Ջերմային հարվածների բուժում Բատոն Ռուժում 2016 թվականի Լուիզիանայի ջրհեղեղների ժամանակ։ Կլիմայի փոփոխությունը ջերմային ալիքներն ավելի տարածված է դարձնում՝ հանգեցնելով ջերմային հարվածների պոտենցիալ բարձր ռիսկի:
**Կլիմայի փոփոխության ազդեցությունը մարդու առողջության վրա** գնալով ավելի լավ է ուսումնասիրվում և դառնում քանակական։ Ջերմաստիճանի բարձրացումը և եղանակային օրինաչափությունների փոփոխությունները մեծացնում են ջերմային ալիքների, անտառային հրդեհների, երաշտի, ջրհեղեղների, սողանքների, փոթորիկների և վնասվածքների և հիվանդությունների այլ պատճառների հաճախականությունն ու սրությունը։ Ջերմային ալիքները և եղանակային էքստրեմալ իրադարձությունները մեծ ազդեցություն ունեն առողջության վրա ինչպես ուղղակի, այնպես էլ անուղղակիորեն։ Բարձր և երկարատև ջերմաստիճանի ազդեցության անմիջական հետևանքները ներառում են հիվանդությունները, բացօթյա աշխատողների աշխատունակության նվազումը և մահացությունները։

Բացի ուղղակի ազդեցություններից, կլիմայի փոփոխությունը և եղանակային ծայրահեղ իրադարձությունները փոփոխություններ են առաջացնում կենսոլորտում։ Որոշ շրջաններում կարող են աճել կլիմայական զգայուն պաթոգենները և վեկտորով փոխանցվող հիվանդությունները։ Ջերմաստիճանի փոփոխությունները նպաստավոր պայմաններ են ստեղծում մոծակների միջոցով փոխանցվող հիվանդությունների համար, ինչպիսիք են դենգի տենդը և ջրից փոխանցվող հիվանդությունները, ներառյալ փորլուծությունը։ Կլիմայի փոփոխությունը ազդում է այն վայրերի վրա, որտեղ ապագայում կարող են տարածվել վարակիչ հիվանդությունները։ Շատ վարակիչ հիվանդություններ տարածվում են նոր աշխարհագրական տարածքներում, որտեղ մարդիկ նախկինում չեն վարակվել կամ իմունիտետ չեն զարգացրել։

Կլիմայի փոփոխությունները կարող են հանգեցնել որոշ մշակաբույսերի և տարածաշրջանների բերքատվության նվազմանը, ինչը հանգեցնում է սննդամթերքի գների բարձրացման, սննդի անվտանգության բացակայության և թերսնման։ Ջրի բացակայությունը նույնպես մտահոգիչ է։ Տեղի է ունենում աղքատության աճ, բնակչության տեղաշարժ, միգրացիա, բռնի բախումներ և հոգեկան առողջության վրա բացասական հետևանքներ։

Կլիմայի փոփոխությունն ազդում է մարդու առողջության վրա բոլոր տարիքում ՝ սկսած մանկությունից մինչև պատանեկություն, հասունություն և ծերություն։ Գործոնները, ինչպիսիք են տարիքը, սեռը և սոցիալ-տնտեսական կարգավիճակը, ազդում են այն աստիճանի վրա, թե որքանով են այդ հետևանքները դառնում մարդու առողջության համար տարածված ռիսկեր։ Ծայրահեղ եղանակային պայմանները ֆիզիկական և տնտեսական ռիսկեր են ստեղծում ընտանիքների համար, հատկապես նրանց համար, որոնց ղեկավարում են կանայք։ Ջերմաստիճանի փոփոխությունները ազդում են անհատների և տնային տնտեսությունների վաստակելու ունակության և տնտեսական կայունության վրա։ 65 տարեկանից բարձր բնակչությունը հատկապես խոցելի է Շոգի և կլիմայի փոփոխության առողջության վրա ազդող այլ հետևանքների նկատմամբ։ Առողջության ռիսկերը անհավասարաչափ են բաշխված ամբողջ աշխարհում։ Բնակչության անապահով խմբերը հատկապես խոցելի են կլիմայի փոփոխության հետևանքների նկատմամբ։

Կլիմայի փոփոխության ազդեցությունները առողջության վրա ավելի ու ավելի են անհանգստացնում հանրային առողջապահության քաղաքականության միջազգային հանրությանը։ 2009 թվականին The Lancet-ի ընդհանուր բժշկական ամսագրում ասվում էր. «Կլիմայի փոփոխությունը 21-րդ դարի գլոբալ առողջության ամենամեծ սպառնալիքն է»։ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը կրկնել է նույն միտքը նաև 2015 թվականին։ 2019 թվականին Ավստրալիայի բժշկական ասոցիացիան պաշտոնապես կլիմայի փոփոխությունը հայտարարեց առողջապահական արտակարգ իրավիճակ։

Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ ամբողջ աշխարհում առողջապահության ոլորտի մասնագետները համաձայն են, որ կլիմայի փոփոխությունն իրական է, պայմանավորված մարդկանցով և առաջացնում է առողջական խնդիրների աճ իրենց համայնքներում։ Հետազոտությունները ցույց են տալիս նաև, որ կլիմայի փոփոխության դեմ պայքարի միջոցների ձեռնարկումը բարելավում է հանրային առողջությունը։ Առողջապահության ոլորտի մասնագետները կարող են գործել ՝ մարդկանց տեղեկացնելով առողջության վտանգների և դրանց վերացման մասին, առաջնորդներին կոչ անելով քայլեր ձեռնարկել ածխազերծելու տները և աշխատատեղերը։ Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ կլիմայի փոփոխության մասին զեկույցները, որոնք այն ներկայացնում են որպես առողջապահական խնդիր, այլ ոչ թե պարզապես բնապահպանական խնդիր, ավելի հավանական է, որ գրավեն հասարակության ուշադրությունը։

Հիմնապատճառներ
--------------

### Կլիմայի փոփոխության հետևանքները

Կլիմայի փոփոխությունն ազդում է ֆիզիկական միջավայրի, էկոհամակարգերի և մարդկային հասարակությունների վրա։ Կլիմայական համակարգի փոփոխությունները ներառում են տաքացման ընդհանուր միտում, ավելի ծայրահեղ եղանակային պայմաններ և ծովի մակարդակի բարձրացում։ Սա իր հերթին ազդում է կենդանական աշխարհի բնության և վայրի բնության, ինչպես նաև բնակավայրերի և հասարակությունների վրա:Մարդկային գործունեության արդյունքում առաջացած կլիմայի փոփոխության հետևանքները լայն են և ունեն հեռահար հետևանքներ։ Սա հատկապես շոշափելի է դառնում, եթե կլիմայի ոլորտում էական գործողություններ չեն ձեռնարկվում։ Փորձագետները երբեմն կլիմայի փոփոխության կանխատեսվող և դիտարկվող բացասական հետևանքները նկարագրում են որպես կլիմայական ճգնաժամ։

Կլիմայի փոփոխությունները միատեսակ չեն ամբողջ Երկրի վրա։ Մասնավորապես, ցամաքային տարածքների մեծ մասն ավելի արագ է տաքանում, քան օվկիանոսների մեծ մասը։ Արկտիկան ավելի արագ է տաքանում, քան մյուս շրջանների մեծ մասը։ Օվկիանոսների վրա կլիմայի փոփոխության բազմաթիվ ազդեցություններ կան։ Դրանք ներառում են օվկիանոսի ջերմաստիճանի բարձրացում, օվկիանոսների տաքացումից ծովի մակարդակի բարձրացում և սառցաշերտերի հալչում։ Դրանք ներառում են օվկիանոսի շերտավորման ավելացում։ Դրանք ներառում են նաև օվկիանոսային հոսանքների փոփոխություններ, ներառյալ Ատլանտյան միջօրեական շրջադարձային շրջանառության թուլացումը։ Մթնոլորտի ածխաթթու գազը թթվայնացնում է օվկիանոսը։

Վերջին տաքացումը մեծ ազդեցություն է ունեցել բնական կենսաբանական համակարգերի վրա։  Այն հանգեցրել է հողերի դեգրադացիայի ՝ ջերմաստիճանի բարձրացման, հողերի չորացման և անտառային հրդեհների ռիսկի ավելացման հետևանքով։ Ամբողջ աշխարհում տեսակները գաղթում են դեպի բևեռներ դեպի ավելի ցուրտ տարածքներ։ Ցամաքում շատ տեսակներ շարժվում են բարձրադիր վայրերում, մինչդեռ ծովային տեսակները ավելի մեծ խորություններում՝ փնտրելով ավելի սառը ջուր։ 2 °C (3,6 °F) տաքացման դեպքում ցամաքում գտնվող տեսակների մոտ 10% -ը վտանգված կլինի:

### Կլիմայի փոփոխության խոցելիություն

The Lancet-ում հրապարակված 2021 թվականի զեկույցը ցույց է տվել, որ կլիմայի փոփոխությունը մարդկանց առողջության վրա չի ազդում հավասարապես։ Առավելագույն ազդեցությունը հակված է ամենախոցելի խավերին, ինչպիսիք են աղքատները, կանայք, երեխաները, տարեցները, նախկինու առկա առողջական խնդիրներ ունեցող մարդիկ, այլ փոքրամասնություններ և բացօթյա աշխատողներ։

Առողջության օրինաչափությունների որոշակի միջոցներ կան, որոնք որոշում են անհատների սոցիալական խոցելիությունը։ Դրանք կարելի է խմբավորել «ժողովրդագրական, սոցիալ-տնտեսական, բնակարանային, առողջապահական (օրինակ՝ նախկինում գոյություն ունեցող առողջական վիճակները), հարևանության և աշխարհագրական գործոնների։

Առողջության վրա հետևանքների ակնարկ
----------------------------------

### Առողջության վրա ազդող ուղիների տեսակները

Կլիմայի փոփոխության հետևանքները մարդու առողջության վրա կարելի է խմբավորել ուղղակի և անուղղակի։ Հետևանքների երկու տեսակներն էլ փոխազդում են սոցիալական դինամիկայի հետ։ Հետևանքների և սոցիալական դինամիկայի համադրությունը որոշում է առողջության վերջնական արդյունքները։ Մեխանիզմները և սոցիալական դինամիկան ավելի մանրամասն բացատրվում են ստորև.

* Ուղղակի մեխանիզմներ կամ ռիսկեր՝ եղանակային ծայրահեղությունների փոփոխություններ և դրանց հետևանքով ուժեղ փոթորիկներ, ջրհեղեղներ, երաշտներ, ջերմային ալիքներ և անտառային հրդեհներ
* Անուղղակի մեխանիզմներ կամ ռիսկեր. դրանք միջնորդվում են կենսոլորտում փոփոխությունների միջոցով (օրինակ՝ հիվանդությունների ծանրաբեռնվածությունը և հիվանդությունների փոխանցողների վերաբաշխումը, կամ սննդի առկայությունը, ջրի որակը, օդի աղտոտվածությունը, հողօգտագործման փոփոխությունը, էկոլոգիական փոփոխությունը)
* Սոցիալական դինամիկա (տարիքը և սեռը, առողջական վիճակը, սոցիալ-տնտեսական կարգավիճակը, սոցիալական կապիտալը, հանրային առողջապահական ենթակառուցվածքները, շարժունակությունը և կոնֆլիկտային կարգավիճակը

Առողջության հետ կապված այս ռիսկերը տարբերվում են ամբողջ աշխարհում և մարդկանց տարբեր խմբերի մոտ։ Օրինակ ՝ առողջապահական ծառայությունների մատուցման կամ տնտեսական զարգացման տարբերությունները կհանգեցնեն տարբեր տարածաշրջանների մարդկանց առողջության տարբեր ռիսկերի, ընդ որում ՝ ավելի քիչ զարգացած երկրները բախվում են առողջության ավելի մեծ ռիսկերի։ Շատ տեղերում ցածր սոցիալ-տնտեսական կարգավիճակի և մշակութային գենդերային դերերի համադրությունը հանգեցնում է կլիմայի փոփոխության հետևանքով կանանց և աղջիկների առողջության ռիսկերի ավելացմանը ՝ համեմատած տղամարդկանց և տղաների հետ (չնայած հակառակը կարող է կիրառվել նաև այլ դեպքերում)։

### Ազդեցությունը ընդհանուր առողջության և բարեկեցության վրա

Կլիմայի փոփոխության ուղղակի, անուղղակի և սոցիալական դինամիկ ազդեցությունները առողջության և բարեկեցության վրա առաջացնում են հետևյալ առողջական ազդեցությունները՝ սրտանոթային հիվանդություններ, շնչառական հիվանդություններ, վարակիչ հիվանդություններ, թերսնուցում, հոգեկան հիվանդություններ, ալերգիա, վնասվածքներ և թունավորումներ։

Առողջապահության և առողջապահական ապահովման վրա կարող են ազդել նաև առողջապահական համակարգերի փլուզումը և ենթակառուցվածքների վնասը՝ կլիմայի հետևանքով առաջացած իրադարձությունների, ինչպիսիք են ջրհեղեղները։ Հետևաբար, կլիմայադիմացկուն առողջապահական համակարգերի կառուցումը առաջնահերթություն է։

### Ազդեցությունը հոգեկան առողջության վրա

**Կլիմայի փոփոխության հետևանքները հոգեկան առողջության և բարեկեցության վրա** փաստագրված են։ Սա հատկապես շոշափելի է խոցելի բնակչության և նախկինում լուրջ հոգեկան հիվանդություններ ունեցող անձանց համար։ Գոյություն ունեն երեք հիմնական ուղիներ, որոնցով այդ հետևանքները կարող են դրսևորվել ՝ ուղղակիորեն, անուղղակիորեն կամ իրազեկման միջոցով։ Ուղիղ ուղին ներառում է սթրեսի հետ կապված պայմաններ, որոնք առաջանում են ծայրահեղ եղանակային իրադարձությունների ազդեցության պատճառով։ Դրանք ներառում են հետվնասվածքային սթրեսային խանգարում (PTSD): Գիտական հետազոտությունները հոգեկան առողջությունը կապում են կլիմայի հետ կապված մի քանի գործոնների հետ։ Դրանք ներառում են ջերմություն, խոնավություն, տեղումներ, երաշտ, անտառային հրդեհներ և ջրհեղեղներ։ Անուղղակի ճանապարհը կարող է լինել տնտեսական և սոցիալական գործունեության խախտում։ Օրինակ է այն իրավիճակը, երբ գյուղատնտեսական հողերի տարածքը դառնում է ավելի քիչ պիտանի սննդի արտադրության համար։ Երրորդ ճանապարհը կարող է լինել պարզապես տեղյակ լինել կլիմայի փոփոխության սպառնալիքի մասին, նույնիսկ այն անհատների կողմից, ովքեր այլ կերպ չեն ազդում դրանից։

