**Գիտության ճյուղերը**, որոնք նաև կոչվում են գիտություններ, գիտական ոլորտներ կամ գիտական առարկաներ, սովորաբար բաժանվում են երեք խոշոր խմբերի.

* Ֆորմալ գիտություններ. ֆորմալ համակարգերի ուսումնասիրություն, ինչպիսիք են տրամաբանության և մաթեմատիկայի ճյուղերը, որոնք օգտագործում են էմպիրիկ մեթոդաբանության տարբերությունը։ Նրանք ուսումնասիրում են ֆորմալ համակարգերով նկարագրված վերացական կառույցներ։
* Բնական գիտություններ. ուսումնասիրում են բնական երևույթները (ներառյալ տիեզերքի տիեզերական, երկրաբանական, ֆիզիկական, քիմիական և կենսաբանական գործոնները)։ Բնական գիտությունը կարելի է բաժանել երկու հիմնական ճյուղերի՝ ֆիզիկական գիտություն և կենսագիտություն (կամ կենսաբանություն)։
* Հասարակական և հումանիտար գիտություններ. մարդու վարքագծի ուսումնասիրությունն իր սոցիալական և մշակութային ասպեկտներում.։

Գիտական գիտելիքները պետք է հիմնված լինեն դիտարկելի երևույթների վրա և պետք է կարողանան ստուգվել նույն պայմաններում աշխատող այլ հետազոտողների կողմից։ Այս ստուգելիությունը կարող է տարբեր լինել նույնիսկ գիտական առարկայի շրջանակներում։

Բնական, սոցիալական և ֆորմալ գիտությունները կազմում են հիմնարար գիտությունները և կիրառական գիտությունները, ինչպիսիք են ճարտարագիտությունը և բժշկությունը։ Մասնագիտացված գիտական առարկաները, որոնք գոյություն ունեն բազմաթիվ կատեգորիաներով, կարող են ներառել այլ գիտական առարկաների մասեր, բայց հաճախ ունեն իրենց սեփական տերմինաբանությունները և փորձաքննությունները։

Ֆորմալ գիտություն
-----------------

Ֆորմալ գիտությունները գիտության այն ճյուղերն են, որոնք վերաբերում են ֆորմալ համակարգերին, ինչպիսիք են տրամաբանությունը, մաթեմատիկան, տեսական համակարգչային գիտությունը, տեղեկատվության տեսությունը, համակարգերի տեսությունը, որոշումների տեսությունը, վիճակագրությունը։

Ի տարբերություն այլ ճյուղերի, ֆորմալ գիտությունները չեն զբաղվում իրական աշխարհում դիտարկումների վրա հիմնված տեսությունների վավերականությամբ (էմպիրիկ գիտելիք), այլ ավելի շուտ ֆորմալ համակարգերի հատկություններով, որոնք հիմնված են սահմանումների և կանոնների վրա։ Հետևաբար, տարաձայնություններ կան այն հարցում, թե արդյոք ֆորմալ գիտությունները իրականում որպես գիտություն են կազմում։ Պաշտոնական գիտությունների մեթոդները, այնուամենայնիվ, կարևոր են դիտելի իրականության հետ առնչվող գիտական մոդելների կառուցման և փորձարկման համար, և ֆորմալ գիտությունների հիմնական առաջընթացը հաճախ թույլ է տվել էմպիրիկ գիտությունների մեծ առաջընթաց։

### Տրամաբանություն

*Տրամաբանություն*, եզրակացության վավեր կանոնների համակարգված ուսումնասիրությունն է, այսինքն՝ հարաբերությունները, որոնք հանգեցնում են մեկ դրույթի (եզրակացության) ընդունմանը մի շարք այլ դրույթների (տարածքների) հիման վրա։ Ավելի լայն իմաստով՝ տրամաբանությունը փաստարկների վերլուծությունն ու գնահատումն է։

Այն ավանդաբար ներառում է փաստարկների դասակարգում. տրամաբանական ձևերի համակարգված ցուցադրում. դեդուկտիվ պատճառաբանության վավերականությունն ու հիմնավորությունը. ինդուկտիվ դատողության ուժը; ֆորմալ ապացույցների և եզրակացությունների ուսումնասիրություն (ներառյալ պարադոքսները և սխալները); և շարահյուսության և իմաստաբանության ուսումնասիրություն։

Պատմականորեն տրամաբանությունն ուսումնասիրվել է փիլիսոփայության մեջ (հնագույն ժամանակներից) և մաթեմատիկայում (19-րդ դարի կեսերից)։ Վերջերս տրամաբանությունը ուսումնասիրվել է ճանաչողական գիտության մեջ, որը հիմնված է համակարգչային գիտության, լեզվաբանության, փիլիսոփայության և հոգեբանության վրա, ի թիվս այլ առարկաների։

