recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
| **՞**Սովորական դաշտամուկ |
| --- |
| Սովորական դաշտամուկ*Սովորական դաշտամուկ*  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Կաթնասուններ |
|
|
|
| Կարգ | Կրծողներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Համստերանմաններ |
|
|
|
| Ցեղ | Մոխրագույն դաշտամկներ |
|
|
| Տեսակ | **Սովորական դաշտամուկ** |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Microtus arvalis
(Pallas, 1778) |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : ??? |
|  Արեալ |
| պատկեր |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | ITIS**632856**NCBI**47230**

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Սովորական դաշտամուկ** (լատ.՝ Microtus arvalis), համստերանմանների ընտանիքի դաշտամկների ենթաընտանիքի կրծող կաթնասուն կենդանի։ Հայաստանում տարածված է բոլոր կլիմայական գոտիներում, հազվադեպ հանդիպում է նաև անտառներում և մերձարևադարձային կիսաանապատներում (830-3200 մ բարձրություններում)։ Բնակվում է խոպան տարածքներում, վարելահողերում, այգիներում, հացահատիկային և այլ մշակաբույսերի ցանքերում, թփուտներում, քարակույտերում, երբեմն՝ բնակավայրերում։

Արտաքին կառուցվածք
------------------

Մարմնի երկարությունը մինչև 140 մմ է, պոչինը՝ 49 մմ, կենդանի զանգվածը՝ մինչև 55 գ։ Մեջքի մորթին մուգ գորշագույն է, փորինը՝ մուգ մոխրագույն։ Պոչը երկգույն է, վերևից՝ մուգ դարչնավուն, ներքևից՝ սպիտակավուն կամ դեղնավուն։ Հետին թաթի տակ կա 6 կոշտուկ։

Սննդառություն
-------------

Սնվում է բուսական կերով, երբեմն՝ միջատներով։

Կենսակերպ
---------

Գաղութային կենդանի է։ Բները խորը չեն, ունեն բարդ ճյուղավորումներ։ Ձմռանը բույնը և բնուղիները կառուցում է անմիջապես ձյան շերտի տակ՝ հողի մակերեսին։

Բազմացում և զարգացում
---------------------

Բազմանում է տարին 4-5 անգամ։ Հղիությունը տևում է 18-20 օր։ Ունենում է մինչև 11 ձագ։ Ակտիվ գործում է տարվա բոլոր եղանակներին։

Վնասում է գյուղատնտեսական բույսերին։ Մի շարք վարակիչ հիվանդությունների (ժանտախտ, տուլարեմիա և այլն) հարուցիչների կրող է։  

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh85084944 · NKC: ph114710 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
| **՞**Սովորական ծովասեղ |
| --- |
| Սովորական ծովասեղ  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Ճառագայթալողակներ |
|
|
|
| Կարգ | Փշաձկնակերպեր |
|
|
|
| Ընտանիք | Ասեղնայիններ |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | **Սով. ծովասեղ** |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Syngnathus acus
Linnaeus, 1758 |
|  Հոմանիշներ |
| 
* *Syngnathus alternans* Günther, 1870
* *Syngnathus brachyrhynchus* Kaup, 1856
* *Syngnathus delalandi* Kaup, 1856
* *Syngnathus rubescens* Risso, 1810
* *Syngnathus temminckii* Kaup, 1856

 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : 198765 |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Սովորական ծովային ասեղնաձուկ** կամ **սովորական ծովասեղ** (լատ.՝ Syngnathus acus), փշաձկնակերպերի կարգի ասեղնայինների ընտանիքին պատկանող փշավոր ձկնատեսակ։

Ճառագայթալողակ ձուկ է։ Դասակարգված է որպես քիչ մտահոգող տեսակ։

Տարածվածություն
---------------

Հիմնականում տարածված է Արևելյան կիսագնդում՝ Ճապոնական ծովի ջրերում։ Հանդիպում է նաև Կասպից ծովում և Հնդկական օվկիանոսի ավազանում՝ Միջերկրական, Սև և Եգեյան ծովերում։

Ադրիատիկ ծովում չի հանդիպում։ Տաք եղանակին երևում են Նորվեգիայի, Բրիտանական կղզիների, Արևմտյան Սահարայի, Սենեգալի և Նամիբիայի ափերի մոտ։

Նկարագրություն
--------------

Ունի բարակ, երկար և աստեղծաձև մարմնի կառուցվածք։ Արուի մարմնի հետևի հատվածում կա ձվատար պարկ։ Բեղմնավորումից հետ էգ ծովասեղը փաթաթվում է արուին և ձվեր դնում այդ պարկի մեջ։

Բեղմնավորումը ևս տեղի է ունենում այս պարկի մեջ, որտեղ էլ թափվում է սերմնահեղուկը։ Արուն խնամում և պահպանում է ձկնկիթը մինչև ձկների դուրս գալը։

Սովորական ծովասեղը կարող է հեշտությամբ փոփոխել մաշկ գունավորումը՝ հարմարվելով միջավայրի գույնին և պայմաններին։ Չնայած այս ամենի՝ ձկնատեսակի տնտեսական որևէ նշանակություն չունի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հ․Ջ․ Գրիգորյան, *Ողնաշարավորներ*, Հայերեն կենդանաբանական տերմինաբանություն (վերլուծություն և սկզբունքներ) (խմբ. Հ․Գ․ Խաչատրյան), «ՀՀ ԳԱԱ Գիտություն հրատարակչություն», 2008, էջ 215 — 264 էջ. — 300 հատ, ISBN 978-5-8080-0723-9։


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ կատալոնական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4158250-0 · Microsoft: 2780690339 |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Սաութենդ

**Սաութենդ-օն-Սի** (անգլ.՝ Southend-on-Sea), քաղաք և յունիտար միավոր Էսսեքս (Արևելյան Անգլիա շրջան) արարողակարգային կոմսությունում։ Բնակչությունը 159,3 հազար մարդ (2006)։

Պատմություն
-----------

Սկզբում լինելով Պրիտտվել գյուղի հարավային մասում, Սաութենդ-օն-Սին Գեորգի ժամանակներում դարձավ ծովային հանգստավայր։ Լոնդոնի հետ մոտ լինելը և երկաթուղային հասանելիությունը պատճառ դարձավ, որ քաղաքը հիմնվեց զբոսաշրջության վրա։

1892 թվականից Սաութենդը ունի բորո պատվավոր կարգավիճակը։

1933 թվականին Սաութենդ քաղաք-կոմսության սահմանները ներառեցին Շոբերինեսս քաղաքը և հարևան Ռոչֆորդ երկրամասի մաս։

Ծովային հանգստավայրի ժողովրդականության մարելուց, 1960-ական թվականներից քաղաքի կենտրոնի մեծ մասը օգտագործվում է արևտրային նպատակներով։ Տեղական տնտեսությունը բարձրացնելու համար Սաութենդում բացվեց Էսսեքսի համալսարանը (University of Essex)։

Քաղաքի սահմաններում կա ինը երկաթուղային կայարան, ապահովելով Լոնդոնի հետ կապը։

Աշխարհագրություն
----------------

Սաութենդ-օն-Սի յունիտար միավորը զբաղեցնում է 41,76 կմ² տարածք, հարակից է Թեմզա գետի հարավային գետաբերանին, սահմանակից է Էսսեքս կոմսությանը։

Բնակուչթյուն
------------

Սաութենդ-օն-Սի յունիտար միավորի տարածքում ապրում է 160 257 մարդ, բնակչության քանակով 107-րդ երկրամասը Անգլիայում (2010 թվական), բնակչության միջին խտությանը 3 838 մարդ/կմ²։

Բացի սեփական Սաութենդ քաղաքից յունիտար միավորի սահմաններում մտնում է Լի-օն-Սի քաղաքը 20 000 բնակչությամբ և Ուեստկլիֆֆ-օն-Սի քաղաքը։

Տնտեսություն
------------

Սաութենդը մտնում է «Thames Gateway» տնտեսական մասում։ Երկրամասի մեջ մտնում է մեծաքանակ չմշաված հող, որոնք նախկինում օգտագործվել են արդյունաբերության և առևտրի համար, և պիտանի է հետագայի օգտագործման համար։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames · Open Directory Project |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4271905-7 · LCCN: n80145365 · NKC: ge1087966 · SUDOC: 098471007 · VIAF: 141896315 · WorldCat VIAF: 141896315 |

 |
**Բորիս Միխայլովիչ Շապոշնիկով** (հոկտեմբերի 2, 1882(1882-10-02), Զլատոուստ, Ուֆայի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - մարտի 26, 1945(1945-03-26), Մոսկվա, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), խորհրդային ռազմական գործիչ և տեսաբան, Խորհրդային Միության մարշալ (1940), պրոֆեսոր (1935), ԽՄԿԿ անդամ (1930)։

