Արկտիկայի քարտեզ. Կարմիր գիծը հուլիսի 10°C իզոթերմն է, որը սովորաբար օգտագործվում է Արկտիկայի տարածաշրջանը ուսումնասիրելու համար; ցուցադրված է նաև Արկտիկայի շրջանը: Սպիտակ տարածքը ցույց է տալիս ամռանը ծովի սառույցի միջին նվազագույն չափը 1975 թվականի դրությամբ։
**Կլիմայական փոփոխությունները Արկտիկայում**, Արկտիկայում կլիման բնութագրվում է երկար և ցուրտ ձմեռներով, կարճ և զով ամառներով։ Արկտիկայի ողջ տարածքում կլիմայի մեծ փոփոխականություն կա, բայց բոլոր տարածաշրջաններում կարող են արևային ճառագայթման ծայրահեղություններ լինեն ինչպես ամռանը, այնպես էլ ձմռանը։ Արկտիկայի որոշ հատվածներ ամբողջ տարին ծածկված են սառույցով (ծովային սառույց, սառցադաշտային սառույց կամ ձյուն)։

Արկտիկայի գրեթե բոլոր մասերը երկար ժամանակ է ինչ սառույցով է ծածկված։ Արկտիկան կազմված է օվկիանոսից, որը հիմնականում շրջապատված է ցամաքով։ Որպես այդպիսին, Արկտիկայի մեծ մասի կլիման ծածկված է օվկիանոսի ջրով, որը երբեք չի կարող ունենալ −2 °C (28 °F) ցածր ջերմաստիճան։ Ձմռանը այս համեմատաբար տաք ջուրը, ծածկված է բևեռային սառույցով, թույլ չի տալիս որ դա լինի կիսագնդի ամենացուրտ հատվածը, և դա նաև այն պատճառով է, որ Անտարկտիկայում ավելի ցուրտ է, ամռանը մոտակա ջրի առկայությունը թույլ չի տալիս ափամերձ տարածքները տաքանան։

Արկտիկայի բնութագիր
-------------------

Արկտիկայի մասին տարբեր սահմանումներ կան։ Ամենալայն կիրառվող սահմանումը` Արկտիկայի շրջանից, հյուսիս գտնվող տարածքը որտեղ արևը մայր չի մտնում Հունիսյան արևադարձին, դա օգտագործվում է աստղագիտական և որոշ աշխարհագրական համատեքստերում։ Այնուամենայնիվ, կլիմայի համատեքստում ամենաշատ օգտագործվող երկու սահմանումները հյուսիսային հատվածն է և այն տարածքը, որտեղ միջին ամառային ջերմաստիճանը 10 °C-ից ցածր է (50 °F), որոնք գրեթե համընկնում են ցամաքի ջերմաստիճանի հետ։ (NSIDC):

Ազգեր, որոնք ապրում են Արկտիկայի տարածաշրջանում:
Արկտիկայի այս սահմանումը կարելի է բաժանել չորս տարբեր տարածաշրջանների.

* Արկտիկական ավազանը ներառում է Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսը ծովի և սառույցի միջին նվազագույն տարածությանը։
* Կանադական Արկտիկական Արշիպելագը(իրար մոտ գտնվող կղզիների խումբ) ներառում է մեծ և փոքր կղզիները, բացառությամբ Գրենլանդիայի, Արկտիկայի կանադական կողմում, և նրանց միջև եղած ջրերը։
* Գրելանդիայի ամբողջ կղզին, թեև նրա սառցաշերտը և առանց սառույցից ափամերձ շրջանները ունեն տարբեր կլիմայական պայմաններ։
* Արկտիկական ջրերը,որոքն որոնք ամառվա վերջում չեն սառցակալվել, ներառում են Հադսոնի ծովածոցը, Բաֆին ծովածոցը, ՈՒնգավա ծովածոցը, Դևիսը, Դանիան, Հադսոնը և Բերինգի Նեղուցները, և Լաբրադորը, Նորվեգական, (առանց սառույցի ամբողջ տարին), Գրենլանդիան, Բալթյան, Բարենց (հարավային մասում առանց սառույցի ամբողջ տարին), Կարա, Լապտև, Չուկճի, Օխոտսկ, և երբեմն Բոֆոր և Բերինգի ծովեր։

Հյուսիսային Ամերիկայի և Եվրասիայի մայրցամաքային ափից դեպի ցամաք շարժվելով՝ Սառուցյալ օվկիանոսի չափավոր ազդեցությունը արագորեն նվազում է, և կլիման անցնում է Արկտիկայից մինչև ենթաբարկտիկական, ընդհանուր առմամբ, 500 կիլոմետրից (310 մղոն) և հաճախ ավելի կարճ ժամանակում։

Արկտիկական Կլիմայի դիտարկման պատմությունը
-----------------------------------------

Արկտիկայում բնակչության բացակայության պատճառով եղանակի և կլիմայի դիտարկումները հակված են տարածաշրջանում լայնորեն տարածված և կարճ տևողությամբ լինեն համեմատած միջին լայնությունների և արևադարձային գոտիների հետ։ Թեև վիկինգները ավելի քան մեկ հազարամյակ առաջ ուսումնասիրեցին Արկտիկայի մասերը, և փոքր թվով մարդիկ ապրում էին Արկտիկայի ափի երկայնքով ավելի մեծ տարածքներում, այդ տարածաշրջանի մասին գիտական տեսությունները դանդաղ էին առաջ գնում։ Սեվերնայա Զեմլյա կղզիները, որոնք գտնվում են Ռուսաստանի մայրցամաքի Թայմիր թերակղզուց անմիջապես հյուսիսում, չեն հայտնաբերվել մինչև 1913 թվականը և քարտեզագրված չեն եղել մինչև 1930-ականների սկիզբը։

### Եվրոպական վաղ ուսումնասիրություններ

Արկտիկայի պատմական հետազոտությունների մեծ մասը հիմնված էր Հյուսիսարևմտյան և Հյուսիսարևելյան շրջանների հիմքում։ Տասնվեցերորդ և տասնյոթերորդ դարերի արշավախմբերը հիմնականում առաջնորդվում էին առևտրականների կողմից՝ Ատլանտյան և Խաղաղ օվկիանոսի միջև այս հիմքերը որոնելու համար։ Այս արշավանքները դեպի Արկտիկա շատ հեռու չէին գտնվում Հյուսիսային Ամերիկայի և Եվրասիական ափերից սակայն չհաջողվեց գտնել նավարկելի երթուղի երկու անցուղիներով։ Ազգային և առևտրային արշավախմբերը շարունակեցին ընդլայնել Արկտիկայի քարտեզները իր բոլոր մարամասնություններով տասնութերորդ դարի ընթացքում, բայց հիմնականում անտեսեցին գիտական դիտարկումները։ 1760-ական թվականներից մինչև 19-րդ դարի կեսերը արշավախմբերը մոլորվեցին հյուսիսային հատված նավարկելու փորձերի պատճառով, քանի որ այն ժամանակ շատերը հավատում էին, որ Հյուսիսային բևեռը շրջապատող օվկիանոսը սառույցից զերծ է։ Այս վաղ հետախուզումներն իսկապես կանխատեսեցին Արկտիկայի ծովային սառույցի պայմանները և երբեմն կլիմայի հետ կապված այլ տեղեկություններ։ 19-րդ դարի սկզբին որոշ արշավախմբեր նպատակ էին հետապնդում հավաքել ավելի մանրամասն օդերևութաբանական տեղեկություններ, օվկիանոսագրական և գեոմագնիսական դիտարկումներ, սակայն դրանք հազվադեպ դեքեր էին։ 1850-ական թվականներից սկսած շատ երկրներում կանոնավոր օդերևութաբանական դիտարկումները ավելի տարածվավեցին, և բրիտանական նավատորմը ներառել մանրամասն դիտարկման համակարգեր։ Արդյունքում, XIX դարի երկրորդ կեսի արշավախմբերը սկսեցին ներկայացնել Արկտիկայի կլիմայի պատկերը։ բայց դրանք ինչ որ չափով պատահական էին։

### Վաղ եվրոպական դիտարկման ջանքերը

Ձմռանը Կարա ծովում գտնվող առաջին IPY կայանի լուսանկարը
Եվրոպացիների կողմից Արկտիկայի օդերևութաբանությունն ուսումնասիրելու առաջին մեծ ջանքերը առաջին միջազգային բևեռային տարին էր (IPY) 1882-1883 թվականներին։ Տասնմեկ երկրներ աջակցություն ցուցաբերեցին Արկտիկայի շուրջ տասներկու դիտակայաններ ստեղծելու համար։ Դիտարկումներն այնքան տարածված կամ երկարատև չէին, որքան անհրաժեշտ կլիներ կլիման մանրամասն նկարագրելու համար, բայց դրանք առաջին համահունչ տեսքը տվեցին Արկտիկայի եղանակի մասին։

Ազգային և առևտրային արշավախմբերը շարունակեցին ընդլայնել Արկտիկայի քարտեզների մանրամասները տասնութերորդ դարի ընթացքում, բայց հիմնականում անտեսեցին այլ գիտական դիտարկումները։ 1760-ական թվականներից մինչև 19-րդ դարի կեսերը արշավախմբերը մոլորվեցին հյուսիս նավարկելու փորձերի պատճառով, քանի որ այն ժամանակ շատերը հավատում էին, որ Հյուսիսային բևեռը շրջապատող օվկիանոսը սառույցից զերծ է։ Այս վաղ հետախուզումներն իսկապես զգացին Արկտիկայի ծովային սառույցի պայմանները և երբեմն կլիմայի հետ կապված այլ տեղեկություններ։

### Սառը պատերազմի ժամանակաշրջանի դիտարկումներ

Արկտիկան Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո դարձավ Սառը պատերազմի ճակատային գիծ, քանի որ այն գտնվում է ԽՍՀՄ-ի և Հյուսիսային Ամերիկայի միջև, ինչը ակամա և զգալիորեն բարելավեց մեր պատկերացումները շրջակա միջավայրի մասին։ Խորհրդային միջուկային հարվածի մասին նախապես ծանուցելու համար Միացյալ Նահանգների և Կանադայի կառավարությունները 1947-1957 թվականներին Արկտիկայի ափի երկայնքով կառուցեցին կայանների ցանց, որը հայտնի է որպես Հեռավոր վաղ նախազգուշացման գիծ (DEWLINE) անվամբ զգուշացնելու համար միջուկային հարցակման վտանգը։ Այս կայաններից շատերը նույնպես հավաքվեցին տեղեկատվություն եղանակային պայմանների մասին .

