**Սըր Արթուր Սեյմուր Սալիվան**, նույն ինքը՝ Սալիվեն, (անգլ.՝ Sir Arthur Seymour Sullivan, մայիսի 13, 1842(1842-05-13), Լոնդոն, Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն - նոյեմբերի 22, 1900(1900-11-22), Լոնդոն, Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն), բրիտանացի կոմպոզիտոր իռլանդա-իտալական ծագմամբ, երգեհոնահար, դիրիժոր և մանկավարժ։

Արթուր Սալիվանը հեղինակել է 23 Օպերա և Օպերետ, 12 խոշոր նվագախմբային ստեղծագործություն, 10 ստեղծագործություն երգչախմբի և նվագախմբի համար, երաժշտություն դրամատիկական թատրոնի յոթ պիեսների, երկու բալետների և մեկ վոկալ ցիկլի, 72 օրհներգի, եկեղեցական երաժշտության, երգերի և սալոնային ռոմանսների և բալլադների, դաշնամուրային երաժշտության և կամերային անսամբլի ստեղծագործությունների համար։ Առավել մեծ ճանաչում են ստացել նրա 14 օպերետը (խոսակցական երկխոսություններով), որոնք գրվել են Ուիլյամ Գիլբերտի համահեղինակությամբ, այդ թվում՝ «Նորին Մեծության նավը՝ «Պինաֆորը» », «Պենզանսի ծովահենները», «Իոլանտան» և «Միկադոն»։ Այլ ժանրերում Հայտնի շարադրությունների թվում են «առաջ, Քրիստոս Զորաց» և «Կորած ակորդ» ստեղծագործությունները։ Չնայած նրան որ Սալլիվանի լուրջ գրվածքների մի մասը իր կյանքի ընթացքում հաջողություն է ունեցել, նրանց մեծ մասը այժմ մոռացված է, ի տարբերություն օպերետների, որոնք դեռեւս ցուցադրվում են անգլալեզու երկրներում։

Կենսագրություն
--------------

### Մանկություն

Արթուր Սալիվանը ծնվել է 1842 թվականի մայիսի 13-ին Լամբեթում, Լոնդոն։ Նրա հայրը, Թոմաս Սալիվանը (1805-1866թթ), ծնվել է Իռլանդիայում, բայց մեծացել է Անգլիայում, լոնդոնյան Չելսիում, դարձել է ռազմական նվագախմբի կապելմեյստեր, կլարնետահար և ուսուցիչ։ Արթուր Սալիվանի մայրը՝ Մերի Կլեմենտինան ( անգլ.՝ Coghlan, 1811-1882), եղել է իռլանդա-իտալական ծագման, բայց ծնվել է Անգլիայում։ Արթուրն ու նրա ավագ եղբայրը՝ Ֆրեդերիկը, երկու երեխա ունեին։ 1845 թվականին ընտանիքը տեղափոխվել է Սանդհերսթ; Թոմաս Սալիվանը ծառայել է որպես կապելմեյստեր թագավորական ռազմական քոլեջում, մինչև 1857 թվականը, ինչպես նաև աշխատել է՝ դասավանդելով մասնավոր երաժշտություն։ Արթուրը հաճախ էր ժամանակ անցկացնում այդ ռազմական քոլեջի դասարաններում՝ նախ զբաղվելով մեկ փողային գործիքով, ապա մյուսով, ինչպես նաև դաշնամուրով ։ Այսպիսով, նա ուսումնասիրել է բազմաթիվ երաժշտական գործիքներ, ինչի մասին հետագայում հիշում է.

> Ինձ շատ էր հետաքրքրում այն ամենը, ինչ անում էր ռազմական նվագախումբը, ես սովորում էի նվագել ամեն փողային գործիքի վրա, և դա ոչ միայն անցողիկ ծանոթություն էր, այլ իսկական, ողջ կյանքի ընթացքում շարունակվող մտերիմ բարեկամություն։ Աստիճանաբար ես ուսումնասիրեցի յուրաքանչյուրի առանձնահատկությունները... Ինչ կարող է անել և ինչի նա ունակ չէ ։ Ես ճանաչեցի լավագույն հնարավորինս լավագույն միջոցը նվագախմբի համար գրելու համար։
> 
> 

Ութ տարեկանում Արթուրը հորինել է «Բաբելոնյան ջրերով» հիմնը։ Նրա սիրած գրքերը կոմպոզիտորների կյանքի մասին գրքերն էին։ Ապշած այն մտքից, որ բոլոր մեծ անգլիացի երաժիշտները սովորել են Թագավորական կապելլայում, Սենտ Ջեյմսում կամ Վեսթմինսթերյան աբբայությունում, նա նույնպես ցանկացել է այնտեղ սովորել։ Ճանաչելով տղայի ակնհայտ երաժշտական օժտվածությունը, նրա հայրը գիտեր երաժշտական կարիերայի անհուսալիությունը և համոզում էր նրան չզբաղվել երաժշտությամբ, ապա նա որոշեց, որ իր որդին պետք է նախ և առաջ լավ ընդհանուր կրթություն ստանա և նրան ուղարկեց Լոնդոնի Բեյսուոթերեգիեպ մասնավոր դպրոց։

1854 թվականին, բեյսուոթերական դպրոցում ուսանելու ժամանակ, Արթուր Սալիվանը համոզել է հորը թույլ տալ դպրոցի տնօրենին ուղարկել նրան լսելու թագավորական Կապելլայի երգեհոնահար Ջորջ Սմարթին։ Սմարթը սրտանց ընդունեց Արթուրին, ով իր գեղեցիկ ձայնով երգում էր դաշնամուրային նվագակցությամբ ։ Ենթարկվելով ներածական փորձության, որի միջոցով նա հաջողությամբ անցել է, չնայած այն մտահոգություններին, որոնք կապված էին փխրուն ձայնի հետ, Արթուրը անմիջապես ընդգրկվեց թագավորական կապելլայում։ Նրան ընդունեցին Կապելլայի խմբավար Թոմաս Հելմորուգիեպի մոտ սովորելու։ Ինչպես բոլոր երգող տղաները, նա նույնպես ապրում էր ուսուցչի հետ, լոնդոնյան Չելս Cheyne Walk թաղամասում գտնվող հին տանը և ստացնում մնացածի նման ստանում կրթություն։

Տասնութ ամիս տևած ուսուցումից հետո նա ստեղծեց օրհներգը և ցույց տվեց այն սըր Ջորջ Սմարթին, ով ասաց, որ այս ստեղծագործությունը պետք է կատարվի։ Այդ օրհներգի կատարումից հետո Լոնդոնի եպիսկոպոսը՝ թագավորական երգչախմբի վանահայրը, հետաքրքրվել է, թե ով է հորինել այդ օրհներգը ։ Իմանալով, որ նրա հեղինակը ոմն Սալիվանն է, նա նրան հրավիրել է Ավանդատուն, շոյել գլուխը և տաս շիլինգ տվել, ինչը մեծ գումար էր տղայի համար։ Շուտով նա դարձավ երգչախմբի մենակատարը, իսկ 1856 թվականին՝ Առաջին տղան (անգլ.՝ first boy): Թոմաս Հելմորը խրախուսել է երիտասարդ կոմպոզիտորի տաղանդը և կազմակերպել 1855 թվականին նրա ստեղծագործություններից մեկի՝ «Օ, Իսրայել» հրատարակումը, որը նրա առաջին հրատարակած ստեղծագործությունն էր։ Հելմորը նաև նրան ներգրավել է «*The Hymnal Noted»* հատորի, եկեղեցական Հայտնի օրհներգերի ժողովի ներդաշնակեցմանը, ինչպես նաև կազմակերպել է դրանց կատարումը։ Այդ օրհներգերից մեկը, երիտասարդ Սալիվանի մշակմամբ, կատարվել է Սենտ Ջեյմս պալատի Թագավորական Կապելլայի կողմից՝սըր Ջորջ Սմարթի ղեկավարությամբ։

### Մասնագիտական կրթություն

1856 թվականին Արթուր Սալիվանը տեսավ երիտասարդ կոմպոզիտորների երաժշտական թագավորական ակադեմիայում մրցույթ անցկացնելու գովազդային հայտարարություն,որի հաղթողը կստանար մենդելսոնյան կրթաթոշակա։ Սալիվանին թույլատրել են հայտ ներկայացնել այս մրցույթին, քանի որ այն արդեն 14 տարեկան է,որը մասնակցության նվազագույն տարիքն էր։ Մրցույթին մասնակցել է 24 մարդ, որոնցից յուրաքանչյուրը ժյուրիին տրամադրել է իր սեփական ստեղծագործությունները։ Այդ 24 ստեղծագործություններից լավագույն երկուսը, այդ թվում՝ Սալիվանի ստեղծագործությունը, անցել են երկրորդ փուլ։ Հաջորդ օրը 14-ամյա Սալիվանին նամակով տեղեկացրել են մրցույթում հաղթելու մասին, նա դարձել է այդ կրթաթոշակի առաջին դափնեկիրը։

