**Կոնստանտին ֆոն Էկոնոմո** (գերմ.՝ Constantin Freiherr Economo von San Serff օգոստոսի 21, 1876(1876-08-21), Բրեիլա, Ռումինիա - հոկտեմբերի 21, 1931(1931-10-21), Վիեննա, Առաջին Ավստրիական Հանրապետություն), հունական ծագմամբ ավստրիական նյարդաբան։ Օդագնացության պիոներներից։ Որպես Ավստրիայի քաղաքացի ստացել է միջազգային օդաչուի արտոնագիր։

Ֆոն Էկոնոմոյի անունն իր հայտնագործությունների շնորհիվ դարձել է էպոնիմ։ Լեթարգիկ էնցեֆալիտը (համաճարակային լեթարգիկ էնցեֆալիտ), որը նա նկարագրել է Ժան Ռենե Քրուշեթից (ֆր.՝ Jean-René Cruchet) անկախ, հետագայում ստացել է *ֆոն Էկոնոմո ուղեղաբորբ* անունը։ Քնի ֆիզիոլոգիայի և մեծ ուղեղի կեղևի ցիտոարխիտեկտոնիկայի առաջին հետազոտողներից է, իսկ մարդու բջջային արխիտեկտենիկական աղյուսակը կոչվում է *Էկոնոմո-Կոսկինասի քարտեզ*։ Նա հայտնաբերել է իլիկանման նեյրոնները, որը անվանում են *Էկոնոմոյի նեյրոններ*։ Նրա գիտական ձեռքբերումներն ընդգրկում են չորս մենագրություն եւ 140-ից ավելի հոդվածներ, որոնք նա գրել է գիտական գործունեության ավելի քան 33 տարիների ընթացքում։

Կենսագրություն
--------------

### Երիտասարդություն

Կոնստանտին ֆոն Էկոնոմոն ծնվել է 1876 թվականի օգոստոսի 21-ին ռումիանական Բրեիլա քաղաքում, հարուստ ազնվականի ընտանիքում։ Նրա հայրը` Յոհաննես Էկոնոմոն (1834–1921) հույն արդյունաբերող էր, 1904 թվականից բարոնի կոչում ուներ, և մայրը` Հելեն Էկոնոմոն (1848-1923) Մորատիների ընտանիքից էր։

Կոնստանտինը Յոհանի և Հելենի հինգերրոդ երեխան է եղել։ Նրա եղբայրը և քույրը (իրենից առաջ ծնված Կոնստանտինը և Մարիան) մահացել են մանուկ հասկում, դրանից հետո ծնվել են երկու քույրերը` Սոֆիան և Մարիան և եղբայրները` Դիմիտին, Յոհանեսը և Լեոն։ Պատերազմից անմիջապես առաջ ընտանիքը տեղափոխվել է Ավստրո-Հունգարիա և ստացել է ավստրիական քաղաքացիություն։ Նա մեկ տարեկան էր, երբ ընտանիքը բնակություն հաստատեց Տրեստ քաղաքում, որտեղ էլ անցել է նրա մանկությունը։ Նրա ընտանիքը Ավստրիայի հունական հարգված ընտանիքներից էր։

Նա մանուկ հասակից հրաշալի սպորտսմեն էր, խոսում էր հունարեն, ֆրանսերեն, իտալերեն և գերմաներեն։

### Կրթություն

Վիեննայի համալսարան
14 տարեկանում ոգեշնչվելով Չեզարե Լոմբրոզոյի «Հանճար և խելագարություն» (*Genio e follia* 1864) գրքով, երազում էր բժիշկ դառնալ։ Սակայն դպրոցն ավարտելուց հետո հոր հորդորով 1893 թվականին ընդունվում է Վիեննայի պոլիտեխնիկական համալսարան և սկսում է ինժեներություն սովորել։ Այնտեղ նա միաժամանակ ուսումնասիրում է օդագնացության ինժեներություն։ Սակայն երկու տարի անց հորից թույլտվություն ստանալով` կրթությունը շարունակում է Վիեննայի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետում, որն ավարտում է 1901 թվականին։ 1898-1899 թվակականին արձակուրդների ընթացքում Կոնստանտինն իր եղբոր` Դիմիտրիուսի հետ վեց ամսով ճանապարհորդել է Միացյալ Նահանգներ, Կանադա, Ճապոնիա, Չինաստան եւ Հնդկաստան։

