Բիսմարկի աշտարակ
**Վիլհելմ Քրայս** (գերմ.՝ Wilhelm Kreis; մարտի 17, 1873(1873-03-17)[…], Eltville am Rhein, Ռայնգաու Տաունուս, Դարմշտադտի վարչական շրջան, Հեսսեն, Գերմանիա - օգոստոսի 13, 1955(1955-08-13)[…], Բա Հոննեֆ, Ռեյն Զիգ, Քյոլնի վարչական շրջան, Հյուսիսային Հռենոս-Վեստֆալիա, Գերմանիայի Ֆեդերատիվ Հանրապետություն), գերմանացի ճարտարապետ։

Կենսագրություն
--------------

Վիլհելմ Քրայսը 20-րդ դարի առաջին կեսի գերմանացի խոշորագույն ճարտարապետներից մեկն է։ Ծնվել է Ռեյնգաուի շրջանում՝ հողաչափի ընտանիքում, ինը երեխաներից վեցերորդն է։ Ճարտարապետություն սովորել է Մյունխենում (1892-1894 թվականներին), Կարլսրուեում, Բեռլինում։ Վկայականը ստացել է Բրաունշվայգում, որտեղ նաև ծանոթացել է իր ապագա կնոջ հետ։

Բիսմարկի աշտարակ
*Պալատիում* (գերմ.՝ Palatium - *պալատ*), Քյոլն, Ճարտարապետ՝ Վիլհելմ Քրայս, կառուցված՝ 1912 թվականին
Դեռ ուսանող լինելով՝ Վիլհելմ Քրայսն առաջին մրցանակն է ստացել Լայպցիգում կայացած «Ազգերի ճակատամարտի հուշարձանի» մրցույթում (պայմանագիրը, այնուամենայնիվ, կնքվել է ավելի «հասուն» ճարտարապետ Բրունո Շմիցի հետ)։ 1898 թվականից Քրայսն աշխատել է որպես Դրեզդենի արվեստի ակադեմիայի ճարտարապետ Պաուլ Վալոտի օգնական և օգնել նրան Սաքսոնիայի թագավորության Լանդտագի կառուցման ժամանակ։ 1899 թվականին Քրայսի նախագծերը ստացել են Բիսմարկի աշտարակի նախագծերի մրցույթի առաջին երեք մրցանակները։ Հետագա տարիներին Գերմանական կայսրության տարածքում ստեղծվել է Քրայսի նախագծով Բիսմարկի 58 աշտարակ։

1902-1909 թվականներին ճարտարապետն ապրել և աշխատել է Դրեզդենում։ 1902 թվականից եղել է տեղի կիրառական արվեստի դպրոցի պրոֆեսոր։ Նրա առաջին ճարտարապետական նախագիծը եղել է Սաքսոնիայի թագավորության մայրաքաղաքում Ֆրիդրիխ-Օգոստոսի կամուրջը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմից առաջ Քրայսը նաև կառուցել է մեծ սուպերմարկետներ Քյոլնում և Վուպերտալում։ Դրեզդենում ապրելու տարիներին ճարտարապետը ընկերացել է գրող Կառլ Ֆրիդրիխ Մայի և նկարիչ Սաշա Շնեյդերի հետ։

1908 թվականի հունիսից Քրայսը նշանակվել է Դյուսելդորֆի կիրառական արվեստի դպրոցի տնօրեն։ Այդ տարիներին բազմաթիվ աշխատանքներ է կատարել Ռուրի շրջանում, Վեստֆալիայում, Ռեյնլանդցի շրջանում (Դյուսելդորֆում, Էսսենում, Հերնում), բարեկամացել քանդակագործ և ճարտարապետ Առնո Բրեքերի հետ, ում հետ ընկերությունը պահպանել և աշխատել է մինչև կյանքի վերջը։

