**Ռուսա Ա** (ծ. թ. անհայտ մ.թ.ա. մոտ 765 - մ.թ.ա. 714), Վանի թագավորության թագավոր մ.թ.ա. մոտ 735-ից։ Սարդուրի Բ-ի որդին և հաջորդը։

Մ․թ․ա․743 թվականին Արպադում, Քիշտանում ու Խալպուում Թիգլաթպալասար Գ-ի կողմից Տուշպայի պաշարումը և Սարդուրի Բ-ի կրած պարտությունը թուլացրեց ուրարտական պետությանը և տարածաշրջանում գերիշխեց Ասորեստանյան պետությունը։ Մ․թ․ա․735 թվականին Ասորեստանի ձեռնարկած հաջորդ արշավանքից հետո Սարդուրի Բ-ի քաղաքական վիճակը ավելի վատացավ։ Մ․թ․ա․735 թվականին մահացավ Սարդուրի Բ-ն և գահը անցավ նրա որդի Ռուսա Ա-ին։

Կառավարման սկզբնական շրջանում Ռուսա Ա-ն զբաղվում է երկրի ներքին կյանքին վերաբերող հարցերով։ Նա ցանկանում էր ուժեղացնել թագավորական իշխանությունը և այդ նպատակով փոխարքայությունները մասնատում է։ Շուտով նաև սահմանափակում է նրանց իրավունքները և հասցնում նվազագույնի։

Ռուսա Ա-ն հանձն է առնում երկրի մայրաքաղաքը Տուշպայից Ռուսախինիլի տեղափոխելուն։ Մայրաքաղաքի տեղափոխման հիմնական պատճառը Թիգլաթպալասարի կողմից Տուշպային պատճառած ավերածություններն էին։

Ռուսա Ա-ն ցանկանում էր փոփոխություններ կատարել նաև արտաքին քաղաքականության մեջ։ Դեռ մ․թ․ա․8-րդ դարի 30-20-ական թվականներին տարածաշրջանում գերիշխող էր Թիգլաթպալասար Գ-ը, իսկ Ռուսա Ա-ին ոչինչ չէր մնում․ սպասել և խելամտորեն գործել իր համար բարենպաստ ժամանակ։ Դա նշանակում էր, որ Ռուսա Ա-ի ձեռքերը կապված էին երկրի հարավային հատվածներում, սակայն հյուսիս ծավալվելու համար ոչինչ կանգնած չէր նրա ճանապարհին։

Սեպագիր արձանագրություն
Ռուսա Ա-ն ընդարձակում է պետության սահմանները, հատկապես հյուսիս-արևելքում (Սևանի ավազան) և հարավ-արևելքում՝ (Ուրմիայի հյուսիսային ավազան)։ Սևանա լճի շրջանում Ռուսա Ա-ն ցանկանում էր վերականգնել նախկին դիրքերը և նաև գրավել ուրիշ տարածքներ։ Նրան հաջողվում է հնազանդեցնել Սևանա լճի արևմտյան և հարավային ավազանում գտնվող երկրներին, որոնք դեռ Սարդուրի Բ-ի ժամանակ ենթարկվում էին թագավորությանը և տարածվել նաև «լճից այն կողմ», որը նշանակում էր իր տարածքին միացնել լճի արևելյան ափերի լեռնային 19 երկրներին։

Երկրի հարավում կրած անհաջողությունները Ռուսա Ա-ն փորձում էր մեղմացնել հյուսիսում նոր տարածքներ գրավելով, պաշտպանական ամրություններ կառուցելով և հարկահանություններ իրականացնելով։ Նրա կառուցած պաշտպանական ամրոցների մնացորդները հայտնաբերվել են Սևանա լճի արևմտյան և հարավային հատվածներում։  

Ներքին դրությունը վերականգնելուց և հյուսիսային հատվածում նվաճումներ կատարելուց հետո Ռուսա Ա-ն հետաքրքրություն էր ցուցաբերում հարավ-արևելյան հատվածների նկատմամբ, հատկապես՝ Արդինի-Մուսասիրի։

Մ․թ․ա․ 727 թվականին Ասորեստանում գահը անցավ Սալմանասար Ե-ին, ում հիմնական խնդիրը երկրի ներքին գործերն էր և հատկապես Բաբելոնի խնդիրը։ Ծանր էր Ասորեստանի համար տվյալ ժամանակահատվածում և բազմաթիվ ապստամբություններից հետո Սալմանասար Ե-ի դեմ դավադրություն կազմակերպվեց և մ․թ․ա․ 722 թվականին նրան սպանեցին, իսկ գահը անցավ Սարգոն Բ-ին։