Դեռևս ուսանող ժամանակ նա աշխատել է Հյուսվածքաբանության ինստիտուտում Վիկտոր ֆոն Էբների մոտ և 1900-1903 թվականներին Ֆիզիոլոգիայի ինստիտուտում եղել է ֆիզիոլոգ Զիգմունդ Էքսների ասիստենտը։ 1901 թվականի հունվարի 31-ին Վիեննայում ստացել է դոկտորի կոչում։ Մեկ տարի մասնագիտացել է Հերման Նոթնագենի ղեկավարած Վիեննայի ներքին օրգանների կլինիկայում, որից հետո սկսել է իր գիտական ուղևորությունը Եվրոպայով։

#### Կրթական ուղևորություն

1903 թվականին նա եղել է Փարիզում` հոգեբուժություն ուսումնասիրելով Վալանտին Մագնանի և Ալիքս Ջոֆրոյ մոտ և նյարդաբանություն` Մարի Պիեռի և Ֆուլգենս Ռայմոնդի ղեկավարությամբ։ Նանսիում Հիպոլիտ Բերնհեյմի մոտ կարճատև զբաղվել է հիպնոսով։ Որից հետո Ստրասբուրգում երեք ամիս անատոմիա և ֆիզիոլոգիա է ուսումնասիրել Ալբրեխտ Բետեի և Էռնստ Յուլիուս Ռիխարդ Էվալդի մոտ։ Մյունխենում կես տարի նյադահյուսվածքաբանություն է ուսումնասիրել Ալոիս Այցհայմերի մոտ։ Բեռլինում նյադաբանություն և հոգեբուժություն է ուսումնասիրել Հերման Օպենհեյմի և Թեոդոր Զիհենի մոտ։ Տրիեստում համեմատական նյարդաանատոմիա է ուսանել Կարլ Իսիդոր Կորիի մոտ։ Սովորել է Մյունխենում Էմիլ Կրեպելինի մոտ։

#### Վերադարձ Վիեննա

1906 թվականին նա վերադարձել է Վիեննա, որտեղ անցել են նրա հետագա 25 տարիները։ Վիեննայում նա աշխատել է հոգեբուժության ամբիոնի հոգեբույժ` հետագայում Նոբելյան մրցանակակիր Յուլիուս Վագներ Յաուրեգի մոտ։ Ֆոն Էկոնոմոյի բնակարանը գտնվել է *Ռաթհաուսշտրասսե 13, Վիեննա I (Rathausstrasse 13, Wien I)* հասցեում։ Այս փողոցում է *(Rathausstrasse 7)* իր պրակտիկան սկսել Զիգմունդ Ֆրոյդը։

1920 թվականից մինչև կյանքի ավարտը եղել է Վիեննայի համալսարանի Բժշկական ֆակուլտետի Նյարդաբանության և հոգեբուժության ամբիոնի պրոֆեսոր։ 1928 թվականից Վիեննական հոգեբույժների միության նախագահն է եղել։ 1931 թվականին, մահվանից առաջ գլխուղեղի ուսումնասիրության բաժին է բացել։

Օդաչուի կարիերա
---------------

Ավստրիայի առաջին օդաչուներից մեկն է եղել։ Օդագնացության նկատմամբ նրա հետաքրքրություն սկսել է 1907 թվականից։ Փարիզում նա օդապարիկով թռչել է սովորել և օդաչուի արտոնագիր է ստացել (թիվ 10)։

