Սա **Մարտինիկա կղզու պատմության** էջն է։

100–1450
--------

Կղզին ի սկզբանե բնակեցված է եղել արավակ և կարիբ ժողովուրդներով։ Մոտ 130 թվականին, ենթադրվում է, որ առաջին արավակները ժամանել են Հարավային Ամերիկայից։ 295 թվականին Պելե լեռան ժայթքումը հանգեցրել է կղզու բնակչության ոչնչացմանը։ Մոտ 400 թվականին արավակները վերադարձել և վերաբնակեցրել են կղզին։ Մոտ 600 թվականին կարիբները ժամանել են, բնաջնջել արավակներին և հաջորդ մի քանի դարերի ընթացքում հաստատվել կղզում։

1450–1600
---------

1493 թվականին Քրիստոֆեր Կոլումբոսը գծագրել է կղզու քարտեզը՝ տարածաշրջանը հայտնի դարձնելով Եվրոպային, բայց միայն 1502 թվականի հունիսի 15-ին՝ իր չորրորդ ճանապարհորդության ժամանակ, նոր հասել է կղզի՝ այնտեղ թողնելով մի քանի խոզեր և այծեր։ Այնուամենայնիվ, իսպանացիներն անտեսել են կղզին, քանի որ Նոր աշխարհի մյուս մասերը նրանց համար ավելի մեծ հետաքրքրություն է ներկայացրել։

17-րդ դար
---------

Պիեռ Բելեն դ'Էսնամբուկը վայրէջք է կատարել Մարտինիկայում 1635 թվականին։
1635 թվականին կարդինալ Ռիշելյեն ստեղծել է «Ամերիկայի կղզիների ընկերությունը» ( Compagnie des Îles de l'Amérique) «Սուրբ-Քրիստոֆ ընկերության» իրավահաջորդը։ Ընկերությունը պայմանագիր է կնքել պարոնայք l'Olive-ի և Duplessis-ի հետ՝ գրավելու և իր անունից կառավարելու Կարիբյան կղզիները, որոնք պատկանում են ֆրանսիական թագին։ Դա հանգեցրել է նրան, որ 1635 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Պիեռ Բելեն դ'Էսնամբուկը Սուրբ Քրիստոֆից ութսունից հարյուր ֆրանսիացի վերաբնակիչների հետ ժամանել է Մարտինիկա։ Նրանք հանդիպել են որոշակի դիմադրության, սակայն իրենց շատ ավելի հզոր սպառազինության, զենք ու զրահի շնորհիվ կարողացել են արագորեն հետ մղել թշնամուն։ Նրանք բնակություն են հաստատել հյուսիս-արևմտյան տարածաշրջանում՝ Ռոքսելան գետի գետաբերանում, որտեղ նրանք կառուցել են Սեն Պիեռ ամրոցը։ Առաջին նահանգապետը եղել է Ժան Դյուպոնը։

Հաջորդ տարի դ'Էսնամբուկը հիվանդացել է և բնակավայրի հրամանատարությունը փոխանցել է իր եղբորորդուն՝ Ժակ Դյել դը Պարկետին։ Այդ ժամանակ գաղութի բնակչությունը կազմում էր մոտ 700 մարդ։ Վերաբնակիչները մաքրել են Սեն Պիեռի շրջակայքը՝ բերք աճեցնելու համար։ Ապրելու համար նրանք աճեցնում էին մանիոկ և կարտոֆիլ, իսկ արտահանման համար՝ ռոկու, ինդիգո, ծխախոտ, իսկ ավելի ուշ՝ կակաո և բամբակ։

Ֆրանսիացի և օտարերկրյա առևտրականները հաճախ կղզի են եկել` գնելու այս էկզոտիկ ապրանքները, Մարտինիկան վերածելով համեստ բարգավաճ գաղութի։ Գաղութարարները 1638 թվականին հիմնել են նաև մեկ այլ ամրոց՝ Ֆորտ Սեն Լուիսը։ Այս ամրոցը, ինչպես Ֆորտ Սեն Պիեռը, ավելին էր, քան փայտե սյունաշար։ 1640 թվականին բերդը բարելավվել է՝ ունենալով խրամատ, բարձր քարե պարիսպներ և 26 թնդանոթ։

Հաջորդ քառորդ դարի ընթացքում ֆրանսիացիները լիակատար վերահսկողություն են հաստատել կղզու վրա։ Քանի որ Կարիբները սկսել էին ընդլայնվել, նրանք պարբերաբար սպանել են կատաղի դիմադրողներին՝ ստիպելով գոյատևածներին վերադառնալ Կաբեստերի Կարավել թերակղզի (կղզու արևելյան կողմը)։

Չնայած աշխատատար լինելուն՝ շաքարավազը շահութաբեր ապրանք էր առևտրի համար, և Մարտինիկայում շուտով մշակումը կենտրոնացավ միայն շաքարի աճեցման և առևտրի վրա։ 1685 թվականին Լյուդովիկոս 14-րդ թագավորը հռչակեց «Le Code Noir»-ը, որի նպատակն էր իրավական հիմք ապահովել աֆրիկացիներին իրենց հայրենիքից հեռացնելու և նրանց տեղափոխել ֆրանսիական շաքարի պլանտացիաներ` ստրկական աշխատանքի։ Այդ ժամանակվանից ի վեր, Մարտինիկայի մշակույթի ուժեղ թեման եղել է կրեոլիզացիան կամ փոխազդեցությունը ֆրանսիացի գաղութատիրական վերաբնակիչների, որոնք տարածքում հայտնի են որպես *բեկեր*, և նրանց ներմուծած աֆրիկացիների միջև։ Ավելի քան երկու հարյուր տարի ստրկությունը և ստրուկների ապստամբությունները մեծ ազդեցություն են ունեցել կղզու տնտեսության և քաղաքականության վրա։

1865 թվականի քարտեզ Մարտինիկայում։
Ֆրանսիացի գաղութատեր վերաբնակիչները գյուղացիներ են եղել, որոնց գրավում էր քարոզչությունը, որը խոստանում էր հարստություն և կյանք արևի տակ։ «Կամավորները» պայմանագրային ծառայողներ էին, որոնք երեք տարի պետք է աշխատեին իրենց տիրոջ մոտ, որից հետո նրանց խոստացված էր տրամադրել սեփական հող։ Այնուամենայնիվ, հոգնեցուցիչ աշխատանքը և շոգ կլիման հանգեցրել են նրան, որ աշխատողներից քչերն են գոյատևել նախատեսված երեք տարին, ինչի արդյունքում մշտական ներգաղթը անհրաժեշտ էր աշխատուժը պահպանելու համար։ Այնուամենայնիվ, Դը Պարկետի ղեկավարության ներքո Մարտինիկայի տնտեսությունը զարգացել է, քանի որ այն ապրանքներ էր արտահանում Ֆրանսիա և հարևան անգլիական և հոլանդական գաղութներ։ 1645 թվականին ստեղծվել է Ինքնիշխանության խորհուրդը մի քանի լիազորություններով, որոնց թվում նաև կղզիների ընտանիքներին ազնվականության կոչումներ շնորհելու իրավունքը։ 1648 թվականին Ամերիկայի կղզիների ընկերությունը սկսել է իր գործերը լուծարել, և 1650 թվականին Դը Պարկետը գնել է կղզին։

