**Գաղատա** ( /ɡəˈleɪʃə/, հին հունարեն՝ Γαλατία, *Գալաթիա*, «Գալիա ») հնագույն տարածք էր կենտրոնական Փոքր Ասիա լեռնաշխարհում, մոտավորապես համապատասխանում է ներկայիս Անկարայի և Էսկիշեհիրի նահանգներին, ժամանակակից Թուրքիայում։ Գաղատան կամ Գալաթիան անվանակոչվել է այն Գալերի անունով, որոնք՝ Թրակիայից (տե՛ս Tylis ), մ․թ․ա. Գ դարում ներխոըժել են Փոքր Ասիա և բնակություն հաստատել նրա կենտրոնական գաւառներում՝ Անկիւրա քաղաքի շուրջ։ Գալլերը դարձան Գաղատա երկրամասի իշխող կաստան։ Գաղղաական կամ գալլական ներխուժումները դարձան մէկ այլ արշաւանքի ուղղակի շարունակութիւնը՝ Գալիական ներխուժումերը Բալկաններում 279 մ.թ.ա.: Գաղատան կոչւում էր Արևելքի Գալիա։ Հռոմեացի պատմիչներն ու գրողները դրա բնակիչներին անվանում են *Գալի* ( *Գալեր* կամ *Կելտեր* )։

Աշխարհագրություն
----------------

Գաղատա – Գալաթիան հյուսիսից սահմանակից էր Բիթինիա և Պաֆլագոնիա երկրամասերին, արևելքից ՝ Պոնտոսին, Փոքր Հայքին և ու Կապադովկիային, հարավից ՝ Կիլիկիային և Լիկոնիային, իսկ արևմուտքից ՝ Փռիւգիա– Ֆրիգիային։ Գաղատացոց մայրաքաղաքը Անկիյուրա–Անկիրան էր (այսինքն Անկարան, ներկայումս Թուրքիայի մայրաքաղաքն է)։

Կելտական՝ Սելթիկ Գաղատա
-----------------------

 Գէտերի Գծապատկերների բնօրինակը Գալիայում
« Գալաթացիներ» հասկացությունները հույները սկսեցին օգտագործել Անատոլիայի երեք կելտական ժողովուրդների ՝ տեկտոսաժների, տրոկմիի և տոլիստոբոգիի համար։ Ք.ա. 1-ին դարում *կելտերն* այնքան հելլենացվել էին, որ հույն որոշ գրողներ նրանց անվանում էին *հելլենոգալատայական* (Ἑλληνογαλάται): Հռոմեացիները նրանց անվանում էին *Գալոգրաեցի*։ Չնայած կելտերը, մեծ մասամբ, ինտեգրված էին հելլենիստական Փոքր Ասիային, նրանք պահպանեցին իրենց լեզվական և էթնիկական ինքնությունը։

4-րդ դարում կելտերը թափանցել էին Բալկաններ ՝ շփվելով թրակիացիների և հույների հետ։ 380 մ.թ.ա. նրանք կռվում են հարավային շրջաններում , Դաղմատիա (ներկայիս Խորվաթիա), և խոսակցություններ շրջանառվում շուրջ հնագույն աշխարհին, որ Ալեքսանդր Մակեդոնացին ' Ֆիլիպ II Մակեդոնիայի էր սպանվել է դաշունահարել կելտական ծագման։ Arrian- ը գրում է, որ «Իոնյան ափին հաստատված կելտերը» նրանց թվում էին, ովքեր եկել էին Ալեքսանդր Մեծին դիմավորելու Գետաների դեմ արշավանքի ընթացքում մ.թ.ա. 335 թ. Մի քանի հնագույն պատմություններ նշում են, որ Կելտերը դաշինք են կնքել Սիրակուզացի Դիոնիսիոս I- ի հետ, որը նրանց ուղարկել է մակեդոնացիների կողքին կռվելու Թեբացիների դեմ։ 279 թվին երկու կելտական խմբակցություններ միավորվեցին Բրենուսի ղեկավարության ներքո և սկսեցին հարավային Բուլղարիայից հարավ ձգվել դեպի հունական նահանգներ։ Ըստ Լիվիի, մի զգալի ուժ առանձնացավ այս հիմնական խմբից և շարժվեց դեպի Փոքր Ասիա։

