**Իրանական գործողություն**, նաև **անգլո-խորհրդային ներխուժում Իրան** (անգլ.՝ Anglo-Soviet invasion of Iran, պարս.՝ اشغال ایران در جنگ جهانی دوم, կոդային անվանում - **«Համաձայնության Գործողություն»** (անգլ.՝ Operation Countenance)) - զինված հակամարտություն մի կողմից Մեծ Բրիտանիայի (ներառյալ հնդկական գաղութային զորքերը), Ավստրալիայի և ԽՍՀՄ-ի և մյուս կողմից Իրանի Իսլամական Հանրապետության միջև, որը տեղի է ունեցել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում 1941 թվականի օգոստոսի 25-ից սեպտեմբերի 17-ը։

Գործողությունն իրականացվել է իրանական նավթահանքերի անվտանգությունն ապահովելու և Խորհրդային Միության մատակարարման ուղիները հարթելու նպատակով, որը ռազմական գործողություններ է իրականացնում «Առանցքի» երկրների և նրանց դաշնակիցների դեմ։ Չնայած Իրանի կողմից գրավված չեզոքության դիրքին, Ռեզա Փահլավին, որը հակահիտլերյան կոալիցիայի կողմից համարվում էր նացիստական Գերմանիայի դաշնակիցը, գործողության ավարտին տապալվեց, և շահնշահ դարձավ նրա կրտսեր որդին ՝ Մոհամեդը։

Ներխուժումը զարմացրեց իրանական պետությանը։ Իրանցիների կողմից ակտիվ դիմադրություն կազմակերպելու անհնարինությունը նպաստեց նրա հակառակորդների կողմից ռազմական գործողությունների ծավալմանը մարտավարական հանկարծակիությամբ։

Նախադրյալներ
------------

1925 թվականին, քաղաքացիական պատերազմի ավարտից, իրարանցումից և օտարերկրյա միջամտությունից մի քանի տարի անց, Պարսկաստանում իշխանության եկավ շահ Ռեզա Փահլավին։ Հետագայում ՝ 1935 թվականին, նա օտարերկրյա դեսպաններին խնդրեց պաշտոնական նամակագրության մեջ օգտագործել «Իրան» տերմինը ՝ պետության պատմական անվանումը, որը տարածված է տեղի բնակիչների շրջանում։ Փահլավին ձեռնամուխ է եղել երկրի տնտեսական, մշակութային և ռազմական արդիականացման վիթխարի ծրագրի իրականացմանը։ Իրանը, որը Ղաջարների օրոք մասնատված և մեկուսացված պետություն էր , արագորեն վերածվեց ժամանակակից արդյունաբերական տերության։ Բացի այդ, շահի գործողությունների շնորհիվ հնարավոր եղավ կառուցել մի շարք նշանակալի ենթակառուցվածքային օբյեկտներ, վերակառուցել քաղաքները, մեծացնել տրանսպորտային ուղիների ցանցը և կառուցել դպրոցներ։ Նա նաև չեզոքության քաղաքականություն է վարել, սակայն երկրի արդիականացման իր հավակնոտ ծրագրերի հետագա իրականացման համար նրան անհրաժեշտ է եղել Արևմուտքի տնտեսական աջակցությունը, այդ թվում ՝ ֆինանսավորումը։

1941 թվականի հունիսի 22-ին «Բարբարոսա » գործողության մեկնարկից հետո Բրիտանական կայսրությունը և Խորհրդային Միությունը դաշնակցային դիրքեր գրավեցին միմյանց նկատմամբ, Ինչը ծառայեց որպես Իրանի ներխուժման առաջնային նախադրյալ ։ԽՍՀՄ-ի խորքում Վերմախտի համակարգված հարձակման կապակցությամբ պարսկական միջանցքը, որն անցնում էր Տրանսիրանական երկաթուղու տարածքով, հանդիսանում էր Միացյալ Նահանգների կողմից ծովով իրականացվող Լենդ-լիզ ծրագրի իրականացման ամենահեշտ ուղիներից մեկը։ Բրիտանական և խոչհրդային ինժեներները գիտակցում էին այս երկաթուղու հսկայական նշանակությունը և ձգտում էին այն պահել ուշադրության կենտրոնում:Անգլո-ամերիկյան ծովային ավտոշարասյուների վրա գերմանական սուզանավերի հարձակումների աճը և Արխանգելսկի շրջանում ծովի սառույցի արագ ծածկումը հանգեցրին Հյուսիսային ծովային երթուղու օգտագործման հավանական վտանգի բարձրացմանը, որի արդյունքում զգալիորեն աճել է Տրանսիրանական երկաթուղու ինտենսիվ անսահմանափակ օգտագործման անհրաժեշտությունը։ 1990-ականների սկզբին Անդրիրանական երկաթուղին սկսեց շահագործվել։ Բացի այդ, խորհրդային կառավարությունը, հավանաբար, ձգտում էր ներառել իրանական Ադրբեջանը և Թուրքմենսախրան («թուրքմենական տափաստան») իրենց պետության կազմում, ինչպես նաև Իրանում իշխանության բերել կոմունիստներին։ Մեծ Բրիտանիայի և ԽՍՀՄ-ի ճնշումն Իրանի վրա հանգեցրել է լարվածության աճի և զանգվածային հակաբրիտանական ելույթների Թեհրանում, որոնք, անգլիացիների կարծիքով, պրոնեմեցյան բնույթ են կրել։

Իրանի ռազմավարական դիրքը խոչընդոտում էր Խորհրդային նավթային շրջանների և Կարմիր բանակի թիկունքի անվտանգության ապահովմանը և սպառնալիք ստեղծում Հնդկաստանի և Միջերկրական ծովի միջև բրիտանական ռազմական երթուղիների համար ։ Իրանից գերմանացի բանվորներին և դիվանագետներին արտաքսելու հակահիտլերյան կոալիցիայի պահանջները շահը մերժել է։ Անգլիական դիվանագիտական առաքելության տվյալների համաձայն ՝ 1940 թվականին Իրանում գրեթե հազար գերմանացիներ են աշխատել։ «Էթելաաթ » թերթի տվյալներով ՝ գերմանացիների թիվը կազմել է 690 մարդ, 4630 օտարերկրացիներ էին, որոնց թվում եղել է 2590 բրիտանացի։

Ավստրալացի պատմաբան Ջոան Բյումոնտը Իրանում բնակվող գերմանացիների թիվը գնահատել է ոչ ավելի, քան 3 հազար մարդ, սակայն նրանց ազդեցությունը համարվել է իրական թվաքանակի անհամաչափ ՝ ռազմավարական կարեւոր ոլորտներում, տրանսպորտային ցանցում եւ կապի ցանցում նրանց զբաղվածության պատճառով:215: Իրանը երկար տարիներ սերտացրել է կապերը Գերմանական կայսրության հետ ՝ ձգտելով հակազդել ինչպես ի սկզբանե ռուսական կայսրության, այնպես էլ հետո Խորհրդային Միության արտաքին քաղաքական նկրտումներին։ Ընդ որում, Իրանը տնտեսական կապեր էր հաստատում Գերմանիայի հետ այն պատճառով, որ վերջինս ագրեսիվ գաղութային քաղաքականություն չէր վարում, որը բնորոշ էր անգլիացիներին և ռուսներին։ Հենց դրա շնորհիվ է, որ Իրանի դիվանագիտական ներկայացուցիչներին հաջողվել է Վերմախտի գրաված Եվրոպայից դուրս բերել ավելի քան մեկուկես հազար հրեաների ՝ գաղտնի երաշխավորելով նրանց պարսկական քաղաքացիությունը։

