**Մարտին Բուբեր** (եբրայերեն՝ מרטין בובר‎; գերմ.՝ Martin Buber, իդիշ՝ מארטין בובער,փետրվարի 8, 1878(1878-02-08)[…], Վիեննա, Ավստրո-Հունգարիա - հունիսի 13, 1965(1965-06-13)[…], Երուսաղեմ ), ավստրիացի հրեա և իսրայելացի փիլիսոփա էր, որն առավել հայտնի էր երկխոսության իր փիլիսոփայությամբ, էկզիստենցիալիզմի ձև, որը կենտրոնացած է «Ես-Դու» և «Ես-Նա» հարաբերությունների միջև տարբերության վրա։ Ծնվելով Վիեննայում, Բուբերը սերում էր ուշադիր հրեաների ընտանիքից, բայց խախտեց հրեական սովորույթը՝ շարունակելու փիլիսոփայության աշխարհիկ ուսումնասիրություններ։ Նա գրել է սիոնիզմի մասին գրություններ և լայնորեն աշխատել է սիոնիստական շարժման տարբեր մարմինների հետ մոտ 50 տարվա ընթացքում՝ ընդգրկելով իր ժամանակը Եվրոպայում և Մերձավոր Արևելքում։ 1923 թվականին Բուբերը գրել է գոյության մասին իր հայտնի էսսեն՝ *Ich und Du* (Ես և դու), իսկ 1925 թվականին նա սկսել է եբրայերեն Աստվածաշունչը թարգմանել գերմաներեն՝ արտացոլելով եբրայերենի օրինաչափությունները։

Նա տասն անգամ առաջադրվել է գրականության Նոբելյան մրցանակի, յոթ անգամ՝ Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի։

Կենսագրություն
--------------

Մարտին (Եբրայերեն անունը՝ *מָרְדֳּכַי,* *Mordechai*) Բուբերը ծնվել է Վիեննայում ուղղափառ հրեական ընտանիքում։ Բուբերը 16-րդ դարի ռաբբի Մեիր Կատցենելենբոգի անմիջական հետնորդն էր, որը հայտնի էր որպես Մահարամ (מהר"ם), որը եբրայերեն հապավումն է «Մորդեխայ, Հարավ (ռաբբի), Մեյր», Պադովայում։ Կարլ Մարքսը ևս մեկ նշանավոր ազգական է։ Ծնողների ամուսնալուծությունից հետո, երբ նա երեք տարեկան էր, նրան մեծացրել է պապը Լեմբերգում (այժմ՝ Լվով՝ Ուկրաինա)։ Նրա պապը՝ Սոլոմոն Բուբերը, Միդրաշի և Ռաբինական գրականության գիտնական էր։ Տանը Բուբերը խոսում էր իդիշ և գերմաներեն։ 1892 թվականին Բուբերը վերադարձավ Լեմբերգում գտնվող իր հայրական տուն։

Չնայած Բուբերի ենթադրյալ կապին Դավիդյան տոհմի հետ՝ որպես Կատցենելենբոգենի ժառանգ, անձնական կրոնական ճգնաժամը ստիպեց նրան խզել հրեական կրոնական սովորույթները։ Նա սկսեց կարդալ Իմանուիլ Կանտ, Սյորեն Կիերկեգոր և Ֆրիդրիխ Նիցշե։ Վերջին երկուսը, մասնավորապես, ոգեշնչեցին նրան փիլիսոփայության ոլորտում ուսումնասիրություններ իրականացնելու համար։ 1896 թվականին Բուբերը մեկնել է Վիեննա սովորելու (փիլիսոփայություն, արվեստագիտություն, գերմանագիտություն, բանասիրություն)։

1898-ին միացել է Սիոնիստական շարժմանը, մասնակցել համագումարներին և կազմակերպչական աշխատանքներին։ 1899 թվականին Ցյուրիխում սովորելու ընթացքում Բուբերը ծանոթանում է իր ապագա կնոջ՝ Պաուլա Վինկլերի հետ՝ «բավարիայի գյուղացիական ընտանիքից կաթոլիկ փայլուն գրող», ով 1901 թվականին լքել է կաթոլիկ եկեղեցին և 1907 թվականին ընդունել հուդայականություն։

Բուբերն ի սկզբանե աջակցել և նշել է Մեծ պատերազմը որպես «համաշխարհային պատմական առաքելություն» Գերմանիայի համար հրեա մտավորականների հետ միասին՝ Մերձավոր Արևելքը քաղաքակրթելու համար։ Որոշ հետազոտողներ կարծում են, որ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում և դրանից հետո Վիեննայում գտնվելու ժամանակ նա կրել է Ջակոբ Լ. Մորենոյի գրվածքների ազդեցությունը, մասնավորապես՝ «հանդիպում» տերմինի օգտագործումը։

1930 թվականին Բուբերը դարձավ Մայնի Ֆրանկֆուրտի համալսարանի պատվավոր պրոֆեսոր, բայց 1933 թվականին Ադոլֆ Հիտլերի իշխանության գալուց անմիջապես հետո, ի նշան բողոքի, հրաժարական տվեց պրոֆեսորի պաշտոնից։ Այնուհետև նա հիմնեց Հրեական մեծահասակների կրթության կենտրոնական գրասենյակը, որը դարձավ ավելի ու ավելի կարևոր մարմին, քանի որ գերմանական կառավարությունն արգելում էր հրեաներին հանրային կրթություն ստանալ։ 1938 թվականին Բուբերը լքեց Գերմանիան և հաստատվեց Երուսաղեմում՝ Մանդատավոր Պաղեստինում՝ ստանալով պրոֆեսորի կոչում Եբրայական համալսարանում և դասախոսելով մարդաբանության և ներածական սոցիոլոգիայի ոլորտներում։ 1948 թվականին Իսրայել պետության ստեղծումից հետո Բուբերը դարձավ ամենահայտնի իսրայելցի փիլիսոփան։

Բուբերն ու Պաուլան ունեին երկու երեխա՝ որդի Ռաֆայել Բուբերը և դուստրը՝ Եվա Ստրոս-Շտայնիցը։ Նրանք օգնեցին մեծացնել իրենց թոռնուհիներին՝ Բարբարա Գոլդշմիդտին (1921–2013) և Ջուդիթ Բուբեր Աղասիին (1924–2018), որոնք ծնվել էին իրենց որդու՝ Ռաֆայելի ամուսնությունից Մարգարեթ Բուբեր-Նոյմանի հետ։ Բուբերի կինը՝ Պաուլա Ուինքլերը մահացել է 1958 թվականին Վենետիկում, իսկ նա մահացել է Երուսաղեմի Թալբիա թաղամասում գտնվող իր տանը 1965 թվականի հունիսի 13-ին։

