Հումանիտար միջամտության ծաղրանկար: ՄԱԿ-ը (UN) օտարերկրյա օգնություն (AID) է ցույց տալիս. խորտակվող ժողովուրդը սպասում է դրան, իսկ իշխող ուժը պայքարում է դրա դեմ
**Հումանիտար ներխուժում** կամ **մարդասիրական միջամտություն** (անգլ.՝ Humanitarian intervention), օտարերկրյա պետության (կամ պետությունների) կողմից ռազմական ուժի կիրառում կամ սպառնալիք` նպատակ ունենալով վերջ տալ մարդու իրավունքների կոպիտ և համատարած խախտումներին առանց թիրախ պետության համաձայնության։ Մարդասիրական միջամտություններն ուղղված են վերջ դնելու ոչ միջամտող պետության քաղաքացիների մարդու իրավունքների խախտումներին։ Մարդասիրական միջամտությունները նախատեսված են միայն ծայրահեղ հանգամանքներում մարդու իրավունքների խախտումները կանխելու համար։ Միջնաժամկետ և երկարաժամկետ հեռանկարում դրական արդյունքների հասնելու համար ինստիտուտներ և քաղաքական համակարգեր ստեղծելու փորձերը, ինչպիսիք են խաղաղապահությունը, խաղաղության կառուցումը և զարգացման օգնությունը, չեն մտնում մարդասիրական միջամտության այս սահմանման ներքո։

Չկա մարդասիրական միջամտության հստակ ստանդարտ կամ իրավական սահմանում։ Վերլուծության ոլորտը (օրինակ` իրավունք, էթիկա կամ քաղաքականություն) հաճախ ազդում է ընտրված սահմանման վրա։ Մարդասիրական միջամտությունը սահմանափակվում է հաշվի առնելով միայն այն դեպքերը, թե արդյոք ընդունող պետության համաձայնությունը բացակայում է, արդյոք մարդասիրական միջամտությունը սահմանափակվում է պատժիչ գործողություններով, և արդյոք մարդասիրական միջամտությունը սահմանափակվում է դեպքերով, որտեղ եղել է ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի գործողությունների հստակ թույլտվություն։ Այնուամենայնիվ, ընդհանուր համաձայնություն կա դրա որոշ էական բնութագրերի վերաբերյալ.

1. Մարդասիրական միջամտությունը ներառում է ռազմական ուժերի սպառնալիքը և օգտագործումը որպես կենտրոնական հատկանիշ
2. Դա միջամտություն է այն իմաստով, որ ենթադրում է միջամտություն պետության ներքին գործերին` ռազմական ուժեր ուղարկելով ինքնիշխան պետության տարածք կամ օդային տարածք, որը ագրեսիա չի կատարել այլ պետության դեմ։
3. Միջամտությունը պատասխան է այն իրավիճակների, որոնք պարտադիր չէ, որ ուղղակի վտանգ ներկայացնեն պետությունների ռազմավարական շահերին, այլ դրա փոխարեն դրդված են մարդասիրական նպատակներով։

Մարդասիրական միջամտության միջազգային իրավունքի հայեցակարգը սկիզբ է առել Հուգո Գրոտիոսից և 17-րդ դարի եվրոպական քաղաքականությունից։ Այնուամենայնիվ, այդ սովորութային իրավունքը փոխարինվել է ՄԱԿ-ի կանոնադրությամբ, որն արգելում է ուժի կիրառումը միջազգային հարաբերություններում` երկու սպառիչ բացառությունների դեպքում` ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի գործողությունները, որոնք ձեռնարկվել են VII գլխի համաձայն, և ինքնապաշտպանություն զինված հարձակման դեմ։ Մարդասիրական միջամտությունների տեսակը և հաճախականությունը կտրուկ փոխվել են 19-րդ դարից ի վեր` Սառը պատերազմի ավարտից հետո մարդասիրական միջամտությունների զանգվածային աճով։ Պատմականորեն մարդասիրական միջամտությունները սահմանափակվում էին այլ նահանգներում գտնվող սեփական քաղաքացիներին կամ էթնիկ կամ կրոնական նման խմբերի փրկությամբ (օրինակ` քրիստոնյա երկրները, որոնք միջամտում էին քրիստոնյաների անունից ոչ քրիստոնեական երկրներում)։ 20-րդ դարի ընթացքում (հատկապես Սառը պատերազմի ավարտից հետո) հումանիտար միջամտության արժանի ընկալվող սուբյեկտների սահմաններն ընդլայնվեցին կրոնական և էթնիկապես նման խմբերից` ընդգրկելով բոլոր ժողովուրդներին։

Մարդասիրական միջամտության թեման մնացել է արտաքին քաղաքականության հրատապ խնդիր, հատկապես 1999 թվականին Կոսովոյում ՆԱՏՕ-ի միջամտությունից հետո, քանի որ այն ընդգծում է պետական ինքնիշխանության սկզբունքի` ՄԱԿ-ի համակարգի և միջազգային իրավունքի որոշիչ հենասյունի, և մարդու իրավունքների և ուժի կիրառման հետ կապված միջազգային նորմերի միջև լարվածությունը։ Ավելին, այն նորմատիվային և էմպիրիկ բանավեճեր է առաջացրել դրա օրինականության, մարդու իրավունքների խախտումներին արձագանքելու համար ռազմական ուժ կիրառելու էթիկայի տեսանկյունից, նաև երբ դա պետք է տեղի ունենա, ով պետք է միջամտի և արդյոք դա արդյունավետ է։ Դրա կողմնակիցների համար այն հաճախ դիտարկում են որպես հրատապ գործողություն` ի դեմս մարդու իրավունքների ոտնահարման, պետական ինքնիշխանության իրավունքների, մինչդեռ հակառակ կողմի համար այն հաճախ դիտվում է որպես ռազմական միջամտության պատրվակ, որը հաճախ զուրկ է իրավական պատժամիջոցից, կիրառվում է ընտրողաբար և հասնում է միայն երկիմաստ նպատակների։

Սառը պատերազմի ավարտից հետո դրա հաճախակի օգտագործումը շատերին հուշում էր, որ ռազմական հումանիտար միջամտության նոր նորմ է ի հայտ գալիս միջազգային քաղաքականության մեջ, թեև ոմանց պնդմամբ սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչությունները և ԱՄՆ-ի «միջազգային ահաբեկչության դեմ պայքարը» վերջ դրեցին մարդասիրական միջամտության դարաշրջանին։

Պատմություն
-----------

Մարդասիրական հողի վրա այլ պետության գործերի մեջ ներգրավվելը 19-րդ դարից ի վեր հանրային միջազգային իրավունքի քննարկման առարկա է։

Ըստ Ջոնաթան Ֆրիդմանի և Փոլ Ջեյմսի, մարդասիրական դրդապատճառների մասին բացահայտ պնդումները նոր երևույթ չեն, և ռազմական գործողությունները հաճախ ռացիոնալացվում են բարոյական, այլ ոչ թե քաղաքական փաստարկների միջոցով։ Որպես պատրվակ իտալական Սոմալիլենդում և Էրիթրեայում Եթովպիա ներխուժելու նպատակով զորքեր տեղակայելու համար, Բենիտո Մուսոլինին այսպիսով պնդում էր, որ նա փորձում էր և՛ պաշտպանել Ուոլ Վալ սահմանային տարածքը, որտեղ սպանվել էին որոշ իտալացի զինվորներ, և՛ վերացնել տեղական ստրկավաճառությունը։ Նմանապես, Ադոլֆ Հիտլերը հիմնավորեց իր սեփական ուժերի կողմից Սուդետի օկուպացիան` ենթադրելով, որ նրանք փորձում են ճնշել էթնիկական լարվածությունը Չեխոսլովակիայում։

Բանաստեղծ լորդ Բայրոնը ֆիլհելեն էր, որը պայքարել է Հունաստանի անկախության համար
Հավանաբար առաջին պատմական օրինակը, երբ պետությունը ուղղակիորեն միջամտել է ուրիշի ներքին գործերին` հումանիտար մտահոգության հիման վրա, եղել է 19-րդ դարի սկզբին Հունաստանի անկախության պատերազմի ժամանակ, երբ Անգլիան, Ֆրանսիան և Ռուսաստանը վճռականորեն միջամտեցին Նավարինոյի ռազմածովային գործողություններին` 1827 թվականին Օսմանյան կայսրությունից հույների համար անկախություն ապահովելու համար։

Անգլիայում հանրային կարծիքը համակրում էր հույներին, մասամբ պայմանավորված Արևմուտքի դասական ժառանգության հունական ծագմամբ (Հունաստանը եվրոպական մշակույթի և քաղաքակրթության բնօրրանն էր)։ Հռչակավոր բանաստեղծ Լորդ Բայրոնը նույնիսկ զենք վերցրեց` միանալու հույն հեղափոխականներին, իսկ հույն ապստամբներին ֆինանսապես օգնելու նպատակով ստեղծվեց Լոնդոնի *ֆիլհելլենական կոմիտե*։

1823 թվականին, սկզբնական երկիմաստ վիճակից հետո արտաքին գործերի նախարար Ջորջ Քենինգը հայտարարեց, որ «երբ մի ամբողջ ժողովուրդ ապստամբում է իր նվաճողի դեմ, ազգը չի կարող դիտվել որպես ծովահեն, այլ որպես պատերազմական վիճակում գտնվող ազգ»։ Նույն տարվա փետրվարին նա ծանուցեց Օսմանյան կայսրությանը, որ Միացյալ Թագավորությունը բարեկամական հարաբերություններ կպահպանի թուրքերի հետ միայն այն պայմանով, որ վերջիններս հարգեն կայսրության քրիստոնյա հպատակներին։ Նա նաև մեծ դեր ունեցավ Սանկտ Պետերբուրգի 1826 թվականի արձանագրության արդյունքի մեջ, որում Ռուսաստանը և Բրիտանիան պայմանավորվեցին միջնորդել օսմանցիների և հույների միջև` հիմք ընդունելով Հունաստանի ամբողջական ինքնավարությունը թուրքական ինքնիշխանության ներքո։ Երբ դա չավարտեց պատերազմը, Քենինգը 1827 թվականին մեկ այլ միջազգային պայմանագրի շուրջ բանակցեց, որն ի վերջո հանգեցրեց եգիպտա-թուրքական նավատորմի ոչնչացմանը Նավարինոյի ճակատամարտում։

