Միջազգային աստվածաբանական ընկերության զինանշանը, առաջին ՆԿՇ-ներից մեկը (1875)
**Նոր կրոնական շարժում** (կրճատ.՝ ՆԿՇ, անգլ.՝ New Religious Movement (NRM) կրոնական կամ նմանատիպ կրոնական խումբ/կազմակերպություն, որն առաջացել է համեմատաբար վերջերս (ամենահինը 19-րդ դարի կեսերից ոչ շուտ) և ունի զգալի տարբերություններ վարդապետության մեջ «ավանդական» («հիմնական») կրոնական շարժումների հետ (շատ հաճախ կրոնական սինկրետիզմի տեսքով)։ Ներկայումս ՆԿՇ-ները այլ կրոնական շարժումներից տարբերելու ընդհանուր ընդունված չափանիշներ չկան։ «Նոր կրոնական շարժում» տերմինը տարածել է բրիտանացի սոցիոլոգ Էյլին Բարքերը։

Որոշ նոր կրոնական շարժումների առաջացման պատմությունը կապ ունի նախկինում գոյություն ունեցող այլ կրոնական կազմակերպությունների կամ դավանանքների հետ, իսկ մյուսներն առաջացել են նախկինում գոյություն ունեցողներից անկախ։ Նոր կրոնական շարժումները շատ բազմազան են իրենց գաղափարախոսությամբ և գործունեությամբ։

Նոր կրոնական շարժումների վերաբերյալ ակադեմիական հետազոտությունները սկսել են զարգանալ 1970-ականներին։ Այժմ գոյություն ունեն մի քանի հետազոտական կազմակերպություններ և մի քանի գրախոսվող գիտական ամսագրեր, որոնք մասնագիտացած են այս թեմայի շուրջ։ Ժամանակակից դարաշրջանում ՆԿՇ-ների առաջացման և աճի պատճառները հետազոտողները փնտրել են աշխարհիկացման, գլոբալացման, ավանդականացման, սոցիալական մասնատման, անհատականացման և ռեֆլեքսիզմի սոցիալական գործընթացներում։

Ըստ հետազոտողների, այժմ ամբողջ աշխարհում կան մոտ տասնյակ կամ հարյուր հազարավոր նոր կրոնական շարժումներ, ճշգրիտ թիվը անհայտ է։ Այս խմբերի մեծ մասը փոքր է՝ բաղկացած են մի քանի տասնյակից։ Ավելի մեծ ՆԿՇ-ներում մասնակիցների թիվը հասնում է մի քանի հազարի, իսկ շատ քչերի դեպքում այն գերազանցում է նույնիսկ միլիոնը և կարող է հասնել տասնյակ միլիոնների։ Աշխարհի բոլոր ՆԿՇ-ների հետևորդների ընդհանուր թիվը 2012 թվականի դրությամբ կազմել է առնվազն 100 միլիոն մարդ, նրանց մեծ մասն ապրում է Ասիայում և Աֆրիկայում, բայց նրանք ոչ մի երկրի բնակչության մեծամասնություն չեն կազմում։

Նոր կրոնները սովորաբար ստանում են թշնամական արձագանք հին կրոնական կազմակերպությունների և որոշ աշխարհիկ հաստատությունների կողմից։

Արևմտյան շատ երկրներում գոյություն ունի աշխարհիկ հակակուլտային և քրիստոնեական հակակուլտային շարժումը, որն առաջացել է 1970-ական և 1980-ական թվականներին՝ որպես հակազդեցություն նոր կրոնական խմբերին, որոնք այն ժամանակ ի հայտ են եկել մեծ քանակի խմպերով։ Ռուսաստանում հակակուլտային շարժումը և նրա աջակիցները (մարդկանց հարազատներ, որոնք տուժել են որոշ ՆՇԿ-ների ասոցիալական գործունեությունից, ինչպես նաև այն մարդիկ, որոնց նրանք դիմել են օգնության համար՝ պատմական կրոնների հոգևորականները, հոգեբույժները և իրավաբանները), ապահովելով Ռուսաստանում ավանդական կրոնների մեծամասնության և մի շարք պետական գերատեսչությունների աջակցությունը հանդես են եկել որպես ընդդիմություն ՆՇԿ-ներին, դիտելով դրանք որպես «տոտալիտար աղանդներ և կործանարար պաշտամունքներ»։ Այս գործողությունները հանգեցրել է 1997 թվականին «Խղճի ազատության և կրոնական միավորումների մասին» օրենքի ստեղծմանը, որը հնարավորություն է տվել որոշ չափով սահմանափակել ՆՇԿ-ի գործունեությունները երկրում։

Հայեցակարգի սահմանման խնդիր
---------------------------

Էյլին Բարքեր
Մեր օրերում չկա «նոր կրոնական շարժում» հասկացության համար ընդունված սահմանում։ Հետազոտողները շարունակում են փնտրել ավելի ճշգրիտ սահմանումներ և տարբերակիչ առանձնահատկություններ, սակայն դեռևս գիտական կոնսենսուս գոյություն չունի։ Այնուամենայնիվ, անգլիացի կրոնի սոցիոլոգ Էյլին Բարքերը թերահավատորեն նշել է.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | թեև փորձերը հստակ սահմանելու, թե ինչ է նոր կրոնական շարժումը և ինչը ոչ, անկասկած, դատապարտված են ձախողման, ողջամտության շրջանակներում այս տերմինը բավականին կիրառելի է |  |

Չկան նաև ընդհանուր որոշված չափանիշներ նոր կրոնական շարժումները այլ կազմակերպություններից, խմբերից և սոցիալական շարժումներից տարբերելու համար։ Բացի այդ, չկա «կրոն» հասկացության ընդհանուր ընդունված սահմանում, և կան շատ տարբեր կարծիքներ այն հարցի վերաբերյալ, թե ինչ է համարվում կրոնական։ Այնուամենայնիվ, շատ դեպքերում «նոր կրոնական շարժում» տերմինը վերաբերում է համեմատաբար վերջերս առաջացած մարդկանց խմբերին, որոնց հայացքները տարբերվում են նախկին կրոններից։

Հարցը, թե մինչև որ տարիքի կրոնական շարժումը պետք է համարվի «նոր», հակասական է։ Մի տեսանկյունից, ցանկացած կրոնական շարժում, որն առաջացել է ավելի ուշ, քան վաղուց հաստատված կազմակերպված կրոնները, այսինքն՝ այն ամենը, ինչ հայտնվել է աշխարհի ցանկացած կետում վերջին մի քանի դարերի ընթացքում, կարելի է անվանել նոր, և դրանք կշարունակեն համարվել նոր, անկախ նրանից, թե որքան ժամանակ է անցել։ Առավել տարածված տեսակետներն են նրանք, որոնց կողմնակիցները կարծում են, որ ՆԿՇ տերմինը կարող է կիրառվել միայն կրոնական շարժումների նկատմամբ, որոնք առաջացել են շատ ավելի ուշ, օրինակ՝ 19-րդ դարի կեսերից (ներառյալ մորմոնիզմը, որն առաջացել է 1830 թվականին, և բահայական հավատքը, որը հայտնվել է 1844 թվականին), 19-րդ դարի վերջից հետո, կամ, ինչպես կարծել է Էյլին Բարքերը, առաջացել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո և նորություն է եղել որոշակի մշակույթի համար։

Նույնքան հակասական է այն հարցը, թե երբ սկսել կրոնի տարիքը հաշվելը։ Դավանանքի կամ գաղափարի ի հայտ գալուց, այս ուսմունքի հետևորդների առաջին կազմակերպված խմբի ստեղծումից, կրոնական կազմակերպության պաշտոնական գրանցման օրվանից, թե՞ տվյալ երկրում կամ տարածաշրջանում կրոնական գործունեության փաստացի սկզբից։ Այսպիսով, Կրիշնայի գիտակցության միջազգային հասարակությունը Արևմուտքում և Ռուսաստանում որոշ կրոնագետների կողմից համարվում է նեոարևելյան կամ նեոհինդուիստական նոր կրոնական շարժում քանի որ այն համեմատաբար նոր է արևմտյան մշակույթի համար և առաջացել է ԱՄՆ-ում միայն 1966 թվականին, մինչդեռ մյուսները կարծել են, որ այն պայմանականորեն «նոր» է, այլ մշակույթի համատեքստում, թեև Հնդկաստանում դավանած Գաուդիա վայշնավիզմը լիովին ավանդական կրոնական շարժում է հինդուիզմում և այնտեղ հայտնի է 16-րդ դարից սկսած։