DEWLINE կայանը Ալյասկայում
Խորհրդային Միությունը նույնպես հետաքրքրված էր Արկտիկայով և զգալի ներկայություն հաստատեց այնտեղ՝ շարունակելով Հյուսիսային բևեռ դրեյֆային կայանների տեղադրումը։ Այս ծրագիրը շարունակաբար՝ գործել է 1950-1991 թվականներին Արկտիկայի 30 կայաններով։ Այս կայանները հավաքել են տվյալներ, որոնք օգտակար են մինչ օրս Արկտիկայի ավազանի կլիման հասկանալու համար։ Այս քարտեզը ցույց է տալիս Արկտիկայի հետազոտական օբյեկտների գտնվելու վայրը 1970-ականների կեսերին և 1958-ից 1975 թվականներին դրեյֆտային կայանների հետքերը։

Սառը պատերազմի մեկ այլ առավելություն էր Միացյալ Նահանգների և ԽՍՀՄ նավատորմի նավարկությունների ձեռքբերումը Արկտիկայում։ 1958 թվականին ամերիկյան միջուկային սուզանավը՝ Nautilus-ն առաջին նավն էր, որը հասավ Հյուսիսային բևեռ։ Հետագա տասնամյակներում սուզանավերը կանոնավոր կերպով շրջում էին Արկտիկայի ծովի սառույցի տակ՝ հավաքելով տեղեկություններ սառույցի հաստության և տարածության մասին։ Այս տվյալները հասանելի են դարձել Սառը պատերազմից հետո և վկայում են Արկտիկայի ծովի սառույցի նոսրացման մասին։ Խորհրդային նավատորմը գործում էր նաև Արկտիկայում, այդ թվում՝ 1977 թվականին միջուկային էներգիայով աշխատող սառցահատիչ։

Սառը պատերազմի ժամանակաշրջանում արկտիկական գիտարշավները հաճախակիացան և երբեմն ֆինանսական կամ նյութատեխնիկական օգուտներ էին ստանում ռազմական ներգրավվածությունից։ Գրենլանդիայում առաջին խորը սառցե միջուկը փորվել է 1966 թվականին Camp Century-ում՝ հետազոտողներին հնարավորություն տալով ուսումնասիրել վերջին սառցե դարաշրջանի կլիման։ 1990-ականների սկզբին Գրենլանդիայի սառցե շերտի մոտ գտնվող մի տեղից երկու ավելի խորը միջուկներ ստացվեցին՝ երկարացնելով այս ռեկորդը։ Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսի ծրագիրը, որն այժմ հայտնի է որպես Միջազգային ծրագիր 1991 թվականից ի վեր, 1979 թվականից օգտագործում է 20-ից 30 կայաններ՝ եղանակի և սառույցի հոսքի մասին տվյալներ հավաքելու համար

Արկտիկայի կանոնավոր դիտարկումները կտրուկ նվազել են 1991 թվականին Խորհրդային Միության փլուզումից հետո։ Հյուսիսային բևեռի շարժվող կայանների համակարգը լքվել է Ռուսաստանի կառավարության կողմից, և ռուսական Արկտիկայի մակերևութային կայաններից շատերը փակվել են։ Նմանապես, քանի որ DEWLINE-ի համար անհրաժեշտությունը նվազում էր, Միացյալ Նահանգների և Կանադայի կառավարությունները նվազեցրին Արկտիկայի դիտարկման ծախսերը։ Արդյունքում, 1960-1990 թվականներին ընկած ժամանակահատվածը պարունակում է Արկտիկայի մակերևութային դիտարկումների ամենամեծ հավաքածուն։

Ի հավելումն այն ծածկույթի, որն առանց դրանց հնարավոր չէր լինի իրականացնել, արբանյակային հեռակառավարվող հեռաճանաչման սարքերի հսկայական շարքը, որոնք ներկայումս գտնվում են ուղեծրում, օգնել են փոխարինել Սառը պատերազմից հետո կորցրած որոշ դիտարկումներ։ Սկսած 1970-ականների սկզբից Արկտիկայի սովորական արբանյակային մոնիտորինգն այդ ժամանակվանից աճել և բարելավվել է։ Այս դիտարկումների արդյունքում 1979 թվականից ի վեր մանրակրկիտ գրանցվում է Արկտիկայի ծովի սառույցի ծավալը. Վերջին տարիներին Արկտիկայի նկատմամբ հետաքրքրությունն աճել է ռեկորդային նվազման (NASA, NSIDC) և մարդածին գլոբալ տաքացման հետ հնարավոր կապի հետևանքով։

Քաղաքացիական գիտական հետազոտությունները, անկասկած, շարունակվել են Արկտիկայում, և ակնկալվում է, որ դրանք կաճեն 2007-2009 թվականներին՝ բևեռային հետազոտությունների վրա գլոբալ ներդրումների ավելացման արդյունքում երրորդ միջազգային բևեռային տարվա հետ համատեղ։ Ավելի քան 60 երկրներից հազարավոր հետազոտողներ առաջիկա երկու տարվա ընթացքում կհամագործակցեն ավելի քան 200 նախագծերի վրա՝ իմանալու Արկտիկայի և Անտարկտիկայի ֆիզիկական, էկոլոգիական և սոցիալական տարրերի մասին։ (IPY).

Այսօր համակարգչային մոդելներն օգտակար են Արկտիկայի հետազոտողների համար։ Այս ծրագրերը երբեմն կարող են բավականին պարզ լինել, բայց դրանք հաճախ դառնում են չափազանց բարդ, քանի որ գիտնականները փորձում են ավելի ու ավելի շատ բնապահպանական գործոններ ներառել՝ ավելի իրատեսական արդյունքներ ապահովելու համար։ Չնայած իրենց թերություններին, մոդելները հաճախ առաջարկում են խորաթափանց պատասխաններ կլիմայի հետ կապված մտահոգություններին, որոնք չեն կարող էմպիրիկորեն ուսումնասիրվել։ Դրանք նաև օգտագործվում են ապագա կլիմայի կանխատեսման և մթնոլորտի մարդածին փոփոխությունների ազդեցությունը Արկտիկայի և այլ վայրերի վրա կանխատեսելու համար։ Մոդելների մեկ այլ հետաքրքիր կիրառություն եղել է նախորդ 50 տարիների ընթացքում ամբողջ աշխարհում եղանակի լավագույն գնահատականը կազմելը, լրացնելով այն վայրերը, որտեղ ոչ մի դիտարկում չի արվել (ECMWF): Վերավերլուծության այս տվյալների հավաքածուները օգնում են լրացնել Արկտիկայի դիտարկումների բացակայությունը։

Արևային Ճառագայթում
-------------------

Օրվա երկարության տատանումները լայնության և տարվա ժամանակի հետ: Մթնոլորտային բեկումը ստիպում է արևը երկնքում ավելի բարձր երևալ, քան երկրաչափական է, և, հետևաբար, հանգեցնում է նրան, որ օրվա կամ գիշերվա 24-ժամյա ծավալը փոքր-ինչ տարբերվում է բևեռային շրջանակներից:
Օրվա լույսի տևողության տատանումները լայնության և տարվա ժամանակի հետ: Ավելի փոքր անկյունը, որով արևը հատում է հորիզոնը Բևեռային շրջաններում, համեմատած արևադարձների հետ, հանգեցնում է բևեռային շրջաններում մթնշաղի ավելի երկար ժամանակաշրջանների և բացատրում է սյուժեի անհամաչափությունը:
Արեգակից արևային ճառագայթումը ապահովում է գրեթե ամբողջ էներգիան, որն անհրաժեշտ է Երկրի մակերեսին և մթնոլորտին գործելու համար (արևի լույսը, ներառյալ անտեսանելի ուլտրամանուշակագույն և ինֆրակարմիր լույսը)։ Ինչպես գլոբալ, այնպես էլ տարածաշրջանային կլիմայի վրա ազդող հիմնական գործոններից են արեգակնային ճառագայթման քանակի տատանումները, որոնք ներթափանցում են մոլորակի տարբեր շրջաններ։ Մթնոլորտի գագաթնակետին հասնող արևային ճառագայթման տարեկան միջին քանակը որոշվում է ըստ լայնության, այն աստիճանաբար նվազում է հասարակածից դեպի բևեռներ։ Արդյունքում, լայնության բարձրացման հետ մեկտեղ ջերմաստիճանը նվազում է։

Կլիմայի վրա մեծ ազդեցություն ունի նաև սեզոնը, որը որոշում է յուրաքանչյուր օրվա տևողությունը։ Բևեռների մոտ ամառը 24-ժամ է, ինչը հանգեցնում է օրական միջին արևային հոսքի, որը հասնում է մթնոլորտի գագաթին այս տարածքներում։ Հունիսյան արևադարձին Հյուսիսային բևեռը օրվա ընթացքում 36%-ով ավելի շատ արևի էներգիա է ստանում, քան Հասարակածը։ Այնուամենայնիվ, Հյուսիսային բևեռը արևի լույս չի ստանում սեպտեմբերյան գիշերահավասարից մինչև մարտի գիշերահավասարը։

