**Էկվադորի պատմություն,** Հարավային Ամերիկայի պետության պատմություն։

Իսպանական գաղութացումից առաջ
----------------------------

Հնագույն ժամանակներից ներկայիս Էկվադորի տարածքում ապրել են տարբեր հնդկական ցեղեր՝ Կարա, Կիտու, Տումբե, Կանարի և այլն։ Նրանք զբաղվել են որսորդությամբ, ձկնորսությամբ և հողագործությամբ։ Էկվադորում Լաս Վեգաս մշակույթը առաջացել է մ.թ.ա. 8000-4600 թվականների միջակայքում։

Մոտ 5300 տարի առաջ Էկվադորի հարավ-արևելքում (Պալանդա կանտոն, Զամորա-Չինչիպե նահանգ) բնակվող հնդկացիների Մայո-չինչիպեների մշակույթի Սանտա Անա (Լա Ֆլորիդա) վայրում գտնված կավե անոթներում և կերամիկական բեկորներում հայտնաբերվել են թեյի և կակաոյի հիմնական կազդուրիչ բաղադրիչներից մեկի՝ թեոբրոմինի մնացորդներ, ինչպես նաև՝ միայն կակաոյին բնորոշ օսլայի հատիկներ և շոկոլադե ծառի ԴՆԹ-ի բեկորներ։

Մեր թվարկության առաջին հազարամյակի վերջին ափին բնակվող Կարա հնդկացիները ներխուժել են լեռնային շրջաններ և, գրավելով տեղի բնակչությանը՝ Կիտուի հնդկացիներին և այլ ցեղերին (մասնակիորեն նրանց ոչնչացնելով, իսկ մասամբ ձուլելով), ստեղծել են մի պետություն, որը լատինաամերիկյան գրականության մեջ կոչվել է «Կիտուի թագավորություն»։ Աստիճանաբար այն վերածվել է արևելյան դեսպոտիզմին իր տիպով մոտ պետության։

15-րդ դարում (մոտ 1460 թվականին) Կիտուի թագավորությունը նվաճվել է ինկերի Տահուանտինսյու նահանգի կողմից․ ընդ որում, նվաճման գործընթացը տևել է մոտ 15 տարի։ Ինկերի նահանգի բնակչության մեծ մասը (ինկերը իշխող կաստան են եղել) Կեչուա հնդկացիներն են կազմել։ Այս նվաճման արդյունքում կեչուան դարձել է ամենատարածված հնդկական լեզուն ներկայիս Էկվադորում։

Իսպանական գաղութացում
---------------------

Էկվադորի տարածքը Իսպանիայի համար նվաճել են Ֆրանսիսկո Պիսառոյի համախոհները՝ Բարտոլոմե Ռուիսը և Սեբաստիան դե Բելալկասարը։ 1526 թվականին Բարտոլոմե Ռուիսը ափ է իջել Էսմերալդաս գետի գետաբերանում։ Երեք տարի անց Պիսառոն նշանակվել է Նոր Կաստիլիայի գեներալ-կապիտան, որն ընդգրկել է ժամանակակից Պերուի և Էկվադորի տարածքները։

Ժամանակակից Էկվադորի տարածքը նվաճել է Սեբաստիան դե Բելալկասարը, որը կառուցել է Սան Ֆրանցիսկո դե Կիտո քաղաքը (Կիտո) հին հնդկական բնակավայրի տեղում։ 1539 թվականին Պիսառոն իր եղբորը՝ Գոնսալոյին նշանակել է Կիտոյի կառավարիչ։

1563 թվականին ստեղծվել է Կիտոյի թագավորական դատարանը։ 1718 թվականին այդ տարածքը անցել է Բոգոտայի իրավասության տակ, որտեղ Նոր Գրանադայի փոխարքայության կառավարությունն է եղել, իսկ 5 տարի անց այն վերադարձվել է Պերուին։ 1740 թվականին Կիտոյի դատարանը կրկին անցել է Բոգոտայի ենթակայության տակ։

Նվաճելով տարածքը և այնտեղ ոսկու և արծաթի մեծ հանքավայրեր չգտնելով՝ իսպանացիները սկսել են պլանտացիաներ ստեղծել երկրում, որտեղ աշխատել են հնդկացիներն ու Աֆրիկայից բերված ստրուկները։ Լեռնային շրջաններում մեծ նշանակություն է ձեռք բերել ոչխարաբուծությունը։

Անկախություն
------------

18-րդ դարը Էկվադորի և ամբողջ Լատինական Ամերիկայի համար նշանավորվել է ազգային-ազատագրական պատերազմներով և հեղափոխություններով։ Հեղափոխություններից մեկը տեղի է ունեցել 1809 թվականի օգոստոսին Կիտոյում, որի պատվին այնուհետև օգոստոսի 10-ին Էկվադորում հռչակվել է Անկախության օրը։ 1810 թվականի հոկտեմբերի 11-ին արվել է կառավարությունը տապալելու երկրորդ փորձը, որը 1812 թվականի դեկտեմբերին հաջողությամբ է պսակվել։ 1822 թվականի մայիսի 24-ին գեներալ Անտոնիո Սուկրեի հեղափոխական բանակը Պիչինչայի ճակատամարտում ջախջախել է ռոյալիստներին։ 1822 թվականի հուլիսի 26-ին Բոլիվարի և գեներալ Խոսե դե Սան Մարտինի բանակցությունների արդյունքում Էկվադորի վերահսկողությունը փոխանցվել է Կոլումբիայի Հանրապետությանը։

1830 թվականին Էկվադորն անջատվել է Կոլումբիա նահանգից։

Ռոյալիստական զորքերի հանձնվելը Պիչինչայի ճակատամարտից հետո
Երկրի նախագահ է դարձել գեներալ Խուան Խոսե Ֆլորեսը։ Լիբերալները՝ Վիսենտե Ռոկաֆուերտեի գլխավորությամբ, մի քանի անգամ փորձել են իշխանությունը խլել պահպանողականների ձեռքից։ 1834 թվականին ապստամբություն է բռնկվել, բայց 1835 թվականին Ֆլորեսը կրկին նախագահ է դարձել և հրապարակել նոր սահմանադրություն, որը գործադիր իշխանությունը դրել է նախագահի ձեռքում, իսկ օրենսդիր իշխանությունը վերապահել է երկու պալատների կողմից ձևավորված կոնգրեսին։

