**Յոսեֆ Թոմի Լափիդ** (եբրայերեն՝ יוסף «טומי» לפיד, ծնվել է որպես Տոմիսլավ Լամպել, սերբ. կիրիլիցա՝ Томислав Лампел, դեկտեմբերի 27, 1931(1931-12-27), Նովի Սադ, Հարավսլավիայի Թագավորություն - հունիսի 1, 2008(2008-06-01), Թել Ավիվ, Իսրայել) հարավսլավական ծագումով իսրայելացի քաղաքական թատերախոս, ռադիո և հեռուստատեսային լրագրող։ Կառավարության նախարար, որը հայտնի է իր սուր լեզվով և սուր խելքով։ Լապիդը ղեկավարել է աշխարհիկ-ազատական Շինուի կուսակցությունը 1999-ից մինչև 2006 թվականը։ Նա դեմ էր ծայրահեղ ուղղափառ քաղաքական կուսակցություններին և ակտիվորեն ձգտում էր բացառել ցանկացած կրոնական արարողություն Իսրայել պետության իրավական կառուցվածքից։ Նա Յաիր Լափիդի հայրն էր, ով Իսրայելի 14-րդ վարչապետն էր 2022 թվականին։

Կենսագրություն
--------------

Լափիդը ծնվել է Նովի Սադում, Հարավսլավիայի Թագավորություն (ներկայիս Սերբիա), հունգարական ծագումով հրեական ընտանիքում։ Նրա ընտանիքը բռնագրավվել է նացիստների կողմից և արտաքսվել Բուդապեշտի գետտո։ Նրա հայրը՝ դոկտոր Բելա (Մեյր) Լամփելը, ով իրավաբան և սիոնիստ առաջնորդ էր, արտաքսվեց Մաութհաուզեն համակենտրոնացման ճամբար, որտեղ նրան սպանեցին։ Աուշվիցում սպանվել է նրա տատիկը՝ Հերմիոնան։ Լապիդին և նրա մորը փրկել է Ռաուլ Վալլենբերգը Բուդապեշտում։ Նրանք վերապրեցին պատերազմը և 1948-ին տեղափոխվեցին Իսրայել, որտեղ նա աշխատեց հունգարալեզու իսրայելական Új Kelet թերթում Ռուդոլֆ Կաշթների հետ։ 1950-1953 թվականներին Իսրայելի պաշտպանության բանակում որպես ռադիոօպերատոր ծառայելուց հետո Լափիդը 1957 թվականին ավարտել է Թել Ավիվի համալսարանի իրավագիտության աստիճանը։ Նա ամուսնացավ հայտնի վիպասան Շուլամիտ Լապիդի հետ, նրանք երեք երեխա ունեին։ Նրանց որդին՝ Յաիր Լափիդը, «Եշ Աթիդ» քաղաքական կուսակցության նախագահն է, որը 2013 թվականի Իսրայելի ընտրություններում դարձել է երկրորդ ամենամեծ կուսակցությունը և եղել է սյունակագիր և հեռուստահաղորդավար։ Յաիրը Իսրայելի վարչապետ դարձավ 2022 թվականի հուլիսի 1-ին։ Թոմի և Շուլամիթի կրտսեր դուստրը՝ Մերավը, կլինիկական հոգեբան է։ Նրանց ավագ դուստրը՝ Միխալը, զոհվել է ավտովթարից 1984թ.:

Հեռուստատեսային կարիերա
-----------------------

Լափիդը սկսել է աշխատել որպես լրագրող իսրայելական հունգարալեզու Új Kelet թերթում։ Հետագայում նա աշխատանքի ընդունվեց հիմնական Maariv օրաթերթում, որտեղ նա դարձավ ազդեցիկ հրապարակախոս և դարձավ Իսրայելի հեռարձակման մարմնի գլխավոր տնօրեն և կաբելային հեռուստատեսության միության նախագահ։ Նա նաև եղել է իսրայելական At կանանց ամսագրի հիմնադիր խմբագիրը, ինչպես նաև հաջողակ դրամատուրգ։ 1990-ականներին Լափիդը 1-ին ալիքով հեռարձակվող «Պոպոլիտիկա» քաղաքական թոք-շոուի մշտական հյուրն էր, որը հաճախ վերածվում էր խաղի, որտեղ բոլորը բղավում են. ավելի ուշ նա տեղափոխվեց «2-րդ ալիք» թոք շոու՝ «Պոլիտիկա»։ Լապիդը 1998 թվականին իր ամենշաբաթյա ռադիոհաղորդման համար արժանացել է Սոկոլովի մրցանակին՝ Իսրայելի լրագրության գլխավոր մրցանակ։

Քաղաքական կարիերա
-----------------

1990-ականների վերջին Լափիդը միացավ Ավրահամ Պորազի Շինուի կուսակցությանը, որը բարձրացրեց կուսակցության դիրքը Իսրայելի քաղաքական ասպարեզում։ Լապիդը դարձավ կուսակցության նախագահ, իսկ Շինուին 6 մանդատ ստացավ 1999 թվականի ընտրություններում, իսկ Լապիդն առաջին անգամ մտավ Կնեսետ։ 2003 թվականի ընտրություններում կուսակցությունը մասնակցեց աշխարհիկ պլատֆորմով և ստացավ 15 մանդատ՝ դառնալով երրորդ ամենամեծը Քնեսեթում Լիկուդից և Լեյբորիստներից հետո։ Շինուին հրավիրվել է միանալու Արիել Շարոնի կառավարությանը, իսկ Լապիդը նշանակվել է փոխվարչապետ և արդարադատության նախարար։ Ենթադրվում էր, որ 1999 թվականին Իսրայելի սերբամետ դիրքորոշումը Հոլոքոստի ժամանակ հրեաներին փրկելու սերբ բնակչության պատմության արդյունքն էր, որի մասին անձնական հիշողությունները դեռևս առկա էին այն ժամանակ կառավարությունում ծառայող իսրայելցի տարեց քաղաքական գործիչների մեջ, ինչպիսին Լապիդն էր։ Լարվածությունը Շինուի և Լիկուդի միջև աճեց, երբ կոալիցիա մտցվեց ծայրահեղ ուղղափառ «Ագուդատ Իսրայել» կուսակցությունը։ Շինույը չկարողացավ իրականացնել իր նախընտրական խոստումներից շատերը, ինչպես օրինակ՝ քաղաքացիական ամուսնության հաստատումը, և վեճ ծագեց կրոնական հաստատություններին պետական օգնության շուրջ։ Արդյունքում Շինուին դուրս եկավ կոալիցիայից 2004 թվականի դեկտեմբերին։ 2005 թվականի մարտի վերջին Լափիդը քվեարկեց բյուջեի օգտին՝ չնչին զիջումների դիմաց, որպեսզի զերծ մնար կառավարության անկումից, ինչը կարող էր հանգեցնել արտահերթ ընտրությունների և խոչընդոտել իրագործմանը։ անջատման պլանի մասին։ Շինուիի նախնական ընտրություններում, որոնք անցկացվեցին 2006 թվականի ընտրություններից քիչ առաջ, Լափիդը պահպանեց կուսակցության ղեկավարությունը։ Սակայն նրա տեղակալ Պորազը զիջել է ցուցակի երկրորդ տեղը։ Հետագա ճգնաժամում Պորազը և մի քանի այլ Շինուի ՄԿ-ներ լքեցին կուսակցությունը և հիմնեցին Հեցը։ Լապիդը լքեց Շինույը քվեարկությունից երկու շաբաթ անց և հայտարարեց Պորազի նոր կուսակցությանը սատարելու մասին, բայց նախընտրեց չներգրավվել նոր կուսակցության ղեկավարության մեջ՝ որպես գործիչ ծառայելու փոխարեն։ Ընտրություններում նրան հատկացվել է Hetz ցուցակի խորհրդանշական 120-րդ տեղը, սակայն կուսակցությունը չի կարողացել մանդատ ստանալ։

Ոչ քաղաքական գործունեություն
----------------------------

2006 թվականի հուլիսին Լափիդը նշանակվեց Յադ Վաշեմի Խորհրդատվական խորհրդի նախագահ՝ Հոլոքոստի նահատակների և հերոսների հիշատակի մարմնի, մի դեր, որը նա անվանեց «սրբազան պարտականություն»։ Նա հանդես է եկել «Իմաստունների խորհուրդ» իսրայելական հեռուստատեսային ծրագրում Իսրայել 10 հեռուստաալիքով։ Նա վարում էր իր սեփական ռադիոհաղորդումը Reshet Bet-ում։ Նա նաև եղել է Իսրայելի շախմատային միության նախագահ և ծառայել է որպես Ռաուլ Վալլենբերգ հիմնադրամի պատվավոր անդամ։

Մահ
---

Լափիդը ծանր վիճակում հոսպիտալացվել է Թել Ավիվի Իչիլովի հիվանդանոցում 2008 թվականի մայիսի 30-ին։ Նա մահացել է 2008 թվականի հունիսի 1-ին, 76 տարեկան հասակում, քաղցկեղի դեմ պայքարից հետո։

**Այլ**

2011 թվականի մարտին Նովի Սադի արվարձանում գտնվող Վետերնիկի Նովա 30 փողոցը վերանվանվել է ulica Tomija Josefa Lapida («Joseph Tommy Lapid street»)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  חה"כ יוסף (טומי) לפיד — Knesset.
2. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
3. 1 2 3 4  Munzinger Personen (գերմ.)
4. 1 2  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #124342140 // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.
5. 1 2
6. 1 2  Geni(բազմ․) — 2006.
7. ↑
8. ↑
9. ↑
10. ↑
11. ↑
12. ↑
13. ↑