recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**«Քարանձավները բացում են իրենց գաղտնիքները»**, քարանձավագիտական, պատմագիտական գիրք Խորհրդային Հայաստանի, Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի և Խորհրդային Ադրբեջանի բնական և մարդակերտ քարանձավների, դրանց ծագման, նշանակության, պատմության մասին։ Մանրամասն նկարագրված է նաև Հայաստանի մի շարք հայտնի քարանձավների ու վիհերի հայտնաբերման և ուսումնասիրման գործընթացները։ Պարունակում է նաև լուսանկարներ։ Հասցեագրված է ընթերցողի լայն շրջանակներին։

Գրքի հեղինակն է քարանձավագետ Էդվարդ Գևորգի Սարգսյանը։ Խմբագրակազմը բաղկացած է եղել Լ․Ի. Բեկոյան (խմբագիր), Դ.Ա. Պապոյան (նկարիչ), Ս.Ս. Մկբտչյան (գեղարվեստական խմբագիր), Հ.Ց. Վարդանյան (տեխնիկական խմբագիր), Ն. Գ .Ալեքսանյան (վերստուգող սրբագրիչ)։

Գիրքը հանձնվել է շարվածքի 1989 թվականի փետրվարի 14-ին, իսկ տպագրության համար ստորագրվել է նույն թվականի նոյեմբերի 22-ին։ Ֆորմատը 84X108 է, տպագրության թուղթը՝ №1, տառատեսակը՝ «Նորք», տպագրությունը՝ օֆսեթ։ Տպագրվել է 10․000 տպաքանակով ՀՍՍՀ հրատարակչությունների, պոլիգրաֆիայի և գրքի աոևտրի գործերի պետական կոմիտեի գունավոր տպագրության տպարանում «Հայաստան» հրատարակչության կողմից։

Տես նաև
-------

* Հայաստանի քարանձավներ
* Էդվարդ Սարգսյանը

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Գրքի էջը ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի Հիմնարար գիտական գրադարանի կայքում, (արխիվացված)։
2. 1 2 3  Էդվարդ Սարգսյան․ «Քարանձավները բացում են իրենց գաղտնիքները», Երևան, «Հայաստան», 1989 թվական, ISBN 5-540-00074-9
**Նորվեգիայի թագավորական ռազմածովային ուժեր** (նորվ.՝ Sjøforsvaret), Նորվեգիայի թագավորական ենթակառուցվածք, որը Նորվեգիայի բանակի և ռազմաօդային ուժերի հետ միասին կազմում է Նորվեգիայի զինված ուժերը։

Հիմնականում ներառում է ռազմածովային նավատորմը։ 2005 թվականի տվյալներրով Նորվեգիայի ռազմածովային ուժերում ծառայում էին 6,100 մարդ։

Պատմություն
-----------

1905 թվականին Նորվեգիան դարձավ անկախ պետություն՝ պահպանելով իր հին նավատորմը։ Չնայած Նորվեգիայի ջրափնյա գծի երկարության, երկրի ռազմական նավատորմը բավականին փոքր է։ Նավատորմում ծառայում է մոտ 2000 մարդ։

Նորվեգիայի ռազմածովային նավատորմում կայանվող ամենահին նավը առաջին անգամ իր մեկնարկը կատարել է դեռևս 1860 թվականին և օգտագործվում է մինչ օրս։

Մինչ Առաջին համաշխարհային պատերազմը՝ աշխարհամարտի նախորեին, Նորվեգիայի ռազմածովային ուժերը չափազանց աղքատիկ էր։ Նավատորմի հիմնական մասը Մեծ Բրիտանիայի ռազմական նավերն էին, որոնք կոչված էին երաշխավորելու Նորվեգիայի անվտանգությունը Գերմանիայի ծովային հարձակումներից։

Նորվեգիայի ռազմական նավատորմը նույն իրավիճակն ունեին նաև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի նախօրեին։ Պատերազմի սկզբնական շրջանում Նորվեգիան հայտարարեց իր չեզոքության մասին։ Նորվեգիայի նավատորմում կայանված ռազմական նավերի աշխատանքը կայանում էր Նորվեգիան Նացիստական Գերմանիայի հնարավոր ռազմախուժումից զերծ պահելը։

Նավերի և նավատորմի դրոշներ
--------------------------

| Դրոշ | Հյուս | Նավադրոշ |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

### Պաշտոնների դրոշներ

| Ծովակալ | Փոխծովակալ | Կոնտրծովակալ | Ռազմանավախմբի կոմանդոր |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑

Գրականություն
-------------

* S.Saunders. *Jane’s Fighting Ships 2004—2005* — Jane’s Information Group Limited, 2005. ISBN 0-7106-2623-1

Արտաքին հղումներ
----------------

* Նորվեգիայի թագավորության ՌԾՈւ-ի պաշտոնական կայքը Archived 2008-06-07 at the Wayback Machine.  (նորվ.)
* Նորվեգիայի Ռազմածովային ուժերը  (անգլ.)
|  |
| --- |
| **Ֆելլոդենդրոն ամուրյան** |
| Ֆելլոդենդրոն ամուրյանՖելլոդենդրոն ամուրյան |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Օճառածաղկավորներ (Sapindales) |
| **Ընտանիք** | Սատապազգիներ (Rutaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | *Amyridoideae* |
| **Ցեղ** | Թավշածառ *(Phellodendron)* |
| **Տեսակ** | **Ֆելլոդենդրոն ամուրյան** *(P. amurense)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Phellodendron amurense***Rupr. |

**Ֆելլոդենդրոն ամուրյան** (լատին․՝ P. amurense Rupr.), սապատազագիների ընտանիքի, ֆելլոնդենդրոն ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Տերևաթափ ծառեր են՝ մինչև 26 մ բարձրությամբ, 50 (երբեմն՝ 70) սմ բնի տրամագծով, ուղղաձիգ կամ փոքր-ինչ ծռմռված բնով, որը ծածկված է մինչև 7 սմ հաստությամբ, փափուկ, ճկուն, թավշանման, գորշամոխրավուն, խոր ճաքեր ունեցող խցանաշերտով։ Միամյա շիվերը ծածկված են կնճռոտ նարնջադեղնավուն կամ դեղնամոխրավուն կեղևով։ Տերևները կազմված են 5-1 3 տերևիկներից, որոնք երկարավուն-նշտարաձև են, մինչև 10 սմ երկարությամբ, սրածայր, սեպաձև հիմքով, ամբողջաեզր կամ թեթևակի աղեղնաեզր, վերևի կողմից՝ բաց կանաչավուն, մանր գեղձիկներով, նոր բացված ժամանակ՝ թավշամազմզուկապատ, ավելի ուշ՝ մերկ, նստադիր կամ համարյա նստադիր։ Շփելու դեպքում տհաճ հոտ են արձակում։ Ծաղիկները հավաքված են հուրանանման ծաղկաբույլերում, որոնց առանցքը մազմզուկապատ է։ Կորիզապտուղները գնդաձև են կամ տանձաձև, մոտ 1 սմ տրամագծով, սև, փայլուն, տհաճ հոտով, դառը, համարյա սև, ցանցանման մակերեսով, 5 (հազվադեպ՝ 10) սերմերով։ Ծաղկում է հունիս-հուլիս ամիսներին, պտուղները հասունանում են սեպտեմբեր-հոկտեմբերին։

Աճում է գետահովիտներում, սոպկաների լանջերում, ծովի մակարդակից 300-400 մ բարձրության վրա։ Արագ է աճում։ Ապրում է 250-300 տարի։ Արմատային համակարգը առանցքային է, խոր գնացող, լավ ճյուղավորված։
Բավականին ցրտադիմացկուն է և ստվերատար։ Լավ է աճում չափավոր խոնավ, խոր, թեթև ավազակավային, սննդանյութերով հարուստ հողերում։ Լավ է դիմանում նաև գերխոնավությանը, ժամանակավոր ողողումներին, վատ է դիմանում ճահճացմանը։ Տալիս է առատ արմատային, բունը կտրելու դեպքում՝ նաև բնային, մացառներ։

Մեր հանրապետությունում մշակվում է Երևանում, Վանաձորում և Սևանում։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է հեռավոր արևելքում (Ամուրի մարզի հարավ-արևելքում, Խաբարովսկի և Պրիմորսկի երկրամասերում, Ամուր գետի ավազանում և Ուսուրիայում), հյուսիսարևելյան Չինաստանում, Կորեայում։

