**Հերցեգ-Բոսնիայի Խորվաթական Հանրապետություն** (խորվ.՝ Hrvatska Republika Herceg-Bosna), Բոսնիա և Հերցեգովինայում չճանաչված աշխարհաքաղաքական սուբյեկտ և պրոտո-պետություն։ Հռչակել է անկախություն 1991 թվականի նոյեմբերի 18-ին **Հերցեգ-Բոսնիայի Խորվաթական համայնք** անվամբ (խորվ.՝ Hrvatska Zajednica Herceg-Bosna)՝ որպես «քաղաքական, մշակութային, տնտեսական և տարածքային ամբողջություն» Բոսնիա և Հերցեգովինայի տարածքում։

Բոսնիական Պոսավինայի խորվաթական համայնքը, որը հռչակեց անկախություն Հյուսիսային Բոսնիայում 1991 թվականի նոյեմբերի 12-ին, միացավ 1992 թվականի հոկտեմբերին Հերցեգ-Բոսնիային։ Իր հռչակված սահմաններում Հերցեգ-Բոսնիան ընդգրկում էր երկրի մոտ 30%-ը, բայց արդյունավետ վերահսկողություն չի ունեցել ամբողջ տարածքի վրա, քանի որ դրա մասերի կորուստներ են ունեցել Բոսնիական պատերազմի սկզբում Սերբական Հանրապետություն բանակի կողմից։ Հերցեգ-Բոսնիայի զինված ուժերը և Խորվաթիայի պաշտպանության խորհուրդը (ԽՊԽ), կազմավորվել են 1992 թվականի ապրիլի 8-ին և սկզբում կռվել են բոսնիացիների (բոսնիացի մուսուլմանների) հետ դաշինքում։ 1992 թվականի վերջին նրանց հարաբերությունները վատթարացան, ինչը հանգեցրեց խորվաթ-բոսնիական պատերազմին։

Բոսնիա և Հերցեգովինայի Հանրապետության Սահմանադրական դատարանը 1992 թվականի սեպտեմբերի 14-ին Հերցեգ-Բոսնիան հակասահմանադրական ճանաչեց։ Հերցեգ-Բոսնիան պաշտոնապես ճանաչեց Բոսնիա և Հերցեգովինայի Հանրապետության կառավարությանը և գործում էր որպես պետության ներսում պետություն, մինչդեռ ոմանք նրա ղեկավարությամբ կողմ էին այդ կազմակերպության մասնատմանը և Խորվաթիայի հետ միավորմանը։

1993 թվականի օգոստոսի 28-ին Հերցեգ-Բոսնիան հռչակվեց հանրապետություն` Օվեն-Ստոլտենբերգ ծրագրի առաջարկության համաձայն, որը նախատեսում էր Բոսնիա և Հերցեգովինա` որպես երեք հանրապետությունների միություն։ Մայրաքաղաքը Մոստարն էր, որն այն ժամանակ պատերազմական գոտի էր, իսկ արդյունավետ վերահսկիչ կենտրոնը Գրուդեում էր։ 1994 թվականի մարտին ստորագրվեց Վաշինգտոնի պայմանագիրը, որն ավարտին հասցրեց հակամարտությունը խորվաթների և բոսնիացիների միջև։ Համաձայնագրի համաձայն՝ Հերցեգ-Բոսնիան պետք է միանար Խորվաթ-բոսնիական Դաշնությանը, բայց այն շարունակում էր գոյություն ունենալ, մինչև այն պաշտոնապես դադարեց գոյություն ունենալ 1996 թվականին։

Ստուգաբանություն
----------------

 «*Herceg-Bosna»* վերնագրով 1908 թվականի Ֆերդո Շիշիչի գիրքը
*Հերցեգ-Բոսնիա* տերմին (խորվ.՝ Herceg-Bosna) հայտնվել է 19-րդ դարի վերջին և օգտագործվել է որպես Բոսնիա և Հերցեգովինա հոմանիշ՝ առանց քաղաքական ենթատեքստերի։ Այն հաճախ հայտնաբերվել է ժողովրդական բանաստեղծություններում, որպես ավելի բանաստեղծական անուն Բոսնիա և Հերցեգովինայի համար։ Տերմինի ամենավաղ հիշատակողներից մեկը եղել է խորվաթ գրող Իվան Զովկոն 1899 թվականի «Խորվաթականը Հերցեգ-Բոսնիայի սովորույթների և ավանդույթների մեջ» գրքում։ Խորվաթ պատմաբան Ֆերդո Շիշիչն այս տերմինը օգտագործել է 1908 թվականի իր «Հերցեգ-Բոսնիայի բռնակցման կապակցությամբ» գրքում։ 20-րդ դարի 1-ին կեսին Հերցեգ-Բոսնիա անունը օգտագործում էին այնպիսի պատմաբաններ, ինչպիսիք են Համդիյա Կրեշևլյակովիչը և Դոմինիկ Մանդիչը և խորվաթ քաղաքական գործիչներ Վլադկո Մաչեկը և Մլադեն Լորկովիչը։ Դրա օգտագործումը նվազել է XX դարի 2-րդ կեսին մինչև 1991 թվականը և Հերցեգ-Բոսնիա Խորվաթական համայնքի անկախության հռչակումը։  1990-ականներից ի վեր այն օգտագործվում էր որպես Բոսնիա և Հերցեգովինայի Խորվաթիայի տարածքային միավորի անուն։

1994 թվականի մարտին Վաշինգտոնի պայմանագիրը ստորագրվելուց և Բոսնիա և Հերցեգովինայի Դաշնությունը ստեղծվելուց հետո նրա կանտոններից մեկը անվանվեց «Հերցեգ-Բոսնիա»։ 1997 թվականին այդ անունը հակասահմանադրական ճանաչվեց Բոսնիա և Հերցեգովինայի Դաշնության Սահմանադրական դատարանի կողմից և պաշտոնապես վերանվանվեց «Կանտոն 10»։

Նախապատմություն
---------------

 1991 թվականին խորվաթների տարածվածությունը Բոսնիա և Հերցեգովինայում 
1991 թվականի սկզբին Հարավսլավիայի կոմունիստական կուսակցության 14-րդ արտահերթ համագումարից հետո Հարավսլավիայի վեց հանրապետությունների ղեկավարները սկսեցին մի շարք հանդիպումներ՝ Հարավսլավիայի ճգնաժամը լուծելու համար։ Սերբիայի ղեկավարությունը կողմ էր դաշնային լուծմանը, մինչդեռ Խորվաթիայի և Սլովենիայի ղեկավարությունը կողմ էին ինքնիշխան պետությունների դաշինքին։ Փետրվարի 22-ին Ալիյա Իզետբեգովիչը առաջարկել է ասիմետրիկ դաշնություն, որտեղ Սլովենիան և Խորվաթիան կպահպանեն ազատ կապերը մնացած 4 հանրապետությունների հետ։ Դրանից կարճ ժամանակ անց նա փոխեց իր դիրքերը և նախընտրեց ինքնիշխան Բոսնիա և Հերցեգովինա՝ որպես նախադրյալ նման դաշնության։  1991 թվականի մարտի 25-ին Խորվաթիայի նախագահ Ֆրանսո Տուգմանը Կարաջորջևո քաղաքում հանդիպեց Սերբիայի նախագահ Սլոբոդան Միլոշևիչի հետ՝քննարկելու Բոսնիա և Հերցեգովինայի մասնատումը։   Հունիսի 6-ին Իզետբեգովիչը և Մակեդոնիայի նախագահ Կիրո Գլիգորովը առաջարկել են թույլ համադաշնություն Խորվաթիայի, Սլովենիայի և մյուս չորս հանրապետությունների դաշնության միջև, ինչը մերժվել է Միլոշևիչի կողմից։ 