Կրթություն
----------

Ավարտել է Մոսկվայի ռազմական ուսումնարանը (1903) և Գլխավոր շտաբի ակադեմիան (1910)։ Մասնակցել է առաջին համաշխարհային պատերազմին (1914-1918)։ 1918 թվականին կամավոր մտել է կարմիր բանակ, տարբեր պաշտոններ է վարել շտաբներում։ Քաղաքացիական պատերազմից հետո, 1921-1925 թվականներին, եղել է ԲԴԿԲ-ի շտաբի պետի առաջինին օգնական, 1925-1928 թվականներին՝ Լենինգրադյան (նաև 1935— 1937 թվականներին) և Մոսկովյան, 1931-1932 թվականներին՝ Մերձվոլգյան ռազմական օկրուգների զորքերի հրամանատար, 1928-1931 թվականներին՝ ԲԴԿԲ շտաբի պետ, 1937-1940 թվականներին՝ Գլխավոր շտաբի պետ և Պաշտպանության ժողկոմի տեղակալ (նաև 1941 թվականին)։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, 1941 թվականի հուլիսից 1942 թվականի մայիսը եղել է Գլխավոր (շտաբի պետ, 1942-1943 թվականներին՝ Պաշտպանության ժողկոմի տեղակալ, 1943-1945 թվականներին՝ Գլխավոր շտաբի ռազմական դեմիայի պետ։ Նշանակալի գործ է կատարել կարմիր բանակի ամրապնդման և կատարելագործման, խորհրդային ռազմական ուսմունքի զարգացման ուղղությամբ։

Ամփոփելով 1918-1920 թվականների քաղաքացիական պատերազմի փորձը՝ գրել է «Հեծելազոր» (1923), «Վիսլայի վրա» (1924) երկերը։ «Բանակի ուղեղը» (հ․ 1—3, 1927-1929) Բ․ Մ․ Շապոշնիկով Վ․ Ն․ Շապոշնիկով մարքս-լենինյան մեթոդով շարադրված աշխատության մեջ առաջին համաշխարհային պատերազմի փորձի վրա տվել է ապագա պատերազմի բնույթը, նշել նրանում Գլխավոր շտաբի դերը։

Եղել է նաև Կենտգործկոմի անդամ, ԽՍՀՄ I գումարման Գերագույն խորհրդիի դեպուտատ, ՀամԿ(բ) ԿԿ անդամության թեկնածու (1939 թվականից)։

Պարգևներ
--------

Նամականիշ, CCCP 1982 թ.
Պարգևատրվել է Լենինի 3, Կարմիր դրոշի 2, Սուվորովի I աստիճանի, Կարմիր աստղի 2 շքանշաններով։ Շապոշնիկովի անունով են կոչվում «Վիստրել» բարձրագույն դասընթացները։ Թաղված է Մոսկվայում, Կարմիր հրապարակում, Կրեմլի պատի մոտ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2 3 4  TracesOfWar
3. 1 2 3 4 5 6  Шапошников Борис Михайлович // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 453)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Find A Grave · Rodovid |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական · Մեծ ռուսական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 11139963n · GND: 1279664029 · ISNI: 0000 0000 8370 3561 · LCCN: n84081066 · NKC: js2006303684 · NLP: A17316674 · NUKAT: n2006128071 · SUDOC: 118601008 · VIAF: 32793431 · WorldCat VIAF: 32793431 |

 |

 |
**Արգոլիդա**, Արգոլիս (լատ.՝ Αργολίδα, ՄՀԱ։ [arɣɔˈliða]; հուն․՝ Αργολίς), Պելոպոնես վարչական շրջանի նոմոսներից մեկն է, որը գտնվում է թերակղզու հյուսիս- արևելքում։ Նոմոսի մայրաքաղաքը Նաֆպլիոնն է։

Աշխարհագրություն
----------------

Հնում Արգոլիդան Արգոս շրջանն էր իր կենտրոնով։

Արգոլիդայի տարածքը ձևավորվել է լայն հովտի վրա, որտեղ տեղակայված են Արգոսը, Միկենեն, Տիրինսը, և Էգեյան ծովի հայտնի թերակղզի Ակտեն։ Այդ թերակղզու հյուսիս- արևելքում Սարոնիկոս ծովածոցն է, որի ափին տեղակայված են Թրեզեն և Էպիդավր քաղաքները։ Թերակղզու հարավ-արևելքում Արգոլիսյան ծովածոցն է, որի խորքում Նաֆպլիոն քաղաքն է, իսկ ծովից քիչ հեռու՝ Արգոսը։

Արգոլիդայից հարավ նրա ոխերիմ թշնամի Սպարտան է, որից Արգոլիդան բաժանվում է ոչ մեծ տարածքով՝ մշտական վեճերի առարկա Կինուրիով։ Արգոլիդայից արևելք Պելոպոնեսի կենտրոնական մասն է՝ Արկադիան։

Պատմություն
-----------

Այդ տարածաշրջանում առաջին բնակեցումները եղել են արդեն նեոլիթի ժամանակաշրջանում, բրոնզե դարում այն համարվում էր Հունաստանի ամենախիտ բնակեցված և զարգացած շրջանը։ Այստեղ են գտնվել Միկենե и Տիրինս քաղաքները։ Արդեն միկենյան դարաշրջանում Արգոլիդայի գլխավոր քաղաքը դարձավ Արգոսը, որը, համաձայն լեգենդի, այդպես է կոչվում ի պատիվ դիցաբանական հերոս Արգոսի՝ Զևսի և Նիոբեի որդու։ Վերոնշյալ քաղաքներից էին Հոմերոսի պոեմների հերոսները։ Ագամեմնոնը գահակալել է Միկենեյում։ Հոմերոսը և հին հունական մի քանի հեղինակներ որպես Արգոս բնորոշում էին ողջ Հունաստանը կամ Պելոպոնեսը, և, «արգոսցիներ» անվանում էին ոչ միայն Արգոսի բնակիչներին, այլև հույներին ընդհանրապես։

Դորիացիների ներխուժումը ոչնչացրեց այդ քաղաքները և դրանցից մնացին սոսկ ավերակներ։ Դրանից հետո տարածաշրջանի կենտրոնը դարձավ Արգոսը։ Արգոլիդայից հյուսիս ընկած էին Կորինֆ և Սիկիոն նահանգները։

Արգոսը, Ֆեդոնի (մ. թ. ա. 7- րդ դար) գահակալության շրջանում հասնելով քաղաքական ոչ մեծ հզորության, դարերի ընթացքում մրցակցել է Սպարտայի հետ՝ տարածաշրջանում իշխող դիրք գրավելու համար։ Սկսած մ. թ. ա. 229 թ.- ից այն ընդգրկվեց Արխեյան միության կազմում, մ. թ. ա. 147 թ. համառ դիմադրություն ցույց տվեց հռոմեացիներին, բայց արդյունքում մտավ հռոմեական պետության կազմի մեջ։ 267 և 395 թթ. քաղաքն ավերվեց գոթերի կողմից։ Բյուզանդիայի տիրապետության ժամականաշրջանում աճեց Նաֆպլիոնի դերը, որն էլ դարձավ Հունաստանի ամենակարևոր նավահանգիստներից մեկը։ Բյուզանդիայի գերիշխանության օրոք այստեղ կառուցվեց մի ամրոց (1711—1714), որը կանգուն է մինչ օրս։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Արտասահմանյան երկրների աշխարհագրական անվանումների բառարան / խմբ․ Ա․ Մ․ Կոմիկով. — 3֊րդ հրատարակություն. — Մոսկվա: Նեդրա, 1986. — С. 24.
**Մոթբի ձորի կիկլոպյան ամրոց,** Հայաստանում հայտնաբերված կիկլոպյան հնագույն ամրոցներից է։ Գտնվում է Ժամի դարի բերդի սարահարթի հարավային զառիթափի գլխին, դեպի Մարտունի տանող ճանապարհի ձախ կողմում, Կամո քաղաքից երկու կիլոմետր դեպի հարավ։

