**Զմյուռնիական խաչակրաց արշավանքներ**, երկու խաչակրաց արշավանք (1344-45, 1345-48), որոնք ուղարկվել էին Հռոմի պապ Կղեմես VI-ի կողմից Այդընի էմիր Ումուր բեյի դեմ, որոնք իրենց հիմնական թիրախն էին Փոքր Ասիա թերակղզու ծովափնյա Զմյուռնիա քաղաքը (ներկայումս՝ Իզմիր, Թուրքիա)։

Զմյուռնիայի դեմ խաչակրաց արշավանքների հիմնական արդյունքը առաջին արշավանքում քաղաքի ստորին (նավահանգստային) ամրոցի գրավումն էր։ Դա արշավանքների հիմնական նպատակն էր՝ Այդինի թուրքերին զրկել ծովային նավահանգստից։ Ումուրի նավատորմի ոչնչացումը և նրա հետագա մահը թեև ամբողջությամբ չդադարեցրին թուրքերի ծովահենական գործողությունները, բայց զգալիորեն նվազեցրին նրանց վտանգը։ Այնուամենայնիվ, քրիստոնեական նավագնացության սպառնալիքը ամբողջությամբ չվերացվեց։

Պատմություն
-----------

Հիմնական հոդված՝ Խաչակրաց արշավանքներ
14-րդ դարում խաչակիրներն ամբողջությամբ հեռացել էին Արևելյան Միջերկրականից (Փոքր Ասիա, Սիրիա-Լիբանան և Պաղեստին), այլևս Եդեսիայի կոմսությունը (1098-1150) Անտիոքի դքսությունը (1098-1268), Տրիպոլիի կոմսությունը (1102-1289) Երուսաղեմի թագավորությունը (1099-1291), ինչպես նաև խաչակրաց չորրորդ արշավանքի ընթացքում բյուզանդական տարածքներում ստեղծված Լատինական կայսրությունը (1204-1261)։ 1291 թվականին Երուսաղեմից հեռացել տաճարականները (Կիպրոս, 1291-1314) և հիվանդախնամները (Հռոդոս, 1310-1522, ապա Մալթա 1530-1798)։ Խիստ թուլացել էր Բյուզանդական կայսրությունը, որի իշխանությունը ևս չէր տարածվում Արևելյան Միջերկրականում։ Փոքր Ասիայում 1270-ական թվականներից հիմնադրվել էին շուրջ երկու տասնյակ մանրումիջին թուրքական բեյլիքներ (իշխանություններ), որոնցից օսմանցիներին հաջողվեց ոչ միայն միավորել դրանք, այլև հետագայում գրավել Կոստանդնուպոլիսը (1453)։

Խաչակրաց պետությունները 12-րդ դարի կեսին
Փոքր Ասիայում գոյատևում էր միայն մեկ քրիստոնեադավան պետություն՝ Կիլիկիայի հայկական թագավորությունը, որն ապրում էր գոյության վերջին դարը (1198-1375)։ Այն շրջապատվել էր մոնղոլական իլխանության կողմից, որի կործանումից մեկ տարի անց ենթարկվել էր մամլուքների ասպատակությանը։ Արդյունքում Լևոն Ե թագավորը կնքել էր պայմանագիր, որով ոչ միայն Կիլիկիայի հարավ-արևելյան շրջանները և Այաս նավահանգստային քաղաքը անցել էին Եգիպտոսի սուլթանությանը, այլև Կիլիկիան պարտավորվել էր չդաշնակցել Արևմուտքի պետությունների հետ։

Զմյուռնիայի առաջին խաչակրաց արշավանքը Կղեմես VI-ի մտահղացումն էր։ Եգեյան ծովում թուրքական ծովահենության վտանգը դրդել էր Կղեմեսի նախորդներին՝ Հովհաննես XXII-ին և Բենեդիկտոս XII-ին, այնտեղ պահել չորս նավատորմից բաղկացած նավատորմ՝ քրիստոնեական նավագնացությունը պաշտպանելու համար, բայց սկսած 1340-ական թվականներից, Կղեմեսը Վենետիկի օգնությամբ ջանում էր ընդլայնել այդ ջանքերը դեպի ամբողջական ռազմական արշավախումբ. նա հանձնարարեց Կոստանդնուպոլսի կաթոլիկ պատրիարք Հենրի Աստիին կազմակերպել միություն թուրքերի դեմ, որոնք վերջին տարիներին ավելացրել էին իրենց ծովահենությունը Եգեյան ծովում։ Հյուգո IV Կիպրացին և հիվանդախնամ ասպետները արձագանքեցին կոչին, և 1342 թվականի նոյեմբերի 2-ին պապը նամակներ ուղարկեց՝ ներգրավելու Վենետիկի զորքն ու նավատորմը։ Սեպտեմբերի 30-ին լույս տեսավ «Պապական բուլլան», որը շնորհում էր խաչակրաց արշավանքին ինդուլգենցիան և թույլատրում դրա քարոզչությունը ողջ Եվրոպայում։

