Խորհրդային Միության մարշալ Սեմյոն Բուդյոնին 1941 թվականի նոյեմբերի 7-ին Մոսկվայի Կարմիր հրապարակում ընդունում է ռազմական շքերթը։
**1941 թվականի նոյեմբերի 7-ին Կարմիր հրապարակում անցկացված շքերթը** ռազմական շքերթ է Հոկտեմբերյան հեղափոխության 24-րդ տարեդարձի պատվին, որը տեղի է ունեցել Մոսկվայի Կարմիր հրապարակում Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ (1941-1945)։ Միջոցառումը նախապատրաստվել է խիստ գաղտնիության պայմաններում՝ «Մոսկվայի կայազորային զորքերի օպերացիա» անվան տակ և իրականացվել Մոսկվայի ճակատամարտի գագաթնակետին (1941 թ. սեպտեմբերի 30 - 1942 թ. ապրիլի 20), երբ առաջնագծում եղել է ընդամենը Խորհրդային Միության մայրաքաղաքից մի քանի տասնյակ կիլոմետր հեռավորության վրա։ Շքերթը պատմական մեծ նշանակություն ունեցավ՝ ցույց տալով Կարմիր բանակի զինվորների և հրամանատարների ոգու բարձր ուժը և ոգեշնչելով հազարավոր երիտասարդների ամբողջ Խորհրդային Միությունից՝ որպես կամավորներ գրանցվելու ճակատում։

Մոսկովյան շքերթին զուգահեռ այս օրը Կույբիշև և Վորոնեժ քաղաքներում տեղի ունեցան հանդիսավոր զինվորական երթեր։ Խորհրդային ռազմական հրամանատարության պլանի համաձայն՝ մոսկովյան շքերթի չեղարկման դեպքում գլխավոր պետք է դառնար Կույբիշևում կայանալիք զորահանդեսը գեներալ-լեյտենանտ Մաքսիմ Պուրկաևի հրամանատարությամբ՝ Խորհրդային Միության մարշալ Կլիմենտ Վորոշիլովի մասնակցությամբ։ Վորոնեժի շքերթը սկսվել է առավոտյան ժամը 11-ին Հոկտեմբերյան հեղափոխության 20-րդ տարեդարձի հրապարակում, այն ղեկավարել է գեներալ-լեյտենանտ Ֆյոդոր Կոստենկոն և հյուրընկալել Խորհրդային Միության մարշալ Սեմյոն Տիմոշենկոն։

Ամեն տարի նոյեմբերի 7-ին, սկսած 2005 թվականից, ի պատիվ 1941 թվականի նոյեմբերի 7-ին Կարմիր հրապարակում անցկացված զորահանդեսի, նշվում է Ռուսաստանի ռազմական փառքի օրը։

Պատմություն
-----------

### Իրավիճակը մայրաքաղաքում

Բարիկադներ Մոսկվայի փողոցներում, հոկտեմբեր 1941 թ.
1941 թվականի հուլիսի կեսերին ԽՍՀՄ ՆԿՎԴ-ի ղեկավարության հրամանով Կրեմլի կայազորը սկսեց նախապատրաստվել խորհրդային կառավարության տարհանմանը։ Օգոստոսի 28-ին Կրեմլից հանվել են գաղտնի արխիվը և այլ կարևոր ֆոնդեր։ 1941-ի հոկտեմբերի 15-ին ընդունվեց որոշում, համաձայն որի Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսար Լավրենտի Բերիային և ԽՄԿԿ Մոսկվայի մարզկոմի առաջին քարտուղար Ալեքսանդր Շչերբակովին հրամայվեց պայթեցնել բոլոր ձեռնարկությունները, պահեստները և հիմնարկները, որոնք ենթակա չէին տարհանում, երբ թշնամին մտներ քաղաք։ Սրանից հետո մայրաքաղաքից սկսվեց պաշտպանական ձեռնարկությունների և պետական ​​հիմնարկների հրատապ դուրսբերումը։ Նույն օրը ԽՍՀՄ կառավարությունը, Գերագույն խորհուրդը, Պաշտպանության ժողովրդական կոմիսարիատը, դիվանագիտական ​​ներկայացուցչությունները, մշակութային հաստատությունները փոխանցվեցին Կույբիշևին։ Նախապես իրականացվել են այլ հաստատությունների պլանային տարհանումներ։ Օրինակ, Համամիութենական ռադիոյի հաղորդավար Յուրի Լևիտանը հանդես եկավ իր ելույթներով. «Մոսկվան խոսում է. Սովետական ​​տեղեկատվական բյուրոյից...», իսկ Սվերդլովսկում։ 1941 թվականի հոկտեմբերի 15-ին ընդունվեց «ԽՍՀՄ մայրաքաղաքը տարհանելու մասին» որոշումը։

Միևնույն ժամանակ, քաղաքում խուճապահար լուրեր տարածվեցին, որ երկրի բարձրագույն ղեկավարությունը՝ Իոսիֆ Ստալինը և Քաղբյուրոյի անդամները, լքել են մայրաքաղաքը։ Ընդհանուր խառնաշփոթը սաստկացավ թույլ ենթակառուցվածքների պատճառով. չաշխատեցին հասարակական տրանսպորտը և բիզնեսները, փակվեցին բազմաթիվ խանութներ, իսկ տների կենտրոնական ջեռուցումն անջատվեց։ Քանի որ Պետական ​​բանկը կանխիկ գումար է տեղափոխել Մոսկվայից, քաղաքում մնացած շատ աշխատողներ աշխատավարձ չեն ստացել։ Մոսկվայի մետրոն փակվել է իր պատմության մեջ միակ անգամ. կայարանները ականապատվել են երկաթուղու ժողովրդական կոմիսար Լազար Կագանովիչի հրամանով։ Քաղաքում ավազակային հարձակումների դեպքերը հաճախակիացել են ՆԿՎԴ-ի և ոստիկանության զբաղվածության պատճառով, ուստի հոկտեմբերի 19-ից մայրաքաղաքում պաշարման և պարետային ժամ է մտցվել։ «Կարգը խախտելու կոչ անող հակառակորդի սադրիչների, լրտեսների և այլ գործակալների» առնչությամբ նախատեսվում էր մահապատիժներ տեղում։ Այս միջոցների ներդրումից հետո իրավիճակը վերահսկելի է դառնում։

### Մարտի նախապատրաստություն

Ասեկոսեները ցրելու և բնակչության բարոյական ոգին բարձրացնելու համար հոկտեմբերի 24-ին Ստալինը կանչեց գեներալներ Պավել Արտեմևին և Պավել Ժիգարևին և հրամայեց պատրաստվել շքերթի բացարձակ գաղտնիության պայմաններում։ Շատ պետական ​​պաշտոնյաներ, այդ թվում՝ Արտեմևը, դեմ էին այդ միջոցառմանը։ Չնայած դրան, պաշտպանության պետական ​​կոմիտեն պաշտպանել է հոկտեմբերի 24-րդ տարեդարձը նշելու Ստալինի որոշումը։ Հոկտեմբերի 31-ին խորհրդային իշխանությունները հաստատեցին ռազմական շքերթի պլանները։ Նորմալ պայմաններում նման միջոցառման նախապատրաստումը տեւում է 1,5-2 ամիս, պատերազմի ժամանակ դրա համար ընդամենը մի քանի օր էր հատկացվում։ Գաղտնիության պատճառով շատ մասնակիցներ կարծում էին, որ զբաղված են զորավարժություններով և ոչ թե երթի փորձով։ Ավելին, այն ժամանակ Մոսկվայում մշտական ​​կադրային ստորաբաժանումներ չկային, պետք էր նորերը ստեղծել։

Հոկտեմբերյան սոցիալիստական ​​մեծ հեղափոխության 24-րդ տարեդարձի նախօրեին Մոսկվան շրջափակման մեջ էր։ Գերմանական հրամանատարությունը նախատեսում էր գրավել մայրաքաղաքը մինչև նոյեմբերի 7-ը և այդ օրը կազմակերպել իրենց սեփական տոնը Կարմիր հրապարակում՝ նացիստական ​​զորքերի շքերթ։ Այնուհետև, գրավված փաստաթղթերի մեջ հայտնաբերվել են այս միջոցառման հրավերներ և տոմսեր, և երթի համար պատրաստվել են հանդիսավոր համազգեստներ, պարգևատրվել են «Մոսկվայի գրավման հերոսներին» և նյութեր են նախապատրաստվել վիթխարի հուշարձանի կառուցման համար։ Սակայն նացիստական ​​Գերմանիան չկարողացավ իրականացնել «Թայֆունի»ռազմական ծրագիրը։

Նոյեմբերի 6-ի երեկոյան՝ Մոսկվայի խորհրդի հանդիսավոր նիստի նախօրեին, շքերթի մասին հայտարարել են Քաղբյուրոյի անդամները, Կենտկոմի քարտուղարները, զորքերի հրամանատարները և այլ ռազմական ղեկավարներ։ Ավանդաբար, Մոսկվայի խորհրդի հանդիպումը բանվորների ներկայացուցիչների հետ տեղի ունեցավ Մեծ թատրոնում, 1941-ին այն տեղի ունեցավ պաշտպանված վայրում՝ այդ ժամանակվա մետրոյի ամենախոր և ընդարձակ կայարանի Մայակովսկայա հարթակում։ Կայարանը վերածվել է մինչև երկու հազար մարդ տարողությամբ լսարանի, որտեղ տեղադրվել են աթոռներ և ամբիոն, իսկ կայանված գնացքի վագոններում տեղադրվել են սեղաններ՝ նախուտեստներով և խմիչքներով։ Հանդիպման ընթացքում գերագույն հրամանատար Ստալինը հանդես եկավ ելույթով, որը հեռարձակվեց ռադիոյով, իսկ ավելի ուշ թռուցիկների տեսքով բաժանվեց օկուպացված տարածքներին։ Պաշտոնական մասից հետո դահլիճում տեղի ունեցավ տոնական համերգ՝ օպերային երգիչներ Իվան Կոզլովսկու և Մաքսիմ Միխայլովի մասնակցությամբ։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Հիշում եմ, թե ինչպես նրան [Ստալինին] հաջողվեց 1941 թվականի աշնանը փոխել տրամադրությունները կուսակցական և խորհրդային ապարատում։ Ի վերջո, ամեն ինչ ավելի վատ էր, քան երբևէ այն ժամանակ։ Մոսկվայի մոտ մի գերմանացի է, քաղաքը ռմբակոծվում է. Հոկտեմբերին տեղի ունեցավ հաստատությունների զանգվածային տարհանում, որն ավելի շատ նման էր հրմշտոցի։ Ինքը՝ Ստալինը, ինչպես ինձ ասացին, պատրաստվում էր մեկնել Կույբիշև։ Ես հասա կայարան, քայլեցի գնացքով, բայց հետո միտքս փոխեցի ու վերադարձա Կրեմլ։ Եվ հանկարծ նոյեմբերի 6-ին` Հոկտեմբերյան հեղափոխության տարեդարձի կապակցությամբ հանդիսավոր հանդիպում Մայակովսկայա մետրոյի կայարանում... Եվ հաջորդ օրը մի ընկեր վազելով մոտեցավ ինձ և ասաց. «Գնանք Կարմիր հրապարակ, շքերթն է. պատրաստվում է այնտեղ սկսել»։ Ի վերջո, Կրեմլում աշխատելով, մենք չգիտեինք, որ շքերթ է պատրաստվում։ Ձյունը առատ ու թանձր էր, գերմանական ինքնաթիռները չէին կարող հարձակվել, և հաճելի էր դիտել, թե ինչպես են պիտանի, ուժեղ զինվորները գնում ուղիղ ճակատ։ Նա երկու օրում փոխեց ողջ երկրի տրամադրությունը- ԽՍՀՄ ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի քարտուղարության ղեկավարի տեղակալ Միխայիլ Սմիրտյուկով |  |

1941 թվականի հոկտեմբերին դիրիժոր Վասիլի Ագապկինը ստանձնեց ՆԿՎԴ զորքերի Ֆ. Ձերժինսկու անվան Առանձին մոտոհրաձգային դիվիզիայի (OSDON) նվագախմբերի ղեկավարի պաշտոնը։ Նոյեմբերի սկզբին Մոսկվայի ռազմական հրամանատարը խնդրեց Ագապկինին կազմակերպել համատեղ նվագախումբ Մոսկվայում տեղակայված երաժշտական ​​խմբերից։ Գլխավոր նվագախմբի դիրիժոր նշանակվեց Կապելմայստեր Ագապկինը, միաժամանակ երաժիշտներից ոչ ոք չգիտեր պատրաստման իրական նպատակի մասին։ Փորձերն անցկացվել են նախ զորանոցում, ապա՝ Մանեժում։ Համակցված նվագախումբը կազմում էր մոտ 200 հոգի և բաղկացած էր 1-ին, 2-րդ, 3-րդ և 10-րդ գնդերի խմբերից, դիվիզիայի հեծելազորային գնդից, Լեոնիդ Կրասինի մոսկովյան ականանետային հրետանային դպրոցից և Մոսկվայի ռազմական օկրուգից։ Գորկու նվագախումբը նույնպես ուղարկվեց Մոսկվա։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Համակցված նվագախմբի փորձին բազմաթիվ երաժիշտներ են ժամանել՝ հրացաններով, հակագազերով, նռնակներով կախվել։ Իհարկե, ոչ ոք չգիտեր ու չպետք է իմանար, որ շքերթ է լինելու։ Մարշալ Ս. Մ. Բուդյոննին և քաղաքի հրամանատար գեներալը ժամանել են փորձի հենց սկզբում- Երաժիշտ Ստեյսկալ, Վյաչեսլավ Իոսիֆովիչ, Վյաչեսլավ Ստեյսկալ |  |