Ֆրանսիայի Մարնի Մորմելոն լե Պետիտ համայնքում 1908 թվականին նա գնել է «Վոիզին» ապրանքանիշի անձնական ինքնաթիռ (ֆր.՝ Voisin - աշխարհում Քաղաքացիական օդային նավատորմի առաջին արտադրող ընկերություններից մեկը) և 1912 թվականին օդաչուի միջազգային արտոնագիր է ստացել, որպես Ավստրիայի առաջին քաղաքացի։ 1910 թվականից 16 տարի շարունակ եղել է 1901 թվականին հիմնված Ավստրիական օդային ակումբի նախագահ (գերմ.՝ Österreichischer Aero Club)։ Առաջին համաշխարհային պատերազմում օդաչու է եղել, որից հետո ռազմական բժիշկ։

1911 թվականին Էտրիխ Թաուբեի (անգլ.՝ Etrich Taube) ինքնաթիռով թռիչք է կատարել, որով հիացել է կայսր Ֆրանց Յոզեֆ I-ը, իսկ 1913 թվականին ֆոն Էկոնոմոն հանդիպել է առաջին Դիրիժաբլների ստեղծողներից մեկի` Ֆերդինանդ ֆոն Ցեպելինի հետ։ 1912 թվականի խոշորամասշտաբ զորավարժությունների ժամանակ փորձարկել է իր ինքնաթիռը և ստացել է «KK» օդաչուի նշան («Kaiserlich und Königlich» երկիշխանության հապավում, այսինքն «կայսերական և թագավորական»` Ավստրիայի (կայսր) և Հունգարիայի (թագավոր))։ Նա պատերազմի ժամանակ ծառայել է Տիրոլյան առաջին ճակատի (Իզոնցոյի ճակատամարտ) Լավիսում տեղակայված ՌՕՈւ-երի ավիաջոկատում և բազմաթիվ մրցանակներ է ստացել։ Ընկերոջ` Ալեքսանդր Կասինոնեի հետ հանդես է եկել Ասպերնում նոր օդանավակայանի ստեղծման օգտին (հիմնադրվել է 1913 թվականին, քանի որ Նոյշտադտի օդանավակայանը բավական հեռու էր Վիեննայից, Զիմմերինգ Հեյդենի 1909 թվականին ընտրած տեղը պարզվեց չի բավարարում)։

1931 թվականին «Österreichischer» օդագնացության ակումբի 30 ամյակի կապակցությամբ ելույթ է ունեցել, որտեղ իր խոսքում իր վստահությունն է հայտնել, որ քսաներորդ դարում մարդկությունը կհաղթահարի ծանրության ուժը և մեծ բարձրությունների կհասնի։

Գիտական գործունեություն
-----------------------

Էկոնոմո-Կոսկինասի քարտեզ` մարդու բջջային արխիտեկտենիկական աղյուսակ
Սխեմատիկ պատկերացում նորմալ նեյրոն (ձախից) և Էկոնոմոյի նեյրոն (աջից) կամ իլիկանման բջիջ (Spindle-cell)
Կոնստանտին ֆոն Էկոնոմոն 1913 թվականից եղել է Վիեննայի համալսարանի Հոգեբուժության և նյարդաբանության ամբիոնի էքստրաօրդինար դոցենտ, իսկ 1921 թվականից` օրդինար պրոֆեսոր (կադրային պրոֆեսոր)։

Հրապարակել է մոտ 150 հոդվածներ և գրքեր։ Հայտնաբերել է գլխուղեղի կլման և շնչառության համար պատասխանատու կենտրոնը։ Զբաղվել է քնի խանգարման խնդիրներով, մշակել է քնի տեսությունը։ Նկարագրել է համաճարակային Լեթարգիկ էնցեֆալիտը կամ քնաբորբը, որը հետագայում նրա անունով կոչվել է *Էկոնոմո էնցեֆալիտ*։ 1925 թվականին Գեորգ Ն. Կոսկինասի հետ համատեղ մշակել է ուղեղի կիսագնդերի կեղևի բջջային արխիտեկտենիկական կամ ցիտոարխիտեկտոնիկական աղյուսակը (Էկոնոմո Կոսկինասի քարտեզ)։ Ըստ այդ սխեմայի յուրաքանչյուր կիսագնդի մակերևույթը բաժանվում է 7 մասի և 109 դաշտի։

