**Էրմիտաժի տարհանում**, թանգարանային պատմության մեջ աննախադեպ դեպք։ Պետական Էրմիտաժի ավելի քան 1 միլիոն 200 հազար ցուցանմուշներ տարհանվեցին Խորհրդային միության թիկունք՝ Սվերդլովսկ քաղաք 1941 թվականի հուլիսին և Սվերդլովսկում պրոֆեսոր Վլադիմիր Լևինսոն-Լեսինգի ղեկավարությամբ հիմնվեց Էրմիտաժի թանգարանային մասնաճյուղ, կազմակերպվեց գիտական, մշակութային-լուսավորչական աշխատանքներ։

Նախապատրաստում
--------------

Գիտակցելով պատերազմի սպառնալիքը ՝ խորհրդային ղեկավարությունը սկսեց պատրաստել ոչ միայն արդյունաբերության, այլև մշակութային արժեքների տարհանման պլաններ։ Այդպիսով Պետական Էրմիտաժի հավաքածուն պետք է մեկներ Մոլոտով և Սվերդլովսկ, որտեղ թանգարանի աշխատակիցները այցելել էին պատերազմից առաջ ՝ դիտելու պահեստավորման համար նախատեսված շենքերը։ 1939 թվականին Լենինգրադի Էրմիտաժին հատկացվել է առանձին շենք, որտեղ սկսել են հավաքել արկղեր և փաթեթավորման նյութեր, որոնք Հայրենական մեծ պատերազմի սկզբին պատրաստ էին։

Տարհանման իրականացում
---------------------

Реконструкция упаковки экспонатов Эрмитажа, Екатеринбургский музей изобразительных искусств
Էրմիտաժի հավաքածուի փաթեթավորումը սկսվել է 1941 թվականի հունիսի 23-ին՝ թանգարանի տնօրեն Հովսեփ Օրբելու գլխավորությամբ, որը տարհամնան պլանը նախապատրաստել էր դեռևս սկսած 1937 թվականից։ «Ակադեմիկոս Օրբելին ղեկավարում էր այդ բանակը, զբաղված դժվարագույն գործով,- ասում է Նիկոլայ Տիխոնովը՝ նկարագրելով Էրմիտաժի տարհանումը «Լենինգրադն ընդունում է մարտը» ռազմական ակնարկների գրքում։ Ավելի քան մեկ միլիոն ցուցանմուշներ, առաջին հերթին կտավներ և գծապատկերներ, որոնք կարող էին տուժել պահպանման անբարենպաստ պայմաններից, ենթակա էին տարհանման։ Այս աշխատանքում թանգարանի աշխատակիցներին օգնել են կամավորները, զինվորները և Լենինգրադի ռազմական ուսումնարանների կուրսանտները։

Հուլիսի լույս 1-ի գիշերը Էրմիտաժի հավաքածուներով առաջին կազմը մեկնել է Լենինգրադից, նրան ուղեկցել են 17 աշխատակիցներ ՝ ընտանիքներով ՝ պատկերասրահի պահապան Վլադիմիր Լևինսոն-Լեսինգի գլխավորությամբ։ Միայն նա գիտեր, որ էշելոնը գնալու է Սվերդլովսկ։ Էշելոնում կար 22 վագոն ՝ 500 հազար ցուցանմուշներով, զրահապատ վագոն ՝ արժեքների համար, երկու վագոն ՝ պահպանության և թանգարանի աշխատակիցների ընտանիքների համար, հարթակներ ՝ զենիթային զենքերով և գնդացիրներով։ «Աշխարհում երբևէ այդքան թանկարժեք գնացք չի եղել բառի բուն իմաստով»։

Առաջին գնացքը ժամանել է նպատակակետ կայարան հուլիսի 6 — ին և բեռնաթափվել Սվերդլովսկի պատկերասրահում։ Վայներ, 11, - Այս հասցեն պատերազմի ժամանակ դարձավ Էրմիտաժի ժամանակավոր մասնաճյուղը։ Էրմիտաժի աշխատակիցներին լրացուցիչ տարածքներ են տրամադրվել Լեհական եկեղեցում և Իպատևների տանը, որտեղ աշխատողների համար աշխատատեղեր են կահավորվել. Բարեբախտաբար, տանը վառարանով ջեռուցում է եղել։

Հուլիսի կեսերին Լենինգրադի վրա թշնամու ներխուժման անմիջական սպառնալիք առաջացավ։ Էրմիտաժցիները շարունակում էին նախապատրաստել երկրորդ շարժակազմը ուղարկելուն, աշխատողների աշխատանքային օրը սկսվեց առավոտյան 9-ին և ավարտվեց 21.30-ին։ Հուլիսի 20-ին ուղարկվեց երկրորդ էշելոնը, որով հեռացան նաև Էրմիտաժի 16 աշխատակիցներ, 700 հազար ցուցանմուշ ՝ 1422 արկղում, բեռնված 23 վագոնում։ Հուլիսի 30-ին այն ժամանեց Սվերդլովսկ։