Բրիտանացիները սկսել են Իրանին մեղադրել նացիստական Գերմանիային աջակցելու և պրոնեմեցյան քաղաքականություն վարելու մեջ։ Չնայած երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկզբում պետության կողմից գրավված չեզոքության դիրքին, Իրանը հսկայական տնտեսական հետաքրքրություն էր ներկայացնում Մեծ Բրիտանիայի համար, որը վախենում էր Անգլո-պարսկական նավթային ընկերությանը պատկանող Աբադանի նավթավերամշակման գործարանի (fa) գերմանացիների ձեռքը անցնելուց. 1940 թվականին 8 միլիոն տոննա նավթի արդյունահանման ժամանակ անգլիացիները նրան առավել կարևորություն էին տալիս իրենց ռազմատնտեսական գործունեության մեջ։ Լարվածության առաջին փուլը տեղի ունեցավ 1931 թվականին Ռեզա Փահլավիի կողմից Դ ' Արսիի կոնցեսիայի վերացման կապակցությամբ, որը Մեծ Բրիտանիային ապահովում էր պարսկական նավթի իրացման բացառիկ իրավունքը, որից Իրանը շահույթ էր ստանում ընդամենը 10-16% - ի չափով։ Մեծ Բրիտանիայի և ԽՍՀՄ-ի ճնշման տակ իրանցիները սկսեցին կրճատել առևտուրը Գերմանիայի հետ։ Ռեզա Փահլավին ագրեսիվ դիրք չգրավեց, ինչը պայմանավորված էր Մեծ Բրիտանիայի և Խորհրդային Միության բավականին ուժեղ ազդեցությամբ։ Այդ ժամանակ անգլիական զորքերն արդեն զգալի թվով ներկա էին իրենց գրաված Իրաքում։ Այսպիսով, գործողության մեկնարկի պահին նրանք կենտրոնացել էին Իրանի արեւմտյան սահմանի վրա։

Գործողության ընթացքը
--------------------

Հանկարծակի ներխուժումը պետք է զարմացներ իրանցիներին։ Գործողության սկսվելու պահին Իրանի կառավարությունը հուլիսի 19-ին և օգոստոսի 17-ին ստացել էր համապատասխանաբար երկու դիվանագիտական նոտա, որոնցում պահանջ էր ներկայացվում գերմանացիներին արտաքսել Իրանի տարածքից։ Օգոստոսի 17-ին հանձնված երկրորդ նոտայի տեքստը վարչապետ Ալի Մանսուրը գնահատել է որպես քողարկված վերջնագիր։ Այնուհետև Հնդկաստանի գեներալ-նահանգապետ Արչիբալդ Ուեյվելը իր հեռագրում գրել է. «... ըստ երևույթին, Իրանի կառավարությունը լիովին սպասում էր անգլիացիների վաղաժամ հարձակմանը Խուզեստանի վրա, և դրա պատճառով ուժեղացուցիչներ, որոնք ներառում էին ինչպես թեթև, այնպես էլ միջին Տանկեր, ուղարկեցին Ահվազ» ։ Ներխուժման գործողությունը սկսվելուց անմիջապես հետո շահը կանչեց Մեծ Բրիտանիայի և ԽՍՀՄ դեսպաններ Ռիդեր Բալարդին և Անդրեյ Սմիրնովին բացատրությունների համար։ Նա հետաքրքրվեց, թե ինչ հիմքերով են իրենց պետությունները ներխուժել իր երկիր և ինչու պատերազմ չեն հայտարարել։ Երկուսն էլ պատասխանել են, որ դա տեղի է ունեցել Իրանում «Գերմանիայի ներկայացուցիչների» ներկայության պատճառով։ Ռեզա Փահլավիի այն հարցին, թե արդյոք հարձակումը կշարունակվի, եթե նա հրամայի արտաքսել գերմանացիներին, պատասխան չեղավ։ Շահը հեռագիր է ուղարկել Ռուզվելտին ՝ խնդրելով կանխել ռազմական գործողությունների հետագա տեղակայումը։ ԱՄՆ-ն չեզոքության դիրք էր զբաղեցնում, ինչի կապակցությամբ չէր ցանկանում ազդել հակամարտության վրա, և Ռուզվելտը Փահլավիին պատասխանել է, որ ի վիճակի չէ բավարարել իր խնդրանքը, ինչպես նաև հույս է հայտնել, որ պետության «տարածքային ամբողջականության» նկատմամբ հարգանք կցուցաբերվի։

### Ռազմական գործողությունների սկիզբը

Ներխուժումը սկսվեց Պարսից ծոցից Մեծ Բրիտանիայի և Ավստրալիայի ռազմածովային ուժերի, Բրիտանական կայսրության ցամաքային և ռազմաօդային ուժերի ստորաբաժանումների և զինված ուժերի կազմավորումների կողմից։ Հարավային Կովկասից ավիացիայի և Կասպիական ռազմական նավատորմի աջակցությամբ Իրանի հյուսիսային մաս մտան Անդրկովկասյան ռազմաճակատի 44-րդ, 47-րդ բանակները, որոնք գտնվում էին գեներալ Դմիտրի Կոզլովի հրամանատարությամբ և ՍԱՎՈՅԻ 53-րդ բանակը։ Գործողությանը մասնակցել է մոտ հազար տ-26 տանկ։ Իրանի հարավային մասում գործողության մեկնարկից 6 օր անց գեներալ-լեյտենանտ Էդվարդ Քվինանի Իրաքյան հրամանատարությունը ստացել է պարսկա-իրաքյան անվանումը, որի կազմում ընդգրկվել են 8-րդ և 10-րդ հնդկական հետևակային դիվիզիաները, 2-րդ առանձին զրահատանկային բրիգադը, Բրիտանական 1-ին հեծելազորային դիվիզիայի 4-րդ հեծելազորային բրիգադը, որը հետագայում ընդգրկվել է 9-րդ զրահատանկային բրիգադի կազմում, և 21-րդ հնդկական հետևակային բրիգադը։ [են] ընդհանուր թվով 200 000 մարդ ՝ ավիացիայի, տանկային և հրետանային զորամասերի աջակցությամբ։ Ի պատասխան ռազմական գործողությունների սկսվելուն ՝ մարտական պատրաստության բերվեցին 9 հետևակային դիվիզիաներ, որոնց թիվը կազմում էր 126-200 հազար մարդ, որոնցից մի քանիսը մոտոհրաձգային էին.երկու դիվիզիաների սպառազինության մեջ կային նաև տանկեր։ Այդ ժամանակ Իրանի ցամաքային զորքերը գտնվում էին արդիականացման փուլում ՝ մարտունակության բարձրացում և համապատասխանեցում միջազգային չափանիշներին, ինչը պատերազմի սկզբում ազդեց ցածր մարտական պատրաստության և ավիացիայի և տանկային ստորաբաժանումների կողմից մի քանի ճակատներում հակահարված տալու անհնարինության վրա։ Շահը չհասցրեց ավարտել արդիականացումը պատերազմի սկզբին, և իրանական բանակն ավելի շատ զբաղվում էր քաղաքացիական անձանց նկատմամբ բռնաճնշումներով, քան մարտական գործողություններով։ Կառավարությունը ձեռք է բերել AH-IV և TNHP տիպի 100 թեթև տանկ, ինչպես նաև American La France TK-6 միջին զրահամեքենաներ, որոնք ընդունվել են 1-ին և 2-րդ հետևակային դիվիզիաների սպառազինության մեջ։ Մնացած պատվերները սառեցվել են Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։ Ձեռք բերված մեծ թվով տեխնիկայի և սպառազինության, այդ թվում ՝ միանգամայն ժամանակակից տանկերի առկայությունը չի կանխել երկու մեծ տերությունների զորքերի մուտքը Իրան մի քանի ուղղություններով։ 1930-ական թվականներին հակատանկային միջոցների կատարելագործումը հանգեցրեց 50 AH-IV տանկերի հնացմանը ՝ իրենց հակաահաբեկչական զրահատեխնիկայով և գնդացիրներով։ Գործողությունից առաջ Մեծ Բրիտանիայի ռազմաօդային ուժերի ինքնաթիռները թռուցիկներ էին տարածում իրանական բանակի դիրքերի վրա ՝ խնդրելով դիմադրություն ցույց չտալ և հասկանալ, որ իր երկրին "չեն սպառնում", այլ հակառակը ՝ ամեն կերպ փորձում են "ազատել" գերմանացիներին հնարավոր բացասական ազդեցությունից։ Դրսից Իրանի աջակցության բացակայությունը հանգեցրել է Մեծ Բրիտանիայի եւ ԽՍՀՄ հետեւակի եւ տանկային ստորաբաժանումների հարձակման ազդեցության տակ նրա դիմադրության ճնշմանը եւ դադարեցմանը, որոնց հանդիպումը տեղի է ունեցել Սենենդեջում (Սենե) Համադանից 160 կմ արեւմուտք եւ Ղազվինում Թեհրանից 160 կմ արեւմուտք եւ Համադանից 320 կմ հյուսիս-արեւելք համապատասխանաբար օգոստոսի 30-ին եւ 31-ին։ Իմանալով բոլոր ճակատներում կրած պարտությունների մասին ՝ օգոստոսի 29-ին ՝ գործողության մեկնարկից 4 օր անց, շահը հրամայեց վայր դնել զենքը և հանձնվել գերության։

