recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Լուիզա Բոդդա-Փայն** (անգլ.՝ Louisa Pyne, օգոստոսի 27, 1832(1832-08-27), Լոնդոն, Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն - մարտի 20, 1904(1904-03-20), Լոնդոն, Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն), անգլիացի սոպրանո և օպերային ընկերության մենեջեր։

Կենսագրություն
--------------

### Կյանք և կարիերա

Լուիզա Ֆաննի Փայնը ծնվել է թատերական ընտանիքում. նա ալտո Ջորջ Գրիգս Փայնի կրտսեր դուստրն էր (1790–1877): Նրա ավագ քույրը՝ Սուսաննա Փայնը (1821–1886), նույնպես պրոֆեսիոնալ երգչուհի էր, իսկ նրա հորեղբայր Ջեյմս Քենդրիկ Փայնը (1785–1857) տենոր էր, որի որդին և թոռնիկը, որոնց երկուսի անունն էլ Ջեյմս Քենդրիկ Փայն էր, նշանավոր երգեհոնահարներ էին։ Նրա զարմուհին՝ Բլանշ Ուիֆֆին, բեմական մեծ կարիերա է ունեցել Ամերիկայում, ավելի ուշ՝ կինոյում։

Տենոր Ուիլյամ Հարրիսոնի հետ Լուիզա Փայնը «Փայն և Հարրսիոն Օպերա» ընկերության մենեջերն էր, որը 1850-ական թվականներին ճանապարհորդել է Հարավային և Հյուսիսային Ամերիկաներով ։ 1857 թվականին նա և Հարրսիոնը Լոնդոնի Լիցեում թատրոնում հիմնադրել են «Փայն և Հարրսիոն Անգլիական Օպերան»։ Օպերան տեղափոխվել է Դրուրի Լեյն և 1858 թվականին, հանդես գալով Անգլիական Արքունական Օպերա կրճատված անվան տակ, 1858 թվականի դեկտեմբերից մինչև 1864 թվականը վարձակալել է այն տարածքը, որն այժմ հայտնի է որպես Քովենտ Գարդենի արքունական թատրոն։ Հաջորդ տարի Փայնը Ուիլլիամ Հարրսիոնի, Ուիլոֆի Ուեյսի և Տիկին Ուեյսի հետ Աստլիի թագավորական թատրոնում ստեղծել են նոր ընկերություն՝ Ե. Տ. Սմիթի հովանու ներքո։ 1868 թվականի հոկտեմբերի 18-ին նա ամուսնացել է երգիչ Ֆրանկ Հ. Բոդդայի հետ։ Վերջինս մահացել է 69 տարեկանում՝ 1892 թվականի մարտի 14 -ին։ Փայնը մահացել 1904 թվականի մարտի 20-ին Հյուսիսային Քենսինգթոնի Քեմբրիջ Գարդենզում գտնվող իր տանը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  FemBio database (գերմ.)
2. 1 2  "Marriages", *The Times*, 20 October 1868, pg. 1
3. ↑  *Charles Edward Horn's Memoirs of His Father and Himself*, Charles Edward Horn (Author), Michael Kassler (Editor), 2003
4. ↑  "Obituaries, Dr. J. K. Pyne Distinguished Organist", *The Times*, 5 September 1938, pg. 14
5. ↑  Louisa Pyne, short biography by Dr Michael Burden, New College, Oxford
6. ↑  Mrs. Thomas Whiffen, Noted Actress, Dead-Chicago Daily Tribune; 27 November 1936; pg. 14
7. ↑  "Reviews, Royal English Opera", *The Times*, 18 October 1864, pg. 12
8. ↑  "Reviews, Lyceum Theatre", *The Times*, 27 December 1857, pg.10
9. ↑  "Reviews, Lyceum Theatre", *The Times*, 22 September 1857, pg. 12
10. ↑  "Reviews, Astley's Theatre", *The Times*, 7 June 1865, pg. 12
11. ↑  "Deaths", *The Times*, 15 March 1892, pg. 1
12. ↑  *The Times*, 22 March 1904

Արտաքին հղումներ
----------------

* Louisa Pyne, English soprano, Luminous-Lint
* Կաղապար:Cite DNB12

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Օքսֆորդի կենսագրական · Dictionary of National Biography (2nd suppl.) |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ISNI: 0000 0000 4907 4327 · LCCN: no2005081065 · VIAF: 41577847 · WorldCat VIAF: 41577847 |

 |
**Եգիպտոսի գրականություն**, կազմավորումը կապված է Լիբանանի, Սիրիայի և արաբական, այլ երկրների գրականության հետ՝ մշակութային ընդհանուր հիմքի վրա։ 

Հին եգիպտական Մեռյալների գրքից հատված Լուվրում
Այն ձևավորվել է կապիտալիստական հարաբերությունների, թուրք, տիրապետության դեմ արաբ ժողովրդի պայքարի ուժեղացման, եվրոպական պետությունների գաղութատիրական քաղաքականության պայմաններում։ Մշակութային կյանքի և գրականության նորացման ․ընթացքը նախապատրաստվել է Մուհամմեդ Ալի փոխարքայի բարենորոգումներով և բուրժուական լուսավորիչներ Շիհար-ադ-դինի (1786 – 1857 թվականներ), Ռիֆաաթ Թախթավիի (1801 – 1873 թվականներ), Ալի Մուբարաքի (1824 – 1893 թվականներ), Աքդալլահ Ֆաբրիի (1834 – 1890 թվականներ) և ուրիշների գործունեությամբ։ Հրապարակախոսությանը զուգընթաց զարգացել է գաղափարապես նրա հետ կապված, բայց ձևով ավանդական պոեզիան [Սամ-ալ-Բա-րուդի (1893 – 1904 թվականներ), Ցաքուբ Սաննու (1839 – 1912 թվականներ), Ադիբ Իսհակ (1856 – 1885 թվականներ) և այլն։ Պատմավեպի ժանրի հիմնադիրներն են Զիրջի Զեյդանը (1861 – 1914 թվականներ) և Ֆարահ Անտունը (1874 – 1922 թվականներ)։ 1919 – 1921 թվականի ազգայինազատագրական շարժման հուժկու վերելքով սկսվում է գրականության պատմության նորագույն շրջանը, որը նշանավորվեց բանաստեղծական ձևերի թարմացումով, պոեզիայում՝ ռոմանտիզմի հաստատմամբ, արձակում՝ քննադատական ռեալիզմի ամրապնդմամբ։ Ռեալիստական արձակի զարգացման գործում նշանակալի դեր խաղացին Ահմեդ Լութֆի աս-Սայիդի (1872 – 1963 թվականներ) գրական խումբը և Ահմեդ Խեյրի Սայիդի (1894 – 1962 թվականներ) «ժամանակակից դպրոցը»։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո գրականություն մուտք գործեցին բնակչության դեմոկրատական խավերի ներկայացուցիչ գրողներ, որոնք դիմեցին հասարակ մարդկանց կյանքի, աշխատանքի ու պայքարի թեմաներին (Իբրահիմ Աբդ ալ-խալիմ, Աբդառահման աշ – Շարքաուի և ուրիշներ)։ Սոցիալակաև վեպերից ուշագրավ են Նագիբ Մահֆուզի (ծնվել 1911 թվականին) գործերը՝ «Նոր Կահիրե» (1945 թվական), «Սկիզբ և վերջ» (1949 թվական)։ Հանրապետաության հռչակումը (1953 թվական) ազդեցություն գործեց ավագ սերնդի գրողներ Թահա Տուսեյնի Մահմուդ Թեյմուրի, Թաուֆիկ Ալ-Տաքիմի և ուրիշևերի ստեղծագործությունների վրա։ 60-ական թվականներին երիտասարդ գրողների գործերում առաջատար տեղ են գրավում ազգային վերածննդի թեմաները։ 1955 թվականից գրողներն ունեն իրենց միությունը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 480)։*  |
**Նշան Ֆիքրի Աճեմյան** (1867-?, Կոստանդնուպոլիս, Թուրքիա - ապրիլի 30, 1930/1944), հայ բժիշկ։

Կենսագրություն
--------------

Նշան Աճեմյանը ծնվել է մոտ 1867 թվականին, Կոստանդնուպոլսի Խասգյուղ (Խասքեոյ) թաղամասում (որոշ աղբյուրներով՝ Սեբաստիայի նահանգի Եվդոկիայի գավառի կենտրոն Եվդոկիա (Թոքաթ) քաղաքում)։ 1894 թվականին ավարտել է Կոստանդնուպոլսի Օսմանյան կայսերական բժշկական վարժարանը։ 1894 թվականից ներքին հիվանդությունների բժիշկ է աշխատել Եվդոկիայում։ 1914-1918 թվականներին Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ զորակոչվել է օսմանյան բանակ և հազարապետի աստիճանով ծառայել Տրապիզոնի նահանգի Սամսոն (Սամսուն) նավահանգստի զինվորական հիվանդանոցի բժշկապետ։ Պատերազմի ավարտից հետո երկար տարիներ շարունակել է քաղաքային հիվանդանոցի բժիշկ և ազատ բժիշկ աշխատել Սամսոնում։ Որոշ ժամանակ քաղաքային հիվանդանոցի բժիշկ է աշխատել Սեբաստիայի նահանգի Ամասիայի գավառի կենտրոն Ամասիա քաղաքում։ Հետագայում հաստատվել է Կոստանդնուպոլսում և բժիշկ աշխատել։ Հասուն տարիքում հիվանդացել է և անդամալույծ դարձել։

Մահացել է 1930 թվականի կամ 1944 թվականի ապրիլի 30-ին, Կոստանդնուպոլսի Կում կափու թաղամասում։ Այլ (նվազ հավանական) տվյալներով՝ 1915 թվականի ապրիլին ձերբակալվել է Իթթիհադի ղեկավարներից դոկտոր Բեհաէդդին Շաքիրի կազմած 58 ականավոր հայ բժիշկների ցուցակով և սպանվել 1915 թվականին, Երզնկայում` մոտ 48 տարեկանում։

Գրականություն
-------------

* Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Կ. Պոլիս, 1919
* Ալպօյաճեան Ա. «Պատմութիւն Եւդոկիոյ հայոց», Գահիրէ, 1952
* Գերսամ Ահարոնեան «Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի (1915-1965)», Պէյրութ, 1965
* Շիկահեր Վարդ «Կիսադարեան պատմութիւն թրքահայ բժշկութեան, 1923-1975», Իսթանպուլ, 1975
* Թէոդիկ «Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան», Բ տպագրութիւն, Երեւան, ապրիլ 24, 1985
* Հայրապետյան Վանիկ «Էջեր Հայաստանի դեղագործության պատմությունից», Երևան, 1990
* Յարման Արսեն «Հայերը օսմանյան առողջապահության ծառայության մեջ և պատմություն սուրբ Փրկիչ հայոց հիվանդանոցի (թուրքերեն), Ստամբուլ, 2001

Աղբյուրներ
----------

* Հարություն Մինասյան, Օսմանյան կայսրությունում և Թուրքիայի Հանրապետությունում բռնաճնշումների և ցեղասպանության ենթարկված հայ բժիշկներ, Երևան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
**Յոժեֆ Միկո** (հունգ.՝ József Mikó, օգոստոսի 6, 1920(1920-08-06), Vecsés, Պեշտ, Հունգարիա - ապրիլի 28, 2008(2008-04-28), Լոս Անջելես, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ), հունգարացի կինոգործիչ, կինոօպերատոր։ Ակտիվ գործունեություն է ծավալել 1956 թվականի հունգարական հեղափոխության ժամանակ։ Նկարահանել է հեղափոխությունը՝ Հունգարիայի սահմաններից ֆիլմերը դուրս հանելու և աշխարհին Խորհրդային միության դաժանությունները ցույց տալու համար։ Խորհրդային իշխանությունները տեղեկանալով նրա գործունեության մասին փնտրել են նրան ու իր ֆիլմերը։ Յոժեֆ Միկոն կնոջ և Յոժեֆ կրտսերի հետ փախել են Հունգարիայից՝ խուսափելով ազատազրկումից:Միկոն նկարահանած ֆիլմերը մաքսանենգ ճանապարհով Հունգարիայից ԱՄՆ է տեղափոխել։ Նա 1956 թվականի հունգարական հեղափոխության արդյունքում ԱՄՆ գաղթած երեք հունգարացի կինոգործիչներից մեկն է։ Նրա մտերիմ ընկերը՝ Վիլմոշ Ժիգմոնդը շատ հաջող կարիերա է ունեցել Հոլիվուդում։

Վիլմոշ Ժիգմոնդի հետ մի քանի ցածր բյուջեով ֆիլմեր նկարելուց հետո, ինչպիսիք են «Սադիստը», Յոժեֆ Միկոն թողնելով ֆիլմարտադրությունը՝ Սանտա Մոնիկայում դարձել է հաջողակ գործարար։ 1956 թվականի հունգարական հեղափոխության մասին ֆիլմերի 80%-ը նկարահանել է Միկոն, որոնք հետագայում նվիրաբերել է Հունգարիային։ Ֆիլմերն արխիվացվել են որպես «Միկոյի հավաքածու» և ներկայացվել են բազմաթիվ հեռուստատեսային շոուների ընթացքում, այդ թվում` «20-րդ դար» հեռուստածրագրում, ինչպես նաև «Ազատության մոլուցք» և «Պատռված է դրոշից» ֆիլմերում։

Յոժեֆ Միկոն մտերիմ է եղել նաև Լասլո Կովաչի հետ ԱՄՆ տեղափոխվելուց հետո։ Սակայն նրանց բարեկամական կապերը սրվել են, երբ Կովաչը պահանջներ է ներկայացրել Միկոյի՝ Հունգարական հեղափոխության մասին նկարահանած ֆիլմերի կադրերի համար։

Պարգևներ
--------

Հունգարիայում ժողովրդավարության վերականգնումից հետո Յոժեֆ Միկոն արժանացել է Հունգարիայի կառավարության նվաճումների գերազանցության մրցանակի, Ազատության մրցանակի, ինչպես նաև խաչ Պատվո շքանշանի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  J. S. Miko – Filmed Hungarian Revolution – The Washington Post May 15, 2008

Արտաքին հղումներ
----------------

* Յոժեֆ Միկոյի մասին imdb.com կայքում Archived 2016-10-28 at the Wayback Machine.
**Մակեդոներենի այբուբեն** (մակեդոներեն՝ Македонска азбука, *Makedonska azbuka*), ժամանակակից մակեդոներենում գործածվող այբուբեն, որ ստեղծվել է 1944 թվականին, հաստատվել 1945 թվականին և այդ ժամանակից ի վեր չի փոփոխվել։ Մակեդոներենի այբուբենում, ինչպես սերբերենի այբուբենում, բացակայում են Ё, Й, Щ, ЪЪ, Ы, Ь, Э, Ю, Я տառերը, սակայն կան յոթ այլ տառեր։

Ժամանակակից մակեդոներենի այբուբենը կազմված է 31 տառից.

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | Б б | В в | Г г | Д д | Ѓ ѓ | Е е |
| Ж ж | З з | И и | Ѕ ѕ | Ј ј | К к | Л л |
| Љ љ | М м | Н н | Њ њ | О о | П п | Р р |
| С с | Т т | Ќ ќ | У у | Ф ф | Х х | Ц ц |
| Ч ч | Џ џ | Ш ш |

А, Б, В, Г, Д, Ж, З, К, М, Н, О, П, Р, С, Т, У, Ф, Х, Ц, Ш տառերն արտասանվում են ռուսերեն համապատասխան տառերի նման։

Е տառն արտասանվում է *Է*։

J տառն արտասանվում է *Յ*։

Ч տառն արտասանվում է մի քիչ կոշտ, քան ռուսերեն համապատասխան տառը։

S և Џ տառերը նշանակում են *Ձ* (ʣ) և *Ջ* (ʤ) կիսաշփականները, որոնք հանդիսանում են Ց և Չ հնչյուների ձայնեղ տարբերակները։

Л տառը И, Е և J տառերից առաջ արտասանվում է որպես [lj], ինչպես լատիներենում, գերմաներենում ու լեհերենում։ Այդպես է կարդացվոււմ նաև մյուս դիրքերում (ոչ И, Е, J տառերից առաջ) գործածվող Љ տառը։ Առօրյա խոսակցական լեզվում Љ կարող է արտասանվել սերբերեն Љ տառի նման։

Њ տառն արտասանվում է որպես փափուկ [nj]։

Ѓ և Ќ տառերը (սերբերենի համաբանությամբ) նշանակում են ձայնեղ ու խուլ հնչյուններ։

Շեշտված **è**, **ѝ** և **ô** տառերն գրության մեջ գործածվում են համանուների տարբերակման համար, սակայն այբուբենում առանձին տառերով չեն նշանակվում։

Մակեդոնական սփյուռքում գործածվում է նաև լատինիցան, որ նման է խորվաթական գաևիցային։ Մասնավորապես լատինատառ է տպագրվում Գերմանիայում հրատարակվող «Večer plus» թերթի մի մասը։ Երբեմն լատինատառ այբուբենն օգտագործվում է համացանցում, փողոցների ցուցանակներում, ճանապարհային նշաններում, պիտակների վրա և այլն։

Կիրիլիցայի ու լատինիցայի համապատասխան տառերը.

