**X-շղթայակցված իխտիոզը** մաշկի հիվանդություն է, որն առաջանում է ստերոիդային սուլֆատազ ֆերմենտի ժառանգական անբավարարությունից, որն ունենում է 2000-6000 տղամարդկանցից 1-ը։ X-շղթայակցված իխտիոզն արտահայտվում է չոր, թեփուկավոր մաշկով և պայմանավորված է *STS* գենի մուտացիաներով կամ դելեցիաներով։ X-շղթայակցված իխտիոզը կարող է առաջանալ նաև ավելի մեծ դելեցիաների դեպքում, որոնք առաջացնում են հարակից գենային համախտանիշներ։ Բուժումը հիմնականում ուղղված է մաշկի ախտանիշները մեղմելուն։ Տերմինը հին հունարեն «իխտիս» բառից է, որը նշանակում է «ձուկ»։

Ախտանշաններ
-----------

X-շղթայակցված իխտիոզ
X-շղթայակցված իխտիոզի հիմնական ախտանշանն է մաշկի թեփուկացումը, մասնավորապես `պարանոցի, իրանի և ստորին վերջույթների հատվածում։ Վերջինս, որպես կանոն, առավել խիստ տուժած հատվածն է լինում։ 4 մմ-ից մեծ տրամագծով թեփուկները կպչում են հիմքում ընկած մաշկին և կարող են ունենալ մուգ շագանակագույն կամ մոխրագույն գունավորում։ Ախտանշանները կարող են թուլանալ ամռան ընթացքում։

### Ասոցացված հիվանդագին վիճակներ

Բացի մաշկի թեփուկացումից, X-շղթայակցված իխտիոզը սովորաբար կապված չէ այլ խոշոր բժշկական խնդիրների հետ։ Նախասրտերի ֆիբրիլյացիա կամ նախասրտերի սպեկուլյացիա կարող է առաջանալ X-շղթայակցված իխտիոզով հիվանդ 10 տղամարդկանցից մեկի մոտ։ Եղջերաթաղանթի պղտորումներ կարող են ունենալ, բայց չեն ազդում տեսողության վրա։ Կրիպտորխիդիզմը  որոշ անհատների մոտ հայտնաբերվել է։ X-շղթայակցված իխտիոզով հիվանդ անհատները հայտնվում են զարգացման խանգարումների բարձր ռիսկի տակ, օրինակ՝ աուտիզմի և ուշադրության պակասի և հիպերակտիվության համախտանիշի, և որոշ անհատներ ունենում են տրամադրության խանգարումներ։ X-շղթայակցված իխտիոզով հիվանդ անհատները կարող են ունենալ մտավոր հետամնացություն, թեև դա կարծում են, որ պայմանավորված է բացի STS գենից մյուս հարևան գեների դելեցիայով։

Կին մուտացված գեն կրողները հիմնականում չեն ունենում այս խնդիրներից որևէ մեկը, բայց կարող են դժվարություններ ունենալ ծննդաբերության ժամանակ, քանի որ ընկերքում STS-ն արտահայտված դեր է խաղում բնականոն աշխատանքի մեջ։ Կին գենի կրողների մոտ փոքր-ինչ աճում է հոգեկան խնդիրների առաջացման ռիսկը ծննդաբերությունից հետո։ Այդ պատճառով կրողները պետք է համոզվեն, որ իրենց մանկաբարձը տեղյակ է վիճակի մասին։

Գենետիկա
--------

 X-շղթայակցվված իխտիոզ. Այս տղան ունի նույն հիվանդությունով հիվվան եղբայր և մորեղբայր
*STS* գենը տեղակայված է X քրոմոսոմի Xp22.3 խմբում։ Այսպիսով, սինդրոմը X-շղթայակցված է, և այն տարբեր կերպ է ազդում տղամարդկանց և կանանց վրա։ Քրոմոսոմների 23-րդ զույգը սովորաբար անվանում են «սեռական քրոմոսոմներ»։ Իգական սեռի ներկայացուցիչն ունեն երկու X քրոմոսոմ, իսկ արական սեռի ներկայացուցիչներն՝ մեկ X և մեկ Y քրոմոսոմ։ Հետևաբար, առողջ անհատների մոտ արական սեռը կրում է *STS* գենի մեկ օրինակ, իսկ էգերը ՝ երկու օրինակ։ Այս գենը մասամբ խուսափում է X քրոմոսոմի ինակտիվացումից, և կանայք սովորաբար ունենում են STS ֆերմենտի ավելի մեծ քանակություն, քան տղամարդիկ։

