recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Խորանարդ ֆունկցիայի գրաֆիկը (խորանարդ պարաբոլ)
**Խորանարդ ֆունկցիան** մաթեմատիկայում դա {\displaystyle f:\mathbb {R} \to \mathbb {R} } տեսքի թվային ֆունկցիան է

{\displaystyle f(x)=ax^{3}+bx^{2}+cx+d,\quad x\in \mathbb {R} ,}
որտեղ {\displaystyle a\neq 0.}
Այլ կերպ ասած՝ խորանարդ ֆունկցիան երրորդ աստիճանի բազմանդամ է։

Անալիտիկ հատկությունները
------------------------

{\displaystyle f(x)=ax^{3}+bx^{2}+cx+d} ֆունկցիայի ածանցյալը ունի {\displaystyle f'(x)=3ax^{2}+2bx+c} տեսքը։ Այն դեպքում, երբ {\displaystyle f'(x)=0} քառակաուսային հավասարման դիսկրիմինանտը (տարբերիչը)՝ {\displaystyle {\frac {D}{4}}=b^{2}-3ac} մեծ է 0-ից, այն ունի երկու տարբեր արմատներ, որոնք հանդիսանում են {\displaystyle f} ֆունկցիայի կրիտիկական կետերը։ Ընդ որում․ նրանցից մեկը հանդիսանում է լոկալ մաքսիմումի, իսկ մյուսը՝ լոկալ մինինումի կետ։

Գրաֆիկը
-------

Խորանարդ ֆունկցիայի գրաֆիկը կոչվում է **խորանարդ պարաբոլ**։ Գրականության մեջ հաճախ հանդիպում են ֆունկցիայի սահմանումները {\displaystyle y=ax^{3}} կամ {\displaystyle y=x^{3}} տեսքով։ Հեշտ է նկատել, որ զուգահեռ տեղափոխմամբ խորանարդ պարաբոլը կարելի է բերել այն տեսքին, երբ այն տրված է {\displaystyle y=ax^{3}-px} հավասարումով։ Հարթության աֆինական ձևափոխության միջոցով կարելի է հասնել այն բանին, որ {\displaystyle a=1} և {\displaystyle p=0}։

Բացի այդ, խորանարդ պարաբոլը

* համաչափ ՝ թեքման կետի նկատմամբ,
* միշտ հատում է աբցիսների առանցքը, գոնե մեկ կետում,
* չունի ընդհանուր կետ թեքման կետում տարված շոշափողի հետ՝ բացի շոշափման կետից։

**Ֆունկցիայի վարքը գործակցի փոփոխության դեպքում**|  |  |  |
| Գործակիցը խորանարդի դեպքում | Գործակիցը քառակուսու դեպքում | Գործակիցը առաջին աստիճանի դեպքում |

Կոլինեարությունը
----------------

Խորանարդ ֆունկցիայի գրաֆիկի կոլինեար կետերում տարված շոշոփողները գրաֆիկը հատում են նորից կոլինեար կետերում։

Գրականություն
-------------

* Л. С. Понтрягин, Кубическая парабола // «Квант», 1984, № 3։
* Ի․Ն․ Բրոնշտեյն, Կ․ Ա․ Սեմենդյաև, «Մաթեմատիկայի խնդրագիրք», «Наука», М. 1967, էջ 84։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Whitworth, William Allen. *Trilinear Coordinates and Other Methods of Modern Analytical Geometry of Two Dimensions*, Forgotten Books, 2012 (orig. Deighton, Bell, and Co. 1866).
Տրանսպլանտացիա (1968)
Օրգանի կամ հյուսվածքի փոխպատվաստումը օրգանիզմի մի մասից մյուսում կամ մի կենդանուց մյուսին կոչվում է **տրանսպլանտացիա** ։ Այն օրգանիզմը, որից վերցնում են տվյալ օրգանը կամ հյուսվածքը, կոչվում է *դոնոր*, իսկ օրգանիզմը, որին պատվաստում են՝ *ռեցիպիենտ*
Փոխպատվաստման համար վերցրած օրգանը կոչվում է *տրանսպլանտատ*։

Տարբերում են **աուտոտրանսպլանտացիա**, երբ փոխպատվաստումը կատարում են նույն օրգանիզմում՝ մարմնի մի մասից մյուսում։ **Ալլոտրանսպլանտացիա**-փոխպատվաստումը կատարում են նույն տեսակին պատկանող մի անհատից մյուսին։

**Քսենոտրանսպլանտացիա**, երբ դոնորը և ռեցիպիենտը պատկանում են տարբեր տեսակներին։

Տրանսպլանտացիայի հաջողությունը հիմնականում պայմանավորված է օրգանիզմի իմունոլոգիական ռեակցիայից, որն առաջանում է դոնորի և ռեցիպիենտի ոչ միանման անտիգենային կազմությունից։

Աուտոտրանսպլանտացիայի դեպքում տրանսպլանտը, որպես անտիգեն, նույնն է, ինչ ռեցիպիենտինը, ուստի իմունոլոգիական ռեակցիա չի առաջանում։ Տարբեր օրգանիզմների միջև կատարվող տրանսպլանտացիան առաջացնում է իմունային ռեակցիա տարբեր անտիգեների առկայության պատճառով։

Մոնոզիգոտ երկվորյակների անտիգենային նմանության շնորհիվ նրանց միջև տրանսպլանտացիան հաջող է ընթանում։ Վերոհիշյալ պատճառից քսենոտրանսպլանտացիան հնարավոր է իրականացնել միայն որոշ անողնաշարավոր կենդանիների մոտ։

Ինչպես արդեն նշվեց, դոնորից վերցրած տրանսպլանտը ռեցիպիենտի համար համարվում է օտարածին նյութ (անտիգեն), որը պատճառ է դառնում հակամարմինների առաջացման (իմունային ռեակցիա)։ Դա է պատճառը, որ ալլոտրանսպլանտացիայի դեպքում ռեցիպիենտի օրգանիզմում տրանսպլանտը կարճատև սերտաճելուց հետո անջատվում է։

Գրականություն
-------------

* Սիսակյան Ս․ Հ․, Ընդհանուր և բժշկական կենսաբանություն, Երևան 2006 թվական, Զանգակ տպագրատուն, էջ 282
Գազարով տորթ`զարդարված գազարով
**Գազարով տորթ**, տորթ, որը պարունակում է գազար` խառնված խմորի հետ։ Գազարը փափկում է պատրաստման ժամանակ, իսկ տորթը, բնականաբար, ունի փափուկ, խիտ տեսք։ Գազարը լավացնում է համը, արտաքին տեսքը։

Խմոր և բաղադրամասեր
-------------------

շոկոլադեպատ գազարով տորթ
Գազարով տորթը իր պատրաստման (թաց բաղադրամասեր՝ ձուն և շաքարը, առանձին խառնվում են և հետո խառնվում չորերի հետ) եղանակով և վերջնական համախառն զանգվածով (որը հիմնականում լինում է ավելի խիտ, քան սովորական տորթերը) հիշեցնում է այսպես կոչված «արագ հաց»։

Գազարի տորթի պատրաստման շատ եղանակներ իրենց մեջ պարունակում են լրացուցի բաղադրամասեր, ինչպիսին են ընկույզը, չամիչը, արքայախնձորը և կոկոսը։ Որպես օրենք, գազարի տորթի օշարակը պատրաստվում է սերուցքային պանրից (շաքարի փոշի, սերուցքային կարագ, դիգի-դիգի)։

Արտաքին տեսք
------------

Գազարի տորթը կարելի է ուտել հենց այդպես, սակայն սովորաբար այն պատված է լինում ընկույզից և սերուցքային պանրից պատրաստված օշարակով։ Այն հաճախ պատված է օշարակով, կամ մարցիպանով, որն ունի գազարի տեսք։ Գազարի տորթերը կարող են ունենալ տարբեր ձևեր և կարող են վաճառվել մթերային խանութներում փաթեթավորված, կամ թարմ վիճակով թխվածքների արտադրամասից։ Երբեմն գազարի տորթը պատրաստում են շերտավոր խմորով։

Պատմություն
-----------

Դեռ միջնադարում գազարը օգտագործվել է քաղցր թխվածքենր պատրաստելու համար, քանի որ քաղցրացուցիչները թանկ էին, իսկ գազարը մնացած բանջարեղեններից, ինչպես նաև բազուկից ավելի շատ շաքար է պարունակում։ Այսպիսով գազարը ավելի հասանելի էր և հաճախ էր օգտագործվում քաղցր աղանդեր պատրաստելու համար։ Գազարի տորթի առաջացման պատմությունը վիճելի է։ Ամենայն հավանականությամբ առաջին անգամ պատրաստվել է Պիկաշոների ընտանքում, որն ուներ իտալական ծագում։ Գազարով տորիթի հանրաճանաչությունը մեծացավ Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմի տարիներին՝ Անգլիայում, ապրանքների վրա եղած քարտերի պատճառով։

Գրականություն
-------------

* Brown, Alton (2002) *I’m Just Here for More Food: Food × Mixing + Heat = Baking*. New York, N.Y.։ Stewart, Tabori & Chang ISBN 1-58479-341-4
* Davidson, Alan (2006) *Oxford Companion to Food* 2nd ed; illustrations by Soun Vannithone. London։ Oxford University Press. ISBN 0-19-280681-5

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ինչպես պատրաստել գազարով տորթ
* Рецепт морковного торта (ռուս.)
* Рецепт Рецепт морковного торта на Food Network (անգլ.)
* Пошаговый рецепт морковного кекса Archived 2012-11-01 at the Wayback Machine. (ռուս.)
|  |  |
| --- | --- |
|  | Մուրսիներ Վիքիպահեստում |

**Մուրսիներ** (ինքնանվանումը՝մուն), նիլոթյան ցեղերի էթնիկ խումբ, ովքեր բնակվում են Եթովպիայի հարավ-արևմուտքում՝ հարավային Սուդանի սահմանի մոտ։ Խոսում են նիլո-սահարյան խմբին պատկանող մուրսի լեզվով։

Ինչպես շատ արևելաաֆրիկյան հողագործ-անասնապահներ, մուրսիները նույնպես հավատում են երկնային ուժերին։ Հիմնական կրոնական պաշտոնյան քուրմն է։ Քուրմը հանդիսանում է մարդկանց և Աստծո միջև միակ միջնորդը։ Նրա դերը հատկապես կարևորվում է երաշտից, սովից, հիվանդություններից և վնասարարներից վտանգ սպառնալու դեպքում։ Հատուկ ծիսակատարությունների միջոցով քուրմը փորձում է անձրև կանչել, պաշտպանել մարդկանց և անասուններին հիվանդություններից, կանխել հարևան ցեղերի հարձակումները, երաշխավորել հողի բերրիությունը և այլն։ Մուրսիները դավանում են անիմիզմ։

1974 թ-ին խիստ երաշտի պատճառով մուրսիների և հարևան բոդի ցեղի միջև ծագած կռիվը հիմնականում Մարա երկրամասի համար էր, որը պատկանում էր բոդիներին։ Արդյունքում այն բնակեցվեց մուրսիներով։ Ամեն դեպքում մուրսիների գոյությունը վտանգված է։ Երաշտներին և այլ զրկանքներին ավելացել են նաև քաղաքացիական պատերազմների պատճառով մարդկային բազմաթիվ կորուստները։

Մուրսիների մոտ սովորույթ է ներքին շրթունքի կիսանը (երկայնակի կտրված կես մասը)։ Դա արվում է շրթունքի մաշկա-մկանային հյուսվածքների վրա բացված անցքը ձգելու միջոցով։ Մուրսիների մոտ շրթունքը ձգելու արարողությունը սկսում են մանուկ հասակից և շարունակում մինչև խոր ծերություն։ Այդ պատճառով շուրթերը կարող են հասնել բավականին մեծ չափերի։ Շրթունքները կարելի է ձգել անվերջ, քանի որ դրանք տարբերվում են մարմնի մյուս մասերի հյուսվածքներից և ընդունակ են այդպիսի ձգվածության։ Շուրթերի վրա բացված անցքի տրամագիծը և համապատասխանաբար շուրթերի չափսերը կարող են հասնել 400 մմ-ի և ավելի։ Դրան զուգահեռ շուրթերի զգացողականությունը պահպանվում է դրանց ամբողջ մակերեսով մեկ՝ նույնիսկ մեծ չափսերի ժամանակ։ Շրթունքների բացվածքը աղջիկների մոտ հիմնականում արվում է ամուսնությունից 6-12 ամիս առաջ՝ մոր կողմից։ Սկզբնապես դա տեղի է ունենում 15-18 տարեկան հասակում ` 1-2 սմ երկարությամբ, որի մեջ տեղադրվում է փայտե փոքրիկ ցցիկ։ Երկու-երեք շաբաթ անց, երբ վերքը սպիանում է, ցցիկը փոխարինվում է ավելի մեծով։ 4 սմ տրամագծի հասնելու ժամանակ դրվում է կավե սկավառակ (ափսե)։ Հիմնականում բացվածքի տրամագիծը կարող է հասնել մինչև 8-20 սմ-ի։ Յուրաքանչյուր կին ունի իր ձեռքով պատրաստած ափսեն և հպարտանում է դրա մեծությամբ կամ գեղեցկությամբ։ Ափսեի մեծությունը խորհրդանշում է կնոջ խոշոր եղջերավոր կենդանիների քանակը` որը վճարվել է որպես հարսնացուի գլխագին։ Կարծիքներ կան նաև, որ ափսեի մեծությունը և վրայի զարդանկարները ցույց են տալիս կնոջ ուժն ու ինքնահարգանքը։

Բացի այդ նման բացվածքներ արվում են նաև ականջաբլթակների վրա։ Այդ անցքերը նույնպես մեծ են սովորական ականջօղների համար բացված անցքերից։ Դրա պատճառը կրկին բլթակի վրա բացված անցքը ձգելով մեծացնելն է։

Նման սովորույթներ ունեն նաև Բրազիլիայի և Աֆրիկայի այլ ցեղեր նույնպես։
Նատրիումի ֆտորիդ։ Նատրիումը կորցնելով իր արտաքին շերտի կենտ էլեկտրոնը դառնում է դրական, իսկ ֆտորը բացասական, դրանք իրար ձգելով միանում ու կազմում են նատրիումի ֆտորիդ։ 2Na+F2→2NaF

**Օքսիդացում և վերագանգնում**, օքսիդացման–վերականգնման ռեակցիաներ, օքսիդավերականգնման ռեակցիաներ, քիմիական ռեակցիաներ։

Բնութագրում
-----------

Օքսիդներ, ինչպիսիք են՝ երկաթի եռօքսիդը, կամ ժանգը, որոնք առաջանում են խոնավ պայմաններում Fe2O3·nH2O և երկաթի օքսիդ-հիդրոքսիդ (FeO(OH), Fe(OH)3), դա առաջանում է, երբ թթվածինը փոխազդում է այլ տարրերի հետ
Ուղեկցվում են ռեակցող նյութերի մեջ մտնող ատոմների օքսիդացման աստիճանների փոփոխությամբ՝ ռեագենտներից մեկի ատոմից (վերականգնիչ) մյուսի ատոմին (օքսիդիչ) էլեկտրոնների անցման շնորհիվ։ Օրինակ, 

* 2H2S−2+3Օ2° = 2H2Օ−2+2Տ+4Օ

(աջից՝ վերևում նշված թվերը ցույց են տալիս ատոմների օքսիդացման աստիճանները)։ Որպես օքսիդիչներ լայնորեն կիրառվում են 02, H202, հալոգեններ, HN03,KMnՕ4 K2Cr2Օ7 և այլն, վերականգնիչներ՝ С, Н2, H2S, Տ02, Տռ2+-ի և Fe+2-ի միացություններ և այլն։ Տարբերում են օքսիդավերականգնման ռեակցիաների հետևյալ տեսակները, միջմոլեկուլային (վերևում բերված օրինակը), ներմոլեկուլային, երբ օքսիդացող և վերականգնվող ատոմները գտնվում են միևնույն նյութի մեջ․ 

* (N−3H4)2Cr2+6Օ7 = N2Օ+Cr2+3Օ3+4H2Օ

ինքնաօքսիդացում–ինքնավերականգնում (կոչվում է նաև ապահամամասնացում՝ դիսպրոպորցիոնացում)՝ արդյունքում առաջացող նյութերը պարունակում են միևնույն քիմիական տարրի ատոմներ՝ տարբեր օքսիդացման աստիճաններով․ 

* 4КСl+5Օ3 = 3KCl+7Օ4+KCl−1

ինքնաօքսիդացում (աուտոօքսիդայում)՝ օդի թթվածնով օրգանական նյութերի ռադիկալաշղթայական օքսիդացում, որպես միջանկյալ նյութ հիդրոպերօքսիդների առաջացմամբ։ Այն նյութը կամ տարը,որը վերցնում է էլեկտրոն վերականգնվում է, կոչվում է օքսիդիչ կամ օքսիդացնող։


 Reduction  

 Oxidant + e– ⟶ Product  

 (Electrons **gained**; oxidation number **decreases**)  

  

 Oxidation  

 Reductant ⟶ Product + e–  

 (Electrons **lost**; oxidation number **increases**)

Օքսիդացում և վերականգնում

Պատկերասրահ
-----------

* Օքսիդավերականգման ռեակցիաՕքսիդավերականգման ռեակցիա
* Վիտամին C-ի սխեմաՎիտամին C-ի սխեմա
* Երկաթաժանգ՝ պիրիտի խորանարդի վրաԵրկաթաժանգ՝ պիրիտի խորանարդի վրա
* 
* 
* Երկաթի օքսիդ (ժանգ)Երկաթի օքսիդ (ժանգ)

Տես նաև
-------

* Արժեքականություն

* Անոթային օքսիդացում

* Մղտագունում

Գրականություն
-------------

* Хомченко Г․ П․, Севастьянова К․ И․, Окислительно-восстановительные реакции, М․, 1980 год.

Արտաքին հղումներ
----------------

* տեսահոլովակ
* օքսիդավերականգնման ռեակցիաների հաշվիչ
* օքսիդավերականգնման ռեակցիաների սահմանում

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 12, էջ 605)։*  |
Գեղամա լեռնաշղթա
Ապարանի դաշտի և Արագած լեռան տեսարան
Տավուշի մարզ

Հայաստանը գտնվում է Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիսարևելյան մասում և զբաղեցնում է Կուրի և Արաքսի գետերի միջև ընկած տարածքի մեծ մասը։ Այն զբաղեցնում է 29 740 կմ² տարածք, ընկած է 38°50°-41°18° հյուսիսային լայնության և 43°27°-46°37° արևելյան երկարության միջև։ Ամենաերկար ձգվածությունը հյուսիս-արևմուտքից դեպի հարավ-արևելք կազմում է 360 կմ, իսկ արևմուտքից արևելք՝ 200 կմ։ Հանրապետությունը ուղիղ գծով Կասպից ծովից գտնվում է 200 կմ, Սև ծովից՝ 160 կմ, իսկ Պարսից ծոցից՝ 960 կմ հեռավորության վրա։ Հարևան երկրների հետ ՀՀ պետական սահմանի երկարությունը կազմում է մոտ 1448 կմ։ Հյուսիսում սահմանակից է Վրաստանին, հյուսիս-արևելքից, արևելքից և հարավ-արևմուտքից սահմանակից է Ադրբեջանին, հարավից՝ Իրանին, իսկ արևմուտքից սահմանակից է Թուրքիային։

Հայաստանի տարածքը կազմում է Հայկական լեռնաշխարհի միայն մի փոքր մասը (ընդամենը 10 %), ունի երկրաբանական բարդ կառուցվածք և բազմազան ռելիեֆ։ Հայաստանը տիպիկ լեռնային երկիր է. ամենացածր կետը հյուսիսում է՝ Դեբեդի կիրճում (ծովի մակարդակից 375 մետր բարձրություն), իսկ ամենաբարձր կետը Արագածի հյուսիսային գագաթն է (4090 մետր)։ Հարաբերական բարձրությունները տատանվում են 1500-2000 մետրից մինչև 3700 մետր, ծովի մակարդակից միջին բարձր բարձրությունը 1850 մետր է։

Հայաստանի հարթավայրերի ընդհանուր տարածքը կազմում է 4720 կմ² կամ նրա տարածքի՝ 15,5 %-ը։

Հանրապետության տարածքի 39 %-ը գտնվում է ծովի մակարդակից 2100 մետր բարձրության վրա, որտեղ բնակչության համար անբարենպաստ կենսապայմաններ կան։

Ռելիեֆ
------

Հայաստանի տարածքում առկա են ռելիեֆի ծագման 4 տարբեր տեսակներ՝

* Ծալքաբեկորային լեռների տարածք և Փոքր Կովկասի միջլեռնային հովիտ։ Զբաղեցնում է Հայաստանի հյուսիսարևելյան մասը, հիմնականում Կուր գետի ջրավազանը, դրանք են՝ Վիրահայոցի, Բազումի, Փամբակի, Գուգարաց, Արեգունի, Սևանի լեռնաշղթաները և դրանց միջև գտնվող հովիտները և հարթավայրերը։ Առանձնանում է էրոզիական մասնատվածությամբ։ Ամենաբարձր կետը Թեժլեռն է (3101 մ)։
* Հրաբխային ծածկույթով տարածքներ՝ Աշոցքի, Արագածի, Գեղամա, Վարդենիսի, Սյունիքի զանգվածներ։ Դրանք ծածկված են վերին պլիոցենի և անթրոպոգենի ժամանակաշրջանի երիտասարդ լավաներով։ Ռելիեֆի ձևերը մեղմ են, ունեն թույլ էրոզիոն մասնատվածություն։ Ամենաբարձր կետը Արագածն է (4090 մ)։
* Ծալքավոր լեռների մերձարաքսյան համակարգ. գտնվում է Արաքս գետի ձախ ափին։ Դրանք Ուրծ-Երանոսի, Բարգուշատի, Զանգեզուրի և Մեղրու լեռնաշղթաներն են։ Այստեղ նկատվում է ինտենսիվ էրոզիոն մասնատվածություն։ Ամենաբարձր կետը Կապուտջուղ գագաթն է (3904 մ)։
* Արարատյան դաշտ. այն ներառում է Արարատյան հովտի ստորին հողամասը, որը տեկտոնային իջվածք է և ծածկված է լճաբերուկային և ջրաբերուկային նստվածքներով։

Առավելագույն զառիթափությունը բնորոշ է ծալքաբեկորավոր լեռներին, իսկ թույլ թեքությունը՝ հարթավայրերին և հրաբխային սարահարթերին։ Հայկական լեռնաշխարհի վրա անջնջելի հետք է թողել անթրոպոգենի ժամանակաշրջանի հրաբխային գործունեությունը։ Բարդ ռելիեֆի շնորհիվ հանրապետության բնական լանդշաֆտների փոփոխությունը նկատելի է ամենուրեք։ Այստեղ ամեն մի դաշտ, ջրահավաք ավազան և լեռ ունի յուրօրինակ լանդշաֆտ։

Տես նաև
-------

* Հայաստանի երկրաբանական կառուցվածք
* Հայաստանի սեյսմականություն
* Հայաստանի հարթավայրեր
* Հայաստանի լեռներ
* Հայաստանի լեռնաշղթաներ
* Հայաստանի քարանձավներ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ISBN 9993093564
| **՞**Ճուռականման շահրիկ |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Թռչուններ |
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Շահրիկներ |
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Silvia nisoria

 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : ??? |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


*Cuculus canorus canorus* + *Sylvia nisoria*
**Ճուռականման շահրիկ** (լատին․՝ Silvia nisoria), շահրիկների ընտանիքի թռչուն։ Բնադրող-չվող է, հազվագյուտ։

Կառուցվածք
----------

Մարմնի երկարությունը՝ 15,5 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 23-27 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 21-25 գ։ Խոշոր շահրիկ է՝ դարչնա-մոխրագույն փետրավորմամբ, թևին կան 1 զույգ բաց գույնի զոլեր, կտուցը հաստլիկ է։ Հասունի աչքի ծիածանաթաղանթը բաց դեղին է, մարմինը վերևից՝ մոխրագույն, ներքևից՝ աղոտ սպիտակ՝ կիսալուսնաձև մուգ խայտերով։ Հասունը դեղնամոխրագույն է՝ մոխրա-դարչնագույն երանգներով, մարմինը ներքևից՝ թույլ զոլավոր, աչքի ծիածանաթաղանթը՝ մուգ, հոնքը՝ բաց գույնի։ Երկչոտ է, հաճախ բնադրում է շամփրուկների հարևանությամբ։ Թաքնված թռչուն է, ճանաչվում է արուի բարձր երգով։ Բնակվում է արևկող անտառեզրերին, լեռնալանջերի թփուտային մացառուտներում։ Սնվում է անողնաշարավորներով, հատապտուղներով։ Գարնանային վերադարձը և հարսանեկան զույգերի ձևավորումը՝ ապրիլի վերջ-մայիսի 1-ին տասնօրյակին։

Բազմացում
---------

Ձվադրման պատրաստ բները հայտնվում են մայիսի 1-ին կեսից, ձվերի լրիվ քանակով բները՝ մայիսի 2- րդ տասնօրյակի վերջից հունիսի 3- րդ տասնօրյակը։ Բույնը գավաթաձև է (տրամագիծը՝ 100-125 մմ)՝ ցողուններից։ Բնադրում է փշոտ թփուտներում։ Դնում է 21 մմ տրամագծով, աղոտ սպիտակ՝ դարչնագույն և ձիթապտղագույն-կանաչ պտերով 4-5 ձու։ Թխսակալում են հավանաբար էգը և արուն՝ 12-14 օր։ Ձագերը բնից դուրս են գալիս կյանքի 11-12-րդ օրը։ Աներեր թռչող ձագերը ծնողների հետ ընտանիք են կազմում հունիսի 20-ից հուլիսի 20-ը, կրկնակի բնադրման դեպքում՝ մինչև օգոստոսի 1-ին տասնօրյակը։ Աշնանային չուն՝ հավանաբար օգոստոսի վերջին։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ճուռականման շահրիկը Յակոբեան բնապահպանական կենտրոնում

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF |

 |
**Շառլ դը Գոլի հրապարակ** (ֆր.՝ Place Charles-de-Gaulle), մինչև 1970 թվականը «Աստղերի հրապարակ» (ֆր.՝ place de l’Étoile) , հրապարակ՝ Փարիզի 8-րդ թաղամասի արևմուտքում։

Պատմություն
-----------

Հրապարակի կառուցումը չկար քաղաքաշինության պլանում։ Այնուամենայնիվ, Տյուլյերի պալատի և այգու շինարարությունը պահանջում էր, որ թագավորական նստավայրը ունենա պատշաճ շրջակայք։ Լյուդվիկոս XIII֊ի հրամանով սկսեցին տարածքի բարելավման աշխատանքներ։ Ապա Փարիզի նշանավոր լանդշավտային ճարտարապետ Անդրե լե Նոտրը Շայո բլրի մոտ ներկայիս Ելիսեյան դաշտերի մոտ մի կլոր հրապարակ կառուցեց, որից սկիզբ էին առնում հինգ փողոցներ, որի շնորհիվ էլ ստացավ «Աստղերի հրապարակ» անունը։ Այնուամենայնիվ, ճարտարապետական տեսանկյունից, այդ աշխատանքները ավելի շատ նպատակաուղղված էին ճանապարհների բարեկարգմանը, քան հրապարակի կառուցմանը։
Հրապարակն իր վերջնական տեսքն ստացավ 1854 թվականին, երբ Նապոլեոն III֊ի հրամանով Փարիզին միացվեցին մոտակա մի քանի արվարձանային քաղաքներ։ Հրապարակից դուրս եկող հինգ փողոցներին, Փարիզի քաղաքապետ բարոն Ժորժ էժեն Օսմանի նախաձեռնությամբ ավելացվեցին ևս յոթը։ Նրա ճարտարապետական նախագծով հրապարակից ճառագայթաձև սկիզբ են առնում 12 պողոտաներ։ Դրանցից ամենահայտնին Ֆոշ պողոտան է (Ֆոշ պողոտա[en]), որն ունի 120 մ լայնություն։ Հրապարակի կենտրոնում խոյացող Հաղթական Կամար տանող բոլոր պողոտաները կրում են Ֆրանսիայի մարշալների անունները՝ Կարնո Լազար, Մարսո, Օշ և այլոց, կամ
Ֆրանսիայի հաղթանակների անուններով՝ Ավենյու Ֆրիդլանդ, Վագրամ, Ենա։ Ամենահայտնին նրանցից Ելիսեյան դաշտն է, որը կապում է աստղերի հրապարակը Համաձայնության հրապարակին։

Հրապարակը թռչնի թռիչքի բարձրությունից
Հրապարակի գլխավոր տեսարժան կառույցի դեր կատարող Հաղթական կամարը կառուցվել է Նապոլեոնի հրամանով, նվիրված Աուստերլիցի ճակատամարտում նրա հաղթանակին։ Նրա ներքևում գտնվում է «Անհայտ զինվորի» գերեզմանը, վերևում՝ դիտակետը։ 1923 թվականից ի վեր հուշարձանի մոտ միշտ վառվում է անմար կրակը։ Ամեն տարի հունիսի 14֊ին, Աստղերի հրապարակում, Ֆրանսիայի նախագահը ընդունում է զինվորական շքերթ։ Աշխույժ երթևեկության պատճառով, Հաղթական կամար կարելի է հասնել բացառապես ստորգետնյա անցումով․ այստեղ չկա ոչ մի
լուսակիր կամ երթևեկության նշան։
Հրապարակի շուրջը երեք շարքով տնկված են ծառեր, որոնց հետևում գտնվում են 1868 թվականին ճարտարապետներ Հիտորֆի և Ռո դը Ֆլյորի բարոկկո ճարտարապետական ոճով կառուցված միանման առանձնատներ։ Դրանք կոչվում են *մարշալների առանձնատներ*, թեպետ մարշալներից որևէ մեկը երբևէ չի ապրել կամ անգամ մնացել այնտեղ։ Առանձնատների բոլոր մուտքերը հրապարակի կողմից «թաքցված են» որպեսզի հանդիսավորությամբ ընդգծվեն կամարների ճակտոնները։
1970 թվականին, Շառլ դը Գոլի մահից հետո, Աստղերի հրապարակը, պաշտոնապես վերանվանվել է Շառլ դը Գոլի հրապարակ։

Place Charles de Gaulle, Paris

Տրանսպորտ
---------

Փարիզի մետրոպոլիտեն֊գիծ , : գիծ֊ — Շառլ դը Գոլ— էտուալ
| **՞**Գետային ջրածիծառ |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Թռչուններ |
|
|
|
| Կարգ | Քարադրանմաններ |
|
|
|
| Ընտանիք | Ջրածիծառներ |
|
|
|
| Ցեղ | Ջրածիծառ |
|
|
| Տեսակ | Գետային ջրածիծառ |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Sterna hirundo
(Linnaeus, 1758) |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : 106003270 |
|  Արեալ |
| պատկեր |
|      Ամառային միգրացիա
     Ձմեռային միգրացիա |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | ITIS**176888**NCBI**108405**EOL**1049639**

 |
| --- | --- | --- |

 |


*Sterna hirundo hirundo*
**Գետային ջրածիծառ** (լատին․՝ Sterna hirundo), ջրածիծառների ընտանիքի թռչուն։ Բնադրող-չվող է, քիչ տարածված։

Արտաքին կառուցվածք
------------------

Մարմնի երկարությունը 31-35 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 77-98 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 150 գ։

Մարմինը վերևից բաց մոխրագույն է, ներքևից՝ սպիտակ։ Կտուցը երկար է, թևերը՝ բարակ, երկար, առաջնային փետուրների ծայրերը՝ մուգ, պոչը՝ մկրատաձև խորը կտրվածքով։ Բնադրման շրջանում հասունի գագաթը սև է, կտուցը՝ կարմիր, ծայրը՝ սև։ Հետբնադրման շրջանում ճակատը սպիտակ է, կտուցը՝ մուգ սև։ Երիտասարդի գլուխը մուգ նախշերով է, փետուրները վերևից՝ դարչնագույն երիզներով, թևի արտաքին եզրը՝ մուգ։ Ձուկ որսալիս թռչում է թևերի դանդաղ թափահարումներով, գլուխը խոնարհած։ Սուզվելուց առաջ հաճախ մի պահ կանգ է առնում օդում։ Բնակվում է ձկնաբուծական լճակներում, լճերում։

Սննդառություն
-------------

Սնվում է ձկներով, անողնաշարավորներով։ Գարնանային վերադարձը՝ մայիսի կեսից։

Բազմացում և զարգացում
---------------------

Բնադրման շրջանում համակեցությունները չափազանց նոսր են և ցրված։ Վերջին 30-35 տարիներին բնադրագաղութ հայտնաբերված չէ, որը հավանաբար պայմանավորված է ջրաճահճային բուսուտներում բնադրագաղութի հմուտ քողարկմամբ։ Բները հայտնվում են հունիսի ընթացքում։ Բույնը ոչ խորը փոսիկ է։ Բնադրում է գետնին։

Դնում է 41 մմ տրամագծով, աղոտ սպիտակ՝ մուգ դարչնագույն պտերով 1-3 ձու։ Թխսակալում են էգը և արուն՝ 20-22 օր։ Ձագերը կյանքի 24-րդ օրը ձեռք են բերում լիարժեք թռչելու ունակություն։ Աշնանային չուն՝ սեպտեմբերից նոյեմբերի սկիզբ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | Avibase · eBird · GBIF · iNaturalist · NCBI · Neotropical Birds · IRMNG · ITIS TSN · SeaLifeBase · WoRMS |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh85029000 · NDL: 01110532 |

 |
Լազերը ավանդական տարազով (մոտ 1900 թվական)
Լազ տղամարդու և կնոջ արձան, Արխավի, Թուրքիա
**Լազեր** (լազ.՝ Lazepe / ლაზეფე (Լազեպպե), վրաց.՝ ლაზები (Լազեբի), թուրքերեն՝ Lazlar (Լազլար), կամ **Չանը**՝ վրաց. ჭანები ), Քարթվելական լեզվաընտանիքի ազգություն։

Բնակեցում
---------

Լազերը բնակվում են պատմական Լազիստան մարզում (Լազիկա, Լազեթի||Չանեթի), որի տարածքի մեծ մասը գտնվում է Թուրքիայի Ռիզեի մարզում։

Թուրքիայի տարածքում լազերի բնակեցումը սկսվել է դեռևս մինչքրիստոնեական ժամանակաշրջանից և, չնայած որ, ենթարկվել են բազմաթիվ հարձակումների, լազերը կարողացան մնալ այդ տարածքում։

Թուրքիայում լազերը ապրում են նաև արևմտյան մարզերում և Ստամբուլում։ Սրանք հիմնականում մուհաջիրների հետնորդներն են, որոնք ստիպված են եղել լքել Լազիստանը՝ Ռուս- թուրքական պատերազմի ժամանակ։ Մի քանի գյուղեր (Սարփի, Կվարիատի, Գոնիո, Մախո և այլն), որոնք գտնվում են Վրաստանում, հիմնականում լազաբնակ է։ Այստեղ լազերը համարվում են վրացիների ենթազգային խումբ։ Լազերը ապրում են նաև Աբխազիայում և Վրաստանի Բաթում, Քոբուլեթ և Զուգդիդ քաղաքներում։

Թուրքիայում՝ պատմական Լազիստանի տարածքում են հիմնականում բնակվում լազերը, ինչպես նաև Արդվինի և Արդահանի մարզերում։ Լազերի հետ համատեղ բնակվում են նաև թուրքեր, վրացիներ և համշենահայեր։

Ժամանակակից Թուրքիայում լազերը դիտարկվում են որպես թուրքեր, քանի որ ներկայումս Թուրքիայի լազերը սուննի իսլամի հետևորդներ են, այդ իսկ պատճառով հստակ դժվար է ասել լազերի թվաքանակը։ Մինչ 17-րդ դարը լազերը եղել են քրիստոնյաներ։

Վրաստանում լազական մշակույթի պահպանման և ժողովրդայնացման համար ստեղծվել է Կոլխական մշակույթի միջազգային կենտրոն, «Կոլխա» ռադիոն, որը հեռարձակվում է լազերենով։ Թուրքիայում նույնպես կան նմանատիպ կազմակերպություններ։ Չնայած դրան երկու երկրներում իրականացվում է ասիմիլացման գործընթաց։

Ռուսաստանում 2002 թվականին տեղի ունեցած մարդահամարի տվյալներով 221 մարդ նշել է, որ ինքը լազ է, իսկ արդեն 2010 թվականին՝ 160-ը։

Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը ազգությամբ լազ է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Joshuaproject. Georgia: Laz, Lazuri of Georgia
2. ↑  «Лазы»։ *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907
3. ↑  Ethnologue. Language Family Trees & Laz
4. ↑  W. R. Rickmers Lazistan and Ajaristan // The Geographical Journal, Vol. 84, No. 6 (Dec. 1934), pp. 466
Խորջրյա ծովային նստվածքներ
**Ծովային նստվածքներ**, նստվածքներ ծովերի և օվկիանոսների հատակում։ Տերմինը կիրառվում է ինչպես նեղ (միայն ծովերի), այնպես էլ լայն (Համաշխարհային օվկիանոսի) առումով։ Վերջին դեպքում ծովային նստվածքներն ընդգրկում են նաև օվկիանոսային նստվածքները։

Ծովային նստվածքները կազմված են տարբեր ծագման նստվածքային նյութից. տերիգեն (ցամաքից բերված), բիոգեն (ծովային օրգանիզմների կենսագործունեության հետևանքով առաջացած), հրաբխային (ստորջրյա և վերերկրյա հրաբուխներից արտավիժած), քեմոգեն (ծովի ջրից քիմիական կամ կենսաքիմիական ճանապարհով գոյացած)։ Ըստ այս կամ այն բաղադրիչի գերակշռման Ծովային նստվածքները լինում են՝ տերիգեն, բիոգեն, հրաբխածին, քեմոգեն։ Կախված ծովային ավազանների չափերից, կլիմայական պայմաններից և այլ գործոններից՝ ձևավորվում են տարբեր կազմի ու ծագման ծովային նստվածքներ։ Լայնորեն տարածված են տերիգեն նստվածքները (բեկորային, կավային)։ Բարեխառն հումիդային խոր ծովերում առաջանում են դիատոմային, արևադարձային գոտու ծովերում՝ բիոգեն (կորալային, խեցաքարային, ֆորամինիֆերային), արիդային զոնաների ներցամաքային ծովերում՝ քեմոգեն (կարբոնատային, հալոգեն) նստվածքներ։ Ծովային նստվածքները մեծ մասամբ պարունակում են ֆաունայի և ֆլորայի մնացորդներ, որոնք առատ են ծանծաղ և հազվադեպ՝ խոր նստվածքներում։

Ուսումնասիրության պատմություն
-----------------------------

Ծովերի և օվկիանոսների հատակի նստվածքների գիտական ուսումնասիրությունը բավարար չափով սկսվել է միայն 19-րդ դարի երկրորդ կեսին բազմաթիվ հատուկ արշավախմբերի շնորհիվ, որոնցից, որպես ձեռք բերված արդյունքների առումով ամենակարևորը, «Չելենջեր», «Բլեք», «Տրավալիեր», «Թալիսման» նավերով ճանապարհորդություններն են։

Տես նաև
-------

* «Глубоководные отложения»։ *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Покорение земной суши и Мирового океана
2. ↑  Челленджер

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 137)։*  |
**Վենսենյան անտառ** (Bois de Vincennes), այգին գտնվում է Փարիզի արևելյան հատվածում, 995 հա մակերեսով 12-րդ շրջանում։ Դա ամենախոշոր կանաչ մասիվն է Փարիզում։

Պատմություն
-----------

Երբ Գուգո Կապետը որոշեց հիմնավորել Սիտե կղզին, Վենսենյան անտառը դարձավ որս անելու վայր։ Ավելի ուշ դարձավ որսորդական կալվածք ամբողջ Ֆրանսիա թագավորության համար։ Ֆիլիպ Օգոստոսի ժամանակ անտառը փակվել է 12 կմ ցանկապատով։ Բազմաթիվ տնակազմներ կառուցվել են Վեսենյան անտառի մերձակայքում (այդ թվում Վենսենյան թագավորությունը)։ Լյուդովիկոս 15-րդի օրոք անտառը բարելավել էր զբոսանքների համար։

Ֆրանսիական հեղափոխությունից հետո անտառը վերածվել էր ռազմական ուսուցման գոտու։

1855 և 1866 թվականների ընթացքում Նապոլեոն 3-րդի հրամանագրով անտառը բարենորոգվել է դառնալով իսկական այգի։ Աշխատանքի ղեկավարներ՝ ինժեներ Ժամ-Շարլ Ալֆան (Jean-Charles Alphand) և ճարտարապետ Ժան-Պյեր Բարիիե Դեշան (Jean-Pierre Barillet-Deschamps): Տարածքը պլանավորվել է անգլիական այգու ոճով, տարբեր տեսակի ծառերի տնկմամբ և զարգացած ջրացանցով։ Անտառը սփռված էր գեղանկարչական տարրերով՝ կամուրջներով, արհեստական շատրվաններով, կրպակներով և ռեստորաններով։

1900 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի մեծ մասն անցել է հենց Վենսենյան անտառում։

Ժամանակակից վիճակ
-----------------

Bois de Vincennes
Հիմա այգին ունի 4 լիճ՝ Գրավել, Մինիմ, Սեն-Մանդե և Դոմենիլ, ամենամեծը։ Բազմաթիվ արհեստական ջրանցքները և շատրվանները ցեմենտապատվել են 20-րդ դարում։

Վենսենյան անտառով անցնում է ավտոմոբիլային ճանապարհ՝ արդեն մի քանի տաասնյակ տարի նրանց մեծ մասը փակ է փոխադրամիջողների համար և մատչելի է միայն հետևակի և հեծանվորդների համար։

Վենսենյան անտառում գտնվում են ձիարշավարան, սպորտի և ֆիզիկական կուլտուրայի ազգային համալսարանը, տրոպիկական և բուսաբանական այգին, հեծանվային արշավարան և այլ օբյեկտներ։

Այգի կարելի է հասնել մետրո և RER:

Պատկերասրահ
-----------

* Տեսարան դեպի Սեն-Մանդե լիճըՏեսարան դեպի Սեն-Մանդե լիճը
* Սեն-Մանդե լիճըՍեն-Մանդե լիճը
* ՁիաարշավՁիաարշավ
* Դոմենիլ լիճըԴոմենիլ լիճը
* Վենսենյան եղանակՎենսենյան եղանակ
* 
* 
*

Գրականություն
-------------

* Dominique Jarrassé, *Grammaire des jardins parisiens* (2007), Parigramme (978-2-84096-476-6)
* Centre des monuments nationaux, *Le guide du patrimoine en France* (2002), Éditions du patrimoine, (978-2-85822-760-0).
* Beatrice de Andia, *Paris et ses fontaines- de la Renaissance à nos jours*, Collection Paris et son patrimoine, CNRS.
* Patrice de Moncan, *Les Jardins d'Haussmann*, Les Éditions du Mécène (2007), (978-2-907970-91-4)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք Archived 2015-01-10 at the Wayback Machine.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh98002888 · SUDOC: 147482836 · VIAF: 235664743 · WorldCat VIAF: 235664743 |

 |
| **՞***Սևախայտ քարաթռչնակ* |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Թռչուններ |
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Կեռնեխներ |
|
|
|
| Ցեղ | Քարաթռչնակներ |
|
|
| Տեսակ | Սևախայտ քարաթռչնակ |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| *Oenanthe hispanica* |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : ??? |
|  Արեալ |
| պատկեր |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


*Oenanthe hispanica hispanica*
**Սևախայտ քարաթռչնակ** (Oenanthe hispanica), կեռնեխների ընտանիքի թռչուն։ Հայաստանում բնադրող-չվող է, տարածված։

Արտաքին կառուցվածք
------------------

Մարմնի երկարությունը 14,5 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 25-27 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 17-26 գրամ։ Պոչի եզրային փետուրների սպիտակ հատվածը լայն է, սև ծայրաշերտը՝ նեղ։ Հանդիպում են մուգ և բաց գույնի կոկորդով անհատներ։ Բնադրման շրջանում հասուն արուի մեջքն ու մարմինը ներքևից աղոտ սպիտակ են, սև ակնադիմակը չի միաձուլվում թևի սև հատվածին, կոկորդը սև է կամ սպիտակ։ Էգը վերևից դարչնագույն է, կուրծքը՝ նարնջագույն երանգով, ակնադիմակը և թևերը՝ ավելի մուգ։ Հետբնադրման շրջանում արուի և էգի գլխի ու թևերի փետուրները լայն, բաց գույնի երիզով են։ Երիտասարդը նման է էգին, սակայն մարմինը վերևից պտավոր է։

Կենսակերպ
---------

Հաճախ նստում է թփուտներին կամ քարերին։ Զոհին բռնելու համար կատարում է կարճ թռիչքներ։ Բնակվում է չոր քարքարոտ կիսաանապատներում։ Սնվում է անողնաշարավորներով։

Բնադրում
--------

Գարնանային ամենավաղ վերադարձը՝ ապրիլի 2-րդ կեսից մայիսի 1-ին տասնօրյակին։ Բները հայտնվում են՝ սկսած մայիսի կեսերից։ Բույնը գավաթաձև է (տրամագիծը՝ 93-128 մմ)՝ խոտաբույսերից։ Բնադրում է գետնին։ Առաջին ձվերը հայտնվում են հունիսի ընթացքում։ Դնում է 20 մմ տրամագծով, բաց կապույտ՝ կարմիր-դարչնագույն պտերով 4-6 ձու։ Ամենավաղ թխսակալումը՝ ապրիլի վերջին։ Ձագերը բներում հայտնվում են հունիսի սկգբին, միաժամանակ առկա են թարմ ձվերով բներ։ Ձագերը թռիչքի պատրաստ են հունիսի վերջին տասնօրյակից։

Աշնանային չուն ավարտվում է հոկտեմբերի 1-ին կեսին։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | Avibase · eBird · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |

 |
Յուրաքանչյուր արտաներգծած շրջանագիծ (գազարագույն ներկված) արտաքից շոշափում են եռանկայն մի կողմը և մյուս երկու ընդլայնված կողմերը:
**Ընդլայնված կողմ,** Էվկլիդեսյան երկրաչափության մեջ բազմանկյան եզրային կողագիծ, բազմանկյան մի կողմը ընդգրկող ուղիղ։ Ընդլայնված կողմը ներկայացվում է տարբեր համատեքստերով։

Եռանկյուն
---------

Բութանկյուն եռանկյան սուր անկյունների գագաթներից տարված բարձրությունները հատվում են ոչ թե եռանկյան կողմերի, այլ նրանց ընդգրկող ուղիղների՝ ընդլայնված կողմերի հետ։ Եռանկյանն արտաներգծած շրջանագիծը, ինչպես նաև ներգծած կոնական հատույթներն, որոնք ներգծած էլիպս չեն հանդիսանում, արտաքինից շոշափում են եռանկայն մի կողմը և մյուս երկու ընդլայնված կողմերը։

Հարթության վրա կետի դիրքի եռուղի կոորդինատները կետի հարաբերական հեռավորություններն են տրված եռանկյան կողմերից։ Եթե կետը գտնվում է եռանկյան ներքին տիրույթից դուրս, ապա կետից եռանկյան կողմերին տարված ուղղահայացները կհատվեն ոչ թե եռանկյան կողմերի, այլ նրանց ընդգրկող ուղիղների՝ ընդլայնված կողմերի հետ։

Եռանկյան մեջ երեք հատման կետերը, որոնցից երկուսը իրենցից ներկայացնում են ներքին անկյան կիսորդի և հանդիպակաց կողմի հատում, իսկ երրորդը՝ արտաքին անկյան կիսորդի և հանդիպակաց ընդլայնված կողմի հատում, համագիծ են։

Արտաքինից արտագծած քառանկյուն
-----------------------------

Արտաքինից արտագծած *ABCD* քառանկյունը և նրան արտաներգծված շրջանագիծը:
Արտաքինից արտագծած քառանկյունն այն քառանկյունն է, որի համար գոյություն ունի շրջանագիծ, որը շոշափում է քառանկյան բոլոր չորս ընդլայնված կողերը։ Այդ շրջանագծի կենտրոնը գտնվում է վեց անկյան կիսորդների հատման կետում։ Դրանք երկու ոչ կից ներքին անկյունների կիսորդներն են, մյուս երկու գագաթներին կից արտաքին անկյունների կիսորդները և ընդլայնված կողմերի հատման երկու կետերին կից արտաքին անկյունների կիսորդները։

Վեցանկյուն
----------

Արտաներգծված ABCDEF վեցանկյան Պասկալի ուղին կապույտ գույնով է:Վեցանկյան ընդլայնված կողմերը մոխրագույն և կարմիր գույներով են:
Ըստ Պասկալի թեորեմի, եթե կոնական հարթության (էլիպս, պարաբոլ և հիպերբոլ) վրա վերցնեն վեց կամայական կետ, միացնեն հատվածներով կամայական հաջորդականությամբ, այնպես որ ստացվի վեցանկյուն, ապա երեք զույգ հանդիպակաց կողմերը (անհրաժեշտության դեպքում ընդլայնված կողմերի) հատվում են երեք կետում, որոնք գտնվում են մի ուղղի վրա։ Այդ ուղիղը կոչվում է վեցանկյան Պասկալի ուղիղ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Johnson, Roger A. *Advanced Euclidean Geometry*, Dover Publ. 2007 (orig. 1929).

Գրականություն
-------------

* А. В. Акопян, А. А. Заславский *Геометрические свойства кривых второго порядка,* — М.: [./ МЦНМО], 2007. — 136 с.
* *Мякишев А.Г.* Элементы геометрии треугольника. — М.: МЦНМО, 2002.
* *Стариков В.Н.* По материалам V-й международной научно-практической конференции «Достижения и проблемы современной науки». — Научный журнал *Globus*. — С-П. 2016.
* *Clark Kimberling* Triangle Centers and Central Triangles // *Congressus Numerantium*. — 1998. — В. 129. — С. i-xxv, 1-295.
* *Sándor Kiss* The Orthic-of-Intouch and Intouch-of-Orthic Triangles // *Congressus Numerantium*. — 2006. — В. 6. — С. 171—177.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Derivation of formula for radius of incircle of a triangle
* Circumconic at MathWorld
* Inconic at MathWorld
**Էոցեն**, (հուն. ἠώς – արշալույս և καινός – նոր), պալեոգենի ժամանակաշրջանի միջին բաժինը։ Առաջին անգամ անջատել է Չ. Լայելը՝ 1833-ին։ Անվանումը կապված է կենդանական աշխարհի նոր խմբի՝ կաթնասունների երևան գալու հետ։ Բաժանվում է 3 մասի՝ ստորին, միջին և վերին, ստորաբաժանումը հարկերի կրում է տեղական բնույթ։ Էոցենը ժամանակակից շերտագրական ինքնուրույնություն է ստացել, երբ նրանից անջատվել են օլիգոցենի (1855, Բեյրիխ) և պալեոցենի (1874, Լիմպեր) բաժինները։ Էոցենի հասակի ապարները հայտնի են Ռուսաստանի հարավային մասում, Արևմտյան Սիբիրում, Սախալինում, Կամչատկայում, Անադիր գետի ավազանում և այլուր։

Հայաստանում տարածված է Լոռի–Փամբակում, Սևանա լճի ավազանում, Մերձերևանյան շրջանում, Վայոց ձորում, Զանգեզուրում և այլուր։ Էոցենի նստվածքների հետ կապված են նավթի և գազի (Ֆերգանա, Հյուսիսային Կովկաս, Կարպատներ), գորշածխի (Ուկրաինա, Անադիր), հրակայուն կավերի և շինանյութերի (Ղրիմ, Հայաստան) մի շարք հանքավայրեր։

Էոցենի ժամանակաշրջանի Երկրի քարտեզը
Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Էոցեն** կատեգորիայում։ |


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 61)։*  |
**Ներքին առևտուր**, տարբերվում է միջազգային առևտրից, հայրենական ապրանքների փողանակումն է երկրի սահմանների ներսում։ կարող է ստորաբաանվել 2 կատեգորիայի՝ մեծածախի և մանրածախի։ Մեծածախ առևտուրն այն է, որ գնում են մեծ քանակությամբ ապրանքներ արտադրողներից կամ դիլերներից, և վաճառում դրանք ավելի փոքր քանակությամբ մանրածախ վաճառք իրականացնողներին, կամ նույնիսկ սպառողներին։ Մեծածախ առևտուրը ստանձնում են մեխածախ վաճառականները կամ մեծածախ հանձնաժողովի գործակալները։

Մանրածախ առևտուր իրականացվում է փոքր քանակի ապրանքների իրացումը սպառողների կողմից։ Այս տեսակի առրտուրն իրականացվում է մանրածախ վաճառողների կողմից։ Գործնականում, սակայն, արտադրողները և մեծածախ վաճառողները նաև ապրանքների մանրածախ բաշխում իրականացնում են առանց միջնորդ մանրածախ առևտրի, որով ավելի մեծ շահույթ են ստանում։

Կարևորություն և դեր
-------------------

Ներքին առևտրի կարևորությունն այն է, որ այն հեշտացնում է ապրանքների փոխանակումը երկրի ներսում։ Այս միջոցով համոզվում ենք, որ արտադրության գործոնները հասնում են ճիշտ հասցեի, որպեսզի երկրի տնտեսությունը կարողանա աճել։Թույլատրելով՝ տարբեր տեսակի ապրանքների և ծառայությունների, երկրի տարբեր մասեր հասնելը բարելավում է բնակիչների կենսամակարդակը, ինչպես նաև երկրի զբաղվածության մակարդակը։Եվ դա օգնում է արդյունաբերության աճին`ապահովելով հումքի առկայությունը։

Օտարերկրացի վաճառականները համաձայնության են գալիս տեղացի վաճառականների հետ, քանի որ դժվար է անմիջապես ձեռք բերել պահանջվող ապրանքնեռը այլ երկրից։

Մեծածախ առևտուր

Մեծածախ առևտուրը շատ կարևոր դեր է խաղում ներքին առևտրի զարգացման գործում։ Կարելի է նույնիսկ ասել, որ այն ներքին առրտրի ողնաշարն է։ Մեծածախ վաճառքը անմիջական կապի մեջ է արտադրողների հետ, բայց անուղղակի կապի մեջ՝ սպառողների։ Մեծածախ վաճառքը հիմնականում զբաղվում է արդյունաբերության մեկ տեսակով. օրինակ՝ մեքենաշինություն, տեքստիլ, գրենական պիտույքներ։ Նրան ունեն իրենց սեփական փահեստները, այսպիսով արտադրողները չեն մտահոգվում տարածքի համար։ Նրանք, սովորաբար, կատարում են կանխիկ վճարումներ մանրածախ առևտրից, երբեմն նաև սպառողներից, կանխիկ գործարքները ձեռնտու են արտադրողների համար։ Նրանք մանրածախ վաճառողներին վաճառում են փոքր քանակությամբ, որը ազատում է վաճառողներին հավելյալ տարածք ունենալու խնդրից։Դրանք երբեմն մանրածախ առևտրին թույլ են տալիս վարկեր ստանալ։

Մանրածախ առևտուր
----------------

Մանրածախ վաճառողը հիմնականում ապրանքի վերջնական վաճառողն է։Մանրածախ վաճառք իրականացնողները մասամբ պարռադիր չէ որ լինեն եկ արդյունաբերությունից. նրանք կարող են միաժամանակ վաճառել տարատեսակ ապրանքներ։ Այն հիմնականում ձեռք է բերվում ապառիկ կամ կանխիկ։Մեծածախ վաճառողների համեմատ վաճառքը կատարվում է փոքր քանակությամբ։

Աղբյուրներ
----------

* Difference between international and domestic trade
* N.D. Kapoor & Bharat Bhushan, R. P. Maheshwari (1997)։ *ISC Commerce*։ India: Pitambar Publishing։ էջեր 199–278։ ISBN 81-209-0447-8
* Archived 2012-06-21 at the Wayback Machine. International Trade vs. Domestic Trade – Differences, Statistics & Potential Risk Factors
**«Խովանշչինա»** (ռուս.՝ Хованщина), ռուս կոմպոզիտոր Մոդեստ Մուսորգսկու օպերան («ժողովրդական երաժշտական դրամա» (ռուս.՝ «народная музыкальная драма»)) հինգ գործողությամբ և վեց պատկերով։ Ռուսերեն լիբրետտոն գրել է ինքը` հեղինակը։

Օպերայի առաջնախողը տեղի է ունեցել 1886 թվականի փետրվարի 21–ին Պետերբուրգում։ Մուսորգսկին չի հասցրել ավարտել «Խովանշչինա» օպերան. նրա մահից հետո այդ գործը ստանձնել է Նիկոլայ Ռիմսկի-Կորսակովը, որը նաև կատարել է ամբողջ օպերայի գործիքավորումը։ Օպերան համարվում է Մուսորգսկու լավագույն ստեղծագործություններից մեկը և ներկայումս հաճախ բեմադրվում է ռուսական և արտասահմանյան օպերային թատրոնների կողմից։

«Խովանշչինայի» երաժշտությունից առավել հայտնի դրվագներն են նախերգանքը («Արշալույսը Մոսկվա գետի վրա»), Մարֆայի գուշակության տեսարանը 2-րդ գործողությունից («Թաքնված ուժեր, հզոր ուժեր»), Մարֆայի երգը և Շակլովիտու մեներգը 3-րդ գործողությունից, 4-րդ գործողության անտրակտը («Գոլիցինի ուղևորությունը»), «Պարսկուհիների պարերը» 4-րդ գործողությունից։

Օպերայի սյուժեի հիմքում ընկած են 1682 թ. Ռուսաստանում տեղի ունեցած պատմական իրադարձությունները, մասնավորապես ռուս ցար Պետրոս I կողմից հրացանակիրների (стрельцы) գնդի ընդվզման ճնշումը և ընդվզման պարագլուխներին մահապատժի ենթարկելը։

Ստեղծման պատմությունը և գործիքավորման տարբերակները
--------------------------------------------------

Մ. Մուսորգսկի
«Խովանշչինան» Մուսորգսկու կողմից մտահղացվել է 1872 թվականին։ Կոմպոզիտորն աշխատում էր օպերայի վրա ընդմիջումներով մինչև իր կյանքի վերջ, սակայն այդպես էլ ավարտին չհասցրեց այն։ Մասնավորապես անավարտ մնաց երկրորդ և հինգերորդ գործողությունների երաժշտությունը։ Ինքնագիրների մի մասը կորսվեց։ Մուսորգսկին չհասցրեց նաև գործիքավորել երաժշտության մեծ մասը։

Ամբողջ օպերան ավարտին հասցրեց և գործիքավորեց Նիկոլայ Ռիմսկի-Կորսակովը։ Հետևելով սեփական մասնագիտական նախապատվություններին և ժամանակի պահանջներին` նա որոշ չափով կրճատեց օպերան, ավելացրեց անհրաժեշտ սյուժետային կապերը, կատարեց այլ լրացումներ և փոփոխություններ։ Ռիմսկի-Կորսակովի տարբերակը հրատարակվեց 1883 թվականին։

1931 թվականին օպերան նոր գործիքավորման ենթարկվեց Բորիս Ասաֆևի կողմից։

Երրորդ անգամ օպերան գործիքավորել է 1958 թվականին Դմիտրի Շոստակովիչը, ով դրա համար օգտագործել է 1932 թ. Պ. Լամմի կողմից հրատարակված հեղինակային կլավիրը։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | MusicBrainz |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 300246862 · LCCN: n85077993 · VIAF: 310636898 · WorldCat VIAF: 310636898 |

 |
| **՞**Սովորական կարմրատուտ |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | թռչուններ |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Phoenicurus phoenicurus
Կարլ Լինեյ 1758 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : 106006652 |
|  Արեալ |
| պատկեր |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


Սովորական կարմրատուտ ձայնը
*Phoenicurus phoenicurus phoenicurus*
**Սովորական կարմրատուտ** (լատին․՝ Phoenicurus phoenicurus), կեռնեխների ընտանիքի թռչուն։ Բնադրող-չվող է, տարածված։

Արտաքին կառուցվածք
------------------

Մարմնի երկարությունը 14 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 20,5 - 24 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 14-15 գ։ Պոչի եզրային փետուրները շիկակարմիր-նարնջագույն են։ Բնադրման շրջանում հասուն արուի դիմային մասը սև է, մարմինը վերևից՝ կապույտ-մոխրագույն, ճակատը և հոնքը՝ սպիտակ, կուրծքը, մարմնի կողքերը՝ շիկակարմիր–նարնջնագույն։ Էգը վերևից մոխրագույն-դարչնագույն է, կուրծքը և փորը՝ նարնջագույն երանգով։ Երիտասարդը դարչնագույն է, վերևից՝ բաց գույնի պտերով, ներքևից՝ խիտ զոլերով։

Կենսակերպ
---------

Հաճախակի նստած տեղից վայր է նետվում՝ կեր որսալու։ Նստած ժամանակ պոչը դողդոջուն է։ Անթաքույց է՝ արուն լավ ճանաչելի է, էգը՝ աննկատ։ Բնակվում է սաղարթավոր անտառներում, չուի ընթացքում տարածված է։

Սննդառություն
-------------

Սնվում է անողնաշարավորներով, պտուղներով։

Բնադրում
--------

Գարնանային ամենավաղ վերադարձը՝ ապրիլի 2-րդ տասնօրյակում։ Հարսանեկան զույգերը ձևավորվում են մինչև մայիսի վերջը, արհեստական բները զբաղեցնողները՝ ապրիլի վերջին տասնօրյակին։ Բույնը գավաթաձև է՝ խոտաբույսերից։ Բնադրում է ծառերի փչակներում կամ զբաղեցնում արհեստական թռչնաբները։ Ձվերը բներում հայտնվում են հունիսի ընթացքում։

Բազմացում և զարգացում
---------------------

Դնում է 19 մմ տրամագծով, դարչնավուն կապույտ 5-7 ձու։ Թխսակալում է էգը, արուն հսկում է բույնը։ Ձագերը բներում հայտնվում են 15-17 օր անց՝ լիարժեք թռչելու ունակությամբ օժտված։

Արհեստական բներ սովորական կարմրուտների զանգվածային ներգրավումը խթանում է վնասատու միջատների դեմ կենսաբանական պայքարի արդյունավետությունը։ Դիլիջանի արգելոցում հաջողությամբ փորձարկվել է արհեստական բներում բնադրումը։ 1968-1970 թվականներին 87 զույգ է բազմացվել, որի արդյունքում անտառային միջավայրը համալրվել է 520 թռչունով, կրկնակի բազմացման դեպքում թիվը կաճի 25-30%-ով։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
|  |
| --- |
| **Դեղնագլուխ խաղտտնիկ** |
| Դեղնագլուխ խաղտտնիկ (արու)Դեղնագլուխ խաղտտնիկ (արու) |
| Դեղնագլուխ խաղտտնիկ (էգ)Դեղնագլուխ խաղտտնիկ (էգ) |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Կենդանիներ (Animalia) |
| **Տիպ/Բաժին** | Քորդավորներ (Chordata) |
| **Ենթատիպ** | Ողնաշարավորներ (Vertebrata) |
| **Դաս** | Թռչուններ (Aves) |
| **Կարգ** | Ճնճղուկազգիներ (Passeriformes) |
| **Ընտանիք** | Խաղտուտներ (Motacillidae) |
| **Ցեղ** | Խաղտտնիկներ *(Motacilla)* |
| **Տեսակ** | **Դեղնագլուխ խաղտտնիկ** *(M. citreola)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Motacilla citreola***Pallas, 1776 |
|
| **Կարգավիճակ** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Քիչ մտահոգող տեսակ |

*Motacilla citreola citreola*
**Դեղնագլուխ խաղտտնիկ** (լատին․՝ Motacilla citreola), խաղտտնիկների ընտանիքի թռչուն, որը գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։ Չվող է, հազվագյուտ։

Արտաքին կառուցվածք
------------------

Մարմնի երկարությունը 17 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 24-27 սմ, մարմնի կողքերը մոխրագույն են, ներքևապոչը՝ սպիտակ, կտուցը և ոտքերը՝ սև, թևին կան երկու լայն, սպիտակ զոլեր։ Բնադրման շրջանում հասուն արուի գլուխը վառ դեղին է՝ հետին մասում սև կիսաօձիքով սահմանագծված։ Թիկնոցը և մեջքը բաց մոխրագույն են։ Էգի գագաթը բաց մոխրագույն է, ունկընկալները՝ խայտերով՝ բաց գույնի միջնամասով։ Հետբնադրման շրջանում էգը և արուն նման են բնադրման շրջանի էգին։ Երիտասարդի մարմնի փետրածածկը վերևից մոխրավուն է, ներքնապոչը՝ աղոտ սպիտակ, ճակատը և հետին մասում բաց գույնի սահմանագծված ունկընկալը՝ դարչնագույն երանգով, հոնքերի հետին մասը և թևերի զոլերը՝ լայն, սպիտակ։ Բնակվում է ճահճուտներում, լճերի ու լճակների ափերին, թաց մարգագետիններում։

Սննդառություն
-------------

Սնվում է մանր անողնաշարավորներով։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հայտնաբերվել է 1995 թվականին։ Վերջերս հաստատվել են նաև բնադրման փաստեր Գետաշեն (Արմավիրի մարզ), Հարթավան (Արագածոտնի մարզ), Բայանդուր (Շիրակի մարզ) գյուղերի ծայրամասերում, Արմաշի (Արարատի մարզ) ձկնաբուծական լճակների տարածքում։ Չուի ժամանակ մեծ երամներ չի կազմում, հաճախ հանդիպում է այլ խաղտտնիկների, ձիաթռչնակների խառը երամներում։ Արժեքավոր է որպես սակավաթիվ, սահմանափակ տարածված տեսակ։

Պահպանություն
-------------

Հայաստանում հազվագյուտ տեսակ է՝ խիստ սահմանափակ արեալով։ Ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում, և գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։

Վերջին տարիներին կազմում է սակավաթիվ գաղութներ։

Վտանգման հիմնական գործոնները հայտնի չեն։

Պահպանվում է «Սևան» ազգային պարկի տարածքում։ Շիրակի մարզի բնադրավայրերը գտնվում են «Արփի լիճ» ազգային պարկի սահմաններում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | eBird · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |