**Յան Պոտոցկի** (լեհ.՝ Jan Potocki, մարտի 8, 1761(1761-03-08)[…], Պիկով - 1815, Uladivka, Lityn Raion, Վիննիցայի մարզ), լեհ ռոմանտիկ գրող, գիտնական հնագետ, ճանապարհորդ մագնատ Պոտոցկիների տոհմից։ «Սարագոսայում գտնված ձեռագիրը» վեպի հեղինակն է։

Կենսագրություն
--------------

Յան Պոտոցկին կոմս Յուզեֆ Պոտոցկու (1735-1802) որդին է։ Յոթ տարեկան հասակից կրտսեր եղբոր՝ Սևերինի հետ ապրել է Շվեյցարիայում ու Ֆրանսիայում։ Ժնևում ու Լոզանում ստացել է բազմակողմանի կրթություն։ Երիտասարդ տարիներից Յան Պոտոցկին «հեռավոր ճամփորդությունների մուսայի երկրպագուն» է եղել, սակայն նա ճամփորդել է ոչ թե զվարճանքի համար, այլ պատմական, աշխարհագրական ու ժողովրդագրական հետազոտություններ ու ընդհանրացումներ կատարելու նպատակով։ Երիտասարդ տարիքում զինվորագրվել է Սրբազան Հռոմեական կայսրության բանակին, եղել է Իտալիայում, Սիցիլիայում, Մալթայում, որտեղից ուղևորվել է Թունիս։ Այս ժամանակաշրջանում Մալթայի օրդենի հետ ունեցած շփմանն է վերաբերում հեղինակի «Ձեռագրերը»։ Միջերկրածովյան ճամփորդությունից վերադառնալուց հետո Պոտոցկին ուղևորվել է Թուրքիա և Եգիպտոս, ապա որոշ ժամանակ եղել է Հոլանդիայում։

1784-1788 թվականներին հիմնականում ապրել է Փարիզում։ 1784-1788 թվականներին սեփական հրատարակչությունում նա տպագրել է ավելի քան 200 աշխատանք՝ հայրենասիրական բնույթի, որոնք ուղղված են հասարակությանը։ Դրանք քաղաքական պամֆլետներ են, բանաստեղծություններ։ Նրա ճամփորդությունների ուղեգիծը հեշտ է վերականգնել իր մատենագրությամբ՝ Մարոկկո, Աստրախան, Կովկաս։

1805 թվականին Յան Պոտոցկին ուղևորվել է Հեռավոր Արևելք որպես կոմս Գոլովկինի դիվանագիտական առաքելության գիտական ղեկավար։ Պաշտոնական զեկուցումը նա ներկայացրել է Ռուսական կայսրության արտաքին գործերի ներկայացուցիչ իշխան Ադամ Չարտորիսկիին։ Այդ ժամանակ արդեն նա գաղտնի խորհրդական էր, սուրբ Վլադիմիրի օրդենի I աստիճանի շքանշանակիր, որը երևում է նրա նկարում։

1806 թվականին ընտրվել է Կայսերական գիտական ակադեմիայի պատվավոր անդամ։ Մոտ է եղել մասոնությանը։ Յանի եղբայր Սևերինը (1762-1829), որը եղել է Պետական խորհրդի անդամ, գաղտնի խորհրդական, 1780 թվականին դարձել է մասոն։ Պոտոցկիների տոհմից ևս մի քանի ներկայացուցիչ եղել են ռուսական մասոնական պալատի անդամներ։ «Տասը օր Ալֆոնս վան Վերդենի կյանքից» գրքի հրատարակումից հետո Պոտոցկին հրատարակել է իր կազմած երկմասանի «Ժամանակագրության հիմունքներ» գիրքը։

1796 թվականին իր «Պատմաաշխարհագրական դրվագներ սկյութների, սլավոնների մասին» գրքում Յան Պոտոցկին իր ժամանակների համար նոր գաղափար է առաջ քաշել այն մասին, որ ուկրաինացիները յուրահատուկ ազգ են և տարբեր են ռուսներից։

Յան Պոտոցկին, ազատվելու համար երկար տարիներ իրեն տանջող գլխացավից, կյանքն ավարտել է ինքնասպանությամբ։ 1815 թվականի դեկտեմբերի 23-ին իր կալվածքում նա կանչել է ընտանեկան կապելանին և նրան պատվիրել է օրհնել արծաթե գնդակը, որը նա պոկել էր շաքարամանի կափարիչից, ապա առանձնանալով իր աշխատասենյակում՝ այն դրել է ատրճանակի մեջ և կրակել քունքին։ Մեկ այլ վարկածի համաձայն՝ նա արծաթե գունդը ստացել էր շաքարամանի բռնակից տարեցտարի պոկած մասից և կրակել է ոչ թե քունքին, այլ բերանի մեջ։