Դրանից հետո Ռոկաֆուերտեն է դարձել նախագահ, իսկ Ֆլորեսը՝ բանակի գլխավոր հրամանատար։ Նա վերսկսել է նախագահի պաշտոնը 1839 թվականին և վերընտրվել՝ 1843 թվականին։ Հետագայում հեղաշրջումներից խուսափելու համար նա փորձել է մեծացնել իշխանության նշանակությունը և համապատասխանաբար փոխել սահմանադրությունը; Դա պատճառ է դարձել նոր ապստամբության, որը բռնկվել է Գուայակիլում՝ Ռոկաֆուերտեի ղեկավարությամբ։ Քաղաքացիական պատերազմը շարունակվել է մի քանի ամիս, և միայն 1845 թվականի վերջին կողմերի միջև կնքված համաձայնագիրն է վերջ դրել անկարգություններին։ Այս պայմանագրով գեներալ Ֆլորեսը պահպանել է իր 20000 դոլար կարողությունը, սակայն պարտավորվել է լքել երկիրը։ Նախագահի պաշտոնում նրա իրավահաջորդը Վիսենտե Ռոկան է դարձել։

1846 թվականին պատերազմ է սկսվել Նոր Գրանադայի հետ, բայց շուտով այն խաղաղությամբ ավարտվել է Սանտա Ռոզա դե Կարչիում (Santa Rosa de Carchi)։ Ֆլորեսը, հենվելով Նոր Գրանադայի նախագահ Մոսկերայի աջակցության վրա, որը ակնկալել է հասնել Կոլումբիայի Դաշնային Հանրապետության վերականգնմանը, փորձեր է արել նորից զավթել իշխանությունը, բայց չնայած նրան, որ իսպանական փողերը նրա տրամադրության տակ են գտնվել, փորձերը ապարդյուն են եղել, հիմնականում՝ Մեծ Բրիտանիայի և Ֆրանսիայի միջամտության շնորհիվ։

1849 թվականի հոկտեմբերին նոր կոնգրես է հավաքվել նոր նախագահ ընտրելու համար։ Կուսակցությունների միջև այնպիսի դաժան ծեծկռտուք է սկսվել, որ հարյուրից ավելի անգամ արված քվեարկությունը անարդյունք է եղել։ Ի վերջո, գործադիր իշխանությունը ժամանակավորապես փոխանցվել է փոխնախագահ Ասկասուբիին։

1850 թվականի դեկտեմբերին նախագահ է ընտրվել կղերական կուսակցության թեկնածու Դիեգո Նոբոան։ Նա անմիջապես խոսել է ճիզվիտների վերադարձի և Նոր Գրանադայից փախած բոլոր պահպանողականների ընդունման օգտին. դրա հետևանքով նա բախել է Նոր Գրանադայի հետ, և արդեն 1851 թվականի հուլիսին նրան պաշտոնանկ է արել դեմոկրատական կուսակցության առաջնորդ գեներալ Ուրբինան։ Սա հարուցել է պահպանողական-կղերական կուսակցության զայրույթը։ Կենտրոնական Ամերիկայում, հատկապես՝ Պերուում գաղտնի նախապատրաստություններից հետո, որի կառավարությունը հավանություն է տվել նախագծին, Ֆլորեսը նոր փորձ է կատարել իշխանությունը զավթելու, բայց խայտառակ պարտություն է կրել և փախել Պերու, որտեղից անմիջապես վտարվել է՝ նոր հակամարտություններից խուսափելու համար։

1856 թվականին Ուրբինային հաջորդել է գեներալ Ֆրանցիսկո Ռոբլսը, որը 1857 թվականին դաշինք է կնքել Պերուի և Չիլիի հետ՝ առևտուրն ու նավարկությունը ծովահենների հարձակումներից պաշտպանելու համար։

1858 թվականին բավական աննշան վեճը հանգեցրել է պատերազմի Պերուի հետ։ Քանի որ Ռոբլսը մերժել է Պերուի կառավարության պահանջները, 1858 թվականի նոյեմբերին պերուական ջոկատները շրջափակել են Էկվադորի նավահանգիստները, հատկապես՝ Գուայակիլը։ Միևնույն ժամանակ երկրում սկսվել են անկարգություններ. Ռոբլսի դեմ են ելել պահպանողական կուսակցությունը։ Սակայն շուտով նրան հաջողվել է ճնշել ապստամբությունը և Ուրբինայի հետ դաշինքով հաստատել բռնապետական իշխանություն։ Մինչդեռ Գուայաքիլը, պարենային պաշարների բացակայության պատճառով, հայտնվել է ծայրահեղ ծանր վիճակում, և հրամանատար գեներալ Ֆրանկոն պերուական ջոկատի ծովակալի հետ կոնվենցիա է կնքել, որի ուժով շրջափակումը հանվել է։ Ռոբլսը, որը չի ցանկացել ճանաչել այս կոնվենցիան, տեսնելով, որ շուրջբոլորը ապստամբություն է բռնկվում և զորքերը նահանջում են, որոշել է փախչել Չիլի։

Գեներալ Ֆրանկոն հաստատվել է Գուայակիլում՝ կորցնելով ժողովրդի համակրանքը, քանի որ պարզվել է, որ կոնվենցիայի ավարտին նա վիճելի շրջանները զիջել է Պերուին։ Ի հայտ է եկել երկրորդ կառավարությունը՝ հոգևորական Մորենոյի գլխավորությամբ։ Նրա դեմ մի ամբողջ փոթորիկ է բարձրացել ինչպես երկրից դուրս, այնպես էլ՝ երկրի ներսում, երբ 1859 թվականին հայտնի է դարձել այն, որ նա պատրաստակամություն է հայտնել՝ Էկվադորը Ֆրանսիայի պրոտեկտորատի տակ դնելու։

