recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Պետրոսյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին։*
 Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Մարիամ Պետրոսյան (այլ կիրառումներ)

**Մարիամ (Մանիկ) Ենոքի Պետրոսյան** (մայիսի 1, 1912(1912-05-01), Կարս, Կարսի մարզ, Կովկասյան երկրամաս, Ռուսական կայսրություն - հունվարի 5, 1993(1993-01-05), Երևան, Հայաստան), հայ նկարչուհի։ ԽՍՀՄ նկարիչների միության անդամ։

Կենսագրություն
--------------

1942-1945 թվականներին սովորել է Թբիլիսիի գեղարվեստի ակադեմիայում, 1954 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը։ 1939-1942 թվականներին եղել է Բաքվի հայկական թատրոնի բեմանկարիչ։ 1950-1970 թվականներին զգեստների էսքիզներ է ստեղծել Հայաստանի պետական երգչախմբի, երգի-պարի և այլ անսամբլների համար, բեմադրություններ ձևավորել Դաղստանի դարգինյան, Երևանի ռուսական թատրոններում, ԵԳԹԻ-ում։

Հեղինակ է գրքերի պատկերազարդումների, դիմանկարների`

* «Գեղամիկը», 1973 թվական
* «Թոռնիկներս», 1973 թվական

Նատյուրմորտների`

* «Հայաստան», 1970-1974 թվականներ, նկարաշար

Կոմպոզիցիաների՝

* «Կոմիտաս», 1965 թվական
* «Հովհաննես Թումանյան», 1967 թվական
* «Եղիցի լույս», 1968 թվական
* «Կարս», 1978 թվական

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Baghdasaryan Aram։ «AV Production - Մարիամ Պետրոսյան»։ *avproduction.am*։ Վերցված է 2017-04-30 (չաշխատող հղում)
2. ↑  *Ով, ով է հանրագիտարան, հատոր առաջին, 2005*
**Ուլլնդո** (կոր.՝ 울릉도, 鬱陵島),  Ճապոնական ծովի կղզի, Կորեական թերակղզուց 120 կմ հեռավորության վրա, պատկանում է Հարավային Կորեային։ Եվրոպացիներին հայտնի էր **Դաժելետ** անունով։

Աշխարհագրություն
----------------

Ուլլնդո կղզի
Ունի հրաբխային ծագում։ Մակերեսը 73.15 կմ քառակուսի է։

Պատմություն
-----------

Հնագիտական հետազոտությունների համաձայն կղզին բնակեցված է եղել դեռևս մ. թ. ա. առաջին հազարամյակում։ Առաջին գրավոր հիշատակումը պարունակում է Սամգուկ Սագիի տարեգրության մեջ, որը վերաբերվում է 512 թվականին, երբ գեներալ Լի Սա Բուն Սիլլա թագավորությունից նվաճեց կղզին, նախկինում Ուսանգուկ ինքնավար նահանգը։

Ուսանգուկը դարձավ Սիլլայի մի մասը։ Կորեայի մշտական քաղաքական մաս դարձավ միայն 930 թվականին, երբ Ուլլնդոն մտնում էր Կորյո նահանգի մեջ։ Կղզու հիմնական մասի հեռավորությունը դժվարեցրեց կղզու պաշտպանությունը Կորյոյի և Չոսոնի հարձակումների ժամանակ։ Նա տուժեց ճապոնացի և ջուրջեն ծովահենների կողմից։ Ճապոնացիների հետ բազմաթիվ փոխհրաձգություններից հետո Չոսոնի ղեկավարությունը որոշեց կղզին դարձնել անմարդաբնակ։ Այդ քաղաքականությունը ավարտվեց 1881 թվականին, երբ կառավարությունը որոշեց կղզում մարդիկ բնակեցնել։

1787 թվականին Լապերուզի արշավախումբը, ուսումնասիրելով Կորեայի արևելյան ափը, հայտնաբերել է այս կղզին և անվանել Դաժելե(ֆր.՝ Dagelet), արշավախմբի աստղագետ Ժոսեֆ Լեպոտ Դաժելայի պատվին։ Կղզու քարտեզը պատրաստվել է 1887-1888 թվականներին և հրապարակվել 1889 թվականին։

Մինչև 20-րդ դարը Ռուսաստանում և Եվրոպայում կղզին անվանում էին Դաժելե։ Կորեայի կայսր Կոջոն 1900 թվականի հոկտեմբերի 25-ին կղզին անվանափոխեց Ուլլնդոյի։ Սակայն Սան-Ֆրանցիսկոյի 1951 թվականի պայմանագրով կղզին անվանվում էր Դաժելե։

Բնակչություն
------------

Բնակչությունը 10 հազար մարդ է։ Հիմնական մարդաբնակ վայրը Ուլլնդոում Տոդոն նավահանգիստն է։

Վարչական բաժանում
-----------------

Մտնում է Ուլլն կոմսության մեջ, համարվելով նրա մի մասը։

Տնտեսություն
------------

Հիմնական եկամտի աղբյուրները զբոսաշրջությունն է և ձկնորսությունը։

Տոդոն նավահանգստում տեղակայված է լաստանավային տերմինալ կղզու և մայրցամաքի միջև։

Զբոսաշրջությունը
----------------

Ուլլնդոյի հիմնական հանգստի տեսակները լեռնային զբոսաշրջությունն է և ձկնորսությունը։ Բացի այդ լաստանավերը զբոսաշրջիկներին տանում են կղզու տեսարժան վայրերը տեսնելու համար։ Կղզու մյուս տեսարժան վայրեր են համարվում կղզու ամենաբարձր կետը (984 մ), Պոննե ջրվեժը, բնության «սառցե տունը»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Lepaute Dagelet vu par l’Australie, un homme de raison et d’esprit, martyr de la science
2. ↑  «Текст Сан-Францисского мирного договора 1951 года» (անգլերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2001-02-21-ին

Արտաքին հղումներ
----------------

* Официальный сайт уезда Уллын(անգլ.)
* Достопримечательности Уллындо(ռուս.)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ կատալոնական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 165472765 · GND: 4845022-4 · LCCN: sh2008000095 · NDL: 01201029 · NKC: ge634329 · VIAF: 315164612 · WorldCat VIAF: 315164612 |

 |

 |
**Ուխա** կամ **ձկնապուր** (ռուս.՝ уха), ռուսական ազգային ջրալի կերակրատեսակ։ Հիմնականում համարվում է հինավուրց ձկնորսական կերակուր և ի սկզբանե տարածված է եղել ոչ միայն Ռուսաստանում։

Պատրաստման եղանակը
------------------

Ձկնապուրը պատրաստվում է ինչպես մեկ ձկնատեսակով, այնպես էլ մի քանի ձկնատեսակներ միասին եփելով։ Գերադասելի է այն եփել թարմ կամ կենդանի ձկներով։ Որպես հումք՝ առաջին հերթին օգտագործվում են շիղաձկները, պերկեսը, աքերինը, սիգը, իսկ երկրորդ հերթին՝ սազանը, ձիաձուկը, կարասը, կարպը և այլն։ Կան ձկնատեսակներ, որոնք դասական ուխա պատրաստելու համար չեն օգտագործվում (մանրածածան, բրամ, քարթակ, սպիտակաձուկ, թյունիկ, լոքո, շերեփաձուկ, հաստաճակատ և այլն)։ Բացի քաղցրահամ ջրերի ձկներից, ուխա կարելի է պատրաստել նաև թարմ ծովային ձկներից՝ ձողաձուկ, վահանաձուկ, սառցաձուկ և այլն։

Ձկնապուրի ճիշտ պատրաստման դեպքում ստացվում է թափանցիկ, կպչուն և մածուցիկ եփաթուրմ, որը չունի վառ արտահայտված ձկնային հոտ, սակայն ձուկը մնում է հյութալի, չփխլված և պահպանում է իր յուրահատուկ համը։ Կրակը պետք է լինի դանդաղ, կաթսայի կափարիչը՝ բաց։ Այն պատրաստելիս օգտագործվում են մի շարք համեմունքներ` սև պղպեղ, մաղադանոս, սամիթ, կանաչ սոխ, դափնետերև, պրաս, թարխուն, ստեպղին, հաճախ նաև քրքում, մշկընկույզ, կոճապղպեղ, անիսոն և այլն։ Համեմունքների բազմազանությունը կախված է ձկնատեսակներից, որքան յուղոտ են ձկները, այնքան շատ համեմունքներ են կիրառվում։ Համեմունքները պետք է կիրառել այնպես, որպեսզի եփվող ձուկն իր յուրահատուկ համը չկորցնի։ Քաղցրահամ ջրերի ձկները հարկավոր է եփել 7-20 րոպե (բացառությամբ խոշոր ձկների` 25-30 րոպե), իսկ ծովային ձկները՝ 8-12 րոպե։

