**Անտիոքի ճակատամարտ 1098 թվականի հունիսի 28** (Անտիոքի լճի ճակատամարտ) ճակատամարտ էր Առաջին խաչակրաց արշավանքի ժամանակ Անտիոքի պաշարման ավարտին խաչակիրների ուժերի և Մերձավոր Արևելքի մահմեդական էմիրների կոալիցիայի միջև՝ Մոսուլի էմիր Կերբոգայի գլխավորությամբ։ Կերբոգայի նպատակն էր ազատագրել Անտիոքը, որը պաշարված էր խաչակիրների կողմից։ Խաչակիրների կողմից Կերբոգայի գերակշռող ուժերի պարտությունը զարմանալի թվաց և վերագրվեց ավելի բարձր տերությունների միջամտությանը։ Այս ճակատամարտում խաչակիրների հաղթանակը հանգեցրեց Անտիոքի վերջնական հանձնմանը նրանց ձեռքը և Անտիոքի Իշխանության ձևավորմանը։ Բացի այդ հաղթանակը նախադրյալներ ստեղծեց խաչակրաց արշավանքի շարունակման համար։

Նախապատմություն
---------------

1097 թվականի հոկտեմբերի վերջին խաչակիրների բանակը պաշարեց Անտիոքը: Հալեպի և Դամասկոսի էմիրների երկու փորձերը՝ ազատագրել քաղաքը պաշարումից, հաջողության չբերեցին: Այժմ Անտիոքում պաշարված մահմեդականների հույսը միայն Մոսուլի էմիր Կերբոգայի վրա էր։ 1098 թվականի մայիսի սկզբին Կերբոգան ճանապարհ ընկավ Մոսուլից։ Անտիոք գնալու ճանապարհին Կերբոգան պաշարեց Եդեսան՝ չցանկանալով թիկունքում թողնել Բուլոնյան Բալդուինին։ Այնտեղ նա մնաց երեք շաբաթ։ Չհաջողվեց գրավել Եդեսան՝ Կերբոգայի բանակը մայիսի վերջին շարունակվեց դեպի Անտիոք: Խաչակիրների համար ակնհայտ էր, որ Անտիոքը պետք է ընկնի մինչև Կերբոգան։ Տարենտումի Բոհեմոնդը պայմանավորվել է քաղաքի մի բնակչի հետ, որ կօգնի քրիստոնյաներին ներթափանցել քաղաք։ Հունիսի 2-ի լույս 3-ի գիշերը Բոհեմոնդը և նրա ջոկատը բարձրացան աշտարակը աստիճաններով, իսկ հետո խաչակիրները ներխուժեցին Անտիոք Բոհեմոնդի բացված դարպասներով։ Շուտով ամբողջ քաղաքը, բացի միջնաբերդից, որտեղ ապաստան էին գտել պաշտպանները գրավվեց և կոտորվեց։ Կերբոգայի բանակն արդեն Անտիոքում էր հունիսի 4-5-ը: Հունիսի 5-ից 9-ը մարտեր են տեղի ունեցել քաղաքի դարպասների և միջնաբերդի մոտ գտնվող ամրությունների վերահսկողության համար: Կերբոգան իր հրամանատարներից մեկին՝ Ահմեդ իբն Մերվանին, որպես հրամանատար ուղարկեց միջնաբերդ։ Կերբոգայի առաջին ծրագիրը միջնաբերդի միջով քաղաք մտնելն էր, սակայն խաչակիրները պատնեշ կառուցեցին այն քաղաքից կտրելու համար և հերթով հսկեցին այն: Քաղաքում սով էր սկսվել։ Հունիսի 14-ին Անտիոքի Սուրբ Պետրոս եկեղեցում հայտնաբերվել է «Տիրոջ նիզակը»:Երկար ժամանակ պատմագրության մեջ գերակշռում էր այն տեսակետը, որ նիզակի հայտնագործումն իր ազդեցությունն ունեցավ խաչակիրների ոգու վրա: Սակայն «Նիզակը» հայտնաբերվեց հունիսի 14-ին, սակայն միայն հունիսի 28-ին քրիստոնյա բանակը որոշեց հեռանալ քաղաքից և միանալ մարտին: Թ.Էսբրիջը պնդում էր, որ ուղղակի անմիջական կապ չկա Նիզակի հայտնաբերման և Կերբոգայի դեմ պայքարելու որոշման միջև։ Խաչակիրներն առաջնորդվում էին ոչ թե հույսով, այլ հուսահատությամբ, երբ որոշեցին կռվել հունիսի 28-ին։ Ըստ Թ.Էսբրիջի խաչակիրները շարունակում էին օգնության հույս ունենալ, սակայն երեք շաբաթ անց պաշարումից հետո նրանք պետք է սկսեին հասկանալ, որ չեն կարող հույս դնել օգնության գալու վրա։ Մինչեւ հունիսի 24-ը պաշարվածները աղետի եզրին էին։ Հունիսի 24-ին Բոհեմոնդը Պետրոս ճգնավորին ուղարկեց Կերբոգայի ճամբարում բանակցելու, սակայն նրանք չկարողացան համաձայնության գալ և մահմեդականների հետ ճակատամարտն անխուսափելի դարձավ։ Մինչև 1098 թվականի հունիսի 25-ը ղեկավարները պետք է որոշում կայացնեին դուրս գալ քաղաքից և կռվել Կերբոգայի բանակի դեմ։ Նույնիսկ ավելի վաղ հունիսի 20-ին Բոհեմոնդն ընտրվել էր միացյալ բանակի հրամանատար։ Ճակատամարտից առաջ «երեք օր անց էին կացրել է ծոմապահության և ընթացքի մեջ մի եկեղեցուց մյուսը»։