Ֆլորեսը կրկին բեմ է դուրս եկել՝ հրավիրված Պահպանողական կուսակցության կողմնակիցների կողմից։ Նա հաղթել է գեներալ Ֆրանկոյին Բաբագոյոյում և 1860 թվականին մտել Գուայաքիլ։ 1861 թվականին Ազգային Կոնգրեսի ժողովը նախագահ է ընտրել Գարսիա Մորենոյին, իսկ գեներալ Ֆլորեսին նշանակել Գուայաքիլի նահանգապետը։

Նոր նախագահը եռանդուն և հեռատես մարդ է եղել և շատ է աշխատել ի շահ երկրի՝ փորձելով բարելավել նրա ֆինանսական վիճակը։ Նա բարեկարգել է ճանապարհները, նավահանգիստներ կառուցել և ներքին իշխանության բարեփոխումներ կատարել։ Այնուամենայնիվ, հանդիպել է դեմոկրատների և նույնիսկ՝ կղերական կուսակցության հակադրությանը։ 1862 թվականին Մորենոն կոնկորդատ է կնքել Հռոմի պապի հետ, որն ավելի մեծ իրավունքներ և արտոնություններ է տվել հոգևորականներին, ազատել նրանց աշխարհիկ հաստատությունների իրավասությունից և ճիզվիտներին նշանակել հանրային կրթության պատասխանատուներ։

Էկվադորում ներքին անկարգություններից օգտվել են Նոր Գրանադայի Հանրապետության նախագահը և այնտեղի Դեմոկրատական կուսակցության առաջնորդ գեներալ Մոսկերան։ Նա պահանջել է Մորենոյի համաձայնությունը երկու հանրապետությունները միավորելու համար և, երբ վերջինս մերժել է այդ ծրագիրը, պատերազմ է հայտարարել Մորենոյի դեմ։ 1863 թվականի դեկտեմբերի 30-ին՝ կարճատև արշավից հետո կնքված խաղաղության պայմանագրով վերականգնվել են բարեկամական հարաբերությունները երկու պետությունների միջև։ Պերուի հետ հակամարտությունը արագ է լուծվել։ Մորենոյին տապալելու Ուրբինայի փորձերը նույնպես ձախողվել են։

1865 թվականին՝ նոր նախագահի ընտրության ժամանակ, Մորենոն, մասամբ բռնի միջոցներ կիրառելով, կարողացել է ապահովել ձայների մեծամասնություն իր թեկնածուի՝ Ժերոնիմո Կարիոնի համար՝ ընդդեմ ընդդիմադիր թեկնածու Գոմես դե լա Տորեի, այդպիսով՝ պահպանելով իր՝ Գուայաքիլի նահանգապետի կարևոր պաշտոնը։ Այնուամենայնիվ, Կարիոնը այլ քաղաքականություն է վարել միջազգային հարցերում և 1866 թվականին Չիլիի և Պերուի հետ միասին պատերազմ է հայտարարել Իսպանիային։

1867 թվականին մշտական ներքին անկարգությունների, ֆինանսական դժվարությունների և Էկվադորից վտարված Մորենոյի հակազդեցության պատճառով Կարիոնը հրաժարվել է նախագահությունից։ Նրա փոխարեն ընտրվել է Էսպինոսան, բայց նույնիսկ նրա օրոք երկիրը խաղաղություն չի գտել։

Էկվադորի նախագահ Մորենոյի սպանություն
1869 թվականի հունվարին Մորենոն արդեն կրկին դարձել է հանրապետության ղեկավար՝ ընդունելով նոր սահմանադրություն և զինված ուժով ճնշելով մարտին իր իշխանության դեմ բռնկված հեղափոխությունը։ Այժմ նա ամբողջովին ապավինել է կղերական կուսակցությանը, հովանավորել է ճիզվիտներին և փորձել է հանրապետությանը աստվածապետական պետության բնույթ տալ։ 1873 թվականի Կոնգրեսի բացմանը նա հայտարարել է, որ եկեղեցու հանդեպ թշնամության վերջին հետքերը պետք է վերանան օրենսդրությունից և երկիրը պետք է բացվի ճիզվիտական կարգի անարգել գործունեության համար։ Դոգմաներին և բարոյականությանը հակասող առարկաների, այսինքն՝ ճիզվիտների կողմից չհաստատված գրքերի և ամսագրերի ներմուծումը համարվել է խիստ պատժելի։ Կառավարության եկամուտների 10%-ը տրվել է Հռոմի պապին՝ որպես հավատացյալ ժողովրդի ընծա։ Հռոմի Պապն իր հերթին Մորենոյին ազատել է երդումից, որը 1875 թվականին նրան խանգարել է նորից ընտրվել պետության ղեկավար։ Սակայն նույն թվականին Մորենոն սպանվել է իր իսկ դրածոների կողմից, որոնց ագահությունը նա չի կարողացել բավարարել, և նրա մահը անսպասելի վերջ է դրել ճիզվիտների գերիշխանությանը։

Լիբերալները ոտքի են կանգնել Գուայաքիլում և կազմակերպել Բորերոյի՝ որպես նախագահ ընտրվելը։ Քանի որ նա կառավարել է չափավոր, խնայել է հոգևորականներին և մերժել հիմնադիր Կորտեսին հրավիրելու առաջարկը՝ քննարկելու նոր լիբերալ սահմանադրությունը, արմատական կուսակցության ղեկավար գեներալ Վեյնտիմիլիան ապստամբել է նրա դեմ Գուայաքիլում, ջախջախել կառավարական զորքերը Գալտեսի ճակատամարտում և այլն։ Դեկտեմբերի 26-ին մտել է Կիտո, որտեղ հռչակվել է ժամանակավոր նախագահ։ 1877 թվականին Վեյնտիմիլիան Կորտեսի կողմից ընտրվել է նախագահ։ Սահմանադրությունը փոխվել է ազատական իմաստով, իսկ 1878 թվականին ոչնչացվել է նաև Հռոմի հետ կոնկորդատը։