Կիրառություն
------------

Կեղևը առաջին հավաքի դեպքում օգտագործում են մամլած իրեր, իսկ երկրորդ հավաքից՝ խցան պատրաստելու համար։ Լուբից ստանում են դեղին ներկ և մինչև 18 տոկոս տանիդներ, օգտագործում են գործվածքներ և կաշիներ ներկելու համար։ Պտուղներից կանաչ ներկ են ստանում։ Կեղևում և պտղամասում պարունակվում է բերիդին ալկալոիդը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 2, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ 101։
**Գորշ հողեր**, հողերի տիպ, ձևավորվում է մերձարևադարձային գոտու կիսանապատային բուսածածկույթի տակ, չլվացող և ներհոսող ջրային ռեժիմի պայմաններում, լյոսերի ու լյոսանման ապարների վրա: Բնութագրվում են հողառաջացման գործընթացի (գարնանը տեղի է ունենում բուսական մնացորդների կուտակում ու դրանց հումուսացում, ամռանը՝ հումուսային նյութերի հանքայնացում և դյուրալույծ աղերի բարձրացում հողի վերին հորիզոններ) տարեկան պարբերականությամբ, գորշ գունավորմամբ, լավ ջրաֆիզական հատկանիշներով, կենսբանական բարձրակտիվությամբ, հիմնային ռեակցիայով: Հողային կտրվածքի (մինչև 150 սմ հզորություն) բոլոր հորիզոնները պարունակում են կարբոնատներ, վերին հումուսային հորիզոնը՝ 1–4% հումուս: Գորշ հողերի ստորաբաժանվում են բաց, տիպիկ և մուգ ենթատիպերի: Գորշ հողերի բավականաչափ բերրի են և օգտագործվում են ոռոգովի երկրագործության մեջ. մշակվում է բամբակենի, շաքարի ճակնդեղ, հացահատիկային, կերային, պտղատու մշակաբույսեր, խաղողի վազ: Տարածված են Առաջավոր Ասիայում և Միջին Ասիայում, Հյուսիսային Ամերիկայում, Հյուսիսային Աֆրիկայում: Գորշ հողերի տարածման շրջաններում հայտնաբերվել են ոռոգման առավել հին օջախները:

Հայաստանի Հանրապետությունում տարածված են անտառային գորշ հողեր, մարգագետնային և կիսանապատային գորշ հողեր:

Մարգագետնային գորշ հողեր
------------------------

Մարգագետնային գորշ հողերը կազմում են Հայաստանի Հանրապետության տարածքի 2 %-ը (53 հզ. հա). զբաղեցնում են Արաքս գետի, Արմավիրի, Ստորին Հրազդանի և Արտաշատի ջրանցքների միջև ընկած Արարատյան դաշտի 800–950 մ բարձրության տարածքը: Ձևավորվել են 1–3 մ (որոշ դեպքերում՝ 5 մ) խորության ստորգետնյա և մակերևութային (ոռոգման) ջրերի մշտական ազդեցությամբ, որի հետևանքով հողերի մակերևույթն անընդհատ հարստացել է ոռոգման բերվածքներով: Հումուսի պարունակությունը ցածր է` 1,5–2 %, կարբոնատներինը` բարձր` 3–7 %, ունեն թույլ հիմնային ռեակցիա (pH=8,2–8,5), միջին կլանունակություն (30–40 մգէկվ), կավային և կավավազային մեխանիկական կազմ, բավարար ջրաֆիզիկական հատկություններ:

Կիսանապատային գորշ հողեր
------------------------

Կիսանապատային գորշ հողերը հաճախ անվանում են «ղռեր», կազմում են Հայաստանի Հանրապետության տարածքի 5,8 %-ը (152 հազար հա). զբաղեցնում են Արարատյան նախալեռնային գոտու ցածրադիր բլրաալիքավոր հարթությունների՝ 800–1250 մ բարձրները: Առաջանում են խիստ չոր, ցամաքային կլիմայի և կիսանապատային բուսածածկույթի պայմաններում` կարբոնատներով և խճով հարուստ ավազակավերի և թեթև կավավազների վրա: Հումուսի պարունակությունը ցածր է՝ 1,5–2 %, ունեն հիմնային ռեակցիա (pH=7,5–8,5), փոքր կլանունակություն (20–30 մգէկվ): Մեխանիկական կազմը միջին կավավազային է` զգալի քարքարոտությամբ: Հողբարելավման միջոցառումների կիրառման ոռոգման դեպքում պիտանի են գյուղատնտեսական արժեքավոր բույսեր (խաղող, դեղձ, ծիրան և այլն) մշակելու համար: Օգտագործվում է մոտ 1/3-ը:

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Ֆրանկենշթեյն կամ ժամանակակից Պրոմեթևս**, անգլիացի գրող Մերի Շելլիի վեպը, որը պատմում է երիտասարդ գիտնական Վիկտոր Ֆրանկենշտեյնի պատմությունը, ով ստեղծում է մի անճոռնի արարած՝ հրեշ, որն էլ իր հերթին ի վերջո հանդիսանում է Վիկտորի և նրա ընտանիքի դժբախտությունների և կործանման պատճառը։ Շելլին սկսել է գրել վեպը՝ երբ նա դեռ 18 տարեկան էր և առաջին անգամ վեպը տպագրվել է 1818 թվականին Լոնդոնում, սակայն այդ հրատարակության վրա չի եղել հեղինակի անունը։ Շելլիի անունը, որպես հեղինակ, առաջին անգամ հայտնվել է 1823 թվականին Ֆրանսիայում լույս տեսած գրքի երկրորդ հրատարակության մեջ։

Շելլին ճամփորդել է Եվրոպայով 1814 թվականին, Հռենոս գետի շուրջ ճամփորդելիս նա եղել է նաև Գերնշեյմում, որը միայն 17 կիլոմետր է հեռու Ֆրանկենշթեյն դղյակից, որտեղ 2 դար առաջ մի ալքիմիկոս կատարել է իր փորձերը։ Հետագայում նա եղել է Ջենեվայում, որտեղ էլ տեղի են ունենում վեպի հիմնական գործողությունները, այստեղ նրա և իր ուղեկիցների՝ Պերսի Բիշի Շելլիի, Ջորջ Բայրոնի և Ջոն Պոլիդորիի միջև եղել են բազմաթիվ զրույցներ գալվինիզմի և նմանատիպ օկուլիստական թեմաների շուրջ, նրանք վիճել են թե իրենցից ով կգրի լավագույն սարսափ պատմությունը։ Մի քանի օր թեմայի մասին մտածելով Շելլին ի վերջո երազում տեսել է մի գիտնականի, ով կյանք է տվել մի արարածի, և սարսափել է իր արածի ահավորությունից, Շելլի երազը հետագայում ծնունդ տվեց վեպի հիմնական սյուժեին։

Վեպը իր մեջ պարունակում է ինչպես գոթիկ ժանրի այնպես էլ ռոմանտիկ ժանրի մասեր, և այն կարելի է համարել գիտա-ֆանտաստիկ ժանրի առաջին նմուշներից մեկը։ Վեպը լայնածավալ ազդեցություն է թողել ինչպես գրական աշխարհում, նաև դրա շրջաններից դուրս և վեպի հիման վրա նկարահանվել են բազմաթիվ ֆիլմեր։ Վեպը հիմնականում ներկայացված և գրված է նամակների տեսքով։

Վեպի հիման վրա նկարահանված առաջին ֆիլմը ստեղծվել է 1910 թվականին «Ֆրանկենշթեյն» անվան ներքո, և նրա տևողությունը 16 րոպե է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Hobbler, Dorthy and Thomas. *The Monsters: Mary Shelley and the Curse of Frankenstein*. Back Bay Books; August 20, 2007
2. ↑  Garrett, Martin. *Mary Shelley*. Oxford University Press, 2002
3. ↑  Seymour, Miranda. *Mary Shelley*. Atlanta, GA: Grove Press, 2002. pg 110-111

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ֆրանկենշթեյնը գուտենբերգի նախագծում
Շոտլանդական թագավորների պալատները
**Էդինբուրգյան դղյակ** (անգլ.՝ Edinburgh Castle), հին ամրոց ժայռի վրա (Castle Rock (Edinburgh)), Շոտլանդիայի մայրաքաղաք Էդինբուրգի կենտրոնում։ Մինչև վերջերս գտնվում էր Բրիտանիայի պաշտպանության նախարարության տիրապետության տակ։ Դղյակը բաց է այցելությունների համար և հանդիսանում է Էդինբուրգի գլխավոր տեսարժան վայրերից մեկը։

Դեպի դղյակ տանում է Հին Էդինբուրգի գլխավոր փողոցը, այսպես կոչված «Թագավորական մղոնը», որի մյուս ծայրում գտնվում է Հոլիռուդյան պալատը։

