**Ուոթերհաուս-Ֆրիդերիքսենի համախտանիշ (ՈՒՖՀ)** *(անգլ․՝ Waterhouse–Friderichsen syndrome (WFS)),* սահմանվում է որպես սուր մակերիկամային անբավարարություն, որը զարգանում է ծանր ինֆեկցիայի պատճառով՝ մակերիկամներում մասիվ արյունազեղման հետևանքով։ Հիմնականում այն առաջանում է *Neisseria meningitidis-ով* ծանր ինֆեկցիայի հետևանքով։

Բակտերիալ ինֆեկցիան հանգեցնում է մեկ կամ, ավելի հաճախ, երկու մակերիկամներում մասիվ արյունազեղման։ Այն բնութագրվում է ծանր մենինգոկոկցեմիայով, որը հանգեցնում է մասիվ արյունազեղումների, բազմաօրգանային անբավարարության, կոմայի, ցածր զարկերակային ճնշման և շոկի, դիսեմինացված ներանոթային մակարդման (տարածուն պուրպուրայով), կտրուկ զարգացող մակերիկամի կեղևային անբավարարության և մահվան։

Նշաններ և ախտանիշներ
--------------------

Ուոթերհաուս-Ֆրիդերիքսենի համախտանիշը կարող է զարգանալ նաև մի շարք այլ մանրէներից։ Եթե համախտանիշի հիմքում մենինգոկոկային վարակն է, ապա ՈՒՖՀ-ն հանդես է գալիս որպես մենինգոկոկալ սեպսիսի ծանրագույն դրսևորում։ Հիվանդության սկիզբը ոչ սպեցիֆիկ է, նկատվում են`տենդ, կարկամություն, սրտխառնոց, փսխում և գլխացավ։ Հետո ի հայտ է գալիս ցան՝ սկզբում բծային, որը քիչ է տարբերվում որովայնային տիֆին բնորոշ վարդագույն ցանավորումից և արագ վերածվում է մուգ գորշավուն պետեխիալ, ապա՝ պուրպարային բնույթի ցանի։ Արագ իջնում է զարկերակային ճնշումը ու կտրուկ անցնում սեպտիկ շոկի։ Վերջույթների ցիանոզը կարող է լինել խիստ արտահայտված։ Պացիենտները մեծ մասամբ խիստ շփոթված են կամ կոմատոզ վիճակում։ Հատկանշական է, որ մենինգոկոկային այս տեսակ վարակի պարագայում, մենինգիտ հազվադեպ է զարգանում։ Գլյուկոզի և նատրումի ցածր մակարդակը, հիպերկալեմիան, և ԱԿՏՀ-ով դրդման թեստը արձանագրում են սուր մակերիկամային անբավարարություն։ Որպես կանոն չպետք է լինի արտահայտված լեյկոցիտոզ, իսկ լեյկոպենիան հանդիսանում է շատ վատ կանխատեսական (պրոգնոստիկ) նշան։ C-ռեակտիվ սպիտակուցի մակարդակը լինում է որպես կանոն նորմայի սահմաններում, որոշ դեպքերում՝ բարձրացած։ Երբեմն լինում է ծայրահեղ թրոմբոցիտոպենիա, որը փոփոխում է պրոթրոմբինային ժամանակ (PT) և մասնավոր թրոմբոպլաստինային ժամանակ (PTT) ցուցանիշները, ինչը փաստում է զարգացող դիսեմինացված ներանոթային մակարդման (ԴՆՄ) զարգացման մասին։ Ինչպես ցանկացած ծանր աստիճանի սեպսիսի պարագայում, այս դեպքում էլ կարող են զարգանալ ացիդոզ և սուր երիկամային անբավարարություն։ Մենինգոկոկերը կարելի է արագ հայտնաբերել արյան կամ ուղեղ-ողնուղեղային հեղուկի մեջ, իսկ որոշ դեպքերում՝ նաև մաշկային ախտահարումներից վերցված նմուշներում։ Այլ ախտանիշներից են կլման դժվարացումը, լեզվի ատրոֆիան և բերանի անկյան շրջանում առաջացող ճեղքերը։

