**Խորքային պետություն** կամ **Զուգահեռ պետություն** (թուրքերեն՝ derin devlet), թուրքական քաղաքական համակարգում ազդեցիկ հակաժողովրդավարական կոալիցիաների ենթադրյալ խումբը, որը բաղկացած է հետախուզական ծառայությունների (ներքին և արտաքին) բարձրաստիճան տարրերից, թուրք զինվորականներից, անվտանգության ծառայությունից, դատական իշխանությունից և մաֆիայից։ Խորքային պետություն հասկացությունը նման է պետություն պետության մեջ հասկացությանը։

Խորքային պետության հետևորդների համար առաջնահերթ է ազգականությանը, կորպորատիզմին և պետական շահերին հավատարիմ լինելը։ Բռնությունը և ճնշման այլ միջոցները պատմականորեն գաղտնի կերպով օգտագործվել են բազմաթիվ քաղաքական և տնտեսական վերնախավերի կողմից՝ մանիպուլյացիայի և, թվում է, ժողովրդավարական, բայց միևնույն ժամանակ, քաղաքական իրավիճակի շրջանակներում հատուկ շահերի բավարարման համար։ Նախկին նախագահ Դեմիրելն ասում էր, որ էլիտաների (առավելապես ռազմական) հեռանկարներն ու վարքագիծը, որոնք խորքային պետություն են և աշխատում են ազգային շահերի պահպանման ուղղությամբ, ձևավորվում են դեռևս Օսմանյան կայսրության անկումից հետո արմատավորված հավատով, որ «երկիրը միշտ եզրին է»։

Խորքային պետության գաղափարախոսությունը ձախերի կողմից դիտարկվում է որպես ծայրահեղ ազգայնական և ուղղված աշխատանքային կազմակերպությունների դեմ, իսլամիստների կողմից որպես հակաիսլամական և աշխարհիկ, էթնիկ քրդերի կողմից որպես հակակուրդային, և լիբերալ-դեմոկրատների կողմից որպես հակաժողովրդավարական և հակահամաճարակային։ Ինչպես նշել է նախկին վարչապետ Բյուլենթ Էջևիթը, կարծիքների բազմազանությունը արտացոլում է տարաձայնություններն այն մասին, թե ինչ է իրենից ներկայացնում խորքային պետությունը»։ Բացատրություններից մեկն այն է, որ խորքային պետությունը դաշինք չէ, այլ մի քանի խմբերի գումար, որոնք հակառակորդաբար աշխատում են կուլիսներում, յուրաքանչյուրը հետապնդում է իր շահերը։ Մեկ այլ բացատրություն հերքում է խորքային պետության նեղացումը մինչև շահերի ցանց և սահմանում է նաև որպես տիրապետության տեսակ, որը հիմնված է զինվորական բարձրագույն ինքնավար մակարդակներում, որոնք թույլ են տալիս անվտանգության ապարատին խախտել ձևական ժողովրդավարական ինստիտուտները (առաջին պլանում) ոչ ֆորմալ ինստիտուտների գործունեության հատուկ բնույթի օգտագործման հաշվին (հետին պլան), այսինքն՝ խռովության, ավտոկրատական կլիկների, մաֆիայի, կազմակերպված հանցավորության և կոռուպցիայի սպառնալիքների վրա։ Խորքային պետության մասին լուրերը Թուրքիայում տարածվել են 1970-ական թվականներին վարչապետի պաշտոնում «Էջևիթ» տերմինի օգտագործմամբ, Գլադիո, Կոնտրգերիլյա գործողության թուրքական մասնաճյուղի գոյության մասին նրա հայտնությունից հետո»

Շատ թուրքեր, այդ թվում՝ ընտրված քաղաքական գործիչները, համոզված են, որ «խորքային պետություն» գոյություն ունի։

Վերջերս խորքային պետություն տերմինը օգտագործվել է Եգիպտոսի նման երկրներում քաղաքականության նկարագրության համար։

