**Յաննիս Ռիցոս** (հուն․՝ Γιάννης Ρίτσος, մայիսի 1, 1909(1909-05-01)[…], Մոնեմվասիա, Monemvasia Municipality, Laconia Regional Unit, Պելոպոնես, Հունաստան - նոյեմբերի 11, 1990(1990-11-11)[…], Աթենք, Հունաստան), հույն բանաստեղծ և ձախ քաղաքական ակտիվիստ, Դիմադրության շարժման մասնակից։ Արժանացել է Լենինյան կոմերիտմիության միջազգային մրցանակի «Ժողովուրդների մեջ բարեկամության ամրապնդման համար» (1977)։ Բանաստեղծի գրական ժառանգությունն ընդգրկում է ավելի քան հարյուր բանաստեղծական ժողովածուներ, տասը վեպեր, չորս թատերական ստեղծագործություններ, թարգմանություններ, ճամփորդական նոթեր և այլն։

Կենսագրություն
--------------

### Վաղ տարիներ

Ռիցոս Յաննիսը ծնվել է 1909 թվականի մայիսի 1-ին Պելեպոնեսի Մոնեմվասիա քաղաքում, մանր հողատեր Էլեֆտերիոս Ռիցոսի ընտանիքում։ Մայրը՝ Էլեֆտերիան, ծագում էր հին հունական ազնվականական Գիտիու տոհմից։ 1921 թվականից մինչ 1925 թվականը սովորել է Գիտիուի գիմնազիայում։ Գրել սկսել է վաղ տարիքում։ Արդեն 1924 թվականին նրա բանաստեղծությունները տպագրվել են «Մանուկների ստեղծագործությունը» ժողովածուում։ 1925 թվականին ընտանիքը հայտնվում է սնանկացման եզրին, տուբերկուլյոզից մահանում են մայրն ու եղբայրը։

Յաննիսը տեղափոխվում է Աթենք, որտեղ աշխատում է Հունաստանի ազգային բանկում։ 1926 թվականին նրա մոտ նույնպես ախտորոշվում է տուբերկուլյոզ, իսկ հայրն ընկնում է հոգեբուժարան Դաֆնիում։ 1927—1929 թվականներին Յաննիս Ռիցոսը բուժվում է «Սոտիրիա» հիվանադանոցում։ 1930 թվականին տեղափոխվում է Հանյա քաղաքի առողջարան։ Այստեղ նա առաջին անգամ ելույթով հանդես է գալիս տուբերկուլյոզով հիվանդների բնակության ահավոր պայմանների դեմ։ Այս շրջանում նա ծանոթանում է մարքսիզմի գաղափարներին։

### Հեղափոխական ու գրական գործունեության սկիզբը

1931 թվականին Յաննիս Ռիցոսը վերադառնում է Աթենք, որտեղ համագործակցում է ձախ քաղաքական կողմնորոշում ունեցող «Պրոտոպորի» («Ավանգարդ») ամսագրի, ինչպես նաև կոմերցիոն թատրոնի հետ՝ աշխատելով որպես ռեժիսոր, դերասան ու պարող։ Նա շփվում էր նաև բանվորների հետ ու ընդունվում է Հունաստանի կոունիստական կուսակցություն։ 1934 թվականից որպես սրբագրիչ աշխատել «Գավոստի» հրատարակչությունում։ Այդ ժամանակ էլ լույս է տեսնում Յաննիս Ռիտոսի բանաստեղծությունների «Տրակտոր» ժողովածուն, որ գրված էր ֆուտուրիզմի ու Վլադիմիր Մայակովսկու ազդեցությամբ։ Այնուհետև Ռիցոսը համագործակցում է Հունաստանի կոմունիստական կուսակցության պաշտոնական լրագրի («Ռիզոսպաստիս») հետ, որտեղ տպագրվում է «Նամակներ դեպի ռազմաճակատ» ստեղծագործությունը։

1935 թվականին լույս է տեսնում Յաննիս Ռիցոսի բանաստեղծությունների երկրորդ ժողովածուն՝ «Բուրգեր»։ 1936 թվականին Ֆեսալոնիկիում ծխախոտի գործարանի բանվորների գործադուլի ժամանակ տեղի ունեցած ողբերգական դեպքերի ազդեցությամբ Ռիցոսը որոշում է գրել «Էպիտաֆիա» պոեմը։ Ֆաշիստական բռնակալ Իոաննիս Մետակսասի՝ իշխանության գալուց հետո «Էպիտաֆիա» պոեմն այրվել է Ակրոպոլի մոտ։

