**1169 թվականի Կիևի գրավում**, Ռուսաստանում ֆեոդալական մասնատման դարաշրջանի ռազմական արշավ, որի արդյունքում տասնմեկ ռուս իշխաններից կազմված դաշինքը Վլադիմիր-Սուզդալի իշխան Անդրեյ Բոգոլյուբսկու որդու՝ Մստիսլավ Անդրեևիչի գլխավորությամբ գրոհով վերցրել են Կիևը և այն երկու օր կողոպուտի է ենթարկել։

Իշխանական քաղաքացիական կռիվները, որ ավելի հաճախակի են դարձել 12-րդ դարի Ռուսաստանում, սա մեծ իշխանական գահի ավերման առաջին դեպքն էր, որը հետագայում կրկնվել միայն մեկ անգամ՝ նախամոնղոլական շրջանում՝ Կիևը գրավել է Սմոլենսկի Ռուրիկիդների առաջնորդ արքայազն Ռյուրիկ Ռոստիսլավիչը 1203 թվականին։ Առաջին անգամ Կիևին տիրացած իշխանը չի տիրացել գահին և չի փոխանցել ավագ ազգականի, այլ փոխանցել է իր հովանավորյալին` առանձնացնելով, ինչպես գրել է Կլյուչևսկին՝ «ավագությունը այդ վայրից»։. Արշավի կազմակերպիչը Անդրեյ Բոգոլյուբսկին էր, ով ձգտել է հեռացնել Կիևում այդ պահին իշխող վոլինյան արքայազն Մստիսլավ Իզյասլավիչին։

Նախապատմություն
---------------

, Վլադիմիր Մոնոմախի որդու՝ կիևյան իշխան Մստիսլավ Մեծի մահից հետո, 1132 թվականին Կիևյան Ռուսիայի կազմալուծման գործընթացը զգալիորեն արագացել է և ուժգնացել է Յարոսլավ Իմաստունի տարբեր ժառանգների միջև իշխանության համար պայքարը։

Կիևը նվաճած յուրաքանչյուր ոք, ոչ միայն ստացել «Կիևի մեծ իշխանի» տիտղոսը, այլև կարողացել է հավակնել Ռյուրիկովիչների հարստության ղեկավարությանը։ Քանի որ մետրոպոլիտը ապրել է Կիևում, և այնտեղ են գտնվել գլխավոր եկեղեցիներն ու վանքերը, ապա այն մնացել է ողջ Ռուսաստանի եթե ոչ քաղաքական, բայց անվիճելի մշակութային և կրոնական կենտրոնը։ Նույնիսկ իր ազդեցության նվազումից հետո Կիևը և շրջակա հողերը մնացել են պետության ամենազարգացած և խիտ բնակեցված տարածքներից մեկը։ 1157 թվականին Յուրի Դոլգորուկիի մահից հետո տեղի բոյարները Կիևի Մեծ իշխանության են հրավիրել Չեռնիգովի Օլգովիչների ներկայացուցիչ Իզյասլավ Դավիդովիչին։ Սակայն նրա թագավորությունը կարճ է տևել՝ 1161 թվականին իշխան Իզյասլավը մահացել է Բելգորոդի ճակատամարտում։ Իզյասլավ Դավիդովիչի մահից հետո իշխել է Ռոստիսլավ Մստիսլավիչը, ով նախկինում 32 տարի կառավարել է Սմոլենսկը և եղել է Սմոլենսկի իշխանների դինաստիայի հիմնադիրը։ Նրան հաջողվել է մի քանի հաջող արշավներ կազմակերպել քոչվորների դեմ։ Նույնքան մեծ է իշխանի վաստակը միջիշխանական վեճերը որոշ ժամանակով հանդարտեցնելու գործում։ Նրան հաջողվել է վերականգնել Մեծ իշխանի կառավարության հեղինակությունը և նրա ազդեցությունը տարածել է Ռուրիկովիչների հողերի զգալի մասում։ Նրան հաջողվել է հասնել միավորման՝ առանց զենքի ուժի դիմելու և նա եղել է Հին Կիևի պետության պատմության ամենախաղաղ կառավարիչներից մեկը։

