recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Հայ Գողգոթան**, Գրիգորիս Պալաքյանի Հայոց Ցեղասպանության մասին երկհատոր գիրքն է, որի առաջին հատորը լույս է տեսել Վիեննայում 1922 թվականին, իսկ երկրորդը հեղինակի մահից հետո Փարիզում 1959 թվականին։ Հուշագրությունը հայերի ցեղասպանության պատմության ուսումնասիրության կարևոր սկզբնաղբյուր է։

Դեպքերի ականատես
----------------

1915 թվականի ապրիլի 24-ին Պալաքյանը հայ մյուս մտավորականների հետ ձերբակալվել է և աքսորվել։ Եղել է Այաշի, Չանկըրի, Չորումի, Եոզկաթի, Թոմարզայի և այլ աքսորավայրերում։ Հրաշքով ազատվելով՝ գերմանացու կերպարանքով, 1918 թվականին վերադարձել է Կոստանդնուպոլիս։ 1919 թվականին տեղափոխվել է Ֆրանսիա, ապա Անգլիա։ Ընտրվել է Մանչեստրի, ապա Մարսելի հայ համայնքների հոգևոր առաջնորդ։

Բովանդակություն
---------------

Որպես ականապես և վերապրող՝ հեղինակը ներկայացնում է հարուստ փաստագրական նյութ։ Հեղինակի անլուր չարչարանքների և զրկանքների հետ մեկտեղ գրքում հանգամանորեն ներկայացված է նաև մի ողջ ժողովրդի տառապանքը՝ աքսորի և մահվան ճանապարհին։ Գրքի կարևոր առավելություններից մեկը՝ հայ մտավորականության և հոգևոր դասի, աքսորի ու ձերբակալությունների մասին տրված հավաստի նյութն է։ Հեղինակը, հայ մյուս երևելիների հետ աքորված լինելով, մանրամասն ներկայացնում է նրանց կյանքի վերջին օրերի պատմությունը։

Քաղվածքներ
----------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | … հայոց մեծ դահճապետ Թալեաթը բացահայտորեն ամենուրեք հայտարարում էր, թե, «Հայը հիմքից պետք է մաքրել…: Ապա թե ոչ, եթե 1000 հայ մի արասցե ողջ մնա, կարճ ժամանակ հետո կդառնան 100.000 և դարձյալ թուրք պետության գլխին փորձանք կդառնան»։ |  |


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | … իթթիհադական մահվան անգութ մանգաղը, տարբերություն չէր դնում ո՛չ կուսակցականի, ո՛չ պահպանողականի, ո՛չ մանուկի, ո՛չ ծերի, ո՛չ տղամարդու և ո՛չ կնոջ միջև, հրամանը սաստիկ էր, բնաջինջ անել հայ ցեղը, անխնա կոտորելով մինչև վերջին աննշան բեկորը մահապարտ հայության... |  |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայկական հարց հանրագիտարանից
2. ↑  Նյութեր Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտից

Արտաքին հղումներ
----------------

* Գլենդելու հասարակությանը կներկայացվի Գրիգորիս Բալաքյանի «Հայկական Գողգոթա» գիրքը
**Խառլամպի Կարպովիչ Բարանով** (ռուս.՝ Харла́мпий Ка́рпович Ба­ра­́нов, փետրվարի 23 (մարտի 6), 1892, Mishin, Ուստ-Մեդվեդիցկի օկրուգ, Դոնի զորքի մարզ, Ռուսական կայսրություն - մարտի 5, 1980(1980-03-05), Մոսկվա, ԽՍՀՄ), ռուս արաբագետ, արաբագիտության մոսկովյան դպրոցի հիմնադիրը, Ռուսաստանի գիտությունների վաստակավոր գործիչ (1962), ռուս-արաբերեն բառարանի հեղինակ, պրոֆեսոր (1939)։

Կենսագրություն
--------------

Վաղ հասակում կորցրել է հորը։ Նախնական կրթությունն ստացել է Նովոչերկասսկի տարրական դպրոցում։ Դպրոցն ավարտելուց հետո որոշում է ընդունվել Լազարյան ճեմարանի արաբապարսկաթուրքական բաժանմունք, որի համար ինքնուրույն սովորում է լատիներեն և այլ օտար լեզուներ։ 1912 թվականին ընդունվում է Լազարյան ճեմարան։ 1915 թվականին ավարտում է ճեմարանը և զորակոչվում բանակ, որտեղ նա ուղարկվում է սովորելու Մոսկվայի Ալեքսանդրյան ռազմական վարժարանում, ապա Գոլիցյան ճակատում ծառայության է անցնում կազակական մի գնդում։ Շուտով տեղափոխվում է Պետրոգրադ, որտեղ աշխատում է որպես թուրքերենի թարգմանիչ։ Հեղափոխությունից հետո արևելյան լեզուներ է դասավանդել Ֆրունզեի անվան ռազմական ինստիտուտում, ապա Մոսկվայի արևելագիտության ինստիտուտում (նախկին Լազարյան ճեմարան), որը 1952 թվականին միանում է Մոսկվայի միջազգային հարաբերությունների ինստիտուտին։ Այստեղ դասավանդում է արաբերեն, ղեկավարում է արաբերենի, պարսկերենի, փուշտու և աֆրիկյան լեզուների միավորված ամբիոնը։ Եղել է արևելագիտության ֆակուլտետի դեկան։ Բարանովի գլխավոր գործը եղել է «Ռուս-արաբերեն բառարան»-ի կազմումը։ Բառարանի վրա աշխատել է դեռևս ուսանող տարիներից և առաջին տարբերակը տպագրվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին։ 1976 թվականին հրատարակվում է բառարանի լրացված, վերջնական տարբերակը (ավելի քան 42 000 բառ)։ 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  ⛭  | 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 14352520r · GND: 12599317X · ISNI: 0000000116454566 · LCCN: n84099115 · NKC: mzk2010563933 · NTA: 114754748 · NUKAT: n97004157 · SUDOC: 203096371 · VIAF: 54359777 · WorldCat VIAF: 54359777 |

 |

 |
**Էսպերանտոյի հանրագիտարան**, հանրագիտարան էսպերանտոյի և էսպերանտո շարժման մասին, հրատարակվել է 1934 թվականին Բուդապեշտի «Literatura Mondo» («Գրական աշխարհ») հրատարակչությունում։ Հետագա մի քանի տասնամյակների ընթացքում գիրքը դարձել է էսպերանտոյի և էսպերանտո մշակույթի պատմության առավել լիարժեք ամփոփիչ հրատարակություններից մեկը, որում ներկայացվել են նաև տարբեր երկրների էսպերանտիստների նշանակալի թվով կենսագրություններ։ Որպես էսպերանտոյի պատմության աղբյուր՝ հանրագիտարանը մինչ օրս էլ պահպանում է իր կարևոր նշանակությունը։

Չնայած այն բանին, որ «Էսպերանտոյի հանրագիտարան» անվանը հավակնել են ևս մի քանի հրատարակություններ, տվյալ անվանումը ֆիքսվել է հենց բուդապեշտյան հանրագիտարանին։

Նախորդ հանրագիտարաններ
----------------------

### 1913 թվականի հանրագիտարան

1913 թվականին ռուս էսպերանտիստ Պյոտր Ստոյանը առաջարկել է ստեղծել Համաշխարհային քարտային հանրագիտարան (էսպերանտո՝ Universala Slipa Enciklopedio, USE), որն ըստ նրա գաղափարի կարելի էր հրատարակել ամեն թեմայի համար առանձին քարտերի վրա (հետագայում առանձին քարտերի հիման վրա ամբողջական հավաքածու ձևավորելով)։ Սակայն հրատարակվել են միայն առաջին հինգ քարտերը։

### 1917 թվականի հանրագիտարան

1917 թվականին ռուս էսպերանտիստ Վլադիմիր Շմուլոն Սանկտ Պետերբուրգում հրատարակել է ««Արիադնայի թել» համաշխարհային այբբենական հասցեների գիրք», որի մասին նա գրել է, որ դա «առաջին փորձն է՝ [ստեղծելու] էսպերանտիզմի հանրագիտարան», դրա նախնական տարբերակը սակայն կազմված է եղել միայն քաղվածքներից։ Առաջին 88 էջերը հրատարակվել են Ռիգայում, հետագա էջերի լիարժեք հրատարակությանը խանգարել է պատերազմը։ Այդ հրատարակությունն ըստ էության նշանակալի ազդեցություն չի ունեցել։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  (էսպ.) Энциклопедия Эсперанто, буква «Е» / статья «Enciklopedio de Esperanto» (ссылка проверена 18 января 2011)

