recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Թամերլան Ազիզ օկլի Ալիև** (ադրբ.՝ Tamerlan Əziz oğlu Əliyev, հոկտեմբերի 3, 1921(1921-10-03), Շահթախտ, Նախիջևանի գավառ, Նախիջևանի Ինքնավար Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն, ԽՍՀՄ - ապրիլի 7, 1997(1997-04-07), Բաքու, Ադրբեջան), Ադրբեջանի բժշկական գիտության ներկայացուցիչ, վաստակավոր գիտնական, պետական մրցանակի դափնեկիր, բժշկական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր։

Կենսագրություն
--------------

Թամերլան Ալիևը ծնվել է 1921 թվականի հոկտեմբերի 3-ին Նախիջևանի շրջանի Շահթախտի գյուղում։ Թամերլան Ալիևի հայրը `պետական գործիչ և գիտնական Ազիզ Ալիևը ընտանիքի հետ Նախիջևանից տեղափոխվել է Բաքու 1923 թվականի մայիսին։ Նախնական կրթությունն ստացել է Բաքվի թիվ 3 հիմնական դպրոցում, այնուհետև ավարտել է Բաքվի թիվ 176 միջնակարգ դպրոցը։ 1940 թվականին ընդունվել է Ադրբեջանի պետական բժշկական ինստիտուտի բուժման և կանխարգելման ֆակուլտետ։

Թամերլան Ալիևը 1944 թվականին ավարտել է ինստիտուտը և սկսել իր կարիերան։ 1943 թվականի սեպտեմբերին աշխատել է Բաքվի գիտական հետազոտությունների ինստիտուտում։ 1944 թվականին աշխատել է Ադրբեջանի պետական բժշկական ինստիտուտի մանրէաբանության բաժանմունքում ՝ որպես ասիստենտ։

Պրոֆեսոր Թ. Ալիևը հեղինակ է եղել ավելի քան 250 գիտական աշխատությունների, այդ թվում ՝ 12 մենագրության, դասագրքերի, գյուտերի, ինչպես նաև բազմաթիվ գիտական հոդվածների։

Թամերլան Ալիևը կրթության և հասարակական գործերում ունեցած նվաճումների համար պարգևատրվել է Ադրբեջանական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի պատվավոր հրամանագրով։

Նա բժիշկ Ազիզ Ալիևի որդին է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Թամերլան Ազիզ օկլի Ալիև
2. ↑  "Tamerlan Əziz oğlu Əliyev" azpress.az. 17 October 2011. Archived from the original on 8 September 2020. Retrieved 8 September 2020.
3. ↑  Թամերլան Ալիև
**Իդա Շտրոյլի-Քնյուսլի** (գերմ.՝ Ida Sträuli-Knüsli, փետրվարի 17, 1847(1847-02-17), Վինտերտուր, Ցյուրիխ, Շվեյցարիա - հունվարի 20, 1918(1918-01-20), Վինտերտուր, Ցյուրիխ, Շվեյցարիա), շվեյցարացի կանանց իրավունքների պաշտպան, Վինտերտուրի կանանց ասոցիացիայի հիմնադիր և նախագահ։

Կենսագրություն
--------------

Իդա Շտրոյլի-Քնյուսլին ծնվել է վինտերտուրցի նոտար, կանտոնային խորհրդական և Վինտերտուրի քաղաքային խորհրդական Հանս Քնյուսլի-Ունհոլցի ընտանիքում։ Ունեցել է երկու քույր և երեք եղբայր․ նրա ավագ եղբայրը երկաթուղային արդյունաբերող Հանս Քնյուսլին է։

1869 թվականին ամուսնացել է Շտրոյլի (գերմ.՝ Seifenfabrik Sträuli) օճառի գործարանի հիմնադրի և Վինտերտուրի ժելատինի գործարանի համահիմնադիրի որդու՝ Յոհան Վերներ Ստրաուլիի հետ։ Իդա Շտրոյլի-Քնյուսլին աշխատել է հոր գրասենյակում և բախվել կանանց նկատմամբ իրավական խտրականության, ինչից հետո նա ներգրավվել է այս ոլորտում, ի թիվս այլ բաների, հիմնելով մանկապարտեզներ (գերմ.՝ Kinderkrippen und Kindergärten): 1888 թվականին հիմնադրել է Վինտերտուրի կանանց միությունը և նախագահել է այն 1899-1916 թվականներին։ 1889 թվականից սկսած կանանց ասոցիացիան Վինտերտուրում գործել է որպես աշխատանքի տեղավորման գրասենյակ և աղջիկների տուն՝ տնային աշխատողների համար։ 1891 թվականին Շտրոյլի-Քնյուսլին հիմնել է սպասավորների դպրոց, որը հետագայում դարձել է տնային տնտեսության դպրոց։

2003 թվականին Վինտերտուրի նորաստեղծ քաղաքային տարածքում նրա անունով փողոց է անվանակոչվել։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Historische Lexikon der Schweiz, Dictionnaire historique de la Suisse, Dizionario storico della Svizzera (գերմ.) — Bern: 1998.
2. ↑  «Stammbaum Familie Knüsli» (PDF; 181 kB)։ *Winterthur Glossar* (գերմաներեն)։ Վերցված է 2016-08-21

Արտաքին հղումներ
----------------

* IdaSträuli-Knüsli
* Ida Sträuli-Knüsli․ Präsidentin des Frauenbundes, 1847–1918

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Շվեյցարական կենսագրական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 12698834X · ISNI: 0000000023900061 · VIAF: 1020982 · WorldCat VIAF: 1020982 |

 |
|  |
| --- |
| **Խոլորձ կետավոր** |
| Խոլորձ կետավորԽոլորձ կետավոր |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Կարգ** | Ծնեբեկածաղկավորներ (Asparagales) |
| **Ընտանիք** | Խոլորձազգիներ (Orchidaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Խոլորձայիններ (Orchidoideae) |
| **Տրիբա** | *Orchideae* |
| **Ենթատրիբա** | *Orchidinae* |
| **Ցեղ** | Խոլորձ *(Orchis)* |
| **Տեսակ** | **Խոլորձ կետավոր** *(O. punctulata)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Orchis punctulata***Lindl. 1835 |

**Խոլորձ կետավոր** (լատին․՝ Orchis punctulata), խոլորձազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

30-50 սմ բարձրությամբ, ամբողջական պալարներով, գեղազարդային բազմամյա խոտաբույս է։ Ծաղկակիցները սերմնարանից զգալիորեն կարճ են։ Ծաղիկները դեղնավուն են։ Ծաղկապատի արտաքին մասերը առաջացնում են 9-11 մմ երկարությամբ, ներսում մուգ պուտերով սաղավարտ։ Շուրթը հիմքում ունի մուգ գույնի ծծիչներ, խոր-եռաբլթակ, 2 գծային եզրային բլթակներ և խոշոր երկու մասից կազմված միջին բլթակ։ Խթանը ներքև ուղղված է և սերմնարանի կեսին հավասար երկարությամբ։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում աճում է Զանգեզուրի (Թասի լեռնանցք, «Շիկահող» պետական արգելոց) և Մեղրու (Վահրավար, Շվանիձոր) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Աճում է նաև Անդրկովկասում, Թալիշում, Արևելյան միջերկրածովյան ավազանի երկրներում, Ղրիմում և Արևմտյան Ասիայում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ստորինից մինչև վերին լեռնային գոտիներում՝ ծովի մակարդակից 1000-2000 մ բարձրությունների վրա, ինչպես նաև նոսր անտառներում, թփերի մացառուտներում և անտառների խոնավ բացատներում։ Ծաղկում է ապրիլ-հունիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հունիս-հուլիսին։

Պահպանություն
-------------

Խոցելի տեսակ է։ Տարածման շրջանի մակերեսը 5000 կմ²-ից պակաս է, բնակության շրջանի մակերեսը՝ 500 կմ²-ից պակաս։ Սպառնալիքի կատեգորիան իջեցվել է, քանի որ հայկական պոպուլյացիաները սահմանակից են Ադրբեջանի և Իրանի պոպուլյացիաների հետ։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես հազվագյուտ տեսակ։ CITES-ի կոնվենցիայի հավելվածում ընդգրկված է որպես Orchidaceae ընտանիքի ներկայացուցիչ։ Ընդգրկված չէ Բեռնի կոնվենցիայի հավելվածում։

