recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ալեքսանդր Խանժոնկովի հուշարձան (այլ կիրառումներ)

**Ալեքսանդր Խանժոնկովի հուշարձան** (ռուս.՝ Памятник Александру Ханжонкову), հուշարձան Ղրիմի Յալթա քաղաքում, որը նվիրված է ռուս կինեմատոգրաֆիստ, ռուսական կինոարդյունաբերության և Յալթայի կինոստուդիայի հիմնադիր, ռեժիսոր Ալեքսանդր Ալեքսեևիչ Խանժոնկովին։ Բացվել է 2011 թվականին։

Պատմություն
-----------

2011 թվականի օգոստոսի 26-ին Յալթայում «Միասին» XII միջազգային հեռուստակինոֆորումի շրջանակներում բացվեց ռուսաստանյան կինոարդյունաբերության և Յալթայի կինոստուդիայի հիմնադիր Ալեքսանդր Խանժոնկովի հուշարձանը։ Այն Յալթայի նախկին կինոստուդիայի վարչական շենքից հարյուր մետր հեռավորության վրա է, Բոտկինի և Պուշկինի փողոցների խաչմերուկում։

Խանժոնկովի բրոնզե հուշարձանը քանդակագործներ Գենադի և Ֆեոդոր Պարշինովները պատրաստել են «Միասին» XII միջազգային հեռուստակինոֆորումի կազմակերպիչների հաշվին։ Սկզբում հուշարձանը նախատեսվում էր տեղադրել կինոստուդիայի մոտ, սակայն Սևաստոպոլի փողոց, 4 հասցեով գործող կինոթատրոնի գույքի սեփականատերերը մերժեցին տեղական իշխանություններին։

Կար աշխատանքային երեք նախագիծ։ Մեկը քանդակագործական հորինվածք էր, որը պատկերում էր երկու անձի` Խանժոնկովին և դերասանուհի Վերա Խոլոդնայային, որին ռեժիսորը փառավորել էր իր ֆիլմերում։ Սակայն ֆինանսավորման խնդիրներից ելնելով, որոշվեցին պատրաստել մեկ անձի պատկերող քանդակ։

Նկարագրություն
--------------

Խանժոնկովը պատկերված է քառասուն տարեկան հասակում, ուժերի ծաղկման շրջանում, հենց այն ժամանակահատվածում, երբ նա ոգևեշնչված էր կինոյի գաղափարով։ Ռեժիսորը նստած է աթոռին, նրա հագին ծածանվող վերնաշապիկ է, ձեռքին կինոժապավեն է, աջ ձեռքի տակ` կինոխցիկ։ Նա ներկայացվել է որպես նկարիչ-կինեմատոգրաֆիստ. հենց այն դերում, որով նա մտել է կինոյի պատմության մեջ։

Բացման արարողություն
--------------------

Հուշարձանը հավաքվածներին ներկայացնելու և խորհրդանշական ժապավենները կտրելու իրավունքը տրվել է թատրոնի ու կինոյի դերասան, ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ Լև Դուրովին և թատրոնի ու կինոյի դերասան, ՌԽՖՍՀ ժողովրդական արտիստ Սերգեյ Նիկոնենկոյին։ Արարողությանը ներկա էին նաև Նիկոլայ Դրոզդովը, Ալեքսանդր Պրոշկինը, Վլադիմիր Խոտինենկոն, Ալեքսեյ Նիլովը, Սվետլանա Լեոնտևան թոռան հետ։ Ներկա էին նաև պաշտոնատար անձինք։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  «Памятник А. Ханжонкову»
Հառկու դաստակերտ
**Հառկու դաստակերտ** (էստ․՝ Harku mõis, գերմ.՝ Hark), կալվածք Էստոնիայի հյուսիսում՝ Հարյումաա նահանգի Հառկու շրջանում։

Պատմություն
-----------

Հառկու դաստակերտը պատկանել է Լիվոնյան օրդենին և առաջին անգամ հիշատակվում է 1372 թ.։ Միջնադարում դաստակերտն ուներ քարե փոքրիկ ամրոցի տեսք և պատկանում էր Տալլինի փոխպարետին։ 1679 թ. դաստակերտն անցնում է ֆոն Իկսիկյուլ (von Uexküll) ընտանիքին։ Դաստակերտի գլխավոր մասնաշենքը կառուցվել է 18-րդ դարում բարոկկո ոճով։ 1755 թ. դասատակերտը գնել են ֆեն Բուդբեռգները (von Budberg), ովքեր 1770 թ. գլխավոր մանաշենքը վերակառուցում են ուշ կլասիցիզմի ոճով։ 
1836 թ. Հառկու դաստակերտը դարձել է Ունգեռն-Շտենբեռգների (Ungern-Sternberg) ընտանիքի սեփականությունը։

Հյուսիսային պատերազմի տարիներին՝ 1710 թ. սեպտեմբերին, դաստակերտի կիսակառույց գլխավոր մասնաշենքում հաշտության պայմանագիր է կնքվում Ռուսական կայսրության զինված ուժերի ու շվեդական իշխանությունների միջև։ Այդ պայմանագրով բալթիական երկրները պահպանում են իրենց իրավունքները՝ Ռուսական կայսրության մեջ մտնելով որպես ավտոնոմ պետություններ։

1875 թ. դաստակերտը վերանորոգվում է նեոռենեսանսի ոճով, ինչպիսին էլ այն պահպանվել է մինչև օրս։ Այդ ժամանակ շենքը նաև երկարացվում է։

1892 թ-ից հետո դաստեկերտը պատկանել է տարբեր մարդկանց, իսկ 1919 թ. պետականացվել է։ Մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը Հառկու դաստակերտում տեղավորված էր անչափահասների գաղութ։

1957 թ-ից մինչև մեր օրերը Հառկու դաստակերտի շենքում գործում է Փորձարարական կենսաբանության ինստիտուտը։

Ներկայումս պահպանվել է երկու աշտարակներով մի ավերակ, որ հիշեցնում է միջնադարյան ամրոց։ Պահպանվել են նաև պահեստն ու ձիերի ախոռը։ Պահպանված մյուս օժանդակ շինությունները մեծ մասամբ վերակառուցվել են։

Արտաքին հղումներ
----------------

*
**Դանթեի չորրորդ ճամփորդությունը**, Կարապետ Ադամյանի նկարներից։ Դանթեի Աստվածային կատակերգության չորրորդ երգի առաջին եռյակի նկարագրությունը, որտեղ Ադամյանն ընտրել է ծանր հոգեվիճակում գտնվող պոետի այլայլմունքի պահը՝ պատկերելով նրան քարաշեն մի հասարակ խցում, որտեղ նա, նոր միայն մղձավանջային քնից արթնացած, հանդիպել է իր ուղեկից Վիրգիլիոսին։

Նկարագրություն
--------------

Սյուժեն Դանթեի Աստվածային կատակերգության չորրորդ երգի առաջին եռյակի հետևյալ նկարագրությունն է.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ահագնացայտ մի սրահում ծանրացած
Քունս գլխիցս թոթափեց և սթափ՝
Ցնցվեցի զերթ մի մարդ բռնի արթնացած |  |

Ուժասպառ վիճակում ծնկաչոք ապավինելով Վիրգիլիոսին՝ պոետը ծանր հոգեվիճակ է ապրում։ 
Նկարիչը զգացել է պոեմից բխող դրամատիկական իրադրությունը և ստեղծել է ռեալիստական
մեկնաբանումով պատկեր։ Դանթեի հանդիպոումն ուսուցչին հուզիչ է և սրտառոչ։ Վիրգիլիոսը բռնել է ծնկի եկած Դանթեին՝ հազիվ պահելով նրա կախ ընկած մարմինը։ Նրա դեմքը հուզմունքից այլայլված էր և արտահայտում էր խռովահույզ վիճակ։ Վիրգիլիոսի և Դանթեի կերպարների համար մոդել են հանդիսացել անցյալից պահպանված արձանները և դիմանկարները։ Նրանց հագուստները նման են միջնադարյան կաթոլիկ հոգևորականների հագուստին։