### Տեղեկատվական գիտություն

Տեղեկատվական գիտությունը ակադեմիական ոլորտ է, որը հիմնականում զբաղվում է տեղեկատվության վերլուծությամբ, հավաքագրմամբ, դասակարգմամբ, պահպանման, որոնման, տեղաշարժով, տարածմամբ և պաշտպանությամբ։ Ոլորտի ներսում և դրսում փորձագետները ուսումնասիրում են կազմակերպություններում գիտելիքների կիրառումը և օգտագործումը՝ ի լրումն մարդկանց, կազմակերպությունների և ցանկացած առկա տեղեկատվական համակարգերի փոխազդեցության՝ նպատակ ունենալով ստեղծել, փոխարինել, կատարելագործել կամ հասկանալ տեղեկատվական համակարգերը։

### Մաթեմատիկա

Մաթեմատիկան, ամենալայն իմաստով, պարզապես ֆորմալ գիտության հոմանիշն է. բայց ավանդաբար մաթեմատիկան ավելի կոնկրետ նշանակում է չորս ոլորտների համախումբ՝ թվաբանություն, հանրահաշիվ, երկրաչափություն և վերլուծություն, որոնք որոշ չափով համապատասխանաբար քանակի, կառուցվածքի, տարածության և փոփոխության ուսումնասիրություն են։

### Վիճակագրություն

Վիճակագրությունը տվյալների հավաքագրման, կազմակերպման և մեկնաբանման ուսումնասիրությունն է։ Այն վերաբերում է բոլոր ոլորտներին, ներառյալ տվյալների հավաքագրման պլանավորումը՝ հարցումների և փորձերի նախագծման առումով։

Վիճակագիրն այն մարդն է, ով հատկապես լավ տիրապետում է վիճակագրական վերլուծության հաջող կիրառման համար անհրաժեշտ մտածողության ձևերին։ Նման մարդիկ հաճախ այս փորձը ձեռք են բերել՝ աշխատելով տարբեր ոլորտներից որևէ մեկում։ Կա նաև մի առարկա, որը կոչվում է մաթեմատիկական վիճակագրություն, որը վերաբերում է առարկայի տեսական հիմքին։

Վիճակագրություն բառը, երբ վերաբերում է գիտական դիսցիպլինին, եզակի է, ինչպես «վիճակագրությունը արվեստ է»։ Սա չպետք է շփոթել վիճակագրություն բառի հետ, որը վերաբերում է տվյալների մի շարքից հաշվարկված քանակին (ինչպիսիք են միջինը կամ միջինը), որի հոգնակի թիվը վիճակագրություն է («այս վիճակագրությունը սխալ է թվում» կամ «այս վիճակագրությունը ապակողմնորոշիչ է»)։

### Համակարգերի տեսություն

Համակարգերի տեսությունը համակարգերի ուսումնասիրությունն է ընդհանրապես՝ պարզաբանելու այնսկզբունքները, որոնք կարող են կիրառվել բոլոր տեսակի համակարգերի համար՝ հետազոտության բոլոր ոլորտներում։ Տերմինը դեռևս չունի հստակ հաստատված, ճշգրիտ նշանակություն, սակայն համակարգերի տեսությունը ողջամտորեն կարելի է համարել համակարգային մտածողության մասնագիտացում և համակարգային գիտության ընդհանրացում։ Տերմինը ծագել է Բերտալանֆիի Համակարգի ընդհանուր տեսությունից և օգտագործվում է հետագա ջանքերում այլ ոլորտներում, ինչպիսիք են Թալքոթ Փարսոնսի գործողությունների տեսությունը և Նիկլաս Լումանի սոցիոլոգիական ավտոպոեզիան։

Այս համատեքստում համակարգեր բառն օգտագործվում է հատուկ ինքնակարգավորվող համակարգերին վերաբերելու համար, այսինքն, որոնք ինքնաուղղվում են հետադարձ կապի միջոցով։ Ինքնակարգավորվող համակարգերը հանդիպում են բնության մեջ, ներառյալ մարդու մարմնի ֆիզիոլոգիական համակարգերը, տեղական և գլոբալ էկոհամակարգերում և կլիմայական պայմաններում։

### Որոշման տեսություն

Որոշումների տեսությունը (կամ ընտրության տեսությունը, որը չպետք է շփոթվի ընտրության տեսության հետ) գործակալի ընտրությունների ուսումնասիրությունն է։։ Որոշումների տեսությունը կարելի է բաժանել երկու ճյուղի՝ նորմատիվ որոշումների տեսություն, որը վերլուծում է որոշումների արդյունքները կամ որոշում է օպտիմալ որոշումները՝ հաշվի առնելով սահմանափակումներն ու ենթադրությունները, և նկարագրական որոշումների տեսություն, որը վերլուծում է, թե ինչպես են գործակալները իրականում ընդունում իրենց որոշումները։

Որոշումների տեսությունը սերտորեն կապված է խաղերի տեսության ոլորտի հետ, և միջառարկայական թեմա է, որն ուսումնասիրում են տնտեսագետները, վիճակագիրները, հոգեբանները, կենսաբանները, քաղաքագետներ և այլ հասարակագետներ, փիլիսոփաներ, և համակարգչային գիտություններ։

Այս հարուստ տեսության էմպիրիկ կիրառությունները սովորաբար կատարվում են վիճակագրական և էկոնոմետրիկ մեթոդների օգնությամբ։