Սիդնեյում (Ավստրալիա) խոշոր անտառային հրդեհներից ծուխը (2019 թ.) ուղղակիորեն ազդել է որոշ մարդկանց հոգեկան առողջության վրա։ Անտառային հրդեհների առաջացման հավանականությունը մեծանում է կլիմայի փոփոխության պատճառով։
Լրացուցիչ կողմը, որը պետք է հաշվի առնել, կլիմայի փոփոխության վնասակար ազդեցությունն է կանաչ կամ կապույտ բնական տարածքների վրա, որոնք ինքնին ապացուցված են, որ բարենպաստ ազդեցություն ունեն հոգեկան առողջության վրա։ Մարդածին կլիմայի փոփոխության ազդեցությունները, ինչպիսիք են քաղցրահամ ջրերի աղտոտումը կամ անտառահատումները, վատթարացնում են այս լանդշաֆտները և նվազեցնում հանրային հասանելիությունը։ Նույնիսկ երբ կանաչ և կապույտ տարածքները անձեռնմխելի են, դրանց հասանելիությունը հասարակության մեջ հավասար չէ, ինչը բնապահպանական արդարության և տնտեսական անհավասարության խնդիր է։

Հոգեկան առողջության արդյունքները չափվել են մի քանի ուսումնասիրություններում։ Դրանք օգտագործում են այնպիսի ցուցանիշներ, ինչպիսիք են հոգեբուժարանների ընդունումները, մահացությունը, ինքնավնասումը և ինքնասպանությունների ցուցանիշները։ Նախկինում գոյություն ունեցող հոգեկան հիվանդություններով մարդիկ, բնիկ ժողովուրդները, միգրանտներն ու փախստականները, երեխաներն ու դեռահասները բոլորը խոցելի են։ Կլիմայի փոփոխության սպառնալիքին հուզական արձագանքները կարող են ներառել էկո-անհանգստություն, էկոլոգիական վիշտ և էկո-զայրույթ։ Նման հույզերը կարող են լինել ռացիոնալ պատասխաններ բնական աշխարհի դեգրադացմանը և հանգեցնել հարմարվողական գործողությունների։

Դժվար է կլիմայի փոփոխության հոգեկան առողջության վրա ճշգրիտ ազդեցությունների գնահատումը։ Ջերմային ծայրահեղությունների աճը վտանգ է ներկայացնում հոգեկան առողջության համար, որը կարող է դրսևորվել հոգեկան առողջության հետ կապված հիվանդանոցներում ընդունվողների և ինքնասպանության աճով։

Բարձր ջերմաստիճանի հետևանքով առաջացած ազդեցություններ
-----------------------------------------------------

Գլոբալ ավելի բարձր ջերմաստիճանի ազդեցությունը կունենա հետևանքներ հետևյալ ասպեկտների վրա՝ ծայրահեղ ջերմաստիճանի նկատմամբ խոցելիություն, խոցելի բնակչության ազդեցությունը ջերմային ալիքների, շոգի և ֆիզիկական գործունեության վրա, աշխատունակության, շոգի և տրամադրության փոփոխություններ (հոգեկան առողջություն), շոգի հետ կապված մահացություն։

Երկրագնդի և օվկիանոսի մակերևույթի միջին և համակցված ջերմաստիճանը ցույց է տալիս 1,09 °C տաքացում (միջակայքը ՝ 0,95-ից 1,20 °C) 1850-1900-ից մինչև 2011-2020 թվականներին ընկած ժամանակահատվածում ՝ հիմնված մի քանի ինքնուրույն պատրաստված տվյալների հավաքածուների վրա։ 1970-ականներից ի վեր այս միտումը նկատվում է ավելի արագ, քան ցանկացած այլ 50-ամյա ժամանակաշրջան, առնվազն վերջին 2000 տարվա ընթացքում։

2023 թ. - ի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ 1960-1990 թվականների կլիմայի փոփոխությունը ավելի քան 600 միլիոն մարդու (երկրագնդի բնակչության 9% -ը) դրել է «ջերմաստիճանի խորշի» սահմաններից դուրս՝ միջին ջերմաստիճանի միջակայք, որտեղ մարդիկ բարգավաճում են։

2020 թ.-ի ուսումնասիրությունը ենթադրում է, որ այն շրջանները, որտեղ բնակվում է երկրի բնակչության մեկ երրորդը, 50 տարվա ընթացքում կարող են նույնքան տաքանալ, որքան Սահարայի ամենաթեժ տարածքները ՝ առանց բնակչության աճի կառուցվածքի փոփոխության և առանց միգրացիայի, քանի դեռ ջերմոցային գազերի արտանետումները չեն կրճատվել։ Այս տարածաշրջանների համար կանխատեսվող միջին տարեկան ջերմաստիճանը 29 °C-ից բարձր կլինի «մարդու ջերմաստիճանի խորշից» դուրս՝ մարդու համար կենսաբանորեն համապատասխան կլիմայի համար նախատեսված միջակայք, որը հիմնված է պատմական միջին տարեկան ջերմաստիճանի (MAT) տվյալների վրա, և 2020 թվականի դրությամբ առավել տուժած շրջաններն ունեն հարմարվողականության աննշան հնարավորություններ։ Այս տարածաշրջանների համար կանխատեսվող միջին տարեկան ջերմաստիճանը կլինի «մարդու ջերմաստիճանի խորշի» սահմաններից դուրս՝ մարդու համար կենսաբանորեն համապատասխան կլիմայի Մեծ Բրիտանիայի օդերևութաբանական վարչությունը նման եզրակացությունների է եկել ՝ հաղորդելով, որ «աշխարհի այն շրջաններում մարդկանց թիվը, ովքեր տուժել են ծայրահեղ ջերմային սթրեսից՝ Շոգի և խոնավության պոտենցիալ մահացու համադրությունից, կարող է աճել՝ այսօր 68 միլիոնից հասնելով մոտ մեկ միլիարդի», եթե աշխարհում ջերմաստիճանի բարձրացումը հասնի 2 °C-ի, թեև անհասկանալի է, թե արդյոք այդ սահմանը կամ Փարիզի համաձայնագրի նպատակը հասել Է 1,5 °C-ի։

### Շոգի հետ կապված առողջության հետևանքները խոցելի մարդկանց համար

Համընկնում ապագա բնակչության բաշխման և ծայրահեղ Շոգի միջև
Ջերմային հիվանդությունների հետ կապված խոցելի մարդիկ համարվում են ցածր եկամուտ ունեցող մարդիկ, փոքրամասնությունները, կանայք (մասնավորապես հղի կանայք), երեխաները, տարեցները (65 տարեկանից բարձր), քրոնիկական հիվանդություններ, հաշմանդամություն և համակցված հիվանդություններ ունեցող մարդիկ։ Ռիսկի խմբում են նաև նրանք, ովքեր գտնվում են քաղաքային միջավայրում (քաղաքային ջերմային կղզու ազդեցության պատճառով), բացօթյա աշխատողները և մարդիկ, ովքեր որոշակի դեղատոմսով դեղեր են ընդունում։ Ծայրահեղ շոգին ենթարկվելը լուրջ վտանգ է ներկայացնում առողջության համար խոցելի համարվող մարդկանցից շատերի համար։

Կլիմայի փոփոխությունը մեծացնում է ջերմային ալիքների հաճախականությունն ու սրությունը, հետևաբար մարդկանց ջերմային սթրեսը։ Ջերմային սթրեսին մարդու արձագանքը կարող է ներառել ջերմային հարված և հիպերթերմիա։ Ծայրահեղ շոգը նաև կապված է ցածրորակ քնի, երիկամների սուր վնասվածքի և հղիության հետ կապված բարդությունների հետ։ Ավելին, այն կարող է առաջացնել նախկինում գոյություն ունեցող սիրտ-անոթային և շնչառական հիվանդությունների վատթարացում։ Շրջակա միջավայրի բարձր ջերմաստիճանի պատճառով հղիության անբարենպաստ արդյունքները ներառում են, օրինակ, ցածր քաշով և վաղաժամ ծնունդը։ Ջերմային ալիքները նաև հանգեցրել են երիկամների քրոնիկ հիվանդության համաճարակների(CKD): Ջերմային երկարատև ազդեցությունը, ֆիզիկական ծանրաբեռնվածությունը և ջրազրկումը բավարար գործոններ են ՔԿՀ-ի զարգացման համար։

Մարդու մարմինը պահանջում է գոլորշիացնող հովացում ՝ գերտաքացումը կանխելու համար, նույնիսկ երբ գործունեության մակարդակը ցածր է։ Շոգ ալիքների ժամանակ շրջակա միջավայրի չափազանց Շոգի և խոնավության դեպքում կարող է վտանգվել պատշաճ գոլորշիացման հովացումը։

Խոնավ լամպի չափազանց բարձր ջերմաստիճանը նշանակում է, որ մարդու մարմինը այլևս չի կարողանա պատշաճ կերպով սառեցնել մաշկը։ Խոնավ լամպի ջերմաստիճանը 35 °C-ում համարվում է մարդու համար սահմանային (այսպես կոչված, «մարդու հարմարվողականության ֆիզիոլոգիական շեմ» Շոգիը և խոնավությանը)։ 2020 թվականի դրությամբ միայն երկու եղանակային կայաններ են գրանցել խոնավ լամպի ջերմաստիճանը 35 °C, այն էլ շատ կարճ ժամանակով, բայց ակնկալվում է, որ այս իրադարձությունների հաճախականությունը և տևողությունը կավելանա կլիմայի շարունակական փոփոխության պատճառով։ 1,5 աստիճանից բարձր գլոբալ տաքացումը վտանգում է արևադարձային գոտու որոշ տարածքներ կյանքի համար ոչ պիտանի դառնալը, քանի որ խոնավ լամպի ջերմաստիճանի շեմը կարող է գերազանցվել։

Հետագա ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ նույնիսկ 31 աստիճան խոնավ լամպի ջերմաստիճանը վտանգավոր է անգամ երիտասարդ և առողջ մարդկանց համար։ Այս շեմը բոլորի համար միատեսակ չէ և կախված է բազմաթիվ գործոններից, ներառյալ շրջակա միջավայրի գործոնները, ակտիվությունը և տարիքը։ Եթե գլոբալ ջերմաստիճանը բարձրանա 3 աստիճանով (ամենահավանական սցենարը, եթե ամեն ինչ չփոխվի), ջերմաստիճանը կգերազանցի այս սահմանը Պակիստանում, Հնդկաստանում, Չինաստանում, Սահարայի Աֆրիկայում, ԱՄՆ-ում, Ավստրալիայում, Հարավային Ամերիկայում։

Ճանաչողական առողջության հետ կապված խնդիրներ ունեցող մարդիկ (օրինակ ՝ դեպրեսիա, տկարամտություն, Պարկինսոնի հիվանդություն) ավելի մեծ ռիսկի են ենթարկվում, երբ բախվում են բարձր ջերմաստիճանի և պետք է հատկապես զգույշ լինեն, քանի որ ապացուցված է, որ բարձր ջերմաստիճանը տարբեր կերպ է ազդում ճանաչողական ֆունկցիայի վրա։ Շաքարային դիաբետով տառապող մարդիկ և նրանք, ովքեր ավելորդ քաշ, քնի պակաս կամ սրտանոթային/ուղեղանոթային հիվանդություններ ունեն, պետք է խուսափեն Շոգի չափազանց մեծ ազդեցությունից։

Ջերմային ալիքի ժամանակ թոքերի քրոնիկ հիվանդությունից մահանալու վտանգը գնահատվել է 1,8-8,2%-ով ավելի բարձր՝ համեմատած ամառային միջին ջերմաստիճանի հետ։ Թոքերի քրոնիկ օբստրուկտիվ հիվանդություն ունեցող մարդկանց հոսպիտալացման մակարդակի 8%-ով աճ է գնահատվել 29 °C-ից բարձր ջերմաստիճանի յուրաքանչյուր 1 °C բարձրացման դեպքում։

#### Քաղաքային բնակավայրերում

Ջերմային ալիքների աճը կլիմայի փոփոխության հետևանքներից մեկն է, որն ազդում է մարդու առողջության վրա. քաղաքային Շոգի ազդեցության նկարազարդումը ջերմաստիճանի բաշխման քարտեզի միջոցով. կարմիրը ցույց է տալիս ջերմ տարածքները, սպիտակը ցույց է տալիս տաք տարածքները:
Ջերմային ալիքների ազդեցությունն ավելի ցայտուն է քաղաքային բնակավայրերում, քանի որ քաղաքային ջերմային կղզու ազդեցության պատճառով դրանք սովորաբար ավելի տաք են, քան շրջակա գյուղական վայրերը։ Դա պայմանավորված է բազմաթիվ քաղաքների կառուցմամբ։ Օրինակ, նրանք հաճախ ունենում են ասֆալտի ընդարձակ տարածքներ, կրճատված կանաչապատում, ինչպես նաև շատ մեծ ջերմություն պահպանող շենքեր, որոնք ֆիզիկապես արգելափակում են զովացուցիչ քամիները և օդափոխությունը։ Ջրային հատկանիշների բացակայությունը ևս մեկ պատճառ է։

Ծայրահեղ ջերմային ազդեցությունը 30 °C-ից բարձր խոնավ լամպերի գլոբուսի ջերմաստիճան ունեցող քաղաքներում եռապատկվել է 1983-ից 2016 թվականներին։ Այն աճել է մոտ 50%-ով, եթե հաշվի չառնվի այս քաղաքների բնակչության աճը։

Քաղաքները հաճախ գտնվում են կլիմայի փոփոխության առաջնագծում ՝ բնակչության բարձր կոնցենտրացիայի, քաղաքային ջերմային կղզիների ազդեցության, ափերին և ջրային ուղիներին նրանց հաճախակի հարևանության և ֆիզիկական ենթակառուցվածքների ծերացող ցանցերից կախվածության պատճառով։

### Բարձր ջերմաստիճանի հետ կապված մահացություն

Առողջապահության մասնագետները նախազգուշացնում են, որ «ծայրահեղ Շոգի ազդեցությունը մեծացնում է սրտանոթային, ուղեղանոթային և շնչառական հիվանդություններից մահվան ռիսկը, ինչպես նաև բոլոր պատճառներից մահացությունը, դա կարող է նաև մեծացնել սրտի կաթվածի և ինսուլտի ռիսկը»։ 65 տարեկանից բարձր մարդկանց շրջանում շոգից մահացությունը հասել է ռեկորդային բարձր մակարդակի և 2019 թվականին կազմել է մոտ 345,000 մահ»։ 2003 թվականին Եվրոպայում անոմալ շոգի հետևանքով մահացել է ավելի քան 70,000 եվրոպացի։ 2015-ի հունիսին Պակիստանի Կարաչի քաղաքում մահացավ նաև ավելի քան 2000 մարդ ՝ մինչև 49 °C (120 °F) ծայրահեղ Շոգի պատճառով։

Ներքին հովացման (օդորակման) հասանելիության ավելացումը կօգնի կանխել Շոգի հետ կապված մահացությունը, սակայն օդորակման ներկայիս տեխնոլոգիան ընդհանուր առմամբ անկայուն է, քանի որ այն նպաստում է ջերմոցային գազերի արտանետմանը, օդի աղտոտվածությանը, էլեկտրաէներգիայի առավելագույն պահանջարկին և քաղաքային ջերմային կղզիներին։

Ջերմային ալիքների հետևանքով մահացությունը կարող է կրճատվել, եթե շենքերն ավելի լավ նախագծված լինեին ներքին կլիման փոփոխելու համար, կամ եթե բնակիչներն ավելի լավ կրթված լինեին խնդիրների մասին, որպեսզի նրանք կարողանան ժամանակին միջոցներ ձեռնարկել։ Ջերմային ալիքների վաղ նախազգուշացման և արձագանքման համակարգերը ջերմային գործողությունների պլանների կարևոր տարրեր են։

### Աշխատունակության նվազում

Ջերմային ազդեցությունը կարող է ազդել մարդկանց աշխատունակության վրա։ The Lancet-ի տարեկան *Countdown զեկույցը* որպես ցուցանիշ ուսումնասիրել է աշխատուժի փոփոխությունը։ Եվ պարզել է, որ 2021 թվականի ընթացքում բարձր ջերմաստիճանը 470 միլիարդով կրճատել է գլոբալ պոտենցիալ աշխատաժամանակը, ինչը 37 տոկոսով ավել է՝ համեմատած 1990-ականների միջին տարեկան կորստի հետ։ Աշխատանքային Շոգի ազդեցությունը հատկապես ազդում է զարգացող երկրների գյուղատնտեսության ոլորտի բանվորների վրա։ Այդ երկրներում աշխատաժամանակի այս կորուստների ճնշող մեծամասնությունը (87%) եղել է գյուղատնտեսության ոլորտում։

Ծայրահեղ շոգին աշխատելը կարող է հանգեցնել աշխատուժի արտադրողականության, ինչպես նաև մասնակցության նվազմանը, քանի որ աշխատակիցների առողջությունը կարող է ավելի թույլ լինել Շոգի հետ կապված առողջական խնդիրների պատճառով, ինչպիսիք են ջրազրկումը, հոգնածությունը, գլխապտույտը և շփոթությունը։

### Սպորտ և բացօթյա վարժություններ

Ինչ վերաբերում է սպորտով զբաղվելուն, ապա նկատվել է, որ «շոգ եղանակը նվազեցնում է ֆիզիկական գործունեություն ծավալելու հավանականությունը»։ Բացի այդ, ծայրահեղ շոգի ժամանակ սպորտով զբաղվելը կարող է հանգեցնել վնասվածքների կամ նույնիսկ մահվան։ Հայտնի է նաև, որ կանոնավոր ֆիզիկական ակտիվությունը օգտակար է մարդու առողջության համար, ներառյալ հոգեկան առողջությունը։ Այսպիսով, կլիմայի փոփոխության պատճառով տաք օրերի ավելացումը կարող է անուղղակիորեն ազդել առողջության վրա, քանի որ մարդիկ ավելի քիչ են մարզվում։

Եղանակային և կլիմայական իրադարձությունների հետևանքները, բացի շոգից
------------------------------------------------------------------

Կլիմայի փոփոխությունը մեծացնում է որոշ ծայրահեղ եղանակային իրադարձությունների հաճախականությունն ու ինտենսիվությունը։ Այն համոզմունքը, որ եղանակային ծայրահեղ իրադարձությունները կապված են մարդածին կլիմայի փոփոխության հետ, ամենաբարձրն է, երբ ջերմության և ցրտի ծայրահեղ իրադարձությունների հաճախականությունը կամ մեծությունը փոխվում են ՝ որոշակի վստահությամբ առատ տեղումների ավելացման և երաշտի ինտենսիվության ավելացման հարցում։

Ծայրահեղ եղանակային իրադարձությունները, ինչպիսիք են ջրհեղեղները, փոթորիկները, երաշտները և անտառային հրդեհները, կարող են հանգեցնել վնասվածքների, մահվան և վարակիչ հիվանդությունների տարածման։ Օրինակ, տեղական համաճարակները կարող են առաջանալ ենթակառուցվածքների կորստի պատճառով, ինչպիսիք են հիվանդանոցները և սանիտարական ծառայությունները, ինչպես նաև տեղական էկոլոգիայի և շրջակա միջավայրի փոփոխությունները։

### Ջրհեղեղներ

Հորդառատ անձրևների դեպքերի աճի պատճառով ակնկալվում է, որ ջրհեղեղները հետագայում ավելի ուժեղ կլինեն։ Այնուամենայնիվ, տեղումների և ջրհեղեղների միջև փոխազդեցությունը բարդ է։ Սպասվում է, որ որոշ շրջաններում ջրհեղեղներն ավելի հազվադեպ են դառնալու։ Սա կախված է մի քանի գործոններից, ինչպիսիք են անձրևի և ձնհալի փոփոխությունները, ինչպես նաև հողի խոնավությունը։ Ջրհեղեղները կարճաժամկետ և երկարաժամկետ բացասական հետևանքներ ունեն մարդկանց առողջության և բարեկեցության վրա։ Կարճաժամկետ հետևանքները ներառում են մահացությունները, վնասվածքները և հիվանդությունները, մինչդեռ երկարաժամկետ հետևանքները ներառում են ոչ վարակիչ հիվանդությունները և հոգեսոցիալական առողջության ասպեկտները։

Օրինակ՝ 2022 թվականի Պակիստանի ջրհեղեղները (որոնք, հավանաբար, ավելի ուժեղ էին կլիմայի փոփոխության պատճառով) ուղղակիորեն և անուղղակիորեն ազդեցին մարդկանց առողջության վրա։ Եղել են այնպիսի հիվանդությունների բռնկումներ, ինչպիսիք են մալարիան, դենգը և այլ մաշկային հիվանդություններ։ Ջրհեղեղի արտահոսքը կարող է հողի աղտոտիչները, ինչպիսիք են պարարտանյութերն ու տոքսինները, լվանալ գետաբերաններ, լճեր և ծովեր՝ ջրի որակը նվազեցնելու պատճառով վտանգ ներկայացնելով մարդու առողջությանը։

### Փոթորիկներ և ամպրոպներ

Ավելի ուժեղ փոթորիկները ավելի շատ հնարավորություններ են ստեղծում վեկտորների բազմացման և վարակիչ հիվանդությունների տարածման համար։ Ծայրահեղ եղանակային պայմանները նշանակում են նաև ավելի ուժեղ քամիներ։ Այս քամիները կարող են վեկտորներ տեղափոխել տասնյակ հազարավոր կիլոմետրեր, ինչը հանգեցնում է նոր վարակիչ օրգանիզմների ներմուծմանը այն շրջաններ, որոնք նախկինում երբեք չեն տեսել դրանք ՝ դարձնելով այդ շրջանների մարդկանց ավելի դյուրազգաց։

Փոթորիկների մեկ այլ արդյունք է անձրևաջրերի քանակի ավելացումը, ինչը նպաստում է ջրհեղեղներին։ Փոթորիկները հանգեցնում են ծաղկափոշու հատիկների կոտրմանը, որի արդյունքում արտանետվում են ներշնչված աերոալերգեններ։ Ամպրոպներն առաջացնում են ծաղկափոշու հատիկների կոնցենտրացիան գետնի մակարդակում, ինչը հանգեցնում է ալերգենիկ մասնիկների մթնոլորտ արտանետման ավելացմանը ՝ օսմոտիկ ցնցման արդյունքում առաջացած խզման պատճառով։ Ամպրոպից մոտ 20-30 րոպե անց ծաղկափոշու ալերգիա ունեցող մարդկանց մոտ ասթմայի լուրջ բռնկումների ռիսկը մեծանում է բարձր կոնցենտրացիաներում ալերգենիկ պեպտիդների ներշնչման պատճառով։

### Երաշտներ

Կլիմայի փոփոխությունը ազդում է երաշտի հետ կապված բազմաթիվ գործոնների վրա, օրինակ՝ որքան անձրև է գալիս և որքան արագ է անձրևը նորից գոլորշիանում։ Ցամաքի վրա տաքացումը մեծացնում է երաշտների ծանրությունն ու հաճախականությունը աշխարհի մեծ մասում։ Երաշտի հետևանքներից շատերը ազդում են մարդու առողջության վրա։ Դա կարող է լինել սննդի պաշարների ոչնչացման (մշակաբույսերի բերքատվության կորստի), թերսնման և դրա հետ կապված տասնյակ հիվանդությունների և առողջական խնդիրների պատճառով։

### Անտառային հրդեհներ

Flat expanse of brown grasses and some green trees with black and some gray smoke and visible flames in the distance.Օդի աղտոտվածություն Յուտայի արևմտյան անապատում մակերևութային հրդեհից: Կլիմայի փոփոխության պատճառով անտառային հրդեհները դառնում են ավելի հաճախակի և ինտենսիվ։Կլիմայի փոփոխությունը մեծացնում է անտառային հրդեհների առաջացման հավանականությունը և դրանց ակտիվությունը։  Կլիմայի փոփոխությունը հանգեցնում է հողի ջերմաստիճանի բարձրացմանը, և դրա հետևանքները ներառում են ձյան հալման ավելի վաղ ժամանակներ, սպասվածից ավելի չոր բուսականություն, հավանական հրդեհավտանգ օրերի ավելացում, ամառային երաշտների դեպքերի աճ և երկարատև չոր սեզոն։

Անտառային հրդեհներից փայտի ծուխը արտադրում է մասնիկներ, որոնք վնասակար ազդեցություն են ունենում մարդու առողջության վրա։ Փայտի ծխի առաջնային աղտոտիչներն են ածխածնի մոնօքսիդը և ազոտի օքսիդը։ Անտառների և մարդու կողմից նախագծված ենթակառուցվածքների ոչնչացման միջոցով անտառային հրդեհների ծուխն ազատում է այլ թունավոր և քաղցկեղածին միացություններ, ինչպիսիք են ֆորմալդեհիդը և ածխաջրածինները։ Այս աղտոտիչները վնասում են մարդու առողջությանը՝ խուսափելով լորձաթաղանթի մաքրման համակարգից և կուտակվելով վերին շնչուղիներում, որտեղ դրանք ունեն թունավոր ազդեցություն։

Անտառային հրդեհների ծխի ազդեցության առողջական հետևանքները ներառում են շնչառական հիվանդությունների սրացում և զարգացում, ինչպիսիք են ասթման և թոքերի քրոնիկ օբստրուկտիվ խանգարումը. թոքերի քաղցկեղի, մեզոթելիոմայի և տուբերկուլյոզի ռիսկի բարձրացում, օդուղիների հիպեր-արձագանքման բարձրացում, բորբոքային միջնորդների և կոագուլյացիայի գործոնների մակարդակի փոփոխություններ, և շնչառական ուղիների վարակ։

Առողջական վտանգներ՝ կապված կլիմայի նկատմամբ զգայուն վարակիչ հիվանդությունների հետ
---------------------------------------------------------------------------------

Կլիմայի փոփոխությունը փոխում է որոշ միջատների աշխարհագրական տեսականին և սեզոնայնությունը, որոնք կարող են հիվանդություններ կրել, օրինակ ՝ *Aedes aegypti-*ն ՝ մոծակը, որը դենգի տենդի կրող է:
Կլիմայի գլոբալ փոփոխությունը հանգեցրել է որոշ վարակիչ հիվանդությունների տարածվածության բարձրացմանը։ Վարակիչ հիվանդությունները, որոնց փոխանցման վրա ազդում է կլիմայի փոփոխությունը, ներառում են, օրինակ,, ինչպիսիք են դենգի տենդը, մալարիան, տզերով փոխանցվող հիվանդությունները, լեյշմանիոզը, զիկա տենդը, չիկունգունիան և Էբոլան։ Հիվանդությունների փոխանցման ուժեղացմանը նպաստող մեխանիզմներից մեկն այն է, որ կլիմայի փոփոխությունը փոխում է միջատների (կամ հիվանդությունների վեկտորների) աշխարհագրական շրջանակը և սեզոնայնությունը, որոնք կարող ենկրել հիվանդություններ։ «Կլիմայի հետ կապված սննդի միջոցով փոխանցվող և ջրի միջոցով փոխանցվող հիվանդությունների հաճախականությունն աճել է (հուսալիության շատ բարձր աստիճան)»։ 2022 թվականին գիտնականները պարզել են, որ ջրի միջոցով փոխանցվող և սննդի միջոցով փոխանցվող հիվանդությունները կապված են կլիմայի հետ։

Կլիմայի նկատմամբ զգայուն վարակիչ հիվանդությունները կարող են խմբավորվել ՝ փոխանցվող հիվանդություններ (փոխանցվում են մոծակների, տզերի և այլնի միջոցով), ջրի միջոցով փոխանցվող հիվանդություններ (փոխանցվում են ջրի միջոցով վիրուսներով կամ բակտերիաներով) և սննդով փոխանցվող հիվանդություններ։ Կլիմայի փոփոխությունը ազդում է այդ հիվանդությունների տարածման վրա ՝ ընդլայնման պատճառով աշխարհագրական շրջանակը և այդ հիվանդությունների և դրանց վեկտորների սեզոնայնությունը։ Ինչպես կլիմայի փոփոխությունը մարդու առողջության վրա ազդելու այլ եղանակներ, այնպես էլ կլիմայի փոփոխությունը խորացնում է առկա անհավասարություններն ու մարտահրավերները վարակիչ հիվանդությունների դեմ պայքարում։

Մոծակների միջոցով փոխանցվող հիվանդությունները, որոնք զգայուն են կլիմայի նկատմամբ, ներառում են մալարիան, ավշային ֆիլարիազը, Ռիֆթ հովտի տենդը, դեղին տենդը, դենգե տենդը, Զիկա վիրուսը և չիկունգունիան։ Գիտնականները 2022 թվականին պարզել են, որ ջերմաստիճանի աճը մեծացնում է այն տարածքները, որտեղ կարող են տարածվել դենգի տենդը, մալարիան և մոծակներով փոխանցվող այլ հիվանդություններ:Ավելի տաք ջերմաստիճանը նույնպես բարձրանում է դեպի ավելի բարձր՝ թույլ տալով մոծակներին գոյատևել այն վայրերում, որոնք նախկինում իրենց համար անհյուրընկալ էին։ Սա վտանգում է, որ մալարիան վերադառնա այն տարածքները, որտեղ այն նախկինում արմատախիլ է եղել։

Տիզերը փոխում են իրենց աշխարհագրական տիրույթը ջերմաստիճանի բարձրացման պատճառով, և դա վտանգի տակ է դնում նոր պոպուլյացիաները։ Տիզերը կարող են տարածել լայմի հիվանդությունը և տզերով փոխանցվող էնցեֆալիտը։ Ակնկալվում է, որ կլիմայի փոփոխությունը կհանգեցնի հյուսիսային կիսագնդում այդ հիվանդությունների դեպքերի աճի։ Oրինակ, գրականության ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ «ԱՄՆ-ում 2°c տաքացումը կարող է առաջիկա տասնամյակների ընթացքում ավելացնել Լայմի հիվանդության դեպքերը ավելի քան 20% - ով և հանգեցնել աճի ավելի վաղ սկիզբ և ավելի երկար տևողություն Լայմի հիվանդության ամենամյա սեզոնի համար»։

