Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Սուրբ Ստեփանոս վանք (այլ կիրառումներ)

**Սուրբ Ստեփանոս վանքը** (նաև՝ **Մաղարդավանք**) 9-րդ դարի հայկական կրոնական համալիր Իրանի հյուսիսում, 15 կմ դեպի հարավ-արևմուտք հեռավորության վրա Ջուղա քաղաքից, Արաքս գետի աջ ափին բարձրացող Մաղարդա լեռան լանջին, հայկական Դարաշամբ բնակավայրից (այժմ՝ լքված) մոտ 1 կմ արևելք։

Հետագա դարերում մի քանի անգամ վերանորոգվել է։ 2008 թ. այն գրանցվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության համաշխարհային ժառանգության մեջ Սուրբ Թադևոսի վանք և Ծոր Ծոր վանքերի հետ միասին, Հայկական եկեղեցիները Իրանում» անվան տակ։

Պատմություն
-----------

Ըստ XII դ. ասորի ժամանակագիր Միքայել Ասորու, հիմնադրել է Բարդուղիմեոս առաքյալը։ Գրավոր առաջին տեղեկությունը Խաչիկ Ա Արշարունի կաթողիկոսի 976 թ.-ի կոնդակն է, որով հաստատվել են վանքին հարկատու կալվածքների սահմանները։ Նույն թվականին վանքը վերահաստատել և վերաշինել է Բաբկեն եպիսկոպոսը։ Սբ. Ստեփանոս եկեղեցու օծմանը ներկա են եղել Խաչիկ Ա Արշարունին և Հայոց Աշոտ Ողորմած թագավորը, որոնք վանքին ընդարձակ տիրույթներ են նվիրել։ Աշոտի դուստր Հռիփսիմեն 981 թ.-ին վանքին կտակել է Աստապատի իր դաստակերտը, այգիներ, արտեր։ Կտակում նշվում է, որ վանքապատկան երեք եկեղեցիները՝ Սբ. Ստեփանոսը, Սբ. Աստվածածինը և Սբ. Գևորգը, խարխուլ էին, և գլխավոր եկեղեցին (Սբ. Ստեփանոսը) նորոգել է իր հայրը։ Վանքը հիշատակվում է 1173 թ.-ին նկարազարդ ձեռագրի ընծայման կապակցությամբ։ 1270 թ.-ին նկարագրել է Վարդան Բաձրբերդցին։ 1330 թ.-ին մոնղոլ Աբու Սայիդ իշխանը հաստատել է վանքի կալվածքները։ XIII– XIV դդ. վանքը հայտնի մշակութային կենտրոն էր, 1332 թ.-ին այնտեղ տասից ավելի վանականներ ձեռագրեր են ընդօրինակել, գործել է դպրոց։ 1331 թ.-ին գրված «Նարեկի» հիշատակարանում վանքն անվանվում է «մեծ ու հռչակավոր»։ Դեռ 1427 թ.-ին հիշատակվում են նրա երեք եկեղեցիները, սակայն 1541 թ.-ին Հայոց կաթողիկոս Գրիգոր ԺԱ Բյուզանդացու կոնդակում նշվում է միայն Սբ. Ստեփանոսը։ XVI դ. վանքը խարխուլ էր, 1589 թ.