recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Լենինյան մրցանակ**, ԽՍՀՄ-ում գիտության, տեխնիկայի, գրականության, արվեստի և ճարտարապետության ոլորտում կարևորագույն և ամենաբարձր ձեռքբերումների համար տրվող մրցանակ։

Մրցանակի պատմություն
--------------------

Վլադիմիր Լենինի անվան մրցանակը հիմնադրվել է 1925 թվականի հունիսի 23-ին ԽՍՀՄ Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի որոշմամբ։ Սկզբնականում տրվում էր ոչ միայն գիտական աշխատանքներին «Լենինի ամենամոտ գաղափարների հետազոտական գործունեությանը խթանելու նպատակով, մասնավորապես ուղղությամբ սերտ կապը գիտության և կյանքի», այլ նաև «գիտության և կապի ուղղությամբ»։
1935-ից 1957 թվականներին մրցանակը չէր տրվում։ 1941-1952 թվականներին շնորհվում էին Ստալինի 3-րդ աստիճանի մրցանակներ։

ԽՍՀՄ դրոշմանիշ, 1968 թվական
1956 թվականի օգոստոսի 15-ին ԽՄԿԿ Կենտրոնական կոմիտեն և ԽՍՀՄ Մինիստրների խորհուրդը որոշեցին վերականգնել Վ. Ի. Լենինի անվան մրցանակը և այն շնորհել ամեն տարի Վ. Լենինի ծննդյան օրը՝ ապրիլի 22-ին։ 1957 թվականին վերականգնվեց լենինյան մրցանակի պարգևատրումը գիտական աշխատանքների, ճարտարապետական և տեխնիկական կառույցներր, ազգային տնտեսության և տեխնիկական ոլերտում կատարված գյուտերի համար։ Լենինի մրցանակը տրվում էր նաև գրականության և արվեստի բնագավառում նշանակալից ստեղծագործությունների համար։ 1960 թվականի մարտին Լենինյան շքանշանը տրվում էր նաև լրագրության և հրապարակախոսության ոլորտում։

Լենինյան մրցանակի դափնեկիրներ Մայա Պլիսեցկայան, Նիկոլայ Չերկասովը, Ալեքսանդր Դեյնեկա, Վասիլի Պեսկով, Մստիսլավ Ռոստրոպովիչ, 1964 թվական 
Տե՛ս նաև՝ Համամիութենական Լենինյան Կոմերիտմիության Մրցանակներ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Брежнев, Леонид Ильич|Л. И. Брежнев и Тихонов, Николай Семёнович|Н. С. Тихонов являлись лауреатами Ленинской премии по литературе и Международной Ленинской премии «За укрепление мира между народами».


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | NDL: 00966642 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 564)։*  |
Կրկեսային ներկայացման աֆիշ (1900թ․)
**Կրկեսային խաղեր** ժողովրդական, կրկեսային ներկայացումների, տոնակատարությունների և այլ առիթներով կատարվող թատերական, սպորտային և կենդանակռիվ խաղեր։ Անցյալում կրել են հիմնականում ժողովրդական ներկայացումների բնույթ։ Զանազան տեսակի կրկեսային խաղերը տարածված են եղել աշխարհի մի շարք ժողովուրդների մեջ։

Պետական կրկեսի բացակայության պատճառով Հայաստանում դրանք կատարել են առանձին շրջիկ անձինք (լարախաղաց, ձեռնածու, ծաղրածու, ըմբիշ և այլն)։ Հայ պատմագրության մեջ հնագույն կրկեսային խաղերի վերաբերյալ պահպանվել են սակավաթիվ տեղեկություններ. Եզնիկ Կողբացին (5-րդ դար) հաղորդում է վարժեցված կենդանիների (կապիկ, արջ) միջոցով ներկայացումների, իսկ Դավիթ Անհաղթը (5-րդ դարի վերջ-6-րդ դարի սկիզբ)՝ լարի վրա կանգնած խրտվիլակը թելերի օգնությամբ շարժման մեջ դնելու մասին։ Հայաստանում տարածված են եղել ժողովրդական կրկեսային խաղերի մի շարք տեսակներ, որոնցից են ձեռնասուն կենդանիների (արջ, կապիկ, օձ և այլն) մասնակցությամբ ներկայացումները, կենդանիներին (գոմեշներ, ցուլեր, խոզեր, ներիներ, շներ և այլն), թռչուններին (աքաղաղներ, աղավնիներ), միջատներին իրար հետ կռվեցնելը, կենդանիների հետ մարդկանց մենամարտը (վերջինս առանձնապես հատուկ էր հռոմեական, բյուգանդական կրկեսներին), կառարշավները, լարախաղացության զանազան ձևերը և այլն։ Կենդանիներին կռվեցնելու սովորությունը հաճախ հովանավորում և կազմակերպում էին եկեղեցականները (գոմշակռիվը Էջմիածնում և այլն)։ Նման դեպքերում հարուստ անձինք նվիրատվություններ էին կատարում եկեղեցուն։ Այդպիսի խաղերը, իբր, խորհրդանշում էին հաղթող կենդանու տիրոջ գերազանցությունը պարտվողի տիրոջ հանդեպ։ ժողովրդական կրկեսային խաղերի մի շարք տարրեր (լարախաղացություն, աճպարարություն և այլն) օգտագործվում են ժամանակակից կրկեսներում։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 694)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Կարմիր բերդ (այլ կիրառումներ)

**Կարմիր բերդ**, Թազաքենդ, հնավայր Երևանից հյուսիս, Հրազդան գետի աջ ափին, Զովունի գյուղի մոտ։

Հայտնի է վաղ երկաթի դարաշրջանի ամրոցով (պահպանվել է մինչև վաղ միջնադար), միջին բրոնզի և վաղ երկաթի դարաշրջանների խոշոր դամբարանադաշտով։ 1896 թվականին Կարմիր բերդում առաջին անգամ պեղումներ է կատարել գնդապետ Պ. Չարկովսկին, որը պեղված նյութերը հանձնել է Կովկասյան թանգարանին (այժմ՝ Վրաստանի պետական թանգարան)։ Այնուհետև, 1903 թվականին, Մ. Զաքարյանցը Մոսկովյան հնագիտական ընկերության անդամ, արքեպիսկոպոս Մեսրոպ Սմբատյանցի հանձնարարությամբ, առանց կարգ ու կանոնի, բացել է 17 դամբարան, կազմել կցկտուր ու թերի հաշվետվություն և միայն որոշ նյութեր հանձնելով Մոսկովյան հնագիտական ընկերությանը՝ մնացածը վաճառել է Հնագիտական հանձնաժողովին։

1909 թվականին Է. Ռեսլերը շարունակելով պեղումները՝ բացել է ևս 28 դամբարան։ Սովետական իշխանության օրոք Կարմիր բերդում պեղումներ են կատարել Բորիս Պիոտրովսկին (1934), Համլետ Մարտիրոսյանը (1962) և Աշոտ Եսայանը (1965-1967)։ Բացվել են երկու տիպի՝ հիմնահողային, տուֆե խոշոր սալերով ծածկված և կողքերից ու վերևից սալերով ծածկված դամբարաններ։ Հայտնաբերվել են մ.թ.ա. II հազարամյակի 1-ին կեսի (միջին բրոնզի դարաշրջան) կարմիր փայլեցված մակերևույթի վրա սև եռանկյունի, ցանցկեն, շախմատաձև, ալիքավոր նախշերով, անկանթ, մ. թ. ա. II հազարամյակի 2-րդ կեսի (ուշ բրոնզի դարաշրջան) սև փայլեցված՝ փայլանախշով կամ խորադիր նախշերով խեցեղեն, ուշ բրոնզի և վաղ երկաթի դարերի բրոնզե և երկաթե զենքեր, պերճանքի առարկաներ և այլ իրեր, որոնց մեջ հատկապես արժեքավոր են նախշավոր խեցեղենի նմուշներ 12 բրոնզե գոտիները։

