**Փոքր Արալի ծով** (ղազ.՝ Солтүстік Арал теңізі), աղի ծով Ղազախստանի Կզըլ-Օրդայի մարզում, ցամաքած Արալի ծովի հյուսիսային հատվածը, որն իր ջուրը ստանում Սիրդարյայից։ Առաջացել է 1987 թվականի Արալի ծովի չորացման արդյունքում։ Ներկայիս տեսքով ձևավորվել է Կոկարալի ամբարտակի շինարարությունից հետո, որի շնորհիվ կանխվել է Արալի հյուսիսային մասի ապագա չորացումը։

2012 թվականին Փոքր Արալի ծովը և Սիրդարյա գետի դելտան Ռամսարի համաժողովով ներառվել են միջազգային նշանակության ջրաճահճային տարածքների ցանկում։

Աշխարհագրություն
----------------

**Հյուսիսային Արալի ծով**  

1. Շևչենկոյի ծոց  

2. Բուտակովի ծոց  

3. Մեծ Սարիշիգանակ ծոց  

Կոկարալի ամբարտակը նշված է վարդագույնով:
Փոքր Արալը իր մեջ ներառում է մի քանի ծովածոց` Շևչենկոյի ծոց, Բուտալկովի ծոց, մեծ Սարիշիգանակի ծոց, որի ափին տեղակայված է Արալսկը, Ժալանաշի ծովախորշ (2010 թվականին ամբողջոթւյամբ ցամաքել է), որի ափին է գտնվում Ժալանաշ բնակավայրը։ Լճի կազմի մեջ են մտնում նաև Բերգի ծոցի մի մասը, որն անջատված Կոկարալի ամբարտակով։ Ամբարտակի բարձրությունը 6 մ է։ 2009 թվականին ծովի մակարդակը կազմել է 42 մ, ջրի աղիությունը նվազել է մինչև 12 %։

| Ցուցանիշներ | 1970 | 1988 | 2003 | 2004 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ջրի մակարդակ, մ | 53 | 40 | 30 |  | 42 | 42 | 42 | 42 | 42 |
| Ծավալ, կմ³ | 82 |  |  | 15,6 |  |  |  | 27,1 |  |
| Մակերևույթի մակերես, հազար կմ² | 6,118 |  | 2,55 |  |  | 3,3 |  |  |  |
| Աղիություն, ‰ | 8-13 | 30 |  | 23 | 11-14 |  | 12 | 17 | 9 |

Ջրի մակարդակի վերականգնում ավազանում
------------------------------------

Փոքր Արալը 2000-2011 թվականներին
Մի քանի փորձեր են կատարվել Փոքր Արալը ամբարտակով առանձնացնելու, որպեսզի ջուրը չհոսի նրանից, սակայն այդ փորձերն ավարտվել են անհաջողությամբ. փոթորկի ալիքները քանդել են պատնեշները։ Իրավիճակը փոխվել է Կոկարալի ամբարտակի շինարարությունունից հետո (2005)։ Երկու տարվա ընթացքում ծովը մոտեցել է Արալսկին, մեղմացրել է ափամերձ հատվածների կլիման։ Վերականգնվել են արոտավայրերը, իսկ Փոքր Արալի մեջ նույնիսկ թառափ է բաց թողնվել։

Փոքր Արալի փրկությունն իրականացվել է «Սիրդարյա գետի վտակների կարգավորման ու Արալի ծոցի հյուսիսային մասին պահպանման» ծրագրի շրջանակներում։ Այս նախագծի արժեքը կազմել է 85.79 միլիոն դոլար, որից 64.5 միլիոն դոլարը տրամադրել է Համաշխարհային բանկը, իսկ 21.29 միլիոնը` հանրապետական բյուջեն։ Այն նախատեսում է հիդրոտեխնիկական սարքավորումների ու հանգույցների կառուցում ու վերակառուցում։ Ծրագրի գլխավոր նպատակը Արալի ծովի հյուսիսային մասի պահպանումն է, ինչը կարող է ունենալ համաշխարհային ռեզոնանս, քանի որ ծովի ջրի մակարդակի բարձրացումը իր հետևից կբերի ոչ միայն գյուղատնտեսության ու ձկնային արդյունաբերության աճ, այլև կբարելավի տարածաշրջանի բնակլիմայական ու բնապահպանական իրավիճակը։

Փոքր Արալի ջրի մակարդակը 2004 թվականից մինչև 2010 թվականի հոկտեմբերը բարձրացել է 11.5 կմ³-ով և հասել 27.1 կմ³-ի, ինչը թույլ է տվել ջրով ծածկելու չորացած ծովի հատակի 870 կմ² մակերես։ Նվազել է ջրի` հանքային նյութերով լուծվելը` 23-ից հասնելով 17 գրամի մեկ լիտրում։ Ավելացել է ձկնային արդյունաբերության ծավալը` 1990-ական թվականների 400 կգ-ից հասնելով 11.000 տոննայի։