Աղբյուրներ
----------

* Ստուգաբանական բառարան Ֆասմերա
* Մրցույթի արխիվը Գրամոտա.ռու կայքում Archived 2013-03-28 at the Wayback Machine.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Уха»։ *vkus.narod.ru*։ Վերցված է 2016-03-20
**Մենդի Մամազաիրովա** (ղրղզ.՝ Меңди Мамазаирова, մայիսի 1, 1943(1943-05-01), Kara-Suu District, Օշի մարզ, Ղրղզական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), ղրղզ բանաստեղծուհի, գրող, դրամատուրգ, Ղրղզստանի և ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ, Ղրղզստանի մշակույթի վաստակավոր գործիչ (1993): 20-րդ դարի նշանավոր ղրղզ բանաստեղծ, Տոկտոգուլի անվան մրցանակի դափնեկիր Ժոլոն Մամիտովի կինն է։

Կենսագրություն
--------------

Մենդի Մամազաիրովան ծնվել է 1943 թվականի մայիսի 1-ին, Կոնուր-Ժազում (այժմ՝ Ղրղզստանի Օշի մարզի Կարա-Սուուսկի շրջան)։ 1965 թվականին ավարտել է Ֆրունզեի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը (այժմ՝ Ժուսուպ Բալասագընի անվան Ղրղզստանի ազգային համալսարան)։ 1965 թվականից աշխատել է Ղրղզական ԽՍՀ պետական հեռուստառադիոկոմիտեում։ 1967-1971 թվականներին դասավանդել է Կարա Սուուսկի շրջանի միջնակարգ դպրոցում։ 1971-1974 թվականներին եղել է տեղական գավառագիտական թանգարանի տնօրեն, 1974 թվականին՝ թերթի թղթակից։ 1995-1996 թվականներին եղել է Ազատտիկ ռադիոկայանի թղթակից, հետագայում՝ Ղրղզստանի պետական հեռուստատեսության թղթակից, 1996 թվականի օգոստոսից՝ հեռուստամեկնաբան։

Ստեղծագործություններ
--------------------

Մենդի Մամազաիրովան գրական գործունեությամբ սկսել է զբաղվել ուսանողական տարիներից։ Նրա առաջին ստեղծագործությունը եղել է «Սամատ, մեն սենի իզդեպ կելդիմ» պատմվածքը, որը տպագրվել է 1975 թվականին «Ала-Тоо» ամսագրում։ 1979 թվականին հրատարակվել է «Սալամատսինբի կուն» բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուն, այնուհետև հրատարակվել են բանաստեղծությունների, պատմվածքների և վեպերի ժողովածուներ և հրապարակախոսական վեպեր, ինչպիսիք են՝ «Нөшөр» («Տարափ»), «Жайдын эң ысык күнү», «Туулуп өскөн үй», «Ак канаттуу чабалекей», «Кайгыдан тургуздум сага бир эстелик», «Турумтай», «Энелер үнү», «Таарынган шаар», «Тур, улуу Журт!»: Մամազաիրովային մեծ համբավ և փառք բերեց «Տուրումտայ» վեպը։

Մամազաիրովան զգալի ներդրում է ունեցել կիրգիզական դրամատուրգիայում։ Նրա կողմից են ստեղծվել «Наристеге арналган хризонтема» («Քրիզանթեմներ մանկիկի համար»), «Аппак аял, айдагы кыз», «Кымгуут түшкөн бир кечте» պիեսները։

Պարգևներ և մրցանակներ
---------------------

Գրականության և արվեստի բնագավառում ունեցած ակնառու ծառայությունների համար Մենդի Մամազաիրովան արժանացել է պատվոգրերի, 2007 թվականին՝ «Դանկ» մեդալի, 1993 թվականին՝ «Ղրղզստանի հանրապետության մշակույթի վաստակավոր գործչի» կոչման։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Прозаик, поэт Менди Мамазаирова
2. ↑  «Мамазаирова, Менди - Турумтай : Роман, повесть, рассказ - Search RSL»։ *search.rsl.ru*։ Վերցված է 2019-03-02
3. ↑  Admin։ «В Москве состоялся литературно-музыкальный вечер, посвященный 70-летию нашей поэтессы Меңди Мамазаировой - VESTI.KG - Новости Кыргызстана»։ *vesti.kg* (ru-ru)։ Վերցված է 2019-03-02

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | ISNI: 0000000024201967 · LCCN: n85364751 · VIAF: 11309013 · WorldCat VIAF: 11309013 |

 |
**Ուխտագնացություն դեպի Սան-Իսիդրո աղբյուր** (իսպ.՝ Peregrinación a la fuente de San Isidro), իսպանացի նկարիչ Ֆրանցիսկո Գոյայի որմնանկարը, հեղինակն այն նկարել է 1819 թվականից մինչև 1823 թվականը, «Խուլերի Տան» պատի վրա։ 14 նմանատիպ պատկերներից մեկը, որն ավելի ուշ տեղափոխվել է կտավի վրա և այժմ պահվում է Պրադո թանգարանում։

Կոմպոզիցիան ի սկզբանե, ըստ ընկերոջ Գոյա Անտոնիո Բրուգադի գույքագրման 1828-1830 թվականներին գտնվել է «Խուլերի Տան» վերին հարկում գտնվող պաննոյի մեջ։ Ի թիվս այլ «Մռայլ նկարների» տեղափոխվել է կտավի վրա նկարիչ Սալվադոր Մարտինես Կուբելսոմի կողմից, ֆրանսիական բանկիր Ֆրեդերիկ Էմիլ դ'Էրլանգերի խնդրանքով, 1878-ի Համաշխարհային ցուցահանդեսում ցուցադրելու համար։ Աշխատանքը չի գրավել գնորդներին, հետևաբար, 1881 թվականին նվիրաբերվել է Պրադո թանգարանին։

Նկարի սյուժե
------------

Կոմպոզիցիայի սյուժեն պարզ չէ։ Անտոնիո Բրուգադայի կատալոգում այն անվանվել է «Սուրբ ինկվիզիցիա», ըստ երևույթին, նկարի ստորին աջ անկյունում գտնվող գործիչների կերպարների պատճառով։ Սակայն, այս մեկնաբանության մեջ չի մտնում պատկերված մնացած կերպարները, ոչ մի կերպ չկապվելով ինկվիզիցիայի հետ։ Նրանք թափառում են անհասկանալի ուղղությամբ ընդհանուր տարածության մեջ։

*Ուխտագնացություն Սան-Իսիդրո աղբյուր*:Գոյայի 1874-ի նկարը Խուլերի տանը
Բոլոր ուշադրություն գրավող կերպարները խմբավորված են նկարի ներքևի աջ անկյունում, իսկ հակառակ կողմը տրվել է դաժան բնանկարին և ամբոխի անբաժանելի մասին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3
2. ↑  «Франсиско Гойя. Паломничество к источнику Сан-Исидро. 1823»։ *ИА REGNUM*։ Վերցված է 2020-12-06 (չաշխատող հղում)

Գրականություն
-------------

* BENITO OTERINO, Agustín, *La luz en la quinta del sordo: estudio de las formas y cotidianidad*, Madrid, Universidad Complutense, 2002, págs. 32-33. Edición digital ISBN 84-669-1890-6.
* BOZAL, Valeriano, *Francisco Goya, vida y obra*, (2 vols.) Madrid, Tf. Editores, 2005. ISBN 84-96209-39-3.
* BOZAL, Valeriano, *Pinturas Negras de Goya*, Tf. Editores, Madrid, 1997.
* GLENDINNING, Nigel, *Francisco de Goya*, Madrid, Cuadernos de Historia 16 (col. «El arte y sus creadores», nº 30), 1993.
* HAGEN, Rose-Marie y HAGEN, Rainer, *Francisco de Goya*, Colonia, Taschen, 2003. ISBN 3-8228-2296-5.
* Батикль Ж. Гойя: Легенда и жизнь. М. АСТ (издательство), 2006.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ficha en el Museo del Prado
* Ficha de la obra en el catálogo de la Universidad de Zaragoza en línea
* Situación de los frescos en la Quinta del Sordo (reconstrucción virtual)
**Նադին Լաբակի** (արաբ․՝ نادين لبكي‎‎, փետրվարի 18, 1974(1974-02-18), Baabdat, Մաթնի շրջան, Լեռնային Լիբանան, Լիբանան),լիբանանցի դերասանուհի, կինոռեժիսոր, սցենարիստ և կինոդերասանուհի։

Կենսագրություն
--------------

Նադին Լաբակին իր կյանքի առաջին տասնյոթ տարիներն անցկացրել է պատերազմական միջավայրում, մինչև որ 1991 թվականին Լիբանանում քաղաքացիական պատերազմը ավարտվեց։ Իր կարիերան սկսել է 1990 թվականի Studio El Fan շոուում։ Շոուն սկսվել էր 1970-ական թվականներից և շարունակվել էր մինչև 2000-ական թվականները։ Տաղանդների շոուում տարբեր երաժշտական տեսահոլովակների նկարահանման համար արժանացել է մրցանակի։