### Մշակման տեխնիկա

Գործը մշակված է դասական արվեստով։ Ստեղծվել է հոգեբանական պատկեր։ Ադամյանը նախընտրել է գաղափարական շատ պարզ, առանց ավելորդ մանրամասների կոմպոզիցիա։ Նա մարդկանց և առարկաները տեղադրել է խորապես մտածված։ Սենյակում, բացի անկյունում դրված փայտյա թախտից, որը վկայում է պոետի չափազանց աղքատիկ կացությունը, չկա այլ առարկա։ Պատկերները մշակված են ռեալիստորեն։ Զգեստները և կոմպոզիցիան լրացնում են պատկերը, նաև պլաստիկ արտահայտություն են տալիս ֆիգուրներին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ե. Մարտիկյան, Հայկական կերպարվեստի պատմություն, Երևան, 1987
**Հրով ու սրով** (լեհ.՝  Ogniem i mieczem), լեհ գրող Հենրիկ Սենկևիչի պատմավեպը։
Առաջին անգամ հրատարակվել է «Ազգի ընկեր» ամսագրում 1884 թվականին։
Նույն թվականին հրատարակվեց որպես առանձին գիրք։
«Հրով ու սրով»-ը գրողի առաջին պատմավեպն է, մինչ այդ հրատարակվել էին մի քանի պատմվածքներ։ Վեպը բացեց Սենկևիչի պատմական եռաշարքը, այնտեղ զետեղված են «Ջրհեղեղը» և «Պան Վոլոդիովսկին» վեպի գործողությունները տեղի է ունենում 1647-ից մինչև 1651 թվականը, նկարագրվում են Բոգդան Խմելնիցկու ապստամբության իրադարձությունները։ Ինչպես ամբողջ եռաշարքի, այնպես էլ այս գրքի նպատակը, գրողի խոսքով, եղել է լեհերի «սրտերի ամրապնդում»՝ երկրի համար ծանր, անջատողական ու ազգային ապստամբությունների պարտության ժամանակաշրջանում։ Վեպը միանգամից մեծ ճանաչում ձեռք բերեց։

1999 թվականին լեհ ռեժիսոր Եժի Գոփմանը գրքի հիման վրա ֆիլմ նկարեց։ Չնայած նրան, որ գիրքը բացում է եռագրությունը, այն էկրանավորվեց վերջինը. «Պան Վոլոդիովսկին» և «Ջրհեղեղ»-ն էկրանավորվել էին 1969-1974 թվականներին։

Բովանդակություն
---------------

Գրքի երկրորդ հրատարակության պատկերազարդումը
Վեպը մանրամասնորեն նկարագրում է Բոգդան Խմելնիցկու գլխավորությամբ ուկրաինացի կազակների ապստամբությունը Ռեչ Պոսպոլիտայի դեմ։ Նկարագրվում է Ժովտի Վոդիի ճակատամարտը, հիշատակվում են Կորսի և Պիլյավցամիի կռիվները, որոնք ավարտվեցին ապստամբների հաղթանակով։
Գրքում մեծ ուշադրություն են դարձնում լեհերի միջև տեղի ունեցող պայքարին, որն ընթանում էր ըմբոստությունը խաղաղեցնել փորձող «խաղաղության խմբավորման» (գրքի էջերում այն ներկայացնում է սենատոր Ադամ Կիսելը), և «պատերազմի խմբավորման» միջև, որի գաղափարական ղեկավարը Իշխան Երեմյա Վիշնևցկին էր։

Վերջինիս կերպարը, որը վեպի գլխավոր հերոսներից մեկն է, գրքում իդեալականացվում է։
Մանրամասնորեն նկարագրվում է Խմելնիցկու զորքերի կողմից Զբառաժայի պաշարումը։ Գրքում նկարագրվում է Բերեստեչկի ճակատամարտը, որը ավարտվեց կազակների զորքի լիակատար պարտությամբ։

Կերպարներ
---------

Գրքում գործում է ինչպես մտացածին հերոսներ, օրինակ գրքի գլխավոր հերս Յան Շետուսկին, նրա սիրեցյալը` Ելենա Կուցևիչը, նրա սպասավոր Րեդզյանը, Լոնգին Պոբիյատկան, այնպես էլ` իրական պատմական դեմքեր։

Գործող անձիք
------------

* Երեմյա Վիշնիևսկի Իշխան, լեհական սեփականատեր, Խմելիցկու գլխավոր զինվորական հակառակորդը
* Բոգդան Խմիլնիցկի, ապստամբության ղեկավարը
* Յան Կազիմիր, լեհական թագավոր
* Տուգայ-Բեյ, թաթարական մուրզա, Խմելնիցկու դաշնակիցը
* Ադամ Կիսել, լեհական սենատոր, խաղաղ խմբավորման ղեկավարը
* Իվան Բոգուն, կազակների գնդապետ
* Իվան Վիգովսկի, Զապորոժսկյան զորքերի գլխավոր գրագիր
* Մաքսիմ Կրիվոնոս, կազակների հրամանատար
* Յանուշ Տիշկեվիչ, կիեվյան վոեվոդ։

Արտաքին հղումներ
----------------

«Հրով և սրով» litportal.ru կայքում Archived 2007-07-06 at the Wayback Machine.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 13546983q · LCCN: n86059088 · NKC: aun2014836748 · NLA: 35868163 · VIAF: 185924757 · WorldCat VIAF: 185924757 |

 |
|  |
| --- |
| **Կաթնբեկ** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Աստղածաղկավորներ (Asterales) |
| **Ընտանիք** | Աստղածաղկազգիներ (Asteraceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Եղերդակայիններ (Cichorioideae) |
| **Տրիբա** | *Cichorieae* |
| **Ցեղ** | **Կաթնբեկ** *(Sonchus)*L. 1753 |

**Կաթնբեկ** կամ **իշամառոլ** (լատ.՝ *Sonchus*), բարդածաղկավորների ընտանիքի բույսերի ցեղ։

Տարածում
--------

Տարածված է ստորին և միջին լեռն, գոտիներում։ Աճում է բացատներում, այգիներում, բանջարանոցներում, աղի ճահճուտներում, թփուտներում, որոշ տեսակներ դաշտային չարորակ մոլախոտեր են։

Կենսաբանական նկարագիր
---------------------

Ցողունը կանգուն է, ճյուղավորվող, բարձրությունը ՝ 40-150 (200) սմ։ Տերևները երկար են, նստադիր, գոգավոր-բլթակավոր կամ քնարաձև։ Ծաղկազամբյուղները վահանաձև, հուրանանման ծաղկաբույլերով են, ծաղիկները՝ դեղին։ Ծաղկում է մայիս-սեպտեմբերին։ Պտուղը սերմնապտուղ է, փուփուլավոր սերմիկ։ Մեղրատու է և կերաբույս։ Միամյա, երկամյա կամ բազմամյա խոտաբույսեր են, երբեմն՝ կիսաթփեր, սովորաբար կաթնահյութով։

Տեսակներ
--------

Հայտնի է մոտ 80 (Եվրասիայում և Աֆրիկայում), ՀՀ-ում՝ 7 տեսակ՝ կաթնբեկ խորդուբորդ (*Sonchus asper*), կաթնբեկ ճահճային (*Sonchus palustris*), կաթնբեկ դաշտային (*Sonchus arvensis*) և այլն։ Կան նաև ՀՀ բնաշխարհիկներ՝ կաթնբեկ արարատյան (*Sonchus araraticus*) և կաթնբեկ Սոսնովսկու (*Sonchus sosnow- skyi*)։
Ամենավնասակարը դաշտային կամ դեղին կաթնբեկն է (*Sonchus arvensis*)։ Բազմամյա բույս է, աղբոտում է հացահատիկային, շարքացան կուլտուրաների ցանքսերը։ Աճում է բանջարանոցներում, ճանապարհների եզրերին, խամ հողերում և այլուր։ Տարածված է Արարատյան դաշտում, նախալեռնային շրջաններում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  The Plant List: *Sonchus* Archived 2013-05-15 at the Wayback Machine.