Դղյակը գտնվում է հանգած հրաբխի տեղում, Castle Rock (Edinburgh) ժայռի կատարին, հրաբուխը ակտիվ է եղել մոտ 350 միլիոն տարի առաջ։ Ժայռի գագաթը բնակեցվել է ուշ բրոնզե դարից, մոտ մ.թ.ա. 800 տարի առաջ։ Այսպես կոչված Դին Էյդին (Din Eidyn) ամրոցի կամ Էյդինի ամրոցի (Stronghold of Eidyn) մասին առաջին հիշատակումները տրվում են մոտ մ.թ. 600 թվականին վալլիացիների դյուցազներգության մեջ։ Դղյակի գոյության մասին առաջին որոշակի ցուցումները կապված են Շոտլանդիայի թագավոր Դավիթ Առաջինի գահակալության հետ, որը 1139 թվականից սկսած դղյակում հրավիրում էր գիտական և եկեղեցական ծառայողների հավաքներ։

Իր ամբողջ պատմության ընթացքում դղյակը «բանալի» է հանդիսացել դեպի Շոտլանդիա։ Կառուցված լինելով վաղ միջնադարում` դղյակը վերակառուցվել է 17-րդ դարի սկզբին, և պաշտպանության համար կարող էր օգտագործվել բերդային հրետանին։ Դղյակը անառիկ ամրոցի տպավորություն է թողնում։ Երեք կողմից այն պաշտպանվում է ուղղաբերձ ապառաժներով, իսկ դղյակի մուտքը սահմանափակվում է չորրորդ` արևելյան կողմից ուղղաձիգ ճանապարհով։ Ճանապարհին կարելի է մոտենալ միայն երկար և դատարկ էսպլանադայի միջով, այն մի տարածք է, որը դղյակից կարող էր լիովին գնդակոծվել։ Այնտեղ ամեն տարի անց է կացվում թագավորական զինվորական նվագախմբերի շքերթը։

Դղյակի տարածքում է գտնվում Էդինբուրգի (կարելի է ասել Շոտլանդիայի) ամենահին կառույցը` Սուրբ Մարգարիտայի կապելլան, որն անվանել են Շոտլանդիայի թագուհու անունով, իսկ իրականում 12-րդ դարում կառուցել է նրա տղան` Շոտլանդիայի թագավոր Դավիթը։ Էդինբուրգյան դղյակում է պահվում «Stone of Scone» քարը և Շոտլանդիայի թագը։

Միլս-մաուն մարտկոցի վրա տեղադրված է այսպես կոչված «Ժամային թնդանոթը» (անգլ.՝ One O'Clock Gun)` հրետանային զենք պատի վրա, որից ամեն օր, բացի կիրակի, Ավագ հինգշաբթի և Սուրբ Ծննդյան օրերից, ուղիղ ժամը մեկին (ցերեկ) կրակոց է տրվում։

Գրականություն
-------------

* *Tabraham, Chris* Edinburgh Castle: Prisons of War. — Historic Scotland, 2004. — 64 с. — ISBN 1-903570-99-9

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ամրոցի պաշտոնական կայքը Archived 2015-09-02 at the Wayback Machine.
* Հոդված ամրոցի մասին Undiscoveredscotland.co.uk կայքում
* Էդինբուրգյան դղյակի կառուցման պատմություն(ռուս.)

1. ↑
2. ↑  Historic Environment Scotland ID
3. ↑
**Լին Յալդատի** (հոլ.՝ Lin Jaldati, իրական անունը **Ռեբեկկա Ռեբլինգ** (հոլ.՝ Rebekka Rebling), ծնվել է **Բրիլեսլիյպերում** (հոլ.՝ Brilleslijper); դեկտեմբերի 13, 1912(1912-12-13), Ամստերդամ, Նիդերլանդներ - օգոստոսի 31, 1988(1988-08-31), Արևելյան Բեռլին, Ամստերդամ), նիդերլանդացի երգչուհի, դերասանուհի և պարուհի։

Կենսագրություն
--------------

Լին Յալդատին ծնվել է Ամստերդամի հրեական աղքատ թաղամասում՝ բանջարեղեն վաճառողների ընտանիքում։ 1926—1932 թվականներին այցելել է տարրական դպրոց։ 14 տարեկանում աշխատել է կարի արհեստանոցում և պարի դասեր է տվել։ 1930 թվականից պարել է Նիդերլանդի բալետում և 1934 թվականից մասնակցել է համերգային ծրագրերում։ Հետո սկսվեց Իսպանիայի քաղաքական պատերազմը։

1937 թվականին Լին Յանդատին ծանոթանում է Բերլինից արտագաղթած դաշնակահար Էբերխարդ Ռեբլինգ հետ, որի հետ 1942 թվականին ամուսնանում է։ Նրանք իրար հետ հանդես էին գալիս հրեական երգերի համերգներում և պարային համարներում։ Միաժամանակ Լին Յալդատին Փարիզում սովորում էր պարային արվեստ և զբաղվում էր վոկալով։ 1914 թվականին ամուսինները ունեցան դուստր՝ Ռեբլին Կատինկա։ 1940 թվականին Նիդերլանդցիների օկուպացիայից հետո՝ 1942 թվականին Յալդատին ընտանիքի հետ ընդհատակ անցավ և սկսեց հանդես գալ հրեական երգերի անլեգալ համերգներով և օգնեց մյուս հետապնդվող հրեաներին փախչել։ 1944 թվականի հուլիսին Յալդատին ձերբակալվեց և պահվեց Օսվենցիմ և Բերգեն-Բելզեն Համակենտրոնացման ճամբարներում ( Աննա Ֆրանկի հետ)։ 1945 թվականին Յալդատիին բաց թողնեցին, բայց իր քրոջ՝ Յաննա Բրանդիս-Բրիլլեսլեյպերից բացի, իր ընտանիքից էլ ոչ ոք չազատվեց։

1945 թվականից Լին Յանդատին վերադարձավ բեմ և 1946-ից սկսեց շրջագայությունները։ Վոկալ սովորել է Պաուլ Լինդբերգի մոտ՝ Ամստերդամում։ Եղել է Սկանդինավիայի երկրներում, Շվեյցարիայում, Արևելյան Եվրոպայում և Գերմանիայում։ 1952 թվականին ընկերների խորհրդով, ընտանիքը տեղափոխվում է Գերմանիայի Դեմոկրատական Հանրապետություն։ Ձայնագրել է բազմաթիվ սկավառաներ, հանդես է եկել ռադիոյում և հեռուստատեսությունում։

Բեմը լքել է 75 տարեկանից հետո։ Մահացել է 1988 թվականին և թաղվել է Բեռլինում։

Ստեղծագործություններ
--------------------

* Lin Jaldati und Eberhard Rebling: *«Es brennt, Brüder es brennt» Jiddische Lieder*, Berlin 1966, 1985
* Lin Jaldati und Eberhard Rebling: *«Sag nie, du gehst den letzten Weg!»* Der Morgen, Berlin 1986; wieder BdWi, Marburg 1995 (Reihe Sammlung, 1) ISBN 3924684553

Սկավառակագրություն
------------------

* 1966: *Lin Jaldati singt* (VEB Deutsche Schallplatte Berlin — Eterna, Best.-Nr. 8 10 024)
* 1982: *Lin Jaldati — Jiddische Lieder* (VEB Deutsche Schallplatte Berlin — AMIGA, Best.-Nr. 8 45 198)
* 2008: *Lin Jaldati & Eberhard Rebling, Jiddische Lieder* (Hastedt Verlag & Musikedition Bremen — HT 5332)

Արտաքին հղումներ
----------------

Աղբյուրներ
----------

* Лин Ялдати (անգլ.) *Internet Movie Database* կայքում
* Биография (գերմ.)

