|  |
| --- |
| **Թանթռնիկ** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Քարբեկածաղկավորներ (Saxifragales) |
| **Ընտանիք** | Թանձրատերևազգիներ (Crassulaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Գառնադմակայիններ (Sempervivoideae) |
| **Տրիբա** | *Sedeae* |
| **Ցեղ** | **Թանթռնիկ** *(Sedum)*L. 1753 |

**Թանթռնիկ** (լատին․՝ Sedum), փերփեր, գառնադմակիկ, թանձրատերևազգիների (Crassuceae) ընտանիքի միամյա, երկամյա և բազմամյա խոտաբույսերի, երբեմն՝ կիսաթփերի կամ թփերի ցեղ։

Տարածում և էկոլոգիա
-------------------

Տարածված է գրեթե բոլոր մարզերում։ Աճում է միջին և բարձրլեռնային գոտիների քարքարոտ լանջերին, ժայռաճեղքերում, խճաքարերի մեջ։ Հինականում աճում է Եվրասիայում, Աֆրիկայում, Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկայում.
Թանթռնիկները պահանջում են՝ հարուստ և լուսավոր հողամասեր։ Խոնավության նկատմամբ այնքան Էլ պահանջկոտ չեն։ Ջերմատներում մշակվող բույսերը պետք Է ջրել խիստ չափավոր, քանի որ ավելորդ խոնավությունից բույսերը նեխում են։

Կենսաբանական նկարագիր
---------------------

Կոճղարմատավոր բույս է։ Ցողունը երբեմն ճյուղավորվող է, բարձրանում է՝ 3-20 (հազվադեպ՝ մինչև 60) սմ։ Տերևները մսալի են, ամբողջական, հերթադիր։ Ծաղկաբույլը հովանոցաձև է կամ վահանանման, ծաղիկները՝ մանր, կարմրավուն, կանաչասպիտակավուն, դեղին, սպիտակ և այլն։ Ծաղկում է մայիս-օգոստոսին։ Պտուղը հավաքական տերևապտուղ է։

Նշանակություն և կիրառում
------------------------

Որոշ տեսակներ դեղաբույսեր են. պարունակում են ալկալոիդներ։ Գեղազարդիչ է։ Օգտագործվում է ներշենքային կանաչապատման և քարապարտեզների ձևավորման ու հարդարման համար։
որգային ձևավորումներում մեծ տարածում է գտել S. lidium Boiss թանթռնիկը, որը շատ արագ աճելով գեղեցիկ ու համաչափ գորգ է կազմում և չափա֊զանց հեշտ է բազմանում։ Թանթռնիկ լիդիումը բազմանում է կտրոններով և թփի բաժանումով։ Բավական է բույսի կտրոնները գարնանը կամ ամռանը շաղ տալ հողի երեսին, ձեռքով կամ թեկուզ և ոտքով քիշ սեղմել ու հողը միաժամանակ խոնավ պահել, դրանք արագորեն արմատակալում են և դառնում ինքնուրույն բույսեր։ Մեր պայմաններում հաջողությամբ ձմեռում է բաց գրունտում, եթե տեղը չոր է. հակառակ դեպքում արագ ցրտահարվում է։ Տնկումը կատարվում է փոքր փնջերով, 5-8 սմ միջբուսային տարածությամբ։

Ժողովրդական բժշկության մեջ նշանակում են նյարդային խանգարումների, օրգանիզմի ընդհանուր թուլության ժամանակ՝ որպես տոնուսը բարձրացնող միջոց։

Թանթռնիկից գիտական բժշկության մեջ պատրաստել են «Բիոսեթ» դեղամիջոցը, որը նպաստում է հյուսվածքների վերականգնմանը և կարգավորում է փոխանակությունը։ Որպես օժանդակ միջոց օգտագործում են թոքաբորբի, բրոնխիտի, լյարդի և այլ հիվանդությունների բուժման ժամանակ։

Թանթռնիկը շատ դժվար է չորանում, և այդ գործընթացի արագացման համար հումքը նախապես շոգեհարում են եռացող ջրի մեջ։ Բույսն ունի վերքերն ապաքինող ազդեցություն։ Խոտի թուրմը կարգավորում է սրտի աշխատանքը։ Այն նաև օգտագործում են նյարդային խանգարումների և ընկնավորության ժամանակ։

Տեսակներ
--------

##### Թանթռնիկսպուրիում

Թանթռնիկսպուրիումը (S. spurium M. B.) ունի կարմրավուն ցողուններ և տերևներ։ Ծաղիկները վարդագույն են։ Բույսի բարձրությունը հասնում է 15 սմ֊ի։ Հայրենիքը Կովկասն է Բազմանում է կտրոններով։ Օգտագործվում է ծաղկային ձևավորումներում։ Մեր պայմաններում ձմեռում է բաց գրունտում։ Թանթռնիկ գլաուկումի և ռեֆլեքսումի (S. glaucum Lmk և S. reflexum) ցողունները և տերևներր գորշ կապտավուն են։ Նույնպես օգտագործվոսմ են գորգային ձևավորումներում։ Ձմեռում են բաց գրունտում։

