recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Մ 17 ճանապարհ** **(M 17)**, միջպետական նշանակության ճանապարհը, որը հանդիսանում է Հայաստանի Հանրապետության ավտոմոբիլային ճանապարհային ցանցի կարևորագույն հատվածներից մեկը։

ՀՀ միջպետական նշանակության ավտոմոբիլային ճանապարհները նրանք են, որոնք կապում են Հայաստանի Հանրապետության ճանապարհային ցանցն այլ պետությունների ավտոմոբիլային ճանապարհների ցանցին և ապահովում են միջազգային տրանսպորտային հաղորդակցությունը։

Մ 17 ճանապարհը ունի 90.8 կմ երկարություն։ Այն սկսվում է Մ 2 ճանապարհը միացնում է Կապան քաղաքին, այնուհետև շարունակվում դեպի Ծավ գյուղ, որտեղից էլ կրկին միանում Մ 2 ճանապարհին։

Կապան - Ծավ ճանապարահատված
--------------------------

2020 թվականի սեպտեմբերի 27-ին սկսված հայ-ադրբեջանական պատերազմի ամբողջ ընթացքում Ճակատեն - Կապան ավտոճանապարհի առանձին հատվածներ, որոնց հավակնում էր Ադրբեջանը, մնացել էին հայկական զինված ուժերի վերահսկողության ներքո։ 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ին Ադրբեջանի Հանրապետության նախագահ Իլհամ Ալիևի, Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի և Ռուսաստանի Դաշնության նախագահ Վլադիմիր Պուտինի համատեղ ստորագրված համաձայնագրով ճանապարհի այդ հատվածները պետք է մնային հակամարտ ուժերի այն կողմում, որի վերահսկողության ներքո գտնվում էին։ Սակայն հետագայում Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն անձամբ կարգադրել է, որ հայկական զորքերը հեռանան այդ տարածքներից՝ դրանք թողնելով Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողությանը։

2021 թվականի նոյեմբերի 14-ին Ադրբեջանի զինված ուժերը Մ 17 ճանապարհի Կապան-Ճակատեն և այլ հատվածներում տեղադրել են մաքսակետեր, ինչը, ըստ Հայաստանի Մարդու իրավունքների պաշտպանի, ոտնահարվում է հարակից բնակավայրերի բնակչության իրավունքները, քանի որ բնակավայրերը կոմունիկացիաների տեսակետից հայտնվում է Ադրբեջանի զինված ուժերի շրջափակման մեջ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  ՀՀ կառավարության 2014 թվականի փետրվարի 13-ի N 265-Ն որոշմում «ՀՀ ընդհանուր օգտագործման պետական ավտոմոբիլային ճանապարհների անվանացանկի» մասին: Archived 2016-07-16 at the Wayback Machine.
2. ↑  «ՀՀ օրենքը ավտոմոբիլային ճանապարհների մասին» ընդունված 2006 թվականի դեկտեմբերի 5-ին, հաստատված ՀՀ նախագահի կողմից 2006 թվականի դեկտեմբերի 21-ին։
3. ↑  «Եթե լիներ նորմալ կառավարիչ, հրահանգ կտար զորքերը կանգնեցնել գոնե այն տեղերում, որոնք ռազմավարական նշանակություն ունեն․ Սեյրան Օհանյան», (արխիվացված 10․11․2021թ․)։
4. ↑  «Ադրբեջանական «մաքսակետը» կապված է 6 գյուղերի բնակչության իրավունքների կոպիտ ու զանգվածային ոտնահարումների հետ. ՄԻՊ», (արխիվացված 14․11․2021թ․)։
5. ↑  «Ճակատեն գյուղ տանող ճանապարհին ադրբեջանական «մաքսակետը» ուղիղ ազդեցությամբ կապված է 6 գյուղերի բնակչության ամենակենսական իրավունքների կոպիտ ու զանգվածային ոտնահարումների հետ․ ՀՀ ՄԻՊ», (արխիվացված 14․11․2021թ․)։
6. ↑  «Սյունիքի Ճակատեն գյուղը հայտնվեց շրջափակման մեջ» հոդված politik.am լրատվական կայքում, (արխիվացված 14․11․2021թ․)։
7. ↑  «Սյունիքի Ճակատեն գյուղը հայտնվեց շրջափակման մեջ» հոդված yerevan.today լրատվական կայքում, (արխիվացված 14․11․2021թ․)։
Չշփոթել Perl հոդվածի հետ։

**PEARL** (անգլ.՝ **P**rocess and **E**xperiment **A**utomation **R**ealtime **L**anguage, *Գործընթացների և փորձերի իրական ժամանակում ավտոմատացման լեզու*), համակարգչային ծրագրավորման լեզու է, որն ստեղծվել է բազմախնդիր և իրական ժամանակով ծրագրավորելու համար։ Լինելով բարձր մակարդակի ծրագրավորման լեզու, այն միանգամայն բազմահարթակ է։ Սկսած 1977 թ․, լեզուն Deutsches Institut für Normung–ի կողմից անցել է մի քանի ստանդարտավորման փուլեր։ Ընթացիկ տարբերակը *PEARL-90*–ն է, որը ստանդարտավորվել է 1998–ին որպես DIN 66253-2։

PEARL–ը չպետք է խառնել նման անվանում ունեցող Perl ծրագրավորման լեզվի հետ, որը ստեղծվել է Լարրի Ուոլի կողմից 1987 թ․–ին և ոչ մի կապ չունի PEARL–ի հետ։

Առանձնահատկությունները
----------------------

PEARL–ը աջակցում է ֆիքսված կետիկով և լողացող կետիկով թվային արժեքներ, տառային և տառատողային տվյալներ, ինչպես նաև բիթային արժեքներ։ Այն նաև ունի հնարավորություններ կառուցվածքների և բազմաչափ զանգվածների հետ աշխատանքների համար։ Տիպավորված և չտիպավորված ցուցիչներից երկուսն էլ աջակցվում են։

PEARL–ը բարձր մակարդակի ծրագրավորման լեզու է, որն թույլ է տալիս հարմար, անվտանգ և պրոցեսորից անկախ ծրագրավորել մազնախնդիր և իրական ժամանակով խնդիրներ և ստանդարտավորված է սկսած 1977 թ․–ից՝ իր մշակման վաղ տարիներից, մինչև 1998 թ․–ը՝ վերջին տարբերակը՝ *PEARL-90*–ը (DIN 66253-2 1998, Berlin, Beuth-Verlag, 1998)։

Բոլոր պարզ տվյալների տիպերն ու լեզվային կառուցվածքները, որոնք գոյություն ունեն այլ գործընթացային ծրագրավորման լեզուներում, առկա են նաև PEARL–ում։

Շատ այլ բարձր մակարդակի ծրագրավորման լեզուների նման, PEARL–ը աջակցում է գործընթացներ և ֆունկցիաներ, և դրանց պարամետրերը կարող են տրվել արժեքներով կամ դրանց նկարագրություններով (ցուցիչների օգնությամբ)։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Process and Experiment Automation Realtime Language Archived 2013-07-24 at the Wayback Machine.
* PEARL 90 - Language Report Archived 2012-03-21 at the Wayback Machine. (PDF)
|  |
| --- |
| **Դեղնածաղիկ անդրկովկասյան** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Բակլածաղկավորներ (Fabales) |
| **Ընտանիք** | Բակլազգիներ (Fabaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Բակլայիններ (Faboideae) |
| **Տրիբա** | *Genisteae* |
| **Ցեղ** | Օրոճ *(Genista)* |
| **Տեսակ** | **Դեղնածաղիկ անդրկովկասյան** *(G. transcaucasica)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Genista transcaucasica*** |

**Դեղնածաղիկ անդրկովկասյան** (լատ.՝  Genista transcaucasica), բակլազգիների ընտանիքի, կիպրոս ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Տերևաթափ կիսաթփիկ է, 20—30 սմ բարձրությամբ։ Առաջացնում է խիտ, մազմզուկապատ ցողուններ, որոնց մի մասն ամեն տարի չորանում է։ Տերևները գծանշտարաձև են, 2—2,2 սմ երկարությամբ և 2—3 մմ լայնությամբ, սրածայր, խիտ մազմզուկապատ կամ գրեթե մերկ։ Ծաղիկները դեղին են, հավաքված բազմաթիվ ողկույզներում։ Ունդերը մերկ են։ Ծաղկում է մայիսին, պտուղները հասունանում են հուլիսին։ Չափազանց լուսասեր է, պահանջկոտ է խոնավության նկատմամբ, գերադասում է հզոր, սննդանյութերով հարուստ, պարարտ հողերը, բավականին ցրտադիմացկուն է։ Բազմանում է սերմերով, որոնք աչքի են ընկնում բարձր ծլունակությամբ։ Բնափայտը դեղնավուն է, պրակտիկ կիրառում չունի։ Էկոլոգիական խումբը՝ 9:

