**Օստեոմիելիտ** կամ **ոսկրածուծաբորբ (ՕՄ)** (հունարեն՝ *osteo*, *osteon* - «ոսկոր»; *myelo* — «ուղեղ»; *-itis* - «բորբոքում»), ոսկրերի ինֆեկցիա։ Ախտանիշներն են ցավը սպեցիֆիկ (հիվանդությանը բնորոշ) ոսկրերում շուրջոսկրային կարմրությամբ, տենդը և թուլությունը։ Երեխաների մոտ առավել հաճախ ախտահարվում են ձեռքերի և ոտքերի երկար խողովակավոր ոսկրերը , իսկ մեծահասակների մոտ ոտքերը, ողնաշարը և կոնքոսկրը։

Պատճառը սովորաբար բակտերիալ ինֆեկցիան է, հազվադեպ՝ սնկային ինֆեկցիան։ Այն կարող է տարածվել արյան միջոցով կամ շրջապատող հյուսվածքներից։ Օստեոմիելիտի զարգացման ռիսկի խմբում են գտնվում դիաբետիկները, ներերակային դեղամիջոցներ օգտագործողները և համապատասխան անատոմիական շրջանում տրավմա ստացող մարդիկ։ Ախտորոշումը սովորաբար դրվում է հիմնվելով կլինիկական նշանների վրա։ Հետագայում այն հաստատվում է արյան թեստերի կամ ոսկրային բիոպսիայի միջոցով։

Բուժումը սովորաբար ընդգրկում է հակամիկրոբային և վիրաբուժական միջոցները։ Արյան աղքատ շրջանառության դեպքում կատարվում է ամպուտացիա(անդամահատում)։ Բուժումը ունենում է դրական արդյունք , եթե հիվանդությունը շուտ է ախտորոշվել։ Տարեկան 100000 մարդուց հիվանդանում է 2,4-ը։ Երիտասարդ և ծեր մարդիկ առավել հաճախ են հիվանդանում։ Տղամարդիկ ավելի շատ են հիվանդանում, քան կանայք։ Հիվանդությունը նկարագրվել է մ․թ․ա․ 300-ական թվականներին Հիպոկրատի կողմից։ Մինչ անտիբիոտիկների հայտնաբերումը բարձր էր մահվան ռիսկը։

Նշաններ և ախտանիշներ
--------------------

Ախտանշաններն են ցավը սպեցիֆիկ ոսկրերում և շուրջոսկրային այտուցը, տենդը, թուլությունը։ Դրանք կարող են զարգանալ հանկարծակի կամ աստիճանաբար։

Պատճառներ
---------

| Տարիքային խումբ | Ամենատարածված ախտածին օրգանիզմները |
| --- | --- |
| Նորածիններ (մինչև 4 ամսական) | *Ոսկեգույն ստաֆիլոկոկ, Էնտերոբակտերիայի տեսակներ, Ստրեպտոկոկերի A և B խմբեր* |
| Երեխաներ (4 ամսականից մինչև 4 տարեկան) | *Ոսկեգույն ստաֆիլոկոկ, Ստրեպտոկոկոային A խումբ, Հեմոֆիլուս ինֆլյուենցիա, Էնտերոբակտերիայի տեսակներ* |
| Երեխաներ, դեռահասներ(4 տարեկանից մինչև 18 տարեկան) | *Ոսկեգույն ստաֆիլոկոկ*(80%), *Ստրեպտոկոկոային A խումբ, Հեմոֆիլուս ինֆլյուենցիա, Էնտերոբակտերիայի տեսակներ* |
| Մեծահասակներ | *Ոսկեգույն ստաֆիլոկոկ, հազվադեպ էնտերոբակտերիաներ կամ Ստրեպտոկոկեր* |
| Մանգաղաձև բջջային անեմիայով հիվանդներ | *Սալմոնելլայի տեսակները և մանգաղաձև անեմիայով հիվանդներ.։* |

Երեխաների մոտ հիմնականում ախտահարվում են երկար խողովակավոր ոսկրերը։ Մեծահասակների մոտ ամենաշատը ախտահարվում են ողերը և կոնքային ոսկրերը։

Երեխաների մոտ սուր օստեոմիելիտը արագ է զարգանում ի շնորհիվ աճող ոսկրերում արյան առատ շրջանառության։ Մեծահասակները հիվանդանում են, երբ չարաշահում են ներերակային դեղամիջոցները, ունեն ինֆեկցված արմատներով ատամներ, ընդունում են իմունաճնշիչ դեղեր։

