recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Մարիամ Արշակի Տոնյան** (1919, Թիֆլիս, Վրաստանի Դեմոկրատական Հանրապետություն - հունվարի 20, 2022(2022-01-20)), հայ երաժշտագետ, երաժշտական մանկավարժ։

Կենսագրություն
--------------

Մարիամ Տոնյանը ծնվել է 1919 թվականին Թիֆլիսում։ Երկու տարեկանից ընտանիքով տեղափոխվել են Երևան և ապրել Աբովյան փողոցում։ Մարիամի հայրը՝ Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի հիմնադիր Արշակ Տոնյանը, ստալինյան բռնապետության ժամանակներում աքսորվել է և այլևս չի վերադարձել։ Հետագայում աքսորվել է նաև Մարիամ Տոնյանի ամուսինը՝ երաժշտագետ, Կոմիտասի անվան կոնսերվատորիայի պրոռեկտոր Կոնստանտին Մելիք-Վրթանեսյանը։

Ավարտել է Երևանի կենտրոնական ցուցադրական դպրոցը, զուգահեռաբար երաժշտական դպրոցը, Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիան։ Ուսման ընթացքում աշխատել է ուսումնարանում։ 84 տարի հարմոնիա է դասավանդել Չայկովսկու անվան երաժշտական դպրոցում՝ դպրոցի հիմնադրման առաջին իսկ օրվանից։

Պարգևներ
--------

* Երախտագիտության մեդալ, 2019

Ընտանիք
-------

Մարիամ Տոնյանն ունի 3 երեխա, 7 թոռ, 10 ծոռ և մեկ թոռան թոռ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Daily, A. Z. G. «ԼԵԳԵՆԴԱՐ ՈՒՍՈՒՑԻՉԸ. ՄԱՐԻԱՄ ՏՈՆՅԱՆ-100». *AZG Daily*. Վերցված է 2019 թ․ սեպտեմբերի 9-ին.
2. ↑  «103 տարեկանում կյանքից հեռացել է Հայաստանի ամենատարեց ուսուցչուհին՝ Մարիամ Տոնյանը». *Armtimes.com*. Վերցված է 2022 թ․ հունվարի 20-ին.
3. ↑  «Մ. Ա. ՏՈՆՅԱՆԻՆ ԵՐԱԽՏԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՄԵԴԱԼՈՎ ՊԱՐԳԵՎԱՏՐԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ».

Արտաքին հղումներ
----------------

* Չայկովսկու անվան դպրոցում նշել են 100-ամյա ուսուցչուհու տարեդարձը
* Մարիամ Տոնյանի կենսագրությունը Archived 2023-06-29 at the Wayback Machine.

Աղբյուրներ
----------

* Չակերտներ. Մարիամ Տոնյան - Հանրային հեռուստաընկերություն
**Ջովանի Սանտի** (իտալ.՝ Giovanni Santi, ոչ վաղ քան 1440 և ոչ ուշ քան 1445, Կոլբորդոլո, Պեզարո է Ուրբինո, Մարկե, Պապական մարզ - օգոստոսի 1, 1494, Ուրբինո, Պապական մարզ), իտալացի գեղանկարիչ, դեկորատոր Ռաֆայել Սանտիի հայրը։ Ծնվել է 1435 թվականին Իտալիայի արևելքում գտնվող Ուրբինո քաղաքում։ Մահացել է 1494 թվականի օգոստոսի 1-ին։

Գիովանի Սանտի՝ «Մադոննան մանկան հետ»
Որոշ ժամանակ եղել է մանր առևտրական։ Այնուհետև նկարչություն է սովորել Պիեռա Դելլա Ֆրանչեսկայի մոտ։ Հավանաբար որոշ ժամանակ եղել է Մելոցցո դա Ֆորլիի օգնականն ու ընկերը։ Ավելի ուշ Ջովանի Սանտին դարձել է պալատական նկարիչ դուքս Ուրբինո Ֆեդերիգո դա Մոնտեֆելտրոյի օրոք։ Նա ստեղծել է մի շարք խորանի նկարներ, որոնք պահվում են Բեռլինի պատկերասրահում, Մադոննան՝ Ուրբանոյի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցում, ինչպես նաև Բուդապեշտի Կերպարվեստի թանգարանում և այլ թանգարաններում։

Տիրանի մատուռի որմնանար
-----------------------

Կալիի Տիրանիի մատուռի որմնանկար, Ջովանի Սանտի
Կալիում գտնվող Սան Դոմենիկոյի եկեղեցին Տիրանիի հայտնի մատուռներից է, որը Պիետրո Տիրանիի պատվերով ձևավորել է Ջովանի Սանտին և համարվում է տասնվեցերորդ դարի գլուխգործոց։ 1859 թվականին Օստին Հենրի Լայարդը «Առունդելյան միություն» ամսագրում հրատարակել է «Ջովանի Սանտին և նրա որմնանկարը Կալիում» հոդվածը, որը 1994 թվականին Ռ. Վարեզեի կողմից թարգմանվել է իտալերեն։ Տիրանիի մատուռի որմնանկարները Ջովանի Սանտիի լավագույն աշխատանքներից են, որտեղ հրեշտակին պատկերել է երիտասարդ Ռաֆայելի պատկերով, իսկ Սուրբ Հովհաննես Մկրտչին՝ իր դիմանկարով։

Գրականություն
-------------

* Giovanni Santi, 1999, Electa (Milano), ISBN 88-435-6825-6
* Antonio Forcellino: Raffael. Siedler Verlag 2008, ISBN 978-3886808816

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Istituto dell'Enciclopedia Italiana* Enciclopedia on line (իտալ.)
2. 1 2  Web umenia (словацк.)
3. 1 2  *Howe E. D.* Santi, Giovanni // *Grove Art Online* / J. Turner — [Oxford, England], Houndmills, Basingstoke, England, New York: OUP, 2017. — ISBN 978-1-884446-05-4 — doi:10.1093/GAO/9781884446054.ARTICLE.T075875
4. 1 2  *Cova P.* Dizionario Biografico degli Italiani (իտալ.) — 2017. — Vol. 90.
5. ↑  Union List of Artist Names — 2017.
**Հիլդեգարդ Նոյման** (գերմ.՝ Hildegard Neumann, մայիսի 4, 1919(1919-05-04), Jablonné v Podještědí - նոյեմբերի 5, 2010(2010-11-05), Webster, Վուստեր շրջան, Մասաչուսեթս, ԱՄՆ և *անհայտ*), Ռավենսբրյուկ և Տերեզիենշտադտ համակենտրոնացման ճամբարների ավագ վերակացու։

Կարիերա
-------

Հիլդեգարդ Նոյմանն իր աշխատանքային ծառայությունը սկսել է Ռավենսբրյուկ համակենտրոնացման ճամբարում 1944 թվականի հոկտեմբեր ամսից՝ միանգամից դառնալով ավագ վերակացու։ Քանի որ վերջինս լավ էր աշխատում նրան տեղափոխում են Տերեզիենշտադտ համակենտրոնացման ճամբար՝ որպես բոլոր վերակացուների ղեկավար։ Հիլդեգարդը, ըստ ճամբարների կալանավորների, դաժան և անողոք անձնավորություն էր։

Նոյմանը վերահսկում էր տասից երեսուն կին-ոստիկանների և ավելի քան քսան հազար կին-կալանավորների։ Տերեզիենշտադտ համակենտրոնացման ճամբարից կազմակերպել է ավելի քան 40 000 կանաց ու երեխաների տեղափոխությունը Օսվենցիմ և Բերգեն-Բելզեն մահվան ճամբարներ, որտեղ նրանց մեծամասնությունը սպանվեց։ Ըստ հետազոտողների, ավելի քան հարյուր հազար հրեաներ են արտաքսվել Տերեզիենշտադտից և սպանվել Օսվենցիմում ու Բերգեն-Բելզենում, իսկ 55 000 մարդ սպանվել է հենց Տերեզիենշտադտում։

Հիլդեգարդ Նոյմանը լքել է համակենտրոնացման ճամբարը 1945 թվականի մայիս ամսին։ Իր բազում հանցագործությունների համար երբևէ չի դատապարտվել։ Ըստ որոշ աղբյուրների մահացել է 2011 թվականի մայիսի 5-ին՝ 92 տարեկան հասակում՝ Միացյալ Նահանգներում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Google Books(բազմ․) — 2005.
2. ↑  «Հիլգեդարդ Նոյմանի կենսագրությունը».
3. ↑  «Մահացել է Հիլդեգարդ Նոյմանը». Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ փետրվարի 22-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* 1943:Death and Resistance, pp. 419,*The Holocaust Chronicle*
* La catena di comando degli aguzzini (Italian),Il lager di Theresienstadt — [pp. 5–7], Olokaustos.org
* «Nazi women exposed as every bit as bad as Hitler's deranged male followers». *The Daily Mail*. 2009 թ․ փետրվարի 12.
* «Nazi She-Devils». *Mirror*. 2005 թ․ նոյեմբերի 21. Վերցված է 2012 թ․ սեպտեմբերի 26-ին.

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Հիլդեգարդ Նոյման** կատեգորիայում։ |
**Ալիաղա Իսմայիլ օղլի Աղաև** (ադրբ.՝ Əliağa İsmayıl oğlu Ağayev, մարտի 9 (22), 1913, Բաքու, Ռուսական կայսրություն - նոյեմբերի 13, 1983(1983-11-13), Բաքու, Ադրբեջանական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), թատրոնի և կինոյի ադրբեջանցի դերասան, Ադրբեջանի ԽՍՀ վաստակավոր արտիստ (1945), Ադրբեջանի ԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1954);

Կենսագրություն
--------------

Ալիաղա Աղաևը ծնվել է 1913 թվականի մարտի 22-ին Բաքվում։ Վաղ տարիքում կորցրել է հորը։ 1930 թվականին յոթերորդ դասարանն ավարտելուց հետո կրթություն է ստացել Փարիզի կոմունայի անվան արվեստի դպրոցում։ Դպրոցը գործում էր նավի վերանորոգման գործարանի վերահսկողության ներքո։ Երկու տարի անց նա ավարտել է դպրոցը և սկսել է աշխատել այդ գործարանում։ Հետագայում աշխատել է նույն գործարանի դրամա ասոցիացիայում։ Նրա առաջին դերը եղել է Հաջի Կարան Միրզա Ֆաթալի Ախունդովի «Հաջի Կարա» կատակերգությունում։

Ալիաղա Աղաևը 1936 թվականին միացել է Պատանի հանդիսատեսի թատրոնի կոլեկտիվին։ Նա 1961 թվականի աշնանը ընդունվել է Ադրբեջանի պետական ակադեմիական դրամատիկական թատրոնի կոլեկտիվ։ Ալիաղա Աղաևը 22 տարի աշխատել է ակադեմիական թատրոնում։

Ալիաղա Աղաևը մահացել է 1983 թվականի նոյեմբերի 13-ին։

Պարգևներ և կոչումներ
--------------------

* Ադրբեջանի ԽՍՀ-ի վաստակավոր արտիստ (1943),
* Ադրբեջանի ԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1954)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ալիաղա Աղաև
2. ↑  АЛИАГА АГАЕВ
3. ↑  Агаев, Алиага Исмаил оглы
4. ↑  Ալիաղա Աղաև
5. ↑  Մահացել է կոմեդիայի դերասանը

Արտաքին հղումներ
----------------

* ժողովրդական արտիստ Ալիաղա Աղաև
* Ֆիլմ `Ալիաղա Աղաևի մասին
**Ժեկո Սպիրիդոնով Հաջիվիչև** (բրետոներեն՝ Жеко Спиридонов Хадживичев, փետրվարի 27, 1867(1867-02-27), Շումեն, Danube Vilayet, Օսմանյան կայսրություն - հուլիսի 21, 1945(1945-07-21), Ribaritsa, Teteven Municipality, Լովեչի մարզ, Բուլղարիա), բուլղար անվանի քանդակագործ, ուսուցիչ, պրոֆեսոր, ռեկտոր, Բուլղարիայի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից-անդամ։

Բորիս Շացի և Մարին Վասիլևի հետ միասին Բուլղարիայի ժամանակակից քանդակագործության երեք հիմնադիրներից մեկն է։

Կենսագրություն
--------------

Ժեկո Սպիրիդոնովը ծնվել է 1867 թվականի փետրվարի 27-ին Շումենում։ 1889 թվականին ավարտել է Բոհեմիայի կավագործության դպրոցը։ Երեք տարիների ընթացքում դասավանդել է Սոֆիայի պետական արհեստավորական դպրոցում։

Մինչև 1898 թվականը Մյունխենի գեղարվեստի ակադեմիայում քանդակագործություն է սովորել։ Ակադեմիան ավարտել է շքանշանով և արժանացել է արծաթե մեդալի։ 1896-1897 թվականներին մասնակցել է Գերմանիայի ցուցահանդեսներին։

1898 թվականին վերադարձել է հայրենիք և սկսել է գեղանկարչություն դասավանդել Սոֆիայի առաջին դասական գիմնազիայում ու Պետական նկարչական դպրոցում (այժմ՝ Բուլղարիայի գեղարվեստի ազգային ակադեմիա)։ Ակադեմիայի ռեկտոր (1909-1911, 1924-1926, 1929-1930)։

Նրա աշակերտներից են եղել Իվան Լազարովը, Իվան Ֆունևը, Վլադիմիր Դիմիտրով-Մայստորան։

Մահացել է 1945 թվականի հուլիսի 21-ին Ռիբարիցայում, Լովեչի մարզ՝ 78 տարեկան հասակում։

Ստեղծագործություն
-----------------

Ալեքո Կոնստանտինովի հուշարձանը Սվիշտովում, 1927 թվական
Ժեկոն բուլղարական քանդակագործության վառ ներկայացուցիչ է։ Իր առաջին ստեղծագործական քայլերն արել է 20-րդ դարի սկզբին։

Մի շարք կիսանդրիների, հուշարձանների և պատմական գործիչների քանդակագործությունների հեղինակ։

Ընտրյալ աշխատանքներ
-------------------

Խրիստո Բոտևի հուշարձանը Վառնայում
* Ալեքսանդր II արքայի հուշարձանը Պլևենում,
* Խրիստո Բոտևի, Վասիլ Լևսկիի և կոմս Նիկոլայ Իգնատևի հուշարձանները Վառնայում, Իվան Վազովի և Գեորգի Բենկովսկիի հուշարձանները Սոֆիայում, Ալեքո Կոնստանտինովի Սվիշտովում։

Հիշատակ
-------

* Ժեկո Սպիրիդոնովի անունով անվանված է Սոֆիայի փողոցներից մեկը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Елена Пенева, „Трима титани", информация за изложбата „Първите в новата българска скулптура", dnes.bg, 12 април 2007 г.
2. ↑  „Изложба на първите български скулптори се откри в НХГ", сайт на БНР, 23 април 2007 г.
3. ↑  *Енциклопедия на изобразителните изкуства в България*, том 3, Издателство на БАН, София, 2006 г.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ժեկո Սպիրիդոնով Archived 2019-02-21 at the Wayback Machine.(բուլղ.)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | ISNI: 0000000021624649 · LCCN: n78057341 · VIAF: 60340067 · WorldCat VIAF: 60340067 |

 |
Չեչիլիա Գալլերինի
Սան Ջովաննի ին Կրոչե
**Չեչիլիա Գալլերանի** (ծնվ. Միլան, 1473 - Սան Ջովաննի ին Կրոչե, 1536), եղել է Լուդովիկո Սֆորցայի սիրուհին։ Լեոնարդո դա Վինչիի «Կզաքիսով տիկինը» կտավի բնորդուհին է։

Կենսագրություն
--------------

Ծագումով սիենացի Գալլիերանի ընտանիքը 15-րդ դարասկզբին՝ Չեչիլիայի ծնունդից առաջ, տեղափոխվում է Միլան։ Չեչիլիայի պապը՝ Սիջերիո Գալլերանին, հայտնի իրավաբան էր Սիենայում։ Նրա որդի Բարտոլոմեոն (Չեչիլիայի հորեղբայրը) ունեցել է քաղաքական գործչի հաջող կարիերա։

1437 թվականին Գալլերանիները տեղափոխվում են Գարիբալդիի դարպասի մոտակայքում գտնվող Սան Սիմպլիչանո, որտեղ էլ 1473 թվականին ծնվում է Չեչիլիան։ Չեչիլիայից բացի, ընտանիքում մեծանում էին նրա 7 եղբայրները և քույրը։

Վաթսունվեց տարեկան հասակում Չեչիլիայի հայրը մահացավ, և ընտանիքն ընկավ ծանր տնտեսական կացության մեջ։ Մոր ջանքերի շնորհիվ բնածին տաղանդով օժտված Չեչիլիան կրթություն ստացավ, իսկ նրա ստեղծագործություններն արժանացան գովեստի խոսքերի ժամանակակից գրողների կողմից։

1482 թվականին, երբ Լեոնարդոն ժամանում է Միլան՝ Լուդովիկո Սֆորցայի հրավերով, Չեչիլիան 9 տարեկան էր։

1483 թվականին, երբ Չեչիլիան 10 տարեկան էր, ընտանիքն իր համաձայնությունն է տալիս աղջկա և Ստեֆանո Վիսկոնտիի ամուսնությանը։ Սակայն համաձայնագիրը չեղարկվում է 1487 թվականին՝ ընտանիքների տարաձայնությունների պատճառով։

Գրականության մեջ
----------------

* Ֆրանչեսկա Բելոտտի, Ջան Լուկա Մարգերիտի - *Milano segreta, 2008*
* Դանիելա Պիցագալլի - *La dama con l'ermellino. Vita e passioni di Cecilia Gallerani nella Milano di Ludovico il Moro, 1999*
* Դանիո Ասինարի, Անտոնելլա Պիցամիլիո - *I tesori di Cecilia*, Artestudioarte, 2014
* Ջան Կարլո Կորադա, Դանիո Ասինարի, Բեատրիչե Տանցի, Ռիկարդո Գրոպալի, Ֆուլվիո Ստումպո - *Cecilia Gallerani, una donna nel Rinascimento, 2016*

