը Աբդ աս-Սամադը ապրել է Շիրազում, այնուհետև Թավրիզում, որտեղ սովորել է շահ Թահմասպ I-ի արհեստանոցում (ղեկավարել է 1524-1576 թվականներին)։ Այդ ժամանակվանից գոյատևել է «Շահնամե» ցուցակը, որը ստեղծվել է Թահմասպ I-ի պատվերով 1515-1535 թվականների միջև, որը մանրանկար է՝ Խոսրով Փարվեզի սպանության տեսարանով։ Հետազոտողները նրան վերագրում են երիտասարդ Աբդ աս-Սամադին։ Բրենդն այս նկարը համարում է «անբավարար» և անփորձ նկարչի աշխատանք։ Այս շրջանից նկարչի ստորագրությամբ ոչ մի աշխատանք չի պահպանվել, և մանրանկարչության ատրիբուտը հիմնված է արվեստագիտական վերլուծության վրա։ Նա նաև վայելչագիր էր, մի բան, որը չի հիշատակվում Միրզա Ալիի կենսագրության մեջ։

1543 թվականին մողոլ կայսր Հումայունը, պարտվելով մարտերում Շեր Շահին, կորցնում է հնդկական ունեցվածքը և ապաստան է գտնում պարսից շահ Թահմասպի արքունիքում։ 1544 թվականին Թավրիզում Հումայունի պատվին կազմակերպված ընդունելության ժամանակ նա ծանոթանում է Աբդ աս-Սամադի հետ։ Պատմաբան Աքբար I Մեծ Աբու-լ Ֆադլը «Աքբարնամում» հաղորդում է նրանց հանդիպման մասին. «*... այս քաղաքում ծառայած զարմանալի ու հրաշալի Խոջա Աբդ աս-Սամադ Շիրին Քալյամին (ամենաքաղցր քալյամը), մեծ հարգանքով վերաբերվող ամենաէլեգանտ (այսինքն՝ Հումայուն) գիտակն է*»։ 1544 թվականին Հումայունը շահ Թահմասպին խնդրել է ազատ արձակել Աբդ աս-Սամադին և Միր Սայիդ Ալիին, այս անգամ մեծապես կորցրել է հետաքրքրությունը նկարչության հանդեպ։ Աբդ աս-Սամադը դարձել է Հումայունի պալատական գեղանկարիչը և 1549 թվականին հետևել է նրան վերջերս նվաճած Քաբուլում, որտեղ եղել է մողոլների ժամանակավոր մայրաքաղաքը, մինչ կայսրը մարտեր էր մղում Հնդկաստանում իր ունեցվածքի համար։ Քաբուլում Աբդ աս-Սամադն ապրել է հոր հետ։

