Արցախի Հանրապետության քարտեզը, որտեղ մուգ շագանակագույնով պատկերված են Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության ներքո գտնվող տարածքները, իսկ մարմնագույնով՝ Արցախի վերահսկողության ներքո գտնվող տարածքները 2021 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ
**Աստղաշեն**, գյուղ Արցախի Ասկերանի շրջանում։ Գտնվում է շրջկենտրոնից 15 կմ արևմուտք` 800 մետր բարձրության վրա, իսկ Ստեփանակերտից` 20 կմ հեռավորության վրա։ Հեռուստատեսությունը և ռադիոն համայնքում հասանելի են։ Գործում է 2.5 G բջջային կապի համակարգ, անլար հեռախոսակապն առկա է։ 2014 թվականից ի վեր ինտերնետ ծառայությունը հասանելի է` ապահովված է Wi-Fi ինտերնետ կապով։ Աստղաշենն ունի գյուղապետարան, մշակույթի տուն, բուժկետ և միջնակարգ դպրոց (Ժան Անդրյանի անվան), որտեղ սովորում են 73 աշակերտ (2017 թվականի դրությամբ)։ 2010 թվականին Վիլհելմ Կարապետյանի օժանդակությամբ գյուղում բացվել է արվեստի դպրոց։

Անվան ծագում
------------

Մինչև թուրք-սելջուկների հարձակումը գյուղը կոչվում էր *Քարաղբյուր*։ Հետագայում կոչվել է Դաշբուլաղ, իսկ 1988 թվականին վերանվանվել է Արցախաշեն։ Արցախի տարածքում հայտնաբերվել են բրածո կենդանիներ, ինչպես նաև փայտի քարացած մնացորդներ։ Աստղակերպ քարացած մնացորդների առկայությունը, վայրի բացառիկությունը հակտորոշ երևույթ է գնահատվել և Արցախաշեն վերանվանված գյուղը 1996 թվականի հունվարի 31-ին վերանվանվել է Աստղաշեն։ Իսկ գյուղի պատմական անունը Քարաղբյուր է։

Բնակչություն
------------

Գյուղի բնակչության քանակը տարբեր տարիներին․

Ըստ Սերգեյ Մելքումյանի «Լեռնային Ղարաբաղը» 1990 թվականին Լույս ընծայված գրքի` գյուղում կար 450 տուն, 1600 բնակիչ, 1987 թվականին՝ 208 տուն` 708 բնակիչ, 1988 թվականի Արցախյան շարժման նախօրյակին` հայ-136 ծուխ` 342 բնակիչ և ադրբեջանցի` 59 ծուխ` 345 բնակիչ։ 2000 թվականին՝ 140 ծուխ միայն հայկական` 500 բնակիչ, 2002 թվականին՝ 144 ծուխ` բնակիչ` 506։

2015 թվականի դրությամբ Աստղաշենի բնակչության թիվը կազմում է 507 մարդ։

Բնակավայրի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Տարի | 2008 | 2009 | 2010 |
| Բնակիչ | 505 | 502 | 505 |
|

Աշխարհագրություն
----------------

Համայնքը լեռնային է, ունի 1595.7 հա տարածք, որից 1263.08 հա գյուղատնտեսական նշանակության, 177.69 հա` անտառային հողեր։ Աստղաշեն համայնքի սահմանային գոտով հոսում է Բադարա գետը։

### Աստղաքարեր

Աստղաշեն գյուղում հայտնաբերված աստղաքարերը 165 –145 մլն «տարեկան» են։ Ենթադրում են, որ այնտեղ ժամանակին օվկիանոս է եղել։ Օվկիանոսի հատակին մանր կենդանիների մնացորդներ կային, որոնք աստիճանաբար կպել են իրար և այդպես քարացել։ Աստղաշենի բրածո տեղանքը մինչ օրս լուրջ ուսումնասիրության չի ենթարկվել, թերևս առաջին փորձը 2013 թվականի աշնանն Ազոխի քարանձավի հնագիտական արշավախմբի կողմից կատարված ուսումնասիրությունն է։ Ուսումնասիրության նախնական տվյալների մասին տեղեկություններ է հայտնել Ազոխի քարանձավի հնագիտական արշավախմբի ղեկավար Լևոն Եպիսկոպոսյանը։ Աստղաշենի հաջորդականության բրածո պարունակող տեղամասը գտնվում է անմիջապես ճամփեզրի տակ, բացի Հյուսիսից, Հյուսիս–արևմուտքից դեպի Հարավ–արևմուտք ուղղությամբ մոտ 75 մ փոքր արահետից։ Շերտադարսման անկումը հարավ-արևմտյան ուղղությամբ մոտ 16° է։ Բրածոներով հարուստ տեղամասը գլխավորապես հանդիպում է Աստղաշենի հաջորդականության հիմնահարթակում և միջնամասում։ Այս հորիզոնները բավական խոշոր հատիկավորված են՝ կլորավուն հատիկներ պարունակող բեկորային քարաշերտերով և կենսաշերտային նյութով։ Որոշ քարաշերտեր մուգ են և, ըստ երևույթին, կազմված բազալտից։ Աչքի են ընկնում նաև հանքայնացման կանաչ օջախներ, որոնք կարող են լինել հանքային քլորիտի կամ գլաուկոնիտի առկայության նշաններ։