Կուսակցությունների ուժեղ կողմերը
--------------------------------

Քերբոգայի ուղին դեպի Անտիոք Տարեգիրները նշել են Քերբոգայի մեծ թվով դաշնակիցների անունները (Ֆուլխերիուս - 28)։ Նրանց անուններով որոշ էմիրներ կարելի է ճանաչել։ Դուկակը և Տոգտեկինը Դամասկոսից, Արսլան-Տաշը Սինջարից, Կարաջա Հարրանից, Բալդուկը Սամոսատայից, Ջանահ ադ-Դաուլան Հոմսից, Արտուքիդ Սուքմանը (որին անվանում էին «Երուսաղեմի էմիր»), Վասաբ իբն Մահմուդը (Միրդասիդների հետնորդը, որը նախկինում պատկանող Հալեպ), Անտիոքի մահացած էմիր Յաղի-սիյանի՝ Շամս-ադ-Դաուլայի և Մուհամմեդի որդիները։ Ֆուլհերին մասնակիցների թվում նշել է Էմիր Բաջակին, որը, ենթադրաբար, կարելի է նույնացնել Սուկմանի եղբորորդու՝ Բալակի հետ։ Ե՛վ քրիստոնյա, և՛ մուսուլման մատենագիրները միաձայն բանակն անվանեցին հսկայական, անթիվ ։ Աննա Կոմնենան գրել է «հագարացիների հսկայական թվի» մասին, Թյուդեբոդեն և Անոնոսը - «հեթանոսների անհամար զանգվածների» մասին, խաչակիրների առաջնորդները Հռոմի պապ Ուրբանին ուղղված նամակում. «Թուրքերի անսահման բազմություն», Իբն ալ-Քալանիսի - «Սիրիական զորքերը հավաքվել են անթիվ թվով», Մատթեոս Եդեսացին - «ամբողջ Խորասանը շարժվեց արևելքից արևմուտք, Եգիպտոսից դեպի Բաբելոն, Հունաստանից և երկրի արևելյան մասից, Դամասկոսից և ամբողջ ափից, Երուսաղեմից մինչև անապատը, հավաքեց ութսուն հազար մարդ, որը] երեսուն հազար հետեւակ», Իբն ալ-Աթիր - «Նրա մոտ հավաքվեցին զորքեր ամբողջ Սիրիայից ։