-ին Մարտիրոս վարդապետը նորոգման աշխատանքներ է կատարել։ Մովսես Գ Տաթևացի կաթողիկոսը 1631 թ.-ին վանքին դրամահավաքի իրավունք է տվել և հորդորել ժողովրդին՝ օժանդակել այս կարևոր հոգևոր կենտրոնի պահպանմանը։ Ըստ XVII դ. պատմիչ Առաքել Դավրիժեցու, 1633 թ.-ին վանահայր դարձած Հակոբ Ջուղայեցին (ապագա կաթողիկոս Հակոբ Դ Ջուղայեցի) մինչև հիմքերը քանդել է վանքի եկեղեցին ու մյուս շինությունները և կառուցել նոր եկեղեցի, պարիսպներ և նրանց կից բնակելի ու օժանդակ շենքեր։ Ըստ Սբ. Ստեփանոս եկեղեցու գմբեթի թմբուկի արձանագրության, դա կատարվել է 1643–1655 թթ.-ին, սակայն շինարարությունը շարունակվել է մինչև 1662 թ.-ը։ Հակոբ Դ Ջուղայեցու Ամենայն հայոց կաթողիկոս ընտրվելուց (1655) հետո վանքի շինարարությունը շարունակել են Հովհաննես, Պետրոս և Հակոբ Շամբեցի վանահայրերը. կառուցել են արևմտյան պարիսպը, սեղանատունը, խցերը և զանգակատունը։ 1759 թ.-ին վանքի շենքերը վնասվել են երկրաշարժից։ Սբ. Ստեփանոս եկեղեցին հետագայում նորոգվել է 1704, 1826 և 1865 թթ.-ին, հյուսիսային բակի սենյակները նորոգվել են 1832 թ.-ին, իսկ 1840 թ.-ին երկրաշարժից վնասված զանգակատունը՝ 1879 թ.-ին։ 1828 թ.-ի Թուրքմենչայի պայմանագրով Արաքս գետը դարձել է ռուս-պարսկական սահման, և վանքը կորցրել է Նախիջևանի ու Գողթնի իր թեմերը, իսկ Ատրպատականից հայերի արտագաղթից հետո՝ զրկվել եկամուտներից։ Փակվել է դպրոցը, գրադարանի ձեռագրերը փոխադրվել են Էջմիածնի մատենադարան։ Դարաշամբի Սուրբ Ստեփանոս Նախավկա վանքի և Արտազի Սբ. Թադե վանքի թեմերի միավորումով կազմվել է Ատրպատականի առաջնորդություն՝ Թավրիզ կենտրոնով։ 1917–1921 թթ.-ին թուրքերը չորս անգամ թալանել են վանքը և հրկիզել գրադարանը։ 1973 թ.-ին մինչև վանքը կառուցվել է ավտոխճուղի։ 1983 թ.-ին, իրանահայ համայնքի և «Երկիր և մշակույթ» (Փարիզ) կազմակերպության նյութական օժանդակությամբ Իրանի պետական «Միրասե ֆարհանգի» («Մշակութային ժառանգություն») հաստատությունը թիթեղապատել է տանիքները, հենակներով ամրացրել զանգակատան խարխլված կամարները, վերակառուցել արևելյան բակի քանդված խցերը, վերանորոգել խոհանոցն ու սեղանատունը։