### Անգլիացիների ներխուժումը Խուզեստան

Ստեղծվել է բրիտանական կայսրության ռազմածովային ուժերի օպերատիվ միավորումը կոմոդոր Կոսմո Գրեհեմի հրամանատարությամբ, որը 1941 թվականի օգոստոսի 25-ի լուսադեմին սկսել է Բենդեր-Շահպուր, Աբադան եւ Հորեմշեհրա քաղաքները գրավելու գործողությունը։ Տեղի ժամանակով 04:10-ին բրիտանական "Շորհեմ"նավակը կրակ է բացել իրանական "Պալանգ" նավակի վրա ՝ առաջին համազարկով խորտակելով այն։ Անգլիական զորահրամանատարների համար առանձնահատուկ արժեք էր ներկայացնում Աբադանի նավթավերամշակման գործարանը, ինչպես նաև նրա աշխատակիցների դեմ հնարավոր ռեպրեսիաների կանխարգելումը։ Օստան Խուզեստանի տարածքում էին գտնվում շահի 1-ին, 2-րդ, 6-րդ և 16-րդ հետևակային դիվիզիաների 27 հազար զինծառայողներ, որոնք ներառում էին ինչպես թեթև, այնպես էլ մեքենայացված հետևակային ստորաբաժանումներ, որոնք պատրաստ էին հակահարված տալ բրիտանացիներին։ Իրանական բանակի բոլոր տանկերը Խուզեստանում գտնվել են 1-ին և 2-րդ հետեւակային դիվիզիաների տրամադրության տակ։

Աբադանում վայրէջք է կատարել ծովային և օդային դեսանտ, որը վերահսկողության տակ է վերցրել քաղաքը, այդ թվում ՝ նավթի վերամշակման գործարանը։ "Շորհեմը" մնացել է քաղաքի մոտ ՝ զորքերին աջակցություն ցուցաբերելով նավային հրետանու կրակով։ Իրանցիները ապստամբություն բարձրացրեցին և ցերեկը ձեռնամարտի ընթացքում տիրեցին քաղաքին, ներառյալ նավթավերամշակման գործարանը. արդյունքում զոհվեցին մի շարք հնդիկներ և անգլիացիներ։ Ավստրալիայի ռազմածովային ուժերի« Կանիմբլա »օժանդակ հածանավը և նրան ուղեկցող նավերը մտել են խոր Մուսա ծովածոց և մոտեցել Բենդեր Շահպուրին ժամը 04։ 15-ին։ Կանիմբլայից ափ իջան հետևակի երկու գումարտակ ՝ չհանդիպելով իրանցի պահակակրի դիմադրությանը։ Գրավվել են Առանցքի երկրների յոթ առևտրային նավեր, Իսկ ութերորդը շտապ լքել է մարտադաշտը։ Երեկոյան, ծանր մարտերի ավարտից հետո, ռազմածովային բազան գտնվում էր անգլիացիների ձեռքում։ Խորեմշեհրի մոտ ավստրալական Յարրսլավը, անակնկալի բերելով իրանական Բաբրսլավը, խորտակեց այն նավի նավահանգստի շրջանում։ Իրանցիներին կազմակերպված դիմադրություն ցույց տալու հնարավորություն չէր մնում, ինչի զոհ դարձավ Իրանի ռազմածովային ուժերի սպանված հրամանատար Գոլյամ Ալի Բայանդորը։ Անակնկալի եկած իրանցիները դիմադրություն ցույց չտվեցին Խուզեստանի մյուս շահրեստաններում։ Մեծ Բրիտանիայի Թագավորական ռազմաօդային ուժերը հարվածներ են հասցրել ավիաբազաներին և կապի գծերին և ակնթարթորեն տիրել օդում։ Նրանք իրենց օդանավակայաններում ոչնչացրել են մեծ թվով ինքնաթիռներ, ինչով ապահովել են հետեւակի պաշտպանությունը հնարավոր հակահարձակումից։ 8-րդ հնդկական դիվիզիայի 18-րդ և 25-րդ բրիգադները, որոնք գտնվում էին 10-րդ հետևակային դիվիզիայի կառավարման ներքո, Բասրայից շարժվում էին դեպի Քասր Շեյխ քաղաքը, որը գրավված էր օգոստոսի 25-ին Շատթ էլ Արաբ գետով և նույն օրը գրավեցին Խորեմշեհրը, որը գտնվում էր Աբադանից 16 կմ հեռավորության վրա։ Կարուն գետը բրիտանացիների կողմից չվերահսկվեց, և իրանցի դիպուկահարները շարունակեցին գործել ՝ կարճ ժամանակահատվածում խոչընդոտելով բրիտանական զորքերի առաջխաղացմանը։ Բրիտանացիները վայրէջք կատարեցին Բենդեր Աբասում և վերահսկողություն հաստատեցին Շաթ էլ Արաբի վրա։ Օգոստոսի 26-ին օստանում հնարավոր ցանկացած դիմադրություն ճնշվեց. իրանական զորքերը ոչինչ չէին կարող հակադրել Մեծ Բրիտանիայի կրակային հզորությանը, 350 պարսիկներ գերեվարվեցին, շատերը սպանվեցին կամ ցրվեցին։ Բրիտանացիները հույս ունեին գրավել Ահվազը, Այնուհետև շարժվել դեպի հյուսիս ՝ Զագրոսի լեռների միջով զարգացնելով հարձակումը Ղազվինի վրա, որտեղ նրանք կմիանան Իրանի կենտրոնական մասից եկող իրենց ստորաբաժանումներին և հյուսիսից շարժվող խորհրդային ստորաբաժանումներին։ Օգոստոսի 27-ի վաղ առավոտյան անգլիական զորքերը մտան Ահվազ։ Իրանցիները գեներալ Մոհամմեդ Շահբախտիի հրամանատարությամբ պատրաստվել են կոշտ հակահարված տալ։ Հետևակայինները հրետանու և տանկերի աջակցությամբ փորեցին քաղաքը։ Չնայած ծանր կորուստներ կրելուն և մարտական ոգին խարխլելուն, նրանք որոշեցին կռվել մինչև վերջ։ Քաղաքային ամրությունները գրավելու փորձը հետ մղվեց տանկային և հետևակային ստորաբաժանումների կողմից։ Հարցը, թե կարող էին արդյոք իրանցիները շարունակել հաջողությամբ պաշտպանվել, բավական վիճելի է, սակայն օգոստոսի 29-ին, անգլիացիների հետ նրանց առանձին բախումներից հետո, կառավարությունը Ահվազում իրանական բանակի հրամանատարներին հրամայել է հրադադար հայտարարել, ինչին էլ նրանք հետևել են։ Բրիտանացիները համաձայնել են զենք չվերցնել իրանցիներից և պահպանել նրանց դիրքերը ՝ միանալով նրանց, ովքեր պատրաստվում էին քաղաքում շքերթ անցկացնել։ Իրանցիներն իրենց հերթին Ահվազում գտնվող Մեծ Բրիտանիայի քաղաքացիներին փոխանցել են իրենց բանակի մասերին։ Բրիտանացիները հնդիկներին հավասար շքերթ են անցկացրել, որի ընթացքում իրանցի գեներալ Շահբահթին նրանց լիարժեք զինվորական պատիվներ է տվել։