Պոպուլյացիայի մի մասը աճում է «Շիկահող» պետական արգելոցի տարածքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Orchis punctulata
* EoL: 1136331
* EPPO: ORSPC
* EUNIS: 189774
* FoIO: ORCPUN
* GBIF: 2849615
* iNaturalist: 492939
* IPNI: 649034-1
* NBN: NBNSYS0000163765
* Plant List: kew-143128
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:649034-1
* Species+: 23097
* Tropicos: 23513901
* WCSP: 143128
* WoI: 719

 |

 |
**Թեոդոր Բուրադա** (ռումիներեն՝ Teodor Burada, հոկտեմբերի 3, 1839(1839-10-03), Յասի, Մոլդովական իշխանություն - փետրվարի 17, 1923(1923-02-17), Յասի, Ռումինիա), ռումինահայ ազգագրագետ, երաժշտագետ, բանահավաք, ջութակահար։ Ռումինիայի ակադեմիայի անդամ (1877 թվականից)։

Կենսագրություն
--------------

Թեոդոր Բուրադա՝ ռումինական ժողովրդի սովորույթները հուղարկավորության ժամանակ
Իրավաբանական և երաժշտական կրթություն ստացել է Փարիզում։ 1862–1909 թվականներին համերգներով հանդես է եկել Ռումինիայում, Ռուսաստանում։ Յասիում հրատարակել է «Երաժշտական ալմանախ» (1875–1877 թվականներ), 1877–1901 թվականներին դասավանդել տեղի կոնսերվատորիայում։ Ռումինական պատմական երաժշտագիտության և բառարանագրության հիմնադիր, ռումինական ազգային էթնոերաժշտագիտության սկզբնավորողներից։ Հավաքել է ռումինական երաժշտական բանահյուսության գործեր, հայտնաբերել հայկական երգ ու պարի հետքեր Ռումինիայում («Արմենյասկ» պարը)։

Գրել է երկեր՝ ջութակի, դաշնամուրի, ջութակի և դաշնամուրի համար։ «Եղերերգեր» (1878), «Հարսանեկան սովորույթներ» (1889) աշխատութնունների հեղինակ։ Ռումինիայում առաջին «Երաժշտական բառարանի» (1875) և «Թատրոնի պատմությունը Մոլդովայում» գրքի հեղինակ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.

Աղբյուրներ
----------

* Cosma, Viorel (2001). "Burada, Teodor T.". In Sadie, Stanley; Tyrrell, John (eds.). The New Grove Dictionary of Music and Musicians (2nd ed.). London: Macmillan. ISBN 978-1-56159-239-5.
* Cucuteni-Trypillya: una grande civiltà dell'antica Europa Archived 2011-07-17 at the Wayback Machine.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  ⛭  | 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 127492246 · GND: 105315352X · ISNI: 0000000063981150 · LCCN: no99065488 · NKC: jx20041122001 · NLA: 35783742 · NTA: 131694790 · VIAF: 24238076 · WorldCat VIAF: 24238076 |

 |

 |
**Իլգար Անզոր օկլի Միրզաև** (ադրբ.՝ İlqar Anzor oğlu Mirzəyev, մայիսի 8, 1973(1973-05-08), Գարդաբան, Վրացական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ - հուլիսի 14, 2020(2020-07-14), Թովուզի շրջան, Ադրբեջան), Ադրբեջանի զինված ուժերի գնդապետ, 2020 թվականի Թովուզի ուղղությամբ մարտերի նահատակ։

Կենսագրություն
--------------

Իլգար Միրզաևը ծնվել է 1973 թվականի մայիսի 8-ին Գարդաբանի քաղաքում։ Ավարտել է միջնակարգ դպրոցը 1990 թվականին։ 1991 թվականին նա ընդունվել է Հեյդար Ալիևի անվան բարձրագույն ռազմական դպրոց։ 1995 թվականին ռազմական դպրոցն ավարտելուց հետո նա իր ծառայությունը սկսել է լեյտենանտի կոչումով։

2003-2005 թվականներին սովորել է ԱՀ Զինված ուժերի ռազմական ակադեմիայում։ Նա տարբեր տարիներին ծառայել է Բաքվում, Գյանջայում, Նախիջևան, Բեյլագանում, Գորանբոյում և Շամքիրում։

2016 թվականին նա պարգևատրվել է «Հայրենիքին մատուցած ծառայության համար» 2-րդ և 3-րդ աստիճանի մեդալներով ՝ Ապրիլյան մարտերի ընթացքում կատարած սխրանքի համար։ 2018 թվականին նա պարգևատրվել է Ադրբեջանի բանակի 100-ամյակի մեդալով և ստացել գնդապետի կոչում։ 2019 թվականի փետրվարի 23-ին նա նշանակվել է 3-րդ բանակային կորպուսի հրետանու պետ։

Ադրբեջանի զինված ուժերի գնդապետ Իլգար Միրզաևը նահատակվել է 2020 թվականի հուլիսի 14-ին ՝ Թովուզի ուղղությամբ մարտերի ընթացքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Իլգար Միրզաև
2. ↑  president.az
3. ↑  "Tovuz rayonu istiqamətində şiddətli döyüşlər gedir"*Azərbaycan respublikası Müdafiə Nazirliyi*
4. ↑  ordu.az Archived 2020-07-15 at the Wayback Machine.General-mayor Polad Həşimov, polkovnik İlqar Mirzəyev və daha 5 hərbçi şəhid olub
| **՞**Պիստակենի իսկական |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Ծածկասերմեր |
|
|
|
|
|
| Դաս | Երկշաքիլավորներ |
|
|
|
| Կարգ | Սապածաղկավորներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Աղտորազգիներ |
|
|
|
| Ցեղ | Պիստակենի |
|
|
| Տեսակ | Պիստակենի իսկական |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Pistacia coggygria
Scop |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : ??? |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Պիստակենի իսկական** (լատին․՝ Pistacia coggygria), աղտորազգիների ընտանիքի, պիստակենի ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Տերևաթափ փոքր ծառ է` 5-7 մ (երբեմն` 10 մ) բարձրությամբ և գնդաձև սաղարթով։ Բունը ծածկված է գորշամոխրավուն, խոր ճաքճքված կեղևով։ Հին ճյուղերի կեղևը բաց մոխրավուն է, միամյա ընձյուղներինը՝ կարմրագորշավուն։ Բողբոջները մանր են, մուգ դարչնագույն։ Տերևները եռամասնանի են կամ կազմված են 1-5 (երբեմն՝ 7) տերևիկներից, 10-15 սմ ընդհանուր երկարությամբ։ Տերևիկները կաշվեկերպ են, լայն-էլիպսաձև, լայն-սեպաձև հիմքով, կարճ սրածայր գագաթով, վերևի կողմից մուգ կանաչ և փայլուն, ներքևի կողմից՝ բաց կանաչավուն, անփայլ։ Առէջային ծաղիկները հավաքված են խիտ, բարդ, լայն, 4-6 սմ երկարությամբ հուրաններում։ Առէջները 5-6 հատ են։ Վարսանդային ծաղիկները հավաքված են 4-6 սմ երկարությամբ նեղ հուրաններում, ծաղկապատը կազմված է 3-5 (երբեմն՝ 9) թաղանթանման տերևիկներից, 1 վերնադիր սերմնարանով։ Կորիզապտուղը նեղ կամ լայն ձվաձև է, 0,8-2,4 սմ երկարությամբ և 0,6-1,4 սմ լայնությամբ, դրսից կաշվեկերպ, դեղնակրեմագույն կամ մանուշակագույն, լուսավորված կողմում՝ կարմրավուն թաղանթով։ Կորիզը ձվաձև է, էլիպսաձև, երբեմն՝ համարյա գնդաձև։ Ծաղկում է մարտ-ապրիլ ամիսներին, տերևները բացվելու հետ միաժամանակ։ Պտուղները հասունանում են հուլիս-սեպտեմբեր ամիսներին։ Սկսում է պտղաբերել կյանքի 7-8-րդ տարում։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Միջին Ասիայում, հյուսիսարևելյան Իրանում։ Տիպիկ տաք և չորկլիմայի բույս է, որտեղ օդի ջերմությունը ամռանը կարող է անցնել 40 °C-ից (հողիմակերեսին՝ 70 °C), իսկ օդի հարաբերական խոնավությունը կարող է իջնել նույնիսկմեռյալ պաշարից (10 %)։ Չափազանց լուսասեր է, կրասեր և արտակարգ երաշտադիմացկուն։

Կիրառություն
------------

Պտուղները համեղ են ու սննդարար։ Օգտագործվում են թարմ վիճակում, հրուշակեղենի արդյունաբերության մեջ (շոկոլադի լավագույն տեսակներում, երշիկներում), դրանցից պատրաստում են սուրճի սուռոգատ։ Պտուղներն ունեն տոնուսը բարձրացնելու հատկություն, որի շնորհիվ անվանում են «կյանքի ծառ»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 2, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ 88։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | UNII |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Մեծ կատալոնական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · Treccani |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2780034687, 2909488337, 2909292830 |

 |
**Թեոդոր Գյոյոկ** (գերմ.՝ Theodor Gööck, 1828 - 1893), ռուսերենի ուսուցիչ, պետական խորհրդական, Յուրևյան (Դորպատի) գիմնազիայի տնօրեն։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1828 թվականի փետրվարի 5-ին, Ռակվեռեում։

Վաղ մանկությունից բերվել է Սանկտ Պետերբուրգ, որտեղ ավարտել է Գլխավոր մանկավարժական ինստիտուտի ֆիզմաթ ֆակուլտետի դասընթացը։
1851 թվականի օգոստոսին նա նշանակվել է Իրկուտսկի գիմնազիայի ֆրանսերենի ուսուցիչ, իսկ որոշ ժամանակ անց իր կամքով սկսել է այնտեղ մաթեմատիկա դասավանդել։

Նա ընտրվել է որպես Ռուսական աշխարհագրական ընկերության Սիբիրյան դեպարտամենտի աշխատակից անդամ։ 1855-1858 թվականներին նաև (անվճար) թվաբանություն է դասավանդել Իրկուտսկի Ալեքսանդրովսկու անվան մանկատանը։

1864 թվականի սեպտեմբերի 3-ին տեղափոխվել է Կրոնշտադտի գիմնազիա` որպես մաթեմատիկայի ուսուցիչ որտեղ նա երկու ամիս ստանձնել է տեսուչի պաշտոնը. 1865 թվականի մարտի 16-ից նա դասավանդում էր նաև աշխարհագրություն, իսկ նույն տարվա սեպտեմբերի 1-ից սկսել է աշխատել նաև որպես ընդունված ուսանողների վերակացու, իսկ դեկտեմբերի 15-ին նշանակվել է այս գիմնազիայի տեսուչ։

1868 թվականի փետրվարի 2-ից նա տեսչի պաշտոն էր զբաղեցնում Սանկտ Պետերբուրգի 6-րդ գիմնազիայում, իսկ 1869 թվականի օգոստոսի 4-ից եղել է Լարինսկի գիմնազիայի տեսուչ, որտեղ 1870 թվականի հունվարի 1-ին ընտրվել է նաև որպես գիմնազիայի գրադարանավար։

Պետական խորհրդական է նշանակվել 1868 թվականի դեկտեմբերի 9-ին և այս կոչումով 1870 թվականի մարտի 21-ին նշանակվել է Դորպատի դուսումնարանների նօրեն և Դորպատի գիմնազիայի տնօրեն, հետագայում տարրական դպրոցների տնօրենների և տեսուչների ինստիտուտի ներդրման արդյունքու մնացել է միայն գիմնազիայի տնօրենի պաշտոնում։

Ստանալով ռուսական դաստիարակություն` նա դժվարին պայքարում փորձել է «ռուսացնել» նաև Յուրիևյան գիմնազիան։ Օստզեյսկի նահանգում իրականացվող բարեփոխումների գծով կրթական շրջանի հոգաբարձու Մ. Կապուստինի ամենաակտիվ աշխատակիցներից էր։ Վերջին տարիներին նա քրտնաջան աշխատել է գիմնազիայում օրինակելի գիշերօթիկ դպրոց կազմակերպելու համար, կազմել է նաև 75 տարվա ընթացքում Յուրեևյան գիմնազիայի աշակերտների մասին կենսագրական տվյալների մի ամբողջ շարք։

Պարգևատրվե է Սբ. Ստանիսլավի 2-րդ, Սբ. Աննայի 2-րդ, Սբ. Վլադիմիր 3-րդ, Սբ. Ստանիսլավի 1-ին աստիճանի շքանշաններով, 1881 թվականի հունվարի 30-ից եղել է իրական պետական խորհրդականի պաշտոնում։

Մահացել է 1893 թվականի նոյեմբերի 13-ին (25), Տարտույում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  BBLD - Baltisches biografisches Lexikon digital (գերմ.) — 2012.
2. 1 2 3 4  CERL Thesaurus — Consortium of European Research Libraries.
3. ↑  Gööck; Geek Theodor Fedor Karlovič // Erik-Amburger-Datenbank (գերմ.)
4. 1 2  Список лиц, служащих по ведомству Министерства народного просвещения на 1879/80 учебный год. — С. 720.
5. ↑  , Св. Станислава 1-й ст. (01.01.1888); с 30 января 1881 года состоял в чине действительного статского советника

Գրականություն
-------------

* Геек, Феодор Карлович // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб.—М. 1896—1918.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Ռուսական կենսագրական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 1056899964 · VIAF: 309792580 · WorldCat VIAF: 309792580 |

 |
*Չշփոթել հայ սուրբ Սահակ Պարթևի հետ*

**Իսահակ Հայ** (լատին․՝ Isachius Armenus, հունարեն՝ Ισαάκ, 6-րդ դար, Հայաստան - 643, Panaro, Իտալիա), Ռավեննայի էկզարխությունից, ծագումով Կամսարականի տոհմից։ Այս ժամանակաշրջանում Էկզարխիայի ժամանակագրությունը անորոշ է. կամ նա հաջորդել է Եվզելնուսին և ծառայել մ.թ. 625 – 644, կամ նա հաջորդել է Էլևթերիուսին և ծառայել 620–637 թվականներին։

Կյանք և թագավորություն
----------------------

Ֆրեդեգարի տարեգրությունը արձանագրում է պատմություն այն մասին, թե ինչպես Իսահակը խաբեությամբ սպանեց Տոսկանայի դուքս Տասոյին՝ ի շահ Լոմբարդ թագավոր Արիոալդի։ Սակայն, ըստ Պողոս սարկավագի, հենց Գրիգոր պատրիարքն էր սպանել Տասոյին, իսկ Տասոն նրա փոխարեն Ֆրիուլի դուքսն էր իր եղբոր՝ Կակկոյի հետ։

638 թվականին արևելյան հռոմեական կայսր Հերակլիոսը պահանջեց, որ նոր Պապ Սևերինուսը ստորագրի իր էքսթեզը, որը միակամության հավատքի դավանանք է։ Սեվերինուսը մերժեց. Հերակլիոսը հերքեց Պապին ճանաչումը և ուղարկեց Մաուրիկիոս Չարտուլարիոս անունով մի պաշտոնյայի՝ բանակցելու պապության հետ։ Մաուրիկիոս Չարտուլարիոսը Հռոմ հասնելուց հետո գրավեց Լատերան և խրախուսեց Իսահակին գալ քաղաք։ Իսահակն այդպես էլ արեց. այնուհետև նա կարճ ժամանակով բնակվեց Լատերանում և Մաուրիկիոս Չարտուլարիոսի հետ թալանեց պալատը։ Գանձի մի մասը ուղարկվեց Հերակլիոսին. մնացածի մեծ մասը գնաց էկզարխի մոտ։ Որոշ ժամանակ անց Մաուրիկիոս Չարտուլարիոսը փորձեց կրկնել այդ գործողությունը, բայց հարստությունը կիսելուց խուսափելու համար նա մերժեց էկզարխին ճանաչումը։ Այնուհետև Իսահակը բռնեց Մաուրիկիոս Չարտուլարիոսին և նրան մահապատժի ենթարկեց։

Լոմբարդների թագավոր Ռոտարին նվաճեց Լիգուրիայի ամբողջ կայսերական ունեցվածքը, ինչպես նաև Էմիլիայի մեծ մասը մոտ 643 թվականին։ Պանարոյի ափին տեղի ունեցած ճակատամարտը Լոմբարդների և Էկզարխատի զորքերի միջև ավարտվեց արևելյան հռոմեացիների պարտությամբ։ Սպանվեց մի քանի հազար զինվոր։ Թեև Իսահակն ինքը, հավանաբար, մահացավ՝ կռվելով լոմբարդների դեմ, Հռոմի Պապ Թեոդորոսի կյանքի հեղինակը գրում է, որ Իսահակը մահացել է ինսուլտից։ Կա Իսահակի սարկոֆագը, որը գտնվում է, որը պարունակում է Դանիելի, մոգերի և Ղազարոսի երկրպագության պատկերները։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  J.M. Wallace-Hadrill, translator, *The Fourth Book of the Chronicle of Fredegar with its Continuations* (Westport: Greenwood Press, 1960), p. 58
2. ↑  Paul the Deacon (4.38) *History of the Lombards*, translated by William Dudley Foulke, 1907 (Philadelphia: University of Pennsylvania, 1974), pp. 187f
3. ↑  The *Liber Pontificalis* dates this to the period when Pope Severinus was "bishop-elect", in the first months of 640. Raymond Davis (translator), *The Book of Pontiffs (Liber Pontificalis)*, first edition (Liverpool: University of Liverpool Press, 1989), pp. 65f
4. 1 2  Davis, *Liber Pontificalis*, p. 67
5. ↑  J. B. Bury, *A History of the Later Roman Empire* (London: Macmillan, 1889), p. 148

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Իտալացիների կենսագրական բառարան |

 |
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Հակոբյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին։*

**Վերդի Ջհանգիրի Հակոբյան** (օգոստոսի 25, 1926(1926-08-25), Սարդարաշեն, Խոջալուի շրջան - մայիսի 4, 2009(2009-05-04), Երևան, Հայաստան), հայ մակաբուծաբան, անասնաբուժական գիտությունների դոկտոր (1973), պրոֆեսոր (1987)։

Կենսագրություն
--------------

Վերդի Հակոբյանը ծնվել է 1926 թվականի օգոստոսի 25-ին, Լեռնային Ղարաբաղի Ասկերանի շրջանի Սարդարաշեն գյուղում։

1952 թվականին ավարտել է Երևանի անասնաբուծական-անասնաբուժական ինստիտուտը։ 1960-1970 թվականներին եղել է Հայաստանի գյուղատնտեսական ակադեմիայի ճիճվաբանության լաբորատորիայի, 1986 1995 թվականներին՝ մակաբուծաբանության և անասնաբուժասանիտարական փորձաքննության ամբիոնի վարիչ։ 1996 թվականից նշանակվել է Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիա Կենդանաբանության ինստիտուտի առաջատար գիտաշխատող։

Վերդի Հակոբյանի աշխատանքները վերաբերում են գյուղատնտեսական կենդանիների լյարդի տափակ որդերի և աղիքային խառը ինվազիաների, ինչպես նաև հակատզային և հակամիջատային նոր, արդյունավետ, ոչ թունավոր, էկոլոգիապես մաքուր դեղամիջոցների հայտնաբերման հարցերին։

Վերդի Հակոբյանը մահացել է 2009 թվականի մայիսի 4-ին, Երևանում։

Աշխատություններ
---------------

* Գյուղատնտեսական կենդանիների էխինո-կոկոզն ու ցենուրոզը և պայքարը նրանց դեմ, Ե. 1965
* Որոճող կենդանիների դիկրոցկլիոզը, 1976

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հակոբյան Վերդի Ջհանգիրի
2. ↑  Գյուղատնտեսական կենդանիների էխինոկոկոզն ու ցենուրոզը և պայքարը նրանց դեմ / Վ. Հակոբյան.

Արտաքին հղումներ
----------------

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
Մորիս Թիյեն ընդդեմ Լու Թեզի (1940)
**Մորիս Թիյե** (ֆր.՝ *Maurice Tillet*, հոկտեմբերի 23, 1903(1903-10-23), Օրենբուրգի մարզ, Ռուսական կայսրություն - սեպտեմբերի 4, 1954(1954-09-04), Չիկագո, Իլինոյս, ԱՄՆ, առավել հայտնի **«Ֆրանսիացի հրեշտակ»** ռինգային անվամբ), ֆրանսիացի պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտիկ։ Առավել լայն ճանաչում է վայելել 1940-ական թվականներին՝ «American Wrestling Association» (AWA) կազմակերպությունում երկու անգամ ճանաչվելով աշխարհի ծանրքաշային չեմպիոն։

Կարիերա
-------

Ծնվել է Ռուսական Կայսրությունում՝ ֆրանսիացի ծնողների ընտանիքում։ Տիրապետել է 14 լեզվի, զբաղվել բանաստեղծական և դերասանական գործունեությամբ։ 20 տարեկանից հետո Թիյեի մոտ հայտնաբերվել է ակրոմեգալիա կոչվող հազվագյուտ հիվանդությունը, որը մարդու մոտ առաջացնում է ոսկորների անկանոն ու անկառավարելի աճ։ Ձեռք բերելով ռախիտային կառուցվածք՝ Թիյեն ստիպված է լինում գտնել մի այնպիսի աշխատանք, որը կնույնացվի իր արտաքին տեսքի հետ, ուստի որոշում է տեղափոխվել ԱՄՆ և զբաղվել պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտով։ Ռինգում հանդես է գալիս որպես բացասական կերպար և ձեռք է բերում ***«Ֆրանսիացի հրեշտակ»*** (անգլ.` *"the French Angel"*) մականունը։

Մահացել է 1954 թվականին՝ սրտանոթային հիվանդությունից։ Հոգեվարքի ժամանակ համաձայնել է, որ իր դեմքից մահադիմակներ ստանան։ Հետագայում մահադիմակները հանգրվանել են տարբեր թանգարաններում։

Շրեկի նախատիպ
-------------

Ըստ որոշ զրույցների, Շրեկ անիմացիոն կերպարը ստացվել է Թիյեի արտաքինի մոդելավորմամբ, սակայն մինչ օրս «DreamWorks Animation» ստուդիան այդ մասին որևէ մեկնաբանություն չի տվել։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Շրեկի նախատիպը»։ GoWeirdFacts
2. ↑  «Արդյո՞ք «Ֆրանսիացի հրեշտակ» Մորիս Թիյեն ծառայել է որպես Շրեկի նախատիպ»։ «Digititles»

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հոդված «Թայմ» ամսագրում Archived 2012-05-29 at the Wayback Machine.(անգլ.)
**Վիջայ Ջահենշվար Բհաթ** (անգլ.՝ Vijay Jagneshwar Bhatt, (մայիսի 12, 1907(1907-05-12), Palitana, Bhavnagar State, Բրիտանական Հնդկաստան, Բրիտանական կայսրություն - հոկտեմբերի 17, 1993(1993-10-17), Մումբայ, Հնդկաստան), Հնդկական, կինոարտադրող, ֆիլմի պրոդյուսեր և սցենարիստ

Կենսագրություն
--------------

Էլեկտրատեխնիկայի բնագավառում կրթություն է ստացել Գուջարաթե և Բոմբեյ քաղաքներում։ Նա սկսել է իր կարիերան որպես դրամատուրգ (օրինակ՝ հաջողված Գուջարաթի «Լախո Ֆուլանի» պիեսը) և սցենարիստ՝ համր ֆիլմերի շրջանում։ Գրել է սցենարներ համր ֆիլմերի համար, ինչպիսիք են «Panima Aag», «Fearless Phantom», «Vanthel Veshya» (բոլորը 1926 թվականին), «Heer Ranjha» (1929 թվական) և «Gulam» (1931 թվական)։ Աշխատել է իր ավագ եղբոր՝ Ջ. Շանկարբհայի հետ, հետագայում հիմնադրել է Prakash ստուդիան (1933-1971)։ Շանկարբհայի հետ աշխատել է որպես պրոդյուսեր։ Նրանց կրտսեր եղբայրը՝ Հարսուխ Բհաթը, որոշ ժամանակ օգնում է Վիջեյին (1947-1952)։
Որպես ռեժիսռր 
՝ Վիջեյը սկսել է կասկադյորական ֆիլմերից (օրինակ՝ «Պետական Էքսպրես» և «Կաշվե դեմք») և սոցիալական ցանցերում (հատկապես «Սամաջ Կո Բադալ Դալո», 1947 թ.)։ Այնուհետև նա արտադրել է մի շարք ֆիլմեր, որոնք հիմնված էին Ռամայանայի վրա՝ սկսած «Bharat Milap» (1942) հիթով, որին հաջորդեց «Ram Rajya» (1943) «Rambaan» (1948) և «Ռամայան» (1954)։ Նրա մելոդրամաները ներաառում են Հնդկական դասական երաժշտության լեգենդները, ինչպիսիք են գլխավոր հիթը «Baiju Bawra» (1952) և «Goonj Uthi Shehnai» (1959)։

Նրա ֆիլմը «Սերը հիմալայներում» (1965) նշված է որպես լավագույն ֆիլմ՝ արժանացած Filmfare մրցանակի։

Ֆիլմերի ընտրանի
---------------

* 1943 թվական — «Ռամա Ռաջա»
* 1952 թվական — «Բայջու Բավրա»
* 1960 թվական — «Անգուլիմալ»
* 1965 թվական — «Սերը հիմալայներում»
* 1972 թվական — «Հարազատ արյուն»

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. ↑  Կաղապար:Книга:EoIC
3. ↑  Directory and Year Book Including Who's who. — Bombay: The Times of India Press, 1973. — P. 178.
**Սկրադին** (իտալ.՝ Scardona, հին հունարեն՝ Σκάρδων), փոքր քաղաք Սիբենիկ-Քնինում` Խորվաթիայում` Կրկա գետի մոտ։ Ալն Ազգային պարկի մուտքի մոտ է` Շիբենիկից 17 կմ, իսկ Սփլիտից` 100 կմ հեռավորության վրա, ունի 3825 բնակիչ։ Ազգային պարկում կան ժամանցային խաղեր, ջրվեժներ, որոնցից ամենամեծը Սկրադինի անունով կոչվում է Սկրադինսկի բուկ։

Պատմություն
-----------

Եղել է Լիբուրնական քաղաք` Սկարդոն անունով (հին հունարեն՝ Σκάρδων)։
Ավելի ուշ դարձել է հռոմեական քաղաք (Սկարդոնա` Հռոմում), որպես շրջանի վարչական և ռազմական կենտրոն։ Այն ավերվել է միգրացիայի ժամանակաշրջանի ընթացքում և 9-րդ դարում բնակեցվել է սլավոններով։
Սկրադինը 10-րդ դարում (որպես Սկրադին Ջուպանիջա) Խորվաթիայի զարգացող քաղաքներից մեկն էր։

### Սկրադինը Սուբիչների կառավարման շրջանում

13-րդ դարի վերջին և 14-րդ դարի սկզբին Սկրադինը ծաղկում էր որպես Շուբիչ ընտանիքի (Պողոս 1-ին և Մլադեն 2-րդ) մայրաքաղաք։ Շուբիչների կողմից կառուցված Թուրինի ամրոցը (կառուցված է բլրի վրա) նայում է Սկրադինի նավահանգիստին։

Շուբիչները կառուցել են մի բնակավայր-ամրոց` ազատ քաղաք, որը դարձել է նաև կոմունա։ Այն ունեցել է իր սեփական կանոնադրությունը և կառավարումը</ref>։

Շուբիչներն էլ ավելի են հարստացրել քաղաքը` կառուցելով մի քանի հարուստ վանքեր, որոնցում ապրում էին դոմինիկյանները, ֆրանցիսկյանները և քրիստոնեական այլ միաբանություններ

### Օսմանյան նվաճում և անկում

Սկրադինը
Օսմանյան նվաճումից հետո 1574 թվականին
1522-1684 թվականների ընթացքում այն ղեկավարվում էր Օսմանյան կայսրության կողմից, իսկ մինչև 1794 թվականը՝ 
Վենետիկի հանրապետության կողմից։

1683 թվականի հոկտեմբերին Վենետիկյան Դալմաթիայի բնակչությունը, հիմնականում Ռավնի քոթարի Ուսկոկս քաղաքը, զենք է վերցնում և օսմանյան սահմանամերձ շրջանների ռեյահի (ստորին դասի) հետ միասին ոտքի կանգնում՝ վերցնելով Սկրադինը, Կարինը, Վրանան, Բենկովակը և Օբրովաչը
։

Հետագայում այն գրավվում է Նապոլեոնի կողմից և դառնում նախ Ֆրանսիայի, ապա` Ավստրո-Հունգարիայի կայսրության մաս։

Ժամանակի ընթացքում քաղաքը որպես կենտրոն կորցնում է իր նշանակությունը (տեղափոխվում է Շիբենիկ), և այդպես Սկրադինի թեմը լքվում է 1828 թվականին
:

Քաղաք կենտրոն
Տուրինա ամրոցը քաղաքի վրա

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Popis stanovništva, kućanstava i stanova 2021. – stanovništvo prema starosti i spolu po naseljima, 2021 Croatian census: population data by age, sex, settlement — Croatian Bureau of Statistics, 2022.
2. 1 2  Strabo, Geography, §7.5.4
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑  Radovan Samardžić (1990)։ *Seobe srpskog naroda od XIV do XX veka: zbornik radova posvećen tristagodišnjici velike seobe Srba*։ Zavod za udžbenike i nastavna sredstva։ «Становништво Млетачке Далмације, на првом месту Котарски ускоци, још у октобру 1683. дигло се на оружје заједно с ра- јом у пограничним крајевима Турске. Устаници су "сами заузели Скрадин, Карин, Врану, Бенковац и Обровац»
8. ↑  Naklada Naprijed, *The Croatian Adriatic Tourist Guide*, pg. 209, Zagreb (1999), 953-178-097-8

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք
* 
*
| **՞**Սպիտակ արագիլ |
| --- |
| Սպիտակ արագիլ (Ciconia ciconia)  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Թռչուններ |
|
|
|
| Կարգ | Արագիլանմաններ |
|
|
|
| Ընտանիք | Արագիլներ |
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Ciconia ciconia

 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : ??? |
|  Արեալ |
| պատկեր |
|       Բնադրման տարածք      Ձմեռելու վայրեր |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Սպիտակ արագիլ** (լատին․՝ Ciconia ciconia), արագիլների ընտանիքի թռչուն։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է միջին և հարավային Եվրոպայում, Ասիայի արևմտյան և արևելյան շրջաններում։

Արտաքին կառուցվածք
------------------

Մարմնի երկարությունը մինչև 100–115 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 155–165 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 4 կգ։

Կենսակերպ
---------

Հայաստանում բնակվում է Արարատյան դաշտում, մասամբ՝ հարավարևելյան շրջաններում։ Մինչև 1970-ական թվականները սպիտակ արագիլը բնադրող-չվող էր, ձկնաբուծական տնտեսությունների ստեղծմամբ այլևս չվելու կարիք չունի։ Հասուն արագիլները հաղորդակցվում են կտուցի կափկափյունով, որով ասես ավետում են գարնան գալուստն ու իրենց բազմացման ժամանակը։ Բնադրատեղը պաշտպանելու համար արագիլները պատրաստ են անզիջում կռվի բռնվելու և բնից անգամ անկենսունակ ձագերին դուրս նետելու։

Բնադրում
--------

Բույնը հյուսում են ճյուղերից, խոտաբույսերից ու լաթերից՝ գյուղական տների տանիքներին, ծառերի, աշտարակների, ժայռերի վրա կամ, նույնիսկ, էլեկտրասյուների ծայրերին։ Դնում են 3–7 ձու, ունենում 3–5 ձագ։ Սպիտակ արագիլի զույգերն անդավաճան են մինչև կյանքի վերջը։ Ձվից նոր դուրս եկած ձագերն ունակ են ձայն արձակելու, որն աստիճանաբար հետ է զարգանում։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Արմենիապեդիա · Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | Avibase · CMS · eBird · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4183423-9 · LCCN: sh85146518 · NKC: ph116880 |

 |
**Լեոնիդ Մորոզ** (ռուս.՝ Леони́д Авра́мович Моро́з, հոկտեմբերի 2, 1937(1937-10-02), Կիև, Ուկրաինական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), ուկրաինացի և խորհրդային հնչյունային օպերատոր, Ուկրաինայի մշակույթի վաստակավոր աշխատակից (1994 թվական)։

Ծնվել է 1937 թվականի հոկտեմբերի 2-ին, Կիևում, ծառայողի ընտանիքում։ Ավարտել է Կիևի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի ռադիոէլեկտրոնիկայի ֆակուլտետը (1967 թվական)։

Աշխատել է «Կիևնաուչֆիլմ» ստուդիայում որպես տեխնիկ և հնչյունային սարքավորումների նորոգման վարպետ։ 1967 թվականից նույն ստուդիայում աշխատել է որպես հնչյունային ռեժիսոր։

Հնչյունավորել է «ՈւՌԱՏ-1», «Միրոնովյան ցորենները» (1967 թվական), «Մկաններ, 20-րդ դար», «Միխայիլ Ստելմախ», «Մարդը, որը կարողանում էր թռչել», «Յոթ քայլ հորիզոնից» (1968 թվական), «Անդրեյ Գոլովկո», «Կետը և կատուն», «Մարդը, որը կարողանում էր հրաշքներ գործել», «Մարս XX» (1969 թվական), «Հեքիաթ բարի ռնգեղջյուրի մասին», «Կռունկը», «Թե ինչպես են կազակները ֆուտբոլ խաղում», «Արկադի Գայդար», «Կենդանիներն մտածո՞ւմ են» (1970 թվական), «Չարն ու բարին», «Ես և մյուսները» (1971 թվական), «Սարսափելի գորշ բրդոտը» (1971 թվական), «Եղբայր Ճագարը և եղբայր Աղվեսը», «Ակամա լույսի շուրջ», «Ճշմարտության մոտեցումը», «Մարդասպանը հայտնի է» (1972 թվական), «Տաք հացը», «Ընձուղտների արկածները», «Փիղը երազանք ուներ» (1973 թվական), «Չարագործությունը», «Մաքսիմ Գուրժիյայի բարձրությունը» (1975 թվական), «Ամեն ինչ կյանքում պայքար է։ Յարոսլավ Գալան», «Մարոկկո։ Միտքը ճանապարհին» (1976 թվական), «Դառը արձագանքը», «Խորվաթիա։ Երկիր և մարդիկ», «Իվան Գեներալիչի աշխարհը», «Վերամիավորման ոսկե սեպտեմբերը։ Տարիներ և ճակատագիրներ» (1979 թվական), «Միլիոնների հասցեն» (1980 թվական), «Ներս մտի՛ր, Բիտլով» (1990 թվական), «Պարասկա Գորիցվիտի աշխարհը» (1992 թվական, համահեղինակությամբ), «Սկսվում է անցյալից» (1996 թվական, համահեղինակությամբ), «Կյանքի համարը», «Սիրում եմ Ուկրաինան», «Մաեստրո Ավդեևսկին», «Օլես Գոնչար։ Վերջաբանը», «Ուկրաինան այսօր» (№ 1, 2, 3), «Ուկրաինայի պալատի վերակառուցումը», համահեղինակությամբ), «Ես` աստվածային պարսետներից քարն եմ», «Հայրական շենքի մոտ», «Նավեր և նավաշինարարներ» (համահեղինակությամբ), «Մենք սեր չենք տեսել. եթե պատերազմ չի, վիշտ է» (1997 թվական), «Կապույտ գլխարկը (1998 թվական, մուլտֆիլմ)» և այլ ֆիլմեր։

Եղել է Ուկրաինայի կինեմատոգրաֆիստների ազգային միության անդամ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Указ Президента Украины № 257/94 от 25 мая 1994 года «О присвоении почётных званий Украины работникам города Киева»

Գրականություն
-------------

* Спілка кінематографістів України:'К. 1985. — С.109.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Լեոնիդ Մորոզ (անգլ.) *Internet Movie Database* կայքում
* Ֆիլմոգրաֆիան animator.ru կայքում

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database · Animator.ru |

 |
**Ելիսեյան պալատ** (ֆր.՝ Palais de l'Élysée), Ֆրանսիայի նախագահի նստավայրը Փարիզում։ Գտնվում է Փարիզի 8–րդ շրջանում՝ Ֆոբուր Սենտ Օնորե փողոցում։ Մյուրատի դահլիճում տեղի են ունենում Ֆրանսիայի նախարարների խորհրդի նիստերը։ Պալատի շրջակա այգիներում Բաստիլի գրավման օրը՝ հուլիսի 14–ին, տեղի են ունենում տոնակատարություններ՝ Ֆրանսիայի Հանրապետության օրվա առթիվ։

Ելիսեյան պալատում նախագահը հանրապետական գվարդիայի հանդիսավոր պահակախմբով ընդունում է այլ պետությունների ղեկավարներին։

Պատմություն
-----------

Պալատը կառուցվել է 1718—1722 թվականներին ճարտարապետ Արման–Կլոդ Մոլլեի նախագծով կոմս Էվրյոյի և նրա կնոջ համար որպես մայրաքաղաքային նորաձև առանձնատուն (hôtel de l'Élysée)։ Կոմսի մահից հետո՝ 1753 թվականին, այն ձեռք է բերել Լյուդովիկոս XV–ը մարքիզուհի Պոմպադուրի համար, որն էլ ընդարձակել է նրա տարածքը։ 1764 թվականին մարքիզուհու մահից հետո պալատն անցել է թագավորի հեռավոր ազգականներին։

Նապոլեոն Բոնապարտի օրոք պալատն առաջին անգամ օգտագործվել է կառավարության պահանջների համար։ 1805 թվականին պալատը ձեռք է բերել Մյուրատը։ Վերջինիս՝ Նեապոլ մեկնելուց հետո այնտեղ հաստատվել է կայսրը։

1816 թվականին Ելիսեյան պալատը գնել է Լյուդովիկոս XVIII–ը։

1848 թվականին պալատը պաշտոնապես հռչակվել է Ֆրանսիայի երկրորդ հանրապետության նախագահ Նապոլեոն III–ի նստավայր, ով իրեն կայսր էր հռչակել։ Ելիսեյան պալատը, կայսրի ցանկություններին համապատասխան, վերանորոգվել է 1853—1867 թվականներին ճարտարապետ Լակրուայի կողմից։ Այդ ժամանակներից սկսած՝ պալատի արտաքին տեսքն այլևս չի փոփոխվել։

Palais de l'Élysée, Paris.

Պատկերասրահ
-----------

* Պալատի դարպասներըՊալատի դարպասները
* Պալատի տեսքը այգուցՊալատի տեսքը այգուց
* Տեսքը Արծաթե սրահի կողմիցՏեսքը Արծաթե սրահի կողմից
* Դարպասները Ելիսեյան դաշտերի կողմիցԴարպասները Ելիսեյան դաշտերի կողմից
* Ելիսեյան պալատի այգինԵլիսեյան պալատի այգին
* Սեղան Մյուրատի սրահումՍեղան Մյուրատի սրահում
* Մարքիզուհի Պոմպադուրի սրահըՄարքիզուհի Պոմպադուրի սրահը

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  VI. ПОЧЕСТИ И ДЕНЬГИ - Мюрат или Пробуждение нации - Ж. Тюлар - Исторические художественные книги - Право на vuzlib.org(չաշխատող հղում)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք · Տելեգրամ · Թվիթթեր |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Ինստագրամ · ՅուԹյուբ |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 12085413r · GND: 4075880-1 · Mérimée: PA00088876 · VIAF: 173025976 · WorldCat VIAF: 173025976 |

 |
**Տաճատ Պողոսյան** (1905 - 1981), հայ մանկավարժ, խմբագիր։ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն կուսակցության անդամ։

Կենսագրություն
--------------

Տաճատ Պողոսյանը ծնվել է 1905 թվականին Ատրպատականի Սալմաստի գավառի Հավթվան գյուղում (Իրան)։ Սովորել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում, 1918 թվականին՝ ճեմարանի փակվելուց հետո, Թավրիզի թեմական կենտրոնական դպրոցում։ 1923 թվականից դասավանդել է իրանահայ դպրոցներում։ 1935 թվականից աշխատել է «Ալիք» օրաթերթի խմբագրությունում, 1949-1955 և 1973-1974 թվականներին եղել է գլխավոր խմբագիր, 1937-1939 թվականներին՝ «Նաւասարդ», 1943-1946 թվականներին՝ «Լոյս» գրական և գիտական հանդեսների (Հովսեփ Թադևոսյանի հետ) հրատարակիչ-խմբագիր։

1942 թվականից եղել է Թեհրանի «Մոդեռն» տպարանի կառավարիչ, 1968 թվականից՝ տպարանի սեփականատեր. տպագրել է հիմնականում դասագրքեր իրանահայ դպրոցների համար, նաև գեղարվեստական, պատմական և այլ գրքեր (Հովհաննես ավագ քհն. Հաճյանի «Հայոց տաժանքի ճամբաներով» (հ. 1–2, 1965) երկը, Ն. Գորոյանցի «Պարսկաստանի հայերը» (1968) ուսումնասիրությունը և այլն)։ 1969-1970 թվականներին լույս է ընծայել «Րաֆֆի» տարեգիրքը, 1969 թվականից՝ նույնանուն օրացույց։

Տաճատ Պողոսյանը մահացել է 1981 թվական Թեհրանում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Եղիշե եպիսկոպոս Ամատունի** (5-րդ դար - 5-րդ դար), հայ հոգևորական, Ամատունյաց եպիսկոպոս։

Կենսագրություն
--------------

Եղբայր եպիսկոպոսը մասնակցել է 449 թվականին տեղի ունեցած Արտաշատի ժողովին, որը հրավիրվել էր Պարսից հազարապետ Միհրներսեհի նամակին պատասխանելու համար։ Հայերի հավատափոխության մասին այդ հրովարտակը ուղարկվել էր «Հայոց բոլոր մեծամեծներին», որտեղ նշվում էր, որ եթե հայերն ընդունեն զրադաշտականությունը, վրացիներն ու աղվանները կհետևեն նրանց օրինակին։ Հրովարտակում հազարապետը հայտնում էր, որ նախարարները երկու տարբերակ ունեն, կամ կետ առ կետ պիտի պատասխանեն նամակին և կամ գնան Տիզբոն ու ներկայանան Մեծ ատյանին։

Հրովարտակին պատասխանելու նպատակով գումարվում է Արտաշատի ժողովը, որին մասնակցում են Մարզպանական Հայաստանի բոլոր գավառների նախարարներն ու հոգևորականները՝ այդ թվում և Ամատունիքի եպիսկոպոս Եղիշեն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  «Հայոց անձնանունների բառարան», Հրաչյա Աճառյան, Երևան, 1942, Հատոր 2, Ցուցակ 1, Էջ 110.
2. 1 2 3  «Հայ Ժողովրդի պատմություն», Հատոր Բ, Երևան, 1984, հատոր 2, էջ 172․
3. 1 2  «Հայոց պատմություն», Ղազար Փարպեցի, Բ, իբ․, էջ 43-44․
4. 1 2  «Վարդանի և հայոց պատերազմի մասին», Եղիշե, Բ․, էջ 28-30․
5. ↑  «Հայոց պատմություն», Ղազար Փարպեցի, Բ, իբ․, էջ 44-45․
6. ↑  «Վարդանի և հայոց պատերազմի մասին», Եղիշե, Բ․, էջ 30-31․
**Տեֆտա Տաշկո-Կոկո** (ալբ․՝ Tefta Tashko-Koço, նոյեմբերի 2, 1910(1910-11-02), Ֆայում, Եգիպտոս - դեկտեմբերի 22, 1947(1947-12-22), Տիրանա, Ալբանիա), ալբանացի օպերային երգչուհի։

Կենսագրություն
--------------

Երգչուհու գերեզմանը Տիրանայի գերեզմանոցում
19-րդ դարում երգչուհու նախնիները թողել են Ալբանիայում գտնվող Ֆրաշերի գյուղը և գնացել ապրելու Եգիպտոսում։ Տեֆտայի հայրը մահացել է, երբ նա 11 տարեկան էր, և ընտանիքը վերադարձել է հայրենիք, Կորչա քաղաք։ 1927 թվականին ընտանիքը կրկին տեղափոխվել է Ֆրանսիայի Մոնպելյե քաղաք, որտեղ Տեֆտան ավարտել է մանկական երաժշտական դպրոցը։ Դեռևս դպրոցում ուսուցիչները ուշադրություն են դարձրել աղջկա վոկալային լավ տվյալներին։ Չնայած ընտանիքի ծանր ֆինանսական վիճակին, Թեֆտան ստացել է անվճար կրթաթոշակ Փարիզի ազգային կոնսերվատորիայում, որտեղ սովորել է 1932-ից մինչև 1935 թվականները։ Նա վերապատրաստվել է մանկավարժ Ժան Սերեի և Լեո Բերմանդիի ղեկավարությամբ։

1946 թվականին երգչուհու առողջությունը զգալիորեն վատթարացել է, և նա ուղարկվել է բուժման ԽՍՀՄ, որտեղ նրա մոտ ախտորոշվել էր քաղցկեղ։ Տեֆտա Տաշկո-Կոկոն մահացել է 1947 թվականին Տիրանայում 37 տարեկան հասակում։

Հիշատակ
-------

Երգչուհին հետմահու պարգևատրվել է Ալբանիայի ժողովրդական արտիստի կոչումով։ 1973 թվականին նրա մասին նկարահանվել է վավերագրական ֆիլմ` *Këndon Tefta Tashko Koço (Երգում է Տեֆտա Տաշկո-Կոկոն)*։ Ալբանիայում երգչուհու մահվան 60-ամյակի կապակցությամբ տեղի է ունեցել համերգ, որի ժամանակ ելույթ ունեցան երկրի առաջատար վոկալիստները։ Տիրանայի փողոցներից մեկը անվանակոչվել է է Տեֆտա Տաշկո-Կոկոյի անունով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Discogs — 2000.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Soprano Tefta Tashko Koço (1910—1947)(անգլ.)

Գրականություն
-------------

* Robert Elsie: *A Biographical Dictionary of Albanian History*. I.B. Tauris: 2012, s. 435. ISBN 978-1-78076-431-3.
* Eno Koço, *E vërteta e vdekjes së babait*, rozm. Blerina Goce, Tirana Observer 25 III 2005.
* Alma Mile, *Teuta Koço, jo thjesht një pinjolle*, Shekulli 28 IX 2007.
* Flori Slatina, *Portrete artistesh*, Tirana 1999.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Discogs · Find A Grave |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 123463599 · ISNI: 0000000036561580 · LCCN: n2003072209 · VIAF: 64915331 · WorldCat VIAF: 64915331 |

 |
**Ուկուլելե** (ukulele՝ թռչկոտան լու), քառալար կսմիթահար երաժշտական գործիք, կիթառի տարատեսակ։ Օգտագործվում է երգերի կատարումների ակորդային ուղեկցման համար, և նույնպես սոլո նվագելու համար։

Պատմություն
-----------

Այս երաժշտական գործիքի նմանակը հայտնվել է Եվրոպայում XV դարի կեսերին։ Չնայած նրան, որ լարային գործիքների արտադրությունը բարձր մակարդակի վրա էր, համեմատաբար դժվար կիթառները և մանդոլինները բավականին թանկ էին, հատկապես թափառական երաժիշտների համար։ Այդպես հայտնվել են պարզեցված կիթառներ՝ կավակինյուներ, որոնք ավելի փոքր էին, 4 լարով և 12 լադով։

XIX դարի երկրորդ կեսում «machete da braça» անվանմամբ գործիքը բերել են պորտուգալացիները Մադեյրա կղզուց Հավայան կղզիներ։

Հավայիներում գործիքը ստացել է նոր անվանում՝ «ուկուլելե», ինչը թարգմանվում է ինչպես «թռչկոտան լու»։ Գործիքը սկսել են պատրաստել հավայան ակացիաներից՝ կոաներից, որոնք համարվում են կղզու խորհրդանիշը։

Գործիքը ճանաչում է ձեռք բերել 1915 թվականին Սան Ֆրանցիսկոյում Խաղաղօվկիանոսյան ցուցահանդեսի շրջանակներում հավայան երաժիշտների ելույթներից հետո։

Կառուցվածք
----------

Գործիքի կմախքը կիթառաձև է, նաև ձև կա, որի անունը «արքայախնձոր» է։ Մի քանի կամ բոլոր լարերը կարող են կրկնակիացած լինել և դաշնաձայն հնչել։

Ձևեր
----

Ուկուլելեները տարբեր ձևերի և չափերի են լինում՝ ամբողջությամբ մոտ տասնյակ տարատեսակ կա։ Երեք չափերով ուկուլելեները ավելի հայտնի են աշխարհում (GCEA ստանդարտ շարքով)՝ սոպրանո, տենոր և համերգային։ Տենոր ուկուլելեն հայտնվել է 1920-ականներին, բարիտոնը՝ 1940-ականներին, իսկ բաս և կոնտրաբաս ուկուլելեների զանգվածային վաճառքները սկսել են 2007 թվականին։

| Անվանում | Երկարություն, սմ | Լայնություն, սմ | Շարք |
| --- | --- | --- | --- |
| Սոպրանո | 53 | 33 | G1 C1 E1 A1
Gм C1 E1 A1 *(Սոլ ցածր օկտավով)*
A1 D1 F1{\displaystyle {\color {gray}\sharp }} H1 *(բոլոր լարերը մի տոն բարձր են)* |
| Համերգային | 58 | 38 |
| Տենոր | 66 | 43 |
| Բարիտոն | 74 | 48 | Dм Gм Hм E1 |
| Բաս | 76 | 51 | Eб Aб Dм Gм |
| Կոնտրաբաս | 81 | 53 | Eк Aк Dб Gб |

Ձայնանմուշներ
-------------

|  |
| --- |
| Ուկուլելեի ձայնանմուշ |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Tranquada and King (2012)։ *The Ukulele, A History*։ Hawaii University Press։ ISBN 978-0-8248-3634-4
2. ↑  Beloff 2003, էջ. 13
3. ↑  Nidel Richard (2004)։ *World Music: The Basics*։ Routledge։ էջ 312։ ISBN 978-0-415-96800-3

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4460491-9 · LCCN: sh85139417 · NDL: 00577430 · NKC: ph965167 |

 |
**Զաքարիա Վաղարշապատցի** (անհայտ-1659), վարդապետ, Հովհաննավանքի հոգևոր առաջնորդ, գրիչ, Մովսես Տաթևացու աշակերտը և քարտուղարը։

Կենսագրություն
--------------

Կենսագրական տեղեկությունները սուղ են։ Հայտնի է, որ հայրը Հովհաննես քահանան է։ Եղել է Երևանի Ս․ Անանիա առաքյալի անապատի գրչության դպրոցի գրիչներից, ինչպես նաև՝ Ս․ Էջմիածնի միաբան։ Իր կենսագրությանն անդրադարձել է աշակերտը՝ Զաքարիա Քանաքեռցին, ինչպես նաև պատմիչ Առաքել Դավրիժեցին։

Ըստ մատենագիտական աղբյուրների 1604 թվականին Զաքարիան մանուկ հասակում ծնողների հետ բռնի կերպով տեղահանվում է Սպահան, որտեղ էլ ջուղայեցիների մոտ ստանում է իր նախնական կրթությունը։ Նշանակալից է լինում նրա հանդիպում Դավիթ Դ Վաղարշապատցի կաթողիկոսի հետ, ով նկատելով նրա ուշիմությունը՝ առաջարկում է լինել անձնական գրագիրը։ Հետագայում Զաքարիան ձեռնադրվում է կուսակրոն քահանա։ Սպահանում նա հանդիպում է նաև Մովսես Տաթևացու հետ և դառնում է նրա աշակերտն ու քարտուղարը։ 1629 թվականին երբ Մովսես Տաթևացուն տրվում է հայրապետական գահ, Զաքարիա Վսղարշապատեցին ստանում է վարդապետական աստիճան։ Մովսես Տաթևացու մահից հետո Փիլիպոս Աղբակեցի կաթողիկոսը շնորհում է Զաքարիային եպիսկոպոսական գավազան և հնարավորություն տալիս, որպես նվիրակ մեկնելու Հունաստան։ 1937 թվականին նա արդեն Հովհաննավանքի առաջնորդն էր, որտեղ կատարել է շինարարական ակտիվ գործունեություն․ նորոգել է եկեղեցին, սեղանատունը, տնեսատունը, պարիսպը, 1652 թվականին եկեղեցու վրա տեղադրել է խաչը, բարելավել է դպրոցը, ավելացրել է աշակերտների և միաբանների թիվը, դպրոցում դասավանդելու համար հրավիրել է անվանի րաբունիների։ Արդյունքում Հովհաննավանքի այս դպրոցի հիմքի վրա հետագայում ստեղծվեց Էջմիածինի Ժառանգավորաց դպրոցը, որն էլ իր հերթին հիմք դարձավ 1874 թվականին Գևորգյան ճեմարանի հիմնադրման համար։

1646-1648 թվականներին Զաքարիա եպիսկոպոսը լինում է Սպահանում։ Վերադառնալով հայրենիք՝ շարունակել է Հովհաննավանքում իր շինարարարական գործունեությունը։ 1656 թվականին անվանի հոգևորականը մեկնել է Երուսաղեմ։ Մահացել է 1659 թվականին Էջմիածնում, ամփոփվել է իր իսկ կառուցած դամբարանում։ Ընդօրինակել է տասնյակ ձեռագրեր, որոնցից վաղագույնը գրվել է 1623 թվականին։

2019 թվականին վերանորոգչական աշխատանքների արդյունքում բացվել է նրա դամբարանը զանգակատան հարևանությամբ։ Տապանաքարին պահպանվել է եռատող վիմագիր։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ղաֆադարյան Կարո (1948)։ *Հովհաննավանքը և նրա արձանագրությունները*։ Երևան։ էջ 55
2. ↑  Արսեն Հարությունյան Ամիրան Բադիշյան (2020, Ա, 44-57)։ «Զաքարիա վարդապետ Վաղարշապատեցին և նրա նորահայտ դամբարանը Մայր Աթոռ Ս․ Էջմիածնում»։ *Էջմիածին*
**Իսկանդար Մուդա** (1583, Banda Aceh City, Ինդոնեզիա - դեկտեմբերի 27, 1636(1636-12-27)), Աչեի տասներկուերորդ սուլթան։ Նրա օրոք սուլթանությունը հասել է առավելագույն չափերի և ծաղկման։ Նրա անունը նշանակում է «երիտասարդ Ալեքսանդր»․ այս տիրակալի նվաճումները հաճախ համեմատվում էին Ալեքսանդր Մակեդոնացու նվաճումների հետ։ Բացի այդ, նրա կառավարման շրջանը նշանավորվեց նրանով, որ Աչեխը դարձավ իսլամի և առևտրի ուսումնասիրության խոշոր կենտրոն։

Կենսագրություն
--------------

Իսկանդար Մուդայի նվաճումները, 1608-1637։
Նրա հայրը Մանսուր Սուահն էր, սուլթան Աբդուլ Ջալիլի որդին, երրորդ Սուլթան Աչե Ալաուդդին Ալ-Կախարի որդին։ Նրա մայրը՝ Պուտերի Ռաջա Ինտերաբանգսը (Puteri Raja Inderabangs) տասներորդ սուլթան Ալաուդդին Ռիայաթ Սուահ Ալ-Մուկկամալի դուստրն էր։ 1605 թվականին հորեղբոր հետ տարաձայնությունից հետո փախել է Պիդի։ Նա ապստամբություն էր ծրագրել, բայց Պիդիի զորքերը, ի վերջո, հրաժարվեցին պայքարել և Իսկանդարը բանտարկվեց։ 1606 թվականին տեղի է ունեցել պորտուգալացիների ներխուժումը։ Իսկանդարն ազատ է արձակվել և իրեն նվիրել է «անհավատների» դեմ պայքարին։

1607 թվականի ապրիլի 4-ին սուլթան Ալին հանկարծամահ է եղել։ Նույն օրը Իսկանդարը գահը վերցրել է իր ձեռքը։ Նա իր հորեղբոր Հուսեյնին բանտ է նստեցրել, իսկ ավելի ուշ հրամայել է սպանել նրան։

Սուլթանի նվաճումները հնարավոր դարձան գալերից կազմված ուժեղ զորքերով (նավատորմ), պարսկական ձիերի հեծյալներով, փղերով և զորահավաքային հետևակի շնորհիվ։ Կար ավելի քան 2000 թնդանոթներ և հրացաններ (ինչպես սումատրաական, այնպես էլ եվրոպական արտադրության)։ Իսկանդարը սկսել էր նվաճել Սումատրայի հյուսիսային մասը։ 1612-1613 թվականներին նա տիրացել է երեք սուլթանատների (ճիշտ է, Ջոհորի սուլթանատը շուտով դուրս է եկել նրա վերահսկողությունից և կազմակերպել է Միություն Աչեի հակառակորդ պետություններից)։

1614 թվականին Մուդան հաղթել է պորտուգալական նավատորմին Բինտանում։ 1617 թվականին նա սկսել է նվաճել Մալակկա թերակղզին։ 1629 թվականին նավատորմ էր ուղարկվել Մալակկայում պորտուգալացիներին պարտության մատնելու համար, սակայն այդ գործողությունն ավարտվել է ջախջախիչ պարտությամբ։

Սուլթանատի տնտեսությունը հիմնվում էր համեմունքների առևտրի վրա։ Կառավարիչը նաև չէր խորշում ապահովված մարդկանց մահապատիժներից, որոնց ունեցվածքը բռնագրավվել էր, և դաժանություններով։ Կիրառվում է որպես քրեական հանցագործությունների համար պատիժ, այդ թվում՝ մանր։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. ↑  Djajadiningrat, 174-5.
**Առաքել Մարտիրոսի Քեչյան** (դեկտեմբերի 22, 1885(1885-12-22), Ակն, Խարբերդի վիլայեթ, Օսմանյան կայսրություն - սեպտեմբերի 25, 1955(1955-09-25), Բուխարեստ, Ռումինիա), ռումինահայ հասարակական գործիչ, հրապարակագիր, գրող, բանասեր։ Սովորել է Կամարակապի Արամյան վարժարանում։ 1912 թվականին մասնակցել է Թուրքիայի առաջին բանվորական հուզումներին։ 1902 թվականից եղել է հնչակյան կուսակցության անդամ, գործել է Ակնում, Կ․ Պոլսում, Կիլիկիայում (1916-1921 թթ.) և Ռումինիայում (1925-1930 թթ.)։ Աշխատակցել է «Երկիր», «Պալքանյան մամուլ», «Նոր երկիր», «Տավրոս», «Հնչակ», «Նոր արշալույս», «Նոր կյանք» և այլ պարբերականների։

1935 թվականին տպագրվել է Քեչյանի «Ուխտավորներ հայ ազատագրության ճամբուն վրա» վեպը, որը պատմում է համիդյան արյունոտ օրերի մասին։ Ուշագրավ են նաև «Կարմիր դրվագներ հերոսներու կյանքեն. 1915-1918» (հ. 1—3, 1938 - 1940 թթ.) վիպաշարը և «Անկումը հարստության ճամբուն վրա» (1946 թ.) վեպը։ Երկար տարիների աշխատանքի արդյունք է Բուխարեստում լույս տեսած «Ակն և ակնցին. 1020—1915» (1942 թ.) բանասիրական երկի առաջին հատորը, որը լրացվել և 1952 թվականին վերահրատարակվել է Փարիզում՝ «Ակն և ակնցիք» խորագրով։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |