*Առեղծված*, 1934 թվականի առեղծվածային գեղարվեստական ամսագրի շապիկ
**Առեղծված (անգլ.՝ Mystery)** գեղարվեստական ժանր է,որտեղ իրադարձության բնույթը, սովորաբար սպանություն կամ այլ հանցագործություն, մնում է առեղծվածային մինչև պատմության ավարտը։ Հաճախ կասկածյալների փակ շրջանակում` յուրաքանչյուր կասկածյալի սովորաբար տրվում է արժանահավատ շարժառիթ, և հանցագործությունը կատարելու ողջամիտ հնարավորություն։ Գլխավոր հերոսը հաճախ դետեկտիվ է (ինչպես, օրինակ, Շերլոկ Հոլմսը), ով, ի վերջո, լուծում է առեղծվածը՝ ընթերցողին ներկայացված փաստերից տրամաբանական եզրակացություններ անելով։ Որոշ առեղծվածային գրքեր ոչ գեղարվեստական են։ Առեղծվածային գեղարվեստական գրականությունը կարող է լինել դետեկտիվ պատմություններ, որոնցում շեշտը դրվում է գլուխկոտրուկի, կամ հուսահատության տարրի և դրա տրամաբանական լուծման վրա, ինչպիսին է վիճաբանությունը։

Առեղծվածային գեղարվեստական գրականությունը կարող է ներառել գերբնական առեղծված, որի լուծումը պարտադիր չէ, որ տրամաբանական լինի, և որում, նույնիսկ, հանցագործություն ներառված չէ։ Այս օգտագործումը տարածված էր 1930-ականների և 1940-ականների ամսագրերում, որոնց վերնագրերը, ինչպիսիք են՝ *Դայմ առեղծվածը (*անգլ.՝ Dime Mystery*)*, *Հուզիչ* *առեղծվածը* (անգլ.՝ Thrilling Mystery), և *Կծու* *առեղծվածը* (անգլ.՝ Spicy Mystery), առաջարկում էին այն, ինչ այն ժամանակ բնորոշվում էր որպես` բարդ և տարօրինակ պատմություններ՝ գերբնական սարսափ *Գրանդ Գինյոլի* (անգլ.՝ Grand Guignol) երակում։ Դա հակադրվում էր նույն անվանումներով զուգահեռ վերնագրերին, որոնք պարունակում էին սովորական քրեական գեղարվեստական գրականություն։ Այդ իմաստով «առեղծվածի» առաջին օգտագործումը եղել է *Դայմ առեղծվածը (*անգլ.՝ Dime Mystery*)*, որը սկիզբ է առել որպես սովորական քրեական գեղարվեստական ամսագիր, բայց 1933-ի վերջին շրջանում անցել է «տարօրինակ սպառնալիքի»։

Սկիզբը
------

Առեղծվածային վեպերի ժանրը գրականության մեջ ժամանակակից ձև է, որը ձևավորվել է 19-րդ դարի սկզբից։ Գրագիտության վերելքը սկսվել է անգլիական վերածննդի տարիներից, և, երբ մարդիկ, ժամանակի ընթացքում, սկսել են կարդալ, նրանք իրենց մտածողության մեջ ավելի անհատապաշտ են դարձել։ Իրենց մտածողության մեջ ավելի անհատական լինելով՝ նրանք զարգացնում էին հարգանք մարդկային բանականության և խնդիրներ լուծելու կարողության նկատմամբ։

Պատճառը, ըստ որի առեղծվածային գեղարվեստական գրականությունը դեռևս 19-րդ դարից չլսված էր, թերևս մասամբ պայմանավորված էր իրական ոստիկանական նյութերի բացակայությամբ։ Նախքան արդյունաբերական հեղափոխությունը, շատ քաղաքներ, լավագույն դեպքում, կարող էին ունենալ ոստիկաններ և գիշերային պահակ։ Բնականաբար, ոստիկանը տեղյակ կլիներ քաղաքի յուրաքանչյուր անհատի մասին, և հանցագործությունները կա՛մ արագ կբացահայտվեին, կա՛մ ամբողջովին կքողարկվերին։ Երբ քաղաքները դարձան մարդաշատ, ոստիկանական ուժերը դարձան օրինական, և հետախույզների կարիքը նկատելիորեն զգացվեց, այդպիսով առաջացավ առեղծվածային վեպը։

Ագաթա Քրիստիի վեպեր
Ժամանակակից առեղծվածային գեղարվեստական գրականության վաղ ստեղծագործությունը՝ «Das Fräulein von Scuderi» հեղինակ՝ Հոֆման (անգլ.՝ E.T. A. Hoffmann) (1819), ինչպես, հավանաբար, Վոլտերի Զադիգը (1747) ազդեցություն են թողել Էդգար Ալլան Պոյի «Սպանությունները Մորգ փողոցում» (1841) վրա։ Ուիլկի Քոլինզի «Սպիտակազգեստ կինը» վեպը լույս է տեսել 1860 թվականին, մինչդեռ «Լուսնաքարը» (1868) հաճախ համարվում է նրա գլուխգործոցը։ 1887 թվականին Արթուր Կոնան Դոյլը ներկայացրեց Շերլոկ Հոլմսին, ում առեղծվածները, ինչպես ասում են, միակ պատասխանատուն են այս ժանրի հսկայական ժողովրդականության համար։ 1901 թվականին Մորիս Լեբլանը ստեղծեց ջենթլմեն կողոպտիչ Արսեն Լյուպենին, ում ստեղծագործական երևակայությունը մրցակցում էր Շերլոկ Հոլմսի «դեդուկցիայի» հետ, որը արհամարհաբար ներառված էր որոշ լյուպինյան պատմություններում` ակնհայտ կեղծանուններով։ Ժանրը սկսեց ընդլայնվել դարասկզբի մոտ՝ դրամային վեպերի և ամսագրերի մշակմամբ։ Գրքերը հատկապես օգնեցին ժանրին, քանի որ 1920-ականներին շատ հեղինակներ գրում էին այդ ժանրում։ 1920-ական թվականներին առեղծվածային գեղարվեստական գրականության մեջ կարևոր ներդրումն էր Էդվարդ Ստրեյթմեյերի կողմից անչափահասների առեղծվածի զարգացումը։ Ստրեյթմեյերը սկզբնապես մշակել և գրել է Հարդի Բոյսի և Նենսի Դրյուի առեղծվածները՝ գրված համապատասխանաբար Ֆրանկլին Վ. Դիքսոնի և Քերոլին Քինի կեղծանուններով (և հետագայում գրվել են նրա դստեր՝ Հարիետ Ադամսի և այլ հեղինակների կողմից)։ 1920-ականները նաև ծնունդ տվեցին բոլոր ժամանակների ամենահայտնի առեղծվածային հեղինակներից մեկին՝ Ագաթա Քրիստիին, ում գործերից են՝ «Սպանություն արևելյան ճեպընթացում» (1934), «Մահ Նեղոսի վրա» (1937), և աշխարհում ամենաշատ վաճառվող առեղծվածը՝ «Եվ ոչ ոք չմնաց» (1939)․

### 21-րդ դար

Առեղծվածային գեղարվեստական գրականության նկատմամբ հետաքրքրությունը շարունակվում է մինչ օրս տարբեր հեռուստահաղորդումների, որոնք օգտագործել են առեղծվածային թեմաներ, և բազմաթիվ անչափահասների և մեծահասակների վեպերի հիման վրա, որոնք շարունակում են հրատարակվել։ Որոշակի համընկնումներ կան «թրիլլեր» կամ «կասկած»վեպերի միջև, և այդ ժանրերի հեղինակները կարող են իրենց առեղծվածային վիպասաններ համարել։ Կոմիքսները և գրաֆիկական վեպերը շարունակել են ավանդույթը, իսկ ֆիլմերի ադապտացիաները վերջին ժամանակներում օգնեցին ժանրը կրկին հանրաճանաչ դարձնելուն։