1937 թվականին Յաննիս Ռիցոսը, չնայած իր ստեղծագործություններն արգելված էին, կարողանում է ընդունվել Հույն գրական գործիչների միություն։ Նույն թվականին նա հրատարակում է «Երգ իմ քրոջը», որ նվիրել էր իր քույր Լուլային։ Նա հոր նման տառապում էր հոգեկան հիվանդությամբ ու բուժվում էր Դաֆնիում։ 1938 թվականին հրատարակվում է «Գարնանային սիմֆոնիան», իսկ Ռիցոսը դառնում է պետական Թագավորական թատրոնի պարող (ներկայում՝ Հունաստանի ազգային թատրոն)։ 1940 թվականին Յաննիս Ռիցոսն ընդգրկվում է Ազգային օպերային թատրոնի թատերախմբում և հրատարակում «Օվկիանոսի քայլերգը»։

### Երկրորդ համաշխարհայինն ու քաղաքացիական պոտերազմը

Նացիստական շրջափակման տարիներին Յաննիս Ռիցոսն հանդես է գալիս Հունաստանի Ազգային-ազատագրական ճակատի կազմում և ընդգրկվում Հունաստանի ազգային-ազատագրական բանակի կազմում։ Նա դառնում է հակաֆաշիստական շարժման ղեկավար գորժիչներից մեկն՝ շարունակելով գրել հեղափոխակա ստեղծագործություններ։ 1942 թվականին նա գրել է «Կինը ծովափին» դրամատիկական ստեղծագործությունն ու «Վերջին հարյուրամյակը մարդուն» պոեմը։ 1943 թվականին բանաստեղծը համագործակցում է Աթենքում հրատարակվող «Ազատ գրականություն» ամսագրի հետ և հրատարակում «Փորձություն» ժողովածուն, որից գրաքննադատությունը հանում է «Արևից առաջ» պոեմը։

Հունաստանի քաղաքացիական պատերազմի տարիներին՝ 1948 թվականին, կոմունիստ Յաննիս Ռիցոսը ձերբակալվում է և աքսորվում նախ Լեմնոս կղզի, 1949 թվականի մայիսին՝ Մակրոնիսոս, իսկ 1950 թվականին՝ Այոս-Ստրատիոս։ Բանաստեղծն ազատություն է ստանում միայն 1952 թվականին՝ այն բանից հետո, երբ բողոքեցին համաշխարհային մշակույթի առաջադեմ մի շարք գործիչների, այդ թվում՝ Լուի Արագոնը, Պաբլո Ներուդան և Պաբլո Պիկասոն։ Ազատություն ստանալուց անմիջապես հետո Յաննիս Ռիցոսը գրում է «Անհնազանդ քաղաքը» և ընդունվում նոր կազմակերպված Դեմոկրատական ձախ միասնական կուսակցություն, որ գլխավորում էր Իոաննիս Պասալիդիսը։ Նա նաև համագործակցում է այդ կուսակցության հրատարակած «Ավգի» թերթի հետ։

### Հետպատերազմյան տարիներ

1954 թվականին Յաննիս Ռիցոսն ամուսնանում է Գարաֆիլիա Գոերգիադուի հետ։ Նրանք ունենում են մի դուստր, որին անվանում են Էեֆտերիա (ծնվել է 1955 թվականին)։

1956 թվականին Յաննիս Ռիցոսը «Լուսնի սոնատ» պոեմ-մենագրության համար արժանանում է Պետական մրցանակի քնարերգության բնագավառում («Լուսնի սոնատը» թարգմանվել է աշխարհի 20 լեզուներով)։ Բանաստեղծն այցելում է ԽՍՀՄ, ինչից հետո գրում է «Տպավորություններ Խորհրդային Միության մասին» (1956)։ 1958 թվականին նորից սկսում են հետևել նրան, ինչի պատճառն էր «Էպիտեորիսի Տեխնիս» («Արվեստի տեսություն») ամսագրի անդրադարձը Հոկտեմբերյան հեղափոխության 40-ամյակինն։ 1959 թվականին այցելում է Ռումինիա ու Բուլղարիա։ 1962 թվականին Յաննիս Ռոցիսը նորիս այցելում է Ռումինիա, ապա Չեխոսլովակիա, ԳԴՀ, Հունգարիա։ 1966 թվականին լինում է Կուբայում։