Տարածվածություն
---------------

Հանդիպում է Կովկասում։ Հայաստանի պայմաններում տարածված է Զանգեզուրում և Մեղրիում, որտեղ աճում է միջին լեռնային գոտում, թփուտներում և անտառների եզրերին, կավային լանջերի վրա։ Մշակության հնարավոր շրջանները' 3, 6—10, 12—14, 17-32:

Կիրառություն
------------

Հնուց ի վեր օգտագործվում է որպես ներկաբույս։ Հրաշալի կեր է այծերի և ոչխարների համար։ Արժեքավոր մեղրատու է։ Պիտանի է կանաչապատման համար (հատկապես քարապարտեզներում և ալպինարիաներում)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. (2), Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ (39)։


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG |

 |
**Միխայիլ Շոլոխովի հուշարձան** (ռուս.՝ Памятник Шолохову), ռուս արձակագիր, հրապարակախոս, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր, «Խաղաղ Դոն», «Հերկած խոպան» վեպերի հեղինակ Միխայիլ Շոլոխովին նվիրված հուշարձան Մոսկվայում։ Բացվել է 2001 թվականին։ Գտնվում է Մոսկվայի Վոլգոգրադսկի պողոտայի և Վոլժսկի բուլվարի հատման վայրում։ 

Միխայիլ Շոլոխովի հուշարձանը Վոլժսկի բուլվարում

Պատմություն
-----------

2001 թվականին Մոսկվայի Վոլգոգրադսկի պողոտայի և Վոլժսկի բուլվարի հատման վայրում տեղադրվել է Միխայիլ Շոլոխովի հուշարձանը։ Քանդակագործը Շոլոխովին կերտել է երիտասարդ տարիքում, գրողը հագին ունի կոստյում, վերնաշապիկ և փողկապ, նստած է աստիճանների վրա, ձախ ոտքին գցել է թիկնոցը, ձախ ձեռքը ծնկի վրա է, աջը թեքված է։ Հուշարձանը տեղադրվել է շագանակագույն գրանիտե սալիկներով պատված պատվանդանի վրա։

2008 թվականին հուշարձանի կողքին, ավելի ցածր գրանիտե պատվանդանի վրա տեղադրվել է «Պահակախումբ» քանդակային կոմպոզիցիան, որտեղ պատկերված են երկու հեծյալ կազակներ թրերով, ձեռքներին նիզակներ, արշավում են մեկը մյուսի հետևից, հեծյալների գլուխներն ուղղված են դեպի հուշարձանը։ Առաջին ձիավորը «Խաղաղ Դոն» վեպի հերոս Գրիգորի Մելեխովն է, երկրորդ ձիավորը՝ կազակի հավաքական կերպար։ Մելեխովի քանդակը ստեղծելիս հեղինակները փորձել են այն ստեղծել դերասան Պյոտր Պետրովիչ Գլեբովի նմանությամբ, ով խաղացել է Մելեխովի դերը։

Հուշարձանի հեղինակներն են քանդակագործ Ռուսաստանի արվեստի վաստակավոր գործիչ, Շոլոխովի անվան միջազգային մրցանակի դափնեկիր (2005 թ.), ՌԴ ժողովրդական նկարիչ Վլադիմիր Վլադիմիրովիչ Գլոբով-Վադբոլսկին, Շոլոխովի անվան միջազգային մրցանակի դափնեկիր Յուրի Վլադիմիրովիչ Դրյոմինը։

Տեխնիկական տվյալներ
-------------------

Հուշարձանի քանդակները պատրաստված են բրոնզից՝ կանգնած գրանիտե պատվանդանի վրա։ Հուշարձանի շուրջը տարածքը բարեկարգ է։

Գրականություն
-------------

* Памятники монументального искусства Москвы: справ. изд. / Департамент культурного наследия г. Москвы. — М.: ООО «Милк Эдженси», 2016. - 404 с.: с. 246. ISBN 978-5-9907078-1-8.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Памятник Шолохову
* Памятник Шолохову
* Памятник Шолохову Михаилу Александровичу(չաշխատող հղում)
**Լուիս Լեոնարդո Ալմագրո Լեմես** (իսպ.՝ Luis Almagro, հունիսի 1, 1963(1963-06-01), Cerro Chato, Paysandú Department), մասնագիտությամբ իրավաբան, քաղաքական գործիչ և դիվանագետ, 2010 թվականից՝ Ուրուգվայի արտաքին գործերի նախարար։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1963 թվականին Պայսանդու քաղաքում։ 1987 թվականին ավարտել է Մոնտեվիդիոյի պետական համալսարանի իրավագիտության ֆակուլտետը իսկ 1988 թվականին ստացել դիվանագիտության դասընթացներ։ Դիվանագիտական կարիերան սկսել է նույն թվականին նշանակվելով Ուրուգվայի դեսպան ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ում։ Հետագայում զբաղեցրել է մի շարք պաշտոններ այլ երկրներում Ուրուգվայի դիվանագիտական հաստատություններում, մասնավորապես՝ Իրանի իսլամական Հանրապետությունում, ԳՖՀ-ում և այլն։

Տեսակետներ ԼՂՀ վերաբերյալ
-------------------------

2011 թ. սեպտեմբերի 9-ին Հարավային Ամերիկայում «Հայ Դատի» հանձնաժողովի և Ուրուգվայ-Հայաստան խորհրդարանական խմբի նախաձեռնությամբ կազմակերպված հանդիպման ժամանակ, որը նվիրված էր հայ-ուրուգվայական հարաբերություններին, Ուրուգվայի արտաքին գործերի նախարար Լուիս Ալմագրոն անդրադառնալով Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության խնդրին՝ կողմ է արտահայտվել Լեռնային Ղարաբաղի ճանաչմանը։ Լուիս Ալմագրոն, մասնավորապես, ասել է. «Անձնապես հասկանում ենք, որ Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստան է ու սերտորեն կապված է մնում Հայաստանի հետ՝ իր հայ բնակչությամբ։ Լավագույն ուղին կամ Լեռնային Ղարաբաղի անկախությունն է, կամ` ապագային, Հայաստանի հետ կցումը»։

ԱԳ նախարարը նշել է նաև, որ քննարկվում է հակամարտության վերաբերյալ իր պետության դիրքորոշման հարցը և սա իր անձնական տեսակետն է։

Աղբյուրներ
----------

1. ↑  Munzinger Personen (գերմ.)
2. ↑  Luis Almagro: un vegetariano lector de poesía que fustiga a Maduro desde Washington contra su mentor Mujica — 2018.
3. ↑  Ուրուգվայի ԱԳ Նախարար Լուիս Ալմագրոյի ամբողջական խոսքը` ԼՂ ապագայի վերաբերյալ սեպտեմբերի 18, 2011. News.am


|  |  |
| --- | --- |
|  | Լուիս Ալմագրո Վիքիպահեստում |
|  |
| --- |
| **Բոշխ բոհեմական** |
| Բոշխ բոհեմականԲոշխ բոհեմական |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Հացածաղկավորներ (Poales) |
| **Ընտանիք** | Բոշխազգիներ (Cyperaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Բոշխայիններ (Cyperoideae) |
| **Տրիբա** | *Cariceae* |
| **Ցեղ** | Բոշխ *(Carex)* |
| **Տեսակ** | **Բոշխ բոհեմական** *(C. bohemica)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Carex bohemica***Schreb. |

**Բոշխ բոհեմական** (լատ.՝ Carex bohemica), բոշխազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

5-30 (50) սմ բարձրությամբ, կարճացած կոճղարմատով, խիտ ճիմ առաջացնող խոտաբույս է։ Տերևների լայնությունը 2-4 մմ է։ Ծաղկաբույլը գլխիկանման է, խիտ, խոզանաձև և ունի 1-2 սմ տրամագիծ։ Ծաղկաբույլից բազմաթիվ անգամ երկար ստորին ծածկող տերևի երկարությունը 8-20 սմ է, իսկ մյուսները ավելի կարճ են և ունեն 1-2 սմ երկարություն։ Երկարավուն-նշտարաձև պարկիկները կանաչավուն են, 7-9 մմ երկարությամբ և 1 մմ լայնությամբ։ Երկատամ, խորը ճեղքված կտուցի երկարությունը ունի 5 մմ է։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հանդիպում է Լոռու ֆլորիստիկական շրջանում, Լոռու սարահարթի լճերում (Ժանգոտ, Կլոր և Ցոլակի լճեր)։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է միջին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 1300-1500 մ բարձրությունների վրա, ռելիկտային լճերի ճահճացած ափերին։ Ծաղկում է հունիս-հուլիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հուլիսին։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես ոչնչացման անմիջական սպառնալիքի ենթակա բույս։ Ընդգրկված չէ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանություն չի իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Carex bohemica
* BioLib: 42288
* EoL: 1124836
* EPPO: CRXBM
* EUNIS: 188039
* FoC: 250095451
* GBIF: 2728048
* iNaturalist: 637060
* IPNI: 298861-1
* ISC: 112974
* NCBI: 140792
* PFI: 7905
* Plant List: kew-225005
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:298861-1
* Tropicos: 9900127
* WCSP: 225005

 |

 |
**Կնոջ արձանիկ**, մ․թ․ա․ 6-5-րդ դդ. Այրումում հայտնաբերված բրոնզե արձանիկ, որը ներառված է Հայաստանի պատմության թանգարանի հավաքածուում 2225-1 համարի ներքո։