Բուբերը բուսակեր էր։

Հիմնական թեմաներ
----------------

Բուբերի ոգեշնչող, երբեմն բանաստեղծական, գրելու ոճը նշանավորեց նրա ստեղծագործության հիմնական թեմաները՝ Հասիդական և չինական հեքիաթների վերապատմում, Աստվածաշնչյան մեկնաբանություն և մետաֆիզիկական երկխոսություն։ Մշակութային սիոնիստ Բուբերը ակտիվ գործունեություն էր ծավալում Գերմանիայի և Իսրայելի հրեական և կրթական համայնքներում: Նա նաև Պաղեստինում երկպետական լուծման հաստատակամ կողմնակիցն էր, իսկ Իսրայելի հրեական պետության ստեղծումից հետո՝ Իսրայելի և արաբական պետությունների տարածաշրջանային դաշնության։ Նրա ազդեցությունը տարածվում է հումանիտար գիտությունների վրա, մասնավորապես սոցիալական հոգեբանության, սոցիալական փիլիսոփայության և կրոնական էքզիստենցիալիզմի ոլորտներում:

Սիոնիզմի նկատմամբ Բուբերի վերաբերմունքը կապված էր «եբրայական հումանիզմի» տեսլականը խթանելու նրա ցանկության հետՍիոնիզմի նկատմամբ Բուբերի վերաբերմունքը կապված էր «եբրայական հումանիզմի» տեսլականը խթանելու նրա ցանկության հետ։ Ըստ Լորենս Ջ. Սիլբերսթեյնի, «եբրայական հումանիզմի» տերմինաբանությունը ստեղծվել է «Բուբերի ազգայնականության ձևը պաշտոնական սիոնիստական շարժման ձևից տարբերելու» և մատնանշելու, թե «Իսրայելի խնդիրը միայն համընդհանուր մարդկայինի առանձին ձև ունեցող խնդիր էր։ Ըստ այդմ, Իսրայելի խնդիրը՝ որպես առանձին ազգ, անքակտելիորեն կապված էր ընդհանրապես մարդկության խնդրի հետ»։

Սիոնիստական հայացքներ
---------------------

### Նախքան 1915 թվական:Վաղ գրավվածություն սիոնիզմի մեջ

The Jewish Student Association in Leipzig, with Buber in the center surrounded by other members (1899)Հրեական ուսանողական ասոցիացիան Լայպցիգում Բուբերի կենտրոնում (1899)
Սիոնիզմին մոտենալով իր անձնական տեսակետից՝ երիտասարդ Բուբերը համաձայնություն չեկավ Թեոդոր Հերցլի հետ սիոնիզմի վերաբերյալ նրանց համապատասխան դիրքորոշումների վերաբերյալ։ Հերցլը սիոնիզմը չէր պատկերացնում որպես կրոնական նպատակներով շարժում։ Ի հակադրություն, Բուբերը կարծում էր, որ սիոնիզմի ներուժը սոցիալական և հոգևոր հարստացման համար է։ Օրինակ, Բուբերը պնդում էր, որ Իսրայելի պետության ձևավորումից հետո անհրաժեշտ կլինի բարեփոխումներ կատարել հուդայականության մեջ.«Մեզ պետք է մեկը, ով կանի հուդայականության համար այն, ինչ արել է Հռոմի պապ Հովհաննես 23-րդը կաթոլիկ եկեղեցու համար»։ Հերցլը և Բուբերը, փոխադարձ հարգանքով և անհամաձայնությամբ, շարունակեցին աշխատել իրենց նպատակների ուղղությամբ մինչև իրենց կյանքի վերջը:1902 թվականին Բուբերը դարձավ *Die Welt* շաբաթաթերթի խմբագիր, որը սիոնիստական շարժման կենտրոնական օրգանն էր։ Սակայն մեկ տարի անց նա ներգրավվեց հրեական հասիդական շարժման մեջ։ Բուբերը հիացած էր, թե ինչպես են Հասիդական համայնքները ակտուալացնում իրենց կրոնը առօրյա կյանքում և մշակույթում։ Ի տարբերություն զբաղված սիոնիստական կազմակերպությունների, որոնք միշտ մտածում էին քաղաքական մտահոգությունների մասին, Հասիդները կենտրոնացած էին այն արժեքների վրա, որոնք Բուբերը երկար ժամանակ օգտագործում էր սիոնիզմի օգտին։ 1904-ին նա հեռացավ իր սիոնիստական կազմակերպչական աշխատանքից և իրեն նվիրեց ուսումնասիրելուն և գրելուն, քանի որ նույն տարում նա հրապարակեց իր թեզը՝ «*Beiträge zur Geschichte des Individuationsproblems»* Յակոբ Բյոմեի և Նիկոլաս Կուզացու մասին։

1910-ին «Նա և մենք» վերնագրով էսսեում Բուբերը հաստատեց իրեն և Հերցլին որպես տրամագծորեն հակադիր սիոնիզմի վերաբերյալ իրենց տեսակետներում։ Բուբերը նկարագրել է Հերցլին՝ ասելով. «Տարրականորեն ակտիվ մարդու (Elementaraktiver) գործելու մղումն այնքան ուժեղ է, որ խանգարում է նրան գիտելիք ձեռք բերել հանուն գիտելիքի», և, ըստ Բուբերի, երբ Հերցլի նման մարդը գիտի իր հրեա լինելու փաստը, «Նրա մեջ արթնանում է կամքը՝ օգնելու հրեաներին, որոնց նա պատկանում է, առաջնորդելու այնտեղ, որտեղ նրանք կարող են զգալ ազատություն և անվտանգություն։ Հիմա նա անում է այն, ինչ ասում է իր կամքը։ Նա այլ բան չի տեսնում»։ Այդ նույն շարադրանքում Բուբերը համեմատություն է անցկացնում Հերցլի և Բաալ Շեմ Թովի՝ հասիդիզմի հիմնադիրի միջև՝ պնդելով, որ երկուսն էլ ձգտում են վերականգնել հրեա ժողովրդին, քանի որ տարբերությունը գալիս է նրանց մոտեցումներից. Հերցլը անուղղակիորեն ազդում էր փոփոխությունների վրա պատմության միջոցով, մինչդեռ Բաալ Շեմ Թովը ձգտում էր բարելավման հասնել ուղղակիորեն կրոնի միջոցով։

### 1915–38: Հետագա զարգացում

Բուբերը այս ժամանակահատվածում սիոնիզմի և ազգայնականության մասին բազմաթիվ գրություններ է թողարկել՝ ընդարձակվելով սիոնիզմի հետ կապված ավելի լայն գաղափարների վրա։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի բռնկման լույսի ներքո Բուբերը 1915-ին բանավեճեր անցկացրեց իր գործընկեր գերմանացի աստվածաբան Հերման Կոենի հետ ազգայնականության և սիոնիզմի բնույթի վերաբերյալ։ Մինչ Քոհենը, ում փաստարկը հիմնված էր մեսիանական սկզբունքների վրա, կարծում էր, որ հրեական փոքրամասնությունը կարևոր է ավելի լայն գերմանական ազգային ինքնության համար, Բուբերը պնդում էր, որ «Հուդայականությունը կարող է ընկալվել մեսիանական մարդկության մեջ, որպեսզի հալվի դրա մեջ. Այնուամենայնիվ, մենք չենք համարում, որ հրեա ժողովուրդը պետք է անհետանա ժամանակակից մարդկության մեջ, որպեսզի մեսիական մարդկություն առաջանա»։

