**Լեզվական հարաբերականության վարկած**, հայտնի է որպես **Սեպիր Ուորֆի վարկած** կամ **Ուորֆիանիզմ**, սկզբունք, որը ենթադրում է, որ լեզվի կառուցվածքն ազդում է իր խոսողների աշխարհայացքի կամ ճանաչողության վրա, և ուստի մարդկանց ընկալումները հարաբերական են նրանց խոսակցական լեզվին։ Այնուամենայնիվ, գաղափարը չի ծագել Էդուարդ Սեպիրի կամ Բենջամին Լի Ուորֆի մոտ, այլ այն ներմուծվել է գերմանացի հումանիստական մտածողությունից ամերիկացի տարբեր հեղինակների կողմից։ Կապված լինելով ոգու կամ անհատի հայեցակարգի հետ՝ դա Էթնիկական հոգեբանության, հեգելականության փիլիսոփայության և գերմանական ռոմանտիզմի այլ տարբերակների հիմնական դրույթն է։

Գաղափարը հաճախ տարբերակվում է երկու ձևով․ ուժեղ վարկած, որն այժմ կոչվում է լեզվական դետերմինիզմ, ծագել է վաղ լեզվաբանների կողմից մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը, մինչդեռ թույլ վարկածը հիմնականում ծագել է ժամանակակից լեզվաբանների կողմից։

* Ըստ ուժեղ տարբերակի կամ լեզվական դետերմինիզմի՝ լեզուն է որոշում միտքը, իսկ լեզվական կարգերը սահմանափակում և որոշում են ճանաչողական կարգերը։ Ժամանակակից լեզվաբանների կողմից ընդունված այդ վարկածը, ընդհանուր առմամբ, սխալ է։
* Ըստ թույլ վարկածի՝ լեզվական կարգերն ու դրանց օգտագործումը միայն ազդում են մտքի և որոշումների վրա։

Լեզվաբանների կողմից այդ սկզբունքն ընդունվել և այնուհետև մերժվել էր 20-րդ դարի սկզբին, հատկապես Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից տեղի ունեցած սոցիալական ընդունման ընկալման փոփոխությունից հետո։ Լեզվական հարաբերականության ընդունման դեմ ձևավորված փաստարկների ծագումը վերագրվում է Նոամ Չոմսկուն։

Լեզվական հարաբերականության սկզբունքը, լեզվի և մտքի կապը նույնպես ուշադրության են արժանացել տարբեր ակադեմիական ոլորտներում՝ փիլիսոփայությունից մինչև հոգեբանություն ու մարդաբանություն, ինչպես նաև ներշնչել և գունազարդել են գեղարվեստական ստեղծագործությունները և արհեստական լեզուների գյուտը։

Նախապատմություն
---------------

### Անվանում

«Սեպիր–Ուորֆի վարկած» տերմինը լեզվաբանների կողմից դիտարկվում է որպես սխալ անվանում մի քանի պատճառներով. Սեպիրը և Ուորֆը երբեք չեն եղել որևէ ստեղծագործության համահեղինակ և երբեք չեն արտահայտել իրենց գաղափարները վարկածի տեսանկյունից։ Այս վարկածի թույլ և ուժեղ տարբերակի տարբերությունը նույնպես ավելի ուշ է պարզաբանվել։ Սեպիրը և Ուորֆը երբեք նման երկատում չեն հաստատել, չնայած հաճախ նրանց գրվածքները և հարաբերականության այս սկզբունքի վերաբերյալ նրանց տեսակետները շարադրվում են ավելի ուժեղ կամ թույլ արտահայտություններով։

### Ծագում

Գաղափարը հստակ արտահայտվել է 19–րդ դարի մտածողների կողմից, ինչպիսիք են Վիլհելմ Հումբոլդտը և Յոհան Գոտֆրիդ Հերդերը, ովքեր լեզուն տեսնում էին որպես ազգի, ոգու արտահայտություն։ 20–րդ դարի սկզբի ամերիկյան մարդաբանության դպրոցի անդամները՝ Ֆրանց Բոասի և Էդուարդ Սեպիրի գլխավորությամբ, ընդունեցին գաղափարի ձևերը, բայց Սեպիրը ավելի դեմ էր, քան կողմ լեզվական դետերմինիզմին։ Սեպիրի ուսանողը՝ Բենյամին Լի Ուորֆը, սկսեց դիտվել որպես հիմնական կողմնակից իր հրապարակած դիտարկումների արդյունքում, թե ինչպես է նա ընկալում լեզվական տարբերությունները որպես հետևանքներ մարդու ճանաչողության և վարքի վրա։ Հարի Հոյջերը՝ Սեպիրի մեկ այլ ուսանող, ներմուծեց «Սեպիր–Ուորֆի վարկած» տերմինը, չնայած որ երկու գիտնականները երբեք պաշտոնապես առաջ չեն քաշել որևէ նման վարկած։ Հարաբերականության տեսության ուժեղ տարբերակը մշակվել է 1920–ականների վերջերից գերմանացի լեզվաբան Լեո Վայսգերբերի կողմից։ Ուորֆի լեզվական հարաբերականության սկզբունքը վերափոխվել է որպես փորձարկելի վարկած Ռոջեր Բրաունի և Էրիկ Լենեբերգի կողմից, որոնք փորձեր են անցկացրել՝ պարզելու համար, թե արդյոք գույնի ընկալումը տատանվում է լեզու խոսողների միջև, որոնք գույները տարբեր են դասակարգում։ Երբ 1960–ականներին ուշադրության կենտրոն մտավ մարդկային լեզվի և ճանաչողության համընդհանուր բնույթի ուսումնասիրությունը, լեզվական հարաբերականության գաղափարը լեզվաբանների շրջանակներից դուրս եկավ։

### Վերափոխված ուսումնասիրություն

1980–ականների վերջերից լեզվական հարաբերականության գիտնականների նոր դպրոցը ուսումնասիրել է լեզվական դասակարգման տարբերությունների ազդեցությունը ճանաչողության վրա՝ փորձարարական համատեքստերում վարկածի ոչ դետերմինիստական տարբերակների լայն աջակցություն գտնելով։ Լեզվական հարաբերականության որոշ էֆեկտներ տեղ են գտել մի քանի իմաստային տիրույթներում, չնայած դրանք հիմնականում թույլ են։ Այն լեզվաբանների մեծամասնությունը, ովքեր պնդում են, որ լեզուն էականորեն ազդում է ճանաչողական գործընթացների վրա և ավելի լավ է ընկալվում որպես հաղորդակցման միջոց, ներկայումս ընդունում են լեզվական հարաբերականության գաղափարը՝ դրսևորելով ավելի չեզոք, հավասարակշռված մոտեցում։ Հետազոտությունը կենտրոնացած է լեզու մտածողության վրա ազդելու ձևերի և ուսումնասիրության վրա։

Տեսակներ
--------

### Լեզվական դետերմինիզմ

Տեսության ամենաուժեղ ձևը լեզվական դետերմինիզմն է, որը ներկայացնում է՝ լեզուն ամբողջությամբ որոշում է ճանաչողական գործընթացների շարքը։ Լեզվական դետերմինիզմի վարկածն այժմ ընդունված է դիտարկել որպես սխալ տեսություն։

### Լեզվական ազդեցություն

Սա ավելի թույլ ձև է, որը ներկայացնում է՝ լեզուն սահմանափակումներ է առաջացնում ճանաչողության որոշ ոլորտներում, և որ այն ոչ մի դեպքում որոշիչ չէ։ Ավելի թույլ ձևերի վերաբերյալ հետազոտությունը դրական փորձառական փաստեր է ներկայացրել հարաբերությունների համար։

Պատմություն
-----------

Գաղափարը, որ լեզուն ու միտքը միահյուսված են, գալիս է հին ժամանակներից։ Պլատոնը վիճում էր այնպիսի իմաստունների դեմ, ինչպիսին էր Լեոնտինի Գորգիասը, ով գտնում էր, որ ֆիզիկական աշխարհը հնարավոր չէ զգալ առանց լեզվի։ Նա ճշմարտության հարցը կապում էր գեղագիտական նախասիրությունների կամ ֆունկցիոնալ հետևանքների հետ։ Պլատոնը փոխարենը պնդում էր, որ աշխարհը բաղկացած է հավերժական գաղափարներից, և որ լեզուն պետք է արտացոլի այդ գաղափարները որքան հնարավոր է ճշգրիտ։ Պլատոնի կողմնակից Սուրբ Օգոստինոսը կարծում էր, որ լեզուն պարզապես պիտակավորված է, և այն կիրառվում է արդեն գոյություն ունեցող հասկացությունների վրա։ Այդ տեսակետը գերակշռում էր ողջ միջնադարում։ Ռոջեր Բեկոնը գտնում էր, որ լեզուն միայն վարագույր էր, որը ծածկում էր հավերժական ճշմարտությունները՝ դրանք թաքցնելով մարդկային փորձից։ Իմանուիլ Կանտի համար լեզուն ընդամենը մի գործիք էր, որ մարդիկ օգտագործում էին աշխարհն ուսումնասիրելու նպատակով։

### Գերմանացի ռոմանտիկ փիլիսոփաներ

18–րդ դարի վերջին և 19–րդ դարի սկզբին անհատների կամ տարբեր ազգային հերոսների էթնիկական խմբերի գոյության գաղափարը շարժիչ ուժն էր գերմանական ռոմանտիկների դպրոցի և էթնիկ ազգայնականության սկզբնական գաղափարախոսությունների հիմքում։

Շվեդ գիտնական Էմանուել Սվեդենբորգը ոգեշնչել էր գերմանացի ռոմանտիկներից մի քանիսին։ Արդեն 1749 թվականին նա որոշակի ակնարկներ էր արել լեզվական հարաբերականության մասին՝ լուսաբանելով «Գենեսիս» գրքի ազգերի ցանկի մի հատված։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | «Բոլորն ըստ իրենց լեզվի, ըստ իրենց ընտանիքի, որպես իրենց ազգի»։ Դա նշանակում էր, որ այդ բոլորը համապատասխանում էին յուրաքանչյուր հանճարի՝ «համապատասխան իրենց լեզվի», համապատասխան յուրաքանչյուրի կարծիքի...: «Լեզուն» իր խորքային իմաստով նշանակում է կարծիք, այսպիսով նաև սկզբունքներ և համոզումներ։ Դա պայմանավորված է լեզվի, մարդու մտավոր ունակության համապատասխանությամբ կամ մտքի հետ, ինչպես հետևանքն ու դրա պատճառը։ |  |

1771 թվականին նա պարզաբանեց դա՝ ասելով.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Կա մի ընդհանուր գյուտ, որը գերակշռում է նրանց մեջ, ովքեր ենթարկվում են մեկ թագավորի և համապատասխանաբար գտնվում են մեկ սահմանադրական օրենքի ներքո։ Գերմանիան բաժանված է ավելի շատ կառավարությունների, քան հարևան թագավորությունները...: Այնուամենայնիվ, ամենուր տարածված գյուտը գերակշռում է նույն լեզվով խոսող մարդկանց մեջ։ |  |

 Վիլհելմ Հումբոլդտ
Յոհան Գեորգ Համանիին հաճախ առաջարկում են լինել առաջատարը գերմանացի ռոմանտիկների շարքում, քանի որ նա խոսում էր «լեզվի գյուտ» հասկացության մասին։ «Ակադեմիական հարցի վերաբերյալ իր շարադրության մեջ» Համանը գրում է, որ ժողովրդի լեզուն ազդում է իրենց աշխարհայացքի վրա․

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Այսպիսով, նրանց լեզվի շեղումները կհամապատասխանեն նրանց մտածելակերպի ուղղությանը։ |  |

1820 թվականին Վիլհելմ Հումբոլդտը լեզվի ուսումնասիրությունը կապեց ազգային ռոմանտիկական ծրագրի հետ՝ առաջարկելով այն տեսակետը, որ լեզուն մտքի հյուսվածք է։ Մտքերը ապահովում են ներքին երկխոսություն, օգտագործելով նույն քերականությունը, ինչպիսին մտածողի մայրենի լեզուն է։ Այս տեսակետը դիտարկում էր էթնիկ ազգի աշխարհայացքը, որը արտացոլվում է նրանց լեզվի քերականության մեջ։ Հումբոլդտը պնդում էր, որ բառափոխության ձևաբանական տեսակ ունեցող լեզուները, ինչպիսիք են գերմաներենը, անգլերենը և մյուս հնդեվրոպական լեզուները, ամենակատարյալ լեզուներն են։ 
Վիլհելմ Հումբոլդտը հրապարակեց 1820 թվականին.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Լեզուների տարբերությունը ոչ թե նշանների ու հնչյունների տարբերություն է, այլ աշխարհայացքների տարբերություն։ |  |