| Կիրիլիցա | Լատինիցա | Կիրիլիցա | Լատինիցա | Կիրիլիցա | Լատինիցա | Կիրիլիցա | Լատինիցա |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | A a | З з | Z z | Н н | N n | У у | U u |
| Б б | B b | Ѕ ѕ | Dz dz | Њ њ | Nj nj | Ф ф | F f |
| В в | V v | И и | I i | О о | O o | Х х | H h |
| Г г | G g | Ј ј | J j | П п | P p | Ц ц | C c |
| Д д | D d | К к | K k | Р р | R r | Ч ч | Č č |
| Ѓ ѓ | Ǵ ǵ | Л л | L l | С с | S s | Џ џ | Dž dž |
| Е е | E e | Љ љ | Lj lj | Т т | T t | Ш ш | Š š |
| Ж ж | Ž ž | М м | M m | Ќ ќ | Ḱ ḱ |

Արտաքին հղումներ
----------------

* Hear the sounds of the Macedonian letters Archived 2017-06-19 at the Wayback Machine.
* Macedonian alphabet Archived 2016-03-03 at the Wayback Machine.
**Իսլամ, Թուրքիա և Հայաստան և ինչպես դրանք պատահեցին** (անգլ.՝ Islam, Turkey and Armenia and how they happened), Սադիկ Շահիդ բեյի 1898 թվականին հրատարակած գիրքն է։

Բովանդակություն
---------------

Սադիկ Շահիդ բեյը «Իսլամ, Թուրքիա և Հայաստան» գրքի առաջաբանում նշում է, որ իր նպատակն է մանրամասն ու ամբողջապես ներկայացնել թուրքական և հայկական հարցերը՝ իսլամի, Ղուրանի, Մուհամմադ մարգարեի մեկնաբանությունների լույսի ներքո։ Նրա գիրքը Օսմանյան կայսրության ներքին կյանքի իրական բնութագիրն է, որը գրված է ոչ թե ճանապարհորդի կողմից, այլ մի մարդու, ով ապրել է թուրքական իրականության մեջ, այն իսլամական աշխարհընկալում ունեցող մադու դիրքորոշումն է հայկական հարցի վերաբերյալ։

Գրքում հեղինակը ներկայացրել է իսլամի հակիրճ պատմությունը, Մուհամմադ մարգարեի գործունեությունը, քրիստոնեության՝ իսլամի վրա ունեցած ազդեցությունը, իսլամական հասարակության մեջ մուֆթիների ու դերվիշների ունեցած դերը։ Առանձին գլխով հեղինակը ներկայացրել է հայերի պատմությունը, նշել հայերի մասին վաղ շրջանի առաջին հիշատակումերը։ Հայ ժողովրդի վերաբերյալ ընդգծել է նրա աստվածահաճ բնավորությունը, կրոնական հետևողականությունը, նշել, որ հայերը միշտ եղել են աշխատասեր և զարգացող ժողովուրդ, ունեցել են խիստ պահպանողական վերաբերմունք ընտանիքի և հայրենիքի նկատմամբ։ 

Նա նկարագրել է 19-րդ դարի առաջին կեսին հայերի վիճակը, անդրադարձել թուրքական կառավարության բնույթին և վերջիննիս քրիստոնյաների նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքին, ինչպես նաև հայկական եկեղեցիների նկատմամբ Կ. Պոլիսի ունեցած գերակայությանը։ Նա նշել է այն փաստը, որ հայերի զարգացած ու առաջադեմ լինելու փաստը թուրքերին ավելի անհանդուժող էր դարձրել նրանց նկատմամբ։

Հայկական ջարդերի համար հեղինակը նշում է սուլթանական կառավարության ձեռնարկած նախաքայլերը։ Դրանցից էին մոլեռանդություն քարոզելը, համիդյան ջոկատների կազմավորելն ու հայկական հեղափոխության քողի ներքո վերջիններիս կոտորածները ներկայացնելն է։ Այս ամենի հետևանքով են իրականացվում հայերի կոտորածները 1894 թվականին Սասունում և Զեյթունում։

Քաղվածքներ գրքից
----------------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Հայերի ջարդերն ու կոտորածները հեռու էին տեղական ժամանակավոր և պատահական իրադարձություն լինելուց։ Դրանք ունեին ավելի խոր և լայն ազդեցություն։ Այն առնչություն ունի ողջ աշխարհի ընդհանուր շահերի հետ և, մասնավորապես, քրիստոնեական եկեղեցիների հետ։ |  |


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Վերջին 40-50 տարիները լայն հնարավորություններ են տվել հայերին առևտրական ոլորտում հմտանալու համար։ Երկար ժամանակ հայերի ճնշված առևտրական հնարավորությունները ի հայտ եկան բանկերում և ֆինանսական այլ ոլորտներում։ Եվ երբ հայերը հուսալի ու նպատակասլաց էին դարձել, ֆանատիկ թուրքերի խոր ատելությունը շարժառիթ դարձավ նախապատրաստելու և իրականացնելու այն, ինչ չափազանց դժվար է նկարագրելու և չափազանց խորը գիտակցելու համար։ |  |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Sadik Shahid bay, Islam, Turkey and Armenia and how they happened,1898
| 20-րդ դար: 1960—1969 տարիներ
  |
| --- |
| 
1940‑ականներ · 1950‑ականներ — 1960‑ականներ — 1970‑ականներ · 1980‑ականներ

 1960  ·  1961  ·  1962  ·  1963  ·  1964  ·  1965  ·  1966  ·  1967  ·  1968  ·  1969 

 |

**1960-ական թվականներ**, տասնամյակ, որն ընդգրկում է 1960-1969 թվականները։

Հայտնի է նաև, որպես մշակութային երևույթ **«սուինգող վաթսունականներ»** կամ պարզապես **վաթսունականներ** անունով։ Այս երևույթը հաճախ դիտարկվում նաև 1950-ականների վերջի և 1970-ականների սկզբի տարիներին։

1960-ականները արմատական, նոր, հրապուրիչ բացահայտումների տարիներ էին, որոնք շարունակել են զարգանալ հետագա 30 տարիների ընթացքում։ Աֆրիկայում 1960-ականները քաղաքական փոփոխությունների շրջան էր՝ 32 գաղութ-պետություններ անկախություն են ստացել։ 1963 թվականի օգոստոսի 28-ին Մարտին Լյութեր Քինգ կրտսերը Վաշինգտոնում հանդես եկավ իր հայտնի «Ես երազանք ունեմ» ելույթով ՝ վերջ դնելով ռասիզմին։ Նույն թվականին, նոյեմբերի 22-ին, ԱՄՆ նախագահ Ջոն Ֆ. Քենեդին սպանվում է Տեխասի Դալաս քաղաքում, երբ նախագահական ավտոշարասյունով նստում էր Դիլի Պլազայով։ 1960-ականները կառավարվող տիեզերագնացության ժամանակաշրջանի սկիզբն են համարվում։ Խորհրդային տիեզերագնաց Յուրի Գագարինը առաջին մարդկության պատմության մեջ թռիչք կատարեց դեպի տիեզերք։ Ալեքսեյ Լեոնովը առաջինն է դուրս եկել բաց տիեզերք։ Ամերիկացի Նիլ Արմսթրոնգը առաջինն է ոտք դրել Լուսին։ 1960-ական թվականները Խորհրդային միության ու նրա դաշնակիցների և ԱՄՆ-ի ու նրա դաշնակիցներ միջև Սառը պատերազմի ծավալման տարիներն էին։ Այս տասնամյակի մեծ մասը տեղի ունեցավ նաև Վիետնամի պատերազմը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ответ № 244413 Archived 2012-08-21 at the Wayback Machine. // Справочное бюро «Грамоты.ру»
2. ↑  Шестидесятый // Толковый словарь русского языка / Под ред. Д. Н. Ушакова. — М.: Государственное издательство иностранных и национальных словарей, 1940. — Т. 4.
**Պարագվայի պատերազմ**, 1864 թվականի դեկտեմբերի 13-ից 1870 թվականի մարտի 1-ը շարունակվող պատերազմ Պարագվայի և Բրազիլիայի, Արգենտինայի ու Ուրուգվայի դաշինքի։ Սկսվել է 1864 թվականի վերջին Բրազիլիայի և Պարագվայի միջև տարածքային վեճով. 1865 թվականից պատերազմին մասնակցում էին Արգենտինան և Ուրուգվայը։

Արգենտինայում և Ուրուգվայում հայտնի է որպես **Եռյակի ալյանսի պատերազմ** (իսպ.՝ Guerra de la Triple Alianza)։ Բրազիլիայում հայտնի է որպես **Պարագվայական պատերազմ** (պորտ.՝ Guerra do Paraguai), մինչդեռ հենց Պարագվայում այն անվանում են **Մեծ պատերազմ** (իսպ.՝ Guerra Grande) և **Պատերազմ ընդդեմ Եռյակի ալյանսի** (իսպ.՝ Guerra contra la Triple Alianza)։