Դասակարգումներ
--------------

### Դետեկտիվ գեղարվեստական գրականություն

Հիմնական հոդված՝ Դետեկտիվ գեղարվեստական գրականությունԹեև ժանրի ակունքները գալիս են հին գրականությունից և «Հազար ու մի գիշերներից», ժամանակակից դետեկտիվ պատմությունը, ինչպես մենք գիտենք, հորինել է Էդգար Ալլան Պոն 19-րդ դարի կեսերին իր «Սպանությունները Մորգ փողոցում» պատմվածքի միջոցով, որտեղ ներկայացված էր, հավանաբար, աշխարհի առաջին գեղարվեստական դետեկտիվը՝ Օգյուստ Դյուպենը։ Այնուամենայնիվ, դետեկտիվ գեղարվեստական գրականությունը ստեղծվել և տարածվել է միայն ավելի ուշ՝ 19-րդ դարի վերջին, սըր Արթուր Կոնան Դոյլի Շերլոկ Հոլմսի պատմվածքների կողմից, որոնք համարվում էին հանցավոր գեղարվեստական գրականության կարևորագույն իրադարձություններ։

Դետեկտիվ պատմությունը որոշ նմանություններ ունի առեղծվածային գեղարվեստական գրականության հետ, քանի որ այն նույնպես ունի առեղծված, որը պետք է լուծվի, կան հուշումներ և դետեկտիվ ավարտ, բայց տարբերվում է մի քանի կետերով։ Շերլոկ Հոլմսի պատմվածքների մեծ մասում չկան կասկածյալներ, մինչդեռ առեղծվածային գեղարվեստական գրականությունը, ի հակադրում դրան, պարունակում է մեծ թվով կասկածյալներ։ Ինչպես նշվեց, դետեկտիվ պատմությունների հիմքում պրոֆեսիոնալ և ավելի վաղ գրված դետեկտիվ պատմություններն են, մինչդեռ առեղծվածային գրականության մեջ գրեթե բացառապես ներկայացվում են սիրողական դետեկտիվները։ Վերջապես, դետեկտիվ պատմությունները կենտրոնանում են հետախուզությունների վրա, և այն մասին, թե ինչպես է բացահայտվել հանցագործությունը, մինչդեռ առեղծվածային գեղարվեստական գրականությունը կենտրոնանում է հանցագործի ինքնության և հանցագործության կատարման վրա։

### Ճշմարիտ հանցագործություն

Հիմնական հոդված՝ Ճշմարիտ հանցագործությունՃշմարիտ հանցագործությունը գրական ժանր է, որը պատմում է իրական մարդկանց կողմից կատարված իրական հանցագործությունների մասին՝ գրեթե կիսով չափ կենտրոնանալով սերիական մարդասպանների վրա։ Շատերի կողմից քննադատվելով, որպես անզգայուն վերաբերմունք նրանց նկատմամբ, ովքեր անձամբ ծանոթ են միջադեպերին՝ այն հաճախ դասակարգվում է որպես անպիտան մշակույթ։ Հիմնվելով իրականության վրա՝ այն ավելի շատ նմանություններ ունի վավերագրության հետ, քան առեղծվածային ժանրի հետ։ Ի տարբերություն նման գեղարվեստական գրականության, այն առանձնապես չի կենտրոնանում հանցագործի ինքնության վրա, բայց հաճախ ընդգծում է, թե ինչպես է բռնվել հանցագործը և նրանց դրդապատճառները կատարած գործողությունների հետևում։

### Հարմարավետ առեղծվածներ

Հիմնական հոդված՝ Հարմարավետ առեղծվածներՀարմարավետ առեղծվածները սկսվել են 20-րդ դարի վերջին՝ որպես Ոսկե դարաշրջանի մարդկանց վերահայտնագործություն. այս վեպերը հիմնականում բացառում են բռնությունը և լարվածությունը, և հաճախ ներկայացվում են կին սիրողական դետեկտիվների կողմից։ Ժամանակակից հարմարավետ առեղծվածները հաճախ, բայց ոչ պարտադիր, հումորային և թեմատիկ են։ Այս ժանրը ներառում է նվազագույն բռնություն, սեքսուալ և սոցիալական նշանակություն, իսկ լուծումը ձեռք է բերվել ինտելեկտով, պատվավոր և լավ դաստիարակված կերպարներով, այլ ոչ թե ոստիկանական ընթացակարգով։ Սպանությունները հաճախ կատարվում են ավելի քիչ դաժան գործիքներով, ինչպիսիք են թույնը, և հասցված վերքերը հազվադեպ են օգտագործվում որպես հուշումներ։ Գրողներն, ովքեր ժանրը նորարարական և հանրաճանաչ դարձրին, Ագաթա Քրիստին, Դորոթի Լի Սայերսը և Էլիզաբեթ Դեյլին են։