Բուբերը այս տարիներին շարունակեց ուսումնասիրել և զարգացնել սիոնիզմի վերաբերյալ իր տեսակետները։ Այդպիսի նշանավոր գրություններից է 1916 թվականին պրոֆեսորին ուղղված նամակը «Հասկացություններ և իրականություն» վերնագրով։ Այս նամակում Բուբերն անդրադառնում է ազգայնականության, մեսիականության և եբրայերենի խնդիրներին այդ ժամանակաշրջանի սիոնիստական շարժման շրջանակներում։ Բուբերը պնդում էր, որ ազգայնականությունը բնական երևույթ չէ, և որ սիոնիզմը շարժում է, որը կենտրոնացած է ոչ թե ազգայնականության, այլ կրոնականության շուրջ։ Այնուամենայնիվ, ըստ Բուբերի, սիոնիզմի ներսում մեսիանական շարժումը մթագնում է ազատական հրեական և հակասիոնիստական շրջանակների ներկայացուցիչները, ովքեր պնդում են, որ մեսիականությունը պահանջում է սփյուռք։ Եբրայերեն լեզվի կարևորության մասին Բուբերը կարծում էր, որ «եբրայերենը նախ և առաջ ժողովրդական լեզու չէ, այլ այն միակ լեզուն, որը կարող է լիովին կլանել և արտահայտել հուդայականության վեհ արժեքները»։

1920-ականների սկզբին Մարտին Բուբերը սկսեց քարոզել երկազգային հրեա-արաբական պետություն՝ հայտարարելով, որ հրեա ժողովուրդը պետք է հռչակի «արաբ ժողովրդի հետ խաղաղության և եղբայրության մեջ ապրելու իր ցանկությունը և ընդհանուր հայրենիքը վերածելու հանրապետության, որտեղ երկու ժողովուրդներն էլ կունենան ազատ զարգացման հնարավորություն»։ Բուբերը մերժեց սիոնիզմի գաղափարը որպես հերթական ազգային շարժում և փոխարենը ցանկանում էր տեսնել օրինակելի հասարակության ստեղծումը, մի հասարակություն, որը չէր բնութագրվի արաբների վրա հրեական գերիշխանությամբ։ Սիոնիստական շարժման համար անհրաժեշտ էր արաբների հետ կոնսենսուսի հասնել նույնիսկ այն գնով, որ հրեաները մնան որպես փոքրամասնություն երկրում։ 1925 թվականին նա ներգրավված էր Բրիթ Շալոմ (Խաղաղության դաշնագիր) կազմակերպության ստեղծման մեջ, որը պաշտպանում էր երկազգային պետության ստեղծումը, և իր ողջ կյանքի ընթացքում հույս ուներ և հավատում էր, որ հրեաներն ու արաբները մի օր կապրեն այնտեղ։

1929 թվականին «Ազգային տունը և ազգային քաղաքականությունը Պաղեստինում» վերնագրված էսսեում Բուբերը ուսումնասիրում է հրեական իրավունքը Իսրայելի հողի նկատմամբ՝ նախքան հրեա-արաբական հարաբերությունների հարցը լուծելը։ Ըստ Բուբերի՝ Իսրայելում երկիր հիմնելու սիոնիստների իրավունքը ծագում է հողի հետ նրանց հնագույն, նախնիների կապից, այն փաստից, որ հրեաները վերջին տարիներին աշխատել են հողը մշակելու վրա և ապագա հեռանկարից, որ հրեական պետությունն առաջարկում է որպես երկուսն էլ մշակութային կենտրոն հուդայականության համար, բայց նաև որպես նոր սոցիալական կազմակերպություն ստեղծելու մոդել՝ հղում անելով կիբուցների առաջացմանը։ Բուբերը շարունակում է լայնորեն քննարկել անարդարության անհրաժեշտությունը՝ գոյատևելու համար և այն կենտրոնացնում է սիոնիստական հեռանկարի վրա՝ գրելով. «Իրոք, ճիշտ է, որ չի կարող լինել կյանք առանց անարդարության, կարող ենք ապրել և զարգանալ առանց մեկ այլ գոյություն ունեցող օրգանիզմ ոչնչացնելու, խորհրդանշական նշանակություն ունի մեր մարդկային կյանքի համար։ Բայց կյանքի մարդկային կողմը սկսվում է այն պահից, երբ մենք ինքներս մեզ ասում ենք.մենք ուրիշների հանդեպ ավելի շատ անարդարություն չենք անի, քան մեզ ստիպում են գոյություն ունենալու համար։ «Բուբերն այնուհետև օգտագործում է այս հեռանկարը՝ ի օգուտ երկազգայնության՝ որպես պոտենցիալ համակեցության և ազգային անկախության համադրություն հաստատելու միջոցի։

Martin Buber, Yitzhak Ben Zvi, and Leo Herman in Jerusalem (1915)Մարտին Բուբերը, Յիցհակ Բեն Ցվին և Լեո Հերմանը Երուսաղեմում (1915)
### 1938-ից հետո։ Սիոնիստական հայացքներ Իսրայելից և հետանկախության սիոնիզմից

Ապրելով և գրելով Երուսաղեմում՝ Բուբերը մեծացրեց իր քաղաքական ներգրավվածությունը և շարունակեց զարգացնել սիոնիզմի վերաբերյալ իր գաղափարները։ 1942 թվականին նա համահիմնեց «Իհուդ» կուսակցությունը, որը պաշտպանում էր երկազգայնական ծրագիր։ Այնուամենայնիվ, նա կապվում էր տասնամյակների բարեկամության հետ սիոնիստների և փիլիսոփաների հետ, ինչպիսիք են Խայիմ Վեյցմանը, Մաքս Բրոդը, Հյուգո Բերգմանը և Ֆելիքս Վելշը, ովքեր նրա մտերիմ ընկերներն էին հին եվրոպական ժամանակներից Պրահայում, Բեռլինում և Վիեննայում մինչև Երուսաղեմը 1940-ականներից մինչև 1960-ական թվականները։

