**Ժելկո Ռաժնատովիչ** (սերբ.՝ Жељко Ражнатовић / Željko Ražnatović [ʐêːʎko raʐnâːtoʋit͡ɕ]), հայտնի է նաև **Արկան** մականունով (սերբ.՝ Аркан / Arkan, ապրիլի 17, 1952(1952-04-17), Brežice, Սլովենիայի Սոցիալիստական Հանրապետություն, ՀՍՖՀ - հունվարի 15, 2000(2000-01-15), Բելգրադ, Հարավսլավիայի Դաշնային Հանրապետություն),սերբ ռազմական և քաղաքական գործիչ, քրեական հեղինակություն, գործարար։ 1970-ական թվականներին և 1980-ական թվականներին նա Ինտերպոլի կողմից ամենահետախուզվող հանցագործներից էր համարվում Եվրոպայի տարբեր երկրներում սպանությունների և կողոպուտների մեղադրանքով։ 1991-1995 թվականներին եղել է հարավսլավական պատերազմների մասնակից, ղեկավարել է սերբական կամավորների գվարդիան Խորվաթիայի զինված ուժերի, Բոսնիա և Հերցեգովինայի Հանրապետության բանակի և այլ խորվաթական ու բոսնիական ռազմականացված կազմակերպությունների դեմ մղվող մարտերում։

Մանկություն և պատանեկություն
----------------------------

Ժելկո Ռաժնատովիչը ծնվել է 1952 թվականի ապրիլի 17-ին Բրեժիցեում Սլովենիայի համանուն համայնքի կենտրոնում։ Մայրը Սլավկա Յոսիֆովիչն էր, հայրը՝ Վելկո Ռաժնատովիչը, Հարավսլավիայի ռազմաօդային ուժերի գնդապետ էր, որն այդ ժամանակ ծառայում էր Սլովենիայում։ Վելկոն ծնունդով չեռնոգորցի էր, որտեղից էլ ծնունդով Ռաժնատովիչի ընտանիքն էր, նրանք մասնակցում էին Հարավսլավիայի Ժողովրդական ազատագրական պատերազմին և պայքարում էին Պրիշտինա քաղաքի համար։

Ժելկոն իր մանկությունն անցկացրել է Խորվաթիայի Զագրեբ քաղաքում և սերբական Պանչևո քաղաքում, նախքան ընտանիքը վերջնականապես հաստատվելը Բելգրադում։ Նա Բելգրադը կոչում էր իր հայրենի քաղաք, քանի որ մեծացել է այնտեղ։ Նա ուներ երեք քույր՝ Միրյան, Յասն ու Բիլյան։ Հայրը Ժելկոյին դաստիարակում էր խստությամբ, երբեմն նույնիսկ ֆիզիկական պատիժ էր կիրառում։ 1991 թվականին Ժելկոն ասել է, որ հայրը երբեք իրեն չի ծեծել։ Որպես երեխա, Ժելկոն երազում էր օդաչու դառնալ, ինչպես իր հայրը։ Ընտանիքում հարաբերությունները բավականին սառն էին. դեռ երբ Ժելկոն դեռահաս էր, նրա ծնողները ամուսնալուծվել էին։

9 տարեկան հասակում Ժելկոն առաջին անգամ փախել է տնից՝ հայհոյելով հորը և Բելգրադից գնացքով մեկնել է Դուբրովնիկ։ Միայն մեկուկես ամիս անց ընտանիքը գտել է Ժելկոյին. դա տեղի է ունեցել այն բացիկի շնորհիվ, որը նա ուղարկել էր քրոջը։ Այդ ժամանակ էլ Ժելկոն սկսել է զբաղվել գրպանային գողությամբ։ Գողությունների զոհ են դարձել Թաշմայդան այգում զբոսնող կանայք։ 1966 թվականին Ժելկոն ձերբակալվել է հարավսլավական ոստիկանության կողմից՝ գողության մեղադրանքով։ Նրան ուղարկել են Բելգրադից ոչ հեռու գտնվող Անչափահասների ուղղիչ հիմնարկ։ Վելկոն վերցրել է որդուն և ուղարկել Չեռնոգորիայի Կոտոր քաղաք՝ հույս ունենալով, որ Ժելկոն կծառայի նավատորմում և կազատվի իր վատ սովորություններից, բայց նա 15 տարեկան հասակում փախել է հորից և հայտնվել Փարիզում։ 1969 թվականին նրան կրկին բռնել են գողության ժամանակ, այս անգամ ֆրանսիացի ոստիկանները և արտաքսել Հարավսլավիա։ Հարավսլավիայի դատարանը Ժելկոյին երեք տարվա ազատազրկման է դատապարտել Վալևոյի ուղղիչ կենտրոնում կողոպուտի համար։ Բանտում գտնվելու ընթացքում Ժելկոն ստեղծել է իր բանդան։

Պատանեկության տարիներին Ռաժնատովիչը շատ էր ընկերություն անում իր հոր գործընկերներից մեկի՝ Հարավսլավիայի ներքին գործերի նախարար՝ Սթանա Դոլանցի հետ, որն իր հերթին լավ ծանոթ էր Հարավսլավիայի նախագահ Իոսիպ Բրոզ Տիտոյի հետ։

Քրեական գործունեություն
-----------------------

### Արևմտյան Եվրոպա

1972 թվականին Ռաժնատովիչը մեկնել է Արևմտյան Եվրոպա, որտեղ հանդիպել է հարավսլավական քրեական աշխարհի բազմաթիվ ներկայացուցիչների հետ։ Այդ թվում Լյուբոմիր Մագաշը (Լյուբա Զեմունսկի), Ռանկո Ռուբեժիչը, Ջորջե «Գիշկա» Բոժովիչը, Գորան Վուկովիչը և ուրիշներ, ընդ որում, նրանք բոլորն էլ տարբեր ժամանակներում համագործակցել են հարավսլավական հատուկ ծառայությունների հետ և հետո բոլորը սպանվել են։

Այդ ժամանակ Ռաժնատովիչը վերցրել է «Արկան» կեղծանունը, վարկածներից մեկի համաձայն՝ Ռաժնատովիչը կեղծանունը վերցրել է արկածային ֆիլմի հերոսի անունից որին անվանում էր Արկոմանդ («Air Command»)։

