Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Մանավազ (այլ կիրառումներ)

**Մանավազ Հայկազունի** նաև **Մանաւազ**, **Մանազաւ** (ծննդյան և մահվան թվականներն անհայտ), Հայկ նահապետի երրորդ որդին, Արամանյակի, Խոռի և Ապահի եղբայրը, Բազի, Որդի և Հունի հայրը, Մանավազյանների նախարարական տան հիմնադիրը։

Կենսագրական տվյալներ
--------------------

Ըստ Մովսես Խորենացու Արամանյակը՝ իր եղբայր Մանավազին, նրանց մյուս եղբորը՝ Խոռին և Մանավազի որդիներ՝ Բազին և Որդին, իրենց ամբողջ ընտանիքով թողնում է Հարքում։ Մանավազը ժառանգում է Հարքը, իսկ նրա որդին Բազը ժառանգում է Վանա լճի (աղի ծով) հյուսիսարևմտյան ափը։ Բազը գավառը իր անունով կոչում է Բզնունիք, իսկ ծովը՝ Բզնունյաց ծովը։ Մովսես Խորենացին նույն տեղում ավելացնում է.՝

> «Ասում են, որ սրանցից են առաջ եկել Մանավազյան և Բզնունյաց նահապետությունունները, նաև Որդունի կոչվածը, որոնք վերջերս, սուրբ Տրդատից հետո, մեկը մյուսին ոչնչացրին պատերազմով։
> 
> 

Այս հատվածում հաստատվում է Մանավազից՝ Մանավազյանների, նրա որդի Բազից՝ Բզնունիների, իսկ մյուս որդի Որդից Որդունիների նախարարական տոհմերի հիմնադրումը։

Մանավազյան տոհմի վերացումը
--------------------------

Ըստ քրիստոնեական պատմագրությունում ընդունված վարկածի, 330-ական թթ Մանավազյանները վիճելի կալվածքների համար անհաշտ կռիվներ են մղել իրենց ազգակից իշխանական տոհմերի՝ Բզնունիների ու Որդունիների դեմ։ Չկարողանալով հաշտեցնել կռվող կողմերին՝ Խոսրով Գ Կոտակ թագավորի հրամանով սպարապետ Վաչե Մամիկոնյանը ոչնչացրել է նրանց և բռնագրավել տիրույթները։ Հարք գավառը տրվել է Աղբիանոսյանների եպիսկոպոսական տոհմին։ Իրականում, Խոսրով Գ թագավորի կազմակերպած սպանդի հնարավոր պատճառները այլ էին, քանի որ Մանավազյանների իշխանական կալվածք Հարքը չէր սահմանակցում ոչ Որդունիքին (Բասեն գավառ), ոչ էլ Բզնունիքին։

Մանավազակերտի հիմնումը
----------------------

Ըստ Մովսես Խորենացու Մանավազը հիմնել է քաղաք, որը իր անունով կոչվել է Մանավազակերտ, որից կրճատմամբ առաջացել է Մանազկերտ անունը։ Մինչև 4-րդ դարը այն եղել է Մանավազյանների աթոռանիստը։

Ըստ Ղևոնդ Ալիշանի Մանավազը ժառանգում է Հարքը, իսկ նրա եղբայր Խոռը հաստատվում է Հարք գավառի արևելյան մասում, որը հետագայում կոչվում է Ապահունիք ու այդ գավառի հյուսիսային մասը (Խորխոռունիք) շենացնում։ Այս երկու գավառների նահմանամեջում (Հարք, Ապահունիք), Արածանի գետի վտակներից մեկի մոտ հաստատվում է Մանավազը, հետո բնակավայրը ընդարձակվելով ու ամրանալով մեծ և նշանավոր քաղաք է դառնում, որը մինչև հիմա գոյություն ունի և հայտնի է Մանազկերտ անունով։ Ղևոնդ Ալիշանը ավելացնում է՝.