ՆԿՇ հասկացությունը ներառում է շարժումների լայն շրջանակ՝ սկսած նրանցից, որոնք հիմնված են կրոնի և հոգևորության նոր մոտեցումների վրա, խրախուսում են անհատականությունը և իրենց հետևորդներին տրամադրում են ազատ անդամակցություն, մինչև համայնքային կազմակերպություններ, որոնք իրենց հետևորդներից պահանջում են խիստ կարգապահություն, զգալի համապատասխանություն խմբի մյուս անդամներին և սոցիալական անհատականություն, ինչը նրանց առանձնացնում է մնացած հասարակությունից։ Շատ ՆԿՇ-ներին բնորոշ է կրոնական սինկրետիզմը կամ կրոնական Արմատականությունը, երբեմն հանդիպում է հասարակական-քաղաքական կարգը փոխելու ձգտում, միևնույն ժամանակ, նորախոսները սովորաբար ցանկանում են վերակենդանացնել իրենց ժողովրդի նախնադարյան ավանդույթները։

Ոչ բոլոր խմբերը, որոնք կողմնակի հետազոտողների կողմից դասվում են ՆՇԿ-ին, համաձայն են նման սահմանման հետ։ Ռուսական մեծ հանրագիտարանում ՆՇԿ-ները դասակարգվում են ըստ գործունեության գերակա ուղղության՝ քաղաքական, առևտրային, բժշկական, հոգեբանական, մանկավարժական և այլն։

Տերմինաբանություն
-----------------

Ճապոնական նոր կրոնի տաճար Սայտե նո Իե Տոկիոյում
Ըստ կրոնի սոցիոլոգ Մասսիմո Ինտրովինեի, ժամանակակից գիտնականների ճնշող մեծամասնությունը ձեռնպահ է մնում կրոնական շարժումների առնչությամբ բացասական ենթատեքստ ունեցող «հերետիկոսություն», «աղանդ» և «ավերիչ պաշտամունք» տերմիններն օգտագործելուց։ Նրա կարծիքով, գիտական հանրությունը ողջունել է «նոր կրոնական շարժման» հայեցակարգի առաջացումը, որի հանրաճանաչությունն ապահովվել է կրոնի անգլիացի սոցիոլոգ Էյլին Բարքերի աշխատություններով, որը հնարավորություն է տվել խուսափել այդպիսի տերմինների օգտագործումից, որոնք ընկալվում են որպես նվաստացուցիչ։ Ինտրովինեն նաև նշել է, որ տարբեր հեղինակներ մի դեպքում օգտագործել են ժամանակային նպատակով, իսկ մյուս դեպքում՝ վարդապետական։ Նա իրեն ներառում է վերջիններիս թվում՝ նշելով, որ «նոր կրոն» կամ «նոր կրոնական շարժում» հասկացությունները պետք է օգտագործվեն միայն այն դեպքում, երբ «աստվածաբանությունը բացահայտի ավանդական քրիստոնեությունից կամ (ոչ այնքան հեշտ սահմանվող) ավանդական հուդայականությունից, հինդուիզմ կամ բուդդիզմ բացի նոր կրոն»։ Որոշ կրոնական խմբեր դեմ են եղել, որ «նոր կրոնական շարժում» կամ «նոր կրոն» տերմինները կիրառվեն իրենց նկատմամբ, քանի որ կարծել են, որ դա «ուղղակի քաղաքավարի հոմանիշ է «պաշտամունք» և «աղանդ» բառերի համար, որոնք ամեն առումներով տարբերվում են «հարգված կրոններից»։ Եվ վերջապես, նա նշում է, որ արդեն ներկա՝ 21-րդ դարում, բանավեճը շարունակվում է, քանի որ վեճի որոշ մասնակիցներ դեռ դեմ են հակակուլտային գործողությունների ընթացքում «աղանդ» և «պաշտամունք» տերմինների ավելի ու ավելի քրեաբանական օգտագործմանը։ Ֆրանսիայի, Ռուսաստանի և Չինաստանի կառավարությունները առաջարկել են պարզապես հրաժարվել «նոր կրոնական շարժում» և «նոր կրոն» հասկացություններից և խոսել կրոնական և հոգևոր խմբերի «ընտանիքների» մասին»։ Տարբեր հետազոտողներ «նոր» կրոնական շարժումներն ուսումնասիրելիս տարբեր իմաստներ են դնում «նոր» բառի մեջ։ «Նոր» բառին տրված նշանակությունը տատանվում է՝ կախված անհատ հետազոտողից և նրա երկրից։ ՆԿՇ հասկացությունը տարբերվում է այլ տերմիններից նրանով, որ դրանում որոշիչ դեր է խաղում ոչ թե փաստական, այլ ժամանակագրական ասպեկտը։ Ընդհանուր իմաստով «նոր կրոնական շարժումը» ցանկացած կրոնական խումբ է, որը ճանաչված չէ (կամ դեռ չի ճանաչվում) որպես ավանդական որոշակի հասարակությունում։ Համապատասխանաբար, ՆԿՇ-ների ցանկը փոխվում է և՛ կախված այս կամ այն հետազոտողի կողմից ընդունված ժամանակային չափորոշիչից, և՛ կախված տվյալ կոնկրետ հասարակությունից։

