**Ֆրանսիայի տնտեսական պատմությունը** 18-րդ դարի վերջից ի վեր կապված է եղել երեք հիմնական իրադարձությունների և միտումների հետ՝ Նապոլեոնի դարաշրջան, Մեծ Բրիտանիայի և մյուս հարևանների հետ մրցակցություն «ինդուստրացման» համար և «տոտալ պատերազմներ» 19-րդ և 20-րդ դարասկզբին։

Միջնադարյան Ֆրանսիա
-------------------

Հռոմեական կայսրության փլուզումը առանձնացրեց ֆրանսիական տնտեսությունը Եվրոպայից։ Քաղաքը, քաղաքային կյանքն ու առևտուրը անկում ապրեցին, և հասարակությունը սկսեց հիմնվել ինքնաբավ կալվածքի վրա։ Այն, ինչը սահմանափակում էր միջազգային առևտուրը Մերովինգների դարաշրջանում, հիմնականում այնպիսի շքեղ ապրանքները, ինչպիսիք էին մետաքսը, պապիրուսը և արծաթը, իրականացվում էին արտասահմանյան առևտրականների կողմից, որոնցից էին օրինակ Ռադհանիները։

Գյուղատնտեսական արտադրանքը սկսեց աճել կարոլինգների դարաշրջանում՝ նոր մշակաբույսերի առաջացման, գյուղատնտեսական արտադրության բարելավման և լավ եղանակային պայմանների արդյունքում։ Սակայն դա չհանգեցրեց քաղաքային կյանքի վերածնունդին։ Փաստը այն է,որ կարոլինգների դարաշրջանում քաղաքային ակտիվությունը նույնիսկ ավելի նվազեց՝ քաղաքացիական պատերազմի, արաբների հարձակումների և վիկինգների արշավանքների արդյունքում։ Պիրենեյի հիպոթեզները ենթադրում են, որ այդ բացը վերջ դրեց ավելի հեռու տարածքներ ընդգրկող առևտրին, առանց որի քաղաքակրթությունը նահանջեց՝ զուտ գյուղատնտեսական բնակավայրերով և մեկուսացված ռազմական, եկեղեցական և թագավորական կենտրոններով։ Երբ առևտուրը վերածնվեց, այդ կենտրոնները դարձան նոր քաղաքների և բնակավայրերի միջուկը, որոնց շուրջ տարածվեցին առևտրականների և արհեստավորների արվարձանները։

Բարձր միջնադարը Կարոլինգյան դարաշրջանի գյուղատնտեսական բումի շարունակությունն էր։ Բացի այդ, այս ժամանակահատվածում քաղաքային կյանքը մեծացավ։ Այնպիսի քաղաքներ, որոնցից էր Փարիզը, զգալիորեն ընդլայնվեց։

13 տասնամյակներ՝ 1335-1450 թվականները, ծնեցին մի շարք տնտեսական աղետներ, որոնք ուղեկցվեցին վատ բերքով, սովով, համաճարակներով և պատերազմներով, որոնք հարվածեցին ֆրանսիացիների չորս սերունդների։ Բնակչությունը մեծանում էր, ինչն էլ ավելի անվստահելի էր դարձնում պարենի մատակարարումը։ Բուբոնյան ժանտախտը (սև մահ) 1347 թվականին խոցեց Արևմտյան Եվրոպան՝ սպանելով բնակչության մեկ երրորդը, և դրան հետևեցին մի քանի ոչ մեծ համաճարակներ 15 տարվա ընդմիջումից հետո։ Ֆրանսիական և անգլիական բանակները Հարյուրամյա պատերազմի ժամանակ ամբողջ երկրում ետ և առաջ էին շարժվում․ նրանք թալանում էին և այրում քաղաքները, սպառում պարենի պաշարները, ավերում գյուղատնտեսությունն ու առևտուրը՝ իրենց հետևից թողնելով հիվանդություններն ու սովը։ Թագավորական իշխանությունը թուլացել էր, քանի որ տեղի ազնվականները փորձում էին իշխանությունը իրենց ձեռքը վերցնել և պայքարում էին իրենց հարևանների հետ՝ տեղական տարածաշրջանի վերահսկողության համար։ Ֆրանսիայի բնակչությունը 130 տարվա ընթացքում 17 միլիոնից կրճատվեց մինչև 12 միլիոն։ Ի վերջո, 1450-ական թվականներից սկսվեց վերականգնման երկարատև ցիկլ։

Վաղ Ժամանակակից Ֆրանսիա
-----------------------

Հետևյալ բաժնում նշված թվերը ներկայացված են լիվրերով, որը ստանդարտ դրամական միավոր է, որն օգտագործվել է այդ ժամանակահատվածում։ Ժամանակակից թվերի հետ համեմատությունը չափազանց դժվար է. սննդամթերքը համեմատաբար էժան էր, իսկ շքեղության ու գործվածքների պարագաները՝ շատ թանկ։ XV դարում արհեստավորը կարող էր տարեկան մոտ 30 լիվր վաստակել, խոշոր ազնվականը կարող էր ունենալ 6000-ից մինչև 30 000 լիվր և ավելի եկամուտ։ Փարիզում XVII դարի վերջին մասնագիտություն չունեցող աշխատողը տարեկան վաստակում էր մոտ 250 լիվր, մինչդեռ համեմատաբար հաջողակ գրողին համեստ հարմարավետության համար տարեկան 4000 լիվր եկամուտը բավարար էր։ 18-րդ դարի վերջին բարեկեցիկ ընտանիքը կարող էր տարեվերջին ունենալ 100 000 լիվր, չնայած ամենահեղինակավոր ընտանիքները կարող էին ստանալ կրկնակի կամ եռակի ավել, մինչդեռ գավառական ազնվականության համար տարեկան 10 000 լիվր եկամուտը թույլ էր տալիս ունենալ նվազագույն գավառական շքեղություն։

### Վերածնունդ

Ֆրանսիայի տնտեսությունը Վերածննդի առաջին կես դարի ընթացքում բնութագրվում է դինամիկ ժողովրդագրական աճով, գյուղատնտեսության և արդյունաբերության զարգացմամբ։ Մինչև 1795 թվականը Ֆրանսիան Եվրոպայում ամենախիտ բնակեցված երկիրն էր և բնակչության թվով երրորդ երկիրն աշխարհում ՝ զիջելով միայն Չինաստանին և Հնդկաստանին։ 1400 թվականի 17 միլիոն բնակչությամբ, 17-րդ դարի 20 միլիոն բնակչությամբ և 1789 թվականի 28 միլիոն բնակչությամբ, նա գերազանցում էր նույնիսկ Ռուսաստանին և երկու անգամ ավելի մեծ էր Բրիտանիայից և Հոլանդիայից։ Ֆրանսիայում Վերածննդի դարաշրջանը նշանավորվել է քաղաքային բնակչության զանգվածային աճով, թեև, ընդհանուր առմամբ, Ֆրանսիան խորապես գյուղական երկիր էր, որտեղ բնակչության 10 տոկոսից պակասն էր ապրում քաղաքային շրջաններում։ Փարիզը Եվրոպայի ամենախիտ բնակեցված քաղաքներից մեկն էր, և XVIII դարի վերջին նրա բնակչությունը գնահատվում էր 650 000 մարդ։

Ընդլայնվում էր տարբեր սննդամթերքների գյուղատնտեսական արտադրությունը՝ ձիթապտղի յուղ, գինի, խնձորօղի և զաֆրան։ Հարավում աճեցվում էին արտիճուկներ, սեխ, սմբուկ, սինձ, նեխուր, սամիթ, մաղադանոս և առվույտ։ 1500 թվականից հետո Նոր աշխարհի մշակույթներում հայտնվեցին լոբի, եգիպտացորեն, դդում, լոլիկ, կարտոֆիլ և բուլղարական պղպեղ։ Արտադրության տեխնիկան մնում էր միջնադարյան ավանդույթներին կապված և ցածր բերք էր տալիս։ Արագ աճող բնակչության հետ սկսել էին չբավականացնել գյուղատնտեսության վարման համար պիտանի հողերը, և անհրաժեշտ էին լրացուցիչ հողեր։ Իրավիճակը խորանում էր 1550-ական թվականներին կրկնվող բերքի աղետների պատճառով։

Արդյունաբերական զարգացումը մեծապես ազդեց տպագրության (ներդրվել է 1470 թվականին Փարիզում, 1473 թվականին՝ Լիոնում) և մետալուրգիայի վրա։ Ֆրանսիայի հյուսիս-արևելքում բարձր ջերմաստիճանի դարբնոցի ներդրումը և օգտակար հանածոների արդյունահանման ավելացումը կարևոր իրադարձություններ էին, թեև Ֆրանսիան դեռևս ստիպված էր ներմուծել բազմաթիվ մետաղներ, այդ թվում՝ պղինձ, բրոնզ, անագ և կապար։ Հանքերը և ապակիների գործարանները մեծապես շահեցին շուրջ քսան տարի թագավորական հարկային արտոնությունների շնորհիվ։ Մետաքսի արտադրությունը (ներկայացվել է 1470 թվականին [[Տուր]]ում և 1536 թվականին Լիոնում) ֆրանսիացիներին թույլ տվեց դուրս գալ բարգավաճող շուկա, սակայն ֆրանսիական արտադրանքն որակային հատկանիշներով զիջում էր իտալական մետաքսին։ Լայնորեն տարածված էր բրդի արտադրությունը, ինչպես նաև կտավատի և կանեփի արտադրությունը (երկուն էլ հիմնական արտահանման արտադրանք էին)։

Փարիզից հետո Ռուանը Ֆրանսիայի մեծությամբ երկրորդ քաղաքն էր (1550 թվականին 70 000 բնակիչ), մեծ մասամբ իր նավահանգստի շնորհիվ։ Մարսելը Ֆրանսիայի երկրորդ խոշոր նավահանգիստն էր, որը մեծապես օգտվեց Ֆրանսիայի՝ 1536 թվականին Սուլեյման Առաջինի հետ ստորագրված առևտրային համաձայնագրերի շնորհիվ։ Ծովային ակտիվությունը մեծացնելու համար Հռոմի Պապ Ֆրանցիսկոսը 1517 թվականին հիմնեց Հավր նավահանգստային քաղաքը։ Այլ կարևոր նավահանգիստներ էին Տուլոնը, Սեն Մալոն և Լա Ռոշելը։

Լիոնը Ֆրանսիայի բանկային և միջազգային առևտրային շուկաների կենտրոնն էր։ Շուկայի տոնավաճառներն անցկացվում էին տարեկան չորս անգամ և նպաստում ֆրանսիական ապրանքների, ինչպիսիք են կտորներն ու գործվածքները, ինչպես նաև իտալական, գերմանական, հոլանդական, անգլիական ապրանքների ներկրմանը։ Այն նաև թույլատրում էր էկզոտիկ ապրանքների ներմուծումը, որոնցից են մետաքս, շիբ, ապակի, բուրդ, համեմունքներ, ներկանյութեր։ Եվրոպական բանկային ընտանիքների մեծ մասը Լիոնում ունեին տներ, այդ թվում՝ Ֆուգերը և Մեդիչիները։ Տարածաշրջանային շուկաները և առևտրային ուղիները Լիոնը, Փարիզը և Ռուանը կապում էին երկրի մնացած մասի հետ։ Ֆրանցիսկոս 1-ինի և Հենրի 2-րդի օրոք ֆրանսիական ներմուծումների և դեպի Անգլիա և Իսպանիա արտահանումների միջև հարաբերությունները ձևավորվում էին հօգուտ Ֆրանսիայի։ Նիդեռլանդների հետ առևտուրը գրեթե հավասարակշռված էր, բայց Ֆրանսիան մշտապես առևտրային մեծ դեֆիցիտ էր զգում Իտալիայի հետ՝ մետաքսների և էկզոտիկ ապրանքների պատճառով։ Հետագա տասնամյակների ընթացքում անգլիական, հոլանդական և ֆլամանդական ծովային գործունեությունը ստեղծեց մրցակցություն ֆրանսիական առևտրի հետ, որը, ի վերջո, դուրս դուրս բերեց հիմնական շուկաները հյուսիս-արևմուտք, ինչը հանգեցրեց Լիոնի անկմանը։

Չնայած նրան, որ Ֆրանսիան, ի սկզբանե ավելի շատ հետաքրքրված էր իտալական պատերազմներով, ուշ սկսեց հետազոտությունները և Ամերիկայի գաղութացումը, մասնավոր նախաձեռնությունները և ծովահենությունը՝ բերելով բրետոնացիներին, նորմաններին և բասկերներին դեպի ամերիկյան ջրեր։ 1524 թվականից սկսած Հռոմի Պապ Ֆրանցիսկոսը Առաջինը սկսեց հովանավորել Նոր աշխարհի հետազոտությունը։ Ֆրանսիական դրոշի ներքո նավարկող ականավոր հետազոտողների թվում են Ջովանի դա Վերացցանոն և Ժակ Կարտիեն։ Ավելի ուշ Հենրի II-ը հովանավորեց Նիկոլաս Դյուրան Դե Վիլեգանոնի հետազոտությունները, ով 1555-1560 թվականներին Ռիո դե Ժանեյրոյում հիմնեց կալվինիստների մեծ գաղութ։ Որոշ ժամանակ անց, Ռենե Գուլեն Դե Լաուդոնյերը և Ժան Ռիբոն Ֆլորիդայում հիմնեցին բողոքական գաղութ (1562-1565 թվականներ)։

16-րդ դարի կեսերին Ֆրանսիայի ժողովրդագրական աճը, սպառողական ապրանքների աճող պահանջարկը, Աֆրիկայից ու Ամերիկայից ոսկու և արծաթի արագ հոսքը հանգեցրին գնաճի (հացահատիկը 1600 թվականին հինգ անգամ ավելի թանկ էր 1520 թվականի համեմատությամբ) և աշխատավարձի ստագնացիայի։ Թեև շատ հողատերեր և գործարար առևտրականները կարողացան հարստանալ այդ բումի ժամանակ, գյուղացիների կենսամակարդակը խիստ ընկավ, ովքեր միաժամանակ ստիպված էին պայքարել վատ բերքատվության դեմ։ Սա հանգեցրեց գնողունակության և արտադրության անկման։ Դրամական ճգնաժամը ստիպեց Ֆրանսիային հրաժարվել (1577 թվականին) լիվրերից՝ որպես իր վճարային միջոց՝ հօգուտ էքյուի շրջանառության և արգելելու համար արտասահմանյան արժույթների մեծ մասը։

Մինչդեռ, Ֆրանսիայի ռազմական ձեռնարկությունները Իտալիայում և աղետալի քաղաքացիական պատերազմները պահանջեցին հսկայական կանխիկ գումարներ, որոնք հավաքվեցին թեյլի և այլ հարկերի միջոցով։ Թեյլը, որը հիմնականում գանձվում էր գյուղացիությունից, 1515-1551 թվականներին 2,5 միլիոն լիվրից աճեց մինչև 6 միլիոն, իսկ 1589 թվականին հասավ ռեկորդային 21 միլիոն լիվրի։ Ֆինանսական ճգնաժամերը թագավորական տնտեսությանը բազմիցս հարվածեցին, և այդ պատճառով 1523 թվականին Ֆրանցիսկոսը Փարիզում պետական պարտատոմսերի համակարգ սահմանեց՝ «rentes sure l ' Hôtel de Ville»:

Կրոնական պատերազմները Ֆրանսիայում ուղեկցվում էին անողոքությամբ և համաճարակներով։ Պատերազմող կողմերը նաև զբաղվում էին զանգվածային «Այրված երկիր» ռազմավարություններով՝ զրկելու համար իրենց թշնամիներին սննդից։ Բարգավաճում էին ավազակախմբերը և ինքնապաշտպանական լիգաները, դադարում ապրանքների փոխադրումները, գյուղացիները փախչում էին անտառներ և լքում իրենց հողերը, քաղաքները հրկիզվում էին։ Այս ամենից հատկապես տուժեց հարավը՝ Օվերնը, Լիոնը, Բուրգունդիան, Լանգեդոկը։ Այդ շրջաններում գյուղատնտեսական արտադրությունը նվազեց մոտ 40 տոկոսով։ Բանկիրական մեծ տները լքեցին Լիոնը․ 75 իտալական տներից 1568-1597 թվականներին մնացին միայն 21-ը։

### Գյուղական հասարակություն

17-րդ դարում հարուստ գյուղացիները, որոնք կապեր ունեին շուկայական տնտեսության հետ, ապահովում էին ներդրումների զգալի մասը, որոնք անհրաժեշտ էին գյուղատնտեսության աճի համար, և հաճախ գյուղից տեղափոխվում էին գյուղ (կամ քաղաք)։ Աշխարհագրական շարժունակությունը, որն անմիջականորեն կապված էր շուկայի և ներդրումային կապիտալի կարիքի հետ, սոցիալական շարժունակության հիմնական ճանապարհն էր։ Ֆրանսիական հասարակության «կայուն» կորիզը՝ քաղաքային վաճառականները և գյուղական աշխատողները, ներառում էր սոցիալական և աշխարհագրական անընդհատության ցնցող դեպքերը, բայց նույնիսկ այս միջուկը պահանջում էր կանոնավոր թարմացում։ Այս երկու հասարակությունների գոյության ճանաչումը, նրանց միջև գոյություն ունեցող մշտական լարվածությունը, ինչպես նաև շուկայական տնտեսության հետ կապված աշխարհագրական և սոցիալական շարժունակությունը՝ կապված շուկայական տնտեսության հետ, բանալին է ավելի հստակ հասկանալու Վաղ ժամանակակից Ֆրանսիայի սոցիալական կառուցվածքի, տնտեսության և նույնիսկ քաղաքական համակարգի էվոլյուցիան։ Քոլինսը (1991 թվականին) պնդում էր, որ Աննալների դպրոցի հարացույցը թերագնահատեց շուկայական տնտեսության դերը, չկարողացավ բացատրել գյուղական տնտեսության կապիտալ ներդրումների բնույթը և խիստ չափազանցրեց սոցիալական կայունությունը։

### Տասնյոթերորդ դար

1597 թվականից հետո Ֆրանսիայում տնտեսական իրավիճակը բարելավվեց, և գյուղատնտեսական արտադրությանը նպաստեց ավելի մեղմ եղանակը։ Հենրի IV-ը, իր նախարար Մաքսիմիլեն Դե Բեթյունի հետ միասին, ընդունեց դրամական բարեփոխումների նախագիծ։ Այն ներառում էր բարելավված դրամահատում, լիվր թեյլի վերադարձ որպես վճարային միջոց, պարտքի նվազեցում, որը կազմում էր 200 մլն լիվր 1596 թվականին, և գյուղացիների հարկային բեռի նվազեցում։ Հենրի IV-ը պայքարեց չարաշահումների դեմ, ձեռնամուխ եղավ համապարփակ վարչական բարեփոխումների անցկացման, ավելացրեց պաշտոնական պաշտոնյաների վճարները, գնեց օտարված թագավորական հողերը, բարելավեց ճանապարհները և ֆինանսավորեց ջրանցքների կառուցումը, ինչպես նաև ցանեց պետության կողմից վերահսկվող մերկանտիլիզմի փիլիսոփայության սերմերը։ Հենրի IV-ի օրոք սկսվեցին գյուղատնտեսական բարեփոխումներ, որոնք հիմքերը դրեցին Օլիվյե դե Սերերը։ Գյուղատնտեսական և տնտեսական այս բարեփոխումները, ինչպես նաև մերկանտիլիզմը եղան նաև Լյուդովիկոս XIII-ի նախարար Կարդինալ Ռիշելյեի քաղաքականությունը։ Ձգտելով հակազդել օտարերկրյա ներմուծմանը և հետախուզությանը՝ Ռիշելյեն փորձում էր դաշինք կնքել Մարոկկոյի և Պարսկաստանի հետ, խրախուսում էր նոր Ֆրանսիայի, Անտիլյան կղզիների, Սենեգալի, Գամբիայի և Մադագասկարի հետախուզությունները, թեև նրանցից միայն առաջին երկուսը անմիջապես հաջողություն ունեցան։ Այդ բարեփոխումները պետք է հիմք հանդիսանային Լյուդովիկոս XIV-ի քաղաքականության համար։