Ջրային հիվանդությունները առաջանում են ջրի միջոցով փոխանցվող պաթոգենից։ Ջրի միջոցով փոխանցվող հիվանդությունների ախտանիշները սովորաբար ներառում են լուծ, ջերմություն և գրիպի նման այլ ախտանիշներ, նյարդաբանական խանգարումներ և լյարդի վնաս։ Կլիմայի փոփոխությունները մեծ ազդեցություն ունեն մանրէների տեսակների բաշխման վրա։ Այս համայնքները շատ բարդ են և կարող են չափազանց զգայուն լինել արտաքին կլիմայական ազդակների նկատմամբ։ Կան մի շարք ջրային հիվանդություններ և մակաբույծներ, որոնք ապագայում առողջության համար ավելի մեծ վտանգ կներկայացնեն։ Սա կտարբերվի ըստ տարածաշրջանի։ Օրինակ, Աֆրիկայում Cryptosporidium *spp*. և Giardia duodenalis *(նախակենդանիների մակաբույծներ)* *կավելանան։ Դա պայմանավորված է ջերմաստիճանի բարձրացմամբ և երաշտով*։

Գիտնականները նաև ակնկալում են, որ վիբրիոյի (մասնավորապես՝ խոլերա առաջացնող բակտերիան, որը կոչվում է vibrio cholerae) առաջացող հիվանդությունների բռնկումները աճում են առաջացման և ինտենսիվության մեջ։ Պատճառներից մեկն այն է, որ վիբրիո բակտերիաների համար հարմար պայմաններով առափնյա տարածքը մեծացել է փոփոխությունների պատճառով. կլիմայի փոփոխության հետևանքով առաջացած ծովի մակերևույթի ջերմաստիճանի և ծովի մակերևույթի աղիության դեպքում։ Այս պաթոգենները կարող են առաջացնել գաստրոէնտերիտ, խոլերա, վերքերի վարակներ և սեպսիս։ Բարձր ջերմաստիճանի օրերի աճը, հորդառատ անձրևների դեպքերը և կլիմայի փոփոխության պատճառով ջրհեղեղները կարող են հանգեցնել խոլերայի ռիսկի ավելացմանը։

Սննդի և ջրի անապահովության հետևանքով առաջացած առողջության ռիսկեր
----------------------------------------------------------------

Կլիմայի փոփոխությունն ազդում է պարենային անվտանգության բազմաթիվ ասպեկտների վրա՝ «բազմաթիվ և փոխկապակցված ուղիների» միջոցով։ Դրանցից շատերը կապված են գյուղատնտեսության վրա կլիմայի փոփոխության ազդեցության հետ, օրինակ՝ ավելի ծայրահեղ եղանակային իրադարձությունների պատճառով ձախողված բերքը։ Սա գալիս է ի լրումն այլ գոյակցող ճգնաժամերի, որոնք նվազեցնում են պարենային անվտանգությունը շատ տարածաշրջաններում։ Ավելի քիչ պարենային անվտանգություն նշանակում է ավելի շատ թերսնվածություն՝ դրա հետ կապված բոլոր առողջական խնդիրներով։ Պարենային անապահովությունը աճում է գլոբալ մակարդակում (հիմնական պատճառներից մի քանիսը կապված են կլիմայի փոփոխության հետ, մյուսները՝ ոչ) և 2020 թվականին մոտ 720–811 միլիոն մարդ տուժել է սովից։

Դժվար է գնահատել կլիմայի փոփոխության հետևանքով սննդի առկայության փոփոխության հետևանքով մահացությունների թիվը։ 2022թ. ԿՓՓՄԽ-ի վեցերորդ գնահատման զեկույցը չի չափում այս թիվը պարենային անվտանգության մասին իր գլխում։ 2016 թվականի մոդելային ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ «կլիմայի փոփոխության հետ կապված 529,000 չափահաս մահացության զուտ աճ է գրանցվել ամբողջ աշխարհում [...] մինչև 2050 թվականը սննդամթերքի (մասնավորապես մրգերի և բանջարեղենի) առկայության ակնկալվող կրճատումներից՝ առանց կլիմայի փոփոխության տեղեկատու սցենարի համեմատ»։

### Գյուղատնտեսական մշակաբույսերի սննդային արժեքի նվազում

Մի շարք մշակույթներում միկրոէլեմենտների խտության միջին նվազումը բարձր կոնցենտրացիաներում, որոնք վերականգնվել են բազմաթիվ ուսումնասիրությունների միջոցով մետա-վերլուծության միջոցով: Այս ցուցանիշի մեջ 689 ppm-ի ավելացված կոնցենտրացիան ավելի քան 50% - ով գերազանցում է ներկայիս մակարդակները, սակայն ակնկալվում է, որ այն մոտ կլինի կլիմայի փոփոխության "միջին" սցենարին և կգերազանցվի բարձր արտանետումների սցենարում:
Մթնոլորտում ածխաթթու գազի պարունակության փոփոխությունները կարող են նվազեցնել որոշ մշակաբույսերի սննդային հատկությունները, օրինակ ՝ ցորենը պարունակում է ավելի քիչ սպիտակուցներ և որոշ հանքանյութեր։ C3 բույսերի սննդային հատկությունները (օրինակ ՝ ցորեն, վարսակ, բրինձ) հատկապես վտանգված են. սպասվում են սպիտակուցների, ինչպես նաև հանքանյութերի (օրինակ ՝ ցինկ և երկաթ) ավելի ցածր մակարդակներ։ Պարենային մշակաբույսերում սովորական սննդի մշակաբույսերում կարող է նկատվել սպիտակուցի, երկաթի և ցինկի պարունակության 3-17% նվազում։ Սա սննդամթերքի աճեցման կանխատեսվող արդյունքն է մինչև 2050 թվականը մթնոլորտում ածխաթթու գազի պարունակության ակնկալվող մակարդակով։ Օգտագործելով ՄԱԿ-ի Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպության տվյալները, ինչպես նաև այլ հանրային աղբյուրներ, հեղինակները վերլուծել են 225 տարբեր հիմնական սնունդ, ինչպիսիք են ցորենը, բրինձը, եգիպտացորենը, բանջարեղենը, արմատային բանջարեղենը և մրգերը։

### Օվկիանոսներից սննդի արտադրություն

Ծովային սննդի անվտանգության վերաբերյալ զեկույցը 2021 թվականին ցույց է տվել, որ «2018-20 թվականներին երկրների գրեթե 70% - ը իրենց տարածքային ջրերում տեսել է ծովի մակերևույթի միջին ջերմաստիճանի բարձրացում 2003-05 թվականների համեմատ, ինչը արտացոլում է նրանց ծովային սննդի արտադրողականության և ծովային սննդի անվտանգության աճող սպառնալիքը»։

### Ջրային անվտանգության բացակայություն

Ջրի անվտանգության համախառն գլոբալ ինդեքսը, որը հաշվարկվում է ջրի հասանելիության, մատչելիության, անվտանգության և որակի, ինչպես նաև կառավարման ինդեքսների ագրեգացման հիման վրա: «0–1» արժեքը («կարմիրից կապույտ» շարունակական գույնով) ներկայացնում է «ցածրից բարձր» անվտանգությունը:
Մաքուր խմելու ջրի և սանիտարական պայմանների հասանելիությունը կարևոր է առողջ ապրելակերպի և բարեկեցության համար։

Ջրային ռեսուրսները կարող են տարբեր կերպ ազդել կլիմայի փոփոխության վրա։ Մատչելի քաղցրահամ ջրի ընդհանուր քանակը կարող է փոխվել, օրինակ՝ չոր եղանակների կամ երաշտների պատճառով։ Հորդառատ տեղումները և ջրհեղեղները կարող են ազդել ջրի որակի վրա։ Նրանք կարող են աղտոտիչներ տեղափոխել ջրային մարմիններ մակերևութային արտահոսքի ավելացման միջոցով։ Ափամերձ շրջաններում ավելի շատ աղ կարող է հայտնվել ջրային ռեսուրսների մեջ՝ ծովի մակարդակի բարձրացման և ավելի ինտենսիվ փոթորիկների պատճառով։ Ավելի բարձր ջերմաստիճանը նաև ուղղակիորեն վատացնում է ջրի որակը։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ տաք ջուրը պարունակում է ավելի քիչ թթվածին։ Ջրի ցիկլի փոփոխությունները սպառնում են գոյություն ունեցող և ապագա ջրային ենթակառուցվածքներին։ Ջրային ենթակառուցվածքների համար ներդրումներ պլանավորելը ավելի դժվար կլինի։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ ջրի ցիկլի ապագա փոփոխականության վերաբերյալ զգալի անորոշություններ կան:.

Կլիմայի փոփոխության ազդեցության տակ գտնվող առողջության այլ ռիսկեր
-----------------------------------------------------------------

### Ծաղկափոշուց ալերգիա

Ալերգիկ ռինիտով տառապող մարդու պատկեր
Կլիմայի տաքացումը կարող է հանգեցնել ծաղկափոշու սեզոնի երկարացմանը և դրա կենտրոնացմանը աշխարհի որոշ շրջաններում։ Օրինակ ՝ միջին լայնությունների հյուսիսային շրջաններում գարնանային ծաղկափոշու սեզոնն այժմ ավելի շուտ է սկսվում։ Այն կարող է ազդել ծաղկափոշու նկատմամբ ալերգիա ունեցող մարդկանց վրա (խոտի տենդ)։ Ծաղկափոշու քանակի ավելացումը կապված է նաև մթնոլորտում CO2-ի կոնցենտրացիայի բարձրացման և, հետևաբար, CO2-ի բեղմնավորման հետևանքների հետ։

### Բռնություններ և հակամարտություններ

Կլիմայի փոփոխությունը կարող է մեծացնել դաժան հակամարտությունների վտանգը, որը կարող է հանգեցնել վնասվածքների, ինչպիսիք են մարտական վնասվածքները և մահը։ Կոնֆլիկտը կարող է առաջանալ բռնության նկատմամբ հակվածության աճից հետո, երբ մարդիկ ավելի դյուրագրգիռ են դառնում ավելորդ ջերմության պատճառով։ Առողջության վրա կարող են լինել նաև ռեսուրսների սակավության կամ մարդկային միգրացիայի հետևանքները, որոնք կլիմայի փոփոխությունը կարող է առաջացնել կամ խորացնել առանց այն էլ հակամարտող տարածքներում։

Այնուամենայնիվ, կլիմայի փոփոխության նկատվող ներդրումը հակամարտությունների ռիսկի վրա փոքր է մշակութային, սոցիալ-տնտեսական և քաղաքական պատճառների համեմատ։ Որոշ ապացույցներ կան, որ գյուղից քաղաք միգրացիան երկրների ներսում վատթարացնում է հակամարտությունների ռիսկը բռնության հակված շրջաններում։ Բայց չկա որևէ ապացույց, որ երկրների միջև միգրացիան կբարձրացնի բռնության վտանգը։

### Օզոնի հետ կապված առողջապահական բեռ

Ցուցանակ Գալֆթոնում, Հյուսթոն, որը ցույց է տալիս օզոնային ժամացույցը
Մակերևութային օզոնի (նաև կոչվում է գետնի մակարդակի օզոն) և շրջակա միջավայրի ջերմաստիճանի միջև կապը բարդ է։ Օդի ջերմաստիճանի և ջրի պարունակության փոփոխությունները ազդում են օդի քիմիական կազմի և քիմիական ռեակցիաների արագության վրա, որոնք ստեղծում և հեռացնում են օզոնը։ Շատ քիմիական ռեակցիաների արագություններ աճում են ջերմաստիճանի հետ և հանգեցնում են օզոնի արտադրության ավելացման։ Կլիմայի փոփոխության կանխատեսումները ցույց են տալիս, որ մթնոլորտում ջերմաստիճանի բարձրացումը և ջրի գոլորշիները, հավանաբար, կբարձրացնեն մակերևութային օզոնը այնպիսի աղտոտված տարածքներում, ինչպիսին է ԱՄՆ-ի արևելքը։

Մյուս կողմից, օզոնի կոնցենտրացիան կարող է նվազել կլիմայի տաքացման պայմաններում, եթե օզոնի պրեկուրսորների (օրինակ ՝ ազոտի օքսիդների) մարդածին արտանետումները շարունակեն նվազել քաղաքականության և պրակտիկայի իրականացման շնորհիվ։ Հետևաբար, մակերևութային օզոնի ապագա կոնցենտրացիաները կախված են կլիմայի փոփոխության մեղմացման ձեռնարկված միջոցառումներից (մեթանի արտանետումների ավելացում կամ նվազում), ինչպես նաև օդի աղտոտվածության դեմ պայքարի ձեռնարկված միջոցառումներից։

Մակերևութային օզոնի բարձր կոնցենտրացիաները հաճախ նկատվում են Միացյալ Նահանգներում ծայրահեղ ջերմության ժամանակ։ Միացյալ Նահանգների արևելյան մասի մեծ մասում ծայրահեղ ջերմության ժամանակ օզոնի կոնցենտրացիան առնվազն 20% - ով ավելի բարձր է, քան ամառվա միջին ցուցանիշը։ Ընդհանուր առմամբ, մակերեսային օզոնի մակարդակն ավելի բարձր է օդի աղտոտվածության բարձր մակարդակ ունեցող քաղաքներում։ Քաղաքային բնակավայրերում օզոնի աղտոտումը ազդում է ավելի խիտ բնակչության վրա և սրվում է ավելի շատ տրանսպորտային միջոցներով, որոնք արտանետում են NO2 և VOC աղտոտիչներ ՝ օզոնի խնդրահարույց մակարդակների վրա ազդող հիմնական գործոնները։

Բազմաթիվ ապացույցներ կան, որ մակերեսային օզոնը կարող է խաթարել թոքերի աշխատանքը և գրգռել շնչառական համակարգը։ Օզոնի (և այն արտադրող աղտոտող նյութերի) ազդեցությունը կապված է վաղաժամ մահվան, ասթմայի, բրոնխիտի, սրտի կաթվածի և սրտանոթային այլ խնդիրների հետ։ Օզոնի ազդեցությունը կարող է առաջանալ նաև այն ժամանակ, երբ օզոնի մակարդակը բարձրանում է։ Օզոնի բարձր կոնցենտրացիաները գրգռում են թոքերը և այդպիսով ազդում շնչառական ֆունկցիայի վրա, հատկապես ասթմայով տառապող մարդկանց մոտ։ Մարդիկ, ովքեր առավելագույն վտանգի տակ են օզոնային օդի աղտոտվածությունը ներշնչելու համար, շնչառական խնդիրներ ունեցող մարդիկ են, երեխաները, տարեցները և նրանք, ովքեր սովորաբար երկար ժամանակ են անցկացնում դրսում, ինչպիսիք են շինարարական աշխատողները։

### Վնասակար ջրիմուռների ծաղկում օվկիանոսներում և լճերում

Ցիանոբակտերիաները (կապտականաչ ջրիմուռներ) ծաղկել են Էրի լճում (ԱՄՆ) 2009 թվականին։  Այս տեսակի ջրիմուռները կարող են վնասակար ջրիմուռների ծաղկում առաջացնել:
Օվկիանոսների և լճերի տաքացումը հանգեցնում է ջրիմուռների ավելի հաճախակի վնասակար ծաղկման։ Բացի այդ, երաշտի ժամանակ մակերեսային ջրերը նույնիսկ ավելի են ենթակա ջրիմուռների և միկրոօրգանիզմների վնասակար ծաղկման։ Ջրիմուռների ծաղկումը մեծացնում է ջրի պղտորությունը ՝ խեղդելով ջրային բույսերը և կարող է հանգեցնել թթվածնի սպառման ՝ սպանելով ձկներին։ Կապտականաչ ջրիմուռների որոշ տեսակներ (ցիանոբակտերիաներ) արտադրում են նեյրոտոքսիններ, հեպատոտոքսիններ, ցիտոտոքսիններ կամ էնդոտոքսիններ, որոնք կարող են մարդկանց մոտ առաջացնել լուրջ և երբեմն մահացու նյարդաբանական, լյարդի և մարսողական հիվանդություններ։ Ցիանոբակտերիաները լավագույնս աճում են ավելի բարձր ջերմաստիճաններում (հատկապես 25 աստիճանից բարձր), և, հետևաբար, աշխարհի այն տարածքներում, որոնք կլիմայի փոփոխության արդյունքում ընդհանուր տաքացում են ունենում, նույնպես ավելի հաճախ և ավելի երկար ժամանակ ունենում են վնասակար ջրիմուռների ծաղկում։

Այս տոքսին արտադրող ջրիմուռներից մեկը Pseudo-nitzschia fraudulenta է։ Այս տեսակը արտադրում է մի նյութ, որը կոչվում է domoic թթու, որը պատասխանատու է խեցեմորթների թունավորման համար։ Ապացուցված է, որ այս տեսակի թունավորությունը մեծանում է օվկիանոսի թթվացման հետ կապված CO2-ի ավելի մեծ կոնցենտրացիաների հետ։ Վնասակար ջրիմուռների ծաղկման ժամանակ արձանագրված ավելի տարածված հիվանդություններից մի քանիսը ներառում են. Սիգուատերա ձկան թունավորում, խեցեմորթների կաթվածահար թունավորում, խեցեմորթների թունավորում ազասպիրացիդով, խեցեմորթների թունավորում փորլուծությամբ, խեցեմորթների նեյրոտոքսիկ թունավորումով և վերը նշված ամնեսիկ խեցեմորթների թունավորմամբ։

### Ածխածնի երկօքսիդի մակարդակները և մարդու ճանաչողական ունակությունները

CO2-ի ավելի բարձր մակարդակները ներսում և դրսում կարող են խաթարել մարդու ճանաչողական ունակությունները։

### Պատահարներ

Հետազոտողները պարզել են, որ ուժեղ փոխկապակցվածություն կա ձմռան ավելի բարձր ջերմաստիճանի և մեծ լճերում խեղդվելու դժբախտ պատահարների միջև, քանի որ սառույցը դառնում է ավելի բարակ և թույլ։

Օձի խայթոցների համաճարակաբանության վրա կլիմայի փոփոխության ազդեցության վերաբերյալ առկա ապացույցները սահմանափակ են, բայց ակնկալվում է, որ օձի խայթոցների ռիսկի աշխարհագրական տեղաշարժ կլինի ՝ հյուսիս Հյուսիսային Ամերիկայում և հարավ Հարավային Ամերիկայում և Մոզամբիկում, ինչպես նաև Շրի Լանկայում խայթոցների դեպքերի աճ։

Առողջության հնարավոր օգուտները
------------------------------

### Կլիմայի փոփոխության մեղմացման և հարմարվողականության օգուտները

Կլիմայի փոփոխության մեղմացման և հարմարվողականության միջոցառումներից առողջության հնարավոր օգուտները (նաև կոչվում են «Ուղեկցող օգուտներ») նշանակալի են, ինչը նկարագրվել է որպես 21-րդ դարի «առողջապահության ամենամեծ գլոբալ հնարավորություն»։ Միջոցառումները կարող են ոչ միայն մեղմել կլիմայի փոփոխության առողջության հետագա հետևանքները, այլև ուղղակիորեն բարելավել առողջությունը։ Կլիմայի փոփոխության մեղմացումը կապված է տարբեր հարակից օգուտների հետ (ինչպիսիք են օդի աղտոտվածության նվազումը և դրա հետ կապված առողջության օգուտները) և ինչպես է այն իրականացվում (օրինակ՝ քաղաքականության մշակման տեսանկյունից) կարող է նաև որոշել դրա ազդեցությունը կենսամակարդակի վրա (արդյոք անհավասարությունն ու աղքատությունը նվազում են և որքանով)։

Կլիմայի փոփոխության հետ կապված առողջության համար կան բազմաթիվ ուղեկցող օգուտներ։ Դրանք ներառում են ավելի մաքուր օդ, ավելի առողջ դիետաներ(օրինակ՝ ավելի քիչ կարմիր միս), ավելի ակտիվ կենսակերպ և կանաչ քաղաքային տարածքների ազդեցություն։ Քաղաքային կանաչ տարածքների հասանելիությունը օգուտներ է բերում նաև հոգեկան առողջությանը։

Համեմատած ընթացիկ ուղիների սցենարի հետ (ջերմոցային գազերի արտանետումների և մեղմացման ջանքերի հետ կապված), «կայուն ուղիների սցենարը», ամենայն հավանականությամբ մինչև 2040 թվականը ինը երկրներում կհանգեցնի օդի աղտոտվածության հետ կապված մահերի տարեկան 1,18 միլիոնի, սննդակարգի հետ կապված մահերի 5,86 միլիոնի և 1,15 միլիոնի Ֆիզիկական անգործության հետևանքով մահացությունների կրճատմանը։ Այս օգուտները վերագրվում են ջերմոցային գազերի ուղղակի արտանետումների մեղմմանը և վնասակար աղտոտիչների ազդեցությունը նվազեցնող համարժեք գործողություններին, ինչպես նաև բարելավված սննդակարգին և անվտանգ ֆիզիկական ակտիվությանը։ Օդի աղտոտվածությունը, որն առաջանում է հանածո վառելիքի այրման հետևանքով, հանդիսանում է և՛ գլոբալ տաքացման հիմնական շարժիչ ուժը, և՛ տարեկան մեծ թվով մահացությունների պատճառ, որոշ գնահատականներով՝ 2018-ի ընթացքում 8,7 մլն մահացության պատճառ։

Առողջապահությունը որպես ազգային սահմանված ներդրումների հիմնական ուղղություն առանձնացնելը կարող է հնարավորություն ընձեռել բարձրացնել հավակնոտությունը և իրականացնել առողջության հետ կապված օգուտները։

### Գլոբալ տաքացումից հնարավոր առողջապահական օգուտները

Հնարավոր է, որ գլոբալ տաքացումից պոտենցիալ առողջության օգուտը կարող է առաջանալ ձմռան ցուրտ օրերի պակասից։ Սա կարող է հանգեցնել հոգեկան առողջության որոշ օգուտների։ Այնուամենայնիվ, 2022 թվականին այս հարաբերակցության վերաբերյալ ապացույցները համարվում են անհամապատասխան։

Համաշխարհային գնահատականներ
---------------------------

Կասկադային գլոբալ կլիմայական խափանումների պատճառահետևանքային կապի պարզեցված հայեցակարգային սխեմա ՝ կապված միասնական առողջապահության հայեցակարգի հետ
Գլոբալ մակարդակում կլիմայի փոփոխության հետևանքներից մահերի (մահացության) կամ DALY-ների (հիվանդության) գնահատումը շատ դժվար է։ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության 2014 թվականի ուսումնասիրությունը գնահատել է կլիմայի փոփոխության ազդեցությունը մարդու առողջության վրա, սակայն կլիմայի փոփոխության ոչ բոլոր ազդեցություններն են ներառված։ Օրինակ՝ բացառվել են ավելի հաճախակի և ծայրահեղ փոթորիկների ազդեցությունը։ Հետազոտությունը գնահատել է տարեց մարդկանց ջերմային ազդեցությունից մահացությունը, լուծի, մալարիայի, դենգիի, ափամերձ ջրհեղեղների և մանկական թերսնման դեպքերի աճը։ Հեղինակները գնահատել են, որ կանխատեսվում է, որ կլիմայի փոփոխությունը կհանգեցնի տարեկան լրացուցիչ 250,000 մահվան մահվան 2030-ից 2050 թվականներին, բայց նաև նշվում է, որ «այդ թվերը կլիմայի փոփոխության առողջության վրա ընդհանուր ազդեցության կանխատեսում չեն, քանի որ չկարողացանք քանակականացնել մի քանի կարևոր պատճառահետևանքային կապեր»։

2004թ.-ին ողջ աշխարհում կլիմայի փոփոխությունը պատճառ է դարձել փորլուծության, 3%-ի, մալարիայի 3%-ի և դենգի տենդից մահացությունների 3%-ի համար։ Դրանցից 85%-ը մանկական մահ է։ Ավելի հաճախակի և ծայրահեղ փոթորիկների հետևանքները բացառվել են այս ուսումնասիրությունից։

Ակնկալվում է, որ կլիմայի փոփոխության ազդեցությունը առողջության վրա կավելանա՝ կլիմայի փոփոխության տարբեր սցենարների համար կանխատեսվող շարունակական գլոբալ տաքացմանը համահունչ։ Վերանայման արդյունքում պարզվել է, որ եթե այս դարում տաքացումը հասնի կամ գերազանցի 2 °C-ը, մոտավորապես 1 միլիարդ վաղաժամ մահվան պատճառ կարող է լինել մարդածին գլոբալ տաքացումը։

Հասարակություն և մշակույթ
-------------------------

### Կլիմայական արդարություն և կլիմայական միգրանտներ

Կլիմայի փոփոխության հետ կապված առողջական բեռի զգալի մասն ընկնում է խոցելի մարդկանց վրա (Օրինակ ՝ բնիկ ժողովուրդներ և տնտեսապես անապահով համայնքներ)։ Սոցիալապես անապահով խավի ներկայացուցիչները ենթարկվում են անհավասար ռիսկերի։ Հաճախ այդ մարդիկ անհամաչափ ցածր ներդրում են ունենում մարդու կողմից առաջացած գլոբալ տաքացման մեջ, ինչը հանգեցնում է կլիմայի արդարության հետ կապված մտահոգությունների։

Կլիմայի փոփոխությունը տարբեր ազդեցություն ունի միգրացիոն գործունեության վրա և կարող է հանգեցնել միգրացիայի մարդկանց թվի նվազմանը կամ ավելացմանը։ Միգրացիոն գործողությունները կարող են ազդել առողջության և բարեկեցության վրա, մասնավորապես՝ հոգեկան առողջության վրա։ Կլիմայի փոփոխության համատեքստում միգրացիան կարելի է խմբավորել չորս տեսակի.հարմարվողական միգրացիա (տես նաև կլիմայի փոփոխության հարմարվողականություն), հարկադիր միգրացիա, բնակչության կազմակերպված տեղափոխություն և անշարժություն (որն այն դեպքում, երբ մարդիկ չեն կարողանում կամ չեն ցանկանում տեղաշարժվել, թեև դա խորհուրդ է տրվում)։

### Հաղորդակցման ռազմավարություններ

Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ կլիմայի փոփոխության վերաբերյալ հասարակության իրազեկումը կարող է նպաստել ներգրավմանը, եթե այն ներկայացվի որպես առողջապահական խնդիր, այլ ոչ թե որպես բնապահպանական խնդիր։ Սա հատկապես ճիշտ է առողջության հետ կապված շրջանակը համեմատելիս այն շրջանակի հետ, որն ընդգծում էր շրջակա միջավայրի կործանումը, որը տարածված էր լրատվամիջոցներում առնվազն մինչև 2017 թվականը։ Առողջության հետ կապված օգուտների մասին տեղեկացումը օգնում է պահպանել ջերմոցային գազերի արտանետումների նվազեցման ռազմավարությունը։ Առողջության պահպանումը, հատկապես առավել խոցելի մարդկանց համար, տեղական մակարդակում կլիմայի փոփոխությանը հարմարվելու առաջնային նպատակն է։

### Պատասխան քաղաքականություն

Կլիմայի փոփոխության հետևանքների վերաբերյալ մտահոգության աստիճանները տարբերվում են՝ կախված քաղաքական պատկանելությունից:
Մարդու առողջության վրա իր զգալի ազդեցության պատճառով կլիմայի փոփոխությունը լուրջ խնդիր է դարձել հանրային առողջության քաղաքականության համար։ Միացյալ Նահանգների շրջակա միջավայրի պահպանության գործակալությունը հրապարակել է 100 էջանոց զեկույց գլոբալ տաքացման և մարդու առողջության մասին դեռևս 1989 թվականին։ 21-րդ դարի սկզբին կլիմայի փոփոխությունն ավելի ու ավելի էր դիտվում որպես հանրային առողջության խնդիր գլոբալ մակարդակում, օրինակ ՝ 2006 թվականին Նայրոբիում ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղար Քոֆի Անանի կողմից։ 2018 թվականից ի վեր այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են 2018-ի աննորմալ շոգը և IPCC-ի 2018-ի հատուկ զեկույցը 1,5 °C գլոբալ տաքացման վերաբերյալ, էլ ավելի են բարձրացրել կլիմայի փոփոխությանը որպես գլոբալ առողջապահական խնդիր արձագանքելու կարևորությունը։