Զովունի գյուղի տարածքից պեղված հնագույն անոթներ,   

Գավառի Պետական համալսարանի հնագիտական և պատմագիտական թանգարանում
Կարմիր բերդից հայտնաբերված նյութերի վերաբերյալ փաստաթղթերը պահվում են ԽՍՀՄ ԳԱ հնագիտության ինստիտուտի արխիվում, իսկ նյութերը՝ Մոսկվայի պատմության, Վրաստանի պետական թանգարաններում և ԽՍՀՄ ԳԱ մարդաբանության և ազգագրության ինստիտուտներում (Լենինգրադ)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Wiki Loves Monuments monuments database — 2017.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Կարմիր Բերդ - Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 331)։*  |
**ՀԽՍՀ շինանյութերի արդյունաբաներության նախարարություն**, շինանյութերի և ապակու արտադրության կազմակերպումն ու ղեկավարումն իրականացնող պետական մարմին Խորհրդային Հայաստանում։

Կազմավորվել է 1920-ական թթ․, երբ հանրապետության ԺՏԲԽ-ին առընթեր ստեղծվեց լեռնային բաժին, որը զբաղվում էր նաև շինանյութերի արդյունաբերական ձեռնարկությունների կազմակերպմամբ։ Հետագայում շինանյութերի արդյունաբերությունն անցել է տեղական արդյունաբերության ժողկոմատի տնօրինությանը, որի կազմում 1937 թվականին կազմակերպվել է շինանյութերի վարչություն։

1939 թվականին վերջինս վերածվել է ՀԽՍՀ ժողկոմխորհին առընթեր շինանյութերի գլխավոր վարչության (ժողկոմատի իրավունքներով), որի բազայի վրա 1946 թվականին կազմակերպվել է շինանյութերի արդյունաբաներության նախարարությունը։ 1957 թվականին մինիստրությունը վերակազմվել է վարչության, 1965 թվականին՝ նորից նախարարության։

Նախարարությունն Ունեցել է (1981) 7 վարչություն և 7 բաժին, ղեկավարում և կազմակերպել է 38 ձեռնարկության և կազմակերպության, այդ թվում՝ 33 արդյունաբերական ձեռնարկության, Քարի և սիլիկատների ԳՀԻ-ի, երկրաբանական-հետազոտական խմբի» շինարարական-նորոգման, «Հայշիննորոգում» և հատուկ աշխատանքների վարչությունների գործունեությունը։

Շինանյութերի արդյունաբերության վարչության պետեր
-----------------------------------------------

* Ռ․ Բ․ Ազիզբեկյան (1937-1942)
* Ա․ Ն․ Դովլաթյան (1942-1945)
* Ա․ Ա․ Չախկալյան (1945)
* Ա․ Ա․ Ատեփանյան (1945-1946)
* Մ․ Լ․ Հովհաննիսյան (1957-1960)
* Գ․ Հ․ Ջանգիրյան (1960)
* Տ․ Հ․ Շահբազյան (1960-1965)

Նախարարներներ՝

* Ա․ Ա․ Ստեփանյան (1946-1947)
* Ս․ Հ․ Մովսիսյան (1947-1949)
* Լ․ Կ․ Մրքայելյան (1949- 1952)
* Ե․ Գ․ Վարդանյան (1952-1955)
* Մ․ Լ․ Հովհաննիսյան (1955-1957)
* Վ․ Ս․ Սեկոյան (1965-1973)
* Դ․ Հ․ Վարդանյան (1973-1979)

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 498)։*  |
հանք
**Հիդրոթերմալ հանքավայրեր** (հիդրո... և հուն. θερμός— ջերմ, տաք), հանքավայրեր, որոնք մտնում են են մագմատիկ խմբի մեջ և ձևավորվել են հրային ապարների սառեցման ու բյուրեղացման ընթացքում առաջացած գերտաքացած ջրային լուծույթների նստվածքներից։ Հիդրոթերմալ հանքավայրերի ճնշող մեծամասնությունը ծագմամբ կապված է գրանիտոիդների և միայն փոքր մասը՝ ալկալային ու հիմքային-գերհիմքային մագմաների հետ։ Ըստ առաջացման ջերմաստիճանի հիդրոթերմալ հանքավայրերի շարքում սովորաբար առանձնացնում են երեք խումբ՝ բարձր ջերմաստիճանային (400°— 300 °C), միջին ջերմաստիճանային (300°—200 °C), ցածր ջերմաստիճանային (200°—50 °C)։ Այդ ստորաբաժանումը համապատասխանում է Վ. Լինդգրենի դասակարգման մեջ ընդունված հիպոթերմալ, մեզոթերմալ և էպիթերմալ տերմիններին։ Սակայն անհրաժեշտ է հաշվի առնել ոչ միայն հանքավայրերի առաջացման ջերմաստիճանը, այլ նաև խորությունը (կամ ճնշումը), ըստ որի հանքավայրերը ենթաբաժանվում են երկու մեծ խմբի՝ 

1. չափավոր ու մասամբ մեծ խորություններում և
2. փոքր խորություններում ու մերձմակերևութային պայմաններում առաջացած հանքավայրեր։

Այդպիսով, հիդրոթերմալ հանքավայրերի համար հնարավոր է առանձնացնել վեց ենթախմբեր՝ բարձր ջերմաստիճանային (չափավոր ու փոքր խորությունների), միջին ջերմաստիճանային (չափավոր ու փոքր խորությունների) և ցածր ջերմաստիճանային (նույն ենթաբաժանումով)։ Հանքավայրի առաջացման ջերմաստիճանն ու խորությունը և նրա տեղն այս կամ այն ենթախմբի մեջ որոշելու համար մշակված են որոշակի չափանիշներ։ Բարձր ջերմաստիճանային հանքավայրերը վճռական դեր են խաղում անագի, վոլֆրամի, բիսմութի, ոսկու, գրաֆիտի, ֆլոգոպիտի, թանկարժեք քարերի, միջին ջերմաստիճանայինները՝ պղնձի, մոլիբդենի, կապարի, ցինկի, ոսկու, ուրանի, քրիզոտիլ-ասբեստի, տալկի, մագնեզիտի, պիեզոքվարցի, ցածր ջերմաստիճանայինները՝ սնդիկի, ծարիրի, ոսկու, արծաթի, իսլանդական սպաթի, ագատի, ալունիտի, ինչպես նաև պղնձի, կապարի ու ցինկի, բարիտի ֆլյուորիտի արդյունահանման համար։ Առաջացման ջերմաստիճանով հանքավայրն այս կամ այն խմբին դասելու համար, բացի հանքանյութերի կազմությունից, մեծ նշանակություն ունի հանքապարունակ ապարների փոփոխությունների բնույթը։ 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · MESH ID |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4191517-3 · LCCN: sh85062446 · Microsoft: 2778131859 · NDL: 00568894 · NKC: ph126608 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 395)։*  |
| **՞**Կարմրագլուխ սուզաբադ |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Թռչուններ |
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Բադեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Aythya ferina
(Linnaeus, 1758) |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : 100600472 |
|  Արեալ |
| պատկեր |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Կարմրագլուխ սուզաբադ**, (լատին․՝ Aythya ferina), բադերի ընտանիքի թռչուն։

Արտաքին տեսք
------------

Մարմնի երկարությունը՝ 42-49 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 72-82 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 700-1300 գ։ Կտուցի միջին մասը բաց մոխրագույն շերտով է։ Արուի վիզը, գլուխը դարչնավուն-կարմիր են, մեջքը՝ բաց մոխրագույն, կուրծքը և ներքնապոչը՝ սև։ Էգը մոխրագույն-դարչնագույն է, կտուցի հիմքի բիծը և լայն ակնօղակը՝ բաց գույնի։ Հմուտ սուզորդ է, մինչև 30 վ կարող է կեր փնտրել ջրի խոր շերտերում։

Տարածվածություն
---------------

Նստակյաց է, քիչ տարածված։ Աշնանը և գարնանը հաճախ հանդիպում է մեծ երամներով (15-ից մինչև 2-3 հզ. թռչուն)։ Բնակվում է լճերում, գետերում, մեծ ճահճուտներում։

