HSBC բանկի շենքը Հոնկոնգում
**Հայ-թեք ոճ** (անգլ.՝ hi-tech, *high technology*-ից, բառացի` *բարձր տեխնոլոգիաներ*), ոճ ճարտարապետության մեջ և դիզայնում, որ ծնվել է 1970-ական թվականներին ուշ մոդեռնիզմի զարգացմամբ։ Լայն կիրառում է ստացել 1980-ական թվականներին։ Հայ-թեքի գյխավոր տեսաբանները հիմնականում եղել են անգլիացիները` Նորման Ֆոսթերը, Ռիչարդ Ռոջերսը, Նիկոլաս Գրիմշոուն, իր ստեղծագործության որոշ փուլում Ջեյմս Սթիրլինգը և իտալացի Ռենցո Պիանոն։

Ակունքներ
---------

Տորոնտոյի համալսարանի մասնաշենք, 2006
Հայ-թեքի գաղափարախոսության տեսանկյունից կարևորվում է «Արկիգրեմ» ճարտարապետական խմբի գործունեությունը, որ փոփ արտի և գիտական ֆանտաստիկայի գաղափարները ներմուծեց ճարտարապետություն։ Տեխնոլոգիական տեսանկյունից կարևորվում են նաև Ռիչարդ Բաքմինստեր Ֆուլլերի և Օտտո Պաուլ Ֆրայի աշխատանքները։

Ամերիկացի ճարտարապետ Չալլզ Ջենքսի բնորոշմամբ հայ-թեքը վերաբերում է ուշ մոդեռնիզմին, այսինքն` նրան բնորոշ են պրագմատիզմը, ճարտարապետի` որպես էլիտար մասնագետի ընկալումը, ճարտարապետական ծառայության մատուցումը, բարդ պարզությունը, քանդակային ձևերը, հակապատմականությունը, կառույցը որպես զարդապատկեր ներկայացնելը։ Ջենքսից հետո գրեթե բոլոր մասնագետները հայ-թեքը բնորոշում են որպես մոդեռնիզմի զարգացում։ Հայ-թեքի ճարտարապետական կառույցներին բնորոշ է ֆունկցիոնալությունը, հարմարավետությունը, առանձնահատուկ գեղեցկությունը։ Այս ոճը կարելի է համարել ամբողջ դարաշրջանի բանաստեղծական ամփոփում։

Վաղ շրջանի հայ-թեք
------------------

Պատկեր:Centre Georges-Pompidou from Notre-Dame de Paris 2011.jpgՊոմպիդու կենտրոն, Փարիզ
Վաղ շրջանի հայ-թեքի դրսևորում է ընդունված համարել Պոմպիդու կենտրոնը Փարիզում (1977), որի նախագծի հեղինակներն են Ռիչարդ Ռոջերսը և Ռենցո Պիանոն։ Կառուցման շրջանում այն թեժ բանավեճերի տեղիք տվեց, սակայն շուտով ընդունվեց` դառնալով Փարիզի տեսարժան վայրերից մեկը, ինչպես ժամանակին Էյֆելյան աշտարակը։

Անգլիայում հայ-թեք ոճով կառույցներ ավելի ուշ ի հայտ եկան. լոնդոնյան առաջին շենքերը այդ ոճով կառուցվեցին 1980-1990-ական թվականներին։ Դրա պատճառն ամենայն հավանականությամբ արքայազն Չարլզի վարած քաղաքականությունն էր։ Նա ակտիվ գործունեություն էր ծավալել Paternoster Square-ի վերականգնման համար հայտարարված ճարտարապետական մրցույթում։ Հանդես գալով բանավեճերում` արքայազնը կողմ էր արտահայտվում նոր դասականությանը` մերժելով հայ-թեքի գաղափարները և հայ-թեք ոճով նախագծերը բնորոշելով որպես Լոնդոնի դեմքն աղավաղող կառույցներ։ Չառլզ Ջենքսը կոչ արեց, որ «արքաները ճարտարապետությունը թողնեն ճարտարապետներին»։ Նույնիսկ կարծիք արտահայտվեց, որ միապետության նոր ձև է առաջանում ճարտարապետության մեջ արքայազնի դիկտատուրա հաստատելու փորձերով։

Ուշ հայ-թեք
-----------

Ագբար աշտարակ, Բարսելոնա
1980-ական թվականների հայ-թեքը հեղինակություն ձեռք բերեց (այս ոճով կառուցված բոլոր շենքերը թանկարժեք էին)։ Չառլզ Ջենքսը դրանք անվանեց «բանկային տաճարներ»։ Կարելի է նույնիսկ ասել, որ ժամանակակից հայ-թեքը ձևավորում է խոշորագույն առևտրական ընկերությունների հեղինակությունը։ Լոնդոնում հայ-թեքի շուրջ բանավեճերը մեղմացան, իսկ այդ ոճի ականավոր ներկայացուցիչները հարգանքի արժանացան (Նորման Ֆոսթերին շնորհվեց ասպետի կոչում)։

Սկսած 1990-ական թվականներից` զարգանում են բիո-թեք և էկո-թեք ոճերը, որոնք, ի հակադրություն հայ-թեքի, ձգտում են միաձուլվել բնությանը, երկխոսության մեջ մտնել նրա հետ։

Բնորոշ գծեր
-----------

Լլոյդի շենք, Լոնդոն, 1986
* Նախագծերում բարձր տեխնոլոգիաների կիրառում
* Ուղիղ գծեր և ձևեր
* Ապակու, պլաստմասսայի, մետաղի կիրառում
* Ֆունկցիոնալ տարրերի (վերելակ, աստիճան, օդափոխման համակարգ) օգտագործումը շենքից դուրս
* Ոչ կենտրոնացված լուսավորություն, որը ստեղծում է ընդարձակ, լավ լուսավորված տարածքի տպավորություն
* Արծաթագույնի և մետաղագույնի լայն կիրառում
* Տարածության նախագծման մեծ պրագմատիզմ
* Կոնստրուկտիվիզմի և կուբիզմի տարրերի օգտագործում
* Անհրաժեշտության դեպքում ֆունկցիոնալզմի ստորադասումը դիզայնին

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Jenks C.* Current architecture. London, 1982.
2. ↑  Architectural Design. № 1/2. London, 1988.

Գրականություն
-------------

* *Ա. Վ. Իկոննիկով* Արտասահմանյան ճարտարապետություն. նոր ճարտարապետությունից մինչև պոստմոդեռնիզմ Մ. 1982.
* *Ա. Վ. Ռյաբուշին, Ա. Ն. Շուկորովա* Ստեղծագործական հակասությունները արևմուտքի նորագույն ճարտարապետության մեջ Մ. 1986.
* Բրիտանական մոդեռն ճարտարապետությունը` սկսած 1945 թվականից, Լոնդոն, 1984

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հայ-թեք ոճը ճարտարապետության մեջ
* Հայ-թեք ոճը և Շուխովի ժառանգությունը, տեսագրություն