recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Էնտոդերմ** (հուն․՝ entós – «ներքին» և dérma – «մաշկ», կամ էնտոբլաստ), բազմաբջիջ կենդանիների ներքին սաղմնային թերթիկ, սաղմի երեք առաջնային շերտերից մեկը, որն առաջանում է սաղմի զարգացման ամենավաղ շրջանում։ Մյուս երկուսն են էկտոդերմը (արտաքին շերտ) և մեզոդերմը (միջին շերտ). էնտոդերմը ներքին շերտն է։

Նախաբերանների մոտ էնտոդերմը ծածկում է աղիքի առաջնային խոռոչը, նրանից առաջանում են միջին աղիքը և նրա բոլոր հավելյալ գեղձերը։ Երկրորդաբերանների մոտ ձևավորում է աղիքային խողովակի ներքին շերտը։

Ողնաշարավորների մոտ էնտոդերմից զարգանում է ամբողջ աղիքի լորձային թաղանթը և նրա հետ կապված գեղձերը (լյարդ, ենթաստամոքսային գեղձ և այլն)։ Ձկների մոտ, բացի դրանից, էնտոդերմից ձևավորվում են լողափամփուշտը և ներքին խռիկները, իսկ բարձրակարգ ողնաշարավորների մոտ՝ թոքերը։

Էնտոդերմը և նրա ածանցյալները քորդավոր կենդանիների մոտ ինդուկցիոն ազդեցություն են թողնում քորդամեզոդերմի և էկտոդերմի որոշ ածանցյալների (բերան, անուս, խռիկների ճեղքեր, արտաքին խռիկներ) զարգացման վրա և իրենց հերթին նորմալ զարգացման համար կարիք ունեն էկտոդերմի և մեզոդերմի տարբեր շերտերից եկող ազդեցության։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Աշոտ Հայրապետյան, Օտար բառերի բառարան («Նաիրի» հրատարակչություն), Երևան, «Հեղինակային հրատարակություն», 2011 — 643 էջ։
2. ↑  Langman's Medical Embryology, 11th edition. 2010.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Энтодерма — հոդված Սովետական մեծ հանրագիտարանից (ռուս.)
* «Эмбриональные листы»։ *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Foundational Model of Anatomy · NCI Thesaurus  |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · MESH ID |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2777164004 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 60)։*  |
Շերտավոր դոնդող
**Դոնդող**, մակարդված հեղուկ, սննդային կոլոիդային խառնուրդ (հիմնականում մրգային հիմքով), որին ավելացնում են սննդային ժելատին (պեկտինյան նյութեր, ագար-ագար), սառչելիս ամբողջ զանգվածը դառնում է դոնդողանման զանգված։

Դոնդողը պատրաստվում է նաև տավարի ոտքերի և գլխի եփվածքի մրուրից։ Քաղցր դոնդողն անվանում են ֆր.՝ gelée՝ ի տարբերություն մսայինի, որն անվանում են ֆր.՝ l’aspic (աղճատված ձևով՝ լանշպիգ), իսկ դրանցով ծածկված ուտեստը՝ դոնդողավոր ուտեստ կամ դոնդող։ Մրգերից և հատապտուղներից պատրաստված դոնդողը, որոնք պարունակում են շատ պեկտինյան նյութեր, կարելի է ստանալ նույնիսկ առանց դրանց վրա ժելատին ավելացնելու, քանի որ պեկտինյան նյութերն իրենք էլ օշարակին դոնդողային կազմություն են տալիս։ Հաճախ այդպիսիք պատրաստվում են տնային անտոնովկա տեսակի թթվահամ խնձորներից, հետո դրանք սպանախի օգնությամբ ստանում են կանաչ, իսկ որդան կարմիրի օգնությամբ՝ կարմիր գույն։

Տես նաև
-------

* Բլանմանժե
* Մարմելադ
* Զելց

Արտաքին հղումներ
----------------

* Տնական դոնդող. առողջարա՞ր է, թե՞ ոչ

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ կատալոնական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4019916-2 · LCCN: sh85069876 |

 |
**Լանդշտրասե** (գերմ.՝ Landstraße,), Վիեննայի երրորդ շրջանն է։ Տեղակայված է քաղաքի կենտրոնական մասում։ Վիեննայի կազմում ձևավորվել է 19-րդ դարում։ Հանդիսանում է խիտ բնակեցված քաղաքային շրջան` մեծ թվով բնակելի տներով։ Հայտնի է 1200 թվականից։

Աշխարհագրություն
----------------

Շրջանը տեղակայված է Վիեննա քաղաքի կենտրոնական հատվածի հաչավ-արևելքում։ Տաշածքը կազմում է 7,42 կմ2, կամ Ավստրիայի մայրաքաղաքի տարածքի1,8 %-ը։ Այս շրջանը գտնվում է Վիեննայի մունիցիպալ շրջանների կենտրոնում։ Լանդշտրասեն հյուսիսից և աևելքից սահմանակից է Լեոպոլդշտադ շրջանին, հարավ-արևելյքում սահմանակից է Զիմերինգին, հարավում և հարավ-արևմուտքում` Ֆավորիտեն շրջանին, իսկ արևմուտքից սահմանակից է Վիդենին և Ներքին քաղաքին։ Հյուսիսում և արևելքում Լեոպոլդշտադ շրջանից բաշանվում է Դունայի ջրանցքով։

Ի տարբերություն քաղաքի մյուս կենտրոնական շրջանների բավականին կանաչապատ է։ Կանաչապատ տարածքը կազմում է 98,21 հա, ինչը կազմում է ամբողջ շրջանի տարածքի 13,18 %։

Շինություններ
-------------

Շրջանը առավել հայտնի է Բելվեդեր պալատական համալիրով, որը գտնվում է Լանդշտրասեի արևմուտքում։ Պալատը կառուցվել է 18-րդ դարում Եվգենի Սավոյացու կողմից։ Ներկայումս պալատում գտնվում է Ավստրիական պատկերասրահը։ Շրջանի տարածքում են գտնվում Սուրբ Մարկի գերեզմանատունը և Նիկոլայ Հրաշագործի ուղղափառ տաճարը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Statistik Austria - Bevölkerung zu Jahresbeginn 2002–2020 nach Gemeinden (Gebietsstand 1.1.2020)
2. 1 2  Официальный сайт района на Wien.gv.at(գերմ.)
3. ↑  Magistratsabteilung 5 (MA5): Nutzungsarten nach Bezirken. PDF
**Էնրիկե Սիմոնե**  (փետրվարի 2, 1866(1866-02-02), Վալենսիա, Իսպանիա - ապրիլի 20, 1927(1927-04-20), Մադրիդ, Իսպանիա), իսպանացի նկարիչ, օրիենտալիզմի նշանավոր ներայացուցիչ։

Կենսագրություն
--------------

Էնրիկե Լոմբարդո Սիմոնեն ծնվել է 1866 թվականի փետրվարի 2-ին, Վալենսիայում։ Մանկության տարիներին նրա սկզբում տարվել է կրոնի ուսումնասիրությամբ, բայց հետո թողել է այդ և իրեն նվիրել գեղանկարչությանը։ Չնայած վալենսիացի էր և ուսանում էր Վալենսիայի գեղարվեստի թագավորական ակադեմիայում, այդուհանդերձ միացել է Մալագա քաղաքի նկարիչների խմբակին։ Հատկանշական է նաև, որ նա հաճախում էր այդ խմբակի անդամներից մեկի՝ Բեռնարդո Ֆերանդիս Բադենեսի արվեստանոցը։

1887 թվականին Էնրիկեն դրամաշնորհ ստացավ, որպեսզի հնարավորություն ունենա շարունակելու ուսումը Հռոմի գեղարվեստի ակադեմիայում։ Այստեղ նա 1890 թվականին ստեղծեց «Սրտերի կազմախոսությունը» գործը, որը նրան միջազգային ճանաչում բերեց և արժանացրեց մի շարք մրցանակների[1] : Օգտվելով ընձեռված հնարավորությունից՝ Սիմոնեն ճանապարհորդեց Իտալիայով մեկ, մի քանի անգամ այցելեց Փարիզ, իսկ 1990 թվականին ճամփորդեց միջերկրածովյան երկրներով։ Բացի այդ, եղավ Սուրբ երկրում, որտեղ նկարեց իր կոթողային երկը՝ «Ողբը Երուսաղեմի համար», որի համար նրան շնորհվեցին մի շարք մեդալներ, այդ թվում՝ 1892 թվականին՝ Մադրիդում, 1893 թվականին՝ Չիկագոյում, 1896 թվականին՝ Բարսելոնում, 1900 թվականին՝ Փարիզում։ 1893-1894 թվականներին նկարիչը որպես զինվորական թղթակից եղավ Մարոկկոյում։