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Մեծ ռուսական · Նոր · MESH ID |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 105227904X · Microsoft: 2779618921 |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Sonchus
* APDB: 194968
* APNI: 105940
* EoL: 60801
* EPPO: 1SONG
* FloraBase: 22285
* FNA: 130683
* FoAO2: Sonchus
* FoC: 130683
* GBIF: 3105646
* GRIN: 11287
* iNaturalist: 53270
* IPA: 21014
* IPNI: 11058-1
* IRMNG: 1263637
* ITIS: 38420
* NBN: NHMSYS0000463784
* NCBI: 50190
* NZOR: 19147c06-93cd-4bfe-9284-62d7f8cc0a15
* PLANTS: SONCH
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:327341-2
* Tropicos: 40001998
* VASCAN: 1698
* VicFlora: 1522ffef-31bf-498a-852d-90c448ea4d41
* WoRMS: 1076653

 |

 |
**Վլադիմիր Մեծի հուշարձան** (ռուս.՝ Памятник Владимиру Великому), հուշարձան Ռուսաստանի Դաշնության Ռոստովի մարզի Բատայսկ քաղաքում։ Կառուցվել է 2015 թվականին քաղաքի «Ռադուժնի» զարգացող թաղամասում։ Հուշարձանի հեղինակը Կայսերական ուղղափառ պաղեստինյան ընկերակցության (Ռոստովի տարածաշրջանային բաժանմունք) անդամ քանդակագործ Սերգեյ Իսակովն է։

Պատմություն
-----------

Նախքան հուշարձանի կառուցման աշխատանքներն սկսելը ստեղծվեց դիտահարթակով բլուր։ Իշխան Վլադիմիրի հուշարձանի կառուցման վայրի կողքին սկսվեց Իշխան-Վլադիմիրյան տաճարի շինարարությունը։ Շինության առաջին քարը հանդիսավորությամբ դրվեց 2015 թվականի հունիսի 13-ին։ Բատայսկի տեղական ավանդույթների համաձայն` հուշարձանը պետք է կանգնեցվի նախքան տաճարի կառուցումը, և այդ ավանդույթին որոշեցին հետևել նաև այս անգամ։

Հուշարձանի բացումը Բատայսկ քաղաքում տեղի է ունեցել 2015 թվականի հոկտեմբերի 16-ին Բատայսկի քաղաքապետ Վալերի Պուտիլինի, քաղաքի բնակիչների և շրջանի հոգևորականության ներկայությամբ։ Իշխան Վլադիմիրի հուշարձանի օծումը կատարել է Դոնի մետրոպոլիայի ղեկավար Մերկուրին։

Նկարագրություն
--------------

Հուշարձանի բարձրությունը 4 մետր է, այն տեղադրված է 3 մետր բարձրությամբ պատվանդանի վրա։ Պատվանդանի պարագծով տեղադրված են հինգ սրբերի այլ քանդակներ` սրբազան Թեոդորոս Վլադիմիրցու, բարեպաշտ Հովհաննես Կրոնշտադտցու, առաքելապատիվ իշխանուհի Օլգայի, վերապատվելի Սերգի Ռադոնեժցու և երջանկահիշատակ Մատրոնա Մոսկվացու։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  В Батайске открыли памятник князю Владимиру
2. 1 2  В Батайске открыт памятник святому князю Владимиру работы члена ИППО Сергея Исакова
|  |
| --- |
| **Կաթնուկ Թախտաջյանի** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Աստղածաղկավորներ (Asterales) |
| **Ընտանիք** | Աստղածաղկազգիներ (Asteraceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Եղերդակայիններ (Cichorioideae) |
| **Տրիբա** | *Cichorieae* |
| **Ցեղ** | Հազար *(Lactuca)* |
| **Տեսակ** | **Կաթնուկ Թախտաջյանի** *(L. takhtadzhianii)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Lactuca takhtadzhianii***Sosn. 1941 |

**Կաթնուկ Թախտաջյանի** (լատ.՝ Lactuca takhtadzhianii), բարդածաղկավորների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

50-70 սմ բարձրությամբ բազմամյա խոտաբույս է։ Տերևները ամբողջական մսալի են։ Զամբյուղները փոքր են, վահանաձև-հուրանային՝ հաճախ փռված ծաղկաբույլերում։ Ծաղիկները կապույտ են։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հանդիպում է Երևանի ֆլորիստիկական շրջաններում՝ (Ազատ գետի հովիտ և Ուրծի լեռնաշղթա) և Դարեղեգիսի (Խաչիկ գյուղի շրջակայք)։ Հանդիպում է նաև Նախիջևանում և Հյուսիսարևմտյան Իրանում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ստորին և միջին լեռնային գոտիներում՝ ծովի մակարդակից 1000-1600 մ բարձրությունների վրա, կիսաանապատում, տափաստաններում, գիպսակիր, կավային, խճաքարոտ լանջերին։ Ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հուլիս-օգոստոսին։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է։ Գյուղատնտեսական գործունեության ինտենսիվացման հետևանքով առաջացող աճելավայրերի պայմանների փոփոխության հետ կապված՝ տեսակին սպառնում է տարածման և բնակության շրջանների կրճատում։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես հազվագյուտ տեսակ։ Ընդգրկված չէ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանության գործողություններ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · WoRMS |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Lactuca takhtadzhianii
* GBIF: 3140356
* IPNI: 77098747-1
* Plant List: gcc-16303
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:77098747-1
* Tropicos: 2717567
* WoRMS: 1086777

 |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Մարաթուկ (այլ կիրառումներ)

**Մարաթուկ**, *Մարութա*, լեռ Սասունում։

Լեռան վրա կառուցված է Մարութա Սուրբ Աստվածածին վանքը։ Գարեգին Սրվանձտյանցը լեռն անվանում է «սուրբ և բարեպաշտ» և այն Սասունի ամբողջ ժողովրդի համար՝ առաջին և վերջին ամենահավաստի երդումն է դարձել։

Ըստ ավանդության՝ Մարութայի պաշտամունքը խիստ զայրացնում էր Անդոկին (սար Սասուն գավառում, Հայկական Տավրոսի գագաթներից մեկը), և նա Մարութա սարին մարտի է հրավիրում։ Մարտի ժամանակ Անդոկն իր կայծակե թրով խփում, ճեղքում է Մարութա սարի գլուխը, և այդ պատճառով էլ նրան ջղլագլուխ (զույգ գլխով) Մարաթուկ են անվանում։ Անդոկի հարվածից վիրավորված Մարութա սարը հսկա մի ժայռ է պոկում իր կողերից և խփում նրան։ Ժայռը խրվում է Անդոկի կուրծքը, թաղվում կողերի մեջ. դուրս է մնում միայն ժայռի երկու ջրաղացաքարի չափ մի կտոր, որի վրա այժմ էլ երևում են Մարաթուկի ձեռքի հետքերը։

2014 թվականի հուլիսին Սասունի հայերի միության նախագահ Ազիզ Դաղչիի խումբը Մարաթուկի Սուրբ Աստվածածին վանքում նախաքրիստոնեական սեպագրություն է հայտնաբերել։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Կամար Ավետիսյան, Հայրենագիտական էտյուդներ, Երևան, «Սովետական գրող», 1979 — 212, էջեր 212 — 356 էջ։
2. ↑  Թուրքիայում հայկական եկեղեցու փլատակերում 2000 տարվա հնության սեպագիր են գտել
Ամբարտակների զգալի մասը նախատեսված է ջրէկներ կառուցելու համար**Ամբարտակ**, գետը կամ գետաբերանը պատնեշող կառույց։ Դրանք կառուցում են ջրհեղեղներն ու վարարումները կանխելու, ջրէկներում էլեկտրաէներգիա արտադրելու, խոշոր քաղաքները ջրամատակարարելու և գյուղատնտեսական ցանքերը ոռոգելու համար։ Ամբարտակը պատնեշում է գետի հունը, ջուրը կուտակվում և առաջացնում է ջրամբար։ Ժամանակակից ջրամբարտակները լինում են 2 հիմնական տեսակի՝ լցովի և ամբողջաքարային։

Լցովի ամբարտակները քարահողային խոշոր լիրքաթմբեր են։ Դրանց հիմնամասերը փոքր-ինչ ավելի լայն են, քան գագաթները, քանի որ ջրի ճնշումն ավելի ուժեղ է ամբարտակի հիմնամասում։ Քարի շերտն ամբարտակը պահպանում է ողողաքայքայումից։ Ամբարտակի ամբողջ հաստությամբ տեղակայվում է անջրանցիկ պատնեշը՝ բետոնե խոշորաբեկորները։ Լցովի ամբարտակները սովորաբար կառուցվում են լայնահուն գետերի վրա, քանի որ այդ ամբարտակների շինանյութը համեմատաբար էժան է։ Այդպիսի ամբարտակներն ի վիճակի են դիմակայել հիմքի տեղաշարժերին, սակայն ջուրը կարող է աստիճանաբար ողողահարել և քանդել դրանք։ Այս երևույթներից խուսափելու համար ճարտարագետները ամբարտակի հիմքը պատում են ջրանթափանց բետոնով կամ ջրի մի մասը հեռացնելու համար կառուցում են կողմնատար ջրթափ։
Ամբողջաքարային ամբարտակները սովորաբար կառուցում են բետոնից։ Դրանք հարմար են նեղ, խոր կիրճերը պատնեշելու համար, որովհետև միայն բետոնն է դիմանում այդպիսի ամբարտակի հիմքում ստեղծվող ուժեղ ճնշմանը։ Ամբողջաքարային ամբարտակի պարզագույն տեսակը ուժեղացված ամբարտակն է, որի հիմքը շատ ավելի լայն է գագաթից։

