Աշխարհի ընտանի թռչունները
**Ընտանի թռչուններ,** ընտելացված թռչուններ, որոնք պահվում են մարդկանց կողմից կենդանական օգտակար մթերքներ հավաքելու նպատակով, ինչպիսիք են միսը, ձուն կամ փետուրները։ Թռչնուններ բուծելու պրակտիկան հայտնի է որպես թռչնաբուծություն։ Այս թռչունները հիմնականում Galloanserae (աքաղաղ) գերակարգի անդամներ են, հատկապես հավազգիների կարգի (որը ներառում է հավերը, լորերը և հնդկահավերը)։ Տերմինը ներառում է նաև բադազգիների ընտանիքի ջրային թռչուններին (բադեր և սագեր), սակայն չի ներառում վայրի թռչուններին, որոնց որս են անում սննդի համար, ինչը հայտնի է որպես որս կամ հետապնդվող կենդանի։

Գենոմիկական վերջին ուսումնասիրությունները, որոնք ներառում են գոյություն ունեցող ջունգլիների թռչնատեսակները, ցույց են տալիս, որ հավի ընտելացումը (որը ամենաբնակեցված թռչնատեսակն է), տեղի է ունեցել մոտ 8000 տարի առաջ Հարավարևելյան Ասիայում։ Նախկինում ենթադրվում էր, որ դա տեղի է ունեցել մոտ 5400 տարի առաջ, նաև Հարավարևելյան Ասիայում։ Գործընթացը ի սկզբանե տեղի է ունեցել այն բանի արդյունքում, որ մարդիկ դուրս են եկել և մատաղ թռչուններ են մեծացրել վայրի բնությունից հավաքված ձվերից, սակայն հետագայում ներառել են թռչուններին մշտապես գերության մեջ պահելը։ Հնարավոր է, որ սկզբում ընտանի հավերը օգտագործվել են աքլորակռվի համար, իսկ լորը պահում էին իրենց երգերի համար, բայց մարդիկ շուտով հասկացան գերության մեջ ապրող սննդի աղբյուր ունենալու առավելությունները։ Դարերի ընթացքում տեղի է ունեցել ընտրովի բուծում արագ աճի, ձու դնելու կարողության, կառուցվածքի, փետրածածկության և հնազանդության համար, և ժամանակակից ցեղատեսակները հաճախ շատ տարբեր տեսք ունեն իրենց վայրի նախնիներից։ Թեև որոշ թռչուններ դեռևս պահվում են փոքր երամների մեջ՝ ընդարձակ համակարգերում, այսօր շուկայում առկա թռչունների մեծ մասը բուծվում է ինտենսիվ առևտրային ձեռնարկություններում։

Խոզի մսի հետ միասին թռչնամիսը աշխարհում ամենաշատ օգտագործվող մսի երկու տեսակներից մեկն է, որոնք կիսում են 2012 թվականին մսի մատակարարման ավելի քան 70%-ը։ Թռչնամիսն ապահովում է սննդային առումով օգտակար սնունդ, որը պարունակում է բարձրորակ սպիտակուցներ, որոնք ուղեկցվում են ճարպի ցածր համամասնությամբ։ Ցանկացած թռչնի միսը պետք է պատշաճ կերպով մշակվի և բավականաչափ եփվի՝ սննդային թունավորման վտանգը նվազեցնելու համար։ Նշվում է, որ կիսաբուսակերները, ովքեր թռչնամիս են օգտագործում որպես մսի միակ աղբյուր, հավատարիմ են պոլլոտարիանիզմին։

Ստուգաբանություն
----------------

«Poultry» բառը գալիս է միջին անգլերենի *pultry* կամ *pultrie* բառերից, որն ինքնին առաջացել է հին ֆրանսերեն/նորմանդերեն pouletrie բառից։ Դեռահաս ընտանի թռչուն տերմինը, ինչպես և նրա համածագ *poult* բառը, գալիս է միջին անգլերենի *pulet* և հին ֆրանսերեն *polet* բառից, երկուսն էլ լատիներեն *pullus* բառից, որը նշանակում է մատաղ թռչուն կամ մատաղ կենդանի։ *«Fowl»* բառը գերմանական ծագում ունի (տե՛ս հին անգլերեն *Fugol*, գերմաներեն *Vogel*, դանիերեն *Fugl*)։

Բացատրություն
-------------

«Ընտանի թռչունը» տերմին է, որն օգտագործվում է ցանկացած տեսակի ընտելացված թռչունների համար, որոնք գերության մեջ են մեծացել իրենց օգտակարության համար, և ավանդաբար այդ բառը օգտագործվել է վայրի թռչունների (հավազգիներ) և ջրային թռչունների (սագազգիներ) մասին խոսելու համար, բայց ոչ վանդակի թռչունների, ինչպիսիք են երգեցիկ թռչունները և թութակները։ «Ընտանի թռչունը» կարող է սահմանվել որպես ընտելացված թռչուններ, ներառյալ հավերը, հնդկահավերը, սագերը և բադերը, որոնք բուծված են մսի կամ ձվի արտադրության համար, և այդ բառը նաև կիրառվում է թռչունների մսի մասին խոսելիս, որն օգտագործվում է որպես սնունդ։

Բրիտանիկա հանրագիտարանում թվարկված են նույն թռչունների խմբերը, սակայն ներառում են նաև խայտահավերին և սկվոբներին (աղավնու ձագ)։ Ռ. Դ. Քրոուֆորդի *«Ընտանի թռչունների բուծում և գենետիկա»*-ում սկվոբները ընդգրկված չեն, բայց ցուցակին ավելացվում են ճապոնական լորը և սովորական փասիանը, վերջինս հաճախ բուծվում է գերության մեջ և բաց թողնվում վայրի բնություն։ Էդմունդ Դիքսոնը 1848 թվականի ընտանի թռչունների մասին իր դասական՝ *«Դեկորատիվ և տնային ընտանի թռչուններ. Նրանց պատմությունը և բուծումը»* գրքում ներառել է գլուխներ սիրամարգի, խայտահավի, թշշան կարապի, հնդկահավի, սագերի տարբեր տեսակների, մուսկովյան բադերի, այլ բադերի և հավի բոլոր տեսակների մասին՝ այդ թվում՝ փոքրամարմինների։

Խոսակցական լեզվում «թռչուն» տերմինը հաճախ օգտագործվում է գրեթե հոմանիշ «ընտանի հավի» *(Gallus gallus)* կամ «ընտանի թռչունի» կամ նույնիսկ պարզապես «թռչնակի» հետ, և շատ լեզուներ տարբերակում չեն դնում «ընտանի թռչնի» և «թռչունի» միջև։ Երկու բառերն էլ օգտագործվում են այս թռչունների մսի մասին խոսելու համար։ Թռչնի միսը կարելի է տարբերել «որսից», որը սահմանվում է որպես վայրի թռչուններ կամ կաթնասուններ, որոնք որսում են սննդի կամ սպորտի նպատակներով, մի բառ, որը նաև օգտագործվում է նկարագրելու դրանց միսը, երբ ուտելի է։

### Օրինակներ

| Թռչուն | Վայրի նախահայր | Ընտելացում | Գործածում | Նկար |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Հավ | Բանկիվյան հավ | Հարավային և 
Հարավարևելյան Ասիա | Ձու և միս |  |
| Հնդկահավ | Վայրի հնդկահավ | Մեքսիկա | Միս |  |
| Ճապոնական լոր | Լոր | Ճապոնիա | Ձու և միս |  |
| Բադ | Կռնչան բադ | Տարբեր | Ձու և միս |  |
| Սագ | Մոխրագույն սագ | Տարբեր | Ձու և միս |  |
| Խայտահավ | Սովորական խայտահավ | Աֆրիկա | Ձու և միս |  |