Բուբերը գնահատել է մշակութային և քաղաքական սիոնիզմի մրցակցող շտամները որոշակիորեն հեռաբանական տեսանկյունից 1948 թվականի «Սիոնիզմ և սիոնիզմ» հոդվածում։ Նա ամփոփում է այս երկու մրցակցող հեռանկարները որպես մի կողմից «վերադարձ և վերականգնել իրական Իսրայելը, որի ոգին և կյանքն այլևս գոյություն չեն ունենա միմյանց կողքին», և, մյուս կողմից, որպես «նորմալացման գործընթաց. Իսկ դա «նորմալ» լինելու համար «ազգին պետք է հող, լեզու և անկախություն։ Այսպիսով, պետք է գնալ և ձեռք բերել այդ ապրանքները, իսկ մնացածը հոգ կտանի իր մասին»։ Ըստ Բուբերի, քանի որ հրեաներին և Իսրայելին հաջողվում է լինել «նորմալ ազգ», հոգևոր և մշակութային վերածննդի մղումը կորչում է, և քաղաքական կառուցվածքի համար մղվող պատերազմը սպառնում է վերածվել գոյատևման պատերազմի։ 1948 թվականին Իսրայելի ստեղծումից հետո Բուբերը հանդես եկավ Իսրայելի մասնակցության օգտին «Մերձավոր Արևելքի» պետությունների դաշնության մեջ, որն ավելի լայն է, քան պարզապես Պաղեստինը։ Բուբերը ուրվագծում է այս հայեցակարգը «Սիոնիզմ և սիոնիզմ» գրքում։ Բուբերի համար Իսրայելը ներուժ ունի օրինակ ծառայելու «Մերձավոր Արևելքի» համար, քանի որ, նրա երկազգայնական տեսանկյունից, երկու անկախ ազգերը կարող են պահպանել իրենց մշակութային ինքնությունը, «բայց երկուսն էլ միավորված են իրենց ընդհանուր հայրենիքը զարգացնելու գործում ընդհանուր հարցերի դաշնային կառավարման մեջ։ Այդ ուխտի ուժով մենք ցանկանում ենք ևս մեկ անգամ վերադառնալ Մերձավոր Արևելքի պետությունների միությանը, կառուցել Մերձավոր Արևելքի տնտեսության մեջ ինտեգրված տնտեսություն, իրականացնել քաղաքականություն կյանքի շրջանակներում։ Մերձավոր Արևելքի, և, տա Աստված, ևս մեկ անգամ Մերձավոր Արևելքից աշխարհ ուղարկելու «կենդանի գաղափարը»։ Այս նույն ժամանակահատվածում Բուբերը շարունակում էր քննադատաբար վերաբերվել Իսրայելի նոր կառավարության բազմաթիվ քաղաքականությանը և առաջնորդներին։ Նա հատկապես բարձրաձայնում էր արաբ փախստականների նկատմամբ վերաբերմունքի մասին և չէր վախենում քննադատել բարձրագույն ղեկավարությանը, ինչպիսին Դեյվիդ Բեն Գուրիոնն էր՝ առաջին վարչապետը։

Martin Buber in Israel (1962)Մարտին Բուբերը Իսրայելում(1962)

Գրական և ակադեմիական կարիերա
----------------------------

Մարտին Բուբերի տունը (1916–38) Հեպենհայմում, Գերմանիա։ Այժմ ՄՔԴՄ շտաբ.
Մարտին Բուբերը և ռաբբի Բինյամինը Պաղեստինում (1920–30)
Բուբերը (ձախից) և Հուդա Լեոն Մագնեսը վկայում են Երուսաղեմի անգլո-ամերիկյան հետաքննության կոմիտեի առջև (1946 թ.)
Բուբերը Երուսաղեմի հրեական թաղամասում, մինչև 1948 թ
1905 թվականից աշխատել է *Rütten* և *Loening* հրատարակչությունում՝ որպես դասախոս, այնտեղ նա նախաձեռնել և վերահսկել է սոցիալական հոգեբանական մենագրության *Die Gesellschaft*  շարքի ավարտը։

1906 թվականից մինչև 1914 թվականը Բուբերը հրեական և համաշխարհային աղբյուրներից հրատարակել է հասիդական, միստիկական և առասպելական տեքստերի հրատարակություններ։ 1916 թվականին Բեռլինից տեղափոխվել է Հեփենհայմ։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ նա օգնեց ստեղծել Հրեական ազգային կոմիտե՝ բարելավելու Արևելյան Եվրոպայի հրեաների վիճակը։ Այդ ժամանակաշրջանում նա դարձել է *«Der Jude»* (գերմաներեն *«The Jew»*) հրեական ամսաթերթի խմբագիրը (մինչև 1924 թվականը)։ 1921 թվականին Բուբերը սկսեց իր մտերիմ հարաբերությունները Ֆրանց Ռոզենցվեյգի հետ։ 1922 թվականին նա և Ռոզենցվեյգը համագործակցեցին Ռոզենցվեյգի հրեական ուսուցման տանը, որը Գերմանիայում հայտնի է Լեհրհաուս անունով։

1923 թվականին Բուբերը գրել է գոյության մասին իր հայտնի էսսեն՝ *«Ich und Du»* (հետագայում անգլերեն թարգմանվել է որպես «Ես և դու»)։ Թեև հետագայում նա խմբագրեց աշխատանքը, նա հրաժարվեց էական փոփոխություններ կատարել։ 1925 թվականին նա Ֆրանց Ռոզենցվեյգի հետ միասին սկսեց թարգմանել եբրայերեն Աստվածաշունչը գերմաներեն (*Die Schrift*): Նա ինքն այս թարգմանությունն անվանեց *Verdeutschung* («գերմանականացում»), քանի որ այն միշտ չէ, որ օգտագործում է գրական գերմաներեն լեզու, փոխարենը փորձում է գտնել նոր դինամիկ (հաճախ նոր հորինված) համարժեք արտահայտություններ՝ հարգելու եբրայերեն բազմարժեք բնօրինակը։ 1926-1930 թվականներին Բուբերը խմբագրել է Die Kreatur («Արարածը») եռամսյակը։

1930 թվականին Բուբերը դարձավ Մայնի Ֆրանկֆուրտի համալսարանի պատվավոր պրոֆեսոր։ 1933 թվականին Ադոլֆ Հիտլերի իշխանության գալուց անմիջապես հետո նա հրաժարական տվեց՝ ի նշան բողոքի իր պրոֆեսորի պաշտոնից։ 1933 թվականի հոկտեմբերի 4-ին նացիստական իշխանությունները նրան արգելեցին դասախոսել։ 1935 թվականին նա հեռացվել է *Reichsschrifttumskammer*-ից (Նացիոնալ-սոցիալիստական հեղինակների ասոցիացիա)։ Այնուհետև նա հիմնեց Հրեական մեծահասակների կրթության կենտրոնական գրասենյակը, որը դարձավ ավելի ու ավելի կարևոր մարմին, քանի որ Գերմանիայի կառավարությունն արգելում էր հրեաներին հաճախել հանրային կրթություն։ Նացիստական վարչակազմն ավելի ու ավելի էր խոչընդոտում այս մարմնին։

Ի վերջո, 1938 թվականին Բուբերը լքեց Գերմանիան և հաստատվեց Երուսաղեմում՝ այն ժամանակվա Պաղեստինի մանդատային մայրաքաղաքում։ Նա պրոֆեսորի կոչում է ստացել Եբրայական համալսարանում՝ այնտեղ դասախոսելով մարդաբանության և ներածական սոցիոլոգիայի ոլորտներում։ Առաջին կիսամյակի ընթացքում նրա տված դասախոսությունները տպագրվել են «Մարդու խնդիրը» (*Das Problem des Menschen*) գրքում։ Այս դասախոսություններում նա քննարկում է «Ի՞նչ է մարդը», այս հարցը կենտրոնականը դարձավ փիլիսոփայական մարդաբանության մեջ։ Նա մասնակցել է Պաղեստինում հրեաների խնդիրների և արաբական հարցի քննարկմանը` մշակելով իր աստվածաշնչյան, փիլիսոփայական և հասիդական աշխատությունները։

