**Խաղամախայի ճակատամարտ**, ռազմական բախում Մարզպանական Հայաստանի և Սասանյան Պարսկաստանի միջև, որը տեղի է ունեցել 572 թվականին։ Վահան Մամիկոնյանի մահից հետո որոշ ժամանակ դեռևս շարունակվում է խաղաղ ժամանակաշրջանը, սակայն, երբ պարսից արքա է դառնում Խոսրով Անուշիրվանը, նա նորից սկսում է հայերին պարսիկներին ձուլելու քաղաքականությունը։ Այս ամենի հետևանքով Վարդան Մամիկոնյանը, որը հայտնի է որպես *Վարդան Կրտսեր* կամ *Կարմիր Վարդան*, ապստամբում է։ 571 թվականին տեղի է ունենում Դվինի ճակատամարտը, որտեղ Կարմիր Վարդանը հանկարծակի գրոհով կարողանում է հաղթանակ տանել։ Իր թուլացած դիրքերը վերականգնելու համար Խոսրով Անուշիրվանը Հայաստան է ուղարկում Միհրան Միհրևանդակին, որի հետ բախումը տեղի է ունենում Խաղամախայի դաշտում։

Նախապատմություն
---------------

Հիմնական հոդված՝ Վարդան Կրտսերի ապստամբություն
Վահան Մամիկոնյանի մահից հետո որոշ ժամանակ դեռևս շարունակվում է խաղաղ ժամանակաշրջանը։ Հայաստանի մարզպաններ էին շարունակում դառնալ հայազգի գործիչներ՝ Վարդ Պատրիկը, Մժեժ Գնունին, սակայն, երբ սասանյան արքա Խոսրով Անուշիրվանը ժառանգում է գահը, նորից սկսվում է հայերին պարսիկներին ձուլելու քաղաքականությունը։ 564 թվականին հայոց մարզպան է նշանակվում պասրիկ Սուրենը։ Պարսիկները քարոզում էին ընդունել զրադաշտականություն, Դվինում և այլ վայրերում կառուցում էին ատրուշաններ։ Այս ամենի պատճառով Վարդան Մամիկոնյանի թոռը՝ Վարդան Կրտսերը ապստամբում է, և 572 թվականի փետրվարի 2-ին տեղի է ունենում Դվինի ճակատամարտը, որտեղ Կարմիր Վարդանը հանկարծակի գրոհով վերցնում է քաղաքը, քանդում կրակապաշտարանը։ Իր թուլացած դիրքերը վերականգնելու համար Խոսրով Անուշիրվանը որոշում է Հայաստան ուղարկել 20 հազարանոց մի բանակ, որի կազմի մեջ կային նաև ռազմական փղեր․ զորքերի հրամանատար է նշանակվում Միհրան Միհրևանդակը, որի հետ բախումը տեղի է ունենում Խաղամախայի դաշտում։

Ճակատամարտ
----------

Ներխուժելով Մարզպանական Հայաստան՝ պարսից հրամանատար Միհրանը բանակում է Խոսրովի անտառի և Ջրվեժի լեռների հարավային լանջերի միջև գտնվող Խաղամախայի դաշտում։ Վարդանն իր զորքը բաժանում է երեք մասի, որից մեկը պետք է դարանակալեր և ճակատամարտի վճռական պահին հարվածեր պարսից բանակին, մյուսը պետք է հակառակորդի վրա գրոհեր ձախից, իսկ իր՝ սպարապետի զորամասը՝ աջից։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Դրանից հետո քսան հազար հոգուց բաղկացած զորքով և բազմաթիվ փղերով Վարդանի վրա հարձակվեց Միհրան Միհրևանդակը։ Տեղի ունեցավ մեծ ճակատամարտ Խաղամախյան դաշտում. պարսիկների զորքը սոսկալի պարտության մատնվեց. բոլորին էլ սրահար արեցին և խլեցին նրանց ունեցած բոլոր փղերը։ Ինքը` Միհրանը, փոքրաթիվ մարդկանցով փրկվեց և գնաց իր երկիրը։- Սեբեոս, Պատմություն, Գլուխ Զ |  |

Վաղ առավոտյան, երբ դեռ հակառակորդը չէր նախապատրաստվել և չէր հասցրել ռազմական դիրք բռնել, Վարդանը հանկարծակի գրոհ է սկսում և պարսից բանակին հարվածում երկու թևերից։ Պարսից բանակում իրարանցում է սկսվում, սակայն քիչ անց նրանք կարողանում են վերադասավորել սեփական ուժերը և, հասկանալով, որ հայոց սպարապետը գործում է աջ թևում՝ հակագրոհ սկսել այդ թևում։ Օժանդակ ուժերն օգնության են հասնում պարսիկներին, հիմնականում, բանակի կենտրոնական մասից, քանի որ երկու թևերի վրա հարձակման հետևանքով կենտրոնական մասը «անգործ» էր մնացել։

Վահան Մամիկոնյանը կարողանում է վերադասվարել սեփական ուժերը և կասեցնել հակագրոհը։ Քանի որ կենտրոնական ուժերը բերվել էին աջ թև, պարսկական զորքը մասնատվել էր, իսկ կենտրոնական մասը՝ բաց մնացել։ Այս պահին ռազմադաշտ է մտնում հայոց երրորդ գունդը, որը մինչ այդ դարանակալել էր։ Չկարողանալով դիմադրել երրորդ՝ նոր բացված ճակատին` պարսկական բանակը նահանջում է։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Հայոց կաթողիկոսն ու իրեն ընկերացած եպիսկոպոսները... պատմեցին այնտեղ եղած պատերազմական ճակատամարտերի, մեծ ավերածությունների մասին։ Թե ինչպես հետո նորից բանակներն իրար ընդհարվեցին, և թե ինչպես պարսիկները շատ անգամ պարտվեցին, և թե ինչպես նրանցից փղեր գրավեցին։- Հովհան Եփեսացի, Եկեղեցական պատմություն, գիրք II, Գլուխ 21 |  |

Տես նաև
-------

* Վարդան Կրտսերի ապստամբություն

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Սարգիս Սարգսյան. «ՀԱՅ ՌԱԶՄԱԿԱՆ ԱՐՎԵՍՏԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ»
2. 1 2 3  *«Մեր հաղթանակները», հատոր Բ*. Երևան: «Նորավանք» հրատարակչություն. 2009. էջեր 100–105.