Արևի լույսի քանակը, որը մտնում է Արկտիկա և կլանվում է մակերեսով, ազդում է նաև այնտեղի կլիմայի վրա։ Արեգակնային էներգիայի քանակությունը, որը հասնում է մակերեսին նույն լայնություն ունեցող վայրերում, կարող է զգալիորեն տարբերվել՝ կախված ամպի ծածկույթի մակարդակից։ Մակերևույթի տատանումները, ինչպիսիք են ձյան և սառույցի կուտակման կամ բացակայության հետևանքով առաջացած փոփոխությունները, զգալի ազդեցություն ունեն արևային ճառագայթման տոկոսի վրա, որը հասնում է մակերեսին և արտացոլվում է, այլ ոչ թե կլանվում է։

### Ձմեռ

Արևը ընդհանրապես չի ծագում կամ շատ դանդաղ է ծագում Արկտիկայում ձմեռային ամիսներին՝ նոյեմբերից մինչև փետրվար։ Օրերը կարճ են, և արևի ցածր դիրքը երկնքում նշանակում է, որ նույնիսկ կեսօրին շատ էներգիա չի հասնում երկիր։ Ավելին, սպիտակ ձյան ծածկույթը արտացոլում է արևի փոքր ճառագայթների մեծ մասը, որը հասնում է մակերեսին հետ տիեզերք։ Արկտիկայի ցամաքի և սառույցի մակերևույթի մեծ մասը ձմռանը ծածկված է ցուրտ ձյունով, որն արտացոլում է արևային ճառագայթման 70%-ից 90%-ը, որին նա հանդիպում է։ Սա հանգեցնում է արևային էներգիայի աննշան թափանցումը Արկտիկայի ձմռանը։ Միակ բանը, որ խանգարում է Արկտիկային որ անընդհատ սառույց լինի ամբողջ ձմռանը, դա ավելի տաք օդի և օվկիանոսի ջրի տեղափոխումն է դեպի Արկտիկա հարավից և ջերմության փոխանցումը ստորգետնյա ցամաքից և օվկիանոսից (որոնք երկուսն էլ ջերմություն են ստանում ամռանը և արտանետում այն Ձմեռը)

### Գարուն

Մարտին և ապրիլին արկտիկական օրերը արագ են երկարանում, քանի որ արևը բարձրանում է երկնքում՝ ավելացնելով արևային ճառագայթումը տարածաշրջանում ձմռան համեմատ։ Հյուսիսային կիսագնդի այս վաղ գարնանային ամիսներին Արկտիկայի մեծ մասը դեռ ձմեռային պայմաններ է ապրում, թեև ավելի շատ ցերեկային լույսով։ Այս լրացուցիչ արևային էներգիան դանդաղորեն հասնում է Արկտիկա, քանի որ այն հիմնականում արտացոլվում է առանց մակերևույթի տաքացման՝ տարածաշրջանի մշտական ցուրտ ջերմաստիճանի և սպիտակ ձյան ծածկույթի պատճառով:Մայիս ամսին ջերմաստիճանը կբարձրանա, քանի որ շատ տարածքներում ցերեկը 24-ժամյա լույս է, բայց Արկտիկայի մեծ մասը դեռ ծածկված է ձյունով։ Արդյունքում, Արկտիկայի մակերեսը արտացոլում է արևի էներգիայի ավելի քան 70%-ը բոլոր շրջաններում, բացառությամբ Նորվեգական ծովի և հարավային Բերինգի ծովի, որտեղ օվկիանոսը սառույցից զերծ է և մոտակայքում գտնվող որոշ ցամաքային տարածքներ, որտեղ չափավոր է։ բաց ջրի ազդեցությունն օգնում է որ ձյունը ավելի շուտ հալվելի։

Արկտիկայի մեծ մասում ձնհալը սկսվում է մայիսի վերջին կամ հունիսի սկզբին։ Հետադարձ կապի ցիկլը գործարկվում է, քանի որ հալվող ձյունը ավելի քիչ է արևային ճառագայթում ստանոմ (50% և 60%), քան չոր ձյունը, ինչը թույլ է տալիս ավելի շատ էներգիա կլանել և հալվելն ավելի արագ է ընթանում։ Ներքևի մակերեսները կլանում են ավելի շատ էներգիա, երբ ձյունը հալվում է գետնին, ինչը հանգեցնում է նրանց ավելի արագ տաքացման։

### Ամառ

Հունիսի արևադարձի շուրջ՝ հունիսի 21-ին, Արևը պտտվում է Հյուսիսային բևեռի հորիզոնից 23,5° բարձրությամբ։ Արեգակն աստիճանաբար մոտենում է հորիզոնին այս կետից մինչև սեպտեմբերյան գիշերահավասար՝ բևեռին ապահովելով աստիճանաբար ավելի քիչ արևային ճառագայթում։ Այսօր լրանում է բևեռի 365 օրվա կեսօրը։ Արևի մայրամուտի այս շրջանը նույնպես մոտավորապես համապատասխանում է Արկտիկայի ամռանը։

Այս լուսանկարը, ինքնաթիռից, ցույց է տալիս ծովի սառույցի մի հատված։ Ավելի բաց կապույտ տարածքները հալոցքի լճակներն են, իսկ ամենամութ հատվածները բաց ջրերն են:
Երկիրը, որն այս պահին հիմնականում զերծ է ձյունից, կարող է տաքանալ պարզ օրերին, երբ քամին չի գալիս ցուրտ օվկիանոսից, քանի որ Արկտիկան այս ընթացքում դեռևս կլանում է արևի էներգիան։ Ծովային սառույցի ձյան ծածկը անհետանում է Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսի վրայով, և այնտեղ սկսում են ձևավորվել հալված ջրի լճակներ։ Սա հանգեցնում է նրան, որ ծովի սառույցը ավելի քիչ արտացոլում է արևի լույսը, ինչը հանգեցնում է ավելի շատ սառույցի հալման:Սառուցյալ օվկիանոսի եզրերի շուրջ գտնվող սառույցը հալվում է և քայքայվում՝ մերկացնելով սառույցի ներքին հատվածում գտնվող ջուրը, որն ի վիճակի է կլանելու գրեթե ամբողջ արևային ճառագայթումը, և պահելու ջրի սյունակում։ Հուլիս-օգոստոս ամիսներին ցամաքի մեծ մասը մերկ է և կլանում է մակերեսին հասնող արևի լույսի ավելի քան 80%-ը։ Արեգակի էներգիայի մոտ կեսը կլանվում է այնտեղ, որտեղ առկա է ծովի սառույցը, օրինակ՝ Կենտրոնական Արկտիկայի ավազանում և Կանադական արշիպելագի կղզիների միջև ընկած նեղուցներում, և այս էներգիան հիմնականում օգտագործվում է սառույցը հալեցնելու համար, քանի որ սառցե մակերեսը չի կարող տաքանալ ցրտից բարձր։

Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսի մեծ մասում հաճախակի ամպամածություն է նկատվում, որը հուլիսին գերազանցում է 80%-ի հաճախականությունը, ինչը նվազեցնում է արևային ճառագայթման քանակությունը, որը հասնում է մակերեսին` արտացոլելով դրա մեծ մասը մինչև մակերես հասնելը։ Բացառիկ անսովոի տեսարան կարող է առաջացնել ծովի սառույցի հալման ավելի մեծ արագություն կամ ավելի բարձր ջերմաստիճանում (NSIDC Արխիվացված դեկտեմբերի 23, 2007, Wayback Machine-ում)։ Գրենլանդիա։ Արկտիկայի մնացած մասի համեմատ Գրենլանդիայի ինտերիերը յուրահատուկ է։ Այս տարածքը ստանում է ամենամեծ մուտքային արևային էներգիան։ Արկտիկայի ցանկացած վայրի մակերևույթում՝ գարնանային և ամառային ամպերի ցածր հաճախականության և բարձրության պատճառով, ինչը նվազեցնում է մթնոլորտի կողմից կլանված կամ ցրված արևային ճառագայթման քանակը։

Ամռանը, երբ ձյունը հալվում է, ինուիտները(*բնիկ ժողովուրդների խումբ են, որոնք բնակվում են Գրենլանդիայի արկտիկական և ենթաբարկտիկական շրջաններում*:) ապրում են վրանանման տնակներում, որոնք պատրաստված են շրջանակի վրա փռված կենդանիների կաշվից։.

### Աշուն

Սեպտեմբերին և հոկտեմբերին օրերն արագորեն կարճանում են, իսկ հյուսիսային շրջաններում արևն ամբողջությամբ անհետանում է երկնքից։ Քանի որ մակերեսին հասանելի արեգակնային ճառագայթման քանակությունը արագորեն նվազում է, ջերմաստիճանը հետևում է նույն օրինակին։ Ծովի սառույցը սկսում է նորից սառչել և, ի վերջո, ստանում է թարմ ձյան ծածկ՝ պատճառ դառնալով, որ այն ավելի շատ արտացոլում է իրեն հասնող արևի լույսի նվազող քանակությունը։ Նմանապես, սեպտեմբերի սկզբին և՛ հյուսիսային, և՛ հարավային ցամաքային տարածքները ստանում են իրենց ձմեռային ձնածածկույթը, որը զուգորդվում է մակերեսի արևային ճառագայթման կրճատման հետ, ապահովում է ամռանը այդ տարածքների տաք օրերի ավարտը։ Նոյեմբերին Արկտիկայի մեծ մասում ձմեռը սաստիկ է, և արևային ճառագայթման փոքր քանակությունը, որը դեռևս հասնում է տարածաշրջան, էական դեր չի խաղում նրա կլիմայի վրա։

