| **՞**Նուշ |
| --- |
| Prunus dulcisՆշենի  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Ծածկասերմեր |
|
|
|
|
|
| Դաս | Երկշաքիլավորներ |
|
|
|
| Կարգ | Վարդածաղկավորներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Վարդազգիներ |
|
|
|
| Ցեղ | Նուշ |
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Prunus dulcis
(Mill.) D.A.Webb (1967) |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Նշենի** (լատին․՝ *Prunus dulcis*), պատկանում է վարդազգիների ընտանիքի սալորենիների ենթաընտանիքին։

Կենսաբանական նկարագիր
---------------------

Նշենին փոքր ծառ է՝ 4-8 մ բարձրությամբ և 10-40 սմ բնի տրամագծով։ Ունի զարգացած, արմատային համակարգ, որի հետևանքով չորադիմացկուն է։
Դիմանում է մինչև -25 C ցրտահարություններին։ Ծաղկում է վաղ գարնանը՝ նախքան տերևների բացվելը։
Ծաղիկը արտադրում է նեկտար, մեղուն վերցնում է այն և ծաղկափոշին, որը հատկապես կարևոր է որպես վաղ գարնանային կեր մեղվաընտանիքների համար։
Պտղաբերում է 4-5-րդ տարվանից մինչև 35-55 տարեկանը, կյանքի տևողությունը 130-150 տարի է։ Պտուղը կորիզապտուղ է, որը իր սննդային արժեքով մոտ է ընկույզին։  Հայաստանում հայտնի է նշենու 3 տեսակ՝ Ֆենցլի, նաիրյան և սովորական։

Հայաստանի բնության մեջ բնաշխարհիկ է գարնանը խոշոր կարմիր ծաղիկներով 30-40 օր զարդարվող Նաիրյան տեսակը։ Մշակության մեջ տարածված է նշենի սովորականը (Amygdalus communis), որն ունի նաև հողապաշտպան նշանակություն, ծաղիկները ճերմակ կամ վարդագույն երանգ ունեն։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

##### Հոմանիշներ

* Amygdalus communis L.
* Amygdalus dulcis Mill.
* Prunus amygdalus Batsch
* Prunus communis (L.) Arcang.

##### Տեսակի ներսում բաժանվում են 2 խմբի

* Prunus dulcis var. amara - Դառը նուշ
* Prunus dulcis var. dulcis - Քաղցր նուշ

Տարածում
--------

Նուշի տերևները Առաջին անգամ հայտնաբերվել է Մերձավոր Արևելքում և հարակից տարածքներում, այդ թվում, Միջերկրական և Կենտրոնական Ասիայում։ Այս շրջաններում նուշը մշակել են դեռ վաղուց մ. թ. ա.: Այժմ ամենաշատ մշակող երկրներներն են՝ Միջերկրածովյան Չինաստանը, Միացյալ Նահանգները (Կալիֆորնիա), Կենտրոնական Ասիայն և Արևմտյան Տյան Շանը, Նյու Յորքում, Ղրիմը և Կովկասը։ Նույնիսկ Տաջիկստանի Կանիբադ քաղաքում «նուշի քաղաք»։ Հայտնի է նշենու 40 տեսակ՝ տարածված Առաջավոր, Միջին և Հարավարևելյան Ասիայում, Հյուսիսային Ամերիկայի հարավ-արևմուտքում և Կենտրոնական Ամերիկայի հյուսիս-արևմուտքում։ Վայրի տեսակներն աճում են Միջին Ասիայի, Այսրկովկասի չոր լեռնային և տափաստանային շրջաններում։

