**Ալ-Մորավիների պետություն**, ավատատիրական պետություն Հյուսիսային Աֆրիկայում և ալ-Անդալուսում (1040-1147)։ Իշխանության գլուխ կանգնած էին Ալ-Մորավիները (արաբ․՝ المرابطون‎‎՝ *ալ-Մուռաբիտունա*)։ Տոլեդոյի անկումից հետո կես դարում ընդարձակվեց և հասավ մեծ չափերի։ Սահմանների մեջ են մտել Մարոկկոն, Մավրիտանիան, ինչպես նաև Սենեգալի ավազանը և Ալժիրի արևմտյան մասը։

Ծագում
------

Ալ-Մորավիները ծագում են սանհաջա ( արաբ․՝ صنهاجة‎‎ ) քոչվոր անասնապահ բերբերական ցեղից։ Նրանց հայրենի տարածքները Սահարայի տափաստաններն էին՝ հարավում մինչև Սենեգալի ավազան և Վերին Նիգեր։ Հնարավոր է, որ «Սենեգալ» բառը ծագում է սանհաջա ցեղի անունից, որ բարբառային տարբերակներով հնչում էր «սանագա»։

Նիգեր գետ
Ալ-Մորավիների պատմությունը սկսվում է դեպի Մեքքա կատարված ուխտագնացությունից, որին մասնակցում էին սանհաջա ցեղի ակնառու ներկայացուցիչներ, և որը գլխավորում էր Յահյա իբն Իբրահիմը։ Հետդարձի ճանապարհին նրանք հանգրվանում են ալ-Կայրավանում ( արաբ․՝ القيروان‎‎ ),որը Հյուսիսային Աֆրիկայի մշակութային և կրոնական կարևորագույն օջախ էր։ Սանհաջցիների վրա մեծ տպավորություն է թողնում քայրավանցի իրավագետ Աբու Իմրան ալ-Ֆասիի ուսմունքը։ Ալ-Ֆասին նրանց հետ ուղարկում է Իբն Յասինին( Աբդալլահ իբն Յասին ալ-Ջազուլի ) որպես առաջնորդ։ Սանհաջա ցեղի մի խումբը, որին պատկանում էր Յահյա իբն Իբրահիմը, չի ընդունում Իբն Յասինի ուսմունքը և առանձնանում է Նիգեր գետի մի կղզում։ Այստեղ նա ամբողջովին տրվում է բարեպաշտությանն ու աստվածաբանությանը։

Արաբները անվանում են «կենսավայր» ( արաբ․՝ رباط‎‎ ) այն վայրը, որտեղ ապրում էր Իբն Յասինը։ Այստեղից էլ ծագում է ալ-Մորավիների անունը՝ալ-Մուրաբիտուն ( արաբ․՝ المرابطون‎‎ ), որն էլ եվրոպական լեզուներում աղավաղվել և վերածվել է «ալ-Մորավիններ»-ի։

Տարածքային նվաճումներ
---------------------

Մոտ 1055 թվականին ալ-Մորավիական բանակը սկսում է տարածքների ընդլայնումը՝ գրավելով մի փոքրիկ պետություն Սիջիլմաս օազիսով։ Ռազմական գործողությունները գլխավորում էր Յահյա իբն Իբրահիմը, իսկ հոգևոր առաջնորդ էր իբն Յասինը։ Յահյայի սպանությունից հետո իբն Յասինի ջանքերով նրան հաջորդում է եղբայրը՝ Աբու Բաքր իբն Օմարը։

Իբն Յասինի մահից հետո Աբու Բաքրը միայնակ գլխավորում էր շարժումը։ 1061 թվականին Աբու Բաքրը իր զարմիկ Յուսուֆ իբն Թաշուֆինին է փոխանցում հյուսիսային շրջանների կառավարումը, իսկ ինքը ուշադրությունը կենտրոնացնում է դեպի հարավ։ Ալ-Մորավիների իշխանությունը տարածվում է մինչև Մարոկկո և այժմյան Ալժիրի արևելյան մաս։
Ալ-Մորավիների այս ընդլայնումը բացատրվում է գրաված տարածքների թուլությամբ և մասնատվածությամբ։ Ալ-Մորավիների հաջողությունների գրավականը կրոնական և քաղաքական նպատակների ներդաշնակությունն էր։

Որոշ նմանություններ կան Արաբիայում Մուհամմադ մարգարեի օրոք կրոնա-քաղաքական շարժման և ալ-Մորավիների միջև։ Սակայն կան էական տարբերություններ. ալ-Մորավիների առջև կար արդեն կազմավորված իրավական համակարգ, և նրանք գործում էին մալիքիական իրավապաշտների հետ համաձայնեցված, նրանք իրենց համարում էին մեկ միասնական մաս և հավատարիմ էին Բաղդադի Աբբասյաններին։

Ալ-Մորավիներն Իսպանիայում
-------------------------

Տոլեդո
Տոլեդոյի 1085 թվականի անկումից հետո անհույս իրավիճակում հայտնված ալ-Անդալուսի կառավարիչները հրավիրեցին Յուսուֆ իբն Թաշուֆինին Իսպանիա։ Մինչ պայմանագիր կնքելը կողմերը առաջարկեցին իրենց պայմանները. իբն Թաշուֆինը քրիստոնյաներին ջախջախելուց հետո պետք է վերադառնար Աֆրիկա, և նրան էր հանձնվում ալ-Խեսարիսը։ 1086 թվականի ամռանը իբն Թաշուֆինի և Ալֆոնսո VI-ի զորքերը Բադախոսայի մոտ՝ ալ-Զալակայում (արաբ․՝ الزلاقة‎‎) բախվեցին։ Քրիստոնյաները ծանր պարտություն կրեցին, որից հետո Յուսուֆը վերադարձավ Աֆրիկա։

Նույնիսկ ալ-Զալակայի մարտից հետո քրիստոնյաները չէին զիջում իրենց դիրքերը։ Արևելյան ծովափը՝ Վալենսիայից մինչև Լորիս, Ալֆոնսոյի իշխանության տակ էր, Տոլեդոյի ամրոցում տեղակայված էր կաստիլյան կայազորը։ Ալ-Մութամիդը դիմում է Յուսուֆին։ Յուսուֆը և իր ռազմիկները համտեսելով Անդալուսի բարիքները դեմ չէին վերադառնալ, բացի դրանից նրանք հավատում էին, որ իսլամի համար բարի գործ են անում՝ կռվելով իսլամի թշնամիների դեմ։ 1090 թվականին ալ-Մորավիներն իջնում են ալ-Խեսարիս, և Յուսուֆը իր զորքը անդալուսցիների զորքի հետ տանում է դեպի Ալեդո։ Պաշարումից 3 ամիս անց Ալֆոնսոն, հասկանալով, որ չի կարող դիմադրել, հողին է հավասարեցնում ամրոցը։ Պաշարման ժամանակ Յուսուֆը ուսումնասիրեց քաղաքական իրավիճակը Իսպանիայում։ Նա տեսավ, որ պետությունը ղեկավարող արիստոկրատիան կրոնին մեծ դեր չի տալիս և զբաղված է գրականությամբ և արվեստով։ Յուսուֆը տեսավ, որ հասարակ ժողովուրդը նրան կողմնակից է, և հետևելով իսլամի գաղափարներին՝ որոշեց չվերադառնալ Աֆրիկա, այլ միացնել ալ-Անդալուսը իր տերությանը։

Կորդովա
1090 թվականին Յուսուֆն առանց կռվի վերցնում է Գրանադան, 1091 թվականի մարտին նրան է հանձնվում Կորդովան։ Նա պաշարում է Սևիլյան և սեպտեմբերին գրավում։ 1094 թվականին գրավում է Բադախոսը, 1102 թվականին՝ Վալենսիան, 1110 թվականին՝ Սարագոսան։

Ալ-Մորավիները գերազանցում էին Ալֆոնսոյին, սակայն այնքան ուժեղ չէին, որ գրավեին քրիստոնայների իրական տարածքները։ Ալմորավիների իշխանությունը երկար չի տևում։ Զորահրամանատարները և ռազմիկները գայթակղվում են ալ-Անդալուսի շքեղություններով և նրանց բարոյական ոգին կոտրվում է։ Կառավարման համակարգը թուլանում է, ֆինանսական խնդիրները և ալմորավիների վատ պահվածքը առաջացնում են հասարակ ժողովրդի զայրույթն և ատելությունը։ Անկումը սկսվեց 1118 թվականին, երբ Սարագոսան հանձնվեց Ալֆոնսո I Արագոնցիին։ Ալֆոնսո I-ը կատարեց մի քանի արշավանքներ դեպի հարավ և տարավ մեծ թվով մոսարաբներ հյուսիսում գրաված նոր տարածքները բնակեցնելու համար։ 1144 և 1145 թվականներին ապստամբությունները վերջ դրեցին ալմորավիների իշխանությանը։ Ըստ որոշ գիտնականների Ալմորավիների կառավարման ժամանակաշրջանը Անդալուսի համար խավարի ժամանակաշրջան էր, ալ-Մորավիների շրջանում են Իսպանիայի մուսուլմանները գիտակցում կրոնի և կրոնական համայնքի կարևորությունը, քանի որ մինչ այդ իսլամը Իսպանիակում ֆորմալ և պաշտոնական էր միայն։

Ալ-Մորավիների՝ իշխանությունից հեռանալուց հետո՝ 1147 թվականին սկսվում է համեմատաբար ավելի վատ շրջան մինչև 1170 թվականին, երբ իշխանության են գալիս ալ-Մոհադները։

Ալ-Մորավիների գահացանկ
----------------------

* 1040–1059 - Աբդալլահ իբն Յասին
* 1050-1056 - Յահյա իբն Օմար ալ-Լամտունի
* 1056–1087 - Աբու Բաքր իբն Օմար
* 1072–1106 - Յուսուֆ իբն Թաշուֆին
* 1106–1143 - Ալի իբն Յուսուֆ
* 1143–1145 - Թաշուֆին իբն Ալի
* 1145-1147 - Իբրահիմ իբն Թաշուֆին
* 1147-1147 - Իսհակ իբն Ալի

Աղբյուրներ
----------

* Уотт У. М. и Какиа П. Мусульманская Испания. Пер. с англ. С. И. Дунаевецкого. Предисл. А. Б. Куделина. М. Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1976.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Հանրագիտարանային բառապաշար · Հրեական Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ ռուսական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · Treccani · Universalis · Universalis · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 118846647 · NKC: ph359631 · VIAF: 20477615 · WorldCat VIAF: 20477615 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 183)։*  |

| Ալ-Մորավիների տոհմածառ |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | Թուրղութ իբն Ուարթասին ալ-Լամտունի |
|
|   |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | Իբրահիմ |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | Մուհամմադ |  |
|
|   |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | Թաշուֆին |  |  |  | Ալի |  |  |  |  | Օմար |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | ալ-Հաջջ |  |  |  |  | Թիլանկան |
|
|   |  |  |  |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |  |  |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |  |  |  |  |  |  |  |  |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|  |  |  | Յուսուֆ իբն Թաշուֆին (3) |  |  |  |  |  | Իբրահիմ |  |  |  | Աբու Բաքր իբն Թաշուֆին |  |  | Աբու Բաքր իբն Օմար (2) |  |  |  | Յահյա իբն Օմար ալ-Լամտունի  (1) |  |  |  |  |  |  |  | Ալի |  | Մուհամմադ |  |  | Մազդալի |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |  |  |   |   |   |   |   |   |   |  |  |  |   |   |  |  |  |   |   |   |   |   |   |   |  |  |  |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |  |  |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
| Ալի իբբն Յուսուֆ (4) | Մուհամմադ իբն Աիշա | Դաուդ Թամին իբն Աիշա |  | Աբու Բաքր | Իբրահիմ |  | Սիր |  | Յահյա իբն Աիշա | Իբրահիմ |  | Մուհամմադ | Ալի | Իսա |  | Աբու Հաֆս Օմար |  |  |  | Յահյա | Մուհամմադ | Աբու Բաքր |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
| Թաշուֆին իբն Ալի  (5) |  | Իսհակ իբն Ալի (7) |  |  |  |  |  |  |  |  | Ֆատիմա |  | Յահյա |
|
|  |   |   |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |   |   |  |
|
| Իբրահիմ իբն Թաշուֆին (6) |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | Մուհամմադ |
|

