**Տոկուգավա կլան** (徳川氏, «Տոկուգավա-շի») ճապոնական դինաստիա է, որը ստեղծել են Տոկուգավա շոգունները, որոնք կառավարել են Ճապոնիան 1603-1867 թվականներին Էդոյի ժամանակաշրջանում։ Այն նախկինում հզոր «դայմիո» ընտանիք էր։ Նրանք անվանապես սերում էին Սեյվա կայսրից (850–880 թթ.) և Մացուդաիրա կլանի միջոցով Մինամոտո կլանի ճյուղն էին։ Կլանի վաղ պատմությունը մնում է առեղծված։

Պատմություն
-----------

Մինամոտո նո Յոշիշիգեն (1135–1202), Մինամոտո նո Յոշիիեի (1041–1108) թոռը, առաջինն էր, ով վերցրեց Նիտտա անունը։ Նա անցավ իր զարմիկի՝ Մինամոտո նո Յորիտոմոյի կողմը Թաիրա կլանի դեմ (1180թ.) և ուղեկցեց նրան մինչև Կամակուրա։ Նիտա Յոշիսուեն՝ Յոշիշիգեի 4-րդ որդին, բնակություն հաստատեց Տոկուգավայում (Կոզուկե նահանգ) և վերցրեց այդ վայրի անունը։ Նրանց գավառական պատմության գրքում չի հիշատակվում Մինամոտո կլանի կամ Նիտտա կլանի մասին։

Հաղորդվում է, որ Մացուդաիրա կլանի անվանական սկզբնավորողը Մացուդաիրա Չիկաուջին էր, ով սկզբում աղքատ բուդդայական վանական էր։ Հաղորդվում է, որ նա սերել է Նիտտա Յոշիսուից 8-րդ սերնդից և ականատես է եղել Նիտտայի կործանմանը Աշիկագայի դեմ պատերազմում։ Նա բնակություն է հաստատել Մացուդայրայում (Միկավա նահանգ) և որդեգրել կնոջ ընտանիքը։ Նրանց գավառական պատմության գիրքը պնդում էր, որ այս բնօրինակ կլանը Արիվարա կլանն էր։ Քանի որ ասվում է, որ այս վայրը վերադարձվել է Արիվարա Նոբումորիի կողմից, մի տեսություն պնդում է, որ Մացուդաիրա կլանը կապված էր Արիվարա նո Նարիհիրայի հետ։

Մացուդաիրա Նոբումիցուն (15-րդ դար), Չիկաուջիի որդին, ղեկավարում էր Օկազակի ամրոցը և ամրապնդեց իր ընտանիքի հեղինակությունը Միկավա նահանգում։ Նոբումիցուի ծոռը` Մացուդաիրա Կիյոյասուն, ուժեղացրեց իր կլանը, բայց սպանվեց։ 1567 թվականին Մացուդաիրա Մոտոնոբուն, որն այն ժամանակ հայտնի էր որպես Տոկուգավա Իեյասու (1542–1616)— Կիյոասուի թոռը, կայսր Ուգիմաչիի կողմից ճանաչվեց որպես Սեյվա Գենջիի հետնորդ; նա նաև առաջինն է սկսել կրել Տոկուգավա ազգանունը։

Կլանը իշխանության եկավ Սենգոկու ժամանակաշրջանի վերջում։ Մինչև Էդոյի ժամանակաշրջանի վերջը նրանք կառավարում էին Ճապոնիան որպես *սյոգուն*։ Կային տասնհինգ Տոկուգավայի «սյոգուն»։ Նրանց գերիշխանությունն այնքան ուժեղ էր, որ որոշ պատմության գրքերում օգտագործվում է «Տոկուգավայի դարաշրջան» տերմինը «Էդոյի ժամանակաշրջան»-ի փոխարեն։ Նրանց գլխավոր ընտանեկան սրբավայրը Տոշո-գուն է Նիկկոյում, և նրանց գլխավոր տաճարները («բոդաիջի») են Կանեյ-ջին և Զոջո-ջին, երկուսն էլ Տոկիոյում։ Կլանի ժառանգությունները մասամբ կառավարվում են Տոկուգավայի հիշատակի հիմնադրամի կողմից։