Ռուս կրոնագետ Ի. Կանտերովը, ամփոփելով 2002 թվականի արդյունքները, նշել է․

«Իհարկե, «նոր կրոնական շարժումներ» տերմինը կատարյալ չէ։ Դրա թերություններն այսօր արդեն նկատելի են։ Օրինակ՝ մինչև ե՞րբ կարելի է նոր ձևավորվող կրոնական կազմավորումը անվանել նոր։ Կամ՝ իսկապե՞ս ինչ-որ նոր բան կա այս կրթության հավատալիքների և ծեսերի մեջ։ Այնուամենայնիվ, չնայած այս և այլ թերություններին, նոր կրոնական շարժումներ տերմինն այսօր «գործում է» և բերում արգասաբեր արդյունքներ»։

Նման խմբերի առնչությամբ նոր կրոն (նորակրոնություն), ոչ ավանդական կրոն, ոչ ավանդական (նոր) կրոնական համայնք տերմինները, Նոր դարերի կրոն, այլընտրանքային կրոններ (կրոնական շարժումներ), այլընտրանքային (ոչ ավանդական) պաշտամունքներ, այլընտրանքային հոգևորություն (անգլ.՝ alternative spirituality), ոչ դավանանքային, ոչ կանոնական համոզմունքներ, զարգացող կրոններ, երիտասարդական կրոններ, մարգինալ կրոնական պաշտամունքներ (կրոններ )։

Կան նաև հակասական տերմիններ «կործանարար պաշտամունք» և «տոտալիտար աղանդ», որոնք սովորաբար օգտագործվում են ավանդական հավատքի ներկայացուցիչների կամ ՆԿՇ-ի քննադատների կողմից։ Տարբեր աղբյուրներ կարող են տարբեր կերպ սահմանել այս հասկացությունները կամ օգտագործել դրանք՝ առանց դրանք հստակ սահմանելու։ Հետևաբար, այժմ անհնար է միանշանակ ասել, թե արդյոք այս հասկացությունները համարժեք են, ինչպես են դրանք առնչվում միմյանց և ՆԿՇ հասկացության հետ։

Կազմակերպությունները «նոր» և «ավանդական» (ժամանակագրական) բաժանելու սկզբունքը, թեև մասամբ առկա է Ռուսաստանի ժամանակակից օրենսդրության մեջ, օրինակ՝ 1997 թվականի սեպտեմբերի 26-ի թիվ 125-FZ «Խղճի ազատության մասին» Դաշնային օրենքի նախաբանում և կրոնական միավորումներ, սակայն «նոր կրոնական շարժում» տերմինն ինքնին բացակայում է օրենքներից։