Նախապատմություն
---------------

### Օսմանյան կայսրություն

Թուրքական գաղտնի միությունները վերագրվում են Օսմանյան կայսրության ժամանակներին։ Սուլթան Սելիմ III-ը, որը իշխում էր 1789-1807 թվականներին, հիմնել է գաղտնի կոմիտե, որն, ըստ էության, մասնավոր բանակ էր, նման կոմիտեի հայտնվելու պատճառը 1787 և 1792 թվականներին Ռուսաստանի և Ավստրիայի հետ պատերազմների ընթացքում կատարված մահափորձերն էին։ Նույնիսկ պետության երկրորդ մարդը, մեծ վեզիրը, չգիտեր այս միության մասին։

Կոնսպիրատիվ կոալիցիաները հատկապես ակտիվ են դարձել միասնության և առաջընթացի դարաշրջանում (1889-1918), երբ նրանք նախատեսում էին սուլթանի հեռացումը։ Մի տխրահռչակ մարդասպան, հայտնի որպես Յակուբ Ջեմիլ, վարձվել Է պետության կողմից, և Էնվեր փաշայի թիմի գնդակահարությունից հետո այլևս պետք չի եղել։ Գաղտնի միությունները, ինչպես համարվում է, կարևոր դեր են խաղացել Օսմանյան կայսրության անկումից հետո թուրքացման գործում։ Թուրքացման գաղտնի քաղաքականությունն իբր իրականացվել է գաղտնի խմբերի կողմից, որպեսզի նրանց հրահրողները չհայտնաբերվեն։

Աթաթուրքը (1881-1938) օգտագործել է գաղտնի համայնքներ (օրինակ, Կարակոլ միություն), որոնք այսօր դիտվում են որպես անկախության համար պայքարի հատուկ ստորաբաժանումներ։ Կարծիք կա, որ ներկայիս խորքային պետությունը այդ գաղտնի միությունների շարունակությունն է։

### «Կոնտրգերիլյա»

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո խորքային պետության համակարգված և ինստիտուցիոնալացված ձևը ստեղծվել է ամերիկյան ղեկավարության կողմից հատուկ դեպարտամենտի անվան տակ՝ հակազդելու խորհրդային հնարավոր ներխուժմանը (թուրքերեն՝ Özel Harp Dairesi, сокращённо ÖHD): ÖHD-ը, որը ոմանք անվանում էին «Թուրքական Գլադիո», նկարագրել է իր նախկին առաջնորդ Քեմալ Յամակը որպես ստվերում մնացած դիմադրության խմբեր։

Թուրքական Milliyet օրաթերթից Դերյե Սազակին տված հարցազրույցում Հանրապետական ժողովրդական կուսակցության նախկին ներկայացուցիչ Սուլեյման Գյոնչը ասել է, որ ÖHD-ն ազդեցություն է ունեցել, որը խանգարել է թուրքական զինված ուժերին և ÖHD-ն սահմանել է որպես խորքային պետության միջուկ։ Գենչը 1978 թվականին նախաձեռնել է խորհրդարանական հարցում, սակայն կուսակցության նախագահ և վարչապետ Բյուլենթ Էջևիթը հայտարարել է, որ հարցը հարթել է ÖHD-ի ղեկավար Քեմալ Յամակի հետ խոսելուց հետո, որը ասել է, որ ÖHD-ը չի միջամտի քաղաքացիական գործերին և որ քաղաքական գործիչները չպետք է շարունակեն հետաքննությունը։ Դրանից հետո Անկարայի Քարյագդի փողոցում գտնվող Յամակի տունը պայթեցրել են 1979 թվականի հունվարի 5-ին։

Ստամբուլի համալսարանից Մուրատ Բելգեն ասում էր, որ խորքային պետությունը ավելի ակտիվ է դարձել բազմակուսակցական շրջանում, երբ խմբակցություններն իշխանության համար պայքարի վիճակում էին։