Հումբոլդտի լեզվաբանության հումանիստական ընկալումը հետևյալն էր. յուրաքանչյուր լեզու յուրահատուկ ձևով է ստեղծում անհատի աշխարհայացքը իր բառային և քերականական կարգերի, հայեցակարգային կառուցվածքի և շարահյուսական կաղապարների միջոցով։

Հերդերն աշխատում էր Համանիի հետ՝ հաստատելու այն գաղափարը՝ արդյոք լեզուն մարդկային/բանական կամ աստվածային ծագում ունի, թե ոչ։ Հերդերը ավելացրեց վարկածի հուզական բաղադրիչը, իսկ Հումբոլդտը վերցրեց այս տեղեկատվությունը և դիմեց տարբեր լեզուների՝ վարկածն ընդլայնելու համար։

### Բոաս և Սեպիր

Ֆրանց Բոաս
Ազգի և ոգու գերմանական գաղափարը ամերիկյան լեզվաբանություն է՝ ներմուծված Ուիլյամ Դվայթ Ուիթնիի կողմից, որը կապված էր երիտասարդ քերականագետների հետ։ Վիլհելմ Վունդտի էթնիկական հոգեբանությունը ներմուծվել է ամերիկյան մարդաբանություն Ֆրանց Բոասի կողմից, ով ուսուցանել է Սեպիրին, որն էլ իր հերթին դարձել է Ուորֆի ուսուցիչը։ Ի հավելումն՝ Վիլհելմ Վունդտի գաղափարները թարգմանվել են անգլերեն Լեոնարդ Բլումֆիլդի և Ֆրանց Բոասի կողմից։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո հակագերմանական մտածելակերպի աճի պատճառով անհրաժեշտություն առաջացավ թաքցնել գերմանական ազդեցությունը ամերիկյան անվանումների և տերմինաբանության հետևում։ Ինչպես Եվրոպայում, «գյուտ» հասկացությունը տարբեր ձևերով մշակվեց ամերիկյան դասագրքերում։

Գաղափարը այն մասին, որ որոշ լեզուներ գերազանցում են մյուսներին, տարածված էր 20-րդ դարի սկզբին։ Օրինակ՝ ամերիկացի լեզվաբան Ուիլյամ Դվայթ Ուիթնին փորձում էր արմատախիլ անել Ամերիկյան–հնդկացիական լեզուները՝ պնդելով, որ դրանցով խոսողները վայրենիներ են, և ավելի լավ կլիներ անգլերեն սովորել և ընտրել «քաղաքակիրթ» ապրելակերպ։ Ֆրանց Բոասն առաջին մարդաբանն ու լեզվաբանն էր, ով դիտարկեց այդ տեսակետը։ Հյուսիսային Կանադայում աշխարհագրական հետազոտություններ իրականացնելիս նա հրապուրվեց տեղի բնիկներով և որոշեց ազգագրագետ դառնալ։ Բոասը շեշտեց բոլոր մշակույթների և լեզուների հավասար արժեքը, որտեղ գոյություն չունի պարզունակ լեզու հասկացություն, և որ բոլոր լեզուները ունակ են արտահայտելու նույն բովանդակությունը՝ չնայած տարբեր միջոցներով։ Բոասը լեզուն տեսնում էր որպես մշակույթի անբաժանելի մաս, և նա առաջիններից էր, որ ազգագրագետներից պահանջեց սովորել ուսումնասիրվող մշակույթի մայրենի լեզուն, բանավոր մշակույթը և ներկայացնել առասպելներն ու ավանդությունները մայրենի լեզվով։

Էդուարդ Սեպիր
Բոաս.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Հավանաբար ակնհայտ չէ․․․, որ որևէ ուղղակի կապ կա ցեղի, մշակույթի և դրանց լեզվի միջև, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ մշակույթի ձևը պայմանավորված է լեզվի ձևաբանական հատկություններին։ |  |

Բոասի ուսանող Էդուարդ Սեպիրը հանգեց Հումբոլդտի այն գաղափարին, որ լեզուները ապահովում են ժողովուրդների աշխարհայացքը հասկանալու բանալին։ Նա կողմ էր այն տեսակետին, որ լեզուների քերականական համակարգերի տարբերությունների պատճառով ոչ մի լեզու իրար նման չէ, ուստի հնարավոր չի լինի անել կատարյալ թարգմանություն։ Սեպիրը նաև մտածում էր, որ իրականությունը այլ կերպ էր ներկայացվում լեզվի պատճառով, հետևաբար տարբեր լեզուներով խոսողները այլ կերպ կընկալեին իրականությունը։

Սեպիր.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Եվ ոչ մի լեզուներ երբեք իրար նման չեն եղել։ Աշխարհները, որոնցում ապրում են տարբեր հասարակություններ, տարբեր աշխարհներ են և ոչ թե նույն աշխարհը, որին կցված են տարբեր պիտակներ։ |  |

Մյուս կողմից Սեպիրը հստակ մերժեց լեզվական ուժեղ դետերմինիզմը՝ ասելով. «Միամտություն կլինի պատկերացնել, որ ուսումնասիրության ցանկացած վերլուծություն կախված է լեզվում արտահայտված օրինաչափությունից»։

Սեպիրը հստակ ասում էր, որ լեզվի և մշակույթի կապերը ոչ խորքային էին, եթե դրանք ընդհանրապես գոյություն ունեին.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Հեշտ է ցույց տալ, որ լեզուն և մշակույթը իրար հետ կապված չեն։ Լիովին անկապ լեզուները տարածվում են մեկ մշակույթի մեջ, սերտորեն կապված լեզուները, նույնիսկ մեկ լեզուն, պատկանում են մշակույթի տարբեր ոլորտներին։ Ամերիկայում բնիկների համար կան շատ հիանալի օրինակներ։ Աթաբասկյան լեզուները կազմավորում են միավորված, կառուցվածքային առումով մասնագիտացված մի խումբ, ինչպիսին որ ես գիտեմ։ Այս լեզուներով խոսողները պատկանում են մշակույթի չորս հստակ ոլորտների...: Աթաբասկախոս ժողովուրդների մշակութային հարմարվողականությունն ամենատարօրինակ հակադրությունն է լեզուների օտար ազդեցության անհասանելիության հետ։ |  |

Սեպիրը առաջարկեց նման դիտարկումներ այսպես կոչված «աշխարհի» կամ «կենդանի» լեզուներով խոսողների մասին՝ նշելով, որ «ընդհանուր լեզվի տիրապետումը դեռևս կա և կշարունակվի լինել ավելի պարզ և հարթ՝ Անգլիայի և Ամերիկայի փոխըմբռնման միջև։ Լեզուն չի կարող անվերջ կնիք դնել ընդհանուր մշակույթի վրա, երբ մշակույթի աշխարհագրական, ֆիզիկական և տնտեսագիտական որոշիչները այլևս նույնը չեն ամբողջ տարածքում»։

Սեպիրը երբեք չի մտածել, թե ինչպես են լեզուները ազդում մտածողության վրա։ Լեզվական հարաբերականության որոշ հասկացությունների հիմքում ընկած է նրա լեզվի ըմբռնումը, որը պետք է ընդունի Ուորֆը։

Հումբոլդտի և Ֆրիդրիխ Նիցշեի ազդեցությունների վրա հենվելով՝ որոշ եվրոպացի մտածողներ մշակեցին գաղափարներ Սեպիրի և Ուորֆի նման՝ հիմնականում աշխատելով միմյանցից առանձին։ 1920–ականների վերջից մինչև 1960–ականները Գերմանիայում նշանավոր էին Լեո Վայսգերբերի հարաբերականության տեսությունները և «լեզվաբանական միջաշխարհի» (linguistic inter-world) նրա հիմնական հայեցակարգը, որը միջնորդ էր արտաքին իրականության և տվյալ լեզվի բնորոշ ձևերի միջև։ Ռուս հոգեբան Լև Վիգոտսկին կարդաց Սեպիրի աշխատանքը և ուսումնասիրեց այն եղանակները, որոնք կարող են ազդել երեխաների լեզվի զարգացման վրա։ Նրա 1934 թվականի «Միտք և լեզու» աշխատությունը համեմատվել է Ուորֆի աշխատության հետ և ընդունվել է որպես ճանաչողության վրա լեզվի ազդեցության փոխադարձ աջակցող ապացույց։ Հենվելով Նիցշեի հեռանկարայնության գաղափարների վրա՝ Ալֆրեդ Կորժիբսկին մշակեց ընդհանուր իմաստաբանության տեսությունը, որը համեմատվել է Ուորֆի լեզվական հարաբերականության հասկացությունների հետ։ Ազդեցիկ լինելով հանդերձ՝ այս աշխատանքը չի ազդել լեզվական հարաբերականության քննարկման վրա, որի օրինակն են ծառայում Սեպիրը և Ուորֆը։

### Բենջամին Լի Ուորֆ

Հիմնական հոդված՝ Բենջամին Լի Ուորֆ
Լինելով լեզվաբան՝ Բենջամին Լի Ուորֆը առաջարկեց մի բան, որին տվեց հետևյալ անվանումը՝ «լեզվական հարաբերականության սկզբունք»։ Ուսումնասիրելով Հնդկացիների լեզուները՝ նա փորձեց հասկանալ, թե ինչպես են քերականական կարգերը և լեզվի օգտագործման տարբերությունները ազդում ընկալման վրա։ Ուորֆը նաև ուսումնասիրեց, թե ինչպես է աշխարհի գիտական պատմությունը տարբերվում կրոնական պատմությունից, ինչը նրան դրդեց ուսումնասիրել կրոնական սուրբ գրքի բնիկ լեզուները և գրել մի քանի հակաէվոլյուցիոնիստական պարսավագիր։ Ուորֆի կարծիքները լեզվի և մտքի փոխհարաբերության բնույթի վերաբերյալ մնում են վիճելի։ Քննադատները, ինչպիսիք են Լենեբերգը, Բլեքը, և Պինքերը, Ուորֆին վերագրում են ուժեղ լեզվական դետերմինիզմ, իսկ Լյուսին, Սիլվռստայնը և Լեվինսոնը մատնանշում են Ուորֆի լեզվական դետերմինիզմի բացահայտ մերժումները, որտեղ նա պնդում է, որ հնարավոր է կատարել թարգմանություն և համապատասխանություն։

Չնայած Ուորֆին պակասում էր լեզվաբանության բարձր մակարդակը, բայց նրա հեղինակությունն արտացոլում է նրա ձեռք բերած կարողությունը։ Եյլի համալսարանի նրա հասակակիցները համարում էին Ուորֆին լավագույն մարդկանցից մեկը։ Նա բարձր էր գնահատվում այնպիսի հեղինակների կողմից, ինչպիսիք են Բոասը, Սեպիրը, Բլումֆիլդը և Տոզերը։ «Իսկապես, –գրել է Լյուսին, –չնայած իր «սիրողական» կարգավիճակին, լեզվաբանության ոլորտում Ուորֆի աշխատանքը լեզվաբանների կողմից ճանաչվել և հռչակվում է որպես հոյակապ մասնագիտական որակ»։

Լենեբերգի, Չոմսկու և Պինքերի նման ընդդիմախոսները քննադատում էին նրա նկարագրության մեջ հստակություն չապահովելու, թե ինչպես է լեզուն ազդում մտքի վրա, և իր ենթադրությունները չապացուցելու համար։ Նրա փաստարկների մեծ մասը անեկդոտներ և մտորումներ էին, որոնք ծառայում էին՝ ցույց տալու, թե ինչպես են «էկզոտիկ» քերականական կարգերը կապված եղել նույնքան էկզոտիկ մտքի աշխարհների հետ։ Ուորֆի խոսքերով.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Մենք տարանջատում ենք բնությունը մեր մայրենի լեզվով սահմանված գծերին համաձայն։ Այն կարգերն ու տեսակները, որոնք մենք մեկուսացնում ենք երևույթների աշխարհից, մենք այնտեղ չենք գտնում, որովհետև դրանք նայում են յուրաքանչյուր դիտորդի դեմքին, ընդհակառակը, աշխարհը ներկայացված է տպավորությունների խճանկարի տեսքով, որը պետք է կազմակերպվի մեր մտքի կողմից։ Սա նշանակում է լայն առումով մեր մտքի լեզվական համակարգերով։ Մենք մասնատում ենք բնությունը, համակարգում ենք այն հասկացույթներով և վերագրում ենք դրանց իմաստներ։ Հիմնականում, որովհետև մենք համաձայնում ենք համակարգել այն հենց այս կերպ։ Դա մի համաձայնեցում է մեր ողջ խոսքային համայնքում և կոդավորված է մեր սեփական լեզվի բանաձևերով։ Բոլոր դիտորդներին միևնույն ֆիզիկական ապացույցները չեն տանում տիեզերքի միևնույն պատկերը, եթե նրանց լեզվական հիմքերը նման չեն, կամ ինչ-որ կերպ հնարավոր է ճշգրտել։ |  |