Աղբյուրներ
----------

1. 
2. 
3. 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Վերածննդի Իտալիայի կառավարողների սիրուհիներ |
| --- |
|  |
| Հռոմ | 
* Վանոցցա դեի Կատանեի
* Ջուլիա Ֆարնեզե

 |  |
|  |
| Ֆլորենցիա | 
* Սիմոնետա Վեսպուչի
* Ֆյորետա Գորինի
* Լուկրեցիա Դոնատի
* Բյանկա Կապելլո

 |
|  |
| Միլան | 
* Չեչիլիա Գալլերանի
* Լուկրեցիա Կրիվելլի

 |
|  |
| Ֆերարա | 
* Լաուրա Դիանտի

 |

 |
**Ռաբիգա Յանգուլովնա Կուշաևա** (բաշկիրերեն՝ Рабиға Йәнғол ҡыҙы Ҡушаева, 1901, Խասյանովո, Q4414363?, Բոլշայա Չեռնիգովկայի շրջան - 1937, Մոսկվայի մարզ, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ և Մոսկվա, ԽՍՀՄ), կանանց շարժման գործիչ։

Կենսագրություն
--------------

Ռաբիգա Յանգուլովնա Կուշաևան ծնվել է 1901 թվականին Սամարայի նահանգի Խասյանովո գյուղում (այժմ՝ Սամարայի մարզի Բոլշայա Չեռնիգովկայի շրջանում)։

1916 թվականին Ռաբիգ Կուշաևան ուսուցիչ է աշխատել Սամարայի նահանգի Բուրզյան գյուղում։

1917 թվականին մասնակցել է Համաբաշկիրյան առաջին համագումարին Օրենբուրգում՝ որպես Սամարայի նահանգնի Պուգաչյով գավառի բաշկիրների պատվիրակ։ Համագումարի ժամանակ ակտիվորեն հանդես է եկել բաշկիր կանանց իրավահավասարության մասին, առաջ է քաշել բաշկիր կանանց հավասար քաղաքական և քաղաքացիական իրավունքներ ունենալու խնդիրը, առաջարկել է դրանք իրականացնելու կոնկրետ միջոցներ, որոնք բաղկացած էին տասը կետերից։ Համաձայն նրա զեկուցման՝ համագումարի բանաձևում ներառվել են սեռային իրավահավասարության մասին կետեր։

1919 թվականին ԽՄԿԿ Բաշկիրիայի շրջանային կոմիտետում աշխատել է որպես կանանց գործերով բաժնի ղեկավար։

Եղել է Կանանց համաբաշկիրյան բանվորա-գյուղացիական առաջին կոնֆերանսի կազմակերպիչներից մեկը, որը կայացել է 1920 թվականի սեպտեմբերին Ստեռլիտամակում։ 1921 թվականի նոյեմբերին Մոսկվայում մասնակցել է Խորհուրդների համառուսական 9-րդ համագումարին։ Մասնակցել է Կանանց համաբաշկիրյան բանվորա-գյուղացիական առաջին համագումարի կազմակերպմանը և նախապատրաստմանը, որը կայացել է 1924 թվականի նոյեմբերին։

1927 թվականին աշխատել է Ուֆիմի Շ. Խուդայբերդինի անվան մանկատան տնօրեն։

1929 թվականից ապրել է Մոսկվայում։ Աշխատել է տեսուչ ՌԽՖՍՀ ժողովրդական լուսավորության կոմիսարիատի մանկատների բաժնում։

Սպանվել է 1937 թվականին իր տան ճանապարհին Յարոսլավի երկաթուղու Լոս հենահարթակում։

Ընտանիք
-------

* Եղբայրը՝ *Խարիս Յումագուլով* (1888—1937)՝ պետական և հասարակական գործիչ, Բաշկիրիայի ազգային շարժման գործիչներից մեկը, Բաշկիրայի ռազմահեղափոխական կոմիտեի նախագահ (1919—1920)։
* Ամուսինը՝ *Խաֆիզ Կուշաև* (1888—1937)՝ պետական և հասարակական գործիչ, Բաշկիրայի կենտրոնական գործադիր կոմիտեի նախագահ (1922—1929)։ Ամուսնացել են 1922 թվականին։

Երեխաներ՝
*Մինսիլու*, մահացել է բկացավից 1923 թվականին։
*Տանսլու Կուշաևա*, դարձել է Պերմի օպերային թատրոնի մենակատարուհի, ՌԽՖՍՀ վաստակավոր արտիստուհի։
*Իրեկ*, ծնողների մահից հետո 5 տարեկանում հանձնվել է մանկատուն։ Նրա հետագա ճակատագիրն անհայտ է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН. — Уфа: Гилем, 2010. — Т. V. — С. 119. — 468 с.
2. ↑  *Сулейманова Р.* Мать нации или слово о Рабиге Кушаевой. //«Киске Өфө», 2011. № 46. С. 7.

Գրականություն
-------------

* *Сулейманова Р. Н.* Неутомимый борец за равноправие башкирских женщин //Башкортостан в XX столетии. Исторические портреты. Уфа, 2006. Вып.1.
* *Шәкүр Рәшит.* Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫмаһы. — Өфө: Китап, 2005. — 376 бит.
* Сулейманова Р. Н. Кушаева, Рабига Янгуловна // Башкирская энциклопедия / гл.ред. М.А.Ильгамов. — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2019. — ISBN 978-5-88185-306-8.
**Իվան Սեմյոնի Ֆրանգուլյան** (1887, Թիֆլիս, Ռուսական կայսրություն - 1971, Թբիլիսի, Վրացական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), խորհրդային տնտեսական, պետական և քաղաքական գործիչ, բժշկական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր։ ԽՄԿԿ անդամ (1905)։

Կենսագրություն
--------------

Իվան Ֆրանգուլյանը ծնվել է 1887 թվականին Թիֆլիսում։ 1905 թվականից զբաղվել է տնտեսական, սոցիալական և քաղաքական աշխատանքներով։ Անդրկովկասում 1905-1907 թվականների հեղափոխության մասնակից, Փետրվարյան հեղափոխության ժամանակ մասնակցել է զինվորական և սպայական կոմիտեների ստեղծմանը, Հոկտեմբերյան հեղափոխության ժամանակ Մոսկվայում կազմակերպել է ապստամբած բանվորների և զինվորների բժշկական օգնությունը, մասնակցել Քաղաքացիական պատերազմին, եղել է Մոսկվայի բժշկական համալսարանի բժշկական ֆակուլտետի ուսանող, օրդինատոր, Վրացական ԽՍՀ Առողջապահության Ժողկոմի բաժնի վարիչ, Վրացական ԽՍՀ  Առողջապահության Ժողկոմի տեղակալ, Վրացական ԽՍՀ գլխավոր պետական սանիտարական տեսուչ,Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ Անդրկովկասյան ռազմաճակատում և Սևծովյան ռազմածովային նավատորմում կազմակերպել է բժշկական օգնություն, Վրացական ԽՍՀ առողջապահության նախարարության սանիտարիայի և հիգիենայի գիտահետազոտական ինստիտուտի տնօրեն։ Ընտրվել է Վրացական ԽՍՀ  Գերագույն խորհրդի երկրորդ գումարման պատգամավոր։

Մահացել է 1971 թվականին Թբիլիսիում։

Պարգևներ
--------

* Լենինի շքանշան (2)
* Աշխատանքի կարմիր դրոշի շքանշան
* Կարմիր աստղի շքանշան
* Պատվո նշան շքանշան
* «Առողջապահության ոլորտի գերազանցիկ» կրծքանշան

Մատենագիտություն
----------------

* Ткачёв П.Г. Льгова И.П. Отечественная гигиена и организация здравоохранения в именах. Профессионально - биографический справочник. Том 2. Гигиена питания, гигиена детей и подростков, социальная медицина, организация здравоохранения. Рязань 1992. С. 222

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Իվան Ֆրանգուլյանի մասին http://ru.hayazg.info կայքում
**Շոտե Գալիցա** (ալբ․՝ Shote Galica), ի ծնե` **Չերիմե Հալիլ Ռադիշևա** (ալբ․՝ Qerime Halil Radisheva, Ռադիժևե, հոկտեմբերի 4, 1895(1895-10-04), Դրենիցա, Օսմանյան կայսրություն - 1927, ՖՈՒՇԵ-ԿՐՈՒՋԱ, Ալբանիայի Հանրապետություն), ալբանացի ազգայնական` ապստամբ-կազակների շարժման անդամ է, որոնց նպատակը` ալբանական տարածքների միավորումն ու դեմոկրատական ազգայնականների կառավարությանը օժանդակումն էր Ալբանիայում։ Նա Ալբանիայի ազգային հերոս է հռչակվել։

