**Էստոնիայի պատմություն** - ժամանակակից Էստոնիայի տարածքում տեղի ունեցող իրադարձություններն են այն պահից, երբ մարդիկ սկսեցին բնակություն հաստատել այնտեղ մինչև այսօր։ Մարդկային առաջին բնակավայրերը այս տարածքում առաջացել են մ.թ.ա. մոտ 9500-9600 թվականներին՝ այսպես կոչված Կունդ մշակույթում։ X—XIII-րդ դարերում ձևավորվել էր հասարակության վաղ ֆեոդալական կառուցվածքը, որտեղ ծերակույտն ու զինվորական ջոկատների ղեկավարները գտնվում էին երկրի գլխավերևում։

XIII դարում խաչակիրները, ճնշելով էստոնացիների դիմադրությունը, այդ հողերը ներառեցին Լիվոնյան օրդենի մեջ։ Այդ ժամանակվանից, մի քանի դար շարունակ, գերմանացիները Էստոնիայում առանցքային դիրքեր են զբաղեցրել ուժային կառույցներում, մշակույթում, տնտեսությունում և այլն։ XVI -րդ դարում Էստոնիան անցավ Ռեֆորմացիայի դարաշրջանը, այդ ժամանակվանից բողոքականությունը դարձել է իր հիմնական կրոնական ուղղությունը։ Նույն դարում, Լիվոնյան պատերազմի արդյունքներով, հյուսիսային Էստոնիան մտավ Շվեդիայի կազմը, իսկ կես դար անց հարավային Էստոնիան նույնպես ներառվեց նրա կազմում։

Շվեդիայի և Ռուսաստանի միջև Հյուսիսային պատերազմից հետո Էստոնիան ներառվել է Ռուսական կայսրության կազմում 1721 թվականին։ 1897 թվականի մարդահամարի տվյալներով Էստոնիայում ապրում էր 958000 մարդ, որոնցից 90%-ից մի փոքր ավելին էստոնացիներ էին, 4%-ը՝ ռուսներ և 3,5%-ը՝ գերմանացիներ։

1918 թվականի փետրվարի 24-ին Ռուսական կայսրության փլուզումից հետո հռչակվեց Էստոնիայի անկախ և ժողովրդավարական Հանրապետությունը։ Անկախությունը ձեռք բերվեց համանուն Անկախության պատերազմի ժամանակ։ 1920 թվականի փետրվարի 2-ին Խորհրդային Ռուսաստանը և Էստոնիան ստորագրեցին փոխադարձ ճանաչման մասին հաշտության պայմանագիր։ 1921 թվականի սեպտեմբերի 22-ին Էստոնիան դարձավ Ազգերի լիգայի անդամ։

1939 թվականին ԽՍՀՄ-ի և Գերմանիայի միջև ազդեցության ոլորտների բաժանման արդյունքում 1939թ․ սեպտեմբերին Խորհրդային Միությունը Էստոնիային պարտադրեց «Փոխօգնության պայմանագիր»-ը, իսկ 1940 թվականի օգոստոսի 6-ին Էստոնիան ներառվեց ԽՍՀՄ կազմի մեջ։ 1941 թվականի հուլիսի 7-ից մինչև 1944 թվականի նոյեմբերի 24-ն ընկած ժամանակահատվածում Էստոնիայի տարածքը օկուպացվեց նացիստական Գերմանիայի կողմից։ Այն բանից հետո, երբ խորհրդային զորքերը վերականգնեցին վերահսկողությունը Էստոնիայի տարածքի վրա, այն կրկին ընդգրկվեց ԽՍՀՄ կազմում։ Միացյալ Նահանգները և մի շարք այլ երկրներ «դե ֆակտո» ճանաչեցին այս ներառումը և «դե յուրե» չճանաչեցին այն։

1990 թվականի մայիսի 8-ին Էստոնիայի անկախությունը վերականգնվեց։ 1991 թվականի սեպտեմբերի 17-ին Էստոնիան ընդունվեց ՄԱԿ։ 2004 թվականին Էստոնիան դարձավ Եվրամիության և ՆԱՏՕ-ի անդամ։

Նախապատմական և հնագույն ժամանակաշրջաններ
----------------------------------------

Ժամանակակից Էստոնիայի տարածքում մարդկային կյանքը հնարավոր դարձավ վերջին սառցե դարաշրջանում սառցադաշտի նահանջից հետո։ Ըստ հնագիտական տվյալների՝ այստեղ հայտնի ամենահին բնակավայրը եղել է Պյարնու գետի ափին գտնվող Պուլլի գյուղի մոտ՝ մոտ մ.թ.ա. 9500-9600 թվականներին։ Այս և ավելի ուշ որսորդների և ձկնորսների բնակավայրերը պատկանում են այսպես կոչված Կունդ մշակույթին։ Այն գոյություն է ունեցել մինչև մեզոլիթյան դարաշրջանը (մ.թ.ա. 5-րդ հազարամյակ)։ Մ.թ.ա. V-ից III հազարամյակը Էստոնիայի տարածքը բնակեցված էր նարվա մշակույթի պալեո-եվրոպական ժողովուրդներով և Փիթ-Կոմբ Վուեր մշակույթով։ Նեոլիթյան դարաշրջանում (մ.թ.ա. IV-II հազարամյակ) դրանք փոխարինվում են լարային սպասքի հնդեվրոպական մշակույթով։ Նեոլիթի երկրորդ կեսին մոտ մ.թ.ա. 2900 թվականից, Էստոնիայի տարածքում սկսեցին բուծել խոշոր եղջերավոր անասուններ՝ կովեր, այծեր, ոչխարներ և խոզեր։ 3470-3545 տարի առաջ Կաալի երկնաքարն ընկել է Սաարեմաա կղզու վրա։ Մ.թ.ա մոտ 1-ին հազարամյակում անասնապահությունը դարձավ տնտեսության հիմնական ճյուղը։ 

Մ.թ.ա․ 1-ին հազարամյակում ներկայիս Էստոնիայի տարածքի բնակչությունն անցնում է նստակյաց ապրելակերպի և կառուցում առաջին ամրացված բնակավայրերը։ Դրանցից ամենահայտնին են Ասվան և Ռիդալան Սաարեմաա կղզում և Իրուն՝ Տալլինի մոտ։ Մ.թ.ա․ 1-ին հազարամյակի կեսերից զարգանում են ցամաքային և ծովային կապերը հարևանների հետ։ Այս շրջանը հնագիտության մեջ հայտնի է որպես քարե գերեզմանոցների մշակույթի ժամանակաշրջան, որի ավանդույթները եկել է Սկանդինավիայից։ Մեր դարաշրջանի առաջին դարերում գյուղատնտեսությունը դարձել է տնտեսության հիմքը, 1-ին հազարամյակի 2-րդ կեսին լայն տարածում է գտել անասնաբուծությունը՝ անասունների քարշի ուժի օգտագործմամբ։ 

Էստոնիա անվանումը կարող է առաջանալ «Aestii» բառից, որն առաջին անգամ հիշատակել է հռոմեացի պատմաբան Տակիտուսը 98 թվականին «Գերմանացիների ծագման և Գերմանիայի գտնվելու վայրի մասին» տրակտատում։ Այսպիսով, ըստ նրա, գերմանացիները կանչել են մերձբալթյան ժողովուրդների ներկայացուցիչներին, որոնք ապրում էին Վիստուլա գետից հյուսիս-արևելք։ Էստոներենը ծագումով պատկանում է ֆինո-ուգրական խմբին, ցեղերը՝ այս լեզուներով խոսողները, հայտնվել են ներկայիս Էստոնիայի տարածքում՝ արևելքից և հյուսիսից գաղթի արդյունքում մ.թ.ա. մոտ 3300-3200 թվականներին։

11-րդ դարը շրջադարձային էր Էստոնիայի բնակավայրի բնության մեջ՝ շատ հին բնակավայրեր լքվեցին, բայց կառուցվեցին նոր ու ավելի հզոր բնակավայրեր։ Բնակչությունն ու գյուղատնտեսական տարածքն ավելացան։ Երկաթի դարի վերջում ձևավորվել է վարչական բաժանման համակարգ։ Հին Էստոնիայի գլխավոր վարչատարածքային միավորը Կիհելկոնդն էր, որից ընդհանուր առմամբ կային մոտ 45։ Դրանք բաղկացած էին վակովյան շրջաններից, որոնք ներառում էին մի քանի տասնյակից մինչև հարյուրավոր գյուղեր (ընտանեկան ագարակներ)։ Կիհելկոնդները միավորվեցին մաակոնդների։ 13-րդ դարի սկզբին դրանք ութն էին՝ Վիրումաա, Լաանեմա, Ռավալա, Սաարեմաա, Սակալա, Ուգանդի, Հարժումա, Յարվամաա։ Հիմնական սոցիալ-տնտեսական միավորը ընտանեկան տնտեսությունն էր։ 10-13-րդ դարերում ձևավորվել էր հասարակության վաղ ֆեոդալական կառուցվածքը, որտեղ ծերակույտն ու զինվորական ջոկատների ղեկավարները գտնվում էին երկրի գլխին։ Այս ժամանակաշրջանի մշակույթը հետագայում արտացոլվել է Կալեվիպոեգ էպոսում։ 

Մոտ 1030 թվականին արքայազն Յարոսլավ Իմաստունը արշավեց դեպի էստոնական հողեր։ Արշավի արդյունքը դարձավ Յուրիև (Տարտու) քաղաքի հիմնադրումը։ 1061 թվականին տեղի ցեղերը վերագրավեցին քաղաքը։ Հետագայում Էստերը, մի կողմից, իսկ պսկովացիները նովգորոդցիների հետ, մյուս կողմից, փոխադարձ արշավանքներ կատարեցին մինչև 13-րդ դարի սկիզբը, նման հակամարտություններ տեղի ունեցան էստոնացիների և սկանդինավյան վիկինգների միջև 9-րդ դարից։

Միջնադար
--------

Միջնադարը Էստոնիայում համարվում է 13-րդ դարի սկզբից մինչև 16-րդ դարի երկրորդ կեսը, այսինքն՝ քրիստոնեության տարածման սկզբից մինչև Լիվոնյան պատերազմը։

Քրիստոնեությունը Էստոնիա է հասել շատ ավելի ուշ, քան եվրոպական այլ երկրներում։ Սկզբում այս տարածքում հայտնվեցին միսիոներներ, հետո սկսվեց ռազմական ընդլայնումը, որին աջակցում էին ցրված ուժերը՝ պապական կուրիան, Համբուրգ-Բրեմեն արքեպիսկոպոսները, Տևտոնական օրդերը, Դանիական և Շվեդական թագավորությունները։ Պապական միսիոներների կողմից էստոնացիներին քրիստոնեությանը ծանոթացնելու առաջին փորձերը սկսվել են արդեն 1170-ական թվականներին, բայց հաջողությամբ չեն պսակվել։

### Էստոնիայի գրավումը խաչակիրների կողմից

XII դարում սկսվեց Լիվոնյան խաչակրաց արշավանքը։ Խաչակիրները Էստոնիայի երկիր հասան մինչև 1206-1208 թթ. 1217 թվականին էստոնացիները պարտություն կրեցին Վիլյանդիի ճակատամարտում, որում մահացավ ավագ Լեմբիթուն։

1219 թվականին Դանիայի թագավոր Վալդեմար II-ը գրավեց Հյուսիսային Էստոնիան՝ հաղթելով էստոնացիներին Լինդանիզի ճակատամարտում։ Գերմանական սրի շքանշանը 1224 թվականին նվաճեց Հարավային Էստոնիան, իսկ 1227 թվականին՝ Էզել (Սաարեմաա) կղզին։

Արդյունքում այս հողերը անցան Լիվոնյան օրդենի իշխանության տակ։ Նվաճված երկրներում վարչական նոր համակարգի ձևավորումը շարունակվել է մինչև 13-րդ դարի վերջը։ Պարտության հիմնական պատճառներն էին թշնամու թվային և ռազմատեխնիկական գերազանցությունը, ինչպես նաև էստոնացիների շրջանում կենտրոնացված քաղաքական իշխանության բացակայությունը։

Հրամանով նվաճված հողերի վրա ստեղծվել են Եզել-Վիկ (Սաարե-Լյաենե) և Դերպտ (Տարտու) եպիսկոպոսությունները։ Էստոնիայի հյուսիսային մասը մտնում էր Դանիայի թագավորության մեջ։ 1240 թվականին Դանիայի թագավորը հողեր է հատկացրել Տալլինի եպիսկոպոսության ստեղծման համար։ 1251 թվականին Ռիգայի եպիսկոպոսությունը արքեպիսկոպոսության վերածվելուց հետո Դերպտի և Էզել-Վիկի եպիսկոպոսությունները ենթարկվեցին Ռիգայի արքեպիսկոպոսին։ Տալլինի եպիսկոպոսը ենթարկվում էր Լունդի արքեպիսկոպոսին և նրա տարածքում աշխարհիկ իշխանություն չուներ։

1268 թվականի փետրվարի 18-ին տեղի ունեցավ Ռակովորի ճակատամարտը հյուսիսային ռուսական հանրապետությունների և իշխանությունների բանակների միջև Լիվոնյան կարգի ասպետների և դանիական Էստլանդիայի միացյալ ուժերի դեմ։

Նոր իշխանությունների և տեղի բնակչության միջև բախումները հանգեցրին ապստամբությունների, որոնցից ամենահայտնին դանիական Էստոնիայում Սուրբ Գեորգիի գիշերվա ապստամբությունն էր 1343 թվականին։ Դանիացիները չկարողացան ինքնուրույն գլուխ հանել դրանից և օգնության կանչեցին Տևտոնական օրդերին։ Հետագայում, աճող ներքին խնդիրների պատճառով, 1346 թվականի օգոստոսի 29-ին Դանիայի թագավոր Վալդեմար IV Ատերդագը վաճառեց Էստլանդիայի դանիական մասը Տևտոնական կարգի մեծ վարպետ Հենրիխ Դյուզեմերին 19 հազար արծաթե Քյոլնի մարկով, և վերջինս փոխանցեց. Էստլանդը Լիվոնիայի Տևտոնական կարգի Լանդմայստեր Գոսվին ֆոն Հերիկին։

### Գերմանական իշխանություն

Շրջանում ձեւավորվել է ֆեոդալական համակարգ։ Ֆեոդալները գերմանացի ասպետներ էին, եպիսկոպոսներ և մի քանի էստոնացի երեցներ, որոնք արագ գերմանացվեցին։ Գյուղացիների իրավունքները սիստեմատիկորեն սահմանափակվում էին մինչև 16-րդ դարում ճորտատիրության հաստատումը։ 1550 թվականին բնեղեն հարկերը հասել են 25%-ի, իսկ գյուղացուն հողից առանձին վաճառելու առաջին դեպքը թվագրվում է 1495 թվականին։

Ամբողջ վարչական և դատական իշխանությունը գերմանացի մագիստրատների ձեռքում էր։ Քաղաքներում ձևավորվել են վաճառականների գիլդիաներ և արհեստավորների արհեստանոցներ։ Ռևալը, Դորպատը, Պեռնաուն և Ֆելինը Հանզեական լիգայի մաս էին կազմում։ Ինքը՝ էստոնացիները, որոնք կազմում էին բնակչության մոտ 80%-ը, մնացին գյուղացիներ և չունեին անձնական ազատություն մինչև 1816-1819 թվականներին ճորտատիրության վերացումը։ XIV դարում Լիվոնիայի խոշոր ֆեոդալների միջև եղան զգալի տարաձայնություններ, որոնք հանգեցրին զինված բախումների։ XV դարում տեղի ունեցավ կալվածքների համախմբում և նրանց միջև հարաբերությունների կարգավորում։