Լաբակին Բեյրութի Սուրբ Հովսեփի համալսարանում աուդիովիզուալ ուսումնասիրությունների աստիճան է ստացել։ 1997 թվականին նա թողարկել է իր 11 Rue Pasteur ֆիլմը, որը Փարիզի Արաբական Համաշխարհային ինստիտուտում արժանացել է Արաբական կինոյի բիենալեում լավագույն կարճամետրաժ ֆիլմերի մրցանակին։ Լաբակին եզակի է նրանով, որ ի տարբերություն լիբանանցի և արաբ կինոռեժիսորների, նա արտասահմանում կրթություն չի ստացել։

1998 թվականին նա մասնակցել է Փարիզի Կորս Ֆլորանում դերասանական խաղի վերաբերյալ սեմինարին։ Նա շարունակել է գովազդներ և երաժշտական տեսահոլովակներ նկարահնել հայտնի արևելյան երգիչների համար, որոնց համար նա մի քանի անգամ մրցանակների է արժանացել։

Նադին Լաբակի սկսել է իր դերասանուհու կարիերան 2000-ական թվականներին՝ նկարահանվելով կարճամետրաժ ֆիլմերում։ 2010 թվականին նկարահանվել է ռեժիսոր Ջորջ Հաքեմի «Stray Bullet» ֆիլում։

Անձնական կյանք
--------------

Լաբակին մի քանի լեզու գիտի, որոնցից են արաբերենը, ֆրանսերենը, անգլերենը և իտալերեն։ 2007 թվականին ամուսնացել է երաժիշտ և կոմպոզիտոր Քալիդ Մուզաների հետ։ 2009 թվականին զույգն ունեցել է տղա՝ Վալիդը։ 2016 թվականին ծնվել է նրանց դուստրը։

2016 թվականին Լաբակին Բեյրութի ամերիկյան համալսարանից պատվավոր աստիճան է ստացել և համալսարանի 150-ամյակին նվիրված հանդիսավոր արարողության ժամանակ ելույթ է ունեցել։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Internet Movie Database — 1990.
2. ↑
3. 1 2  Armes Roy (2015 թ․ հունվարի 29)։ *New Voices in Arab Cinema* (անգլերեն)։ Indiana University Press։ էջ 232։ ISBN 9780253015280  (link)
4. ↑  Frishkopf Michael Aaron (2010)։ *Music and Media in the Arab World* (անգլերեն)։ American Univ in Cairo Press։ էջեր 103 and 104։ ISBN 9789774162930
5. ↑  Stafford Roy (2014 թ․ հունվարի 10)։ *The Global Film Book* (անգլերեն)։ Routledge։ ISBN 9781136474583

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Թվիթթեր |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Ինստագրամ |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | AllMovie · AlloCiné · ČSFD · Դանիական ազգային ֆիլմագրություն · Internet Movie Database · ԿինոՊոիսկ |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX4748792 · BNF: 15583393r · GND: 141351667 · ISNI: 0000000117084237 · LCCN: no2010182281 · NLP: a0000002771634 · NTA: 31253888X · NUKAT: n2009157080 · SUDOC: 123446716 · VIAF: 162077102 · WorldCat VIAF: 162077102 |

 |

 |
Քարտեզ, որում ցույց է տրված տալիս Չիլիական ծովը և Անտարկտիկան
     Բացառիկ տնտեսական գոտի
     մայրցամաքային հարթակ
     Փրեսենշալ ծով
**Չիլիական ծովը** Խաղաղ օվկիանոսի այն հատվածն է, որը գտնվում է Չիլիական մայրցամաքից արևմուտք։ Չիլիական ծովի պաշտոնական շահագործումը սահմանվել է 1974 թվականի մայիսի 30-ին, երբ «Diario oficial de la Republica de Chile» թերթը հաստատեց թիվ 346 Գերագույն հրամանագիրը. այստեղ ասվում է, որ «ազգային տարածքի ափերը ողողող ջրերը հայտնի են նաև որպես Մար Չիլենո»։

Չիլիական ծովի ջրերը պարունակում են զգալի քանակությամբ ֆոսֆորիտ, մանգան և երկաթե հանգույցներ, որոնք կարող են դառնալ ապագա ծովային հանքարդյունաբերության հավանական թիրախներ :

Պատկերասրահ
-----------

* Առաջին նավարկվող նավը` Ֆերնան Մագելանի «Nao Replica» նավը Պունտա Արենասի Մուսեո Նաո Վիկտորիա քաղաքումԱռաջին նավարկվող նավը` Ֆերնան Մագելանի «Nao Replica» նավը Պունտա Արենասի Մուսեո Նաո Վիկտորիա քաղաքում
* սև դելֆինսև դելֆին

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Decreto 346: "Denomina Mar Chileno a las aguas del mar que bañan el territorio nacional"»։ Ministry of Foreign Affairs։ 1974 թ․ հունիսի 4։ Վերցված է 2012 թ․ դեկտեմբերի 11
2. ↑  García Marcelo, Correa Jorge, Maksaev Víctor, Townley Brian (2020)։ «Potential mineral resources of the Chilean offshore: an overview»։ *Andean Geology* **47** (1): 1–13
**Շատ մեծ աստղադիտակ** (անգլ.՝ Very Large Telescope, համառոտ՝ **VLT**), չորս առանձին 8,2 մետրանոց և չորս օժանդակ 1,8 մետրանոց օպտիկական աստղադիտակների համալիր՝ միավորված մեկ համակարգի մեջ, որը մտնում է Եվրոպական հարավային աստղադիտարանի կազմի մեջ։ Գտնվում է Չիլիի հյուսիսում, Ատակամա անապատում գտնվող 2635 մ բարձրությամբ Սերրո Պարանալ լեռան վրա։ Օպտիկական աստղադիտակների շարքում Շատ մեծ աստղադիտակն ամենամեծն է Երկրի վրա՝ հայելու ընդհանուր մակերեսով և ունի ամենաբարձր լուծաչափն աշխարհում։

Աստղադիտակներից յուրաքանչյուրը ունի 8,2 մ լայնությամբ առաջնային հայելի, որոնք սովորաբար օգտագործվում են առանձին, բայց կարող են օգտագործվել միասին, դրանք կազմում են մի զանգված, որը լրացվում է 1,8 մ բացվածքով չորս շարժական օժանդակ աստղադիտակներով (ATS);

Պատմություն
-----------

VLT չորս աստղադիտակներից առաջինը շահագործման է հանձնվել 1998 թվականի մայիսին։ Աստղադիտակը դարձել է աշխարհում ամենամեծը մոնոլիտ հայելու տրամագծով։ Zerodur նյութից ստեղծված հիմնական հայելին ունի ընդամենը 177 մմ հաստություն և 22 տոննա քաշ։ Առաջնային հայելու բարակ ձևավորումն իրականացվում է ակտիվ օպտիկայի համակարգով, հարյուր հիսուն շարժիչներով, որոնք պահպանում են իր իդեալական պրոֆիլը։ 2017 թվականի դրությամբ աշխարհում չկան զգալիորեն ավելի մեծ մոնոլիտ հայելու տրամագծով աստղադիտակներ։ Մեծ բինոկուլար աստղադիտակը, որը 2017 թվականին առաջատարն էր այս ոլորտում, ունի ընդամենը 20 սմ (2,4%) ավելի մեծ մոնոլիտ հայելիներ։

Աստղադիտակը ալտ-ազիմուտային լտեղակայում և 350 տոննա ընդհանուր զանգված ունի։

Մնացած երեք աստղադիտակները կառուցվել են 1999 և 2000 թվականներին։ Բոլոր չորս առանձին օպտիկական աստղադիտակները ստացել են մնեմոնիկ ծածկագրեր՝ UT1, UT2, UT3 և UT4, և համապատասխան անուններ՝ Անտու, Կուեյեն, Մելիպալ և Եպուն, որոնք բոլորն էլ Մապուչե լեզվում աստղագիտական անվանումներ են։ 2004-ից 2007 թվականներին կառուցվել են նաև չորս 1,8 մետրանոց օժանդակ աստղադիտակներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. 1 2 3  «The Very Large Telescope»։ ESO։ Վերցված է 2011-08-05
8. ↑  information@eso.org։ «Secondary Mirror of ELT Successfully Cast - Largest convex mirror blank ever created»։ *www.eso.org* (անգլերեն)։ Վերցված է 2022-11-30
9. ↑  «The Very Large Telescope»։ ESO։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-04-18-ին։ Վերցված է 2011-08-05
10. ↑  «ESO - Auxiliary Telescopes»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-04-18-ին։ Վերցված է 2013-04-17

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 90986621 · BNF: 13578015v · GND: 4380905-4 · LCCN: sh00005584 · Microsoft: 2780174078 · NLA: 35834743 · SUDOC: 053492250 · VIAF: 261970018 · WorldCat VIAF: 261970018 |

 |

 |
**Շաքրո Խուդոյի Մհոյան** (ապրիլի 12, 1930(1930-04-12), Ալագյազ, Հայաստան - փետրվարի 1, 2007(2007-02-01)), ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս, արևելագետ-քրդագետ, պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր։