##### Թանթռնիկ սպեկտաբիյեի

Թանթռնիկ սպեկտաբիյեի (S. spectabile) բարձրությունը հասնում է 30-40 սմ-ի։ Ծաղիկները վարդագույն են, խմբերով աճելով միմյանց կողքի կազմում են հովանոցաձև, խոշոր ծաղկաբույլեր, որոնք կտրած վիճարկում ջրի մեջ դիմանում են 15-20 օր է։ Մեր պայմաններում հիանալի ձմեռում են բաց գրունտում։ Օգտագործվում են ղևանդներում, միքսբորդերներում, մշակվում են նաև կտրած ծաղիկներ ստանալու Համար։ Բազմանում են գլխավորապես կտրոններով և թփիկների բաժանումով։

*Sedum acre*
*Sedum caeruleum*
*Sedum ochroleucum*
*Sedum reflexum*
*Sedum tenellum*
Հայտնի է մոտ 500 (այլ տվյալներով՝ 450-600), ՀՀ-ում՝ 16 տեսակ՝ Թանթռնիկ բարակացողուն (Տ. tenellum), Թանթռնիկ բարակ (Տ. gracile), Թանթռնիկ կովկասյան (Տ.caucasicum), Թանթռնիկ հակադրատերև (Տ. oppositifolium) են։ 
Նրանցից մի քանիսը՝

|  |
| --- |
| * Sedum acre L.  — Թանթռնիկ
* Sedum album L. — Թանթռնիկ սպիտակ
* Sedum alpestre Vill.
* Sedum amplexicaule DC.
* Sedum anglicum Huds.
* Sedum atratum L. — Թանթռնիկ սև
* Sedum brevifolium DC.
* Sedum bulbiferum Makino
* Sedum cockerellii Britton
* Sedum compressum Rose
* Sedum dasyphyllum L.
* Sedum dendroideum DC.
* Sedum diffusum S.Watson
* Sedum divergens S.Watson
* Sedum ebracteatum DC.
* Sedum forsterianum Sm.
* Sedum gattefossei Batt. & Jahand.
* Sedum gracile C.A.Mey.
* Sedum greggii Hemsl.
* Sedum havardii Rose
* Sedum hemsleyanum Rose
* Sedum hirsutum All.
* Sedum hispanicum L.
* Sedum lanceolatum Torr.
* Sedum leblancei Raym.-Hamet
* Sedum lineare Thunb.
* Sedum magellense Ten.
* Sedum makinoi Maxim.
* Sedum moranense Kunth
* Sedum multiceps Coss. & Durieu
* Sedum napiferum Peyr.
* Sedum nevii A.Gray
* Sedum nuttallii Torr. & E.James ex Eaton
* Sedum ochroleucum Chaix
* Sedum oregonense (S.Watson) M.Peck
* Sedum pachyphyllum Rose
* Sedum palmeri S.Watson
* Sedum parvum Hemsl.
* Sedum rubens L.
* Sedum rupestre L.
* Sedum rupicola G.N.Jones
* Sedum sarmentosum Bunge
* Sedum sediforme (Jacq.) Pau
* Sedum sexangulare L.
* Sedum spathulifolium Hook.
* Sedum spurium M.Bieb.
* Sedum stahlii Solms
* Sedum stenopetalum Pursh
* Sedum subtile Miq.
* Sedum telephium L.
* Sedum ternatum Michx.
* Sedum urvillei DC.
* Sedum villosum L.
* Sedum woodwardii N.E.Br.
 |

Արտաքին հղումներ
----------------

* Drought Smart Plants
* Sedum Society
* Sedum Archived 2015-09-23 at the Wayback Machine.
* Drought Smart Plants
* Sedum Society
* Sedum Archived 2015-09-23 at the Wayback Machine.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Егорова, 1975
2. ↑  Բնությունը՝ հարուստ դեղատուն, Բուսաբուժության փոքր հանրագիտարան, Չինար հրատարակչություն, Երևան-2007
3. ↑  Головко и др. 2007, էջ 15
4. ↑  NCU-3e. Names in current use for extant plant genera. Electronic version 1.0. Entry for Sedum L.(անգլ.)
5. ↑  «*Sedum telephium* L.». *The Plant List (2013). Version 1.1* (անգլերեն).

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ կատալոնական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · MESH ID |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 125488515 · GND: 4154225-3 · LCCN: sh85119520 · Microsoft: 2777959073 · NDL: 01205582 |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Sedum
* APDB: 194806
* APNI: 61903
* BOLD: 121455
* EoL: 32579
* EPPO: 1SEDG
* FNA: 129989
* FoC: 129989
* GBIF: 5361975
* GRIN: 11032
* iNaturalist: 55735
* IPNI: 12241-1
* ITIS: 24103
* NBN: NHMSYS0000463379
* NCBI: 3784
* NZOR: 7cc38044-262e-4889-a573-800e1c705a79
* PLANTS: SEDUM
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:30001444-2
* Tropicos: 40034740
* VASCAN: 1673
* VicFlora: 3031cfff-372f-44b8-9a3e-985c023c0c27

 |

 |