Այս հուշարձանը նման է Ժամի դարի և Ջաղացի դարի ամրոցներին։ Ամրոցի հարավային և արևմտյան կողմերը վերջանում են խիստ ժայռապատ ու մեծ թեքությամբ, իսկ հյուսիսային և արևելյան կողմերը, լինելով հարթ՝ պատնեշված են կիկլոպյան պարիսպներով, որոնց վրա հայտնաբերվեցին չորս քարաբուրգերի մնացորդներ։ Ամրոցը գրավում է ընդամենը կես հեկտարից քիչ ավելի տարածություն, որի համար գուցե և ճիշտ կլիներ այն համարեինք միջնաբերդ, մանավանդ որ նրա հարավային ու արևմտյան կողմերում երևում են բազմաթիվ բնակարանների հետքեր, որոնք, անշուշտ, կապված են եղել հիշված ամրոցի կամ միջնաբերդի հետ։

Բնակատեղիից դուրս, նրա շրջապատում կան բազմաթիվ դամբարաններ, որոնցից մի քանիսը պեղել է Եղիշե Լալայանը։ Պարիսպների հիմքի լայնությունը 3,5 մետր է։ Աշտարակների հիմքերը վատ են պահպանվել, այսուհանդերձ կարելի է որոշել նրանց մեծությունը՝ 4x4 մետր։ Ամրոցի հարավարևմտյան անկյունում երևում է ստորերկրյա մի գետնուղու մուտք, որի ժայռաքարերի միջով անցնում է դեպի դիմացի ձորը և այնտեղից ոչ հեռու գտնվող Գավառագետի վտակը։ Գետնուղին ունի մեկ մետր լայնություն, ութ մետր երկարություն և պահպանվել է մինչև հիմա։ Ըստ երևույթին, բնական քարանձավը հարմարեցված է գաղտնի կերպով դեպի ամրոց ելք ու մուտք անելու համար։ Նույնպիսի գետնուղի կա նաև Հայրիվանի ամրոցում։ Նման գաղտնուղի հավանորեն եղել է նաև Ջաղացի դարի ամրոցում, Կամո քաղաքի Բերդի գլխի ստորերկրյա ճանապարհին։

Աղբյուրներ
----------

* Հայ ժողովրդի պատմություն, հեղինակներ՝ Ժ. Աղայան, Բ. Առաքելյան, Գ. Գալոյան, Ս. Երեմյան, Լ. Խաչիկյան, Ա. Հակոբյան, Ա. Հովհաննիսյան, Մ.Ներսիսյան։
|  |
| --- |
| **Անձխոտ Մարշալի** |
| Անձխոտ ՄարշալիԱնձխոտ Մարշալի |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Գորտնուկածաղկավորներ (Ranunculales) |
| **Ընտանիք** | Կակաչազգիներ (Papaveraceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Ծխաբուսայիններ (Fumarioideae) |
| **Ցեղ** | Անձխոտ *(Corydalis)* |
| **Տեսակ** | **Անձխոտ Մարշալի** *(C. marschalliana)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Corydalis marschalliana***Pers. 1806 |

**Անձխոտ Մարշալի** (լատ.՝ Corydalis marschalliana ), ծխաբույսազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս, որը գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

10-15 սմ բարձրությամբ բազմամյա, գեղազարդային խոտաբույս է։ Արմատը գնդաձև է, անկանոն-անկյունավոր պալարով։ Ցողունային տերևները երկուսն են, հերթադիր, կրկնակի եռամասնյա՝ կազմված էլիպսաձև կամ երկարավուն ամբողջաեզր մասերից։ Ծաղիկները զիգոմորֆ են, խոշոր ծաղկակիցներով և խմբված ողկույզ ծաղկաբույլերում։ Բաժակը թաղանթանման է, վաղ թափվող։ Պսակը լավ արտահայտված երկար խթանով է, տարբեր գույնի՝ դեղին, վարդագույն–դեղին, ծիրանագույնից մինչև սևավուն։ 1,5-2 սմ երկարությամբ տուփիկը երկարավուն է և կախված։ Սերմերը մանր են, սև փայլուն։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հանդիպում է միայն Իջևանի ֆլորիստիկական շրջանում (Կողբ, Բերդ, Իջևան, Աչաջուր)։ Ընդհանուր արեալը ընդգրկում է Արևմտյան Նախակովկասը, Արևելյան Կովկասը, Կենտրոնական, Հարավարևմտյան և Հարավային Անդրկովկասը, Ղարաբաղը, Թալիշը, Հարավարևելյան Եվրոպան, Ղրիմը, Անատոլիան և Հյուսիսային Իրանը։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ծովի մակարդակից 500-1300 մ բարձրությունների վրա, ստորին և միջին լեռնային գոտիներում, կաղնու-բոխու անտառներում։ Ծաղկում է ապրիլ-մայիսին, պտղաբերում՝ մայիս ամսին։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված, հազվագյուտ տեսակ է։ Հանդիպում է Հյուսիսային Հայաստանում։ Տարածման շրջանի մակերեսը 5000 կմ²-ից պակաս է, իսկ բնակության շրջանի մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս է։ Ընդգրկված չէ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանության միջոցառումներ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · iNaturalist |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* EUNIS: 175395
* GBIF: 5530670
* iNaturalist: 126194
* IPNI: 672357-1
* Plant List: kew-2738974
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:672357-1
* Tropicos: 24000521

 |

 |
**Վասիլ Իվանով Կուտինչև** (փետրվարի 25, 1859(1859-02-25), Ռուսե, Բուլղարիա - մարտի 30, 1941(1941-03-30), Սոֆիա, Բուլղարիա), բուլղարացի սպա։ Նա իր ռազմական կարիերան սկսել է 1879 թվականին ` ավարտելով Սոֆիայի ռազմական դպրոցը։ 1885 թվականին նա դարձել է 5-րդ «Դունավ» հետևակային գնդի առաջին գումարտակի հրամանատար։

Նա մասնակցել է Սերբ-բուլղարական պատերազմին և նույն տարում դարձել է 5-րդ գնդի հրամանատար։ Կապիտան Կուտինչևը կռվել է Սլիվինստայի, Դրագոմանի Ղարևբրոդի և Պիրոտ ճակատամարտերում։

Պատերազմից հետո եղել է տարբեր գնդերի հրամանատար և 1904 թվականին նրան շնորհվել է Գեներալ մայոր-ի կոչում։ Չորս տարին անց Կուտինչևը նշանակվել է Առաջին բանակի հրամանատար, որը տեղակայված էր Բուլղարիայի արևմուտքում։

1912 թվականի օգոստոսի 2-ին ցար Ֆերդինանդը իր պաշտոնավարման 25- ամյակի առթիվ վեց անձի կոչումը Գեներալ Մայորից դարձրեց Գեներալ Լեյտնենանտ, այդ թվում նաև Կուտինչևինը։ Սա առաջին դեպքն էր Բուլղարիայի պատմության մեջ, որ ոչ պահեստազորային սպային տրվում է այսպիսի բարձր կոչում։

Առաջին Բալկանյան պատերազմի սկզբում Գեներալ Կուտինչևը դարձավ Առաջին բանակի հրամանատար, ով մասնակցեց Կիրկ Կիլիսեի, Լուլե Բուգասի և Չաթալջյայի ճակատամարտերում։