Ռոստիսլավի մահից հետո իշխանական վեճերը վերականգնվել են։ Կիևի գահին կարող էին հավակնել Վլադիմիր Մստիսլավիչը, Սվյատոսլավ Վսևոլոդիչը և Անդրեյ Բոգոլյուբսկին, ըստ իրենց ընտանիքի ավագ դիրքի։ Այնուամենայնիվ, Կիևի բոյարները հրավիրլ են Մստիսլավ Իզյասլավիչին ՝ Վոլինի իշխանին, կառավարելու երկիրը։ Նա հայտնի էր Պոլովցյան խաներին հաղթելով, նա ակտիվ օգնել է իր հորեղբորը՝ Ռոստիսլավին կառավարել Կիևում և ըստ էության նրա հետ կիսել է իշխանությունը։ Հետևաբար, ստանալով Յարոսլավ Գալիցկիի աջակցությունը և մոբիլիզացնելով փոքր ջոկատը, Մստիսլավ Իզյասլավիչը հեշտությամբ գրավել է քաղաքը։

Անդրեյ Բոգոլյուբսկի, Դեմքի դատաբժշկական վերականգնումը Միխայիլ Գերասիմովի, 1941 թվական
Մստիսլավ Իզյասլավիչի ամենամեծ ձեռքբերումը պոլովցիների դեմ հաջող պայքարն էր։ 1168 թվականին Կիևի իշխանը գլխավորել է հակապոլովցական արշավախումբը, որին մասնակցել են տասներեք իշխաններ։ Մստիսլավ II-ը հավաքել է Չերնիգովի, Վոլինի, Կիևի, Պերեյասլավի և այլ իշխանների, իսկ 1152 թվականին նա պարտության է մատնել պոլովցական քոչվորներին, վերցրել է բազմաթիվ գերիներ և անասուններ։ Նա կազմակերպել է նաև առևտրային քարավանների պաշտպանությունը, որոնք նախկինում ենթարկվել են պոլովցիների արշավներին։

Միևնույն ժամանակ, Ռուսաստանի արևելյան հողերում ստեղծվել է Վլադիմիր-Սուզդալյան իշխանների հակակիևյան միությունը պոլովցիների հետ։ 1168 թվականի վերջին 12 իշխաններ, ինչպես նաև նրանց պոլովցի դաշնակիցները պատրաստվել են ընդդիմանալ Կիևյան իշխանին։ Հենց այդ ժամանակ էլ Զալեսյեում սկսվել է նոր էթնիկ խմբի ձևավորումը իր առանձին քաղաքական և սոցիալական համակարգով։ Նրա ներկայացուցիչների թվում էր Վլադիմիր Մոնոմախի թոռը ՝ Յուրի Դոլգորուկիի և Պոլովցիայի արքայադստեր որդին ՝ Անդրեյ Բոգոլյուբսկին (ազգանունը Բոգոլյուբովո շրջանից)։ Ըստ Վասիլի Կլյուչևսկու, նա «իսկական հյուսիսային իշխան էր, իսկական սուզդալցի Զալեսյեից իր սովորություններով ու գաղափարներով և իր քաղաքական դաստիարակությամբ»։

1169 թվականին Անդրեյ Բոգոլյուբսկին հավաքել է մեծ բանակ, որին միացել էին Մուրոմի, Սմոլենսկի, Պոլոցկի, Չեռնիգովի և Դորոգոբուժի իշխանները և արշավել է դեպի Կիև։ Միխայլո Հրուշևսկին իրադարձությունը այսպես է նկարագրել՝ «Ռուսի իշխանների մի ամբողջ ամպ շարժվեց՝ ոչնչացնելու Կիևը՝ ի փառս իր հյուսիսային հակառակորդի».։ Հարձակումը հաջողությամբ չի ավարտվել, քանի որ հարձակումից անմիջապես առաջ Մստիսլավը որդուն օգնելու համար զորք էր ուղարկել Նովգորոդ։ Կիևում գտնվող իր կնոջ խորհրդով Մեծ իշխանը փախել քաղաքից, գնացել Վոլին՝ օգնություն հավաքելու։

Կիևի պաշարում և գրավում
-----------------------

Երկարատև պաշարումից հետո, 1169 թվականի մարտի 8-ին քաղաքի պաշտպանները հանձնվել են։ Ռուսական հին ավանդույթի և չգրված կանոնների համաձայն, Կիևի բնակիչները հավատացել են, որ մայրաքաղաքը կառավարելու է քաղաքը գրավող նոր իշխանը, ուստի որոշել են ապավինել նրա ողորմությունը։ Կիևը երկու օր ենթարկվել է աննախադեպ ավերածությունների, չեն խնայվել ոչ կանայք, ոչ երեխաները։ Թալանվել են գույքը և բնակելի թաղամասերը, այրվել մեծ թվով եկեղեցիներ և վանքեր։ Կիևից դուրս են բերվել ոչ միայն մասնավոր սեփականություն, այլև սրբապատկերներ և զանգեր։ Գողացվել է նաև «Սուրբ Կույս Մարիամի Վլադիմիրի սրբապատկերը», որը նհետագայում դարցել է Ռուսական կայսրության ամենապաշտելի սրբություններից մեկը։ Դարերի ընթացքում առաջին անգամ «Ռուս քաղաքների մայրը» այդքան անխնա ավերվել է, անգամ պոլովցիները այդպես չեն վերաբերվել քաղաքին։

Ըստ Լև Գումիլևի ՝ Կիևի ջարդերը վկայել են, որ Արևելյան Ռուսաստանի բնակչության շրջանում Ռուսաստանի հետ էթնիկական և պետական միասնության զգացողությունը կորել է։  1169 թվականին, Կիևը գրավելուց հետո, Անդրեյը քաղաքը երեք օր թալանելու թույլտվություն է տվել իր զինվորներին։ Մինչ այդ ընդունված էր միայն օտար քաղաքների հետ այդպես վարվել։ Նման գործելաոճը երբեք չի տարածվել Ռուսաստանի քաղաքների գրավման դեպքում։ Անդրեյ Բոգոլյուբսկու հրամանը Լև Գումիլևի տեսանկյունից ցույց է տալիս, որ իր և իր բանակի (այսինքն՝ Սուզդալի, Չեռնիգովի և Սմոլյան զինվորների) համար Կիևը նույնքան օտար էր, որքան ցանկացած գերմանական կամ լեհական ամրոց։

Դրանից հետո Էնդրյու Բոգոլյուբսկին Կիևի գահին նստեցրել է իր կրտսեր եղբորը՝ Գլեբ Յուրիևիչին ՝ Պերեյասլավի իշխանին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «850-річчя плюндрування Києва: перша українсько-російська війна чи князівська чвара?». *Радіо Свобода* (ուկրաիներեն).
2. ↑  «Ключевский В. О. Курс русской истории. Лекция XVIII». Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ դեկտեմբերի 10-ին. Վերցված է 2012 թ․ սեպտեմբերի 21-ին.
3. ↑  Костомаров, Н. И. (1872–1875). *Андрей Боголюбский//Руская история в жизнеописаниях её главнейших деятелей*.
4. ↑  Pelenski, Jaroslaw. *The Contest for the Legacy of Kievan Rus*. New York: Columbia University Press, 1998. p. 4
5. ↑  Raffensperger, Christian, and Norman W. Ingham, "Rurik and the First Rurikids", *The American Genealogist*, 82 (2007), 1–13, 111–119.
6. ↑  Смоленские удельные князья Вл. Греков, Смоленские удельные князья
7. ↑  Русский биографический словарь А. А. Половцова, *Смоленские удельные князья*
8. ↑  Грушевський, Михайло. «Том II. Розділ III. Стор. 6. Історія України-Руси». *litopys.org.ua*.
9. ↑  «Вкрадена українська святиня й досі у Москві. Богородиця Володимирська чи Вишгородська?». *Радіо Свобода* (ուկրաիներեն).
10. 1 2  Гумилев Л. Н. От Руси к России: очерки этнической истории.— М.: Экопрос, 1992.— С. 87.