**Դոգման**, լայն իմաստով, համոզմունք է, որն ընդունվում է որպես անառարկելի ճշմարտություն։ Այն կարող է լինել որևէ կրոնի սկզբունքների կամ վարդապետությունների պաշտոնական համակարգի տեսքով, ինչպիսիք են հռոմեական կաթոլիկությունը, հուդայականությունը, բողոքականությունը, ինչպես նաև փիլիսոփայական դպրոցի տեսքով, ինչպիսին է ստոիցիզմը։ Այն կարող է լինել նաև քաղաքական համոզմունքների համակարգերում, ինչպիսիք են ֆաշիզմը, պրոգրեսիվիզմը, լիբերալիզմը և պահպանողականությունը։

Ավելի նեղ իմաստով, դոգման վերաբերում է պարտադրված որոշումներին, ինչպիսիք են ագրեսիվ քաղաքական շահերի կամ իշխանությունների որոշումները։ Ընդհանուր առմամբ, այն կիրառվում է ինչ-որ ամուր համոզմունքի նկատմամբ, որը դրա կողմնակիցները չեն ցանկանում ռացիոնալ քննարկել։ Այս վերաբերմունքը կոչվում է դոգմատիկ կամ դոգմատիզմ և հաճախ օգտագործվում է կրոնին առնչվող հարցերին անդրադառնալու համար, բայց չի սահմանափակվում միայն թեիստական դիրքորոշումներով, այն օգտագործվում է նաև քաղաքական կամ փիլիսոփայական դոգմաների նկատմամբ։

Ստուգաբանություն
----------------

Դոգմա բառն ընդունվել է 17-րդ դարում լատին․՝ dogma, առաջացել է հին հունարեն՝ δόγμα, dogma — «կարծիք, համոզմունք, դատողություն» բառից։ Հոգնակի թիվը հիմնված է լատին․՝ dogmata, թեև *dogmas* կարող է ավելի հաճախ գործածվել անգլերենում։

Փիլիսոփայության մեջ
-------------------

### Պիրրոնիզմ

Պիրրոնիզմում «դոգման» վերաբերում է ոչ ակնհայտ հարցի վերաբերյալ առաջարկի համաձայնությանը։ Պիրրոնիզմի հիմնական սկզբունքն արտահայտվում է *ակատալեպսիա* բառով, որը վարդապետություններից մատնանշում է մեզնից անկախ գոյություն ունեցող իրերի ճշմարտացիության վերաբերյալ համաձայնությունը հետ պահելու ունակությունը․ յուրաքանչյուր հայտարարության դեմ դրա հակասությունը կարող է առաջ քաշվել հավասար հիմնավորմամբ։ Հետևաբար, պիրրոնիստները մերժում են համաձայնությունը ոչ ակնհայտ դրույթների, այսինքն՝ դոգմաների վերաբերյալ։ Պիրրոնիստները պնդում են, որ դոգմատիկները, ինչպիսիք են ստոիկները, էպիկուրյանները և պերիպատետիկները, չեն կարողացել ցույց տալ, որ ոչ ակնհայտ հարցերի վերաբերյալ իրենց վարդապետությունները ճշմարիտ են։

Կրոնի մեջ
---------

### Քրիստոնեություն

Քրիստոնեության մեջ դոգման հավատք է, որը փոխանցվում է աստվածային հայտնությամբ և սահմանվում է Եկեղեցու կողմից։ Կազմակերպության պաշտոնական կրոնական դիրքորոշումները կարող են ուսուցանվել նոր անդամներին կամ պարզապես փոխանցվել նրանց, ովքեր որոշում են անդամ դառնալ։ Հազվադեպ է պատահում, որ կազմակերպության պաշտոնների հետ համաձայնությունը պարտադիր է ներկա գտնվելու համար, թեև անդամությունը կարող է պահանջվել եկեղեցական որոշ գործունեության համար։

Եկեղեցու կողմից աստվածային հայտնության պաշտոնական մեկնաբանության ավելի նեղ իմաստով, աստվածաբանները տարբերակում են սահմանված և չսահմանված դոգմաներ, որոնցից առաջինը սահմանվել է հեղինակավոր մարմինների կողմից, ինչպիսին է Հռոմեական Կուրիան կաթոլիկ եկեղեցու համար, իսկ երկրորդը համընդհանուր ընդունված, բայց պաշտոնապես չսահմանված դոգմաներն են, օրինակ՝ Քրիստոսի էությունը որպես համընդհանուր փրկիչ։ Տերմինը ծագել է ուշ հունական փիլիսոփայության իրավական կիրառությունից, որտեղ այն նշանակում էր հրաման, և նույն իմաստով սկսեց օգտագործվել վաղ քրիստոնեական աստվածաբանության մեջ։ Տարբեր աստիճանի բողոքականները ավելի քիչ պաշտոնական են վարդապետության վերաբերյալ և հաճախ ապավինում են դավանանքին հատուկ համոզմունքներին, բայց հազվադեպ են այդ համոզմունքները անվանում դոգմաներ։ Քրիստոնեական եկեղեցում դոգմայի առաջին ոչ պաշտոնական հաստատությունը սուրբ Իրենեոսն էր իր «Առաքելական ուսմունքի ցուցադրությունում», որը ներկայացնում է «հիմնականների ձեռնարկ», որը կազմում է «ճշմարտության մարմինը»։