X-շղթայակցված իխտիոզն կարող է առաջանալ STS գենի նոր դելեցիաների կամ մուտացիաների միջոցով, բայց ավելի հաճախ ժառանգվում է կրող մորից։ Տղամարդկանց մոտ STS գենի հեմիզիգոտ դելեցիան կամ մուտացիան հանգեցնում է ֆերմենտի գործունեության լիակատար բացակայության, մինչդեռ մուտացիայի կամ դելեցիայի կին կրողը հետերոզիգոտ է և դեռ ունի *STS* գենի նորմալ պատճեն։ STS գենի դելեցիայի կամ մուտացիայի կին կրողները դեռ սինթեզում են STS ֆերմենտը՝ չնայած ֆերմենտի ակտիվության նվազմանը։

Այդ պատճառով X-շղթայակցված իխտիոզն առավել հաճախ ազդում է տղամարդկանց վրա, չնայած սեռական քրոմոսոմների թվային շեղումներ ունեցող անձինք (45, X և 47, XXY), որոնք նույնպես ունեն STS դելեցիաներ կամ մուտացիաներ, կլինեն այս կանոնի բացառություններ։

Բացի այդ, իգական սեռը կարող է հիվանդությունը ժառանգել, եթե նրա հայրը հիվանդ է, իսկ մայրը մուտացված գեն կրող է, այդպիսով իր երկու X քրոմոսոմներում էլ կլինի STS գենի դելեցիա կամ մուտացիա։

### Գենետիկական խորհրդատվության խնդիրներ

Քանի որ դեպքերի մեծամասնությունը ի հայտ է գալիս STS գենի դելեցիան կրող մորից փոխանցման միջոցով, մայրը ֆերմենտի կամ ԴՆԹ-ի թեստավորում պետք է իրականացնի ցանկացած նոր ախտորոշված պարզունակ դեպքի ժամանակ (այսինքն, ընտանիքում առաջին դեպքի գրանցման ժամանակ)։ Բազմաթիվ հիվանդ անհատներով ընդլայնված ընտանիքի դեպքում գենը կրողի կարգավիճակը հաճախ կարող է պարզվել տոհմային վերլուծության հիման վրա։

* X-շղթայակցված իխտիոզով հիվանդ տղամարդիկ իրենց յուրաքանչյուր իգական սերունդին կփոխանցեն X քրոմոսոմը, որտեղ կա STS-ի դելեցիա կամ մուտացիա, ով հետևաբար կլինի պարտադիր կրող։ Այնուամենայնիվ, արական սերնդում ոչ ոք հիվանդ չի լինի, քանի որ նրանք իրենց հորից ժառանգում են Y քրոմոսոմը։
* STS-ի դելեցիայի կամ մուտացիայի կին կրողները յուրաքանչյուր հղիության հետ 50% հավանականություն ունեն այն փոխանցել հաջորդ սերնդին։ Այսպիսով, յուրաքանչյուր արու սերունդ ունի 50% հավանականություն հիվանդանալու X-շղթայակցված իխտիոզով, մինչդեռ յուրաքանչյուր իգական սերունդ ունի 50% հավանականություն այս գենը կրելու։ Ցանկացած անհատ, ով կժառանգի մոր *STS* գենի օրինակը, չի հիվանդանա և ծայրաստիճան ցածր հավանականություն կունենա՝ ունենալու այս հիվանդությամբ երեխա։

Գամետոգենեզի ընթացքում քրոմոսոմների պատահական տրամախաչման պատճառով յուրաքանչյուր հղիություն կունենա հիվանդության նույն հավանականությունը՝ անկախ նրանից, թե սերնդում քանի հոգի է հիվանդ, քանիսը՝ առողջ։ Վերոնշյալ ռիսկերը հիմնված են այն ենթադրության վրա, որ հիվանդ հայրը կամ կին կրողները կունենան երեխաներ՝ առողջ կամ գենը չկրող։ Հիվանդ սերնդի ռիսկերը ակնհայտորեն կբարձրանային X-շղթայակցված իխտիոզով հիվանդ տղամարդու և գենը կրող կնոջ միության դեպքում։

### Ֆիզիոլոգիա/կենսաքիմիա

ԴՀԷԱ սուլֆատ
STS ֆերմենտը (EC 3.1.6.2), որը նաև կոչվում է արիլսուլֆատազ C, ազդում է ամբողջ մարմնում․ մաշկում, լյարդում, ավշային հանգույցներում և ընկերքում առավելագույն ակտիվությունն ունի, իսկ կրծքագեղձի հյուսվածքում և ուղեղում՝ ավելի ցածր ակտիվություն։ STS կատալիզացնում է համապատասխանաբար սուլֆատացված ստերոիդների՝ էստրոնի սուլֆատի և դեհիդրոէպիանդրոստերոնի սուլֆատի (ԴՀԷԱ-Ս), հիդրոլիզը ոչ սուլֆատացված ստերոիդների՝ էստրադիոլի և անդրոստենդիոլի, համապատասխանաբար։ Նախածննդյան ժամանակահատվածում ֆերմենտը մասնակցում է ընկերքային էստրոգենի արտադրությանը։ Ֆերմենտը մասնակցում է նաև մակերիկամների ստերոիդների արտադրությանը, ինչպես նաև այլ հյուսվածքներում սուլֆատացված ստերոիդների վերափոխմանը։ 