Ճարտարապետություն
-----------------

Վանքի պարիսպները
Թմբուկից մի հատված
Կիսաշրջանաձև բուրգերով ուժեղացված պարիսպներով շրջապատված ուղղանկյուն համալիրի շենքերը խմբավորված են երկու բակերում, որոնցից հյուսիսում են գտնվում Սբ. Ստեփանոս եկեղեցին՝ հարավից կից երկհարկ եռաստիճան զանգակատնով, և Սբ. Պողոս-Պետրոս միանավ թաղածածկ եկեղեցին։ Դեղնա-կարմրավուն ֆելզիտային տուֆի մաքուր տաշված քարերով կառուցված Սբ. Ստեփանոս եկեղեցին ներքուստ խաչաձև է, եռախորան, արևմտյան ուղղանկյուն թևով, արտաքուստ՝ ուղղանկյուն։ Պատերը ներսից աղյուսապատ են և սվաղված։ Խորանները յոթանիստ են, անկյունային սենյակները՝ երկհարկ։ Վերնահարկ ունի նաև արևմտյան խաչաթևը։ Զարդարված է XVII դ. և 1826 թ.-ի որմնանկարներով։ Կամարաշարով ու պատկերաքանդակներով հարդարված 16-նիստանի թմբուկով գմբեթը պսակվում է հովանոցաձև վեղարով։ Ուշ միջնադարի հայ ճարտարապետության մեջ Սբ. Ստեփանոս եկեղեցին առանձնանում է իր գեղեցիկ հարդարանքով։ Այստեղ ճակատների հետ ներդաշնակ ամբողջություն են կազմում ավետարանական թեմաներով բազմաթիվ պատկերաքանդակները և զարդաքանդակները (որոնցով հագեցած են բոլոր պատերը և գմբեթը), իսկ ներսի հետ՝ զարդանկարները և որմնանկարները։ Գմբեթի թմբուկի նիստերին 12 առաքյալների լուսապսակով դիմաքանդակներն են, իսկ աշխարհի չորս կողմերին նայող նիստերին՝ «Քրիստոսը գահի վրա», ներքևում՝ չորս ավետարանիչների խորհրդանիշներով (արևմ.), ինչպես նաև Աստվածածնի (հս.), Հովհաննես Մկրտչի (արլ.) և Գրիգոր Լուսավորչի (հվ.) պատկերաքանդակներն են։ Ճակտոնների հարթության մեջ, արևելյան ճակատին քանդակված է Սբ. Ստեփանոս Նախավկայի քարկոծումը, արևմուտքին՝ «Խաչելությունը», հարավին՝ «Աստվածածինը՝ մանուկ Հիսուսը գրկին», հյուսիսին՝ «Համբարձումը»։ Իսկ զանգակատան հարավային պատին, որը միաժամանակ եկեղեցու հյուսիսային ճակատն է, առաջին հարկում պատկերված է «Աստվածածինը գահի վրա», երկու կողքերին՝ հրեշտակներ, իսկ երկրորդ հարկում՝ «Աստվածածնի Ավետումը»։ Ամբողջությամբ վերցված, վանքի պատկերաքանդակները միասնական շղթա են կազմում՝ ներկայացնելով Տերունական պատկերաշարը («Ավետում», «Հիսուսի Ծնունդը», «Խաչելությունը», «Համբարձումը», «Հիսուսը գահի վրա», «Աստվածածինը գահի վրա»), որը լրացված է առաքյալների միջոցով քրիստոնեության տարածման, Ստեփանոս Նախավկայի քարկոծման ու հայ ժողովրդի՝ քրիստոնեության ընդունման թեմաներով։ Ընդ որում, համատեղվել են տարբեր սյուժեներ (օր. Սբ. Ստեփանոսի քարկոծումը զուգակցված է Սուրբ Երրորդության հետ)։ Ավետարանիչների խորհրդանիշները՝ արծիվը և հրեշտակը, ներկայացված են թռիչքի պահին։ Դարաշամբի Սուրբ Ստեփանոս Նախավկա վանքի բազմաթիվ և բազմազան պատկերաքանդակներն իրենց գեղարվեստական բարձր արժանիքների ու ինքնատիպ առանձնահատկությունների շնորհիվ դասվում են ուշ միջնադարի հայկական արվեստի գլուխգործոցների շարքին։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Մոտիկից տեսարանՄոտիկից տեսարան
* Այլ տեսարանԱյլ տեսարան
* Ներքին տեսարանՆերքին տեսարան
* Փայտե դարպասՓայտե դարպաս
* Կողային պատԿողային պատ
* Գլխավոր մուտքԳլխավոր մուտք

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. ↑  Wiki Loves Monuments monuments database — 2017.
3. 1 2 3

Գրականություն
-------------

* Առաքել Դավրիժեցի, Գիրք պատմութեանց, Երևան, 1990։
* Ալիշան Ղ. Սիսական, Վնտ. 1893։
* Մինասյան Լ. Իրանի հայկական վանքերը, Թեհրան, 1971։
* Hofrichter H. Das Kloster Sdepannos Nachawega, "Revue des études arméniennes", t. 9, P. 1972;
* Hofrichter H. Uluhogian G. S. Stepannos, Milano, 1980 (Documenti di architettura armena, 10).

Արտաքին հղումներ
----------------

* Արմեն Հախնազարյան, «Արտազի երեք վանքերը», Երևան, 2012 թվական, ISBN 978-99941-875-8-4։

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
ՅՈւՆԵՍԿՕ Համաշխարհային ժառանգությունը Իրանում Իրան |
| --- |
|  |
| Չողա Զանբիլ  • Պերսեպոլիս  • Իմամի հրապարակ  • Թախթե Սոլեյման հնագիտական համալիր  • Պասարգադ  • Բամ քաղաքը և նրա մշակութային լանդշաֆտը  • Սոլթանիե  • Բեհիսթունի արձանագրություն  • Հայկական վանքեր (Սուրբ Թադևոս, Սուրբ Ստեփանոս և Ծոր Ծոր)  • Ոռոգման պատմական համակարգ Շուշթարում |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Հայկական հնագույն, միջնադարյան և պատմական եկեղեցիներ և վանքեր |
| --- |
|  |
| Հայաստան | Աղջոց վանք  • Ախթալայի վանք  • Կիրանցի Առաքելոց վանք  • Արենիի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի  • Արտավազիկ եկեղեցի  • Արուճի եկեղեցի  • Արշակունիների դամբարան  • Բղենո-Նորավանք  • Բյուրականի Սուրբ Հովհաննես եկեղեցի  • Դդմաշենի Սուրբ Թադևոս եկեղեցի  • Դվին  • Էջմիածնի Մայր Տաճար  • Գառնահովիտի Սուրբ Գևորգ եկեղեցի  • Սուրբ Գայանե եկեղեցի  • Գեղարդի վանք  • Զորավանի Զորավոր եկեղեցի  • Գլաձորի համալսարան  • Գնդեվանք  • Գոշավանք  • Հաղարծնի վանք  • Հաղպատավանք  • Հառիճավանք  • Հավուց Թառի վանք Հայրավանք  • Հնեվանք  • Հոռոմայր  • Հովհաննավանք  • Սուրբ Հռիփսիմեի եկեղեցի  • Ջուխտակ վանք  • Կարբիի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի  • Կարմրավոր  • Ապարանի Սուրբ Խաչ եկեղեցի  • Կաթողիկե  • Սուրբ Կաթողիկե Ծիրանավոր եկեղեցի  • Կեչառիսի վանական համալիր  • Խոր Վիրապ  • Կիրանց վանք  • Քոբայրի վանք  • Կոթավանք  • Լմբատավանք  • Մակարավանք  • Մաքենյաց վանք  • Մաքրավանք  • Մարմաշենի վանք  • Մաշտոց Հայրապետ եկեղեցի  • Մաստարայի Սուրբ Հովհաննես եկեղեցի  • Մաթոսավանք  • Մշկավանք  • Նեղուցի վանք  • Նոր Վարագավանք  • Նորատուսի գերեզմանատուն  • Նորավանք  • Օձունի տաճար  • Օշականի Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի եկեղեցի  • Պեմզաշենի եկեղեցի  • Պտղնիի տաճար  • Սաղմոսավանք  • Երևանի Սուրբ Պողոս-Պետրոս եկեղեցի  • Մուղնու Սուրբ Գևորգ եկեղեցի  • Սամսոնավանք  • Սանահինի վանական համալիր  • Սևանավանք  • Սուրբ Շողակաթ եկեղեցի  • Սպիտակավոր  • Սպիտակավոր վանք  • Էջմիածնի Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցի  • Երևանի Սուրբ Հակոբ եկեղեցի  • Աշտարակի Սուրբ Սարգիս եկեղեցի  • Թալինի Կաթողիկե եկեղեցի  • Թանահատի վանք  • Այգեշատի Թարգմանչաց վանք  • Տաթևի վանք  • Տաթևի Մեծ Անապատ  • Տեղերի վանք  • Ցաղաց քար  • Ծիրանավոր եկեղեցի  • Ծովինարի Սուրբ Սարգիս եկեղեցի  • Ուշիի Սուրբ Սարգիս վանք  • Վահանավանք  • Վահրամաշեն եկեղեցի  • Վանեվանի վանք  • Որոտնավանք  • Ոսկեպարի Սուրբ Հովհաննես եկեղեցի  • Ոսկեվազի Սուրբ Հովհաննես եկեղեցի  • Եղիպատրուշ եկեղեցի  • Եղվարդի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի  • Երերույքի տաճար  • Երևանի Զորավոր Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի  • Զվարթնոցի տաճար  • Սուրբ Անդրեի վանք |
|  |
| Արցախ | Ամարասի վանք  • Դադիվանք  • Գանձասար  • Գտչավանք  • Խաթրավանք  • Հակոբավանք  • Կատարո վանք  • Ծիծեռնավանք  • Եղիշե առաքյալի վանք  • Երից Մանկանց  • Վանքասարի եկեղեցի |
|  |
| Ադրբեջան | Գագա Սուրբ Սարգիս վանք  • Խաչակապի Թարգմանչաց վանք  • Ադրբեջանի հայկական եկեղեցիների ցանկ |