Զմյուռնիայի առաջին խաչակրաց արշավանքը սկսվեց Պալենի ճակատամարտում ռազմածովային հաղթանակով և ավարտվեց Զմյուռնիայի վրա գրոհով, գրավելով նավահանգիստը և միջնաբերդը, բայց ոչ ակրոպոլիսը, 1344 թվականի հոկտեմբերի 28-ին։ Չափազանց ինքնավստահության ժեստով 1345 թվականի հունվարի 17-ին Հենրի Աստին փորձել է պատարագ մատուցել լքված կառույցում, որը, նրա կարծիքով, եղել է մետրոպոլիտենի տաճարը։ Ծառայության կեսին Ումուր բեյը տապալեց ժողովը, և խաչակրաց արշավանքի առաջնորդները սպանվեցին, այդ թվում՝ պատրիարք Մարտինո Զաքարիան, Պապական գալեների հրամանատարը և վենետիկյան հրամանատար Պիետրո Զենոնը։

Խաչակիրների անկայուն իրավիճակը Փոքր Ասիայում դրդեց Հռոմի պապին կազմակերպել երկրորդ արշավանքը 1345 թվականին։ Նոյեմբերին Ումբերտ II Վյենցու հրամանատարությամբ Վենետիկից մեկնեց երկրորդ Զմյուռնիոսյան խաչակրաց արշավանքը։ 1346 թվականի փետրվարին այն հաղթանակ տարավ թուրքերի նկատմամբ Միտիլենիում, սակայն Ումբերտը Զմյուռնիայում ավելին արեց, քան թուրքերի դեմ արշավանքը և քաղաքի քրիստոնեական հատվածի ամրացումը։ Հաջորդ հինգ տարիներն անցան Կղեմես VI-ի և թուրքերի հետ զինադադարի շուրջ բանակցելու փորձերով, որոնք Զմյուռնիան պահում էին մշտական ցամաքային պաշարման մեջ և ուղղակի ֆինանսական և ռազմական օգնություն էին տրամադրում քաղաքին։ Զմյուռնիան մնաց քրիստոնյաների ձեռքում մինչև 1402 թվականին Լենկթեմուրի կողմից քաղաքի պաշարումը։

Առաջին արշավանք
---------------

### Նախապատրաստություն

Զմյուռնիայի առաջին արշավանքը կազմակերպվել է Կղեմես VI պապի կողմից։ Նրան մտահոգում էր փոքրասիական ափամերձ թուրքական իշխանությունները, որոնք զբաղվում էին ծովահենությամբ և քրիստոնեական նավերի վրա հարձակվելով։ 1330-1340-ական թվականներին հիմնական վտանգը գալիս էր կառավարիչ Այդինօղուլլար Ումուրից, որը հաստատված էր Զմյուռնիայում 1329 թվականից։ Կղեմեսը փորձեց լայնածավալ ռազմական արշավախումբ կազմակերպել Ումուրի դեմ։ 1342 թվականի մայիսին իր հովվապետության սկզբում նորընտիր Պապը դիմեց Վենետիկի Դոժին այս հարցի վերաբերյալ։ Հունիսի 10-ին վենետիկցիները հայտնել են տվել պապին, որ Ումուր Այդինօղլուն ուներ 200 կամ 300 նավից բաղկացած նավատորմ, այդ թվում՝ բազմաթիվ մեծ գալաներ։ Ըստ Վենետիկի Սենատի՝ Այդինի բեյի դեմ կռվելու համար բավական կլիներ 30 զինված գալաներ և 60 տրանսպորտային նավ՝ 1200 ձիավորների, 6000 զինվորների և 7200 թիավարների համար։