1860 թվականի ֆրանսիական միջամտությունը դրուզա-մարոնական հակամարտությանը, The Times օրաթերթը նկարագրել է որպես մարդասիրական դրդապատճառներից բխող
Օսմանյան հովանու ներքո փոքրամասնությունների նկատմամբ վերաբերմունքը տասնիններորդ դարի ընթացքում լիբերալ գրգռվածության հարուստ աղբյուր էր։ Ֆրանսիական ղեկավարությամբ բազմազգ ուժեր ուղարկվեցին Լիբանան` օգնելու վերականգնել խաղաղությունը 1860 թվականի դրուզա-մարոնինյան հակամարտությունից հետո, որի ժամանակ հազարավոր քրիստոնյա մարոնիներ կոտորվեցին դրուզների կողմից։ Միջազգային բողոքից հետո Օսմանյան կայսրությունը 1860 թվականի օգոստոսի 3-ին համաձայնեց ուղարկել մինչև 12000 եվրոպացի զինվոր` կարգուկանոն հաստատելու համար։ Այս համաձայնագիրը հետագայում ձևակերպվեց 1860 թվականի սեպտեմբերի 5-ին Ավստրիայի, Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի, Պրուսիայի և Ռուսաստանի հետ կայացած կոնվենցիայում։

1876 թվականի մայիսին օսմանյան զորքերը Բատակում սկսեցին կոտորել Բուլղարիայի ինքնավարության համար անզեն քարոզիչներին, ինչը հանգեցրեց Արևելյան ճգնաժամին։ Բրիտանացիները կառավարական հետաքննություն սկսեցին իրադարձությունների վերաբերյալ, որը հաստատեց, որ պաշտոնական քաղաքականության շրջանակներում թուրքերը սպանել են առնվազն 12000 բուլղարացիների և ոչնչացրել մոտ 60 գյուղ։ Թերթերում սկսեցին հայտնվել աղմկահարույց զեկույցներ, հատկապես հետաքննող լրագրող Վիլյամ Սթիդի հաշվետվությունները «Northern Echo» («Հյուսիսային արձագանք») թերթում, և երկրով մեկ սկսվեցին բողոքի միտինգներ։

*Բուլղարացի նահատակները* (1877), Կոնստանտին Մակովսկու կտավը, որը ցնցել է Եվրոպան
Չնայած հասարակական կարծիքի և լրատվամիջոցների ուժի աննախադեպ դրսևորմանը, վարչապետ Դիզրայելին մնաց ռեալպոլիտիկի անդրդվելի պրակտիկանտ և բրիտանական շահերը համարում էր Արևելյան Եվրոպայում Օսմանյան ինքնիշխանության պահպանման մեջ։ Արտաքին գործերի նախարար Լորդ Դերբին չհամաձայնեց և հեռագրեց Բարձր դռանը, որ «անկարգությունների ցանկացած վերսկսում ավելի ճակատագրական կլինի Պորտայի համար, քան ճակատամարտում պարտությունը»։ Բացի թուրքական ներքին բարեփոխումների և փոքրամասնությունների իրավական պաշտպանության համար խիստ խորհուրդներ և առաջարկներ անելուց, Դիզրայելիի կառավարությունը ոչինչ չարեց։ Այնուամենայնիվ, այս հարցը ցնցեց բրիտանական քաղաքականությունը, երբ նախկին վարչապետ Ուիլյամ Էվարտ Գլադստոնը թոշակից հետ վերադարձավ` վայրագությունների դեմ արշավ իրականացնելու համար։ Նախընտրական հայտնի ելույթում նա անդրադարձել է թուրքերի վայրագություններին։

Մեծ տերությունների լարվածության աճը 20-րդ դարասկզբին և միջպատերազմյան ժամանակաշրջանը հանգեցրին մարդասիրական բնույթի նկատառումներ կիրառելու միջազգային հանրության համաձայնեցված կամքի խզմանը։ Ազգերի լիգայի հովանու ներքո արվեցին արբիտրաժի և միջազգային վեճերը լուծելու փորձեր։ Ագրեսիվ գործողությունները, ինչպիսիք են իտալական ներխուժումը Հաբիսինիա և ճապոնական Մանջուրիայի օկուպացիան, դատապարտվեցին, սակայն Լիգան չուներ վճռականություն` արդյունավետ կերպով կիրառելու իր կամքը։ Դաշնակիցների կողմից Հոլոքոստի բացահայտումը և Նյուրնբերգի հետագա դատավարությունները Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտին պատճառ դարձան, որ վերաբերմունքը զգալիորեն փոխվի։ 1990-ականներին Ռուանդայում և Բալկաններում տեղի ունեցած ողբերգություններից հետո միջազգային հանրությունը սկսեց քննարկել, թե ինչպես արձագանքել այն դեպքերին, երբ մարդու իրավունքները կոպտորեն և համակարգված կերպով խախտվում են։ Հատկապես 2000 թվականի իր Հազարամյակի զեկույցում ՄԱԿ-ի այն ժամանակվա գլխավոր քարտուղար Քոֆի Անանը խոսքն ուղղելով անդամ պետություններին ասել է.

«Եթե *մարդասիրական միջամտությունն* իսկապես անընդունելի ոտնձգություն է ինքնիշխանության վրա, ինչպե՞ս պետք է մենք արձագանքենք Ռուանդային, Սրեբրենիցային, մարդու իրավունքների կոպիտ և պարբերաբար խախտումներին, որոնք անարգում են մեր ընդհանուր մարդասիրության բոլոր կանոնները»։

Սառը պատերազմի ավարտից հետո ավելի ու ավելի հաճախ են կիրառվել այնպիսի միջամտություններ, ինչպիսիք են ՆԱՏՕ-ի ռմբակոծումը Հարավսլավիայում և 2011 թվականին Լիբիայում ռազմական միջամտությունը։

### Մարդասիրական միջամտության փիլիսոփայություն

Ջոն Ստյուարտ Միլ, *մարդասիրական միջամտության* վաղ կողմնակից
Աշխարհում վայրագությունները կանխելու համար մարդասիրական միջամտության պարտականության առաջին ջատագովներից մեկը վիկտորիական լիբերալ Ջոն Ստյուարտ Միլն էր, ով իր 1859 թվականի «Մի քանի խոսք չմիջամտության մասին» էսսեում գրել է.

> Կարծես թե քիչ կարևորություն չի ներկայացնում օտար երկրների գործերին չմիջամտելու ողջ դոկտրինը վերանայելը, եթե կարելի է ասել, որ այն դեռևս ընդհանուր առմամբ դիտարկվում է որպես իսկապես բարոյական հարց… Հանուն գաղափարի պատերազմելը, եթե պատերազմը ագրեսիվ է, ոչ թե պաշտպանական, նույնքան հանցավոր է, որքան տարածքի կամ եկամուտների համար պատերազմ գնալը. քանի որ նույնքան քիչ արդարացված է մեր գաղափարները պարտադրել այլ մարդկանց, որքան ստիպել նրանց ենթարկվել մեր կամքին ցանկացած այլ առումով։ Բայց, անշուշտ, կան դեպքեր, երբ կարելի է պատերազմ սկսել` առանց հարձակման կամ հարձակման սպառնալիքի ենթարկվելու, և շատ կարևոր է, որ ժողովուրդները ժամանակին կողմնորոշվեն, թե որոնք են այդ դեպքերը... Կարծել, որ միջազգային նույն սովորույթները և միջազգային բարոյականության նույն կանոնները կարող են գործել այս կամ այն քաղաքակիրթ ազգերի միջև, և քաղաքակիրթ ազգերի և բարբարոսների միջև, լրջագույն սխալ է…:
> 
> 

1859 թվականին Միլը գրում է, որ և՛ Ալժիրը, և՛ Հնդկաստանը գտնվում էին եվրոպական գաղութային տիրապետության տակ, բնակեցված էին «բարբարոս ժողովուրդներով»։ Միլի միջամտության արդարացումը բացահայտ իմպերիալիզմն էր։ Նախ, նա պնդում էր, որ «բարբարոսների» հետ հույս չես կարող դնել «փոխադարձության», որը միջազգային հիմնարար հիմք է։ Երկրորդ, բարբարոսները հակված են օգուտ քաղել քաղաքակիրթ միջամտողներից, ասում է Միլը` վկայակոչելով հռոմեական նվաճումները Գալիայի, Իսպանիայի, Նումիդիայի և Դակիայի տարածքներում։ Բարբարոսները.