Ասորեստանում տիրող խառնակ իրավիճակից օգտվելով՝ Ռուսա Ա-ն կարողանում է ռազմական հաջողությունների հասնել երկրի հարավում։ Այդ հաջողությունների մասին են վկայում Թոփուզավայի ասսուրա-ուրարտական երկլեզվյան արձանագրությունները։ Ըստ այդ աղբյուրի Ռուսա Ա-ն պահպանում է իր դիրքերը երկրի հարավում և Արդինի-Մուսասիրում։ Այստեղ նա կառուցում է պաշտամունքային բնույթի կառույցներ, իր բանակը համալրում է Մուսասիրի թագավոր Ուրզանայի մարտակառքերով ու զորքերով։ Դրանից հետո նա շարժվում է «Ասորեստանի լեռները», մեծ կորուստներ պատճառում հակառակորդին և իր հաղթանակի պատվին Մուսասիրում տոնախմբություն կազմակերպում և զոհեր մատուցում։

Սակայն իրավիճակը կտրուկ փոխվում է Սարգոնի գահակալությունից հետո։ Մինչև հիմնական արշավանքի սկիզբը Սարգոնը հետախույզների միջոցով փորձում է հասկանալ Ուրարտուի ներքին իրավիճակը։ Հենց այս շրջանի հետախուզական նամակներից տեղեկանում ենք Վանի թագավորության և կիմմերների միջև տեղի ունեցած ռազմական բախման մասին։ Ըստ այդ հաղորդումների Ուրարտական թագավորությանը ենթակա էին Վանա լճից հարավ ընկած Խուբուշկիան և Արդինի-Մուսասիրը։

Գլխավոր հակառակորդի՝ Ասորեստանի դեմ ստեղծել է ռազմաքաղաքական խմբավորումներ։ Ռուսա Ա-ի հետ դաշնակցել են Փռյուգիայի, Կապադովկիայի, Կիլիկիայի, Մելիդի քաղաքական միավորումները, Մանայի թագավորությունը։ Դրանով Ռուսա Ա-ն դժվարին կացության մեջ է դրել Ասորեստանի թագավոր Սարգոն II-ին։ Իրադրությունը փոխվել է, երբ մ.թ.ա. 715-ին Ռուսա Ա-ի զորաբանակը պարտվել է վաչկատուն կիմերներից։ Ռուսա Ա-ի դեմ ապստամբել են (Սարգոն II-ի դրդմամբ) որոշ կուսակալներ ու գավառակալներ։ Ռուսա Ա-ն ճնշել է այդ խռովությունը, սակայն մ.թ.ա. 714-ին Սարգոն II-ը ներխուժել է Վանի թագավորություն, ավերել ու կողոպտել նրա հարավային գավառները։ Պաշտամունքային կենտրոն Մուսասիրի տաճարի կործանումից հետո Ռուսա Ա-ն ինքնասպան է եղել։ Նրա հաջորդը՝ Արգիշտի Բ-ն, վերականգնել է նախկին վիճակը, խափանել Ասորեստանի նվաճողական ծրագրերը։

**Ռուսա Ա-ի արձանագրությունը**։ Ռուսա Ա-ին վերաբերվող այդ սեպագիր արձանագրությունը թվագրվում է մ․թ․ա․ 735-714 թվականներով։ Արձանագրությունը գտնվում է Թեյշեբաինի կամ Օձաբերդ հնավայրի հյուսիսային կողմում։ Արձանագրության բարձրությունը 1 մետր է, լայնությունը՝ 1,5 մետր։ Այս արձանագրության շնորհիվ իմանում ենք, որ նա գրավել է այստեղ գտնվող մի ամրոց, վերակառուցել է այն և անվանել է «Թեյշեբա աստծո քաղաք»։

