Կայսերական հարճ
**Կայսերական հարեմ** (օսման.՝ حرم همايون, Harem-i Hümâyûn), Օսմանյան սուլթանի հարեմը, որը բաղկացած էր սուլթանի կանանցից, ծառաներից, ստրուկներից, ազգականներից և հարճերից, որոնք զբաղեցնում էին Օսմանյան կայսրության կայսերական տան մեկուսի մասը (սերալը)։ Այս ինստիտուտը կարևոր սոցիալական գործառույթ է ունեցել Օսմանյան արքունիքում և զգալի քաղաքական հեղինակություն է ունեցել Օսմանյան գործերում, հատկապես այն երկար ժամանակահատվածում, որը հայտնի է որպես Կանանց սուլթանություն (մոտավորապես 1533-1656 թվականներ)։

Պատմաբանները պնդում են, որ սուլթանին հաճախ լոբբինգ էին անում տարբեր էթնիկ կամ կրոնական ծագում ունեցող հարեմի անդամները՝ ազդելու Օսմանյան նվաճողական պատերազմների աշխարհագրության վրա։ Կայսերական հարեմի բարձրագույն իշխանությունը՝ Վալիդե սուլթանը, ղեկավարում էր տան մյուս կանանց։ Կըզլար Աղան (Kızlarağası) ներքինիների ղեկավարն էր, որը պատասխանատու էր կայսերական հարեմի պաշտպանության համար։

Ստուգաբանություն
----------------

**Հարեմ** բառը գալիս է արաբական հարիմ կամ հարամ բառերից, որոնք իմաստ են տալիս սրբականին և արգելվածին։ Այս տերմինը հետագայում ընդգծում է, որ այդ տարածքներ կարող էին մուտք գործել միայն ընտանիքի կին անդամները և ընտանիքի հարակից արական սեռի որոշ անդամներ։ Բառը գործածվում է նաև սրբավայր իմաստով, որն արտացոլում է Հարամի համայնքային և հարգված կողմը։

Հարեմը որպես սոցիալական և քաղաքական ինստիտուտ
---------------------------------------------

Երբ սուլթանն ավելի ու ավելի բնակություն հաստատեց պալատում, նրա ընտանիքի անդամները, որոնք նախկինում ցրված էին գավառների մայրաքաղաքներում, ի վերջո ազատվեցին իրենց պետական պարտականություններից և հավաքվեցին կայսրության մայրաքաղաքում։ 16-րդ դարում Թոփքափը պալատում Օսմանյան դինաստիայի անդամների պաշտոնական տեղափոխումը Հարեմ աստիճանաբար կայսերական հարեմը վերածեց լավ կազմակերպված, հիերարխիկ և ինստիտուցիոնալացված սոցիալական և քաղաքական կառույցի։ 16-րդ դարի վերջին, բացառությամբ հենց սուլթանի, թագավորական ընտանիքի ոչ մի անդամ՝ տղամարդ կամ կին, չի լքել մայրաքաղաքը։ Եվ երեխաները, և մայրերը պալատի ներքին աշխարհի մշտական բնակիչներն էին։ Հարեմը սուլթանի իշխանության բարձրագույն խորհրդանիշն էր։ Նրա տիրապետումը կանանց, հիմնականում ստրուկների, հարստության, ուժի և սեռական հմտության նշան էր։ Հարեմի մեկուսացման և հետաքրքրասեր աչքերից դինաստիկ կյանքի վրա կենտրոնացումը նույնպես վկայում էր նրա ուժի մասին, քանի որ միայն իրեն ամենամոտ մարդիկ արտոնություն ունեին նրա հետ մասնավոր շփվելու։ Հարեմի միակ անձը, ով հանրությանը հասանելի էր միայն «իր կարգավիճակին համապատասխանող ծիսակարգով և շքախմբով», վալիդե սուլթանն էր։ Այս ինստիտուտը թուրքական հասարակության մեջ մտցվեց իսլամի ընդունմամբ՝ Արաբական խալիֆայության ազդեցության տակ, որին ընդօրինակում էին օսմանցիները։ Կանանց հնազանդությունն ապահովելու համար նրանցից շատերին գնեցին և ստրկության մեջ պահեցին։ Այնուամենայնիվ, հարեմի ոչ բոլոր անդամներն էին ստրուկ։ Հիմնական կանայք, հատկապես նրանք, ովքեր ամուսնանում էին անձնական և տոհմական միությունները ամրապնդելու համար, ազատ կանայք էին։ Դա բացառություն էր, ոչ թե կանոն։