1973 թվականի դեկտեմբերի 28-ին Ռաժնատովիչը Բելգիայում ձերբակալվել էր բանկը կողոպտելու համար և դատարանի կողմից դատապարտվել 10 տարվա ազատազրկման։ 1979 թվականի հուլիսի 4-ին նա փախել է Վերվիե քաղաքի բանտից և հաջորդ մի քանի ամիսների ընթացքում առնվազն երկու ավազակային հարձակում է գործել Շվեդիայում և երեքն էլ՝ Նիդեռլանդներում։ 1979 թվականի հոկտեմբերի 24-ին Նիդեռլանդների դատարանը Ռաժնատովիչին 7 տարվա ազատազրկման էր դատապարտել՝ նրան ուղարկելով Ամստերդամի բանտ, սակայն 1981 թվականի մայիսի 8-ին նա, օգտվելով թիկնապահներից մեկի կողմից լքված զենքից, փախել էր բանտից։ Հաջորդ ամսվա ընթացքում ԳԴՀ- ում կողոպուտների ալիք է բարձրացել, որոնք իրականացվել էին Ռիժնատովիչի կողմից։ 1981 թվականի հունիսի 5-ին նրան ձերբակալել էին ոսկերչական սրահը կողոպտելու փորձի ժամանակ, փոխհրաձգության հետևանքով Արկանը վիրավորվել էր։ Նրան ուղարկել էին բանտային հոսպիտալ, սակայն թույլ թիկնազորի պատճառով նա կրկին փախուստի էր դիմել. հունիսի 9-ին Ժելկոն դուրս է թռել պատուհանից, ծեծել թիկնապահին, վերցրել իր հագուստը և փախել։

1983 թվականի փետրվարի 15-ին Ռաժնատովիչը վերջին անգամ ձերբակալվել է ոստիկանության կողմից. դա տեղի է ունեցել Բազելում՝ վարորդական իրավունքի ստուգմամբ։ Ապրիլի 27-ին նա փախել է Թորբերգ քաղաքի բանտից. նա մի քանի բրդե ջեմպերներ է ձգել, որպեսզի չվնասի փշալարը, որից հետո կարողացել է դուրս գալ չորրորդ հարկից և անցնել վեց մետր երկարությամբ ցանկապատի վրայով։ Ընդհանուր առմամբ նրան դատի են տվել Բելգիայում (բանկերի կողոպուտներ, բանտից փախուստ), Նիդեռլանդներում (ավազակային հարձակումներ, բանտից փախուստ), Շվեդիայում (20 մանր գողություն, բանկերի 7 կողոպուտ, բանտից փախուստ և սպանության փորձ), ԳՖՀ-ում (ավազակային հարձակումներ, բանտից փախուստ), Ավստրիայում, Շվեյցարիայում (ավազակային հարձակումներ, բանտից փախուստ) և Իտալիայում։

Չնայած իր քրեական անցյալին, Արկանը վաստակել է ոչ միանշանակ վերաբերմունք Եվրոպայում. պաշտոնապես նա Ինտերպոլի կողմից հետախուզվող ամենավտանգավոր հանցագործների տասնյակում էր, սակայն նույնիսկ որոշ բնակիչների շրջանում մեծ ժողովրդականություն էր վայելում։ Ըստ տարածված լեգենդի՝ Արկանը հայտնի է դարձել «կողոպտիչ վարդով» մականունով, քանի որ թալանված խանութների վաճառողներին որպես փոխհատուցում նա վարդեր է նվիրել։ Արկանը ազատ տիրապետում էր անգլերենին, ֆրանսերենին և իտալերենին։

### ՀՀԾ-ի հետ համագործակցության հարց

Արևմտյան Եվրոպայում համարում էին, որ Արկային բոլոր դեպքերում բանտից ազատ են արձակել ոչ առանց հարավսլավական հատուկ ծառայությունների (ՀՀԾ) միջամտության, բայց Արկանը հերքում էր ՀՀԾ-ի հետ համագործակցության փաստը և հայտարարում, որ այն ժամանակ հեռու էր քաղաքականությունից։

Այնուամենայնիվ, խորվաթական և ալբանական քաղաքական արտագաղթը Ռաժնատովիչին մեղադրում էին Հարավսլավիայի կազմից Խորվաթիայի կամ Կոսովոյի դուրս գալու կողմնակիցների նպատակաուղղված ոչնչացման մեջ, որը տեղի էր ունենում ոչ առանց հարավսլավական հատուկ ծառայությունների միջամտության։ Նման միջադեպերի շարքում առանձնանում են հետևյալը․

* 1973 թվականի դեկտեմբերի 21-ին Ամստերդամի «Մոստար» սրճարանում սպանվել է նրա սեփականատեր Սլոբոդան Միտրիչը, որը հայտնի է «Բոբ-Կարատիստ» մականունով։ Միտրիչը Արևմտյան Եվրոպայում մաֆիայի անդամներից մեկն էր, որը կապված էր ուստաշյան քաղաքական արտագաղթի հետ և ցավ էր ապրում Զագրեբի «Դինամոյի» համար։ Երեք անհայտ անձինք գնդակահարել են Միտրիչին, իսկ նրանցից մեկը դիպել է «Կարատեիստի» մարմնի վրա «Ցրվենա Զվեզդա» ակումբի կրծքանշանին։ Ենթադրվում է, որ սպանությանը մեղսակից Է եղել Ժելկո Ռաժնատովիչը։
* 1982 թվականի հունվարի 17-ին ենթախմբում (Բադեն-Վյուրտեմբերգի երկրամաս) Գերմանիայի երեք քաղաքացիներ Ալբանական ծագմամբ (Յուսուֆ և Բարդոշ Գերվալա և Քադրի Զեկա եղբայրներ) գնդակահարվել էին BMW 316 ավտոմեքենայում և մահացել 7,65 մմ տրամաչափի ատրճանակից արձակված 12 գնդակներից ստացած վնասվածքներից։ Յուսուֆ Գերվալան բանաստեղծ և ընդհատակյա ժողովրդական շարժման գործիչ էր Կոսովոյի ազատագրման համար, ինչպես նաև ծանոթ էր Կոսովոյի ազատագրման բանակի ապագա հիմնադիրների հետ։ Տարածված էր այն վարկածը, որ երեքն էլ սպանվել են ոչ այնքան քաղաքական դրդապատճառներով, որքան հերոսական մաֆիայի հետ կապ ունենալու համար։
* Կոսովոյի անջատողականների շարժման ևս մի քանի գործիչներ սպանվել են Մայնի Ֆրանկֆուրտում կասկածելի հանգամանքներում. քաղաքային լեգենդի համաձայն՝ դա արել է Ռաժնատովիչը, որը բարձրացել է բնակելի տան տանիք և չորս օրվա ընթացքում սպասել իր զոհերին։