Տես նաև
-------

* Վանի թագավորության արքաների ցանկ
* Սարդուրի Բ
* Արգիշտի Բ

Աղբյուրներ
----------

1. 1 2 3 4  *Հայ ժողովրդի պատմություն, Հատոր 1*։ Երևան: ԳԱ հրատ․։ 1971։ էջ 319
2. ↑  *Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր երկրորդ*։ Երևան: ՀՀ ԳԱԱ, Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն։ 2007։ էջ 370-371
3. ↑  «Ռուսա Առաջինի սեպագիրը»։ *Հայաստանի Հանրապետություն* (hy-AM)։ 2023 թ․ հունվարի 12։ Վերցված է 2023 թ․ մարտի 2
4. ↑  hushardzantest։ «ԱՄՐՈՑ ԹԵՅՇԵԲԱԻՆԻ /ՕՁԱԲԵՐԴ /»։ *Պատմամշակութային արգելոց-թանգարանների և պատմական միջավայրի պահպանության ծառայության* (am-AM)։ Վերցված է 2023 թ․ մարտի 2

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: n92017742 · VIAF: 28722327 · WorldCat VIAF: 28722327 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 34)։*  |


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Նախորդող**Սարդուրի Բ | **Ուրարտական արքաՌուսա Ա**մ.թ.ա. 735-714 | **Հաջորդող**Արգիշտի Բ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 
Վանի թագավորություն

|  |  |
| --- | --- |
| Ռուսա Ա (Ուրարտու)Ռուսա Ա (Ուրարտու)Թեյշեբաինի
Ռուսախինիլի
**Տուշպա**
Արգիշտիխինիլի
Էրեբունի
Մենուախինիլի
Ուլխու
Մուսասիր
Վանալիճ
Ուրմիալիճ
Սևանալիճ | Տնտեսություն | Արվեստ | Ճարտարապետություն | Դիցարան
 |

 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Հայոց արքաներ |
| --- |
|  |
|  Ուրարտական(մ.թ.ա. 859 - մ.թ.ա. 585 թթ.) | Արամե • Սարդուրի Ա • Իշպուինի • Մենուա • Արգիշտի Ա • Սարդուրի Բ • Ռուսա Ա • Արգիշտի Բ • Ռուսա Բ • Սարդուրի Գ • Սարդուրի Դ • Էրիմենա • Ռուսա Գ • Ռուսա Դ |
|  |
|  Երվանդունիներ(մ.թ.ա. 570 - մ.թ.ա. 200 թթ.) | Երվանդ Ա • Տիգրան Ա • Վահագն • Հիդարնես Ա • Հիդարնես Բ • Հիդարնես Գ • Արտաշիր • Երվանդ Բ • Երվանդ Գ • Երվանդ Դ |
|  |
|   Արտաշեսյաններ(մ.թ.ա. 190 - 11 թթ.) | Արտաշես Ա • Արտավազդ Ա • Տիգրան Ա • Տիգրան Բ • Արտավազդ Բ • Արտաշես Բ • Տիգրան Գ • Տիգրան Դ • Էրատո |
|  |
|  Արշակունիներ (55-428 թթ.) | Տրդատ Ա • Սանատրուկ • Վաղարշ Ա • Բակուր Ա • Վաղարշ Բ • Խոսրով Ա • Տրդատ Բ • Խոսրով Բ • Տրդատ Գ • Խոսրով Գ • Տիրան Բ • Արշակ Բ • Պապ • Վարազդատ • Արշակ Գ • Խոսրով Դ • Վռամշապուհ • Արտաշես Դ |
|  |
|  Բագրատունիներ(885-1045 թթ.) | Աշոտ Ա • Սմբատ Ա • Աշոտ Բ • Աբաս Ա • Աշոտ Գ • Սմբատ Բ • Գագիկ Ա • Հովհաննես-Սմբատ • Աշոտ Դ (համատեղ) • Գագիկ Բ |
|  |
|  Ռուբինյաններ (1080-1226 թթ.) | Ռուբեն Ա • Կոստանդին Ա • Թորոս Ա • Լևոն Ա • Թորոս Բ • Ռուբեն Բ • Մլեհ • Ռուբեն Գ • Լևոն Բ |
|  |
|  Հեթումյաններ(1226-1341 թթ.) | Հեթում Ա • Լևոն Գ • Հեթում Բ • Թորոս Գ • Սմբատ Ա • Կոստանդին Բ • Լևոն Դ • Օշին Ա • Լևոն Ե |
|  |
|  Լուսինյաններ (1342-1375 թթ.) | Կոստանդին Գ • Կոստանդին Դ • Կոստանդին Ե • Լևոն Զ |

 |

 |