1901 թվականին նա դարձավ Բարսելոնի գեղարվեստական դպրոցի պրոֆեսոր, 1911 թվականին՝ Սան Ֆեռնանդոյի գեղարվեստի թագավորական ակադեմիայի անդամ, 1921-1922 թվականներին աշխատեց որպես բնանկարիչների մասնավոր դասընթացների տնօրեն։ Իսպանացի վարպետը նկարչության մեջ օրիենտալիզմի ուղղության ականավոր ներկայացուցչի համբավ էր ձեռք երել։

Էնրիկե Սիմոնեն մահացել է 1927 թվականի ապրիլի 20-ին, 61 տարեկան հասակում։

Նրա ստեղծագործություններն այսօր ցուցադրվում են մադրիդյան աշխարհահռչակ Պրադոյում, Մալագայի թանգարանում։ Նրա «Սուրբ Պողոսի գլխատումը» գործը Մալագայի տաճարի ամենաաչքի ընկնող տեղում է[2]: Իրավունքի այլաբանությունները պատկերող չորս մեծաչափ կտավներ զարդարում են Բարսելոնի, ութ պրովինցիաների ալեգորիաները արտացոլող գործերն էլ՝ Մադրիդի արդարադատության պալատի շենքը։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
*

Տես նաև
-------

* Օրիենտալիզմ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Diccionario biográfico español (իսպ.) — Real Academia de la Historia, 2011.
2. ↑

Աղբյուրներ
----------

* Archived 2014-02-14 at the Wayback Machine.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Biography at Museo del Prado (Իսպաներեն)
* About *Flevit super illam* (Իսպաներեն)
* About *Anatomy of the heart* Archived 2014-08-08 at the Wayback Machine. (may first have to click second image in first row here to see it)
* About *Judgement of Paris* Archived 2013-09-21 at the Wayback Machine. (Իսպաներեն)
**Դոսկեյ Ալիմբաև** (ղազ.՝ Доскей Әлімбайұлы, 1850, Աստանա, Ռուսական կայսրություն - 1946, Կարագանդա, Ղազախական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), ղազախ ակին, Ղազախական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության վաստակավոր արվեստի գործիչ (1939 թվական)։

Կենսագրություն
--------------

Դոսկեյ Ալիմբաևը ծնվել է աղքատ ընտանիքում։ Երիտասարդ ժամանակ բատրակություն է արել։ Դոսկեյի պոետական ունակությունները շատ վաղ են ի հայտ եկել, 15 տարեկանից հանդես է եկել որպես ակին։ Խորհրդային ժամանակ ապրել է Կարագանդայում։ Ծագում է արգին ցեղի կուանդիկ տոհմի մոյին բայդաուլետ ենթատոհմից։ 

Գեղագիտական հայացքներ Դոսկեյին օգնել է ձևավորել շփումը շատ հայտնի ակինների` Բիրժանոմի, Ախան-Սերի, Շոժեյի, Օրինբայեմի, Կեմպիրբաեմի հետ։ Ակինի ձոները, այտիսները, տոլգաուները, դաստանները շատ հայտնի են ժողովրդի մեջ։ «Կենեսար» դաստանի հիմքում պատմական իրականություն է։ Դոսկեյը «Жетім ұл мен жебір yәзіp», «Қажымұқан», «Қара сиыр» դաստանների հեղինակն է։ Նրա ստեղծագործությունները ընդգրկվել են ժողովրդական հայտնի պոետների ստեղծագործությունների հավաքածուներում, որոնք հրատարակվել են 1937-1965 թվականներին։ Հիմնական ժանրը տոլագուն է (մեդիտացիոն երգեր)։ Իր երգերում նա երգում է աշխատավորների աշխատանքի մասին («Кеніш жыры», «Қарағанды — кенішім», «Арқаның алтын Сандығы»), կոչ է անում ժողովրդին պահպանել հարազատ երկիրը («Ашылмасын араның», «Елді жауға бере алман», «Отанды қорғау салтымыз»): Դոսկեյի առավել հայտնի ստեղծագործությունները «Сенде туып, сенде өтсем», песни «Қос бармақ», «Жалтарма», «Коңыр толғау» դաստաններն են։ 

Պարգևատրվել է «Պատվո նշան» շքանշանով (1941 թվական)։

Դոսկեյ Ալիմբաևի անունով է կոչվել Բուխար-Ժիրաուսկի շրջանի Կարագանդի մարզում գտնվող Դոսկեյ գյուղը և փողոց Կարագանդում։

Ստեղծագործություններ
--------------------

* Толғау, Л. 1941.
* Кенші жыры, А. 1946.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Алтай шежіресі, жауапты редактор -- Хакім Омар, Құрастырушы Ісләмов Ібрахым (Жақан). Алматы, «Темірқазық» баспасы, 2014

Գրականություն
-------------

* *Исмаилов Е.* Акыны. Монография о творчестве Джамбула и других народных акынов. Алма-Ата, 1957.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Доскей Алимбаев // shuak.kz

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 1071619209 · LCCN: no91024039 · VIAF: 26628826 · WorldCat VIAF: 26628826 |

 |
**Խորեն Սարգսի Սարգսյան** (դեկտեմբերի 2, 1891(1891-12-02), Շուշի, Ելիզավետպոլի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - ապրիլի 4, 1970(1970-04-04), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ գրականագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր (1967), ՀՍՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1961), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թ.-ից։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է Շուշիում։ Սկզբնական կրթությունը ստացել է Բաքվում։ 1917 թվականին ավարտել է Պետրոգրադի համալսարանի պատմա-բանասիրական ֆակուլտետը։ 1921 թվականին փոխադրվել է Երևան և աշխատանքի անցել Հայաստանի գիտական ինստիտուտում որպես գիտաշխատող։ 1922-1924 թվականներին եղել Է Երևանի պետական կենտրոնական թանգարանի արխիվային բաժնի վարիչը։ Այնուհետև ռուսերեն է դասավանդել Երևանի հայկական ռազմական դպրոցում և մանկավարժական տեխնիկումում։ 1930-1936 թվականներին դասավանդել է Երևանի պետական համալսարանում, միաժամանակ պետական թանգարանում աշխատել է որպես գրական կապերի բաժնի վարիչ։ Հետագայում աշխատել է որպես գրական թանգարանի տնօրեն, Արմֆանի գրականության և լեզվի ինստիտուտի գիտաշխատող, գիտական քարտուղար, ապա նույն ինստիտուտի տնօրեն, 1943-1947 թվականներին՝ ՀԽՍՀ ԳԱ Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի տնօրեն, 1947 թվականից մինչև մահը՝ նույն ինստիտուտի հայ հին գրականության սեկտորի վարիչ։ 1964 թվականին, առանց դիսերտացիայի պաշտպանության, նրան շնորհվել է բանասիրական գիտությունների դոկտորի աստիճան։ Ռուսերեն լույս են տեսել նրա «Նալբանդյանը և լեզվի հարցերը» (Երևան, 1956 թ.), «Գրականության և կյանքի արահետներով» (Երևան, 1974 թ.) գրքերը։ Մահացել է Երևանում։

Խ. Սարգսյանի երկերի մատենագրությունը
------------------------------------

* Վահան Տերյան, Երևան, Պետհրատ, 1926, 36 էջ։
* Լևոն Շանթ, Երևան, Պետհրատ, 1930, 135 էջ։
* Հայրենական պատերազմը և գրականությունը, Երևան, 1946, 198 էջ։
* Մանուկ Աբեղյանը և հայ հին գրականությունը, Երևան, 1946։
* Նալբանդյանի գրական ստեղծագործությունը, Երևան, 1960, 327 էջ։
* Ստեփան Զորյան, Երևան, 1960, 327 էջ։
* Սայաթ-Նովա, Երևան, 1963, 127 էջ։
* Տասնամյակների միջով, Երևան, 1966, 256 էջ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայկ Խաչատրյան (1981)։ *Գրական տեղեկատու*։ Երևան: «Սովետական գրող»։ էջ 398-399


