Լույսը գույների բաժանող դիսպերսիոն պրիզմա,ինչպես նաև Pink Floyd խմբի,«Լուսնի հակառակ երեսը» ալբոմի շապիկի նկարը (1973)
Ճառագայթի ընթացքը եռանկյուն պրիզմայով
Պրիզմա
**Պրիզմա, (օպտիկական պրիզմա)**, լույսային ճառագայթի համար թափանցիկ, համասեռ նյութից պատրաստված մարմին, սահմանափակված լույսը անդրադարձնող և բեկող մակերևույթներով, որոնք միմյանց նկատմամբ դասավորված են խիստ որոշակի անկյան տակ։ Օպտիկական սարքերում օգտագործվող պրիզմաները տարբեր բեկման ցուցիչով օպտիկական ապակուց են՝ կախված պրիզմայի տեսակից և նշանակությունից։

Ճառագայթների ընթացքը եռանկյուն պրիզմայով
----------------------------------------

Պրիզմայի ամենապարզ ձևը եռանկյուն պրիզման է, որը երկրաչափական մարմին է՝ երկու եռանկյուն հիմքերով և երեք կողերով `ուղղանկյունների տեսքով։

Նկարում պատկերված է եռանկյան պրիզմա հատված իր հիմքին զուգահեռ հարթությունով ։

Նշանակումները. \delta՝շեղման անկյուն, \omega ՝ պրիզմայի բեկող անկյուն, {\displaystyle \alpha \_{1},\beta \_{2}}՝ անկման անկյունները, համապատասխանաբար, {\displaystyle \beta \_{1},\alpha \_{2}}՝նույն ճառագայթների բեկման անկյունները։ Այս նկարոմ ապակին օպտիկապես ավելի խիտ միջավայր է, քան նրա շրջապատի նյութը։ Այսինքն՝ պրիզմայի նյութի բեկման ցուցիչը մեծ է մեկից, նշանակենք այն n-ով։ Բանաձևը ավելի պարզ է ստացվում, եթե ընդունենք, որ պրիզմայի բեկող անկյունը և ճառագայթի անկման անկյունը հնարավորինս փոքր են։ Այդ դեպում փոքր կլինի նաև {\displaystyle \alpha \_{2}},{\displaystyle \beta \_{1},\beta \_{2}}. Լույսի բեկման օրենքով.

{\displaystyle \alpha \_{1}\approx \sin \alpha \_{1}=n\cdot \sin \beta \_{1}\approx n\cdot \beta \_{1},}
{\displaystyle \alpha \_{2}\approx \sin \alpha \_{2}=n\cdot \sin \beta \_{2}\approx n\cdot \beta \_{2}}
Հաշվի առնելով, որ քառանկյան անկյունների գումարը հավասար է 2\pi և {\displaystyle \omega =\beta \_{1}+\beta \_{2}}.

{\displaystyle \pi -\delta +\pi -\omega +\alpha \_{1}+\alpha \_{2}=2\pi ,}
{\displaystyle \delta =\alpha \_{1}+\alpha \_{2}-\omega \approx n\cdot (\beta \_{1}+\beta \_{2})-\omega =n\cdot \omega -\omega =(n-1)\cdot \omega }
Որտեղից հետևում է՝

{\displaystyle \delta \approx (n-1)\cdot \omega }
Այս բանաձևը կարևոր է նաև նրանով, որ նրա օգնությամբ կարելի է դուրս բերել բարակ ոսպնյակի կիզակետային հեռավորության կախումը մակերևույթի շառավղից՝ ընդունելով ոսպնյակը որպես եռանկյուն պրիզմա և օգտագործելով շեղման անկյան բանաձևը։

Բեկող և անկման անկյունների ցանկացած արժեքի և պրիզմայի բեկման ցուցիչի{\displaystyle n\_{2}}և շրջապատի {\displaystyle n\_{1}}բեկման ցուցիչի դեպքում դեպքում,կարելի է ստանալ հետևյալ բանաձևը։

{\displaystyle \delta =\alpha \_{1}-\omega +\arcsin {\bigg (}{\frac {n\_{2}}{n\_{1}}}\cdot \sin \omega \cdot {\sqrt {1-{\bigg (}{\frac {n\_{1}}{n\_{2}}}{\bigg )}^{2}\cdot \sin ^{2}\alpha \_{1}}}-\cos \omega \cdot \sin \alpha \_{1}{\bigg )}}

Պրիզմաների տեսակներ
-------------------

### Դիսպերսիոն պրիզմաներ

Լույսի դիսպերսիան պրիզմայում
Լույսի դիսպերսիան պրիզմայում
Դիսպերսիոն պրիզմաները օգտագործում են սպեկտրային սարքերում՝ տարբեր ալիքի երկարությամբ ճառագայթները տարածության մեջ իրարից տարանջատելու համար։

* Պարզ եռանկյուն պրիզմա
* Բրաունինգի-Ռեզերֆորդի պրիզմա
* Աբեյի դիսպերսիոն պրիզմա
* Ամիչի պրիզմա (ուղիղ տեսողության պրիզմա)
* Լիտրովի պրիզմա
* Կորնյուի պրիզմա
* Պելին-Բռոքի պրիզմա

### Անդրադարձիչ պրիզմաներ

Անդրադարձիչ պրիզմաները օգտագործում են ճառագայթի ընթացքի փոփոխոիթյան համար, օպտիկական առանցքի փոփոխության համար, դիտասևեռման ուղղության փոփոխության համար, սարքավորումների չափերի փոքրացման համար։ Անդրադարձիչ պրիզմաները դասակարգվում են ըստ մի քանի հատկանիշների.

* պրիզմայում անդրադարձման քանակով
* «տանիքի» առկայությամբ կամ բացակայությամբ
* պրիզմայի կառուցվածքային բնութագրերի
* օպտիկական առանձքի շեղման անկյունով

Հատուկ տեղ են գրավում բաղադրիչային պրիզմաները, որոնք կազմված են իրարից օդային միջնորմներով բաժանված տարբեր մասերից։ Ավելի մեծ տարածում գտածները ունեն հատուկ անուններ։

* Աբբեի պրիզմա
* Աբբե-Պորրոի պրիզմա
* Աբբե-Քյոնիգի պրիզմա
* Դովեի պրիզմա
* Պեհան-Շմիդտի պրիզմա
* Լեմանի պրիզմա
* Հնգանիստ պրիզմա
* Պորրո պրիզմա
* Շմիդտ-Պեհանի պրիզմա
* Տանիքով պրիզմա

Պրիզմայի անունը նշվում է երկու կամ երեք տառերով և թվերով՝ գրված մի շարքով։ Առաջին տառը ցույց է տալիս պրիզմայում ռեֆլեկտիվ նիստերի (արնդրադարձումների) թիվը։ («Ա» մեկն է, «B»` երկու, «Բ»` երեքը և այլն)։ «Տանիքը», պայմանականորեն, համարվում է մեկ նիստ, և նրա նշանակման համար օգտագործվում է «k» ինդեքսը առաջին տառից հետո (օրինակ, Ak, Bq)։ Մնացած տառերը ցուց են տալի կառուցվածքի բնույթը։ («P» - հավասարակողմ, «P» - հինգանիստ պրիզմա «U» - կիսահնգանիստ, «C» - շեղանկյուն, «M» - երկարաչափ տեսակի, «L» - Լեմանի պրիզմա)։ Գծիկով գրված թվերը ցույց են տալիս օպտիկական առանցքի թեքման անկյունը (0 °, 90 °, 180 °): Օրինակ, «VkR-45 °» - նը՝ երեք ռեֆլեկտիվ նիստերով և տանիքով, 45 ° առանցքի թեքումով պրիզմ է։

Բաղադրիչային պրիզմաները նշվում են իրենց անուններով և առանցքային թեքման անկյունով։ Օրինակ, «A-0 °» - Abbe պրիզման է, «Bk-90 °» -մաշիկային տանիքով պրիզման է, «K-0 °» - պրիզմա-խորանարդ է։

### Բևեռացուցիչ պրիզմաներ

* Արենսի պրիզմա
* Վոլաստոնի պրիզմա
* Գլեզեբրուկի պրիզմա
* Գլանի-Թեյլորի պրիզմա
* Գլանի-Թոմսոնի պրիզմա
* Գլանի-Ֆուկոյի պրիզմա
* Նիկոլիա պրիզմա
* Նոմարսկի պրիզմա
* Պոշոնի պրիզմա
* Սեներմոնդի պրիզմա
* Ֆուկոյի պրիզմա
* Ֆրենելի զուգահեռանիստ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Фотокинотехника, 1981, էջ 251
2. ↑  *Мякишев Г. Я. Буховцев Б. Б.* Физика: Учеб. для 10 кл. сред. шк. — 9-е изд. — М.: Просвещение, 1987. — С. 132. — 319 с.
3. ↑  *Ландсберг Г.С.* §86. Преломление в призме // Элементарный учебник физики. — 13-е изд. — М.: Физматлит, 2003. — Т. 3. Колебания и волны. Оптика. Атомная и ядерная физика. — С. 231-232. — 656 с. — ISBN 5922103512
4. ↑  *Ландсберг Г.С.* §88. Преломление в линзе. Фокусы линзы // Элементарный учебник физики. — 13-е изд. — М.: Физматлит, 2003. — Т. 3. Колебания и волны. Оптика. Атомная и ядерная физика. — С. 236-242. — 656 с. — ISBN 5922103512
5. ↑  *Савченко Н. Е.* Решение задач по физике. Пособие для поступающих в вузы. — Минск: Вышэйшая школа, 1977. — С. 208—210. — 240 с.

Գրականություն
-------------

* *Е. А. Иофис* Фотокинотехника / И. Ю. Шебалин. — М.: «Советская энциклопедия», 1981. — С. 251—253. — 447 с.
* Hecht, Eugene (2001)։ *Optics (4th ed.)*։ Pearson Education։ ISBN 0-8053-8566-5

Արտաքին հղումներ
----------------

* Geometry of Two Prism Spectroscopes Archived 2006-06-23 at the Wayback Machine. (չաշխատող հղում)
* Java applet of refraction through a prism
* Призмы и особенности их применения в наблюдательных приборах

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրիտանիկա (օնլայն) |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 67666897 · NDL: 00569221 |

 |