«**Միավորվենք ընդդեմ դիաբետի**»  
ՄԱԿ- կողմից հաստատված շաքարային դիաբետի խորհրդանիշ
**Շաքարային դիաբետի ժամանակ ինքնավերահսկումը** միջոցառումների համակարգ է, որն ուղղված է արյան մեջ գլյուկոզայի կոնցենտրացիայի պահպանմանը ֆիզիոլոգիական արժեքներին մոտեցող սահմաններում։

Աշխարհի դիաբետոլոգները բուժման գործընթացի առավելագույն արդյունավետության հասնելու հիմնաքարը համարում են դիաբետով հիվանդների ուսոցումը։ Ներկայումս բազմաթիվ քրոնիկ հիվանդությունների նկատմամբ համընդհանուր ճանաչում են վայելում հիվանդների (կամ նրանց ընտանիքների) հետ սանիտարական լուսաբանումը և սեփական առողջության ինքնահսկողությունը։ ԱՀԿ փորձագետները կարծում են, որ շաքարային դիաբետը լավ մոդել է, որի օրինակով կարելի է զարգացնել առողջապահական լուսաբանման հիմնական սկզբունքները, որոնք կիրառելի են ցանկացած քրոնիկ հիվանդության համար։

Պատմական ակնարկ
---------------

Քրոնիկ հիվանդություններով հիվանդներին կրթելու գաղափարն ինքնին նոր չէ։ Բոլոր ժամանակներում եղել են էնտուզիաստներ, ովքեր իրենց պարտքն են համարել ոչ միայն բուժել, այլև հիվանդին սովորեցնել բուժման սկզբունքներն ու վարքագծի կանոնները կյանքի տարբեր իրավիճակներում։ Առաջին անգամ շաքարային դիաբետով մարդկանց տնային պայմաններում հիվանդության ընթացքը ինքնուրույն վերահսկել սովորեցնելու անհրաժեշտությունը ձևակերպել է ամերիկացի էնդոկրինոլոգ Էլիոտ Ջոսլինը 1922 թվականին՝ մատնանշելով ածխաջրային նյութափոխանակության վիճակի ամենօրյա ինքնագնահատման անհրաժեշտությունը.

* «Ներկայումս ինսուլինի օգտագործումն առանց մեզի ամենօրյա թեստերի անխոհեմ է»
* «Ուսոցման պակասը նույնքան վտանգավոր է, որքան ինսուլինի պակասը»։

Ջոսլինը 1924 թվականին առաջարկել է ինսուլինի ներարկման տեղերը փոփոխելու սխեմա և նույնիսկ մատնանշել է մարմնի տարբեր մասերից դրա ներծծման կինետիկայի տարբերությունները։ Ջոսլինը ինսուլինային թերապիայի առաջին կանոններից էր համարում ինսուլինի դոզան մեզի մեջ գլյուկոզայի կոնցենտրացիային հարմարեցնելը, ինչը որոշվում էր օրական մի քանի անգամ. յուրաքանչյուր ներարկումից առաջ հիվանդը պարզում է մեզի մեջ գլյուկոզայի պարունակությունը և, ելնելով ստցված արդյունքից հաշվարկում ինսուլինի անհրաժեշտ չափաբաժինը։

Ջոսլինը հիվանդների նյութափոխանակության ամենօրյա ինքնուրույն մոնիտորինգ (բուժման արդյունավետության կարևոր նախապայման) սովորեցնելու գործում կարևորում էր բուժքրոջ դերը։ 1924 թվականին Ջոսլինը գրել է․ «Շաքարախտը հիվանդություն է, որը հիմնականում քույրերի համար է»։

1925 թվականին Ջոսլինը կազմակերպել է հիվանդների ուսուցման դասընթացներ, որտեղ չորս օր շարունակ նրանց սովորեցնում էին ինսուլինային թերապիայի, սնուցման և ֆիզիկական ակտիվության ներդաշնակեցման հիմնական սկզբունքները, որոնք անհրաժեշտ են տանը բուժումը հաջողությամբ շարունակելու համար։