Լյուդովիկոս XIV-ի փառքը անքակտելիորեն կապված էր երկու մեծ նախագծերի՝ ռազմական նվաճման և Վերսալի շինարարության հետ, որոնցից երկուսն էլ պահանջում էին հսկայական գումարներ։ Այդ նախագծերը ֆինանսավորելու համար Լյուդովիկոսը ստեղծել էր մի քանի լրացուցիչ հարկային համակարգեր, այդ թվում՝ «կապիտուլյացիա» (սկսվել է 1695 թվականին), որը հարկադրում էր յուրաքանչյուր մարդու, այդ թվում՝ ազնվականների և հոգևորականների, թեև կարելի էր գնել հարկերից ազատում՝ մի մեծ միանվագ գումարով, և «dixième» (բառացի թարգմանությամբ՝ տասներորդ, 1710-1717 թվականներ, վերսկսվել է 1733 թվականին), որը եկամուտների և գույքի արժեքի իրական հարկ էր և նախատեսված էր զինվորականներին աջակցելու համար։

Լյուդովիկոս XIV-ի ֆինանսների նախարար Ժան Բատիստ Կոլբերը դրեց մերկանտիլ համակարգի սկիզբը, որն օգտագործեց հովանավորչությունը և պետության կողմից հովանավորվող արտադրությունը՝ մնացած տնտեսությունների նկատմամբ շքեղության առարկաների արտադրությունը խթանելու համար։ Պետությունը ստեղծում էր արդյունաբերության նոր ճյուղեր (թագավորական գոբելենային գործարաններ Բովայում, մարմարի ֆրանսիական կարիերա), վերահսկողության տակ վերցնում արդյունաբերության հաստատված ճյուղերը (գոբելենային գործարաններ), պաշտպանում գյուտարարներին, հրավիրում այլ երկրների աշխատողներին (Վենետիկի ապակու և ֆլամանդական գործվածքների արտադրություն) և արգելում ֆրանսիացի աշխատողներին արտագաղթել։ Արտաքին շուկաներում ֆրանսիական ապրանքների բնույթը պահպանելու համար Կոլբերը յուրաքանչյուր առարկայի որակը և չափը սահմանել էր օրենքին համապատասխան և խստորեն պատժում էր կանոնների խախտման համար։ Այս հսկայական ներդրումները շքեղ իրերի և պալատական կյանքի մեջ (նորաձևություն, ձևավորում, խոհանոց, քաղաքային բարեկարգում և այլն) տվեցին Ֆրանսիային եվրոպական ճաշակի մրցավարի դերը։

Նահանգից նահանգ ապրանքների տեղափոխման համար մաքսատուրքերը չեղարկելու հնարավորություն չունենալով ՝ Կոլբերն արել էր հնարավոր ամեն ինչ, որպեսզի նահանգին ստիպի հավասարեցնել դրանք։ Նրա ռեժիմը բարելավեց ճանապարհները և ջրանցքները։ Խրախուսելու համար խոշոր ընկերությունների, որոնցից էր Ֆրանս-հնդկական արևելյան ընկերությունը (հիմնադրվել է 1664 թվականին), Կոլբերը հատուկ արտոնություններ տրամադրեց Լևանտի, Սենեգալի, Գվինեայի և այլ երկրների հետ առևտրի համար՝ սուրճի, բամբակի, ներկանյութերի, մորթու, պղպեղի և շաքարի ներմուծման մասով, սակայն այդ ձեռնարկություններից ոչ մեկը չհաջողվեց։ Կոլբերը հասավ տևական ժառանգության՝ Ֆրանսիայի թագավորական նավատորմի ստեղծման համար։ Նա վերակառուցել է Տուլոնի գործարանները և զինանոցները, հիմնեց Ռոշֆորի նավահանգիստն ու զինանոցը, ինչպես նաև Ռոշֆորի, Դիեպի և Սեն Մալոյի ռազմածովային դպրոցները։ Սեբաստիան Լը Պրետր դը Վոբանի օգնությամբ նա ամրացրեց բազմաթիվ նավահանգիստներ, այդ թվում՝ Կալե, Դյունկերկ, Բրեստ և Հավր։

Կոլբերի տնտեսական քաղաքականությունը առանցքային տարր էր Լյուդովիկոս XIV-ի կենտրոնացված և ամրապնդված պետության ստեղծման և կառավարության փառքի խթանման մեջ։ Սակայն շինարարության մեջ նրանք ունեին բազմաթիվ տնտեսական ձախողումներ։ Վերջինս չափազանց սահմանափակված էր աշխատողների համար, խոչընդոտում էր հնարամտությունը և պահպանվում էր անհիմն բարձր սակագներով։

Նանտյան հրամանագրի չեղարկումը 1685 թվականին լրացուցիչ տնտեսական խնդիրներ ստեղծեցին. ավելի քան 200 000 հուգենոտ փախստականներից շատերը, որոնք Ֆրանսիայից փախել էին Պրուսիա, Շվեյցարիա, Անգլիա, Իռլանդիա, Միացյալ Նահանգներ, Դանիա, Հարավային Աֆրիկա և, վերջապես, Ամերիկա, կրթված հմուտ արհեստավորներ էին և գործարարներ, որոնք իրենց հետ տանում էին սեփական հմտությունները, ձեռնարկությունները և երբեմն նույնիսկ իրենց կաթոլիկ աշխատողներին։ Ինչպես ֆրանսերենի ընդլայնումը որպես եվրոպական լինգվա ֆրանկա XVIII դարում, այնպես էլ պրուսական բանակի արդիականացումը վերագրվում են հուգենոտներին։

Պատերազմներն ու եղանակը դարավերջին երկրի տնտեսությունը բերեցին անդունդի եզրին։ Գյուղական վայրերում պայմանները մռայլ էին 1680-ականներից մինչև 1720-ական թվականներ։ Հարկային մուտքերի ավելացման համար աճել էր թեյլը, ինչպես նաև վարչակազմի և դատական համակարգի պաշտոնական հրապարակումների գները։ Քանի որ սահմանները հսկվում էին պատերազմի պատճառով, միջազգային առևտուրը խիստ դժվարացել էր։ Ֆրանսիայի բնակչության ճնշող մեծամասնության՝ հիմնականում հասարակ ֆերմերների տնտեսական վիճակը չափազանց անկայուն էր, իսկ «Սառցե փոքր ժամանակաշրջան»-ը հանգեցրեց հետագա անապահովության։ 1693-1694 թվականներին վատ բերքատվությունը սովի պատճառ դարձավ՝ խլելով բնակչության 10-րդ մասի կյանքը։ Չցանկանալով վաճառել կամ բանակ տանել այդքան անհրաժեշտ հացահատիկը՝ շատ գյուղացիներ ապստամբում էին կամ հարձակվում հացահատիկ տեղափոխող տրանսպորտի վրա, սակայն՝ ճնշվում պետության կողմից։ 1689 և կրկին 1709 թվականներին, ի նշան իր տառապյալ ժողովրդի հետ համերաշխության, Լյուդովիկոս XIV-ը հալեցրեց իր ընթրիքի թագավորական ամանեղենը և ոսկուց ու արծաթից պատրաստված այլ իրեր։

### Տասնութերորդ դար

Ֆրանսիան մեծ և հարուստ երկիր էր, որը դանդաղ տնտեսական և ժողովրդագրական աճ էր ապրում Լյուդովիկոս XIV-ի մահին (1715 թվական) հաջորդող առաջին տասնամյակներին։ Դրամական վստահությունը կարճ ժամանակով պայթեցվել էր Ջոն Լոի կողմից ներկայացված աղետալի «թղթային փողեր» համակարգի պատճառով 1716-1720 թվականներին։ 1726 թվականին Լյուդովիկոս XV-ի նախարար Կարդինալ Ֆլերիի օրոք ներդրվեց դրամական կայունության համակարգ, որը հանգեցրեց ոսկու և արծաթի միջև խիստ վերահաշվարկված կուրսի և սահմանեց Ֆրանսիայում շրջանառության մեջ գտնվող մետաղադրամների արժեքը։

Սկսելով ուշ 1730-ականներին և վաղ 1740-ականներին և շարունակելով առաջիկա 30 տարիների ընթացքում՝ Ֆրանսիայի բնակչությունը և տնտեսությունը ենթարկվեց ընդլայնման։ Աճող գները, հատկապես գյուղատնտեսական արտադրանքի մասով, չափազանց ձեռնտու էին խոշոր հողատերերին։ Արհեստավորներ և վարձակալող ֆերմերները նաև աշխատավարձի բարձրացում ունեցան, բայց ընդհանուր առմամբ նրանք ավելի քիչ էին շահում աճող տնտեսությունից։ Գյուղատնտեսության հիմնական ձեռքբերումները, ինչպիսիք են ցանքաշրջանառության ժամանակակից մեթոդները և պարարտանյութերի օգտագործումը, որոնք հաջող ձևավորված էին Անգլիայում և Իտալիայում, սկսեցին ներդրվել Ֆրանսիայի որոշ մասերում։ Սակայն մի քանի սերունդ պահանջվեց, որպեսզի այդ բարեփոխումները տարածվեն ամբողջ Ֆրանսիայում։ Նոր Աշխարհի վերջին մշակաբույսերի, այդ թվում եգիպտացորենի և կարտոֆիլի գյուղատնտեսությունը շարունակում էր ընդլայնվել և դարձել էր սննդակարգի կարևոր մասերից մեկը։

Այդ ժամանակաշրջանի արդյունաբերական առավել դինամիկ ճյուղերն էին հանքարդյունաբերությունը, մետաղագործությունը և տեքստիլ արդյունաբերությունը (մասնավորապես՝ տպագիր գործվածքները, որոնցից շատերը պատրաստվում էին Քրիստոֆ-Ֆիլիպ Օբերկամպֆի կողմից)։ Այդ ոլորտների առաջընթաց հաճախ պայմանավորված էր լինում բրիտանական գյուտարարների շնորհիվ։ Այդպիսի օրինակներ էին Ջոն Քեյի թռչող մանածագործական հաստոցի գյուտը,որը հեղափոխություն կատարեց տեքստիլ արդյունաբերության մեջ, և Ջեյմս Ուատտի շոգեմեքենան, որը փոխեց այն արդյունաբերությունը, որով մինչ այդ գիտեին ֆրանսիացիները։ Այնուամենայնիվ, առևտրային ձեռնարկությունների համար կապիտալի ներգրավումը դեռևս դժվար էր, և պետությունը մնում էր ծայրահեղ մերկանտիլիստական, պրոտեկցիոնիստական և ինտերվենցիոնիստական իր ներքին տնտեսության մեջ՝ հաճախ սահմանելով արտադրանքի որակի և արդյունաբերական ստանդարտների պահանջները և սահմանափակելով արդյունաբերությունը որոշակի քաղաքներում։

1749 թվականին ներդրվեց նոր հարկատեսակ, որը ստեղծվել էր «dixième»-ի օրինակով և կոչվում էր «vingtième» (կամ քսաներորդ), որպեսզի նվազեցնի թագավորական դեֆիցիտը։ Այդ հարկատեսակը պահպանվեց հին ռեժիմի ողջ ընթացքում։ Այն հիմնված էր բացառապես եկամուտների վրա, պահանջում էր հողից, սեփականությունից, առևտրից և արդյունաբերությունից ստացվող զուտ եկամուտի 5 %-ը, և պետք է վերաբերեր բոլոր քաղաքացիներին՝ անկախ նրանց կարգավիճակից։ Սակայն հոգևորականները, տարածաշրջանները և խորհրդարանները բողոքում էին, ինչի արդյունքում հոգևորականները ստացան հարկային արտոնություններ, իսկ խորհրդարանը դադարեցրեց նոր եկամուտների հայտարարագրումը։ Փաստորեն, «vingtième»-ը դարձավ շատ ավելի քիչ արդյունավետ հարկ, քան այն նախատեսված էր լինել։ Յոթնամյա պատերազմի ֆինանսական կարիքները հանգեցրին երկրորդ (1756-1780), ապա երրորդ (1760-1763) «vingtième»-ի ստեղծմանը։ 1754 թվականին «vingtième» ստեղծեց 11,7 մլն լիվր։

Լյուդովիկոս XV-ի կառավարման հետագա տարիներին նկատվեցին որոշ տնտեսական ձախողումներ։ Մինչդեռ 1756-1763 թվականների յոթամյա պատերազմը հանգեցրեց թագավորական պարտքի ավելացման և Ֆրանսիայի գրեթե բոլոր հյուսիսամերիկյան հարստությունների կորստի, միայն 1775 թվականին Ֆրանսիայի տնտեսությունը սկսել է իսկապես մտնել ճգնաժամային վիճակի մեջ։ Նախորդ տասներկու տարիների ընթացքում գյուղատնտեսական արտադրանքի գների շարունակական նվազումը՝ ուղեկցված գների կտրուկ անկմամբ (1777 և 1786 թվականներին) և էլ ավելի բարդացված կլիմայական երևույթներով, ինչպիսիք էին 1785-1789 թվականների աղետալի ձմեռները, նպաստեցին խնդրի առաջացմանը։ Կառավարության ահռելի պարտքերը թագավոր Լուի XVI-ը ստիպեցին թույլ տալ Տյուրգոյին և Մալզերբին իրականացնել արմատական բարեփոխումներ։ Սակայն ազնվականության դժգոհությունը հանգեցրեց Տյուրգոյի պաշտոնանկությանը և Մալզերբի հրաժարականին 1776 թվականին։ Նրանց տեղը զբաղեցրեց Ժակ Նեկերը։ Լյուդովիկը աջակցեց 1778 թվականի ամերիկյան հեղափոխությանը, սակայն Փարիզի պայմանագիրը (1783 թվական) քիչ բան տվեց ֆրանսիացիներին, բացառությամբ երկրի հսկայական պարտքի ավելացումը։ Կառավարությունը ստիպված եղավ բարձրացնել հարկերը, այդ թվում՝ «vingtième»-ն։ Նեկերը հրաժարական տվեց 1781 թվականին,նրան ժամանակավորապես փոխարինեցին Շառլ Ալեքսանդր դը Կալոնը և Էտյեն Շառլ դե Լոմենի դե Բրիենը, սակայն 1788 թվականին նա վերականգնեց իր իշխանությունը։

Այս վերջին տասնամյակների ընթացքում, ֆրանսիական արդյունաբերությունը շարունակում էր զարգանալ։ Ներդրվել էին մեխանիզմներ, ստեղծվել էին ֆաբրիկաներ, ավելի տարածված էին դարձել մենաշնորհները։ Սակայն այդ աճը բարդացել է Անգլիայի՝ տեքստիլ և բամբակյա արդյունաբերությունների մրցակցության պատճառով։ Մյուս կողմից, ֆրանսիական առևտրային ձեռնարկությունները շարունակում էին ընդլայնվել ինչպես երկրի ներսում, այնպես էլ միջազգային մակարդակով։ Ամերիկյան հեղափոխական պատերազմը հանգեցրեց առևտրի կրճատման (բամբակ և ստրուկներ), սակայն 1780-ական թվականներին ամերիկյան առևտուրն ավելի ուժեղացավ, քան նախկինում։ Նմանապես, Անտիլյան կղզիները եվրոպական շաքարի և սուրճի հիմնական աղբյուրն էին, և այն ստրուկների հսկայական ներմուծող էր Նանտով։ Փարիզը վերջին տասնամյակների ընթացքում դարձել էր Ֆրանսիայի միջազգային բանկային և ֆոնդային առևտրի կենտրոնը (ինչպես Ամստերդամը և Լոնդոնը)։ Թղթե վճարամիջոցները վերաթողարկվեցին՝ արտահայտվելով լիվրերով, և մնացին շրջանառության մեջ մինչև 1793 թվականը։

1770-ական և 1780-ական թվականների գյուղատնտեսական և կլիմայական խնդիրները հանգեցրին աղքատության զգալի աճի։ Պատմաբանների գնահատմամբ, հյուսիսային որոշ քաղաքներում աղքատները կազմում էին քաղաքային բնակչության ավելի քան 20 տոկոսը։ Բնակչության տեղաշարժը և հանցագործությունը, հիմնականում գողությունները, ավելացել էին, և մուրացկանների ու ավազակների խմբերի աճը դարձել էր խնդիր։ Չնայած ազնվականները, բուրժուազիան և հարուստ հողատերերը կրեցին վնասներ դեպրեսիայի պատճառով, այս ժամանակահատվածում ամենից շատ տուժեցին աշխատանքային դասը և գյուղացիները։ Մինչ պետության հանդեպ նրանց հարկային բեռը, ընդհանուր առմամբ, նվազեց, ֆեոդալական վճարները աճեցին։

Երկրի միջազգային առևտրի կենտրոնները տեղակայված էին Լիոնում, Մարսելում, Նանտում և Բորդոյում։ Նանտում և Բորդոյում ֆենոմենալ աճ էր գրանցվել Իսպանիայի և Պորտուգալիայի հետ ապրանքաշրջանառության ավելացման շնորհիվ։ Կադիսը դարձել էր ֆրանսիական տպագիր գործվածքների առևտրի կենտրոն, որն արտահանվում էր Հնդկաստան, Ամերիկա և Անտիլյան կղզիներ (սուրճ, շաքար, ծխախոտ, ամերիկյան բամբակ), ինչպես նաև Աֆրիկա (ստրուկների առուծախ)։

#### Ստրուկների վաճառք

Ստրկատիրական գործունեությունը սկսել է ծավալել Նանտում, Լա Ռոշելում, Բորդոյում և Հավրում 1763-1792 թվականների ընթացքում։ Սևամորթները գինեգործներ էին, որոնք մասնագիտացած էին Կարիբյան գաղութներում գերված բեռների ֆինանսավորմամբ և ուղեկցմամբ, որտեղ մահացության բարձր մակարդակ էր և մշտական թարմ մատակարարումների պահանջ ուներ։ Սևամորթները միմյանց ընտանիքների միջև խառնամուսնություններ էին կազմում, և նրանց մեծ մասը բողոքականներ էին։ Նրանք վճռականորեն դեմ էին սևամորթների նկատմամբ Մարդու իրավունքների հռչակագրի կիրառմանը։ Չնայած նրան, որ նրանք ծաղրում էին ստրուկներին՝ անվանելով կեղտոտ ու վայրի, հաճախ վերցնում էին սևամորթ տան սպասուհիներ։ Ֆրանսիայի կառավարությունը շռայլ պարգև վճարեց գաղութներում վաճառված յուրաքանչյուր գերու համար, ինչը այդ բիզնեսը դարձրեց ավելի շահութաբեր և հայրենանվեր։ Նրանք ակտիվորեն պաշտպանում էին իրենց բիզնեսը 1789 թվականին տեղի ունեցած ստրկության վերացման դեմ շարժման հանդեպ։