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  ⛭  | 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| ՀԳՀԳ: 7308 · BNF: 16214433k · CiNii: DA19734382 · ISNI: 0000000091706105 · LCCN: n91073921 · VIAF: 134218403 · WorldCat VIAF: 134218403 |

 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 222)։*  |
**Ժաննա Էվրար** (ֆր.՝ Jane Évrard, իրական անունը՝ **Ժաննա Շևալյե**, ֆր.՝ Jeanne Chevallier, փետրվարի 5, 1893(1893-02-05), Neuilly-Plaisance - նոյեմբերի 4, 1984(1984-11-04), Փարիզի 16-րդ շրջան, Փարիզ), ֆրանսիացի ջութակահար և դիրիժոր։ 

Համարվում է պատմության մեջ Ֆրանսիայի առաջին կին դիրիժորը։

Կենսագրություն
--------------

Ավարտել է Փարիզի կոնսերվատորիան, որտեղ ծանոթացել է ջութակահար Գաստոն Պուլեի հետ։ 1912 թվականին նրանք ամուսնացել են և սկսել են հանդես գալ միասին, մասնավորապես՝ Լուի Հասելմանսի, Ժորժ Ռաբանիի, Պիեռ Մոնտյոյի գլխավորած նվագախմբերում, ինչպես նաև Պուլեի հիմնած Պուլե քառյակում։ 1920-ական թվականների վերջին Պուլեն և Էվրարը բաժանվել են, Էվրարն սկսել է իր անհատական դիրիժորական գործունեությունը։ 1930 թվականին նա Փարիզում ստեղծել է Փարիզի կանանց նվագախումբը, որը ղեկավարել է տասը տարի՝ դառնալով Ֆրանսիայի՝ նվագախումբ ղեկավարող առաջին կին դիրիժորը։ Այդ նվագախմբին իրենց ստեղծագործությունների առաջին կատարումներն են վստահել 20-րդ դարի կեսի նշանակալի կոմպոզիտորներ Մորիս Ռավելը, Արթուր Հոնեգերը, Խոակին Ռոդրիգոն. դրանցից շատ ստեղծագործություններ, ինչպես՝ Ալբեր Ռուսելի «Սիմֆոնիետան» (1934), գրվել են հատուկ կանանց լարային նվագախմբի համար և նվիրվել են Էվրարին։

Մահացել է 1984 թվականի նոյեմբերի 4-ին, Փարիզում, թաղվել է Իվրի-սյուր-Սեն գերեզմանատանը։

Հիշատակ
-------

2002 թվականին Էվրարի անունով Փարիզում կոչվել է 16-րդ թաղամասի հրապարակ (*place Jane-Evrard*)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Fichier des personnes décédées
2. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
3. 1 2 3 4  FemBio տվյալների շտեմարան (գերմ.)
4. 1 2 3 4  Gran Enciclopèdia Catalana (կատ.) — Grup Enciclopèdia, 1968.
5. ↑  Jane Evrard, la première femme chef d’orchestre en France on France Musique
6. ↑  Orchestre féminin de Paris on Bnf
7. ↑  *Il était des femmes... cheffes d'orchestre !* on France Inter
8. ↑  (չաշխատող հղում)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հիշատակի էջ (ֆր.)
* Gaston Poulet Jane Evrard CD NEW (MALIBRAN MUSIC) on Ebay
* Burial place of Jane Evrard

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Rate Your Music |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX1732223 · BNF: 13926901t · ISNI: 0000000123200716 · LCCN: no2008099848 · NKC: mzk2011650933 · SUDOC: 080786030 · VIAF: 24789496 · WorldCat VIAF: 24789496 |

 |

 |
**Դորա Ալբերի Սերվիարյան-Կյուն** (օգոստոսի 10, 1936(1936-08-10), Բեյրութ, Լիբանան), հայ դաշնակահարուհի։

Կենսագրություն
--------------

Դորա Սերվիարյան-Կյունը ծնվել է 1936 թվականի օգոստոսի 10-ին Բեյրութում։ Տասներեք տարեկանում արժանացել է Բեյրութի ամերիկյան համալսարանի երաժշտության բաժնի մրցանակն։ Աշակերտել է Ա. Կուգելին։ Տասնվեց տարեկանում արժանացել է կրթաթոշակի և կատարելագործվել է ԱՄՆ-ում (ղեկ.՝ Խ. Էզանիս)։ 1962 թվականին բնակություն է հաստատել ԱՄՆ-ում։

Համերգներով հանդես է եկել աշխարհի լավագույն բեմահարթակներում. երկացանկում ընդգրկված են եղել Ֆ. Շոպենի բոլոր երկերը, Լ. Վան Բեթհովենի գրեթե բոլոր սոնատները, նաև Վ. Ա. Մոցարտի, Ֆ. Լիստի, Յ. Բրամսի, Կ. Դեբյուսիի, Մ. Ռավելի, Արամ Խաչատրյանի, Սարգիս Բարխուդարյանի և ուրիշների երկերից։ 

1992 թվականին Երևանում կատարել է Արամ Խաչատրյանի դաշնամուրի կոնցերտը, որն առանձնացել է գեղագիտական իմաստի և հնչյունի մարմնավորման բացառիկ խորությամբ ու հմայքով։ Արամ Խաչատրյանի երաժշտությամբ կոմպոզիտորի մասին նկարահանել է վավերագրական ֆիլմ, որը Հոլիվուդի 2003 թվականի փառատոնում արժանացել է լավագույն վավերագրական ֆիլմի մրցանակի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Դորա Սերվիարյան-Կյուն. «Արամ Խաչատրյանը պատմություն ունի»

Գրականություն
-------------

* Սարգսյան Սվետլանա։ Ամերիկահայ դաշնակահարուհի Դորա Սերվիարյան-Կյունը՝ խաչատրյանական երաժշտության նվիրյալ / Սվետլանա Սարգսյան // Դե ֆակտո. – 2014. – Թիվ 5. – Էջ 88-90։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Էֆեկտիվ լայնական կտրվածք**, մոլեկուլների, ատոմների, միջուկների և տարրական մասնիկների բախման դեպքում տարբեր պրոցեսների հավանականությունը բնութագրող ֆիզիկական մեծություն։ 

Էֆեկտիվ լայնական կտրվածքը հավասար է դիտարկվող դեպքերի (օրինակ, որոշակի տիպի միջուկային ռեակցիաների) թվի հարաբերությանը ռմբակոծող մասնիկների հոսքի խտությանը և թիրախի միավոր ծավալի ատոմների թվին։ Անշարժ թիրախի դեպքում միավոր երկարության վրա փոխազդելու հավանականությունը հակադարձ համեմատական է ռմբակոծող մասնիկի ազատ վազքի երկարությանը։ Էֆեկտիվ լայնական կտրվածք (նշանակվում է \sigma ) ունի մակերեսի չափայնություն և արտահայտվում է սմ²-ով կամ բառնով (1 բառն {\displaystyle =10^{-24}} սմ²)։

Էֆեկտիվ լայնական կտրվածք լինում է լրիվ կամ դիֆերենցիալ։ *Լրիվ էֆեկտիվ լայնական կտրվածքի* դեպքում գրանցվում են փոխազդեցության հետևանքով առաջացած երկրորդային բոլոր մասնիկները, իսկ *դիֆերենցիալ Էֆեկտիվ լայնական կտրվածքի* դեպքում՝ միայն անկյունային և էներգետիկ որոշակի տիրույթի մասնիկները։ Տարբեր մասնիկների, ինչպես նաև զանազան պրոցեսների համար միևնույն մասնիկի էֆեկտիվ լայնական կտրվածքները տարբեր են։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 101)։*  |
**Խորհուրդների համագումարներ**, Խորհրդային Ռուսաստանում և մի շարք այլ միութենական հանրապետություններում իշխանության տեղական և կենտրոնական մարմիններ 1917 թվականից մինչև 1936 թվականը։ Ներառել է շրջանային (գավառային), մարզային (նահանգային), երկրամասային, հանրապետական (ինքնավար և միութենական հանրապետությունների) խորհուրդների համագումարներն ու Խորհուրդների համամիութենական համագումարը։