Ուորֆի լեզվական հարաբերականության ամենահայտնի օրինակներից են տեղական լեզվի մի քանի տերմին ունենալու փաստը, որը միայն մեկ բառով է նկարագրվում եվրոպական լեզուներում (Ուորֆն օգտագործել է «Եվրոպական Միջին Ստանդարտ» հապավումը՝ ակնարկելու համար եվրոպական լեզուներով ուսումնասիրված քերականական կառուցվածքները, ի հակադրություն պակաս ուսումնասիրված լեզուների ավելի մեծ տարբերության)։

Ուորֆի օրինակներից մեկը ինուիտերեն լեզվով «ձյուն» բառերի ենթադրաբար մեծ քանակն էր, որը հետագայում ընկալվեց որպես խեղաթյուրում։

Մեկ այլ օրինակ է Հոփի լեզվում «ջուր» բառերը, մեկը նշում է տարայի մեջ խմելու ջուրը, իսկ մյուսը` ջրի զանգվածը։ Բազմիմաստության այս օրինակները ցույց տվեցին, որ բնիկ լեզուները երբեմն ավելի մանրահատիկային իմաստաբանական տարբերակումներ էին անում, քան եվրոպական լեզուները, և որ երկու լեզուների միջև ձյան կամ ջրի նման հիմնական հասկացությունների թարգմանությունը միշտ չէ, որ հնարավոր է։

Մեկ այլ օրինակ՝ Ուորֆի՝ որպես հրդեհային տեսուչ ապահովագրական ընկերությունում աշխատող քիմիկոսի փորձից։ Քիմիական գործարանը ստուգելիս նա նկատեց, որ գործարանն ուներ բենզինի տակառների երկու պահեստարան՝ մեկը լրիվ տակառների համար, իսկ մյուսը՝ դատարկ։ Նա նաև նկատեց, որ ոչ մի աշխատող սենյակներում ծխախոտ չէր ծխում, քանի որ տակառներում գտնվող դյուրավառ գոլորշիների համար դա շատ վտանգավոր էր։ Նա եզրակացրեց, որ տակառների հետ կապված դատարկ բառի օգտագործումը աշխատողներին ստիպել է անգիտակցաբար դրան անվնաս համարել՝ չնայած տեղյակ լինելով պայթյունի վտանգի մասին։ Այս օրինակը հետագայում քննադատության արժանացավ Լենեբերգի կողմից, քանի որ այն իրականում ցույց չի տալիս դատարկ բառի օգտագործման և ծխելու գործողության պատճառահետևանքային կապը, բայց փոխարենը շրջանաձև պատճառաբանության օրինակ էր։ «Լեզուների բնազդը» գրքում Պինքերը ծաղրի ենթարկեց այս օրինակը՝ պնդելով, որ սա ոչ թե լեզվի, այլ մարդկային ընկալման ձախողում է։

Լեզվական հարաբերականության վերաբերյալ Ուորֆի ամենաբարդ փաստարկը այն էր, որ նրա կարծիքով հիմնարար տարբերություն կար Հոփի լեզվում՝ որպես հայեցակարգային կարգերի ընկալման մեջ։ Նա պնդում էր, որ ի տարբերություն անգլերենի և ԵՄՍ–ի այլ լեզուների, Հոփի լեզվում անդրադարձ չի արվում ժամանակի հոսքին որպես հստակ, հաշվարկելի դեպքերի հաջորդականությանը, ինչպես «երեք օր» կամ «հինգ տարի», այլ որպես մեկ գործընթաց և, հետևաբար, դա ժամանակի միավորներին վերաբերող գոյականներ չունի, ինչպես որ ԵՄՍ–ի խոսողները հասկանում են դրանք։ Նա առաջարկեց, որ ժամանակի այս տեսակետը հիմնարար է Հոփի լեզվում մշակույթի համար, և բացատրեց Հոփի լեզվում վարքի որոշակի ձևեր։ Ավելի ուշ Մալոտկին պնդեց, որ ոչ մի ապացույց չի գտել Ուորֆի պնդումների մասին ոչ 1980–ականների ժամանակաշրջանի խոսողների, ոչ էլ եվրոպացիների ժամանման պատմական փաստաթղթերում։ Մալոտկին օգտագործեց ապացույցներ հնագիտական տվյալների, օրացույցերի, պատմական փաստաթղթերի, ժամանակակից խոսքի և եզրակացրեց, որ չկա որևէ ապացույց, որ Հոփի լեզվում ժամանակի գաղափարը կազմվել է Ուորֆի առաջարկած ձևով։ Ունիվերսալիստական գիտնականները, ինչպիսիք են Պինքերը, հաճախ Մալոտկիի ուսումնասիրությունը համարում են Ուորֆի Հոփի լեզվի պնդման վերջին հերքումը, մինչդեռ հարաբերականության տեսության հետևորդները, ինչպիսիք են Լյուսին և Փենի Լին, քննադատում էին Մալոտկիի ուսումնասիրությունը՝ Ուորֆի պնդումները սխալ բնութագրելու և Հոփի լեզվում քերականությունը վերլուծության ենթարկելու համար, որը չի համապատասխանում տվյալներին։

Ուորֆը մահացել է 1941 թվականին 44 տարեկան հասակում՝ թողնելով բազմաթիվ չհրապարակված հոդվածներ։ Նրա միտքը շարունակեցին լեզվաբաններն ու մարդաբանները, ինչպիսիք են Հոյջերն ու Լին, ովքեր շարունակում էին լեզվի ազդեցության ուսումնասիրությունը մտքի վրա, և Թրեյջերը, որը Ուորֆի մի շարք հոդվածներ էր պատրաստել հրատարակելու համար։ Ուորֆի գաղափարները լայն տարածում գտան լեզվական հարաբերականության թեմայով նրա 1956 թվականին մեկ լեզվով լույս տեսած հիմնական աշխատություններով՝ «Լեզու, միտք և իրականություն» խորագրով։

### Էրիկ Լենեբերգ

1953 թվականին Էրիկ Լենեբերգը քննադատեց Ուորֆի օրինակները՝ լեզվի օբյեկտիվիստական տեսակետից։ Ըստ նրա՝ լեզուները հիմնականում ստեղծված են իրական աշխարհի իրադարձությունները ներկայացնելու համար, չնայած որ լեզուները տարբեր կերպ են արտահայտում այդ գաղափարները, բայց այդպիսի արտահայտությունների իմաստները և հետևաբար խոսողի մտքերը համարժեք են։ Նա պնդում էր, որ Ուորֆի անգլերեն լեզվով նկարագրությունը Հոփի լեզվում ժամանակի կարգի վերաբերյալ, իրականում Հոփի լեզվի հայեցակարգի թարգմանությունն էր անգլերենով, ուստի հերքում էր լեզվական հարաբերականության տեսության հիմնադրույթները։ Այնուամենայնիվ, Ուորֆը մտահոգված էր այն հարցով, թե ինչպես է լեզվի օգտագործումը ազդում սովորական վարքի վրա, այլ ոչ թե թարգմանության։ Ուորֆի տեսակետն այն էր, որ չնայած անգլերենով խոսողները կարող են հասկանալ, թե ինչպես է մտածում Հոփի լեզվով խոսողը, նրանք այդպես չեն մտածում։

Լենեբերգի հիմնական քննադատությունն Ուորֆի աշխատանքների վերաբերյալ այն էր, որ նա երբեք ցույց չի տվել լեզվական և հոգեկան երևույթների կապը։ Լենեբերգը Բրաունին ներկայացրեց, որ նման կապի ապացույցը պահանջում է լեզվական երևույթների ուղղակիորեն համապատասխանեցում վարքի հետ։ Նրանք փորձնականորեն գնահատեցին լեզվական հարաբերականության տեսության հիմնադրույթները և 1954 թվականին հրապարակեցին իրենց արդյունքները։

Քանի որ ո՛չ Սեպիրը, ո՛չ Ուորֆը երբևէ չէին առաջարկել ձևային վարկած, Բրաունն ու Լենեբերգը ձևակերպեցին իրենց սեփականը։ Նրանց երկու դրույթներն էին. (I) «աշխարհը տարբեր կերպ է ուսումնասիրվում և ընկալվում տարբեր լեզվական համայնքներում», և (II) «լեզուն պայմանավորում է յուրահատուկ ճանաչողական կառուցվածք»։ Հետագայում Բրաունը դրանք զարգացրեց այսպես կոչված «թույլ» և «ուժեղ» ձևակերպման մեջ.

* Լեզվական համակարգերի միջև կառուցվածքային տարբերությունները, ընդհանուր առմամբ, զուգահեռ կլինեն լեզվի բնիկ խոսողների ոչ լեզվաբանական ճանաչողական տարբերությունների հետ, որոնք չեն նշվում։
* Յուրաքանչյուրի մայրենի լեզվի կառուցվածքը մեծապես ազդում կամ ամբողջությամբ որոշում է աշխարհայացքը, որը նա ձեռք է բերելու լեզուն սովորելու ընթացքում։

Բրաունի ձևակերպումները հայտնի դարձան և վերագրվեցին Ուորֆին և Սեպիրին, չնայած որ երկրորդ ձևակերպումը, որը կապված էր լեզվական դետերմինիզմի հետ, երբեք ոչ մեկի կողմից առաջ չի քաշվել։

Քանի որ Բրաունն ու Լենեբերգը կարծում էին, որ լեզվով արտահայտված օբյեկտիվ իրականությունը նույնն է բոլոր լեզուներով խոսողների համար, նրանք որոշեցին ստուգել, թե ինչպես են տարբեր լեզուները տարբեր կերպ կոդավորում նույն հաղորդագրությունը և արդյոք ապացուցված է, որ կոդավորման տարբերությունները ազդում են վարքի վրա։

Նրանք նախագծեցին փորձեր, որոնք ներառում էին գույների կոդավորումը։ Իրենց առաջին փորձի ընթացքում նրանք ուսումնասիրեցին, թե արդյոք անգլերեն խոսողների համար ավելի հեշտ է հիշել գույների երանգները, որոնց համար նրանք ունեն հատուկ անուն, քան հիշել գույներ, որոնք բառերով այդքան հեշտ չէին սահմանվում։ Սա նրանց թույլ տվեց համեմատել լեզվական դասակարգումը ոչ լեզվական խնդրի հետ։ Հետագա փորձի ընթացքում երկու լեզվով խոսողներին, ովքեր դասակարգում էին գույները (անգլերեն և զունի լեզու) խնդրեցին ճանաչել գույները։ Այս եղանակով կարելի էր որոշել՝ արդյոք երկու խոսողներն օժտված են տարբեր գույների կատեգորիաներ որոշելու և դրանց մեջ երանգներ ճանաչելու կարողությամբ։ Բրաունը և Լենեբերգը գտան, որ Զունի լեզվով խոսողները, ովքեր կանաչը և կապույտը համարում են որպես մեկ գույն, դժվարանում էին ճանաչել և հիշել կանաչ/կապույտ կարգի նրբությունները։ Բրաունի և Լենեբերգի ուսումնասիրությունը սկսվեց լեզվական հարաբերականության ուսումնասիրման ավանդույթի՝ գունային տերմինաբանության միջոցով։

### Ունիվերսալիստական ժամանակաշրջան

Հիմնական հոդված՝ Ունիվերսալիզմ
Լենեբերգը նաև ճանաչողական առաջին գիտնականներից էր, ով սկսեց զարգացնել լեզվի ունիվերսալիստական տեսությունը, որը ձևավորվել է Չոմսկու՝ Համընդհանուր քերականության տեսության ներքո՝ պնդելով, որ բոլոր լեզուները ունեն նույն հիմքում ընկած կառույցը։ Չոմսկու դպրոցը այն կարծիքին էր, որ լեզվական կառույցները մեծամասնությամբ ներքին են, և այն, ինչ ընկալվում է որպես առանձին լեզուների միջև տարբերություններ, իրենցից ներկայացնում են մակերեսային երևույթներ, որոնք չեն ազդում ուղեղի համընդհանուր ճանաչողական գործընթացների վրա։ Այս տեսությունը դարձել է ամերիկյան լեզվաբանության գերիշխող հարացույցը 1960–ականներից մինչև 1980–ականներ, մինչդեռ լեզվական հարաբերականությունը դարձել է ծաղրի առարկա։