Եգեյան ծովը և Փոքր Ասիայի արևմտյան ափը արշավանքների ժամանակ
1342 թվականի նոյեմբերի 2-ին Կոստանդնուպոլսի կաթոլիկ պատրիարք Հենրի Աստին պապից նամակ է բերել Վենետիկ, որտեղ առաջարկվում էր միանալ լիգային, որին այդ ժամանակ Հռոմի պապին հաջողվեց ներգրավել նաև այլ քրիստոնյաների՝ ի դեմս հույների, կիպրացիների և հիվանդախնամների։ 1343 թվականի հունվարի 11-ին Վենետիկի Սենատն ընդունեց Պապի առաջարկը, քանի որ Ումուրի ծովահենական գործունեությունն ուղղակիորեն շոշափում էր վենետիկյան շահերը Արևելյան Միջերկրականում, քանի որ թուրքերը չեն կատարել Վենետիկի հետ կնքված առևտրային համաձայնագիրը, ավելացրել են մաքսատուրքերը և կրճատել հացահատիկի արտահանումը։ Վենետիկցիները պարտավորվել են վերազինել գալաների ընդհանուր թվի քառորդ մասը (25-ից 6-ը)։ 1343 թվականի հուլիսին սկսեցին մշակել արշավի ծրագրերը, որին միացավ նաև Ջենովայի հանրապետությունը։ Հռոմի պապը օգնության խնդրանքով դիմեց նաև Ապենինյան թերակղզու մյուս պետություններին։

1343 թվականի օգոստոսի 31-ին Կղեմես VI-ը պաշտոնապես նշանակեց Հենրի Աստիին որպես իր լեգատ և ծովային լիգայի ղեկավար։ Հռոմի պապը արշավի մասնակիցներին և հովանավորներին տվեց նույն ինդուլգենցիան, ինչ արվել էր Սուրբ Երկիրն ազատագրած խաչակիրներին։ 1337 թվականին Կոստանդնուպոլսում գերությունից ազատված Մարտինո Զակարիան նշանակվել է պապական գալլաների կապիտան, Պետրո Զենոնը՝ վենետիկյան, իսկ կապիտան Կոնրադ Պիկամիգլիոն՝ կիպրական նավերի։

### Արշավանք

1344 թվականի գարնանը, 3 տարի և 11 ամիս նախապատրաստվելուց հետո, լիգայի նավատորմը մեկնեց արշավի։ Արշավի սկզբում` մայիսին, խաչակիրները նշանակալի հաղթանակ տարան Խալկիդիկի թերակղզու արևմտյան մասում գտնվող Պալենի նավահանգստում՝ ոչնչացնելով Ումուրի ավելի քան 50 նավեր։ Ըստ Հովհաննես VI Կանտակուզինի՝ 24 նավերից բաղկացած լատինական նավատորմը հարձակվել է Ումուրի 60 նավերի վրա նավահանգստում և գրավել դրանք։ Ումուրի զորքերը փախան՝ վայրէջք կատարելով գետնին, իսկ լատինները ապամոնտաժեցին նրանց նավերը և այրեցին դրանք։ Այս ճակատամարտը նկարագրում է նաև Գիլյելմո Կորտուզին (1285-1361), որը այն թվագրում է 1344 թվականի մայիսի 13-ով։ Ըստ հեղինակի՝ քրիստոնեական նավատորմը «այրել և խորտակել է հիսուներկու թուրքական նավ»։ Արշավն ավարտվեց Զմյուռնիայի վրա հաջող հարձակմամբ. խաչակիրները կարողացան անակնկալ գրավել նավահանգիստը և միջնաբերդը 1344 թվականի հոկտեմբերի 28-ին։

Զմյուռնիայի ակրոպոլիսի (Քադիֆեկալե) վերականգնված մուտքը
Այդինի Ումուր բեյի եղբայրներն իրենց զորքով հեռանում էին, իսկ ինքը՝ Ումուրը չուներ բավարար ուժեր գրոհը հետ մղելու համար, և լատինները կարողացան թուրքերին դուրս անել ծովափնյա բերդից։ Այնուհետև խաչակիրները կարողացան ամրանալ ամրոցում մինչև Ումուրի եղբայրների ժամանումը ուժեղացումներով։ Խաչակիրները չկարողացան հիմնվել իրենց հաջողության վրա, քանի որ կարծում էին, որ կարող են օգտագործել թուրքերին Եգեյան ծովի Անատոլիայի ափից, բայց դա տեղի չունեցավ։ Արդյունքում, չնայած այն հանգամանքին, որ քրիստոնյաներին հաջողվեց գրավել Զմյուռնիայի նավահանգիստը և ստորին ամրոցը, վերին քաղաքը և Քադիֆեկալեն (Ակրոպոլիսը) մնացին Ումուրի ձեռքում։ Քաղաքի երկու ամրոցների միջև գտնվող հողատարածքը ավերակ էր, այնպես, որ լեռան վրա գտնվող թուրքերի և ներքևում գտնվող լատինների միջև կար «լքված տների լաբիրինթոս»։ Ինչպես նկարագրում է իտալացի մատենագիրն իրավիճակը. «Քրիստոնյաները մի փոքրիկ վայր էին, որը կոչվում էր Զմյուռնիա, ծովի ափին»։ Կղեմեսը նաև նկարագրել է իրավիճակը Ումբերտ II-ին (Վիենի Դոֆին) ուղղված նամակում. ըստ պապի՝ Հենրի Աստիացին և քրիստոնյաները ամուր արմատավորված էին Զմյուռնիայի ստորին ամրոցում և նավահանգստում. թուրքերը չեն հարձակվում նրանց վրա, իսկ քրիստոնյաները չեն կարող վերցնել Ակրոպոլիսը։