Սննդառություն
-------------

Սնվում է ջրային բույսերով, միջատներով, խխունջներով, մանր ձկներով, երկկենցաղներով։

Բնադրում
--------

Հարսանեկան խաղերը՝ մարտի վերջից ապրիլին, մի քանի արուներ պտույտ են գալիս ջրի մեջ ամբողջությամբ սուզված էգի շուրջը։ Բույնը պատրաստում է էգը՝ հին եղեգի կույտի վրա, կարող են լինել նաև ջրի մակերեսին կիսալողացող բներ։ Ձվերը բներում հայտնվում են ապրիլի վերջից հունիսի սկիզբը։ Դնում է 62 մմ տրամագծով, կանաչավուն-մոխրագույն 8-10 ձու։ Թխսակալում է էգը՝ 24-26 օր։ Ձագերը հայտնվում են հունիսին, 2-3-րդ օրը կարող են հաջողությամբ սուզվել, նաև ջրի մակերեսին բույսերի վրայից միջատներ կտցել։ Մարզային և սիրողական թռչուն է։ Լայն ճանաչում ունի ոչ միայն որսորդների շրջանում։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Museum specimenMuseum specimen

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | Avibase · CMS · eBird · EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 12369582x · LCCN: sh85103645 |

 |
**Կանտարա** (հուն․՝ Κάστρο της Καντάρας), ամրոց Կիպրոսում։ Գտնվում Կիրենեյան լեռների լանջերին՝ Հյուսիսային Կիպրոսում։ Ծովի մակարդակից գտնվում է 630 մետր բարձրության վրա և հնարավորություններ է տալիս վերահսկել Կարպաս թերակղզու տեղաշարժը և Մեսաորիա հարթավայրը։

Պատմություն
-----------

Ենթադրվում է, որ ամրոցը կառուցվել է բյուզանդացիների կողմից 10–րդ դարում, որպես պատնեշ արաբների հարձակումներից։ Ինչպես Սուրբ Իլարիոնի բերդ, Կանտարան կառուցվել է ուղղափառ վանքի տեղում, ինչի մասին հիշեցնում է լեռան գագաթում պահպանված մի կաթոլիկական մատուռ։

Պատմական տարեգրություններում ամրոցն առաջին անգամ հիշատակվում է 1191 թվականին կապված գրավել Կիպրոս կղզու գրավման հետ (այն գրավել է Ռիչարդ I Առյուծասիրտը)։ Ամրոցն այդ տարիներին հանդիսացել է բյուզանդացի բռնատիրող Իսահակ Կոմնենոսի ապաստարանը։

1228 թվականին ամրոցը շատ է տուժել լոմբարդցների պաշարման ժամանակ, և այն ստիպված է գրեթե ամբողջությամբ վերականգնվել։ Հետագայում, կորցնելով իր ռազմավարական նշանակությունը, այն օգտագործվել է տեղական ազնվականների կողմից որպես փոխաբեռնման կետ լեռնային ուլերի և ընձառյուծների որսի համար։

Աղբյուրներ
----------

* Замок Кантара. Фрагмент из книги: Коровина А. К. Сидорова Η. А. Города Кипра.// www.cyprusexplorer.globalfolio.net

Արտաքին հղումներ
----------------

* Կանտարա ամրոցի լուսանկարները Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 12479439w · SUDOC: 033993912 · VIAF: 51144647638646755350 · WorldCat VIAF: 51144647638646755350 |

 |
| **՞**Կարմրակտուց ճայ |
| --- |
| Կարմրակտուց ճայPyrrhocorax pyrrhocorax  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Դաս | Թռչուններ |
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Ագռավներ |
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Pyrrhocorax pyrrhocorax |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : ??? |
|  Արեալ |
| պատկեր |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Կարմրակուց ճայ** (լատին․՝ Pyrrhocorax pyrrhocorax), ագռավների ընտանիքի թռչուն։ Նստակյաց է, քիչ տարածված։

Արտաքին կառուցվածք
------------------

Մարմնի երկարությունը 39-40 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 73-90 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 390-420 գ։ Փետրածածկը սև է, թևերը՝ լայն, կլորավուն, պոչի ծայրը՝ ուղղանկյունաձև կտրվածքով, ոտքերը՝ կարմիր, կտուցը՝ կարմիր՝ թեթևակի ներքև կեռված։ Նստած վիճակում թևերի ծայրերը հասնում են պոչի ծայրին։ Հասունի փետրածածկը կապտականաչ փայլով է, կտուցը և ոտքերը՝ կարմիր։

Արտաքին տեսք
------------

Երիտասարդն ավելի խամրած դարչնագույն սև է, կտուցը՝ ավելի կարճ, որի գույնը փոխվում է վարդագույնից նարնջագույն, նարնջագույնից խամրած կարմիր, ոտքերը՝ նարնջագույնից կարմիր։ Աղմկարար է, կերակրվում է երամներով՝ լեռների ծերպերին, մարգագետիններում, նոսր պտղատու այգիներում։ Թռիչքը չափազանց ճարպիկ է, նախքան հաջորդ կերակրավայր տեղափոխվելը հաճախ սավառնում է մեծ բարձրություններում։ Բնակվում է բարձրադիր ժայռոտ լեռներում, ձմռանը՝ ցածրադիր վայրերում։ Սնվում է անողնաշարավորներով, հատիկներով, պտուղներով։ Հարսանեկան զույգերը կազմվում են մշտական։ Խոսրովի անտառ արգելոցում բնադրատեղի ընտրման «վեճերը» տեղի են ունենում մարտի ընթացքում և շարունակվում մինչև ապրիլի 1-ին կեսը։

Բնադրում
--------

Բնադրման փաստ է գրանցված կարճ թունելների խորշերում։ Թարմ ձվերով բներն ի հայտ են գալիս ապրիլի 2-րդ կեսից մայիսին։ Բույնը գավաթաձև է, ծավալուն, հիմքը՝ ցողուններից։ Բնադրում է ժայռաճեղքերում կամ խորշերում։ Դնում է 39 մմ տրամագծով, դեղին-սպիտակ՝ բաց դարչնագույն-դեղին վրձնախազերով 3-5 ձու։ Թխսակալում է էգը' 17-18 օր։ Ձագերը հայտնվում են մայիսի 1-ին տասնօրյակից, լիարժեք թռիչքի են դիմում 38-րդ օրը։ Ձագերին կերակրում է էգը, հազվադեպ՝ արուն։ Մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում հարևանությամբ բնադրող թռչունների հետ թռիչքային խաղերը, որոնք տեղի են ունենում օդում՝ հողմավար բազեի հետ զուգաթռիչքի ընթացքում, և ժամանցի տպավորություն են թողնում։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* Pyrrhocorax pyrrhocorax*Pyrrhocorax pyrrhocorax*

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) |
|  |
| Տաքսոնոմիա | Avibase · eBird · EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |

 |
Կառնոյի ցիկլ
**Կառնոյի ցիկլ**, դարձելի շրջանային պրոցես (ցիկլ), որի ընթացքում ջերմությունը փոխակերպվում է աշխատանքի (կամ հակառակը), կազմված է երկու իզոթերմ պրոցեսից և երկու ադիաբատ պրոցեսից։ Առաջինը դիտարկել է Ն. Լ. Ս. Կառնոն 1824 թվականին՝ իբրև ջերմային շարժիչի իդեալական աշխատանքային ցիկլ։ Ջերմության փոխակերպումը աշխատանքի ուղեկցվում է ջերմության որոշակի քանակի փոխանցումով (շարժիչի բանող մարմնի միջոցով) առավել տաք մարմնից (ջեռուցիչ) պակաս տաք մարմնին (սառնարան)։ Կառնոյի ցիկլը {\displaystyle p-V} (ճնշում-ծավալ) փոփոխականների դեպքում պատկերված է նկարում։ Ցիկլի ընթացքը հետևյալն է. {\displaystyle A\rightarrow B} պրոցեսում բանող մարմինը (գազ, գոլորշի և այլն) ջերմային հպման միջոցով {\displaystyle T\_{1}} ջերմաստիճանի ջեռուցիչից ստանում է ջերմության {\displaystyle Q\_{1}} քանակ, ընդարձակվում {\displaystyle V\_{A}}-ից մինչև {\displaystyle V\_{B}} և աշխատանք կատարում։ {\displaystyle B\rightarrow C} պրոցեսում ջեռուցիչի հետ հպումը վերանում է, բանող մարմինը դանդաղ ընդարձակվում է {\displaystyle V\_{B}}-ից {\displaystyle V\_{C}} և սառչում {\displaystyle T\_{1}}-ից մինչև {\displaystyle T\_{2}}։ Այնուհետև {\displaystyle V\_{C}} ծավալ և {\displaystyle T\_{2}} ջերմաստիճան ունեցող բանող մարմինը ջերմային հպման մեջ է դրվում {\displaystyle T\_{2}} ({\displaystyle <T\_{1}}) ջերմաստիճանի սառնարանի հետ և դանդաղ սեղմվում {\displaystyle V\_{C}}-ից մինչև {\displaystyle V\_{D}} ({\displaystyle C\rightarrow D} պրոցես), որի հետևանքով սառնարանին է տրվում ջերմության {\displaystyle Q\_{2}} քանակ։ D-ին համապատասխանող վիճակում ջերմային հպումը սառնարանի հետ վերանում է, և բանող մարմինը սեղմվում է {\displaystyle V\_{D}}-ից մինչև {\displaystyle V\_{A}}, որի հետևանքով նրա ջերմաստիճանը {\displaystyle T\_{2}}-ից դառնում է {\displaystyle T\_{1}} ({\displaystyle D\rightarrow A} պրոցես)։ Համաձայն թերմոդինամիկայի առաջին սկզբունքի, {\displaystyle ABCDA} պրոցեսում կատարված աշխատանքը՝ {\displaystyle A=} {\displaystyle Q\_{1}}—{\displaystyle Q\_{2}} (նկարի վրա՝ ABCD պատկերի մակերեսը)։ Կառնոյի ցիկլի օգտակար գործողության գործակիցը՝ {\displaystyle \eta ={\frac {A}{Q\_{1}}}=1-{\frac {T\_{2}}{T\_{1}}}}։ Այս բանաձևից հետևում է, այսպես կոչված՝ Կառնոյի թեորեմը. *Կառնոյի ցիկլի օգտակար գործողության գործակիցը կախված չէ բանող մարմնի հատկություններից և որոշվում է միայն ջեռուցիչի և սառնարանի ջերմաստիճաններով*։ Միևնույն ջեռուցիչի և սառնարանի միջոցով իրականացվող բոլոր հնարավոր դարձելի ցիկլերից Կառնոյի ցիկլն ունի ամենամեծ օգտակար գործողության գործակիցը։ Պատմականորեն Կառնոյի ցիկլը կարևոր դեր է կատարել թերմոդինամիկայի և ջերմատեխնիկայի զարգացման գործում։ Այն էապես նպաստել է թերմոդինամիկայի երկրորդ սկզբունքի հիմնավորմանը։ Կառնոյի ցիկլը օգտագործվել է ջերմաստիճանների բացարձակ թերմոդինամիկական ցուցնակի որոշման համար։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 272)։*  |
| **՞**Լեռնային վշասարեկ |
| --- |
| Լեռնային վշասարեկ  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Թռչուններ |
|
|
|
| Կարգ | Ճնճղուկանմաններ |
|
|
|
| Ընտանիք | Սերինոսներ |
|
|
|
| Ցեղ | Կարմրակատար |
|
|
| Տեսակ | Լեռնային վշասարեկ |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Carduelis flavirostris
(Linnaeus, 1758) |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : 149545 |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | ITIS**559047**NCBI**90717**EOL**1050644**

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Լեռնային վշասարեկ** (լատին․՝ Carduelis flavirostris), սերինոսների ընտանիքի թռչուն։ Նստակյաց է, տարածված։

Արտաքին կառուցվածք
------------------

Մարմնի երկարությունը 14 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 22-24 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 15-20 գ։ Փետրածածկը մուգ խայտերով է, թևի ու պոչի հիմքի փետուրները՝ սպիտակ երիզով։ Կտուցը կարճ է, կոնաձև, դեղնավուն։ Թռչելիս նկատելի է թևատակի վառ սպիտակ հատվածը։ Բնադրման շրջանում թևերն ու պոչը սևավուն են, մեջքին և կրծքի կողքերին կան մուգ խայտեր։ Արուի գոտկատեղն ավելի լայն վառ վարդագույն շերտով է, հետբնադրման շրջանում՝ ավելի դարչնագույն ու խիտ խայտերով։ Երիտասարդն ավելի մուգ է, քան հետբնադրման շրջանի անհատը, խայտավոր է, գոտկատեղը՝ դարչնագույն։

Կենսակերպ
---------

Փոքր երամներով կերակրվում է քարքարոտ լեռնալանջերին։ Բնադրման շրջանում արուները մեծ «երգչախմբեր» են կազմում մայրամուտին։ Լոգանք ընդունելու համար հաճախ այցելում է ջրատարածքներ։ Ամռանը բնակվում է լեռնատափաստաններում, ձմռանը՝ պտղատու այգիներում և ցանքադաշտերում։

Սննդառություն
-------------

Սնվում է սերմերով, մանր անողնաշարավորներով։

Բնադրում
--------

Վաղ գարնանային զույգերը ձևավորվում են և խմբակային երգերը (մի քանի տասնյակ անհատների մասնակցությամբ) լսվում են մարտի սկզբից, որին հաջորդում են էգի և արուի հարսանեկան խաղերը։ Բույնը փոքր է, գավաթաձև՝ խոտաբույսերից, փետուրներից, բրդից։ Բնադրում է քարերի տակ կամ ցածր ծառերի ճյուղավորումներում։

Ձվադրում
--------

Դնում է 18 մմ տրամագծով, կապտավուն-կանաչ՝ սև դարչնագույն պտերով 4-5 ձու. լրիվ քանակով բներում հայտնվում են հունիսի 1-ին տասնօրյակում, որին զուգընթաց գրանցվում են նաև բնից հեռանալու ընդունակ ձագեր։ Թխսակալում է էգը՝ 13-14 օր։ Ձագերը բնից դուրս են գալիս 14-17-րդ օրը, 2 շաբաթ անց տիրապետում կայուն թռիչքին և կազմում ընտանեկան խմբեր ու երամներ (100-300 թռչուն)։ Աչքի է ընկնում թվաքանակի կայունությամբ և վարքի դրսևորման հետաքրքիր հատկանիշներով։

Մեծ թվաքանակի շնորհիվ կարևոր նշանակություն ունի մոլախոտերի սերմերի ոչնչացման գործում։ Հարմարվել է անազատ պայմաններին։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | Avibase · eBird · EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · ITIS TSN |

 |
| **՞**Կասպյան շահմահի |
| --- |
| Կասպյան շահմահի  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Alburnus mento
(Heckel, 1836) |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : 135634 |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |



**Կասպյան շահմահի**, **սևծովյան շահմահի** (լատին․՝ Alburnus mento), ճառագայթալողակ ձկների ինֆրադասին պատկանող ծածանային ձկնատեսակ։

Ունի մի քանի տարատեսակներ, որոնք ապրում և բնադրում են խոշոր գետերում։ Անվանումը ծագել է իրանական *շահմահի* (պարսկերեն՝ ماهی سلطنتی) բառից, որը թարգմանաբար նշանակում է *թագավորական ձուկ* կամ *արքայաձուկ*։

Տարածվածություն
---------------

Հիմնականում հանդիպում է Քուռ և Սեֆիդրուդ գետերում և դրանց վտակներում։ Արդյունագործածական նշանակություն ունի Ռուսաստանի Դաշնությունում, Թուրքիայում և Իրանում։

Համարվում է Իրանի ազգային ձկնատեսակներից մեկը։ Կասպյան շահմահի տարատեսակները ապրում են Սև, Ազովի և Արալյան ծովերում։