1960 թվականին «Էպիտաֆիան» թողարկվում է ձայնապնակով. նրա համար երաժշտություն էր գրել հույն հայտնի կոմպոզիտոր Միկիս Թեոդորակիսը։ Յաննիս Ռիցոսը հրատարակության է պատրաստում «Չեխ ու սլովակ բանաստեղծների անթոլոգիան», նոր հունարեն թարգմանում Վլադիմիր Մայակովսկու, Ալեքսանդր Բլոկի, Ալեքսեյ Տոլստոյի ստեղծագործությունները, ինչպես նաև հեղափոխական կոմունիստ բանաստեղծների՝ կուբացի Նիկոլաս Գիլեյենի, հունգարացի Աթիլա Յոզեֆի ստեղծագործությունները։

### Ռազմական խունտա

«Սև գնդապետների» (1967 թվական) ռազմական հեղափոխությունից հետո Յաննիս Ռիցոսը տարվում է Լերոս կղզում գտնվող համակենտրոնացման ճամբար, ապա Յարոս, այնուհետև խիստ մեկուսացմամբ բանտարկվում է Սամոս կղզում։ Սակայն նա կարողանում է Ֆրանսիա տեղափոխված Միկիս Թեոդորակիսին ուղարկել իր «Քարեր, Կրկնություն, Վանդակաճաղեր» և «Դառը հայրենիքի տասնութ երգեր» բանաստեղծական շարքերը, որոնց համար կոմպոզիտորը գրեց երեժշտություն, և դրանք կատարում էր իր համերգների ժամանակ։

1973 թվականին Յաննիս Ռիցոսը մասնակցում է Աթենքի ճարտարագիտական համալսարանում ուսանողների ցույցին խունտայի իշխանության դեմ։ Իր տպավորությունները նա արտացոլել է «Մարմին և արյուն» բանաստեղծության մեջ։

Դիկտատուրաի ակումից հետո Յաննիս Ռիցոսը բնակություն է հաստատում Աթենքում, որտեղ անցկացրել է իր կյանիք վերջին երկու տասնամյակը։ Կիպրոսում Հունսատանի ու Թուրքիայի ավտորիտար ռեժիմների կողմից միջազգային թշնամության հրահրմանն ի պատասխան գրում է «Հիմն ու ողբ Կիպրոսի մասին»։

Յանիիս Ռիցոսը մահացել է 1990 թվականի նոյեմբերի 11-ին Աթենքում։ Թաղվել է հայրենի Մոնեմվասիայում։

Պարգևներ և կոչումներ
--------------------

Իր ստեղծագործական բեղմնավոր գործունեության ընթացքում Յաննիս Ռիցոսն արժանացել է բազմաթիվ մրցանակների։ Առաջինը՝ Քնարերգության բնագավառում պետական մրցանակը, ստացել է 1956 թվականին։

1970 թվականին դարձել է Գերմանիայի Մայնց քաղաքի Գիտությունների ու գրականության ակադեմիայի անդամ։ 1972 թվականին պարգևատրվել է Միջազգային մեծ մրցանակով («Knokk-ле-Zout», Բելգիա)։ 1975 թվականին պարգևատրվել է Գեորգի Դմիտրովի անվան միջազգային մրցանակով (Բուլղարիա) և Բանաստեղծ-ռոմանիտիկ Ալֆրեդ դը Վինիի անվան մեծ մրցանակով (Ֆրանսիա)։

1977 թվականին ստացել է Լենինյան կոմերիտմիության միջազգային մրցանակի «Ժողովուրդների մեջ բարեկամության ամրապնդման համար» (ԽՍՀՄ)։ 1979 թվականին պարգևատրվել է Խաղաղության համաշխարհային խորհրդի միջազգային մրցանակով։

Յաննիս Ռիցոսը Ֆեսալոնիկիի Արիստոտելի անվան համալսարանի պատվավոր դոկտոր է, Բիրմինգեմի համալսարանի պատվավոր դոկտոր, Մալարմեի ակադեմիայի (Ֆրանսիա) պատվավոր անդամ, Լայպցիգի համալսարանի (1984) և Աթենքի համալսարանի (1987) պատվավոր դոկտոր։