 |


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Նախորդող**Իդրիսիներ 788 - 974** | **Մարոկկոյի և Մավրիտանիայի տիրակալներԱլ-Մորավիներ**1040 - 1147 | Հաջորդող**Ալ-Մոհադներ 1147 - 1240** |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Ռեկոնկիստա |
| --- |
|  |
| Ճակատամարտեր | Կովադոնգա (718)  • Բուրբիա (791)  • Կլավիխո (844)  • Ալբելդա (846)  • Սիմանկաս (939)  • Բարսելոն (985)  • Սերվերա (1000)  • Կալատանյասոր (1002)  • Գրաուս (1063)  • Զալլակա (1086)  • Ալկորաս (1096)  • Կոնսուեգրա (1097)  • Ուկլես (1108)  • Կուտանդա (1120)  • Ֆրագա (1134)  • Օուրիկե (1139)  • Լիսաբոն (1147)  • Ալարկոս (1195)  • Լաս Նավաս դե Տոլոսա (1212)  • Պորտոպի (1229)  • Խերես (1231)  • Տեբա (1330)  • Ռիո Սալադո (1340)  • Իգերուելա (1431)  • Գրանադա (1492) |  |
|  |
| Անձինք | Պելայո  • Ալֆոնսո III Մեծ  • Ռոդրիգո  • Աբդ ալ-Ռահման III  • Ռամիրո II  • ալ-Մանսուր  • Ալֆոնսո VI Քաջ  • Սիդ Կամպեադոր  • Ալֆոնսո I Նվաճող  • Ալֆոնսո VII Կայսր  • Ֆերդինանդ III Սուրբ  • Ալֆոնսո VIII Ազնիվ  • Խայմե I Նվաճող  • Ֆերդինանդ II Կաթոլիկ |
|  |
| Պետություններ | Ալ-Անդալուս  • *Տերություններ* (Ալ-Մորավիներ  • Ալ-Մոհադներ)  • *Կոմսություններ* (Արագոն  • Կաստիլիա  • Բարսելոն)  • *Ամիրայություններ* (Կորդովա  • Գրանադա)  • *Թագավորություններ* (Աստուրիա  • Նավառա  • Լեոն  • Կաստիլիա  • Արագոն  • Գալիսիա)  • Տայֆա  • Կորդովայի խալիֆայություն |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Կայսրություններ |
| --- |
|  |
| Հին աշխարհ | 
* Աքքադյան
	+ *Ասորական*
	+ *Բաբելոնյան*
* Եգիպտական
* Խեթական
* Կարթագեն
* Հելլենական
	+ *Մակեդոնական*
	+ *Սելևկյաններ*
* Հռոմեական
	+ *Արևմտյան*
	+ *Արևելյան*
* Հնդկական
	+ *Նանդա*
	+ *Մաուրյա*
	+ *Սատավահանա*
	+ *Շունգա*
	+ *Գուպտա*
	+ *Հարշա*
* Մոնղոլական
	+ *Քսիանբեյ*
	+ *Խուննու*
* Չինական
	+ *Ցին*
	+ *Հան*
	+ *Ցզին*
	+ *Հյուսային Վեյ*
* Պարսկական
	+ *Մարաստան*
	+ *Աքեմենյան պետություն*
	+ *Պարթևստան*
	+ *Սասանյան Պարսկաստան*
* Վանի թագավորություն
* Տեոտիուական
* Քուշանական

