Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Alexios Mosele (disambiguation)|Alexios Mosele

**Ալեքսիոս Մոսելե** ( հուն․՝ Ἀλέξιος Μωσηλέ </link> ) կամ **Մուսուլեմ** / **Մուսել** (Մուսուլեմ/Μουσελέ), 8-րդ դարավերջի բյուզանդական զորավար, ով ուներ հայկական ծագում։

Կենսագրություն
--------------

 Բյուզանդական կայսր Կոնստանտին VI-ի (հմմտ. 780–797 թթ.) ոսկե մետաղադրամը, որտեղ պատկերված են նա, նրա մայրը և գահակալ Իրենը։ Մոսելեն 790 թվականին զորակցել է Կոնստանտինին՝ ընդդեմ Իրենի, բայց բանտարկվելև կուրացավել է, երբ վերջինս բացարձակ իշխանության է հասել 792 թվականին։
Ալեքսիոսը հայկական ծագումով Մոսելե/Մուսել տոհմի առաջին հայտնի ներկայացուցիչն է։ 790 թվականին նա *Վիգլայի* թիկնազորի հրամանատարն էր՝ լինելով այդ պաշտոնում նշանակված առաջին հայտնի անձը։ 790 թվականին, երբ Կոնստանտինը դավադրություն կազմակերպեց իր մոր դեմ՝ իշխանությունը զավթելու համար, հակառակություն առաջ բերեց արքունիքում, և այն բանից հետո, երբ Ստավրակիոսը բացահայտեց դավադրությունը և պատմեց Իրենին, վերջինս կարգադրեց տնային կալանքի ենթարկել Կոստանտինին, որից հետո հրամայեց պետության ու բանակի բոլոր ղեկավարներին՝ հավատարմության երդում տալ իրեն։ Դա հանգեցրեց հայ զինվորների ապստամբությանը։ Այդ տարվա սեպտեմբերին Աթենքի կայսրուհի-ռեգենտ Իրենը (հմմտ. 797–802) Ալեքսիոս Մոսելեին ուղարկեց հնազանդության բերելու հայկական թեմի զինվորներին, ովքեր հրաժարվել էին հավատարմության երդում տալ իրեն։ Հայերը բանտարկեցին իրենց զորավար Նիկեփորոսին, Մոսելեին հռչակեցին իրենց նոր հրամանատար և Կոստանդինին հռչակեցին որպես միակ կայսր։ Դրանից հետո Փոքր Ասիայի մյուս թեմերը ևս պաշտոնանկ արեցին իրենց հրամանատարներին և Կոստանդինին հռչակեցին միակ կայսր։

Այնուհետև թեմերի զորքերը հավաքվեցին Բյութանիայում, որտեղ Իրենից պահանջեցին ազատել Կոնստանտինին *դե ֆակտո* տնային կալանքից։ Զորքերի ճնշման տակ Իրենն ազատեց որդուն։ Կայսր Կոնստանտինը ստանձնեց իշխանությունը, պաշտոնից հեռացրեց Իրենի խորհրդականներին և մեկուսացրեց նրան Կոստանդնուպոլսում գտնվող պալատում։ Կոնստանտինը ետ կանչեց իր դաստիարակին և զորավար Միքայել Լաչանոդրակոնի հետ նրան ուղարկեց հայկական թեմ, որպեսզի համոզվեն, որ հայերը` նրա հավատարիմ աջակիցները, երդվեն, որ Իրենին չեն ընդունի որպես կայսր։ Մոսելեն Կոնստանտինի կողմից հաստատվեց որպես հայերի հրամանատար, իսկ ավելի ուշ կանչվեց Կոստանդնուպոլիս և արժանացավ *պատրիկի* տիտղոսի։ Սակայն շուտով պարզ դարձավ, որ Կոստատինն ի վիճակի չէ արդյունավետ կառավարել կայսրությունը, և ռազմական հաջողությունները, որ ակնկալում էին նրան աջակցող զինվորները, իրականություն չդարձան։ 792 թվականի հունվարին նա ետ կանչեց մորը արտաքսումից, վերադարձրեց նրան իր տիտղոսներն ու համակայսրի պաշտոնը, և բանակից պահանջեց մեծարել նրան իր հետ միասին։ Այսպիսով՝ նա նրան հավասարազոր դարձրեց իր հետ իշխելու գործում, և հաջորդ հինգ տարիների ընթացքում Իրենը հատված ոսկե դրամների դիմերեսին հայտնվում է «Իրինա Ավգուստա (կայսրուհի)» մակագրությամբ, իսկ դարձերեսին Կոնստանտին Բասիլևս (կայսր) է։ Հայերը հերթական անգամ հրաժարվեցին ենթարկվել, նրանք չընդունեցին մոր և որդու համագահակալությունը և պահանջեցին Կոստանդնուպոլսից վերադարձնել Մոսելեին։ Չնայած Կոնստանտինը երաշխավորել էր վերջինիս անձնական անվտանգությունը, իր մոր՝ կայսրուհի Իրենի խորհրդով և խրախուսմամբ, նրան գանահարության ենթարկեց, դատապարտեց և բանտարկեց։

Դրան անմիջապես հաջորդեց հենց անձամբ իր՝ կայսեր գլխավորած բյուզանդական բանակի աղետալի պարտությունը Մարսելեի ճակատամարտում բուլղարների դեմ։ Եվ քանի որ կայսերական բանակը դժգոհում էր, և նույնիսկ սովորաբար հավատարիմ *թագմատան* դավադրում էր՝ սպառնալով փոխարինել Կոնստանտինին, նա իր մոր և նրա ներքինի խորհրդական Ստավրակիոսի խորհրդով, Մոսելեին կուրացնել տվեց։ Կոստանդինի հորեղբորը՝ Նիկեփորոսին, որին թագմատիկ զինվորները ծրագրել էին կայսր դարձնել, նույնպես կուրացրեց, իսկ մյուս չորս հորեղբայրների լեզուները կտրել տվեց։ Այս լուրն իմանալով՝ հայերը բացահայտ ապստամբություն բարձրացրին։ Նոյեմբերին նրանք ջախջախեցին Կոստանտինին հավատարիմ բանակին և պարտվեցին միայն 793 թվականի մայիսին վերջինիս գլխավորած արշավախմբի կողմից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Kazhdan 1991.
2. 1 2 3 4 5  Winkelmann et al. 1999.
3. 1 2 3 4 5  Garland 1999.
4. 1 2 3  Treadgold 1997.

Աղբյուրներ
----------

* Garland, Lynda (1999). *Byzantine Empresses: Women and Power in Byzantium, AD 527–1204*. New York and London: Routledge. ISBN 978-0-415-14688-3.
* Kaegi, Walter Emil (1981). *Byzantine Military Unrest, 471–843: An Interpretation*. Amsterdam: Adolf M. Hakkert. ISBN 90-256-0902-3.
* Kazhdan, Alexander, ed. (1991). *The Oxford Dictionary of Byzantium*. New York and Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-504652-6. `{{cite encyclopedia}}`: Missing or empty `|title=` (օգնություն)
* Treadgold, Warren (1997). *A History of the Byzantine State and Society*. Stanford, California: Stanford University Press. ISBN 0-8047-2630-2.
* Winkelmann, Friedhelm; Lilie, Ralph-Johannes; Ludwig, Claudia; Pratsch, Thomas; Rochow, Ilse (1999). «Alexios Musele(m) (#193)». *Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit: I. Abteilung (641–867), 1. Band: Aaron (#1) – Georgios (#2182)* (գերմաներեն). Berlin and New York: Walter de Gruyter. էջեր 58–59. ISBN 978-3-11-015179-4.