Նա դարձավ «Իհուդ» խմբավորման անդամ, որի նպատակն էր Պաղեստինում արաբների և հրեաների երկազգային պետություն ստեղծել։ Նման երկազգային համադաշնությունը Բուբերը դիտում էր որպես սիոնիզմի ավելի պատշաճ կատարում, քան բացառապես հրեական պետություն։ 1949 թվականին նա հրատարակեց իր «Ուտոպիայի ուղիները» աշխատությունը, որտեղ մանրամասնեց իր համայնքային սոցիալիստական հայացքները և միջանձնային «երկխոսական հարաբերությունների» վրա հիմնված «երկխոսական համայնքի» իր տեսությունը։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Բուբերը սկսեց դասախոսական հյուրախաղերը Եվրոպայում և Միացյալ Նահանգներում։ 1952 թվականին նա վիճել է Յունգի հետ Աստծո գոյության շուրջ։

Փիլիսոփայություն
----------------

Բուբերը հայտնի է երկխոսական գոյության իր թեզով, ինչպես նա նկարագրել է *«Ես և դու»* գրքում։ Այնուամենայնիվ, նրա աշխատանքը վերաբերում էր մի շարք հարցերի, ներառյալ կրոնական գիտակցությունը, արդիականությունը, չարի հասկացությունը, էթիկան, կրթությունը և աստվածաշնչյան հերմենևտիկան։

Բուբերը մերժեց «փիլիսոփա» կամ «աստվածաբան» պիտակը, պնդելով, որ իրեն չեն հետաքրքրում գաղափարները, միայն անձնական փորձը և չի կարող քննարկել Աստծուն, այլ միայն Աստծո հետ հարաբերությունները։

Քաղաքականորեն, Բուբերի սոցիալական փիլիսոփայությունը նախապատկերման կետերի վերաբերյալ համընկնում է անարխիզմի հետ, թեև Բուբերը բացահայտորեն մերժում էր պատկանելությունը իր կյանքի ընթացքում և արդարացնում էր պետության գոյությունը սահմանափակ պայմաններում։

### Երկխոսություն և գոյություն

*«Ես և դու»* գրքում Բուբերը ներկայացրեց մարդու գոյության մասին իր թեզը։ Ոգեշնչվելով Ֆոյերբախի «Քրիստոնեության էությունը» և Կիերկեգորի «Միայն մեկ»-ից՝ Բուբերն աշխատել է գոյության նախադրյալի վրա՝ որպես հանդիպում։ Նա բացատրեց այս փիլիսոփայությունը՝ օգտագործելով *Ich-Du* և *Ich-Es* բառային զույգերը՝ դասակարգելու գիտակցության, փոխազդեցության և գոյության եղանակները, որոնց միջոցով անհատը շփվում է այլ անհատների, անշունչ առարկաների և ընդհանրապես ողջ իրականության հետ։ Աստվածաբանորեն նա առաջինը կապում էր հրեա Հիսուսի հետ, իսկ երկրորդը՝ Պողոս առաքյալին (նախկինում՝ Սողոս Տարսոնցի, հրեա)։ Փիլիսոփայորեն այս բառային զույգերն արտահայտում են բարդ գաղափարներ գոյության ձևերի մասին, մասնավորապես, թե ինչպես է մարդը գոյություն ունի և իրականացնում այդ գոյությունը։ Ինչպես Բուբերը վիճում է «Ես և դու» գրքում, մարդն ամեն ժամանակ առնչվում է աշխարհին այս եղանակներից մեկով։

Ընդհանուր մոտիվը, որը Բուբերը օգտագործում է գոյության երկակի եղանակները նկարագրելու համար, երկխոսության *(Ich-Du)* և մենախոսության *(Ich-Es)* մեկն է։ Հաղորդակցության հայեցակարգը, մասնավորապես լեզվական կողմնորոշված հաղորդակցությունը, օգտագործվում է ինչպես փոխաբերությունների միջոցով երկխոսություն/մենախոսություն նկարագրելու, այնպես էլ մարդկային գոյության միջանձնային բնույթն արտահայտելու ժամանակ։

#### *Ես և դու*

Ես և դու հարաբերություն է, որն ընդգծում է երկու էակների փոխադարձ, ամբողջական գոյությունը։ Դա կոնկրետ հանդիպում է, քանի որ այդ էակները հանդիպում են միմյանց իրենց իսկական գոյության մեջ՝ առանց մեկը մյուսի որակավորման կամ օբյեկտիվացման։ Նույնիսկ երևակայությունն ու գաղափարները դեր չեն խաղում այս հարաբերություններում։ Ես և Դու հանդիպման ժամանակ անսահմանությունն ու համընդհանուրությունը դառնում են ակտուալ (այլ ոչ թե լինել սոսկ հասկացություններ)։ Բուբերն ընդգծել է, որ *Ich-Du* հարաբերությունը չունի որևէ կազմ (օրինակ՝ կառուցվածք) և չի հաղորդում որևէ բովանդակություն (օրինակ՝ տեղեկատվություն)։ Չնայած այն հանգամանքին, որ *Ich-Du*-ն չի կարող ապացուցվել, որ տեղի է ունենում որպես իրադարձություն (օրինակ, այն չի կարող չափվել), Բուբերը շեշտեց, որ այն իրական է և ընկալելի։ Տարբեր օրինակներ են օգտագործվում առօրյա կյանքում *Ich-Du*-ի հարաբերությունները լուսաբանելու համար՝ երկու սիրահարներ, դիտորդ և կատու, հեղինակը և ծառը և երկու անծանոթներ գնացքում։ Ընդհանուր անգլերեն բառերը, որոնք օգտագործվում են *Ich-Du* հարաբերությունները նկարագրելու համար, ներառում են հանդիպում, երկխոսություն, փոխադարձություն և փոխանակում։

*Ich-Du*-ի հիմնական հարաբերություններից մեկը, որը Բուբերը բացահայտեց, այն էր, որը կարող է գոյություն ունենալ մարդու և Աստծո միջև։ Բուբերը պնդում էր, որ սա միակ միջոցն է, որով հնարավոր է շփվել Աստծո հետ, և որ *Ich-Du*-ի հարաբերությունը որևէ բանի կամ որևէ մեկի հետ ինչ-որ կերպ կապված է Աստծո հետ հավերժական հարաբերությունների հետ։

Աստծո հետ «Ես և Դու» այս հարաբերությունը ստեղծելու համար մարդը պետք է բաց լինի նման հարաբերությունների գաղափարի համար, բայց ակտիվորեն չհետապնդի դրան։ Նման հարաբերության ձգտումը ստեղծում է այն հատկությունները, որոնք կապված են Նրա հետ, և այդպիսով կկանխի Ես և Դու հարաբերությունը՝ սահմանափակելով այն Ես և Նա հարաբերությամբ։ Բուբերը պնդում է, որ եթե մենք բաց ենք Ես և Դու-ի համար, Աստված ի վերջո գալիս է մեզ մոտ՝ ի պատասխան մեր ողջույնի։ Նաև, քանի որ Բուբերի նկարագրած Աստվածը բոլորովին զուրկ է որակներից, Ես և Դու այս հարաբերությունը տևում է այնքան ժամանակ, որքան անհատը կամենա։ Երբ անհատը վերջապես վերադառնում է Ես և Նա փոխհարաբերությունների ձևին, սա խոչընդոտ է հանդիսանում ավելի խորը հարաբերությունների և համայնքի համար։