Առաջին խաչակրաց արշավանքի սկզբում խաչակիրները կազմում էին 100 հազար մարդ, 1098 թվականի մարտին մնացել էր ոչ ավելի քան 30 հազար մարդ։ Դասալքության և սովի հետևանքով հունիսի սկզբին ուներ ընդամենը մոտ 20 հազար մարդ։ Արշավի սկզբի համեմատ ձիերի թիվը նույնպես զգալիորեն նվազել է խաչակիրների բանակում։ Արշավի սկզբի համեմատ ձիերի թիվը նույնպես զգալիորեն նվազել է խաչակիրների բանակում։ Արդեն 1097 թվականի աշնանը Անտիոքի պաշարման սկզբին, ըստ Անանունի և Ալբերտի Աախենի վկայության կար ընդամենը մոտ հազար ձի մինչև 1098 թվականի փետրվարին թիվը նվազել էր մինչև 700-ի և մինչև 1098 թվականի հունիսի 28-ը մնացել էր 150-200-ը։ Այսպիսով խաչակիրների բանակը հիմնականում ոտքով էր։ Դիլլինգենից կոմս Հարթմանը կռվի հեծավ էշի վրա, ոտքերը քարշ տալով գետնին, և այդ օրը նա ուներ միայն կլոր վահան և թուրքական սուր։ Պրովանսացիներն ավելի շատ ձի ունեին, քան մյուսները, ուստի Գոդֆրի Բուլյոնացին և Ռոբերտ Ֆլանդրացին ձիեր էին խնդրում Ռայմոնդ դը Սենտ-Ժիլից։ Սովի ժամանակ շատ խաչակիրներ խմեցին իրենց ձիերի արյունը, որոնք արդյունքում կորցրին ուժը։ Ճակատամարտին նախորդող երեկոյան եպիսկոպոս Ադեմարը կոչ արեց փորձել նրանց գոնե ինչ-որ բանով կերակրել.

Ճակատամարտի առաջընթացը
----------------------

Կերբոգայի հետ ճակատամարտը նախկինում մարտական ​​սխեման պատկերված էր զորքերի էշելոնի ելքի հիման վրա, մինչդեռ հաշվի էին առնվում հետագա աղբյուրներից ստացված տեղեկությունները (օրինակ, Տյուրոսի Գիյոմը), որը էմիրների շարքում անվանել էր Կիլիչ-Արսլանին։ Ճակատամարտի երեք մասնակիցներ՝ Ռայմունդ Աջիլսկին, Անանունը և Պիտեր Թյուդեբոդեն թողեցին ճակատամարտի մանրամասն նկարագրությունը։ Խաչակիրներին անհրաժեշտ էր հնարավորինս արագ մոտենալ թշնամուն, որպեսզի հեռվից չկռվի։ Ամբողջ քաղաքը գտնվում էր Օրոնտես գետի ձախ ափին, աջ կողմում Քերբոգի գլխավոր ճամբարը։ Սուրբ Սիմեոնի դարպասը նայում էր ամրացված կամուրջին։ Տարենտի Բոհեմոնդը որոշեց ճեղքել Սուրբ Սիմեոնի դարպասները։ Նրանց միջով պաշարվածներն անմիջապես հասան գետի աջ ափ, իսկ Քերբոգայի զորքերը գետի ձախ ափին փակելով մնացած դարպասները հայտնվեցին մարտի դաշտից կտրված։ Սա սահմանափակեց մուսուլմանների ուժերը, որոնք ստիպված էին կռվել։ Երկուշաբթի օրը հունիսի 28-ին խաչակիրները հեռացան քաղաքից։ Քրոնիկ Ռայմոնդ Ագիլսկին զինվորների առջև կրում էր Սուրբ նիզակը։

Կերբոգան, որի ճամբարը քաղաքից հինգ կիլոմետր հեռավորության վրա էր՝ լճի մոտ անմիջապես իմացավ, որ խաչակիրները սկսել են լքել քաղաքը, քանի որ Ահմեդ իբն Մերվանը որպես ազդանշան միջնաբերդի վրա սև դրոշ է բարձրացրել։