### Տեսական համակարգչային գիտություն

Տեսական համակարգչային գիտությունը ընդհանուր համակարգչային գիտության և մաթեմատիկայի ենթաբազմություն է, որը կենտրոնանում է հաշվարկների ավելի մաթեմատիկական թեմաների վրա և ներառում է հաշվարկների տեսությունը։

Դժվար է ճշգրիտ շրջագծել տեսական ոլորտները։ Ալգորիթմների և հաշվարկների տեսության հատուկ հետաքրքրության խումբը տրամադրում է հետևյալ նկարագրությունը․

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Տեսական համակարգչային գիտությունը ընդգրկում է թեմաների լայն տեսականի, ներառյալ ալգորիթմներ, տվյալների կառուցվածքը, հաշվողական բարդություն, զուգահեռ և բաշխված հաշվարկ, հավանականական հաշվարկ, քվանտային հաշվարկ, ավտոմատների տեսություն, տեղեկատվության տեսություն, ծածկագրություն, ծրագրի իմաստաբանություն ստուգում, մեքենայական ուսուցում, հաշվողական կենսաբանություն, հաշվողական տնտեսագիտություն, հաշվողական երկրաչափություն, թվերի հաշվողական տեսություն և հանրահաշիվ. Այս ոլորտում աշխատանքը հաճախ առանձնանում է մաթեմատիկական տեխնիկայի շեշտադրմամբ և խստությամբ։ |  |

Բնական գիտություններ
--------------------

Բնական գիտություն, գիտության մի ճյուղ, որը զբաղվում է բնական երևույթների նկարագրությամբ, կանխատեսմամբ և ըմբռնմամբ՝ հիմնված դիտարկման և փորձերի էմպիրիկ ապացույցների վրա։ Գիտական առաջընթացի վավերականությունն ապահովելու համար օգտագործվում են այնպիսի մեխանիզմներ, ինչպիսիք են գործընկերների վերանայումը և բացահայտումների կրկնելիությունը։

Բնական գիտությունը կարելի է բաժանել երկու հիմնական ճյուղերի՝ կենսագիտություն և ֆիզիկական գիտություն։ Կյանքի գիտությունը այլապես հայտնի է որպես կենսաբանություն, իսկ ֆիզիկական գիտությունը ստորաբաժանվում է ճյուղերի՝ ֆիզիկա, քիմիա, աստղագիտություն և Երկրագիտություն։ Բնական գիտության այս ճյուղերը կարող են հետագայում բաժանվել ավելի մասնագիտացված ճյուղերի (նաև հայտնի են որպես ոլորտներ)։

### Ֆիզիկական գիտություն

Ֆիզիկական գիտությունը ընդգրկող տերմին է բնական գիտության այն ճյուղերի համար, որոնք ուսումնասիրում են ոչ կենդանի համակարգերը, ի տարբերություն կենսագիտությունների։ Այնուամենայնիվ, «ֆիզիկական» տերմինը ստեղծում է չնախատեսված, որոշ չափով կամայական տարբերակում, քանի որ ֆիզիկական գիտության շատ ճյուղեր ուսումնասիրում են նաև կենսաբանական երևույթները։ Ֆիզիկայի և ֆիզիկայի միջև տարբերություն կա։

#### Ֆիզիկա

Ֆիզիկան բնական գիտություն է, որը ներառում է նյութի ուսումնասիրություն, և դրա շարժումը տարածության միջով, ինչպես նաև հարակից հասկացությունների, ինչպիսիք են էներգիան և ուժը։ Ավելի լայնորեն, դա բնության ընդհանուր վերլուծությունն է, որն իրականացվում է հասկանալու համար, թե ինչպես է իրեն պահում տիեզերքը։

Ֆիզիկան ամենահին ակադեմիական առարկաներից է, թերևս ամենահինը՝ աստղագիտության ընդգրկմամբ։ Վերջին երկու հազարամյակների ընթացքում ֆիզիկան քիմիայի, մաթեմատիկայի և կենսաբանության որոշ ճյուղերի հետ միասին բնական փիլիսոփայության մի մասն էր, սակայն 16-րդ դարի գիտական հեղափոխության ժամանակ բնական գիտությունները ի հայտ եկան որպես եզակի հետազոտական ծրագրեր։ Որոշ հետազոտական ոլորտներ միջդիսցիպլինար են, ինչպիսիք են կենսաֆիզիկան և քվանտային քիմիան, ինչը նշանակում է, որ ֆիզիկայի սահմանները խիստ սահմանված չեն։ Տասնիններորդ և քսաներորդ դարերում ֆիզիկաիզմը հայտնվեց որպես գիտության փիլիսոփայության հիմնական միավորող հատկանիշ, քանի որ ֆիզիկան հիմնարար բացատրություններ է տալիս յուրաքանչյուր դիտարկվող բնական երևույթի համար։ Ֆիզիկայի նոր գաղափարները հաճախ բացատրում են այլ գիտությունների հիմնարար մեխանիզմները՝ միաժամանակ բացելով մաթեմատիկայի և փիլիսոփայության նոր հետազոտական ոլորտները։