Քաղաքների ճարտարապետական տեսքը, հատկապես Տալլինը (տարբեր ժամանակներում կոչվում էր նաև Կոլիվան, Լինդանիս և Ռևել) իր միջնադարյան գոթական ոճով, ձևավորվել է արևմտյան և հյուսիսեվրոպական («Հանզեական») ճարտարապետության ուժեղ ազդեցության ներքո։ Էստոնիայի բնակչությունը 1550 թվականին կազմում էր մոտ 250 հազար մարդ, որոնցից առնվազն 6%-ը ապրում էր քաղաքներում, այդ թվում՝ 8000-ը՝ Տալլինում և 6000-ը՝ Տարտուում։ Էստոնիայում առաջին գրադարանը հիմնադրվել է Տալլինում 1552 թվականին։

Էստոնիայի բնակչության նկատմամբ Կաթոլիկ եկեղեցու վերաբերմունքի շուրջ տարաձայնություններ կան։ «Կրուգոսվետ» հանրագիտարանը գրում է, որ «կաթոլիկ հավատքը թույլ տարածում ուներ էստոնացիների շրջանում, քանի որ եկեղեցին հետաքրքրություն չէր ցուցաբերում նրանց լեզվի և մշակույթի նկատմամբ»։ Encyclopedia Estonika-ն, ընդհակառակը, նշում է, որ «Կաթոլիկ եկեղեցին, համենայն դեպս քաղաքներում, մեծ ուշադրություն է դարձրել այսպես կոչված «ոչ գերմանացիներին» (էստոնացիներին)»։ Տալլինի բոլոր եկեղեցիներում և վանքերում, բացի գերմաներենից, քարոզներ են կարդացվել նաև էստոներեն։ Գյուղացիների մեջ տարածված էին հեթանոսական սովորույթները՝ միահյուսված կաթոլիկական ծեսերին։ 16-րդ դարում Էստոնիայի բնակիչները սկսեցին օգտագործել քրիստոնեական անուններ, որոնք փոխարինեցին հին էստոնականին։

Գերմանիայում Մարտին Լյութերի նախաձեռնած Ռեֆորմացիոն շարժումը (1517 թ.) լայն տարածում գտավ ներկայիս Էստոնիայի տարածքում։ Էստոնիայում Ռեֆորմացիայի հիմքում ընկած էին մի կողմից քաղաքների՝ որպես առևտրի կենտրոնների տնտեսական հակասությունները, մյուս կողմից՝ կարգն ու ասպետությունը։ Լյութերական քարոզիչները սկսեցին իրենց կանոնավոր գործունեությունը Տալլինում և Տարտուում 1524 թվականի գարնանը։ Նույն թվականի աշնանը սկսվեցին անկարգություններ, որոնց ժամանակ քաղաքաբնակները (հիմնականում հասարակ մարդիկ և երիտասարդ վաճառականները) սրբապատկերներով ավերեցին ոչ միայն ծխական եկեղեցիներն ու վանքերը, այլև հոգևորականների կացարանները։ Գյուղում լյութերականության ներդրումը տեղի ունեցավ շատ ավելի դանդաղ, և նույնիսկ 18-րդ դարում գյուղական լյութերական քահանաները դժգոհում էին իրենց ծխականների՝ կաթոլիկ ծեսերին հետևելու համար։ Ռեֆորմացիայի պահանջներից մեկը տեղի ժողովուրդների լեզուներով ծառայություններ մատուցելն էր, ինչը հանգեցրեց նրան, որ Գերմանիայում հրատարակվեցին առաջին գրքերը էստոներենով (1525 կամ 1535)։

Էստոնիան նոր ժամանակներում՝ մինչ Ռուսական կայսրությանը միանալը
--------------------------------------------------------------

### Լիվոնյան պատերազմ

16-րդ դարում Լիվոնյան Համադաշնությունը, Ռուսական թագավորությունը, Լիտվայի Մեծ Դքսությունը (GDL), Շվեդիայի և Դանիայի թագավորությունները մեծ և երկարատև հակամարտության մեջ մտան տարածքների, ներառյալ ժամանակակից Էստոնիայի տարածքի շուրջ։ Այս հակամարտությունը, որը տևեց 1558-1583 թվականներին, կոչվում էր Լիվոնյան պատերազմ։ Հակամարտության արդյունքը Լիվոնյան Համադաշնության փլուզումն էր, Էստոնիան բաժանվեց Շվեդիայի, Համագործակցության և Դանիայի միջև, կես դար անց Հարավային Էստոնիան նույնպես փոխանցվեց Շվեդիային Ալթմարկի համաձայնագրով։

Լիվոնյան պատերազմի սկզբին (1558-1583) ժամանակակից Էստոնիայի տարածքում բնակչությունը տատանվում էր 250-ից մինչև 300 հազար մարդ։ Պատերազմի սկզբնական փուլում Լիվոնյան Համադաշնությունը չկարողացավ դիմակայել ռուսական զորքերին, արագ պարտություն կրեց և արդեն 1561 թվականին դադարեց գոյություն ունենալ՝ իր հողերը հանձնելով Լիտվայի Մեծ Դքսությանը։ Բացի այդ, 1559 թվականին Դանիան գնեց Էզել կղզին և ժամանակակից Արևմտյան Էստոնիայի տարածքի մի մասը։ Դանիայի թագավորը այս հողերը հանձնեց դուքս Մագնուս Հոլշտեյնին։ Սակայն «Լիվոնյան ժառանգության» այլ հավակնորդներ կային։ 1561 թվականին Ռեվալը կամավոր ընդունեց Շվեդիայի հովանավորությունը, և միևնույն ժամանակ Հարյու շրջանի, Յարվա շրջանի և Վիրու շրջանի ասպետությունը ստացավ շվեդական քաղաքացիություն։ 1561 թվականին Դերպտի եպիսկոպոսության տարածքը գրավել են ռուսական թագավորության զորքերը։

1561 թվականին շվեդական բանակը վայրէջք կատարեց Ռևալում և վերահսկողության տակ առավ միջնադարյան Լիվոնիայի հյուսիսային մասը։ Չճանաչելով շվեդական գրավումները՝ Դանիան և Լեհաստանը (որին միացավ Լյուբեկ ազատ քաղաքը) 1563 թվականին սկսեցին այսպես կոչված շվեդների դեմ։ Սկանդինավյան յոթամյա պատերազմը, որը տևեց մինչև 1570 թ. Արդյունքում կոալիցիան չկարողացավ խլել Շվեդիայի ունեցվածքը Էստոնիայում։

1570 թվականին Լիվոնյան Համադաշնության հողերում ցար Իվան IV Ահեղը ստեղծեց Լիվոնյան թագավորությունը՝ ռուսական թագավորության վասալ դանիացի իշխան, դուքս Մագնուսի գլխավորությամբ։ Լիվոնյան պատերազմի ժամանակ ռուսական զորքերը երկու անգամ պաշարեցին Ռևելը (1570 և 1577 թվականներին), բայց չկարողացան վերցնել այն։ Ռուսաստանը Լիվոնիայում գրավված բոլոր տարածքները զիջեց Համագործակցությանը (1582-ին ստորագրված համաձայնագիր) և Շվեդիային (1583 և 1595 թվականների պայմանագրեր)։

Լիվոնյան պատերազմի ավարտին ժամանակակից Էստոնիայի տարածքում բնակչությունը նվազել էր մինչև 120-140 հազար մարդ։

### Տարածքի բաժանում

Լիվոնիայի բաժանման պահից Լիտվայի Մեծ Դքսության և Շվեդիայի միջև և մինչև 20-րդ դարի սկիզբը երկրի ժամանակակից տարածքի միայն հյուսիսային մասը կոչվում էր Էստլանդիա (Est. Eestimaa), մինչդեռ հարավային մասը՝ կոչվում է Լիվոնիա։

17-րդ դարի սկզբին Բալթյան երկրների համար պայքարը Շվեդիայի և Համագործակցության միջև շարունակվեց։ 1629 թվականի Ալթմարկի զինադադարի պայմաններով, որն ավարտեց այն, ամբողջ Լիվոնիան (որը ներառում էր ժամանակակից հարավային Էստոնիան և հյուսիսային Լատվիան) անցավ Շվեդիային։ 1643-1645 թվականների պատերազմում կրած պարտությունից հետո Դանիան Բրոմսեբրու խաղաղությամբ զիջեց Էսելի վերահսկողությունը, իսկ Շվեդիան տիրեց Էստոնիայի ողջ ժամանակակից տարածքին։

### Շվեդիայի կազմում

Շվեդիայի գերիշխանությունը վիճարկվեց Համագործակցության կողմից 1654-1660 թվականների պատերազմում և Ռուսաստանի ցարության կողմից 1656-1658 թվականների պատերազմում, սակայն Շվեդիան պահպանեց իր դիրքերը Էստոնիայում մինչև դարի վերջը։ Էստոնիայի բնակչությունը վերականգնվել է մինչև 400000 մարդ։ Գերմանացիները, կորցնելով քաղաքական իշխանությունը, մնացին իշխող սոցիալ-տնտեսական դասակարգ։ Էստոնիայի տարածքում ստեղծվեցին Էստոնիայի և Լիվոնի նահանգապետությունները։

Ոլորտը, որտեղ շվեդական տիրապետությունն ամենաշատ ազդեցությունն ունեցավ Էստոնիայի վրա, կրթությունն էր։ 17-րդ դարի վերջից լայն տարածում գտավ էստոներեն դպրոցական ուսուցումը։ 1632 թվականին Դորպատ (Տարտու) համալսարանը հիմնադրվել է Հարվարդից 4 տարի շուտ։ 1684 թվականին Շվեդիայի թագավորական կառավարության աջակցությամբ Դորպատի մոտ բացվեց ուսուցչական սեմինարիա, որտեղ դասավանդում էր Բենգտ Գոթֆրիդ Ֆորսելիուսը, և ընդլայնվեց էստոներեն գրքերի հրատարակումը։

Մեծ սովի տարիներին (1695-1697 թթ.) նիհար տարիների պատճառով բնակչությունը նվազել է մոտավորապես 70000 մարդով։ Ամենամեծ քաղաքներն էին Տալլինը, Դերպտը, Նարվան, Արենսբուրգը, Պեռնաուն, Ֆելինը։

Մինչև 17-րդ դարը առևտուրը Էստոնիայի տնտեսության հիմքն էր։ Տարածքային բարենպաստ դիրքի պատճառով Եվրոպայից Ռուսաստան և հակառակ ուղղությամբ ապրանքներն անցնում էին Տալլինով և Նարվայով։ Նարվա գետը կապ էր ապահովում Ռուսաստանի հետ՝ Պսկով, Նովգորոդ, Մոսկվա։ Էստոնիայի ազնվական հողատերերի հիմնական թիվը գերմանացիներն ու շվեդներն էին։ 1671 թվականին օրենք ընդունվեց, որը թույլ էր տալիս վերադարձնել փախած գյուղացիներին, ինչպես նաև նրանց գրանցել հողային ռեգիստրներում։ Միջնադարում Էստոնիան սկանդինավյան երկրներին հացահատիկի հիմնական մատակարարն էր։ Միայն 17-րդ դարում սկսվեց արդյունահանող արդյունաբերության և փայտամշակման արդյունաբերականացումը։ Ճորտատիրության վերացման առաջարկվող քննարկումը անհանգստություն առաջացրեց գերմանական խոշոր հողատերերի մոտ։

18-րդ դարի սկզբին Բալթյան տարածաշրջանում Ռուսական կայսրության շահերը բախվեցին Շվեդիայի շահերին։ Հյուսիսային պատերազմը (1700-1721) ավարտվեց Շվեդիայի կապիտուլյացիայով և 1710 թվականին Էստոնիայի և Շվեդիայի Լիվոնիան միացմամբ Ռուսական կայսրությանը, որը պաշտոնապես հաստատվեց 1721 թվականի Նիստադտի խաղաղության պայմանագրով։ Այդ ժամանակների համար սովորական կողոպուտներն ու սպանությունները սաստկացան ցարի հրամանով՝ կիրառելու այրված հողի մարտավարությունը և տեղահանությունը տեղի բնակչությանը։

Ռուսական կայսրության կազմում
----------------------------

Ժամանակակից հյուսիսային Էստոնիայի տարածքում ձևավորվել է Ռևելի նահանգը (1783-ից՝ Էստլանդիայի նահանգ), իսկ ժամանակակից հարավային Էստոնիան ժամանակակից հյուսիսային Լատվիայի հետ միասին ձևավորել է Լիվոնյան նահանգը։ Էստոնական հողերը Ռուսական կայսրությանը միացնելուց հետո Պետրոս I-ը վերականգնեց գերմանական արիստոկրատիայի իրավունքները, որոնք նրանք մասամբ կորցրել էին շվեդական տիրապետության տակ։ Եթե Շվեդիայում գերմանական ազնվականության կրթության մակարդակը նորմ էր, ապա Ռուսաստանում այն համեմատաբար բարձր ստացվեց, և, հետևաբար, բալթյան գերմանացիները դարձան կադրային ռեզերվ կայսրության բարձրագույն պաշտոնյաների համար։ Գյուղացիները, մյուս կողմից, ամբողջովին ստրկացված էին։ Այդ ժամանակաշրջանում ձևավորվեց այսպես կոչված «Օստսեեի հատուկ կարգը», որը որոշում էր երկու գավառների և Ռուսական կայսրության հարաբերությունները։ Գերմանական ազնվականությանը տրվեց վարչական և դատական իշխանություն, տեղի Ավետարանական Լյութերական եկեղեցուն տրվեց լիակատար ազատություն կայսրությունում գերիշխող Ռուս ուղղափառ եկեղեցու հետ միասին։

Հյուսիսային պատերազմի և 1710-1711 թվականների ժանտախտի ժամանակ Էստոնիայի բնակչությունը կրճատվեց մինչև 150-170 հազար մարդ, բայց շուտով սկսեց արագ աճել և 1765 թվականին հասավ 400,000 մարդու։ 1739 թվականին Աստվածաշունչն առաջին անգամ հրատարակվել է էստոներեն։ 18-րդ դարի վերջում գավառի էստոնացի բնակչության կեսից ավելին կարող էր կարդալ։ 19-րդ դարի վերջում գրագիտությունը գրեթե համընդհանուր էր։ Էստոնացի գյուղացիների հոգևոր զարգացման վրա կարևոր ազդեցություն են ունեցել պիետիզմի և հերնուտերների եղբայրության կրոնական շարժումները, իսկ հետո՝ գերմանական լուսավորությունը։ Լուսավորության գործիչները քննադատում էին ճորտատիրությունը և հանդես գալիս կրթական համակարգի բարելավման օգտին։

1790 թվականին Էստլանդ նահանգի բնակչությունը կազմում էր մոտ 500 հազար մարդ։ Ավելացել է նաև քաղաքային բնակչությունը (1782 թ.՝ Ռևել՝ 10700, Դերպտ՝ 3400, Նարվա՝ 3000, Պեռնով (Պարնու)՝ 2000։ 19-րդ դարի առաջին կեսին գերմանացիները կազմում էին քաղաքաբնակների 40-50%-ը և միայն։ 20-40%-ը եղել են էստոնացիները։ Քաղաքներում և գավառական մակարդակում գրասենյակային աշխատանքի հիմնական լեզուն գերմաներենն էր։

1802 թվականին վերաբացվել է 1632 թվականին հիմնադրված Դորպատի համալսարանը, որի դռները փակվել են Հյուսիսային մեծ պատերազմի ժամանակ։ Նույն թվականին իրականացվեց բարեփոխում, որը մեղմացրեց ճորտատիրությունը, ապահովեց գյուղացիների գույքային իրավունքները շարժական գույքի նկատմամբ և ստեղծվեցին դատարաններ գյուղացիական հարցերը լուծելու համար։ Ճորտատիրության վերացումը Էստլանդիա նահանգում 1816 թվականին և Լիվլանդ գավառում 1819 թվականին Ալեքսանդր I-ի օրոք կարևոր քայլ էր գյուղացիների ազատագրման ճանապարհին, բայց անցավ ևս մի քանի տասնամյակ, մինչև նրանք ստացան հող որպես սեփականություն ձեռք բերելու իրավունք։