Քաբուլում ստեղծվել է կիտաբհանը, և Աբդ աս-Սամադն այլ վարպետների հետ միասին իր աշխատանքները պարբերաբար ներկայացրել է կայսրին տարբեր նշանակալի առիթներով, ներառյալ Նոռուզը (պարսկական Նոր Տարի)։ Այս շրջանի լավագույն աշխատանքներից է «Երկու պատանի պարտեզում»-ը (թվագրված 1551 թվականին, Գյուլիստանի գրադարան, Թեհրան), որը հետագայում ընդգրկվել է «Մուրաքկան և գուլշան» ալբոմում։ Այս ալբոմը շատ տարիներ անց կազմել է Հումայունի թոռը՝ Ջահանգիր կայսրը (1605-1627), այն պարունակում է նկարչի աշխատանքների մեծ մասը, որոնք պահպանվել են Քաբուլի ժամանակաշրջանից։ «Մուրաքկան և գուլշան» մանրանկարները պահպանվել են պարսկական (սեֆեվիդյան) ոճով, նրանց մեջ դեռ չկա այն նոր ոգին, որը բնորոշ է կայսր Աքբարի կառավարման շրջանի մողոլյան գեղանկարչությանը։ Այս մանրանկարներից մեկում պատկերված է Աքբարը, ով մանրանկարչությունը նվիրում է իր հայր Հումայունին և իր պորտֆելում ընդգրկում է Սամեդի անունը, նրա կողքին գտնվող գործիչը, հավանաբար, նրա դիմանկարն է։ Պատկերն ամբողջովին պարսկական ոճով է և ներառում է թեմատիկ տարրեր, ներառյալ ինքնադիմանկարներ, որոնք «շլացուցիչ նոր շեղումներ են իսլամական գեղանկարչության մեջ»։ Նկարիչը ապրել է Քաբուլում մինչև 1555 թվականը, և այս ընթացքում նա ստեղծել է զգալի թվով աշխատանքներ, այդ թվում՝ «Կառավարիչները Թիմուրի տնից» (1550-1555, Բրիտանական թանգարան, Լոնդոն) հայտնի կտավի նկարը։ Միր Սեյիդ Ալիի և Դուստ Մուհամմադ Աբդ աս-Սամադի հետ «ամբողջովին կայսերական պարսկական ոճ ներմուծեցին մուղալական արհեստանոցներ», որոնք նախկինում փոքր էին թվում և բաղկացած էին տարբեր կենտրոններից, ներառյալ Բուխարայում վարժեցված նկարիչներին։ Աբդ ալ-Սամեդը, հավանաբար, աշխատում էր մեծ «Տիմուրի տան տիրակալները» կտավի վրա (Բրիտանական թանգարան), որը Հումայունը պատվիրել էր մոտ 1550-1555 թվականներին, մասնավորապես լանդշաֆտի ֆոնի վրա։ 1552 թվականին մի խումբ անհատական մանրանկարներ, ներառյալ երկու պարսիկների ստեղծագործություններ, ընդգրկվել են Քաշգարի տիրակալին ուղղված դիվանագիտական նվերի մեջ, երբ Հումայուն դաշնակիցներ հավաքեց իր գահը հետ պահանջելու համար։

Ձի ու փեսա։ Գյուլիստան պալատի 1557 թվականի գրադարան, Թեհրան

Հնդկաստան
---------

1555 թվականին Հումայունը գրավել է Դելին, և Աբդ աս-Սամադը, ամբողջ կայսերական արքունիքի հետ միասին, հետևել է նրան դեպի նոր մայրաքաղաք։ Այստեղ նկարիչը դարձել է կայսերական կիտաբանի առաջատար վարպետներից մեկը։ Հնդկաստանում նա դարձել է Մուղալի մանրանկարչության դպրոցի հիմնադիրներից մեկը։ 1556 թվականին Հումայուն անսպասելիորեն մահանում է իր գրադարանի աստիճաններից վայր ընկնելուց հետո, իսկ գահը անցնում է նրա տասնչորս տարեկան որդուն՝ Աքբարին։ Աբդ աս-Սամադը նրա ուսուցիչն ու դաստիարակն էր։ Երիտասարդ կայսրը սիրում էր նկարել նույնիսկ ավելին, քան իր հայրը։ Գյուլիստանի Թեհրանի գրադարանում այդ ժամանակներից պահպանվել է «Աքբարը նկար է ներկայացնում Հումայունին» մանրանկարչությունը։

