**Թիմոթի Դեքսթեր** (անգլ.՝ Timothy Dexter, հունվարի 22, 1747(1747-01-22), Malden, Մասաչուսեթսյան ծոցի գավառ, Բրիտանական Ամերիկա - հոկտեմբերի 23, 1806(1806-10-23), Նյուբերիպորտ, Էսեքս շրջան, Մասաչուսեթս, ԱՄՆ ), ամերիկացի գործարար, որը հայտնի է իր էքսցենտրիկ պահվածքով և գրելու գործունեությամբ։ Նա հարստացավ ամուսնության և մի շարք աներևակայելի հաջող ներդրումների շնորհիվ և շռայլորեն վատնեց իր կարողությունը։ Հազիվ կրթված կամ գրագետ լինելով ՝ Դեքսթերն իրեն համարում էր «արևմտյան աշխարհի ամենամեծ փիլիսոփան» և գրել է «Վարունգ բանիմացների համար» գիրքը, որը պաշտպանում է նրա տեսակետները տարբեր թեմաների վերաբերյալ և տխրահռչակ է դարձել իր անսովոր ուղղագրական սխալներով և քերականական սխալներով։

Կենսագրություն
--------------

Դեքսթերը ծնվել է Մասաչուսեթսի ծոց նահանգի Մալդեն քաղաքում։ Նա սերում էր մեկ դար առաջ նոր աշխարհ տեղափոխված իռլանդացի ներգաղթյալների աղքատ ընտանիքից։ Նա հազիվ էր սովորում դպրոցում և 8 տարեկանում թողեց դպրոցոը՝ ֆերմայում որպես բատրակ աշխատելու համար։

Երբ նա դարձավ 16 տարեկան, Դեքսթելը դարձավ կաշեգործի աշակերտ։ 1769 թվականին նա տեղափոխվեց Նյուբերիպորտ, Մասաչուսեթս։ Նա ամուսնացավ 32-ամյա Էլիզաբեթ Ֆրոտինգհեմի ՝ հարուստ այրու հետ և այդ գումարով գնեց առանձնատուն։ Դեքսթերը խանութ է բացել նկուղում ՝ վաճառելով էլկի տաբատ, ձեռնոցներ, կաշի և կետի ճարպ։ Էլիզաբեթը նաև խանութ բացեց, որտեղ վաճառվում էին բոլոր տեսակի կախազարդեր։

Ամերիկյան հեղափոխական պատերազմի ավարտին այն ձեռք բերեց մեծ քանակությամբ արժեզրկված մայրցամաքային արժույթ, որն այդ ժամանակ ոչ ինչ չարժեր։ Պատերազմի ավարտին ԱՄՆ կառավարությունը վճարում էր իր թղթադրամները անվանական արժեքի մեկ տոկոսով, մինչ դեռ Մասաչուսեթսը վճարում էր իր սեփական թղթադրամները անվանական արժեքով։ Նրա ներդրումները թույլ տվեցին նրան զգալի շահույթ կուտակել։ Նա կառուցեց երկու նավ և սկսեց արտահանման բիզնես Արևմտյան Հնդկաստան և Եվրոպա։

Ձգտելով բարձրացնել իր սոցիալական կարգավիճակը ՝ Դեքսթերը սկսեց խնդրագրեր գրել ՝ աջակցելու համար, որ իրեն դիտարկեն պետական պաշտոնի համար։ Ենթադրվում է, որ Դեքսթերի բազմաթիվ միջնորդությունների պատճառով Նյուբերիպորտի կառավարությունը որոշել է, որ նրան լռեցնելու լավագույն միջոցը ««»եղնիկի մատնիչ» տիտղոսը տալն է, քանի որ Նյուբերիպորտում եղնիկ չկար։

Քանի որ նա հիմնականում անկիրթ էր, նրա բիզնեսի զգացումը համարվում էր անսովոր։ Նրան խորհուրդ են տվել ուղարկել մահճակալների տաքացուցիչներ, որոնք օգտագործվում էին Նոր Անգլիայի ցուրտ ձմեռներին տաքացնելու համար, որպեսզի վերավաճառեն Արևմտյան Հնդկաստան ՝ արևադարձային գոտի։ Այս խորհուրդը մրցակիցների կանխամտածված հնարքն էր այն սնանկացնելու համար։ Նրա նավի նավապետը դրանք վաճառում էր որպես տեղական մելասի արդյունաբերության դույլեր և ստանում էր ամուր շահույթ։ Այնուհետև Դեքսթերը բրդյա ձեռնոցներն ուղարկեց այնտեղ, որտեղ ասիացի վաճառականները գնում էին դրանք Սիբիր արտահանելու համար։