Շուտով, սակայն, ձևավորվել է չափավոր լիբերալների և կղերական ու պահպանողական կուսակցությունների կոալիցիա, և 1884 թվականին Վեյնտիմիլիայի փոխարեն նախագահ է ընտրվել Խոսե Մարիա Պլասիդո Կամանոն։ Նրա իրավահաջորդներն են եղել Անտոնիո Ֆլորեսը (1888-1892 թվականներ) և Լուիս Կորդերոն, որը 1896 թվականին պաշտոնանկ է արվել արմատական կուսակցության առաջնորդ գեներալ Ալֆարոյի կողմից, որն այնուհետև՝ 1897 թվականին, ընտրվել է նախագահ։ 1899 թվականին կղերական կուսակցության կողմից սկսված հեղափոխությունը ջախջախվել է։ Շարժումը ղեկավարող գեներալ Սարաստին անցել է Կոլումբիայի տարածք և այնտեղից ներխուժել Էկվադոր։

#### 20-րդ դար

Ալֆարոն Կիտո նախագահական պալատի բակում՝ ձիու վրա
1901 թվականի սեպտեմբերին կրկին նախագահ է դարձել Պլազա Գուտիերեսը։ Ավելի ուշ Ալֆարոյի և Գուտիերեսի միջև խզում է առաջացել, և Ալֆարոն տապալել է Գուտիերեսից հետո ընտրված նախագահին։ 1907 թվականին նա կրկին ընտրվել է նախագահ, իսկ 1911 թվականին՝ գահընկեց արվել։ Հերթական հեղաշրջման անհաջող փորձից հետո Էլոյ Ալֆարոն բանտարկվել է Կիտոյում։ 1912 թվականի հունվարի 28-ին նա սպանվել է բանտ ներխուժած ամբոխի կողմից։ Իր իշխանության տարիներին Էլոյ Ալֆարոն ներմուծել է աշխարհիկ կրթություն և կառուցել երկաթուղի, որը միացրել է Գուայաքիլն ու Կիտոն։ 1906 թվականին Սահմանադրությունը պաշտոնապես անջատել է կաթոլիկ եկեղեցին պետությունից։

20-րդ դարի առաջին կեսը նշանավորվել է տնտեսական և քաղաքական անկայունությամբ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմում Էկվադորը սկզբում չեզոքություն է պահպանել, սակայն ինքնահռչակ գերմանական «գործերի ժամանակավոր հավատարմատարի» հետ տեղի ունեցած միջադեպից հետո խզել է դիվանագիտական հարաբերությունները Գերմանիայի հետ՝ այնուհետև ստորագրելով Վերսալի պայմանագիրը։

1920-ական թվականներից բանանը դարձել է արտահանման հիմնական մշակաբույսը։ 1941 թվականին պերուական զորքերի կողմից Էկվադորի մասնակի օկուպացիայից հետո երկրում իրավիճակն էլ ավելի է բարդացել։ Պերուի իշխանությունները դիմել են Միջամերիկյան արբիտրաժային հանձնաժողովին՝ պահանջելով ճանաչել իրենց իրավունքները Ամազոնի ավազանում հսկայական տարածքի նկատմամբ, և արբիտրաժային հանձնաժողովը բավարարել է Պերուի խնդրանքը։ Քառորդդարյա քաղաքական անկայունության ընթացքում Էկվադորի յուրաքանչյուր նախագահ պաշտոն է ստացել կամ կորցրել այն ռազմական հեղաշրջման պատճառով։ Ընտրված նախագահ Գալո Պլազա Լասսոյի (1948–1952) գահակալությունը նշանավորվել է երկրի համար անսովոր քաղաքական ազատության աստիճանով, սակայն նա որևէ էական բարեփոխումներ չի իրականացրել։ 1952 թվականին նրան հաջորդել է Խոսե Մարիա Վելասկո Իբարան, որը նախագահել է մինչև 1956 թվականը։

1956 թվականի ընտրություններում հաղթել է Սոցիալ-քրիստոնեական կուսակցության թեկնածու Կամիլո Պոնսե Էնրիկեսը, որին աջակցել է Պահպանողական կուսակցությունը։ 1960 թվականին չորրորդ անգամ նախագահ դառնալուց հետո Խոսե Մարիա Վելասկո Իբարան սկսել է հասարակական աշխատանքների լայնածավալ ծրագիր, սակայն 1961 թվականի նոյեմբերին սկսվել են բողոքի ցույցեր՝ նրա խնայողության միջոցառումների դեմ, և նա պաշտոնանկ է արվել։ Նրան փոխարինել է փոխնախագահ Կառլոս Խուլիո Արոսեմենա Մոնրոյը, որին հեռացրել է ռազմական խունտան։

1966 թվականին ամբողջ երկրում բռնկվել են ուսանողական բողոքի ցույցեր՝ պահանջելով վերադառնալ քաղաքացիական իշխանությանը, ինչի արդյունքում խունտան հեռացվել է իշխանությունից՝ զինված ուժերի բարձր հրամանատարության հրամանով։ 1968 թվականին տեղի են ունեցել նախագահական ընտրություններ, որոնց արդյունքում Վելասկո Իբարան հինգերորդ անգամ զբաղեցրել է այդ պաշտոնը, իսկ 1970 թվականի հունիսին նա իրեն հռչակել է բռնապետ։ 1972 թվականի փետրվարին Վելասկո Իբարան հեռացվել է զինվորականների կողմից, իսկ նախագահի պաշտոնը ստանձնել է բրիգադային գեներալ Գիլերմո Ռոդրիգես Լարան։