Խորհրդային Միության մարշալ Սեմյոն Բուդյոննին, ով նախկինում բազմաթիվ շքերթներ էր կազմակերպել և լավ գիտեր երթային երաժշտությունը, անձամբ ընտրեց չորս երթ Ագապկինի առաջարկած ստեղծագործություններից։ Խորհրդային բանակին հաղթանակի ոգեշնչում էին Սեմյոն Չեռնեցկու «Շքերթ» և «Լենինի կանչը», «Հերոսը» և «Սլավոնին հրաժեշտը» երթերը, որոնք նախատեսվում էր իրականացնել երկու անգամ՝ սկզբին և վերջում։ շքերթ. Համակցված նվագախումբն ունեցել է երեք փորձ, վերջինը` նոյեմբերի 6-ին։

Շքերթը տեղափոխվեց սովորականից երկու ժամ շուտ, այն պետք է տեղի ունենար 1941 թվականի նոյեմբերի 7-ին առավոտյան ժամը 8-ին սովորական առավոտյան ժամը 10-ի փոխարեն։ Այդ մասին Ստալինն անձամբ է հայտնել Կենտկոմի քաղբյուրոյի անդամներին, Մոսկվայի կոմիտեի և Մոսկվայի քաղաքային կոմիտեի քարտուղարներին Մոսկվայի խորհրդի նիստից հետո, իսկ ստորաբաժանումների հրամանատարներն իմացել են առաջիկա իրադարձության մասին ժամը 23:00-ի սահմաններում. Կարմիր հրապարակ հրավիրված աշխատողները շքերթի ժամը ստացել են երթից երեք ժամ առաջ։ «Թայֆուն» գործողության սկզբից ի վեր գերմանացիները պարբերաբար ռմբակոծում էին մայրաքաղաքը, ուստի շքերթը վտանգի տակ էր. 1941 թվականի աշնանը հարձակումներն ավելի ինտենսիվ դարձան, բարձր պայթուցիկ ռումբերը պայթեցին Կրեմլի մոտ։ Նոյեմբերի 5-ին խորհրդային ավիացիան Գեորգի Ժուկովի հրամանով իրականացրեց գերմանական օդանավակայանների կանխարգելիչ ռմբակոծում։ Չնայած դրան, նոյեմբերի 6-ի կեսօրին 250 գերմանական ինքնաթիռ գրոհել է մայրաքաղաքը։ ՀՕՊ-ի օդաչուների աշխատանքի շնորհիվ թշնամու ոչ մի ինքնաթիռ չհասավ թիրախին, խոցվեց 34 շուրջ ինքնաթիռ։

Նոյեմբերի 7-ի եղանակի ճշգրիտ կանխատեսում հնարավոր չեղավ կազմել, քանի որ քաղաքի արևմուտքում գտնվող բոլոր օդերևութային կայաններն արդեն օկուպացված էին հակառակորդի կողմից։ Շքերթի նախօրեին Տիմիրյազևի ակադեմիայի օդերևութաբանները՝ Վիտոլդ Վիտկևիչի գլխավորությամբ, կանխատեսել էին ցածր ամպեր և ձյուն, ինչը կկանխի քաղաքի ռմբակոծումը։ Չնայած ձնաբքիը՝ Մոսկվայի հակաօդային պաշտպանությունը 25 րոպեանոց շքերթը պաշտպանելու համար լիակատար զգոնության մեջ էր։ Քաղաքում կար 35 բուժկետ՝ շտապօգնության տասը մեքենայով։ Կարմիր հրապարակի մոտակայքում գտնվող շենքերի, ճանապարհների, գազի և էլեկտրական ցանցերի հրդեհի կամ փլուզման դեպքում մոբիլիզացվել է հինգ վերականգնողական խումբ, մեկ տասնյակ հրշեջներ և այլ հատուկ տեխնիկա։ Շքերթի նախորդ գիշերը անվտանգության աշխատակիցները և տեխնիկական անձնակազմը ստուգել և կնքել են Վլադիմիր Լենինի դամբարանի տարածքը։ Ստալինի անձնական պատվերով բացվել և վառվել են Կրեմլի աստղերը։ Շքերթի անվտանգությունն ապահովում էին մայրաքաղաքի տրամադրության տակ գտնվող բոլոր հասանելի, բայց փոքր ուժերը։ Այսպիսով, Կրեմլի հրամանատարն իր տրամադրության տակ ուներ միայն գնդի դպրոցի զինվորականներ, մինչդեռ գնդի հրամանատարը գտնվում էր «Ցար զանգի» տակ գտնվող հրամանատարական կետում։ Առավոտյան ժամը 5-ին զորքերի շարասյունները և հրավիրված հյուրերը շարժվեցին դեպի Կրեմլ։

### Շքերթի անցկացում

Զորքերը շարժվում են Կարմիր հրապարակով
Զորահանդեսը սկսվեց 1941 թվականի նոյեմբերի 7-ին առավոտյան ժամը 8-ին։ Երթը ղեկավարում էր զորավար Պավել Արտեմևը։ Շքերթը պետք է ընդուներ գեներալ Գեորգի Ժուկովը, որի զորքերը իրականացնում էին մայրաքաղաքի պաշտպանությունը։ Սակայն Ժուկովը ստիպված է եղել մնալ հրամանատարական կետում, իսկ Կարմիր հրապարակում նրան փոխարինել է մարշալ Սեմյոն Բուդյոննին։ Դամբարանի հարթակում տեղակայվել են Իոսիֆ Ստալինը, Վյաչեսլավ Մոլոտովը, Լազար Կագանովիչը, Անաստաս Միկոյանը, Լավրենտի Բերիան, Գեորգի Մալենկովը, Ալեքսանդր Շչերբակովը, Նիկոլայ Կուզնեցովը, Ալեքսեյ Կոսիգինը և այլ պետական ​​գործիչներ։ Բացի բանվորների և աշխատակիցների ներկայացուցիչներից, շքերթին հրավիրված էին օտարերկրյա թղթակիցներ, որոնք նստած էին տրիբունալի երկու կողմերում գտնվող հյուրերի տրիբունաներում։ 


