**Ստալինի հուշարձան**, բացվել է Երևանում 1950 թվականի հոկտեմբերի 29-ին։ Հուշարձանի հեղինակներն են քանդակագործ Սերգեյ Մերկուրովը և ճարտարապետ Ռաֆայել Իսրայելյանը։ Այն ԽՍՀՄ-ի տարածքում Ստալինի ամենամեծ հուշարձաններից մեկն է եղել (բարձրությունը պատվանդանի հետ կազմել է 50 մ)։ 1962 թվականին Ստալինի արձանը հանվել է պատվանդանից, իսկ 1967 թվականին նրա տեղում կանգնեցվել է «Մայր Հայաստան» արձանը (քանդակագործ՝ Արա Հարությունյան)։

Պատմություն
-----------

«Մայր Հայաստան» հուշահամալիր
Երևանում Ստալինի արձանը տեղադրելու գաղափարը ծագել է Հայրենական մեծ պատերազմի վերջում։ Հուշարձանը կառուցվել է մի քանի ամսում։ Տեղացիների շրջանում լեգենդ է պտտվել, որ Ստալինը գիշերը ժամանել է Երևան, որպեսզի տեսնի հուշարձանը (այն նրան դուր է եկել), որից հետո անմիջապես վերադարձել է Մոսկվա։

Հուշարձանը հանդիսավոր բացվել է 1950 թվականին հոկտեմբերի 29-ին։ Բացումը զուգադիպել է Խորհրդային Հայաստանի 30-ամյակի հետ։ Բացման օրը մառախուղ է եղել, որից հուշարձանի վերին մասը ծածկվել է։ Լուսանկարիչ Նեմրութ Բաղդասարյանը բացման արարողության լուսանկարը մոնտաժել է ավելի վաղ արված նկարների հետ, և լուսանկարն այդ տեսքով հայտնվել է խորհրդային բազմաթիվ թերթերի էջերում։

Սկզբում նախատեսված է եղել հուշարձանի վիթխարի պատվանդանում բացել Հայրենական մեծ պատերազմի և այդտեղ Ստալինի ունեցած դերի վերաբերյալ թանգարան։ 1951 թվականին հուշարձանի հեղինակներ Սերգեյ Մերկուրովն ու Ռաֆայել Իսրայելյանն իրենց աշխատանքի համար արժանացել են Ստալինի առաջին աստիճանի մրցանակի։

1962 թվականին՝ Ստալինի անձի պաշտամունքի դեմ պայքարի ընթացքում, արձանը հանվել է պատվանդանից։ Գոյություն ունի լեգենդ, ըստ որի՝ ապամոնտաժման ժամանակ զինվոր է մահացել, սակայն այն չի համապատասխանում իրականությանը։ 1967 թվականին նրա տեղում տեղադրվել է «Մայր Հայաստան» հուշարձանը, որը քանդակագործ Արա Հարությունյանի աշխատանքն է։

Ստալինի հուշարձանի աչքը ներկայումս պահպանվում է Ա. Ա. Հարությունյանի արվեստանոցում։

Նկարագրություն
--------------

Հուշարձանը կանգնեցվել էր Ստալինի պողոտայի վերջում՝ բլրի գագաթին (այժմ՝ Մաշտոցի պողոտա)։ Նրա բարձրությունը պատվանդանի հետ կազմել է 50 մետր, Ստալինի բրոնզե արձանն ունեցել է 16,5 մետր բարձրություն։ Այսպիսով, այն կարելի էր տեսնել ոչ միայն քաղաքի բոլոր կետերից, այլ նաև մոտակա բազմաթիվ գյուղերից։

Հուշարձանի հիմնական գաղափարը եղել է Ստալինի կերպարի ու Հայրենական մեծ պատերազմում հաղթանակների նույնացումը։ Աստիճանաձև ավարտվող վիթխարի պատվանդանը նախատեսված է եղել Հաղթանակի թանգարանի համար։ Ներսում տեղակայված են եղել մեծ սրահներով երեք հարկեր։ Դրսից Պատվանդանի դրսից հայկական սև տուֆով արված է ստորին հարթակ, իսկ բազալտից՝ աստիճաններ։ Դիմային մասում Հաղթանակի շքանշանի տեսքով հարթաքանդակ կա։

Պատվանդանին կանգնեցվել է Ստալինի պղնձե հուշարձանը։ Նա քանդակված է հրամանատարի շինելով, ձախ ձեռքին զինվորական գլխարկ է, իսկ աջ ձեռքը դրել է շինելի կոճակափեշին։ Քանդակագործը Ստալինին ներկայացրել է վեհ ու առնական, բայց միևնույն ժամանակ նրա կերպարանքում նկատելի է պարզությունն ու մարդկայնությունը։ Գլխի և ուսերի թեթև շրջված լինելը հաղորդում է ներքին էներգիա ու մտքերի լարվածություն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  Цапенко М. П. О реалистических основах советской архитектуры. Гос. изд-во лит-ры по строительству и архитектуре, 1952. — С. 330
2. 1 2 3 4 5 6  Հաղթանակ զբոսայգի կամ «Մոնումենտ»` կենդանի պատմություն // «Երևան. 20-րդ դար». Հոկտեմբեր 2, 2012
3. 1 2 3 4  *И. Аграновский* Образ вождя // «Смена», № 575, Май 1951.
4. ↑  *А. А. Степанян, Т. С. Симян* Ереван как семиотический текст (опыт реконструкции «начала» и «конца» проспекта Маштоца) // Критика и семиотика. Вып. 16, 2012. С. 6–16.