1986 թվականին Յաննիս Ռիցոսին ներկայացվել է Նոբելյան մրցանակի գրականության բնագավառում, իսկ 1987 թվականին բանաստեղծն ստացել է ՄԱԿ-ի մրցանակ ու Աթենքի քաղաքապետարանի ոսկե մեդալ։

Ստեղծագործություններ
--------------------

### Ժողովածուներ

* *«Ποιήματα — Α τόμος»*, (1961)
* *«Ποιήματα — Β τόμος»*, (1961)
* *«12 ποιήματα για τον Καβάφη»*, (1963)
* *«Μαρτυρίες — Σειρά 1η»*, (1963)
* *«Ποιήματα — Γ τόμος»*, (1964)
* *«Μαρτυρίες — Σειρά 2η»*, (1966)
* *«Δεκαοχτώ λιανοτράγουδα της πικρής πατρίδας»*, (1973)
* *«Ποιήματα — Δ τόμος»*, (1975)

### Քնարերգություն

* *«Τρακτέρ „*, (1934)
* *"Πυραμίδες»*, (1935)
* *«Επιτάφιος»*, (1936)
* *«Το τραγούδι της αδελφής μου»*, (1937)
* *«Εαρινή συμφωνία»*, (1938)
* *«Το εμβατήριο του ωκεανού»*, (1940)
* *«Παλιά μαζούρκα σε ρυθμό βροχής»*, (1943)
* *«Δοκιμασία»*, (1943)
* *«Ο σύντροφός μας»*, (1945)
* *«Γειτονιές του κόσμου»*, (1949)
* *«Ο άνθρωπος με το γαρύφαλλο»*, (1952)
* *«Αγρύπνια»*, (1954)
* *«Πρωινό άστρο»*, (1955)
* *«Η σονάτα του σεληνόφωτος»*, (1956)
* *«Χρονικό»*, (1957)
* *«Πέτρινος χρόνος»*, (1957)
* *«Αποχαιρετισμός»*, (1957)
* *«Υδρία „*, (1957)
* *"Χειμερινή διαύγεια»*, (1957)
* *«Οι γειτονιές του κόσμου»*, (1957)
* *«Η αρχιτεκτονική των δέντρων»*, (1958)
* *«Οταν έρχεται ο ξένος»*, (1958)
* *«Ανυπόταχτη πολιτεία»*, (1958)
* *«Οι γερόντισσες κ' η θάλασσα»*, (1959)
* *«Το παράθυρο»*, (1960)
* *«Η γέφυρα»*, (1960)
* *«Ο Μαύρος Αγιος»*, (1961)
* *«Το νεκρό σπίτι»*, (1962)
* *«Κάτω απ' τον ίσκιο του βουνού»*, (1962)
* *«Το δέντρο της φυλακής και οι γυναίκες»*, (1963)
* *«12 ποιήματα για τον Καβάφη»*, (1963)
* *«Μαρτυρίες Α»*, (1963)
* *«Παιχνίδια τ'ουρανού και του νερού»*, (1964)
* *«Φιλοκτήτης»*, (1965)
* *«Ρωμιοσύνη»*, (1966)
* *«Ορέστης»*, (1966)
* *«Μαρτυρίες Β»*, (1966)
* *«Όστραβα»*, (1967)
* *«Πέτρες, Επαναλήψεις, Κιγκλίδωμα»*, (1972)
* *«Η Ελένη»*, (1972)
* *«Χειρονομίες»*, (1972)
* *«Τέταρτη διάσταση»*, (1972)
* *«Η επιστροφή της Ιφιγένειας»*, (1972)
* *«Ισμήνη»*, (1972)
* *«Χρυσόθεμις»*, (1972)
* *«Δεκαοχτώ λιανοτράγουδα της πικρής πατρίδας»*, (1973)
* *«Γκραγκάντα»*, (1973)
* *«Διάδρομος και σκάλα»*, (1973)
* *«Σεπτήρια και Δαφνηφόρια»*, (1973)
* *«Καπνισμένο τσουκάλι»*, (1974)
* *«Ο αφανισμός της Μήλος»*, (1974)
* *«Υμνος και θρήνος για την Κύπρο»*, (1974)
* *«Κωδωνοστάσιο»*, (1974)
* *«Χάρτινα „*, (1974)
* *"Ο τοίχος μέσα στον καθρέφτη»*, (1974)
* *«Η Κυρά των Αμπελιών»*, (1975)
* *«Η τελευταία προ Ανθρώπου Εκατονταετία»*, (1975)
* *«Τα επικαιρικά»*, (1975)
* *«Ημερολόγιο εξορίας»*, (1975)
* *«Μαντατοφόρες»*, (1975)
* *«Θυρωρείο»*, (1976)
* *«Το μακρινό»*, (1977)
* *«Το ρόπτρο»*
* *«Γραφή Τυφλού»*
* *«Τα ερωτικά»*
* *«Ανταποκρίσεις»*, (1987)