Էկոլոգիա
--------

Դեռ չհասած պտուղները
Նուշի աճում է քարքարոտ և ավազոտ լեռներում, մոտավորապես 800 մինչև 1600 մ ծովի մակարդակիվ, նախընտրում է կալցումով հարուս հողերը։ Իսրաելում հասնում է 800 մետրի, Հայֆի շրջանում շատ մոտ է Միջերկրական ծովի ափերին։ Աճում են խմբերով, միմյանցից 5-7 մ հեռավորության վրա։ Շատ լուսասեր են, ունեն լավ զարգացած արմատային համակարգ։ Ծաղկում են մարտ-ապրիլ ամիսներին, կան շրջաներ որ ծաղկում է փետրվարին, պտուղները հասնում են հունիս-հուլիս ամիսներին։ Նշենին չորադիմացկուն ծառ է կամ թուփ, բարձրությունը՝ 3–6 մ։ Տերևները հերթադիր են, նշտարաձև, հարթ, կաշեկերպ։ 3-5 մ երկարությամբ։ Ծաղիկները խոշոր են, սպիտակ կամ վարդագույն։ Պտուղը կիսաչոր պատյանով կորիզապտուղ է։ Սերմը (միջուկը) լինում է քաղցր կամ դառը՝ պայմանավորված ամիգդալին գլիկոզիդի առկայությամբ (մինչև 4%)։ Չոր միջուկը պարունակում է ճարպեր՝ 54%, ազոտային նյութեր՝ 21%, ոչ ազոտային նյութեր՝ 13%, և այլն։ Քաղցր միջուկն (նուշը) օգտագործվում է թարմ, հրուշակեղենի արտադրության և բժշկության մեջ, յուղ ստանալու համար, կեղևը՝ գինու-կոնյակի արտադրությունում, բնափայտը՝ ատաղձագործության մեջ։ Նշենու տնկարկներն օգտագործվում են սարալանջերի հողերն էրոզիայից պաշտպանելու նպատակով։ Նաիրյան նշենին Անդրկովկասի հարավի բնաշխարհիկ է։ Հայաստանում հանդիպում է Սյունիքի մարզում։ Ծաղիկները խոշոր են, կարմրավուն։ Ծաղկում է մինչև տերևների հայտնվելը՝ վաղ գարնանը, և գարնան ավետաբերներից է։

|
|  |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

|
|  |

Հետաքրքիր փաստեր
----------------

ծաղկած նուշ
Արաբ բժիշկները նուշը համարել են բուժիչ բույս։ Իբն Մասսունն օգտագործել է տապակած միջուկը աղիների հիվանդությունների, իսկ Մանսուրին` ցավոտ միզարձակության դեպքում։ Իբն Սինան նկարագրել է, թե ինչ արդյունքներ կարող է տալ նուշը հազի, ասթմայի, պլևրիտի, երիկամների և միզապարկի հիվանդությունների դեպքում և այդ օրգաններից քարերի հեռացման համար։ Նա «Բժշկական գիտության կանոնները» գրքում բերում է դեղատոմսեր, ուր նուշի սերմը նշվում է որպես ուղեղի աշխատանքը և տեսողությունը լավացնող, արտաքին վերքերը բուժող, փափկեցնող միջոց։ Ըստ Ագանթագեղոսի՝ նուշը անվանվել է «վայրի կաղին»։

Հայաստանում նուշը, նշակաթը, նշաձեթը օգտագործվել է սննդի և բժշկության մեջ։ Այդ մասին ընդարձակ տեղեկություններ է թողել Ա. Ամասիացին. 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | «Եթե թաց նուշն ուտեն կճեպի հետ, շատ կօգնի լնդերի ու բերանի խոռոչի հիվանդությունների դեպքում և կիջեցնի ջերմությունը։ Թաց նուշը գիրացնում է մարմինը։ Նուշն օգտակար է չոր հազի, արյունաթքության, միզապարկի և աղիների հիվանդությունների դեպքում։ Մաքրում է կուրծքը և հանգստացնում միզելու ժամանակ առաջացած մրմռոցը։ Շաքարի հետ ուտելու դեպքում առատացնում է սերմնարտադրությունը, ինչպես նաև օգտակար է թոքերի համար։ Բոված նուշն ուտելն օգտակար է ստամոքսի համար, բայց դանդաղ է մարսվում։ Նշի յուղն օգնում է ականջի ցավի դեպքում, իսկ բնափայտն օժտված է այն բոլոր հատկություններով, ինչ պտուղը։ Նշի վնասակար ներգործությունը չեզոքացնում է շաքարը, ինչպես նաև` թթու մրգերի օշարակը։ Դառը նուշի լավագույն տեսակը խոշոր և յուղոտ է լինում։ Մաշկին քսելու դեպքում կվերացնի պեպենները, կօգնի եղնջատենդի և էկզեմայի ապաքինմանը»։ |  |