Պատերազմի արդյունքն էր Պարագվայի լիակատար պարտությունը, և որոշ տվյալներով, հասուն արական բնակչության 90%-ի կորուստը (բնակչությունը, որը տարբեր հաշվանքներով 525 000-1.35 մլն էր պատերազմից առաջ, նվազեց մինչև 221 000 պատերազմից հետո (1871), որոնցից հասուն տղամարդիկ միայն 28 հազ. էին)։ Պարագվայական կանոնավոր բանակի նկատմամբ Եռակի ալյանսի զորքերի հաղթանակից հետո առճակատումն անցավ պարտիզանական պատերազմի փուլ, ինչը հանգեցրեց խաղաղ բնակչության շրջանում հսկայական զոհերի։ Տարածքային կորուստները (երկրի հողերի գրեթե կեսը), բնակչության մեծ մասի զոհվելը և արդյունաբերության ոչնչացումը Պարագվայը դարձրին Լատինական Ամերիկայի ամենահետամնաց երկրներից մեկը։
**Մթնոլորտային տեղումներ**, ամպերից թափվող հեղուկ կաթիլային կամ պինդ վիճակի ջուր (անձրև, ձյուն, կարկուտ և այլն), ինչպես նաև երկրի մակերևույթի կամ առանձին առարկաների վրա նստած, օդից անջատված ջուր (ցող, եղյամ, մերկասառույց և այլն)։ Առաջինները կոչվում են *ուղղաձիգ* մթնոլորտային տեղումներ, իսկ երկրորդները՝ *հորիզոնական*։ Մթնոլորտային տեղումների քանակը չափում են թափված ջրի շերտի բարձրությամբ, արտահայտված մմ-եր֊ով, ինտենսիվությունը՝ մմ-֊ով րոպեում, ժամում, օրում։ Երկրագնդի վրա տարվա ընթացքում թափվող մթնոլորտային տեղումների միջին քանակը մոտ 1000 մմ է (ավելի քան 500 հազար Կմ3 ջուր)։ Մթնոլորտային տարածական բաշխումը խիստ անհամաչափ է և կախված է մթնոլորտի ընդհանուր շրջանառությունից։ Այսպես, արևադարձային գոտում մթնոլորտային տեղումների տարեկան միջին քանակը գերազանցում է 1000 մմ-ից, որոշ վայրերում հասնում մինչև 12000 մմ, իսկ մերձարևադարձային գոտում (պասսատների զոնայում) և բարեխառն գոտու անապատներում չի գերազանցում 250 մմ-ից։ Բարեխառն գոտում մթնոլորտային տեղումների տարեկան քանակը տատանվում է 250-1000 մմ-ի սահմաններում, իսկ աշխարհագրական բարձր լայնություններում՝ 250 մմ-֊ից պակաս։ Մթնոլորտային տեղումների տարածական բաշխման պրոցեսում զգալի դեր են խաղում նաև տեղանքի լեռնագրությունը և ռելիեֆի դիրքադրությունը։ Լեռները դանդաղեցնում են ցիկլոնների շարժման արագությունը և նպաստում մթնոլորտային տեղումների տևողության մեծացմանը։ Մթնոլորտային տեղումների քանակը հողմակողմ լանջերին ավելի Է, քան հողմատակ լանջերին։ Ըստ տարեկան ընթացքի տարբերում են մթնոլորտային տեղումների հետնյալ տիպերը՝ հասարակածային (առավելագույն արժեքը նկատվում է գարնանային և աշնանային օրահավասարներից հետո), արևադարձային (ամառային առավելագույն արժեքով), մուսսոնային (ամռանը խիստ ցայտուն արտահայտված առավելագույն արժեքով և չոր ձմեռով), մերձարևադարձային կամ միջերկրածովյան (ձմռան առավելագույն արժեքով և չոր ամառով)։ Մթնոլորտային տեղումը Երկրի վրա ջրի շրջանառության օղակներից մեկն Է։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 519)։*  |
**Գևորգ Էմինի հուշարձան**, գտնվում է Երևանի Սիրահարների այգում, տեղադրվել է 2010-ին։

Հեղինակ
-------

* Քանդակագործ՝ Աշոտ Արամյան

Տվյալներ
--------

Հուշարձանը կառուցված է բրոնզից։ Պատկերում է բանաստեղծ Գևորգ Էմինին, որը դուրս է եկել գետից՝ տաբատի փողքերը փոքր-ինչ վեր ծալած, ձեռքին՝ խնձոր, և զրուցում է իր կատվի (Փոքրիկ Տրուսիի) հետ։

Պատմություն
-----------

Քանդակի հեղինակը մոսկվաբնակ Աշոտ Արամյանն է, որն անվանի բանաստեղծին մանկուց է ծանոթ։ Արձանը կերտելիս նա ցանկացել է շեշտել Գ. Էմինի մարդկայնությունն ու պարզությունը. «Պաթոսային ոչ մի բան նրա մեջ չկար, միայն մարդամոտություն, մարդասիրություն, մեծ սեր։ Կատուն էլ իրական պերսոնաժ է. Գևորգ Էմինը ունիկալ սիամական կատու ուներ, որ արևածաղկի սերմ էր կեղևազրկում ու սիրում էր բանաստեղծի ուսին նստել»։

Կյանքի վերջին 42 տարիներին, երբ ապրում էր կոմպոզիտորների միության շենքում, Էմինը սիրում էր հանգստանալ այս այգում, հանդիպում էր ընկերներին։ Դա է պատճառը, որ քանդակը տեղադրվել է Սիրահարների այգում։

Հուշարձանի բացման հանդիսավոր արարողությունը տեղի է ունեցել 2010 թ. դեկտեմբերի 11-ին։ Ներկա են եղել ՀՀ մշակույթի նախարար Հասմիկ Պողոսյանը, ՀՀ Սահմանադրական դատարանի նախագահ Գագիկ Հարությունյանը, դերասան Վարդան Պետրոսյանը, գրող Վահրամ Սահակյանը, երգիչ Ֆորշը, մշակութային և հասարակական այլ գործիչներ։ Բացման խոսքով հանդես է եկել գրող Պերճ Զեյթունցյանը։ Հենրիկ Մալյանի անվան թատրոնի դերասան Սամվել Թոփալյանն ասմունքել է Էմինի ստեղծագործություններից մեկը։ Հնչել են Գևորգ Էմինի «Մենք» շարքից բանաստեղծությունների ձայնագրություններ հեղինակի կատարմամբ։ Ելույթ են ունեցել նաև բանաստեղծի անվան դպրոցի սաները։

Վանդալիզմ
---------

2021 թվականի հունվար ամսին անհայտ անձինք գողացել են Գևորգ Էմինի հուշարձանի մաս կազմող կատվին։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Սիրահարների այգում տեղադրվել է բանաստեղծի արձանը
2. ↑  Գողացել են Գևորգ Էմինի արձանի կատվին

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Գևորգ Էմինի հուշարձան (Երևան)** կատեգորիայում։ |
արբանյակային կապի պարաբոլիկ անտենա: Բավարիա, Գերմանիա
**Պարաբոլային անտենայի** հայելին պտտման պարաբոլոիդ է, որի կիզակետում տեղադրված է մեկ այլ անտենա, որը կոչվում է ճառագայթիչ։

Անտենայի ճառագայթիչների հանդեպ հետևյալ պայմաններն են դրվում՝

1. Ճառագայթիչի ՈւԴ-ն պետք է լինի բավականին լայն, քանի որ ճառագայթիչի նպատակն է ճառագայթել հայելում ամբողջ մակերեսով։
2. Փուլային ճակատը պետք է լինի սֆերիկ։
3. Տեխնոլոգիական պահանջները․ թեթև լինեն և գաբարիտները փոքր, որպեսզի հենակետերը չճկվեն և ստվեր չգցվի բացվածքին։

Ճառագայթիչը կիզակետում տեղադրելու համար օգտագործվում են հենակային սարքեր՝ եռոտանու, քառոտանու կամ մեկ հենակի տեսքով։ Ճառագայթիչի և հենարանների տեղադրումը ստվերացում է ստեղծում և նվազացնում է ՄՕԳ-ը։
Դիտարկենք աշխատանքի սկզբունքը՝

Պարաբոլային հայելին F կետից ճառագայթող ճառագայթների բացված փունջը վերածվում է բացվածքում զուգահեռ փնջի։
Այսպիսով, հայելի - ճառագայթիչ համակարգը ստեղծում է տարածության մեջ հարթ ճակատով ճառագայթում, դա պայմանավորված է պարաբոլի երկրաչափական հատկությամբ։
Պարաբոլային անտենաները կարող են լինել՝

