| Էլեկտրամագնիսականություն |
| --- |
| 

---

Սոլենոիդ |
| Էլեկտրականություն
Մագնիսականություն |
| Էլեկտրաստատիկա
* Էլեկտրական լիցք
* Ստատիկ էլեկտրականություն

* Էլեկտրական դաշտ
* Հաղորդիչ

* Մեկուսիչ
* Տրիբոէլեկտրականություն

* Էլեկտրաստատիկ լիցքաթափում
* Ինդուկցիա

* Կուլոնի օրենք
* Գաուսի օրենք

* Էլեկտրական հոսք
* Պոտենցիալ էներգիա
* Էլեկտրական դիպոլային մոմենտ

* Բևեռացման խտություն
 |
| Մագնիսաստատիկա
* Մագնիսական դաշտի շրջապտույտի թեորեմ
* Մագնիսական դաշտ

* Մագնիսացում
* Մագնիսական հոսք

* Բիո-Սավարի օրենք

* Մագնիսական դիպոլային մոմենտ

* Գաուսի օրենքը մագնիսականության համար
 |
| Էլեկտրադինամիկա
* Լորենցի ուժ

* Էլեկտրամագնիսական ինդուկցիա

* Ֆարադեյի օրենք

* Լենցի կանոն
* Շեղման հոսանք

* Մաքսվելի հավասարումներ

* Էլեկտրամագնիսական դաշտ

* Էլեկտրամագնիսական ճառագայթում

* Մաքսվելի թենզոր
* Պոյնտինգի վեկտոր

* Լիենար-Վիխերտի պոտենցիալներ

* Յեֆիմենկոյի հավասարումներ

* Մրրկային հոսանք

* Լոնդոնի հավասարումներ
 |
| Էլեկտրական ցանց
* Էլեկտրական հոսանք
* Էլեկտրական պոտենցիալ

* Լարում
* Դիմադրություն

* Օհմի օրենք

* Հաջորդական միացում
* Զուգահեռ միացում

* Հաստատուն հոսանք
* Փոփոխական հոսանք

* Էլեկտրաշարժիչ ուժ
* Ունակություն

* Ինդուկտիվություն
* Իմպեդանս

* Ռեզոնատոր
* Ալիքատար
 |
| Կովարիանտ ձևակերպում
* Էլեկտրամագնիսական թենզոր
* Քառաչափ հոսանք
* Էլեկտրամագնիսական պոտենցիալ
 |
| Գիտնականներ
* Ամպեր
* Կուլոն
* Ֆարադեյ
* Գաուս
* Հեվիսայդ
* Հենրի
* Հերց
* Լորենց
* Մաքսվել
* Տեսլա
* Վոլտա
* Վեբեր
* Էրստեդ
 |
| * դ
* ք
* խ
 |

**Էլեկտրամագնիսկան ինդուկցիա**, էլեկտրամագնիսկան մակածում, էլեկտրական հոսանքի առաջացում փակ կոնտուրում՝ դրանով անցնող մագնիսական հոսքի փոփոխության ժամանակ։ Հայտնաբերել է Մայքլ Ֆարադեյը 1831 թ. օգոստոսի 29-ին։

Մակածման հոսանքի ի հայտ գալը վկայում է, որ հաղորդիչ կոնտուրում առաջանում է որոշակի ԷլՇու։ Ֆարադեյի փորձերը ցույց են տվել, որ մակածման հոսանքը, հետևաբար՝ նաև մակածման ԷլՇՈւ-ն, առաջանում են միայն այն ժամանակ, երբ փակ կոնտուրով սահմանափակված մակերևույթով անցնող ինդուկցիայի գծերի թիվը փոփոխվում է։ Բայց որևէ մակերևույթով անցնող ինդուկցիայի գծերի թիվը համեմատական է այդ մակերևույթով անցնող ինդուկցիայի գծերի թիվը համեմատական է այ մակերևույթով մագնիսական հոսքին, ուստի՝ կարելի է եզրակացնել, որ էլեկտրամագնիսական մակածման ԷլՇՈւ-ի ծագման պատճառը մագնիսական հոսքի փոփոխությունն է։