Ջերմաստիճան
-----------

Հունվարի միջին ջերմաստիճանը Արկտիկայում
Հուլիսի միջին ջերմաստիճանը Արկտիկայում
Շատերի մոտ տպավորություն է ստեղծվում, որ Արկտիկան միշտ սառույցով պատված տեղ է։ Թեև տարածաշրջանի մեծ մասը դիմանում է բացառիկ ցածր ջերմաստիճաններին, կան շատ տատանումներ՝ կախված գտնվելու վայրից և սեզոնից։ Բացառությամբ հարավային Նորվեգական և Բերինգի ծովերի մի քանի փոքր տարածքների, որոնք ամբողջ ձմեռ սառույց չեն տեսնում, Արկտիկայում ձմռանը բնորոշ ջերմաստիճանը զրոյից ցածր է։ Բոլոր վայրերը, բացառությամբ կենտրոնական Արկտիկայի ավազանի, որտեղ ծովի սառույցը պահպանվում է ամառվա ընթացքում, և Գրենլանդիայի ներքին տարածքներում ամառային միջին ջերմաստիճանը գերազանցում է։

Աջ կողմում գտնվող քարտեզները ցույց են տալիս Արկտիկայի միջին ջերմաստիճանը հունվար և հուլիս ամիսներին, հիմնականում ամենացուրտ և տաք ամիսներին։ Այս քարտեզները պատրաստվել են NCEP/NCAR Reanalysis-ի տվյալների հիման վրա, որը ներառում է առկա տվյալները համակարգչային մոդելի մեջ՝ ստեղծելու հետևողական գլոբալ տվյալների հավաքածու։ Մոդելները և Տվյալները կատարյալ չեն, ուստի այս քարտեզները կարող են տարբերվել մակերևույթի ջերմաստիճանի այլ գնահատականներից. Մասնավորապես, Հյուսիսային Սառուցյալ կլիմայաբանությունների մեծ մասը ցույց է տալիս ջերմաստիճանը Կենտրոնական Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսի վրա հուլիսին՝ միջինը ցրտից ցածր, մի քանի աստիճանով ցածր, քան ցույց են տալիս այս քարտեզները (ԽՍՀՄ, 1985)։ Արկտիկայում ջերմաստիճանի ավելի վաղ կլիմայաբանությունը, որը հիմնված է ամբողջությամբ առկա տվյալների վրա, ներկայացված է ԿՀՎ բևեռային շրջանների ատլասի այս քարտեզում։

### Հյուսիսային կիսագնդում ռեկորդային ցածր ջերմաստիճան է գրանցվել

Համաշխարհային օդերևութաբանական կազմակերպությունը 2020 թվականին հայտարարել է -69,6 °C (-93,3 °F) ջերմաստիճանը, որը չափվել է 1991 թվականի դեկտեմբերի 22-ին Գրենլանդիայի սառցաշերտի տեղագրական գագաթի մոտ, որպես ամենացածր հատվածը Հյուսիսային կիսագնդում։ Ռեկորդը չափվել է ավտոմատ եղանակային կայանում և բացահայտվել է մոտ 30 տարի անց։

Հյուսիսային կիսագնդի ամենացուրտ վայրերից է նաև Ռուսաստանի Հեռավոր Արևելքը՝ քարտեզների վերին աջ մասում։ Դա պայմանավորված է տարածաշրջանի մայրցամաքային կլիմայով, որը հեռու է օվկիանոսի չափավոր ազդեցությունից, և տարածաշրջանի հովիտներով, որոնք կարող են ցրտի պատճառ դառնալ, և կարող են ստեղծել ուժեղ ջերմաստիճանի շրջադարձեր, որտեղ ջերմաստիճանը բարձրանում է, այլ ոչ թե նվազում։ Հյուսիսային կիսագնդում պաշտոնապես գրանցված ամենացածր ջերմաստիճանը -67,7 °C է (−89,9 °F), որը գրանցվել է Օյմյակոնում 1933 թվականի փետրվարի 6-ին, ինչպես նաև −67,8 °C (−90,0 °F) Վերխոյանսկում 1892 թվականի փետրվարի 5-ին և 7-ին, համապատասխանաբար։ Այնուամենայնիվ, այս տարածաշրջանը Արկտիկայի մաս չէ, քանի որ նրա մայրցամաքային կլիման թույլ է տալիս նաև ունենալ տաք ամառներ՝ հուլիսի միջին ջերմաստիճանը 15 °C (59 °F): Ստորև բերված նկարում, որը ցույց է տալիս կայանների կլիմայական պայմանները, Յակուտսկի հողամասը ներկայացնում է Հեռավոր Արևելքի այս հատվածը. Յակուտսկը մի փոքր ավելի քիչ էքստրեմալ կլիմա ունի, քան Վերխոյանսկը։

Monthly and annual climatologies of eight locations in the Arctic and sub-Arctic
### Արկտիկայի ավազան

Արկտիկայի ավազանը ամբողջ տարին սովորաբար ծածկված է ծովային սառույցով, ինչը մեծ ազդեցություն է ունենում ամառային ջերմաստիճանի վրա։ կարող է նաև այնպե սստացվել որ առանց արևի լույսի ամենաերկար ժամանակահատվածը լինի և շարունակական արևի ամենաերկար շրջանը, չնայած ամռանը հաճախակի ամպամածությունը նվազեցնում է այս արևային ճառագայթումը։ Չնայած Հյուսիսային բևեռի վրա կենտրոնացած դիրքին և խավարի երկար ժամանակաշրջանին, սա Արկտիկայի ամենացուրտ հատվածը չէ։ Ձմռանը ջերմությունը, որը փոխանցվում է −2 °C (28 °F) ջրից սառույցի ճեղքերի և բաց ջրային տարածքների միջոցով, օգնում է մեղմել կլիման որոշ չափով, պահպանելով ձմռան միջին ջերմաստիճանը −30-ից −35 °C (−22): մինչև -31 °F): Այս տարածաշրջանում ձմռանը նվազագույն ջերմաստիճանը կազմում է մոտ −50 °C (−58 °F):

Ամռանը ծովի սառույցը թույլ չի տալիս մակերևույթը տաքանա։ Ծովի սառույցը հիմնականում քաղցրահամ է, քանի որ աղը ոչնչանում է սառույցի ձևավորման ժամանակ, ուստի հալվող սառույցը ունի 0 °C (32 °F) ջերմաստիճան, և արևից ստացվող ցանկացած լրացուցիչ էներգիա ավելի շատ իրականացվում է սառույցի հալման գործընթացի ժամանակ, այլ ոչ թե մակերես վրա տաքացման ժամանակ. Օդի ջերմաստիճանը, մակերևույթից մոտ 2 մետր չափման ստանդարտ բարձրության դեպքում, կարող է մի քանի աստիճանով բարձրանալ ցրտից մայիսի վերջից մինչև սեպտեմբեր ընկած ժամանակահատվածում, թեև դրանք հակված են լինել սառցակալման աստիճանի։

Վերևի նկարում, որը ցույց է տալիս կայանի կլիմայական պայմանները, ստորին ձախ հատվածը, NP 7–8-ի համար, ներկայացնում է Արկտիկական ավազանի պայմանները։ Այս գծապատկերը ցույց է տալիս սովետական հյուսիսային բևեռի դրեյֆտային կայանների տվյալները՝ 7 և 8 համարները։ Այն ցույց է տալիս, որ ամենացուրտ ամիսների միջին ջերմաստիճանը −30-ական թվականներին է, և ջերմաստիճանը արագորեն բարձրանում է ապրիլից մինչև մայիս։ Հուլիսը ամենատաք ամիսն է, և առավելագույն և նվազագույն ջերմաստիճանի գծերի նեղացումը ցույց է տալիս, որ ջերմաստիճանը չի տարբերվում ամառվա կեսին։ Օգոստոսից դեկտեմբեր ամիսներին ջերմաստիճանը նվազում է։ Օրական փոքր ջերմաստիճանի միջակայքը (ուղղահայաց գծերի երկարությունը) պայմանավորված է նրանով, որ արևի բարձրությունը հորիզոնից վերև ընդհանրապես չի փոխվում այս տարածաշրջանում մեկ օրվա ընթացքում։ Այս տարածաշրջանում ձմեռային փոփոխականության մեծ մասը պայմանավորված է ամպերով։ Քանի որ արևի լույս չկա, մթնոլորտի արտանետվող ջերմային ճառագայթումը ձմռանը այս տարածաշրջանի էներգիայի հիմնական աղբյուրներից մեկն է։ Ամպամած երկինքը կարող է ավելի շատ էներգիա արտանետել դեպի մակերես, քան երկինքը, այնպես որ, երբ ձմռանը ամպամած է, այս շրջանը հակված է տաք լինելու, իսկ երբ պարզ է, այս շրջանն արագ սառչում է։

### Կանադական Բրիյա

Ձմռանը Կանադական արշիպելագում ջերմաստիճանը նման է Արկտիկական ավազանի ջերմաստիճանին, բայց ամառան ամիսներին՝ հունիսից օգոստոս, այս տարածաշրջանում այդքան շատ հողի առկայությունը թույլ է տալիս նրան ավելի տաքանալ, քան սառույցով ծածկված Արկտիկական ավազանը։ Վերևում գտնվող կայան-կլիմատոլոգիական նկարում Resolute-ի սյուժեն բնորոշ է այս տարածաշրջանին։ Կղզիների առկայությունը, որոնց մեծ մասը կորցնում է ձյան ծածկույթը ամռանը, թույլ է տալիս ամառային ջերմաստիճանը շատ բարձրանա։ Ամռանը միջին բարձր ջերմաստիճանը մոտենում է 10 °C (50 °F), իսկ հուլիսին ջերմաստիճանը բարձրանում է, թեև ցածր ջերմաստիճանը գրանցվում է տարվա բոլոր ամիս։ Այս կղզիների միջև գտնվող նեղուցները հաճախ մնում են ծածկված ծովային սառույցով ամբողջ ամառ։ Այս սառույցը գործում է մակերևույթի ջերմաստիճանը սառեցնելու համար, ինչպես դա արվում է Արկտիկայի ավազանում։