### «Գորշ գայլեր»

Հիմնական հոդված՝ Գորշ գայլեր (կազմակերպություն)
Քենդալ Նեզանը Փարիզի քրդական ինստիտուտից հայտարարել է, որ Աբդուլլահ Չաթլըն՝ Գորշ գայլերի ղեկավարը, որը սպանվել է Սուսուրլուկի վթարի ժամանակ, համարվում էր Գլադիո թուրքական բաժանմունքի կողմից իրականացված ընդհատակյա գործողությունների գլխավոր մեղավորներից մեկը և առանցքային դեր է խաղացել 1976-1980-ական թվականների արյունալի իրադարձությունների մեջ, որոնք 1980 թվականի սեպտեմբերին ռազմական հեղաշրջման ճանապարհ են բացել։ Որպես ուլտրաաջ Գորշ գայլեր կազմակերպության երիտասարդ ղեկավար՝ նա, ի թիվս այլ բաների, մեղադրվել է յոթ ձախ ուսանողների սպանության մեջ»։ Չաթլըն նկատել է Ազգային ավանգարդի հիմնադիր Ստեֆանո Դելլե Կյայեի միությունում, Լատինական Ամերիկայում շրջագայության եւ 1982-ի սեպտեմբերին Մայամիում կատարած այցի ժամանակ։

Չաթլըյից բացի, ուլտրանացիոնալիստներն օգտագործվել են թուրքական հատուկ ծառայությունների կողմից, որոնց մեջ մտնում էին Մեհմեդ Ալի Աղջան (որը մահափորձ էր կատարել պապի վրա), Հալուկ Քըրճըն, Իբրահիմ Չիֆթչին, Թուղայ Մարաշլին, Յահյա Էֆեն, Օրալ Չելիքը, Մեհմեդ Շեները, Ալաաթթին Չաքըջըն, Նուրուլլահ Թևֆիկ Աղանսոյը, Ալի Յաշակը, Աբուզեր Ուգուրլուն և Բեքիր Չելենկը։ 1990-ական թվականներին այդ մարդիկ, ովքեր կապ էին պահպանում անվտանգության ուժերի հետ, ներգրավված էին տարբեր անօրինական գործունեության մեջ (այդ թվում՝ մոլախաղերի, թմրանյութերի ապօրինի շրջանառության և փողերի լվացման), որը բացահայտվել էր 1996 թվականի Սուսուրլուկի սկանդալի ընթացքում։

### «Էրգենեկոն»

1992 թվականին ÖHD-ի ղեկավար, գեներալ Քեմալ Յըլմազը հայտարարել էր, որ հատուկ դեպարտամենտը նախկինի պես ակտիվ է քրդ-թուրքական հակամարտությունում[:

Կրթություն, ինչպիսիք են Արևելյան աշխատանքային խմբի (թուրքական ռազմական հեղաշրջում (1993)), Արևմտյան աշխատանքային խումբը, (փետրվարի 28-ի գործընթաց) և վարչության ազգային ռազմավարությունների և գործողությունների (Թուրքիա), ինչպես նաև պնդում է տարբեր աղբյուրների, շարունակում է ընդհատակյա աշխատանքը բանակում և նրա սահմաններից դուրս. այդ խմբերն, ընդհանուր առմամբ, ուղղված են Թուրքիային իսլամիզմից և անջատողականությունից (հատկապես քրդական անջատողականությունից) պաշտպանելուն, սակայն կապված են մաֆիայի խմբերի հետ, որոնք կապեր ունեն ծայրահեղ ազգայնականների հետ (Սուսուրլուկի սկանդալ), նաև նկատվել են քրդական խմբերի հետ կապերի մեջ, ինչպիսիք են քրդական Հիզբոլլահը։ Այդ տարբեր խմբերը կարող են կապեր ունենալ Էրգենեկոն կազմակերպության հետ, որը նման նպատակներ է հետապնդում այնպիսի հարցերում, ինչպիսին է Կռան՝ 2003 թվականի պետական հեղաշրջման ծրագիրը։ Սակայն, մանրամասները մնում են անհասկանալի։

2008 թվականին Էրգենեկոնի տասնյակ անդամների մեղադրանքներ էին ներկայացվել, և շատերը ձերբակալվել էին հետաքննության ընթացքում՝ մեղադրվելով 2009 թվականին Արդարություն և զարգացում կուսակցությանը փոխարինելու նպատակով դավադրության մեջ։

Գոյության հաստատում
-------------------

### 2000-ական թվականներ

Էրգենեկոնի գործի մեկնարկից ի վեր, որը սկսվել էր 2007 թվականին Թուրքիայում նախագահական ընտրություններից առաջ, և ընդհուպ մինչև 2013 թվականի դեկտեմբերի 17-ին Մեծ կաշառք գործողության անցկացումը։ Խորքային պետությունը զանգվածային լրատվության միջոցներով ներկայանում էր առավելապես որպես բանակի սպաներից, հատուկ ծառայությունների աշխատակիցներից, իրավապահ և դատական մարմիններից բաղկացած ոչ պաշտոնական, ոչ լեգիտիմ և ոչ ֆորմալ կառույց, որը կապված էր ՆԱՏՕ-ի, ԿՀՎ-ի և իսրայելական Մոսադի հետ Էրգենեկոն։ Էրգենեկոնի մասնակիցներին ձերբակալությունից հետո մեղադրանք է առաջադրվել 2003 թվականի պետական հեղաշրջման փորձի, 2007 թվականին լրագրող Հրանտ Դինքի սպանության և այլ հանցագործությունների համար։

2010 թվականի հունվարի 7-ին Անկարայի դատավոր Քադիր Քայանը որոշում էր կայացրել խուզարկություն անցկացնել Անկարայում թուրքական հատուկ ուժերի հրամանատարության մարտավարական զորահավաքային խմբում ՆԱՏՕ-ի շինություններում։ Նրա արդյունքների համաձայն՝ դատախազության աշխատակիցների և ոստիկանության կողմից առգրավվել են միանգամայն գաղտնի (ըստ ՆԱՏՕ-ի դասակարգման՝ COSMIC) մակագրությամբ փաստաթղթեր, որոնք ցույց են տվել, որ Գլադիո գործողության շրջանակներում ստեղծված ՆԱՏՕ-ի գործակալական ցանցերը, հնարավոր է, շարունակել են գոյություն ունենալ Թուրքիայում և կազմում են Էրգենեկոնի միջուկը։

### 2013 թվական

2013 թվականի օգոստոսին Էրգենեկոն ցանցի մասնակիցներին մեղադրական դատավճիռներ էին կայացվել, սակայն խորքային պետություն հասկացությունը ԶԼՄ-ների հաղորդագրություններից և քաղաքական գործիչների ելույթներից չի անհետացել։ Այսպես, այդ կազմակերպության գործունեության հետ թուրքական ղեկավարությունը կապեց 2013 թվականի Գեզի զբոսայգում տեղի ունեցած բողոքի ակցիաները, որոնք նախորդել էին 2014 թվականի տեղական և նախագահական ընտրություններին։

2013 թվականի վերջից խորքային պետության կազմն ու շարժիչ ուժերը սկսել են նորովի մեկնաբանվել։ Ըստ ժամանակի՝ դա համընկավ Թուրքիայի վարչապետ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի և աստվածաբան Ֆեթուլլահ Գյուլենի գլխավորած շարժման միջև Թուրքիայում ստեղծված մարտավարական դաշինքի փլուզման հետ, որը բնակվում է ԱՄՆ-ում կամավոր արտաքսման մեջ։ Էրդողանի և Գյուլենի շարժման միջև բախումները սրվել են 2013 թվականի դեկտեմբերի վերջին հնչած տեղեկություններից հետո, թե վարչապետի անձնական աշխատասենյակում գաղտնալսող սարքեր են հայտնաբերվել։ Էրդողանի պնդմամբ՝ պատասխանատվությունն ընկած է խորքային պետության վրա։ 2013 թվականի նոյեմբերին դրան նախորդել էր Հիզմեթ շարժման վերահսկողության տակ գտնվող մասնավոր դպրոցների ցանցի փակումը, որի ղեկավարն է Գյուլենը։