Ստեղծագործություն
-----------------

Յան Պոտոցկին նախ և առաջ հայտնի է նովելներից կազմված լաբիրինթոսանման «Սարագոսայում հայտնաբերված ձեռագիրը» վեպով (1804)։ Այս ստեղծագործությունը «վեպ վեպի մեջ» սկզբունքով է գրված, որը ձևավորվել ու լայն տարածում է ունեցել արևելքում։

Առաջին ոչ լիարժեք հրատարակության պատմությունը մանվածապատ է. լեհերենով այն հրատարակվել է 1847 թվականին։ Այդ ժամանակից ի վեր այն բազմիցս վերահրատարակվել է, թարգմանվել աշխարհի շատ լեզուներով։ 1964 թվականին էկրանավորվել է Վոյցեխ Եժի Հասի կողմից։ Վեպի մոտիվներով իսպանացի դրամատուրգ Ֆրանսիսկո Նիևան գրել է կատակերգություն (2003)։

Ընտանիք
-------

Իշխանուհի Յուլյա Պոտոցկայա, Յոհան Լամպի (1789)
Առաջին կինը իշխանուհի Յուլյա Լյուբոմիրսկայան է եղել (1764-1794)։ Սակայն ամուսնությունը հաջող չի եղել. գեղեցկուհի Յուլյան գերադասել է ապրել մոր մոտ՝ Փարիզում, որտեղ բարձր հասարակաությունում ակտիվ կյանքով է ապրել։ Լեհաստան վերադառնալով՝ մասնակցել է կուսակցության սալոնային գործունեությանը, սատարել է մայիսի 3-ի սահմանադրությանը։ Բացահայտ կապ է ունեցել իշխան Եվստաֆի Սանգուշկոյի հետ։ Մահացել է 1794 թվականին Կրակովում թոքախտից։ Երեխաներն են՝

* Ալֆրեդ Վոյցեխ Պոտոցկի (1786-1862)
* Արթուր Ստանիսլավ Պոտոցկի (1787-1832)։

Երկրորդ կինը (1798 թվականից) եղել է իշխանուհի Կոնստանցիա Պոտոցկայան (1781-1852)։
Երեխաներն են՝

* Իրենա Պոտոցկայա (1797-1835)
* Անջեյ Բերնարդ Պոտոցկի (1800-1874)
* Թերեզա Պոտոցկայա (1805-1868)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Краткая литературная энциклопедия (ռուս.) — М.: Советская энциклопедия, 1962. — Т. 5.
2. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
3. 1 2  Internet Speculative Fiction Database — 1995.
4. ↑  В. Варнек. К истории портрета И. О. Потоцкого  Արխիվացված 2007-08-12 Wayback Machine.
5. ↑  По уставу 1803 — Императорская Академия Наук; см. — Петербургская Академия наук
6. ↑  Почётный член Императорской академии наук Иван Осипович Потоцкий
7. ↑  Серков А. И. Русское масонство. 1731—2000. М. РОСПЭН. 2001 ISBN 5-8243-0240-5
8. ↑  «Историко-географические фрагменты о Скифии, Сарматии и славянах» (Fragments historiques et geographiques sur la Scythie, la Sarmatie et le Slaves). Брауншвейг, 1796.

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Յան Պոտոցկի». Արևելյան գրականություն. Վերցված է 2011 թ․ ապրիլի 16-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ url-status (link)
* «Յան Պոտոցկի, «Յան Պոտոցկու ճանապարհորդությունը Աստրախան և հարակից շրջաններ»». Արևելյան գրականություն. Վերցված է 16 апреля 2011-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ url-status (link)
* Յան Պոտոցկի, «Սարագոսայում հայտնաբերված ձեռագիրը»
* Օդա կոմս Պոտոցկիին / Հրատարակիչ և ներածության հեղինակ Մ. Ի. Լոգինովա // Ռուսական արխիվ, 1869. — Вып. 9. — Стб. 1377—1383. — Վերնագիր։ 1803 թվականի չհրատարակված օդա Արխիվացված 2018-06-17 Wayback Machine
* Յան Պոլոցկի (ֆր.)
* Jan Nepomucen Potocki z Podhajec h. Pilawa

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Յան Պոտոցկի» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Speculative Fiction Database · WikiTree · WeRelate · Rodovid |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուս · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Գրականական համառոտ · Մեծ նորվեգական · Ռուսական կենսագրական · Treccani · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BAV: ADV11095326 · BNC: a1233019x · BNE: XX898059 · BNF: 11920407s · CiNii: DA00334593 · CONOR: 10153827 · GND: 118793039 · ICCU: CFIV112341 · ISNI: 0000000120956008 · LCCN: n83147395 · LNB: 000144870 · NDL: 00453189 · NKC: kup19950000078927 · NLA: 35429969 · NLG: 77054 · NSK: 000011503 · NTA: 068655053 · NUKAT: n95213538 · PTBNP: 87177 · LIBRIS: 196648 · SUDOC: 027080420 · VIAF: 12313908 · WorldCat VIAF: 12313908 |

 |

 |