**Ստեփան Սեղբոսի Զատիկյան** (հունիսի 20, 1946(1946-06-20), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ - հունվարի 29, 1979(1979-01-29), Մոսկվա, ԽՍՀՄ), հայ խորհրդային այլախոհ, Ազգային միացյալ կուսակցություն (ԱՄԿ) ընդհատակյան կազմակերպության համահիմնադիր։

Կենսագրություն
--------------

### Վաղ կյանք

Ծնվել է 1946 թվականի հունիսի 20-ին Երևանում, արհեստավորի ընտանիքում։ Ծնողները ներգաղթել են Արևմտյան Հայաստանից։ 1963 թվականին ոսկե մեդալով ավարտել է Միքայել Նալբանդյանի անվան միջնակարգ դպրոցը։ Նույն տարի ընդունվել է Երևանի Պոլիտեխնիկական ինստիտուտի քիմիական ֆակուլտետ։

### Ազգային միացյալ կուսակցություն

1965 թվականին մասնակցություն է ունեցել Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակման 50-ամյա տարելիցին նվիրված ցույցերին, որը, որպես այդպիսին, ԽՍՀՄ պատմության առաջին համաժողովրդական ընդվզումն էր։ Մեկ օր անց, ներշնչվելով ցույցի գաղափարախոսությամբ, Զատիկյանը գնում է Երևանի քաղաքային պանթեոն, որպեսզի ծաղիկներ դնի Կոմիտասի գերեզմանին, որտեղ էլ ձերբակալվում է ոստիկանության (միլիցիա) կողմից և 15 օր պահվում նախնական կալանքի տակ։ Կալանավայրում Զատիկյանը ծանոթանում է նույն արարքի համար բանտարկված Հայկազն Խաչատրյանի հետ։ Զատիկյանը և Խաչատրյանը որոշում են համագործակցել ընդհանուր գաղափարի շուրջ։ Որոշ ժամանակ անց նրանց է միանում նաև ուսանող Շահեն Հարությունյանը, և 1966 թվականի ապրիլի 24-ին եռյակը հիմնադրում է ընդհատակյա Ազգային միացյալ կուսակցությունը (ԱՄԿ)։ Որոշ ժամանակ անց, ԱՄԿ-ն իր շուրջն է համախմբում մինչ այդ առանձին հանդես եկող մի շարք ընդհատակյա երիտասարդական կազմակերպությունների։ Որպես տարիքով ամենամեծը՝ կազմակերպության ղեկավարությունը ստանձնում է Հայկազ Խաչատրյանը։ Կուսակցության ղեկավար մարմնի՝ Գլխավոր խորհրդի անդամ է ընտրվում Զատիկյանը։ Կազմակերպության մշակած կանոնադրության և գործողության պլանի տեքստերի հեղինակը հենց Զատիկյանն էր։ ԱՄԿ-ում ընդգրկված նոր անդամները պարտավորվում էին կուսակցության գաղափարներին հավատարիմ մնալու երդում տալ (Ազգային Սուրբ երդում) Հայոց ցեղասպանության զոհերի հուշահամալիրում և անվերապահորեն հետևել կուսակցության՝ «հանուն Ազգի և Հայրենիքի» կոչվող ծրագրին։

Զատիկյանը հանդիսանում էր նաև «Փարոս» ընդհատակյա թերթի առաջին համարի (ապրիլի 24, 1967) խմբագիրը։ Եղել է նաև բազմաթիվ այլ նյութերի հեղինակ (*«Այլևս չի կարելի լռել»*, *«Լենինը՝ հայ ժողովրդի դահիճ»* և այլն)։ Մի քանի հարյուր օրինակով թերթը տարածվեց քաղաքի կենտրոնում։ Գրեթե նույնքան օրինակ էլ հայտնվեց հայ մտավորականության ներկայացուցիչների փոստարկղերում։ «Փարոս» թերթը հայտնի դարձավ նաև Խորհրդային Միության սահմաններից դուրս։ Շուտով թերթի գործունեությունն արգելվեց և այն ճանաչվեց հակասովետական, ընդ որում՝ խորհրդային իշխանությունները հալածանքների էին ենթարկում ոչ միայն հեղինակներին այլև ընթերցողներին։ Ընդհանուր առմամբ, հաջողվել էր ընդամենը հրատարակել երկու համար։