Իեյասուի մահից հետո՝ 1636 թվականին, «գոսանկեի» ղեկավարները (Օվարի նահանգում, Կիի նահանգում և Միտոյում երեք ճյուղեր) կրում էին նաև Տոկուգավա ազգանունը, ինչպես նաև երեք լրացուցիչ ճյուղերը, որոնք հայտնի են որպես «Գոսանկյո»՝ Տայասու (1731), Հիտոցուբաշի (1735) և Շիմիզու (1758) ընտանիք՝ Տոկուգավա Յոշիմունեի գահ բարձրացումից հետո։ Մի անգամ սյոգունը մահացավ առանց կենդանի ժառանգորդի, և՛ «գոսանկեի» (բացի Միտո-Տոկուգավա ընտանիքից) և «գոսանկյոյի» ղեկավարները առաջնահերթություն ունեին իր պաշտոնը ժառանգելու համար։ Շատ «դայմիոներ» սերում էին կլանի կադետական ճյուղերից, սակայն պահպանեցին Մացուդաիրա կլանի ազգանունը; Օրինակները ներառում են Ֆուկուի և Այզուի Մացուդարաները։ Տոկուգավա կլանի անդամները ամուսնացել են նշանավոր դաիմոյի և կայսերական ընտանիքի հետ։

1867 թվականի նոյեմբերի 9-ին Տոկուգավա Յոշինոբուն՝ Տոկուգավայի 15-րդ և վերջին շոգունը, իր հրաժարականը ներկայացրեց կայսր Մեյջիին։ Տասը օր անց նա պաշտոնապես հեռացավ՝ կառավարման իշխանությունը վերադարձնելով կայսրին նշանավորելով Տոկուգավայի շոգունատի իշխող իշխանության ավարտը։ 1868 թվականին Տոկուգավա Իեսատոն (1863–1940 թթ. Տայասու ընտանիքից) ընտրվեց Յոշինոբուի ժառանգը՝ որպես Տոկուգավա կլանի ղեկավար։ 1884 թվականի հուլիսի 7-ին Իեսատոն դարձավ արքայազն, ինչպես ճապոնական որոշ նշանավոր ազնվական ընտանիքների ղեկավարները, որոնք հայտնի են որպես Կազոկու։

1946 թվականին Ճապոնիայի Սահմանադրությունը վերացրեց «կազոկուն» և ազնվական տիտղոսները՝ Իեսատոյի որդուն՝ Իեմասա Տոկուգավային, արքայազնի տիտղոսից զրկելով։ Իմասան ուներ որդի Իեհիդեն, որը մահացավ երիտասարդ տարիքում, ուստի նրան հաջորդեց իր թոռներից մեկը՝ Ցունենարի Տոկուգավան։
Ցունենարին Տոյոկոյի (Իեմասայի ավագ դուստր) և Իչիրո Մացուդաիրայի (Ցունեո Մացուդաիրայի որդին) երկրորդ որդին էր, և նա նաև Տոկուգավա Յորիֆուսայի՝ Տոկուգավա Իեյասուի կրտսեր որդու ազգական ժառանգն է։

2007 թվականին Ցունենարին հրատարակեց գիրք «Edo no idenshi» (江戸の遺伝子) վերնագրով, որը թողարկվեց անգլերեն 2009 թվականին որպես «Էդո ժառանգություն», որը փորձում է հակադարձել ճապոնացիների շրջանում տարածված համոզմունքին, որ Էդոյի ժամանակաշրջանը նման էր մութ դարերի, երբ աշխարհից կտրված Ճապոնիան հետ մնաց զարգացումից։ Ընդհակառակը, նա պնդում է, որ մոտավորապես 250 տարվա խաղաղությունն ու հարաբերական բարգավաճումը տեսել են մեծ տնտեսական բարեփոխումներ, բարդ քաղաքային մշակույթի աճ և մոլորակի ամենաուրբանիզացված հասարակության զարգացումը։ Ցունենարին ստեղծել է Տոկուգավայի հիշատակի հիմնադրամը 2003 թվականին՝ պահպանելու և տնօրինելու պատմական առարկաները, արվեստը, զրահները և փաստաթղթերը, որոնք փոխանցվել են Տոկուգավա ընտանիքում սերունդների ընթացքում, ցուցադրել դրանք լայն հանրության համար և աջակցել ակադեմիական հետազոտություններին պատմական թեմաների շուրջ։

Խորհրդանիշ
----------

Տոկուգավայի կլանի խորհրդանիշը, որը ճապոներեն հայտնի է որպես «մոն», «եռակի հոլիխոկ» (թեև սովորաբար, բայց սխալմամբ նույնականացվում է որպես «հոլիխոկ», «աոի» իրականում պատկանում է Արիստոլոխիա ընտանիքին և թարգմանվում է որպես «վայրի կոճապղպեղ»— «Ասարում»), Ճապոնիայում հեշտությամբ ճանաչված պատկերակ է, որը հավասարապես խորհրդանշում է Տոկուգավայի կլանը և վերջին շոգունատը։

Խորհրդանիշը ծագում է առասպելական Կամո կլանից, որն առասպելականորեն սերում էր Յատագարասուից։ Մացուդաիրա գյուղը գտնվում էր Այչի պրեֆեկտուրայի Հիգաշիկամո շրջանում։ Թեև կայսր Գո-Յոզեյն առաջարկեց նոր խորհրդանիշ, Իեյասուն շարունակեց օգտագործել խորհրդանիշը, որը կապված չէր Մինամոտո կլանի հետ։

