**Հիդրոլիզ** (< հուն, հիդրո—ջուր և λύόις—քայքայում, տրոհում), ջրատարրալուծում, իոնափոխանակման ռեակցիա ջրի և տարբեր նյութերի միջև։ 

Հիդրոլիզ կոչվում է ջրի և նյութերի այն փոխազդեցությունը, որի արդյունքում նյութի բաղադրիչ մասերը միանում են ջրի բաղադրիչ մասերի հետ։

Ընդհանուր ձևով հիդրոլիզ կարելի է պատկերել {\displaystyle A-B+H-OH{\rightleftarrows }A-H+B-OH} հավասարմամբ, որտեղ {\displaystyle AB}-ն հիդրոլիզվող նյութն է, {\displaystyle AH}-ն ու {\displaystyle BOH}-ը՝ հիդրոլիզի վերջնանյութերը։ Աղերի հիդրոլիզի պրոցեսում հավասարակշռությունը ենթարկվում է զանգվածների ներգործության օրենքին։ Եթե հիդրոլիզի արդյունքում առաջանում է անլուծելի կամ հեշտ ցնդող նյութ, ապա ելային աղն ամբողջովին տրոհվում է։ Մնացած դեպքերում աղերի հիդրոլիզը ընթանում է էլ ավելի լրիվ, որքան որ թույլ է աղն առաջացնող համապատասխան թթուն կամ հիմքը։

Որպես հիդրոլիզի օրինակ կարող է ծառայել ֆոսֆորի(III) քլորիդի փոխազդեցությունը ջրի հետ։ Այս փոխազդեցության արդյունքում առաջանում է ֆոսֆորային թթու և աղաթթու.
{\displaystyle PCl\_{3}+3H\_{2}O=H\_{3}PO\_{3}+3HCl}

Հիդրոլիզի կարող են ենթարկվել տարբեր դասերի նյութեր՝ հիմքեր, աղեր և այլն։

### Աղերի հիդրոլիզը

Դիտարկենք աղերի հիդրոլիզը. 

Թույլ թթվի և թույլ հիմքի մասնակցությամբ ընթացքող չեզոքացման ռեակցիաները մինչև վերջ չեն ընթանում։ Սա նշանակում է, որ ինչ որ չափով ընթանում է նաև հակադարձ ռեակցիա(առաջացած աղի և ջրի փոխազդեցություն), որի արդյունքում առաջանում են հիմք և թթու։ Սա էլ հենց իրենից ներկայացնում է աղերի հիդրոլիզը։ Հիդրոլիզի ենթարկվում են այնպիսի աղեր, որոնք առաջացել են

* ուժող թթվից և թույլ հիմքից
* ուժեղ հիմքից և թույլ թթվից
* թույլ թթվից և թույլ հիմքից

Այն աղերը, որոնք առաջացել են ուժող թթվից և ուժեղ հիմքից հիդրոլիզի չեն ենթարկվում։ Այս դեպքում չեզոքացումը բնութագրվում է հետևյալ կիսառեակցիայով. {\displaystyle H^{+}+OH^{-}=H\_{2}O}

Իսկ հակառակ ռեակցիան՝ ջրի մոլեկուլի դիսոցումը իոնների, ընթանում է աննշան։

Դիտարկենք միավալենտ մետաղից և միահիմն թույլ թթվից առաջացած աղի հիդրոլիզը. Օրինակ վերցնենք նատրիումի ացետատը. {\displaystyle CH\_{3}COONa+H\_{2}O{\rightleftarrows }CH\_{3}COOH+NaOH}, կամ էլ իոնամոլեկուլային ձևով՝ {\displaystyle CH\_{3}COO^{-}+H\_{2}O{\rightleftarrows }CH\_{3}COOH+OH^{-}}