Արտաքին հղումներ
----------------

* (էսպ.) Энциклопедия Эсперанто (ссылка проверена 18 января 2011)
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Սուրբ Վարդանանց եկեղեցի

**Սրբոց Վարդանանց եկեղեցի** կամ **Սուրբ Նշան**, Վրաստանի Ախալցխա քաղաքի Մարդա թաղամասում, Սուրբ Նշան բլրի վրա, երբեմնի Զարեհնու Սուրբ Նշան եկեղեցու (հիշատակված 17-րդ դարում) տեղում։

Պատմություն
-----------

Կառուցումը սկսվել է 1862 թվականի մարտին, Ախալցխայի առաջնորդական փոխանորդ Գրիգոր վարդապետ Սագինյանի նախաձեռնությամբ և մեծահարուստ մահտեսի Վարդան Վարդանյանցի հովանավորությամբ։ Օծումը և անվանակոչությունը տեղի են ունեցել 1863 թվականին, իսկ շինարարական աշխատանքները վերջնականապես ավարտվել են 1868 թվականին։

Եկեղեցին 3 մուտքերով, կենտրոնագմբեթ, ութանիստ մույթերով, արևմուտքից կից՝ եռահարկ, իսկ ճակտոնների գագաթներին՝ քառասյուն փոքր զանգակատներով կառույց է։ Ներսում կան երկու մույթեր, իսկ խորանի 2 կողմերում՝ մեկական ավանդատուն։ 1887 թվականին եկեղեցու բակում ամփոփվել է Ախալցխայի պատվավոր քաղաքացի, մեկենաս Վարդան Վարդանյանցի, ավելի ուշ՝ նաև նրա կնոջ աճյունը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայկական հանրագիտարանի գլխ. խմբ. Քրիստոնյա Հայաստան հանրագիտարան, Երևան, «Հայկական Հանրագիտարան հրատարակչություն ՊՈԱԿ», 2002, էջ 27 — 1072 էջ, ISBN 5-89700-016-6։
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Սպորտ (այլ կիրառումներ)

Ֆուտբոլ (Արսենալ - Տոտենհեմ)
**Սպորտ** (ծագումը՝ միջնադարյան անգլերենի ***disport*** *[խաղ, զվարճանք]* բառից), մարդկանց կողմից համակարգված և որոշակիացված ֆիզիկական գործունեություն, որն ներառում է նաև մրցակցության որոշակի աստիճան։ Մրցակցային տարբեր սպորտաձևերում որոշակի կերպ են որոշում հաղթողին կամ հաղթողներին։

Գոյություն ունեն սպորտի հարյուրավոր տեսակներ, որոնք իրենց բնույթով կարող են լինել **թիմային** կամ **անհատական**։ Կան նաև տախտակային (օրինակ՝ շախմատ) և խաղաքարտային խաղեր, որոնց երբեմն որակավորում են որպես սպորտի տեսակ, բայց այնուամենայնիվ՝ մեծ մասամբ սպորտը հիմնված է ֆիզիկական աթլետիզմի վրա։

Սպորտաձևերում գործում են կանոններ, որոնք, բնականաբար, տարբեր սպորտաձևերում տարբեր են։ Տարբեր են նաև հաղթելու գրավականները։ Օրինակ՝ ֆուտբոլում դա հակառակորդից շատ գոլ խփելն է, բասկետբոլում՝ ավելի շատ նետումներ կատարելը և այլն։ Այնինչ կան այնպիսի սպորտաձևեր, ինչպիսիք են գեղասահքը, ջրացատկը և ձիասպորտը, որոնց մասնակիցների հաղթանակը կախված է լավ ցուցադրումից, որը պետք է որոշի ժյուրին։ Այսպիսի սպորտաձևերը հակադրվում են գեղեցկության մրցույթներին կամ բոդիբլիդինգային շոուներին, որոնք հիմնված են միայն արտաքին տեսքի ցուցադրման վրա և որոնց ժամանակ էլ հաղթողները որոշվում են հանդիսության դատավորների կողմից։

Չնայած սպորտաձևերը տարբերվում են միմյանցից, սակայն մարզիկներից բոլորն սպասում են ազնվություն և հարգանք հակառակորդի և մրցավարի նկատմամբ։

Եթե տվյալ բնագավառի մարզիկը համարվում է պրոֆեսիոնալ, ապա նա իր գործունեության համար ստանում է աշխատավարձ։ Գոյություն ունեն սպորտային լիգաներ և՛ անհատական, և՛ թիմային սպորտաձևերի համար։

Տես նաև
-------

* Օլիմպիական խաղեր

Վիքիբառարան

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ընթերցե՛ք **«սպորտ»** բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | ՅուԹյուբ |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Համառոտ հրեական · Մեծ կատալոնական · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · MESH ID · Treccani |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX524968 · BNF: 133188907 · GND: 4056366-2 · LCCN: sh85126887 · NDL: 00571722 · NKC: ph116248, ph943757 |

 |

 |
Ծիրանի ջեմ
**Ջեմ**, **մրգախյուս**, ամբողջական կամ կտրատած մրգերից, հատապտուղներից և որոշ բանջարատեսակներից շաքարով եփված ժելեանման մթերք, պահածոյացված երկարաժամկետ օգտագործման համար։ Պատրաստի մթերքում օշարակը չպետք է անջատվի պտղային զանգվածից։ Պատրաստման համար երբեմն օգտագործվում է նաև մեղր։

Ջեմերի արտադրությունում օգտագործում են թարմ կամ սառեցրած պտուղներ, հատապտուղներ կամ դդում, սեխ` ջեմի տեսակին համապատասխան։

Լավ ժելեացող ջեմ ստանալու համար օգտագործվում են պտուղներ և հատապտուղներ, որոնցում պարունակվում է 1 %-ին մոտ պեկտին և 1 %-ից ոչ պակաս օրգանական թթուներ (pH = 3,2 փ 3,6) ըստ խնձորաթթվի։ Պտուղները պետք է պարունակեն նշանակալի չափով պեկտիններ և թթուներ, որպեսզի ապահովվի մթերքի ժելեացումը։ Ջեմերի ժելեանալու ունակությունը հնարավոր է մեծացնել պեկտինի, պեկտինային կոնցենտրատի կամ խնձորի, սալորի ժելեացնող հյութի, կիտրոնաթթվի կամ գինեքարաթթվի ներմուծումով։

Պատրաստման համար կիրառվում են հետևյալ հաջորդական քայլերը՝ հումքի մեջ պեկտինի պարունակության որոշում և բաղադրատոմսի կազմում, ջոկում, տեսակավորում, լվացում, օշարակի պատրաստում, հումքի նախապատրաստում, ջեմի եփում, ինվերտ շաքարների պարունակության որոշում, լցնում, մակափակում, ստերիլիզացիա։

Օրգանոլեպտիկ ցուցանիշներ
------------------------

|  |  |
| --- | --- |
| **Արտաքին տեսք** | ժելեանման քսվող զանգված չտրորած պտուղներից,որը հորիզոնական մակերեսին չի հոսում, շաքարակալում չի թույլատրվում |
| **Համ և հոտ** | բնորոշ այն պտուղներին, որոնցիցպատրաստված է ջեմը, համը՝ քաղցր կամ քաղցրաթթվաշ |
| **Գույն** | միագույն, բնորոշ այն պտուղներին, որոնցից պատրաստված է ջեմը,բաց պտղամսով պտուղներից ջեմերի համար նաց շագանակագույն երանգ |

### Ֆիզիկա-քիմիական ցուցանիշներ

* Չոր նյութերի պարունակություն (%, ոչ պակաս)
	+ Ստերիլիզացվող՝ 68
	+ Չստերիլիզացվող՝ 72
* Ընդհանուր շաքարների պարունակություն (%)` 62
	+ Կողմնակի խառնուրդներ չեն թույլատրվում

Տե՛ս նաև
--------

* Մուրաբա
* Պովիդլո
* Ցուկատ

Գրականություն
-------------

* *«Պահածոյացման տեխնոլոգիա»*, Ժ. Գ. Աղաջանյան, խմբ. Ա. Ա. Ֆահրադյան. - Երևան։ «ՀՊԱՀ», 2011, Մաս 1 - 405 էջ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  «Որակի հիմնական պահանջները ԳՈՍՏ 7009 – 71 - ի համաձայն»

Վիքիբառարան

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ընթերցե՛ք **«ջեմ»** բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։ |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh85069302 · NDL: 00574979 · NKC: ph119670 |

 |
*Unua Libro* (Առաջին հրատարակություն, 1887, ռուսերեն)


