**Շարուր-Դարալագյազի գավառ**, վարչաքաղաքական միավոր Ռուսական կայսրության կազմում։ Ձևավորվել է 1849 թվականին՝ Երևանի նահանգի կազմում։ Գավառի կենտրոնը Բաշ-Նորաշեն ավանն էր։

Շարուր-Դարալագյազի գավառը հյուսիսից սահմանակցում էր Նոր Բայազետի, արևմուտքից՝ Երևանի, հարավից՝ Նախիջևանի գավառներին։ Հարավ-արևմուտքում՝ Արաքս գետի երկայնքով, իսկ արևելքում Ելիզավետպոլի նահանգն էր (Զանգեզուր-Ղարաբաղ)։

Ներառել է հիմնականում ժամանակակից Վայոց ձորի մարզը, ինչպես նաև՝ Նախիջևանի ինքնավար հանրապետության Շարուրի և Քենգերլիի շրջանները։

Անվանում
--------

Ռուսական վարչաքաղաքական տեքստերում հայտնի էր որպես «Շարուր-Դարալագյազի գավառ», որը բաղկացած էր երկու շրջանից՝ հարթավայրային (Շարուրի դաշտ, 8.5 %) և լեռնային (Դարալագյազ, 91.5 %): «Դարալագյազ» անվանումը թուրքերեն է՝ «դար» (ձոր) և «ալագյազ» (գյուղ Եղեգիս) մասերից։

Պատմություն
-----------

Գավառը կազմվել է 1849 թվականին՝ անջատվելով Նախիջևանի գավառից։ 1875 թվականին Շարուրի դաշտը Վայոց ձորի հետ միասին կազմել է Շարուր-Դարալագյազի գավառը։ Նախկինում, վերջինիս և Օրդուբադի օկրուգի հետ միասին մտել է Նախիջևանի խանության (1747-1827), ապա՝ Նախիջևանի գավառի կազմում։ Վերջինս ռուսական տիրապետության շրջանում ենթարկվել է Հայկական մարզի (1828-1840), ապա՝ Վրացա-Իմերեթական նահանգի (1840-1846), Թիֆլիսի նահանգի (1846-1849) վարչությանը։

1849 թվականին կայսերական հատուկ հրովարտակով կազմվում է Երևանի նահանգը։ Այն ներառում էր 1840 թվականին լուծարված Հայկական մարզի տարածքը և Երևանի գավառը՝ հանդիսանալով ժամանակակից Հայաստանի Հանրապետության հիմքը։ Գավառ դաշտային մասով անցնում էր Երևան-Նախիջևան երկաթուղին, ինչպես նաև Սևանա լճից (Օրբելյանների քարվանսարա) Արարատյան դաշտ եկող ճանապարհները։ Արփայի հովտից ճանապարհը Որոտանի լեռնանցքով տանում էր Զանգեզուրի գավառ, ապա Ղարաքիլիսայով (Սիսիան) ու Գորիսով՝ Շուշի, Ստեփանակերտ և Եվլախ, որտեղ միանում էր Թբիլիսի-Բաքու երկաթուղուն։

1918-1920 թվականներին մտել է Հայաստանի առաջին հանրապետության, իսկ 1920 թվականից կիսվել է Խորհրդային Հայաստանի (Դարալագյազի) և Նախիջևանի ԻԽՍՀ (Շարուրի) միջև։ Դարալագյազի գավառի կենտրոնն է դառնում Քեշիշքենդը (Եղեգնաձոր)։ Գավառը 1930 թվականին լուծարվել է։

Բնակչություն
------------

1897 թվականի մարդահամարի տվյալներով գավառի բնակչությունը 76538 մարդ էր, որի մոտ 27.1 տոկոսը հայեր էին (20726 մարդ), ավելի քան 72 տոկոսը՝ մուսուլմաններ՝ թաթարներ, քրդեր, թուրքեր (55321 մարդ)։ Բաշ-Նորաշենի բնակչությունը 1897 թվականին 867 մարդ էր։ Հայերը բնակվում էին հիմնականում Դարալագյազի լեռնային շրջաններում. Շարուրի դաշտում հաշվվում էր ընդամենը յոթ հայկական գյուղ։

1926 թվականին Դարալագյազի գավառի բնակչությունը կազմել է 30 074 մարդ։

Վարչական բաժանում
-----------------

1913 թվականին գավառը բաժանված էր 13 գյուղական համայնքի՝

* Ալագյազի (Հասանքենդ կամ Շատին)
* Ալաքլուի (Խանուխլար)
* Գնդեվազի
* Ենգիջայի
* Զեյվայի (Բաշ-Նորաշեն)
* Ղարաբուրջի (Ղուշչի Դեմիրչի)
* Ղզլջուի (Արփա)
* Յանջիի
* Նորաշեն Ուլյայի
* Քեշիշքենդի (Եղեգնաձոր)
* Փաշալուի (Մարտիրոսի)
* Փուսիանի

Տես նաև
-------

* Արևելյան Հայաստանը Ռուսական կայսրության կազմում

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России, Шаруро-Даралагезский уезд
2. ↑  Արգամ Այվազյան, Նախիջևանի ԻՍՍՀ հայկական հուշարձանները
3. ↑  Первая Всеобщая перепись населения Российской империи 1897 года. Эриванская губерния
4. ↑  Թաթուլ Հակոբյան, Շարուրի շրջանը Երևանի խանության ժամանակներում
5. ↑  Всесоюзная перепись населения 1926 г. Дарагалязский уезд
6. ↑  , Волостныя, станичныя, сельскія, гминныя правленія и управленія, а также полицейскіе станы всей Россіи съ обозначеніем мѣста ихъ нахожденія, Кіевъ, «Изд-во Т-ва Л. М. Фишъ», 113։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Արևելյան Հայաստանի գավառներ |
| --- |
|  |
| Երևանի նահանգ(7/7) | Ալեքսանդրապոլ • Երևան • Էջմիածն • Նախիջևան • Նոր Բայազետ • Շարուր-Դարալագյազ • Սուրմալու |
|  |
|  Ելիզավետպոլի նահանգ(7/8) | Ելիզավետպոլ • Զանգեզուրի • Ղազախ • Շուշի • Ջաբրայիլ • Ջևանշիր • Արեշ |
|  |
|  Թիֆլիսի նահանգ(3/10) | Ախալցխա • Ախալքալաք • Բորչալու |
|  |
|  Կարսի մարզ(4/4) | Արդահան • Կաղզվան • Կարս • Օլթի/ Արդվին |
|  |
| Պարսկահայաստանի պատմականհայկական գավառներ | Խոյ • Ղարադաղ • Մակու • Սալմաստ • Ուրմիա |

 |