AnkhԱնխ
**Անխ**, (եգիպտերեն՝ IPA: [ʕaːnax]; U+2625 ☥ կամ U+132F9 𓋹) նաև **կյանքի շունչ**, **Նեղոսի բանալի** կամ ***crux ansata*** (լատիներեն՝ «բռնակով խաչ»), հին եգիպտական հիերոգլիֆ, որը կարդացվում էր «կյանք» և ꜥ-ն-հ բաղաձայնների եռահնչյուն նշանն էր։

Անխը խորհրդանշում է հավերժական կյանքը։ Եգիպտական աստվածները հաճախ պատկերվել են անխը շրջանից բռնած, կամ երկու ձեռքերում մեկական անխ բռնած՝ ձեռքերը խաչած կրծքին։ Անխ հանդիպում է համարյա բոլոր եգիպտական սրբերի՝ այդ թվում փարավոնների ձեռքին։ Այս պատճառով այն համարվում է վաղ կրոնական պրուլարիզմի խորհրդանիշ։ Բոլոր կրոնական ուղղությունները հավատում են հավերժական կյանքին։ Սա մեծ ազդեցություն է գործել 60-ական թվականների միստիցիզմի վրա, վերօգտագործվել որպես կրոնական հանդուրժողականության և բազմազանության նշան։

Ծագում
------

Մերենպտահը անխը, ջեդը և ուասը հանձնում է Պտահին

Եգիպտագետների համար այս խորհրդանիշի ծագումը դեռ առեղծված է և ոչ մի վարկած ընդհանուր համաձայնություն չի գտնում։ Ամենավաղ վարկածներից մեկը Թոմաս Ինմանի արկածն է՝ տպագրված 1869 թվականին։

> Եգիպտագետներն անվանում են այդ կյանքի խորհրդանիշ։ Այն անվանվում է նաև բռնակով խաչ կամ *crux ansata*. Այն ներկայացնում է արական երրորդությունը և իգական միավորը։ Շատ քիչ այսպիսի լայնորեն կիրառվող սիմվոլներ կան եգիպտական մշակույթում։
> 
> 

Էռնեստ Ալֆրեդ Ուոլլիս Բաջը գտնում է, որ անխը սկզբում եղել է մայր աստվածուհի Իսիսի գոտու ճարմանդը անխը և Իսիսի կապը լայնորեն օգտագործվել են եգիպտական ծեսերում։ Սըր Ալան Գարդիները ենթադրում է, որ անխը նման է սանդալի կապիչի, որը էլի գրվել է անխի հիերոգլիֆով։
Իր «Կենդանին և մահը» գրքում Էնդրյու Հանտ Գորդոնը և Քելվին Վ. Շվաբեն ենթադրում են, որ անխը, ջեդը և ուասը խոշոր եղջերավոր անասունների հետ կապված հնագույն մշակույթից ծագած խորհրդանիշներ են։

* Անխը, կյանքի սիմվոլը ցուլի կրծքային ողն է
* Ջեդը, կայունության խորհրդանիշը ցուլի սրբոսկրն է
* ուասը, դոմինանտության և իշխանության խորհրդանիշը, Սեթ աստծո գլուխն է և պոչը

Անխ, Հատշեպսուտի թագավորության ժամանակնվա պատկեր (մ.թ.ա. 1508–1458), Օնտարիոյի թագավորական թանգարան

Պատմություն
-----------

Անխը հաճախ է հանդիպում եգիպտական դամբարանների պատկերներում և արվեստի այլ տեսակներում, աստվածությունների մատնահետքի վրա. սրանով աստվածները մեռածի մումիային պարգևում են հավերժական կյանք։ Եգիպտացիները հաճախ են կրել անխը որպես ամուլետ առանձին կամ երկու այլ՝ ուժ և առողջություն խորհրդանշող հիերոգլիֆների հետ։ Անխի ձևով են ստեղծվել նաև հայելիներ։

*Crux ansata-ն Կոդեքս Գլազիերում*
Անխը հաճախ է հանդիպում նաև Կիպրոսի և Փոքր Ասիայի մետաղադրամների վրա (հատկապես Կիլիկիայի Մալուս քաղաքում)։ Մինչ օրս անխը Վեներա մոլորակի և պղնձի նշանն է

Դեյվիդ Պ. Սիլվերմանը նշում է, թե ինչպես է ղպտիների՝ ղպտական խաչի ներկայացման մեջ պահպանվել հին եգիպտական անխը։

Ծանոթագրություններ
------------------

### Նշումներ

1. ↑
2. ↑  Collier, Mark and Manley, Bill.
3. ↑  Inman, Thomas.
4. ↑  *A Guide to the Third and Fourth Rooms of the British Museum* (London: s.n.: 1904), 210.
5. ↑  Gardiner, Alan.
6. ↑  Gordon, Andrew Hunt; Schwabe, Calvin W (2004). *The Quick and the Dead: Biomedical Theory in Ancient Egypt First Edition*. Brill/Styx. ISBN 90-04-12391-1.
7. ↑  The Cambridge Ancient History, *Cambridge University Press*; AsiaMinorCoins.com Archived 2013-12-29 at the Wayback Machine.
8. ↑  Fisher, Fred H. *Cyprus: Our New Colony And What We Know About It*, London: George Routledge and Sons 1878, pp. 13–14.
9. ↑  "*Egyptian Religion*", David P. Silverman, p. 135, Oxford University Press US, 2003, ISBN 0-19-521952-X
10. ↑  "Ankh – Ancient Symbol of Life". Արխիվացված է the original 2012 թ․ նոյեմբերի 4-ին. Retrieved 2012 թ․ նոյեմբերի 4.

### Գրականություն

* Collier, Mark and Manley, Bill. *How to Read Egyptian Hieroglyphs: Revised Edition*. Berkeley: University of California Press, 1998.
* Salaman, Clement and Van Oyen, Dorine and Wharton, William D. and Mahé, Jean-Pierre (translation) (2000). *The Way of Hermes: New Translations of The Corpus Hermeticum and The Definitions of Hermes Trismegistus to Asclepius*. Rochester: Inner Traditions.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
* Three Initiates (1912). *The Kybalion*. Chicago: The Yogi Publication Society Masonic Temple.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Խաչերի տեսակներ |
| --- |
|  |
| 
* Լատինական խաչ Լատինական
* Սուրբ Պետրոսի խաչ Սուրբ Պետրոսի
* Լոթարինգիական խաչ/ Հայրապետական խաչ Լոթարինգիական/Հայրապետական
* Ուղղափառ խաչ Ուղղափառ
* Պապական խաչ
* Պապական
* Հուգենոտական խաչ
* Հուգենոտական

 |
|  |
| 
* Հունական խաչ Հունական
* Մալթական խաչ Մալթական
* Տաճարական խաչ Տաճարական
* Երուսաղեմի խաչ Երուսաղեմի
* Հայկական խաչ Հայկական

 |
|  |
| 
* Բյուզանդական խաչ Բյուզանդական
* Մակեդոնական խաչ Մակեդոնական
* Ավետարանչական խաչ Ավետարանչական
* Հրեշտակապետական խաչ Հրեշտակապետական
* Անդրեասյան խաչ Անդրեասյան
* Սվաստիկա Սվաստիկա

 |
|  |
| 
* Կելտական խաչ Կելտական
* Տևտոնական խաչ Տևտոնական
* Տաու խաչ Տաու խաչ (Անտոնյան)
* Անխ Անխ(Եգիպտական)
* Ղպտիական խաչ Ղպտիական

 |
|  |
| 
* Սուրբ Նունեի խաչ Սուրբ Նունեի
* Բոլնիսական խաչ Բոլնիսական
* Նովգորոդի խաչ Նովգորոդի
* Արևային խաչ Արևային
* Սուրբ Գևորգի խաչ Սուրբ Գևորգի
* Արևախաչ Արևախաչ

 |
|  |
|  |

 |