1960–ականներին ունիվերսալիստական ազդեցության օրինակներ են Բեռլինի և Քեյի ուսումնասիրությունները, որոնք շարունակել են Լենեբերգի գույների հետազոտությունը։ Նրանք ուսումնասիրեցին գունային տերմինաբանության ձևավորումը և ցույց տվեցին գույների անվանման հստակ համընդհանուր միտումներ։ Օրինակ՝ նրանք պարզեցին, որ չնայած լեզուները տարբեր գունային տերմինաբանություններ ունեն, նրանք սովորաբար որոշ երանգներ ավելի շատ են ճանաչում, քան մյուսները։ Նրանք ցույց տվեցին, որ քիչ գունային տերմիններ ունեցող լեզուներում՝ կախված տերմինների քանակից, երանգներն ընտրվում են որպես առանցքային գույներ, օրինակ՝ միայն երեք գունային տերմիններով լեզուները միշտ ունեն սև, սպիտակ և կարմիր առանցքային գույներ։ Այն փաստը, որ տարբեր լեզուներում գույների անվանման միջև պատահական տարբերություններ կարող էին ունենալ համընդհանուր օրինաչափություններ, դիտվում էր որպես լեզվական հարաբերականության դեմ հզոր փաստարկ։ Դրանից հետո Բեռլինի և Քեյի հետազոտությունները քննադատության ենթարկվեց Լյուսիի կողմից, ով պնդում էր, որ Բեռլինի և Քեյի եզրակացությունները շեղվում էին իրենց պնդումից, որ գունային տերմինները կոդավորում են միայն գունային տեղեկատվությունը։ Լյուսին նաև պնդեց, որ նրանց գունային տերմինները տրամադրում էին այլ տեղեկություններ, որոնք փաստացի կարող էին համարվել լեզվական հարաբերականության օրինակներ։

Ունիվերսալիստական տեսության այլ հետազոտողներ լեզվական հարաբերականության տեսակետների վերաբերյալ հաճախ հարձակվում են Ուորֆի հատուկ կետերի և օրինակների վրա։ Օրինակ՝ Հոփի լեզվում ժամանակի արտահայտությունների Մալոտկիի ուսումնասիրությունը ցույց տվեց բազմաթիվ օրինակներ, որոնք վիճարկում էին Ուորֆի «հավերժական» մեկնաբանությունը Հոփի լեզվի և մշակույթի մասին, բայց, ըստ ամենայնի, չկարողացավ անդրադառնալ Ուորֆի կողմից առաջ քաշված լեզվական հարաբերականության փաստարկին (այսինքն՝ բնիկ Հոփի լեզվով խոսողների կողմից ժամանակի ըմբռնումը տարբերվում էր եվրոպական լեզուների խոսողների ըմբռնումից՝ իրենց լեզուների կառուցվածքային տարբերությունների պատճառով, Ուորֆը երբեք չէր պնդում, որ Հոփի լեզվով խոսողներին ժամանակի որևէ հասկացություն չկա)։ Ինքը՝ Մալոտկին, ընդունում է, որ հայեցակարգերը տարբեր են, բայց քանի որ նա անտեսում է Ուորֆի՝ «ժամանակ» բառի օգտագործումը և «այն, ինչ մենք անվանում ենք» որակավորում, Ուորֆին ստիպում է պնդել, որ Հոփի լեզվում ժամանակի հասկացություն չկա։

Ունիվերսալիստական մտքի դպրոցի շատ հետևորդներ այսօր էլ դեմ են լեզվական հարաբերականությանը։ Օրինակ՝ Պինքերը «Լեզվի բնազդը» հոդվածում պնդում է, որ միտքը անկախ է լեզվից, որ լեզուն ինքնին անիմաստ է մարդու մտքի որևէ հիմնարար ձևով, և որ մարդիկ նույնիսկ չեն մտածում «բնական» լեզվով, այսինքն՝ ցանկացած լեզու, որով մենք իրականում շփվում ենք. ավելի շուտ, մենք մտածում ենք մի լեզվով, որը կոչվում է «մեթալեզու»։ Պինքերը չընդունեց նաև այն, որը նա անվանում է «Ուորֆի հիմնական դիրքորոշում»՝ հայտարարելով. «Որքան շատ ես քննում Ուորֆի փաստարկները, այնքան ավելի քիչ իմաստ ունեն դրանք»։

Պինքերը և այլ ունիվերսալիստներ մեղադրվել են հարաբերական տեսության հետևորդների կողմից՝ Ուորֆի տեսակետները խեղաթյուրելու և վիճաբանելու ոչ հստակ դրույթները։

### Ջոշուա Ֆիշմանի «Երրորդ տեսակի Ուորֆիանիզմ»

Ջոշուա Ֆիշմանը պնդում էր, որ Ուորֆի իրական դիրքը հիմնականում անտեսվում էր։ 1978 թվականին նա դիտարկում էր Ուորֆին որպես «նեոհերդերիան չեմպիոն», իսկ 1982 թվականին նա առաջարկեց «երրորդ տեսակի Ուորֆիանիզմ»–ը՝ փորձելով բևեռել լեզվաբանների ուշադրությունը նրա պնդման վրա, թե որն է Ուորֆի իրական հետաքրքրությունը՝ մասնավորապես «փոքր ժողովուրդների» և «փոքր լեզուների» ներքին արժեքը։ Ուորֆը քննադատել էր Օգդենի հիմնական անգլերենը հետևյալ կերպ.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Բայց սահմանափակել մտածողությունը զուտ անգլերենի օրինակներով նշանակում է կորցնել մտքի ուժը, որը կորցնելուց հետո այլևս չի կարող վերականգնվել։ Դա «ամենապարզ» անգլերենն է, որը պարունակում է ամենամեծ թվով անգիտակցական մտորումներ բնության մասին։ Մենք նույնիսկ մեր պարզ անգլերենին շատ ավելի մեծ արդյունավետությամբ ենք վերաբերվում, եթե այն դիտարկենք բազմալեզու իրազեկման տեսանկյունից։ |  |

Թեև Բրաունի լեզվական հարաբերականության վարկածի թույլ տարբերակը առաջարկում է, որ լեզուն ազդում է մտքի վրա և այն ուժեղ վարկածը, որով լեզուն որոշում է մտածողությունը, Ֆիշմանի «Երրորդ տեսակի Ուորֆիանիզմ»–ը առաջարկում է, որ լեզուն մշակույթի բանալին է։

### Ճանաչողական լեզվաբանություն

1980–ականների վերջին և 1990–ականների սկզբին կոգնիտիվ հոգեբանության և կոգնիտիվ լեզվաբանության առաջխաղացումը նոր հետաքրքրություն առաջացրեց Սեպիր–Ուորֆ վարկածի նկատմամբ։ Նրանցից մեկը, ով ընտրեց Ուորֆիական մոտեցումը, Ջորջ Լակոֆն էր։ Նա պնդում էր, որ լեզուն հաճախ փոխաբերականորեն է օգտագործվում, և լեզուներն օգտագործում են տարբեր ճանաչողական փոխաբերություններ, որոնք բացահայտում են մի բան այն մասին, թե ինչպես են մտածում այդ լեզվով խոսողները։ Օրինակ՝ անգլերենն օգտագործում է հայեցակարգային փոխաբերություններ՝ ժամանակը նմանեցնելով փողին, այնպես որ ժամանակը կարող է խնայվել, ծախսվել և ներդրվել, մինչդեռ մյուս լեզուներն այդ եղանակով չեն խոսում ժամանակի մասին։ Մյուս նմանատիպ փոխաբերությունները բնորոշ են շատ լեզուների, քանի որ դրանք հիմնված են ընդհանուր մարդկային փորձի վրա, օրինակ՝ փոխաբերություններ, որոնք զուգորդում են «վերևը լավի» և «վատը ներքևի» հետ։ Լակոֆը նաև պնդում է, որ փոխաբերությունը կարևոր դեր ունի քաղաքական բանավեճերում, ինչպիսիք են «կյանքի իրավունք»–ը կամ «ընտրության իրավունք»–ը, «ապօրինի օտարերկրացիներ»–ը կամ «փաստաթղթեր չունեցող աշխատողներ»–ը։

#### Չափանիշներ

Իր «Կանայք, կրակ և վտանգավոր բաներ» (Women, Fire and Dangerous Things) գրքում. Որ կարգերն են բացահայտում մտքի մասին, Լակոֆը վերագնահատեց լեզվական հարաբերականությունը և հատկապես Ուորֆի տեսակետները այն մասին, թե ինչպես է լեզվական դասակարգումն արտացոլում և (կամ) ազդում մտավոր կարգերի վրա։ Նա եզրակացրեց, որ բանավեճը ոչ ճշգրիտ էր։ Նա նկարագրեց չորս չափանիշներ, որոնց հիման վրա տարբերվում էին ուսումնասիրողների կարծիքները այն մասին, թե ինչից էր բաղկացած լեզվական հարաբերականությունը.

* Լեզվական հարաբերականության աստիճանը և խորությունը։ Լեզվական և զուգորդված վարքի մակերեսային տարբերությունների մի քանի օրինակներ բավարար են լեզվական հարաբերականության առկայությունը ցույց տալու համար։ Գուցե միայն խորը տարբերությունները, որոնք ներթափանցում են լեզվական և մշակութային համակարգը, բավարար են։
* Անկախ նրանից՝ հայեցակարգային համակարգերը բացարձակ են, թե կարող են զարգանալ
* Անկախ նրանից, թե նմանության չափանիշը թարգմանելիությունն է, թե լեզվական արտահայտությունների օգտագործումը
* Լեզվական հարաբերականության կենտրոնը՝ լինի լեզուն, թե ուղեղը,

Լակոֆը եզրակացրեց, որ Ուորֆի շատ ընդդիմախոսներ քննադատել էին նրան՝ լեզվական հարաբերականության նոր բնորոշումներ օգտագործելու, իրենց քննադատությունները մեկնաբանելու մեջ։

#### Լեզվական հարաբերականության վերաիմաստավորում

Գամպերզի և Լևինսոնի կողմից խմբագրված 1996 թվականի «Լեզվական հարաբերականության վերաիմաստավորում» անթոլոգիայի հրատարակությունը սկսեց լեզվական հարաբերականության ուսումնասիրությունների նոր ժամանակաշրջան, որը կենտրոնացած էր ճանաչողական և սոցիալական տեսակնետերի վրա։ Գիրքն ընդգրկում էր լեզվական հարաբերականության և ունիվերսալիստական ավանդույթների վերաբերյալ ուսումնասիրություններ։ Լևինսոնը փաստեց լեզվական հարաբերականության էական ազդեցությունները լեզուների միջև տարածական կարգերի լեզվաբանական հայեցակարգում։ Օրինակ՝ այն տղամարդիկ, ովքեր խոսում են Գուգու Յիմիթիրի լեզվով Քուինսլենդում ճշգրիտ նավարկության հրահանգներ են տվել՝ օգտագործելով հյուսիսային, հարավային, արևելյան և արևմտյան մասերի համակարգ, ինչպես նաև ժեստերի միջոցով ցույց են տվել մեկնարկման ուղղությունը։

Բաուերմենի և Սլոբինի առանձին ուսումնասիրությունները վերաբերվում էին լեզվի դերին ճանաչողական գործընթացներում։ Բաուերմենը ցույց տվեց, որ որոշ ճանաչողական գործընթացներ որևէ նշանակալի չափով լեզու չէին օգտագործում և հետևաբար չէին կարող ենթակա լինել լեզվական հարաբերականության համար։ Սլոբինը նկարագրել է ճանաչողական գործընթացի մեկ այլ տեսակ, որը նա անվանել է «մտածել խոսելու համար» ("thinking for speaking"), դա գործընթացի այն տեսակն է, որում ընկալողական տվյալները և նախալեզվաբանական ճանաչողության այլ տեսակներ թարգմանվում են լեզվաբանական տերմիններով հաղորդակցման համար։ Սլոբինը պնդում է, որ դրանք ճանաչողական գործընթացի այն տեսակներն են, որոնք ընկած են լեզվական հարաբերականության հիմքում։

### Հղկումներ

Հետազոտողները, ինչպիսիք են Բորոդիցկին, Մաջիդը, Լյուսին և Լևինսոնը, կարծում են, որ լեզուն ազդում է մտքի վրա ավելի սահմանափակ ձևերով, քան ավելի լայն նախնական պնդումները։ Հետազոտողները ուսումնասիրում են մտքի (կամ ճանաչողության), լեզվի և մշակույթի կապը և նկարագրում համապատասխան ազդեցությունները։ Նրանք օգտագործում են փորձարարական տվյալներ՝ իրենց եզրակացությունները հավաստիացնելու համար։ Քեյը, ի վերջո, եզրակացրեց, որ Ուորֆի հիպոթեզը հաստատվում է աջ տեսողական կիսագնդում, բայց ոչ թե ձախում։ Նրա հայտնագործությունները ցույց են տալիս, որ ուղեղի կողայնացման հաշվառումը մեկ այլ հնարավորություն է տալիս։