Հավասարումը ցույց է տալիս, որ այս դեպքում հիդրոլիզի ենթարկվում է աղի անիոնը, ինչը ուղեկցվում է {\displaystyle OH^{-}} իոնների առաջացմամբ։ Բայց քանի որ ջրի իոնային արտադրյալը՝ {\displaystyle [H^{+}][OH^{-}]}, հաստատուն մեծություն է, ուրեմն {\displaystyle OH^{-}} իոնների ավելացման հետ մեկտեղ, {\displaystyle H^{+}} իոնների կոնցենտրացիան նվազում է:Հետևաբար, այն աղերի լուծույթները, որոնք առաջացել են թույլ թթվից և ուժեղ հիմքից, ունեն հիմնային ռեակցիա։ Նման կերպով, այն աղերի դեպքում, որոնք առաջացել են թույլ հիմքից և ուժեղ թթվից, հիդրոլիզի է ենթարկվում աղի կատիոնը, որի արդյունքում առաջանում են {\displaystyle H^{+}} իոններ, օրինակ՝
{\displaystyle NH\_{4}Cl+H\_{2}O{\rightleftarrows }NH\_{4}OH+HCl} կամ {\displaystyle {NH\_{4}}^{+}+H\_{2}O{\rightleftarrows }NH\_{4}OH+H^{+}}

{\displaystyle H^{+}} իոնների ավելացումը բերում է լուծույթում {\displaystyle OH^{-}} իոնների կոնցենտրացիայի նվազման։ Այսպիսով, այն աղերի ջրային լուծույթները, որոնք առաջացել են թույլ հիիմքից և ուժեղ թթվից, ունեն թթվային միջավայր։

Վերոնշյալ օրինակներում հիդրոլիզի ենթարկվում է լուծույթում գտնվող աղի ոչ ամբողջ քանակությունը, այլ նրա մի մասը։ Այլ կերպ ասած լուծույթում հաստատվում է հավասարակշռություն աղի և նրա առաջացրած հիմքի և թթվի միջև։ Նյութի մասնաբաժինը, որը ենթարկվում է հիդրոլիզի (հիդրոլիզի աստիճան), կախված է այդ հավասարակշռության հաստատունից, ինչպես նաև ջերմաստիճանից և աղի կոնցենտրացիայից։

Ենթադրենք հիդրոլիզի ռեակցիայի հավասարումն ունի հետևյալ տեսքը. {\displaystyle MA+H\_{2}O{\rightleftarrows }HA+MOH}

Այս ռեակցիայի հավասարակշռության հաստատունն ունի հետևյալ տեսքը՝ {\displaystyle {\ce {K=[HA][MOH]/[MA][H2O]}}}

Նոսր լուծույթներում ջրի կոնցենտրացիան իրենից ներկայացնում է հաստատուն մեծություն, նշանակելով {\displaystyle {\ce {K[H2O]=K}}}հ, կստանանք՝ {\displaystyle {\ce {K\_h=[HA][MOH]/[MA]}}}

{\displaystyle K\_{h}} մեծությունը կոչվում է աղի հիդրոլիզի հաստատուն։ Սրա արժեքը բնութագրում է աղի՝ հիդրոլիզի ենթարկվելու ունակությունը. որքան մեծ է {\displaystyle K\_{h}} այնքան ավելի խորությամբ է տեղի ունենում հիդրոլիզը (միևնույն ջերմաստիճանի և ճնշման պայմաններում)։

Այն աղերի դեպքում, որոնք առաջացել են թույլ թթվից և ուժեղ հիմքից, հիդրոլիզի հաստատունը կապված է թթվի դիսոցման հաստատունից (Kթթու) հետևյալ բանաձևով՝ {\displaystyle {\ce {K\_h=K(H\_2O)/K}}}(թթու)

Այս հավասարումը ցույց է տալիս, որ ինչքան մեծ է Kh, այնքան փոքր է K(թթու)։ Այլ կերպ ասած՝ որքան թույլ է թթուն, այնքան ավելի խորությամբ է ընթանում նրա առաջացրած աղերի հիդրոլիզը։

Այն աղերի համար, որոնք առաջացել են թույլ հիմքից և ուժեղ թթվից, նման հարաբերությամբ կապվում են հիդրոլիզի հաստատունը և հիմքի դիսոցման հաստատունը՝ Kհիմք։

{\displaystyle {\ce {K\_h=K(H2O)/K}}}(հիմք)

Այս պատճառով, որքան թույլ է հիմքը, այնքան ավելի խորությամբ է ընթանում նրա առաջացրած աղի հիդրոլիզը։