> որպես ազգ իրավունքներ չունեն, բացառությամբ այնպիսի վերաբերմունք ստանալու իրավունքի, որ կարող է հնարավորինս մոտ ապագայում նրանք համապատասխանեն այդպիսին դառնալու համար։ Քաղաքակիրթ և բարբարոս կառավարությունների միջև հարաբերությունների միակ բարոյական օրենքները մարդկանց միջև բարոյականության համընդհանուր կանոններն են։
> 
> 

Թեև թվում է, թե այն ժամանակակից դիսկուրսից խիստ հեռու է, տեսականորեն նման մոտեցում կարելի է գտնել չկայացած պետություններում միջամտության վերաբերյալ։ Ավելի լայն արդիական նշանակություն ունի այն, որ Միլը դիտարկել է «քաղաքակիրթ ժողովուրդների» միջև եղած դիրքորոշումը։

> Վիճելի հարց է այլ երկրի ներքին գործերի կարգավորմանը միջամտելու հարցը, այն հարցը, թե արդյոք արդարացված է, որ ազգը մասնակցի որևէ մեկի կողմից այլ երկրի քաղաքացիական պատերազմների կամ կուսակցական մրցակցությունների ժամանակ. և հիմնականում` արդյոք այն կարող է արդարացիորեն օգնել մեկ այլ երկրի ժողովրդին ազատության համար պայքարում, թե կարող է երկրին պարտադրել որևէ կոնկրետ կառավարություն կամ հաստատություն` որպես լավագույնը հենց երկրի համար, կամ որպես անհրաժեշտություն` իր հարևանների անվտանգության համար։
> 
> 

Միլը բացառում է ի շահ երկրի իշխանության միջամտելու իրավիճակը, երբ իշխանությունը փորձում է ճնշել սեփական երկրի ապստամբությունը։ Ըստ նրա` «իշխանությունը, որն օտարերկրյա աջակցության կարիք ունի` իր քաղաքացիներին հնազանդություն պարտադրելու համար, չպետք է գոյություն ունենա»։ Այնուամենայնիվ, քաղաքացիական պատերազմի դեպքում, որտեղ երկու կողմերն էլ մեղավոր են թվում, Միլը պնդում է, որ երրորդ կողմերն իրավունք ունեն պահանջելու, որ հակամարտությունները դադարեցվեն։ Այնուհետև նա անդրադառնում է ազատագրական պատերազմների ոչ միանշանակ իրավիճակներին։

> Երբ մրցակցությունը միայն պետության կառավարիչների հետ է, և այնպիսի պետական ուժով, ինչպիսին այդ կառավարիչները կարող են ներգրավվել իրենց պաշտպանության համար, պատասխանը, որ ես պետք է տամ միջամտության օրինականության հարցին, որպես կանոն, *Ոչ* է։ Պատճառն այն է, որ հազիվ թե կարելի է վստահ լինել, որ միջամտությունը, նույնիսկ հաջող արդյունքի դեպքում, կծառայի հենց ժողովրդի բարօրությանը։ Միակ իրական արժեք ներկայացնող չափանիշը, թե ժողովուրդը համապատասխանում է հասարակական ինստիտուտներին, այն է, որ նրանք կամ նրանց բավականաչափ մասն իրենց հաղթանակին հասնելու համար պատրաստ է խիզախորեն աշխատել և անցնել վտանգավոր բադություններով հանուն իրենց ազատագրման։ Ես գիտեմ այն ամենը, ինչ կարող է ասվել, գիտեմ, որ կարել է հորդորել, որ ազատների առաքինությունները չեն կարող սովորել ստրկության դպրոցում, և որ եթե ժողովուրդը սովոր չէ ազատության, այդպիսին դառնալու որևէ հնարավորություն ունենալու համար, նա նախ պետք է ազատ լինի։ Եվ համոզիչ կլիներ, եթե առաջարկված միջամտությունը նրան իսկապես ազատություն տար։ Բայց վատն այն է, որ եթե նրանք չունեն բավարար սեր դեպի ազատությունը, որպեսզի կարողանան խլել այն տեղական կեղեքիչներից, ապա ազատությունը, որն այլ ձեռքերից են ստացել, առավել քան իրենցից, չի լինի ոչ իրական, ոչ էլ մշտական։ Ոչ մի ժողովուրդ երբևէ չի եղել և չի մնացել ազատ, եթե միայն մտադրված է եղել, որ այդպես լինելի…:
> 
> 

Մարդասիրական միջամտության վերաբերյալ Միլի փաստարկը, սակայն, համատեղելի չէ ժամանակակից միջազգային իրավունքի հետ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո միջազգային իրավունքը սահմանում է ինքնիշխան հավասարության սկզբունքը, և, հետևաբար, ինքնիշխան պետությանը դրսի միջամտության ենթարկելը սովորաբար համարվում է անօրինական։ Մարդասիրական միջամտության և միջազգային իրավական համակարգի միջև այս պոտենցիալ հակամարտությունը լուծելու համար կան որոշ փիլիսոփայական փորձեր` համաձայնեցնելու երկու հասկացությունները և հստակեցնելու պայմանները էթիկապես արդարացված միջամտությունների համար։ Ջոն Ռոլսը` քսաներորդ դարի ամենաազդեցիկ քաղաքական փիլիսոփաներից մեկը, առաջարկում է մարդասիրական միջամտության իր տեսությունը` հիմնված *«լավ կարգավորված հասարակություն»* հասկացության վրա։ Ըստ Ռոլսի` կարգավորված հասարակությունը պետք է լինի խաղաղ և օրինական, և այն պետք է հարգի մարդու հիմնական իրավունքները։ Նման կարգավորված հասարակությունների միջև պետք է պահպանվի չմիջամտելու սկզբունքը։ Մյուս կողմից, էքսպանսիոնիստական կամ մարդու իրավունքները ոտնահարող ռեժիմները պաշտպանված չեն միջազգային իրավունքից. ծանր դեպքերում, ինչպիսիք են էթնիկ զտումները, այլոց հարկադիր միջամտությունն օրինական է։

Մարթա Նուսբաումը, սակայն, քննադատում է Ռոլսի մոտեցումը։ Նա նշում է, որ մարդասիրական միջամտության բարոյական հիմքերը կազմում են անհատների, այլ ոչ թե անանձնական պետությունների տառապանքները։ Հետևաբար, «լավ կարգավորված հասարակություն» հասկացությունը, կեղծ կենտրոնանալով պետության, այլ ոչ թե անհատների վրա, չի կարող որոշել, թե արդյոք միջամտությունն արդարացված է։

Փոխարենը, Նուսբաումն առաջարկում է ավելի կոնկրետ չափորոշիչ` հիմնված մարդկային կարողությունների վրա (անգլ.՝ Capability approach): Նա պնդում է, որ «պետք է հարգել [ազգային] ինքնիշխանությունը` մարդկային հնարավորությունների զարգացման հետ կապված սահմանափակումների շրջանակներում»։ Այլ կերպ ասած, եթե պետությունը չի կարողանում իր քաղաքացիներին տրամադրել տարրական «հնարավորություններ», օրինակ` առողջ կյանքով ապրելու հնարավորություն, ապա արտաքին միջամտությունն արդարացված է։

Որոշ քննադատներ պնդում են, որ մարդասիրական օգնության ժամանակակից փիլիսոփայական փաստարկները չեն ճանաչում բուն գործող միջազգային իրավունքի թերությունները։ Միջազգային հարաբերությունների գիտնական Մարթա Ֆինեմորը պնդում է, որ հումանիտար ճգնաժամերը հաճախ բախվում են միջազգային իրավունքի ամենահիմնական սկզբունքներին` ինքնիշխանությունն, մարդու իրավունքներ և ինքնորոշում։ Արդյունքում, այդ բոլոր սկզբունքները մարդասիրական միջամտության հստակ էթիկական ուղեցույցում ինտեգրելու փիլիսոփայական փորձերը համարվում են ապարդյուն։ Իրավաբան Էրիկ Պոզները նաև նշում է, որ երկրները հակված են տարբեր տեսակետներ ունենալ մարդու իրավունքների և հանրային բարօրության վերաբերյալ, ուստի, հազիվ թե հաջողվի սահմանել համեմատաբար պարզ կանոններ, որոնք արտացոլեն ընդհանուր էթիկան։

Բանավեճն այն մասին, թե արդյոք մարդասիրական միջամտությունը կարող է դիտվել որպես արդարացի և արդարացված գործողություն, մեծապես կախված է նրանից, թե տեսություններից որ մեկով է կորոշվում ուսումնասիրել հայեցակարգը։ Միջազգային հարաբերությունների դպրոցում կարելի է վերլուծել մարդասիրական միջամտությունը, օրինակ, *ռեալիստական*, *կառուցողական*, *լիբերալիստական* և *իդեալիստական* տեսությունների տեսանկյունից։

* Երբ խոսքը վերաբերում է *ռեալիստական տեսությանը*, մարդասիրական միջամտությունը երբեք չի կարող լինել զուտ մարդասիրական, քանի որ հիմնական դերակատարները պետություններն են, որոնք գործում են ելնելով իրենց շահերից։ Բացի այդ, ռեալիստներն ընդգծում են, որ միջամտելու կամ չմիջամտելու որոշումները կայացվում են քաղաքական որոշում կայացնողների կողմից, ովքեր բոլորն էլ ունեն իրենց սեփական պատճառները միջամտելու կամ չմիջամտելու պատրաստակամության հիմքում։ Նմանապես, որոշ ռեալիստները պնդում են, որ մարդասիրությունը չպետք է դիտարկվի որպես առանձին կատեգորիա պետության վարքագծի մեջ։ Այս մոտեցման խնդիրներից մեկն այն է, որ դա կարող է հանգեցնել միջամտության բացակայությանը, քանի դեռ պետությունները դրա մեջ նյութական շահ չեն տեսնում։ Ռեալիստական տեսությունը, այսպիսով, բացառում է բարոյական գործողությունը, եթե այն չի համապատասխանում պետական շահերին։
* *Կոնստրուկտիվիստ տեսաբանների* կարծիքով` պետության սեփական շահը սահմանվում է նաև նրա ինքնությամբ, ինչպես նաև ընդհանուր արժեքներով և սկզբունքներով, որոնք ներառում են ժողովրդավարության, ազատության և մարդու իրավունքների խթանումը։ Հետևաբար, եթե մենք ակնկալում ենք, որ այդ արժեքները բարոյական արժեք ունեն, վերը նշված իմաստով շահագրգիռ միջամտությունը կարող է բարոյապես խնդրահարույց չլինել։ Ավելին, նրանք ընդգծում են, որ բարոյականությունն ու սեփական շահերը միմյանց բացառող չեն։ Որոշ կոնստրուկտիվիստների համար կարևոր է նաև, որ միջամտողը լեգիտիմ համարվի համաշխարհային մակարդակով, որպեսզի չհանդիպի ճնշման, որը կկանխի նրա հաջողությունը։
* *Լիբերալիզմի տեսությունը* կարող է ընկալվել որպես մարդասիրական միջամտության էթիկական աղբյուրներից մեկը, որը մարտահրավեր է նետում ինքնիշխան պետությունների կառավարման նորմերին և մեթոդներին և դրա գոյությանը, այն դեպքում, երբ բազմաթիվ ազգություններից մեկը ճնշում է զգում։ Որոշ ազատականներ նույնիսկ ավելի բարձր են գնահատում ազգային ինքնորոշումը, քան անհատի դեմոկրատական կառավարման իրավունքը` հրաժարվելով միջամտության էթիկական ծագումից, երբ վտանգի տակ է միայն ժողովրդավարությունը։ Այս համատեքստում լիբերալիզմի մեկ շտամը ուժային լիբերալիզմն է, որն ինքնիշխանությունն ընկալում է որպես միայն գործիքային արժեք։ Բռնի ազատականները կարևորում են մարդու իրավունքների պաշտպանությունը միջամտության միջոցով թե՛ Անվտանգության խորհրդի համաձայնությամբ, թե՛ առանց դրա։ Նրանց համար 1994 թվականին Ռուանդայի ցեղասպանությանը միջամտության բացակայությունն ավելի լուրջ էր, քան թույլտվության բացակայության պատճառով չմիջամտելը։
* Մեկ այլ տեսակետ է *իդեալիստական տեսությունը*, ըստ որի բոլոր անհատները կապված են ընդհանուր արժեքների, իրավունքների, պարտականությունների և համընդհանուր նորմերի միջոցով։ Քանի որ աշխարհը դիտվում է որպես մեծ համայնք, բոլորը կապված են ընդհանուր մարդասիրական իրավունքի միջոցով` այդպիսով միջամտությունը դարձնելով որպես պատասխանատվություն, քան պետական ինքնիշխանության ոտնահարում։ Աշխարհի մի մասում տեղի ունեցող մարդու իրավունքների խախտումները, հետևաբար, հավասարապես կազդեն բոլորի վրա։ Այնուամենայնիվ, իդեալիզմը հաճախ դիտվում է որպես չափազանց պարզեցված և նեղ, քանի որ այն պնդում է, որ միջամտությունը պետք է հետևի զուտ ալտրուիստական շարժառիթներից, երբ մարդիկ անձնուրաց կերպով ցանկանում են օգնել այլ անհատների` անկախ նրանց ռասայից, կրոնից կամ ազգությունից։