1821 թվականին «Գյուղացիական շաբաթաթերթը» (Est. «Marahwa Näddala-Leht») սկսեց հանդես գալ Օտտո Մասինգի խմբագրությամբ։ 1838 թվականին Դորպատում հիմնադրվեց «Էստոնացի գիտնականների ընկերությունը», որի անդամներն էին այնպիսի գիտնականներ, ինչպիսիք են Ֆրիդրիխ Ռոբերտ Ֆելմանը և Ֆրիդրիխ Ռեյնհոլդ Կրոյցվալդը։ 1843 թվականին հովիվ Էդուարդ Արենսը ստանդարտացրեց էստոնական լեզվի ուղղագրությունն ու քերականությունը ֆիններենի հիման վրա՝ նախկինում օգտագործված գերմանա-լատիներեն մոդելի փոխարեն։

19-րդ դարի երկրորդ կեսին սկսվեց Էստոնիայի ազգային զարթոնքը։ Գյուղացիների ազատագրումից հետո նրանց տնտեսական վիճակը վատթարացավ։ Արդյունքը անկարգություններն էին, որոնք արտահայտված էին դավանանքը լյութերականությունից ուղղափառության փոխելու շարժման մեջ, որն ընդունվեց տասնյակ հազարավոր գյուղացիների կողմից։ Սա էր վերջնական ագրարային ռեֆորմի պատճառ։ 1849թ.-ի Լիվոնիայում և 1856թ.-ի օրենքը Էստոնիայում բաժանեց կալվածքների հողերը և թույլատրեց հողերի վաճառքն ու վարձակալությունը գյուղացիներին։ 1863 թվականին գյուղացիները ստացան անձը հաստատող փաստաթղթեր և ազատ տեղաշարժվելու իրավունք։ 19-րդ դարի վերջում էստոնացիներով բնակեցված Լիվոնիայի հյուսիսային գավառների գյուղացիների ավելի քան 80%-ը, իսկ Էստոնիայի նահանգում՝ ավելի քան 50%-ը հողատերեր կամ վարձակալներ էին, ինչը դրական ազդեցություն ունեցավ երկրի տնտեսության վրա։ Ըստ 1897 թվականի մարդահամարի՝ Էստոնիայում ապրում էր 958000 մարդ, որից էստոնացիները կազմում էին 90%-ից մի փոքր ավելի, ռուսները՝ 4%-ը և գերմանացիները՝ 3,5%-ը։

19-րդ դարի կեսերից Էստոնիայում, ինչպես մնացած կայսրությունում, սկսվեց կապիտալիզմի ակտիվ զարգացումը։ Տեքստիլ արդյունաբերությունը դարձավ հիմնական արդյունաբերությունը, աճեց մեքենաշինությունը և առաջացավ ցեմենտի արդյունաբերությունը։ Բայց հիմնականում Էստոնիան մնաց ագրարային երկիր մինչև 20-րդ դարի կեսերը։

### Ազգային զարթոնքի շրջան

Ագրարային բարեփոխումները և կրթական համակարգի զարգացումը կայսր Ալեքսանդր II-ի օրոք նպաստեցին Էստոնիայի ազգային շարժման առաջացմանը։ Նման շարժման նշանավոր ներկայացուցիչ դարձավ ազգային գաղափարախոսության հիմնադիր Յակոբ Հուրթը (1839-1906), ով կարծում էր, որ շարժման առաքելությունը պետք է լինի մշակութային, ոչ թե քաղաքական։ Ավելի արմատական ուղղություն է ղեկավարել Կարլ Ռոբերտ Յակոբսոնը (1841-1882), ուսուցիչ, գրող, լրագրող, առաջին էստոնական քաղաքական թերթի հիմնադիր Sakala (էստոներեն Sakala): Նրա ձեւակերպած քաղաքական ծրագիրը պահանջում էր հավասար իրավունքներ գերմանացիների և էստոնացիների համար։ Նա Ռուսաստանի կառավարության կողմից նշվում էր որպես Բալթյան գերմանացիների գլխավոր հակառակորդ Էստլանդիայի նահանգում։ Յոհան Վոլդեմար Յանսենը 1857 թվականին առաջին անգամ որպես անուն օգտագործել է էստոնացի ժողովուրդ (Est. eesti rahvas) արտահայտությունը, նախկինի փոխարեն՝ երկրի մարդիկ (Est. maarahvas)։

Էստոնացի գրողների ընկերությունը (1872-1893), որը հիմնադրվել է Դորպատում և միավորում է էստոնացի մտավորականներին, կազմակերպել է բանահյուսական և ազգագրական նյութերի ժողովածու և դրանց հրատարակումը էստոներենով։ 1870 թվականից ստեղծվել է առաջին էստոնական թատրոնը՝ Վանեմուին։ 1869 թվականին կազմակերպվեց երգի առաջին փառատոնը՝ երգի փառատոն, որը համախմբեց ավելի քան հազար երգիչների ու երաժիշտների և ավելի քան 12 հազար հանդիսատեսի։ Այս փառատոնը, որը տեղի է ունենում 4 տարին մեկ անգամ, դեռևս էստոնական ամենահայտնի ավանդույթներից է։

19-րդ դարի վերջին Գերմանիայի հզորացման պատճառով ցարական կառավարությունը սկսեց վարել գերմանական ազդեցության նվազեցման քաղաքականություն, որը կոչվում էր ռուսաֆիկացման քաղաքականություն։ 1882-1883 թվականներին ռուս սենատոր Ն.Ա.Մանասեյնը աուդիտ է կազմակերպել Բալթյան նահանգներում։ Աուդիտը ցույց է տվել, որ մերձբալթյան գերմանացիները դեռ գերակայում են վարչական, տնտեսական և քաղաքական ոլորտներում։ Իրականացվեցին բարեփոխումներ, որից հետո գրեթե ողջ վարչական իշխանությունը կենտրոնացվեց ռուսների ձեռքում։ 1888-ին տեղի ոստիկանությունը վերափոխվեց (ըստ ընդհանուր կայսերական մոդելի), 1889-ին բալթյան երկրներում ներդրվեց համառուսաստանյան դատական համակարգ։ 80-90-ականների վերջերին ձեռնարկվեցին մի շարք միջոցառումներ՝ գերմանական ազդեցությունը կրթական ոլորտից դուրս մղելու համար, մասնավորապես Դորպատի համալսարանը ռուսացվեց (1893-ին այն վերանվանվեց Յուրիևի համալսարան)։ Բայց բարեփոխումներն այդպես էլ չավարտվեցին. պաշտոնյաների մեծ մասը ծանոթ չէր տեղի պայմաններին և չգիտեր էստոներենը։ Այսպիսով, մերձբալթյան գերմանացիների ազդեցությունը անփոփոխ մնաց մինչև 1917 թվականը։

1897 թվականին Էստոնիայի նահանգի և Լիվլանդ նահանգի հյուսիսային շրջանների (հիմնականում էստոնացի բնակչությամբ) բնակչությունը կազմում էր 958 հազար մարդ՝ 90%-ը էստոնացիներ էին, մոտ 4%-ը՝ ռուսներ և 3,5%-ը՝ բալթյան գերմանացիներ։ Բնակչության մոտ 65%-ը զբաղված է եղել գյուղատնտեսությամբ, 14%-ը՝ արդյունաբերության և շինարարության ոլորտում, մոտ 14%-ը՝ տրանսպորտի և սպասարկման ոլորտում։ Էստոնացիների տոկոսը Ռեվալում 1867 թվականի 51,8-ից 1897 թվականին հասել է 88,7-ի։ Բալթյան գերմանացիներն ու ռուսները մնացին հասարակության մտավոր, տնտեսական և քաղաքական էլիտան, գյուղացիներն ու բանվորները հիմնականում էստոնացիներ էին։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի մարտերին մասնակցել են մոտ հարյուր հազար էստոնացիներ, այդ թվում՝ մոտ 3000 սպա և 8-9 գեներալ։ Վեց շքանշան, այդ թվում՝ Գեորգևյան խաչ 4-րդ աստիճանի անձնային քաջության համար։

1905 թվականին Ռուսական կայսրությունում հեղափոխական շարժման ազդեցության տակ զանգվածային գործադուլների և գյուղացիական անկարգությունների ալիքը տարածվեց Էստլանդիայի նահանգով։ Էստոնիայի ազգային բուրժուազիան հանդես եկավ լիբերալ բարեփոխումների պահանջով։ Կայսրության կառավարությունը պատասխանեց կոշտ ռեպրեսիաներով, 328 էստոնացի գնդակահարվեցին կամ կախաղան բարձրացան, ղեկավարները փախան արտերկիր։ Բանվորների կազմակերպված գործողությունները վերսկսվեցին 1912 թվականին և հատկապես 1916 թվականից։

Հեղափոխությունը 1917 թվականին և Էստոնիայի Հանրապետության ստեղծում
-----------------------------------------------------------------

### 1917 թվականի փետրվարյան հեղափոխություն Էստոնիայում

1917 թվականի մարտի 2-ի (15) փետրվարյան հեղափոխության ժամանակ Ռուսական կայսրության պետական իշխանությունները Ռևալում դադարեցին գոյություն ունենալ։ Ռուսաստանի ժամանակավոր կառավարությունը Ռեվալի քաղաքապետ Յաան Պոսկին նշանակեց Էստլանդիայի նահանգապետարանի կոմիսար։ Ժամանակավոր կառավարությունը որոշում է կայացրել «Էստլանդիա նահանգի վարչական կառավարման և տեղական ինքնակառավարման ժամանակավոր կառուցվածքի մասին», համաձայն որի՝ Լիվլանդ նահանգի հյուսիսային շրջանները՝ էստոնական բնակչությամբ, ներառվել են Էստլանդիայի նահանգի կազմում, և խորհրդատվական մարմինը եղել է։ ստեղծվել է գավառական կոմիսարի ներքո՝ Էստլանդիայի նահանգի ժամանակավոր Զեմսկի խորհուրդը։ Զեմսկու խորհրդի խնդիրն էր լուծել տեղական խնդիրները, ներմուծել հարկեր և նորմեր, մշակել օրինագծեր։

1917 թվականի ապրիլից ռուսական բանակում սկսեցին ստեղծվել էստոնական ազգային զորամիավորումներ Յոհան Լայդոների հրամանատարությամբ։ Միևնույն ժամանակ բոլշևիկները շարունակում էին իրենց քարոզարշավը քաղաքներում և Էստոնիայում տեղակայված ռուսական բանակի ստորաբաժանումներում։ Նրանք սկսեցին ստեղծել բանվորների և զինվորական պատգամավորների սովետներ։

1917 թվականի սեպտեմբերի 6 (19) - սեպտեմբերի 23 (հոկտեմբերի 6) Moonsund գործողության ընթացքում գերմանական նավատորմը ներխուժեց Ռիգայի ծոց և գերմանական դեսանտային ուժը գրավեց Moonsund արշիպելագի կղզիները։

1917-ի հոկտեմբեր-նոյեմբերին Էստոնիայում պայքար ծավալվեց բոլշևիկների միջև, որոնք ստեղծեցին Էստլանդիայի նահանգի ռազմահեղափոխական կոմիտեն և Զեմսկի սովետը։ Բոլշևիկները բարձրագույն իշխանություն հռչակեցին Էստլանդիայի Աշխատավորների և զինվորների պատգամավորների սովետների գործադիր կոմիտեն և հրապարակեցին Էստլանդիայի աշխատանքային կոմունայի սահմանադրության նախագիծը, որով ապագա Էստոնիայի Խորհրդային Հանրապետությունը հռչակվեց Ռուսաստանի Դաշնության ինքնավար մաս։ Խորհրդային Հանրապետություն.

1918 թվականի հունվարի 21-22-ը (փետրվարի 3-4) տեղի են ունեցել Էստոնիայի Սահմանադիր ժողովի ընտրություններ, որոնց արդյունքում ՌՍԴԲԿ (բ)-ն զբաղեցրել է առաջին տեղը՝ ստանալով ձայների 37,1%-ը։ Հիմնադիր ժողովը պետք է բացվեր 1918 թվականի փետրվարի 15-ին, սակայն խորհրդային իշխանությունները հունվարի 27-ին (փետրվարի 9-ին) չեղարկեցին այս որոշումը։

### Գերմանիայի օկուպացիան և անկախության հռչակումը

1918 թվականի փետրվարի 18-20-ին 8-րդ գերմանական բանակի և Հյուսիսային բանակային կորպուսի զորքերը հարձակում են սկսել Ռևելի ուղղությամբ։

1918 թվականի փետրվարի 19-ին Հողային խորհուրդը ստեղծեց Էստոնիայի փրկության կոմիտեն, որը բաղկացած էր Կոնստանտին Պետսից, Յուրի Վիլմսից և Կոնստանտին Կոնիկից։ Փետրվարի 24-ին Կոմիտեն հրապարակեց «Մանիֆեստ Էստոնիայի բոլոր ժողովուրդներին»՝ Էստոնիան հռչակելով անկախ ժողովրդավարական հանրապետություն՝ չեզոք ռուս-գերմանական հակամարտության նկատմամբ։ Կոմիտեն ձևավորեց Էստոնիայի ժամանակավոր կառավարությունը։

Մարտի 4-ին Էստոնիայի բոլոր հողերն ամբողջությամբ օկուպացված էին գերմանացիների կողմից։ Բրեստի պայմանագրի համաձայն ՌՍՖՍՀ-ն հրաժարվեց Գերմանիայի կողմից գրավված Բալթյան շրջանների նկատմամբ իր իրավունքներից։ Գերմանական օկուպացիոն իշխանությունները չճանաչեցին Էստոնիայի անկախությունը և տարածաշրջանում սահմանեցին ռազմաօկուպացիոն ռեժիմ, որի համաձայն գերմանական բանակի սպաներ կամ բալթյան գերմանացիներ նշանակվեցին առանցքային վարչական պաշտոններում։ 1918 թվականի ապրիլին օկուպացիոն իշխանությունների աջակցությամբ գումարվեցին էստոնական և լիվոնյան լանդեսրատները (հիմնականում բալթյան գերմանացիներից կազմված), իսկ հետո (ապրիլի 12)՝ միացյալ բալթյան լանդսրատը։ Լանդեսրատը որոշեց Էստոնիայի և Լիվոնյան նահանգների տարածքում ստեղծել Բալթյան դքսություն։ 1918 թվականի սեպտեմբերի 22-ին կայսր Վիլհելմ II-ը ստորագրեց պետական ակտ, որով Բալթյան դքսությունը ճանաչեց անկախ պետություն։ Նոր պետության պաշտոնական հռչակումը նախատեսված էր հոկտեմբերի 17-ին։

1918 թվականի աշնանը Գերմանիայում սկսվեց հեղափոխությունը, որը նոյեմբերի 9-ին հանգեցրեց միապետության տապալմանը։ 1918 թվականի նոյեմբերի 11-ին պատերազմող երկրների միջև կնքվեց Կոմպիենի զինադադարը, որը նշանակում էր Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտ։ Համաձայն զինադադարի պայմանների՝ Գերմանիան պարտավոր էր զորքերը դուրս բերել գրավյալ բոլոր տարածքներից։