Խաչակիրներն ապահովեցին նավահանգիստն ու նավերը՝ շրջապատելով տարածքը նոր ամրություններով, քանի որ հռոմեական տարեգրությունը հայտնում է, որ վենետիկցիները մեծ պարիսպ են կառուցել դեպի ծով տանող լայն խրամատի դիմաց։ Տարեգրության հեղինակը գրել է նաև Ումուրի հրամանատարներից մեկի՝ Մուստաֆայի կողմից վենետիկյան գալլաների վրա հարձակված գրավման մասին։ Նավահանգիստ ունենալը կարևոր էր լատինների համար և ոչ պակաս կարևոր՝ Ումուրի համար։ Այդինցիների հզորությունն ու հարստությունը հիմնականում պայմանավորված էին նրա տիրակալի՝ Եգեյան ծով արշավանքներ իրականացնելու կարողությամբ։ Ումուրն ապրում էր հիմնականում տուրքի և ծովահենների ավարի շնորհիվ։ Նրա մուտքը դեպի ծով սահմանափակելը ազդեց նրա էմիրության բարգավաճման վրա։

### Ավարտ

Ըստ 15-րդ դարի թուրք պատմիչ-բանաստեղծ Էնվերիի «Դուստուրնամայի» բանաստեղծության՝ Ումուրի բանակը ռմբակոծել է խաչակիրներին՝ օգտագործելով տրիբուշետներ, որոնցից մի քանիսը կառուցվել են Էրետնա էմիրության և Աֆրիկայի արհեստավորների կողմից։ Այս մեքենաները ոչնչացրեցին խաչակիրների որոշ նավեր և հանգեցրին զոհերի։ Ի պատասխան շարունակվող ռմբակոծությունների՝ խաչակիրները հակագրոհի անցան Ումուրի ուժերի դեմ և ոչնչացրին թուրքերի պաշարման զենքերը։

Զմյուռնիայի սուրբ Հովհաննես եկեղեցու կռիվը
Վարկածներից մեկի համաձայն՝ 1345 թվականի հունվարի 17-ին նման թռիչքի ժամանակ էր, որ խաչակիրների բանակը պարտություն կրեց, երբ խաչակրաց արշավանքի առաջնորդները (Հենրի Աստի, Մարտինո Զաքարիան և Պիետրո Զենոն) սպանվեցին թուրքերի կողմից։ Առաջնորդների մահը հիշատակվում է բազմաթիվ լատիներեն, թուրքական և հունական աղբյուրներում, տարեգրություններում և նամակներում։ Մեկ այլ վարկածի համաձայն՝ 1345 թվականի հունվարի 17-ին Հենրի Աստին որոշեց պատարագ մատուցել Սուրբ Հովհաննես եկեղեցու ավերակ շենքում, որը, նրա կարծիքով, տաճար էր՝ չնայած Զենոնի և Զաքարիայի նախազգուշացմանը։ Այն գտնվում էր նավահանգստի և ակրոպոլիսի միջև։ Զաքարիան և արշավի մյուս առաջնորդները դեմ էին քաղաքի պարիսպներից դուրս մարդկանց ելքին, սակայն Հենրի Աստին՝ որպես պապի ներկայացուցիչ և արշավի առաջնորդ, պնդեց։ Ըստ աղբյուրների մեծամասնության՝ Ումուրը անսպասելիորեն հայտնվեց իր բանակի հետ, երբ խաչակիրների ուշադրությունը շեղվեց ծառայության և աղոթքի պատճառով։ Իր բոլոր եղբայրների (Խըզըր, Սուլեյման, Իբրահիմ և Իսա) ուղեկցությամբ նա ներխուժեց տաճար։ Լատինների մեծ մասը, տեսնելով թուրքերին, նահանջեց դեպի նավահանգստի բերդը։ Հետագա կոտորածի ժամանակ սպանվեցին խաչակրաց արշավանքի երեք առաջնորդները։ Համաձայն երրորդ վարկածի, որը պատմել է անանուն հռոմեացի մատենագիր, իբրև վկա, քարոզից հետո Հենրի Աստին, հարուստ հագուստներ հագած և այլ խաչակիր առաջնորդների ուղեկցությամբ, արշավ է կատարել դեպի թուրքերը։ Նրա անխոհեմության պատճառով բոլոր ղեկավարները սպանվեցին։

