Տե՛ս նաև՝ Տրդատ Արշակունի (այլ կիրառումներ)

**Տրդատ Ա** (մոտ 28 – 88), Մեծ Հայքի Արշակունի թագավոր 52 թվականից։ Պարթևաց Արշակունի արքա Վոնոն Բ–ի որդին, Պարթևաստանի թագավոր Վաղարշ Ա–ի եղբայրը։ Գահ է բարձրացել հայկական ավագանու աջակցությամբ։

Հռոմեա-պարթևական պատերազմ (54-64)
---------------------------------

Հիմնական հոդված՝ Հռոմեա-պարթևական պատերազմ (54-64)
1-ին դարի կեսերից նոր փուլ սկսվեց հայ-պարթևական հարաբերություններում։ Հայաստանում գահին բազմել էր Հռադամիզդը, ով առանց երկմտելու սպանել էր իր հորեղբոր՝ Միհրդատի ամբողջ ընտանիքը։ Հայ ժողովուրդը չէր ցանկիանում ունենալ Հռադամիզդի նման թագավոր։ Իսկ Վաղարշ Ա-ի գահալակումը նոր հույսեր էր ներշնչում։ Պարթևաստանում գահ բարձրացած Վաղարշ Ա Արշակունին (51-80) իր եղբոր՝ Տրդատի հետ 52 թվականին մտնում է Մեծ Հայք՝ ունենալով հայ ավագանու աջակցությունը։ Պարթևները օգնում են հայերին դուրս վտարել հռոմեական դրածոներին և նրանց կողմից թագավոր հռչակված Հռադամիզդին, ով սկզբում մեկնում է Հռոմ, ապա հռոմեական զորքերի օգնությամբ վերստին բազմում հայոց գահին։ Հայերի կազմակերպած դավադրության արդյունքում Հռադամիզդը փախչում է Վիրք՝ հոր մոտ և սպանվում վերջինիս կողմից։ Տրդատը հռչակվեց Մեծ Հայքի թագավոր։

Ներոն
Հռոմեական կայսրությունը պատերազմ սկսեց Պարթևաստանի և Տրդատի դեմ, որը որոշ ընդհատումներով տևեց 10 տարի (54-64)։ Առաջին փուլում Կորբուլոն զորավարը 58 թվականի գարնանը Կարին–Կարս–Արտաշատ ուղիով ներխուժել է Մեծ Հայք։ Այդ նույն ժամանակ Միջին Ասիայի ցեղերի հարձակումների պատճառով Վաղարշը ստիպված զորքի մեծ մասը դուրս է բերում Մեծ Հայքից և ուղղում Միջին Ասիա։ Հռոմեացիները հասան Արտաշատ, գրավեցին և ավերեցին այն։ Տրդատն իր փոքրաթիվ ուժերով հեռանում է Ատրպատական, որի թագավորը նրա եղբայրն էր՝ Բակուրը։ 59 թվականին Կորբուլոնի զորքերը շարժվում են դեպի Տիգրանակերտ և հռոմեացիները գրավում են այն։ Հայոց գահին է բարձրանում Կապադովկիայի թագավորական ընտանիքից Տիգրան Զ-ն, որի գահակալությունը մեծ դժգոհություն է առաջացնում երկրում։ Շուտով Վաղարշն ու Տրդատը դարձյալ մեծ զորքով մտնում են Մեծ Հայք և ժողովրդի օգնությամբ գահընկեց են անում Տիգրանին, ով Կորբուլոնի հետ հեռանում է Հռոմ։ 61 թվականին Կորբուլոնը Մծբին քաղաքում զինադադար է և մեկնում Հռոմ, ապա իր խնդրանքով՝ Ասորիք։

Արևելք է ուղարկվում նոր զորաբանակ՝ Պետոս զորավարի գլխավորությամբ։ 61 թվականի աշնանը հռոմեացիները դարձյալ ներխուժում են Մեծ Հայք և շարժվում դեպի Տիգրանակերտ։ Սակայն հայերի համառ դիմադրությունը ստիպում է Պետոսին կանգ առնել Հռանդեա կոչվող վայրում՝ Արածանի գետի հովտում։ Շուտով Պետոսի ճամբարը հայտնվում է հայ-պարթևական բանակի շրջափակման մեջ։ 62 թվականի գարնանը տեղի է ունենում Հռանդեայի ճակատամարտը, որտեղ հռոմեացիները ջախջախիչ պարտություն են կրում և Պետոսը հաշտություն է խնդրում։ Հատկանշական է այն, որ Պետոսը նամակ է հղում Ներոնին՝ հայտնելով, որ ամեն ինչ իբրև թե կարգին է։ Հաղթողները ծաղրուծանակի ենթարկելով հռոմեացիներին ստիպում են նրանց անցնել երեք նիզակներով պատրաստված «անարգանքի լծի» տակով։

Հռոմը խայտառակությունից փրկելու համար՝ Ներոնը Հայաստան է ուղարկում Կորբուլոնին, և Հռանդեայում կնքվում է հաշտության պայմանագիր, համաձայն որի Տրդատը պետք է իր թագը գնար և ստանար Ներոնից։ Դրա համար Տրդատը իր գլխից թագը հանում և դնում է Ներոնի արձանի առջև՝ հետագայում այն Ներոնից ստանալու համար։ Ներոնի հաշվին նա մեկնում է Հռոմ, ճանապարհին առաջին կանգառը լինում է Նեապոլը։ Այստեղ Ներոնի հետ հանդիպելիս Տրդատը հանդգնում է իր մոտ սուր պահել, ինչը բացահայտ անարգանք էր Ներոնի նկատմամբ։

Հռանդեայում հաշտության պայմանագիր կնքելուց հետո 3500 հոգանոց շքախմբով մեկնում է Տրդատը Հռոմ, որտեղ նրան ընդունում են արքայավայել։ Ներոնը բացի թագից նաև արհեստավորներ է տրամադրում հռոմեացիների կողմից ավերված Արտաշատի վերականգնման համար։ 66 թվականին Տրդատ Ա-ն վերադառնում է Մեծ Հայք։

Տրդատի գահակալությունը
----------------------

Տրդատ Ա-ն վերադառնալով Հայաստան՝ զբաղվեց երկրի տնտեսության վերականգնմամբ և շինարարական աշխատանքներով։ Վերականգնվում է Արտաշատ մայրաքաղաքը, որը ստանում է նախկին շուքը։ Հռոմեացի պատմիչների վկայությամբ՝ այն կոչվում է *«Ներոնեա»:*

Մայրաքաղաքից ոչ հեռու՝ Ազատ գետի հոսանքով դեպի վեր՝ Գառնիում, կառուցվում է հզոր բերդ, ինչպես նաև արքայական բաղնիք և այլ կառույցներ։ Գառնու հեթանոսական տաճարը կառուցվել էր 77 թվականին՝ Հռոմի Կոլիզեումից 3 տարի առաջ։ Ենթադրվում է, որ տաճարը նվիրված է եղել արևի աստված Հելիոս-Միհրին։ Միհրը, իբրև լույսի, ճշմարտության խորհրդանիշ, հաճախակի պատկերվել է ցուլի (խավարի) դեմ մենամարտելիս։ Տաճարի մոտ գտնվել է սպիտակ մարմարից քանդակված ցուլի կճղակ, որը պատկանել է քրիստոնեական կրոնի տարածման ժամանակ ոչնչացված հեթանոսական կուռքին
: Այնտեղ կառուցվում է ամրոց ու բաղնիք։ Գառնիիում պահպանվել է հունարեն թողած հետևյալ արձանագրությունը

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | *Հելիոս (արև) Տիրիդատես թագավոր Մեծ Հայքի, թագվորելով իբրև դեսպոտ կառուցեց պայծառափայլ թագուհու համար 11-րդ տարում իր թագավորության*- Տրդատ Ա |  |

Գառնու հեթանոսական տաճար
Գառնու ամրոցի կառույցը ստեղծվել էր դեռ մ.թ.ա. 3-2-րդ դարերում։ Ռազմա-ամրաշինության այս ուշագրավ համակարգը կառուցվել է եռանկյունաձև բարձր հրվանդանի վրա, որը հարավային, հարավարևմտյան և մասամբ արևելյան կողմերից շրջապատված է բնական անանցանելի ժայռերով, իսկ մնացած հատվածում տասնչորս ուղղանկյուն աշտարակների և ամրակուռ պարսպապատերի հաջորդականությամբ ստեղծվել է պաշտպանական հզոր պատնեշ։ Այն հատվածներում, որտեղ հակառակորդի հարձակումը հնարավոր էր ավելի նվազ ուժերով ետ մղել, աշտարակները կառուցված են միմյանցից 25-32 մ հեռավորության վրա, իսկ մյուս մասերում միմյանց ավելի մոտ են՝ դրված են 10-13,5 մ ավելի ներս՝ ստեղծելով արհեստական աղեղ, որի մեջ ներքաշված հակառակորդի ուժերին ավելի հեշտ է եղել խոցելը։

Գառնու սյունազարդ տաճարից արևմուտք, հրվանդանի գրեթե եզրից բարձրացել է պալատական շենքի խոշոր կառուցվածքը։ Բաղնիքի շենքը բաղկացած է միևնույն ուղղությամբ, միմյանց հաջորդող չորս սենյակներից։ Առաջին սենյակը, շնորհիվ իր դիրքի և ներքին առավել հարուստ ձևավորման (խճանկարով հատակ, կորագիծ խորշի մեջ ստեղծված ջրավազան և այլն), եղել է բաղնիքի նախասրահ-հանդերձարանը։ Երկրորդ և երրորդ սենյակները, ունենալով հատակագծային միևնույն ձևը և չափերը, եղել են լոգարաններ, երկրորդը՝ սառը ջրի համար, երրորդը՝ գոլ։ Չորրորդ սենյակի մեծ մասը եղել է տաք ջրի լողասենյակը։

Ամրոցի հյուսիսարևմտյան հատվածում գտնվել է ջրամբարը, հարավարևմտյան մասի հատակի տակ՝ կրակարանը ջուր տաքացնելու համար։ Պահպանվել է բաղնիքի խճանկարով հատակը, որը 15 գույնի բնական քարերով պատկերում է ծովային տեսարաններ։ Գիտական-գեղարվեստական մեծ հետաքրքրաթյուն է ներկայացնում հանդերձարանի խճանկարը, որը նախաքրիստոնեական Հայաստանի մոնումենտալ գեղանկարչության հուշարձաններից է։ Խճանկարի վրա պատկերված է ծով, ուր ներկայացված են տարբեր աստվածություններ, ջրահարսներ (ներեիդներ), իխտիոկենտավրներ՝ ձիու իրանով ձկան վերջավորությամբ մարդ, ձկնորս, բազմապիսի ձկներ և այլն։ Պատկերներում կան ծովի հետ կապված զանազան արտահայտություններ («Ծովի խորք», «Ծովային անդորր» և այլն) ու աստվածների անուններ (Գլավկոս, Թետիս, Էրոս և այլն)։

Տրդատ թագավորը 2 անգամ՝ 72 և 75 թվականներին, հակահարված տվեց հյուսիսից ներխուժած ալանական ռազմատենչ ցեղերի ավարառուական արշավանքներին։

Տրդատին հաջորդում է որդին՝ Սանատրուկ Արշակունին (88-110)։ Սանատրուկն հիմնադրում է դարձնում Մծուրք քաղաքը՝ Արածանիի ափին, Մշո դաշտում։ Սակայն հետագայում այն կործանվում է երկրաշարժից։ Սանատրուկի գահակալումն անցավ համեմատաբար խաղաղ պայմաններում։

Արշակունիների հարստություն
--------------------------

Հիմնական հոդված՝ Արշակունիներ
Արշակունիների դրոշ
Արշակունիները պարթևական արքայական դինաստիայի ներկայացուցիչներ էին, որոնց մի ճյուղը հաստատվել է Հայաստանում։ Առաջին Արշակունին Տրդատ Ա-ն էր՝ Պարթևստանի թագավոր Վաղարշ Ա-ի եղբայրը։ Նա հայոց գահին է բազմել 52 թվականին և ընդմիջումներով իշխել ավելի քան քառորդ դար՝ մինչև 88 թվականը։ Պաշտոնապես նրա թագավորության սկիզբը համարվում է 66 թվականը, երբ նա թագավոր է ճանաչվում Հռոմի կայսր Ներոնի կողմից։

Արշակունիները ընդհատումներով իշխել են մոտ 4 դար՝ մինչև 428 թվականը։ Նրանց անվան հետ է կապված ավատատիրական կարգերի հաստատումը, քրիստոնեության ընդունումը, Հայոց գրերի գյուտը։

| Անունը
  | Իշխել է
  | Նշումներ
  |
| --- | --- | --- |
| Տրդատ Ա
  | 66 - 88 | պարթև արքա Վոնոն Բ-ի որդին, Վաղարշ Ա-ի եղբայրը
  |
| Սանատրուկ | 88 - 110 | Տրդատ Ա-ի որդին
  |
| Աշխադար | 110 - 113 | Բակուր Բ Պարթևի որդին
  |
| Պարթամասիր | 113 - 114 | Բակուր Բ Պարթևի որդին
  |
| հռոմեական բռնազավթում
  | 114 - 116 |  |
| Վաղարշ Ա | 117 - 144 | Սանատրուկի որդին
  |
| Սոհեմոս | 144 - 161, 164-186 | Ասորիքի Էմեսա քաղաքի թագավոր
  |
| Բակուր Ա | 161 - 163 |  |
| Վաղարշ Բ | 186 - 198 | Վաղարշ Ա-ի հարազատներից
  |
| Խոսրով Ա | 198 - 217 | Վաղարշ Բ-ի որդի
  |
| Տրդատ Բ | 217 - 252 | Խոսրով Ա-ի որդի
  |
| Արտավազդ Ե | 252 - 272 | Տրդատ Բ-ի որդի
  |
| Խոսրով Բ | 272 - 287 | Արտավազդ Ե-ի որդի
  |
| Տրդատ Գ Մեծ | 287 - 330 | Խոսրով Բ-ի որդի
  |
| Խոսրով Գ Կոտակ | 330 - 338 | Տրդատ Գ-ի որդի
  |
| Տիրան Բ | 338 - 350 | Խոսրով Գ-ի որդի
  |
| Արշակ Բ | 350 - 368 | Տիրան Բ-ի որդի
  |
| թափուր | 368 - 370 |  |
| Պապ թագավոր | 370 - 374 | Արշակ Բ-ի որդի
  |
| Վարազդատ | 374 - 378 | Անոբի որդի, Արշակ Բ-ի թոռ
  |
| Արշակ Գ | 378 - 389 | Պապի որդի
  |
| Խոսրով Դ | 387 - 389, 415-416 |  |
| Վռամշապուհ | 389 - 415 | Խոսրով Դ-ի եղբայր
  |
| Շապուհ պարսիկ | 416 - 420 |  |
| թափուր
  | 420 - 422 |  |
| Արտաշես Գ | 423 - 428 | Վռամշապուհի որդի
  |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  "Հայ-պարթևական մերձեցումը։ Տրդատ Արշակունին (52/66-76) հայոց թագավոր". Արխիվացված է the original 2013 թ․ օգոստոսի 26-ին. Retrieved 2014 թ․ հոկտեմբերի 16.
2. ↑  *Հայոց Պատմություն, 10-րդ դասարանի դասագիրք*.
3. ↑  "Շինարարական արվեստը, ճարտարապետությունը, կերպարվեստը". Արխիվացված է the original 2016 թ․ մարտի 4-ին. Retrieved 2014 թ․ հոկտեմբերի 16.
4. ↑  "Սանատրուկ թագավոր։ Քրիստոնեության տարածման սկիզբը Հայաստանում։ Թադեոս և Բարթողիմեոս առաքյալներ". Արխիվացված է the original 2012 թ․ հոկտեմբերի 16-ին. Retrieved 2014 թ․ հոկտեմբերի 16.

Գրականություն
-------------

* Գ․ Տ․ Սվետոնիոս, Տասներկու կեսարների կյանքը, Ե․, 1986:
* Դիոն Կասսիոս, Հռոմեական պատմություն, Ե․, 1976
* Աստարյան Հ․, Քաղաքական վերաբերություններ ընդմեջ Հայաստանի և Հոովմա, Վնտ․, 1912:
* Մանանդյան Հ․, Երկ․, հ.1, Ե․, 1977:


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Նախորդող**Հռադամիզդ, վրաց արքայազն, դրածո 51 - 52** | **Մեծ Հայքի արքաՏրդատ Ա**52 - 88 | Հաջորդող**Սանատրուկ Արշակունի 88 - 110** |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 12, էջ 93)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Հայոց արքաներ |
| --- |
|  |
|  Ուրարտական(մ.թ.ա. 859 - մ.թ.ա. 585 թթ.) | Արամե • Սարդուրի Ա • Իշպուինի • Մենուա • Արգիշտի Ա • Սարդուրի Բ • Ռուսա Ա • Արգիշտի Բ • Ռուսա Բ • Սարդուրի Գ • Սարդուրի Դ • Էրիմենա • Ռուսա Գ • Ռուսա Դ |
|  |
|  Երվանդունիներ(մ.թ.ա. 570 - մ.թ.ա. 200 թթ.) | Երվանդ Ա • Տիգրան Ա • Վահագն • Հիդարնես Ա • Հիդարնես Բ • Հիդարնես Գ • Արտաշիր • Երվանդ Բ • Երվանդ Գ • Երվանդ Դ |
|  |
|   Արտաշեսյաններ(մ.թ.ա. 190 - 11 թթ.) | Արտաշես Ա • Արտավազդ Ա • Տիգրան Ա • Տիգրան Բ • Արտավազդ Բ • Արտաշես Բ • Տիգրան Գ • Տիգրան Դ • Էրատո |
|  |
|  Արշակունիներ (55-428 թթ.) | Տրդատ Ա • Սանատրուկ • Վաղարշ Ա • Բակուր Ա • Վաղարշ Բ • Խոսրով Ա • Տրդատ Բ • Խոսրով Բ • Տրդատ Գ • Խոսրով Գ • Տիրան Բ • Արշակ Բ • Պապ • Վարազդատ • Արշակ Գ • Խոսրով Դ • Վռամշապուհ • Արտաշես Դ |
|  |
|  Բագրատունիներ(885-1045 թթ.) | Աշոտ Ա • Սմբատ Ա • Աշոտ Բ • Աբաս Ա • Աշոտ Գ • Սմբատ Բ • Գագիկ Ա • Հովհաննես-Սմբատ • Աշոտ Դ (համատեղ) • Գագիկ Բ |
|  |
|  Ռուբինյաններ (1080-1226 թթ.) | Ռուբեն Ա • Կոստանդին Ա • Թորոս Ա • Լևոն Ա • Թորոս Բ • Ռուբեն Բ • Մլեհ • Ռուբեն Գ • Լևոն Բ |
|  |
|  Հեթումյաններ(1226-1341 թթ.) | Հեթում Ա • Լևոն Գ • Հեթում Բ • Թորոս Գ • Սմբատ Ա • Կոստանդին Բ • Լևոն Դ • Օշին Ա • Լևոն Ե |
|  |
|  Լուսինյաններ (1342-1375 թթ.) | Կոստանդին Գ • Կոստանդին Դ • Կոստանդին Ե • Լևոն Զ |

 |