Պատերազմի ավարտից հետո Կուտինչևը տեղափոխվեց հյուսիս արևմտյան Բուլղարիա, որտեղ Երկրորդ Բալկանյան պատերազմի ընթացքում նա կռվեց սերբերի դեմ։ Մինչդեռ 1913 թվականի հուլիսի 16-ին Կուտինչևը դարձավ երկրորդ բանակի հրամանատար մինչև պատերազմի ավարտը։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ նա դարձավ նոր ձևավորված Մորավիայի տարածաշրջանի բանակի հրամանատար։ Իր ծառայության ավարտին նրան շնորհվեց Գեներալ Գնդապետի կոչում, ինչը բուլղարական բանակի ամենաբարձր կոչումն էր, դրանից հետո նա դարձավ պահեստազորային։ Կուտինչևը մահացել է Սոֆիայում 1941 թվականին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  „Сръбско-българската война 1885". Сборник документи, София, 1985 г. Военно издателство, с. 45
2. ↑  **Славова**, **С.**, **Дойнова**, **Ц.**, „Балканската война през погледа на един французин — сборник от документи", София, 1977 г. Военно Издателство, с. 57-58
**Ասպիրակ սրոհունդատերև** (լատ.՝ Spiraea hypericifolia), վարդազգիներ ընտանիքի ասպիրակ ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Տերևաթափ փոքր թուփ է՝ 0,5-1,5 մ բարձրությամբ, ուղղահայաց ու դեպի ցած հակված շագանակագույն, ճիպոտանման ճյուղերով։ Բողբոջները կեգելանման են։ Տերևները հակառակ ձվաձև են, կլորավուն կամ նշտարաձև, բութ կամ սրածայր գագաթով և սեպաձև հիմքով, 1-3,5 սմ երկարությամբ և 0,15-1,5 սմ լայնությամբ, ամբողջաեզր, մերկ են, կամ մատղաշ վիճակում թեթևակի աղվամազապատ, վերևի կողմից մոխրականաչավուն, ներքևից բաց կամ կապտականաչ, 1,5-5 մմ երկարությամբ տերևակոթունով։ Ծաղկաբույլերը հովանոցանման են, կազմված 4-10 ծաղիկներից։ Ծաղիկները մաքուր սպիտակ են, 5-8 մմ տրամագծով, պսակաթերթիկները հակառակ ձվաձև են կամ ձվաձև, մեծ մասամբ առէջայիններից զգալիորեն երկար։ Բաժակաթերթիկները եռանկյուն են, ուղղաձիգ կամ ետ թեքված 2-3 անգամ ավելի կարճ պսակաթերթիկներից։ Սերմնարանը բաց կամ մուգ դեղնադարչնագույն է։ Տերևապտուղները բթավուն են, մերկ կամ մազմզուկապատ։ Ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին, պտուղները հասունանում են հուլիսին։

Տարածվածություն
---------------

Բնական պայմաններում տարածված է Կովկասում, Եվրոպայի արևմուտքում, Ղրիմում, Սիբիրում, Միջին Ասիայում, Փոքր Ասիայում, Չինաստանում, Մոնղոլիայում։ Հանդիպում է Հայաստանի հյուսիսային և հյուսիսարևելյան շրջաններում, Սևանի ավազանում, Զանգեզուրում։ Աճում է միջին և վերին լեռնային գոտիներում, խոր լանջերի վրա, թփուտների մեջ, գիհուտներում։ Պահանջկոտ է աճման պայմանների նկատմամբ, բավականին ցրտադիմացկուն է և չորադիմացկուն։ Լուսասեր է։ Պահանջկոտ չէ հողի նկատմամբ։

Կիրառություն
------------

Տերևները պարունակում են 139 մգ/տոկոս C վիտամին։ Օգտագործվում է ինչպես կանաչապատման, այնպես էլ անտառապատման բնագավառում։ Հրաշալի բուսատեսակ է քարապարտեզների, ալպինարիաների, պարտերային ձևավորումների համար։ Մոխրականաչավուն տերևները աշնանը ձեռք են բերում ինտենսիվ կարմրանարնջագույն կամ ոսկեդեղնավուն գունավորում։ Խորհուրդ է տրվում օգտագործել նաև հակաէրոզիոն հողապաշտպան տնկարկներում

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 1, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ 310։
**Անձի անձեռնմխելիություն**, մարդու հիմնական և անօտարելի անձնական իրավունքներից։ Ենթադրում է կամայականության անթույլատրելիութ­յուն ճնշամիջոցների կիրառման ժամա­նակ։ Անձի անձեռնմխելիությունը երաշխավորված է հետևյալ դեպ­քերում՝

* հանցակազմը պետք է հաս­տատվի օրենքով
* կալանքի որոշումը կարոդ է գանգատարկվել դատարան, և կալանքի առավելագույն ժամկետը սահմանվում է օրենքով (առանց դատա­րանի որոշման)
* կալանավորումը կա­րող է տրվել միայն դատարանի որոշմամբ
* մարդն ազատազրկման պետք է դատապարտվի միայն այն դեպքում, երբ նրա մեդավոլաւթյունը հաստատվում է օրենքով սահմանված կարգով իրակա­նացված քննությամբ եւ դատավարութ­յամբ։

Անձի անձեռնմխելիությունը, ինչպես և մասնավոր Լքան­քի անձեռնմխելիությունը, ամ­րագրված է ժողովրդավարական պետությունների սահմանադրություններում և միջազգային իրավական փաստաթղ­թերում, մասնավորապես, մարդու իրա­վունքների համընդհանուր հռչակագրում։ Քաղաքական և քաղաքացիական իրավունքների միջազգային դաշնագրում (հ. 9). Մարդու իրավունքների եւ հիմնարար ազատությունների պաշտ­պանության մասին կոնվենցիայում (հ. 5)։

Հայաստանի Հանրապետությունում անձի ան­ձեռնմխելիությանը երաշխավորվում է ՀՀ Սահմանադրությամբ, ըստ որի մար­դուն չի կարելի ձերբակալել, խուզարկել այլ կերպ, քան օրենքով սահմանված կարգով։ Նա կարող է կալանավորվել միայն դատարանի որոշմամբ՝ օրենքով սահմանված կարգով (հ. 18)։ Անձի անձեռնմխելիության իրա­վունքի պաշտպանության կարևորագույն սահմանադրական երաշխիք է նաև անմեղության կանխավարկածը, ինչպես և քրեական պատասխանատ­վության նախատեսումը ակնհայտ ապօ­րինի կալանավորման կամ ձերբակալ­ման համար։

Աղբյուրներ
----------

* Է․ Աղայան, «Արդի հայերենի բացատրական բառարան», հատոր 1-2, 1976 թ. Երևան
* А․ Б. Барихин, "Большой юридический словарь", 2002, Москва

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2778018732 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 427)։*  |
**Քաղցածություն**, սով, օրգանիզմի վիճակ, որն առաջանում է սննդանյութերի, նրանց բաղադրամասերի բացակայության կամ անբավարարության, ինչպես նաև դրանց յուրացման խանգարման հետևանքով։ Որպես բնականոն ֆիզիոլոգիական երևույթ քաղցածությունն նկատվում է բնության մեջ՝ որոշ կենդանիների (օրինակ, արջերի, գետնասկյուռների, ոզնու) ձմեռային քնի, երկկենցաղների, ձկների սառնամանիքային թմրության շրջանում։ Նշված ժամանակներում քաղցածություն զուգակցվում է կենտրոնական նյարդային համակարգի արգելակման, նյութափոխանակության խիստ անկման հետ, որը հնարավորություն է տալիս կյանքը պահպանել էներգիայի աննշան ծախսման պայմաններում։ Մարդկանց ախտաբանական քաղցածություն կարող է առաջանալ սննդառության անբավարարության, մարսողական համակարգի հիվանդությունների, մարսողության խանգարման հետևանքով։ Տարբերում են լրիվ (սննդանյութեր չի ընդունում օրգանիզմը, բայց ջուր ընդունում է), բացարձակ (նաև ջուր չի ընդունում) և հարաբերական (ավելի քիչ սննդանյութ է ընդունում, քան նրա էներգետիկ ծախսերն են) քաղցածություն։ Լրիվ քաղցածությունյան ընթացքում օրգանիզմի կյանքը պահպանվում է պահեստային սննդանյութերի (հատկապես ճարպերի) հաշվին։ Այդ վիճակին հասուն մարդու օրգանիզմը կարող է դիմանալ 65–70 (բացարձակի դեպքում մի քանի օր), հավերը՝ 14–20, շները՝ 40–60, ձիերը՝ մինչև 80 օր։ Երեխաները, երիտասարդ, աճող օրգանիզմներն ավելի քիչ են դիմանում քաղցածությունյանը, քան հասունները։ Լրիվ և հարաբերական քաղցածությունն օգտագործվում է բուժիչ նպատակով, ճարպակալումը, նյութափոխանակության խանգարումների հետ կապված այլ հիվանդությունները (ռևմատիզմ, պոդագրա, շաքարային, հիպերտոնիկ) բուժելու համար։ Խորհրդային գիտնական Ա․ Բակուլևը քաղցաբուժությունն օգտագործել է ենթաստամոքսային գեղձի, լեղուղիների սուր բորբոքումները, խոցային հիվանդությունը, ճարպակալումը բուժելու համար և դրական արդյունք է ստացել։ Քաղցաբուժության ժամանակ կիրառվում է նաև սահմանափակող դիետա (հիվանդներն ավելի հեշտ են տանում), բեռնաթափող ռացիոն։ Քաղցաբուժությունը կատարվում է միայն ստացիոնար պայմաններում, բժշկի հսկողության տակ և որոշակի օրերի քանակով։ Քաղցաբուժության ավարտից հետո, առաջին օրերին, պետք է օգտագործել կաթնա–բուսական, վիտամիններով, հանքային աղերով (բացի կերակրի աղից) հարուստ սնունդ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
**Ալեքսանդր Ծուծունավա** (վրաց.՝ ალექსანდრე წუწუნავა, հունվարի 16 (28), 1881, Վրաստան - հոկտեմբերի 25, 1955(1955-10-25), Թբիլիսի, Վրացական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), վրացի խորհրդային ռեժիսոր։ Վրացական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1934)։ Ստալինյան երկրորդ աստիճանի մրցանակի դափնեկիր (1947)։