1. Զորքերի շրջանցում – 5 րոպե, 2. Ելույթ – 5 րոպե, 3. Հրավառություն - 1 րոպե 20 վայրկյան
Ընթացք.
4. Հետևակ - 30 րոպե,
5. Հեծելազոր՝ 3 րոպե,
6. Մեխանիզացված հրետանի՝ 5 րոպե,
7. Տանկեր - 10 րոպե,
Ընդամենը։
1 ժամ 1 րոպե 20 վայրկյան,
Մասնակցել են.
Հետևակ՝ 69 գումարտակ, 19044 հոգի,
Միլիցիա՝ 20 գումարտակ, 5520 հոգի,
Հեծելազոր՝ 6 սակրավոր և 1 սայլային էսկադրիլիա՝ 546 հոգի,
Տանկեր՝ 146 միավոր, 480 մարդ,
Հրետանային - 140 հրացան, 216 մարդ։

1941 թվականի նոյեմբերի 7-ի շքերթի մասին մայրաքաղաք Սինիլովի զորահրամանատարի զեկույցից 

Ինչպես հիշեց Ստալինի անվտանգության պետ Նիկոլայ Վլասիկը, սկզբում շքերթը ռադիոյով պետք է հեռարձակվեր միայն Մոսկվայի հրապարակներում։ Սակայն պետության ղեկավարի անունից այն տարածվեց ողջ աշխարհի վրա։ Շքերթը սկսվեց մարշալ Բուդյոննիի ողջույնով, ով ձիով դուրս եկավ Սպասկայա աշտարակի դարպասներից՝ զանգերի ձայնի ներքո։ Իոսիֆ Ստալինի ելույթից հետո Ագապկինի գլխավորած միացյալ նվագախումբը սկսեց նվագել «Ինտերնացիոնալը», և հրազենային ողջույնը տեղի ունեցավ Սոֆիյսկայայի ամբարտակում։ Զորքերի հանդիսավոր շարժումը սկսվեց Շքերթի երթի հնչյունների ներքո։ Երթը բացեցին Լ.Բ.Կրասինի անվան Մոսկվայի 1-ին Կարմիր դրոշի հրետանային դպրոցի կուրսանտները, որին հաջորդեցին ՌԽՖՍՀ Գերագույն խորհրդի անվան դպրոցի և շրջանային ռազմաքաղաքական դպրոցի գումարտակները, ինչպես նաև միավորված գումարտակները։ Դրան հաջորդեցին Միխայիլ Ֆրունզեի անվան 332-րդ Իվանովո հրաձգային դիվիզիայի գնդերը, ՆԿՎԴ-ի առանձին հատուկ նշանակության մոտոհրաձգային բրիգադի 1-ին գունդը, Մոսկվայի և Մոսկվայի շրջանի ՆԿՎԴ մարտական ​​մոտոհրաձգային գունդը, Մոսկվայի ռազմածովային ուժերը։ անձնակազմը, Մոսկվայի ռազմական օկրուգի և Մոսկվայի պաշտպանական գոտու ռազմական խորհրդի հատուկ գումարտակը և այլն։ Շքերթին ընդհանուր առմամբ մասնակցել է 69 հետեւակային գումարտակ։ Կարմիր հրապարակով պարզած պաստառներով քայլում էին հրետանավորներ, հետևակայիններ, հակաօդային գնդացիրներ և նավաստիներ։ Նրանցից հետո եկան հեծելազորը, գնդացրային սայլերը, ինչպես նաև 160 տանկ՝ 31-րդ և 33-րդ տանկային բրիգադների КВ-1, Т-34, Т-60 և БТ-7։ Եթե ​​Կույբիշևում երթին մասնակցել են Տ-26 և Տ-38 տանկերի հնացած տեսակներ, ապա Մոսկվայում նոր մոդելներ են օգտագործվել, որից հետո դրանք ուղարկվել են ռազմաճակատ։ Ստալինի հրամանով գործարանից անմիջապես ժամանել է KV-1 ծանր տանկերի գումարտակ։

Տանկեր փողոցում, Գորկին շքերթից առաջ
Երկու տանկերը, որոնք բարձրացրել էին շարասյունի հետևի մասը, հասնելով ամբիոնին, շրջվեցին և շարժվեցին հակառակ ուղղությամբ. գաղտնի զեկույցում նշվում էր, որ. «Աջ կողմին հետևելու պատճառը որոշելիս պարզվել է, որ այդ տանկերը հատկացվել են հերթապահության համար, բայց ոչ Կարմիր հրապարակի տարածքում»։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Մոսկվայի Կարմիր հրապարակում անցկացված զորահանդեսը վստահություն ներշնչեց խորհրդային ժողովրդի մեջ. բոլորը հասկացան, որ եթե նման ծանր իրավիճակում, երբ թշնամին Մոսկվայի պատերի մոտ է, իսկ մայրաքաղաքը ավանդաբար նշում է Հոկտեմբերյան հեղափոխության տարեդարձը, դա նշանակում է. թշնամին քաղաքը չի վերցնի.։- Պատերազմի մասնակից, հուշագիր Պյոտր Իոնոչկին |  |

Ընդհանուր առմամբ, մեկ ժամում Կարմիր հրապարակով անցավ 28,467 մարդ, այդ թվում՝ 69 գումարտակ՝ 19,044 հետևակով, 6 սակրավոր և 546 հեծելազորից բաղկացած 1 սայլ էսկադրիլիա, 5 մոտոհրաձգային գումարտակ՝ 732 հրաձիգներից և գնդացրորդներից, 2165 հրետանավոր, 450 տանկիստ, 5520 աշխարհազոր՝ 20 գումարտակներից։ Շքերթի ժամանակ օգտագործվել է 16 սայլ, 296 գնդացիր, 18 ականանետ, 12 զենիթային գնդացիր, 140 հրանոթ և 160 տանկ։ Վարկածներից մեկի համաձայն՝ շքերթի ժամանակ զինտեխնիկա է մատակարարվել ռազմաճակատ անհապաղ մոբիլիզացիայի դեպքում։ Մեկ ուրիշի համաձայն՝ անվտանգության նկատառումներից ելնելով զինվորներից առգրավվել է զինամթերք, իսկ տանկերից ու հրետանու միջից արկեր են հանվել։