ՆԿՇ-ների հիմնական հատկանիշները
------------------------------

Օշոյի շարժում, Ռաջնեշը գնում է իր հետևորդների հետ միասին: 1982 թվականի ամառ
Կրոնագետներ Բ. Զ. Ֆալիկովը և Եկատերինա Էլբակյանը կարծում է, որ ՆԿՇ-ը բնութագրվում է այսպես․

* Կրոնական ավանդույթի նորացման արմատականություն (բացառությամբ նեոհեթանոսների, որոնք պնդում են իրենց սկզբնական ավանդականությունը),
* Վարդապետական սինկրետիզմ (նոր և ավանդական համոզմունքների համադրություն),
* Նրանց հիմնադիրների և առաջնորդների գերիշխող դերը (հաճախ իրենց հռչակելով որպես աստվածություններ կամ իրենց սուրհանդակներ).
* Հետևորդների աշխարհայացքի անկայունությունը (քանի որ նրանք սովորաբար առաջին սերնդի հավատացյալներ են և բնութագրվում են մի ՆԿՇ-ից մյուսին անցումով, հաճախ հակառակը),
* Սոցիալական «այլընտրանք», սոցիալ-քաղաքական համակարգը փոխելու ցանկություն (չնայած վերջին տարիներին նկատվում է մի շարք ՆՇԿ-ների աստիճանական հարմարեցում, օրինակ՝ Հարե Կրիշնաները, սոցիալական իրականությանը)։

Փիլիսոփայության դոկտոր, Հարավային դաշնային համալսարանI սոցիոլոգիայի, քաղաքագիտության և սոցիալական գիտության ամբիոնի Ա.Վ. Մատեցկայան ՆԿՇ-ների մասին առանձնացրել է հետևյալ հատկությունները․

* Գոյության կարճ ժամանակահատված,
* Առաջնորդների նշանակալի դերը,
* Շարժման ամորֆ կառուցվածքը։ Հորիզոնական կազմակերպչական կառույցների հաճախակի օգտագործումը հիերարխիկ կառուցվածքների փոխարեն,
* Սինկրետիզմ, ներառյալ այլ կրոնների ուսմունքների տարրեր,
* Հետևորդների անձնական զգալի ներգրավվածություն,
* Միսիոներական ուղղվածություն՝ հաճախ տարածաշրջանային շարժումը վերածելով միջազգայինի,
* Որոշ հետևորդների շարժման և ռոտացիայի անկայունություն,
* ՆԿՇ-ների մի մասի համար «հայրենի» կրոնին չկապվածություն, որոշ դեպքերում դրա վերաիմաստավորում,
* Փոքր թվով հետևորդներ։

Ըստ մարդաբան Վ.Ի. Խարիտոնովայի, ժամանակակից ՆԿՇ-ների գործունեության կարևոր ասպեկտը հոգեֆիզիկական վարժությունների բազմազանության մշակումն է։ Զորավարժությունները նշանակելու համար օգտագործվում են «պրակտիկա», «հոգևոր պրակտիկա», «հոգևոր աշխատանքի մեթոդներ», «ինքնակատարելագործման մեթոդներ»։ Այս տեխնիկայի դասակարգման տեսակներից մեկն այն է, որ դրանք բաժանվեն երեք հիմնական խմբերի, որոնք ուղղված են աշխատանքին․

1. մարմնի հետ (և «էներգիաների» հետ), մարմնին ուղղված և ձեռքով էներգետիկ,
2. զգացմունքներով՝ բանավոր և հուզական-բանավոր,
3. գիտակցությամբ՝ մտավոր։

ՆԿՇ-ների հոգևոր պրակտիկայի տեսակը հնարավորություն է տալիս որոշել տվյալ պրակտիկայի և տվյալ շարժման պոտենցիալ հետևորդների կազմը։