#### Կաթոլիկություն և արևելյան քրիստոնեություն

Կաթոլիկության և արևելյան քրիստոնեության համար դոգմաները պարունակվում են Նիկիական դավանանքում և երկու, երեք, յոթ կամ քսան տիեզերական ժողովների կանոնական օրենքներում (կախված նրանից, թե Արևելյան եկեղեցի է, ուղղափառ թե կաթոլիկ)։ Այս դրույթները ամփոփված են Հովհաննես Դամասկոսի կողմից իր *Ուղղափառ հավատքի ճշգրիտ բացատրությունում*, որը նրա հիմնական աշխատության երրորդ գիրքն է՝ «Գիտելիքի աղբյուրը» վերնագրով։ Այս գրքում նա երկակի մոտեցում է ցուցաբերում հավատքի յուրաքանչյուր հոդվածը բացատրելիս. մեկը՝ ուղղված քրիստոնյաներին, որտեղ նա օգտագործում է Աստվածաշնչից մեջբերումներ և երբեմն՝ Եկեղեցու այլ հայրերի գործերից, և երկրորդը՝ ուղղված ինչպես ոչ քրիստոնեական կրոնների անդամներին, այնպես էլ աթեիստներին, որոնց համար նա օգտագործում է արիստոտելյան տրամաբանությունը և դիալեկտիկան։

Հետագա տասնչորս խորհուրդների որոշումները, որոնք կաթոլիկները համարում են դոգմատիկ, և մի փոքր թվով հրամանագրեր, որոնք հրապարակվել են պապերի կողմից պապական անսխալականության մասին (օրինակ, տես Անբասիր հղիությունը և Մարիամի Վերափոխումը), համարվում են կաթոլիկ եկեղեցու վարդապետության սուրբ մարմնի մաս։

### Հուդայականություն

Հրեական մեկնաբանության ավանդույթում դոգման սկզբունք է, որով ռաբբանիմները կարող են փորձել Աստծո և ճշմարտության գոյության վերաբերյալ հավատքի ապացույցները. դոգման այն է, ինչն անպայմանորեն ճիշտ է ռացիոնալ մտածողության համար։ Հրեական Կաբալայում դոգման հանդիսանում է Աստվածաշնչի գաղտնիքների՝ Պարդեսի կամ Թորա Նիստարի արխետիպը։ «Տրամաբանական մտածողության» և «ռացիոնալ Կաբալայի» հարաբերության մեջ «Պարտցուֆը» «դոգման» նույնականացնելու միջոց է։

Նմանատիպ հասկացություններ
-------------------------

### Բուդդիզմ

Տեսակետը կամ դիրքորոշումը (Պալի *diṭṭhi ***IAST****, սանսկրիտ *dṛṣṭi ***IAST****) բուդդիզմի կենտրոնական գաղափարն է, որը համապատասխանում է դոգմայի արևմտյան պատկերացմանը։ Բուդդայական մտածողության մեջ տեսակետը դրույթների պարզ, վերացական հավաքածու չէ, այլ փորձի լիցքավորված մեկնաբանություն, որն ինտենսիվ ձևավորում և ազդում է մտքի, զգացողության և գործողությունների վրա։ Տեսակետների նկատմամբ պատշաճ մտավոր վերաբերմունք ունենալը, հետևաբար, համարվում է բուդդայական ուղու անբաժանելի մասը, քանի որ երբեմն ճիշտ տեսակետները պետք է գործնականում կիրառվեն, իսկ սխալ հայացքները հեռացվեն, մինչդեռ երբեմն բոլոր տեսակետները դիտվում են որպես լուսավորության խոչընդոտներ։

Տես նաև
-------

* Աքսիոմ
* Հավատ
* Սկեպտիցիզմ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Kooy, Brian K. (2007 թ․ սեպտեմբերի 25). «The Catholic Encyclopedia (New Advent)2007313Kevin Knight. *The Catholic Encyclopedia (New Advent)*. Last visited May 2007. URL: www.newadvent.org/cathen/index.html Gratis». *Reference Reviews*. **21** (7): 14–16. doi:10.1108/09504120710821550. ISSN 0950-4125.
2. ↑  «Staff Group - Head Office - Staff Strong Post - 16 January 1919». 2021 թ․ մարտի 8. `{{cite journal}}`: Cite journal requires `|journal=` (օգնություն)
3. ↑  Falabella, Alejandra (2021 թ․ հունվարի 18). «Going left or right? A study of the policy rationale of the Chilean center-left coalition Concertación in Education». *Education Policy Analysis Archives*. **29** (January–July): 5. doi:10.14507/epaa.29.5266. ISSN 1068-2341.
4. ↑  «Lessons in On-Line Reference Publishing*Merriam-Webster's Collegiate Dictionary*. Merriam-Webster*Merriam-Webster's Collegiate Thesaurus*. Merriam-Webster*Merriam-Webster's Collegiate Encyclopedia*. Merriam-Webster». *The Library Quarterly*. **71** (3): 392–399. 2001-07. doi:10.1086/603287. ISSN 0024-2519.
5. ↑  Hua, AnAn; Steinhoff, Magie; Burlak, Christopher (2016-11). «Xenotransplantation literature update, September-October 2016». *Xenotransplantation*. **23** (6): 497–498. doi:10.1111/xen.12281. ISSN 0908-665X.
6. 1 2  Sextus Empiricus (1933). «Outlines of Pyrrhonism». *Digital Loeb Classical Library*. Վերցված է 2023 թ․ օգոստոսի 25-ին.
7. ↑  Blackburn, Robert; Blackburn, Barbara R.; Williamson, Ronald (2017 թ․ նոյեմբերի 14). *Working with Local, State, and National Governance*. Routledge. էջեր 133–139. ISBN 978-1-315-64747-0.
8. ↑  Blackburn, Simon (2016 թ․ հունվարի 1). *The Oxford Dictionary of Philosophy*. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-873530-4.
9. ↑  «City of Dallas v. Stanglin (1989)». 2300 N Street, NW, Suite 800, Washington DC 20037 United States: CQ Press. 2009. `{{cite journal}}`: Cite journal requires `|journal=` (օգնություն)CS1 սպաս․ location (link)
10. ↑  O'Collins, SJ, Gerald (2008 թ․ մարտի 20). *Jesus, the Church, and Israel*. Oxford University Press. էջեր 162–175.
11. ↑  Lien, Gregory J; McKim, James M; Hoffman, Alex D; Jenson, Correne T (2001-01). «A physiologically based toxicokinetic model for lake trout (Salvelinus namaycush)». *Aquatic Toxicology*. **51** (3): 335–350. doi:10.1016/s0166-445x(00)00117-x. ISSN 0166-445X.
12. ↑  Diesendruck, Z.; Albo, Joseph; Husik, Isaac (1931 թ․ սեպտեմբերի 10). «Sefer Ha-ikkarim». *The Journal of Philosophy*. **28** (19): 526. doi:10.2307/2015419. ISSN 0022-362X.
13. ↑  Holloway, Maurice R. (1963). «"The Fountain of Life" ("Fons Vitae"), by Solomon Ibn Gabirol, trans. Harry E. Wedeck». *The Modern Schoolman*. **41** (1): 95–96. doi:10.5840/schoolman196341131. ISSN 0026-8402.
14. ↑  Mugleston, William F. (2005 թ․ ապրիլի 7). «Fuller, Thomas». Oxford University Press. `{{cite journal}}`: Cite journal requires `|journal=` (օգնություն)
15. ↑  Lusthaus, Dan (2014 թ․ փետրվարի 4). *Buddhist Phenomenology*. Routledge. ISBN 978-1-317-97343-0.
16. ↑  Baden-Fuller, Charles (2005-02). «Editorial». *Long Range Planning*. **38** (1): 1–2. doi:10.1016/j.lrp.2004.12.002. ISSN 0024-6301.

Գրականություն
-------------

* Blackburn, Simon (2016). «Dogma». *The Oxford Dictionary of Philosophy*. Oxford University Press. ISBN 978-0198735304.
* Fuller, Paul (2005). *The Notion of Diṭṭhi in Theravāda Buddhism: The Point of View* (PDF). Routledge. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2015 թ․ փետրվարի 26-ին.
* McKim, D.K. (2001). «Dogma». In Elwell, Walter A. (ed.). *Evangelical Dictionary of Theology*. Baker Academic. ISBN 978-0801020759.
* O'Collins, Gerald (1983). «Dogma». In Richardson, Alan; Bowden, John (eds.). *The Westminster Dictionary of Christian Theology*. Westminster John Knox Press. ISBN 978-0664227487.
* Stanglin, K.D. (2009). «Dogma». In Dyrness, William A.; Kärkkäinen, Veli-Matti (eds.). *Global Dictionary of Theology: A Resource for the Worldwide Church*. InterVarsity Press. ISBN 978-0830878116.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Dogma Արխիվացված 2007-02-13 Wayback Machine – Strong's N.T. Greek Lexicon
* Il Domani – terribile o radioso? – del Dogma Արխիվացված 2014-09-26 Wayback Machine, a book by Enrico Maria Radaelli with a Preface by Roger Scruton and comments by Brunero Gherardini, Alessandro Gnocchi-Mario Palmaro, and Mario Oliveri (Roma 2012)
* Irenaeus. *Demonstration of the Apostolic Preaching*. pp. 70–75. [online] available at: Christian Classics ethereal library St. Irenaeus: Demonstration of the Apostolic Preaching – Christian Classics Ethereal Library [Accessed 20 June 2017]