Կայսերական հարեմը նաև ծառայում էր որպես հաստատություն, որը զուգահեռ էր սուլթանի տանը, որը բաղկացած էր տղամարդ ծառաներից։ Կանայք կրթություն էին ստանում մոտավորապես հավասար այն բանի, ինչ ստանում էին տղամարդիկ։ Իրենց համապատասխան կրթությունն ավարտելուց հետո տղամարդիկ և կանայք պետք է ամուսնանային միմյանց հետ և «ավարտեին» պալատը՝ կայսրության նահանգներում վարչական պաշտոններ զբաղեցնելու համար։ Հարեմի ներսում կար հստակ հիերարխիկ կառուցվածք, որը հիմնված էր կանանց միջև ընտանեկան հարաբերությունների վրա։ Այս ընտանիքը չէր սահմանափակվում արյան կապերով, այլ ներառում էր ամբողջ թագավորական տունը, որը բաղկացած էր հիմնականում ստրուկներից։ 16-րդ դարից սկսած կայսերական հարեմի էվոլյուցիայի դիտարկումը ցույց է տալիս, որ չնայած հարեմի կազմակերպչական կառուցվածքը երբեք ստատիկ չի եղել, և պալատում ծառաների թիվն ու դերերը անընդհատ փոխվել են, հարեմի ներսում կար ինստիտուցիոնալ շարունակականության և հետևողականորեն կոշտ հիերարխիայի ուժեղ զգացում։ Վալիդե սուլթանը՝ սուլթանի մայրը, իշխանություն ուներ հարեմի վրա, և այդ իշխանությունը երբեմն տարածվում էր հասարակության վրա ևս։ Նա կայսերական իշխանության պահապանն էր և աշխատում էր ամրապնդել իր որդու իշխանությունը և շարունակել տոհմը։ Նա կանանց հիերարխիայի վերևում էր։ Հաջորդը սուլթանի դուստրերն էին, որոնք նույնպես կոչվում էին սուլթաններ։ Այս արքայադուստրերը հարգված էին, և նրանք կարող էին մրցել իրենց հայրիկի հետ ժողովրդականության և ճանաչման հարցում։ Նրանք նաև օգտակար էին քաղաքական դաշինքների համար։ Այս կանայք հայտնի էին ամբողջ կայսրությունում և ունեին կարևոր հեղինակություն։ Հետևաբար, հարեմի կանանց միայն մի փոքր մասն էր իրականում սեռական հարաբերությունների մեջ մտնում սուլթանի հետ, քանի որ մեծամասնությանը վիճակված էր ամուսնանալ Օսմանյան քաղաքական էլիտայի ներկայացուցիչների հետ կամ շարունակել վալիդե սուլթանի ծառայությունը։

Հարեմի տարածք
-------------

Կայսերական հարեմը զբաղեցնում էր Թոփքափը պալատում գտնվող սուլթանի անձնական բնակարանների մեծ բաժիններից մեկը, որն ընդգրկում էր ավելի քան 400 սենյակ։ Հարեմը տեղափոխվել է Թոփքափը 1530-ականների սկզբին։ 1853 թվականից հետո Դոլմաբահչեի նոր կայսերական պալատում զբաղված էր հարեմի նույնքան շքեղ թաղամասը։ Կայսերական պալատի կառուցվածքը պետք է արտացոլեր ինչպես ինքնիշխանի նստավայրի ինքնությունը, այնպես էլ կայսրության կենտրոնական ասպարեզը, և այս ասպարեզում ինքնիշխանին մուտք գործելու դժվարությունը։

Դերերն ու դիրքերը հարեմում
--------------------------

### Վալիդե սուլթան

Հիմնական հոդված՝ Վալիդե սուլթան
Նոր սուլթանի մայրը եկել է հարեմ մեծ շուքով և իր որդու գահ բարձրանալուց հետո ընդունել է Վալիդե սուլթան կամ սուլթան-մայր տիտղոսը։ Նա դարձավ ականավոր առաջնորդ, որի իշխանությունը տարածվեց ինչպես հարեմի, այնպես էլ դինաստիայի անդամների վրա։ Սուլթան վալիդեն, ով ազդել է Օսմանյան կայսրության քաղաքական կյանքի վրա պատմության տարբեր ժամանակահատվածներում (օրինակ՝ 16-րդ և 17-րդ դարերի կանանց սուլթանությունը), լիազորված էր կարգավորել սուլթանի և նրա կանանց և երեխաների միջև հարաբերությունները։ Երբ արքայազնը մայրաքաղաքից մեկնում էր իր գավառ, նրան ուղեկցում էր մայրը։ Այսպիսով, նա կարող էր կատարել արքայազնի տնային տնտեսությունը ղեկավարելու իր պարտականությունները՝ վերապատրաստման և վերահսկողության միջոցով։ Ժամանակ առ ժամանակ վալիդե սուլթանը հանդես էր գալիս որպես ռեգենտ իր որդու օրոք, հատկապես տասնյոթերորդ դարում, երբ մի շարք դժբախտ պատահարներ պահանջում էին ռեգենտություն, որը վալիդե սուլթանի դիրքը օժտեց մեծ քաղաքական ուժով։

Սուլթան վալիդեն ազդել է այն բանի վրա, թե ինչպես են Օսմանյան սուլթանները վարում նվաճողական պատերազմները։ Օսմանյան նվաճումները հիմնականում Արևմուտքում էին մինչև 1500-ականների կեսերը։ Հաշվի առնելով, որ Օսմանյան գահի ժառանգությունը միտումնավոր ոչ ինստիտուցիոնալ և խիստ պատահական իրադարձություն էր, վալիդեի օսմանյան սուլթանների էթնիկական և կրոնական ծագումը մեծապես տարբերվում էր, և վալիդեի սուլթանի էթնիկ ծագումը հիմնական գործոնն էր, թե արդյոք ռազմական նվաճումներ կլինեն Հյուսիսային Աֆրիկայում, Մերձավոր Արևելք կամ Եվրոպա։ Վալիդեի սուլթանների էթնիկ և կրոնական ծագումը շատ տարբեր էր, և Սուլթան վալիդեի էթնիկ ծագումը հիմնական գործոնն էր, թե Սուլթանները, ամենայն հավանականությամբ, հիշում էին իրենց մատրիլինային ծագումը, քանի որ իշխանների մայրերը հիմնականում պատասխանատու էին նրանց դաստիարակության համար և նրանց բարձր աստիճանի ծանոթացնում էին իրենց սովորույթներին և էթնիկ ծագմանը։ Ծագումն այնքան կարևոր էր,որ եվրոպական ծագում ունեցող մայրական սուլթանը ավելի քան 70 տոկոսով ավելի քիչ հնարավորություն ուներ կայսրության կայսերական նվաճումները դեպի արևմուտք կողմնորոշելու։ Այնուամենայնիվ, Եվրոպայում օսմանցիների ռազմական ձեռնարկությունները, որպես կանոն, ամրապնդվում էին մուսուլման մատրիլինային տոհմաբանությամբ։ Անկախ այն բանից, թե ինչպես է ժամանակի ընթացքում զարգացել Օսմանյան հարեմը որպես կազմակերպություն, հիմնական դիտարկումն այն է, որ թագավորական մայրերը ունեցել են առավել անմիջական և կայուն փոխազդեցություն Օսմանյան կայսրության ապագա սուլթանների հետ և անջնջելի հետք են թողել իրենց որդիների կառավարման վրա։

### Դատարանի տիկնանց դերը

Թոփքափը պալատի հարեմի ֆավորիտների ներքին բակը
Օսմանյան դինաստիան հավերժացնելու և նրան ծառայելու համար ստրուկ աղջիկները կամ գերեվարվել են պատերազմում, կամ հատուկ առիթներով նվիրվել են սուլթանին և տոհմական ընտանիքին, հավաքագրվել կայսրության ներսում կամ տեղափոխվել հարևան երկրներից՝ կայսեր պալատական տիկնայք դառնալու համար (կարիես)։ Հարեմում ստրուկների թիվը ժամանակի ընթացքում փոխվում էր, և ինքը՝ հարեմը, պարբերաբար թարմացվում էր ազատ արձակման պրակտիկայի արդյունքում։ Նախորդ սուլթանի հարճերի ազատ արձակումը հատկապես տարածված էր նոր սուլթանի գահ բարձրանալիս։ Ստրկացած աղջիկների մեծ մասը քրիստոնյա էին և գալիս էին տարբեր երկրներից, տարածաշրջաններից և էթնիկ խմբերից, ներառյալ Չերքեզիան, Վրաստանը, Ռուսաստանը և Աֆրիկան։ Գոյություն չուներ ստանդարտ պրակտիկա, որը սահմանում էր, թե որ տարիքում են աղջիկները հարեմ մտնում։ Ոմանք այստեղ էին գալիս որպես երեխաներ,իսկ մյուսները՝ ավելի ուշ։ Այս ստրկավաճառությունը պաշտոնապես արգելվեց 1854 թվականին, բայց արգելքը միայն թղթի վրա էր։ 1854 թվականից հետո գրեթե բոլոր պալատական ստրուկները չերքեզական ծագում ունեին. չերքեզները վտարվեցին ռուսական հողերից 1860-ականներին, և անապահով փախստական ծնողները վաճառեցին իրենց դուստրերին առևտրով, որը պաշտոնապես արգելված էր, բայց հանդուրժվող։

Պալատ հասնելուն պես բոլոր կանայք և աղջիկները սկսեցին վերափոխման գործընթաց՝ իրենց նոր կյանքին համապատասխանելու համար։ Նրանք իսլամ են ընդունել հիմնական իսլամական վարդապետությունը կարդալու միջոցով և ստացել են նոր անուններ, որոնք համապատասխանում են իրենց արտաքինին կամ անհատականությանը։ Նրանց արգելվում էր կապ հաստատել իրենց ընտանիքների հետ և ուսուցանվում էին պալատական վարվելակերպի և գործունեության, իսլամական կրոնի և թուրքերենի մասին, որպեսզի պատրաստվեին արքունիքում ապրելուն։

Վերջերս կայսերական պալատ ընդունված անփորձ ստրուկներին անվանում էին ասեմի (նորեկ), և նրանց ծառայության և վերապատրաստման վաղ շրջանը հայտնի էր որպես ասեմիլիկ (հնազանդություն), նախքան համակարգում առաջխաղացման իրավունք ստանալը։ Հարեմում և կարիայում կար կարգավիճակի և դերերի խիստ հիերարխիկ համակարգ։ Նրանք խթանվել են ըստ իրենց կարողությունների, խելքի և հմտության։ Հարեմը բաժանվեց երկու հիմնական խմբի՝ նրանք, ովքեր ուղղակիորեն ծառայում էին սուլթանին որպես ամուսիններ, և նրանք, ովքեր աշխատում էին սուլթանի, դինաստիական ընտանիքի և հարեմի այլ բարձրաստիճան անդամների ծառայության մեջ։ Բոլոր կանայք և աղջիկները ընդունվեցին հարեմ՝ որպես աչեմի կարիես և առաջ շարժվեցին դեպի աչեմիլիկ, այնուհետև սակիրդ (աշակերտներ)՝ հույս ունենալով, որ ի վերջո առաջխաղացում կստանան գեդիկլիի (ուղղակիորեն սուլթանին ծառայող), ուստայի (սիրուհի) կամ նույնիսկ կադինի (ամուսիններ) դերի համար, եթե նրանք բավականաչափ հաջողակ են։

Կարիեսը, որի հետ սուլթանը կիսում էր մահճակալը, դառնում էին տոհմի անդամներ և բարձրանում՝ հասնելով գյոզեի (ֆավորիտ), իքբալի (հաջողակ) կամ քադընի (կին) կարգավիճակին։ Ամենաբարձր պաշտոնը վալիդե սուլթանն էր՝ սուլթանի օրինական մայրը, որն ինքը նախկինում եղել է սուլթանի հոր կինը կամ հարճը և հարեմում բարձրացել է բարձրագույն աստիճանի։ Ոչ մի պալատական տիկին չէր կարող լքել կամ մտնել հարեմ առանց վալիդե սուլթանի հստակ թույլտվության։ Վալիդե սուլթանի իշխանությունը հարճերի վրա տարածվում էր նույնիսկ կյանքի և մահվան հարցերի վրա, ընդ որում ներքինիները ուղղակիորեն ենթարկվում էին դրան։