Երրորդ շարժակազմը չկարողացան ուղարկել, քանի որ Լենինգրադի շուրջ շրջափակման օղակը սեղմվեց։ Երրորդ շարժակազմի համար նախապատրաստված բեռները մնացին Էրմիտաժում, քանի որ սեպտեմբերի 4-ին Լենինգրադը շրջափակվեց բոլոր կողմերից, իսկ սեպտեմբերի 8-ից սկսվեց քաղաքի գնդակոծումը նաև ավիացիայով։

Մասնաճյուղի աշխատանքի կազմակերպումը Սվերդլովսկում
-------------------------------------------------

Քաղվածք ԽՍՀՄ ժողովրդական կոմիսարիատին առընթեր արվեստի գործերի կոմիտեի հրամանից Սվերդլովսկում Էրմիտաժի մասնաճյուղի կազմակերպման մասին
Սվերդլովսկում Էրմիտաժի մասնաճյուղը (18 աշխատակիցներով) ստեղծվել է 1941 թվականի հուլիսի 15-ին ԽՍՀՄ ժողովրդական կոմիսարիատին առընթեր արվեստի կոմիտեի հրամանով։ Նույն հրամանով մասնաճյուղի տնօրեն է նշանակվել Վլադիմիր Ֆրանցևիչ Լևինսոն-Լեսինգը։

«Նա պատահական չէր ընտրվել մասնաճյուղի ղեկավար։ Պետական էրմիտաժի արևմտաեվրոպական բաժինը թանգարանի ամենամեծ բաժիններից մեկն է, այն ունի բազմաթիվ ոլորտներ, որոնք զբաղվում են արվեստի տարբեր ուղղություններով և ժամանակաշրջաններով, — պատմում է Եկատերինբուրգի կերպարվեստի թանգարանի ցուցահանդեսների և զարգացման գծով փոխտնօրեն Յուլիա Սիրինան։ — Շատ կարևոր է, որ Վլադիմիր Ֆրանցևիչը ունակ էր զբաղվել ոչ միայն գիտահետազոտական, այլև կազմակերպչական-կառավարչական աշխատանքով։ Այս հատկությունները ՝ անձնուրաց հետազոտող և կառավարիչ, ղեկավար, որը պատրաստ է մեծ պատասխանատվություն ստանձնել, հազվադեպ են համատեղվում մեկ անձի մեջ։ Նա ցանկանում էր գնալ ռազմաճակատ, ի դեպ, ինչպես Օրբելին... Սվերդլովսկ ուղարկված բոլոր ֆոնդերը կցվում էին Լևինսոն-Լեսինգին, իսկ Օրբելին այժմ պատասխանատու էր գրեթե դատարկ Ձմեռային պալատի համար».

Սվերդլովսկում Էրմիտաժի հիմնական հավաքածուները տեղակայված էին Արվեստի պատկերասրահում, իսկ ցուցանմուշներով արկղերը դասավորված էին մինչև առաստաղը։ Վախենալով հատակների ամրության համար ՝ դրանք ամրացվեցին լրացուցիչ բետոնե սյուներով և կրճատեցին դրանց միջև եղած բացերը։ Պատկերասրահում ստեղծվել է նաև գանձեր պահելու համար պարսպապատ սենյակ.

Վերադարձ գիտական աշխատանքին
---------------------------

1942 թվականի սեպտեմբերին Լևինսոն-Լեսինգը ինքնաթիռով մեկնում է պաշարված Լենինգրադ ՝ գրքերի և փաստաթղթերի ցուցակներով, որոնք անհրաժեշտ են իր աշխատակիցներին գիտական աշխատանքը շարունակելու համար։ Մի քանի շաբաթ պահանջվեց հավաքել և փաթեթավորել գրադարանն ու ձեռագրերը, որոնք հավաքել էր մի ամբողջ վագոն, և որոշ աշխատակիցների համոզեց թողնել Լենինգրադը և գնալ իր հետ։ Ավելի վաղ Օրբելին, ով հասկանում էր, թե որքան կարևոր է պահպանել ոչ միայն մարդկանց կյանքը, այլև Էրմիտաժի գիտական «միջուկը» հասել էր երկրի տարբեր շրջաններ տարհանված մի շարք աշխատակիցների տեղափոխմանը ՍվերդլովսկЭрмитажа.