Հուլիսի 13-ին Նիդերլանդների կառավարությունը, որը այն ժամանակ ԵԽ նախագահող երկիրն էր, ԵԽ մյուս երկրներին առաջարկեց, որ հնարավոր լինի ուսումնասիրել Հարավսլավիայի հանրապետությունների սահմաններում համաձայնեցված փոփոխությունների հնարավորությունը, սակայն առաջարկը մերժվեց այլ անդամների կողմից։  1991 թվականի հուլիսին ինքնահռչակ Սերբական Հանրապետության նախագահ Ռադովան Կարադիչիչը և «Մուսուլմանական բոսնիական կազմակերպություն» (ՄԲԿ) փոխնախագահ Մուհամեդ Ֆիլիպովիչը կազմեցին համաձայնագիր սերբերի և բոսնիացիների միջև, որը կթողնի Բոսնիան պետական միության մեջ Սերբիայի և Մոնտենեգրոյի Սոցիալիստական Հանրապետությունների հետ։ Խորվաթիայի Դեմոկրատական միությունը և Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությունը դատապարտել են այդ համաձայնագիրը՝ այն անվանելով հակախորվաթական պայմանագիր և դավաճանություն։ Չնայած, նախապես ողջունելով նախաձեռնությունը, Իզետբեգովիչը նույնպես մերժեց համաձայնագիրը։  

1991 թվականի հուլիսից մինչև 1992 թվականի հունվարը՝ Խորվաթիայի անկախության պատերազմի ժամանակ, Հարավսլավիայի ժողովրդական բանակը և սերբական զորամասերը օգտագործեցին Բոսնիայի տարածքը՝ Խորվաթիայի դեմ հարձակումներ իրականացնելու համար։  Խորվաթիայի կառավարությունն օգնեց զինել խորվաթներին ու բոսնիացիներին Բոսնիա և Հերցեգովինայում՝ ակնկալելով, որ պատերազմը կտարածվի այնտեղ։   Մինչև 1991 թվականի վերջը Բոսնիա և Հերցեգովինայում մոտ 20,000 խորվաթ, հիմնականում Հերցեգովինայի մարզից, ընդգրկված էին Խորվաթիայի ազգային գվարդիայում։  Խորվաթիայի պատերազմի ընթացքում Բոսնիայի նախագահ Ալիյա Իզետբեգովիչը հեռուստատեսությամբ հայտարարեց չեզոքության մասին հայտարարություն՝ հայտարարելով, որ «սա մեր պատերազմը չէ», և Սարաևոյի կառավարությունը չի ձեռնարկում պաշտպանական միջոցներ բոսնիացի սերբերի և Հարավսլավիայի ժողովրդական բանակի հավանական հարձակման դեմ։  Իզետբեգովիչը համաձայնել է զինաթափել գոյություն ունեցող տարածքային պաշտպանության ուժերը՝ Հարավսլավիայի ժողովրդական բանակի պահանջով։ Դա հակասում էին բոսնիացի խորվաթներին և բոսնիական կազմակերպություններին, որոնք ունեին վերահսկողություն տարածքային պաշտպանության շատ օբյեկտների և զենքի համար։

Պատմություն
-----------

### Հիմնադրում

Հերցեգ-Բոսնիան իր ամենամեծ չափով
1991 թվականի հոկտեմբերին Հերցեգովինայում խորվաթական Ռավնո գյուղը հարձակվել և ոչնչացվել է Հարավսլավիայի Ժողովրդական բանակի ուժերի կողմից նախքան դեպի պաշարված Դուբրովնիկ շարժվելը։  Սրանք առաջին խորվաթական զոհերն էին Բոսնիա և Հերցեգովինայում։ Իզետբեգովիչը չի արձագանքել Ռավնոյի վրա հարձակմանը։ Բոսնիա և Հերցեգովինայի ղեկավարությունը ի սկզբանե պատրաստակամություն հայտնեց մնալ անառողջ Հարավսլավիայում, բայց հետագայում հանդես եկավ միասնական Բոսնիա և Հերցեգովինայի օգտին։ 

1991 թվականի նոյեմբերի 12-ին Դարիո Կորդիչի և Մատե Բոբանի նախագահությամբ տեղի ունեցած հանդիպման ժամանակ, Խորվաթիայի դեմոկրատական կուսակցության տեղական ղեկավարները համաձայնություն ձեռք բերեցին «դարավոր երազանք, ընդհանուր խորվաթական պետություն» քաղաքականություն իրականացնելու մասին և որոշեցին, որ Բոսնիայի և Հերցեգովինայում խորվաթական բանովինայի հռչակումը պետք է լինի «նախնական փուլը, որը տանում է խորվաթական հարցի վերջնական լուծմանը և իր էթնիկ ու պատմական [...] սահմաններում ինքնիշխան Խորվաթիայի ստեղծմանը»։  Նույն օրը, Բոսնիական Պոսավինայի խորվաթական համայնքը հռչակել է իր իշխանությունը հյուսիսարևմտյան Բոսնիայի համայնքներում՝ Բոսանսկի Բրոդի շրջանում։ 

Նոյեմբերի 18-ին ստեղծվեց Հերցեգ-Բոսնիայի խորվաթական ինքնավար համայնքը, որը պնդում է, որ դա չունի անջատողական նպատակ և որ դա կծառայի «օրինական հիմք տեղական ինքնակառավարման համար»։  Դրա ստեղծման մասին որոշման մեջ նշվում է, որ համայնքը «հարգելու է Բոսնիա և Հերցեգովինայի Հանրապետության ժողովրդավարական ընտրված կառավարությանը այնքան ժամանակ, քանի դեռ գոյություն ունի Բոսնիա և Հերցեգովինայի պետական անկախությունը նախկին Հարավսլավիայի նկատմամբ»։  Բոբանը հաստատվեց որպես նրա նախագահ։  Բոբանի խորհրդականներից մեկը հայտարարեց, որ Հերցեգ-Բոսնիան միայն ժամանակավոր միջոցառում էր, և որ ամբողջ տարածքը, ի վերջո, կլինի Բոսնիա և Հերցեգովինայի բաղկացուցիչ մասը։  Հերցեգ-Բոսնիան և ԽՊԽ ղեկավարությունը իր ստեղծման օրվանից սերտ հարաբերություններ ունեցան Խորվաթիայի կառավարության և Խորվաթիայի բանակի հետ։  Խորվաթիայի Գերագույն պետական խորհրդի նստաշրջանում Տուջմանն ասաց, որ Հերցեգ-Բոսնիայի ստեղծումը Բոսնիա և Հերցեգովինայից առանձնանալու որոշում չէ։ Նոյեմբերի 23-ին Բոսնիայի կառավարությունը անօրինական ճանաչեց Հերցեգ-Բոսնիան։ 