Մի քանի տարի շարունակ Հելլեսպոնտական քաղաքների ֆեդերացիան, ներառյալ Բյուզանդիոնը և Քալկեդոնը, կանխում էին կելտերի մուտքը Փոքր Ասիա։ ընթացքում է իշխանության պայքարի միջև Nikomedes I մասին Բիւթանիա և նրա եղբոր Zipoetes, նախկին վարձու 20000 Գաղատիայի վարձկանների։ Գալաթացիները բաժանվեցին երկու խմբի, համապատասխանաբար Լեոննորիուսի և Լութարիոսի գլխավորությամբ, որոնք անցան համապատասխանաբար Բոսֆորը և Հելլեսպոնտը։ Ք.ա. 277 թվին, երբ ռազմական գործողություններն ավարտվեցին, Գաղատացիները դուրս եկան Նիկոմեդեսի վերահսկողությունից և սկսեցին արշավել Փոքր Ասիայի հունական քաղաքներում, մինչ Անտիոքոսը ամրապնդում էր իր իշխանությունը Սիրիայում։ Այն Galatians looted Cyzikus, ILION, Didyma, Priene, Թիւատիրի և Լավոդիկե վրա Lycus, իսկ քաղաքացիները Erythras վճարվել նրանց փրկագին։ Կամ մ.թ.ա. 275-ին կամ 269-ին Անտիոքոսի զորքը Փղերի ճակատամարտում Սարդիսի հարթավայրում ինչ-որ տեղ դիմավորեց գալաթացիներին։ Theակատամարտից հետո կելտերը բնակություն հաստատեցին հյուսիսային Ֆրիգիայում, մի շրջան, որն ի վերջո հայտնի դարձավ որպես Գալաթիա։ 

Տարածքը Celtic Գաղատիայի ընդգրկված քաղաքները Ancyra (ներկայիս Անկարան), Pessinus, Tavium, և Gordion .

Հռոմեական Գաղատա
----------------

Deiotarus Դեոտարիոս արքայի մահից հետո՝ թագավորությունը Գաղատիայի տրվել է Amyntas, որպես օժանդակ հրամանատար Հռոմեական բանակում Բրուտոսի և Cassius ով ստացել լավություն Մարկ Անտոնիոսի։ Նրա մահից հետո, մ.թ.ա. 25-ին, Գալաթիան Օգոստոսը ներգրավվեց Հռոմեական կայսրության մեջ ՝ դառնալով հռոմեական նահանգ։ Մոտ իր կապիտալի Ancyra (ժամանակակից Անկարա), Pylamenes, թագաւորի ժառանգորդը, վերակառուցվել տաճար է փռյուգիական աստծո Men է մեծարել Օգոստոս (այդ Monumentum Ancyranum ), որպես նշան հավատարմության. Հենց Գալաթիայի այս տաճարի պատերին էր պահպանվել օգոստոսի *Res Gestae- ի* հիմնական աղբյուրը արդիականության համար։ Գավառներից քչերն էին ավելի խանդավառորեն հավատարիմ մնում Հռոմին։

Հովսեպոսը հետ կապված բիբլիական գործիչ Գոմեր Գաղատիա (կամ գուցե Գալիայի ընդհանրապես). «Որովհետև Գամերը հիմնադրվել և որոնց հույները հիմա անվանում Գաղատացիս, [Galls], բայց այդպես էին կոչվում Gomerites»: Մյուսները Գոմերին կապում են Կիմմերների հետ։

Պողոս Առաքյալն այցելեց Գալատա իր միսիոներական ճանապարհորդություններում և գրեց այնտեղ գտնվող քրիստոնյաներին Գաղատացիների նամակում։

Չնայած ի սկզբանե ուներ ուժեղ մշակութային ինքնություն, բայց մեր թվարկության 2-րդ դարում գալաթացիները ձուլվել էին ( հելլենացում ) ՝ դառնալով Անատոլիայի հելլենիստական քաղաքակրթություն։ Գաղատացիներին էին դեռևս խոսում է Գաղատիայի լեզուն է այն ժամանակ, Ս. Jerome (347-420 թ.), Ով գրել է, որ գաղատացիներին է Ancyra և Treveri մասին Trier (թե ինչ է այժմ Rhineland ) խոսում են նույն լեզվով *(Comentarii է Epistolam ad Galatos*, 2.3, *կազմ*. մոտ 387)։