Կոկարալի ամբարտակի շնորհիվ` Փոքր Արալը դառնաղի անհոսք ջրավազանից վերածվել է կիսահոսքային ավազանի. Սիրդարյայի խմելու ջրերի ներհոսքը և ամբարտակով աղի ջրերի արտահոսքը պայմաններ են ստեղծել, որ ծովի աղը պակասի։ ներկայումս Փոքր Արալը թույլ աղիությամբ ջրավազան է, սակայն ժամանակի հետ այն կարող է վերածվել գրեթե քաղցրահամ ջրի։ Քաղցրահամ դառնալու գործընթացը շատ դանդաղ է տեղի ունենում, քանի որ Ամուդարյայի դելտան գտնվում է ամբարտակի մոտ, ինչը խանգարում է ամբողջ ծովում քաղցրահամ ջրի շրջապտույտին։

Հեռանկարներներ
--------------

«Սիրդարյա գետի վտակների կարգավորման ու Արալի ծոցի հյուսիսային մասին պահպանում - 2» ծրագրի շրջանակներում աշխատանքներ են տարվում Կոկարալի ամբարտակը 6 մ-ով բարձրացնելու ուղղությամբ և ջրի արտանետումը Բերգի ծովածոցից Շևչենյկոյի ծովածոցով Մեծ Արալ ուղղելու ուղղությամբ։ Դրա արդյունքում Հյուսիսային Արալում ջրի ծավալը 27 կմ³-ից կարող է հասնել 59 կմ³-ի։

2018 թվականին նախատեսված աշխատանքներով ծրագրվում են հետևյալ աշխատանքները.

* Արալի ծովի հյուսիսային մասում Կոկարալի ամբարտակի վերակառուցում՝ 42 մ-ից հասցնելով 48 մ-ի
* Սիրդարյա գետի ղազախստանյան ավազանից ջրային ռեսուրսների կառավարման աշխատանքային կենտրոնի կառուցում
* Կզըլ-Օրդայի հիդրոհանգույցի կարգավորիչ ջրբաժանի վերականգնում
* Կազալինի ու Կարմակշինի շրջանում պաշտպանական ամբարտակների կառուցում
* Սիրդարյաի հունի ուղղում Կորգանշի ու Տումբեթի շրջանում
* Կազալինսկի շրջանի Բիրլիկ գյուղի մոտ ավտոճանապարհային կամրջի կառուցում
* Կամիստիբասի ու Ակշատի լճային համակարգի վերականգնում։

Ծրագրի արժեքը ավելի քան 23 միլիարդ թենգե է։ Ենթադրվում է, որ Փոքր Արալի ծովի մակերեսը կմեծանա 3.151 կմ²-ուց հասնելով 4.645 կմ²-ու։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Lesser Aral Sea and Delta of the Syrdarya River» (անգլերեն). Ramsar Sites Information Service. Վերցված է 2018 թ․ հունվարի 24-ին.
2. 1 2  «Материалы XI научного семинара «Чтения памяти К.М. Дерюгина»» (PDF). Санкт-Петербургский университет. 2009. էջեր 48 (49). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2012 թ․ սեպտեմբերի 17-ին. Վերցված է 2012 թ․ ապրիլի 8-ին.
3. 1 2 3  «Современная фауна остаточных водоёмов, образовавщихся на месте бывшего Аральского моря» (PDF). Зоологический институт РАН. էջեր 147–148. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2012 թ․ հունիսի 6-ին. Վերցված է 2012 թ․ ապրիլի 8-ին. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|coauthors=` ignored (`|author=` suggested) (օգնություն)
4. 1 2 3 4  «Environment News Service — The Kazakh Miracle: Recovery of the North Aral Sea». *www.ens-newswire.com*. Արխիվացված օրիգինալից 2010 թ․ ապրիլի 12-ին. Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 14-ին.
5. 1 2 3 4 5  «Объем северной части Аральского моря с 2004 года увеличился на 11,5 миллиона кубометров». Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ հոկտեմբերի 7-ին.
6. 1 2  «Вторая фаза проекта РССАМ находится в интенсивной в разработке». Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ դեկտեմբերի 12-ին. Վերցված է 2012 թ․ փետրվարի 6-ին.
7. ↑  «В Северную часть Аральского моря была совершена экспедиция ученых и журналистов (2011)». Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ փետրվարի 7-ին. Վերցված է 2012 թ․ դեկտեմբերի 22-ին.
8. ↑  «*Долгий путь к морю*, «Водное хозяйство Казахстана» / 2 (52) 2013 г. стр. 12» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2016 թ․ մարտի 4-ին. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 17-ին.
9. ↑  «Северный Арал: эпоха возрождения». *ibirzha.kz*. Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 14-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ url-status (link)

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Փոքր Արալի ծով** կատեգորիայում։ |