Հնագույն լույսերի նշաններ Քլերքենվելում, Լոնդոն, Անգլիա
**Լույսի իրավունք** (անգլ.՝ Right to light), անգլիական օրենսդրության մեջ սերվիտուտի ձև, որը պատուհաններով շենքի երկարամյա սեփականատիրոջը իրավունք է տալիս պահպանել լուսավորության համապատասխան մակարդակը։ Իրավունքը ավանդաբար հայտնի էր որպես **«**հնագույն լույսերի**»** դոկտրին։ Հնարավոր է նաև, որ լույսի իրավունքը գոյություն ունենա, եթե տրված է բացահայտ ակտով կամ տրամադրված է անուղղակի, օրինակ՝ *Ուիլդոնն ընդդեմ Բերոուզի* (1879) գործի կանոնի համաձայն։

Անգլիայում հնագույն լույսերի իրավունքներն ամենից հաճախ ձեռք են բերվել 1832 թվականի հրահանգի համաձայն։

Ամերիկյան ընդհանուր իրավունքում դոկտրինը դադարել է գործել 19-րդ դարում և ընդհանուր առմամբ այլևս ճանաչված չէ Միացյալ Նահանգներում։ Ճապոնական օրենքը նախատեսում է նման հասկացություն, որը հայտնի է որպես *nisshōken* (բառացիորեն «արևի լույսի իրավունք»)։

Իրավունքներ
-----------

Փաստորեն, 20 և ավելի տարի բնական ցերեկային լույս ստացած պատուհաններով շենքի սեփականատերն իրավունք ունի արգելել հարևան հողատարածքում որևէ շինարարություն կամ այլ խոչընդոտ, որը կփակի լույսը և կզրկի նրան այդ պատուհանների համապատասխան լուսավորությունից։ Սեփականատերը կարող է ավելի կամ ավելի մեծ պատուհաններ կառուցել, բայց չի կարող մեծացնել իր նոր պատուհանները մինչև 20 տարվա նոր ժամկետի ավարտը։ Հնարավոր է նաև, որ լույսի իրավունքը գոյություն ունենա, եթե տրված է բացահայտ ակտով կամ տրված է անուղղակիորեն։

Շինություն Սենտ Պանկրաս և Իսլինգթոնի գերեզմանատանը, ձախ կողմում տեսանելի է «Հնագույն լույսեր» ցուցանակը
Լույսի իրավունքի առկայություն ստանալուց հետո, իրավունքի սեփականատերը կարող է ստանալ «բավարար լույս ըստ մարդկության սովորական պատկերացումների». *Colls v. Home & Colonial Stores Ltd* (1904): Այս տերմինը սահմանելու համար դատարանները հիմնվում են փորձագետների կարծիքին։ 1920-ական թվականներից ի վեր մասնագետներն օգտագործել են Պերսի Ուոլդրամի առաջարկած մեթոդը՝ օգնելու նրանց այդ հարցում։ Ուոլդրամն առաջարկել է, որ սովորական մարդկանց համար պահանջվի մեկ ոտնաչափ մոմի լուսավորություն (մոտ տասը լյուքս) կարդալու և տեսողական խտրականություն պարունակող այլ աշխատանքների համար։ Սա նման է ցերեկային լույսի գործոնին 0,2%։ Այսօր Ուոլդրամի մեթոդներն ավելի ու ավելի են ենթարկվում քննադատության, իսկ թեթև դեպքերի վերաբերյալ փորձագիտական ապացույցների ապագան ներկայումս շատ բանավեճերի առարկա է գեոդեզիական մասնագիտության շրջանակներում։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո շենքերի սեփականատերերը կարող էին ձեռք բերել նոր իրավունքներ՝ գրանցելով ռմբակոծությունների հետևանքով ավերված գույքը, և ժամկետը ժամանակավորապես հասցվել է 27 տարվա։ Լոնդոնի կենտրոնում՝ Չայնաթաունի և Քովենթ Գարդենի մոտակայքում, հատկապես հետևի ծառուղիներում, կարելի է տեսնել «Հնագույն լույսեր» գրությամբ ցուցանակներով առանձին պատուհաններ։ 1930-ականների սկզբին Broadcasting House- ի նախագծման և կառուցման վրա նույնպես ազդել են տեղացիները, որոնք հայտարարել են հնագույն լույսերի իրենց իրավունքը։ Այն հանգեցրեց եզակի ասիմետրիկ թեք դիզայնի, որը թույլ էր տալիս արևի լույսը շենքի վրայով անցնել դեպի արևելք բնակելի թաղամասեր։