Մարտինո Զաքարիայի գլուխը կտրեցին և բերեցին Ումուրին։ Թուրքերն իրենք, ըստ պիզայացի վաճառական Պինյոլ Ցուկելոյի, նույնպես մեծ կորուստներ են կրել՝ Ումուրը և նրա եղբայր Խիզիրը վիրավորվել են, իսկ նրանց եղբայրը՝ Իբրահիմ Բահադուրը սպանվել է։

Երկրորդ արշավանք
----------------

### Նախապատրաստություն

1345 թվականի հունվարի 17-ին խաչակրաց արշավանքի առաջնորդների մահից հետո Այդինի թուրքական զորքերը անընդհատ հարձակվում էին Զմյուռնիայի ափամերձ ամրոցի վրա՝ փորձելով այնտեղից դուրս մղել խաչակիրներին։ Սա դրդեց Հռոմի պապին սկսել մեկ այլ արշավախումբ կազմակերպել Ումուրի դեմ։ 400 տղամարդ Ֆլորենցիայից, մոտ 350-ը Սիենայից և Տոսկանայի և Լոմբարդիայի այլ բնակավայրերից ճանապարհորդեցին դեպի արևելք՝ Վենետիկով, «եկեղեցու և Հռոմի պապի հաշվին»։ 1345 թվականի հունվարի կեսերին Կղեմես VI-ը գրեց Վիենի իշխան Ումբերտին և առաջարկեց վերցնել խաչը՝ Զմյուռնիայի խաչակիրներին օգնելու համար։ Նա խոստացել է զինել 300 մարդուց և 1000 նետաձիգներից բաղկացած բանակը և հունիսի 24-ին իր հաշվին պահել հինգ գալաներ, եթե Պապը նրան նշանակի արշավի հրամանատար։ Բանակցությունները ձգձգվեցին, և 1345 թվականի ապրիլի վերջին Ումբերտն անձամբ գնաց Ավինյոն, և արդյունքում համոզեց Հռոմի պապին։ Խաչն ընդունելով մայիսի 26-ին, Ումբերտը պապի ձեռքից ստացավ խաչակրաց արշավանքի մետաքսե դրոշը։ Նա պետք է նավարկեր մինչև օգոստոսի 2-ը, իսկ մինչ այդ Պապը պետք է ծանուցեր արտասահմանում գտնվող իր կապիտաններին հրամանատար նշանակելու մասին։

Վիենի իշխան Ումբերտ II-ի կնիքը
Ումբերտը սկսեց նախապատրաստվել իր արշավախմբին. նա Մարսելում չորս ամիս ժամկետով վարձեց երեք նավապետ և չորս նավ։ Գալաներից երեքը նոր էին, չորրորդը՝ լավ վիճակում, նավերից յուրաքանչյուրը պետք է լիներ լիովին զինված և պատրաստ 200 մարդ տեղափոխելու։ Գալաները պետք է պատրաստ լինեին նավարկելու հուլիսի վերջին շաբաթվա ընթացքում։ Յուրաքանչյուր նավի արժեքը կազմում էր ամսական 650 ֆլորին, իսկ առաջին երկու ամիսները նախապես վճարվում էին Դոֆինի կողմից՝ համաձայն Ֆրանցիսկյան վանքում վկայված համաձայնագրի։ Ի հավելումն, Ումբերտը երդվեց պահպանել 100 ասպետներից և սքվիտերներից բաղկացած շքախումբ այնքան ժամանակ, որքան կտևի թուրքերի դեմ դաշինքը կամ առնվազն երեք տարի։ Իր ծախսերը հոգալու համար Ումբերտը Դոֆինեի ամրոցների վրա տարեկան հարկ է սահմանել գրեթե 50000 ֆլորինի չափով։ Գավառի յուրաքանչյուր ասպետ, ով ուներ երեք ձի, պետք է վճարեր ամսական 12 ֆլորին, իսկ նրանք, ովքեր ունեին երկու ձի, վճարում էին 7-ը։ Մեկնելուց մոտ երկու շաբաթ առաջ, խաչակրաց արշավանքի համար հավաքված տասանորդից, Ումբերտը ստացավ 5000 ֆլորին, իսկ նրա կինը՝ Մարին, 1000։ Թեև Վենետիկի Սենատը 1345 թվականի մայիսին և հունիսին բազմիցս քննարկել է Զմյուռնիայում գտնվող տաճարականների համար անհապաղ օգնություն տրամադրելու անհրաժեշտությունը, վենետիկցիները ցանկանում էին նվազագույնի հասցնել կղզիներում իրենց առևտրին հասցվող վնասը։ Ումբերտը տեղեկացրեց պապական արքունիքում Վենետիկի դեսպանին Վենետիկով դեպի արևելք ճանապարհորդելու իր ծրագրերի մասին. այս մասին ծանուցելով Սենատին՝ դեսպանը հուլիսի 5-ին պատասխան ստացավ, որ Արևելքում տիրող իրավիճակը պահանջում է նախապատրաստական ​​արագացում և քարոզարշավ։ Սեպտեմբերի 3-ին Վիենի իշխանը նավարկեց Մարսելից և հոկտեմբերի 24-ին հասավ Վենետիկ։

Ումբերտի Զմյուռնիա ժամանելուց անմիջապես առաջ վենետիկցիները դեսպանություն են ուղարկել Այդին՝ զինադադարի հասնելու և Զմյուռնիան խաղաղ ճանապարհով ձեռք բերելու համար։ Ումուրը, լսելով դեսպանների առաջարկը, իբր հայտարարել է, որ ինքը չի վախենում խաչակիրներից։ Այնուամենայնիվ, մոտավորապես այս ժամանակ վենետիկցիները հանդարտվեցին խաչակրաց արշավանքի գաղափարից և մեծ հետաքրքրություն չցուցաբերեցին դրա նկատմամբ։

### Արշավանք

Խաչակիրների նավատորմը Վենետիկից դեպի Զմյուռնիա նավարկեց միայն 1345 թվականի նոյեմբերին և այդ տարվա Սուրբ Ծնունդին հասավ Նեգրոպոնտոս։ Այնտեղ նրան միացան լիգայի վեց գալաներ՝ չորս պապական, մեկ տաճարական և մեկը՝ Վենետիկից։ Ումբերտը մնաց Նեգրոպոնտոսում հաջորդ վեց ամիսների ընթացքում՝ նախքան Զմյուռնիա մեկնելը։

Հիվանդախնամների միաբանության մագիստրոսների նստավայրը Հռոդոս կղզում
Դեկտեմբերի 18-ին Կղեմեսը գրեց Ումբերտին, որ նա պետք է օգնի Կաֆայի (Ղրիմ) գաղութը պաշտպանող ջենովական գալլեներին, որը պաշարված էր թաթարների կողմից 1343 թվականից ի վեր, բայց միայն այն դեպքում, եթե նա կարողանար դա անել՝ չվտանգելով Զմյուռնիայի ասպետների դիրքը։ Գործողությունների այս պլանը մերժվելուց հետո քննարկվեց երկրորդ պլանը՝ Քիոս կղզու օգտագործումը որպես գործողությունների հիմք։ Այդ նպատակով Կղեմեսը բանակցություններ սկսեց բյուզանդական Հովհաննես VI կայսրի հետ, սակայն Քիոսը շահագործելու բոլոր հույսերը փլուզվեցին, երբ ջենովացի հրամանատար Սիմոնո Վիգնոսոն 1346 թվականի մայիս-հունիսին հայտնվեց Նեգրոպոնտոսից և գրավեց Քիոսը, նախքան Ումբերտի նավատորմը կժամաներ կղզի։ Սրանից հետո Կղեմեսը նույնիսկ համաձայնեց երեք տարով կասեցնել կատալոնական ընկերության վրա դրված հեռացումը` հույս ունենալով կատալոնացիներին օգտագործել Զմյուռնիայում։ Բացի այդ, Պապը նամակում ասաց, որ կխրախուսի Վենետիկին և Կիպրոսին շարունակել աջակցել լիգայի նավատորմին։

Պիստոյայի անանուն տարեգիրը պատմում է Ումբերտի և թուրքերի միջև ճակատամարտի մասին, որը ենթադրաբար տեղի է ունեցել փետրվարին՝ Նեգրոպոնտոս ժամանելուց հետո։ Այս հաղորդագրության մեջ Ումբերտը Վենետիկից ճանապարհին ճամբար դրեց Լեսբոսում, որտեղ անցկացրեց տասնհինգ օր, ապա հանդիպեց 1500 հոգուց բաղկացած թուրքական զորքին և 26 նավին։ Ըստ մատենագրի՝ Ումբերտը 2300 հետևակով և 70 հեծելազորից բաղկացած բանակով ջախջախեց թուրքերին և այրեց նրանց նավերը, մահապատժի է ենթարկել 150 թուրք բանտարկյալների, այդ թվում՝ Մուհամմադ անունով «բարոնին», այն բանից հետո, երբ նրանք հրաժարվել են հրաժարվել իրենց հավատքից։ Սակայն այս ճակատամարտը դժվար թե տեղի ունենար, քանի որ Ումբերտի և պապի նամակագրության մեջ այն նշված չէ։ Համաձայն 1346 թվականի առաջին կեսի նամակագրության՝ Ումբերտը ոչ մի ակտիվ գործողություն չի ձեռնարկել Նեգրոպոնտոսում գտնվելու ընթացքում։