Համաշխարհային բանկն առաջարկել է մի շրջանակ, որը կարող է ամրապնդել առողջապահական համակարգերը՝ դրանք ավելի ճկուն և կլիմայի նկատմամբ զգայուն դարձնելու համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16  Cissé, G. R. McLeman, H. Adams, P. Aldunce, K. Bowen, D. Campbell-Lendrum, S. Clayton, K.L. Ebi, J. Hess, C. Huang, Q. Liu, G. McGregor, J. Semenza, and M.C. Tirado, 2022: Chapter 7: Health, Wellbeing, and the Changing Structure of Communities. In: Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem, B. Rama (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA, pp. 1041–1170, doi:10.1017/9781009325844.009.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8  Marina Romanello, Claudia Di Napoli, Paul Drummond, Carole Green, Harry Kennard, Pete Lampard, Daniel Scamman, Nigel Arnell, Sonja Ayeb-Karlsson, Lea Berrang Ford, Kristine Belesova, Kathryn Bowen, Wenjia Cai, Max Callaghan, Diarmid Campbell-Lendrum, Jonathan Chambers, Kim R van Daalen, Carole Dalin, Niheer Dasandi, Shouro Dasgupta, Michael Davies, Paula Dominguez-Salas, Robert Dubrow, Kristie L Ebi, Matthew Eckelman, Paul Ekins, Luis E Escobar, Lucien Georgeson, Hilary Graham, Samuel H Gunther, Ian Hamilton, Yun Hang, Risto Hänninen, Stella Hartinger, Kehan He, Jeremy J Hess, Shih-Che Hsu, Slava Jankin, Louis Jamart et al. (2022) The 2022 report of the Lancet Countdown on health and climate change: health at the mercy of fossil fuels, The Lancet, Vol 400 November 5, DOI: 10.1016/ S0140-6736(22)01540-9
3. ↑  Rocque, Rhea J; Beaudoin, Caroline; Ndjaboue, Ruth; Cameron, Laura; Poirier-Bergeron, Louann; Poulin-Rheault, Rose-Alice; Fallon, Catherine; Tricco, Andrea C; Witteman, Holly O (2021). «Health effects of climate change: an overview of systematic reviews». *BMJ Open*. **11** (6): e046333. doi:10.1136/bmjopen-2020-046333.
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20  Romanello, Marina; McGushin, Alice; Di Napoli, Claudia; Drummond, Paul; Hughes, Nick; Jamart, Louis; Kennard, Harry; Lampard, Pete; Solano Rodriguez, Baltazar; Arnell, Nigel; Ayeb-Karlsson, Sonja; Belesova, Kristine; Cai, Wenjia; Campbell-Lendrum, Diarmid; Capstick, Stuart; Chambers, Jonathan; Chu, Lingzhi; Ciampi, Luisa; Dalin, Carole; Dasandi, Niheer; Dasgupta, Shouro; Davies, Michael; Dominguez-Salas, Paula; Dubrow, Robert; Ebi, Kristie L; Eckelman, Matthew; Ekins, Paul; Escobar, Luis E; Georgeson, Lucien; Grace, Delia; Graham, Hilary; Gunther, Samuel H; Hartinger, Stella; He, Kehan; Heaviside, Clare; Hess, Jeremy; Hsu, Shih-Che; Jankin, Slava; Jimenez, Marcia P; Kelman, Ilan; և այլք: (October 2021). «The 2021 report of the Lancet Countdown on health and climate change: code red for a healthy future» (PDF). *The Lancet*. **398** (10311): 1619–1662. doi:10.1016/S0140-6736(21)01787-6. hdl:10278/3746207. PMID 34687662. S2CID 239046862.
5. ↑  Levy, Karen; Smith, Shanon M.; Carlton, Elizabeth J. (2018). «Climate Change Impacts on Waterborne Diseases: Moving Toward Designing Interventions». *Current Environmental Health Reports*. **5** (2): 272–282. doi:10.1007/s40572-018-0199-7. ISSN 2196-5412. PMC 6119235. PMID 29721700.
6. ↑  Baker, Rachel E.; Mahmud, Ayesha S.; Miller, Ian F.; Rajeev, Malavika; Rasambainarivo, Fidisoa; Rice, Benjamin L.; Takahashi, Saki; Tatem, Andrew J.; Wagner, Caroline E.; Wang, Lin-Fa; Wesolowski, Amy; Metcalf, C. Jessica E. (April 2022). «Infectious disease in an era of global change». *Nature Reviews Microbiology* (անգլերեն). **20** (4): 193–205. doi:10.1038/s41579-021-00639-z. ISSN 1740-1534. PMC 8513385. PMID 34646006.
7. ↑  Wilson, Mary E. (2010). «Geography of infectious diseases». *Infectious Diseases*: 1055–1064. doi:10.1016/B978-0-323-04579-7.00101-5. ISBN 9780323045797. PMC 7152081.
8. 1 2 3  Watts, Nick; Amann, Markus; Arnell, Nigel; Ayeb-Karlsson, Sonja; Belesova, Kristine; Boykoff, Maxwell; Byass, Peter; Cai, Wenjia; Campbell-Lendrum, Diarmid; Capstick, Stuart; Chambers, Jonathan (2019 թ․ նոյեմբերի 16). «The 2019 report of The Lancet Countdown on health and climate change: ensuring that the health of a child born today is not defined by a changing climate» (PDF). *The Lancet*. **394** (10211): 1836–1878. doi:10.1016/S0140-6736(19)32596-6. PMID 31733928. S2CID 207976337.
9. 1 2 3 4 5 6  Watts, Nick; Adger, W Neil; Agnolucci, Paolo; Blackstock, Jason; Byass, Peter; Cai, Wenjia; Chaytor, Sarah; Colbourn, Tim; Collins, Mat; Cooper, Adam; Cox, Peter M (2015). «Health and climate change: policy responses to protect public health». *The Lancet* (անգլերեն). **386** (10006): 1861–1914. doi:10.1016/S0140-6736(15)60854-6. hdl:10871/17695. PMID 26111439. S2CID 205979317.
10. ↑  Costello, Anthony; Abbas, Mustafa; Allen, Adriana; Ball, Sarah; Bell, Sarah; Bellamy, Richard; Friel, Sharon; Groce, Nora; Johnson, Anne; Kett, Maria; Lee, Maria (2009). «Managing the health effects of climate change». *The Lancet* (անգլերեն). **373** (9676): 1693–1733. doi:10.1016/S0140-6736(09)60935-1. PMID 19447250. S2CID 205954939.
11. ↑  «WHO calls for urgent action to protect health from climate change – Sign the call». *www.who.int*. World Health Organization. 2015. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ հոկտեմբերի 8-ին. Վերցված է 2020 թ․ ապրիլի 19-ին.
12. ↑  Katharine Murphy (2019 թ․ սեպտեմբերի 2). «Australian Medical Association declares climate change a health emergency». *The Guardian*. Վերցված է 2020 թ․ ապրիլի 19-ին.
13. ↑  Kotcher, John; Maibach, Edward; Miller, Jeni; Campbell, Eryn; Alqodmani, Lujain; Maiero, Marina; Wyns, Arthur (May 2021). «Views of health professionals on climate change and health: a multinational survey study». *The Lancet Planetary Health*. **5** (5): e316–e323. doi:10.1016/S2542-5196(21)00053-X. PMC 8099728. PMID 33838130.
14. ↑  Maibach, Edward W; Nisbet, Matthew; Baldwin, Paula; Akerlof, Karen; Diao, Guoqing (December 2010). «Reframing climate change as a public health issue: an exploratory study of public reactions». *BMC Public Health*. **10** (1): 299. doi:10.1186/1471-2458-10-299. PMC 2898822. PMID 20515503.
15. ↑  Dasandi, Niheer; Graham, Hilary; Hudson, David; Jankin, Slava; vanHeerde-Hudson, Jennifer; Watts, Nick (2022 թ․ հոկտեմբերի 20). «Positive, global, and health or environment framing bolsters public support for climate policies». *Communications Earth & Environment*. **3** (1): 239. Bibcode:2022ComEE...3..239D. doi:10.1038/s43247-022-00571-x. S2CID 253041860.
16. 1 2  Li, Ang; Toll, Mathew; Martino, Erika; Wiesel, Illan; Botha, Ferdi; Bentley, Rebecca (March 2023). «Vulnerability and recovery: Long-term mental and physical health trajectories following climate-related disasters». *Social Science & Medicine*. **320** (115681): 115681. doi:10.1016/j.socscimed.2023.115681. PMID 36731303. S2CID 256159626.
17. 1 2  «Operational framework for building climate resilient health systems». *www.who.int* (անգլերեն). 2015. Վերցված է 2022 թ․ ապրիլի 13-ին.
18. 1 2  IPCC (2021). «Summary for Policymakers» (PDF). *The Physical Science Basis*. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. էջ 40. ISBN 978-92-9169-158-6.
19. 1 2  Lenton, Timothy M.; Xu, Chi; Abrams, Jesse F.; Ghadiali, Ashish; Loriani, Sina; Sakschewski, Boris; Zimm, Caroline; Ebi, Kristie L.; Dunn, Robert R.; Svenning, Jens-Christian; Scheffer, Marten (2023 թ․ մայիսի 22). «Quantifying the human cost of global warming». *Nature Sustainability* (անգլերեն). **6** (10): 1237–1247. Bibcode:2023NatSu...6.1237L. doi:10.1038/s41893-023-01132-6. hdl:10871/132650. ISSN 2398-9629. S2CID 249613346.
20. 1 2  «Climate change: More than 3bn could live in extreme heat by 2070». *BBC News*. 2020 թ․ մայիսի 5. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ մայիսի 5-ին. Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 6-ին.
21. 1 2  Xu, Chi; Kohler, Timothy A.; Lenton, Timothy M.; Svenning, Jens-Christian; Scheffer, Marten (2020 թ․ մայիսի 26). «Future of the human climate niche – Supplementary Materials». *Proceedings of the National Academy of Sciences*. **117** (21): 11350–11355. Bibcode:2020PNAS..11711350X. doi:10.1073/pnas.1910114117. PMC 7260949. PMID 32366654.
22. 1 2  «One billion face heat-stress risk from 2°C rise». *Met Office* (անգլերեն). Վերցված է 2022 թ․ հոկտեմբերի 13-ին.
23. 1 2  Kemp, Luke; Xu, Chi; Depledge, Joanna; Ebi, Kristie L.; Gibbins, Goodwin; Kohler, Timothy A.; Rockström, Johan; Scheffer, Marten; Schellnhuber, Hans Joachim; Steffen, Will; Lenton, Timothy M. (2022 թ․ օգոստոսի 23). «Climate Endgame: Exploring catastrophic climate change scenarios». *Proceedings of the National Academy of Sciences* (անգլերեն). **119** (34): e2108146119. Bibcode:2022PNAS..11908146K. doi:10.1073/pnas.2108146119. ISSN 0027-8424. PMC 9407216. PMID 35914185.
24. ↑  Doherty, Susan; Clayton, Thomas J (2011). «The psychological impacts of global climate change». *American Psychologist*. **66** (4): 265–276. CiteSeerX 10.1.1.454.8333. doi:10.1037/a0023141. PMID 21553952.
25. 1 2  Berry, Helen; Kathryn, Bowen; Kjellstrom, Tord (2009). «Climate change and mental health: a causal pathways framework». *International Journal of Public Health*. **55** (2): 123–132. doi:10.1007/s00038-009-0112-0. PMID 20033251. S2CID 22561555.
26. 1 2  Charlson, Fiona; Ali, Suhailah; Benmarhnia, Tarik; Pearl, Madeleine; Massazza, Alessandro; Augustinavicius, Jura; Scott, James G. (2021). «Climate Change and Mental Health: A Scoping Review». *International Journal of Environmental Research and Public Health*. **18** (9): 4486. doi:10.3390/ijerph18094486. PMC 8122895. PMID 33922573.  Text was copied from this source, which is available under a Creative Commons Attribution 4.0 International License
27. 1 2  White, Mathew; Smith, Amanda; Humphryes, Kelly; Pahl, Sabine; Snelling, Deborah; Depledge, Michael (2010 թ․ դեկտեմբերի 1). «Blue space: The importance of water for preference, affect, and restorativeness ratings of natural and built scenes». *Journal of Environmental Psychology*. **30** (4): 482–493. doi:10.1016/j.jenvp.2010.04.004. ISSN 0272-4944.
28. ↑  Cuijpers, Pim; Miguel, Clara; Ciharova, Marketa; Kumar, Manasi; Brander, Luke; Kumar, Pushpam; Karyotaki, Eirini (February 2023). «Impact of climate events, pollution, and green spaces on mental health: an umbrella review of meta-analyses». *Psychological Medicine* (անգլերեն). **53** (3): 638–653. doi:10.1017/S0033291722003890. ISSN 0033-2917. PMID 36606450. S2CID 255467995.
29. ↑  Hoffimann, Elaine; Barros, Henrique; Ribeiro, Ana Isabel (August 2017). «Socioeconomic Inequalities in Green Space Quality and Accessibility—Evidence from a Southern European City». *International Journal of Environmental Research and Public Health*. **14** (8): 916. doi:10.3390/ijerph14080916. ISSN 1661-7827. PMC 5580619. PMID 28809798.
30. ↑  Vakoch, Douglas A.; Mickey, Sam, eds. (2023). *Eco-Anxiety and Pandemic Distress: Psychological Perspectives on Resilience and Interconnectedness*. Oxford, New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-762267-4.
31. ↑  Vakoch, Douglas A.; Mickey, Sam, eds. (2022). *Eco-Anxiety and Planetary Hope: Experiencing the Twin Disasters of Covid-19 and Climate Change*. Cham, Switzerland: Springer. ISBN 978-3-031-08430-0.
32. ↑  Ojala, Maria; Cunsolo, Ashlee; Ogunbode, Charles A.; Middleton, Jacqueline (2021 թ․ հոկտեմբերի 18). «Anxiety, Worry, and Grief in a Time of Environmental and Climate Crisis: A Narrative Review». *Annual Review of Environment and Resources*. **46** (1): 35–58. doi:10.1146/annurev-environ-012220-022716. S2CID 236307729.
33. ↑  Romanello, Marina; և այլք: (2021 թ․ հոկտեմբերի 30). «The 2021 report of the Lancet Countdown on health and climate change: code red for a healthy future» (PDF). *The Lancet*. **398** (10311): 1619–1662. doi:10.1016/S0140-6736(21)01787-6. hdl:10278/3746207. PMID 34687662. S2CID 239046862.
34. 1 2 3  Demain, Jeffrey G. (2018 թ․ մարտի 24). «Climate Change and the Impact on Respiratory and Allergic Disease: 2018». *Current Allergy and Asthma Reports*. **18** (4): 22. doi:10.1007/s11882-018-0777-7. PMID 29574605. S2CID 4440737.
35. ↑  Glaser; և այլք: (2016). «Climate Change and the Emergent Epidemic of CKD from Heat Stress in Rural Communities: the Case for Heat Stress Nephropathy». *Clin J Am Soc Nephrol*. **11** (8): 1472–83. doi:10.2215/CJN.13841215. PMC 4974898. PMID 27151892.
36. ↑  Shih, Gerry (2023 թ․ հունվարի 6). «The world's torrid future is etched in the crippled kidneys of Nepali workers». *Washington Post* (անգլերեն). Վերցված է 2023 թ․ հունվարի 20-ին.
37. 1 2  «Global heating pushes tropical regions towards limits of human livability». The Guardian. 2021 թ․ մարտի 8. Վերցված է 2021 թ․ հունիսի 24-ին.
38. ↑  Chow, Denise (2022 թ․ մայիսի 7). «Deadly 'wet-bulb temperatures' are being stoked by climate change and heat waves». *NBC News* (անգլերեն). Վերցված է 2022 թ․ հուլիսի 22-ին.