### Պատերազմ անկախության համար

1918 թվականի նոյեմբերի 12-ին Զեմսկու խորհրդի ավագանին ձևավորեց նոր ժամանակավոր կառավարություն՝ Կոնստանտին Պետսի նախագահությամբ, որը նոյեմբերի 17-ին ազատվեց գերմանական համակենտրոնացման ճամբարից և նոյեմբերի 20-ին ժամանեց Ռևել։ Նոյեմբերի 19-ին Ռիգայում Գերմանիայի ներկայացուցիչները համաձայնագիր ստորագրեցին Ժամանակավոր կառավարության հետ՝ վերջինիս փոխանցելու երկրի ողջ իշխանությունը։ Իր հերթին, Աշխատավորների պատգամավորների Վերածննդի խորհուրդը աջակցության համար դիմեց Խորհրդային Ռուսաստանի կառավարությանը։ Կարմիր բանակում ստեղծվեցին էստոնական առանձին ստորաբաժանումներ (այսպես կոչված՝ կարմիր էստոնական գնդերը)։

1918 թվականի նոյեմբերի 29-ին Խորհրդային 7-րդ բանակի ստորաբաժանումները, ներառյալ կարմիր էստոնական գնդերը, գրավեցին Նարվան, որտեղ նույն օրը հռչակվեց Էստլանդիայի աշխատանքային կոմունա։ ՌՍՖՍՀ կառավարությունը 1918 թվականի դեկտեմբերի 7-ի հրամանագրով ճանաչեց Էստլանդիայի աշխատանքային կոմունայի անկախությունը։ Դեկտեմբերի 5-7-ը խորհրդային զորքերը վերսկսեցին հարձակումը։ 1919 թվականի հունվարին Կարմիր բանակը գրավեց երկրի տարածքի երկու երրորդը և կանգնեց Տալլինից 35 կիլոմետր հեռավորության վրա։

Էստոնական զրահապատ գնացք 1919 թվականի հունվարին Այդ ժամանակ ժամանակավոր կառավարությանը հաջողվել էր պայմաններ ստեղծել պատերազմում շրջադարձային պահի համար։ Էստոնական կողմում գործում էին բրիտանական նավատորմը Ֆիննական ծոցում և օտարերկրյա կամավորներ Շվեդիայից և Ֆինլանդիայից։ Սպիտակ բանակի հատուկ Պսկովի կամավորական կորպուսը ենթարկվում էր Էստոնիայի հրամանատարությանը։ Դեկտեմբերի 23-ին Էստոնիայի զորքերի գլխավոր հրամանատար է նշանակվել գնդապետ Յոհան Լայդոները։ Էստոնական ծագումով նախկին ցարական բանակի 2132 սպա միացել է էստոնական բանակին։ 1919 թվականի հունվարի 7-ին էստոնական զորքերը անցան հարձակման և Կարմիր բանակին դուրս մղեցին Էստոնիայից։

1919 թվականի մայիսին Էստոնիայի և ՌՍՖՍՀ-ի միջև առճակատումը թեւակոխեց նոր փուլ։ Սպիտակ զորքերը, որոնք գտնվում էին Էստոնիայի տարածքում և ենթակա էին Էստոնիայի բարձր հրամանատարությանը, էստոնական զորքերի հետ միասին երկու հարձակում իրականացրեցին Պետրոգրադի վրա։ 1919 թվականի մայիսին Պսկովի ուղղությամբ մղվող մարտերին մասնակցել է նաև էստոնական բանակը՝ մայիսի 25-ին գրավելով Պսկովը։ Պետրոգրադի գրոհն ավարտվեց անհաջողությամբ, հյուսիս-արևմտյան բանակը գեներալ Յուդենիչի հրամանատարությամբ ստիպված եղավ նահանջել Էստոնիայի տարածք 1919 թվականի նոյեմբերին, որտեղ և ինտերմիլի ենթարկվեց։

Անկախության համար պայքարի պատմության մեջ 1919-ին կարևոր իրադարձություն էր էստոնական բանակի 3-րդ դիվիզիայի հաղթանակը գեներալ-մայոր Էռնեստ Պայդերի հրամանատարությամբ Բալթյան Լանդեսվերի ջոկատների նկատմամբ Լատվիայի Ցեզիս քաղաքի մոտակայքում (էստոնական անունը՝ Vynnu): ) Այս ձեռքբերումը Ռիգայի դեմ էստոնական բանակի արշավի մի շարք հաղթանակներից մեկն էր, որը տեղի ունեցավ 1919 թվականի հունիսի 20-ից հուլիսի 3-ը, որի ավարտին Անդրիևս Նիեդրա զինված գերմանամետ կազմավորումները դուրս մղվեցին Լատվիայից։ կապիտալը և վերականգնվել է Լատվիայի Հանրապետության կառավարությունը՝ Կարլիս Ուլմանիսի գլխավորությամբ։ 1934 թվականից սկսած՝ 1919 թվականի հունիսի 23-ին «Վիննուի ճակատամարտի» տարեդարձը նշվում է որպես Հաղթանակի օր և հանդիսանում է Էստոնիայի պետական տոն։

1920 թվականի փետրվարի 2-ին Ռուսաստանի Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետության և Էստոնիայի Հանրապետության միջև կնքվեց հաշտության պայմանագիր, որով երկու կողմերը պաշտոնապես ճանաչեցին միմյանց։ Դա առաջին միջազգային պայմանագիրն էր երկու պետությունների միջև։

Էստոնիայի առաջին հանրապետություն (1918-1940)
--------------------------------------------

### 1920-1934 թթ ժամանակահատվածը

1920 թվականի հունիսի 15-ին Հիմնադիր ժողովը հաստատեց Էստոնիայի Հանրապետության առաջին սահմանադրության նախագիծը։ Պետությունում ներդրվել էր իշխանությունների տարանջատման ֆորմալ սկզբունքը, սակայն իրականում կառավարությունը ենթարկվում էր խորհրդարանին։ Խորհրդարանը նաև դատավորներ է նշանակել։ Սա, զուգորդվելով հանրաքվեների ձևով ժողովրդական ուղղակի կամքի ուժեղ գործիքների հետ, հանգեցրեց ուժերի անհավասարակշռության և կառավարության ծայրահեղ անկայունության։ 1920 - 1934 թվականներին փոխվել է 23 կառավարություն։

1921 թվականի սեպտեմբերի 22-ին Էստոնիան դարձավ Ազգերի լիգայի անդամ։

1924 թվականի դեկտեմբերին էստոնացի կոմունիստները ԽՍՀՄ աջակցությամբ և աջակցությամբ զինված ապստամբության փորձ կատարեցին, որը ձախողվեց բանվորների անտարբերության և բանակի կողմից կառավարության աջակցության պատճառով։ Դրանից հետո Կոմունիստական կուսակցությունն արգելվեց, և կոմունիստները կորցրին իրենց քաղաքական ազդեցության զգալի մասը Էստոնիայի հասարակության վրա։  

Տնտեսության աճին զարկ տվեց հողային բարեփոխումը. բալթյան գերմանացիների բռնագրավված խոշոր հողերը փոխանցվեցին հողով աղքատ ֆերմերներին և Անկախության պատերազմի վետերաններին։ 1923-1924 թվականների տնտեսական անկումից հետո ֆինանսների նախարար Օտտո Ստրանդմանը նախաձեռնեց նոր տնտեսական քաղաքականություն՝ ուղղված արտահանման զարգացմանը։ Սակայն համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամի ժամանակ (1929–33) էստոնական արտահանվող ապրանքների գները կտրուկ անկում ապրեցին։ 1928-ին արժութային բարեփոխում իրականացվեց և նշանը փոխարինվեց թագով, որի փոխարժեքը կապված էր բրիտանական ֆունտ ստեռլինգի հետ։ 1929 թվականին ստորագրվեց առևտրային պայմանագիր, իսկ 1932 թվականի օգոստոսի 4-ին՝ Էստոնիայի Հանրապետության և Խորհրդային Միության միջև չհարձակման պայմանագիր։

Էստոնիայի համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամի ժամանակ քաղաքական ասպարեզ է դուրս եկել աջ արմատական «Անկախության պատերազմի վետերանների լիգան» (Est. Vabadussõjalaste Liit), հապավումը։ «vaps» (էստ. vapsid)՝ գեներալ Անդրես Լարկայի և փաստաբան Արթուր Սիրկի գլխավորությամբ։ 1933-ին սահմանադրական հանրաքվեն պաշտպանեց «vaps»-ի առաջարկած փոփոխությունները՝ սահմանափակելով խորհրդարանի օրենսդիր իշխանությունը, կրճատելով խորհրդարանականների թիվը 100-ից 50-ի և ուժեղացնելով նախագահի իշխանությունը՝ ընդհուպ մինչև նախագահի կողմից խորհրդարանի որոշումների վրա վետո դնելու հնարավորությունը։, ներմուծելով ուղղակի նախագահական ընտրություններ։

### 1934 թվականի պետական հեղաշրջումը և Պետսի ռեժիմը

Երկրորդ սահմանադրությունն ուժի մեջ է մտել 1934 թվականի հունվարին։ Վերացվեց կառավարման խորհրդարանական ձևը, իշխանությունն անցավ պետության ղեկավար Կոնստանտին Պետսի ձեռքը։ Վախենալով գալիք ընտրություններում Vaps կուսակցության անխուսափելի հաղթանակից և օգտագործելով նոր սահմանադրությամբ տրված գրեթե բռնապետական լիազորությունները, 1934 թվականի մարտի 12-ին Յոհան Լայդոների հետ, որը կրկին ղեկավարում էր էստոնական բանակը, նա պետական հեղաշրջում կատարեց.. Ռազմական հեղաշրջումը հաստատեց ավտորիտար կառավարում և հայտարարեց արտակարգ դրություն։ Պացը հռչակվեց Էստոնիայի պետական պաշտպան (Riigihoidja), արգելվեց Վետերանների լիգան, ձերբակալվեցին այս կազմակերպության մոտ 400 անդամներ, չեղարկվեցին ընտրությունները, ընդլայնվեցին 5-րդ խորհրդարանի լիազորությունները, որը հավանություն էր տվել Պատսի և Լայդոների գործողություններին։. Չնայած դրան, 1934 թվականի հոկտեմբերին խորհրդարանը ցրվեց։

Սկսած ժամանակաշրջանը, որը կոչվում է «լռության դար», բնութագրվում էր խորհրդարանական ժողովրդավարության սահմանափակմամբ, ավտորիտար կառավարման և էստոնական ազգայնականության վերելքով։ Երկիրն իրականում կառավարվում էր եռյակի կողմից, որը բաղկացած էր նախագահից (Կոնստանտին Փեթս), բանակի գլխավոր հրամանատարից (Յոհան Լայդոներ) և ներքին գործերի նախարարից (Կաարել Էնպալու)։ 1935 թվականի մարտին Էստոնիայում ներդրվեց միակուսակցական համակարգը։

Միաժամանակ երկրի տնտեսությունը, հատկապես արդյունաբերությունը, բուռն աճի շրջան ապրեց։ Երկրի տնտեսության համար մեծ նշանակություն ունեցան տեքստիլ, քիմիական և սննդի արդյունաբերությունը, մետաղագործությունը, փայտամշակումը, թղթի արտադրությունը, տորֆի և ֆոսֆորի արդյունահանումը։ Զարգացած էր գյուղատնտեսությունը։ Արդյունաբերության որոշ ոլորտներում գերակշռում էր օտարերկրյա կապիտալը։ Հիմնական առևտրային գործընկերներն էին Մեծ Բրիտանիան և Գերմանիան։ ԽՍՀՄ մասնաբաժինը արտաքին առևտրաշրջանառության մեջ 1930-ականների վերջին նկատելիորեն կրճատվեց։ Էստոնիան արտահանել է մսամթերք, կարագ, ձուկ, ձու, տեքստիլ, թուղթ, միջուկ, նրբատախտակ, թերթաքարային յուղ և բենզին, ցեմենտ և ապակի; ներմուծվող արդյունաբերական արտադրանք և հումք. 1930-ական թվականների Էստոնիայի տնտեսության առանձնահատկությունը կոոպերատիվ շարժման զարգացումն էր։ Կենսամակարդակի բարձրացման հետ կապված Päts ռեժիմը ստացել է բնակչության մեծամասնության աջակցությունը։

1934 թվականի սեպտեմբերի 12-ին Էստոնիան ստորագրել է համագործակցության, համաձայնության և փոխօգնության պայմանագիր Լիտվայի և Լատվիայի հետ։

### 1937 թվականի սահմանադրություն

1937 թվականին Պետսի կողմից գումարված Ազգային ժողովը (Rahvuskogu) հաստատեց Էստոնիայի Հանրապետության երրորդ սահմանադրությունը՝ երկրի ղեկավարի առաջարկությունների հիման վրա։ Սահմանադրությունն ուժի մեջ է մտել 1938 թվականի հունվարի 1-ից։ Ընդդիմությունը բոյկոտեց այս արարքը։

Նոր սահմանադրության համաձայն՝ 6 տարի ժամկետով ընտրված նախագահը դարձավ պետության ղեկավար։ Նախագահը ստացել է կառավարությունը ցրելու և խորհրդարանի որոշումների վրա վետո դնելու լիազորություն։ Ավելին, նախագահը ստացել է նաև օրենսդիր լիազորություններ. խորհրդարանի նիստերի միջև ընկած ժամանակահատվածում և «պետական անհրաժեշտության» դեպքում նա կարող էր անձամբ օրենքներ ընդունել նախագահի հրամանագրերի տեսքով (Պատսը լայնորեն օգտագործում էր այդ հնարավորությունը նույնիսկ մինչև սահմանադրության ընդունումը)։ Նոր սահմանադրությունը պահպանեց բոլոր հիմնական քաղաքացիական իրավունքները, սակայն հնարավոր էր սահմանափակել խոսքի ազատությունը՝ պետական անվտանգությունն ու բարոյականությունը պահպանելու համար։ Քվեարկության տարիքը 20-ից բարձրացվել է 22-ի։ Ներդրվեց երկպալատ խորհրդարանական համակարգ՝ Պետդուման (Riigivolikogu), որի անդամներն ընտրվում էին 5 տարով, և Պետական խորհուրդ (Riiginõukogu)՝ բաղկացած 40 անդամից, որոնցից 10-ը նշանակվում էին նախագահի կողմից։ Այսպիսով, Էստոնիան դարձավ ոչ թե խորհրդարանական, այլ նախագահական հանրապետություն։ Ժողովրդավարությունը զգալիորեն սահմանափակող դրույթներից մեկն այն էր, որ հանրաքվե, որը կարող է փոխել սահմանադրությունը, կարող է անցկացվել միայն նախագահի որոշմամբ։ 1938 թվականի ապրիլի 24-ին խորհրդարանն ընտրեց Պացին որպես նախագահ, և նույն օրը նա ստանձնեց այս պաշտոնը։

Էստոնիան Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ
------------------------------------------------

### Էստոնիայի միացումը ԽՍՀՄ-ին

Մոլոտովը ստորագրում է պայմանագիրը. Նրա թիկունքում Ռիբենտրոպն է, աջում՝ Ստալինը 1939 թվականի օգոստոսի 23-ին Գերմանիայի և Խորհրդային Միության միջև ստորագրվեց Չհարձակման պայմանագիր (Մոլոտով-Ռիբենտրոպ Պակտ)։ Գաղտնի լրացուցիչ արձանագրության համաձայն՝ Էստոնիան, Լատվիան, Ֆինլանդիան, Արևելյան Լեհաստանը և Բեսարաբիան ներառվել են ԽՍՀՄ շահերի տիրույթում։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկսվելուց և Գերմանիայի և ԽՍՀՄ բանակների Լեհաստան ներխուժումից հետո, 1939 թվականի սեպտեմբերի 24-ին ԽՍՀՄ արտաքին գործերի նախարար Մոլոտովը վերջնագրի ձևով պահանջեց կնքել փոխօգնության պայմանագիր. որը նաև «Սովետական Միությանը կապահովի Էստոնիայի և ավիացիայի տարածքում նավատորմի համար հենակետեր կամ բազաներ ունենալու իրավունքը»։ Սեպտեմբերի 28-ին Էստոնիայի կառավարությունը ստիպված եղավ կնքել նման պայմանագիր, որը նախատեսում էր Էստոնիայում խորհրդային ռազմակայանների և 25000-անոց ռազմական կոնտինգենտի տեղակայում։