Պատճառներ
---------

Ուոթերհաուս-Ֆրիդերիքսենի համախտանիշը կարող է զարգանալ մի շարք բակտերիալ, երբեմն նաև վիրուսային վարակի հետևանքով․

* Մենինգոկոկային վարակ, մասնավորապես՝ *Neisseria meningitidis-ով* պայմանավորված ինֆեկցիան ամենահաճախն է առաջացնում ՈՒՖՀ։ Չնայած, որ շատ մանրէներ կարող են ախտահարել մակերիկամները, սուր և սելեկտիվ ընդգրկում ունեն հատկապես մենինգոկոկերը։
* *Pseudomonas aeruginosa* *(կապտաթարախային ցուպիկ)*, նույնպես կարող է առաջացնել ՈՒՖՀ։
* ՈՒՖՀ-ն կարող է զարգանալ նաև *Streptococcus pneumoniae-ի* պատճառով։ Այս բակտերիան հաճախ մեծահասակների ու ծերերի մենինգիտի պատճառ է հանդիսանում։
* *Mycobacterium tuberculosis (տուբերկուլոզ, Կոխի ցուպիկ),* կարող է առաջացնել ՈՒՖՀ։ Դեպի մակերիկամներ տուբերկուլոզային ինվազիան կարող է հանգեցնել գեղձերի հեմոռագիկ վնասման և բերել հանքակորտիկոիդների անբավարարության։
* *Staphylococcus aureus (ոսկեգույն ստաֆիլակոկ),* նշվում է որպես մանկական ՈՒՖՀ-ի պատճառ։
* *Haemophilus influenzae-ն* նույնպես կարող է առաջացնել ՈՒՖՀ։

Որոշ դեպքերում մակերիկամների ախտահարման հիմքում ընկած են վիրուսներ՝

* Ցիտոմեգալովիրուսը կարող է հանգեցնել մակերիկամային անբավարարության, հատկապես իմունային անբավարարության պարագայում։
* Էբոլա վիրուսը նույնպես կարող է նման մակերիկամային ախտահարման հանգեցնել։

Ախտորոշում
----------

Ախտորոշումը հիմնվում է մակերիկամային անբավարարությանը բնորոշ կլինիկական պատկերի, ինչպես նաև հիմքում ընկած պատճառային գործոնի (ինֆեկցիա) հայտնաբերման վրա։ Եթե կա մենինգիտի կասկած, ապա անհրաժեշտ է կատարել գոտկային պունկցիա։ Եթե կա տարածուն վարակի կասկած, անհրաժեշտ է իրականացնել արյան ցանքս և արյան ընդհանուր անալիզ։ Մակերիկամների ֆունկցիոնալ վիճակը գնահատելու համար, անհրաժեշտ է անց կացնել ԱԿՏՀ-ով դրդման թեստ։

Կանխարգելում
------------

Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնների կողմից ցուցված է մենինգոկոկի դեմ պլանային պատվաստում 11-18 տարեկան բոլոր անձանց շրջանում, ինչպես նաև փայծաղի հետ խնդիրներ ունեցողների շրջանում (օր՝ փայծաղի հեռացման դեպքում, կամ մանգաղաբջջային անեմիայի ժամանակ, քանի որ վնասվում է փայծաղը) կամ որոշ իմուն խանգարումների ժամանակ, օրինակ՝ կոմպլեմենտի անբավարարություն։

Բուժում
-------

Մենինգոկոկային ծագման արյան կայծակնային վարակումը պահանջում է անհետաձգելի բժշկական օգնություն, անհապաղ ցուցված է կիրառել անոթասեղմիչներ, ծավալ-պահպանիչ թերապիա հեղուկներով և համապատասխան հակաբիոտիկային բուժում։ Բենզիլպենիցիլինը ընտրության պրեպարատ է, իսկ ալերգիայի դեպքում կարելի է այն փոխարինել քլորամֆենիկոլով։ Այսօր լայնորեն կիրառվում է ցեֆտրիաքսոնը։ Հիդրոկորտիզոնը որոշ դեպքերում կարող է կանխել մակերիկամային անբավարարությունը։ Ծանր ինֆեկցիայի դեպքում, երբեմն կարող է զարգանալ վերջույթների հյուսվածքների նեկրոզ՝ մեռուկացում, որի ժամանակ անհրաժեշտ է իրականացնել ամպուտացիա, ռեկոնստրուկտիվ վիրահատություն և հյուսվածքների փոխպատվաստում։