### Իրավական թրիլլեր

Հիմնական հոդված՝ Իրավական թրիլլերԻրավաբանական թրիլլերը կամ դատարանային վեպը նույնպես առնչվում է դետեկտիվ գեղարվեստական գրականությանը։ Արդարադատության համակարգն ինքնին միշտ հանդիսանում է այս գործերի հիմնական մասը, երբեմն գրեթե գործում է որպես հերոսներից մեկը։ Այդպիսով իրավական համակարգը ապահովում է իրավական թրիլլերի շրջանակը նույնքան, որքան ժամանակակից ոստիկանական աշխատանքի համակարգը ոստիկանական ընթացակարգերը։ Իրավական թրիլլերը սովորաբար սկսում է իր գործընթացը հետաքննության ավարտից հետո՝ դատական գործընթացներով, ինչը հաճախ հանգեցնում է հետաքննության նոր անկյունի, որպեսզի հասնի վերջնական արդյունքի, որը տարբերվում է քննիչների կողմից ի սկզբանե մշակվածից։ Իրավական թրիլլերում դատական գործընթացները շատ ակտիվ, կարելի է ասել, վճռորոշ դեր են խաղում գործի վերջնական լուծման մեջ։ Էրլ Սթենլի Գարդները 20-րդ դարում հանրահռչակեց դատարանի վեպը իր *Փերի Մեյսոն* շարքով։ Իրավաբանական թրիլլերների ժամանակակից հեղինակներից են Մայքլ Քոնելին, Լինդա Ֆերշտեյնը, Ջոն Գրիշեմը, Ջոն Լեսկրոարտը, Փոլ Լևինը, Լիզա Սքոթոլայնը և Սքոթ Թուրոն։

### Ոստիկանության ընթացակարգը

Հիմնական հոդված՝ Ոստիկանության ընթացակարգըԲազմաթիվ դետեկտիվ պատմությունների գլխավոր հերոսները ոստիկաններ են։ Այս պատմությունները կարող են տարաբնույթ լինել, բայց շատ հեղինակներ փորձում են իրատեսորեն պատկերել մի խումբ ոստիկանների սովորական գործունեությունը, որոնք հաճախ աշխատում են միաժամանակ մեկից ավելի դեպքերի վրա։ Այս պատմություններից մի քանիսը դետեկտիվ վեպեր են, մյուսներում հանցագործը ակնհայտ է, և այդ դեպքը բավարար ապացույցներ ձեռք բերելու դեպք է։

1940-ականներին ոստիկանական ընթացակարգը զարգացավ որպես դետեկտիվ գեղարվեստական գրականության նոր ոճ։ Ի տարբերություն Քրիստիի, Չանդլերի և Սփիլեյնի հերոսների, ոստիկանության դետեկտիվը ենթարկվում էր սխալի և սահմանափակվում էր կանոններով և կանոնակարգերով։ Ինչպես Գարի Հուասլադենն է ասում Places for Dead Bodies-ում, «ոչ բոլոր հաճախորդներն էին անհագ ռումբ, և միշտ կյանք կար աշխատանքից դուրս»։ Ոստիկանության դատավարության հետախույզն անում է այն, ինչ անում են ոստիկանները հանցագործին բռնելու համար։ Գրողների թվում են Էդ ՄակԲեյնը, Փի Դի Ջեյմսը և Բարթոլոմի Գիլը։