1940 թվականի հունիսի 14-ին, թռիչքից մի քանի րոպե անց, խորհրդային զինվորականները խոցեցին Junkers Ju 52 / 3mge Kaleva քաղաքացիական ինքնաթիռը, որը թռչում էր 1631 Տալլինից Հելսինկի, սպանելով 9 մարդու, այդ թվում՝ մի քանի դիվանագետների։ 1940 թվականի հունիսի 16-ին Մոլոտովը Էստոնիայի դեսպանին նոտա է փոխանցել, որում նա պահանջում է անհապաղ մուտք գործել Էստոնիա խորհրդային զորքերի լրացուցիչ կոնտինգենտի՝ 90,000 հոգանոց և հեռացնել կառավարությանը՝ հակառակ դեպքում սպառնալով ռազմական ներխուժմամբ և Էստոնիայի օկուպացիայով։ Կառավարությունն ընդունեց վերջնագիրը։ 1940 թվականի հունիսի 17-ին խորհրդային զորքերը մտան Տալլին; Միևնույն ժամանակ, Բալթյան նավատորմի նավերը կանգնեցին ճանապարհի վրա, և ամֆիբիական գրոհը վայրէջք կատարեց։ Խորհրդային զինվորականները Էստոնիայի նախագահ Պյացին թելադրեցին նոր կառավարության կազմը՝ Յոհաննես Վարեսի (Բարբարուս) գլխավորությամբ։ Փաստորեն, երկրի ղեկավարումն իրականացնում էր ԽՍՀՄ դեսպանությունը։ Սկսվել են Էստոնիայի Հանրապետության քաղաքացիների ձերբակալություններն ու արտաքսումները։

Խորհրդային Միության ներկայացուցիչ Ժդանովի հրամանով անցկացվեցին արտահերթ խորհրդարանական ընտրություններ։ Պաշտոնական տվյալներով՝ դրանց մասնակցել է 591030 քաղաքացի կամ ընտրողների ընդհանուր թվի 84,1%-ը։ Աշխատավոր մարդկանց միության թեկնածուների օգտին քվեարկել է 548 631 մարդ կամ քվեարկածների 92,8%-ը (այլ կուսակցությունների թեկնածուները գրանցված չեն)։ Ընտրություններն անցկացվել են գործող օրենքների, այդ թվում՝ սահմանադրության խախտումներով, իսկ արդյունքները կեղծվել են։ Հուլիսի 21-ին նոր գումարման խորհրդարանի առաջին նստաշրջանը որոշում ընդունեց երկրում խորհրդային իշխանության հաստատման և Էստոնիայի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության ձևավորման մասին։ Հուլիսի 22-ին հռչակագիր է ընդունվել Էստոնիայի՝ ԽՍՀՄ մտնելու մասին։ 1940 թվականի օգոստոսի 6-ին ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի VII նստաշրջանը որոշում ընդունեց Էստոնիայի ԽՍՀ-ն ԽՍՀՄ-ի կազմում ընդունելու մասին։

Պատմաբանների և քաղաքագետների մեծ մասը այս գործընթացը բնութագրում է որպես օկուպացիա և բռնակցում։ Պաշտոնական ռուսական մեկնաբանության համաձայն՝ խորհրդային զորքերի մուտքը չի կարող կոչվել օկուպացիա, քանի որ 1940 թվականին Բալթյան երկրներին ԽՍՀՄ-ին միանալու որոշումը իրավաբանորեն ճիշտ էր, և զորքերի մուտքն իրականացվել է Խորհրդային Միության միջև կնքված պայմանագրի համաձայն։ և Էստոնիան։ Միացյալ Նահանգները և մի շարք այլ երկրներ դե ֆակտո ճանաչեցին այս անեքսիան և չճանաչեցին այն դե յուրե։

Համաձայն Էստոնիայի նախագահի հովանու ներքո մարդկության դեմ հանցագործությունների հետաքննության միջազգային հանձնաժողովի (անգլերեն) զեկույցի, որը հրապարակվել է 2001 թվականին՝ Խորհրդային Միության և Գերմանիայի միջև պատերազմի մեկնարկին նախորդող տարվա ընթացքում (հունիսի 22, 1941 թ.), Էստոնիայում ձերբակալվել է մոտ 7000 մարդ, որոնցից առնվազն 1850-ը մահապատժի են ենթարկվել՝ հիմնականում հակասովետական գործունեության մեղադրանքով։ 1941 թվականի հունիսի 14-ին, ըստ ժամանակակից հետազոտողների, Էստոնիայից արտաքսվել է 10016-10250 մարդ։ Հունիսի 14-ը Էստոնիայում նշվում է որպես «Սգո օր»։

### Էստոնիայի գերմանական օկուպացիան

1941 թվականի հունիսի 22-ին ԽՍՀՄ-ի վրա Գերմանիայի հարձակումից հետո Բալթյան երկրներում մարտեր սկսվեցին Կարմիր բանակի և Վերմախտի միջև։ Հուլիսի 7-ին գերմանական զորքերը մոտեցան Էստոնիայի սահմանին, իսկ օգոստոսի 28-ին Կարմիր բանակի վերջին ստորաբաժանումները լքեցին Տալլինը։

Հոլոքոստի զոհերի հուշարձան Կլուգա համակենտրոնացման ճամբարում Էստոնացիների զգալի մասը գերմանական բանակի ժամանումը ընկալում էր որպես ազատագրում խորհրդային լծից և ոգևորությամբ աջակցում էր օկուպացիոն իշխանություններին, կոլաբորացիոնիստական Omakaitse կազմակերպությունը ակտիվորեն աջակցում էր Einsatzkommando 1A-ին հրեաների ոչնչացմանը։

Էստոնիայի տարածքում ստեղծվել է օկուպացիոն վարչակազմ՝ Էստլանդիայի (գերմ. Generalbezirk Estland) ընդհանուր շրջանի (գլխավոր կոմիսարիատ) տեսքով՝ Կառլ-Զիգմունդ Լիցմանի գլխավորությամբ։ Օկուպացիոն իշխանությունները ձևավորեցին ինքնակառավարում էստոնացի քաղաքական գործիչ, Էստոնիայի ազատագրման կոմիտեի (Ֆինլանդիայում) նախկին ղեկավար Հյալմար Մեյեի գլխավորությամբ։ Լիտվայի, Լատվիայի և Բելառուսի հետ Էստոնիան ձևավորեց Օստլանդիայի Ռայխսկոմիսարիատը։

1942 թվականի օգոստոսի 28-ին հայտարարվեց Վաֆֆեն-ՍՍ զորքերի էստոնական լեգեոնի ստեղծման և դրանում կամավորների ընդունման մեկնարկի մասին։ 1943-ի գարնանից, երբ սկսեց զգալ կամավորների պակասը, Գերմանիայի իշխանությունները սկսեցին մոբիլիզացվել։ Omakaitse-ի, 3-րդ էստոնական SS կամավորական բրիգադի անդամները, ինչպես նաև ոստիկանության գումարտակները մասնակցել են պարտիզանների հետ մարտերին, քաղաքացիական անձանց մահապատիժներին, կողոպուտներին, Բելառուսի ամբողջ գյուղերի ավերմանը և քաղաքացիական անձանց զանգվածային տեղափոխմանը Գերմանիա։

1944 թվականին Էստոնիայի մոտ 38 հազար բնակիչներ մոբիլիզացվել են գերմանական բանակ։ 1944 թվականի փետրվարի 2-ին Կարմիր բանակը հատեց Նարվա գետը։ Էստոնիայի տարածքում մինչև սեպտեմբերի վերջը ծանր մարտեր էին ընթանում, որոնց մասնակցում էին ռազմաճակատի երկու կողմերում գտնվող էստոնական ստորաբաժանումները և հաճախ հանդիպում էին եղբայրասպան մարտերի։

1944 թվականի մարտին առաջին հանրապետության էստոնացի քաղաքական գործիչները ստեղծեցին Էստոնիայի Հանրապետության ազգային կոմիտեն՝ Յուրի Ուլուոցի գլխավորությամբ, որը փորձեց ազգային կառավարություն ստեղծել Օտտո Տիիֆի գլխավորությամբ։ Օգոստոսի 19-ին Յուրի Ուլուոցը եթեր դուրս եկավ՝ կոչ անելով բոլոր ջանքերը գործադրել՝ պայքարելու Կարմիր բանակի առաջխաղացող զորքերի դեմ։

### Էստոնիայի տարածքի վերադարձ խորհրդային վերահսկողությանը

Սեպտեմբերի 22-ին, ժամը 11-ին, Էստոնիայի 8-րդ հրաձգային կորպուսի շարժական խումբը մտավ Տալլին; քիչ անց՝ 8-րդ բանակի առաջավոր ջոկատները։ 1944 թվականի սեպտեմբերի 22-ի երեկոյան ժամը իննին 8-րդ բանակի շտաբը Լենինգրադի ռազմաճակատի ռազմական խորհրդին տեղեկացրեց Տալլինի օկուպացիայի մասին։ Երկար գերմանական աշտարակի վրա կարմիր դրոշ է բարձրացվել։ 1944 թվականի սեպտեմբերի 25-ին Տալլինում իշխանությունն անցավ Էստոնիայի ԽՍՀ կառավարության ձեռքը, որը վերադարձավ տարհանումից։

Մունսունդ կղզիներում մարտերը շարունակվել են մինչև նոյեմբերի վերջ։ 1944 թվականի նոյեմբերի 24-ին գրավվեց Սաարեմաա կղզու հարավային հատվածը և այդպիսով Էստոնիան կրկին անցավ խորհրդային զորքերի վերահսկողության տակ։

Ըստ «Կրուգոսվետ» հանրագիտարանի՝ պատերազմի ժամանակ մահացել է մոտ 80000 էստոնացի, իսկ 70000-ը արտագաղթել է։ Բրիտանացի պատմաբաններ Ջոն Հեյդենը և Պատրիկ Սալմոնը գրում են, որ Էստոնիան կորցրել է իր նախապատերազմյան տարածքի 5%-ը և նախապատերազմյան բնակչության 6%-ը։

Էստոնիայի ԽՍՀ
-------------

### Խորհրդայնացում

Էստոնիայի ԽՍՀ դրոշ Գերմանական օկուպացիայի ավարտից հետո Էստոնիայի տարածքում վերստեղծվեցին Կոմունիստական կուսակցության և խորհրդային իշխանության մարմինները։ 1944-1950 թթ. տեղական ինքնակառավարման բոլոր մարմինները լուծարվեցին և ամենուր փոխարինվեցին խորհրդային կարգի վարչական մարմիններով։ Ազգայնացումը սկսվեց պատերազմի ավարտից առաջ. արդյունաբերության մասնավոր հատվածը լուծարվեց 1945-ին, առևտուրը՝ 1947-ին։ 1947-ից սկսվեց գյուղատնտեսության կոլեկտիվացումը, 1950-ի վերջին Էստոնիայում կար 2213 կոլտնտեսություն։ 1950-ին սկսվեց փոքր կոլտնտեսությունների միացումը խոշոր սոցիալիստական տնտեսությունների։ Գյուղատնտեսական արտադրության կենտրոնացման արդյունքում մինչև 1955 թվականը Էստոնիայում կար 908 կոլտնտեսություն և 97 սովխոզ։ Արտադրության մեջ զբաղված մարդկանց թիվը 1945թ.-ին 26000-ից հասավ 81000-ի 1950թ.-ին։ Էստոնիայի տնտեսությունը գնալով ավելի էր ինտեգրվում ԽՍՀՄ տնտեսությանը հումքի և բաղադրիչների մատակարարման միջոցով։ Հարկադիր կոլեկտիվացումը զինված դիմադրություն առաջացրեց խորհրդային իշխանությանը, որը կոչվում էր «Անտառային եղբայրներ» (Էստ. մեծավեննադ), դիմադրությունը գործեց մինչև 1953 թվականը։

1944-1945 թվականներին Էստոնական ԽՍՀ տարածքի մի մասը (2330 քառակուսի կիլոմետր) գերազանցապես ռուս բնակչությամբ փոխանցվեց ՌՍՖՍՀ-ին։

Հետպատերազմյան արդյունաբերականացումը կտրուկ փոխեց Էստոնիայի էթնիկ հավասարակշռությունը ԽՍՀՄ այլ մասերից, հատկապես ՌՍՖՍՀ-ից արդյունաբերական աշխատողների զանգվածային ներգաղթի պատճառով։ Սա վտանգ է ստեղծել էստոնացի ժողովրդի ազգային ինքնության համար։ Այնուամենայնիվ, զանգվածային ներդրումները՝ զուգորդված հմուտ աշխատուժի հետ, հանգեցրին արագ տնտեսական վերականգնման և կենսամակարդակի բարձրացման։ Պետության հիմնական ջանքերն ուղղված էին հանրապետության հյուսիս-արևելքում մշակող արդյունաբերության և նավթային թերթաքարի արդյունահանման վերականգնմանը։ 1948 թվականին Կոհտլա-Յարվեում կառուցվեց աշխարհի առաջին գազի թերթաքարային գործարանը։

### Հետպատերազմյան ռեպրեսիաներ

1950 թվականին Էստոնիայի կոմունիստական կուսակցության մարտյան պլենումի նախապատրաստման ժամանակ և դրանից հետո Էստոնիայում մինչ 1940 թվականը ապրած կոմունիստական առաջատար կադրերի մի զգալի մասը հեռացվել է զբաղեցրած պաշտոններից, իսկ շատերը ձերբակալվել և բռնաճնշվել են 1940 թ. արշավ ընդդեմ «բուրժուական ազգայնականության». Նախկին նախարար Ավգուստին Հանսենը (էստ.) դատապարտվել է մահապատժի և մահապատժի ենթարկվել 1952 թվականին։ Քարոզարշավն անդրադարձավ նաև մշակույթի ոլորտի վրա։

1944-1953 թվականներին, ըստ էստոնացի պատմաբանների, Էստոնիայում բռնադատվել է մոտ 36 հազար մարդ՝ հիմնականում կոլաբորացիոնիզմի մեղադրանքով, ինչպես նաև հակախորհրդային կուսակցական կազմավորումներին մասնակցելու և աջակցելու համար, որոնց մասնակիցների ընդհանուր թիվը՝ համախոհների հետ միասին։, տատանվում էր 10-ից 30 հազար մարդ։ Ելենա Զուբկովան ներկայացնում է 67470 բռնադատվածների թիվը ազգային դիմադրության վերացման միջոցառումների ընթացքում (1944-1952)։ Ջոն Հայդենը և Պատրիկ Սալմոնը տալիս են 124,000 տեղահանվածների թիվը, որոնցից 80,000-ը դուրս են բերվել միայն 1949-ին, սակայն այս թվերը զգալիորեն գերազանցում են էստոնական արտաքսումների մասին պաշտոնական տվյալները (մի փոքր ավելին, քան 30,000 մարդ): Տեղահանվածներն ուղարկվել են հիմնականում Կրասնոյարսկի երկրամաս և Նովոսիբիրսկի շրջան:129f։ Էստոնացի գյուղացիների արտաքսումը խորհրդային քաղաքականության կարևորագույն գործիքն էր։ Այն զրկեց զինված դիմադրությանը գյուղական բնակչության աջակցությունից և մեկուսացրեց նրանց, ովքեր դեմ էին կոլեկտիվացմանը։