1. կարճ կիզակետային
2. երկար կիզակետային

երբ կիզակետը գտնվում է պարաբոլի թասի ներսում, այսինքն՝ R»2f, անտենան կոչվում է կարճ կիզակետային։
Ճառագայթիչը ստեղծում է ինչ-որ դաշտ և գրգռում է հայելու մակերեսի վրա մակերեսային հոսանքներ։ Հայելու մակերեսով անցնուղ հոսանքնեը ուղղահայաց են H-ին, այսինքն զուգահեռ են E ուժագծերին։ Համապատասխանաբար հայելու մակերեսով անցնում են հոսանքներ, և եթե անտենան կարճ կիզակետային է, երբ ճառագայթիչը գտնվում է բացվածքի ներսում, գոյանում են բևեռներ, որոնք վտանգավոր գոտիներ են։ Բևեռների գոյացման երևույթի պատճառը հայելու մակերեսի որոշ մասերում հակադարձ ուղղություններով անցնող հոսանքներ են։ Այդ գոտիներում հոսանքները կոմպենսացվում են։ Արդյունքում ՄՕԳ-ը փոքրանում է, որի պատճառով կիրառում են ավելի երկար կիզակետային համակարգեր։

Գրականություն
-------------

* Ա․Ս․ Սարգսյան - Անտենաներ
**Բլուա** թագավորական դղյակ (ֆր.՝ Château de Blois) ֆրանսիական Լուար և Շեր դեպարտամենտում, Լուարայի դղյակներից ամենամեծն է իր չափերով, եղել է ֆրանսիական թագավորներ Լյուդովիկոս XII-ի և Ֆրանցիսկոս I-ի սիրած նստավայրը։ Դղյակը գտնվում է Բլուա քաղաքի կենտրոնում, Լուարայի աջ ափին։ Լուարայի մի քանի այլ դղյակների հետ որպես Համաշխարհային ժառանգության հուշարձան գտնվում է ՅՈՒՆԵՍԿՈ-ի պահպանության տակ։

Պատմություն
-----------

Ներկայումս գոյություն ունեցող պալատ-ամրոցի հիմնական մասը XV դարում կառուցել են Օռլեանի դուքսերը։ Նրանցից մեկը՝ Լյուդովիկոս XII (1498), երբ նստեց ֆրանսիական գահին,մնաց ապրելու Բլուայում։ Նրա դուստր Կլոդը նույնպես կապված էր Բլուայի նստավայրի հետ։ Նրա ամուսինը՝ Ֆրանցիսկոս I-ինը, միջոցներ է հատկացնում ուշ-գոթական պալատը իտալական վերածննդի ոգով նորացնելու համար։ Թագուհու մահից հետո դղյակի վերածննդյան թևը մնում է կիսակառույց։

Բուրբոնների ժամանակ Բլուան կորցնում է քաղաքական նշանակությունը։ Լյուդովիկոս XIIIը մայրաքաղաքից Բլուա է հեռացնում իր մորը՝ Մարիա Մեդիչիին։ Ավելի ուշ պալատին տիրում է նրա եղբայրը՝ Գաստոն Օռլեանցին, որը հանձնարարում է Ֆրանսուա Մանսարին պալատին կից կառուցել նոր բարոկկո ոճի շքասրահներ։ Այս աշխատանքն ավարտին չի հասցվում միջոցների սղության պատճառով։ XVIII դարի սկզբում պալատը հանձնվում է լեհական այրի թագուհի Մարիսենկայի տնօրինությանը։ XIX դարում Լուի-Ֆիլիպը վերականգնում է դղյակը, նորից կահավորում և գեղեցիկ զարդարում է հեղափոխության տարիներին սնանկացած թագավորական ննջարանը։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  base Mérimée (ֆր.) — ministère de la Culture, 1978.
2. 1 2  archINFORM (գերմ.) — 1994.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Բլուայի դղյակի և թանգարանների պաշտոնական կայք (ֆր.)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Թվիթթեր |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 12271281v · GND: 4409302-0 · ISNI: 0000 0001 2353 4775 · LCCN: n2001061999 · Mérimée: PA00098337, IA00141119 · NKC: ko2017974656 · SUDOC: 031512003 · VIAF: 151077627 · ULAN: 500251623 · WorldCat VIAF: 151077627 |

 |

 |
**Ագրոնոմիական հանքանյութեր**, որպես հանք, պարարտանյութ կամ դրա ստացման հումք, ինչպես նաև հողբարելավման աշխատանքներում օգտագործվող օգտակար հանածոներ։ Տերմինն առաջին անգամ կիրառվել է 1921 թվականին ռուս քիմիկոս Յա․ Վ․ Սամոյլովի կողմից։

Ընդհանուր բնութագիր
-------------------

Ագրոնոմիական հանքանյութերը բույսերի սնման տարրեր՝ ֆոսֆոր, կալիում, ազոտ, կալցիում, բորի և պղնձի հանքանյութեր պարունակող լեռնային ապարներն ու հանքատեսակներն են։

Տարածվածություն
---------------

Բնական բորակների հարուստ հանքեր կան Չիլիում, ապատիտների խոշոր պաշարներ՝ Ռուսաստանում (Կոլա թերակղզի), ԱՄՆ-ում, Մեքսիկայում, Ֆինլանդիայում, ֆոսֆորիտների՝ Ֆրանսիայում, Ռուսաստանում, Կանադայում, ԱՄՆ-ում, Ղազախստանում, իսկ կալիումական աղերի՝ Կանադայում, Բելառուսում, Իսրայելում, Գերմանիայում, Ռուսաստանում և այլուր։

Հայաստանում տարածված կալիումով հարուստ դացիտային տուֆի հիմքի վրա մշակվել է կալիում, կալցիում, ֆոսֆոր և միկրոտարրեր պարունակող, դանդաղ յուրացվող համալիր պարարտանյութի ստացման տեխնոլոգիա։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Агрономические руды // Большая советская энциклопедия. — 3-е изд.. — М.: Советская энциклопедия, 1969—1978.
2. 1 2 3  Հ. Այվազյան, Գյուղատնտեսական հանրագիտարան, Ե. «Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, ՀՀ Գյուղատնտեսության նախարարություն, ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիա», 2015, էջ 72 — 1242 էջ, ISBN 9785897000418։


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ ռուսական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) |

 |
«**Bésame mucho**», բոլերո ոճով իսպաներեն երգ՝ գրված 1940 թվականին մեքսիկուհի Կոնսուելո Վելասկեսի կողմից։ Այդ ստեղծագործությունը դարձավ XX դարի ամենահայտնի երգերից մեկը։ Գոյություն ունեն այդ երգի հարյուրավոր կատարումներ (այդ թվում և տարբեր լեզուներով) և գործիքային տարբերակներ։

Պատմություն
-----------

Բառացի թարգմանաբար «bésame mucho» արտահայտությունը կլինի «համբուրիր ինձ շատ»։ Կոնսուելոն պատմում է, որ երգը նա գրել է այն ժամանակ, երբ դեռևս իր կյանքում ոչ ոքի հետ համբուրված չի եղել։ Նա ոգեշնչվել է «Quejas, o la Maja y el Ruiseñor» օպերայի արիայից, որի հեղինակն է իսպանացի կոմպոզիտոր Էնրիկե Գրանադոսան։

Երգն առաջինը ձայնագրել է տենոր Էմիլիո Տուերոն (es:Emilio Tuero)։ Սա բոլոր ժամանակների ամենաշատ ձայնագրված երգն է։ Աշխարհահռչակ շատ երգիչ-երգչուհիներ են կատարել այս ստեղծագործությունները։

Նույնիսկ խորհրդային ամենահայտնի մուլտֆիլմում՝ «Դե, սպասիր»-ում, 14-րդ թողարկման մեջ հնչում է այս երգը Կլաուս Վունդեռլիխի վերադաշնակմամբ։

2007 թվականին ջազային տրոմբոնահար Steve Wiest-ը վերեմշակեց այս երգն ու օգտագործեց «Maynard Ferguson» կենսագրական ֆիլմում՝ *The One and Only Maynard Ferguson*:

Երգի տեքստ
----------

Bésame, bésame mucho
Сomo si fuera esta noche la última vez
Bésame, bésame mucho
Que tengo miedo a perderte, perderte después.
Quiero tenerte muy cerca,
Mirarme en tus ojos, verte junto a mí.
Piensa que tal vez mañana
Yo ya estaré lejos, muy lejos de tí.
Bésame, bésame mucho,
Como si fuera esta noche la última vez.
Bésame, bésame mucho,
Que tengo miedo a perderte, perderte después.