Մոտ 1569 թվականին Աբդ աս-Սամադը զբաղեցրել է խոշորի ղեկավարի պաշտոն ավելի քան 14 տարի, նախագիծ - «Ամիր Խամզայի լեգենդը» բազմահատորյակի ստեղծում, որը նախկինում ղեկավարում էր Միր Սեյիդ Ալին։ Ի տարբերություն իր նախորդի՝ Աբդ աս-Սամադը կարողանում է ընդամենը 7 տարվա ընթացքում լրացնել տաս հատոր, որոնցից յուրաքանչյուրը պարունակում էր 100 նկարազարդում (Միր Սեյիդ Ալին յոթ տարվա ընթացքում կարողացավ լրացնել միայն չորս հատոր)։ Աքբար կայսրը բարձր է գնահատել իր կազմակերպական ուշագրավ հմտությունները և սկսել ավելի ու ավելի բարձր պաշտոններ վստահել Աբդ աս-Սամադին. 1577 թվականին նա նշանակվել է Ֆաթեհպուրսքիրի կայսերական դրամահատարանի պետ, 1582 թվականին առևտրի վերակացու, 1583 թվականին կայսերական տան կառավարիչ, իսկ 1584 թվականին՝ Մուլթան նահանգի ֆինանսական կառավարիչը։ Մուղալական կայսրության բյուրոկրատական համակարգում կար շարքերի և շարքերի բարդ համակարգ՝ մանսաբդար։ Աքբարը Աբդ աս-Սամադին շնորհել է հիերարխիայի երրորդ դասի բարձրագույն կոչում` 400 հոգու «մանսաբ», և ի պատիվ իր վաստակի` շնորհել է պատվավոր կոչում «Շիրին Կալյամ»։ Այս քայլերը միգուցե եղել են նրա կառավարման տաղանդի ճանաչման համար, բայց ենթադրվում է, որ «Աքբարը նախընտրում էր ավելի ուժեղ մոտեցումը, քան ռոմանտիկացված պարսկական նկարչական ոճը»։

Աբդ աս-Սամադ Մուհամմադ Շարիֆի որդին ընկերացել է արքայազն Սելիմի հետ, որը հետագայում կայսր է դարձել Ջահանգիրի գահի անունով։ Հոր նման, նա դարձել է նկարիչ և ստացել կարևոր պաշտոններ Մուղալի պետական հիերարխիայում։ Մուղալների պատմության մեջ երբևէ չի եղել նկարիչների մեկ այլ ընտանիք, որն այնքան հաջող կամ հավասար լինի իր ուժով և ազդեցությամբ։

Դիվ Արգանը զենք է բերում Համզայի համար։ Համզանամ, 1558-1573, Բրուքլինի թանգարան, Նյու Յորք:
Աբդ աս-Սամադը անսովոր գյուտարար արհեստավոր էր, նրա մանրանկարչությունը լի է մանրակրկիտ մանրամասներով, որոնք փոխանցվել են զգեստների առանձնահատկությունները, շինությունները զարդարող սալիկների նախշերը և բազմազան ծառեր։ Նրա ժամանակակիցները մեծարել են նրա «բրնձի մեկ հատիկի վրա նուրբ տեսարան գրելու» ունակությունը։ Նման հմայված ակնարկները բնորոշ էին Հումայունի թագավորությանը, բայց Աքբար կայսրը նախընտրում էր այլ արվեստ, որում գերակշռում էր իրադարձության կենդանի պատմությունը, քան վիրտուոզ տեխնիկան։ Աբդ աս-Սամադի կողմից Աքբարի համար ստեղծած ամենավաղ ստեղծագործություններից մեկը «Իշխան իշխան Աքբարը որսի վրա» մանրանկարչությունն է (Դավիթի գործընկեր, Կոպենհագեն), որը թվագրվում է մոտ 1556 թվականով։

«Համզանամե» (1558-1573 թվականներ) նախագիծը, որին մասնակցել են հարյուրից ավելի նկարիչներ ու արհեստավորներ, Աբդ աս-Սամադից պահանջել է լարված կազմակերպչական աշխատանք վարպետներին հավաքել են Հնդկաստանի բոլոր անկյուններից, նրանց ընտրությունը, նոր ոճաբանության ուսուցումը և աշխատանքին միացումը այնպես, որ դիմանան Աքբարի կայսր Աքբարի ճաշակին բավարարած գեղարվեստական պարամետրերը, եղել է շատ ժամանակ և ջանք էր պահանջվում։  Հավանաբար այդ պատճառով Աքբարի կառավարման վաղ շրջանից մեզ է հասել նկարչի շատ քիչ ստեղծագործություններ, բայց Վարպետի ջանքերն ապարդյուն էին։ «Համզանամեի» վրա աշխատանքի ընթացքում ծնվել է մոհոլյան գեղանկարչության նոր «Աքբարովյան» գեղարվեստական ոճը։  Հայտնի չէ, թե Սամեդն ինքը «Համզանամեից» ինչ-որ բան է գրել , բայց «Մուղալի նկարչության ուղղությունը ավելի ու ավելի էր համապատասխանում Աբադ աս Սամադի նպատակներին»։ Աբդ աս-Սամադի սեֆյանական ոճը հավանաբար ձեռնտու չէր Աքբարին։ Այս հանգամանքով է, որ հետազոտողները բացատրում են այն փաստը, որ նկարիչը հազվադեպ էր մասնակցում կայսրի պատվիրած ձեռագրերի նկարազարդմանը։ Աքբարի օրոք շուրջ երեսուն պատկերազարդ ձեռագրերից Աբդ աս-Սամադը մասնակցել է միայն երեքի։