Փորձերից հետևում է, որ որքան արագ է փոփոխվում մագնիսական հոսքը, այնքան մեծ է կոնտուրում մակածված ԷլՇՈւ-ն, այսինքն՝ մակածման ԷլՇՈւ-ի մոդուլը համեմատական է հոսքի փոփոխության արագության` **Δφ/Δt** մոդուլին՝

**|\varepsilon|+\left | \frac{\Delta \Phi}{\Delta t} \right | :**
Ներմուծելով համեմատականության գործակից՝ այդ կախումը կարող ենք արտահայտել հետևյալ հավասարումով.

**|\varepsilon|=k\left | \frac{\Delta \Phi}{\Delta t} \right |**

Միավորների միջազգային համակարգում համեմատականության գործակիցը՝ k=1, ուստի վերևում նշված բանաձևն ունի հետևյալ տեսքը՝

**|\varepsilon|=\left | \frac{\Delta \Phi}{\Delta t} \right |**

Այս բանաձևի հիման վրա կարելի է ձևակերպել մագնիսական հոսքի միավորի՝ վեբերի (1 Վբ) ևս մեկ սահմանում՝ փակ կոնտուրով սահմանափակված մակերևույթով մագնիսական հոսքը հավասար է 1 Վբ-ի, եթե 1 վայրկյանում այդ հոսքի՝ մինչև զրո հավասարաչափ նվազման դեպքում կոնտուրում ծագում է 1 Վ մակածման

Էլեկտրամագնիսական մակածման ԷլՇՈւ-ի մոդուլը
------------------------------------------

Բանաձևը հնարավորություն է տալիս որոշելու էլեկտրամագնիսական մակածման ԷլՇՈւ-ի մոդուլը։ Այն ներկայացնենք այնպես, որ արտահայտի նաև մակածման հոսանքի ուղղությունը, այսինքն՝ հաշվի առնի նաև Լենցի կանոնը։ Դրա համար անհրաժեշտ է նախ ընտրել փակ կոնտուրի շրջանցման դրական ուղղություն։ Այն կարելի է կապել կոնտուրով սահմանափակված մակերևույթի նորմալի հետ։ Որպես կոնտուրի շրջանցման դրական ուղղություն ընդունվում է խցանահանի բռնակի պտտման ուղղությունը, երբ խցանահանի սայրը համընթաց շարժվում է մակերևույթի նորմալի ուղղությամբ։ Եթե մակածման հոսանքի ուղղությունը համընկնում է կոնտուրի շրջանցման դրական ուղղության հետ, ապա հոսանքի ուժը, ինչպես նաև մակածման ԷլՇՈւ-ն համարվում է դրական, հակառակ դեպքում՝ բացասական։ Դիցուք՝ մագնիսական ինդուկցիայի B վեկտորն ուղղված է կոնտուրով սահմանափակված մակերևույթի նորմալի երկայնքով և ժամանակի ընթացքում աճում է։ Այդ դեպքում մագնիսական հոսքի փոփոխման արագությունը դրական է։ Համաձայն Լենցի կանոնի՝ մակածված հոսանքի ստեղծած մագնիսական դաշտի ինդուկցիան պետք է հակառակ ուղղված լինի B վեկտորին, որպեսզի խոչընդոտի նրա աճը։ Այստեղից հետևում է, որ մակածման հոսանքի ուղղությունը հակառակ է կոնտուրի շրջանցման դրական ուղղությանը, այսինքն՝ մակածման ԷլՇՈւ-ն ունի բացասական նշան՝  **\varepsilon < 0**: Ուստի՝ բանաձևում 
**\frac{\vartriangle \Phi}{\vartriangle t}**  արտահայտության առաջ պետք է դրվի «մինուս» նշան։ Երբ դաշտը նվազում է, **\frac{\vartriangle \Phi}{\vartriangle t}  <0**: Դարձյալ Լենցի կանոնով որոշելով մակածման հոսանքի ուղղությունը, համոզվում ենք, որ այս դեպքում \varepsilon>0: Հետևաբար՝ այս դեպքում ևս բանաձևում պետք է դրվի «մինուս» նշան, որպեսզի **ε**-ն լինի դրական։ Այսպիսով՝ բոլոր դեպքերում
**|\varepsilon|=-\frac{\vartriangle \Phi}{\vartriangle t}**  :