«Տարածքը հարուստ է ծովային բրածո մնացորդներով, որոնք լավ են պահպանվել ժայռապարների շերտադարս մակերեսներին։ Դրանք, որպես կանոն, ընկղմված չեն նստվածքաշերտի հաստության մեջ, որը բավական փխրուն է։ Բրածո նյութը մասնատված է և վատ տեսակավորված։ Կենսաշերտը հիմնականում պարունակում է ծովաշուշանների մնացորդներ, իսկ աստղաձև բրածոներն իրականում այս բուսատեսակներին պատկանող աստղաձև ոսկրիկներ են (ցողունային հատվածներ)։ Հնարավոր է, դրանք ծովաշուշանների *Pentacrinites* ցեղատեսակի ներկայացուցիչներ են (կամ, ամենայն հավանականությամբ, ցեղակից որևէ տաքսոնի, ինչպես օրինակ՝ *benthic isocrinids*): *Pentacrinites* ցեղատեսակը գոյություն է ունեցել տրիասից մինչև էոցեն ժամանակաշրջանը, այնուամենայնիվ, հայտնի է, որ այն առավել տարածված է եղել յուրայի շրջանում։ Ծովաշուշանները ծովաստղի և ծովոզնու ցեղակիցներ են և պատկանում են փշամորթների տիպին»,—տեղեկացնում է Լևոն Եպիսկոպոսյանը։ Աստղաշենի այս հատվածից վերցվել են աստղաձև ոսկրիկների նմուշներ, որոնք ուղարկվել են հետազոտման Հյուսիսային Եվրոպա ծովաշուշանների մասնագետի, ով այժմ փորձում է պարզել՝ արդյոք դրանք նոր տեսակներ են, թե՝ ոչ։ Աստղաշենում հայտնաբերված այլ բրածո մնացորդների թվում էին ծովաոզնու շուրջբերանային հատվածը և նիզակակիր ծովաոզնու բավականին խոշոր փշերը։ Գտնվել են նաև ուսոտանիների տեսակներ խիստ կողավորված խեցիներով։ Աստղաշենի ժայռահարթակը, ըստ էության, հանդիսանում է կոշտից մինչև շատ կոշտ կենսաշերտ՝ ներառված յուրայի ժամանակաշրջանի «ստանդարտ» կրաքարային 34 հաջորդականության մեջ, ինչը, ընդհանուր առմամբ, բնորոշ է այս տարածաշրջանին։

Տնտեսություն
------------

Բնակչությունը հիմնականում զբաղվում է գյուղատնտեսությամբ` անասնապահությամբ և հողագործությամբ։ Համայնքն ապահովված է էլեկտրաէներգիայով, առկա է նաև գազամատակարարման համակարգ։  Ջրամատակարարումն իրականցվում է համայնքի կողմից` ինքնահոս եղանակով, համակարգը սնվում է 2 ակունքներից։ Գյուղում գործում են առևտրի 4 օբյեկտներ։ Համայնքի տարածքում առկա են թվով 11 աղբյուրներ` Քարե (հենց Քարե աղբյուրի անունից էլ առաջացել է Քարաղբյուր անվանումը), Ալեքսանի, Պլպլան, Վերին, Նապաստակի, Վանուն, Ալիսանի, Քրամի, Վետանց, Ղշլաղեն և Մոսունց ծորին։