### Դրամաներ

* *«Μια γυναίκα πλάι στη θάλασσα „*, (1942)
* *"Πέρα απ'τον ίσκιο των κυπαρισσιών»*, (1947)
* *«Τα ραβδιά των τυφλών»*, (1959)
* *«Ο λόφος με το συντριβάνι»*

### Թարգմանություններ

* *«Α.Μπλόκ: Οι δώδεκα»*, (1957)
* *«Ανθολογία Ρουμανικής ποίησης»*, (1961)
* *«Αττίλα Γιόζεφ: Ποιήματα»*, (1963)
* *«Μαγιακόφσκι: Ποιήματα»*, (1964)
* *«Ντόρας Γκαμπέ: Εγώ, η μητέρα μου και ο κόσμος»*, (1965)
* *«Ιλία 'Ερεμπουργκ: Το δέντρο»*, (1966)
* *«Ναζίμ Χικμέτ: Ποιήματα»*, (1966)
* *«Ανθολογία Τσέχων και Σλοβάκων ποιητών»*, (1966)
* *«Νικόλας Γκιλλιέν: Ο μεγάλος ζωολογικός κήπος»*, (1966)
* *«Α.Τολστόη : Η γκρινιάρα κατσίκα»*, (1976)
* *«Φ.Φαριάντ: Ονειρα με χαρταετούς και περιστέρια»*, (1988)
* *«Χο τσι Μινχ: Ημερολόγιο της φυλακής*

### Ճամփորդական նոթեր

* *»Εντυπώσεις απο τη Σοβιετική Ενωση"*, (1956)
* *«Ιταλικό τρίπτυχο»*, (1982)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2 3 4  Encyclopædia Britannica
3. 1 2 3 4  filmportal.de — 2005.
4. 1 2  Рицос Яннис // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
5. 1 2  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #118788957 // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.

Արտաքին հղումներ
----------------


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Յաննիս Ռիցոս***էջը Վիքիպահեստում |

* Большая Советская энциклопедия (ռուս.)
* Յաննիս Ռիցոսին նվիրված կայք (հուն.)
* Яннис Рицос — сто лет со дня рождения Archived 2011-04-13 at the Wayback Machine. (ռուս.)

Յաննիս Ռիցոսի ստեղծագործությունները.
* «Мертвый дом». Перевод Софьи Ильинской Archived 2016-04-14 at the Wayback Machine. (ռուս.)
* «Исмена». Перевод Мориса Ваксмахера Archived 2016-10-07 at the Wayback Machine. (ռուս.)
* Греческие мифы в мировой поэзии — ХХ век//Яннис Рицос (ռուս.)

Գրականություն
-------------

* Мицос Александропулос. Янис Рицос сегодня.// Иностранная литература.1975.№ 10.- С. 213-219.
* Краткая литературная энциклопедия. М. 1971. Т. 6. С.310-311.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Discogs · Filmportal · Internet Movie Database · MusicBrainz · Find A Grave |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Treccani · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 90102801 · BNC: a11034166 · BNE: XX1089834 · BNF: 119220671 · CiNii: DA12467211, DA05522852 · CONOR: 12722531 · EGAXA: vtls000886529 · GND: 118788957 · ICCU: CFIV023865 · ISNI: 0000000121486423 · LCCN: n80037051 · LNB: 000163109 · NDL: 00473821 · NKC: jn20000604657 · NLA: 35454112 · NLG: 28403 · NLP: a0000002615705 · NTA: 068481977 · NUKAT: n02060883 · PTBNP: 84448 · LIBRIS: 197679 · SUDOC: 027101614 · VIAF: 116860933 · WorldCat VIAF: 116860933 |

 |

 |