Այս բանաձևն արտահայտում է էլեկտրամագնիսական մակածման օրենքը, համաձայն որի՝ փակ կոնտուրում էլեկտրամագնիսական մակածման ԷլՇՈւ-ն հավասար է այդ կոնտուրով մագնիսական հոսքի փոփոխության արագությանը՝ վերցրած հակառակ նշանով։ Մագնիսական հոսքի Φ=BScosα բանաձևից հետևում է, որ փակ կոնտուրով հոսքը կարելի է փոփոխել երեք տարբեր եղանակներով։

Փակ կոնտուրով հոսքի փոփոխման եղանակները
---------------------------------------

**1.** Մագնիսական դաշտի ինդուկցիայի վեկտորի և դաշտում տեղադրված հարթ կոնտուրի մակերևույթի նորմալի կազմած α անկյունը չեն փոխվում, փոխվում է միայն մագնիսական դաշտի ինդուկցիայի մոդուլը։ Այս դեպքում ԷլՇՈւ-ն որոշվում է,  **\varepsilon = -S \cos \alpha \frac{\vartriangle B}{\vartriangle t}** բանաձևով։

**2.** Մագնիսական դաշտի ինդուկցիայի վեկտորը և նրա ու կոնտուրի մակերևույթի նորմալի կազմած α անկյունը չեն փոխվում, փոխվում է միայն կոնտուրի մակերեսը։ Այդ դեպքում մակածված ԷլՇՈւ-ն կարելի է որոշել **\varepsilon = -B \cos \alpha \frac{\vartriangle S}{\vartriangle t}** բանաձևով։

3. Մագնիսական դաշտի ինդուկցիայի վեկտորը և կոնտուրի մակերեսը չեն փոխվում, փոխվում է միայն կոնտուրի մակերևույթի նորմալի և ինդուկցիայի վեկտորի կազմած α անկյունը։

Գործնականում, որպես կանոն, մակածման հոսանք ստանում են ոչ թե մեկ փակ կոնտուրում, այլ մեծ թվով գալարներ պարունակող փաթույթում։ Այդ դեպքում, երբ մագնիսական հոսքի փոփոխման արագությունը բոլոր գալարներում նույնն է, մակածման ԷԼՇՈւ-ն մեծանում է N անգամ, որտեղ N-ը փաթույթի գալարների թիվն է՝ 
**\varepsilon = -N \cos \alpha \frac{\vartriangle \Phi}{\vartriangle t}**:

Տես նաև
-------

* Ֆարադեյի էլեկտրամագնիսական ինդուկցիայի օրենք

Աղբյուրներ
----------

* Ավագ դպրոցի 11-րդ դասարանի ֆիզիկայի դասագիրք ընդհանուր և բնագիտամաթեմատիկական հոսքերի համար։ Երևան, «Էդիթ Պրինտ» 2010: Հեղինակներ՝ Էդուարդ Ղազարյան, Ալբերտ Կիրակոսյան, Գագիկ Մելիքյան, Արտավազդ Մամյան, Սոս Մաիլյան։

Արտաքին հղումներ
----------------

* The Feynman Lectures on Physics Vol. II Ch. 17: The Laws of Induction

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 21)։*  |