### Գրենլանդիա

Գրենլանդիայի սառցե շերտի հաստությունը, իմացեք, որ կանաչ տարածքի մեծ մասն ունի մշտական ձյան ծածկ, դրա հաստությունը ընդամենը 10 մ է:
Կլիմայական առումով Գրենլանդիան բաժանված է երկու շատ առանձին շրջանների՝ առափնյա շրջան, որի մեծ մասը սառույցից զերծ է, և ներքին սառցաշերտ։ Գրենլանդիայի սառցաշերտը ծածկում է Գրենլանդիայի տարածքի մոտ 80%-ը, տեղ-տեղ տարածվում է դեպի ափ, և ունի միջին բարձրությունը 2100 մ (6900 ֆտ) և առավելագույն բարձրությունը 3200 մ (10500 ֆտ)։ Սառցե շերտի մեծ մասը մնում է ցրտից ցածր ջերմաստիճանում ամբողջ տարվա ընթացքում, և այն ունի ամենացուրտ կլիման Արկտիկայի ցանկացած մասի համեմատ։ Ափամերձ տարածքների վրա կարող են ազդել մոտակա ջրերը կամ օվկիանոսից ծովի սառույցի միջոցով ջերմության փոխանցումը, և շատ մասեր ամռանը կորցնում են իրենց ձյան ծածկը, ինչը թույլ է տալիս նրանց ավելի շատ կլանել արևային ճառագայթումը և ավելի շատ տաքանալ, քան ներքին հատվածները։

Գրենլանդիայի հյուսիսային կեսի ափամերձ շրջաններում ձմեռային ջերմաստիճանը նման է կամ մի փոքր ավելի տաք, քան Կանադական արշիպելագը, հունվարի միջին ջերմաստիճանը կազմում է −30-ից −25 °C (−22-ից −13 °F): Այս շրջանները մի փոքր ավելի տաք են, քան Արշիպելագը, քանի որ դրանք ավելի մոտ ծովային սառցե ծածկով տարածքներին կամ Բաֆին ծովածոցում և Գրենլանդական ծովում բաց օվկիանոսին։ Կղզու հարավային մասի ափամերձ շրջաններն ավելի շատ են ընկնում բաց օվկիանոսի ջրերի և ցիկլոնների հաճախակի անցման ազդեցության տակ, որոնք երկուսն էլ օգնում են այնտեղ ջերմաստիճանը չգերազանցի նույնքան ցածր, որքան հյուսիսում։ Այս ազդեցությունների արդյունքում հունվարին այս տարածքներում միջին ջերմաստիճանը զգալիորեն ավելի բարձր է՝ մոտ -20-ից −4 °C (−4-ից 25 °F):

Ներքին սառցաշերտը խուսափում է օվկիանոսից կամ ցիկլոններից ջերմության փոխանցման ազդեցությունից, և դրա բարձրությունը նաև ավելի ցուրտ կլիմա է փախանցում նրան, քանի որ ջերմաստիճանը հակված է նվազման բարձրացման հետ։ Արդյունքն այն է, որ ձմեռային ջերմաստիճանն ավելի ցածր է, քան Արկտիկայի ցանկացած այլ վայրում, հունվարի միջին ջերմաստիճանը կազմում է −45-ից −30 °C (−49-ից −22 °F), կախված գտնվելու վայրից և տվյալներից։ Սառցե շերտի բարձր հատվածներում ձմռանը նվազագույն ջերմաստիճանը կարող է իջնել -60 °C-ից (−76 °F) (CIA, 1978): Վերևում գտնվող կայանի կլիմայական պատկերում Կենտրոնական հողամասը ներկայացնում Գրենլանդիայի սառցե շերտը։

Ամռանը Գրենլանդիայի ափամերձ շրջաններում ջերմաստիճանը նման է Կանադական արշիպելագի կղզիներին, հուլիսին միջինը ընդամենը մի քանի աստիճանով բարձր, հարավում և արևմուտքում մի փոքր ավելի բարձր ջերմաստիճան կարող է լինել, քան հյուսիսում և արևելքում։ Ներքին սառույցի շերտը մնում է ձյան տակ ամբողջ ամառ, թեև զգալի մասերում կարող է ձյունը հալվել։ Այս ձյան ծածկը, զուգակցված սառցաշերտի բարձրության հետ, օգնում է այստեղ ջերմաստիճանն ավելի ցածր պահել՝ հուլիսի միջինը −12-ից 0 °C (10-ից 32 °F): Ափի երկայնքով ջերմաստիճանը զերծ է մնում չափազանց մեծ փոփոխություններից մոտակա ջրի կամ հալվող ծովի սառույցի չափավոր ազդեցության պատճառով։ Ներքին հատվածում ձյունածածկ մակերևույթի պատճառով ջերմաստիճանը թույլ չի տալիս բարձրանալ, բայց նույնիսկ հուլիսին կարող է իջնել մինչև -30 °C (−22 °F): 20 °C-ից բարձր ջերմաստիճանները հազվադեպ են, բայց երբեմն կարող են համդիպել հանդիպել ծայր հարավային և հարավ-արևմտյան ափամերձ շրջաններում։

### Սառույցից զերծ ծովեր

Արկտիկական ծովերի մեծ մասը ծածկված է սառույցով տարվա մի հատվածը (տես ստորև բերված ծովային սառույցի քարտեզը); Այստեղ «առանց սառույցը» վերաբերում է նրանց, որոնք ամբողջ տարին ծածկված չեն սառույցով։ Միակ շրջանները, որոնք ողջ տարվա ընթացքում մնում են առանց սառույցի, Բարենցի ծովի հարավային մասն են և Նորվեգական ծովի մեծ մասը։ Սրանք ունեն շատ փոքր տարեկան ջերմաստիճանի տատանումներ,ձմռան միջին ջերմաստիճանը պահպանվում է ծովի ջրի սառեցման կետիc բարձր (մոտ −2 °C (28 °F)), քանի որ չսառեցված օվկիանոսը չի կարող դրանից ցածր ջերմաստիճան ունենալ։ Արկտիկայի միջին ջերմաստիճանը 10 °C-ից ցածր է (50 °F): 46 տարվա ընթացքում, երբ եղանակային հաշվառումներ են պահպանվել Շեմյա կղզում, հարավային Բերինգի ծովում, ամենացուրտ ամսվա (փետրվար) միջին ջերմաստիճանը եղել է -0,6 °C (30. 9 °F) և ամենատաք ամիսը (օգոստոս) եղել է 9,7 °C (49,5 °F); ջերմաստիճանը երբեք չի իջել −17 °C-ից (1 °F) կամ չի բարձրացել 18 °C-ից (64 °F); Արևմտյան տարածաշրջանային կլիմայական կենտրոն)

Մնացած ծովերը ձմռանը և գարնանը որոշակի հատված ունեն սառցե ծածկ, բայց ամռանը այդ սառույցը հալվում է։ Այս շրջաններում ամառային ջերմաստիճանը մոտ 0-ից 8 °C է (32 և 46 °F): Ձմեռային սառցե ծածկույթը թույլ է տալիս այս շրջաններում ջերմաստիճանը շատ ավելի ցածր լինի, քան այն շրջաններում, որտեղ ամբողջ տարին սառույց չկա։ Սեզոնային սառույցով ծածկված ծովերի մեծ մասում ձմռանը միջին ջերմաստիճանը կազմում է −30 և −15 °C (−22 և 5 °F): Ծովային սառույցի եզրին մոտ գտնվող այդ տարածքները ավելի տաք են՝ մոտակա ջրերի չափավոր ազդեցության պատճառով։ Վերևում գտնվող կայան-կլիմատոլոգիայի նկարում Point Barrow-ի, Tiksi-ի, Murmansk-ի և Isfjord-ի հողակտորները բնորոշ են ծովերին հարող հողատարածքներին, որոնք ծածկված են սեզոնային սառույցով։ Ցամաքի առկայությունը թույլ է տալիս ջերմաստիճանը հասնել մի փոքր ավելի ծայրահեղ վիճակների, քան իրենք՝ ծովերը։

Տեղումներ
---------

Արկտիկայի մեծ մասում տեղումները միայն անձրևի և ձյան տեսքով են։ Տարածքների մեծ մասում ձյունը ձմռանը տեղումների գերիշխող կամ միակ ձևն է, մինչդեռ ամռանը և՛ անձրև, և՛ ձյուն կաող է տեղալ(Serreze and Barry 2005): Այս ընդհանուր նկարագրության հիմնական բացառությունը Գրենլանդիայի սառցաշերտի բարձր լինելն է, տեղումներն ընդունում են ձյան տեսքով՝ բոլոր եղանակներին։

Արկտիկայի համար տեղումների քանակի ճշգրիտ կլիմատոլոգիան ավելի դժվար է կազմել, քան այլ կլիմայաբանությունները, ինչպիսիք են ջերմաստիճանը և ճնշումը։ Բոլոր փոփոխականները չափվում են Արկտիկայի համեմատաբար քիչ կայաններում, սակայն տեղումների դիտարկումներն ավելի անորոշ են դառնում՝ հաշվի առնելով այն դժվարությունը,որը կապված է չափիչով որսալու հետ։ Սովորաբար, տեղացող ձյան որոշ մասը քամիների պատճառով զերծ է մնում տեղումների չափիչներից, ինչը հանգեցնում է տեղումների քանակի թերզեկուցման, որոնք իրենց տեղումների մեծ մասը ստանում են որպես ձյան տեղումներ։ Տվյալների մեջ ուղղումներ են արվել՝ հաշվի առնելու այս փաստերը, բայց դրանք կատարյալ չեն և որոշակի սխալներ են մտցնում կլիմայական պայմանների մեջ (Serreze and Barry 2005):