Ուսուցման նպատակ
----------------

Ուսոցման հիմնական նպատակն է հիվանդներին տալ գիտելիքներ, որոնք նրանց թույլ են տալիս ցանկացած իրավիճակում գործել ինքնուրույն, իրավիճակից դուրս գալ առանց բժշկի օգնության, օգնել գիտակցել իրենց կենսակերպը փոխելու անհրաժեշտությունը, մշակել ապրելակերպ, որում նախապես պլանավորված են բոլոր անհրաժեշտ բժշկական միջոցառումները, դրանք ներառված են առօրյայում և ընկալվում են որպես անհրաժեշտ և նորմալ երևույթ [Jorgens V. et al. 1983]։ Պետք է ձգտել նրան, որ ուսուցումից հետո հիվանդները (կամ նրա ընտանիքի անդամները) սկսեն ընկալել հիվանդությունը որպես անխուսափելի անհարմարություն, որը պետք է սովորել հաղթահարել լիարժեք կյանքով ապրելու համար։ Հիվանդի ընտանիքի անդամները պետք է աջակցեն այս ջանքերին և պետք է սովորեն ապրել առանց մշտական վախի և հուսահատության։

Հոգեբանական աջակցություն
------------------------

Ինսուլինակախված շաքարային դիաբետով հիվանդները և նրանց հարազատները սկզբնական շրջանում հոգեբանական աջակցության կարիք են զգում։ Հիվանդը և նրա հարազատները պետք է վարժվեն հիվանդության մասին մտքին և գիտակցեն դրա հետ վարվելու անխուսափելիությունն ու անհրաժեշտությունը։ ԱՄՆ-ում այդ նպատակով կազմակերպվում են ինքնաօգնության հատուկ խմբեր։

Ուսուցման մեթոդաբանություն
--------------------------

Տարբեր տարիքի և ինտելեկտուալ մակարդակի հիվանդներին միևնույն բանն ուսուցանելը շատ բարդ խնդիր է։ Բժշկին ուսուցման համար ժամանակ չի տրվում, քանի որ առկա բուժսպասարկման համակարգը չի ներառում հիվանդին կրթելը և ոչ բոլոր բժիշկներն են օժտված ուսուցչի որակներով (ունի մանկավարժական հմտություններ)։ Ներկայումս գորակշռում է հաստատված կարծրատիպ, երբ բժիշկը հիվանդին տալիս է դեղատոմսեր՝ առանց դրանք քննարկելու։ Այսպիսով, ուսուցման ավանդական ձևը, երբ ուսուցանվողը միայն լսում է (միայն սպառում է տրվող տեղեկատվությունը), բավարար չէ։ Անհրաժեշտ է անհատական մոտեցում։ Առանձնահատուկ կարևորություն ունի բժշկի նկատմամբ հիվանդի վստահությունն ու նրա հետ ակտիվ համագործակցությունը։

Ինքնավերահսկողության դպրոցներում առաջարկվում է ուսուցման նոր մեթոդաբանություն՝ կենտրոնացած կոնկրետ խնդրի վրա և այդ գործընթացում հենց ուսուցանվողի ակտիվ մասնակցության վրա․ *խնդրի նպատակային ուսուցման մեթոդը*։ Զգալիորեն ավելացել է գիտելիքների և հատուկ հմտությունների յուրացումը, որոնք օգնում են հիվանդին հարմարվել (համակերպվել) հիվանդությանը վերապատրաստման այս մեթոդով։