Տրանսպորտ
---------

Համայնքային ենթակայության ճանապարհներն պատված է խճով ու կոպճով, չմշակված կապակցող նյութերով։ Տրանսպորտային կապը կարգավորված է։ Ուղևորափոխադրումներն իրականացվում են *Պատարա-Ստեփանակերտ-Պատարա* թիվ 112 և *Խանցք-Ստեփանակերտ-Խանցք* թիվ 123 միջշրջանային կանոնավոր ավտոբուսային երթուղիներով։

Պատմամշակույթային հուշարձաններ
------------------------------

Աստղաշենի Ս. Գևորգ եկեղեցի
Համայնքի տարածքում են Սուրբ Գևորգ եկեղեցին (19-րդ դարի կես), Ֆռանգյուլաց, Կապենխաչ, Չմանենխաչ, Երե նահատակ սրբատեղիները, ինչպես նաև դամբարաններ (մ.թ.ա. 2-1 հազ), աղբյուր` 1930 թվական։ Աստղաշենում հաշվառված է 53 հուշարձան։ Ս. Գևորգ եկեղեցին կառուցված է երեք կամարների վրա, ունի ուղղանկյուն հատակագիծ (չափերը՝ 17.3 x 8.4մ)։ Միանավ բազիլիկա է՝ կառուցված 19-րդ դարում։ Ներկայումս այն վերանորոգված է։ Ծածկը թիթեղապատ է, տանիքը՝ թաղակապ։ Միակ մուտքը բացվում է հարավային կողմից։ Ունի 5 պատուհան, որոնք բացվում են հարավային, արևելյան և արևմտյան կողմերից։ Մուտքից աջ, ագուցված մի քարի վրա արձանագրված է. 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | *1898 ամի 24 օքոստոսին եկաւ Հայրիգն կացաւ այս տեղենց* |  |

Եկեղեցու բակում կան երկու ուշագրավ խաչքարեր՝ բնորոշ 16-17-րդ դարերին։ 2007 թվականին «Սուրբ Գևորգ» եկեղեցին վերակառուցվեց ամերիկահայ բարերարներ բժիշկ Յակոբ և տիկին Լուդովիկա Այնթապլյանների հովանավորությամբ, Արմեն Էդվարդի Ղահրամանյանի և Բորիս Պետրոսյանի նախաձեռնությամբ։

Գյուղի կենտրոնում կառուցված է հուշարձան՝ երկարությունը 7 մետր, լայնությունը 3.5 մետր, բարձրությունը 3.5 մետր, որը նվիրված է Արցախյան ազատամարտում զոհված աստղաշենցիների հիշատակին, կառուցված է կարմիր տուֆից, կամարակապ է, կենտրոնում հրեշտակ է՝ ձեռքին սուր, կամարների վրա զարդանախշեր են, վերին և ստորին մասերում կան արձանագրություններ։

Գյուղի սրբավայրերն էին` Փռունգյուլաց Սուրբը, Խաչին տակը կամ Կապեն Խաչը, Չիմանեն Խաչը, Յերե նահատակը` Խաչին դոշը։

Գյուղի վերևի մասում կա մի քարանձավ, որը տեղացիներն անվանում էին «Սանգար»։ Ժամանակին այնտեղ կատարում էին պեղումներ։ Քարանձավի մեջ կային նախնադարյան մարդկանց ոսկորներ, որոնք ուսումնասիրել են և ասել են, որ հազարավոր տարիների պատմություն ունեն այդ ոսկորները։

Աստղաշենը Հայրենական մեծ պատերազմում
------------------------------------

Հայրենական Մեծ պատերազմում գյուղի զոհվածներին նվիրված հուշարձան
Գյուղում կա նաև Հայրենական մեծ պատերազմում նահատակված 124 մարտիկներին նվիրված հուշարձան (1970-ական թվականներ.), որը կերտել է համագյուղացի Աբել Իսահակի Պետրոսյանը։

Աստղաշենցիներն Արցախյան պատերազմում
-----------------------------------

Աստղաշենում 1991 թվականին կազմավորվել է կամավորական ջոկատ, որն առանձին, ապա Բադարայի վաշտի կազմում մասնակցել է Ասկերանի (Նախիջևանիկ, Խրամորթ), Մարտակերտի, Աղդամի, Քելբաջարի և այլ շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Աստղաշենի հրամանատարներն են եղել Վ. Ղազարյանը, Կ. Գասպարյանը, Ա. Եգորյանը, Յ. Անտոնյանը։ Գյուղից զոհվել է 12 ազատամարտիկ։ Նրանց հիշատակի անկյունը բացել են Աստղաշենի դպրոցում 1994 թվականի դեկտեմբերի 21-ին։ Գյուղի զոհված ազատամարտիկների պատվին գյուղում բացվել է հուշարձան, որը կառուցվել է ՀՀ ՊՆ Վազգեն Սարգսյանի անվան ռազմական համալսարանի հրամանատար, գեներալ-մայոր, աստղաշենցի  Արմեն Ղահրամանյանի նախաձեռնությամբ` 2009 թվականին։

