recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Գաստելուգաչե** (բասկերեն՝ Gaztelugatxe), կղզյակ է Բիսկայան ծոցի ափամերձ հատվածում, պատկանում է Բերմեո ինքնավարությանը Բասկերի Երկրում (Իսպանիա)

Կղզին միացված է մայրցամաքին ձեռակերտ կամրջով, որն անցնում է 241 աստիճաններ ունեցող ոլորապտույտ սանդուղքի։ Կղզու միակ կառույց է հանդիսանում Սան-Խուան-դե-Գաստելուգաչե (Doniene Gaztelugatxeko) մատուռը՝ կառուցված Հովհաննես Մկրտչի պատվին։ Հնագիտական գտածոներն այս տեղերում վկայում են այն մասին, որ մատուռը կառուցվել է դեռևս 10-րդ դարում։ Այսօր մատուռը գրեթե միշտ փակ է, մշտական ժամերգություններ այստեղ չեն լինում։

Այցելությունների ամենալավ ժամանակը գարունը և աշունն է։

Ծագումնաբանություն
------------------

Գաստելուգաչե բառը ծագում է բասկերեն «gaztelu» բառից, որը նշանակում է «ամրոց» և «aitz»ը՝ «ժայռ», ձևավորելով «ժայռե ամրոց»։ Անունը կղզին ստացել է հեռվից ձեռակերտ սյուներ հիշեցնող բնական քարե կամարների շնորհիվ։

Պատմություն
-----------

Ոչ մեծ վանքը կառուցվել է 10-րդ դարում։ Ինչպես ենթադրում են գիտնականները, մատուռի շինարարները եղել են տաճարականները։ Կղզու տարածքում հնագիտական պեղումների ժամանակ գտնվել են 9-րդ և 12-րդ դարերին թվագրվող միջնադարյան գերեզմաններ։

Բացի կրոնական նշանակությունից Գաստելուգաչե կղզին հանդիսանում է կարևոր ռազմական նշանակության օբյեկտ։ Այստեղ 1334 թվականին տեղի են ունեցել Բիսկայայի տիրակալ Խուան Նունյես դե Լարայի և Կաստիլիայի թագավոր Ալֆոնսո 11-րդի բախումները։

1593 թվականին կղզին գրավել և թալանել է Ֆրենսիս Դրեյկը։

18-րդ դարում Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ Գաստելուգաչեն ենթարկվել է անգլիական զորքի հարձակմանը։ Կղզուց ոչ հեռու, Մաչիչակո (Matxitxako) հրվանդանի մոտ տեղի է ունեցել ծովային մարտ։

1978 թվականի նոյեմբերի 10-ին կղզում հրդեհ է բռնվում և մատուռը գրեթե ամբողջովին այրվում է։ Երկու տարի անց 1980 թվականի հունիսի 24-ին մատուռը նորից հանդիսավոր բացվեց։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Արտաքին հղումներ
----------------

* Vista desde el mar de San Juan de Gaztelugatxe
* Ruta de Bermeo a Bakio pasando por San Juan de Gaztelugatxe

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Գաստելուգաչե» հոդվածին։ |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |

 |
**Մարիանա Սիրվատ Դերդերյան** (իսպ.՝ Mariana Sirvat Derderián, հունվարի 15, 1980(1980-01-15), Կարակաս, Վենեսուելա), հայկական ծագումով չիլիացի դերասանուհի։

Կենսագրություն
--------------

Մարիանա Դերդերյանը ծնվել է Վենեսուելայի Կարակաս քաղաքում, հայկական ընտանիքում։ 1990-ական թվականներին մեծ քրոջ հետ տեղափոխվել է Չիլի։ Սան Պեդրո Նոլասկոյի միջնակարգ դպրոցն ավարտելուց հետո ընդունվել է Սանտյագոյի «Mayor» համալսարանը, որտեղ ճարտարագիտական բիզնես է ուսումնասիրել։ Իր ուսման երրորդ տարում Մարիանան հրապուրվել է պրոֆեսիոնալ թատրոնով, և ընդունվել է Ֆերնանդո Գոնսալեսի ակադեմիա։

2004 թվականի ավարտին Դերդերյանը մասնակցել է «Canal 13» հեռուստատեսության լսումներին, ինչի արդյունքում հաստատվել է «Brujas» հեռուստասերիալի դերի համար։ Ստացել է դեռահաս աղջկա՝ Մակարենա Ալտամիրանոյի դերը։

Համալսարանն ավարտելով՝ Մարանա Դերդերյանը պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսությունը և ստացել մասնագիտական որակավորում։

2006 թվականին նկարահանվել է «Floribella» հեռուստասերիալում ։ 2009 թվականին ստացել է «Ես երազում եմ Ջինիի մասին» կինոնկարի չիլիական տարբերակի գլխավոր դերը։

Ֆիլմագրություն
--------------

### Ֆիլմեր

* 2007 - Malta con huevo - Mónica

### Սերիալներ

* 2005 - Brujas - Macarena Altamirano.
* 2005 - Gatas y Tuercas - Carolina Ulloa
* 2006 - Floribella - Florencia González.
* 2007 - Amor por accidente - Britney Urrutia
* 2007 - El Día Menos Pensado - Valentina
* 2009 - Los Ángeles de Estela - Alejandra Andrade
* 2011 - Decibel 110

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Internet Movie Database — 1990.
2. ↑  Núñez, Leonardo (2006) « Արխիվացված 2016-03-04 Wayback Machine», *El Mercurio*, 5 October 2006, retrieved 2011-07-12
3. ↑  «Mariana Derderian vuelve como una alcohólica a las teleseries Արխիվացված 2011-07-01 Wayback Machine», 123.cl, retrieved 2011-07-12
4. ↑  Figueroa, Nicholas (2009) «Mariana Derderian será „Mi bella genio" Chilena Արխիվացված 2012-03-22 Wayback Machine», terra.cl, 5 January 2009, retrieved 2011-07-12

Արտաքին հղումներ
----------------

* Մարիանա Սիրվատ Դերդերյան (անգլ.) *Internet Movie Database* կայքում

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database · ԿինոՊոիսկ |

 |
**Գվադալատեի ճակատամարտ** (իսպ.՝ Batalla de Guadalete, արաբ․՝ معركة سهل البرباط‎‎), ճակատամարտ, որ տեղի է ունեցել 711 կամ 712 թ-ին հուլիսի 19-ին քրիստոնյա վեստգոթական Հիսպանիայի թագավորության և ներխուժող մուսուլմանական ուժերի միջև։ Տեղի է ունեցել Գվադալետե գետի ափին։ Չնայած ճակատամարտի հստակ վայրը հայտնի չէ, ենթադրում են, որ այն կարող է տեղի ունեցած լինել հարավային Իսպանիայի Խարես դե լա Ֆրոնտերա քաղաքի մոտակայքում։

Քրիստոնյա ուժերի ղեկավարն էր վեստգոթերի արքա Ռոդերիքը, իսկ մուսուլմանների (արաբներ և բերբերներ) առաջնորդն էր Թարիք իբն Զիյադը։ Ճակատամարտն ավարտվեց մուսուլմանների լիակատար հաղթանակով. սպանվեցին Ռոդերիքն ու բազմաթիվ վեստգոթ ազնվականներ։ Հաղթանակի շնորհիվ մուսուլմանները գրավեցին Հիսպանիայի մայրաքաղաք Տոլեդոն, իսկ շուտով նաև ողջ Պիրենեյան թերակղզին։

Այս ճակատամարտի հիմնական աղբյուրը *Մոսարաբյան ժամանակագրություն*ն է, որը գրվել է Տոլեդոյի մոտակայքում 754 թ-ին։

Ճակատամարտը հայտնի է նաև **Խարես դե լա Ֆրոնտերայի ճակատամարտ**, **Լա Ջանդայի ճակատամարտ**, **Ռիո Բարբատեի ճակատամարտ** անուններով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ռոջեր Քոլլինս (1989), *Իսպանիայի արաբական նվաճումը, 710-97 թթ.* (Լոնդոն. Blackwell Publishing)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Գվադալետեի ճակատամարտ» հոդվածին։ |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական |

 |
**Բաբկա բնավայր** (ուկրաիներեն՝ Урочище Бабка), համապետական նշանակության բնության բուսաբանական հուշարձան։ Գտնվում է Բորոդյանի շրջանի տարածքում (Կիևի մարզ, Ուկրաինա), կաղնիների և կաղնե-բոխային անտառների մասսիվ է։ Զբաղեցնում է 78 հեկտար տարածք։

Պատմություն
-----------

Բնության հուշարձանը ստեղծվել է ՈւԽՍՀ-ի Մինիստրների խորհրդի 14.10.1975 թվականի № 780-Р հրամանի համաձայն։

Ըստ 2011 թվականի հետազոտությունների արդյունքների՝ որսարգելավայրը միատեսակ ծառերից բաղկացած սաղարթավոր անտառի չափանմուշ էր, այնտեղ չկային բնապահպանական կանոնակարգի նկատելի խախտումներ։ 2013 թվականի կադաստրային քարտեզների հետազոտությունները ցույց տվեցին, որ որսարգելավայրի տարածքում կան ընդհանուր 7,5 հեկտար մակերեսով հողակտորներ, որոնք օգտագործվել են օրենսդրության խախտումներով։

Նկարագրություն
--------------

Կաղնե-բոխային անտառ
Բնավայրը գտնվում է Կիևի մարզի Բորոդյանի շրջանի Պորոսկոտեն գյուղի մոտակայքում։ Բնության հուշարձանը ստեղծվել է Կիևյան անտառների համար հազվադեպ կաղնիների և կաղնե-բոխային անտառների պաշտպանության և պահպանման նպատակով։

Որսարգելավայրի տարածքը թույլ լեռնային է, գտնվում է Ստրիժեն գետի հովտում, հատվում է առուներով և ունի արհեստական լճակներ։

Արգելավայրի մեծ մասը զբաղեցնում են արևմտյան սահմանի զամբյուղախոտային անտառները, ինչպես նաև կաղնե-բոխային անտառների մասսիվները, որտեղ աճում է մազածածկ կնյուն (Carex pilosa), նշտարաձև աստղիկ (*Stellaria holostea*), սովորական այծոտն (*Aegopodium podagraria*), առուների հովիտներում՝ սև լաստենի։

Բնություն
---------

Բնավայրում աճում է ավելի քան 150 տեսակի անոթավոր բույս։ Կան գարնանային էֆեմերոիդներ, որոնցից գերակշռում է թավուտի հողմածաղիկը (Anemone nemorosa), կաղնե-բոխային անտառներում՝ բացատային անծխոտը (Corydalis solida): Հանդիպում են նաև Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր՝ երկտերև լյուբկա (Platanthera bifolia), կանաչ լյուբկա (Platanthera chlorantha), Dactylorhiza maculata, երկտերևի ձվաձև (Listera ovata), գանգրավուն շուշան (Lilium martagon), ստվերային կնյուն (Carex umbrosa)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  С.Єфіменко, А.Литвиненко. (2013). «Земельні ділянки, надані в заказниках Київщини (згідно кадастрової карти)». *Природно-заповідний фонд Київщини* (ուկրաիներեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ մայիսի 19-ին. Վերցված է 2013 թ․ մայիսի 5-ին.

Գրականություն
-------------

* Фіторізноманіття Українського Полісся та його охорона / Під заг. Ред. Т.Л.Андрієнко. — К.: Фітосоціоцентр, 2006.

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Բաբկա բնավայր». *Природно-заповідний фонд Київщини* (ուկրաիներեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ մայիսի 19-ին. Վերցված է 2013 թ․ մայիսի 5-ին.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Բաբկա (բնավայր)» հոդվածին։ |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Ժամանակակից Ուկրաինայի |

 |
**Եմենի առաջին պատերազմը** կարճ ռազմական հակամարտություն էր Եմենի Արաբական Հանրապետության (Հյուսիսային Եմեն) և Եմենի Ժողովրդական Ժողովրդավարական Հանրապետության (Հարավային Եմեն) միջև։

Նախապատմություն
---------------

Հարավարաբական լիգայի (ՍԱԼ) ապստամբները գրոհել են Հարավային Եմենի արևելյան մասի դիրքերը ՝ 1972 թվականի փետրվարի 20-ին ժամանելով Սաուդյան Արաբիայից։ Ապստամբները ջախջախվել են Հարավային Եմենի կառավարական զորքերի կողմից 1972 թվականի փետրվարի 24-ին։ Ռազմական գործողությունների ընթացքում սպանվել է շուրջ 175 ապստամբ։ Վարչապետ Ալի Նասիր Մուհամադը ենթարկվել է ՍԱԼ-ի ապստամբների մահափորձին 1972 թվականի մայիսի 22-ին։ Վեց մարդ մահապատժի Է դատապարտվել 1972 թվականի հուլիսի 9-ին կառավարության տապալման նպատակով դավադրության համար։ Սաուդյան Արաբիան շարունակել է հանդես գալ Հարավային Եմենի դեմ և աջակցել Հյուսիսային Եմենի զորքերին առաջիկա պայքարում։

հակամարտությունը
----------------

Հյուսիսային Եմենի սկսած պատերազմը սկսվել է 1972 թվականի սեպտեմբերի 26-ին ՝ Հյուսիսային Եմենում քաղաքացիական պատերազմի մեկնարկի տասներորդ տարեդարձի օրը։ Մարտական գործողությունները հիմնականում ներառում էին սահմանային բախումները։ Հակամարտության ընթացքում Հյուսիսը մատակարարվել Է Սաուդյան Արաբիայի, Հորդանանի, Եգիպտոսի, Իրանի, Մեծ Բրիտանիայի և Միացյալ Նահանգների կողմից, իսկ Հարավը ՝ Խորհրդային Միության, Չեխոսլովակիայի, Իրաքի, Լիբիայի և Կուբայի կողմից։

Հետևանքները
-----------

### Կահիրեի համաձայնագիրը 1972 թվականին

Պատերազմը ավարտվեց 23 օր անց ՝ հոկտեմբերի 19-ին, հրադադարի միջոցով։ Դրան հաջորդել է հոկտեմբերի 28-ի Կահիրեի համաձայնագիրը, որում երկու երկրների միավորման պլան է ներկայացվել «Հանրապետական, ազգային և ժողովրդավարական» պետության մեջ, որը հիմնված է «ազատ» ընտրությունների վրա։

### Ռազմական գործողությունները 1970-ականների վերջին

Հիմնական հոդված՝ Եմենի երկրորդ պատերազմ
1970-ականների կեսերին Հարավային Եմենը Հյուսիսում հրահրել և ֆինանսավորել է լայն ընդդիմադիր շարժումը ՝ Ազգային ժողովրդավարական ճակատը։

Տես նաև
-------

* Եմենի ժամանակակից պատմությունը
* Եմենի Մութավաքիլյան Թագավորություն

Աղբյուրներ
----------

1. 1 2 3  Gause, Gregory, Saudi-Yemeni relations: domestic structures and foreign influence, Columbia University Press, 1990, page 98
2. ↑
3. 1 2 3 4 5 6  Couland, Jacques (1993). *Genèse et étapes de l'unité yéménite* (facsimile) (ֆրանսերեն). էջեր 79–93. doi:10.3406/remmm.1993.1589. Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 18-ին. `{{cite book}}`: `|periodical=` ignored (օգնություն)
4. ↑  Lagadec, Jean (1974 թ․ ապրիլ). *La fin du conflit yéménite* (ֆրանսերեն). Vol. 24. էջեր 344–355. doi:10.3406/rfsp.1974.418679. `{{cite book}}`: `|periodical=` ignored (օգնություն)
5. ↑  «Yemen profile (timeline)». BBC. 2019 թ․ նոյեմբերի 6. Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 18-ին. «1972 – Border clashes between two Yemens; ceasefire brokered by Arab League.»
6. ↑
**Կալեի պաշարում** (ֆր.՝ Siège de Calais, անգլ.՝ Siege of Calais), անգլիացի զինվորների կողմից ֆրանսիական Կալե նավահանգստի գրավումը 1346-1347 թվականներին՝ Հարյուրամյա պատերազմի ընթացքում։

Անգլիական զորքերի հրամանատարն էր հանրահայտ զորավար Էդուարդ III-ը, իսկ Ֆրանսիայի թագավորության բանակը զեկավարում էր Ժան դե Վիենը։

Նախապատմություն
---------------

Սլյոյսեի ճակատամարտում ֆրանսիական նավատորմի ջախջախումից հետո Էդուարդ III-ը արշավանքներ կազմակերպեց դեպի Նորմանդիա, որոնք ավարտվեցին 1346 թվականին Կրեսեի ճակատամարտում անգլիացիների հաղթանակով։ Ֆրանսիայում այդ ժամանակ Էդուարդի բանակը օգնություն և զորավիգ ուժ խնդրեց Ֆլանդրիայից և այդ պատճառով նրա զինվորները տեղափոխվեցին երկրի հյուսիս։ Անգլիական նավերը թողեցին Նորմանդիան և վերադարձան տուն։ Անգլիական բանակը ամրացված նավահանգստի կարիք ուներ, որտեղ նրա բանակը կարող էր համալրվել։

Կալեն միանգամայն հարմար էր Էդուարդի նպատակներին։ Քաղաքը ուներ կրկնակի բերդապարիսպներ և ամրակուռ քաղաքային պարիսպներ՝ կառուցված հարյուր տարի առաջ։ Կալեն կարևորագույն նպատակակետ էր, որի միջոցով Էդուարդը կարող էր ապահովել վերահսկողություն Լա Մանշում։

Պաշարում
--------

Էդուարդի զինվորները Կալեին մոտեցել են 1346 թվականի սեպտեմբերին։ Քաղաքի զանգվածային ամրապնդումը չի կարող լինել հեշտ հաղթահարելի։ Էդուարդը օգնություն էր ստանում Անգլիայից և Ֆլանդրիայից։ Ֆիլիպ VI-ը չի կարողացել կանխել Անգլիայից զինամթերքի մատակարարումը։