Խնդրի նպատակային ուսուցման կարևոր տարրը գիտելիքների և ձեռք բերված հմտությունների յուրացման որակի վերահսկումն է։ Բացառվում են վերահսկիչ ավանդական հարցերի (տոմսերի) օգտագործումը, քանի որ նրանք չեն կարողանում բացահայտել ձեռք բերված հմտությունները և դրանց յուրացման աստիճանը։ Կրթության ժամանակակից մակարդակը պահանջում է կյանքի տարբեր իրավիճակների մոդելավորում, այսինքն՝ վերահսկել նյութի յուրացման որակը՝ իրավիճակային խնդիրներ լուծելով (օրինակ՝ «ճաշի սեղան». ուսանողները պետք է առաջարկված մենյուից ընտրեն այն ուտեստները, որոնք կապահովեն կալորիաների, սպիտակուցների, ճարպերի և ածխաջրերի անհրաժեշտ քանակությունը։

Հիվանդի կրթությունը շաքարախտի կառավարման հիմքն է
------------------------------------------------

Ծանր հիպոգլիկեմիայի թեթևացման համար նախատեսված ներարկման տուփ
Ներարկման համար նախատեսված գլյուկագոն
Բժիշկը մատչելի ձևով բացատրում է հիվանդին և (կամ) նրա ընտանիքի անդամներին ընթացիկ թերապևտիկ միջոցառումների բնույթը, տեղեկատվություն է տրամադրում հիպոգլիկեմիայի նշանների և դրա բուժման մասին դեռևս ինսուլինային թերապիայի մեկնարկից առաջ։ Ուսուցումը չի նշանակում միայն շաքարային դիաբետով մարդկանց տեղեկացնել նշանակված բուժման կողմնակի ազդեցությունների մասին, դա նշանակում է իրազեկված լինել սեփական հիվանդության բուժման բոլոր ասպեկտների մասին և ինքնուրույն փոփոխել բուժման մանրամասները՝ կախված կոնկրետ իրական իրավիճակից։ Այդ նպատակով ներդրվել է մանկավարժության բոլոր կանոններին համապատասխան կազմված վերապատրաստման ծրագիր, որը մատչելի ձևով օգնում է հաջողությամբ յուրացնել ինքնաբուժման սկզբունքները։ 1-ին տիպի շաքարախտի և 2-րդ տիպի շաքարախտի ուսուցման ծրագրերը խիստ տարբերվում են միմյանցից. տարբեր տեսակի շաքարախտով մարդկանց համատեղ կրթությունը նույն ուսումնական խմբում անընդունելի է։ Դասընթացներից ամենաարդյունավետն է խմբային ձևը (7 ... 10 հոգանոց խմբեր), որի վերապատրաստման համակարգված տևողությունն առնվազն 15 ժամ է։ Նոր ախտորոշված շաքարային դիաբետով երեխաները, մեծահասակները և հղի կանայք ավելի հաճախ անհատական ուսուցում են անցնում (նախնական կրթություն)։

Բժշկի պարտականությունն է սովորեցնել հիվանդին ինքնուրույն գործել ցանկացած իրավիճակում։ Հիվանդի և/կամ ընտանիքի անդամների հետ քննարկելու հիմնական հարցերն են․

* Արյան գլյուկոզայի մակարդակի ինքնուրույն մոնիտորինգ
* Ինսուլինային թերապիայի դոզայի ճշգրտում
* Սննդի պլանավորում
* Թույլատրելի ֆիզիկական ակտիվություն
* Հիպոգլիկեմիայի ճանաչում, կանխարգելում և բուժում
* Ուղեկցող հիվանդությունների դեպքում բուժման ճշգրտում։