Ընդհանուր առմամբ, ըստ ժամանակակից հաշվարկների, Էստոնիան Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի և բռնաճնշումների ժամանակաշրջանում կորցրել է մոտ 180-200 հազար մարդ, այսինքն՝ բնակչության մոտ 17,5-20%-ը։, ներառյալ այնպիսի ազգային փոքրամասնություններ, ինչպիսիք են գերմանացիները, շվեդները և հրեաները։ 

### Հետստալինյան շրջան

Էստոնիան, որպես 15 միութենական հանրապետություններից մեկը, ուներ պետականության ֆորմալ նշաններ, այնուամենայնիվ, Էստոնիայի կյանքում բոլոր կարևոր որոշումները կայացնում էր ԽՍՀՄ կենտրոնական կառավարությունը Մոսկվայում։ Մասնավորապես, 1944 թվականի հոկտեմբերին Մոսկվայում ստեղծվեց Էստոնիայի համար Բոլշևիկների համամիութենական կոմունիստական կուսակցության Կենտրոնական կոմիտեի բյուրոն։ Մինչև 1947 թվականի լուծարումը, բյուրոն որոշիչ դերակատարում ունեցավ հանրապետության կառավարման գործում։ Քաղաքական իշխանությունը զբաղեցնում էր Էստոնիայի կոմունիստական կուսակցությունը, որը ԽՄԿԿ տարածքային կազմակերպություն էր։ Վարչական իշխանությունն իրականացնում էր Նախարարների խորհուրդը, իսկ խորհրդարանը՝ ՍՍՀՄ Գերագույն խորհուրդը, ամբողջովին դեկորատիվ մարմին էր։

Հետստալինյան շրջանում, երբ Նիկիտա Խրուշչովը դարձավ ԽՍՀՄ Կոմունիստական կուսակցության գլխավոր քարտուղար, սկսվեց քաղաքական «հալոցքը»։ 1956-ին սկսվեց ողջ մնացած տեղահանվածների վերադարձը։ Էստոնիայի կոմունիստական կուսակցությունը որոշ չափով անկախություն ձեռք բերեց Մոսկվայից հանրապետության կառավարման գործում։ Այնուհետև վերանայվել է ազատականացման քաղաքականությունը։ Ի պատասխան այս խստացման՝ Էստոնիայում ի հայտ եկան քաղաքական այլախոհություն և խորհրդայնացման դեմ շարժում։ Այս շարժումը պահանջներ էր ներկայացնում կրթության և հասարակական կյանքում էստոնական լեզվի անկախության և լայն կիրառման համար։

Արդյունաբերական աճի շնորհիվ 1970 թվականին Էստոնիան ամենաուրբանիզացվածն էր Մերձբալթյան հանրապետություններից, բնակչության 65%-ն ապրում էր քաղաքներում։ Էստոնական ԽՍՀ-ում կենսամակարդակը զգալիորեն բարձր էր ԽՍՀՄ միջինից։

1970-ականների երկրորդ կեսին ակտիվացավ այլախոհական շարժումը։ 1980 թվականի սեպտեմբերի վերջին - հոկտեմբերի սկզբին Էստոնիայում տեղի ունեցան հակախորհրդային ուսանողական անկարգություններ, որոնք ճնշվեցին իրավապահ մարմինների կողմից։ Նույն թվականի հոկտեմբերի 28-ին լույս տեսավ «Նամակ 40»՝ խորհրդայնացման դեմ ուղղված մանիֆեստ՝ ստորագրված էստոնացի հայտնի 40 մտավորականների կողմից։

1975 թվականին Եվրոպայի, ԱՄՆ-ի և Կանադայի առաջնորդները Հելսինկիում ստորագրեցին ԵԱՀԽ-ի (Եվրոպայում անվտանգության և համագործակցության կոնֆերանսի) եզրափակիչ ակտը։ Ըստ ՌԴ ԱԳՆ-ի՝ դա նշանակում էր Էստոնիայի՝ ԽՍՀՄ մտնելու փաստացի ճանաչում (սահմանների անձեռնմխելիություն)։ Սակայն այս հանդիպումից առաջ ԱՄՆ նախագահ Ջերալդ Ֆորդն ընդգծել է, որ այս ակտի ստորագրումը չի նշանակում Բալթյան երկրների միավորման ճանաչում։ Խորհրդային իշխանության ողջ ընթացքում արևմտյան երկրներին անընդհատ հիշեցնում էին Էստոնիայի և մերձբալթյան այլ երկրների անեքսիայի չճանաչման մասին։ 1960 թվականի սեպտեմբերի 29-ին Եվրախորհրդի Խորհրդարանական վեհաժողովը ընդունեց 189 (1960) բանաձևը «ԽՍՀՄ-ին երեք եվրոպական պետությունների՝ Էստոնիայի, Լատվիայի և Լիտվայի օկուպացիայի և բռնի ընդգրկման 20-ամյակի կապակցությամբ»[124. ]։ 1983 թվականի հունվարի 13-ին Եվրախորհրդարանը ընդունեց Բալթյան երկրների հիմնախնդրի վերաբերյալ բանաձև, որում դատապարտեց բռնակցման փաստը որպես միջազգային իրավունքի և Բալթյան երկրների հետ երկկողմ պայմանագրերով ԽՍՀՄ-ի պարտավորություններին հակասող՝ ընդգծելով միջազգային. անեքսիայի չճանաչում։

### Անկախության վերականգնում

1987-ին սկսվեց ազգային զարթոնք, որը պայմանավորված էր ԽՍՀՄ նոր առաջնորդ Միխայիլ Գորբաչովի կողմից հայտարարված խորհրդային հասարակության վերակառուցմամբ։ Համակարգի դեմ բողոքի ակցիաները դարձան բաց ու հաճախակի։ 1987 թվականի ապրիլի 3-ին կառավարության պլանները՝ սկսելու ֆոսֆորի հանքավայրի արդյունահանումը հյուսիսային Էստոնիայում, հանգեցրին զանգվածային լրատվամիջոցների բողոքի արշավի և «կանաչ» շարժման առաջացմանը։ 1987 թվականին մշակվեց տնտեսական ինքնիշխանության ծրագիր, որը կոչվում էր տնտեսապես անկախ Էստոնիա (Est. Isemajandav Eesti, կրճատ՝ IME (MIRACLES)):

1988 թվականին սկսվեց հասարակության ուժեղ քաղաքական ակտիվացումը։ Ապրիլին ստեղծվեց Էստոնիայի ժողովրդական ճակատը՝ Էդգար Սավիսաարի գլխավորությամբ, որպես նոր հասարակական և քաղաքական շարժում՝ ի պաշտպանություն պերեստրոյկայի։ Հունիսի 10-14-ը Տալլինի երգի փառատոնի դաշտում (Singing Field) ամենամյա փառատոնի ժամանակ տասնյակ հազարավոր մարդիկ երգում էին հայրենասիրական երգեր կապույտ-սև-սպիտակ դրոշների ներքո։ Անկախության հասնելու համար ի հայտ եկավ ավելի արմատական ազգայնական շարժում։ Ամենամեծ իրադարձություններից մեկը Baltic Way արշավն էր, որին մասնակցել է մոտ 2 միլիոն մարդ Լիտվայից, Լատվիայից և Էստոնիայից։ 1988 թվականի նոյեմբերի 16-ին Էստոնիայի ԽՍՀ Գերագույն խորհուրդը հռչակեց Էստոնիայի ինքնիշխանությունը։ Միաժամանակ ակտիվացան ռուսալեզու բնակչությունը ներկայացնող և ԽՍՀՄ կազմում Էստոնիան պահպանելուն ուղղված քաղաքական ուժերը։

Ժողովրդական ճակատը դարձավ Էստոնիայի ամենամեծ քաղաքական ուժը՝ հաղթելով ԽՍՀՄ ժողովրդական պատգամավորների կոնգրեսի և Էստոնական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի պատվիրակների ընտրություններում 1989-1990 թթ.: Այդ ժամանակ նրա ծրագրային դիրքորոշումն էր անկախության հասնել նոր Էստոնական պետության (այսպես կոչված երրորդ հանրապետություն) հռչակման հիման վրա։ 1989 թվականի նոյեմբերի 12-ին Էստոնիայի ԽՍՀ Գերագույն խորհուրդը չեղյալ հայտարարեց 1940 թվականի հուլիսի 22-ի հայտարարությունը ԽՍՀՄ-ի կազմի մեջ մտնելու մասին։ Նոյեմբերի 16-ին Էստոնիայի ԽՍՀ Գերագույն խորհուրդը ձայների մեծամասնությամբ ընդունեց ինքնիշխանության հռչակագիր։ 1990 թվականի մարտի 25-ին Էստոնիայի ԽՍՀ Կոմունիստական կուսակցությունը հայտարարեց ԽՄԿԿ-ից դուրս գալու մասին։

Մարտի 30-ին ընդունվեց Գերագույն խորհրդի «Էստոնիայի պետական կարգավիճակի մասին» որոշումը, ըստ որի՝ ԽՍՀՄ պետական իշխանությունը Էստոնիայում ճանաչվել է անօրինական այն ստեղծման պահից և վերականգնելու սկզբից։ Հռչակվեց Էստոնիայի Հանրապետությունը։ Հայտարարվեց անցումային շրջան՝ մինչև Էստոնիայի Հանրապետության պետական իշխանության սահմանադրական մարմինների ձևավորումը։ Միաժամանակ Էստոնիայի Հանրապետության քաղաքացիները և նրանց ժառանգներն ընտրեցին Էստոնիայի Կոնգրեսը, որը հանդես էր գալիս որպես զուգահեռ խորհրդարան։

1990 թվականի ապրիլի 3-ին ԽՍՀՄ Գերագույն խորհուրդն ընդունեց «ԽՍՀՄ-ից ԽՍՀՄ-ից Միութենական Հանրապետության անջատման հետ կապված հարցերի լուծման կարգի մասին» ԽՍՀՄ օրենքն ուժի մեջ մտնելու մասին, դե ֆակտո. Իրավական ուժը կորցրած ճանաչելով Բալթյան հանրապետությունների Գերագույն խորհուրդների հայտարարությունները ԽՍՀՄ մուտքն անվավեր ճանաչելու և դրանից բխող իրավական հետևանքների ու որոշումների մասին։ Չնայած դրան, Էստոնիայի իշխանությունները շարունակեցին իրենց ուղին դեպի անկախություն։

1990 թվականի մայիսի 8-ին Էստոնիայի ԽՍՀ Գերագույն խորհուրդը օրենք ընդունեց 1938 թվականի անկախ Էստոնիայի Հանրապետության Սահմանադրության վավերականության վերականգնման մասին։

Էստոնիայի քաղաքացիության գրանցման քարտ 1989 թ 1991 թվականի հունվարի 12-ին ՌՍՖՍՀ Գերագույն խորհրդի նախագահ Բորիս Ելցինը այցելեց Տալլին, որի ընթացքում Էստոնիայի Հանրապետության Գերագույն խորհրդի նախագահ Առնոլդ Ռյուտելի հետ ստորագրեց Միջպետական հարաբերությունների հիմքերի մասին պայմանագիրը։ ՌՍՖՍՀ-ն Էստոնիայի Հանրապետության հետ, որում կողմերը միմյանց ճանաչեցին որպես անկախ պետություններ։

Մարտի 3-ին Էստոնիայի Հանրապետության անկախության հանրաքվե է անցկացվել, որին մասնակցել են մինչև խորհրդային միացումը Էստոնիայում ապրողներն ու նրանց ժառանգները, ինչպես նաև՝ այսպես կոչված, «գրին քարտ» ստացած անձինք։ Էստոնիայի կոնգրես. Քվեարկածների 77,8%-ը պաշտպանել է ԽՍՀՄ-ից ազգային անկախության գաղափարը։ Էստոնիան բոյկոտեց մարտի 17-ին ԽՍՀՄ-ի պահպանման համամիութենական հանրաքվեն, սակայն հիմնականում ռուսներով բնակեցված հյուսիսարևելյան շրջաններում տեղական իշխանությունները քվեարկություն կազմակերպեցին։

1991 թվականի օգոստոսի 20-ին՝ Մոսկվայում պետական հեղաշրջման փորձի հաջորդ օրը, Էստոնիայի Գերագույն խորհուրդն ընդունեց հանրապետության անկախությունը հաստատող բանաձեւ։ Օգոստոսի 23-ին Տալլինում Լենինի արձանը գցեցին պատվանդանից, որը կանգնած էր Էստոնիայի կոմունիստական կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի շենքի դիմաց։ Սեպտեմբերի 6-ին ԽՍՀՄ Պետական խորհուրդը պաշտոնապես ճանաչեց Էստոնիայի անկախությունը։ Էստոնիայի պաշտոնական դիրքորոշման համաձայն՝ 1991 թվականի օգոստոսի 20-ին վերականգնվել է 1918 թվականի փետրվարի 24-ին հռչակված Էստոնիայի Հանրապետության անկախությունը։ 1991 թվականի սեպտեմբերի 17-ին Էստոնիան դարձավ ՄԱԿ-ի լիիրավ անդամ։ Էստոնիայի Հանրապետությունում քաղաքացիությունը և սեփականությունը վերականգնվել են իրավահաջորդության հիման վրա։

Անկախ Էստոնիա
-------------

1992 թվականի հունիսի 28-ին Էստոնիայի 4-րդ սահմանադրությունը ընդունվեց հանրաքվեով, որը հայտարարեց շարունակականությունը 1940 թվականին Խորհրդային Միության կողմից բռնակցված պետության նկատմամբ և հաստատեց Էստոնիայի Հանրապետության վերականգնումը վերականգնման և վերադարձի միջոցով։ պետական համակարգը, որը գործում էր մինչև 1940 թվականը։ Ռուսական բանակի վերջին ստորաբաժանումները դուրս են բերվել երկրից 1994 թվականի օգոստոսի 31-ին։ Մոտ 10000 նախկին խորհրդային սպաներ, այժմ թոշակառուներ և նրանց ընտանիքների անդամները մնում են Էստոնիայում։ 1940 թվականի բռնակցումից հետո Էստոնիա տեղափոխված նախկին խորհրդային քաղաքացիների մի զգալի մասը (ավելի քան 400 հազար մարդ, հիմնականում էթնիկ ռուսներ), մնացել են քաղաքացիություն չունեցող։ Քաղաքացիության վերաբերյալ խտրական օրենսդրությունը հանգեցրել է միջազգային կազմակերպությունների կողմից Էստոնիայի քննադատությանը և Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների սրմանը։ Չնայած քաղաքացիություն չունեցող քաղաքացիների թվի զգալի կրճատմանը (69 հազար մինչև 2021 թվականը), այս խնդիրը մնում է արդիական։

Հատված կուսակցական համակարգը, որը ներառում էր մեծ թվով կուսակցություններ, դարասկզբին քաղաքական անկայունության աղբյուր էր։ 1999 թվականի մարտին կայացած ընտրություններում խորհրդարան են անցել 7 կուսակցությունների ներկայացուցիչներ։ 2001 թվականի հոկտեմբերին հանրապետության խորհրդարանը երկրի նախագահ ընտրեց Էստոնիայի ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի նախագահության նախկին նախագահ Առնոլդ Ռյուտելին, 2006 թվականի սեպտեմբերին նրան փոխարինեց Թոմաս Հենդրիկ Իլվեսը։

Էստոնիայի կառավարությունը կողմնորոշված էր դեպի Արևմուտք և ձգտում էր ինտեգրվել եվրոպական կառույցներին։ 2004 թվականի ապրիլին Էստոնիան դարձավ ՆԱՏՕ-ի անդամ, իսկ նույն թվականի մայիսի 1-ին Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայի յոթ այլ պետությունների՝ Կիպրոսի և Մալթայի հետ միասին միացան Եվրամիությանը։

