**Ալլան Կապրոու** (*անգլ.՝ Allan Kaprow*, օգոստոսի 23, 1927(1927-08-23)[…], Ատլանտիկ Սիթի, Ատլանտիկ շրջան, Նյու Ջերսի, ԱՄՆ - ապրիլի 4, 2006(2006-04-04)[…], Encinitas, Սան Դիեգո շրջան, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ), ամերիկացի նկարիչ և արվեստի տեսաբան, գործածության մեջ է դրել հեփենինգ տերմինը։

Կենսագրություն
--------------

Կապրոուն սովորել է արվեստ, երաժշտություն և արվեստի պատմություն։ Իր վրա ուժեղ ազդեցություն են ունեցել ամերիկացի կոմպոզիտոր Ջոն Քեյջին և աբստրակտ էքսպրեսիոնիստ Ջեքսոն Պոլլոքինը։ Կապրուն փորձել է հասկանալ և կանխատեսել ժամանակակից արվեստի զարգացումը՝ աբստրակտ էքսպրեսիոնիզմի դարաշրջանից հետո։ Ա. Կապրոուի համար արվեստում գլխավորը տարածության և ժամանակի, ինչպես նաև արտահայտիչ ժեստերի լեզվի օպտիմալ օգտագործումն է։ Նկարիչներ Ջորջ Մաչյունասի, Ջորջ Բրեխտի և Ալ Հանսենի հետ համատեղ կազմակերպում է առաջին հեփենինգները Նյու Յորքի Ռոյբեն պատկերասրահում։ Նա նաև մեծ ներդրում ունի առաջին էնվայրոնմենտների զարգացման գործում։

Ստեղծագործություն
-----------------

### Վաղ ժամանակաշրջանի գործունեություն

Իր ստեղծագործական կարիերայի սկզբում Ալլան Կապրոուն արագորեն անցավ վերացական էքսպրեսիոնիզմի նկատմամբ հետաքրքրությունից դեպի հավաքույթի։ Նա 1947–1948 թվականներին հաճախել է Հանս Հոֆմանի արվեստի դպրոցը՝ ստեղծելով արտահայտիչ կտավներ՝ հիմնված իրական բնապատկերների և կերպարների վրա։ Հոֆմանի այլ ուսանողների հետ Կապրոուն հիմնել է Հանսա պատկերասրահը Գրինվիչ Վիլիջում։ Շուտով նկարիչը հրաժարվեց օբյեկտների և նկարների ստեղծումից՝ ի օգուտ միջավայրերի և արվեստի նոր ձևի, որը կոչվում է հեփենինգ։ Նկարը, որը Կապրոուն ցուցադրեց Նյու Յորքի Հանսա պատկերասրահում 1952 թվականին, ցույց տվեց նկարչի փորձերը՝ օգտագործելու բազմաթիվ տեսակի պատկերներ և շարժումներ մեկ աշխատանքում։ 1953 թվականից պատկերասրահում տեղի ունեցող հերթական ցուցահանդեսներում նրա նկարչությունը դարձել է ավելի վայրի, եռանդուն և ծավալուն։ Կապրոուն նաև Hansa Gallery-ում ցուցադրել է նմուշներ, որը հիմք է հանդիսացել «գործողությունների կոլաժ» («action-collage») տեխնիկան ստեղծելու համար, որի համար նա օգտագործել է այնպիսի նյութեր, ինչպիսիք են ծղոտը, ճմրթված թերթերը, ողկույզները և առկայծող լույսերը։