Հավեր
-----

Աքաղաղը կատարով
Հավերը միջին չափի, հաստլիկ ընտանի թռչուններ են, որոնք ունեն ուղիղ կեցվածք և բնութագրվում են մսոտ գլխի կարմիր կատարներով։ Արուները, որոնք հայտնի են որպես աքլորներ, սովորաբար ավելի մեծ են, ավելի համարձակ գույներով և ավելի ուռճացված փետրներով, քան էգերը (հավերը)։ Հավերը հասարակ, ամենակեր, հողաբնակ ընտանի թռչուններ են, որոնք իրենց բնական միջավայրում տերևների մնացորդների մեջ փնտրում են սերմեր, անողնաշարավորներ և այլ փոքր կենդանիներ։ Նրանք հազվադեպ են թռչում, բացառությամբ ընկալվող վտանգի հետևանքով, նախընտրում են վազել դեպի մացառուտ, եթե իրենց մոտենան։ Այսօրվա ընտելացված հավը *(Gallus gallus domesticus)* հիմնականում առաջացել է Ասիայի վայրի բանկիվյան հավից՝ որոշ լրացուցիչ տեղեկություններով մոխրագույն հավից, Շրի Լանկա հավից, կանաչ հավից։

Գենոմիկ հետազոտությունները հաշվարկել են, որ հավը ընտելացվել է 8000 տարի առաջ Հարավարևելյան Ասիայում և տարածվել Չինաստանում և Հնդկաստանում 2000–3000 տարի անց։ Հնագիտական ​​ապացույցները հաստատում են, որ ընտանի հավերը մ.թ.ա. 6000 թվականից շատ առաջ եղել են Հարավարևելյան Ասիայում, Չինաստանում՝ մ.թ.ա. 6000 թվակնին և Հնդկաստանում՝ մ.թ.ա. 2000 թվականին։ 2020 թվականի բնության կարևոր ուսումնասիրությունը, որոնք ամբողջությամբ կարգել են 863 հավի ամբողջ աշխարհում, ցույց են տալիս, որ բոլոր ընտանի հավերը ծագում են բանկիվյան հավերի ընտելացման մեկ դեպքից, որի ներկայիս տարածումը հիմնականում հարավ-արևմտյան Չինաստանում, հյուսիսային Թաիլանդում և Մյանմայում է։ Այս ընտելացված հավերը տարածվեցին Հարավարևելյան և Հարավային Ասիայում, որտեղ նրանք խաչասերվեցին բանկիվյան հավերի տեղական վայրի տեսակների հետ՝ ձևավորելով գենետիկորեն և աշխարհագրորեն տարբեր խմբեր։ Ամենահայտնի առևտրային ցեղատեսակի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ Սպիտակ Լեգհորն ցեղատեսակն ունի տարբեր նախնիների խճանկար, որը ժառանգվել է բանկիվյան հավերի ենթատեսակներից։

Հավերը ընտելացված կենդանիներից մեկն էին, որոնք տեղափոխվում էին ծովային ավստրոնեզական գաղթով դեպի Թայվան, Հարավարևելյան Ասիա կղզի, Մելանեզիա կղզի, Մադագասկար և Խաղաղօվկիանոսյան կղզիներ՝ սկսած մոտ մ.թ.ա. 3500-2500 թվականներից։

Մ.թ.ա. 2000 թվականին հավերը կարծես հասել են Ինդոսի հովիտ, իսկ 250 տարի անց նրանք հասել են Եգիպտոս։ Նրանց դեռ օգտագործում էին կռվելու համար և համարվում էին պտղաբերության խորհրդանիշներ։ Հռոմեացիները նրանց օգտագործում էին գուշակության մեջ, իսկ եգիպտացիները առաջընթաց գրանցեցին, երբ սովորեցին արհեստական ​​ինկուբացիայի դժվար տեխնիկան։ Այդ ժամանակից ի վեր հավերի բուծումը տարածվել է ամբողջ աշխարհում սննդամթերքի արտադրության համար, ընդ որում՝ ընտանի թռչունները և՛ ձվի, և՛ մսի արժեքավոր աղբյուր էին։

Նրանց ընտելացումից ի վեր հաստատվել են հավերի մեծ թվով ցեղատեսակներ, սակայն առևտրային թռչունների մեծ մասը հիբրիդային ծագում ունի, բացառությամբ սպիտակ Լեգհորնի։ Մոտ 1800 թվականին հավերը սկսեցին ավելի մեծ մասշտաբով բուծվել, իսկ ժամանակակից բարձր արտադրողականությամբ թռչնաբուծական ֆերմաները առկա էին Միացյալ Թագավորությունում մոտ 1920 թվականից և հիմնվեցին Միացյալ Նահանգներում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից անմիջապես հետո։ 20-րդ դարի կեսերին թռչնամսի արտադրության արդյունաբերությունն ավելի մեծ նշանակություն ուներ, քան ձվադրման արդյունաբերությունը։ Թռչնաբուծությունը արտադրել է ցեղատեսակներ և տոհմեր՝ տարբեր կարիքներ բավարարելու համար. թեթև , ձու ածող թռչուններ, որոնք կարող են տարեկան արտադրել 300 ձու; արագ աճող, մսոտ թռչուններ, որոնք նախատեսված են սպառման համար մատաղ տարիքում, և օգտակար թռչուններ, որոնք արտադրում են և՛ ընդունելի քանակությամբ ձու, և՛ լավ մսոտ մարմին։ Արու թռչունները անցանկալի են ձվադրման արդյունաբերության մեջ և հաճախ կարող են ներկայացվել հետագա ոչնչացման, հենց որ նրանք դուրս են գալիս ձվից։ Մսատու ցեղատեսակներում այս թռչունները երբեմն ամորձվում են (հաճախ քիմիական եղանակով)՝ ագրեսիան կանխելու համար։ Ստացված թռչունը, որը կոչվում է կապլուն, ունի նաև ավելի նուրբ և բուրավետ միս:

Աքլորակռիվ պատկերող Հռոմեական խճանկարԲանտամը ընտելացված հավի մի տեսակ է, որը կա՛մ ստանդարտ ցեղատեսակի անդամի մանրանկարչական տարբերակ է, կա՛մ «իսկական բանտամ», որն ավելի մեծ նմանակ չունի։ Անունը ծագել է Ճավայի Բանտամ քաղաքից, որտեղ եվրոպացի նավաստիները գնել են տեղական փոքրիկ հավերը՝ որպես նավի սննդի պաշար։ Բանտամները կարող են լինել ստանդարտ թռչունների չափի քառորդից երրորդը և նույնքան փոքր ձվեր ածել։ Դրանք պահվում են մանր սեփականատերերի և հոբբիստների կողմից ձվի արտադրության համար, օգտագործվում են որպես հավ, դեկորատիվ նպատակներով և ցուցադրելու համար։

### Աքլորակռիվ

Ասում են, որ աքլորակռիվը աշխարհի ամենահին հանդիսատեսային սպորտաձևն է։ Երկու հասուն արուները (աքլորներ կամ աքաղաղներ) պատրաստվում են կռվել միմյանց հետ և դա կանեն մեծ եռանդով, մինչև մեկը ծանր վիրավորվի կամ սպանվի։ Աքլորակռիվը չափազանց տարածված է Հարավարևելյան Ասիա կղզում և հաճախ ծիսական նշանակություն է ունեցել, բացի ազարտային սպորտ լինելուց։ Նրանք նաև կազմում էին հին Հնդկաստանի, Չինաստանի, Պարսկաստանի, Հունաստանի, Հռոմի մշակույթների մի մասը, և մեծ գումարներ շահվում էին կամ պարտվում էին՝ կախված հանդիպման արդյունքից։ Ազիլների նման ցեղատեսակները բուծվել են Հնդկական թերակղզում իրենց ագրեսիվ պահվածքի համար։ Անցյալ դարի ընթացքում աքլորների կռիվն արգելվել է շատ երկրներում՝ կենդանիների նկատմամբ դաժան վերաբերմունքի պատճառով։