ՆԿՇ դասակարգում
---------------

Բրիտանական Վիկկան ծես
Ռոդնովերի աստվածուհի Մոկոշի տոնը
Ռուսական կրոնագիտության մեջ ընդունված է ՆԿՇ-ների հետևյալ դասակարգումը՝ հեթանոսական (նեոշամանիզմ, ռոդնովերիե), «նոր դարաշրջան» (բացառապես սինկրետիկ), ինչպես նաև ռուսական, արևմտյան կամ արևելյան ծագում։ Համարվում է, որ շատ նոր կրոնական շարժումներ պատկանում են «Նոր դար» հովանու շարժմանը, որի շրջանակներում նրանք փոխանակում են գաղափարներ և որոշակի աջակցություն են ցուցաբերում միմյանց, միևնույն ժամանակ մի շարք նոր կրոնական շարժումներ բացասական են վերաբերվում նոր դարին։

Հոգեբան Մարգարետ Սինգերը առանձնացրել է մի քանի խմբեր․
1. Նեոքրիստոնեական կրոնական խմբեր
2. Հինդու և արևելյան կրոնական խմբեր
3. Օկուլտ, կախարդական և սատանայական խմբեր
4. Հոգևոր խմբեր
5. Զենը և չին-ճապոնական փիլիսոփայական և միստիկական ուղղվածություն ունեցող այլ խմբեր
6. Ռասայական խմբեր
7. Խմբեր, որոնք առաջացել են ՉԹՕ-ների և այլ արտամոլորակային երևույթների շուրջ
8. Հոգեբանական կամ հոգեթերապևտիկ խմբեր
9. Քաղաքական խմբեր
10. Ինքնակատարելագործման, ինքնաիրացման կամ ինքնազարգացման համակարգեր

Սոցիոլոգ Ռոնալդ Էնրոֆը նշել է․
1. Արևելյան առեղծվածային խմբեր
2. Կեղծ-քրիստոնեական խմբեր
3. Հոգևոր-հոգեբանական խմբեր և ինքնակատարելագործման խմբեր
4. Էկլեկտիկ և սինկրետիկ խմբեր
5. Պարահոգեբանական, օկուլտ և աստղային խմբեր

Հոգեբան Մայքլ Լանգոնը առանձնացրել է
1. Արևելյան մեդիտացիա
2. Աստվածաշնչի և քրիստոնեության վրա հիմնված շարժումներ
3. Օկուլտիզմ, սատանիզմ, կախարդություն, սև մոգություն
4. Քաղաքական ահաբեկչություն
5. Հոգեթերապիա / ինքնաիրացում
6. Թմրամոլության վերականգնման խմբեր
7. Կոմերցիոն