Իրավական հիմքեր
---------------

Մարդասիրական միջամտությունը հայեցակարգ է, որը կարող է թույլ տալ ուժի կիրառում այն իրավիճակում, երբ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը չի կարող որոշում ընդունել ՄԱԿ-ի կանոնադրության VII գլխի համաձայն` մշտական անդամի կողմից վետոյի կամ 9 դրական ձայն չհավաքելու պատճառով։ Գլուխ VII-ը թույլ է տալիս Անվտանգության խորհրդին միջոցներ ձեռնարկել այն իրավիճակներում, երբ առկա է «խաղաղության սպառնալիք, խաղաղության խախտում կամ ագրեսիայի ակտ»։ Այնուամենայնիվ, այդ նպատակով ցանկացած բանաձև պետք է աջակցվի բոլոր հինգ մշտական անդամների կողմից (կամ առնվազն վետո չլինի նրանցից մեկի կողմից)։ Հումանիտար միջամտության «իրավունքի» մասին հիշատակումը, հետսառը պատերազմից հետո, առաջին անգամ վկայակոչվեց 1990 թվականին Մեծ Բրիտանիայի պատվիրակության կողմից այն բանից հետո, երբ Ռուսաստանը և Չինաստանը չաջակցեցին Իրաքի վրայով ոչ թռիչքային գոտուն։ Հետևաբար, մարդասիրական նպատակներից բացի, հայեցակարգը կոչված է շրջանցելու ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը` հղում անելով իրավունքին։

Այնուամենայնիվ, քննադատներն իրենց փաստարկները հիմնում են միջազգային իրավունքի վեստֆալյան հայեցակարգի վրա, ըստ որի ինքնիշխան ազգերի իրավունքներն ազատորեն գործում են իրենց սահմաններում։ Սա հաստատված է ՄԱԿ-ի 1945 թվականի կանոնադրությամբ, որտեղ հոդված 2(7)-ում ասվում է, որ «ոչինչ չպետք է թույլ տա միջամտություն այն հարցերին, որոնք էապես գտնվում են որևէ պետության ներքին իրավասության ներքո»։ Այսպիսով, քանի որ մարդասիրական միջամտության և՛ կողմնակիցները, և՛ հակառակորդները ունեն իրենց իրավական հիմքերը Միավորված ազգերի կազմակերպության կանոնադրության վրա, դեռ շարունակվում են հակասություններն այն մասին, թե արդյոք ինքնիշխանությունը կամ մարդասիրական նպատակները պետք է գերակայեն։ Միավորված ազգերի կազմակերպությունը նույնպես մշտապես ներգրավված է մարդասիրական միջամտության հետ կապված հարցերում, ընդ որում ՄԱԿ-ը միջամտում է ազգերի սահմաններում աճող հակամարտություններին։

Մարդասիրական միջամտության արդի մոտեցումներ
------------------------------------------

Թեև հեղինակների մեծ մասը համաձայն է, որ մարդասիրական միջամտություններն իրականացնելու հիմքում պետք բազմակողմանի մոտեցում ցուցաբերվի, մնում է երկիմաստություն այն հարցում, թե կոնկրետ որ միջնորդները` ՄԱԿ-ը, տարածաշրջանային կազմակերպությունները կամ մի խումբ պետություններ, պետք է գործեն` ի պատասխան մարդու իրավունքների զանգվածային խախտումների։ Դերակատարի ընտրությունը հետևանքներ ունի քաղաքական կամքի և նյութական ռեսուրսների մոբիլիզացման միջոցով հավաքական գործողությունների մարտահրավերները հաղթահարելու համար։ Որպես պոտենցիալ միջամտողի օրինականության գնահատման հնարավոր չափորոշիչներ բարձրացվել են նաև միջամտողի արդյունավետության, վարքագծի և դրդապատճառների, ներքին և արտաքին աջակցության չափի և օրինական լիազորությունների հարցերը։

### Պրագմատիկ մարդասիրական միջամտություն

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից ի վեր մարդասիրական միջամտության ամենահայտնի չափանիշը ցեղասպանությունն է։ «Ցեղասպանության կանխարգելման և պատժի մասին» 1948 թվականի կոնվենցիայի համաձայն` տերմինը սահմանվել է որպես «գործողություններ, որոնք կատարվել են ազգային էթնիկ, ռասայական կամ կրոնական խմբին ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն ոչնչացնելու դիտավորությամբ»։ Այնուամենայնիվ, նորմը վիճարկվել է։ Որովհետև մեծ հավանականություն կա, որ եթե միջազգային հանրությունը կիրառի ցեղասպանության չափանիշը *մարդասիրական միջամտություն* ձեռնարկելու համար, ապա շատ ուշ կլիներ իմաստալից միջամտություն իրականացնելու համար, որը պետք է կանխեր զանգվածային սպանությունները տվյալ երկրում։

Մարդասիրական միջամտության այս երկու հայտնի չափանիշները թույլ չեն տալիս, որ պետությունները ընտրություն կատարեն բարոյական պատասխանատվության և հնարավոր չարաշահումների միջև։ Ավելին, առանց կենսունակ ծրագրի և գործուն ռազմավարության, միջամտությունը կարող է սպառնալ միջամտող պետությունների պարտավորություններին իրենց սեփական ժողովրդի հանդեպ։ Պետք է նաև հաշվի առնել, որ երբեմն մարդասիրական միջամտությունը հանգեցնում է միայն անվերջ քաոսի երկրում` առանց զգալի առաջընթացի։

### Լիազորված միջամտություններ

Միջազգային խաղաղությանը սպառնացող վտանգների ըմբռնումն արմատապես ընդլայնվել է 1990-ականներից ի վեր` ներառելով այնպիսի հարցեր, ինչպիսիք են զանգվածային տեղահանումները, և ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը թույլատրել է ուժի կիրառումն այն իրավիճակներում, որոնք շատ պետություններ նախկինում կդիտեին որպես «ներքին» հակամարտություններ։

### Չլիազորված միջամտություններ

Մի քանի դեպքերում պետությունները կամ պետությունների խմբերը միջամտել են ուժով և առանց ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի նախնական թույլտվության, գոնե մասամբ ի պատասխան մարդու հիմնական իրավունքների ենթադրյալ ծայրահեղ խախտումների։ Բավականին թարմ օրինակները ներառում են միջամտությունը Պարսից ծոցի պատերազմից հետո Հյուսիսային Իրաքում քրդերին պաշտպանելու համար, ինչպես նաև ՆԱՏՕ-ի միջամտությունը Կոսովոյում։

Անվտանգության խորհրդի թույլտվությունների բացակայության դեպքում մարդասիրական միջամտության օրինականության վերաբերյալ կարելի է առանձնացնել չորս հստակ վերաբերմունք կամ մոտեցում.

