**Բայադերկա**, բալետ, որը կազմված է երեք գործողությունից և հինգ տեսարաններից, բալետմաստեր Մարիուս Պետիպայի ապոթեոզով, ըստ Լյուդվիգ Մինկուսի երաժշտության։ Առաջին անգամ ցուցադրվել է 1877 թվականի հունվարի 23-ին Մեծ թատրոնի բեմում, Ե. Վազեմի բենեֆիսի ժամանակ (թատերական հանրագիտարանը սխալմամբ նշում է Մարիինյան թատրոն)։

Պրեմիերային մասնակցել են. Եկատերինա Վազեմ` Նիկիյա, Մարիա Գորշենկովա` Գամզատի, Լև Իվանով` Սոլոր, Քրիստիան Իոհանսոն` Դուգմանտա արքա, Նիկոլայ Հոլց` Մեծ բրահման, Մաթիլդա Մադաևա` ջամպե, Ֆելիքս Կշեսինսկի, Ալեքսանդր Պիշո և Լյուբով Ռադինա` հինդուսներ, Վ. Ժուկովա` մանու, Ալեքսեյ Պապկով` դիրիժոր։ Դեկորացիաների հեղինակներն են` Բոչարով, Վագներ, Շիշկով, Անդրեև, Ռոլլեր, Լամբին։

Մարիուս Պետիպայի «Բայադերկան» շատ ընդհանրություններ ունի «Շակունտալա» բալետի հետ, որը բեմադրել է նրա եղբայրը՝ Լյուսեն Պետիպան, Փարիզի օպերայի բալետի համար, 1858 թվականին (երաժշտությունը՝ Ռեյերի, սցենարիստ՝ Թեոֆիլ Գոթիե, սցենարը ըստ IV դարի հնդիկ բանաստեղծ Կալիդասայի համանուն դրամայի)։

«Բայադերկա» բալետի գրական աղբյուրը «Շակունտալա» դրաման է և Գյոթեի «Աստված և բայադերան» բալետը (գերմ.՝ Der Gott und die Bajadere): Սյուժեի հիմքում ընկած է բայադերայի և քաջ մարտիկի դժբախտ սիրո մասին արևելյան ռոմանտիկ լեգենդը։

Գործող անձինք
-------------

* Նիկիա՝ բայադերա
* Սոլոր՝ հարուստ և հայտնի կշատրիա
* Դուգմանտա՝ Գալկոնդայի ռաջա
* Գամզատի` նրա դուստրը
* Մեծ բրահման
* Մագեդավեա` դերվիշ
* Թոլորագվա` մարտիկ
* Այյա` ստրկուհի
* Բրահմաններ, բրամատշորներ, ռաջայի ծառաներ, մարդիկներ, բայադերաներ, դերվիշներ, հնդիկ ժողովուրդ, երաժիշտներ և որսորդներ

Սյուժե
------

**Առաջին գործողություն**

Սուրբ անտառում Սոլորը իր ընկերների հետ վագր էր որսում։ Նա և դերվիշ Մագեդավեն հետ են մնում մյուս որսորդներից` անտառի խորքում երևացող մեհյանում ապրող գեղեցկուհի Նիկիայի հետ զրուցելու համար։ Այնտեղ կրակի տոնին նվիրված նախապատրաստական աշխատանքներ էին կատարվում։ Տոնակատարության ժամանակ հանդիսավոր կերպով դուրս է գալիս մեծ բրահմանը, որին հետևում էին բրամատշորները և բայադերաները։ Նիկիան սկսում է իր սրբազան պարը։ Մեծ բրահմանը հետաքրքրված էր նրանով, սակայն բայադերան մերժում էր նրան։ Բրահմանը սպառնում է Նիկիային, բայց նա սպասում էր Սոլորին։ Մագեդավեն հայտնում է, որ Սոլորը մոտակայքում է։ Բոլորը հեռանում են։ Գիշեր է։ Տաճարի մոտ է գալիս Սոլորը։ Նա առաջարկում է Նիկիային փախչել իր հետ և սուրբ կրակի մոտ երդում է տալիս, որ հավերժ սիրելու է նրան։ Մեծ բրահմանն ընդհատում է հանդիպումը։ Խանդից այրվելով` նա դաժան վրեժ է ծրագրում։ Լուսաբացին տաճարի մոտ են հայտնվում որսորդները` սպանված վագրի հետ և բայադերաները, որոնք գնում էին սուրբ ջրի հետևից։ Սոլորը որսորդների հետ գնում է։

Իր պալատում Դուգմանտա ռաջան իր աղջկան` Գամզատին, հայտնում է, որ մտադիր է նրան ամուսնացնել Սոլորի հետ։ Սոլորը փորձում է մերժել իրեն առաջարկված պատիվը, սակայն ռաջան հայտնում է, որ հարսանիքը տեղի կունենա շատ շուտով։ Հայտնվում է մեծ բրահմանը։ Բոլորին հեռացնելով` ռաջան լսում է նրան։ Նա հայտնում է Սոլորի և բայադերայի հանդիպման մասին։ Ռաջան որոշում է սպանել Նիկիային, բրահմանը հիշեցնում է, որ բայադերան պատկանում է Վիշնա Աստծուն, և նրա մահը Վիշնայի մոտ զայրույթ կառաջացնի. այդ պատճառով պետք է Սոլորին սպանել։ Դուգմանտան որոշում է տոնակատարության ժամանակ Նիկիային ուղարկել ծաղիկներով և թունավոր օձերով լեցուն զամբյուղ։ Ռաջայի և բրահմանի խոսակցությունը լսում է Գամզատին։ Նա հրամայում է կանչել Նիկիային և առաջարկելով նրան պարել վաղը իր հարսանիքի ժամանակ` ցույց է տալիս իր փեսացուի նկարը։ Նիկիան ցնցված էր։ Գամզատին նրան մեծ հարստություն է առաջարկում, եթե նա լքի երկիրը, սակայն Նիկիան չէր կարող հրաժարվել սիրելիից։ Կատաղության պահին նա դաշույնով նետվում է մրցակցուհու վրա, և միայն հավատարիմ սպասավորն է կարողանում փրկել Գամզատիին։ Բայադերան փախչում է։ Զայրացած Գամզատին Նիկիային մահվան է դատապարտում։

Պալատի մոտ գտնվող այգում սկսվում է տոնակատարություն։ Հայտնվում են Դուգմանտան և Գամզատին։ Ռաջան հրամայում է Նիկիային զվարճացնել հանրությանը։ Բայադերան պարում է։ Գամզատին հրամայում է նրան փոխանցել ծաղիկներով զամբյուղը։ Ծաղիկների մեջ թաքնված օձը խայթում է աղջկան։ Նիկիան հրաժեշտ է տալիս Սոլորին և հիշեցնում, որ նա երդվել է հավերժ սիրել իրեն։ Մեծ բրահմանը հակաթույն է առաջարկում Նիկիային, բայց նա նախընտում է մահը։ Ռաջան և Գամզատին տոնում են հաղթանակը։

**Երկրորդ գործողություն**

Սոլորը տխրում է Նիկիայի համար։ Մագեդավեան ափիոն է բերում նրան։ Նա երազում տեսնում է ստվերների թագավորությունը, որտեղ գտնվում էր նաև Նիկիայի հոգին։ Սոլորի հանգստի ժամանակ ներս են մտնում մարտիկները, որոնք եկել էին, որպեսզի նրան պատրաստեն հարսանիքին, սակայն Սոլորի տեսիլքները չէին ավարտվում։

**Երրորդ գործողություն**
Հարսանեական արարողակարգ։ Բուդդայի արձանի ստվերում պարում է Ոսկե կուռքը, բայադերաները կատարում են ծիսական պարը։ Սոլորը կրկին տեսնում է Նիկիայի ուրվականը։ Երբ մեծ բրահմանը ավարտում է հարսանեկան արարողակարգը, տեղի է ունենում երկրաշարժ. զայրացած աստվածները քանդում են տաճարը, որտեղ գտնվում էր երդմնազանց Սոլորը։ Հարսնեկան արարողության ներկաները նույնպես մահանում են տաճարի ավերակների տակ։ Իսկ Սոլորի և Նիկիայի հոգիները վերջապես երկնքում միավորվում են։

Բեմադրություններ
----------------

**Մարիինյան թատրոն**

* 1900 թվական՝ հեղինակային վերականգնում և նոր խմբագրում ըստ Մարիուս Պետիպայի (Մաթիլդա Կշեսինսկայա՝ Նիկիա, Պավել Գերտ՝ Սոլոր)։
* 1941 թվական՝ նոր խմբագրումներ` ըստ Վախթանգ Ճաբուկիանիի և Վլադիմիր Պոնոմարյովի։
* 2002 թվական՝ խմբագրում ըստ Սերգեյ Վիխարևի (Պետիպայի վարկածի թարմացումն է` ըստՆիկոլայ Սերգեևի գրառումների)։

**Մեծ թատրոն**

* 1904 թվական՝ բալետմաստեր՝ Ալեքսանդր Գորսկի (ըստ Մարիուս Պետիպայի ներկայացման, Եկատիրինա Գելցեր՝ Նիկիա, Միխայիլ Մորդկին՝ Սոլոր)։
* 1917 թվական՝ բալետմաստեր՝ Ալեքսանդր Գորսկի (Եկատիրինա Գելցեր՝ Նիկիա, Վասիլի Տիխոմիրով՝ Սոլոր)։
* 1923 թվական՝ բալետմաստերներ` Ալեքսանդր Գորսկի և Վասիլի Տիխոմիրով (Մարիուս Պետիպայի խորեոգրաֆիայով «Ստվերների թագավորությունը» վերականգնված տեսարան)։
* 1991 թվական՝ բեմադրությունը՝ Յուրի Գրիգորովիչի (Մարիուս Պետիպայի բեմադրության փոփոխված տարբերա)

**Այլ թատրոններ**

* 1992 թվական՝ Փարիզի օպերա, բեմադրությունը՝ Ռուդոլֆ Նուրիևի (բեմադրողի օգնական՝ Նինել Կուրգապկինա)։
* 1999 թվական՝ Վիեննայի օպերա, բալետմաստեր՝ Վլադիմիր Մալախով (Բրիգիտ Ստադլեր՝ Նիկիա, Վլադիմիր Մալախով՝ Սոլոր, Սիմոնա Նոժա` Գամզատի)
* 2003 թվական՝ Կրասնոդարի երաժշտական թատրոն (լիբրետոն ըստ Մարիուս Պետիպայի և Սերգեյ Խուդեկովի, Յուրի Գրիգորևիչի խմբագրումներով, նկարիչ՝ Նիկոլայ Շարունով, դիրիժոր՝ Ալեքսանդր Լավրենյուկ)։
* 2007 թվական՝ Նովոսիբիրսկի օպերայի և բալետի թատրոն (Պոլինա Սեմյոնովա՝ Նիկիա, Իգոր Զելենսկիյ՝ Սոլոր)։
* 2007 թվական՝ Թաթարստանի Մուսա Ջալիլի անվան օպերայի և բալետի թատրոն, խորեոգրաֆիան՝ Մարիուս Պետիպայի (ըստ Վլադիմիր Պոնոմարյովի, Վախթանգ Ճաբուկիանիի, Կոնստանտին Սերգեևի և Նիկոլայ Զուբկովսկովի խորեոգրաֆիայի հատվածների), «Ստվերի» տեսարանը՝ Օլգա Իորդանի և Ֆյոդոր Լապուխովի խմբագրումներով։
* 2011 թվական՝ Եկատերինբուրգի օպերայի և բալետի թատրոն։
* 2012 թվական՝ Սամարայի օպերայի և բալետի թատրոն, բեմադրությունը` ըստ Գաբրիել Կոմլևի, դիրիժոր՝ Անդրեյ Դանիլով, նկարիչ՝ Վաչեսլավ Օկունև (Եկատիրինա Պերվուշինա՝ Նիկիա, Վիկտոր Մուլգին՝ Սոլոր, Քսենիա Օվչինիկովա` Գամզատի)։
* 2013 թվական՝ Մոսկվայի Ստանիսլավսկու և Նեմիրովիչ-Դանչենկոյի անվան երաժշտական ակադեմիական թատրոն, բեմադրությունը` ըստ Նատալի Մակարովայի, բեմադրող դիրիժոր՝ Անտոն Գրիշանին, կոստյումների նկարիչ՝ Իոլանդ Սոնաբենդ։
* 2013 թվական՝ Ուկրաինայի ազգային օպերա, բեմադրությունը՝ Նատալի Մակարովայի, դիրիժոր՝ Նիկոլայ Դյադյուրա, նկարիչ՝ Վյաչեսլավ Օկունև (Ելենա Ֆիլիպևա՝ Նիկիա, Դենիս Մատվիենկո՝ Սոլոր)։
* 2015 թվական՝ Ղազախստանի «Աստանայի օպերա» օպերայի և բալետի պետական թատրոն, բեմադրությունը` Ալտինայ Ասիլմուրատովայի (մի քանի փոքր տարրերի հավելումով)։
* 2019 թվական Սանկտ Պետերբուրգի Միխայլովսկի թատրոն, բեմադրությունը` ըստ Նաչո Դուատոի, կոստյումների նկարիչ` Անգելինա Ատլագիչ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  "Статья о Балете". Արխիվացված է the original 2012 թ․ փետրվարի 8-ին. Retrieved 2010 թ․ մայիսի 14.
2. ↑  Театральная энциклопедия, стр.36
3. ↑  "«Баядерка», постановка Татарского театра оперы и балета". Արխիվացված է the original 2018 թ․ օգոստոսի 7-ին. Retrieved 2010 թ․ հոկտեմբերի 28.
4. ↑  "Баядерка — Московский академический Музыкальный театр". Արխիվացված է the original 2018 թ․ հուլիսի 31-ին. Retrieved 2020 թ․ ապրիլի 7. `{{cite web}}`: no-break space character in `|title=` at position 9 (help)

Գրականություն
-------------

* *Юлия Яковлева* Глава 5. Рождение театра // Создатели и зрители. Русские балеты эпохи шедевров. — М.: Новое литературное обозрение, 2017. — С. 125—132. — ISBN 978-5-4448-0689-0

Արտաքին հղումներ
----------------

* Маленькая балетная энциклопедия — БАЯДЕРКА
* - La Bayadère choreography by Rudolf Nureyev after Petipa

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | International Music Score Library Project · MusicBrainz |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNE: XX5630576 · BNF: 13916367w · GND: 4764437-0 · VIAF: 185692189 · WorldCat VIAF: 185692189 |

 |