|  |
| Կիպրոս | Մակարավանք (Կիպրոս)  • Կանչվոր Սուրբ Աստվածածին վանք |
|  |
| Վրաստան | Թբիլիսիի հայոց վանք  • Բեթղեհեմի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի  • Ճուղուրեթի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի  • Էջմիածնեցոց Սուրբ Գևորգ եկեղեցի  • Թբիլիսիի Սուրբ Գևորգ եկեղեցի  • Թբիլիսիի Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի  • Ջիգրաշեն Ավետյաց  • Կամոյանց Սուրբ Գևորգ եկեղեցի  • Թբիլիսիի Սուրբ Կարապետ եկեղեցի  • Քարափի Սուրբ Գևորգ եկեղեցի  • Շամքորեցոց Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի  • Խոջիվանքի գերեզմանատուն  • Ծիրանավոր Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի  • Թբիլիսիի Մուղնու Սուրբ Գևորգ եկեղեցի  • Նորաշեն եկեղեցի  • Թբիլիսիի Սուրբ Նշան եկեղեցի  • Թբիլիսիի Սուրբ Սարգիս եկեղեցի  • Կուսանաց Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցի  • Զրկինյանց Սուրբ Գևորգ եկեղեցի |
|  |
| Իրան | Դարաշամբի Սուրբ Ստեփանոս վանք  • Սուրբ Թադևոսի վանք  • Դարաշամբի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի  • Թավրիզի Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցի  • Չուպանի մատուռ  • Հաֆթվանի Սուրբ Գևորգ եկեղեցի  • Ծոր Ծոր  • Սարնաքի Սուրբ Ասմենափրկիչ վանք  • Նոր Ջուղայի Սուրբ Ամենափրկիչ վանք  • Սպահանի Սուրբ Բեթղեհեմ եկեղեցի  • Նոր Ջուղայի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի  • Սպահանի Սուրբ Գևորգ եկեղեցի |
|  |
| Երուսաղեմ, Իսրայել և Պաղեստին | Երուսաղեմի հայկական թաղամաս  • Սուրբ Հակոբյանց վանք  • Սուրբ Թորոս եկեղեցի  • Երուսաղեմի Սրբոց Հրեշտակապետաց եկեղեցի  • Երուսաղեմի Սուրբ Հեղինե եկեղեցի  • Յաֆֆայի Սուրբ Նիկողայոս վանք |
|  |
| Ռուսաստան | Յալթայի Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցի  • Ղրիմի Սուրբ Խաչ վանք |
|  |
| Թուրքիա | Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցի  • Անիի Սուրբ Աստվածածին Կաթողիկե եկեղեցի  • Մշո Սուրբ Առաքելոց վանք  • Արաբկիրի Սուրբ Աստվածածին վանք  • Առտեր կղզի  • Հոռոմոս  • Կարմրավանք  • Կարսի Սուրբ Առաքելոց եկեղեցի  • Խծկոնք վանք  • Կտուց անապատ  • Լիմ կղզի  •Տրապիզոնի Ամենափրկիչ վանք  • Մրենի տաճար  • Դիարբեքիրի Սուրբ Կիրակոս եկեղեցի  • Ձորադիրի Սուրբ Էջմիածին եկեղեցի  • Նարեկավանք  • Սուրբ Բարդուղիմեոսի վանք  • Սեբաստիայի Սուրբ Նշան վանք  • Սամաթիայի Սուրբ Գևորգ եկեղեցի  • Ակոռի Սուրբ Հակոբ վանք  • Մշո Սուրբ Կարապետի վանք  • Գոմքի Սուրբ Գևորգ վանք  • Մշո Սուրբ Մարինե եկեղեցի  • Տեկորի տաճար  • Վարագավանք  • Վարզահան վանք  • Երազգավորսի Սուրբ Ամենափրկիչ վանք |
|  |
| Ուկրաինա | Լվովի հայկական վանք  • Բերեժանիի հայկական եկեղեցի  • Լվովի Սուրբ Խաչ հայ կաթոլիկ եկեղեցի  • Կամենեց-Պոդոլսկի Սուրբ Նիկողայոս եկեղեցի (քանդված) |
|  |
| Պորտալ:Հայաստան |

 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Սուրբ Ստեփանոս վանք (Դարաշամբ)» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Արմենիապեդիա |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: n2014053169 · SUDOC: 179407236 · VIAF: 241880843 · WorldCat VIAF: 241880843 |

 |