1. **Ստատուս քվո.** կտրականապես հաստատում է, որ վայրագություններին ի պատասխան ռազմական միջամտությունն օրինական է միայն այն դեպքում, եթե այն լիազորված է ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի կողմից կամ եթե այն որակվում է որպես ինքնապաշտպանության իրավունքի իրականացում։ Ըստ այս տեսանկյան` ՆԱՏՕ-ի միջամտությունը Կոսովոյում 2(4) հոդվածի ակնհայտ խախտում էր։ Այս դիրքորոշման պաշտպանների թվում են մի շարք պետություններ, հատկապես Ռուսաստանը և Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը։ Այս մոտեցման կողմնակիցները մատնանշում են ՄԱԿ-ի կանոնադրության բառացի տեքստը և շեշտում, որ ուժի կիրառման թույլտվության բարձր շեմը նպատակ ունի նվազագույնի հասցնել դրա կիրառումը և նպաստել առանցքային պետությունների կողմից ռազմական գործողություններն ապահովելու հիմնական համաձայնության կոնսենսուսին, ինչպես նաև վճռական որոշման կայացմանը։ Այնուամենայնիվ, Կոսովոյի պատերազմը (1998-1999) նաև ընդգծեց այս մոտեցման թերությունները, հատկապես երբ արդյունավետ և հետևողական մարդասիրական միջամտությունն անհնար է դառնում Անվտանգության խորհրդի մշտական հինգ անդամների (Միացյալ Թագավորություն, Չինաստան, Ռուսաստան, ԱՄՆ, Ֆրանսիա) միջև հարաբերությունների աշխարհաքաղաքական իրողությունների պատճառով, ինչը հանգեցնում է վետոյի կիրառման և անհետևողական գործողությունների` մարդասիրական ճգնաժամի պայմաններում։
2. **Ներելի խախտում**. առանց ՄԱԿ-ի մանդատի մարդասիրական միջամտությունը տեխնիկապես անօրինական է ՄԱԿ-ի կանոնադրության կանոններով, բայց կարող է բարոյական և քաղաքականապես արդարացված լինել որոշ բացառիկ դեպքերում։ Այս մոտեցման առավելությունները ներառում են այն, որ այն չի նախատեսում ուժի կիրառումը կարգավորող նոր իրավական կանոններ, այլ բացում է «արտակարգ ելք», երբ հակասություն կա ուժի կիրառման և մարդու հիմնարար իրավունքների պաշտպանության կանոնների միջև։ Միջամտող պետությունները հազիվ թե դատապարտվեն որպես օրենք խախտողներ, թեև նրանք կանոնները խախտելու ռիսկի են դիմում իբր հանուն ավելի բարձր նպատակի։ Այնուամենայնիվ, գործնականում դա կարող է հանգեցնել իրավական կանոնների օրինականությունը կասկածի տակ դնելուն, եթե դրանք չկարողանան արդարացնել գործողությունները, որոնք ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի մեծամասնությունը համարում է բարոյապես և քաղաքականապես չարդարացված։
3. **Սովորական իրավունք.** Այս մոտեցումը ներառում է սովորական իրավունքի էվոլյուցիայի վերանայում հազվադեպ դեպքերում ոչ լիազորված մարդասիրական միջամտության իրավական հիմնավորման համար։ Այս մոտեցումը հարցնում է, թե արդյոք կարելի է առաջանալ սովորական իրավունքի նորմ, որի համաձայն մարդասիրական միջամտությունը կարող է ընկալվել ոչ միայն որպես էթիկապես և քաղաքականապես արդարացված, այլ նաև օրինական ուժի կիրառումը կարգավորող նորմատիվային շրջանակի ներքո։ Այնուամենայնիվ, համեմատաբար քիչ դեպքեր կան, որոնք հիմնավորում են նորմի ի հայտ գալը, և այս մոտեցման պայմաններում միջամտության օրինականության վերաբերյալ երկիմաստությունները և տեսակետների տարբերությունները կարող են հետ պահել պետություններին գործուն միջամտությունից։ Ուժի կիրառումը կարգավորող կանոնների կազմաքանդող ներուժը նույնպես կարող է մտահոգիչ լինել։
4. **Կոդիֆիկացիա**։ Չորրորդ մոտեցումը պահանջում է հստակ իրավական դոկտրինի կամ միջամտության «իրավունքի» կոդիֆիկացում` պնդելով, որ նման դոկտրին կարող է հաստատվել որոշ ֆորմալ կամ կոդավորված միջոցների միջոցով, ինչպիսիք են ՄԱԿ-ի կանոնադրության փոփոխությունը կամ ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի հռչակագիրը։ Թեև պետությունները դժկամությամբ են պաշտպանել այս մոտեցումը, մի շարք գիտնականներ, ինչպես նաև Կոսովոյի անկախ միջազգային հանձնաժողովը, հանդես են եկել օրինականության գնահատականները ուղղորդող հստակ չափանիշներով նման իրավունքի կամ դոկտրինի հաստատման օգտին։ Այս իրավունքի կոդիֆիկացման համար առաջ քաշված հիմնական փաստարկն այն է, որ այն կբարձրացնի միջազգային իրավունքի օրինականությունը և կլուծի ՄԱԿ-ի կանոնադրության մեջ պարունակվող մարդու իրավունքների և ինքնիշխանության սկզբունքների միջև առկա լարվածությունը։ Այնուամենայնիվ, *մարդասիրական միջամտության* վերաբերյալ պատմական փաստերը բավական ոչ միանշանակ են` վկայելու համար հանգամանքները նախապես հստակեցնելու ջանքերի մասին, որոնց դեպքում պետությունները մարդու իրավունքները պաշտպանելու համար կարող են ուժ կիրառել այլ պետությունների դեմ` առանց Անվտանգության խորհրդի թույլտվության։

### Պաշտպանելու պարտականություն

Հիմնական հոդված՝ Պաշտպանելու պարտականությունԹեև սովորաբար համարվում է, որ Պաշտպանելու պատասխանատվությունը (R2P-Responsibility to protect) կտրականապես տարբերվում է մարդասիրական միջամտության սահմանումներից, այնուամենայնիվ, այն արժանի է հիշատակման։ Պաշտպանության պատասխանատվությունը 2001 թվականին Միջամտության և պետական ինքնիշխանության միջազգային հանձնաժողովի (ICISS) կողմից կազմված զեկույցի անվանումն է, որը ստեղծվել է Կանադայի կառավարության կողմից` ի պատասխան Քոֆի Անանի այն հարցին, թե երբ պետք է միջազգային հանրությունը միջամտի մարդասիրական նպատակներով։ Կանադայի կառավարության «Պաշտպանության պատասխանատվությունը» զեկույցը ցույց տվեց, որ ինքնիշխանությունը ոչ միայն իրավունք է տալիս պետությանը «վերահսկել» իր գործերը, այլև պետությանը վերապահում է առաջնային «պատասխանատվությունը» իր սահմաններում գտնվող մարդկանց պաշտպանության համար։ Բացի այդ, զեկույցում առաջարկվում էր, որ երբ պետությունը չի կարողանում պաշտպանել իր ժողովրդին` կա՛մ կարողության, կա՛մ պատրաստակամության բացակայության պատճառով, պատասխանատվությունը տեղափոխվում է ավելի լայն միջազգային հանրության վրա։ Զեկույցը ձգտում էր սահմանել հստակ ուղեցույցներ` որոշելու, թե երբ է տեղին միջամտությունը, որոնք են միջամտությունը հաստատելու համապատասխան ուղիները և ինչպես պետք է իրականացվի միջամտությունը։

Պաշտպանության պատասխանատվությունը ձգտում է ստեղծել *մարդասիրական միջամտությունների* ավելի հստակ վարքականոն, ինչպես նաև պաշտպանում է ոչ ռազմական միջոցների ավելի մեծ կիրառում։ Զեկույցում նաև քննադատվում և փորձ է արվում փոխել մարդասիրական միջամտության խնդրի շուրջ դիսկուրսն ու տերմինաբանությունը։ Այն պնդում է, որ «միջամտելու իրավունք» հասկացությունը խնդրահարույց է և պետք է փոխարինվի «պաշտպանելու պատասխանատվություն» հասկացությամբ։ «Պաշտպանելու պատասխանատվության» դոկտրինի ներքո, այլ պետությունների վարքագծին միջամտելու իրավունք ունենալու փոխարեն, պետությունները պարտավոր են միջամտել և պաշտպանել մեկ այլ պետության քաղաքացիներին, որտեղ այդ մյուս պետությունը չի կատարել իր սեփական քաղաքացիներին պաշտպանելու պարտավորությունը։

Այս պատասխանատվությունը ներառում է երեք փուլ` կանխում, արձագանքում և վերակառուցում։ Պաշտպանության պատասխանատվությունը մեծ աջակցություն է ստացել որոշ շրջանակներում, օրինակ` Կանադայում, մի քանի եվրոպական և աֆրիկյան պետություններում, ինչպես նաև մարդկային անվտանգության ջատագովների շրջանում, սակայն քննադատության է ենթարկվել մյուսների կողմից, ընդ որում, ասիական որոշ երկրներ գլխավոր այլախոհների թվում են։

Ռազմական հումանիտար միջամտության օրինակներ
------------------------------------------

1827 թվականի հոկտեմբերին Նավարինոյի ճակատամարտը նշանավորեց Հունաստանում օսմանյան տիրապետության փաստացի ավարտը
Ամերիկյան ծաղրանկար (1898). «Հիշի՛ր Մեյնը և մի՛ մոռացիր սովահար կուբացիներին»։   
Ամերիկյան «Մեյն» զրահակիր նավը հայտնի է իր առեղծվածային կործանմամբ Հավանայի ծոցում, որտեղ գտնվում էր 1898 թվականի հունվարի 25-ին՝ կապված Կուբայում Իսպանիայի գաղութային կառավարման դեմ տեղի ունեցող ժողովրդական ապստամբությունների հետ։ Պայթյունը Իսպանա-ամերիկյան պատերազմ սկսելու առիթ հանդիսացավ
Նախկին մարդասիրական միջամտությունների հնարավոր օրինակներից են.