### Վերադարձ Հարավսլավիա

1983 թվականի մայիսին Ռաժնատովիչը վերադարձել է Հարավսլավիա և անօրինական բիզնեսով զբաղվել է արդեն իր հայրենիքում։ Նույն տարվա նոյեմբերին ավազակախումբը Զագրեբում կողոպտել է բանկը, ընդ որում՝ դրամարկղային մեքենայի մոտ հայտնաբերել են վարդ՝ Արկանի կողմից Արևմուտքում կատարվող կողոպուտների տարբերակիչ նշան։ Հարավսլավիայի ներքին գործերի նախարարության 10-րդ բաժնի երկու աշխատակիցներ քաղաքացիական հագուստով ժամանել են Ռաժնատովիչի մոր տուն։ Ռաժնատովիչը տանը չի եղել, այդ պատճառով էլ նրա մայրը զանգահարել է նրան և ասել, որ երկու անհայտ անձինք սպասում են իրեն։ Ռաժնատովիչը տուն է ժամանել ռևոլվերի հետ, և փոխհրաձգություն է սկսվել. Արկանը վիրավորել է երկու աշխատակիցների, սակայն ձերբակալվել է։ Երկու օր անց նրան անսպասելիորեն ազատ են արձակե։ Քաղաքային լեգենդի համաձայն՝ հարցաքննություններից մեկին ներկա է եղել Ռաժնատովիչ Վելկոյի հայրը և ինքն էլ խոսել է հատուկ ծառայությունների հետ որդու համագործակցության մասին, բղավելով «Ժելկո, դե ասա նրանց, թե որքան բան ես դու արել հանուն Հարավսլավիայի»

Ժելկոն ամուսնացել է Նատալյա Մարտինովիչ անունով աղջկա հետ, սակայն քրեական աշխարհի հետ կապը չի կորցրել։ Իր գործունեությունն օրինականացնելու համար նա բացել է «Amadeus» դիսկոտեկը Ժիկա Ժիվացեմի և տապի Մալեշևիչի հետ։ Արկանը Բելգրադում հայտնի է դարձել «Cadillac» վարդագույն մեքենայի շնորհիվ, որը նա վարել է։ Ամբողջ երկրում նա սկսել է բացել ստորգետնյա խաղատներ, որտեղ հիմնականում խաղում էին ռուլետկա և պոկեր։ Բեչիչի քաղաքում Իվո Լոլա Ռիբարի փողոցի բնակարանում ևս մեկ միջադեպ է տեղի ունեցել. աստիճանավանդակի վրա Արկանը վիճել է բնակարանի սեփականատիրոջ հետ, որը նա նկարահանել է ընդհատակյա խաղատներ կազմակերպելու համար և ծեծկռտուք է սարքել։ Այս անգամ Ժելկոն դատարանի առաջ է կանգնել մարմնական վնասվածքներ հասցնելու համար, սակայն դատարանում ներկայացրել է փաստաթղթեր, որոնց համաձայն նա ՆԳՆ աշխատակից է եղել։ Դատախազը կասկած է հայտնել փաստաթղթերի իսկության մեջ, և Արկանը ներկայացրել է հիփոթեքային վարկի փաստաթղթերը, որը նրան տրամադրել է պետական անվտանգության դաշնային ծառայությունը Բոգդան Լյուտիցայի փողոցում գտնվող տան վրա։ Արդյունքում դատարանը Արկանին դատապարտել է 6 ամսվա ազատազրկման, պատիժը նա կրել Է Բելգրադ քաղաքի կենտրոնական բանտում։

Հարավսլավական պատերազմներ
-------------------------

### Սկիզբ

Երբ 1990 թվականին Խորվաթիայի Սոցիալիստական Հանրապետությունում անցկացվել էին առաջին ազատ ընտրությունները, Ռաժնատովիչն այդ ժամանակ դարձել էր «Delije»՝ «Ցրվենա Զվեզդա» ակումբի ուլտրասի ֆուտբոլային շարժման ղեկավարը։ 1990 թվականի մայիսի 13-ին Զագրեբի «Դինամոյի» դեմ խաղում անկարգությունների ալիք է բարձրացրել, որը հայտնի էր դարձել «Զագրեբի ծեծկռտուք» անվանումով։ Ռաժնատովիչի 1500 հոգանոց խումբը զանգվածային ծեծկռտուք է կազմակերպել Զագրեբի Դինամո ակումբի թիմի «Bad Blue Boys» ուլտրաս խմբավորման հետ։

Հոկտեմբերի 11-ին ամբողջ երկրում քաղաքական իրավիճակն վատթարացել է և ուլտրաս «Delije» խումբը կազմավորել է «Սերբական կամավորական գվարդիա» անվանումով ռազմականացված խմբավորում։ Նրա կազմում են մտել Ռաժնատովիչը, որը հետագայում դարձել է Սերբական կամավորական գվարդիայի հրամանատար, և նրա մի քանի ընկերները։ Ամսվա վերջին Ռաժնատովիչը եկել է Կնին քաղաք Սերբական Կրաինայի Հանրապետության ներկայացուցիչների հետ հանդիպելու նպատակով, որոնք չեն ճանաչել խորվաթական իշխանությունն իրենց տարածքում։ 1990 թվականի նոյեմբերի 29-ին խորվաթական ոստիկանությունը Խորվաթիայի և Բոսնիայի միջև սահմանին՝ Դվոր նա Ունին հատելու փորձի ժամանակ ձերբակալել է Ռաժնատովիչին։ Ռաժնատովիչի հետ ձերբակալվել են տեղի բնակիչներ Դուշան Ցարիչը և բելգրադցիներ Դուշան Բանդիչը և Զորան Ստևանովիչը։ Ռաժնատովիչին ուղարկել են Սիսակ, որտեղ մեղադրանք են առաջադրել սահմանն ապօրինի հատելու համար։ Ռաժնատովիչն այդ պատճառով դատապարտել են 20 ամսվա ազատազրկման, սակայն 1991 թվականի հունիսի 14-ին Զագրեբի Ռեմետինեց բանտից ազատ էր արձակվել։ Ըստ որոշ տվյալների՝ Սերբիայի սոցիալիստական հանրապետության կառավարությունը 1 մլն գերմանական գումարով գրավ է տվել Ռաժնատովիչին ազատ արձակելու համար։ Նաև լուրեր են շրջանառվում, որ Ռաժնատովիչը Սերբիայի սոցիալիստական հանրապետությանն արտահանձնվելուց առաջ առևանգել է իր նստավայրի հետնաբակից Ֆրանսիո Տուջմանի անձնական ավտոմեքենան։