### Ինսուլինային թերապիա ստացող հիվանդների ուսուցման ծրագիր

Թրեյնինգն անցկացնում են հատուկ վերապատրաստված բժիշկները։ Բոլոր միջոցառումներն իրականացվում են հիվանդի հիվանդանոցում 5-10-օրյա գտնվելու շրջանակներում (շաքարային դիաբետով տառապող անձինք առանց բուժում պահանջող բարդությունների և ուղեկցող հիվանդությունների բացակայության կարիք չունեն էնդոկրինոլոգիական բաժանմունքում այս ժամանակահատվածից ավելի երկար մնալ)։

| Առաջին տիպի շաքարային դիաբետի ուսուցման ժամանակացույցային ծրագիր |
| --- |
| Երկուշաբթի | Երեքշաբթի | Չորեքշաբթի | Հինգշաբթի | Ուրբաթ |
| 8։30 Измерение уровня глюкозы в крови |
| 10։15-13։30 Ծանոթություն։ Ինչ է շաքարային դիաբետը։ | 10։15-13։30 Սննդակարգ | 10։15-12։00 Հիպոգլիկեմիա։ Ալկոհոլ։ Շաքարի փոխարինիչներ։ | 10։15-12։00 Դիաբետը և ֆիզիկական ծանրաբեռնվծությունը | 10։00—10։45 Դիաբետը և հղիությունը |
|  |  | 12։30-13։30 Ինսուլինի չափաբաժնի պակասեցումը | 12։30-13։30 Ինսուլինի չափաբաժնի ավելացումը | 10։45-12։00 Գիտելիքների ստուգում |
| 13։30 Измерение уровня глюкозы в крови |
| 15։00-17։00 Նյութափոխանակության ինքնավերահսկում | 15։00-18։00 Ինսուլինի տեսակները, ազդեցությունը, ներարկման սխեման և տեխնիկան | 15։00-17։00 Դիաբետի բարդացում․ աչքեր, երիկամներ, ոտքեր | 15։00-16։15 Ինչ անել կողմնակի հիվանդությունների դեպքում | Քննարկում |
|  |  |  | 16։20-17։00 Ավելոդ քաշը և կալորիաները |  |
| 17։00 Արյան մեջ գլյուկոզի պարունակության չափում |

Շաքարային դիաբետով հիվանդի դպրոց
--------------------------------

Հիվանդանոցից դուրս գրվելուց հետո հիվանդը մենակ է մնում իր հիվանդության հետ. այստեղ շատ հարցեր են ծագում (ինչպես ասում է ասացվածքը՝ «հարթ թղթի վրա էր…»)։ Հիվանդանոցում հնգօրյա ուսուցման կուրս ստացած շաքարային դիաբետով հիվանդների կրթությունը շարունակելու համար ստեղծվել է «Շաքարային դիաբետով հիվանդի դպրոց»։

