**Լուսնաքար** (անգլ.՝ The Moonstone), 19-րդ դարի նամակագրական վեպ, որի հեղինակն է Ուիլկի Քոլինզը։ Այն համարվում է առաջին դետեկտիվ վեպը, որը մի շարք կանոններ է սահմանել՝ հիմք հանդիսանալով ժամանակակից դետեկտիվ վեպերի համար։ Գիրքն ի սկզբանե տպագրվել է Չարլզ Դիքենսի «All the Year Round» ամսաթերթում։ «Լուսնաքարը» և «Սպիտակազգեստ կինը» համարվում են Քոլինզի լավագույն վեպերը։ 1877 թվականին Քոլինզը հրատարակել է վեպի ադապտացված տարբերակը բեմադրման համար, չնայած, որ պիեսը բեմադրվել է միայն երկու ամիս։

Ստուգաբանություն
----------------

Լուսնաքարը ադամանդ է (չշփոթենք այն կիսաթանկարժեք լուսնաքարե մարգարտի հետ)։ Անվան ծագումը պայմանավորված է հինդուիստական դիցաբանությունում լուսնի աստված Չանդրայի հետ։ Ադամանդը հսկվում է երեք ժառանգորդ-խնամակալների կողմից Վիշնու Աստծո հրամանով։

Սյուժեի նկարագիր
----------------

Ռաչել Վերինդերը՝ մի անգլիացի երիտասարդ կին, իր տասնութամյակին ժառանգում է մի մեծ հնդկական ադամանդ։ Այդ ժառանգությունը նա ստացել է իր բրիտանացի քեռուց, որը ծառայում էր Հնդկաստանում որպես սպա։ Ադամանդը մեծ կրոնական նշանակություն ունի և չափազանց թանկարժեք է։ Երեք հինդու քահանաներ նվիրաբերել են իրենց կյանքը՝ այն ետ վերադարձնելու համար։ Պատմությունը որոշ տարրեր է ընդգրկում առասպելական նշանակության Հոուփի ադամանդից (միգուցե Օռլով կամ Կոհինուր ադամանդից ևս)։ Ռաչելի տասնութամյակը բավականին մեծ շուքով էր կազմակերպվել և հյուրերի ցանկում էր նաև վերջինիս զարմիկ Ֆրանկլին Բլեյքը։ Ռաչելն այդ օրը իր զգեստի հետ կրում է նաև լուսնաքարը, որպեսզի բոլոր հյուրերը, որոնց թվում էին նաև որոշ խաբեբաներ, այն տեսնեն։ Այդ գիշեր՝ ավելի ուշ, ադամանդը անհետանում է Ռաչելի ննջասենյակից, որը մեծ իրարանցում է առաջացնում։ Այս բավականին խճճված սյուժեի նպատակն է բացահայտել գողությունը, գտնելու հանցագործին և վերստանալու քարը։

Սյուժե
------

Գնդապետ Հերնքասլը, որը նախկինում զինվորական էր, Հնդկաստանից իր հետ բերում է լուսնաքարը, որը հաջողացրել էր Սերինգապատամի խռովության ժամանակ։ Իր ընտանիքից նեղացած, որը խուսափում էր նրանից, նա այդ ադամանդը ժառանգություն է թողնում իր զարմուհի Ռաչելին, որին վտանգի տակ է գցում, քանի որ քարի ժառանգորդ-խնամակալները ոչինչ չեն խնայի՝ այն վերադարձնելու համար։

Ռաչելը կրում է ադամանդը իր տասնութամյակի խնջույքին, բայց այդ գիշեր քարն անհետանում է իր սենյակից։ Կասկածվում են երեք հնդկացի խաբեբաներ, որոնք այդ ժամանակ տան մոտակայքում էին գտնվում։ Կասկածվում էր աղախին Ռոսանա Սփիըրմանը, որը սկսում է իրեն տարօրինակ պահել, իսկ վերջում ինքնասպանություն է գործում՝ իրեն խեղդելով սորուն ավազում։ Կասկածվում էր նաև հենց ինքը՝ Ռաչելը, նույնպես, որն իրեն կասկածամիտ է պահում և կատաղի վերաբերմունք էր ցույց տալիս Ֆրանկլին Բլեյքի նկատմամբ, որը հստակ քայլեր է ձեռնարկում՝ քարը գտնելու համար։ Վերջինիս Ռաչելը նախկինում համակրում էր։ Չնայած խուզարկու սերժանտ Քաֆի գործադրած քայլերին, տոնախմբությունը այդպես էլ ավարտվում է չբացահայտված առեղծվածով և գլխավոր հերոսների անհետացմամբ։