Նկարագրություն
--------------

Կասպյան շահմահին մարմնի համաչափ կառուցվածք ունեցող ձկնատեսակ է։ Մեջքը մուգ է, կանաչավուն երանգով, իսկ կողքի հատվածն ու փորը ունեն արծաթափայլ գունավորում։

Լողակների հիմքը վարդագույն է, իսկ եզրի հատվածը՝ գորշ։ Ունի շատ համեղ և յուղոտ միս։ Երկարությունը հասնում է 40 սմ-ի, իսկ կշիռը՝ 800-1200 գ-ի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հ․Ջ․ Գրիգորյան, *Ողնաշարավորներ*, Հայերեն կենդանաբանական տերմինաբանություն (վերլուծություն և սկզբունքներ) (խմբ. Հ․Գ․ Խաչատրյան), «ՀՀ ԳԱԱ Գիտություն հրատարակչություն», 2008, էջ 97 — 264 էջ. — 300 հատ, ISBN 978-5-8080-0723-9։


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · WoRMS |

 |
**Կարնո դաշտ**, Էրզրումի դաշտ, գտնվում է Հայկական բարձրավանդակում, Արևմտյան Եփրատի վերին հոսանքում։ Հարավից եզերված է Այծպտկունք լեռնաշղթայով, արևելքից՝ Դևեբոյնու, հս–ից՝ Ծաղկանց լեռներով։ Երկարությունը մոտ 40 կմ է, լայնությունը՝ 23–30 կմ, բարձրությունը՝ 1800–2000 մ։ Երիտասարդ գրաբեն է՝ եզրավորված տեկտոնական խախտումներով, որոնք շրջապատող լեռնալանջերին տալիս են աստիճանակերպ բնույթ։ Հիմքում օլիգոցենի և միոցենի հրաբխածին և նստվածքային ապարներ են՝ ծածկված անթրոպոգենի լճագետային նստվածքներով։ Էրզրումի դաշտով է անցնում Հյուսիս–Անատոլական բեկվածքների գոտին, որը և պայմանավորում է վերջինիս ակտիվ սեյսմիկությունը։ Օգտակար հանածոներից կան շինանյութեր, գորշ ածուխ, նավթի երևակումներ։ Հարուստ է ջերմուկներով։ Կլիման ցամաքային է՝ չափավոր տաք ամառներով և ցուրտ ձմեռներով։ Հուլիսի միջին ջերմաստիճանը 16 °C–ից 20 °C է, հունվարինը – 8 °C-ից – 16 °C, տարեկան տեղումները՝ 300– 500 մմ։ Խոշոր գետը Արևմտյան Եփրատն է։ Տարածված են լեռնատափաստանային սևահողերն ու լեռնամարգագետնային դարչնագույն հողերը։ Լանդշաֆտը մարգագետնատափաստանային է։ Գետահովիտներում և նախալեռնային ձորակներում կան թփուտներ։ Էրզրում քաղաքից հս. զգալի տարածություններ են գրավում եղեգնուտային ճահճուտները (օրինակ, հնագույն լճի մնացորդ Կարնո շամբը)։ Էրզրումի դաշտը հիմնականում համընկնում է պատմական Կարնո (Էրզրում) գավառին։ Այստեղով է անցնում Կարս–Անկարա երկաթուղին։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 94)։*  |
**Լիազներ (ՖՀ 4)**, ֆերմենտների դաս, որոնք կատալիզում են տարբեր քիմիական կապերի ճեղքման (էլիմինացման) ռեակցիաներ՝ առանց հիդրոլիզի և օքսիդացման եղանակների։ Հակադարձ ռեակցիան ևս հնարավոր է։ Օրինակ՝ այս ռեակցիան կատալիզող ֆերմենտը կլինի լիազ

ԱԵՖ → ցԱՄՖ + PPi
Լիազները տարբերվում են մյուս ֆերմենտներից նրանով, որ ուղիղ ռեակցիայի համար պահանջում են մեկ, իսկ հակադարձ ռեակցիայի համար՝ երկու սուբստրատներ։

Անվանակարգ
----------

Ֆերմետնների համակարգային անվանումները կազմվում են հետևյալ կերպով՝ «*սուբստրատ խումբ-լիազ*»։ Եթե ռեակցիայի վերջանյութը իրենից հետաքրքրություն է առաջացնում, ապա օգտագործում են նաև սինթազ անվանումը (ֆոսֆոսուլֆոլակտատ սինթազ)։

Դասակարգում
-----------

Ըստ ֆերմենտների միջազգային դասակարգման՝ լիազները պատկանում են չորրորդ դասին (ՖՀ 4)։ Այդ դասն իր հերթին ստորաբաժանվում է 7 ենթադասերի։

* **ՖՀ 4.1**, ներառում է լիազներ, որոնք ճեղքում են **ածխածին-ածխածին** կապերը (դեկարբօքսիլազներ, ալդեհիդ լիազներ)
* **ՖՀ 4.2**, ներառում է լիազներ, որոնք ճեղքում են **ածխածին-թթվածին** կապերը (դեհիդրատազներ)
* **ՖՀ 4.3**, ներառում է լիազներ, որոնք ճեղքում են **ածխածին-ազոտ** կապերը
* **ՖՀ 4.4**, ներառում է լիազներ, որոնք ճեղքում են **ածխածին-ծծումբ** կապերը
* **ՖՀ 4.5**, ներառում է լիազներ, որոնք ճեղքում են **ածխածին-հալոգեն** կապերը
* **ՖՀ 4.6**, ներառում է լիազներ, որոնք ճեղքում են **ֆոսֆոր-թթվածին** կապերը (ադենիլատ ցիկլազ, գուանիլատ ցիկլազ)
* **ՖՀ 4.99**, ներառում է այլ լիազներ

Արտաքին հղումներ
----------------

* ՖՀ 4 դասակարգում

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 596)։*  |
**Լիելուպե**, Լելուպե (լատիշ․՝ Lielupe, թարգմանաբար՝ «Մեծ գետ», գերմանական ու հին ռուսական անվանումը՝ Կուրլյանդյան Աա, ռուս.՝ Курляндская Аа, գերմ.՝ Kurländische Aa), գետ Լատվիայում։ Երկարությունը կազմում է 119 կմ, ավազանի մակերեսը՝ 17,6 հազ. կմ²։ Թափվում է Ռիգայի ծոց (գետից առանթնացող վտակներից մեկը թափվում է Արևմտյան Դվինա։ Թերակղզին, որ Լիելուպեն առաջացնում է իր ակունքի մոտ, կոչվում է Ռիգայի ծովափ։ Գետը նավարկելի է մինչև Ելգավա։

Լիելուպեի ափին են տեղակայված Ելգավա քաղաքն ու Կալնցիեմս գյուղը (նախկինում՝ քաղաք)։ Լիելուպեի ներքին հոսանքում՝ գետի ձախ ափի ու Ռիգայի ծոցի միջև, տեղակայված է Յուրմալա քաղաքը, իսկ աջ ափին՝ Պրիեդայնե բնակավայրը, որ ընդգրկված է Յուրմալայի կազմում։

Լիելուպեն իր նշանակությամբ երկրորդ գետն է Լատվիայում։ Այն ձևավորվում է Մեմելե, Մուսա գետերի՝ Բաուսկա գետը թափվելու արդյունքում։ Լիելուպեն ավելի կարճ է, քան Մեմելեն (191 կմ) ու Մուսան (164 կմ)։ Մինչ Իսլիցե վտակի միանալու տեղը Լիելուպեն հոսում է լայն հարթավայրի դոլոմիտային հունով, որ շրջապատված է ժայռերով։ Այնուհետև ափերը ցածրանում են ու հավասարվում շրջակա հարթավայրին։ Գետի հունի թեքությունը մեծ չէ, հատկապես Էմբուրգից մինչև գետաբերան, այդ պատճառով էլ այն դանդաղ հոսում է Զեմգալեի հարթավայրով ու Ծովափնյա իջվածքով։ Նախկինում Լիելուպեն թափվել է Արևմտյան Դվինա, սակայն 1697 թվականի գարնանային վարարման ժամանակ առաջացել են սառցե հսկայական պատնեշներ, գետն իր համար նոր հուն է բացել դեպի Ռիգայի ծոց։ 1755 թվականին ձևովորվել է Լիելուպեի ներկայիս գետաբերանը։ Լիելուպեի նախկին հունով այժմ հոսում է նրանից առանձնացող Բուլուպե գետը, որ թափվում է Արևմտյան Դվինա։