Կուսակցությունն իր կառուցվածքում ուներ նաև երիտասարդական թև, որը կոչվում էր «Շանթ»։ Խաչատրյանն ու Զատիկյանը երիտասարդական թևի ղեկավարությունը որոշեցին վստահել 17-ամյա Պարույր Հայրիկյանին։ ԱՄԿ բազամթիվ անդամներ հետագայում առավել լայն ճանաչման արժանացան ժողովրդի շրջանում։ Այդպիսիններից էին Մովսես Գորգիսյանը, Աշոտ Նավասարդյանը, Անդրանիկ Մարգարյանը, Ազատ Արշակյանը և այլք։

### Առաջին ձերբակալություն

ԱՄԿ ղեկավարների ձերբակալությունները սկսվեցին 1968 թվականի հուլիսի 9-ին։ Բոլորը մեղադրվեցին «Հակախորհրդային» գործունեության մեջ։ Այդ ժամանակ Զատիկյանը սովորում էր համալսարանի հինգերորդ կուրսում։ Հուլիսի 10 -ին Զատիկյանը քննիչին հայտնեց, որ հացադուլ է սկսել և վկայակոչելով Մարդու իրավունքների դեկլարացիան, որտեղ նաև Խորհրդային Միության ներկայացուցչի ստորագրությունը կա, պնդեց որ ոչինչ հակախորհրդային չէր արել։

Զատիկյանին մեղադրանք է առաջադրվում է ՀԽՍՀ քրեական օրենսգրքի 65.1 և 67 հոդվածներով (համապատասխանաբար՝ *«հակախորհրդային ագիտացիա և պրոպագանդա»* և *«առանձնապես վտանգավոր պետական հանցագործությունների կատարմանն ուղղված կազմակերպական գործունեություն, ինչպես նաև մասնակցություն հակասովետական կազմակերպությանը»*)։ ՀԽՍՀ Գերագույն դատարանը Զատիկյանին դատապարտում է 4 տարվա ազատազրկման և ուղղարկում ուղղիչ աշխատանքային գաղութ։

Պատժի առաջին տարիները Զատիկյանն անցկացնում է Մորդովիայի քաղաքական ճամբարում։ Այնուամենայնիվ, նա չի դադարում քաղաքական գործունեությամբ զբաղվել։ 1970 թվական հուլիսի սկզբին Զատիկյանը 20 երիտասարդ քաղբանտարկյալների հետ մասնակցում է խստացված ռեժիմի դեմ 6-օրյա հացադուլին, ինչի համար մի քանի համախոհների հետ (Վ. Կուլինին, Ն. Դրագոշ, Ն. Տարնովսկի) ուղարկվում է Վլադիմիրի կենտրոնական բանտ։ Այդ առիթով բողոքի հացադուլ է սկսվում երկու կալանավայրերում, որտեղ ընթերցվում է նրանց տեղափոխման մասին հրամանը։։ 1971 թվականի նոյեմբերին Զատիկյանը մի շարք այլ քաղբանտարկյալների հետ կրկին հացադուլ է սկսում։ Հացադուլի մասնակիցները հակադրվում էին Պետական անվտանգության կոմիտեի (ԿԳԲ)՝ քաղբանտարկյալների մասին տեղեկություններ տրամադրողներին հավաքագրելու գործելակերպի, ինչպես նաև բանտարկյալների հայտարարությունները պետական մարմիններում որպես հակախորհրդային փաստաթղթեր ներկայացնելու, դրանք քրեականացնելու և շանտաժի դեմ։

1972 թվականի հուլիսին Զատիկյանն ազատվում է և վերադառնում Երևան։ Ազատ արձակվելուց հետո գտնվում է ոստիկանության անմիջական վերահսկողության տակ։ Շուրջ երկու տարի Զատիկյանին արգելվում էր երեկոյան ժամը 5:00-ից հետո տանից բացակայել։ Զատիկյանին այդպես էլ թույլ չի տրվում ավարտել համալսարանը՝ ուսանողության շրջանում նրա ներկայությունը բացառելու համար, ուստի ստիպված աշխատանքի է անցնում Կիսահաղորդիչների և մետաղակերամիկայի գործարանում։ Ի վերջո, Զատիկյանին հաջողվում է կապ հաստատել ԱՄԿ-ի համախոհների հետ։ 1975 թվականին հրաժարվում է քաղաքացիությունից և ԽՍՀՄ-ից հեռանալու և ոչ սոցիալիստական երկրում հաստատվելու հայտ ներկայացնում, սակայն իշխանությունները նրան մերժում են։ Հայտի մեջ Զատիկյանը դրել էր նաև իր անձնագիրը, որը ուղարկվում է ԿԳԲ-ի ներկայացուցչությանը։

