**Մեծ երկդիտակ աստղադիտակ** կամ **Մեծ բինոկուլար աստղադիտակ** (անգլ.՝ The Large Binocular Telescope, LBT), աշխարհի ամենաառաջադեմ և ամենաբարձր լուծաչափով օպտիկական աստղադիտակներից մեկն է. գտնվում է 3,3 կմ բարձրություն ունեցող Գրեհեմ լեռան վրա, Արիզոնայի հարավարևելյան մասում (ԱՄՆ)։ Աստղադիտակը Մաունթ Գրեհեմ միջազգային աստղադիտարանի մի մասն է։

Աստղադիտակն ունի երկու՝ առաջնային, 8,4 մ տրամագծով պարաբոլիկ հայելիներ, որոնք տեղադրված են ընդհանուր հարթակի վրա, և այդ պատճառով կոչվում է երկդիտակ (բինոկուլար)։ Կենտրոնի հեռավորությունը 14,4 մ է։ Հավաքելով ճառագայթումը մոտ 111 մ² տարածքից, Մեծ երկդիտակ աստղադիտակն իր պայծառությամբ համարժեք է 11,8 մ տրամագծով մեկ հայելիով աստղադիտակի։ Ինտերֆերոմետրի ռեժիմում Մեծ երկդիտակ աստղադիտակն ունի 22,8 մ հիմք։ Ճիշտ է, նման բարձր լուծաչափը կլինի միայն հայելիների կենտրոնները միացնող ուղղությամբ։ Ուղղահայաց ուղղությամբ բանաձևը կլինի գրեթե երեք անգամ ցածր։

Երկու երկրորդական պարաբոլիկ հայելիներն ունեն 911 մմ տրամագիծ և 1,6 մմ հաստություն։ Այս հայելիներից յուրաքանչյուրի հակառակ կողմում տեղադրված են 672 փոքր մագնիսներ, որոնք ունակ են շտկել հայելիների ձևը վայրկյանում 1000 անգամ հաճախականությամբ։ Սա թույլ է տալիս փոխհատուցել մթնոլորտի ազդեցությունը (այսպես կոչված՝ հարմարվողական օպտիկա)։

Անսովոր դիզայնը աստղադիտակին տալիս է բազմաթիվ առավելություններ։ Օրինակ, օգտագործելով երկու հիմնական հայելիները միանգամից, այն կարող է նկարել նույն օբյեկտը տարբեր զտիչներով, ինչը զգալիորեն նվազեցնում է անհրաժեշտ տեղեկատվություն ստանալու համար անհրաժեշտ դիտարկման ժամանակը։

Շինարարության պատմություն
-------------------------

Մեծ երկդիտակ աստղադիտակի կառուցումը հնարավոր է դարձել Իտալիայի աստղաֆիզիկայի ազգային ինստիտուտի, Արիզոնայի համալսարանի, Հյուսիսային Արիզոնայի համալսարանի, Գերմանիայի մի շարք առաջատար համալսարանների՝ Հայդելբերգի Մաքս Պլանկի ընկերության աստղագիտության ինստիտուտի, Հայդելբերգ-Կյոնիգշտուլի աստղադիտարանի, Պոտսդամի Լայբնիցի աստղագիտության ինստիտուտի, Մյունխենի Մաքս Պլանկի արտաերկրային ֆիզիկայի ինստիտուտի, Բոննի Մաքս Պլանկի ռադիոաստղագիտության ինստիտուտի, Օհայոյի պետական համալսարանի, Թուսոնի հետազոտական կորպորացիայի և Նոտր Դամի համալսարանի համատեղ ջանքերի շնորհիվ։:

Նախագծի տեխնիկական մշակումն ավարտվել է 1989 թվականի սկզբին։ 1992 թվականին Իտալիայի և Արիզոնայի ներկայացուցիչները որոշել են սկսել շինարարությունը, չնայած այն հանգամանքին, որ այն ժամանակ բավարար միջոցներ կար միայն մեկ հայելիով աստղադիտակի համար։ 1997 թվականին նախագծին միացան գերմանական համալսարանները և Օհայոյի պետական համալսարանը, որից հետո աստղադիտակը կարողացել է ստանալ երկրորդ հայելին։