Լևինսոն-Լեսինգն իր հետ Սվերդլովսկ է տարել վեց աշխատակցուհիների, որոնցից շատերն այնքան ուժասպառ են եղել, որ նույնիսկ չեն կարողացել ինքնուրույն հավաքել իրերը։ Նրանցից երկուսը մահացել են արդեն թիկունք հասնելուն պես, բայց ամբողջ ճանապարհը Վլադիմիր Ֆրանցևիչի խնամակալության ներքո բարեհաջող հաղթահարել են ՝ մոտորանավակով հրետակոծվող Լադոգայով, այնուհետև գնացքով մինչև Մոսկվա և այնտեղից մինչև Սվերդլովսկ.

Սվերդլովսկ առաքված գրքերն ու անձնական արխիվները աշխատակիցներին թույլ են տալիս վերադառնալ թանգարանային գիտական աշխատանքին․շարունակվում է «Արևմտաեվրոպական արվեստի պատմության» նախապատրաստումը, արշավախմբեր են ուղարկվում Ուրալի նյութական մշակույթը ուսումնասիրելու համար։

Եվգենիա Պչյոլինան և Տատյանա Իզմայլովան Սվերդլովսկում ավարտում են թեկնածուական ատենախոսությունները և հաջողությամբ պաշտպանվում Մոսկվայի համալսարանում 1944 թվականին.

Արևելագետներ Միլիցա Մատյեն և Իսիդոր Լուրիեն 1945 թվականին պաշտպանում են դոկտորական ատենախոսություններ.

Հնագետներ Գրիգորի Բելովը, Միխայիլ Գրիազնովը և Ալեքսանդր Իեսսենը ավարտում են մենագրությունները, որոնք լույս են տեսել պատերազմից անմիջապես հետո.

Երբ Սվերդլովսկում հայտնի դարձավ տարհանման ընթացքում Էրմիտաժի աշխատանքի մասին, դասախոսություններով հանդես գալու հրավերներ սկսվեցին գալ աշխատանքային կոլեկտիվներից, հիվանդանոցներից և ուսումնական հաստատություններից։ Գիտաշխատող Վալենտինա Նիկոլաևնա Բերեզինան 1942 թվականի ձմռանը նույնիսկ որպես մշտական դասախոս կցվում է սանիտարական գնացքին։ Մինչև 1944 թվականը դասախոսությունների թիվը հասավ 1156-ի։ Ականատեսները հիշում են, որ Սվերդլովսկի Գորկու անվան պետական համալսարանի դահլիճում Վերածննդի դարաշրջանի մեծ վարպետների, Ռեմբրանդտի և Ռուբենսի ստեղծագործությունների մասին դասախոսությունների ժամանակ խնձորն ընկնելու տեղ չուներ. մարդիկ նստած էին հատակին և ասում են «կախված էին ջահերից», միայն թե դիպչեին արվեստի աշխարհին։

Աշխատակիցների դասախոսական աշխատանքը
-----------------------------------

1942-1943 թվականներին Էրմիտաժի աշխատակիցները միանում են ուսուցչական գործունեությանը։ Լևինսոն-Լեսինգը դասախոսություններ է կարդում տարհանված Մոսկվայի համալսարանի ուսանողների համար։ Աննա Ալեքսեևնա Պերեդոլսկայան Սվերդլովսկի պետական համալսարանում վարում է անտիկ արվեստի պատմության դասընթացը, Ալեքսանդր Ալեքսանդրովիչ Իեսենը ՝ «Հնագիտության հիմունքներ» դասընթացը, Ալիսա Վլադիմիրովնա Բանկի դասընթացը բյուզանդական արվեստի պատմության վերաբերյալ, Կիրա Ֆեդորովնա Ասաևիչը ՝ Ռուսական արվեստի պատմության վերաբերյալ։ Մի շարք աշխատակիցներ դասախոսություններ են կարդում մանկավարժական, իրավաբանական, բժշկական և արդյունաբերական ինստիտուտներում.

Աջակցություն թանգարանային աշխատանքին
------------------------------------

Աշխատելով Սվերդլովսկում ՝ Էրմիտաժի աշխատակիցները միանում են Սվերդլովսկի տեղական պատմության թանգարանի հավաքածուների ուսումնասիրությանը, օգնում Ուրալի այլ թանգարաններին։ Նրանք իրականացնում են նկարների և տպագրությունների, մետաղադրամների և մեդալների, կիրառական արվեստի և հնագիտական հուշարձանների վերագրում և փորձաքննություն, կազմակերպում են խորհրդատվություններ և սեմինարներ նկարների վերականգնման վերաբերյալ, օգնում են Սվերդլովսկի Տարածաշրջանային թանգարանի, Սվերդլովսկի պատկերասրահի, Հեղափոխության թանգարանի, Նիժնի Տագիլի Արվեստի թանգարանների թանգարանային ցուցադրությունների ստեղծմանը։ 1936 թվականին ստեղծված պատկերասրահին Լևինսոն-Լեսինգը գրքեր է տրամադրում գիտական գրադարանի համար, մեթոդական օգնություն է ցուցաբերում նրան պատկանող նկարների վերականգնման գործում։

1943 թվականին Էրմիտաժի մասնաճյուղը բացում է « Ռուս ժողովրդի ռազմական խիզախությունը» ցուցահանդեսը, որտեղ ներկայացված էին Լենինգրադի թանգարանի հավաքածուից նկարներ, գծանկարներ և փորագրանկարներ.

Պատերազմի ավարտին Էրմիտաժը Սվերդլովսկին նվեր է թողել արժեքավոր քանդակներ, նկարներ և դեկորատիվ-կիրառական արվեստի առարկաներ, որոնք հիմք են հանդիսացել տեղի գեղարվեստական հավաքածուի համար.

Տարհանման տարիներին Սվերդլովսկի և մարզի թանգարաններին, ուսումնական հաստատություններին և մշակութային հաստատություններին ցուցաբերած մշակութային օգնության համար 1945 թվականի հոկտեմբերի 4-ին Սվերդլովսկի պատգամավորների մարզային խորհրդի գործադիր կոմիտեն շնորհակալություն է հայտնել Էրմիտաժի բոլոր աշխատակիցներին, հատկապես նշելով պրոֆեսորներ Վ.Ֆ. Լևինսոն-Լեսինգին, Ա. Ա. Բիկովին, մ. է. Մատյեին, Տ. Դ. Կամենսկայային, ավագ վերականգնող Ֆեոդոր Անտոնովիչ Կալիկինին, ավագ գիտաշխատող Կ. Ֆ. Ասաևիչին։

«Էրմիտաժի և նրա սոված պաշտպանների դիմացկունության հենարանը ամուր գիտելիքն էր, որ թանգարանի հիմնական հավաքածուները չեն մահանա, նույնիսկ եթե իրենք մահանան։ Իրականացված տարհանման հստակությունն այն բանի գրավականն էր, որ փայտե տուփերում խնամքով դրված հավաքածուները հետագայում չեն կորչի, շրջապատված կլինեն ուշադրությամբ և հոգատարությամբ։ Սվերդլովսկը դարձավ հայրենի հողի այն վայրը, որտեղ տարհանված Էրմիտաժը պաշտպանություն գտավ», — Էրմիտաժի տարհանման սխրանքի մասին ասել է նրա տնօրեն Մ.Պիոտրովսկին։

Պետական Էրմիտաժի գեղարվեստական հավաքածուների հետ վերադարձման որոշումը Ժողովրդական Կոմիսարների Խորհրդի կողմից ընդունվեց 1945 թվականի օգոստոսի 29-ին:Հոկտեմբերի 7-ին Սվերդլովսկից դուրս եկան երկու գնացքի շարժակազմեր, որոնք Լենինգրադ հասան հոկտեմբերի 11-ին։ 1945 թվականի աշնանը, Էրմիտաժի 69 սրահները ճիշտ նույն տեսքն ունեին, ինչ 1941 թվականի հունիսի 22-ին։ Մարդիկ գալիս էին ու գալիս։ Հովսեփ Օրբելին հայտարարեց, որ «Էրմիտաժը բաց է», խոսքեր, որոնց՝ այդ մղձավանջային տարիների ընթացքում երկար սպսել էին բոլորը ու նաև ինքը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15  «Культурная эвакуация: Государственный Эрмитаж». *Культура Екатеринбурга*. Управление культуры Администрации Екатеринбурга. 2020 թ․ փետրվարի 12. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ հունվարի 28-ին. Վերցված է 2020 թ․ դեկտեմբերի 14-ին.
2. 1 2 3  *Мария Башмакова* «Вывозили коллекцию на поезде с пулеметами» // *Коммерсантъ, журнал "Огонёк"*. — 2017-09-11. — № 36. — С. 34. Архивировано из первоисточника 21 Ապրիլի 2021.
3. ↑  Тихонов, Николай (1976). *Ленинград принимает бой*. Москва: Собрание сочинений в 7 томах. Том 7.
4. ↑  Солсбери, Г․ Э․ (1994). *900 дней. Блокада Ленинграда*. Издательский Дом Литера.
5. 1 2 3 4  Ольга МАСЛОВА (2015 թ․ մարտի 30). «Эрмитаж спасенный. В годы войны Урал сохранил великие сокровища искусства». *ural.aif.ru*. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ փետրվարի 26-ին. Վերցված է 2020 թ․ դեկտեմբերի 14-ին.
6. ↑  Варшавский, С.П.; Рест, Ю.И. (1965). *'Подвиг Эрмитажа'*. Ленинград, Москва: Советский художник. էջեր 345–349.

Գրականություն
-------------

* Эрмитаж спасённый. — Историческое издание. — Санкт-Петербург: Издательство Государственного Эрмитажа, 1995. — 260 с. — ISBN 5-88654-002-4