 |
|  |
| Միջնադար | 
* Արաբական
	+ *Բարեպաշտ*
	+ *Օմայյան*
	+ *Աբբասյան*
	+ *Ֆաթիմյան*
	+ *Կորդովա*
* Արագոնի
* Անժուի
* Ացտեկների
* Բենին
* Բյուզանդական
	+ *Նիկիա*
	+ *Տրապիզոն*
* Բորնու
* Բրունեյան
* Բուլղարական
	+ *Առաջին*
	+ *Երկրորդ*
* Եթովպական
	+ *Զագվե*
	+ *Սողոմոնյան*
* Թյուրք-պարսկական
	+ *Ղազնևիների պետություն*
	+ *Սելջուկյան սուլթանություն*
	+ *Խորեզմշահերի պետություն*
	+ *Լենկթեմուրյան*
* Ինկերի
* Լատինական
* Կարոլինգյան
* Հյուսիսային ծով
* Հնդկական
	+ *Չոլա*
	+ *Գուջարա-Փրաթիհարա*
	+ *Պալա*
	+ *Արևելագանգեսյան դինաստիա*
	+ *Դելի*
	+ *Վիջայանագար*
* Հոնական
* Մարոկկո
	+ *Իդրիսիներ*
	+ *Ալ-Մորավիներ*
	+ *Ալ-Մոհադներ*
	+ *Մարինիներ*
* Մալակկա
* Մալի
* Մաջափահիթ
* Մեծ Հայք
* Մոնղոլական
	+ *Յուան*
	+ *Ոսկե հորդա*
	+ *Չաղաթայի ուլուս*
	+ *Իլխանություն*
* Շրիվիջիա
* Վրացական
* Չինական
	+ *Սույ*
	+ *Տան*
	+ *Սուն*
	+ *Յուան*
* Պարսկական
	+ *Թահիրիների էմիրություն*
	+ *Սամանիների պետություն*
	+ *Բուիների պետություն*
	+ *Սալարիների պետություն*
	+ *Զիարիների պետություն*
* Սերբական
* Սրբազան Հռոմեական
* Սոմալիական
	+ *Աջուրական*
	+ *Իյֆաթ*
	+ *Ադալ*
	+ *Մոգադիշյան*
	+ *Վարսանգալի*
* Սոնգայ
* Վագադու
* Վիետնամական
	+ *Լի*
	+ *Չան*
	+ *Լե*
* Տիբեթ
* Քանեմ-Բորնու
* Քմերական
* Օյո

 |
|  |
| Ժամանակից | 
* Աշանտի
* Ավստրիական
* Ավստրո-Հունգարիա
* Բրազիլական
* Գերմանական
	+ *Առաջին Ռեյխ*
	+ *Երկրորդ Ռեյխ*
	+ *Երրորդ Ռեյխ*
* Եթովպական
* Թուրքական
	+ *Օսմանյան*
	+ *Քարամանիներ*
	+ *Ռամազանիներ*
* Կենտրոնաաֆրիկյան
* Կորեական
* Հայիթի
	+ *Առաջին*
	+ *Երկրորդ*
* Հնդկական
	+ *Մարատհական*
	+ *Սիկհ*
	+ *Մողոլյան*
	+ *Բրիտանական Հնդկաստան*
* Ճապոնական
* Մարոկկոյան
	+ *Սաադիներ*
	+ *Ալաուիներ*
* Մեքսիկական
	+ *Առաջին*
	+ *Երկրորդ*
* Շվեդական
* Չինական
	+ *Մին*
	+ *Ցին*
	+ *Չինական*
	+ *Մանչուկուո*
* Պարսկական
	+ *Սեֆյան Պարսկաստան*
	+ *Աֆշարիների պետություն*
	+ *Զանդների պետություն*
	+ *Դուրանի կայսրություն*
	+ *Ղաջարական Պարսկաստան*
	+ *Փահլավիներ*
* Ջոհոր
* Ռուսական
	+ *Ռուսական կայսրություն*
	+ *ԽՍՀՄ*
	+ *Ռուսաստանի Դաշնություն*
* Սոմալի
	+ *Գելեդի*
	+ *Մաջարտին*
	+ *Հոբյո*
	+ *Դերվիշներ*
* Վիետնամական
	+ *Թայշոն*
	+ *Նգույեն*
	+ *Վիետնամ*
* Տոնգոյան
* Ֆրանսիական
	+ *Առաջին*
	+ *Երկրորդ*

 |
|  |
| Գաղութատիրական | 
* Ամերիկյան
* Բելգիական
* Բրիտանական
* Գերմանական
* Դանիական
* Իսպանական
* Իտալական
* Հոլանդական
* Ճապոնական
* Նորվեգական
* Շվեդական
* Պորտուգալական
* Ֆրանսիական

 |
|  |
| Ցանկեր | 
* Կայսրություններ
	+ *Խոշորագույն*
* Հին դարերի գերտերություններ
* Միջին դարերի գերտերություններ
* Ժամանակակից գերտերություններ

 |

 |