### Ջեքսոն Պոլլոքի և Ջոն Քեյջի ազդեցություն

Գտնվելով Պոլլոքի նկարչության ազդեցության տակ Կապրոուն կողմնակից դարձավ ստեղծագործության ստեղծման աշխատանքներում հանդիսատեսին ներգրավելու գործընթացին։ Պոլլոքը և կոմպոզիտոր Ջոն Քեյջը երկու մարդիկ են, ովքեր ամենամեծ ազդեցությունն են ունեցել Կապրոուի վրա։ Պոլլոքի ցուցահանդեսը Կապրոուի համար ոգեշնչում էր ստեղծել ամբողջական միջավայրեր։ 1958 թվականին ArtNews-ի «Ջեքսոն Փոլլոքի ժառանգությունը» հոդվածում Կապրոուն գրել է, որ Պոլլոքի նկարներն այնքան մեծ էին և ընդգրկուն, որ «դրանք դադարեցին նկարներ լինելուց և դարձան մեդիում» և ճանապարհ բացեց դեպի արվեստի նոր ձևեր, որտեղ գործողությունը կգերիշխի նկարչությանը։ «Ցանկացած տեսակի առարկաներ նոր արվեստի նյութեր են՝ ներկեր, աթոռներ, սնունդ, Էլեկտրական և նեոնային լույս, ծուխ, ջուր, հին գուլպաներ, շուն, ֆիլմեր, և հազար այլ իրեր»․ գրել է Կապրոուն։

### էնվայրոնմենթ և հեփենինգ կոլաժների մասին

1965 թվականին Կապրոուն բացատրեց իր էվոլյուցիան կոլաժից դեպի էնվայրոնմենթ և հեփենինգ՝ ասելով, որ իր աշխատանքն տարածվում են տարածության մեջ և ներառում է ավելի ու ավելի շատ տարրեր։ Աշխատանքները ընդլայնվում են այնքան ժամանակ, մինչև որ դրանք լրացնում են պատկերասրահը՝ ստեղծելով միջավայր դիտողների համար։ Կապրոուն անմիջապես տեսավ, որ յուրաքանչյուր այցելու դառնում է միջավայրի մի մասը։ 1957-1958 թվականների ընթացքում Կապրոուն ավելի ու ավելի շատ ազատություն էր առաջարկում հանդիսատեսին՝ խնդրելով նրանց փոխել կամ տեղափոխել իրերը, մինչև այն վերածվեց հեփենինգի։

Կապրոուն մենակ չէր իր փնտրտուքների մեջ։ Ռոբերտ Ռաուշենբերգը, Կլաես Օլդենբուրգը և Ջիմ Դայնը նույնպես աշխատել են թատերական տարրերով ստեղծագործությունների վրա (թեև շուտով նրանք վերադարձան ավելի ավանդական ձևերի)։ Նույն ուղղության փնտրտուքով էին զբաղված Եվրոպայում՝ Վոլֆ Վոստելը (Wolf Vostell) և Ֆլյուքսուսը, իսկ Ճապոնիայում՝ Գուտի խումբը։

18 հեփենինգները 6 մասից

Այս տեսակի առաջին աշխատանքը, որը կոչվում է «18 իրադարձություններ 6 մասից», ներկայացվել է Կապրոուի կողմից 1959 թվականի հոկտեմբերին Նյու Յորքի Չորրորդ պողոտայի Ռուբեն պատկերասրահում։ «Հեփենինգ» տերմինը առաջացել է այս ներկայացման անունից։ Կապրոուն պատկերասրահի տարածքը բաժանել է երեք մասի՝ օգտագործելով պլաստիկ միջնապատեր։ Այցելուները, տեսել են նարինջ բաժանող աղջկան, լուցկի վառող նկարչին, խաղալիք գործիքների նվագախմբին։

Այդ հափենինգի մասնակիցների թվում էին Ռոբերտ Ռաուշենբերգը, Ջասպեր Ջոնսը, Ալֆրեդ Լեսլին և Լեսթեր Ջոնսոնը։ Նրանք չունեին թատրոնի սովորական ատրիբուտներ՝ սյուժե, երկխոսություններ, կերպարներ, որոնք կատարում էին պրոֆեսիոնալ դերասանները։

«18 հեփենինգները 6 մասից»-ը հաջողություն ունեցավ, և Կապրոուի և մյուսների ներկայացումները հայտնի էին (դրանք տեղի էին ունենում դատարկ շենքերում, խանութներում, դասասենյակներում, կայարաններում և այլ ոչ ստանդարտ վայրերում)։ Կապրոուն մեկ տասնամյակ շարունակ պարբերաբար հեփենինգներ էր կազմակերպում Նյու Յորքում։ 1960 թվականից հետո նա իրեն նվիրել է Ամերիկայում հեփինինգին, արվեստի այս ձևը խթանելու, ստեղծելու և հաստատելու գործին։ Նրա հիմնական հետաքրքրությունը ընկած էր կյանքի և արվեստի ավանդական տարբերությունների ոչնչացման ոլորտում։ Հեփենինգը, ըստ Կապրոուի, թատերական բեմադրություն է, որը հրաժարվում է բեմ-հանդիսատես կառուցվածքից, ինչպես նաև ավանդական թատրոնի պատմողական գծից։ Թեև կարող են օգտագործվել առանձին կազմակերպչական տարրեր, կատարողները դիտվում են որպես շրջակա միջավայրի, ժամանակի, ձայնի, գույնի և լույսի ընդհանուր ձևավորման մեջ ներգրավված առարկաներ։ Կատարողներին խրախուսվում է օգտագործել չպլանավորված միջադեպեր՝ գործելով երևակայության վրա մի կառույցի ներսում, որն առաջարկում է տրված թեման։

