**Աննա Հաավա** (ծնված՝ **Աննա Ռոզալի Հաավակիվի**, էստ․՝ Anna Rosalie Haavakivi, հոկտեմբերի 15, 1864(1864-10-15), Կոդավեռե, Պալա, Յիգևամաա, Էստոնիա - մարտի 13, 1957(1957-03-13)[…], Տարտու, Էստոնական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), 19-րդ դարի վերջ - 20-րդ դարի էստոնացի պոետ, գրող և թարգմանիչ, Էստոնական ԽՍՀ ժողովրդական գրող։ Նա եղել է 1922 թվականի Էստոնայի գրողների միության հիմնադիր անդամներից մեկը։ 1930 թվականին նա արժանացել է Արծվի խաչի շքանշանի 3-րդ աստիճանի, 1935 թվականին՝ Էստոնայի Կարմիր խաչի շքանշանի 2-րդ աստիճանի, 1954 թվականին՝ Էստոնական ԽՍՀ ժողովրդական գրող և «Պատվո նշան» շքանշանի։

Կենսագրություն
--------------

Աննա Ռոզալի Հաավակիվին ծնվել է 1864 թվականի հոկտեմբերի 15-ին Կոդավեռե գյուղական շրջանում, որն այժմ Էստոնիայի արևելքում գտնվող Պեիպսիեեռե շրջանի մի մասն է։ Հաավայի հայրը՝ Յոզեպ Հաավակիվին (1836-1891), 1860 թվականին ամուսնացել է Էստոնիայի Պունիկվերե գյուղից Սոհվի Յանաստի հետ։ Աննան մեծացել է գյուղացիական ընտանիքում Հաավակիվիի ջրաղաց-ֆերմայում՝ իր ավագ քրոջ՝ Էլիզաբեթի (1860-1893) և կրտսեր եղբոր՝ Ռուդոլֆի (1870-ականներ -1950) հետ միասին։ Ասում են, որ երբ հայրը ջութակ է նվագել, Աննան երգել է։ Նրա երաժշտականությունը հետագայում մեծապես ազդել է նրա պոեզիայի և գրվածքների վրա։

1873 թվականին Աննա Հաավակիվին սկսել է իր պաշտոնական կրթությունը՝ 1880-1884 թվականներին հաճախելով Պատաստեի և Սաարե-Վանամուիսայի դպրոցներ, ինչպես նաև Էստոնիայի Տարտու քաղաքում գտնվող Հոֆմանի մասնավոր գերմանախոս դպրոց։ Նա ավարտել է Տարտուի գերմաներեն ուսուցմամբ աղջիկների բարձրագույն դպրոցը՝ տնային ուսուցչի դիպլոմով, որն այդ ժամանակ միակ բարձրագույն կրթությունն էր, որ հասանելի էր էստոնացի կանանց։ Հաավան սկսել է աշխատել որպես դաստիարակ Տարտուի մանկապարտեզում։

Լեզուների տիրապետումը Հաավային օգնել է իր ողջ կյանքի ընթացքում, քանի որ Էստոնիայի պատմությունն իր հերթին ներառել է Ռուսական կայսրության ազդեցության, ազգային անկախության ձեռքբերման, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ գերմանական զորքերի կողմից օկուպացիայի և Խորհրդային Ռուսաստանի կողմից ԽՍՀՄ-ին միանալու ժամանակաշրջանները։

Այն ընթացքում, երբ Հաավան հաճախել է գերմանախոս դպրոց, նրան տրվել է «ավելի գերմանական հնչողությամբ» անուն՝ **Աննա Ռոզալի Էսպենշտայն** և սովորել է, թե ինչպես լինել լավ գերմանացի։ Բայց ավարտելուց հետո Աննան պնդել է վերականգնել իր ծննդյան ժամանակ ունեցած ազգանունը՝ Հաավակիվի, և վերսկսել է իր կյանքը որպես հայրենասեր էստոնացի կին։ (Չնայած Աննային այսօր լայնորեն հիշում են Հաավա ազգանունով, դա նրա պաշտոնական ազգանունը չի դարձել մինչև 1939 թվականը:)