Թոքային տուբերկուլյոզի 1-3 տոկոս դեպքերում օստեոմիելիտը երկրորդային բարդություն է։ Այս դեպքում բակտերիան գլխավորապես տարածվում է ոսկրեր շրջանառվող համակարգի միջոցով, սկզբից ինֆեկցելով ձուսպաթաղանթը(թթվածնի բարձր կոնցենտրացիայի շնորհիվ ) մինչ հարակից ոսկրային հյուսվածք տարածվելը։ Տուբերկուլոզային օստեոմիելիտի ժամանակ երկար ոսկրերը և ողնաշարը առաջինն են հակված ախտահարվելու։

*Օստեոմիելիտի բոլոր ձևերի ժամանակ, որպես ախտածին գործոն ամենաշատը առանձնացնում են Ոսկեգույն ստաֆիլոկոկին։*

Արյան շրջանառությամբ պայմանավորված օստեոմիելիտը շատ հաճախ նկատվում է երեխաների մոտ, մոտավորապես 90 տոկոս դեպքերում հարուցվում է Ոսկեգույն ստաֆիլակոկով։ Նորածինների շրջանում առանձնացվում են Ոսկեգույն ստաֆիլոկոկը, B Խմբի ստրեպտոկոկը և աղիքային ցուպիկը։ Մինչև 16 տարեկան երեխաների մոտ առավել հաճախ հանդիպող ախտածին միկրոբներն են Ոսկեգույն ստաֆիլոկոկը, Պիոգեն ստրեպտոկոկերը և Հեմոֆիլուս ինֆլյուենցիան, որոշ ենթապոպուլյացիաներում, ներառյալ ներերակային դեղամիջոցներ օգտագործողների և սպլենէկտոմիայով(փայծախի հեռացում) հիվանդների մոտ ախտածին միկրոբներ են նաև Գրամ-բացասական բակտերիաները, աղիքային բակտերիաները։

Մեծահասակների մոտ հիվանդության առաջացման ամենատարածված ձևն է ոսկրում տեղային ինֆեկցիայի զարգացումը։ Օստեոմիելիտի դեպքում Ոսկեգույն ստաֆիլոկոկը ամենատարածված ախտածին միկրոբն է, հայտնաբերվում է ինֆեկցիոն օջախից վերցրած բակտերիաների ցանքսի միջոցով։ Բայց անաէրոբ և Գրամ-բացասական օրգանիզմները, ներառյալ Պսևդոմոնաս աերոգինոսան, Աղիքային ցուպիկը և Սեռատիա մարցեսենսը ևս հայտնաբերվում են։ Խառը ինֆեկցիոն ձևերը հանդիպում առավել հաճախ, քան իզոլացված ձևերը։

Համակարգային սնկային ինֆեկցիաները նույնպես օստեոմիելիտի զարգացման պատճառ կարող են լինել։ 2 հիմնական հանդիպող սնկերն են Բլաստոմիցես դերմատիդիսը և Կոկցիդիոդիս իմմիտիսը։

Ողնաշարի օստեոմիելիտը 50 տոկոս դեպքերում հարուցվում է Ոսկեգույն ստաֆիլոկոկով, իսկ մնացած դեպքերում տուբերկուլյոզի բարդություն է (տարածվում է թոքերից հեմատոգեն ճանապարհով)։ Ողնաշարի տուբերկուլյոզային օստեոմիելիտը զարգանում է մինչ արդյունավետ հակատուբերկուլյոզային թերապիա անցկացնելը։ Այն ունի հատուկ անուն՝ Փոթսի հիվանդություն։

Ներերակային դեղամիջոցներ օգտագործողների մոտ ողնաշարի օստեոմիելիտը առաջանում է Բուրխոլդերիա Սեպացիա կոմպլեքսի (անգլ․՝ *Burkholderia cepacia* complex) ներխուժման պատճառով։