### Ռազմական գործողությունների ընթացք

Սերբական կամավորական գվարդիան՝ «Արկանի վագրերը», աջակցել են սերբական բոլոր ռազմականացված զորքերին, այդ թվում՝ Սերբական Կրաինայի Հանրապետության և Սերբական Հանրապետության զինված ուժերին։ Շտաբ է հանդիսացել Էրդութի նախկին ռազմաբազան։ Գվարդիայի միջուկը կազմում էր 200 մարդ, ովքեր բանակում ծառայության փորձ ունեին, ամբողջ գվարդիայի թվաքանակը չէր գերազանցում 500 կամ 1000-ը, սակայն ականատեսները վախի ազդեցության տակ ուռճացնում էին գվարդիայի չափը մինչև անհնարին թվերի։ Շարքերի միջով ընդհանուր անցել են շուրջ 10 հազար մարդ, որոնք տարբեր ժամանակներում ծառայել են գվարդիայում։ Իր սիրած հրազենը Ժելկո Ռաժնատովիչը հաճախ է անվանել HK MP5 ատրճանակ-գնդացիրը, որի հետ նկարվել է եղել բազմաթիվ լուսանկարներում՝ կրելով Սերբիայի Հանրապետության համազգեստը։

Ռաժնատովիչի հետ հավասար գվարդիայի հրամանատարներից մեկը հանդիսացել է Միլորադ Ուլեմեկը, որը ծառայել է ֆրանսիական արտասահմանյան լեգեոնում։ Գվարդիան զենք էր ստանում Սերբական ոստիկանությունից, կամ էլ հայթայթել է մարտում որպես ռազմավար։ 1991 թվականից մինչև 1995 թվականն այն կռվել է. Խորվաթիայում պատերազմի ժամանակ գործել է Վուկովարա շրջանում, իսկ 1992 թվականի ապրիլից մշտապես տեղափոխվել է Բոսնիական պատերազմի ճակատ՝ կռվելով մեկ Խորվաթիայի զորքերի դեմ, մեկ՝ Բոսնիա և Հերցեգովինայի Հանրապետության զորքերի դեմ։ Խորվաթիայում Արկանի ջոկատը գործել է Արևելյան Սլավոնիայի, Բարանիի և Արևմտյան Սրեմի տարածքում (Սերբական Կրաինայի Հանրապետություն)՝ օգնելով տեղական սերբերի առաջնորդ Միլան Մարտիչին, ինչպես նաև Հյուսիսային Դալմացիայում։ Բոսնիայում նրա ջոկատը մասնակցել է Բիելինա, Զվորնիկ և Բրչկո քաղաքների համար մղվող մարտերի՝ հաջողությամբ հաղթանակ տանելով նրանցում։ Պատերազմի ավարտին Սերբական կամավորական գվարդիան կռվել է Բանյա Լուկայի, Սանսկիի Մոստի և Պրիեդորի ազատության համար։ 1995 թվականի հոկտեմբերին Ռաժնատովիչը հեռացել է Սանսկի Մոստից, երբ բոսնիական զորքերը գրավել էին քաղաքը։

Ռաժնատովիչն անձամբ է ղեկավարել իր ջոկատի բազմաթիվ գործողությունները և պարգևատրել է բազմաթիվ սպաների և զինվորների կոչման մեջ բարձրացումներով, տարբեր մեդալներով և նույնիսկ ռազմավար զենքերով։ Մի քանի երիտասարդ զինվորներ Արկանից երախտագիտություն են ստացել Կոպաչկի Ռիտի և Բիելո Բրդոն ազատագրելուն ուղված մարտերին մասնակցելու համար, իսկ Ռաժնատովիչը պարգևատրվել է Սերբական Հանրապետության բարձրագույն պարգևով՝ Կարագեորգիայի աստղով, որը նրան հանձնել է նախագահ Ռադովան Կարաջիչը։ Արկանի կողմից ձեռք են բերվել 24 բնակարաննեչ, որոնք նվիրվել են հարավսլավական պատերազմների ժամանակ մարտական գործողություններում հաշմանդամ դարձած Սերբական Հանրապետության կամավորական գվարդիայի մարտիկներին։

Արկանն իր ենթականերից Ռադովան Ստանիշիչին ուղարկել է Իտալիա՝ մաֆիայի առաջնորդ Կամորայից Ֆրանչեսկո Սկյավոնեի հետ (Կազալեզիի կլան) հանդիպելու համար։ Լրագրող Ռոբերտո Սավիանոյի տրամադրած տեղեկությունների համաձայն՝ Սկյավոնեն, շրջանցելով միջազգային պատժամիջոցները, ֆինանսական միջոցների տեսքով մեծ քանակությամբ մարդասիրական օգնություն է ուղարկել Հարավսլավիա, ինչպես նաև օգնել է մեծ քանակությամբ զենք փոխանցել Սերբական կամավորական գվարդիային՝ թույլ չտալով Ալբանական մաֆիային միջամտել։ Դրա դիմաց Կամորան Հարավսլավիայի միութենական Հանրապետությունում իջեցված գներով գնել է մի շարք ընկերություններ և խանութներ։

Մահ
---

«InterContinenta» հյուրանոց
Ռաժնատովիչի գերեզման
Ըստ BBC Radio-ի տեղեկությունների՝ 2000 թվականի հունվարի 15-ին Բելգրադի «InterContinental» հյուրանոցի նախասրահում Ժելկո Ռաժնատովիչը հանդիպել է իր երկու ընկերների՝ գործարար Միլենկո Մանդիչի և ոստիկանության տեսուչ Դրագան Գարիչի հետ։ Ոստիկանության 23-ամյա աշխատակից Դոբրոսավ Գավրիչը գտնվել է նույն նախասրահում՝ Ռաժնատովիչից ոչ հեռու։ Գավրիչը, որը լավ ծանոթ է Բելգրադի քրեական ընդհատակին, ֆորմալ առումով նույն պահին եղել է հիվանդանոցում։ Գրինվիչի ժամանակով 17։05-ին Գավրիչը վեր է կացել և խլել CZ 99 ատրճանակը, որից հետո գնդակահարեց բոլոր երեքին։ Մանդիչն ու Գարիչը սպանվել են տեղում, իսկ Ռաժնատովիչը երեք վնասվածք է ստացել՝ բերանին, գլխի վերևի մասին և ձախ աչքին, որից հետո ընկել է կոմայի մեջ։ Փոխհրաձգության հետևանքով վիրավորվել է ևս մեկ վկա։ Գավրիչը մեջքի վնասվածք է ստացել Արկանի թիկնապահի՝ Զանգո Մատեովիչի կրակոցներից հետո։ Մատեովիչը Ժելկոյին տարել է մեքենայի մեջ և շտապել հոսպիտալ, սակայն չի հասցրել։ Ժելկո Ռաժնատովիչը մահացել է իր կնոջ՝ Սվետլանայի ձեռքերում։ Մեկ այլ թիկնապահ՝ Մոմչիլո Մանդիչը, նույնպես մահացել է՝ փորձելով պաշտպանել Արկանին։