### Ստեղծագործություններ

Աննա Հաավան ակտիվ բանաստեղծ էր իր ողջ գիտակցական կյանքում՝ 22 տարեկանից մինչև խոր ծերություն։ 1886 թվականի ամռանը նա հրատարակել է իր առաջին բանաստեղծությունը Փոստիմեես (էստ․՝ «Postimees» — «Փոստատար») թերթում՝ էստոնացի հայտնի բանաստեղծուհի Լիդիա Կոյդուլայի մահից հետո։ Նրա հարգանքի տուրքը վերնագրվել է «Կոյդուլային» և ստորագրվել է «Էստոնացի աղջիկ»։ Այս ստեղծագործությունը Հաավայի բազմաթիվ բանաստեղծություններից առաջինն է, որ հայտնվել է տպագրության մեջ։

Հաավայի առաջին երեք ժողովածուները՝ *Luuletused* I (Բանաստեղծություններ I) (1888), II (1890) և III (1897), պարունակում են ռոմանտիկ զգայուն երգեր, որոնց հիմնական թեման սերն է։ Հրապարակումից հետո Հաավայի պատանեկան բանաստեղծությունները ստացել են հանրային ջերմ ընդունելություն և բոլոր երեք հատորները վերահրատարակվել են մի քանի անգամ։

Հաավան պատմություններ է հրատարակել ամսագրերում, կազմել է *Peotäis tõtt* աֆորիզմների ժողովածու («Մի բուռ ճշմարտություն», 1900)։ Նա իր մանկության տունը նկարագրող արձակ է գրել նաև *Väikesed pildid Eestist* («Էստոնիայի փոքրիկ նկարներ», 1911) վերնագրով գրքում։

1906 թվականից սկսած՝ նա սկսել է արտադրել աշխատանքների ժողովածուներ, որոնք ցուցոադրում են ավելի քիչ ուրախ երանգ՝ սկսած *Lained*-ից («Ալիքներ»)։ Հաավան գրել է՝ դատապարտելով անարդարությունը, բռնությունը և էթնիկ խտրականությունը, և նրա քննադատությունը միայն սաստկացել է որոշ բանաստեղծական ժողովածուներում՝ *Ristlained* («Սրով ու խաչով», 1910) և *Meie päevist* («Մեր օրերից», 1920)։ Հաավայի պոեզիան էլ ավելի անհատական է դարձել *Põhjamaa lapsed* («Երեխաներ հյուսիսային երկրներից», 1913), *Siiski on elu ilus* («Այնուամենայնիվ կյանքը գեղեցիկ է») և *Laulan oma eesti laulu* («Ես էստոնական երգ եմ երգում», 1935) ժողովածուներում։ Նրա վերջին բնօրինակ բանաստեղծությունների ժողովածուն հայտնվել է 1954 թվականին։

1922 թվականին Հաավան Էստոնայի գրողների միության հիմնադիր անդամներից մեկն էր։

Աննա Հաավա, 1920-ական թվականներ
2006 թվականին հայտնվել է երկար ժամանակ չհրապարակված *Mälestusi Laanekivi Manni lapsepõlvest* («Հիշողություններ Լաանեկիվի Մաննի մանկության մասին») ձեռագիրը, իսկ 2008-ին լույս է տեսել նրա բանաստեղծական *Luule* («Բանաստեղծություններ») ժողովածուն, որ պարունակել է մինչև 700 բանաստեղծություն։

### Երաժշտականություն

Հաավան իր բանաստեղծություններից շատերին տվել է ուշագրավ երաժշտականություն, ինչը հեշտացրել է որպես երգերի տեքստեր դրանց հարմարեցումն այն երաժշտությանը, որ ստեղծվել է այն ժամանակ արդիական կոմպոզիտորների կողմից։ Դեռ 1887 թվականին Սանկտ Պետերբուրգում սովորող երիտասարդ երգեհոնահար Միյնա Հյարման գրել է իր առաջին երգերը Հաավայի բանաստեղծությունների վրա, և այդ ժամանակից ի վեր Հաավայի ավելի քան 200 բանաստեղծությունների հիման վրա երաժշտություն է գրվել այլ կոմպոզիտորների կողմից։ Հաավայից ոգեշնչված որոշ երգեր հայտնի են դարձել տարածաշրջանային փառատոներում կամ վերածվել են ժողովրդական երգերի։

1908 թվականին Հաավան նաև գրել է լիբրետո Արթուր Լեմբայի *Lembitu tütar* («Լեմբիտուի դուստր») օպերայի համար։