Քիմիական կազմ
-------------

Նուշե շոկոլադ
Պարունակում է 0,5-0,8 տոկոս եթերային յուղեր, 4,7 տոկոս ջուր, 22 տոկոս սպիտակուցներ, 1 տոկոս օսլա, 4 տոկոս շաքարներ, 3 տոկոս բուսախեժ, 6 տոկոս բջջանյութ, 5 տոկոս մոխիր, 45-60 տոկոս ճարպ, որում կան գլիցերիդներ՝ օլեինի (80 տոկոս), լինոլի (15 տոկոս), կճեպում՝ լինոլենի և միրիստինի։

Դառը սերմերը պարունակում են 3,5-4 տոկոս ալկալոիդ ամիգդալին, որի տրոհման ժամանակ առաջանում է սինիլաթթու, 10-15 սերմը կարող է առաջացնել, հատկապես երեխաների մոտ, ծանր թունավորում, շնչառության ընդհատում։ Քաղցր սերմերում ամիգդալինի պարունակությունը քիչ է։ 
Հետաքրքիր է նուշի համաշխարհային արտադրության դինամիկան. 1985-2009 թթ. ընկած ժամանակաշրջանում այն աճել է ճիշտ երկու անգամ, ընդ որում, կեսը արտադրվում է ԱՄՆ-ում։ Այս երկիրը ավելացրել է արտադրանքը երեք անգամ։ Պատճառը կարծես թե կալցիումի յուրացման խնդիրն է։

Նուշի ցուցանիշները գերազանցում են յուղալի կաթնաշոռը, պնդուկը, գազարը, բազուկը և այլն։ Մի այլ ուսումնասիրությամբ նուշը դասվում է սելեն պարունակող հինգ լավագույն մթերքների շարքին, եթե ավելացնենք, որ նուշը պարունակում է բավարար քանակությամբ վիտամիններ, ապա կարելի է ենթադրել, որ այն դիտվում է որպես քոէնզիմ հատկություն ունեցող նյութ։ Հիշենք պատմական փաստը, երբ 20-րդ դարի 80-ականներից Ճապոնիայի միկադոյի հրամանով բնակչությունը ընդունում է՝ «Քոէնզիմ -10», որը արտադրվում է ջրիմուռներից և համարվում լավագույն հակաօքսիդանտ։

Կարևոր հետևության են եկել Կոնեկտիկուտի համալսարանի գիտնականները։ Նրանք ուսումնասիրել են նուշի ազդեցությունը նյութափոխանակության վրա և, հիմնվելով մեծածավալ տվյալների վրա, հայտարարել են, որ 1 ամիս շարունակ օրը 25-165 մգ նուշ ուտողների մոտ զգալիորեն նվազել է խոլեստերինի պարունակությունը։

Պատկերասրահ
-----------

* Կանաչ նուշԿանաչ նուշ
* նուշ (աջից) և shelled (right) almonds նուշ (աջից) և shelled (right) almonds
* Նուշի հատիկներըՆուշի հատիկները
* 
* 
* 
*