Նախորդ տասնամյակում Էրդողանի կառավարությունը Գյուլենի հետևորդների օգնությամբ, որոնք լայնորեն ներկայացված են թուրքական լրատվամիջոցներում, դատական համակարգում և ոստիկանությունում լրջորեն սահմանափակել է զինվորականների քաղաքական ազդեցությունը։ 2013 թվականի դեկտեմբերի 27-ին CNN-Turk հեռուստաալիքին տված հարցազրույցում Էրդողանի նախկին պաշտոնական ներկայացուցիչ Ակիֆ Բեկին ենթադրել է, որ խորքային պետությունում զինվորականների ազդեցության թուլացման գործում կարևոր դեր ունեցած մարդիկ կարող էին փորձել իրենք լրացնել առաջացած բացը։ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի և Ֆեթուլլահ Գյուլենի միջև սրված հակասությունների արդյունքը կոռուպցիոն սկանդալն էր՝ կապված Մեծ կաշառք գործողության հետ։

2013 թվականի դեկտեմբերի 17-ին Ստամբուլում և Անկարայում ոստիկանությունը ձերբակալել է 52 մարդու, այդ թվում բարձրաստիճան պաշտոնյաների, Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանին մոտ կանգնած խոշոր գործարարների և մի շարք նախարարների երեխաների։ Վարչապետ Էրդողանը, մեկնաբանելով գործողությունը, հայտարարել է, որ ձերբակալությունը հանդիսանում է դավադրություն պետության դեմ. 2014 թվականի ընտրությունների նախաշեմին իրենց պաշտոններից զրկվեցին Էրդողանի կառավարության չորս նախարարներ, մասնավորապես՝ ներքին գործերի և Էկոնոմիկայի նախարարներ Մուամմեր Գյուլերը և Զաֆեր Չաղլայանը։ Մեկ ամիս անց խորքային պետության դեմ պայքարի շրջանակներում ներքին գործերի և դատական համակարգից հեռացվել կամ աշխատանքի նոր վայրեր են տեղափոխվել հետաքննության անցկացման հետ կապված մի քանի հարյուր աշխատակիցներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Freely, Maureen[en]* Why they killed Hrant Dink (und) // *Index on Censorship[en]*. — 2007. — Т. 36. — № 2. — С. 15—29. — doi:10.1080/03064220701334477 Архивировано из первоисточника 6 Հոկտեմբերի 2014.
2. ↑  Jones, Gareth (2005 թ․ նոյեմբերի 20). «Bombing throws spotlight on Turkey». *Turkish Daily News*. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ սեպտեմբերի 12-ին. Վերցված է 2006 թ․ դեկտեմբերի 21-ին. «The "deep state" consists of elements from the military, security and judicial establishments who, if need be, are ready to block or even oust a government that does not share their vision.»
3. ↑  *Gorvett, Jon* Bombing Campaign a Response to Ankara’s Kurdish Policies, or 'Deep State' Plot?(անգլ.) // *Washington Report on Middle East Affairs[en]* : magazine. — American Educational Trust, 2006. — С. 44—45.
4. ↑  Yavuz, Ercan (2008 թ․ հունվարի 11). «'Deep state' suspects' release arouses deep suspicions». *Today's Zaman*. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ փետրվարի 26-ին. Վերցված է 2008 թ․ սեպտեմբերի 15-ին. «The police found that Selvi's gang exacted protection money...»
5. ↑  Türköne, Mümtaz'er (2005 թ․ ապրիլի 29). «Derin devlet ve Kuvva-yı Milliye». *Zaman* (Turkish). Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ հուլիսի 16-ին. Վերցված է 2008 թ․ դեկտեմբերի 22-ին. «Bu korkunun arkasında ise Osmanlı Devleti'nin dağılması var. Cumhuriyeti kuranlar ordu mensupları ve Demirel onlarda bu korkunun hakim olduğunu söylüyor. Bu korkuya "hufre-i inkıraz" (uçurumun kenarına gelme korkusu) veya "pençe-i izmihlal" (çöküşün pençesinde olma) deniyormuş. Osmanlı Devleti'nin çöküş hikayesinden hafızalara kazınan bu korku devletteki işlerin önemli faktörlerinden biri. Demirel, adeta bir paranoya halini anlatıyor.»`{{cite news}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
6. ↑  Dogan, Yonca Poyraz (2008 թ․ մարտի 10). «PKK won't die off as long as deep state is alive». *Today's Zaman*. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ ապրիլի 21-ին. Վերցված է 2008 թ․ սեպտեմբերի 15-ին. `{{cite news}}`: `|section=` ignored (օգնություն)