**Unua Libro** (*Առաջին Գիրք*)՝ էսպերանտո միջազգային լեզուն մեկնաբանող առաջին տպագրությունն էր (որն այն ժամանակ կոչվում էր *Lingvo Internacia*, «միջազգային լեզու»)։ Գիրքը առաջին անգամ տպագրվել է ռուսերեն 1887 թ. հուլիս 26-ին Վարշավայում՝ Բժիշկ Լ. Լ. Զամենհոֆի՝ էսպերանտոյի ստեղծողի, կողմից։ Հաջորդող մի քանի տարիների ընթացքում դուրս եկան նոր հրատարակություններ ռուսերեն, եբրայերեն, լեհերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն և անգլերեն լեզուներով։ Այս բուկլետում ընդգրկված էին Հայր Մերը, մեջբերումներ աստվածաշնչից, մի նամակ, բանաստեղծություններ, քերականության տասնվեց կանոնները և 900 արմատից բաղկացած բառային կազմ։ Զամենհոֆը հայտարարել էր որ «միջազգային լեզուն, ազգային լեզուների նման, հանրային սեփականություն է»։ Այս աշխատությունը Զամենհոֆը ստորագրել էր «Doktoro Esperanto» («*Բժիշկ Էսպերանտո*») կեղծանունով, և էսպերանտո անվանումը կապվեց լեզվին, որը էսպերանտո լեզվով նշանակում է՝ «հույս ունեցող»։

Տես նաև
-------

* Proto Esperanto
* Dua Libro

Արտաքին հղումներ
----------------

* *Dr. Esperanto's International Language: Introduction and Complete Grammar* ("Unua Libro" -ի անգլերեն թարգմանությոոնը, R. H. Geoghegan, 1889) գրքի ցանցային HTML տարբերակը՝  Archived 2012-12-22 at the Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Unua Libro Վիքիպահեստում |
*Դավիթ XI (Քարթլիի արքա)'*, Դաուդ խան, 16-րդ դար - մոտ 1579, Ստամբուլ, Օսմանյան կայսրություն), եղել է Քարթլիի արքա։ Իսլամ ընդունելուց հետո պարսից շահ Թահմասպ I-ի կողմից նշանակվել է խան(1562-1578 )։

Կենսագրություն
--------------

Դավիթը Քարթլիի թագավոր Սիմոն I-ի եղբայրն էր, ով իր երկրի ազատագրման համար երկար տարիներ պայքարել էր Սեֆյան Պարսկաստան-ի և Օսմանյան Թուրքիայի դեմ։ Դավիթ XI-ը 1562 թվականին ներկայացել էր Թահմասպ I-ին, հրաժարվել քրիստոնեությունից և ստացել խան կոչումը։ Շահը, նրան նշանակելով Քարթլիի կառավարիչ, պարսկական բանակով ուղարկել էր իր իշխանությունը ի կատար ածելու։ Դավիթ XI-ը պարսկական օկուպացիոն ուժերի և մի քանի հավատարիմ ազնվականների հետ գնում է հաստատվելու Թբիլիսի-ի և Լուվեր Քարթլի-ի շրջաններում (Քարթլիի թագավորության մնացած մասը պատկանում էր Սիմոնին)։ Մրցակից եղբայրները իրար դեմ են դուրս գալիս մարտադաշտում։ Ռազմական գործողությունները տեղի են ունենում Թբիլիսիի շրջակայքում, որը Սիմոնի կողմից պաշարված էր (1567 -1569)։ Պարսիկները իրենց ունեցած գերակշիռ զորուժի շնորհիվ հաղթում են, գերի վերցնում Սիմոնին և շղթայակապ ուղարկում Ալամութի բերդը։ Դաուդ խանը իր տիրապետության տակ է վերցնում ամբողջ Քարթլին։ Ինչպես նախկինում, նա Պարսկաստանին տարեկան տուրք (հարկ) է վճարում։ Հայրենասեր ուժերը Սաչինո Բարաթաշվիլու գլխավորությամբ ընդդիմանում են դավաճան կառավարչին։ 1578 թվականին Պարսկաստանի և Օսմանյան Թուրքիայի միջև խախտվում է խաղաղությունը։ Թուրքական բանակը Լալա Շուստաֆա փաշայի գլխավորությամբ ասպատակում է երկիրը, և Դաուդ խանը ապաստան է գտնում Լոռիում։ Շահը ազատում է Սիմոնին, նրան վերականգնում գահին և ուղարկում կռվելու Օսմանյանների դեմ։ Դաուդ խանը Լոռին հանձնում է թուրքերին, իսկ ինքը փախչում է Ստամբուլ, այնտեղ ստանձնում երկու սանջակների կառավարման գործը։ Նրա որդիները՝ Բագրատը և Խոսրոն, կալվածքներ են ստանում Պարսկաստանում։ Նա Թուրքիայում ապրելու տարիներին կազմում է «Օսմանյան դարաշրջան» բժշկական տրակտատը և մի օրինակը ուղարկում հայրենիք։

Ընտանիքը և երեխաներ
-------------------

Դավիթ XI-ը ամուսնացել է Ելենայի հետ (1569-1578) (Ալեքսանդր II Կախեթցու ազգականուհի)։ 
Ունեցել են հետևյալ երեխաները.

1. Բագրատ II(Կախեթի թագավոր).
2. Աղջիկ՝ ամուսնացած իշխան Հասանբեկ Բարաթաշվիլու հետ.
3. Աղջիկ՝ ամուսնացած Արագվի Դուկի հետ.
4. Աղջիկ՝ ամուսնացած Ադամսուլթան Անդրոնակիշվիլու հետ։ Նրանց աղջիկ Թամարը ամուսնացել է Լուսարբի հետ։ Դավիթը ունեցել է օրինական ժառանգ, որը Ռոստոմն է (Քարթլիի թագավոր)։

Արտաքին հղումներ
----------------

Biography of Simon I Archived 2007-09-27 at the Wayback Machine. (In Georgian)

* Kings of Kartli at *Royal Ark*  website (անգլերեն)
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Մուլք (այլ կիրառումներ)
**Մուլք** (արաբերեն mulk – տիրույթ, սեփականություն, կալվածք), հողային տիրույթի անվանում Մերձավոր և Միջին Արևելքի երկրներում, Հարավային Կովկասում արաբական տիրապետության ժամանակաշրջանում։ Մուլք են կոչվել ինչպես խոշոր ավատները, այնպես էլ համայնքի գյուղացուն պատկանող մշակելի հողակտորները։

Մուլքի տեսակներ
---------------

16-19–րդ դարերում Իրանում, Ադրբեջանում և Արևելյան Հայաստանում մուլքը հասկացվում էր սեփականությունը հողի, ջրի կամ այլ անշարժ գույքի (այգի, ջրաղաց, ձիթհանք, տուն և այլն) նկատմամբ։ Ժառանգման սեփականության իրավունքով ֆեոդալ–կալվածատերերին պատկանող գյուղերը, ի տարբերություն ծառայության համար տրվող ժամանակավոր–պարգևական հողերի՝ թիուլի, նույնպես մուլքեր էին համարվում։ Մուլքը կիրառվել է նաև թագավորության (իշխանություն, սենիորություն), համայնքի հողային սեփականության իմաստով։ Մուլք ունեցող գյուղատերերը կոչվում էին *մալիք* (արաբերեն malik – սեփականատեր), որոնք կարող էին մուլք համարվող իրենց գյուղից ստանալ ռենտա–հարկի մի մասը։ 16-րդ դարից մինչև 19–րդ դարի սկիզբը մուլք էր կոչվում նաև սեփականատիրության իրավունքով տվյալ գյուղական համայնքից գանձվող ռենտան ամբողջությամբ։

Մուլք-ով ձևավորվող իմաստներ
---------------------------

18-19-րդ դարերում Արևելյան Հայաստանում և Ադրբեջանում գյուղից ստացվող ամբողջ հողային ռենտայի (մուլքի) կամ նրա մասի սեփականատերը կոչվում էր *մուլքադար (մուլք ունեցող)*։ Վերջինս իրավունք ուներ որպես հողային ռենտա ստանալ բերքի միայն որոշ մասը (1/10–3/10)։ Գյուղի ընդհանուր ցանքատարածության համայնքի անդամ հողագործ գյուղացիների միջև բաշխման ու օգտագործման իրավունքները տնօրինում էր գյուղական համայնքը։