#### *Ես և Նա*

Ես և Նա հարաբերությունները գրեթե հակառակն են Ես և Դու-ին։ ՄինչդեռԵս և Դու-ում երկու էակները հանդիպում են միմյանց, Ես և Նա հարաբերություններում էակները իրականում չեն հանդիպում։ Փոխարենը, «ես»-ը դիմակայում և որակավորում է էակի գաղափարը կամ հայեցակարգը նրա ներկայության մեջ և վերաբերվում է այդ էակին որպես առարկայի։ Բոլոր այդպիսի առարկաները համարվում են զուտ մտավոր ներկայացումներ, որոնք ստեղծվել և պահպանվում են անհատական մտքի կողմից։ Սա հիմնված է մասամբ Կանտի ֆենոմենի տեսության վրա, քանի որ այդ առարկաները բնակվում են ճանաչողական գործակալի մտքում և գոյություն ունեն միայն որպես մտքեր։ Հետևաբար, Ես և Նա հարաբերությունն իրականում հարաբերություն է ինքն իր հետ. դա երկխոսություն չէ, այլ մենախոսություն։

*Ich-Es* հարաբերություններում անհատը վերաբերվում է այլ իրերին, մարդկանց և այլն, որպես առարկաներ, որոնք պետք է օգտագործվեն և փորձվեն։ Ըստ էության, օբյեկտիվության այս ձևը առնչվում է աշխարհին՝ սեփական անձի տեսանկյունից. ինչպես կարող է օբյեկտը ծառայել անհատի շահերին։

Բուբերը պնդում էր, որ մարդկային կյանքը բաղկացած է Ես և Դու-ի և Ես և Նա-ի միջև տատանումից, և որ իրականում Ես և Դու-ի փորձառությունները բավականին քիչ են և հեռու են։ Քաղաքական արդիականացման տարբեր ընկալվող հիվանդությունները ախտորոշելիս (օրինակ՝ մեկուսացում, ապամարդկայնացում և այլն) Բուբերը կարծում էր, որ գոյության մասին զուտ վերլուծական, նյութական տեսակետի ընդլայնումը հիմքում ընկած է Ես և Նա-ի հարաբերությունների ջատագովը՝ նույնիսկ մարդկանց միջև։ Բուբերը պնդում էր, որ այս պարադիգմը արժեզրկում է ոչ միայն գոյություն ունեցողները, այլև ողջ գոյության իմաստը։

Հասիդիզմ և միստիցիզմ
--------------------

Բուբերը եղել է հասիդական գիտությունների գիտնական և թարգմանիչ։ Նա հասիդիզմը դիտում էր որպես հուդայականության մշակութային նորացման աղբյուր՝ հաճախակի բերելով օրինակներ Հասիդական ավանդույթից, որոնք ընդգծում էին համայնքը, միջանձնային կյանքը և ընդհանուր գործունեության իմաստը (օրինակ՝ աշխատողի հարաբերությունն իր գործիքների հետ)։ Հասիդական իդեալը, ըստ Բուբերի, ընդգծում էր Աստծո անվերապահ ներկայության մեջ ապրված կյանքը, որտեղ չկար հստակ տարանջատում առօրյա սովորությունների և կրոնական փորձառությունների միջև։ Սա մեծ ազդեցություն ունեցավ Բուբերի մարդաբանության փիլիսոփայության վրա, որը մարդկային գոյության հիմքը համարում էր երկխոսական։

1906 թվականին Բուբերը հրատարակեց *Die Geschichten des Rabbi Nachman*-ը, որը Բրեսլովի ռաբբի Նաչմանի հեքիաթների ժողովածուն է, այն հայտնի հասիդական ռեբբե է, որում մեկնաբանվել և վերապատմվել է Բուբերի կողմից նեո-հասիդական ձևով։ Երկու տարի անց Բուբերը հրատարակեց *Die Legende des Baalschem* (պատմություններ Բաալ Շեմ Թովի) մասին, ով հիմնադրել է Հասիդիզմը։

Մրցանակներ և ճանաչում
---------------------

* 1951 թվականին Բուբերը ստացել է Համբուրգի համալսարանի Գյոթեի մրցանակը
* 1953 թվականին նա ստացել է Գերմանական գրքի առևտրի խաղաղության մրցանակը
* 1958 թվականին արժանացել է հումանիտար գիտությունների Իսրայելի մրցանակի
* 1961 թվականին նա արժանացել է հրեական մտքի Բիալիկի մրցանակին
* 1963 թվականին Ամստերդամում արժանացել է Էրասմուս մրցանակի

Հրատարակված աշխատություններ
---------------------------

### Բնօրինակ ստեղծագործություններ (գերմաներեն)

* *Die Geschichten des Rabbi Nachman* (1906)
* *Die fünfzigste Pforte* (1907)
* *Die Legende des Baalschem* (1908)
* *Ekstatische Konfessionen* (1909)
* *Chinesische Geister- und Liebesgeschichten* (1911)
* *Daniel – Gespräche von der Verwirklichung* (1913)
* *Die jüdische Bewegung – gesammelte Aufsätze und Ansprachen 1900–1915* (1916)
* *Vom Geist des Judentums – Reden und Geleitworte* (1916)
* *Die Rede, die Lehre und das Lied – drei Beispiele* (1917)
* *Ereignisse und Begegnungen* (1917)
* *Der grosse Maggid und seine Nachfolge* (1922)
* *Reden über das Judentum* (1923)
* *Ich und Du* (1923)
	+ Translation: *I and Thou* by Walter Kaufmann (Touchstone: 1970)
* *Das Verborgene Licht* (1924)
* *Die chassidischen Bücher* (1928)
* *Aus unbekannten Schriften* (1928)
* *Zwiesprache* (1932)
* *Kampf um Israel – Reden und Schriften 1921–1932* (1933)
* *Hundert chassidische Geschichten* (1933)
* *Die Troestung Israels : aus Jeschajahu, Kapitel 40 bis 55* (1933); with Franz Rosenzweig
* *Erzählungen von Engeln, Geistern und Dämonen* (1934)
* *Das Buch der Preisungen* (1935); with Franz Rosenzweig
* *Deutung des Chassidismus – drei Versuche* (1935)
* *Die Josefslegende in aquarellierten Zeichnungen eines unbekannten russischen Juden der Biedermeierzeit* (1935)
* *Die Schrift und ihre Verdeutschung* (1936); with Franz Rosenzweig
* *Aus Tiefen rufe ich Dich – dreiundzwanzig Psalmen in der Urschrift* (1936)
* *Das Kommende : Untersuchungen zur Entstehungsgeschichte des Messianischen Glaubens – 1. Königtum Gottes* (1936 ?)
* *Die Stunde und die Erkenntnis – Reden und Aufsätze 1933–1935* (1936)
* *Zion als Ziel und als Aufgabe – Gedanken aus drei Jahrzehnten – mit einer Rede über Nationalismus als Anhang* (1936)
* *Worte an die Jugend* (1938)
* *Moseh* (1945)
* *Dialogisches Leben – gesammelte philosophische und pädagogische Schriften* (1947)
* *Der Weg des Menschen : nach der chassidischen Lehre* (1948)
* *Das Problem des Menschen* (1948, Hebrew text 1942)
* *Die Erzählungen der Chassidim* (1949)
* *Gog und Magog – eine Chronik* (1949, Hebrew text 1943)
* *Israel und Palästina – zur Geschichte einer Idee* (1950, Hebrew text 1944)
* *Der Glaube der Propheten* (1950)
* *Pfade in Utopia* (1950)
* *Zwei Glaubensweisen* (1950)
* *Urdistanz und Beziehung* (1951)
* *Der utopische Sozialismus* (1952)
* *Bilder von Gut und Böse* (1952)
* *Die Chassidische Botschaft* (1952)
* *Recht und Unrecht – Deutung einiger Psalmen* (1952)
* *An der Wende – Reden über das Judentum* (1952)
* *Zwischen Gesellschaft und Staat* (1952)
* *Das echte Gespräch und die Möglichkeiten des Friedens* (1953)
* *Einsichten : aus den Schriften gesammelt* (1953)
* *Reden über Erziehung* (1953)
* *Gottesfinsternis – Betrachtungen zur Beziehung zwischen Religion und Philosophie* (1953)
	+ Translation *Eclipse of God: Studies in the Relation Between Religion and Philosophy* (Harper and Row: 1952)
* *Hinweise – gesammelte Essays* (1953)
* *Die fünf Bücher der Weisung – Zu einer neuen Verdeutschung der Schrift* (1954); with Franz Rosenzweig
* *Die Schriften über das dialogische Prinzip* (*Ich und Du*, *Zwiesprache*, *Die Frage an den Einzelnen*, *Elemente des Zwischenmenschlichen*) (1954)
* *Sehertum – Anfang und Ausgang* (1955)
* *Der Mensch und sein Gebild* (1955)
* *Schuld und Schuldgefühle* (1958)
* *Begegnung – autobiographische Fragmente* (1960)
* *Logos : zwei Reden* (1962)
* *Nachlese* (1965)