Կարծես ֆերմենտը առանձնահատուկ կարևոր դեր է խաղում մաշկում։ Ֆերմենտի անբավարարությունը հանգեցնում է բնորոշ չոր և թեփուկավոր մաշկի, որը նկատվում է իխտիոզի դեպքում։ Վերջին ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ X-շղթայակցված իխտիոզի ժամանակ նկատվող մաշկի անոմալիաները կարող են պայմանավորված լինել վերնամաշկում խոլեստերինի սուլֆատի կուտակմամբ, ինչը հանգեցնում է աննորմալ պատնեշի գործառույթի և կոռնեոցիտների պահպանման։

Ախտորոշում
----------

X-շղթայակցված իխտիոզ կարող է կասկածվել՝ հիմնվելով կլինիկական նշանների վրա, չնայած որ ախտանշաններին տարբեր ժամանակ է պետք, որպեսզի ի հայտ գան՝ ծնվելուց հետո մի քանի ժամից մինչև մի տարի հետո։ Ախտորոշումը սովորաբար տրվում է մաշկաբանի կողմից, ով նաև կազմում է բուժման ծրագիրը։ STS ֆերմենտի անբավարարությունը հաստատվում է՝ օգտագործելով կլինիկորեն հասանելի կենսաքիմիական հետազոտություն։ Առաջարկվում է նաև ԴՆԹ-ի դելեցիան կամ մուտացիաների մոլեկուլային հետազոտություն, և դրանք կարող են հատկապես օգտակար լինել ասոցացված հիվանդագին վիճակներով անհատների համար։ Նախածննդյան ախտորոշումը հնարավոր է՝ օգտագործելով կա՛մ կենսաքիմիական, կա՛մ մոլեկուլային թեստեր։

Բուժում
-------

Քանի որ X-շղթայակցված իխտիոզը առաջանում է գենի մուտացիայի կամ դելեցիայի պատճառով, որևէ «բուժում» գոյություն չունի։ Բուժման նպատակներից մեկն է կրճատել թեփուկավորումը՝ հեռացնելով ավելորդ թեփուկները և մաշկը խոնավ պահելով։

* Կերատոլիտիկ ագենտները, ինչպիսին է ամոնիումի լակտատը (Լակ-Հիդրին), օգտագործվում են պահպանված կոռնեոցիտները հեշտությամբ հեռացնելու համար
* Տեղական իզոտրետինոին
* Տեղական ընկալիչ-ընտրովի ռետինոդ տազարոտին

X-շղթայակցված իխտիոզի բուժման համար գենաթերապիայի օգտագործման հետ կապված հետազոտությունները շարունակվում են։