2000 թվականի հունվարի 19-ին տեղի ունեցավ Ժելկո Ռաժնատովիչի հոգեհանգստի արարողությունը։ Արարողությանը ներկա էին գրող Բրանիսլավ Ցրնչևիչը, Հարավսլավական ձախերի կուսակցության ներկայացուցիչ Ալեքսանդր Վուլինը, երգիչներ Օլիվեր Մանդիչը, Թոնի Մոնտանոն, Զորան Կալեզիչը, «Օբիլիչ» ակումբի տնօրեն Դրագոսլավ Շեկուլարացը և նույն ակումբի ողջ հիմնական կազմը։ Հունվարի 20-ին նա թաղվել է Բելգրադի նոր գերեզմանատանը՝ զինվորական պատիվներով, հուղարկավորությանը ներկա էր 10 հազար մարդ։

### Դատավարություն

Գավրիչին փրկել են բժիշկները, սակայն նա ընդմիշտ անվասայլակին գամված է մնացել, քանի որ ուներ ողնուղեղի վնասվածքների։ Այնուամենայնիվ, դատարանը դա հաշվի չի առել դատավճռի կայացման ժամանակ։ Գավրիչը դատարանի առաջ է կանգնել 2002 թվականին սպանության համար և ստացել 19 տարվա ազատազրկում։ Նրա մեղսակիցները ստացել են 3-15 տարի ազատազրկում։ Գերագույն դատարան բողոք է ներկայացվել ապացույցների անբավարարության և դատաքննության ընթացքում խախտումների պատճառով։ 2006 թվականի հոկտեմբերի 9-ին դատարանը կրկին քննել է Գավրիչի գործը, բայց ոչ միայն չի փոխել վճիռը, այլև խստացրել Է դատավճիռը- Գավրիչի կալանքի ժամկետը հասցնելով 30 տարվա։ Նույնպիսի դատավճիռ է կայացվել Միլան Ջուրիչիչի և Դրագան Նիկոլիչի, Գաբրիիչի համախոհների կողմից։ Սակայն պարզել, թե ով է եղել Ռաժնատովիչի սպանության պատվիրատուն, դատարանը չի կարողացել։

### Սպանության վարկածներ

Այն մասին, թե ով է եղել Ռաժնատովիչի սպանության պատվիրատուն, մինչ օրս շրջանառվում են լուրեր։ Ամերիկյան «NPR» պետական ռադիոյի վարկածով՝ պատվիրատուն Սլոբոդան Միլոշևիչի մարդիկ էին, որոնք Արկանին համարում էին որպես հակառակորդ Միլոշևիչի ռեժիմին։ Մեկ այլ վարկածի համաձայն, որը առաջ է քաշել ֆրանսիական հետախուզության սպա Պիեռ-Անրի Բունելը՝ պատվիրատուն Սպիտակ տան աշխատակիցներն էին, որոնք վախենում էին Հարավսլավական պատերազմներում ՆԱՏՕ-ի գործողությունների վերաբերյալ ճշմարտության տարածումից (Ռաժնատովիչը ՆԱՏՕ-ին հրապարակայնորեն մեղադրում էր Հարավսլավիայում բոլոր ռազմական հանցագործությունների կատարման մեջ)։ Սպանության կազմակերպման մեջ որոշ անձինք մեղադրում են գործարար Անդրիա Դրաշկովիչին, Սլոբոդան Միլոշևիչ Մարկոյի որդուն և պետանվտանգության ծառայության պետ, գեներալ Ռադե Մարկովիչին։

Չնայած դրան՝ մինչ օրս լուրեր են շրջանառվում, որ Ռաժնատովիչը մահափորձից հետո ողջ է մնացել կամ նույնիսկ բեմադրել է սեփական մահը։ 2007-2008 թվականների ձմռանը Հունաստանի և Նիդեռլանդների ԶԼՄ-ները հայտնել են, որ Արկանը ողջ է մնացել և թաքնվում ՝ Ամստերդամում, որտեղ նրան փնտրում է Ինտերպոլը։ Այս տարբերակի օգտին է հանդես գալիս գրող Յոբ Հանսենը՝ սերբական մաֆիայի մասին գրքի հեղինակը։ 2016 թվականին համացանցում շրջանառվել է բոսնիական Ֆոչա քաղաքի բնակիչ 40-ամյա Դարկո Մալիշի լուսանկարները, որը Ժելկո Ռաժնատովիչի նմանակն էր՝ Մալիշը, նա պատմել է, որ Խորվաթիայի մաքսատան աշխատակիցները նրան քիչ էր մնում վտարեին Խորվաթիայից՝ Արկանի հետ նմանության պատճառով, որից, ըստ նրա խոսքերի, նրանք վախենում էին։