Կրթաթոշակային հանձնաժողովը նրան ուսման էր ուղարկել երաժշտության թագավորական ակադեմիա, որտեղ նա սովորել էր Ջոն Գոսսի մոտ, որի ուսուցիչը Թոմաս Էտվուդն էր՝ Մոցարտի աշակերտը։ Սալիվանը դաշնամուր է նվագել ակադեմիայի ռեկտոր Ուիլյամ Սթըրնդեյլ Բեննետի և Արթուր Օ ' Լիրիի մոտ։ Այդ տարվա ընթացքում Սալիվանը շարունակել է երգել թագավորական կապելլայում, որը նրան ապահովում էր իր գրպանի փողերը։ Կրթաթոշակը երկարացվել է մինչև հաջորդ տարի, իսկ 1858 թվականին, որը կենսագիր Արթուր Ջեյքոբսը անվանել է «վստահության արտասովոր ժեստ» երրորդ տարում՝ այս անգամ Սալիվանին ուղարկելով սովորելու Լայպցիգի կոնսերվատորիայում։

Չնայած կրթաթոշակը երկարաձգվել է միայն մեկ տարով, Սալիվանը Գերմանիայում ապրել է երեք տարի։ Վերջին տարին Լեյպցիգում նա անցկացրել է հոր օգնությամբ, որը գումար է հավաքել իր բնակության համար, և Կոնսերվատորիայի շնորհիվ, որը ժամանակին հետաձգել է ուսման վարձը։ Լայպցիգի կոնսերվատորիայում Յուլիուս Ռիցի և Կարլ Ռայնեկի մոտ նա ուսումնասիրել է կոմպոզիցիան, Մորից Գաուպտմանի և Էռնստ Ռիխտերի մոտ՝ կոնտրապունկտը, Լուի Պլայդին և Իգնաց Մոսելեսը՝ դաշնամուրը։ Նրան սովորեցրել են Մենդելսոնի գաղափարներն ու տեխնիկան, սակայն տարբեր երաժշտական ոճեր, այդ թվում՝Շուբերտը, Վերդին, Բախը և Վագները նույնպես իրենց ազդեցությունն են ունեցել։ Լեյպցիգում Սալիվանը լարային քառյակ է գրել, նա համերգ է ունեցել կոնսերվատորիայում Լուի Շպորի ներկայությամբ, ով անձամբ շնորհավորել և գովել է երիտասարդ կոմպոզիտորին համերգից հետո։ Այս շարադրությանը հաջորդեցին սիմֆոնիաները, սոնատները և այլ ստեղծագործություններ, որոնցից մի քանիսը կատարվեցին, սակայն դրանցից բոլորը այդ ժամանակից ի վեր մոռացության մատնվեցին։

Լեյպցիգում սովորելով՝ նա ընկերացել է անտրեպրեներ Կարլ Ռոզոյգիեպի և ջութակահար Յոզեֆ Յոախիմի հետ։ Երբ նա այցելում էր սինագոգ, նա այնքան ապշած էր որոշ կադենցիաներից և երաժշտական-ներդաշնակ հետևողություններից, որ նույնիսկ երեսուն տարի անց նա կարողացավ հիշել դրանք և օգտագործել իր լուրջ օպերայում՝ «Այվենգո»։ Հաճախ է եղել Դրեզդենում, որտեղ այցելել է օպերա և պատկերասրահ։ Իգնաց Մոշելեսը, ով նաև նրա հոգաբարձուն էր, նրանից խիստ ծախսերի հաշվետվություն էր պահանջում ։ Վախենալով պատժից՝ Սալիվանը սկզբում Դրեզդեն իր գաղտնի այցելությունները վերագրում էր «կեքսերի և գուլպաների», որոնց վրա ծախսերն ի վերջո զարմացրել էին Մոշելեսին։ Երբ գաղտնին դարձել է բացահայտ, Մոշելեսը սկսել է ավելի շատ գումար հատկացնել նրան, որպեսզի նա կարողանա այցելել Դրեզդեն ոչ մեկին չխաբելով։ Նա բարձր էր գնահատում Սալիվանին, ինչի մասին վկայում է նրա նամակագրությանը, իսկ նրա խնամակալը երախտագիտությամբ խոսում էր մաեստրոյի բարության մասին։
Սալիվանը շնորհակալություն է հայտնել իր լայպցիգյան ժամանակահատվածում հսկայական երաժշտական աճի համար։ Նրա ավարտական աշխատանքը, որն ավարտվել է 1861 թվականին, եղել է շեքսպիրյան «Փոթորիկ» պիեսի երաժշտությունը։ Այն առաջին անգամ կատարվել է Գևանդհաուսում՝ հեղինակի ղեկավարությամբ։ Վերադառնալով Անգլիա նույն տարում, նա շարունակեց ուսումը։ Վերամշակված և լրացված «Փոթորիկը» կատարվել է Բյուրեղապակյա պալատում 1862 թվականին։ Թեև դա միաժամանակ գործիքային և վոկալ երաժշտություն էր, գործիքային երաժշտությունը դեռևս գերակշռում էր։ Երիտասարդ կոմպոզիտորի ստեղծագործությունն իսկական սենսացիա դարձավ այն պատվարժան շաբաթ օրը։ Ներկայացման ավարտից անմիջապես հետո նրան դիմավորեց Չարլզ Դիքենսը, ով ջերմորեն սեղմելով նրա ձեռքը ասաց. «Ես երաժշտության մասին տեխնիկապես շատ բան չգիտեմ, բայց որպես սիրահար՝ ես հիացած եմ»։ Հաջորդ շաբաթ այդ ստեղծագործության փորձին ներկա էր Լոնդոնի գրեթե ամեն երաժիշտ,որը հետաքրքրությամբ էր գրավում ունկնդրելու անհայտ կոմպոզիտորին։ Այդ ժամանակից ի վեր նա սկսել է ստեղծել առավել հեռանկարային երիտասարդ անգլիացի կոմպոզիտորի համբավ։

### 1860-ական թվականներ. Ստեղծագործական վաղ շրջան

Արթուր Սալիվանը սկսեց իր կոմպոզիտորական կարիերան մի շարք համարձակ ստեղծագործությունների, ինչպես նաև օրհներգերի, սրահի երգերի և այլ փոքր ստեղծագործությունների գրված ավելի առևտրային ոճով։ Նրա ստեղծագործությունները առանձնապես եկամուտ չեն բերել, այդ պատճառով 1861-1872 թվականներին նա աշխատել է որպես եկեղեցական երգեհոնահար Լոնդոնի երկու հեղինակավոր եկեղեցիներում՝ Սուրբ Միխայիլ Չեստեր Սքվերում և Սուրբ Պետրոսի եկեղեցիներում, Քրենլի Գարդենսում, Հարավային Քենսինգթոնում։ Բացի այդ, զբաղվել է իրեն ատելի դասախոսական գործունեությամբ, մասնավորապես՝ պալատական Բյուրեղապակյա դպրոցում։ 1863 թվականին ողջ Անգլիան սպասում էր Ուելսի արքայազնի, ապագա Էդուարդ VII թագավորի և Դանիայի արքայադուստր Ալեքսանդրայի հարսանիքին, որը տեղի է ունեցել մարտի 10-ին։ Սալիվանին թագավորական ընտանիքի համար մի քանի ստեղծագործություն հորինելու հազվագյուտ հնարավորություն է ընձեռվել։ Կիսելով ընդհանուր էնտուզիազմը՝ նա հարսանեկան քայլերթ է գրել, որը բազմիցս կատարվել է այդ հագեցած օրը։ Դրանից կարճ ժամանակ անց կոմպոզիտորը ներկայացվեց արքայազնին, և այդ ժամանակից ի վեր նրանց միջև ջերմ բարեկամություն կար։ Նույն թվականին կայացել է նրա առաջին ուղևորությունը Փարիզ՝ Չարլզ Դիքենսի և Հենրի Չորլիի հետ, որտեղ կայացել է նրա ծանոթությունը Պոլինա Վիարդոյի և Ջոակկինո Ռոսինիի հետ։ Ռոսինին մեծ հետաքրքրություն է ցուցաբերել Սալիվանի եռանդով լի տաղանդի նկատմամբ, նվագել է նրա համար և արժեքավոր խորհուրդներ տվել, հատկապես դրամատիկ երաժշտության վերաբերյալ։ Սալիվանը Ռոսինիի հետ իր հարցազրույցի մասին նշումներ է կատարել, բայց, ցավոք, կորցրել է դրանք։ Վերադառնալով Լոնդոն՝ Գլյուկի «Օրֆեյ և Էվրիդիկա» օպերայից ստացած տպավորության տակ, որում անզուգական երգում էր Վիարդոն, ինչպես նաև Ռոսսինին, որը նրան մեծ ապագա էր կանխատեսել, նա որոշեց իր ողջ ժամանակը նվիրել երաժշտության ստեղծմանը՝ վստահ զգալով, որ դասախոսական գործունեությունը, բացառությամբ բացառիկ դեպքերում, համատեղելի չէ երգահանության հետ։