Կենսագրություն
--------------

Շաքրո Մհոյանը ծնվել է 1930 թվականի ապրիլի 12-ին, Հայաստանի Արագածի շրջանի Ալագյազ գյուղում, ծառայողի ընտանիքում։ 1948 թվականին ավարտելով տեղի միջնակարգ դպրոցը՝ ընդունվել է Խ. Աբովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական ինստիտուտի պատմության ֆակուլտետը։ Ինստիտուտն ավարտելուց հետո՝ 1952–1954 թվականներին աշխատել է Ալագյազի միջնակարգ դպրոցում որպես պատմության ուսուցիչ։ Հետագայում՝ 1956–1960 թվականներին եղել է «Ռյա Թազա» թերթի խմբագրի տեղակալ։

1960 թվականին Շաքրո Մհոյանը աշխատանքի է անցել Հայաստանի գիտությունների ակադեմիայի արևելագիտության ինստիտուտում, որտեղ վարել է քրդագիտության բաժնի վարիչի պաշտոնը։

1990 թվականին պրոֆեսոր Մհոյանը ընտրվել է Հայաստանի ԳԱԱ թղթակից անդամ, իսկ 1996 թվականին՝ իսկական անդամ։ 1994 թվականին ակադեմիկոս Շաքրո
Մհոյանը հրավիրվել է Մոսկվա և ստանձնել քրդագիտական հետազոտությունների կենտրոնի տնօրենի պաշտոնը՝ չխզելով իր կապերը Հայաստանի ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի հետ։

Շաքրո Մհոյանը դասախոսել է Երևանի պետական համալսարանի արևելագիտության ֆակուլտետում։ Երկար տարիներ եղել է արևելագիտության ինստիտուտի գիտխորհրդի անդամ։

Աշխատություններ
---------------

1963 թվականին պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն՝ «Քրդական ազգային-ազատագրական շարժումները Իրաքում երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո» թեմայով, իսկ 1978 թվականին՝ Մոսկվայում դոկտորական ատենախոսություն՝ «Քուրդ ժողովրդի ազգային ինքնավարության հիմնահարցերը Իրաքում» թեմայով։

Շաքրո Մհոյանի գրչին են պատկանում 10 մենագրություններ և մի քանի տասնյակ գիտական հոդվածներ։ Նա «Մերձավոր և Միջին Արևելքի երկրներ և ժողովուրդներ» մատենաշարի քրդագիտությանը նվիրված հատորների խմբագիրն է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիայի իսկական անդամներ»։ Վերցված է 2023-07-11
2. ↑  «ՀՀ ԳԱԱ հիմնարար գիտական գրադարանի էլ․ քարտարան- Շաքրո Մհոյան»։ Վերցված է 2023-07-11

Աղբյուրներ
----------

* ՀՀ ԳԱԱ նախագահություն, ՀՀ ԳԱԱ Հայագիտական և հասարակագիտական գիտությունների բաժանմունք, ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ «Շաքրո Մհոյան», պատմաբանասիրական հանդես № 1, 2007, էջ 313-314

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | ՀՀ ԳԱԱ |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| ՀԳՀԳ: 11782 · GND: 1128413485 · ISNI: 0000000395347375 · LCCN: n91124952 · NLP: a0000003282068 · NTA: 256058482 · NUKAT: n2018129736 · VIAF: 290009642 · WorldCat VIAF: 290009642 |

 |

 |
**Նիկա Գերգիևնա Գոլց** (ռուս.՝ Ни́ка Гео́ргиевна Гольц, մարտի 10, 1925(1925-03-10), Մոսկվա, ԽՍՀՄ - նոյեմբերի 9, 2012(2012-11-09), Մոսկվա, Ռուսաստան), խորհրդային և ռուս նկարիչ։ Հայտնի է որպես գրքեր պատկերազարդող։ Ռուսաստանի Դաշնության վաստակավոր նկարիչ։

Ճարտարապետության ակադեմիկոս, թատերական նկարիչ և գրաֆիկ Գեորգի Գոլցի դուստրը։

Կենսագրություն
--------------

Նիկա Գոլցը ծնվել է 1925 թվականին, Մոսկվայում։ 1939-1942 թվականներին սովորել է Մոսկվայի միջնակարգ գեղարվեստական դպրոցում, 1943-1950 թվականներին՝ Մոսկվայի Սուրիկովի անվան գեղարվեստի ինստիտուտի մոնումենտալ արվեստի բաժնում (Ն. Մ. Չերնիշևի արվեստանոց)։ Սկզբում զբաղվել է որմնանկարչությամբ, սակայն Չերնիշևի արվեստանոցը փակվել է (1949 թվականին մի շարք այլ «ֆորմալիստների» հետ միասին հեռացվել է Մոսկվայի գեղարվեստական ինստիտուտից), և այդ ժանրում Նիկա Գոլցը կարողացել է իրեն դրսևորել հետագայում. նա հեղինակել է Մոսկվայի Ն. Ի. Սացի անվան պետական ակադեմիական մանկական երաժշտական թատրոնի որմնանկարները, այդ թվում՝ հոր՝ Գեորգի Գոլցի նախագծերով երկու պաննոներ։

1953 թվականից աշխատել է գրքային և հաստոցային գրաֆիկայի բնագավառում։ Նիկա Գոլցի նկարազարդ գրքերը հրատարակվել են «Детская литература», «Советский художник», «Советская Россия», «Русская книга», «Правда», «Художественная литература», «ЭКСМО-Пресс» հրատարակչական տների կողմից։ Հայտնի է հեքիաթների և ֆանտաստիկ աշխատանքների ձևավորմամբ (ժողովրդական բանահյուսություն, Էռնստ Հոֆմանի, Նիկոլայ Գոգոլի, Շառլ Պերոյի, Հանս Քրիստիան Անդերսենի, Վլադիմիր Օդոևսկու, Անտոնի Պոգորլսկու ստեղծագործություններ և այլն)։ Գոլցի այս ստեղծագործություններն արժանացել և արժանանում են քննադատների բարձր գնահատականին (ոմանք նույնիսկ Գոլցին անվանում են «հեքիաթների աշխարհի լավագույն պատկերազարդող»։

Մահ
---

Մահացել է 2012 թվականին, Մոսկվայում։ Թաղված է Մոսկվայի Նովոդևիչյան գերեզմանատանը։

Ցուցահանդեսներ
--------------

Կանադա, Հնդկաստան, Դանիա (1964), Հարավսլավիա (1968), Բոլոնիայի բիենալե (Իտալիա, 1971), Իտալիայի բիենալե (1973), «Գիրք-75», Գրիմ եղբայրների ստեղծագործությունների պատկերազարդման ցուցահանդես Բեռլիում (1985), Դանիա (Օրհուս, 1990, Վայլե, 1993) դանիացի նկարիչների հետ միասին։

Պարգևներ
--------

* Ռուսաստանի Դաշնության վաստակավոր նկարիչ (2000)՝ «արվեստի բնագավառում ծավալած գործունեության համար»
* 2006 թվականին պարգևատրվել է Մանկա-պատանեկան գրականության միջազգային խորհրդի Հ. Ք. Անդերսենի դիպլոմով «Անդերսենի լավագույն հեքիաթների մեծ գիրք» հավաքածուի պատկերազարդման համար

Գրականություն
-------------

* Московская энциклопедия. Том 1: Лица Москвы. Книга 6: А–Я. Дополнения. — М.: ОАО «Московские учебники», 2014.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  А. Школьник. Учебник свободы для детей // Booknik.ru, 10.11.2009.
2. ↑  Могила Н. Г. Гольц
3. ↑  «Указ Президента Российской Федерации от 18 ноября 2000 года № 1885 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»»։ // Официальный сайт Президента России։ Վերցված է 2016-07-15

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | SUDOC: 233528865 · VIAF: 68144648389801299144 · WorldCat VIAF: 68144648389801299144 |

 |
**«Նահատակ Սուլեյմանի» ռազմագործողություն**, Իրանի Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի կողմից իրականացված ռազմագործողություն ընդդեմ Իրաքում տեղակայված Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների ռազմաբազաների 2020 թվականի հունվարի 8-ի գիշերը։ Համաձայն իրանական կողմի՝ այդ հարձակումը իրականացվել է ի պատասխան հունվարի 3-ին Իրաքի մայրաքաղաք Բաղդադի օդանավակայանում ամերիկյան զինված ուժերի կողմից իրանական Ղոդս ուժերի հրամանատար, գեներալ-լեյտենանտ Ղասեմ Սոլեյմանիի սպանության։

Նախապատմություն
---------------

Հիմնական հոդված՝ Բաղդադի օդանավակայանի հրթիռակոծում (հունվարի 3, 2020)