Նկարագրություն
--------------

Քառանկյունաձև հարթակին կանգնած կնոջ մինատյուր ձուլածո մերկ ֆիգուրա է, որն ունի երկար ոտքեր, բարձր սանրվածք, տափակ դեմք, ուղիղ խոշոր քիթ։ Կլորակ փոսիկով ընդգծված են ականջները, աչքերը։ Վզին ունի ոլորուն հաստ մանյակ։ Առաջ մեկնած ձախ ձեռքում տանձաձև սափոր է, արմունկում ծալված աջում բռնել է եղջյուրաձև գավաթ։ Կանացի աստվածություն կերպավորող այսպիսի ֆիգուրաները տաճարներում օգտագործվում էին ծիսական տարբեր արարողությունների համար։ Մերկամարմին կանանց արձանները կապված էին ծիսական պտղաբերության հավատալիքների հետ և միավորում էին Անահիտ աստվածուհուն, որն իբրև մայր-աստվածուհի` ներառում էր նաև ռազմի, պտղաբերության և սիրո աստվածուհու ֆունկցիաները` հանդիսանալով այգեգործության, հացահատիկի և կենդանիների հովանավոր դիցուհի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2016, 160 էջ։ A Glance from the Bronze Age. Yerevan, History Museum of Armenia, 2016, 160 pages.

Աղբյուրներ
----------

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։
* Հասմիկ Իսրայելյան - Պաշտամունքն ու հավատալիքները ուշ բրոնզեդարյան Հայաստանում, Երևան, 1973։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակի նյութը տրամադրված է* Հայաստանի պատմության թանգարանի կողմից **ԳԼԱՄ** ծրագրի շրջանակներում։ *GLAMGLAM* |
**Ֆոտոդիոդն** ունի աղքատացված կիսահաղորդչային շերտ, որը բարձր էլեկտրական դաշտ է ծառայում բաժանելու ֆոտոգեներացված էլեկտրոն-խոռոչ զույգերը։ Գերարագ շահագործման համար աղքատացված շերտը պետք է լինի բարակ, որպեսզի նվազեցվի անցման ժամանակը։ 
Մյուս կողմից, պետք է բարձրացվի քվանտային արդյունավետությունը(ամեն ֆոտոնից գեներացված էլեկտրոն-խոռոչ զույգերի թիվը), աղքատացված շերտը պետք է բավականաչափ հաստ լինի, որպեսզի կլանվի ընկնող լույսի մեծ քանակություն։ Այսպիսով, առաջանում է ընտրություն բարձր արագությամբ արձագանքի և քվանտային արդյունավետության միջև։ Տեսանելի և ինֆրակարմիրին մոտ ալիքների երկարության տիրույթում, Ֆոտոդիոդներին սովորաբար հակառակ ուղղվածությամբ միացվում է չափավոր սնման լարում, որպեսզի նվազեցվի անցման ժամանակը և դիոդի ունակությունը։ Սակայն, հակադարձ միացման լարումը այնքան մեծ չէ որ տեղի ունենա հեղեղային ծակում կամ բազմապատկում։ Այս միացման եղանակը համապատասխանության մեջ է հեղեղային ֆոտոդիոդների հետ, որտեղ ներքին հոսանքի առաջացումը պայմանավորվում է հարվածային իոնացումը, որը դիտվում է հեղեղային ծակման պայմաններում։ Բացի հեղեղային ֆոտոդիոդից, բոլոր ֆոտոդիոդներն ունեն ֆոտոհոսանքի ուժեզացման գործակցի առավելագույն արժեք՝ հավասար մեկի։ Ուժեղացման գործակիցը էլեկտրահաղորդականությանը մասնակցող մեկ կլանված ֆոտոնին ընկնող էլեկտրոնների թիվն է, որոնք մասնակցում են էլեկտրահաղորդականությանը։ Ֆոտոէլեկտրական ուժեղացումը որոշվում է ընդունիչի հատկություններով՝ նյութի կառուցվածքով և նրանում օգտագործվող ֆոտոէֆեկտի տեսակով։ Այն կախված է լիցքակրի կյանքի տևողևթյան և թռիչքային ժամանակի հարաբերությունից և ֆոտոռեզիստորի կարևորագույն պարամետրերից է հանդիսանում։
**Ֆոտոկաթոդ**, ֆոտոէլեկտրոնային էլեկտրավակուումային սարքի էլեկտրոդ, որն էլեկտրոններ է առաքում լույսի կամ օպտիկական այլ ճառագայթման ազդեցությամբ։

Ֆոտոկաթոդը որոշակի օպտիկական հատկություններով բարակ (200÷1500 A-ից մինչև 1 ÷ 1,5 միկրոն) թաղանթ է, որը հատուկ տեխնոլոգիայով նստեցվում է ապակե կամ մետաղե հարթակի վրա։ Տարբերում են անթափանցիկ և կիսաթափանցիկ ֆոտոկաթոդներ։ Առավել տարածված են անտիմոնացեզիումային, բազմահիմնային, բիսմութ–արծաթ–թթվածին–ցեզիումային ֆոտոկաթոդները։ Բարձր զգայունությամբ են բնութագրվում գալիումի արսենիդե և Էլեկտրոնային բացասական խնամակցությամբ այլ ֆոտոկաթոդները։

Ուլտրամանուշակագույն տիրույթի համար օգտագործվում են ինչպես վերոհիշյալ կաթոդները (մոտակա տիրույթ), այնպես էլ ցեզիումի և ռուբքդիումի տելուրիդները, հալոգենային միաացություններն ու մաքուր մետաղները (λ< 290 նմ տիրույթ)։ Ֆոտոկաթոդը որպես մուտքի հանգույց, կիրառվում է ֆոտոէլեկտրոնային բազմապատկիչներում, էլեկտրոնաօպտիկական փոխակերպիչներում, սուպերօրտիկոններում և այլ հաղորդիչ հեռուստատեսային խողովակներում։

Գրականություն
-------------

* А. Г. Берковский, В. А. Гаванин, И. Н. Зайдель. Вакуумные фотоэлектронные приборы. — М.: Радио и связь, 1988. — 272 с. — ISBN 5-256-00133-7.
* Соммер, А. Фотоэмиссионные материалы. — М.: Энергия, 1973. — 177 с.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Photomultiplier Tubes Basics and Applications from Hamamatsu Photonics K.К.
* Фотоэлектронные умножители (ФЭУ).

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 12, էջ 692)։*  |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Մեծ ռուսական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4174510-3 · Microsoft: 13115443 |

 |
**Պերգամոն**, Հռոմին ահեղ դիմադրություն ցույց տվող թագավորություն (Փոքր Ասիայում)։ «Զևսի Զոհարանը» (մ.թ.ա. 180-160 թվականներ) գտնվում էր Պերգամոնի մայրաքաղաքում՝ Ակրոպոլիսում, որը խորհրդանշում էր քաղաքի հզորությունը։ 

Պերգամոնի զոհարանը, Բեռլինի Պետական թանգարանում
Զոհարանի գետնախարիսխը (ցոկոլը) գոտևորված էր քանդակային եզրազարդի հսկա ժապավենով, որտեղ անօրինական ուժով պատկերված է աստվածների և հսկաների լեգենդար և ճակամարտի վիթխարհի դյութազներգությունը։ Զգալի մասում պահպանված եզրազարդը համաշխարհային քանդակագործության բարձրակետերից է համարվում (Բեռլին Պետական թանգարան)։

Օտարերկրացիների արշավանքները առանձնահատուկ հետաքրքրություն առաջացրին հայրենասիրական և հերոսական թեմայի նկատմամբ։ Եզրազարդի կողմերը ծածկված են բարձրաքանդակ պատերով։ Զոհարանի արևելյան կողմում պատկերված են պատերազմի գլխավոր հերոսները՝ Զևսը, Աթենասը, Ապոլլոնը։ Կռվող երկու կողմերին նայելով համարձակորեն առանձնանում են հաղթողները և պարտվողները։

Մարտի տեսարանները կազմում են անխզելի շղթայի օղակներ, որտեղ ներահյուսվել են տարբեր միջադեպերը։ Այնտեղ առկա է ցասումը, հուսաբեկությունը, ուժերի լարումը։ Եզրազարդում առավել լիակատար է արտահայտված դրամատիզմը։ Եթե դասական դարաշրջանի արվեստները մարդուն ներշնչում են վստահություն, ապա Պերգամոնյան վիթխարհի կերպարները ցնցում են մարդուն։ Եվ այնուամենայնիվ հանդիսատեսի մեջ մնում է հերոսի վեհությունը։ Հսկաների սարսափի, սառապանքի, հուսահատության վրա իշխում են աստվածների ծավալուն ցնծությամբ հագեցած շարժումները։

Աղբյուրներ
----------

* Լ․ Ներսիսյան, Մ․ Երզնկյան «Արտասահմանյան արվեստի պատմություն», Երևան, 2003 թ
**Մ 5 ճանապարհ** **(M 5)**, միջպետական նշանակության ճանապարհը, որը հանդիսանում է Հայաստանի Հանրապետության ավտոմոբիլային ճանապարհային ցանցի կարևորագույն հատվածներից մեկը։

ՀՀ միջպետական նշանակության ավտոմոբիլային ճանապարհները նրանք են, որոնք կապում են Հայաստանի Հանրապետության ճանապարհային ցանցն այլ պետությունների ավտոմոբիլային ճանապարհների ցանցին և ապահովում են միջազգային տրանսպորտային հաղորդակցությունը։

Մ 5 ճանապարհը ունի 64.9 կմ երկարություն։ Այն ՀՀ մայրաքաղաք Երևանը միացնում է Արմավիր քաղաքին՝ շարունակվելով դեպի Հայաստան - Թուրքիա պետական սահման, այնուհետև Արաքս գետի կամրջով շարունակվելով դեպի Էրզրում-Իգդիր ավտոմայրուղի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ՀՀ կառավարության 2014 թվականի փետրվարի 13-ի N 265-Ն որոշմում «ՀՀ ընդհանուր օգտագործման պետական ավտոմոբիլային ճանապարհների անվանացանկի» մասին: Archived 2016-07-16 at the Wayback Machine.
2. ↑  «ՀՀ օրենքը ավտոմոբիլային ճանապարհների մասին» ընդունված 2006 թվականի դեկտեմբերի 5-ին, հաստատված ՀՀ նախագահի կողմից 2006 թվականի դեկտեմբերի 21-ին։
**Պերալտա դե լա Սալ** (իսպ.՝ Peralta de la Sal), մունիցիպալիտետ Իսպանիայում։ Գտնվում է Ուեսկա նահանգում՝ Արագոն ինքնավար համայնքում։ Մտնում է Լա Լիտերա շրջանի կազմի մեջ։ Զբաղեցնում է 114,9 կմ² մակերես։ Բնակչությունը կազմում է 155 (2013 թվական)։

Պերալտան գտնվում Է Լա Լիտերա շրջանի հյուսիսում՝ Կորոդիլա լեռնաշղթայի (Carrodilla) շրջանում, Սոս գետի ափին։

Պատմություն
-----------

Պերալտա դե լա Սալ քաղաքի անվանման առաջին գրավոր փաստերը հանդիպում են միջնադարյան փաստաթղթերում։ Տարածքը, որտեղ հիմա գտնվում է քաղաքը, ապրել են կատալոնացիներ, ովքեր այստեղ հայտնվել էին հարևանությամբ գտնվող Կալասանց գյուղից, որը 11-րդ դարում պատկանել է Արագոնին։ Կատալոնացիների հարձակումներն ավարտվել են Momegastre ամրոցի մոտ, որը գտնվել է սահմանի տարածքում։ Հետագա հարձակումները՝ տարածքը գրավելու համար մղվող, կասեցվել են Պերալտա դե լա Սալի զորքերի կողմից։ Արդյունքում այս տարածքը դարձել է Ուրգել շրջանի շատ կոմսերի հող, որը նրանք զբաղեցրել են մինչև 13-րդ դարը՝ մինչև Վիկոնտ Կաբրերայի կողմից դրա գրավումը։ 1234 թվականից այնպատկանել է Դոն Ռամոն Պերալտայի ընտանիքին, ովքեր այստեղ իշխել են մինչև 19-րդ դարը։

Այստեղ է գտնվում Մարիամ Աստվածածնի վերափոխմանը նվիրված ծխական եկեղեցին. եկեղեցում պահվում է կաթոլիկ հոգևորական, մանկավարժ Իոսիֆ դե Կալասանսի (իսպ.՝ José de Calasanz Marqués) ձեռագրերը

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Մունիցիպալիտետի անվանում
**Ինկած բերդի իշխանուհին**, Լևոն Շանթի դրամաներից, որ նա գրել է 1921 թ.։

Սյուժեն
-------

Դրամայում պատկերված «դեպքը կպատահի ժդ դարու սկիզբը»։ Քեսունի Վասիլ իշխանը, որն ստացել է Գող մականունը, գրավում է Կիլիկիայի բերդերը՝ ընդարձակելով իր իշխանության սահմանները։ Հերթական բերդը գրավելիս նա սպանում է բերդի տիրոջն ու նրա երկու որդիներին։ Բերդի տիրուհին՝ Աննան, երդվում է վրեժ լուծել՝ սպանել Վասիլի երկու տղաներին։

Վասիլի ավագ որդին՝ Սեպուհը, հոր հակապատկերն է. նա դեմ է հոր արարքներին և գրեթե չի մասնակցում հոր արշավանքներին։ Կրտսերը՝ Ատոմը, ընդհակառակը, միշտ ուղեկցում է հորը ու ամենաքաջ կռվողներից է։

Գրականություն
-------------

* Լևոն Շանթ, Ընտիր երկեր, Երևան, 1968։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Լևոն Շանթ |
| --- |
|  |
| Պոեմներ, բանաստեղծություններ | Լեռան աղջիկը |  |
|  |
| Վեպեր, վիպակներ | Դարձ  • Դերասանուհին  • Դուրսեցիները  • Երազ օրեր  • Կինը  • Հոգիները ծարավի  • Մնաք բարովի իրիկունը |
|  |
| Դրամաներ | Եսի մարդը  • Ինկած բերդի իշխանուհին  • Կայսր  • Հին աստվածներ  • Ճամբուն վրա  • Շղթայվածը  • Օշին Պայլ |

 |
**«Շեքսբիր, Համլետ»** կամ **«Շեքսպիր. Համլետ, թարգմ. Գարեգին Հ. Բաբազյան»**, Հովհաննես Թումանյանի հոդվածներից մեկը, որն առաջին անգամ տպագրվել է 1900 թվականի մարտի 12-ին։

Պատմություն
-----------

«Շեքսբիր, Համլետ» հոդվածը տպագրվել է 1900 թվականի մարտի 12-ին «Տարազ» շաբաթաթերթի № 9-ի 129-131-րդ էջերում՝ «Մատենախոսություն» բաժնում։ Ապա հոդվածը տպագրվել է Երևանում 1935 թվականին տպագրված, Նվարդ Թումանյանի կազմած և խմբագրած «Թումանյանը քննադատ» գրքի 81-87-րդ էջերում։ Այնուհետև հրատարակվել է Հովհաննես Թումանյանի «Երկերի ժողովածու վեց հատորով» (1940-1959 թվականներ) շարքի 4-րդ հատորի 69-75-րդ էջերում։

Թումանյանի «Երկերի ժողովածու»-ի 6-րդ հատորում արտատպվել է «Տարազ» շաբաթաթերթից։

Սևագիր-ինքնագիրը պահվում է Ե․ Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանում, Թիֆլիս, № 189։ Թումանյանի թանգարանում պահվում է թարգմանական գրքի Թումանյանի սեփական օրինակը, որից երևում է, թե բանաստեղծը մանրամասն համեմատել է Մասեհյանի և Բաբազյանի թարգմանությունները և սեփական օրինակի լուսանցքներում տեղ-տեղ գրել Բաբազյանի օգտագործած բառերի ու դարձվածքների համարժեքները՝ Մասեհյանի թարգմանությունից։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Թարգմանությունը ապակու տակ դրած մի վարդ է. գրեթե անկարելի է, որ թարգմանիչը տա բնագրի հարազատ բույրն ու հրապույրը։ Սակայն միշտ պահանջելի է, որ նա հավատարիմ մնա գործի մտքին և հասկանալի տա ընթերցողին։ Այս պահանջը մեծանում է մանավանդ, երբ թարգմանվում է այնպիսի մի երկ, որի ամեն մի խոսքն ու նախադասությունը, չափած ու կշռած, ունեն իրանց խոր նշանակությունն ու հաստատ տեղը։- Հ․ Թումանյան |  |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Թումանյան Հովհաննես (1994)։ *Երկերի լիակատար ժողովածու*։ Երևան: ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատարակչություն։ էջեր 589–590