Նոյեմբերին անգլիացիները սկսեցին քաղաքի թնդակոծումը, որին հաջորդեց զինվորների կողմից բերդաքաղաքի պարիսպների ապաստակումը՝ աստիճանների միջոցով։ Սակայն այդպես էլ անգլիացիները չկարողացան հասնել առավելության։ Հուսահատված Էդուարդը ընդհատել է հարձակումը և պաշարման անցել միայն 1347 թվականին։ Այնուամենայնիվ, Ֆիլիպ թագավորը շարունակեց զորավառժություններ անցկացնել անգլիական դիրքերի մոտակայքում։ Ֆրանսիացիները չկարողացան դուրս մղել անգլիական ուժերին։

Օգոստոսի 1-ին քաղաքում վառվել են ազդանշանային լույսերը, որոնք տեղեկացնում էին անգլիացիներին, որ քաղաքի բնակիչները պատրաստ են հանձնվել։ Նախկինում Էդուարդը առաջարկել էր դադարեցնել պաշարումը այն դեպքում, երբ նրան կբերեին Կալեի քաղաքային դարպասների բանալիները, ինչպես նաև քաղաքի վեց ղեկավարներին մահապատժի ենթարկելու իրավունքը։ Նրա պայմանը կատարվել է, սակայն խորհրդականները և նրա կինը համոզել են արքային, որպեսզի նա չխնայի Կալեի բնակիչներին։

Գրականություն
-------------

* Jaques, Tony (2007). Dictionary of Battles and Sieges. Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0-313-33537-2.
* Davis, Paul K. (2001). Besieged: 100 Great Sieges from Jericho to Sarajevo. Oxford University Press. ISBN 0-19-521930-9.
* Lambert, Craig L. (2011). "Edward III’s siege of Calais: A reappraisal". Journal of Medieval History (Elsevier) 37 (3)։ 231–342
**Կաստիլիայի քաղաքացիական պատերազմ**, ժառանգության համար մղվող պատերազմ Կաստիլիայի թագավորությունում 1351-1369 թվականներին։ Կաստիլիական հակամարտությունը սկսվել է 1350 թվականի մարտին՝ թագավոր Ալֆոնսո XI-ի մահվանից հետո։ Կաստիլիան դարձավ ռազմական գործողությունների թատերաբեմ այն ժամանակ, երբ հակամարտությանը միջնորդեցին միմյանց դեմ Հարյուրամյա պատերազմի շրջանակներում պատերազմող Ֆրանսիայի և Անգլիայի թագավորությունները։

Պատերազմական գործողություններն առավելապես ընթացել են Իսպանիայի Կաստիլիա երկրամասում և ափամերձ անդրծովյան տարածքներում։ Այն մղվում էր Կաստիլիայի թագավոր Պեդրո I-ի և վերջինիս եղբոր՝ անջատողական Հենրիի Տրապաստմարի միջև։

Պատճառներ
---------

Կաստիլիայի թագավոր Ալֆոնսո XI-ի մահվանից հետո՝ 1350 թվականին, երկրի գահն անցնում է Պեդրո I-ին։ Կառավարման սկզբերին արդեն այս արքան ձեռք է բերում վատ համբավ ժողովրդի շրջանում։ Նա թալանում է վերնախավին, ինչպես նաև տարածում իր կամքը ազատ մարդկանց վրա։ Շուտով Պեդրոն ընդարձակում է թագավորական իշխանությունը և պատերազմ սկսում Արագոնի թագավորության դեմ (այս ժամանակահատվածում այն կոչվում էր «Երկու Պեդրոների թագավորություն»։

Նրա կառավարման կեսերին քաղաքական ասպարեզ է դուրս գալիս իր օրինական եղբայրը՝ Էնրիկեն, ով մեծ ժողովրդավարություն էր վայելում ժողովրդի շրջանում։ Կարճ ժամանակահատվածում նա կարողացել էր ձեռք բերել Արագոնի և Ֆրանսիայի թագավորների, ինչպես նաև Պապականության աջակցությունը։ 1366 թվականին Էնրիկեն պաշտոնանկ է անում եղբորը՝ Լեոնի, Տոլեդոյի և Սևիլիյայի վանքերում իրեն հռչակելով Կաստիլիայի թագավոր։

հակամարտություն
---------------

1366 թվականին ֆրանսաբնակ Էնրիկեն ավարտում է բանակի ձևավորման գործընթացը։ Նրա ստեղծած ռազմական ստորաբաժանման մեջ միավորված էին ինչպես տեղացի ապստամբներ, այնպես էլ ֆրանսիացի և արագոնցի զինվորներ, ինչպես նաև անգլիացի վարձկաններ։ Առաջին իսկ մարտերի ժամանակ Էնրիկեի բանակը ստիպեց կաստիլիական ուժերին նահանջել և ի վերջո Պեդրոն փախուստի դիմեց։

Պեդրոն Կաստիլիայից տեղափոխվեց Բայոնա, որը գտնվում էր անգլահպատակ Գասկոնիայի կազմում։ Այնտեղից նա օգնության խնդրանքով դիմեց Անգլիայի թագավոր Էդվարդ Վուդստոքին՝ «Սև արքայազնին»։ Պեդրո I-ի գլխավորությամբ անգլիական զորքերը վերանվաճեցին Կաստիլիան և վերջինիս հնարավորություն ընձեռեցին վերստին հաստատել թագավորական իշխանություն։ Նավերիայի հաջող մարտերից հետո նա ամեն կերպ փորձեց եղբորը ետ ուղարկել Ֆրանսիա, սակայն ապարդյուն։ 1368 թվականին դաշնակցության պայմանագիր ստորագրվեց Հենրի Տրաստամարայի և Ֆրանսիայի թագավոր Շառլ Իմաստունի միջև։

Ստանալով ֆրանսիական բանակի օժանդակությունը՝ Հենրին ներխուժեց որոշ քաղաքներ, իսկ արդեն ապրիլ ամսին նվաճեց Լեոնը։ Դրանից հետո ամբողջ Գալիցիան հայտնվեց Հենրիի տիրապետության տակ։ Նա վերադարձավ Կաստիլիա 1369 թվականին և Կամպո դե Մոնտիելի ճակատամարտի ընթացքում սպանեց եղբորը՝ Պեդրոյին։ Կարճ ժամանակ անց նա իրեն հռչակեց թագավոր՝ Հենրի II անվան տակ և անմիջապես ամրապնդեց իր դիրքերը։ Նա պաշտոնավարումը սկսեց այն քայլով, որ հրեաները ազատվեցին բարձր պաշտոններից։ Նրա օրոք Կաստիլիան դարձավ Ֆրանսիայի գլխավոր դաշնակիցներից մեկը պատերազմական դաշտում։

Աղբյուրներ
----------

* Wintle, Justin. *The Rough Guide History of Spain*. Penguin Group, 2003.
*1860-ական թվականների հակամարտության մասին տե՛ս ֆրանս-մեքսիկական պատերազմը*
**Հրուշակային պատերազմ** (իսպ.՝ Guerra de los pasteles, նաև *«Ֆրանսիական առաջին ներխուժումը Մեքսիկա»*), 1838 թվականին ֆրանսիական զորքերի ներխուժումը Մեքսիկա։

1838 թվականին ֆրանսիացի հրուշակագործ Ռեմոնտելը՝ պնդելով, որ Մեխիկոյում գտնվող իր խանութն ավերվել է 1828 թվականին՝ մեքսիկացի թալանիչ սպաների անկարգությունների ժամանակ, պաշտպանության խնդրանքով դիմեց Ֆրանսիայի թագավոր Լուի Ֆիլիպին։ Պաշտպանելով իր քաղաքացուն՝ Ֆրանսիան 600 հազար պեսո պահանջեց որպես բարոյական վնասի փոխհատուցում։ Այդ գումարը չափազանց մեծ էր՝ ի համեմատ միջին աշխատողի օրական եկամուտի, որը մոտ մեկ պեսո էր։ Ի լրումն այս ամենի՝ Մեքսիկան հայտարարեց միլիոնավոր դոլարների հասնող ֆրանսիական վարկերի պարտավորություններից հրաժարվելու մասին։

Ֆրանսիան պահանջեց վերադարձնել պարտքերը։ Այն բանից հետո, երբ վճարումը չստացվեց, թագավորը Շառլ Բոդենի հրամանատարությամբ նավատորմ ուղարկեց՝ մեքսիկական բոլոր՝ Յուկատանից մինչև Ռիո Գրանդե, նավահանգիստները շրջափակելու, մեքսիկական Սան Խուան դե Ուլուա ամրոցը ռմբակոծելու և Վերակրուս նավահանգիստը գրավելու համար։ Գրեթե ամբողջ մեքսիկական նավատորմը Վերակրուսում գրավվեց մինչ 1838 թվականի դեկտեմբեր։ Մեքսիկան պատերազմ հայտարարեց Ֆրանսիային։