Հոգելեզվաբանությունը ուսումնասիրել է շարժման ընկալումը, հույզերի ընկալումը և հիշողությունը։ Լեզվական հարաբերականության վերաբերյալ հոգելեզվաբանության ուսումնասիրությունների ոսկե ստանդարտը այժմ գտնում է ոչ լեզվական ճանաչողական տարբերություններ տարբեր լեզուներով խոսողների մոտ։

Երկլեզու խոսողների հետ վերջերս կատարված աշխատանքը փորձում է տարբերակել լեզվի ազդեցությունը մշակույթի ազդեցությունից երկլեզու ճանաչողության վրա, ներառյալ ժամանակի, տարածության, շարժման, գույների և հույզերի ընկալումները։ Հետազոտողները նկարագրել են երկլեզուների և միալեզուների տարբերությունը գույնի ընկալման, ժամանակի ներկայացման և ճանաչողության այլ տարրերի մեջ։

Փորձառական հետազոտություն
-------------------------

Լյուսին առանձնացրեց լեզվական հարաբերականության ուսումնասիրության երեք հիմնական բաժիններ։

### Կառուցվածքակենտրոն

«Կառուցվածքակենտրոն» մոտեցումը սկսվում է լեզվի կառուցվածքային առանձնահատկությունից և ուսումնասիրում է մտքի և վարքի հնարավոր ճյուղերը։ Պատշաճ օրինակը Ուորֆի կողմից Հոփի լեզվի և անգլերենի ժամանակի տարբերությունների քերականության անհամապատասխանությունների դիտարկումն է։ Այս ուղղությամբ ավելի վերջերս կատարված հետազոտությունը Լյուսիի ուսումնասիրությունն է, որում նկարագրվում է, թե ինչպես քերականական թվերի և թվականների դասիչների կարգերի օգտագործումը մայաների լեզվով հանգեցնում է նրան, որ այդ լեզվով խոսողները դասակարգում են առարկաները ըստ նյութի, այլ ոչ թե ձևավորում, ինչպես նախընտրում են անգլերենով խոսողները։

### Ոլորտակենտրոն

«Ոլորտակենտրոն» մոտեցումը ընտրում է իմաստաբանական տիրույթ և համեմատում այն լեզվամշակութային խմբերի հետ։ Այն կենտրոնացած էր գունային տերմինաբանության վրա, չնայած ընդունված է, որ այս տիրույթը ենթաօպտիմալ է, քանի որ գույնի ընկալումը, ի տարբերություն այլ իմաստաբանական տիրույթների, մխրճված է նյարդային համակարգի մեջ և որպես այդպիսին ենթակա է ավելի համընդհանուր սահմանափակումների համար, քան մյուս իմաստաբանական ոլորտները։

Տարածությունը ևս մեկ իմաստաբանական տիրույթ է, որը հաստատել է լեզվական հարաբերականության ուսումնասիրությունների արդյունավետ լինելու մասին։ Տարածական կարգերը շատ են տարբերվում լեզվից լեզու։ Խոսողները վստահում են տարածության լեզվական հասկացույթավորման առկայությանը շատ տարրական առաջադրանքներ իրականացնելու մեջ։ Լևինսոնը և մյուսները ներկայացրին տարածության երեք հիմնական դասակարգումներ։ Չնայած շատ լեզուներ օգտագործում են դրանց համակցությունները։ Օրինակ՝ Յիմիթիր լեզվի տարածական հարաբերությունները նկարագրելիս օգտագործվում են միայն բացարձակ ուղղություններ։ Ամեն ինչի դիրքը նկարագրվում է՝ օգտագործելով հիմնական ուղղությունները։ Խոսողները սահմանում են տեղը որպես «տան հյուսիս», իսկ անգլերենով խոսողը կարող է օգտագործել հարաբերական դիրքեր՝ ասելով «տան դիմաց» կամ «տան ձախ կողմում»։

### Վարքակենտրոն

«Վարքակենտրոն» մոտեցումը սկսվում է՝ համեմատելով վարքագիծը լեզվական խմբերով, ապա փնտրելով այդ վարքագծի պատճառները լեզվական համակարգում։ Ուորֆը քիմիական գործարանում հրդեհների բռնկումը վերագրեց բանվորների կողմից «դատարկ» բառի օգտագործմամբ՝ միայն դյուրավառ գոլորշիներ պարունակող տակառները նկարագրելու համար։ Բլումը նկատեց, որ չինարենով խոսողները անսպասելի դժվարությունների էին բախվում պատասխանելու իրենց հարցաթերթիկում տրված հակափաստարկային հարցերին։ Նա եզրակացրեց, որ դա կապված է այն բանի հետ, թե ինչպես է հակափաստարկը նշված քերականորեն չինարենում։ Այլ հետազոտողներ այս արդյունքը վերագրեցին Բլումի թերի թարգմանություններին։ Ստռոմնեսն ուսումնասիրեց, թե ինչու են ֆիննական գործարաններն ավելի շատ աշխատանքային պատահարներ ունենում, քան շվեդական նմանատիպ դեպքերը։ Նա եզրակացրեց, որ շվեդերենի նախդիրների քերականական գործածության և ֆիննական հոլովների ճանաչողական տարբերությունները կարող էին պատճառ դառնալ, որ շվեդական գործարանները ավելի շատ ուշադրություն դարձնեին աշխատանքային գործընթացին, իսկ ֆիննական գործարանների կազմակերպիչները՝ ավելի շատ անհատական աշխատողին։

Էվերետի աշխատանքում հայտնաբերվել է մի քանի առանձնահատկություններ Բրազիլիական Ամազոնիայի Պիռահա լեզվի վերաբերյալ, որոնք նա սահմանել է համապատասխան լեզվաբանական հազվագյուտ հատկանիշների, ինչպիսիք են թվերի և գունային տերմինների բացակայությունը, այլ կերպ սահմանված եղանակով և որոշ տեսակի դրույթների բացակայությունը։ Էվերետի եզրակացությունները թերահավատորեն ընդունվեցին ունիվերսալիստների կողմից, ովքեր պնդում էին, որ լեզվական դեֆիցիտը բացատրվում է նման հասկացությունների անհրաժեշտության բացակայությամբ։

Տարբեր քերականական հատկություններ ունեցող լեզուների ոչ լեզվական փորձերի հետ կապված վերջերս կատարված հետազոտությունները (օրինակ՝ լեզուները առանց և հաշվողական բառերի հետ կամ տարբեր սեռի քերականական կարգերով լեզուների հետ) ցույց են տվել, որ մարդու դասակարգման լեզվական տարբերությունները պայմանավորված են այդ տարբերություններով։ Փորձարարական հետազոտությունները ենթադրում են, որ այդ լեզվական ազդեցությունը մտքի վրա նվազում է ժամանակի ընթացքում, ինչպես այն դեպքում, երբ մի լեզվով խոսողները ենթարկվում են մյուսի։

Ամերիկյան հոգեբանական ասոցիացիայի փորձարարական հոգեբանության ամսագրի կողմից հրապարակված ուսումնասիրությունը պնդում է, որ լեզուն կարող է ազդել ժամանակի գնահատման վրա։ Ուսումնասիրությունը կենտրոնացել էր երեք խմբերի վրա՝ առաջինը, ովքեր խոսում էին միայն շվեդերեն, երկրորդը, ովքեր խոսում էին միայն իսպաներեն կամ երկլեզու խոսողներ էին, և երրորդը, ովքեր խոսում էին այդ երկու լեզուներով։ Շվեդերեն խոսողները նկարագրում են ժամանակը՝ օգտագործելով «երկար» կամ «կարճ» հեռավորություններ ցույց տվող տերմիններ, իսկ իսպանախոսները օգտագործում են «շատ» կամ «քիչ» քանակի հետ կապված տերմիններ։ Հետազոտողները մասնակիցներին խնդրել են գնահատել, թե որքան ժամանակ է անցել՝ դիտելով էկրանի վրայի աճող գիծը կամ տարայի մեջ լցվելը։ Հետազոտողները նշել են, որ «Տևողությունը վերարտադրելիս շվեդախոսները խաբվել են երկարության վրա, իսկ իսպանախոսները՝ չափի/քանակի»։ Երբ երկլեզվով խոսողներին հուշվեց «տևողություն» բառը (իսպաներեն) նրանք հիմնեցին իրենց ժամանակի գնահատականները՝ անտեսելով լցված տարաների աճող գծերը։ Երբ նրանց առաջարկվեց «ժամանակ» բառը (շվեդերեն), նրանք գնահատեցին անցած ժամանակի հեռավորությունը, որի գծերն անցել էին։

Կաշիման ցույց տվեց, որ այն երկրներում ապրող մարդիկ, որտեղ խոսակցական լեզուները հաճախ դերանուններով են արտահայտվում (օրինակ՝ ճապոներենը), հակված են ավելի շատ հանրային արժեքների, քան նրանք, ովքեր չեն օգտագործում դերանուն լեզուներում, ինչպիսիք անգլերենն է։ Նրանք պնդում էին, որ «Դու»–ի և «Ես»–ի մեջբերումը խոսողներին հիշեցնում է ես–ի և մյուսի միջև եղած տարբերությունը։

### Գույնի տերմինաբանություն

Հետազոտությունները շարունակվեց Լենեբերգ/Ռոբերտսից և Բրաուն/Լենեբերգից հետո։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել գունանունների թվերի միջև եղած փոխկապակցվածությունը։ Հետազոտողները դա վերագրում են առանցքային գույներին, որոնք ունեն ավելի բարձր կոդավորելու ունակություն։ Բեռլինը/Քեյը գտան տիպաբանական համընդհանուր սկզբունքներ, որոնք որոշվում են կենսաբանական, այլ ոչ թե լեզվական գործոններով։ Այս հետազոտությունը առաջացրեց ուսումնասիրություններ գունային տերմինաբանության տիպաբանական համընդհանուրների վերաբերյալ։ Հետազոտողները, ինչպիսիք են Լյուսին, Սաունդերսը և Լևինսոնը, պնդում են, որ Բեռլինի և Քեյի ուսումնասիրությունը չի հերքում գույների անվանման լեզվական հարաբերականությունը՝ իրենց ուսումնասիրության մեջ չհիմնավորված ենթադրությունների պատճառով (օրինակ՝ արդյոք բոլոր մշակույթներն իրականում ունեն հստակ «գույնի» սահմանված կարգ) և դրանց հետ կապված տվյալների խնդիրներ։ Հետազոտողները, ինչպիսիք Մակլորին էր, շարունակեցին ուսումնասիրել գույների անվանումները։ Բեռլինի և Քեյի նման, Մակլորին եզրակացրեց, որ ոլորտը հիմնականում ղեկավարվում է ֆիզիկական–կենսաբանական ընդհանրույթներով։

Այլ տիրույթներ
--------------

Լեզվական հարաբերականությունը ոգեշնչեց մյուսներին՝ մտածելու՝ արդյոք մտքի վրա կարող է ազդել լեզվի աղավաղումը։

### Գիտություն և փիլիսոփայություն

Հարցը կրում է փիլիսոփայական, հոգեբանական, լեզվաբանական և մարդաբանական հայեցակերպեր[*պարզաբանել*]:

Հիմնական հարցն այն է, թե արդյոք մարդու հոգեբանական ունակությունները բնածին են, թե դրանք հիմնականում ուսման արդյունք են, և հետևաբար ենթակա են մշակութային և սոցիալական գործընթացների, ինչպիսիք են լեզուն։ Բնածին տեսակետը պնդում է, որ մարդիկ ունեն հիմնական ընդունակությունների մի շարք, և որ փոփոխականությունը մշակութային տարբերությունների պատճառով պակաս կարևոր է, և որ մարդու միտքը հիմնականում կենսաբանական կառույց է, այնպես, որ նույն նյարդաբանական ձևի բաժանվող բոլոր մարդիկ կարող են ունենալ նման ճանաչողական օրինաչափություններ։

Բազմաթիվ երկընտրանքները ունեն իրենց հետևորդներին։ Հակառակ կառուցողական դիրքորոշումը պնդում է, որ մարդկային ունակությունները և հասկացությունները մեծապես ազդում են սոցիալապես կառուցված և ընկալված կարգերի վրա՝ առանց կենսաբանական շատ սահմանափակումների։ Մեկ այլ տարբերակ է իդեալիստականը, որը կարծում է, որ մարդու մտավոր կարողությունները հիմնականում չունեն կենսաբանական նյութական սահմանափակումներ։ Մեկը էական է, ըստ որի՝ էական տարբերությունները[*պարզաբանել*] կարող են ազդել անհատների կամ խմբերի կողմից աշխարհը ուսումնասիրելու և գաղափարականացնելու վրա։ Մյուսը հարաբերական է (Մշակութային հարաբերականություն), որում մշակութային խմբերը օգտագործում են տարբեր հայեցակարգային սխեմաներ, և որոնք համադրելի չեն, կամ քիչ թե շատ համապատասխան չեն արտաքին իրականությանը։