#### Ռազմական իշխանություն և նավթային դարաշրջան

1972 թվականին սկսվել է Օրիենտեի նավթի հարուստ հանքավայրերի շահագործումը։ 1973-1974 և 1979-1980 թվականներին նավթի համաշխարհային գների բարձրացման պատճառով դրանց արժեքը բազմիցս աճել է։ Ռոդրիգես Լարայի կառավարությունը որոշ ագրարային բարեփոխումներ է իրականացրել և զարգացրել նախկինում ներմուծված ապրանքների արտադրությունը։ Այս քաղաքականության արդյունքում Էկվադորի տնտեսությունը 1970-ականների ընթացքում աննախադեպ արագ աճ է ապրել։ Եկամտի արագ աճը հանգեցրել է գնաճի և սպառողական ապրանքների ներմուծման ավելացմանը։ Էկվադորի արտաքին պարտքը հասել է տագնապալի բարձր մակարդակի, և 1976 թվականին Ռոդրիգես Լարան հեռացվել է նախագահի պաշտոնից՝ ռազմական խունտայի կողմից։

1979 թվականի ապրիլին նախագահ է ընտրվել ձախ կենտրոնամետ «Ժողովրդական ուժերի հանրահավաք» դաշինքի առաջնորդ Խայմե Ռոլդոս Ագիլերան։ 1981 թվականի մայիսի 24-ին նա մահացել է ավիավթարից և նրան փոխարինել է փոխնախագահ Օսվալդո Հուրտադո Լարեան։ Երկրի տնտեսության ծանր վիճակը ստիպել է Հուրտադոյին հրաժարվել ռեֆորմիստական և էքսպանսիոնիստական ծրագրերից և հավատարիմ մնալ խնայողության քաղաքականությանը։

1984 թվականին իշխանության է եկել պահպանողական Լեոն Ֆեբրես Կորդերոն։ Նրա օրոք արժեզրկվել է ազգային արժույթը, կրճատվել են սոցիալական կարիքների համար ծախսերը, երկրի արդյունաբերական ձեռնարկություններին տրամադրվող արտոնությունները, ինչպես նաև՝ իրական աշխատավարձերը։ Սկսվել է 5-ամյա պարտիզանական շարժում՝ *«¡Alfaro Vive, Carajo!»* կազմակերպության գլխավորությամբ։ 1986 թվականի մարտին տեղի է ունեցել ռազմական ապստամբություն, որը գլխավորել է ռազմաօդային ուժերի հրամանատար գեներալ Ֆրանկ Վարգաս Պասոսը։ Նա աջակցել է Էկվադորի ծովակալների խորհրդին։ Արդյունքում պաշտպանության նախարար Լ.Պինհեյրոս Ռիվերան և ցամաքային զորքերի գլխավոր հրամանատար Մ.Մարիա Ալբուհան հրաժարական են տվել՝ մեղադրվելով պաշտոնական դիրքի չարաշահման մեջ։ 1987 թվականի հունվարի 16-ին մի խումբ զինվորականներ Գուայաքիլի մերձակայքում գտնվող ռազմաօդային ուժերի բազայում գերի են վերցրել երկրի նախագահին՝ որպես պատանդ։ Նախագահն ազատ է արձակվել հաջորդ օրը՝ գեներալ Ֆրենկ Վարգասի ազատ արձակման և նրա դեմ գործը կարճելու դիմաց։

1987 թվականի մարտի 5-ին երկրի հյուսիս-արևելքում՝ Կիտոյից 90 կմ հեռավորության վրա՝ Ռևենտադոր հրաբխի մոտ, տեղի է ունեցել ավերիչ երկրաշարժ (6-7 բալ Մերկալիի սանդղակով), որի հետևանքով մի քանի հարյուր մարդ է զոհվել, իսկ ավելի քան 15000-ը՝ մնացել անօթևան։ Ընդհանուր վնասը կազմել է մոտ 1 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։

1988 թվականի մայիսին կայացած նախագահական ընտրություններում հաղթել է ձախ դեմոկրատ Ռոդրիգո Բորխա Սևալյոսը, որը պետական վերահսկողության տակ է վերցրել տրանսէկվադորական նավթամուղի աշխատանքը, ինչպես նաև՝ ձեռնարկել մի շարք միջոցառումներ՝ ուղղված շուկայական տնտեսության զարգացմանը, մասնավորապես՝ օտարերկրյա և ներքին ներդրողների իրավունքների հավասարեցմանը։

1995 թվականին Պերուի հետ սահմանային պատերազմ է տեղի ունեցել, որը ծանր հարված է հասցրել Էկվադորի տնտեսությանը և խորացրել է սոցիալական ճգնաժամը։ Պատերազմի ծախսերը ստիպել են կառավարությանը վերացնել խոշոր սուբսիդիաները, բարձրացնել հարկերն ու գները և կրճատել ծախսերը։ Այս միջոցները բուռն բողոքի տեղիք են տվել, որոնք ստիպել են կառավարությանը երկարաձգել արտակարգ դրությունը և դանդաղեցնել տնտեսական բարեփոխումների գործընթացը։

1996 թվականի նախագահական ընտրություններում հաղթել է Աբդալա Բուկարամը, որը հանդես է եկել Էկվադորի Ռոլդոստա կուսակցության վերածված Ժողովրդական ուժերի հանրահավաքում։ Նա հաղթել է՝ աղքատներին օգնելու պոպուլիստական քարոզարշավի խոստումների շնորհիվ։ 1997 թվականի փետրվարին Կոնգրեսը հեռացրել է Բուկարամին «երկիրը կառավարելու մտավոր անկարողության պատճառով» և Կոնգրեսի նախկին նախագահ Ֆաբիան Ալարկոն Ռիվերային նշանակել նախագահի պաշտոնակատար։ 1998 թվականին Էկվադորի նախագահական ընտրություններում նվազագույն հաշվով հաղթել է Համիլ Մաուադը, որը իր թեկնածությունն է առաջադրել Ժողովրդական դեմոկրատական կուսակցության համար։

#### 21-րդ դար

2000 թվականի հունվարի 9-ին հաջորդ նախագահ Համիլ Մաուադի վարչակազմը հայտարարել է, որ մտադիր է եղել հրաժարվել ազգային արժույթից՝ սուկրեից, և ընդունել ամերիկյան դոլարը՝ որպես պաշտոնական արժույթ՝ տնտեսական ճգնաժամը հաղթահարելու համար։ Դա հանգեցրել է հազարավոր բողոքների Էկվադորի հնդկացիների և արհմիությունների կողմից՝ կոռուպցիայի և նախագահի տնտեսական քաղաքականության դեմ։