Լիելուպեն ունի ավելի քան 250 վտակներ (Բուլուպե, Գարոզե, Իեցավա, Իսլիցե, Սվիտենե, Սեսավա, Վիրցավա, Պլատոնե, Սվետե և այլն)։ Այն ջուր է հավաքում բավական մեծ տարածությունից, այդ պատճառով էլ գարնանային վարարումների ժամանակ հեղեղում է շրջակա դաշտերն ու բնակավայրերը։

Ակունքի մոտ գետի խորությունը շուրջ 1 մ է, Ելգավայից ներքև՝ 8-12 մ, իսկ գետաբերանի մոտ՝ 15-20 մ։ Լիելուպեն ավելի հարմար է նավարկության համար, քան Լատվիայի մյուս գետերը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Aquastat information for Latvia
2. ↑  Խորհրդային տարիներին Ռիգա-Յուրմալա ուղղությամբ ուղևորափոխադրումներ էր կատարում «Ракета»-ի տիպի նավ։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Information about Lielupe river basin

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուսի և Եփրոնի |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LNB: 000047566 · VIAF: 143158093 · WorldCat VIAF: 143158093 |

 |
**Կարպիս Պողոսի Կարագյան** (1908, հոկտեմբերի 20, գ. Պարտիզակ, Կ. Պոլսի մոտ - 1992, նոյեմբերի 26, Երևան), հայ տնտեսագետ, տնտեսագիտության թեկնածու, պրոֆեսոր, ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1966):

Կենսագրություն
--------------

1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ Պարտիզակի բնակչությունը տեղահանվել է և ապաստան գտել Սիրիայում։ 1919 թվականին Կարպիս Կարագյանը վերադարձել է գյուղ, երկու տարի անց բնակություն հաստատել Կ. Պոլսում և տեղի հայկական դպրոցում ստացել միջնակարգ կրթություն։ 1925 թվականին տեղափոխվել է Խորհրդային Հայաստան, բնակություն հաստատել Երևանում։ 1926 թվականին աշխատանքի է անցել Երևանի փայտամշակման ֆաբրիկայում որպես հաշվետար, այնուհետև՝ ՀԽՍՀ աշխժողկոմատում՝ որպես հաշվապահ։ 1933 թվականին ավարտել է Լենինականի կոոպերատիվ-տնտեսագիտական ինստիտուտը և աշխատանքի անցել Հայկոոպում որպես տնտեսագետ, ապա՝ գլխավոր հաշվապահ։

1938 թվականից համատեղությամբ դասավանդել է ԵՊՀ հաշվապահական հաշվառման ամբիոնում։ 1941-1942 թվականներին եղել է ԵՊՀ տնտեսագիտության ֆակուլտետի դեկան, 1942-1953 թվականներին՝ Հայկոոպի գլխավոր հաշվապահ և վարչության անդամ։ 1953 թվականին դարձել է ԵՊՀ հիմնական աշխատող։

1957 թվականին պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն։ 1959 թվականին նրան շնորհվել է դոցենտի կոչում։ 1962 թվականին ընտրվել է ԵՊՀ հաշվապահական հաշվառման ամբիոնի վարիչ, իսկ 1966 թվականին նշանակվել է ԵՊՀ տնտեսագիտության ֆակուլտետի դեկան։ 1969 թվականին ԵՊՀ գիտխորհրդի որոշմամբ հաստատվել է պրոֆեսորի պաշտոնում։

1975 թվականին տեղափոխվել է նորաստեղծ ԵԺՏԻ՝ վարելով ամբիոնի վարիչ պաշտոն։

Հեղինակ է «Սպառողական կոոպերացիայի ծագումը և զարգացումը Հայաստանում» (Ե. 1957) մենագրության և «Հաշվապահական հաշվառման տեսություն» (Ե. 1964) ուսումնական ձեռնարկի, որն ունեցել է չորս հրատարակություն։

Երկեր
-----

* Ապրանքա-դրամական հաշվետվությունների կազմումը, ստուգումը յեվ հաշվապահական մշակումը, Կարագյան Կարպիս Պողոսի, Սպառողական ընկերությունների միություն ՀԽՍՀ, Յերևան, Հայկոոպի բլանկների հրատ. բյուրո, 1938։
* Սպառողական կոոպերացիայի ծագումը և զարգացումը Հայաստանում / Կ. Պ. Կարագյան, պատ. խմբ. Ն. Ռ. Թովմասյան, Երևան, ԵՊՀ , 1957։
* Սովետական առևտրի էկոնոմիկա։ Ուս. ձեռնարկ, Կարագյան Կարպիս Պողոսի, թարգմ.՝ Ա. Ամարյան, Վ. Չատինյան և ուրիշ. Երևան, Հայպետհրատ, 1960։
* Սովետական առևտրի էկոնոմիկա։ Դասագիրք / Թարգմ. Վ. Չատինյան, Կ. Կարագյան և ուրիշ. խմբ. Մ. Քոթանյան Հ. Պետրոսյան, Երևան, Հայպետհրատ , 1963։
* Հաշվապահական հաշվառման տեսություն։ Համառոտ դասընթաց, Կարագյան Կարպիս Պողոսի, Երևան, «Միտք», 1964։
* Հաշվապահական հաշվառման տեսություն։ Կարագյան Կարպիս Պողոսի, 2-րդ, լր. և բարեփոխ. Երևան, «Միտք», 1967։
* Հաշվապահական հաշվառումը արդյունաբերական ձեռնարկություններում։ Դասագիրք ՍՍՀՄ ԿՎՎ ԿՊՎ ցանցի համար, Կարագյան Կարպիս Պողոսի, Երևան, «Լույս», 1968։
* Հաշվապահական հաշվառման տեսություն։ Կարագյան Կարպիս Պողոսի, 3-րդ, լր. և բարեփոխ. Երևան, Երևանի համալս. հրատ. 1973:
* Հաշվապահական հաշվառման տեսություն։ ՈՒսումնական ձեռնարկ, Կարագյան Կարպիս Պողոսի, 4-րդ, լր. և բարեփոխ. Երևան, Երևանի համալս. հրատ. 1982:

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Կենսագրական հանրագիտարան, Ե. ԵՊՀ հրատ. 2009, էջ 285։


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 8696 |

 |
**Լիզա Էն Մերկաուսկի** (անգլ.՝ Lisa Ann Murkowski, մայիսի 22, 1957(1957-05-22), Ketchikan, Ալյասկա, ԱՄՆ), ամերիկացի քաղաքական գործիչ, 2002 թվականից ԱՄՆ սենատոր Ալյասկա նահանգից։ Հանրապետական կուսակցության ներկայացուցիչ։ ԱՄՆ նախկին սենատոր և Ալյասկայի նահանգապետ Ֆրենկ Մերկաուսկի դուստրը։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1957 թվականին Ալյասկայում գտնվող Կետչիկան փոքրիկ քաղաքում։ Ավարտել է Ալյասկայի Ֆերբանքս քաղաքում Մոնրոյի միջնակարգ դպրոցը։ 1975-1977 թվականներին սովորել է Սիլամետի համալսարանում (Օրեգոն նահանգ)։ 1980 թվականին Վաշինգտոնի Ջորջթաունի համալսարանից ստացել է տնտեսագիտության բակալավրի աստիճան, 1985 թվականին՝ իրավունքի դոկտորի աստիճան Ուիլյամետի Իրավաբանական քոլեջից։