Անձնական կյանք
--------------

### Ընտանիք

* Ժելկոյի առաջին կինը Նատալյա Մարտինովիչն է, որը իսպաներեն լեզվի ուսուցչուհի է։ Ժելկոն ապրել է նրա հետ մինչև 1994 թվականի դեկտեմբեր, ինչից հետո բաժանվել է։ Համատեղ կյանքի ընթացքում ծնվել է չորս երեխա, սակայն նրանք կրում են կնոջ Մարտինովիչ ազգանունը։ 1993 թվականին Ռաժնատովիչը սկսել է հանդիպել սերբ երգչուհի Սվետլանա Վելիչկովիչի հետ, որը հայտնի է «Ցեցա» կեղծանվամբ։ 1995 թվականի փետրվարի 19-ին նրանք ամուսնացան «InterContinental» հյուրանոցում, որը Ռաժնատովիչը ամբողջությամբ վարձակալել էր։ Հարսանիքը ցույց է տվել «TV Pink» հեռուստաալիքը։ Հենց հարսանիք ժամանակ Ռաժնատովիչը ներկայացել է Առաջին համաշխարհային պատերազմի սերբ զինվորի համազգեստով և չերնոգորյան ժողովրդական կոստյումով։ Պսակադրությունը տեղի է ունեցել Մայր տաճարում։ Ռաժնատովիչը չի բաժանվել կնոջից մինչև մահ և մահացել է հենց նրա ձեռքերի մեջ։ Ժելկո Ռաժնատովիչը ունի ինը երեխա՝ հինգ տարբեր կանանցից (նրանցից երեքը արտամուսնական են եղել, բայց Ժելկոն ճանաչել է նրանց հայրությունը)։
* Միխայլո Ռաժնատովիչը ծնվել է 1975 թվականին Գյոթեբորգում։ Մայրը շվեդուհի է։ 1992 թվականին տեղափոխվել է Սերբիա։ Լուսանկարներում պատկերված է եղել սերբական կամավորական գվարդիայի համազգեստով։ Շվեդական «Expressen» թերթը այդ լուսանկարների հիման վրա սենսացիոն հայտարարություն է կատարել՝ հայտարարելով, որ Միխայլոն մասնակցել է Կնինայում և Սրեբրենիցայում տեղի ունեցած մարտերին։ 2000-2009 թվականներին Միխայլոն խաղացել է «Ցրվենա Զվեզդա» հոկեյի թիմում, 2002-2004 թվականներին հանդես է եկել Սերբիայի և Չեռնոգորիայի ազգային հավաքականում։ Նրան էր պատկանում «Iki Bar» սուշի-ռեստորանը։ Նա հանդիպում էր մակեդոնացի երգչուհի Կառոլինա Քոչևայի հետ։ 2013 թվականին պարզվել է, որ 8 տարի առաջ Միխայլոն «Komercijalna banka» անունով բանկին 1,1 մլն սերբական դինարի չափով վարկ է պարտք, սակայն մինչև օգոստոս չի վճարել բոլոր վճարումները․ այդ գործով նա երկու տարի անց հայտնվում է դատարանում։ 2010 թվականի հունիսին նրան պարտավորեցրել են երեք անգամ ավելի մեծ գումար վճարել, սակայն 2013 թվականին վճարումների ծավալը կրճատել են մինչև 2,9 մլն դինար։
* Արտամուսնական դուստր Սոֆիան ծնվել է 1979 թվականին Բրյուսելում։ Նրա մայրը սոցիալական աշխատող էր։ Սոֆիան հորն առաջին անգամ տեսել է 1991 թվականին հեռուստացույցով, իսկ երեք տարի անց իմացել է, որ նրա դուստրն է։ 2017 թվականին Սոֆիան ժամանել Է Բելգրադ՝ այցելելով հոր գերեզմանը։ Նա շփվել է Արկանայի այրու՝ Սվետլանա Ռաժնատովիչի և իր արյունակից եղբոր՝ Վելկոյի և քրոջ՝ Անաստասիայի հետ։
* Մյուս արտամուսնական դուստրը՝ Անժելան, ծնվել է 1980 թվականին Ամստերդամում։ Նրա մայրը դերասանուհի Լիլիանա Միյատովիչն է։ Իր դստերը Ժելկոն տեսել է նրա ծնվելուց երեք կամ չորս ամիս անց, երբ նա վերադարձել է Չեռնոգորիա։ Ժելկոյի խոսքով՝ իր դուստրը բավականին համեստ էր։ Նա հանդիպել է Կրիստիան Գոլուբովիչի հետ, սակայն բաժանվել է նրանից։ Բորիս Ստևանովիչի հետ ամուսնությունից, որը հատուկ գործողությունների համար ծառայել է ստորաբաժանումում և ավելի ուշ երեք հոգու սպանության համար բանտ է ընկել, նա ունի Վուկաշինի անվամբ որդի և Միլիցա անվամբ դուստր։ Գոլուբովիչի և Ռաժնատովիչի հարաբերությունները հեռու էին կատարելությունից։ Վերջինս ժամանակին հրաժարվել է մտնել սերբական կամավորական գվարդիայի մեջ, ինչպես նաև հրաժարվել է կատարել Ռաժնատովիչի պատվերը՝ սպանել Վոիսլավ Շեշելին։
* Առաջին ամուսնությունից Ժելկոն ունի Վոյն և Նիկոլի անուններով որդիներ, ինչպես նաև Միլենա և Մաշայի անունով դուստրեր։ Նրանք կրում են մոր՝ Նատալյա Մարտինովիչի ազգանունը։ 1994 թվականի հունիսին Մարտինովիչիի ամբողջ ընտանիքը տեղափոխվել է Աթենք, որտեղ Ժելկոն Նատալիայի և երեխաների համար Գլիֆադայի շրջանում բնակարան է ձեռք բերել։ Նատալիան փորձել է վիճարկել Ժելկոյի կտակը նրա մահից հետո և սկսել է դատական հայցերը՝ ընդդեմ Սվետլանա Ռաժնատովիչի։ Նա փորձում էր դատարանի միջոցով առանձնատուն ստանալ Բոգդան Լյուտիցայի փողոցում, որտեղ ապրում էին Ժելկոն և Ցեցան՝ բացատրելով, որ տունը կառուցվել է վարկի գումարներով, որը բանկից վերցվել է 1985 թվականին՝ Ժելկոյի և Նատալիայի կողմից։ Սակայն Մարտինովիչին տանուլ տվեց դատը։ 2012 թվականին Վոյն Մարտինովիչը՝ Ժելկոյի ավագ որդին, հայտարարեց, որ հոր կտակը կեղծվել է Ցեցեյի կողմից, և պահանջեց նրան վերադարձնել առանձնատունը, սակայն Ռաժնատովիչի գործընկեր Բորիսլավ Պելևիչը հայտարարեց, որ առանձնատունը Ժելկոյի կտակում չի հիշատակվել, քանի որ նա այն արդեն ձևակերպել է Սվետալանայի անունով։
* Ժելկո Ռաժնատովիչի՝ Սվետլանայի հետ ամուսնությունից ծնված երեխաները՝ Վելկո և Անաստասիա․
	+ Վելկո (ծնված՝ 1996 թվականի դեկտեմբերի 10), պրոֆեսիոնալ բռնցքամարտիկ է։ Նորամուտը նշել է 2018 թվականի մարտի 10-ին բուլղարացի Կրստո Յորդանովի դեմ մենամարտում և տարել է հաղթանակ։ Ընդամենը երեք մենամարտ է անցկացրել՝ հաղթելով բոլորում։ Պարտված էին նաև նրա մրցակիցներ խորվաթ Խրվոե Բոժինովիչը և իտալացի Դանիլո Ստաչիոնեն։
	+ Անաստասիա (ծնված՝ 1998 թվականի մայիսի 25-ին) հայտնի է որպես Բելգրադի աշխարհիկ կյանքի մշտական ներկայացուցիչ։ Նա Instagram-ում սեփական բլոգ է վարում։ 2018 թվականին գնացել է մոր հետքերով և ձայնագրել իր առաջին երգը՝ *«Savršen par»*։