Զորքերի ճանապարհում դեպի ճակատ
Խորհրդային զորքերը գրավեցին Մոսկվորեցկի կամրջից մինչև Պատմական թանգարան ընկած տարածքը։ Վատ եղանակը խանգարել է 300 պատրաստված մարտական ​​ինքնաթիռների մասնակցությանը։ Հանդիսավոր երթը տևեց 61 րոպե 20 վայրկյան և ավարտվեց 9։ 30 րոպեին։ Շքերթից հետո բազմաթիվ տանկային և մոտոհրաձգային ստորաբաժանումներ ուղարկվեցին Մոսկվայի արևմտյան ճակատ և բաշխվեցին ստորաբաժանումների միջև։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Խուճապը սարսափելի էր․ Եվ այնուամենայնիվ Մոսկվան աշխատեց. Աշխատել է Կրասնայա Պրեսնյա։ Հոկտեմբերի երկու շաբաթը և նոյեմբերին մեկ շաբաթը սպասում էր։ Անվերջ ռմբակոծություններ, ամենուր հրդեհներ, զոհեր. Նոյեմբերի 7-ին մենք հասանք Կարմիր հրապարակ և ռադիոյով լսեցինք Ստալինին։ Եվ դա շրջադարձային էր։- Պոպովայի և Նինա Վասիլևնայիի հուշերից։ |  |

Ստալինի ելույթը և նկարահանումները
---------------------------------

Հակառակ հաստատված ավանդույթի՝ նոյեմբերի 7-ին ելույթ ունեցավ անձամբ Իոսիֆ Ստալինը, ով նախկինում ելույթ չէր ունեցել շքերթներին։ Ժամանակակիցների հիշողությունների համաձայն՝ առավոտյան Ստալինը գլխազարդ էր ընտրում, որը պետք է կրեր զորահանդեսին։ Քանի որ առատ ձյուն էր տեղում և մայրաքաղաքում սառնամանիք էր, նրա անձնական պահակախմբի պետն առաջարկեց ձմեռային գլխարկ հագնել, սակայն Ստալինը հրաժարվեց. «...ռազմաճակատում դեռ ոչ բոլոր զինվորներն ու հրամանատարները ձմեռային համազգեստ են ստացել, և ի՞նչ կտեսնեն, երբ բացեն թերթերը շքերթի մասին զեկույցով։ Նրանց առաջնորդը տաքացավ։ Եկեք գլխարկ ունենանք»։ Մեկ այլ վարկածի համաձայն՝ Ստալինը ընտրել է իր սիրելի գլխարկը՝ հորթի մորթուց պատրաստված ականջակալներով։ Գերագույն գլխավոր հրամանատարը պաշտպաններին դիմեց բաժանման խոսքով ու երախտագիտությամբ. Նա համեմատեց 1941 թվականը Քաղաքացիական պատերազմի դժվարին տարիների հետ և վստահեցրեց մոտալուտ հաղթանակի մասին զավթիչի նկատմամբ։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ընկերներ, Կարմիր բանակի և Կարմիր նավատորմի տղամարդիկ, հրամանատարներ և քաղաքական աշխատողներ, պարտիզաններ և պարտիզանուհիներ։ Ամբողջ աշխարհը քեզ նայում է որպես ուժի, որը կարող է ոչնչացնել գերմանական զավթիչների գիշատիչ հորդաները։ Եվրոպայի ստրկացած ժողովուրդները, որոնք ընկել են գերմանական զավթիչների լծի տակ, ձեզ նայում են որպես իրենց ազատագրողների։ Ազատագրական մեծ առաքելությունը ձեր բաժինն է ընկել։ Արժանի եղեք այս առաքելությանը։ Ձեր մղած պատերազմը ազատագրական պատերազմ է, արդար պատերազմ։ Թող մեր մեծ նախնիների խիզախ կերպարը ձեզ ոգեշնչի այս պատերազմում։ |  |

Ըստ պատմաբան Յու Վ. Եմելյանովի, Ստալինի ելույթը շքերթի գագաթնակետն էր, մինչդեռ գերմանացիները կանգնած էին Մոսկվայից մի քանի կիլոմետր հեռավորության վրա։

Կենտրոնական լրատվական ստուդիայի օպերատորները նկարահանել են շքերթից նկարներ, նրանց թվում էին Ի.Բելյակով, Մ.Բերով, Գ.Բոբրով, Տ.Բունիմովիչ, Պ.Կասատկին, Ա.Լեբեդև, Մ.Սուխովա, Մ.Տրոյանովսկի, Վ.Ցեսլյուկ, Վ.Շտատլանդ, Ա.Շչեկուտև, Ա.Էլբերտ և ուրիշներ։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | 1941 թվականի նոյեմբերի 7-ի առավոտը ցրտաշունչ էր։ Կինոստուդիայի բակը մարդաշատ է... Շքերթ կլինի՞։ ... Նկարահանումների թույլտվություններ չկան, Կարմիր հրապարակի անցումներ չկան... Եվ հանկարծ ինչ-որ մեկը հայտնում է. Մանեժնայը շրջափակված է, անհնար է անցնել, իջնում ​​ենք մեքենայից։ Ինչպե՞ս շարունակել առանց անցագրի։ Մենք դուրս ենք վազում փողոցի մեջտեղը և մեջքով դեպի շղթան սկսում ենք կրակել մարտիկների մոտեցող շարասյունին. նահանջելով՝ շարունակում ենք կրակել շարժման մեջ։ Հաշվարկը ճիշտ է. նման կարևոր նկարահանումներում ներգրավված օպերատորներից ոչ ոք տոմս չի խնդրում։ Զորքերի անցումը հանվել է... Վերջին շրջափակը՝ նորից մեր մեթոդով ենք... թափանցում ենք Կարմիր հրապարակ։ Հենց այնտեղ աշխատում են օպերատորներ, որոնց, պարզվում է, ստուդիայից մեր դուրս գալուց անմիջապես հետո կտրոններ են տվել, և նրանք մեզնից առաջ են եղել։ Այնուամենայնիվ, Ստալինի ելույթը չնկարահանված մնաց։ |  |