Պալատական տիկինները ապրում էին կամ ամուսինների բնակարանների կամ Վալիդե սուլթանի բնակարանների տակ գտնվող սրահներում, կամ առանձին պալատներում։ Քադընները, որոնց թիվը հասնում էր չորսի, կազմում էին վալիդե սուլթանին հաջորդած խումբը։ Քադըններից անմիջապես հետո ըստ աստիճանի կային իքբալներ, որոնց թիվը չէր նշվում։

16-17-րդ դարերի ընթացքում սուլթանի գլխավոր ամուսինը ստացել է հասեկի սուլթան կամ սուլթանի ամուսին տիտղոսը։ Այս տիտղոսը գերազանցում էր մյուս տիտղոսներին և կոչումներին, որոնցով հայտնի էին սուլթանների (խաթուն և քադըն) նշանավոր ամուսինները։ Երբ վալիդե սուլթանի պաշտոնը թափուր էր, հասեկին կարող էր ստանձնել վալիդեի դերը, մուտք ունենալ զգալի տնտեսական ռեսուրսների, դառնալ կայսերական հարեմի ղեկավար, դառնալ սուլթանի քաղաքական հարցերով խորհրդական և նույնիսկ ազդեցություն ունենալ արտաքին և միջազգային քաղաքականության վրա։

#### Թագավորական հարճեր, որոնք չունեն հասեկի կարգավիճակ

Սուլեյմանի մահվանը հաջորդած հարյուրամյակում հարճերը, որոնք սուլթանի ֆավորիտները չէին, դարձան հարեմի մոռացված կանայք։ Միակ մարդիկ, ովքեր հիշվեցին, նրանք էին, ովքեր հանրության ուշադրությունը հրավիրեցին իրավահաջորդության հարցի շուրջ։ Նրանց կարգավիճակն ավելի ցածր էր, քան արտոնյալ հարճերը։ Նրանք նույնպես չեն հայտնաբերվել հարեմի ընտանեկան էլիտայի շրջանում։

Պալատական տիկնայք արտաքին աշխարհի հետ շփվում էին միջնորդների միջոցով, ինչպիսիք են Կիրան։ Այնուամենայնիվ, հարեմը միտումնավոր շատ ինտրովերտ էր և թաքնված հետաքրքրասեր աչքերից, ուստի արտաքին աշխարհի հետ շփումները շատ սահմանափակ էին։ Հարեմը անհասանելի էր ինչպես օսմանցիների, այնպես էլ օտարերկրյա հյուրերի համար՝ ամուսինների, ապագա սուլթանների և ընդհանրապես հարեմի անձնական կյանքն ու անձեռնմխելիությունը պահպանելու համար։

### Հյուրեմ Սուլթանի ժառանգությունը

Հյուրեմ Սուլթանը, որը կոչվում էր նաև Ռոքսոլանա, հարճ էր, որն ամբողջությամբ վերափոխեց հարեմի համակարգը և անջնջելի ազդեցություն ունեցավ Օսմանյան կայսրության վրա։ Ենթադրվում է, որ Ռոքսելանան առևանգվել է Ռութենիայից կամ «Հին Ռուսաստանից», որը գտնվում է ժամանակակից Ուկրաինայի տարածքում։

Ռոքսոլանան ինչ-որ կերպ գրավեց սուլթան Սուլեյման I-ի ուշադրությունը, և նա անընդհատ հորդորում էր նրան վերադառնալ իր անկողին։ Ռոքսոլանան ծնեց իր առաջին որդուն՝ Մեհմեդին 1521 թվականին, այն բանից հետո, երբ սուլթանի առաջին երկու որդիները մահացան, և շուտով նրանք ունեցան ևս երկու երեխա։ Այն, որ Ռոքսոլանային թույլատրվեց մեկից ավելի որդի ունենալ, կոպիտ խախտում էր թագավորական հարեմի հին սկզբունքը՝ «մեկ մայր հարճ - մեկ որդի», և դա արտաքին աշխարհին ազդարարեց, որ Սուլեյմանի արքունիքում հզոր կին է հայտնվում։ Մոտ 1533-1534 թվականներին Սուլեյմանը Ռոքսոլանային հայտարարեց ազատ կին և ամուսնացավ նրա հետ՝ խախտելով Օսմանյան հարեմի մեկ այլ 300-ամյա սովորույթ, ըստ որի սուլթանները չպետք է ամուսնանային իրենց հարճերի հետ, և առաջին անգամ հարեմից նախկին ստրուկը բարձրացվեց կնոջ ազդեցիկ դերի մեջ։ Իր կառավարման ողջ ընթացքում Սուլեյմանը այլ հարճից այլ երեխաներ չի ունեցել։ Սուլեյմանը պատերազմում գտնվելու ընթացքում սիրային բանաստեղծություններ և նամակներ էր գրում նրա համար։ Նույնիսկ հրամայեց նրա համար վեհաշուք հուշարձաններ կանգնեցնել՝ իր սերը ցուցադրելու համար։ Նա հայտնի դարձավ որպես Հասեկի՝ «ֆավորիտ», բայց ոմանք կնոջը մեղադրում էին Սուլեյմանին կախարդության միջոցով գայթակղելու մեջ։ Օսմանյան հասարակության շատ ներկայացուցիչներ չգնահատեցին Սուլեյմանի լիակատար նվիրվածությունը մեկ կնոջ և դրան հաջորդած հարեմի հիերարխիայի արմատական փոփոխությունները, բայց Ռոքսոլանայի հսկայական համառությունը, խելքն ու կամքի ուժը նրան առավելություն տվեցին հարեմի մյուս կանանց նկատմամբ։