7. ↑  Pamir, Balcicek (2005 թ․ ապրիլի 11). «Durup dururken 'derin devlet'». *Sabah* (Turkish). Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ մայիսի 22-ին. Վերցված է 2008 թ․ հոկտեմբերի 15-ին. «Derin devlet konuşuluyor bugünlerde. Derin devlet yeryüzünde yüzü resmen belli olmayan devlettir. Sayın Demirel, sıkıntı yaşadığı dönemleri sadece derin devlet olarak anlatıyor. Diyor ki 'Derin devlet, devlette zaaf olursa ortaya çıkar.' Buna katılıyorum. Ama bugün öylesine bir zaaf yoktur. Tabii ki sıkıntıları var günümüzdeki hükümetin ama ne iç ne de dış sıkıntılar derin devlet gerektirecek sıkıntılar değildir. Yine de durup dururken derin devleti konuşuyoruz. Herkesin kendisine göre bir derin devlet tanımlaması vardır. Ben derin devlet olayını o olay açıktan devam ederken yaşadım. Derin devlet kontrgerilladır. Ben o zaman da uyarılarda bulundum, cumhurbaşkanı'na kadar durumu ilettim.»`{{cite news}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
8. ↑  Beki, Mehmet Akif (1997 թ․ հունվարի 17). «Whose gang is this?». *Turkish Daily News*. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ հոկտեմբերի 12-ին. Վերցված է 2008 թ․ նոյեմբերի 7-ին.
9. ↑  *Jenkins, Gareth* The Impact of the Ergenekon Investigation on Turkish Counterterrorism Operations(անգլ.) // *Terrorism Monitor* : journal. — Jamestown Foundation, 2008. — Т. 6. — № 19.
10. ↑  *Söylemez, Haşim* Ergenekon dünkü çocuk, Öcalan derin devletin adamıdır (Turkish) // *Aksiyon[en]*. — 2008. — Т. 726. Архивировано из первоисточника 10 Դեկտեմբերի 2008. «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ դեկտեմբերի 10-ին. Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 5-ին.
11. ↑  Söyler, Mehtap, «Informal institutions, forms of state and democracy: the Turkish deep state», Democratization, Volume 20, Issue 2, 2013 , 310—334.
12. ↑  «Turkey determined to purge its Gladio». *Today's Zaman*. 2008 թ․ հունվարի 24. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ փետրվարի 26-ին. Վերցված է 2008 թ․ սեպտեմբերի 15-ին.
13. 1 2 3  Sazak, Derya (2006 թ․ հունվարի 9). «'Özel Harp', TSK'nın otoritesini de sarstı». *Milliyet* (Turkish). Վերցված է 2008 թ․ սեպտեմբերի 20-ին. `{{cite news}}`: `|section=` ignored (օգնություն)CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
14. ↑  Turgut, Pelin (2008 թ․ հունվարի 28). «Turkey Busts Alleged Murder Network». *TIME*. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ հունվարի 31-ին. Վերցված է 2008 թ․ օգոստոսի 12-ին. «Most Turks have long suspected the existence of a covert web of elements within the security forces and bureaucracy who act outside the law to uphold their own political ends. There is even a household name for it: the 'deep state,' referring to a state within the state.»
15. ↑  Finkel, Andrew (2007 թ․ փետրվարի 22). «Think tank declares war on 'deep state'». *Today's Zaman*. Արխիվացված է օրիգինալից 2023 թ․ ապրիլի 29-ին. Վերցված է 2008 թ․ օգոստոսի 30-ին. «...the 1996 Susurluk affair. It was this incident which led many ordinary Turks to suspect there was a deep state which operated according to its own set of interests and which was impervious to governmental control.»
16. ↑  «What is the Deep State? | On Religion – The UK's first magazine about faith, religion and society». onreligion.co.uk. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ ապրիլի 27-ին. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 14-ին.