Հայտնի աստղաշենցիներ
--------------------

##### Գյուղի պատմության մեջ կարելի է նշել բազմաթիվ հայտնի անուններ.

* Ռոբերտ Քոչարյան- ՀՀ նախկին նախագահ,
* Կարեն Կարապետյան - ՀՀ վարչապետ,
* Լևոն Մնացականյան - Արցախի հանրապետության պաշտպանության նախարար,
* Նարինե Աղաբալյան - Արցախի հանրապետության կրթության և գիտության նախարար,
* Արմեն Ղահրամանյան - Վազգեն Սարգսյանի անվան ռազմական ինստիտուտի պետ*,*
* Ռիտա Մնացականյան – Արցախի հանրապետության Ազգային Ժողովի պատգամավոր,
* Մովսես Կարապետյան - գնդապետ,
* Անդրանիկ Ճաղարյան - դոկտոր-պրոֆեսոր,
* Ռոլանդ Գրիգորյան - ակադեմիկոս,
* Պավել Անդրյան - վաստակավոր ուսուցիչ,
* Սեդրակ Քոչարյան - գիտությունների թեկնածու, դոցենտ,
* Էդիկ Ղահրամանյան - Ստեփանակերտի Շրջանային հիվանդանոցի գլխավոր բժիշկ։

##### Հանրաճանաչ գիտնականներ են․

* Անդրանիկ Ջումշուդի Ճաղարյան - բճշկական գիտությունների դոկտոր-պրոֆեսոր, սրտաբան (Երևան), «Գրանդ պրի» և Ն.Ն.Բուրդենկոյի անվան մրցանակակիր։
* Ռոլանդ Անաստասի Գրիգորյան - Բժշկական գիտությունների դոկտոր-պրոֆեսոր (Երևան), բազմաթիվ գիտական աշխատությունների հեղինակ։
* Բենիկ Մկրտիչի Մնացականյան -  գյուղատնտեսական գիտությունների թեկնածու (Ուզբեկստան՝ Սամարղանդ)։
* Երվանդ Համբարձումի Անդրյան - անասնաբուծական գիտությունների թեկնածու (դոցենտ, Վորոշիլոգրադում)։
* Միքայել Ներսեսի Առաքելյան - բանահավաք, գիտաշխատող, «Նմուշներ Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդական բանահյուսությունից» գրքի և այլ աշխատությունների հեղինակ։
* Ժան Սերգեյի Անդրյան- գրականագետ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ։ (20.06.1996 թվական. Հետմահու, Ստեփանակերտում նշվեց Ժանի ծննդյան 70-ամյանկը և որոշվեց իր ծննդավայրի՝ Աստղաշենի դպրոցը անվանել Ժան Անդրյանի անունով)։
* Ռոբերտ Միքայելի Ղահրամանյան - ԽՍՀՄ, Հայաստանի և Արցախի գրողների միության անդամ, բանահավաք, բազմաթիվ գրքերի հեղինակ, Արցախի արվեստի վաստակավոր գործիչ։
* Սլավա Զավենի Պետրոսյան - դասախոս, մաթեմատիկական գիտությունների թեկնածու։
* Յուրի Ավանեսի Ասրյան - դասախոս, պատմական գիտությունների թեկնածու, հնագետ։
* Յուրի Հովսեփի Ջհանգիրյան - գյուղատնտեսական գիտությունների թեկնածու։ Գյուղին իր մեծ օգնությունն է ցուցաբերում համագյուղացի Վիլեն Կարապետյանը։ Նրա ջանքերով 2010 թվականին կառուցվեց գյուղի արվեստի դպրոցը։

Պատկերասրահ
-----------

* Աստղաշենի դպրոցի մուտքըԱստղաշենի դպրոցի մուտքը
* Աստղաշենի Ժան Անդրյանի անվան դպրոցԱստղաշենի Ժան Անդրյանի անվան դպրոց
* Աստղաշենի գյուղապետարանըԱստղաշենի գյուղապետարանը
* Ս. Գևորգ եկեղեցու ներսըՍ. Գևորգ եկեղեցու ներսը
* Աղբյուր ԱստղաշենումԱղբյուր Աստղաշենում
* Աստղաշենի մարզադաշտըԱստղաշենի մարզադաշտը
* Գյուղի տեսարաններիցԳյուղի տեսարաններից
* Աստղաշենցի արհեստավորըԱստղաշենցի արհեստավորը
* Աստղաշենի հայտնի աստղաքարերըԱստղաշենի հայտնի աստղաքարերը

Հետաքրքիր փաստեր
----------------

* 1898 թվականի օգոստոսի 24-ին Դաշբուլաղ ժամանեց Խրիմյան Հայրիկը։ Գյուղում նրա գտնվելու մասին վկայում է քարի վրա գրությունը, որը պահվում է դպրիան թանգարանում։
* Աստղաշենի ամենատարեց մարդը 2017 թվականի դրությամբ *Նունուֆար Իշխանի Պետրոսյանն* է` ծնված 1923 թվականին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Արցախի տարածքները համարվում են օկուպացված Ադրբեջանի կողմից. ԱՀ ԱԺ հայտարարությունը, *(արխիվացված 05․04․2021թ․)*
2. ↑  «ԼՂՀ Աստղաշեն գյուղում բացվել է արվեստի դպրոց». *armenpress.am*. Արմենպրես.
3. 1 2  Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ.1988-1994, Ե. ՀՀՀ, 2004, էջ 79-80։
4. ↑  Բազմավեպ, (1989 թ). *նախախորհրդային քարտեզներ*. էջ 204.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ հավելյալ կետադրություն (link)
5. ↑  «ԱՐՑԱԽԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱԶԳԱՅԻՆ ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆ». *www.stat-nkr.am*. Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ ապրիլի 8-ին.
6. ↑  «Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն. Բնակչություն ըստ համայնքների». Վերցված է 2021 Մայիսի 1-ին.
7. ↑  «Աստղաշենի աստղային առեղծվածը». *artsakhtimes.am*.(չաշխատող հղում)
8. ↑  «Աստղաշենի գաղտնիքները». *medium.com*.
9. 1 2  «Աստղաշեն. թե ինչ են հուշում ուսումնասիրությունները». *www.karabakh-open.info*. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ հուլիսի 2-ին.
10. ↑  «Ասկերանի շրջանի Աստղաշեն գյուղի առօրյան». *www.artsakhtv.am*. Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ փետրվարի 19-ին.
11. ↑  «Աստղաշենի տեսարժան վայրեր». *ecovillage.am*. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ հունիսի 16-ին.
12. ↑  Ջհանգիրյան, Անյա (2015). *Աստղաշենը և աստղաշենցիք*. Ստեփանակերտ: «Դիզակ պլյուս» հրատարակչություն. էջեր 10–11.

Աղբյուրներ
----------

* Հ. Ղահրամյան Տեղեկատու Լեռնային Ղարաբաղի հանրապետության վարչատարածքային միավորների սոցիալ տնտեսական բնութագրերի Երևան Ճարտարագետ 2015 էջ 33-34

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
ԼՂՀ Ասկերանի շրջան |
| --- |
|  |
| Վարչական կենտրոն՝ **Ասկերան** |
|  |
| Գյուղեր | Ակնաղբյուր • Այգեստան • Աստղաշեն • Ավետարանոց • Արմենակավան • Բերքաձոր • Դահրազ • Դահրավ • Դաշուշեն • Իվանյան • Լուսաձոր • Խանձք • Խաչեն • Խաչմաչ • Խնածախ • Խնապատ • Խնձրիստան • Խրամորթ • Ծաղկաշատ • Կարմիր գյուղ • Հարավ • Հիլիս • Հովսեփավան • Մադաթաշեն • Մխիթարաշեն • Մոշխմհատ • Նախիջևանիկ • Ներքին Սզնեք • Նորագյուղ • Շոշ • Ջրաղացներ • Պատարա • Ռև • Սառնաղբյուր • Սարդարաշեն • Սարուշեն • Սղնախ • Վարդաձոր • Վարազաբուն • Վերին Սզնեք • Ուղտասար • Ուրուխաչ • Փառուխ • Քարագլուխ • Քյաթուկ • Քռասնի | Ասկերանի շրջանը ԼՂՀ քարտեզին |

 |