Կենսագրություն
--------------

Նա ծնվել է Դրենիցա շրջանի Ռադիշև գյուղում, Կոսովո։ Նա վեց եղբայրների քույր է, 1915 թվականին ամուսնացել է Ազեմա Գալիցու հետ։

Պայքարին մասնակցել է Չերիմ անվան տակ։

Գալիցան տասներկուամյա զինված պայքար է մղել։ 1919 թվականին Շոտեն մասնակցել է Կոսովոյի արևմտյան մասի ապստամբությանը, 1921-1923 թվականներին` սերբ զինվորների դեմ պայքարին` Յունիկեում։ 1925 թվականին՝ ամուսնու մահից հետո սկսել է գլխավորել պարտիզանական բանակը։ 1927 թվականի հուլիսին նա հեռացել է պարտիզանական պատերազմից և մի քանի ամիս անց մահացել է Ալբանիայի հյուսիսում։

Ամբողջ պայքարի ընթացքում նա կորցել է ընտանիքի 22 անդամների։

Նրա հայտնի մեջբերումն է` 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Կյանքն առանց գիտելիք նման է առանց զենք պատերազմի։ |  |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Mehmet Bislimi (albanian), *Shote Galica / Qerime Halili 1895 - 1927*, արխիվացված  օրիգինալից 2014-12-13-ին, վերցված է 2014-12-12, «Shota e Radisheves, ishte moter e gjashte vellezerve...njohu Azem Galicen, me te cilin u martua ne vitin 1915»
2. ↑  Elsie, Robert (2010 թ․ նոյեմբերի 15). *Historical Dictionary of Kosovo* (անգլերեն). Scarecrow Press. ISBN 9780810874831.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Elsie, Robert (2004). *Historical Dictionary of Kosova*. The Scarecrow Press. стр. 63–. ISBN 978-0-8108-5309-6.
**Սիրանուշ Հովհաննեսի Կուլյան** (դեկտեմբերի 25, 1913(1913-12-25), Վերխնեարմյանսկոյե Լոո, Սոչիի քաղաքային օկրուգ, Կրասնոդարի երկրամաս, ՌԽՖՍՀ - սեպտեմբերի 10, 1985(1985-09-10)), խորհրդային գյուղատնտեսության առաջավոր, Կրասնոդարի երկրամասի Սոչի քաղաքի, Լազարևսկի թիվ 4 պետական տնտեսության օղակավարուհի, Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս (1966)։

Կենսագրություն
--------------

Սիրանուշ Կուլյանը ծնվել է 1913 թվականի դեկտեմբերի 25-ին, Կրասնոդարի երկրամասի Լազարևսկի շրջանի Վերխնեարմյանսկոյե Լոո գյուղում, հայ գյուղացու ընտանիքում։ Ավարտել է դպրոցի վեցերորդ դասարանը։ 1948 թվականին ընդունվել է ԽՄԿԿ (բ) անդամ։
1929 թվականից սկսել է աշխատել որպես Վերխնյայա Բերանդա և Վերխնի Բուու գյուղերի մանկապարտեզների վարիչ։ 1934-1941 թվականներին աշխատել է Ա. Ֆ. Մյասնիկյանի անվան կոլտնտեսության թեյի պլանտացիաներում։ 1941-1943 թվականներին եղել է կոլտնտեսության հաշվապահ, 1943-1945 թվականներին՝ բրիգադիր, որոշ ժամանակ փոխարինել է նախագահին։ 1945-1968 թվականներին աշխատել է որպես թեյագործական կոլտնտեսության օղակավարուհի։ Աշխատանքում մշտապես ապահովել է բարձր արդյունքներ։ ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության 1966 թվականի ապրիլի 30-ի հրամանագրով գյուղատնտեսության ոլորտում բարձր արդյունքների հասնելու և բերքահավաքի ռեկորդային ցուցանիշներ ապահովելու համար Սիրանուշ Հովհաննեսի Կուլյանին շնորհվել է Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսի կոչում` նրան հանձնելով Լենինի շքանշան ու «Մուրճ և մանգաղ» ոսկե մեդալ։

Ընտրվել է ԽՄԿԿ Լազարևսկի շրջանային կոմիտեի անդամ, Լազարևսկի շրջանային խորհրդի և Սոչիի քաղաքային խորհրդի պատգամավոր։
Ապրել է Վերխնայա Բերանդա գյուղում։ Մահացել է 1985 թվականի սեպտեմբերի 10-ին։

Պարգևներ
--------

Աշխատանքային հաջողությունների համար նրան շնորհվել են՝

* «Մուրճ և մանգաղ» ոսկե մեդալ (04/30/1966),
* Լենինի շքանշան (04/30/1966),
* Այլ մեդալներ։

Գրականություն
-------------

* Их труд - подвиг: Очерки о Героях Труда. - Краснодар, 1969.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Сирануш Ованесовна Кулян
**Արթուր Բուլբուլյան** (անգլ.՝ Arthur H. Bulbulian, դեկտեմբերի 20, 1900(1900-12-20) - հունիսի 23, 1996(1996-06-23)), ամերիկահայ գյուտարար։ Ստեղծել է А-14 թթվածնային դիմակները, որոնք օգտագործել են ամերիկյան ռազմաօդային ուժերը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։

Կենսագրություն
--------------

B-8 սաղավարտն ու A-14 թթվածնային դիմակը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ
Ծնվել է 1900 թվականին Կեսարիայի մոտակայքում։ 1920 թվականին տեղափոխվել է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ։ Սովորել է Միդլբերիի քոլեջում, որտեղ ստացել է բակալավրի և բնական գիտությունների մագիստրոսի աստիճան։ Դիպլոմային աշխատանքներ է կատարել Բրաունի և Այովայի համալսարաններում։ 1928 թվականին ընդունվել է Մինեսոտայի համալսարանի ստոմատոլոգիայի բաժինը և ստացել է ատամնաբուժական վիրաբույժի դոկտորի աստիճան։ 1931 թվականին նույն հաստատությունում նշանակվել է օրթոպեդիայի հրահանգիչ։

Աշխատել է Մայոյի կլինիկայի աէրոբժշկության բաժնում, որտեղ էլ ԱՄՆ օդային ուժերի կործանիչների օդաչուների համար նախագծել է A-14 թթվածնային դիմակը, որը ցրտադիմացկուն էր, ներառում էր ռադիոհաղորդակցման միկրոֆոն և օդաչուին հնարավորություն էր տալիս խոսել և ուտել առանց դիմակը հանելու։ Վ․ Ռանոլֆ Լավլեյսի (անգլ.՝ W. Randolph Lovelace) և Ուոլտեր Մ․Բութբիի (անգլ.՝ Walter M. Boothby) հետ համատեղ աշխատել է #BLB ռնգային թթվածնային դիմակը նախագծող թիմում, որն էլ ստեղծել է վիրահատական նկատառումներով կիրառվող BLB դիմակը, որն էլ անվանվել է ի պատիվ իր հայտնագործողների ազգանվան առաջին տառերով՝ Բուլբուլյան, Լավլեյս, Բութբի։ Բուլբուլյանի հայտնագործած երկու դիմակներն էլ լայնորեն կիրառվել են Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։

Բուլբուլյանը եղել է իր տեսակի մեջ ԱՄՆ-ում առաջին՝ Մեյոյի Բժշկական թանգարանի առաջին տնօրենը։ Աշխատել է բժկական աշխատակազմի հետ և ստեղծել բովանդակային ցուցանմուշներ։ 
Նախագծել և ստեղծել է Մայոյի կլինիկայի ցուցանմուշները Չիկագոյում 1933 թվականին կայացած Ուորլդս Ֆեյր (անգլ.՝ Worlds Fair) ցուցահանդեսի «Առաջընթացի հարյուրամյակը» ցուցադրության համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  "Who Was Who in America," v. 12, 1998 pg 30
2. ↑  "New Oxygen Mask Proves Success," Boston Herald, March 11, 1939 Pg 1
3. ↑  "Unique Museum has Masterpieces of Medical Artist," St. Paul Pioneer Press, Feb. 5, 1967
4. ↑  "Pathfinders: Arthur H. Bulbulian," Mayo Magazine, Winter, 1994, pg 20 - 23

Արտաքին հղումներ
----------------

* "Sculpturing Facial Prostheses," Medical World News, July 17, 1964 pg 101
* "Dr. Arthur H. Bulbulian: Pioneer in Facial Reconstruction," by Dr. Varoujan A. Achalian, Indiana University, Nor gyank, Vol XII, No. 14, March 22, 1990

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  ⛭  | 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| CiNii: DA02207939 · GND: 1055438874 · ISNI: 0000000082768320 · NTA: 071598073 · SUDOC: 139080589 · VIAF: 91279250 · WorldCat VIAF: 91279250 |

 |

 |
**Ֆիլիպ Ասթլեյ** (հունվարի 8, 1742 թ. Նյուքասլ-անդեր-Լայմ, Մեծ Բրիտանիա - հոկտեմբերի 20 1814 թ. Փարիզ, Ֆրանսիա), անգլիացի ձիավար, կրկեսի սեփականատեր և գյուտարար, հայտնի է որպես «ժամանակակից կրկեսի հայր»։ Ժամանակակից կրկեսը, որպես երաժշտություն, վարժեցված կենդանիներ, ակրոբատներ և ծաղրածուներ ներառող զվարճանքի վայր առաջին անգամ հանդիպում է Ասթլեյի Ամֆիթատրոնում` ձիավարության դպրոց, որը հիմնել է Ֆիլիպ Ասթլեյը 1768 թվականին Լոնդոնում ունեցած իր հաջողություններից հետո։