### Հաոու բռնություն

Հիմնական հոդված՝ Հաոու բռնությունՇրջված դետեկտիվ պատմությունը, որը նաև հայտնի է որպես «հաոու բռնություն», սպանության առեղծվածային գեղարվեստական կառույց է, որտեղ հանցագործության կատարումը ցուցադրվում կամ նկարագրվում է սկզբում՝ սովորաբար ներառելով հանցագործի ինքնությունը։ Այնուհետև պատմությունը նկարագրում է առեղծվածը լուծելու դետեկտիվի փորձը։ Կարող են լինել նաև օժանդակ հանելուկներ, օրինակ՝ ինչու է կատարվել հանցագործությունը, և դրանք բացատրվում կամ լուծվում են պատմության ընթացքում։ Այս ձևաչափը հակառակն է առավել բնորոշ «դետեկտիվ վեպ»-ին, որտեղ հանցագործություն կատարողի բոլոր մանրամասները չեն բացահայտվում մինչև պատմության գագաթնակետը։

### Հիասքանչ գիտաֆանտաստիկ

Հիմնական հոդված՝ Հիասքանչ գիտաֆանտաստիկՄարտին Հյուիթը, որը ստեղծվել է բրիտանացի գրող Արթուր Մորիսոնի կողմից 1894 թվականին, գեղարվեստական մասնավոր դետեկտիվի ժամանակակից ոճի առաջին օրինակներից է։ Այս կերպարը նկարագրվում է որպես «Յուրաքանչյուր մարդ» դետեկտիվ, որը կոչված է մարտահրավեր նետել Հոլմսի ներկայացրած դետեկտիվին՝ որպես սուպերմենին։

1920-ականների վերջերին Ալ Կապոնեն և խառնամբոխը ոչ միայն վախ էին ներշնչում, այլև մեծ հետաքրքրություն էին առաջացնում ամերիկյան հանցավոր աշխարհի նկատմամբ։ Հանրաճանաչ գեղարվեստական ամսագրերը, ինչպիսին է «Black Mask»-ը, կապիտալիզացրել են դա, քանի որ այնպիսի հեղինակներ, ինչպիսին է Քերոլ Ջոն Դեյլին, հրապարակել են բռնի պատմություններ, որոնք կենտրոնացած են հանցագործների շուրջ անկարգությունների և անարդարության վրա, այլ ոչ թե հանցագործության հիմքում ընկած հանգամանքների վրա։ Շատ հաճախ իրական առեղծված նույնիսկ գոյություն չուներ. գրքերը պարզապես պտտվում էին արդարադատության շուրջ, ովքեր արժանի էին կոշտ վերաբերմունքի, ինչը նկարագրված էր բացահայտ մանրամասնորեն։ Այս գրողների նկարագրած ընդհանուր թեման արտացոլում էր «բուն Ամերիկայի փոփոխվող դեմքը»։

1930-ականներին մասնավոր աչքի ժանրը ամբողջ սրտով ընդունվեց ամերիկացի գրողների կողմից։ Այս ոճի հիմնական ներդրողներից մեկը Դաշիլ Համեթն էր՝ իր հայտնի մասնավոր հետախույզ կերպարով՝ Սեմ Սփեյդով։ Քրեական գեղարվեստական գրականության նրա ոճը հայտնի դարձավ որպես «հիասքանչ գիտաֆանտաստիկ», որը նկարագրվում է որպես ժանր, որը «սովորաբար վերաբերում է հանցավոր գործունեությանը ժամանակակից քաղաքային միջավայրում, անջատված նշանների և անանուն օտարների աշխարհում»։ «Խիստ և երբեմն էլեգանտ լեզվով պատմված նոր հերոս-դետեկտիվների անզգայացած աչքերով այս պատմությունները ամերիկյան ֆենոմեն էին»։ Բեսթսելերների հեղինակ Մայքլ Քոնելլիի խոսքերով, «Չանդլերը Համեթին վերագրել է առեղծվածը հյուրասենյակից հանելու և այն տեղադրելու փողոցում, որտեղ, որ պատկանում է»։

### Պատմական առեղծված

Հիմնական հոդված՝ Պատմական առեղծվածԱյս ստեղծագործությունները տեղի են ունենում հեղինակի տեսանկյունից պատմական համարվող ժամանակաշրջանում, և կենտրոնական սյուժեն ներառում է առեղծվածի կամ հանցագործության (սովորաբար սպանություն) բացահայտում։ Թեև այս ժանրերը համակցող ստեղծագործություններ գոյություն են ունեցել առնվազն 20-րդ դարի սկզբից, շատերը վերագրում են Էլիս Փիթերսի «Կադֆայելի քրոնիկները»-ին (1977–1994) այս ժանրը հանրահայտ դարձնելու համար։