Պաթոգենեզ
---------

Միկրոօրգանիզմները առաջացնում են վարակ ոսկրերում գլխավորապես 3 ուղիներով՝

* Արյան միջոցով(հեմատոգեն)-սա ամենատարածված մեթոդն է։
* Ինֆեկցիայի մոտակա աղբյուրից (օրինակ՝ ենթամաշկային բորբոքման միջոցով)։
* Թափանցող տրավմայի, այդ թվում յատրոգեն(բժշկական սխալի հետևանքով) պատճառներով, ներքին կոտրվածքների կամ ատամների պերիապիկալ պերիոդոնտիտի հետևանքով։

Անատոմիական շրջանը սովորաբար ախտահարվում է, երբ ինֆեկցիան թափանցում է ոսկրի մետաֆիզի արյան շրջանառություն։ Երբ ոսկրը ինֆեկցվում է, լեյկոցիտները ներթափանցում են ախտահարված շրջան և փորձում են կլանել ինֆեկցիոն միկրոօրգանիզմներին՝ արտազատելով լիզին ֆերմենտ։ Թարախը տարածվում է ոսկրի մեջ արյունատար անոթներով, խանգարելով վերջիններիս նորմալ շրջանառությունը վնասում ոսկրային հյուսվածքը։ Վերջինս կոչվում է սեկվեստր, ձևավորում է քրոնիկ վարակի հիմքը։ Երբեմն օրգանիզմը փորձում է ձևավորել նոր ոսկրային հյուսվածք նեկրոզված ոսկրի շուրջ։ Նոր առաջացած ոսկրը հաճախ կոչվում է օստեոֆիտ(ոսկրային կոշտուկ)։ Նեկրոզված ոսկրային հյուսվածքի հիստոլոգիական հետազոտությունը թույլ է տալիս տարբերակել օստեոմիելիտի սուր և քրոնիկ տեսակները։ Օստեոմիելիտը ինֆեկցիոն պրոցես է, որը ընդգրկում է ոսկրային հյուսվածքի բոլոր բաղադրիչները՝ ներառյալ ոսկրածուծը։ Քրոնիկ պրոցեսը հանգեցնում է ոսկրերի կարծրացմանը(սկլերոզ) և ձևափոխմանը(դեֆորմացիա)։

Քրոնիկ օստեոմիելիտը կարող է առաջանալ ներբջջային բակտերիաների շնորհիվ (ոսկրի ներսում գտնվող բջիջներ)։ Ներբջջային բակտերիաները ունակ են «փախչել» և ներթափանցել այլ ոսկրային բջիջներ։ Այս պահին բակտերիաները կայուն են որոշ անտիբիոտիկների նկատմամբ։ Այս համակցված փաստերը բացատրում են պրոցեսի քրոնիկացումը և դրա դժվար բուժումը, արդյունքում աճում է հաշմանդամությունը, գլխավորապես անդամահատման հաշվին։ Օստեոմիելիտային ներբջջային բակտերիաների առկայությունը վերոնշյալ հիվանդության քրոնիկ ձևի առաջացման ամենահավանական գործոնն է։

Նորածինների մոտ ինֆեկցիան կարող է հոդաբորբի(արթրիտ) առաջացման պատճառ լինել։ Երեխաների մոտ առաջանում է ենթաշրջոսկրային մեծ աբսցես, քանի որ նրանց շուրջոսկրը թույլ է միացած ոսկրի մակերեսին։

Իրենց արյան շրջանառության յուրահատկությամբ պայմանավորված մեծ ոլոքը, ազդոսկրը, բազկոսկրը, ողերը, վերին ծնոտը և ստորին ծնոտը հատկապես զգայուն են օստեոմիելիտի նկատմամբ։ Այլ ոսկրերի աբսցեսը , սակայն կարող է առաջանալ տվյալ անատոմիական շրջանի վնասվածքի հետևանքով։ Ոսկեգույն ստաֆիլոկոկը, որը հարուցում է բազմաթիվ ինֆեկցիաներ, հայտնաբերվում է մաշկի վրա և լորձաթաղանթում որպես նորմալ ֆլորայի անդամ; Մանգաղաձև բջջային անեմիայով հիվանդների մոտ ամենապատճառային հարուցիչը Սալմոնելլա բակտերիան է, հանդիպում է 2 անգամ ավելի հաճախ, քան Ոսկեգույն ստաֆիլոկոկը։