Միտիլինի ամրոցի ավերակները
Ընդհանուր առմամբ, արշավանքը հասավ իր նպատակներին։ 1346 թվականի փետրվարի սկզբին Ումբերտը հաղթեց Ումուրի նավատորմին Միտիլինիում (Լեսբոս)։ 1346 թվականի հունիսին խաչակիրները ժամանեցին Զմյուռնիա։ Ումբերտը ժամանել է ոչ ավելի, քան 30 ասպետով. նա վերականգնել է նավահանգստի ամրությունները և սկսել հարձակումներ թուրքերի դեմ՝ բազմաթիվ գերիներ վերցնելով։ Համաձայն Դուստուրնամեի և հռոմեական տարեգրության՝ Ումբերտի Զմյուռնիա ժամանելուց մոտ մեկ ամիս անց ճակատամարտ է տեղի ունեցել խաչակիրների և թուրքերի միջև։ Այս ճակատամարտում մահացան մի քանի ասպետներ, և այս անհաջողությունից հետո Ումբերտը չլքեց նավահանգիստը մինչև նա նավարկեց Զմյուռնիայից։ Բացի այդ, հայտնի է, որ Ումբերտը ամռան վերջին ամիսներին տառապել է հիվանդությամբ։ Սկզբնական հաջողություններից հետո շոգը սկսվեց, խաչակիրները սկսեցին տառապել հիվանդություններից և սովից, և շատերը մահացան։

### Արդյունք

Աղբյուրներ
----------

* Setton, Kenneth M. (1976). The Papacy and the Levant (1204–1571), Volume I: The Thirteenth and Fourteenth Centuries. Philadelphia: The American Philosophical Society. pp. 184–223. ISBN 0-87169-114-0.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Lemerle Paul* L'émirat d'Aydin, Byzance et l'Occident: recherches sur La geste d'Umur pacha. — Presses universitaires de France, 1957. — 304 p.(ֆր.)
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16  *Carr M.* Motivations and Response to Crusades in the Aegean: c.1300-1350 / Thesis Submitted for the Degree of Doctor of Philosophy Supervised by: Dr Jonathan Harris. — Royal Holloway, University of London, 2011.(անգլ.)
3. 1 2 3 4 5  *Merçil E.* Aydınoğulları(թուրքերեն) // *Islam Ansiklopedisi*. — 1991. — Vol. 4. — P. 239—241.(թուրքերեն)
4. 1 2 3 4 5 6 7  *Setton K. M.* The Papacy and the Levant, 1204-1571. — American Philosophical Society, 1976. — Vol. I, The Thirteenth and Fourteenth Centuries. — P. 530.(անգլ.)
5. ↑  *Miller W.* The Zaccaria of Phocaea and Chios (1275-1329) // *Essays on the Latin Orient*. — Cambridge: Cambridge University Press, 1921. — P. 283–298.(անգլ.)

Գրականություն
-------------

* Carr, Mike. 2014. "Humbert of Viennois and the Crusade of Smyrna: A Reconsideration". *Crusades* **13** (1): 237–51.
* Gay, Jules. 1904. *Le pape Clément VI et les affaires d'Orient*. PhD thesis.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Խաչակրաց արշավանքներ |
| --- |
|  |
| 11-րդ դար | 
* Ռեկոնկիստա
* Սարդինական
* Մահդիայի
* Գյուղացիների
* **Առաջին**

 |  |
|  |
| 12-րդ դար | 
* 1101
* Հյուսիսային խաչակրաց արշավանքներ (Սլավոնական
* Լիվոնյան
* Պրուսական)
* Նորվեգական
* Բալեարյան
* Վենետիկյան
* **Երկրորդ**
* Շվեդական (Առաջին
* Երկրորդ
* Երրորդ)
* **Երրորդ**
* 1197

 |
|  |
| 13-րդ դար | 
* **Չորրորդ**
* Ալբիգոյան
* Մանուկների
* **Հինգերորդ**
* **Վեցերորդ**
* **Յոթերորդ**
* Հովվական
* **Ութերորդ**
* Իններորդ
* Արագոնի