Ռոքսելանան դարձավ Սուլեյմանի ամենահավատարիմ մարդը մոր մահից հետո։ Ռոքսոլանան հայտնի դարձավ որպես վաղ ժամանակակից պատմության ամենալեգենդար կանանցից մեկը։ Նա մեծ գումարներ նվիրաբերեց կարիքավորներին և հատուկ կարեկցանք ցուցաբերեց ստրուկների հանդեպ։ Նա նաև համոզեց, որ հարեմի տաղանդավոր կանայք թողնեն պալատական ծառայությունը և ամուսնանան արժանի զուգընկերոջ հետ։ Նա Թոփքափը պալատում թագավորական հարեմը վերածեց քաղաքական ինստիտուտի, ինչը նշանակում էր, որ թագավորական արյան կանայք ապրում և աշխատում էին կառավարության կենտրոնում։ Ռոքսոլանան ամբողջովին փոխեց հարեմի կանանց վերաբերմունքը և հիմնականում պատասխանատու էր Օսմանյան կայսրության արդիականացման համար։

### Ներքինիների դերը

Օսմանյան արքունիքի գլխավոր ներքինին, 1912 թվական
Ներքինիների բակը Թոփքափը պալատում
Արքայազների բնակարանները, որոնք կոչվում են նաև քաֆես (վանդակ), կայսերական Օսմանյան հարեմի մի մասն էին
Թոփքափըի պալատում, օսմանյան սուլթանների արքունիքում, հարեմի նահանգ էին մտնում ներքինիները։ 17-րդ դարի սկզբին հարեմի ներքինիների կորպուսը կազմում էր 800-ից 1200 մարդ։ Սա հարեմում երբևէ աշխատող ներքինիների ամենամեծ թիվն է եղել։ Նրանք հելոտ ստրուկներ էին, որոնք գերեվարվել էին Նեղոսի շրջակայքում, սուլթանները կարողացան ձեռք բերել այս ստրուկներին 1517 թվականին Եգիպտոսի նվաճման շնորհիվ, ինչը ուղիղ մուտք էր տալիս ստրուկների քարավաններին, որոնք օգտվում էին այդ երթուղիներից։ Ներքինները վճռորոշ դեր են խաղացել հարեմի կառավարման գործում։ Նրանք վստահելի ծառաներ էին, որոնց ամորձատում էին։ Նպատակն այն էր, որ նրանք չկարողանան երեխա ունենալ՝ նվազեցնելով ապօրինի ժառանգների վտանգը։

Հարեմի գլխավոր ներքինի պաշտոնը ստեղծվել է 1574 թվականին։ Գլխավոր ներքինը երբեմն համարվում էր երկրորդ մեծ վեզիրից հետո (կայսերական կառավարության ղեկավար, բայց հաճախ աշխատում էր իր պալատում կամ նույնիսկ հեռու։ Նրանց հիմնական պարտականություններից էին հարեմում կանանց հսկելը, բանակցություններ վարել ինչպես սուլթանի, այնպես էլ նրանց հարազատների հետ, ինչպես նաև վերահսկել պալատը և ապահովել համընդհանուր անվտանգություն։