Ասթլեյը և նրա կինը` Փեթի Զոնսը իրենց առաջին կրկեսային ներկայացումը ցուցադրել են 1768 թվականի ապրիլի 4-ին։ Ձիավարությունից բացի ցուցադրվել է սուսերամարտ և թրերով հնարքներ։ Առաջին ներկայացումները եղել են բացօթյա և անցկացվել Ha'penny Hatch դաշտում, որը գտնվում է Լոնդոնի Լամբեթ շրջանում` ներկայիս Վաթեռլո կայարանի մոտ։ Ասթլեյները հանդես են եկել նաև Լոնդոնի այլ վայրերում։ Ասթլեյն ցուցադրում էր իր հնարքները շրջանաձև ասպարեզում, թեպետ Ասթլեյը իր ներկայացումներում երբեք չի կիրառել «Կրկես» բառը։ Այս շրջանաձև ասպարեզը Ասթլեյը անվանում էր Astley's 'Ride' կամ 'the Circle', որը նախապես ունեցել է 19 մետր տրամագիծ։ Ավելի ուշ, շրջանի տրամագիծը իջեցվել է 13 մետր, որը կիրառվում է կրկեսների կողմից մինչ օրս։

Երկու տարի շրջագայելուց և ոչ մեծ կարողություն կուտակելուց հետո նա վարձակալեց մշտական տարածք Վեսթմինսթերյան Կամրջի մոտ և հանդիսատեսի համար առավել հարմարավետ պայմաններ ստեղծեց։ 1770 թ. նա իր ելույթների միջև եղած դադարները լցրեց ակրոբատներով, ձեռնածուներով, ծաղրածուներով և լարախաղացներով, ինչը հանդիսացավ այնօրինակ ներկայացման նախատիպը, որն այսօր հայնտի է «կրկես» անունով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Oxford Dictionary of National Biography / C. Matthew — Oxford: OUP, 2004.
2. ↑  The book of days: A miscellany of popular antiquities in connection with the calendar, including anecdote, biography, & history, curiosities of literature and oddities of human life and character. p. 474. Robert Chambers, ed. 1864.
3. ↑  Schechter, Joel (2001). The Pickle Clowns: New American Circus Comedy. p. 11. Southern Illinois University Press.
4. ↑  Kwint, Marius. "Astley, Philip". Oxford Dictionary of National Biography (online ed.). Oxford University Press. doi:10.1093/ref:odnb/821.
5. ↑  Доминик Жандо,"История мирового цирка", стр. 12
**Արմելլա Ռուբենի Շաքարյան** (մայիսի 10, 1972(1972-05-10), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), Մեքսիկայի Միացյալ Նահանգներում Հայաստանի Հանրապետության արտակարգ և լիազոր դեսպան (27.01.2021):

Կենսագրություն
--------------

Արմելլա Շաքարյանը ծնվել է 1972 թվականի մայիսի 10-ին, Երևանում։ 1990-1996 թվականներին սովորել է Երևանի պետական համալսարանի ռոմանագերմանական բանասիրության ֆակուլտետում, 2000 թվականին ուսանել է Ֆլեթչերի իրավունքի և դիվանագիտության դպրոցում (Բոստոն, ԱՄՆ), 2005 թվականին՝ Դիվանագիտական ուսումնասիրությունների ինստիտուտում (Կահիրե, Եգիպտոս)։

1995-1997 թվականներին Երևանի նախագծային ինստիտուտում եղել է թարգմանիչ, 1997-1999 թվականներին՝ ՀՀ ԱԳՆ Ամերիկյան երկրների վարչության ԱՄՆ-ի և Կանադայի բաժնի կցորդ, 1999-2000 թվականներին՝ ՀՀ ԱԳՆ Ամերիկյան երկրների վարչության ԱՄՆ-ի և Կանադայի բաժնի 3-րդ քարտուղար, 2001-2004 թվականներին՝ Լոս Անջելեսում ՀՀ գլխավոր հյուպատոս, 2004-2006 թվականներին՝ ՀՀ ԱԳՆ միջազգային կազմակերպությունների վարչության ՄԱԿ-ի բաժնի 2-րդ քարտուղար, 2006-2010 թվականներին՝ ԱՄՆ-ում ՀՀ հյուպատոս, 2013-2015 թվականներին՝ ՀՀ ԱԳՆ միջազգային կազմակերպությունների վարչության ՄԱԿ-ի բաժնի 1-ին քարտուղար, 2015-2018 թվականներին՝ Լոս Անջելեսում ՀՀ գլխավոր հյուպատոսության 1-ին քարտուղար, 2018-2021 թվականներին՝ ՀՀ ԱԳՆ Ամերիկյան երկրների վարչության ԱՄՆ-ի և Կանադայի բաժնի վարիչ։ 2021 թվականի հունվարի 27-ին ՀՀ նախագահի հրամանագրով նշանակվել է Մեքսիկայի Միացյալ Նահանգներում Հայաստանի Հանրապետության արտակարգ և լիազոր դեսպան (նստավայրը՝ Մեխիկո)։ 2021 թվականի օգոստոսի 24-ին, համատեղության կարգով, նշանակվել է Կոստա Ռիկայի Հանրապետությունում, Պանամայի Հանրապետությունում, Նիկարագուայի Հանրապետությունում, Գվատեմալայի Հանրապետությունում, Էլ Սալվադորի Հանրապետությունում և Բելիզում Հայաստանի Հանրապետության արտակարգ և լիազոր դեսպան (նստավայրը՝ Մեխիկո)։

Տիրապետում է ռուսերեն, անգլերեն լեզուներին։

Ունի երեք երեխա։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Կենսագրությունը mfa.am կայքում
2. ↑  Արմելլա Շաքարյանին Մեքսիկայի Միացյալ Նահանգներում Հայաստանի Հանրապետության արտակարգ և լիազոր դեսպան նշանակելու մասին
3. ↑  Արմելլա Շաքարյանին Կոստա Ռիկայի Հանրապետությունում, Պանամայի Հանրապետությունում, Նիկարագուայի Հանրապետությունում, Գվատեմալայի Հանրապետությունում, Էլ Սալվադորի Հանրապետությունում և Բելիզում Հայաստանի Հանրապետության արտակարգ և լիազոր դեսպան նշանակելու մասին
**Ալեքսանդր Վերյովկին** (ռուս.՝ Александр Верёвкин, 1960 թվական - հոկտեմբերի 4, 1983 թվական, Սու-Ական քարանձավ, Կաբարդա-Բալկարական ԻՍՀ, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), խորհրդային քարանձավագետ։

Վերյովկինը զոհվել է 1983 թվականին Խորհրդային Միության կազմում գտնվող Կաբարդա-Բալկարական ԻՍՀ-ի Սարի Թալա լեռնազանգվածում գտնվող Սու-Ական քարանձավի սիֆոնն անցնելիս։

Նրա պատվին է վերանվանվել 2021 թվականի դրությամբ աշխարհի ամենախորը քարանձավը, որը գտնվում է Արևմտյան Կովկաս լեռների Գագրայի լեռնաշղթայի Արաբիկա լեռնազանգվածում՝ Աբխազիայի տարածքում։ Քարանձավը հայտնաբերվել է 1968 թվականին և անվանվել Ս-155 (С-115)։ Վերյովկին է վերանվանվել 1986 թվականին, երբ քարանձավի հայտնաբերված խորությունը 440 մ էր։

Կենսագրական տվյալներ
--------------------

Վերյովկինը դպրոցական տարիներին հաճախել է սպորտային մարմնամարզության խմբակ։ Պատանի հասակում սկսել է ինքնուրույն այցելել քարանձավներ։ Հետագայում հիմնադրել է քարանզավախույզների խմբակ։ Մինչև 1979 թվականը Վերյովկինը ապրել է Սիմֆերոպոլ քաղաքում, որից հետո տեղափոխվել է Մոսկվա։ Այնտեղ ընդունվում է Հողօգտագործման ինժեներների մոսկովյան ինստիտուտի գեոդեզիայի ֆակուլտետ։

Տես նաև
-------

* Վերյովկինի քարանձավ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  «История исследования пещеры Веревкина (1968—1986 гг)»․(ռուս.)
2. ↑  Спелеологическая экспедиция «Сары-Тала-2017»․ Archived 2020-10-20 at the Wayback Machine.(ռուս.)
**Գեորգի Գարեգինի Ասատուրյան** (մարտի 15, 1924(1924-03-15), Թիֆլիս, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ - մարտի 8, 2013(2013-03-08), Երևան, Հայաստան), ՀՀ արվեստի և սպորտի վաստակավոր գործիչ, Մովսես Խորենացի մեդալակիր։

Կենսագրություն
--------------

Հայրական կողմից Գեորգի Ասատուրյանը մշեցի էր, մայրական կողմից՝ կարսեցի։ Հայրը եղել է Անդրանիկի զինվորներից։ Դեռ դպրոցական տարիներից ի հայտ են եկել նրա կազմակերպչական ունակությունները, ինչպես նաև հետաքրքրությունը արվեստի նկատմամբ։

#### Կրթություն

1951 թվականին ավարտել է Երևանի պետական թատերական ինստիտուտի ռեժիսորական ֆակուլտետը, պրոֆեսոր Վավիկ Վարդանյանի ղեկավարած կուրսը։

#### Աշխատանքային և հասարակական գործունեություն

Հասարակական գործունեությունը սկսել է որպես Կոմերիտմիության Սպանդարյանի շրջանի առաջին քարտուղար, հետագայում եղել է Քաղկոմի առաջին քարտուղար, ապա՝ Կենտկոմի 3-րդ քարտուղար։

Գեորգի Ասատուրյանի աշխատանքային գործունեությունը հարուստ է և բեղմնավոր՝ ՀԽՍՀ կուլտուրայի մինիստրության արվեստի գործերի գլխավոր վարչության պետի տեղակալ (1954-1958),  Հայֆիլհարմոնիայի տնօրեն և ռեժիսոր (1958-1963), Հայաստանի սպորտկոմիտեի նախագահ (1963-1967), Հայաստանի կինեմատոգրաֆիստների և կինոֆիկացիայի կոմիտեի նախագահի տեղակալ (1968-1969), Հայաստանի կինեմատոգրաֆիստների միության պատասխանատու քարտուղար և «Էկրան» ստեղծագործական արտադրական փորձարարական միավորման տնօրեն  (1969-1976), «Հայհամերգ» միավորման գլխավոր տնօրեն և գլխավոր ռեժիսոր (1976-1986), «Հայֆիլմ» կինոստուդիայի տնօրեն (1986-1991), «Հայֆիլմ» կինոստուդիային կից կոմերցիոն միավորման տնօրեն (1991-1993), մարզամշակութային-տնտեսական «Արարատ-Օլիմպ» ՍՊ ընկերության տնօրեն (1993-2006)։

Ձեռքբերումներ
-------------

Գեորգի Ասատուրյանը անգնահատելի ավանդ է ունեցել հայրենական սպորտի և մշակույթի զարգացման ու մասսայականացման գործում։ Նրա անմիջական նախաձեռնությամբ և մտահղացումներով Հայաստանում բուռն ծաղկում են ապրել մշակութային զանգվածային միջոցառումների կազմակերպումը, սպորտի մասսայականացումը։ Գեորգի Ասատուրյանի ջանքերով է ստեղծվել Թաթուլ Ալթունյանի անվան երգի-պարի անսամբլը, կազմակերպվել Պարի պետական անսամբլը, սկիզբ է դրվել «Ոսկե աշուն» տոնակատարությանը։ Նրա ունեցած միութենական լայն կապերն օգնել են «Էկրան» գեղարվեստափորձարարական միավորումը, ինչպես նաև Դիլիջանում Կինեմատոգրաֆիստների ստեղծագործական տունը հիմնելու գործին։ Ասատուրյանի նախաձեռնությամբ է մեկնարկել Ծաղկաձորի օլիմպիական մարզաբազայի շինարարությունը, իսկ հայկական ֆուտբոլն իր բարձունքին է հասել նրա շնորհիվ։ Անցյալ դարի 60-ական թվականներին Գեորգի Ասատուրյանն առաջին անգամ Սփյուռքի հայությանն է ներկայացրել հայ մշակույթի և արվեստի տարբեր ժանրերը։ Բազմաթիվ հայ արվեստագետներ, անվանի կատարողներ ու խմբեր նրա անմիջական ջանքերով հյուրընկալվել են արտասահմանյան տասնյակ երկրներում՝ դրանով իսկ նպաստելով հայապահպանության գործին և ազգային մշակույթի հանրահռչակմանը։

Հիշատակ
-------

2014 թվականից Գեորգի Ասատուրյանի հիշատակը հավերժացնող հուշատախտակ է փակցված Երևանում` Խանջյան 31ա շենքի պատին.:

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Կյանքից հեռացել է Գեորգի Գարեգինի Ասատուրյանը
2. ↑  Արվեստակիրներ. կյանքը պարգև է. Գեորգի Ասատուրյան
3. ↑  Կյանքից հեռացել է արվեստի եւ սպորտի վաստակավոր գործիչ Գեորգի Ասատուրյանը
4. ↑  ՀՀ ԵՐԵՎԱՆ ՔԱՂԱՔԻ ԱՎԱԳԱՆՈՒ ՈՐՈՇՈՒՄ ԳԵՈՐԳԻ ԱՍԱՏՈՒՐՅԱՆԻ ՀԻՇԱՏԱԿԸ ՀԱՎԵՐԺԱՑՆՈՂ ՀՈՒՇԱՏԱԽՏԱԿԻ ՏԵՂԱԴՐՄԱՆ ՄԱՍԻՆ
**Յավրյան Իգոր Մարտինի** (), դաշնակահար, ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (2014)։

Կենսագրություն
--------------

Իգոր Յավրյանը ծնվել է 1943 թվականին Թբիլիսիում։

1967 թվականին ավարտել է Մոսկվայի պետական կոնսերվատորիան (Լ. Ն. Վլասենկոյի դասարան), 1984 թվականին՝ Երևանի պետական կոնսերվատորիայի ասպիրանտուրան (ղեկավար՝ Յ․ Հայրապետյան)։

1969–72 թվականներին Սուխումի երաժշտական ուսումարանում եղել է դաշնամուրի դասատու, 1970–72 թվականներին՝ Աբխազիայի պետական ֆիլհարմոնիայի մենակատար և կոնցերտմայստեր։ 1972 թվականից դասավանդել է Երևանի պետական կոնսերվատորիայում։

1996 թվականին եղել է Երևանի պետական կոնսերվատորիայի պրոֆեսոր, 2002-2003 թվականներին՝ մասնագիտացված դաշնամուրի ամբիոնի վարիչ, իսկ 2003-2012 թվականներին՝ դաշնամուրի ֆակուլտետի դեկան։

Որպես մենակատար՝ հանդես է եկել Թբիլիսիի, Երևանի, Յալթայի, Վորոշիլովգրադի, Սուխումի, Կազանի սիմֆոնիկ նվագախմբերի, համատեղ ելույթներ ունեցել Ս. Իսեռլիսի, Սվետլանա Նավասարդյանի, Ա. Դավթյանի, Հ. Հարությունյանի, Մեդեա Աբրահամյանի, Բարսեղ Թումանյանի, Ս. Մարտիրոսյանի, Յ. Բալյանի, Ա. Մուրադյանի և ուրիշների հետ, դաշնամուրային տրիոյի կազմում (Ջ. Գևորգյան, Ա. Բոգդանյան և ուրիշներ, հետագայում՝ Լևոն Մամիկոնյան) շրջագայել Իսպանիայում, Ավստրիայում, Ռուսաստանում և Գերմանիայում։

Եղել է հայ կոմպոզիտորների 40-ից ավելի ստեղծագործությունների առաջին կատարողը։

Ստեղծել է «դաշնամուրային դպրոց», դասավանդման սեփական մեթոդ։

Բազմիցս եղել է հանրապետական և միջազգային երաժշտական մրցույթների և փառատոների հանձնախմբերի նախագահ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Լյուսի Պետրոսի Թաշճյան** (փետրվարի 20, 1908(1908-02-20), Ռաշթ, Իրան - սեպտեմբերի 16, 1997(1997-09-16), Երևան, Հայաստան), պատմաբան։ ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ (1970 թվական)։

Ավարտել է Բաքվի պետական համալսարանը (1943 թվական)։ 1931–1954 թվականներին աշխատել է Բաքվում (Գիտությունների ակադեմիայի պատմության ինստիտուտ, պետական թանգարան)։

1954–1993 թվականներին՝ Երևանի Հ. Թումանյանի տուն-թանգարանի գլխավոր ֆոնդապահ, 1971 թվականին՝ Ալեքսանդր Սպենդիարյանի տուն-թանգարանի հիմնադիրներից։ Կազմել է «Հովհաննես Թումանյանը երաժշտության մեջ։ Տեղեկատու» (1999 թվական, 2-րդ լրացում և ուղղված հրտարակություն, համահեղինակ, 2012 թվական), «Հովհաննես Թումանյանը ՍՍՀՄ ժողովուրդների և օտար լեզուներով։ Մատենագիտություն (1893–1983)» (1983), «Հովհաննես Թումանյանի կյանքն ու ստեղծագործությունը։ Ցուցահանդես դպրոցում» (1966) և այլ ժողովածուներ։