Երկու ուղտի կռիվ, ԼԱՎ. 1590 թվական, Մասնավոր հավաքածու:
1585 թվականին Աքբար կայսրը իր մայրաքաղաքը տեղափոխեց Լահոր, որին հաջորդեց նաև կիտաբհանան՝ ամբողջ անձնակազմի հետ, ներառյալ Աբդ աս-Սամադան։  Տեղափոխվելուց կարճ ժամանակ անց նկարիչը մասնակցել է «Դարաբնամե» («Դարաբի սխրանքները», 1485թվականին, Բրիտանական գրադարան, Լոնդոն) ձեռագրի պատկերազարդմանը։  Աբդ աս-Սամադի հետ մանրանկարչության վրա աշխատել է նրա աշակերտ Բասավանը, ինչպես նաև Միսկին և այլ վարպետներ քիթաբհանեն։  1580-1590-ականների նրա աշխատանքներն ավելի շատ են։ Նրանց թվում կան հրաշալի մանրանկարներ «Ջամշիդ, գրում է քարի վրա» (ունի ստորագրություն, 1588 թվական, Ֆրիր Պատկերասրահ, Վաշինգտոն)։ Նկար «Աքբար և Դերվիշ» (մոտ 158-190 թվականներին, Աղա Խանի հավաքածու, Ժնև), պատրաստված է «Նիմ կալամ» (կիսակալամ) տեխնիկայով, որը հիշեցնում է եվրոպական գրիսայլը, «Երկու ուղտի պայքարը» (մոտ 1590 թվական, մասնավոր հավաքածու), որը նա արտագրել է հայտնի Բեհզադի աշխատությունից իր որդու համար, Որսորդական տեսարան (1591 թվական, Լոս Անջելեսի շրջանի արվեստի թանգարան), ելույթ ունեցավ որդու ՝ Մուհամադ Շարիֆի հետ։ 1595-1596 թվականներին Աբդ աս-Սամադը մասնակցեց Նիզամիի «Խամսա» ցուցակի նկարազարդմանը («Խոսրովը որսի վրա», Բրիտանական գրադարան, Լոնդոն)։

1580-1590 թվականների վերջին այս աշխատանքները, չնայած պարսկական ավանդույթի հետ ամուր կապի, դարձյալ դառնում են այս տարիների մողոլական գեղանկարչության «միջին ընթացքը»։ Նկարիչները վերադարձել են այն ամենին, ինչ այսքան ժամանակ փորձում էին հաղթահարել։ Թերևս 1590-ական թվականներին արքունիքի նախասիրություններն ավելի նուրբ ու էպիկուրական էին դարձել, իսկ պարսկական վայելչագրությունը կրկին մտել է նորաձևության մեջ։

Աքբարի թագավորության վերջում, մոտ 1600 թվականին գեղարվեստական միտումները կրկին սկսեցին հեռանալ Աբդ աս-Սամադի ոճից։ Հետազոտողները դա կապում են նկարչի մահվան հետ։ Նա շատ ուժեղ և ազդեցիկ անձնավորություն էր և, հավանաբար, իր հեղինակությամբ կարողացել է մեծապես որոշել գեղարվեստական ուղղությունները։ Աբդ աս-Սամադի մահից հետո մողոլական նկարչությունը շրջվում է ավելի պարզ կոմպոզիցիաների ուղղությամբ, որոնք ընդգծում էին մարդկային փոխազդեցությունը։