* Ալժիրի ռմբակոծում (1816)
* Ռուսական, բրիտանական և ֆրանսիական հակաօսմանական միջամտությունը Հունաստանի անկախության պատերազմում (1824 թ.)
* Ֆրանսիական արշավախումբը Սիրիայում (1860–1861)
* Ռուսական հակաօսմանական միջամտությունը Բուլղարիայում (1877)
* Իսպանա-ամերիկյան պատերազմ (1898)
* Միացյալ Նահանգների օկուպացիան Հաիթիում (1915)
* ՄԱԿ-ի գործողություն Կոնգոյում (1964)
* ԱՄՆ միջամտությունը Դոմինիկյան Հանրապետությունում (1965)
* Հնդկաստանի միջամտությունը Արևելյան Պակիստանում (1971)
* Վիետնամական միջամտությունը Կամբոջայում (1978)
* Ուգանդա-Տանզանիա պատերազմ (1979)
* «Provide Comfort» օպերացիա (1991) Պարսից ծոցի պատերազմում Իրաքի պարտությունից հետո
* Հույսի վերականգնման օպերացիա (Սոմալի, 1992)
* «Պահպանիր ժողովրդավարությունը» օպերացիա (Հայիթի, 1994)
* ՄԱԿ-ի աջակցության առաքելություն Ռուանդայում - UNAMIR (Ռուանդա, 1994)
* ՄԱԿ-ի անցումային վարչակազմը Արևելյան Թիմորում - UNTAET (Արևելյան Թիմոր, 1999)
* ՆԱՏՕ-ի ռմբակոծումը Հարավսլավիայի վրա (1999)
* Բրիտանական ռազմական միջամտությունը Սիերա Լեոնեի քաղաքացիական պատերազմին (2000)
* Հարավային Օսիայում Ռուսաստանի զինված միջամտություն (2008)
* Կոալիցիայի ռազմական միջամտություն Լիբիայում (2011)
* Ռազմական միջամտություն Իրաքի և Լևանտի Իսլամական պետության դեմ (2014-ներկա)։

Որոշ գիտնականներ այս դեպքերն անվանել են որպես մարդասիրական միջամտություններ։ Այնուամենայնիվ, որոշ դեպքերում սա միայն գործողությունների հետահայաց դասակարգումն է, որոնք տարբեր դրդապատճառների արդյունք էին։ Վիետնամի ներխուժումը Կամբոջա, օրինակ, արդարացված էր որպես ինքնապաշտպանություն, այլ ոչ թե մարդասիրություն և միայն ավելի ուշ դարձավ մարդասիրական միջամտության հնարավոր օրինակ։

Կողմ հիմնավորումներ
-------------------

Բրիտանացի դիվանագետ և քաղաքական գործիչ Ռորի Ստյուարտը և պրոֆեսոր և գրող Ջերալդ Քնաուսը «Կարո՞ղ է արդյոք միջամտությունն աշխատել» գրքում պնդում են, որ որոշակի հանգամանքներում մարդասիրական առաքելության համար սահմանափակ, բայց ռեսուրսներով միջամտությունները կարող են հաջողել։ Հեղինակները ներածությունը գրել են այն պահին, երբ միջազգային հանրությունը քննարկում էր Լիբիայում միջամտելու և ինչպես միջամտելու հարցը, և լուսաբանում են Արևմուտքի անկատար միջամտությունների պատմությունը։ Նրանք մեջբերում են Էնթոնի Լեյքի քաղաքականությունը՝ «օգնել ուրիշներին կառուցել իրենց»՝ որպես արտաքին միջամտության առաջնորդող սկզբունք։

Հեղինակները քննադատում են RAND Corporation-ի «Սկսնակների ուղեցույցը ազգաշինության համար» (*Beginner's Guide to Nation-Building)* զեկույցը և պնդում են, որ միջամտության յուրաքանչյուր իրավիճակ տարբեր է և կապված է տեղական քաղաքական տնտեսությունից, և չկա մեկ ունիվերսալ մոտեցում, որը միշտ գործում է։ Գրքի մնացած մասը բաժանված է երկու մասի. նախ՝ Ստյուարտը վերանայում է Աֆղանստանի միջազգային փորձը սեպտեմբերի 11-ից ի վեր՝ հիմնվելով իր փորձի և երկրով մեկ կատարած ուղևորությունների վրա, և երկրորդ՝ Կնաուսը ներկայացնում է իր ուսումնասիրությունը Բոսնիայում միջազգային միջամտության վերաբերյալ։ Ընդհանուր առմամբ, հեղինակները զգուշացնում են «չափից ավելի միջամտություններից», ինչպես Իրաքում էր, որոնց հիմքում «չափազանց վախերը» և «իռացիոնալ ինքնավստահությունն» էր և հաճախ անտեսվում էին «տեղական ավանդույթները, ինքնօրինակությունը և պատմությունը»։ Ստյուարտը և Քնաուսը պաշտպանում են միջամտության այն քաղաքականությունը, որը հիմնված է «սկզբունքային փուլային մոտեցման» վրա, որը ժամանակ և ռեսուրսներ է պահանջում տեղական համատեքստը հասկանալու և կոնկրետ նպատակներ սահմանելու համար։

Պետությունների տեսակետներ
-------------------------

Մարդասիրական միջամտությունների դոկտրինն ընդհանուր առմամբ չի ընդունվել։ 2000 թվականի ապրիլին ՄԱԿ-ի հովանու ներքո գործող` զարգացող երկրների միջպետական կազմակերպություն հանդիսացող 77 + Չինաստան խումբը *(G-77)* կազմող 133 պետությունները բացահայտորեն մերժեցին մարդասիրական միջամտության «այսպես կոչված «իրավունքը», որը իրավական հիմք չունի որ ՄԱԿ-ի կանոնադրության, ոչ էլ Միջազգային իրավունքի ընդհանուր սկզբունքներում»։ Առ այսօր միայն Միացյալ Թագավորությունն ու Բելգիան են բացահայտորեն պաշտպանում մարդասիրական միջամտությունների օրինականությունը։

Քննադատություն
--------------

Բազմաթիվ քննադատություններ են հնչել հումանիտար միջամտության դեմ։ Կառավարական և միջազգային ասպարեզի հետ կապված անձանց կողմից կազմված միջկառավարական մարմինները և հանձնաժողովների զեկույցները հազվադեպ են քննարկել հումանիտար միջամտության հետևում ընկած աշխարհաքաղաքականության խեղաթյուրված ընտրողականությունը կամ միջամտող կողմերի հնարավոր թաքնված շարժառիթները։ Առավել անաչառ են քաղաքացիական հասարակության տեսակետները, հատկապես նրանք, որոնք ձևավորվել են անկախ գիտնականների կողմից, ովքեր օգտվում են ակադեմիական ազատությունից։

Պնդումներ կան, որ մարդասիրական միջամտությունը 19-րդ դարի արևմտյան գաղութատիրության ժամանակակից դրսևորումն է. Նման միջամտության սուբյեկտները ղեկավարվում են ոչ թե մեկ կուսակցության կամ սուբյեկտի կողմից, այլ տեղական հաստատությունների, ՀԿ-ների և հենց միջամտող պետությունների կողմից։ Էնն Օրֆորդի աշխատանքը մեծ ներդրում է այս ուղղությամբ՝ ցույց տալով, թե որքանով են հումանիտար աղետներ ապրող հասարակությունների համար ներկայի վտանգները ուղղակիորեն վերագրելի գաղութային կառավարման ժառանգությանը։ Վերակառուցման անվան տակ կոտրված հասարակության վրա դրվում է կապիտալիստական սահմանափակումներ, որոնք խաթարում են նրա ինքնորոշման իրավունքը և թույլ չեն տալիս նրա ղեկավարությանը որդեգրել զարգացման այնպիսի մոտեցում, որը օգուտ կբերի երկրի ժողովրդին, այլ ոչ թե ուրախացնի օտարերկրյա ներդրողներին։ Նրա դիրքորոշման էությունն այն է, որ մարդասիրական միջամտությունն արդարացնող «իրավական պատմությունները» առաջնային ազդեցություն են ունեցել «անարդար և շահագործող ստատուս քվոյի» պահպանման վրա։

Մյուսները պնդում են, որ գերիշխող երկրները, հատկապես Միացյալ Նահանգները և նրա կոալիցիոն գործընկերները, օգտագործում են մարդասիրական պատրվակներ՝ այլ կերպ անընդունելի աշխարհաքաղաքական նպատակներ հետապնդելու և չմիջամտելու նորմից և միջազգային ուժի կիրառման իրավական արգելքներից խուսափելու համար։ Ն. Չոմսկին և Թարիք Ալին այս ճամբարի առաջնագծում են՝ խորը թերահավատությամբ դիտելով մարդասիրական մոտիվացիա ունեցող մասնագիտությունները։ Նրանք պնդում են, որ Միացյալ Նահանգները շարունակում է գործել՝ նկատի ունենալով սեփական շահերը, միակ փոփոխությունն այն է, որ մարդասիրությունը դարձել է լեգիտիմացնող գաղափարախոսություն՝ ԱՄՆ-ի հեգեմոնիայի նախագծման համար հետսառը պատերազմի աշխարհում։ Ալին, մասնավորապես, պնդում է, որ ՆԱՏՕ-ի միջամտությունը Կոսովոյում հիմնականում իրականացվել է ՆԱՏՕ վստահելիությունը բարձրացնելու նպատակով։ Չոմսկու «մեր արդարության ավելցուկը և անշահախնդիր բարեգործությունը» արտահայտությունը հաճախ օգտագործվում է Քենեդիի միջամտությունը Հարավային Վիետնամում նկարագրելու համար, որը տարածվեց ողջ Հնդոչինայում։ Ավելին, նա պնդում է, որ «մարդասիրական միջամտության» հեռանկարային առաջնորդը պետք է պահպանի մի քանի որակավորում. Առաջին որակավորումն այն է, որ առաջնորդը պետք է աշխատի որպես *բարոյական գործակալ*, որը չի մեծացնում էլիտար մշակույթի վտանգը, միջամտության արդյունավետությունը պետք է լինի թիրախային բնակչության վրա, իսկ մարդիկ պետք է լինեն բարոյական գործակալները, որոնք ձեռնարկում են մարդասիրական ջանքեր։

Քննադատության երրորդ տեսակը կենտրոնանում է մարդասիրական միջամտության հիմնականում իրադարձությունների վրա հիմնվելու և ոչ հետևողական բնույթի քաղաքականության վրա։ Այս քննադատները պնդում են, որ գործուն միջամտությունն առավելապես իրականացվում է իրադարձությունների թեժ պահին` արևմտյան լրատվամիջոցներով ստեղծելով միջամտության տեղին լինելու տեսանելիություն, սակայն անտեսելով հակամարտությունները, որոնք մոռացվում են լրատվամիջոցների կողմից կամ առաջանում են տևական խնդիրների հիման վրա, ոչ թե հանկարծակի ճգնաժամերի։ Քիսինջերն, օրինակ, գտնում է, որ Բիլ Քլինթոնի մարդասիրական միջամտության պրակտիկան խիստ անհետևողական էր։ ԱՄՆ-ը երկու ռազմական արշավ սկսեց Սերբիայի դեմ՝ անտեսելով ավելի լայնածավալ ջարդերը Ռուանդայում՝ արդարացնելով Ռուսաստանի հարձակումը Չեչնիայի վրա և Միացյալ Նահանգներում ողջունելով մարդու իրավունքների լայնորեն ճանաչված կոպիտ խախտողին՝ Հյուսիսային Կորեայի կոմունիստական կառավարության երկրորդ աստիճանի զինվորականին։