17. ↑  Özbek, Öner (2008 թ․ հոկտեմբերի 13). «Tarihimizden bir derin çete tetikçisi: Kabakçı Mustafa». *Taraf* (Turkish). Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ հոկտեմբերի 14-ին. Վերցված է 2008 թ․ հոկտեմբերի 13-ին.`{{cite news}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
18. ↑  Tayyar, Şamil (2008 թ․ նոյեմբերի 6). «'1' numara kim?». *Star Gazete* (Turkish). Վերցված է 2008 թ․ նոյեմբերի 6-ին. «Devlet içindeki yasa dışı oluşumlar, cumhuriyet tarihinden bile eskidir. Osmanlı'dan devraldığımız bu virüs, cumhuriyeti de kemirmektedir.»`{{cite news}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
19. ↑  *Bovenkerk, Frank; Yeşilgöz, Yücel* The Turkish Mafia and the State // Organized Crime in Europe: Concepts, Patterns and Control Policies in the European Union and Beyond / Cyrille Fijnaut, Letizia Paoli. — Springer, 2004. — ISBN 1-4020-2615-3 — doi:10.1007/978-1-4020-2765-9
20. ↑  Kilic, Ali Aslan (2008 թ․ հուլիսի 30). «Ergenekon-type organizations benefited from atmosphere of clashes». *Today's Zaman*. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ օգոստոսի 17-ին. Վերցված է 2008 թ․ հոկտեմբերի 8-ին. «Birdal, who notes that Ergenekon has appeared under various names throughout recent Turkish history, asserts that movements that have opposed the general will of the people of Turkey stretch all the way back to the Committee of Union and Progress (İttihat ve Terakki) period before the founding of the republic.»
21. ↑  Özbek, Öner (2008 թ․ սեպտեմբերի 11). «Yakup Cemil: Devlet içinde devlet olan adam». *Taraf* (Turkish). Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ սեպտեմբերի 13-ին. Վերցված է 2008 թ․ սեպտեմբերի 22-ին.`{{cite news}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
22. ↑  Skinner, Anthony (2008 թ․ մայիսի 1). «Turkey's darkest shadow». *The Middle East*. Վերցված է 2009 թ․ հունվարի 1-ին.(original)
23. ↑  *Uğur, Fatih* Ulusalcılık ve Ergenekon, İttihatçılıktır (Turkish) // *Aksiyon[en]*. — Feza Gazetecilik A.Ş. 2008. — Т. 711. Архивировано из первоисточника 30 Հուլիսի 2008. «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ հուլիսի 30-ին. Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 5-ին.
24. ↑  *Uğur, Fatih* Ay ışığında İttihat gölgesi (Turkish) // *Aksiyon[en]*. — Feza Gazetecilik A.Ş. 2008. — Т. 711. Архивировано из первоисточника 30 Հուլիսի 2008. «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ հուլիսի 30-ին. Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 5-ին.
25. ↑  *Mercan, Faruk* İlk Özel Harpçi Orgeneral (Turkish) // *Aksiyon[en]*. — 2006. — Т. 579. Архивировано из первоисточника 8 Հունիսի 2007. «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ հունիսի 8-ին. Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 5-ին.
26. 1 2  Duzel, Nese (2008 թ․ հունվարի 28). «2009'da kıyamet gibi kan akacaktı». *Taraf* (Turkish). Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հունվարի 13-ին. Վերցված է 2008 թ․ օգոստոսի 14-ին. «Derin devlet faaliyetleri yani resmî devlete hâkim olma ihtiyacı, 1950'lerde Türkiye tekillikten çoğulluğa geçtiği zaman başladı.»`{{cite news}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
27. ↑  Nezan, Kendal (1998 թ․ հուլիսի 5). «Turkey's pivotal role in the international drug trade». *Le Monde Diplomatique*.
28. 1 2  İnsel, Ahmet. "Rutininde İç Düşman Olan Devlet, "*Birikim*, March 2000, Vol. 131, quoted pp.56-58 of the 1998 Report Արխիվացված 2008-10-03 Wayback Machine from the Human Rights Foundation of Turkey(անգլերեն)
29. ↑  Lucy Komisar, Turkey’s terrorists: a CIA legacy lives on, *The Progressive*, April 1997