Իրավունքներ ունեցող սեփականատերերը կարող են հրաժարվել դրանցից ֆինանսական վճարի դիմաց, կամ դատարանները կարող են փոխհատուցում շնորհել կորցրած իրավունքների համար՝ հարակից զարգացումը դադարեցնելու փոխարեն։ 2010 թվականի նախադեպային իրավունքը, *HKRUK II ընդդեմ Հենի*, որը վերաբերում է Լիդսի կենտրոնում առևտրային շինարարության զարգացմանը, մեծապես փոխեց ռիսկի ընկալումները կառուցապատողների համար, որոնք կապված են լույսի իրավունքի հետ, հատկապես առևտրային սխեմաների համատեքստում։ Այս գործը բավարարեց առևտրային գույքի զարգացման դեմ դատական ակտը, մասամբ այն պատճառով, որ փոխհատուցումը համարժեք միջոց չէր։

Միացյալ Նահանգներ
-----------------

Համաձայն Միացյալ Նահանգների իրավախախտումների մասին օրենքի, *Fontainebleau Hotel Corp. v. Forty-Five Twenty-Five, Inc.* (1959) գործով Ֆլորիդայի շրջանի վերաքննիչ դատարանը հայտարարել է, որ «հին լույսերի» դոկտրինը միաձայն մերժվել է Միացյալ Նահանգներում։ 2016 թվականին Էներեֆ ինստիտուտը մեկնարկել է «Right To Day Light» արշավը՝ քարոզելու այն գաղափարը, որ ցերեկային լույսը բնական իրավունք է։

Գրականություն
-------------

* Andrew Francis, *Right of light ahead!*, Journal of Building Appraisal, (2008) 4, 5–13
* *Right To Daylight* Eneref Institute campaign
* Paul Chynoweth (2004) Progressing the rights to light debate – Part 1: a review of current practice, Structural Survey, Vol. 22, No. 3, pp. 131–7 Archived 2011-10-08 at the Wayback Machine.
* *Anstey's Rights of Light*, John Anstey and Lance Harris, 978-1-84219-222-1
* *Rights of Light*, Stephen Bickford-Smith and Andrew Francis, 978-1-84661-024-0
* "Practical Neighbour Law Handbook" Alistair Redler, 978-1-84219-236-8
* "A neighbours tree is blocking light, what can I do?" Silver Oak Arboriculture

Նշումներ
--------

1. ↑  Իրավունքի տեսակ, ըստ որի՝ անձին իրավունք է վերապահվում օգտվելու ուրիշի գույքից որոշակի շրջանակներում կամ սահմանափակել սեփականատիրոջ իրավունքը որոշակի հարաբերություններում։ Ձևավորվել է հռոմեական իրավունքում՝ մասնավոր սեփականաաերերի հակադարձ շահերը կարգավորելու համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Kerr Robert (1865)։ «On ancient lights: and the evidence ... - Google Books»։ Վերցված է 2010-02-23
2. ↑  Hirotaka Yoshizaki (July 18, 1976)։ «Japanese Courts Back the ‘Right to Sunshine’»։ *nytimes.com*
3. ↑  «Right to Light»։ *SAM Conveyancing* (անգլերեն)։ Վերցված է 2024-01-09
4. ↑  Was Waldram wrong? Archived 2020-04-24 at the Wayback Machine. P Defoe, *Royal Institution of Chartered Surveyors*, 19 October 2006
5. ↑  Michael Pitts (2000), The grumble point: is it still worth the candle?, *Structural Survey* **18**(5):255–8
6. ↑  Rights to light surveying practice, the debate begins, Paul Chynoweth, *Royal Institution of Chartered Surveyors*, 21 September 2006
7. ↑  «Ipswich Historic Lettering: Tewkesbury»։ *www.ipswich-lettering.co.uk*։ Վերցված է 2024-01-09
8. ↑  *HKRUK II v Heaney*, EWHC/Ch/2010/2245, bailii.org
9. ↑  FOUNTAINEBLEAU HOTEL CORP. a Florida corporation, and Charnofree Corporation, a Florida corporation, Appellants, v. FORTY-FIVE TWENTY-FIVE, INC. a Florida corporation, Appellee. LexisNexis Academic
10. ↑  Fontainebleau case Archived 2009-08-10 at the Wayback Machine. University of Chicago,
11. ↑  «Right to Daylight – Eneref Institute»
12. ↑  «Archived copy»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2017-11-17-ին։ Վերցված է 2017-11-16