39. ↑  Shaw, R. Y. Luo, T.S. Cheong, S. Abdul Halim, S. Chaturvedi, M. Hashizume, G.E. Insarov, Y. Ishikawa, M. Jafari, A. Kitoh, J. Pulhin, C. Singh, K. Vasant, and Z. Zhang, 2022: Asia. In: Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem, B. Rama (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA, pp. 1457–1579, doi:10.1017/9781009325844.012.
40. ↑  Sherwood, S.C.; Huber, M. (2010 թ․ մայիսի 25). «An adaptability limit to climate change due to heat stress». *Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A*. **107** (21): 9552–5. Bibcode:2010PNAS..107.9552S. doi:10.1073/pnas.0913352107. PMC 2906879. PMID 20439769.
41. ↑  Madge, Grahame (2021 թ․ նոյեմբերի 9). «One billion face heat-stress risk from 2°C rise». *Met Office* (անգլերեն). Վերցված է 2021 թ․ նոյեմբերի 10-ին.
42. ↑  Colin Raymond; Tom Matthews; Radley M. Horton (2020). «The emergence of heat and humidity too severe for human tolerance». *Science Advances*. **6** (19): eaaw1838. Bibcode:2020SciA....6.1838R. doi:10.1126/sciadv.aaw1838. PMC 7209987. PMID 32494693.
43. ↑  «Climate driven extreme heat threatens human habitation on earth». *Open Access Government*. Penn State College of Health and Human Development, Purdue University College of Sciences, Purdue Institute for a Sustainable Future. Վերցված է 2023 թ․ հոկտեմբերի 22-ին.
44. 1 2  Kovats, R. Sari; Hajat, Shakoor (April 2008). «Heat Stress and Public Health: A Critical Review». *Annual Review of Public Health*. **29** (1): 41–55. doi:10.1146/annurev.publhealth.29.020907.090843. PMID 18031221.
45. ↑  Hancock, P. A.; Vasmatzidis, I. (January 2003). «Research Article». *International Journal of Hyperthermia*. **19** (3): 355–372. CiteSeerX 10.1.1.464.7830. doi:10.1080/0265673021000054630. PMID 12745975. S2CID 13960829.
46. ↑  Koppe, Christina; Sari Kovats; Gerd Jendritzky; Bettina Menne (2004). «Heat-waves: risks and responses». *Health and Global Environmental Change Series*. **2**. Արխիվացված է օրիգինալից 2023 թ․ մարտի 22-ին. Վերցված է 2024 թ․ փետրվարի 25-ին.
47. ↑  Witt, Christian; Schubert, André Jean; Jehn, Melissa; Holzgreve, Alfred; Liebers, Uta; Endlicher, Wilfried; Scherer, Dieter (2015 թ․ դեկտեմբերի 21). «The Effects of Climate Change on Patients With Chronic Lung Disease. A Systematic Literature Review». *Deutsches Ärzteblatt International*. **112** (51–52): 878–883. doi:10.3238/arztebl.2015.0878. ISSN 1866-0452. PMC 4736555. PMID 26900154.
48. 1 2 3  Tuholske, Cascade; Caylor, Kelly; Funk, Chris; Verdin, Andrew; Sweeney, Stuart; Grace, Kathryn; Peterson, Pete; Evans, Tom (2021 թ․ հոկտեմբերի 12). «Global urban population exposure to extreme heat». *Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America*. **118** (41): e2024792118. Bibcode:2021PNAS..11824792T. doi:10.1073/pnas.2024792118. ISSN 1091-6490. PMC 8521713. PMID 34607944.
49. 1 2  IPCC, 2022: Annex II: Glossary [Möller, V. R. van Diemen, J.B.R. Matthews, C. Méndez, S. Semenov, J.S. Fuglestvedt, A. Reisinger (eds.)]. In: Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem, B. Rama (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA, pp. 2897–2930, doi:10.1017/9781009325844.029.
50. 1 2 3 4  Fox, M.; Zuidema, C.; Bauman, B.; Burke, T.; Sheehan, M. (2019). «Integrating Public Health into Climate Change Policy and Planning: State of Practice Update». *International Journal of Environmental Research and Public Health*. **16** (18): 3232. doi:10.3390/ijerph16183232. PMC 6765852. PMID 31487789.  Text was copied from this source, which is available under a Creative Commons Attribution 4.0 International License
51. ↑  Robine, Jean-Marie; Cheung, Siu Lan K; Le Roy, Sophie; Van Oyen, Herman; Griffiths, Clare; Michel, Jean-Pierre; Herrmann, François Richard (2008). «Death toll exceeded 70,000 in Europe during the summer of 2003». *Comptes Rendus Biologies*. **331** (2): 171–8. doi:10.1016/j.crvi.2007.12.001. PMID 18241810.
52. ↑  Haider, Kamran; Anis, Khurrum (2015 թ․ հունիսի 24). «Heat Wave Death Toll Rises to 2,000 in Pakistan's Financial Hub». Bloomberg News. Վերցված է 2015 թ․ օգոստոսի 3-ին.
53. ↑  Mansoor, Hasan (2015 թ․ հունիսի 30). «Heatstroke leaves another 26 dead in Sindh». *Dawn*. Վերցված է 2015 թ․ օգոստոսի 9-ին.
54. ↑  Coley, D.; Kershaw, T. J.; Eames, M. (2012). «A comparison of structural and behavioural adaptations to future proofing buildings against higher temperatures» (PDF). *Building and Environment*. **55**: 159–166. doi:10.1016/j.buildenv.2011.12.011. hdl:10871/13936. S2CID 55303235.
55. ↑  Coley, D.; Kershaw, T. J. (2010). «Changes in internal temperatures within the built environment as a response to a changing climate» (PDF). *Building and Environment*. **45** (1): 89–93. doi:10.1016/j.buildenv.2009.05.009.
56. ↑  Liu, Xingcai (February 2020). «Reductions in Labor Capacity from Intensified Heat Stress in China under Future Climate Change». *International Journal of Environmental Research and Public Health*. **17** (4): 1278. doi:10.3390/ijerph17041278. PMC 7068449. PMID 32079330.
57. ↑  Seneviratne, Sonia I.; Zhang, Xuebin; Adnan, M.; Badi, W.; և այլք: (2021). «Chapter 11: Weather and climate extreme events in a changing climate» (PDF). *Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate*. Cambridge University Press. էջ 1517.
58. ↑  Attribution of Extreme Weather Events in the Context of Climate Change (Report). Washington, DC: The National Academies Press. 2016. էջեր 127–136. doi:10.17226/21852. ISBN 978-0-309-38094-2. Արխիվացված օրիգինալից 2022-02-15-ին. Վերցված է 2020-02-22-ին.
59. 1 2 3  Douville, H. K. Raghavan, J. Renwick, R.P. Allan, P.A. Arias, M. Barlow, R. Cerezo-Mota, A. Cherchi, T.Y. Gan, J. Gergis, D.  Jiang, A.  Khan, W.  Pokam Mba, D.  Rosenfeld, J. Tierney, and O.  Zolina, 2021: Chapter 8: Water Cycle Changes. In Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I  to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Masson-Delmotte, V. P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 1055–1210, doi:10.1017/9781009157896.010.
60. ↑  Alderman, Katarzyna; Turner, Lyle R.; Tong, Shilu (June 2012). «Floods and human health: A systematic review» (PDF). *Environment International*. **47**: 37–47. doi:10.1016/j.envint.2012.06.003. PMID 22750033.
61. ↑  Zhong, Raymond (2022 թ․ սեպտեմբերի 15). «In a First Study of Pakistan's Floods, Scientists See Climate Change at Work». *The New York Times*.
62. ↑  «Climate Change Likely Worsened Pakistan's Devastating Floods». *Scientific American*.
63. ↑  «Public health risks increasing in flood-affected Pakistan, warns WHO». November 2022.
64. ↑  «UN Warns Deadly Diseases Spreading Fast in Flood-Ravaged Pakistan». 2022 թ․ հոկտեմբերի 3.
65. ↑  National Geographic Society (2022 թ․ օգոստոսի 18). «How Climate Change Impacts Water Access». *education.nationalgeographic.org* (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ մայիսի 24-ին. Վերցված է 2023 թ․ հունիսի 20-ին.
66. 1 2 3 4  Epstein, Paul R.; Ferber, Dan (2011). «The Mosquito's Bite». *Changing Planet, Changing Health: How the Climate Crisis Threatens Our Health and what We Can Do about it*. University of California Press. էջեր 29–61. ISBN 978-0-520-26909-5.
67. ↑  Epstein, Paul R.; Ferber, Dan (2011). «Sobering Predictions». *Changing Planet, Changing Health: How the Climate Crisis Threatens Our Health and what We Can Do about it*. University of California Press. էջեր 62–79. ISBN 978-0-520-26909-5.
68. ↑  Cook, Benjamin I.; Mankin, Justin S.; Anchukaitis, Kevin J. (2018 թ․ մայիսի 12). «Climate Change and Drought: From Past to Future». *Current Climate Change Reports*. **4** (2): 164–179. Bibcode:2018CCCR....4..164C. doi:10.1007/s40641-018-0093-2. ISSN 2198-6061. S2CID 53624756.
69. ↑  Liu, Y.; Stanturf, J.; Goodrick, S. (February 2010). «Trends in global wildfire potential in a changing climate». *Forest Ecology and Management*. **259** (4): 685–697. doi:10.1016/j.foreco.2009.09.002.
70. 1 2 3  Westerling, A.; Hidalgo, H.; Cayan, D.; Swetnam, T. (August 2006). «Warming and earlier spring increase Western U.S. Forest Wildfire Activity». *Science*. **313** (5789): 940–943. Bibcode:2006Sci...313..940W. doi:10.1126/science.1128834. PMID 16825536.
71. 1 2  Naeher, Luke P.; Brauer, Mmichael; Lipsett, Michael; և այլք: (January 2007). «Woodsmoke health effects: A review». *Inhalation Toxicology*. **19** (1): 67–106. Bibcode:2007InhTx..19...67N. CiteSeerX 10.1.1.511.1424. doi:10.1080/08958370600985875. PMID 17127644. S2CID 7394043.
72. ↑  Epstein, P.; Ferber, D. (2011). *Changing Planet, changing health*. Los Angeles, California: University of California Press. ISBN 978-0-520-26909-5.
73. ↑  Van de Vuurst, Paige; Escobar, Luis E. (2023). «Climate change and infectious disease: a review of evidence and research trends». *Infectious Diseases of Poverty*. **12** (1): 51. doi:10.1186/s40249-023-01102-2.
74. ↑  IPCC, 2022: Summary for Policymakers [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, M. Tignor, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem (eds.)]. In: Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem, B. Rama (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA, pp. 3–33, doi:10.1017/9781009325844.001.
75. ↑  Hunter, P.R. (2003). «Climate change and waterborne and vector-borne disease». *Journal of Applied Microbiology*. **94**: 37S–46S. doi:10.1046/j.1365-2672.94.s1.5.x. PMID 12675935. S2CID 9338260.
76. 1 2  McMichael, A.J.; Woodruff, R.E.; Hales, S. (2006 թ․ մարտի 11). «Climate change and human health: present and future risks». *The Lancet*. **367** (9513): 859–869. doi:10.1016/s0140-6736(06)68079-3. PMID 16530580. S2CID 11220212.
77. ↑  Reiter, Paul (2001). «Climate Change and Mosquito-Borne Disease». *Environmental Health Perspectives*. **109** (1): 141–161. doi:10.1289/ehp.01109s1141. PMC 1240549. PMID 11250812. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ օգոստոսի 24-ին.
78. ↑  Levy K, Smith SM, Carlton EJ (June 2018). «Climate Change Impacts on Waterborne Diseases: Moving Toward Designing Interventions». *Current Environmental Health Reports*. **5** (2): 272–282. doi:10.1007/s40572-018-0199-7. PMC 6119235. PMID 29721700.
79. 1 2  Walker JT (September 2018). «The influence of climate change on waterborne disease and Legionella: a review». *Perspectives in Public Health*. **138** (5): 282–286. doi:10.1177/1757913918791198. PMID 30156484. S2CID 52115812.
80. 1 2  Bezner Kerr, R. T. Hasegawa, R. Lasco, I. Bhatt, D. Deryng, A. Farrell, H. Gurney-Smith, H. Ju, S. Lluch-Cota, F. Meza, G. Nelson, H. Neufeldt, and P. Thornton, 2022: Chapter 5: Food, Fibre, and Other Ecosystem Products. In: Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem, B. Rama (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA, doi:10.1017/9781009325844.007.
81. ↑  Springmann, Marco; Mason-D'Croz, Daniel; Robinson, Sherman; Garnett, Tara; Godfray, H Charles J; Gollin, Douglas; Rayner, Mike; Ballon, Paola; Scarborough, Peter (2016). «Global and regional health effects of future food production under climate change: a modelling study». *The Lancet* (անգլերեն). **387** (10031): 1937–1946. doi:10.1016/S0140-6736(15)01156-3. PMID 26947322. S2CID 41851492.
82. ↑  Haines, Andy; Ebi, Kristie (2019). Solomon, Caren G. (ed.). «The Imperative for Climate Action to Protect Health». *New England Journal of Medicine*. **380** (3): 263–273. doi:10.1056/NEJMra1807873. PMID 30650330. S2CID 58662802.
83. ↑  Loladze I (May 2014). «Hidden shift of the ionome of plants exposed to elevated CO2 depletes minerals at the base of human nutrition». *eLife* (անգլերեն). **3** (9): e02245. doi:10.7554/eLife.02245. PMC 4034684. PMID 24867639.
84. ↑  Riahi, Keywan; van Vuuren, Detlef P.; Kriegler, Elmar; Edmonds, Jae; O'Neill, Brian C.; Fujimori, Shinichiro; Bauer, Nico; Calvin, Katherine; Dellink, Rob; Fricko, Oliver; Lutz, Wolfgang; Popp, Alexander; Cuaresma, Jesus Crespo; KC, Samir; Leimbach, Marian; Jiang, Leiwen; Kram, Tom; Rao, Shilpa; Emmerling, Johannes; Ebi, Kristie; Hasegawa, Tomoko; Havlík, Petr; Humpenoder, Florian; Da Silva, Lara Aleluia; Smith, Steve; Stehfest, Elke; Bosetti, Valentina; Eom, Jiyong; Gernaat, David; Masui, Toshihiko; Rogelj, Joeri; Strefler, Jessica; Drouet, Laurent; Krey, Volker; Luderer, Gunnar; Harmsen, Mathijs; Takahashi, Kiyoshi; Baumstark, Lavinia; Doelman, Johnathan C.; Kainuma, Mikiko; Klimont, Zbigniew; Marangoni, Giacomo; Lotze-Campen, Hermann; Obersteiner, Michael; Tabeau, Andrzej; Tavoni, Massimo (2017 թ․ փետրվարի 1). «The Shared Socioeconomic Pathways and their energy, land use, and greenhouse gas emissions implications: An overview». *Global Environmental Change*. **42** (9): 153–168. doi:10.1016/j.gloenvcha.2016.05.009. hdl:10044/1/78069.
85. ↑  Mbow C, Rosenzweig C, Barioni LG, Benton TG, Herrero M, Krishnapillai M, և այլք: (2019). «Chapter 5: Food Security» (PDF). In Shukla PR, Skea J, Calvo Buendia E, Masson-Delmotte V, Pörtner HO, Roberts DC, և այլք: (eds.). *Climate Change and Land: an IPCC special report on climate change, desertification, land degradation, sustainable land management, food security, and greenhouse gas fluxes in terrestrial ecosystems*.