Բացի այդ, թերահավատները նաև պնդում են, որ մարդասիրական միջամտությունը կարող է վնասակար հետևանքներ ունենալ։ Կաստան Պինոսը պնդում է, որ «մարդասիրական» միջամտություններն առաջացնում են բազմաթիվ կողմնակի ազդեցություններ, ներառյալ քաղաքացիական անձանց մահերը, հակամարտությունների սրումը, բռնության տարածումը հարևան տարածաշրջաններ ի վրա և մեծ տերությունների միջև փոխադարձ անվստահությունը։

Սթենֆորդի համալսարանի քաղաքագետ Ջերեմի Վայնշտեյնը պնդում է «ինքնավար վերականգնման» օգտին. թեև խաղաղ բնակիչների զոհերի թիվն աճում է, երբ ապստամբ խմբերի միջև բռնությունը մնում է չվերահսկվող, վերջնական հաղթողները կարող են զարգացնել ինստիտուտներ և սահմանել իրենց կառավարման պայմանները ինքնակամ ձևով։ Նման ինքնահարկադրանքը նվազեցնում է երկրի՝ բռնության մեջ կրկին գլորվելու վտանգը։

Մեկ այլ քննադատություն պնդում է, որ մարդասիրական միջամտությունը պատմականորեն բաղկացած է հիմնականում այսպես կոչված *հյուսիսային պետությունների* կողմից այսպես կոչված *հարավային պետությունների* ներքին գործերի միջամտելուն ուղղված գործողություններից, և նաև հանգեցրել է բազմաթիվ ոչ արևմտյան պետությունների քննադատությանը։ Այս քննադատները պնդում են, որ չմիջամտելու նորմը և ինքնիշխան իրավահավասարության առաջնահերթությունը մի բան է, որը դեռ պահպանվում է պետությունների ճնշող մեծամասնության կողմից, որոնք մարդասիրական միջամտությունը համարում են ոչ թե որպես մարդու իրավունքների աճող իրազեկում, այլ հետընթաց դեպի ՄԱԿ-ի կանոնադրությունից առաջ աշխարհի ինքնիշխանության ընտրովի հավատարմությունը։

2000 թվականին Հավանայի G-77 գագաթնաժողովի ժամանակ «այսպես կոչված հումանիտար միջամտության իրավունքը», ինչպես այն բնութագրվել է, քննադատվել է որպես միջազգային իրավունքի հիմնավորում չունեցող։ Ավելին, իր քննադատության մեջ Չոմսկին գրում է, որ «Մարդասիրական ինտերվենցիանիզմը գնում է միայն մեկ ճանապարհով` հզորներից դեպի թույլեր», և դատապարտում է այն, ինչ նա անվանել է ազգային ինքնիշխանության հայեցակարգի թիրախավորումը մարդասիրական միջամտողների կողմից՝ պնդելով, որ ազգային ինքնիշխանության առաջնային նպատակը կայանում է նրանում, որ ուժեղ պետությունները մասնակի պաշտպանություն ցույց տան թույլ պետություններին, և որ միջազգային իրավունքով ազգային ինքնիշխանության պաշտպանությունը կանգնեցնում է ուժեղ երկրների կողմից շահագործվող թույլ երկրների ներքին հակամարտությունները։

Տես նաև
-------

* Ինտերվենցիա
* Հումանիտար օգնություն
* Պաշտպանելու պարտականություն
* Իմպերիալիզմ
* ՄԱԿ-ի Անվտանգության Խորհրդի վետոյի իրավունք
* ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդ
* ՄԱԿ-ի խաղաղապահ առաքելություն
* Միջազգային մարդասիրական իրավունք
* Միջազգային իրավունքի սկզբունքներ
* Միջազգային իրավունքի նորմ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «ՄԱԿ-ի կանոնադրության ՀՈԴՎԱԾ 2 (4)» (PDF) (անգլերեն).
2. 1 2 3 4  Seybolt, Taylor B. (2007). *Humanitarian Military Intervention: The Conditions for Success and Failure* (PDF) (անգլերեն). Oxford University Press. էջեր 5–6. ISBN 978-0-19-925243-5.
3. ↑  Jennifer M. Welsh. *Humanitarian Intervention and International Relations.* Ed. Jennifer M. Welsh. New York: Oxford University Press, 2004.
4. ↑  Alton Frye. 'Humanitarian Intervention: Crafting a Workable Doctrine.' New York: Council on Foreign Relations, 2000.
5. ↑  Eaton, Jonah (2011). *An Emerging Norm - Determining the Meaningand Legal Status of the Responsibility to Protect*. (Michigan Journal of International Law vol. 32, iss. 4 (2010-2011), p. 765-804). «Ինքնիշխանության գաղափարը՝ որպես հպատակների կյանքի և անվտանգության պաշտպանության գործիք, առնվազն նույնքան հին է, որքան Հուգո Գրոտիոսը, ով արեց «մարդասիրական միջամտության սկզբունքի առաջին հեղինակավոր հայտարարությունը՝ այն սկզբունքը, որ ներպետական իրավասության բացառիկությունը դադարում է, երբ սկսվում է մարդկության զայրույթը»»։
6. ↑  Koh, Harold Hongju (2013 թ․ հոկտեմբերի 2). «Syria and the Law of Humanitarian Intervention (Part II: International Law and the Way Forward)». Just Security (justsecurity.org). Վերցված է 2016 թ․ հոկտեմբերի 22-ին.
7. ↑  *Charter of the United Nations*. 2015 թ․ հուլիսի 23. doi:10.18356/7642fc4d-en. S2CID 158332529.
8. ↑  Simma, Bruno; Khan, Daniel-Erasmus; Nolte, Georg; Paulus, Andreas; Wessendorf, Nikolai, eds. (2012). *The Charter of the United Nations: a commentary*. ISBN 978-0-19-178825-3. OCLC 956632951.
9. 1 2 3  Finnemore, Martha (2003). *The Purpose of Intervention: Changing Beliefs About the Use of Force*. Cornell University Press. ISBN 978-0-8014-3845-5. JSTOR 10.7591/j.ctt24hg32.
10. ↑  Shashi Tharoor and Sam Daws. "Humanitarian Intervention: Getting Past the Reefs." *World Policy Journal* 2001.
11. 1 2 3  James Pattison, *Humanitarian Intervention and the Responsibility to Protect: Who Should Intervene?* Oxford: Oxford University Press, 2010.
12. ↑  A. Cottey. "Beyond Humanitarian Intervention: The New Politics of Peacekeeping and Intervention." *Contemporary Politics* 2008: pp. 429–446.
13. 1 2  James, Paul; Friedman, Jonathan (2006). *Globalization and Violence, Vol. 3: Globalizing War and Intervention*. London: Sage Publications. էջ xxii.
14. ↑  Townley, Edward (2002). *Mussolini and Italy*. Heinemann. էջ 107. ISBN 978-0435327255. Վերցված է 2014 թ․ հոկտեմբերի 9-ին.
15. ↑  Wynne William H. (1951). *State insolvency and foreign bondholders vol. 2*. Yale University Press. էջ 284. ISBN 9781587980459.
16. ↑  Stavrianos, *The Balkans since 1453*, pp. 288–289
17. ↑  Լոնդոնյան կոնվենցիան ստորագրվել է Լոնդոնում 1827 թվականի հուլիսի 6-ին Ռուսաստանի, Մեծ Բրիտանիայի և Ֆրանսիայի ներկայացուցիչների կողմից։ Մեծ Բրիտանիան և Ֆրանսիան գնացին այս կոնվենցիայի կնքմանը, որպեսզի թուլացնեն Ռուսաստանի ազդեցությունը, որը շահագրգռված էր Բալկաններում իր համար բարեկամական պետություններ ստեղծելով։
18. 1 2  *Just war or just peace?: humanitarian intervention and international law* by Simón Chesterman p.32*ff*
19. ↑  Bass, Gary J. (2008). *Freedom's Battle: The Origins of Humanitarian Intervention Part 4*. Knopf Doubleday Publishing Group. ISBN 9780307269294. Վերցված է 2013 թ․ փետրվարի 7-ին.
20. ↑  George Horton. «Gladstone and the Bulgarian Atrocities».
21. 1 2  «Background Information on the Responsibility to Protect — Outreach Programme on the Rwanda Genocide and the United Nations».
22. ↑  John Stuart Mill (1859) *A Few Words on Non-Intervention Արխիվացված 2009-01-06 Wayback Machine* at the Online Library of Liberty
23. ↑  Rawls, John (Autumn 1993). «The Law of Peoples». *Critical Inquiry*. **20**: 36–68. doi:10.1086/448700. S2CID 146033028.
24. ↑  Nussbaum, Martha (2006). *Frontiers of Justice: disability, nationality, species membership*. Cambridge, Massachusetts: The Belknap Press of Harvard University Press. էջեր 316. ISBN 978-0-674-01917-1.
25. ↑  Finnemore, Martha (2008). «Paradoxes in humanitarian intervention». In Price, Richard (ed.). *Moral Limit and Possibility in World Politics*. New York: Cambridge University Press. էջեր 197–224.
26. ↑  Posner, Eric (2014). *The Twilight of Human Rights Law*. New York: Oxford University Press. էջեր 137–148. ISBN 978-0-19-931344-0.
27. 1 2 3  Andreas Krieg, 'The Motivation for Humanitarian Intervention' Springer: SpringBriefs in Ethics, 2013.
28. 1 2  J.L Holzgrefe, Robert O. Keohane, 'Humanitarian Intervention - Ethical, Legal, and Political Dilemmas' Cambridge: Cambridge University Press, 2003.
29. 1 2  «To protect sovereignty, or to protect lives?». *The Economist* (անգլերեն). 2008 թ․ մայիսի 15.
30. ↑  Sumon Dantiki. "Organizing for Peace: Collective Action Problems and Humanitarian Intervention." *Journal of Military and Strategic Studies* 2005.
31. ↑  Pape, Robert A."When Duty Calls: A Pragmatic Standard of Humanitarian Intervention." International Security, vol. 37 no. 1, 2012, pp. 41-80. Project MUSE, muse.jhu.edu/article/480536.
32. ↑  Lori Fisler Dmarosch ed. *Enforcing Restraint: Collective Intervention in Internal Conflicts*. New York: Council on Foreign Relations, 1993.
33. ↑  Jane Stromseth. "Rethinking Humanitarian Intervention: The Case for Incremental Change." *Humanitarian Intervention: Ethical, Legal, and Political Dilemmas*. Cambridge: Cambridge University Press, 2003.
34. ↑  Mary Ellen O'Connell. "The UN, NATO, and International Law after Kosovo." *Human Rights Quarterly* 2000: pp. 88–89.
35. ↑  Statements by Russia and China on 24 March 1999, in UN Security Council S/PV.3988.
36. ↑  Bruno Simma. "NATO, the UN and the Use of Force: Legal Aspects." *The European Journal of International Law* 1999: pp. 1–22
37. ↑  Ռուսաստանը, որը վետոյի իրավունք ունի Անվտանգության խորհրդում որպես հինգ մշտական անդամներից մեկը, հայտարարել է, որ չի աջակցի որևէ բանաձևի, որն ընդունելի չէ ինչպես Բելգրադի, այնպես էլ Պրիշտինայի համար։
38. ↑  Danish Institute of International Affairs. *Humanitarian Intervention: Legal and Political Aspects*. Submitted to the Minister of Foreign Affairs, Denmark, December 7, 1999.
39. ↑  Simon Chesterman. *Just War or Just Peace? Humanitarian Intervention and International Law*. Oxford: Oxford University Press, 2001.
40. ↑  Fernando Teson. "The liberal case for humanitarian intervention." *Humanitarian Intervention: Ethical, Legal, and Political Dilemmas*. Cambridge: Cambridge University Press, 2003.
41. ↑  Michael Burton. "Legalizing the Sub-Legal: A Proposal for Codifying a Doctrine of Unilateral Humanitarian Intervention." *Georgetown Law Journal* 1996: p. 417
42. ↑  Independent International Commission on Kosovo. *Kosovo Report*. Oxford: Oxford University Press, 2000.
43. ↑  Michael Byers and Simon Chesterman. "Changing the Rules about Rules? Unilateral Humanitarian Intervention and the Future of International Law." *Humanitarian Intervention: Ethical, Legal, and Political Dilemmas*. Cambridge: Cambridge University Press, 2003.
44. ↑  Dorota Gierycz. "From Humanitarian Intervention to Responsibility to Protect." *Criminal Justice Ethics* 2010: pp. 110–128
45. ↑  Միացյալ Թագավորությունը Իրաքում չվերթերի սահմանափակումների իր իրավական հիմնավորումը բացատրել է մարդասիրական միջամտությամբ։ ԱՄՆ-ը հենվել է ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 678 բանաձևի վրա։
46. ↑  Farrell, Theo (2014 թ․ սեպտեմբերի 23). «Are the US-led air strikes in Syria legal - and what does it mean if they are not?».
47. ↑  Hilpold, Peter, 'Humanitarian Intervention: Is there a Need for a Legal Reappraisal?', *European Journal of International Law*, 12 (2002), pp. 437–467
48. ↑  Abiew, F. K. *The Evolution of the Doctrine and Practice of Humanitarian Intervention*, Kluwer Law International (1999)
49. ↑  Stewart, Rory; Knaus, Gerald (2011 թ․ օգոստոսի 15). *Can Intervention Work?* (անգլերեն). W. W. Norton & Company. ISBN 9780393081206.
50. ↑  «Declaration of the South Summit».
51. ↑  «In Defense of Humanitarian Intervention». 2017 թ․ ապրիլի 19.
52. ↑  «Syria action – UK government legal position».
53. ↑  Marjanovic, Marko (2011-04-04) Is Humanitarian War the Exception?, Mises Institute
54. ↑  Richard Falk. "Humanitarian Intervention: Elite and Critical Perspectives." *Global Dialogue* 2005
55. ↑  Xypolia, Ilia (2022 թ․ հունվարի 2). «From the White Man's Burden to the Responsible Saviour: Justifying Humanitarian Intervention in Libya». *Middle East Critique*. **31** (1): 1–19. doi:10.1080/19436149.2022.2030981. S2CID 246644730.
56. ↑  Fearon, James D.; Laitin, David D. (2004 թ․ ապրիլի 1). «Neotrusteeship and the Problem of Weak States». *International Security*. **28** (4): 5–43. doi:10.1162/0162288041588296. ISSN 0162-2889. S2CID 57559356.
57. ↑  Anne Orford. *Reading Humanitarian Intervention: Human Rights and the Use of Force in International Law*. Cambridge: Cambridge University Press, 2003.
58. ↑  Noam Chomsky. *A New Generation Draws the Line: Kosovo, East Timor, and the Standards of the West*. New York: Verso, 2001.
59. ↑  Tariq Ali. *Masters of the Universe? NATO's Balkan Crusade*. New York: Verso, 2000.
60. ↑  Noam Chomsky. *Humanitarian Intervention*. Boston Review: 1993-1994.
61. ↑  Arcudi, Giovanni (2004). "Forces de police et forces armées, sécurité et défense: où sont les frontières?", *Cahier du GIPRI,* No. 2, pp. 17-64.
62. ↑  Henry Kissinger. *Does America Need a New Foreign Policy?* New York: Simon and Schuster, 2001.
63. ↑  Kuperman, A. J. (2008) 'The Moral Hazard of Humanitarian Intervention: Lessons from The Balkans' International Studies Quarterly 52, p. 71
64. ↑  Castan Pinos, J. (2019) Kosovo and the Collateral Effects of Humanitarian Intervention. Abingdon: Routledge, pp.178-182 9781315148014
65. ↑  Weinstein, Jeremy M. (2005 թ․ ապրիլի 5). «Autonomous Recovery and International Intervention in Comparative Perspective» (անգլերեն). Rochester, NY. `{{cite journal}}`: Cite journal requires `|journal=` (օգնություն)
66. ↑  Aidan Hehir. "Institutionalising Impermanence: Kosovo and the Limits of Intervention." *Global Dialogue* 2005.
67. ↑  Declaration of the South Summit, 10–14 April 2000
68. ↑  Noam Chomsky, *A New Generation Draws the Line*, 2015 edition, page V, VI.