Մարդիկ կատակով ասում էին նրան, որ «ածուխ ուղարկի Նյուքասլ»։ Բարեբախտաբար, նա դա արեց Նյուքասլում հանքափորների գործադուլի ժամանակ, և նրա բեռը վաճառվեց շահույթով։ Մեկ այլ անգամ կատակասերները նրան ասացին, որ նա կարող է գումար վաստակել՝ ձեռնոցներ ուղարկելով Հարավային ծովերի կղզիներ։ Նրա նավերը հասան այնտեղ ճիշտ ժամանակին ՝ Չինաստան մեկնող պորտուգալական նավերին ձեռնոցներ վաճառելու համար։

Նա Աստվածաշնչեր էր արտահանում Արևելյան Հնդկաստան, իսկ թափառող կատուները՝ Կարիբյան կղզիներ և կրկին շահույթ ստանում։ Արևելյան միսիոներներին անհրաժեշտ էին Աստվածաշնչեր, իսկ Կարիբյան ծովը ողջունում էր առնետների ներխուժման լուծումը։ Նա նաև սխալմամբ պահեց կետի ոսկորները, բայց, ի վերջո, շահավետորեն վաճառեց դրանք որպես կորսետներ։

Թեև Դեքսթերի պարծենկոտությունը ծաղրուծանակի էր ենթարկվում, այն պարզ էր դարձնում, որ նա հասկանում էր շուկան անկյուն գցելու արժեքը այն ապրանքներով, որոնք ուրիշները չէին կարծում, որ արժեքավոր են, և «հիմարացնելու» օգտակարությունը։

Նոր Անգլիայի բարձր հասարակությունը արհամարհեց նրան։ Դեքսթերը գնել է Նյուբերիպորտում գտնվող մի մեծ տուն Նաթանիել Թրեյսիից, որը տեղի Սոցիալական է, և փորձել է ընդօրինակել Թրեյսիի հայտնի առանձնատունը։ Նա տունը զարդարեց մինարետներով, գմբեթի գագաթին ոսկե արծիվով, իր համար դամբարանով և հայտնի մարդկանց քառասուն փայտե արձանների պարտեզով, այդ թվում ՝ Ջորջ Վաշինգտոնի, Ուիլյամ Փիթի, Նապոլեոն Բոնապարտի, Թոմաս Ջեֆերսոնի և ինքն իրեն։ "Ես առաջինն եմ արևելքում, առաջինը արևմուտքում և արևմտյան աշխարհի ամենամեծ փիլիսոփան": Դեքսթերը նաև կալվածք է գնել Նյու Հեմփշիր նահանգի Չեսթեր քաղաքում։ Այնտեղ Դեքսթերը մարդկանց խորհուրդ տվեց նրան անվանել Չեսթերի Կոմս։ Երեխաներին, ովքեր նրան անվանում էին լորդ Չեսթեր, նա առաջարկում էր քառորդ, իսկ մեծահասակներին՝ ընթրիք և խմիչք։

Չնայած իր բախտին, ընտանիքի հետ նրա հարաբերությունները տուժեցին։ Նա հաճախ այցելուներին ասում էր, որ իր կինը (ով իրականում կենդանի էր) մահացել է, և որ այս շենք հաճախող կինը պարզապես նրա ուրվականն էր։ Մի ուշագրավ դրվագում Դեքսթերը բեմադրել է իր սեփական մահը ՝ տեսնելու, թե ինչպես են մարդիկ արձագանքում, և մոտ երեք հազար մարդ եկել է Դեքսթերի բեմադրված արթնությանը։ Երբ Դեքսթերը չտեսավ, որ իր կինը լաց է լինում, նա բացահայտեց խաբեությունը և արագ փոխեց նրան ՝ իր մահը բավականաչափ սգալու համար։

Գրեր
----

Հիսուն տարեկանում Դեքսթերը գրել է «Վարունգ բանիմացների համար» գիրքը, որում բողոքել է քաղաքական գործիչներից, հոգևորականներից և իր կնոջից։ Գիրքը պարունակում է ութ հազար ութ հարյուր քառասունյութ բառ և երեսուներեք հազար ութ հարյուր վաթսունչորս տառ, բայց առանց կետադրական նշանների և ոչ ուղղափառ ուղղագրությամբ և մեծատառերով։ Դեքսթերը նաև ստորագրում է իր անունը յուրաքանչյուր գլխի վերջում, կարծես դրանք տառեր են։ Սկսվում է մեկ բաժին։

 «Միացյալ Նահանգների առաջին տիրոջ վարձկան ժամանակն այժմ Նյուբերիպորտն է՝ դա ժողովրդի ձայնն է։ Եվ ես ոչինչ չեմ կարող անել դրա դեմ, այնպես որ, թող գնա»: 

Առաջին հրատարակությունն ինքնահրատարակվել է Սալեմում, Մասաչուսեթս, 1802 թվականին։ Դեքսթերը սկզբում անվճար տարածեց իր գիրքը, բայց այն հայտնի դարձավ և վերահրատարակվեց ութ անգամ։ Երկրորդ հրատարակությունը տպագրվել է Նյուբերիպորտում 1805 թվականին։ Երկրորդ հրատարակության մեջ Դեքսթերը պատասխանեց գրքում կետադրության բացակայության վերաբերյալ բողոքներին ՝ ավելացնելով լրացուցիչ տասնմեկ տողանոց կետադրական էջ՝ հրահանգներով, որ տպագրողներն ու ընթերցողները կարող են դրանք տեղադրել այնտեղ, որտեղ անհրաժեշտ է, կամ, ըստ նրա, «ահա թող պղպեղը և աղը նրա, քանի որ նրանք ցանկանում են»:

Ժառանգություն
-------------

Դեքսթերի սոցիալական ժամանակակիցներից ոմանք նրան համարում էին շատ անխոհեմ: Նրա մահախոսականում ասվում էր, որ «նրա մտավոր ունակությունները չունեն ամենաբարձր կնիքը»։ Դեքսթերը փորձեց զարդարել իր սեփական ժառանգությունը ՝ ստանալով Ջոնաթան Փլամերի ՝ ձկնավաճառի և սիրողական բանաստեղծի աջակցությունը, ով չափածո կերպով մեծարում էր իր հովանավորին։

Լորդ Թիմոթի Դեքսթերի տունը, որը դիտվել է 1806 թվականին Դեքսթերի մահվան պահին Մասաչուսեթսի կտակների բյուրոն նրա կարողությունը գնահատել է երեսունհինգ միլիոն քսանյոթ հազար երեսունինը դոլար (գնաճ)։ Նրա մահից հետո Դեքսթերի Նյուբերիպորտի տունը աճուրդի հանվեց 1807 թվականի մայիսի 12-ին ՝ տան կահույքի, ոսկեզօծ գնդակների և պարտեզի բազմաթիվ քանդակների հետ միասին։ 1815 թվականի սեպտեմբերյան մեծ փոթորիկը տապալեց մնացած արձանների մեծ մասը, իսկ փրկվածները վաճառվեցին մեկ այլ աճուրդում. նրանցից ոմանք այրվեցին վառելափայտի համար։

Ի վերջո, սկզբնական քառասուն արձաններից վեցից պակասը պահպանվել է մինչ օրս ՝ վերաբացվելով մեծ դեպրեսիայի ժամանակ ՝ աշխատանքի ընթացքի կառավարման հետազոտության արդյունքում: Առավել ուշագրավ է Ուիլյամ Փիթի արձանը, որը վերականգնվել է Սմիթսոնյան ինստիտուտի կողմից և ներկայումս փոխառվել է տեղական Հին Նյուբերիի թանգարանին։ 2013 թ.-ին մի զույգ փորագրված արձանիկներ, որոնք ժամանակին զարդարում էին տան մուտքը, որը կոչվում էր «խաղաղություն» և «առատություն», աճուրդի հանվեցին «Էյմսբերի» աճուրդի տան կողմից, բայց չարդարացրին վաճառողի կողմից ակնկալվող քառասուն հազար դոլար պահուստային գինը։

Թիմոթի Դեքսթերի տունը կարճ ժամանակով վերածվեց հյուրանոցի այն բանից հետո, երբ Դեքսթերի այրին ՝ Էլիզաբեթը, մահացավ 1809 թվականին, որին հաջորդեցին մի շարք մասնավոր սեփականատերեր։ 1984 թվականին Նյուբերիպորտի բնակիչ Ուիլյամ Քվիլը, ով մեծացել է Ջոնսթոն փողոցում, գնել է այս տունը երկու հազար դոլարով և վերակառուցել այն։ Երբ վերականգնման աշխատանքները մոտենում էին ավարտին, 1988 թվականի օգոստոսի 15-ին փչող լամպի վթարը հրդեհ առաջացրեց, որը ավերեց շենքը, բայց Նոր Անգլիայի հնությունների պահպանման ընկերությունում պահպանված բնօրինակ գծագրերը թույլ տվեցին տունը վերականգնել այնպես, ինչպես եղել է։ Թիմոթի Դեքսթերի տունը մինչ օրս մնում է Քվիլ ընտանիքի մասնավոր նստավայրը։

Դեքսթերի մահից հետո բարձր փողոցի անկյունով անցնող փողոցը, որտեղ գտնվում է Թիմոթի Դեքսթերի տունը, նրա անունով կոչվել է «Դեքսթեր ԼՆ»։ Այս փողոցի վրա կառուցված առաջին տունը կառուցվել է 1967 թվականին։ Դեքսթեր Լայն նախագիծը, տասնվեց բնակարանային մատչելի բնակարանային համալիր, ներկայումս նախատեսվում է կառուցել «Դեքսթեր ԼՆ» տասնչորս հասցեում։

Աղբյուրներ
----------

* Samuel L. Knapp (1858). The Life of Lord Timothy Dexter, with Sketches of the Eccentric Characters that Composed his Associates, including his own writings, "Dexter's Pickle for the knowing ones", &c. &c. Boston: J. E. Tilton and Co.
* Dexter, Timothy; Quince, Peter (1881). A pickle for the knowing ones: or, Plain truths in a homespun dress. S. A. Tucker. 36 pages. Արխիվացված է օրիգինալից July 29, 2020-ին.
* Mitchell, Robbie (2022-12-13). «The Ridiculous Timothy Dexter: Disappointed at His Own Funeral». Historic Mysteries. Վերցված է 2024-03-11-ին.

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. 1 2  Margaret Nicholas, *The World's Greatest Cranks and Crackpots*, 978-0-7064-1713-5, pp. 147–151.
2. 1 2 3  History of Newburyport, Mass. 1764–1905. Vol. II. Chapter XXVII. Eccentric characters, pp. 419–431 and following. Accessed December 2019 via ancestry.com paid subscription site.
3. ↑  Knapp, Samuel L. (1858). *Life of Lord Timothy Dexter: Embracing sketches of the eccentric characters that composed his associates, including "Dexter's Pickle for the knowing ones"*. Boston: J. E. Tilton and Company. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ դեկտեմբերի 2-ին.
4. ↑  Nash, Jay Robert (1982). *Zanies: The World's Greatest Eccentrics*. New Century Publishers. ISBN 978-0-8329-0123-2.
5. ↑  Stephen Gencarella (2018 թ․ մայիսի 1). *Wicked Weird & Wily Yankees: A Celebration of New England's Eccentrics and Misfits*. Globe Pequot. էջեր 1–14. ISBN 978-1-4930-3267-9.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Թիմոթի Դեքսթերի գործերը Գուտենբերգ նախագծում
* The Official Virtual Seat on the "Noue Systom of Knollege & Lite" Assigned the Notable and Most Noble Lord Timothy Dexter
* Complete transcription of "A Pickle for The Knowing Ones; or Plain Truths in a Homespun Dress" ~ with translation and annotations
* NPR’s "Weekend Edition": The 'Literary' Legacy of Lord Timothy Dexter

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Թիմոթի Դեքսթեր** կատեգորիայում։ |