### Ուսուցման ծրագիր

Ացետոնուրիայի որոշման համար թեստային շերտերով տուփը
Մեզում ացետոնի առկայության որոշման թեստային շերտեր 
1. Խնդիր․ «Ինքնավերահսկում շաքարային դիաբետի դեպքում»
2. Սովորողների շրջանակ։ 1-ին տիպի շաքարախտով հիվանդ երեխաներ, դեռահասներ և նրանց ընտանիքի անդամները, որոնք վերապատրաստվել են հիվանդանոցում
3. Դասընթացի նպատակ. հիվանդին և/կամ ընտանիքի անդամներին սովորեցնել ինքնուրույն վերահսկել հիվանդության ընթացքը, ճիշտ մեկնաբանել ինքնատիրապետման տվյալները և, կախված ստացված տվյալներից, ինքնուրույն (բժշկի կողմից թույլատրված սահմաններում) փոխել բուժման պլանը
4. Դասընթացի տևողությունը՝ 30 ժամ (10 պարապմունք)
5. Ուսուցման ձև․ խմբակային, անհատական (երեխաների և նրանց ընտանիքի անդամների համար)
6. Ուսոցման պայմաններ․ սխեման՝ 45 րոպե դասախոսություն (զրույց բոլոր ուսանողների համար) և 2 × 45 րոպե՝ գործնական պարապմունքներ խմբերով (խմբում ոչ ավելի, քան հինգ հոգի)։ Գործնական պարապմունքների ընթացքում դասերի թեմայի շրջանակներում ուսուցչի մոդելավորմամբ մշակվում են կյանքի տարբերի իրավիճակներում հիվանդի վարքագծի թերապևտիկ միջոցառումների տարբերակներ։
7. Ուսուցման ավարտին հիվանդը պետք է իմանա․
	1. ինսուլինի ազդեցության մեխանիզմը
	2. շաքարային դիաբետի ախտանիշների պաթոգենեզը
	3. շաքարային դիաբետի արտակարգ իրավիճակների և անոթային բարդությունների պաթոգենեզը և կանխարգելումը, ածխաջրերի նյութափոխանակության կոմպենսացման չափանիշները
	4. ինսուլինաթերապիայի, դիետիկ թերապիայի և ֆիզիկական ակտիվության դերը հիվանդության կոմպենսացման գործում
	5. շաքարային դիաբետի թերապիայի բարդացումները
8. Ուսոցման ավարտին հիվանդը (նրա ընտանիքի անդամներ) պետք է կարողանան․
	1. տնային պայմաններում վերահսկել գլիկեմիան, գլյուկոզուրիան, ացետոնուրիան, ճիշտ մեկնաբանել ստացված տվյալները.
	2. ճիշտ գնահատել իրենց սեփական զգացողությունները ու ինքնազգացողությունը (ժամանակին բացահայտել հիպոգլիկեմիայի ախտանիշները, ներառյալ հիվանդության դեկոմպենսացիայի այսպես կոչված թաքնված և ամենավաղ կլինիկական նշանները)
	3. պլանավորել սնունդը (կազմել ճաշացանկ, հաշվարկել սննդի կալորիականությունը և շաքարի պարունակությունը, օգտագործել սննդի փոխարինման աղյուսակը), ինքնուրույն շտկել սննդակարգը գլիկեմիայի և ինքնազգացողւթյան մակարդակի փոփոխության դեպքում, փոփոխված կյանքի իրավիճակի պայմաններում (ֆիզիկական ակտիվության ծավալի փոփոխություն, սթրեսային իրավիճակների ֆոնի վրա, ուղեկցող հիվանդություն)
	4. վերահսկել ինսուլինային թերապիայի համարժեքությունը (ուղղել ինսուլինային թերապիայի ռեժիմը. նվազեցնել կամ բարձրացնել ինսուլինի դոզան, ներմուծել ինսուլինի լրացուցիչ «ամրացումներ», հետաձգել ներարկման ժամանակը)՝ կախված գլիկեմիկ ցուցանիշներից (ֆիզիկական ակտիվության մակարդակի փոփոխություն, հուզական սթրես, հիվանդություն)
	5. կանխել հիվանդության դեկոմպենսացիայի զարգացումը (իրավիճակի անսպասելի փոփոխությունների դեպքում ինքնուրույն փոխել թերապևտիկ միջոցառումների մարտավարությունը.
		* անհրաժեշտությունից ելնելով դպրոցում, աշխատավայրում մնալու դեպքում
		* անհրաժեշտությունից ելնելով կատարել չպլանավորված ֆիզիկական ծանրաբեռնվածություն ունենալու դեպքում
		* ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության իրականացման անհնարինության դեպքում
		* նախքան բժշկի հետ խորհրդակցելը ուղեկցող հիվանդության առաջացման դեպքում
		* պլանավորված իրավիճակի փոփոխությունների դեպքում (արձակուրդում, հեռու, երկար ճանապարհորդություններում)։
	6. կանխել ինսուլինի գերդոզավորման քրոնիկական համախտանիշի զարգացումը.
		* ճիշտ գնահատել գլիկեմիկ տվյալները, այսինքն՝ բացահայտել հետհիպոգլիկեմիկ հիպերգլիկեմիան.
		* ճիշտ գնահատել շաքարային դիաբետի դեկոմպենսացիայի պատճառները (դիետայի խախտում, շարժողական ռեժիմ) և ժամանակին վերացնել դրանք՝ հնարավորության դեպքում առանց ինսուլինի դոզան ավելացնելու
		* եթե անհրաժեշտ է բարձրացնել ինսուլինի դոզան (սթրեսային իրավիճակ), ժամանակին, ապակոմպենսացիայի պատճառը վերացնելուց հետո, վերադառնալ նախկին դեղաչափին։
	7. հիվանդի ընտանիքի անդամները պետք է կարողանան առաջին օգնություն ցուցաբերել արտակարգ իրավիճակների դեպքում՝ հիպոգլիկեմիա, կետոացիդոզ, կոմա։
9. Գիտելիքների և հմտությունների ստուգում. յուրաքանչյուր դասի վերջում իրականացվում է ստուգում (յուրաքանչյուր հիվանդ լուծում է իրավիճակային խնդիրներ), ցիկլի ընթացքում և վերապատրաստման ավարտին` ստուգիչ պարապմունքներ
10. Ցուցադրվում են մի շարք սխեմաների, ճաշացանկի, ճաշատեսակների քարտերի, սննդի փոխարինման աղյուսակների, իրավիճակային առաջադրանքների մասին նյութեր։

#### Շաքարային դիաբետի դիետաթերապիա

Դիետաթերապիան հիվանդության կայուն փոխհատուցման հասնելու կարևորագույն գործոնն է, իսկ նախաինսուլինային դարաշրջանում այն միակ միջոցն է երկարաձգելու 1-ին տիպի շաքարային դիաբետով հիվանդի կյանքը։

#### Ինսուլինաթերապիա

Շաքարախտի ինսուլինային թերապիան հորմոնների փոխարինող թերապիա է։ Շաքարային դիաբետի ցանկացած տեսակի դեպքում արտաքին կառավարվող ինսուլինային պատրաստուկներով փոխարինող թերապիայի արդյունավետության անփոխարինելի պայմանը էկզոգեն (արտաքինից) կառավարվող հորմոնալ պատրաստուկի մակարդակի համարժեքությունն է էնդոգեն (սեփական) հորմոնի անբավարարությանը։

#### Չափավորված ֆիզիկական ծանրաբեռնվածություն

Ֆիզիկական վարժությունները պահանջում են զգալի էներգետիկ ծախսեր։ Հանգստի ժամանակ մկանային հյուսվածքը բավարարում է իր էներգետիկ կարիքները՝ այրելով ազատ ճարպաթթուները։ Ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության ֆոնի վրա վերակառուցվում է էներգետիկ նյութի ծախսի ռեժիմը.

առաջին 5 ... 10 րոպե մկանները սպառում են իրենց սեփական գլիկոգենը որպես էներգիայի նյութ

ավելի երկարատև ֆիզիկական ակտիվությունը վերականգնում է էներգետիկ նյութափոխանակությունը. տեղային գլիկոգենի բավարար պաշարներով մկանը սկսում է էներգիա վերցնել՝ արյան հոսքից գլյուկոզա կլանելով (առաջին 30...40 րոպեն), եթե ծանրաբեռնվածությունն ավելի երկար է տևում՝ կլանում է գլյուկոզա և ազատ ճարպաթթուներ։ 3 ... 4 ժամ աշխատանքից հետո էներգետիկ ծախսերը ծածկվում են հիմնականում ազատ ճարպաթթուների այրմամբ [Wahren J. 1980]։