Գրականություն
-------------

* Aghayev, Nasimi, "Humanitäre Intervention und Völkerrecht - Der NATO-Einsatz im Kosovo", Berlin, 2007. 978-3-89574-622-2
* Lepard, Brian, *Rethinking Humanitarian Intervention*, Penn State Press, 2002 0-271-02313-9
* Annan, Kofi A. *Two Concepts of Sovereignty*, Economist, Sep. 18, 1999.
* Bordat, Josef, "Globalisation and War. The Historical and Current Controversy on Humanitarian Interventions", in: International Journal of Social Inquiry 2 (2009), pp. 1, 59–72.
* Evans, Gareth *Rethinking Collective Action* - CASR - edited excerpts - 2004.
* Finnemore, Martha (2003), *The Purpose of Intervention: Changing Beliefs about the Use of Force*, Cornell University Press, ISBN 978-0-8014-3845-5
* Hehir, Aidan *Humanitarian Intervention: An Introduction* (Palgrave MacMillan, 2010).
* James, Paul; Friedman, Jonathan (2006). *Globalization and Violence, Vol. 3: Globalizing War and Intervention*. London: Sage Publications.
* Klintworth, Gary 'The Right to Intervene in the Domestic Affairs of States', Australian Journal of International Affairs, 46(2) November 1992, էջեր 248–266
* Menon, Rajan *The Conceit of Humanitarian Intervention Oxford University Press* (2016)Deeks, Ashley (2016 թ․ ապրիլի 27). «Review of The Conceit of Humanitarian Intervention, by Rajan Menon Cambridge». The New Rambler. Վերցված է 2016 թ․ մայիսի 24-ին.
* Pattison, James "Humanitarian Intervention and the Responsibility to Protect: Who Should Intervene?" (Oxford: Oxford University Press, 2010).
* Rodogno, Davide (2011). *Against Massacre: Humanitarian Interventions in the Ottoman Empire, 1815-1914* (անգլերեն). Princeton University Press. ISBN 978-1-4008-4001-4.
* Seybolt, Taylor B. Humanitarian Military Intervention: The Conditions for Success and Failure (Oxford University Press, 2007).
* Shawcross, W. *Deliver Us From Evil: Warlords And Peacekeepers In A World Of Endless Conflict*, (Bloomsbury, London, 2000)
* Sunga, Lyal S. Is Humanitarian Intervention Legal? e-International Relations վեբ-կայքում
* Sunga, Lyal S. "The Role of Humanitarian Intervention in International Peace and Security: Guarantee or Threat?." *The Use of Force in International Relations: Challenges to Collective Security*, Int’l Progress Organization & Google Books (2006), pp. 41–79.
* Wertheim, Stephen "A Solution from Hell: The United States and the Rise of Humanitarian Interventionism, 1991-2003," Journal of Genocide Research, 12(3-4), September–December 2010, pp. 149–172.
* Wheeler, N J, *Saving Strangers: Humanitarian Intervention in International Society*, (Oxford University Press, Oxford, 2002)
* Xypolia, Ilia (2022). «From the White Man's Burden to the Responsible Saviour: Justifying Humanitarian Intervention in Libya». *Middle East Critique*. **31** (1): 1–19. doi:10.1080/19436149.2022.2030981. S2CID 246644730.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ballandalus (2013 թ․ մայիսի 11). «Humanitarian Intervention and the Responsibility to Protect: Williams-Chomsky Debate» (անգլերեն). Վերցված է 2023 թ․ հունվարի 21-ին.
* Hayrapetyan, Tsovinar (2016 թ․ մայիսի 2). «Հումանիտար ինտերվենցիա՞, թե՞… ներխուժման պատրվակ». Վերցված է 2023 թ․ հունվարի 21-ին.
* The Ethics of Armed Humanitarian Intervention U.S. Institute of Peace, օգոստոս 2002
* The Argument about Humanitarian Intervention By Michael Walzer

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2777095168 |

 |