Մուլքադարին ժառանգությամբ անցնող մուլքը կոչվում էր *մուլք–ե մորուսի* (mulk-e mórusi), գանձագին մուլք՝ *մուլք–ե զարխարիդ* (mulk-e zarkharid)։ Գյուղից ստացվող մուլքի ամբողջությունը, *մսխալի* (թանկարժեք մետաղի զանգվածի չափման միավոր) նմանությամբ, բաժանվում էր 6 մասի (դանգերի)։ Մուլքը կարող էր օտարվել կամ փոխանցվել ժառանգներին ամբողջությամբ կամ դանգերով, իսկ առ ու ծախի դեպքում՝ *կես կամ քառորդ դանգով (թասուջ), 1/8 դանգով (շաիր)* կամ դրանց կոտորակներով։

Հողատիրությունը կոչվել է *Մուլքադարություն*, որը ձևավորվելով Արաբական խալիֆայությունում, հարատևել է մինչև 15-19-րդ դարեր։ Հարավային Կովկասում մուլքադարությունը գոյատևել է մինչև 1870-ական թվականների հողային բարենորոգումները։

Տես նաև
-------

* Պետական մուլքադարական գյուղացիներ

Գրականություն
-------------

* Есаян А․ М․, Мулькадарское право в Армении, Е․, 1948
* Петрушевский И․ П․, Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI–начале XIX вв․, Л. 1949
* Папазян А․ Д․, Аграрные отношения в Восточной Армении в XVI–XVII веках, Е․, 1972․

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 75)։*  |
| Կոմպիլյատորի կառուցումը  |
| --- |
| 
Ընդհանուր թեմաներ |
| * Լեքսիկական վերլուծություն
* Շարահյուսական վերլուծություն
* Ծրագրի կատարում
* Կապերի խմբագրիչ
* Դինամիկ կապերի խմբագրիչ
* Ծրագրի բեռնիչ
* Տրանսլյատոր
* Կոմպիլյատոր
* Դեկոմպիլյատոր
* Կրոսս կոմպիլյատոր
* Դինամիկ կոմպիլյացիա
* JIT-կոմպիլյացիա
* AOT-կոմպիլյացիա
* Ինտերպրետատոր
* Run-time գրադարան
* Ծրագրի կատարման ժամանակ
* Կոմպիլյացիայի ժամանակ
* Ելակոդ
* Օբյեկտային կոդ
* Բայթկոդ
* Մեքենայական կոդ
* Միկրոկոդ
* Բացարձակ կոդ
 |
| * դ
* ք
* խ
 |

**Բացարձակ կոդը** (*absolute code*) ծրագրային կոդ է՝ անհրաժեշտ անմիջապես պրոցեսսորի կատարման համար, այսինքն կարիք չունի լրացուցիչ մշակման (օրինակ՝ կոդի տարբեր մասի հղումների թուլյատրումը կամ հիշողության հասցեների կապումը հիմնականում բեռնիչի կողմից կատարվող)։ Բացարձակ կոդի օրինակներ են հանդիսանում կատարվող ֆայլերը *.COM* ֆորմատով կամ սկզբնաբեռնիչը։ Հաճախ բացարձակ կոդը հասկացվում է ավելի նեղ իմաստով ինչպես *անկախ-դիրքային կոդը* (Այսինքն կոդ՝ կապված հիշողության որոշակի հասցեների հետ )։

Անկախ-դիրքային կոդ
------------------

**Անկախ-դիրքային կոդը** (անգլ.՝ position-independent code) ծրագիր, որը կարող է փոխադրվել հիշողության ցանկացած հատված, քանի որ բոլոր հիշողության բջիջների հղումները իրենում հարաբերական են։ Այդպիսի ծրագիրը ցանկացած ժամանակ կարող է տեղափոխվել հիշողության այլ հատված, ի տարբերություն *փոխադրելի ծրագրերի*, որը թեև կարող է բեռնված լինել հիշողության ցանկացած հատված, բայց բեռնելուց հետո պետք է մնա նույն տեղում։

Անկախ-դիրքային կոդի ստեղծման հնարավորությունը կախված է ճարտարապետությունից (*architecture*) և նշանակային պլատֆորմի հրամանների համակարգից։ Օրինակ, եթե հրամանների համակարգում բոլոր անցումների հրամաններում պետք է նշվեն բացարձակ հասցեներ, ապա անցումներ պահաջող այդ կոդը գործնականում անհնար է դարձնել անկախ-դիրքային։ x86 ճարտարապետությունում տվյալների հետ աշխատող անմիջական հասցեավորված հրամաններում ներկայացված է միայն բացարձակ հասցեներ, բայց քանի որ տվյալների հասցեները համարվում են սեգմենտային ռեգիստրի համեմատական, որը կարող է փոխվել ցանկացած ժամանակ, դա թույլ է տալիս տվյալների համար ստեղծել անկախ-դիրքային կոդ՝ իր հիշողության բջիջներով։ Բացի դրանից որոշ հրամանների հավաքածուներ կարող են հանվել ինքնամոդիֆիկացված կոդի (*Self-modifying code* ) կամ ոչ տվյալ հրամանների հաջորդականության օգնությամբ։

* Basics of Compiler Design
* Language Implementation Patterns Archived 2016-03-05 at the Wayback Machine.
Վարդարան
**Վարդարան** (լատին․՝ rosarium — բառացի՝ վարդաշղթա), համրիչ, որն օգտագործվում է Աստվածամորը նվիրված «Վարդարանի աղօթքը» կատարելու համար։

Պատմություն
-----------

Աստվածամայրը Վարդարան է նվիրում սուրբ Դոմինիկին, նկարիչ՝ Գվիդո Ռենի, 1596—1598
Առաջին հիշատակությունները Վարդարանի վերաբերյալ սկսվում են 11-րդ դարից։ Նախապես այն օգտագործվել է Սաղմոսարանի 150 սաղմոսները կարդալու համար և միայն 13-րդ դարից սկսած է, որ ստացել է այժմյան տեսքն ու նշանակությունը։ Ընդհանրական Եկեղեցում Վարդարանի կիրառությունը կապվում է Սուրբ Դոմենիկի տեսիլքի հետ, որում Աստվածամայրը նրան հանձնում էր Վարդարանը։ Վարդարանով աղոթելու ավանդությունը մեծ տարածում է գտել հատկապես 15-րդ դարից՝ շնորհիվ Դոմինիկյան վանականների։ Ավանդաբար Վարդարանի աղոթքի հետ է կապվում Եվրոպայի հաղթանակը Օսմանյան կայսրության նկատմամբ՝ 1571 թվականի Լեպանտոյի ճակատամարտում, որի կապակցությամբ Կաթոլիկ Եկեղեցում կարգվել է «Կույս Մարիամ՝ Վարդարանի թագուհի» տոնը։ Ըստ Ընդհանրական Եկեղեցու՝ Վարդարանի աղոթքի անհրաժեշտությունը վերստին շեշտվել է 1858 թվականին Լուրդում և 1917 թվականին Ֆաթիմայում Աստվածամոր հայտնությամբ։

Նկարագրություն
--------------

Գրականություն
-------------

* *Beads and Prayers: The Rosary in History and Devotion* by John D Miller, Continuum, 2001, ISBN 0860123200.
* *Five for Sorrow, Ten for Joy: A Consideration of the Rosary* by J. Neville Ward (Doubleday, 1973); revised as *Five for Sorrow, Ten for Joy: Meditations on the Rosary* (Seabury Classics, 2005) - an ecumenical Methodist minister's book on the Rosary. ISBN 1-59628-012-3
* *Rosary of Our Lady of Sorrows*, Friar Servants of Mary, Chicago, Illinois, 1990.
* *The Lourdes Pilgrim*, by Oliver Todd, Matthew James Publishing, 2003, p. 41.
* *God Alone: The Collected Writings of St. Louis Marie De Montfort*, by Saint Louis de Montfort, Montfort Publications, 1995 ISBN 0-910984-55-7

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Ստեղծագործությունների տեքստ | Գուտենբերգ նախագիծ |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Կրուգոսվետ · Մեծ կատալոնական · Մեծ կատալոնական · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Catholic (1997—…) · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 11945847r · GND: 4050563-7 · LCCN: sh85115404 · Microsoft: 2776052105 |

 |
**Սիմֆոնիա № 2**Ռե մաժոռ, օպ. 36- Լյուդվիգ վան Բեթհովենի սիմֆոնիան։ Նվիրված է կոմպոզիտորի հովանավորին՝ Կարլ Լիհնովսկիին։

Սիմֆոնիան գրվել է 1801- 1802 թվականներին, հիմնականում վիեննական Հայլիգենշտադե արվարձանում, և մասամբ Վիեննայում։ Պրեմերիան տեղի է ունեցել Վիեննայի Ան դեր Վին թատրոնում 1803 թվականի ապրիլի 5-ին, երաժշտավարը եղել է հեղինակը։