Մի ժամանակ, երբ կայսր Աքբարը գտնում է նկարիչ Դասվանթխին, նա ուղարկում է նրան սովորելու Աբդ աս-Սամադի մոտ, և երիտասարդ մանրանկարչի բոլոր վաղ աշխատանքներում երևում է Աբդ աս-Սամադի ոճի որոշիչ ազդեցությունը։ Նրա մյուս հայտնի աշակերտը Բասավանն էր։

Աբդ աս-Սամադն ունեցել է երկու որդի, որոնք դարձել են նկարիչներ։ Մուհամադ Շարիֆը, իր կարիերան սկսել է կայսր Ջահանգիրի արքունիքում։ Երկրորդ որդու անունը, որին հայրը Բեհզադ է անվանել փառապանծ պարսիկ վարպետի պատվին, հանդիպում է միայն մանրանկարչության մեջ։ Որոշ գիտնականներ կարծում են, որ այդ որդիները մեկ մարդ են եղել, քանի որ Մուհամադ Շարիֆը համեմատաբար լավ փաստագրված է եղել, բայց Բեհզադը հայտնի է եղել միայն մանրանկարների մակագրությունների վրա։

Նրա արժանահավատ կամ նրան վերագրվող մանրանկարների մի մասը պահվում է Թեհրանի Գոլեստանի պալատի հավաքածուում (Իրան), ինչպես նաև Օքսֆորդի Բոդլեյան գրադարանում (Անգլիա)։

* Իշխան Աքբարը որսի ժամանակ։ Մոտ 1555-1558 թվականների Քեթրինի և Ռալֆ Բենկհեմի հավաքածու։Իշխան Աքբարը որսի ժամանակ։ Մոտ 1555-1558 թվականների Քեթրինի և Ռալֆ Բենկհեմի հավաքածու։
* Աքբար ու դերվիշ։ ԼԱՎ. 1580-90 Ագա խանի ժողով, ԺնևԱքբար ու դերվիշ։ ԼԱՎ. 1580-90 Ագա խանի ժողով, Ժնև
* Ջամշիդ գրում է քարի վրա։ 1588 թվական, ազատ պատկերասրահ, ՎաշինգտոնՋամշիդ գրում է քարի վրա։ 1588 թվական, ազատ պատկերասրահ, Վաշինգտոն
* Աբդ աս-Սամադը և Մուհամեդ Շարիֆը։ Որսորդական տեսարան։ 1591 թվականի Լոս Անջելեսի շրջանի թանգարան։Աբդ աս-Սամադը և Մուհամեդ Շարիֆը։ Որսորդական տեսարան։ 1591 թվականի Լոս Անջելեսի շրջանի թանգարան։
* «Որսի տեսարանի» հակառակ կողմը` վայելչագրություն և լուսանցքային գծագրեր։ 1591 թվական, Լոս Անջելես, շրջանի թանգարան։«Որսի տեսարանի» հակառակ կողմը` վայելչագրություն և լուսանցքային գծագրեր։ 1591 թվական, Լոս Անջելես, շրջանի թանգարան։
* Իշխանն այցելում է ճգնավորին։ 1585-1590 թվականներ, Աղա խանի հավաքածու, Ժնև։Իշխանն այցելում է ճգնավորին։ 1585-1590 թվականներ, Աղա խանի հավաքածու, Ժնև։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. ↑  «Grove», Oxford Art Online, Various authors, «Indian sub. §VI, 4(i): Mughal ptg styles, 16th-19th centuries», restricted access, accessed 21 February 2011
3. 1 2  Brend, 1998, էջ 225—226
4. 1 2 3 4  БРЭ, 2005
5. ↑  Brend, 1998, էջ 214
6. ↑  Beach, Blair & Bloom, 2011, No inscribed works by ‛Abd al-Samad are known from the period when he worked in Safavid Iran, though attributions have been proposed
7. ↑  Titley, 1983
8. 1 2 3 4  Beach, Blair & Bloom, 2011
9. ↑  Canby, Sheila. *The Golden Age of Persian Art, 1501—1722*
10. ↑  Titley, 1983, էջ 103
11. 1 2 3 4 5 6  «'Abd-us-Samad, Khwaja». *Encyclopædia Britannica*. Vol. I: A-Ak – Bayes (15th ed.). Chicago, Illinois: Encyclopædia Britannica, Inc. 2010. էջեր 18. ISBN 978-1-59339-837-8.
12. ↑  Beach, Milo Cleveland, «Mughal and Rajput painting» // *The New Cambridge History of India*,, Part 1, Volume 3 Cambridge University Press, 1992, 0-521-40027-9, 978-0-521-40027-5
13. ↑  Crill and Jariwala, 50
14. 1 2  Beach, 1987, էջ 49
15. ↑  Beach, 1987, էջ 60—61
16. ↑  Blochmann, H. (tr.) (1927, reprint 1993). *The Ain-I Akbari by Abu 'l-Fazl Allami*, Vol. I, Calcutta: The Asiatic Society, pp.554-5
17. ↑  Beach, 1987, էջ 61
18. ↑  *Akbar with a Dervish* Archived 24 July 2011 at the Wayback Machine. Aga Khan Museum, c. 1586-87
19. ↑  Soucek, 1988, էջ 172
20. ↑  Titley, 1983, էջ 193
21. ↑  Crill and Jariwala, 68
22. ↑  Titley, 1983, էջ 192
23. ↑  Soucek, 1988, էջ 170
24. ↑  Beach, 1987, էջ 144
25. ↑  Soucek, 1988, էջ 170—172