Դարպասը արագ ճեղքելու համար Բոհեմոնդը մշակեց գործողությունների ծրագիր։ Բանակը բաժանվեց չորս մասի։ Առաջին ջոկատը գլխավորում էին Հյուգո Մեծը, Ռոբերտ Ֆլանդրացին և Ռոբերտ Նորմանդացին, երկրորդը Գոդֆրի Բուլյոնացին, երրորդը եպիսկոպոս Ադեմարը, չորրորդը Բոհեմոնդ Տարենտացին։ Ռայմոնդ դը Սենտ-Ժիլը հիվանդ էր, ուստի նրան թողեցին քաղաքում միջնաբերդը պահպանելու համար։ Միջին հաշվով յուրաքանչյուր ջոկատ ուներ երեսունից մի փոքր ավելի ասպետներ։ Ըստ Ալբերտ Աախենի, ձիավոր նետաձիգները Ուգո Վերմանդուայի գլխավորությամբ բարձրացել են բացված դարպասները։ Ջոկատն անցել է կամուրջը և գնդակահարել կամրջի (Սբ. Սիմեոն) դարպասները հսկող թուրքերին, որոնք նման ճնշումներ չէին սպասում։ Երկրորդ ջոկատը՝ հյուսիսային ֆրանսիացիները, հետևում էին շարասյունով, այնուհետև վերածվում գծի դեպի ձախ։ Ջոկատները հերթով պետք է դուրս գան ու շարվեին դեմքով դեպի Կերբոգայի ճամբարը։ Աղբյուրներում ճակատամարտի նկարագրությունները հակասական են, ըստ Ջ.Ֆրանսի, իրականում էշելոնի ելքը և գծում կազմավորումը անիրատեսական էին այդ պայմաններում։ Խաչակիրները կարող էին անհապաղ պարտվել քաղաքից ելքի ժամանակ, եթե Քերբոգան որոշեր առանձին-առանձին ոչնչացնել իրենց ստորաբաժանումները։ Ըստ Քեմալ ադ-Դինի (հալեպցի մատենագիր) և Իբն ալ-Աթիրը, Քերբողայի էմիրները միաձայն չէին անհրաժեշտ գործողությունների հարցում։ Վասաբ իբն Մահմուդը և էմիրներից մի քանիսը հորդորեցին Քերբոգային անմիջապես հարձակվել ֆրանկների վրա և հատ-հատ զբաղվել խաչակրաց ջոկատների հետ, բայց հրամանատարների մեծ մասը և ինքը Քերբոգան ցանկանում էին ամբողջովին ազատել թշնամուն քաղաքից և հարձակվել նրա վրա հարթավայրում և ոչ դարպասների մոտ:Քերբոգան որոշեց, որ անհապաղ հարձակումը կհանգեցնի նրան, որ խաչակիրները նահանջեն քաղաք, կփակվեն և կերկարացնեն պաշարումը։ Նա կարծում էր, որ էմիրների բանակը հեշտությամբ կարող է դիմակայել թշնամու փոքր բանակին, և որոշեց հարձակվել ամբողջ բանակի վրա, և ոչ թե յուրաքանչյուր ջոկատի հերթով։ Նա կարող էր մտածել, որ խաչակիրներն ավելի շատ են տուժել սովից, քան իրականում։ Սուրբ Սիմեոնի դարպասի իրադարձությունների նկարագրությունը մանրամասնորեն տալիս է միայն Ալբերտ Աախենացին, ով գրել է լուրերից և ում պատմությունը շփոթեցնող է։ Խաչակիրները, ճեղքելով Անտիոքի դաշտը, գրեթե անմիջապես հանդիպեցին սուրբ Սիմեոնի դարպասները հսկող մահմեդականների հակահարձակմանը։ Վերջինիս սկսեցին մոտենալ զորքերը, որոնք դիրքերում էին Սուրբ Պողոսի դարպասների և այգիների դիմաց։ Բոհեմոնդը պահեստային ջոկատով ետ է մղել նրանց։ Խաչակիրների համար ամենավտանգավորը ջոկատն էր, որը նախկինում փակել էր Սուրբ Գեորգիի դարպասները։ Ռայնհարդը Թուեից ուղարկվեց հյուսիսային ֆրանսիացիների ջոկատի հետ ոտքով՝ հետ մղելու հարավ-արևելքից հարձակումը։ Ռայնհարդի հետևակը հսկայական կորուստներ ունեցավ, բայց զսպեց գրոհը։ Շրջափակված լինելով՝ խաչակիրները կարողացան դիմադրել։ Միևնույն ժամանակ, ճակատային գծում ֆրանկները պահում էին գիծը։ Երբ պարզ դարձավ, որ խաչակիրները կենաց-մահու կռվելու են, շատ թուրք էմիրներ լքեցին մարտադաշտը։ Դուկակը հեռացավ կա՛մ ճակատամարտի մեկնարկից առաջ, կա՛մ հենց սկզբում՝ խոստանալով ուղարկել Իլղազի Արտուքիդին, որոշ այլ էմիրներ հեռացան Քերբոգայի հետ թշնամության պատճառով՝ ցանկանալով նրա պարտությունը։ Նրանք մտավախություն ունեին, որ հաղթանակը կուժեղացնի Քերբոգայի դիրքերը: Տեսնելով խաչակիրների վճռականությունն ու նրանց ճնշումը, ինչպես նաև էմիրների դասալքությունը՝ Կերբոգան գիտակցելով իրավիճակի լրջությունը՝ փորձեց զինադադար կնքել նախօրեին առաջարկված պայմաններով, բայց արդեն ուշ էր, և նրա բանակը գնացը անտեսված. Նա դիմեց խորամանկության և հրամայեց նահանջ ձևացնել, որպեսզի խաչակիրներին գայթակղեցնի ճակատամարտի ավելի դժվար տեղանք։ Ցրվելով բլուրներով՝ թուրքերը հրկիզեցին իրենց հետևի խոտը՝ փորձելով հետաձգել ֆրանկներին։ Այդ ժամանակ Ադեմարը, պրովանսցիների ջոկատի գլխավորությամբ, կամ փորձեց շրջանցել թշնամուն, կամ շարժվեց դեպի լեռները՝ շրջապատումից խուսափելու համար։ Էմիրներն ու նրանց զորքերը մեկը մյուսի հետևից լքում էին մարտադաշտը, «վերջինները փախան Սուքման իբն Արտուկը և Ջանահ ադ-Դաուլան, որովհետև նրանք դարանակալման մեջ էին»։ Էմիրների հետ որոշ զորքերի մեկնումը խուճապ է առաջացրել թուրքական զորքերում։ Խաչակիրներն արագ ջախջախեցին մնացած ուժերին։ Տեսնելով, որ Սուքմանը և Ջանահ ադ-Դաուլան նույնպես փախել են, Քերբոգան դադարեցրեց մարտը։ Գնահատելով հետագա ճակատամարտը՝ խաչակիրները չկարողացան հասկանալ, թե ինչու Կերբոգան անմիջապես չհարձակվեց։ Տեսություն առաջացավ, որ նա շեղվել է, քանի որ «վրանում շախմատ էր խաղում»։ Արշավի առաջնորդները Հռոմի պապին ուղղված նամակում հայտնել են, որ «մենք այնքան քիչ էինք, որ (մահմեդականները) վստահ էին, որ մենք չենք կռվել իրենց դեմ, այլ փախել ենք»:

Կերբոգան իր զորքերի մնացորդների հետ վերադարձավ Մոսուլ, բայց նրա հեղինակությունը ընդմիշտ կորավ: Անտիոքում գտնվող Կերբոգայի ճամբարը գրավեց և թալանվեց։ Նա «իր վրաններից թողեց ոսկի ու արծաթ և շատ կահավորանք, ինչպես նաև ոչխարներ, եզներ, ձիեր, ուղտեր և էշեր, եգիպտացորեն, գինի, ալյուր և շատ այլ բաներ, որոնց կարիքը մենք շատ ունեինք»։ Սոված խաչակիրներին հետաքրքրում էին միայն լավ բաները, առաջին հերթին՝ պաշարները։ Նույնիսկ վրաններում հայտնաբերված կանայք գերի չեն ընկել, «ֆրանկները ոչ մի վատ բան չեն արել նրանց հետ, բացի նիզակներով նրանց որովայնը ծակելուց»:

Վերադառնալով քաղաք՝ խաչակիրները բանակցություններ սկսեցին միջնաբերդի պաշտպանների հետ՝ այս վերջին մահմեդական հենակետ Անտիոքում։ Քերբոգիի հովանավոր Ահմեդ իբն Մերվանը տեսել է մահմեդական բանակի փախուստը և, հասկանալով իր դրության անհույս լինելը, հանձնել է միջնաբերդը՝ ստանալով իր կյանքը փրկելու երաշխիքներ: Հնարավոր է, որ նա նախկինում գաղտնի համաձայնության է եկել Բոհեմոնդի հետ՝ քրիստոնյաների հաղթանակի դեպքում, քանի որ նա չի բացել իր դարպասները Ռայմոնդի առաջ։ Միջնաբերդի մահմեդական պաշտպաններից ոմանք, այդ թվում՝ Ահմեդը, մկրտվել են:

Հաղթանակի պատճառները
--------------------

Ադեմարը նիզակով Անտիոքի ճակատամարտում։ Բրիտանական գրադարան, Հ. 12, 29
Ադեմարը նիզակով Անտիոքի ճակատամարտում` Բրիտանական գրադարանի ճակատամարտի արդյունքը ապշեցրեց և՛ թուրքերին, և՛ ֆրանկներին: Հաղթանակը խաչակիրներին իսկապես հրաշք էր թվում։ Քրիստոնյա մատենագիրները հաղթանակը վերագրում էին նիզակի հրաշքին և Աստծո նախախնամությանը, կռվի ընթացքում տեսիլքները շարունակվեցին։ Անանուն գրողը գրել է, որ շատերն անձամբ տեսել են մի բանակ, որը սարերից իջնում ​​է սպիտակ ձիերով սպիտակ պաստառներով, որոնցում նրանք ճանաչում են «Քրիստոսի օգնությունը» Սուրբ Գեորգի, Դեմետրիոսի և Մավրիկիոսի առաջնորդությամբ, ամեն դեպքում, նման լուրեր տարածվեցին խաչակիրները. Քրիստոնյա պատմաբանները երկար ժամանակ ճակատամարտի անսպասելի ելքի համար համոզիչ բացատրություն չէին գտնում։

Թուրքերը «քչերի հաղթանակը շատերի նկատմամբ, քաղցածների՝ սնվածների նկատմամբ, դրախտի անհասկանալի կամքին էին վերագրում, որը ցանկանում էր պատժել էմիրներին իրենց մեղքերի համար»։

Սիրիացի մատենագիր Իբն ալ-Քալանիսին գրել է. «դրանից հետո ֆրանկները, չնայած ծայրահեղ թուլության մեջ, մարտական ​​կազմով դուրս եկան իսլամի բանակների դեմ, որոնք ուժի և թվաքանակի գագաթնակետին էին, ջախջախեցին մահմեդական բանակի շարքերը և ցրեցին նրանց բազմությունը».

* Մահմեդական մատենագիրները հենց սկզբից գրել են, որ սելջուկ տիրակալների միջև տարաձայնությունները նշանակալի դեր են խաղացել խաչակիրների հաջողության մեջ. Օրինակ, Իբն ալ-Աթիրը է գրել։

Կերբոգան անարժան վարվեց իր հետ եղող մուսուլմանների նկատմամբ և զայրացրեց էմիրներին։ Նա մեծամիտ էր՝ հավատալով, որ, այնուամենայնիվ, կմնան իր հետ։ Դա բարկացրեց նրանց, և նրանք ծրագրեցին դավաճանել նրան, եթե պատերազմ սկսվեր, և դավաճանել նրան, եթե դա հաջողվեր ։

* Անտիոքը շրջապատելու և դարպասները փակելու համար Կերբոգան լայնորեն ցրեց իր զորքերը, ինչը դժվարացնում էր իր ուժերի արագ կենտրոնացումը։
* Չ.Օմանը Կերբոգայի պարտության պատճառներից մեկը տեսնում էր նրանում, որ թուրքերը կռվում էին թշնամու շուրջը պտտվող թեթև զրահապատ հեծելազորի սովորական մարտավարության համար չափազանց սահմանափակ տարածության մեջ և աղեղներով կրակում նրա վրա։ Ֆրանկները նույնպես մանևրելու շատ տեղ չունեին և կարող էին միայն ուղղակիորեն հարձակվել, մինչդեռ թուրքերը պետք է ընտրեին՝ ձեռնամարտ, որից նրանք միշտ խուսափում էին, կամ թռիչք։
* Բոհեմունդի ճիշտ որոշումը՝ հարձակվել Բրիջի դարպասից, նույնպես կարևոր նշանակություն ուներ, քանի որ Կերբոգայի մյուս զորքերը հարձակվելու համար պետք է անցնեին գետը։
* Խաչակիրներին կապում էր կողք կողքի կռվելու հուսահատությունը և փորձը, և Կերբոգայի հսկայական բանակը հավաքվում էր ցրված չհամակարգված ստորաբաժանումներից, որի հրամանատարները թշնամանում էին թե՛ միմյանց, թե՛ Կերբոգայի հետ։ Ավելին պաշարման ժամանակ տարաձայնությունները միայն սրվեցին։
* Կերբոգայի բանակի կորստի դերը խաղացել է նրա սխալով՝ ֆրանկների վրա հարձակվելու որոշումը միայն այն ժամանակ, երբ նրանք բոլորը դուրս են եկել դարպասներից։