### Վագներ Յաուրեգի կլինիկա

1916 թվականին նա ուղարկվել է Վիեննա, որտեղ Յուլիուս Վագներ Յաուրեգի կլինիկայում ուղեղի վնասվածքների բուժմամբ է զբաղվել, նաև ուսումնասիրել է Վիլսոնի հիվանդության դեպքերը, հեմիբալիզմի, ցրված սկլերոզի, բողոքամոլության պարանոյայի (paranoia querulans, լատին․՝ querulus - բողոքել) եւ դիսպոմանիայի դեպքերը։ Ապա հանդես է եկել Եվրոպայում սկսվող համաճարակի` նախկինում անհայտ հիվանդությունների դեպքերի կարևոր դիտարկումներով։ 1917 թվականի ապրիլին նա Վիեննայի հոգեբուժական ասոցիացիայի անդամների առաջ հանդես է եկել զեկուցումով, որով նկարագրել է քնկոտ էնցեֆալիտը, եւ 1917 թվականի մայիսի 10-ին նրա աշխատանքը տպագրվել է «Wiener Klinische Wochenschrift» ամսագրում։ 1929 թվականին տպագրվել է այս հիվանդությանը նվիրված նրա դասական մենագրությունը, որից հետո *Ֆոն Էկոնոմո էնցեֆալիտ* էպոնիմը (eponym) շարունակում է օգտագործվել առ այսօր։

1928 թվականին նա Վագներ Յաուրեգին կլինիկայի տնօրենի պաշտոնում փոխարինելու առաջարկ է ստացել, սակայն մերժել է, պատճառաբանելով, որ չի ցանկանում, որ իր աշխատանքը բյուրոկրատական աշխատանքից ստորադասվի։

Ընտանիք
-------

1919 թվականի հունիսի 10-ին Վիեննայի Սուրբ Ստեփանոսի մայր տաճարում ամուսնացել է ավստրիացի գեներալ արքայազն Ալոիս ֆոն Շյոնբուրգ Հարթենշտայնի աղջկա` Ալիսա Շյոնբուրգ Հարթենշտայնի (Լիլի) հետ (1892-1986)։ Նրանք երեխաներ չեն ունեցել։

Կյանքի վերջին տարիներ
---------------------

1928 թվականին նա առաջինն էր, որ արժանացել է Աթենքի ակադեմիայի միցանակի։ 1929 թվականին մեկնել է ԱՄՆ և աջակցել է Հարվի Ուիլյամ Կուշինգի Բոստոնում կատարած նյարդավիրաբուժական աշխատանքներին։ Նույն թվականի դեկտեմբերի 3-ին Կոլումբիայի համալսարանի Բժիշկների և վիրաբույժների միությանը ներկայացրել է իր գիտահետազոտական աշխատանքները քնի նյարդաանատոմիական կենտրոնի վերաբերյալ։

1931 թվականին նա դարձել է վերաբացված Ուղեղի հետազոտական ինստիտուտի տնօրեն, որը հոգեբուժական կլինիկայի հետ էր միացվել։

Ֆոն Էկոնոմոյի մոտ կրծքահեղձուկի առաջին դեպքը եղել է դեռևս 1924 թվականին, մինչև *Չափահաս մարդու ուղեղի կեղևի ցիտոարխիտեկտոնիկայի* (*Die Cytoarchitektonik der Hirnrinde des erwachsenes Menschen)* լույս տեսնելը։ 1931 թվականի օգոստոսին Զալցբուրգի փառատոնի ժամանակ Լյուդվիգ վան Բեթհովեն Ֆիդելիո օպերան դիտելուց հետո նա մեկնում է Բռնո 1-ին Նյարդաբանության միջազգային գիտաժողովին մասնակցելու, որը պետք է տեղի ունենար սեպտեմբերի 31-ից օգոստոսի 4-ը և որի կազմակերպման գործում մեծ դերակատարում ուներ Էկոնոմոն։ Վիեննա վերադառնալուց հետո սեպտեմբերի 8-ին նա սրտամկանի ինֆարկտ ստացավ, որին հաջորդեցուղեղի կաթվածը։ Կոնստանտին ֆոն Էկոնոմը մահացավ 1931 թվականի հոկտեմբերի 21-ին Վիեննայի իր բնակարանում։