Հարձակում
---------

Ամերիկյան ռազմաբազաների ուղղությամբ արձակվել է «երկիր-երկիր» դասի 15 հրթիռ։ Կորուստների մասին իրանական և ամերիկյան կողմերի հաղորդած տվյալները հակասական են․ Իրանը հայտարարել է, որ հարձակման հետևանքով զոհվել է 80 ամերիկացի, իսկ ամերիկյան կողմը նշել է, որ զոհեր չեն եղել։

Իրաքի տարածքում տեղակայված և հրթիռային հարձակման ենթարկված ամերիկյան ռազմաբազաներն են եղել երկրի արևմուտքում գտնվող Այն ալ-Ասադ ավիաբազան և Էրբիլում գտնվող օդանավակայանը։

Ըստ CNN հեռուստաընկերության հարձակումից առաջ ամերիկյան զորքերը Մերձավոր Արևելքում իրենց զենիթահրթիռային համալիրները բարձր մարտական պատրաստվածության վիճակի էին բերել, ինչը սակայն չկանխեց ռազմաբազաների խոցումը։

Իրաքի վարչապետ Ադիլ Աբդուլ Մահդին հայտարարել է, որ Իրանի իշխանություններն իրեն տեղեկացրել են Իրաքում ԱՄՆ ռազմական օբյեկտներին հարվածելու մասին միայն հունվարի 8-ի կեսգիշերից հետո։ CNN-ի տվյալներով՝ հարվածները հասցվել են տեղական ժամանակով ժամը 02։00-ին։ Վարչապետը հայտնել է, որ հարվածները հասցվել են կամ արդեն հասցվում են, սակայն հստակ նպատակներ Թեհրանը չի բացահայտել։

Իրանի ղեկավարության մեկնաբանություններ
--------------------------------------

Իրանի գերագույն առաջնորդ այաթոլլա Ալի Խամենեին հայտարարել է, որ Իրաքում ամերիկյան ռազմաբազաների վրա հարձակումը «ապտակ» է ԱՄՆ-ին, և ավելացրել է, որ այն համարժեք պատասխան չէ գեներալ Քասեմ Սուլեյմանիի մահվան համար։ «Նրա սպանության համար մեր վերջնական պատասխանը կլինի այն, որ մենք ԱՄՆ-ի բոլոր ուժերը դուրս կբերենք տարածաշրջանից», - հարձակումից հետո Twitter-ում գրել է Իրանի նախագահ Հասան Ռոհանին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Раскрыта дальнейшая политика Ирана против США»․(ռուս.)
2. ↑  «Иран пригрозил атаковать Дубай и Хайфу»։ lenta.ru։ Վերցված է 2020 թ․ հունվարի 8 (ռուս.)
3. ↑  «Иран атаковал два объекта США в Ираке»։ lenta.ru։ Վերցված է 2020 թ․ հունվարի 8 (ռուս.)
4. ↑  Американские военные на Ближнем Востоке приведены в состояние боевой готовности — СМИ // Сегодня.ua, 8 января 2020(ռուս.)
5. ↑  Премьер-министр Ирака предупредил об угрозе опустошительной войны // РБК, 08.01.2020(ռուս.)
**Ուսամա բեն Լադեն**, հնդկական փիղ, տխրահռչակ նրանով, որ ահաբեկում էր հնդկական գյուղերի բնակիչներին՝ սպանելով ընդհանուր առմամբ 27 մարդ (ըստ այլ տվյալների՝ 14 մարդ)։

Կենսագրություն
--------------

Փիղն իր անունը ստացել է հայտնի ահաբեկիչ Ուսամա բեն Լադենի պատվին։ Փիղը արու էր, 3 մ հասակով։ 2 տարի ահաբեկել է Հնդկաստանի Ասսամ նահանգի բնակչությանը։ Ավերել է ավելի քան 100 տուն, ոչնչացրել գյուղացիական դաշտեր, սպանել տեղի բնակչությանը։ Փիղը, դատելով այս ամենից, խելացի էր և նրան հաջողվում էր փախչել, արագ փոխում էր գտնվելու վայրը և որսորդներին հետք չէր թողնում։ Նա չէր վախենում պետարդաներից, փամփուշտներից և ծուղակներից։ Նրա չարագործությունների ծավալն այնքան մեծ չափերի հասավ, որ տեղի բնակիչները ստիպված էին զինվորական ջոկատ և ոստիկանական ստորաբաժանում ուղարկել կատաղած փղին ոչնչացնելու համար։ Բացի այդ գործողությանը ներգրավված էին նաև փորձառու անտառապահները։

2006 թվականի դեկտեմբերի 18-ին մի փիղ, որը հավանաբար Ուսամա բեն Լադենն էր, գնդակահարվեց։ Միանշանակ կարծիք չկա, թե արդյոք դա նույն ահաբեկող փիղն էր, թե ոչ։ Այդուհանդերձ, փղերի կողմից կատարված նոր սպանությունների մասին տեղեկություններ այլևս չեն ստացվել։

### Պատճառներ

Փղերի հարձակումը մարդկանց վրա հազվադեպ երևույթ չէ։ 2001-2006 թվականներին Հնդկաստանի Ասսամ նահանգում փղերը սպանել են ավելի քան 250 մարդ։ Փղերն ամուսնական շրջանում երբեմն սկսում են ավերել այն ամեն, ինչ ընկնում է նրանց աչքին։ Բացի այդ ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ փղերը սիրում են գարեջուր խմել։ Որոշ փղեր քանդում են մարդկանց տները, գտնում այնտեղ տնական գարեջրի պաշար և խմելով այն՝ խելագարվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Authorities in India hunting killer elephant named after Osama bin Laden»։ WAFF։ Վերցված է 2015 թ․ հունվարի 3
2. ↑  Bignell Paul (2006 թ․ դեկտեմբերի 18)։ «'Osama' the serial killer elephant is shot dead – or is he?»։ *The Independent*։ Վերցված է 2015 թ․ հունվարի 2
3. ↑  «Индийский слон-маньяк по кличке "Усама бен Ладен" убит»։ *www.trud.ru*։ Վերցված է 2016 թ․ սեպտեմբերի 19
4. ↑  «В Индии застрелен слон-убийца бен Ладен»։ Վերցված է 2016 թ․ սեպտեմբերի 19 (չաշխատող հղում)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Evans Robert, della Quercia Jacopo (2012 թ․ մարտի 27)։ «5 Terrifying Serial Killers Who Happened to Be Animals»։ Վերցված է 2015 թ․ հունվարի 3
* Photo of elephant Osama Bin Laden (slain) USA Today
**Վենետիկի ռազմածովային պատմության թանգարան** (իտալ.՝ Museo Storico Navale)՝ թանգարան, որը գտնվում է Վենետիկում։ Այն նվիրված է Վենետիկյան Հանրապետության ու Իտալիայի ռազմածովային նավատորմի պատմությանը։

Պատմություն
-----------

Ֆրանչեսկո Գվարդի, Բուճինտորո Սուրբ Նիկոլայի եկեղեցու մոտ Համբարձման օրը (1775—1780)
Թանգարանը հիմնադրվել է 1919 թվականին Իտալիայի Թագավորական Ռազմածովային նավատորմի կողմից. ։ Թանգարանի նախատիպը եղել է Վենետիկյան Արսենալի «Նորաձևության տունը»։ Այնտեղ պահպանվել են Արսենալում պատրաստված նավերի նմուշներ, որոնք կազմել են նավաշինության նախագծման և շինարարական գործընթացի մի մասը
։

Հավաքածուի մեջ ընդգրկվել են նաև ծովային մասունքներ, ռազմածովային գերեվարված իրեր, որնք նախկինում պահպանված են եղել Արսենալում և Դոժերի պալատում։

1964 թվականին թանգարանը տեղափոխվել է 15-րդ դարի կառուցած հինգ հարկանի մի շենքի զինանոց։ Ժամանակին այնտեղ պահվել է հացահատիկ, որից պատրաստել են թխվածքաբլիթներ և դրանք հիմնականում ձիավարների ուտելիքի մասն են կազմել։

Հավաքածու
---------

Հիմնական շինությունը 4000 քմ է, իսկ ցուցադրությունները ներկայացված են 42 սրահներում։

1961 թվականից շենքի գլխավոր մուտքի առջև ցուցադրվում է Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ գրավված ռազմական իրեր ՝ Ավստրո-Հունգարիայի ռազմածովային ուժերի երկու ռազմական նավեր ՝ **SMS Viribus Unitis**-ը և **SMS Tegetthoff**-ը։

Երկրորդ հարկի Վենետիկյան դոժի շքերթային պատկերասրահում առանձին սենյակ նվիրված է Բուչինտորոյին (իտալ.՝ Bucintoro), այն օգտագործվում Վենետիկի հանրապետության ամենամյա «Նշանդրեք ծովի հետ» արարողություն ժամանակ։

Չորրորդ հարկում է գտնվում «Շվեդական սրահը» (իտալ.՝ Sala svedese)՝ նվիրված իտալական և շվեդական նավատորմի հարաբերություններին։