Առևտրական ուղիներից կտրված մեքսիկացիները ներմուծում կատարում էին Տեխասում՝ Կորպուս Քրիստիում, ապա Մեքսիկայում։ Դրա արդյունքում էլ Ֆրանսիան արգելափակեց տեխասյան նավահանգիստները, իսկ Տեխաս Հանրապետության գումարտակը ձեռնամուխ եղավ Կորպուս Քրիստի ծոցի պարեկմանը, որպեսզի խոչընդոտի մեքսիկացի մաքսանենգերի գործունեությանը։ Միացյալ Նահանգները ֆրանսիացիներին օգնության ուղարկեցին *«Վուդբերի»* երկկայմ առագաստանավը։ Տեխասցիների հետ բանակցություններից հետո Ֆրանսիան խոստացավ չներխուժել Տեխասի հանրապետության տարածք կամ ջրային տարածք։

Մեծ Բրիտանիայի դիվանագիտական միջամտության արդյունքում նախագահ Բուստամանտեն ի վերջո համաձայնեց վճարել պարտքը, և 1839 թվականի մարտի 9-ին ֆրանսիացիները հետ կանչեցին իր ուժերը։

Գեներալ Սանտա Աննայի մասնակցություն
-----------------------------------

Մեքսիկական կառավարությունը Անտոնիո Լոպես դե Սանտա Աննային վստահեց բանակի հրամանատարությունը և հրամայեց նրան պաշտպանել ազգը ցանկացած եղանակով։ Վերակրուսի մոտ ֆրանսիական արիեգարդի հետ բախման ժամանակ Սանտա Աննան մանրագնդակից վիրավորվեց ձեռքից և ոտքից։ Նրա կոճը կոտրվել էր, և ոտքի մի մասը ստիպված էին հեռացնել։ Նա անդամահատված վերջույթը թաղեց զինվորական պատիվներով։ Այս փաստն իր Նոբելյան դասախոսություններում հիշատակել է Գաբրիել Գարսիա Մարկեսը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  "Santa Anna's Leg", *The Orange Leader* (Orange, Texas) Արխիվացված 2013-11-04 Wayback Machine

Գրականություն
-------------

* *Nofi A. A.* The Alamo and the Texas War for Independence — Da Capo Press — ISBN 0-306-80563-4
* *Warner M. S.* Consise Encyclopedia of Mexico — Fitzroy Dearborn.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Հրուշակային պատերազմ» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Սիտինի ռազմական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh98001614 |

 |
Անցքով հոսող ձեռքի մաստակ
**Ձեռքի մաստակ** (անգլ.՝ Handgum, հենդգամ, մաստակ ձեռքերի համար), պլաստիկ խաղալիք, որը ստեղծվում է սիլիցիումի օրգանական պոլիմերի հիման վրա, ստեղծվել է 1943 թվականին շոտլանդացի գիտնական Ջեյմս Ռայթի կողմից։ Յուրօրինակ հատկություններով պոլիմերը նա ստացվել է որպես բնական ռետինների սինթետիկ փոխարինողներ ձեռք բերելու համար անցկացվող փորձերի կողմնակի արդյունքներ։

ԱՄՆ-ում այս խաղալիքը հայտնի է որպես «հիմար մածուկ» (անգլ.՝ Silly Putty)։

Հատկություններ
--------------

Ձեռքի մաստակն արտաքինից նման է պլաստիլինի կամ մեծ մաստակի։ Նյութը ոչ տոքսիկ է, չունի հոտ և համ, չի կպչում ձեռքին և չի կեղտոտվում։

Երկար ժամանակահատվածում ձեռքի մաստակը գտնվում է հեղոիկ վիճակում։ Եթե դրանով ինչ-որ ձևի առարկա պատրաստվի և այն թողնվի հարթ մակերևույթի վրա, որոշ ժամանակ անց այդ նյութը կտարածվի։ Նյութը անցքերի միջով դանդաղորեն հոսում է խոշոր կաթիլներով։ Կարճ ժամանակահատվածում նյութը իրեն պահում է պինդ մարմնի նման, օրինակ՝ եթե դրանից գնդիկ պատրաստեն և հարվածեն հատակին, ապա այդ գնդակը վեր կցատկի, իսկ եթե մուրճով հարվածեն նրան, այն կտորների կվերածվի։ Նման հատկություններ ցուցաբերող նյութերը կոչվում են ոչ նյուտոնական հեղուկներ։

Կախված տարբեր հավելումներից՝ կարելի է ստանալ տարբեր գույների խաղալիքներ, այդ թվում նաև մթության մեջ փայլող, գույնը փոխող, ինչպես նաև մագնիսական հատկություններ ունեցող։

Սկզբում ձեռքի մաստակը ունեցել է մարջանի գույն և բաղկացած է եղել 65 % երկմեթիլսիլոքսանից, 17 % սիլիցիումի երկօքսիդից (բյուրեղային քվարց), 9% Thixatrol ST-ից (գերչակի յուղի հավելանյութ), 4% պոլիդիմեթիլսիլոքսանից, 1% դեկամեթիլցիկլոպենտասիլոքսանից, 1% գլիցերինից և 1% տիտանի երկօքսիդից։

Տես նաև
-------

* Պլաստիլին
* Սլայմ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  TREATING DIMETHYL SILICONE POLYMER — Google Patent Search
2. ↑  Chemical & Engineering News: What’s That Stuff? Silly Putty
3. ↑  «Science Becomes a Toy — Silly Putty». Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ մայիսի 12-ին. Վերցված է 2010 թ․ սեպտեմբերի 14-ին.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ձեռքի մաստակ» հոդվածին։ |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |

 |
**Ադդա գետի ճակատամարտ,** ճակատամարտ, որը տեղի է ունեցել 1799 թվականի ապրիլի 15-ից 28-ը Ռուսական կայսրության և նրա դաշնակից Ավստրիական կայսրության և Ֆրանսիայի միջև։ Այս ճակատում ավստրո-ռուսական զորքերը գլխավորում էր նշանավոր հրամանատար Ալեքսանդր Սուվորովը, իսկ Ֆրանսիայի ուժերի հրամանատարը Ժան Վիկտոր Մորոն էր։ Այս ճակատամարտը առաջին խոշոր հաղթանակն էր իտալական քարոզարշավի դեմ։

Ճակատամարտի սկիզբը դրվեց այն ժամանակ երբ ռուս-ավստրիական բանակի հրամանատար Ալեքսանդր Սուվորովի ուժերը գրավեցին իտալական Բրեշիա և Բերգամո քաղաքները։ Ֆրանսիական ուժեր ուղարկվեցին ռուսական առաջխաղացումը կանխելու համար և Հյուսիսային Իտալիայի Ադդա գետի մոտ տեղի ունեցավ խոշոր ճակատամարտ։

Ռուսական և Ավստրիական կայսրության զորքերը հեշտությամբ ջախջախեցին Ֆրանսիական բանակի զինվորներին և հաղթանակ տարան ճակատամարտում։ Ճակատամարտի վերջակետը դրվեց Միլանում։ Ռուսական զորքերը Միլանում հեռացան Ավստրիայի զորքերից և ճակատամարտը ավարտվեց։

Գրականություն
-------------

* Eggenberger, David. *An Encyclopedia of Battles.* New York: Dover Publications, 1985. ISBN 0-486-24913-1
* Smith, Digby. *The Napoleonic Wars Data Book.* London: Greenhill, 1998. ISBN 1-85367-276-9

Արտաքին հղումներ
----------------

* The Austrians Advance by Enrico Acerbi
* Д. Милютин. Сражение на р. Адда. 1799 г.
* Реляция А. В. Суворова Павлу I о ходе военных действий, сражении на р. Адде и занятии Милана
* Материалы о битве на реке Адда на сайте Militerra.com Արխիվացված 2013-05-10 Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ադդա գետի ճակատամարտ» հոդվածին։ |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Սիտինի ռազմական |

 |
**Բագրատիոն գործողություն** (ռուս.՝ Операция Багратио́н, Օպերացիա Բագրատիոն) **Բելառուսական մարտավարական հարձակվողական գործողության** (ռուս.՝ Белорусская наступательная операция «Багратион») կոդային անվանումը, որն իրականացրել է ԽՍՀՄ-ը 1944 թվականի հունիսի 22-ից օգոստոսի 19-ը Խորհրդային Բոլառուսի տարածքում Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ։ Խորհրդային բանակը տարավ հաղթանակ` շարքից հանելով գերմանական Բանակային խումբ կենտրոնը և հետ մղելով ճակատային գիծը։

1944 թվականի հունիսի 23-ին Կարմիր բանակը հարձակվեց Բանակային խումբ կենտրոնի վրա Բելառուսում` մեծ վնաս պատճառելով բանակի գլխավոր միավորներին։ Հունիսի 28-ին գերմանական Չորրորդ բանակը շարքից դուրս եկավ Երրորդ տանկային և Իններորդ բանակների հետ միասին։ Կարմիր բանակը հարձակվեց գերմանացիների վրա ճակատային երկայնքով և ստիպեց նրանց նահանջել դեպի Մինսկ և Մինսկի գրոհից հետո ազատագրեց քաղաքը հուլիսի 4-ին։ Բելառուսի ճակատում հաջող գործողություններից հետո ԽՍՀՄ-ը շարունակեց գրոհը դեպի Լիտվա, Լեհաստան և Ռումինիա հուլիսին և օգոստոսին։