Հիմնական հոդված՝ Գետեր
Հիմնական հոդված՝ Էլեկտրակայան

### Ռեկորդակիր ամբարտակներ

Աշխարհում ամենաբարձրերից մեկը Տաջիկստանում Վախշ գետի վրա կառուցված Ռոգունի ջրէկի ամբարտակն է, որն ունի 335 մ բարձրություն։ Իսկ նույն գետի վրա կառուցված Նուրեկի ջրէկի ամբարտակի բարձրությունը 300 մ է։
Կանադայի Ալբերտա նահանգում կառուցվել է Սինքրյուդ-Բեյլինգս քարահողային ամբարտակը, որի ծավալը 540 կմ³ է։
Աշխարհի ամենամեծ ջրամբարը՝ 169 հզ. կմ³ ծավալով, գտնվում է Ռուսաստանում, որն առաջացել է Անգարա գետի վրա կառուցված Բրատսկի ջրէկի ամբարտակով։

Աղբյուր
-------

* Հոդվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է Դպրոցական Մեծ հանրագիտարանի Ամբարտակներ հոդվածից

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Կրուգոսվետ · Մեծ ռուսական · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX526478 · BNF: 119470351 · GND: 4058956-0 · LCCN: sh85035582 · NDL: 00561245 · NKC: ph115986 |

 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 278)։*  |
**Տիգրան Սուքիասյան** (1936), հայ երգիչ, խմբավար։

Կենսագրություն
--------------

Տիգրան Սուքիասյանը ծնվել է 1936 թվականին Նոր Ջուղայում։ Վաղ տարիքում նվագել է մանդոլին և ջութակ, շեփորի դասեր է առել Մոհամմադ Նիքնամից։ Երգել է եկեղեցում (երգեցողության դասեր է առել Ներսես քահանա Դավթյանից), 1953 թվականին երգել է Նոր Ջուղայի Հայուհյաց բարեգործականի (գեղարվեստական ղեկավար՝ Վ. Պարթև), 1957 թվականին՝ Նոր Ջուղայի (ղեկավար՝ Գ. Բարխուդարյան) երգչախմբերում։

1956 թվականին դասավանդել է դպրոցում, հիմնադրել դպրոցական երգչախումբ, ելույթներ ունեցել հանդիսություններում, տոնախմբություններում։

1958 թվականին տեղափոխվել է Թեհրան, հաճախել պետական կոնսերվատորիայի երեկոյան դասընթացներ (տեսություն, սոլֆեջջո, հարմոնիա, շեփոր)։ Ձայնավարժության և խմբավարության դասեր է առել երգչուհի Է. Բաղչեբանից։

Որպես մեներգիչ՝ հանդես է եկել Թեհրանի կոնսերվատորիայի, օպերային թատրոնի, «Կոմիտաս» երգչախմբերում։ Հիմնադրել և ղեկավարել է «Հ. Թովմասյան» դպրոցի խառը մանկապատանեկան (1975), Հայ մշակութային «Սիփան» միության, «Կոմիտաս» (1978), «Արաքս» օրիորդաց դպրոցի (1980–90), «Անահիտ» միության «Զվարթնոց» մանկապատանեկան (1982), Թեհրանի «Փարոս» երաժշտական ուսումնարանի քառաձայն (2006) և «Սամին» երգչախմբերը, Հայ համալսարանականների ընդհանուր միության «Նարեկ» անսամբլը (1993)։ 2002 թվականին սկսել է դասավանդել Թեհրանի երաժշտական ուսումնարաններում։

Թողարկել է «Ալագյազ» (ազգային, ժողովրդական երգեր), «Լեռ Սրբազան» (իր հեղինակած մեներգ, զուգերգ, քառաձայն) ձայնասկավառակները։ Նրա երգերը հնչել են նաև Հայաստանում՝ «Կիլիկիա» երգչախմբի կատարմամբ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Շիբենիկի սուրբ Հակոբի տաճար** (խորվ.՝ Katedrala sv. Jakova u Šibeniku), կաթոլիկ տաճար Խորվաթիայի Շիբենիկ քաղաքում։ Մտնում է Խորվաթիայի կաթոլիկ եկեղեցու Շիբենիկի եպիսկոպոսության կազմի մեջ։ Այն խորվաթական 7 տաճարներից մեկն է, որը կրում է «փոքր բազիլիկա» պատվավոր կոչումը։ Տաճարը միջնադարյան դալմաթիական ճարտարապետության գլուխգործոցներից է, որի վրա աշխատել են Յուրայ Դալմաթացին և Նիկոլա Ֆլորենտացին։ 2000 թվականին ներառվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում։

Պատմություն
-----------

Տաճարի արձանները
Գլխավոր մուտքը
Շիբենիկի տաճարի կառուցման մտահղացումը ի հայտ է եկել 1298 թվականին, երբ Շիբենիկը ստացել է քաղաքի կարգավիճակ և դարձել եպիսկոպոսության կենտրոն։ 1412 թվականին դալմաթական ամբողջ ափը անցել է Վենետիկի հանրապետության իշխանության ներքո, ինչը նպաստեց մերձափնյա քաղաքների զարգացմանը և ճարտարապետական կառույցների կառուցմանը։ Տաճարի կառուցումը սկսվել է 1431 թվականին՝ հին վանքի տեղում։ Տաճարը կառուցվել է նեոգոթական ոճով՝ իր վրա կրելով վենետիկյան ճարտարապետության ազդեցությունը։

1441 թվականին քաղաքային խորհուրդը հանձնարարեց Յուրայ Դալմաթացուն շարունակել տաճարի շինարարական աշխատանքները։ Հատուկ շինարարության համար Դալմաթացին ստեղծեց քարե սալիկների շարման հատուկ մեխանիզմ, որը հնարավորություն էր տալիս նրան տաճարի Նավերը և աբսիդները կառուցել քարից՝ չօգտագործելով աղյուս կամ փայտե գերան։ Տաճարի զարդարման համար վարպետը ստեղծել է 74 արձան, որոնք պատկերում են Դալմաթացու ժամանակակիցներին։ Դալմաթացին տաճարի շինարարության վրա աշխատել է մինչ իր մահը՝ 1475 թվականը, չհասցնելով ավարտել տաճարի գմբեթի շինարարությունը։

Տաճարի գմբեթը վնասվել է սերբ գրոհայինների հարվածների արդյունքում 1991 թվականի սեպտեմբերին, երբ ընթանում էր Խորվաթական պատերազմը։ Վնասը ամբողջովին փոխհատուցվել և վերականգնվել է վերակառուցման գործընթացի ժամանակ։


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4555533-3 · NKC: kn20050815014 · VIAF: 125816793 · WorldCat VIAF: 125816793 |

 |
**Մոիսեյ Ռուվիմովիչ Իտկին** (ռուս.՝ Моисей Рувимович Иткин, մարտի 15, 1920(1920-03-15), Դոնի Ռոստով, Դոնի զորքի մարզ, ՌԽՖՍՀ - մայիսի 29, 2005(2005-05-29), Դոնի Ռոստով, Ռուսաստան), ռուս բանաստեղծ, բժիշկ։ Ռուս գրողների միության անդամ (1977)։

Կենսագրություն
--------------

Մոիսեյ Ռուվիմովիչը ծնվել է 1920 թվականին Դոնի Ռոստովում` բժիշկների ընտանիքում։ 1944 թվականին ավարտել է Տաշքենդի բժշկական ինստիտուտի բուժական ֆակուլտետը։ Եղել է բժշկական ծառայության մայոր, 1944-1954 թվականներին ծառայել է Ուզբեկստանում որպես խորհրդային արշավախմբի բժիշկ, Մոնղոլիայում (1955-1958)։ 1958-1984 թվականներին աշխատել է Դոնի Ռոստովում որպես բժիշկ ակնաբույժ։ Մասնակցել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Արևելյան ռազմաճակատի (*«Հայրենական մեծ պատերազմ»*, 1941-1945) գործողություններին, ծանր վիրավորվել է։

Իտկինը մահացել է 2005 թվականի մայիսի 29-ին, թաղված է Դոնի Ռոստովի Հրեական գերեզմանոցում։

Ստեղծագործական ուղի
-------------------

Գրական գործունեությունը սկսել է 1950 թվականին։ 1993 թվականից մինչև 2004 թվականը լույս են տեսել նրա ինը բանաստեղծական ժսղովածուները։ Հիմնական հրապարակումները, 65 բանաստեղծություններ եղել են «Դոնի ալիքներ» ամսագրում, 46 բանաստեղծություններ «Կապույտ ձայն» կոլեկտիվ ժողովածուում, Ռոստհրատ, 1990։ Մոիսեյ Իտկինն այն ուղղության քնարերգու բանաստեղծ է, որը ռուսական քնարերգության մեջ սկիզբ է առնում Տյուտչևից։

Բևեռային աստղի շքանշանակիր է (4 տեսակ 1970 թվականից)։
Ակտիվորեն մասնակցել է ռոստովյան «Ներդաշնակություն» գրական միավորման աշխատանքներին, բանաստեղծական վարպետություն ուսուցանել երիտասարդ հեղինակներին։ 

Բևեռային աստղի շքանշան (4 տեսակ 1970 թվականից)

Պարգևներ
--------

Մոիսեյ Ռուվիմովիչ Իտկինը պարգևատրվել է «Հայրենական մեծ պատերազմի» I աստիճանի շքանշանով, «Մարտական վաստակի համար» և «Գերմանիայի դեմ հաղթանակի համար» մեդալներով, մոնղոլական «Բևեռային աստղ» շքանշանով, չինական «Բարեկամության նշան» շքանշանով, «Աշխատանքի Վետերան», «Պատերազմի 40- ամյակ», «Գեորգի Ժուկով» և մի շարք այլ մեդալներով։  

Մարզային գրական մրցանակի դափնեկիր է։   

85-ամյա հոբելյանի առթիվ շնորհակալական նամակ է ստացել Ռոստովի մարզային մշակույթի վարչությունից։

Ստեղծագործություններ
--------------------

* Многоэтажное дерево: Поэтический сборник. - Ростов н/Д: Личный интерес, 1993.
* Нечаянная книга: Поэтический сборник. - Ростов н/Д: Гефест, 1996.
* Сонет с цветком: Поэтический сборник. - Ростов н/Д, 1998.
* Синица в небе: Поэтический сборник. - Ростов н/Д, 1998.
* Из двух книг: Поэтический сборник. - Ростов н/Д, 2000.
* Серебряная нить: Поэтический сборник. - Ростов н/Д, 2000.
* На флейте и виоле (Моё избранное): Поэтический сборник. - Ростов н/Д, 2001.
* Вернуть рассвет (Седьмая книга стихов): Поэтический сборник. - Ростов н/Д, 2003.
* И нету повторений...: Поэтический сборник. - Таганрог: Ю.Д. Кучмы, 2004.

Գրականություն
-------------

* Дон литературный. Писатели России. Шолоховский край. XIX—XXI вв.:справ. изд. Сост. Губанов Г. — Ростов н/Д, 2006. — 512 с. ISBN 5-481-00623-5.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Иткин Моисей Рувимович
* Иткин, Моисей Рувимович
* ВОСПОЙ ЦВЕТЕНИЕ ПЕТРУШКИ Archived 2017-04-21 at the Wayback Machine.
* Иткин, Моисей Рувимович
**Մոլային զանգված**, նյութի մեկ մոլի զանգվածը։ Արտահայտվում է Ավոգադրոյի հաստատունի միջոցով։ Եթե տվյալ նյութի մոլեկուլի զանգվածը m1 է, իսկ մեկ մոլում մոլեկուլների թիվը՝ NA, ապա մոլային զանգվածը՝

**M=m1NA** (1.4)

Միավորների ՄՀ-ում մոլային զանգվածի միավորը, համաձայն (1.4) սահմանման, 1 կգ/մոլ-ն է։ m1 զանգվածը, կարելի է արտահայտել
Mr հարաբերական մոլեկուլային զանգվածի միջոցով, ուստի՝ մոլային զանգվածը՝

**M=Mr գ/մոլ** (1.5)

Նյութի քանակը մոլեկուլային ֆիզիկայի հիմնական հասկացություններից է։ Այն չպետք է շփոթել նյութի զանգվածի հետ։ Կապը նյութի m զանգվածի և \nu նյութի 
քանակի միջև տրվում է հետևյալ բանաձևով՝

**m= m1N=m1NAn** (1.6)

Նկատի ունենալով (1.4) բանաձևը՝ կստանանք կապը նյութի զանգվածի նյութի մոլային զանգվածի միջև՝

**m=nM** (1.7)
(1.7) բանաձևից բխում է նյութի քանակի հաշվարկման նոր արտահայտություն՝

{\displaystyle \nu ={\frac {\mu }{\mathrm {M} }}}։

Որոշ նյութերի և խառնուրդների մոլային զանգվածները

| Նյութ 
կամ խառնուրդ | գ/մոլ
  |
| --- | --- |
| N | 14
  |
| N2 | 28
  |
| Ar | 40
  |
| H | 1
  |
| H2 | 2
  |
| H2O | 18
  |
| He | 4
  |
| Օդ | 29
  |
| O | 16
  |
| O2 | 32
  |
| S | 32
  |
| Li | 7
  |
| Ne | 20
  |
| Ag | 108
  |
| Mo | 96
  |
| CO2 | 44
  |

Գրականություն
-------------

Քիմիայի 11-րդ դասարանի դասագիրք
**Մինգեչաուրի ջրամբար** (ադրբ.՝ Mingəçevir su anbarı), ջրամբար Ադրբեջանի Հանրապետության հյուսիսում՝ Կուր գետի վրա։ Կովկասյան տարածաշրջանի խոշորագույն ջրամբարն է։ Նախագծվել է Մինգեչաուրի հիդրոէլեկտրակայանի պատնեշի կառուցման ժամանակ։ Մակերեսը կազմում է 605 կմ², ծավալը՝ 16,1 կմ³, երկարությունը՝ 70 կմ, առավելագույն լայնությունը՝ 18 կմ, միջին խորությունը՝ 27 մ։ Լցվել է 1953 թվականից 1959 թվականներին։

Ջրամբարի կառուցման նպատակն է էներգետիկայի, գյուղատնտեսության, ջրային տրանսպորտի զարգացումը նաև հոսքի բազմամյա կարգավորումը և ստորին հոսքում գետերի հեղեղումից խուսափելը։ Մինգեչաուրի ջրամբարի մակարդակը տատանվում է 15,2 մ-ի սահմաններում։ Ափերը բարձր են և ուղղաձիգ։

Մինգեչաուրի ջրամբարից սկիզբ են առնում Վերինղարաբաղյան (172 կմ) և Վերինշիրվանյան (123 կմ) ջրանցքները։

Ջրամբարում բնակվում են՝ բրամ, շիղաձկներ և մի քանի այլ ձկնատեսակներ։

Տես նաև
-------

* Մինգեչաուրի հիդրոէլեկտրակայան
* Մինգեչաուրի ջերմաէլեկտրակայան

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Азербайджан: Общегеографическая карта / сост. и подгот. к изд. ПКО «Картография» в 2005 г.; гл. ред. Г. В. Поздняк; ред. Г. Ф. Кравченко, Н. Р. Монахова. — 1:750 000, 7,5 км в 1 см. — М. 2005 (М.: ПКО «Картография»). — ISBN 5-85120-235-1. — 200 экз.(ռուս.)
|  |
| --- |
| **Ասպերուգինոիդես անութային** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Կաղամբածաղկավորներ (Brassicales) |
| **Ընտանիք** | Կաղամբազգիներ (Brassicaceae) |
| **Ցեղ** | Ասպերուգինոիդես *(Asperuginoides)* |
| **Տեսակ** | **Ասպերուգինոիդես անութային** *(A. axillaris)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Asperuginoides axillaris***Rauschert, 1982 |

**Ասպերուգինոիդես անութային** (լատ.՝ Asperuginoides axillaris), խաչածաղկավորների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։

Նկարագրություն
--------------

Միամյա, գետնատարած փռված կամ բարձր, խարիսխանման մազիկներով պատված ճյուղերով բույս է։ Ցողուններն ունեն 7-70 սմ բարձրություն։ Տերևները երկարավուն են, կարճ կոթուններով։ Ծաղիկները միայնակ են, սպիտակ պսակաթերթերով։ Պտուղը կլորավուն պատիճակ է` տափակ, միասերմ բներով և գտնվում է տերևների անութներում։

Տարածում
--------

Հայաստանում հանդիպում է միայն Երևանի ֆլորիստիկական շրջանում Երևան քաղաքի տարածքում (Հրազդան գետի կիրճ, Նորքի այգիներ, Ջրվեժ)։ Ընդհանուր արեալը, ընդգրկում է Իրանը և Միջին Ասիան։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է միջին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 1000-1500 մ բարձրությունների վրա, չոր լանջերին։ Ծաղկում է ապրիլ ամսին, պտղաբերում մայիսին-հունիսին։