### «Մետրոյի գործ»

Կալանավորված Զատիկյանի լուսանկարը
Հիմնական հոդված՝ Մոսկվայի պայթյուններ (1977)
1977 թվականի հունվարի 8-ին Մոսկվայի մետրոյում տեղի ունեցավ պայթյունների շարք, որի հետևանքով զոհվեց 7 մարդ, ևս 38-ը վիրավորվեցին (տուժածների քանակը հայտնի դարձավ միայն դատավճռից հետո)։ Դեպքի հաջորդ օրը նշանավոր խորհրդային ակադեմիկոս, քաղաքական գործիչ և այլախոհ Անդրեյ Սախարովը կասկածներ հայտնեց, որ պայթյունները կազմակերպվել են հենց ԿԳԲ-ի կողմից և օգտագործվել այլախոհական շարժման մասնակիցների դեմ։

1977 թվականի հոկտեմբերի 28-ին Ստեփան Զատիկյանը, ԱՄԿ գործուն անդամ Հակոբ Ստեփանյանը և նկարիչ Զավեն Բաղդասարյանը ձերբակալվեցին պայթյունն իրականացնելու մեղադրանքով։ Որպես գրոհի կազմակերպիչ ներկայացվեց Ստեփան Զատիկյանը։ Նախաքննությունն ու դատաքննությունն անցկացվեցին խիստ գաղտնի պայմաններում, և նույնիսկ ամբաստանյալների հարազատները ներկա չէին դատավճռին։ Հարցաքննություններից ենթադրվում էր, որ նախաքննությունը ձգտում էր իրար կապել ԱՄԿ-ն, Հայաստանի հելսինկյան խումբը և պայթյունների մասին գործը (*«Մետրոյի գործ»*)։ Նախաքննությունը ձգվում է ավելի քան երկու տարի, և այդ ամբողջ ժամանակահատվածում մեղադրյալները գտնվում էին Մոսկվայում։ Զատիկյանը հրաժարվում է ցուցմունք տալուց։ Սկզբնապես նա հրաժարվում է նաև փաստաբանից։ Դատն իրականացվում է 1979 թվականի հունվարին՝ գաղտնի պայմաններում, ինչի պատճառով էլ ստույգ օրը հայտնի չէ (ենթադրվում է՝ հունվարի 20-ին)։ Դատավարությունը նկարահանվում էր տեսախցիկով։ Դատավճիռը կայացվում է 1979 թվականի հունվարի 24-ին, և Զատիկյանը, Ստեփանյանն ու Բաղդասարյանը դատապարտվում են մահապատժի։ Դատավճռի մասին հարազատները տեղեկանում են միայն դատից հետո կայացած հանդիպման ընթացքում՝ հունվարի 27-ին։ Հանդիպման ժամանակ, երբ Զատիկյանի եղբայրը նրան մի կողմ է տանում և հարցնում, թե իսկապե՞ս մասնակցություն ունեցել էր հանցագործությանը, նա պատասխանում է հետևյալ կերպ․

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Իմ միակ մեղքն այն է, որ ես այս աշխարհում երկու երեխա եմ թողել։ Այլ մեղք ես չունեմ |  |

Դատավճռի կայացումից 5 օր անց՝ 1979 թվականի հունվարի 29-ին մեղադրյալները հապշտապ կերպով ենթարկվում են մահապատժի։ Կասկածների տեղիք է տալիս նաև դատավճռի իրականացման շտապողականությունը։

1979 թվականի նոյեմբերի 30-ին, դեռևս տեղյակ չլինելով մահապատժի կատարման մասին, Անդրեյ Սախարովը ԽՄԿԿ Կենտկոմի գլխավոր քարտուղար Լեոնիդ Բրեժնևին ուղղված նամակում պահանջում է հրաժարվել դատավճռից՝ մինչև նոր դատաքննության իրականացումը, սակայն սուր քննադատությունների է ենթարկվում գործով տուժածների հարազատների կողմից։

1979 թվականի փետրվարի 1-ին Մոսկվայի հելսինկյան խումբն իր Թիվ 81 փաստաթուղթի մեջ կասկածի տակ էր առնում դատավճռի օրինականությունն ու անաչառությունը` հանրության բացակայության պատճառով