Թանգարանում կա նաև «Նավերի սրահ» (իտալ.՝ Padiglione delle navi), որտեղ ցուցադրվում են տարբեր դարաշրջանների նավեր (սրահը բաց է միայն հատուկ հատուկ առիթների համար)։

Պատկերասրահ
-----------

* Բուչինտորոյի մոդելԲուչինտորոյի մոդել
* ԲուչինտորոԲուչինտորո
* ԲուչինտոԲուչինտո
* Փրկված նավի առաջամաս 1917, խորտակված իտալացիների կողմիցՓրկված նավի առաջամաս 1917, խորտակված իտալացիների կողմից
* Նավի մոդել, խորտակված գերմանացիների կողմից, 1943Նավի մոդել, խորտակված գերմանացիների կողմից, 1943
*

Արտաքին հղումներ
----------------

* Музей военно-морской истории на сайте AboutVenice.ru

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Museo Storico Navale di Venezia - La storia»։ Վերցված է 2013 թ․ հունվարի 28
2. ↑  «Museo Storico Navale»։ Lonely Planet։ Վերցված է 2013 թ․ հունվարի 28

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 1046990-4 · ISNI: 0000000123262829 · LCCN: n97041919 · VIAF: 169040239 · WorldCat VIAF: 169040239 |

 |
**Մարմարե արեգակնային ժամացույց** (ռուս.՝ Мраморные солнечные часы), XVIII դարի ճարտարապետության հուշարձան, որը տեղադրված է Ռուսաստանի Դաշնության Սվերդլովսկի մարզի Պոլևսկոյ քաղաքային օկրուգի Մրամորսկոե գյուղի կենտրոնական հրապարակում։ Այն ուղղահայաց կատարման արեգակնային ժամացույց է։

Պատմություն
-----------

Արեգակնային ժամացույցը 1773 թվականին պատրաստել են Մրամորսկի մարմարի քարհանքի վարպետները, ինչը հաստատում է հարավային թվացույցի վերևում փորագրված ամսաթիվը։ Նախագծի հեղինակն անհայտ է. ըստ վարկածներից մեկի՝ նա կարող էր լինել իտալացի Անտոնիո Ռինալդին։

Ժամացույցն ունի սյան տեսք, որը հավաքված է տեղական գորշ մարմարից պատրաստված վեց խորանարդաձև բլոկներից շարված կոթողի տեսքով, և պատվանդանից։ Այդ պատվանդանին էլ տեղադրվել է նույն չափի բլոկի տեսքով արեգակնային ժամացույցը, բայց այն սպիտակ մարմարից է՝ չորս կողմում փորագրված  թվացույցներով։ Յուրաքանչյուր թվացույցի կենտրոնում տեղադրված են եղել երկու մետաղական ձողեր, որոնք արևային օրերին ստվեր են գցել, որն էլ ցույց է տվել ժամանակը։ Արձանի ընդհանուր բարձրությունը 3,5 մետր է։

1986 թվականին Եկատերինբուրգ - Պլևսկոյ Р355 մայրուղում տեղադրվել է այս հուշարձանի պատճենը։

Ներկայումս արեգակնային ժամացույցը դաշնային նշանակության ճարտարապետական հուշարձան է։ ՌԽՖՍՀ նախարարների խորհրդի 1974 թվականի դեկտեմբերի 4-ի որոշմամբ վերցված է պետության պաշտպանության տակ։

Պատկերասրահ
-----------

* Արեգակնային  ժամացույցըԱրեգակնային ժամացույցը
* Արեգակնային  ժամացույց, դրվագԱրեգակնային ժամացույց, դրվագ
* Արեգակնային  ժամացույց, դրվագԱրեգակնային ժամացույց, դրվագ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Алексей Кожевников (2013-06-10)։ «Автор неизвестен (солнечные часы в Мраморском)»։ *Ураловед*։ Վերցված է 2018-05-23
2. ↑  Свод памятников истории и культуры Свердловской области. — «Сократ», 2008. — Т. 2. Свердловская область. — С. 596. — 648 с. — ISBN 978-5-88664-323-7
3. ↑  «Постановление Совмина РСФСР от 04.12.1974 N 624»։ Վերցված է 2018-05-23
**Նարնջագույն**, գույն տեսանելի լույսի ճառագայթման մեջ՝ դեղինի և կարմիրի միջև։ Մարդու աչքը ընկալում է նարնջագույնը էլեկտրամագնիսական ճառագայթման 585-620 (590—630) նանոմետր երկարությամբ ալիքների տիրույթում։ Նկարչության և գույների ավանդական տեսության մեջ այն գունանյութերի երկրորդական տեսակ է, ստեղծվում է դեղինի և կարմիրի խառնուրդից։ Անվանված է այդ գույնն ունեցող նարինջ մրգի անունով։ *MS Windows* գունային համակարգում (հաշվարկման տասնվեցական համակարգ՝ *hex*) նարնջագույնին համապատասխանում է 20 երանգը։ *RGB* համակարգում (կարմիր, կանաչ, կապույտ՝ լույսի երեք հիմնական գույները) 3-րդ շարքի գույն է (կարմիրի և դեղինի միջև), այն կարելի է բնութագրել որպես դեղնակարմիր։

Գազարի, դդումի, բաթաթի, նարնջի և շատ այլ մրգերի ու բանջարեղենների նարնջագույն երանգը գալիս է կարոտիններից, որը ֆոտոսինթետիկ դեղնանարնջագույն գունանյութի տեսակ է։ Արևից կլանած լույսի էներգիան այդ պիգմենտները փոխակերպում են բույսերի աճի համար քիմիական էներգիայի։ Նույն կերպ աշնանային տերևների երանգները նույն գունանյութից են՝ քլորոֆիլի հեռացվելուց հետո։

Եվրոպայում և Ամերիկայում անցկացված հարցումները ցույց են տվել, որ նարնջագույնը այնպիսի գույն է, որն առավելագույնս կապված է զվարճանքի, էքստրավերտների, ջերմության, կրակի, էներգիայի, գործունեության, վտանգի, համի և բույրի, աշնան և հելոուինյան եղանակի հետ, ինչպես նաև վաղուց Նիդեռլանդների և Նարնջի դինաստիայի ազգային գույնն է։ Այն նաև քրիստոնեական ժողովրդավարության քաղաքական գաղափարախոսության և բազմաթիվ քրիստոնեա-դեմոկրատական քաղաքական կուսակցությունների գույնն է։ Ասիայում այն բուդդայականության և հինդուիզմի կարևոր խորհրդանշական գույնն է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հովհաննես Այվազյան (գլխավոր խմբագիր-տնօրեն) և ուրիշներ, Հայաստանի բնաշխարհ (հանրագիտարան), Երևան, «Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն», 2006, էջ Ֆիզիկական էնցիկլոպեդիա — 692 էջ. — 3500 հատ, ISBN 5-89700-029-8։
2. ↑  Reuchamps Min (2014 թ․ դեկտեմբերի 17)։ *Minority Nations in Multinational Federations: A Comparative Study of Quebec and Wallonia* (English)։ Routledge։ էջ 140։ ISBN 9781317634720
3. ↑  Eva Heller, *Psychologie de la couleur: effets et symboliques*, pp. 149–158
**Նեդա Իզրաիլի Այազյան** (ապրիլի 27, 1940(1940-04-27) - հունվարի 2, 2022(2022-01-02), Յարոսլավլ, Ռուսաստան), հայազգի խորհրդային և ռուսական դաշնակահարուհի, Սոբինովի անվան երաժշտական ուսումնարանի մանկավարժ, Ռուսաստանի Դաշնության վաստակավոր արտիստ (1993), Սոբինովի անվան մրցանակի դափնեկիր (1994, 1997)։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1940 թվականի ապրիլի 27-ին երաժիշտների ընտանիքում։ Մայրը երգչուհի էր, Երևանի օպերայի և բալետի թատրոնի մեներգչուհի, իսկ հայրը՝ ջութակահար։ Սովորել է Լենինգրադի և Մոսկվայի կոնսերվատորիաներում, Գնեսինի ինստիտուտում, նրա ուսուցիչներն են եղել հայտնի դաշնակահարներ Պավել Սերեբրյակովը, Յակով Ֆլիերը, Բորիս Բեռլինը։

Նեդա Այազյանի համերգային գործունեությունը Յարոսլավլի ֆիլհարմոնիայի բեմում սկսվել է 1966 թվականի դեկտեմբերի 20-ին Չայկովսկու Առաջին դաշնամուրի կոնցերտի փայլուն կատարմամբ Յարոսլավլի սիմֆոնիկ նվագախմբի և բուլղարացի դիրիժոր Վասիլ Ստեֆանովի հետ։ 40 տարի եղել է Յարոսլավլի պետական ֆիլհարմոնիայի մենակատարը, դաստաիարակել է աշակերտների բազմաթիվ սերնդի։ 1993 թվականին նրան շնորհվել է Ռուսաստանի Դաշնության վաստակավոր արտիստի կոչում, իսկ մեկ տարի անց նա արժանացել է Սոբինովի անվան մարզային մրցանակի` Բախի, Մոցարտի, Շոպենի, Ռախմանինովի, Գերշվինի համերգային ծրագրերի համար։