Մատենագրություն
---------------

* Абд ас-Самад // А — Анкетирование. — М. : Большая российская энциклопедия, 2005. — С. 16. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 1). — ISBN 5-85270-329-X.
* M.B. Dickson and S.C. Welch «Abdus Samad» // *The Houghton Shahnameh*. Cambridge, MA, 1981, pp 192–200
* M.C. Beach, *Early Mughal painting*, Harvard University Press 1987
* Beach, Milo Cleveland, updated by Blair, Sheila S. and Bloom, Jonathan, «Abd al Samad» // Oxford Art Online, restricted access, accessed 21 February 2011
* Brend, Barbara. «Another Career for Mirza Ali?» in Newman, Andrew J. (ed), *Society and culture in the early modern Middle East: studies on Iran in the Safavid period, Volume 1998*, Volume 46 of *Islamic history and civilisation*, BRILL, 2003, ISBN 90-04-12774-7, ISBN 978-90-04-12774-6
* A. Okada, *Indian Miniatures of the Mughal Court*, Harry N. Abrams Inc. Publishers, New York, 1992, pp. 62–68.
* R. Skelton *Iranian Artists in the service of Humayun*, Marg, xlvi/2, 1994, pp 33–48
* Soucek, Priscilla P. "Persian artists in Mughal India", in *Muqarnas, Volume 4, 1988, BRILL, ISBN 90-04-08155-0, ISBN 978-90-04-08155-0*
* Titley, Norah M. *Persian Miniature Painting, and its Influence on the Art of Turkey and India*, 1983, University of Texas Press, 0292764847
* S.R. Canby «The Horses of Abd us-Samad» // *Mughal Masters Further Studies*, ed. A.K. Das, Bombay 1998
* *India. Art and Culture 1300—1900*, Prestel, Munich, 1999, pp 143–144
* *The Adventures of Hamza* (exh.cat.by J. Seyller; Washington DC, Sackler Gallery, 2002
* S.Blair and J. Bloom, «Abd al Samad» // *Groove Encyclopedia of Islamic Art*, 2009, vol. II pp 4–6
* *Wonder of the Age. Master Painters of India 1100—1900*. Exh. cat. Metropolitan Museum of Art, Yale University Press, 2011 pp 54–57.