Համագումարները կազմավորվում էին բազմաստիճան ընտրությունների միջոցով, բաց քվեարկությամբ ուղղակի ընտրությունները կիրառվում էին միայն քաղաքային և գյուղական խորհուրդների պատգամավոր ընտրության ժամանակ (ընտրությունները տեղի էին ունենում արտադրական և տերիտորիալ սկզբունքով գումարվող ժողովներում)։ Շրջանային (գավառային) խորհուրդների համագումարներ կազմավորվում էին տվյալ շրջանի տարածքում գտնվող քաղաքային և գյուղական խորհուրդների ներկայացուցիչներից։ Խորհուրդների մարզային, նահանգային, հանրապետական և համամիութենական համագումարները կազմավորվում էին ստորադաս Խորհուրդների համագումարների ներկայացուցիչներից։ Մասնավորապես մարզային (նահանգային), երկրամասային, ինքնավար հանրապետության Խորհուրդների համագումարներ կազմավորվում էին շրջանային խորհուրդներում ընտրված պատգամավորներից։ Օրենսդրությամբ նախատեսվում էր նաև շրջանային, մարզային (նահանգային) և երկրամասային համագումարներ անմիջականորեն պատգամավորներ ուղարկել քաղաքի սահմաններից դուրս գտնվող ֆաբրիկաներից ու գործարաններից։

Միութենական հանրապետությունների Խորհուրդների համագումարները կազմավորվում էին մարզային (նահանգային), երկրամասային (նահանգային բաժանում չունեցող հանրապետությունների Խորհուրդների համագումարներ՝ շրջանային) Խորհուրդների համագումարների ներկայացուցիչներից։ Խորհուրդների համագումարները որոշում էին պետական, տնտեսական, մշակութային շինարարության հարցեր։ Խորհուրների միութենական և հանրապետական համագումարները կառավարության զեկույցների հիման վրա սահմանադրական, տնտեսության և մշակութային, պաշտպանության և արտաքին հարաբերությունների հարցերով ընդունում էին կարևորագույն որոշումներ։ 1936 թվականի ԽՍՀՄ սահմանադրությամբ Խորհուրդների համագումարներին փոխարինեցին միասնական, աշխատավորների պատգամավորների խորհուրդները, 1977 թվականի սահմանադրությամբ՝ ժողովրդական պատգամավորների խորհուրդները։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 13)։*  |
**Դու արևն ես, ես` երեկոն, սիրելիս**՝ 2017 թ.-ի հնդկական Star Plus հեռուստաալիքով հեռարձակվող հեռուստասերիալ։ Սերիալի աստղերն են Ռեա Շարման և Ավինեշ Ռեկհին։ Սա Diya Aur Baati Hum (ռուս.՝ Свет твоей любви) հեռուստասերիալի շարունակությունն է։ Նիլու Վագհելան, Աշոկ Լաքանդեն և Կանիկա Մահեշվարին շարունակում են իրենց դերը այս հեռւստասերիալում։
2017 թ.-ի հուլիսի 24-ից սկսել է ցուցադրվել 19:00-ին (IST- Indian Standard Time) (Հայաստանի ժամանակով 17:30), փոխարինելով Saath Nibhaana Saathiya հեռուստասերիալին։ Մինչ այդ ցուցադրվում էր (IST) 13:00-ին (Հայաստանի ժամանակով 11:30), սկսած 2017 թ.-ի ապրիլի 3-ից։

Սյուժե (դիպաշար)
----------------

18-ամյա Կանակը ցանկանում է ստանալ իր տատիկի սերը, Կանակի տատիկը ատում է նրան, մեղադրելով իր տղայի և հարսի (Սուրաջի և Սանդհիայի) մահվան մեջ։ Մի օր Կանակը իմանում է, որ իր ծնողների հրուշակեղենի խանութն այլևս իր տատիկին չի պատկանում, իսկ այդ խանութը տատիկի համար ավելին էր, քան պարզապես խանութ. («Եթե այս խանութը այլևս չլինի, ընդունեք, որ ես մահացած եմ։ Այն պարզապես խանութ չէ, այն իմ տաճարն է, ես այնտեղ զգում եմ իմ Սուրաջի և Սանդհիայի ներկայությունը»)։ Այս ամենն իմանալով Կանակը գնում է Պուշկար քաղաք տատիկի երջանկության ետևից։ Այնտեղ նա ստիպողաբար ամուսնանում է Ումա Շանկարի հետ, իսկ հետո պարզում, որ «Հրուշակեղենի խանութ Կանակ»-ը պատկանում է Ումա Շանկարին։ Նա ամեն գնով պետք է ետ բերի իր տատիկի խանութը։

Դերասաններ և դերեր
------------------

| Դերասան | Դեր |
| --- | --- |
| Ռեա Շարմա | Կանակ Րադհի (Կանակ Ումա Շանկար) |
| Ավինեշ Ռեկհի | Ումա Շանկար |
| Նիլու Վագհելան | Սանտոշ Առուն Րատհի |
| Մայանկ Արորա | Վեդ Սուրաջ Րատհի |
| Կաբիր Կումար | Վանշ Սուրաջ Րատհի |
| Աշոկ Լաքանդե | Առուն Րատհի |
| Կանիկա Մահեշվարի | Մինակշի / Մինա Վիկրամ Րատհի |
| Ռաջիվ Սինգհ | Վիկրամ Րատհի |
| Շիտալ Պանդյա | Րանի (Րանի Գոլու Րատհի) |
| Ուդեյ Նենե | Գոլու Րատհի |
| Մազել Վյազ | Սուման |
| Մադհուրա Նաիկ | Պալոմի |
| Սվատի Կապուր | Սառասվատի / Սառաս |
| Սադիյա Սիդիքուի | Նանդա |
| Այուշ Անանդ | Նանդայի տղան, Ումայի և Սարասի զարմիկը

Ծանոթագրություններ

1. ↑  '"Tu Sooraj Main Saanjh Piyaji written update April 25, 2017: Uma Shankar marries Kanak - Times of India".  The Times of India


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database |

 |

 |
**Ժառանգականության քրոմոսոմային տեսություն**, ըստ որի սերունդների միջև գենետիկական անընդհատելիությունը պայմանավորված է քրոմոսոմներով, որոնք կրում են գծային դասավորված ժառանգական միավորներ՝ գեներ։ Համաձայն այս տեսության օրգանիզմների ժառանգական հատկությունների փոխանցումը սերնդից սերունդ քրոմոսոմների փոխանցելիության արդյունք է։

Ժառանգականության քրոմոսոմային տեսության առաջին պատկերացումները ստեղծվել են XIX դ. 70–80-ական թթ. բջջաբանական հետազոտությունների շնորհիվ։ Հատկապես ուշադրություն էր դարձվում բջջային բաժանումների ժամանակ քրոմոսոմների վարքագծին։ Վ. Ֆլեմինգի, Է. Ստրասբուրգերի,Պ. Գորյանինովի, Հ. Չիստյակովի, Է. վան Բենդենի և ուրիշների հետազոտություններից պարզվեց, որ քրոմոսոմները բարակ թելիկներ են և բջջի բաժանման ժամանակ կրկնապատկվում են երկարությամբ ճեղքվելով, ապա կարճանում են, հաստանում։ Բջջի բաժանման ժամանակ դիտվում է տվյալ անհատին հատուկ քրոմոսոմների թվի պահպանում թե՛ կենդանիների և թե՛ բույսերի օրգանիզմում։ Ելնելով դրանից՝ Ա. Վայսմանը տվեց ժառանգականության իր տեսությունը, ըստ որի ժառանգական գործոնները գտնվում են քրոմոսոմներում։ Հետագայում Ու. Սատոնը, Թ. Բովերին և Է. Վիլսոնը (1902–07) Ժառանգականության քրոմոսոմային տեսությունը հիմնավորեցին փաստերով՝ ցույց տալով, որ բջջի բաժանման և սեռական բջիջների ձևավորման (մեյոզ) ժամանակ քրոմոսոմների վարքագծի և ժառանգական գործոնների միջև գոյություն ունի որոշակի կապ։ Սեռական բջիջներում քրոմոսոմները մեյոզի հետևանքով յուրաքանչյուր քրոմոսոմային զույգից կրում են մեկական ալել, բեղմնավորության պրոցեսում վերականգնվում է քրոմոսոմների դիպլոիդ հավաքը, և ալելային գեները դարձյալ զույգեր են կազմում։