Դուստրը՝ Դելսուզ Արշավիրի Թաշճյան (ծնված՝ 09.07.1935, Բաքու), բժշկուհի։ Բժշկական գիտությունների թեկնածու (1976 թվական), դոցենտ (1989 թվական)։ 1998–2002 թվականներին՝ Երևանի Հ. Թումանյանի թանգարանի գիտաշխատող։ Կազմել է «Ավետիք Իսահակյանը երաժշտության մեջ» (2006 թվական), «Վահան Տերյանը երաժշտության մեջ» (2008), «Հովհաննես Շիրազը երաժշտության մեջ» (2012 թվական) տեղեկատուները և այլ ժողովածուներ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Վահան Կարոյի Խաչատրյան** (), խմբագիր, հրատարակիչ։

Կենսագրություն
--------------

1971 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանը։

1970–1971 թվականներ աշխատել է «Գյուղատնտես», 1971–1976 թվականիներին՝ «Երեկոյան Երևան» թերթերի խմբագրություններում, 1978–1982 թվականներին՝ ՀԿԿ ԿԿ-ում (մամուլի բաժանմունքի հրահանգիչ)։ 1982–1991 թվականներին՝ Հայաստանի Հանրապետության հրատարակչությունների, պոլիգրաֆիայի
և գրքի առևտրի պետական կոմիտեի նախագահի տեղակալ, 1991–1998 թվաաններին՝ «Ապոլոն» հրատարակչության փոխտնօրեն, 1998–2010 թվականներին՝ Հրատարակիչների ազգային ասոցիացիայի հիմադիր-նախագահ, 2010 թվականից՝ գործադիր տնօրեն։ 2003 թվականին՝ «Հեղինակային իրավունք» ամսագրի խմբագիր, 2004 թվականին՝ «Հայաստանի գրքերը տպագրության մեջ և վաճառքում» ամսագրի հիմադիր-խմբագիր։ ՀՀ-ում «Գրքի հարթակ» միջազգազգային նախագծի համակարգողն է։

Խաչարյանը կազմել և հրատարակել է` 

* «Գիրքը՝ մեր հոգևոր հացը» (2000 թվական),
* «Գիրք, օրենք, իրավունք» (2000 թվական),
* «Հեղինակային իրավունք» (2000 թվական),
* «Գրահրատարակչական գործը Հայաստանում» (2000–2002 թվականներ)» (2003 թվական),
* «Նոր կոալիցիա գրահրատարակչական ոլորտի մասին» (2004 թվական),
* «Հեղինակային իրավունք և մտավոր սեփականություն» (2005 թվական),
* «Գիրք գրքի մասին» (2006 թվական) և այլ գրքեր։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Միքայել Շամտանճյան** (1874, Կ. Պոլիս, Հայաստան - 1926, Բեյրութ, Լիբանան), հրապարակախոս, խմբագիր, թարգմանիչ։

Մեծ եղեռնի ականատեսներից։

Կենսագրություն
--------------

Սովորել է ծննդավայրի Կեդրոնական վարժարանում, Լայպցիգի և Բեռլինի համալսարաններում։

1898 թվականից Կոստանդնուպոլսի հայկական դպրոցներում դասավանդել է գերմաներեն։

1898–1899 թվականներին՝ «Մասիս» հանդեսի, 1903–1904 թվականներին՝ «Ծաղիկ» շաբաթաթերթի գլխավոր խմբագիր։

1911 թվականին Տիգրան Չյոկյուրյանի հետ հիմնադրել է «Ոստան» հանդեսը։

1919 թվականին Կոստանդնապոլսում վերահրատարակել է «Ոստանը», հիմնադրել «Ազգային քաղաքական մատենաշարը», թարգմանել և այդ մատենաշարով լույս է ընծայել Անրի Բարբյուսի «Սարսափի երկրին մէջ։ Նահատակ Հայաստան», Յոհաննես Լեփսիուսի «Հայաստանի ջարդերը։ Գաղտնի տեղեկագիր» գրքերը, Հենրի Մորգենթաուի հիշողությունները՝ «Դեսպան Մորկէնթաուի պատմածները» (երեքն էլ 1919 թվական, Հարություն Ասատրյան և որդիք տպագրություն), իր հեղինակային՝ «Հայ մտքին հարկը՝ եղեռնին։ Աքսորականի մտածումներ և զգացողութիւններ» (1919 թվական, Օննիկ Արզումանի տպագրություն) գիրքը։

Հեղինակ է «Լիակատար ընթացք գերմաներէն լեզուի» (1915 թվական, նույն տպագրություն) դասագրքի։

1923 թվականին Շամտանճյանը մեկնել է Բուլղարիա, այնտեղից՝ Բեյրութ, որտեղ հրատարակել է ազգային, քաղաքական, գրական «Հայ կեանք» (1925–1926 թվականներ) եռօրյա պարբերականը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Հայկանուշ Կամսարի Ղազարյան** (նոյեմբերի 8, 1960(1960-11-08), Ագարակ, Նաիրիի շրջան), մատենագետ, գրադարանագետ։

Կենսագրություն
--------------

1984 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանը։

1988 թվականից աշխատում է Հայաստանի ազգային գրադարանում (2001 թվականից՝ բաժնի վարիչ, 2011 թվականից՝ գիտական քարտուղար, 2015 թվականից՝ փոխտնօրեն)։

Կազմել և տպագրության է պատրաստել «Երվանդ Ղազանչյան» (2006 թ.), «Վիլյամ Սարոյան» (2008 թ.), «Պերճ Զեյթունցյան» (2010 թ.) կենսամատենագիտությունները, խմբագրել «Հայոց ցեղասպանություն։ Հայկական հարց» (հատ. 1–2, 2005 թ.), «Հովհաննես Թումանյան» (2008 թ. 2009 թ.), «Սասնա ծռեր։ Հայ ժողովրդական էպոս» (2009 թ.) մատենագիտական աշխատությունները։ Մասնակցել է «Հայ պարբերական մամուլ», «Հայկական տպարաններ», «Հայկական տպագրության 400-ամյակ», «Հայ հնատիպ գիրք» էլեկտրոնային շտեմարանների կազմման
աշխատանքներին։

Հայաստանի Հանրապետության մշակույթի նախարարության ոսկե մեդալ (2007 թ.)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Հովհաննես Նաղաշյան (այլ կիրառումներ)

**Հովհաննես Մկրտչի Նաղաշյան** (հունվարի 16, 1876(1876-01-16), Քանաքեռ, Երևանի գավառ, Երևանի նահանգ, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն - նոյեմբերի 17, 1968(1968-11-17), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ խորհրդային փայտագրող վարպետ, կահույքագործ։ ՀԽՍՀ նկարիչների միության անդամ (1946)։

Կենսագրություն
--------------

Հովհաննես Նաղաշյանը ծնվել է 1876 թվականի հունվարի 16-ին, Քանաքեռում։ 1890-ական թվականներին Թիֆլիսում սովորել է կահույքագործություն ու փայտի քանդակազարդում։ 1900-ական թվականների սկզբին Ալեքսանդրապոլում հիմնել է արվեստանոց, կազմակերպել քանդակազարդ կահույքի արտադրություն։ 1903-1909 թվականներին ռուսական ճարտարապետական ոճով գծագրել ու պատրաստել է Կարսի ռուսական զինվորական եկեղեցու ավագ խորանի, Երևանի ռուսական Նիկոլաևյան տաճարի դռներն ու քանդակազարդ խաչկալները, մի շարք փայտյա պատշգամբներ և այլն։ Քարարվեստի ավանդույթները Նաղաշյանը ստեղծագործաբար կիրառել է փայտագործության մեջ, ստեղծել կահույքի արվեստի ինքնատիպ՝ «նաղաշյանական ոճը»։ 1920 թվականից ապրել և ստեղծագործել է Երևանում։ Դասավանդել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում և շինարարական տեխնիկումում։ 1935 թվականից Նաղաշյանի նախագծով և ղեկավարությամբ արտադրվել են հայկական ճարտարապետական ոճով շքեղ կահույքի տարատեսակներ (Երևանի հանրային գրադարանի, պիոներների պալատի կահույքը, Մաշտոցի անվան Մատենադարանի դռները, մուտքի կաղնե դռան մանրամասներից)։ Նախագծել և ստեղծել է բազմոց-պահարանի նոր տիպային, զարդային տարբեր հորինվածքներով փայտե սկուտեղներ, սկահակներ, հարթաքանդակներ, բարձրաքանդակներ։ 1947 թվականին մասնակցել է Մոսկվայում, Լենինգրադում և Կիևում կազմակերպված ցուցահանդեսներին։ Երևանում բացվել են Նաղաշյանի անհատական ցուցահանդեսները (1975 և 1976)։

Մահացել է 1968 թվականի նոյեմբերի 17-ին, Երևանում։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Փայտի գծով հրաշալի վարպետ Նաղաշյանը իր արվեստով վարպետից աճել, հասել է արվեստագետի մակարդակին։- Մարտիրոս Սարյան |  |