2001 թվականի հունվարի 21-ին նախագահական գվարդիայի հրամանատար, գնդապետ Լուսիո Գուտիերեսը, որին Ազգային խորհրդարանի շենքը գրոհելու ժամանակ ցուցարարներին ցրելու հրաման է տրվել, իրեն հեռացրել է հրամանատարությունից, իսկ երբ շենքը գրավել են, նա խռովարարների երկու առաջնորդների հետ մտել է, այսպես կոչված, ազգային փրկության կառավարություն, որը, սակայն, տևել է ընդամենը մի քանի ժամ։ Հունվարի 22-ին զինված ուժերի հրամանատարությունը՝ գեներալ Մենդոզայի գլխավորությամբ միջամտել է և իշխանությունը փոխանցել փոխնախագահ Գուստավո Նոբոային, իսկ Գուտիերեսը 6 ամսով բանտարկվել է։ Գուտիերեսը հանդես է եկել որպես հանրաճանաչ քաղաքական գործիչ և հունվարի 21-ին հնդկական «Պաչակուտիկ» շարժման աջակցությամբ ստեղծել է Հայրենասիրական համայնք (իսպ.՝ Sociedad Patriótica):

2002 թվականին Լուսիո Գուտիերեսը հաղթել է Էկվադորի առաջին մեծահարուստի՝ «բանանի թագավոր» Ալվարո Նոբոայի նախագահական ընտրություններում։ Նրա հաղթանակն ապահովվել է Էկվադորի նավթը Էկվադորի վերահսկողության տակ վերադարձնելու խոստումներով։ Շուտով, սակայն, պարզ է դարձել, որ երկրի նոր ղեկավարի կողմից ընտրված Էկվադորի տնտեսության բարելավման մեթոդները չեն կարողացել շտկել իրավիճակը։ Գնաճն ընթացել է աղետալի տեմպերով, կոռուպցիան ազդել է կառավարման բոլոր մակարդակների վրա։ Ի վերջո, նախագահը ստիպված է եղել օգնություն խնդրել ԱՄՆ-ից և ԱՄՀ-ից։ Հետագա կոշտ միջոցները տնտեսության մեջ հանգեցրել են բնակչության ավելի մեծ աղքատացման, ձախ և հնդկական կուսակցությունների դժգոհության կտրուկ աճին, որոնք ընտրություններում աջակցել են Գուտիերեսին։ Փոխնախագահ Պալասիոն հեռացել է նրանից՝ հավատարիմ մնալով հին պոպուլիստական կարգախոսներին։

2004 թվականի նոյեմբերին ընդդիմությունը փորձել է նախաձեռնել նախագահի իմպիչմենտը՝ զանգվածային բողոքի ակցիաներ կազմակերպելով։ Այնուհետև Գուտիերեսը փրկվել է բանակի աջակցությամբ և ընդդիմադիր ճամբարի պառակտմամբ։ Բողոքների պատճառը Գուտիերեսի կողմից բարձրագույն դատական համակարգի նկատմամբ կատարված Սահմանադրության խախտումներն են եղել։ 2004 թվականի դեկտեմբերին երկրի խորհրդարանում նրա կողմնակիցները փոխարինել են Գերագույն դատարանի անդամների մեծամասնությանը։ Արդյունքում՝ ընդդիմության հենակետ համարվող Գերագույն դատարանը բացարձակապես հավատարիմ է դարձել Լուչիո Գուտիերեսին։ Պետության ղեկավարի հակառակորդները նրան անմիջապես մեղադրել են բռնապետություն հաստատելու փորձի մեջ։ Մինչդեռ, նախագահի խնդրանքով Գերագույն դատարանը հանել է բոլոր մեղադրանքները Էկվադորի նախկին նախագահներ Աբդալա Բուկարամի (1996-1997) և Գուստավո Նոբոայի (2000-2003) վրայից, որոնք մեղադրվել են կոռուպցիայի մեջ։ Քիչ անց նա նույնիսկ թույլ է տվել երկու նախագահներին էլ աքսորից վերադառնալ հայրենիք։ Սա հանգեցրել է լայնածավալ բողոքի ցույցերի, քանի որ մարդիկ իրենց վրդովմունքն են հայտնել, որ իրենց ծանր վիճակի մեղավորները ներվել են և չեն պատժվելու։

2005 թվականի ապրիլի 15-ին՝ սրվող քաղաքական ճգնաժամի ֆոնին, նախագահ Գուտիերեսը արտակարգ դրություն է հայտարարել մայրաքաղաք Կիտոյում՝ հայտնելով նոր Գերագույն դատարանի լուծարման մասին՝ փորձելով նրան պատասխանատվության ենթարկել ոչ հանրաճանաչ որոշման համար։ Ընդդիմությունը կրկին մեղադրել է Լուչիո Գուտյերեսին իշխանությունը զավթելու մեջ, և Կիտոյում սկսվել են լայնածավալ փողոցային ցույցեր։ Արդեն ապրիլի 16-ին արտակարգ դրությունը հանվել է։ Զանգվածային անկարգությունների արդյունքում, ըստ տարբեր աղբյուրների, զոհվել է մեկից երեք մարդ, տասնյակ մարդիկ վիրավորվել ու թունավորվել են արցունքաբեր գազից։

