*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Մաթևոսյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին։*

**Սամվել Մինասի Մաթևոսյան** (օգոստոսի 24, 1912(1912-08-24), Կարսի մարզ, Կովկասյան երկրամաս, Ռուսական կայսրություն - հունվարի 15, 2003(2003-01-15), Մոսկվա, Ռուսաստան), խորհրդահայ երկրաբան։ Բանվորա-գյուղացիական Կարմիր բանակի լեյտենանտ, Բրեստի ամրոցի պաշտպանության մասնակից, Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս (1971)։

Կենսագրություն
--------------

Սամվել Մաթևոսյանը ծնվել է 1912 թվականի օգոստոսի 11-ին [օգոստոսի 24], Ռուսական կայսրության Կարսի մարզի Ղարաբաղ գյուղում։ 1918 թվականին, փրկվելով թուրքական զորքերի կողմից իրականացված Հայոց ցեղասպանությունից, Մաթևոսյանների ընտանիքը փախել է Վլադիկավկազ։ 1935 թվականին Մաթևոսյանը գերազանցությամբ ավարտել է Մոսկվայի գունավոր մետաղների և ոսկու ինստիտուտը և ստացել հանքարդյունաբերության ինժեների որակավորում։ Աշխատել է Ղազախական ԽՍՀ Կարագանդայի մարզի գունավոր մետաղների Ատբասար տրեստում, այնուհետև որպես հանքարդյունաբերության ինժեներ տեղափոխվել է ՀԽՍՀ Կապանի լեռնահարստացուցիչ կոմբինատ և շուտով դարձել կոմբինատի հանքերի խմբի ղեկավար։

Կոմերիտմիության կոչով Մաթևոսյանն ինքնակամ մեկնել է ծառայելու բանվորա-գյուղացիական կարմիր բանակում։ 1939 թվականի փետրվարի 23-ին Հայկական ԽՍՀ Կապանի շրջանային զինկոմիսարիատի կողմից զորակոչվել է բանակ։ Մաթևոսյանին ուղարկել են Բրեստում տեղակայված 6-րդ հրաձգային դիվիզիայի 84-րդ հրաձգային գունդ։ 1940 թվականին անդամագրվել է ՀաՄԿ(բ)Կ-ին։ Հայրենական մեծ պատերազմի սկզբում ավագ Սամվել Մաթևոսյանը Բրեստի ամրոցում քաղղեկի տեղակալն է եղել և ջոկի հրամանատար։

Հայրենական մեծ պատերազմ
-----------------------

Երբ 1941 թվականի հունիսի 22-ին գերմանական զորքերը հարձակվել են Խորհրդային Միության տարածքի վրա, սահմանային Բրեստ ամրոցն առաջիններից է եղել, որ ենթարկվել է հարձակման։ Մաթևոսյանը ղեկավարել է առաջին հակագրոհը, որի ընթացքում նրա ջոկը ոչնչացրել է գերմանական ավտոմատավորներին, որոնք ճեղքելով հասել են բերդի կենտրոն։ Պատերազմի երրորդ օրը Մաթևոսյանը ազդրի վիրավորվում է ստացել արկի բեկորից և մնացած վիրավորների հետ տեղափոխվել նկուղ, որտեղ էլ գերի է ընկել 1941 թվականի հուլիսի 5-ին։

Նրան պահել են Բրեստի հարավային ռազմական քաղաքի ռազմագերիների ճամբարում։ Աշնանը, երբ վերքը լավացել է, Մաթևոսյանը փախել է ճամբարից և միացել պարտիզանական ջոկատին։ Մարտերից մեկի ժամանակ նա ծանր վիրավորվել է, և պարտիզանները նրան թողել են գյուղացիական ընտանիքում՝ մինչև ապաքինվելը։ Երբ որոշ ժամանակ անց տեղի ոստիկանները հայտնաբերել են Մաթևոսյանին, նա ստիպված է եղել փախչել Ուկրաինական ԽՍՀ Վոլինի մարզի Լուցկ քաղաք և այնտեղ աշխատանքի անցնել կոշկակարների արտելում։ Նրան հաջողվել է կապ հաստատել տեղի ընդհատակյա կոմունիստների հետ։

1944 թվականի փետրվարին Լուցկի ազատագրումից անմիջապես հետո կրկին զորակոչվել է բանակ ծառայության և ուղարկվել սպայական դասընթացների, որից հետո լեյտենանտի կոչումով ստանձնել է գվարդիական գրոհային վաշտի հրամանատարությունը, մասնակցել Բեռլինի գրոհին։ Ռազմական գործողություններին մասնակցելու ընթացքում ևս երեք անգամ վիրավորվել է։ Բեռլինում Մաթևոսյանը Ռայխստագի պատին գրել է․ «Ես Բրեստից եմ։ Սամվել Մաթևոսյան»։

Հետպատերազմական կյանք
---------------------

Զորացրվելուց հետո Մաթևոսյանը որոշ ժամանակ չի կարողացել աշխատանքի անցնել գերության մեջ և օկուպացված տարածքում գտնվելու պատճառով։ Չնայած հաշմանդամությանը, նրան հաջողվել է ընդունվել երկրաբանական հետախուզական արշավախումբ և վերադառնալ իր նախապատերազմական մասնագիտությանը։ 1954 թվականին նրա առջև խնդիր է դրվել փակել և կոնսերվացնել Զոդի ոսկու հանքերի շահագործումը, սակայն Մաթևոսյանի ջանքերի շնորհիվ դրանք հեռանկարային են ճանաչվել, և նա նշանակվել է հանքերի շահագործման տրեստի կառավարիչի պաշտոնում։

1954 թվականին, երբ գրող Սերգեյ Սմիռնովը սկսել է ուսումնասիրել Բրեստի ամրոցի պաշտպանության պատմությունը, առաջինը, ում հաջողվել է գտնել ամրոցի պաշտպաններից Սամվել Մաթևոսյանն է եղել։ Նույն թվականի օգոստոսին կայացել է ամրոցի պաշտպանության մասնակիցների առաջին հանդիպումը։ 1955 թվականին Սմիրնովի միջնորդության շնորհիվ Մաթևոսյանը վերականգնվել է ԽՄԿԿ-ում՝ պահպանելով իր կուսակցական ստաժը։ Նրան շնորհվել  է Խորհրդային Միության հերոսի կոչում, սակայն շնորհանդեսը չի կայացել՝ նրա  գերության մեջ և օկուպացված տարածքում գտնվելու պատճառով։

1970-ական թվականների սկզբին եղել է ՀԽՍՀ Մինիստրների խորհրդի գունավոր մետալուրգիայի արտադրական երկրաբանահետախուզական վարչության պետ։ 1971 թվականին «գունավոր մետալուրգիայի զարգացման գործում ձեռք բերված ակնառու հաջողությունների համար» ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության հրամանագրով Սամվել Մաթևոսյանին շնորհվել է Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսի  կոչում, նրան հանձնվել է նաև Լենինի շքանշան և Մուրճ և մանգաղ ոսկե մեդալ։ Երբ 1971 թվականին լույս է տեսել Սովետական մեծ հանրագիտարանի նոր հրատարակության երկրորդ հատորը, Բրեստի ամրոցի մասին հոդվածում ասվել է․

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Խորհրդային  ժողովուրդը հարգում է Բրեստի ամրոցի քաջարի պաշտպանների հիշատակը և բարձր է գնահատում կապիտան Վլադիմիր Շաբլովսկու, ավագ քաղղեկ Ն. Վ. Նեստերչուկի, լեյտենանտներ Ի. Ֆ. Ակիմոչկինի, Անդրեյ Կիժևատովի, Ա. Ֆ. Նագանովի, կրտսեր քաղղեկ Ա.Պ.Կալանդաձեի, քաղղեկի տեղակալ Մաթևոսյանի ներդրումը ամրոցի պաշտպանության գործում |  |

Այսպիսով, հանրագիտարանում Մաթևոսյանին մահացած են ներկայացրել, ինչը թույլ է տվել լուրեր տարածել, թե նա յուրացրել է իսկական Մաթևոսյանի փաստաթղթերը։ Երբ ԽՄԿԿ Կենտկոմ է հասել անանուն նամակ, կուսակցական վերահսկողական հանձնաժողովը հարուցել է անհատական գործ, որը անձնական հսկողության տակ է վերցրել հանձնաժողովի նախագահ Արվիդ Պելշեն, ով թռել է Հայաստան՝ հետաքննություն իրականացնելու և ՀԽՍՀ Կենտկոմի առաջին քարտուղար Դեմիրճյանին հանդիպելու նպատակով։ Բոլոր հանգամանքները պարզելուց հետո գործը կարճվել է։ Սակայն հետաքննության ընթացքում պարզվել է, որ Մաթևոսյանն իր անձնական ամառանոցը կառուցելիս շինանյութը ձեռք է բերել մեծածախ գներով՝ 641 ռուբլի 19 կոպեկ ընդհանուր գումարով։ Դրա համար նա ազատվել է աշխատանքից և դատապարտվել ազատազրկման՝ 6 ամիս պայմանական ժամկետով։ Ամառանոցն առգրավվել է, 1974 թվականին նա հեռացվել է ԽՄԿԿ շարքերից, իսկ հաջորդ տարի զրկվել է Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսի կոչումից։ Անգամ ընկերներն ու ծանոթները երես են թեքել նրանից։

Երբ գրող Սերգեյ Սմիռնովից պահանջել են հեռացնել մի քանի գլուխ, այդ թվում՝ Մաթևոսյանի մասին գլուխը, նա հրաժարվել է դա անել, ինչի հետևանքով ոչնչացվել է «Բրեստի ամրոցը» գրքի ողջ տպաքանակը (մոտ 130.000 օրինակ)։ 1987 թվականին Մաթևոսյանի նկատմամբ քրեական գործը կարճվել է հանցակազմի բացակայության պատճառով։ 1990 թվականին նա կրկին վերականգնվել է ԽՄԿԿ-ում։ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո նա մշտական բնակության է տեղափոխվել Ռուսաստան։ 1996 թվականին Ռուսաստանի նախագահի հրամանագրով Մաթևոսյանին վերադարձվել է սոցիալիստական աշխատանքի հերոսի կոչումը։

Մաթևոսյանը մահացել է 2003 թվականի հունվարի 15-ին,  թաղված է Մոսկվայի հայկական գերեզմանատանը։

Պարգևատրվել է նաև Հայրենական պատերազմի 1-ին և 2-րդ աստիճանի և Կարմիր աստղի շքանշաններով, ինչպես նաև մի շարք մեդալներով։

Գրականություն
-------------

* Звягинцев В. Трибунал для академиков — М. Терра, 2009. / Զվյագինցև  Վ. Տրիբունալ ակադեմիկների համար - Մ. Տերրա, 2009։
* Смирнов С. С. Брестская крепость. Москва.: Раритет. 2000. / Սմիրնով Ս. Ս. Բրեստի ամրոց։  Մոսկվա։ Պարիտետ  2000։
* Трудное золото Самвела Матевосяна //«Красная Звезда» 31 августа 1996 года / Սամվել Մաթևոսյանի դժվար ոսկին // «Կարմիր աստղ» 31 օգոստոսի 1996։

Կինոյում
--------

* 2010 - «Բրեստի ամրոցը» ֆիլմում նրա դերը խաղացել է դերասան Բենիկ Առաքելյանը։
* 2010 - Ալեքսեյ Պիվովարովի վավերագրական խաղարկային ֆիլմը «Բրեստ։ Ամրոցի հերոսները» (НТВ)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9   Սամվել Մաթևոսյան «Երկրի հերոսներ» կայքում
2. ↑  МАТЕВОСЯН Самвел Минасович (1912—2003)
3. ↑  Память народа

Արտաքին հղումներ
----------------

* Матевосян Самвел Минасович
* Матевосян Самвел Минасович