### Սովորություններ ու հետաքրքրություններ

Արկանը հայտնի էր որպես չծխող մարդ, որը չէր հանդուրժում ծխողներին։ Հաճախ մարդիկ նրան մոտենալիս հանցրել են ծխախոտը։ Նա նաև սիրում էր քաղցրավենիք, այդ թվում՝ պաղպաղակ։ Արկանը տարվել է քիքբոքսինգով և սպորտային հրաձգությամբ՝ իր կնոջը ևս սովորեցնելով այն։

Արկանի հայրը՝ Վելկո Ռաժնատովիչը, «Պարտիզան» ֆուտբոլային ակումբի երկրպագու էր։ Ինքը՝ Ժելկոն, երկրպագում էր «Ցրվենա Զվեզդա» ակումբին, սակայն նրա որդին՝ Վոյնը, չի աջակցել հոր հայացքներին և դարձել է «Պարտիզանի» երկրպագու։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Encyclopædia Britannica
2. ↑  Miloš Milikić Mido – *Za naše nebo — Monografija prve klase letača Vazduhoplovnog učilišta 1945-1947*. Belgrade 1995.
3. ↑  «Željko Ražnatović Arkan - život u trileru (16) Crna Gora moja otadžbina». 2000 թ․ հունվարի 31. Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 25-ին.
4. 1 2 3  «Internet Svedok - 916». Svedok.rs. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ հունվարի 28-ին. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 1-ին.
5. ↑  Dada Vujasinovic (1994 թ․ ապրիլի 8). «Ratnik ogrezao u svetosavlju». duga. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 1-ին.
6. 1 2 3 4 5 6 7  Filip Svarm (2010 թ․ հունվարի 14). «Arkanova ostavština». Vreme.com. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ հոկտեմբերի 26-ին. Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 15-ին.
7. 1 2  Partners in Crime: The Risks of Symbiosis Between the Security Sector and Organized Crime in Southeast Europe. — CSD, 2004. — С. 42—. — ISBN 978-954-477-115-7
8. ↑  Danas - Google Boeken. — Books.google.com, 2009.
9. ↑  «Aftonbladet nyheter: Kriget om Kosovo». aftonbladet.se. 1999 թ․ մարտի 31. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 1-ին.
10. ↑  АРКАН И БЕЛГРАДСКАЯ "ЗВЕЗДА" (ռուս.)
11. ↑  *Elsie, Robert* Historical Dictionary of Kosovo. — The Scarecrow Press, Inc. — С. 111.
12. ↑  *J. Perritt, Henry* The Road to Independence for Kosovo: A Chronicle of the Ahtisaari Pla. — Cambridge University Press. — С. 23.
13. ↑  *Bejtullahu, Alma* Female Singers in Rural Kosovo. — Böhlag Verlau Köln. — С. 249.
14. ↑  *Hehir, Aidan* Humanitarian Intervention: An Introduction. — Palgrave Macmillan. — С. 225.
15. ↑  «VIDEO: Day When Maksimir Stadium Went up in Flames». Dalje.com. 2009 թ․ մայիսի 13. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ մարտի 1-ին. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 1-ին.
16. ↑  «Football is War». Tol.org. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 1-ին.
17. ↑  *Ivan Čolović* Football Hooligans, and War. — Central European University Press[en], 2000.
18. ↑  «Hrvatska za Arkana dobila milion maraka». *Glas-javnosti* (սերբերեն). Arhiva.glas-javnosti.rs. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 1-ին.
19. ↑  Vasic, "Yugoslav Army" p. 134; UN experts *Final Report* par. 92, 139
20. ↑  «Vreme News Digest Agency No 108». Scc.rutgers.edu. 1993 թ․ հոկտեմբերի 18. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ հունիսի 22-ին. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 1-ին.
21. ↑  «U spomen na ubijene Sanjane». Angelfire.com. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 1-ին.
22. ↑  Giuseppe Genna. «Roberto Saviano. "Scampia-Erzegovina"». Giugenna.com. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 1-ին.
23. ↑  «Breaking, World, Business, Sports, Entertainment and Video News». Archives.cnn.com. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ դեկտեմբերի 18-ին. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 1-ին.
24. ↑  «Serbian warlord shot dead». BBC News. 2000 թ․ հունվարի 15. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 1-ին.
25. 1 2  «Arkan Dead». NPR. 2000 թ․ հունվարի 15. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 1-ին.
26. ↑  Paramilitary leader for Serbs fatally shot in Belgrade hotel Archived 2017-12-01 at the Wayback Machine. The Baltimore Sun, 16 января 2000
27. ↑  Šta je ostalo od Arkanove garde Archived 2018-01-20 at the Wayback Machine.; Vreme.com, 10 April 2014.
28. ↑  Warlord, Now a Serbian Patriot, Is Buried, The New York Times, 21 января 2000
29. ↑  Arkan, Everything2
30. ↑  Tanjug (15). «Sedam godina od ubistva Arkana» (սերբերեն). MTS Mondo. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ մարտի 29-ին. Վերցված է 27-ին.
31. ↑  «La naissance d'Al Quaïda - Pierre-Henri Bunel». Politiquedevie.net. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 1-ին.
32. ↑  «Тигр» Сербии Archived 2016-10-09 at the Wayback Machine. (ռուս.)
33. ↑  Ликвидация Аркана: прелюдия белградского путча (ռուս.)
34. ↑  Шокирующая фотография на могиле команданта Аркана (ռուս.)
35. ↑  Tomislav Nikolić. «Ameri - Kurir». Kurir-info.rs. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ փետրվարի 7-ին. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 1-ին.
36. ↑  «De skulle avrätta Srebrenica-fångar». Expressen.se. 2005 թ․ հուլիսի 11. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 1-ին.
37. ↑  «Mihajlo Raznatovic». Eliteprospects.com. 1975 թ․ մարտի 10. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 1-ին.
38. ↑  «Stara arhiva». Blic.rs. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 1-ին.
39. ↑  «Stari ALO! - Sud jurio Arkanovog sina u Cecinoj vili!». Alo.rs. 2012 թ․ հուլիսի 24. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ օգոստոսի 25-ին. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 1-ին.
40. ↑  «Arkanov sin mora da vrati tri miliona dinara!». Alo.rs. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 3-ին. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 1-ին.
41. ↑  Arkanova ćerka Sofija se prvi put oglasila: Evo šta je rekla o svom ocu, Ceci, braći... (FOTO) (VIDEO) (սերբ.)
42. ↑  «SPLITSKI GOST Kristijan Golubović: Pucao sam u sto ljudi» (խորվաթերեն). Slobodna Dalmacija. Վերցված է 2015 թ․ մարտի 8-ին.
43. ↑  «Glas-javnosti (30 November 2000), a». Arhiva.glas-javnosti.rs. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 1-ին.
44. ↑  «Glas-javnosti (2 December 2000)». Arhiva.glas-javnosti.rs. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 1-ին.
45. ↑  «Glas-javnosti (30 November 2000), b». Arhiva.glas-javnosti.rs. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 1-ին.
46. ↑  «Portret savremenika - Svetlana Ceca Raznatovic: Zitije sa pevanjem i pucanjem». Vreme.com. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հոկտեմբերի 19-ին. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 1-ին.
47. ↑  «Stari ALO! - Ceca je lažirala Arkanov testament!». Alo.rs. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հունիսի 22-ին. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 1-ին.
48. ↑  «Cecine vile nema u Arkanovom testamentu!». Vesti-online.com. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 1-ին.
49. ↑  «Профиль на сайте Boxhec.com». Վերցված է 2018 թ․ հուլիսի 25-ին.
50. ↑  Дочь сербской певицы с размахом отпраздновала своё совершеннолетие (ռուս.)
51. ↑  Stunning daughter of Serbian warlord Arkan drives the internet crazy with sexy Instagram snaps (անգլ.)
52. ↑  Анастасия Ражнатович — «Савршен пар» ՅուԹյուբում