Վիքիդարանի պատկերանիշըՎիքիդարանի պատկերանիշը Վիքիդարանում կան նյութեր այս թեմայով՝  
**Շեքսբիր, Համլետ**
**Tell All the People**-ը ամերիկյան լեգենդար ռոք խումբ The Doors-ի երգն է։ Երգը ընդգրկվել է խմբի չորրորդ ստուդիական ալբոմում՝ *The Soft Parade*-ում 1969 թվականին։ Թողարկվել է որպես ալբոմի երրորդ սինգլ նույն թվականին և սինգլի Բ կողմը եղել է *Easy Ride* երգը։ Երգը նաև հայտնի է "Follow Me Down" վերնագրով, այն պատճառով, որ երգի մեջ հաճախ է կրկնվում այդ արտահայտությունը։ Երգը զբաղեցրել է 57-րդ հորիզոնականը Ամերիկայի չարթերում։

*The Soft Parade* ալբոմի բոլոր երգերը վերագրվել են միայն խմբի այն անդամներին, որոնք գրել են դրանք և ոչ թե ամբողջ խմբին, ինչպես նախկինում ձայնագրված ալբոմների ժամանակ։ Դա տեղի է ունեցել նրա պատճառով, որ խմբի վոկալիստ Ջիմ Մորիսոնը չի ցանկացել որպեսզի ինչ որ մեկը մտածի թե ինքն է գրել *Tell All the People* երգի բառերը որտեղ լսողներին ասվում է "...get your guns" ("...վերցրեք ձեր զենքերը"):

Անձնակազմ
---------

* Ջիմ Մորիսոն - վոկալ
* Ռեյ Մանզարեկ - դաշնամուր
* Ռոբի Կրիգեր - կիթառ
* Ջոն Դենսմոր - հարվածային գործիքներ

Չարթեր
------

| Չարթեր (1967) | Ամենաբարձր հորիզոնական |
| --- | --- |
| Կանադա | 32 |
| Ամերիկա *Billboard* Hot 100 | 57 |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. ↑  Densmore, John "Riders on the Storm" pg. 187
3. ↑
**Ռեալ Ալկասար Դե Մադրիդ**, *թագավորական Ալկասար Մադրիդում* ( իսպ.՝ Real Alcázar de Madrid), չպահպանված շենք, որ վաղուց արդեն եղել է իսպանիայի միապետի նստավայրը։ Այրվել է 1734 թվականին, դրա փոխարեն այժմ գտնվում է Պալասիո Ռեալ Դե Մադրիդը։ Սկզբնական շրջանում Ալկասարը եղել է IX դարի իսլամական դարաշրջանի ամրոց. XVI դարից այն օգտագործվել է որպես թագավորական պալատ։

Հատված XVII դարում պալատում պատկերված նկարներից

Կառույցի պատմությունը
---------------------

Շենք հետ կապված առաջին խոշշոր վերակառուցումը ավարտվել է 1537 թվականին կայսր Կառլ V- ի կողմից, սակայն նրա վերջնական տեսքը կապված է ճարտարապետ Խուան Գոմես Դե Մորայի հետ՝ 1636 թվականին Ֆլիպ IV- ի հրամանով։ Շենքը հայտնի է եղել նաև որպես հարուստ գեղարվեստական գործերի հավաքածու՝ հավաքված հրդեհի ժամանակ միապետի՝ Ֆիլիպ V- ի, ողբերգական մահվան ժամանակ։

Ներքին կառուցվածք
-----------------

* Հայելիների սրահը ( Salón de los Espejos; Salón Nuevo) օգտագործվում է լսարանի համար։
* Կատակերգության սրահը ( Salón de Comedias; Salón Dorado) կիրառվում է թատերական և պարային ներկայացումների համար։
* Պատկերասրահ ( Galería del mediodía)
* La Pieza Ochavada

Նկարչական հավաքածուներ
----------------------

Պալատում պահպանվել են մեծ քանակությամբ արվեստի գլուխգործոցներ, որոնց մասին տեղեկությունները հասել են մեզ 1600, 1636, 1666, 1686 և 1700 թվականներից՝ շնորհիվ գույքագրության, որոշներն էլ պահպանվել են 1734 թվականի հրդեհից, որոշներն էլ Ֆիլիպ 5- րդի մահից հետո՝ 1746 թվականն։ Մոտավորապես հազար նկարներ փրկվել են և պահպանվել Դե Սան Գիլի վանքում, Արմերու Ռեալ և արքեիսկոպոս Տոլեդսկուանվան Մարկզ Դե Բեդմարում։ Հավաքածուի կարևոր մասը տեղափոխվել է Բուեն Ռետիռոյի պալատ։ Համաշխարհային նշանակություն ունեցող այրված մի քանի գլուխործոցների կողքին առկա են նաև գեղարվեստական և պատմական գործերը։ Օրինակ, Դիեգո Վալասկեսի « Մորիսկովի վտարումը» 1627 թվականին ստացել է կոչման, որը հնարավորություն տվեց առաջին անգամ ուղևորվելու Իտալիա. ինչպես նաև ձիերի դիմանկարները 3 դիցաբանական թեմաներով ( « Ապոլլոն», « Ադոնիս և Վեներա», « Պսիիխեյա և Կուպիդոն»)։ Սրանցից պահպանվել է միայն « Մերկուրին և Արգուսը»։ Այլ խոշոր արվեստագետները, որոնց ժառանգությունները տուժել են, համարվում են Ռուբենսներ. այրվել են Ֆիլիպ Հինգերորդի ձիերի դիմանկարները, որոնք, ի տարբերություն Մյուլբերգում Տիցիանայի աշխատանք « Կառլ Հինգերորդի ձիու դիմանկարի», պատվավոր տեղ են գրավել Հայելիների սրահում։ Ռուբենսի պատճենը գտնվում է Ուֆֆիցիում։ Ինչպես նաև այրվել է *« Սաբին կանանց հափշտակումը»* և մոտ քսան աշխատանքներ, որոնք զարդարվել էին Պիեզա Օչավադան։ 
Տիցիանայի աշխատանքներից այրվել են Տասներկուերորդ Կեսարի մի շարք պատկերներ, որոնք գտնվում էին Սալոնե Գրանդեում և որ հայտնի էին պատճենների քանակով։ Կորել են երկու նկար « Ֆուրի» շարքից Հայելիներ սրահից ( մնացած երկուսը այժմ գնտվում են Պռադոյում)։ Այրվել են նաև Տինտորետտոյի, Վերոնեզեի, Ռիբերի, Բոսխայի, Բռեյգելի, Սանչես Կոելիոյի, Վան Դեյքի, Էլ Գրեկոյի, Անիբալ Կառաչոյի, Լեոնարդո Դա Վինչիի, Գվիդո Բոլոնեսի, Ռաֆայելի, Ջակոբո Բասսանոյի, Կորեջիոյի և այլ շատերի աշխատանքները։
**Անդրեաս Անդրուցոս** կամ **Անդրեաս Վերուստիս** (հուն․՝ Ανδρέας Βερούσης, 1740, Ֆթիոտիդա, Օսմանյան կայսրություն – 1797, Օսմանյան կայսրություն, Բոսֆոր), հույն ռազմական հրամանատար և զինվորական գործիչ, Հունաստանի ազգային-ազատագրական պայքարի գլխավոր դեմքերից մեկը։

Կենսագրություն
--------------

Անդրեաս Անդրուցոսը ծնվել է 1740 թվականին Օսմանյան կայսրության կազմում գտնվող Հունաստանի Ֆթիոտիդա նոմոսի տարածքում։ Ինչպես վկայում են պատմիչները՝ դեռևս վաղ տարիքից Անդրեասը գայլի նման կռվել է թուրքերի դեմ։

Ռուսական նավատորմի առաջին իսկ արշավների ժամանակ Անդրեասը օգտվել է հարմար առիթից և ապստամբություն բարձրացրել։ Սակայն ապստամբությունը խեղդվել է արյան մեջ՝ պսակվելով անհաջողությամբ։

Անդրեաս Անդրուցոսի ապրած ժամանակաշրջանում հույները գտնվում էին քաղաքական և սոցիալական ծանր կացության մեջ։ Այն համարվում էր Հունաստանի պատմության ամենածանր ժամանակահատվածներից մեկը։

1787-1792 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմը քաջալրեց Անդրեասին՝ նոր համահունական ապստամբություն սկսելու համար։ 1789 թվականի գարնանը Հունաստանը հայտարարեց, որ Եգեյան և Միջերկրական ծովերում ռազմական գործողություններ է սկսում օսմանյան նավատորմի դեմ։ Նրան այս գործում օգնում էր իր հայրենակից Լամբրոս Կասոնիսը։ 1792 թվականին կնքվել է ռուս-թուրքական հաշտության պայմանագիր, որը արդյուն դարձավ նրա, որ հույները դադարեցրեցին ռազմածովային ճնշումները Օսմանյան կայսրության նկատմամբ։

Անդրեաս Անդուցոսը Հունաստանի ազատագրումը կապում էր Ռուսաստանի հետ։ Ռուս պաշտոնյաները Թուրքիայի հետ հարաբերությունների կայունացման կամ խզման հարցերում հաճախ հաշվի էին նստում Անդուցոսի հետ։

Վերջին ապստամբությունից քսար տարի առաջ Պելոպոնեսյան թերակղզում Անդրեասը ձեռնարկում էր նոր համահունական ապստամբություն, որին հույն ժողովուրդը պատրաստ չէր։

Իմանալով այս մասին, թուրքական կառավարությունը փորձում է ձերբակալել Անդրեասին։ Վերջինս փախուստի է դիմում Իթակե կղզի, որտեղից էլ փորձում է գնալ Ռուսական կայսրություն։ Սակայն ճանապարհին Վենետիկի հանրապետության վերահսկողության տակ գտնվող Դալմաթիայում իջևանելիս նա ձերբակալվում է և հանձնվում թուրքական իշխանություններին։ 1793-1797 թվականներին նա անցկացնում է Կոստանդնուպոլսի բանտերից մեկում։ Մահացել է 1797 թվականին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Δημητρης Φωτιαδης,ΜΕΛΙΣΣΑ,1973,σελ.122
2. ↑  Αποστολος Α. Βακαλοπουλος,Νεα Ελληνικη Ιστορια 1204—1985,Βανιας Θεσσαλονικη,σελ.138

Գրականություն
-------------

* *Μεγάλη Στρατιωτική και Ναυτική Εγκυκλοπαιδεία*։ Αθήναι: Έκδοσις Μεγάλης Στρατιωτικής και Ναυτικής Εγκυκλοπαιδείας։ Վերցված է 23 Σεπτεμβρίου 2009
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Մարտ (այլ կիրառումներ)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | **Մարտ** | >> |
| Կի | Եկ | Եք | Չո | Հի | Ու | Շա |
|  |  |  | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |  |
|
| **2023** |

արտ 
**Մարտ**, տարվա երրորդ ամիսն է, ունի 31 օր։ Անունն ստացել է հռոմեացիների պատերազմի Մարս աստվածի անունից։ Հյուսիսային կիսագնդում գարնան առաջին ամիսն է։

Մինչև Գրիգորյան տոմարի գործածությունը մարտը եղել է հռոմեական օրացույցի առաջին ամիսը։

Հայկական տոմարում մարտը համընկնում է արեգ ամսվա հետ։

Անունն այլ լեզուներով
---------------------

Եվրոպական լեզուներում մարտ անունը հիմնականում ունի նույն՝ լատինական ծագումը, բացառությամբ մի քանիսի։ Մասնավորապես, ֆիններեն ասում են maaliskuu՝ հողի ամիս, նկատի ունենալով այն, որ այդ ամսում հողը երևում է ձյան տակից, ուկրաիներեն՝ березень« (береза «կեչի» բառից), լիտվաներեն՝ kovas, որը նշանակում է սերմնագռավ։

Նշանավոր օրեր
-------------

* Մաթեմատիկայի համաշխարհային օրը մարտի առաջին չորեքշաբթին;
* Կանանց միջազգային օրը՝ մարտի 8-ին;
* Պի թվի օրը՝ մարտի 14-ին;
* 1848 թ. հունգարական հեղափոխության օրը՝ մարտի 15-ին;
* Սուրբ Պատրիկի օրը՝ մարտի 17-ին;
* Գիշերահավասարի օրը՝ մարտի 19-ից 21-ը;
* Նավրուզի օրը, Նոր տարին Իրանում և մի շարք այլ երկրներում՝ մարտի 21-ին;
* Ֆրանկաֆոնիայի միջազգային օրը՝ մարտի 22-ին;
* Պակիստանի օրը՝ մարտի 23-ին;
* Լեհ-հունգարական բարեկամության օրը՝ մարտի 23-ին;
* 1821 թ. Հունաստանի ազատագրական պատերազմի տոնակատարությունը՝ մարտի 25-ին;
* 1971 թ. Բանգլադեշի անկախության օրը՝ մարտի 26-ին;
* Ամառվա օրը Ալբանիայում մարտի 14-ին։

Հայաստանում նշվող օրեր
----------------------

Մարտի 8-ը Հայաստանում նշվում է որպես Կանանց միջազգային օր։

Հայ առաքելական եկեղեցին մարտ ամսին նշում է Սուրբ Զատիկը, նրա հաջորդող մեռելոցը և նախորդող Ավագ Ուրբաթը։

Բառաստեղծում
------------

* **Մարտյան նապաստակ**

Բանահյուսություն
----------------

Ժողովրդի մեջ մարտ ամիսն ունի փոփոխական բնավորություն ունեցողի համբավ։ Ըստ ավանդույթի, դա գալիս է նրանից, որ սկզբում այդ ամիսը չի եղել և հետո, երբ որոշվեց ստեղծել մարտ ամիսը, դա արվեց մյուս ամիսներից յուրաքանչյուրից մի քանի օր վերցնելով և հավաքելով մի տեղ։ Եվ, քանի որ, տարբեր ամիսներն ունեին տարբեր բնավորություններ, ապա ստացվեց, որ մարտ ամիսը արդյունքում իր մեջ հավաքեց այդ բնավորությունները։

Բանաստեղծ Հովհաննես Թումանյանի բնորոշմամբ, «մարտը մի գիժ ամիս է, որ մարդու հանգիստ չի տալիս, մի օր արև օր կանի, մյուս օրն՝ անձրև ու քամի»։

Կենդանաշրջանի նշաններ
---------------------

Մարտ ամսում ծնվածների կենդանաշրջանի նշաններն են՝

* Ձկները՝ մինչև մարտի 20-ը ծնվածների համար;
* Խոյը՝ մարտի 21-ից հետո ծնվածների համար։

Մարտ ըստ Les Très Riches Heures du duc de Berry
Template loop detected: Կաղապար:Navbox
ԱՄՆ դրոշ
Ջոն Ֆիցջերալդ Քենեդի
Ռիչարդ Նիքսոն
**ԱՄՆ–ի պատերազմները** խորը հետք թողեցին ԱՄՆ-ի պատմության մեջ։

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները դաշնային սահմանադրական հանրապետություն է, բաղկացած 50 նահանգներից և դաշնային Կոլումբիա մարզից։ Երկիրը մեծ մասամբ տեղակայված է Հյուսիսային Ամերիկայի կենտրոնական մասում՝ 48 նահանգներ և Վաշինգտոնի մայրաքաղաքային մարզը։ Հյուսիսից այն սահմանակից է Կանադային, հարավից Մեքսիկային։ ԱՄՆ-ի 2 նահանգները ցամաքային սահման չունեն ԱՄՆ-ի հիմնական տարածքի հետ։ Դրանք են՝ Ալյասկան՝ Հյուսիսային Ամերիկայի հյուսիսարևմտյան հատվածում, և Հավայան կղզիները՝ Խաղաղ օվկիանոսում։

ԱՄՆ-ի բնակչության թիվը կազմում է ավելի քան 309 մլն, այդ ցուցանիշով աշխարհում 3-րդ պետությունն է։ Տարածքի մեծությամբ աշխարհի 4-րդ պետությունն է՝ մի փոքր է զիջում Չինաստանին։ Լայնամասշտաբ ներգաղթի պատճառով, այն աշխարհի ամենաբազմազգ պետություններից մեկն է։

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները հիմնադրվեց երբ բրիտանական 13 նահանգները միավորվեցին և 1776 թվականի հուլիսի 4-ին հռչակեցին իրենց անկախությունը։ ԱՄՆ-ն համարվում է աշխարհի առաջին միջուկային տերությունը և ունի ամենամեծ տնտեսությունը։ ԱՄՆ-ն ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի մշտական անդամ է։

Կորեական պատերազմ
-----------------

Սառը պատերազմի ընթացքում ԱՄՆ–ը մղեց մի շարք պատերազմներ։ Հարրի Թրումանի նախագահության օրոք՝ 1950 թվականի հունիսին, ԱՄՆ-ը ներքաշ­վեց Կորեական պատերազմի մեջ։ Պատերազմից երկիրը դուրս եկավ միայն 1953 թվականի հուլիսին՝ Դուայթ Էյզեն­հաուերի կառավարման օրոք։ Կո­րեական պատերազմում զոհվեցին ավելի քան 36 հազար ամերիկացի­ներ։ Պատերազմն ԱՄՆ–ին արժեցավ 54 միլիարդ դոլար։

Կարիբյան ճգնաժամ
----------------

Ջոն Քենեդու կառա­վարման օրոք տեղ գտած Կարիբյան ճգնաժամը աշխարհն ընդհանրապես կանգնեցրեց երրորդ համաշխարհա­յին պատերազմի եզրին, որից միայն մեծ ջանքերի շնորհիվ կարողացան խուսափել ԱՄՆ–ը և ԽՍՀՄ–ը։

Վիետնամական պատերազմ
--------------------

Լինդոն Ջոնսոնի օրոք՝ 1964 թվականին, սկսվեց ԱՄՆ–ի՝ 20-րդ դարի պատմու­թյան մեջ ամենախոր հետքը թողած Վիետնամական պատերազմը, որը շարունակվեց նաև ԱՄՆ–ի հաջորդ նախագահ Ռիչարդ Նիքսոնի օրոք։ Եթե 1964 թվականին Վիետնամում ամերիկյան զորքերի թիվը հասնում էր 185 հա­զարի, ապա 1968–1969 թվականների դրությամբ Վիետնամական պատերազմում ներ­գրավված ամերիկյան զորքերի թիվը գերազանցում էր կես միլիոնը։ Միայն 1973 թվականին Նիքսոնին հաջողվեց վերջա­կետ դնել այդ անհեռանկարային պատերազմին։ Այս պատերազմի վրա ԱՄՆ–ը ծախսեց ավելի քան 107 մի­լիարդ դոլար։ Սա ԱՄՆ–ի նորագույն պատմության ընթացքում առաջին պարտությունն էր։

Վիետ­նամի սինդրոմ
-----------------

Միաժամանակ ի հայտ եկավ Վիետ­նամի սինդրոմը։ Բանն այն է, որ Վիետ­նամում կրած պարտությունից հետո ամերիկյան ժողովուրդը մասամբ կորցրեց իր՝ հաղթողի ինքնավստա­հությունը։ Իր հերթին ամերիկյան կառավարությունը չափից դուրս զգուշավորություն էր հանդես բերում ամերիկյան զինվորներին նմանա­տիպ ռազմական գործողությունների ուղարկելու հարցում։ Իրավիճակը փոխվեց, սակայն 1980–ական թվականներին։ 1983 թվականին՝ ԱՄՆ–ի նախագահ Ռոնալդ Ռեյգանի օրոք, ԱՄՆ–ը ներխուժեց Գրենադա։ Իսկ արդեն 1989 թվականին՝ ԱՄՆ–ի նախա­գահ Ջորջ Բուշ Ավագի օրոք, ԱՄՆ–ը ներխուժեց Պանամա։ Վիետնամի սինդրոմը հաղթահարվեց։
Արցախ
**Ռազմական մարտավարութիւն**, ռազմական արուեստի հիմնական բաղադրիչներից։ Ներառում է ցամաքում, օդում և ծովում զորամիավորումները, զորամասերը և զինված ուժեր տարբեր տեսակները, զորատեսակները, հատուկ զորքերը մարտի նախապատրաստելու և այն վարելու տեսությունն ու պրակտիկան, ռազմատեսական գիտակարգը։

Ընդգրկում է բոլոր տեսակի մարտական գործողությունների (հարձակում, պաշտպանություն, հանդիպակաց մարտ, մարտավարական վերախմբավորում և այլն) ուսումնասիրումը, մշակումը, նախապատրաստումը և վարումը։ Լեռնային Ղարաբաղի հանրապետության պաշտպանության բանակում, ինչպես շատ բանակներում մարտավարություն ստորադաս դիրք ունի ռազմավարության և օպերատիվ արվեստի համեմատությամբ։ Օպերատիվ արվեստը որոշում է մարտավարությունյան զարգացման խնդիրներն ու ուղղվածությունը՝ հաշվի առնելով զորամիավորումների, զորամասերի մարտավարական հնարավորություններն ու նրանց գործողությունների առանձնահատկությունները և բնույթը։

Տարբերում են ընդհանուր (համազորային մարտին մասնակցող բոլոր զորատեսակների մարտական գործողությունների նախապատրաստում և վարում, միմյանց հետ սերտ փոխգործողությունների հաստատում ու պահպանում) և զորատեսակների ու հատուկ զորքերի (մարտական գործողությունների կազմակերպման և վարման դրույթներ) մարտավարություն։ Մարտավարությունյան մակարդակը մեծապես պայմանավորված է գիտության և տեխնիկայի զարգացման մակարդակով, որը հնարավորություն է տալիս պատերազմում մարտավարական և ռազմավարական խնդիրներ լուծել առավել փոքրաթիվ ուժերով։, ռազմական արվեստի հիմնական բաղադրիչներից։ Ներառում է ցամաքում, օդում և ծովում զորամիավորումները, զորամասերը և զինուժի տարբեր տեսակները, զորատեսակները, հատուկ զորքերը մարտի նախապատրաստելու և այն վարելու տեսությունն ու պրակտիկան, ռազմատեսական գիտակարգը։ Ընդգրկում է բոլոր տեսակի մարտական գործողությունների (հարձակում, պաշտպանություն, հանդիպակաց մարտ, մարտավարական վերախմբավորում և այլն) ուսումնասիրումը, մշակումը, նախապատրաստումը և վարումը։

Լեռնային Ղարաբաղի հանրապետություն պաշտպանության բանակում, ինչպես շատ բանակներում մարտավարություն ստորադաս դիրք ունի ռազմավարության և օպերատիվ արվեստի համեմատությամբ։ Օպերատիվ արվեստը որոշում է մարտավարությունյան զարգացման խնդիրներն ու ուղղվածությունը՝ հաշվի առնելով զորամիավորումների, զորամասերի մարտավարական հնարավորություններն ու նրանց գործողությունների առանձնահատկությունները և բնույթը։

Տարբերում են ընդհանուր (համազորային մարտին մասնակցող բոլոր զորատեսակների մարտական գործողությունների նախապատրաստում և վարում, միմյանց հետ սերտ փոխգործողությունների հաստատում ու պահպանում) և զորատեսակների ու հատուկ զորքերի (մարտական գործողությունների կազմակերպման և վարման դրույթներ) մարտավարություն։ Մարտավարությունյան մակարդակը մեծապես պայմանավորված է գիտության և տեխնիկայի զարգացման մակարդակով, որը հնարավորություն է տալիս պատերազմում մարտավարական և ռազմավարական խնդիրներ լուծել առավել փոքրաթիվ ուժերով։
|  |
| --- |
| **Դիերվիլլա ցախակեռասային** |
| Դիերվիլլա ցախակեռասայինԴիերվիլլա ցախակեռասային |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Ակքանածաղկավորներ (Dipsacales) |
| **Ընտանիք** | Այծատերևազգիներ (Caprifoliaceae) |
| **Ցեղ** | Դիերվիլլա *(Diervilla)* |
| **Տեսակ** | **Դիերվիլլա ցախակեռասային** *(D. lonicera)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Diervilla lonicera***Mill. 1768 |