Պատմություն
-----------

1960-ականներին ռեցեսիվ X-շղթայակցված իխտիոզը կլինիկականորեն տարբերվում էր մյուս իխիոզներից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Carlo Gelmetti; Caputo, Ruggero (2002). *Pediatric Dermatology and Dermatopathology: A Concise Atlas*. T&F STM. էջ 160. ISBN 978-1-84184-120-5.
2. ↑  Մենդելյան ժառանգում (OMIM) ICHTHYOSIS, X-LINKED -308100
3. ↑  «Isolation and characterization of a steroid sulfatase cDNA clone: genomic deletions in patients with X-chromosome-linked ichthyosis». *Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A*. **84** (13): 4519–23. 1987. Bibcode:1987PNAS...84.4519B. doi:10.1073/pnas.84.13.4519. PMC 305121. PMID 3474618.
4. ↑  «Cloning of a cDNA for steroid sulfatase: frequent occurrence of gene deletions in patients with recessive X chromosome-linked ichthyosis». *Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A*. **84** (24): 9248–51. December 1987. Bibcode:1987PNAS...84.9248B. doi:10.1073/pnas.84.24.9248. PMC 299730. PMID 3480541.
5. ↑  «Identification of point mutations in the steroid sulfatase gene of three patients with X-linked ichthyosis». *Am. J. Hum. Genet*. **50** (3): 483–91. March 1992. PMC 1684279. PMID 1539590.
6. 1 2  «Ichthyosis: etiology, diagnosis, and management». *Am J Clin Dermatol*. **4** (2): 81–95. 2003. doi:10.2165/00128071-200304020-00002. PMID 12553849.
7. ↑  Brcic, Lucija; Underwood, Jack FG; Kendall, Kimberley M.; Caseras, Xavier; Kirov, George; Davies, William (2020). «Medical and neurobehavioural phenotypes in carriers of X-linked ichthyosis-associated genetic deletions in the UK Biobank». *Journal of Medical Genetics*. **57** (10): 692–698. doi:10.1136/jmedgenet-2019-106676. PMC 7525778. PMID 32139392.
8. ↑  Chatterjee S, Humby T, Davies W (2016) Behavioural and psychiatric phenotypes in men and boys with X-linked ichthyosis: evidence from a worldwide online survey. PLoS One 11(10):e0164417 PMID 27711218 doi:10.1371/journal.pone.0164417 URL:
9. ↑  «Deletion of VCX-A due to NAHR plays a major role in the occurrence of mental retardation in patients with X-linked ichthyosis». *Hum. Mol. Genet*. **14** (13): 1795–803. 2005. doi:10.1093/hmg/ddi186. PMID 15888481.
10. ↑  «Placental sulfatase deficiency: maternal and fetal expression of steroid sulfatase deficiency and X-linked ichthyosis». *Obstet Gynecol Surv*. **41** (7): 401–13. 1986. PMID 3531932.
11. ↑  Cavenagh A, Chatterjee S, Davies W (2019) Behavioural and psychiatric phenotypes in female carriers of genetic mutations associated with X-linked ichthyosis. PLoS One 14(2):e0212330 PMID 30768640 doi:10.1371/journal.pone.0212330 URL:
12. ↑  «Steroid sulphatase in man: a non inactivated X-locus with partial gene dosage compensation». *Hum. Genet*. **65** (4): 355–7. 1984. doi:10.1007/BF00291559. PMID 6582028.
13. ↑  «Carrier identification by FISH analysis in isolated cases of X-linked ichthyosis». *Am. J. Med. Genet*. **102** (2): 146–8. August 2001. doi:10.1002/ajmg.1450. PMID 11477606.
14. ↑  «The biochemical identification of carrier state in mothers of sporadic cases of X-linked recessive ichthyosis». *Genet. Couns*. **6** (2): 103–7. 1995. PMID 7546451.
15. ↑  Valdes-Flores M, Kofman-Alfaro SH, Jimenez-Vaca AL, Cuevas-Covarrubias SA (August 2001). «Carrier identification by FISH analysis in isolated cases of X-linked ichthyosis». *Am. J. Med. Genet*. **102** (2): 146–8. doi:10.1002/ajmg.1450. PMID 11477606.
16. ↑  «Immunohistochemical analysis of steroid sulfatase in human tissues». *J. Steroid Biochem. Mol. Biol*. **105** (1–5): 115–23. 2007. doi:10.1016/j.jsbmb.2006.12.105. PMID 17604157.
17. ↑  «Steroid sulfatase: molecular biology, regulation, and inhibition». *Endocr. Rev*. **26** (2): 171–202. April 2005. doi:10.1210/er.2004-0003. PMID 15561802.
18. ↑  «X-linked ichthyosis and X-linked placental sulfatase deficiency: a disease entity. Histochemical observations». *Am. J. Pathol*. **99** (2): 279–89. 1980. PMC 1903491. PMID 6929654.
19. ↑  «Basis for abnormal desquamation and permeability barrier dysfunction in RXLI». *J. Invest. Dermatol*. **122** (2): 314–9. 2004. doi:10.1046/j.1523-1747.2003.22258.x. PMID 15009711.
20. ↑  Cotellessa C, Cuevas-Covarrubias SA, Valeri P, Fargnoli MC, Peris K (2005). «Topical tazarotene 0.05% versus glycolic acid 70% treatment in X-linked ichthyosis due to extensive deletion of the STS gene». *Acta Derm. Venereol*. **85** (4): 346–8. doi:10.1080/00015550510026613. PMID 16191859.
21. ↑  Freiberg RA, Choate KA, Deng H, Alperin ES, Shapiro LJ, Khavari PA (1997). «A model of corrective gene transfer in X-linked ichthyosis». *Hum. Mol. Genet*. **6** (6): 927–33. doi:10.1093/hmg/6.6.927. PMID 9175741.
22. ↑  Freedberg, et al. (2003). *Fitzpatrick's Dermatology in General Medicine*. (6th ed.). McGraw-Hill. 0-07-138076-0.
23. ↑  James, William; Berger, Timothy; Elston, Dirk (2005). *Andrews' Diseases of the Skin: Clinical Dermatology*. (10th ed.). Saunders. 0-7216-2921-0.

Արտաքին հղումներ
----------------



1. ↑  հիվանդագին վիճակ, երբ ամորձիներից մեկը կամ երկուսը բացակայում են ամորձապարկում