«Ջիդայգեկիում» խորհրդանիշը հաճախ ցուցադրվում է Էդոյի ժամանակաշրջանի պատմությունը մատնանշելու համար։ Մեյջիի վերականգնման շարժման ժամանակ ստեղծված ստեղծագործություններում խորհրդանիշն օգտագործվում է շոգունատին կրողի հավատարմությունը ցույց տալու համար, ի տարբերություն ռոյալիստների, որոնց գործը խորհրդանշվում է կայսերական գահի քրիզանթեմի խորհրդանիշով։ Համեմատվում է անգլիական Վարդերի պատերազմների կարմիր և սպիտակ վարդերի պատկերագրության հետ, ինչպես պատկերացրել է Վալտեր Սքոթը 19-րդ դարում, «Անն Գայերշտեյնի» (1829) աշխատության մեջ։

Ընտանիքի անդամներ
-----------------

* Տոկուգավա Իեյասու
* Տոկուգավա Հիդետադա
* Մացուդաիրա Նոբույասու
* Քամեհիմե
* Յուկի Հիդեյասու
* Մացուդաիրա Իետադա
* Մացուդաիրա Թադաակի
* Մացուդաիրա Թադանաո
* Թոքուհիմե
* Կոմացուհիմե
* Տոկուգավա Իեմիցու
* Սենհիմ
* Մացուդաիրա Թադացունե
* Տոկուգավա Միցուկունի
* Տոկուգավա Իեսադա
* Ցունենարի Տոկուգավա
* Մունեյոշի Տոկուգավա
* Յոշիտոմո Տոկուգավա
* Իեհիրո Տոկուգավա

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  徳川家康展 (ճապոներեն)։ Aichi Prefectural Library։ Արխիվացված է օրիգինալից 2005 թ․ ապրիլի 19-ին։ Վերցված է 2008 թ․ դեկտեմբերի 28  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
2. ↑  十四松平の城・寺・墓を訪ねて (ճապոներեն)։ Okazaki։ 2000։ Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ հունվարի 14-ին։ Վերցված է 2008 թ․ դեկտեմբերի 27  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
3. ↑  Ryōtarō Shiba (1962)։ «Ieyasu Tokugawa» (ճապոներեն)։ Shinchosha։ Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ նոյեմբերի 2-ին։ Վերցված է 2008 թ․ դեկտեմբերի 29  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
4. ↑  (ja) Kazue Tanaka. 古代史の謎を解き明かす「モード・タ」. *Google Books*. via Bungeisha. 2000. 101.
5. ↑  Iwanami Nihonshi Jiten, *Tokugawa Gosanke*, *Tokugawa Owari-ke*, *Tokugawa Kii-ke*, and *Tokugawa Mito-ke*
6. ↑  Nussbaum, Louis-Frédéric. (2005). "*Gosan-kyō*" in *Japan encyclopedia*, p. 259; n.b. Louis-Frédéric is pseudonym of Louis-Frédéric Nussbaum, *see* Deutsche Nationalbibliothek Authority File.
7. ↑  Takano Kiyoshi 高野澄 (1997). Tokugawa Yoshinobu: kindai Nihon no enshutsusha 德川慶喜 : 近代日本の演出者. (Tokyo: Nihon Hōsō Shuppan Kyōkai 日本放送出版協会), p. 256.
8. ↑  Ravina Mark (2017)։ *To Stand with the Nations of the World: Japan's Meiji Restoration in World History*։ Oxford University Press։ ISBN 978-0195327717
9. ↑  «叙任»։ *官報*։ 18840708 (307)։ 1884 թ․ հուլիսի 8։ էջ 2։ Արխիվացված է օրիգինալից 2022 թ․ հունվարի 20-ին։ Վերցված է 2018 թ․ հուլիսի 24  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)[コマ番号2]。授公爵　従三位徳川家達
10. ↑  Satō Tomoyasu (1987)։ *門閥 — 旧華族階層の復権*։ Rippu Shobo Publishing Co. Ltd.։ էջեր 100, 105։ ISBN 978-4651700328
11. ↑   *会津松平氏（御家門）*, վերցված է 2019-09-09
12. ↑  "The Edo Inheritance by Tokugawa Tsunenari Archived 2012-02-19 at the Wayback Machine.". International House of Japan. Retrieved 25 May 2009.
13. ↑  賀茂別雷神社 (ճապոներեն)։ Kyoto sightseeing taxi։ Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ հունվարի 12-ին։ Վերցված է 2008 թ․ դեկտեմբերի 30  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
14. ↑  (ja) Ryu Miura. 戦国武将・闇に消されたミステリー. *Google Books*. via PHP Kenkyusho. 2005. 283.