Ախտորոշում
----------

Օստեոմիելիտի Միկոբակտերիում Դորիկում և փափուկ հյուսվածքների ինֆեկցում։ 21 տարեկան հիվանդի աջ ստորին վեջույթի համակարգչային շերտագրություն; Ցույց է տալիս աջ սրունքի կոտրվածքի շրջանում ձևավորված աբսցեսը։
Ոտնաթաթի առջևի մասի լայնածավալ օստեոմիելիտ։
2 ոտքերի օստեոմիելիտ։
Օստեոմիելիտի աշտորոշումը կոմպլեքս է, դրվում է կլինիկական նշանների և անուղղակի լաբորատոր հետազոտությունների հիման վրա, ինչպիսին է արյան սպիտակ բջիջների բարձր քանակը և տենդը։ Կլինիկական և լաբորատոր հետազոտությունները պարտադիր կատարվում են հաստատելու համար բոլոր կասկածները։

Ախտորոշման նախնական մեթոդներն են ռենտգեն հետազտությունը և համակարգչային շերտագրությունը, բայց զգայուն չեն և չափավոր սպեցիֆիկ։ Նրանք կարող են ցույց տալ կորտիկալ շերտի քայքայումը, բայց կարող են վրիպել նոր սկսվող կամ թաքնված ձևերի դեպքում։

Հաստատումը առավել հաճախ դրվում է հիմնվելով մագնիսառեզոնանսային տոմոգրաֆիայի վրա։ Այտուցի առկայությունը ախտորոշվում է որպես T2 հաճախականության զգայունության ազդանշան, սակայն ոչ սպեցիֆիկ, քանի որ այտուցը կարող է կապված լինել ենթամաշկային բջջանքի ռեակցիայի հետ։ T1 հաջորդականությունը օգնում է հաստատել ոսկրածուծի և թիթեղային շերտի ձևախախտումը(դեֆորմացիա)։ Գադոլինային հիմքով ներերակային կոնտրաստ հետազոտությունը լրացուցիչ հաստատում է հիվանդությունը։ Որոշ իրավիճակներում, ինչպես օրինակ Չարկոտի արթրոպաթիայի(հոդերի հիվանդություն) դեպքում ՄՌՏ ախտորոշումը դեռևս դժվար է։ Նմանապես, սա դժվարացնում է ոսկրի մեռուկացման տարբերակումը մանգաղաձև բջջային անեմիայի ժամանակ առաջացած օստեոմիելիտից։

Միջուկային բժշկական սքանավորումը կարող է օգնել ՄՌՏ-ի արդյունավետության բարձրացմանը այն հիվանդների մոտ, ովքեր ունեն մետաղական ապարբակտերաատ, որը սահմանափակում է ՄՌՏ-ի հնարավորությունները։ Ընդհանրապես, տեխնեցիում 99-ի վրա հիմնված եռափուլային սքանավորումը բարձրացնում է ախտորոշման ճշգրտությունը։ Գալիումային սքանավորումը 100 տոկոս զգայուն է օստեոմիելիտի նկատմամբ, բայց սպեցիֆիկ չէ և կարող է օգնել մետաղական պրոթեզներ ունեցող հիվանդներին։ Սպիտակ արյան բջջային հետազոտությունը համակցված ոսկրածուծի ուսումնասիրության հետ ունի ախտորոշման 90 տոկոս ճշգրտություն։

Օստեոմիելիտի ախտորոշումը հաճախ հիմնվում է ճառագայթային հետազոտության վրա, որտեղ երևում է քայքայված օջախը շրջապատված կարծրացած ոսկրով։ Սպեցիֆիկ ախտածինը առանձնացնելու համար կատարում են ոսկրի բիոպսիա։ Նմուշառման այլընտրանքային մեթոդներից է ասեղային պունկցիան, որը պակաս արդյունավետ է։

Օստեոմիելիտը բարդացնող գործոններն են ոսկրերի կոտրվածքը, ամիլոիդոզը, էնդոկարդիտը կամ սեպսիսը։

### Դասակարգում

Օստեոմիելիտ սահմանումը ընդհանուր է և ընդգրկում է բազմաթիվ տեսակներ։ Սովորաբար, հաշվի են առնում ինֆեկցիայի ժամանակի երկարատևությունը, թարախակալումը, կամ ոսկրի կարծրացումը(սկլերոզացում) և դրանք օգտագործում են օստեոմիելիտի դասակարգման համար։ Քրոնիկ օստեոմիելիտը հաճախ սահմանում են որպես 1 ամսից ավել շարունակվող ինֆեկցիա։ Իրականում չկան հստակ ենթատիպեր, փոխարենը կա ախտաբանական առանձնահատկությունների սպեկտր, որոնք արտացոլում են տարբերակումը բորբոքման տեսակի և ծանրության միջև, ինչպես նաև իմուն համակարգի տեղային և համակարգային կանխատեսող գործոններ։

* Թարախային օստեոմիելիտ
	+ Սուր թարախային օստեոմիելիտ
	+ Քրոնիկ թարախային օստեոմիելիտ
		- Առաջնային (առանց նախորդող փուլի)
		- Երկրորդային (ունի սուր փուլ)
* Ոչ թարախային օստեոմիելիտ
	+ Դիֆուզ սկլերոզ(տարածուն կարծրացում)
	+ Տեղային սկլերոզ (օստեոիդի առաջացում)
	+ Պրոլիֆերատիվ պերիոստիտ ( պերիոստիտային օսիֆիկացում, Գարրիի սկլերոզացվող օստեոմիելիտ)
	+ Օստեոռադիոնեկրոզ

Օստեոմիելիտը դասակարգում են նաև ըստ անատոմիական շրջանի։ Օրինակ, ծնոտի օստեոմիելիտը տարբերվում է երկար խողովակավոր ոսկրերի օստեոմիելիտից։ Ողերի օստեոմիելիտը լրիվ այլ դասակարգում է։

Բուժում
-------

Օստեոմիելիտը պահանջում է երկարատև հակաբիոտիկային բուժում(մինչև 1 ամիս)։ Կենտրոնական երակային կատետր կարող է տեղադրվել երկարաժամկետ ներերակային դեղորայքային բուժման համար։ Ծանր դեպքերում հնարավոր է վիրաբուժական միջամտություն, ընդհուպ մինչև անդամահատում։ Անտիբիոտիկների բերանային և ներերակային ընդունման ձևերը համարժեք են իրենց ազդեցությամբ։

Նախնական անտիբիոտիկի ընտրությունը կատարվում է հաշվի առնելով հիվանդի անամնեզը(պատմություն) և ինֆեկցիոն օրգանիզմների միջև եղած տարբերությունները։ Փորձը ցույց է տալիս, որ շատ դեպքերում բուժումը տևում է 42 օր ։ Տեղային և անընդհատ օգտագործման դեղամիջոցները ապացուցված կանխարգելիչ և թերապևտիկ էֆեկտ ունեն։ Վիրահատությունը կատարվում է քրոնիկ օստեոմիելիտի դեպքում, որի ժամանակ բացվում է նոր առաջացած ոսկրը և հեռացվում սեկվեստրը(մահացած ոսկրային հյուսվածք) կամ դրա մի մասը։ Հիպերբարիկ օքսիգենացիոն(գերճնշումային թթվածնային բուժում) թերապիան ցուցված է որպես հավելյալ բուժման միջոց կայուն օստեոմիելիտի դեպքում։

Մինչ անտիբիոտիկների հայտնաբերումը և լայն կիրառումը, որոշ թռչունների թրթուրները ներկայացվում էին որպես ինֆեկցիայի աղբյուր։ 1875 թվականին ամերիացի նկարիչ Թոմաս Իքինսը նկարել է օստեոմիելիտի վիրահատությունը Ջեֆֆերսոնի բժշկական կենտրոնում։ Յուղաներկը հայտնի է Գրոս կլինիկա անվամբ։

Կան փորձնական ապացույցներ, որ բիոակտիվ ապակին կարող է օգնել երկար խողովակավոր ոսկրերի ինֆեկցիայի ժամանակ։ Սակայն վերահսկվող փորձարկումների իրականացումը հնարավոր չէ կատարել 2015 թվականից սկսած։

Պատմություն
-----------

Հիվանդության անունը ունի հունական ծագում։ Առաջացել է օստեոն, միելո և իտիս բառերից, որոնք համապատասխանաբար նշանակում են ոսկոր, ոսկրածուծ և բորբոքում։