Պատմություն
-----------

Ուոթերհաուս-Ֆրիդերիքսենի համախտանիշը իր անունը ստացել է ի պատիվ անգլիացի բժիշկ Ռուպերտ Ուութերհաուսի (1873–1958) և դանիացի բժիշկ Կառլ Ֆրիդերիքսենի (1886–1979), ովքեր առաջին անգամ նկարագրել են այդ հիվանդությունը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Disease Ontology — 2016.
2. ↑  "Waterhouse–Friderichsen syndrome". Genetic and Rare Diseases Information Center (GARD). Արխիվացված է the original 2009 թ․ մայիսի 9-ին. Retrieved 2012 թ․ դեկտեմբերի 14. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
3. 1 2  Kumar V, Abbas A, Fausto N (2005). *Robins and Coltran: Pathological Basis of Disease* (7th ed.). Elsevier. pp. 1214–5. ISBN 978-0-7216-0187-8.
4. ↑  "Waterhouse-Friderichsen syndrome". MedlinePlus Medical Encyclopedia. Retrieved 2014 թ․ ապրիլի 12.
5. ↑  Adem P, Montgomery C, Husain A, Koogler T, Arangelovich V, Humilier M, Boyle-Vavra S, Daum R (2005). "Staphylococcus aureus sepsis and the Waterhouse-Friderichsen syndrome in children". *N Engl J Med*. **353** (12): 1245–51. doi:10.1056/NEJMoa044194. PMID 16177250.
6. ↑  Morrison U, Taylor M, Sheahan DG, Keane CT (January 1985). "Waterhouse-Friderichsen syndrome without purpura due to Haemophilus influenzae group B". *Postgrad Med J*. **61** (711): 67–8. doi:10.1136/pgmj.61.711.67. PMC 2418124. PMID 3873065.
7. ↑  McKinney WP, Agner RC (December 1989). "Waterhouse-Friderichsen syndrome caused by Haemophilus influenzae type b in an immunocompetent young adult". *South. Med. J*. **82** (12): 1571–3. doi:10.1097/00007611-198912000-00029. PMID 2595428.
8. ↑  Uno, Kenji; Konishi, Mitsuru; Yoshimoto, Eiichiro; Kasahara, Kei; Mori, Kei; Maeda, Koichi; Ishida, Eiwa; Konishi, Noboru; Murakawa, Koichi; Mikasa, Keiichi (2007 թ․ հունվարի 1). "Fatal Cytomegalovirus-Associated Adrenal Insufficiency in an AIDS Patient Receiving Corticosteroid Therapy". *Internal Medicine*. **46** (9): 617–620. doi:10.2169/internalmedicine.46.1886. PMID 17473501.
9. ↑  Rosa D, Pasqualotto A, de Quadros M, Prezzi S (2004). "Deficiency of the eighth component of complement associated with recurrent meningococcal meningitis--case report and literature review" (PDF). *Braz J Infect Dis*. **8** (4): 328–30. doi:10.1590/S1413-86702004000400010. PMID 15565265.
10. ↑  Waterhouse R (1911). "A case of suprarenal apoplexy". *Lancet*. **1** (4566): 577–8. doi:10.1016/S0140-6736(01)60988-7.
11. ↑  Friderichsen C (1918). "Nebennierenapoplexie bei kleinen Kindern". *Jahrbuch für Kinderheilkunde und Physische Erziehung*. **87**: 109–25.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Whonamedit.com page on the eponym

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | ՀՄԴ-9 · ՀՄԴ-9-ԿՄ · ՀՄԴ-10 · ՀՄԴ-10 · ՀՄԴ-10-ԿՄ · ՀՄԴ-10-ԿՄ · ՀՄԴ-10-ԿՄ · DiseasesDB · eMedicine · MedlinePlus · NCI Thesaurus  |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · MESH ID |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Disease Ontology · Microsoft: 2909711618, 2778048281 |

 |