Ապրիլի 19-ին Էկվադորի ոստիկապետ, գեներալ Խորխե Պովեդան հրաժարական է տվել, իսկ հետո բանակը հայտարարել է նախագահի ենթակայությունից դուրս գալու մասին։ 2005 թվականի ապրիլի 20-ին տեղի է ունեցել, այսպես կոչված, «Բանանի ռազմական հեղաշրջումը»։ Էկվադորի ազգային կոնգրեսը (նստաշրջանին ներկա են եղել միայն ընդդիմադիր պատգամավորները) իշխանությունից հեռացրել է Լուսիո Գուտիերեսին, իսկ մեկ ժամ անց՝ երդման արարողությամբ, փոխնախագահ Ալֆրեդո Պալասիոն նշանակվել է պետության ղեկավար։ Գուտիերեսը նախագահականից փախել է ուղղաթիռով և, չկարողանալով լքել երկիրը, ապաստան է գտել Բրազիլիայի դեսպանատանը՝ քաղաքական ապաստան փնտրելու նպատակով։

Էկվադորի գլխավոր դատախազությունը Գուտիերեսի ձերբակալության հրաման է տվել՝ նախկին նախագահին մեղադրելով ցուցարարների նկատմամբ դաժանության մեջ։ 2006 թվականի նոյեմբերի 25-ին տեղի են ունեցել ընտրություններ, որոնցում հաղթել է ձախակողմյան թեկնածու Ռաֆայել Կորեան։

2007 թվականի սեպտեմբերի 30-ին Էկվադորի Սահմանադրական ասամբլեայի ընտրությունների ժամանակ նախագահ Ռաֆայել Կորեայի կողմնակիցները «Ալյանս PAIS» սոցիալիստական կուսակցությունից ստացել են մանդատների մեծամասնությունը՝ թույլ տալով նրանց երկրի նոր սահմանադրություն կազմել՝ հիմնվելով նրա «21-րդ դարի սոցիալիզմ» հայեցակարգի վրա։

2008 թվականի մարտին՝ Էկվադորում Կոլումբիայի ռազմական գործողությունից հետո՝ *FARC*-ի զինյալներին ոչնչացնելու նպատակով՝ Էկվադորը խզել է դիվանագիտական հարաբերությունները Կոլումբիայի հետ։ Սակայն հակամարտությունը շուտով լուծվել է։

2009 թվականի ապրիլի 26-ին նախագահական ընտրություններում գործող նախագահ Ռաֆայել Կորեան երկրորդ հաղթանակն է տարել արդեն իսկ առաջին փուլում։

2010 թվականի սեպտեմբերի 30-ին ոստիկանությունը և զինվորականները փորձել են հեռացնել նախագահին և զավթել իշխանությունը երկրում։

2011 թվականի մայիսի 8-ին համաժողովրդական հանրաքվեի ժամանակ էկվադորցիները հանդես են եկել մի շարք բարեփոխումների օգտին, որոնք ներառել եմ մոլախաղերի և ցլամարտի արգելքը, դատական իշխանության նկատմամբ գործադիր վերահսկողության ուժեղացումը և լրատվամիջոցների մոնիտորինգի համար հատուկ պետական մարմնի ստեղծումը։

2013 թվականի փետրվարի 17-ին Ռաֆայել Կորեան ևս մեկ անգամ հաղթել է ընտրություններում և երրորդ անգամ վերընտրվել Էկվադորի նախագահի պաշտոնում։

2017 թվականին Կորեան հրաժարվել է վերընտրվել։ Իշխող կուսակցությունը առաջադրել է նախկին փոխնախագահ Լենին Մորենոյի թեկնածությունը, որը հաղթել է 2017 թվականի փետրվարին կայացած ընտրություններում։

Բախում ցուցարարների և ոստիկանների միջև 2019 թվականի հոկտեմբերի 9-ին
Մորենոյի տնտեսական քաղաքականություն Էկվադորի քաղաքացիների շրջանում հավանության չի արժանացել, ինչի հետևանքով նրա հավանության վարկանիշը 2017-ին 70%-ի համեմատ մինչև 2019-ը նվազել է 30%։ Որոշում է կայացվել վերացնել վառելիքի սուբսիդավորումը, որը մինչ այդ ապահովել է Էկվադորի քաղաքացիների համար մատչելի բենզին և դիզվառելիք։ Սա վրդովեցրել է Էկվադորի հասարակության որոշ շերտերի՝ առաջացնելով բողոքի շարժում։ 2019 թվականի հոկտեմբերի 3-ին բողոքի ցույցեր են սկսվել վառելիքի սուբսիդավորման պլանավորված հանման դեմ։ Հոկտեմբերի 8-ին նախագահ Մորենոն ասել է, որ իր կառավարությունը տեղափոխվել է ծովափնյա Գուայաքիլ քաղաք, այն բանից հետո, երբ հակակառավարական ցուցարարները գրավել են Կիտոն, ներառյալ՝ Կարոնդելետ պալատը։ Նույն օրը նախագահ Մորենոն մեղադրել է իր նախորդ Ռաֆայել Կորեային՝ Վենեսուելայի առաջնորդ Նիկոլաս Մադուրոյի օգնությամբ հեղաշրջում կազմակերպելու մեջ, իսկ Կորեան, իր հերթին, հերքել է այդ մեղադրանքները։

Նույն օրն՝ ավելի ուշ, ցուցարարների գրավման պատճառով դադարեցվել է նավթի արդյունահանումը Սաչա նավթահանքում, որտեղ արտադրվել է երկրի նավթի 10%-ը։ Ցուցարարները նաև գրավել են հեռարձակման ալեհավաքները՝ ստիպելով պետական հեռուստատեսությանը և ռադիոյին երկրի որոշ հատվածներում դադարեցնել հեռարձակումը։ Բնիկ ցուցարարները փակել են Էկվադորի գլխավոր ճանապարհների մեծ մասը՝ ամբողջությամբ կտրելով Կուենկա քաղաք տանող տրանսպորտային ուղիները։ Նախկին նախագահ Ռաֆայել Կորեան ասել է, որ նախագահ Մորենոն «ավարտվել է» և կոչ է արել արտահերթ ընտրություններ անցկացնել։ Հոկտեմբերի 9-ին ցուցարարներին հաջողվել է կարճ ժամանակով ներխուժել և գրավել Էկվադորի Ազգային ժողովը՝ նախքան ոստիկանների կողմից արցունքաբեր գազ կիրառելու միջոցով նրանց դուրս մղելը։ 2019 թվականի հոկտեմբերի 14-ին Էկվադորի կառավարությունը մայրաքաղաք Կիտոյում չեղարկել է արտակարգ դրությունը և պարետային ժամը այն բանից հետո, երբ չեղարկվել է վառելիքի սուբսիդավորումը կասեցնող նախագահի հրամանագիրը։ 