1789–1914 թվականներ
-------------------

Ֆրանսիական տնտեսական պատմությունը 18-րդ դարի վերջից ի վեր կապված է եղել երեք հիմնական իրադարձությունների և միտումների հետ՝ նապոլեոնյան դարաշրջան, Անգլիայի և այլ հարևանների հետ մրցակցություն՝ ինդուստրացման համար, և «տոտալ պատերազմներ» 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին։ Քանակական վերլուծությունը ցույց են տալիս, որ Ֆրանսիայի տնտեսությանը աճի տեմպը մեկ շնչի հաշվով փոքր-ինչ ավելի ցածր է, քան Մեծ Բրիտանիայում։ Վերջինիս բնակչությունն ավելացել էր երեք անգամ, այն դեպքում, երբ Ֆրանսիան աճել էր միայն մեկ երրորդով, այնպես որ ընդհանուր բրիտանական տնտեսությունն ավելի արագ էր աճում։ Ֆրանսուա Կրուզեն ամփոփել է 1815-1913 թվականներին Ֆրանսիայի մեկ շնչին ընկնող տնտեսական աճի վերելքներն ու անկումները հետևյալ կերպ․   

1815-1840 թվականներ - անկանոն, բայց երբեմն արագ աճ,  

1840-1860 թվականներ - արագ աճ,  

1860-1882 թվականներ - դանդաղ աճ,  

1882-1896 թվականներ - լճացում,  

1896-1913 թվականներ - արագ աճը։

1870-1913 թվականներին Անգուս Մեդիսոնը 12 արևմտյան զարգացած երկրների համար աճի միտումներ է նկատել՝ 10-ը Եվրոպայում, ինչպես նաև Միացյալ Նահանգները և Կանադան։ Մեկ շնչի հաշվով աճի տեսանկյունից Ֆրանսիան մոտավորապես միջին երկիր էր։ Սակայն բնակչության աճը կրկին շատ դանդաղ էր, այնպես որ տնտեսության ընդհանուր աճի տեմպերով Ֆրանսիան նախավերջին տեղում էր՝ մի փոքր առաջ անցնելով Իտալիայից։ 12 երկրներում արտադրության ընդհանուր ծավալը կազմում էր տարեկան միջինը 2,7 տոկոս, իսկ Ֆրանսիայում՝ միայն 1,6 տոկոս էր։ Կրուզը պնդում է, որ Ֆրանսիայում արդյունաբերական ձեռնարկությունները միջինում ավելի քիչ էին, քան այլ զարգացած երկրներում։ Սարքավորումները, ընդհանուր առմամբ, այդքան էլ զարգացած չէին, արտադրողականությունը ցածր էր, իսկ ծախսերը ավելի բարձր էին։ Ներքին համակարգը և արհեստագործական արտադրությունը երկար ժամանակ պահպանվել էին, իսկ ժամանակակից խոշոր գործարանները հազվադեպ էին։ Հին ռեժիմի տնտեսության մնացորդները պահպանվել էին։ Ընդհանուր առմամբ, բրիտանական և ֆրանսիական տնտեսությունների միջև նկատվում էր որակային շատ տարբերություններ։ Սա շարունակվեց դիտարկվող ամբողջ ժամանակահատվածի ընթացքում, իսկ ավելի ուշ նման հետընթացը նկատվեց նաև Ֆրանսիայի և մի շարք այլ երկրների՝ Բելգիայի, Գերմանիայի, Միացյալ Նահանգների միջև։ Ֆրանսիան չկարողացավ հասնել Անգլիային, բայց առաջ անցավ իր մի քանի մրցակիցներից։

### Ֆրանսիական հեղափոխություն

 Վաղ շրջանի *ասիգնատ* 29 Սեպտեմբեր, 1790թ․: 500 լիվր
Ասիգնատի արժեքները (1789-1796թթ․)
Ֆրանսիական հեղափոխությունը վերացրեց տնտեսության բազմաթիվ սահմանափակումներ, որոնք առաջացել էին հին ռեժիմի օրոք։ Այն վերացրեց գիլդիական համակարգը որպես ֆեոդալիզմի անօգուտ մնացորդ։ Այն նաև չեղյալ համարեց հարկային գյուղատնտեսության խիստ անարդյունավետ համակարգը, ինչի միջոցով անհատները հարկեր հավաքում էին ահռելի վարձավճարներ։ Կառավարությունը բռնագրավեց հիմնադրամներ, որոնք ստեղծվել էին (սկսած XIII դարից) հիվանդանոցների ամենամյա եկամուտների հոսքը ապահովելու, աղքատներին օգնելու և կրթությանը աջակցելու համար։ Պետությունը վաճառեց հողերը, բայց, որպես կանոն, տեղական իշխանությունները չփոխարինեց ֆինանսավորման ուղղությունները, և, հետևաբար, երկրի բարեգործական և դպրոցական համակարգերի մեծ մասը արդեն զանգվածաբար ոչնչացվեց։

1790-1796 թվականներին տնտեսությունը վատ էր գործում, քանի որ արդյունաբերական և գյուղատնտեսական արտադրությունն, ինչպես նաև արտաքին առևտուրն անկում էին ապրել, իսկ գներն աճել էին։ Կառավարությունը որոշեց հրաժարվել հին պարտքերից։ Դրա փոխարեն նա ավելի ու ավելի շատ թղթային փող էր թողարկում, որոնք իբր երաշխավորված էին զավթված հողերով։ Դրա արդյունքը դարձավ աճող ինֆլյացիան։ Կառավարությունը վերահսկողություն սահմանեց գների նկատմամբ և սկսեց հետապնդել սև շուկայում գործունեություն ծավալող սպեկուլյանտներին և առևտրականներին։ Մարդիկ ավելի ու ավելի հաճախ էին հրաժարվում վճարել հարկերը։ Տարեկան պետական դեֆիցիտը համախառն ազգային արտադրանքի մասով 1789-1793 թվականների ընթացքում 10 %-ից աճեց մինչև 64 %։ 1795 թվականին, գնաճը հասավ 3500 %-ի, այն բանից հետո, երբ 1794 թվականին բերքատվության մակարդակը իջավ և գների նկատմամբ վերահսկողություն վերացավ։ 1795 թվականի հունվար և փետրվար ամիսների ընթացքում Սեն գետը (այդ ժամանակ այն ապրանքների ներմուծման և արտահանման հիմնական աղբյուրն էր) սառչեց, ինչն անհնարին դարձրեց այդ ճանապարհով ինչ-որ բան փոխադրելը, օրինակ ՝ պարենամթերքը, շքեղ իրերը և նյութեր, որոնցից կախված են գործարանների շարունակական գործունեության ապահովումը։ Շատ ֆաբրիկաներ և արհեստանոցներ ստիպված եղան փակվել, քանի որ նրանք չունեին աշխատանքի հնարավորություն, ինչն էլ հանգեցրեց գործազրկության աճի։ Պայմանավորված գործազրկության աճով՝ շատ աղքատներ (բնակչության մեծ մասը) ստիպված էին վաճառել իրենց իրերը։ Մյուս կողմից, շատ քիչ քանակությամբ հարուստներ կարողացան իրենց թույլ տալ այն ամենը, ինչ անհրաժեշտ էր։ Շուկաները բավարար քանակով ապահովված էին, բայց պարենամթերքը կարելի էր գնել միայն ուռճացված գներով On the other hand, the very few who were wealthy, could afford anything they needed. "The markets were well stocked, but the food could only be bought at excessive prices".:

Ասիգնատի արժեքը 1794 թվականի հուլիս ամսին 31 % էր, որը 1795 թվականի մարտին նվազեց մինչև 8 %։ Ասիգնատի արժեզրկման հիմնական պատճառը անընդհատ փոփոխվող հեղափոխական կառավարությունների ավելորդ արտանետումներն էին, որոնք սկսում էին տպել ավելի շատ թղթադրամներ՝ աճող ծախսերը ֆինանսավորելու համար, հատկապես 1792 թվականին սկսված պատերազմից հետո։ 1797 թվականին տպագրվեց շուրջ 45 մլրդ լիվր արժողությամբ թղթադրամ, որոնք իրենց արժողությամբ կազմում էին մեկ յոթերորդ անգամ ավելի քիչ, քան 1790 թվականի գներով արտահայտված նույնքան գումարը։ Ասիգնատի արժեզրկումը ոչ միայն հանգեցրեց պարույրային գնաճի, այլև ավերիչ ազդեցություն ունեցավ ամբողջ տնտեսության վրա։ Քանի որ ասիգնատը օրինական վճարամիջոց էր, այն կարող էր օգտագործվել անվանական արժեքով պարտքերը սպասարկելու համար, թեև դրա իրական արժեքը կազմում է այդ գումարի միայն մի մասը։ Վնասները, որոնք պարտատերերը կրեցին դրա արդյունքում, ստիպեց նրանց խստացնել վարկավորումը և բարձրացնել տոկոսադրույքները։ Նմանապես, ազգային հողերի իրական արժեքը, որոնց հետ կապված էին ասիգնատները, կորցրին իրենց անվանական արժեքի միայն 25 %-ը։ Ասիգնատը հանվեց 1796 թվականին, բայց դրա փոխարինումը իր հետ բերեց գնաճ։ Այն վերջնականապես դադարեցվեց Նապոլեոնի կողմից 1803 թվականին՝ ոսկե ֆրանկի ներդրման միջոցով որպես նոր արժույթ։

Ազնվականության և հոգևորականության տնտեսական հզորության նվազումը նույնպես լուրջ ավերիչ հետևանքներ ունեցավ ֆրանսիական տնտեսության համար։ Քաղաքներում փակելով վանքեր, կապիտուլներ և տաճարներ, ինչպիսիք են Տուրը, Ավինյոն կամ Բայեն, հազարավոր ծառաներ, արհեստավորներ և առևտրականներ զրկվեցին ապրուստից։ Նմանապես, ազնվականության ելքը ավերեց շքեղ ապրանքների առևտուրը և հանգեցրեց ծառաների համար ավելի մեծ դժվարությունների, ինչպես նաև ազդեց արդյունաբերության և մատակարարման ցանցերի վրա՝ կապված ազնվականների սպառման հետ։ Այն ազնվականների համար, ովքեր մնացել էին Ֆրանսիայում, թեժ հակադեմոկրատական սոցիալական միջավայրը թելադրում էր հագուստի և սպառման ավելի համեստ մոդելներ, իսկ ասիգնատների պարույրային գնաճը կտրուկ իջեցնում էր նրանց գնողունակությունը։ Օրինակ մետաքսի շուկայի անկումը ցույց տվեց, որ մետաքսի մայրաքաղաք Լիոնի արտադրության ծավալը կիսով չափ նվազեց 1789-1799 թվականների ընթացքում, ինչը հանգեցրեց Լիոնի նախահեղափոխական բնակչության գրեթե մեկ երրորդի կորստին։

Քաղաքներում ծաղկում էր մանր ձեռներեցությունը, քանի որ սահմանափակող մենաշնորհները, արտոնությունները, արգելքները, կանոնները, հարկերը և գիլդիաները զիջում էին իրենց տեղը։ Սակայն բրիտանական շրջափակումը, որը սկսվեց 1793 թվականին, լուրջ վնաս հասցրեց անդրծովյան առևտրին։ Նույն թվականին Ազգային կոնվենտի կողմից ներկայացվեցին ռազմական անհրաժեշտությունների պահանջներ՝ արգելել առաջին անհրաժեշտության ապրանքների արտահանումը և չեզոք նավերի մուտքը ֆրանսիական նավահանգիստներ, քանի որ իրավիճակը վատթարացրել էր։ Չնայած այդ սահմանափակումները հանվեցին 1794 թվականին, անգլիացիներին հաջողվեց զավթել տրանսատլանտյան ծովային ուղիները, ինչն էլ ավելի կրճատեց ֆրանսիական ապրանքների իրացման շուկաները։ 1796 թվականին արտաքին առևտուրը կազմում էր ֆրանսիական տնտեսության միայն 9 տոկոսը՝ 1789 թվականի 25 տոկոսի համեմատ։

#### Գյուղատնտեսություն

Գյուղատնտեսությունը վերափոխվեց հեղափոխության ազդեցությամբ։ Այն չեղյալ էր հայտարարել տասանորդ պարտքերը տեղական եկեղեցիների հանդեպ, ինչպես նաև ֆեոդալական վճարները, որոնց պարտատերերը տեղական հողատերերն էին։ Արդյունքում տուժեցին վարձակալները, որոնք վճարում էին ինչպես ավելի բարձր վարձավճարներ, այնպես էլ ավելի բարձր հարկեր։ Հեղափոխությունը ազգայնացրեց բոլոր եկեղեցական հողերը, ինչպես նաև այն հողերը, որոնք պատկանում էին արտաքսման մեկնած ռոյալիստ թշնամիներին։ Փարիզի կառավարությունը ծրագրում էր օգտագործել այդ գրավված հողերը՝ ասիգնատի թողարկման ծախսերը ֆինանսավորելու համար։ Եկեղեցու և ազնվականության կողմից կառավարվող և վարձու աշխատողների կողմից մշակվող խոշոր կալվածքների փլուզմամբ գյուղական Ֆրանսիան ընդմիշտ վերածվեց փոքր անկախ տնտեսություններով երկրի։ Գյուղական պրոլետարիատն ու ազնվականությունը իրենց տեղը զիջեցին առևտական ագարակատերերին։ Կոբբանն ասում է, որ հեղափոխությունը ժողովրդին «կտակեց» հողատերերի գերիշխող դասը։ Այդ նոր հողատերերի մեծ մասը բուրժուական ծագում ունեին, քանի որ 1790-ականների տնտեսական անորոշությունը և վաճառքի գրասենյակներ վերացումը հողատիրությունը դարձրին կապիտալի ներդրման համար գրավիչ և անվտանգ։

Սակայն Ֆրանսիայի Հանրապետության ռազմական կարիքները 1792-1802 թվականների միջև հանգեցրին գյուղատնտեսական աշխատողների պակասի։ Գյուղացիները՝ բանակ տեղափոխվելով, նույնպես ներկայացնում էին իրենց տնային կենդանիների պահանջները. գոմաղբի շարունակական կորուստները բացասաբար էին անդրադառնում հողի բերրիության և արտադրողականության վրա։

Ընդհանուր առմամբ, հեղափոխությունը չփոխեց ֆրանսիական գործարար համակարգը և, հավանաբար, օգնեց սառեցնել փոքր բիզնեսի սեփականատերերի հորիզոնները։ Տիպիկ գործարարը ուներ փոքր գործարան կամ խանութ, որտեղ աշխատում էին ընտանիքի անդամները և մի քանի վարձու աշխատողներ։ Խոշոր արդյունաբերությունը ավելի քիչ էր տարածված, քան այլ ինդուստրիալացված երկրներում։

### Նապոլեոնի և Բուրբոնների արձագանքը։ 1799-1830 թվականներ

1799 թվականից հետո Նապոլեոնը իր թանկարժեք պատերազմների համար բազմիցս վճարեց՝ սկսած խարխլված ֆինանսական համակարգի արդիականացումից։ Նա հավաքագրեց զինվորներ՝ ցածր աշխատավարձով, բարձրացրեց հարկերը, խոշոր փոխառություններ տվեց, վաճառեց այն հողերը, որոնք նախկինում պատկանում էին Կաթոլիկ եկեղեցուն, Լուիզիանան վաճառեց Միացյալ Նահանգներին, թալանեց նվաճված տարածքները և գրավեց սննդամթերքի պաշարները, ինչպես նաև բռնագրավում էին իրենց վերահսկողության տակ գտնվող երկրները, ինչպես օրինակ՝ Իտալիան։

1795-1815 թվականների նապոլեոնյան դարաշրջանի մշտական «ռազմական հենարանը» խթանեց արտադրությունը ներդրումների և աճի հաշվին։ Սպառազինությունների և այլ ռազմական պաշարների արտադրությունը, պաշտպանական կառույցների և, ընդհանուր առմամբ, հասարակության՝ զանգվածային զորքերի ստեղծման և պահպանման ուղղվածությունը ժամանակավորապես ավելացրին տնտեսական ակտիվությունը հեղափոխության մի քանի տարիներից հետո։ Հեղափոխական դարաշրջանի անսանձ գնաճը կանգնեցվեց նրանով, որ նոր արժույթը տպագրվեց ոչ այնքան արագ։ Մերձափնյա մայրցամաքային շրջափակումը, որն իրականացվեց Նապոլեոնի հակառակորդների կողմից և բավականին արդյունավետ հարկադրվեց թագավորական նավատորմի կողմից, աստիճանաբար կտրեց ցանկացած տնտեսական ասպարեզ, որտեղ ֆրանսիական տնտեսությունը ինքնաբավ չէր։ 1815 թվականը նշանավորվեց ֆրանսիական զորքերի վերջնական պարտությամբ և նրանց ռազմաբազայի կործանմամբ։ Դա հանգեցրեց ողջ Եվրոպայում համեմատաբար խաղաղ ժամանակաշրջանի մինչև 1914 թվականը, որի ընթացքում հնարավոր եղավ իրականացնել կարևոր ինստիտուցիոնալ բարեփոխումներ, ինչպիսիք են բարձր ռացիոնալացված իրավական համակարգի ներդրումը։

Նապոլեոնի ազդեցությունը Ֆրանսիայի տնտեսության վրա երկարաժամկետ հեռանկարում շատ համեստ էր։ Նա, իրոք, ոչնչացրեց հին գիլդիաները, մենաշնորհներն ու առևտրային սահմանափակումները։ Նապոլեոնը մտցրեց մետրային համակարգ և նպաստեց ինժեներական գործի ուսումնասիրությանը։ Ամենակարևորն այն է, որ նա բացեց հնարավորություններ ֆրանսիական Ֆինանսների համար՝ ստեղծելով անփոխարինելի Ֆրանսիայի բանկը։ Սակայն գործարարներն այդ բարեփոխումներից օգտվելու քիչ հնարավորություններ ունեին։ Նապոլեոնը ապահովեց պաշտպանված մայրցամաքային շուկան՝ համակարգված բացառելով Բրիտանիայից բոլոր ներկրումները։ Դա հանգեցրեց նրան, որ Բրիտանիայում, որտեղ արդեն ողջ թափով ընթանում էր արդյունաբերական հեղափոխությունը, խրախուսվեն նորարարությունները, իսկ Ֆրանսիայում նորարարությունների պահանջարկը նվազել էր։ Բոլոր նորամուծությունները կենտրոնացված էին բանակի սպառազինության վրա և քիչ նշանակություն ունեցան խաղաղ ժամանակ։ Ֆրանսիայում 1810-1812 թվականների գործարար ճգնաժամը պայթեցրեց այն հաջողությունները, որոնց հասել էին գործարարները։

1814 թվականին Բուրբոնների վերականգնումից հետո հետադիմական արիստոկրատիան, արհամարհանքով ձեռնարկատիրության նկատմամբ, վերադարձավ իշխանության։ Բրիտանական ապրանքները ողողեցին շուկան, ինչին Ֆրանսիան պատասխանեց բարձր սակագներով և պրոտեկցիոնիզմով, որպեսզի պաշտպանի իր ստեղծած ձեռնարկությունները, հատկապես արհեստները և մանր արտադրությունը, որոնցից էր գործվածքների արտադրությունը։ Երկաթի արտադրանքի սակագինը հասավ 120 տոկոսի։