**Դիերվիլլա ցախակեռասային** (լատ.՝  D. lonicera), ցախակեռասագիների ընտանիքի, դիերվիլլա ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Մինչև 1 մ բարձրությամբ տերևաթափ թուփ է, որը բուսուտներ է առաջացնում արմատային մացառներով։ Երիտասարդ ընձյուղները մերկ են կամ ծածկված շատ կարճ մազմզուկներով, կլորավուն են կամ թեթևակի 4 անկյունանի։ Տերևները ձվաձև են կամ երկարավուն ձվաձև, 4-16 սմ երկարությամբ, 28 սմ լայնությամբ, գագաթում երկարավուն սրված, սրտաձև, կլորավուն կամ լայն սեպաձև հիմքով, սղոցաեզր, թարթիչաեզր, վերևի կողմից՝ մերկ, ներքևից՝ բաց կանաչավուն, մերկ կամ ջղերի ուղղությամբ ծածկված նոսր մազմզուկներով, 0,3-0,6 սմ երկարությամբ կոթուններով։ Ծաղիկները հավաքված են ծայրային կամ ծոցային, 2-5 ծաղիկներից կազմված ծաղկաբույլերում։ Ստորինները 1 ծաղկանի են, մյուսները՝ 3: Բաժակն ունի 3-4 (երբեմն' 8) մմ երկարություն, կազմված 5 գծամախաթանման բլթակներից։ Պսակը բաց դեղնավուն է, 1,2-1,3 սմ երկարությամբ, երկշուրթ է, նեղ, հետ ոլորված պսակաթերթիկներով։ Տուփիկը մերկ է, 0,7-0,8 սմ երկարությամբ, առանց բացվելու երկրորդ տարին մնում է թփի վրա։ Սերմերը անկյունագնդաձև են, փայլուն, նուրբ ցանցավոր։ Ծաղկում է հունիս-հուլիս ամիսներին, պտուղները հասունանում են օգոստոսին։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Հյուսիսային Ամերիկայում՝ Նյուֆաունդլենդից դեպի արևմուտք, մինչև Սասկաչևանա, հարավում` մինչև հյուսիսային Կարոլինա և Միչիգան։ Աճում է գետերի ափին և քարքարոտ վայրերում։ Մշակվում է Երևանի բուսաբանական այգում և նրա Վանաձորի բաժանմունքում։ Հաջողությամբ է աճում ու զարգանում, էկոլոգիական ճնշվածության նշաններ չունի։ Առանձնապես աչքի չի ընկնում դեկորատիվ հատկանիշներով։

Կիրառություն
------------

Էկոլոգիական խումբը Xll: Մշակության հավանական շրջանները՝ 1-32:
:

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 2, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ 297։


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2779616501 |

 |
**Դև**, հայկական դիցաբանության մեջ բարի կամ չար ոգի։ Դիցաբանության մեջ, լեգենդներում, հեքիաթներում նկարագրվում է որպես հսկա` մեծ գլխով և կավե կճուճի կամ ամանի չափ աչքերով։ Դևի կերպարում հաճախ միավորված են կենդանիների հատկություններ։ Դևերը լինում են ինչպես բարի, այնպես էլ չար։ Բոլոր դևերը բաժանվում են երկու խմբի` սև և սպիտակ, ընդ որում գույնը միշտ չէ, որ համապատասխանում է բնավորությանը։ Լեգենդներում կախարդները դևին մարդու մարմնի մեջ մտցնելու հատկությամբ էին օժտված։

Բարի դևերից են արալեզներն ու ուրվականները, չարերից` ալքերը, այսերը, վիշապները։ Որոշ ոգիներ մարդկանց նկատմամբ չեզոք դիրքորոշում ունեն։ Դևերը տարբերվում են իրենց կերպարանքով, օրինակ` պարիկները կարող են ունենալ ինչպես գեղեցիկ կնոջ, այնպես էլ ավերակներում ապրող ավանակի կերպարանք։

Հովհաննես Թումանյանի «Եդեմական ծաղիկ» հեքիաթում դևը դրախտի ծաղկի պահապանն էր։

«Սասնա ծռեր» էպոսում Մեծ Մհերը Սպիտակ դևից ազատում է գեղեցկուհի Արմաղանին ու ամուսնանում նրա հետ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Վ. Ա. Թաշչյան (2007)։ *Եդեմական ծաղիկը և հայկական այլ զրույցներ*։ Marshall, Bonnie C. (trans.)։ Libraries Unlimited։ էջ 27։ ISBN 9781591583677
2. 1 2  Անանիկյան, 2010
3. ↑  K. Ishkol Kerovpian: Mythologie der vorchristlichen Armenier. In: Hans Wilhelm Haussig (Hrsg.): Götter und Mythen der kaukasischen und iranischen Völker (= Wörterbuch der Mythologie. Abteilung 1: Die alten Kulturvölker. Band 4). Klett-Cotta, Stuttgart 1986, ISBN 3-12-909840-2, S. 109
Եռակի ալֆա պրոցես
**Եռակի ալֆա պրոցեսը (եռակի հելիումային ռեակցիա)** աստղի ընդերքում հելիում-4-ի միավորման միջուկային ռեակցիայի պայմանական անվանումն է։ Այն սկսվում է մոտ 1,5×108 Կ ջերմաստիճանում և 5×107 կգ/մ3 խտության դեպքում։ Ռեակցիան ընթանում է երկու փուլով․

* Բերիլիում-8-ի անկայուն միջուկի ձևավորում (կիսատրոհման պարբերությունը՝ 10−16 վ)`

{\displaystyle \mathrm {\_{2}^{4}He} +\mathrm {\_{2}^{4}He} \rightarrow \mathrm {\_{4}^{8}Be} -Q\_{0}},
Q0 = 0,092 ՄէՎ,
* Ածխածին-12-ի գրգռված միջուկի ձևավորում`

{\displaystyle \mathrm {\_{4}^{8}Be} +\mathrm {\_{2}^{4}He} \rightarrow \mathrm {\_{6}^{12}C} +Q\_{1}},
Q1 = 7,367 ՄէՎ։
Պրոցեսի ընթացքում անջատվում է 7,275 ՄէՎ էներգիա։

Քանի որ եռակի ալֆա պրոցեսը քիչ հավանական է, ածխածին արտադրվելու համար երկար ժամանակահատված է պահանջվում։ Սրա հետևանքներից է նաև այն, որ որ Մեծ Պայթյունի ընթացքում նշանակալի քանակությամբ ածխածին չի առաջացել, քանի որ պայթյունից րոպեներ անց ջերմաստիճանը նվազել է շատ ավելի, քան անհրաժեշտ է միջուկային այրման համար։

Որպես կանոն, եռակի ալֆա պրոցեսի հավանականությունը խիստ փոքր է։ Բերիլիում-8-ի հիմնական վիճակի էներգիան գրեթե հավասար է երկու ալֆա մասնիկների էներգիային։ Երկրորդ քայլում 8Be + 4He էներգիան գրեթե հավասար է 12C-ի գրգռված վիճակի էներգիային։ Այս ռեզոնանսը խիստ մեծացնում է հավանականությունը, որ ալֆա մասնիկը կմիավորվի բերկիլիում-8-ի հետ և կձևավորվի ածխածին։ Նման ռեզոնանսի գոյությունը կանխատեսել էր Ֆրեդ Հոյլը դրա իրական դիտարկումից առաջ, հիմնավորելով, որ աստղի ընդերքում ածխածնի առաջանալու համար սա ֆիզիկորեն անհրաժեշտ պայման է։ Իր հերթին, այս էներգիական ռեզոնանսի կանխատեսումը և ապա հայտագործումը մեծապես օժանդակեցին աստղային միջուկասինթեզի Հոյլի հիպոթեզին, ըստ որի՝ բոլոր քիմիական տարրերը առաջացել են ջրածնից՝ ամենասկզբնական սուբստանցից։

Որպես պրոցեսի կողմնակի էֆեկտ, որոշ ածխածնային միջուկներ կարող են այրվել ավելցուկային հելիումի հետ՝ առաջացնելով թթվածնի կայուն իզոտոպ և անջատելով 7,162 ՄէՎ էներգիա․

{\displaystyle \mathrm {\_{6}^{1}2C} +\mathrm {\_{2}^{4}He} \rightarrow \mathrm {\_{8}^{16}O} +} γ(+7,162 ՄէՎ)։
**Ազատ դաստիարակություն**, մանկավարժական տեսություն, որ տարածվեց Եվրոպայում, 19-րդ դարի կեսերից մինչև XX դարի սկիզբը։

Դաստիարակության մեջ մերժելով խստավարժությունը, ուսուցման քարացած, սխոլաստիկ ձևերը՝ ազատ դաստիարակության ջատագովներն առաջ էին քաշում երեխայի բնածին հակումների, հետաքրքրությունների, ընդունակությունների ազատ ու անկաշկանդ զարգացման սկզբունքը։ Սակայն ազատ դաստիարակությունը իդեալականացնում էր երեխային իբրև «ճշմարտության, բարու և գեղեցկության նախատիպարի», գերագնահատում նրա բնածին ուժերը։

Կողմնակիցներ
------------

Ազատ դաստիարակության որոշ ծայրահեղ կողմնակիցներ (Էդուարդ Քեյ, Մ. Մոնտեսորի և ուրիշներ) բացասում էին նույնիսկ դպրոցը և դասավանդումը՝ հանգելով ինքնազարգացման գաղափարին։ Ազատ դաստիարակության տեսությունը սերտորեն կապված է Ժան Ժակ Ռուսոյի «բնական իրավունքի» և «*բնական դաստիարակության*» ուսմունքի հետ։ Լև Նիկոլայի Տոլստոյը Յասնայա Պոլյանայում հիմնած իր դպրոցում (1859) այդ տեսությունը կիրառել է յուրովի։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 96)։*  |