Երկեր
-----

* Հովհաննես Նաղաշյանի փայտարվեստը, Երևան, 1974։

Գրականություն
-------------

* Искусство резьбы на дереву Оганеса Нагашяна. Ер.: Айастан. 1974.
* Музей истории г. Еревана. Каталог личных фондов. Ер. 1978.
* Армянская советская энциклопедия. Т. 8. 1982.
* Биографическая энциклопедия. Кто есть кто. Армяне. Т. 2. 2007.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Ով ով է։ Հայեր» հանրագիտարան, հատոր երկրորդ, գլխավոր խմբագիր՝ Հովհաննես Այվազյան, Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, Երևան, 2007, էջ 207-208։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 174)։*  |
**Տատյանա Միխայլովնա Վելիկանովա** (ռուս.՝ Татья́на Миха́йловна Велика́нова, փետրվարի 3, 1932(1932-02-03) - սեպտեմբերի 19, 2002(2002-09-19), Մոսկվա, Ռուսաստան), խորհրդային այլախոհ, ԽՍՀՄ-ում մարդու իրավունքների պաշտպանության շարժման մասնակից, «ԽՍՀՄ-ում մարդու իրավունքների պաշտպանության նախաձեռնող խումբ» առաջին իրավապաշտպան կազմակերպության հիմնադիր անդամներից։

Կենսագրություն
--------------

Տատյանա Վելիկանովան ջրաբան և հիդրոդինամիկայի մասնագետ Միխայիլ Անդրեևիչ Վելիկանովի դուստրն է։ 1954 թվականին Վելիկանովան ավարտել է Մոսկվայի պետական համալսարանի մեխանիկամաթեմատիկական ֆակուլտետը և որպես ուսուցիչ աշխատել է Ուրալում գտնվող գյուղական դպրոցում։ 1957 թվականից Մոսկվայում եղել է համակարգչային կենտրոնի աշխատակից, ծրագրավորող։

Վելիխանովայի ամուսինը՝ լեզվաբան Կոնստանտին Բաբիցկին, այն յոթ ցուցարարների շարքում էր, որոնք բողոքում էին 1968 թվականի օգոստոսի 25-ին Վարշավայի պայմանագրի զորքերի Չեխոսլովակիա ներխուժման դեմ։ Բողոքի ցույցին մասնակցելու համար նա 3 տարի աքսորվել է Կոմի ԻԽՍՀ։

1969 թվականին Վելիկանովան դարձավ «ԽՍՀՄ-ում մարդու իրավունքների պաշտպանության նախաձեռնող խումբ» առաջին իրավապաշտպան կազմակերպության հիմնադիր անդամներից մեկը։ 1970 թվականին Վելիկանովան ստանձնեց 1968 թվականից լույս տեսնող խորհրդային իրավապաշտպանների գլխավոր պարբերականի «Ընթացիկ իրադարձությունների քրոնիկոն» մեքենագիր տեղեկատվական տեղեկագրի նախապատրաստման հիմնական կազմակերպչական գործառույթները։ Ինը տարի շարունակ նրա ղեկավարությամբ լույս տեսավ տեղեկագրի շուրջ երեսուն թողարկում։ 1974 թվականի մայիսին Տատյանա Վելիկանովան, Սերգեյ Կովալովը և Տատյանա Խոդորովիչը բացահայտորեն ստանձնեցին այս պարբերականի տարածման պատասխանատվությունը։ 1979 թվականի նոյեմբերի 1-ին Տատյանա Վելիկանովան ձերբակալվեց «հակախորհրդային քարոզչության» մեղադրանքով։ 1980 թվականի օգոստոսին Մոսկվայի քաղաքային դատարանը նրան դատապարտեց 4 տարվա ազատազրկման և 5 տարվա աքսորի։ Նա իր պատիժը կրել է Մորդովիայում, իսկ աքսորը՝ Արևմտյան Ղազախստանում (Մանգիշլակի մարզ)։ Վելիկանովայի կալանքի տարիները նկարագրված են Իրինա Ռատուշինսկայայի «Մոխրագույնը հույսի գույնն է» վիպակում։

Տատյանա Վելիկանովան ազատվել է աքսորից 1987 թվականին՝ վերակառուցման ժամանակաշրջանում։ Նա բնակվել է Մոսկվայում, աշխատել թիվ 57 դպրոցում` որպես մաթեմատիկայի ուսուցիչ։ Նկարագրել է մաթեմատիկայի դասավանդման մեթոդաբանությունը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Ирина Ратушинская*. Серый — цвет надежды. Overseas Publications Interchange Ltd. 1989; ISBN 1-870128-41-9
2. ↑  *Великанова Т. М.* В начальной и средней школе — одна математика. — Методическая коллекция 57 школы
**Ֆյոլկա Իգնատևնա Բեզզուբովա** (սեպտեմբերի 27, 1880(1880-09-27), Նովիե Տուրդակի, Սարանսկի վարչական շրջան, Պենզայի գուբերնիա, Ռուսական կայսրություն - մայիսի 12, 1966(1966-05-12), Սարանսկ, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), էրզիացի ժողովրդական հեքիաթասաց։ ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (1938):

Կենսագրություն
--------------

Ֆյոլկա Բեզզուբովան ծնվել է 1880 թվականի սեպտեմբերի 27-ին Օդ Մուրզա գյուղում (այժմ՝ Մորդովիայի Կոչկուրովսկի շրջանի Նովիե Տուրդակի գյուղում)։ Մեծացել է բազմանդամ գյուղացու ընտանիքում։ Դպրոցական կրթություն չի ստացել, քանի որ փոքր հասակից օգնում է ծնողներին տան և դաշտի գործերում։ Երգելու սերը փոխանցվել է տատիկից՝ Եվդոկիա Իվանովնա Զվերկովայից։

1901 թվականին Ֆյոլկան ամուսնացել է հարևան Սեմիլեյ գյուղից Իլյա Կոնստանտինովիչ Բեզզուբովի հետ։ 1902 թվականին ծնվել է նրանց որդին՝ Գրիգորը, որը վեց շաբաթ անց մահացել է։ 1905 թվականին ծնվել է նրանց երկրորդ որդին՝ Գերոգին, 1914 թվականին՝ երրորդ որդին՝ Վասիլին։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Ֆյոլկա Բեզզուբովանյի ամուսինը մեկնել է ռամաճակատ։ 1918 թվականինին նրա զորացրցելուց հետո երեխաների հետ միասին մեկնել են Սիբիր, սակայն շուտով վերադարձել են Սեմիլեյ։

1923 թվականին Բեզզուբովները դուստր են ունեցել՝ Լյուբովը։ 1930 թվականից Ֆյոլկա Բեզզուբովան սկսել է աշխատել Ն. Կրուպսկայայի անվան կոլտնտեսությունում։

Բեզզուբովայի բանաստեղծական տաղանդը 1936 թվականին նկատել և գնահատել են Մորդովի մշակույթի հետազոտական ինստիտուտի ժողովրդական արշավախմբի մասնակիցները։ Արշավախմբի անդամները գրի են առել Բեզզուբովայի բազմաթիվ բանաստեղծություններ, ներառյալ նրա սեփական հեքիաթները։ Այդ ժամանակից ի վեր նրա ստեղծագործությունները սկսել են տպագրվել թերթերում և ամսագրերում։ 1939 թվականին Բեզզուբովան տեղափոխվեց Սարանսկ։ Նույն թվականին լույս է տեսել նրա ստեղծագործությունների ժողովածուն «Ժողովրդական երգեր» (էրզ.՝ *«Народной морот»*): Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ Բեզզուբովան ստեղծել է հայրենասիրական հեքիաթներ, չաստուշկաներ, երգեր։ Ստեղծագործական թիմի հետ մեկնել է ռազմաճակատ և հանդես եկել զինվորների համար։
1947 թվականին Ռիբկինսկի ընտրատարածքից ընտրվել է Մորդովյան ԻԽՍՀ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր։ Ռուսերեն և մորդովյան լեզուներով լույս են տեսել Բեզզուբովայի ստեղծագործությունների 10 հավաքածու, որոնցից վերջինը լույս է տեսել 1958 թվականին «Հեքիաթներ և երգեր» (էրզ.՝ *«Сказт ды морот»*) անվանումով։

Մահացել է 1966 թվականի մայիսի 12-ին, Սարանսկում։

Պարգևներ
--------

* Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշան (31.01.1939)
* «Պատվո նշան» շքանշան (1950)
* «Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ անձնվեր աշխատանքի համար» մեդալ (1947)
* 1940 թվականին՝ ծննդյան 60-ամյակի կապակցությամբ Բեզզուբովային շնորհվել է Մորդովյան ԻԽՍՀ ժողովրդական երգչուհու կոչում

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Алфавитный указатель». *www.lib.e-mordovia.ru*. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 25-ին.(չաշխատող հղում)

Գրականություն
-------------

* Всё о Мордовии: Энциклопедический справочник / сост. Н. С. Крутов, Е. М. Голубчик, С. С. Маркова. — Саранск: Мордов. кн. изд-во, 2005. — С. 762. — 840 с. — ISBN 5-7595-1662-0

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | VIAF: 5384154260872824480001 · WorldCat VIAF: 5384154260872824480001 |

 |