**Հերման Պոտոչնիկ** (կեղծանուն՝ **Հերման Նորդունգ**, դեկտեմբերի 22, 1892(1892-12-22), Պուլա, Իստրիա, Խորվաթիա - օգոստոսի 27, 1929(1929-08-27), Վիեննա, Առաջին Ավստրիական Հանրապետություն), սլովենացի հրթիռային ինժեներ։ Նրան հիմնականում հիշում են տիեզերքում երկարատև մարդկային բնակությանն ուղղված աշխատանքների համար։

Վաղ կյանք
---------

Պոտոչնիկը ծնվել է Իստրիայում գտնվող Պուլա նավահանգստում՝ այն ժամանակ Ավստրո-Հունգարական միապետության մի մաս (այժմ ՝ Խորվաթիայի)։ Նրա ընտանիքը ծագումով սլովենացի էր և սերում էիր Ավստրո-Հունգարիայում գտնվող Ստորին Շտիրիայից (այժմ ՝ Սլովենիայում)։

Պոտոչնիկի երկու ծնողներն էլ սլովենացիներ էին։ Նրա հայրը՝ Ժոզեֆը, ծնվել էր 1841 թվականին Սլովեն Գրադեցի մոտ գտնվող Զգորնյի Ռազբոր բնակավայրում և Հերմանի ծնվելու ժամանակ աշխատում էր Ավստրո-Հունգարիայի ռազմածովային ուժերում՝ Պուլա նավահանգստում՝ որպես բժիշկ և նավատորմի ավագ սպա։ Մայրը` Մինկան, ծնվել էր 1854 թվականի փետրվարի 7-ին։ Նա չեխ ներգաղթյալների սերնդից էր, ովքեր արտադրում էին ապակեգործության համար թորանոթներ, և նա մարիբորցի գինեվաճառ և տեղական ավագանու անդամ Ժոզեֆ Կոկոշինեկի դուստրն էր։ 1866 թվականին Հերմանի հայրը՝ Ժոզեֆը, մասնակցեց Վիզի երկրորդ ճակատամարտին, որտեղ ավստրիական նավատորմը ֆոն Թեգեթոֆի հրամանատարությամբ հաղթեց Իտալական թագավորական նավատորմին։ Ժոզեֆը հետագայում դարձավ ավստրո-հունգարական բանակի գեներալ։

Երբ Հերմանի հայրը մահացավ 1894 թվականին, նրա մայրը ընտանիքի հետ տեղափոխվեց Մարիբոր։ Հերմանը ուներ երկու եղբայր՝ Ադոլֆը և Գուստավը (որոնք երկուսն էլ նավատորմի սպաներ էին), և մի քույր՝ Ֆրանսիշկան (Ֆրանցի)։ Նա իր մանկության մեծ մասն անցկացրել էր Մարիբորում և, ըստ բանավոր աղբյուրների, Վիտանջեում։

Նորդունգ գերմանանման կեղծանվան իմաստը դեռևս առեղծված է, բայց որոշ ենթադրություններ կան, որ նա դրանով ցանկացել է ցույց տալ քաոսական խնդիրները (գերմ․՝ Ordnung, սլովեներեն խոսակցական լեզվով՝ *ordunga,* թարգմ․՝ կարգ)։ Ենթադրելով, որ «Ն» սկզբնատառը որպես ժխտական մասնիկ է օգտագործվել, որով անունը կնշանակեր «առանց կարգի» կամ «անկարգ»։