> ... որով (Մանազկերտ) և Հայաստանի ամենէն հին և մնացեալ քաղաքն է, 4000 տարիէ աւելի ըլլալով սկիզբն, որոյ չափ հին խիստ քիչ քաղաք կայ բոլոր երկրիս վրայ. յայտնի է որ անոնց պէս այս այլ փոխեալ է և առաջին շինուածքին հետքն գտնել դժվար է, սակայն նոյն անունը և տեղն պահած, և միշտ բնակուած և շինուած է։
> 
> 

Ի տարբերություն իր եղբայրներ Արամանյակի և Խոռի, որոնք գնացել էին դեպի հյուսիս, Մանավազը ոչ միայն ժառանգեց իր հոր՝ Հայկի ոստանը, այլ ինչպես երևում է չհեռացավ։ Մանավազի անունը մնաց այդ և մերձակա գավառների վրա և հարավում հայտարարվեց որպես «տուն Մանաւազայ կամ Մինայ»։

Անվան ստուգաբանություն
----------------------

Ըստ Ղևոնդ Ալիշանի Մանավազ (Մանաւազ, Մանազաւ) անունը սանսկրիտերենից թարգմանած նշանակում է Մանավաս - մարդիկ։ Ման, մեն (որից Ար-մեն-ակ) անունով սկսվում և ավարտվում է Մանավազ Հայկազունու որդու՝ Բազի անունով։

Ընտանիքը
--------

Մանավազը ունեցել է երեք հայտնի որդի՝

* Բազ, Բզնունիների նախարարական տան նահապետը
* Որդ, Որդունիների նախարարական տան նահապետը
* Հուն (Հոն), ըստ ենթադրության Ապահունիք գավառի հիմնադիրն է և Մանավազի որդին

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  «Հայաստան յառաջ քան զլինելն Հայաստան», Ղևոնդ Ալիշան, Վենետիկ, 1904, էջ 159
2. 1 2 3  «Հայոց Պատմություն», Մովսես Խորենացի, 1961, Երևան, Գլուխ Ա. ժբ
3. ↑  «Հայոց պատմություն», Ուխտանես, Ա. ժզ
4. ↑  «Ազգաբանութիուն Հայոց», Մինաս Ամդեցի, էջ 3
5. ↑  «Հաւաքմունք ի գրոց պատմագրաց», Սամուել Անեցի, էջ 42
6. ↑  «Հայոց անձնանունների բառարան», Հրաչեայ Աճառեան, Երեւան, 1942, Հատոր 3, Ցուցակ 1, Էջ 196-197
7. ↑  «Հայկական սովետական հանրագիտարան», խմբագիր՝ Վիկտոր Համբարձումյան, Երևան, Հայ սովետական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1981. էջ 214-215
8. ↑  «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», Հատոր 3, Ցուցակ 1, Էջ 679
9. ↑  «Հայաստան յառաջ քան զլինելն Հայաստան», Ղևոնդ Ալիշան, Վենետիկ, 1904, էջ 160
10. ↑  «Հայաստան յառաջ քան զլինելն Հայաստան», Ղևոնդ Ալիշան, Վենետիկ, 1904, էջ 161

Տես նաև
-------

* Մանավազյաններ
* Բզնունիներ
* Որդունիներ
* Ադիաբենե
* Հարք
* Մանազկերտ

Աղբյուրներ
----------

* «Հայոց անձնանունների բառարան», Հրաչեայ Աճառեան, Երեւան, 1942, Հատոր 3, Ցուցակ 1, Էջ 196-197
* «Հայաստան յառաջ քան զլինելն Հայաստան», Ղևոնդ Ալիշան, Վենետիկ, 1904, էջ 159
* «Հայոց Պատմություն», Մովսես Խորենացի, 1961, Երևան, Գլուխ Ա. ժբ, Բ. է
* «Հայոց պատմություն», Ուխտանես, Ա. ժզ
* «Ազգաբանութիուն Հայոց», Մինաս Ամդեցի, էջ 3
* «Հաւաքմունք ի գրոց պատմագրաց», Սամուել Անեցի, էջ 42, 49
* «Տիեզերական պատմություն», Ստեփանոս Ասողիկ, Ա. ե
* «Հաւաքումն պատմութեան Վարդանայ վարդապետի», Վենետիկ, 1862, էջ 90
* «Հայկական սովետական հանրագիտարան», խմբագիր՝ Վիկտոր Համբարձումյան, Երևան, Հայ սովետական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1981. էջ 214-215
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», Հատոր 3, Ցուցակ 1, Էջ 679