«**Տերն ու ծառան»**, Հովհաննես Թումանյանի հեքիաթը, գրված 1906-1914 թվականներին։ Հեքիաթը պատմում է երկու եղբայրների մասին, որոնցից մեկը խելոք և խելացի է, իսկ մյուսը՝ միամիտ։

Հեքիաթի հիման վրա նկարահանվել է 22 րոպե տևողությամբ համանուն ֆիլմը։

Սյուժե
------

Մեծը վեր է կենում գնում մի հարուստի մոտ ծառա մտնում և պայման է կապում նրա. հետ Ժամանակ նշանակում են «մինչև կկվի ձեն ածելը»։ Հարուստը մի այլ չլսված պայման է դնում ծառայի առաջ։ Ասում է՝ «մինչև էն ժամանակը թե դու բարկանաս, դու հազար մանեթի տուգանք տաս ինձ, թե ես բարկանամ՝ ես տամ»։

Մեծ եղբայրը առավոտից երեկո անդադար աշխատում է, իսկ հարուստ աղան նրան հանգիստ չէր տալիս և շարունակում աշխատեցնել նրան։ Վերջիվերջո մեծ եղբայրը չի դիմանում և բարկանում է, ապա հարուստին պարտք մնում հազար մանեթ։

Հետո հարուստի մոտ աշխատանքի է անցնում փոքր եղբայրը, ով հարուստի հետ նույն պայմաններն է կապում։ Սակայն փոքր եղբայրը մտադիր չէր ձեռնունայն հեռանալ...

Ստեղծման պատմություն
--------------------

Առաջին անգամ տպագրվել է «Հասկեր» ամսագում 1908 թվականին (№ 5 , էջ 183-187, Հեքիաթ Հովհ. Թումանյանի ենթավերնագրով), այնուհետև՝ 1910 թվականին առանձին պատկերազարդ հրատարակությամբ, 1913 թվականին՝ «Մեղրագետ» դասագրքում (Բ տարի, էջ 140-149), ապա՝ Հովհ. Թումանյանի Երկերի վեցհատորյա ժողովածուի երրորդ հատորում (էջ 151–154)։

Այս հեքիաթի համար Թումանյանը նկատի է ունեցել կաբարդինական «Наскочила коса на камень», մենգրելական «Священник и причетник» ու «Рабочий и наниматель» և ռուսական «Как аукнется, так и откликнется» հեքիաթները։ 

«Տերն ու ծառան» հեքիաթն իր սյուժետային գծով ամենից ավելի մոտ է վերջինին. այստեղ հերոսները (վաճառական հոր հարստությունը վատնած երեք եղբայրներ) մեկը մյուսի հետևից ծառայության են մտնում հարուստի մոտ (մինչև գարնան գալը) ու դատարկաձեռն հեռանում, և միայն կրտսեր եղբոր շնորհիվ է, որ կարգի են բերում իրենց գործերն ու երջանիկ ապրում։ Այս հեքիաթային սյուժեն Թումանյանը լրացրել է մյուս տարբերակներից քաղած ուշագրավ մանրամասներով, խորացրել հեքիաթի դրամատիզմը և մեղմել որոշ պահեր, օրինակ՝ «Рабочий и наниматель» հեքիաթում նրան հատկապես գրավել է հարուստ տիրոջ անողոքությունը բացահայտող մանրամասնը, երբ վերջինս ստիպում է աղքատին՝ աշխատել օր ու գիշեր. պահպանվել է այդ դրվագի գրառումը. «Մինը մի մշակ է բռնում, որ բանի մինչև արևի մեր մտնելը։ [Երբ] մշակն ամբողջ օրը տանջվում է, արևը մեր մտնելուց ետը գալի։ Տերն ասում է․ «Ճշմարիա է, արևը մեր մտավ, բայց տես, նրա ախպերը՝ լուսինը դուրս եկավ։ Սա ինչ պակաս է լուս տալի․ դրա համար էլ ետ դառ, գնա բանի, մինչև լուսինը մեր կմտնի, ևն»։

Իր հեքիաթի եզրափակիչ դրվագը Թումանյանը շարադրել է ըստ կաբարդինական տարբերակի։ Ահա այդ առթիվ նրա կատարած մի գրառումը. «Մի հարուստ իր ծառաների հետ պայման է կապում՝ նա տուժի իրենցից, ով բարկանա, և ծառաներին տանջում է, բարկացնում ու պատժում, դուրս անում։

Փոքր եղբայրը (ծառաների) գալիս է ծառա մտնում, մինչև կկվի առաջին ձեն ածելը, էնքան է տանջում իր աղին, որ նա ստիպված կնոջը ղրկում է ծառը բարձրանա, ժամանակից առաջ կուկու կանչի, որ ազատվեն ծառայից»։

Վերջին նախադասությունը հեքիաթի մշակման ընթացքում Թումանյանը ծավալել է, վերածելով ընդարձակ երկխոսության, որով միաժամանակ սրամտորեն լուծվել է հեքիաթի հանգույցը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Հովհաննես Թումանյան | Տերն ու ծառան | համառոտ»։ *Տարընթերցում*։ Վերցված է 2018 թ․ նոյեմբերի 22
2. ↑  Հովհաննես Թումանյան, Երկերի լիակատար ժողովածու, հատոր 5-րդ, Երևան, 1994։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Հովհաննես Թումանյան |
| --- |
|  |
| Պոեմներ | Ալեք  • Անուշ  • Դեպի անհունը  • Թմկաբերդի առումը  • Լոռեցի Սաքոն  • Հազարան Բըլբուլ  • Հառաչանք  • Հին կռիվը  • Մարոն  • Մեհրի  • Մերժած օրենք  • Պոետն ու Մուսան  • Սասունցի Դավիթ |  |
|  |
| Հեքիաթներ | Անխելք մարդը  • Չախչախ թագավորը  • Ծիտը  • Ուլիկը  • Սուտասանը  • Ճամփորդները  • Կացին ախպեր  • Խոսող ձուկը  • Խելոքն ու հիմարը  • Ոսկու կարասը  • Տերն ու ծառան  • Պոչատ աղվես  • Անհաղթ աքլորը  • Սուտլիկ որսկանը  • Բարեկենդանը  • Եդեմական ծաղիկը  • Անբան Հուռին  • Քեֆ անողի քեֆը չի պակասի  • Քաջ Նազար  • Կիկոսի մահը  • Ձախորդ Փանոսը  • Մարդակերի աղջիկն ու խորհրդավոր վարպետը  • Աստղերից իջած կինը  • Որոտ թագավորը  • Անգին քարը  • Կախարդի քսակը  • Ոսկի բանալին  • |
|  |
| Պատմվածքներ | Սովի ժամանակից  • Քաջերի կյանքից  • Աղքատի պատիվը  • Լեռների հովիվը  • Գիքորը  • Երկաթուղու շինությունը  • Եղջերուի մահը  • Արջաորս  • Խորհրդավոր ծերունին  • Գաբո բիձու շերամապահությունը  • Երկու հայր  • Խրիմյան Հայրիկի օրերից մինը  • Մայրը  • Ահմադը  • Գրազը  • Եղջերուն  • Քեռի Խեչանը  • Նեսոյի քարաբաղնիսը  • Ուրախ գիշեր  • Ալլահից ղրկված  • Գելը • Ծղրիդը  • Շունը  • Իմ ընկեր Նեսոն |

 |