Թույլ թթվից և թույլ հիմքից առաջացած աղերի դեպքում հիդրոլիզի հաստատունը կապվում է հիմքի և թթվի դիսոցման հաստատունների հետ հետևյալ բանաձևով. {\displaystyle {\ce {K\_h=K(H2O)/K}}}(թթու)\*{\displaystyle {\ce {K}}}(հիմք)

Աղերի հիդրոլիզի պրոցեսում հավասարակշռությունը ենթարկվում է զանգվածների ներգործության օրենքին։ Եթե հիդրոլիզի արդյունքում առաջանում է անլուծելի կամ հեշտ ցնդող նյութ, ապա ելային աղն ամբողջովին տրոհվում է։ Մնացած դեպքերում աղերի հիդրոլիզ ընթանում է էլ ավելի լրիվ, որքան որ թույլ է աղն առաջացնող համապատասխան թթուն կամ հիմքը։ Թույլ թթվից և ուժեղ հիմքից գոյացած աղի (օրինակ, {\displaystyle KCN}-ի) հիդրոլիզի դեպքում լուծույթը կունենա հիմնային ռեակցիա։ Դա բացատրվում է նրանով, որ թույլ թթվի անիոնը մասնակիորեն կապում է ջրի դիսոցմամբ առաջացած {\displaystyle H^{+}} իոնները, և լուծույթում մնում է {\displaystyle OH^{-}} իոնների ավելցուկ՝ {\displaystyle K^{+}+CN^{+}+HOH{\rightleftarrows }HCN+K^{+}+OH^{-}}։ Ուժեղ թթվից և թույլ հիմքից գոյացած աղի (օրինակ, {\displaystyle NH\_{4}Cl}) լուծույթն ունի թթվային ռեակցիա {\displaystyle ({NH\_{4}}^{+}+Cl^{-}+HOH{\rightleftarrows }NH\_{4}OH+H^{+}+Cl^{-})}։ Եթե աղի կատիոնի (կամ անիոնի) լիցքը մեկից մեծ է, ապա հիդրոլիզը հաճախ բերում է թթու (կամ հիմնային) աղերի առաջացմանը՝ {\displaystyle CuCl\_{2}\to Cu(OH)Cl\to Cu(OH)\_{2}}։ Աղերի հիդրոլիզը քանակապես բնութագրող հիդրոլիզի աստիճանը (\alpha) որոշվում է լուծույթում մոլեկուլների հիդրոլիզված մասի կոնցենտրացիայի և տվյալ աղի ընդհանուր կոնցենտրացիայի հարաբերությամբ։ Շատ դեպքերում \alpha-ն մեծ չէ։ Այսպես, նատրիումի քացախատի՝ {\displaystyle CH\_{3}COONa} և ամոնիումի քացախատի՝ {\displaystyle CH\_{3}COONH\_{4}} 0,1 մոլյարանոց լուծույթներում, 25°C-ում \alpha-ն համապատասխանաբար հավասար է 0,01% և 0,5%։ Ջերմաստիճանը բարձրացնելիս և լուծույթը նոսրացնելիս \alpha-ն մեծանում է։ Հիդրոլիզով է պայմանավորված բուֆերային համակարգերի գոյությունը։ Այդպիսի լուծույթներն ունեն ֆիզիոլոգիական կարևոր նշանակություն, որովհետև {\displaystyle H^{+}} իոնների հաստատուն կոնցենտրացիան անհրաժեշտ է օրգանիզմի բնականոն կենսագործունեության համար։ Աղերի հիդրոլիզի հետ են կապված նաև երկրակեղևի երկրաբանական մի շարք փոփոխությունները, միներալների առաջացումը, բնական ջրի և հողի ձևավորումը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Глинка Н.Л. (1977)։ *Общая химия*։ Ленинград: Издательство <<Химия>>։ էջեր 257–260

Արտաքին հղումներ
----------------

* Նատրիումի ացետատի հիդրոլիզ, տեսափորձ

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · MESH ID |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 119814852 · GND: 4160918-9 · LCCN: sh85063464 · Microsoft: 94412978 · NDL: 00565138 · NKC: ph733803 |

 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 395)։*  |