Հիշատակ
-------

1932 թվականին ի պատիվ Կոնստանտին ֆոն Էկոնոմի կոչվել է Վիեննայի Ֆավորիտեն վարչական շրջանի նրբանքներից մեկը։ 1966 թվականին Վիեննայի համալսարանի նախասրահում *(Arkadenhof)* կանգնեցվել է Կոնստանտին ֆոն Էկոնոմոյի կիսանդրին։ 1976 թվականին նրա ծննդյան 100-ամյակի կապակցությամբ Ավստրիայում թողարկվել է հուշ-նամականիշ։

Վիեննայում նրա տան պատի վրա հուշաքար է տեղադրված, որի վրա գրված է.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Constantin von Economo der große Hirnforscher und Menschenfreund wohnte von 1905–1931 in diesem Hause.- Կոնստանտին ֆոն Էկոնոմո, ուղեղի հետազոտող եւ մարդկության մեծ բարեկամ, ապրել է այդ տանը, 1905-1931 տարիների ընթացքում |  |

2008 թվականի մարտի 11-12-ին Տրիեստում տեղի է ունեցել հատուկ սիմպոզիում *Պրիմատների ուղեղի կեղևի ցիտոարխիտեկտոնիկայի* վերաբերյալ, որտեղ հատուկ հրավիրվածներից էին Ելենա և Գաբրիելա Էկոնոմոնները։

Աշխատություններ
---------------

* Die Cytoarchitektonik der Hirnrinde des erwachsenen Menschen, W.— B. 1925 (совм. с G. N. Koskinas).
* Zellaufbau der Grosshirnrinde des Menschen, B. 1927.
* Die Encephalitis lethargica, B.—W. 1929.