### Բրածո մնացորդներ

Պալեոպաթոլոգները օստեոմիելիտի առկայության վերաբերյալ բրածո մնացորդների մոտ ապացույցներ են գտել։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7  «Osteomyelitis». *NORD (National Organization for Rare Disorders)*. 2005. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ փետրվարի 11-ին. Վերցված է 2017 թ․ հուլիսի 20-ին.
2. 1 2 3 4 5 6  «Osteomyelitis». *Genetic and Rare Diseases Information Center (GARD)* (անգլերեն). 2016. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ փետրվարի 9-ին. Վերցված է 2017 թ․ հուլիսի 20-ին.
3. 1 2 3  Schmitt, SK (2017 թ․ հունիս). «Osteomyelitis». *Infectious Disease Clinics of North America*. **31** (2): 325–338. doi:10.1016/j.idc.2017.01.010. PMID 28483044.
4. ↑  Hochberg, Marc C.; Silman, Alan J.; Smolen, Josef S.; Weinblatt, Michael E.; Weisman, Michael H. (2014). *Rheumatology E-Book* (անգլերեն). Elsevier Health Sciences. էջ 885. ISBN 9780702063039. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ սեպտեմբերի 10-ին.
5. ↑  Ferri, Fred F. (2017). *Ferri's Clinical Advisor 2018 E-Book: 5 Books in 1* (անգլերեն). Elsevier Health Sciences. էջ 924. ISBN 9780323529570. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ սեպտեմբերի 10-ին.
6. ↑  Brackenridge, R. D. C.; Croxson, Richard S.; Mackenzie, Ross (2016). *Medical Selection of Life Risks 5th Edition Swiss Re branded* (անգլերեն). Springer. էջ 912. ISBN 9781349566327. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ սեպտեմբերի 10-ին.
7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Kumar, Vinay; Abbas, Abul K.; Fausto, Nelson; & Mitchell, Richard N. (2007). *Robbins Basic Pathology* (8th ed.). Saunders Elsevier. pp. 810–811 978-1-4160-2973-1
8. ↑  Haggerty, Maureen (2002). «Streptococcal Infections». *Gale Encyclopedia of Medicine*. The Gale Group. Արխիվացված օրիգինալից 2008 թ․ մարտի 25-ին. Վերցված է 2008 թ․ մարտի 14-ին.
9. 1 2  Carek, P.J.; L.M. Dickerson; J.L. Sack (2001 թ․ հունիսի 15). «Diagnosis and management of osteomyelitis». *Am Fam Physician*. **63** (12): 2413–20. PMID 11430456.
10. ↑  Weinstein, Lenny; Knowlton, Christin A.; Smith, Miriam A. (2007 թ․ դեկտեմբերի 16). «Cervical osteomyelitis caused by Burkholderia cepacia after rhinoplasty». *J Infect Developing Countries*. **2** (1): 76–77. ISSN 1972-2680. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ հունվարի 7-ին.
11. 1 2  Luqmani, Raashid; Robb, James; Daniel, Porter; Benjamin, Joseph (2013). *Orthopaedics, Trauma and Rheumatology* (second ed.). Mosby. էջ 96. ISBN 9780723436805.
12. ↑  Ellington Microb Pathog 1999
13. ↑  Ellington JBJS Br 2003
14. ↑  Ellington J Ortho Res 2006
15. ↑  King MD, Randall W, Johnson D (2006 թ․ հուլիսի 13). «Osteomyelitis». *eMedicine*. WebMD. Արխիվացված օրիգինալից 2007 թ․ նոյեմբերի 9-ին. Վերցված է 2007 թ․ նոյեմբերի 11-ին.
16. 1 2 3 4  Howe, B. M.; Wenger, D. E.; Mandrekar, J; Collins, M. S. (2013). «T1-weighted MRI imaging features of pathologically proven non-pedal osteomyelitis». *Academic Radiology*. **20** (1): 108–14. doi:10.1016/j.acra.2012.07.015. PMID 22981480.
17. 1 2 3  Termaat, M. F.; Raijmakers, P. G.; Scholten, H. J.; Bakker, F. C.; Patka, P; Haarman, H. J. (2005). «The accuracy of diagnostic imaging for the assessment of chronic osteomyelitis: A systematic review and meta-analysis». *The Journal of Bone and Joint Surgery. American Volume*. **87** (11): 2464–71. doi:10.2106/JBJS.D.02691. PMID 16264122.