1650 թվականին հայր Ժակ դը Տետրեն կառուցեց մի սարք՝ շաքարեղեգի գործարանների թափոնները մելասի վերածելու համար, որը դարձել է արտահանման հիմնական արտադրանք։

1654 թվականին Դը Պարկետը թույլատրել է 250 հոլանդացի հրեաների, ովքեր փախչում էին Բրազիլիայից՝ հետևելով պորտուգալացիներին՝ հետ վերցնելով այդ գաղութի իրենց տարածքը, բնակություն հաստատել Մարտինիկայում, որտեղ նրանք զբաղվում էին շաքարի առևտրով։ Սա Եվրոպայում ամենապահանջված ապրանքն էր և շուտով դարձավ Մարտինիկայի ամենամեծ արտահանումը։

Դը Պարկեի մահից հետո նրա այրին իր երեխաների անունից իշխեց մինչև 1658 թվականը, երբ Լյուդովիկոս XIV-ը վերսկսեց ինքնիշխանությունը կղզու վրա՝ 120,000 ֆունտ ստերլինգ փոխհատուցում վճարելով Դը Պարկեի երեխաներին։ Այս ժամանակ Մարտինիկայի բնակչությունը կազմում էր մոտ 5000 վերաբնակիչ և մի քանի ողջ մնացած Կարիբյան հնդկացիներ։ Կարիբները ի վերջո ոչնչացվեցին կամ աքսորվեցին 1660 թվականին։

1658 թվականին Դոմինիկյան հայրերը կալվածք են կառուցել Fonds Saint-Jacques-ում։ 1693 թվականից 1705 թվականներին այստեղ էր Պեր Լաբատի տունը՝ ֆրանսիացի դոմինիկյան քահանան, ով կատարելագործել էր թորման արտադրությունը։ Հետաքրքիր կերպար էր, ով նաև հետախույզ էր, ճարտարապետ, ինժեներ և պատմաբան, նաև որպես զինվոր կռվել էր անգլիացիների դեմ։

1664 թվականին Լուին կղզին փոխանցեց այս անգամ նորաստեղծ Compagnie des Indes Occidentales (Արևմտյան Հնդկաստանի ընկերություն) ընկերությանը։ Հաջորդ տարի՝ Երկրորդ անգլո-հոլանդական պատերազմի ժամանակ, հոլանդական նավատորմը ծովակալ Միշել դե Ռյուտերի գլխավորությամբ հեռացավ Մարտինիկա, որպեսզի Բարբադոսի մոտ անգլիական ուժերի հետ նավատորմի անվճռական հանդիպումից հետո վերազինվի։ Երկու տարի անց փոթորիկը ավերեց Մարտինիկան ու Գվադելուպան՝ խլելով մոտ 2000 մարդու կյանք։ Սա առաջինն էր մի քանի բնական աղետներից, որոնք հաջորդ մի քանի դարերի ընթացքում կործանեցին Մարտինիկայի բնակչությունը։

1666 և 1667 թվականներին անգլիացիները անհաջող հարձակում կատարեցին։ Բրեդայի պայմանագրով (1667) ավարտվեց Երկրորդ անգլո-հոլանդական պատերազմն ու հետևաբար ռազմական գործողությունները։

1672 թվականին Լյուդովիկոս XIV-ը հրամայեց կառուցել մի միջնաբերդ՝ Ֆորտ Սենթ Լուիս, Ֆորտ Ռոյալ Բեյում՝ պաշտպանելու Մարտինիկան։ Հաջորդ տարի Compagnie des Indes Occidentales-ը որոշեց քաղաք հիմնել Ֆորտ Ռոյալում, թեև այդ վայրը մալարիայի ճահիճ էր։ Ընկերությունը լուծարվեց 1674 թվականին, և գաղութը վերադարձավ ֆրանսիական թագի անմիջական կառավարմանը։ Մարտինիկայի վարչակազմը խորհրդի ձեռքում էր։ Թագավորը նշանակեց երկու անդամների՝ գեներալ-լեյտենանտին և ադմինիստրատորին։ Նրանք էին ընտրում ավագանու մյուս անդամներին (մարզպետ, գլխավոր դատախազ և շարքային դատավոր)։ Այս կազմակերպությունը գոյատևեց մինչև 1685 թվականը։

Երրորդ անգլո-հոլանդական պատերազմի ժամանակ՝ 1674 թվականին Դը Ռայտերը վերադարձավ Մարտինիկա՝ այս անգամ Ֆորտ Ռոյալը գրավելու մտադրությամբ։ Հանգիստ քամիները և ֆրանսիացիների բարձրացրած աղմուկը խանգարեցին իրնավատորմի նավարկությանը, որը բաղկացած էր 30 ռազմանավերից, ինը մատակարարման նավերից և 15 դեպի նավահանգիստ փոխադրամիջոցներից։ Ֆրանսիացիները հետ մղեցին նրա 3400-հազարանոց զորքը, ինչի հետևանքով նա կորցրեց 143 մարդ՝ 15 ֆրանսիացիների կյանքի գնով։

1675 թվականին Արևմտյան Հնդկաստանի առաջին գեներալ-նահանգապետ Ժան-Շառլ դե Բաաս-Կաստելմորը ժամանեց Մարտինիկա և ծառայեց մինչև 1677 թվականը։ Նրա իրավահաջորդը Շառլ դե Լա Ռոշ-Կուրբոնն էր, կոմս Դը Բլենակը, ով առաջին անգամ պաշտոնակատար է եղել 1677-1683 թվականներին։ Նա մշակեց Ֆորտ Ռոյալ քաղաքի և Ֆորտ Սենտ Լուիսի ամրությունների բարելավման ծրագիր։ Դե Բլենակի աշխատանքներից էր թերակղզու շուրջ 487 մետրանոց պատի 10-ամյա կառուցումը, որի վրա կանգնած էր բերդը, որի պատն ուներ չորս մետր բարձրություն և երկու մետր հաստություն, և առանձնացնում էր քաղաքից բաժանված խրամատը։ Դե Բլենակը կրկին զբաղեցրել է գլխավոր նահանգապետի պաշտոնը 1684 թվականի հունիսից մինչև 1691 թվականի փետրվարը և 1691 թվականի նոյեմբերի 24-ից մինչև իր մահը՝ 1696 թվականը։

Քաղաքի աճը հանգեցրեց մանգրովի ճահիճի աստիճանական մաքրմանը և չորացմանը։ 1681 թվականին Ֆորտ-Ռոյալը եղել է Մարտինիկայի վարչական, ռազմական և քաղաքական մայրաքաղաքը։ Այնուամենայնիվ, Սեն Պիեռը, իր ավելի լավ նավահանգիստով, մնաց առևտրային մայրաքաղաքը։

1685 թվականին Ֆրանսիայում Լյուդովիկոս XIV թագավորը հրապարակեց « Code Noir » (բառացի՝ *Սև օրենսգիրք* ) օրենքի տեքստերի ժողովածու, որի 60 հոդվածները կկարգավորեին ստրկությունը գաղութներում, և որը մասամբ ոգեշնչված էր Ժան-Բատիստ Կոլբերից։ Օրենսգիրքն արգելում էր որոշ դաժան արարքներ, բայց հաստատում էր մյուսները և ստրկությունը՝ ստրկության կարգավիճակը տեղափոխելով անշարժ գույքի կարգավիճակ։ Նա նաև հրամայեց վտարել հրեաներին ֆրանսիական բոլոր կղզիներից։ Այնուհետև այս հրեաները տեղափոխվեցին հոլանդական Կուրասաո կղզի, որտեղ նրանք բարգավաճեցին։

1692 թվականին Շառլ դե Լա Ռոշ-Կուրբոնը՝ Բլենակի կոմսը՝ Ամերիկայի ֆրանսիական գաղութների նահանգապետն ու գեներալ-լեյտենանտը, Ֆորտ Ռոյալը անվանեցին Մարտինիկայի մայրաքաղաք։ 1693 թվականին անգլիացիները կրկին անհաջող հարձակվեցին Մարտինիկայի վրա։

1700–1788
---------

Պորտ Ռոյալ 1750-ական թվականներին
1720 թվականին ֆրանսիական նավատորմի սպա Գաբրիել դե Կլիեն Փարիզի թագավորական բուսաբանական այգուց գնել է սուրճի բույսի սածիլ և այն տեղափոխել Մարտինիկա։ Նա այն տնկեց Պելե լեռան լանջին և կարողացավ հավաքել իր առաջին բերքը 1726 թվականին կամ դրանից անմիջապես հետո։ 1736 թվականին Մարտինիկում ստրուկների թիվը հասել էր 60000-ի։ 1750 թվականին Սեն Պիերն ուներ մոտ 15000 բնակիչ, իսկ Ֆորտ Ռոյալը՝ ընդամենը մոտ 4000։

Յոթնամյա պատերազմի ժամանակ բրիտանական 76-րդ հետիոտնային գունդը Ուիլյամ Ռուֆանի ղեկավարությամբ 1762 թվականի սկզբին գրավում է Մարտինիկան։ Պատերազմում Բրիտանիայի հաղթանակից հետո մեծ հավանականություն կար, որ կղզին կկցվի նրանց։ Այնուամենայնիվ, շաքարի առևտուրը կղզին այնքան արժեքավոր դարձրեց ֆրանսիական թագավորական կառավարության համար, որ Փարիզի պայմանագրով (1763), որով ավարտվեց Յոթամյա պատերազմը, նրանք հրաժարվեցին Կանադայից, որպեսզի իրենց անցնեն Մարտինիկան և հարևան Գվադելուպե կղզին։ Բրիտանական օկուպացիայի ժամանակ ազնվական ընտանիքում է ծնվում Մարի Ժոզեֆ Ռոուզ Տաշեր դե լա Պեյջրին՝ ապագա կայսրուհի Ժոզեֆինան, ով ապրում էր Լես Տրուա-Իլետում՝ Ֆորտ Ռոյալի ծովածոցի մյուս կողմում։ Նաև 1762 թվականին դեղին տենդի համաճարակ է գրանցվել, իսկ 1763 թվականին ֆրանսիացիները առանձին կառավարություններ են ստեղծել Մարտինիկայի և Գվադելուպայի համար։

1766 թվականի օգոստոսի 2-ին ծնվել է Սեն-Պիեռ դե Լուի Դելգրեսը, խառնածին սևամորթ, ով 1794 թվականին ծառայել էր ֆրանսիական բանակում և կռվել բրիտանացիների դեմ, բայց նախքան դա դարձել էր Գվադելուպայի անհաջող ընդիմության առաջնորդը և դուրս եկել գեներալ Ռիչեպանսի դեմ, ում Նապոլեոնը ուղարկել էր այդ գաղութ՝ ստրկությունը վերականգնելու։ Օգոստոսի 13-ին (կամ 1766, կամ 1767 թվականին) կղզուն հարվածեց մի փոթորիկ, որն ակնհայտորեն ուղեկցվում էր երկրաշարժով։ Այն խլեց 600–1600 մարդու կյանք։ Պարոն դե լա Պեյջերին՝ ապագա կայսրուհու հայրը, գրեթե մահացել էր։ Այդ ժամանակ Մարտինիկայում կար մոտ 450 շաքարի գործարան, և մելասը արտահանման հիմնական աղբյուրն էր։ Չորս տարի անց կղզուն կրկին հարվածեց երկրաշարժը։ Մինչև 1774 թվականը, երբ որոշմամբ դադարեցվեց սպիտակամորթների համար պայմանագրային ստրկությունը, կղզում կար 18-19 միլիոն սուրճի ծառ։

1779 թվականին ապագա Ժոզեֆին դը Բոհարնեյը ՝ ֆրանսիացիների առաջին կայսրուհին, նավարկեց Ֆրանսիա՝ առաջին անգամ հանդիպելու իր ամուսնուն։ Հաջորդ տարի՝ 1780 թվականին, Մեծ փոթորիկը՝ արևմտյան պատմության ամենավնասաբեր փոթորիկներից մեկը, հարվածեց կղզուն՝ սպանելով 9000 մարդու։ Ավելի քան 100 ֆրանսիացի և հոլանդացի վաճառականներ անհետ կորած էին համարվում։ 1782 թվականին ծովակալ դե Գրասը նավարկեց Մարտինիկայից՝ հանդիպելու իսպանական զորքերին՝ Յամայկայի վրա հարձակվելու նպատակով։ Սուրբերի հաջորդ ճակատամարտը հանգեցրեց թագավորական նավատորմի կողմից ֆրանսիացիների զանգվածային պարտությանը։

Ֆրանսիական հեղափոխություն
-------------------------

Ֆրանսիական հեղափոխությունը (1789) նույնպես ազդեց Տրինիդադի վրա, երբ Մարտինիկյան տնկողները և նրանց ստրուկները գաղթեցին այնտեղ և սկսեցին շաքար և կակաո աճեցնել։ Բժիշկ Լուի Էլի Մորո դը Սենտ-Մերին ՝ Մարտինիկայի Ազգային հիմնադիր ժողովի պատգամավորը, դեմ է եղել «Ազատություն գուավոր մարդկանց» ներկայացուցչությանը։

1792 թվականի ապրիլի 4-ին Ֆրանսիայի Օրենսդիր ժողովը քաղաքացիություն տրամադրեց բոլոր գունավոր տղամարդկանց։ Մեդերիկ Լուի Ելի Մորո դե Սեն-Մերին՝ Ռոշամբոյի վիկոնտը, ուղարկվել է Մարտինիկա՝ կիրառելու այս օրենքը։ Մարտինիկայի Հիմնադիր ժողովը համաձայնել է հրապարակել այս օրենքը։ Այնուամենայնիվ, նրանք հրաժարվեցին թույլ տալ նրան իր զորքերի հետ իջնել։ 1793 թվականին Սեն Պիեռում տեղի ունեցավ ստրուկների փոքր, անհաջող ապստամբություն։ Ֆրանսիացիները մահապատժի են ենթարկել պարագլուխներից վեցին։ 1793 թվականի փետրվարի 4-ին Լուի-Ֆրանսուա Դյուբուքը համաձայնագիր ստորագրեց Լոնդոնի Ուայթհոլում, որով Մարտինիկան մտնում էր բրիտանական իրավասության տակ մինչև Ֆրանսիական միապետության վերահաստատումը։ Դրանով նա կանխեց Ֆրանսիական հեղափոխության տարածումը Մարտինիկայում՝ կանխելով Հանրապետական վարչակարգը Ֆրանսիայում։ Հատկանշական է, որ համաձայնագիրը Մարտինիկայում բոլոր ֆրանսիացի գաղութատերերին երաշխավորում էր ստրուկներ ունենալու իրավունքը։

1794 թվականին ֆրանսիական կոնվենցիան ստորագրեց ստրկությունը վերացնելու մասին հրամանագիրը։ Այնուամենայնիվ, մինչ հրամանագիրը կփոխանցվեր Մարտինիկային և կկիրառվեր, բրիտանացիները ներխուժեցին կղզի և գրավեցին այն։ Բրիտանական զորքերը ծովակալ սըր Ջոն Ջերվիսի և գեներալ-լեյտենանտ սըր Չարլզ Գրեյի գլխավորությամբ մարտի 22-ին գրավեցին Ֆորտ Ռոյալը և Ֆորտ Սեն Լուիսը, իսկ երկու օր անց Ֆորտ Բուրբոնը։ Այդ ժամանակ ֆրանսիական ողջ դիմադրությունը դադարեց։ 1794 թվականի մարտի 30-ին բրիտանական օկուպացիան վերականգնեց *հին ռեժիմը՝* ներառյալ Ֆրանսիայի միապետության Գերագույն խորհուրդը և Սենեշալի դատարանները՝ Տրինիտե, Լե Մարին և Սեն Պիեռ։ Ֆրանսիական արքունիքը վերականգնեց իր ունեցվածքն ու պաշտոնը, ներառյալ ստրուկներին, և ազատագրումն արգելվեց թագավորական իշխանությունների կողմից, որը նաև հրապարակեց հրաման, որն արգելում էր սևամորթների բոլոր հավաքները կամ ստրուկների հանդիպումները, ինչպես նաև Կառնավալը։

Նապոլեոնյան պատերազմներ
-----------------------

Վեց տարի անց՝ 1800 թվականին, Ժան Կինան ՝ նախկին ստրուկը Սեն Դոմինգից և բրիտանացի սպայի օգնականը, փախավ Մորն Լեմետր և կոչ արեց ազատ սևամորթներին և ստրուկներին միանալ իրեն՝ ապստամբել ընդդեմ թագավորական կառավարության։ Երբ Կինայի փոքրաթիվ ուժերը շարժվեցին դեպի Ֆորտ-Ռոյալ, բրիտանական զորքերը արագ արձագանքեցին և բանակցեցին, որ ընդհանուր համաներման դիմաց Կինայի ուժերը հանձնվեն։ Սակայն բրիտանացիները Կինային տեղափոխեցին Անգլիա, որտեղ նրան պահեցին Նյուգեյթ բանտում։

1802 թվականին Ամիենի պայմանագրով բրիտանացիները կղզին վերադարձրին ֆրանսիացիներին։ Նապոլեոն Բոնապարտը վերականգնեց ստրկությունը ֆրանսիական գաղութներում, թեև Մարտինիկայում այն երբեք գործնականում չէր վերացվել՝ բրիտանական օկուպացիայի պատճառով։ 1796 թվականին նա ամուսնացել է Մարտինիկ Ժոզեֆին դը Բոհարնեի հետ, իսկ 1804 թվականին վերջինս դարձավ Ֆրանսիայի կայսրուհի։

Նապոլեոնյան պատերազմների՝ ժամանակ 1804 թվականին, բրիտանացիները ամրոց հիմնեցին Դայմոնդ ժայռում՝ Ֆորտ դը Ֆրանսից դուրս, և պաշտպանության դրեցին այնտեղ այն մոտ 120 նավաստիներ և հինգ թնդանոթներ։ Թագավորական նավատորմը շահագործեց «*HMS Diamond Rock»* ամրոցը և այնտեղից 17 ամիս կարողացավ անհանգստացնել նավահանգիստ եկող նավերին։ Ֆրանսիացիներն ի վերջո ուղարկեցին տասնվեց նավերից բաղկացած նավատորմ, որոնք կատաղի ռմբակոծությունից հետո ետ գրավեցին կղզին։

Բրիտանացիները կրկին գրավեցին Մարտինիկան 1809 թվականին և պահեցին այն մինչև 1814 թվականը։ 1813 թվականին Մարտինիկայում փոթորիկը խլեց 3000 մարդու կյանք։ Նապոլեոնի հարյուր օրվա ընթացքում ՝1815 թվականին, վերացվեց ստրկավաճառությունը ։ Միևնույն ժամանակ բրիտանացիները կարճ ժամանակով նորից գրավեցին Մարտինիկան։ Բրիտանացիները, ովքեր վերացրել էին ստրկավաճառությունն իրենց կայսրությունում 1807 թվականին, ստիպեցին Նապոլեոնի իրավահաջորդ Լյուդովիկոս XVIII- ին պահպանել արգելքը, թեև այն իսկապես ուժի մեջ չմտավ մինչև 1831 թվականը։

1815–1899
---------

*Շարլոթ Մարտինի խմբային դիմանկարը, նրա ամուսինը, տան անձնակազմը (սև ստրուկները) և հյուրը։ Մարտինիկա*, *Ֆոր դը Ֆրանս,* 1800-ականներ կամ 1810-ականներ։
Մարտինիկայի 1851 թվականի քարտեզ
1822 թվականին տեղի ունեցած ստրուկների ապստամբության արդյունքում երկու զոհի և յոթ վիրավորի եղավ։ Կառավարությունը 19 ստրուկի մահվան է դատապարտել։

Մարտինիկը տուժել է երկրաշարժերից, ինչպես նաև փոթորիկներից։ 1839 թվականին 6,5 մագնիտուդ ուժգնությամբ երկրաշարժի հետևանքով զոհվեց մոտ 400-700 մարդ, լուրջ վնասներ հասցրեց Սեն Պիեռում և գրեթե ամբողջությամբ ավերեց Ֆորտ Ռոյալը ։ Ֆորտ Ռոյալը վերակառուցվել է փայտից՝ նվազեցնելով երկրաշարժերի վտանգը, բայց մեծացնելով հրդեհի վտանգը։ Այդ նույն տարի Մարտինիկայում կար 495 շաքար արտադրող, ավքեր արտադրեցին մոտ 25900 տոննա «սպիտակ ոսկի»։

1848 թվականի փետրվարին Ֆրանսուա Օգյուստ Պերինոնը դարձավ Մարտինիկայի գաղութարարների կոմիտեի ղեկավարը։ Նա ստրկության վերացման հանձնաժողովի անդամ էր՝ Վիկտոր Շյոլշերի գլխավորությամբ։ Ապրիլի 27-ին Շյոլշերը Ֆրանսիական կայսրությունում ստրկությունը վերացնելու մասին հրամանագիր ստացավ։ Պերինոնը նշանակվեց Մարտինիկայի գլխավոր հանձնակատար և ստացավ ստրկությունն այնտեղ վերացնելու առաջադրանք։ Այնուամենայնիվ, նա և հրամանագիրը Մարտինիկա հասան հունիսի 3-ից հետո, երբ արդեն նահանգապետ Կլոդ Ռոստոլանդն վերացրել էր ստրկությունը։ Մի ստրուկի բանտարկությունը Le Prêcheur կղզում հանգեցրել էր մայիսի 20-ի ստրուկների ապստամբության։ Երկու օր անց, ապստամբությունը ճնշելու նպատակով, Ռոստոլանդը ճնշման տակ վերացրեց ստրկությունը կղզում։ Նույն թվականին, Երկրորդ Հանրապետության հիմնադրումից հետո, Ֆորտ Ռոյալը դարձավ Ֆորտ-դե-Ֆրանս։ 1981 թվականին մայիսի 22-ը հայտարարվեց ազգային տոն՝ ի նշան ազատագրման։

1851 թվականին օրենք է ընդունվել, որը թույլ է տալիս ստեղծել երկու գաղութային բանկ՝ թղթադրամներ թողարկելու իրավասությամբ։ Սա հանգեցրեց Սուրբ Պիեռում Մարտինիկայի բանկի և Գվադելուպայի բանկի հիմնադրմանը։ (Այս բանկերը կմիավորվեն 1967 թվականին՝ ձևավորելով ներկայիս Banque des Antilles Française-ը )։

Հնդկաստանից վարձակալված բանվորները սկսեցին ժամանել Մարտինիկա 1853 թվականին։ Պլանտացիաների տերերը հավաքագրեցին հնդկացիներին՝ փոխարինելու ստրուկներին, որոնք ազատության մեջ էին և փախել էին պլանտացիաներից։ Սա հանգեցրեց Մարտինիկայում փոքր, բայց շարունակվող հնդկական համայնքի ստեղծմանը։ Այս ներգաղթը ավելի փոքր մասշտաբով կրկնվեց բրիտանական այլ գաղութներում, ինչպիսիք են Բրիտանական Գվիանան և Տրինիդադն ու Տոբագոն՝ 1833 թվականի Բրիտանական կայսրությունում ստրկության վերացումից հետո։ Դարավերջին 1000 չինացի էլ եկավ, քանի որ ավելի վաղ նրանք եկել էին Կուբա։

Քաղաքի կառավարությունը 1857-58 թվականներին մաքրեց և լցրեց Ֆորտ դե Ֆրանսը շրջապատող ջրհեղեղի ջրանցքը։ Ջրանցքը դարձել էր բաց կոյուղի, հետևաբար՝ առողջության համար վտանգ էր ներկայացնում։ Լցված ջրանցքը՝ Լա Լևին, քաղաքի հյուսիսային սահմանն էր։

Մարտինիկը ունեցել է իր երկրորդ կայուն ֆինանսական հաստատությունը 1863 թվականին, երբ Crédit Foncier Colonial-ը բացեց իր դռները Սեն Պիեռում։ Դրա նպատակն էր երկարաժամկետ վարկեր տրամադրել շաքարի գործարանների կառուցման կամ արդիականացման համար։ Այն փոխարինեց «Crédit Colonial»-ին, որը ստեղծվել էր 1860 թվականին, բայց քիչ հավանական էր, որ գործի կդրվեր։

1868 թվականին Ֆորտ դե Ֆրանսում վերջապես ավարտվեցին Ռադուբ ավազանի նավահանգստային օբյեկտների շինարարական աշխատանքները։ Նավահանգստի բարելավումները հնարավորություն տվեցին Ֆորտ դե Ֆրանսին ավելի լավ մրցակցել Սեն Պիեռի հետ առևտրի և շփման ոլորտում։

1870 թվականին՝ Ֆրանս-Պրուսական պատերազմի ժամանակ, աճող ռասայական լարվածությունը հարավային Մարտինիկայում հանգեցրեց կարճատև ապստամբության և Ֆորտ դը Ֆրանսում Մարտինիկյան Հանրապետության հռչակմանը։ Ապստամբությունը սկսվել է տեղի béké-ի (սպիտակ) և սև առևտրականի միջև վեճով։ Ամբոխը լինչի դատաստանի ենթարկեց բեկերին։ Ապստամբության ժամանակ շատ շաքարի գործարաններ հրկիզվեցին։ Իշխանությունները կարգուկանոն հաստատեցին՝ ժամանակավորապես բանտարկելով մոտ 500 ապստամբների Մարտինիկայի ամրոցներում։ Յոթանասունչորսը դատվեցին և մեղավոր ճանաչվեցին, իսկ տասներկու գլխավոր ղեկավարները գնդակահարվեցին։ Մնացածին իշխանությունները արտաքսել են Ֆրանսիական Գվիանա կամ Նոր Կալեդոնիա։

Այդ ժամանակ շաքարեղեգի դաշտերը զբաղեցնում էին Մարտինիկայի վարելահողերի մոտ 57%-ը։ Ցավոք սրտի, շաքարավազի գների անկումը ստիպեց շաքարավազի շատ փոքր արտադրամասերի միաձուլվել։ Արտադրողները դիմեցին ռոմի արտադրությանը՝ փորձելով բարելավել իրենց կարողությունը։

Երբ Ֆրանսիան ստեղծեց Երրորդ Հանրապետությունը 1871 թվականին, գաղութները, որոնց թվում էր Մարտինիկան, ներկայացվածություն ստացան Ազգային ժողովում։

Պելե լեռան ժայթքումը, Մարտինիկ, 1902 թվական, առաջին պլանում գերեզմանոցով։ 
1887 թվականին Պանամա այցելելուց հետո Պոլ Գոգենը մի քանի ամիս անցկացրեց իր ընկերոջ՝ Չարլզ Լավալի հետ, որը նույնպես նկարիչ էր, Սեն Պիեռից մոտ երկու կիլոմետր դեպի հարավ գտնվող տնակում։ Այս ժամանակաշրջանում Գոգենը մի քանի կտավ ստեղծեց Մարտինիկայի պատկերով։ Այժմ Լե Կարբեում կա Գոգենի փոքրիկ թանգարան, որտեղ կան նրա Մարտինիկյան նկարների վերարտադրությունները։ Նույն տարի *Harper's Weekly-ի* հեղինակ և թարգմանիչ Լաֆկադիո Հեռնին կարճատև այցելության ունեցավ Մարտինիկա. նա այստեղ մնաց մոտ երկու տարի։ ԱՄՆ վերադառնալուց հետո նա հրատարակեց երկու գիրք՝ մեկը Մարտինիկայում իր առօրյա կյանքի մասին, իսկ մյուսը՝ ստրուկի պատմությունը։

Մինչև 1888 թվականը Մարտինիկայի բնակչությունը նախորդ տասնամյակի մոտ 163000 մարդուց հասել էր 176000-ի։ Միաժամանակ բնական աղետները շարունակում էին հարվածել կղզուն։ Ֆորտ դը Ֆրանսի մեծ մասը ավերվել է 1890 թվականին հրդեհից, իսկ հաջորդ տարի էլ փոթորիկը խլել է մոտ 400 մարդու կյանք։

1880-ական թվականներին փարիզյան ճարտարապետ Պիեռ-Անրի Պիկը կառուցեց Շյոլխերի գրադարանը՝ երկաթե և ապակե մի կառույց, որը ցուցադրվեց Թյուիլերի այգիներում 1889 թվականին` Փարիզի ցուցահանդեսի համընդհանուր ցուցահանդեսի ժամանակ՝ Ֆրանսիական հեղափոխության 100-ամյակի կապակցությամբ։ Ցուցահանդեսից հետո շենքը ուղարկվեց Ֆորտ դե Ֆրանս և նորից հավաքվեց այնտեղ, աշխատանքն ավարտվեց մինչև 1893 թվականը։ Սկզբում գրադարանը պարունակում էր 10000 գիրք, որոնք Վիկտոր Շյոլշերը նվիրել էր կղզուն։ Այսօր այն ունի ավելի քան 250,000 մարդ և հարգանքի տուրք է մատուցում Մարտինիկայում ստրկությունը վերացնելու շարժումը գլխավորողին։ 1895 թվականին Պիկը նաև կառուցեց Սեն-Լուի տաճարը Ֆորտ դը Ֆրանսում։

20-րդ դար
---------

Ստրկության վերացումը չավարտեց աշխատանքային կռվի ռասայական մեղադրանքով։ 1900 թվականին ֆրանսիացու պատկանող շաքարի գործարանում տեղի ունեցած գործադուլը հանգեցրեց նրան, որ ոստիկանությունը գնդակահարեց գյուղատնտեսության 10 աշխատողների։

### Պելե լեռան ժայթքումը

1902 թվականի մայիսի 8-ին Մոնտան Պելե հրաբխի պայթյունը ավերեց Սեն Պիեռ քաղաքը, որի հետևանքով զոհվեցին նրա գրեթե բոլոր 29000 բնակիչները։ Միակ փրկվածները կոշկակարն ու բանտարկյալն էին, ում փրկեց իր դիրքը բանտային բանտում, որը միայն մեկ պատուհանով էր։ Քանի որ Սեն Պիեռը կղզու առևտրային մայրաքաղաքն էր, քաղաքում կային չորս բանկ՝ Banque de la Martinique, Banque Transatlantique, Լոնդոնի գաղութային բանկի մասնաճյուղը և Crédit Foncier Colonial-ը ։ Բոլորը ոչնչացվել են։ Քաղաքը պետք է ամբողջությամբ վերակառուցվեր։ Այն կորցրել էր առևտրային մայրաքաղաքի իր կարգավիճակը, տիտղոս, որը տեղափոխվեց Ֆոր դը Ֆրանս ։ Ժայթքման պատճառով փախստականները Մարտինիկայից նավակներով ժամանել են Դոմինիկայի հարավային գյուղեր, իսկ ոմանք մշտապես մնացել են կղզում։

### Վերադարձ նորմալին

1903 թվականին փոթորիկը սպանեց 31 մարդու և վնասեց շաքարի բերքը, իսկ 1906 թվականին Սենթ Լյուսիայի մոտ տեղի ունեցած ուժեղ երկրաշարժը լրացուցիչ վնասներ պատճառեց Մարտինիկային, բայց բարեբախտաբար ոչ մի մահ չգրանցվեց։ Երբ սկսվեց Պանամայի ջրանցքի շինարարությունը, ավելի քան 5000 Մարտինիկացիներ հեռացան աշխատելու նախագծի վրա։

Սեն Պիեռի վերաբնակեցումը սկսվել է 1908 թվականին։ Չնայած դրան, երկու տարի անց Սեն Պիեռ քաղաքը հանվեց Ֆրանսիայի քարտեզից, որի հաստատումն էր Լե Կարբե տեղափոխված ավերակները։ Մեկ այլ տեղ 1908 թվականին քաղաքական հակառակորդները սպանեցին Ֆորտ դը Ֆրանսի քաղաքապետ Անտուան Սեգերին։

Գերմանական պատերազմին մոտենալով՝ 1913 թվականին Ֆրանսիան ընդունեց գաղութում պարտադիր զինվորական ծառայությունը և կոչ արեց Մարտինիկային տարեկան 1100 մարդ ուղարկել Ֆրանսիա՝ վերապատրաստման։ Երբ վերջապես սկսվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմը, մասնակցեց 18000 Մարտինիկացիներ, որոնցից 1306-ը մահացան։ Պատերազմի ժամանակ ֆրանսիական կառավարությունը բռնագրավեց Մարտինիկայի ռոմի արտադրությունը՝ այն ֆրանսիական բանակում օգտագործելու համար։ Արտադրությունը կրկնապատկվեց, քանի որ շաքարի գործարանները վերածվեցին թորման գործարանների, ինչը նպաստեց տեղական տնտեսության վերականգնմանը։

### Համաշխարհային պատերազմների միջև

1923 թվականին Սեն Պիեռը վերահաստատվեց որպես ինքնավար քաղաք։ Երկու տարի անց Ֆորտ դե Ֆրանսում քաղաքային խորհուրդը հավանություն տվեց քաղաքապետի առաջարկին` վերակազմավորել Տերրես Սենվիլների տնակային թաղամասը որպես «աշխատավորների քաղաք»։ Ավագանին նոր բնակարանները բնակիչներին կվաճառեր կիսամյակային 40 անտոկոս վճարով։

1921–1922 թվականների շաքարավազի համաշխարհային շուկայի փլուզումից հետո մշակողները նոր բերք էին փնտրում։ 1928 թվականին նրանք ներմուծեցին բանանը։

Մոնտան Պելեն կրկին արթնացավ 1929 թվականին՝ ստիպելով ժամանակավորապես տարհանել Սեն Պիեռը։ Այնտեղ գտնվող հրաբխաբանական աստղադիտարանը ստացել է իր առաջին սեյսմոմետրը միայն երեք տարի անց։

1931 թվականին Մարտինիկ Էյմե Սեզերը տեղափոխվեց Փարիզ՝ սովորելու Լյուդովիկոս մեծի լիցեյ, École Normale Supérieure և վերջապես Սորբոն ։ Փարիզում եղած ժամանակ Սեզերը հանդիպեց Լեոպոլդ Սենգորին, որն այն ժամանակ բանաստեղծ էր, բայց հետագայում դարձավ նաև Սենեգալի առաջին նախագահը։ Սեզերը, Սենգորը և Լեոն Դամասը, ում հետ Սեզերը դպրոց էր գնացել Մարտինիկայում, Շյոլխեր լիցեյում, միասին ձևակերպեցին *նեգրիտուդի* հայեցակարգը, որը սահմանվեց որպես սևամորթ լինելու հպարտության հաստատում և առաջ մղվեց որպես շարժում։

Էյմե Սեզերը 
1933 թվականին *«Արդարություն»* կոմունիստական թերթի խմբագիր Անդրե Ալիկերը փաստեց, որ M. Aubery-ը՝ Lareinty ընկերության հարուստ սպիտակամորթ սեփականատերը, կաշառել է Վերաքննիչ դատարանի դատավորներին՝ մերժելու իր դեմ ուղղված հարկային խարդախության մեղադրանքը։ Նույն թվականին Ֆելիքս Էբուեն դարձավ կղզու կառավարչի ժամանակավոր պաշտոնակատարը, իսկ ամերիկացի Ֆրենկ Պերեթը Սեն Պիեռում հիմնեց *«Le Musée Volcanologique»-ը*։

1934 թվականին անհայտ անձինք առևանգեցին և սպանեցին Անդրե Ալիկերին։ Նրա մարմինը գտնվել է լողափ դուրս նետված՝ թևերը կապած վիճակում։ Էյմե Սեզերը, Սենգորը, Դամասը և այլք հիմնել են *L'Etudiant-ը* ՝ սևամորթ ուսանողների գրախոսականը։

1939 թվականին ֆրանսիական *Jeanne d'Arc* նավը ժամանեց տարվա վերջին Անթիլներում և Գվիանայում հանրապետության գերագույն հանձնակատարի՝ ծովակալ Ժորժ Ռոբերտի հետ։ Էյմե Սեզերը վերադարձավ Մարտինիկա։ Նա դարձավ Ֆոր դը Ֆրանսի Լիցեյ Շյոլշերի ուսուցիչ, որտեղ նրա աշակերտներն էին Ֆրանց Ֆանոնը և Էդուարդ Գլիսանը։

### Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ

Մինչև 1943 թվականի կեսերը Մարտինիկան պաշտոնապես Վիշիի կողմնակից էր, ԱՄՆ-ն և Մեծ Բրիտանիան ձգտում էին սահմանափակել պատերազմի վրա այդ դիրքորոշման ցանկացած ազդեցություն։ ԱՄՆ-ն իսկապեսարշավախմբի կողմից կղզին գրավելու պլան էր մշակել, և տարբեր ժամանակներում ԱՄՆ-ն և Բրիտանիան շրջափակումներ էին սահմանվում։ Օրինակ՝ 1940 թվականի հուլիսից նոյեմբեր ընկած ժամանակահատվածում բրիտանական HMS Ֆիջի հածանավը և HMS Դանեդինը հսկողություն սկսեցին, որպեսզի համոզվեն, որ ֆրանսիական *Béarn* ավիակիրը և Մարտինիկայում գտնվող ֆրանսիական ռազմածովային ուժերի մյուս նավերը չեն գնում դեպի Եվրոպա:

Ֆրանց-Ֆանոն
1940 թվականի հունիսին ֆրանսիական հածանավ «*Էմիլ Բերտինը»* ժամանել է Մարտինիկա՝ Ֆրանսիայի բանկից 286 տոննա ոսկի բերելով։ Նախնական մտադրությունն այն էր, որ Բանկի ոսկու պահուստը տարվի Կանադա։ Առաջին բեռնափոխադրումը գնաց այնտեղ։ Երբ Ֆրանսիան զինադադար կնքեց Գերմանիայի հետ, ծրագրերը փոխվեցին, և երկրորդ բեռնափոխադրումը կատարվեց դեպի Մարտինիկա։ Երբ այն հասավ Մարտինիկա, ծովակալ Ռոբերտը կազմակերպեց ոսկու պահեստավորումը Ֆորտ Դեսաիկում։ Կղզին շրջափակված էր թագավորական նավատորմի կողմից, և բրիտանացիները ոսկին օգտագործում էին որպես գրավ ԱՄՆ-ից Լենդ-Լիզի օբյեկտների համար, այն հիմքով, որ անհրաժեշտության դեպքում այն կարելի էր «ձեռք բերել» ցանկացած պահի։

1941 թվականի վերջին ծովակալ Ռոբերտը համաձայնեց անշարժ պահել ֆրանսիական ռազմածովային նավերը, ներառյալ *Էմիլ Բերտինը*, դաշնակիցների կողմից ֆրանսիական Անտիլյան կղզիները չռմբակոծելու և չներխուժելու դիմաց։ 1943 թվականիի կեսերին ծովակալ Ռոբերտը վերադարձավ Ֆրանսիա Պուերտո Ռիկոյի և Լիսաբոնի միջոցով, և ֆրանսիացի ազատ համախոհները Ֆորտ Դեսաիում և ֆրանսիական նավատորմում վերահսկողության տակ առան ոսկին։

1944 թվականին ամերիկացի կինոռեժիսոր Հովարդ Հոուքսը նկարահանել է Համֆրի Բոգարտին, Լորեն Բեքոլին, Հոգի Քարմայքլին և Ուոլթեր Բրենանին *«Ունենալ և չունենալ»* ֆիլմում։ Հոուքսը, քիչ թե շատ, հիմնվել է վեպի վրա, որը Էռնեստ Հեմինգուեյը գրել էր 1937 թվականին։ Սյուժեի էությունը չեզոքությունից վերածումն է դեպի ազատ ֆրանսիական կողմի ամերիկյան ձկնորսական նավի նավապետի, որը 1940 թվականին գործում էր Վիշիի կողմից վերահսկվող Ֆոր դը Ֆրանսից։

1945 թվականին Էյմե Սեզերին հաջողվեց ընտրվել Ֆոր դը Ֆրանսի քաղաքապետ և Մարտինիկայից Ֆրանսիայի Ազգային ժողովի պատգամավոր՝ որպես Կոմունիստական կուսակցության անդամ։ Սեզերը քաղաքապետ մնաց 56 տարի։ Այնուամենայնիվ, 1956 թվականի հունգարական հեղափոխության կոմունիստական ճնշումը հիասթափեցրեց նրան՝ ստիպելով նրան դուրս գալ Կոմունիստական կուսակցությունից։ Որպես Համագումարի անդամ՝ նա եղել է 1946 թվականի նախկին գաղութների գերատեսչության մասին օրենքի հիմնական մշակողներից մեկը, մի դեր, որի համար անկախության կողմնակից քաղաքական գործիչները հաճախ քննադատել են նրան։

1947 թվականին Վերսալի Արդարադատության բարձր դատարանը դատեց ծովակալ Ռոբերտին համագործակցության համար։ Նա դատապարտվեց 100 տարվա ազատազրկման, ծանր աշխատանքի և ցմահ ազգային նվաստացման։ Դատարանը նրան ազատել է ծանր աշխատանքից վեց ամիս հետո, իսկ 1957 թվականին նա ստացել է ներում։

### Գերատեսչական դարաշրջան

1946 թվականին Ֆրանսիայի Ազգային ժողովը միաձայն քվեարկեց Մարտինիկան Ֆրանսիայի գաղութից դեպարտամենտի վերածելու օգտին, որը ֆրանսերեն հայտնի է որպես Département d'outre-mer կամ DOM: Գվադելուպայի, Ռեյունյոնի և Ֆրանսիական Գվիանայի իր ընկերակից DOM-ների հետ մեկտեղ Մարտինիկային նախատեսված էր օրինականորեն նույնական լինել մետրոպոլիայի ցանկացած դեպարտամենտի հետ։ Իրականում մի քանի հիմնական տարբերություններ պահպանվեցին, մասնավորապես սոցիալական ապահովության վճարների և գործազրկության նպաստների մասով։

Որոշները կարծում են, որ ֆրանսիական ֆինանսավորումը DOM-ին որոշակիորեն փոխհատուցել է ստրկավաճառության և շաքարի մշակաբույսերի մոնոմշակույթի սոցիալական և տնտեսական ավերածությունները։ Ֆրանսիական ֆինանսավորմամբ Մարտինիկա կղզին ուներ Կարիբյան կղզիներում ապրելու ամենաբարձր չափանիշներից մեկը։ Այնուամենայնիվ, այն որոշ չափով կախված մնաց ֆրանսիական օգնությունից, քանի որ երբ այն չափվում էր ըստ իրականում արտադրվածի, այն դառնում թր ամենաաղքատ կղզիներից մեկնը։ Դա պայմանավորված էր նրանով, որ այստեղ ամեն ինչ արժե միջինը 12,3%  ավելի, քան Ֆրանսիայում, մինչդեռ աշխատավարձերը ավելի ցածր էին։ Շատ անհավասարություններ և քաղաքական խնդիրներ նույնպես պատճառ էին հանդիսանում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  see Gabriel de Clieu for more detail
2. ↑  Gruber, Ira D. (2010-10-25), *Books and the British Army in the Age of the American Revolution*, Univ of North Carolina Press, ISBN 978-0-8078-9940-3, Վերցված է 2018-08-09-ին
3. ↑  Sir Norman Lockyer, ed. (1902). *Nature*. Vol. 66. էջ 152.
4. ↑  Aspinall, Sir Algernon Edward (1907). *The Pocket Guide to the West Indies*. E. Stanford. էջ 252.
5. 1 2  1995: Rappaport, Edward N. and Fernandez-Partagas, Jose; "The Deadliest Atlantic Tropical Cyclones, 1492–1994", NOAA Technical Memorandum NWS NHC-47, National Hurricane Center, 41 pp.
6. ↑  Marx, Robert F. (1987). *Shipwrecks in the Americas*. Courier Dover Publications, p. 283. ISBN 0-486-25514-X.
7. ↑  Besson, Gerard. 2000. The 'Land of Beginnings'. A historical digest, *Newsday*, Sunday August 27, 2000
8. ↑  Reinhardt, Catherine A. (2005). *Claims to Memory: Beyond Slavery and Emancipation in the French Caribbean*. New York: Polygons. էջ 112.
9. 1 2  Geggus, David. "The British Government and the Saint Domingue Slave Revolt, 1791-1793." The English Historical Review 96.379 (April, 1981), 285-305.
10. ↑  Schloss, Rebecca Hartkopf (2009). *Sweet Liberty: The Final Days of Slavery in Martinique*. Philadelphia: University of Pennsylvania Press. էջեր 227. ISBN 978-0-8122-4172-3.
11. ↑  Elisa Bordin and Anna Scacchi (eds), *Transatlantic Memories of Slavery: Remembering the Past, Changing the Future*, Cambria Press, 2015, p. 107.
12. ↑  Stevenson, William (1976). *A man called Intrepid*. Macmillan London Limited.
13. ↑  «En Martinique, les prix sont plus élevés de 12,3 % qu'en France métropolitaine - Insee Analyses Martinique - 9».
14. ↑  «Pauvreté et niveau de vie : 29 % des Martiniquais vivent sous le seuil de pauvreté - Insee Analyses Martinique - 39».

Գրականություն
-------------

* Բարտոն, Ռիչարդ Դ. Ե. (1978). *Միաձուլում թե անկախացում։ Մարտինիկայի հեռանկարը*. McGill University. ISBN 0-88819-039-5.
* Բարտոն, Ռիչարդ Դ.Ե. և Ֆրեն Ռենո (1995). *Ֆրանսիական և արևմտյան հնդկական. Մարտինիկ, Գվադելուպա և Ֆրանսիական Գվիանան այսօր*. Նոր աշխարհի ուսումնասիրություններ. Վիրջինիայի համալսարանական հրատարակություն. ISBN 0-8139-1565-1.
* Վիլգուս, Ա Քուրթիս (1958). *Կարիբյան ավազան՝ բրիտանական, հոլանդական, ֆրանսիական, ամերիկյան*. Ֆլորիդայի համալսարանի մամուլ. ISBN 0-8139-1565-1.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Institutional History of Martinique - Official site of the French Government (translation by Maryanne Dassonville)