Ժառանգականության քրոմոսոմային տեսության հետագա զարգացումն ու հիմնավորումը պատկանում է ամերիկյան գիտնական Թ. Մորգանին ու նրա աշխատակիցներին (1910–16), որոնց շնորհիվ ժառանգական գործոնը՝ գեն հասկացությունը, ստացավ նյութական մարմնավորում։ Մորգանը ցույց տվեց, որ սեռական քրոմոսոմները ոչ միայն որոշում են օրգանիզմի սեռը, այլև կրում են գեներ, որոնք հսկում են այս կամ այն հատկանիշը։ Նա հաստատեց նաև, որ գեները քրոմոսոմների երկարությամբ տեղադրված են գծային ձևով։ Միևնույն քրոմոսոմում գտնվող գեները ժառանգվում են միասին, կազմում են առանձին շղթայակցման խմբեր, որոնց թիվը համապատասխանում է տվյալ տեսակին բնորոշ հոմոլոգ քրոմոսոմների թվին։ Ժառանգականության քրոմոսոմային տեսությունը խորացվեց և ավելի հաստատվեց վերջին տասնամյակում, պարզվեց քրոմոսոմների քիմիական կառուցվածքը, որի հիմքում ընկած է սպիտակուցի և դեզօքսիռիբոնուկլեինաթթվի (ԴՆԹ) համալիրը։ Փորձնականորեն ապացուցվեց ԴՆԹ–ի գենետիկական դերը, որ գենը ԴՆԹ–ի մոլեկուլի որոշակի հատվածն է, ճշտվեցին նրա ֆունկցիոնալ հատկությունները։

Այսպիսով Ժառանգականության քրոմոսոմային տեսությունը բացահայտեց ժառանգականության ներբջջային մեխանիզմները, տվեց ճիշտ և միասնական բացատրություն սեռական բազմացման ժամանակ տեղի ունեցող ժառանգականության պրոցեսներին։

Տես նաև
-------

* Գենետիկա
* Ժառանգականություն
* Խիազմ (բջջի բաժանում)

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 282)։*  |
**Ընկճախտային (կամ դեպրեսսիվ) համախտանիշ** (լատին․՝ depressio - ընկճվածություն), հոգեախտաբանական համախտանիշ, որն առանձնանում է ախտանիշների եռյակով.

1. վատ տրամադրություն (հիպոթիմիա),
2. ինտելեկտուալ գործունեության դանդաղացում (բրադիփսիխիա),
3. տեղաշարժման դանդաղեցում։

Ընկճախտային համախտանիշի համար բնութագրական է նաև բնազդային գործունեության ճնշվածությունը (ախորժակի կորուստ ընդհուպ մինչև անորեքսիա կամ ընդհակառակն՝ շատակերություն, սեքսուալ հակումների նվազեցում, ինքնապաշտպանական ձգտումների նվազեցում, ինքնասպանության մասին մտքերի առաջացում), ուշադրության կենտրոնացման դժվարությունները, սեփական անձի վերաբերյալ ցածր գնահատականը (որոշ դեպքերում՝ խորը ընկճախտի ժամանակ, այն հասնում է մինչև ինքնամեղադրանքի ու ինքնաոչնչացման մասին զառանցանքների)։

**Հիվանդություններ, որոնց դեպքում բնութագրական է ընկճախտային համախտանիշը**
--------------------------------------------------------------------------

Հաճախ ընկճախտային համախտանիշը նկատվում է երկբևեռ աֆֆեկտիվ խանգարման կամ կրկնվող ընկճախտի դեպքում։ Բացի դրանից, այս համախտանիշը բնութագրական է շիզոֆրենիայի և շիզոաֆֆեկտիվ խանգարման համար։ Առանձին ախտանիշների արտահայտվածությունը, որոնք մտնում են ընկճախտային համախտանիշի կառուցվածքի մեջ, լինում է տարբեր՝ կախված կոնկրետ հիվանդությունից և յուրաքանչյուր հիվանդի մոտ դրա ընթացքի առանձնահատկություններից։

Ընկճախտային համախտանիշը կարող է նաև ունենալ *սոմատոգեն* ծագում, այսինքն՝ առաջանալ մարմնական հիվանդությունների արդյունքում։ Սոմատոգեն ընկճախտերը կարող են զարգանալ ինֆեկցիոն, թունավոր, օրգանական և այլ պսիխոզների դեպքում, ինսուլտի, էպիլեպսիայի, գլխուղեղի ուռուցքների կամ վնասվածքների դեպքում, Պարկինսոնի հիվանդության, բազմաթիվ էնդոկրինային հիվանդությունների (մասնավորապես, վահանաձև գեղձի գործառույթների խանգարման դեպքում), ավիտամինոզների և այլնի դեպքում։

Ընկճախտային համախտանիշի պատճառ կարող են լինել նաև որոշ դեղորայքների կողմնակի ազդեցությունները. օրինակ՝ նեյրոլեպտիկների, հորմոնալ դեղորայքի, հակաբիոտիկների, անալգետիկների և հակահիպերտենզիվ միջոցների կողմնակի ազդեցությունները։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Դեպրեսիայի նախանշանները Archived 2013-11-25 at the Wayback Machine.
|  |
| --- |
| **Ընձուղտատիտան** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Կենդանիներ (Animalia) |
| **Տիպ/Բաժին** | Քորդավորներ (Chordata) |
| **Ենթատիպ** | Ողնաշարավորներ (Vertebrata) |
| **Դաս** | Սողուններ (Reptilia) |
| **Կարգ** | Մողեսակոնքայիններ (Saurischia) |
| **Ինֆրակարգ** | †Զաուրոպոդներ (Sauropoda) |
| **Ընտանիք** | †Բրախիոզավրիդներ (Brachiosauridae) |
| **Ցեղ** | †**Ընձուղտատիտան** *(Giraffatitan)*Paul, 1988 |

**Ընձուղտատիտան** (լատին․՝ Giraffatitan brancai), հսկայական դինոզավր զաուրոպոդ, որը պատկանում է բրախիոզավրիդների ընտանիքին։ Նկարագրվել է 1914 թվականին Վերներ Էրնստ Մարտին Յանենշի կողմից՝ Brachiosaurus brancai անվան տակ։ Հայտնաբերվել է վաղ յուրայի ժամանակաշրջանի Տենդագուրու կոչվող շերտից, որը գտնվում է Տանզանիայում։ կմախքը մոնտաժվել է Բեռլինի Բնական պատմության թանգարանում և հանդիսանում է երբևիցե մոնտաժված ամենամեծ դինոզավրի կմախքը (որպես ռեկորդակիր մտցված է Գինեսի ռեկորդների գրքում)։

Պատմություն
-----------

Ընձուղտատիտանի Գանգը և Գինեսի ռեկորդների սերտիֆիկատը Բեռլինյան թանգարանում
Որպես առանձին ցեղ առանձնացվել է Ջ. Օլշեվսկու կողմից 1991 թվականին, բայց այդ ներդրումը չստացավ լայն ճանաչում և այս ցեղը հաճախ դիտվում է որպես Brachiosaurus ցեղին հոմանիշ։ Ընձուղտատիտանների ցեղի առանձնացումը պայմանավորված է գանգի և կմախքի առանձնահատկություններով։

Նկարագրություն
--------------

Բրախիոզավրիդներից առանձնանում է համեմատաբար մարմնի պարզ կառուցվածքով։ Ընդամենը 25 մետր երկարությամբ մարմինը կշռում էր մոտ 15-30 տոննա, իսկ բարձրությունը կարող էր գերազանցել 15 մետրը, բայց ներկայիս հաշվարկներով այս կենդանիները չէին կարող իրենց վիզը պահել ուղղահայց վիճակում հետևաբար՝ ունեցել են ավելի կարճ վիզ։ Ի տարբերություն ամերիկյան բրախիոզավրի, այս դինոզավրերի տեսակը հայտնի է գտնված տարբեր չափերի կմախքներով, ինչպես նաև ապրել է խմբերով (հոտերով)։