Կրթություն և զինվորական ծառայություն
------------------------------------

Մարիբորում Պոտոչնիկը սովորում էր տարրական դպրոցում։ Հետո նա գնաց ռազմական միջնակարգ դպրոցներ Մորավիայի Ֆիշաու եւ Հրանիցե քաղաքներում։ Նրա հորեղբայր Հայնրիխը բանակում գեներալ-մայոր էր, և հավանաբար հնարավորություն տվեց շարունակել ուսումը Ավստրիայի ռազմական դպրոցներում։ 1910-1913 թվականներին սովորել է Վիեննայի մերձակա Ստորին Ավստրիայի Մոդլինգ քաղաքի տեխնիկական ռազմական ակադեմիայում և ավարտել՝ որպես կրտսեր լեյտենանտ-ինժեներ։ Նրա մասնագիտացումը երկաթուղիների և կամուրջների կառուցումն էր։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին ծառայել է Գալիցիայում, Սերբիայում և Բոսնիայում, իսկ 1915 թվականին ստացել է լեյտենանտի (Oberleutnant) կոչում ։ Նա կռվել է Սոչայի ռազմաճակատի հարավարևմտյան ճակատում, և այնտեղ նա մասնակցել է ավստրիական բանակի առաջխաղացմանը դեպի Պիավա գետը և նահանջին։ 1919 թվականին կապիտանի կոչումով նա թոշակի անցավ տուբերկուլյոզի պատճառով։ Ավստրիայի Վիեննայի տեխնիկական համալսարանի մեքենաշինության բաժնում մասնագիտացավ էլեկտրատեխնիկայի ոլորտում և ստացավ ինժեներության դոկտորի կոչում։ 1925 թվականից ի վեր նա ամբողջովին նվիրվեց հրթիռային գիտության և տիեզերական տեխնոլոգիաների խնդիրներին։ Քրոնիկ հիվանդության պատճառով նա աշխատանք չի գտել կամ ամուսնացել, բայց եղբոր՝ Ադոլֆի հետ ապրել է Ավստրիայի Վիեննա քաղաքում։

Տիեզերական ճանապարհորդության խնդիրը
-----------------------------------

 Ուղեծրակայանի նկարագրությունը Հերման Նորդունգի «*Տիեզերական ճանապարհորդության խնդիրը»* (1929): 
1928 թվականի վերջին Բեռլինում նա հրատարակել է իր միակ գիրքը՝ *das Problem der Befahrung des Weltraums - Der Raketen-Motor (Տիեզերական ճանապարհորդության խնդիրը - Հրթիռային շարժիչ)*։ Հրատարակչությունը տպագրեց 1929 թվականը՝ որպես հրատարակման ամսաթիվ, հավանաբար զուտ բիզնես դրդապատճառից (գիրքը նոր տեսք ունենալու համար գալիք տարվա ընթացքում), և այս ամսաթիվը հաճախ սխալմամբ տրվում է որպես հրապարակման իրական ամսաթիվ։ 188 էջերում և 100 ձեռագործ նկարազարդումներում Պոտոչնիկը նախանշեց տիեզերք թռնելու և այնտեղ մարդու մշտական ներկայության հաստատման ծրագիր։ Նա ներկայացրեց տիեզերակայանի մանրամասն նախագիծը, որը տիեզերական թռիչքի ռուս և ամերիկացի պատմաբանների կողմից համարվեց տիեզերական առաջին ճարտարապետությունը։ Նա նկարագրեց ուղեծիր տիեզերանավերի օգտագործումը՝ խաղաղ և ռազմական նպատակներով, և նկարագրել է, թե ինչպես տարածության հատուկ պայմանները կարող են օգտակար լինել գիտական փորձերի համար։ Պոտոչնիկը մեծ կասկածներ է հայտնել այս թարմ բացահայտումների հնարավոր կործանարար ռազմական նպատակներով օգտագործման վերաբերյալ։

Գիրքը թարգմանվել է ռուսերեն 1935 թվականի սկզբին, 1986 թվականին՝ սլովերեն, 1999 թվականին՝ անգլերեն (ՆԱՍԱ-ի կողմից) և 2004 թվականին՝ խորվաթերեն։ Անգլերեն մասնակի թարգմանությունը, որը պարունակում էր հիմնական գլուխների մեծ մասը, կատարվել է դեռևս 1929 թվականին ամերիկյան «Science Wonder Stories» ամերիկյան ամսագրի կողմից և թողարկվել է երեք մասով (1929-ի հուլիս, օգոստոս և սեպտեմբեր) և մակագրվել է «Կապիտան Հերման Նորդունգ, Բեռլին»։ Հոդվածը տպագրվել է նաև «Science Wonder Stories»-ի քույր հրատարակչությունում՝ «Air Wonder Stories»-ում, միաժամանակ։

Իր բազմաթիվ գաղափարներով նա դարձավ տիեզերագնացության հիմնադիրներից մեկը։ Նրա հայեցակարգերը նախևառաջ լրջորեն ընդունվեցին միայն Գերմանիայում։