Նվագախմբի կազմ
--------------

**Փայտե փողայիններ**

2 Ֆլեյտա

2 Հոբոյ

2 Կլառնետ (A)

2 Ֆագոտ

**Պղնձե փողայիններ**

2 Վալդհոռն (D)

2 Շեփոր (D)

**Հարվածայիններ**

Լիտավր

**Լարայիններ**

I և II ջութակներ

Ալտեր

Թավջութակներ

Կոնտրաբասներ

Մասեր
-----

1. Adagio molto — Allegro con brio
2. Larghetto
3. Scherzo. Allegro
4. Allegro molto

Ծանոթագրություններ
------------------



|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
**Լյուդվիգ վան Բեթհովենի սիմֆոնիաներ** |
| --- |
|  |
| 
 № 1 (դո մաժոր) • № 2 (ռե մաժոր) • № 3 («Հերոսական», մի-բեմոլ մաժոր) • № 4 (սի-բեմոլ մաժոր) • № 5 (դո մինոր) • № 6 («Հովվերգական», ֆա մաժոր) • № 7 (լյա մաժոր) • № 8 (ֆա մաժոր) • 9-րդ սիմֆոնիա |

 |
**№ 3 («Հերոսական», մի-բեմոլ մաժոր), օպ. 55**- Լյուդվիգ վան Բեթհովենի սիմֆոնիան։ Ի սկզբանե Բեթհովենը գրել է Նապոլեոնի պատվին, նրա ճակատագրի և հերոսական գործունեության համար, ով եղել է այդ ժամանակների սերունդի կուռքը։ Բայց հետագայում հիասթափվելով Նապոլեոնի քաղաքականությունից, Բեթհովենը հեռացրել է նրա անունը երաժշտական պարտիտուրայից, առանց ինչ-որ նոտա փոփոխելու։ Գրվել է՝ 1803-1804 թվականներին։ Պրեմերիան կայացել է 1805 թվականի ապրիլի 7-ին։ 

* № 3 («Հերոսական», մի-բեմոլ մաժոր)№ 3 («Հերոսական», մի-բեմոլ մաժոր)

Սիմֆոնիայի պրեմերիան տեղի է ունեցել մի համերգի ժամանակ Անտոն Էբերլայի մի բեմոլ մաժոռ, օպ. 33 սիմֆոնիայի հետ, որը հանդիսատեսը ընդունեց Բեթհովենի սիմֆոնիայից լավ։

Նվագախմբի կազմ
--------------

**Փայտե փողայիններ**

2 Ֆլեյտա

2 Հոբոյ

2 Կլառնետ (B)

2 Ֆագոտ

**Պղնձե փողայիններ**

2 Վալդհոռն (Es)

2 Շեփոր (Es)

**Հարվածայիններ**

Լիտավր

**Լարայիններ**

I և II ջութակներ

Ալտեր

Թավջութակներ

Կոնտրաբասներ

Մասեր
-----

1. Allegro con brio (12 – 18 րոպե) (E-flat մաժոռ)
2. Marcia funebre: Adagio assai (14 – 18 րոպե) (C մաժոռ)
3. Scherzo: Allegro vivace (5 – 6 րոպե) (E-flat մաժոռ)
4. Finale: Allegro molto (10 – 14 րոպե) (E-flat մաժոռ)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ինտերակտիվ տեղեկություն, նվիրված Սիմֆոնիային № 3

Նվիրված է կայսրերին

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
**Լյուդվիգ վան Բեթհովենի սիմֆոնիաներ** |
| --- |
|  |
| 
 № 1 (դո մաժոր) • № 2 (ռե մաժոր) • № 3 («Հերոսական», մի-բեմոլ մաժոր) • № 4 (սի-բեմոլ մաժոր) • № 5 (դո մինոր) • № 6 («Հովվերգական», ֆա մաժոր) • № 7 (լյա մաժոր) • № 8 (ֆա մաժոր) • 9-րդ սիմֆոնիա |

 |
|  |
| --- |
| **Բազմախոզան որդեր** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Կենդանիներ (Animalia) |
| **Ենթաթագավորություն** | Երկկողմանի համաչափ կենդանիներ (Bilateria) |
| **Ինֆրաթագավորություն** | Նախաբերաններ (Protostomia) |
| **Տիպ/Բաժին** | Օղակավոր որդեր (Annelida) |
| **Դաս** | **Բազմախոզան որդեր** (Polychaeta)Grube, 1850 |

**Բազմախոզան որդեր**, (անգլ.՝ Polychaeta), օղակավոր որդերի դաս։ Երկարությունը՝ 1 մմ։ Մարմինը բաղկացած է առանձին (երբեմն մի քանի հարյուր) հատվածներից և բաժանվում է 3 մասի՝ գլխային, իրանային, անալ (պիգիդիում)։ Առաջին երկուսն ապահովված են զույգ կողային ու շարժական ելուստներով (պարապոդիումներով)։ Յուրաքանչյուր ելուստ կազմված է 2 ճյուղից՝ մեջքային և որովայնային, ունի բեղիկ և վերջանում է խոզանների խրձով (որտեղից՝ բազմախոզան անունը)։ Ունեն աչքեր և հավասարակշռության օրգաններ՝ ստատոցիստներ։ Բաժանասեռ են, բեղմնավորությունը արտաքին է, զարգանում են մետամորֆոզով։ Հազվադեպ բազմանում են անսեռ ճանապարհով։ Տեսակների մեծ մասն ապրում է ծովերում, մյուսները՝ քաղցրահամ ջրերում՝ տարբեր խորությունների վրա։ Հայտնի է 4000 տեսակ։ Դրանցից նախկին ԽՍՀՄ տարածքում հանդիպում է 600-ը։ Սնվում են կենդանի օրգանիզմներով, որոշ տեսակներ մակաբույծներ են։ Բազմախոզան որդեր սնունդ են ձկների, իսկ ծանծաղ ջրերում՝ թռչունների համար։ Բազմախոզան որդերի պալոլո տեսակը արևադարձային երկրներում օգտագործվում է որպես սնունդ։

Ծանոթագրություններ
------------------



|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · Նոր · MESH ID |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · iNaturalist · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 12102539h · LCCN: sh85104596 · Microsoft: 2781123465 · NDL: 00572640 · NKC: ph370209 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 211)։*  |
**Ազատության մեդալ**, Նորվեգիայի պետական պարգև։

Պատմություն
-----------

Ազատության մեդալը հաստատվել է Նորվեգիայի Հակոն VII թագավորի կողմից 1945 թ.-ի մայիսի 18-ին Ազատության խաչ մեդալի հետ միասին։ Այն տրվել է զինվորական սխրանքների համար նորվեգական և դաշնակից զինուժի այն ներկայացուցիչներին, ովքեր կապված չեն եղել անմիջապես զինվորական ծառայության հետ։

Նկարագրություն
--------------

Մեդալը շրջանաձև է և պատրաստված բրոնզից։ Դիմային մասում պատկերված է Հակոն VII թագավորի զինանշանը դրված *«V»* տառի վրա (*victory* նշանակում է հաղթանակ)։ Գրությունը վերցված է կետագծով գծված շրջանագծի մեջ, որից դուրս՝ մեդալի եզրերին գրված է *«ALT FOR NORGE»* (վերևից), *«1940-1945»* (ներքևից)։ Գրությունները իրարից բաժանված են խաչով։ Հակառակ կողմում դուբի տերևներից պատրաստված դափնեպսակ է։ Մեդալը ամրակով ամրացված է մետաքսից պատրաստված մուգ կապտավուն ժապավենին։

 Առօրյա օգտագործման համար նախատեսված է նաև մեդալի ժապավենով փաթաթված սալիկ։

Պատկերասրահ
-----------

* Ազատության մեդալը պարգևատրման տուփի մեջԱզատության մեդալը պարգևատրման տուփի մեջ
* Մեդալի հետ տրվող հավաստագիրըՄեդալի հետ տրվող հավաստագիրը
* Հակոն VII թագավորի կնիքըՀակոն VII թագավորի կնիքը