Աշխատել է որպես իրավաբան։ 1987-1989 թվականներին աշխատել է Անքորիջի շրջանային դատարանում, 1989-1996 թվականներին զբաղվել է մասնավոր պրակտիկայով։ 1997-1998 թվականներին եղել է Անկորիջայի իրավահավասարության հանձնաժողովի անդամ։ 1999-2002 թվականներին աշխատել է Ալյասկայի նահանգի Ներկայացուցիչների պալատում։ 2002 թվականի դեկտեմբերի 20-ին աշխատանքի է անցել ԱՄՆ Սենատում, որպեսզի համալրի թափուր պաշտոնը, որն առաջացել էր հոր՝ Ֆրենկ Մերկաուսկի Ալյասկայի նահանգապետի պաշտոնում նշանակվելուց հետո։

2004 թվականին ընտրվել է ԱՄՆ Սենատի կազմում, որտեղ գործունեությունն ավարտել է 2011 թվականի հունվարի 3-ին։

2010 թվականի օգոստոսի 24-ին Հանրապետական կուսակցության փրայմերիզների ժամանակ պարտություն է կրել պահպանողական թեկնածու Ջո Միլլերից։ Այնուամենայնիվ, մասնակցել է Սենատի ընտրություններին (ընտրողներն օգտվել են քվեաթերթիկում չընդգրկված թեկնածուի անունը գրելու իրավունքից) և հաղթել 39,5 % ձայներով, թեև Միլերը դատարանում վիճարկել է քվեարկության արդյունքները։

2015 թվականի հունվարի 3-ին Էներգետիկայի և բնական պաշարների կոմիտեի նախագահի պաշտոնում փոխարինել է Սենատի կազմ ճանցած Մերի Լենդրյուին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3
2. ↑
3. ↑  Murkowski Concedes Senate Race in Alaska(անգլ.)
4. ↑  Court rejects Miller, lifts certification hold Archived 2014-01-08 at the Wayback Machine.

Արտաքին հղումներ
----------------

* ԱՄՆ սենատոր Լիզա Մերկոսկիի պաշտոնական կայքը (անգլերեն)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք · Թվիթթեր |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Ինստագրամ · ՅուԹյուբ |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Notable Names Database |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 1178500217 · ISNI: 0000000044700907 · LCCN: no2004054933 · VIAF: 68642216 · WorldCat VIAF: 68642216 |

 |
**Հակաֆաշիստական Ընդհատակյա Հայրենասիրական Կազմակերպություն** (**ՀԸՀԿ**), խորհրդային ռազմագերիների հակաֆաշիստական կազմակերպություն. գործել է ԽՍՀՄ Հայրենական Մեծ Պատերազմի ժամանակ, ԽՍՀՄ, Լեհաստանի, Ֆրանսիայի՝ գերմանաֆաշիստական զորքերի օկուպացրած տարածքներում։ Ստեղծվել է 1942-ի մայիսին, ոչ ռուս ռազմագերիների Բենյամինովոյի (Վարշավայի մոտ) ճամբարում, որտեղ ֆաշիստական հրամանատարությունը կազմակերպում էր ազգ. գումարտակներ (այդ թվում՝ Հայկական ազգային լեգեոնը)։ Կազմակերպությունը ղեկավարում էր ընդհատակյա կենտրոնական բյուրոն, որը գլխավորում էր խորհրդային բանակի մայոր Ս. Յաղջյանը (բյուրոյի անդամներ՝ սպաներ Վ. Վարդանյան, Բ. Պետրոսյան, Ա. Ղազարյան, Դ. Մինասյան, Ա. Կարապետյան, Լ. Տիտանյան)։ ՀԸՀԿ կապ է հաստատել լեհ հայրենասերների հետ, ծրագրել համատեղ ապստամբություն, որը սակայն տեղի չունեցավ ճամբարը 1943-ի հոկտեմբերին Ֆրանսիա տեղափոխելու պատճառով։ Մեկ գումարտակ փոխադրվեց գերմանացիների օկուպացրած Մայկոպի շրջան, մյուսը՝ Ժիտոմիր։ 1943-ի սեպտեմբերին հայկական լեգեոնը փոխադրվեց Ֆրանսիա (Մանդ), որտեղ ղեկավարությունը կապեր հաստատեց ֆրանսիական Դիմադրության շարժման մասնակիցների և Ֆրանսիայի հարավի հայ հայրենասերների հետ։ 1944-ի հունիսին հայկական լեգեոնի մեկ գումարտակ, որը տեղակայված էր Լա Մանշի շրջանում, ապստամբեց, անցավ դաշնակիցների կողմը և նրանց հետ մասնակցեց Սոմ դեպարտամենտի ազատագրմանը։ ՀԸՀԿ-յան հայկական լեգեոնի բոլոր գումարտակներն անցան ֆրանսիացի ազատ հրաձիգների ու պարտիզանների կողմը և համատեղ մասնակցեցին գերմանացի օկուպանտներից Ֆրանսիայի հարավի ազատագրմանը (1944-ի հուլիս-սեպտեմբեր)։ 1944-ի օգոստոսին ֆրանսիական Դիմադրության շարժմանը հարած հայ ռազմագերիներից կազմակերպվեց Խորհրդային առաջին պարտիզանական գունդը Ֆրանսիայում։ ՀԸՀԿ-յան ընդհատակյա բյուրոներ են գործել Հոլանդիայում, Հունաստանում, Հարավսլավիայում, Ալբանիայում, Չեխոսլովակիայում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է* Հայկական համառոտ հանրագիտարանից*, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 64)։*  |
**Հին անգլերեն** կամ **անգլո-սաքսոներեն** (*Ænglisc, Anglisc, Englisc*), 5-6-րդ դարերում Անգլիան նվաճած ցեղերի՝ անգլերի, սաքսերի, յուտերի լեզուն։ Սա անգլերենի զարգացման հին շրջանն է, որը ներառում է զարգացման սկզբից մինչև 11-րդ դարի վերջերը։ Ունի գրավոր հուշարձաններ։ Մինչ 9-րդ դարն օգտագործվել է ռունական գիրը, ապա՝ անգլո-սաքսոնական գիրը, որը 9-րդ դարի լատինական գրի ձևափոխությունն է։ Նրանում կա ռունագիր երկու նշան։ Պահպանվել են այս գրով գրված ոտանավորներ և արձակ գործեր։

Այս լեզվով խոսում էին Անգլիայում, հարավային և արևելյան Շոտլանդիայում՝ վաղ Միջնադարում։ Լեզուն Անգլիա են բերել անգլո-սաքսոնյան ցեղերը ենթադրաբար 5-րդ դարի կեսերին. առաջին հին անգլերեն գրական գործը թվագրվում է 7-րդ դարի կեսերով։ 1066 թվականին Նորմանդական նվաճումից հետո, հին անգլերենը որոշ ժամանակահատվածով փոխարինվում է անգլո-նորմաներենով, որը ֆրանսերենի ազգակից լեզու է, հին անգլերենը սկսում է ձևափոխվել միջին անգլերենի։

Հին անգլերենը ձևավորվել է անգլո-ֆրիզերեն կամ հյուսիսծովյան գերմանական բարբառներից, որոնցով սկզբնապես խոսում էին գերմանական ցեղերը՝ անգլերը, սաքսերը ու յուտերը։ Անգլիայում անգլո-սաքսոներենի գերակշռման հետ նրանց լեզուն փոխարինեց հռոմեական Բրիտանիայի լեզուներին՝ կելտական լեզու ընդհանուր բրիտոներենին և լատիներենին, որը Հռոմեական նվաճման արդյունք էր։ Հին անգլերենն ուներ չորս հիմնական բարբառ, որոնք հիմնականում կապված էին անգլ-սաքսոնական թագավորությունների հետ՝ մերսյան, նորթումբրյան, քենթիշ և արևմտասաքսոնական բարբառները։ Հենց արևմտյան սաքսոներենի հիման վրա էր ձևավորվել է հին անգլերեն գրական լեզուն, այն դեպքում, երբ միջին և ժամանակակից անգլերեն լեզուները ձևավորվել են մերսյան բարբառի հիման վրա։ Անգլիայի արևելյան և հյուսիսային հատվածները սկանդինավյան իշխանության հետևանքով մեծ ազդեցություն են կրել հին նորվեգերենից։