Վավերագրական ֆիլմ առանց Ստալինի ելույթի
Ավելի ուշ հրապարակված փաստաթղթերի համեմատության հիման վրա ենթադրվում է, որ Ստալինի անվտանգության պետ Նիկոլայ Վլասիկը մեղավոր է, որ ժամանակին չի ապահովել օպերատորների խմբի ժամանումը։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ինչ-որ մեկը խաբեց... Անցաթուղթները ստացանք գիշերվա երկուսին։ Հարցս հետևյալն է՝ վաղը ե՞րբ։ Պատասխան՝ 7:30-ին ստուդիայում... Առավոտյան քիչ էր մնում քնեի։ Ես վեր թռա, և ժամը 7:20 էր: Ավտոտնակում կա պիկապ մեքենա։ ... Համենայն դեպս, ես զանգեցի... Անյայի քարտուղարուհու հանգիստ ձայնը. «Այո, դեռ ոչ մի առանձնահատուկ բան...» Ես գնում եմ ստուդիա (Պոլյանկայից)։ Ճանապարհին շրջանցում եմ Ղրիմի կամրջով։ Չթողեցին, որ անցնեմ Կամեննի... Ձյուն է գալիս... Եվ հանկարծ մառախուղի ու ձյան միջով պայթեցին հաղորդավարի ձայնը և Կարմիր հրապարակի ձայները... Ես սեղմում եմ արագացուցիչը մինչև սահմանը... Ժամը 8:05 ստուդիայում։ Օպերատորները դուրս են գալիս դարպասից և դուրս վազում… Լեբեդևին ու Շչեկուտևին անմիջապես նստեցրի իմ պիկապը։ Ես թռչում եմ իմ պիկապ մեքենայով գրեթե հենց հրապարակ։ Մենք այն գցում ենք Զաբելինսկի պրոեզդի մոտ (այժմ՝ Կրեմլյովսկի պրոեզդ)… Հետևակն արդեն անցել է։ Սուխովային հաջողվել է հանել պոչը։ ... Նկարահանում եմ հեծելազոր, տանկեր... Ձյուն է գալիս մեծ փաթիլներով։ Բայց Ստալինը խոսեց, և ոչ ոք դա չնկարահանեց....- Տրոյանովսկի, Մարկ Անտոնովիչի գրքից «...Դարի հետ հավասար» 2004 թ. |  |

Ըստ Մ.Տրոյանովսկու, կինոխմբի ստուդիա վերադառնալուց անմիջապես հետո Լ.Վառլամովի մոտ է եկել ՆԿՎԴ սպա Մատյունինը և տարել Բոլշևիկների համամիութենական կոմունիստական ​​կուսակցության Մոսկվայի մարզկոմի առաջին քարտուղար Ա.Շչերբակովի մոտ։ Շուտով այնտեղ գնաց նաև ստուդիայի տնօրեն Գ.Կանսելսոնը։ Նրանց տեղեկացրին, որ մեծ նշանակություն են տալիս Ստալինի ելույթին Կարմիր հրապարակում և պարտավոր են ամեն գնով այն ներառել ֆիլմի մոնտաժում։ Մեկ շաբաթ անց տեղի ունեցավ ստուդիայի ղեկավարության նոր այցը Շչերբակով։

Ստալինի ելույթը, նկարահանվել է շքերթից հետո

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Նոյեմբերի 17-ին Ստալինին Կրեմլում նկարահանելու որոշում է ստացվել։ Ինձ ու Վարլամովին հանձնարարեցին։ 20-ին մեզ տրվեց ելույթի տեքստը Ստալինի անձնական գրառումներով այն վայրերի մասին, որոնք անպայման պետք է ներառվեն նկարում։ Նկարահանումները տեղի կունենան Կրեմլի սրահներից մեկում, որտեղ կպատրաստեն դեկորացիայի մակետ՝ Դամբարան՝ Կրեմլի պատի ֆոնին։ Նյարդային սպասումով ես ու Վառլամովը օրերով հերթապահում էինք։- Տրոյանովսկի, Մարկ Անտոնովիչի գրքից «...Դարի հետ հավասար» 2004 թ. |  |

Կրակոցներն իրականացվել են նոյեմբերի 27-ին Կրեմլի մեծ պալատի Սուրբ Գեորգի սրահում։ Վերակառուցված ներկայացման լուսանկարը տպագրվել է «Պրավդա» թերթում 1941 թվականի դեկտեմբերի 12-ին։ Նկարահանված նյութն առաջին անգամ ներառվել է «XXIV Հոկտեմբեր. Ստալինի ելույթը»։ Ստալինի ելույթով շքերթի կադրերը հետագայում ներառվել են Լ.Վարլամովի և Ի.Կոպալինի «Գերմանական զորքերի պարտությունը Մոսկվայի մոտ» վավերագրական ֆիլմում, որը 1943 թվականին ստացել է Օսկար լավագույն վավերագրական ֆիլմի համար։ Այս ֆիլմը ցուցադրվել է ռազմաճակատի զինվորներին՝ բարոյական ոգին պահպանելու համար։ Ամերիկայում տարածելու համար ֆիլմը վերամոնտաժվեց և կոչվեց Moscow Strikes Back («Մոսկվան հակահարված է տալիս»)։ Ֆիլմի ցուցադրումն արտերկրում ուներ քաղաքական նշանակություն և ընկալվեց որպես պատերազմի մեջ ԱՄՆ-ի մուտքի փաստարկ։

Շքերթի իմաստը
-------------

Խորհրդային փոստային նամականիշ նոյեմբերի 7-ի շքերթով
Երթը նախորդ շքերթներից տարբերվում էր նրանով, որ զինտեխնիկան հագեցած էր ամբողջ զինամթերքով։ Հրետանային ստորաբաժանումները Կարմիր հրապարակ են ժամանել անմիջապես կրակային դիրքերից և շքերթից հետո մեկնել ռազմաճակատ։ Շքերթը բարձրացրել է զինվորականների և բնակչության մարտական ոգին։ Շատ ժամանակակիցների համար Հոկտեմբերյան հեղափոխության տարեդարձի նշումը պատերազմական պայմաններում անակնկալ էր, և առաջին գծի զինվորներն ու ներքին ճակատի աշխատակիցները դա համարեցին նշան, որ Մոսկվան կարող է գոյատևել։

Զորահանդեսն ուներ միջազգային նշանակություն և նպաստեց ԽՍՀՄ հեղինակության բարձրացմանը։ Բրիտանական News Chronicle թերթը գրություն է հրապարակել. «Մոսկվայում սովորական ավանդական շքերթի կազմակերպումը այն ժամանակ, երբ քաղաքի ծայրամասերում թեժ մարտեր են ընթանում,  խիզախության հիանալի օրինակ է»։ Սերբիայի Ուժիցե քաղաքում շքերթի օրը, ի նշան խորհրդային ժողովրդի հետ համերաշխության, Հոկտեմբերյան հեղափոխության պատվին տեղի ունեցավ սերբ հայրենասերների երթ։

Վերակառուցում
-------------

Խորհրդային փոստային նամականիշ Կոնստանտին Յուոնի «Շքերթ Մոսկվայի Կարմիր հրապարակում 1941 թվականի նոյեմբերի 7-ին» նկարով, 1975 թ.
Խորհրդային հետպատերազմյան շրջանում Կարմիր հրապարակում կանոնավոր կերպով անցկացվում էին հանդիսավոր շքերթներ՝ ի պատիվ Հոկտեմբերյան հեղափոխության տարեդարձի։ Վերջինը տեղի է ունեցել 1990 թվականի նոյեմբերի 7-ին։ 1941 թվականի նոյեմբերի շքերթի վետերանների երթը առաջին անգամ անցկացվել է Ռուսաստանում 2000 թվականին։ 2003 թվականին՝ Ռազմական փառքի օրը, Մոսկվայի կառավարությունը հանդիսավոր երթ կազմակերպեց մանկապատանեկան հասարակական կազմակերպությունների անդամների, կուրսանտների և Սուվորովի ուսանողների մասնակցությամբ։ Երկու տարի անց Հոկտեմբերյան հեղափոխության տարեդարձը նշվեց երթով և պատերազմական տեխնիկայի ու մեքենաների ցուցադրությամբ։ Այդ ժամանակից ի վեր Կարմիր հրապարակում ամեն տարի անցկացվում է 1941 թվականի շքերթի վերարտադրումը։ 2017 թվականին Մոսկվայի փողոցներից մեկն անվանակոչվել է ի պատիվ գեներալ Պավել Արտեմևի, ով ղեկավարել է պատմական շքերթը։ Մեկ տարի անց՝ զորահանդեսի 77-րդ տարեդարձին, Կարմիր հրապարակում բեմադրվեց թատերական պատմական վերակառուցում. երթի մասնակիցները կրում էին 1941 թվականի խորհրդային զինվորական համազգեստ՝ հրազենի կրկնօրինակներով։

Հիշողություն
------------

Շքերթը ցուցադրվում է «Մոսկվայի ճակատամարտը» (1985) խորհրդային կինոէպոսում։

Ամեն տարի նոյեմբերի 7-ին, սկսած 2005 թվականից, ի պատիվ 1941 թվականի նոյեմբերի 7-ին Կարմիր հրապարակում անցկացված զորահանդեսի, նշվում է Ռուսաստանի ռազմական փառքի օրը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Минобороны России опубликовало архивные документы о подготовке и проведении исторического парада на Красной площади, который состоялся 7 ноября 1941 года. Արխիվացված 2020-11-06 Wayback Machine Официальный сайт Министерства обороны Российской Федерации // function.mil.ru (7 ноября 2020 года)
2. 1 2 3 4  Историко-познавательный раздел «7 ноября 1941. Москва. Красная площадь». — 7 ноября − памятная дата отечественной военной истории. В этот день в 1941 году состоялось сразу несколько военных парадов в честь 24-й годовщины Великой Октябрьской социалистической революции. Несмотря на тяжелейшее положение на фронте, военные парады советских войск в Москве, Куйбышеве и Воронеже показали высокую твёрдость духа бойцов и командиров Красной Армии, и вдохновили миллионы наших соотечественников встать на защиту Родины. В сегодняшней подборке архивных документов из фондов ЦА МО РФ − некоторые детали подготовки и проведения этих уникальных военных парадов 1941 года. Արխիվացված 2020-11-06 Wayback Machine Официальный сайт Министерства обороны Российской Федерации // parade1941.mil.ru (7 ноября 2020 года)
3. ↑  Минобороны раскрыло секретное название парада 1941 года в Москве. Արխիվացված 2020-11-06 Wayback Machine РИА «Новости» // ria.ru (7 ноября 2020 года)
4. ↑  Захарченко, 2015
5. ↑  «Военные парады в суровом 1941 году. Москва, Воронеж, Куйбышев. — К 70-летию Победы!» (ռուսերեն). Сайт общественной организации «Союз ветеранов дальней авиации» // da-sv.ru. 2015. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ օգոստոսի 14-ին. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 14-ին.
6. ↑  Девятов, 2010
7. ↑  Бушуева, 2012, էջ 155—156
8. ↑  Бушуева, 2012, էջ 153
9. ↑  Лубянка, 2002, էջ 17
10. ↑  Евгений Жирнов (2005 թ․ հոկտեմբերի 10). ««Бегство с препятствиями»» (ռուսերեն). «Коммерсантъ-Власть» // kommersant.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ օգոստոսի 30-ին. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 15-ին.
11. ↑  Сергей Варшавчик (2016 թ․ նոյեմբերի 7). «Парад в ноябре 1941-го: пример мужества и отваги» (ռուսերեն). РИА «Новости» // ria.ru. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 11-ին.
12. ↑  Леонид Млечин (2011 թ․ հոկտեմբերի 12). «Чёрный октябрь» (ռուսերեն). «Новая газета» // novayagazeta.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մայիսի 14-ին. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 15-ին.
13. 1 2  Девятов, 2010, էջ 98
14. ↑  Сергей Варшавчик (2017 թ․ նոյեմբերի 6). «Девять фактов о параде 7 ноября 1941 года» (ռուսերեն). Сайт журнала «Фома» // foma.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ փետրվարի 22-ին. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 15-ին.
15. ↑  Леонид Масловский (2016 թ․ փետրվարի 18). «Бешенство Гитлера: как парадом 1941 года Сталин издевался над фашистами» (ռուսերեն). Официальный сайт телеканала «Звезда» // tvzvezda.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ մայիսի 7-ին. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 15-ին.
16. 1 2  Тарнов, 1989
17. 1 2 3  Цветков, 2011, էջ 42
18. ↑  Сенявская, 2011, էջ 62
19. ↑  Цветков, 2011, էջ 40
20. ↑  Сергей Варшавчик (2016 թ․ նոյեմբերի 7). «Парад в ноябре 1941-го: пример мужества и отваги» (ռուսերեն). РИА «Новости» // ria.ru. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 11-ին.
21. 1 2 3 4  Сенявская, 2011, էջ 55
22. ↑  Цветков, 2011, էջ 41
23. ↑  Жиляев, 2010, էջ 14
24. ↑  Власик, 2013, էջ 56
25. ↑  Фёдор Маслов (2004 թ․ մայիսի 7). «Концерт на станции «Маяковская»» (ռուսերեն). Официальный сайт газеты «Труд» // trud.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մայիսի 15-ին. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 16-ին.
26. 1 2 3  Владимир Соколов (2011). «Парад 41-го. С «Прощанием славянки» уходили на фронт» (ռուսերեն). Журнал «Международная жизнь» // interaffairs.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ ապրիլի 6-ին. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 13-ին.
27. ↑  «Энциклопедия. История войн. — Военный парад на Красной площади в Москве 7 ноября 1941 года стал великолепным примером мужества и отваги» (ռուսերեն). Официальный сайт Министерства обороны Российской Федерации // encyclopedia.mil.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հունվարի 7-ին. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 30-ին.
28. ↑  Девятов, 2010, էջ 96
29. ↑  Сергей Варшавчик (2016 թ․ նոյեմբերի 7). «Парад в ноябре 1941-го: пример мужества и отваги» (ռուսերեն). РИА «Новости» // ria.ru. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 11-ին.
30. ↑  Сергей Варшавчик (2017 թ․ նոյեմբերի 6). «Девять фактов о параде 7 ноября 1941 года» (ռուսերեն). Сайт журнала «Фома» // foma.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ փետրվարի 22-ին. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 15-ին.
31. ↑  Сергей Варшавчик (2017 թ․ նոյեմբերի 6). «Девять фактов о параде 7 ноября 1941 года» (ռուսերեն). Сайт журнала «Фома» // foma.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ փետրվարի 22-ին. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 15-ին.
32. 1 2  Гусляров, 2003, էջ 397
33. ↑  Лубянка, 2002, էջ 95—96
34. ↑  Жиляев, 2010, էջ 15
35. 1 2 3  Бушуева, 2012, էջ 154
36. ↑  Лубянка, 2002, էջ 94—95
37. ↑  Девятов, 2010, էջ 137
38. 1 2  Жиляев, 2010, էջ 16
39. ↑  Сергей Варшавчик (2016 թ․ նոյեմբերի 7). «Парад в ноябре 1941-го: пример мужества и отваги» (ռուսերեն). РИА «Новости» // ria.ru. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 11-ին.
40. ↑  «150-летие Западного военного округа» (ռուսերեն). Министерство обороны Российской Федерации. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հունվարի 1-ին. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 30-ին.
41. ↑  Сенявская, 2011, էջ 67—68
42. 1 2 3 4  «70 лет назад военный парад на Красной площади в Москве стал великолепным примером мужества и отваги» (ռուսերեն). Министерство обороны Российской Федерации. 2011 թ․ նոյեմբերի 7. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ մայիսի 22-ին. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 14-ին.
43. ↑  Москва, 1980, էջ 489
44. ↑  «Мультимедиа Минобороны» (ռուսերեն). Министерство обороны Российской Федерации. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ հունիսի 19-ին. Վերցված է 2022 թ․ հուլիսի 23-ին. `{{cite web}}`: Check `|url=` value (օգնություն)
45. ↑  Цветков, 2011, էջ 43—44
46. ↑  Захарченко, 2015, էջ 325
47. ↑  Лубянка, 2002, էջ 96
48. ↑  П. К. Ионочкин. «Кремль во время войны» (ռուսերեն). veteran-fsb.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ մարտի 9-ին. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 30-ին.
49. ↑  Козлов, 1985, էջ 527
50. 1 2  Граздич, 2015, էջ 1519
51. ↑  Дмитрий Павлов (2011 թ․ նոյեմբերի 1). «Не будет только Сталина» (ռուսերեն). НТВ. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ հունիսի 19-ին. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 30-ին.
52. 1 2  Бушуева, 2012, էջ 155
53. ↑  Сенявская, 2011, էջ 56
54. ↑  Цветков, 2011, էջ 44
55. ↑  Синилов, 1952, էջ 3
56. ↑  Н. В. Борисова. «Нина Попова: жизнь как созидание: монография. Война» (ռուսերեն). Память поколений: женщины в битве под Москвой и Великой Отечественной войне, 1941-1945. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հունվարի 1-ին. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 30-ին.
57. ↑  «Речь на Красной площади 7 ноября 1941 года И. В. Сталин» (ռուսերեն). Марксистский интернет-архив. 2011. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ հուլիսի 17-ին. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 30-ին.
58. ↑  Зинченко Елена, Караваева Надежда, Воронин Николай (2020 թ․ ապրիլի 21). [rossaprimavera.ru/article/ea0e11fd «Сталин взывал к «духу великого Ленина» — это забыто»]. *ИА Красная Весна* (ռուսերեն). Վերցված է 2021 թ․ հունվարի 5-ին. `{{cite web}}`: Check `|url=` value (օգնություն); no-break space character in `|title=` at position 39 (օգնություն)CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
59. 1 2 3  Трояновский А. М. (2017 թ․ դեկտեմբերի 9). «Парад 7 ноября 1941 года. Как это было…». *Музей ЦСДФ* (ռուսերեն). Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 16-ին.
60. 1 2  Гусляров, 2003, էջ 398
61. ↑  Андерсон, 2005, էջ 639
62. ↑  Андрей Сидорчик (2017 թ․ նոյեմբերի 7). «Торжество революции. Как и зачем проводился парад 7 ноября 1941 года» (ռուսերեն). Аргументы и факты. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ նոյեմբերի 19-ին. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 11-ին.
63. ↑  Колоскова, 2012, էջ 158—159
64. ↑  Литвиненко, 2011
65. ↑  Бушуева, 2012, էջ 156
66. ↑  «На Красной площади 7 ноября пройдет реконструкция парада 1941 года» (ռուսերեն). Интерфакс. 2018 թ․ հոկտեմբերի 3. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ դեկտեմբերի 26-ին. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 11-ին.
67. ↑  «Реконструкция легендарного военного парада 1941 года состоялась в Москве» (ռուսերեն). ТАСС. 2018 թ․ նոյեմբերի 7. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ օգոստոսի 28-ին. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 11-ին.
68. ↑  «Реконструкцию парада 1941 года представят на Красной площади» (ռուսերեն). Москва 24. 2018 թ․ հոկտեմբերի 24. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 13-ին. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 11-ին.
69. ↑  «Киноэпопея «Битва за Москву». Военный Парад в Москве, 7 ноября 1941 г.» (ռուսերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ մայիսի 6-ին. Վերցված է 2022 թ․ մայիսի 6-ին.
70. ↑  Грушевой, 1974
71. ↑  «Военный парад на Красной площади в Москве 7 ноября 1941 года». *РИА «Новости» // ria.ru* (ռուսերեն). 2014 թ․ նոյեմբերի 7. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ նոյեմբերի 7-ին. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 30-ին.
72. ↑  «Федеральный закон от 29 декабря 2004 года № 200-ФЗ «О внесении изменений в статью 1 Федерального закона „О днях воинской славы (победных днях) России"»». *Президент России* (ռուսերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մայիսի 29-ին. Վերցված է 2019 թ․ մայիսի 29-ին.
73. ↑  Андрей Сидорчик (2017 թ․ նոյեմբերի 7). «Торжество революции. Как и зачем проводился парад 7 ноября 1941 года» (ռուսերեն). Аргументы и факты. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ նոյեմբերի 19-ին. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 11-ին.
74. ↑  «Федеральный закон от 13 марта 1995 г. № 32-ФЗ «О днях воинской славы и памятных датах России»». *Президент России* (ռուսերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ նոյեմբերի 26-ին. Վերցված է 2022 թ․ փետրվարի 9-ին.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Շքերթ Կարմիր հրապարակում 1941 թվականի նոյեմբերի 7-ին» հոդվածին։ |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | ՌԻԱ տեղեկանք |

 |