Հաջորդ տարի որոշ փաստեր են հայտնվում, որոնց վրա կարելի է ենթադրել, որ ադամանդը տարել են տնից և հիմա կարող է լինել Լոնդոնի բանկերից մեկում՝ վաշխառուի կողմից որպես երաշխիք գրավ դրած։ Հնդկացի խաբեբաները դեռ իրադարձությունների կիզակետում են, որոնք հետևում են և սպասում գործողությունների հետագա զարգացմանը։ Ռաչելի վիշտը և մեկուսացումը բոլորից շարունակվում է և դեռ ավելի է ուժեղանում հատկապես մոր մահվանից հետո։ Նա սկզբում ընդունում է, հետո՝ մերժում իր զարմիկ Գորդֆրեյ Էյբլվայթի ամուսնության առաջարկը, ով նույնպես ներկա էր Ռաչելի ծննդյան խնջույքին, և ում հայրը Ռաչելի նախկին տան մոտակայքում գտնվող բանկի սեփականատերն էր։ Վերջապես Ֆրանկլին Բլեյքը վերադառնում է իր արտասահմանյան ճանապարհորդությունից և որոշում բացահայտել առեղծվածը։ Նա առաջին հերթին բացահայտում է, որ Ռոսանա Սփիըրմանը սիրահարված էր նրան, և վերջինիս տարօրինակ պահվածքը բացատրվում էր դրանով։ Նա նրա գիշերանոցի վրա ներկի բծեր էր գտել, որի շնորհիվ համոզվել է, որ Ֆրանկլինն էր թաքնված այդ ամենի հետևում ու նրան քողարկելու համար փրկում է վերջինիս՝ կասկածանքը գցելով իր վրա։ Հուսահատվելով, որ չի կարողանում գրավել Ֆրանկլինի ուշադրությունը, նա ինքնասպանություն է գործում՝ ետևում թողնելով բծոտված գիշերանոցը և մի նամակ, որը Ֆրանկլինն այդպես էլ չէր ստացել, քանի որ զբաղված էր իր ճանապարհորդություններով։

Այժմ կարծելով, որ Ռոսանայի փաստարկները իր գողության վերաբերյալ հայտնի են Ռաչելին՝ Ֆրանկլինը հանդիպում է կազմակերպում նրա հետ։ Ի զարմանս իրեն՝ նա ասում է, որ ինքն իրականում տեսել է, թե ինչպես է Ֆրանկլինը գողանում ադամանդը, չի գցում վերջինիս հեղինակությունը՝ իրենը վտանգի տակ դնելով, չնայած նա կարծում է որ հենց նա է գողը։ Հույս ունենալով փրկել իրեն՝ նա վերադառնում է Յորքշիր՝ հանցագործության վայրը, և նրան օգնություն է ցուցաբերում պարոն Քենդիի խորհրդատուն՝ պարոն Էզրա Ջեննինգսը։ Նրանք համագարծակցում են՝ շարունակելու հետազոտությունները և պարզում են, որ խնջույքի օրը բժիշկ պարոն Քենեդին, որը ցանկանում էր վրեժ լուծել Ֆրանկլինից՝ բժշկութոյւնը քննադատելու համար, Ֆրանկլինին դիտավորյալ ալկոհոլային խմիչք է տվել։ Հայտնի է դառնում, որ սա, ինչպես նաև իր մտածմունքներր Ռաչելի և ադամանդի վերաբերյալ և այլ նյարդային գրգիռներ ստիպել են վերջինիս գողանալ ադամանդը՝ այն ավելի ապահով տեղ տեղափոխելու համար՝ այդ ամենն թմրանյութի ազդեցության ներքո։ Այդ երեկոյի իրադարձությունները հաստատում են դա, բայց՝ ինչպես է քարը հայտնվել Լոնդոնի բանկերից մեկում, այդպես էլ խնջույքից հետո մեկ տարի առեղծված է մնում՝ բացահայտվելով միայն այն ժամանակ, երբ քարը ետ են վերադարձնում։ Ֆրանկլինն իր համախոհների հետ մեկտեղ հետապնդում է այդ ամենի հավակնորդին մինչև հյուրանոց, բայց բացահայտվում է, որ հնդկացիներն ավելի շուտ են հասել։ Հավակնորդը մահացած է, իսկ քարը չկա։ Սպանված մարդու հետևում ուրիշ ոչ ոք, բայց Գոդֆրեյ Էյբլվայթն էր, ով յուրացրել է նպատակային հիմնադրամի պարունակությունները և ծննդյան տոնակատարությունից անմիջապես հետո նա վտանգված էր։ Բլեյքի թմրած վիճակում կատարած արարքների առեղծվածը բացահայտված է. Նա բախվել է Էյբլուայթին միջանցքում՝ Ռաչելի սենյակից դուրս գալով և տվել է լուսնաքարը վերջինիս՝ նրա հոր բանկում հանձնելու համար։ Տեսնելով փրկության ուղի՝ Էյբլուայթը քարը՝ որպես երաշխիք, գրավ դրեց բանկում՝ վարկ ստանալու համար՝ իրեն անվճարունակությունից ժամանակավորապես փրկելու համար։ Նա Ամստերդամ տանող ճանապարհին էր՝ քարը կտրելու նպատակով, երբ սպանվեց։ Այն, ըստ ծրագրածի, հետագայում կվաճառվեր փոխհատուցելու թալանված հիմնադրամի կորուստները, մինչ վստահված անձն այն կժառանգեր։

Առեղծվածը բացահայտված է։ Ռաչելն ու Ֆրանկլինը ամուսնանում են, իսկ վերջաբանում նշանավոր արկածախնդիր պարոն Մյորսուեյթից իմանում ենք լուսնաքարի վերականգնման մասին և այն վայրի մասին, որտեղ այն կարող է գտնվել։ Այն, ըստ նրա, գտնվում է Հնդկաստանի Աստվածներից մեկի հուշարձանի ճակատում։

Կերպարներ
---------

* Ռաչել Վերինդեր՝ գրքի գլխավոր հերոսը, երիտասարդ ժառանգորդ, որն իր տասնութամյակին նա ժառանգում է լուսնաքարը
* Լեդի Վերինդեր՝ նրա մայրը, հարուստ այրի՝ նվիրված իր դստերը
* Գնդապետ Հերնքասլ՝ Լեդի Վերինդերի եղբայրը, որը կասկածվում է Հնդկաստանում իրականացված չորս հանցագործությունների մեջ, ստացել է լուսնաքարը անօրեն ճանապարհով
* Գաբրիել Բեթերիջ՝ պատվարժան մարդ, Վերինդերի գլխավոր սպասավորը, առաջին պատմողը
* Պենելոպե Բեթերիջ՝ նրա դուստրը, ինչպես նաև իրենց ընտանիքի սպասավորը
* Ռոսանա Սփիըրման՝ երկրորդ սպասուհին, մի անգամ գողության համար հայտնվել է բանտում, կասկածվում է ադամանդի գողության մեջ
* Դրասիլա Քլաք՝ Ռաչել Վերինդերի աղքատ զարմիկը, որը մի տհաճ, կեղծավոր քրիստոնյա ավետարանիչ է և ուրիշի գործերին միշտ խառնվող, երկրորդ պատմողը
* Ֆրանկլին Բլեյք՝ մի արկածախնդիր, որը Ռաչելի զարմիկն է և հայցվորը
* Գոդֆրեյ Էյբլուայթ՝ բարեգործ, Ռաչելի մյուս զարմիկն ու հայցվորը
* Պարոն Բրաֆ՝ ընտանիքի փաստաբանը, երրորդ պատմողը
* Սերժանտ Քաֆ՝ հայտնի խուզարկու, որը հակում ունի վարդերի նկատմամբ
* Բժիշկ Քենդի՝ ընտանիքի բժիշկը, որը կորցնում է խոսելու ունակությունը գրիպից բուժվելուց անմիջապես հետո
* Էզրա Ջենինգս՝ բժիշկ Քենդիի անհայտ և տարօրինակ խորհրդատուն, որը տառապում է անբուժելի հիվանդությունից և ափիոն է ընդունում՝ ցավին դիմակայելու համար, չորրորդ պատմողը
* Պարոն Մյորսվեյթ՝ հայտնի արկածախնդիր, ով հաճախ է ճանապարհորդել Հնդկաստանում, նա հայտնվում է պատմության վերջաբանում
* Հնդկացի խաբեբաներ՝ երեք թաքուն կերպով գործող հինդու բրահմաններ, ովքեր նպատակադրված են ետ վերադարձնել քարը

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  David, Deirdre *The Cambridge Companion to the Victorian Novel* p179. Cambridge University Press, 2001.
2. ↑  Hall, Sharon K (1979). *Twentieth-Century Literary Criticism*. p.531. University of Michigan
3. ↑  Lorna J. Clarke: "Introduction", p. xxiv. In: Sarah Burney: *The Romance of Private Life. The Hermitage* (London: Pickering & Chatto, 2008. 1-85196-873-3).


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Ստեղծագործությունների տեքստ | Գուտենբերգ նախագիծ |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | MusicBrainz |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 12496407z |

 |