Կանանց սուլթանության (քադընլար սալթանաթը) ժամանակ ներքինիները մեծացնում էին իրենց քաղաքական լծակները՝ իրենց օգտին օգտագործելով անչափահաս կամ մտավոր թերարժեք սուլթաններին։ Դեռահաս սուլթանները «առաջնորդվում էին» մայր թագուհու (վալիդե սուլթան), մեծ վեզիրի և վալիդեի այլ կողմնակիցների կողմից ձևավորված ռեգենտներով, իսկ գլխավոր ներքինին մայր թագուհու և գլխավոր կոնսորտների մտերիմ և արժեքավոր հանցակիցն էր։

Կանանց սուլթանության ավարտն Օսմանյան կայսրությունում
----------------------------------------------------

Կանանց սուլթանության ավարտը նշանավորվում է երկու Վալիդե սուլթանների՝ Քյոսեմ սուլթանի և Թուրհան սուլթանի գահակալությամբ։ Քյոսեմ սուլթանը Օսմանյան սուլթան Ահմեդ I-ի երկրորդ կամ երրորդ հարճն է (կրել է հասեկի տիտղոսը) և սուլթաններ Մուրադ IV-ի և Իբրահիմ I-ի մայրը։ Որդիների օրոք կրել է վալիդե սուլթանի (սուլթանի մայր) տիտղոսը 60 տարի շարունակ և Օսմանյան կայսրության ամենաազդեցիկ կանանցից մեկն է եղել։ Սուլթան Մեհմեդ IV-ի տատիկն էր, նրա կառավարման սկզբում, որպես կանոն, կրել է «բյույուկ վալիդե» տիտղոսը (սուլթանի տատիկ)։ Ընդհանուր առմամբ, իշխանության ղեկին է եղել մոտ 30 տարի։ Ահմեդի վրա նրա ունեցած ազդեցությունը կապում են Մուստաֆա I-ի կյանքի պահպանմամբ և դրանով իսկ Օսմանյան կայսրությունում գահաժառանգության կարգի փոփոխությամբ։ Սպանվել է Թուրհան սուլթանի կողմնակիցների կողմից նախապատրաստվող հեղաշրջման ժամանակ։ Թուրհան սուլթանը օսմանյան սուլթան Իբրահիմ I-ի կինն է՝ հասեկիի տիտղոսով, սուլթան Մեհմեդ IV-ի մայրը, Օսմանյան կայսրության վալիդե սուլթանը և ռեգենտը որդու կառավարման առաջին տարիներին․ կանանց սուլթանության ժամանակաշրջանի վերջին ներկայացուցիչը։ Նա համարվում է ամենահզոր կին սուլթանը։ Որդու՝ չափահաս դառնալու հետո նա շարունակել է համիշխանել նրա հետ։ Թուրհանի մահից հետո Վալիդե սուլթանի լիազորությունները սկսեցին նվազել, քանի որ Մեծ վեզիրն ավելի ազդեցիկ դարձավ Օսմանյան կայսրության քաղաքականության վրա։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Harem». *Merriam-webster.com*. Merriam-Webster, Inc. n.d. Վերցված է 2013 թ․ հոկտեմբերի 24-ին.
2. 1 2 3 4  
Iyigun, Murat (2013 թ․ հուլիս). «Lessons from the Ottoman Harem on Culture, Religion, and Wars» (PDF). *Economic Development and Cultural Change*. **61** (4): 693–730. doi:10.1086/670376. S2CID 144347232.
3. ↑  Ergin, Nina (Spring 2014). «Ottoman Royal Women's Spaces: The Acoustic Dimension». *Journal of Women's History*. **26**: 89–111. doi:10.1353/jowh.2014.0003. S2CID 144791897.
4. 1 2  Argit, Betül İpşirli (2020). *Life After the Harem: Female Palace Slaves, Patronage and the Imperial Ottoman Court*. Cambridge: Cambridge University Press. էջ 38.
5. 1 2 3  Peirce, Leslie P. (1993). *The imperial harem: women and sovereignty in the Ottoman Empire*. Oxford University Press. էջ 258. ISBN 978-0-19-508677-5.
6. ↑  Peirce, Leslie P. (1993). *The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire*. New York: Oxford University Press. էջեր 191. ISBN 978-0-19-508677-5.
7. ↑  Necipoğlu, Gülru (1991). *Architecture, Ceremonial, and Power: The Topkapı Palace in the Fifteenth and Sixteenth Centuries*. Cambridge: MIT Press. էջեր 164–183. ISBN 0-262-14050-0.
8. ↑  Davis, Fanny (1986). *The Ottoman Lady: A Social History from 1718 to 1918*. New York: Greenwood Press. էջ 1.