Կենսագրություն
--------------

Ալեքսանդր Ծուծունավան ծնվել է 1881 թվականի հունվարի 16-ին (հունվարի 28)։ Դերասանուհի Ցեցիլիա Ծուծունավայի եղբայրն է։

Սովորել է Թիֆլիսի ուսուցիչների ինստիտուտում։ 1900 թվականից որպես դերասան և ռեժիսոր աշխատել է Քութայիսի Լադո Մեսխիշվիլու անվան թատրոնում, Թիֆլիսի թատրոնում և Մոսկվայի գեղարվեստական թատրոնում։ Ռուսաստանում քաղաքացիական պատերազմի (1917—1922/1923) տարիներին եղել է Կարմիր բանակի կոմիսար։ 1947 թվականից Վրաստանի Զաքարիա Փալիաշվիլու անվան օպերայի և բալետի թատրոնի գլխավոր ռեժիսորն է։ Բեմադրել է վրացական առաջին օպերաները, ինպրես նաև դրամատիկական ներկայացումներ, կազմակերպել հասարակական միջոցառումներ ու պրոլետարական տոնախմբութուններ։

1918 թվականին Ալեքսանդր Ծուծունավան նկարահանել է վրացական առաջին լիամետրաժ ֆիլմը՝ «Քրիստինե»։

Ալեքսանդր Ծուծունավան մահացել է 1955 թվականի հոկտեմբերի 25-ին։

Ալեքսանդր Ծուծունավայի անվամբ է կոչվում Մախարաձեի պետական թատրոնը։

### Ֆիլմագրություն

*(Սցենարի հեղինակ և բեմադրող ռեժիսոր)*

* 1916 – Քրիստինե *(վրացական առաջին լիամետրաժ ֆիլմը)*
* 1925 – Հեծյալը «Ուայլդ Վեսթից»
* 1927 – Երկու որսորդ
* 1927 – Խանումա
* 1929 – Ջանկի

Պարգևներ
--------

* Վրացական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1934)
* Ստալինյան երկրորդ աստիճանի մրցանակ (1947) - *Շ. Մշվելիձեի «Ասք Տարիելի մասին» օպերային ներկայացման բեմադրության համար*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Ալեքսանդր Ծուծունավան kino-teatr.ru կայքում
2. ↑  Ochiauri Lela (2011)։ «Georgian Cinema before and after Independence»։ *KinoKultura*

Արտաքին հղումներ
----------------

* Кино: Энциклопедический словарь / С. И. Юткевич. — М.: Советская энциклопедия, 1987. — 640 с.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | VIAF: 1075151778202918130003 · WorldCat VIAF: 1075151778202918130003 |

 |
**Վալենտին Բոգդանի Կնունյանց** (դեկտեմբերի 6 (19), 1907, Սանկտ Պետերբուրգ, Ռուսական կայսրություն - նոյեմբերի 9, 1987(1987-11-09), Մոսկվա, ԽՍՀՄ), հայ ճարտարագետ-էլեկտրիկ։

Բոգդան Կնունյանցի որդին։

Կենսագրություն
--------------

1930 թվականին ավարտել է Մոսկվայի բարձրագույն տեխնիկական ուսումնարանի էլեկտրատեխնիկական ֆակուլտետը։ 1928 թվականից աշխատել է Համամիութենական էլեկտրատեխնիկական ինստիտուտում որպես գիտաշխատող, ապա ավագ գիտաշխատող, 1936 թվականից՝ առաջատար ճարտարագետ։ 1933-1936 թվականներին ԽՍՀՄ ժողկոմխորհրդի Գլխոսկի միավորումում ղեկավարել է երկրի ծանր արդյունաբերության ժողկոմատի կենտրոնական ռադիոկապի նախագծման ու կառուցման աշխատանքները, եղել ռադիոկապի մայրուղային գծերի շինարարության գլխավոր ճարտարագետը։

Ստեղծել է Մոսկվան Դիքսոն կղզուն կապող առաջին հեռախոսակապի համակարգը։ Մշակել է նեղ շրջագծերում ճշգրիտ ռադիոնավավարության «Օկուն» համակարգը, զբաղվել օդային և ջրային տրանսպորտի միջոցների ռադիոկողմնորոշիչ սարքերի կատարելագործման հարցերով։

Մրցանակներ
----------

* ՀԽՍՀ պետական մրցանակ, 1946

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005*
**Քաղցկեղածին գործոններ**, (լատ.՝ cancer - քաղցկեղ և հունարեն՝ genos), օնկոգեն, բլաստոմոգեն գործոններ, ֆիզիկական գործոններ, քիմիական նյութեր և կենսաբանական օրգանիզմներ, որոնք, ազդելով կենդանի հյուսվածքների վրա, առաջացնում են չարորակ նորագոյացություններ։

Քիմիական գործոններ
------------------

Քիմիական գործոնները կարող են առաջացնել քաղցկեղ և այլ չարորակ ու բարորակ ուռուցքներ՝ մաշկի վրա, շնչուղիներ ու մարսողական ուղիներ ընկնելիս և միզային համակարգով օրգանիզմից հեռանալիս։ Քիմիական գործոնները պարունակվում են տարբեր ծխերի մեջ, արդ. թափոններում և ներքին այրման շարժիչների արտանետած գազերում (ավտոտրասպորտ, ավիացիա և այլն)։ Որոշ մասնագիտությունևերի բնագավառում աշխատողներ կարող են հիվանդանալ քաղցկեղով, որի պատճառն այս կամ այն քիմիական նյութի հետ երկարատև շփումն է. ծխնելույզ մաքրողները հիվանդանում են մաշկի, իսկ անիլինային ներկերի արտադրությունում աշխատողները՝ միզապարկի քաղցկեղով։ Ճառագայթաակտիվ հանքապար արդյունահանողները և ռենտգենյան սարքերը սպասարկող բժշկական և տեխնիկական անձնակազմը իոնացնող ճառագայթների ազդեցությամբ կարող են հիվանդանալ չարորակ ուռուցքներով։ Մթնոլորտի օդի աղտոտվածության նվազեցման աշխատանքները, ծխելու դեմ պայքարը, արտադրանքի շարժընթացի հերմետիկացումը և փակ տեխնոլոգիան դադարեցնում են աշխատողների շփումը վնասակար նյութերի հետ, դրանով կանխարգելում թոքերի քաղցկեղը։ Ներքին այրման շարժիչների կատարելագործումը, ջեռուցման համակարգերում վառելանյութի այրման ռացիոնալացումը, մետաղաձող, արդյունաբերության մեջ տեխնոլոգիայի կատարելագործումը նպաստում են քիմիական գործոնների թափոնների նվազեցման։ Նպատակահարմար քաղաքաշինությունը, փողոցների օդափոխելիությունը և այլն կանխում են տրանսպորտի արտանետած գազերի կուտակումը։ Շրջակա միջավայրի աղտոտման հաստատված են քիմիական գործոնների սահմանային մթնոլորտում, ջրային ավազաննետոտվածության կանխման համար թույլատրելի կոնցենտրացիաներում և 
հողում։