1. 1 2 3 4  filmportal.de — 2005.
2. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
3. 1 2 3 4  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #118816780 // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.
**Լյուչիա Ստուրձա-Բուլանդրա** (Sturdza-Bulandra, օգոստոսի 25, 1873(1873-08-25), Յասի, Վալախիայի և Մոլդովայի միացյալ իշխանություն - սեպտեմբերի 19, 1961(1961-09-19), Բուխարեստ, Ռումինիա), ռումին դերասանուհի։ ՌԽՀ ժողովրդական արտիստուհի (1951)։ Բեմելը՝ 1898 թվականին՝ Բուխարեստի ազգային թատրոնում։ ՌԽՀ պետական մրցանակի դափնեկիր (1952)։

Գործունեություն
---------------

1914 թվականին, Տ․ Բուլանդրայի հետ կազմակերպել է թատերախումբ, որը հետագայում դարձել է թատրոն (Ստուրձա-Բուլանդրան եղել է դերասանուհի, ռեժիսոր), ուր բեմադրվել են ազգային դրամատուրգիայի երկեր և դաստիարակվել ռումին լավագույն դերասանները։ 1941 թվականին թատերախումբը ցրվել է՝ շենք չունենալու պատճառով։ Ստուրձա-Բուլանդրան փոխադրվել է Բուխարեստի Մունիցիպալ թատրոն (1947 թվականին՝ նաև տնօրեն, 1961 թվականից կոչվել է Ստուրձա-Բուլանդրայի անունով)։ Դերերից են՝ Մարիա Ստյուարտ (Շիլլերի «Մարիա Ստյուարտ»), Վասսա Ժելեզնովա (Գորկու «Վասսա Ժելեզնովա»), Դինեսկու (Լովինեսկուի «Ավերված միջնաբերդ»)։ 1930-1961 թվականներին՝ Բուխարեստի կոնսերվատորիայի պրոֆեսոր, 1957-1961 թվականներին՝ ռումինական թատրոնի և երաժշտության գործիչների ասոցիացիայի նախագահ։

Ֆիլմեր
------

1943 թվականին նկարահանվել է իտալական Artisti Associati ընկերության և Ռումինիայի ազգային կինոյի հետ համատեղ ստեղծված ռումինա-իտալական «Escadrila albă» (Սպիտակ ջոկատ) ֆիլմում (ռեժիսոր` Յոն Սավա)։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 1096364212 · VIAF: 317287302 · WorldCat VIAF: 317287302 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 163)։*  |



1. 1 2
2. ↑
**Մերի Քլեր**, ամենամսյա կանացի ամսագիր, որն առաջին անգամ թողարկվեց Ֆրանսիայում, բայց դրա հետ մեկտեղ թողարկվում էր նաև այլ երկրներում։ Բայց կար մեկ նրբություն, այն ժամանակ, երբ ամեն երկիր կենտրոնանում էր իր երկրի իգական սեռի ներկայացուցիչների հետաքրքրությունների վրա, ամերիկյան հրատարակությունը պատմում և ցույց էր տալիս կանանց ամբողջ աշխարհից։ Ամսագրում տպագրվում են նյութեր նաև գեղեցկության, առողջության և նորաձևության մասին։

Պատմություն
-----------

Ժան Պրուվեն ստեղծել է ամսագրի առաջին համարը՝ 1937 թվականին, այն պետք է դուրս գար ամեն չորեքշաբթի։ Ֆրանսացիները հավաքվում և սպասում էին նոր համարին, քանի որ այն ուներ մեծ հաջողություն։ Սակայն 1942 թվականին Ֆրանսիայում խաթարվեց բազմաթիվ ամսագրերի թողարկումը։ Մերի Քլերը դրանց շարքում էր։ Ամսագիրը չէր թողարկվում մինչ 1954 թվականը, որից հետո ամսագիրը նորից սկսեց թողարկվել, բայց այս անգամ այն թողարկվում էր ոչ թե շաբաթը մեկ, այլ ամիսը մեկ։ 1976 թվականին Ժան Պրուվեն իր գործը փոխանցեց դստերը, որի անունն էր Էվելին, ով սկսեց համագործակցել L'Oreal ընկերության հետ։

Մերի Քլերի թողարկումը ԱՄՆ-ում սկսեց "HEARST" ընկերությունը՝ հիմնված Նյու Յորքում, 1994 թվականին։ Այդ ընկերությունը ունի մասնաճյուղեր Ֆրանսիայում, Իտալիայում և ԱՄՆ-ի տարբեր մասերում, որոնցից են Դետրոյթը, Արևմտյան մասում, Նոր Անգլիայում և այլն։

Ամսագրի 50- ամյակը նշելու համար, 2004 թվականին ամսագրի շապիկին էր Վանեսա Պարադին։

Երկրներ, որտեղ հրատարակվում է «Marie Claire»-ը
----------------------------------------------

* Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն:
	+ Թողարկվում է 1997 թվականից;
* Ավստրալիա Ավստրալիա:
	+ Թողարկվում է 1995 թվականից;
* Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն Չինաստան:
	+ Թողարկվում է 2002 թվականից;
* Իսպանիա Իսպանիա:
	+ Թողարկվում է 1987 թվականից;
* Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ:
	+ Թողարկվում է 1994 թվականից;
* Հնդկաստան Հնդկաստան:
	+ Թողարկվում է 2006 թվականից;
* Ճապոնիա Ճապոնիա:
	+ Թողարկվում է 1982 թվականից;
* Մալայզիա Մալայզիա:
	+ Թողարկվում է 1994 թվականից;
* Մեքսիկա Մեքսիկա:
	+ Թողարկվում է 1991 թվականից;
* Միացյալ Թագավորություն Միացյալ Թագավորություն:
	+ Թողարկվում է 1997 թվականից;
* Ռուսաստան Ռուսաստան:
	+ Թողարկվում է 1997 թվականից;
* Ուկրաինա Ուկրաինա:
	+ Թողարկվում է 2008 թվականից;
* Թուրքիա Թուրքիա:
	+ Թողարկվում է 1961 թվականից;

1. ↑  The ISSN portal — Paris: ISSN International Centre, 2005. — ISSN 0025-3049
**Մելինե Հմայակի Համամջյան** (դեկտեմբերի 17, 1922(1922-12-17), Կոստանդնուպոլիս, Օսմանյան կայսրություն - մայիսի 7, 1999(1999-05-07), Երևան, Հայաստան), հայ դերասանուհի։ ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստուհի (1984 թ.)։

Կենսագրություն
--------------

1923 թվականին ծնողների հետ հաստատվել է Պլովդիվում (Բուլղարիա), որտեղ 1939 թվականից մասնակցել է հայկական թատերական ներկայացումների։ 1946 թվականին հայրենադարձվել է. նույն թվականից՝ Երևանի Պարոնյանի անվան երաժշտական կոմեդիայի թատրոնի դերասանուհի։ Համամջյանի դերասանական արվեստը ձևավորվել է Վարդան Աճեմյանի ղեկավարությամբ։ Առաջին դերը՝ *Թերեզա* (Հ. Պարոնյանի «Շողոքորթն», 1948 թ.)։ Ստեղծել է գրոտեսկական ցայտուն, սակայն միանգամայն հավաստի դերապատկերներ՝ կերպարային ողջ խորությամբ, լավագույններից են *Թերեզա*, *Մարթա* (Հ. Պարոնյանի «Շողոքորթն», 1948 թ. «Ատամնաբույժն արևելյան», 1952 թ.), *Մինադորա* (Ջոջուայի «Երկու օրիորդ», 1963 թ.), *Փեփրոնե* (Ա. Պապայանի «Փարիզեցի փեսան», 1970 թ.), *Շողակաթ* («Մեծապատիվ մուրացկաններ», ըստ Հ. Պարոնյանի, 1992 թ.)։ Մասնակցել է հեռուստատեսային բազմաթիվ ներկայացումների, նկարահանվել կինոյում։

Դերերը կինոյում
---------------

* 1962 թ. - «Տերն ու ծառան» - *Անթառամ, Մաթոսի կինը*
* 1964 թ. - «Շրթներկ N 4» - *դրվագ*
* 1964 թ. - «Մսյո Ժակը և ուրիշները» (դրվագ «Կեղծ լրտեսը»)- *Շուշիկ*
* 1969 թ. - «Ձախորդ Փանոսը» - *Փանոսի կինը*
* 1978 թ. - «Արևիկ» - *Արևիկի ընկերուհի*
* 1980 թ. - «Կտոր մը երկինք» - *Մարիամ*
* 1982 թ. - «Գիքոր»
* 1992 թ. - «Ընկեր Փանջունի» - *Պայծառ*

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database · ԿինոՊոիսկ |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 18600 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է* Հայկական համառոտ հանրագիտարանից*, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |

1. 1 2 3 4
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Հակոբ Հովհաննիսյան (այլ կիրառումներ)

**Հակոբ Միսաքի Հովհաննիսյան** (հունվար 1888, Կարս, Կարսի մարզ, Կովկասյան երկրամաս, Ռուսական կայսրություն - դեկտեմբերի 7, 1947(1947-12-07), Թբիլիսի, Վրացական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ երաժշտագետ, երաժշտական-հասարակական գործիչ։

Կենսագրություն
--------------

Ավարտել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը (1907), որտեղ աշակերտել է Մակար Եկմալյանին, Գրիգոր Սյունուն։

1907-1908 թվականներին երաժշտություն է դասավանդել Բաթումի, 1908-1935 թվականներին՝ Թիֆլիսի հայկական դպրոցներում։ Երաժշտական լիգայի, Թիֆլիսի հայոց երաժշտական ընկերության անդամ, Հայարտան երաժշտական մասնաճյուղի հիմնադիրներից։