18. ↑  Zuluaga AF; Galvis W; Saldarriaga JG; Agudelo M; Salazar BE; Vesga O (2006 թ․ հունվարի 9). «Etiologic diagnosis of chronic osteomyelitis: A prospective study». *Archives of Internal Medicine*. **166** (1): 95–100. doi:10.1001/archinte.166.1.95. ISSN 0003-9926. PMID 16401816.
19. ↑  Zuluaga, Andrés F; Galvis, Wilson; Jaimes, Fabián; Vesga, Omar (2002 թ․ մայիսի 16). «BMC Infectious Diseases». *BMC Infectious Diseases* (անգլերեն). **2** (1): 8. doi:10.1186/1471-2334-2-8. PMC 115844. PMID 12015818. Արխիվացված օրիգինալից 2010 թ․ հունվարի 17-ին.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ չպիտակված ազատ DOI (link)
20. 1 2  Senneville E, Morant H, Descamps D, և այլք: (2009). «Needle puncture and transcutaneous bone biopsy cultures are inconsistent in patients with diabetes and suspected osteomyelitis of the foot». *Clin Infect Dis*. **48** (7): 888–93. doi:10.1086/597263. PMID 19228109.
21. 1 2  Putland M.D, Michael S. Hyperbaric Medicine, Capital Regional Medical Center, Tallahassee, Florida, personal inquiry June 2008.
22. ↑  Soundrapandian, C; Datta S; Sa B (2007). «Drug-eluting implants for osteomyelitis». *Crit Rev Ther Drug Carrier Syst*. **24** (6): 493–545. doi:10.1615/CritRevTherDrugCarrierSyst.v24.i6.10. PMID 18298388. Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ հուլիսի 7-ին. Վերցված է 2010 թ․ սեպտեմբերի 27-ին.
23. ↑  «Saucerization».
24. ↑  Mader JT, Adams KR, Sutton TE (1987). «Infectious diseases: pathophysiology and mechanisms of hyperbaric oxygen». *J. Hyperbaric Med*. **2** (3): 133–140. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ փետրվարի 13-ին. Վերցված է 2008 թ․ մայիսի 16-ին.
25. ↑  Kawashima M, Tamura H, Nagayoshi I, Takao K, Yoshida K, Yamaguchi T (2004). «Hyperbaric oxygen therapy in orthopedic conditions». *Undersea Hyperb Med*. **31** (1): 155–62. PMID 15233171. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ փետրվարի 16-ին. Վերցված է 2008 թ․ մայիսի 16-ին.
26. ↑  McKeever, Duncan Clark (2008 թ․ հունիս). «The Classic: Maggots in Treatment of Osteomyelitis: A Simple Inexpensive Method». *Clin. Orthop. Relat. Res.* **466** (6): 1329–35. doi:10.1007/s11999-008-0240-5. PMC 2384033. PMID 18404291.
27. 1 2  Aurégan, JC; Bégué, T (2015 թ․ դեկտեմբեր). «Bioactive glass for long bone infection: a systematic review». *Injury*. 46 Suppl 8: S3–7. doi:10.1016/s0020-1383(15)30048-6. PMID 26747915.
28. ↑  van Gestel, NA; Geurts, J; Hulsen, DJ; van Rietbergen, B; Hofmann, S; Arts, JJ (2015). «Clinical Applications of S53P4 Bioactive Glass in Bone Healing and Osteomyelitic Treatment: A Literature Review». *BioMed Research International*. **2015**: 1–12. doi:10.1155/2015/684826. PMC 4609389. PMID 26504821.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ չպիտակված ազատ DOI (link)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Acosta, Chin; և այլք: (2004). «Diagnosis and management of adult pyogenic osteomyelitis of the cervical spine» (PDF). *Neurosurgical Focus*. **17** (6): E2. doi:10.3171/foc.2004.17.6.2. PMID 15636572. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2007 թ․ սեպտեմբերի 27-ին. Վերցված է 2019 թ․ փետրվարի 3-ին. `{{cite journal}}`: Explicit use of et al. in: `|author2=` (օգնություն)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Օստեոմիելիտ» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | ՀՄԴ-9-ԿՄ · ՀՄԴ-9-ԿՄ · ՀՄԴ-10 · DiseasesDB · eMedicine · MedlinePlus · NCI Thesaurus  |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Կրուգոսվետ · Մեծ կատալոնական · MESH ID · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 12443082v · Disease Ontology · GND: 4031320-7 · LCCN: sh85095971 · Microsoft: 2909777269 · NKC: ph526592 |

 |

 |