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
**«Փայտե արծիվ»** (ռուս.՝ **«Деревянный орёл»**, *Կայսերական վարպետներ, Արևածաղկի կայսրություն*), արևելասլավոնական ժողովրդական բովանդակությամբ հեքիաթ։ «Հեքիաթների սյուժեների ցուցիչն ըստ Աարնեի համակարգի»՝ «Փայտե արծիվը (աղավնի)» հեքիաթը 575-րդն է։ Սյուժեն արձանագրվել է արևելասլավոնական բոլոր ժողովուրդների մոտ. նշվել է ռուսերեն 25, ուկրաիներեն 5 և բելոռուսերեն 2 տարբերակ։ Սյուժեն տարածվել է Հյուսիսային Ռուսաստանում և տարբերվում է միայն մանրամասնություններով. սովորաբար թագուհուն աշտարակում փակում է հայրը (Օնչուկով, Նիկիֆորով), իսկ Զալելինի տարբերակում թագավորի դուստրը, թաքնվելով աշտարակում, փրկվում է Մեծակուռքից։ Կորգուևի տարբերակը (№ 5) ժամանակակից է դարձրել այն՝ ավելացնելով ծնողների կողմից մոռացված որդու դրվագը։ Զաոնեժյեում տվյալ սյուժեն հանդիպում է բիլինայի տեսքով (Ռիբնիկով՝ «Արևածաղկի կայսրություն»)։ Ա. Շախմատովի ձայնագրության տարբերակում մասնակի ներմուծվել է «Ֆինիստ՝ սրատես բազեն» հեքիաթի սյուժեից։

Սյուժե
------

Ոսկերիչն ու ատաղձագործը վիճում են, թե ով իր վարպետությամբ կհիացնի կայսրին։ Հաղթողին որոշելու համար կայսրը հրամայում է յուրաքանչյուրին բերել արտառոց մի բան։ Առաջինը կայսեր համար բերեց ոսկե բադ, որը ջրում լողում էր, ասես կենդանի լիներ։ Ատաղձագործը բերում է փայտե արծիվ, այնպիսին, որ կենդանի արծվից չէր տարբերվում։ Ատաղձագործը նստում է արծվի վրա, ներսից պտտում փոքրիկ պտուտակը, արծվի վրա թռչում ամպերի տակով և հետ վերադառնում։ Մինչ կայսրը շնորհակալություն էր հայտնում վարպետին, արքայազնը ցատկում է արծվի վրա և թռչում անդրծովյան երկրներ։ Թագավորը սիրելի որդու անհայտացման համար մեղադրում է ատաղձագործին և հրամայում նրան փակել զնդանում։ Այդ ընթացքում արքայազնը երկու շաբաթ ճանապարհորդում է աշխարհով մեկ։ Նա տեղեկանում է գեղեցկուհի արքայադստեր մասին, ով փակված էր բարձր աշտարակում։ Արքայազնը, իր փայտե արծվին հեծած, թռչում է աշտարակի պատուհանի մոտ և խոսում արքայադստեր հետ։ Նրանք միմյանց սիրահարվում են առաջին իսկ հայացքից։ Բայց թագավորը հրամայում է մահապատժի ենթարկել անվեհեր երիտասարդին։ Մահապատժից առաջ քաջակորով երիտասարդը արքայադստեր հետ միասին ցատկում են արծվի վրա և թռչում դեպի իրենց թագավորություն։ Այնտեղ պերճաշուք հարսանիք են անում, իսկ հմուտ ատաղձագործին ազատում զնդանից։

Էկրանավորումներ և բեմադրություններ
----------------------------------

* Կախարդական թռչուն (մուլտֆիլմ)՝ խորհրդային շրջանում նկարված մուլտֆիլմ, որն ստեղծվել է Վիկտոր Գրոմովի կողմից 1953 թվական՝ հեքիաթի մոտիվներով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Сравнительный указатель сюжетов. № 575
2. ↑  *Шахматов А. А.* Фольклорное наследие А. А. Шахматова. РАН, Институт русской литературы (Пушкинский Дом) — СПб.: Изд-во РХГА, 2005. – 799 с. — С. 676—677

Գրականություն
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Category:Wooden eagle by Heorhiy Narbut Վիքիպահեստում |

* *Краюшкина Т. В.* Физиология и психология персонажей русских народных волшебных сказок — Владивосток։ Дальнаука, 2011. – 258 с. — ISBN 978-5-8044-1236-5
* *Рафаева А. В.* Как изменяются сказки: к методу исследования // Проблемы лингвистической прогностики։ Сб-к научн. трудов / Под ред. А. А. Кретова — Воронеж։ Наука-Юнипресс, 2007 — с. 111—130

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Փայտե արծիվ». ռուսական ժողովրդական հեքիաթ
**Փայտոջիլներ**, կիսակարծրաթևների կարգի արյունածուծ միջատներ։

Մարմինը տափակ է, երկարությունը՝ 4,9–6,4 մմ, էգերինը՝ 4,8–8,4 մմ։ Հասուն փայտոջիլների գունավորումը դարչնակարմիր է, թրթուրներինը՝ դժգույն դեղին։ Բերանային ապարատը ծծող-ծակող տիպի է։ Սուր, տհաճ հոտով արտազատուկ արտադրող գեղձերը բացվում են 3-րդ զույգ ոտքերի հետևում։

Հայտնի են 2–2,5 հզ. մակաբույծ, գիշատիչ և բուսակեր տեսակներ։

ՀՀ-ում, որպես արտաքին մակաբույծ, հանդիպում է անկողնու փայտոջիլը կամ անկողնու մլուկը։ Փայտոջիլներն ապրում են հիմնականում բնակարաններում, փայտե կահույքի մեջ, հավանոցներում, ճագարանոցներում, կրծողների բներում և այլուր։

Սնվում են գիշերը՝ միայն արյունով. յուրաքանչյուր անգամ 1 անհատը ծծում է 7 մգ արյուն, ինչը տևում է մինչև 15 րոպե։ Սնվում են 24–48 ժամը մեկ։ Առանց սնվելու կարող են ապրել մինչև 1,5 տարի։

Զարգանում են ոչ լրիվ կերպարանափոխությամբ։ Էգն օրական դնում է մինչև 12, իսկ կյանքի ընթացքում՝ մինչև 500 ձու։ Բարենպաստ ջերմաստիճանի դեպքում 21–22 օրում ձվից դուրս է գալիս թրթուրը։

Փայտոջիլները մեծ վնաս են հասցնում անասնապահությանը, հատկապես՝ թռչնաբուծությանը։ Պայքարի հիմնական միջոցը անասնաշենքերի, թռչնանոցների միջատազերծումն է՝ քլորոֆոսի, կարբոֆոսի և այլ լուծույթներով։

Բնակարաններում փայտոջիլների դեմ պայքարի միջոցառումներն են բնակարանի պարբերաբար նորոգումները (անցքերը փակելը՝ միջատասպան նյութ ավելացրած սոսնձով պաստառներ փակցնելով), փայտե կահույքի վրա փայտոջիլների և դրանց ձվերի կուտակումների տեղերում եռջուր լցնելը, փոշեկուլով փափուկ կահույքի մաքրելը և այլն։

Աղբյուրներ
----------

* Դպրոցական մեծ հանրագիտարան, գիրք 1, հատոր 2, էջ 491։
**Մալթայի հայկական եկեղեցի** (մալթ.՝ Knisja Armenjan f'Malta) կառուցվող Հայ Առաքելական եկեղեցու տաճար Մալթայի մայրաքաղաք Վալետայում։ Եկեղեցին դեռ չի ստացել իր անվանումը։

Տաճարին տրվող հնարավոր անուններ
-------------------------------

* *Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի*
* *Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի*
* *Սուրբ Գևորգ եկեղեցի*
* *Սուրբ Գրիգոր եկեղեցի*
* *Սուրբ Հակոբ եկեղեցի*
* *Սուրբ Խաչ եկեղեցի*
* *Սուրբ Հովհաննես եկեղեցի*
* *Սուրբ Սարգիս եկեղեցի*

Պատմություն
-----------

2010 թ. Ապրիլի 7-ին կայացած ՀՀ սփյուռքի նախարար Հրանուշ Հակոբյանի և Մալթայի հայ համայնքի ղեկավար Վերա Բոյաջյանի հանդիպման ընթացքում քննարկվել են Մալթայում հայ համայնքի հովանու ներքո կրթական, մշակութային, երիտասարդական և այլ կառույցներ ստեղծելու հարցերը։
Հակոբյանը Բոյաջյանին խորհուրդ է տվել ստեղծել երիտասարդական և կանանց խորհուրդներ, կրթամշակութային հաստատություններ՝ միաժամանակ կարևորելով դրանց և Հայրենիքում գործող նմանատիպ կառույցների միջև սերտ կապեր հաստատելու և համագործակցելու փաստը։
Բոյաջյանը Հակոբյանին տեղեկացրել է Մալթայում հայկական եկեղեցի կառուցելու և կիրակնօրյա դպրոց բացելու ծրագրերի մասին։
Ինչպես տեղեկացնում է ՀՀ սփյուռքի նախարարաության տեղեկատվության և հասարակության հետ կապերի բաժինը, քննարկվել են նաև Մալթայի հայ մասնագետների և ընդհանրապես համայնքի մասնակցությունը համահայկական համաժողովներին ու "Հայրենադրաձոություն" ծրագրին։ Տաճարը կկառուցվի հավանաբար 2014 կամ 2015 թվականին։ Մայթայում ապրում է 500 հայ։
**Կամսար** (3-րդ դար - 325), պարթև նախարար Սասանյան Պարսկաստանում, ապա Մեծ Հայքում, Այրարատ աշխարհի Երասխաձոր և Շիրակ գավառների տանուտերը, Պերոզամատի որդին, Արշավիր Կամսարականի և Ներսեհ Կամսարականի հայրը, Կարենի պահլավ նախարարական տոհմից, Կամսարականների նախարարական տոհմի հիմնադիրը։

Կենսագրություն
--------------

321 թվականին պարթևական Կարենի պահլավ տոհմի տանուտեր և նախարար Պերոզամատի որդի Կամսարը իր ողջ ընտանիքով տեղափոխվում է իր հեռավոր ազգական և Մեծ Հայքի արքա Տրդատ Գ Մեծի մոտ։ 325 թվականին մկրտվում է քրիստոնյա և արքայից որպես ժառանգական կալվածք ստանում է Այրարատ աշխարհի Երասխաձոր ու Շիրակ գավառները։ Մկրտությունից 7 օր հետո Կամսարը մահանում է։ Նրանից է սերվում Կամսարականների նախարարական տոհմը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  «Հայոց անձնանունների բառարան», Հրաչյա Աճառյան, Երևան, 1942, Հատոր 2, Ցուցակ 1, Էջ 577․
2. 1 2  «Կամսարականները «Տեարք Շիրակայ և Արշարունեաց». պատմական ուսումնասիրություն», Սահակ Կոգյան, Վիեննա, 1926, էջ 73․



| ⛭Կամսար (նախարար) — նախնիներ |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Կամսար |  | Պերոզամատ[d] |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |

 |


| ⛭Տոհմածառ |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Արշավիր Կամսարական[d] |  | Սպանդարատ Կամսարական[d] |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  | Պերոզամատ[d] |  | Կամսար |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Ներսեհ Կամսարական[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |

 |
**Կլումբերի գաղտնիքը-** Բրիտանացի գրող Արթուր Կոնան Դոյլի վեպը, որը առաջին անգամ հրապարակվել է 1889 թ.-ին։

Սյուժե
------

Պատմությունը գրված է շոտլանդացի Ջոն Ֆոզերգիլ Ուեստի անունից, ով իր հոր և քրոջ հետ տեղափոխվել է Էդինբուրգից Շոտլանդիայի հարավում գտնվող Ուիգտաունշիր կոմսություն։ Նրանց տանից ոչ հեռու գտնվում է Կլումբեր-Հոլլի հնագույն կալվածքը, որը դատարկ է եղել երկար տարիներ։
Մի անգամ Կլումբեր-Հոլլում հայտնվում են նոր վարձակալներ` Հնդկաստանում պատերազմած գեներալ Խեզերստոնի ընտանիքը։
Ջոն Ուեստը հոգ է տանում գեներալի աղջկան և հայտնաբերում է, որ գեներալը վարում է չափազանց մեկուսի կյանք, ցանկապատում է կալվածքը բարձր պարսպով:Լուրեր են տարածվում , թե նա զգուշանում է Արևելքից եկած ինչ որ եկվորներից։ Ամեն տարի գեներալի վախը հասնում է իր գագաթնակետին հոկտեմբերի 5-ին, որից հետո նա հանդարտվում է որոշ ժամանակով։ Որոշ ժամանակ անց, Շոտլանդիայի ծովափի ոչ հեռու գտնվող ծովախորշում մի նավ խորտակվում է, և ողջ մնացածների շարքում գտնվում են 3 բուդդիստ քուրմ, ովքեր բարձրացել եին նավեզր Կարաչայում։

Երբ Ջոն Ուեստը տեղեկացնում է գեներալ Խեզերստոնին քուրմերի մասին, նա համակերպվում է իր ճակատագրին և հրաժարվում է Ուեստի ցանկացած օգնությունից։
Մի անգամ, գիշերը, այդ 3 քուրմերը կանչում են գեներալ Խեզերստոնին և Կլումբեր-Հոլլից կապրալ Ռուֆուս Սմիթին (ով պատերազմել է Հնդկաստանում գեներալի հետ միասին և, ըստ երևույթին, գտնվել է նույն վտանգի մեջ ) ։ Էքստասենսոր հատկություններով օժտված քուրմերը հաստատում են գեներալի և կապրալի գիտակցության նկատմամբ լիարժեք հսկողություն և ստիպում են նրանց խեղդվել տեղական Կրիի ճահիճում։
Գեներալ Խեզերստոնը թողնում է նամակ, որը հանձնարարում է փոխանցել Ուեստին` իր մահի կամ անհետացման դեպքում։ Ուեստը կարդում էգեներալի նամակը, նա հասկանում է Կլումբերի գաղտնիքը։ Գեներալը իր օրագրում նկարագրում է , որ 40 տարի առաջ, Աֆղանստանի առաջին պատերազմի ժամանակ, նրանք Ռուֆուսի հետ,
կռվել են աֆրիդիոսների ցեղերի հետ Գինդուկուշի լեռնանցքում։ Երբ նրանց ջոկատը փակուղու մեջ է մտցնում պարտված աֆրիդոսներին, որպեսզի վերացնի նրանց, քարանձավից դուրս է գալիս մի ծերունի և փորձում է խանգարել Խեզերստոնին և Ռուֆուսին։ Վերջիններս սպանում են այդ ծերունուն և անցնում են կոտորածի։ Նրանց կողմից սպանված ծերունին (Հուլաբ-շախ) եղել է բուդդիստ քահանա` բուդդիզմի բարձրագույն հոգևոր պետերից մեկը և նրա աշակերտները երդվել էին իրենց ուսուցչի մահվան համար վրեժ լուծել:ԽԵզերստոնին թողել էին 40 տարի` մինչ նրա հաշվեհարդար տեսնելը ։

Արտաքին հղումներ
----------------

* *The Mystery of Cloomber* Գուտենբերգ նախագծի կայքում
* Free Audio & eText of *The Mystery of Cloomber* Archived 2011-09-03 at the Wayback Machine.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Ստեղծագործությունների տեքստ | Գուտենբերգ նախագիծ |

 |
**Նիսեյա** հին հունարեն՝ Νίσαια), հին քաղաք և կայան Սարոնիկոս ծոցի ափին՝ Մեգարիդա մարզում (Հունաստան), Պախի ժամանակակից գյուղի կողքին։

Պատմություն
-----------

Նիսեյայի պատմությունը դարերի ընթացքում կապված է Մեգարայի հետ, որոնց գլխավոր նավահանգիսը եղել է և՛ հնագույն դարաշրջանում, և՛ դրանից հետո։ Տեղի ծովախորշը ոչ մեծ էր, բայց լավ պաշտպանված՝ Մինո և Սալամին կղզիներով, որից այդ քաղաքի մայրցամաքը բաժանվում է նեղ նեղուցով։

Ըստ լեգենդների Նիսեյա քաղաքը հիմնադրել է մեգարական թագավոր Նիսը։ Սակայն հնագիտական տեղեկությունները հնարավորություն չեն տալիս հաստատել, որ քաղաքը կառուցել են մեգարացիները։ Այնուամենայնիվ, տարածքի բնակավայրը երիտասարդ չէ առաջին կառուցված հարևան բնակավայրենրից։ Ըստ որոշ ավանդությունների՝ Մեգարին սկզբում ուներ ընդհանրապես այլ անվանում և կոչվում էր Նիսա (հին հուն․՝ Νίσα), ինչը թույլ է տալիս դիտարկել այն վարկածը, որի համաձայն սկզբում հիմնադրվել է Նիսեյան, իսկ հետո արդեն (օրինակ՝ Մեգրեայի ժամանակ) քաղաքը տեղափոխվել է ծովից ավելի հեռու՝ այժմյան Մեգարիի տարածքում։