### Հավաքված աշխատանքներ

*Werke* 3 հատոր (1962–1964)

* I *Schriften zur Philosophie* (1962)
* II *Schriften zur Bibel* (1964)
* III *Schriften zum Chassidismus* (1963)

*Martin Buber Werkausgabe* (MBW).Berliner Akademie der Wissenschaften / Իսրայելի գիտությունների և հումանիտար գիտությունների ակադեմիա, խմբ. Փոլ Մենդես-Ֆլորը և Պիտեր Շեֆերը Մարտինա Ուրբանի հետ; Նախատեսված 21 հատոր (2001)

### Նամակագրություններ

 *Briefwechsel aus sieben Jahrzehnten 1897–1965* (1972–1975)

* I : *1897–1918* (1972)
* II : *1918–1938* (1973)
* III : *1938–1965* (1975)

Նրա մի քանի բնօրինակ գրություններ, ներառյալ նրա անձնական արխիվները, պահպանվում են Իսրայելի Ազգային գրադարանում, նախկինում՝ Հրեական ազգային և համալսարանական գրադարանում, որը գտնվում էր Երուսաղեմի Եբրայական համալսարանում։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Apple Music |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | Discogs · Internet Movie Database · MusicBrainz · Internet Speculative Fiction Database · Find A Grave · WikiTree |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Կրուգոսվետ · Համառոտ հրեական · Հրեական Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Ուղղափառ · Notable Names Database · Treccani · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BAV: ADV10007485, ADV11192446, ADV10217411 · BIBSYS: 90063488 · BNC: a10441396 · BNE: XX897259 · BNF: 118944280 · BPN: 29265940 · CiNii: DA00631930 · CONOR: 5808739 · GND: 118516477 · GTAA: 87110 · ICCU: CFIV000754 · ISNI: 0000000083444096 · LCCN: n79081898 · LNB: 000023575 · NDL: 00434688 · NLC: 000171626 · NKC: jn19990009521 · NLA: 35023282 · NLG: 66341 · NLP: a0000001181857 · NSK: 000029894 · NTA: 068439903 · NUKAT: n93080417 · PTBNP: 17895 · LIBRIS: 169252 · SUDOC: 026757923 · VIAF: 68926330 · WorldCat VIAF: 68926330 |

