Թուրքիայի օրվա 27-րդ ամենամյա շքերթը Նյու Յորքում, 2008
**Թուրքերը ԱՄՆ-ում** (թուրքերեն՝ Türk asıllı Amerikalılar, անգլ.՝ Turkish Americans), թուրքական ծագում ունեցող ԱՄՆ քաղաքացիներ։ Բնակչության մեծ մասը ժամանել է Թուրքիայի հանրապետության ձևավորման ժամանակ, բայց կան նաև զգալի էթնիկ թուրքական համայնքներ Կիպրոս կղզուց, Բալկաններից, Հյուսիսային Աֆրիկայից, Լիբանանից և նախկին Օսմանյան կայսրության այլ մասերից։ Բացի այդ, վերջին տարիներին արտահոսք է նկատվում ժամանակակից թուրքական սփյուռքից (այսինքն՝ նախկին Օսմանյան հողերից դուրս), հատկապես Արևելյան Եվրոպայի մեսխեթյան թյուրքական սփյուռքից (օրինակ՝ Ռուսաստանի Կրասնոդարի երկրամասից), Կենտրոնական և Արևմտյան Եվրոպայից (օրինակ՝ Գերմանիայից) մինչև ԱՄՆ։ Այնտեղ զգալի թվով էթնիկ թուրքեր են ձևավորվել Թուրքիայից։

Թուրքերի մեծ մասն ապրում է այնպիսի նահանգներում, ինչպիսիք են Նյու Յորքը, Կալիֆոռնիան, Նյու Ջերսին, Ֆլորիդան, Տեխասը և Իլինոյսը։ Որպես քաղաքաբնակներ՝ թուրքերը կենտրոնացած են Փաթերսոնում, Նյու Յորքում, Մայամիում, Չիկագոյում, Բոստոնում և Լոս Անջելեսում։

Պատմություն
-----------

ԱՄՆ-ում թուրքերի պատմությունը սկիզբ է առել 17-րդ դարից։ Սակայն, եթե չհաշվենք Օսմանյան պետության շատ մանրամասն արխիվները, այդ տեղեկությունը հաստատող քիչ բան կա։ Օսմանյան կայսրությունից ԱՄՆ ներգաղթի ամենամեծ ալիքը տեղի է ունեցել ԱՄՆ-ում ստրկության արգելքից հետո։ Հայտնի է, որ 20-րդ դարի սկզբին Ford Motor Company-ի Դետրոյթի գործարաններում աշխատում էին ավելի քան 7 հազար թուրք աշխատողներ, հիմնականում էլազիգյան ծագմամբ։ Սակայն Առաջին համաշխարհային պատերազմը բացասաբար ազդեց ԱՄՆ-ում թուրքերի ներկայության վրա։ Այդ թուրքերի մեծ մասը վերադարձան իրենց երկրներ և պատերազմի մեջ մտան օսմանյան բանակի շարքերում։

Հայտնի է, որ գործարաններում հույն և թուրք աշխատողների միջև բախումները սկսվել են Ստամբուլի և Իզմիրի օկուպացիայից հետո, և որ ԱՄՆ-ում թուրքերի գրեթե կեսը նախընտրել է վերադառնալ Թուրքիա և կռվել զավթիչների դեմ Քեմալական շարժման ժամանակ։ Թուրքերի երկրորդ խոշոր միգրացիան տեղի ունեցավ Մեծ դեպրեսիայի ժամանակ։ Նախագահ Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքը նավեր է ուղարկել ԱՄՆ և վերադարձ ցանկացող թուրքերին անվճար վերադարձ տրամադրել Թուրքիա։

ԱՄՆ-ում թուրքերի մեծությամբ երկրորդ միգրացիոն ալիքը սկսվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո «օտարերկրացիների գրանցման ակտի» ընդունմամբ։ Այս ժամանակահատվածում հատկապես թուրք մտավորականները ներգաղթեցին ԱՄՆ՝ ավելի լավ կրթություն և հետազոտական հնարավորություններ փնտրելու համար։

Ներգաղթի առաջին ալիքի ժամանակ ԱՄՆ մեկնած Թուրքերը հիմնականում գյուղական ծագում ունեն։ Այս ներգաղթյալները բնակություն հաստատեցին արդյունաբերական խոշոր քաղաքներում և աշխատեցին որպես ոչ հմուտ աշխատողներ, ինչպես նաև օգնեցին իրենց ընտանիքներին՝ իրենց վաստակած գումարի մեծ մասը հետ ուղարկելով Թուրքիա։ 1950 թվականից հետո ներգաղթի ալիքը վկայեց հմուտ և լավ կրթված թուրքերի ներգաղթը Միացյալ Նահանգներ։ Այս ներգաղթյալները, որոնք հիմնականում մասնագիտությամբ բժիշկներ, ինժեներներ կամ գիտնականներ են, այսօր ավելի ու ավելի տեսանելի գործունեության են հասել։ Այս թուրքերը, որոնց մեծ մասը մասնագետներ են, ունեն միջինից բարձր եկամտի մակարդակ։ Չնայած դրան, գյուղական բնակավայրերից արտագաղթը շարունակվեց, չնայած փոքր քանակությամբ։ Հատկապես 1960-ականներից ի վեր ինտենսիվ միգրացիա է նկատվում դեպի Ամերիկա Գիրեսունայի Յագլիդերեի շրջանից։ Այսօր ԱՄՆ-ում ապրում է ավելի քան 50,000 յագլիդեր քաղաքացի, ինչը ավելի քան 3 անգամ գերազանցում է շրջանի բնակչությունը։

Բնակչություն
------------

Ըստ 2000 թվականի ԱՄՆ մարդահամարի, 117,575 ամերիկացի թուրք կամ մասամբ թուրքական ծագում ունի. ըստ 2005 թվականի ամերիկյան համայնքի հարցման, հայտնաբերվել է 164,945 մարդ։ Թուրքական ներգաղթը սկսվելուց ի վեր, շատ թուրք ամերիկացիներ բնակություն են հաստատել հիմնականում քաղաքային խոշոր կենտրոններում։ Թուրք ամերիկացիների մեծ մասը բնակություն է հաստատել Փաթերսոնում, Նյու Ջերսիում և Նյու Յորքի Մետրոպոլիտեն թաղամասում, ինչպես նաև Բոստոնում, Չիկագոյում, Դետրոյթում և Ֆիլադելֆիայում։ Թուրք ամերիկացիների այլ կլաստերներ գտնվում են Արևելյան ափի երկայնքով՝ Նյու Յորքում, Նյու Ջերսիում, Կոնեկտիկուտում, Մերիլենդում և Վիրջինիայում։ ոմանք ներգաղթել են նաև Կալիֆոռնիա (մասնավորապես՝ Լոս Անջելես), Մինեսոտա, Ինդիանա, Տեխաս, Ֆլորիդա և Ալաբամա։

Ամերիկյան թուրքերի գործունեությունը
-----------------------------------

ԱՄՆ-ում թուրքերը մեծ ներդրում են ունեցել այն հասարակության մեջ, որտեղ նրանք ապրում են, հատկապես երաժշտության, բարձրագույն կրթության, գիտության և բժշկության ոլորտներում։ Սակայն այդ ճյուղերից դուրս էլ հայտնի է, որ որոշ ամերիկացի թուրքեր մեծ հաջողությունների են հասել։ Օրինակ, թատրոնի նկարիչ Թունչ Յալմանը 1966-1971 թվականներին ճանաչվել է Միլուոկիի ռեպերտուարի թատրոնի գեղարվեստական ղեկավար։ Թուրք լրագրող Օսման Քարաքաշը 1991 թվականին արժանացել է մամուլի ոլորտում ԱՄՆ հեղինակավոր ազգային մրցանակի։ Արվեստի պատմաբան Սին Ատիլը տարիներ շարունակ ղեկավարել է Սմիթսոնյան Սաքհլեր Իսլամական արվեստի պատկերասրահները՝ ԱՄՆ ազգային թանգարանը, և ստորագրել է բազմաթիվ հոդվածներ և գրքեր։ Ֆիզիկոս Ֆեզա Գյուրսին երկար տարիներ աշխատել է որպես դասախոս Յեյլի համալսարանում և 1977 թվականին ստացել է Օպենհայմերի մրցանակը, 1979 թվականին Էյնշտեյնի մրցանակը և 1981 թվականին Նյու Յորքի ակադեմիայի Մորիսոնի մրցանակը՝ իր ներդրման համար։ Կենսաքիմիկոս Ազիզ Սանկարը 2015 թվականին արժանացել է քիմիայի Նոբելյան մրցանակի՝ ուսումնասիրելու համար, թե ինչպես են բջիջները վերականգնում վնասված ԴՆԹ-ն և պահպանում գենետիկական տեղեկատվությունը։

ԱՄՆ-ում թուրքերի ամենահայտնի ներդրումը երաժշտության ոլորտում էր։ Հայտնի են  Ահմեթ Էրթեգյունը և նրա եղբայրը՝ Նոսուհի Էրթեգյունը, ովքեր 1947 թվականին հիմնել են Atlantic Records երաժշտական ընկերությունը, որը 1960-1990 թվականներին հռչակել է փոփ երաժշտության բազմաթիվ ամերիկացի կատարողների։ Նաև երաժշտության ոլորտում Արիֆ Մարդինը՝ EMI Records-ի հիմնադիրը, հայտնի է դարձրել բազմաթիվ անուններ, այդ թվում՝ Նորա Ջոնսը։

Այսօր ամերիկացի ամենահայտնի թուրքերից է սրտի վիրաբույժ Մեհմեդ Օզը։ Օզը, ով դասավանդում է Նյու Յորքի Կոլումբիայի համալսարանում, հայտնի է նրանով, որ հաճախ է հայտնվում Օփրա Ուինֆրիի շոուում, որն ամեն օր հեռարձակվում է ԱՄՆ-ում։ Բացի այդ, նրա 2005 թվականի «Դու. օգտագործողի ուղեցույց» գիրքը մի քանի ամիս մնաց ԱՄՆ-ում New York Times-ի բեսթսելերների ցուցակում։ Բացի այդ, նյարդավիրաբույժ, դոկտոր Զեքի Ույգուրը նույնպես առաջատար թուրք ամերիկացիներից մեկն է։ Google-ի ավագ աշխատակիցներից մեկը՝ Օրկուտ Բոյուկկոկտենը, հայտնի է Orkut սոցիալական հաղորդակցության ծառայության մշակմամբ, որը նա անվանել է իր անունով։

Բացի այդ, թուրքերն ԱՄՆ-ում սկսել են իրենց անունները հայտնի դարձնել քաղաքականության ոլորտում։ Օսման Օզ Բեն արժանացել է ԱՄՆ պատմության մեջ առաջին ամերիկացի թուրքը դառնալու պատվին, որը Մերիլենդ քաղաքից առաջադրվել է 2006 թվականին ԱՄՆ Ներկայացուցիչների պալատի ընտրություններում։ Սելահաթթին Դողանը, մյուս կողմից, առաջադրվել է ԱՄՆ Ներկայացուցիչների պալատում Նյու Ջերսիի 3-րդ շրջանից 2008 թվականին։ Չնայած երկու թեկնածուներն էլ չկարողացան բավարար ձայներ հավաքել, նրանք թույլ տվեցին թուրքերին ԱՄՆ-ում առաջին անգամ մտնել քաղաքականություն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «From Paterson with love, TurkofAmerica.com». Վերցված է 2008 թ․ նոյեմբերի 22-ին.(չաշխատող հղում)
2. ↑  «Turkısh Delıght Inspires a Sitcom in Manhattan, New York Times». Վերցված է 2008 թ․ նոյեմբերի 22-ին.
3. ↑  «AmerikadakiTurk». Արխիվացված է օրիգինալից 10 Ocak 2010-ին. Վերցված է 25 Eylül 2008-ին. `{{cite web}}`: Invalid `|url-status=hayır` (օգնություն)
4. ↑  «Giresun'un Yağlıdere ilçesinden Amerika Birleşik Devletleri'ne göç». Արխիվացված է օրիգինալից 1 Haziran 2021-ին. Վերցված է 20 Nisan 2020-ին. `{{cite web}}`: Invalid `|url-status=hayır` (օգնություն)
5. ↑  Epodunk. «Turkish Ancestry by city». Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ նոյեմբերի 7-ին. Վերցված է 2009 թ․ հունվարի 27-ին.
6. ↑  «Turkish Times, Yıl:14, Sayı:300, 15 Mayıs 2002». Արխիվացված է օրիգինալից 6 Ocak 2009-ին. Վերցված է 24 Kasım 2008-ին. `{{cite web}}`: Invalid `|url-status=evet` (օգնություն)
7. ↑  «Atlantic Records web sitesi». Արխիվացված է օրիգինալից 12 Kasım 2008-ին. Վերցված է 24 Kasım 2008-ին. `{{cite web}}`: Invalid `|url-status=hayır` (օգնություն)
8. ↑  «Mehmet Öz'ün Columbia Üniversitesi web sitesindeki özgeçmişi». Արխիվացված է օրիգինալից 25 Ocak 2012-ին. Վերցված է 24 Kasım 2008-ին. `{{cite web}}`: Invalid `|url-status=evet` (օգնություն)
9. ↑  «Arşivlenmiş kopya». Արխիվացված է օրիգինալից 15 Aralık 2018-ին. Վերցված է 9 Şubat 2020-ին. `{{cite web}}`: Invalid `|url-status=hayır` (օգնություն)
10. ↑  Nejat Uygur Haberleri - Nejat Uygur Kimdir - Haberler
11. ↑  «Standford'da akademisyen, Sabah Gazetesi». Արխիվացված է օրիգինալից 20 Şubat 2015-ին. Վերցված է 24 Kasım 2008-ին. `{{cite web}}`: Invalid `|url-status=evet` (օգնություն)
12. ↑  «Haydi Bengür kampanyası» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 11 Ocak 2007-ին. Վերցված է 24 Kasım 2008-ին. `{{cite web}}`: Invalid `|url-status=hayır` (օգնություն)