Պահպանություն
-------------

Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է։ Տարածման շրջանի մակերեսը 100 կմ²-ից պակաս է, բնակության շրջանի մակերեսը՝ 10 կմ²-ից պակաս։ Տեսակին, կապված քաղաքաշինության և Երևանի սահմանների ընդարձակման հետ սպառնում է անհետացման վտանգ։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակչության մեջ ընդգրկված չէր։ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում բացակայում է։

Պահպանության միջոցառումներ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · NCBI |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Տաքսոնի նույնացուցիչներ |
| --- |
|  |
| *Asperuginoides axillaris* | 
* GBIF: 3040790
* IPNI: 910044-1
* NCBI: 457778
* Plant List: kew-2656100
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:910044-1
* Tropicos: 100293605

 |
|  |
| *Buchingera axillaris* | 
* GBIF: 5373336
* IPNI: 279684-1
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:279684-1
* Tropicos: 100301253

 |

 |
**Բամբակենին և սոսին**, հայ հայտնի առակագիր Մխիթար Գոշի առակներից։

Սյուժե
------

Առակը պատմում է սոսի ծառի և բամբակենու մասին։ Սոսի ծառի մոտ մի բամբակենի կար։ Երկրագործները բամբակի ծառը ջրելուց հետո նրանք միմյանց զգուշացնում էին, որպեսզի բամբակենու ծառերը չտրորեն։ Սոսին այդ ամենը տեսնելուց հետո բարկանում է, թե ինչու են բամբակենուն ծառ կոչում, այն դեպքում, երբ ինքը շատ հաստ է, բարձր, և շատ տեղ է գրավում։ Իսկ բամբակենին սոսուն ասում է, որ չնայած այն բարձր է ու հաստ, բայց ոչ շինության մեջ է պիտանի, ոչ պտղաբերությամբ, անգամ այրելու համար չի պիտանի, միայն մեծ ստվեր ունի։ Իսկ բամբակենին թեև փոքրիկ է, բայց օգտակար բոլոր մարդկանց համար, և` պահպանելու, և` քաղելու, ու նաև հագուստ է դառնում։ Իսկ սոսին դրանցից ոչ մեկն չունի։ Եվ այս ամենից հետո սոսին լռում է։

Բարոյախոսություն
----------------

Առակը ցույց է տալիս, որ արտաքինից գեղեցիկ ու փայլուն, սակայն` պարծենկոտ մարդիկ պետք է ավելի համեստ լինեն և անտեղի չպարծենան, քանի որ արտաքինից շատ չերևացող մարդիկ ևս կարող են շատ օգտակար ու պետքական լինեն։

Կերպարներ
---------

* Բամբակենի
* Սոսի

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայ գրականության քրեստոմատիա, մաս 1-ին, Երևան, 2013, էջ 57

Արտաքին հղումներ
----------------

* Մխիթար Գոշ. առակներ
* Մ. Գոշ, Բամբակենին և սոսին (առակ)
**Ասպիրակի Սուրբ Աստվածածին վանք**, հայկական վանք Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի Քաջբերունիք գավառում, Արճեշ քաղաքից հյուսիս, Ասպիսակ և Հարություն գյուղերի միջև, Մեծոփավանքից ոչ հեռու, բարձրադիր վայրում։ Հիմնադրման ժամանակն անհայտ է։

Ըստ տաճարի արձանագրության՝ վանքը վերակառուցվել է 1256–1265 թվականին, անեցի մեծահարուստ Ավետենց Սահմադինի նվիրատվությամբ։ Վանքը եղել է գրչության կենտրոն (գործել է 13–14-րդ դարերում), հիմնադրել է Քաջբերունիքի տեսուչ տեր Աբրահամը։ Մեզ հասած առաջին ձեռագիրն ընդօրինակվել է 1281 թվականին, Հովսեփի ձեռքով (Բրիտանական թանգարան, ձեռ․ № 2670)։ Երևանի Մատենադարանում պահվում է նույն գրչի 1299 թվականին արտագրած Աստվածաշունչը (ձեռ․ № 193)։

Նշանավոր գրիչներից էր Ղազարը (եղել է նաև ծաղկող)։ Գրչության արվեստն այդտեղ առավել զարգացման է հասել 14-րդ դարի սկզբին, երբ վանքի առաջնորդ է կարգվել Գլաձորի համալսարանն ավարտած Ստեփանոսը։ Նրա օրոք էլ վանքի մատենադարանը հարստացել է հին գրքերի ընդօրինակություններով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայկական հանրագիտարանի գլխ. խմբ. Քրիստոնյա Հայաստան հանրագիտարան, Երևան, «Հայկական Հանրագիտարան հրատարակչություն ՊՈԱԿ», 2002, էջ 88 — 1072 էջ, ISBN 5-89700-016-6։

Գրականություն
-------------

* Ոսկյան Հ․, Վասպուրական-Վանի վանքերը, մաս 2, Վնն․, 1942։
**Լիկավիտ թատրոն** (հուն․՝ Θέατρο Λυκαβηττού ), բացօթյա թատրոն, Աթենքի երաժշտական բեմերից առավել հայտնին է հանրության շրջանում։ Թատրոնը գտնվում է Կոլինակիում, Լիկավիտի արևելյան մասում։ Թատրոնի հիմնադիրն է Աննա Սինոդինուն, ով երկար ժամանակ իմպրեսարիո էր։ Թատրոնի բեմում հանդես են եկել հույն և արտասահմանյան հայտնի կատարողներ, որոնց թվում են Դիմիտրիս Միտրոֆանոսը, Միչալիս Հադիանիսը, Մարիոս Ֆրանգուլիսը, Մորիսսին, The Dandy Warhols-ը, Pink Martini-ն, Սեզարիա Էվորան, Նինա Սիմոնը։

Պատմությունը
------------

Լիկավիտ թատրոնը հիմնվել է 1964-1965 թվականներին, հույն հայտնի դրամատիկական դերասանուհի և քաղաքական գործիչ Աննա Սինոդինուի նախաձեռնությամբ։ Հունաստանի վարչապետ Ջորջ Պապանդրեուի մեծ աջակցությամբ, Սինոդինուն իրավունք է ստացել 20 տարով վարձակալել լքված քարհանքի տարածքը և ստացել է շինարարության թույլտվություն` կառուցելու բացօթյա թատրոնը, որն այնուհետև պետք է վերադարձվեր Հունաստանի ազգային զբոսաշրջության կազմակերպությանը։ Թատրոնի կառուցման նախագիծը մշակվել է ճարտարապետ Տակիս Զենոտոսի կողմից։ Նա, հաշվի առնելով ժամանակի ոգին և հնաոճ թատրոն կառուցելու` հասարակության ցանկությունները, մշակել է «քրոմբիշ» թեթև կառույցը, որը զբաղեցնում է քարհանքի դատարկությունը։ Թատրոնը տեղավորում է 3000 հանդիսատես, թեև սկզբում ենթադրվում էր, որ թատրոնը պետք է տեղավորեր 5000 հանդիսատես։
«Սև գնդապետներ»-ի (1967-1972 թվականներ) բռնապետության ժամանակ Լիկավիտ թատրոնը խլվել է Սինոդինուից։ Ներկայումս թատրոնը պատկանում է ԷՏԱ-ին (հուն․՝ Ελληνικά Τουριστικά Ακίνητα):

Լիկավիտ թատրոնը Լիկավիտ բլուրի բարձրությունից

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Μάριος Φραγκούλης
2. ↑  Καλοκαιρινές συναυλίες στο θέατρο του Λυκαβηττού (չաշխատող հղում)
3. ↑  Cesaria Evora
4. ↑  Αφιέρωμα στη Νina Simone

Արտաքին հղումներ
----------------

* Լիկավիտ թատրոնի պատմությունը (հուն.)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Discogs |

 |
**Քաղցր աղբյուր** (ռուս.՝ Сладкий родник), խորհրդային նկարված մուլտիպլիկացիոն ֆիլմ, որն ստեղծվել է ռեժիսոր Իվան Ակսենչուկի կողմից, 1982 թվականին, «Սոյուզմուլտֆիլմ» ստուդիայում, դարգինցի խորհրդային գրող Աբու-Բաքար Ահմադխանի կողմից։

Հեքիաթը երեխաներին սովորեցնում է լինել առատաձեռն. ագահ վարազից, որը չէր ցանկանում կիսվել որևէ մեկի հետ, աղբյուրը հեռանում է բարի ավանակի մոտ, որն ուրախ էր ցանկացած մեկին թույլ տալ հագեցնել իր ծարավը։