Աղբյուրներ
----------

* King Haakon VII's Freedom Medal. (անգլերեն)
**Արգա** (իսպ.՝ Arga), գետ Նավառայում՝ Իսպանիայում։ Արագոն գետի վտակներից, որն էլ իր հերթին Էբրո գետի վտակներից է։ Արգա գետը հնում հայտնի է եղել Ռունա անունով։
Գտնվելով Իսպանիայի հյուսիս-արևելքում՝ գետը ձգվում է 145 կիլոմետր (90 մղոն) և ունի 2.759 կիլոմետր քառակուսի ջրահավաք ավազան, որից 2.652 քառակուսի կիլոմետրը Նավառայում է, իսկ մնացած 107 կիլոմետր քառակուսին Արակլի մոտակայքում։
Գետի ակունքը Էստերիբար գյուղի հյուսիսում է և սահմանակից է Ֆրանսիային։ Այն Բունեսի մոտակայքում թափվում է Արագոն գետը։
Գետը Էստերիբարի մոտակայքում պատնեշում է Էգեյան ջրամբարը։ Ամբարտակը գլխավորապես ծառայում է Արգո գետի վրա գտնվող ամենամեծ քաղաքի՝ Պապլոնայի բնակչության կարիքները հոգալու համար։

Բուսականություն
---------------

Ավազանի վերին հատվածում գետը շրջափակված է հաճարենու ծառերով։ Էգեյան ջրամբարի շրջակայքը աչքի է ընկնում թփերի բազմազանությամբ։ Այստեղ աճում են լաստենի, հացենի, թխկի և հասարակ շագանակենի։
Ջրամբարի ստորին հատվածը ակոսված է կաղնու, շոտլանդական սոճու ծառերով և շիմշատ թփերով։

Ծանոթագրություններ
------------------



|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ կատալոնական |

 |
Սպիրտային բոց և նրա սպեկտրը:
**Սպեկտրասկոպիա,** ֆիզիկայի բաժին, նվիրված էլեկտրամագնիսական ճառագայթման սպեկտրների ուսումնասիրմանը, ավելի լայն իմաստով՝ տարբեր տեսակների ճառագայթումների սպեկտրների ուսումնասիրմանը։ Սպեկտրասկոպիայի մեթոդները օգտագործվում են ատոմների, մոլեկուլների, և նրանցից կազմված մարմիների էներգետիկ կառուցվածքների հետազոտման համար։ Սպեկտրասկոպիան օգտագործվում է այնպիսի մակրոսկոպիկ հատկությունների հետազոտություների համար ինչպիսիք են ջերմաստիճանը և խտությունը, իսկ վերլուծական քիմիայում՝ համապատասխան նյութերի հայտնաբերումը։

Սպեկտրասկոպիայի առավելութույններից է *in situ* հետազոտման հնարավորությունը, այսինքն առանց անմիջական հպման, հեռավորության վրա և առանց նյութի համապատասխան պատրաստման։ Այդ իսկ պատճառով նա մեծ թափով զարգացում է ստացել և լայն տարածում է գտել, օրինակ՝ լայն կիռառություն ունի աստղագիտության մեջ։

Սպեկտրասկոպիայի խնդիրներ
------------------------

**Ուղիղ խնդիր**՝ սպեկտրի տեսակի կանխատեսումը կախված նյութի տեսակից, կազմությունից և այլ նման պարամետրերից։

**Հակադարձ խնդիր**՝ որոշել նյութի նյութագրական հատկություները կախված սպեկտրի հաթկություներից։

Սպեկտրասկոպիայի տեսակներ և մեթոդներ
-----------------------------------

Սպեկտրասկոպիայի հետազոտման տեսակները լինում են տարբեր և այդ տեսակները ունեն իրեն մեթոդների հավաքածուն։

* ատոմական սպեկտրասկոպիա՝ հետազոտում է էլեկտրոնների էներգետիկ անցումները ատոմական օրբիտաներում։
	+ Ատոմա-աբսորբցիոն սպեկտրոսկոպիա
	+ Ատոմա-էմիսիոն սպեկտրոսկոպիա
	+ Ատոմային ֆլուրոսցենցիա
* մոլեկուլային սպեկտրասկոպիա՝ հետազոտում է էներգետիկ անցումները էլեկտրոնների միջև, մոլեկուլների տատանողական և պտտողական էներգետիկական մակարդակներում։
	+ Ֆոտոէլեկտրոնային սպեկտրասկոպիա
	+ Օպտիկական սպեկտրասկոպիա (ալիքների տեսանելի տիրույթում)
	+ Ենթակարմիր սպեկտրասկոպիա
	+ Անդրամանուշակագույն սպեկտրասկոպիա
	+ Ռենգենյան սպետրասկոպիա
	+ Տերահերցային սպեկտրասկոպիա
	+ Միկրոալիքաին սպեկտրասկոպիա
	+ Մյոսբաուերյան սպեկտրասկոպիա
	+ Մաս-սպեկտրոսկոպիա
	+ Լույսի կոմբինացված տարալուծման սպեկտրասկոպիա
	+ Միջուկամագնիսական ռեզոնանս
	+ Էկոկտրոնային պարամագնիսական ռեզոնանս

Տե՛ս նաև
--------

* Սպեկտրալ անալիզ
* Սպեկտրաֆոտոմետրիա
* Միջուկային ֆիզիկա

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Юков Е. А.* Спектроскопия // Физическая энциклопедия / Гл. ред. А. М. Прохоров. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1994. — Т. 4. — С. 625. — 704 с. — Կաղապար:Число экз. — ISBN 5-85270-087-8

Արտաքին հղումներ
----------------

* Официальный сайт Института спектроскопии Российской академии наук
Ծովաբերդ, Կիլիկյան Հայաստանի Կոռիկոս քաղաքում
**Բերդատեր պարոն**. Կիլիկիայի հայկական պետության խոշոր ֆեոդալ իշխան; Բերդատեր պարոնները կազմել են պետության իշխող դասակարգի՝ ազնվականության վերնախավը։ Մոտ 80 բերդատեր պարոններից յուրաքանչյուրն ունեցել է իր կալվածքը, բերդը և զորքը, հաճախ եղել նաև համապատասխան գավառի տերն ու կառավարիչը։ Կալվածքի և բերդի ժառանգական տերը կոչվել է հայրենատեր բերդատեր պարոն, իսկ դրանք թագավորից պայմանական տիրակալության կարգով ստացածը՝ ոչ հայրենատեր բերդատեր պարոն։ Նրանք պարտավոր էին թագավորի կանչով ներկայանալ իրենց զինվորական ջոկատներով, հավաքել հարկերը և մուծել գանձարան, մասնակցել արքունիքի դիվանի նիստերին։ Թագավորը կարող էր ոչ հայրենատեր բերդատեր պարոններից վերցնել կալվածքն ու բերդը, իսկ հայրենատեր բերդատեր պարոնների տիրույթն ենթակա էր բռնագրավման լոկ դիվանի համաձայնությամբ և վճռով։

* Այս հոդվածի սկզբնական տարբերակը մասամբ կամ ամբողջությամբ վերցված է «Համառոտ Հայկական Հանրագիտարանից»։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 420)։*  |
**Զուլֆիկար'** (պարս.՝ ذوالفقار'), իրանական արտադրության հիմնական մարտական տանկ։

Արտադրություն
-------------

Զուլֆիկար տանկը մշակել է ցամաքային զորքերի փոխհրամանատար բրիգադի գեներալ Միր-Յունես Մասումզադեն՝ հետախուզումների ացնկացման և զինված ուժերի համար։ Զուլֆիկար տանկի նախագիծը ստեղծվել է 1990-ական թվականներին։ Զուլֆիկար տանկի առաջին նախատիպերը ատեղծվել են 1993 թվականին։ Զուլֆիկար տանկերը սկսվել են շահագործվել իրանական բանակում 1997 թվականին։

Մարտավարատեխնիկական տվյալներ
----------------------------

Զուլֆիկար տանկը շահագործվում է անձնակազմի երեք, այդ թվում՝ հրամանատարի, հրետաձիգի և վարորդի կողմից։ Զուլֆիկար տանկի երկարությունը կազմում է 7 մ (փողով ~ 9.5 մ), լայնությունը՝ 3.6 մ, իսկ բարձրությունը՝ 2.5 մ։ Զուլֆիկար տանկի մարտական քաշը կազմում է 40 տ։ Զուլֆիկար տանկն ունի 125 մմ-անոց գնդացիր, որը կրակում է ճշտգրիտ։ Տանկի ամենավերին հատվածում տեղադրված է 12.7 մմ-անոց գնդացիր։ Զուլֆիկար տանկը սնուցվում է դիզելային շարժիչով՝ զարգացնելով 1000 ձիաուժ հզորություն։ Զուլֆիկար տանկի առավելագույն արագությունը կազմում է 60-70 կմ/ժ։ Զուլֆիկար տանկի վառելիքի պաշարը կազմում է 500 կմ։ Զուլֆիկար տանկը պողպատե զրահապատված է։ Այն պաշտպանում է փոքր զենքերից և հրետանային արկերից։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

Արտաքին հղումներ
----------------

* Zulfiqar 1 Main battle tank(անգլ.)
* Տանկի տարբերակների նկարագրություն (ֆր.)
* ACIG.org Զուլֆիկար 3-ի լուսանկարները Թեհրանում 2003 թ. անցած զորահանդեսին
* IranDefence.net Զուլֆիկար 3-ի լուսանկարները

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Ժամանակակից միջին և հիմնական մարտական տանկեր |
| --- |
|  |
| 
Միացյալ Թագավորություն Չելենջեր 2 •
Գերմանիա Լեոպարդ-2 •
Իսրայել Մերկավա •
Հնդկաստան Արջուն •
Իրան Զուլֆիկար •
Սաբալան •
Իտալիա Արիետե •
Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն Տիպ 96 •
Տիպ 99 •
Հյուսիսային Կորեա Մ2002 •
Պակիստան Ալ-Խալիդ •
Լեհաստան PT-91 •
Ռուսաստան Տ-72 •
Տ-80 •
Տ-90 •
Ռումինիա TR-85 •
Թուրքիա Ալթայ •
Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ Աբրամս Մ1 •
Ուկրաինա Օպլոտ-Մ •
Տ-84 •
Տ-64 •
Ֆրանսիա Լեկլերկ •
Հարավային Կորեա K1 • K2 •
Ճապոնիա Տիպ 90
 |

 |
**Միջազգային տիեզերական իրավունք**, տիեզերական տարածության և երկնային մարմինների իրավական ռեժիմը որոշող, դրանց հետազոտման և օգտագործման ընթացքում պետությունների հարաբերությունները կարգավորող սկզբունքների և նորմերի համակցություն է։

Միջազգային տիեզերական իրավունքի սկիզբը դրվել է 1957 թվականի առաջին արհեստական արբանյակի արձակումից անմիջապես հետո։ Հետագայում հիմնադրվել են միջազգային տիեզերական իրավունքի ոլորտում համապատասխան իրավասությամբ օժտված միջազգային մարմիններ ու կազմակերպություններ։ ՄԱԿ–ի կողմից ստեղծվել է Տիեզերական տարածության խաղաղ օգտագործման կոմիտեն, Արբանյակային կապի միջազգային կազմակերպությունը։

Միջազգային տիեզերական իրավունքի աղբյուրները միջազգային պայմանագրերն են։ Դրանց թվում է տիեզերական տարածության, ներառյալ Լուսնի և երկնային մարմինների հետազոտման և օգտագործման պետությունների գործունեության սկզբունքների մասին 1967 թվականի պայմանագիրը, տիեզերագնացներին փրկելու, վերադարձման և տիեզերական տարածություն արձակված օբյեկտների վերադարձման մասին 1968 թվականի համաձայնագիրը և այլն։

Միջազգային տիեզերական իրավունքի հիմնական սուբյեկտները պետություններն են, քանզի հենց նրանք են իրականացնում տիեզերական գործունեության հիմնական ծավալը։ Երկրորդային սուբյեկտներ են Միջազգային կազմակերպությունները։

Միջազգային տիեզերական իրավունքը չի բացառում ոչ կառավարական կազմակերպությունների կողմից տիեզերական գործունեություն իրականացնելու հնարավորությունը։ Այդ սուբյեկտները գործունեությունը իրականացնում են համապատասխան պետության թույլտվությամբ և մշտական վերահսկողությամբ։

Միջազգային տիեզերաան իրավունքը հիմնվում է ընդհանուր միջազգային իրավունքի սկզբունքների վրա, ներառյալ ՄԱԿ–ի կանոնադրությունը։ Միջազգային տիեզերական իրավունքում ձևավորվել են հետևյալ սկզբունքները՝

1. տիեզերական տարածության և երկնային մարմինների հետազոտման և օգտագործման ազատության սկզբունքը,
2. տիեզերական գործունեության համար պետությունների պատասխանատվության սկզբունքը,
3. տիեզերական տարածության և երկնային մարմինների ազգային յուրացման արգելման սկզբունքը,
4. տիեզերական տարածությանը և երկնային մարմիններին վնաս չպատճառելու սկզբունքը։

Պատասխանատվությունը միջազգային տիեզերական իրավունքում Տիեզերքի մասին 1967 թվականի պայմանագրով սահմանվել է ընդհանուր կանոն, որի համաձայն պետությունը պատասխանատվություն է կրում ամբողջ ազգային գործունեության համար անկախ նրանից՝ այն իրականացվում է կառավարության, թե ֆիզիկական, թե իրավաբանական անձանց կողմից։

Արձակող պետությունը լրիվ և բացարձակ պատասխանատվություն է կրում իր տիեզերական օբյեկտի թռիչքի հետևանքով անձանց կամ գույքին պատճառված վնասի և փոխհատուցման համար։ Եթե վնասն պատճառվել է այլ պետության տիեզերական օբյեկտին, դրանցում գտնվող անձանց կամ գույքին, արձակող պետությունը պատասխանատվություն է կրում միայն իր մեղքի առկայության դեպքում։ Պատասխանատվության հարցը լուծվում է միջպետական մակարդակով, նույնիսկ այն դեպքերում, երբ վնասն պատճառվել է ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձանց։

Այլ պետությունների տարածքում հայտնաբերված տիեզերական օբյեկտների և դրանց մասերի նկատմամբ սեփականության իրավունքը պահպանվում է և դրանք ենթակա են գրանցման պետության հաշվին։

Տես նաև
-------

* Իրավագիտություն

Գրականություն
-------------

* Վ. Քոչարյան Միջազգային իրավունք, Երևան 2002 թ.
**Սուլավեսի** (Sulawesi), *Ցելեբես* (Celebes), կղզի Մալայան արշիպելագում, Ինդոնեզիա յի տարածքում։ Տարածությունը 170 000 կմ² է, բնակչություն 410,4 մլն (1980)։ Կազմված է գրանիտներից, զնեյսներից, մեզոզոյան կրաքարերից, նստվածքային և հրաբխային ապարներից։ Ափերը առավելապես զառիթափ են, նրանց երկարությամբ տեղ–տեղ զարգացած են կորալային խութերը։ Գերակշռում են լեռները, կան գործող հրաբուխներ։ Հաճախակի են երկրաշարժերը։ Կլիման մերձհասարակածային է, մուսսոնային, հյուսիսում՝ հասարակածային։ Գետերը կարճ են, արագահոս։ Շատ կան լճեր։ Տարածված են հասարակածային անտառները, թփուտային մացառուտներն ու սավաննաները։ Կենդանական աշխարհը բնութագրվում է հնդկամալայական և ավստրալիական տեսակների բարդ համակցությամբ և էնդեմիկների մասնակցությամբ։ Օգտակար հանածոներից կան նիկել, երկաթ, թանկարժեք մետաղներ։ Հիմնական նավահանգիստներն են Ուջունգպանդանգը, Մանադոն։

Ծանոթագրություններ
------------------



|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames · Open Directory Project |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4069884-1 · LCCN: sh85021616 · NDL: 00628668 · NKC: ge272780 · VIAF: 316430489 · WorldCat VIAF: 316430489 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 184)։*  |
Ժամանակավոր կառավարության դրոշը
**Անցման ազգային խորհուրդ (ԱԱԽ)** (արաբ․՝ المجلس الوطني الانتقالي‎‎ *— al-majlis al-waṭanī al-intiqālī*), իշխանության ժամանակավոր մարմին, որը ստեղծված է եղել Մուամար Քադաֆիի հակառակորդների կողմից 2011 թվականի փետրվարի 27-ին Լիբիայում հուզումների ժամանակ։ Համաձայն խորհրդի ներկայացուցչի.*« խորհուրդը ժամանակավոր կառավարություն չէ, այլ գործում է որպես հեղափոխության իշխանության մարմին»*։

Խորհուրդը ստեղծվել է 2011 թվականի փետրվարի 27-ին Բենղազիում տեղական ազգային կոմիտեների արտակարգ նիստի ժամանակ։

Խորհրդի մեջ մտնում են քաղաքացիականներին և զինվորականներին ներկայացնող 30 անդամ։ Խորհրդի նախագահն է Մուստաֆա Աբդ ալ Ջալիլը, ով եղել է Լիբիայի արդարադատության նախարարը։ Սպասվում է, որ ԱԱԽ կաշխատաի երեք ամիսների ընթացքում, այսինքն մինչ խորհրդի կողմից որոշված պետության ղեկավարի ընտրությունները.

Մարտի 5-ին Խորհուրդը իրեն Լիբիայի միակ օրինական իշխանությւոն է հռչակել։

2012 թ.-ի օգոստոսի 8-ին Խորհուրդը իշխանությունը փոխանցել է նորընտիր պառլամենտին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  «Լիբիական հեղափոխականները ազգային խորհրուրդ են կազմել»։ ՌԻԱ Նովոստի։ 27.02.2011
2. 1 2  «Բենղազիում ստեղծվող կառավարությանը կաշխատի 3 ամիս»։ ՌԻԱ Նովոստի։ 27.02.2011
3. 1 2  «Լիբիայի Ազգային խորհուրդը հռչակել է իրեն որպես երկրի միակ ներկայացուցիչ»։ ՌԻԱ Նովոստի։ 05.03.2011
4. ↑  «Լիբիայի արդարադատության նախկին նախարարը սկսել է ժամանակավոր կառավարության ձևավորումը»։ ՌԻԱ Նովոստի։ 27.02.2011

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ժամանակավոր կառավարության պաշտոնական կայքը Archived 2011-03-10 at the Wayback Machine.
**Գրքի և գրքատպագրության թանգարան** (մինչև 2000 թվականի հուլիս` **Գրքի և գրքատպագրության Ուկրաինայի պետական թանգարան**), թանգարան Կիևում, գտնվում է Կիև-Պեչորյան մայրավանքի տարածքում։

Պատմություն
-----------

### Հիմնադրում

Հիմնադրվել է Ուկրաինական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության նախարարների խորհրդի 1972 թվականի մարտի 17-ի № 137 որոշմամբ (1972 թվականը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի որոշմամբ նշվում է որպես Գրքի միջազգային տարի)։

Ցուցադրության բացումը տեղի է ունեցել 1975 թվականի ապրիլի 23-ին։ 2000 թվականին ցուցանմուշները թարմացվել են և լրացվել։

### Թանգարանի շենք

Թանգարանի գլխավոր շենքը գտնվում է Կիև-Պեչորյան մայրավանքի շենքում, որը հիմնադրվել է 1615 թվականին։ Տպագրական պալատի հիմնադիրը վանահայր Ելիսեյ Պլատենեցկին է։ Ներքին բակում պահպանվել են տառաձուլարանի արհեստանոցները, նույնպես թանգարանային տարածք է։

Առաջին տպագրատունը եղել է փայտյա և միհարկանի։ 1638 թվականին նրա արտաքին տեսքը փորագրվել է։ 1701 թվականին փայտյա շինությունը փոխարինվել է քարե շինությամբ։ 1718 թվականի հրդեհից այն վնասվել է։ Հետագայում տպագրատունը վերակառուցել են և ավելացրել երկրորդ հարկը։

Հողամասի թեքությունը դեպի արևելք է և շինությունը ամրապնդել են կոնտրֆորսերով` արկբուտաններով, որոնք հայտնի են գոթիկայի շրջանի տաճարներից։ Թանգարանի շենքը (№ 9 մասնաշենք) 18-րդ դարի ճարտարապետական հուշարձան է` կառուցված բարոկկո ոճով։

2000 թվականին ավարտվել են վերանորոգման-վերականգնողական աշխատանքները։ Թանգարանի ցուցասրահի ընդհանուր տարածքը կազմում է 930 քառ. մետր, իսկ երկու ցուցասրահներինը հասնում է մինչև 300 քառ. մետր։

Թանգարանի հավաքածուներ
----------------------

Թանգարանի հավաքածուն ձևավորվել է Կիև-Պեչորյան մայրավանքի գրքի բաժնի հիման վրա և էականորեն լրացվել է Մոսկվայի, Սանկտ Պետերբուրգի, Կիևի գրքապահեստներում որոնողական աշխատանքների արդյունքում, նաև հայտնի գրքասեր գիտնականների (մասնավորապես Գրիգորի Կոլյադին նվիրել է 700 միավոր), կոլեկցիոներների, հրատարակիչների, նկարիչների նվերներով, ինչպես նաև թանգարանի և պետական միջոցներով գնումների հաշվին։

Թանգարանում կա ավելի քան 56 հազար ցուցանմուշ, որոնք արտացոլում են գրքի և գրքատպագրության պատմությունը Ուկրաինայի տարածքում` Կիևյան Ռուսիայի ժամանակներից մինչ մեր օրերը. XI-XV դարերի ձեռագերի պատճեններ, առաջին տպագիր գրքերի պատճեններ, XVI-XVII դարերի տպագիր գրքերի օրիգինալներ, գրավյուրաների փայտյա և պղնձյա տպարանական կլիշեներ, XVIII-XIX դարերի տպագրական մեքենաներ, 20-րդ դարի գրքային գրաֆիկայի օրիգինալներ։

Ցուցադրվում են նաև XVII-XIX դարերի հայտնի եկեղեցական և կրթամշակութային գործիչների գրքեր։

Ծանոթագրություններ
------------------

* О музее на сайте Киево-Печерского историко-культурного заповедника(չաշխատող հղում)

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Ինստագրամ |

 |
**Ֆրանկ Վեստերման** (հոլ.՝ Frank Westerman, նոյեմբերի 13, 1964(1964-11-13), Էմմեն, Դրենթե, Նիդերլանդներ), հոլանդացի ժամանակակից գրող, նախկին լրագրող։ Հեղինակ է մի շարք փաստագրական գրքերի, որոնցից առավել հայտնի են «Սրեբրենիցան» (1997), «Ցորենի հանրապետությունը» (1999), «Ոգու ճարտարապետները» (2002) և «Արարատը» (2007)։

Կենսագրություն
--------------

Վեստերմենը մեծացել է ռեֆորմատորական հավատացյալների ընտանիքում, հայրը Նիդերլանդների նավթային ընկերությունում աշխատող ինժեներ էր։ Սովորել է Վախենինգենի ագրարային համալսարանում, որի ավարտական հետազոտությունը կատարել է Պունոյում (Պերուի հարավային մասում) 1987 թ.։ Այստեղ նրա գրել է իր առաջին լրագրողական հոդվածները։

1992 թվականից Վեստերմանը «Ֆոլկսկրանթ» օրաթերթի թղթակիցն էր Բելգրադում։ 1995 թ, գործընկեր Բարտ Ռեյսի հետ եղել է Սրեբրենիցայում, որտեղ կատարված արյունահեղությունը նկարագրել են «Սրեբրենիցա։ Ամենասև սցենարը» գրքում՝ օգտագործելով ՄԱԿ-ի գաղտնի փաստաթղթեր և ականատեսների վկայություններ։

1997-2002 թթ. Վեստերմանը «Էն-Էր-Սեյ Հանդելսբլադ» լրագրի թղթակիցն էր Մոսկվայում։ Այս շրջանում գրած «Ոգու ճարտարապետներ» գիրքը նկարագրում է Ստալինյան ժամանակաշրջանում լրագրողների և գրողների դերը։ 1999 թ. այցելում է Երևան և որոշում է բարձրանալ Արարատ լեռը (լեռնարշավի է մասնակցում 2005 թ.)։ Հայաստան, ապա Թուրքիա կատարած այցերի տպավորությունները, գիտության և կրոնի մասին խոհերը և իր սեփական մանկության հուշերը Վեստերմանը ամփոփում է «Արարատը» գրքում։

Երկեր
-----

* «Կամուրջ Տարայի վրա» (*De brug over Tara*), 1994
* «Սրեբրենիցա։ Ամենասև սցենարը» (*Srebrenica. Het Zwartste scenario*), 1997. համահեղինակ Բարտ Ռեյսի հետ
* «Ցորենի հանրապետություն» (*De Graanrepubliek*), 1999
* «Ոգու ճարատարապետներ» (*Ingenieurs van de ziel*), 2002
* «Էլ Նեգրոն ու ես» (*El Negro en ik*), 2004
* «Արարատ (*Ararat*), 2007
* «Զտարյուն ձիեր» (*Dier, bovendier*), 2010

Ծանոթագրություններ
------------------

Արտաքին հղում
-------------

* Անձնական կայքը

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  ⛭  | 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 4000136 · BNE: XX1731238 · BNF: 135441413 · CiNii: DA17221106 · CONOR: 152793955 · GND: 125006497 · GTAA: 169424 · ISNI: 0000000110231900 · LCCN: n95025867 · NDL: 01208561 · NKC: mzk2007417528 · NSK: 000463205 · NTA: 124483178 · NUKAT: n2007150154 · LIBRIS: 312300 · SUDOC: 050757911 · VIAF: 27229905 · WorldCat VIAF: 27229905 |

 |

 |