Կապրոուի «Ինչպես կատարել հեփենինգ» (1966) աշխատության մեջ թիվ մեկ կանոնն էր. «Մոռացեք արվեստի բոլոր ստանդարտ ձևերը. մի նկարեք նկարներ, մի ստեղծագործեք պոեզիա, մի կառուցեք ճարտարապետություն, մի բեմադրեք պարեր, մի գրեք պիեսներ, մի հորինեք երաժշտություն, մի պատրաստեք ֆիլմեր և, առաջին հերթին, մի կարծեք, որ դուք կստանաք հեփենինգ՝ այդ ամենը միասին վերցնելով»։

### Գարնանային հեփինինգ

Գարնանային հեփինինգում (1961) նկարիչը անսպասելի տարր է ավելացրել։ Այցելուները տեղից տեղ են տեղափոխվել ձեղնահարկի տարածքում ՝ ենթարկվելով անսպասելի ազդեցությունների, ինչպիսիք են օդափոխիչից օդի հոսքը կամ աղմուկը։ Քննադատներն այս աշխատության մեջ նշել են Կապրոուի ուսուցիչ, կոմպոզիտոր Ջոն Քեյջի ազդեցությունը։

### Հրել և քաշել. Հանս Հոֆմանի կահույքի Կատակերգություն

**Հրել և քաշել. Հանս Հոֆմանի կահույքի Կատակերգություն** (1963)-հեփենինգ, որի ընթացքում այցելուները վերադասավորում են կահավորանքը։ Այս ստեղծագործությունն ի սկզբանե ընկալվել է որպես Կապրոուի նկարչության ուսուցիչ Հանս Հոֆմանի պարոդիա, ով հաճախ օգտագործում էր «հրել և քաշել» արտահայտությունը երկչափ կոմպոզիցիայի դինամիկան նկարագրելու համար։ Կապրոուն Հոֆմանի հայեցակարգը տարածեց սոցիալական հարթակներում։ Կապրոուի բնօրինակ հրահանգներում ասվում է. «Յուրաքանչյուր ոք կարող է գտնել կամ պատրաստել մեկ կամ մի քանի սենյակ ցանկացած ձևի, չափի կամ գույնի։ Հետագայում հնարավոր է կահավորեք դրանք և ներկեք դրանց մի մասը կամ բոլորը։ Ցանկացած մեկ ուրիշը կարող է գալ և կահավորել ըստ ցանկության, եթե սենյակը կահավորված է։ Ամենօրյա իրերը կփոխվեն։

### Միջոցառումներ

1970-ականների սկզբին Կապրոուն հեփենինգներից անցավ ավելի մտերմիկ ստեղծագործությունների, որոնք նա անվանեց գործողություններ։ Նրանցից մեկին, օրինակ, մասնակցել է երկու մարդ։ Առաջինին խնդրեցին կանգնել մյուսի ստվերում և մնալ այնտեղ, թույլ չտալ հեռանալ։ Դա մի տեսակ խաղ էր, բայց նաև արտացոլում էր մարդկանց միջև փոխհարաբերությունները։ Կապրոուն սկսեց Trading Dirt նախագիծը 1983 թվականին։ Այն ներառում էր ինչ-որ մեկի հետ ցեխի դույլ փոխանակել։ Նա իր այգուց հողը փոխանակեց Սան Դիեգոյի Զեն կենտրոնի կեղտի հետ, որտեղ սովորում էր։ Այնուհետև նա այն փոխանակեց իր ընկերների «շան կեղտի» հետ. հող, որը նրանք փորել էին այն տարածքից, որտեղ թաղված էր իրենց շունը։ Անեկդոտներով ուղեկցվող փոփոխությունը տևել է մոտ երեք տարի։ Դա բավականին հանգիստ միջոցառումների շարք էր, որն այնուհետ շարունակեց գոյություն ունենալ տեսանկարահանումների տեսքով։

### Ներդրումներ

Կապրոուն դասավանդել է Սան Դիեգոյի Կալիֆոռնիայի համալսարանում, ավելի քան հարյուր հոդվածների և բազմաթիվ գրքերի, ֆիլմերի, հեփենինգների և պերֆորմանսի մասին տեսագրությունների, ինչպես նաև ժամանակակից արվեստի տեսության վերաբերյալ աշխատությունների հեղինակ է։ 1958 թվականից ի վեր հարյուրավոր հեփենինգներ են անցկացվել «Ըստ Ալլան Կապրոուի» ԱՄՆ-ի, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Նիդեռլանդների, Շվեյցարիայի և այլ երկրների խոշորագույն թանգարաններում, պատկերասրահներում և ցուցասրահներում։

Հեփինինգներ
-----------

* «Հեփենինգ շփման» (*Communication Happening*) Նյու Բրունսվիկ, Նյու Ջերսի, 1958
* «18 հեփինինգներ 6 մասից» (*18 Happenings in 6 Parts*) Նյու Յորք, 1959
* «Կոկա-Կոլա, թնդանոթ Շիրլի?», 1960
* «Apple Shrine», 1960, Ջուդսոնի Պատկերասրահ, Գրինվիչ Գյուղ
* «Գարնանային հեփինինգ» (1961)
* «Հավ» (*Chicken*) Ֆիլադելֆիա, 1962
* «Ամբողջ բակը» (*The Courtyard*) Նյու Յորք, 1962
* «A Service for the Dead», 1962
* «Words» (1962)
* «Սնունդ» (*Eat*) Նյու Յորք, 1964
* «Կոչում» (*Calling*) Նյու Յորք, 1965
* «Օճառ» (*Soap*) Սարասոտա/Ֆլորիդա, 1965
* «Վառելիք» (*Gas*) Նյու Յորք, 1966
* «Ինքնասպասարկում» (*Self-Service*) Բոստոն- Նյու Յորք-Լոսանջելես, 1966
* «Հեղուկներ» (*Fluids*) 1967, Բազել 2005
* «Ճամփորդությունների ներկայացում» (*Travelog*) Նյու Յորք, 1968։

Անհատական ցուցահանդեսներ
------------------------

|  |  |
| --- | --- |
| * 2008 **Ալլան Կարպոու. Արվեստը որպես կյանք**, Ժամանակակից արվեստի թանգարան, Լոս Անջելոս
* 2008 «Աթենեումի նկարիչների աշխատանքների ընտրանի», Աթենեումի երաժշտության և արվեստի գրադարան, Լա Ջոլա
* 2008 «Շաբաթ օրվա ուղիղ հեռարձակումը կրկնվում է. հեղուկներ և կշեռքներ", Թեյթ մոդեռն, Լոնդոն
* 2006 «Ալլան Կապրոու. Արվեստը որպես կյանք», Արվեստի տուն, Մյունխեն; Վան Աբբեմի Թանգարան, Էյնդհովեն; Կունստալե Բեռն, Բեռն; Վիլլա Գրացե թանգարան Ջենովայում; ժամանակակից արվեստի թանգարան, Լոս Անջելոս
* 2005 Ալլան Կապրոու, Հաուզեր և Վիրթ, Ցյուրիխ
* 2005 «Կարճ պատմություն. Ալլան Կապրոու», Whitechapel արվեստի պատկերասրահ, Լոնդոն
* 2001 «Ալլան Կապրոու», Ինգե Բեքերի Պատկերասրահ, Քյոլն
* 1997 Ալլան Կապրոու, Հայդ պատկերասրահ, Գրոսմոնտ քոլեջ, էլ Կահոն, Կալիֆոռնիա
* 1997 Ալլան Կապրոու։ ինստիտուտ, Հանրային գրադարան, Կոմո, Իտայիա
* 1997 «Նկար-տեքստ։ Արխիվիո Կոնց 1960-1970", Արխիվիո Կոնզ, Վերոնա
* 1997 «Պարզապես անում եմ»,Անտոնիո Ռատի Հիմնադրամ, Կոմո, Իտալիա
* 1997 «Պարզապես անում եմ», Կատերինա Գուալկոյի Պատկերասրահ, Գենույա
* 1996 «Ալլան Կապրոու։ Գյուտեր / վերաիմաստավորում», Կունստալեի Պալատ, Լիստալ
* 1994 «Աշխատանքն ընթացքի մեջ է, Ալան Կապրոու", Բոբուր Պատկերասրահ, Պոմպիդու Կենտրոն, Փարիզ
* 1992 «7 էնվայրոնմենտներ», Մորր Ստուդիա, Նեապոլ
* 1992 «4 էնվայրոնմենթ», Էսպեյս Դոնգույ / Apegac, Փարիզ
* 1991 «7 էնվայրոնմենտներ»,Մուդիմա Հիմնադրամ, Միլան
* 1988 «Ալլան Կարպոու. Արտադրություն», Ժամանակակից արվեստի հետազոտությունների կենտրոն, Արլինգտոն
 | * 1986 Ալլան Կապրոու, Արևելյան լիսեռի թանգարան,Դորտմունդ
* 1979 Ուլրիխի թանգարան, Վիչիտայի պետական համալսարան, Վիչիտա
* 1979 «Անվադողերի Աշտարակ", Ռուրպարկ, Բոխում
* 1978 Հյուսիսային Այովայի համալսարանի թանգարան, Քեդեր Ֆոլլս
* 1976 «Ալլան Կարպոու։ Գործունեություն-փաստագրված 1968-1976», Կունստել Բրեմեն, Բրեմեն
* 1976 Ժամանակակից արվեստի ինստիտուտ, Лос-Анджелес
* 1976 Ռենե Բլոկի Պատկերասրահ, Բերլին
* 1971 «Քաղաքային աշխատանքներ», Ինգե Բեքեր Պատկերասրահ, Բոխում
* 1967 Ալլան Կապրոու, Փասադենայի արվեստի թանգարան, Փասադենա; Վաշինգտոնի համալսարան, Սենթ Լուիս; Տեխասի համալսարան, Օսթին
* 1962 «Ալլան Կապրոու. Բառեր», Սմոլին Պատկերասրահ, Նյու Յորք
* 1959 «18 հեփենինգներ 6 մասում», Ռեուբեն Պատկերասրահ, Նյու Յորք
* 1958 Ալլան Կապրոու, Հանսա Պատկերասրահ, Նյու Յորք
* 1957 Ալլան Կապրոու։ կոլաժներ և քանդակ, Հանսա Պատկերասրահ, Նյու Յորք
* 1956 Հրեական համայնքային կենտրոն, Հայլենդ Պարկ
* 1956 Արվեստի տուն, Ռատգերի համալսարան, Նյու Յորք-Բրունսվիկ
* 1955 Ալլան Կապրոու, Քաղաքային Պատկերասրահ, Նյու Յորք
* 1954 Ալլան Կապրոու։ նկարչություն և գծանկարներ, Հանսա Պատկերասրահ, Նյու Յորք
* 1954 Հրեական համայնքային կենտրոն, Նյու Բրունսվիկ
* 1953 «Ալլան Կապրոու։ կյանք և նկարներ", Արվեստի տուն, Ռատգերի համալսարան, Նյու Յորք-Բրունսվիկ
 |

Գրականություն
-------------

Thomas Dreher «Perfopmance Art nach 1945. Aktionstheater und Intermedia», München 2001.

Ծանոթագրություն
---------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2 3 4  Allan Kaprow (նիդերլ.)
3. 1 2  *Wainwright L. S.* Encyclopædia Britannica
4. 1 2 3
5. 1 2
6. ↑  Ժամանակակից արվեստի թանգարանի առցանց հավաքածու
7. ↑  «Alan Kaprow». *www.theregoestheneighbourhood.org*. Վերցված է 2024 թ․ մարտի 25-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Сайт художника
* Информация о художнике на сайте галереи Hauser & Wirth
* Интервью с Капроу, 1988
* ArtNet
* ArtFacts