Համացանցում առկա են դատավարության ընթացքում ամբաստանյալների ելույթների տեսագրության փոքր հատվածներ (ամբողջականը մինչ օրս գաղտնի է պահվում), որոնցից մեկում Զատիկյանն ասում է․ 



|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ես արդեն քանիցս հայտարարել եմ, որ հրաժարվում եմ ձեր դատ-ֆարսից և ոչ մի փաստաբանի կարիք չեմ զգում։ Ես ինքս եմ մեղադրողը, ոչ թե` մեղադրյալը։ Դուք ինձ դատելու իշխանություն չունեք, քանի որ ջհուդառուսական կայսրությունն իրավական պետություն չէ։ Սա պետք է ամուր հիշել |  |

*Բնօրինակ տեքստ* (ռուս.)  

*Я уже неоднократно заявлял, что я отказываюсь от вашего судилища и ни в каких защитниках не нуждаюсь. Я сам есть обвинитель, а не подсудимый. Вы не властны меня судить, поскольку жидороссийская империя — не есть правовое государство! Это надо твёрдо помнить.*

Իր խոսքը Զատիկյանն ավարտում է հայերենով․

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ես ցանկանում եմ մի քանի խոսք ընկերներիս ասել։ Տղե՛ք, մնաք բարով։ Մարդկանց ասեք, որ սրանք Ստեփանի վերջին խոսքերն էին՝ վրեժ վրե՜ժ, նորեն վրե՜ժ |  |

«Մետրոյի գործին» վերաբերող մանրամասները մինչ օրս գաղտնազերծված չեն և պահվում են ԿԳԲ արխիվներում։

Անձնական կյանք
--------------

1974 թվականին Զատիկյանն ամուսնացել է Պարույր Հայրիկյանի քրոջ՝ Սոնայի հետ։ Նրանք ունեին երկու զավակ՝ Հասմիկ և Վրեժ։ Զատիկյանների ընտանիքն այժմ բնակվում է Միացյալ Նահանգներում։

Խորհրդային Միության կազմալուծումից և Հայաստանի անկախացումից հետո էլ Զատիկյանը, մինչ օրս չի արդարացվել։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19  «Դիսիդենտական Հայաստան. Ստեփան Զատիկյան». *mediamax.am*. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 23-ին.
2. 1 2 3  «ДЕЛО О ВЗРЫВЕ В МЕТРО». 2009 թ․ հուլիսի 30. Արխիվացված օրիգինալից 2009 թ․ հուլիսի 30-ին. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 30-ին.
3. ↑  Lindy, Jacob D. (2001). *Beyond invisible walls: the psychological legacy of Soviet trauma, East European therapists and their patients*. Նյու Յորք: Brunner-Routledge. էջ 192. ISBN 9781583913185.(անգլ.)
4. ↑  Հակոբյան, Թաթուլ (2017 թ․ հոկտեմբերի 3). «Ազգային միացյալ կուսակցության ծրագիրը (1966). Այլախոհությունը Խորհրդային Հայաստանում». *Aniarc*. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ ապրիլի 24-ին. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 30-ին.
5. 1 2 3 4  «ԱՄԿ հիմնադիրների ձերբակալությունը և դատավարությունը. "Փարոս" թռուցիկը և "Փարոս" թերթը». *Hetq.am*. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 23-ին.
6. 1 2  «Армянское национальное движение». *old.memo.ru*. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 24-ին.
7. ↑  «Хейфец М.Р. - Украинские силуэты». 2007 թ․ հոկտեմբերի 15. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ հոկտեմբերի 15-ին. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 23-ին.
8. ↑  «1915թ. ապրիլի 24». *CIVILNET*. 2013 թ․ ապրիլի 24. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 23-ին.
9. 1 2 3 4 5  «The Case of the Explosion on the [Moscow] Underground, March 1979 (52.1)». *A Chronicle of Current Events* (անգլերեն). 2019 թ․ հունիսի 27. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 24-ին.
10. ↑  «WWW.SAMARA.RU | Бомба в московском метро». 2009 թ․ դեկտեմբերի 24. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ դեկտեմբերի 24-ին. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 24-ին.
11. ↑  «Воспоминания Гл.2-26». *www.sakharov-archive.ru*. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ փետրվարի 25-ին. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 24-ին.
12. ↑  «Центр загрузки файлов». *www.ras.ru*. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 24-ին.
13. ↑  Передача ДТВ о серии террористических актов в Москве 1977 года
14. 1 2  Հարությունյան, Վարդան. «Ազգային միացյալ կուսակցության հիմնադիր-անդամ Ստեփան Զատիկյան». *Hetq.am*. Հետք.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Դիսիդենտական Հայաստան. Ստեփան Զատիկյան
* «Այս օրը հաղորդաշար․ Մետրոյի գործ» (տեսանյութ)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Այլախոհությունը Խորհրդային Հայաստանում |
| --- |
|  |
| Այլախոհներ | 