Գրականություն
-------------

* America's Alternative Religions / Timothy Miller(ed.). — Albony (NY): SUNY Press, 1995. — 474 p. — ISBN 0-7914-2397-2
* The New Believers: A Survey of Sects, Cults and Alternative Religions. — L.: Cassell & Co. 2001. — ISBN 978-0304355921
* Japanese New Religions: In Global Perspective. — Richmond: Curzon, 2001. — ISBN 978-0700711857
* New Religious Movement // Encyclopedia of New Religious Movements / Peter B. Clarke (ed.). — NY: Routledge, 2006a. — С. 453—455. — 794 с. — ISBN 978-0-415-45383-7
* New Religions in Global Perspective: A Study of Religious Change in the Modern World. — NY: Routledge, 2006b. — 385 p.
* New Religions in Global Perspective: A Study of Religious Change in the Modern World. — New York: Routledge, 2006. — 385 p.
* *Driedger M. Wolfart J. C.* Reframing the History of New Religious Movements(անգլ.) // *Nova Religio: The Journal of Alternative and Emergent Religions*. — 2018. — Vol. 21. — № 4. — P. 5—12. — doi:10.1525/nr.2018.21.4.5
* *Ellwood R. S.* Religious and Spiritual Groups in Modern America. — Englewood Cliffs (NJ): Prentice-Hall, 1973. — xviii, 334 p. — ISBN 0137733178
* Encyclopedia of New Religions: New Religious Movements, Sects and Alternative Spiritualities / Christopher Partridge (ed.). — Oxford: Lion, 2004.
* New Religions as Global Cultures. — Boulder (Colorado): Westview Press, 1997.
* *Hunt, S. J.* Alternative Religions: A Sociological Introduction. — Farnham: Ashgate Publishing, 2003. — 268 p. — ISBN 978-0-7546-3410-2 0-7546-3410-8
* *Introvigne M.* Le nuove Religioni. — Milano: SugarCo, 1989. — 428 p.
* *Introvigne M.* New Age & Next Age. — Casale Monferrato (Alessandria): Piemme, 2000. — 320 p.
* Introvigne, M. (2001 թ․ հուլիսի 15). "The Future of Religion and the Future of New Religions" (in անգլերեն). Center for Studies on New Religions. Արխիվացված է the original 2012 թ․ մայիսի 30-ին. Retrieved 2018 թ․ օգոստոսի 6. `{{cite web}}`: Cite has empty unknown parameter: `|description=` (help); Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
* *Melton J. G.* Encyclopedic Handbook of Cults in America. — 2nd Ed. — NY/L.: Garland, 1992. — 407 p.
* New Religious Movements: Challenge and Response / Eds. Jamie Cresswell,. — Routledge, 2012. — 304 p.
* *Oliver P.* New Religious Movements: A Guide for the Perplexed. — L./NY: Continuum International Publishing Group, 2012. — 183 p. — ISBN 978-1441101976
* Religions of the world: a comprehensive encyclopedia of beliefs and practices / J. Gordon Melton and Martin Baumann (eds). — 2nd Ed. — Santa Barbara/Denver/Oxford: ABC-Clio, 2010. — Т. 1–6. — 3200 p. — ISBN 978-1-59884-203-6
* *Richardson J. T.* Money and power in the new religions. — Lewiston: E. Mellen Press, 1988. — ISBN 0-88946-852-4
* Rubinstein M. "New religious movement". «Encyclopædia Britannica Online». Արխիվացված է the original 2018 թ․ դեկտեմբերի 10-ին. Retrieved 2018 թ․ օգոստոսի 3. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
* Understanding New Religious Movements. — AltaMira Press, 2004. — 312 p.
* New Religious Movements. — Prentice Hall, 2007. — 128 p. — ISBN 0131834789
* The Oxford Handbook of New Religious Movements / James R. Lewis (ed.). — Oxford: Oxford University Press, 2004. — ISBN 978-0195149869
* The Social Dimensions of Sectarianism. Sects and new religious movements in contemporary society. — Oxford: Clarendon Press, 1990.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Driedger, Wolfart, 2018, էջեր 5—12
2. ↑  Сторонником такого определения является один из ведущих западных специалистов в области НРД, Джордж Крайссайдс, согласно которому, НРД — это организация, основанная в последние 150 лет, и которую трудно отнести к одной из основных религиозных традиций мира.
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Дворкин, Силантьев, 2013, էջ 244