Արտաքին հղումներ
----------------

* The Rise and Decline of the Turkish «Deep State»: The Ergenekon Case. An academic article by Serdar Kaya published at the journal Insight Turkey
* Derin Devlet Արխիվացված 2011-10-04 Wayback Machine. A series of articles in the daily *Sabah* featuring interviews with Süleyman Demirel and Kenan Evren.
* The documentary that revealed Ergenekon at Google Videos, presented by Can Dündar. 40 Dakika, Show TV. 7 January 1997. (թուրքերեն)
* U.S. Embassy Ankara, 2002 cable on Deep state

Գրականություն
-------------

* *Ahmet Özcan* Derin Devlet ve Muhalefet Geleneği. — Bakış Yayınları, 2000. — ISBN 9789095621475
* *Alişan Satılmış* Derin Devletin Solcuları. — Platin Yayınları, 2004. — ISBN 9789758163465
* *Atilla Akar* Derin Dünya Devleti: Gizli Doktrinin Küresel Efendileri. — Timaş Yayınları, 2003. — ISBN 9799753627442
* *Aytekin Gezici* Derin Devlet Bagajdan Çıktı: Şemdinli. — Akis Kitap, 2006. — ISBN 9799759129766
* *Aytekin Gezici* Derin Devletin Rengi Yeşil. — Akis Kitap, 2006. — ISBN 9799759129759
* *Belma Akçura* Derin Devlet Oldu Devlet. — Güncel Yayıncılık, 2006. — ISBN 9789756117415
* *Cüneyt Arcayürek* Derin Devlet 1950-2007: Darbeler ve Gizli Servisler. — Detay Yayıncılık, 2007. — ISBN 9789944314022
* *Fikri Sağlar* Kod Adı Susurluk: Derin İlişkiler. — Arkadaş Yayınları, 2007. — ISBN 9789755095240
* *Hakan Türk* Derin Devlet Var mı?. — Akademi TV Programcılık, 2005. — ISBN 9799758208400
* *Hasan Taşkın* Şu Derin Devlet. — Truva Yayınları, 2006. — ISBN 9789756237991
* *İsmet Bozdağ* Derin Devlet Cehenneminde Düşünmek Can Bahası. — Tekin Yayınevi, 2001. — ISBN 9754782040
* *Necdet Açan* Derin Devletin Peşinde. — Karakutu Yayınları, 2005. — ISBN 9789756054857
* *Ömer Lütfi Mete* Derin Devlet: Tanımlanamayan Güç. — Timaş Yayınları, 2007. — ISBN 9799752633086
* *Ömer Lütfi Mete* 28 Şubat'tan Şemdinli'ye Derin Çeteler. — Profil Yayıncılık, 2007. — ISBN 9789759960636
* *Tahir Tamer Kumkale* Derin Devlet Nedir?. — Pegasus Yayınları, 2007. — ISBN 9789944326636
* *Talat Turhan* Derin Devlet. — İleri Yayınları, 2006. — ISBN 9789756288672
* *Ümit Sayın* Derin Devletler, Gizli Projeler ve Kirli Gerçekler. — Neden Kitap, 2006. — ISBN 9799752541428
* *Zihni Çakır* Ergenekon'un Çöküşü 1: Dünden Bugüne Devletin Derinliklerindeki Kirli İlişkiler. — Neden Kitap, 2008. — ISBN 9789752542051
* *Zihni Çakır* Ergenekon'un Çöküşü 2: Dünden Bugüne Devletin Derinliklerindeki Kirli İlişkiler. — Neden Kitap, 2008. — ISBN 9789752542289