Այս դինոզավրերը բնորոշ են Տենդագուրու շերտին։ Հավանական է, որ սնվել են ծառերի տերևներով։ Գանգի կատարն ավելի վեր է, քան ամերիկյան տեսակի մոտ և ենթադրվում է, որ ծառայել է ջերմակարգավորման կամ վոկալիզացիայի համար (կատարի վրա կարող էին լինել մաշկային ձայնային պարկեր)։ Ավելի հին վերականգնված մոդելների համաձայն ենթադրվում էր, որ այս կենդանիները լավ լողորդներ են, բայց այժմ այդ կարծիքը հերքվում է, որը պայմանավորված է ընձուղտի մարմնի նմանությամբ և կարճ մատներով։ Ավելի լավ է ուսումնասիրված ամերիկյան տեսակը և հաճախ անվանվում է «բրախիոզավր»։

Ծանոթագրություններ
==================

1. ↑  W. Janensch. 1914. Übersicht über die Wirbeltierfauna der Tendaguru-Schichten [Overview of the vertebrate fauna of the Tendaguru beds]. Archiv für Biontologie 3:81-110.
2. ↑  Glut, Donald F. 1997. «Brachiosaurus». Dinosaurs: The Encyclopedia. McFarland & Company. p. 218. ISBN 978-0-89950-917-4


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2777840383 |

 |
**Ժիգուրս Յանիս** (լատիշ․՝ Jānis Žīgurs, մարտի 1, 1915(1915-03-01), Վիլյանդի, Fellin County, Լիֆլանդիայի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - օգոստոսի 30, 1988(1988-08-30), Ռիգա, Լատվիական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), լատիշ գրող և թարգմանիչ։

Կենսագրություն
--------------

Յանիշ Ժիգուրսը ծնվել է 1915 թվականի մարտի մեկին, Ռուսական կայսրության Լիֆլյանդի նահանգի Ֆելին քաղաքում։

Ավարտել է Ռիգայի երկրորդ քաղաքային գիմնազիան և էստոներենի դասընթացներ Տարտուում։

Աշխատել է Լատվիական ռադիոյում և Լատվիական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության պետական գեղարվեստական նվագախմբում։ Եղել է Լատվիական ԽՍՀ-ի պետական տիկնիկային թատրոնի ղեկավարներից մեկը, դրա տնօրենը և գեղարվեստական ղեկավարը։ Ամուսնացել է գրող Էդվարդ Վիրզայի և բանաստեղծուհի Էլզա Ստրեստի դստեր` Ամալիրիս Լիեկնայի հետ։ Գրող և դիվանագետ Աննա Ժիգուրեի հայրն է։ 1951 թվականին նրան ազատել են տիկնիկային թատրոնից` որպես բռնաճնշվածի ազգականի այն բանից հետո, երբ Ստրեստեն դատապարտվել է 25 տարով, այսպես կոչված` «ֆրանսիական խմբի» գործով։ 1953 թվականին վերականգնվել է պաշտոնում։

Սկսել է տպագրվել 1933 թվականից։ «Ավազաբլրերի մարդիկ» (1964 թվական) և «Խաչը և խարիսխը» (1975 թվական) վեպերի, լատիշ բանաստեղծուհի Միրձա Քեմպեի մասին հիշողությունների «Այրված դիմանկար» (1988 թվական) գրքի հեղինակն է։ Լատիշերեն է թարգմանել էստոնացի գրողներ Մայտ Մետսանուրկի, Անտոն Հանսեն Տամսաարե և Յուհան Սմուուլի ստեղծագործությունները։ Եղել է Լատվիական ԽՍՀ գրողների միության անդամ, Էստոնական ԽՍՀ-ի արրվեստի վաստակավոր աշխատակից։ Եղել է Յուհան Սմուուլի անվան էստոնական ԽՍՀ-ի գրական մրցանակի դափնեկիր։

Մահացել է 1988 թվականի օգոստոսի 30-ին։ Թաղված է Ռիգայի Ռայնիսի գերեզմանատանը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ANNA ŽĪGURE(չաշխատող հղում)
 // Latvijas ļaudis: Virtuālā enciklopēdija (լատիշերեն)
2. ↑  Jānis Žīgurs // Latvijas Enciklopēdija. — Rīga: SIA «Valērija Belokoņa izdevniecība», 2007. — ISBN 9984-9482-0-X.


|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | MusicBrainz |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 12887922z · GND: 1157371507 · ISNI: 000000000194424X · LCCN: n90706216 · NTA: 133324826 · VIAF: 255332895 · WorldCat VIAF: 255332895 |

 |

 |
**Լեզուների դասակարգում**, (դասակարգություն), աշխարհի լեզուների խմբավորումը որոշակի լեզվաբանական սկզբունքների և լեզուների մեջ գոյություն ունեցող որոշ կարգի ընդհանուր բնութագրերի հիման վրա։

Կան մի շարք լեզվաբանական դասակարգումներ՝ 

* ծագումնաբանական,
* տիպաբանական (ձևաբանական),
* կոնցեպտուալ (Սեպիր Ե.),
* հոգեբանական (Շտայնթալ Հ.) ևն։

Ժամանակակից լեզվաբանության մեջ ընդունված են ծագումնաբանականը և տիպաբանականը։ Լեզուների ծագումնաբանական դասակարգումը լեզուները խմբավորում է ցեղակցական կապերի հիման վրա։ Ցեղակից լեզուների ամբողջությունը կազմում է մեկ Լեզվաընտանիք (հնդեվրոպական, ուգրոֆիննական, սեմական ևն)։ Լեզվաընտանիքի մեջ մտնող լեզուները, ըստ ցեղական կապերի սերտության, խմբավորում են լեզվաճյուղերի, սրանք էլ՝ Լեզվախմբերի (ենթաճյուղերի) մեջ։ Շատ լեզուների ցեղակցական կապերը դեռևս պարզված չեն. դրանք կամ միավորվում են առանձին լեզվախմբերի մեջ, կամ էլ մնում են առանձին (օրինակ, մայա, ճապոներեն)։

Տիպաբանական դասակարգումը հիմնված է լեզվական միավորների (բառ, բառաձև, նախադասություն, նախադասության անդամներ) կառուցատիպի ընդհանուր բնութագրերի վրա։ Դասակարգման հիմքում կարող են ընկած լինել տարբեր հատկանիշներ (հնչյունաբանական, ձևաբանական, շարահյուսական, իմաստաբանական)։ Տիպաբանական դասակարգմանը պատմականորեն նախորդած և առավել մշակված դասակարգումն է ձևաբանականը, որը հիմնված է լեզուների ձևաբանական կառուցատիպի ընդհանուր հատկանիշների վրա։  

Ըստ ձևաբանական դասակարգման լեզուները բաժանվում են չորս տիպերի,   

ա. անջատական  

բ. կցական,   

գ. թեքական,   

դ. բազմահամադրական (ներմարմնավորող)։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Լեզվաբանություն |
| --- |
|  |
| Ընդհանուր տեղեկություններ | Լեզու  · Նշանների լեզու  · Արհեստական լեզու  · Ծրագրավորման լեզու  · Մեռած լեզու |
|  |
| Տեսական տեղեկություններ | Լեզուների դասակարգում  · Լեզվաընտանիք  · Լեզվախումբ  · Լեզվաճյուղ  · Լեզվի մակարդակներ |
|  |
| Լեզվաբանական տեղեկություններ | Լեզվաբանություն Լեզվաբանական աշխարհագրություն  · Լեզվաբանական վիճակագրություն  · Լեզվաբանական հնեաբանություն   · Լեզվաբանական դպրոցներ  · Լեզվաբանական ուղղություններ  · Լեզուների ցեղակցություն  · Լեզուների խաչավորում |
|  |
| Լեզուների ցանկեր | Աշխարհի լեզուներ  · Արհեստական լեզուների ցանկ  · Ծրագրավորման լեզուների ցանկ  · Լեզվաընտանիքների ցանկ  · Նշանային լեզուների ցանկ  · Միջազգային լեզուների ցանկ  · Պետականորեն ընդունված լեզուների ցանկ |

 |


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 517)։*  |
**Թագավորանիստ**, բլուր Լոռու մարզում, Փամբակ և Տանձուտ գետերի միախառնման վայրի մոտ, Վանաձոր քաղաքից 1,5 կմ հյուսիս-արևելք։ Բարձրությունը 1519 մ է։