Ճակատամարտից հետո
-----------------

Անտիոքի պաշարումը հսկայական բեռ էր խաչակիրների բանակի համար, սակայն նրա գրավումն ապահովեց խաչակրաց արշավանքի շարունակությունը։ Նոյեմբերին Ռայմոնդը վերջնականապես տեղի տվեց պահանջներին և բանակի հետ միասին շարժվեց դեպի Երուսաղեմ։ Նիզակը անհետացել է մի քանի տարի անց, նրա գտնվելու վայրը հայտնի չէ։ 18-րդ դարում կարդինալ Պրոսպերո Լամբերտինին (որը հետագայում դարձավ Բենեդիկտոս XIV) ճանաչեց Անտիոքի նիզակը որպես կեղծ:

Իմաստը
------

Ջ.Ֆրանսը այս ճակատամարտում հաղթանակն անվանել է «խաչակիրների հրաշալի հաղթանակ»: Թ.Ասբրիջը մարտն անվանել է մեծ, որի նշանակությունը չի կարելի գերագնահատել: Իրադարձությունների ականատեսների և հետագա պատմաբանների համար քրիստոնեական հաղթանակը «խաչակրաց արշավանքի հենց գագաթնակետն էր, «ամբողջ արշավախմբի ամենակարևոր ճակատամարտը»։ Ըստ Ռ. Սմայլի ճակատամարտն այնքան կարևոր էր, որ «աղբյուրներն ավելի ճշգրիտ մանրամասներ են տալիս այս ճակատամարտի մասին, քան 12-րդ դարում Լատինական Սիրիայում որևէ այլ ճակատամարտի մասին»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Runciman, 1987, էջ 215
2. ↑  Setton, 1969, էջ 312—314
3. ↑  Setton, 1969, էջ 316
4. ↑  Runciman, 1987, էջ 233
5. ↑  France, 1994, էջ 270—282
6. ↑  
France 1994; Runciman 1987.
7. ↑  Runciman, 1987, էջ 237
8. ↑  Runciman, 1987, էջ 244—245
9. ↑  Asbridge, 2007, էջ 9—10
10. 1 2 3 4  Заборов, 1956
11. ↑  Asbridge, 2007, էջ 10—11
12. ↑  Asbridge, 2007, էջ 14
13. ↑  Asbridge, 2007, էջ 14—18
14. ↑  
Asbridge 2005; Stark 2009.
15. ↑  France, 1994, էջ 260—268
16. ↑  Анна Комнина
17. ↑  Деяния франков
18. ↑  Письмо Урбану II
19. ↑  Ибн аль-Каланиси
20. ↑  Матвей Эдесский
21. ↑  Ибн аль-Асир
22. ↑  Asbridge, 2005, էջ 187
23. ↑  Asbridge, 2005, էջ 233
24. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  Asbridge, 2005, էջ 232—240
25. ↑  
France 1994; Asbridge 2005; Stark 2009.
26. 1 2 3  
Asbridge 2005; France 1994.
27. ↑  
Albert of Aix; Asbridge 2005; France 1994.
28. 1 2  
France 1994; Asbridge 2005.
29. ↑  Oman, 1898, էջ 282
30. 1 2 3 4 5  France, 1994, էջ 284—296
31. 1 2 3  Asbridge, 2005, էջ 149—152
32. ↑  
Asbridge 2005; France 1994; Матвей Эдесский.
33. ↑  
France 1994; Asbridge 2005; Runciman 1951.
34. ↑  
Asbridge 2005; Деяния франков; Лависс, Рамбо 1999; Runciman 1951; Madden 2014.
35. 1 2 3  Madden, 2014
36. ↑  
France 1994; Runciman 1951; Madden 2014.
37. ↑  
France 1994; Madden 2014.
38. ↑  
Деяния франков; Лависс, Рамбо 1999.
39. ↑  
France 1994; Лависс, Рамбо 1999; Runciman 1951.
40. ↑  
Runciman 1951; Ибн аль-Асир.
41. ↑  
Asbridge 2005; France 1994; Runciman 1951.
42. 1 2  Runciman, 1951, էջ 323
43. ↑  
Asbridge 2005; Заборов 1956.
44. ↑  
Runciman 1951; Письмо Урбану II.
45. 1 2 3 4 5  Oman, 1898, էջ 286
46. ↑  
Asbridge 2005; Деяния франков; Мишо 2005; Madden 2014; Stark 2009.
47. ↑  
Asbridge 2005; Madden 2014.
48. ↑  
Ибн аль-Асир; Asbridge 2005.
49. 1 2  
France 1994; Заборов 1956.
50. ↑  Asbridge, 2005, էջ 234—235
51. ↑  Мишо, 2005
52. ↑  Заборов, 1980
53. 1 2  France, 1994, էջ 282
54. 1 2  Asbridge, 2005, էջ 239
55. ↑  
Smail 1956; France 1994.

