էլաստիկ պահանջարկ
Ոչ էլաստիկ պահանջարկ
**Պահանջարկի էլաստիկություն**, պահանջարկի հարաբերական փոփոխության չափանիշ։ Պահանջարկի էլաստիկությունը թույլ է տալիս գրեթե ճշգրիտ չափել գնորդի արձագանքի աստիճանը գների փոփոխության, եկամտի մակարդակի կամ այլ գործոնների նկատմամբ։ Հաշվարկվում է էլաստիկության գործակցի միջոցով։ Ցույց է տալիս Y գործառույթի արժեքի փոփոխության հարաբերակցությունը X փաստարկի հարաբերական փոփոխության միավորի համար։ Անկախ փոփոխականներն են` 1) տվյալ ապրանքի գինը 2) բոլոր մյուս ապրանքների գները 3) եկամուտները։

Էլաստիկության տեսակներ
----------------------

Տարբերակում են պահանջարկի գնի էլաստիկություն, պահանջարկի եկամտի էլաստիկություն, ինչպես նաև երկու ապրանքների խաչաձև գնային էլաստիկություն։

### Պահանջարկի գնի էլաստիկություն

Պահանջարկի գնի էլաստիկությունը ցույց է տալիս, թե քանի տոկոսով կփոխվի պահանջարկի մեծությունը, երբ գինը փոխվի 1%-ով։ Հետևյալ գործոնները մեծացնում են պահանջարկի գնի էլաստիկությունը.

* Մեծ թվով մրցակցային ապրանքներ կամ փոխարինող ապրանքներ
* Գների մակարդակի կտրուկ և նկատելի փոփոխություն գնորդի համար
* Գնորդների իրազեկում իրենց հետաքրքրող ապրանքների շուկայի վերաբերյալ
* Ապրանքի ընտրության համար բավարար ժամանակ
* Ապրանքի բարձր տեսակարար կշիռ սպառողի ծախսերում։

Պահանջարկի էլաստիկության վրա ազդում են պահպանման ժամկետները և արտադրության առանձնահատկությունները։ Պահանջարկի կատարյալ էլաստիկությունը բնորոշ է ապրանքների համար կատարյալ շուկայի պայմաններում, որտեղ ոչ ոք չի կարող ազդել դրա գնի վրա, հետևաբար այն մնում է անփոփոխ։ Ապրանքների ճնշող մեծամասնության համար գնի և պահանջարկի միջև կապը հակադարձ է, այսինքն` գործակիցը բացասական է ստացվում։ Մինուսը սովորաբար ընդունված է բաց թողնել, և գնահատումը կատարվում է ըստ մոդուլի։ Այնուամենայնիվ, կան դեպքեր, երբ պահանջարկի էլաստիկության գործակիցը դրական է, օրինակ, դա բնորոշ է Գիֆենյան ապրանքներին։ Հատկանշական է նաև այն, թե արդյոք գինը բարձրանում կամ նվազում է, ըստ այդմ էլաստիկությունը կարող է տարբեր լինել։

Էլաստիկ պահանջարկ ունեցող ապրանքներ ըստ գնի.

* Շքեղ իրեր՝ զարդեր, նրբահամ խորտիկներ
* Ապրանքներ, որոնց արժեքը շոշափելի է ընտանեկան բյուջեի համար՝ կահույք, կենցաղային տեխնիկա
* Հեշտ փոխարինելի ապրանքներ՝ միս, մրգեր։

Ոչ էլաստիկ պահանջարկ ունեցող ապրանքներ ըստ գնի.

* Առաջին անհրաժեշտության իրեր՝ դեղորայք, կոշիկ, էլեկտրականություն և էներգիայի այլ աղբյուրներ
* Ապրանքներ, որոնց ինքնարժեքն աննշան է ընտանեկան բյուջեի համար՝ մատիտներ, ատամի խոզանակներ
* Դժվար փոխարինելի ապրանքներ՝ հաց, էլեկտրական լամպեր, բենզին։

#### Պահանջարկի կետային էլաստիկություն գնի նկատմամբ

Պահանջարկի գնի կետային էլաստիկությունը հաշվարկվում է հետևյալ բանաձևով

{\displaystyle E\_{P}^{D}={\frac {\Delta Q/Q}{\Delta P/P}},}

որտեղ համարիչի D-ն նշանակում է, որ դա պահանջարկի էլաստիկությունն է, իսկ հայտարարի P-ն նշանակում է, որ դա պահանջարկի գնի էլաստիկությունն է (անգլ.՝ **D**emand-պահանջարկ և **P**rice-գին, **Q**uantity-<վաճառքի> քանակը, արժեքը բառերից)։ Այսինքն՝ պահանջարկի գնի էլաստիկությունը ցույց է տալիս պահանջարկի փոփոխության աստիճանը՝ ի պատասխան ապրանքի գնի փոփոխության։ Արժեքը սովորաբար բացասական է ստացվում, քանի որ, ինչպես ենթադրում է պահանջարկի օրենքը, գնի բարձրացման հետ մեկտեղ ապրանքի նկատմամբ պահանջարկը նվազում է։

Այս ցուցանիշներից կախված` առանձնացնում են`

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Լիովին ոչ էլաստիկ պահանջարկ | {\displaystyle E\_{P}^{D}=0} | պահանջարկը չի փոխվում, երբ փոխվում է գինը. առաջին անհրաժեշտության ապրանքներ |
| Ոչ էլաստիկ պահանջարկ | {\displaystyle -1<E\_{P}^{D}<0} | պահանջարկը փոխվում է ավելի քիչ, քան գինը. ամենօրյա կամ փոխարինող չունեցող ապրանքներ |
| Պահանջարկի էլաստիկության միավոր | {\displaystyle E\_{P}^{D}=-1} | պահանջարկը փոխվում է գնի համամասնությամբ (հակառակ ուղղություններով) |
| Էլաստիկ պահանջարկ | {\displaystyle -\infty <E\_{P}^{D}<-1} | պահանջարկը փոխվում է ավելի շատ, քան գինը. ապրանքներն ունեն փոխարինող կամ կարևոր դեր չեն խաղում սպառողի համար |
| Կատարյալ էլաստիկ պահանջարկ | {\displaystyle E\_{P}^{D}=-\infty } | պահանջարկը փոփոխվում է վերջնական արժեքով` գնի աննշան փոքր փոփոխության դեպքում անգամ. պահանջարկը շատ է կախված նույնիսկ գնի աննշան տատանումներից |

#### Պահանջարկի գնի աղեղային էլաստիկություն

Այն դեպքերում, երբ գնի և (կամ) պահանջարկի փոփոխությունները զգալի են (ավելի քան 5 %), ընդունված է հաշվարկել *պահանջարկի աղեղային էլաստիկությունը*.

{\displaystyle E\_{P}^{D}={\frac {\Delta Q/{\overline {Q}}}{\Delta P/{\overline {P}}}},}

որտեղ {\displaystyle {\overline {Q}}} և {\displaystyle {\overline {P}}} - համապատասխան մեծությունների միջին արժեքներն են։

Այսինքն, երբ գինը փոխվում է {\displaystyle P\_{1}} մինչև {\displaystyle P\_{2}} և պահանջարկի ծավալը {\displaystyle Q\_{1}} մինչև {\displaystyle Q\_{2}}, գնի միջին արժեքը կլինի {\displaystyle {\overline {P}}={\tfrac {P\_{1}+P\_{2}}{2}}}, իսկ պահանջարկի միջին արժեքը` {\displaystyle {\overline {Q}}={\tfrac {Q\_{1}+Q\_{2}}{2}}}:

### Պահանջարկի եկամտի էլաստիկություն

*Պահանջարկի եկամտի էլաստիկությունը* ցույց է տալիս, թե քանի տոկոսով կփոխվի պահանջարկի մեծությունը, երբ եկամուտը փոխվի 1%-ով։ Դա կախված է հետևյալ գործոններից.

* Ապրանքի նշանակությունը ընտանեկան բյուջեի համար։
* Ապրանքը հանդիսանում է շքեղության առարկա թե առաջին անհրաժեշտության ապրանք։
* Պահպանողականություն ճաշակի մեջ։

Պահանջարկի եկամտի էլաստիկությունը չափելով՝ կարելի է որոշել՝ տվյալ ապրանքը պատկանում է նորմալ կամ ցածրարժեք կատեգորիայի։ Սպառված ապրանքների հիմնական մասը պատկանում է նորմալ կատեգորիայի։ Եկամուտների աճի հետ մեկտեղ մենք ավելի շատ գնում ենք հագուստ, կոշիկ, բարձրորակ սնունդ, երկարատև օգտագործման ապրանքներ։ Կան ապրանքներ, որոնց պահանջարկը հակադարձ համեմատական է սպառողների եկամուտներին։ Դրանք ներառում են սեքընդ հենդի բոլոր ապրանքները և սննդի որոշ տեսակներ (էժան երշիկ, համեմունք)։ Մաթեմատիկորեն, պահանջարկի եկամտի էլաստիկությունը կարող է արտահայտվել հետևյալ կերպ.

{\displaystyle E\_{I}^{D}={\frac {\Delta Q/Q}{\Delta I/I}},}

որտեղ է համարիչ D նշանակում է նշանակում է, որ դա պահանջարկի էլաստիկությունն է, իսկ հայտաարար I-ն պահանջարկի եկամտի էլաստիկությունն է (անգլերեն Demand` պահանջարկ և Income` եկամուտ բառերից)։ Այսինքն` պահանջարկի եկամտի էլաստիկությունը ցույց է տալիս պահանջարկի փոփոխության աստիճանը` ի պատասխան սպառողների եկամուտների փոփոխության։
Կախված ապրանքների հատկություններից, եկամտի առումով այդ ապրանքների պահանջարկի էլաստիկությունը կարող է տարբեր լինել։ Ապրանքների դասակարգումն ըստ E արժեքների ներկայացված է հետևյալ աղյուսակում.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Նորմալ (լիարժեք) բարիք | {\displaystyle E\_{I}^{D}>0} | Պահանջարկի ծավալը մեծանում է, երբ սպառողի եկամուտը մեծանում է։ |
| Շքեղ իր | {\displaystyle E\_{I}^{D}>1} | Պահանջարկի ծավալը փոխվում է ավելի մեծ տոկոսով, քան եկամուտը։ |
| Առաջին անհրաժեշտության ապրանք | {\displaystyle 0<E\_{I}^{D}<1} | Պահանջարկի ծավալը փոխվում է ավելի փոքր տոկոսով, քան եկամուտը։ Այսինքն՝ որոշակի թվով անգամ եկամտի աճի դեպքում տվյալ ապրանքի պահանջարկը կավելանա ավելի քիչ անգամ։ |
| թերարժեք (ստորին կարգի) բարիք | {\displaystyle E\_{I}^{D}<0} | Պահանջարկի ծավալը նվազում է, երբ սպառողի եկամուտը մեծանում է։ Որպես օրինակ կարող է ծառայել գարու սպառման շուկան։ |
| Չեզոք բարիք | {\displaystyle E\_{I}^{D}=0} | Այս բարիքի սպառման և եկամտի փոփոխության միջև ուղղակի կապ չկա։ |

Առանձին-առանձին պետք է նշել, որ և՛ շքեղ ապրանքները, և՛ առաջին անհրաժեշտության ապրանքները նորմալ (լիարժեք) ապրանքներ են, քանի որ պայմանը {\displaystyle E\_{I}^{D}>0} պարունակում է երկու պայմանները` և՛ {\displaystyle E\_{I}^{D}>1}, և՛ {\displaystyle 0<E\_{I}^{D}<1}:

### Պահանջարկի խաչաձև էլաստիկություն

Սա մեկ ապրանքի պահանջարկի տոկոսային փոփոխությանհարաբերակցությունն է մեկ այլ ապրանքի գնի տոկոսային փոփոխության հետ։ Դրական արժեքը նշանակում է, որ այդ ապրանքները փոխարինելի են (սուբստիտուտներ). բացասական արժեքը ցույց է տալիս, որ դրանք փոխլրացնող են (կոմպլեմենտներ).

{\displaystyle E\_{XY}^{D}={\frac {\Delta Q\_{X}/Q\_{X}}{\Delta P\_{Y}/P\_{Y}}},}

որտեղ համարիչ D-ն նշանակում է, որ նշանակում է, որ դա պահանջարկի էլաստիկությունն է, իսկ հայտարար {\displaystyle XY}ը ասում է, որ սա պահանջարկի խաչաձև էլաստիկությունն է, որտեղ {\displaystyle X}-ը և Y-ը ենթադրելի ինչ-որ 2 ապրանքներ են։ Այսինքն պահանջարկի խաչաձև էլաստիկությունը ցույց է տալիս մեկ ապրանքի ({\displaystyle X}) պահանջարկի փոփոխության աստիճանը` ի պատասխան մեկ այլ ապրանքի (Y) գնի փոփոխության։

Կախված E փոփոխականի կողմից ընդունված արժեքներից` {\displaystyle X} և Y ապրանքների միջև առանձնանում են հետևյալ կապերը.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Ապրանքների սուբստիտուտներ | {\displaystyle E\_{XY}^{D}>0} | Սպառողները տեսականորեն կարող են {\displaystyle X} ապրանքի սպառումը փոխարինել Y ապրանքի սպառմամբ։ Օրինակ՝ լվացքի փոշու երկու ապրանքանիշ։ |
| Փոխլրացնող բարիքներ | {\displaystyle E\_{XY}^{D}<0} | Սպառողները տեսականորեն չեն կարող փոխել {\displaystyle X} ապրանքի սպառումը` առանց փոխելու Y ապրանքի սպառումը նույն ուղղությամբ։ Լավ օրինակ են նոութբուքերը և դրանց պարագաները։ |
| Միմյանցից անկախ ապրանքներ | {\displaystyle E\_{XY}^{D}=0} | Y ապրանքի գնի փոփոխությունը որևէ կերպ չի ազդում {\displaystyle X} ապրանքի սպառման վրա։ |

Տես նաև
-------

* Էլաստիկություն
* Գիֆենյան ապրանք

Նշումներ
--------

1. ↑  անգլ.՝ second hand < second` երկրորդ + hand` ձեռք >: Ոչ նոր՝ հին իր՝ ապրանք, որը նորից կարելի է գնել և օգտագործել։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Макконнелл К.Р. Брю С.Л.* Экономикс: Принципы, проблемы и политика. В 2 т. Т.2. — М.: Республика, 1992. — С. 26—27. — 400 с. — ISBN 5-250-01486-0