Գրականություն
-------------

* Stewart, Christopher S. (2008 թ․ հունվարի 8). *Hunting the Tiger: The Fast Life and Violent Death of the Balkans' Most Dangerous Man*. Thomas Dunne Books. ISBN 978-0-312-35606-4.
* Vojin Ražnatović (2014 թ․ հուլիսի 4). *Stories About My Father: An Intimate Portrayal Of Europe's Most Controversial Paramilitary Commander*. CreateSpace Independent Publishing Platform. ISBN 978-1494311209.
* Marko Lopušina (2001). *Komandant Arkan* (սերբերեն). Čačak: Legenda. OCLC 48273593.
* Živorad Lazić. *Arkane, Srbine!* (սերբերեն). Belgrade: Grafiprof.
* Vladan Dinić. *Arkan, ni živ ni mrtav* (սերբերեն). Belgrade.
* Interview with Jim Laurie, 23 December 1991. Video ՅուԹյուբում
* Interview with local Bosnian Serb TV after takeover of Bijeljina, 1992. Video ՅուԹյուբում sr
* Interview with RTV BK, 20 July 1997. Video ՅուԹյուբում sr
* Interview with BBC, 1999. Video ՅուԹյուբում de
* Interview with ABC, 6 April 1999.
* Interview with British reporter John Simpson, March 1999. Video ՅուԹյուբում
* Interview during NATO bombings, 1999. FP7EGGVX2aM ՅուԹյուբում sr
* Interview with B92, April 1999. Video ՅուԹյուբում sr
* Tufegdžić, Vojislav (2015). *Vidimo se u čitulji - 20 godina posle* (սերբերեն). Oberon media. ISBN 978-86-80310-00-8.
* Lobby, Marc (2006). Pavlović, Milica (ed.). *Tajne službe Srbije, 1945-2005* (սերբերեն). Политика. ISBN 9788633127493.
* Čolović, Ivan (1995). «Od Delija do Tigrova». *Erasmus–časopis Za Kulturu Demokracije* (սերբերեն). **10**: 60–62.
* Mahkovic, Teja (2016). «Sodelovanje obveščevalno-varnostnih služb s kriminalci: študija primera Arkan». *Diss.* (սլովեներեն). University of Maribor, Faculty of Criminal Justice and Security.
* Todorovic, Alex, and Kevin Whitelaw. "A mobster, a robber, a Serbian hero." US News And World Report 31 January 2000.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Српска.ру: Желько Ражнатович (Аркан) (ռուս.)
* Война в Хорватии и Боснии: Жизнь и смерть Аркана (ռուս.)
* Zeljko Raznatovic — Arkan (սերբ.)
* Media Club of Montenegro (перепечатка из «Danas»): Arkanova biografija iz arhiva Interpola (սերբ.)
* Vreme: Dosije Arkan Archived 2013-03-18 at the Wayback Machine. (սերբ.)

### Վավերագրական ֆիլմեր

* Arkan The Terrible (Аркан Грозный), часть 1 ՅուԹյուբում
* Arkan The Terrible (Аркан Грозный), часть 2 ՅուԹյուբում
* Targeted: Baby Face Psycho (Разыскивается: Псих с лицом младенца), часть 1 ՅուԹյուբում
* Targeted: Baby Face Psycho (Разыскивается: Псих с лицом младенца), часть 2 ՅուԹյուբում
* Targeted: Baby Face Psycho (Разыскивается: Псих с лицом младенца), часть 3 ՅուԹյուբում
* Targeted: Baby Face Psycho (Разыскивается: Псих с лицом младенца), часть 4 ՅուԹյուբում
* Targeted: Baby Face Psycho (Разыскивается: Псих с лицом младенца), часть 5 ՅուԹյուբում

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Elite Prospects (խաղացող) · Find A Grave |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX6229604 · GTAA: 78232 · ISNI: 0000000115114180 · LCCN: nr2001030356 · NSK: 000578371 · NTA: 424600730 · SUDOC: 127370498 · VIAF: 51619801 · WorldCat VIAF: 51619801 |

 |

 |