2021 թվականի ապրիլին նախագահական ընտրություններում հաղթել է Գիլերմո Լասոն։ 2023 թվականի մայիսի 17-ին նա ստորագրել է Ազգային ժողովը ցրելու և նոր ընտրություններ անցկացնելու մասին հրամանագիր, այն բանից հետո, երբ օրենսդիրները սկսել են քննարկել նրան իմպիչմենտի ենթարկելու հարցը՝ *FLOPEC* պետական նավթային տանկերի ընկերությունում կոռուպցիոն սխեմայի մեջ ներգրավված լինելու մեղադրանքով։

2023 թվականի հոկտեմբերին կայացած նախագահական ընտրություններում հաղթել է Դանիել Նոբոան, որը խոստացել է պայքարել հանցավոր խմբավորումների գործունեության դեմ։

2024 թվականի հունվարի 7-ին «Լոս Չոներոս» հանցավոր խմբավորման առաջնորդներից Ադոլֆո Մասիաս Վիլամարը՝ «Ֆիտո» մականվամբ, փախել է բանտից։ Դրանից հետո Էկվադորում զինված խմբավորումները հարձակումներ են սկսել, իսկ Դանիել Նոբոան երկրում արտակարգ դրություն է հայտարարել։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Archaeologists find the oldest burials in Ecuador Արխիվացված 2018-11-27 Wayback Machine, November 27, 2018
2. ↑  *Sonia Zarrillo* et al. The use and domestication of Theobroma cacao during the mid-Holocene in the upper Amazon Արխիվացված 2023-03-09 Wayback Machine, 29 October 2018
3. ↑  «Люди начали использовать плоды дерева какао 5000 лет назад». Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ նոյեմբերի 3-ին. Վերցված է 2018 թ․ նոյեմբերի 3-ին.
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  Энциклопедия Кольера, 2000
5. ↑  День Независимости в Эквадоре
6. ↑  Галибина Е. С. Общее и особенное в Революции Мэйдзи и в либеральной революции в Эквадоре // Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: Международные отношения. — 2008. — № 4. — С. 69
7. ↑  Correa avanza con su revolución ciudadana en Ecuador(իսպ.)
8. 1 2  Collyns, Dan (2019 թ․ հոկտեմբերի 8). «Ecuador moves government out of capital as violent protests rage». *The Guardian* (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ հոկտեմբերի 11-ին. Վերցված է 2019 թ․ հոկտեմբերի 9-ին.
9. ↑  Reuters (2019 թ․ հոկտեմբերի 3). «Ecuador declares state of emergency as protesters decry end to fuel subsidies». *The Guardian* (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ հոկտեմբերի 4-ին. Վերցված է 2019 թ․ հոկտեմբերի 9-ին. `{{cite news}}`: `|author=` has generic name (օգնություն)
10. ↑  «Ecuador moves government out of capital as violent protests rage». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հոկտեմբերի 11-ին. Վերցված է 2019 թ․ հոկտեմբերի 19-ին.
11. ↑  Ex-Ecuador president Correa denies planning coup attempt from exile(չաշխատող հղում)
12. ↑  «Ecuador Protests Shut Major Oilfield During State of Emergency». *www.bloomberg.com*. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ մարտի 31-ին. Վերցված է 2019 թ․ հոկտեմբերի 9-ին.
13. ↑  «Ecuador protesters storm parliament amid unrest» (անգլերեն). 2019 թ․ հոկտեմբերի 9. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ հոկտեմբերի 11-ին. Վերցված է 2019 թ․ հոկտեմբերի 9-ին.
14. ↑  «Ecuador imposes curfew as protests force President Lenin Moreno to leave Quito». *www.cbsnews.com* (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հոկտեմբերի 11-ին. Վերցված է 2019 թ․ հոկտեմբերի 9-ին.
15. ↑  Власти Эквадора отменили режим ЧП после аннулирования указа, вызвавшего протесты Արխիվացված 2019-10-14 Wayback Machine, 14 октября 2019 г.
16. ↑  «Правоцентрист Гильермо Лассо побеждает на выборах президента Эквадора - Международная панорама - ТАСС». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մայիսի 5-ին. Վերցված է 2021 թ․ մայիսի 5-ին.
17. ↑  «Президент Эквадора распустил парламент». Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ հունիսի 1-ին. Վերցված է 2023 թ․ օգոստոսի 14-ին.
18. ↑  Service, America Times News (2023 թ․ դեկտեմբերի 9). «Remarks by Daniel Noboa Azin, Constitutional President of the Republic of Ecuador and President of the Security Council for the Month of December, at the UN Security Council Briefing on Transnational Organized Crime». *The America Times* (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2023 թ․ դեկտեմբերի 31-ին.
19. ↑  «A notorious Ecuadorian gang leader vanishes from prison and authorities investigate if he escaped». *AP News* (անգլերեն). 2024 թ․ հունվարի 8. Վերցված է 2024 թ․ հունվարի 11-ին.
20. ↑  John, Tara (2024 թ․ հունվարի 9). «Ecuador declares 'internal armed conflict' as gunmen take over live TV broadcast». *CNN* (անգլերեն). Վերցված է 2024 թ․ հունվարի 11-ին.
21. ↑  «Gunmen in Ecuador fire shots on live TV as country hit by series of violent attacks - CBS News». *www.cbsnews.com* (ամերիկյան անգլերեն). 2024 թ․ հունվարի 10. Վերցված է 2024 թ․ հունվարի 11-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Էկվադոր». *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*. Սանկտ Պետերբուրգ. 1890–1907.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)
* Էկվադոր, Պատմություն // Կոլյերի հանրագիտարան. — Բաց համայնք, 2000.