Բրոնզեդարյան հնավայր Վանաձոր քաղաքի «Դիմաց» կոչվող բարձրադիր թաղամասում։ Ոչ ծավալուն պեղումներ են կատարել Ե. Բայբուրդյանը (1938 թ), Ե. Մոմջյանը (1949 թ), Է. Խանզադյանը (1959 թ)։ Բացվել է բնական բլրի վրա կառուցված բնակատեղի, իսկ նրանից հարավ-արևելք. ընդարձակ դամբարանադաշտ։ Գտնվել են բրոնզե զենքեր (դաշույններ, նիզակի ծայրեր, նետասլաքներ), զարդեր (ապարանջաններ, ագատից, սարդիոնից, մածուկից ուլունքներ), վանակատից ու ոսկրից պատրաստված գործիքներ, սև կամ դեղնակարմրաերանգ, կոպիտ, անփայլ և փայլեցված, մեծ մասամբ երկրաչափական նախշերով զարդարված կավե ամաններ (կճուճներ, քրեղաններ, լայնաբերան ամաններ ևն)։ Հնավայրը դեռևս լավ ուսումնասիրված չէ։ Թագավորանիստից գտնված նյութերը պահվում են Վանաձորի երկրագիտական, մասամբ նաև՝ Հայաստանի պատմության պետական թանգարաններում։

Գրականություն
-------------

* Խանզադյան Է. Հայկական լեռնաշխարհի մշակույթը մ թ ա 3–րդ հազարամյակում, Ե , 1967 թ. էջ 20-21

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայաստանի Հանրապետության Ֆիզիկաաշխարհագրական օբյեկտների համառոտ տեղեկատու-բառարան, Երևան, «Գեոդեզիայի և քարտեզագրության կենտրոն ՊՈԱԿ», 2007, էջ 45 — 150 էջ։


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 114)։*  |
**Ժիլբերտ դը Կլեր, Հարտֆորդի 6-րդ կոմս, Գլոսթերի 7-րդ կոմս, Գլամորգանի 3-րդ լորդ, Կլերի 9-րդ լորդ** (սեպտեմբերի 2, 1243, Christchurch, Bournemouth, Christchurch and Poole, Դորսետ, Անգլիա - դեկտեմբերի 7, 1295, Մոնմութ, Մոնմութշիր, Ուելս, Անգլիայի թագավորություն), անգլիացի մեծ իշխանություն ունեցող ազնվական։ Նա նաև հայտնի էր որպես «Կարմիր» Ժիլբերտ դը Կլեր կամ «Կարմիր կոմս», հավանաբեր նրա մազերի գույնի կամ արյունաբեր ճակատամարտների պատճառով։ Նա տիրեց Գլամորգանի լորդությանը, որը Ուելսի սահմանի լորդություններից ամենահզորն էր 200 անգլիական տնտեսություններով։

Ծագում
------

Ժիլբերտ դը Կլերը ծնվել է Հեմպշիրի Կրայսչըրչում, Հերտֆորդի և Գլոքեստերի կոմս Ռիչարդ դը Կլերի և Մուդ դը Լասիի ընտանիքում։ Ժիլբերտը ժառանգեց հոր ունեցվածքը 1262 թվականին։ Նրան բաժին հասան նաև տիտղոսները, ներառյալ Գլամորգանի լորդ 1263 թվականից։

Հրեաների կոտորած Քենթերբերիում
------------------------------

Երկրորդ բարոնական պատերազմի ընթացքում 1264 թվականի ապրիլին Ժիլբերտը գլխավորեց հրեաների կոտորածը Քենթերբերիում, ինչպես Սիմոն դը Մոնֆորի աջակիցները իրականացրեցին այլ վայրերում։ Ժիլբերտ դը Կլերի ամրոցներ Քինգսթոնը և Թոնբրիջը վերցվեցին Հենրի III թագավորի կողմից։ Սակայն թագավորը թույլատրեց Կլերի կնոջը, ով վերջին ամրոցում էր, ազատ արձակել, որովհետև իր զարմուհին էր, սակայն մայիսի 12-ին Մեյ դը Կլերը և դը Մոնֆորը հայտարարվեցին հանցագործներ։

Լյուիսի ճակատամարտ
------------------

Երկու օր անց, Լյուիսի ճակատամարտից առաջ, դը Կլերին և նրա եղբայր Թոմասին շնորհվեց ասպետի կոչում։ Կոմսը ղեկավարեց Բարոնական բանակի կենտրոնական մասը և տեղակայվեց Լյուսիսց արևմտուք Դոունսում։ Երբ Մոնֆորի ճնշման ներքով արքայազն Էդուարդը լքեց դաշտը, թագավորը և Կորնուելի կոմսը հետ մղվեցին դեպի քաղաք։ Հենրին գերի ընկավ Սուրբ Պանկրասի մոտ և Ժիլբերտը գերևարեց Կորնուելի կոմսին։ Դրանից հետո Մոնֆորը և Կլերը մեծ իշխանություն ձեռք բերեցին, Մոնֆորը *դե ֆակտո* դարձավ Անգլիայի թագավոր։

Եկեղեցուց վտարում
-----------------

1264 թվականի հոկտեմբերի 20-ին Ժիլբերտը և նրա կողմնակիցները հեռացվեցին եկեղեցուց Հռոմի պապ Կլիմենտ IV-ի կողմից և նրա հողերի դրվեցին ինտերդիկտի տակ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Kindred Britain
2. 1 2  *Lundy D. R.* The Peerage
3. ↑  Page, W. (1927) Parishes: Chilton. A History of the County of Buckingham: Volume 4. Ed. London, England: Victoria County History.
4. ↑  Harrison, B.H. (2009). The Family Forest Descendants of Milesius of Spain for 84 Generations. The Family Forest National Treasure Edition. Kamuela, HI: Millicent Publishing Company, Inc.
5. ↑  Richard Huscroft, *Expulsion: England's Jewish Solution* (2006), p. 105.
6. ↑  Robin R. Mundill (2010), *The King's Jews*, London: Continuum, ISBN 9781847251862, OCLC 466343661,  , p89-91


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | The Peerage · WikiTree · WeRelate · Rodovid |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Օքսֆորդի կենսագրական · Dictionary of National Biography |

 |
**Դվինի երկրաշարժ (863),** երկրաշարժ, որը տեղի է ունեցել 863 թվականի փետրվարի 13-ին Դվին քաղաքում։

9-րդ դարի ընթացքում Դվինը միակ «մարդաշատ» քաղաքն էր մուսուլմաններով գերակշռություն ունեցող Հայաստանում։ Քաղաքը մաս էր կազմում Աբբասյան խալիֆայության և ուներ բազմազգ բնակչություն։ 

Պատմաբան Հովհաննես Դրասխանակերտցին (X դ.) հայտնում է, որ երկրաշարժը ազդել է Դվինի թագավորական նստավայրի վրա։ Նա երկրաշարժը թվագրում է որպես իշխանաց իշխան Աշոտ Բագրատունու մահվանը հաջորդած իրադարձություն: Հովհաննեսի պատմածի համաձայն՝ երկրաշարժը մեծ վնաս հասցրեց քաղաքի տներին, պաշտպանական պատերին և պալատներին։ Ստորգետնյա ցնցումները ավերածություններ առաջացրին քաղաքում։ Շատ մարդիկ զոհվեցին առաջնային ցնցումից։ Կենդանի մնացածները փախան քաղաքի շուկաներ և փողոցներ՝ վախենալով, որ իրենց բնակության վայրերը կփլուզվեն։ Եղանակային պայմանների պատճառով երկրաշարժը վերապրածներից շատերը տառապում էին նաև ցրտահարությունից։ 

Պատմաբան Ստեփանոս Ասողիկը (X-XI դդ.) երկրաշարժը թվագրում է Աշոտ Բագրատունու գահակալության տարիներին։ Ըստ պատմաբանի, երկրաշարժը տեղի է ունեցել Մեծ պահքի շրջանում՝ Փոքր շաբաթ օրը։ Նրա վկայության համաձայն՝ երկրաշարժը շատ մարդկանց կյանք խլեց և քանդեց «շքեղ» տները։ Նա հայտնում է, որ ցնցումները տևել են երեք ամիս։ 