Նիսեյան ի սկզբանե ունեցել է ակտիվ մասնակցություն Մեգարական գաղութացմանը։ Ըստ էության, այլ հարմար ելք դեպի Մեգարական ծով չկար, Պագեր և Էգոսֆեն հասնելը դժվար էր, քանի որ ճանապարհն անցնում էր լեռներով։ Զարմանալի չէ, որ Նիսեյան համարվում էր Մեգարիայի «բանալին», ամենից առաջ նրանց ավանդական թշնամիները աթենքացիներն են։ Առաջին անգամ նրանք զավթեցին նավահանգիստը մ․ թ․ ա․ 506 թվականին, ժամանակավորապես, սակայն դա հանգեցրեց պետական հեղաշրջմանը Մեգարիայում։ Հաջորդ անգամ աթենքացիները հայտնվեցին Նիսեյայում մ․ թ․ ա․ 460 թվականին մեգարիացիների խնդրանքով, որոնք այդ ժամանակ վեճի մեջ էին Կորինթոսի և Սպարտայի հետ։ Քաղաքը կարողացան ազատել միայն մ․ թ․ ա․ 446 թվականին։ Պելոպոնեսայն պատերազմի (մ․ թ ա․ 431 թ․) սկզբում աթենքացիները փորձեցին կրկին գրավել նավահանգիստը, սակայն ստացան միայն Մինոն, որը փակում էր նավահանգստի մուտքը։ Նպատակին հասնել հաջողվեց միայն մ․ թ․ ա․ 424 թվականին տեղի բնակիչների շնորհիվ։ Նիսեյան մնաց աթենքացիների ձեռքում, նույնիսկ Նիկեվյան պայմանագրից հետո, սակայն մ․ թ․ ա․ 414 թվականին ռազմական գործողությունները վերսկսվեցին և աթենքացիները հարկադրված եղան քաղաքը ընդմիշտ թողնել։

Մ․ թ․ ա․ 460-424 և 340-307 թվականներին Նիսեյան միացվեց Մեգարամիին «երկար պատերով» մեկ ամրաշինական համակարգում, որը թույլատրեց դիմանալ երկարատև պաշարմանը, սակայն Դեմիտրի Պոլեորկետի կողմից քաղաքը գրավելուց հետո քաղաքային բոլոր ամրությունները քանդվեցին, իսկ նավահանգիստը ազդարարվեց «ազատ»։

Մ․ թ․ ա․ 338-243 թվականներին Նիսեյան գտնվում էր Մակեդոնիայի տիրապետության տակ, մ․ թ․ ա․ 243-223 թվականներին միացվեց Ախեական տերության կազմին, մ․ թ․ ա․ 223-192 թվականներին՝ Բեոտիկական, մ․ թ․ ա․ 192-146 թվականներին՝ կրկին Ախեական կազմին։

Մ․ թ․ ա․ 146 թվականին այն դարձավ հռոմեական քաղաքը։

Գրականություն
-------------

* *Smith, Philip J.* The archaeology and epigraphy of Hellenistic and Roman Megaris, Greece. — Oxford: British Archaeological Reports, 2008. — 276 p. — (BAR International Series 1762). — ISBN 978-1407302126
**Բերդավ** (ներկայում պաշտոնապես կոչվում է **Բուդաքլը**, թուրքերեն՝ Budaklı), նախկին հայկական բնակավայր ներկայիս Թուրքիայի Հանրապետության Բիթլիսի մարզում՝ Արծկե քաղաքից 21․6 կմ դեպի հյուսիս-արևելք։ Բնակավայրը ծովի մակերևույթից բարձր է 2050-2100 մ։

Անվանում
--------

Բնակավայրը տարբեր ժամանակներում հիշատակվել է Բերդավ, Բերտու, Բերդու, Պերտու, Պետու և Փետ անուններով։

Պատմություն
-----------

Բերդավն ունի հին պատմություն, ինչի մասին վկայում են տարածքում գտնված նյութական, մշակութային հուշարձանները։Մասնավորապես պահպանված հուշարձանները վերաբերվում են 13-ից 16-րդ դարերին։ Գրավոր աղբյուրներում առաջին անգամ հիշատակվում է 1556 թվականի թուրքական հարկամատյանում։

Ուսումնասիրողների պնդմամբ բնակավայրը հայաթափվել է 17-րդ դարի սկզբին, երբ պարսկական զորքերի նահանջի ժամանակ հայերը բռնագաղթվել են։ Այդ ժամանակաշրջանից ի վեր բնակավայրն, ըստ էության, այլևս հայերով չի բնակեցվել։

### Պատմամշակութային հուշարձաններ

#### Եկեղեցատեղի

Բնակավայրի տարածքում դեռևս 2013 թվականի դրությամբ նկատելի էին եկեղեցու հետքեր, մասնավորապես, առկա էին մի քանի ժայռախաչեր, ինչպես նաև եկեղեցու սրբատաշ մի քանի քար և սյան խարիսխ։

#### Գերեզմանոց

Բերդավի հայկական գերեզմանոցը գտնվում է գյուղի հյուսիսային եզրին։ Գերեզմանոցի բոլոր հուշարձանները քուրդ բնակիչների կողմից օգտագործվել են որպես շինանյութ։ Այս պատճառով է, որ գյուղի տարբեր շինությունների պատերին հանդիպում են խաչքարեր կամ դրանց առանձին բեկորներ։

Բնակչություն
------------

Մինչև 17-րդ դարի սկիզբը Բերդավը եղել է հայկական բազմամարդ բնակավայր։

2013 թվականի դրությամբ այնտեղ բնակվում էին 100 տուն քրդեր, ովքեր հանդիսանում էին շաֆիղի ճյուղի ներկայացուցիչներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  Սամվել ԿարապետյանԱրծկե, Հայաստանի պատմություն գրքաշար, Հատոր Գ, Երևան 2018 թվական, ISBN 978-9939-843-37-7։
2. ↑  Orhan Kılıç, XVI. Yüzyılda Adilcevaz ve Ahlat (1534-1605).(թուրքերեն)
Մերովինգները
**Մերովինգներ**, առաջին թագավորական դինաստիան Ֆրանկական պետությունում։ Նրանց պետության սահմանները ձգվում էին ներկայիս Ֆրանսիայի, Բելգիայի ինչպես նաև Գերմանիայի, Շվեյցարիայի և Նիդերլանդների տարածքներով։ Ավանդական տոհմահայրը Մերովեն է (Merovaeus), որտեղից էլ եկել է դինաստիայի անվանումը։ Մերովինգների օրոք Ֆրանկական պետությունում սկզբնավորվում են ֆեոդալական հարաբերությունները։ Մերովինգները տիրել են V դարից մինչև VIII դարի կեսեր (751 թվականը)։ Մերովինգների գլխավոր ներկայացուցիչներն են․ Քիլդերիկ 1-ին (կառավարել է 457-481 թվականներին), դինաստիայի փաստական հիմնադիրը, Քլոդվիգ 1-ին (կառավարել է 481-511 թվականներին), Քիլպերիկ 1-ին (կառավարել է 561-584 թվականներին, ֆրանկական հողերի մի մասում՝ Սուասոն կենտրոնով), Սիգեբերտ 1-ին (կառավարել է 561-575 թվականներին, Ավստրազիայում), Քլոտար 2-րդ (584-629, մինչև 613 թվականը՝ Նեյստրիայում), Դագոբերտ 1-ին (629-639), Խիլդերիկ 3-րդ (743-751), որին տապալեց Պիպին Կարճահասակը։

Ծագում
------

Մերովիգների դինաստիան սերում է ֆրանկական արիստոկրատիայից։ Ֆրանկները մեր թվարկության III դարում միավորվում են և աստիճանաբար բնակության հաստատում Հռոմենական կայսրության հյուսիսարևելյան հատվածում և մասնավորապես Գալիայի բելգիական հատվածում մերովինգների նախնիները արմատներ գցեցին։ Կայսրության առաջին տարիներից ներգաղթյալ խմբերը քիչ թե շատ միատարր էին և չէին դադարում տեղաշարժվել արևելքից արևմուտք։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 498)։*  |