Մահացել է երկարատև հիվանդությունից հետո, 2022 թվականի հունվարի 2-ին։

Պարգևներ
--------

* 1993 թվականին Ռուսաստանի նախագահ Բորիս Ելցինի հրամանագրով Նեդա Իզրաիլի Այազյանին շնորհվել է Ռուսաստանի Դաշնության վաստակավոր արտիստի կոչում։
* 1994 թվականին արժանացել է Սոբինովի անվան տարածաշրջանային մրցանակին մշակույթի ոլորտում վաստակի համար՝ Բախի, Մոցարտի, Շոպենի, Ռախմանինովի, Գերշվինի ստեղծագործություններից համերգային ծրագրերի համար։
* 1997 թվականին Սոբինովի երկրորդ մրցանակը նրան շնորհվում է «Զրույցներ դաշնամուրի մոտ» մանկական համերգների ցիկլի համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  «Մահացել է Ռուսաստանի վաստակավոր արտիստ Նեդա Այազյանը»։ *style.news.am*։ Վերցված է 2023-02-03
2. 1 2 3 4 5 6  «АЯЗЯН Недда Израилевна»։ *yarwiki.ru* (ռուսերեն)։ Վերցված է 2023-02-03
3. ↑  «Умерла заслуженная артистка России Недда Аязян»։ *stuki-druki.com* (ռուսերեն)։ Վերցված է 2023-02-03
**Մարս-7** (ռուս.՝ Марс 7, նաև *3ՄՊ համար 51Պ*), խորհրդային ավտոմատ միջմոլորակային կայան, որը նախատեսված էր Մարսի հետազոտությունների համար, Մարս ծրագրի մաս։ Կայանը կառուցվել է 4ՄՎ միջմոլորակային կայանների հենքի վրա։ Կայանների արձակման համար օգտագործվել է «Բլոկ Դ» վերին աստիճանով Պրոտոն ծանր կրող հրթիռով։ Կայանը կազմված էր իջեցվող սարքից և հիմնական մոդուլից, որի վրա տեղադրված սարքերով կատարվեցին Մարսի ուսումնասիրություններ մոլորակի մոտով անցման ժամանակ։

Կայան
-----

Մարս-7 կայանի վրա տեղադրված էին մի շարք գիտական գործիքներ հետազոտություններ կատարելու համար։ Իջեցվող սարքի վրա տեղադրված էին մակերևույթի պայմանների ուսումնասիրություններ կատարելու համար ջերմաչափ և բարոմետր, մակերչևույթի կազմությունը ուսումնասիրելու համար գործիքներ, ներառյալ մասս-սպեկտրոմետր։ Կայանի հիմնական մոդուլի վրա տեղադրված էր մագնիսաչափ, պլազմային թակարդներ, տիեզերական ճառագայթների և միկրոմետեորոիդների դետեկտորներ և Արեգակի պրոտոնների և էլեկտրոնների հոսքերը ուսումնասիրելու համար սարքավորում։

Լավոչկինի բյուրոյի կողմից կառուցված Մարս-7-ը 1973 թվականին Մարս արձակված երկու 3ՄՊ կայաններից երկրորդն էր, որիը հաջորդել էր Մարս-6-ին։

1973 թվականի արձակման պատուհանի ընթացքում արձակվեցին ևս երկու 3ՄՍ տեսակի կայաններ՝ Մարս-4 և Մարս-5, մոլորակի ուղեծրակայաններ։

Արձակում
--------

Կայանը արձակվել է Բայկոնուր տիեզերակայանից 1973 թվականի օգոստոսի 9-ին, արձակման համար օգտագործվեց Պրոտոն կրող հրթիռ։ Կրող հրթիռի բոլոր աստիճանները աշխատեցին նորմալ, կայանը տեղադրվեց Երկրի ուղեծիր և հետագայում Բլոկ Դ-ի միջոցով ուղղվեց դեպի Մարս մոլորակ։ 1973 թվականի օգոստոսի 16-ին կատարվեց հետագծի ուղղման մանևր։

Մարս 7-ի իջեցվող սարքը հիմնական մոդուլիս անջատվել է 1974 թվականի մարտի 9-ին։ Սկզբում անջատումը չհաջողվեց կատարել, երկրորդ փորձի ժամանակ իջեցվող սարքը անջատվեց կայանից և սկսեց վայրէջք կատարել։ Սակայն արգելակող շարժիչի խափանման պատճառով իջեցվող սարքը չկարողացավ մտնել մթնոլորտ և անցավ մոլորակի մոտով Մարսի մակերևույթից 1300 կմ բարձրության վրա։ Որպես խափանման պատճառ է նշվել կայանի վրա օգտագործվող տրանզիստորների կառուցվածքային խնդիրները։

Տես նաև
-------

* Մարս ծրագիր

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  «Mars 7»։ US National Space Science Data Centre։ Վերցված է 2013 թ․ ապրիլի 12
2. ↑  Krebs Gunter։ «Interplanetary Probes»։ *Gunter's Space Page*։ Վերցված է 2013 թ․ ապրիլի 13
3. 1 2  McDowell Jonathan։ «Launch Log»։ *Jonathan's Space Page*։ Վերցված է 2013 թ․ ապրիլի 12
4. 1 2 3 4  Siddiqi Asif A. (2002)։ «1973»։ *Deep Space Chronicle: A Chronology of Deep Space and Planetary Probes 1958-2000*։ Monographs in Aerospace History, No. 24։ NASA History Office։ էջեր 101–106։ Արխիվացված է օրիգինալից 2004 թ․ սեպտեմբերի 25-ին  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Մարս ծրագիր |
| --- |
|  |
| Իրականացված | **1Մ** (*1Մ համար 1* | *1Մ համար 2*) || **2ՄՎ** (*2ՄՎ-4 համար 1* | **Մարս-1** | *2ՄՎ-3 համար 1*) || **2Մ/Մ69** (*2Մ համար 521* | *2Մ համար 522*) || **3ՄՎ** (*3ՄՍ համար 170* (Կոսմոս-419)) || **4ՄՎ** (**Մարս-2** | **Մարս-3** | **Մարս-4** | **Մարս-5** | **Մարս-6** | **Մարս-7**)  |
|  |
| Չեղարկված | Մարս-4ՆՄ | Մարս-5ՆՄ | Մարս-5Մ |
|  |
| *Շեղագիրը* նշանակում է արձակման վթար |

 |
**Տիգրան Փաշա** (արաբ․՝ تكران باشا‎‎ (Dikran), - հուլիսի 27, 1904(1904-07-27)), հայկական ծագումով եգիպտական քաղաքական գործիչ։ Եղել է Եգիպտոսի արտաքին գործերի իններորդ նախարարը՝ այդ պաշտոնը վարելով 1891-ից 1994 թվականներին՝ միմյանց հաջորդած երեք վարչապետների օրոք։ Դավանանքով քրիստոնյա էր։

Կարիերա
-------

Տիգրանը հզոր, ազդեցիկ պետական գործիչ Նուբար Փաշայի եղբորորդին էր (ըստ այլ աղբյուրների՝ փեսան էր): Եվրոպական կրթություն էր ստացել, հիանալի տիրապետում էր ֆրանսերենին, իսկ արաբերենին ու թուրքերենին՝ ոչ այնքան լավ։ 1865 թվականին հորեղբայրը նրան նշանակել է երկաթուղու վարչակազմի ղեկավար, 1878 թվականին՝ Նուբար Փաշայի վարչապետության օրոք նշանակվել է Նախարարների խորհրդի գլխավոր քարտուղարh:

Տիգրան Փաշայի մտածելակերպն ու գործելակերպը կարելի է բնորոշել որպես ֆրանս-բյուզանդական։ Ընդ որում՝ հիմքը բյուզանդական էր, վերնաշենքը՝ ֆրանսիական:

Ուշագրավ է, որ Եգիպտոսի վերջին խեդիվ (փոխարքա) Աբաս 2-րդ Հիլմին սկզբնապես ցանկացել է Տիգրան Փաշային վարչապետ նշանակել, սակայն երկրին իշխող բրիտանական կոնսուլը վերջինիս թեկնածությունը համարել է միանգամայն անցանկալի:

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Jaroslav Valkoun, 2013
2. ↑  «Tagebücher aus vier Weltteilen»։ *www.projekt-gutenberg.org*։ Արխիվացված է օրիգինալից 2022 թ․ նոյեմբերի 27-ին։ Վերցված է 2022 թ․ նոյեմբերի 27  `|description=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
3. ↑  «Obituary: Tigrane Pasha»։ *The Times (London)* (37465)։ 1904 թ․ օգոստոսի 5
4. ↑  Hunter Robert (1999)։ *Egypt under the khedives, 1805–1879: from household government to modern bureaucracy*։ AUC Press։ էջեր 170, 208
5. ↑  Evelyn Baring, 2000

Գրականություն
-------------

Appletons' Annual Cyclopædia and Register of Important Events of the Year. — D. Appleton & Company, 1895. — С. 252.