1991 թվականի դեկտեմբերի 27-ին Խորվաթիայի և ԲևՀ-ի դեմոկրատական կուսակցությունների ղեկավարությունը հանդիպում անցկացրեց Զագրեբում, որը վարում էր Տուջմանը։ Նրանք քննարկել են Բոսնիա և Հերցեգովինայի ապագան, դրա վերաբերյալ կարծիքների տարբերությունները և խորվաթական քաղաքական ռազմավարության ստեղծումը։ Ստյեպան Կլյուիչը հավանություն է տվել, որ խորվաթները մնան Բոսնիա և Հերցեգովինայի սահմաններում, իսկ Բոբանը ասաց, որ Բոսնիա և Հերցեգովինայի կազմալուծման դեպքում Հերցեգ-Բոսնիան պետք է հռչակվի Խորվաթիայի անկախ տարածք, որը կմիանա Խորվաթիայի պետությանը, բայց միայն այն ժամանակ, երբ Խորվաթիայի ղեկավարությունը որոշի։ Կորդիչը՝ Հերցեգ-Բոսնիա փոխնախագահը, պնդում էր, որ խորվաթների ոգին Հերցեգ-Բոսնիա նահանգում իր հայտարարագրման օրվանից ավելի է ուժեղացել, և որ Տրավնիկի շրջանի խորվաթները պատրաստ էին դառնալ Խորվաթիայի պետության մաս «ամեն գնով [.. .] ցանկացած այլ տարբերակ կդիտարկվեր դավաճանություն, բացառությամբ Խորվաթիայի հողերի հստակ սահմանազատումը Հերցեգ-Բոսնիա տարածքում»։  Նույն հանդիպման ժամանակ Տուջմանն ասաց, որ «ինքնիշխանության տեսանկյունից Բոսնիա և Հերցեգովինան հեռանկար չունի», և խորհուրդ տվեց, որ խորվաթական քաղաքականությունը պետք է լինի «[Բոսնիա և Հերցեգովինայի] ինքնիշխանության աջակցության» համար։  Նա դա հիմնեց այն համոզմունքի վրա, որ սերբերը չեն ընդունում Բոսնիա և Հերցեգովինան, և որ բոսնիացի ներկայացուցիչները չեն հավատում դրան և ցանկանում են մնալ Հարավսլավիայում,  և կարծում էր, որ նման քաղաքականությունը խուսափելու է պատերազմից։  Տուջմանը հայտարարեց, «ժամանակն է, որ մենք առիթը օգտագործենք՝ խորվաթ ժողովուրդը հավաքելու հնարավորինս լայն սահմաններում»։ 

### Բոսնիական պատերազմ

 Բոսնիա և Հերցեգովինայի վերանայված տարբերակը ըստ Կարինգթոն Կուտիլեիրոյի պլանի. կարմիր օղակով նշված են սերբական, կապույտով` խորվաթական, կանաչով` բոսնիական կանտոնները 
 Պատերազմից հետո Մոստարում Խորվաթիայի Նոբելյան հրապարակի օդային լուսանկարը, որտեղ գտնվում էր Հերցեգ-Բոսնիայի կառավարությունը 
1992 թվականի փետրվարի 29-ից մարտի 1-ը ընկած ժամանակահատվածում Բոսնիա և Հերցեգովինայի Սոցիալիստական Հանրապետությունում անցկացվեց անկախության հանրաքվե։  Հանրաքվեի հարցը հետևյալն էր. «Դուք կողմնակի՞ց եք ինքնիշխան և անկախ Բոսնիա-Հերցեգովինայի՝ հավասար քաղաքացիների և մուսուլմանների, սերբերի, խորվաթների և այլ ազգերի պետությանը, որոնք ապրում են դրանում»։  Անկախությունը խստորեն կողմ էր բոսնիացի և բոսնիացի խորվաթ ընտրողները, բայց հանրաքվեն հիմնականում բոյկոտվեց բոսնիացի սերբերի կողմից։ Ընտրողների ընդհանուր մասնակցությունը կազմել է 63.6%, որից 99.7%-ը քվեարկել է Բոսնիա և Հերցեգովինայի անկախության օգտին։ 

1992 թվականի ապրիլի 8-ին ձևավորվեց Խորվաթիայի Պաշտպանության խորհուրդը (ԽՊԽ) և հանդիսանում էր Հերցեգ-Բոսնիայի պաշտոնական բանակը։  Բազմաթիվ բոսնիացիներ նույնպես միացան ԽՊԽ-ին՝  կազմելով բանակի 20-30 տոկոսը։  ԽՊԽ-ի ձևավորման օրինական հիմնավորումը դիտվում էր Հարավսլավիայի օրենքներում, որոնք թույլ էին տալիս քաղաքացիներին կազմակերպել իրենց ինքնապաշտպանությունը, երբ նրանց կառավարությունը ի վիճակի չէր պաշտպանել նրանց։ Բոբանը նշել է, որ ԽՊԽ-ն ստեղծվել է այն պատճառով, որ «Տրեբինյի մունիցիպալիտետում տասներեք խորվաթական գյուղեր, ներառյալ Ռավնոն, ոչնչացվել են, և դրանից հետո Բոսնիայի կառավարությունը ոչինչ չի ձեռնարկել»։ 

Պատերազմի սկզբում ձևավորվեց խորվաթ-բոսնիական դաշինք, բայց ժամանակի ընթացքում նկատվում էին դրա զգալի ցնցումներ՝ լարվածության աճի և փոխվստահության բացակայության պատճառով , երկու կողմերից յուրաքանչյուրը առանձին քննարկումներ էր անցկացնում սերբերի հետ, և շուտով երկու կողմից էլ բողոքներ կային մյուսի դեմ։  Հերցեգ-Բոսնիայի մայրաքաղաք Մոստարը պաշարվեց Հարավսլավիայի ժողովրդական բանակի կողմից, իսկ հետագայում 1992 թվականի ապրիլից Սերբական Հանրապետության բանակի (ՍՀԲ) կողմից։ Մայիսի վերջին ԽՊԽ-ն մեկնարկել է հակահարձակման և, հետո, ավելի քան մեկ ամիս մարտերի ընթացքում կարողացավ ճնշել ՍՀԲ ուժերը Մոստարում և շրջակայքում։  
Խորվաթիայի և Հերցեգ-Բոսնիայի ղեկավարությունները առաջարկեցին Իզետբեգովիչին Խորվաթիան ու Բոսնիա և Հերցեգովինայի Դաշնություն, սակայն Իզետբեգովիչը մերժեց։1992 թվականի հուլիսի 3-ին Հերցեգ-Բոսնիայի խորվաթական համայնքը պաշտոնապես հռչակեց անկախություն՝ լրացումներ կատարելով 1991 թվականի մոյեմբեր ամսվա նախնական որոշման մեջ։Այն ընդունեց խորվաթական դինարը որպես ազգային արժույթը, իսկ խորվաթերենը՝ որպես պաշտոնական լեզու։ Այն ուներ նաև իր կրթական համակարգ և տեղական ինքնակառավարման համակարգ։Նախաբանում ասվում է․

 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Բախվելով հարավսլավական բանակի և չետիկների կողմից Բոսնիա և Հերցեգովինայի Հանրապետության ու Խորվաթիայի Հանրապետության դեմ անողոք ագրեսիային, հսկայական զոհերի, տառապանքների և ցավի հետ, այն փաստը, որ դարեր շարունակ խորվաթական տարածքներ ոչնչացվում են Բոսնիա և Հերցեգովինայի Հանրապետության և նրա օրինական ընտրված մարմինների կողմից՝ Բոսնիա և Հերցեգովինայի ժողովուրդը իր պատմության այս դժվարին պահերին, երբ Եվրոպայի վերջին կոմունիստական բանակը, որը զուգորդվում է չետնիկների հետ, սպառնում է խորվաթ ժողովրդի և հանրապետության գոյությանը, Բոսնիա և Հերցեգովինան խորապես գիտակցում է, որ իր ապագան կախված է ամբողջ խորվաթ ժողովրդի ապագայից։ |  |

1992 թվականի հուլիսի 21-ին Բոսնիա և Հերցեգովինայի ու Խորվաթիայի միջև բարեկամության և համագործակցության մասին համաձայնագիրը ստորագրվեց Ալիյա Իզետբեգովիչի և Ֆրանյո Տուջմանի կողմից՝ ստեղծելով ռազմական համագործակցություն բոսնիական և խորվաթական ուժերի միջև։  Չնայած այն հաճախ կայուն չէր, այն հանգեցրեց պաշտպանության աստիճանական կայունացմանը Բոսնիա և Հերցեգովինայում։ Բոսնիական բանակի համար զենքը ուղարկվել է Խորվաթիայից՝ չնայած զենքի էմբարգոյի։  Օգոստոսի 6-ին կայացած նստաշրջանում Բոսնիայի Նախագահությունը ընդունեց ԽՊԽ-ն՝ որպես բոսնիական զինված ուժերի անբաժանելի մաս։ 

1992 թվականի սեպտեմբերի 14-ին Բոսնիա և Հերցեգովինայի Սահմանադրական դատարանը Հերցեգ-Բոսնիայի անկախության հռչակումը համարեց հակասահմանադրական։  Բոսնիական Պոսավինայի խորվաթական համայնքը պաշտոնապես միացավ Հերցեգո-Բոսնիային 1992 թվականի հոկտեմբերին: 1992 թվականի վերջին լարվածությունը խորացավ խորվաթների և բոսնիացիների միջև, և 1993 թվականի սկզբին սկսվեց խորվաթ-բոսնիական պատերազմը։  Բախումները տարածվել են Բոսնիայի կենտրոնում, մասնավորապես Լաշվայի հովտում։  Երկու ամսվա ընթացքում Կենտրոնական Բոսնիայի մեծ մասը գտնվում էր Բոսնիա և Հերցեգովինայի Հանրապետության բանակի հսկողության տակ։

1993 թվականի հուլիսի վերջին Օուեն-Ստոլտենբերգ ծրագիրը առաջարկվեց ՄԱԿ-ի միջնորդներ Թորվալդ Ստոլտենբերգի և Դեյվիդ Օուենի կողմից, որով Բոսնիան և Հերցեգովինան կդառնար երեք էթնիկ հանրապետությունների միության մեջ։  Սերբերը կստանային տարածքի 53 տոկոսը, բոսնիացիները`30 տոկոսը, իսկ խորվաթները` 17 տոկոսը։ Խորվաթներն ընդունեցին առաջարկը, չնայած նրանք որոշ առարկություններ ունեին առաջարկվող սահմանների վերաբերյալ։ Սերբերը նույնպես ընդունեցին առաջարկը, մինչդեռ բոսնիական կողմը մերժեց այդ ծրագիրը ՝ պահանջելով սերբերից տարածքներ արևելյան և արևմտյան Բոսնիայում և խորվաթներից՝ դեպի Ադրիատիկ ծով ելք ունենալ։ Օգոստոսի 28-ին, Օուեն-Ստոլտենբերգի խաղաղության առաջարկության համաձայն, Հերցեգ-Բոսնիայի խորվաթական հանրապետությունը Գրուդեում հռչակվեց որպես «Բոսնիա և Հերցեգովինայում խորվաթների հանրապետություն»։  Այնուամենայնիվ, այն չի ճանաչվել Բոսնիայի կառավարության կողմից։ 

### Վաշինգտոնի համաձայնագիր

1994 թվականի փետրվարի 26-ին Վաշինգտոնում սկսվեցին բանակցությունները Բոսնիայի կառավարության ղեկավարների և Խորվաթիայի Արտաքին գործերի նախարար Մատե Գրանիչի միջև`քննարկելու մշտական հրադադարի և բոսնիական և խորվաթական շրջանների դաշնակցության հնարավորությունները։  Այս ժամանակ ԽՊԽ-ի կողմից վերահսկվող Բոսնիա և Հերցեգովինայի տարածքի 20 տոկոսից իջել էր մինչև 10 տոկոսը։   Բոբանը և ԽՊԽ առաջնորդները հեռացվեցին իշխանությունից,  մինչդեռ «հանցավոր տարրերը» հեռացվեցին Բոսնիա և Հերցեգովինայի Հանրապետության բանակից (ԲևՀՀԲ)։  Ամերիկյան ուժեղ ճնշման պայմաններում  մարտի 1-ին Վաշինգտոնում ձեռք բերվեց Խորվաթ-բոսնիական դաշնության վերաբերյալ ժամանակավոր համաձայնություն։ Մարտի 18-ին ԱՄՆ նախագահ Բիլ Քլինթոնի կողմից անցկացվող արարողության ժամանակ Բոսնիայի վարչապետ Հարիս Սիլաջդիչը, Խորվաթիայի Արտաքին գործերի նախարար Մատե Գրանիչը և Հերցեգ-Բոսնիայի նախագահ Կրեչիմիր Զուբակը ստորագրեցին հրադադարի համաձայնագիրը։ Համաձայնագիրը ստորագրվել են նաև Բոսնիայի նախագահ Ալիյա Իզետբեգովիչի և Խորվաթիայի նախագահ Ֆրանյո Տուջմանի կողմից։ Այս համաձայնագրով Խորվաթիայի և Բոսնիայի կառավարական ուժերի կողմից անցկացվող համակցված տարածքը բաժանվեց տասը ինքնավար կանտոնների։ Այն արդյունավետորեն ավարտեց խորվաթ-բոսնիական պատերազմը։ 

### Հետևանք

1995 թվականի նոյեմբերին Դեյթոնյան պայմանագիրը ստորագրվեց Խորվաթիայի, Բոսնիա և Հերցեգովինայի ու Սերբիայի նախագահների կողմից, որոնք ավարտեցին Բոսնիական պատերազմը։ Բոսնիա և Հերցեգովինայի Դաշնությունը (ԲևՀԴ) սահմանվել է որպես Բոսնիա և Հերցեգովինայի երկու սուբյեկտներից մեկը և կազմում էր տարածքի 51%-ը։ Մյուսը Սերբական Հանրապետությունն էր, որը կազմում էր երկրի 49%-ը։ Այնուամենայնիվ, պայմանագրի տարբեր մեկնաբանությունների պատճառով դրա իրականացման հետ կապված խնդիրներ են եղել։  Բոսնիա և Հերցեգովինայի Դաշնության բանակը պետք է ստեղծվեր ԲևՀՀԲ-ից և ԽՊԽ-ի միավորումները միավորելով, չնայած որ այդ գործընթացը հիմնականում անարդյունավետ էր։  Դաշնությունը բաժանվեց 10 կանտոնների։ Նրանցից երեքում մեծամասնություն էին կազմում խորվաթները, իսկ հինգում՝ բոսնիացիները։ Երկու կանտոնները էթնիկ խառնված էին, և այն համայնքներում, որոնք բաժանված էին պատերազմի ժամանակ, զուգահեռ մնացին տեղական վարչակազմերը։ Փախստականների վերադարձը պետք է սկսվեր այդ կանտոններում։  Համաձայնագրով նախատեսված էր, որ Հերցեգ-Բոսնիան երկու շաբաթվա ընթացքում կվերացվի։ 

Դաշնությունը գործեց միայն թղթի վրա և չկարողացավ գործել որպես աշխատանքային կառավարություն, չնայած Վաշինգտոնի ճնշումներին և նախագահներ Տուջմանին ու Իզետբեգովիչին՝ վստահեցնելով, որ խորվաթ և բոսնիացի քաղաքական գործիչները միասին կկազմեն նոր կառավարությունը։ 1996 թվականի օգոստոսի 14-ին համաձայնություն ձեռք բերվեց, որ Հերցեգ-Բոսնիան պաշտոնապես կվերացվի մինչև այդ ամսվա վերջ։  1997 թվականի մայիսի 24-ին Նեումում ստեղծվեց*Հերցեգո-Բոսնիայի խորվաթական համայնքային* միավորումը՝ որպես երկրի խորվաթների հիմնական ինստիտուտ։ 

 Դաշնության կողմից վերահսկվող խորվաթական և բոսնիական տարածքները 1997 թվականին
Եվրոպական կայունության նախաձեռնության (ԵԿՆ) 1999 թվականի զեկույցի համաձայն՝ Հերցեգ-Բոսնիայի կառույցները շարունակում էին գործել, և զուգահեռ կառավարությունը գործեց՝ ընդլայնելու իր ֆինանսական ինստիտուտների անկախությունը։ Խորվաթիայի դեմոկրատական կուսակցության ղեկավարները պնդում էին, որ «Հերցեգ-Բոսնիան չի կարող ընդունել ընդհանուր ֆինանսական համակարգ, քանի որ նման համակարգը թույլ չի տալիս բոսնիացի խորվաթներին ֆինանսավորել սեփական բանակը և երկարաժամկետ հեռանկարում հետևել իրենց սոցիալական պարտավորություններին»։  Զուգահեռ Հերցեգ-Բոսնիայի բյուջետային համակարգերը հավաքում են եկամուտ Խորվաթիայի կողմից վերահսկվող կանտոններից։ Հերցեգ-Բոսնիայի վճարումների բյուրոն վերահսկում է խորվաթական տնտեսական գործունեությունը, և կան առանձին Խորվաթիայի հանրային ծառայություններ, սոցիալական ծառայություններ, սոցիալական ապահովագրության ֆոնդեր և անտառային տնտեսությունների վարչակազմեր։ Պահպանվում է Հերցեգո-Բոսնիա ուսումնական ծրագրով և Խորվաթիայի դասագրքերով առանձնացված կրթության համակարգ։  Համաձայն ԵԿՆ զեկույցի՝ Հերցեգ-Բոսնիան շարունակում էր ֆինանսական աջակցություն ստանալ Խորվաթիայից, մասնավորապես՝ պաշտպանության նախարարության կողմից։ Խորվաթիայի կառավարության կողմից սուբսիդավորվում են կենսաթոշակային և կրթական համակարգերը և խորվաթ քաղաքական գործիչների և աշխատողների աշխատավարձերը։  Եվրոպայի անվտանգության և համագործակցության կազմակերպությունը (ԵԱՀԿ) պատերազմի ավարտից երկու տարի անց զեկույցում եզրակացրեց, որ Հերցեգա-Բոսնիան դարձել է «ամեն առումով ՝ ռազմական և անվտանգության հարցերից մինչև բիզնես կապերով Խորվաթիայի մի մասը»։

Տարածք և բնակչություն
---------------------

 Մոստարի պետհամարանիշը Հերցեգ-Բոսնիա զինանշանով 
1991 թվականի նոյեմբերին Բոսնիական Պոսավինայի և Հերցեգ-Բոսնիայի խորվաթական համայնքները հայտարարեցին իրենց սահմանները՝ կազմելով Բոսնիա և Հերցեգովինայի մոտ 30%-ը։ 1991 թվականի մարդահամարի համաձայն, այդ տարածքում բնակվում էր 1,238,512 մարդ․ հետևյալ ազգությունները․ 

* Խորվաթներ - 556,274 (44.91%)
* Բոսնիացիներ - 398,092 (32․14%)
* Սերբեր - 203,612 (16.44%)
* Հարավսլավացիներ - 56,092 (4․53%)
* Այլ - 24,505 (1.98%)

Միջազգային հանրության կողմից կազմակերպված նախնական բանակցությունների ընթացքում խորվաթական կողմը հանդես էր գալիս խորվաթական ազգային ստորաբաժանման կողմից Բոսնիա և Հերցեգովինայի մոտ 30% տարածքում`մի փոքր փոխելով խորվաթական համայնքների սահմանները, բայց խորվաթական անկլավներ կային Շեպչեի, Բանյա Լուկայի և Պրիյեդորի շուրջ։ 

Այս մաքսիմալիստական մոտեցումը արվել է բանակցությունների ընթացքում ավելի լավ դիրքի համար, ինչը անխուսափելիորեն կնվազեցնի ավելորդ պահանջները խորվաթական ստորաբաժանման օպտիմալ կանխատեսման համար։ Հերցեգ-Բոսնիայի բարձրաստիճան պաշտոնյաների ավելի ուշ հայտարարությունների հիման վրա Խորվաթիայի տարածքային ստորաբաժանման օպտիմալ տիրույթը գտնվում էր 1939 թվականին Խորվաթիայի Բանովինայի սահմաններում՝ այդպիսով բացառելով բոսնիական և սերբական մեծամասնության տարածքները Հերցեգ-Բոսնիայի ծայրամասերում։ Այդ սահմանները կներառեն Բոսնիա և Հերցեգովինայի շուրջ 26%-ը։ 1991 թվականին այս տարածքի էթնիկական կազմը հետևյալն էր. 

* Խորվաթներ - 514,228 (50.94%)
* Բոսնիացիներ - 291,232 (28.85%)
* Սերբեր - 141,805 (14.05%)
* Հարավսլավաններ - 44,043 (4․36%)
* Այլ - 18,191 (1.80%)

Պատերազմի սկզբում Հարավսլավիայի ժողովրդական բանակի և Սերբական Հանրապետության բանակի ուժերը տիրապետեցին սերբական մեծամասնության տարածքների, որոնք հռչակվեցին Հերցեգ-Բոսնիայի մաս։ 1992 թվականի վերջին Հերցեգ-Բոսնիան կորցրեց Կուպրեսը, Բոսնիական Պոսավինան և Յայցեն։  Հերցեգ-Բոսնիայի ենթակայության տակ գտնվող տարածքը սահմանափակվեց Խորվաթիայի էթնիկական տարածքներով, որը Բոսնիա և Հերցեգովինայի շուրջ 16%-ն էր։  Բոսնիացի փախստականների ժամանումը Սերբական Հանրապետության բանակի կողմից գրավված տարածքներից դեպի Կենտրոնական Բոսնիա և Մոստար հսկվող մասեր, փոխեց էթնիկական կառուցվածքը և կրճատեց խորվաթների բաժինը։

Տնտեսություն
------------

1980-ականների վերջին և 1990-ականների սկզբին Բոսնիա և Հերցեգովինայի Սոցիալիստական Հանրապետությունը Մակեդոնիայի Սոցիալիստական Հանրապետության հետ միասինՀարավսլավիայի ամենաաղքատ հանրապետությունն էր։ Ենթակառուցվածքն ու արդյունաբերությունը վատ զարգացած էին։ Բոսնիայի և Հերցեգովինայի տնտեսությունը ամբողջովին քայքայվել էր Բոսնիական պատերազմի տարիներին։ Պատերազմից առաջ հաջողված շատ ընկերություններ թալանվել և ոչնչացվել են պատերազմի հենց սկզբում։ Հարավսլավիայի պատերազմների պատճառով տնտեսական գործունեություն չի եղել։ Գյուղատնտեսական արտադրանքը թուլացավ, տրաֆիկի ենթակառուցվածքը փլուզվեց, շինարարությունը գրեթե գոյություն չուներ, իսկ գործազրկությունը՝ շատ բարձր։ Պատերազմների արդյունքում, 1992-1995 թվականներին, արդյունաբերական արտադրությունը նվազել է 80%-ով, և արդեն վատթարացել է ենթակառուցվածքը։ Խորվաթները պատերազմից դուրս եկան առավել լավ վիճակում։ Նախկին Հարավսլավիայի ընկերությունները մնացել էին առանց շտաբի, որոնք տեղակայված էին Հերցեգ-Բոսնիայի տարածքում։ Բոլոր բանկերը հիմնված էին Սարաևոյում։ 

Հերցեգ-Բոսնիան չուներ կենտրոնական բանկ։ Վարկերը ստացվել են տեղական առևտրային բանկերից, ինչը նշանակում է, որ դեֆիցիտը ֆինանսավորվել է իրական հատվածի և տնային տնտեսությունների ոլորտի կողմից։  Արտասահմանյան բանկային մասնաճյուղերը անկախության հռչակումից հետո Բոսնիա և Հերցեգովինայի նոր բանկեր ստիպված եղան օրինականորեն փակել իրենց գործառնությունները և վերագրանցվել որպես նոր բանկ։  Հերցեգ-Բոսնիայի ամենակարևոր բանկը «Hrvatska banka d․d․ Mostar» էր։ Երկրորդ խոշորագույն բանկը «Hrvatska poštanska» բանկն էր։  Հերցեգ-Բոսնիայի տարածքում պաշտոնական արժույթը Բոսնիայի և Հերցեգովինայի դինարն էր, բայց գործածվեցին նաև զուգահեռ երկու արժույթ ՝ գերմանական մարկը և խորվաթական դինարը։ 

Հերցեգ-Բոսնիայի մեծ մասում վերակառուցումը վերսկսվել է Վաշինգտոնի պայմանագրի ստորագրումից անմիջապես հետո։  1994 թվականին Հերցեգ-Բոսնիայում քաղաքացիական զբաղվածությունը կազմում էր իր նախապատերազմյան մակարդակի մոտ 20%-ը։  1995 թվականին արդյունաբերական արտադրության աճի տեմպերը խորվաթական մեծամասնության տարածքներում կազմում էր 25%, միջին աշխատավարձը աճել է 35%-ով, իսկ զբաղվածության աճը՝ 69%: Ամենաբարձր աճը գրանցվել է բետոնի արտադրության մեջ։ Միջին ամսական աշխատավարձը 250 DEM էր, և յուրաքանչյուր աշխատող ստանում էր ամսական 50 DEM սննդի հավելում։ Գործազրկությունը գնահատվել է 1995 թվականի կեսերին ընդհանուր աշխատուժի 50%-ը։  Բոսնիա և Հերցեգովինայի Դաշնությունում ՀՆԱ աճը 1995 թվականին գնահատվել է 28%, 1995 թվականին`խթանված խորվաթ-բոսնիական դաշինքի նորոգմամբ, մինչդեռ Սերբական Հանրապետությունում ՀՆԱ-ն նվազել է 23% -ով։

Զինված ուժեր
------------

 Խորվաթիայի պաշտպանության խորհրդի (ԽՊԽ) դրոշը
Խորվաթիայի պաշտպանության խորհուրդը (խորվ.՝ Hrvatsko vijeće obrane, HVO) ձևավորվել է 1992 թվականի ապրիլի 8-ին և հանդիսանում էր Հերցեգ-Բոսնիայի պաշտոնական զորքը, չնայած բոսնիական-խորվաթական զորքերի կազմակերպումն ու զինված ուժերը սկսվեցին 1991թվականի վերջին։ Հերցեգ-Բոսնիայի յուրաքանչյուր շրջան պատասխանատու էր իր պաշտպանության կազմակերպման համար նախքամ չորս օպերատիվ գոտիների ձևավորումը, որոնք ունեին շտաբներ Մոստարում, Տոմիսլավգրադում, Վիտեզում և Օրաժենում։ Այնուամենայնիվ, օպերատիվ գոտիները համակարգելու հարցում միշտ էլ եղել են խնդիրներ։ 1992 թվականի մայիսի 15-ին ստեղծվեց ԽՊԽ պաշտպանության նախարարությունը։ Այդ ժամանակ ձևավորվել են նաև ԽՊԽ-ի գլխավոր շտաբը, գլխավոր լոգիստիկ բազան, ռազմական ոստիկանությունը և անձնակազմի ղեկավարումը։  ԽՊԽ-ի ողնաշարը նրա բրիգադներն էին, որոնք ձևավորվել էին 1992 թվականի վերջին և 1993 թվականի սկզբին։ Նրանց կազմակերպումը և զինտեխնիկան համեմատաբար լավ էին, բայց կարող էին իրականացնել միայն սահմանափակ և տեղական հարձակողական գործողություններ։ Բրիգադները սովորաբար ունեին երեք կամ չորս ենթակայության հետևակային գումարտակներ՝ թեթև հրետանու, ականանետերի, հակատանկային և օժանդակ դասակներ։ Մի բրիգադում կային մի քանի հարյուրից մի քանի հազար տղամարդկանց միջև, բայց մեծ մասում՝ 2000-3000:   1993 թվականի սկզբին ստեղծվեց ԽՊԽ տնային պահակախումբը ՝ բրիգադներին աջակցություն ցուցաբերելու համար։  ԽՊԽ-ի ուժերը ավելի լավ կազմակերպվեցին, բայց նրանք սկսեցին ստեղծել պահակային բրիգադներ, պրոֆեսիոնալ զինծառայողների շարժական ստորաբաժանումներ, միայն 1994 թվականի սկզբին։  Եվրոպական համայնքի մոնիտորինգի առաքելությունը (ECMM) գնահատեց ԽՊԽ-ի ուժը 1993 թվականի սկզբին 45,000-55,000։  1993-ի հուլիսին ԿՀՎ-ն գնահատեց ԽՊԽ-ի ուժերը 40,000-50,000 տղամարդ։

Մշակույթ
--------

Հերցեգ-Բոսնիայի կառավարությունը հիմնել է Ազգային թատրոնը 1993 թվականին Մոստարում։ 1994 թվականից այն ունեցել է Խորվաթիայի ազգային թատրոնի տիտղոսը Մոստարում։ Այս թատրոնում առաջին բեմադրությունը Մատե Մատիշիչի «*Սուրբծննդյան առակն*» (*Božićna bajka*) էր։ Նոր շենքի հիմքերը դրվել են 1996 թվականի հունվարին։

Կրթություն
----------

Հերցեգ-Բոսնիայի կրթության նախարարությունը ընդունեց խորվաթերենը որպես պաշտոնական լեզու և հետևեց խորվաթական դպրոցների կրթության ծրագրին։ Պատերազմը սրվելուն պես, դպրոցներում և Մոստարի համալսարանում ուսումնական տարվա մնացած մասի դասավանդումը դադարեցվեց 1993 թվականի մայիսին։ Մոստարի արևմտյան հատվածում գտնվող Մոստարի համալսարանի մանկավարժության ֆակուլտետն իր ամբիոնները ժամանակավորապես տեղափոխեց Շիրոկի Բրիյեգ և Նեում քաղաքներ, որտեղ մեծ զինված ընդհարումներ չեղան։ Այն վերադարձավ Մոստար 1994 թվականին։

Սպորտ
-----

Բոսնիա և Հերցեգովինայում կազմակերպված ֆուտբոլային մրցումները չեղյալ հայտարարվեցին 1992 թվականին՝ պատերազմի պատճառով։ Հերցեգ-Բոսնիայի Առաջին լիգան՝ որպես ֆուտբոլի բարձրագույն լիգա, սկսվեց 1994 թվականի ապրիլի 20-ին և բաժանվեց երկու խմբերի։ Լիգան կազմակերպել էր Հերցեգ-Բոսնիայի ֆուտբոլի ֆեդերացիան։ Առաջին մրցաշրջանի հաղթողը, որը խաղաց միայն գարնանը, «Մլադոստ-Դուբինտ Շիրոկի Բրիյեգ» ՖԱ-ն էր : Լիգան խաղարկվեց յոթ տարի, որի ընթացքում Շիրոկի Բրիյեգը նվաճեց հինգ, իսկ «Պոսուշյե» ՖԱ-ն՝ երկու գավաթ։

Ժառանգություն
-------------

 Գրուդեում հուշահամալիր, որը հարգանքի տուրք է մատուցում Մատե Բոբանին և Հերցեգ-Բոսնիայի առաջնորդներին
2005 թվականից ի վեր իրրեդենտիստի կողմից փորձեր են արվել վերականգնել Հերցեգ-Բոսնիան՝ ստեղծելով Բոսնիա և Հերցեգովինայում նոր երրորդ սուբյեկտ։ Սա սկսվել է Իվո Միրո Յովիչի գլխավորությամբ, քանի որ նա ասաց. «Ես նկատի չունեմ բոսնիացի սերբերին նախատել, բայց եթե նրանք ունեն սերբական հանրապետություն, ապա մենք պետք է ստեղծենք նաև խորվաթական հանրապետություն և բոսնիական (մուսուլմանական) հանրապետություն»։ Բոսնիայի դաշնային նախագահությունում խորվաթական ներկայացուցիչ Չելկո Կոմշիչը դեմ է արտահայտվել դրան, բայց բոսնիացի խորվաթ որոշ քաղաքական գործիչներ կողմ են եղել երրորդ (խորվաթական) սուբյեկտի ստեղծմանը։

Բոսնիայում խորվաթական գլխավոր կուսակցություններից մեկի՝ Բոսնիայի և Հերցեգովինայի խորվաթական դեմոկրատական միության նախագահ Դրագան Չովիչը հայտարարել է, որ «բոլոր խորվաթական կուսակցությունները կառաջարկեն, որ Բոսնիան և Հերցեգովինան բաժանվեն երեք էթնիկ սուբյեկտների, իսկ Սարաևոն՝ որպես առանձին շրջան։ Խորվաթիայի քաղաքական գործիչները պետք է լինեն նոր սահմանադրության նախաձեռնողը, որը կերաշխավորի խորվաթներին նույն իրավունքները, ինչպես մյուս ընտրող ժողովուրդները։ Յուրաքանչյուր դաշնային միավոր կունենա իր օրենսդրական, գործադիր և դատական մարմինները»։ Նա պնդում է, որ երկիշխանական համակարգը անթույլատրելի է, և որ խորվաթները բոսնիացիների հետ դաշնությունում ենթակա էին ձուլման և զրկվեցին հիմնական իրավունքներից։

Խորվաթիայի ազգային խորհրդի նախագահ Պետար Մատանովիչը դեմ է հանդես եկել երրորդ սուբյեկտի ստեղծմանը՝ պնդելով, որ Բոսնիան բաժանումը չորս դաշնային միավորների (երեք առաջարկվող էթնիկ հիմքով սուբյեկտներ, գումարած Սարաևոն որպես չեզոք կապիտալ սուբյեկտ), կհանգեցնի նոր պատերազմի։ Նա հավելել է, որ «մենք պետք է ստեղծենք Բոսնիա և Հերցեգովինայի պետությունը եվրոպական չափանիշներին համապատասխան, այնուհետև կարգավորենք սուբյեկտները։ Ինձ թվում է, որ այս պայմանագիրը ենթադրում է սուբյեկտների ամրապնդման և երկիրը թուլացնելու մտադրություն»։ Խորվաթիայի նախկին նախագահ Ստյեպան Մեսիչը, հակադրվելով երրորդ սուբյեկտի ստեղծմանը, հայտարարեց, որ «եթե Բոսնիա և Հերցեգովինայի ներկայիս բաժանումը երկու սուբյեկտների չի գործում, դա չի գործի նաև երեք սուբյեկտների բաժանելիս»։ 

Հերցեգ-Բոսնիայի խորվաթական համայնքի փորձարարական տարածքը
2009 թվականին հանգուցյալ Ֆրանյո Տուջմանի որդի Միրոսլավ Տուջմանը կոչ արեց ստեղծել խորվաթական սուբյեկտ Չովիչը հայտարարել է. «Մենք ցանկանում ենք ապրել Բոսնիա և Հերցեգովինայում, որտեղ խորվաթները հավասար կլինեն մյուս երկու ժողովուրդների՝ համաձայն Սահմանադրության»։

2013 թվականին Հերցեգ-Բոսնիայի վեց քաղաքական և ռազմական ղեկավարներ Յանդրանկո Պրլիչը, Բրունո Ստոյիչը, Սլոբոդան Պրալյակը, Միլիվոյ Պետկովիչը, Վալենտին Չորիչը և Բերիսլավ Պուշիչը նախկին Հարավսլավիայի միջազգային տրիբունալի (ՆՀՄՏ) կողմից դատապարտվել էին Բոսնիա և Հեցեգովինայի ոչ խորվաթ բնակչության նկատմամբ ցեղասպանության համար։ ՆՀՄՏ-ն նաև մեծամասնությամբ որոշում կայացրեց, որ Տուջմանը, Շուշակը և Բոբանը ցեղասպանության իրագործման մաս են կազմում, որի նպատակը 1939 թվականին Խորվաթիայի Բանովինայի մաս կազմող տարածքը բռնակցելը կամ վերահսկելն էր։  Դատավոր Ժան-Կլոդ Անտոնետտի դատական նիստում նախագահող դատավորը հանդես եկավ առանձին կարծիքով, որում նա վիճարկեց ցեղասպանության գաղափարը։ 

Սլոբոդան Պրալյակը և այլք (Պրլիչ, Ստոյիչ, Պետկովիչ, Չորիչ և Պուշիչ) 2017 թվականի նոյեմբերին մեղավոր են ճանաչվել նախկին քրեական օրենսդրության համար նախկինում խորվաթ-բոսնիական պատերազմի ընթացքում ժնևյան կոնվենցիաների պատերազմի, մարդկության դեմ ուղղված հանցագործությունների և Ժնևյան կոնվենցիաների խախտումների խախտումներ կատարելու մեջ։

2017 թվականի փետրվարին, Բոսնիայի և Հերցեգովինայի խորվաթական գյուղացիական կուսակցության նախագահ Մարիո Կարամատիչը հայտարարել է, որ իր կուսակցությունը կպահանջի Հերցեգ-Բոսնիայի խորվաթական հանրապետության վերահաստատումը 1995 թվականի իր ձևով, եթե Սերբական Հանրապետությունը բաժանվի։ Կարամատիչը հայտարարեց, որ խորվաթները «հիմարացել են» 1994 թվականի Վաշինգտոնի համաձայնագրով, որը վերացրեց Հերցեգ-Բոսնիան և ստեղծեց Խորվաթ-բոսնիական դաշնություն, որը նույնպես բազմիցս «կոտրվեց», և որ խորվաթներն իրավունք ունեն վերադառնալ նախկին ստատուս-քվոյի, այսինքն՝ Հերցեգ-Բոսնիայի։ Ինչ վերաբերում է Հերցեգ-Բոսնիայի փորձարարական տարածքին, ապա Կարամատիչը առաջարկել է այն տարածքը Արխիվացված 2018-02-10 Wayback Machine, որը սպասարկվում է «*Elektroprivreda HZ HB»* էլեկտրաէներգետիկական էլեկտրակայանի կողմից որն ընդգրկում է խորվաթ բնակչության մեծ մասը։

Նոյեմբերի 18-ը նշվում է որպես տոն Արևմտյան Հերցեգովինա կանտոնում՝ որպես *Հերցեգ-Բոսնիայի հիմնադրման օր*։ Դաշնության կանտոններից մեկը օգտագործում էր «Հերցեգ-բոսնիական կանտոն» անվանումը, բայց այդ անունը Դաշնության Սահմանադրական դատարանն հհամարեց հակասահմանադրական, և այն պաշտոնապես անվանվում է որպես 10 կանտոն։ Գրուդե քաղաքի կենտրոնում կա հուշատախտակ՝ ի հիշատակ Մատե Բոբանի և Հերցեգ-Բոսնիայի։

Տես նաև
-------

* Բոսնիական պատերազմ
* Սերբական Հանրապետություն

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Nuić, 28 July 2009
2. ↑  Herceg-Bosna Արխիվացված 2016-08-03 Wayback Machine - Խորվաթական հանրագիտարան
3. ↑  «U-11/97». Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ ապրիլի 19-ին. Վերցված է 2009 թ․ հունիսի 8-ին.
4. ↑  Ramet, 2006, էջ 386
5. ↑  Ramet, 2010, էջ 263
6. 1 2  Tanner, 2001, էջ 286
7. ↑  Tanner, 2001, էջ 248
8. ↑  Owen, 1996, էջ 32-34
9. ↑  Ramet, 2006, էջ 426
10. ↑  Schindler, 2007, էջ 71
11. 1 2  Lukic, Lynch, էջ 206
12. 1 2 3  Goldstein, 1999, էջ 243
13. ↑  Hockenos, 2003, էջ 91-2
14. 1 2  Shrader, 2003, էջ 25
15. ↑  Shrader, 2003, էջ 33
16. ↑  Malcolm, 1995, էջ 306
17. ↑  Marijan, 2004, էջ 255
18. ↑  Krišto, 2011, էջ 43
19. ↑  Kordić & Čerkez Judgement, 2001, էջ 141
20. 1 2  Tomas, Nazor, էջ 281
21. ↑  Ramet, 2010, էջ 264
22. ↑  Marijan, 2004, էջ 259
23. ↑  Toal, Dahlman, էջ 105
24. ↑  Malcolm, 1995, էջ 318
25. ↑  Calic, 2012, էջ 127
26. ↑  Prlic et al. judgement vol.1, 2013, էջ 150
27. ↑  Kordić & Čerkez Judgement, 2001, էջ 142
28. ↑  Ramet, 2010, էջ 265
29. ↑  Krišto, 2011, էջ 47
30. ↑  Krišto, 2011, էջ 46
31. ↑  Prlic et al. judgement, 2013, էջ 151-2
32. ↑  Nohlen, Stöver, էջ 330
33. ↑  Velikonja, 2003, էջ 237
34. ↑  Nohlen, Stöver, էջ 334
35. ↑  Mulaj, 2008, էջ 53
36. ↑  Christia, 2012, էջ 154
37. ↑  Marijan, 2004, էջ 269
38. ↑  Malcolm, 1995, էջ 317
39. 1 2  Malcolm, 1995
40. ↑  Dyker, Vejvoda
41. ↑  Christia, 2012
42. 1 2  Prlic et al. judgement vol.6, 2013
43. ↑  Ramet, 2006, էջ 463
44. ↑  Marijan, 2004, էջ 270
45. ↑  Prlic et al. judgement, 2013, էջ 150
46. ↑  Christia, 2012, էջ 157-158
47. ↑  Tanner, 2001, էջ 290
48. ↑  Marijan, 2004, էջ 261
49. ↑  Klemenčić, Pratt, էջ 57-59
50. ↑  Owen-Jackson, 2015, էջ 74
51. 1 2  Bethlehem, 1997, էջ liv
52. ↑  Magaš, Žanić, էջ 66
53. ↑  Hoare, 2010, էջ 129
54. 1 2  Tanner, 2001, էջ 292
55. ↑  Christia, 2012, էջ 177
56. ↑  Goldstein, 1999, էջ 255
57. ↑  Schindler, 2007, էջ 252
58. ↑  Toal, Dahlman, էջ 196
59. ↑  Gosztonyi, 2003, էջ 53
60. ↑  Perlez, 15 August 1996
61. ↑  Anđelić, 2009
62. ↑  ESI, 14 October 1999, էջ 7-8
63. ↑  ESI, 14 October 1999, էջ 8-9
64. ↑  ESI, 14 October 1999, էջ 9
65. ↑  Moore, 2013, էջ 95
66. ↑  Burg, Shoup, էջ 377
67. 1 2  Mrduljaš, 2009, էջ 831
68. ↑  Mrduljaš, 2009, էջ 833-834
69. ↑  Mrduljaš, 2009, էջ 838
70. ↑  Mrduljaš, 2009, էջ 837
71. ↑  Tanner, 2001, էջ 287
72. ↑  Shrader, 2003, էջ 3
73. ↑  Cvikl, 2008, էջ 148
74. ↑  Cvikl, 2008, էջ 141
75. ↑  IMF, 1996, էջ 37
76. ↑  Cvikl, 2008, էջ 124
77. ↑  IMF, 1996, էջ 38
78. 1 2  Cvikl, 2008, էջ 189
79. ↑  Cvikl, 2008, էջ 191
80. ↑  Shrader, 2003, էջ 25-27
81. ↑  Shrader, 2003, էջ 30
82. ↑  CIA, 1993, էջ 47
83. ↑  Shrader, 2003, էջ 31
84. ↑  Shrader, 2003, էջ 29
85. ↑  Shrader, 2003, էջ 22
86. ↑  CIA, 1993, էջ 28
87. ↑  Komadina, 2014, էջ 103
88. ↑  Owen-Jackson, 2015, էջ 114
89. ↑  «NK Široki Brijeg - Povijest kluba». NK Široki Brijeg. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ մարտի 20-ին. Վերցված է 2016 թ․ ապրիլի 28-ին.
90. ↑  Staff. «Bosnia: Regionalization proposal on table». B92. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 22-ին. Վերցված է 2015 թ․ ապրիլի 27-ին.
91. ↑  «BOSNIA: 'Sanctions if no progress on reform', warns top envoy's deputy». ADN Kronos International. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ մարտի 4-ին. Վերցված է 2015 թ․ օգոստոսի 13-ին.
92. ↑  Petar Matanović comments Արխիվացված 2018-09-04 Wayback Machine, javno.com; accessed 27 April 2015.
93. ↑  Stjepan Mesić comments Արխիվացված Մարտ 9, 2009 Wayback Machine, javno.com; accessed 27 April 2015.
94. ↑   Արխիվացված 2009-12-08 Wayback Machine, dnevniavaz.ba; accessed 28 April 2015
95. ↑  Արխիվացված 2015-07-02 Wayback Machine, sabahusa.com; accessed 28 April 2015
96. ↑  Արխիվացված 2009-12-13 Wayback Machine , b92.net; accessed 27 April 2015.
97. ↑  Prlic et al. judgement, 2013
98. ↑  «Trial Judgement Summary for Prlić et al» (PDF). ICTY. 2017 թ․ նոյեմբերի 29. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2018 թ․ ապրիլի 10-ին. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 27-ին.
99. ↑  "HSS will demand re-establishment of HR- HB in case of secession of RS" Արխիվացված 2017-02-23 Wayback Machine, fena.ba, 22.02.2017.
100. ↑  "KARAMATIĆ: KUD' STRUJA, TUD' I REFERENDUM!" Արխիվացված 2017-02-23 Wayback Machine, starmo.ba, February 22nd, 2017
101. ↑  Bosnia's Future, p. 37
102. ↑  18 November commemoration Արխիվացված 2011-07-17 Wayback Machine, uip-zzh.com; accessed 27 April 2015.
103. ↑  Canton 10 profile Արխիվացված Ապրիլ 19, 2008 Wayback Machine, ustavnisudfbih.ba; accessed 27 April 2015.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Վաշինգտոնի համաձայնագրի տեքստը
* Հերցեգ Բոսնիա կանտոն
* Պաշտոնական կայք