Մեկ այլ բանավեճում քննարկվում է՝ միտքը ներքին խոսքի ձև է, թե անկախ է կամ նախորդում է լեզվին։

Լեզվի փիլիսոփայության մեջ հարցը վերաբերում է լեզվի, գիտելիքների, արտաքին աշխարհի հարաբերություններին և ճշմարտության հայեցակարգին։ Նման փիլիսոփաներ, ինչպիսիք են Պուտնամը, Ֆոդորը, Դեյվիդսոնը և Դենեթը, տեսնում են, որ լեզուն ուղղակիորեն ներկայացնում է օբյեկտիվ աշխարհը և այդ դասակարգումն արտացոլում է աշխարհը։ Այլ փիլիսոփաներ (օրինակ՝ Քուայնը, Սրլը, Ֆուկոն) պնդում են, որ դասակարգումն ու հայեցակարգը սուբյեկտիվ է և կամայական։

Մեկ այլ հարց է՝ լեզուն արդյոք գործիք է աշխարհում առարկաները ներկայացնելու և դրանց անդրադառնալու համար, թե դա համակարգ է, որն օգտագործվում է մտավոր կառույցներ ստեղծելու համար, որոնց միջոցով կարելի է հաղորդակցվել[*պարզաբանել*]:

### Թերապիա և ինքնազարգացում

Հիմնական հոդված՝ Նեյրո-լեզվական ծրագրավորում
Սեպիր/Ուորֆին հասակակից Ալֆրեդ Կորժիբսկին ինքնուրույն էր մշակում ընդհանուր իմաստաբանության իր տեսությունը, որի նպատակն էր օգտագործել լեզվի ազդեցությունը մտածողության վրա` առավելագույնի հասցնելով մարդու ճանաչողական ունակությունները։ Կորժիբսկու մտածելակերպի վրա ազդել են այնպիսի տրամաբանական փիլիսոփայություններ, ինչպիսին են Ռասելի և Ուայթհեդի Մաթեմատիկական սկզբունքներն ու Վիտգենշթայնի Տրամաբանական–փիլիսոփայական տրակտատը։ Չնայած Կորժիբսկին տեղյակ չէր Սեպիրի և Ուորֆի գրվածքների մասին, շարժմանը հաջորդեց Ուորֆի երկրպագու Ստյուարտ Չեյզը, ով միավորեց Ուորֆի մշակութային–լեզվական փոփոխությունը Կորժիբսկու ծրագրի հետ իր «Բառերի բռնապետությունը» ժողովրդական աշխատության մեջ։ Ս.Ի.Հայակավան Կորժիբսկու աշխատանքի հետևորդն էր՝ գրելով «Լեզուն մտքում և գործողության մեջ»։ Ընդհանուր իմաստաբանության շարժումը ազդեց նյարդալեզվական ծրագրավորման զարգացման վրա, սա մեկ այլ թերապևտիկ մեթոդ է, որը փորձում է օգտագործել լեզվի իրազեկությունը ճանաչողական օրինաչափությունների վրա ազդելու համար։

Կորժիբսկին ինքնուրույն նկարագրեց լեզվական հարաբերականության վարկածի «ուժեղ» տարբերակը։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Մենք չենք գիտակցում, թե ինչ ահռելի ուժ ունի սովորական լեզվի կառուցվածքը։ Չափազանցություն չէ, եթե ասենք, որ դա մեզ ստրկացնում է իմաստաբանական հակազդեցությունների մեխանիզմի միջոցով, և այդ կառույցը, որը լեզուն է ցուցադրում և տպավորում է մեզ վրա անգիտակցաբար, ինքնաբերաբար նախագծվում է մեզ շրջապատող աշխարհի վրա։- Կորժիբսկի(1930)
 |  |

### Արհեստական լեզուներ

Հիմնական հոդված՝ Արհեստական լեզուներ
Իրենց գեղարվեստական գրականության մեջ այնպիսի հեղինակներ, ինչպիսիք են Այն Ռանդը և Ջորջ Օրուելը, ուսումնասիրել են, թե ինչպես կարող է լեզվական հարաբերականությունը շահագործվել քաղաքական նպատակներով։ Ռանդի հիմնում ֆիկտիվ կոմունիստական հասարակությունը վերացրեց անհատականության հնարավորությունը՝ լեզվից հանելով «Ես» բառը[*փա՞ստ*]: Օրուելի 1984 թվականի ավտորիտար պետությունը ստեղծեց նորալեզուն, որպեսզի անհնար լինի մարդկանց համար քննադատաբար մտածել կառավարության մասին, կամ նույնիսկ մտածել, որ բառերի քանակը կրճատելով դրանք կարող են աղքատանալ կամ ճնշվել։

Մյուսներին հիացրել են նոր լեզուներ ստեղծելու հնարավորությունները, որոնք կարող են հնարավորություն տալ նոր, և գուցե ավելի լավ մտածելակերպի։ Մարդկային միտքը ուսումնասիրելու համար նախատեսված այդպիսի լեզուների օրինակներ են Լոգլանի, հատկապես Ջեյմս Քուկ Բրաունի կողմից առաջարկած լեզվական հարաբերականության վարկածը։ Լոջբանով խոսողները Լոգլանի զարգացման մասին հայտնում են իրենց կարծիքը, որ լեզվով խոսելը մեծացնում է իրենց տրամաբանական մտածողության ունակությունը[*փա՞ստ*]: Սյուզեթ Հադեն Էլգինը, որը մասնակցում էր նյարդալեզվական ծրագրավորման վաղ զարգացմանը, հորինեց Լաադան լեզուն՝ լեզվական հարաբերականությունը ուսումնասիրելու համար։ Ջոն Քուիջադայի Իթկուիլ լեզուն նախատեսված էր՝ ուսումնասիրելու ճանաչողական կարգերի քանակի սահմանները։ Նույն ձևով, Սոնյա Լանգի Տոկի Պոնա լեզուն մշակվել է ըստ դաոսականության տեսակետի՝ ուսումնասիրելու համար, թե ինչպես այդպիսի լեզուն կուղղորդեր մարդկային միտքը։

### Ծրագրավորման լեզուներ

Ծրագրավորման լեզվի ստեղծողը Քենեթ Է. Այվերսոնն էր, ով կարծում էր, որ Սեպիր–Ուորֆ վարկածը կիրառվում է համակարգչային լեզուների մեջ (առանց դրա անունն իրականում նշելու)։ Նրա Թյուրինգ մրցանակի դասախոսությունը՝ «Նշանագրությունը որպես մտքի գործիք», նվիրված էր այս թեմային՝ պնդելով, որ ավելի հզոր նշանագրություններն օգնում են մտածել համակարգչային ալգորիթմների մասին։

Պոլ Գրեմի շարադրությունների մեջ ուսումնասիրվում են նման թեմաներ, ինչպիսիք են համակարգչային լեզուների հայեցակարգային ստորակարգությունը։ Այսպիսով, այսպես կոչված վեճի մեջ փաստարկների ստորակարգությունը («Գրեմի բուրգ») ասում է, որ յուրաքանչյուր ոք, ով նախընտրում է օգտագործել ինչ–որ հատուկ ծրագրավորման լեզու, կիմանա, որ այն ավելի հզոր է, քան մյուսները։ Պատճառն այն է, որ ինչ–որ լեզվով գրել նշանակում է մտածել այդ լեզվով։

Բաց համաժողովում 2003 թվականին կայացած շնորհանդեսում Ռուբիի ծրագրավորման լեզու ստեղծող Յուկիհիրո Մացումոտոն ասաց, որ լեզուն զարգացնելու իր ոգեշնչումներից մեկը «Բաբելոն–17» գիտաֆանտաստիկ վեպն էր, որը հիմնված էր Սեպիր–Ուորֆ վարկածի վրա։

### Հանրածանոթ մշակույթում

Թեդ Չիանգի «Քո կյանքի պատմությունը» պատմվածքում մշակվել է Սեպիր–Ուորֆ վարկածի գաղափարը։ Պատմվածքը պատմում է Երկիր այցելող օտար ցեղերի մասին։ Օտարերկրացիների կենսաբանությունը նպաստում է նրանց խոսակցական և գրավոր լեզուների վրա, որոնք հստակ են։ Չիանգի պատմվածքի հիման վրա նկարահանված «ժամանում» ամերիկյան 2016 թվականի ֆիլմում «Սեպիր–Ուորֆ» վարկածը նախադրյալն է։ Գլխավոր հերոսը բացատրում է, որ «Սեպիր–Ուորֆ վարկածը տեսությունն է այն մասին, որ ձեր խոսած լեզուն որոշում է ձեր մտածելակերպը»։

Իր գիտաֆանտաստիկ «Պաոյի լեզուները» վեպում հեղինակ Ջեք Վենսը նկարագրում է, թե ինչպես են մասնագիտացված լեզուները հասարակության մեջ որոշակի դասեր ստեղծելու, բնակչությանը դիմագրավելու և ինքնազարգացման ռազմավարության հիմնական մասը կազմում։

Սամուել Ռ. Դելանի «Բաբելոն–17» գիտաֆանտաստիկ վեպում հեղինակը նկարագրում է ավելի բարձր մակարդակի լեզուն, որը կարող է օգտագործվել որպես զենք։ Այն սովորելը վերածում է ակամա դավաճանի, քանի որ փոխում է ընկալումն ու միտքը։