86. ↑  Milius S (2017 թ․ դեկտեմբերի 13). «Worries grow that climate change will quietly steal nutrients from major food crops». *Science News*. Վերցված է 2018 թ․ հունվարի 21-ին.
87. ↑  Smith MR, Myers SS (2018 թ․ օգոստոսի 27). «Impact of anthropogenic CO2 emissions on global human nutrition». *Nature Climate Change* (անգլերեն). **8** (9): 834–839. Bibcode:2018NatCC...8..834S. doi:10.1038/s41558-018-0253-3. ISSN 1758-678X. S2CID 91727337.
88. ↑  Davis N (2018 թ․ օգոստոսի 27). «Climate change will make hundreds of millions more people nutrient deficient». *The Guardian* (անգլերեն). Վերցված է 2018 թ․ օգոստոսի 29-ին.
89. ↑  Gain, Animesh K; Giupponi, Carlo; Wada, Yoshihide (2016). «Measuring global water security towards sustainable development goals». *Environmental Research Letters*. **11** (12): 124015. Bibcode:2016ERL....11l4015G. doi:10.1088/1748-9326/11/12/124015. hdl:10278/3685286. ISSN 1748-9326.  Text was copied from this source, which is available under a Creative Commons Attribution 4.0 International License
90. ↑  Progress on household drinking water, sanitation and hygiene 2000-2017. Special focus on inequalities. New York: United Nations Children's Fund (UNICEF) and World Health Organization, 2019.
91. ↑  Anderegg, William R. L.; Abatzoglou, John T.; Anderegg, Leander D. L.; Bielory, Leonard; Kinney, Patrick L.; Ziska, Lewis (2021 թ․ փետրվարի 16). «Anthropogenic climate change is worsening North American pollen seasons». *Proceedings of the National Academy of Sciences*. **118** (7): e2013284118. Bibcode:2021PNAS..11813284A. doi:10.1073/pnas.2013284118. PMC 7896283. PMID 33558232.
92. ↑  Burke, Marshall B.; Miguel, Edward; Satyanath, Shanker; Dykema, John A.; Lobell, David B. (2009 թ․ դեկտեմբերի 8). «Warming increases the risk of civil war in Africa». *Proceedings of the National Academy of Sciences* (անգլերեն). **106** (49): 20670–20674. Bibcode:2009PNAS..10620670B. doi:10.1073/pnas.0907998106. PMC 2781059. PMID 19934048.
93. ↑  «Climate change amplifies the risks for violent conflicts in Africa».
94. ↑  Bowles, Devin C; Butler, Colin D; Morisetti, Neil (October 2015). «Climate change, conflict and health». *Journal of the Royal Society of Medicine* (անգլերեն). **108** (10): 390–395. doi:10.1177/0141076815603234. PMC 4622275. PMID 26432813.
95. ↑  Ebi, Kristie L.; McGregor, Glenn (2008 թ․ նոյեմբերի 1). «Climate Change, Tropospheric Ozone and Particulate Matter, and Health Impacts». *Environmental Health Perspectives*. **116** (11): 1449–1455. doi:10.1289/ehp.11463. PMC 2592262. PMID 19057695.
96. 1 2 3 4  Diem, Jeremy E.; Stauber, Christine E.; Rothenberg, Richard (2017 թ․ մայիսի 16). Añel, Juan A. (ed.). «Heat in the southeastern United States: Characteristics, trends, and potential health impact». *PLOS ONE* (անգլերեն). **12** (5): e0177937. Bibcode:2017PLoSO..1277937D. doi:10.1371/journal.pone.0177937. ISSN 1932-6203. PMC 5433771. PMID 28520817.  Text was copied from this source, which is available under a Creative Commons Attribution 4.0 International License
97. 1 2  Szopa, S. V. Naik, B. Adhikary, P. Artaxo, T. Berntsen, W.D. Collins, S. Fuzzi, L. Gallardo, A. Kiendler-Scharr, Z. Klimont, H. Liao, N. Unger, and P. Zanis, 2021: Chapter 6: Short-Lived Climate Forcers. In Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Masson-Delmotte, V. P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 817–922, doi:10.1017/9781009157896.008.
98. ↑  Sharma, Sumit; Sharma, Prateek; Khare, Mukesh; Kwatra, Swati (May 2016). «Statistical behavior of ozone in urban environment». *Sustainable Environment Research*. **26** (3): 142–148. Bibcode:2016SuEnR..26..142S. doi:10.1016/j.serj.2016.04.006.
99. ↑  Health Aspects of Air Pollution with Particulate Matter, Ozone and Nitrogen Dioxide Արխիվացված 2012-04-14 Wayback Machine. WHO-Europe report 13–15 January 2003 (PDF)
100. ↑  Answer to follow-up questions from CAFE (2004) Արխիվացված 2005-09-09 Wayback Machine (PDF)
101. ↑  EPA Course Developers (2016 թ․ մարտի 21). «Health Effects of Ozone in the General Population». EPA.
102. ↑  Weinhold B (2008). «Ozone nation: EPA standard panned by the people». *Environ. Health Perspect*. **116** (7): A302–A305. doi:10.1289/ehp.116-a302. PMC 2453178. PMID 18629332.
103. ↑  US EPA, OAR (2015 թ․ հունիսի 5). «Health Effects of Ozone Pollution». *www.epa.gov* (անգլերեն). Վերցված է 2023 թ․ ապրիլի 29-ին.
104. ↑  Epstein, Paul R.; Ferber, Dan (2011). «Mozambique». *Changing Planet, Changing Health: How the Climate Crisis Threatens Our Health and what We Can Do about it*. University of California Press. էջեր 6–28. ISBN 978-0-520-26909-5.
105. ↑  «NRDC: Climate Change Threatens Health: Drought». *nrdc.org*. 2022 թ․ հոկտեմբերի 24.
106. ↑  Paerl, Hans W.; Huisman, Jef (2008 թ․ ապրիլի 4). «Blooms Like It Hot». *Science*. **320** (5872): 57–58. CiteSeerX 10.1.1.364.6826. doi:10.1126/science.1155398. PMID 18388279. S2CID 142881074.
107. 1 2 3  Tatters, Avery O.; Fu, Fei-Xue; Hutchins, David A. (February 2012). «High CO2 and Silicate Limitation Synergistically Increase the Toxicity of *Pseudo-nitzschia fraudulenta*». *PLOS ONE*. **7** (2): e32116. Bibcode:2012PLoSO...732116T. doi:10.1371/journal.pone.0032116. PMC 3283721. PMID 22363805.
108. ↑  Wingert, Charles J.; Cochlan, William P. (July 2021). «Effects of ocean acidification on the growth, photosynthetic performance, and domoic acid production of the diatom Pseudo-nitzschia australis from the California Current System». *Harmful Algae*. **107**: 102030. doi:10.1016/j.hal.2021.102030. PMID 34456015. S2CID 237841102.
109. ↑  «Rising carbon dioxide levels will make us stupider». *Nature*. **580** (7805): 567. 2020 թ․ ապրիլի 20. Bibcode:2020Natur.580Q.567.. doi:10.1038/d41586-020-01134-w. PMID 32317783. S2CID 216075495.
110. ↑  «Rising CO2 causes more than a climate crisis—it may directly harm our ability to think». *phys.org* (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ մայիսի 1-ին. Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 17-ին.
111. ↑  Karnauskas, Kristopher B.; Miller, Shelly L.; Schapiro, Anna C. (2020). «Fossil Fuel Combustion Is Driving Indoor CO2 Toward Levels Harmful to Human Cognition». *GeoHealth*. **4** (5): e2019GH000237. doi:10.1029/2019GH000237. PMC 7229519. PMID 32426622.
112. ↑  «Climate change: Warmer winters linked to increased drowning risk». *BBC News* (բրիտանական անգլերեն). 2020 թ․ նոյեմբերի 18. Վերցված է 2021 թ․ մայիսի 9-ին.
113. ↑  Bhaumik, Soumyadeep; Beri, Deepti; Jagnoor, Jagnoor (October 2022). «The impact of climate change on the burden of snakebite: Evidence synthesis and implications for primary healthcare». *Journal of Family Medicine and Primary Care*. **11** (10): 6147–6158. doi:10.4103/jfmpc.jfmpc\_677\_22. PMC 9810950. PMID 36618235. S2CID 253452433.
114. ↑  Workman, Annabelle; Blashki, Grant; Bowen, Kathryn J.; Karoly, David J.; Wiseman, John (April 2018). «The Political Economy of Health Co-Benefits: Embedding Health in the Climate Change Agenda». *International Journal of Environmental Research and Public Health* (անգլերեն). **15** (4): 674. doi:10.3390/ijerph15040674. PMC 5923716. PMID 29617317.
115. ↑  Molar, Roberto. «Reducing Emissions to Lessen Climate Change Could Yield Dramatic Health Benefits by 2030». *Climate Change: Vital Signs of the Planet*. Վերցված է 2021 թ․ դեկտեմբերի 1-ին.
116. ↑  Swenarton, Nicole. «Climate action can lessen poverty and inequality worldwide». *Rutgers University* (անգլերեն). Վերցված է 2021 թ․ դեկտեմբերի 1-ին.
117. 1 2  Hamilton, Ian; Kennard, Harry; McGushin, Alice; Höglund-Isaksson, Lena; Kiesewetter, Gregor; Lott, Melissa; Milner, James; Purohit, Pallav; Rafaj, Peter; Sharma, Rohit; Springmann, Marco (2021). «The public health implications of the Paris Agreement: a modelling study». *The Lancet Planetary Health* (անգլերեն). **5** (2): e74–e83. doi:10.1016/S2542-5196(20)30249-7. PMC 7887663. PMID 33581069.Կաղապար:CC-notice
118. ↑  Green, Matthew (2021 թ․ փետրվարի 9). «Fossil fuel pollution causes one in five premature deaths globally: study». *Reuters*. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ փետրվարի 25-ին. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 5-ին.
119. ↑  Vohra, Karn; Vodonos, Alina; Schwartz, Joel; Marais, Eloise A.; Sulprizio, Melissa P.; Mickley, Loretta J. (April 2021). «Global mortality from outdoor fine particle pollution generated by fossil fuel combustion: Results from GEOS-Chem». *Environmental Research*. **195**: 110754. Bibcode:2021ER....195k0754V. doi:10.1016/j.envres.2021.110754. PMID 33577774. S2CID 231909881.
120. ↑  Kemp, Luke; Xu, Chi; Depledge, Joanna; Ebi, Kristie L.; Gibbins, Goodwin; Kohler, Timothy A.; Rockström, Johan; Scheffer, Marten; Schellnhuber, Hans Joachim; Steffen, Will; Lenton, Timothy M. (2022). «Climate Endgame: Exploring catastrophic climate change scenarios». *Proceedings of the National Academy of Sciences* (անգլերեն). **119** (34): e2108146119. Bibcode:2022PNAS..11908146K. doi:10.1073/pnas.2108146119. ISSN 0027-8424. PMC 9407216. PMID 35914185.
121. 1 2  Hales, Simon; Kovats, Sari; Lloyd, Simon; Campbell-Lendrum, Diarmid, eds. (2014). *Quantitative risk assessment of the effects of climate change on selected causes of death, 2030s and 2050s*. Switzerland: World Health Organization. hdl:10665/134014. ISBN 978-92-4-150769-1.[*Հղում աղբյուրներին*]
122. ↑  WHO (2009). «Ch. 2, Results: 2.6 Environmental risks». *Global health risks: mortality and burden of disease attributable to selected major risks* (PDF). Geneva, Switzerland: WHO Press. էջ 24. ISBN 978-92-4-156387-1. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2013 թ․ դեկտեմբերի 10-ին. Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 4-ին.
123. ↑  Crimmins, A.; Balbus, J.; Gamble, J.L.; Beard, C.B.; Bell, J.E.; Dodgen, D.; Eisen, R.J.; Fann, N.; Hawkins, M.D.; Herring, S.C.; Jantarasami, L.; Mills, D.M.; Saha, S.; Sarofim, M.C.; Trtanj, J.; Ziska, L. (2016). *The Impacts of Climate Change on Human Health in the United States: A Scientific Assessment*. Bibcode:2016icch.book.....C. doi:10.7930/J0R49NQX. ISBN 978-0-16-093241-0.
124. 1 2 3 4  Kent E. Pinkerton, William N. Rom, ed. (2021). «1,2,6,12,13». *Climate Change and Global Public Health*. Humana. ISBN 978-3-030-54745-5.
125. ↑  Pearce, Joshua M.; Parncutt, Richard (January 2023). «Quantifying Global Greenhouse Gas Emissions in Human Deaths to Guide Energy Policy». *Energies* (անգլերեն). **16** (16): 6074. doi:10.3390/en16166074. ISSN 1996-1073.
126. ↑  «Human-caused climate change may lead to 1 billion premature deaths over next century: Study». *The Times of India*. 2023 թ․ օգոստոսի 29. ISSN 0971-8257. Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 18-ին.
127. ↑  Bergstrand, Kelly; Mayer, Brian; Brumback, Babette; Zhang, Yi (June 2015). «Assessing the Relationship Between Social Vulnerability and Community Resilience to Hazards». *Social Indicators Research*. **122** (2): 391–409. doi:10.1007/s11205-014-0698-3. PMC 5739329. PMID 29276330.
128. ↑  Epstein, Paul R. (2005 թ․ հոկտեմբերի 6). «Climate Change and Human Health». *New England Journal of Medicine*. **353** (14): 1433–1436. doi:10.1056/NEJMp058079. PMID 16207843.
129. 1 2  «Human Health». *Global Change*. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 25-ին.
130. ↑  Anneliese Depoux; Mathieu Hémono; Sophie Puig-Malet; Romain Pédron; Antoine Flahault (2017). «Communicating climate change and health in the media». *Public Health Rev*. **38**: 7. doi:10.1186/s40985-016-0044-1. PMC 5809944. PMID 29450079.
131. ↑  Per Espen Stoknes (September 2017). *How to transform apocalypse fatigue into action on global warming*. TED (conference). Վերցված է 2021 թ․ մարտի 1-ին.
132. ↑  Saad, Lydia (2023 թ․ ապրիլի 20). «A Steady Six in 10 Say Global Warming's Effects Have Begun». Gallup, Inc. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ ապրիլի 20-ին.
133. ↑  Davenport, Coral (2016 թ․ ապրիլի 4). «Global Warming Linked to Public Health Risks, White House Says». *The New York Times*.
134. ↑  Kavya Balaraman (2017 թ․ մարտի 17). «Doctors Warn Climate Change Threatens Public Health; Physicians are noticing an influx of patients whose illnesses are directly or indirectly related to global warming». *E&E News*. Վերցված է 2017 թ․ մարտի 20-ին – via Scientific American.
135. ↑  Dean Russell; Elisabeth Gawthrop; Veronica Penney; Ali Raj; Bridget Hickey (2020 թ․ հունիսի 16). «Deadly heat is killing Americans: A decade of inaction on climate puts lives at risk». *The Guardian*. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 1-ին.
136. ↑  *Operational framework for building climate resilient health systems*. WHO. 2015. ISBN 978-92-4-156507-3.[*Հղում աղբյուրներին*]

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

Արտաքին հղումներ
----------------

* Public health and climate change (*Lancet*)
* Climate change and health (World Health Organization)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2776876413 |

 |