*Wohnrad* (կենդանի անիվ) ուղեծրակայանը
Պոտոչնիկի գրքում նկարագրվել են արհեստական արբանյակները (առաջինը նկարագրվել է Կոնստանտին Ցիոլկովսկու կողմից) և քննարկվել է նրանց ու Երկրի միջև հաղորդակցությունը ռադիոյի միջոցով, բայց չի նկարագրել արբյանակաների օգտագործումը զանգվածային հեռարձակման համար։ Անիվի ձև ունեցող ուղեծրակայանը ծառայեց՝ որպես ոգեշնչում, հետագա զարգացման համար Վերներ ֆոն Բրաունի կողմից 1952 թվականին։ Ֆոն Բրաունը դիտում էր ուղեծրակայաններն՝ որպես այլ մոլորակներ ճանապարհորդելու քայլ։

Մահ
---

Պոտոչնիկը մահացավ թոքաբորբից 36 տարեկան հասակում Ավստրիայի Վիեննա քաղաքում մեծ աղքատության պայմաններում և թաղվեց այնտեղ։ Նրա մահվան մասին անախորժ տեղեկություն տպվեց «Մարիբոր» օրաթերթի մեկ համարում, որտեղ նշվում էին նրա կոչումները (ինժեներներն ու կապիտան), նրա հիվանդությունը, բայց տիեզերագնացության հետ կապված նրա աշխատանքի մասին ոչինչ չի նշվում։

Ժառանգություն
-------------

* Գրազում, Լյուբլյանայում և Պուլայում գտնվող փողոցներ այժմ կրում են նրա անունը։
* 1990-ականների վերջին առաջարկություն արվեց անվանակոչել Միջազգային տիեզերական կայանը նրա անունով, բայց չընդունվեց։
* 1999 թվականին Մարիբորի համալսարանում անցկացվեց երկօրյա միջազգային հուշահամալիրի սիմպոզիում` նվիրված նրա կյանքին և ստեղծագործությանը` նշելով իր հայտնի գրքի առաջին տպագրության 70-ամյակը։
* 19612 Noordung աստղակերպը , որը հայտնագործվել է 1999 թվականին Չռնի Վըրխ աստղադիտարանում, նրա անունն է ստացել։
* Դեռևս ընթացքի մեջ է Հերման Պոտոչնիկի արձանը տեղադրումը իր ծննդավայր Պուլայում։
* 2012 թվականին Սլովենիայի Վիտանջե քաղաքում կառուցվեց Եվրոպական տիեզերական տեխնոլոգիաների մշակութային կենտրոնը (KSEVT)՝ ոգեշնչված իր աշխատանքով։

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. 1 2 3 4  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #113560095 // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.
2. 1 2  Store norske leksikon(նորվ.) — 1978. — ISSN 2464-1480
3. ↑  *Walking in Space* By David Shayler, p.4
4. ↑  Science Wonder Stories, vol. 1, no. 2 (July 1929), pp. 170-180
5. ↑  Science Wonder Stories, vol. 1, no. 3 (August 1929), pp.
264-273
6. ↑  Science Wonder Stories, vol. 1, no. 4 (September 1929), pp. 361-368
7. ↑

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պոտոչնիկի մասին Vesolje.net-ում․ Հերման Պոտոչնիկ Նորդունգ
* KSEVT բլոգը. Noordung Orbit
* Պոտոչնիկի գիրքը NASA-ում (տեղեկատվություն). *«Տիեզերական ճանապարհորդության խնդիրը. Հրթիռային շարժիչը»* Արխիվացված 2021-05-11 Wayback Machine
* Պոտոչնիկի գիրքը NASA-ում (ամբողջ էլեկտրոնային տեքստը). *«Տիեզերական ճանապարհորդության խնդիրը. Հրթիռային շարժիչը»* Արխիվացված 2021-12-29 Wayback Machine
* Պոտոչնիկի գիրքը NASA- ում (սկան). *«Տիեզերական ճանապարհորդության խնդիրը. Հրթիռային շարժիչը»*
* Բնօրինակ գիրք գերմաներենով ( *սկաներ* ). *«Problem der Befahrung des Weltraums: Der Raketenmotor»*

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| CONOR: 59621219 · GND: 113560095 · ISNI: 0000000036290493, 000000036835254X · LCCN: n94085672 · NKC: js2017947759 · VIAF: 57295933, 199387783 · WorldCat VIAF: 57295933, 199387783 |

 |

 |