Վարչական վերակազմակերպման ժամանակ ( *մոտ* 386–395) դրան հաջորդեցին երկու նոր նահանգներ ՝ Գալաթիա *Պրիմա* և *Գալաթիա Սեկունդա* կամ *Սալուտարիս*, որոնք ընդգրկում էին Ֆրիգիայի մի մասը։ Գաղատացիների ժողովրդի ճակատագիրը որոշակի անորոշության առարկա է, բայց, կարծես, նրանք, ի վերջո, կլանված են եղել Անատոլիայի հույնախոս բնակչության մեջ։

Պատկերասրահ
-----------

* 3-րդ դարի մ.թ.ա. ոսկե թրակիական առարկայի վրա պատկերված Գաղատացու գլուխը: Ստամբուլի հնագիտական թանգարան :3-րդ դարի մ.թ.ա. ոսկե թրակիական *առարկայի* վրա պատկերված *Գաղատացու* գլուխը: Ստամբուլի հնագիտական թանգարան :
* Գաղատիայի բրոնզե ձի քիչ, 3-րդ դար մ.թ.ա. Hidirsihlar գերեզմանաթումբ, Bolu. Ստամբուլի հնագիտական թանգարան:Գաղատիայի բրոնզե ձի քիչ, 3-րդ դար մ.թ.ա. Hidirsihlar գերեզմանաթումբ, Bolu. Ստամբուլի հնագիտական թանգարան:
* Գալաթական ապարանջաններ և ականջողներ, մ.թ.ա. 3-րդ դար, Hidirsihlar tumulus, Bolu : Ստամբուլի հնագիտական թանգարան:Գալաթական ապարանջաններ և ականջողներ, մ.թ.ա. 3-րդ դար, Hidirsihlar tumulus, Bolu : Ստամբուլի հնագիտական թանգարան:
* Գալաթական ջահեր, մ.թ.ա. 3-րդ դար, Hidirsihlar tumulus, Bolu: Ստամբուլի հնագիտական թանգարան:Գալաթական ջահեր, մ.թ.ա. 3-րդ դար, Hidirsihlar tumulus, Bolu: Ստամբուլի հնագիտական թանգարան:
* Գալաթական ափսե, մ.թ.ա. 3-րդ դար, Hidirsihlar tumulus, Bolu: Ստամբուլի հնագիտական թանգարան:Գալաթական ափսե, մ.թ.ա. 3-րդ դար, Hidirsihlar tumulus, Bolu: Ստամբուլի հնագիտական թանգարան:
* Գալաթական օբյեկտ, մ.թ.ա. 3-րդ դար, Hidirsihlar tumulus, Bolu: Ստամբուլի հնագիտական թանգարան:Գալաթական օբյեկտ, մ.թ.ա. 3-րդ դար, Hidirsihlar tumulus, Bolu: Ստամբուլի հնագիտական թանգարան:
* 15-րդ դարի քարտեզի մի մասը, որը ցույց է տալիս Գալաթիան:15-րդ դարի քարտեզի մի մասը, որը ցույց է տալիս Գալաթիան:

Տես նաև
-------

* Անատոլիայի հնագույն շրջաններ
* Անատոլիայի պատմություն

Նշումներ
--------

1. 1 2  Strobel, Karl (2013). «Central Anatolia». *The Oxford Encyclopedia of the Bible and Archaeology*. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-984653-5. Վերցված է 2018 թ․ մայիսի 15-ին.
2. ↑  Esler, Philip Francis (1998). *Galatians*. Routledge. էջ 29. ISBN 978-0-415-11037-2. «*Galatai* was the Greek word used for the Celts from beyond the Rhine who invaded regions of Macedonia, Greece, Thrace and Asia Minor in the period 280-275 BCE»
3. ↑  *See* Diod.5.32-3; Just.26.2. Cf. Liv.38.17; Strabo 13.4.2.
4. 1 2  Enenkel, K. A. E.; Pfeijffer, Ilja Leonard (January 2005). *The Manipulative Mode: Political Propaganda in Antiquity : a Collection of Case Studies*. Brill. ISBN 978-90-04-14291-6.Enenkel, K. A. E.; Pfeijffer, Ilja Leonard (January 2005). *The Manipulative Mode: Political Propaganda in Antiquity : a Collection of Case Studies*. Brill. ISBN 978-90-04-14291-6.
5. ↑  *See* The Periplus of Scylax (18-19)
6. ↑  *See* Diod. 16, 94, 3
7. ↑  Moscati, Sabatino; Grassi, Palazzo (1999). «4: Ancient Literary Sources». *The Celts*. Random House Incorporated. ISBN 978-0-8478-2193-8.
8. ↑  *See also* Strabo, vii, 3, 8.
9. ↑  Justin, xx, 4, 9; Xen. Hell. vii, 1, 20, 31; Diod. xv, 70. For a full discussion see Henri Hubert, *The Rise of the Celts*, 1966 pp. 5-6
10. ↑  Cunliffe, Barry (2018 թ․ ապրիլի 10). *The Ancient Celts*. Oxford University Press. էջ 81. ISBN 978-0-19-875293-6.
11. ↑  Sartre, 2006
12. ↑  Krentz, Edgar (1985 թ․ հունվարի 1). *Galatians*. Augsburg Publishing House. էջ 16. ISBN 978-0-8066-2166-1.
13. ↑  It appears Amyntas was quite prodigious in striking coins for his various exploits (with his title as King) , Asia Minor Coins – Amyntas Արխիվացված 2018-02-24 Wayback Machine
14. ↑   One or more of the preceding sentences incorporates text from a publication now in the public domain: Chisholm, Hugh, ed. (1911). «Galatia». *Encyclopædia Britannica* (անգլերեն). Vol. 11 (11th ed.). Cambridge University Press. էջեր 393–394.
15. ↑  Josephus. *Antiquities of the Jews*, I:6.
16. ↑  Acts 16:6 and Acts 18:23
17. ↑  Galatia

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հանրագիտարան, MS Encarta 2001, «Գալաթիա» հոդվածի ներքո։
* Barraclough, Geoffrey, խմբ. *Համաշխարհային պատմության HarperCollins Atlas*. 2-րդ հրատ. Օքսֆորդ. HarperCollins, 1989. 76–77:
* Kingոն Քինգ, Սելտ թագավորություններ, էջ. 74–75:
* Կաթոլիկ հանրագիտարան, VI. Նամակ դեպի Գաղատացիներ։
* Սթիվեն Միտչել, 1993 թ. *Անատոլիա. Երկիրը, մարդիկ և աստվածները Փոքր Ասիայում* հատոր։ 1 ՝ «Կելտերը և հռոմեական տիրապետության ազդեցությունը»։ (Օքսֆորդ. Clarendon Press) 1993:0-19-814080-0ISBN&nbsp։0-19-814080-0 : Կենտրոնանում է Գալաթիայում։ 2-րդ հատորը ընդգրկում է «Եկեղեցու վերելքը»։ ( Bryn Mawr դասական ակնարկ )
* Դեյվիդ Ռանկին, (1987) 1996 թ. *Կելտերը և դասական աշխարհը* (Լոնդոն. Routledge). Գլուխ 9 «Գալաթացիները»։
* Coşkun, A. "Das Ende der" romfreundlichen Herrschaft "in Galatien und das Beispiel einer" sanften Provinzialisierung "in Zentralanatolien", Coşkun, A. (hg), *Freundschaft und Gefolgschaft in auswärtigen Beziehungen (2)* *Jahrhundert v.* *Խր. - 1* *Jahrhundert n* *Խր.* *)*, (Frankfurt M. ua, 2008) (Ներառումներ, բացառություններ, 9), 133–164:
* Inասթին Ք. Հարդին. *Գաղատացիները և կայսերական պաշտամունքը:* *Առաջին դարի Պողոսի նամակի սոցիալական ենթատեքստի քննադատական վերլուծություն*։ Mohr Siebeck, Tübingen, Գերմանիա 2008,978-3-16-149563-2 :
* Sartre, Maurice (2006). *Ελληνιστική Μικρασία: Aπο το Αιγαίο ως τον Καύκασο* [*Hellenistic Asia Minor: From the Aegean to the Caucaus*] (հունարեն). Athens: Ekdoseis Pataki. ISBN 9789601617565.9789601617565

Արտաքին կապեր
-------------

* Կելտական գալաթացիներ
* «A Detailed Map of Celtic Settlements in Galatia» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2011 թ․ սեպտեմբերի 27-ին. Վերցված է 2021 թ․ հունվարի 13-ին. (1.60 MB)
* UNRV.com ՝ Գալաթիա

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 664)։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Գաղատա» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Աստվածաշնչյան · Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Դասական հնությունների իրական բառարան · Հրեական Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · Ուղղափառ · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4092608-4 |

 |