### Բրիտանացիների ներխուժումը Իրանի կենտրոնական մաս

Հյուսիսային հնդկական 10-րդ հետևակային դիվիզիա գեներալ-մայոր Ուիլյամ Սլիմը մտավ Իրանի կենտրոնական մաս։ Նա հրամայեց հարձակումը տեղակայել հեռակա կարգով ՝ ռադիոյով, Հնդկաստանի տարածքից։ Այդ ժամանակ հնդկական հետևակային և տանկային ստորաբաժանումները գտնվում էին սահմանամերձ Հանակինե քաղաքում ՝ Բաղդադից 160 կմ հյուսիս-արևելք և Բասրայից 480 կմ հեռավորության վրա։ Ի տարբերություն Խուզեստանի, անգլիացիները հարձակողական գործողություններ էին իրականացնում օստանա Քերմանշահի լեռնային տարածքում ՝ անցնելով լեռնանցքներ և նեղ արահետներ:Բրիտանացիները ճեղքեցին Իրաքի սահմանը Քասրե-Շիրինայի մոտ և գրեթե առանց դիմադրության սկսեցին առաջխաղացումը դեպի նավթահանք Նաֆթ Շահր շրջանում [fa]։ Մեծ Բրիտանիայի տվյալներով ՝ իրանցիների կորուստներն աննշան են եղել, սակայն անգլիացիները բախվել են 2 հազար իրանցիների կազմակերպված դիմադրությանը Իրաքի սահմանից 30 կմ հեռավորության վրա Գիլան-է-զինանշանը տիրանալու փորձի ժամանակ, որի հաջող ավարտի դեպքում անգլիացիները չէին կարողանա հաղթահարել Փայտակի զառիթափ լեռնանցքը։ Բրիտանական ռազմաօդային ուժերը ցամաքային ստորաբաժանումներին օդային աջակցություն են ցուցաբերել հարվածներով և մասնակցել են իրանական ավիացիայի դեմ օդային մարտերին, որոնց ընթացքում 6 կործանիչներ խոցվել են, մի քանիսը ստացել են տարբեր աստիճանի վնասվածքներ, սակայն չեն ոչնչացվել և ապահովել են գերազանցություն օդում։ Բացի այդ, անգլիական ավիացիան ռմբակոծել է փոքր քաղաքները եւ թռուցիկներ է նետել հանձնվելու կոչով։

Գիլան-է-զինանշանը գրավելուց հետո բրիտանացիները զարգացրեցին հարձակումը սյուր-Պոլ-Զոհաբի վրա։ Քերմանշահի ավտոճանապարհով բրիտանացիները շարժվեցին դեպի Շահաբադ։ Դիմադրություն ցույց չի տրվել, սակայն մի շարք ծառեր տապալվել են, ճանապարհի մի մասն ականապատվել է, ինչի հետևանքով մի քանի ժամով առաջխաղացումը դանդաղել է։ Իրանի կենտրոնական մասում գործել են իրանական բանակի 5-րդ և 12-րդ դիվիզիաները ՝ ընդհանուր թվով 30 հազար մարդ, Քերմանշահի և Սենենդեջի հրետանային ստորաբաժանումների աջակցությամբ։ Այնտեղ եղել են միայն թեթև հետևակի ստորաբաժանումներ.մոտոհրաձգային հետևակը և զրահատանկային ստորաբաժանումները մասնակցել են հարավային ուղղությամբ ռազմական գործողություններին։ Անգլիացիները օգոստոսի 28-ի վաղ առավոտյան մի շարք խոչընդոտներ հաղթահարելուց հետո մոտեցել են Շահաբադի ծայրամասերին։ Զիբրի գյուղի մոտ նրանք բախվեցին իրանցիների ուժեղ կայազորին և մարտի բռնվեցին, ինչը հանգեցրեց բրիտանացիների շրջանում կորուստների, բայց կայազորի ղեկավարության ոչ պատշաճ գործողությունների և բրիտանացիների կողմից ճնշելու համար կրակ վարելու պատճառով հարձակումը դադարեց, և բրիտանացիները մտան Շահաբադ նույն առավոտյան։

Օգոստոսի 29-ին քերենդ-է-զինանշանը գտնվում էր անգլիացիների վերահսկողության տակ, Քերմանշահին մնում էր 3 կմ, իրանցի հրամանատարներին հրաման տրվեց դադարեցնել կրակը և հանձնվել։ Քերմանշահի պաշտպանները այն հայտարարեցին բաց քաղաք, որտեղ բրիտանացիները մուտք գործեցին սեպտեմբերի 1-ին։ Նույն պայմաններով նրանք գրավեցին Սենենդեջը և, ի վերջո, Ղազվինը, որում արդեն գտնվում էին Կարմիր բանակի ստորաբաժանումները։

### Կարմիր բանակի ներխուժումը Իրանի հյուսիս-արևմտյան հատված

Այդ ժամանակ Խորհրդային ավիացիան մի շարք հարվածներ էր հասցրել իրանական ավիաբազաներին։ Կազմավորվել է 3 տանկային սեպ ՝ ընդհանուր 1000 տանկով, որոնք գործել են մոտոհրաձգային հետևակի աջակցությամբ։ Իրանական բանակը հյուսիս-արեւմուտքում տանկային ստորաբաժանումներ չի ունեցել։ 47-րդ բանակը, գտնվելով Ադրբեջանական ԽՍՀ - ում, հատել է սահմանը և մտել իրանական Ադրբեջանի տարածք։ Նա սկսեց շարժվել դեպի Թավրիզ և Ուրմիա լիճ։ Կարմիր բանակի վերահսկողության տակ անցավ Ջուլֆա քաղաքը։ Շահական հետախուզական ինքնաթիռները դրանք հայտնաբերել են Ջուլֆայից հարավ ՝ Մերենդի վրա հարձակման պահին։ Գեներալ Մաթբուդիի 3-րդ դիվիզիան հնարավորություն ունեցավ մոտենալ Շիբլիին և խոչընդոտել Կարմիր բանակի շարժմանը, սակայն, անակնկալի գալով, նա չկարողացավ կազմակերպված դիմադրություն ցույց տալ։ Այն նաև չի պայթեցրել կամուրջներն ու ավտոճանապարհները, ինչի շնորհիվ խորհրդային զորքերը արագ զարգացրել են հարձակումը։ Խորհրդային ավիացիան 5 իրանական ռմբակոծիչ է որսացել Ջուլֆայի շրջանում Կարմիր բանակի դիրքերի վրա հարձակվելու փորձի ժամանակ։ Սովետական զորքերը հատեցին սահմանը և շարժվեցին դեպի Արդեբիլ, որտեղ տեղակայված էր գեներալ-մայոր Կադերիի 15-րդ դիվիզիան։ Իրանական երկու գնդեր որոշեցին մոտենալ Նիրին և դիմադրություն ցույց տալ։ Չնայած արժանապատիվ մոտիվացիայով աչքի ընկնող համախմբված զինվորների առկայությանը ՝ Կադերին ավտոմեքենայով լքել է զորքերը ՝ փաստացի թողնելով նրանց առանց հրամանատարի։ Նա նաև խաթարել է պաշտպանությունը նրանով, որ ստիպել է պարենամթերքի, պաշարների և հրետանային գործիքների մատակարարման մեքենաներին բեռնաթափել և հանել իր անձնական իրերը։ Կարմիր Բանակը շրջանցեց Նիրը և շարունակեց շարժվել դեպի հարավ։ ՌՈՑԻԿԿ-ի ռազմաօդային ուժերը ռմբակոծել են Արդեբիլը, ինչի հետևանքով աննշան ավերել են զորանոցները։ 15-րդ և 3-րդ դիվիզիաները, որոնք պաշտպանում էին համապատասխանաբար Արդեբիլը և Թավրիզը, բարոյալքվեցին։ Կադրային ստորաբաժանումները փորձեցին պահպանել կարգը և առանց իրենց հրամանատարների շարժվեցին դեպի Սովետական զորքերը։ Սակայն սննդի, պարագաների և արկերի պակասի պատճառով նրանք հանձնեցին իրենց ողջ ծանր տեխնիկան։ Դիմադրության օջախները շարունակել են կատաղի պայքար մղել մինչև վերջ։ Բայց, ինչպես և սպասվում էր, Կարմիր բանակը ջախջախեց նրանց և մինչև օգոստոսի 26-ը գրավեց ամբողջ իրանական Ադրբեջանը, այդ թվում ՝ Արդեբիլը և Թավրիզը։ Օգոստոսի 25-ին կասպիական ռազմական նավատորմը ՝ դերծովակալ Ֆ.Ս. Սեդելնիկովի հրամանատարությամբ, ռազմական գործողություններ սկսեց օսթա Գիլանում։ Նավատորմը բաղկացած էր մեծ թվով պահակախմբերից, զենիթային զենքերով զինված նավերից և դեսանտով նավերից։ Իրանցիներն ունեին ընդամենը 3 հրետանային նավակ։ Այդ ժամանակ Կարմիր Բանակը հատել էր սահմանը և մտել օսթան։ Այն շարժվում էր աստարայից և ամենամեծ Ջադե-է-Շամալից մայրուղիներով, որոնք տանում էին ափի երկայնքով։ Զորքերի հզոր խմբավորման առկայության շնորհիվ հնարավոր եղավ հաղթահարել քաղաքների պաշտպանությունը ռազմածովային ուժերի դեսանտների, ապա նաև բանակային ստորաբաժանումների միջոցով։ Կասպյան ռազմական նավատորմի դեսանտը, որն արագորեն գրավեց սահմանամերձ Աստարան, վայրէջք կատարեց ափին։ Դրանից հետո նա վերադարձավ նավեր, որոնք շարժվում էին դեպի հետևյալ տարածքները։

Գործողության հիմնական նպատակը Կասպից ծովի Պահլավիի (այժմ ՝ Բենդեր-Էնզելի) նավահանգստի գրավումն էր։ Իրանական զորքերը գեներալ Իրանփուրի հրամանատարությամբ կանգ են առել օսթան Գիլանի կենտրոնում ՝ Ռեշտ քաղաքում և Պահլավիի նավահանգստում և համառ դիմադրություն ցույց տալու պատրաստակամություն են հայտնել։

Նրանց հաջողվել է նավեր խորտակել Պահլավիի նավահանգստի մուտքի մոտ; առափնյա հրետանային զենքերի պակաս ունենալով ՝ նրանք 75 մմ թնդանոթների մարտկոցը տեղափոխեցին նավահանգիստ։ Չնայած ԽՍՀՄ-ի ուժերի Գերազանցությանը, իրանցիների հուսահատ դիմադրությունը խանգարեց սովետական զորքերին վայրէջք կատարել։ Իրանցիները թույլ էին օգտագործում հրետանին ՝ փորձելով թույլ չտալ նրա դիրքերի հայտնաբերումը։ Սովետական ավիացիան մեծ կորուստներ ունեցավ իրանական բեռնատարներից 47 մմ զենիթային զենքերով գնդակոծությունից։

Այնուամենայնիվ, հաջորդ օրը ԽՍՀՄ ՌՕՈՒ-ն մարտի մեջ մտցրեց ռմբակոծիչներ, որոնք կազմեցին 4 ինքնաթիռից բաղկացած ավիախմբեր։ Նրանք հարձակումներ են իրականացրել օսթա Գիլանի ռազմական դիրքերի և քաղաքացիական օբյեկտների վրա, այդ թվում ՝ Պահլավիում և Ռեշտում։ Ռմբակոծությունների հետևանքով զոհվել է առնվազն 200 մարդ։ Իրանական բանակի դիրքերը գտնվում էին անմխիթար վիճակում, և 44-րդ բանակը, որը զարգացրեց ցամաքային հարձակումը, վերջնականապես կոտրեց պաշտպանների դիմադրությունը և տիրեց երկու քաղաքներին։ Տանկային ստորաբաժանումների և ավիացիայի բացակայությունը հանգեցրել է իրանցիների ՝ օստանը հետագայում ևս պահելու անկարողությանը։ Այդ պահին Կարմիր Բանակը մոտեցավ Չալուսին ՝ նպատակ ունենալով անցնել ադե-է-Չալուս ավտոճանապարհը և Էլբուրսի միջով շարժվել դեպի Թեհրան։

### Կարմիր բանակի հարձակումը երկրի խորը թիկունք

Իրանական Ադրբեջանը գրավելուց հետո Կարմիր բանակը շարժվեց դեպի հարավ։ Ջուլֆայի շրջանում նշանակալի կամուրջը, որով պետք է անցներ 47-րդ բանակը, հայտնվել է իրանցի երեք հետեւակայինների ձեռքում, որոնց հաջողվել է վերացնել միայն նրանց մոտ եղած ողջ զինամթերքն օգտագործելուց հետո։ Սովետական զորքերը մարտական տեխնիկա չեն մտցրել ՝ վախենալով վնաս հասցնել կամրջի կառույցներին, ինչը կհանգեցնի հարձակման էլ ավելի ուշացման։ 47-րդ բանակը, զարգացնելով հարձակումը դեպի հարավ, տիրեց Դիլմանին Թավրիզից 100 կմ դեպի արևմուտք, ապա Ուրմիային, իբր գերմանական գործակալների փախուստը կանխելու նպատակով։ Իրականում այնտեղ եղել է միայն դիպուկահարների ջոկատ։ Սովետական օդուժը ավիահարվածներ հասցրեց քաղաքի թիրախներին, որի ընթացքում զոհվեցին և վիրավորվեցին մեծ թվով քաղաքացիական անձինք, ինչպես նաև մեծապես տուժեց քաղաքային շուկան։ Մինչդեռ Խորհրդային զորամասերը, տիրանալով Արդեբիլին, շարժվեցին դեպի Թեհրան—Քերեջ—Թավրիզ[տր] ավտոճանապարհը, գրավելով միանան և օգոստոսի 27-28 - ը շարունակելով շարժվել դեպի Թեհրան և Ղազվին։ Կարմիր Բանակը շրջեց եզրերից և ջախջախեց իրանական 3-րդ և 15-րդ դիվիզիաները։ Իրանցիների դիմադրությունն ավելի ու ավելի անկազմակերպ էր դառնում։ Մինչդեռ Խորհրդային զորամասերը, տիրանալով Արդեբիլին, շարժվեցին դեպի Թեհրան—Քերեջ—Թավրիզ ավտոճանապարհը, գրավելով միանան և օգոստոսի 27-28 - ը շարունակելով շարժվել դեպի Թեհրան և Ղազվին։ Կարմիր Բանակը շրջեց եզրերից և ջախջախեց իրանական 3-րդ և 15-րդ դիվիզիաները։ Իրանցիների դիմադրությունն ավելի ու ավելի անկազմակերպ էր դառնում։

### Կարմիր բանակի մուտքը Իրանի հյուսիս-արևելյան հատված

Իրանի հյուսիս-արևելյան մասը Կարմիր Բանակը մտավ 1941 թվականի օգոստոսի 25-ին թուրքմենական ԽՍՀ տարածքից։ Այդ մասին այսպես է հիշել Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակից դեսանտակիր Իվան Մարտինովը, որը ծովային դեսանտի ջոկատի կազմում դուրս էր նետվել սահման ՝ գերմանական էսկադրիլիաներով օդանավակայանը հայտնաբերելու և ոչնչացնելու նպատակով, որը նախատեսված էր Բաքվի ռմբակոծության համար։ Մենք հարվածեցինք խոշոր տրամաչափի գնդացիրներից։ Առաջին ինքնաթիռը պայթեց, և սկսվեց լույսի տեղադրումը։ Բոլորը մեկը մյուսի հետևից սկսեցին «պայթել»։ Տվյալ շրջանում գործողությունն այնքան ընդգրկուն բնույթ չի կրել, որքան մյուսներում։ Խորհրդային զորքերը անցան լեռնային տեղանքով և մտան Թուրքմենսախրա ՝ նորակոչիկների շարքերը համալրելու նպատակով, որպեսզի համատեղ ուժերով տիրանան Մաշհեդին ՝ պետության չափերով երկրորդ քաղաքին։

Ընդհանուր առմամբ Խորասան շրջանի և, մասնավորապես, քաղաքի պաշտպանությունը պահում էր 9-րդ թեթև հետևակային դիվիզիան, որը բաղկացած էր 8 հազար մարդուց։ Նրա հրամանատարությունը հնարավոր չէր դիմակայել Կարմիր բանակի բազմաթիվ հետևակների դեմ մարտերին, որոնք հարձակվեցին տանկային ստորաբաժանումների և ավիացիայի աջակցությամբ։ Կարմիր բանակի ռազմաօդային ուժերը ավիահարվածներ են հասցրել Մաշհադ օդանավակայանի ուղղությամբ, ինչի հետևանքով ոչնչացվել են մի շարք կործանիչներ, ինչպես նաև մեծ թվով զորանոցներ։ Հետևակայինները սահմանով անցել են երեք շարասյուներով։ Երեք օր շարունակվեցին ծանր մարտերը, և մինչև օգոստոսի 28-ը իրանցիները, կրելով զգալի կորուստներ (պատերազմում Իրանի ընդհանուր կորուստները 800 զոհ), ստիպված եղան նահանջել։ Նույն օրը Մաշհեդը անցավ ԽՍՀՄ վերահսկողության տակ։

### Ռազմական գործողությունների ավարտը։ Արդյունքներ

Գեներալ Վ. Վ. Նովիկով և բրիգադի գեներալ Ջ. Թիրկս-ը Թեհրանում ստուգում է Սովետական զորքերի շքերթային համակարգը։ 1941 թվականի սեպտեմբեր։ Օգոստոսի 28-29-ին իրավիճակը ճակատներում իրանցիների համար բացարձակ քաոսային բնույթ էր կրում։ Օդային տարածքը և պետության տարածքի մեծ մասը գտնվում էին հակառակորդի ձեռքում։ Շատ խոշոր քաղաքներ, որոնց թվում էր Թեհրանը, ենթարկվում էին ավելի ու ավելի շատ ավիահարվածների։ Մայրաքաղաքում բնակչության շրջանում կորուստները աննշան էին, բայց Կարմիր բանակի ռազմաօդային ուժերը, Այնուամենայնիվ, թռուցիկներ ցրեցին քաղաքի վրա, որոնք հայտնում էին առաջիկա զանգվածային ռմբակոծության մասին և առաջարկում էին հանձնվել մինչև դրա կործանարար հետևանքների սկիզբը։ Թեհրանում սննդի պաշարները արագորեն սպառվում էին, և զինծառայողները փախչում էին ՝ վախենալով Կարմիր բանակից։ Հասկանալով իրավիճակի անմխիթար վիճակը ՝ շահի ընտանիքի անդամները, բացառությամբ նրա և թագաժառանգի, փախան Սպահան։

Բանակի քայքայումը, որի ձևավորման համար Ռեզա Փահլավին այդքան ջանք ու ժամանակ էր ծախսել, նվաստացուցիչ էր։ Շատ գեներալներ անգործունակ հրամանատարներ էին, որոնք գաղտնի համակրում էին անգլիացիներին և իրականացնում էին իրենց գործունեությունը ՝ սպանելով զավթիչներին դիմադրություն ցույց տվող զինծառայողներին։ Նրանք կազմակերպել էին հանդիպում ՝ կապիտուլյացիայի պայմանները քննարկելու նպատակով։ Շահը, տեղեկանալով նրանց գործունեության մասին, ձեռնափայտով հարվածել է ցամաքային զորքերի հրամանատար գեներալ Ահմադ Նախջավանին և պաշտոնանկ արել նրան։ Նա ցանկացել է գնդակահարել գեներալին հենց տեղում, սակայն թագաժառանգի պնդմամբ նրան բանտ է ուղարկել։

Ռեզա Փահլավին պաշտոնանկ է արել բրիտանամետ վարչապետ Ալի Մանսուրին, որին նախապես մեղադրել էր բանակը կազմալուծելու մեջ։ Նրա տեղը զբաղեցրել Է Մուհամեդ Ֆորուգին ՝ պետության վարչապետը 1925-1926 և 1933-1935 թվականներին։ Շահը հրամայեց զորքերին դադարեցնել դիմադրությունն ու մարտական գործողությունները և բանակցություններ սկսեց Մեծ Բրիտանիայի և ԽՍՀՄ-ի հետ։ Հնդիկ զինծառայողները պահպանում են Աբադանի նավթավերամշակման գործարանի անվտանգությունը։ 1941 թվականի սեպտեմբերի 4-ին:]] Ֆորուգին Ռեզա Փահլավիի հակառակորդն էր։ Մի քանի տարի առաջ նա ստիպված էր հրաժարական տալ քաղաքական համոզմունքների և որդու գնդակահարության պատճառով։ Բանակցությունների սկսվելուց հետո Ֆորուգին համապատասխան թույլտվությունը քննարկելու փոխարեն ակնարկել է իր և Իրանի ժողովրդի ՝ շահի բռնակալությունից ազատվելու ցանկության մասին։

Ֆորուգին համաձայնեց անգլիացիների հետ, որ Իրանից օկուպացիոն զորքերի դուրսբերումը հնարավոր կլինի միայն այն դեպքում, եթե գերմանական դեսպանատան խորհրդականը և նրա շրջապատը հեռանան Թեհրանից, փակվեն Երրորդ ռեյխի, Իտալիայի, Հունգարիայի և Ռումինիայի դիվանագիտական առաքելությունները, և բոլոր գերմանացիներին, այդ թվում ՝ նրանց ընտանիքները, հանձնվեն Մեծ Բրիտանիայի և ԽՍՀՄ ներկայացուցիչների ձեռքը։ Վերջին կետը ենթադրում էր ազատության սահմանափակման որոշակի մակարդակ։ Շահը հետաձգեց դրա ընդունումը։ Ընդհակառակը, նա ծրագրում էր գերմանացիներին գաղտնի դուրս բերել Իրանի տարածքից։ Սեպտեմբերի 18-ին գերմանացիների մեծ մասը փախել էր թուրքական սահմանով։

Ի պատասխան Ռեզա Փահլավիի ցուցադրական անհնազանդության ՝ սեպտեմբերի 16-ին Կարմիր բանակը շարժվեց դեպի Թեհրան։ Վախենալով կոմունիստների հաշվեհարդարից ՝ շատ իրանցիներ, հիմնականում հարուստ, փախան։ Ֆորուգայի նամակում շահը հայտարարեց գահից հրաժարվելու մասին սեպտեմբերի 17-ին Կարմիր բանակի քաղաք մտնելուց հետո։ Անգլիացիները ձգտում էին կրկին իշխանության բերել Ղաջարների դինաստիան, որը շատ ավելի լավ էր ներկայացնում իրենց շահերը տարածաշրջանում, քան Պահլավին։ Սակայն հնարավոր ժառանգորդ Համիդ Հասան-Միրզան Բրիտանական կայսրության հպատակ էր և ընդհանրապես պարսկերեն չգիտեր։ Իրականում, Ֆորուգայի աջակցությամբ, թագաժառանգ Մոհամեդ Ռեզա Փահլավին երդում է տվել եւ ստանձնել Իրանի շահի պաշտոնը։ Իսկ թագաժառանգի հորը անգլիացիները ձերբակալել են մայրաքաղաքից մեկնելուց առաջ և կալանավորել։ Նրան գերի են ուղարկել Հարավաֆրիկյան միություն, որտեղ էլ նա մահացել է 1944 թվականին։ Մեծ Բրիտանիան և ԽՍՀՄ-ը հոկտեմբերի 17-ին դուրս բերեցին իրենց զորքերը Թեհրանից, մինչդեռ պետության տարածքը պատերազմի ընթացքում բաժանվեց խորհրդային և բրիտանական ազդեցության ոլորտների, որոնք տեղակայված էին համապատասխանաբար Իրանի հյուսիսային մասում և Համադանից և Ղազվինից հարավ։

Բռնագրավում
-----------

1942-ի հունվարի 29-ին արտաքին գործերի նախարար Ալի Սուխեյլին ստորագրեց անգլո-սովետա-իրանական պայմանագիրը Մեծ Բրիտանիայի և ԽՍՀՄ դեսպաններ Անդրեյ Սմիրնովի և Ռիդեր Բալարդի հետ, որի համաձայն Իրանը քաղաքացիական ճանապարհով ապահովում էր դաշնակցային ռազմատնտեսական գործունեության աջակցությունը։ Պայմանագրի 5-րդ հոդվածի համաձայն, որը լիովին չի Աջակցվել Մոհամմեդ Ռեզա Փահլավիի կողմից, Մեծ Բրիտանիան և ԽՍՀՄ-ը պարտավորվել են դուրս բերել իրենց զորքերը պետության տարածքից «բոլոր ռազմական գործողությունների դադարեցումից ոչ ուշ, քան վեց ամիս անց»։ 1942 թվականի օգոստոսի վերջին գերմանացի հետախույզները սկսեցին թռուցիկներ տարածել Թավրիզում և այլ քաղաքներում։ Ստեղծվել է ընդհատակյա հակակառավարական «Մելնուն Իրան» կազմակերպությունը, որի գործակալները բնակչությանը դրդել են հակակառավարական ելույթների Ուրմիա լճի շրջանում։ Բախտիար և Քաշքացի ցեղերի ներկայացուցիչները զինված դիմադրություն են ցույց տվել նորաստեղծ կառավարությանը։

1943 թվականի սեպտեմբերի 9-ին Իրանը պատերազմ հայտարարեց երրորդ ռեյխին, ինչի արդյունքում միացավ Միավորված ազգերի հռչակագրին։ Նույն թվականի նոյեմբերի 28 — ից դեկտեմբերի 1-ը տեղի ունեցած Թեհրանի խորհրդաժողովում Ֆրանկլին Ռուզվելտը, Ուինսթոն Չերչիլը և Իոսիֆ Ստալինը վերահաստատեցին Իրանի անկախությունն ու տարածքային ամբողջականությունը պահպանելու իրենց ձգտումը և պատրաստակամություն հայտնեցին իրագործել Իրանին տնտեսական օգնության ծրագիրը։ Պայմանագրի համաձայն ՝ պետությունն իրենից ներկայացնում էր Մեծ Բրիտանիայի և ԽՍՀՄ-ի կողմից իբր "օկուպացիայի" չենթարկված զոհ, իսկ իբր ՝ նրանց դաշնակից։

Ռազմական գործողությունները բավական բացասական ազդեցություն են ունեցել Իրանի վիճակի վրա։ Պետական ապարատի մեծ մասը ոչնչացվել Է իրանական գործողության արդյունքում, սնունդն ու առաջին անհրաժեշտության ապրանքները բացակայում էին։ Իրանի հյուսիսային մասում հավաքված գրեթե ամբողջ բերքը փոխանցվել է Խորհրդային միությանը, ինչի արդյունքում բնակչության համար սննդի պակաս է առաջացել։ Մեծ Բրիտանիայի և ԽՍՀՄ-ի համար հացահատիկի մատակարարումը որոշակի առավելություն էր, որը կարող էր օգտագործվել բանակցություններում.պարենային ճգնաժամը սրվում էր նաև նրանով, որ օկուպանտների զորքերին անհրաժեշտ էր սնունդ և տրանսպորտային ցանց ՝ մարտական տեխնիկա տեղափոխելու համար։ Բրիտանացիների ճնշման ներքո շահը վարչապետ նշանակեց Ահմադ Կավամին, որը ոչ պատշաճ քաղաքականություն էր իրականացնում բնակչությանը սնունդով և տնտեսությամբ ապահովելու ոլորտում։ 1942 թվականին Թեհրանում հացի խռովություն սկսվեց, երկրում ռազմական դրություն մտցվեց, ապստամբների մի մասը սպանվեց ոստիկանության կողմից։ Գնաճն աճել է 450% - ով, ինչը հանգեցրել է ցածր և միջին խավի ներկայացուցիչների հսկայական զրկանքների։ Մի շարք շրջաններում մարդիկ մահացել են թերսնուցումից, սակայն գործնականում զինված դիմադրություն չի ցուցաբերվել։ Մերձավոր Արևելքում Խորհրդային Միությանը և Մեծ Բրիտանիային մատակարարումների հսկայական քանակը (ավելի քան 5 միլիոն տոննա ռազմական նշանակության արտադրանք) իրականացվել է պարսկական միջանցքով։ 1943 թվականին 30 հազար ամերիկացիներ մասնակցեցին պարսկական միջանցքի սպասարկմանը, որի միջոցով պատերազմի տարիներին բեռների 26-34% - ը անցնում էր Սովետական միությանը Լենդ-Լիզա ծրագրով մատակարարելու համար։ Միացյալ Նահանգները փարատեց իրանցիների վախերը երկու մեծ տերությունների կողմից հնարավոր գաղութացման վերաբերյալ ՝ հաստատելով պետության անկախության նկատմամբ հարգալից վերաբերմունքը։ Նրանք նաեւ ընդլայնել են Իրանի աջակցությունը Լենդ-Լիզա ծրագրի շրջանակներում և ձեռնամուխ են եղել բանակում ռազմական պատրաստության կազմակերպմանը։

1943 թվականին գերմանացիները երկու նշանակալի գործողություն իրականացրեցին Իրանում հակահիտլերյան կոալիցիայի դեմ։ Այսպիսով, նույն տարվա կեսերին Աբվերը սկսեց իրականացնել «Ֆրանսուա» գործողությունը ՝ նպատակ ունենալով օգտագործել շահի ռեժիմին ընդդիմություն ներկայացնող քաշքայացիներին ՝ նպատակ ունենալով սաբոտաժի ենթարկել Մեծ Բրիտանիայի և ԱՄՆ-ի մատակարարումները, որոնք պատրաստվում էին ուղարկվել Խորհրդային Միություն։ Գերմանացիները նաեւ Թեհրանի խորհրդաժողովում Մեծ եռյակի առաջնորդներին (Ստալինին, Չերչիլին եւ Ռուզվելտին) վերացնելու անհաջող «երկար ցատկ» օպերացիան են իրականացրել։

Զորքերի դուրսբերում
-------------------

Դաշնակից զորքերի կողմից պետության օկուպացիայից 3 տարի անց Խորհրդային Միության քաղաքական ազդեցությունը զգալիորեն մեծացավ Հարավային Ադրբեջանում և Արևելյան Քրդստանում։ Այն ազդել է նաև Իրանի ժողովրդական կուսակցության ձևավորման վրա։ Կոմունիստները ձգտում էին լուծել հողի վարձակալների միջև աճող հակասությունները։ 1945 թվականի դեկտեմբերի 12-ին, շաբաթներ տևած կատաղի պայքարից հետո, Սեիդ Փիշևարին հռչակեց Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետության կազմավորումը։ Անմիջապես Մեհաբադում Կազի Մուհամմադը հայտարարեց Իրանի Քուրդիստանի Հանրապետության ստեղծման մասին։ Շահի կառավարության հրամանով անջատողական պետական կազմավորումները վերացնելու համար ուղարկված զորամասերին ճանապարհը փակել է Կարմիր Բանակը։

Միայն 1946-ի մայիսին, ԽՍՀՄ իրանական կառավարության կողմից կազմակերպության պատմության մեջ առաջին պաշտոնական մեղադրանքը ՄԱԿ-ի նորաստեղծ Անվտանգության խորհրդին ներկայացնելուց հետո, որը նաև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո միջազգային հարցերի լուծման գործում ՄԱԿ-ի արդյունավետության առաջին փորձարկումն էր, Խորհրդային Միությունը խորհրդային զորքերը դուրս բերեց Իրանից։ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը, սակայն, ուղղակի քայլեր չձեռնարկեց ԽՍՀՄ-ի վրա ճնշում գործադրելու համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Pollack, 2005, էջ 28
2. ↑  Pollack, 2005, էջ 34
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26  Kaveh, 2011
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Pollack, 2005
5. ↑  Esposito, 1998, էջ 127
6. ↑  Beaumont, 1981
7. ↑  Milani A (2006 թ․ փետրվարի 23). «Revealing errors. Iran, Jews and the Holocaust: An answer to Mr. Black». *iranian.com* (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ հուլիսի 12-ին. Վերցված է 2017 թ․ մայիսի 18-ին.
8. 1 2 3  «The Iranian History 1941 AD». *fouman.com* (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ հուլիսի 10-ին. Վերցված է 2017 թ․ մայիսի 18-ին.
9. ↑  Beaumont, 1981, էջեր 213—228
10. ↑  *Дашицина М. В.* Германская пропаганда в Иране в период второй мировой войне. // Военно-исторический журнал. — 2019. — № 3. — С.49—56.
11. ↑  Reed, Fitzgerald, 2010
12. ↑  Yergin, 2008, էջ 121
13. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23  Majd, 2012
14. 1 2  Stewart, 1988
15. ↑  Կաղապար:Из
16. ↑  Wavell, 1946, էջեր 4097—4098
17. ↑  Wavell, 1946, էջ 4098
18. ↑  Ward, 2014, էջ 154
19. ↑  Barrett D. «Iranian Tanks» (անգլերեն). mailer.fsu.edu. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հոկտեմբերի 4-ին. Վերցված է 2017 թ․ մայիսի 24-ին.
20. 1 2  «Armour In Imperial Iranian Army» (անգլերեն). Shahyad.net. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ մայիսի 2-ին. Վերցված է 2017 թ․ մայիսի 20-ին.
21. 1 2 3 4  WWII at sea, 2011, էջեր 86—87
22. 1 2 3 4  «War Diary records for Invasion of Iran, 1941» (անգլերեն). books.stonebooks.com. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ մայիսի 15-ին. Վերցված է 2017 թ․ մայիսի 24-ին.
23. ↑  Хрусталёв Д. Г. (2013 թ․ նոյեմբերի 30). «Операция «Согласие»: Иран боится повторения истории» (ռուսերեն). Вести.ру. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ սեպտեմբերի 7-ին. Վերցված է 2017 թ․ մայիսի 26-ին.
24. 1 2 3 4 5 6  Milani, 2012
25. ↑  Majd, 2016
26. ↑  Гречко, 1976, էջ 224
27. ↑  «World War II and the Azarbaijan crisis». *countrystudies.us* (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ հուլիսի 31-ին. Վերցված է 2017 թ․ մայիսի 17-ին.
28. ↑  Скорцени, 1997
29. ↑  West, 2017, էջեր 144—145
30. ↑  Palmer, 1992
31. ↑  «United Nations». *u-s-history.com* (անգլերեն). // United States History. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ օգոստոսի 11-ին. Վերցված է 2017 թ․ մայիսի 30-ին.

Գրականություն
-------------

Ռուսերեն
* *Гречко А. А.* Годы войны. 1941—1943. — М.: Воениздат, 1976. — 574 с. — 400 000 экз.
* *Басов А. В. Гутенмахер Г. И.* Персидский коридор. // Военно-исторический журнал. — 1991. — № 1. — С.25-33.
* *Крысин М. В.* Индийская армия помогала Закавказскому фронту. // Военно-исторический журнал. — 2004. — № 3. — С.9-10.
* *Скорцени О.* Секретные задания РСХА. Рождение коммандос // Короли диверсий. — М.: Прибой, 1997. — 416 с. — (Неведомое, необъяснимое, невероятное). — 15 000 экз.
* *Салихов А. Ш.* Красная Армия в Иране. 1941—1944. // Военно-исторический журнал. — 2008. — № 3. — С.17-21.
* *Ходеев Ф. П.* Советско-английское принуждение Ирана к лояльности в 1941 году. // Военно-исторический журнал. — 2011. — № 9. — С.9-16.

Անգլերեն
* *Beaumont J. E.[en]* Great Britain and the Rights of Neutral Countries: The Case of Iran, 1941(անգլ.) // *Journal of Contemporary History*. — 1981. — Vol. 16. — № 1. — P. 213—228.
* *Esposito J. L.* Islam and Politics. — Fourth Edition. — Syracuse: Syracuse University Press, 1998. — 416 p. — (Contemporary Issues in the Middle East). — ISBN 0-815-62774-2
* *Kaveh F.[en]* Iran at War: 1500—1988. — Oxf.: Osprey Publishing, 2011. — 488 p. — (General Military). — ISBN 1-846-03491-4
* *Kozhanov N. A.* The Pretexts and Reasons for the Allied Invasion of Iran in 1941(անգլ.) // *Iranian Studies*. — 2012. — Vol. 45. — № 4. — P. 479—497.
* *Mackenzie E. M. C.* Eastern Epic: September 1939 – March 1943. Defence. — L.: Chatto & Windus, 1951. — Vol. I. — 623 p.
* *Majd M. G.* August 1941: The Anglo-Russian Occupation of Iran and Change of Shahs. — Lanham, Maryland: University Press of America, 2012. — 436 p. — ISBN 0761859403
* *Majd M. G.* Iran Under Allied Occupation In World War II: The Bridge to Victory & A Land of Famine. — Lanham, Maryland: UPA, 2016. — 748 с. — ISBN 0761867384; 978-0761867388
* *Milani A. M.[en]* The Shah. — Reprint Edition. — N. Y.: St. Martin's Press, 2012. — 496 p. — ISBN 0-230-34038-5
* *Palmer M. A.* On Course to Desert Storm: The United States Navy and the Persian Gulf. — Washington, D. C.: Department of the Navy, 1992. — 213 p. — (Contributions to Naval History). — ISBN 0160359465; ISBN 978-0160359460
* *Pollack K. M.* The Persian Puzzle: The Conflict Between Iran and America. — N. Y.: Random House Trade Paperbacks, 2005. — 539 p. — ISBN 0-812-97336-4
* *Reed S. Fitzgerald A.* In Too Deep: BP and the Drilling Race That Took it Down. — Bloomberg Press, 2010. — 248 p. — ISBN 0-470-95090-0
* *Stewart R. A.* Sunrise at Abadan: The British and Soviet Invasion of Iran, 1941. — N. Y.: Praeger, 1988. — 303 p. — ISBN 0-275-92793-8
* World War II at Sea: An Encyclopedia / editor Tucker S. C. — Illustrated, reprint edition. — ABC-CLIO, 2011. — Vol. I. — 925 p. — ISBN 1-598-84457-1
* *Ward S. R.* Immortal: A Military History of Iran and Its Armed Forces. — Reprint edition. — Georgetown University Press, 2014. — 400 p. — ISBN 1-626-16032-5
* *Wavell A. P.* Despatch on Operations in Iraq, East Syria, and Iran From 10th April, 1941 to 12th January 1942(անգլ.) // *The London Gazette*. —L. 1946. — В. Supplement. — P. 4093–4101.
* *West N.[en]* Encyclopedia of Political Assassinations. — Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield Publishers, 2017. — 388 p. — ISBN 1538102382; ISBN 978-1538102381
* *Yergin D. H.* The Prize: The Epic Quest for Oil, Money & Power. — Reissue edition. — Free Press, 2008. — 928 p. — ISBN 1-439-11012-3