### Փակ սենյակի առեղծվածը

Հիմնական հոդված՝ Փակ սենյակի առեղծվածըԿողպված սենյակի առեղծվածը դետեկտիվ գեղարվեստական գրականության ենթաժանր է։ Հանցագործությունը՝ գրեթե միշտ սպանությունը, կատարվում է այնպիսի հանգամանքներում, երբ հանցագործի համար անհնարին էր թվում հանցագործությունը կատարելը և/կամ խուսափել հայտնաբերելուց՝ հանցանքի վայր մտնելու և դուրս գալու ընթացքում։ Ժանրը հիմնադրվել է 19-րդ դարում։ Պոյի «Սպանությունները Մորգ փողոցում» (1841) համարվում է առաջին կողպված սենյակի առեղծվածը։ Այդ ժամանակից ի վեր այլ հեղինակներ օգտագործել են այս սխեման։ Ջոն Դիքսոն Քարրը ճանաչվել է ժանրի վարպետ, իսկ նրա «Դատարկ մարդը» (անգլ.՝ The Hollow Man) ճանաչվել է 17 առեղծվածային հեղինակներից և գրախոսներից կազմված խմբի կողմից որպես բոլոր ժամանակների լավագույն կողպված սենյակի առեղծվածը 1981 թվականին։ Հանցագործությունը սովորաբար ներառում է հանցագործության վայր, որտեղ ոչ մի կերպ չի նշվում թե ինչպես կարող էր ներխուժողը մտնել կամ դուրս գալ, այսինքն՝ փակ սենյակ։ Հետևելով դասական դետեկտիվ գեղարվեստական գրականության այլ ավանդույթներին, ընթերցողին սովորաբար ներկայացվում է գլուխկոտրուկը և բոլոր հուշումները, և խրախուսվում է լուծել առեղծվածը, նախքան լուծումը կհայտնվի դրամատիկ գագաթնակետում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «mystery». *Dictionary.com*. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 10-ին.
2. ↑  «Genre Characteristics Sheet» (PDF). *Improving Comprehension with Think-Aloud Strategies*. Scholastic Professional Books. էջեր 142–145.
3. ↑  Haining, Peter (2000). *The Classic Era of American Pulp Magazines*. Prion Books. ISBN 1-85375-388-2.
4. ↑  «A Short History of the Mystery». Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ հուլիսի 19-ին.
5. ↑  «Mystery Time Line».
6. ↑  Gilber, Elliot (1983). *The World of Mystery Fiction*. Bowling Green, OH: Bowling Green State University Popular Press. ISBN 0-87972-225-8.
7. ↑  Davies, Helen; Marjorie Dorfman; Mary Fons; Deborah Hawkins; Martin Hintz; Linnea Lundgren; David Priess; Julia Clark Robinson; Paul Seaburn; Heidi Stevens; Steve Theunissen (2007 թ․ սեպտեմբերի 14). «21 Best-Selling Books of All Time». Editors of Publications International, Ltd. Վերցված է 2009 թ․ մարտի 25-ին.
8. ↑  J. Madison Davis: "How graphic can a mystery be?", *World Literature Today*, July–August 2007 Արխիվացված 25 Սեպտեմբեր 2007 Wayback Machine
9. ↑  «'Maltese Falcon' gave flight to the detective story». *Chicago Tribune*. Chicago Tribnune. 2005 թ․ փետրվարի 16.
10. ↑  «Why are locked room mysteries so popular?». *BBC News*. BBC. 2012 թ․ մայիսի 21.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Stop, You're Killing Me! is an Anthony Award-winning website that compiles resources for lovers of mystery, crime, thriller, spy, and suspense books.
* Mystery Weekly Magazine presents crime and mystery short stories by some of the world's best established and emerging mystery writers.
* German Mystery Blog Արխիվացված 2017-01-14 Wayback Machine with daily news.