Երգի կատարողներ
---------------

* Սեզարիա Էվորա
* Դալիդա
* Անդրեա Բոչելլի
* Լուչանո Պավարոտտի
* Ջեյմս Լաստ
* Ֆրանսիս Գոյա
* Ֆրենկ Սինատրա
* Խոսե Կառերաս
* Խուլիո Իգլեսիաս
* Ռիչարդ Կլայդերման
* The Beatles

Հետաքրքիր փաստեր
----------------

2009 թվականից «Բեսամե մուչո» երգն ընտրվել է որպես Մեխիկո քաղաքի պաշտոնական նշանաբան։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ISWC-Net
2. ↑  The Beatles Bible: Besame Mucho Retrieved Aug. 21, 2008.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Консуэло Веласкес, автор и композитор, исполняет «Бэсаме мучо» на фортепиано (Мехико,1968)
* Текст (испанская, английская, французская версии)
* Биография Консуэло Веласкес
* Besame mucho в исполнении Санджайя
* Sara Montiel — Noches de Casablanca — Bésame. Фрагмент из кинофильма «Касабланка — гнездо шпионов» (1963), в котором песню Besame mucho исполняет Сара Монтьель
* Страничка «Вечный шлягер» Алексея Кочанова
**Կոտորած Պոդուևոյում** (ալբ․՝ Masakra e Podujevës, սերբ.՝ Masakr u Podujevu), 14 Կոսովոյի ալբանացիների և խաղաղ բնակիչների՝ հիմնականում կանանց և երեխաների սպանությունը, որը կատարվել է 1999 թվականի մարտին «Կարիճ» ջոկատի կողմից, սերբական ռազմականացված կազմակերպության կողմից, Սերբիայի հատուկ հակաահաբեկչական խմբի հետ Կոսովոյի պատերազմի ժամանակ։ Այդ սպանդից ողջ մնացած 13-ամյա Սարանդա Բոգուևցին լրատվամիջոցների ուշադրությունն է ստացել այն բանից հետո, երբ նրան հաջողվել է մարդասպաններին պատասխանատվության ենթարկել Սերբիայից, Կանադայից և Մեծ Բրիտանիայից մի քանի կազմակերպությունների օգնությամբ։

Հետևանքներ
----------

Դեպքի պահին հակաահաբեկչական ստորաբաժանումում ծառայություն իրականացնող Գորան Ստոպարիցը ցուցմունք է տվել մեղավորներին պատասխանատվության ենթարկելու համար։ Կանադայի հեռարձակման կորպորացիային տված հարցազրույցում նա ենթադրել է անկանոն ռազմականացված ուժերի (ահաբեկիչների) գործողությունների դրդապատճառները․

«Իմ կարծիքով՝ նրանց միակ շարժառիթը եղել է այն փաստը, որ զոհերը ալբանացիներ են եղել, և հնարավոր է՝ նրանց կողմից ինչ-որ թաքնված տհասության կամ խելքի հիվանդության պատճառով։ Նրանք հավանաբար կսպանեին նրանց, եթե նրանք բոսնիացիներ կամ խորվաթներ լինեին։ Բայց ես վստահ եմ, որ նրանք սպանվել են, քանի որ նրանք սերբեր չեն եղել»։
Սերբիայի ոստիկանությունը ձերբակալել է Կարիճի ռազմականացված ստորաբաժանման երկու անդամների, Սաշա Ցվետանի և Դեյան Դեմիրովիչի, ով կամավոր բացահայտող հայտարարություններ է արել և ստորագրել դրանք։ Դեմիրովիչը տեղափոխվել է Կանադա և քաղաքական ապաստանի դիմում է ներկայացրել, սակայն արտաքսվել է հայրենիք իրավապաշտպան կազմակերպությունների կողմից կազմակերպված արշավից հետո։

Դեմիրովիչը և Ցվետանը այն երկու մարդիկ էին, որոնք մեղադրվում էին սպանությունների մեջ։ Ցվետանը Սերբիայում դատապարտվել է 20 տարվա ազատազրկման։

2007 թվականի ապրիլի 10-ին Կարիճների ռազմականացված խմբի չորս անդամներ դատապարտվել և երկարատև ազատազրկման են դատապարտվել Բելգրադի ռազմական հանցագործությունների դատարանի կողմից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  *«Massacre at Podujevo, Kosovo»*, CBC News Indepth, Март 29, 2004.
2. ↑  "Serb jailed for Kosovo killings ", BBC News, March 17, 2004.
3. ↑  Serb 'Scorpions' guilty of Srebrenica massacre Archived 2007-09-30 at the Wayback Machine. — *The Independent*, April 10, 2007

Արտաքին հղումներ
----------------

* Massacre described at Kosovo war crimes trial, Associated Press/Fox News Channel, 11 դեկտեմբերի, 2008։
**Ազգասեր արարատյան**, տասնօրյա, ապա կիսամսյա պարբերական, «Ազգասեր»–ի շարունակությունը։ Խմբագրել և հրատարակել է Մ. Թաղիադյանը Կալկաթայում, 1848–1852 թվականներին։ Նշանաբանն էր՝ «Մաքուր խղճմտանքն առնէ զմարդ երջանիկ», «Աստված և աշխատանք»։ Շարունակել է «Ազգասեր»–ի գաղափարական ավանդները։ Նյութերի զգալի մասը (հրապարակախոսական հոդվածներ, տեսություններ, հետազոտություններ, տեղեկատու լուրեր, չափածո ստեղծագործություններ, թարգմանություններ) գրել է խմբագիր–հրատարակիչը։ Ուշագրավ են ապագայի մասին մտորումները, չափածո մի շարք գործեր, պատմական վավերագրեր, գաղութահայ կյանքի ընթացիկ լուրերը, Թոմաս Խոջամալյանի «Պատմութիւն հնդկաց» գրքի 2-րդ մասը։ «Ազգասեր արարատյան»–ի հրատարակությունը դադարեցվել է բաժանորդների (ընդամենը 19) և աջակցողների թվի նվազման պատճառով։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ազգասէր Արարատեան (Կալկաթա), 1849, Հատոր Ա, 18

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Վիեննայի մենաստանի մամուլի շտեմարան- ԱԶԳԱՍԷՐ ԱՐԱՐԱՏԵԱՆ»։ Վերցված է 2022-12-12
2. ↑  «Համահայկական թվանշային գրադարան»


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Ստեղծագործությունների տեքստ | ՀՇՀՀԳ: 6713 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 111)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ձի (այլ կիրառումներ)

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

Ձիու հնարավոր քայլերը

**Ձի** (յունիկոդ` ♘♞), շախմատի խաղաքար։ Ուժով մոտավորապես հավասար է փղին։ Գտնվելով խաղատախտակի կենտրոնական դաշտերից մեկում` ձին միաժամանակ կարող է գրոհել մինչև 8 դաշտ, եզրին՝ մինչև 4, իսկ անկյունում՝ 2։ Կողմերը խաղը սկսում են երկուական ձիերով։ Սկզբնախաղում ձիերը զբաղեցնում են b1 և g1 (սպիտակ ձիեր), b8 և g8 (սև ձիեր) դաշտերը։

Սպիտակ և սև ձիերի սկզբնական դիրքերը

Սև ձին ունի քայլի 8 տարբերակ (նշված են սև կետերով), իսկ սպիտակը` միայն 2 (սպիտակ կետեր)։

8х8 շախմատային խաղատախտակի վրա ձիու քայլի հնարավոր կոմբինացիաները։ Յուրաքանչյուր հանգույցում գրված թվերը ցույց են տալիս տվյալ դիրքից հնարավոր քայլերի քանակը։

Ձիու քայլերը
------------

Ձին կարող է տեղափոխվել իր խաղաքարով չզբաղեցված ցանկացած դաշտ, եթե այն գտնվում է հայերեն Լ տառի մյուս ծայրին (այսինքն՝ սկզբում ձին տեղափոխվում է երկու դաշտ հորիզոնական կամ ուղղահայաց ուղղություններով, այնուհետև մեկ դաշտ՝ նախնական ուղղությանը ուղղահայաց)։

Ձիու առանձնահատկությունները
---------------------------

* Հիմնական առանձնահատկությունը դաշտի գույնի փոփոխությունն է յուրաքանչյուր քայլից հետո։
* Ձին միակ խաղաքարն է, որը կարող է ցատկել ուրիշ խաղաքարերի վրայով (ինչպես սեփական, այնպես էլ՝ հակառակորդի)։ Ձիու կողմից գրոհվելու (շախի) դեպքում մրցակցի արքան չի կարող ծածկվել ոչ մի խաղաքարով։

Արժեքը
------

Ձին ուժով մոտավորապես հավասար է փղին կամ երեք զինվորներին։ Երեք ձիերը մոտավորապես հավասար են թագուհուն կամ երկու նավակներին։

