recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Սերջո Կորբուչի** (դեկտեմբերի 6, 1927(1927-12-06), Հռոմ, Իտալիա - դեկտեմբերի 1, 1990(1990-12-01), Հռոմ, Իտալիա), իտալացի կինոռեժիսոր, որ առավել հայտնի էր «սպագետտի-վեսթերն» ժանրում նկարահանած ֆիլմերով։

Նա սցենարիստ և կինոռեժիսոր Բրունո Կորբուչիի ավագ եղբայրն է։

Կենսագրություն
--------------

### Կարիերայի վաղ շրջանը

Կորբուչին ծնվել է Հռոմում։ Նա սկսել է իր կարիերիան, սկզբնական շրջանում ցածր բյուջե ունեցող Պեպլում ժանրի ֆիլմեր նկարահանելով։ Նրա առաջին Սպագետի վեսթերն ֆիլմը եղել է 1964 թվականին նկարահանված «Մեծ կանյոնի կոտորածը», որը նա նկարահանել է Սթենլի Կորբեթ կեղծանվան տակ Ալբերտ Բենդի հետ միասին։ 1965 թվականին նա նկարահանում է իր անդրանիկ վեսթերնը, որի միակ ռեժիսորը հենց ինքն է՝ «Մինեսոտայի Քլեյը»։ Այնուամենայնիվ այս ֆիլմերը չեն համարվում Կորբուչիի հաջողված ֆիլմերից, սակայն 1966 թվականին նկարահանված «Ջանգո» ֆիլմը ճանաչում է բերում ռեժիսորին և մինչև օրս համարվում է նրա ամենահաջողված ֆիլմը։ Ջանգոյի դերակատարը Ֆրանկո Ներոն էր, ով հետագայում մի քանի անգամ եւս աշխատում է Կորբուչիի հետ։ Մասնավորապես Կորբուչիի «Վարձկանը» (1968) ֆիլմում Ներոն խաղում է ազգությամբ լեհ Սերգեյ Կովալսկու դերը, երկու տարի անց արդեն Ներոն եւս մեկ անգամ համագործակցում է Կորբուչիի հետ արդեն «Կոմպանյերոս» ֆիլմի համար։

«Ջանգո»-ից հետո Կորբուչիին նկարահանեց բազմաթից այլ սպագետի վեսթերն ֆիլմեր, որը նրան դարձրեց ամենահաջողակ իտալացի վեսթերն ռեժիսորը Սերջիո Լեոնեից հետո, և իհարկե Իտալիայի ամենաբեղմնավոր ռեժիսորներից մեկը։ Այս շրջանում Կորբուչիի ամենահայտնի վեսթերնը «Մեծ լռությունը» (1968), որը ռեժիսորի ամենամռայլ ֆիլմերից է, պատկերում է մի համր հերոսի և հոգեկան շեղվածություն ունեցող հակահերոսի, որոնց շուրջն էլ ծավալվում են ֆիլմի հիմնական իրադարձությունները։

### Հետագա կարիերան

1970-ականներին և 1980-ականներին Կորբուչին հիմնականում նկարահանում է կոմեդիաներ, որոնցից շատերում խաղում է Ադրիանո Չելենտանոն։ Այս ֆիլմերից շատերը հաջողված էին Իտալիայում, սակայն քիչ դեպքերում էին այդ ֆիլմերը ցուցադրվում Իտալիայից դուրս։ Նրա ֆիլմերը լուրջ չէին ընդունվում ժամանակակից կինոքննադատների կողմից, սակայն այնուամենայնիվ նա կարողացավ ձեռք բերել կուլտային կինոռեժիսորի համբավ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Internet Movie Database — 1990.
2. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
3. 1 2 3 4  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #135622042 // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | AllMovie · AlloCiné · ČSFD · Դանիական ազգային ֆիլմագրություն · Filmportal · Internet Movie Database · ԿինոՊոիսկ · Rotten Tomatoes · Find A Grave |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 1533887359320 · BNE: XX1202633 · BNF: 13892735w · CONOR: 236691299 · GND: 135622042 · ICCU: RAVV089627 · ISNI: 0000000063025441 · LCCN: n94042731 · NKC: xx0142296 · NLA: 35430001 · NLP: a0000002768961 · NTA: 07172057X · SUDOC: 060165960 · VIAF: 61731403 · WorldCat VIAF: 61731403 |

 |

 |
**Տատյանա Գավրիլի Հովհաննեսբեկովա** (նոյեմբերի 26, 1941(1941-11-26), Բաքու, Ադրբեջանական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), բժիշկ, ուռուցքաբան։ Բժշկական գիտությունների դոկտոր (2001), պրոֆեսոր (2002):

Կենսագրություն
--------------

Տատյանա Հովհաննեսբեկովան ծնվել է 1941 թվականի նոյեմբերի 26-ին, Բաքվում։ 1964 թվականին ավարտել է Երևանի բժշկական ինստիտուտը։ 1964-1971 թվականներին աշխատել է Երևանի բժշկական ինստիտուտում։ 1971 թվականից եղել է Ուռուցքաբանության ազգային կենտրոնի կլինիկաձևաբանական բաժնի ղեկավար, 2002 թվականից՝ փոխտնօրեն։

Աշխատանքները վերաբերում են Հայաստանի Հանրապետությունում քաղցկեղի ախտորոշման, բուժման, կանխարգելման նոր եղանակների մշակմանը։ Հեղինակ է մի շարք ուսումնամեթոդական ձեռնարկների։

Անդամակցություն
---------------

* ՀՀ ախտաբան-անատոմների ընկերության անդամ (1970)։
* Հակաուռուցքային միության անդամ (1995)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. ↑  Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |

 |
**Համազասպ Նոհրադյան** (), քաղաքական գործիչ։

Կենսագրություն
--------------

1892 թվականից Բաթում-Կարս շրջանի դաշնակցական գործիչ, Կարսի Կենտրոնական Կոմիտեի անդամ, Կարսի քաղաքագլուխ և ազգային գործիչ Համազասպ Նոհրադյանը, Չարենցի ժամանակակիցը։ Նա եղել է Կարսի ծխական դպրոցի ուսուցիչ, հետագայում, հոր մահվանից հետո, ղեկավարել է «Լույս» նավթարդյունաբերական ընկերությունը, որպես կառավարիչ, որն ապահովել է նավթամթերքներով Բաթում-Կարս նահանգը։ 1911 թ.-ին Երևանում մասնակցել է ՀՅԴ ընդհանուր ժողովին և ընտրվել Հայաստանի Քաղաքների Միության եռանդամ նախագահության անդամ։ Վայելել է ըկերների մեծ սերն ու հարգանքը։ Համազասպ Համբարձումովիչին նավթի հետ գործ ունենալու պատճառով քաղաքում անվանում էին Մազութի Համո։ Նա մեծացել էր Կարսում, ուներ ընտանիք՝ Հերիքնազը, կինը, և չորս զավակ, Արուսյակ, Գրիգոր, Գևորգ, Վարսենիկ։ Վարսենիկի տղան՝ Խաչատուր Ղարիբյանն առաջին անգամ Հայաստանում՝ Գյումրի (Լենինական) քաղաքում հիմնադրել է տրիկոտաժի գործարան, որը մինչ այժմ գործում է։

Գևորգը, զոհվել է հերոսի մահով Մազրայում։ Ինչպես նշում է Ս. Վրացեանը. «Կարսի կռիւներում ընկան շատ քաջ մարտիկներ։ Ապրիլի 9-ին, խիզախ գրոհի ժամանակ, սպանւեց սպայ Սուրէն Թդէոսեանը՝ յայտնի հասարակական գործիչ Արշակ Թադէոսեանի որդին, ապրիլի 12-ին, Մազրայի մոտ, նահանջի ճանապարհը պաշտպանելիս, հերոսի մահով մեռաւ Կարսի քաղաքագլխի որդին՝ կամաւոր Գէորգ Նոհրատեանը»։

Համազասպ Նոհրադյանը գերի ընկնելով տանջամահ արվեց (նետեցին հնոց)։

Եղիշե Չարենցը եղել է Համազասպ Նոհրադյանի ժամանակակիցը։ «Երկիր Նաիրի» վեպի գլխավոր հերոսի նախատիպը հանդիսացել է հենց Նոհրադյանը(Մազութի Համոն)։

Չարենցը լավ ճանաչելով Նոհրադյանի ընտանիքը՝ շատ դիպուկ է նկարագրել Պրիմադոննայի (Արուսյակի) կերպարը։ Նրա երկու որդիները՝ Գրիգորը և Գևորգը, կամավորներ էին։

Համազասպ Նոհրադյանի ժառանգների կողմից 2016 թ. Երևանում հրատարակվեց «Ով է Մազութի Համոն» գիքը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Յուշամատեան Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան Ալբոմ-ատլաս*։ Հրատարակութիւն Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան Արեւմտեան Ամերիկայի Կենդրոնական Կոմիտէի Լոս Անճելըս, Քալիֆորնիա։ 2001թ։ էջ 141
2. ↑  *Սիմոն Վրացեան «Հայաստանի Հանրապետություն»*։ Բեյրութ: Տպարան մշակ։ 1958 թ.։ էջ 112
3. ↑  *Եղիշե Չարենց Երկերի ժողովածու, 5-րդ հատոր*։ Երևան: Հայկական ՍՍՌ ԳԱ Հրատարակչություն։ 1966
4. ↑  *Նելլի Չիլինգարյան-Նոհրադյան «Ով է Մազութի Համոն»*։ Երևան: «Նահապետ»։ 2016։ էջ 86
**Մառլեն Մկրտչի Հովսեփյան** (նոյեմբերի 3, 1927(1927-11-03), Դիլիջան, Հայկական ԽՍՀ, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ - ապրիլի 21, 2004(2004-04-21), Երևան, Հայաստան), ռազմական տեխնիկայի բնագավառի գիտնական։ Տեխնիկական գիտությունների թեկնածու (1967), ԽՍՀՄ ՌԾՈւ առաջին կարգի կապիտան (1979):

Կենսագրություն
--------------

Մառլեն Հովսեփյանը ծնվել է 1927 թվականի նոյեմբերի 3-ին, Դիլիջանում։ 1950 թվականին ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը, 1952 թվականին՝ Լենինգրադի նավաշինության և սպառազինության ռազմածովային ակադեմիան։ 1955-1958 թվականներին վերաորակավորվել է ականատորպեդային զենքի արտադրման գծով և աշխատել ռազմածովային տեխնիկայի նախագծման ձեռնարկություններում՝ որպես գիտաշխատող, ավագ գիտաշխատող, վարչության պետի տեղակալ։ 1979-1980 թվականներին եղել է ԽՍՀՄ նավաշինական արդյունաբերության նախարարության «Հիդրոսարք» ԿԳՀԻ Սևծովյան մասնաճյուղի բաժանմունքի պետ, 1980-1985 թվականներին՝ Երևանի «Աստրո» Գիտաարտադրական միավորման գլխավոր ճարտարագետ, գլխավոր տնօրեն։

Աշխատանքները վերաբերում են ստորջրյա նավատորմի սպառազինության զենքի նոր տեսակների մշակմանն ու ստեղծմանը։

Պարգևներ
--------

* ԽՍՀՄ Պետական մրցանակ (1987, հատուկ սարքաշինության համար)։

Գրականություն
-------------

* Саркисян А. Е. Армяне-военные ученые, конструкторы, производственники и испытатели XX века. Т. 3. Ер. "Амарас", 2005, 388 с.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4
2. ↑  Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |

 |
'Ծծմբածխածին {\displaystyle CS\_{2}},
**Ծծմբածխածին**, {\displaystyle CS\_{2}}, ծծմբի միացությունը ածխածնի հետ։

Քիմիական հատկությունները
------------------------

Անգույն, դուրեկան հոտով, ցնդող հեղուկ է, հալման ջերմաստիճանը՝ –112,1 °C, եռմանը՝ 46,26 °C, խտությունը՝ 1292,7 կգ/մ³ (0 °C–ում)։ Օդում այրվում է բաց կապույտ բոցով.{\displaystyle CS\_{2}+3O\_{2}=CO\_{2}+2SO\_{2}}:

Լուծելիությունը ջրում շատ քիչ է. 100 գ ջրում, 0 °C–ում լուծվում է 0,26 ծծմբածխածին։ 150 °C–ից բարձր ջրով հիդրոլիզվում է։ Քլորի օքսիդի հետ փոխազդելիս առաջացնում է ֆոսգեն՝ {\displaystyle COCl\_{2}}: Ուժեղ օքսիդիչների (օրինակ, {\displaystyle KMnO\_{4}}) ազդեցությամբ քայքայվում է՝ անջատելով ծծումբ։

Ստացումը
--------

Արտադրության մեջ ստացվում է շիկացած փայտածխի վրայով 750–1000 °C–ում ծծմբի գոլորշիներ անցկացնելով կամ 500– 700 °C–ում կատալիզատորի (սիլիկահել) առկայությամբ մեթանի և ծծմբի գոլորշիները միմյանց հետ փոխազդելով։

Կիրառությունը
-------------

Կիրառվում է որպես լուծիչ և լուծահանիչ միջոց։ Անփոխարինելի լուծիչ է յուղերի, ճարպերի, խեժերի, կաուչուկի համար։ Լուծում է ծծումբը, ֆոսֆորը, յոդը, արծաթի նիտրատը և այլ նյութեր։ Եթերի, սպիրտի, քլորոֆորմի հետ խառնվում է ցանկացած հարաբերությամբ։ Ծծմբածխածնի հիմնական մասը ծախսվում է արհեստական մետաքսի (վիսկոզի) արտադրության մեջ։

Ֆիզիոլոգիական ազդեցությունը
---------------------------

Ծծմբածխածնի գոլորշիները թունավոր են, ազդում են նյարդային համակարգի վրա։ Թույլատրելի քանակությունը օդում 0,01 մգ/լ է։

Գրականություն
-------------

* Химическая энциклопедия / Редкол.: Кнунянц И.Л. и др.. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — Т. 2 (Даф-Мед). — 671 с. — ISBN 5-82270-035-5

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 128)։*  |
**Հայկ Արիսի Ութուճյան**, (1966, Նիկոսիա, Կիպրոս), դիրիժոր։

Կենսագրություն
--------------

1972–1978 թվականներին սովորել է Կիպրոսի «Նարեկ» ազգային վարժարանում, 1985–1988 թվականներին՝ Անգլիայի Սասեքսի համալսարանում, 1988–1989 թվականներին՝ Լոնդոնի կայսերական քոլեջում։

1994 թվականին ավարտել է Քեմբրիջի համալսարանը, 1995 թվականին՝ Լոնդոնի «Գիլդիոլ» երաժշտության և դրամայի ակադեմիան։

2000 թվականին ձեռնադրվել է սարկավագ։

1988–1992 թվականներին՝ Սասեքսի կամերային նվագախմբի գլխավոր դիրիժոր, 1992–1995 թվականներին՝ «Դյուպարկ» անսամբլի գեղարվեստական ղեկավոր, 1991–1995 թվականներին՝ Բեթհովենյան ընկերության սիմֆոնիկ նվագախմբի և երգչախմբի երաժշտական տնօրեն։

1999 թվականից ապրում է Չեխիայում։

1999–2000 թվականներին՝ Լաբեմի Ուստի քաղաքի օպերային թատրոնի դիրիժոր, 2000 թվականից՝ Հյուսիսային Բոհեմիայի կամերային նվագախմբի գլխավոր դիրիժոր, 2001 թվականից, միաժամանակ՝ Պրահայի տնտեսագիտության համալսարանի նվագախմբի գործադիր և գեղարվեստական տնօրեն, Բերուան քաղաքի երգչախմբի գլխավոր խմբավար։

Հյուրախաղերով հանդես է եկել Մեծ Բրիտանիայում, Կիպրոսում, Բելգիայում, Իտալիայում, Ֆրանսիայում, Հայաստանում (2003 թվական)։

Ձեռքբերումներ
-------------

* Ռիկորդի դիրիժորության միջազգային մրցույթի դափնեկիր։
* Բոբ Հարդինգ երիտասարդ դիրիժորների միջազգային մրցույթի դափնեկիր։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Կամիլլա Հարրեմ** (հոկտեմբերի 8, 1986(1986-10-08), Սթավանգեր, Ռուգլան, Նորվեգիա), նորվեգիացի հանդբոլիստ, Նորվեգիայի «Սոլան» ակումբի և Նորվեգիայի ազգային հավաքականի ամենավառ ներկայացուցիչը։ Օլիմպիական չեմպիոնուհի, երկու անգամ դարձել է աշխարհի չեմպիոնուհի։ Եվրոպայի քառակի չեմպիոնուհի է։

Կարիերա
-------

### Ակումբային

«Սոլա» ակումբի դպրոցի աշակերտն իր ելույթը սկսեց 16 տարեկան հասակում Նորվեգիայի առաջնությունում։ 2005/2006 թվականների մրցաշրջանում տեղափոխվել է «Բջոսեն», որտեղ 2006 թվականի հունվարի 4-ին հանդես է եկել «Գյորեն»-ի դեմ խաղում։ 2014 թվականի ամռանը նա տեղափոխվեց Ռումինիայի «Բայիա-Մարե» ակումբ։

### Ազգային հավաքականում

Ազգային հավաքականի կազմում անցկացրել է 154 խաղ և հարվածել 373 գոլ։ 2008, 2010, և 2014 թվականներին դարձել է Եվրոպայի չեմպիոնուհի, 2011 թվականին՝ Աշխարհի չեմպիոնուհի, ինչպես նաև դարձել է 2012 թվականի Օլիմպիական խաղերի չեմպիոն։

2016 թվականին օլիմպիական խաղերում Ռուսաստանի դեմ կիսաեզրափակիչ խաղում Կամիլայի թիմը պարտվեց 37:38, և Նորվեգիան կորցրեց հաղթելու հնարավորությունը։

Անձնական կյանք
--------------

2013 թվականի հուլիսին նա ամուսնացավ հանդբոլիստ Ստեֆֆեն Ստեգավիկինի հետ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Camilla Herrem til Romania fra neste sesong, sesongen 2014/15 Archived 2015-06-20 at the Wayback Machine. (նորվ.)
2. ↑  Landslagsstjerna Camilla Herrem giftet seg i dag Archived 2014-02-22 at the Wayback Machine. (նորվ.)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Տեկեկություն ЕГФ կայքէջում (անգլ.)
* Տեղեկություն Նորվեգիայի Հանդբոլի ֆեդերացիայում (նորվ.)
* Տեղեկություն «Бьёсен» կայքէջում Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine. (նորվ.)
* Տեղեկություն 2012 թվականի ամառային օլիմպիական խաղերի կայքէջում (անգլ.)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Ինստագրամ |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | Handball123 · Olympic Channel · Եվրոհանդբոլ · ՄՕԿ · Նորվեգիայի հանդբոլի ասոցիացիա · Internet Movie Database |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |

 |
**Ղուկաս Լոռեցի**, հայտնի է նաև որպես **Ղուկաս Հախպատեցի** (1480, Հաղպատ - 1561, Սոթք, Հայաստան, (Սյունիքի Ծար գավառում)), հայ մատենագիր, մանկավարժ, գրիչ։ 1513 - 1543 թվականներին դասավանդել է Վաղարշապատի և Սանահնի դպրոցներում, ապա՝ Ծար գավառում, հռչակվել իբրև «մեծ րաբունապետ», «մեծ վարդապետ»։

Ընդօրինակել է քերականական մի ձեռնարկ, գրել սաղմոսների մեկնություններ, դավանաբանական երկ և «Քարոզգիրք»։ Վերջինս (հեղինակային ինքնագիրը պահվում է Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում, ձեռ. N4355) բաղկացած է 40 քարոզից՝ միահյուսված ժողովրդական զրույցներով, առակներով, ասացվածքներով, խրատներով։ Շոշափում է սոցիալական, ազգագրական, կենցաղային և այլ բնույթի հարցեր։ Գրված է միջին հայերենով և կարևոր սկզբնաղբյուր է միջնադարում աշխարհաբար լեզվի գործածման, ժողովրդական բառ ու բանի ուսումնասիրման համար։

Գրականություն
-------------

* Հարությունյան Է․, Ղուկաս Լոռեցին և նրա քարոզգիրքը, «ԲՄ», 1971, № 10։
* Ղուկաս Լոռեցու քարոզգիրքը. աստվածաբանական վերլուծություն։ (Մագիստրոսական թեզ)։ / Սմբատ սարկավագ Խանվելյան, գիտ. ղեկ.՝ Հ. Քյոսեյան, Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի Գևորգյան հոգևոր ճեմարան։ Ս. Էջմիածին, 2015։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1974. — հատոր 7. — էջ 51.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 51)։*  |
**Կնուտ Հոքոնսոն** (1208 - 1261, Բերգեն, Նորվեգիա), նորվեգացի յարլ, 1226 - 1227 թվականներին թագավորական գահի հավակնորդ։

Կենսագրություն
--------------

Յարլ Հոկոն Խելագարի և շվեդ ազնվականուհի Քրիստինա Նիկոլասդոթերի միակ զավակը։ Հութորմ I Սիգուրդսոն թագավորի ժամանակ նրա հայրը եղել է նորվեգական զորքերի հրամանատար և պետության խնամակալ։ Կնուտ մայրական կողմից Շվեդիայի Էրիկ IX Սուրբ թագավորի ծոռաը։

1214 թվականին հոր՝ Հոկոնի մահվանից հետո, Կնուտի մայրը՝ Քրիստինան, իր մանկահասակ զավակի հետ մեկնում է Շվեդիա (Վեստերգյոտլանդ), որտեղ ամուսնանում է ազնվական Էսկիլ Մագնուսի հետ։

1226 թվականին Սիգրուդ Րիբունգի մահից հետո Կնուտը բագլերների կողմից ներկայացվում է որպես թագավորական գահի հավակնորդ։ Այնուամենայնիվ բագլերները շուտով թագավորական զորքի կողմից պարտություն կրեցին։ 1227 թվականին Կնուտը հրաժարվեց թագավորական գահի նկատմամբ հավակնություններից և կնքեց խաղաղության համաձայնագիր Նորվեգիայի Հակոն IV թագավորի հետ։ Նույն թվականին նա ամուսնացավ յարլ Սքուլե Բորդսոնի երկրորդ դստեր Ինգրիդի հետ։

1239-1240 թվականներին նրա աներոջ՝ Սքուլեի ապստամբության ժամանակ Կնուտը պահպանեց թագավորի նկատմամբ հավատարմությունը, ինչի համար էլ թագավորը նրան շնորհեց յարլի տիտղոս։

Հետագայում էլ Կնուտը պահպանեց յարլի տիտղոսը, որը գործնականում նրան դարձրեց երկրի ամենաազդեցիկ մարդկանցից մեկը թագավորից և նրա որդիներից հետո։

1261 թվականի սեպտեմբերին Կնուտը Մագնուս VI-ի թագադրման ժամանակ անձամբ մատուցեց նորվեգական թագը վերջինիս։ Նույն թվականին մահացավ և հյուղարկավորվեց Բերգենի տաճարում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  LIBRIS — 2012.

Աղբյուրներ
----------

* Vigfusson, Gudbrand (editor) Sturlunga Saga /Oxford: Clarendon Press. 1878/ (անգլերեն)
**Վաչե Հովիկի Հովեյան** (մարտի 31, 1982(1982-03-31), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ ալտահար, արվեստագիտության թեկնածու (2007)։ Հայ կոմպոզիտոր Վարդ Մանուկյանի որդին։

Կենսագրություն
--------------

Վաչե Հովեյանը ծնվել է 1982 թվականի մարտի 31-ին Երևանում։ Սովորել է Նյու Յորքի «Մաննես» բարձրագույն երաժշտական քոլեջում (1999–2001)։ 2002 թվականին ավարտել է Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիան։ 2004 թվականին վերահիմնադրել է Ա. Խաչատրյանի անվան լարային քառյակը (նաև ալտահարը և գեղարվեստական ղեկավարը)։ 2006 թվականին սկսել է դասավանդել ԵՊԿ-ում (դոցենտ՝ 2007 թվականից)։ 2013-1915 թվականներին եղել է ՀՀ մշակույթի նախարարի խորհրդական, 2015-2018 թվականներին՝ Կամերային երաժշտության կենտրոնի տնօրեն։ Դասեր է առել Ք. Քաշքաշյանից, Ն. Մադոյանից, Պ. Ցուկերմանից, Մ. Թրիից և Յ. Բաշմետից։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Առավոտ լուսո․ հարցազրույց (Վաչե Հովեյան, Արուսյակ Դավթյան)
* Վաչե Հովեյանը՝ արրվեստի թասիբով տղամարդկանց, գեղեցիկ կանանց ու հայհոյելու մասին

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Մամիկոնյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին։*

**Մամակ Մամիկոնյան** (6-րդ դար - 7-րդ դար), հայ նախարար Բյուզանդական Հայաստանում, Մամիկոնյանների նախարարական տոհմից։

Կենսագրություն
--------------

595 թվականին, Մամակ Մամիկոնյանը, Ատատ Խորխոռունին, Սամուել Վահևունին, Ստեփանոս Սյունին, Կոտիտ Ամատունին, Թեոդորոս Տրպատունին ու այլ նախարարներ՝ 2000 հեծելազորով Թրակիա բանակաթեմում ապստամբություն են բարձրացնում Բյուզանդիայի Մորիկ կայսեր դեմ և իրենց ենթակա զորքով անցնում Հայկական մարզպանություն։ Ենթադրվում է, որ ապստամբության շարժառիթը Հուստինիանոս Ա կայսեր բարեփոխումներն էին, որոնք խիստ թուլացրել էին 591 թվականին կնքված նոր պայմանագրով Բյուզանդիային անցած Հայաստանի արևմտյան հատվածի դիմադրողականությունը։

Սասանյան արքա Խոսրով Բ Փարվեզը օգտվելով Բյուզանդիայի դեմ բռնկված ապստամբությունից, իր մոտ է ընդունում փախստական հայ նախարարներին, մեծարում և արժանացնում պարգևների։ Ապստամբ նախարարները մտադիր չէին ենթարկվել պարսիկներին, այլ նոր ուժեր հավաքելու համար էին ներթափանցել Մարզպանական Հայաստան։ Նրանք մտադրվել էին ազատվել պարսկական ու բյուզանդական տիրապետությունից հոների հետ դաշնակցելու միջոցով։ Խոսրով Բ-ն տեղեկանալով նրանց մտադրությունների մասին, փոխում է իր քաղաքականությունը, դուրս գալիս նախարարների դեմ և դիմում կայսեր օգնությունը։ Մորիկի հրամանով Բյուզանդական Հայաստանում գտնվող բյուզանդական զորքը՝ Հերակլիոսի գլխավորությամբ, Նախճավանի մոտ միանում է պարսիկներին և շարժվում ապստամբների դեմ։ Մորիկը և Խոսրովը միաժամանակ պատգամավորություն են ուղարկում ապստամբների մոտ՝ առաջարկելով առանց կռվի հնազանդվել, խոստանալով շնորհել ներում։ Տեղի ունեցած բանակցությունները քայքայում են ապստամբության հետագա ծրագրերը։ Մամակ Մամիկոնյանը, Կոտիտ Ամատունին, Ստեփանոս Սյունեցին և այլ նախարարների ենթարկվում են Պարսկաստանին։ Ատատ Խորխոռունին և Սամուել Վահևունին իրենց զորքերով շարժվում են Աղվանք՝ անցնում Կուր գետը և բանակ դնում նրա ձախ ափին, բայց հոներից սպասվող վարձկան զորք չստանալով, ստիպված են լինում ենթարկվել Բյուզանդիային։ Վերջինիս կողմն է անցնում նաև Թեոդորոս Տրպատունին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Հայոց անձնանունների բառարան», Հրաչյա Աճառյան, Երևան, 1942, Հատոր 3, Ցուցակ 1, Էջ 180․
2. 1 2 3  «Հայ Ժողովրդի պատմություն», Երևան, 1984, հատոր 2, էջ 273-274․
3. 1 2 3 4  «Սեբեոս․ Պատմություն», Գուրգեն Խաչատրյան, Վանո Եղիազարյան, Երևան, 2005, էջ 92-95․
Գեորգ Ֆրիդրիխ Հենդելի Թամերլան օպերայում սուլթան Բայազիդի հրաժեշտի արիան, առաջին անգամ հրատարակվել է 1719 թվականին՝ Լոնդոնում
**Արիա** (իտալ.՝ aria — օդ) վոկալային ստեղծագործություն նվագակցումով՝ մեկ ձայնի համար, դրամատիկական մենախոսությանը համապատասխան, հիմնականում օպերայի, օպերետի, օրատորիայի կամ կանտատի կազմում։ Արիայի տակ կարող է նաև նկատի առնվել երգային բնույթի երաժշտա-գործիքային պիես։

Արիան առանձնանում է երգելու տարբեր ձևերով․ երբեմն դժվար, վիրտոուզ բնույթով։ Հաճախ արիաները նախորդում են երաժշտական արտասանությանը։ Արիայի տարատեսակություն է հանդիսանում արիետտան։

Իր պատմական զարգացման ընթացքում արիան, ինչպես օպերային ձև, անցել է զարգացման տարբեր աստիճաներ։ Իտալական օպերա-սերիայի համար բնորոշ է արիայի դասակարգումը՝ կախված այն զգացմունքներից, որոնք նրանք արտահայտում են․ վրեժի, բողոքի, սիրային, հերոսական արիաներ։ Արիան օպերա-սերիայի մեջ ունեցել է եռամաս ձև, որում երրորդ մասն ամբողջովին կրկնում էր առաջինը։ Կան երկու մասից կազմված արիաներ, որոնցում առաջին մասի դանդաղ և արագ երկրորդ մասի հակադրությամբ ցուցադրվում են գործող անձի վերապրումները։ Առանձնացնում են նաև պատմվածքների և մենախոսությունների արիաներ։

Արիոզոն փոքր ծավալով արիան է։ Արիոզոին բնորոշ է ազատ կոմպոզիցիան, որպես կանոն, դա գործող անձերից մեկի մենախոսությունն է։ Նրա հետ կապում են երկու այլ տերմիններ։ Կաբալլետայի մեջ տարբերությունը երաժշտության և բառերի հերոսական բնույթն է, իսկ կավատինայի մեջ գերիշխում է երգի ռոմանտիկ նրբերանգը
։

Կարդալ նաև
----------

* Արիոզո
* Բալլադ
* Կավատինա
* Երգ
* Ասերգություն
* Ռոմանս

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *The Oxford Companion to Music*, «Concert aria»
2. ↑  *Рацкая Ц.* Оперные формы. — М.: Советский композитор, 1962. — С. 14—18. — 48 с. — (Беседы о музыке). — 20 000 экз.
3. ↑  *Ф. С. Капица* История мировой культуры. — ACT : Слово, 2010. — 606 с. — ISBN 978-5-17-064681-4

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Կրուգոսվետ · Մեծ կատալոնական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · Ռիմանի երաժշտական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4143006-2 · LCCN: sh85007139 · NKC: ph291747 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 59)։*  |
| **՞**Սովորական հողմավար բազե |
| --- |
| Սովորական հողմավար բազե*Սովորական հողմավար բազեի արուն*  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Falco tinnunculus
(Կարլ Լինեյ, 1758) |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : 106003590 |
|  Արեալ |
| պատկեր |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


*Falco tinnunculus alexandri*
**Սովորական հողմավար բազե** (լատին․՝ Falco tinnunculus), բազեների ընտանիքի թռչուն։ Նստակյաց է, տարածված։

Արտաքին կառուցվածք
------------------

Մարմնի երկարությունը՝ 32-35 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 71-80 սմ։ Պոչը երկար է, կլորավուն, նախածայրաշերտը՝ լայն, թևատակը՝ մուգ և խիտ պտերով։ Բեղաշերտը մուգ է, մագիլները՝ սև։ Արուի գլուխը և պոչը մոխրագույն են, մեջքը՝ կարմրադարչնագույն պտերով, էգը՝ շիկակարմրադարչնագույն՝ մուգ խայտերով։ Էգի և երիտասարդի մարմինը ներքևից խիտ պտերով ու խայտերով է, պոչի հիմքը՝ դարչնագույն։

Կենսակերպ
---------

Սավառնում է՝ պոչը հովհարանման բացած, թռչում թևերի ոչ խորը թափահարումներով, հաճախ կանգ առնում օդում։ Նստում է լարերին, սյուներին, ժայռերին։ Բնակվում է կիսաանապատներում, լեռնատափաստաններում, ենթալպյան տարածքներում, գետաձորերում, հաճախ՝ բնակավայրերին մոտ։

Սննդառություն
-------------

Սնվում է միջատներով, թռչուններով, մանր կաթնասուններով։

Բնադրում
--------

Բնադրում է ժայռերի քիվերին և խորշերում, ծառերի վրա, շենքերի տանիքներին, ագռավների կամ կաչաղակների հին բներում։ Ձվադրում է ապրիլի 1-ին կեսից հունիսի սկիզբը։ Դնում է 39 մմ տրամագծով, աղոտ սպիտակ՝ կարմրադարչնագույն պտերով 3-7 ձու։ Թխսակալում է էգը՝ 37 օր։ 32-33 օրական ձագերը դուրս են գալիս բնից։

Օգտակար է՝ ոչնչացնում է գյուղատնտեսական վնասատուներին։ Կարելի է օգտագործել որպես կենսաբանական պայքարի բնական և էկոլոգիական անվտանգ միջոց։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Կանադական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | Avibase · CMS · eBird · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4186480-3 · NKC: ph392403 |

 |
**Հովհաննես Մինաս** (հոլ.՝ Johannes de Minas, նաև *Johannes di Minas*) (ծն. թ. անհայտ, Ամասիա-1768, հունվարի 23, Ամստերդամ), հայ հոգևորական Նիդերլանդներում։

1733 թվականին Օսմանյան կայսրությունից տեղափոխվել է Նիդերլանդներ, իսկ 1734 թվականից մինչև մահը՝ 1768 թվականը, եղել է Ամստերդամի հայկական եկեղեցու քահանա (եկեղեցին բացվել է 1714 թ. և ծառայում էր Ամստերդամի հայկական համայնքին)։

Հովհաննես Մինասը բնակվում էր Կոնինգստրատ փողոցի 27 հասցեում, որտեղ դեռևս պահպանվում է նրա անունը կրող հայերեն հուշաքար։ Նրա միջոցներով է նաև 1749 թ. ստեղծվել հայկական եկեղեցու հուշաքարը։

Մահվանից հետո աճյունը ամփոփվել է Աուդեկերկ եկեղեցու գերեզմանատանը (տապանաքար հ.444)։ 2008 թ. հունվարի 20-ին այս եկեղեցում կատարվել է նրա հիշատակին նվիրված արարողություն։ Նույն տարի հոլանդացի պատմաբաններ Ռընեյ Բեկիուսը և Վաութ Ուլթեյը հրատարակել են «Ամստերդամի Աուդեկերկի 1661-1808 թթ. հայկական գերեզմանները» գիրքը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հենկ Օլդեման, Կրոմ Բոմսլոթի հայկական եկեղեցին Archived 2016-03-11 at the Wayback Machine. «Օպնիեյու» ամսաթերթ, 2011 թ. մարտ։ (Հոլանդերեն)
2. ↑  Ռընեյ Բեկիուս, Նիդերլանդների հայ համայնքը դարերի ընթացքում (անգլերեն)
3. ↑  Աուդեկերկ եկեղեցու կայք, «Ամսվա շիրիմը - 2008 թ. մայիս»(չաշխատող հղում)
 (Հոլանդերեն)
4. ↑  [Նիդերլանդների պատմության թվային մատենագրություն ]
Ագավայի դաշտեր
Տեկիլայի տարբեր տեսակներ
**Տեկիլա** (իսպ.՝ Tequila), թունդ թորած ալկոհոլային ըմպելիք (մեսկալ)։ Այն պատրաստված է կապույտ ագավայից (պերճածաղիկ) հիմնականում Տեկիլա քաղաքի տարածքի գործարաններում, 65 կմ դեպի հյուսիս-արևմուտք Գվադալախարա քաղաքից, ինչպես նաև կենտրոնական արևմտյան Մեքսիկայի Խալիսկո նահանգի լեռներում (Los Altos): Չնայած նրան, որ տեկիլան նման է մեսկալ խմիչքին, ժամանակակից տեկիլան որոշակիորեն տարբերվում է իր արտադրության մեթոդով, քանի որ օգտագործվում է միայն կապույտ ագավա բույսը, ինչպես նաև իր տարածաշրջանային առանձնահատկությամբ։

Տարածաշրջանի կարմիր հրաբխային հողը հատկապես պիտանի է կապույտ ագավայի աճի համար, և ավելի քան 300 միլիոն բույսեր են հավաքում այնտեղ ամեն տարի։ Տեկիլայի ագավան տարբերվում է՝ կախված տարածաշրջանից։ Los Altos բարձրավանդակում աճող կապույտ ագավան ավելի մեծ չափի է և ավելի քաղցր բուրմունք և համ ունի։ Ագավան, որի բերքահավաքը անցկացնում է հարթավայրերում, ունի ավելի բուսական բույր ու համ։

Պաշտպանող օրենք
---------------

Ըստ Մեքսիկայի օրենքի, տեկիլան կարող է միայն արտադրվել Խալիսկո նահանգում և սահմանափակ քանակով տարածքներում՝ Գուանախուատո, Միչոական, Նայարիտ և Տամաուլիպաս նահանգներում։ Տեկիլան ճանաչվում է որպես մեքսիկական ծագման արտադրանք ավելի քան 40 երկրներում։ Այն պաշտպանված է NAFTA –ի միջոցով Կանադայում և Միացյալ Նահանգներում, երկկողմ համաձայնագրերով առանձին երկրներում, ինչպիսիք են Ճապոնիան ու Իսրայելը և պաշտպանվում է օրենքով Եվրոպական միության երկրներում սկսած 1997 թվականից։

Սպիրտի պարունակություն
----------------------

Ներքին սպառման համար առավել հաճախ տեկիլան արտադվում է 38% ալկոհոլի պարունակությամբ, սակայն կարող է արտադրվել մինչև 31 և 55% ալկոհոլի պարունակությամբ։ Համաձայն ԱՄՆ-ի օրենքի, այն տեկիլան, որը վաճառվում է ԱՄՆում, պետք է պարունակի առնվազն 40% ալկոհոլ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑   | Կապույտ ագավան փնտրելով
2. ↑   |Ինչպես է պատրաստվում տեկիլան
3. ↑   |publisher=Consejo Regulador del Tequila |date=26 June 2000 |accessdate=25 May 2012}}
4. ↑   Archived 2015-02-14 at the Wayback Machine. |Տեկիլայի արտադրանքի պաշտպանությունը
5. ↑  «Տեկիլայի մեքսիկակակն ստանֆարտները»
**Իստ Ռիվեր** (անգլ.՝ East River) նեղուց Նյու Յորքում, Նյու-Յորք Բեյ ծովածոցի և Լոնգ Այլենդ Սաունդ նեղուցի միջև, որոնք բաժանված են Բրոնքսից, Քուինսից և Բրուքլինից։

Նեղուցով անցնում են մեկ երկաթուղային կամուրջ և յոթ ավտոճանապարհներ (ներառյալ Բրուքլինի կամուրջը, Մանհեթենի կամուրջը, Ուիլյամսբուրգ կամուրջը, Քսթբորո կամուրջը), երկաթուղային և երկու ավտոմոբիլային թունելներ, ինչպես նաև տասը մետրոյի թունելներ։ 
Բացի այդ, մետրոյի գնացքներ են գործում են նաև Մանհեթենի և Ուիլյամսբուրգի կամուրջների վրա,պորտի կառույցները, ներառյալ նախկին ռազմական նավահանգիստը (Բրուքլինում)։
Պարունակում է հետևյալ կղզիները`

* Ռուզվելտի կղզի
* Ռիկերս
* Նորտ Բրազեր
* Սաուտ Բրազեր
* Միլ Ռոկ
* Ուորդ կղզի
* Ռենդալի կղզի
* Ու Տանտ

Ռուզվելտի կղզին հայտնի է եղել իր բանտերով, բայց այսօր համարվում է Նյու-Յորքի մոդայիկ վայրերից մեկը։ Կղզին գտնվում է Իստ Ռիվերի կենտրոնում, հենց Մանհեթենի և Քուինզի մեջտեղում։ Բնիկ հնդկացիները այս վայրը անվանել են Միննահանոկ, ինչից հետո այն բազմաթիվ անուններ է փոխել։ Կղզու բանտերում եղել են բազմաթիվ հայտնի դժբախտ դեմքեր, ինչպիսին օրինակ դերասանուհի Մեյ Վեսթը, ով 1927 թվականին ձերբակալվել էր իր անպարկեշտ պահվածքի համար, ավազակ Դատչ Շուլցը և բլյուզ երգիչ Բիլլի Հոլիդեյը, ինչպես նաև բազմաթիվ այլ քիչ հայտնի դեմքեր։ Ապաստարանները և հիվանդանոցները հայտնի են եղել սարսափելի պայմաններով և հիվանդների հետ դաժան վերաբերմունքով։ Գրող Չարլզ Դիքենսը դրա մասին գրել է դեռևս 1800-ական թվականներին, իսկ լրագրող Նելլի Բլայը ծպտված գտնվում էր կանանց հոգեբուժարանում, որտեղից դուրս գալուց հետո պատմել է այնտեղ կատարվող սարսափների մասին։

Ընդհանուր տեսք
--------------

* Նյու Յորք 1859Նյու Յորք 1859
* James E. Serrell's, East RiverJames E. Serrell's, East River
* 1781 թվականի քարտեզ 1781 թվականի քարտեզ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* East River Park (2008) East River Park (2008)
* 
* 2009 թվական2009 թվական
* 
* Իստ Ռիվեր և Լուվր Մանաթան (2013) Իստ Ռիվեր և Լուվր Մանաթան (2013)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4244961-3 · LCCN: sh85040577 · VIAF: 234235501 · WorldCat VIAF: 234235501 |

 |
**Հովհաննես Վանանդեցի**, Հովհան (Ամիրզադե Միրզայի Միրզայան, 1772, Վան, Վանի էյալեթ, Օսմանյան կայսրություն - փետրվարի 3, 1841(1841-02-03), Իզմիր, Այդին, Օսմանյան կայսրություն), հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ։

Կենսագրություն
--------------

Սկզբնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրի Կտուց անապատում։ 1798 թվականին ավարտել է Կ․ Պոլսի «Մայր դպրատուն»-ը։ 1799 թվականից Վանանդեցին աստվածաբանություն և հայկաբանություն է դասավանդել Զմյուռնիայի նորաբաց Մեսրոպյան վարժարանում։ Իր առաջին գործում՝ «Ճառ ներբողական ի սուրբ Խաչն Քրիստոսի եւ պատմագրական առասացութիւն ի Սուրբ Նշանն Գ․ Վանանդեցի Յ․ Վանանդեցի Վարագայ» (1816, հրատարակվել է 1853), տալիս է Վարագա վանքի կառուցման պատմությունը, մատնանշում քրիստոնեական կրոնի դերը հայ ժողովրդի կյանքում։ 1829 թվականին Վանանդեցին ավարտել է «Տեսարան հանդիսիցն Հայկայ, Արամայ եւ Արայի» (հրատարակվել է 1856) դյուցազներգությունը, որի նյութը հայ ժողովրդի պատմական-առասպելական անցյալն է։ Հեղինակը հիմնականում հետևել է Խորենացուն, թեև կան որոշ հավելումներ ու շեղումներ։ Մյուս՝ «Արփիական Հայաստանի» (1836) դյուցազներգությունում (10 հազար տող) շարադրված է հայ ժողովրդի՝ քրիստոնեություն ընդունելու պատմությունը (ըստ Ագաթանգեղոսի)։ Որոշ ընդմիջումից հետո Վանանդեցին գրել է իր վերջին՝ «Ոսկի դար Հայաստանի» (1841) դյուցազներգությունը (5500 տող)։ Ունենալով հարուստ գիտելիքներ, տիրապետելով հայ բանաստեղծական արվեստի օրինաչափություններին՝ հեղինակը ստեղծել է բարձրարժեք գործ։ Իր այս երեք դյուցազներգություններով Վանանդեցին որոշակի ձև և ուղղություն է տվել հայկական կլասիցիզմի իզմիրահայ թևին և առաջադիր սկզբունքներ թելադրել առհասարակ հայկական կլասիցիզմի համար։ Վանանդեցու բանաստեղծություններից հայտնի է «Առ Հայաստան»-ը (առավելապես իր առաջին տողով՝ «Հայաստան, երկիր դրախտավայր»), որ երգի է վերածել Կոմիտասը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1974. — հատոր 11. — էջ 268—269.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Հանրային ռադիոյի արխիվ |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | AV Production |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 17705 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 268)։*  |
**Մառա Բրանկովիչ** (սերբ.՝ Мара Бранковић, հայտնի է նաև *Մարիա սուլթանուհի*, *Մառա հաթուն*, *Դեսպինա հաթուն* և *Ամերիսա*, 1416, Վուչիտրն, Կոսովո-Միտրովիցի շրջան - սեպտեմբերի 23, 1487, Սերես, Հունաստան), սերբական միջնադարյան Բրանկովիչ արքայատոհմի ներկայացուցիչ, Գեորգի Բրանկովիչի և Իրինա Կանտակուզինայի դուստրը։ Հայտնի է եղել քրիստոնեական խորը բարեպաշտությամբ։

Կենսագրություն
--------------

Դինաստիական համաձայնությունների արդյունքում, Մառա Բրանկովիչը մտել է օսմանյան սուլթան Մուրադ II-ի հարեմ։

1451 թվականին Մուրադ II-ի մահվանից հետո, նրա հետնորդ Մեհմեդ II-ը պաշտոնապես ճանաչել է Գեորգի Բրանկովիչի վասալությունը։ Մառա Բրանկովիչը պատվով վերադարձել է հայրենիք։ Նրա անվամբ է կոչվել Մակեդոնիայի Մարիովո մարզը։ Այստեղ գտնվող անձնական կալվածքները սուլթանի հրամանով ազատվել են հարկերից և մուսուլմանների առկայությունից։ Նրան է հանձնվել նաև Սալոնիկի մերձափնյա տարածքների և Կասանդրա թերակղզու միջև ընկած տարածքը՝ *Կալամարիան*, որը թարգմանաբար նշանակում է «Բարի Մարիա»։ Առավել հայտնի է իր ակտիվ բարեգործությամբ և ուղղափառ եկեղեցիներին տված շնորհներով, այդ թվում նաև Աթոսում։ Մասնավորապես, 1453 թվականին Կոստանդնուպոլսի անկումից հետո, Մառան Աթոսի Սուրբ Պավլոսի տաճար է տեղափոխել «սրբազան մոգերի շնորհները»։

1457 թվականին մահացել է Գեորգի Բրանկովիչը, իսկ նրա հետնորդ է դառնում որդին՝ Լազարը։ Մառան, մտածելով իր անվտանգության մասին, փախչում է օսմանյան տարածք։ Մոտ 1459 թվականին Մեհմեդը Մառային է տալիս մակեդոնական Եժովո քաղաքը иև հարակից գյուղերը։ Սուլթանը նրա հսկողությանն է հանձնում նաև Սալոնիկի շրջակա եկեղեցական տարածքները և Դուբոչիցա մարզում գտնվող կալվածքները, որոնք գտնվում են ժամանակակից Լեսկովաց քաղաքի մոտ։ Մինչև իր կյանքի վերջը Մեհմեդ II-ը հարգանքով է վերաբերել իր խորթ մորը և մի քանի անգամ օգտագործել դիվանագիտական հարաբերությունների ժամանակ։ Այսպես, 1474 թվականի վերջին նրա միջնորդությամբ բանակցություններ են սկսվել սուլթանի և Վենետիկյան հանրապետության, որոնք միմյանց դեմ պատերազմում էին արդեն 12 տարի։

Մառա Բրանկովիչը նպաստել է սուլթանի համապատասխան հրամանի արձակմանը, որով նախատեսվում էր բուլղարական Վելիկո Տիռնովո քաղաքի Սուբ Իվան Ռիլի տաճարից դեպի Ռիլի վանական համալիր։ 1469 թվականի արշավանքը գեղարվեստական նրբաճաշակ ձևով նկարագրվել է Վլադիսլավ Գրամատիկի կողմից, ով գրել է, որ ներկայումս՝ «Западните Български земи пак да се осветят и да се напътят към добро»։ Մառան Ռիլի վանական համալիրին նվիրել է նաև սուրբ Աստվածածնի սրբապատկերը։

Ապրելով մինչև խորը ծերություն՝ Մառա Բրանկովիչը մահացել է 1487 թվականի սեպտեմբերի 14-ին Եժովոյում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Mustafa Armağan. "Fatih'in annesi Hıristiyan mıydı?" Archived 2013-07-19 at the Wayback Machine.. Zaman. Erişim tarihi: 25 Aralık 2011.
2. ↑  Չխառնել խորվաթական Եժովո (Ježevo) քաղաքի հետ։

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | WeRelate |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 16216612n · GND: 137697546 · ISNI: 0000000139738342 · LCCN: n88299885 · NKC: jx20110614026 · SUDOC: 152492771 · VIAF: 28239917 · WorldCat VIAF: 28239917 |

 |

 |
**Սուդանի անցումային ռազմական խորհուրդ,** կառավարական մարմին, որը կազմվել է զինվորական խունտայի կողմից՝ ապրիլի 11-ին տեղի ունեցած ռազմական հեղաշրջման ժամանակ։ Խորհրդի նախագահ դարձավ երկրի ռազմական ուժերի հրամանատար Աբդել Ֆաթահ ալ-Բուրհանը՝ այն բանից հետո, երբ հեղաշրջման հաջորդ օրը հրաժարական տվեց փոխնախագահ Ահմեդ Ավադ իբն Աուֆը։

Խորհրդի ղեկավարի տեղակալն է Արագ աջակցման ուժերի հրամանատար, գեներալ-լեյտենանտ Մոհամեդ Համդան «Հեմեդի» Դագալոն։ ԱԱՈՒ-ն համարվում է Ջանջավիդ աշխարհազորի անուղղակի իրավահաջորդը։

Խորհրդի մամլո խոսնակը՝ գեներալ-մայոր Շամս ադ-դին Շանթոն է։ Խորհրդի այլ հայտնի անդամներից են գեներալ Գալայեդին Ալշեիխը ու Խորհրդի քաղաքական կոմիտետի ղեկավար, գեներալ-լեյտենանտ Օմար Զային ալ-Աբիդին։

Խորհրդի նպատակն է ընդդիմադիրների ու Սուդանի ցուցարար ուժերի աջակցությամբ ժամանակավոր քաղաքացիական կառավարության ստեղծումը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Sudan's Ibn Auf steps down as head of military council
2. ↑  Sudan coup: Military leader vows to 'uproot regime'
3. ↑  Sudan crisis: Military council arrests former government members
4. ↑  Пост на странице администрации премьер-министра Эфиопии в Facebook
5. ↑  Sudan coup: Military warns against disturbances
**Մարգարիտ Պուատիե-Լուսինյան** (**Margaret of Poitiers-Lusignan,** 1276 - 1296), Կիլիկյան Հայաստանի թագուհի՝ որպես Թորոս III թագավորի առաջին կինը։ Թորոս արքային գահակցել է 1293 թվականից մինչև իր մահը, որը տեղի է ունեցել դրանից երեք տարի անց։ Ունեցել է երկու որդի՝ Լևոն III-ը, որը թագավորել է չորս տարի, և Բոհեմոնդը, ում ճակատագիրն անհայտ է։

Ընտանիքը
--------

Մարգարիտը Կիպրոսի թագավոր Հուգո III- ի  և Իզաբելլա Իբելինի դուստրերից մեկն էր։ Ծնվել է 1276 թվականին։ Ունեցել է 10 քույր ու եղբայր, նրանց թվում՝ հոր մահից հետո Կիպրոսի թագավոր հռչակված Հովհաննես I-ը։ Նա ֆրանսիական ազդեցիկ ազնվականական Լուսինյան տոհմի կադետական ճյուղի ներկայացուցիչներից էր, տոհմ, որը 12-րդ դարի վերջից կառավարում էր Կիպրոսի և Երուսաղեմի խաչակրաց պետությունները։

Կիլիկյան Հայաստանի թագուհի
--------------------------

1288 թվականի հունվարի 9-ին Մարգարիտն ամուսնացել է Հայաստանի թագավոր Լևոն II- ի որդու՝ Թորոսի հետ։  Հռոմի պապ Հոնորիուս IV-ը նրանց ամուսնության համար արտոնություն է շնորհել 1286 թվականի մայիսի 23-ով թվագրված իր ընծայագրով [: 1290 թվականի հունվարի 8-ին՝ մոտավորապես 13 կամ 14 տարեկան հասակում, Մարգարիտը լույս աշխարհ է բերել իր անդրանիկ որդուն՝ Լևոնին, որը հետագայում թագավորեց 1303 թվականից մինչև 1307 թվականի նոյեմբերի 7-ը, երբ սպանվեց մոնղոլների ձեռքով։ Մարգարիտն ունեցել է նաև երկրորդ որդի՝ Բոհեմոնդը, ում մասին, սակայն, պատմիչները ոչինչ չեն հայտնում։ Մարգարիտը թագուհի է եղել ընդամենը երեք տարի՝ 1293 թվականից մինչև իր մահը, որը տեղի է ունեցել 1296 թվականին, երբ նա հազիվ 20 տարեկան էր։ Դրանից հետո Թորոս թագավորն ամուսնացել է մոնղոլուհու հետ, որի անունը չի հիշատակվել պատմության մատյաններում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Coureas, 1997, էջ 46
2. ↑  Edbury, 1991, էջ 115
3. ↑  Hill, 1948, էջ 194

Աղբյուրներ
----------

* Coureas Nicholas (1997)։ *The Latin Church in Cyprus, 1195–1312*։ Routledge
* Edbury Peter W. (1991)։ *The Kingdom of Cyprus and the Crusades, 1191-1374*։ Cambridge University Press
* Hill George (1948)։ *A History of Cyprus* **2**։ Cambridge University Press 194

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | WikiTree · WeRelate |

 |
**Համիլկար Առաջին** (- մ. թ. ա. 480, Հիմերա, Տերմինի Իմերեզե, Պալերմո, Սիցիլիա, Իտալիայի թագավորություն), Կարթագենի թագավոր՝ հինգերորդ դարի սկզբին՝ Մագոնիդների ցեղից։

Կենսագրություն
--------------

Համիկլարը Հաննոնի որդին էր։ Նրա պապը Մագոն Առաջինն էր՝ Մագոնիդների տոհմի հիմնադիրը։Ըստ Հերոդոտոսի,Համիլքարը մի սիրակուսցի կնոջ որդի էր, ով թագավոր դարձավ բացառիկ քաջության շնորհիվ։

Երբ Համիլքարը Կարթագենի սուֆետ էր(գլխավոր մագիստրատոս),նրան տվեցին մի մեծ բանակի հրամանատարություն, որը մեր թվարկությունից առաջ 480 թվականին դաշնակցելով Տերիլլիուսի (Հիմերայի աքսորված բռնակալ) և Անաքսիլայի (Ռեգիուսի տիրակալ) հետ՝ նա ներխուժեց Սիցիլիա՝նպատակ ունենալով տապալել Սիրակուզայում տիրող Գելոնին։ Հնարավոր է նաև, որ Համիլքարը պարսից արքա Քսերքսես առաջինի դաշնակիցն էր և նպատակ ուներ օգնելու նրան հույների հետ պատերազմում։ Հերոդոտոսը գրում է, որ կարթագենացիները պարտվեցին Սիցիլիայի հույներին նույն օրը,ինչ պարսիկները Սալամինի հայտնի ճակատամարտում։
Ըստ Հերոդոտոսի Համիլքարը անհետացավ ճակատամարտի ընթացքում, բայց կարթագենացիները պնդում էին, որ Համիլքարը զոհեր է տալիս ճակատամարտի բարենպաստ արդյունքի համար, բայց տեսնելով բանակի պարտությունն ու իր զինվորների փախուստը նետվելով կրակը,այսպիսով մահացավ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Lenschau T.* Hanno 2 (գերմ.) // *Kategorie:RE:Band VII,2* — 1912.
2. ↑  Геродот. История (книга VII, глава 166).
3. ↑  Геродот. История (книга VII, глава 167).

Գրականություն
-------------

* *Hazel, John*. Hamilcar // Who’s who in the Greek World. — Routledge, 2000.
|  |
| --- |
| **Տափաստանային մկնաճուռակ** |
| Տափաստանային մկնաճուռակՏափաստանային մկնաճուռակ |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Կենդանիներ (Animalia) |
| **Տիպ/Բաժին** | Քորդավորներ (Chordata) |
| **Ենթատիպ** | Ողնաշարավորներ (Vertebrata) |
| **Դաս** | Թռչուններ (Aves) |
| **Կարգ** | Ճուռականմաններ (Accipitriformes) |
| **Ընտանիք** | Ճուռակներ (Accipitridae) |
| **Ցեղ** | Մկնաբազեներ *(Circus)* |
| **Տեսակ** | **Տափաստանային մկնաճուռակ** *(C. macrourus)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Circus macrourus***Gmelin, 1770 |
|
| **Տարածվածություն և պահպանություն** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Վտանգման սպառնացող վիճակին մոտ գտնվող տեսակՏաքսոնի տարածվածությունը Տաքսոնի տարածվածությունը |

*Circus macrourus*
**Տափաստանային մկնաճուռակ** (լատին․՝ Circus macrourus), ճուռակների ընտանիքին պատկանող թռչուն։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Հարավարևելյան Եվրոպայում, Հյուսիսային Ղազախստանում և Հարավարևմտյան Սիբիրում։ Հայաստանում նկատվել է Աբովյանի, Արտաշատի, Սևանի և այլ շրջաններում, առավելապես կիսաանապատային և լեռնատափաստանային գոտիներում։ Դասվում է Հայաստանի բնադրող չվող տեսակների թվին։

Էկոլոգիա
--------

Ապրում են սովորաբար ծովի մակարդակից 800-2000 մ բարձրությունների վրա՝ լեռնատափաստաններում և լայնարձակ հարթավայրային հովիտներում։ Չուի ընթացքում տարածված են։ Գյուղատնտեսական կարիքների համար դրանց օգտագործման հետ կապված ապրելավայրերը զգալիորեն քայքայվել են։

Բները դնում են ուղղակի հողի վրա, սովորաբար խիտ խոտաբույսերում՝ ապրիլի երկրորդ կեսին-մայիսի սկզբին։ Զարգացումը 30 օր է։ Ձագերը դուրս են գալիս հունիսի առաջին կեսին։ Թռչող, երիտասարդ թռչունները հանդիպում են հուլիսի կեսերից։ Սնվում են հիմանականում մկանանման կրծողներով և մանր թռչունների ձագերով։

Պահպանություն
-------------

Հազվագյուտ, նկատելիորեն կրճատվող թվաքանակով, ողջ տարվա ընթացքում չվահյուր տեսակ է, որը ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում սպառնալիքին մոտ գտնվող կարգավիճակով։ ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես վտանգված տեսակ։

Հայաստանում ընդհանուր թվաքանակը հայտնի չէ։

Վտանգման հիմնական գործոններն են կիսաանապատային և լեռնատափաստանային գոտիներում հողերի ինտենսիվ յուրացման հետ կապված ապրելավայրերի զգալի քայքայումը, բների ոչնչացումն ապրելավայրերում անասունների արածեցման հետևանքով։

Պահպանվում է «Սևան» ազգային պարկում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Արմենիապեդիա · Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | Avibase · CMS · eBird · EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |

 |
**Հաջի Հուսու Քերբալայի Լյութֆալի օղլի Քյազիմլի** (ադրբ.՝ Hacı Hüsü Kərbəlayı Lütfəli oğlu Kazımlı, 1830-ականներ, Շուշի, Ռուսական կայսրություն - 1898, Աշխաբադ, Անդրկասպյան մարզ, Թուրքեստան, Ռուսական կայսրություն), ադրբեջանցի ժողովրդական երգիչ, խանենդե, մուղամի կատարող։

Կենսագրություն
--------------

Հաջի Հուսւն ծնվել է 1839 թվականին։ Նախնական կրթությունը ստացել է մզկիթում։ Այնուհետև նա ուսումը շարունակել է մեդրեսեում։ Առաջին անգամ Հաջի Հուսուն կատարել է «Ջահարգահի» մուղամ Խանդամիրովի թատրոնում։ Նա ելույթ է ունեցել Ադրբեջանի հայտնի թառահար Սադիղջանի հետ միասին։

Հաջի Հոսուն, 19-րդ դարի 80-ական թվականներին, Մ.Նավվաբի հետ միասին կազմակերպել է «Երաժիշտների մեջլիս»։ Մաշադի Ջամիլ Ամիրովը, Ի.Աբդուլլաևը, Սեիդ Շուշինսկին, Սադիղջանը եղել են մեջլիսի անդամներ։ Հաջի Հուսուն նաև «Կատար»ի մուղամի ստեղծողն է։

Հաջի Հուսուն մահացել է Աշխաբադում 1898 թվականին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Енциклопедия Азербайджанского Мугама. Baku: "East-West". 2012. p. 88.
2. ↑  Հաջի Հուսու
3. ↑  Səsi əfsanələşən xanəndə
4. ↑  KAZIMLI HACI HÜSÜ
5. ↑  Հաջի Հուսու
6. ↑  Adı hörmətlə xatırlanan ustad
7. ↑  QARABAĞ XANƏNDƏLƏRİ - Xan Shushinski - Musiqi Dünyası
8. ↑  Hacı Hüsü
**Հունան Ղազարի Ղազարյան** (հունիսի 15, 1948(1948-06-15), Ապագա, Էջմիածնի շրջան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ գյուղատնտես, գյուղատնտեսական գիտությունների դոկտոր (2005)։

Կենսագրություն
--------------

Հունան Ղազարյանը ծնվել է 1948 թվականի հունիսի 15-ին Ապագա գյուղում (այժմ՝ Արմավիրի մարզում)։ 1971 թվականին ավարտել է Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտը։ 1975-1982 թվականներին աշխատել է ՀԽՍՀ գյուղատնտեսության նախարարության Հողագիտության և ագրոքիմիայի գիտահետազոտական ինստիտուտում (այժմ՝ Հ. Պետրոսյանի անվան Հողագիտության, ագրոքիմիայի և հողբարելավման գիտական կենտրոն), 1983-1984 թվականներին՝ «Արտաշատ» խորհտնտեսությունում (այժմ՝ Արմավիրի մարզում), 1984-1995 թվականներին եղել է Եթերայուղատու մշակաբույսերի հայկական փորձակայանի տնօրեն, 1995-2000 թվականներին՝ Հողագիտության և ագրոքիմիայի գիտական կենտրոնի տնօրենի տեղակալ, 2000 թվականից՝ տնօրեն։

Աշխատանքները վերաբերում են հողագիտության, ագրոքիմիայի, հողբարելավման հարցերին։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Մարտիրոս Խիզանցի**, XVI դարի վերջի XVII դարի սկզբի հայ մանրանկարիչ։ Վասպուրականի մանրանկարչության դպրոցի նշանավոր դեմքերից։ Ձեռագրեր է նկարազարդել որդու՝ Գրիգորիսի հետ (Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահվում է նրանց նկարազարդած հինգ ձեռագիր՝ Ավետարան, 1598, ձեռագիր № 5576, Հովհան Ոսկեբերան, Մեկնություն, 1600, ձեռագիր № 1378, Ավետարան, 1604, ձեռագիր № 6093, Հայսմավուրք, 1604, ձեռ. № 10676, Ավետարան, XVII դար, ձեռագիր № 8394)։ Մարտիրոս Խիզանցու արվեստում Վասպուրականի մանրանկարչության դասական շրջանին (XIII-XV դարեր) բնորոշ պայմանական-խորհրդանշական բնույթը փոխարկվել է թեմատիկ-պատմողականով։ Նկարիչը մարդկանց և նրանց միջավայրը պատկերել է դեկորատիվ՝ ոսկու շռայլ օգտագործմամբ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) — Երևան: 1981. — հատոր 7. — էջ 347.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 347)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Գավազան (այլ կիրառումներ)
 Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Գավարզին (այլ կիրառումներ)

**Գավազան** կամ **Գավարզին**, ռազմական կառույց Գարդման գավառում, Ոսկեպար և Ջողազ գետակների ձախ կողմում, դաշտավայրի վրա՝ վեր խոյացող մի ահարկու ժայռ կա, որի արևելյան ստորոտը պարսպապատված է։

Ճարտարապետություն
-----------------

Ամրոցի ներսում սենյակներ ու խցեր են, դրանցից մեկում՝ նաև ջրհոր։ Ամրոցի հյուսիսային կողմում վտանգավոր մի արահետ տանում է դեպի ամրոցի գագաթը, որը մոտ 200 կմ հարթ տարածություն է, աճում են բռինչ, վայրի դեղձենի և ծառերի ու թփերի այլ տեսակներ։ Ժայռի արևմտյան կողմում, մոտ 200 մ բարձրության վրա կա մեծ քարայր, որի ճանապարհը հայտնի չէ։ Պատմում են, որ վաղ ժամանակներում արծիվներր այդ քարայրից հանել և ցած են գցել գորգի և կարպետի փտած կտորներ։

Պատմություն
-----------

Հայ-ադրբեջանական սահմանը և Գավազան լեռը
Գավարզին ամրոցի հարավարևելյան կողմում գտնվում է Դամիրչլա գյուղը, նրա շրջակայքում կա մեծ գերեզմանոց և ավերակ եկեղեցի։ Այստեղ անցյալում հայկական մի քանի գյուղեր են եղել, որոնց բնակիչները թշնամիների հարձակումներից պատսպարվել են այդ ամրոցում։ Ամրոցից ոչ հեռու, Ջողազ գետի վրա ուր այժմ կառուցվել է մեծ ջրամբար, պահպանվել են նախնադարյան կամրջի և փոստակայանի շենքի հիմնապատերը, որտեղ 1828 թվականին Պարսկաստան մեկնելիս գիշերել է Ա. Ս. Գրիբոյեդովը։

Գրականություն
-------------

* Ի.Բ. Էլլարյան, Աղստևի հովտի պատմության և կուլտուրայի հուշարձաններ, Երևան, «Հայաստան», 1980 — 33-36, էջեր 33-36 — 154 էջ։
* Յովհաննէսեան Հ. Մ. Հայաստանի բերդերը, Վենետիկ, 1970, էջ 487-492։