Գրականություն
-------------

* *Marburg O.* Konstantin Economo Freiherr von San Serff, Dtsch. Z. Nervenheilk. Bd 123, S. 219, 1931.
* *Stransky Е.* Constantin von Economo, в кн.։ Grosse Nervenärzte, Bd 2, Stuttg. 1959.
* *Kutlik I.* Ste vyrocle narodenia Constantina Eoconoma, Bratlsl. lek. Listy, sv. 66, s. 110, 1976.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.)
2. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
3. 1 2 3 4  Չեխիայի ազգային գրադարանի կատալոգ
4. ↑  Identifiants et Référentiels (ֆր.) — ABES, 2011.
5. ↑  CONOR.Sl
6. 1 2  Triarhou LC. The signalling contributions of Constantin von Economo to basic, clinical and evolutionary neuroscience. „Brain research bulletin". 3 (69), s. 223–43, kwiecień 2006. DOI: 10.1016/j.brainresbull.2006.02.001. PMID 16564418.
7. ↑  Premuda L. La formazione intellettuale e scientifica di Constantin von Economo, Rassegn. „Stud Psichiatr". 6, s. 1327, 1977.
8. 1 2 3 4  Экономо Константин. БСЭ3
9. 1 2  Economo, K. (1932) Constantin Freiherr von Economo. Wien: Mayer & Co.
10. ↑  J.F.J. Archibald, Aërial fox and geese, Scribner’s Magaz. 56 (1914) s. 659–667.
11. ↑  L. van Bogaert, J. Theodorides, Constantin von Economo: The Man and the Scientist, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien, 1979.
12. ↑  APPENDIX 2-AV. Summary of FAI-LICENSED BALLOON PILOTS of small countries 1908-1913. Who's Who in Balloning.
13. ↑  I. Fischer, Biographisches Lexikon der Hervorragenden Ärzte der Letzten 50 Jahre, Bd. 1, Österreichisches Biographisches Lexikon, Wien, 1932.
14. 1 2  *A A Graf, H Kucera, & A Taylor.* NINETY YEARS OF AVIATION IN AUSTRIA.
15. ↑  K.u.K. or K. k. - the abbreviations explained
16. ↑  K. von Economo. Encepahlitis lethargica. Wiener klinische Wochenschrift, May 10, 1917, 30: 581—585. Die Encephalitis lethargica. Leipzig and Vienna, Franz Deuticke, 1918.
17. ↑  Encephalitis lethargica syndrome: 20 new cases and evidence of basal ganglia autoimmunity.
18. ↑  C. von Economo, Wilsons Krankheit und das Syndrôme du corps strié, Zeitschr Ges Neurol. Psychiatr. (Berlin) 43 (1918) 173–209
19. ↑  K. von Economo, Die hereditären Verhältnisse bei der Paranoia querulans. (Festschrift zur Feier des 25 Jährigen Professoren-Jubiläums von Hofrat Prof. Dr. Julius Wagner R. von Jauregg), Jahrb. Psychiatr. Neurol. (Lipsk) 36 (1914) 418–442.1918
20. ↑  C. von Economo, Die hereditären Verhältnisse bei der Paranoia querulans (Referat: K. Löwenstein, Berlin), Zeitschr Ges Neurol Psychiatr (Refer. Ergebn.) 12 (1916) 420–421.
21. ↑  SCHÖNBURG Տոհմաբանական կայք (անգլ.)
22. ↑  S. Menardos, Festive session of the Academy of Athens for 25 March, Proc Acad Athens 3 (1928) 280–282.
23. ↑  von Economo C. «Sleep as a problem of localization (Paper read before the College of Physicians and Surgeons, Columbia University, New York, December 3, 1929)» (PDF). `{{cite journal}}`: Cite journal requires `|journal=` (օգնություն); Unknown parameter `|czasopismo=` ignored (`|journal=` suggested) (օգնություն); Unknown parameter `|rok=` ignored (`|date=` suggested) (օգնություն); Unknown parameter `|strony=` ignored (`|pages=` suggested) (օգնություն); Unknown parameter `|wydanie=` ignored (`|number=` suggested) (օգնություն)
24. ↑  Professor Economo †. In: Die Neue Zeitung, 22. Oktober 1931, S. 3
25. ↑  Karplus IP. Constantin Baron Economo von San Serff. „Klinische Wochenschrift". 10. 51, s. 2375, 19 grudnia 1931. DOI: 10.1007/BF01755954.
26. ↑  Julius Wagner-Jauregg. Dr. Constantin Baron Economo von San Serff †. „Wiener klinische Wochenschrift". 44. 44, 1931.
27. ↑   *Van Bogaert, L. Théodoridès, J. (1979). Constantin von Economo. The Man and the Scientist. Wien: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften ISBN 3-7001-0284-4.*
28. ↑  Haas, L.F. (2002). Neurological stamp. Constantin von Economo. In: Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry, 73, 81.
29. ↑  Phosphorylated tau in cerebrospinal fluid as a marker for Creutzfeldt–Jakob disease. J Neurol Neurosurg Psychiatry 2002;73:79–82

Արտաքին հղումներ
----------------

* *Alexander Pilcz* Professor Dr. Constantin von Economo, Wiener Med Wochenschr. 81 (1931) 1450. Կոնստանտին ֆոն Էկոնոմոյի մասին ցավակցան (գերմ.)
* Phosphorylated tau in cerebrospinal fluid as a marker for Creutzfeldt–Jakob disease. J Neurol Neurosurg Psychiatry 2002;73։79–82

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Կոնստանտին ֆոն Էկոնոմո» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուս · Մեծ կատալոնական · Treccani |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 10070602 · BNE: XX1256394 · BNF: 161171699 · CONOR: 146073443 · GND: 118687751 · ICCU: CUBV058100 · ISNI: 0000000083981561 · LCCN: n85808882 · NKC: nlk20000084852 · NLA: 36010158 · NTA: 132670747 · NUKAT: n2010145441 · SUDOC: 119213060 · VIAF: 84796396 · WorldCat VIAF: 84796396 |

 |

 |