#### Ածխաջրերի նյութափոխանակության կոմպենսացման աստիճանի ինքնավերահսկումը տնային պայմաններում

Արյան մեջ գլյուկոզի մակարդակի դյուրակիր էքսպրես անալիզատորների (գլյուկոմետրերի) էվոլյուցիան (1993 - 2005)։ Չափումն իրականացվում է թեստային շերտերի և գունային սանդղակի միջոցով: Սկզբում թեստի համար պահանջվում էր երկու րոպե։ Ժամանակակից սարքերը արդյունքը տալիս են 5 վայրկյանում։
Այսօր դեղագործական շուկան հագեցած է գլիկեմիայի, գլյուկոզուրիայի և ացետոնուրիայի մակարդակի անհատական վերահսկման միջոցներով։ Հասանելի է դարձել այս ցուցանիշները տնային պայմաններում թեստային շերտերի և գլյուկոմետրերի (մազանոթային արյան անալիզի դեպքում) միջոցով որոշելը։ Վերջիններս ներկայացված են երկու մոդիֆիկացիայով։ Արյան մեջ գլյուկոզայի կոնցենտրացիան որոշելու առաջինը ֆոտոմետրիկ մեթոդով չափիչ սարքերն են, երկրորդը՝ էլեկտրաքիմիական մեթոդով չափիչ սարքերը։ Մարդու տեսողական անալիզատորն ի վիճակի է ֆիքսել գունային երանգների տարբերությունները ոչ ավելի վատ, քան ֆոտոմետրը, ուստի տեսողական թեստային շերտերի օգտագործումը բավականին ընդունելի արդյունքներ է տալիս (անհրաժեշտ է շաքարախտով հիվանդին հետազոտել ակնաբույժի մոտ՝ գունային ընկալման անոմալիաները բացառելու համար)։ Չափման արդյունքները սովորաբար պահվում են գլյուկոմետրի հիշողության մեջ, սակայն արդյունքների ավելի ճշգրիտ մեկնաբանության համար խորհուրդ է տրվում պահել «Ինքնակառավարման օրագիր»՝ մի տեսակ հաշվառման և հսկողության մատյան։

Շաքարախտի ժամանակ ինքնավերահսկման ժամանակակից մեթոդներ
------------------------------------------------------

Պատշաճ ինքնավերահսկման հիմնական պայմանը համակարգվածությունն ու ստացված տվյալների գրանցումն է՝ դրանց հետագա ուսումնասիրության համար։ Սա առաջին հերթին պայմանավորված է նրանով, որ արյան գլյուկոզի մակարդակի ցուցանիշները կախված են անալիզի անցկացման ժամանակից՝ ուտելուց հետո կամ դատարկ ստամոքսին։ Ժամանակակից պայմաններում ինքնավերահսկման լավագույն գործիքներից մեկը սմարթֆոնն է և դրա ծրագրային ապահովումը, այսինքն՝ հավելվածները։

Տես նաև
-------

* Ինսուլին
* Գլյուկագոն
* Հիպոգլիկեմիկ կոմա
* Շաքարախտի դեմ պայքարի համաշխարհային օր

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  *Касаткина Э. П.* Сахарный диабет у детей. — издание 1-е. — М.: Медицина, 1990. — С. 231-249. — 272 с. — 60 000 экз. — ISBN 5-225-01165-9
2. 1 2 3  *Berger M.* Практика инсулинотерапии / Старостина Е. Г. Дедов И. И. — Первое русское издание. — Berlin: Springer-Verlag, 1990. — С. 5—6. — 365 с. — 3000 экз. — ISBN 3-540-52275-1
3. 1 2 3  Эндокринология / Под ред. Н. Лавина. — 2-е изд. Пер. с англ. — М.: Практика, 1999. — С. 771. — 1128 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-89816-018-3
4. ↑  Ruffino G. Assal J. 1983
5. ↑  Ludvigsson J. et al. 1983
6. ↑  *Berger M.* Практика инсулинотерапии / Старостина Е. Г. Дедов И. И. — Первое русское издание. — Berlin: Springer-Verlag, 1990. — С. 103—110. — 365 с. — 3000 экз. — ISBN 3-540-52275-1


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2776217022 |

 |