Բադեր
-----

Բադերը միջին չափի ջրային թռչուններ են՝ լայն կտուցով, աչքերը գլխի կողքին, բավականին երկար պարանոցով, կարճ ոտքերով, որոնք շատ ետ են տեղադրված մարմնի վրա և ցանցավոր ոտքերով։ Արուները, որոնք հայտնի են որպես բադաքլոր, հաճախ ավելի մեծ են, քան էգերը (հայտնի են որպես հավեր) և որոշ ցեղատեսակների մոտ տարբեր գույնի են։ Ընտանի բադերը ամենակեր են, ուտում են մի շարք կենդանական և բուսական նյութեր, ինչպիսիք են ջրային միջատները, փափկամարմինները, որդերը, փոքր երկկենցաղները, ջրային մոլախոտերը և խոտերը։ Նրանք սնվում են ծանծաղ ջրում` չփչփացնելով` գլուխները ջրի տակ, իսկ պոչերը` կախ։ Ընտանի բադերի մեծ մասը չափազանց ծանր է թռչելու համար, և նրանք հաղորդակցվող թռչուններ են, որոնք նախընտրում են միասին ապրել և շարժվել խմբերով։ Նրանք իրենց փետուրը անջրանցիկ են պահում դրանց հարդարման միջոցով, մի գործընթաց, որը տարածում է փետուրների կոկիգալ գեղձի արտազատումները իրենց փետուրների վրա։

Պեկինյան բադեր
Մ.թ․ա․ 4000 թվականին Չինաստանում հայտնաբերված բադերի կավե մոդելները կարող են ցույց տալ, որ բադերի ընտելացումը Չինաստանում տեղի է ունեցել Յանշաո մշակույթի ժամանակ։ Նույնիսկ, եթե դա այդպես չէ, Հեռավոր Արևելքում բադերի ընտելացումը տեղի է ունեցել առնվազն 1500 տարի վաղ, քան Արևմուտքում։ Լյուսիուս Կոլումելան, մ.թ.ա. առաջին դարում գրելով, խորհուրդ էր տալիս, որ ովքեր ձգտում էին բադեր բուծել, հավաքել վայրի թռչունների ձվերը և դնել դրանք թուխս նստող էգ բադի տակ, քանի որ, երբ այդպես մեծանում են, բադերը «մի կողմ են թողնում իրենց վայրի բնույթը և առանց վարանելու բազմանում են, երբ փարախում են»։ Չնայած դրան, բադերը չեն հայտնվել Արևմտյան Եվրոպայի գյուղատնտեսական աշխատություններում գրեթե մինչև 810 թվականը, երբ դրանք սկսեցին հիշատակվել սագերի, հավերի և սիրամարգերի կողքին՝ որպես վարձակալների կողմից հողատերերին վարձավճար։

Լայնորեն ընդունված է, որ կռնչան բադը (Anas platyrhynchos) ընտանի բադերի բոլոր ցեղատեսակների նախահայրն է (բացառությամբ մուսկովյան բադի (Cairina moschata), որը սերտորեն կապված չէ այլ բադերի հետ:Բադեր բուծում են հիմնականում իրենց մսի, ձվերի և բմբուլի համար։ Միացյալ Թագավորությունում և Միացյալ Նահանգներում ամենատարածված առևտրային ցեղատեսակը պեկինյան բադն է, որը կարող է տարեկան 200 ձու դնել և 44 օրվա ընթացքում հասնել 3,5 կիլոգրամի։ Արևմտյան աշխարհում բադերն այնքան տարածված չեն, որքան հավերը, քանի որ վերջիններս ավելի մեծ քանակությամբ սպիտակ, ոչ յուղալի միս են տալիս և ավելի հեշտ է նրանց ինտենսիվ բուծումը, ինչի պատճառով հավի միսը ավելի էժան է, քան բադի միսը։ Թեև *բարձրագույն խոհանոցում* տարածված է, բադը ավելի հազվադեպ է հանդիպում սննդի արդյունաբերության զանգվածային շուկայում։ Այնուամենայնիվ, Արևելքում ամեն ինչ այլ է։ Բադերն այնտեղ ավելի տարածված են, քան հավերը, և հիմնականում դրանք դեռևս ավանդական ձևով են արածեցվում և ընտրվում են արդեն հավաքված բրնձի դաշտերում և այլ խոնավ միջավայրերում բավարար սնունդ գտնելու ունակության համար։

Սագ
---

Էմդեն սագ՝ վայրի մոխրագույն սագի ժառանգը
Մոխրագույն սագին (Anser anser) ընտելացրել են եգիպտացիները առնվազն 3000 տարի առաջ, իսկ մեկ այլ վայրի տեսակ՝ Կարապի սագը (Anser cygnoides), որը ընտելացվել է Սիբիրում մոտ հազար տարի անց, հայտնի է որպես չինական սագ։ Երկուսը հիբրիդացվում են միմյանց հետ և կտուցի հիմքում գտնվող մեծ գլխիկը, որը չինական սագի նկատելի առանձնահատկությունն է, տարբեր չափով առկա է այս հիբրիդներում։ Հիբրիդները բեղուն են և առաջացրել են մի քանի ժամանակակից ցեղատեսակներ։ Չնայած վաղ ընտելացմանը՝ սագերը երբեք չեն հասել հավերի և բադերի առևտրային նշանակությանը։

Ընտելացված սագերը շատ ավելի մեծ են, քան իրենց վայրի տարատեսակները և հակված են ունենալ հաստ պարանոց, ուղղաձիգ կեցվածք և լայն վերջույթներով մեծ մարմիններ։ Մոխրագույն սագից ստացված թռչունները խոշոր և մսոտ են և օգտագործվում են հիմնականում իրենց մսի համար, մինչդեռ չինական սագերն ունեն ավելի փոքր կառուցվածք և հիմնականում օգտագործվում են ձվի արտադրության համար։ Երկուսի բմբուլները արժևորվում են իրենց օգտագործման համար՝ բարձերի և փափուկ ծածկոցների մեջ։ Նրանք կեր են փնտրում խոտերի և մոլախոտերի մեջ՝ լրացնելով այն փոքր անողնաշարավորներով, և սագեր բուծելու գրավչություններից մեկը նրանց զարգանալու և աճելու ունակությունն է խոտի վրա հիմնված համակարգի միջոցով:Նրանք շատ ընկերասեր են և լավ հիշողություն ունեն, և նրանց կարելի է թույլ տալ հեռու թափառել՝ հստակ իմանալով, որ նրանք տուն կվերադառնան մթնշաղին։ Չինական սագը ավելի ագրեսիվ և աղմկոտ է, քան մյուս սագերը և կարող է օգտագործվել որպես պահապան կենդանի՝ նախազգուշացնելու ներխուժողների մասին։ Մսային սագերի մարմինը մուգ գույնի է և հարուստ սպիտակուցներով, բայց նրանք ճարպ են կուտակում ենթամաշկային ճանապարհով, չնայած այս ճարպը հիմնականում պարունակում է մոնոֆորացված ճարպաթթուներ։ Թռչունները սպանվում են մոտավորապես 10 կամ մոտ 24 շաբաթական հասակում։ Այս շաբաթների միջև մարմնի փետրավորվելու հետ կապված խնդիրներ են առաջանում զարգացող խոռոչային փետուրների առկայության պատճառով։

Որոշ երկրներում սագերին և բադերին հարկադրաբար կերակրում են *ֆուա-գրայի* արտադրության համար կարևոր՝ բացառիկ բարձր յուղայնությամբ լյարդ արտադրելու համար։ Այս արտադրանքի համաշխարհային արտադրության ավելի քան 75%-ը տեղի է ունենում Ֆրանսիայում, ավելի քիչ արդյունաբերություններով՝ Հունգարիայում և Բուլղարիայում, և զարգացող արտադրությամբ՝ Չինաստանում։ Ֆուա–գրան աշխարհի շատ երկրներում համարվում է շքեղություն, սակայն թռչուններին այս կերպ կերակրելու գործընթացը արգելված է շատ երկրներում՝ ելնելով կենդանիների բարեկեցության հիմքերից։

Հնդկահավեր
----------

Արու ընտելացված հնդկահավը դրսևորվում է` ցույց տալով կտուցից կախված մռութը, կոկորդից կախված մսիկը և փոքրիկ, սև, խիտ փետրավոր «մորուքը» կրծքին
Հնդկահավերը խոշոր թռչուններ են, որոնց ամենամոտ ազգականներն են փասիանը և խայտահավը։ Արուները ավելի մեծ են, քան էգերը և ունեն փռված, հովհարաձև պոչեր և տարբերվող մսոտ կատարներ, որոնք կոչվում են սնուդ, և կախված են կտուցի վերևից ու օգտագործվում են սիրահետման ժամանակ։ Վայրի հնդկահավերը կարող են թռչել, բայց հազվադեպ են դա անում՝ գերադասելով վազել երկար, թեթև քայլվածքով։ Նրանք թառում են ծառերի վրա և անասնակեր են փնտրում գետնին՝ սնվելով սերմերով, ընկույզով, հատապտուղներով, խոտով, սաղարթներով, անողնաշարավորներով, մողեսներով և փոքր օձերով։

Ժամանակակից ընտելացված հնդկահավը սերում է վայրի հնդկահավի վեց ենթատեսակներից մեկից *(Meleagris gallopavo)*, որը հայտնաբերվել է ներկայիս Մեքսիկայի Խալիսկո, Գեռերո և Վերակրուս նահանգներում։ Մեքսիկայի հարավ-կենտրոնական նախաացտեկների ցեղերն առաջին անգամ ընտելացրել են թռչունին մոտ մ.թ.ա 800 թվականին, իսկ Պուեբլոյի հնդկացիները, ովքեր բնակվում էին ԱՄՆ Կոլորադոյի սարահարթում, նույն կերպ վարվեցին մ.թ.ա. 200 թվականին։ Նրանք փետուրներն օգտագործում էին խալաթների, վերմակների և ծիսական նպատակների համար։ Ավելի քան 1000 տարի անց նրանք դարձան սննդի կարևոր աղբյուր։ Առաջին եվրոպացիները, ովքեր հանդիպել են այս թռչունին, շփոթել են նրան խայտահավի հետ, որը այն ժամանակ հայտնի էր որպես «թուրքական թռչուն», քանի որ այն Եվրոպա էր ներմուծվել Թուրքիայի միջոցով։

Առևտրային հնդկահավերը սովորաբար բուծվում են փակ պայմաններում՝ վերահսկման տակ։ Սրանք հաճախ մեծ կառույցներ են, որոնք հատուկ կառուցված են օդափոխություն և լույսի ցածր ինտենսիվություն ապահովելու համար (սա նվազեցնում է թռչունների ակտիվությունը և դրանով իսկ մեծացնում քաշի ավելացման արագությունը)։ Լույսերը միացրած կարող են մնալ օրը 24 ժամ կամ կարող են լինել լույսի մի քանի փուլայն ռեժիմներ՝ դրդելու թռչուններին հաճախակի սնվել և, հետևաբար, արագ աճել։ Էգերը սպանդի քաշի հասնում են մոտավորապես 15 շաբաթական հասակում, իսկ արուները՝ մոտ 19։ Հասուն առևտրային թռչունները կարող են երկու անգամ ավելի ծանր լինել, քան իրենց վայրի տարատեսակները։ Շատ տարբեր ցեղատեսակներ են բուծվել, բայց առևտրային թռչունների մեծ մասը սպիտակ են, քանի որ դա բարելավում է փետրավորված մարմնի տեսքը, որի արդյունքում խոռոչային փետուրները ավելի քիչ տեսանելի են դառնում։ Հնդկահավերը ժամանակին հիմնականում օգտագործում էին հատուկ առիթներով, ինչպիսիք են Սուրբ Ծնունդը (10 միլիոն հնդկահավեր Միացյալ Թագավորությունում) կամ Գոհաբանության օրը (60 միլիոն հնդկահավեր Միացյալ Նահանգներում)։ Այնուամենայնիվ, դրանք ավելի ու ավելի են դառնում առօրյա սննդակարգի մի մասը աշխարհի շատ մասերում։

Այլ ընտանի թռչուններ
--------------------

Խայտահավը ծագել է հարավային Աֆրիկայում, և թռչնաբուծության ամենից հաճախ պահվող տեսակը սովորական խայտահավն է *(Numida meleagris)*: Այն միջին չափի մոխրագույն կամ խայտաբղետ թռչուն է, փոքրիկ մերկ գլխով, գույնզգույն կատարով և ելունդով, և ընտելացվել է հին հույների և հռոմեացիների ժամանակներում։ Խայտահավը դիմացկուն, հաղորդասեր թռչուն է, որը հիմնականում գոյատևում է միջատներով, բայց նաև օգտագործում է խոտաբույսեր և սերմեր։ Նրանք հաճախ պաշտպանում են բանջարանոցը վնասատուներից և ուտում տիզեր, որոնք կրում են Լայմի հիվանդություն։ Նրանք ուրախությամբ թառում են ծառերի վրա և բարձր ձայնով զգուշացնում են գիշատիչների մոտենալու մասին։ Նրանց միսն ու ձվերը կարելի է ուտել այնպես, ինչպես հավերինը, իսկ մատաղ թռչուններին պատրաստում են ուտելու համար՝ արդեն չորս ամսական հասակում։

Սկվոբ անվանում են ընտանի աղավնիների ձագերին, որոնք նախատեսված են սեղանի համար։ Ինչպես մյուս ընտանի աղավնիները, այս նպատակով օգտագործվող թռչունները սերում են Թխակապույտ աղավնուց *(Columba livia)*: Օգտագործվում են ցանկալի հատկանիշներով օգտակար ցեղատեսակներ։ Դնում են երկու ձու և ինկուբացնում մոտ 17 օր։ Երբ նրանք ձագ են հանում, սկվոբները երկու ծնողների կողմից սնվուցվում են «աղավնու կաթով», թանձր արտազատություն՝ հարուստ սպիտակուցներով, որոնք արտադրում է կտնառք։ Սկվոբները արագ են աճում, բայց դանդաղ են փետրավորվում և պատրաստ են լքել բույնը 26-ից 30 օրվա ընթացքում՝ մոտ 500գ քաշով։ Այդ ընթացքում հասուն աղավնիները ածում և ինկուբացնում են ևս երկու ձու, իսկ բեղմնավոր զույգը յուրաքանչյուր չորս շաբաթը մեկ պետք է երկու ձու տա՝ մի քանի ամիս տևող բազմացման սեզոնի ընթացքում։

Թռչնաբուծություն
----------------

Ազատ թռչող բադեր Չինաստանի Հայնան նահանգում
Մարտկոցների վանդակներում գտնվող հավերը չեն կարող ազատ տեղաշարժվել, քանի որ մի քանի թռչուններ ապրում են մեկ վանդակում:
Ամբողջ աշխարհում ավելի շատ հավ է պահվում, քան ցանկացած այլ տեսակի ընտանի թռչուն, և ամեն տարի ավելի քան 50 միլիարդ թռչուն է բուծվում՝ որպես մսի և ձվի աղբյուր։ Ավանդաբար, նման թռչունները պետք է լայնորեն պահվեին փոքր խմբերում՝ կեր փնտրելով և՛ ցերեկը, և՛ գիշերը։ Սա դեռևս այդպես է զարգացող երկրներում, որտեղ կանայք հաճախ կարևոր ներդրում են ունենում ընտանիքի ապրուստի համար՝ ընտանի թռչուններ բուծելով։ Այնուամենայնիվ, աշխարհի բնակչության աճը և ուրբանիզացիան հանգեցրել են նրան, որ արտադրության մեծ մասը գտնվում է ավելի մեծ, ավելի ինտենսիվ մասնագիտացված ստորաբաժանումներում։ Դրանք հաճախ գտնվում են մոտ այն վայրին, որտեղ աճեցվում է կերը կամ մոտ այն վայրին, որտեղ անհրաժեշտ է միսը, և արդյունքում քաղաքային համայնքների համար դառնում է մատչելի և անվտանգ սնունդ։ Արտադրության եկամտաբերությունը մեծապես կախված է կերի գնից, որը բարձրանում է։ Կերի մեծ ծախսերը կարող են սահմանափակել թռչնաբուծության հետագա զարգացումը։

Ազատ անասնաբուծության մեջ թռչունները կարող են ազատորեն թափառել դրսում օրվա առնվազն մի մասը։ Հաճախ սա մեծ պարիսպների մեջ է, բայց թռչուններին հասանելի են բնական պայմանները և կարող են դրսևորել իրենց բնականոն վարքագիծը։ Ավելի ինտենսիվ համակարգը բակում է, որի դեպքում թռչուններին հասանելի է պարսպապատ բակ և հավաբուն։ Թռչնամիսը կարելի է պահել նաև գոմի համակարգում՝ առանց բաց օդի մուտքի, բայց շենքի ներսում ազատ տեղաշարժվելու հնարավորությամբ։ Ձու ածող հավերի համար ամենաինտենսիվ համակարգը մարտկոցների վանդակներն են, որոնք հաճախ տեղադրված են մի քանի շերտերով։ Դրանցում մի քանի թռչուններ կիսում են փոքրիկ վանդակը, որը սահմանափակում է նրանց տեղաշարժվելու և նորմալ վարվելու ունակությունը։ Ձվերը դրվում են վանդակի հատակին և գլորվում են դրսում գտնվող գավաթների մեջ՝ հավաքելու հեշտության համար։ 2012 թվականի հունվարի 1-ից ԵՄ-ում անօրինական են հավերի համար նախատեսված մարտկոցների վանդակները:

Վիսկոնսին նահանգի Վերնոն կոմսությունում գտնվող թռչնաբուծական ֆերմա՝ պարսպապատ տարածքով և հավերի համար ստվերային տարածքներով
Իրենց մսի համար ինտենսիվ բուծված հավերը հայտնի են որպես «բրոյլեր»։ Մշակվել են ցեղատեսակներ, որոնք կարող են մեծանալ մինչև մարմնի ընդունելի չափը (2 կգ) վեց շաբաթվա ընթացքում կամ ավելի քիչ։ Բրոյլերներն այնքան արագ են բուծվում, որ նրանց ոտքերը միշտ չեն կարող պահել իրենց քաշը, և նրանց սրտերը և շնչառական համակարգերը կարող են չկարողանալ բավարար քանակությամբ թթվածին մատակարարել իրենց զարգացող մկաններին։ Մահացության մակարդակը 1%-ով շատ ավելի բարձր է, քան քիչ ինտենսիվ բուծված ածանցյալ թռչունների համար, որոնց 18 շաբաթ է պահանջվում նմանատիպ քաշի հասնելու համար։ Թռչունների վերամշակումն իրականացվում է ավտոմատ կերպով՝ փոխակրիչային ժապավենի արդյունավետությամբ։ Նրանց ոտքերից կախում են, շշմեցնում, սպանում, արյունաքամ անում, այրում, պոկում, գլուխներն ու ոտքերը հանում, աղիքները հանում են, լվանում, սառեցնում, ցամաքեցնում, կշռում և փաթեթավորում, ամենը երկու ժամից քիչ ժամանակում։

Ե՛վ ինտենսիվ, և՛ ազատ խոտածածկ գյուղատնտեսությունը կենդանիների բարեկեցության խնդիրներ ունի։ Ինտենսիվ համակարգերում կանիբալիզմը, փետուրը ծակելը և օդափոխության ծակոցը կարող են տարածված լինել, իսկ որոշ ֆերմերներ օգտագործում են կտուցը կտրելը որպես կանխարգելիչ միջոց։ Հիվանդությունները կարող են նաև սովորական լինել և արագ տարածվել խմբի միջով։ Ընդարձակ համակարգերում թռչունները ենթարկվում են եղանակային անբարենպաստ պայմանների և խոցելի են գիշատիչների և հիվանդություն կրող վայրի թռչունների համար։ Պարզվել է, որ գոմի համակարգերն ունեն թռչունների ամենավատ բարեկեցությունը։ Հարավարևելյան Ասիայում հիվանդությունների վերահսկման բացակայությունը ազատ տարածության գյուղատնտեսության մեջ կապված է թռչնագրիպի բռնկման հետ։

Ընտանի թռչունների ցուցադրություններ
-----------------------------------

Շատ երկրներում ընտանի թռչունների՝ ազգային և տարածաշրջանային ցուցահանդրություններ են անցկացվում, որտեղ էնտուզիաստները ցուցադրում են իրենց թռչուններին, որոնք գնահատվում են ցեղատեսակի որոշակի ֆենոտիպային հատկությունների հիման վրա, ինչպես նշված է իրենց համապատասխան ցեղի չափանիշներով։ Ընտանի թռչունների ցուցահանդեսի գաղափարը հնարավոր է, որ ծագել է այն բանից հետո, երբ աքլորակռիվները անօրինական են դարձել՝ որպես թռչնաբուծության մեջ մրցակցային տարր պահպանելու միջոց։ Ձու ածող, մսային և զուտ դեկորատիվ թռչունների համար ցեղատեսակի ստանդարտներ են կազմվել՝ նպատակ ունենալով միատարրություն մտցնել:Երբեմն ընտանի թռչունների ցուցադրությունները հանդիսանում են ընդհանուր գյուղատնտեսական կենդանիների շոուների մաս, իսկ երբեմն դրանք առանձին միջոցառումներ են, ինչպիսին է Միացյալ Թագավորությունում անցկացվող ամենամյա «Ազգային առաջնության ցուցադրությունը», որը կազմակերպում է Մեծ Բրիտանիայի «Ընտանի թռչունների ակումբը»։

Ընտանի թռչունները որպես սնունդ
------------------------------

### Առևտուր

Հավի և բադի ձվերը վաճառվում են Հոնկոնգում
Ընտանի թռչունների միսն աշխարհում ամենաշատ օգտագործվող մսի տեսակն է, որը կազմում է ամբողջ աշխարհում մսի արտադրության մոտ 30%-ը, իսկ խոզի միսը՝ համեմատաբար 38%-ը։ Սպառման համար տարեկան բուծում են 16 միլիարդ թռչուն, որոնց կեսից ավելին արդյունաբերական, գործարանային արտադրամասերում։ Բրոյլերի մսի համաշխարհային արտադրությունը 2013 թվականին աճել է մինչև 84,6 միլիոն տոննա։ Ամենամեծ արտադրողներն են եղել ԱՄՆ-ը (20%), Չինաստանը (16,6%), Բրազիլիան (15,1%) և Եվրամիությունը (11,3%)։ Գոյություն ունեն արտադրության երկու տարբեր մոդելներ. Եվրոպական միության մատակարարման շղթայի մոդելը ձգտում է մատակարարել ապրանքներ, որոնք կարող են գտնվել բուծման ֆերմայում։ Այս մոդելը բախվում է սննդամթերքի անվտանգության լրացուցիչ պահանջների, բարեկեցության խնդիրների և բնապահպանական կանոնակարգերի ներդրման հետ կապված աճող ծախսերին։ Ի հակադրություն, Միացյալ Նահանգների մոդելը ապրանքը դարձնում է հումք։

2011 թվականին բադի մսի համաշխարհային արտադրությունը կազմել է մոտ 4,2 միլիոն տոննա, իսկ Չինաստանը արտադրել է ընդհանուրի երկու երրորդը, մոտ 1,7 միլիարդ թռչուն։ Հեռավոր Արևելքում բադ արտադրող այլ երկրների թվում են Վիետնամը, Թաիլանդը, Մալայզիան, Մյանմարը, Ինդոնեզիան և Հարավային Կորեան (ընդհանուր 12%)։ Ֆրանսիան (3,5%) ամենամեծ արտադրողն է Արևմուտքում, որին հաջորդում են ԵՄ այլ երկրները (3%) և Հյուսիսային Ամերիկան ​​(1,7%): Չինաստանը նաև սագի և ծովային թռչունների մսի խոշորագույն արտադրողն էր՝ 2,6 միլիոն տոննա համաշխարհային շուկայի 94%-ով։

Ակնկալվում էր, որ 2013 թվականին ձվի համաշխարհային արտադրությունը կհասնի 65,5 միլիոն տոննայի՝ գերազանցելով բոլոր նախորդ տարիները։ 2000-ից 2010 թվականներին ձվի արտադրությունը համաշխարհային մասշտաբով աճում էր տարեկան մոտ 2%-ով, սակայն այդ ժամանակից ի վեր աճը դանդաղել է՝ հասնելով մոտ 1%-ի։ 2018 թվականին ձվի արտադրությունը հասել է 76,7 միլիոն տոննայի՝ 2008 թվականից ի վեր հսկայական 24 տոկոս աճ։

### Ընտանի կենդանիների կտորներ

Ֆրանսիայի Ռունգիս միջազգային շուկայի թռչնաբուծական տաղավարում
Թռչնի միսը հասանելի է թարմ կամ սառեցված, ամբողջական թռչունների տեսքով կամ հոդերի տեսքով (կտորներ), ոսկորից կամ ոսկորից կտրված, տարբեր ձևերով համեմված, հում կամ պատրաստի եփած։

Թռչնի ամենամսեղ մասերը կրծքավանդակի թռչող մկաններն են, որոնք կոչվում են «կրծքի» միս, և քայլող մկանները ոտքերի վրա, որոնք կոչվում են «ազդր» և «թմբուկ»։ Թևերը նույնպես ուտելի են (Գոմեշի թևերը Միացյալ Նահանգներում տարածված օրինակ են) և կարող են բաժանվել երեք հատվածի՝ ավելի մսեղ «թմբկահար», «թևավոր» (նաև կոչվում է «հարթ») և թևի ծայր (նաև. կոչվում է «ֆլապեր»)։ Ճապոնիայում թևը հաճախ զատվում է, և այդ մասերը կոչվում են 手羽元 (*teba-moto* «թևի հիմք») և 手羽先 (*teba-saki* «թևի ծայր»)։

Մուգ միսը, որը թռչնամսաբաններն անվանում են «կարմիր մկան», օգտագործվում է կայուն գործունեության համար՝ հիմնականում քայլելու, հավի դեպքում։ Մուգ գույնը գալիս է միոգլոբին սպիտակուցից, որն առանցքային դեր է խաղում բջիջներում թթվածնի կլանման և պահպանման գործում։ Սպիտակ մկանները, ի հակադրություն, հարմար են միայն կարճատև գործունեության համար, ինչպիսիք են հավերի թռչելը։ Այսպիսով, հավի ոտքի և ազդրի միսը մուգ է, իսկ կրծքի միսը (որը կազմում է թռիչքի հիմնական մկանները) սպիտակ է։ Կրծքագեղձի մկաններով այլ թռչուններ, որոնք ավելի հարմար են կայուն թռիչքի համար, ինչպիսիք են բադերը և սագերը, ունեն կարմիր մկաններ (և հետևաբար՝ մուգ միս)։ Մսի որոշ կտորներ, այդ թվում՝ թռչնամիսը, բացահայտում են ներբջջային մկանային մանրաթելերի մանրադիտակային կանոնավոր կառուցվածքը, որը կարող է դիֆրակցիայի ենթարկել լույսը և առաջացնել երփներանգություն, օպտիկական երևույթ, որը երբեմն կոչվում է կառուցվածքային գունավորում։

Առողջություն և հիվանդություններ (մարդիկ)
----------------------------------------

Կտորներ պոկված հավերից
2022 թվականի դրությամբ ոչ մի կլինիկական փորձարկում չի գնահատել ընտանի թռչունների ներթափանցումը մարդու առողջության վրա։ Թռչնի միսն ու ձուն ապահովում են բարձրորակ սպիտակուց պարունակող սննդային օգտակար սնունդ։ Սա ուղեկցվում է ճարպի ցածր մակարդակով, որն ունի ճարպաթթուների բարենպաստ խառնուրդ։ Հավի միսը պարունակում է մոտ երկու-երեք անգամ ավելի շատ պոլիչհագեցած ճարպեր, քան կարմիր մսի շատ տեսակները, երբ չափվում են քաշով։ Այնուամենայնիվ, առանց ոսկորների, մաշկ չունեցող հավի կրծքամիսի համար քանակությունը շատ ավելի քիչ է։ 100 գ եփած հավի կրծքամիսը պարունակում է 4 գ ճարպ և 31 գ սպիտակուց՝ ի տարբերություն 10 գ ճարպի և 27 գ սպիտակուցի՝ խաշած, անյուղ սթեյքի նույն չափաբաժնի դիմաց։

2011 թվականին Translational Genomics Research Institute-ի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ Միացյալ Նահանգների մթերային խանութներում վաճառվող մսի և թռչնամսի 47%-ը աղտոտված է Staphylococcus aureus-ով, իսկ բակտերիաների 52%-ը դիմադրողականություն է ցուցաբերել հակաբիոտիկների առնվազն երեք խմբի նկատմամբ։ Արտադրանքի մանրակրկիտ եփումը կսպանի այդ բակտերիաները, սակայն հումքի հետ ոչ պատշաճ վարվելուց առաջանում է խաչաձև աղտոտման վտանգ։ Բացի այդ, թռչնամսի և ձվի սպառողների համար առկա է բակտերիալ վարակներ, ինչպիսիք են Salmonella-ն և Campylobacter-ը։ Թռչնաբուծական մթերքները կարող են աղտոտվել այս բակտերիայով բեռնաթափման, մշակման, շուկայավարման կամ պահպանման ժամանակ, ինչը կհանգեցնի սննդի միջոցով փոխանցվող հիվանդությունների, եթե արտադրանքը սխալ եփվի կամ մշակվի։ Ընդհանուր առմամբ, թռչնի գրիպը թռչունների հիվանդություն է, որն առաջանում է թռչնատեսակ գրիպի A վիրուսով, որը սովորաբար չի փոխանցվում մարդկանց։ Այնուամենայնիվ, կենդանի թռչնամսի հետ շփվող մարդիկ վիրուսով վարակվելու ամենամեծ վտանգի տակ են, և դա հատկապես մտահոգիչ է այնպիսի տարածքներում, ինչպիսին է Հարավարևելյան Ասիան, որտեղ հիվանդությունը էնդեմիկ է վայրի թռչունների պոպուլյացիայի մեջ, և տնային թռչունները կարող են վարակվել։ Վիրուսը, հնարավոր է, կարող է մուտացիայի ենթարկվել՝ դառնալով շատ վիրուսային և վարակիչ մարդկանց մոտ և առաջացնել գրիպի համաճարակ։

Բակտերիաները կարելի է լաբորատորիայում աճեցնել սննդանյութերի մշակման միջավայրում, սակայն վիրուսներին անհրաժեշտ են կենդանի բջիջներ, որոնցում կարող են բազմանալ։ Վարակիչ հիվանդությունների դեմ շատ պատվաստանյութեր կարելի է աճեցնել բեղմնավորված հավի ձվերում։ Ամեն տարի միլիոնավոր ձվեր են օգտագործվում գրիպի դեմ պատվաստանյութի տարեկան պահանջները ստեղծելու համար, բարդ գործընթաց, որը տևում է մոտ վեց ամիս այն բանից հետո, երբ որոշում կայացվի վիրուսի շտամներ ներառել նոր պատվաստանյութում։ Այս նպատակով ձու օգտագործելու խնդիրն այն է, որ ձվի ալերգիա ունեցող մարդիկ չեն կարող պատվաստվել, սակայն այս թերությունը կարող է հաղթահարվել, քանի որ հասանելի են դառնում բջիջների վրա հիմնված, այլ ոչ թե ձվի վրա հիմնված մշակման նոր մեթոդները։ Բջջի վրա հիմնված մշակույթը նույնպես օգտակար կլինի համաճարակի դեպքում, երբ կարող է դժվար լինել բավականաչափ մեծ քանակությամբ համապատասխան ստերիլ, բերրի ձվեր ձեռք բերելը։

Տես նաև
-------

* Հավազգիներ
* Բադազգիներ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Consider These 6 Types Of Poultry For Your Farm». *Hobby Farms* (ամերիկյան անգլերեն). 2017 թ․ օգոստոսի 14. Վերցված է 2021 թ․ հունվարի 20-ին.
2. ↑  «Fowl». *HowStuffWorks* (անգլերեն). 2008 թ․ ապրիլի 22. Վերցված է 2021 թ․ հունվարի 20-ին.
3. 1 2 3 4  Lawal, Raman Akinyanju; Martin, Simon H.; Vanmechelen, Koen; Vereijken, Addie; Silva, Pradeepa; Al-Atiyat, Raed Mahmoud; Aljumaah, Riyadh Salah; Mwacharo, Joram M.; Wu, Dong-Dong; Zhang, Ya-Ping; Hocking, Paul M.; Smith, Jacqueline; Wragg, David; Hanotte, Olivier (2020 թ․ դեկտեմբեր). «The wild species genome ancestry of domestic chickens». *BMC Biology*. **18** (1): 13. doi:10.1186/s12915-020-0738-1. PMC 7014787. PMID 32050971.
4. ↑  Killgrove, Kristina (2017 թ․ նոյեմբերի 23). «Ancient DNA Explains How Chickens Got To The Americas». *Forbes* (անգլերեն). Վերցված է 2021 թ․ հունվարի 20-ին. «Chickens were likely first domesticated about 5,400 years ago in Southeast Asia [...].»
5. ↑  «Chickens Were Initially Domesticated for Cockfighting, Not Food». *Today I Found Out* (ամերիկյան անգլերեն). 2013 թ․ օգոստոսի 30. Վերցված է 2021 թ․ հունվարի 20-ին.
6. ↑  «Sources of the world's meat supply in 2012». FAO. Վերցված է 2018 թ․ օգոստոսի 26-ին.
7. 1 2  «Poultry». *The American Heritage: Dictionary of the English Language*. Vol. 4th edition. Houghton Mifflin Company. 2009.
8. ↑  Կաղապար:Oed
9. ↑  «Pullet». *The American Heritage: Dictionary of the English Language*. Vol. 4th edition. Houghton Mifflin Company. 2009.
10. ↑  «Fowl». *Online Etymology Dictionary*. Etymonline.com. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 12-ին.
11. ↑  «Our Poultry». *Poule D'or Chicken* (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2021 թ․ հունվարի 20-ին.
12. ↑  «Poultry». *Online Etymology Dictionary*. Ehitymonline.com. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 12-ին.
13. 1 2 3  «Poultry». *Encyclopædia Britannica*. Encyclopædia Britannica, Inc. 2013 թ․ հունիսի 6.
14. ↑  Crawford, R. D. (1990). *Poultry Breeding and Genetics*. Elsevier. էջ 1. ISBN 0-444-88557-9.
15. ↑  Dixon, Rev Edmund Saul (1848). *Ornamental and Domestic Poultry: Their History, and Management*. Gardeners' Chronicle. էջ 1. «poultry history.»
16. ↑  «Fowl». *The Free Dictionary*. thefreedictionary.com. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 12-ին.
17. ↑  «Game». *Oxford Dictionaries*. Oxford University Press. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ ապրիլի 3-ին. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 8-ին.
18. 1 2  Card, Leslie E. (1961). *Poultry Production*. Lea & Febiger. ISBN 978-0-8121-1241-2.
19. ↑  Eriksson, Jonas; Larson, Greger; Gunnarsson, Ulrika; Bed'hom, Bertrand; Tixier-Boichard, Michele; Strömstedt, Lina; Wright, Dominic; Eriksson J, Larson G, Gunnarsson U, Bed'hom B, Tixier-Boichard M; Vereijken, Addie; Randi, Ettore; Jensen, Per; Andersson, Leif; և այլք: (2008), «Identification of the yellow skin gene reveals a hybrid origin of the domestic chicken», *PLOS Genetics*, **4** (2): e1000010, doi:10.1371/journal.pgen.1000010, PMC 2265484, PMID 18454198`{{citation}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
20. ↑  West, B.; Zhou, B.X. (1988). «Did chickens go north? New evidence for domestication». *J. Archaeol. Sci*. **14** (5): 515–533. Bibcode:1988JArSc..15..515W. doi:10.1016/0305-4403(88)90080-5.
21. ↑  Al-Nasser, A.; Al-Khalaifa, H.; Al-Saffar, A.; Khalil, F.; Albahouh, M.; Ragheb, G.; Al-Haddad, A.; Mashaly, M. (2007 թ․ հունիսի 1). «Overview of chicken taxonomy and domestication». *World's Poultry Science Journal*. **63** (2): 285–300. doi:10.1017/S004393390700147X. S2CID 86734013.
22. ↑  Wang, Ming-Shan; և այլք: (2020). «863 genomes reveal the origin and domestication of chicken». *Cell Research*. **30** (8): 693–701. doi:10.1038/s41422-020-0349-y. PMC 7395088. PMID 32581344. S2CID 220050312.
23. ↑  Liu, Yi-Ping; Wu, Gui-Sheng; Yao, Yong-Gang; Miao, Yong-Wang; Luikart, Gordon; Baig, Mumtaz; Beja-Pereira, Albano; Ding, Zhao-Li; Palanichamy, Malliya Gounder; Zhang, Ya-Ping (2006 թ․ հունվար). «Multiple maternal origins of chickens: Out of the Asian jungles». *Molecular Phylogenetics and Evolution*. **38** (1): 12–19. doi:10.1016/j.ympev.2005.09.014. PMID 16275023.
24. ↑  Zeder, Melinda A.; Emshwiller, Eve; Smith, Bruce D.; Bradley, Daniel G. (2006 թ․ մարտ). «Documenting domestication: the intersection of genetics and archaeology». *Trends in Genetics*. **22** (3): 139–155. doi:10.1016/j.tig.2006.01.007. PMID 16458995.
25. ↑  Piper, Philip J. (2017). «The Origins and Arrival of the Earliest Domestic Animals in Mainland and Island Southeast Asia: A Developing Story of Complexity». In Piper, Philip J.; Matsumura, Hirofumi; Bulbeck, David (eds.). *New Perspectives in Southeast Asian and Pacific Prehistory*. terra australis. Vol. 45. ANU Press. ISBN 9781760460945.
26. 1 2  Blust, Robert (2002 թ․ հունիս). «The History of Faunal Terms in Austronesian Languages». *Oceanic Linguistics*. **41** (1): 89–139. doi:10.2307/3623329. JSTOR 3623329.
27. ↑  Adler, Jerry; Lawler, Andrew (2012 թ․ հունիսի 1). «How the Chicken Conquered the World». *Smithsonian Magazine*. Վերցված է 2014 թ․ ապրիլի 14-ին.
28. ↑  Storey, A. A.; Athens, J. S.; Bryant, D.; Carson, M.; Emery, K.; և այլք: (2012). «Investigating the global dispersal of chickens in prehistory using ancient mitochondrial DNA signatures». *PLOS ONE*. **7** (7): e39171. Bibcode:2012PLoSO...739171S. doi:10.1371/journal.pone.0039171. PMC 3405094. PMID 22848352.
29. ↑  Mrs A Basley (1910). *Western poultry book*. Mrs. A. Basley. էջեր 112–15.
30. ↑  «Online Etymology Dictionary». Etymonline.com. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 21-ին.
31. ↑  «Breed gallery». The Poultry Club of Great Britain. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 21-ին.
32. ↑  Nadeem Ullah. «History of Aseel». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 27-ին. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 15-ին.
33. ↑  «10 Facts About Ducks». *FOUR PAWS International - Animal Welfare Organisation* (անգլերեն). Վերցված է 2022 թ․ հուլիսի 5-ին.
34. 1 2  «Information sheet: The Welfare of Farmed Ducks». RSPCA. 2012 թ․ հուլիսի 1. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ հուլիսի 7-ին. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 8-ին.
35. 1 2 3  Cherry, Peter; Morris, T. R. (2008). *Domestic Duck Production: Science and Practice*. CABI. էջեր 1–7. ISBN 978-1-84593-441-5.
36. 1 2  Dean, William F.; Sandhu, Tirath S. (2008). «Domestic ducks». Cornell University. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հոկտեմբերի 15-ին. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 15-ին.
37. 1 2 3  Buckland, R.; Guy, G. «Origins and Breeds of Domestic Geese». FAO Agriculture Department. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 17-ին.
38. ↑  Streit, Scott (2000). «White Chinese Goose». *Bird Friends Of San Diego County*. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 17-ին.
39. 1 2  «CALU factsheet: Meat geese seasonal production» (PDF). 2009 թ․ հունիսի 1. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 9-ին.
40. ↑  Mo Hong'e (2006 թ․ ապրիլի 11). «China to boost foie gras production». *China View*. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ հունիսի 2-ին. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 9-ին.
41. ↑  «Welfare Aspects of the Production of Foie Gras in Ducks and Geese» (PDF). *Report of the Scientific Committee on Animal Health and Animal Welfare*. 1998 թ․ դեկտեմբերի 16. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2013 թ․ դեկտեմբերի 19-ին. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 9-ին.
42. 1 2  Smith, Andrew F. (2006). *The Turkey: An American Story*. University of Illinois Press. էջեր 4–5, 17. ISBN 978-0-252-03163-2. «turkey bird name.»
43. ↑  C. Michael Hogan. 2008. *Wild turkey: Meleagris gallopavo*, GlobalTwitcher.com, ed. N. L Stromberg Արխիվացված Հուլիս 25, 2017 Wayback Machine
44. ↑  Viegas, Jennifer (2010 թ․ փետրվարի 1). «Native Americans First Tamed Turkeys 2,000 Years Ago». Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ մայիսի 3-ին. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 19-ին.
45. ↑  Pond, Wilson, G.; Bell, Alan, W. eds. (2010). *Turkeys: Behavior, Management and Well-Being*. Marcell Dekker. էջեր 847–849. ISBN 978-0-8247-5496-9.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: editors list (link)
46. ↑  Bill, Joe (2013 թ․ դեկտեմբերի 18). «Can turkey rule the roost all year round?». Your Shepway. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ մարտի 3-ին. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 3-ին.
47. ↑  Jacob, Jacquie; Pescatore, Tony; Cantor, Austin. «Keeping Guinea fowl» (PDF). University of Kentucky. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 9-ին.
48. ↑  Bolla, Gerry (2007 թ․ ապրիլի 1). «Primefacts: Squab raising» (PDF). *Primefacts*. NSW Department of Primary Industries. ISSN 1832-6668. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 9-ին.
49. 1 2  «Compassion in World Farming: Poultry». Ciwf.org.uk. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 27-ին. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 12-ին.
50. ↑  «Animal production and health: Poultry». FAO. 2012 թ․ սեպտեմբերի 25. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 27-ին.
51. ↑  Agritrade. «Poultry Brief 2013». CTA. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ հուլիսի 9-ին. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 28-ին.
52. 1 2 3  Browne, Anthony (2002 թ․ մարտի 10). «Ten weeks to live». *The Guardian*. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 21-ին.
53. ↑  «Meat chicken farm sequence (processing)». Poultry Hub. 2010 թ․ օգոստոսի 20. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 21-ին.
54. 1 2  Sherwin, C. M.; Richards, G. J; Nicol, C. J. (2010). «A comparison of the welfare of layer hens in four housing systems in the UK». *British Poultry Science*. **51** (4): 488–499. doi:10.1080/00071668.2010.502518. PMID 20924842. S2CID 8968010.
55. ↑  «Free-range farming and avian flu in Asia» (PDF). WSPA International. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2013 թ․ դեկտեմբերի 16-ին. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 12-ին.
56. ↑  «History of poultry». Poultry Club of Great Britain. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 28-ին. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 23-ին.
57. ↑  «Types of Show». Poultry Club of Great Britain. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 26-ին. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 23-ին.
58. ↑  Raloff, Janet. Food for Thought: Global Food Trends. Science News Online. May 31, 2003.
59. ↑  «USDA Livestock & Poultry: World Markets & Trade». The Poultry Site. 2013 թ․ ապրիլի 30. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 27-ին. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 24-ին.
60. ↑  Manning, Louise; Baines, R. N.; Chadd, S. A. (2007). «Trends in the global poultry meat supply chain». *British Food Journal*. **109** (5): 332–342. doi:10.1108/00070700710746759.
61. 1 2  «USDA International Livestock & Poultry: World Duck, Goose and Guinea Fowl Meat Situation». The Poultry Site. 2013 թ․ դեկտեմբերի 19. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ հունիսի 29-ին. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 9-ին.
62. 1 2  «Global Poultry Trends: World Egg Production Sets a Record Despite Slower Growth». The Poultry Site. 2013 թ․ հունվարի 16. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 24-ին.
63. ↑  «Global Egg Production Continues to Grow». *International Egg Commission* (բրիտանական անգլերեն). 2020 թ․ հունիսի 19. Վերցված է 2024 թ․ հունվարի 21-ին.
64. 1 2  «Poultry meat cuts». FeedCo USA. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ ապրիլի 30-ին. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 1-ին.
65. ↑  «America, You're Getting Two-Thirds of the Hot Wing». Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ սեպտեմբերի 7-ին. Վերցված է 2014 թ․ ապրիլի 3-ին.
66. ↑  Hosking, Richard (1996). *日本料理用語辞典 (英文): Ingredients & Culture*. Tuttle Publishing. էջ 156. ISBN 978-0-8048-2042-4.
67. ↑  «The color of meat and poultry». USDA: Food Safety and Inspection Service. 2000 թ․ մայիսի 1. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հունիսի 7-ին. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 1-ին.
68. ↑  Martinez-Hurtado, J. L. (2013). «Iridescence in Meat Caused by Surface Gratings». *Foods*. **2** (4): 499–506. doi:10.3390/foods2040499. hdl:10149/597186. PMC 5302279. PMID 28239133.
69. ↑  Connolly G, Clark CM, Campbell RE, Byers AW, Reed JB, Campbell WW. (2022). «Poultry Consumption and Human Health: How Much Is Really Known? A Systematically Searched Scoping Review and Research Perspective». *Advances in Nutrition*. **13** (6): 2115–2124. doi:10.1093/advances/nmac074. PMC 9776623. PMID 36351778.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
70. 1 2  «Poultry and human health». FAO. 2013 թ․ օգոստոսի 1. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 25-ին.
71. ↑  «Feinberg School: Nutrition Fact Sheet: Lipids». Northwestern University. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ հուլիսի 20-ին. Վերցված է 2009 թ․ օգոստոսի 24-ին.
72. ↑  «Nutrition Data - 100g Chicken Breast».
73. ↑  «Nutrition Data - 100g Lean Skirt Steak».
74. ↑  The Translational Genomics Research Institute (2011 թ․ ապրիլի 15). «US meat and poultry is widely contaminated with drug-resistant Staph bacteria, study finds». *Science Daily*. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 27-ին.
75. ↑  «Information on Avian Influenza». *Seasonal Influenza (Flu)*. Centers for Disease Control and Prevention. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 3-ին.
76. ↑  «The evolution, and revolution, of flu vaccines». *FDA: Consumer updates*. U.S. Food and Drug Administration. 2013 թ․ հունվարի 18. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 6-ին.
77. ↑  «Vaccines for pandemic threats». *The History of Vaccines*. 2014 թ․ հունվարի 15. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 5-ին.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ընտանի թռչուններ» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · Մեծ կատալոնական · MESH ID |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 11933813r · GND: 4019681-1 · LCCN: sh85105892 · NDL: 00564722 · NKC: ph114368 |

 |