9. ↑  *Empress of the East: How a Slave Girl Became Queen of the Ottoman Empire*. New York: Basic Books. 2017. էջ 36.
10. ↑  Necipoğlu, Gülru (1991). *Architecture, Ceremonial, and Power: The Topkapı Palace in the Fifteenth and Sixteenth Centuries*. Cambridge: MIT Press. էջեր 180. ISBN 0-262-14050-0.
11. ↑  Iyigun, Murat (2013). «Lessons from the Ottoman Harem on Culture, Religion, and Wars». *Economic Development and Cultural Change*. **61** (4): 697. doi:10.1086/670376. S2CID 144347232.
12. ↑  Peirce, Leslie (1988). *The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire*. Oxford University Press.
13. ↑  Argit, Betül İpşirli (2020). «The Imperial Harem and Its Residents». *Life after the Harem: Female Palace Slaves, Patronage and the Imperial Ottoman Court*. Cambridge. էջ 63.
14. 1 2  Brookes, Douglas Scott (2010). The Concubine, the Princess, and the Teacher: Voices from the Ottoman Harem. University of Texas Press. 978-0-292-78335-5. p. 6-8
15. ↑  Argit, Betül İpşirli (2020). «The Imperial Harem and Its Residents». *Life after the Harem: Female Palace Slaves, Patronage and the Imperial Ottoman Court*. Cambridge. էջեր 41–42.
16. ↑   Chisholm, Hugh, ed. (1911). «Harem». *Encyclopædia Britannica* (անգլերեն) (11th ed.). Cambridge University Press.
17. ↑  Yermolenko, Galina (2005). «The Greatest Empresse of the East». *The Muslim World*. **95**: 231. doi:10.1111/j.1478-1913.2005.00088.x.
18. ↑  Pierce, Leslie (2017). *Empress of the East: How a Slave Girl Became Queen of the Ottoman Empire*. Basic Books. էջ 4.
19. ↑  Pierce, Leslie (2017). *Empress of the East: How a Slave Girl Became Queen of the Ottoman Empire*. Basic Books. էջ 55.
20. 1 2  Yermolenko, Galina (2005). *Roxolana: "The Greatest Empresse of the East"*. Hartford International University. էջեր 234–235.
21. ↑  Pierce, Leslie (2017). *Empress of the East: How a Slave Girl Became Queen of the Ottoman Empire*. Basic Books. էջ 58.
22. ↑  Pierce, Leslie (2017). *Empress of the East: How a Slave Girl Became Queen of the Ottoman Empire*. Basic Books. էջեր 4–8.
23. ↑  Pierce, Leslie (2017). *Empress of the East: How a Slave Girl Became Queen of the Ottoman Empire*. Basic Books. էջ 11.
24. ↑  Yermolenko, Galina (2005). *Roxolana: "The Greatest Empresse of the East"*. Hartford International University. էջ 231.
25. ↑  Pierce, Leslie (2017). *Empress of the East: How a Slave Girl Became Queen of the Ottoman Empire*. Basic Books. էջեր 9–13.
26. 1 2 3 4  *Living in the Ottoman Realm: Empire and Identity, 13th to 20th Centuries*. Indiana University Press. 2016. ISBN 978-0-253-01930-1. JSTOR j.ctt1b67wfz.
27. ↑  Abir, Mordechai (1968). *Ethiopia: the era of the princes: the challenge of Islam and re-unification of the Christian Empire, 1769-1855*. Praeger. էջեր 57–60. ISBN 9780582645172.
28. ↑  Goodwin, Godfrey (1999). *Topkapi Palace: an illustrated guide to its life & personalities*. London: Saqi Books. էջ 76. ISBN 0-86356-067-9.
29. ↑  Arvas, Abdulhamit (Fall 2019). «Early Modern Eunuchs and the Transing of Gender and Race». *Journal for Early Modern Cultural Studies*. **19** (4): 118. doi:10.1353/jem.2019.0040. S2CID 222073234.