Մխրեդուլիով գրված ձեռագիր, Բագրատ IV-ի աշխատանք, 11-րդ դար
Քարթլիս ցխովրեբա, 17-րդ դարի բնորոշ մխեդրուլի գիր
**Մխեդրուլի** (վրաց.՝ მხედრული, [mxɛdruli], բառացի՝ «աշխարհիկ»), վրացերենի 3 այբուբեններից մեկը։

Պատմություն
-----------

Մխեդրուլին, ամենայն հավանականության, ի հայտ է եկել 11-րդ դարում խուցուրիից՝ վրացական հին այբուբենից։ Այն օգտագործվել է աշխարհիկ տեքստեր գրելու համար, այստեղից էլ եկել է բառացի թարգմանությունը։ Միևնույն ժամանակ խուցուրին և ասոմթավրուլին օգտագործվել են բացառապես կրոնական գրությունների համար։ Վերջին երկու այբուբենները որոշ ժամանակ անց մոռացվեցին, մնաց միայն մխեդրուլին, որն էլ մինչև այժմ օգտագործվում է վրացական գրում։

Քերականագետ Հ․ Յունկերը նշում է խուցուրի գրի և նրա՝ պահլավական ժառանգորդության (հայերենից անկախ) վրա հունական հնարավոր ազդեցության մասին։ Միևնույն ժամանակ նա նշում է, որ մխրեդրուլին ավելի հին է (տառերն ավելի նման են արամերենի այբուբենի տառերին), կամ ընդհակառակը, այն խուցուրիի նոտրագիր այլատեսակությունն է։

Կան վարկածներ իրանական պահլավերենի և սլավոնական գլագոլիցա այբուբենների հետ ազգակցության մասին։

19-րդ դարի երկրորդ կեսին 5 տառեր հանվել են այբուբենից և մինչև այժմ էլ չեն օգտագործվում։

### Նիկողայոս Մառի կարծիք

Մխեդրուլի տառերի առանձին հատվածները, ինչպես և լատինական նոտրգրում (շեղագիր) կա՛մ տարածվում են դեպի վեր, կա՛մ իջնում են ներքև։ 17-րդ դարում մխեդրուլին սռանում է ներկայիս տեսքը։

Մխեդրուլին թափանցում է բոլոր (բացի պաշտամունքային) բնագավառները և վերջնականապես հաստատվում է։ Կովկասյան հնագիտության մասնագետ և լեզվաբան Նիկողայոս Մառը մխեդրուլին դիտարկում է որպես արդյունք նախաքրիստոնեական գրի, որը ենթարկվել է խուցուրիի ազդեցությանը և շարունակել է օգտագործվել զինվորական միջավայրում և աշխարհիկ շրջանակներում։ 20-ական թվականներին Մառը առաջ է քաշել այսպես կոչված «հաբեթական տեսություն»-ը, որն արտացոլվել է «Հաբեթական Կովկասը և միջերկրածովյան մշակույթը ստեղծող երրորդ էթնիկական էլեմենտ» աշխատության մեջ։

Այբուբեն
--------

Վրացերեն այբուբենը չունի հատուկ նիշեր թվերը գրելու համար։ Այսպիսով, յուրաքանչյուր տառ ունի թվային նշանակություն։ Գործնականում, որպես կանոն, օգտագործում են ժամանակակից արաբական թվերը (1, 2, 3 և այլն) այնպիսին, ինչպիսին մենք գիտենք։

| Տառ | Անուն | Արտասանություն | ISO 9984 | Թվային արժեք |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Վրացերեն | հայերեն |
| ა | ან | ան | [a] | a | 1 |
| ბ | ბან | բան | [b] | b | 2 |
| გ | გან | գան | [g] | g | 3 |
| დ | დონ | դոն | [d] | d | 4 |
| ე | ენ | էն | [ɛ] | e | 5 |
| ვ | ვინ | վին | [v] | v | 6 |
| ზ | ზენ | զեն | [z] | z | 7 |
| თ | თან | թան | [t] | t' | 9 |
| ი | ინ | ին | [i] | i | 10 |
| კ | კან | կան | [k] | k | 20 |
| ლ | ლას | լաս | [l] | l | 30 |
| მ | მან | ման | [m] | m | 40 |
| ნ | ნარ | նար | [n] | n | 50 |
| ო | ონ | օն | [o] | o | 70 |
| პ | პარ | պար | [p] | p | 80 |
| ჟ | ჟან | ժան | [ʒ] | ž | 90 |
| რ | რაე | ռաե | [r] | r | 100 |
| ს | სან | սան | [s] | s | 200 |
| ტ | ტარ | տար | [t] | t | 300 |
| უ | უნ | ունի | [u] | u | 400 |
| ფ | ფარ | փար | [pʰ] | p' | 500 |
| ქ | ქან | քան | [kʰ] | k' | 600 |
| ღ | ღან | ղան | [ɣ] | ḡ | 700 |
| ყ | ყარ | ղար | [q] | q | 800 |
| შ | შინ | շին | [ʃ] | š | 900 |
| ჩ | ჩინ | չին | [ʧʰ] | č' | 1000 |
| ც | ცან | ցան | [tsʰ] | c' | 2000 |
| ძ | ძილ | ձիլ | [dz] | j | 3000 |
| წ | წილ | ծիլ | [ts] | c | 4000 |
| ჭ | ჭარ | ճար | [ʧ] | č | 5000 |
| ხ | ხან | խան | [x] | x | 6000 |
| ჯ | ჯან | ջան | [ʤ] | ǰ | 8000 |
| ჰ | ჰაე | հաե | [h] | h | 9000 |

### Աշխարհիկ տառեր

Մխրեդուլին ի սկզբանե ընդգրկել է նաև հետևյալ 5 տառերը, որոնք 19-րդ դարի երկրորդ կեսին դուրս են բերվել․

| Տառ | Անուն | Արտասանություն | ISO 9984 | Թվայինարժեք |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Վրացերեն | հայերեն |
| ჱ | ჱე | հե | [heː] | ē | 8 |
| ჲ | ჲე | հիե | [hi] | y | 60 |
| ჳ | ვიე | վիե | [v] | w | 400 |
| ჴ | ჴარ | հար | [hː] | ẖ | 7000 |
| ჵ | ჰოე | հոե | [hoː] | ō | 10000 |

### Հավելյալ տառեր

Այս տառերը օգտագործվում են քարթվելական մյուս լեզուների տառադարձելու համար․

| Տառ | Անուն | Արտասանություն |
| --- | --- | --- |
| ჶ | ֆ | [f] |
| ჷ | ը | [ə] |
| ჸ | էլիֆ | ['] |

Տես նաև
-------

* Նուսխուրի

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Грузинское письмо»։ *www.rbardalzo.narod.ru*։ Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 16

| Վրացերենի այբուբեններ |
| --- |
| ասոմթավրուլի  • նուսխուրի  • մխեդրուլի |