Գրականություն
-------------

* История крестовых походов в документах и материалах / Заборов М. А. — М.: Высшая школа, 1977.:
	+ Из анонимной итало-норманской хроники «Деяния франков и прочих иерусалимцев». — С. 93—97, 113—116.
	+ Письмо предводителей крестоносного рыцарства папе Урбану II от 11 сентября 1098 г. — С. 97—103.
	+ *Ибн аль-Каланиси* Из «Истории Дамаска» Ибн ал-Қаланиси. — С. 103—105.
	+ *Ибн аль-Асир* Из «Полного свода всеобщей истории» Ибн ал-Асира. — С. 105—107, 119—121.
	+ *Матфей Эдесский* Из «Хронографии» Матфея Эдесского. — С. 108—110, 118—119.
	+ *Анна Комнина* Из «Алексиады» Анны Комниной. — С. 110—113, 116—118.
* Albert of Aix. «Historia expeditionis Hierosolymitanae». *The latin library* (լատիներեն). thelatinlibrary.com. Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 29-ին.
* Peter Tudebode (2013 թ․ նոյեմբերի 21). «The Battle for Antioch in the First Crusade (1097-98) according to Peter Tudebode». *De Re Militari* (անգլերեն). Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 1-ին.
* *Заборов М. А.* Крестовые походы / Отв. ред. А. П. Каждан. — М.: Изд-во АН СССР, 1956. — (Научно-популярная серия).
* *Заборов М. А.* Крестоносцы на Востоке. — М.: Рипол Классик, 1980. — 325 с. — ISBN 978-5-458-39713-1
* *Лависс Э. Рамбо А.* Эпоха крестовых походов. — СПб.: Полигон, АСТ Санкт-Петербург, 1999. — 1088 с. — (Классики исторической мысли).
* *Мишо Ж-Ф.* История Крестовых походов / Перевод с французского А. Левандовский. — М.: Вече, 2005. — 165 с. — ISBN 5 9533 1064 1
* *Asbridge T.* The Holy Lance of Antioch: power, devotion and memory on the First Crusade. — 2007. — Vol. XXXIII. — P. 3—36. — ISSN 0950-3129.
* *Asbridge Th.* The First Crusade: A New History. — N. Y.: Simon and Schuster, 2005. — ISBN 978-1-84983-769-9
* *France John* Victory in the East: A Military History of the First Crusade. — Cambr.: Cambridge University Press, 1994. — 448 p. — ISBN 978-0-521-58987-1
* *Madden Th. F.* The First Crusade, 1095–1099 // The Concise History of the Crusades. — Lanham: Rowman & Littlefield Publishes, Incorporated, 2014. — P. 24—30. — ISBN 978-1-4422-1574-0
* *Oman Ch. W. Ch.* A History of the Art of War: The Middle Ages from the Fourth to the Fourteenth Century. — N. Y.: Putnam's, 1898.
* *Runciman St.* A History of the Crusades. — Cambr.: Cambridge University Press, 1987. — 412 с. — ISBN 978-0-521-34770-9
* *Runciman St.* A History of the Crusades: Volume 1, The First Crusade and the Foundation of the Kingdom of Jerusalem. — Cambr.: CUP Archive, 1951. — ISBN 978-0-521-06161-2
* The first hundred years / edited by K. M. Setton & M. W. Baldwin. — Madison: University of Wisconsin Press, 1969. — Vol. 1. — 758 p. — (A History of the Crusades).
* *Smail R. C.* Crusading warfare, 1097—1193. — Cambr.: University Press, 1956.
* *Stark R.* Chapter Seven: BLOODY VICTORIES (ANTIOCH) // God's Battalions: The Case for the Crusades. — L.: HarperCollins, 2009. — ISBN 978-0-06-194298-3