Նույն ժամանակահատվածում արևմտյան երկրները հաստատեցին 1940-1991 թվականների պատմական իրադարձությունների վերաբերյալ իրենց գնահատականների անփոփոխությունը։ 2005 թվականի մայիս-հուլիսին ԱՄՆ Սենատը և Կոնգրեսը ընդունեցին բանաձևեր, որոնցում նրանք պահանջում էին Ռուսաստանից ճանաչել Բալթյան երկրների օկուպացման փաստը։ 2005 թվականի հունիսի 22-ին Եվրախորհրդի Խորհրդարանական վեհաժողովը բանաձեւ ընդունեց Ռուսաստանի կողմից այս կազմակերպությանն անդամակցելու պայմանների կատարման հարցի վերաբերյալ։ Բանաձեւի 14-IV պարբերություններում ԵԽԽՎ-ն պահանջում է անհապաղ փոխհատուցում վճարել Բալթյան երկրների օկուպացիայից տուժածներին։

Իր հերթին Ռուսաստանն առաջ քաշեց էստոնական պնդումներ՝ կապված ոչ բնիկ բնակչության, առաջին հերթին էթնիկ ռուսների նկատմամբ խտրականության, ինչպես նաև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի արդյունքների վերանայման փորձերի հետ։ 2007 թվականի ապրիլի 26-29-ը Տալլինում և Իդա-Վիրու շրջանի քաղաքներում տեղի ունեցավ զանգվածային քաղաքացիական անհնազանդություն, որը հրահրվել էր Էստոնիայի կառավարության գործողություններով՝ հուշարձանը «Ազատամարտիկին» («Բրոնզե զինվոր») փոխանցելու հետ։ Հետագա անկարգությունները Տալլինում ուղեկցվեցին ջարդերով և կողոպուտներով։

Էստոնիայում իրական ՀՆԱ-ի դինամիկան (2002-2012 թթ.) Էստոնիայի տնտեսությունը կտրուկ փոխվեց 1991 թվականից մինչև 2010 թվականը. իրականացվեցին ազատականացում, կայունացում, սեփականաշնորհում, կառուցվածքային և ինստիտուցիոնալ բարեփոխումներ։ Նախկին խորհրդային բոլոր հանրապետություններից 2003 թվականին Էստոնիան առաջինն էր, որը վերականգնեց 1991 թվականի ՀՆԱ-ի մակարդակը։ Միևնույն ժամանակ, անկախության ձեռքբերումից հետո իրականացված տնտեսական բարեփոխումներն իրենց հակադարձ կողմն ունեին սոցիալական խնդիրներ՝ ստեղծելով ավելի մեծ տարբերություն քաղաքական և տնտեսական վերնախավի և բնակչության խոցելի խավերի միջև՝ չնայած մի շարք դրական արդյունքներին։ սոցիալական ոլորտ. աշխատավարձերի բարձրացում, գործազուրկների վիճակի բարելավում, կենսաթոշակային բարեփոխումներ։ 2008-2009 թվականներին Էստոնիայի տնտեսությունը զգալիորեն տուժեց համաշխարհային ճգնաժամից, սակայն արդեն 2010 թվականին սկսվեց նոր տնտեսական աճ։ Նույն թվականին Էստոնիան առաջին հետխորհրդային երկիրն էր, որը դարձավ ՏՀԶԿ-ի լիիրավ անդամ։ 2011 թվականի հունվարի 1-ին Էստոնիան հրաժարվեց ազգային արժույթից և հետխորհրդային երկրներից առաջինն էր, որ անցավ եվրոյի։