Ձիու արժեքը զգալիորեն մեծանում է փակ դիրքերում, որտեղ մյուս խաղաքարերի (թագուհու, նավակի և փղերի) հեռահարությունը սահմանափակ է։

Ինչպես և երկու արքաներով ու փղով վերջնախաղերում, միայնակ ձին ի վիճակի չէ մատ հայտարարելու մրցակցի արքային, սակայն արքան, ձին և փիղը մերկ արքային մատ հայտարարել կարող են։ Եթե առկա են արքա և երկու ձիեր, ապա նրանք միայնակ արքային մատ կարող են հայտարարել միայն մրցակցի կոպիտ սխալի դեպքում։

Ձիով քայլ
---------

**«Ձիով քայլ անել»** դարձվածքը նշանակում է անել անսպասելի քայլ, արարք, գտնել հանկարծակի լուծում։ Այս արտահայտությունը հաճախ է օգտագործվում կենցաղային խոսքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Եվգենի Գիկ. «Շախմատը և մաթեմատիկան», Քամելեոն ձին

Աղբյուրներ
----------

* Շախմատի կանոններ Archived 2015-01-28 at the Wayback Machine.
* Շախմատի կանոններ

| Շախմատ |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Արքա | Թագուհի | Նավակ | Փիղ | Ձի | Զինվոր |

 |
**Ձիավոր Հայաստանով** (անգլ.՝ Through Armenia on Horseback), Ջ. Հեփվորֆի՝ 1898 թվականին Նյու Յորքում հրատարակված գիրքն է։

Հեղինակ
-------

Ջ. Հեփվորֆը (1833-1902) ամերիկացի քարոզիչ էր, լրագրող, աշխատակցել է «The New York Herald» թերթին։

Գրքի մասին
----------

Գիրքը ներկայացնում է հեղինակի՝ Հայաստան կատարած ճանապարհորդության նոթերը։ Ճամփորդությունն իրականացվել է համիդյան կոտորածներից հետո, Ջեյմս Բեննետի առաջարկով՝ ուղեկցությամբ Սիդնեյ Ուիտմանի, Կ. Պոլիս - Տրապիզոն - Էրզրում - Բիթլիս - Դիարբեքիր - Զմյուռնիա ուղով։ Ճամփորդության նպատակը եղել է որպես ականատես ներկայացնել Օսմանյան կայսրությունում տիրող իրավիճակը, տալ հայկական կոտորածների մասին ճշմարիտ պատկեր։ Հեղինակն առանձին գլուխներում որպես ականատես նկարագրում է կոտորածներից տուժած հայերի վիճակը, խոսում կոտորածների պատճառներից։ Գրքում անդրադարձ կա նաև կոտորածներից հետո օտարերկրացի միսիոներների կազմակերպած աշխատանքներին, ինչպես նաև՝ Օսմանյան կայսրությունում կրթական կյանքի կազմակերպմանը։ Հեղինակը եզրակացնում է, որ խնդիրն այս կոտորածներով չի լուծվել, որ հարմար առիթի դեպքում անցյալի սարսափները կկրկնվեն։ Գիրքը պատկերազարդ է, ունի ճամփորդության ուղին գծանշող քարտեզ։

Քաղվածքներ գրքից
----------------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Իմ պարտքն է համապարփակ ներկայացնել հայկական տարածաշրջանը, որտեղ սարսափելի կոտորածներ են տեղի ունեցել, և ուրվագծել, որքանով դա հնարավոր է, գրեթե բնաջնջված այս ռասայի ներկա վիճակն ու ապագայի հեռանկարները՚։ |  |

*Բնօրինակ տեքստ* (անգլ.)  

*"It was my duty to take a bird's – eye view of the Armenian region, where so many horrible massacres have taken place, and to discover, so far as possible, the present condition and future prospects of this nearly exterminated race. "p. 2*


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Թուրքը ծայրահեղորեն նախանձում է հային, նախանձում նրա ինտելեկտուալ գերազանցության, շրջահայացության, ձեռներեցության համար… Թուրքն ամեն ինչ կանի, որպեսզի հայերին վտարի երկրից՚։ |  |

*Բնօրինակ տեքստ* (անգլ.)  

*"The Turk is extremely jealous of the Armenian, jealous of his mental superiority, of his thrift and business enterprise…. The Turk will do all he can to drive Armenians out of the country." p. 340*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Hepworth G. Through Armenia on Horseback, New York, 1898, 355 p.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Գրքի օնլայն տարբերակը Գուգլ Գրքեր կայքում
* Գրքի օնլայն տարբերակը Ինտերնետ արխիվում
**Մակեթաթոն** (եգիպտերեն՝ *Mˁkt Jtn՝* «Աթոնի պահած», մոտ մ. թ. ա. 1348, Թեբե - մոտ մ. թ. ա. 1338, Էլ–Ամառնա, Էլ Մինյա, Եգիպտոս), եգիպտական փարավոն Էխնաթոնի և Մեծ թագուհու՝ Նեֆերտիտիի վեց դուստրերից երկրորդը։ Հնարավոր է, որ նա ծնվել է իր հոր՝ Էխնաթոնի թագավորության չորրորդ տարում։ Թեև նրա մասին քիչ բան է հայտնի, սակայն Էխնաթոնի թագավորության 17-րդ տարվա առաջին երկու երրորդներում նա հաճախ իր քույրերի հետ պատկերվել է թագակիր ծնողներին ուղեկցելով։

Կենսագրություն
--------------

Մակեթաթոնը առաջին անգամ պատկերվել է իր մոր՝ Նեֆերտիտիի Հուտ-բենբեն տաճարի պատերին, որտեղ նա և իր ավագ քույր Մերիթաթոնը պատկերված են թագուհու կողքին։ Նա պատկերվել է նաև սեպագիր արձանագրությունում Ախեթաթոնի՝ Էխնաթոնի կառուցած նոր մայրաքաղաքի սահմանները ցույց տալիս։ Մակեթաթոնն ընտանիքով տեղափոխվել է այնտեղ դեռ մանուկ հասակում։

Մակեթաթոնը մահացել է իր հոր թագավորության 13-րդ կամ 14-րդ տարում։ 12-րդ տարում նա դեռ ողջ էր, քանի որ ծնողների և քույրերի հետ պատկերվել է օտարազգիներից հարկը վերցնելու արարողության տեսարանում, որը կարելի է տեսնել բարձրաստիճան պաշտոնյաների (Ամարնայի կառավարիչ Հույայի և Աթոնի գլխավոր քուրմ Մերիր I-ի) դամբարանների մի քանի պատկերներում։

Ամենհոտեպ III-ի և Էխնաթոնի սարկոֆագի բեկորների վրայի կարտուշները համարվում են երկու փարավոնների՝ հոր և որդու երկար կառավարման ապացույցը։

Եգիպտոսում Էխնաթոնի կառավարման 12-15-րդ տարիներին տարածված ժանտախտի համաճարակը համընկնում է թագավորական ընտանիքի շատ անդամների՝ մայր-թագուհի Տիայի, Նեֆերտիտի թագուհու, Էխնաթոնի երկրորդ կին Կիյայի, Մակեթաթոնի և երկու երիտասարդ արքայադուստրերի՝ Նեֆերնեֆրուրայի և Սետեպենրայի վերջին հիշատակումների հետ։ Մակեթաթոնի մահվան մյուս պատճառը կարող է լինել ծննդաբերությունը, որը պատկերված է նրա դամբարանում։

Մակեթաթոնի դամբարան
-------------------

Հիմնական հոդված՝ Էխնաթոնի դամբարան
Թաղվել է Էխնաթոնի դամբարանում։ Մարմինը չի գտնվել։

Արքայական ընտանիքի համար ժայռերի մեջ պատրաստված դամբարանի պատին պատկերված է մահացած աղջկա նկատմամբ ամուսինների հուսահատությունը։ Հայրը պատկերված է ճկված ձեռքը գլխավերևում պահած, իսկ մյուս ձեռքով կնոջ ձեռքը բռնած, որը ձեռքը սեղմել է դեմքին՝ կարծես դեռ չհավատալով իր կորստին։ Մահացածի ծեր դայակը նետվում է դեպի իր սիրելիի մարմինը, նրան հետ է պահում երիտասարդ սպասուհին։ Մակեթաթոնի մահվան տեսարանը փոխանցած զգացմունքների ուժգնությամբ, անկասկած, պատկանում է եգիպտական արվեստի գլուխգործոցների շարքին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  *Tyldesley, Joyce A.* Nefertiti : Egypt's sun queen. — London: Viking, 1998. — 232 с. — ISBN 0670869988
2. 1 2  *Redford, Donald B.* Akhenaten, the heretic king. — Princeton, N.J.: Princeton University Press, 1984. — 255 с. — ISBN 0691035679
3. ↑  *Dodson, Aidan, 1962-* Amarna sunset : Nefertiti, Tutankhamun, Ay, Horemheb, and the Egyptian counter-reformation. — Cairo: American University in Cairo Press, 2009. — 207 с. — ISBN 9781936190195