 |

 |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2 3 4  Martin Buber — 2009.
3. 1 2  *Simon A. E.* Encyclopædia Britannica
4. 1 2 3 4 5 6  Бубер Мартин // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
5. 1 2 3 4 5 6  Չեխիայի ազգային գրադարանի կատալոգ
6. ↑  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
7. ↑  CONOR.Sl
8. ↑  «Island of Freedom - Martin Buber»։ *Roberthsarkissian.com*
9. 1 2 3  Buber Martin (1970)։ *I and Thou*։ US: Charles Scribner's Sons։ ISBN 978-0684717258
10. ↑  «Nomination Database»։ *Nobelprize.org*։ Վերցված է 2017-01-24
11. 1 2  Rosenstein, Neil (1990), *The Unbroken Chain: Biographical Sketches and Genealogy of Illustrious Jewish Families from the 15th–20th Century*, **1, 2** (revised տպ.), New York: CIS, ISBN 0-9610578-4-X
12. ↑  Wood Robert E (1 December 1969)։ *Martin Buber's Ontology: An Analysis of I and Thou*։ Northwestern University Press։ էջ 5։ ISBN 978-0-8101-0650-5  `|url-access=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
13. ↑  The Pity of It All: A History of Jews in Germany 1743–1933. p. 238. (2002) 0-8050-5964-4
14. ↑  «The Existential Primer»։ Tameri։ Վերցված է August 28, 2011
15. ↑  Elon, Amos. (2002). The Pity of It All: A History of Jews in Germany, 17431933. New York: Metropolitan Books. Henry Holt and Company. pp. 318–319. 0-8050-5964-4.
16. ↑  «Jacob Levy Moreno's encounter term: a part of a social drama»։ *Psykodramainstitutt.no*։ էջեր 9–10։ Արխիվացված է օրիգինալից March 10, 2017-ին։ Վերցված է 9 August 2019  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
17. ↑  «Moreno's Influence on Martin Buber's Dialogical Philosophy»։ *Blatner.com*։ Վերցված է 9 August 2019
18. ↑  Rosen, Steven. (1987). *Food for the Spirit: Vegetarianism and the World Religions*. Bala Books. p. 45. 9780896470224
19. ↑  Buber, 1996, էջ 92
20. ↑  Buber, 1996, էջ 34
21. ↑  Schaeder Grete (1973)։ *The Hebrew humanism of Martin Buber*։ Detroit: Wayne State University Press։ էջ 11։ ISBN 0-8143-1483-X
22. ↑  Silberstein Laurence J (1989)։ *Martin Buber's Social and Religious Thought: Alienation and the quest for meaning*։ New York: New York University Press։ էջ 100։ ISBN 0-8147-7886-0
23. ↑  Hodes Aubrey (1971)։ *Martin Buber: An Intimate Portrait*։ էջ 174։ ISBN 0-670-45904-6
24. ↑  Stewart Jon (1 May 2011)։ *Kierkegaard and Existentialism*։ Ashgate։ էջ 34։ ISBN 978-1-4094-2641-7
25. 1 2  Schmidt Gilya G. (2000)։ «Martin Buber's Conception of the Relative and the Absolute Life»։ *Shofar* **18** (2): 18–26։ ISSN 0882-8539։ JSTOR 42943022
26. ↑  Barash, Jeffrey Andrew (2015-06-16), «Politics and Theology: The Debate on Zionism between Hermann Cohen and Martin Buber» (անգլերեն), *Dialogue as a Trans-disciplinary Concept*, De Gruyter, pp. 49–60, doi:10.1515/9783110402223-004, ISBN 978-3-11-040222-3, վերցված է 2023-03-15
27. ↑  Barash, Jeffrey Andrew (2015-06-16), «Politics and Theology: The Debate on Zionism between Hermann Cohen and Martin Buber» (անգլերեն), *Dialogue as a Trans-disciplinary Concept*, De Gruyter, pp. 56–57, doi:10.1515/9783110402223-004, ISBN 978-3-11-040222-3, վերցված է 2023-05-05
28. ↑  Buber Martin (2002)։ *The Martin Buber reader : essential writings*։ Asher D. Biemann (1st ed.)։ New York: Palgrave Macmillan։ էջեր 261–267։ ISBN 0-312-24051-1։ OCLC 48877750
29. ↑  «The Martin Buber reader : essential writings | WorldCat.org»։ *www.worldcat.org* (անգլերեն)։ էջ 264։ Վերցված է 2023-05-10
30. ↑  «The Martin Buber reader : essential writings | WorldCat.org»։ *www.worldcat.org* (անգլերեն)։ էջեր 265–266։ Վերցված է 2023-05-10
31. ↑  «The Martin Buber reader : essential writings | WorldCat.org»։ *www.worldcat.org* (անգլերեն)։ էջ 266։ Վերցված է 2023-05-10
32. ↑  «Jewish Zionist Education»։ IL: Jafi։ May 15, 2005։ Արխիվացված է օրիգինալից December 22, 2009-ին։ Վերցված է August 28, 2011  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
33. ↑  «The Martin Buber reader : essential writings | WorldCat.org»։ *www.worldcat.org* (անգլերեն)։ էջեր 280–288։ Վերցված է 2023-05-10
34. ↑  «The Martin Buber reader : essential writings | WorldCat.org»։ *www.worldcat.org* (անգլերեն)։ էջեր 282–283։ Վերցված է 2023-05-10
35. ↑  «The Martin Buber reader : essential writings | WorldCat.org»։ *www.worldcat.org* (անգլերեն)։ էջեր 283–284։ Վերցված է 2023-05-10
36. ↑  «The Martin Buber reader : essential writings | WorldCat.org»։ *www.worldcat.org* (անգլերեն)։ էջեր 284–288։ Վերցված է 2023-05-11
37. ↑  «The Martin Buber reader : essential writings | WorldCat.org»։ *www.worldcat.org* (անգլերեն)։ էջեր 289–292։ Վերցված է 2023-05-10
38. 1 2  «The Martin Buber reader : essential writings | WorldCat.org»։ *www.worldcat.org* (անգլերեն)։ էջ 289։ Վերցված է 2023-05-10
39. ↑  Buber Martin (2005) [1954]։ «We Need The Arabs, They Need Us!»։ in Mendes-Flohr Paul։ *A Land of Two Peoples*։ University of Chicago։ ISBN 0-226-07802-7
40. ↑  «The Martin Buber reader : essential writings | WorldCat.org»։ *www.worldcat.org* (անգլերեն)։ էջ 290։ Վերցված է 2023-05-10
41. ↑  Adam Kirst (2019-04-26)։ *Modernity, Faith, and Martin Buber*։ *The New Yorker* (en-US)։ Վերցված է 2023-05-10
42. ↑  «Martin Buber»։ *Jewishvirtuallibrary.org*։ Վերցված է 9 August 2019
43. 1 2  Zank Michael (2006)։ *New perspectives on Martin Buber*։ Mohr Siebeck։ էջ 20։ ISBN 978-3-16-148998-3
44. ↑  Buber Martin, Biemann Asher D (2002)։ *The Martin Buber reader: essential writings*։ Palgrave Macmillan։ էջ 7։ ISBN 978-0-312-29290-4
45. ↑  Buber Martin (2005)։ Mendes-Flohr Paul R, ed.։ *A land of two peoples: Martin Buber on Jews and Arabs*։ University of Chicago Press։ ISBN 978-0-226-07802-1  `|url-access=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
46. ↑  Buber, Martin (1991), «Martin Buber: A Biographical Sketch», in Schaeder, Grete, *The letters of Martin Buber: a life of dialogue*, Syracuse University Press, p. 52, ISBN 978-0-8156-0420-4,
47. ↑  Buber Martin (2002)։ Biemann Asher D, ed.։ *The Martin Buber reader: essential writings*։ Palgrave Macmillan։ էջ 12։ ISBN 9780312292904
48. ↑  Schaeder, Grete (1973), *The Hebrew humanism of Martin Buber*, Wayne State University Press, p. 29, ISBN 9780814314838,
49. ↑  Buber Martín (1996)։ *Paths in Utopia*։ Syracuse University Press։ ISBN 978-0-8156-0421-1
50. ↑  Schneider, Herbert W, «The historical significance of Buber's philosophy», *The philosophy of Martin Buber*, p. 471, «...the retort he actually made, namely, that a scientist should not make judgments beyond his science. Such an insistence on hard and fast boundaries among sciences is not in the spirit of Buber's empiricism»
51. ↑  Friedman Maurice S (July 1996)։ *Martin Buber and the human sciences*։ SUNY Press։ էջ 186։ ISBN 978-0-7914-2876-4
52. ↑  Vermes Pamela (1988)։ *Buber*։ London: Peter Hablan։ էջ vii։ ISBN 1-870015-08-8
53. ↑  Brody Samuel Hayim (2018)։ «The True Front: Buber and Landauer on Anarchism and Revolution»։ *Martin Buber's Theopolitics*։ Indiana University Press։ էջեր 37–40։ ISBN 978-0-253-03537-0
54. ↑  Silberstein Laurence J. (1990)։ *Martin Buber's Social and Religious Thought: Alienation and the Quest for Meaning*։ NYU Press։ էջ 281։ ISBN 978-0-8147-7910-1
55. ↑  Buber Martin (2002) [1947]։ *Between Man and Man*։ Routledge։ էջեր 250–51։ ISBN 9780415278263
56. ↑  Langton Daniel (2010)։ *The Apostle Paul in the Jewish Imagination*։ Cambridge University Press։ էջեր 67–71
57. 1 2 3  Kramer Kenneth, Gawlick Mechthild (November 2003)։ *Martin Buber's I and thou: practicing living dialogue*։ Paulist Press։ էջ 39։ ISBN 978-0-8091-4158-6
58. ↑  «Recipients» (եբրայերեն)։ Israel Prize։ 1958։ Արխիվացված է օրիգինալից February 8, 2012-ին  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
59. ↑  «List of Bialik Prize recipients 1933–2004» (եբրայերեն)։ Tel Aviv Municipality։ Արխիվացված է օրիգինալից 2007-12-17-ին  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
60. ↑  «Hats From the Past»։ *Royal Hats*։ July 8, 2022։ Վերցված է 10 July 2022
61. ↑  «Archivbestände in der Jewish National and University Library»։ *Uibk.ac.at*։ Վերցված է 9 August 2019