#### Քիմիա

Քիմիա (բառի ստուգաբանությունը շատ վիճելի է) գիտությունն է նյութի և այն փոփոխությունների մասին, որոնց ենթարկվում է։ Նյութերի գիտությանը վերաբերում է նաև ֆիզիկան, բայց մինչ ֆիզիկան ավելի ընդհանուր և հիմնարար մոտեցում է ցուցաբերում, քիմիան ավելի մասնագիտացված է՝ կապված նյութի կազմի, վարքի (կամ ռեակցիայի), կառուցվածքի և հատկությունների, ինչպես նաև փոփոխությունների հետ։ այն ենթարկվում է քիմիական ռեակցիաների ժամանակ։ Այն ֆիզիկական գիտություն է, որն ուսումնասիրում է տարբեր նյութեր, ատոմներ, մոլեկուլներ և նյութեր (հատկապես ածխածնի վրա հիմնված)։ Քիմիայի ենթագիտությունները ներառում են. կենսաքիմիա, կենսաբանական օրգանիզմներում հայտնաբերված նյութերի ուսումնասիրություն; ֆիզիկական քիմիա, քիմիական գործընթացների ուսումնասիրություն՝ օգտագործելով ֆիզիկական հասկացությունները, ինչպիսիք են թերմոդինամիկան և քվանտային մեխանիկա; և անալիտիկ քիմիա՝ նյութերի նմուշների վերլուծություն՝ դրանց քիմիական կազմի և կառուցվածքի մասին հասկանալու համար։ Վերջին տարիներին շատ ավելի մասնագիտացված առարկաներ են առաջացել, օրինակ. նեյրոքիմիա՝ նյարդային համակարգի քիմիական ուսումնասիրություն։

#### Երկրագիտություն

Երկրագիտություն (նաև հայտնի է որպես երկրագիտություն, երկրաբանություն կամ Երկրի գիտություններ) Երկիր մոլորակի հետ կապված գիտությունների համապարփակ տերմին է։ Սա, թերևս, հատուկ դեպք է մոլորակագիտության մեջ, քանի որ Երկիրը միակ հայտնի կյանք կրող մոլորակն է։ Երկրի մասին գիտություններին կան և՛ կրճատողական, և՛ ամբողջական մոտեցումներ։ Երկրի մասին գիտությունների պաշտոնական կարգապահությունը կարող է ներառել մթնոլորտի, հիդրոսֆերայի, լիթոսֆերայի և կենսոլորտի, ինչպես նաև պինդ երկրի ուսումնասիրությունը։ Սովորաբար Երկրի գիտնականները կօգտագործեն գործիքներ ֆիզիկայից, քիմիայից, կենսաբանությունից, աշխարհագրությունից, ժամանակագրությունից և մաթեմատիկայից՝ քանակական պատկերացում կազմելու համար, թե ինչպես է աշխատում Երկրի համակարգը և ինչպես է այն զարգացել մինչև իր ներկայիս վիճակին։

##### Երկրաբանություն

*Երկրաբանություն* երկրագիտություն է, որը վերաբերում է ապարներից կազմված Երկրին, և ժամանակի ընթացքում դրանց փոփոխության գործընթացներին։ Երկրաբանությունը կարող է ներառել նաև ցանկացած երկրային մոլորակի կամ բնական արբանյակի ամուր հատկանիշների ուսումնասիրություն, ինչպիսին է Մարսը կամ Լուսինը։ Ժամանակակից երկրաբանությունը զգալիորեն համընկնում է Երկրի մյուս բոլոր գիտություններին, ներառյալ հիդրոլոգիան և մթնոլորտային գիտությունները, և, հետևաբար, դիտարկվում է որպես Երկրային համակարգի ինտեգրված գիտության և մոլորակային գիտության հիմնական ասպեկտներ։

##### Օվկիանոսագրություն

Օվկիանոսագրությունը կամ ծովային գիտությունը երկրագիտության այն ճյուղն է, որն ուսումնասիրում է օվկիանոսը։ Այն ընդգրկում է թեմաների լայն շրջանակ, ներառյալ ծովային օրգանիզմները և էկոհամակարգերի դինամիկան; օվկիանոսային հոսանքներ, ալիքներ և երկրաֆիզիկական հեղուկների դինամիկա; թիթեղների տեկտոնիկա և ծովի հատակի երկրաբանություն; և տարբեր քիմիական նյութերի և ֆիզիկական հատկությունների հոսքեր օվկիանոսում և նրա սահմաններից այն կողմ։ Այս բազմազան թեմաներն արտացոլում են բազմաթիվ առարկաներ, որոնք օվկիանոսագետները միաձուլում են համաշխարհային օվկիանոսի հետագա գիտելիքներին և դրա ներսում գործընթացների ըմբռնմանը. կենսաբանություն, քիմիա, երկրաբանություն, օդերևութաբանություն և ֆիզիկա, ինչպես նաև աշխարհագրություն։

##### Օդերևութաբանություն

Օդերևութաբանությունը մթնոլորտի գիտական ուսումնասիրությունն է։ Ոլորտի ուսումնասիրությունները ձգվում են հազարամյակներ առաջ, թեև օդերևութաբանության ոլորտում զգալի առաջընթաց տեղի չի ունեցել մինչև 17-րդ դարը։ 19-րդ դարը բեկումնային եղավ մի քանի երկրներում զարգացած դիտարկման ցանցերից հետո։ 20-րդ դարի վերջին կեսին համակարգչի զարգացումից հետո եղանակի կանխատեսման ոլորտում բեկումնային տեղաշարժեր են ձեռք բերվել։

#### Աստղագիտություն

Տիեզերական գիտությունը ուսումնասիրում է ամեն ինչ արտաքին տիեզերքում։ Սա երբեմն կոչվում է աստղագիտություն, բայց վերջերս աստղագիտությունը համարվում է ավելի լայն տիեզերական գիտության բաժին, որն աճել է և ներառել այլ հարակից ոլորտներ, ինչպես օրինակ տիեզերական ճանապարհորդությունների և տիեզերական հետազոտության (ներառյալ տիեզերական բժշկության), տիեզերական հնագիտության հետ կապված հարցերի ուսումնասիրությունը, և տիեզերքում կատարված գիտությունը (տես տիեզերական հետազոտություն)։

### Կենսաբանական գիտություն

Կենսաբանությունը, որը նաև հայտնի է որպես կենսաբանություն, բնական գիտություն է, որն ուսումնասիրում է կյանքը, ինչպիսիք են միկրոօրգանիզմները, բույսերը և կենդանիները, ներառյալ մարդիկ, ներառյալ նրանց ֆիզիկական կառուցվածքը, քիմիական գործընթացները, մոլեկուլային փոխազդեցությունները, ֆիզիոլոգիական մեխանիզմները, զարգացումը և էվոլյուցիան։ Չնայած գիտության բարդությանը, որոշակի միավորող հասկացություններ այն համախմբում են մեկ միասնական, համահունչ դաշտում։ Կենսաբանությունը ճանաչում է բջիջը որպես կյանքի հիմնական միավոր, գեները՝ որպես ժառանգականության հիմնական միավոր, իսկ էվոլյուցիան՝ որպես տեսակների ստեղծման և անհետացման շարժիչ ուժ։ Կենդանի օրգանիզմները բաց համակարգեր են, որոնք գոյատևում են էներգիան փոխակերպելու և դրանց տեղական էնտրոպիան նվազեցնելու միջոցով պահպանել կայուն և կենսական վիճակը, որը սահմանվում է որպես հոմեոստազ։

#### Կենսաքիմիա

Կենսաքիմիան կամ կենսաբանական քիմիան կենդանի օրգանիզմների ներսում և դրանց հետ կապված քիմիական գործընթացների ուսումնասիրությունն է։ Այն և՛ կենսաբանության, և՛ քիմիայի ենթագիտություն է, և ռեդուկցիոնիստական տեսանկյունից այն հիմնարար է կենսաբանության մեջ։ Կենսաքիմիան սերտորեն կապված է մոլեկուլային կենսաբանության, բջջային կենսաբանության, գենետիկայի և ֆիզիոլոգիայի հետ։

#### Մանրէաբանություն

Մանրէաբանությունը ուսումնասիրում է միկրոօրգանիզմները, որոնք միաբջիջ են (միաբջիջ), բազմաբջիջ (բջջային գաղութ) կամ առանց բջջային (բացակայում են բջիջները)։ Մանրէաբանությունը ներառում է բազմաթիվ ենթաբաժիններ, ներառյալ վիրուսաբանությունը, մանրէաբանությունը, պրոտիստոլոգիան, սնկաբանությունը, իմունոլոգիան և մակաբուծաբանությունը։

#### Բուսաբանություն

Բուսաբանությունը, որը նաև կոչվում է բույսերի գիտություն(ներ), բույսերի կենսաբանություն կամ բուսաբանություն, բույսերի կյանքի գիտություն է և կենսաբանության ճյուղ։ Ավանդաբար, բուսաբանությունը ներառում է նաև սնկերի և ջրիմուռների ուսումնասիրությունը համապատասխանաբար սնկաբանների և ֆիկոլոգների կողմից, ընդ որում օրգանիզմների այս երեք խմբերի ուսումնասիրությունը մնում է Միջազգային բուսաբանական կոնգրեսի հետաքրքրության ոլորտում։ Մեր օրերում բուսաբանները (խիստ իմաստով) ուսումնասիրում են ցամաքային բույսերի մոտավորապես 410,000 տեսակ, որոնցից մոտ 391,000 տեսակ անոթավոր բույսեր են (ներառյալ մոտ 369,000 տեսակի ծաղկող բույսեր), և մոտավորապես 20000-ը բրիոֆիտներ են։

#### Կենդանաբանություն

*Կենդանաբանություն*  այն ճյուղն է, որն ուսումնասիրում է կենդանիների թագավորությունը, ներառյալ բոլոր կենդանիների կառուցվածքը, սաղմնաբանությունը, էվոլյուցիան, դասակարգումը, սովորությունները և բաշխվածությունը, ինչպես կենդանի, այնպես էլ անհետացած կենդանիների, և ինչպես են նրանք փոխազդում իրենց էկոհամակարգերի հետ։ Տերմինը ծագել է հին հունարեն «կենդանի» և այսինքն՝ «գիտելիք, ուսումնասիրություն» բառերից։ Կենդանաբանության որոշ ճյուղեր ներառում են՝ անթրոզաբանություն, արախնոլոգիա, հնէոզաբանություն, ցետոլոգիա, սաղմնաբանություն, միջատաբանություն, հելմինթոլոգիա, հերպետոլոգիա, հյուսվածաբանություն, ձկնաբանություն, մալակոլոգիա, կաթնագիտություն, մորֆոլոգիա, նեմատոլոգիա, օրնիտոլոգիա, պալեոզոոլոգիա, պաթոլոգիա, պրիմատոլոգիա, պրիմատոլոգիա։

#### Էկոլոգիա

Էկոլոգիա («ուսումնասիրություն») կենսաբանության ճյուղ,օրգանիզմների և նրանց կենսաֆիզիկական միջավայրի փոխազդեցության վերաբերյալ, որը ներառում է ինչպես կենսաբանական, այնպես էլ աբիոտիկ բաղադրիչներ։ Հետաքրքրության թեմաները ներառում են կենսաբազմազանությունը, բաշխումը, կենսազանգվածը և օրգանիզմների պոպուլյացիաները, ինչպես նաև համագործակցությունն ու մրցակցությունը տեսակների ներսում և դրանց միջև։ Էկոհամակարգերը օրգանիզմների դինամիկ փոխազդող համակարգեր են, նրանցից կազմված համայնքները և շրջակա միջավայրի ոչ կենդանի բաղադրիչները։ Էկոհամակարգային գործընթացները, ինչպիսիք են առաջնային արտադրությունը, մանկագենեզը, սննդանյութերի ցիկլավորումը և խորշի կառուցումը, կարգավորում են էներգիայի և նյութի հոսքը շրջակա միջավայրի միջով։ Այս պրոցեսները պահպանվում են կյանքի պատմության հատուկ հատկանիշներով օրգանիզմների կողմից։

Հասարակական գիտություններ
-------------------------

Հասարակական գիտությունը գիտության այն ճյուղն է, որը նվիրված է հասարակությունների ուսումնասիրությանը և այդ հասարակություններում անհատների միջև փոխհարաբերություններին։ Տերմինը նախկինում օգտագործվում էր 19-րդ դարում հաստատված սոցիոլոգիայի՝ սկզբնական «հասարակության գիտության» ոլորտը նշելու համար։ Բացի սոցիոլոգիայից, այն այժմ ներառում է ակադեմիական առարկաների լայն շրջանակ, այդ թվում՝ մարդաբանություն, հնագիտություն, տնտեսագիտություն, կրթություն, պատմություն, մարդաշխարհագրություն, իրավունք, լեզվաբանություն, քաղաքագիտություն և հոգեբանություն։

Հասարակագետներն օգտագործում են բնական գիտություններին նման մեթոդներ՝ որպես հասարակությունը հասկանալու գործիքներ, և այդպիսով սահմանում են գիտությունը իր ավելի խիստ ժամանակակից իմաստով։ Ինտերպրետիվիստ հասարակական գիտնականները, ընդհակառակը, կարող են օգտագործել սոցիալական քննադատություն կամ սիմվոլիկ մեկնաբանություն, քան էմպիրիկորեն կեղծելի տեսություններ կառուցել։ Ժամանակակից ակադեմիական պրակտիկայում հետազոտողները հաճախ էկլեկտիկ են՝ օգտագործելով բազմաթիվ մեթոդաբանություններ (օրինակ՝ համադրելով ինչպես քանակական, այնպես էլ որակական հետազոտությունները)։ «Սոցիալական հետազոտություն» տերմինը նաև ձեռք է բերել որոշակի ինքնավարություն, քանի որ տարբեր առարկաների պրակտիկանտները կիսում են դրա նպատակներն ու մեթոդները։

Կիրառական գիտություններ
-----------------------

Կիրառական գիտությունը գոյություն ունեցող գիտական գիտելիքների օգտագործումն է գործնական նպատակներին հասնելու համար, ինչպիսիք են տեխնոլոգիաները կամ գյուտերը։

Բնական գիտության շրջանակներում հիմնական գիտություն հանդիսացող առարկաները մշակում են հիմնական տեղեկատվություն՝ բացատրելու և գուցե կանխատեսելու բնական աշխարհի երևույթները։ Կիրառական գիտությունը գիտական գործընթացների և գիտելիքների օգտագործումն է՝ որպես հատկապես գործնական կամ օգտակար արդյունքի հասնելու միջոց։ Սա ներառում է կիրառական գիտության հետ կապված ոլորտների լայն շրջանակ, ներառյալ գյուղատնտեսական գիտությունը, ճարտարագիտությունը և բժշկությունը։

Կիրառական գիտությունը կարող է նաև կիրառել ֆորմալ գիտություն, ինչպիսիք են վիճակագրությունը և հավանականության տեսությունը, ինչպես համաճարակաբանության մեջ։ Գենետիկական համաճարակաբանությունը կիրառական գիտություն է, որը կիրառում է ինչպես կենսաբանական, այնպես էլ վիճակագրական մեթոդներ։

Ճյուղերի միջև հարաբերությունները
--------------------------------

Գիտության ճյուղերի փոխհարաբերությունները ամփոփված են աղյուսակով

|  |  |
| --- | --- |
|  | Գիտություններ |
| Ֆորմալ գիտություններ | Էմպիրիկ գիտություններ |
| Բնական գիտություններ | Հասարակական գիտություններ |
| Հիմք | Տրամաբանություն, մաթեմատիկա; | Ֆիզիկա; Քիմիա; Կենսաբանություն;
Երկրագիտություն; Աստղագիտություն | Տնտեսագիտություն; Քաղաքագիտություն;
Սոցիոլոգիա; Հոգեբանություն;
Մարդաբանություն |
| Հավելված | Կիրառական մաթեմատիկա; Վիճակագրություն; Համակարգչային գիտություն | Ճարտարագիտական, Գյուղատնտեսություն;
Դեղագիտություն | Բիզնես կառավարում;
Իրավագիտություն; Մանկավարժություն |
|

Վիզուալիզացիաներ և մետագիտություն
---------------------------------

Մետագիտությունը վերաբերում է կամ ներառում է գիտության մի ոլորտ, որը վերաբերում է հենց գիտությանը։ Դպրոցը կարող են օգտագործվել գիտական դաշտերը և հետազոտական թեմաները պատկերացնելու և ուսումնասիրելու համար։

Նշումներ
--------

1. ↑  Կապված է նաև («լոգոներ»), «բառ, միտք, գաղափար, փաստարկ, հաշիվ, պատճառ կամ սկզբունք»-ի հետ։ (1999):
2. ↑  Richard Feynman begins his *Lectures* with the atomic hypothesis, as his most compact statement of all scientific knowledge: "If, in some cataclysm, all of scientific knowledge were to be destroyed, and only one sentence passed on to the next generations ... what statement would contain the most information in the fewest words? I believe it is ... that *all things are made up of atoms – little particles that move around in perpetual motion, attracting each other when they are a little distance apart, but repelling upon being squeezed into one another. ...*"
3. ↑  The term 'universe' is defined as everything that physically exists: the entirety of space and time, all forms of matter, energy and momentum, and the physical laws and constants that govern them. However, the term 'universe' may also be used in slightly different contextual senses, denoting concepts such as the cosmos or the philosophical world
4. ↑  Evidence exists that the earliest civilizations dating back to beyond 3000  BCE, such as the Sumerians, Ancient Egyptians, and the Indus Valley civilization, all had a predictive knowledge and a very basic understanding of the motions of the Sun, Moon, and stars.
5. ↑  Francis Bacon's 1620 *Novum Organum* was critical in the development of scientific method.
6. ↑  See Chemistry (etymology) for possible origins of this word.
7. ↑  The pronunciation of zoology as /zuˈɒlədʒi/ is typically regarded as nonstandard, though is not uncommon.
8. ↑  Էռնստ Հեկելի (1866) ծանոթագրության մեջ, որտեղ ծագել է էկոլոգիա տերմինը, նա նաև հատկանիշ է տալիս նշանակում է «բնակավայր, տարածման տարածք» (1957)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «social science | History, Disciplines, & Facts». *Encyclopedia Britannica* (անգլերեն). Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 18-ին.
2. ↑  Davide Castelvecchi, Nature Magazine (2015 թ․ դեկտեմբերի 23). «Is String Theory science?». Scientific American. Վերցված է 2018 թ․ ապրիլի 3-ին.
3. ↑  Editorial Staff (2016 թ․ մարտի 3). «Psychology's reproducibility problem». *Nature*. doi:10.1038/nature.2016.19498. S2CID 147141798. Վերցված է 2018 թ․ ապրիլի 3-ին.
4. ↑  Editorial Staff (2008 թ․ մարտի 7). «Scientific Method: Relationships among Scientific Paradigms». Seed magazine. Արխիվացված օրիգինալից 2007 թ․ մարտի 10. Վերցված է 2007 թ․ սեպտեմբերի 12-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ unfit URL (link)
5. ↑  Popper, 2002, էջեր 79–82
6. ↑  Liddell, Henry George, and Robert Scott. 1940. "Logikos." *A Greek–English Lexicon*, edited by H. S. Jones with R. McKenzie. Oxford: Clarendon Press. – via Perseus Project. Retrieved 9 May 2020.
7. ↑  Harper, Douglas. 2020 [2001]. "logic (n.)." *Online Etymology Dictionary*. Retrieved 9 May 2020.
8. ↑  Gensler, Harry J. (2017) [2002]. «Chapter 1: Introduction». *Introduction to logic* (3rd ed.). New York: Routledge. էջ 1. doi:10.4324/9781315693361. ISBN 9781138910591. OCLC 957680480.
9. 1 2  Dodge, Y. (2003) *The Oxford Dictionary of Statistical Terms*, OUP. 0-19-920613-9
10. ↑  «statistics». *TheFreeDictionary.com*. Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 25-ին.
11. ↑  «Statistics». *Merriam-Webster Online Dictionary*.
12. ↑  «Statistic». *Merriam-Webster Online Dictionary*.
13. ↑  Steele, Katie and Stefánsson, H. Orri, "Decision Theory", The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Winter 2015 Edition), Edward N. Zalta (ed.), URL =
14. ↑  Myerson, Roger B. (1991). «1.2: Basic concepts of Decision Theory». *Game theory analysis of conflict*. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. ISBN 9780674728615.
15. ↑  Habibi I, Cheong R, Lipniacki T, Levchenko A, Emamian ES, Abdi A (2017 թ․ ապրիլ). «Computation and measurement of cell decision making errors using single cell data». *PLOS Computational Biology*. **13** (4): e1005436. Bibcode:2017PLSCB..13E5436H. doi:10.1371/journal.pcbi.1005436. PMC 5397092. PMID 28379950.
16. ↑  Hansson, Sven Ove. "Decision theory: A brief introduction." (2005) Section 1.2: A truly interdisciplinary subject.
17. ↑  «SIGACT». Վերցված է 2017 թ․ հունվարի 19-ին.
18. ↑  R.P. Feynman; R.B. Leighton; Matthew Sands (1963). *The Feynman Lectures on Physics*. Vol. 1. էջ I-2. ISBN 0-201-02116-1.
19. ↑  
J.C. Maxwell (1878). *Matter and Motion*. D. Van Nostrand. էջ 9. ISBN 0-486-66895-9. «Physical science is that department of knowledge which relates to the order of nature, or, in other words, to the regular succession of events.»
20. ↑  
H.D. Young; R.A. Freedman (2004). *University Physics with Modern Physics* (11th ed.). Addison Wesley. էջ 2. «Physics is an *experimental* science. Physicists observe the phenomena of nature and try to find patterns and principles that relate these phenomena. These patterns are called physical theories or, when they are very well established and of broad use, physical laws or principles.»
21. ↑  
S. Holzner (2006). *Physics for Dummies*. Wiley. էջ 7. ISBN 0-470-61841-8. «Physics is the study of your world and the world and universe around you.»
22. ↑  «Definition of CHEMISTRY». *www.merriam-webster.com* (անգլերեն). Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 24-ին.
23. ↑  «Definition of chemistry | Dictionary.com». *www.dictionary.com* (անգլերեն). Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 24-ին.
24. ↑  «WordNet Search: Earth science». *wordnetweb.princeton.edu*. Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 23-ին.
25. ↑  Harper, Douglas. «geology». *Online Etymology Dictionary*.
26. ↑  Կաղապար:LSJ
27. ↑  «space science». *TheFreeDictionary.com*. Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 23-ին.
28. ↑  National Space Science Data Center (NSSDC) – NASA Science
29. ↑  «Space science | Define Space science at Dictionary.com».
30. ↑  Based on definition from: «Aquarena Wetlands Project glossary of terms». Texas State University at San Marcos. Արխիվացված է օրիգինալից 2004 թ․ հունիսի 8-ին.
31. ↑  Davies, PC; Rieper, E; Tuszynski, JA (2013 թ․ հունվար). «Self-organization and entropy reduction in a living cell». *Bio Systems*. **111** (1): 1–10. doi:10.1016/j.biosystems.2012.10.005. PMC 3712629. PMID 23159919.
32. ↑  Modell, Harold; Cliff, William; Michael, Joel; McFarland, Jenny; Wenderoth, Mary Pat; Wright, Ann (2015 թ․ դեկտեմբեր). «A physiologist's view of homeostasis». *Advances in Physiology Education*. **39** (4): 259–66. doi:10.1152/advan.00107.2015. ISSN 1043-4046. PMC 4669363. PMID 26628646.
33. ↑  «Biological/Biochemistry». *acs.org*.
34. ↑  RBG Kew (2016). The State of the World's Plants Report – 2016. Royal Botanic Gardens, Kew.  Արխիվացված 2016-09-28 Wayback Machine
35. ↑  «Bryophytes (Mosses and liverworts) — The Plant List». *www.theplantlist.org*.
36. ↑  «zoology». *Online Etymology Dictionary*.
37. ↑  «the definition of ecology». *Dictionary.com*. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ փետրվարի 21-ին. Վերցված է 2018 թ․ փետրվարի 20-ին.
38. ↑  Cohen, Eliel (2021). «The boundary lens: theorising academic actitity». *The University and its Boundaries: Thriving or Surviving in the 21st Century 1st Edition*. New York, New York: Routledge. էջեր 14–41. ISBN 978-0367562984.

### Մեջբերված աշխատանքներ

* Lagemaat, Richard van de (2006). *Theory of Knowledge for the IB Diploma*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-54298-2.
* Popper, Karl R. (2002) [1959]. *The Logic of Scientific Discovery*. New York, NY: Routledge Classics. ISBN 0-415-27844-9. OCLC 59377149.
* Sandoz, Raphaël. «Interactive Historical Atlas of the Disciplines». *University of Geneva*. Վերցված է 2019 թ․ մայիսի 20-ին.