|  |  |
| --- | --- |
| Յոթի գործով | Խաչիկ Սաֆարյան • Խաչատուր Ամիրջանյան • Վիգեն Բաբայան • Կարապետ Քիրամիջյան • Մերուժան Հովհաննիսյան • Գրիգոր Եղյան • Էդուարդ Կաոկոսյան |
|  |
| Հայաստանի վերամիավորման շարժման գործով | Սերգեյ Մելքոնյան • Ֆրունզիկ Մկրտչյան • Զավեն Հարությունյան • Մարտին Նալբանդյան • Ալբերտ Ղուբասարյան • Սուրիկ Սարգսյան • Մկրտիչ Մովսիսյան • Արկադի Հայրապետյան • Ռուբեն Սաֆարյան • Իվան-Վանիկ Ստեփանյան |
|  |
| Հայ հայրենասերների միության գործով | Լևոն-Արա Մնացականյան • Հակոբջան Թադևոսյան • Ռուբեն Հովսեփյան • Էդիկ Ալեքսանյան • Ռաֆիկ Ղարագուլյան • Միսաք Խաչատրյան • Անդրանիկ Մխիթարյան • Վահան Եղիազարյան • Ռուբեիկ Վարդանյան |
|  |
| Ազգային միացյալ կուսակցության 1-ին գործով | Հայկազ Խաչատրյան • Ստեփան Զատիկյան • Շահեն Հարությունյան |
|  |
| Հանուն Հայրենիքի գործով | Հովիկ Վասիլյան • Ասատուր Բաբայան • Գևորգ Հեքիմյան • Աղասի Անտոնյան • Սարգիս Թորոսյան • Շիրակ Գյունաշյան • Լևոն Առուշանյան • Հայկ Իսկանդարյան |
|  |
| Հայաստանի վերամիավորման միության գործով | Վալտեր Մելիքյան • Յուրիկ Բուդաղյան • Սերոբ Սարգսյան • Սուրեն Մելիքյան |
|  |
| Ազգային միացյալ կուսակցության 2-րդ գործով | Պարույր Հայրիկյան • Աշոտ Նավասարդյան • Հակոբ Աշիկյան • Աշոտ Խաչատրյան • Ռաֆայել Բարսեղով |
|  |
| Ազգային միացյալ կուսակցության 1974 գործով | Անահիտ Կարապետյան • Ֆիրդուս Մուրադյան • Գարեգին Դավթյան |
|  |
| Հայաստանի հելսինկյան խմբի գործով | Ռուբերտ Նազարյան • Էդուարդ Հարությունյան |
|  |
| Մետրոյի գործով | Ստեփան Զատիկյան • Հակոբ Ստեփանյան • Զավեն Բաղդասարյան |
|  |
| Հայ երիտասարդների միության գործով | Սամվել Եղիազարյան • Հովհաննես Աղաբաբյան |
|  |
| Հայաստանի հելսինկյան խմբի գործով | Էդուարդ Հարությունյան • Ռաֆայել Օհանյան • Սիրվարդ Ավագյան |
|  |
| Բագրատ Շահվերդյան • Արարատ Թովմասյան • Քաջիկ Սահակյան • Նորիկ Մարտիրոսյան • Սամվել Մարտիրոսյան • Լևոն Բադալյան • Ռուբեն Խաչատրյան • Գագիկ Առաքելյան • Ռազմիկ Զոհրաբյան • Ռազմիկ Մարկոսյան • Անդրանիկ Մարգարյան • Արսեն Ղազարյան • Ալեքսանդր Մանուչարյան • Աշոտ Ափրիկյան • Սմբատ Մելքոնյան • Ազատ Արշակյան • Շիրակ Գյունաշյան • Էդմոնդ Ավետյան • Գեորգի Qomizowri • Ռաֆայել Պապայան • Րաֆֆի Մելքոնյան |

 |
|  |
| Կապված | Փարոս (ԱՄԿ) |
|  |
| **Պորտալ:ԽՍՀՄ** |

 |