*United States Congress* Congressional Record. — 1918. — С. 176.

*Evelyn Baring* Modern Egypt. Том 6. — Routledge, 2000. — С. 223. — 624 с.

*Jaroslav Valkoun* The British and Egypt in the 1890s(անգլ.). —BUDAPEST, 2013. — С. 243.
**Հովակիմ Գրիգոր Նիկոլաս Պողոս** (հայտնի է որպես **Նիկի Պողոս**, մահացել է մոտ 1876), հնդկահայ վաճառական և զամինդարի։ Եղել է Դաքքայի (այժմ՝ Բանգլադեշի մայրաքաղաք) հայ համայնքի անդամ։

Կարիերա
-------

Նիկոլաս Պողոսը սովորել է Դաքքայի համալսարանական քոլեջում և Դաքքայի քոլեջում։

1848 թվականի հունիսի 12-ին Նիկոլաս Պողոսը հիմնադրել է *Pogose Anglo Vernacular School* դպրոցը (հետագայում՝ Պողոս դպրոց), որն առաջին մասնավոր դպրոցն էր Դաքքայում։ Այն նաև 19-րդ դարի սկզբին քաղաքի երեք անգլիական դպրոցներից մեկն էր։ Սկզբնապես դպրոցը տեղակայված էր Պողոսի կեցավայրի առաջին հարկում։ Նա աշխատել է որպես այդ դպրոցի տնօրեն մինչև 1855 թվականը։ Այսօր էլ այդ դպրոցը գործում է՝ զբաղեցնելով 5 ակր տարածք։ Հինավուրց շքեղ շենքի հարևանությամբ գործում է նաև մանկական խաղահրապարակը։

Դպրոցը տվել է շատ անվանի շրջանավարտներ։ Նրան թվում են բանաստեղծ Շամսուր Ռահմանը, Բանգլադեշի նախկին վարչապետ Աթաուր Ռահման Խանը, Ղուրանի բենգալերեն թարգմանիչ Գիրիշ Չանդրա Սենը։

Հետագայում՝ 1874-1875 թվականներին, Նիկոլաս Պողոսը ծառայել է որպես Դաքքայի քաղաքապետարանի ինը կոմիսարներից մեկը։ Եղել է *Dhaka Bank*-ի գործընկերը։

Նիկոլաս Պողոսը կառուցել է *Weis House* տունը, որը ներկայումս Բուլբուլ Լալիտակալա ակադեմիայի կենտրոնակայանն է։ 1868 թվականին Պողոսը դարձել է Դաքքայի հինգ հայ զամինդարիներից մեկը։

Նիկոլաս Պողոսը մահացել է 1876 թվականին և թաղվել է Դաքքայի Նարինդա քրիստոնեական գերեզմանատանը։ Նրա գերեզմանաքարին գրված է. *«Մինչև լուսաբաց ստվերներն էլ են փախչում»*։

Ընտանիք
-------

Նիկոլաս Պողոսն ամուսնացած էր Մարիամ Ավդալի հետ (ծնված 1825 կամ 1826 թվականին)։ Նա Կալկաթայի Կալկաթայի Հայոց մարդասիրական ճեմարանի այն ժամանակվա տնօրեն Հովհաննես Ավդալի դուստրն էր։ Նրանք ունեցել են առնվազն 10 երեխա, այդ թվում՝ Գրիգոր Հովակիմ Պողոսը (ծնված 1845 կամ 1846 թվականին), Ջոն Պողոսը (ծնված 1850 կամ 1851 թվականին), Նիկոլաս Հովակիմ Պողոսը (1852–1872) և Փոլ Պողոսը (ծնված 1853 կամ 1854 թվականին)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Mamun, Muntasir (2010)։ *Dhaka Smirti Bismiritir Nagari* (բենգալերեն)։ Dhaka: Anannya։ էջեր 159–161։ ISBN 7-01-050355-9
2. ↑  Islam Sirajul (2012)։ «Armenians, The»։ in Islam Sirajul, Ali Ansar։ *Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh* (Second ed.)։ Asiatic Society of Bangladesh
3. 1 2 3 4  «Nicholas Joachim POGOSE (1852–1872)»։ *St. Sepulchre's Cemetery*։ Վերցված է 31 August 2016
4. ↑  Արմենիա Sputnik (20180306T1045+0400)։ «Եվրոպական տաքսի և հնդկական թեյ. ինչպես են հայերը հաստատվել Բանգլադեշում ու հարստացել»։ *Sputnik Արմենիա* (ամհարերեն)։ Վերցված է 2022-08-31
5. 1 2  Haider M. H. (2015-08-21)։ «And Shadows Flee Away»։ *The Daily Star* (անգլերեն)։ Վերցված է 2022-08-31
6. 1 2  Haider M. H. (2015-12-11)։ «A TRIBUTE TO COLUMBO SAHIB»։ *The Daily Star* (անգլերեն)։ Վերցված է 2022-08-31
7. 1 2  Clay AL (1898)։ *Leaves from a diary in East Bengal*։ London։ էջեր 104–105
8. ↑  Ghias Durdana (2008-08-11)։ «Rescue Pogose house before too late»։ *The Daily Star* (անգլերեն)։ Վերցված է 2022-08-31
9. 1 2  «Armenian heritage in Bangladesh»։ *The Daily Star* (անգլերեն)։ 2019-07-08։ Վերցված է 2020-06-07

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Find A Grave |

 |
**Նելլի Ստեփանյան**, ֆուտբոլային մրցավար, նախկին ֆուտբոլիստուհի, ֆուտզալ (մինի ֆուտբոլ) խաղացող։ Հանդես է եկել Հայաստանի ֆուտբոլի կանանց ազգային հավաքականի կազմում։

Ակումբային կարիերա
------------------

Նելլի Ստեփանյանն իր մարզական կարիերան սկսել է 1991 թվականին՝ խաղալով «Քոլեջ» թիմում, որն այդ տարիներին բավականին արդյունավետ խաղ էր ցուցադրում։

Միջազգային կարիերա
------------------

Հայաստանի ֆուտբոլի կանանց ազգային հավաքականի կազմում Ստեփանյանը մասնակցել է Եվրոպայի կանանց ֆուտբոլի 2009 թվականի առաջնության որակավոորման փուլի մրցախաղերին, ինչպեես նաև Խորվաթիայի թիմի դեմ 2007 թվականի նոյեմբերի 6-ին անցկացված ընկերական խաղին։

Մրցավարական կարիերա
-------------------

2011 թվականին հրաժեշտ տալով ֆուտբոլիստուհու կարիերային՝ Ստեփանյանը դարձել է ՖԻՖԱ-ի մրցավար, սպասարկել ինչպես Հայաստանի բարձրագույն խմբի առաջնության, այնպես էլ միջազգային խաղեր։ Մրցավարի և չորրորդ պաշտոնյայի գործունեությունն սկսել է 2011 թվականին։ Հիմնականում վարում է կանանց մասնակցությամբ մրցախաղեր, սակայն հանդես է գալիս նաև որպես Հայաստանի տղամարդկանց բարձրագույն խմբի առաջնության խաղերի չորրորդ պաշտոնյա։

Տես նաև
-------

* Հայաստանի կանանց միջազգային ֆուտբոլիստների ցանկ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Ֆուտզալի կանանց ընտրանին վաղը կսկսի պայքարը ԵԱ-ում»։ *Sport.mediamax.am* (հայերեն)։ 2018 թ․ օգոստոսի 20։ Վերցված է 2020 թ․ դեկտեմբերի 13  CS1 սպաս․ հայերենը նշված է (link)
2. 1 2  «Երբ կունենանք ուժեղ հավաքականներ․ Նելլի Ստեփանյանը բացում է փակագծերը»։ *1in.am* (հայերեն)։ 2018 թ․ հոկտեմբերի 27։ Վերցված է 2020 թ․ դեկտեմբերի 13  CS1 սպաս․ հայերենը նշված է (link)
3. ↑  «Womens EURO 2009 Qualifiers, Preliminary round - Israel 1 : 0 Armenia»։ *The Israel Football Association*։ 2006 թ․ նոյեմբերի 20։ Վերցված է 2020 թ․ դեկտեմբերի 13
4. ↑  «UEFA Women's EURO 2009 - History - Armenia-Latvia»։ *UEFA.com*։ Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ դեկտեմբերի 31-ին։ Վերցված է 2020 թ․ դեկտեմբերի 13
5. ↑  «Armenija - Hrvatska 0:4»։ *Hrvatski nogometni savez* (խորվաթերեն)։ 2007 թ․ նոյեմբերի 6։ Վերցված է 2020 թ․ դեկտեմբերի 13
6. ↑  Ֆուտբոլիստի էջը *soccerway.com* կայքում(անգլ.)
7. ↑  «Urartu vs. Shirak - 16 April 2012»։ *Soccerway*։ Վերցված է 2020 թ․ դեկտեմբերի 13