Հին անգլերենը երևմտագերմանական լեզուներից մեկն է, որը շատ մոտ է հին ֆրիզերենին և հին սաքսոներենին։ Ինչպես մյուս գերմանական լեզուները, այն շատ տարբեր է ժամանակակից անգլերենից. ժամանակակից անգլերենով խոսողները չեն կարողանում հասկանալ այն։ Հին անգլերենի քերականությունը նման է ժամանակակից գերմաներենի քերականությանը՝ գոյականները, ածականները, դերանուններն ու բայերը ունեն շատ թեքումային վերջավորություններ և ձևեր, բառերի դասավորությունն ավելի շարժուն է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան (խմբ. Էդ. Բ. Աղայան), Երևան, «Հայկական ՍՍՀ Գիտությունների Ակադեմիայի հրատարակչություն», 1975, էջ 11։
2. 1 2  Baugh Albert (1951)։ *A History of the English Language*։ London: Routledge & Kegan Paul։ էջեր 60–83; 110–130 (Scandinavian influence).


|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ կատալոնական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 11934769b · GND: 4112501-0 · LCCN: sh85005084 · LNB: 000048626 · Microsoft: 64280408 · NDL: 00560256 · NKC: ph126045 · SUDOC: 027269434 |

 |

 |
**Կարսի գրչության կենտրոն**, հայերեն ձեռագրերի ստեղծման կենտրոն։

Պատմություն
-----------

Հայտնի առաջին ձեռագիրը 9-րդ դարի «Կարսի Աւետարանն» է։ Կարսի գրչության կենտրոնում ընդօրինակված 2 ձեռագիր է պահպանվել 13-րդ դարից։ 1280 թվականին Եղբայրիկ գրիչը Կարսին մերձակա Քարահատակ կոչվող վայրում ընդօրինակել է Ավետարան (Մատենադարան, ձեռ. № 2746), որը, ըստ գրիչի հիշատակության, իր ընդօրինակած 16-րդ Ավետարանն է։ 1290 թվականին Հակոբ քահանայի պատվերով հարուստ նկարազարդումերով Ավետարան է ընդօրինակել Հովհաննես գրիչը (Մատենադարան, ձեռ. № 2816)։ 1412 թվականին կարսեցի 2 եղբայրներ գնել ու նորոգման են տվել բերդի ստորոտի այրերից հայտնաբերված մի Ավետարան։ 1553 թվականին Կարսի գրչության կենտրոնում Մաշտոց է ընդօրինակել Հովհաննես գրիչը։ Կենտրոնի գործունեությունն աշխուժացել է հատկապես 17-18-րդ դարերում։ Պահպանվել են գրիչներ Թորոսի, Աթանեսի, Ոսկանի, Մանուելի, Կարապետի, Երեմիայի ընդօրինակած ձեռագրերը։

Գրականություն
-------------

* ԺԴ դարի հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ (կազմ.՝ Լ. Խաչիկան), Ե. 1950։
* ԺԳ դարի հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ (կազմ.՝ Ա. Մաթևոսյան), Ե. 1984։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Հակոբ Տիգրանի Դոնաբեդով**  (դեկտեմբերի 3, 1910(1910-12-03), Ունիե, Օրդուի մարզ, Թուրքիա - դեկտեմբերի 4, 1985(1985-12-04), Մոսկվա, ԽՍՀՄ), խորհրդային երկրաֆիզիկոս։ Երկրաբանա-հանքաբանական գիտությունների դոկտոր (1943)։

Կենսագրություն
--------------

Հակոբ Դոնաբեդովը ծնվել է 1910 թվականին Թուրքիայի Ունիե քաղաքում։ 1934 թվականին ավարտել է Լենինգրադի լեռնային ինստիտուտը։ 1959 թվականից աշխատել է Մոսկվայում՝ Այրվող օգտակար հանածոների երկրաբանության և շահագործման ինստիտուտում։

Զբաղվել է Դոնեցկի ածխային ավազանի, Խորհրդային Միության հարավի, այդ թվում նաև Խորհրդային Հայաստանի տարածքի խորքային կառուցվածքի երկրաֆիզիկական մեթոդների ուսումնասիրմամբ, ապարների ֆիզիկական հատկանիշների տարածաշրջանային փոփոխությունների, երկրաֆիզիկական դաշտերի ու երկրակեղնի ժամանակակից շարժումների փոխհարաբերության ն օգտակար հանածոների (հատկապես նավթի և գազի) հանքավայրերի տարածման օրինաչափությունների հետազոտման հարցերով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 3. — էջ 436.
2. 1 2


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 436)։*  |
**Հին Թաթարերեն** (İske imlâيسكى تاتار تلى, նաև **Հին Բաշկիր լեզու** ), գրական լեզու է, որն օգտագործվել է Վոլգա-Ուրալ շրջանի (Թաթարներ, Բաշկիրներ և այլք) որոշ էթնիկական խմբերի կողմից՝ Միջնադարից սկսած մինչև 19-րդ դար։ Այն եղել է Turki տարածաշրջանային տարատեսակ, գրավոր թյուրքական լեզու՝ ողջ թյուրքական աշխարհի կողմից օգտագործվող։

Հին Թաթարերենը թյուրքական լեզուներիԿիպչակ (կամ Հյուսիս-Արևմտյան) խմբի անդամ է, չնայած այն մասամբ բխում է հինբուլղարական լեզվից (առաջին բանաստեղծությունը, գրված Հին Թաթարերենով Քոլ Գալիի կողմից, թվագրվում է Վոլգա Բուլգարիայի ժամանակաշրջանին)։ Այն ներառում է բազմաթիվ պարսկական և արաբական փոխառություններ։

Այս լեզվի գրավոր տարբերակը տարբեր էթնիկական խմբերի համար եղել է միատեսակ ուղղագրությամբ, սակայն արտասանությունը եղել է տարբեր։ Այս լեզվի գրավոր տարբերակը եղել է համընդհանուր տարբեր լեզուների համար։ Այս համընդհանուր գործածության հիմնական պատճառը եղել է այն, որ Կիպչակ խմբի լեզուների միջև գլխավոր տարբերությունները արտահայտված են եղել ձայնավորների արտասանության մեջ, որոնք համարժեքորեն չեն ներկայացվել Արաբական ձեռագրի կողմից։

Լեզուն նախկինում օգտագործել է Արաբական ձեռագիր, այնուհետև ավելի ուշ այդ ձեռագրի İske imlâ տարբերակը։ Հին թաթարերենը Idel-Ural պոեզիայի և գրականության լեզուն է։ Օսմանյան Թուրքիայի, Ազերիի, Կիպչակի, Ույղուրերենի և Չագատայի հետ միասին, նրանք եղել են միջնադարում գործածվող միակ Թյուրքական գրական լեզուները։

Հղումներ
--------

1. ↑  «Кыпчакские языки Урало-Поволжья: опыт синхронической диахронической характеристики» Т. М. Гарипов. М.: Наука, 1979

Աղբյուրներ
----------

* (Tatar)Կաղապար:TES

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |

 |
**Կաքավագրություն** (կաքավ-պար և գրություն բառերից), պարագրություն, կինետոգրաֆիա (κίνησιζ— շարժում և գրաֆիա), պարի, լայն առումով՝ շարժման գրանցում։ Պարային շարժումների առաջին, հաստատուն գրանցումները մեզ հասել են XV դարից։ Պահպանվել են Մարգարիտ Ավստրիացու գրանցումները։ Աշխարհում հայտնի են և ընդունված Ռուդոլֆ ֆոն Լաբանի և Սրբուհի Լիսիցյանի պարի գրանցման սիստեմները։ 1930-ական թվականներին. Ս. Լիսիցյանն իր սիստեմով գրանցել է բազմաթիվ հայկական պարեր։ Այդ սիստեմը որպես պարտադիր ուսուցում մտցվել է Մեծ թատրոնի բալետային խումբ։ Գրանցվել են բալետային մի շարք բեմադրություններ և տարբեր ժողովուրդների պարեր։

Գրականություն
-------------

* *«Scientific American»* (1891թ․ հունիսի 20-ի թողարկում)

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 354)։*  |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4498975-1 · LCCN: sh85072390 · Microsoft: 54167317 |

 |