1863-1864 թվականներին Սալիվանը գրում է իր առաջին կոմիկական օպերան՝ «Շափյուղա մանյակ», Հենրի Չորլիի լիբերտոում։ 1867 թվականին ամբողջությամբ ավարտված այն այդպես էլ չի բեմադրվել, իսկ այժմ կորած է, բացի նախերգանքից և երկու երգերից, որոնք առանձին տպագրվել են։ Որպես Քովենթ Գարդենի երգեհոնահար՝ նա գրել է իր առաջին բալետը՝«Կախարդված կղզին», որը Քովենթ Գարդենում կատարվել է 1864 թվականի ամբողջ սեզոնի ընթացքում կարճ օպերաներով, ինչպես նաեւ «Դիմակահանդես Քենիլվորտում» ձայն — կանտատի համար առաջին ստեղծագործությունը, որն առաջին անգամ կատարվել է Բիրմինգհեմի փառատոնին նույն թվականին։

1866 թվականին սկսեց ստեղծագործություն դասավանդել երաժշտության թագավորական ակադեմիայում նույնպես, նույն թվականին առաջին անգամ կատարվեցին նրա «Իռլանդական» սիմֆոնիան, Թավջութակի կոնցերտը նվագախմբի հետ, ինչպես նաև *«In Memoriam»* նախերգանքը, որը գրվել է ի հիշատակ հանգուցյալ հոր:Կոմպոզիտորի կյանքի օրոք այդ ստեղծագործությունները շատ տարածված էին և հաճախ էին կատարվում։ Նույն թվականին Ֆրենսիս Բերնանդագիեպի լիբրետոյում մասնավոր կատարման համար Սալիվանը գրել է «Քոքսը և բռնցքամարտը, կամ վաղուց կորած եղբայրները» կատակերգական օպերան, նրա առաջին փրկված օպերան, որն այնուհետև կատարվել է Լոնդոնում և Մանչեսթերում բարեգործական ներկայացումներում, իսկ հետո բեմադրվել է իլստրացիգիեպ պատկերասրահում, որտեղ այն կատարվել է 264 անգամ։

1867 թվականի աշնանը Սալիվանը Ջորջ Գրոուվի հետ ուղևորվեց Վիեննա՝ փնտրելով Ֆրանց Շուբերտի մոռացված նոտաները։ Նրանց հաջողվել է գտնել 7 սիմֆոնիաներ, երաժշտություն «Ռոզամունդա» պիեսի համար, մի քանի մեսս և Օպերա, կամերային երաժշտությունից ինչ-որ բան, մեծ թվով տարբեր հատվածներ և երգեր։ Սալիվանը և Գրուվը մեծ ներդրում են ունեցել Շուբերտի ստեղծագործությունների որոնման և բացման գործում, ինչը հանգեցրել է նրա ստեղծագործության նկատմամբ հետաքրքրության զգալի աճի։ Վիեննայում նրանք կատարել են իրենց գտածոների պատճենները, հատուկ հիացմունք է առաջացրել հայտնաբերված պարտիտուրան՝ «Ռոզամունդ»։ Նույն թվականին նրա կողմից գրվել է «Մարմիոն» նախերգանքը, որն առաջին անգամ կատարվել է ֆիլհարմոնիկ հասարակությունում։ «*The Times»* թերթը այն անվանել է «խոստումնալից կոմպոզիտորի կողմից ևս մեկ քայլ առաջ, որով մենք այսօր կարող ենք պարծենալ»։ Թոմաս Ջերման Ռիդգիեպը Սալիվանին և Բերնանդին պատվիրել է «Մաքսանենգների» երկակտանոց օպերան (1867), սակայն այն հաջողություն չի ունեցել ։ Ավելի ուշ այդ օպերայի վերամշակված և լրացված խմբագրությունը հայտնվեց «Առաջնորդ» (1897) անվամբ։

1868 թվականին Սալիվանը գրել է մի շարք բազմաձայն երգեր, որոնցից ամենանշանավորը դարձել է «The Long Day Closes» - ը։ «Անառակ որդի» կարճ օրատորիան, որի պրեմիերան կայացել է Վուստերի տաճարում երեք երգչախմբերի փառատոնում, արժանացել է մեծ գովասանքի և դարձել է 1860-ական թվականների վերջին խոշոր ստեղծագործությունը։

### 1870-ական թվականներ. Առաջին համագործակցություն Գիլբերտի հետ

«Di Ballo»-ի նախերգանքը՝ Արթուր Սալիվանի ամենաերկար նվագախմբային աշխատանքը, գրվել է 1870թվականաին՝ բիրմինգհեմյան փառատոնի համար։ Այն ընդունվել է հանդիսատեսի կողմից հիացմունքով, սակայն The Musical Times-ում տպագրվել է Սալիվանի երաժշտության հանրամատչելիության քննադատական դատապարտման հազվագյուտ օրինակ։ 1870 թվականին կոմպոզիտոր Ֆրեդերիկ Քլեյը պաշտոնապես միմյանց ներկայացրեց Արթուր Սալիվանին և Ուիլյամ Գիլբերտին։ Ծանոթությունը տեղի է ունեցել վաղուց,հավանաբար հուլիսին։

Հաջորդ՝ 1871 թվականը, շատ հագեցած էր.նա հրապարակեց երգերի իր միակ շարքը՝ «Պատուհանը», Ալֆրեդ Թենիսոնի խոսքերի հիման վրա, հորինեց սյուիտ շարքի առաջին մասը (երաժշտություն դրամայի համար), «Վենետիկյան վաճառականը» պիեսի համար՝ Վեստ-Էնդի թատրոններից մեկի բեմադրությամբ, գրեց Լոնդոնի միջազգային ցուցահանդեսի բացման համար «Ափին և ծովում» դրամատիկական կանտատը, ինչպես նաև «Առաջ, Քրիստոսի զորք» օրհներգը Ս. Բերինգ-Գուլդագիեպի խոսքերով, որը տեղ գտավ փրկության բանակի ընտրված օրհներգերի շարքում։ Տարվա վերջին իմպրեսարիո Ջոն Հոլլինգսհեդգիեպը Սալիվանին պատվիրել էր Գիլբերտի հետ համատեղ ստեղծել «Ֆեսպիս» կատակերգական օպերան՝ Գայետա-տատրագիեպի բուրլեսկի ոճով։ Դասական սյուժեով, քաղաքական երգիծանքով և պարոդիայով այս օպերան հիշեցնում էր Ժակ Օֆենբախի «Օրֆեյը դժոխքում» և «Հրաշալի Ելենա» օպերետաները, որոնք շատ տարածված էին անգլիական բեմում, ինչպես անգլերեն, այնպես էլ ֆրանսերեն լեզուներով ։«Ֆեսպիս»-ը որը կատարվել է որպես սուրբծննդյան ներկայացում, մնացել է մինչեւ 1872 թվականի Զատիկը, ինչը վատ ժամկետ չէր նման ստեղծագործության համար։ Այս օպերայից հետո Սալիվանի և Գիլբերտի ուղիները ժամանակավորապես բաժանվել են՝ չհաշված 1874-1875 թվականների վերջում գրված երեք բալլադները։

1870-ական թվականների սկզբի Սալիվանի խոշոր շարադրությունները եղել են «Te Deum» տոնական հիմնը (Բյուրեղապակյա պալատ, 1872 թվական), «Աշխարհի լուսատուն» օրատորիան (Բիրմինգհեմի փառատոն, 1873 թվական), «Վինձորի հեծելազորներ» ներկայացումների երաժշտությունը Հայեթի թատրոնում (1874 թվական) և «Հենրիխ VIII» օրատորիան Մանչեսթերի Թագավորական թատրոնում (1877)։ Ողջ տասնամյակի ընթացքում նա նույնպես շարունակում էր երգեր հորինել։ 1873 թվականին Սալիվանը մասնակցել է Ֆրենսիս Բերնանդի «Միլլերը և նրա մարդը» Սուրբ Ծննդյան սրահի համար երգեր գրելուն։ 1874 թվականի մայիսի 18-ին Ալբերտ հոլլում կայացած գալա-համերգին, որին նա ներկա էր, կայսր Ալեքսանդր II-ի Լոնդոն կատարած պետական այցի ժամանակ կատարվել է «Աստված, պահպանիր արքա» օրհներգը՝նվագախմբի համար,Սալիվանի մշակմամբ։

1875 թվականին ռոյալթիի թատրոնի ղեկավար Ռիչարդ Դ'Օյլի քարտին անհրաժեշտ էր կարճ ստեղծագործություն, որը կկատարեին Պերիկոլ Օֆենբախի օպերետի հետ միասին։Հիշելով, որ Գիլբերտը նրան Լիբրետո էր առաջարկում, Քարթերը վերակենդանացրեց Գիլբերտի և Սալիվանի համագործակցությունը, ինչի արդյունքում գրվեց միակտիկ դրամատիկական Կանտատա՝ «Երդվյալների դատարանը»։ Դրանում պատկերված դատական գործընթացը, որում դատավորի գլխավոր դերը խաղացել է կոմպոզիտորի եղբայր Ֆրեդերիկ Սալիվանը, անսպասելի հիթ է դարձել, արժանացել է քննադատների գովասանքին և մի քանի եղանակներին կատարել է ավելի քան 300 անգամ։ *The Daily Telegraph* թերթը նշել է, որ ստեղծագործությունը ցույց է տվել հասարակ մարդկանց համար դրամատուրգիայի մեջ Կոմպոզիտորի մեծ ներուժը, այլ ակնարկներ ընդգծել են Գիլբերտի խոսքերի և Սալիվանի երաժշտության հաջող համադրությունը։ «Երդվյալների դատարան»-ի պրեմիերայից կարճ ժամանակ անց Սալիվանը գրել է «Կենդանաբանական այգի», մեկ այլ միակտիկ կոմիկական Օպերա, Բենջամին Սթիվենսոնագիեպ լիբրետոյի վրա, բայց նա արագ իջավ բեմից։ Հաջորդ 15 տարիները Սալիվանի միակ օպերային համահեղինակն էր Գիլբերտը, որի հետ նրանք միասին գրել էին ևս 12 Օպերա։

Սալիվանը գրել է նաև 80-ից ավելի հանրահայտ երգեր և սալոնային բալլադներ, որոնց մեծ մասը գրվել է մինչև 1870-ական թվականների վերջը։ նրա առաջին հայտնի երգը դարձել է «Օրֆեյը իր վուդնեյով» (1866), ինչպես նաև բազմաձայն երգը՝ «Օ, հանգիստ է իմ երեխան» (1867)։ Նրա երգերից առավել հայտնի է «Կորած ակորդը»(The Lost Chord)՝ անգլիացի բանաստեղծուհի Ադելաիդա Էնն Պրոքթերի «a Lost Chord» բանաստեղծության հիման վրա, որը հրապարակվել է 1858 թվականին առաջին անգամ անգլիական կանանց հանդեսում։ Երգը գրվել է նրա հիվանդ եղբոր անկողնում, թվագրված է 1877 թվականի հունվարի 13-ին, հինգ օր անց Ֆրեդերիկ Սալիվանը մահացավ։ Նրա հայտնի երգերի նոտաները վաճառվում էին մեծ տպաքանակով և նրա եկամտի կարեւոր մասն էին կազմում.նրանցից շատերը հանդես էին գալիս որպես պարային երգեր։

1875-1877 թվականներին Սալիվանը համերգներով ղեկավարել է *Glasgow Choral Union-ում*, իսկ 1876 թվականին՝ Թագավորական ակվարիումում, Լոնդոն։ Ի լրումն իր նշանակման պրոֆեսոր կազմի թագավորական ակադեմիայի երաժշտության, որի անդամ էր, նա նշանակվել է առաջին տնօրեն ազգային դպրոցի երաժշտության ուսուցման 1876. Նա դժկամությամբ ընդունեց Վերջին գրառումը՝վախենալով, որ պարտականությունների կատարումը ժամանակ չի թողնի ստեղծագործելու համար:Սալիվանը արդյունավետ տնօրեն չի եղել և այդ պաշտոնը թողել է 1881 թվականին։ Գիլբերտի հետ հաջորդ համագործակցությունը եղել է 1877 թվականին գրված «Կախարդները» կատակերգական օպերան,որը սեզոնի ընթացքում կատարվել է 178 անգամ։

«Ձերդ վեհության «Փինաֆոր» նավ»-ի վառ և ուրախ երաժշտությունը գրվել է 1878 թվականին, երբ Սալիվանը տառապում էր երիկամների քարերի ցավից։ 1878-1880 թվականներին այն կատարվել է 571 անգամ՝ դառնալով Երաժշտական թատրոնի ամենահայտնի ստեղծագործություններից մեկը աշխարհում։ Գիլբերտը, Սալիվանը և Կարտը տարիներ շարունակ փորձել են վերահսկել իրենց հեղինակային իրավունքի պահպանումը արտասահմանում, սակայն այդպես էլ չեն կարողացել հասնել դրան։ Միայն Ամերիկայում այս օպերայի ավելի քան 150 ապօրինի բեմադրություններ են եղել։ The Times թերթը նշել է, որ օպերան հազվադեպ փորձ էր ստեղծել «Ազգային երաժշտական բեմ», որը զերծ էր «ռիսկային ֆրանսիական անտեղյակություններից» և առանց իտալական և գերմանական երաժշտական կաղապարների «օգնության»։ Սակայն, The Times-ը և մի շարք այլ թերթեր համակարծիք են եղել, որ Սալիվանը ունակ է ավելի բարձր արվեստի, իսկ նրան գրավել է թեթև ֆրիվոլային օպերան ։ Նման քննադատություն եղել էնրա ողջ կարիերայի ընթացքում։ 1879 թվականին Սալիվանը The New York Times-ի թղթակցին պատմել է Գիլբերտի հետ նրանց հաջողության գաղտնիքը.

*«Նրա համարները ... միշտ ինձ երաժշտական գաղափարներ են բերում»* «Պինաֆորին» հաջորդել է «Պենզանսի ծովահենները» օպերան (1879), ևս մեկ միջազգային հաջողություն։ Օպերայի առաջին կատարումը կայացել Է Նյու Յորքում, որից հետո այն 363 անգամ ցուցադրվել է Լոնդոնում։

### 1880-ականների սկիզբ

1880 թվականին Սալիվանը նշանակվել է Լիդսում երեք տարին մեկ անցկացվող դասական երաժշտության փառատոնի դիրիժոր ։ Նրան հանձնարարել են գրել հոգևոր երգչախմբային ստեղծագործություն իր առաջին փառատոնի համար։ Նա ընտրել է նոր կանտատի համար Հենրի հարթ Միլմանի դրամատիկ պոեմը, որը գրվել է 1822 թվականին և հիմնված է Անտիոքի Մարգարիտայի կյանքի և մահվան վրա, իսկ Գիլբերտը այդ պոեմի հիման վրա ադապտացված լիբրետոյին դարձրել է Սալիվանի համար։ «Նահատակ Անտիոքը» առաջին անգամ կատարվել է 1880 թվականի հոկտեմբերին։ Սալիվանը տպավորիչ դիրիժոր չէր և ոմանք նրան համարում էին ձանձրալի և հնացած, սակայն նրա ստեղծագործությունը հաճելի էր հիացմունքով և հաճախ էր կատարվում ։ «Վ.շ. Գիլբերտին իր ընկեր Արթուր Սալիվանի կողմից»գրությամբ արծաթե գավաթ նվիրեց իր համահեղինակին։

«Պենզանսի ծովահեններից» հետո Դ 'Օյլի Քարթը 1881 թվականի ապրիլին բեմադրել է Գիլբերտի և Սալիվանի հաջորդ կատակերգական օպերան՝ «Փեյշենսը»։ Այն տեղի է ունեցել Լոնդոնի օպերային թատրոնում՝ կոմիկ, որտեղ կատարվել են նաև նախորդ երեք օպերաները, այնուհետև բեմադրությունը տեղափոխվել է նոր, ավելի մեծ և այդ ժամանակ ամենաժամանակակից Սավայի թատրոն, որը կառուցվել է Գիլբերտի և Սալիվանի նախորդ օպերաներից ստացված շահույթով։ Նրանց հետագա օպերաները առաջին անգամ կկատարվեն հենց այդ թատրոնում և լայնորեն հայտնի կլինեն Որպես «Սավոյյան օպերաներ», իսկ այդ թատրոնի թատերախմբի արտիստներին կոչվելու են «սավոյյարներ» (անգլ.՝ Savoyard): 1882 թվականի «Իոլանտա» նոր կատակերգական օպերան դարձավ Գիլբերտի և Սալիվանի չորրորդ հաջող օպերան և նոր թատրոնի առաջին պրեմիերան։
Սավոյի համար Օպերա գրելը զգալի եկամուտ է բերել Սալիվանին, բայց նա սկսեց ավելի հաճախ դիտարկել իր գործընկերությունը Գիլբերտի եւ Քարտի հետ։ «Յոլանտայից» հետո նա ծրագրել էր հրաժարվել համագործակցությունից, սակայն լուրջ ֆինանսական կորուստների է հանդիպել, երբ նրա բրոքերը սնանկացել էր 1882 թվականի նոյեմբերին, այդ պատճառով նա եկել էր այն եզրակացության, որ պետք է շարունակել օպերաներ գրել Սավոյի համար,քանի որ դա իր ֆինանսական վիճակը շտկելու լավագույն միջոցն է:1883 թվականի փետրվարին նա և Գիլբերտը Քարտի հետ համաձայնագիր են ստորագրել հինգ տարի ժամկետով, որը պահանջում էր նրանցից նոր օպերա հորինել ծանուցումից հետո վեց ամսվա ընթացքում։

1883 թվականի մայիսի 22-ին Սալիվանը թագուհի Վիկտորիայից ստացավ ասպետի տիտղոս Մեծ Բրիտանիայում «իր ․ ․ երաժշտական արվեստի առաջընթացին ցուցաբերած վաստակի համար»։ Այդ ժամանակի երաժշտական էլիտան և շատ քննադատներ կարծում էին, որ դա պետք է վերջ դնի իր կարիերային,որպես կոմիկական օպերայի կոմպոզիտոր, որ ասպետ երաժիշտը չպետք է իջնի օրատորիայից կամ մեծ օպերայից, այդ պատճառով էլ հնգամյա համաձայնագիր ստորագրած Սալիվանը իրեն թակարդում էր զգում։ Դեկտեմբերի կեսերին նա հրաժեշտ տվեց իր հարսին՝ իր եղբոր այրի Ֆրեդին, ով իր ընտանիքի հետ արտագաղթել էր Ամերիկա:Սալիվանի ավագ եղբորորդին՝ Հերբերտը (Բերտին), Անգլիայում մնաց որպես իր հորեղբոր խնամակալ։

Հաջորդ օպերան, «Princess Ida» (1884) էր զգալիորեն ավելի կարճ է, քան նախորդները, թեև Սալիվանը ևս մեկ անգամ բարձր է գնահատվել։ Երբ 1884 թվականի մարտին թատրոնի դրամարկղային մուտքերը նվազեցին, քարտերը ծանուցագիր տվեց հեղինակներին, որոնք պահանջում էին նրանցից պայմանագրով վեց ամսվա ընթացքում գրել նոր օպերա; Սալիվանի մտերիմ ընկերը՝ կոմպոզիտոր Ֆրեդերիկ Քլեյը, մահացել է 1883 թվականի դեկտեմբերի սկզբին՝ ավարտելով իր կարիերան 45 տարեկանում։ «Ես ի վիճակի չեմ գրել ևս մեկ ստեղծագործություն Գիլբերտի և իմ գրած ստեղծագործությունների ոճի մեջ»։

Գիլբերտը արդեն սկսել է աշխատել նոր օպերայի սյուժեի վրա, որտեղ մարդիկ սիրահարվում էին կախարդական հաբի ընդունումից հետո իրենց կամքին հակառակ։ Իր երկարատև նամակագրությունում Սալիվանը խոսում էր Գիլբերտի անթույլատրելի մեխանիկական սյուժեի մասին (մասնավորապես հաբերի հետ կապված պատմությունը), որը կրկին նման է իր գրոտեսկի «շիվորոտ-պտույտին» և նրանց նախորդ աշխատանքները, հատկապես «Կախարդների» օպերային, և բազմիցս խնդրել է նրան գտնել ինչ-որ թարմ սյուժե։ Երգահանը գրել է 1884 թվականի ապրիլի 1-ին՝ «Ես կցանկանայի երաժշտության վրա դնել ճշմարտանման և հետաքրքիր սյուժե, որտեղ հումորը բաժին կընկներ հումորային (ոչ լուրջ) իրավիճակներին, իսկ նուրբ և դրամատիկ իրավիճակներում բառերը կհամապատասխանեն բնույթին»։ Մայիսի 8-ին Գիլբերտը նոր սյուժե է առաջարկել, որը կապ չունի ինչ-որ գերբնական բանի հետ և թույլ է տվել կոմպոզիտորին դուրս գալ փակուղուց։ Արդյունքում գրվել է առավել հաջող Օպերա՝«Միկադո» (1885թվական), որը կատարվել է 672 անգամ և բեմադրությունների քանակով երկրորդ տեղն է զբաղեցրել այն ժամանակվա Երաժշտական թատրոնի ստեղծագործությունների շարքում։

### 1880-ականների վերջ

1886 թվականին Սալիվանը հորինել է իր երկրորդ և տասնամյակների ընթացքում վերջին լայնածավալ երգչախմբային աշխատանքը։ Դա Կանտատա էր Լիդսի «Ոսկե լեգենդ» փառատոնի համար, Հենրի Լոնգֆելոյի համանուն պոեմի հիման վրա, որը, չհաշված զավեշտական օպերաները, դարձավ Սալիվանի ամենահայտնի լայնածավալ ստեղծագործությունը։ Կանտատան իր կյանքի ընթացքում կատարել է հարյուրավոր անգամներ, ինչպես նաև մինչև 1920-ականները, սակայն հետագայում այն հազվադեպ է կատարվել և առաջին անգամ ձայնագրվել է միայն 2001 թվականին։ Մեծ Բրիտանիայում 1880-1890-ական թվականներին նման ստեղծագործությունների շարքում ավելի հաճախ է կատարվել միայն Հենդելի «Մեսիան»։ Երաժշտագետ և դիրիժոր Դևիդ Ռասսել Հյումը պնդում էր, որ «Ոսկե լեգենդը» հետագայում ազդեցություն է ունեցել կոմպոզիտորներ Էդուարդ Էլգարի և Ուիլյամ Ուոլթոնի վրա ։

«Միկադոյին» Սավայի թատրոնում հաջորդել է Գիլբերտի և Սալիվանի «Ռադդիգոր» օպերան,որի պրեմիերան կայացել է 1887 թվականին։ Նրա կատարումը նույնպես լավ եկամուտ բերեց, բայց այս իննամսյա բեմադրությունը փոքր-ինչ հիասթափեցնող էր, համեմատած նախորդ Սավոյական գործողությունների հետ։ Հաջորդ ստեղծագործության համար Գիլբերտը ներկայացրեց կախարդական սյուժեի եւս մեկ տարբերակ, սակայն Սալիվանը անմիջապես մերժեց այն։ Ի վերջո, Գիլբերտն առաջարկել է համեմատաբար լուրջ սյուժե օպերայի համար, որի հետ Սալիվանը համաձայնել է։ 1885 թվականին նա լրագրողին ասել է՝ «Ապագայի օպերան փոխզիջում է (իտալական, ֆրանսիական և գերմանական դպրոցների միջև)՝էկլեկտիկ դպրոց, դրանցից յուրաքանչյուրի արժանիքների հավաքածու։ Այո, դա կլինի Պատմական աշխատանք, և դա իմ կյանքի երազանքն է»։ Չնայած «Գվարդիայի Յոմենա» օպերան (1888) մեծ օպերա չէր, այն նրան հնարավորություն տվեց հորինել այն ժամանակվա առավել հավակնոտ թատերական ստեղծագործությունը։ Այդ օպերայի պրեմիերայից հետո Սալիվանը կրկին վերադարձավ Շեքսպիրի ստեղծագործությանը և գրեց «Մաքբեթ» ողբերգության երաժշտությունը Հենրի Իրվինգի (1888) բեմադրության համար։

Սալիվանը վաղուց չէր համագործակցում այլ լիբրետիստների հետ և ցանկանում էր հետագայում լուրջ գործեր գրել Գիլբերտի հետ, բայց Գիլբերտը կարծում էր, որ «Յոմենա գվարդիայի» օպերային արձագանքն այնքան էլ համոզիչ չէր, որպեսզի արդարացներ այն ենթադրության մեջ, որ հանդիսատեսը դեռ ավելի լուրջ բան է ուզում և որ մեծ օպերա գրելու փոխարեն նա պետք է շարունակի կատակերգական օպերաներ գրել Սավոյ թատրոնի համար ։ Սալիվանը հակադարձեց։ Սալիվանը հակադարձեց։

«Ես կորցրել եմ իմ սերը զավեշտական օպերա գրելու հանդեպ և շատ մռայլ կասկածներ ունեմ իմ այդ ունակությունների վերաբերյալ... Ես կորցրել եմ դրա համար անհրաժեշտ էներգիկությունը, և առանց չափազանցության կարելի է ասել, որ դա զզվելի է ինձ համար ։ Այս պատկերները, որոնք օգտագործվում են կրկին ու կրկին (անխուսափելիորեն նման թատերախումբ, ինչպիսին մերը),Grossmite-ի դերը, որը մարում է միջին տարիքի կինը, չի կարող կրկին դրվել երաժշտություն իմ կողմից։ Ես չեմ կարող կրկին գրել ինչ-որ վայրի անհավատալի սյուժեի մասին,որտեղ հասարակական հետաքրքրություն չկա։ ... Ես պարտավոր եմ, ի շահ ստեղծագործության, զիջել ճանապարհը։ Սա է պատճառը, որ ես ուզում եմ աշխատել այնտեղ, որտեղ երաժշտությունը կլինի հիմնական առաջնահերթությունը, որտեղ բառերը հուշում են երաժշտությունը, այլ ոչ թե կառավարում այն, եւ որտեղ երաժշտությունը ուժեղացնում և ընդգծում է բառերի հուզական ազդեցությունը»։
Այնուամենայնիվ, նա պատվիրել է մեծ օպերայի լիբրետոն՝ Ջուլիան Սթերջիսին, որին խորհուրդ է տվել Գիլբերտը, և միևնույն ժամանակ առաջարկել է Գիլբերտին վերականգնել հին գաղափարը՝ գունեղ Վենետիկի դեկորացիաներով օպերայի մասին։ Զավեշտական օպերան ավարտվել է առաջին անգամ. դա «Գոնդոլերներ» օպերան էր (1889 թվական), նրանց վերջին մեծ հաջողությունը, որը Ջերվեյս Հյուզգիեպը նկարագրել է որպես Սալիվանի ստեղծագործական գագաթնակետ։

### 1890-ական թվականներ

1890 թվականի ապրիլին լրջորեն փչացան Գիլբերտի և Կարտի հարաբերությունները, երբ Գիլբերտը, ծանոթանալով Կարտի ֆինանսական հաշիվներին, հակադարձեց թատերական բեմադրությունների և Սավայի թատրոնի նախասրահում թանկարժեք գորգածածկույթի չափից ավելի ծախսերի դեմ։ Գիլբերտը կարծում էր, որ դրանք թատրոնի սպասարկման ծախսեր են, որոնք պետք է վճարվեն միայն Կարտի կողմից,առանց գործընկերության մասնակցության։ Սալիվանը քարտեզի կողքին էր, քանի որ նա նոր թատրոն էր կառուցում իր առաջիկա մեծ օպերայի համար։ Գիլբերտը դատի է տվել Կարտին և Սալիվանին և խոստացել է այլեւս գրել Սավոյի համար։ Այսպիսով, գործընկերությունը մոտենում է ավարտին։ Սալիվանը Գիլբերտին գրել է 1890 թվականի սեպտեմբերին, որ նա «հոգեպես և ֆիզիկապես վատ է տեղի ունեցածի պատճառով։ Ես դեռ չեմ վերականգնվել շոկից, տեսնելով մեր անունները միասին... թշնամական անտագոնիզմում, քանի թշվառ ֆունտի պատճառով»
Սալիվանի միակ մեծ օպերան՝«Այվենգո»-ն, ըստ Վալտեր Սքոթի վեպի, ավարտվել է պայմանագրով սահմանված ամսաթվից ավելի ուշ, ինչի պատճառով նա պարտավոր էր քարտին վճարել 3000 ֆունտի չափով տուգանք։ Օպերան առաջին անգամ կատարվել է 1891 թվականի հունվարի 31-ին՝ «Քարտ» Նոր թատրոնի՝ անգլիական օպերգիեպ Թագավորական թատրոնի բացման ժամանակ։ 155 անգամ անընդմեջ այն արժանացել է լավ արձագանքների։ Հետագայում խաղաքարտը չկարողացավ համալրել խաղացանկը այլ մեծ անգլիական օպերաներով, իսկ «Այվենգո»-ին նույնիսկ մեղադրեցին այդ նոր թատրոնի անհաջողությունների համար։ Այն կատարվել է նաև 1894-1895 թվականների հյուրախաղերի ժամանակ, որից հետո այն երկար ժամանակով մոռացվել է:Քննադատ Գերման Կլեյնգիեպը նկատել է, որ օպերան «հաջողության և անհաջողության տարօրինակ համադրություն է, որն ավելի շատ նմանը չունի Բրիտանական լիրիկական հակապրեպրիզայի պատմության մեջ»։ Նոր մեծ օպերա գրելու հարցը Սալիվանը լուրջ չի դիտարկել։

1891 թվականի վերջում նա գրել է Երաժշտություն Ա.Թենիսոնի «Անտառները» պիեսի համար, որը լավ էր ընթանում 1892-ին Նյու Յորքի Օգոստինոսի թատրոնում, սակայն հաջորդ տարի ձախողվեց Լոնդոնում։ Ջերվեյս Հյուզը նրան անվանել է «թեթևամիտ բելիբերդա» իսկ Պերսի Յանգը նրան գտել է «որևէ արժանիքներից զուրկ» և տարակարծիք են Սալիվանի երաժշտության վերաբերյալ, որն ի սկզբանե լավ է ընդունվել, սակայն չի տպավորել որոշ կենսագրություններ։ Օրինակ, Արթուր Ջեյքոբսը գրում է, որ «անտառներում» չկա ոչ մի հիշարժան համար:Սալիվանը վերադարձել է զավեշտական Օպերա, բայց նա և Կարտը ստիպված են փնտրել այլ համահեղինակներ։ Լիբրետոյի Սիդնի Գրանդիի հիման վրա, որը հիմնված է Դորոթի Վերնոնի Պատմական փախուստի ազատ մեկնաբանության վրա, Ջոն Մեններսի հետ, գրված է եղել «Հեդոն Հոլ» կատակերգական օպերան (1892), ավելի լուրջ և ռոմանտիկ, քան Գիլբերտի համահեղինակությամբ գրվածը։ Այն վայելել է համեստ ժողովրդականություն, կատարվել է 204 անգամ և արժանացել քննադատների գովասանքին։
Գիլբերտի հետ գործընկերությունն այնքան եկամտաբեր էր, որ քարտն ու նրա կինը փորձեցին վերամիավորել հեղինակին ու կոմպոզիտորին,ինչը նրանց վերջապես հաջողվեց անել Թոմ Չեփելագիեպի, նրանց երաժշտական հրատարակչի օգնությամբ։ Նրանց հաջորդ օպերան «Ուտոպիա սահմանափակ պատասխանատվությամբ» (1893) կատարվել է 245 անգամ, եւ հազիվ է ծածկել շքեղ բեմադրության ծախսերը,չնայած այն հանգամանքին, որ դա եղել է Սավոյի 1980-ականների ամենաերկար բեմադրությունը։

Սալիվանը դժգոհ էր դերասանուհի Նենսի Մաքինտոշգիեպից և հրաժարվեց գրել ևս մեկ Օպերա, որտեղ նա կրկին կկատարի գլխավոր դերը, մինչդեռ Գիլբերտը պնդում էր, որ նա անպայման պետք է հայտնվի իրենց հաջորդ օպերայում։ Դրա փոխարեն Սալիվանը միավորվել է իր հին գործընկեր Ֆ. Բերնանդի հետ, որի հետ նրանք կատարել են «Կոնտրաբանդիստ» օպերայի լրջորեն վերափոխված խմբագրությունը երկու գործողությամբ, որը կատարվել է «Առաջնորդ» (1894) անվամբ և ձախողվել է։ 1895 թվականին գրել է երաժշտություն Դ.Կոմինս Կարայի «Արքա Արթուր» պիեսի համար Լիցեում։ Գիլբերտը և Սալիվանը կրկին վերամիավորվեցին «Մեծ դքսուհի» օպերան գրելու համար (1896), այն բանից հետո, երբ Մակինտոշը հայտարարեց բեմից իր հեռանալու մասին։ Այդ օպերան անհաջող էր, և այդ ժամանակվանից ի վեր Սալիվանը երբեք չէր համագործակցել Գիլբերտի հետ, չնայած նրանց վաղ օպերաները հաջողությամբ վերածնվում էին Սավայի թատրոնի բեմում։

1897 թվականի մայիսին Ալհամբրա թատրոնում տեղի ունեցավ Արթուր Սալիվանի «Վիկտորիան և Ուրախ Անգլիան» բալետի պրեմիերան,որը գրված էր Վիկտորիա թագուհու ադամանդե հոբելյանի առթիվ։ Այս բալետը կատարում էին վեց ամիս, ինչը մեծ հաջողություն էր համարվում ։ Բալետի յոթ նկարներն ընդհանուր առմամբ փառաբանում են անգլիական պատմությունն ու մշակույթը, իսկ մեծ եզրափակիչը վիկտորիանական դարաշրջանն է ։«Գեղեցկության քար» կատակերգական օպերան (1898), որը գրվել է Արթուր Ուինգ Պիներոյի և Կոմինս Կարայի լիբրետոյի վրա, հիմնված է մորալիտեի միջնադարյան պիեսի վրա։ Սալիվանը գրել է, որ Պիներն եւ Կարայը «շնորհալի եւ չմարված մարդիկ են, առանց երաժշտություն գրելու որեւէ փորձի» և երբ նա խնդրել է նրանց որեւէ փոփոխություն անել տեքստում, նրանք հրաժարվել են։ Սալիվանի երաժշտությունը նույնպես շատ լուրջ էր Սավոյ թատրոնի հանդիսատեսի համար, օպերան դատապարտվեց քննադատների կողմից, կատարվեց ընդամենը յոթ շաբաթ և ձախողվեց։

1899 թվականին անգլո-բուրական պատերազմի մասնակիցների «կանանց և զինվորների ու նավաստիների երեխաների» օգտին Սալիվանը ռազմահայրենասիրական «Ցրված մուրացիկը» երգ է գրել Ռեդյարդ Քիփլինգի խոսքերի վրա, որն ակնթարթորեն սենսացիա է դարձել ։ Այս երգի կատարումը, նոտաների և հարակից ապրանքների վաճառքը թույլ տվեցին նրանց կարիքների համար հավաքել աննախադեպ 250 000 ֆունտ։ Նույն թվականին գրվել է «Պարսկաստանի Ռոզա» կատակերգական օպերան՝ Բեյզիլ Հուդայի լիբրետոյի վրա, որը միավորել է։ «Արաբական գիշերների» էրոտիկ սյուժեն «Միկադո» սյուժեներին։ Այս օպերան, որը լի էր Սալիվանի գեղեցիկ մեղեդիներով, շատ լավ ընդունվեց և համագործակցության ամենահաջողված պտուղն է՝չհաշված այն օպերաները, որոնք գրված էին Գիլբերտի համահեղինակությամբ։ Դրանից հետո, Սալիվանը արագ ձեռնամուխ է եղել գրել հաջորդ օպերան՝«Զմրուխտ կղզի», բայց մահացել է մինչ այն ավարտին հասցնելը։

### Անձնական կյանք

Արթուր Սալիվանը երբեք ամուսնացած չի եղել, սակայն լուրջ սիրային հարաբերություններ է ունեցել մի քանի կանանց հետ ։ Նրա առաջին ընկերուհին Ռեյչել Սքոթ Ռասելն էր (1845-1882)՝ ինժեներ Ջոն Սքոթ Ռասելի դուստրը ։ Սալիվանը հաճախ էր այցելում նրանց 1860-ականների կեսերին ։ Ռեյչելի ծնողները հավանություն չեն տվել անորոշ ֆինանսական հեռանկարներով երիտասարդ կոմպոզիտորի հետ հնարավոր ամուսնությանը, սակայն նրանք շարունակել են գաղտնի հանդիպել ծնողներից։ 1868 թվականին Սալիվանը զուգահեռաբար գաղտնի համակրում էր Ռեյչլի քրոջը՝ Լուիզային (1841-1878):Եվ այս եւ այն հարաբերությունները դադարեցին 1869-ի սկզբին։ Պահպանվել են մոտ 200 նամակներ երկու կանանցից, որոնք հետագայում ուսումնասիրվել են Արթուր Սալիվանի կենսագրությունում։

Սալիվանի ամենաերկար սիրավեպը ամերիկյան աշխարհիկ Ֆանի Ռոնալդսի հետ էր, ով երեք տարով մեծ էր նրանից եւ ուներ երկու երեխա։ Նա Փարիզում ծանոթացել է նրա հետ մոտ 1867 թվականին, սակայն նրանց միջև լուրջ հարաբերությունները սկսվել են 1871 թվականին Լոնդոն մշտական բնակության տեղափոխվելուց անմիջապես հետո։ Ժամանակակիցներից մեկը Ֆանի Ռոնալդսին նկարագրել է հետեւյալ կերպ. «Նրա մազերը ունեցել մուգ շագանակագույն երանգ և շատ խիտ էին.. մի քաղցր կին, առավել ազնիվ ժպիտով, որը կարելի է պատկերացնել, և ամենագեղեցիկ ատամներով»։ Սալիվանը նրան անվանել է «լավագույն սիրողական երգիչ Լոնդոնում»։Նրանք հաճախ նվագում էին միասին, տանը կամ հասարակության մեջ, նա հաճախ կատարում էր Սալիվանի երգերը իր նվագակցությամբ իր հայտնի կիրակնօրյա երեկոներին այդ թվում՝«Կորած ակորդը»։ Երբ Սալիվանը մահացավ, նա թողեց նրան այս երգի նոտայի ինքնագիրը, այլ ժառանգության հետ միասին։

Ռոնալդսն ապրել է իր ամերիկացի ամուսնուց առանձին, սակայն նրանք այդպես էլ չեն բաժանվել։ Այդ ժամանակվա սոցիալական նորմերը Սալիվանին ու Ռոնալդսին ստիպել են գաղտնի պահել իրենց հարաբերությունները։ Իր օրագրում Նա նշել է իրենք որպես «տիկին Ռոնալդս»։ Ռոնալդսը առնվազն երկու անգամ հղիացել է նրանից և աբորտ արել 1882 և 1884 թվականներին։ Նրանք երբեմն վիճում էին, երբ Ռոնալդսը սովորում էր իր դավաճանության մասին, բայց նա միշտ վերադառնում էր նրան, ինչի մասին նույնպես գրառումներ կան նրա օրագրում։ Նա իր մշտական ուղեկիցն էր մինչև իր կյանքի վերջը, սակայն նրանց սեռական հարաբերությունները, ամենայն հավանականությամբ, կանգ առան 1889-1890 թվականների սահմանագծին, որից հետո նա սկսեց օրագրում իրեն անվանել՝ «մորաքույր»։
1896 թվականին 54-ամյա Սալիվանը առաջարկ է արել 22-ամյա Վայոլեթ Բեդինգթոնին (1874-1962), սակայն նա մերժել է նրան։ Նա գրող Ադա Բեդինգթոնի կրտսեր քույրն էր, ով ընկերացել էր Օսկար Ուայլդի հետ։ Ավելի ուշ Վայոլեթ Բեդինգտոնն ամուսնացել է գրող Սինդեյ Շիֆի հետ, ով 1925 թվականի իր «Միրթ» նովելում օգտագործել է Սալիվանի հետ նրա հարաբերությունների պահերը։

### Մահ, հուշեր և ժառանգություն

Տառապում է երիկամների հիվանդության երկարատև ռեցիդիվից, որի պատճառով դեռևս 1880-ական թվականներից նվագախումբը ղեկավարել է միայն նստած, Սալիվանը մահացել է սրտի անբավարարությունից, որն ուղեկցվել է բրոնխիտի նոպայով, Լոնդոնում գտնվող իր բնակարանում 1900 թվականի նոյեմբերի 22-ին։ Նա ցանկանում էր թաղվել Բրոմփթոնի գերեզմանոցում, որտեղ թաղված են նրա ծնողներն ու եղբայրը, սակայն Վիկտորիա թագուհու հրամանով թաղվել Է Լոնդոնի Սուրբ Պողոսի տաճարում։
Բեյզիլ Հուդի լիբրետոյի «Զմրուխտ կղզի» նրա անավարտ օպերան ավարտվել է սըր Էդուարդ Ջերմանով եւ կատարվել է 1901 թվականին։ «Te Deum Laudamus» երգչախմբի, լարային, պղնձե փողային գործիքների և երգեհոնի համար, որը գրվել է ի հիշատակ անգլո-բուրական պատերազմի ավարտի, առաջին անգամ կատարվել է 1902 թվականի հունիսի 8-ին Լոնդոնի Սուրբ Պողոսի տաճարում։

Լոնդոնի Վիկտորիիգիեպ Նաբերեժնի այգիներում տեղադրվել է կոմպոզիտորի արձանը՝ Սալիվանի կիսանդրին՝ պատվանդանին գամված լացող մուսայով ։ Պատվանդանի վրա գրությունը կողքից Գիլբերտի մեջբերումն է «գվարդիայի Յոմենա» օպերայից. «Եթե այդպես է, պետք է հասկանալ, որ մահը, երբ էլ կանչի,շատ վաղ է կանչում»։

Արթուր Սալիվանի ստեղծագործական ժառանգությունը ներառում է 22 երգիծական և մեկ մեծ Օպերա, 12 նվագախմբային ստեղծագործություն, 10 ստեղծագործություն երգչախմբի և նվագախմբի համար, դրամատիկական թատրոնի յոթ պիեսների երաժշտություն, երկու բալետ, մեկ երգաշար, ինչպես նաև Անգլիկան եկեղեցու համար գրված բազմաթիվ օրհներգեր և երգչախմբեր, դաշնամուրային նվագակցությամբ երգեր և բազմաձայն երգեր Ա Կապելլայի, սալոնային ռոմանսներ և բալլադներ, դաշնամուրային երաժշտություն և կամերային անսամբլի համար ստեղծագործություններ։ 19-րդ դարի վերջին Սալիվանի օպերայից երաժշտությունը օգտագործվել է որպես պարային պիես իսկ 20-րդ դարում այն ադապտացվել է բալետների և մյուզիքլների համար ։ Նրա օպերաները ոչ միայն հաճախ են կատարվել բնօրինակում, դրանք բեմադրվել են օտար լեզուներով, հաճախ մեջբերվել են կատակերգական ելույթներում, գովազդներում, կինոյում և հեռուստատեսությունում և այլ հայտնի լրատվամիջոցներում, նրանց նմանակել են, նրանցից կատարել են պոպուրիներ և Պարոդիաներ Նրա ստեղծագործությունն ազդել է բրիտանական եւ ամերիկյան երաժշտական թատրոնների վրա, իսկ Գիլբերտի հետ համատեղ գրված նրա ստեղծագործությունների բովանդակությունն ու ձևը անմիջականորեն ազդել են ողջ 20-րդ դարի ընթացքում ժամանակակից երաժշտության զարգացման վրա։ Բացի այդ, երաժշտագետները շարունակում են ուսումնասիրել Արթուր Սալիվանի ժառանգությունը, գրել գիտական և կենսագրական հոդվածներ նրա կյանքի և ստեղծագործության մասին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Brozović D. Ladan T.* Hrvatska enciklopedija (хорв.) — LZMK, 1999. — 9272 p. — ISBN 978-953-6036-31-8
2. 1 2 3 4 5 6 7 8  Archivio Storico Ricordi — 1808.
3. 1 2  Gran Enciclopèdia Catalana (կատ.) — Grup Enciclopèdia, 1968.
4. 1 2  Oxford Dictionary of National Biography / C. Matthew — Oxford: OUP, 2004.
5. ↑  Музыкальный энциклопедический словарь (1990), Большая российская энциклопедия (2015) и др.
6. ↑  Arthur Sullivan(անգլ.) // *The Musical Times and Singing Class Circular*. — 1900. — Т. 41. — № 694. — P. 785—787.(subscription required)
7. ↑  *Rosen, Carole.* Lind, Jenny (1820–1887) // *Oxford Dictionary of National Biography*. — Oxford University Press, 2004.(subscription required)
8. ↑  *Musgrave, Michael.* The Musical Life of the Crystal Palace. — Cambridge University Press, 1995. — P. 171—172. — ISBN 0-52137562-2
9. ↑  *Kreissle von Hellborn, Heinrich* Franz Schubert. — Wien: Druck und Verlag von Carl Gerold's Sohn, 1865. — S. 297—332.
10. ↑  *Gibbs, Christopher H.* The Life Of Schubert. — Cambridge University Press, 2000. — P. 61—62. — ISBN 0-521-59512-6
11. ↑  Concerts(անգլ.) // *The Times*. — 1867. — С. 12.
12. ↑  Worcester Music Festival(անգլ.) // *The Times*. — 1869. — С. 10.
13. ↑  Ainger, p. 155; Bradley, pp. 115—116.
14. ↑  Prestige, Colin. «D’Oyly Carte and the Pirates: The Original New York Productions of Gilbert and Sullivan», pp. 113-48 at p. 118, *Gilbert and Sullivan Papers Presented at the International Conference held at the University of Kansas in May 1970*, Edited by James Helyar. Lawrence, Kansas: University of Kansas Libraries, 1971.
15. ↑  The Times, 27 May 1878, p. 6
16. ↑  Sir Arthur Sullivan: A Talk With the Composer of Pinafore(անգլ.) // *San Francisco Chronicle*. — 1885. — С. 9.
17. ↑  Gordon-Powell, Robin. Ivanhoe, full score, Introduction, vol. I, pp. XII—XIV, 2008, The Amber Ring.
18. ↑  Funeral of Sir Arthur Sullivan(անգլ.) // *The Times*. — 1900. — С. 12.