Տես նաև
-------

* Լեզվամշակութաբանություն
* Հոգելեզվաբանություն
* Հարաբերականապաշտություն

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Kahane, Henry; Kahane, Renée (1983). «Humanistic linguistics». *The Journal of Aesthetic Education*. **17** (4): 65–89. doi:10.2307/3332265. JSTOR 3332265.
2. 1 2  Joseph, John E. (2002). *From Whitney to Chomsky: Essays in the History of American Linguistics*. John Benjamins. ISBN 9789027275370.
3. ↑  Klautke, Egbert (2010). «The mind of the nation: the debate about Völkerpsychologie» (PDF). *Central Europe*. **8** (1): 1–19. doi:10.1179/174582110X12676382921428. S2CID 14786272. Վերցված է 2020 թ․ հուլիսի 8-ին.
4. 1 2 3 4  Boroditsky, Lera; Liberman, Mark (13–23 December 2010). «For and Against Linguistic Relativity». *The Economist*. The Economist Newspaper Limited. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ փետրվարի 15-ին. Վերցված է 2019 թ․ սեպտեմբերի 19-ին. (a debate between university professors)
5. 1 2 3  Ahearn, 2011
6. ↑  Hill, Mannheim
7. ↑  Kennison, Shelia (2013). *Introduction to language development*. Los Angeles: Sage.
8. ↑  Koerner, 1992
9. ↑  Hoijer 1954, էջեր. 92–105
10. ↑  (Hill & Mannheim 1992, էջ 386)
11. 1 2  Pütz & Verspoor 2000, էջ. 17
12. ↑  Wolff, Holmes
13. ↑  McComiskey, Bruce (2002). *Gorgias and the New Sophistic Rhetoric*. SIU Press. ISBN 978-0-8093-2397-5.
14. ↑  Gumperz, Levinson, էջ 2
15. ↑  *Arcana Coelestia* section 1059. .
16. ↑  *True Christian Religion* section 813. .
17. ↑  Robert L. Miller *The Linguistic Relativity Principle and Humboldtian Ethnolinguistics* p. 18.
18. ↑  McAfee, 2004
19. ↑  Quoted in Bernard D. Den Ouden, *Language and Creativity: An Interdisciplinary Essay in Chomskyan Humanism,* p. 25.
20. 1 2  Trabant, Jürgen. "How relativistic are Humboldts "Weltansichten"?", in Pütz & Verspoor 2000.
21. ↑  .
22. ↑  Migge, Léglise
23. ↑  Seuren, 1998, էջ 180
24. ↑  Seuren, 1998, էջ 181
25. ↑  Boas, Franz (1911). *Handbook of American Indian languages*. Vol. 1. Bureau of American Ethnology, Bulletin 40. Washington: Government Print Office (Smithsonian Institution, Bureau of American Ethnology).
26. ↑  Sapir, Edward (1929), «The status of linguistics as a science», *Language*, **5** (4): 207–214, doi:10.2307/409588, hdl:11858/00-001M-0000-002C-4321-4, JSTOR 409588
27. ↑  Sapir, Edward; Swadesh, Morris (1946). *American Indian Grammatical Categories*. էջեր 100–107.
28. ↑  Sapir, 1921, էջ 213–4
29. ↑  Sapir, 1921, էջ 215
30. ↑  For a critique of Weisgerber, see, for example: Beat Lehmann (1998), *ROT ist nicht ″rot″ ist nicht [rot]. Eine Bilanz und Neuinterpretation der linguistischen Relativitätstheorie*. Gunter Narr, Tübingen. pp. 58–80; Iwar Werlen (2002), 'Das Worten der Welt', in: *Lexikologie ... Ein internationales Handbuch*, ed. by D. Alan Cruse et al. Walter de Gruyter, Berlin & New York, 1. pp. 380–391.
31. ↑  Vygotsky, L. (1934/1986). Thought and language. Cambridge, Massachusetts: MIT Press.
32. ↑  Lucy, Wertsch
33. ↑  Pula, 1992
34. ↑  Whorf, 1956, էջ 214
35. 1 2  Whorf, 1956
36. ↑  Darnell, 1990, էջ 380-81
37. ↑  Lucy, 1992b, էջ 25
38. ↑  Whorf, 1956, էջ 212–214
39. 1 2  Pullum, 1991
40. ↑  Lenneberg, 1953
41. ↑  Lee 1996, Leavitt 2011, էջեր. 179–187, Lucy 1992b, էջ. 286, Lucy 1996, էջ. 43, Dinwoodie 2006.
42. 1 2 3  Lakoff, 1987
43. ↑  Brown, Lenneberg, էջ 455,457
44. ↑  Brown, 1976, էջ 128
45. ↑  D'Andrade, 1995, էջ 185
46. ↑  Gumperz, Levinson, էջ 3, 6
47. 1 2  Berlin, Kay
48. ↑  Gumperz, Levinson, էջ 6
49. 1 2  Lucy, 1992a
50. ↑  Malotki, 1983
51. ↑  Lucy, 1996
52. ↑  Lucy, 1992b, էջ 286
53. ↑  Leavitt, 2011, էջ 180
54. ↑  Levinson, 2012, էջ xii
55. ↑  Pinker, 1994, էջ 60
56. ↑  Casasanto, 2008
57. ↑  Fishman, 1978
58. ↑  Fishman, 1982, էջ 5
59. ↑  Whorf, 1956, էջ 244
60. ↑  Seidner, 1982
61. ↑  Levinson, 1998, էջ 13
62. ↑  Gentner, Dedre; Boroditsky, Lera (2001). «Individuation, relativity, and early word development». In Melissa Bowerman and Stephen Levinson (ed.). *Language Acquisition and Conceptual Development*. Cambridge University Press. էջեր 215–256. ISBN 978-0-521-59659-6.
63. ↑  Levinson, Stephen (2001). «Covariation between spatial language and cognition, and its implications for language learning». In Melissa Bowerman and Stephen Levinson (ed.). *Language Acquisition and Conceptual Development*. Cambridge University Press. էջեր 566–588. ISBN 978-0-521-59659-6.
64. ↑  Gilbert, Aubrey L.; Regier, Terry; Kay, Paul; Ivry, Richard B. (2006 թ․ հունվարի 10). «Whorf hypothesis is supported in the right visual field but not the left». *Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America* (անգլերեն). **103** (2): 489–494. Bibcode:2006PNAS..103..489G. doi:10.1073/pnas.0509868103. ISSN 0027-8424. PMC 1326182. PMID 16387848.
65. ↑  Hickmann, Maya; Robert, Stéphane (2006 թ․ մայիսի 16). «The relativity of motion in first language acquisition». *Space in Languages: Linguistic Systems and Cognitive Categories*. John Benjamins Publishing. էջեր 281–308. ISBN 978-90-272-9355-8.
66. ↑  Perlovsky, Leonid (2009). «Language and emotions: Emotional Sapir–Whorf hypothesis». *Neural Networks*. **22** (5–6): 518–526. doi:10.1016/j.neunet.2009.06.034. ISSN 0893-6080. PMID 19616406.
67. ↑  Mazuka, Reiko; Friedman, Ronald S. (2000). «Linguistic Relativity in Japanese and English: Is Language the Primary Determinant in Object Classification?». *Journal of East Asian Linguistics*. **9** (4): 353–377. doi:10.1023/A:1008356620617. ISSN 0925-8558. S2CID 118785578.
68. ↑  Pavlenko, A. (2003). «Eyewitness memory in late bilinguals: Evidence for discursive relativity». *International Journal of Bilingualism*. **7** (3): 257–281. doi:10.1177/13670069030070030301. ISSN 1367-0069. S2CID 144633646.
69. ↑  Pavlenko 1999, Cook & Bassetti 2010, Athanasopoulos 2009, Phillips & Boroditsky 2003.
70. ↑  Andrews, 1994
71. ↑  Boroditsky, Ham
72. ↑  Lucy, 1997
73. ↑  Lucy, 1992b
74. ↑  Lucy, 1997, էջ 301
75. ↑  Levinson, 1996
76. ↑  Au, T. (1984). «Counterfactuals: In reply to Alfred Bloom». *Cognition*. **17** (3): 289–302. doi:10.1016/0010-0277(84)90012-X. S2CID 53204914.
77. ↑  Lucy, 1997, էջ 304
78. ↑  Everett, Daniel L. (2005), «Cultural constraints on grammar and cognition in Pirahã» (PDF), *Current Anthropology*, **46** (4): 621–646, doi:10.1086/431525, hdl:2066/41103, S2CID 2223235, Վերցված է 2012 թ․ հոկտեմբերի 1-ին
79. ↑  Frank, Michael C.; Everett, Daniel L.; Fedorenko, Evelina; Gibson, Edward (2008), «Number as a cognitive technology: Evidence from Pirahã language and cognition» (PDF), *Cognition*, vol. 108, no. 3, էջեր 819–24, doi:10.1016/j.cognition.2008.04.007, PMID 18547557, S2CID 14863459, Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2010 թ․ փետրվարի 15-ին, Վերցված է 2009 թ․ մայիսի 14-ին `{{citation}}`: More than one of `|archivedate=` and `|archive-date=` specified (օգնություն); More than one of `|archiveurl=` and `|archive-url=` specified (օգնություն)
80. ↑  Ira Nevins, Andrew; Pesetsky, David; Rodrigues, Cilene (2009). «Piraha Exceptionality: a Reassessment» (PDF). *Language*. **85** (2): 355–404. CiteSeerX 10.1.1.404.9474. doi:10.1353/lan.0.0107. hdl:1721.1/94631. S2CID 15798043.
81. ↑  Kou, J. Y.; Sera, M. D. (2007). «Classifier effect on human categorization: the role of shape classifiers in Chinese Chinese. In». *Journal of East Asian Linguistics*. **18**: 1–19. doi:10.1007/s10831-008-9036-6. S2CID 120382476.
82. ↑  Bross, Fabian; Pfaller, Philip (2012). «The decreasing Whorf-effect: a study in the classifier systems of Mandarin and Thai» (PDF). *Journal of Unsolved Questions*. **2** (2): S19–S24.
83. ↑  Pandey, Avaneesh (2017 թ․ մայիսի 3). «The Language You Speak Affects How Your Brain Experiences The Passage of Time». *International Business Times*. Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 15-ին.
84. ↑  Pierre, Kendra (2017 թ․ մայիսի 9). «The language you speak changes your perception of time». Popsci.com. Վերցված է 2018 թ․ հունիսի 4-ին.
85. ↑  Kashima, E. & Kashima, Y. (1998). Culture and language: The case of cultural dimensions and personal pronoun use. Journal of Cross-Cultural Psychology, 29, 461–486.
86. ↑  Language and Language Use, by Yoshihisa Kashima, University of Melbourne
87. ↑  Lucy, J. A. (1997). "The linguistics of 'colorԿաղապար:'". In C.L. Hardin & L. Maffi (eds.), *Color categories in thought and language* (pp. 320–436). Cambridge: Cambridge University Press.
88. ↑  Saunders, Barbara (2000). «Revisiting Basic Color Terms». *Journal of the Royal Anthropological Institute*. **6**: 81–99. doi:10.1111/1467-9655.00005.
89. ↑  Levinson, Stephen C. (2000). «Yeli Dnye and the Theory of Basic Color Terms». *Journal of Linguistic Anthropology*. **10**: 3–55. doi:10.1525/jlin.2000.10.1.3. hdl:11858/00-001M-0000-0013-2A6B-F.
90. ↑  MacLaury, Robert E.; Hewes, Gordon W.; Kinnear, Paul R.; Deregowski, J. B.; Merrifield, William R.; Saunders, B. a. C.; Stanlaw, James; Toren, Christina; Van Brakel, J. (1992 թ․ ապրիլի 1). «From Brightness to Hue: An Explanatory Model of Color-Category Evolution [and Comments and Reply]». *Current Anthropology*. **33** (2): 137–186. doi:10.1086/204049. ISSN 0011-3204. S2CID 144088006.
91. ↑  MacLaury, Robert E. (1997 թ․ հունվարի 1). *Color and Cognition in Mesoamerica: Constructing Categories as Vantages*. University of Texas Press. ISBN 978-0-292-75193-4.
92. ↑  Leavitt, 2011
93. ↑  Raykowski, Wes (2014). *Conceptual Understructure of Human Experience: Volume 1 (Thesis)*.
94. ↑  Korzybski, Alfred (1949). *Time-binding: The General Theory : Two Papers 1924–1926*. Institute of General Semantics. էջեր (5), 54.
95. ↑  Wake, Lisa (2008 թ․ մարտի 31). *Neurolinguistic Psychotherapy: A Postmodern Perspective*. Routledge. ISBN 978-1-134-09482-0.
96. ↑  Read, Allen Walker (1982). «The Semiotic Aspect of Alfred Korzybski's General Semantics» (PDF). Semiotics: 101–107. doi:10.5840/cpsem19828. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2014 թ․ ապրիլի 13-ին. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 19-ին. `{{cite journal}}`: Cite journal requires `|journal=` (օգնություն)
97. ↑  Korzybski, Alfred (1958). *Science and Sanity: An Introduction to Non-Aristotelian Systems and General Semantics*. Institute of GS. ISBN 978-0-937298-01-5.
98. ↑  Pinker, 1994, chap. 3
99. ↑  Okrent, Arika (2009), *In the Land of Invented Languages: Esperanto Rock Stars, Klingon Poets, Loglan Lovers, and the Mad Dreamers Who Tried to Build A Perfect Language*, Spiegel & Grau, էջեր 208–257, ISBN 978-0-385-52788-0
100. ↑  Foer, Joshua (2012 թ․ դեկտեմբերի 24). «UTOPIAN FOR BEGINNERS: An amateur linguist loses control of the language he invented». *The New York Times*.
101. ↑  *A Million Words and Counting: How Global English Is Rewriting the World*, Paul J. J. Payack, (C) 2007, p. 194.
102. ↑  Iverson, Kenneth E. (1980 թ․ օգոստոս). «Notation as a tool of thought» (PDF). *Communications of the ACM*. **23** (8): 444–465. doi:10.1145/358896.358899. S2CID 14177211. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2011 թ․ հուլիսի 10-ին.
103. ↑  Graham, 2004
104. ↑  «The Power and Philosophy of Ruby (or, how to create Babel-17)». Արխիվացված է օրիգինալից 2003 թ․ օգոստոսի 11-ին.
105. ↑  «The science behind the movie 'Arrival'». *The Washington Post*. Վերցված է 2017 թ․ ապրիլի 23-ին.
106. ↑  «The Art of Fiction, No 210». *The Paris Review*. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 7-ին.