Արտադրություն
-------------

| Համաշխարհային արտադրություն
Նուշի տվյալները
(հազար տոննա) |
| --- |
| 1965 | 615
  |
| 1970 | 687
  |
| 1975 | 762
  |
| 1980 | 926
  |
| 1985 | 1152
  |
| 1990 | 1321
  |
| 1995 | 1019
  |
| 2000 | 1468
  |
| 2005 | 1839
  |
| 2006 | 1999
  |
| 2007 | 2215
  |
| 2008 | 2435
  |
| 2009 | 2362
  |
| 2010 | 2539
  |
| 2011 | 2005
  |

| Տասնհինգ խոշորագույն արտադրողները 
նուշ (հազար տոննա) |
| --- |
| Երկիր | 1985 | 1995 | 2005 | 2009 | 2010 | 2011 |
| ԱՄՆ-ի դրոշըԱՄՆ | 352 | 276 | 703 | 1162 | 1414 | 731 |
| {{{2}}}Իսպանիա | 287 | 159 | 218 | 282 | 221 | 212 |
| {{{2}}}Իրան | 59 | 79 | 109 | 128 | 158 | 168 |
| {{{2}}}Իտալիա | 105 | 90 | 118 | 114 | 108 | 105 |
| {{{2}}}Մարոկկո | 30 | 45 | 70 | 104 | 102 | 131 |
| {{{2}}}Սիրիա | 34 | 34 | 229 | 97 | 73 | 130 |
| {{{2}}} Թունիս | 51 | 35 | 43 | 60 | 52 | 61 |
| {{{2}}}Թուրքիա | 38 | 37 | 45 | 55 | 55 | 70 |
|  Ալժիր | 10 | 20 | 45 | 47 | 39 | 50 |
| {{{2}}}Հունաստան | 57 | 57 | 48 | 44 | 33 | 30 |
| {{{2}}} Աֆղանստան | 9 | 9 | 15 | 43 | 56 | 61 |
| {{{2}}}Չինաստան | 13 | 19 | 25 | 35 | 38 | 42 |
| Լիբանան | 7 | 28 | 28 | 30 | 28 | 36 |
| Պակիստան | 28 | 49 | 23 | 26 | 22 | 21 |
| Աղբյուր։Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպություններ Միավորված ազգեր |

Տաքսոնոմիան
-----------

Տեսակը մտնում է Սալորենի դասի մեջ (*Prunus*), *Spiraeoideae* ենթաընտանիք, Վարդազգիների (*Rosaceae*) կարգ, վարդածաղկավորներ։

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|   | **ավելի շատ 8 ընտանիք** (համաձայն APG II Համակարգի) |   | Ավելին 60 տեսակի |   |
|   |   |   |   |   |
|   | **կարգ** ***Վարդածաղկավորներ*** |   |   | **Ենթաընտանիք** '**Spiraeoideae** |   |   |   ***տեսակ Նուշ*** |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|   | **բաժին*****Ծաղկավորներ կամ Ծածկասերմեր*** |   |   | **Ընտանիք** ***Վարդազգիներ*** |   |   | **ցեղ** ***Սալորենիներ*** |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |
|   | **ավելի շատ 44 կարգի ծաղկավոր բույսեր** (համաձայնAPG II Համակարգի) |   | **2 ենթաըտանիք** (Համաձայն APG II Համակարգի) |   | **մոտավորապես 200 տեսակ** |
|   |   |   |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Griffiths, Mark D.; Anthony Julian Huxley (1992). *The New Royal Horticultural Society dictionary of gardening*. London: Macmillan Press. ISBN 0-333-47494-5.
2. ↑  "University of California Sample Cost Study to Produce Almonds" (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2012 թ․ մարտի 26-ին. Վերցված է 2012 թ․ մարտի 17-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* INC, International Nut and Dried Fruit Council Foundation
* Top Almond Producing Countries
* Almond Board of California Resources for almond production and research reports for California
* University of California Fruit and Nut Research and Information Center Archived 2012-12-06 at the Wayback Machine.
* The Almond Doctor University of California Cooperative Extension Website on Almond Production]
* Almond Production Manual Published by University of California Agriculture and Natural Resources, this handbook includes amongst other chapters a history of almonds, trends in orchard management, and almond farm economics.
* CSIC, Spain Archived 2014-02-13 at the Wayback Machine. A Government of Spain website for European publications on tree nuts including almonds]


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) |
|  |
| Տաքսոնոմիա | GBIF · iNaturalist · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LNB: 000330620 |

 |