Առկա դիտարկումները ցույց են տալիս, որ տեղումների քանակը Արկտիկայում տատանվում է մոտ 10 գործակցով, Արկտիկայի ավազանի և Կանադական արշիպելագի որոշ հատվածներում տարեկան 150 մմ-ից պակաս տեղումներ են լինում, իսկ հարավ-արևելյան Գրենլանդիայի որոշ հատվածներ՝ ավելի քան 1200 մմ (47 դյույմ)։ Տարածաշրջանների մեծ մասը տարեկան ստանում է 500 մմ-ից պակաս (20 դյույմ)։ Համեմատության համար նշենք, որ ամբողջ մոլորակի վրա տարեկան միջին տեղումները կազմում են մոտավորապես 1000 մմ (39 դյույմ)։ Եթե այլ բան նշված չէ, սույն հոդվածում նշված բոլորը թաց տեղումներերը են, ինչը նշանակում է, որ սառեցված տեղումները հալվում են նախքան դրանք չափելը։

### Արկտիկայի ավազան

Արկտիկայի ավազանը Արկտիկայի համեմատաբար ամենաչոր հատվածներից մեկն է։ Ավազանի մեծ մասը տարեկան ստանում է 250 մմ-ից պակաս տեղումներ՝ որակելով այն որպես անապատ։ Արկտիկական ավազանի փոքր շրջանները Սվալբարդից և Թայմիր թերակղզուց անմիջապես հյուսիսում ստանում են տարեկան մինչև 400 մմ։ Ամսական տեղումները Արկտիկական ավազանի մեծ մասում միջինը մոտ 15 մմ նոյեմբերից մինչև մայիս, և աճում են մինչև 20-30 մմ հուլիսին, օգոստոսին և սեպտեմբերին[6]: Չոր ձմեռները պայմանավորված են այդ ժամանակահատվածում տարածաշրջանում ցիկլոնների ցածր հաճախականությամբ և տաք բաց ջրից տարածաշրջանի հեռավորությամբ, որը կարող է խոնավության աղբյուր լինել(Serreze and Barry 2005):

Չնայած ձմռանը տեղումների ցածր քանակին, տեղումների հաճախականությունը հունվարին ավելի մեծ են, երբ դիտարկումների 25%-ից 35%-ը հաղորդում էին տեղումներ։ Ձմռանը հաղորդված տեղումների մեծ մասը շատ թույլ է, հնարավոր է ուղղակի տեղումնային փոշին։ Ըստ Չափելի տեղումներով օրերի թիվը (օրական ավելի քան 0,1 մմ) հուլիսին մի փոքր ավելի մեծ է, քան հունվարինը (ԽՍՀՄ 1985 թ.)։ Ըստ Հունվարի դիտարկումների, որոնք արձանագրել են տեղումներ, դրանց 95%-ից 99%-ը ցույց է տալիս, որ դրանք սառցակալած են։ Հուլիսին տեղումների մասին արձանագրված դիտարկումների 40%-ից 60%-ը ցույց է տալիս, որ դրանք սառցակալած են (Serreze and Barry 2005): Ավազանի մասերը Սվալբարդից անմիջապես հյուսիս և Թայմիր թերակղզուց բացառություններ են հենց նոր տրված ընդհանուր նկարագրության համաձայն։ Այս շրջանները ստանում են բազմաթիվ թույլ ցիկլոններ Հյուսիսատլանտյան փոթորկի ուղուց, որն առավել ակտիվ է դառնում ձմռանը։ Արդյունքում, ավազանի այս հատվածներում տեղումների քանակն ավելի մեծ է ձմռանը, քան վերը նշվածները։ Այս շրջաններեկող տաք օդը նաև նշանակում է, որ թաց տեղումներն ավելի տարածված են, Արկտիկական ավազանի մնացած մասում և՛ ձմռանը, և՛ ամռանը։

### Կանադական արշիպելագ

Կանադական արշիպելագում տարեկան տեղումների քանակը կտրուկ բարձրանում է հյուսիսից դեպի հարավ։ Հյուսիսային կղզիները ստանում են նույն քանակությամբ, նույնքան տարեկան ցիկլով, մինչև կենտրոնական Արկտիկայի ավազանը։ Բաֆին կղզու և նրա շրջակայքի ավելի փոքր կղզիների վրա տարեկան ընդհանուր քանակը հյուսիսում 200 մմ-ից մի փոքր ավելանում է մինչև հարավում մոտ 500 մմ, որտեղ Հյուսիսային Ատլանտյան ցիկլոններն ավելի հաճախ են լինում։

### Գրենլանդիա

Գրենլանդիայում եղանակային երկարաժամկետ գրառումների սակավության պատճառով, հատկապես ներքին, տեղումների այս կլիմատոլոգիան մշակվել է ձյան տարեկան շերտերի վերլուծությամբ՝ որոշելու ձյան տարեկան կուտակումները (հեղուկ վիճակում) և որ այն կարող է փոփոխվել։ հաշվի պետք է առնել տեղանքի ազդեցությունը տեղումների քանակի վրա։

Գրենլանդիայի հարավային մասը հայտնվում է Հյուսիսատլանտյան փոթորկի ուղու մեջ, մի շրջան, որը հաճախ ենթարկվում է ցիկլոնների ազդեցությանը։ Այս հաճախակի ցիկլոնները հանգեցնում են տարեկան տեղումների ավելի մեծ քանակի, քան Արկտիկայի մեծ մասում։ Սա հատկապես կարող է ճիշտ լինել ափամերձ հատվածում, որտեղ տեղանքը ծովի մակարդակից բարձրանում է մինչև 2500 մ (8200 ոտնաչափ) բարձրություն՝ ուժեղացնելով տեղումները բարձրացման պատճառով։ Արդյունքն այն է, որ տարեկան տեղումների ընդհանուր քանակը կազմում է 400 մմ հարավային ներքին մասում մինչև ավելի քան 1200 մմ հարավային և հարավարևելյան ափերի մոտ։ Այս ափերի մոտ գտնվող որոշ վայրեր, որտեղ տեղանքը հատկապես նպաստում է օրոգրաֆիական վերելքի առաջացմանը, տարեկան լինում են մինչև 2200 մմ տեղումներ։ Ավելի շատ տեղումներ են լինում ձմռանը, երբ փոթորկի ուղին առավել ակտիվ է, քան ամռանը։

Գրենլանդիայի կենտրոնական երրորդ մասի արևմտյան ափը նույնպես ենթարկվում է որոշ ցիկլոնների և օրոգրաֆիկ վերելակների ազդեցությանը, և այս ափի մոտ գտնվող սառցե շերտի լանջին տեղումների ընդհանուր քանակը տարեկան կազմում է մինչև 600 մմ (24 դյույմ)։ Կղզու կենտրոնական հատվածում արևելյան ափին տարեկան 200-ից մինչև 600 մմ տեղումներ են լինում՝ որի քանակը աճում է հյուսիսից հարավ։ Հյուսիսային ափին տեղումները նման են կենտրոնական Արկտիկայի ավազանի տեղումներին։ Կենտրոնական և հյուսիսային Գրենլանդիայի սառցաշերտը Արկտիկայի ամենաչոր հատվածն է։ Այստեղ տարեկան ընդհանուր գումարները տատանվում են 100-ից մինչև մոտ 200 մմ-ից (4-ից 8 դյույմ)։ Այս տարածաշրջանը անընդհատ ցածր է ջերմաստիճանը, ուստի բոլոր տեղումները ձյան տեսքով են լինում՝ ամռանը ավելի շատ, քան ձմռանը։ (ԽՍՀՄ 1985)։

### Սառույցից զերծ ծովեր

Չուկչի, Լապտև և Կարա ծովերը և Բաֆին ծովածոցը այս վայրերում մի փոքր ավելի շատ է տեղումների քանակը, քան Արկտիկայի ավազանում, տարեկան ընդհանուր քանակը 200-ից 400 մմ է (7,9 և 15,7 դյույմ)։ Չուկչի և Լապտև ծովերում և Բաֆինի ծովածոցում տարեկան ցիկլերը նման են Արկտիկական ավազանի շրջաններին, որտեղ ավելի շատ տեղումներ են լինում ամռանը, քան ձմռանը, մինչդեռ Կարայի ծովն ունի ավելի փոքր տարեկան ցիկլ՝ կապված հյուսիսից ցիկլոնների պատճառով առաջացած ուժեղ ձմեռային տեղումների հետ։ Ատլանտյան փոթորկ. Լաբրադորի, Նորվեգիայի, Գրենլանդիայի և Բարենցի ծովերը, ինչպես նաև Դանիայի ու Դևիսի նեղուցները գտնվում են հյուսիսատլանտյան փոթորկի ուղու հզոր ազդեցության տակ, որոնք առավել ակտիվ են ձմռանը։ Արդյունքում այս շրջաններում ձմռանն ավելի շատ տեղումներ են լինում, քան ամռանը։ Տարեկան տեղումների ընդհանուր քանակն արագ բարձրանում է՝ հյուսիսում մոտ 400 մմ-ից (16 դյույմ) մինչև մոտ 1, 400 մմ (55 դյույմ) շրջանի հարավային մասում։ Ձմռանը տեղումները հաճախակի են, ընդհանուր գումարները Նորվեգական ծովում ամեն հունվարի միջինը 20 օր են ընկնում (ԽՍՀՄ 1985 թ.): Բերինգի ծովը ենթարկվում է Հյուսիսային Խաղաղօվկիանոսյան փոթորկի ազդեցությունը, և տարեկան տեղումների քանակը կազմում է 400-ից 800 մմ (16 և 31 դյույմ), ինչպես նաև ձմեռային առավելագույն քանակով։