1926 թվականին Քրայսը Դրեզդենում աշխատանքի է անցել որպես արվեստի ակադեմիայի տնօրեն։ Ճարտարապետը մերժվել է 20-րդ դարի 20-ական թվականների նորաձև ավանգարդիզմի և մոդեռնիզմի արվեստի կողմից և մնացել հավատարիմ հին ձևերի՝ մոնումենտալիզմի և ազգային բնույթի ճարտարապետությանը։ 1929 թվականից Դրեզդենի բարձրագույն տեխնիկական դպրոցում ընդունվել է ճարտարապետության պատվավոր դոկտոր։ 1926 թվականի հուլիսին Քրայսն ընտրվել է Գերմանացի ճարտարապետների միության նախագահ և զբաղեցրել այդ պաշտոնը մինչև 1933 թվականի սկզբին Գերմանիայում նացիստների իշխանության գալը։

Նացիոնալ-սոցիալիստների կառավարման տարիներին Քրայսը նախ հեռացվել է կարևոր նախագծերից ինչպես իր կնոջ՝ օպերային գրող Ռիկարդո Խուխի ազգակցական կապերի պատճառով, այնպես էլ հրեական առևտրային տների հետ նախկին բազմաթիվ շփումների պատճառով, որոնց համար Քրայսը շատ է աշխատել։ Սակայն շուտով Քրայսը սկսել է իր նոր կարիերան։ 1935-1938 թվականներին մի շարք շենքեր է կառուցել Դրեզդենում, ղեկավարել է Դրեզդենի պետական օպերայի (1938) վերակառուցման նախագիծը, այնուհետև աշխատել է «ռեյխի գլխավոր ճարտարապետ» Ալբերտ Շպեերի ղեկավարությամբ։ 1938 թվականից Քրայսը եղել է կայսերական մշակույթի գծով սենատոր։ 1938-1941 թվականներին եղել է Դրեզդենի պետական բարձրագույն դպրոցի ճարտարապետական բաժնի ռեկտոր, 1943 թվականից՝ կերպարվեստի կայսերական պալատի նախագահ։ 1944 թվականի օգոստոսին արվեստի այլ 12 ականավոր գործիչների հետ միասին Ադոլֆ Հիտլերի կողմից ընդգրկված է եղել զինվորական ծառայությունից ազատվածների ցանկում։

Պատերազմից հետո Քրայսն ընտանիքի հետ ապրել է Բադ-Հոնեֆում (1949 թվականից)։ Շարունակել է աշխատել, կառուցել է Դորտմունդում Կենտրոնական հողային բանկի շենքը, ինչպես նաև բնակելի տներ, հյուրանոցներ և այլ շինություններ։

Պարգևներ
--------

Քրայսն արժանացել է շքանշանի «Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությանը մատուցած ծառայությունների համար»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2 3 4  Wilhelm Kreis (նիդերլ.)
3. 1 2  Structurae — Ratingen: 1998.
4. 1 2  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #11877798X // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.
5. 1 2  Բեռլինի գեղարվեստի ակադեմիա — 1696.

Գրականություն
-------------

* Ulrich Coenen: Bühlerhöhe. Das Schloss im Schwarzwald von Wilhelm Kreis. Verlag Swen Panten, Baden-Baden 2004, ISBN 3-928813-13-7
* Winfried Nerdinger, Ekkehard Mai (Hrsg.): Wilhelm Kreis. Architekt zwischen Kaiserreich und Demokratie. Klinckhardt & Biermann, München 1994, ISBN 3-7814-0349-1

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Վիլհելմ Քրայս» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Structurae · RKDartists |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուս |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 2079185 · BNF: 13555871d · GND: 11877798X · ISNI: 0000000081842373 · LCCN: nr91037646 · NKC: xx0150174 · NTA: 12681287X · NUKAT: n2004052630 · SUDOC: 05083102X · VIAF: 115619930 · ULAN: 500003905 · WorldCat VIAF: 115619930 |

 |

 |