Իսկ պատմաբան Մովսես Կաղանկատվացին (10-ից 11-րդ դար) պնդում էր, որ ցնցումները տևել են մի ամբողջ տարի, որին զոհ է գնացել 120,000 մարդ։ Նա իրադարձությունը թվագրում է հայկական տոմարի 318-րդ տարեթվով, որը համապատասխանում է քրիստոսից հետո 869 և 870 թվականներին։ 

Փետրվարի 13-ի ամսաթիվը վերցված է գրիգորյան օրացույցի X դարի պատարագային տեքստից։ Նշվում է, որ երկրաշարժը տեղի է ունեցել Դեմետրիոս Սալոնիկցու տոնի ընթացքում։ Բյուզանդական պատարագային օրացույցում Դեմետրիոս Սալոնիկցու տոնը հոկտեմբերի 26-ին է և ոչ թե փետրվարի 13-ին։ Կոստանդնուպոլսում եղել է երկու երկրաշարժ, որոնք թվագրվել են Դեմետրիոս Սալոնիկցու տոնի օրը. մեկը՝ 740 թվականի հոկտեմբերի 26-ին, իսկ մյուսը՝ 989 թվականի հոկտեմբերի 26-ին։ Երկու երկրաշարժերն էլ հիշատակվել են բյուզանդական պատարագի ժամանակ։ 

Պատմաբան Թովմա Արծրունին (11-րդ դար) համեմատել է այս երկրաշարժը 893 թվականի Դվինի երկրաշարժի հետ՝ հաղորդելով, որ այն 893 թվականի երկրաշարժից պակաս կործանարար էր։ Նա երկրաշարժը թվագրում է որպես Զաքարիա Ա-ի Ձագեցու կաթողիկոսության շրջանի իրադարձություն, Հայաստանի գերության յոթերորդ տարին։ Դա կհամապատասխանի քրիստոսից հետո 859 և 860 թվականներին։ 

Պատմաբան Սամուել Անեցին (12-րդ դար) երկրաշարժը թվագրում է հայկական օրացույցի 312 թվականով։ 

Առաջնային աղբյուրներում երկրաշարժը թվագրվում է 861-ից 869 թվականներին։ Ժամանակագրության անորոշությունները կարող են պայմանավորված լինել այդ ժամանակ Հայաստանում օգտագործվող տարբեր ժամանակագրական համակարգերով։ Միջնադարյան պատմաբանները դժվարանում էին որոշել այս երկրաշարժի ստույգ ամսաթիվը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Guidoboni, Traina, 1995, p. 121-123

Աղբյուրներ
----------

* Guidoboni, Emanuela; Traina, Giusto (1995), *A new catalogue of earthquakes in the historical Armenian area from antiquity to the 12th century*, Annals of Geophysics,
Ծակատիչ
**Ծակատիչ**, ինֆորմացիայի մշակման համակարգերում, ինֆորմացիայի գրառման նպատակով թղթի, կինոժապավենի վրա անցքեր ծակոտելու սարք։

Առավել տարածված են ծակոտաժապավենների և ծակոտաքարտերի վրա թվանշանային, այբբենական և այբբենա-թվանշանային ինֆորմացիա գրառող ծակատիչները։ Ծակատիչները տարբերում են ըստ նշանակության, արտադրողականության, հաղորդակի և ծակատիչ մեխանիզմի կառուցվածքի, կառավարման եղանակի։ Տարբեր ծակատիչների ծակոտման արագությունը մի քանի տասնյակից (քարտային ծակատիչներ) մինչև մի քանի հարյուր (ժապավենային ծակատիչներ) ծակոտում/վրկ է։ Ծակատիչը կազմված է ծակատիչ մեխանիզմից, ձեռքով (ստեղնային) կամ ավտոմատ կառավարման հաղորդակից (մեխանիկական, էլեկտրամագնիսական, պնևմատիկ կամ հիդրավլիկական), ստեղնաշարից կամ մուտքի փոխակերպիչից և գրանցիչը տեղաշարժող մեխանիզմից։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 106)։*  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 58476039 |

 |
**Ժիրայր Գրիգորի Քանթարջյան** (հոկտեմբերի 1, 1931(1931-10-01), Եգիպտոս), հայազգի ջութակահար։

Կենսագրություն
--------------

Ժիրայր Քանթարջյանը ծնվել է 1931 թվականի հոկտեմբերի 1-ին Եգիպտոսում։ Առաջին համերգը կայացել է 1938 թվականին Կահիրեում, որտեղ աշակերտել է Ա. Մենաշին, Իտալիայում՝ Վ. Պրշինոդային։ 1949 թվականին համերգներով հանդես է եկել Իտալիայում և Շվեյցարիայում։ 

1953 թվականին բնակություն է հաստատել ԱՄՆ-ում. ջութակի դասեր է առել Իվան Կալամյանից։ 1982-1989 թվականներին հանդես է եկել Տորոնտոյի կամերային նվագախմբերում։ 1973-1976 թվականներին՝ «Արարատյան» եռյակի ջութակահար (դաշնակահար՝ Րաֆֆի Արմեն, թավջութակ՝ Գիզելա Դեպկատ)։ Երկացանկում ընդգրկվել են Յ. Ս. Բախի, Ն. Պագանինիի, Հ. Վենյավսկու, Կ. Խաչատրյանի ստեղծագործություններից։ Հետագայում դարձել է Տորոնտոյի (Կանադա) սիմֆոնիկ նվագախմբի կոնցերտմայստեր։ 1984 թվականին սկսել է դասավանդել Տորոնտոյի համալսարանում, 1988 թվականից՝ Օրֆորդի արվեստի կենտրոնում։ 

Հիմնադրել է լարային եռյակ։ 1989 թվականին ձայնագրել է Ֆ. Շուբերտի և Ֆ. Մենդելսոնի ստեղծագործություններից։

Մրցանակներ
----------

* 1955 – Ֆիլադելֆիայի «Երիտասարդական ունկնդրություն» մրցանակ,
* 1959 – Բելգիայի Եղիսաբեթ թագուհու անվան մրցույթի (1959) մրցանակներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայկական սովետական հանրագիտարան, խմբագիր՝ Վիկտոր Համբարձումյան, Երևան, Հայ սովետական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1977։


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
«**Լենինյան ուղիով**», խորհրդային շրջանի տեսական–քաղաքական ամսագիր։ Հայաստանի կոմունիստական կուսակցության Կենտրոնական կոմիտեի օրգան։ Լույս է տեսել 1957 թվականից, Երևանում։ Խմբագիր՝ Ադո Ադոյան։

Լուսաբանում էր մարքսիզմ–լենինիզմի, ԽՄԿԿ քաղաքականության քաղաքականությունը, անդրադառնում լենինյան տեսական ժառանգությանը և կուսակցության ղեկավար դերին։ 

Սեփական պնդմամբ, պարզաբանել է մարքս–լենինյան փիլիսոփայության, սոցիոլոգիայի, գիտական կոմունիզմի, տնտեսագիտության և տնտեսության կառավարման, իրավագիտության, սովետական շինարարության և գիտատեխնիկական հեղափոխության կարևոր խնդիրներ։ Լայն աշխատանք էր ծավալում հանրապետության քաղաքական, տնտեսական և հասարակական կյանքի ղեկավարման մեթոդներն ու «Լենինյան ուղիով» ամսագրի շապկի ոճը կատարելագործելու, նորագույն միջոցների կիրառումն արմատավորելու գործում։ 

Լուսաբանել է ԽՄԿԿ և ՀԿԿ համագումարների և Կենտրոնական կոմիտեների որոշումները։ Անմիջական օգնություն էր ցույց տալիս կուսակցական ուսուցման ցանցի, հատկապես պրոբլեմային տեսական սեմինարների ունկնդիրներին, հրապարակում ուսուցման ծրագրով նախատեսված նյութեր։ Տպագրել է հանրապետական և շրջանային պարբերական մամուլի տեսություններ, նոր գրքերի գրախոսություններ և ծանոթագրություններ։ 

«Լենինյան ուղիով»-ին նախորդել են. «Կոմունիստ» (1922–1923, 1925–1928, 1935–1936), «Լենինյան ուղի» (1928–1933), «Կուսաշխատող» (1936–1940), «Պարտաշխատող» (1940–1941), «Պարտիական կյանք» (1947–1956) պարբերականները։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 565)։*  |