Երաժշտագիտական հոդվածներով հանդես է եկել Թիֆլիսի և Երևանի մամուլում։

Աշխատություններից են «Հայ երաժշտության պատմություն», «Հայ ժողովրդական երգի մասին» (անտիպ)։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հակոբ Հովհաննիսյան Archived 2021-05-16 at the Wayback Machine.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է* Հայկական համառոտ հանրագիտարանից*, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |



1. 1 2
**Ռութ Էմիլի Գիլմոր** (հոկտեմբերի 26, 1899(1899-10-26), Լոնդոն, Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն - փետրվարի 12, 1976(1976-02-12), Նյու Յորք, ԱՄՆ), անգլիական ծագմամբ ամերիկացի թատրոնի դերասանուհի։

Գիլմորը «Actors' Equity» ընկերության նախկին նախագահ Ֆրենկ Գիլմորի և դերասանուհի Լորա ՄակՋիլիվրեյի դուստրն էր և դերասանուհի Մարգալո Ջիլմորի քույրը։ Նրա մեծ հորաքույրը բրիտանացի դերասան-մենեջեր Սառա Թորնն էր, իսկ մեծ հորեղբայրներն էին դերասաններ Թոմաս Թորնը և Ջորջ Թորնը։

Հոր կողմից լինելով չորրորդ սերնդի դերասանուհի՝ Գիլմորի առաջին պրոֆեսիոնալ բեմելը տեղի է ունեցել 1918 թվականին Մորիս Մաետերլինկի՝ Նյու Յորքում բեմադրված «Նշանադրություն» ներկայացման մեջ։ Հետագայում հանդես է եկել տարբեր դերերով տարբեր ներկայացումներում․ Էդդի Ափթոնի դերում 1921 թվականին բեմադրված «Կողոպուտ» ներկայացման մեջ, Ջեննիի դերում 1922 թվականին բեմադրված «Բույնը» ներկայացման մեջ, 1922 թվականին բեմադրված «49-ականները» ներկայացման մեջ, «No Sirree!» (1922) ներկայացման մեջ, Գեյլ Կառլթոնի դերում 1931 թվականին բեմադրված «Այլևս ոչ մի սահման» ներկայացման մեջ և տիկին Հովարդի դերում 1934-5 թվականներին բեմադրված «Գյուղացին ամուսնանում է» ներկայացման մեջ։

Ամուսնացել է թատերկան պրոդյուսեր Մաքս Սոնինոյի հետ Իտալիայի Ֆլորենցիա քաղաքում։ Նրանք հանդիպել են այն ժամանակ, երբ 1931 թվականին Մաքսը բեմադրում էր «Այլևս ոչ մի սահման» պիեսը, որում Ռութը դերակատարում ուներ։ Միասին նրանք թարգմանել են Լուիջի Պիրանդելլոյի «*Finding Oneself* » (1933), Ջիվակինո Ֆորցանոյի «*Gutlibi* » և «Սան-Լուցիոյի զանգերը» պիեսները։ Նրանց դուստրը Միլդրեդ Սոնինոն էր (1836 թվականի փետրվարի 18 - 1986 թվականի հունվար)։

Իր քրոջ՝ Մարգալո Գիլմորի հետ նա «Ալգոնկինի կլոր սեղանի» անդամ էր։ Մահացել է Նյու Յորքում 1976 թվականի փետրվարին 76 տարեկան հասակում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  The Works of J.M. Kerrigan on Internet Movie Database
2. ↑  *The '49ers* (1922) on the Internet Broadway Database
3. ↑  Critics Are Actors to Actor Audiences; Present Burlesques on Modern Works to Broadway Theatre Folk' *The New York Times* 1 May 1922
4. ↑  Կաղապար:IBDB name
5. ↑  *No More Frontiers* (1931) on broadwayworld.com
6. ↑  Catalog of copyright entries, Part 1 By Library of Congress Copyright Office pg 104 *Google Books*


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Broadway Database |

 |
**Ջևդեթ Սունայ** (թուրքերեն՝ Cevdet Sunay, փետրվարի 10, 1899(1899-02-10), Տրապիզոն, Օսմանյան կայսրություն - մայիսի 22, 1982(1982-05-22), Ստամբուլ, Թուրքիա), թուրք ռազմական և պետական գործիչ։ Սունայը Թուրքիայի 5-րդ նախագահն է, ով կառավարել է 1966- 1973 թվականներին։

Կենսագրություն
--------------

Ավարտել է Ստամբուլի Կուլելի զինվորական ակադեմիան։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին կռվել է որպես զինվոր Պաղեստինի ռազմաճակատում (1917), իսկ 1918 թվականին Եգիպտոսում գերի է ընկել բրիտանական զորքերին։ Ազատ արձակումից հետո մասնակցել է Թուրքիայի անկախության պատերազմին` սկզբում հարավային, այնուհետև` արևմտյան ռազմաճակատներում։

1929 թվականին ամուսնացել է Աթըֆեթի հետ։ Նրանք ունեցել են երեք երեխա։

1930 թվականին ավարտել է սպայական կազմի համար նախատեսված բարձրագույն զինվորական ակադեմիան։ 1933 թվականին նշանակվել է Գլխավոր շտաբի օպերատիվ կառավարման վարչությունում։ Զբաղեցնելով ղեկավար պաշտոններ` 1949 թվականին նա դարձել է բրիգադի գեներալ, իսկ 1959 թվականին բանակի գեներալի կոչում։ 
1960—1966 թվականներին Ջևդեթ Սունեյը եղել է Թուրքիայի ԶՈՒ-ի գլխավոր շտաբի պետ։ 1966- 1973 թվականներին եղել է Թուրքիայի նախագահ, որից հետո ստացել է ցմահ սենատորի պաշտոն, մինչ այդ պաշտոնը չվերացվեց 1980 թվականին տեղի ունեցած պետական հեղաշրջումից հետո։

Ստացել է բազմաթիվ գերատեսչական մեդալներ և կոչումներ, այդ թվում նաև «Պարսկական կայսրության ստեղծման 2500 ամյակին նվիրված հուշամեդալ» (Իրան)։

Ջեվդեթ Սունայը մահացել է 1982 թվականի մայիսի 22-ին Ստամբուլում։ Նրա աճյունը տեղափոխվեց այն ժամանակ նորակառույց Թուրքական պետական գերեզմանատուն, որը գտնվում է Անկարայում։

Աղբյուրներ
----------

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ministry of Foreign Affairs, Turkey
* Presidency of Turkey Archived 2015-04-05 at the Wayback Machine.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Find A Grave |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GTAA: 156982 · ISNI: 000000003711511X · LCCN: n87822956 · VIAF: 1530140 · WorldCat VIAF: 1530140 |

 |

Թուրքիայի նախագահներ

Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրք |
Իսմեթ Ինյոնյու |
Ջելալ Բայար |
Ջեմալ Գյուրսել |
Ջևդեթ Սունայ |
Ֆահրի Կուրուտուրկ |
Քենան Էվրեն |
Թուրգութ Օզալ |
Սուլեյման Դեմիրել |
Ահմեդ Նեդջեթ Սեզեր |
Աբդուլա Գյուլ |
Ռեջեփ Թայիփ Էրդողան |
**Վահրամ Մկրտչի Գայֆեճյան** (*Գայֆեջյան*, ապրիլի 14 (26), 1879, Ախալցխա - նոյեմբերի 30, 1960(1960-11-30), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ նկարիչ։ ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1954)։

Կենսագրություն
--------------

Վահրամ Գալֆեճյանը 1892-1901 թվականներին սովորել է Լազարյան ճեմարանում, 1901-1910 թվականներին` Մոսկվայի համալսարանի բժշկական և իրավաբանական ֆակուլտետներում, միաժամանակ գեղանկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության ուսումնարանում (1902-1907, ղեկավար Ս. Վ. Իվանով, Կ. Ա. Կորովին)։ 1912-1923 թվականներին ապրել է ծննդավայրում, կազմակերպել գեղարվեստական ստուդիա, մասնակցել «Հայ արվեստագետների միության» (Թիֆլիս) ցուցահանդեսներին։ 

Մոպասանի մոտիվներով (1917)
Աշխատել է Երևանի գեղարվեստա-արդյունաբերական տեխնիկումում (1924-1929 թվականներին` տնօրեն, 1955 թվականին՝ դասատու)։ Խորհրդահայ կերպարվեստի սկզբնավորման աչքի ընկնող ներկայացուցիչ Գայֆեճյանը ստեղծագործաբար յուրացրել է 20-րդ դարասկզբի ռուսական և արևմտաեվրոպական առաջադեմ արվեստի սկզբունքները։ Նկարել է նատյուրմորտներ, բնանկարներ, դիմանկարներ, ինչպես նաև տեսարաններ զբոսայգիներից, սրճարաններից, դիմակահանդես-պարահանդեսներից։

Հիշատակ
-------

2012 թվականի սեպտեմբերի 22-ին Ախալցխայում կայացել է Վահրամ Գայֆեճյանին նվիրված հուշատախտակի բացման հանդիսավոր արարողությունը։ Հուշատախտակը տեղադրվել է այն տանը, որտեղ ծնվել և մեծացել է հայ մեծ նկարիչը։

Հուշատախտակի բացումից հետո Ախալցխայի պետական դրամատիկական թատրոնում կայացել է միջոցառմանը նվիրված համերգ, ուր հանդես են եկել Հայաստանից ժամանած «Կարին» երգի և պարի ազգագրական համույթը, կոմպոզիտոր Գևորգ Մանասյանի ղեկավարած երգչախումբը, ինչպես նաև Ախալցխայի վրացական դպրոցների պարային խմբերը։

Մատենագրություն
---------------

* Ваграм Гайфеджян, 1879-1960.
* Альбом, Ереван, 2002. (կազմ.՝ Է. Գայֆեճյան)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 2. — էջ 679.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Հայկական համառոտ հանրագիտարան (հայ.) — 1990. — հատոր 1.
3. 1 2  Վահրամ Գայֆեճյանի հուշատախտակի բացման արարողություն Ախալցիխեում Լուրեր Հայաստանից - NEWS.am

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ամպամած օր (1913)
* Արևոտ առավոտ Հայաստանի ազգային պատկերասրահ
* Սրճարանում (1914)

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 11116 · GND: 1050744969 · ISNI: 0000000019647008 · LCCN: n00047860 · VIAF: 60312636 · WorldCat VIAF: 60312636 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 679)։*  |
«**Լուրջ խաղ**» (ռուս.՝ «Игра всерьёз»), 1992 թվականի գեղարվեստական ֆիլմ, որ նկարահանվել է Սերգեյ Ուստինովի «Ով չի թաքնվել» (ռուս.՝ «Кто не спрятался») վեպի հիման վրա։

Վերացական
---------

Քրեական հետախուզության օպերլիազոր, ոստիկանության կապիտան Ստանիսլավ Սեվերինը, որը հեռացվել է միլիցիայից ծառայողական լիազորությունները չարաշահելու համար, իր պետի խնդրանքով կրկին վերադառնում է ծառայության որպես տեղամասային տեսուչ։

Այն բանից հետո, երբ Ստանիսլավի ներկայությամբ տնային կառավարչության աշխատակիցները բացել են բնակարանի դուռը, որտեղ հայտնաբերվել է դիակ և կողոպուտի հետքեր, կապիտանն ակամայից ներքաշվում է այդ հանցագործության հետաքննության մեջ։ Բնակարանի սպանված բնակիչը՝ Վիկենտի Չերկիզովը, իր տանը պահել է շատ խոշոր գումար։

Հանգուցյալի եղբայրը՝ քրեական հեղինակություն Արսենի Չերկիզովը, Սևերինին օգնություն է առաջարկում մարդասպաններին գտնելու հարցում։

Դերերում
--------

* Օլեգ Ֆոմին – *միլիցիայի կապիտան Ստանիսլավ Սևերին, տեղամասային լիազոր, նախկին օպեր*
* Ալեքսանդր Պոտապով – *միլիցիայի փոխգնդապետ Վալենտին Սերգեևիչ Վալիուլին*
* Արմեն Ջիգարխանյան – *Արսեն Ֆեոդորովիչ Չերկիզով / Վիկենտի Ֆեոդորովիչ Չերկիզով, երկվորյակ եղբայրներ*
* Ալեքսանդր Մարտինով – *Լերիկ*
* Սերգեյ Նիկոնենկո – *ոստիկանության ավագ լեյտենանտ Սանյա Դիսկին*
* Օլգա Տոլստեցկայա – *Մարինա*
* Անատոլի Մամբետով (լուսագրերում՝ Անատոլի Մայբետով) – *«Գլոբուս»*
* Վլադիմիր Յամնենկո – *Վիկտոր Բայդակով*
* Նինա Անտոնովա – *Ստեպանիդա, դատախազության քննիչ*
* Էռնստ Ռոմանով – *Մարինայի հայրը*
* Վիլորի Պաշչենկո – *միլիցիայի մայոր Մնիշին*
* Բորիս Ռոմանով – *Պարապետով*
* Ձինտարս Բրուվերիս – *Բուրիգին*
* Ասվադ Խասանով – *Խասամով*
* Գեորգի Մորոզյուկ – *Տրոֆիմիչ*
* Անդրեյ Կրիլով – *Պանկին*
* Քսենիա Ռյաբինկինա – *Լյալկա, Լերիկի կինը*
* Օլեգ Մասլեննիկով – *Նևմյանով, դատախազության քննիչ*
* Մարինա Մոգիլևսկայա – *Սկաչիկովա*
* Վալերի Նևեդրով – *Գոլուբկո, ոստիկանության փոխգնդապետ*
* Եկատերինա Կրուպեննիկովա

Նկարահանող խումբ
----------------

* Սցենարի հեղինակ՝ Սերգեյ Ուստինով
* Ռեժիսոր՝ Անատոլի Իվանով
* Օպերատորներ՝ Վասիլի Բորոդին, Միխայիլ Կրետով
* Նկարիչ՝ Օքսանա Տիմոնիշինա
* Կոմպոզիտոր՝ Իգոր Ստեցյուկ

Ֆիլմի նկարահանումները կատարվել են Մոսկվայում և Կիևում, թեև ըստ սյուժեի բոլոր իրադարձությունները տեղի են ունենում Մոսկվայում։ Այսպես, ֆիլմի սկզբի՝ բնակարանի և բնակելի տան մոտի տեսարանները նկարահանվել են Կիևում Սուվորովի փողոցում, № 11 տանը։

Միլիցիայի ՈՒԱԶ ավտոմեքենայի վրայի գրությունն ուկրաիներեն է՝․ «МІЛІЦІЯ»։ Մեքենայի համարները նույն պատճառով մեկ մոսկովյան են՝ «MO», ապա Կիևի՝ «КИ»։

Էկրանավորման սյուժեն պակաս սուր է ստացվել, քան գիրքը․ դրանից հանվել է մի քանի սպանություն։ Բացի այդ, ֆիլմի մեջ չի ներառվել Մարինայի և Սևերինի օդանավակայանի վերջնական ռեպլիկան, որը բացատրում է, որ իր փրկագնի համար նա հանցագործներին տվել է ոչ թե իրական բանկային չեկեր, այլ պատճեններ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Լուրջ խաղ» ֆիլմը *kino-teatr.ru* կայքում
2. ↑  «Լուրջ խաղ» ֆիլմը *kinopoisk.ru* կայքում
3. ↑  *Сергей Устинов.* Кто не спрятался. Гл. 18.

Արտաքին հղումներ
----------------

* *Сергей Устинов.* Кто не спрятался Archived 2007-12-20 at the Wayback Machine.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | ČSFD · Internet Movie Database |

 |
**Գաբրիել Գաբրիելի Միքայելյան** (1885, Այնթապ, Հալեպի գավառ, Հալեպի վիլայեթ, Օսմանյան կայսրություն - 1935, Հալեպ), հայ արևելագետ, բանասեր, պատմաբան։ Պրոֆեսոր։

Կենսագրություն
--------------

Սովորել է Այնթապի Թերա Սանտա, Ջենովայի աստվածաբանական կոլեջներում, ձեռնադրվել կաթոլիկ քահանա։ Տիրապետել է թուրքերենին, արաբերենին, իտալերենին, ֆրանսերենին։ Մինչև 1914 թվականը սեմական լեզուներ է դասավանդել Ֆրայբուրգի (Գերմանիա) Ազատ կաթոլիկական համալսարանում։ 1914 թվականին, հակառակ Հռոմի պապի կարգադրության, թողել է մանկավարժական գործունեությունը, հրաժարվել կաթոլիկությունից և ձեռնամուխ եղել Մեծ եղեռնից փրկված հայերի համար օգնություն կազմակերպելու գործին։ Եվրոպական մայրաքաղաքներում հիմնել է օգնության կոմիտեներ, աջակցել Պողոս Նուբարի դիվանագիտական գործունեությանը։ 1929 թվականից պատմություն է դասավանդել Հալեպի ամերիկյան կոլեջում, միաժամանակ զբաղվել հիերոգլիֆային (նախախեթական, խեթական) արձանագրությունների վերծանումով, որը լայն ճանաչում է գտել գիտական աշխարհում։ Գրել է արաբերենի պատմության շրջանաբաժանմանը նվիրված աշխատություն, սահմանել չերքեզերենի քերականական և ուղղագրական կանոններ, զբաղվել հայոց պատմության հարցերով։ Եղել է ՀՕԿ-ի Հալեպի բաժանմունքի նախագահը։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 9745 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 624)։*  |
**Նիկոլայ Ֆեոդորովիչ Պոգոդին (Ստուկալով)** (նոյեմբերի 3 (16), 1900, Գունդորովսկ ավան, Դոնի զորքի մարզ, Ռուսական կայսրություն - սեպտեմբերի 19, 1962(1962-09-19), Մոսկվա, ԽՍՀՄ), ռուս խորհրդային դրամատուրգ։ ՌԽՖՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1949)։ «Պրավդայի» շրջիկ թղթակից (1922-1932)։

Կենսագրություն
--------------

1926 թվականին հրատարակվել են նրա «Ալ առավոտ», «Կարմիր ծիլեր» ակնարկների ժողովածուները։ Կոլեկտիվ հերոսի կերպարից («Տեմպ», 1929, բեմ․ 1930) Պոգոդինն անցել է անհատական կերպարների ստեղծման («Պոեմ կացնի մասին», 1930, բեմ․ 1931, «Իմ բարեկամը», 1932, «Պարահանդեսից հետո», 1934 ևն), առաջին պիեսների ռեպորտաժային ինտոնացիայից «Արիստոկրատներ»-ի (1934) ֆաբուլային սրությանը։ «Հրացանավոր մարդը» (1937, ՍՍՀՄ պետ․ մրցանակ, 1941, համանուն կինոնկար, 1938), «Կրեմլի կուրանտները» (1940, բեմ․ 1942, նոր խմբ․ 1955, բեմ․ 1956), «Երրորդ պաթետիկը» (1958, բեմ․ 1959) եռերգությունը, որի կենտրոնում Լենինի կերպարն է, սոցիալիստական ռեալիզմի դրամատուրգիայի նշանակալի նվաճումն է (լենինյան մրցանակ, 1959)։ Գրել է նաև «Կուբանի կազակները» (1950, ԽՍՀՄ պետական մրցանակ, 1951) կինոսցենարը, «Երբ կոտրվում են նիզակները» (1953) կատակերգությունը, «Պետրարկայի սոնետը» (1956) դրաման և այլ գործեր։

1950-ական թվականներին Պոգոդինը հատուկ հետաքրքրություն է դրսևորել խորհրդային երիտասարդության բարոյական կերպարի և խառնվածքի ուսումնասիրության նկատմամբ («Փոքրիկ ուսանողուհին», 1958, «Երկնագույն ռապսոդիա», 1961, պիեսներ, «Սաթե մանյակ», 1960, վեպը)։ Պոգոդինի շատ պիեսներ («Հրացանավոր մարդը», «Երրորդը՝ պաթետիկականը», «Կրեմլյան կուրանտներ» ևն) բեմադրվել են հայ թատրոնում։

Պոգոդինը, որպես դրամատուրգ, հրապարակախոս ու քննադատ, նշանակալից դեր է խաղացել սովետական թատրոնի զարգացման գործում։ Եղել է «Թատրոն» (*«Театр»*) հանդեսի գլխավոր խմբագիրը (1951-1960)։

Պարգևատրվել է Լենինի 2 շքանշանով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2  Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.) / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
3. 1 2  Կերպարվեստի արխիվ — 2003.


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | ČSFD · Discogs · Internet Movie Database · Find A Grave |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուս · Կրուգոսվետ · Մեծ կատալոնական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 3023906 · BNF: 11569397m · CiNii: DA10573218 · GND: 103203540 · ICCU: SBLV144304 · ISNI: 0000000368589678, 0000000114596413 · LCCN: n85197741 · LNB: 000163004 · NKC: ola2002107738 · NTA: 071001166 · NUKAT: n2003042475 · LIBRIS: 84283 · SUDOC: 098313606 · VIAF: 5335590 · WorldCat VIAF: 5335590 |

 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 345)։*  |
**Հողասեփականություն**, հողի անհատական յուրացման պատմական ձև։ Արտահայտում է մարդկանց հասարակական-արտադրական այն հարաբերությունները, որոնց առաջացման հիմքը հողի՝ որպես ցանկացած արտադրության պայման ու գլխավոր արտադրամիջոց (գյուղատնտեսության, անտառտնտեսության և այլ ոլորտներում) լինելու հատկությունն է։ Այդ հարաբերությունների պատմական ձևերը համապատասխանում են որոշակի արտադրաեղանակի և փոփոխվում են հասարակության արտադրողական ուժերի զարգացման ազդեցության հետևանքով։

Յուրաքանչյուր հասարակական-տնտեսական ֆորմացիայում հողասեփականության ձևերի բազմազանության մեջ առանձնացվում է որևէ մի, առավել բնորոշ ու տիրապետող ձևը։ Ընդ որում, հողասեփականության նոր ձևերը, որպես կանոն, ծագում են հին տնտեսակարգի ընդերքում, միաժամանակ հարմարվում և շարունակում են գոյատևել նորի պայմաններում։

Հողասեփականության առաջին ձևը համայնականն էր (ցեղային, տոհմային և նահապետական ընտանեկան համայնք), որը բնորոշ էր նախնադարյան համայնական հասարակարգին։ Աշխատանքի բաժանման, զարգացման ն փոխանակության ծագման հետ առաջացավ մասնավոր հողասեփականություն, որի հետևանքով համայնական հողասեփականությունն աստիճանաբար վերացավ։ Ստրկատիրական հասարակարգում առկա էր հողասեփականության մի քանի ձև՝ համայնական, տաճարային, պետական, մասնավոր (անհատական)։ Այդ ձևերն առավել բազմազան դարձան ավատատիրության (ֆեոդալիզմի) պայմաններում միջնադարյան Եվրոպայում), պետական եկեղեցական հողեր, գույք, խոշոր ավատատիրական կալվածք (Արևելքում)։ Հետագայում ծագեց մասնավոր կապիտալիստական հողասեփականությունը, որը հաստատվում էր լենդլորդերի ու կապիտալիստների ձեռքում հողի կենտրոնացման, հողը ապրանքի վերածելու ուղիով։ Զուգահեռաբար, հողի վարձակալության և գրավադրման իրավաձևերով ընթացավ նաև հողասեփականությունից ու հողասեփականատիրոջից հողի՝ որպես տնտեսության օբյեկտի անջատման պրոցես, և հողասեփականությունը վերածվեց միայն տիտղոսի, որը հողային ռենտայի յուրացման իրավունք Է տալիս։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 530)։*  |
**Կարդետեի ամրոց** (իսպ.՝ Castillo de Cardete), գտնվում է Իսպանիայի Անդալուզիա տարածաշրջանի Խաեն պրովինցիայի ամենափոքր՝ Սիեռա դե Սեգուրա, գավառի Բենատաե բնակավայրի մոտ։ Ամրոցը կառուցված է Գուադալիմար գետի հովտում, փոքրիկ բլրի վրա, որը 300 մ հեռու է գտնվում Սիլես տանող մայրուղուց։

Պատմություն
-----------

Ամրոցը հավանաբար կառուցվել է Ալ-Մորավիների ժամանակ, որը ենթադրել է տալիս նրա կոնստրուկցիան։ Հետագայում կոնստրուկցիան վերափոխվել է, որի ընթացքում ավելացել են նաև անկյունային աշտարակները։

Բենատաեն պետք է լիներ այդ ժամանակահատվածի գյուղերից մեկը, որոնք կախված էին ամրոցից, քանի որ դրա մասին չի նշվում Ֆերնանդո 3-րդի նվաճումների քրոնիկոնում։ Դա վկայում է այն մասին, որ այն ընդամենը եղել է փոքրիկ գյուղ, որը չի ունեցել իր պաշտպանողական կառույց։ Հետևաբար ամրոցը կառուցվել է 1226-1242 թվականների միջև` այն ժամանակահատվածում, որի ընթացքում կառուցվեց Սիեռա դե Սեգուրա գավառի մեծ մասը։

Նկարագրություն
--------------

Կարդետեի ամրոցը ունի անկանոն հատակագիծ։ Նրա ամենաերկար կողմը ունի 24.9 մ երկարություն, իսկ ամենակարճ հատվածի երկարությունը հասնում է 16.5 մ։ Զբաղեցնում է մոտավորապես 400 մ2 մակերեսով տարածք։ Պարսպի ամենափոքր հատվածում գտնվում է աշտարակը, որի բարձրությունը հասնում է 14 մետրի։ Աշտարակի առանձնահատկությունը նրա արտաքին տեսքն է։ Չնայած այն հանգամանքին, որ աշտարակը կառուցվել է ամենափոքր հատվածում, սակայն նրա պաշտպանողական ֆունկցիան դրանով չի տուժել։ Աշտարակի կողմերի երկարությունը համապատասխանաբար եղել է 6.8 և 4.7 մետր։ Այն ունեցել է ներսից չորս հարկ, որոնք իրարից բաժանված են փայտյա կոնստրուկցիաներով։ Առաջին հարկում գտնվում է աշտարակի միակ մուտք։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Անդալուսիայի մշակութային ժառանգության թվային ուղեցույց (իսպ.)

Արտաքին հղումներ
----------------

* 
* 
* (չաշխատող հղում)
**Էլեկտրոկինեզ**, որը ծագել է հունարեն «ēlektron» (նշանակում է սաթ) և «kīnēsis» (նշանակում է շարժում) բառերից, վերաբերում է էլեկտրական էներգիան օգտագործելու կամ շահարկելու կարողությանը։ Հաճախ պատկերված սպեկուլյատիվ գեղարվեստական գրականության տարբեր ձևերում, ներառյալ սուպերհերոսական կոմիքսները, ֆանտաստիկ գրականությունը և գիտաֆանտաստիկ գրականությունը, էլեկտրոկինեզ ունեցող կերպարները պատկերված են որպես կայծակ կառավարելու և առաջացնելու ուժ։

Ստուգաբանություն
----------------

«Էլեկտրոկինեզ» տերմինը միավորում է «էլեկտրո» և «կինեզիս» արմատային բառերը, որոնք կապված են էլեկտրաէներգիայի և շարժման կամ կառավարման հետ։ Տերմինը սովորաբար օգտագործվում է բնութագրելու համար էլեկտրական ուժերը ուղղորդելու ֆանտաստիկ ունակությամբ կերպարների։

Նկարագրություն
--------------

Էլեկտրոկինետիկ ունակություններ ունեցող անհատները ներկայացված են որպես ըստ ցանկության էլեկտրական էներգիան կառավարող, արտադրող կամ շահարկող։ Այս հզորությունը հաճախ դրսևորվում է որպես կայծակ կանչելու, էլեկտրական վահաններ ստեղծելու կամ նույնիսկ էլեկտրականությունը տարբեր առարկաների միջոցով փոխանցելու կարողություն։ Որոշ դեպքերում էլեկտրոկինեզը ավելի լայն կարողությունների մի մասն է, որը հայտնի է որպես «ատմոկինեզ», որտեղ կերպարները կարող են կառավարել եղանակի տարբեր ասպեկտները, ներառյալ կայծակնային փոթորիկները։

Մշակույթ
--------

Էլեկտրոկինեզը գեղարվեստական ստեղծագործություններում տարածված է, հատկապես այն ժանրերում, որտեղ կերպարներն օժտված են գերմարդկային կամ գերբնական ունակություններով։ Սուպերհերոսները, չարագործները և ֆանտաստիկ միջավայրում գտնվող կերպարները հաճախ պատկերվում են այս ուժով` ցուցադրելով դրա բազմազան կիրառություններն ու դրամատիկ ներուժը պատմվածքի մեջ։

Օրինակներ ժողովրդական մշակույթի մեջ
-----------------------------------

### Կոմիքսներ

Այնպիսի կերպարներ, ինչպիսիք են Ռեյդենը Mortal Kombat-ից կամ Սև Ադամը և Սև Կայծակը DC Comics-ից, էլեկտրակինետիկ ունակություններով գերհերոսների խորհրդանշական օրինակներ են։

Իրական աշխարհին համապատասխանություն
-----------------------------------

Թեև էլեկտրոկինեզը գեղարվեստական գրականության մեջ գրավիչ հասկացություն է, կարևոր է նշել, որ նման ունակություններ իրականում գոյություն չունեն։ Տերմինը զուտ ստեղծագործական երևակայության արդյունք է և ծառայում է որպես պատմողական միջոց՝ տարբեր գեղարվեստական ստեղծագործությունների ժամանցային արժեքը բարձրացնելու համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
**Սափոր կետազարդ**, մ. թ. ա. 18-17-րդ դարերի Ապարանից հայտնաբերված կավե սափոր։ Պահպանվում է Հայաստանի պատմության թանգարանում 2056-4 համարի ներքո։

Նկարագրություն
--------------

Մուգ շագանակագույն փայլեցված մակերեսով սափորն ունի հարթ հատակ, դեպի շրթնամասն աստիճանաբար նեղացող ուռուցիկ իրան։ Շուրթն ուղիղ է, կտրված, շրթեզրին մոտ` յուրաքանչյուր կողմի վրա, փորված են երկուական միջանցիկ անցքեր, հավանաբար կախելու համար։ Անցքերն արված են թրծումից հետո (նրանցից մեկն անավարտ է)։ Անոթի ամբողջ մակերեսը հարդարված է սպիտակ ներկով` ընդելուզված ալիքաձև և կորաձև գծազարդերով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2016, 160 էջ: A Glance from the Bronze Age. Yerevan, History Museum of Armenia, 2016, 160 pages.

Աղբյուրներ
----------

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակի նյութը տրամադրված է* Հայաստանի պատմության թանգարանի կողմից **ԳԼԱՄ** ծրագրի շրջանակներում։ *GLAMGLAM* |
Ծաղկամանի պատկերը հայելու մեջ
**Հայելի**, ողորկ մակերևույթով մարմին, որը, անդրադարձնելով լուսային ճառագայթները, ստեղծում է առարկաների (այդ թվում նաև լույսի աղբյուրի) օպտիկական պատկերը։

Պատմություն
-----------

Մետաղե հայելիների (բրոնզից կամ արծաթից) կիրառության մասին առաջին տեղեկությունները վերաբերում են մ. թ. ա. 3-րդ հազարամյակին։ Բրոնզիդարում հայելիները առավելապես հայտնի է եղել Հին Արևելքի երկրներում, իսկ երկաթի դարում ստացել է ավելի լայն տարածում։ Անագի կամ կապարի տակդիրով ապակե հայելիները երևան են եկել հռոմեացիների մոտ մ. թ. 1-ին դարում։

Միջին դարերի սկզբում դրանք անհետացել են, ապա նորից հայտնվել միայն 13-րդ դարում։ 16-րդ դարում ստեղծվել է անագի ամալգամով երեսպատված ապակե հայելի։

17-րդ դարից սկսած պատրաստել են նրբագեղ շրջանակներով երիզված տարբեր տեսակի ու չափի հայելիներ, որոնք հիմնականում օգտագործվել են իբրև զարդարանքի առարկա։

Կիրառում
--------

Գիտության և տեխնիկայի տարբեր բնագավառներում օգտագործվող ժամանակակից հայելիները լինում են *հարթ*, *գոգավոր* և *ուռուցիկ*։ Հարթ հայելին օպտիկական միակ համակարգն է, որ տալիս է աբեռացիայից զուրկ կեղծ պատկեր։ Գոգավոր և ուռուցիկ հայելիները, որոնց անդրադարձնող մակերևույթը կարող է լինել գնդային, պարաբոլային, գլանային և այլն, օժտված են աբեռացիայի բոլոր տեսակներով, բացի գունայինից։ Հայելու մակերևույթի հղկման ճշտությունը կախված է օգտագործման նպատակից, օրինակ, աստղագիտական և սպեկտրային որոշ սարքերում անհարթությունների չափերը չպետք է գերազանցեն լուսային ալիքի երկարության 1/10-ը։

Օպտիկայում հատուկ նպատակներով օգտագործում են այնպիսի հայելիներ, որոնց անդրադարձման գործակիցն ունի ընտրական հատկություն, այսինքն՝ կախված է ալիքի երկարությունից։ Այդ հայելիներն ստացվում են հիմնականում ապակու լավ ողորկած մակերևույթի վրա բազմաշերտ դիէլեկտրիկ ծածկույթ նստեցնելու եղանակով։ Շերտերի հաստությունների և բեկման ցուցիչների համապատասխան ընտրության դեպքում տարբեր երկարության ալիքների համար ստացվում են անդրադարձման տարբեր գործակիցներ։

Հայելիների և ոսպնյակների զուգակցումից ստացվում է հայելա–ոսպնյակային համակարգերի լայն խումբ։ Այդպիսի համակարգերը կիրառվում են աստղագիտական, լուսանկարչական սարքերում։

Արտաքին հղումներ
----------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Տես՝ ***Հայելի*** Վիքիբառարան, բառարան և թեզաուրուս |

 Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են  ***Հայելի*** հոդվածին

|  |  |
| --- | --- |
|  | Հայելի Վիքիպահեստում |

* *Mirror Manufacturing and Composition*, Mirrorlink Archived 2015-02-14 at the Wayback Machine.
* Video of Mirror Making ՅուԹյուբում
* The Mirror: A History by Sabine Melchior-Bonnet at Google Books
* How Mirrors Are Made (video) Archived 2007-11-30 at the Wayback Machine. Glass Association of North America (GANA)

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 157)։*  |