Նշումներ
--------

1. ↑  Церковь Св. Петра на Крэнли-Гарденс в Южном Кенсингтоне, изначально построенная как англиканская, с 1972 года является крупнейшей Армянской апостольской церковью в Великобритании, см. Church of St Yeghiche.
2. ↑  Например, Крайсль на стр. 324 описывает интерес к творчеству Шуберта в 1860-х годах, а Гиббс на стр. 250—251 описывает размах торжеств по случаю столетия композитора в 1897-м.

Գրականություն
-------------

#### Գրքեր անգլերենով

* *Ainger, Michael* Gilbert and Sullivan – A Dual Biography. — Oxford: Oxford University Press, 2002. — ISBN 0195147693
* *Allen, Reginald* The First Night Gilbert and Sullivan. — London: Chappell & Co. Ltd, 1976. — ISBN 0-903443-10-4
* *Baily, Leslie* The Gilbert and Sullivan Book. — Third Edition. — London: Spring Books, 1966.
* *Bradley, Ian* The Complete Annotated Gilbert and Sullivan. — Oxford, England: Oxford University Press, 1996. — ISBN 019816503X
* *Crowther, Andrew* Contradiction Contradicted – The Plays of W. S. Gilbert. — Associated University Presses, 2000. — ISBN 0-8386-3839-2
* *Crowther, Andrew* Gilbert of Gilbert & Sullivan: his Life and Character. — London: The History Press, 2011. — ISBN 978-0-7524-5589-1
* *Hughes, Gervase* The Music of Sir Arthur Sullivan. — London: Macmillan & Co Ltd, 1959.
* *Jacobs, Arthur* Arthur Sullivan: A Victorian Musician. — Oxford University Press, 1984. — ISBN 0-19-315443-9
* *Rollins, Cyril; Witts, R. John* The D'Oyly Carte Opera Company in Gilbert and Sullivan Operas. — London: Michael Joseph, Ltd, 1961.
* *Stedman, Jane W.* W. S. Gilbert, A Classic Victorian & His Theatre. — Oxford University Press, 1996. — ISBN 0-19-816174-3
* *Young, Percy M.* Sir Arthur Sullivan. — London: J. M. Dent & Sons Ltd, 1971.

#### Հոդվածներ անգլերենով

* *Bond, Ian; Farron, Jim.* The Sapphire Necklace(անգլ.) // *Howarth, Paul*. — Gilbert and Sullivan Archive, 2003. Архивировано из первоисточника 3 Մարտի 2016.
* *Crowther, Andrew.* The Carpet Quarrel Explained(անգլ.). — Gilbert and Sullivan Archive, 1997. Архивировано из первоисточника 6 Հոկտեմբերի 2014.
* *Eden, David.* Ivanhoe on Tour 1895(անգլ.) // *Sir Arthur Sullivan Society Magazine*. — 2008. — № 68.
* *Field, Kate.* Arthur Sullivan(անգլ.) // *Scribner's Monthly*. — 1879. — Т. 18. — № 6. — С. 904—910.
* *Fowler, Simon.* The Absent-Minded Beggar — An introduction(անգլ.). — Fowler History site, 2001.
* *Grove, George.* Arthur Sullivan 1842–1900(անգլ.). — The Musical Times, 1900. Архивировано из первоисточника 28 Հոկտեմբերի 2007.
* *Howarth, Paul.* Te Deum Laudamus (A Thanksgiving for Victory)(անգլ.). — Gilbert and Sullivan Archive, 2010. Архивировано из первоисточника 6 Հոկտեմբերի 2014.
* *Howarth, Paul.* The Miller and His Man(անգլ.). — Gilbert and Sullivan Archive, 2012. Архивировано из первоисточника 6 Հոկտեմբերի 2014.
* *Jacobs, Arthur.* Sullivan, Sir Arthur Seymour (1842–1900)(անգլ.) // *Oxford Dictionary of National Biography*. — Oxford University Press, 2004.
* *Klein, Hermann.* An Account of the Composition and Production of Ivanhoe // *Thirty Years of Musical Life in London, 1870–1900*. — 1903.
* *Lamb, Andrew.* Ivanhoe and the Royal English Opera(անգլ.) // *The Musical Times*. — 1973. — Т. 114. — № 1563. — С. 475—478.
* *Lawrence, Arthur H.* An Illustrated interview with Sir Arthur Sullivan(անգլ.) // *The Strand Magazine*. — 1897. — Т. XIV. — № 84.(չաշխատող հղում)
* *Mackenzie, Alexander.* The Life-Work of Arthur Sullivan(անգլ.). — Sammelbände der Internationalen Musikgesellschaft, 1902. — С. 539—564.
* *Sands, John.* Dance Arrangements from the Savoy Operas(անգլ.) // *Gilbert and Sullivan Archive*. — 2010. Архивировано из первоисточника 1 Հոկտեմբերի 2012.
* *Turnbull, Stephen.* Sullivan Biography(անգլ.). — Gilbert and Sullivan Archive, 2004. Архивировано из первоисточника 6 Հոկտեմբերի 2014.
* *Wright, David.* The South Kensington Music Schools and the Development of the British Conservatoire in the Late Nineteenth Century(անգլ.) // *Journal of the Royal Musical Association*. — Oxford University Press, 2005. — Т. 130. — № 2. — С. 236—282.
* A Talk With Mr. Sullivan(անգլ.) // *The New York Times*. — 1879.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Արթուր Սալիվանի գործերը Գուտենբերգ նախագծում
* «Общество сэра Артура Салливана» (անգլերեն).
* «Полный список произведений Артура Салливана» (PDF) (անգլերեն). Sir Arthur Sullivan Society. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2015 թ․ դեկտեմբերի 20-ին. Վերցված է 2016 թ․ օգոստոսի 31-ին.
* «Sir Arthur Sullivan Buried in St. Paul's» (անգլերեն). The New York Times. 1900 թ․ նոյեմբերի 28. էջեր p. 9. Վերցված է 2016 թ․ օգոստոսի 15-ին. `{{cite web}}`: `|pages=` has extra text (օգնություն)
* «Article on Sullivan's rhythmic treatment of Gilbert's texts» (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ հոկտեմբերի 1-ին. Վերցված է 2009 թ․ հուլիսի 21-ին.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Արթուր Սալիվան» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Spotify · Յանդեքս երաժշտություն |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | Allmusic · Դանիական ազգային ֆիլմագրություն · Discogs · Internet Broadway Database · Internet Broadway Database · Internet Movie Database · International Music Score Library Project · MusicBrainz · Գուտենբերգ նախագիծ · Find A Grave · gravsted.dk · WikiTree |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Կրուգոսվետ · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Ռիմանի երաժշտական · Օքսֆորդի կենսագրական · Dictionary of National Biography (1st suppl.) · Notable Names Database · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 90388117 · BNC: a10160711 · BNE: XX1091246 · BNF: 13900171x · CiNii: DA02969235 · CONOR: 41715043 · GND: 118799371 · GTAA: 1457968 · ICCU: UFIV089591 · ISNI: 0000000081679107 · LCCN: n80019543 · LNB: 000049225 · NDL: 01034017 · NKC: ola2002111164 · NLA: 36546130 · NLP: a0000001998470 · NSK: 000063206 · NTA: 069735107 · NUKAT: n99707547 · PTBNP: 255100 · LIBRIS: 283521 · SUDOC: 080711707 · VIAF: 95208295 · WorldCat VIAF: 95208295 |

 |

 |