Ծանոթագրություն
---------------

1. ↑  Miljan, 2004, էջ 7
2. ↑  Taagepera, 1993, էջ 22
3. ↑  Кыйв Л. (2009 թ․ հոկտեմբերի 8). «Эстония в составе Шведского королевства. 1629 —1710 гг». Эстоника. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հունիսի 14-ին. Վերցված է 2014 թ․ մայիսի 3-ին.
4. ↑  Taagepera, 1993, էջ 25-26
5. ↑  Taagepera, 1993, էջ 25
6. ↑  Taagepera, 1993, էջ 26
7. 1 2  Miljan, 2004, էջ 169
8. 1 2  Юрйо И. (2009 թ․ հոկտեմբերի 25). «Население: этнический и сословный состав». Эстоника. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հունիսի 14-ին. Վերցված է 2013 թ․ սեպտեմբերի 30-ին.
9. ↑  Taagepera, 1993, էջ 27
10. 1 2 3 4  «Baltic states. Russian hegemony» (անգլերեն).
11. ↑  Юрйо И. (2009 թ․ հոկտեմբերի 25). «Остзейский особый порядок». Эстоника. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ փետրվարի 22-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունիսի 28-ին.
12. ↑  «Estonia. German conquest» (անգլերեն).
13. ↑  «Титульный лист первой библии на эстонском языке, вышедшей в 1739 г.». Эстоника. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ հունիսի 7-ին. Վերցված է 2014 թ․ ապրիլի 20-ին.
14. ↑  Юрйо И. (2009 թ․ հոկտեմբերի 25). «Влияния пиетизма и братств». Эстоника. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ հունիսի 19-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունիսի 28-ին.
15. ↑  Юрйо И. (2009 թ․ հոկտեմբերի 25). «Просвещение и просвещённый абсолютизм». Эстоника. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ փետրվարի 22-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունիսի 28-ին.
16. 1 2 3 4  «Даты эстонской истории». Посольство Эстонии в Москве. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ հունվարի 6-ին. Վերցված է 2013 թ․ սեպտեմբերի 27-ին.
17. ↑  Taagepera, 1993, էջ 29
18. ↑  Կաղապար:Нп1. «Eduard Ahrens (1803—1863)» (էստոներեն). EEVA. Վերցված է 2021 թ․ դեկտեմբերի 19-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ թվային անուններ: authors list (link)(չաշխատող հղում)
19. ↑  Юрйо И. (2009 թ․ հոկտեմբերի 25). «Движение за смену вероисповедания и завершающая аграрная реформа». Эстоника. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հունիսի 14-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունիսի 28-ին.
20. ↑  СИЭ, 1976, էջ 614
21. ↑  Эстония в энциклопедии «Кругосвет»
22. ↑  Taylor, 2010, էջ 15—16
23. 1 2  «Роль национальной интеллигенции в формировании этнического самосознания народов Прибалтики». Российский этнографический музей. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ փետրվարի 12-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունիսի 1-ին.
24. ↑  Taylor, 2010, էջ 16
25. 1 2  Карьяхярм Т. (2010 թ․ ապրիլի 29). «Период русификации». Эстоника. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հունիսի 14-ին. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 17-ին.
26. ↑  «Архивированная копия». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ մարտի 21-ին. Վերցված է 2014 թ․ ապրիլի 2-ին.«Архивированная копия». Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ մարտի 21. Վերցված է 2014 թ․ ապրիլի 2-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ unfit URL (link)
27. ↑  Крёэнстрём М. (2009 թ․ հոկտեմբերի 8). «Эстонцы в царской армии». Эстоника. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ մարտի 17-ին. Վերցված է 2014 թ․ մայիսի 18-ին.
28. ↑  «Estonian national awakening» (անգլերեն).
29. ↑  Карьяхярм Т. (2010 թ․ ապրիլի 29). «Революция 1905 г. и возникновение политических партий». Эстоника. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հունիսի 14-ին. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 17-ին.
30. ↑  Паюр А. (2009 թ․ նոյեմբերի 7). «Губернский комиссар». Эстоника. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ հունիսի 7-ին. Վերցված է 2013 թ․ սեպտեմբերի 30-ին.
31. ↑  Паюр А. (2009 թ․ նոյեմբերի 6). «Земский совет». Эстоника. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ հունիսի 7-ին. Վերցված է 2013 թ․ սեպտեմբերի 30-ին.
32. ↑  Крёэнстрём М. (2009 թ․ հոկտեմբերի 8). «Эстонские национальные воинские части в российской армии (1917 – 1918)». Эстоника. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ մարտի 17-ին. Վերցված է 2013 թ․ սեպտեմբերի 30-ին.
33. ↑  Розенталь Р. (2009 թ․ հոկտեմբերի 26). «Первая мировая война». Эстоника. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հունիսի 14-ին. Վերցված է 2013 թ․ սեպտեմբերի 30-ին.
34. ↑  *Michael B. Barrett.* Operation Albion: The German Conquest of the Baltic Islands. — Indiana University Press, 2008. — (Twentieth-Century Battles). — ISBN 9780253003539
35. ↑  Эстляндская трудовая коммуна // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
36. ↑  *К. Сииливаск, A. Либман.* Революция, гражданская война и иностранная интервенция в Эстонии (1917-1920). — Ээсти раамат, 1988. — С. 350. — 716 с. — ISBN 9785450004556
37. ↑  *Жоосеп Саат, Карл Сииливаск.* Великая Октябрьская социалистическая революция в Эстонии. — Ээсти раамат, 1977. — С. 372. — 394 с.
38. ↑  «Манифест независимости». Сайт Президента Эстонии. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 2-ին.
39. ↑  Kudas meil hertsogiriiki tehti // Päewaleht. Nr. 23. 12. nowembril 1918
40. ↑  Паюр А. (2009 թ․ հոկտեմբերի 8). «Балтийское герцогство». Эстоника. Վերցված է 2013 թ․ սեպտեմբերի 25-ին.
41. ↑  Розенталь Р. (2009 թ․ հոկտեմբերի 26). «Первая мировая война». Эстоника. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հունիսի 14-ին. Վերցված է 2014 թ․ ապրիլի 1-ին.
42. 1 2 3 4  Розенталь Р. (2009 թ․ հոկտեմբերի 26). «Эстонская Освободительная война». Эстоника. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հունիսի 14-ին. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 18-ին.
43. ↑  *Крёэнстрём М.* Эстонские офицеры на фронтах гражданской войны в России // *Сост. Тыну Таннберг* TUNA : Спецвыпуск по истории Эстонии XX века. — Тарту - Таллин: Национальный архив, 2010. — С. 26. — ISSN 1736-4558. Архивировано из первоисточника 13 Ապրիլի 2014.
44. ↑  *Граф М.* Эстония и Россия 1917—1991: Анатомия расставания. — Таллин: Арго, 2007. — С. 193. — ISBN 9789949415984
45. ↑  Розенталь Р. (2009 թ․ հոկտեմբերի 8). «Северо-Западная армия». Эстоника. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ հունիսի 7-ին. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 15-ին.
46. ↑  Нутт М. (2010 թ․ հոկտեմբերի 6). «Первая конституция Эстонской Республики (1920—1933)». Эстоника. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 15-ին.
47. ↑  *Rauch G.* Die Geschichte der baltischen Staaten (München: Deutsche Taschenbuch Verlag, 1990, s. 82
48. 1 2  *Паюр А.* Три перелома во внутренней политике Эстонии (1918—1934) // *TUNA* : Спецвыпуск по истории Эстонии XX века  / Сост. Тыну Таннберг. — Тарту—Таллин: Национальный архив, 2010. — С. 45—58. — ISSN 1736-4558. Архивировано из первоисточника 13 Ապրիլի 2014.
49. ↑  *Бромлей Ю. В.* Актуальные проблемы национальных отношений в свете новой Конституции СССР: материалы к Всесоюзной научной конференции. — Институт истории СССР, 1979. — С. 97. — 219 с.
50. 1 2  «Estonia's history» (անգլերեն). Estonia.eu. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ սեպտեմբերի 1-ին. Վերցված է 2013 թ․ սեպտեմբերի 27-ին.
51. ↑  Хийо Т. (2009 թ․ հոկտեմբերի 8). «Попытка коммунистического переворота 1 декабря 1924 года». Эстоника. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 3-ին.
52. ↑  «Baltic states. Independent statehood. Economy» (անգլերեն).
53. ↑  Леймус И. (2009 թ․ նոյեմբերի 13). «Деньги в Эстонии в XX веке». Эстоника. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հունիսի 14-ին. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 15-ին.
54. ↑  Советско-эстонские договоры 1920, 1932, 1939 // Советская историческая энциклопедия / Гл. ред. Е. М. Жуков. — М.: Советская энциклопедия, 1971. — Т. 13.
55. ↑  *Пронин А. А.* Советско-германские соглашения 1939 г. Истоки и последствия // *Международный исторический журнал*. — 2000. — № 12.
56. ↑  Паюр А. (2009 թ․ նոյեմբերի 26). «Годы Великого Кризиса». Эстоника. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հունիսի 14-ին. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 18-ին.
57. 1 2  Паюр А. (2009 թ․ նոյեմբերի 26). «Годы авторитарного режима». Эстоника. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 23-ին.
58. ↑  *Раукас А.* Эстония. Энциклопедический справочник. — Таллин: Изд. Эстонской энциклопедии, 2008. — С. 320. — 766 с.
59. ↑  «Республика Эстония». runivers.ru. Վերցված է 2013 թ․ հոկտեմբերի 14-ին.
60. ↑  *Кульков Е. Н.* Война 1941-1945 гг. Факты и документы. — ОЛМА Медиа Групп, 2011. — С. 17. — 496 с. — (Историческая библиотека «Олма-пресс»). — ISBN 9785373039550
61. ↑  Tauber, 2012, էջ 24-25
62. ↑  Hiden and Salmon, 1994, էջ 110
63. ↑  Пакт о взаимопомощи между СССР и Эстонской Республикой // Полпреды сообщают… — М.: Международные отношения, 1990. — С. 62—64
64. ↑  Зубкова, 2008, էջ 99
65. 1 2  *Варес П.* На чаше весов: Эстония и Советский Союз, 1940 год и его последствия. — Таллин: Евроуниверситет, 1999. — 446 с. — ISBN 9985-9209-1-0
66. 1 2  *Семиряга М. И.* Глава 4. Тревожное лето. 1. На Балтике прохладно // Тайны сталинской дипломатии 1939—1941. — Москва: Высшая школа, 1992. — 303 с. — ISBN 5-06-002525-X
67. ↑  Зубкова, 2008, էջ 80-84
68. 1 2  Estonia 1940-1945: Reports of the Estonian International Commission for the Investigation of Crimes Against Humanity / ed. T. Hiio, M. Maripuu, I. Paavle. — Tallinn: Estonian Foundation for the Investigation of Crimes gainst Humanity, 2005. — P. 79-98. — 1357 p. — ISBN 978-9949130405
69. ↑  *Taagepera R.* De-choicing of elections: July 1940 in Estonia(անգլ.) // *Journal of Baltic Studies*. — Fall 1983. — Т. 14. — № 3. — С. 215—246.
70. ↑  Baltic states (2007) Արխիվացված 2007-11-13 Wayback Machine. Encyclopædia Britannica
71. ↑  Зубкова, 2008, էջ 85-91
72. ↑  Taagepera, 1993, էջ 62
73. ↑  Tauber, 2012, էջ 27
74. ↑  *Миронов Н. В.* Правовое регулирование внешних сношений СССР, 1917-1970 гг. — Международные отношения, 1971. — С. 129. — 294 с.
75. ↑  Зубкова, 2008, էջ 98
76. ↑  «Baltic states. Soviet occupation)» (անգլերեն).
77. ↑  Estonia в энциклопедии «Колумбия», 2000
78. ↑  *Мягков М. Ю.* В поисках будущего: американская оценка участия СССР в послевоенном устройстве Европы 1941—1945 гг. // Вестник МГИМО (У) МИД РФ. — 2008. — № 3.
79. ↑  «Комментарий Департамента информации и печати МИД России в отношении «непризнания» вступления прибалтийских республик в состав СССР». Посольство Российской Федерации в Латвийской республике. 2005 թ․ մայիսի 7. Արխիվացված է օրիգինալից 2006 թ․ մայիսի 9-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունիսի 6-ին.
80. ↑  *Мялксоо Л.* Советская аннексия и государственный континуитет: международно-правовой статус Эстонии, Латвии и Литвы в 1940—1991 гг. и после 1991 г = Illegal Annexation and State Continuity: The Case of the Incorporation of the Baltic States by the USSR. — Тарту: Издательство Тартуского университета, 2005. — С. 149—154. — 399 с. — ISBN 9949–11–144–7 «Архивированная копия» (PDF). Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ հոկտեմբերի 12. Վերցված է 2013 թ․ սեպտեմբերի 30-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ unfit URL (link)
81. ↑  *John Hiden, Patrick Salmon.* The Baltic Nations and Europe: Estonia, Latvia and Lithuania in the Twentieth Century. — London: Routledge, 1994. — 240 p. — ISBN 978-0-582-25650-7
82. ↑  Гурьянов А.Э. «Масштабы депортации населения в глубь СССР в мае-июне 1941 г.». НИПЦ «Мемориал». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ հուլիսի 14-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունիսի 8-ին.
83. ↑  Государственная канцелярия (2014 թ․ հունվարի 2). «Государственные праздники и знаменательные даты». Департамент государственной инфосистемы. Վերցված է 2014 թ․ հունիսի 28-ին.
84. ↑  Subrenat, 2004, էջ 139
85. ↑  *Кузнецов С. Курилов И. Нетребский Б.* Вооружённое националистическое подполье в Эстонии в 40-50-х годах // Известия ЦК КПСС. 1990. № 8, с. 171
86. ↑  Под грифом «Judenfrei»: Холокост на территории оккупированной нацистами Эстонии, 1941—1944 Արխիվացված 2014-04-13 Wayback Machine. Таллин: Еврейская община Эстонии, 2009; с. 9-11
87. ↑  Марипуу М. (2009 թ․ դեկտեմբերի 2). «Немецкая оккупационная власть в Эстонии». Эстоника. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ հուլիսի 29-ին. Վերցված է 2014 թ․ ապրիլի 21-ին.
88. ↑  «Об участии эстонского легиона СС в военных преступлениях в 1941—1945 гг. и попытках пересмотра в Эстонии приговора Нюрнбергского трибунала». Министерство иностранных дел Российской Федерации. 2004 թ․ փետրվարի 13. Վերցված է 2014 թ․ հունիսի 28-ին.
89. 1 2 3 4 5 6 7  Эстония в энциклопедии «Кругосвет»
90. 1 2  Hiden and Salmon, 1994, էջ 130
91. 1 2 3 4 5 6  Estonian International Commission for Investigation of Crimes Against Humanity. «Этап III — Оккупация Эстонии Советским Союзом с 1944 года» (PDF). The Estonian Institute of Historical Memory. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2013 թ․ ապրիլի 12-ին. Վերցված է 2014 թ․ ապրիլի 8-ին.
92. ↑  СИЭ, 1976, էջ 624-625
93. ↑  Таннберг Т. (2009 թ․ դեկտեմբերի 4). «Территория и административное деление ЭССР». Эстоника. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ սեպտեմբերի 12-ին. Վերցված է 2013 թ․ նոյեմբերի 4-ին.
94. ↑  Страны и народы: научно-популярное географо-этнографическое издание в 20 томах / отв. ред. Г. М. Лаппо. — М.: Мысль, 1984. — Т. Советский Союз. Прибалтика. Белоруссия. Украина. Молдавия. — С. 26.
95. ↑  Зубкова, 2008, էջ 303-318
96. ↑  Misiunas and Taagepera, 1993, էջ 83
97. ↑  Зубкова, 2008, էջ 256
98. 1 2  Hiden and Salmon, 1994, էջ 129
99. ↑  Депортации из Эстонии в 1941 г. и 1949 г. Արխիվացված 2007-09-28 Wayback Machine Посольство Эстонии в Москве
100. ↑  Deporteerimised Eestis. Kuidas see toimus tegelikult. Aleksandr Djukov, Tallinn, Tarbeinfo OÜ, 2009—208 lk.
101. ↑  Зубкова, 2008, էջ 182, 255
102. ↑  «Президент Эстонии Арнольд Рюйтель. Разве мы восхваляем нацизм?». Аргументы и факты № 12 (1273) от 23.03.2005. Վերցված է 2014 թ․ հունիսի 28-ին.
103. ↑  Subrenat, 2004, էջ 137
104. ↑  Хийо Т. (2009 թ․ դեկտեմբերի 2). «Завоевание Эстонии Красной армией в 1944 г.». Эстоника. Վերցված է 2014 թ․ մայիսի 14-ին.
105. ↑  «23 августа 1939 года: общеевропейский день памяти жертв всех тоталитарных и авторитарных режимов». Посольство Эстонии в Москве. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ մայիսի 17-ին. Վերցված է 2014 թ․ հուլիսի 1-ին.
106. ↑  Репатриировались в 1940-м
107. ↑  Эмигрировали в 1943-1944-м
108. ↑  Эвакуировались или погибли в ходе Холокоста
109. ↑  Леймус И. (2009 թ․ նոյեմբերի 13). «Эстонская ССР как советская союзная республика». Эстоника. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հունիսի 14-ին. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 16-ին.
110. ↑  Subrenat, 2004, էջ 142-143
111. ↑  Hiden and Salmon, 1994, էջ 131
112. ↑  Таннберг Т. (2010 թ․ փետրվարի 19). «Командная экономика и её последствия». Эстоника. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հունիսի 14-ին. Վերցված է 2014 թ․ մայիսի 21-ին.
113. ↑  ««Письмо сорока»». Эстоника. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 16-ին.
114. ↑  «Комментарий Департамента информации и печати МИД России в отношении «непризнания» вступления прибалтийских республик в состав СССР». Посольство России в Латвии. Արխիվացված է օրիգինալից 2006 թ․ մայիսի 9-ին. Վերցված է 2014 թ․ հուլիսի 1-ին.
115. ↑  *Худолей К. К.* Трудные годы Прибалтики // *Балтийский регион*. — 2013. — В. 1. — С. 147. — doi:10.5922/2074-9848-2013-1-10
116. ↑  *Ineta Ziemele.* Baltic Yearbook of International Law. — Martinus Nijhoff Publishers, 2003. — Т. 3. — P. 156. — 361 p. — (Baltic Yearbook of International Law Series). — ISBN 9789004137462
117. ↑  Europarliament 13-01-1983 — фотокопия, On January 13, 1983, the European Parliament adopted the following resolution regarding the Baltic States — текст резолюции(անգլ.)
118. ↑  «Министерство окружающей среды Эстонии: Ископаемые». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 21-ին. Վերցված է 2010 թ․ նոյեմբերի 2-ին.
119. ↑  Лийвик О. (2009 թ․ նոյեմբերի 7). «Фосфоритная война». Эстоника. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ մարտի 13-ին. Վերցված է 2014 թ․ ապրիլի 5-ին.
120. ↑  Хийо Т. (2009 թ․ հոկտեմբերի 8). «Хозрасчетная Эстония». Эстоника. Վերցված է 2014 թ․ ապրիլի 5-ին.
121. 1 2  Вярэ Э. (2010 թ․ փետրվարի 11). «Переломные годы». Эстоника. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 25-ին. Վերցված է 2014 թ․ ապրիլի 6-ին.
122. ↑  Декларация Верховного Совета Эстонской ССР о суверенитете Эстонской ССР
123. ↑  Постановление Верховного Совета Эстонской ССР от 30 марта 1990 года «О государственном статусе Эстонии»
124. ↑  «1990 год. Хроника событий». Стратегия. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ հունվարի 30-ին. Վերցված է 2015 թ․ օգոստոսի 17-ին.
125. ↑  Постановление Верховного Совета СССР от 3 апреля 1990 года № 1410-1 «О введении в действие Закона СССР „О порядке решения вопросов, связанных с выходом союзной республики из СССР"»
126. ↑  «Закон ЭССР от 08.05.1990 «О СИМВОЛИКЕ ЭСТОНИИ»». Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հունիսի 21-ին. Վերցված է 2016 թ․ հունվարի 23-ին.
127. ↑  «Договоры об основах межгосударственных отношений РСФСР-Эстония-Латвия» (ռուսերեն). РИА Новости. 2011 թ․ հունվարի 13. Վերցված է 2014 թ․ հուլիսի 1-ին.
128. ↑  Կաղապար:Подст:АИ2
129. ↑  Вярэ Э. (2010 թ․ փետրվարի 11). «Путь к независимости». Эстоника. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 25-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 3-ին.
130. ↑  Маркедонов С. М. (2011 թ․ ապրիլի 1). «Референдум распада». Полит.ру. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 15-ին.
131. ↑  Постановление Верховного Совета Эстонской Республики от 20 августа 1991 г. «О государственной независимости Эстонии»
132. ↑  «По Ленинским местам: смотрите, где в Эстонии ещё остались памятники вождю мирового пролетариата». Postimees.ru. 2013 թ․ ապրիլի 23. Վերցված է 2014 թ․ հուլիսի 1-ին.
133. ↑  Постановление Государственного Совета СССР от 6 сентября 1991 № 3-ГС «О признании независимости Эстонской Республики»
134. ↑  «Президент Республики 22-я годовщина восстановления независимости Эстонской Республики 20 августа 2013 г. розарий в Кадриорге». Сайт президента Эстонии. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ հունվարի 2-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 2-ին.
135. ↑  Справочник по практике Совета Безопасности—Дополнение за 1989—1992 годы, ООН
136. ↑  Будущему гражданину Эстонской Республики / Редактор: Кярт Янес-Капп. — 2. — Таллин: Фонд интеграции и миграции "Наши люди", 2010. — С. 12. — ISBN 978-9949-9083-5-6
137. ↑  1-я — 1920, 2-я — 1934, 3-я — 1938 — без учёта советских
138. 1 2  Нутт М. (2010 թ․ հոկտեմբերի 6). «Восстановление независимости и четвёртая конституция (1992-…)». Эстоника. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 3-ին.
139. ↑  «В Эстонии хотят отмечать день окончания оккупации 31 августа». Postimees. 2012 թ․ օգոստոսի 31. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 3-ին.
140. ↑  «31 августа всем надо праздновать День свободной Эстонии - эстонский министр сказал». Портал русской общины Эстонии. 2013 թ․ օգոստոսի 31. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ հունվարի 3-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 3-ին.
141. ↑  «Эстония намерена отмечать 31 августа день окончания российской оккупации». Росбалт.ру. 2012 թ․ սեպտեմբերի 1. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 3-ին.
142. 1 2 3  Эстония в энциклопедии «Larousse»
143. ↑  «Eesti rände ja varjupaigapoliitika 2020» (PDF) (էստոներեն). Euroopa rändevõrgustiku (EMN) Eesti. Վերցված է 2021 թ․ դեկտեմբերի 19-ին.
144. ↑  «Сенат США принял резолюцию с требованием к России признать и принести извинения за «незаконную оккупацию и аннексию» Латвии, Литвы и Эстонии». E-xecutive. 2005 թ․ մայիսի 20. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 22-ին. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 9-ին.
145. ↑  «Сенат США принял резолюцию с требованием к России извиниться за оккупацию и аннексию стран Балтии». newsru.com. 2005 թ․ մայիսի 20. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 9-ին.
146. ↑  «Конгресс США потребовал от России признать "незаконную оккупацию и аннексию" СССР стран Балтии». newsru.com. 2005 թ․ հուլիսի 22. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 9-ին.
147. ↑  Черкасов А. (2005 թ․ հունիսի 27). «Документы, принятые на сессии ПАСЕ 22 июня 2005 года». Ежедневный Журнал. Վերցված է 2013 թ․ դեկտեմբերի 18-ին.
148. ↑  «22 июня 2005 года в Страсбурге на сессии ПАСЕ рассматривался вопрос о соблюдении России обязательств, принятых на себя при вхождении в Совет Европы». Мемориал. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ մարտի 4-ին. Վերցված է 2013 թ․ դեկտեմբերի 18-ին.
149. ↑  «В Эстонии прокурор отказался от обвинения защитника Бронзового солдата в организации беспорядков». NEWSru.com. 2009 թ․ հունվարի 9. Վերցված է 2014 թ․ մայիսի 12-ին.
150. ↑  «На Военном кладбище в Таллине осквернили Бронзового солдата». Известия. 2012. Վերցված է 2014 թ․ հունիսի 8-ին.
151. ↑  Islam, Shafiqul, Conclusion: Problems of Planning a Market Economy, New York: Council on Foreign Relations Press, 1993, с.183-184
152. ↑  *Вашанов В. А.* Двадцать лет после распада(ռուս.) // *Независимая газета* : газета. — 11.11.2011.
153. ↑  *Тере Й.* МВФ: Эстония хорошо справилась с кризисом // *The Baltic Course*. — 26.03.2010.
154. ↑  «ВВП вырос в прошлом году на 3,1%». Postimees. 2011 թ․ մարտի 11. Վերցված է 2014 թ․ մայիսի 22-ին.
155. ↑  «С сегодняшнего дня Эстония — полноправный член ОЭСР». Министерство иностранных дел Эстонии. 2010 թ․ դեկտեմբերի 9. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ ապրիլի 20-ին. Վերցված է 2014 թ․ մայիսի 21-ին.
156. ↑  «Эстония перешла на евро». Голос Америки. 2011 թ․ հունվարի 1. Վերցված է 2021 թ․ դեկտեմբերի 19-ին.

Գրականություն
-------------

* *Subrenat Jean-Jacques.* Estonia: identity and independence. — Amsterdam: Rodopi, 2004. — 320 p. — ISBN 978-90-420-0890-8
* А. Мяэсалу, Т. Лукас, М. Лаур, Т. Таннберг. История Эстонии. Ч.1. Таллинн, Авита, 1997
* Советская историческая энциклопедия / гл. ред. Е. М. Жуков. — М.: «Советская энциклопедия», 1976. — Т. 16. — С. 604—633. — 1002 с. — 56 000 экз.
* *Зубкова Е. Ю.* Прибалтика и Кремль. 1940-1953. — М.: Российская политическая энциклопедия, 2008. — 351 с. — (История сталинизма). — 2000 экз. — ISBN 978-5-8243-0909-6
* Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов // Полное собрание русских летописей / Подготовка А. Н. Насонова. — М.-Л.: Издательство АН СССР, 1950. — Т. 3. — 612 с.
* *Семиряга М. И.* Глава VI Тревожное лето // Тайны сталинской дипломатии 1939—1941. — М.: Высшая школа, 1992. — 303 с. — 50 000 экз.
* *Neil Taylor.* Estonia. — Bradt Travel Guides, 2010. — 296 с. — ISBN 978-1-84162-320-7
* *Toivo Miljan.* Historical Dictionary of Estonia. — Scarecrow Press, 2004. — 624 p. — ISBN 978-0-8108-6571-6
* *O'Connor K.* The History of the Baltic States. — Greenwood Publishing Group, 2010. — 220 p. — ISBN 978-0-313-32355-3
* *Rein Taagepera.* Estonia: Return to Independence. — Boulder, CO: Westview Press, 1993. — 288 p. — (Post-Soviet Republics Series). — ISBN 978-0-8133-1703-8
* *Romuald J. Misiunas, Rein Taagepera.* The Baltic States, Years of Dependence, 1940-1990. — University of California Press, 1993. — 400 p. — ISBN 978-0-520-08227-4
* *John Hiden, Patrick Salmon.* The Baltic Nations and Europe: Estonia, Latvia and Lithuania in the Twentieth Century. — London: Routledge, 1994. — 240 p. — ISBN 978-0-582-25650-7
* *Tuchtenhagen R.* Geschichte der baltischen Länder. — München: C.H. Beck, 2005. — 127 S. — (Beck Reihe). — ISBN 978-3-406-50855-4
* doi:10.1007.2F978-3-531-19556-8\_2  
This citation will be automatically completed in the next few minutes. You can jump the queue or expand by hand