recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ծարավ**, ֆիզիոլոգիական վիճակ, որով կարգավորվում է ջրի մուտքը մարդու և կենդանիների օրգանիզմ։

Ֆիզիոլոգիա
----------

Մարդու ծարավը արտահայտվում է ըմպանում և բերանի խոռոչում չորության զգացումով։ Ծարավը պայմանավորված է կենտրոնական նյարդային համակարգի տարբեր բաժիններում (հիպոթալամուսում, լիմբիկո-ռեթիկուլային համակարգում, գլխուղեղի մեծ կիսագնդերի կեղևում և այլուր) տեղադրված նյարդային բջիջների՝ ծարավի կենտրոնի գործունեությամբ և կապված է ռեֆլեկտոր ռեակցիաների հետ։ Ծարավի զգացումն ի հայտ է գալիս օրգանիզմում ջրի պակասի, ինչպես նաև ախտաբանական որոշ վիճակների հետևանքով և ուժեղանում է շաքարախտի, երիկամների հիվանդությունների, ջրա-աղային փոխանակության խանգարումների դեպքում։ Տաք արտադրամասերում աշխատելիս, արշավների, ուժեղ շոգի ժամանակ ծարավը հագեցնելու համար խորհուրդ է տրվում օգտագործել 0, 3-0, 5% NaCl-ի լուծույթ, բերանի խոռոչը և ըմպանը ողողել ջրով։

Տես նաև
-------

* Սով
* Ջրազրկում

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 120)։*  |
|  |
| --- |
| **Սև երաշտահավ** |
| Սև երաշտահավՍև երաշտահավ |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Կենդանիներ (Animalia) |
| **Տիպ/Բաժին** | Քորդավորներ (Chordata) |
| **Ենթատիպ** | Ողնաշարավորներ (Vertebrata) |
| **Դաս** | Թռչուններ (Aves) |
| **Կարգ** | Ճնճղուկազգիներ (Passeriformes) |
| **Ընտանիք** | Երաշտահավեր (Paridae) |
| **Ցեղ** | **Periparus** |
| **Տեսակ** | **Սև երաշտահավ** *(P. ater)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Periparus ater***Linnaeus, 1758 |
|
| **Տարածվածություն և պահպանություն** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Քիչ մտահոգող տեսակՏաքսոնի տարածվածությունը Տաքսոնի տարածվածությունը |

*Periparus ater abietum*
**Սև երաշտահավը** (Parus ater) երաշտահավերի ընտանիքի թռչուն։ Նստակյաց է, տարածված։

Մարմնի կառուցվածք
-----------------

Մարմնի երկարությունը 11,5 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 17-21 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 12 գ։ Փետրածածկը մուգ է, վզի հետին մասին կա սպիտակ հատված, թևին՝ 2 սպիտակավուն շերտեր, կոկորդը սև է։ Հասունի գլուխը սև ու սպիտակ նախշերով է։ Երիտասարդի գլխի նախշը մուգ դարչնագույն և դեղին է։ Կերակրվում է ծառերի վերին մասում, նաև թափված տերևների մեջ։

Կենսակերպ
---------

Բնակվում է թփուտներով անտառներում, տնկարկներում, պտղատու այգիներում, խոշոր գետաձորերում, ձմռանը՝ նաև թփուտային կիսաանապատներում։ Հայաստանի անտառային շրջաններում լայնորեն տարածված տեսակներից է։

Սննդառություն
-------------

Սնվում է միջատներով, սերմերով։

Բնադրություն
------------

«Դիլիջան» ազգային պարկ
Արուի հարսանեկան երգը լսելի է մարտի սկզբից մայիսի վերջը (որոշ տարիների՝ հունվարի 2-րդ կեսին)։ Բույնը կառուցում է էգը՝ ապրիլի 2-րդ կեսից հունիսին։ Բույնը գավաթաձև է՝ ցողուններից, մամուռից, բրդից։ Բնադրում է փչակներում, պատերի ճեղքերում կամ արհեստական թռչնաբներում։ Ձվերը բներում հայտնվում են ապրիլի 3-րդ տասնօրյակից հունիսի վերջը։ Դնում է 15 մմ տրամագծով, սպիտակ՝ կարմրավուն պտերով 4-9 ձու։   

Դիլիջանի արգելոցում նորելուկ ձագերը արհեստական թռչնաբներում գրանցվում են մայիսի 1-ին տասնօրյակից։ Ձագերին կերակրում են արուն և էգը։ Ձագերը բնից դուրս են գալիս կյանքի 22-24-րդ օրը։   

Որպես փչակաբնակ միջատակեր՝ այլ տեսակների համակարգում կարող է կենսաբանական պայքարի միջոց դառնալ անտառի ու այգիների վնասատու միջատների դեմ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ նորվեգական · Նոր |
|  |
| Տաքսոնոմիա | Avibase · eBird · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |

 |
|  |
| --- |
| **Ծվվան սագ** |
| Ծվվան սագԾվվան սագ |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Կենդանիներ (Animalia) |
| **Տիպ/Բաժին** | Քորդավորներ (Chordata) |
| **Ենթատիպ** | Ողնաշարավորներ (Vertebrata) |
| **Դաս** | Թռչուններ (Aves) |
| **Կարգ** | Սագանմաններ (Anseriformes) |
| **Ընտանիք** | Բադեր (Anatidae) |
| **Ցեղ** | Սագ *(Anser)* |
| **Տեսակ** | **Ծվվան սագ** *(A. erythropus)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Anser erythropus***Linnaeus, 1758 |
|
| **Կարգավիճակ** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Խոցելի տեսակ |

Anser erythropus
**Ծվվան սագ** (լատին․՝ Anser erythropus ), բադերի ընտանիքին պատկանող թռչուն։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Եվրասիայի տունդրայի գոտում՝ Սկանդինավյան երկրներից մինչև Չուկոտիա։ Ձմեռում է Եվրոպայում, առավել հաճախ՝ Բալկանյան թերակղզում, Փոքր Ասիայում, Իրանում, Չինաստանի հարավում, Կորեայում, Ճապոնիայում և Անդրկովկասում։ Հայաստանում հանդիպում է գարնանային և աշնանային չուի ժամանակ Սևանա լճում և Արաքսի հովում (ձմռանը, սակայն ոչ ամեն տարի)։

Էկոլոգիա
--------

Բնադրման շրջանում հանդիպում է ոչ միայն տունդրայում, այլև լեռնային լճերում, լեռնային գետերի ստորին մասերում, զառիթափ լեռնային լանջերին։ Ձմռանը գերադասում է կերով հարուստ, լայն տեսադաշտով տարածքները, դաշտերը, տափաստանները և ջրավազանների ափերը։

Բնադրման համար գերադասում են խոտաբույսերով և թփուտներով պատված վայրերը, ժայռուտները։ Բնի ցամքարը լցված է աղվափետուրներով ծածկված չոր խոտաբույսերից։ Ձվերը 4-8 հատ են, սպիտակադեղնավուն, 69-87 մմ։ Թխսումը 26-28 օր է։

Պահպանություն
-------------

Չվող, բնադրող, ձմեռող, քիչ տարածված, հազվագյուտ տեսակ է, որն ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում և գնահատվում է որպես վտանգված տեսակ։ Գրանցված է Բեռնի կոնվենցիայի Հավելված 2-ում։

Թվաքանակը միշտ եղել է սակավաթիվ։ Չուի և ձմեռման ընթացքում՝ 5-10 առանձնյակ սագերի խմբում։

Վտանգման հիմնական գործոններն են Սևանա լճի ավազանում և Արաքսի հովտում անհանգստացման գործոնն ու որսագողությունը։

Անհրաժեշտ է ձմեռման և չուի շրջաններում կազմակերպել թվաքանակի հաշվառում և ապահովել դրանց պահպանումը, ուժեղացնել պայքարը որսագողության դեմ։

Պահպանվում է «Սևան» ազգային պարկում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | Avibase · CMS · eBird · EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |

 |
**Օկտոբաս** (ֆր.՝ Octobasse, գերմ.՝ Octobass, անգլ.՝ Oktobass), ամենամեծ լարային գործիքը։ Այն պատկանում է ջութակների ընտանիքին և երկարությունը մոտ երեք մետր 50 սանտիմետր է։ Այժմ գործիքը հանդիսանում է թանգարանային նմուշ։

Ստեղծում
--------

Գործիքն առաջին անգամ պատրաստվել է Ֆրանսիայում 1850 թվականին ֆրանսիացի վարպետ Ժան-Բատիստ Վուիյոմի կողմից։ Գործիքը արժանացել է կոմպոզիտոր Էկտոր Բեռլիոզի մեծ ուշադրությանը։ Նա այս գործիքի մասին գրել է իր «Մեծ գործիքավորման ձեռնարկ»-ում։

Լարեր
-----

Գործիքը ունի երեք լար՝ դո, սոլ, դո։ Չափազանց մեծ լինելու պատճառով ավելացվել են որոշ պեդալներ գործիքի աջակողմյան մասում՝ նվագը հեշտացնելու նպատակով։ Ինչպես և մյուս լարային գործիքները այն նվագվում է աղեղի օգնությամբ։ Օկտոբասը կոնտրաբասից հնչողությամբ ցածր է ընդամենը երեք նոտայով։ Օկտոբասի ամենացածր նոտան կոնտր օկտավայի դոն է, իսկ կոնտրաբասինը մին։ Օկտոբասի ամենաբարձր նոտան՝ դոն, մեկ օկտավա ցածր է թավջութակի ամենացածր դոյից։ Օկտոբասի ամենացածր դոն կարող են վերարտադրել միայն որոշ արտադրության դաշնամուրներ և չափազանց հզոր երգեհոններ։

Քանի որ գործիքը չափազանց մեծ է և երկար օգտագործվում է հատուկ աթոռ, որի վրա նվագելիս կանգնում են նվագողները։

Օգտագործում
-----------

Նիկոլա Մոնետա
Օկտոբասին հիմնականում անրադարձել է Էկտոր Բեռլիոզը։ Նա այս գործիքը օգտագործել է իր 1855 թվականին կատարած Տե Դեումում։ Օկտոբաս նվագել է իր ժամանակաշրջանի կոնտրաբասիստ Բանժաման Բերլիոզը։ Այնուհետև կոմպոզիտորները ավելի կարևորություն են սկսել տալ կոնտրաբասին և օկտոբասը մնացել է քիչ հանդիպվող գործիք։ Այն հիմնականում կարելի է տեսնել որոշ թանգարաներում՝ Փարիզի Երաժշտության Թանգարանում և Վիեննայում։ Գոյություն է ունեցել նաև մեկ այլ թանգարանային օկտոբաս, որը վառվել է լոնդոնյան մի հրդեհի ժամանակ։

Ժամանակակից օկտոբաս նվագող երաժիշտներից է Նիկոլա Մոնետան։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Article (in Italian)
* Octobass information from Musée de la Musique website Archived 2005-04-05 at the Wayback Machine.
* Octobass photograph from Musée de la Musique website(չաշխատող հղում)
**Ֆթիզիատրիա** (հուն․՝ фθίσις - հյուծախտ, բարակացավ, թոքախտ և հուն․՝ ιατρεία - բուժում), կլինիկական բժշկության բաժին, ուսումնասիրում է տուբերկուլոզի հարուցիչի ձևաբանական և կենսաբանական առանձնահատկությունները, կենդանի օրգանիզմ նրա ներթափանցման ուղիները, հիվանդության զարգացման մեխանիզմները, զանազան օրգանների ախտահարումը տուբերկուլոզով, դրանց ախտորոշումը, կլինիկական ընթացքը, բուժման մեթոդները և առողջացման պրոցեսները։

Ֆթիզիատրիան զբաղվում է նաև տուբերկուլոզի ժամանակ ալերգիայի և իմունիտետի, համաճարակագիտության, կանխարգելիչ բազմաթիվ միջոցառումների ուսումնասիրությամբ։ Ֆթիզիատրիան օգտագործում է կլինիկական, ռենտգենաբանական, բրոնխաբանական, ռադիոիզոտոպային, ընդերադիտման, բակտերիալոգիական, լաբորատոր, կենսաքիմիական, իմունաբանական և այլ ախտորոշիչ մեթոդներ։ Ժամանակակից ֆթիզիատրիայից առանձնացել են մի շարք մասնաճյուղեր՝ ֆթիզիապեդիատրիան, ֆթիզիաուրոլոգիան, ֆթիզիագինեկոլոգիան, ֆթիզիաօրթոպեդիան, ֆթիզիավիրաբուժությունը։

Հիվանդների բուժման նախկին հիգիենա-դիետային, ախտանշանային, կոլապսաբուժական և կոլապսավիրաբուժական մեթոդների հետ մեկտեղ, սկսած 1943 թվականից
ֆթիզիատրիան ձեռնամուխ է եղել տուբերկուլոզի տարբեր արտահայտությունների բուժմանը՝ անտիբիոտիկներով և քիմիական դեղամիջոցներով։ Սկսած XX դ․ 50-ական թթ․, տուբերկուլոզի թոքային որոշ ձևերի դեպքում կիրառում են թոքերի արմատական վիրահատություններ, որոնք տալիս են բարձր բուժական արդյունավետություն։ Հակատուբերկուլոզային դեղամիջոցների օգտագործումը հնարավորություն տվեց ֆթիզիատրիայի բնագավառում կազմակերպել նոր կանխարգելիչ ուղղություն՝ քիմիականխարգելումը։ XX դ․ սկզբին ֆրանսիացի գիտնականներ Ա․ Կալմետի և Կ․ Գերենի հայտնաբերած ԲՑԺ կենդանի վակցինային շտամի շնորհիվ ֆթիզիատրիայի բնագավառում սկսեց զարգանալ կանխարգելիչ նոր ուղղություն՝ հակատուբերկուլոզային վակցինացումը և ռեվակցինացումը։ Հիվանդության վաղ ձևերի ժամանակին հայտնաբերման նպատակով լայնորեն կիրառվում են զանգվածային տուբերկուլինաախտորոշման մեթոդը և ֆլյուորագրաֆիական հետազոտությունները։

XX դ․ սկզբին ֆթիզիատրիան առանձնացել է ընդհանուր թերապիայից, այնուհետև կազմակերպվել են տուբերկուլոզով հիվանդների բուժման մասնագիտացված հիմնարկներ՝ հիվանդանոցներ, առողջարաններ, ինչպես նաև հակատուբերկուլոզային պայքարը գլխավորող հիմնարկներ՝ դիսպանսերներ։

Հայաստանում հակատուբերկուլոզային ծառայությունը կազմակերպվել է խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո՝ ֆթիզիատրիաի հիմնադիր Գ․ Սաղյանի նախաձեռնությամբ։ Սովետական Հայաստանի քաղաքներում և գյուղական շրջաններում գործել են հակատուբերկուլոզային դիսպանսերներ, որոնց աշխատանքը գլխավորել է հանրապետական հակատուբերկուլոզային դիսպանսերը։

Երևանի բժշկական ինստիտուտում ֆթիզիատրիան դասավանդվել է 1930 թվականից, թերապիայի ամբիոնին կից։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
|  |
| --- |
| **Սևագլուխ շահրիկ** |
| Սևագլուխ շահրիկ (արու)Սևագլուխ շահրիկ (արու) |
| Սևագլուխ շահրիկ (էգ)Սևագլուխ շահրիկ (էգ) |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Կենդանիներ (Animalia) |
| **Տիպ/Բաժին** | Քորդավորներ (Chordata) |
| **Ենթատիպ** | Ողնաշարավորներ (Vertebrata) |
| **Դաս** | Թռչուններ (Aves) |
| **Կարգ** | Ճնճղուկազգիներ (Passeriformes) |
| **Ընտանիք** | Շահրիկներ (Sylviidae) |
| **Ցեղ** | Շիկահավեր *(Sylvia)* |
| **Տեսակ** | **Սևագլուխ շահրիկ** *(S. atricapilla)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Sylvia atricapilla***Linnaeus, 1758 |
|
| **Տարածվածություն և պահպանություն** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Քիչ մտահոգող տեսակՏաքսոնի տարածվածությունը Տաքսոնի տարածվածությունը |

**Սևագլուխ շահրիկ** (Sylvia atricapilla), շահրիկների ընտանիքի թռչուն։ Բնադրող-չվող է, քիչ տարածված։

*Cuculus canorus bangsi* + *Sylvia atricapilla*

Արտաքին կառուցվածք
------------------

Մարմնի երկարությունը 13 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 20-23 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 18-21 գ։ Փետրածածկը մոխրավուն է՝ բավականաչափ միատարր, գագաթը՝ մուգ։ Հասուն արուի թասակը մուգ սև է, փայլուն, էգինը՝ շիկակարմիր-դարչնագույն։ Երիտասարդ արուի գագաթը խամրած է, սև-դարչնագույնից դեղնավուն-դարչնագույն, մարմինը ներքևից՝ ավելի մուգ մոխրագույն։

Կենսակերպ
---------

Բնակվում է սաղարթավոր անտառների խիտ թփուտային հատվածներում, պտղատու այգիներում, չուի ընթացքում լայնորեն տարածված է։

Սննդառություն
-------------

Սնվում է մանր անողնաշարավորներով, պտուղներով։

Բնադրում
--------

Գարնանային ամենավաղ վերադարձը՝ մարտի 2-րդ տասնօրյակում, ամսվա վերջին հանդիպում են բազմաթիվ ակտիվ երգող և հարսանեկան զույգեր կազմած արուներ։ Արուն երգում է բարձր սրնգային ելևէջներով, ինչը կրկնակի բնադրման դեպքում լսելի է մինչև հուլիսի առաջին օրերը։ Այդ ընթացքում արուն ծառի ճյուղին, էգի առջև փետուրները փքելով, կտրուկ խոնարհման շարժումներ է կատարում, ապա ցածր երգելով ու դոփելով պտտվում էգի շուրջն ու մերձենում։ Ձվադրման պատրաստ բները հայտնվում են մայիսի կեսից, ավելի վաղ բնադրման դեպքում՝ նույնիսկ ապրիլի 1-ին օրերին։ Բույնը գավաթաձև է (տրամագիծը՝ 70-119 մմ)՝ բարակ ցողուններից, մազարմատներից ու բույսերից։ Բնադրում է թփուտներում։ Առաջին ձվերը բներում հայտնվում են ապրիլի վերջից մայիսի կեսերը, կրկնակի բնադրման դեպքում՝ մինչև հուլիսի 1-ին կեսը։ Դնում է 20 մմ տրամագծով, փոփոխական գույներով ու նախշերով 4-6 ձու։ Թխսակալում են էգը և արուն՝ 13-14 օր։ Ձագերը հայտնվում են մայիսի վերջից հուլիսին, բնից դուրս են գալիս 11-12-րդ օրը։ Շահրիկի համակեցությունը լայն է, կայուն։ Աշնանային չուն՝ սեպտեմբերի վերջին օրերին։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | Avibase · eBird · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh95005115 |

 |
**Մարթա (Մյարթա) Ամին** (շվեդ.՝ Märta Améen, լրիվ անունը՝ Märta Augusta Karolina Emma Axelsdotter Améen, ծննդյամբ՝ Sparre, փետրվարի 28, 1871(1871-02-28)[…], Վիեննա, Ավստրո-Հունգարիա - հունիսի 25, 1940(1940-06-25), Barksäter, Katrineholm, Սյոդերմանլանդ, Շվեդիա), շվեդ նկարչուհի և քանդակագործ, ազնվականուհի (*friherrinna*):

Կենսագրություն
--------------

Մարթա Ամինը ծնվել է 1871 թվականի փետրվարի 28-ին, Վիեննայում՝ նկարիչներ Կարլ Սպարեի և նրա կնոջ՝ Էմմա Սպարեի ընտանիքում։ Մարթայի ծնվելուց մի քանի տարի անց նրա ծնողները Վիեննայից տեղափոխվել են Դյուսելդորֆ, որտեղ մնացել են մեկ տարի։ Այնուհետև նրանք տեղափոխվել են Փարիզ, որտեղ աղջիկը դպրոց է հաճախել։
1881 թվականին ընտանիքը տեղափոխվել է Շվեդիա և ապրել արվարձանային Էստերգյոտլանդ լենի Սյորբի կալվածքում։ Այստեղ շատ կենդանիներ կային, բայց Մարթան հատկապես կապված էր ձիերի հետ։ 1885 թվականին ծնողները տուժել են տնտեսական ճգնաժամից, վաճառել կալվածքը և տեղափոխվել Գյոթեբորգ, որտեղ Մարթան ծնողներից ստացել է գեղանկարչության առաջին դասերը։ 

*Den gamla hästen*
1888 թվականին Մարթան մոր հետ մեկնել է Փարիզ՝ Կոլարոսի ակադեմիայում, ինչպես նաև ֆրանսիացի այլ նկարիչների մոտ սովորելու նպատակով։ Ստոկհոլմ վերադառնալուն պես նա այստեղ աշխատանքի է անցել և ցուցահանդեսներ կազմակերպել։ Մարթան ուշադրություն է գրավել որպես քանդակագործ, որի ստեղծագործությունների շարքում, ի թիվս այլ գործերի, առանձնանում էին ձիերի խմբերը փոքր ձևաչափով, որոնք նա ցուցադրում էր Ստոկհոլմում և Փարիզում։

Մարթա Ամինի աշխատանքները մասնավորապես ներկայացված են Ստոկհոլմում՝ Շվեդիայի ազգային թանգարանում։ 1893 թվականից Մարթան ամուսնացած է եղել զինվորականի` գեներալ-մայոր Ջոն Ամինի հետ, ով եղել է բնանկարիչ։

Մարթա Ամինը մահացել է 1940 թվականի հունիսի 25-ին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Benezit Dictionary of Artists — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7
2. 1 2 3 4  KulturNav — 2015.
3. 1 2 3 4 5 6 7 8  Östra Vingåkers kyrkoarkiv, Församlingsböcker. Bunden serie, SE/ULA/11830/A II a/10 (1932-1941), bildid: 00163118\_00125, sida 420
4. 1 2 3 4  Շվեդիայի մահվան գիրքը
5. ↑  SCULPTRIS OCH MÅLARINNA
6. 1 2  Märta Améen 1871-1940

Արտաքին հղումներ
----------------

* Améen (Ameen), släkt
* Nordisk familjebok - Améen
* Vem var det? - Améen, Märta Augusta Karolina Emma Axelsdotter
* Մարթա Ամինի ստորագրությունն աշխատանքների վրա

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Մարթա Ամին** կատեգորիայում։ |
Տիրիստորի կառուցվածքը Ա–անոդ,Կ–կաթոդ, Կէ–կառավարող էլեկտրոդ
Տիրիստորների սխեմաներ. ա) քառաշերտ, բ) դիոդային, գ) տրիոդային
**Տիրիստոր** սիլիցիումի հիմքով քառաշերտ կիսահաղորդչային սարք {\displaystyle n} տիպի լայն (մինչև 200 մկմ) շերտով և դրան հարող {\displaystyle p} տիպի բարակ շերտերով, որոնցից մեկի մի մասը հպվում է բարակ {\displaystyle n} շերտին։ Տրիստորը փոխանջատիչ սարք է, որն օժտված է էլեկտրական վենտիլի հատկություններով և ունի ոչ գծային խզվող վոլտամպերային բնութագիր։ Տիրիստորները կիրառվում են էլեկտրաէներգիայի փոխակերպիչներում, ավտոմատ կառավարման համակարգերում և զանազան էլեկտրոնային հարմարանքներում։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Treccani |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 11933674d · GND: 4060020-8 · LCCN: sh85135157 · Microsoft: 121922863 · NKC: ph538431 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 12, էջ 18)։*  |
| **՞**Կարմրականաչավուն թևերով արա |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | թռչուններ |
|
|
|
| Կարգ | թութականմաններ |
|
|
|
| Ընտանիք | թութակներ |
| Ենթաընտանիք | իրական թութակներ |
|
|
| Ցեղ | Արա |
|
|
| Տեսակ | **Կարմրականաչավուն թևերով արա** |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Ara chloroptera  G.R. Gray, 1859 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : ??? |
|  Արեալ |
| պատկեր |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


*Ara chloropterus*
**Կարմրականաչավուն թևերով արա**, թութակների ընտանիքի թռչուն։

Արտաքին տեսք
------------

Խոշոր թութակ է, մարմնի երկարությունը 78-90 սմ, պոչինը` 31-47 սմ, քաշը` 950-1700 գրամ։ Շատ նման է կարմիր արաի, բայց մի տարբերությամբ, որ նա չունի դեղին գույն փետուրների վրա։ Ունի գեղեցիկ կարմիր գունավորում։ Հիմնական գույնը մուգ կարմիր է, թևերը ՝ կապտականաչ։ Այտերը սպիտակ փետրազարդ չէ, մերկ դեմքը զարդարում են փոքրիկ կարմիր փետուրները, որոնք դասավորված են մի քանի շարքով։ Պոչը և պոչավերևը կապույտ են։ Վերին կտցամասը ծղոտի գույնի է սև ծայրով, իսկ ստորին կտցամասը մանուշակագույն և սև գույնի է։

Տարածվածություն
---------------

Բնակվում է Պանամայում, Կոլումբիայում, Վենեսուելայում, Բրազիլիայում, Արգենտինայում և այլ երկրներում։

Ապրելակերպ
----------

Բնակվում են արևադարձային անտառներում, ինչպես նա լեռնային տարածքներում։ Թռչունները հիմնականում լինում են զույգերով։ Պահում են իրենց շատ զգույշ և նրանց դժվար է նկատել ծառերի սաղարթից։ Լավ են թռչում, բացում են մեծ արագություն մինչև 60 կմ/ժ։ Օժտված են լավ տեսողությամբ և հոտառությամբ։ Լավ մագլցում են ծառերի վրայով։ Ակտիվ են ցերեկային ժամերին, իսկ շոգ ժամերի հանգստանում են ծառերի արմատներում։

Սնվում են բուսական սննդով, հիմնականում արմավենու ընկույզներով։ Ամեն օր թռչում են առափնյա տղմուտներ, որտեղ լիզում են կարմիր կավը։ Մինչ այսօր չեն պարզել այդպիսի վարվելակերպի պատճառը։ Կարծում են, որ այդ կերպով թռչունները չեզոքացնում են տոկսինները։ Երբեմն նրանք հասցնում են զգալիորեն վնաս եգիպտացորենի պլանտացիային։

Բազմացում
---------

Բույն են դնում հին ծառերի փչակներում և հաճախ այն հասցնում են անհրաժեշտ չափերի իրենց կտուցի միջոցով։ Ածում են սովորաբար 2-3 ձու։ Ձվադրումը տևում է 29 օր։

Խնամակալում
-----------

Բավականին հանգիստ թռչուններ են, նրանց հաճախ պահում են տնային պայմաններում, որտեղ նրանք իրենց լավ են զգում։ Կարող են սովորել և ասել առանձին բառեր կամ նախադասություններ։ Կյանքի տևողությունը 30-50 տարի է։ Մետաղալարով անջատված տեղում երբեմն բազմանում է, հայտնի է դեպք, երբ խաչասերել են կարմիր արաիյի հետ, որը վկայում է նրանց ազգակցական կապի մասին։

Գրականություն
-------------

* *Иерусалимский И.* Попугаи и певчие птицы: виды, содержание, обучение. - Ростов-на-Дону: Владис, 2001. - 320 с. - ISBN 5-94194-073-4
* Энциклопедия декоративных и экзотических птиц/ Авт-сост. А. П. Умельцев. - М.: Локид-Пресс, 2002. - 368 с. - ISBN 5-320-00436-2

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | Avibase · eBird · EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · Neotropical Birds · IRMNG · ITIS TSN |

 |
Լագերտան, ըստ լեգենդի, եղել է այժմյան Նորվեգիայի տարածքների Վիկինգ ղեկավարը և հայտնի վիկինգ Ռագնար Լոդբրոկի կինը։ Նրա պատմությունը, ինչպես արձանագրված է 12-րդ դարում Սաքսոն Գրամատիկուսի կողմից, կարող է լինել Թորգերդի (*Sorgerðr Hölgabrúðr*), Նորվեգական աստվածության մասին պատմության նմանեցում։

Նրա անունը,արձանագրված Սաքսոնների կողմից՝ Լատգերտա, հավանաբար Հին Սկանդինավերենի *Hlaðgerðr* (Հլաերգերտա) անվան լատիներեն տարբերակն է։ Անգելերենում այն հիմնականում հիշատակվում է, որպես *Lagertha*, ինչպես նաև գրվում է որպես Ladergtha, Ladgerda:

Կյանքը ըստ Սաքսոն Գրամատիկուսների
---------------------------------

Ըստ Սաքսոնների, Լագերտան ապրել է Նորվեգիայի Գաուլա շրջանում, որը նշված է քարտեզի վրա։
Լագերտայի պատմությունը արձանագրված է Գեստա Դանորմանի իններորդ գիրքում, 12-րդ դարի Դանիայի պատմության մասին գրություն, գրված Սաքսոն Գրամատիկուսների կողմից։ Գեստայի (¶ 9.4.1-9.4.11) համաձայն, Լագերտայի կարիերան որպես ռազմիկ սկսվեց այն ժամանակ, երբ Շվեդիայի թագավոր Ֆորը, ներխուժեց Նորվեգիա և սպանեց Նորվեգիայի թագավոր Սիգվարդին։

Ընտանիք
-------

* Ռագնարի հետ ամուսնությունից։
	+ Որդի Ֆրինդլեյվ
	+ երկու անհայտ անուններով աղջիկ

Կինոյում
--------

* Վիկինգներ (հեռուստասերիալ) / Vikings (2013—2017; Իռլանդիա, Կանադա) Լագերտայի դերում՝ Քեթրին Վիննիկ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Chadwick Nora K. (1950)։ «Þorgerðr Hölgabrúðr and the *trolla þing*: a note on sources»։ in Fox Cyril, Dickins Bruce։ *The Early Cultures of North-West Europe*։ Cambridge University Press։ էջ 414։ ISBN 9781107686557
2. ↑  Saxo Grammaticus։ «The Danish History, Book IX»։ Translated by Oliver Elton  (Latin original)
3. ↑  *Elton Oliver, F.Y. Powell* The first nine books of the Danish history of Saxo Grammaticus. — Ripol Classic, 1984. — P. 364. — 435 p. — ISBN 5875747412
| **՞**Ժայռային ճնճղուկ |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Թռչուններ |
|
|
|
| Կարգ | Ճնճղուկանմաններ |
|
|
|
| Ընտանիք | Ճնճղուկներ |
|
|
|
| Ցեղ | Ժայռային ճնճղուկներ |
|
|
| Տեսակ | Ժայռային ճնճղուկ |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Petronia petronia
(Linnaeus, 1766) |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : 106008393 |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | ITIS**561948**NCBI**150913**EOL**1052132**

 |
| --- | --- | --- |

 |


*Petronia petronia barbara*
**Ժայռային ճնճղուկ** (լատին․՝ Petronia petronia), ճնճղուկների ընտանիքի թռչուն։ Բնադրող-չվող է, տարածված։

Արտաքին կառուցվածք
------------------

Մարմնի երկարությունը 14 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 28-32 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 31-33 գ։ Հասունի փետրածածկը վերևից դեղնադարչնագույն է՝ սև խայտերով և փետուրների բաց երիզներով։ Ներքևից թույլ խայտերով է։ Գլխի կենտրոնական մասը և հոնքը բաց գույնի են, կողքերը՝ սևավուն շերտերով։ Պոչը կարճ է, ծայրը՝ բաց պտերով, ներքնապոչին կան մուգ կիսալուսնաձև վրձնախազեր։ Արուի կոկորդի հիմքում կա փոքր, դեղին բիծ, որը տեսանելի է միայն հարսանեկան խաղերի ընթացքում։ Բնակվում է քարքարոտ լեռնալանջերին, ժայռախորշերում, լքված գյուղերում։

Սննդառություն
-------------

Սնվում է սերմերով, մանր անողնաշարավորներով։

Կենսակերպ
---------

Գարնանային վերադարձը՝ մարտ-ապրիլին։ Հետբնադրման շրջանում երամներով կերակրվում է ցանքադաշտերում։

Բազմացում և զարգացում
---------------------

Բնադրում է՝ սկսած մայիսի 1-իև կեսից՝ ժայռերի ու շինությունների ճեղքերում։ Բույնը (տրամագիծը՝ 15-20 սմ) գնդաձև է, կառուցում են արուն ու էգը՝ խոտաբույսերից։ Ձվադրմանը պատրաստ բները հայտնվում են մայիսի 2-րդ կեսից հունիսի վերջը։ Դնում է 21, 5 մմ տրամագծով, սպիտակ՝ դարչնագույն պտերով 4-7 ձու։ Ձագերը բներում հայտնվում են մայիսի 1-ին տասնօրյակին։

Չու
---

Հունիս-հուլիսին տեղի է ունենում ձագերի զանգվածային թռիչքը բներից, հուլիս-օգոստոսին ձևավորվում են երիտասարդ թռչունների փոքր ու մեծ երամներ (20-200 թռչուն)։ Աշնանային չուն՝ հոկտեմբերին։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուս · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | eBird · GBIF · iNaturalist · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2779709613 |

 |
**Մկրտիչ խան Դավիթխանյան** (1902 - 1983, Դիզֆուլ, Խուզեսթան, Իրան), իրանահայ գեներալ, քաղաքական գործիչ, պետական գործիչ, Դավիթխանյանների ընտանիքի անդամ։

Վաղ կյանք
---------

Գեներալ Սարգիս խան Դավիթխանյանի որդին՝ Մկրտիչ խան Դավիթխանյանը, ծնվել է Սպահանում 1902 թվականին։

Կարիերա
-------

Հայ-թուրքական պատերազմում, ինչպես նաև հաջորդած այլ պատերազմներից հետո, որպես իրանական բանակի զինվոր, Մկրտիչ խանը գլխավոր դեր է խաղացել Շեյխ Խազալի տապալման գործում։

1925 թվականի հունվարին այն բանից հետո, երբ Շեյխ Խազալը չստացավ իր անջատողական ապստամբության աջակցությունը ոչ միայն Բախտիարի, Լուր և Խամսե ցեղերից, այլև Ղաջարիների դինաստիայից և բրիտանական կառավարությունից, Ռեզա շահը հրամայեց իր հրամանատարներից մեկին, որը լավ գիտեր Խազալին, հանդիպել նրան և համոզել մեկնել Թեհրան։ Հրամանատար գեներալ Ֆազլոլլա Զահեդին, կառավարության մի քանի պաշտոնյաների ուղեկցությամբ, հանդիպեց Խազալի հետ և նրա հետ երեկոն անցկացրեց նրա զբոսանավում, որը խարսխված էր Շատ ալ-Արաբ գետի վրա՝ Մոհամմերա քաղաքի մոտ գտնվող Ֆալահիա գյուղում գտնվող իր պալատի մոտ։ Հենց այդ երեկո Ռեզա շահը զբոսանավի մոտ Մկրտիչ խան Դավիթխանյանի գլխավորությամբ հիսուն զինվորով հրետանավակ ուղարկեց։ Մկրտիչը և նրա մարդիկ ձերբակալեցին Խազալին և մոտորանավակով տարան դեպի Մոհամմերա, որտեղ սպասում էր մեքենան՝ նրան Ահվազի ռազմաբազա տանելու համար։ Սա նշանավորեց ապստամբության ավարտը։ Մկրտիչ խան Դավիթխանյանն իր ջանքերի համար Ռեզա խանի կողմից պարգևատրվեց Սեպահ շքանշանով։

Մկրտիչ խանը Խորրամշահրի նահանգապետն էր մոտ 1927 թվականին և նշանակվեց Դեզֆուլի ռազմական նահանգապետ Իրանա-իրաքյան պատերազմի ժամանակ՝ «Նասր» գործողության ժամանակ ծառայելով որպես տեղական հրամանատար։

Ընտանիք
-------

Մկրտիչի հայրը Դավիթխանյանների ընտանիքի անդամ գեներալ Սարգիս Խան Դավիթխանյանն էր։ Նա ազգակցական կապ ուներ Իրանի ֆինանսների նախկին նախարար Մարգար Դավիթխանյանի և պարսկական կազակական բրիգադի շտաբի նախկին պետ Մարտիրոս Խան Դավիթխանյանի և այլոց հետ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Lazarian Janet։ *Encyclopedia of Armenian Iranians*։ Tehran: Helmand Publications
2. 1 2  Ward Steven։ *Immortal: A military history of Iran and its armed forces*։ էջ 139
3. ↑  Farrokh K. (2011)։ *Iran at War: 1500-1988*։ Osprey Publishing Limited
4. ↑  Rain Ismail։ *Armenian Iranians*։ Tehran: Amirkabir Publishing Institute
5. ↑  Navasargian Alice (2012)։ *The Immortals*
**Ֆինստերանհորն** (4,274 m (14,022 ft)), Շվեյցարիայում Բեռնյան Ալպերի ամենաբարձր լեռը և ամենահանրահայտ գագաթը։ Ֆինստերանխորնը Ալպերի իններորդ ամենաբարձր լեռն է և երրորդ առավել նշանավոր գագաթը։ 2001 թվականին ամբողջ լեռնազանգվածը և շրջակա սառցադաշտերը ընդունվել են որպես համաշխարհային ժառանգության մաս։

Աշխարհագրություն
----------------

Լինելով Բեռնյան Ալպերի հարաբերական բարձրություն ունեցող և ամենամեկուսի լեռը՝ Ֆինսթերհարխորնը ավելի քիչ է հայտնի, քան մոտակա Յունգֆրաու և Էյգեր լեռները։ Սա պայմանավորված է նրանով, որ տեղակայված է Ալպերի ամենահեռավոր վայրերից մեկում, որն ամբողջությամբ շրջապատված է չբնակեցված սառցադաշտային հովիտներով։

Շրեկհորն և Ֆինստերանհորն (աջից) լեռները՝ արանքում Ներքին Գրինդելուալդ սառցադաշտը
Դեպի արևմուտք ընկած է Ֆիշեր սառցադաշտը, որը Ալպերում երկրորդն ամենաերկարն է, իսկ արևելքում՝ Մեծ Արարի սառցադաշտերը։ Ֆինստերանխորնը հյուսիսից շրջապատված է Շրեկհորնի և Լաուտերարհորնի գագաթներով, արևմուտքից՝ Գրոս Ֆիշերհորն, Գրյուհորն և Գրոս Վաննենհորն, իսկ արևելքից՝ Օբերաարհորն լեռներով։

Լեռնագագաթը գտնվում է Վալե և Բեռն կանտոնների սահմանին։ Ֆինստերանխորնը Հռենոսի ջրահավաք ավազանի ամենաբարձր կետն է։

Ֆինստերանխորնը բարձրությամբ զիջել է Մոնթե Ռոզա լեռանը, որը 1815 թվականին համարվել է Շվեյցարիայի ամենաբարձր լեռը։

Երկրաբանություն
---------------

Լեռնազանգվածի տեկտոնական բարձունքն առաջացել է 30 կամ 40 միլիոն տարի առաջ։

Վերելքի պատմություն
-------------------

### Հակասական առաջին վերելք

Տեսքը արևմուտքից
Վերելքի առաջին փորձը կատարվել է 1812 թվականի օգոստոսի 16-ին արգաուացի վաճառական Ռուդոլֆ Մեյերի կողմից, որին ուղեկցում էին տեղաբնակներ Կասպար Հուբերը, Առնոլդ Աբբյուլը, Ջոզեֆ Բորտեսը և Ալոյս Վոլկերը։

1828 թվականի օգոստոսի 19-ին զոլոթուռնցի երկրաբան Ֆրանց Ժոզեֆ Հյուգին արել է ևս մեկ փորձ տեղացի յոթ լեռնագնացների հետ։

Հաջորդ տարի Հյուգին կազմակերպել է մեկ ուրիշ արշավ։

### Այլ վերելքներ

Գագաթից Ունտերարգլեթչեր սառցադաշտի տեսքը
1857 թվականի օգոստոսի 13-ին տեղի է ունեցել հինգերորդ վերելքը, որը բրիտանացի լեռնագնացներ Ջոն Ֆրեդերիկ Հարդիի, ՈԻիլյամ Մեթյուզի, Բենջամին Ստ. Ջոն Ատվուդ-Մեթյուզի, Ջոն Քլոու Ուիլյամս-Էլլիսի և Էդուարդ Շիրլի Քենեդիի առաջին վերելքն էր։

Հյուսիս- արևելյան ճակատից դեպի գագաթ բարձրացող ամենադժվարին երթուղին բացվել է 1904 թվականի հուլիսի 16-ին Գ. Հասլերի և իր ուղեկցորդ Ֆ. Ամատտերի կողմից։ Իրականում լեռան հյուսիս- արևելյան ճակատը մագլցվել է 11 անգամ 1904 և 1977 թվականների ընթացքում։ Երրորդ վերելքը կատարվել է 1930 թվականի սեպտեմբերի 3-ին Միրիամ Օ'Բրայեն Անդերհիլի կողմից, որին նա անդրադարձել է իր «*Give me the Hills»* գրքում։

Տես նաև
-------

* 4000 մետր բարձրություն ունեցող Ալպիական լեռներ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Franz Joseph Hugi, Naturhistorische Alpenreise, Amiet-Lutiger, Solothurn, 1830
2. ↑  Dumler Helmut, Burkhardt Willi P. (1993)։ *Les 4000 des Alpes*։ Paris: Arthaud։ ISBN 2-7003-1305-4

Արտաքին հղումներ
----------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ֆինստերանհորն Վիքիպահեստում |

* 
* Computer generated summit panoramas North South Index
* Summit Panoramic Photographs West East
**Դիազոմիացություններ**, մեկ ատոմ ածխածնին երկու ատոմ ազոտ միացած խմբավորում պարունակող օրգանական միացություններ։ Լինում են ալիֆատիկ և արոմատիկ շարքի։ Ալիֆատիկ շարքի դիազոմիացությունների կառուցվածքը պատկերվում է այսպես․

Diazo
Թունավոր և պայթուցիկ են, տաքացնելիս, ճառագայթահարելիս քայքայվում են, փոխազդում են թթուների, հալոգենների, ջրի և այլ նյութերի հետ՝ անջատելով ազոտ։ Պարզագույն ներկայացուցիչներն են դիազոմեթանը ({\displaystyle CH\_{2}N\_{2}}) և դիազոքացախաթթվի էթիլէսթերը ({\displaystyle N\_{2}CH\_{2}CO\_{2}C\_{2}H\_{5}})։ Ալիֆատիկ ցիկլավոր դիազոմիացությունները՝ դիազիրինները համեմատաբար կայուն և պակաս փոխազդման ունակ նյութեր են։

Արոմատիկ շարքի դիազոմիացությունները՝ {\displaystyle [Ar-N^{+}\equiv N]X^{-}} (որտեղ {\displaystyle X}-ը թթվային մնացորդ է կամ հիդրօքսիլ–խումբ), կոչվում են նաև դիազոնիումի աղեր։ Ստացվում են արոմատիկ ամինների դիազոտացմամբ։ Անկայուն են, չոր վիճակում պայթուցիկ, մտնում են շատ ռեակցիաների մեջ, որոնց ընթացքում կարող է տեղի ունենալ նաև ազոտի անջատում (ազոտահամակցում, Զանդմայերի ռեակցիա ևն)։

Արոմատիկ դիազոմիացությունները հիմնային միջավայրում փոխում են իրենց կառուցվածքը՝ առաջացնելով դիազոտատներ։ Արոմատիկ դիազոմիացությունները օգտագործվում են բազմաթիվ օրգ․ միացությունների սինթեզի, մասնավորապես, ազոներկանյութերի արտադրության մեջ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 369)։*  |
|  |
| --- |
| **Եղևնու խաչկտուց** |
| Եղևնու խաչկտուց (արու)Եղևնու խաչկտուց (արու) |
| Եղևնու խաչկտուց (էգ)Եղևնու խաչկտուց (էգ) |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Կենդանիներ (Animalia) |
| **Տիպ/Բաժին** | Քորդավորներ (Chordata) |
| **Ենթատիպ** | Ողնաշարավորներ (Vertebrata) |
| **Դաս** | Թռչուններ (Aves) |
| **Կարգ** | Ճնճղուկազգիներ (Passeriformes) |
| **Ընտանիք** | Սերինոսազգիներ (Fringillidae) |
| **Ցեղ** | Խաչկտուցներ *(Loxia)* |
| **Տեսակ** | **Եղևնու խաչկտուց** *(L. curvirostra)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Loxia curvirostra***Linnaeus, 1758 |
|
| **Տարածվածություն և պահպանություն** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Քիչ մտահոգող տեսակՏաքսոնի տարածվածությունը Տաքսոնի տարածվածությունը |

**Եղևնու խաչկտուց** (լատին․՝ Loxia curvirostra), սերինոսների ընտանիքին պատկանող փոքր թռչուն է, որը գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։ Նստակյաց և հազվագյուտ տեսակ է։

Loxia curvirostra

Արտաքին կառուցվածք
------------------

Մարմնի երկարությունը 16,5 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 27–30 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 43–57գ։ Վերին և ստորին կտուցների ծայրերը խաչվում են (այստեղից՝ անվանումը)։ Արուն առավելապես կարմիր է, էգը՝ մոխրագույն-կանաչ, գոտկատեղը՝ դեղնավուն, երիտասարդը՝ դեղնադարչնագույն։ Կազմում է փոքր ընտանեկան խումբ-երամներ։ Բնակվում է բարձրաբուն ասեղնատերև անտառներում։ Տարածված է Լոռու մարզի ասեղնատերև անտառներում, «Սոճուտ» դենդրոպարկում։

Սննդառություն
-------------

Սնվում է ասեղնատերև ծառերի սերմերով (կոներից դուրս է հանում խաչկտուցով) և որոշ անողնաշարավորներով։

Բազմացում և զարգացում
---------------------

Բնադրում է ձմռանը, գարնանը, աշնանը՝ կապված կերի առկայության հետ։ Բույնը հարթակ է՝ ճյուղերից։ Դնում է 22 մմ տրամագծով, կապտավուն-սպիտակ, պտավոր 3-4 ձու։ Թխսակալում է էգը՝ 12-13 օր։ 18-15 օրական ձագերը բնից դուրս են գալիս և երկար ժամանակ կերակրվում ծնողների կողմից։

Հաջողությամբ ընտելանում է անազատ պայմաններին։

Տարածվածություն
---------------

Տեսակը տարածված է Ղրիմում, Կովկասում, Թուրքիայում և Կիպրոսում։ Հայաստանում հանդիպում է հյուսիս-արևելքում՝ բնակեցնելով խառնանտառները։

Պահպանություն
-------------

Սակավաթիվ, օլիգոտոպային տեսակ է, որը ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում տվյալների անբավարարություն կատեգորիայով։

Թվաքանակի արդի վիճակը գնահատելու համար տվյալները բավարար չեն։ Անազատ պայմաններում պահելու վերաբերյալ տեղեկությունները բացակայում են։

Վտանգման հիմնական գործոններն բավարար ուսումնասիրված չէ։ Հավանաբար, ապրելավայրերը կրճատվում են անկանոն անտառահատումների, մասնավորապես՝ սոճու հատման հետևանքով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | Avibase · eBird · EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · Neotropical Birds · IRMNG · ITIS TSN |

 |
Անզելմ Ֆոյերբախի նկարը, Պլատոնի «Խրախճանքը»
**Խրախճանք**, **սիմպոզիում** (հին հունարեն՝ Συμπόσιον), հին հունական փիլիսոփա Պլատոնի փիլիսոփայական տեքստը, որը թվագրվում է մոտ մ.թ.ա. 385-370 թվականներին։ Այն որոշակի առումով առնչվում է սիրո ծագմանը, նպատակին և բնույթին և Պլատոնական սիրո հասկացության ծագման աղբյուրը։

Սերը ուսումնասիրվում է խրախճանքին կամ գնարբուքին մասնակցող մարդանց մի շարք հաջորդական ճառերի միջոցով։ Յուրաքանչյուրը պետք է արտասաներ մեկ էնկոմիում՝ Սերը (Էրոսը) փառաբանող ճառ։ Խրախճանքը տեղի է ունենում Աթենքում՝ հին հունական ողբերգակ Ագաթոնի տանը։ Սոկրատեսն իր ճառում հավաստիացնում է, որ սիրո ամենամեծ նպատակը փիլիսոփա կամ բառացի՝ «իմաստություն սիրող» դառնալն է։ Համարվում է Պլատոնի կարևորագույն գործերից մեկը և օգտագործվել է սոցիալական պատմաբանների կողմից՝ Հին Հունաստանի կյանքը, մասնավորապես՝ մարդու սեռականությունը և խրախճանքը որպես կառույց նկարագրելու համար։

Գրական ձև
---------

Պլատոն, Ռաֆայել
Խրախճանքը գրված է որպես դրամատիկական երկխոսություն, որը Պլատոնը օգտագործել է իր ավելի քան երեսուն ստեղծագործություններում և ըստ Ուոլթեր Հեմիլթոնի՝ ամենակատարյալն է իր ձևում։ Նկարագրելով Աթենքի հասարակական կյանքը՝ «Խրախճանքում» զարգանում է Սիրո և Սոկրատեսի կերպարի թեման։ Անկասկած, երկխոսությունը հորինվածք է, բայց Պլատոնը ստեղծել է շատ իրական թվացող մթնոլորտ։

Էնդրյու Դելբին «Խրախճանքի» առաջին էջերը համարում է հունական հռետորական ամենափայլուն նկարագրությունը։ Պլատոնը շատ շերտեր է մտցրել խրախճանքի և դեպքերը պատմողների միջև։

Պատմական կոնտեքստ
-----------------

Համարվում է, որ պատմությունը գրվել է ոչ վաղ քան մ.թ.ա. 385 թվականը, իսկ խրախճանքը տեղի է ունեցել մ.թ.ա 416-ին, երբ հյուրընկալող Ագաթոնը ունեցել է իր դրամատիկական հաղթանակը։ Հաջորդ տարի տեղի է ունեցել աղետալի Սիցիլական արշավը՝ Ալքիբիադեսի գլխավորությամբ, որից հետո Ալքիբիադեսը փախել է Սպարտա՝ Աթենքի հակառակորդ երկիր։ Հեմիլթոնը գտնում է, որ Պլատոնը այնպես է նկարագրում Ալքիբիադեսի և Սոկրատեսի հարաբերությունները, որ ցույց տա, թե Սոկրատեսը Արքիբիադեսի վրա վատ ազդեցություն չի ունեցել։ 
Պլատոնը սա անում է, իր ուսուցչին արդարացնելու համար, քանի որ նա մ.թ.ա. 399-ին մահվան է դատապարտվել։

Նկարագիր
--------

Պլատոնը երկխոսության միջոցով բացատրում է սիրո տարբեր տեսությունները։ Յուրաքանչյուր մասնակից ավելացնում է սիրո որոշակի կողմ, որը վերջում որպես արդյունք ավարտվում է Սոկրատեսի խոսքով։ Մասնակիցները հիմնականում սերը բնութագրում են երկու նույնասեռական տղամարդու միջև ընթացող սիրո օրինակով, սրանով ցույց տալով հին հունական սոցիալական իրականությունը։

Մասնակիցներ
-----------

Խրախճանքին մասնակցում են հետևյալ յոթ խոշոր խոսնակները։

* Ֆեդրոս (խոսքը սկսում է 178a-ում)
* Փաուսանիաս (խոսքը սկսում է 180c-ում), իրավաբանական մասնագետ
* Էրիքսիմաքուս (խոսքը սկսում է 189c-ում), հանրաճանաչ կատակերգու
* Ագաթոն (խոսքը սկսում է 195a-ում), ողբերգական բանաստեղծ, խրախճանքի հյուրընկալողը
* Սոկրատես (խոսքը սկսում է 201d-ում), հանրաճանաչ փիլիսոփա, Պլատոնի ուսուցիչը
* Ալքիբիադես (խոսքը սկսում է 214e-ում), հանրաճանաչ աթենացի քաղաքական գործիչ, հռետոր

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Cobb, p. 11.
2. ↑  Leitao, p. 183.
3. 1 2 3 4  Plato, The Symposium. Translation and introduction by Walter Hamilton. Penguin Classics. 1951. ISBN 9780140440249
4. ↑  (Dalby 2006).
**Սեկա Կուցրիևիչ Գադիև** (օսերեն՝ Гæдиаты Куыцырийы фырт Секъа, 1855, Ganisi, Ղազբեգի շրջան, Մցխեթ-Մթիանեթ, Վրաստան - հուլիսի 21 (օգոստոսի 3), 1915, Վլադիկավկազ, Ռուսական կայսրություն), օս բանաստեղծ և գրող, օսական գրականության դասական։ Օսական դասական արձակի հիմնադիր։

Կենսագրություն
--------------

Սեկա Գադիևի արձանը, որը տեղադրված է Վլադիկավկազում՝ Խաղաղության պողոտայում
Սեկան իր մանկությունն անցկացրել է չքավորության և դժվարությունների մեջ։ Նա գրագիտություն սովորել է 18 տարեկանում։ 1872 թվականին սկսել է ծառայել որպես դպիր Գուդսկի եկեղեցում։ Այնուամենայնիվ, փոքր աշխատավարձը չէր կարող ապահովել 8 հոգանոց ընտանիքի գոյությունը, և նույն թվականին Սեկան, որոնելով ավելի լավ կյանք, տեղափոխվել է Հյուսիսային Օսիա։ Այնտեղ նա շարունակել է ծառայել որպես դպիր օսեթական գյուղերում։ Սակայն ընտանիքի նյութական վիճակը նկատելիորեն չի բարելավվել։ Նրա երեխաները, ինչպես ինքը, հաճախ ստիպված են եղել աշխատել։

1912 թվականին Սեկան բնակություն է հաստատել Վլադիկավկազում։

Գադիևն սկսել է գրել 19-րդ դարի 70-ականների վերջին։ Սակայն ինքնուս, գրագետ լեռնական-գյուղացին ստիպված է եղել երկար և քրտնաջան աշխատել իր գրական գիտելիքներն ու գրագիտությունն ընդլայնելու համար։

Գրողի առավել վառ և համապարփակ տաղանդը դրսևորվել է XIX-XX դարերի սահմանագծին։ Ստեղծագործական գործունեության հենց սկզբից Սեկայի վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել Կոստա Խեթագուրովի պոեզիան։ Գադիևի «Օսական հովիվ» բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուն լույս է տեսել 1905 թվականին։ Այն բաղկացած էր 25 բանաստեղծություններից և 22 առակներից։ Գրական կարիերայի հենց սկզբից Գադիևը հանդես է եկել որպես ռեալիստ։ Իր ամբողջ կյանքը նա անցկացրել է աշխատավոր մարդկանց միջավայրում, աղքատների շրջանում։ Անմիջականորեն շփվելով լայն զանգվածների հետ՝ նա լավ է իմացել հասարակ մարդկանց մտքերն ու ձգտումները։ Ժողովրդի ճնշված դիրքը, փայփայած երազանքը և աշխատող զանգվածների՝ ավելի պայծառ ապագայի ձգտումը ակնհայտորեն արտացոլվել են Գադիևի բանաստեղծություններում։

Սեկայի բանաստեղծություններից շատերը նվիրված են բարոյականության և բարոյախոսության հարցերին։ Նա հանդես է եկել ընդդեմ շքեղ հուղարկավորությունների, հարբեցողության, գողության և ծուլության։

Գադիևի տաղանդը բացահայտվել է հիմնականում արձակ ստեղծագործություններում։ Նա համարվում է օսական լեզվով գեղարվեստական արձակի հիմնադիրներից մեկը։ Սեկա Գադիևի արձակ ստեղծագործությունների շարքում հիմնական տեղն զբաղեցնում են պատմվածքները՝ գրողին արժանացնելով համազգային ճանաչման։

1915 թվականի հուլիսի 21-ին (օգոստոսի 3) ողբերգական մահից հետո թաղվել է Վլադիկավկազի Մեշչանսկի գերեզմանատանը՝ Իլյինսկու մատուռի մոտ, որը հետագայում վերափոխվել է տաճարի։ Խորհրդային տարիներին գրողի գերեզմանն անհետացել է։

Նրա որդին՝ Ցոմակ Գադիևը, նույնպես դարձել է հայտնի գրող։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Гадиев, Сека Куцриевич // Краткая литературная энциклопедия / Гл. ред. А. А. Сурков. — М. : Советская энциклопедия, 1962—1978.

Արտաքին հղումներ
----------------

* С. К. Гадиев. «Азау» — Գադիևի ամենահայտնի պատմվածքներից մեկը
* «Ազաու», պանճենը WebArchive-ում
Թուրքական սև թեյը ապակե փոքր բաժակի մեջ
**Թուրքական թեյ** (թուրքերեն՝ çay), սև թեյի տեսակ, որը առավել մեծ տարածում ունի Թուրքիայում և թյուրքալեզու այլ երկրներում, այդ թվում նաև Հյուսիսային Կիպրոսում, Հայաստանում, Վրաստանում և Բալկաններում։

Թուրքական թեյը, որը թուրքերեն կոչվում է *չայ* (*çay*), աճում է Սև ծովի հարավային ափերի բերրի հողերում մեղմ կլիմայի պայմաններում, որտեղ շատ են մթնոլորտային տեղումները։ 
Թուրքական թեյի գրեթե ողջ պաշարները աճում են Սև ծովի հարավային ափին Ռիզեի մարզում՝ հանդիսանալով տնտեսության կարևորագույն ճյուղը։ 2004 թվականին Թուրքիայում արտադրվել է 205,5 հազար տոննա թեյ (թեյի համաշխարհային արտադրության ծավալների 6,4 %-ը)։ Նույն 2004 թվականին Թուրքիայում գրանցվել է թեյի օգտագործմամբ՝ մեկ անձին բաժին ընկնող չափով ամենամեծ ցուցանիշը՝ կազմելով 2,5 կգ մեկ անձի համար, որը ավելի շատ էր քան Մեծ Բրիտանիայում, որտեղ մեկ անձը տարվա ընթացքում օգտագործում է 2,1 կգ թեյ։ Թեյը պատրաստում են հատուկ թրմաթեյնիկում, որը թուրքերեն կոչվում է *չայդանլըք* (çaydanlık)։ Թուրքիայում թեյ խմում են օրվա ցանկացած ժամին և ցանկացած վայրում։ Թեյը Թուրքիայում հյուրընկալության նշան է։ Եթե ցանկանում են պատվել հյուրին, նրան հյուրասիրում են թուրքական թեյի անուշաբույր տեսակներից։ Թուրքերը հիմնականում սիրում են խմել քաղցր թեյ՝ ավելացնելով 1- 2 կտոր շաքար թեյի բաժակին։ Մեծ քաղակությամբ թեյ են խմել նաև Օսմանյան կայսրությունում։

Պատկերասրահ
-----------

*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  World tea production reaches new highs Archived 2018-04-28 at the Wayback Machine. (անգլ.)
2. ↑  Second biggest Tea Market in the World (անգլ.)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Turkish Tea Culture - by Katharine Branning (Video beginning in Turkish, all the rest in English)
Բիշարի
**Վադի-Կադիշ** (բառացի՝ «Կադիշի դաշտավայր», արաբ․՝ وادي قاديشا‎‎) հովիտ Լիբանանում, Հյուսիսային Լիբանանի Բիշիրի և Զգարտայի գավառների շրջանում՝ Ալ-Մակման լեռան ստորոտում։

Հովտի երկայնքով անցնում է Կադիշ գետը, որը հայտնի է նաև որպես Նահր Աբու Ալի անվամբ։ Կադիշ գետը հասնում է Տրիպոլի քաղաք։ Արամերեն «Կադիշ» նշանակում է «Սուրբ», այն երբեմն անվանել են Սուրբ հովիտ, քանի որ այնտեղ դարեր շարունակ գտնվել է քրիստոնեական վանական միաբանությունը։

1998 թվականին հովիտը ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների ցանկում՝ որպես աշխարհում կազմավորված ամենավաղ քրիստոնեական վանական բնակավայրերից մեկը։ Շինարարության բնագավառի աշխատանքների, անտառահատումների, թափոնների այրումի, կեղտաջրերի արտահոսքի, ռեստորանների և մարդատար մեքենաների աղմուկի պատճառով, հովիտը ներառվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության վտանգված օբյեկտների ցանկում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ouadi Qadisha (the Holy Valley) and the Forest of Cedars of God (Horsh Arz el-Rab)
2. ↑  UNESCO List of World Heritage in Danger

Աղբյուրներ
----------

* Ճանապարհորդություն Կադիշի դաշտավայրում

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Վադի-Կադիշ** կատեգորիայում։ |
**Խորվաթա-ճապոնական հարաբերություններ** (խորվ.՝ Hrvatsko-japanski odnosi, ճապ.՝ 日本とクロアチアの関係), դիվանագիտական հարաբերությունները Ճապոնիայի և Խորվաթիայի միջև։ Երկու երկրների միջև դիվանագիտական կապեր հաստատել են 1993 թվականի մարտի 5-ին՝ համապատասխան իրավական փաստաթղթերով։

1993 թվականից ի վեր Տոկիոյում գործում է Խորվաթիայի դեսպանություն։ Զագրեբում ճապոնական դեսպանատունը հիմնվել է 1998 թվականի փետրվարին։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին և՛ Ճապոնիան, և՛ Խորվաթիան եղել են Նացիստական Գերմանիայի դաշնակիցը։ Պատերազմի տարիներին Ճապոնիան ունեցել է դեսպան Զագրեբում, ինչը վկայում է այն մասին, որ այս երկիրը փաստացիորեն ճանաչել է Խորվաթիայի անկախությունը։

Ռազմական կապեր
--------------

2013 թ. սեպտեմբերի 2-ին Ճապոնիայի նավատորմի նավը «Կաշիմա»
Խորվաթիան Հյուսիսատլանտյան դաշինքին անդամակցեց 2009 թվականի ապրիլի 1-ին։ Այս քայլով Ճապոնիան և Խորվաթիան ձեռք բերեցին ընդհանուր հզոր դաշնակից երկիր՝ ի դեմս Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների։

Խորվաթա-ճապոնական հարաբերություններն առավել շաղկապված են ռազմածովային ոլորտում։ 2013 թվականին Խորվաթիայի ափերի մոտ է հասել «Կաշիմա» անունը կրող ինքնապաշտպանական մի նավ։ Ռազմանավը Խորվաթիայի մերձակայքում հայտնվել էր երկու երկրների դիվանագիտական հարաբերությունների քսանամյակը նշելու նպատակով։

Կարճ ժամանակ անց ճապոնական ռազմանավը կայանվել է Խորվաթիայի Հանրապետության խոշորագույն նավահանգստում՝ Սպլիտում։ Այն նաև երկրի երկրորդ խոշորագույն քաղաքն է։

Տես նաև
-------

* Հայ-խորվաթական հարաբերություններ
* Հայ-ճապոնական հարաբերություններ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ճապոնա-խորվաթական հարաբերություններ Ճապոնիայի արտաքին գործերի նախարարություն
2. ↑  Ալեքսանդր Վոյինովիչ, *Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ*, Զագրեբ, Խորվաթիա 1995. (էջեր 18–20)
3. ↑  Նորություններ Հյուսիսատլանտյան դաշինքից՝ ՆԱՏՕ-ին են անդամակցել Ալբանիան և Խորվաթիան
4. ↑  Ամերիկա-ճապոնական հարաբերություններ
| **՞**Երկարագի երաշտահավ |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Թռչուններ |
|
|
|
| Կարգ | Ճնճղուկանմաններ |
|
|
|
| Ընտանիք | Հաստակտուց երաշտահավեր |
|
|
|
| Ցեղ | Երկարագի երաշտահավեր |
|
|
| Տեսակ | **Երկարագի երաշտահավեր** |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Aegithalos caudatus
Linnaeus, 1758 |
|  Հոմանիշներ |
| 
*Acredula caudata*
 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : 147903 |
|  Արեալ |
| պատկեր |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | ITIS**558441**NCBI**73327**EOL**915636**

 |
| --- | --- | --- |

 |


*Aegithalos caudatus* 
**Երկարագի երաշտահավ** (լատին․՝ Aegithalos caudatus), հաստակտուց երաշտահավերի ընտանիքի թռչուն։ Նստակյաց է, քիչ տարածված։

Արտաքին կառուցվածք
------------------

Մարմնի երկարությունը 14 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 16-19 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 7-10 գ։ Փոքրամարմին է, պոչը՝ երկար, թևերը՝ կարճ։ 
Մարմինը կլորավուն է, գնդանման։ Հասունի գագաթը սև ու սպիտակ շերտերով է, մեջքը՝ մոխրագույն։ 
Մարմնի ստորին մասը վարդագույն երանգով է։ Երիտասարդն ավելի մուգ է, մեջքը և գլխի կողքերը՝ դարչնագույն, պոչը՝ ավելի կարճ։

Կենսակերպ
---------

Երամային է, կեր է փնտրում ծառերի սաղարթի միջին մասում, հաճախ՝ անտառային մանր թռչունների խառը երամներում։ Բնակվում է անտառներում, պտղատու այգիներում, գիհու թփուտներում, արհեստական ծառատունկերում, ձմռանը՝ գետաձորերում և թփուտային կիսաանապատներում։

Սննդառություն
-------------

Սնվում է միջատներով։

Բնադրում
--------

Գարնան ամենավաղ հարսանեկան զույգերը ձևավորվում են մարտի կես-ապրիլի ընթացքում։ Ձվադրման պատրաստ առաջին բները հայտնվում են ապրիլի առաջին տասնօրյակին։ Բույնը ձվաձև է՝ սարդոստայնով հյուսված, պատված քարաքոսով, ցամքարը՝ փետուրներից։ Բնադրում է թփուտներում կամ ծառերի ուղղաձիգ ճյուղավորումներում։

Բազմացում և զարգացում
---------------------

Դնում է 4 մմ տրամագծով, սպիտակ 8-12 ձու։ Թխսակալում է 12-13 օր։ Խոսրովի անտառ արգելոցում ձագերը հայտնվում են ապրիլի վերջին, բնից դուրս են գալիս և մեծերի խնամքին անցնում մայիսի սկզբին։ Բնային կյանքում ձագերին կերակրում են արուն և էգը՝ օրը 250 անգամ։ Հունիս-օգոստոսին բազմապատկվում է երիտասարդ թռչունների ընտանեկան խմբերի քանակը և պահպանվում մինչև հաջորդ գարուն։ 
Օգտակար է, ոչնչացնում է ծառերի վնասատուներին։ Գնդանման, փոքր մարմնի, մետաքսանման փետրածածկի և արտասովոր երկար պոչի շնորհիվ գեղագիտական արժեք է ներկայացնում։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | Avibase · eBird · EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh98007367 · NDL: 00577217 |

 |