Մուլտֆիլմի երաժշտությունը գրվել է կովկասյան ազգային մոտիվների օգտագործմամբ։

Սյուժե
------

Բարի ավանակը իջնում է սարից աղբյուրի մոտ, կաթիլ առ կաթիլ հավաքում է երկու մեծ սափորով ջուր և տանում է դրանք աուլ, որպեսզի բաժանի քաղցր ջուրը նրանց, ով դրա կարիքն ունի։ Բայց ագահ վարազը թույլ չի տալիս նրան տանել ջուրն` ասելով, թե դա իր ճանապարհն է, քանի որ այն անցնում է իր դարպասի մոտով։ Վարազը խմում է մի սափոր ջուրը և թափում է երկրորդ սափորը, իսկ աուլի բնակիչներին հասնում են ընդամենը կաթիլներ։

Շոգից լիզելով մեծ քարը` ցուլիկը պատահաբար հրում է այն, որի տակից սկսում է մի աղբյուր բխել։ Դա նկատում է միայն վարազը, որն ստիպում է ցլիկին լռել։ Գիշերը ջրի ձայնից ավանակն արթնանում է։ Նա տեսնում է վարազին` աղբյուրի մեջ լողանալիս, բայց կարծում է, որ դա միայն երազ է։ Վարազը մանրամասնորեն ծածկում է աղբյուրը։

Առավոտյան ավանակը բոլորին պատմում է, ինչպիսի կախարդական երազ է տեսել ինքը։ Կենդանիները պատկերացնում են, որ ինչ կլիներ, եթե աուլում հանկարծակի աղբյուր բխեր. աքլորի ձայնն ավելի զրնգուն կլիներ, ոչխարի բուրդը` ավելի առատ, իսկ ցլիկը կմեծանար։

Ցլիկը չի դիմանում և պատմում է, որ դա երազ չէ, որ իսկապես աուլում աղբյուր կա։ Ճնշելով դիմադրող վարազին` կենդանիները հրում են քարը, բայց այնտեղ միայն չոր հող էր։ Վարազը կատաղությամբ նետում է գլաքարը, այն թռչում է և ուղիղ ընկնում է ավանակի տան մոտ գտնվող ջրափոսի մեջ։ Հենց այդ ժամանակ այդտեղից սկսում է բխել ուժեղ աղբյուր։

Ընկերները հագեցնում են իրենց ծարավը, և ամեն ինչ տեղի է ունենում այնպես, ինչպես նրանք պատկերացնում էին. աքլորի ձայնն ավելի հնչեղ է դառնում, ոչխարի բուրդը ավելի լավ է աճում, իսկ ցուլիկը սկսում է մեծանալ և հակահարված է տալիս վարազին։ Այժմ մոտակայքով անցնող ուղտերի քարավանները մտնում են աուլ և խմում են` որքան ցանկանան և գլուխ են տալիս բարի ընկերներին։

Հեղինակներ
----------

* Ռեժիսոր` Իվան Ակսենչուկ
* Սցենարիստ` Հենրիխ Սապգիր
* Բեմադրիչ նկարիչներ` Վալենտինա Գիլյարովա, Արկադի Շեր
* նկարիչ-մուլտիպլիկատորներներ` Վլադիմիր Շևչենկո, Մարինա Ռոգվա, Նատալյա Բոգոմալովա, Ելենա Մալաշենկովա, Հովսեփ Կուրոյան, Անատոլի Աբարենով
* Կոմպոզիտոր` Իգոր Ցվետկով
* Օպերատոր` Միխայիլ Դրույան
* Հնչյունային օպերատոր` Վլադիմիր Կուտուզով
* Խմբագիր` Պյոտր Ֆրոլով
* Նկարահանող խմբի տնօրեն` Նինել Լիպնիցկայա
* Դերրեը հնչյունավորել են` Վյաչեսլավ Նեվիննի` (ավանակ), Կլարա Ռումյանովա (ոչխար), Գեորգի Վիցին (աքլոր և ցլիկ), Լև Դուրով (վարազ)

Վերաթողարկում տեսաերիզով
------------------------

* 1990-ական թվականների կեսերին մուլտֆիլմը VHS ձևաչափով վերաթողարկվել է «Սոյուզ վիդեո» ընկերության կողմից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Քաղցր աղբյուրը» Аниматор.ру կայքում

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Քաղցր աղբյուր» «Հայրենական կինոյի հանրագիտարան» կայքում

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database · Animator.ru |

 |
| **՞**Կծոխուր ամուրյան |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Կարգ | Հրանունկածաղկավորներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Կծոխուրազգիներ |
|
|
|
| Ցեղ | Կծոխուր |
|
|
| Տեսակ | Կծոխուր ամուրյան |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| B. amurensis Rupr.

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Կծոխուր ամուրյան** (լատ.՝  B. amurensis Rupr.), կծոխուրազգիների ընտանիքի, կծոխուր ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Տերևաթափ թուփ է՝ մինչև 3,5 մ բարձրությամբ, ուղղաձիգ հոռաշիվերով և կողմնային անկյունավոր, դեղնավուն, ավելի ուշ՝ մոխրագույն ճյուղերով։ Բողբոջները կարմիր են կամ գորշ, մինչև 1,5 մմ երկարությամբ, սրածայր։ Տերևները էլիպսաձև են կամ հակառակ-ձվաձև, մինչև 12 սմ երկարությամբ և 5 սմ լայնությամբ, եզրերին մանր փշաատամնավոր, ներքևից՝ վառ դեղնավուն, վերևից՝ անփայլ։ Փշիկները դեղնավուն են, սովորաբար 3 ճյուղանի, մինչև 3 սմ երկարությամբ, հոռաշիվերի վրա ավելի երկար։ Միայն ընձյուղների վրա երբեմն փշիկները ունենում են 4 — 5, հազվադեպ 7 ճյուղեր։ Մացառային ճյուղերի վրա ներքին փշիկները տերևանման լայնացած են։ Հուրանները ունեն մինչև 10 սմ երկարություն, կազմված 10—25 ծաղիկներից, որոնք դեպի ցած են հակված։ Հատապտուղները էլիպսաձև են, մոտ 1 սմ երկարությամբ, վառ-կարմրավուն։ Սերմերը եթե հատապտղի մեջ մեկական են, ապա ձվաձև են, իսկ եթե 2-ական են, ապա սերմի մի կողմը տափակ է։ Ծաղկում է մայիսին, պտուղները հասունանում են սեպտեմբեր-հոկտեմբերին։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Հեռավոր Արևելքում (Պրիմորիեի երկրամասում), Հյուսիսային Չինաստանում։ Աճում է անտառների եզրերին, բացատներում, լեռնային գետերի ափերին, քարքարոտ հողերում։ Հայաստանի պայմաններում լավ է կլիմայավարժվել։ Հանդիպում է Երևանում, Սևանում, Վանաձորում, Իջևանում։ Ամենուրեք երաշտադիմացկուն է, շոգադիմացկուն, պահանջկոտ չէ հողի նկատմամբ։ Սևանում միանգամայն ձմեռադիմացկուն է։

Կիրառություն
------------

Պիտանի է կենդանի ցանկապատ ստեղծելու համար։
Էկոլոգիական խումբը Xllp: Մշակության հավանական շրջանները' 1 —32:
:

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. (1), Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ (312)։


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | UNII |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2778301360 |

 |
**Պատերազմի միջազգային իրավական կարգավորում**, պատերազմը ոչ խրախուսվում և ոչ էլ արգելվում է միջազգային մարդասիրական իրավունքի կողմից։ Պատերազմի հարցում մարդասիրական իրավունքը հենվում է միջազգային իրավունքի ՄԱԿ-ի Կանոնադրության դրույթների վրա։ ՄԱԿ-ի Կանոնադրությունը, սակայն, արգելում է պատերզամը։ ՄԱԿ-ի անդամ պետությունները պարտավոր են բոլոր դեպքերում տարաձայնությունները լուծել խաղաղ ճանապարհով։ Այն պետությունը, որն իր նպատակներին հասնելու համար փորձում է ուժ գործադրել այլ պետության նկատմամբ, ոտնահարում է միջազգային իրավունքը և ագրեսիա կատարում, անգամ արդարացված լինելու դեպքում։ Միջազգային մարդասիրական իրավունքը սկսում է գործել, երբ զինված ընդհարումը սկսվել է, անկախ սկսվելու պատճառներից։

Միջազգային մարդասիրական իրավունքի ճյուղերն ու տեսակները զինված ընդհարումների վերաբերյալ
---------------------------------------------------------------------------------------

Միջազգային մարդասիրական իրավունքը բաժանվում է 2 ճյուղի՝

* «Ժնևի իրավունք»-նպատակն է պաշտպանել քաղաքացիական բնակչությանը
* «Հաագայի իրավունք»-սահմանում է զինված ընդհարման մեջ գտնվող կողմերի իրավունքները և պարտականությունները ռազմական գործողությունների ընթացքում և սահմանափակում հակառակորդին վնաս պատճառելու հնարավոր միջոցները

Վերը նշված միջազգային պայմանագրերը ընդունվել են 1977 թվականին, համապատասխանաբար Ժնևում և Հաագայում։
Միջազգային մարդասիրական իրավունքը ճանաչում է զինված ընդհանրումների 2 տեսակ՝

* Միջազգային բնույթի ընդհանրումներ
* Ոչ միջազգային բնույթի ընդհանրումներ

### Միջազգային բնույթի ընդհանրումներ

Միջազգային բնույթի ընդհանրումն առնվազն 2 պետությունների զինված ուժերի միջև բախումն է։ Միջազգային բնույթի զինված ընդհանրում է նաև ազգային-ազատագրական պատերազմը։

### Ոչ միջազգային բնույթի ընդհանրումներ

Ոչ միջազգային բնույթի ընդհանրումը որևէ պետության տարածքում վերջինիս կանոնավոր զինված ուժերի և կազմակերպված զինված խմբի կամ կազմակերպված զինված խմբերի միջև բախումն է։

Պատերազմելու մեթոդների և միջոցների սահմանափակումը
-------------------------------------------------

Համաձայն Ժնևի 1977 թվականի միջազգային պայմանագրի պատերազմելու արգելված միջոցներից է ուխտադրժությունը, դա այն է, երբ որևԷ երկիր կամ զինված խումբ հարձակվում են սպիտակ դրոշ պարզած կամ ձևացնում են, թե շարքից դուրս են եկել՝ օգնության շտապող հակառակորդին ոչնչացնելու նպատակով, անընդունելի են նաև քողարկումը, կեղծ ռազմական գործողությունները կամ ապատեղեկատվությունը, որոնց նպատակն է մոլորության մեջ գցել հակառակորդին, այս ամենը անընդունելի են բայց ոչ արգելված։

Աղբյուրներ
----------

* «Հասարակագիտություն» 11 դաս.
**Ռուկավիշնիկովի տուն** (ռուս.՝ Дом Рукавишникова), XIX դարի առանձնատուն Մոսկվայում։ Հասցեն` Բոլշայա Նիկիտսկայա փողոց, տուն 41։

Պատմություն
-----------

Տնատիրության տիրապետման պատմությունը սկսվում է XVIII դարի կեսերից. Բեզսոնովների դաստակերտի մեծ հողատարածքում 1757 թվականի հատակագծում պատկերված է կիսանկուղով մեկհարկանի քարե ապարանք։ 1812 թվականի հրդեհից փրկված տունը 1830 թվականին պետական խորհրդական Ն. Ա. Սիմոնովի դուստրը վերնակառուցել է կիսահարկով։ 1876 թվականին հողակտորը հերթական անգամ բաժանվել է. նրա արևմտյան մասը տիրուհին` կոլեգիալ քարտուղար Ե. Դ. Վիկուլինի կինը, վաճառել է Ռուկավիշնիկովների վաճառականների տոհմի հիմնադիր Վասիլի Նիկիտիչ Ռուկավիշնիկովին։ Հողամասը ձևակերպվել է նրա կնոջ` Ելենա Կուզմինիչնայի անունով, որը նույն թվականին Ա. Ս. Կամինսկու նախագծով տունը վերակառուցելու վերաբերյալ խնդրագիր է ներկայացրել։ Վերնակառուցելով երկրորդ հարկը և հյուսիսային կողմից կցակառուցելով ելուն` Կամինսկին նաև էապես փոխել է ճակատի ճարտարապետական դիմագիծը «իրեն բնորոշ էկլեկտիկ ձևով` օգտագործելով մոսկովյան նեոբարոկկոյի թեմաներ»։

Այստեղ ապրած Կ. Վ. Ռուկավիշնիկովը հաճախ անցկացնում էր Ռուսական երաժշտական ընկերության վարչության մոսկովյան բաժանմունքի ժողովներ։

Ռուս-ճապոնական պատերազմի ժամանակ ամբողջ երկրորդ հարկը վերածվել է վիրաբուժական հիվանդանոցի, որը հետագայում վերակահավորվել է «Ե. Ն. Ռուկավիշնիկովայի վիրաբուժարանի»։

Խորհրդային տարիներին տունը մինչև 1960 թվականը եղել է Մոսկվայի առողջապահության բաժնի վարույթում, այնուհետև հանձնվել է դիվանագիտական ներկայացուցչություններին։ Այժմ այստեղ է գտնվում Մյանմայի դեսպանությունը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Եվդոկիա Նիկոլաևնա Ռուկավիշնիկովան (օրիորդական ազգանունը` Մամոնտովա) եղել է Կ. Վ. Ռուկավիշնիկովի կինը։

Աղբյուրներ
----------

* *Никифоров А. С.* Дом Рукавишниковых // Московский журнал. — 2015. — № 10. — С. 52—55. — ISSN 0868-7110.
| **՞**Ալպիական տրիտոն |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Երկկենցաղներ |
|
|
|
| Կարգ | Պոչավորներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Սալամանդրներ |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | **Ալպիական**  **տրիտոն** |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Ichthyosaura alpestris  (Laurenti, 1768) |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : 59472 |
|  Տեսակներ |
| 
* *Triton alpestris* Laurenti, 1768
* *Hemitriton alpestris* (Laurenti, 1768)
* *Triturus alpestris* (Laurenti, 1768)
* *Mesotriton alpestris* (Laurenti, 1768)

 |
|  Տարածվածություն |
| պատկեր |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Ալպիական տրիտոն** կամ **լեռնային տրիտոն** (լատ.՝ Ichthyosaura alpestris), պոչավոր երկկենցաղների կարգի իրական սալամանդրերի ընտանիքին պատկանող տրիտոն։

Առավել գեղեցիկ տրիտոններից մեկն է։ Հայտնի է իր չափազանց վառ գունավորումով և խայտաբղետությամբ։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Կենտրոնական Եվրոպայում՝ Դանիայից մինչև Հունաստան՝ Գերմանիայում, Նիդերլանդներում, Բելգիայում, Չեխիայում, Ֆրանսիայի արևմուտքում, Ավստրիայում, Ռումինիայում, Բուլղարիայում, Հունաստանում և Բալկանյան թերակղզու հարավսլավոնական երկրներում։

Տարածված է նաև Հյուսիսային Իտալիայում և որոշ քանակությամբ նաև Կենտրոնական Իսպանիայում։ Հանդիպում է նաև Ուկրաինայի արևմուտքում։ Պորտուգալիայում չի հանդիպում։

Նախընտրում են բնակվել բացառապես անտառապատ տարածքներում՝ ջրային ավազանի հարևանությամբ։ Կենդանին գրանցված է Ուկրաինայի կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Ալպիական տրիտոնները համարվում են բնության մեջ ամենագեղեցիկ երկկենցաղներից մեկը՝ շնորհիվ երփներանգ և վառ գունավորում ունեցող մաշկի։ Մարմնի երկարությունը հասնում է 9 սմ-ի։

Արուների մեջքի հատվածը մոխրադարչնագույն է՝ որոշակիորեն կապույտ երանգով, մեջտեղում կա պուտերվ ծածկված ոչ մեծ կատար։

Տրիտոնների մարմնի կողքերին շարքերով դասավորված են մուգ կապույտ բծեր։ Փորը և կոկորդը հրանարնջագույն են, իսկ բավականին խոշոր պոչը՝ մոխրաերկնագույն։

Ի տարբերություն արուների՝ էգերը կատար չունեն, իսկ մաշկի գունավորումն այնքան էլ վառ արտահայտված չէ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Ալպիական տրիտոն, Բնության պատմության ազգային թանգարան, Նյու Յորք, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ
2. ↑  Հ․Ջ․ Գրիգորյան, *Ողնաշարավորներ*, Հայերեն կենդանաբանական տերմինաբանություն (վերլուծություն և սկզբունքներ) (խմբ. Հ․Գ․ Խաչատրյան), «ՀՀ ԳԱԱ Գիտություն հրատարակչություն», 2008, էջ 163 — 264 էջ. — 300 հատ, ISBN 978-5-8080-0723-9։


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · iNaturalist · NCBI · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | NKC: ph569161 |

 |