Շինարարության հիմնական փուլերը տեղի են ունեցել 1996-1999 թվականներին։ 1996 թվականին աստղադիտակի ապագա գտնվելու վայրը մաքրվել է ծառերից և քարերից։ Լանջի հյուսիսարևելյան հատվածը ամրացվել է պարսպով։ Հաջորդ տարի տեղադրվել է կառոյցիի ստորին հատվածը, իսկ 1998 թվականին՝ կորպուսի պտտվող մասը։ Հաջորդ շինարարական սեզոնը նշանավորվել է պտտվող մասի կառուցման ավարտով և գմբեթի տեղադրմամբ։ Աստղադիտակն ինքնին հավաքվել է Իտալիայում, այնուհետև 2002 թվականի ամռանը առաքվել Արիզոնա։

Փակ դռներով աստղադիտակի գմբեթը։

Առաջին լույս
------------

Աստղադիտակն իր առաջին լույսը տեսել է 2005 թվականի հոկտեմբերի 12-ին՝ նկարելով երկնային NGC 891 օբյեկտը Անդրոմեդա համաստեղությունում, մեզանից մոտ 30 միլիոն լուսատարի հեռավորության վրա։ Նկարն արվել է կապույտ ֆիլտրով և կազմված է 30 վայրկյան լուսարձակմամբ մի շարք պատկերներից։ Վերջնական լուծաչափը 0,8 դյույմ էր։ Երկնքի լուսանկարված տարածքի անկյունային չափը մոտ 30′ էր, ինչը մոտավորապես հավասար է լիալուսնի անկյունային չափին։

Առաջին երկդիտակ պատկերը (այսպես կոչված՝ երկրորդ լույսը) ստացվել է 2008 թվականին, ուսումնասիրության օբյեկտը եղել է NGC 2770 պարուրաձև գալակտիկան։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  The Large Binocular Telescope Observatory
2. ↑  "Архивированная копия". Արխիվացված է the original 2020 թ․ հունիսի 6-ին. Retrieved 2020 թ․ հունիսի 12. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
3. ↑   Archived 2015-08-21 at the Wayback Machine. «This telescope will be equivalent in light-gathering power to a single 11.8 meter instrument.»
4. ↑   «uses two 8.4-meter diameter primary mirrors mounted side-by-side to produce a collecting area equivalent to an 11.8-meter circular aperture.»
5. ↑  "Архивированная копия" (PDF). Արխիվացված է the original (PDF) 2020 թ․ սեպտեմբերի 27-ին. Retrieved 2020 թ․ հունիսի 12. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
6. ↑  "Giant telescope opens both eyes" (in բրիտանական անգլերեն). 2008 թ․ մարտի 6. Retrieved 2022 թ․ դեկտեմբերի 1.
7. ↑  "First science from the Large Binocular Telescope". *web.archive.org*. 2009 թ․ մայիսի 2. Արխիվացված է the original 2009 թ․ մայիսի 2-ին. Retrieved 2022 թ․ դեկտեմբերի 1. `{{cite web}}`: Cite has empty unknown parameter: `|dead-url=` (help)
8. ↑  "Overview". *Large Binocular Telescope Observatory* (in անգլերեն). Արխիվացված է the original 2022 թ․ դեկտեմբերի 1-ին. Retrieved 2022 թ․ դեկտեմբերի 1. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
9. 1 2  "History". *Large Binocular Telescope Observatory* (in անգլերեն). Արխիվացված է the original 2022 թ․ դեկտեմբերի 1-ին. Retrieved 2022 թ․ դեկտեմբերի 1. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
10. ↑  "LBT "First Light" image of NGC891 taken on October 12, 2005". *Large Binocular Telescope Observatory*. Արխիվացված է the original 2008 թ․ դեկտեմբերի 2-ին. Retrieved 2010 թ․ ապրիլի 25 – via medusa.as.arizona.edu.
11. ↑  "Large Binoccular Telescope Successfully Achieves First Light" (Press release). 2005 թ․ հոկտեմբերի 26. Արխիվացված է the original 2019 թ․ հուլիսի 12-ին. Retrieved 2010 թ․ ապրիլի 25 – via spaceref.com. `{{cite press release}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
12. ↑  "Large Binocular Telescope Achieves First Binocular Light" (Press release). Large Binocular Telescope Corporation. 2008 թ․ փետրվարի 28. Արխիվացված է the original 2011 թ․ հուլիսի 25-ին.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2779710718 |

 |