Ծովային սառույց
---------------

Արկտիկայի ծովային սառույցի բացարձակ և միջին նվազագույն և առավելագույն տարածության գնահատականները 1970-ականների կեսերի դրությամբ
Ծովային սառույցը սառեցված ծովի ջուր է, որը լողում է օվկիանոսի մակերեսին։ Այն Արկտիկական ավազանում ամբողջ տարվա ընթացքում գերիշխող մակերևույթի տեսակն է և տարվա ինչ-որ պահի ծածկում է Արկտիկայի օվկիանոսի մակերեսի գրեթե մեծ մասը։ Սառույցը կարող է լինել մերկ սառույց կամ ծածկված լինել ձյունով կամ հալված ջրերով՝ կախված գտնվելու վայրից և տարվա եղանակից։ Ծովային սառույցը համեմատաբար բարակ է, ընդհանուր առմամբ մոտ 4 մ-ից պակաս (13 ոտնաչափ), ավելի հաստ գագաթներով (NSIDC): NOAA-ի Հյուսիսային բևեռի վեբ-տեսախցիկները հետևում էին Արկտիկայի ամառային ծովային սառույցի անցումներին գարնանային հալեցման, ամառային հալոցքի լճակների և աշնանային սառեցմանը, քանի որ առաջին վեբ-տեսախցիկը գործարկվեց 2002-ից ևմինչ օրս այն գարծարկվում է։

Ծովի սառույցը կարևոր նշանակություն ունի կլիմայի և օվկիանոսի համար տարբեր առումներով։ Այն նվազեցնում է ջերմության ներթափանցումը օվկիանոսից մթնոլորտ; դա հանգեցնում է ավելի քիչ արևային էներգիայի կլանմանը մակերևույթում և ապահովում է մակերես, որի վրա կարող է ձյուն կուտակվել, ինչը էլ ավելի է նվազեցնում արևի էներգիայի կլանումը։ Քանի որ աղը դուրս է մղվում սառույցից, երբ ձևավորվում է, սառույցը մեծացնում է օվկիանոսի մակերևութային ջրերի աղիությունը, որտեղ ձևավորվում է, և ինչպես նաև նվազեցնում է աղիությունը, որտեղ այն հալվում է, երկուսն էլ կարող են ազդել օվկիանոսի շրջանառության վրա։

Աջ կողմում գտնվող քարտեզը ցույց է տալիս ծովային սառույցով ծածկված տարածքները, երբ այն գտնվում է իր առավելագույն չափով (մարտ) և նվազագույն չափով (սեպտեմբեր)։ Այս քարտեզը կազմվել է 1970-ականներին, և այդ ժամանակից սկսած ծովի սառույցի ծավալը նվազել է,։ Իր առավելագույն չափով՝ մարտին, ծովի սառույցը ծածկում է Հյուսիսային կիսագնդի մոտ 15 միլիոն կմ2 (5,8 միլիոն քառակուսի մղոն), գրեթե նույնքան տարածք, որքան կարող էլինել ամենամեծ երկիրը՝ Ռուսաստանը։ Քամիներն ու օվկիանոսային հոսանքները ստիպում են որ ծովի սառույցը տեղաշարժվի։ Սառույցի շարժման բնորոշ օրինաչափությունը ցույց է տրված քարտեզի վրա աջ կողմում։ Միջին հաշվով, այս շարժումները Սառուցյալ օվկիանոսի ռուսական հատվածից տեղափոխում են Ատլանտյան օվկիանոս՝ Գրենլանդիայից արևելք ընկած տարածքով, մինչդեռ դրանք այնպես են անում,որ հյուսիսամերիկյան կողմի սառույցը պտտվի ժամացույցի սլաքի ուղղությամբ, երբեմն երկար տարիներ կարող է պահանջվել։

Քամիներ
-------

Արկտիկական ավազանում և արևմտյան Կանադայի արշիպելագում քամու արագությունը կազմում է միջինում 4-ից 6 մետր է վայրկյան (14 և 22 կմ/ժ, 9 և 13 մղոն/ժ) գրեթե բոլոր եղանակներին։ Ավելի ուժեղ քամիներ տեղի են ունենում փոթորիկների ժամանակ, հաճախ առաջացնելով սպիտակության պայմաններ,(Սա ասում են այն դեքերում երբ փոթորկի պատճառով գրեթե անհնարին է լինում տեսնել) բայց դրանք հազվադեպ են գերազանցում 25 մ/վրկ (90 կմ/ժ (56 մղոն/ժ) արագությունը այս տարածքներում։ Բոլոր սեզոնների ընթացքում ամենաուժեղ միջին քամիները հանդիպում են Հյուսիսատլանտյան ծովերում՝ Բաֆինում։ Բեյը և Բերինգի և Չուկչի ծովերը, որտեղ ցիկլոնների ակտիվությունն առավել տարածված է։ Ատլանտյան կողմում քամիներն ամենաուժեղն են լինում ձմռանը՝ միջինը 7-ից 12 մ/վ արագությամբ (25-ից 43 կմ/ժ (16-ից 27 մղոն/ժ), իսկ ամենաթույլը՝ ձմռանը, ամառանը, միջինը 5-ից 7 մ/ժ (18-ից 25 կմ/ժ (11-ից 16 մղ/ժ)։ Խաղաղ օվկիանոսի կողմում նրանք միջինում 6-ից 9 մ/վ (22-ից 32 կմ/ժ (14-ից 20 մղ/ժ) են ամբողջ տարվա ընթացքում։ Առավելագույնը Ատլանտյան օվկիանոսի տարածաշրջանում քամու արագությունը ձմռանը կարող է մոտենալ 50 մ/վ (180 կմ/ժ) (110 մղոն/ժ)։

Արկտիկայի կլիմայի փոփոխությունները
----------------------------------

### Անցյալ տարիների կլիմայական պայմաններ

Հյուսիսային կիսագնդի սառցադաշտը վերջին սառցե դարաշրջանում: 3-ից 4 կիլոմետր հաստությամբ սառցաշերտերտը հանգեցրել է ծովի մակարդակի մոտ 120 մ նվազման:
Ինչպես մոլորակի մնացած մասում, Արկտիկայի կլիման ժամանակի ընթացքում փոփոխության է ենթարկվում։ Մոտ 55 միլիոն տարի առաջ ենթադրվում է, որ Արկտիկայի որոշ հատվածներ աջակցում էին մերձարևադարձային էկոհամակարգերին, և որ Արկտիկայի ծովի մակերևույթի ջերմաստիճանը բարձրացել է մինչև մոտ 23 °C (73 °F) պալեոցեն-էոցեն(Այն ժամանակահատվածե երբ որ ջերմաստիճանը բարձրանում է) ջերմային առավելագույնի ժամանակ։ Վաղ անցյալում մոլորակը ունեցել է մի շարք սառցե դարաշրջաններ և միջսառցադաշտային ժամանակաշրջաններ վերջին 2 միլիոն տարվա ընթացքում, ընդ որում վերջին սառցե դարաշրջանը հասել է իր առավելագույն չափին մոտ 18000 տարի առաջ և ավարտին հասել մոտ 10000 տարի առաջ։ Այս սառցե դարաշրջաններում Հյուսիսային Ամերիկայի և Եվրասիայի հյուսիսային մեծ տարածքները ծածկված էին սառցե թաղանթներով, որոնք նման են Գրենլանդիայում այսօրվա տեղիունեցածին։ Արկտիկայի կլիմայական պայմանները կտարածվեին շատ ավելի հարավ, իսկ ներկայիս Արկտիկայի տարածաշրջանի պայմանները հավանաբար ավելի ցուրտ կլինեին։ Ջերմաստիճանի ցուցիչները ցույց են տալիս, որ վերջին 8000 տարիների ընթացքում կլիման կայուն է եղել, գլոբալ միջին ջերմաստիճանի տատանումներով մոտ 1 °C (34 °F) պակաս։

### Գլոբալ տաքացում

Վերևի նկարը ցույց է տալիս, թե օդի միջին ջերմաստիճանը (2010թ. հոկտեմբեր – 2011թ. սեպտեմբեր) եղել է մինչև 3 աստիճան Ցելսիուսով բարձր (կարմիր) կամ ցածր (կապույտ) երկարաժամկետ միջինից (1981–2010):
Կան մի քանի պատճառներ, կլիմայի փոփոխությունները ակնկալելու համար, անկախ պատճառներից, կարող են ուժեղանալ Արկտիկայում՝ համեմատած միջին լայնությունների և արևադարձային գոտիների հետ։ Առաջինը սառույցի ալբեդոյի հետադարձ կապն է, որի սկզբնական տաքացումը հանգեցնում է ձյան և սառույցի հալմանը՝ մերկացնելով ավելի մուգ մակերեսները, որոնք կլանում են ավելի շատ արևի լույս, ինչը հանգեցնում է ավելի շատ տաքացման։ Երկրորդ, քանի որ ավելի ցուրտ օդը ավելի քիչ ջրային գոլորշի է պահում, քան տաք օդը, Արկտիկայում, մակերեսի կողմից կլանված ճառագայթման ցանկացած աճի ավելի մեծ մասն ուղղակիորեն տաքացնում է մթնոլորտը, մինչդեռ արևադարձային գոտիներում ավելի մեծ մասն գոլորշիանում է։ Երրորդ, քանի որ Արկտիկայի ջերմաստիճանի կառուցվածքը արգելակում է օդի ուղղահայաց շարժումները, մթնոլորտային շերտի խորությունը, որը պետք է տաքանա, որպեսզի առաջացնի մերձմակերևութային օդի տաքացում, Արկտիկայում այդքան խորը չեն, քան արևադարձային գոտիներում։ Չորրորդ, ծովային սառույցի ծավալի կրճատումը կհանգեցնի տաք օվկիանոսից մթնոլորտ ավելի շատ էներգիա փոխանցելուն, ինչը կարող է ուժեղացնել տաքացումը։ Վերջապես, մթնոլորտային և օվկիանոսային շրջանառության ձևերի փոփոխությունները, որոնք առաջացել են գլոբալ ջերմաստիճանի փոփոխության հետևանքով, կարող են հանգեցնել Արկտիկայում ավելի շատ ջերմության փոխանցմանը, ինչն էլ պատճառ է դառնում Արկտիկայի տաքացմանը։

Կլիմայի փոփոխության հարցերով միջկառավարական հանձնաժողովի (IPCC) համաձայն՝ «կլիմայական տաքացումը միանշանակ տեղի է ունենում», իսկ գլոբալ միջին ջերմաստիճանը վերջին հարյուրամյակի ընթացքում աճել է 0,6-ից 0,9 °C-ով (1,1-ից 1,6 °F): Այս զեկույցում նշվում է նաև, որ «20-րդ դարի կեսերից ի վեր գլոբալ միջին ջերմաստիճանի նկատվող աճի մեծ մասը շատ հավանական է [90%-ից ավելի հավանականություն]՝ պայմանավորված մարդածին ջերմոցային գազերի կոնցենտրացիաների նկատվող աճով»։ IPCC-ն նաև նշում է, որ վերջին 100 տարվա ընթացքում Արկտիկայում տարեկան միջին ջերմաստիճանը աճել է գրեթե երկու անգամ ավելի, քան կարող է լինել համաշխարհային միջին ջերմաստիճանը։ 2009 թվականին ՆԱՍԱ-ն զեկուցեց, որ 1976 թվականից ի վեր Արկտիկայում նկատվող տաքացման 45 տոկոսը կամ ավելին, ամենայն հավանականությամբ, եղել է օդում տարածվող փոքր մասնիկների փոփոխությունների հետևանք, որոնք կոչվում են աերոզոլներ։

Կլիմայական որոշ մոդելների համաձայն, Արկտիկայում ջերմաստիճանի աճը հաջորդ հարյուրամյակի ընթացքում կշարունակի մոտ երկու անգամ գերազանցել համաշխարհային միջին ջերմաստիճանի աճին։ Մինչև 21-րդ դարի վերջ Արկտիկայում տարեկան միջին ջերմաստիճանը կանխատեսվում է որ կլինի 2,8-ից 7,8 °C-ով (5,0-ից 14,0 °F), ձմռանը ավելի շատ տաքանալու դեպքում (4,3-ից 11,4 °C (7,7-ից 20,5 °F): )) քան ամռանը։ Ակնկալվում է, որ ծովի սառույցի ծավալի և հաստության նվազումը կշարունակվի հաջորդ դարում, իսկ որոշները կանխատեսում են, որ Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսի սառույցը կարող է հալվել մինչև դարի վերջը։

2009 թվականի սեպտեմբերին *Science* ամսագրում հրապարակված ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ Արկտիկայի ջերմաստիճանը ներկայումս ավելի բարձր է, քան եղել է նախորդ 2000 տարվա ընթացքում։ Սառցե միջուկներից, ծառերի օղակներից և լճային նստվածքներից նմուշներ հետազոտություններ են կատարվելլ թիմի կողմից՝ Հյուսիսային Արիզոնայի համալսարանի Դարել Կաուֆմանի գլխավորությամբ, որպեսզի տրամադրեն փոփոխվող կլիմայի պատկերները:Երկրաբաննեին հաջողվել է հետևել Արկտիկայի ամառային ջերմաստիճանը դեռևս հռոմեացիների ժամանակներից՝ ուսումնասիրելով լանդշաֆտի բնական ազդանշանները։ Արդյունքները ցույց տվեցին, որ մոտ 1900 տարի ջերմաստիճանը առանց տատանվելու նվազել է, ինչը պայմանավորված է Երկրի ուղեծրի ճեղքվածքով, որը հանգեցրել է նրան, որ ամռանը հյուսիսային կիսագնդում մոլորակը մի փոքր հեռու է արևից։ Այս ուղեծրային փոփոխությունները հանգեցրին ցուրտ ժամանակաշրջանի, որը հայտնի է որպես փոքր սառցե դարաշրջան 17-րդ ընթացքում, 18-րդ և 19-րդ դդ. Այնուամենայնիվ վերջին հարյուր տարիների ընթացքում ջերմաստիճանը բարձրացել է, չնայած այն հանգամանքին, որ Երկրի ուղեծրի շարունակական փոփոխությունները կհանգեցնեն հետագա սառեցմանը։ Ամենամեծ աճերը գրանցվել են 1950 թվականից ի վեր, ընդ որում, վերջին 2000 տարվա հինգ ամենատաք տասնամյակներից չորսը տեղի են ունեցել 1950-ից 2000 թվականների միջև։ Վերջին տասնամյակն ամենատաքն էր եղել ռեկորդում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  CIA World Factbook
2. 1 2  Serreze, Mark C.; Barry, Roger G. (2005). *The Arctic Climate System*. Cambridge University Press..
3. ↑  Stroeve, J. Holland, M.M. Meier, W. Scambos, T. and Serreze, M. 2007. Arctic sea ice decline: faster than forecasted. Geophysical research letters, 34(9).
4. ↑  NSIDC
5. ↑  ACIA, 2004 *Impacts of a Warming Arctic: Arctic Climate Impact Assessment* Արխիվացված Սեպտեմբեր 24, 2017 Wayback Machine. Cambridge University Press.
6. ↑  Aerosols May Drive a Significant Portion of Arctic Warming Արխիվացված 2023-01-30 Wayback Machine, NASA, 4 August 2009
7. ↑  IPCC, 2007: *Climate Change 2007: The Physical Science Basis*. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (Solomon, S. D. Qin, M. Manning, Z. Chen, M. Marquis, K.B. Averyt, M. Tignor and H.L. Miller (eds.)). Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, 996 pp.
8. 1 2 3  Kaufman, Darrell S.; Schneider, David P.; McKay, Nicholas P.; Ammann, Caspar M.; Bradley, Raymond S.; Briffa, Keith R.; Miller, Gifford H.; Otto-Bliesner, Bette L.; Overpeck, Jonathan T.; Vinther, Bo M. (2009). «Recent Warming Reverses Long-Term Arctic Cooling». *Science*. **325** (5945): 1236–1239. Bibcode:2009Sci...325.1236K. doi:10.1126/science.1173983. PMID 19729653. S2CID 23844037.
9. 1 2 3  «Arctic 'warmest in 2000 years'». *BBC News*. 2009 թ․ սեպտեմբերի 3. Վերցված է 2009 թ․ սեպտեմբերի 5-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* ACIA, 2004 *Impacts of a Warming Arctic: Arctic Climate Impact Assessment*. Cambridge University Press.
* IPCC, 2007: *Climate Change 2007: The Physical Science Basis*. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (Solomon, S. D. Qin, M. Manning, Z. Chen, M. Marquis, K.B. Averyt, M. Tignor and H.L. Miller (eds.)). Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, 996 pp.
* NOAA's annually updated Arctic Report Card tracks recent environmental changes.
* National Aeronautics and Space Administration. *Arctic Sea Ice Continues to Decline, Arctic Temperatures Continue to Rise In 2005* Արխիվացված 2011-02-21 Wayback Machine. Accessed September 6, 2007.
* National Snow and Ice Data Center. *All About Sea Ice*. Accessed October 19, 2007.
* National Snow and Ice Data Center. *Cryospheric Climate Indicators: Sea Ice Index*. Accessed September 6, 2007.
* National Snow and Ice Data Center. *NSIDC Arctic Climatology and Meteorology Primer* Արխիվացված 2013-01-28 Wayback Machine. Accessed August 19, 2007.
* Przybylak, Rajmund, 2003: *The Climate of the Arctic*, Kluwer Academic Publishers, Norwell, MA, USA, 270 pp.
* Serreze, Mark C.; Hurst, Ciaran M. (2000). «Representation of Mean Arctic Precipitation from NCEP–NCAR and ERA Reanalyses». *Journal of Climate*. **13** (1): 182–201. Bibcode:2000JCli...13..182S. doi:10.1175/1520-0442(2000)013<0182:ROMAPF>2.0.CO;2.
* Serreze, Mark C. and Roger Graham Barry, 2005: *The Arctic Climate System*, Cambridge University Press, New York, 385 pp.
* UNEP (United Nations Environment Programme), 2007: *Global Outlook for Ice & Snow* Արխիվացված 2007-06-08 Wayback Machine, Chapter 5 Արխիվացված 2007-06-13 Library of Congress Web Archives.
* United States Central Intelligence Agency, 1978: *Polar Regions Atlas*, National Foreign Assessment Center, Washington, DC, 66 pp.
* USSR State Committee on Hydrometeorology and Environment, and The Arctic and Antarctic Research Institute (chief editor A.F. Treshnikov), 1985: *Atlas Arktiki (Atlas of the Arctic)*, Central Administrative Board of Geodesy and Cartography of the Ministerial Council of the USSR, Moscow, 204 pp (in Russian with some English summaries). [Государственный Комитет СССР по Гидрометеорологии и Контролю Природной Среды, и Ордена Ленина Арктический и Антарктический Научно-Исследовательский Институт (главный редактор Трешников А.Ф.), 1985: *Атлас Арктики*, Главное Управление Геодезии и Картографии при Совете Министров СССР, Москва, 204 стр.]

Արտաքին հղումներ
----------------

* DAMOCLES, Developing Arctic Modeling and Observing Capabilities for Long-term Environmental Studies, Arctic Centre, University of Lapland European Union
* Video on Climate Research in the Bering Sea
* Arctic Theme Page – A comprehensive resource focused on the Arctic from NOAA
* Arctic Change Detection – A near-realtime Arctic Change Indicator website NOAA
* The Future of Arctic Climate and Global Impacts from NOAA
* Collapsing "Coastlines". *Science News*. July 16, 2011; Vol. 180 #2.
* "How Climate Change Is Growing Forests in the Arctic". *Time*. June 4, 2012.
* Video of Ilulissat Glacier, Greenland – frontline retreats faster than before (4min 20s)