 |
|  |
| 14-րդ դար | 
* Հովվական
* Զմյուռնիայի
* Ալեքսանդրիայի
* Սավոյան
* Դեսպենսերի
* Մահդիայի
* Նիկոպոլիսի

 |
|  |
| 15-րդ դար | 
* Հուսյան
* Վառնայի
* Օտրանտո

 |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Միջնադար |
| --- |
|  |
| Վաղ միջնադար | Սասանյան Իրան • Քրիստոնեության տարածում • Ժողովուրդների Մեծ Գաղթ • Բյուզանդական կայսրություն • Արևմտյան Հռոմեական կայսրություն • Մարզպանական Հայաստան • Իսլամի տարածում • Արաբական խալիֆայություն • Առաջին Բուլղարական կայսրություն • Ֆրանկական թագավորություն • Ֆրանկական կայսրություն • Բագրատունյաց Հայաստան • Խորվաթիայի թագավորություն • Անգլո-սաքսոնյան Անգլիա • Վիկինգների դարաշրջան • Կիևյան Ռուսիա |
|  |
| Զարգացած միջնադար | Ֆեոդալիզմ • Սրբազան Հռոմեական կայսրություն • Քրիստոնեական եկեղեցու պառակտում • Խաչակրաց արշավանքներ • Կիլիկիայի Հայկական Թագավորություն • Զաքարյան Հայաստան • Երկրորդ Բուլղարական կայսրություն • Հայկական հարստություն • Միջնադարյան Հնդկաստան • Միջնադարյան Չինաստան • Միջնադարյան Ճապոնիա |
|  |
| Ուշ միջնադար | Հարյուրամյա պատերազմ • Ալ և սպիտակ վարդերի պատերազմ • Բուրգունդիա • Կոստանդնուպոլսի անկում • Թուրք-պարսկական պատերազմներ • Օսմանյան կայսրություն • Սեֆյան Իրան • Աշխարհագրական մեծ հայտնագործություններ • Վերածնունդ • Ռեֆորմացիա • Նիդեռլանդական հեղափոխություն • Երեսնամյա պատերազմ |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Խաչակիրների ճակատամարտերը Մերձավոր Արևելքում |
| --- |
|  |
| Խաչակրաց առաջին արշավանք | Քսերիգորդոն • Ցիվետոտ • Նիկեա • Դորիլեա (1) 1 • Անտիոք (1) • Մաարրի • Երուսաղեմ (1) • Ասկալոն (1) |  |
|  |
| Արշավանքների միջև | Մալաթիա • Մերզիֆոն • Ռամլա (1) • Ռամլա (2) • Հառան • Արտախ • Ռամլա (3) • Տրիպոլի (1) • Սիդոն • Շայզար (1) • Ալ-Սաննաբր • Սարմին • Արյունոտ դաշտ • Հաբ • Յիբնե • Ազազ • Մարջ ալ-Սաֆար • Բաարին • Շայզար (2) • Եդեսիա • Բոսրա • |
|  |
| Խաչակրաց երկրորդ արշավանք | Դորիլեա (2) • Եփեսոս • Մեանդր • Կադմուս • Դամասկոս |
|  |
| Արշավանքների միջև | Ինաբ • Այնթապ • Ասկալոն (2) • Հուլա • Ալ-Բուկայա • Հարիմ • Ալ-Բաբեյն • Մոնժիզար • Մարջ-Ույուն • Հակոբի գետանց • Բելվուար • Ալ-Փուլ • Քերաք • Կրեսսոն • Հաթթին • Երուսաղեմ (2) • Տյուրոս |
|  |
| Խաչակրաց երրորդ արշավանք | Իկոնիա • Աքքա (1) • Արսուֆ (1) • Յաֆֆա |
|  |
| Խաչակրաց չորրորդ արշավանք | Զառա • Կոստանդնուպոլիս (1) • Կոստանդնուպոլիս (2) |
|  |
| Խաչակրաց հինգերորդ արշավանք | Դամիետա (2) |
|  |
| Խաչակրաց վեցերորդ արշավանք | Երուսաղեմ (4) • Ֆորբիա |
|  |
| Խաչակրաց յոթերորդ արշավանք | Դամիետա (3) • Ալ-Մանսուր • Փարիսքուր |
|  |
| Խաչակիրների վտարում | Կեսարիա • Հայֆա • Արսուֆ (2) • Անտիոք (2) • ալ-Հուսն • Տրիպոլի (2) • Տրիպոլի (3) • Աքքա (2) • Ռուադ |
|  |
| 1 Փակագծերում թվերով նշված են ճակատամարտերի հերթական համարները: |

 |

|  |
| --- |
| 
  **Պատմություն**
 |