4. 1 2 3 4 5  Кантеров, 2006a, էջ 706
5. 1 2  Фаликов, Элбакян, 2004, էջ 242—243
6. 1 2 3  Rubinstein M. "New Religious Movement (NRM)". *Encyclopædia Britannica Online* (in անգլերեն). Արխիվացված է the original 2010 թ․ սեպտեմբերի 15-ին. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
7. ↑  Massimo Introvigne. "The Future of Religion and the Future of New Religions". *CESNUR-center for studies on new religions*. Արխիվացված է the original 2019 թ․ ապրիլի 4-ին. Retrieved 2019 թ․ դեկտեմբերի 7. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
8. 1 2  Barker, 1989
9. 1 2 3  Clarke, 2006
10. 1 2 3 4 5 6  Фаликов, Элбакян, 2004, էջ 243
11. ↑  Баркер, 1997, էջ 170
12. ↑  Баркер, 1997, էջ 166
13. ↑  Oliver, 2012, էջեր 5–6
14. 1 2 3 4  Introvigne
15. 1 2 3  Oliver, 2012, էջ 14
16. ↑  Siegler, 2007
17. ↑  Григорьева, 2002b, էջ 37
18. 1 2 3 4 5  Митрохин, 2010
19. ↑  Ткачёва, 1991, էջ 119 и след
20. ↑  Семёнова, 1994, էջ 172
21. ↑  *Klostermaier, K. K.* Will India's Past be America's Future? Reflections on the Caitanya Movement and its Potentials // Tradition and Modernity in Bhakti Movements / Jayant Lele (ed.). — Leiden: E. J. Brill, 1981. — P. 94—103. — ISBN 90-04-06370-6
22. ↑  Новые религиозные культы, движения и организации в России: словарь-справочник, 1998, էջ 175
23. ↑  Иваненко, 2008
24. ↑  Фаликов, Элбакян, 2004, էջ 243: «Исключение составляют приверженцы языческих верований, настаивающие на исторической изначальности их религ. традиции»
25. ↑  Кантеров И. Я. «Деструктивные», «тоталитарные»… и далее везде (возникновение новых религиозных организаций) Archived 2018-08-21 at the Wayback Machine. // Религия и право. Информационно-аналитический журнал. — М. 2002. — № 1. — С. 27—29.
26. ↑  *Melton J. G.* Toward a Definition of "New Religion"(անգլ.) // *Nova Religio: The Journal of Alternative and Emergent Religions*. — 2004. — № 1 (Vol. 8). — С. 73—87.
27. ↑  Ткачёва, 1991
28. 1 2  Новые религиозные культы, движения и организации в России: словарь-справочник, 1998, էջ 163—164
29. ↑  Понятие «новые религии» (япон. *сюнко сюке*) впервые было употреблено японскими журналистами в 1920-е гг. по отношению к ряду организаций синтоистского сектантства (Конко кё, Тенри кё и др.) возникших в противовес государственному синто) (См. подробнее Murakami Shigeyoshi. Japanese Religion in the Modern Century. Tokyo. — P. 83
30. ↑  Балагушкин. Ч. 1, 1999
31. ↑  Ткачёва, 1991, էջ 3, 5
32. 1 2 3  Семёнова, 1994, էջ 171
33. ↑  Григорьева, 2002a, էջ 50, 89—91
34. ↑  America's Alternative Religions, 1995
35. ↑  Encyclopedia of New Religions, 2004
36. 1 2  Григорьева, 2002a, էջ 50
37. ↑  Barrett, 2001
38. ↑  Hunt, 2003
39. 1 2 3 4  Фаликов, Элбакян, 2004, էջ 242
40. ↑  Григорьева, 1999, էջ 103
41. ↑  Балагушкин, Шохин, 2006, էջ 76
42. ↑  К вопросу о методике религиоведческой экспертизы Archived 2014-07-14 at the Wayback Machine. // Альманах журнала «Вопросы адвокатуры» — 2004
43. 1 2  Григорьева, 1999, էջ 90
44. ↑  Григорьева, 1999, էջ 72, 90
45. ↑  Федеральный закон от 26 сентября 1997 г. № 125-ФЗ «О свободе совести и о религиозных объединениях» Archived 2010-04-09 at the Wayback Machine.
46. ↑  Эгильский, Матецкая, Самыгин, 2011, էջ 10—11
47. ↑  *Харитонова В. И. Ожиганова А. А. Купряшина Н. А.* В поисках духовности и здоровья (новые религиозные движения, неошаманизм, городской шаманизм)(չաշխատող հղում)
 // Исследования по прикладной и неотложной этнологии. — М. ИЭА РАН, 2008. — Вып. 207. — 47 с.
48. ↑  Margaret Thaler Singer with Janja Lalich. *Cults in Our Midst*. San-Francisco, CA: Jossey-Bass Publishers, 1995. — P. 14.
49. ↑  Ronald Enroth. *The Lure of the Cults and New Religions*. Downers Grove, IL: InterVarsity Press, 1987. — P. 21-22.
50. ↑  Joan Carol Ross, Michael D. Langone. *Cults: What Parents Should Know*. AFF, 1988. — P. 22-23.