Կարմիր բանակը հաջողությամբ օգտագործեց Խորհրդային խորը մարտ և մասկիրովկա մարտավարությունները առաջին անգամ պատերազմի ժամանակ, չնայած մեծ կորուստների։ Բագրատիոն գործողության արդյունքում Գերմանիան տեղափոխեց իր պահեստային ուժերը Լյուբլինից Բրեստ և Լվովից Սանդոմիր` թուլ տալով ԽՍՀՄ-ին իրականացնել Լվով-Սանդոմիր գրոհը և Լյուբլին-Բրեստ գրոհը։ Սա թույլ տվեց Կարմիր բանակին հասնել Վիստուլա գետ և Վարշավա, որից հետո մինչև Բեռլին հասնելը շատ ավելի հեշտ էր։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Willmott, 1984, էջ 154
2. ↑  Zaloga, 1996, էջ 7
3. ↑  Watt, 2008, էջ 699
4. ↑  Watt, 2008, էջ 669
5. ↑  Watt, 2008, էջ 670

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Բագրատիոն գործողություն» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  ⛭  | 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX5280459 · BNF: 16902521c · GND: 4803346-7 · LCCN: sh96002196 · NKC: ph1199503 · SUDOC: 180214659 |

 |

 |
**Բերձորի ճակատամարտ**, ռազմական գործողություն Արցախյան պատերազմի ընթացքում՝ 1992 թվականի հոկտեմբերի 1-19։ Նախաձեռնվել էր Ադրբեջանի ազգային բանակի կողմից Լաչինի միջանցքի վերահսկումը վերադարձնելու նպատակով։ Մինչ այդ հայկական կողմը ազատագրել է Բերձորը և մարդասիրական միջանցք բացել 1992 թվականի մայիսի 18-ին։

Թոփաղաջ լեռան վրա տեղակայված հենակետերով ադրբեջանական զինուժը վերահսկում էր Բերձորի (Լաչին) և Քաշունիքի (Կուբաթլու) տարածքները և ուներ դիրքային առավելություն Արցախի հայկական զինված ուժերի նկատմամբ։ Հոկտեմբերի 12-ի առավոտյան ՊԲ ջոկատները սկսել են ադրբեջանական զինուժի ճնշման գործընթացը, որը ավարտվել է նույն օրը ուշ գիշեր։ Թեժ մարտերի ընթացքում ՊԲ ուժերին հաջողվում է ազատագրել կարևորագույն դիրքեր և ադրբեջանցիներին ստիպել նահանջել Կուբաթլուի շրջանի խորքը։ Ռազմական գործողության ժամանակ Ադրբեջանի Զինված ուժերը ունեցել են զինտեխնիկայի և մարդկային զգալի կորուստներ, իսկ հայկական կողմը Հադրութ-Գորիս ուղղությամբ բացել է ՀՀ-ն ԼՂՀ-ին կապող ճանապարհ։

Տես նաև
-------

* Բերձորի մարդասիրական միջանցքի բացում

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ 1988-1994, Հանրագիտարան, Երևան 2004 թ.:
*«Գեբեն» գծային հածանավը*
**Բոսֆորի ճակատամարտ** զինված բախում Սևծովյան նավատորմի և գերմանա-թուրքական ծովային ուժերի միջև, որը տեղի է ունեցել 1915 թվականի ապրիլի 27-ին (մայիսի 10) ռուսական նավատորմի կողմից Բոսֆորյան ամրությունների ռմբակոծության ընթացքում։

Բոսֆորից դուրս եկած «Գեբեն»-ը, 3 հարված ստանալով,վերադարձավ նեղուց։ Ռուսական նավերը կորուստներ և վնասներ չունեցան։

Ճակատամարտի ընթացքը
-------------------

Մայիսի 10-ի լուսաբացին ռուսական էսկադրան, որը Սևաստոպոլից դուրս էր եկել մայիսի 7-ին, բաժանվեց (Սևծովյան ռազմաճակատի հրամանատարությունը տեղյակ չէր Սև ծովում Goeben-ի, որն այդ ժամանակ գտնվում էր Էրեգլիի շրջանում առկայության մասին)՝ «Երեք նվիրապետեր»-ը և «Պանտելեյմոն»-ը նախատեսեցին ռմբակոծել Բոսֆորի ամրությունները, «Հովհան Ոսկեբերան»-ը և «Ռոստիսլավ»-ը մնացին նեղուցից 20-25 մղոնի վրա գտնվող պաշտպանական զորամասում։

Գծային հածանավի հրամանատարը (Սուշոնը այս անգամ մնացել էր Կոստանդնուպոլսում), ենթադրելով հակառակորդի ուժերի բաժանման մասին, որոշեց հարձակվել։

Այն բանից հետո, երբ հայտնաբերվեց Goeben-ը, Էբերգրդը «Երեք նվիրապետեր»-ին և «Պանտելեյմոն»-ին հրամայեց դադարեցնել ամրությունների ռմբակոծությունը և միանալ էսկադրային, իսկ ինքը երեք նավերով դուրս եկավ նրանց ընդառաջ։

«Եվստաթեոս»ը և «Հովհան Ոսկեբերան»ը կենտրոնացված կրակահերթ բացեցին ժամը 7 անց 53 րոպեին 94 կաբ հեռավորությունից, Goeben-ը իր հերթին հիմնական տրամաչափի հրանոթներից կրակ բացեց՝ այն ուղղելով դեպի «Եվստաթեոս»ը։ Ճակատամարտի ընթացքում բեկում մտցրեց «Պանտելեյմոն»-ը, որը 8 անց 05 րոպեին առաջ անցավ «Ռոստիսլավ»-ից՝ ձգտելով ռուսական էսկադրայի կազմում զբաղեցնել երրորդ տեղը։ Ավելի քան 100 կաբ. հեռավորությունից արված երկրորդ համազարկով նա անվրեպ հարված հասցրեց Goeben-ի ուղիղ միջնամասին. ռումբը պայթեց գլխավոր զրահապատ գոտու ներքին եզրաշերտի մոտ, կողային միջանցքը խորտակվեց և շարքից հանեց N 2 հրետանախցի 150-մմ զենք։

Շուտով Goeben-ի վրա ևս երկու արկեր ընկան։ Դրանցից մեկը բաքի վրայով անցավ բնակելի տախտակամած, հարվածեց ստորին տախտակամածին, բայց լուրջ վնաս չհասցրեց։ Մյուսն ընկավ հակատորպեդային ցանցի մեջ այնպես, որ սա կախվեց նավակողից։ Անձնակազմը կորուստներ չունեցավ։

Այնուհետև պայքարի հեռավորությունը նվազեց մինչև 73 կաբ, և Goeben-ի դրությունը դարձավ վտանգավոր:Տեսնելով, որ «ռուսական եռյակը» կրկին կազմ ու պատրաստ է, նա փոխեց իր ուղղությունը և դուրս եկավ կռվից, որի տևողությունը կազմեց ընդամենը 23 րոպե։ 8 անց 16 րոպեին 110 կաբ հեռավորության վրա հրաձգությունը դադարեց։

Goeben-ը մոտ 160 ապարդյուն կրակոցներ արձակեց գլխավոր տրամաչափի զենքերից, նրա հակառակորդները՝ 169305-մմ և 36 203 մմ արկեր։ Ռուսական նավերը կորուստներ և վնասներ չունեցան։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Флот в Первой мировой войне — *Т. 1. М. 1964*
2. ↑  ««Գեբեն» գծային հածանավը». Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ հունիսի 11-ին. Վերցված է 2017 թ․ մարտի 18-ին.

Գրականություն
-------------

* Флот в Первой мировой войне — *Т. 1. М. 1964*
* Боевая летопись русского флота: Хроника важнейших событий военной истории русского флота с IX в. по 1917 г. — М.: Воениздат МВС СССР, 1948. — 492 с. / *Под редакцией доктора военно-морских наук капитана 1 ранга Н. В. Новикова. // Академия Наук Союза ССР. Институт истории.*
**Բորոդինոյի ճակատամարտ** (ֆրանսիական ավանդույթում **Մոսկվա-գետի ճակատամարտ**, ֆր.՝ Bataille de la Moskova, ռուս.՝ Бородинское сражение), 1812 թվականի Հայրենական պատերազմի ամենախոշոր ճակատամարտն է ռուսական և ֆրանսիական զորքերի միջև, որը տեղի է ունեցել 1812 թվականի սեպտեմբերի 7-ին (հին տոմարով օգոստոսի 26-ին) Բորոդինո գյուղի մոտ (125 կմ դեպի արևմուտք Մոսկվայից), իրար դիմաց էին դուրս եկել Եվրոպայի միացյալ բանակի՝ Մեծ բանակի գլխավոր ուժերը (135.000 զինվոր, 587 թնդանոթ)՝ Նապոլեոն Բոնապարտի հրամանատարության ներքո և Ռուսական կայսրության գլխավոր ուժերը (130-140.000 մարտիկ, 624 թնդանոթ)` գեներալ Միխայիլ Կուտոզովի հրամանատարության ներքո։
Ճակատամարտը սկսվեց 5։30՝ ֆրանսիական հրետանու համազարկով։ Գրեթե 14 ժամ տևած արյունահեղ մարտի արդյունքները մինչ այժմ էլ վիճարկվում են՝ ֆրանսիացիները Բորոդինոն համարում են իրենց հաղթանակը, որովհետև գրավեցին ռուսական ճակատի կենտրոնն ու թևը, իսկ ռուսները համարում են իրենց հաղթանակը, որովհետև թեև ֆրանսիացիք գրավեցին դիրքերը, բայց նահանջեցին առանց մարտի։
կորուստների մասին տվյալները ևս հակասական են։ Ըստ տարբեր աղբյուրների՝ ֆրանսիացիներն ունեցել են 30-58.000 կորուստ՝ զոհվածներով, վիրավորներով և գերիներով, իսկ ռուսները՝ 40-45.000: Փաստ է, որ ճակատամարտից հետո ռազմի դաշտում մնացած դիակները այրելիս հավաքել են մոտ 50.000 դի։

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Բորոդինոյի ճակատամարտ» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Մեծ կատալոնական · Սիտինի ռազմական · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 131888623 · LCCN: sh85015870 · NKC: ph202194 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 532)։*  |

|  |
| --- |
| 
  **Ֆրանսիա**   **Ռուսաստան**   **Պատմություն**
 |
**Իվեշամի ճակատամարտ** (4 օգոստոսի 1265) Անգլիայում տեղի ունեցած Երկրորդ բարոնական պատերազմի երկու հիմնական ճակատամարտերից մեկը։ Այն նշանավորվեց Լեյքեստերի կոմս Սիմոն դը Մոնֆորի և ապստամբ բարոնների պարտությամբ ապագա թագավոր Էդուարդ I-ին ով գլխավորում էր իր հոր, թագավոր Հենրի III-ի զորքերը։ Այն տեղի ունեցավ 1265 թվականի օգոստոսի 4-ին Իվեշամ ավանում։

Լյուիսի ճակատամարտից հետո Մոնֆորը վերահսկողության տակ էր առել պատական իշխանությունը, սակայն որոշ բարոններ լքեցին նրա հետ դաշինքը և միացան արքայազն Էդուարդին։ Ստիպված լինելով ճակատամարտել Էվեշամում, նա դիմակայեց իր բանակից երկու անգամ ավել ուժերին։ Ճակատամարտը շուտով վերածվեց կոտորածի, Մոնֆորը նույնպես սպանվեց և նրա մարմինը մասնատվեց։ Չնայած թագավորական ուժերի հաղթանակին, ապստամբությունը շարունակվեց մինչև 1267 թվականը։

Նախապատմություն
---------------

Սիմոն դը Մոնֆորը իր ձեռքն էր առել պետական կառավարումը Լյուիսի ճակատամարտից հետո, մեկ տարի առաջ։ Նա իր մոտ էր պահում թագավորին և նրա երկու որդիներին։ Այնուամենայնիվ նրա ազդեցությունը սկսեց նվազել արագորեն, քանի որ սկսեց կորցնել իր դաշնակիցներին։ Փետրվարին Դերբիի կոմս Ռոբեր դը Ֆերեսը ձերբակալվեց և բանտարկվեց Թաուերում։ Մեկ այլ կարևոր դաշնակից Գլոքեստերի կոմս Ժիլբեր դը Կլարեն անցավ թագավորի կողմը նույն տարվա մայիսին։ Գլոքեստերի օգնությամբ Էդուարդը ազատվեց Մոնֆորի գորությունից։

Մոնֆորը դիմեց Ուելսի իշխան Լլիվելին ապ Գրուֆուդի օգնությանը` փոխարենը խոստանալով ճանաչել նրա տիտղոսը և ռազմական ձեռբերումները։ Սակայն այս դաշինքը բերեց նրան, որ Մոնֆորը կորցրեց հեղինակությունը իր հայրենիքում։ Էդուարդը պաշարեց Գլոքեստեր քաղաքը, որն ընկավ հունիսի 29-ին։ Մոնֆորը նպատակ դրեց միավորվել իր որդու` Սիմոն VI դը Մոնֆորի զորքին և պարտության մատնել թագավորական ուժերին, սակայն երիտասարդ Սիմոնը շարժվում էր շատ դանդաղ Լոնդոնի արևմուտքից։ Սիմոնը որոշեց պաշտպանել Կենիլվորթում, սակայն Էդուարդը մինչ այդ պարտության մատնեց Սիմոնի ուժերին, որոնցից շատերին քառատեց ամրոցի պատերի մոտ։ Այստեղից արքայազնը շարժվեց հարավ և օգոստոսի 4-ին նվաճեց Կենիլվորթը և որպեսզի կտրի կրտսեր Մոնֆորի զորքի միավորումը մեծ Մոնֆորին, քանդեց միակ կամուրջը Ավոն գետի վրա։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Prestwich (1988), p. 46.
2. ↑  Powicke, p. 199.
3. ↑  Maddicott, pp. 327–9.
4. ↑  Prestwich (1988), pp. 48–9.
5. ↑  Maddicott, pp. 337–8.
6. ↑  Maddicott, p. 335.
7. ↑  Maddicott, pp. 339–40.
8. ↑  Maddicott, p. 340.
**Կոպենհագենի ճակատամարտ** (անգլ.՝ Battle of Copenhagen, դան․՝ Slaget på Reden), ճակատամարտ բրիտանական և Դանիայի նավատորմերի միջև, որը տեղի է ունեցել 1801 թվականի ապրիլի 2-ին Դանիայի մայրաքաղաք Կոպենհագենի շրջակայքում։

Նախապատմություն
---------------

1792 թվականին Մեծ Բրիտանիան պատերազմ էր հայտարարել Ֆրանսիային, որից հետո բրիտանական ռազմածովային ուժերը շրջափակեցին չեզոք պետության առևտրային նավերը՝ կասկածելով, որ Դանիայի թագավորությունը առևտրաարդյունաբերական կապեր ունի Ֆրանսիայի հետ։

Ռուսաստանի կայսր Պավել I-ը Դանիային առաջարկեց վերսկսել չեզոքության քաղաքականությունը։ 1800 թվականին հիմնադրվեց մի միություն, որը նպատակ ուներ պաշտպանել չեզոք երկրների շահերը։ Դրան անդամակցեցին Դանիան, Շվեդիան և Պրուսիան։ Բրիտանական իշխանությունները նման միության ստեղծումը դիտարկում էին որպես լուրջ սպառնալիք Մեծ Բրիտանիայի համար։

1801 թվականին Մեծ Բրիտանիայի նախաձեռնությամբ Յարմութում ստեղծվեց միությանը հակազդող նավատորմ։ Շուտով բրիտանացիները շտապեցին պատերազմ սկսել միության դեմ՝ մինչ Բալթիկ ծովի սառույցների հալվելն ու Ռուսական կայսերական նավատորմի հարձակումը։ Մինչ այդ դանիացիներն արդեն Մեծ Բրիտանիային ուղարկել էին վերջնագիր՝ հորդորելով լքել Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները։ Մարտի 12-ին բրիտանական նավատորմը դուրս եկավ ծով և մարտի 19-ին խարիսխ գցեց Սկագենում, որտեղ պարզ դարձավ, որ Դանիան պաշտոնապես մերժել է վերջնագիրը։ Այսպիսով, խնդիրը պետք է լուծվեր զինված հակամարտության միջոցով։

Ծովակալ Հայդ Պարկերի հրամանով բրիտանական նավատորմն արգելափակեց դանիական ուժերի ազատ ելքը դեպի ծով։ Սակայն հրամանատարի տեղակալ և փոխծովակալ Հորացիո Նելսոնը ակտիվ ռազմական գործողությունների կողմնակից էր։

Ճակատամարտ
----------

Ապրիլի 2-ին՝ ժամը 9։00-ին դանիական նավերը հրետանային հարձակում գործեցին իրենց երկրի ափերի մոտ հաստատված թվապես գերազանցող բրիտանացիների վրա։ Մի քանի ժամ տևած կատաղի հրետանային փոխհրաձգությունից հետո ծովակալ Պարկերը հրամայեց դուրս բերել բրիտանական նավերը Դանիայի ծովային տարածքից, սակայն Հորացիո Նելսոնը չհնազանդվեց նրան և շարունակեց պայքարը։ Երեկոյան երկու երկրների միջև կնքվեց զինադադար, որից հետո Մեծ Բրիտանիան Դանիայի արքայազն Ֆրեդերիկին ներկայացրեց իր պահանջները։ Ապրիլի 3-ին Կոպենհագենում տեղի ունեցան բանակցություններ, որտեղ բրիտանական կողմը պահանջեց Դանիայի նավատորմի զինաթափումը կամ Մեծ Բրիտանիային անցումը։

Երկարատև բանակցություններից հետո ապրիլի 8-ին կնքվեց զինադադարի պայմանագիր, որի արդյունքում պարտված կողմը՝ Դանիան, պարտավորվեց իր նավատորմը մասամբ տրամադրել Մեծ Բրիտանիային։

Տես նաև
-------

* Սիլլայի ճակատամարտ

Աղբյուրներ
----------

* Կոպենհագենի ռազմածովային թանգարան Արխիվացված 2012-02-08 Wayback Machine (դան.)
* *James Stanier Clarke, John M’Arthur.* Ծովակալ Հորացիո Նելսոնի կյանքը և ռազմական գործունեությունը (անգլ.)
* Կոպենհագենի ճակատամարտի մասին(չաշխատող հղում)
 (գերմ.)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Կոպենհագենի ճակատամարտ» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh85032261 |

 |

|  |
| --- |
| 
  **Դանիա**   **Եվրոպա**   **Պատմություն**
 |
**Հարձակում Օրակզայի վրա** (կամ **Ես ձեզ դաս կտամ** ռազմական գործողություն), որը սկսվել է 2010 թվականի մարտի 23-ին, դրանից հետո ինչ պակիստանական զորքերը մտան Օրակզայ գործակալության տարածք (որը վերահսկում է Թալիբանը)։ Այս ռազմական գործողությունը եղել է Վազիրիստանի պատերազմի մի մասը։

Հարձակման ժամանակագրությունը
----------------------------

### Մարտի 23

Պակիստանական զորքերը սկսեցին ռազմական գործողություն Օրակզայում, Պակիստանի ցամաքային ուժերի գնդապետ՝ Թարիկ Հանայի ղեկավարությամբ, 2010 թվականի մարտի 23-ին։

### Մայիսի 5

Օրակզայ գործակալության մի մասն արդեն մաքրվել է զինյալներից, Թալիբանը կորցրեց գրեթե 400 զինյալներ և նահանջեց հետևյալ տարածքից։

### Հունիսի 1

Պակիստանական իշխանությունները հայտարարեցին գործակալությունում Թալիբանի դեմ վերջնական հաղթանակի մասին։

### Հունիսի 13

6 պակիստանցի զինվոր և Թալիբանի գրեթե 44 զինյալ սպանվեցին Օրակզայում զինված բախման ժամանակ։ Վերախմբավորումից հետո Թալիբանը սկսեց մասշտաբային հակահարձակում, որը շուտով ձախողվեց։

արդյունքը
---------

Չնայած պակիստանական իշխանությունների հայտարարությունների, թե Թալիբանին հաղթել են տվյալ գործակալությունում, զինված բախումները շարունակվում են առ այսօր։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Pak Army declares successful end to military offensive in Orakzai agency
2. ↑  , *Dawn (journal)*.
3. ↑  , *Critical Threat*.
4. ↑  Daily Tracker: Pakistani Military Operations in Orakzai | Critical Threats
5. ↑  Yahoo! Search — Web Search
6. ↑  Pakistani Refugees Return to Lower Orakzai as Operation Ends — BusinessWeek
7. ↑  Pak forces continue offensive in Upper Orakzai, 44 killed
8. ↑  www.thenews.com.pk — Security Verification(չաշխատող հղում)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Полный анализ ситуации в Оракзаи (անգլերեն)
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Գևորգյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին։*

**Մանվել Արմենի Գևորգյան** (մայիսի 14, 1997(1997-05-14), Երևան, Հայաստան - 2016), Արցախի ՊԲ զինվոր։ Մասնակցել է Քառօրյա պատերազմին։

Կենսագրություն
--------------

### Կյանք և ուսում

Ծնվել է մայիսի 14-ին 1997 թվականին Երևանում։ Մայրը՝ Նաիրա Գևորգյան, հայրը՝ Արմեն Գևորգյան, քույրը՝ Սոնա Գևորգյան։

2003 թվականից սովորել է Երևանի թիվ 198 ավագ դպրոցում, որն ավարտել է 2014 թվականին։

2014 թվականին ընդունվել է Երևանի ֆիզիկական կուլտուրայի հայկական պետական ինստիտուտի ադապտիվ ֆիզկուլտուրայի բաժինը։

2005 թվականից զբաղվել է կարատեով։ 2006 թվականին եղել է Եվրոպայի առաջնության չեմպիոն։

### Զինվորական Ծառայություն

Մանվել Գևորգյանը պարտադիր ժամկետային զինծառայության է անցել 2015/1 զորակոչով Շենգավիթի Զինկոմիսարիատից։ 2015 թվականի հուլիսի 7-ին զորակոչվել էր բանակ։ Ծառայում էր Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում (Արցախ)։ Ստացել էր կրտսեր սերժանտի կոչում։

### Ղարաբաղա-ադրբեջանական պատերազմ

2016 թվականի ապրիլի 1-ի լույս 2-ի գիշերը Ադրբեջանի զինված ուժերը հարձակում են գործում Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության վրա։ Մանվել Գևորգյանը ապրիլի 1-ից եղել է դիրքերում (Մարտունի 3 առաջնագիծ)։ Ապրիլի 14-ին շուրջ 30 հոգուց բաղկացած ադրբեջանական խումբը հարձակում է գործում դիրքի վրա։ Դիրքում եղել են երկու հոգով և կապի ոչ մի միջոց չունենալով չեն կարողացել զեկուցել իրավիճակի մասին։ Երկուսով անցել են պաշտպանության, թշնամու նռնակից զոհվել է ընկերը, միայնակ մնալով շարունակել է դիրքի պաշտպանությունը, սկսելով կրակել շարժական թիրախի ձևոև, որպեսզի թշնամին մտածի, թե դիրքում մի քանի զինվոր կա։ Նկատելով, որ փամփուշտները վերջանում են, սկսում է լիցքավորել և լիցքավորման ժամանակ զոհվում է ձախ կողքի շրջանում հրազենային վնասվածքից։

Անձնազոհ քայլով Մանվել Գևորգյանը նաև փրկել է թիկունքից օգնության հասած հայկական ուժերի զինվորներին։

### Հուղարկավորություն

Ապրիլի 16-ին տեղի ունեցավ Մանվել Գևորգյանի հուղարկավորությունը Եռաբլուր զինվորական պանթեոնում։ Հոգեհանգիստը տեղի ունեցավ տանը։

Պարգևներ
--------

Ապրիլի 17-ին Մանվել Գևորգյանը ԼՂՀ նախագահ Բակո Սահակյանի կողմից պարգևատրվել է Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության «Արիության» պետական մեդալով։

Մայիսի 28-ին ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսյանի կողմից պարգևատրվել է Հայաստանի Հանրապետության «Մարտական ծառայություն» պետական մեդալով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հովհաննիսյան, Օֆելյա. ««Միայնակ պայքարել է, դիրքը պահել է, մինչև ընկերներն օգնության հասնեն, բայց մինչև գալիս են, ինքն արդեն զոհված է լինում» (տեսանյութ)(լուսանկարներ)». *168 Ժամ*. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 1-ին.
2. ↑  Nrbakert\_tashukwrote, 2016-05-12 11։ 58։ 00 Nrbakert\_tashuk Nrbakert\_tashuk 2016-05-12 11։ 58։ 00. «Մեր գելխեղդ սերունդը՝ Մանվել Գևորգյան». Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 1-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ թվային անուններ: authors list (link)
3. ↑  «[Լրացված] Հակառակորդի կրակոցից ՊԲ զինծառայող է զոհվել․ ՊԲ | Ռազմ.info». Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 1-ին.
**Մոսուլի ճակատամարտ**, պայքար օսմանյան կայսրության և պարսիկ զինվորների միջև, որը տեղի է ունեցել թուրք-պարսկական պատերազմի ժամանակ՝ Մոսուլ քաղաքի շրջակայքում։ Ստանալով նամակ, որ երկու օսմանական բանակ արևմտյան մասից ներխուժում են երկիր, Նադիր շահը նույնպես իր բանակը բաժանեց երկու մասի. առաջին մասի ղեկավարությունը ստանձնեց նրա որդին՝ Նասրոլա միրզան, ով հայտնի է հաղթանակած Կարնալի ճակատամարտից, երկրորդ թևը իր գլխավորության տակ վերցրեց հենց ինքը՝ Նադիր շահը։ Նասրոլա միրզայի գլխավորությամբ, պարսկական զորքը ամրացավ երկրի հարավարևմտյան մասում՝ հույս ունենալով գտնել և ոչնչացնել թշնամու բանակը։

Պայքար
------

Օսմանյան բանակը հասավ մինչև Մոսուկ, որտեղ նրանց միացան տեղի թուրքական աշխարհազորը և քրդական զորաջոկատները։ Այդուհանդերձ, պարսկական բանակը հաջորդած ճակատամարտում լիովին ջախջախեց թուրքերին։ Հաղթանակը այնքան ամբողջական էր, որ Նասրոլա միրզան նամակ ուղարկեց հորը՝ թույլատվություն խնդրելով լիարժեք ներխուժել օսմանյան Իրաք։ Նամակը Նադիր շահին հասավ Կարսի ճակատամարտի վերջին օրը, որտեղ շահը վստահ հաղթանակ տարավ թուրքերի նկատմամբ։

Հետևանքները
-----------

Ռազմական պարտությունները ստիպեցին թուրքերին բանակցություններ սկսել շատ անբարենպաստ պայմաններով։ Նրանց երկու զորաջոկատները ջարդակոտոր էին արվել, և թուրքերը կորցրել էին բոլոր հնարավորությունները ճնշելու պարսիկներին։ Սակայն Նադիր շահը, այնուամենայնիվ որոշեց հարցը լուծել ավելի դիվանագիտորեն, քան մտնել և ավերել Օսմանյան կայսրությունը։ Պատերազմը ավարտվեց Կերդենի հաշտության պայմանագրով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Brigadier-General Sykes, Sir Percy (1930). "A history of Persia, Vol. II", third edition, p. 272. Macmillan & Co.
2. 1 2 3  Mohammad Kazem Marvi Yazdi, Rare views of the world" 3 vols. Ed Amin Riahi, Tehran, Third Edition, 1374
**Հարություն Հովհաննեսի Աբրահամյան**, (), զինվորական գործիչ, շարքային, քառօրյա պատերազմի մասնակից, զոհվել է մարտական գործողությունների ժամանակ դեպի 6-րդ ՊՇ-ի ադրբեջանցիների առաջխաղացումը կասեցնելիս։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է Ադրբեջանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության Շամխորի շրջանի Նուկզար գյուղում։ Այնուհետև, 1988 թվականին ընտանիքի հետ տեղափոխվել է Հայաստանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն և հաստատվել Վարդենիսի շրջանի Գյունեյ (այժմ՝ Արեգունի) գյուղում։ Հարությունի հայրը՝ Հովհաննես Աբրահամյանը եղել է Արցախյան պատերազմի մասնակից։

Հարությունը միջնակարգ կրթությունը ստացել է Արեգունի գյուղի միջնակարգ դպրոցում 1992-2002 թվականներին։ Ատամնատեխնիկի մասնագիտություն սովորելու պատրվակով մեկնել է Կոտայքի մարզի Հրազդան քաղաք։ 2003-2005 թվականներին պարտադիր զինվորական ծառայության է անցել Հայաստանի պաշտպանության նախարարության սահմանամերձ զորամասերից մեկում, եղել է հետախույզ-դիպուկահար։ Ծառայության ընթացքում արժանացել է «Լավագույն զինվոր-մարզիկ» կրծքանշանին։ Ծառայության ավարտից հետո շարունակել է ծառայությունը՝ որպես պայմանագրային զինծառայող։

Զոհվել է 2016 թվականի ապրիլին՝ Քառօրյա պատերազմի ժամանակ։

Արցախի նախագահ Բակո Սահակյանը Հարություն Աբրահամյանին հետմահու պարգևատրել է «Մարտական ծառայության» մեդալով։

Ամուսնացած էր, ունի երեք երեխա՝ մեկ որդի և երկու դուստր։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Արեգունի համայնքը փառքով հավերժություն ճանապարհեց իր հերոս զավակ Հարությունին». *armenpress.am*. Վերցված է 2019 թ․ հունվարի 31-ին.
2. ↑  Արցախում զոհված Հարություն Աբրահամյանը երեք մանկահասակ երեխա ունի

Արտաքին հղումներ
----------------

* ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍԻ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ
**Կավագոե** (ճապ.՝ 川越市 *Кавагоэ-си*, букв. «Город речной переправы»), Ճապոնիայի կենտրոնական քաղաք, տեղակայված է Հոնսյու կղզում՝ Սայթամա պրեֆեկտուրայում։ Քաղաքի տարածքը կազմում է 109,16 կմ², բնակչությունը՝ 349 537 մարդ (1 օգոստոսի 2014), բնակցհության կտությունը՝ 3202,06 մարդ/կմ²։ Կավագոե բնակավայրը կազմավորվել է 1889 թվականի օգոստոսի 1-ին։ Քաղաքի կարգավիճակ ստացել է 1922 թվականին, իսկ կենտրոնական քաղաքի կարգավիճակ ստացել է 2003 թվականի ապրիլի է-ին։

Աշխարհագրություն
----------------

Կավագոեն տեղակայված է Հոնսյու կղզու Սինգասի գետի վրա՝ Տոկիոյից հյուսիս-արևմուտք։

Տնտեսություն
------------

Քաղաքը համարվում է երկաթուղային հանգույց և առևտրաարդյունաբերական կենտրոն՝ զարգացած մեքենաշինությամբ, տեքստիլ, սննդի, փայտամշակման, կահույքի, էլեկտրոնային և ավիացիոն արդյունաբերությամբ։ Տեկստիլ արդյունաբերությունը հիմնականում արտադրում է բամբակյա, մետաքսյա և սինթետիկ կտորներ։ Քաղաքի տնտեսությունը հարմարեցված է հիմնականում Տոկիոյի սպասարկման համար։

Քույր-քաղաքներ
--------------

* Սալեմ, ԱՄՆ
* Օտյոն, Ֆրանսիա
* Օֆենբախ ամ Մայն, Գերմանիա (1983)

Խորհրդանիշներ
-------------

Որպես քաղաքի ծաղիկ ընտրել են կերիա ծաղիկը, որպես ծառ՝ միրզինատերև կաղնին, իսկ թռչյուն՝ վայրի սագին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑   — Geospatial Information Authority of Japan. — P. 24.
2. ↑  «Profile of Kawagoe City» (անգլերեն). KAWAGOE City. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ մայիսի 2-ին. Վերցված է 2010 թ․ հուլիսի 14-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Официальный сайтԱրխիվացված 2007-02-13 Wayback Machine(ճապոներեն)
**Մադրասի ռմբակոծումը** գերմանական «Էմդեն» հածանավի կողմից տեղի է ունեցել 1914 թվականի սեպտեմբերի 22-ին։ Սա Առաջին համաշխարհային պատերազմի բախումներից մեկն էր։

Նախապատմություն
---------------

1914 թվականի օգոստոսի 14-ին «Էմդեն» հածանավն առանձնանալով արևելաասիական հածանավային էսկադրայից ուղևորվեց դեպի Հնդկական օվկիանոս։ Սեպտեմբերի սկզբից նա Բենգալյան ծոցի առևտրական նավերի հաջող որս սկսեց։ Սեպտեմբերի 18-ին ափամերձ կայանների խոսակցությունների գաղտնալսումից հասկանալով, որ տարածքում տեղակայված են բրիտանական ռազմածովային ուժեր, կապիտան ֆոն Մյուլերը որոշում է այլ տեղ հարված հասցնել։

Ռմբակոծություն
--------------

Սեպտեմբերի 22-ի երեկոյան «Էմդենի» վրա տեղադրվեց կեղծ չորրորդ փողը և հածանավը ուղևորվեց Մադրասի նավահանգիստ։ Ժամը 2100-ին, 3 կմ հեռավորությունից, հածանավը սկսեց ռմբակոծել «Բիրմայան նավթային ընկերության» նավթի պահեստները։ Նավթաբազայի այրվելուց հետո միայն կրակն ուղղեց դեպի քաղաք և նավեր։ Ժամը 2200-ին կրակին պատասխանեցին ափամերձ մարտկոցները, գերմանացիներն անջատելով լուսարձակները կարողացան անվնաս հեռանալ նավահանգստից։ «Էմդեն»-ի ավագ սպա Հելմուտ ֆոն Մյուկեն իր հուշագրություններում գրել է.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Մենք մոտեցանք Մադրասին ավելի քան 3000 մետր։ Փարոսները խաղաղ վառվում էին, ինչը մեծապես հեշտացնում էր մեր խնդիրը… Վառելով լուսարձակները, մենք անմիջապես նկատեցինք սպիտակ, բարձր, կարմիր տանիքներով ցիստեռներին։ Մի քանի հարվածից հետո դրանց վրա երևացին կրակի ահռելի դեղնակապտավուն բոցերը, բացված անցքերից հոսում էր կարմիր կրակով վառվող հեղուկը… Վառվող նավթի սև, ծանր ծխի ամպերը երևում էին նույնիսկ հաջորդ օրը, չնայած Մադրասից մենք արդեն 90 մղոն հեռավորության վրա էինք։ |  |

արդյունքներ
-----------

Չնայած այն հանգամանքի, որ հարձակումը չի հանգեցրել մեծ նյութական կորուստների, նա ունեցել է հսկայական բարոյահոգեբանական նշանակություն։ Տեղի բնակչության շրջանում Մեծ Բրիտանիայի հեղինակությանը լուրջ վնաս է հասցվել։

Աղբյուրներ
----------

А.Больных «Морские битвы Первой мировой: На океанских просторах», — Москва: издательство «Аст», 2000. ISBN 5-17-004429-1

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Х.Мюккэ. Крейсер «Эмден». — Морской исторический сборник. — Санкт-Петербург, 1995. — С. 22. — 80 с. — (Корабли и сражения). — 5000 экз.