Նրա աշխատանքները դեռ հայտնվում են տպագրությունում։ 2006 թվականին լույս է տեսել գերմանական երաժշտական պարտիտուրը՝ *Kolm eesti laulu Anna Haava sõndele* (1937-1940) *(*Երեք Էստոնական երգ Աննա Հաավայի համար*)* կամ *Drei Lieder für eine Singstimme mit Klavierbegleitung nach Gedichten von Anna Haava* (Երեք երգ մեկ ձայնի համար՝ դաշնամուրային նվագակցությամբ, Աննա Հաավայի բանաստեղծությունների հիման վրա), և դրա հեղինակները նշվել են որպես Գրեգոր Հոյեր (Wikidata) և Աննա Հաավա։

### Թարգմանություններ

Որպես թարգմանիչ՝ Հաավան կարող էր գումար վաստակել՝ էստոնացի ընթերցողներին հասանելի դարձնելով օտար լեզուներով կարևոր գրականությունը, այդ թվում՝ Յ․ Վ․ Գյոթեի «Էգմոնտ»-ը, Ֆ. Շիլլերի «Վիլհելմ Տելլ»-ը, Հ. Հոֆմանսթալի «Էդիպ թագավոր»-ը, ՈՒ. Շեքսպիրի «Ամառային գիշերվա երազ»-ը, Հանս Քրիստիան Անդերսենի հեքիաթները և այլն։ Հաավան թարգմանել է նաև հին դիցաբանության որոշ գործեր, ինչպիսիք են Ի.Կ. Անդրեի և Ռ. Շնայդերի «Greeka muinaskangelased»-ը (հին հունական հերոսներ) և Գ. Շալկի «Rooma muinaskangelased»-ը (հին հռոմեական հերոսներ)։

Նրա սեփական բանաստեղծությունները լայնորեն թարգմանվել են, այդ թվում՝ ռուսերեն, ֆիններեն, շվեդերեն, հունգարերեն, գերմաներեն, իտալերեն, էսպերանտո, անգլերեն և այլ լեզուներով։

Դժվարություններ
---------------

Երիտասարդ տարիքում Աննան սկսել է երգել ժողովրդական երգչախմբում և սիրահարվել է Տարտուի համալսարանի աստվածաբանության ֆակուլտետի ուսանողի։ Նա ընդամենը 25 տարեկան էր, երբ նրա երկու ծնողներն ու երիտասարդ ուսանողը մեկ առ մեկ մահացել են։ Երկու տարի անց մահացել է նաև նրա միակ քույրը՝ Լիիզան։

Նրա անձնական կյանքը փշուր-փշուր է եղել։ Նա մեկնել է Լայպցիգ, Գերմանիա՝ առողջությունը բարելավելու համար, այնուհետև մի քանի տարով տեղափոխվել է Սանկտ Պետերբուրգ, Ռուսաստան, որտեղ նա դարձել է բուժքույր և ուսուցիչ։ 1906 թվականին Հաավան վերադարձել է Էստոնիա՝ ապրելու Տարտուում, որտեղ Առաջին համաշխարհային պատերազմից որոշ ժամանակ առաջ նա աշխատել է *Postimees*-ի («Փոստատար») խմբագրական խմբում։ Հետագայում նա աշխատել է որպես ազատ գրող և թարգմանիչ։

Հաավան երբեք մեծ եկամուտ չի ունեցել։ 1920 թվականից նա իրավունք է ունեցել դիմելու կենսաթոշակ ստանալու համար, իսկ 1945 թվականին նրան անձնական կենսաթոշակ է նշանակվել։

Վերջին տարիներ
--------------

Աննա Հաավայի գերեզմանի հուշաքարը
1954 թվականին Տարտու քաղաքը Տարտուի համալսարանի հանդիսությունների դահլիճում անց է կացրել բանաստեղծի 90-ամյակի տոնակատարությունը։ Միջոցառման շրջանականերում քաղաքում նրա անունով նաև փողոց է անվանակոչվել։

Աննա Հաավան մահացել է Տարտուում 1957 թվականի մարտի 13-ին՝ 92 տարեկան հասակում և թաղվել է Ռաադի գերեզմանատան (էստ․՝ Raadi kalmistu) Մաարյա գերեզմանատան տարածքում։ Թաղման վայրը նշվում է նրա բանաստեղծություններից մեկը կրող քարով։

2006 թվականին Էստոնիայի Յիգևամաա նահանգի Ասիկվեռե համայնքային կենտրոնում բացվել է Աննա Հաավայի Հիշատակի սենյակը։