Աղբյուրներ
----------

* Ahearn, Laura M. (2011 թ․ մարտի 21). *Living Language: An Introduction to Linguistic Anthropology*. John Wiley & Sons. ISBN 978-1-4443-4054-9.
* Andrews, David R. (1994), «The Russian Color Categories Sinij and Goluboj: An Experimental Analysis of Their Interpretation in the Standard and Emigré Languages», *Journal of Slavic Linguistics*, **2** (1): 9–28, JSTOR 24599022
* Athanasopoulos, Panos (2009), «Cognitive representation of colour in bilinguals: The case of Greek blues», *Bilingualism: Language and Cognition*, **12** (1): 83–95, doi:10.1017/S136672890800388X
* Berlin, Brent; Kay, Paul (1969), *Basic Color Terms: Their Universality and Evolution*, Berkeley: University of California Press
* Boroditsky, Lera; Ham, Wendy; Ramscar, Michael (2002), «What is universal in event perception? Comparing English & Indonesian speakers», in W. D. Gray; C. D. Schunn (eds.), *Proceedings of the Twenty-Fourth Annual Conference of the Cognitive Science Society*, Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates
* Brown, R.; Lenneberg, Eric (1954), «A study in language and cognition», *Journal of Abnormal and Social Psychology*, **49** (3): 454–462, doi:10.1037/h0057814, PMID 13174309
* Brown, R. (1976), «In Memorial Tribute to Eric Lenneberg», *Cognition*, **4** (2): 125–153, doi:10.1016/0010-0277(76)90001-9, S2CID 53169722
* Casasanto, Daniel (2008), «Who's Afraid of the Big Bad Whorf? Crosslinguistic Differences in Temporal Language and Thought», *Language Learning*, **58** (1): 79, doi:10.1111/j.1467-9922.2008.00462.x, hdl:11858/00-001M-0000-0014-6D70-1, S2CID 8908681
* Cook, Vivian; Bassetti, Benedetta (2010), *Language and Bilingual Cognition*, Hove: Psychology Press
* D'Andrade, Roy G. (1995 թ․ հունվարի 27). *The Development of Cognitive Anthropology*. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-45976-1.
* Darnell, Regna (1990). *Edward Sapir: Linguist, Anthropologist, Humanist*. University of California Press. ISBN 978-0-520-06678-6.
* Dinwoodie, David W. (2006), «Time and the Individual in Native North America», in Kan, Sergei; Strong, Pauline Turner; Fogelson, Raymond (eds.), *New Perspectives on Native North America: Cultures, Histories, And Representations*, U of Nebraska
* Drivonikou, G. V.; Kay, P.; Regier, T.; Ivry, R. B.; Gilbert, A. L.; Franklin, A.; Davies, I. R. L. (2007), «Further evidence that Whorfian effects are stronger in the right visual field than the left», *Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America*, **104** (3): 1097–1102, Bibcode:2007PNAS..104.1097D, doi:10.1073/pnas.0610132104, PMC 1783370, PMID 17213312
* Everett, Caleb (2013), *Linguistic Relativity: Evidence Across Languages and Cognitive Domains*, Berlin: De Gruyter Mouton
* Fishman, Joshua A. (1978), «Positive bilingualism: Some overlooked rationales and forefathers», in J. E. Alatis (ed.), *International dimensions of bilingual education*, Washington, D.C.: Georgetown University Press, էջեր 42–52
* Fishman, Joshua A. (1982), «Whorfianism of the third kind: Ethnolinguistic diversity as a worldwide societal asset», *Language in Society*, **11**: 1–14, doi:10.1017/S0047404500009015
* Gilbert, A.; Regier, T.; Kay, P.; Ivry, R. (2008), «Support for lateralization of the Whorf effect beyond the realm of color discrimination» (PDF), *Brain and Language*, **105** (2): 91–98, doi:10.1016/j.bandl.2007.06.001, PMID 17628656, S2CID 9285112
* Graham, Paul (2004). «Beating the Averages». *Hackers & Painters: Big Ideas from the Computer Age*. "O'Reilly Media, Inc.". ISBN 978-0-596-00662-4.
* Gumperz, John; Levinson, Stephen, eds. (1996), *Rethinking Linguistic Relativity*, Cambridge: Cambridge University Press
* Hill, Jane H; Mannheim, Bruce (1992), «Language and World view», *Annual Review of Anthropology*, **21**: 381–406, doi:10.1146/annurev.an.21.100192.002121
* Hoijer, Harry, ed. (1954), *Language in culture: Conference on the interrelations of language and other aspects of culture*, Chicago: University of Chicago Press
* Koerner, E. F. Konrad (1992), «The Sapir–Whorf Hypothesis: A Preliminary History and a Bibliographical Essay», *Journal of Linguistic Anthropology*, **2** (2): 173–198, doi:10.1525/jlin.1992.2.2.173, JSTOR 43102168
* Lakoff, George (1987), *Women, fire, and dangerous things*, University of Chicago Press
* Leavitt, John (2011), *Linguistic Relativities: Language Diversity and Modern Thought*, Cambridge, UK: Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-76782-8
* Lee, Penny (1996 թ․ հունվարի 1). *The Whorf Theory Complex: A Critical Reconstruction*. John Benjamins Publishing. ISBN 978-90-272-4569-4.
* Lenneberg, Eric; Brown, A. M. (1956), «The Language of Experience: a Study in Methodology», *Indiana University Publications in Anthropology and Linguistics*
* Lenneberg, Eric (1953), «Cognition in Ethnolinguistics», *Language*, **29** (4): 463–471, doi:10.2307/409956, JSTOR 409956
* Levinson, Stephen C. (1996), «Language and Space», *Annual Review of Anthropology*, **25**: 353–82, doi:10.1146/annurev.anthro.25.1.353, S2CID 8050166
* Levinson, Stephen C. (1998), «Studying Spatial Conceptualization across Cultures: Anthropology and Cognitive Science», *Ethos*, **26** (1): 7–24, doi:10.1525/eth.1998.26.1.7, hdl:11858/00-001M-0000-0013-2ABE-6, JSTOR 640692
* Levinson, Stephen C. (2000), «Yeli Dnye and the Theory of Basic Color Terms» (PDF), *Journal of Linguistic Anthropology*, **10** (1): 3–55, doi:10.1525/jlin.2000.10.1.3, hdl:11858/00-001M-0000-0013-2A6B-F
* Levinson, Stephen C. (2012), «Foreword», in Carroll, John B; Levinson, Stephen C; Lee, Penny (eds.), *Language, Thought and Reality* (2nd ed.), Cambridge, Massachusetts/London, UK: MIT Press, էջեր vii–xxiii, ISBN 978-0-262-51775-1
* Lucy, John A. (1992a), *Grammatical Categories and Cognition: A Case Study of the Linguistic Relativity Hypothesis*, Cambridge: Cambridge University Press`{{citation}}`: CS1 սպաս․ ref duplicates default (link)
* Lucy, John A. (1992b), *Language Diversity and Thought: A Reformulation of the Linguistic Relativity Hypothesis*, Cambridge: Cambridge University Press`{{citation}}`: CS1 սպաս․ ref duplicates default (link)
* Lucy, John A. (1997), «Linguistic Relativity» (PDF), *Annual Review of Anthropology*, **26**: 291–312, doi:10.1146/annurev.anthro.26.1.291, JSTOR 2952524
* Lucy, John A. (1996), «The Scope of Linguistic Relativity:An analysis of Empirical Research», in Gumperz, John; Levinson, Stephen (eds.), *Rethinking Linguistic Relativity*, Cambridge: Cambridge University Press, էջեր 37–69
* Lucy, J. A.; Wertsch, J. (1987), «Vygotsky and Whorf: A comparative analysis», in Hickmann, M. (ed.), *Social and functional approaches to language and thought*, Cambridge, UK: Cambridge University Press. էջեր 67–86
* Malotki, Ekkehart (1983), Werner Winter (ed.), «Hopi Time: A Linguistic Analysis of the Temporal Concepts in the Hopi Language», *Trends in Linguistics. Studies and Monographs*, **20**, ISBN 9789027933492
* McAfee, Christina (2004), «The Linguistic Relativity Theory and Benjamin Lee Whorf», *The McMaster Journal of Communication*, **1** (1): 26–31
* Migge, Bettina; Léglise, Isabelle (2007), «Language and colonialism», in Hellinger, Marlis; Pauwels, Anne (eds.), *Handbook of Language and Communication: Diversity and Change*, Handbooks of Applied Linguistics, De Gruyter Mouton, doi:10.1515/9783110198539.2.299, hdl:10197/8009, ISBN 9783110198539
* Niemeier, Susanne (2000), René Dirven (ed.), *Evidence for linguistic relativity*, John Benjamins Publishing Company, ISBN 978-90-272-3705-7
* Pavlenko, Aneta (1999), «New approaches to concepts in bilingual memory», *Bilingualism: Language and Cognition*, **2** (3): 209–230, doi:10.1017/S1366728999000322, S2CID 28571055
* Phillips, Webb; Boroditsky, Lera (2003), «Can quirks of grammar affect the way you think? Grammatical gender and object concepts», in R. Alterman; D. Kirsh (eds.), *Proceedings of the Twenty-fifth Annual Meeting of the Cognitive Science Society*, Boston: Cognitive Science Society
* Pinker, Steven (1994), *The Language Instinct: How the Mind Creates Language*, Perennial
* Pula, Robert P. (1992), «The Nietzsche–Korzybski–Sapir–Whorf Hypothesis?», *ETC: A Review of General Semantics*, **49** (1): 50–57
* Pullum, Geoffrey (1991), *The Great Eskimo Vocabulary Hoax and other Irreverent Essays on the Study of Language* (PDF), Chicago University Press, Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2018 թ․ դեկտեմբերի 3-ին, Վերցված է 2021 թ․ մարտի 19-ին
* Pütz, Martin; Verspoor, Marjolyn, eds. (2000), *Explorations in linguistic relativity*, John Benjamins Publishing Company, ISBN 978-90-272-3706-4
* Sapir, Edward (1921), *Language: An Introduction to the Study of Speech*, Harcourt, Brace
* Sapir, Edward (1983), David G. Mandelbaum (ed.), *Selected Writings of Edward Sapir in Language, Culture, and Personality*, University of California Press
* Schultz, Emily Ann (1990), *Dialogue at the Margins: Whorf, Bakhtin, and Linguistic Relativity*, University of Wisconsin Press
* Seidner, Stanley S. (1982), *Ethnicity, Language, and Power from a Psycholinguistic Perspective*, Bruxelles: Centre de recherche sur le pluralinguismePress
* Seuren, Pieter A. M. (1998), *Western linguistics: An historical introduction*, Wiley-Blackwell, ISBN 978-0-631-20891-4
* Trager, George L. (1959), «The Systematization of the Whorf Hypothesis», *Anthropological Linguistics*, **1** (1): 31–35
* Whorf, Benjamin (1956), Carroll, John B. (ed.), *Language, Thought, and Reality: Selected Writings of Benjamin Lee Whorf*, MIT Press
* Wolff, K. J.; Holmes (2011), «Linguistic relativity» (PDF), *Wiley Interdisciplinary Reviews: Cognitive Science*, էջեր 253–265, Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2013 թ․ հուլիսի 18-ին, Վերցված է 2021 թ․ մարտի 19-ին `{{citation}}`: More than one of `|archivedate=` and `|archive-date=` specified (օգնություն); More than one of `|archiveurl=` and `|archive-url=` specified (օգնություն)

Գրականություն
-------------

* Alford, Dan Moonhawk, *The Great Whorf Hypothesis Hoax*, Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ սեպտեմբերի 5-ին, Վերցված է 2021 թ․ մարտի 19-ին
* Boroditsky, Lera, «How Does Our Language Shape The Way We Think?», *Edge*
* Boroditsky, Lera; Schmidt, Lauren; Phillips, Webb, «Sex, syntax, and semantics» (PDF), *Language in Mind: Advances in the Study of Language and Thought*, էջեր 61–79
* Boroditsky, Lera; Segel, Edward (2011). «Grammar in Art». *Frontiers in Psychology*. **1**: 244. doi:10.3389/fpsyg.2010.00244. PMC 3153848. PMID 21833297.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ չպիտակված ազատ DOI (link)
* Deutscher, Guy (2010 թ․ օգոստոսի 26), «Does Your Language Shape How You Think?», *The New York Times Magazine*
* Deutscher, Guy (2011), *Through the Language Glass: Why the World Looks Different in Other Languages*, Arrow Books, ISBN 978-0-09-950557-0
* Everett, Dan (2005), «Cultural Constraints on Grammar and Cognition in Pirahã: Another Look at the Design Features of Human Language» (PDF), *Current Anthropology*, **46** (4): 621, doi:10.1086/431525, hdl:2066/41103, S2CID 2223235, Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2012 թ․ մայիսի 15-ին, Վերցված է 2021 թ․ մարտի 19-ին
* Kay, Paul; Kempton, Willet (1984), «What is the Sapir–Whorf Hypothesis?», *American Anthropologist*, **86** (1): 65–79, doi:10.1525/aa.1984.86.1.02a00050, S2CID 15144601
* Kay, Paul; Chad K. McDaniel (1978), «The Linguistic Significance of Meanings of Basic Color Terms», *Language*, **54** (3): 610–646, doi:10.2307/412789, JSTOR 412789
* McWhorter, John H. (2016). *The Language Hoax: Why the World Looks the Same in Any Language*. Oxford University Press. ISBN 978-0190468897.
* O'Neill, Sean (2008), *Cultural Contact and Linguistic Relativity Among the Indians of Northwestern California*, University of Oklahoma Press, ISBN 978-0-8061-3922-7
* Swoyer, Chris (2015), «The Linguistic Relativity Hypothesis», *Stanford Encyclopedia of Philosophy Archive*
* «Which comes first, language or thought?», *Harvard Gazette*, 2004 թ․ հուլիսի 22