Արտաքին հղումներ
----------------

* *Виктор Солкин* Նեֆերտիտի, ճամփորդություն հավերժության ավազների միջոցով // *Новый Акрополь*. — 2000. — № 3.
**Խայտառակություն**, ամոթ՝ մարդկանց կամ մարդկանց խմբերի գործողությունների, արարքների և վարքի գնահատական, որոնց վերաբերյալ «խայտառակությունը» կամ «խայտառակ արարքը» համարվում է բոլորի կողմից ընդունված տեսակետի, վարքի ձևի կամ բարոյականության օրենքների խախտումը։

Ստուգաբանություն
----------------

Բառի ժամանակակից նշանակությունը առաջացել է հրապարակային պատժի մի տեսակից՝ համընդհանուր խայտառակության (տեսության) դնելուց։

Խայտառակելու հասարակամշակութային պրակտիկաներ և դրանց պատմություն
----------------------------------------------------------------

### Խայտառակող պատժամիջոցներ

Քրեագետ Կախանը իր վաղ աշխատանքներում պնդում էր, որ «հասարակությունը ամրացնում է իր հիմնավոր արժեքները՝ պատժելով հանցագործներին։ Սակայն այն անում է դա հրապակայնորեն, երբ օգտագործում է խայտառակող պատժամիջոցներ․ այն, ով նվաստացվել է հրապակայնորեն, օրինակ է ծառայում մնացածների համար։ Բացի այդ, խայտառակող պատժամիջոցները ունեն ավելի ուժեղ վախեցնող էֆեկտ և ավելի են համապատասխանում հանցագործությանը»։ Իր վերջին աշխատանքներում Կախանը «վերանայում է իր դիրքը բանտարկության փոխարեն խայտառակող պատժամիջոցներ օգտագործելու վերաբերյալ, բացատրելով, թե ինչ է սխալ խայտառակող պատժամիջոցների մեջ։ Նա կարծում է, որ հասարակությունը միշտ ընտրում է նրանց կողմը, ովքեր ենթարկվում են նորմաներին։ Այդ նորմաները ավելի շուտ ապահովում են համայնքի և հասարակական շերտավորման կայունությունը, քան անհատականությունը և հավասարություն»։

Գոյություն ունի երկու տեսակի խայտառակություն՝ օրենքի խայտառակություն (infamia juris) և փաստի խայտառակություն (infamia facti):

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  См.: Беттони, Антонелла. Fama, позорящие наказания и история правосудия (XVI—XVII вв.) / Вина и позор в контексте становления современных европейских государств (XVI—XX вв.): Сборник статей / Под ред. М. Г. Муравьевой. — СПб.: Европейский университет в Санкт-Петербурге, 2011. — С. 18.
2. ↑  «Infamy»։ *Catholic Encyclopedia*

Գրականություն
-------------

* Մեղք և խայտառակություն ժամանակից եվրոպական երկրների ստեղծման կոնտեքստում։. — Սանկտ Պետերբուրգ: Սանկտ Պետերբուրգի եվրոպական համալսարան, 2011. — 296 с. — ISBN 978-5-94380-118-1
**Էլեկտրաֆիզիոլոգիա**, ֆիզիոլոգիայի բաժին, ուսումնասիրում է էլեկտրական երևույթները կենդանի հյուսվածքներում և բջիջներում։ Կենսաէլեկտրական պոտենցիալների ուսումնասիրությունը լայն հնարավորություն ստեղծեց բացահայտելու օրգանիզմի ֆիզիոլոգիական պրոցեսների բնույթը։

XVIII դ. վերջերին Լ. Գալվանիի կատարած փորձերով սկիզբ դրվեց կենսահոսանքների մասին գիտությանը։ XIX դ. 20-ական թթ. հետո, երբ հայտնի դարձան լարային գալվանոմետրերը, ֆիզիոլոգները սկսեցին հետազոտել կենդանի հյուսվածքում առաջացող էլեկտրական հոսանքների ֆիզիոլոգիական ազդեցությունը, մեծությունն ու բնույթը։ Կենսահոսանքների առաջացման առաջին տեսական բացատրությունը տվել է Դյուբուա–Ռեյմոնը։ Էլեկտրաֆիզիոլոգիական հետազոտությունների բուռն զարգացումը հետագայում հնարավոր դարձավ շնորհիվ էլեկտրոնային սարքավորումների, հատկապես էլեկտրոնա–ճառագայթային օսցիլոսկոպի և ռադիո–ուժեղացուցիչ տեխնիկայի կիրառման։ Միկրոէլեկտրաֆիզիոլոգիական ուսումնասիրություններով պարզվեցին ընդունիչներում գրգռի առաջացման, ինչպես նաև գրգռման ու արգելակման ժամանակ ետսինապտիկ թաղանթի էլեկտրական բևեռացման փոփոխության մեխանիզմները։ Էլեկտրական պոտենցիալների գրանցման եղանակով ստացվել են նոր տվյալներ կենտրոնական նյարդային համակարգությունում ֆունկցիաների տեղակայման, ցանցանման գոյացության, ներկենտրոնային փոխազդեցությունների ևն մասին։ Էլեկտրաֆիզիոլոգիայի զարգացման բնագավառում անգնահատելի են Ն. Վվեդենսկու, Ի. Թարխանովի, Ի. Սեչենովի, Ի. Բերիտաշվիլու, Ա. Սամոյլովի, Ա. Կոգանի, Պ. Կոստյուկի աշխատանքները։ Իրենց ավանդն ունեն նաև հայ ֆիզիոլոգներ Է. Հասրաթյանը, Ա. Քարամյանը, Վ. Ֆանարջյանը, Ս. Բակունցը, Ռ. Դուրինյանը, Մ. Չայլախյանը, Հ. Բակլավաջյանը, որոնց հետազոտությունները նվիրված են բարձրագույն նյարդային գործունեության, ուղեղիկի, հիպոթալամուսի, կենտրոնական ու ծայրամասային վեգետատիվ նյարդային համակարգի գործունեության մեխանիզմներին։

Տես նաև
-------

* Կենսաէլեկտրական պոտենցիալներ
* Էլեկտրասրտագրություն
* Էլեկտրաուղեղագրություն

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 27)։*  |
**Ռելաքսացիոն տատանումներ**, ինքնատատանումներ, որոնք էներգիայի ցրման պատճառով խիստ տարբերվում են ներդաշնակ տատանաումներից։ Եթե ներդաշնակ ինքնատատանողական համակարգում էներգիան շրջանառում է տարբեր կամ միևնույն բնույթի երկու և ավելի էներգաունակ պարամետրերի (ինդուկտիվություն, ունակություն) միջև, ընդ որում էներգիայի ցրումը (փոխակերպումը ջերմության) բավականաչափ փոքր է, ապա ռելաքսացիոն ինքնատատանողական համակարգում տեղի է ունենում էներգաունակ պարամետրի պարբերական «լցում» էներգիայով և «պարպում»։ Ռելաքսացիոն տատանումների մեխանիկական համակարգում էներգիայի ցրումը («պարպումը») պայմանավորված է արտաքին կամ ներքին շփումով, էլեկտրական համակարգում՝ ակտիվ դիմադրությամբ։ էլեկտրական Ռելաքսացիոն տատանումների պարզագույն ինքնագեներատորը պարունակում է մարտկոցից դիմադրության միջոցով լիցքավորվող կոնդենսատոր, որը շունտված է նեոնային լամպով։ Երբ լիցքավորման ընթացքում կոնդենսատորի լարումը հավասարվում է նեոնային լամպի բռնկման պոտենցիալին, վերջինս վառվում է, նրա ներքին դիմադրությունը կտրուկ նվազում է, և կոնդենսատորն արագ լիցքաթափվում է՝ մինչև լարումը հավասարվում է նեոնային լամպի հանգման պոտենցիալին։ Այնուհետև պրոցեսը կրկնվում է։ Ռելաքսացիոն տատանումների հաճախականությունը կախված է ոչ միայն ունակության և դիմադրության արժեքներից, այլև սնող լարման մեծությունից և փականի (նեոնային լամպի) հատկություններից։ Ռելաքսացիոն տատանումների գրգռման նպատակով օգտագործում են տարբեր գեներատորներ՝ մուլտիվիբրատորներ, բլոկինգ-գեներատորներ և այլն։ էլեկտրական Ռելաքսացիոն տատանումները լայնորեն կիրառվում են չափիչ տեխնիկայում, ավտոմատիկայում և էլեկտրոնիկայի տարբեր բնագավառներում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |