**Լենինի հուշարձան**, հուշարձան, որը գտնվում էր Երևանի գլխավոր հրապարակում (այժմ՝ Հանրապետության հրապարակ)։ ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչ, ակադեմիկոս, քանդակագործ Սերգեյ Մերկուրովի աշխատանքներից է, հուշարձանի ճարտարապետներն են Նատալյա Պարեմուզովան և Լևոն Վարդանովը։ Լենինի արձանը տեղադրվել է 1940 թվականի նոյեմբերի 24-ին, Հայաստանում խորհրդային իշխանության հաղթանակի 20-ամյակի կապակցությամբ, ապամոնտաժվել 1991 թվականին։ Խորհրդային տարիներին արձանը համարվել է Լենինի լավագույն մարմնացումներից մեկը ԽՍՀՄ տարածքում։ Արձանի պատվանդանն ապամոնտաժվել է 1996 թվականին։

1991 թվականից Լենինի արձանի մարմինը գտնվում է Հայաստանի ազգային պատկերասրահի բակում, գլուխը` պահեստում։ Պատվանդանի մնացորդները պահվում են Երևանի քաղաքապետարանի պահեստում՝ Չարբախում։

Պատմություն
-----------

Հրապարակում շենքերի դեմոնտաժի աշխատանքներ՝ 1920-ական թվականներին։ Պրոլետար կինոթատրոնը քանդված է։ Նկարահանված է անկյան տակ ներկայիս Պարոնյանի թատրոնի ուղղությամբ։ Ձախ կողմում հետագայում կառուցվելու է Լենինի արձանի պատվանդանը։
1920-ական թվականների վերջում Ալեքսանդր Թամանյանի գծագրերով տեղադրվել է մոտ երկու մետր բարձրություն ունեցող օբելիսկ հետևյալ գրությամբ. «Այստեղ տեղադրվելու է Մեծ Հոկտեմբերյան սոցիալիստական հեղափոխության առաջնորդ Վլադիմիր Լենինի արձանը»։ 1938 թվականին Լենինի արձանի նախագծի համամիութենական բաց մրցույթ է հայտարարվել, որին մասնակցել են ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչ Սերգեյ Մերկուրովը և ՀԽՍՀ ժողովրդական նկարիչ Սուրեն Ստեփանյանը։ Մրցույթի անցկացումը հանձնարարվել է Երևանի գլխավոր ճարտարապետ Մարկ Գրիգորյանին։ Ըստ մրցութային պայմանների՝ աշխատանքները պետք է ներկայացվեին Երևանի քաղխորհրդի ճարտարապետա-նախագծային բաժին 1939 թվականի մարտի 15-ին։ Մինչ այդ Հայաստանի ճարտարապետների միությունում և Երևանի քաղխորհրդում քննարկում էին արձանի տեղադրման վայրը։ Ըստ ճարտարապետ Հրայր Իսաբեկյանի արձանը պետք է տեղադրվեր հրապարակի հյուսիսային մասում։ Սակայն գեղարվեստական տեսանկյունից ավելի շահեկան էր, եթե արձանը տեղադրվեր ոչ թե շենքերի, այլ երկնքի ֆոնի վրա։ Արձանի մշակման և իրականացման նախագիծը հանձնարարվել է ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչ Սերգեյ Մերկուրովին և Թիֆլիսում բնակվող երիտասարդ ճարտարապետ-ամուսիններ Նատալյա Փարեմուզովային և Լևոն Վարդանովին (Մերկուրովը հավանել էր ճարտարապետների կողմից առաջարկած պատվանդանի կոմպոզիցիան)։

Ըստ նախնական համաձայնության՝ արձանը պետք է պատրաստվեր բրոնզից, սակայն Մերկուրովը հրաժարվեց պատրաստել բրոնզից ձուլված արձանը՝ վերջինիս բարձրության պատճառով (7,2 մետր)։ Նա առաջարկում էր բրոնզից կամ գրանիտից պատրաստել արձանը` 5 մետր հասակով, քանի որ քանդակագործը ծանոթ չէր Լենինի հրապարակի իրական չափերին։ Մրցույթի պայմաններում նշված էր, որ հուշարձանի ընդհանուր բարձրությունը պետք է կազմի 18 մետր, ուստիև պատվանդանի հետ ներդաշնակ լինելու համար արձանի բարձրությունը չպետք է 7 մետրից պակաս լիներ։ 7 մետրանոց արձանը կռածո պղնձից պատրաստելու Մերկուրովի առաջարկը հավանության արժանացավ այդ ժամանակ Երևանում գտնվող ակադեմիկոս Հովսեփ Օրբելիի կողմից։

### Պատվանդան

Լենինի արձանը հրապարակում, 1940-ական թվականներ
Պատվանդանի պատրաստմանը մասնակցել են փորձառու քարտաշներ Ուկրաինայից, որոնք մինչ այդ աշխատել էին Օպերայի և բալետի շենքի շինարարության վրա։ Պատվանդանը պատրաստված էր գրանիտից, պատված էր մանր քանդակներով։

1991 թվականի ապրիլի 13-ին Լենինի հուշարձանն ապամոնտաժվել է։ Այն դուրս է բերվել սուլոցների ներքո, խանդավառությամբ։ Պատվանդանը հինգ տարի դատարկ է մնացել և հանվել է ՀՀ կառավարության որոշմամբ 1996 թվականի հուլիսին։

20-րդ դդ. 80-90-ական թթ.
------------------------

1991 թվականի փետրվարին ՀՀ անկախության հանրահավաքի մասնակիցներն արձանի վրա ներկ էին լցրել, գիշերը դռան մոտ պայթուցիկ էին դրել ու ոչնչացրել մետաղի վրա փորագրված նախշերով դուռը։

Լենինի հուշարձանը հանելու մասին որոշում Երևանի քաղաքային խորհրդի նիստում կայացվել է մարտի 28-ին։ Երկու «դեմ» և չորս «ձեռնպահ» ձայներով քաղխորհրդի գործկոմին հանձնարարվեց «մինչև 1991 թվականի ապրիլի 22-ը ավարտել արձանի ապամոնտաժման աշխատանքները»։ Ձեռնպահ էր քվեարկել Հայոց համազգային շարժման անդամ, քաղխորհրդի նախագահ Համբարձում Գալստյանը։

Հետաքրքիր փաստեր
----------------

* Լենինի արձանը Երևանում Մերկուրովի լավագույն աշխատանքներից է։ Մարկ Գրիգորյանը նշում է, որ Մերկուրովն այն հրապարակում տեղադրված չի տեսել և ծանոթացել է աշխատանքի վերջնական տեսքին միայն լուսանկարներով։
* Մայիսի 1-ին՝ Աշխատավորների համերաշխության միջազգային օրը և Նոյեմբերի 7-ին՝ Հոկտեմբերյան հեղափոխության տարեդարձի օրը, արձանի պատվանդանի ամբիոն էին բարձրանում հանրապետության ղեկավարները, ընդունում էին ռազմական շքերթը (մայիսմեկյան ռազմական շքերթն անցկացվել է մինչև 1969 թվականը)։
* 1970 թվականին Հանրապետության հրապարակի նախագիծը Պետական մրցանակի արժանացավ, հետմահու այն ստացան նաև Լենինի արձանի պատվանդանի ճարտարապետներ Լևոն Վարդանյանը (հետմահու) և Նատալյա Փարեմուզովան։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Լենինի արձանը՝ Երևանի գլխավոր հրապարակում
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  «Երևան. XX դար», Լենինի արձան` (ան)կենդանի պատմություն
3. ↑  Р. Агабабян. "Памятник Ленину в Ереване // Известия Академии наук Армянской ССР. № 2, 1953. Общественные науки" (PDF). Արխիվացված է the original (PDF) 2018 թ․ հուլիսի 4-ին.

Աղբյուրներ
----------

* Գոլոս Արմենիի, 1996 թ. օգոստոսի 6։