Գյուղատնտեսությունը երբեք պաշտպանության կարիք չէր ունեցել, բայց այժմ դրա պահանջարկը ավելի ցածր էր քան ներմուծվող սննդամթերքինը, ինչպես օրինակ ռուսական հացահատիկը։ Ֆրանսիական խաղողագործներն ամեն կերպ աջակցում էին այդ սակագնին։ Նրանց գինիները դրա կարիքը չունեին, բայց ֆրանսիացիները պնդում էին սահմանել բարձր սակագին թեյի ներկրման վրա։ Նրանք պնդում էին, որ թեյը ոչնչացնում է իրենց ազգային բնույթը՝ վերածելով ֆրանսիացիներին սառը և ձանձրալի նորդիկական տեսակների, մինչդեռ գինին հոգու մեջ արթնացնում է այն նուրբ ուրախությունը, որը ֆրանսիացիներին տալիս է իրենց սիրալիր և սրամիտ ազգային բնավորությունը։ Ֆրանսիայի կառավարությունը կեղծեց վիճակագրական տվյալները՝ պնդելով, որ արտահանումն ու ներմուծումն աճում են, սակայն իրականում տեղի էր ունենում լճացում, իսկ 1826-1829 թվականների տնտեսական ճգնաժամը հիասթափեցրեց գործարար շրջանակներին և նրանց պատրաստեց 1830 թվականին աջակցել հեղափոխությանը։

### Բանկային գործ և ֆինանսներ

Թերևս, տնտեսության միակ հաջողակ և նորարարական հատվածը բանկային գործն էր։ Փարիզը հանդես էր գալիս որպես միջազգային ֆինանսական կենտրոն XIX դարի կեսերին՝ զիջելով միայն Լոնդոնին։ Այն ուներ ուժեղ ազգային բանկը և բազմաթիվ ագրեսիվ մասնավոր բանկեր, որոնք ֆինանսավորում էին ծրագրեր ամբողջ Եվրոպայում և ընդլայնվող Ֆրանսիական կայսրությունում։ Նապոլեոն III-ը նպատակ ուներ գրավել Լոնդոնը, որպեսզի Փարիզը դարձնի աշխարհի գլխավոր ֆինանսական կենտրոնը, սակայն 1870 թվականի պատերազմը նվազեցրեց Փարիզի ֆինանսական ազդեցության շրջանակը։ Առանցքային իրադարձություններից մեկը Ռոտշիլդների ընտանիքի գլխավոր մասնաճյուղերից մեկի ստեղծումն էր։

1812 թվականին Ջեյմս Մայեր Ռոթշիլդը Ֆրանկֆուրտից ժամանեց Փարիզ և հիմնեց «De Rothschild Frères» բանկը։ Այս բանկը ֆինանսավորեց Նապոլեոնի վերադարձը Էլբայից և դարձավ եվրոպական ֆինանսների առաջատար բանկերից մեկը։ Ռոթշիլդների ֆրանսիական բանկային ընտանիքը ֆինանսավորեց Ֆրանսիայի խոշոր պատերազմներն ու գաղութային էքսպանսիան։ Ֆրանսիայի բանկը, որը հիմնադրվեց 1796 թվականին, օգնեց լուծել 1848 թվականի ֆինանսական ճգնաժամը և դարձավ հզոր Կենտրոնական բանկ։ «Փարիզի Ազգային Կոմպուար» բանկը (CNEP) ստեղծվել է ֆինանսական ճգնաժամի և 1848 թվականի Հանրապետական հեղափոխության ժամանակ։ Նրա նորամուծությունները ներառում էին խոշոր նախագծերի ֆինանսավորումը ինչպես մասնավոր, այնպես էլ պետական հատվածներում, ինչպես նաև տեղական բաժանմունքների ցանցի ստեղծումը՝ ավելի մեծ թվով ավանդատուների ընդգրկման համար։

Պերեյր եղբայրները հիմնել են «Crédit Mobilier»-ը։ Այն դարձավ հզոր և դինամիկ ֆինանսական գործակալություն՝ ֆինանսավորելով խոշոր նախագծեր Ֆրանսիայում, Եվրոպայում և ամբողջ աշխարհում։ Այն մասնագիտացել էր օգտակար հանածոների հանքավայրերի մշակման մեջ։ Ֆինանսավորում էր այլ բանկերի, այդ թվում Օսմանական կայսերական բանկը և ավստրիական հիփոթեքային բանկը, ինչպես նաև երկաթուղու կառուցումը։ Այս կառույցը ֆինանսավորում էր նաև ապահովագրական ընկերություններին և շինարարական կապալառուներին։ Բանկը խոշոր ներդրումներ ունեցավ տրանսատլանտյան շոգենավային գծում, քաղաքային գազային լուսավորությունում, թերթում և «Paris Metro» հասարակական տրանսպորտի համակարգում։ Մյուս խոշոր բանկերն էին «Société Générale»-ը և«Crédit Lyonnais»-ը, որը գործում էր նահանգներում։ 1871 թվականին կրած պարտությունից հետո Ֆրանսիան ստիպված էր վճարել Գերմանիայի հսկայական փոխհատուցումները, ընդ որում գերմանական բանակը շարունակեց օկուպացիան այնքան ժամանակ, քանի դեռ պարտքը չվճարվեց։ Այդ 5 միլիարդ ֆրանկը կազմում էր Ֆրանսիայի Համախառն ազգային եկամտի մեկ չորրորդը և Գերմանիայի ՀՆԱ-ի մեկ երրորդը, ինչը գրեթե կրկնակի գերազանցում էին Ֆրանսիայի սովորական տարեկան արտահանմանը։ Դիտորդները կարծում էին, որ փոխհատուցումը հնարավոր չէ վճարել և նախատեսված է Ֆրանսիայի թուլացման և ռազմական օկուպացիայի երկար տարիների արդարացման համար։ Սակայն Ֆրանսիան վճարեց Գերմանիայի պարտքը երեք տարուց պակաս ժամկետում։ Ոսկու վճարումները գործում էին որպես հզոր խթան, որը կտրուկ ավելացրել էր ֆրանսիական արտահանման ծավալը և, ընդհանուր առմամբ, դրական տնտեսական օգուտներ էր բերում Ֆրանսիային։

Փարիզի բորսան կամ ֆոնդային բորսան դարձել էր առանցքային շուկա ներդրողների համար, ովքեր գնում և վաճառում էին արժեթղթեր։ Դա առաջին հերթին ֆորվարդային շուկա էր, և նախաձեռնել էր ստեղծել փոխադարձ երաշխիքների հիմնադրամ, որպեսզի խոշոր բրոքերների անհաջողությունները չվերաճեն ավերիչ ֆինանսական ճգնաժամի։ 1880-ական թվականների այն սպեկուլյանտները, որոնց դուր չէր գալիս բորսայի նկատմամբ վերահսկողությունը, օգտագործում էին ավելի քիչ կարգավորվող այլընտրանքը՝ «Coulisse»-ը։ Սակայն այն փլուզվեց 1895-1896 թվականներին մի շարք բրոքերների միաժամանակյա ձախողման պատճառով։ Բորսան ապահովեց օրենսդրությունը, որը երաշխավորում էր իր մենաշնորհ, ուժեղացրեց արժեթղթերի շուկայի վերահսկողությունը և նվազեցրեց նոր ֆինանսական խուճապի ռիսկը։

### Ինդուստրացում

Ֆրանսիան 1815 թվականին ճնշող մեծամասնությամբ գյուղացիական տնտեսությունների երկիր էր՝ որոշ արհեստագործական արդյունաբերությամբ։ Փարիզը և այլ շատ ավելի փոքր քաղաքային կենտրոններ ունեին չնչին արդյունաբերություն։ 19-րդ դարի սկզբին Ֆրանսիայում մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն ավելի ցածր էր, քան Մեծ Բրիտանիայում և Նիդեռլանդներում։ Դա, հավանաբար, կապված էր ավելի բարձր տրանսակցիոն ծախսերի հետ, որոնք հիմնականում պայմանավորված էին անարդյունավետ սեփականության իրավունքներով և տրանսպորտային համակարգով, որն ուղղված էր ավելի շատ ռազմական կարիքների, քան տնտեսական աճի ապահովման։

Պատմաբանները դժկամությամբ են օգտագործում «արդյունաբերական հեղափոխություն» տերմինը Ֆրանսիայի համար, քանի որ, ընդհանուր առմամբ, դանդաղ տեմպը կարծես չափազանցություն է Ֆրանսիայի համար։ Արդյունաբերական հեղափոխությունն արդեն ամբողջապես ընթանում էր Անգլիայում, երբ ավարտվեցին նապոլեոնյան պատերազմները, և շուտով տարածվեցին Բելգիայի և ավելի քիչ՝ հյուսիսարևելյան Ֆրանսիայի վրա։ Մնացածը մնացին քիչ փոփոխված։ Աճող շրջաններում զարգացել էր արդյունաբերությունը, որը հիմնականում հիմնված էր տեքստիլ արդյունաբերության վրա, ինչպես նաև հանքարդյունաբերության որոշ տեսակների։ Ինդուստրացման տեմպերը շատ ավելի ցածր էին, քան Անգլիայում, Գերմանիայում, Միացյալ Նահանգներում և Ճապոնիայում։ 1685 թվականից հետո բողոքական Հուգենոտների նկատմամբ հալածանքները հանգեցրին ձեռնարկատիրական և մեխանիկական տաղանդների զանգվածային փախուստի, որոնք փոխարնելը շատ դժվար էր։ Փոխարենը, ֆրանսիական գործարար պրակտիկան բնութագրվում էր սերտ ընտանեկան ընկերություններով, որոնք ընդգծում էին ավանդապաշտությունը և պատեռնալիզմը։ Այս առանձնահատկությունները աջակցեցին ուժեղ բանկային համակարգին, ինչը Փարիզը դարձրեց շքեղ արհեստագործական արտադրության համաշխարհային կենտրոն, բայց նաև դանդաղեցրեց խոշոր գործարանների և հսկա կորպորացիաների կառուցումը։ Նապոլեոնը առաջ էր տանում ինժեներական կրթությունը և վճարում լավ պատրաստված շրջանավարտների ուսման վարձերը, ովքեր զարգացնում էին տրանսպորտային համակարգը, հատկապես երկաթուղիները 1840 թվականից հետո։

### Մանրածախ առևտուր

Հանրախանութ Փարիզում
Փարիզը հայտնի դարձավ նրանով, որ սպառողականությունը դարձրեց սոցիալական առաջնահերթություն և տնտեսական ուժ, հատկապես շնորհիվ իր բարձրակարգ կամարակապ սրահների, որոնք լի էին շքեղ խանութներով և հանրախանութներով։ Դրանք «երազանքի մեքենաներ» էին, որոնք սահմանում էին սպառման համաշխարհային չափանիշներ ինչպես գերազանց արտադրանքի, այնպես էլ աճող միջին դասի համար։ Փարիզը զբաղեցնում էր միջազգային առաջատար դիրքը հանրախանութների զարգացման գործում, որն ընդգրկում են բարձրակարգ սպառողներին համար նախատեսված շքեղ և բարձրորակ ապրանքներ՝ ներկայացված նոր և շատ գայթակղիչ նորաձևության մեջ։ Փարիզի հանրախանութն իր արմատներն ուներ Նորույթների խանութում (magasin de nouveautés): Առաջին խանութը՝ Tapis Rouge-ը, ստեղծվել է 1784 թվականին։ Դրանք ծաղկում էին վաղ 19-րդ դարում, որոնցից էին La Belle Jardiniere-ը (1824), Aux Trois Quartiers-ը (1829) և Le Petit Saint Thomas-ը (1830)։ Բալզակը վերջիններիս գործունեությունը նկարագրել է իր «Սեզար Բիրոտո» վեպում։ 1840-ական թվականներին նոր երկաթուղիները Փարիզ էին բերում ամենահարուստ սպառողներին ամենատարբեր շրջաններից։ Շքեղ խանութներն ավելացել էին չափերով, և դրանցում հայտնվել էին ապակե ցուցափեղկեր, ֆիքսված գներ և գնապիտակներ, ինչպես նաև գովազդ թերթերում։

Գործարար Արիստիդ Բուսիկոն 1852 թվականին վերցրեց «Au Bon Marché»-ը, որը Փարիզում փոքր խանութ էր, սահմանեց ֆիքսված գներ (առանց խոսելու կլերկերի հետ) և առաջարկեց երաշխիքներ, որոնք թույլ են տալիս փոխանակել և վերադարձնել գումարները։ Նա մեծ միջոցներ ներդրեց գովազդի մեջ և ավելացրեց ապրանքների բազմազանությունը։ 1860 թվականին վաճառքի ծավալները հասան հինգ միլիոն ֆրանկի։ 1869 թվականին նա տեղափոխվեց ավելի մեծ տարածքներ և վաճառքը հասավ 72 միլիոնի 1877 թվականին։ Բազմաթիվ ոլորտներ ունեցող ձեռնարկությունը զբաղեցնում էր հիսուն հազար քառակուսի մետր և ուներ 1788 աշխատակից։ Աշխատողների կեսը կանայք էին․ չամուսնացած ծառայողներն ապրում էին վերին հարկերում գտնվող հանրակացարաններում։ Այս հաջողությունը ոգեշնչեց բազմաթիվ մրցակիցների, որոնք մրցում են բարձրակարգ հաճախորդների համար։

Ֆրանսիացիները հպարտանում էին ազգային հեղինակությամբ, որն իրենց հետ բերել էին Փարիզի մեծ խանութները։ Մեծագույն գրող Էմիլ Զոլան (1840-1902) բեմադրեց իր «Կանացի երջանկություն» (Au Bonheur des Dames; 1882-1883 թվականներ) վեպը տիպիկ հանրախանութում։ Զոլան այն ներկայացրեց որպես նոր տեխնոլոգիայի խորհրդանիշ, որը միաժամանակ բարելավել է հասարակությունն ու խժռել այն։ Վեպը նկարագրում է մերչենդայզինգը, կառավարման մեթոդները, մարքեթինգը և սպառողականությունը։

Այլ մրցակիցներ տեղափոխվեցին ավելի ստորին սանդղակի շուկա, որպեսզի ձեռք բերեն շատ ավելի մեծ թվով գնորդներ։ «Grands Magasins Dufayel»-ն առանձնանում էր էժան գներով և աշխատակիցներին սովորեցնում էր թե ինչպես կազմակերպել առևտուրը նոր անդեմ միջավայրում։ Վերջինիս գովազդը խոստանում էր հնարավորություն մասնակցելու ամենանոր, ամենանորաձև կոնսյումերիզմին ողջամիտ գնով։ Ներկայացվեցին նորագույն տեխնոլոգիաներ, ինչպիսիք էին կինոթատրոնները և գյուտերի ցուցանմուշներ՝ ռենտգենյան սարքեր (օգտագործվում էին կոշիկի տեղադրման համար) և գրամոֆոնը։ 1870-ից հետո խանութների աշխատուժն ավելի շատ կանաք էին, ինչը բացում էր երիտասարդ կանանց համար աշխատանքի հիանալի հնարավորություններ։ Չնայած ցածր աշխատավարձին և երկար աշխատանքային ժամերին, նրանք վայելում էին նորագույն և ամենանորաձև ապրանքների, ինչպես նաև բարձրակարգ հաճախորդների հետ հետաքրքիր բարդ փոխազդեցությունները։

### Երկաթուղիներ

Ֆրանսիայում երկաթուղիները դարձել էին հետամնաց տարածաշրջանների արդիականացման ազգային միջոց, և այդ մոտեցման առաջատար կողմնակիցն էր բանաստեղծ-քաղաքական գործիչ Ալֆոնս դը Լամարթինը։ Մի գրող հույս ուներ, որ երկաթուղին կբարելավի «ժողովուրդներին, որոնք երկու-երեք հարյուրամյակ հետ են մնացել իրենց եղբայրներից», և կվերացնի «մեկուսացման ու տառապանք առաջացնող վայրի բնազդները»։ Հետևաբար, Ֆրանսիան կառուցեց կենտրոնացված համակարգ, որը արտանետվեց Փարիզի կողմից (գումարած գծերի, որոնք կտրում էին արևելքը արևմուտքի հարավից)։ Այս նախագիծը ուղղված էր քաղաքական և մշակութային նպատակների իրականացմանը, այլ ոչ թե արդյունավետության բարձրացմանը։ Որոշ կոնսոլիդացումից հետո վեց ընկերություններ վերահսկեցին իրենց տարածաշրջանների մենաշնորհները՝ ենթարկվելով կառավարության կոշտ վերահսկողությանը՝ սակագների, ֆինանսների և նույնիսկ ամենափոքր տեխնիկական դետալների մասով։ Կամուրջների և երթեկելի մասերի կենտրոնական կառավարական դեպարտամենտը ներգրավեց բրիտանական ինժեներների ու բանվորների, կատարեց շինարարական աշխատանքների մեծ մասը, ապահովեց ինժեներական փորձաքննության և պլանավորման, հողի ձեռքբերման և ենթակառուցվածքների մշտական շինարարության աշխատանքներ, ինչպես օրինակ կամուրջների և թունելների կառուցում։ Այն նաև սուբսիդավորեց գերմանական սահմանի երկայնքով ռազմական առումով անհրաժեշտ գծերը, որոնք անհրաժեշտ էին ազգային պաշտպանության համար։

Մասնավոր շահագործող ընկերությունները ապահովում էին կառավարումը, աշխատուժ էին վարձում, ռելսեր էին դնում, կառուցում ու շահագործում էին կայանները։ 1880 թվականին շահագործման հանձնվեցին 6000 շոգեքարշեր, ինչը տարեկան միջինում փոխադրում էր 51 600 ուղևոր կամ 21 200 տոննա բեռ։ Սարքավորումների մեծ մասը ներկրվում էր Մեծ Բրիտանիայից և այդ պատճառով էլ չէր խթանում մեքենաներ արտադրողներին։ Չնայած նրան, որ ամբողջ համակարգի անմիջապես մեկնարկը քաղաքականապես նպատակահարմար էր, այն հետաձգվեց և ստիպեց ավելի շատ ապավինել Մեծ Բրիտանիայից ժամանակավոր ներմուծումներից։ Ֆինանսավորումը նույնպես խնդիր էր։ Վերջինիս լուծումը Ռոտշիլդների և Փարիզի բորսայի նեղ շրջանակների միջոցով ֆինանսավորման նեղ բազան էր, ուստի Ֆրանսիան չէր զարգացնում նույնատիպ ազգային ֆոնդային բորսան, որը ծաղկում էր Լոնդոնում և Նյու Յորքում։ Այս համակարգը, իրոք, օգնեց բարելավել Ֆրանսիայի գյուղական մասերը, բայց չօգնեց ստեղծել տեղական արդյունաբերական կենտրոններ։ Քննադատները, ինչպես օրինակ Էմիլ Զոլան, բողոքում էին, որ այն երբեք չի հաղթահարել քաղաքական համակարգի կոռումպացվածությունը, այլ ավելի շուտ նպաստել է դրան։

Երկաթուղիները օգնեցին Ֆրանսիայի արդյունաբերական հեղափոխությանը՝ ստեղծելով հումքի, գինիների, պանիրների և ներկրվող արդյունաբերական արտադրանքի ազգային շուկա։ Սակայն ֆրանսիացիների կողմից իրենց երկաթուղային համակարգի առջև դրված նպատակներն ավելի շատ բարոյական, քաղաքական և ռազմական էին, քան տնտեսական։ Արդյունքում, բեռնատար գնացքները ավելի կարճ էին և պակաս բեռնված, քան այնպիսի արագ զարգացող արդյունաբերական երկրներում, ինչպիսիք են Մեծ Բրիտանիան, Բելգիան կամ Գերմանիան։ Ֆրանսիայի գյուղական տարածքների այլ ենթակառուցվածքային կարիքները, ինչպիսիք են ճանապարհների և ջրանցքների բարելավումը, անտեսվեցին երկաթուղիների ծախսերի պատճառով, ուստի հավանական է, որ գնացքների կողմից չսպասարկվող տարածքներում տեղի ունեցան զուտ բացասական հետևանքներ։

### Տոտալ պատերազմ

1870 թվականին արդյունաբերական հզորությունների հարաբերական անկումը, համեմատած բիսմարկյան Գերմանիայի, վճռորոշ եղավ Ֆրանս-պրուսական պատերազմում։ Այս հակամարտությունում Ֆրանսիայի լիակատար պարտությունը ոչ այնքան Ֆրանսիայի թուլության դրսևորումն էր, որքան գերմանական միլիտարիզմի և արդյունաբերական հզորության դրսևորումը։ Դա հակադրվում էր Ֆրանսիայի կողմից Նապոլեոնյան պատերազմների ժամանակ Գերմանիայի բռնազավթմանը։ Սակայն 1914 թվականին գերմանական սպառազինությունն ու համընդհանուր ինդուստրացումը առաջ անցան ոչ միայն Ֆրանսիայից, այլև նրա բոլոր հարևաններից։ 1914 թվականից շատ չանցած Ֆրանսիան արտադրում էր մոտ վեց անգամ ավելի ածուխ քան Գերմանիան, և քառորդ անգամ ավելի շատ պողպատ։

### Գյուղացիության արդիականացում

Ֆրանսիան գյուղական ազգ էր դեռևս 1940 թվականին, սակայն լուրջ փոփոխություններ տեղի ունեցան այն բանից հետո, երբ 1850-1860-ական թվականներին սկսեցին գործել երկաթուղիները։ Իր «Գյուղացիները ֆրանսիացիների մեջ» (1976 թվական) հիմնարար գրքում պատմաբան Էժեն Վեբերը հետևեց ֆրանսիական գյուղերի արդիականացմանը և պնդեց, որ գյուղական Ֆրանսիան 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին հաղթահարել է հետամնացությունը և մեկուսացվածությունը՝ անցում կատարելով ժամանակակից ֆրանսիական պետականության։ Նա ընդգծել է երկաթուղիների, հանրապետական դպրոցների և համընդհանուր զինվորական ծառայության դերը։ Նա իր եզրակացությունները կենտրոնացրեց դպրոցական գրառումների, միգրացիայի մոդելների, զինվորական ծառայության փաստաթղթերի և տնտեսական միտումների վրա։ Վեբերը պնդում էր, որ մինչև 1900 թվականը ֆրանսիական պետականությունը թույլ էր մարզերում։ Ապա նա ուշադրությունը հրավիրեց այն բանի վրա, թե ինչպես Ֆրանսիայի երրորդ հանրապետության քաղաքականությունը ստեղծեց հայրենասիրության զգացողություն գյուղական շրջաններում։ Գիրքը լայնորեն գնահատվել է, սակայն քննադատության է ենթարկվել ոմանց կողմից, ինչպես օրինակ Թեդ Մարգադանը, ով պնդում էր, որ ֆրանսիացիների հայրենասիրությունը արդեն գոյություն է ունեցել նահանգներում մինչև 1870 թվականը։

Ֆրանսիայի ազգային քաղաքականությունը հովանավորչական էր՝ կապված գյուղատնտեսական արտադրանքի հետ, և պաշտպանում էր շատ մեծ գյուղատնտեսական բնակչությանը։ Ֆրանսիան աջակցում էր գյուղատնտեսության երկու ձևերի՝ ժամանակակից, մեքենայացված, կապիտալիստական համակարգ հյուսիս-արևելքում և ցածր եկամուտ ունեցող շատ փոքր տնտեսություններ՝ կախված բնական գյուղատնտեսությունից։ Բնական տնտեսության արդիականացումը սկսվեց 1940-ական թվականներին և հանգեցրեց Ֆրանսիայի գյուղական շրջանների արագ դեպոպուլյացիայի, թեև պրոտեկցիոնիստական միջոցառումները մնում էին ազգային քաղաքականություն։

1914-1944 թվականներ
-------------------

|
|  |
Տնտեսական աճի տեմպերը Ֆրանսիայում, 1900-1999 թվականներ| Տասնամյակ | միջին տարեկան աճի տեմպ |
| --- | --- |
| 1900-ականներ | 2.27% |
| 1910-ականներ | 1.89% |
| 1920-ականներ | 4.43% |
| 1930-ականներ | 0.63% |
| 1945-1949 թվականներ | 2.16% |
| 1950-ականներ | 3.85% |
| 1960-ականներ | 4.98% |
| 1970-ականներ | 3.10% |
| 1980-ականներ | 2.02% |
| 1990-ականներ | 1.30% |
| Աղբյուր։ Jean-Pierre Dormois, *The French Economy in the Twentieth Century* (2004) էջ 31 |

Ֆրանսիական տնտեսության աճի ընդհանուր տեմպը ցույց է տալիս շատ բարձր ցուցանիշներ 1920-ական թվականներին և կրկին 1960-ական թվականներին, իսկ 1910-ական, 1930-ական և 1990-ական թվականներին ունի վատ ցուցանիշներ։

### Առաջին համաշխարհային պատերազմ

Երկրի տնտեսությունը լրջորեն տուժել էր հյուսիս-արևելքում՝ գերմանացիների կողմից խոշոր արդյունաբերական շրջանների զավթման պատճառով։ Այն ժամանակ, երբ 1913 թվականին օկուպացված տարածքում գտնվում էր Ֆրանսիայի արդյունաբերական աշխատողների միայն 14 %-ը, այն արտադրում էր պողպատի 58 % և ածուխի 40 %-ը։ Զգալի օգնություն էր ամերիկյան պարենի, փողի և հումքի զանգվածային ներհոսքը 1917-1928 թվականներին։

Ֆրանսիական վարկավորումը փլուզվեց 1916 թվականին, և Բրիտանիան սկսեց խոշոր փոխառություններ տրամադրել Փարիզին։ Նյու Յորքի «J. P. Morgan & Co» բանկն իր վերահսկողության տակ վերցրեց ֆրանսիական փոխառությունները 1916 թվականի աշնանը և դրանք փոխանցեց ամերիկյան կառավարությանը, երբ ԱՄՆ-ն 1917 թվականին պատերազմի մեջ մտավ։ Մյուս կողմից, տնտեսությանը օգնեցին ամերիկյան փոխառությունները, որոնք օգտագործվում էին սննդամթերք և արդյունաբերական ապրանքներ գնելու համար, որոնք ապահովում էին արժանապատիվ կենսամակարդակ։ 1918 թվականին ավելի քան մեկ միլիոն ամերիկացի զինվորների ժամանումը մեծ ծախսեր առաջացրեց սննդի և շինարարական նյութերի մասով։ Աշխատուժի պակասը մասամբ մեղմացվեց կամավորության և գաղութներից հարկադիր աշխատանքի օգտագործման հաշվին։

Ռազմական վնասը կազմեց ՀՆԱ-ի մոտ 113 %-ը 1913 թվականին։ Պետական պարտքը 1913 թվականի ՀՆԱ-ի 66 %-ից աճեց՝ դառնալով 170 % 1919 թվականին, որն արտացոլում է պարտատոմսերի թողարկման ինտենսիվ օգտագործումը պատերազմի վճարման համար։ Գնաճի մակարդակը շատ բարձր էր, և Ֆրանկը կորցրել էր իր արժեքի ավելի քան կեսը բրիտանական ֆունտի նկատմամբ։

### 1919-1929 թվականներ

1919 թվականի Փարիզի խաղաղության վեհաժողովում պարտված Գերմանիայի վրեժը ֆրանսիական գլխավոր թեման էր։ Ֆրանսիան Գերմանիայից պահանջում էր ամբողջությամբ վճարել Գերմանիայի կողմից գրավված շրջաններում հասցված վնասի փոխհատուցումը։ Նա նաև ցանկանում էր ստանալ հետպատերազմյան վետերանների նպաստների ամբողջական արժեքը։ Վարչապետ Կլեմանսոն մեծապես արդյունավետ գործեց՝ ընդդեմ անգլիացիների և ամերիկացիների զսպող ազդեցության։ Ֆրանսիան ստացել էր խոշոր (բայց չճշտված) փոխհատուցումներ, վերադարձրել էր Էլզաս-Լոթարինգիան և Աֆրիկայում ստացել մանդատներ՝ նախկին գերմանական գաղութների որոշ մասեր կառավարելու համար։

1923 թվականի հունվարին, ի պատասխան Գերմանիայի՝ իր փոխհատուցումների շրջանակներում բավարար քանակությամբ ածուխի փոխադրման անկարողության, Ֆրանսիան (ինչպես նաև Բելգիան) օկուպացրեց Ռուր արդյունաբերական շրջանը։ Գերմանիան արձագանքեց պասիվ դիմադրությամբ, այդ թվում տպելով հսկայական քանակությամբ մարկ՝ վճարելու օկուպացիայի համար, դրանով իսկ առաջացնելով արագ գնաճ։ Գնաճը խիստ վնասեց գերմանական միջին դասին (քանի որ նրանց բանկային հաշիվներն արժեզրկվել էին), բայց այն նաև վնասեց ֆրանսիական ֆրանկին։ Ֆրանսիան հրահրում էր անջատողական շարժում՝ մատնացույց անելով անկախ բուֆերային պետություն, բայց այն փլուզվեց որոշ արյունահեղություններից հետո։ Ինտերվենցիան ձախողվեց, և 1924 թվականի ամռանը Ֆրանսիան ընդունեց փոխհատուցման հարցի ամերիկյան լուծումը՝ արտահայտված Դաոսի պլանում։

### Մեծ դեպրեսիա

Համաշխարհային անկումը 1929 թվականից հետո Ֆրանսիային մի փոքր ավելի ուշ անդրադարձավ, քան մյուս երկրներին՝ հարվածելով մոտավորապես 1931 թվականին։ Դեպրեսիան համեմատաբար մեղմ էր. գործազրկությունը հասել էր 5 %-ի, արտադրության անկումը 1929 թվականի մակարդակից 20 %-ով ցածր էր, իսկ բանկային ճգնաժամ չկար։ Բայց դեպրեսիան Ֆրանսիայում շարունակվեց ավելի երկար, քան շատ այլ երկրներում։ Ինչպես և շատ այլ երկրներ, Ֆրանսիան տասնիններորդ դարում սահմանեց ոսկու ստանդարտ, ինչը նշանակում է, որ ընդհանուր առմամբ կարելի էր թղթադրամներ փոխանակել ոսկու հետ։ Ի տարբերություն այլ երկրների (օրինակ՝ Մեծ Բրիտանիան, որը հրաժարվել է ոսկե ստանդարտից 1931 թվականին), Ֆրանսիան ոսկու ստանդարտը պահպանեց մինչև 1936 թվականը, ինչը մի շարք խնդիրներ առաջացրեց անկման և ինֆլյացիայի ժամանակ։ Ֆրանսիան կորցրեց մրցունակությունը Մեծ Բրիտանիայի նկատմամբ, քանի որ վերջինս կարողացել էր առաջարկել իր արտադրանքը ավելի ցածր գնով՝ ոսկու ստանդարտից դուրս գալուց հետո իր արժույթի արժեզրկման պատճառով։ Բացի այդ, ֆիքսված փոխարժեքի ռեժիմի դադարեցումը հնարավորություններ էր բացել էքսպանսիոնիստական դրամավարկային քաղաքականության համար և դրանով իսկ ազդել էր ապագա գնաճի վերաբերյալ սպառողների սպասումների վրա, ինչը կարևոր էր ներքին պահանջարկի համար։ Ֆրանսիական տնտեսությունը սկսեց վերականգնվել միայն այն ժամանակ, երբ Ֆրանսիան հրաժարվեց ոսկու ստանդարտից։

Սակայն դեպրեսիան որոշ ազդեցություն ունեցավ տեղական տնտեսության վրա։ Դա մասամբ ցույց են տալիս 1934 թվականի փետրվարի 6-ի անկարգությունները և սոցիալիստների առաջնորդ Լեոն Բլյումի գլխավորած ժողովրդական ճակատի ձևավորումը, որը հաղթեց 1936 թվականի ընտրություններում։

Ֆրանսիայի ինքնապահովման համեմատաբար բարձր աստիճանը նշանակում էր, որ վնասը զգալիորեն ավելի քիչ էր, քան այլ երկրներում, որոնցից էր օրինակ Գերմանիան։

### Ժողովրդական ճակատ։ 1936 թվական

Դժվարություններն ու գործազրկությունը բավական բարձր էին, որպեսզի հանգեցնեին անկարգությունների և Սոցիալիստական ժողովրդական ճակատի վերելքի, որը 1936 թվականի ընտրություններում հաղթել էր սոցիալիստների և ծայրահեղականների կոալիցիայի և կոմունիստների աջակցությամբ։ Լեոն Բլյումը դարձավ առաջին սոցիալիստական վարչապետը։

Ընտրությունները գործադուլների զանգվածային ալիք առաջացրին, որին մասնակցեցին 2 մլն աշխատողներ, որոնք բազմաթիվ ֆաբրիկաներ և խանութներ գրավեցին։ Գործադուլները ինքնաբուխ և անկազմակերպ էին, սակայն, այնուամենայնիվ, գործարար շրջանակները խուճապի մատնվեցին և գաղտնի հանդիպեցին Բլյումին, որը մի շարք բարեփոխումներ էր անցկացնում, այնուհետև արհմիություններ նվիրեցին ի երախտագիտություն Մատինյոնյան համաձայնագրերի։ Նոր օրենքները հետևյալն էին․

* հաստատվեց գործադուլի իրավունքը,
* ընդհանրացվեցին կոլեկտիվ բանակցությունները,
* ուժի մեջ մտավ 12-օրյա վճարովի ամենամյա արձակուրդը նախատեսող օրենքը,
* ընդունվեց աշխատանքային շաբաթը մինչև 40 ժամ սահմանափակող օրենք (արտաժամյա աշխատանքից դուրս),
* բարձրացվեց աշխատավարձը (15 % ամենացածր վարձատրվող աշխատողների համար և 7 % համեմատաբար բարձր վարձատրվող աշխատողների համար),
* նախատեսվեց, որ գործատուները պետք է ճանաչեն արհմիություններին,
* երաշխավորվեց, որ գործադուլավորներին ոչ մի հատուցում չի լինի,
* գների կայունացման և շահարկումների զսպման համար ստեղծվեց ազգային «Office du blé» (ցորենի խորհուրդ կամ ցորենի կառավարում, որի միջոցով կառավարությունը օգնում էր գյուղացիներին արդար գներով վաճառել գյուղատնտեսական արտադրանքը),
* ազգայնացվեց ռազմական արդյունաբերությունը,
* տրամադրվեցին վարկեր փոքր և միջին բիզնեսի համար,
* մեկնարկեց հանրային աշխատանքների խոշոր ծրագիրը,
* բարձրացվեցին բյուջետային ոլորտի աշխատողների աշխատավարձերը, կենսաթոշակները և նպաստները,
* 1920 թվականին մտցվեց վաճառքի հարկը, որը սակայն չեղյալ հայտարարվեց և փոխարինվեց արտադրության հարկով։

Բլյումը համոզեց աշխատողներին ընդունել աշխատավարձի բարձրացումները և վերադառնալ աշխատանքի։ Աշխատավարձերը կտրուկ աճեցին, և երկու տարվա ընթացքում երկրի միջին ցուցանիշն բարձրացավ 48 տոկոսով։ Սակայն գնաճը նույնպես աճեց 46 %-ով։ 40-ժամյա աշխատանքային շաբաթվա ներդրումը չափազանց անարդյունավետ էր, քանի որ դրա պատճառով արդյունաբերությունը դժվարություններ շատ էր ունենում։ Տնտեսական խառնաշփոթը խոչընդոտում էր վերազինման ջանքերին, և գերմանական սպառազինությունների արագ աճը մտահոգեց Բլյումին։ Նա զենքի արտադրությունն արագացնելու խոշոր ծրագիր գործարկեց։ Վերջինիս գինը ստիպեց հրաժարվել սոցիալական բարեփոխումների ծրագրից, որոնց համար այդքան հույս ուներ Ժողովրդական ճակատը։

#### Ժողովրդական ճակատի ժառանգությունը

Տնտեսական պատմաբանները նշում են ֆինանսական և տնտեսական քաղաքականության բազմաթիվ թերություններ, ինչպես օրինակ ֆրանկի դանդաղեցված արժեզրկումը, որը ֆրանսիական արտահանումն անմրցունակ դարձրեց։ Տնտեսագետները հատկապես ընդգծում են 40-ժամյա աշխատանքային շաբաթվա բացասական հետևանքները, որոնք արտաժամյա աշխատանքը դարձրին անօրինական՝ ստիպելով գործատուներին դադարեցնել աշխատանքը կամ փոխարինել իրենց լավագույն աշխատողներին ցածր և պակաս փորձառու աշխատողներով։ Ընդհանուր առմամբ առաջ է քաշվում այն փաստարկը, որ Ֆրանսիան չէր կարող թույլ տալ անցկացնել աշխատանքային բարեփոխումներ՝ հաշվի առնելով վատ տնտեսական պայմանները, գործարար շրջանակների մտահոգությունները և նացիստական Գերմանիայի սպառնալիքները։

Պատմաբանները միահամուռ կերպով Ազգային ճակատը համարում են տնտեսության ձախողում՝ արտաքին քաղաքականության և երկարաժամկետ քաղաքական կայունության տեսանկյունից։ Ջեքսոնը ասում էր, որ հիասթափությունն ու անհաջողությունները Ժողովրդական ճակատի ժառանգությունն էին։ Սակայն դա ոգեշնչեց ավելի ուշ շրջանի բարեփոխողներին, որոնք ստեղծեցին համընդհանուր բարեկեցության ժամանակակից ֆրանսիական պետությունը։

### Վիշի Ֆրանսիա։ 1940-1944 թվականներ

Գերմանական օկուպացիայի ներքո Վիշի (ֆաշիստական) Ֆրանսիայում պայմանները շատ խիստ էին, քանի որ գերմանացիները Ֆրանսիային զրկել էին միլիոնավոր աշխատավորներից (ինչպես ռազմագերիներին, այնպես էլ «կամավոր» աշխատողներին), ինչպես նաև սննդի զգալի մասից՝ միաժամանակ պահանջելով մեծ դրամական վճարումներ։ Դա տոտալիտար կառավարությանը կից տնտեսական ծանր դժվարությունների շրջան էր։

Ֆաշիստական հռետորաբանությունը մեծարում էր հմուտ բանվորին և մանր գործարարին։ Սակայն գործնականում արհեստավորների պահանջները հումքի նկատմամբ անտեսվում էին հօգուտ խոշոր ձեռնարկությունների։ Առևտրի կազմակերպման գլխավոր կոմիտեն (CGOC) փոքր բիզնեսի արդիականացման և պրոֆեսիոնալացման ազգային ծրագիր էր։

1940 թվականին կառավարությունն ուղղակի վերահսկողության տակ վերցրեց բոլոր արտադրությունները, որոնք համադրվել էին գերմանացիների պահանջներին։ Դրան փոխարինեցին ազատ արհմիությունները պարտադիր պետական միություններով, որոնք թելադրում էին աշխատանքային քաղաքականություն՝ հաշվի չառնելով աշխատավորների ձայնը կամ կարիքները։ Ֆրանսիական տնտեսության կենտրոնացված և բյուրոկրատական վերահսկողությունը հաջողություն չունեցավ, քանի որ գերմանական պահանջներն ավելի ու ավելի ծանր ու անիրատեսական էին դառնում։ Պասիվ դիմադրությունն ու անարդյունավետությունը բազմապատկվեցին, իսկ Անտանտի ռմբակոծիչները հարվածներ էին հասցնում երկաթուղային նավաշինարաններին։ Այնուամենայնիվ, Վիշին կատարեց առաջին համապարփակ երկարաժամկետ պլանները ֆրանսիական տնտեսության համար։ Կառավարությունը նախկինում երբեք չէր փորձել իրականացնել համապարփակ ակնարկ։ Շառլ դը Գոլի ժամանակավոր կառավարությունը 1944-1945 թվականներին հանգիստ օգտագործեց Վիշի պլանները՝ որպես իր վերակառուցման սեփական ծրագրի հիմք։ 1946 թվականի Մոնեի ծրագիրը սերտորեն հիմնված էր Վիշի պլանների վրա։ Այսպիսով, ռազմական ժամանակի և վաղ հետպատերազմյան ժամանակահատվածի պլանավորողների երկու խմբերն էլ մերժեցին մինչպատերազմյան շրջանին չմիջամտելուն և ծածկեցին արմատական տնտեսական վերափոխման և պլանային տնտեսության պատճառները։

#### Հարկադիր աշխատանք

Նացիստական Գերմանիան գրեթե 2,5 մլն ֆրանսիական բանակի ռազմագերիների էր պահել որպես հարկադիր աշխատողներ՝ պատերազմի ողջ ընթացքում։ Նրանք ավելացրին պարտադիր (և կամավոր) աշխատողներ օկուպացված երկրներից, հատկապես մետաղական գործարաններում։ Կամավորների պակասը հանգեցրեց նրան, որ 1941 թվականի սեպտեմբերին ֆաշիստական կառավարությունը օրենք ընդունեց, ըստ որի աշխատողներին փաստացի արտաքսում էին Գերմանիա, որտեղ 1943 թվականի օգոստոսին նրանք կազմում էին աշխատուժի 17 տոկոսը։ Ամենամեծ քանակն աշխատել է Էսսենի հսկայական «Կրուպպ» պողպատաձուլական գործարանում։ Ցածր աշխատավարձը, երկար աշխատանքային ժամերը, հաճախակի ռմբակոծությունները խորացնում էին վատ կացարանների, անբավարար ջեռուցման, սննդի և վատ բուժսպասարկման հետ կապված տհաճ իրավիճակը, այն էլ նացիստական խիստ կարգապահության ներքո։ Վերջապես, 1945 թվականի ամռանը նրանք տուն վերադարձան։ Հարկադիր աշխատանքի մասին օրենքի նախագիծը խրախուսեց ֆրանսիական դիմադրությունը և խափանեց Վիշիի կառավարությունը։

#### Սննդի պակաս

Քաղաքացիները տուժեցին բոլոր տեսակի սպառողական ապրանքների պակասից։ Նորմավորման համակարգը կոշտ էր, բայց վատ էր կառավարվում, ինչը հանգեցրեց բնակչության թերսնման, սև շուկաների ի հայտ գալուն և պետական սննդի պաշարների կառավարման նկատմամբ թշնամական վերաբերմունքի։ Գերմանացիները գրավեցին ֆրանսիական պարենամթերքի արտադրության մոտ 20 տոկոսը, ինչը լուրջ խախտումներ առաջացրեց ֆրանսիացի ժողովրդի տնային տնտեսությունում։ Ֆրանսիական գյուղատնտեսական արտադրությունը անկում ապրեց վառելիքի, պարարտանյութերի և աշխատողների պակասի պատճառով։ Չնայած դրան, գերմանացիները խլեցին մսամթերքի կեսը, ապրանքների 20 տոկոսը և շամպայնի 2 տոկոսը։ Մատակարարման հետ կապված խնդիրներն արագորեն իրենց ազդեցությունն ունեցան ֆրանսիական խանութների վրա, որոնցում բացակայում էր ապրանքների մեծ մասը։ Կառավարությունը պատասխանեց նորմավորմամբ, սակայն սովը գերակշռում էր և գերմանացի պաշտոնյաները մշակում էին քաղաքականություններ՝ հատկապես ուղղված քաղաքային շրջանների երիտասարդներին։ Խանութների դիմաց հերթերը երկարում էին։ Որոշ մարդիկ, այդ թվում նաև գերմանացի զինվորներ, օգուտներ էին քաղում սև շուկայից, որտեղ պարենը վաճառվում էր առանց տոմսերի և շատ բարձր գներով։ Մասնավորապես ֆերմերները միսը տեղափոխում էին սև շուկա, ինչը շատ ավելի քիչ նշանակություն ուներ բաց շուկայի համար։ Շրջանառության մեջ էին դրվել նաև կեղծ պարենային կտրոններ։ Ուղղակի գնումները ֆերմերներից գյուղական վայրերում և փոխանակումը ծխախոտի դիմաց դարձել էր սովորական երևույթ։ Այս գործունեությունները խստիվ արգելված էին, և այդ պատճառով իրականացվում էին բռնագրավման և տուգանքների սպառնալիքների ներքո։ Սննդամթերքի առավել սուր պակաս էր զգացվում խոշոր քաղաքներում։ Սակայն ավելի հեռավոր գյուղական շրջաններում անասունների թաքնված սպանդը, բանջարանոցները և կաթնամթերքի առկայությունը թույլ էին տալիս ավելի լավ գոյատևել։ Պաշտոնական սննդակարգը նախատեսում էր օրական 1300 կամ պակաս կալորիականությամբ սնունդ, որը համալրվում է տնային այգիներից և հատկապես սև շուկայից գնումներ կատարելով։

1944 թվականից հետո
------------------

Ֆրանսիայի ՀՆԱ-ի պատմական աճը 1961-2016 թվականներին և «Փառահեղ երեսուն»-ի վերջին շրջանը:
Ռազմական ժամանակի և անմիջապես հետպատերազմյան ժամանակաշրջանի մեծ դժվարությունները փոխարինվեցին Ֆրանսիայում կայուն տնտեսական զարգացման ժամանակահատվածով, որի մասին այժմ հաճախ հիշում են որպես «երեսուն փառահեղ տարիներ» (Les Trente Glorieuses): «Ինտերվենցիոնիստական» և «ազատ շուկայական» գաղափարներին փոխարինող քաղաքականությունները թույլ տվեց ֆրանսիացիներին կառուցել հասարակություն, որտեղ կարելի էր հասնել ինչպես արդյունաբերական, այնպես էլ տեխնիկական առաջընթացի, ինչպես նաև հաստատել և պաշտպանել աշխատավորների անվտանգությունն ու արտոնությունները։ 1946 թվականին Ֆրանսիան ԱՄՆ-ի հետ կնքեց պայմանագիր, որի համաձայն դուրս գրվեց նրա պարտքի զգալի մասը։ Դա հայտնի էր որպես Բլյում-Բիրնի համաձայնագիր, որը ֆրանս-ամերիկյան համաձայնագիրն էր՝ ստորագրված 1946 թվականի մայիսի 28-ին պետքարտուղար Ջեյմս Բիրնի և Ֆրանսիայի կառավարության ներկայացուցիչներ Լեոն Բլյումի և Ժան Մոնեի կողմից։ Այս համաձայնագիրը մաքրեց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Ֆրանսիայի՝ Միացյալ Նահանգներին հանդեպ ունեցած պարտքի մի մասը (2 մլրդ դոլար)։

20-րդ դարի վերջին Ֆրանսիան կրկին դարձավ աշխարհի առաջատար տնտեսական տերություններից մեկը, թեև 2000 թվականին արդեն որոշ ճեղքում նկատվեց. մարդիկ Ֆրանսիայում և այլ երկրներում հարցում էին կատարել, թե արդյոք Ֆրանսիան միայնակ, չդառնալով համաեվրոպական տնտեսության էլ ավելի անբաժանելի մասը, բավականաչափ ներկայություն կունենա շուկայում, որպեսզի պահպանի իր դիրքերը, աշխատողների անվտանգությունը և արտոնությունները՝ գնալով ավելի «գլոբալացվող» և «անդրազգային» տնտեսական աշխարհում։

### Վերակառուցում և սոցիալական պետություն

Վերակառուցումը սկսվեց պատերազմի վերջում՝ 1945 թվականին, և վաղվա նկատմամբ վստահությունը վերականգնվեց։ Ժողովրդագրական պայթյունով (որը սկսվել է դեռևս 1942 թվականին) ծնելիության կտրուկ աճ գրանցվեց։ Մի քանի տարի տևեց ուղղելու համար այն վնասները, որոնք առաջացել էին պատերազմների, մարտերի և ռմբակոծությունների հետևանքով ավերված քաղաքներում (գործարաններ, կամուրջներ, երկաթուղային ենթակառուցվածքներ)։ 1 200 000 շենքեր ավերվել էին կամ վնասվել։

1945 թվականին Ֆրանսիայի Հանրապետության ժամանակավոր կառավարությունը՝ Շառլ դը Գոլի գլխավորությամբ,որը բաղկացած էր կոմունիստներից, սոցիալիստներից և գոլլիստներից, ազգայնացրել Էր տնտեսության առանցքային ոլորտները (Էներգետիկա, օդային տրանսպորտ, խնայողական բանկեր, երաշխիքներ) և խոշոր ընկերություններ (օրինակ Ռենո)՝ ստեղծելով սոցիալական ապահովության և աշխատանքի խորհուրդներ։ Ստեղծվել էր բարեկեցիկ պետություն։ Տնտեսական պլանավորումը սկսվեց «Գլխավոր պլանի կոմիսարիատ»-ի հետ համատեղ 1946 թվականին, որը գլխավորում է Ժան Մոնեն։ Առաջին «Արդիականացման և զարգացման պլանը» (1947-1952 թվականներ) կենտրոնացած էր տնտեսական գործունեության հիմնական տեսակների վրա (Էներգետիկա, մետալուրգիա, ցեմենտ, տրանսպորտ, գյուղատնտեսական սարքավորումներ)։ Երկրորդ պլանը (1954-1957 թվականներ) ուներ ավելի լայն նպատակներ՝ բնակարանային շինարարություն, քաղաքաշինություն, գիտական հետազոտություններ, մշակող արդյունաբերություն։

Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո մնացած պարտքերը, որոնց վճարումը դադարեցվել էր 1931 թվականից, վերանայվեցին 1946 թվականի Բլյում-Բիրնի համաձայնագրում։ ԱՄՆ-ն ներեց 2,8 միլիարդ դոլարի չափով ամբողջ պարտքը և 650 միլիոն դոլարի չափով նոր վարկ տրամադրել Ֆրանսիային։ Իր հերթին ֆրանսիացի բանակցող Ժան Մոնեն ներկայացրեց «Ֆրանսիական վերականգնման և զարգացման հնգամյա ծրագիր»-ը։ Ամերիկյան ֆիլմերն այժմ թույլատրվում էին ցուցադրել ֆրանսիական կինոթատրոններում ամսական երեք շաբաթ։

### Ազգայնացված արդյունաբերություն

Ազգայնացումը արդյունաբերության հիմնական ոլորտներում տեղի ունեցավ 1930-1940 թվականներին, բայց չեղավ ամբողջական։ Երկաթուղիները ազգայնացվեցին 1937 թվականին, քանի որ նրանք կորցնում էին գումարները, սակայն ունեին ռազմավարական կարևոր նշանակություն։ Նմանապես ազգայնացվեցին ավիացիոն արդյունաբերությունը և սպառազինությունների արդյունաբերությունը։ Պատերազմի ժամանակ ֆաշիստական կառավարությունը սառեցրեց աշխատավարձերը և գները, վերահսկեց արտաքին առևտուրը և հումքի բաշխումը արտադրական ոլորտում։ Ֆրանսիայի տնտեսությունը ազգայնացման աճող տեմպերը ընդունեց առանց լուրջ քաղաքական ընդդիմության։ Պատերազմից հետո էներգետիկան, գազն ու էլեկտրաէներգիան ազգայնացվեցին 1946 թվականին՝ արտադրության արդյունավետությունը բարձրացնելու նպատակով։ Բանկային գործը և ապահովագրությունը ազգայնացվեցին երկաթի և պողպատի հետ միասին։ Քանի որ նավթն այդքան էլ կարևոր չէր համարվում, չազգայնացվեց։ Պետության դերի ուժեղացումը պահանջում էր համակարգված ազգային պլանավորում, ինչը հետպատերազմյան արդյունաբերության առանցքային առանձնահատկությունն էր։

### Մոնեի պլան

Ըստ Մոնեի պլանի նախատեսվում էր վերադարձնել գողացված ռեսուրսների արժեքը պարտված Գերմանիայից՝ օգնելու համար վերականգնել ֆրանսիական տնտեսությունը։ Այդ քաղաքականության շրջանակներում գերմանական գործարաններ քանդվեցին և տեղափոխվեցին Ֆրանսիա, իսկ ածուխով հարուստ արդյունաբերական պրոտեկտորատ Սաարը գրավվեց Ֆրանսիայի կողմից, ինչպես արդեն արվել էր Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո Սաար ավազանի տարածքում։ Այսպիսով, 1947-1956 թվականներին Ֆրանսիան օգտվեց Սաարի ռեսուրսներից և արդյունահանումից և շարունակեց արդյունահանել Վարնդտի հանքավայրից ածուխ մինչև 1981 թվականը։ Սաար տարածաշրջանը վերամիավորվեց Գերմանիայի հետ 1957 թվականին, և խնդրի լուծումը հանգեցրեց «Եվրոպական ածուխի և պողպատի համայնքի» ձևավորման՝ նախորդելով Եվրոպական Միությանը, որը խաղաց զգալի դեր Եվրոպայի և Ֆրանսիայի տնտեսություններում ուշ հետպատերազմյան ժամանակահատվածում։

### Տնտեսության վերականգնում

Չնայած Ֆրանսիայում տնտեսական իրավիճակը շատ մռայլ էր 1945 թվականին,այնուամենայնիվ ռեսուրսներն իսկապես գոյություն ունեին, և տնտեսությունը վերականգնեց իր բնականոն աճը 1950-ական թվականներին։ ԱՄՆ կառավարությունը նախատեսում էր խոշոր օգնության ծրագիր, սակայն այն անսպասելիորեն ավարտվեց Լենդ Լիզի աջակցության ակտով 1945 թվականի ամռան վերջին, ինչի պատճառով 1945-46 թվականներին արգելափակվեց լրացուցիչ օգնությունը Կոնգրեսի կողմից։ Ֆրանսիան կարողացավ վերականգնել իր միջազգային կարգավիճակը հաջող արտադրական ռազմավարության, ժողովրդագրական պոռթկման, տեխնիկական և քաղաքական նորարարությունների շնորհիվ։ Պայմանները տատանվում էին տարբեր ընկերությունների մոտ։ Նրանցից ոմանք ոչնչացվել կամ վնասվել էին, ազգայնացվել կամ վավերացվել, բայց մեծամասնությունը շարունակում էր աշխատել՝ երբեմն ավելի ջանասիրաբար և արդյունավետ, քան պատերազմից առաջ։ Չնայած ամերիկյան ուժեղ ճնշմանը ERP համակարգի միջոցով՝ ֆրանսիական արդյունաբերական մենեջերների վերապատրաստման կազմակերպումը և բովանդակությունը գրեթե չփոխվեց։ Դա հիմնականում պայմանավորված էր գոյություն ունեցող ինստիտուտների զսպվածությամբ և տնտեսական ու քաղաքական շահերի տարբեր խմբերի միջև պայքարով՝ մասնագետների հետագա վերապատրաստումների բարելավման ջանքերի վերահսկողության համար։

Մոնեի ծրագիրը տրամադրել էր հետևողական հիմք տնտեսական քաղաքականության համար, և վերջինիս վճռականորեն աջակցում էր Մարշալի ծրագիրը։ Այն ոգեշնչված էր ազատ առևտրի քեյնսյան չափավոր գաղափարներով, այլ ոչ թե պետական վերահսկողությամբ։ Չնայած ֆրանսիական տնտեսությունը վերականգնվելով եկավ սկզբնական տեսքին, այն մոտավորապես նույնքան արդյունավետ էր, որքան նմանատիպ արևմտաեվրոպական երկրները։

Միացյալ Նահանգներն օգնեց վերակենդանացնել ֆրանսիական տնտեսությունը Մարշալի ծրագրի օգնությամբ, որի համաձայն նրանք Ֆրանսիային 2,3 մլրդ դոլար տվեցին առանց որևէ վճարումների։ Ֆրանսիան համաձայնեց նվազեցնել առևտրային արգելքները և արդիականացնել իր կառավարման համակարգը։ Ֆրանսիայի ամերիկյան բոլոր դրամաշնորհների և վարկերի ընդհանուր գումարը 1946-1953 թվականներին կազմեց 4,9 միլիարդ դոլար, իսկ ցածր տոկոսային վարկերը ավելացրին ևս 2 միլիարդ դոլար։ Մարշալի ծրագիրը կազմակերպեց ամերիկյան արդյունաբերության ինտենսիվ շրջագայություններ։ Ֆրանսիան 4700 գործարարներով և փորձագետներով 500 ներկայացուցչություններ ուղարկեց ամերիկյան գործարաններ, տնտեսություններ, խանութներ և գրասենյակներ։ Նրանք հատկապես տպավորված էին ամերիկյան աշխատողների բարգավաճմամբ և թե ինչպես նրանք կարող են ձեռք բերել էժան նոր մեքենա ինը ամիսների ընթացքում, ինչը Ֆրանսիայում տևում էր 30 ամիս։ Որոշ ֆրանսիական ձեռնարկություններ դիմադրեցին ամերիկայնացմանը, սակայն մյուսները օգտագործում էին դա, որպեսզի գրավեն ամերիկյան ներդրումները և կառուցեն ավելի մեծ շուկա։ Արդյունաբերության առավել ամերիկյան ճյուղերն էին քիմիական, նավթային, էլեկտրոնային և սարքաշինական արդյունաբերությունները։ Դրանք եղան առավել նորարարական և առավել շահավետ ոլորտները։

### Փառահեղ երեսուն։ 1947-1973 թվականներ

1947-1973 թվականներին Ֆրանսիան ծաղկման շրջան ապրեց (տարեկան միջինը 5 տոկոս), որը անվանակոչվեց Ժան Ֆուրաստյեի «Փառահեղ երեսուն» գրքի անունով (հրապարակվել է 1979 թվականին)։ Տնտեսական աճը հիմնականում պայմանավորված էր աշխատանքի արտադրողականության աճով և աշխատանքային ժամերի քանակի ավելացմամբ։ Իսկապես, աշխատունակ բնակչությունն աճեց շատ դանդաղ,իսկ Ժողովրդագրական պայթյունը հավասարակշռվեց ուսմանը հատկացրած ժամանակի մեծացմամբ։ Աշխատանքի արտադրողականության աճը տեղի ունեցավ Միացյալ Նահանգներին հասնելու շնորհիվ։ 1950 թվականին միջին եկամուտը Ֆրանսիայում կազմում էր ամերիկյան եկամտի 55 %-ը, իսկ 1973 թվականին հասավ 80 %-ի։ Խոշոր պետությունների շարքում միայն Ճապոնիան և Իսպանիան այս դարաշրջանում ավելի արագ աճ ունեցան, քան Ֆրանսիան։

Պնդելով, որ այդ շրջանը ոչ թե տնտեսական հրաշքի ժամանակաշրջան էր, այլ պարզապես տնտեսական հետ մնալուց հետո վերականգնվել, ֆրանսիացի պատմաբան Ժակ Մարսելը նշում էր, որ եթե տնտեսությունն անընդհատ աճեր նույն տեմպերով, ինչ «Հիասքանչ դարաշրջան»-ում էր, ապա 1970-ականների սկզբին հարստությունը կլիներ նույնը, ինչին իրականում հանջողվեց հասնել «Փառահեղ երեսուն»-ից հետո։

#### Գյուղական կյանք

Պետության աջակցությամբ ակտիվ ֆերմերները ազատեցին իրենց հարևաններին, ընդլայնեցին իրենց ունեցվածքը, օգտագործեցին մեխանիզացիայի նորագույն տեխնոլոգիաներ, նոր սերմեր, պարարտանյութեր և նոր տեխնոլոգիաներ։ Արդյունքը գյուղատնտեսական արտադրության հեղափոխությունն էր, ինչպես նաև ակտիվ ֆերմերների թվի կտրուկ կրճատումը 1946 թվականի 7,4 միլիոնից մինչև ընդամենը 2 միլիոն 1975 թվականին։ Սա նաև հանգեցրեց միլիոնավոր դատարկ հին ֆերմերային տների առաջացման։ Նրանք արագ գնվեցին և արդիականացվեցին ֆրանսիացիների կողմից, ովքեր ցանկանում էին հեռանալ քաղաքից դուրս՝ քաղաքների իրենց հիմնական աշխատանքի խելագարությունից հեռու։ Շատերի համար հենց գյուղական կյանքի ընտանեկան հիշողությունների կարոտն է քաղաքային բնակիչներին գրավել դեպի ծայրամասեր։ 1978 թվականին Ֆրանսիան համաշխարհային առաջատարը դարձավ բնակչության մեկ շնչի հաշվով երկրորդային տների քանակով, և L'Express-ը հաղորդում տարածեց «ֆրանսիացիների ծղոտներով նորմանդական տան, սևենոլ հովվաշուն կամ ամենահամեստ պրովանսալական ֆերմերային տան անհաղթահարելի սիրահարվածության մասին»։

### Տնտեսական ճգնաժամ

1960-ականների վերջին Ֆրանսիայի տնտեսական աճը, չնայած ուժեղ էր, այնուամենայնիվ սկսեց կորցնել իր տեմպերը։ Համաշխարհային արժութային ճգնաժամը նշանակում էր ֆրանկի արժեզրկում արևմտյան գերմանական մարկի և ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ 1968 թվականին, ինչը դարձավ այդ տարվա սոցիալական ցնցումների առաջատար գործոններից մեկը։

«Փառահեղ երեսուն» դարաշրջանը սովորաբար համարվում է ավարտված 1973 թվականի նավթային ճգնաժամով, որը մեծացրեց էներգիայի և, հետևաբար, արդյունահանման ծախսերը։ Տնտեսական անկայունությունը բնորոշ էր Ժիսկար Դ'Էստենի կառավարությանը և Ֆրանսուա Միտտերանի նախագահության առաջին տարիներին, ներառյալ 1980-ականների սկզբի անկումը, որը հանգեցրեց «դիրիժորությունից» հրաժարվելուն՝ հօգուտ տնտեսական միջամտության ավելի պրագմատիկ մոտեցման։ Աճը վերսկսվեց տասնամյակներ անց՝ դանդաղեցնելու համար 1990-ականների սկզբի տնտեսական դեպրեսիան, որից վնասներ կրեց Սոցիալիստական կուսակցությանը։ Ժակ Շիրակի օրոք՝ 1990-ականների վերջին, ազատականացումը ամրապնդեց տնտեսությունը։ Սակայն 2005 թվականից հետո համաշխարհային տնտեսությունը լճացավ, իսկ 2008 թվականի համաշխարհային ճգնաժամը և դրա հետևանքները ինչպես եվրագոտում, այնպես էլ Ֆրանսիայում հետապնդեցին Նիկոլա Սարկոզիի պահպանողական կառավարությանը, որը 2012 թվականի ընտրություններում պարտվեց սոցիալիստ Ֆրանսուա Օլանդին։

Չնայած դրան, Ֆրանսիայի վերջին տարիների տնտեսական պատմությունը ոչ այնքան բուռն է, որքան շատ այլ երկրներում։ Ֆրանսիայում միջին եկամուտը, երկար ժամանակ կայուն լինելուց հետո, 1700-1975 թվականների ընթացքում աճեց տասնմեկ անգամ, ինչը կազմում է տարեկան 0,9 % աճ, որը 1975 թվականից հետո գրեթե ամեն տարի ավելացել է։ Օրինակ 1980-ականների սկզբին Ֆրանսիայում աշխատավարձը նույն մակարդակի էր կամ մի փոքր ավելի բարձր, ինչ Եվրոպական տնտեսական համագործակցության միջին աշխատավարձը։

### 2008 թվականի ֆինանսական ճգնաժամը և դրա հետևանքները

Ֆրանսիան, ինչպես նաև մի շարք այլ երկրներ, տուժեցին 2008 թվականի ֆինանսական ճգնաժամից։ Սակայն ճգնաժամի ամենածանր մասում ՝ 2008-2010 թվականների ընթացքում, Ֆրանսիան ավելի լավ էր ապրում, քան մյուս արդյունաբերորեն զարգացած երկրները։ Օրինակ, եվրոգոտու ընդհանուր ՀՆԱ-ն կրճատվեց 4 տոկոսով, այն դեպքում, երբ Ֆրանսիայի ՀՆԱ-ն կրճատվել էր միայն 2,2 տոկոսով։ Այս կայունությունը կապված է Ֆրանսիայի սոցիալական պաշտպանության համակարգի հետ, որը նրա կազմակերպած տրանսֆերտների շնորհիվ (2007 թվականին այն կազմում էր տնային տնտեսությունների համախառն եկամտի 47 տոկոսը) Ֆրանսիային ապահովում է հզոր տնտեսական կայունացուցիչներով։ 2012 թվականից ի վեր շատ երկրներ տնտեսական վերելք են ապրել, որտեղ տնտեսական ակտիվության ցուցանիշների վերլուծությունը ցույց չի տալիս Ֆրանսիայում ակնհայտ վերականգնում, ավելի ճիշտ ցույց չի տալիս մեծ աճ այդ ընթացքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Roger Price, *A Concise History of France* (1993) pp 41-46
2. ↑  Kendall, Paul Murray. *Louis XI: The Universal Spider* (New York : Norton, 1971) 0-393-05380-6, p. 12.
3. ↑  DeJean, Joan. *The Essence of Style: How the French Invented Fashion, Fine Food, Chic Cafés, Style, Sophistication, and Glamour* (New York: Free Press, 2005) 0-7432-6413-4, 0-473-26413-7, p. 15.
4. ↑  Viala, Alain, *Naissance de l'écrivain* (Paris: Eds. de Minuit, 1985) 2-7073-1025-5, p.113, Collection: Le sens commun.
5. ↑  Jouanna, Arlette and Jacqueline Boucher, Dominique Biloghi, Guy Thiec. *Histoire et dictionnaire des Guerres de religion*. (Paris: Laffont, 1998) 2-221-07425-4, pp. 421-422, Collection: Bouquins.
6. ↑  James B. Collins, "Geographic and Social Mobility in Early-Modern France." *Journal of Social History* 1991 24(3): 563–577. ISSN 0022-4529 Fulltext: Ebsco. For the *Annales* interpretation see Pierre Goubert, *The French Peasantry in the Seventeenth Century* (1986) excerpt and text search
7. ↑  Dejean, cit. supra.
8. ↑  Emmanuel Le Roy Ladurie, *The Ancien Regime: A History of France 1610–1774* (1999) pp 212-217.
9. ↑  T. J. Schaeper, *The Economy of France in the Second Half of the Reign of Louis XIV* (Montreal, 1980).
10. ↑  Arthur McCandless Wilson, *French Foreign Policy during the Administration of Cardinal Fleury, 1726–1743: A Study in Diplomacy and Commercial Development* (Harvard UP, 1936), 433pp online
11. ↑  Michael D. Bordo; Roberto Cortés-Conde (2006). *Transferring Wealth and Power from the Old to the New World: Monetary and Fiscal Institutions in the 17th Through the 19th Centuries*. p. 77.
12. ↑  Eugene Nelson White, "The French Revolution and the politics of government finance, 1770–1815." *Journal of Economic History* 55#2 (1995): 227-255.
13. ↑  Richard B. Du Boff, "Economic Thought in Revolutionary France, 1789-1792: The Question of Poverty and Unemployment." *French Historical Studies* 4#4 (1966): 434-451. online
14. ↑  Paul Cheney, *Revolutionary Commerce: Globalization and the French Monarchy* (2010). online review
15. ↑  Perry Viles, "The Slaving Interest in the Atlantic Ports, 1763-1792," *French Historical Studies* (1972) 7#4 pp-529-43.
16. ↑  François Crouzet "French Economic Growth in the 19th century reconsidered", *History* 59#196, (1974) pp 167-179 at p 171.
17. ↑  Angus Maddison, *Economic Growth in the West* (1964) pp 28, 30, 37.
18. ↑  Crouzet, "French Economic Growth in the 19th century reconsidered", p 169.
19. ↑  Crouzet, "French Economic Growth in the 19th century reconsidered", p 172.
20. ↑  Liana Vardi, "The abolition of the guilds during the French Revolution," *French Historical Studies* (1988) 15#4 pp. 704-717 in JSTOR
21. ↑  R.R. Palmer, "How Five Centuries of Educational Philanthropy Disappeared in the French Revolution," *History of Education Quarterly* (1986) 26#2 pp. 181-197 in JSTOR
22. 1 2 3  Willms, Johannes (1997). *Paris: From the Revolution to the Belle Epoque*. New York, NY: Holmes & Meier Publishers, Inc. pp. 88.
23. ↑  Willms, Johannes (1997). *Paris: From the Revolution to the Belle Epoque*. New York, NY: Holmes & Meier Publishers, Inc. pp. 87.
24. 1 2  William Doyle, *The Oxford History of the French Revolution* (1989) p 403
25. ↑  Elise S. Brezis and François Crouzet, "The role of assignats during the French Revolution: An evil or a rescuer?" *Journal of European economic history* (1995) 24#1 pp 7-40, online.
26. ↑  William Doyle, *The Oxford History of the French Revolution* (1989) p 40
27. ↑  William Doyle, *The Oxford History of the French Revolution* (1989) p 404
28. ↑  D. M. G. Sutherland, "Peasants, Lords, and Leviathan: Winners and Losers from the Abolition of French Feudalism, 1780-1820," *Journal of Economic History* (2002) 62#1 pp. 1-24 in JSTOR
29. ↑  Crane Brinton, *A decade of revolution, 1789-1799* (1934) pp 277-78
30. ↑  Alfred Cobban, *The social interpretation of the French Revolution* (1964) p 89
31. 1 2  William Doyle, *The Oxford History of the French Revolution* (1989) p 405
32. ↑  Alfred Cobban, *The social interpretation of the French Revolution* (1964) pp 68-80
33. ↑  George Lefebvre, *Napoleon From 18 Brumaire to Tilsit 1799-1807* (1970)
34. ↑  Michael Broers; և այլք: (2012). *The Napoleonic Empire and the New European Political Culture*. Palgrave Macmillan. pp. 209–12.
35. ↑  Baten, Jörg (2016). *A History of the Global Economy. From 1500 to the Present*. Cambridge University Press. p. 19. ISBN 9781107507180.
36. ↑  François Crouzet, "Wars, blockade, and economic change in Europe, 1792–1815." *Journal of Economic History* 24#4 (1964): 567-588.
37. ↑  François Caron, *An economic history of modern France* (1979) pp 95-96.
38. ↑  Hugh Clout, *Agriculture in France on the Eve of the Railway Age* (1980) on the 1830s.
39. ↑  Gordon Wright, *France in Modern Times* (1995) p. 147
40. ↑  Alan S. Milward and S. B. Saul, *Economic Development of Continental Europe, 1780-1870* (1979) pp 307-64.
41. ↑  Rondo E. Cameron, *France and the economic development of Europe, 1800-1914* (1961) 107-19.
42. ↑  Alain Plessis, "The history of banks in France." in Pohl, Manfred, and Sabine Freitag, eds. *Handbook on the history of European banks* (Edward Elgar Publishing, 1994) pp: 185-296. online Archived 2018-10-03 at the Wayback Machine.
43. ↑  Youssef Cassis and Éric Bussière, eds. *London and Paris as International Financial Centres in the Twentieth Century* (2005) ch 3
44. ↑  Herbert R. Lottman, *The French Rothschilds: the great banking dynasty through two turbulent centuries* (New York: Crown, 1995)
45. ↑  Niall Ferguson, *The House of Rothschild: Volume 2: The World's Banker: 1849-1999* (1998) pp 82-84, 206-14, 297-300,
46. ↑  Ralf Roth; Günter Dinhobl (2008). *Across the Borders: Financing the World's Railways in the Nineteenth and Twentieth Centuries*. Ashgate. p. 19.
47. ↑  Rondo E. Cameron, "The Crédit Mobilier and the economic development of Europe." *Journal of Political Economy* (1953): 461-488. in JSTOR
48. ↑  Michael Gavin, "Intertemporal dimensions of international economic adjustment: evidence from the Franco-Prussian War Indemnity." *American Economic Review* 82.2 (1992): 174-179, online]
49. ↑  Angelo Riva, and Eugene N. White, "Danger on the exchange: How counterparty risk was managed on the Paris exchange in the nineteenth century," *Explorations in Economic History* (2011) 48#4 pp 478-493.
50. ↑  Baten, Jörg (2016). *A History of the Global Economy. From 1500 to the Present*. Cambridge University Press. pp. 21–22. ISBN 9781107507180.
51. ↑  François Crouzet, "France" in Mikuláš Teich and Roy Porter, eds. *The industrial revolution in national context: Europe and the USA* (1996) pp 36-63 does embrace the term.
52. ↑  J.H. Clapham, *The economic development of France and Germany 1815-1914* (1921) online provides many details.
53. ↑  Patrice Higonnet, *Paris: Capital of the World* (2002) p 195, 198-201
54. ↑  Alfred Fierro, *Histoire et Dictionnaire de Paris* (1996) pp 910–13
55. ↑  Michael B. Miller, *Bon Marché: Bourgeois Culture and the Department Store, 1869–1920* (1981) pp 236 excerpt
56. ↑  Jan Whitaker, *The World of Department Stores* (2011) p 22.
57. ↑  Heidrun Homburg, "Warenhausunternehmen und ihre Gründer in Frankreich und Deutschland Oder: Eine Diskrete Elite und Mancherlei Mythen," [Department store firms and their founders in France and Germany, or: a discreet elite and various myths]. *Jahrbuch fuer Wirtschaftsgeschichte* (1992), Issue 1, pp 183–219.
58. ↑  Frans C. Amelinckx, "The Creation of Consumer Society in Zola's Ladies' Paradise," *Proceedings of the Western Society for French History* (1995), Vol. 22, pp 17–21.
59. ↑  Brian Wemp, "Social Space, Technology, and Consumer Culture at the Grands Magasins Dufayel," *Historical Reflections* (2011) 37#1 pp 1–17.
60. ↑  Theresa M. McBride, "A Woman's World: Department Stores and the Evolution of Women's Employment, 1870–1920," *French Historical Studies* (1978) 10#4 pp664-83 in JSTOR
61. ↑  Quoted in Eugen Weber, *Peasants into Frenchmen: the modernization of rural France, 1870-1914* (1976) p. 4
62. ↑  Patrick O'Brien, *Railways and the economic development of Western Europe, 1830-1914* (1983) ch 2
63. ↑  Weber, *Peasants into Frenchmen: the modernization of rural France, 1870-1914* (1976) pp. 201-10
64. ↑  Richard H. Zakarian, *Zola's "Germinal": a critical study of its primary sources* (1972) p. 122
65. ↑  Frank Dobbin, *Forging Industrial Policy: The United States, Britain, and France in the Railway Age* (1997) pp 95-105, 153-57
66. ↑  Paul M. Kennedy,  *The Rise and Fall of the Great Powers: Economic Change and Military Conflict* (1987) ch 5
67. ↑  Joseph A. Amato, "Eugen Weber's France" *Journal of Social History,* Volume 25, 1992 pp 879–882.
68. ↑  Ted W. Margadant, "French Rural Society in the Nineteenth Century: A Review Essay," *Agricultural History,* (1979) 53#3 pp 644–651
69. ↑  Eugene Golob, *The Meline tariff: French Agriculture and Nationalist Economic Policy* (Columbia University Press, 1944)
70. ↑  John Ardagh, *France in the 1980s* (1982) pp 206-57.
71. ↑  Jean-Pierre Dormois, *The French Economy in the Twentieth Century* (2004) p 31
72. ↑  Gerd Hardach, *The First World War: 1914-1918* (1977) pp 87-88
73. ↑  Pierre-Cyrille Hautcoeur, "Was the Great War a watershed? The economics of World War I in France," in Stephen Broadberry and Mark Harrison, eds. *The Economics of World War I* (2005) ch 6.
74. ↑  Martin Horn, "External Finance in Anglo-French Relations in the First World War, 1914–1917." *The International History Review* 17.1 (1995): 51-77.
75. ↑  Fabien Cardoni, "The ‘science’ of French public finances in the First World War." *Accounting History Review* 24.2-3 (2014): 119-138.
76. ↑  Paul Beaudry and Franck Portier, "The French depression in the 1930s." *Review of Economic Dynamics*(2002) 5#1 pp: 73-99.
77. ↑  George Noble, *Policies and opinions at Paris, 1919: Wilsonian diplomacy, the Versailles Peace, and French public opinion* (1968).
78. ↑  Conan Fischer, *The Ruhr Crisis 1923-1924* (2003).
79. ↑  Henry Laufenburger, "France and the Depression," *International Affairs* (1936) 15#2 pp. 202–224 in JSTOR
80. ↑  Paul Beaudry and Franck Portier, "The French Depression in the 1930s," *Review of Economic Dynamics* (2002) 5:73–99 doi:10.1006/redy.2001.0143
81. ↑  Baten, Jörg (2016). *A History of the Global Economy. From 1500 to the Present*. Cambridge University Press. pp. 62–63. ISBN 9781107507180.
82. ↑  Baten, Jörg (2016). *A History of the Global Economy. From 1500 to the Present*. Cambridge University Press. p. 112. ISBN 9781107507180.
83. ↑  Adrian Rossiter, "Popular Front economic policy and the Matignon negotiations." *Historical Journal* 30#3 (1987): 663-684. in JSTOR
84. ↑  Julian Jackson, *Popular Front in France* (1988) p 288
85. ↑  Maurice Larkin, *France since the popular front: government and people, 1936-1996* (1997) pp. 55-57
86. ↑  Martin Thomas, "French Economic Affairs and Rearmament: The First Crucial Months, June–September 1936." *Journal of Contemporary History* 27#4 (1992) pp: 659-670 in JSTOR.
87. ↑  Kenneth Mouré (2002). *Managing the Franc Poincaré: Economic Understanding and Political Constraint in French Monetary Policy, 1928-1936*. Cambridge UP. pp. 270–72.
88. ↑  MacMillan, *Twentieth-Century France: Politics and Society in France 1898-1991* (2009) pp 115-16
89. ↑  J.P.T. Bury, *France, 1814-1940* (1949) pp. 285-88
90. ↑  Julian Jackson, *Popular Front in France: Defending Democracy 1934–1938* (1988), pp 172, 215, 278-87, quotation on page 287.
91. ↑  Douglas Johnson, "Léon Blum and the Popular Front," *History* (1970) 55#184 pp 199-206.
92. ↑  Steven M. Zdatny, "The Corporatist Word and the Modernist Deed: Artisans and Political Economy in Vichy France," *European History Quarterly,* (1986) 16#2 pp 155-179
93. ↑  Joseph Jones, "Vichy France and Postwar Economic Modernization: The Case of the Shopkeepers," *French Historical Studies,* (1982) 12#4 pp 541-63 in JSTOR
94. ↑  Douglas Brinkley, et al. *Jean Monnet: The Path to European Unity* (1992) p 87
95. ↑  Frances M. B. Lynch, *France and the international economy: from Vichy to the Treaty of Rome* (1997) p. 185
96. ↑  Françoise Berger, "L'exploitation de la Main-d'oeuvre Française dans l'industrie Siderurgique Allemande pendant la Seconde Guerre Mondiale," [The Exploitation of French Labor in the German Iron and Steel Industry During World War II], *Revue D'histoire Moderne et Contemporaine" (2003) 50#3 pp 148-181*
97. ↑  Simon Kitson, "The Marseille Police and the German Forced Labour Draft (1943-1944)," *French History* (2009) 23#2 pp 241-260
98. ↑  Hanna Diamond, *Women and the Second World War in France, 1939-1948: Choices and Constraints* (1999)
99. ↑  E. M. Collingham, *The Taste of War: World War Two and the Battle for Food* (2011)
100. ↑  Kenneth Mouré, "Food Rationing and the Black Market in France (1940–1944)," *French History* (2010) 24#2 pp 272-3
101. ↑  Mouré, "Food Rationing and the Black Market in France (1940–1944)" pp 262-282,
102. 1 2 3  "site France-Diplomatie". Արխիվացված է the original 2008 թ․ սեպտեմբերի 17-ին. Retrieved 2020 թ․ ապրիլի 5. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
103. ↑  Jean-Charles Asselain, *Histoire économique de la France du XVIIIe siècle à nos jours*, p. 108
104. ↑  J.-C. Asselain, *Histoire économique de la France du XVIIIe siècle à nos jours* p. 112
105. ↑  Irwin M. Wall (1991). *The United States and the Making of Postwar France, 1945-1954*. Cambridge U.P. p. 55.
106. ↑  Claude Fohlen, "France" in Carlo M. Cipolla, ed. *The Fontana Economic History of Europe: Vol.6 Part 1: Contemporary Economies, part 1* (1976) pp 91-97.
107. ↑  Claude Fohlen, "France" in Carlo M. Cipolla, ed. *The Fontana Economic History of Europe: Vol.6 Part 1: Contemporary Economies, part 1* (1976) pp 72-127.
108. ↑  John S. Hill, "American Efforts to Aid French Reconstruction Between Lend-Lease and the Marshall Plan." *Journal of Modern History* 1992 64(3): 500-524. in jstor
109. ↑  Philippe Mioche, "Le Demarrage de l'economie Française au lendemain de la Guerre," [Restarting the French Economy after the War]. *Historiens et Géographes* 1998 89(361): 143-156. ISSN 0046-757X
110. ↑  U.S. Bureau of the Census, *Statistical Abstract of the United States: 1954* (1955) table 1075 p 899 online edition file 1954-08.pdf
111. ↑  Richard, F. Kuisel, *Seducing the French: The Dilemma of Americanization* (1993) pp 70 – 102.
112. ↑  Laureen Kuo, "Improving French Competitiveness through American Investment following World War II." *Business History Review* 91#1 (2017): 129-155.
113. ↑  Daniel A. Gordon, "Full Speed Ahead? The Trente Glorieuses in a Rear View Mirror." *Contemporary European History* 26.1 (2017): 189-199 DOI:
114. ↑  Jacques Fontanela, and Jean‐Paul Hébert. "The end of the "French grandeur policy"." *Defence and Peace Economics* 8.1 (1997): 37-55.
115. ↑  Volkmar Lauber, *The political economy of France: from Pompidou to Mitterrand* (Praeger Publishers, 1983).
116. ↑  Jacques Marseille, « Le miracle des « trente glorieuses » ? », *Enjeux, Les Échos*, janvier 2006
117. ↑  Sarah Farmer, "The Other House," *French Politics, Culture & Society* (2016) 34#1 pp 104-121, quote p 104.
118. ↑  Douglas A. Hibbs Jr, and Nicholas Vasilatos. "Economics and Politics in France: Economic Performance and Mass Political Support for Presidents Pompidou and Giscard d'Estaing." *European Journal of Political Research* 9.2 (1981): 133-145.
119. ↑  David Card, Francis Kramarz, and Thomas Lemieux, "Changes in the relative structure of wages and employment: A comparison of the United States, Canada, and France" (No. w5487. National Bureau of Economic Research, 1996) online Archived 2020-07-30 at the Wayback Machine.
120. ↑  Enda McCaffrey, "The ‘Eclectic’ deficit: Philosophical and ethical responses to the 2008 financial crisis in France." *French Politics* 9.3 (2011): 282-298.

Գրականություն
-------------

### Միջնադար

* Beech, George T. *Rural Society in Medieval France* (1964)
* Bloch, Marc. *Feudal society (Société féodale)* (1961) 0-415-03917-7
* Bois, G. *The Crisis of Feudalism: Economy and Society in Eastern Normandy, c. 1300- 1500* (1984)
* Bouchard, Constance Brittain. *Holy entrepreneurs: Cistercians, knights, and economic exchange in twelfth-century Burgundy* (Ithaca, N.Y. : Cornell University Press, 1991) 0-8014-2527-1.
* Evergates, Theodore. *Feudal Society in Medieval France: Documents from the County of Champagne* (1993) online edition Archived 2020-07-30 at the Wayback Machine.
* Farmer, Sharon A.. *Surviving poverty in medieval Paris: gender, ideology, and the daily lives of the poor* (Ithaca, N.Y. : Cornell University Press, 2002) 0-8014-3836-5.
* Kibler, William W. et al. *Medieval France: An Encyclopedia* (1995) excerpt and text search
* Nicholas, D. M. *Town, and Countryside: Social, Economic, and Political Tensions in Fourteenth-Century Flanders* (Bruges, 1971)
* Pirenne, Henri. *Economic and social history of medieval Europe* (1937) online
* Ridolfi, Leonardo. "The French economy in the longue durée: a study on real wages, working days and economic performance from Louis IX to the Revolution (1250–1789)." *European Review of Economic History* 21#4 (2017): 437-438.

### Վաղ ժամանակակից շրջան

* Braudel, Fernand. *Civilization and capitalism, 15th-18th century (Civilisation matérielle, économie et capitalisme)* (Berkeley : University of California Press, 1992) 0-520-08114-5 (v. 1), 0-520-08115-3 (v. 2), 0-520-08116-1 (v. 3).
* Braudel, Fernand. *The wheels of commerce* (1985)
* Doyle, William, ed. *The Oxford Handbook of the Ancien Régime* (2012) 656pp excerpt and text search; 32 topical chapters by experts
* Gwynne, Lewis. *France, 1715-1804: power and the people* (Pearson/Longman, 2005) 0-582-23925-7.
* Harris, Robert D. "French Finances and the American War, 1777-1783," *Journal of Modern History* (1976) 48#2 pp. 233–58 in JSTOR
* Heller, Henry. *Labour, science and technology in France, 1500-1620* (Cambridge University Press, 1996) 0-521-55031-9.
* Hoffman, Philip T. *Growth in a traditional society: the French countryside, 1450-1815* (Princeton University Press, 1996) 0-691-02983-0.
* Le Roy Ladurie, Emmanuel. *The peasants of Languedoc (Paysans de Languedoc)* (University of Illinois Press, 1974) 0-252-00411-6.
* Riley, James C. "French Finances, 1727-1768," *Journal of Modern History* (1987) 59#2 pp. 209–243 in JSTOR
* Schaeper, T.J. *The Economy of France in the Second Half of the Reign of Louis XIV* (Montreal, 1980).
* White, Eugene. "France and the Failure to Modernize Macroeconomic Institutions," in *Transferring wealth and power from the Old to the New World: Monetary and fiscal institutions in the seventeenth through the nineteenth centuries* (2001) pp 59–99.
* White, Eugene Nelson. "Was there a solution to the Ancien Régime’s financial dilemma," *Journal of Economic History* (1989) 49#3 pp 545–568. in JSTOR

### Ֆրանսիական հեղափոխությունը և Նապոլեոնը

* Bordo, Michael D. and Eugene N. White, "A Tale of Two Currencies: British and French Finance during the Napoleonic Wars," *Journal of Economic History* (1991) 51#2 pp 303–16 in JSTOR
* Bosher, John F. *French Finances, 1770-1795: From Business to Bureaucracy* (1970)
* Harris, Seymour E. *The Assignats* (1930)
* Heywood, Colin. *The Development of the French Economy 1750-1914* (1995) excerpt and text search
* Price, Roger. *An economic history of modern France, 1730-1914* (London: Macmillan, 1981) 0-333-30545-0, 0-333-29321-5 ; revised edition of *The economic modernisation of France, 1730-1880* (1975)
* Rudé, George E. "Prices, Wages and Popular Movements in Paris during the French Revolution," *Economic History Review* (1954) 6#3 pp. 246–267 in JSTOR
* Sargent, Thomas J. and François R. Velde. "Macroeconomic Features of the French Revolution," *Journal of Political Economy* (1995) 103#3 pp. 474–518 in JSTOR
* Sutherland, D. M. G. "Peasants, Lords, and Leviathan: Winners and Losers from the Abolition of French Feudalism, 1780-1820," *Journal of Economic History* (2002) 62#1 pp. 1–24 in JSTOR
* Velde, Francois R. and Weir, David R. "The Financial Market and Government Debt Policy in France, 1746-1793," *Journal of Economic History* (1992) 52#1 pp 1–39. in JSTOR
* White, Eugene N. "Free Banking during the French Revolution," *Explorations in Economic History* (1990) 27#2 pp 251–76.
* White, Eugene Nelson. "The French Revolution and the Politics of Government Finance, 1770-1815," *Journal of Economic History,* (1995) 55#2 pp. 227–255 in JSTOR

### Ժամանակակից շրջան

* Askenazy, Philippe. *The Blind Decades: Employment and Growth in France, 1974-2014* (University of California Press; 2014) 252 pages; studies France's mediocre performance in recent decades, including the Eurozone crisis and Great Recession.
* Boltho, Andrea. "Economic Policy in France and Italy since the War: Different Stances, Different Outcomes?," *Journal of Economic Issues* 35#3 (2001) pp 713+ online Archived 2018-02-17 at the Wayback Machine.
* Bouvier, Jean. "The Banque de France and the State from 1850 to the Present Day." in Fausto Vicarelli, et al. eds. *Central banks' independence in historical perspective* (Walter de Gruyter, 1988) pp 73–104.
* Broadberry, Stephen, and Kevin H. O'Rourke, eds. *The Cambridge Economic History of Modern Europe: Volume 2, 1870 to the Present* (2010) excerpt and text search
* Cameron, Rondo E. *France and the economic development of Europe, 1800-1914* (2000).
* Cameron, R. C. *Banking in the Early Stages of Industrialization* (1967).
* Cameron, Rondo and Charles E. Freedman. "'French Economic Growth: A Radical Revision," *Social Science History* (1983) 7#1 pp. 3–30 in JSTOR
* Caron, Francois. *An Economic History of Modern France* (1979), since 1815 excerpt and text search; full text online Archived 2020-05-22 at the Wayback Machine.
* Cassis, Youssef. *Big Business: The European Experience in the Twentieth Century* (1999) online Archived 2020-07-30 at the Wayback Machine.
* Cassis, Youssef. "Business history in France" in Franco Amatori and Geoffrey Jones, eds.  *Business History around the World at the Turn of the Twenty-First Century* (2003) pp 192–214; historiography online Archived 2020-07-30 at the Wayback Machine.
* Cassis, Youssef, François Crouzet, and Terry Gourvish, eds. *Management and Business in Britain and France: The Age of the Corporate Economy* (1995).
* Clapham, J. H. *The Economic Development of France and Germany: 1815-1914* (1921) online, a famous classic, filled with details.
* Cough, S.P. *France: A History of National Economics* (1970)
* Dunham, Arthur Louis. *The Industrial Revolution in France, 1815–1848* (1955) 532pp; online Archived 2020-07-30 at the Wayback Machine.
* Fohlen, Claude. "France, 1920-1970," in C. M. Cipolla, ed. *The Fontana Economic History of Europe: Contemporary Economics Part One* (1976) pp 72–127.
* Fontana, Jacques, and Jean-Paul Hébert. "The end of the "French grandeur policy"." *Defence and Peace Economics* 8.1 (1997): 37-55.
* Freedman, Charles E. *Joint-stock enterprise in France, 1807-1867: from privileged company to modern corporation* (1979).
* Golob, Eugene. *The Meline tariff: French Agriculture and Nationalist Economic Policy* (Columbia University Press, 1944) online
* Lebovics, Herman. *Bringing the Empire back home: France in the global age* (Duke University Press, 2004) 0-8223-3260-4.
* Hancké, Bob. *Large firms and institutional change: industrial renewal and economic restructuring in France* (Oxford University Press, 2002)
* Heywood, Colin. *The Development of the French Economy 1750-1914* (1995) excerpt and text search
* Johnson, H. Clark. *Gold, France, and the Great Depression, 1919-1932* (Yale UP, 1997) 0-300-06986-3.
* Kindleberger, C. P. *Economic Growth in France and Britain, 1851-1950* (Harvard UP, 1964)
* Kuisel, Richard F. *Capitalism and the State in Modern France: Renovation and Economic Management in the Twentieth Century* (1981).
* Landes, David S. "French Entrepreneurship and Industrial Growth in the Nineteenth Century,"*Journal of Economic History* (1949) 9#1 pp. 45–61 in JSTOR
* Lauber, Volkmar. *The political economy of France: from Pompidou to Mitterrand* (Praeger Publishers, 1983).
* Lynch, Frances M. B. "Finance and Welfare: The Impact of Two World Wars on Domestic Policy in France," *Historical Journal,* June 2006, Vol. 49 Issue 2, pp 625–633
* Mathias, Peter, and M. M. Postan, eds. *The Cambridge Economic History of Europe. Vol. VII. The Industrial Economies: Capital, Labour and Enterprise. Part I. Britain, France, Germany and Scandinavia* (1978), 231-381, covers capital investment, labor, and entrepreneurship.
* Milward, Alan S. and S. B. Saul. *The Economic Development of Continental Europe 1780-1870* (1973) pp 71–141 covers France 1815 to 1870.
* Mathias, Peter, and M. M. Postan, eds. *Cambridge Economic History of Europe. Vol. 7: Industrial Economies. Capital, Labour and Enterprise. Part 1 Britain, France, Germany and Scandinavia* (1978) pp 231–81.
* O'Brien, Patrick, and Caglar Keyder. *Economic growth in Britain and France 1780-1914: two paths to the Twentieth Century* (2011).
* Pinchemel, Philippe. *France: A Geographical, Social and Economic Survey* (1987)
* Plessis, Alain. "The history of banks in France." in Pohl, Manfred, and Sabine Freitag, eds. *Handbook on the history of European banks* (Edward Elgar Publishing, 1994) pp: 185-296. online Archived 2018-10-03 at the Wayback Machine.
* Price, Roger. *An economic history of modern France, 1730-1914* (London: Macmillan, 1981) 0-333-30545-0, 0-333-29321-5 ; revised edition of *The economic modernisation of France, 1730-1880* (1975)
* Schwartz, Robert M. "Rail transport, agrarian crisis, and the restructuring of agriculture: France and Great Britain confront globalization, 1860–1900." *Social Science History* 34.2 (2010): 229-255.
* Sicsic, P. and C. Wyplosz. "France: 1945-92." in *Economic Growth in Europe since 1945,* edited by N. Crafts and G. Toniolo. (Cambridge University Press, 1996)
* Smith, Michael Stephen (2006). *The Emergence of Modern Business Enterprise in France, 1800-1930*. Harvard University Press.
* Szostak, Rick. *The role of transportation in the Industrial Revolution : a comparison of England and France* (McGill-Queen's University Press, 1991)
* Vail, Mark I. *Recasting Welfare Capitalism: Economic Adjustment in Contemporary France and Germany* (2010)

### Պատմագրություն

* Cameron, Rondo, and Charles E. Freedeman. "French economic growth: A radical revision." *Social Science History* 7.1 (1983): 3-30. online
* Crouzet, François. "The historiography of French economic growth in the nineteenth century." *Economic History Review* 56.2 (2003): 215-242. online; reviews the debate between traditional and revisionist models; says 'moderate revisionism' prevails in 2003
* Doyle, William, ed. *The Oxford Handbook of the Ancien Régime* (2012) 656pp excerpt and text search; 32 topical chapters by experts.
* Grantham, George. "The French cliometric revolution: A survey of cliometric contributions to French economic history." *European Review of Economic History* 1.3 (1997): 353-405.
* Hoffman, Philip T. and Jean-Laurent Rosenthal. "New work in French economic history." *French Historical Studies* 23.3 (2000): 439-453. online
* Magraw, Roger. "‘Not Backward but Different’? The Debate on French ‘Economic Retardation’." in Martin S Alexander, ed. *French History since Napoleon* (1999) pp. 336-63; a wide-ranging survey
* Nye, John Vincent. "Firm size and economic backwardness: A new look at the French industrialization debate." *Journal of Economic History* 47.3 (1987): 649-669. online

### Առաջնային աղբյուրներ

* Pollard, Sidney and Colin Holmes, eds. *Documents of European Economic History: Process of Industrialization, 1750-1870 v. 1* (1968) pp 14–24, 187-209 and passim.
	+ Pollard, Sidney and Colin Holmes, eds. *Documents of European Economic History: Industrial power and national rivalry 1870-1914 v. 2* (1972) passim
	+ Pollard, Sidney and Colin Holmes, eds. *Documents of European Economic History: The End of the Old Europe 1914-1939 v. 3* (1972) passim