Պարգևներ
--------

* Արծվի խաչի շքանշանի 3-րդ աստիճան, 1930
* Էստոնայի Կարմիր խաչի շքանշանի 2-րդ աստիճան, 1935
* Էստոնական ԽՍՀ ժողովրդական գրող, 1954
* «Պատվո նշան» շքանշան

Ընտրված ստեղծագործություններ
----------------------------

Որոշ հավաքածուներ

* Բանաստեղծություններ I (էստ․՝ «Luuletused I») 1888
* Բանաստեղծություններ II (էստ․՝ «Luuletused II») 1890
* Բանաստեղծություններ III (էստ․՝ «Luuletused III») 1897
* Ալիքներ (էստ․՝ «Lained») 1906
* Սրով ու խաչով (էստ․՝ «Ristlained») 1910
* Երեխաներ հյուսիսային երկրներից (էստ․՝ «Põhjamaa lapsed») 1913
* Մեր օրերից (էստ․՝ «Meie päevist») 1920
* Այնուամենայնիվ կյանքը գեղեցիկ է (էստ․՝ «Siiski on elu ilus») 1930
* Ես էստոնական երգ եմ երգում (էստ․՝ «Laulan oma eestilaulu») 1935

Գրականություն
-------------

* Ello Säärits: *Anna Haava. Elu ja loomingu lugu.* Ilmamaa, Tartu 2007, ISBN 978-9985-77-235-5.
* Cornelius Hasselblatt: *Geschichte der estnischen Literatur. Von den Anfängen bis zur Gegenwart.* de Gruyter, Berlin u. a. 2006, ISBN 3-11-018025-1, S. 304–308.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2 3 4  FemBio տվյալների շտեմարան (գերմ.)
3. 1 2  Eesti biograafiline andmebaas ISIK (эст.)
4. 1 2 3 4  Хаава Анна // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19  Vabar Sven։ «Anna Haava»։ *sisu.ut.ee* (էստոներեն)։ Վերցված է 2020 թ․ մարտի 7
6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  «Анна Хаава. Великие люди Эстонии. Эстония. "Las Flores"»։ 2008 թ․ մայիսի 8։ Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ մայիսի 8-ին։ Վերցված է 2020 թ․ մարտի 12
7. ↑  «A Brief History of Estonia»։ *www.localhistories.org*։ Վերցված է 2020 թ․ մարտի 12
8. 1 2  «4330 Anna Haava (1864-1957) haud • Mälestised»։ *register.muinas.ee*։ Վերցված է 2020 թ․ մարտի 13
9. ↑   (german) *Kolm eesti laulu Anna Haava sõndele (1937-1940) = Drei Lieder für eine Singstimme mit Klavierbegleitung nach Gedichten von Anna Haava*, Ikuro-Ed. 2006, OCLC 724933207, վերցված է 2020-03-12
10. ↑  Vabar Sven։ «Anna Haava - poems»։ *sisu.ut.ee* (էստոներեն)։ Վերցված է 2020 թ․ մարտի 12
11. 1 2  «Vabariigi President»։ *www.president.ee*։ Վերցված է 2020 թ․ մարտի 7
12. 1 2  «Anna Khaava»։ *TheFreeDictionary.com*։ Վերցված է 2020 թ․ մարտի 8

Արտաքին հղումներ
----------------

* Աննա Հաավա․ Էստոնիայի մեծերը las-flores.ru
* Աննա Հաավա BnF.fr
* Հաավայի որոշ ստեղծագործություններ worldcat.org կայքում։
* Հաավայի որոշ բանաստեղծություններ sisu.ut.ee կայքում։
* Կենսագրություն և տեքստեր Archived 2008-04-11 at the Wayback Machine. Տարտուի համալսարանի պաշտոնական կայքից Archived 2008-04-11 at the Wayback Machine. (էստոներեն)
* Կենսագրություն, բանաստեղծություններ, գեղարվեստական ստեղծագործություններ htg.tartu.ee (էստոներեն)

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | MusicBrainz |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 90534618 · BNF: 12559787b · GND: 134194993 · ISNI: 0000000055111550 · LCCN: no99081546 · LNB: 000007234 · NKC: mzk2014802467 · SUDOC: 034893644 · VIAF: 7504610 · WorldCat VIAF: 7504610 |

 |

 |