**Հերպես գլադիատորումը** հերպեսի հետևանքով առաջացած հիվանդություններից ամենավարակիչներից է և փոխանցվում է մաշկ-մաշկ շփման միջոցով։ Հիվանդությունն առաջին անգամ նկարագրվել է 1960-ականներին *New England Journal of Medicine* ամսագրում։ Այն առաջանում է մարդու հերպեսի սիմպլեքս տիպի 1-ին վիրուսով (HSV-1) վարակման պատճառով, որն ավելի հաճախ առաջացնում է բերանի հերպես (մրսածություն)։ Մեկ այլ շտամ՝ HSV-2-ը սովորաբար առաջացնում է սեռական հերպես, թեև շտամները շատ նման են և կարող են առաջացնել հերպես ցանկացած վայրում։

Թեև հիվանդությունը սովորաբար փոխանցվում է մարդկանց նորմալ շփման ժամանակ, այն խիստ կապված է կոնտակտային սպորտի հետ՝ սպորտային ակումբներում բռնկումները համեմատաբար տարածված են։ Հիվանդության այլ անվանումներն են՝ *herpes rugbiorum* կամ «*scrumpox*» (ռեգբիի ֆուտբոլից հետո), «ըմբշամարտի հերպես» կամ «*mat pox»* (ըմբշամարտից հետո)։ Չորսշաբաթյա ինտենսիվ ուսումնամարզական ճամբարում ավագ դպրոցի ըմբիշների շրջանում երբևէ ամենամեծ բռնկումներից մեկի ժամանակ HSV հայտնաբերվել է 175 ըմբիշներից 60-ի մոտ։ Ըմբիշների 73 տոկոսի մոտ վնասվածքներ են եղել գլխի, 42 տոկոսում՝ վերջույթների, 28 տոկոսում՝ մարմնի մնացած հատվածներին։ Ֆիզիկական ախտանիշները երբեմն կրկնվում են մաշկի վրա։

Նշաններ և ախտանիշներ
--------------------

Հերպես գլադիատորումին բնորոշ է ցանը՝ երբեմն ցավոտ հեղուկով լցված բշտիկների առաջացմամբ, հաճախ պարանոցի, կրծքավանդակի, դեմքի, ստամոքսի և ոտքերի վրա։ Վարակը հաճախ ուղեկցվում է լիմֆադենոպաթիայով (ավշահանգույցների մեծացում), ջերմություն, կոկորդի ցավ և գլխացավ։ Հաճախ ուղեկցող ախտանշանները շատ ավելի անհարմարություն են ներկայացնում, քան մաշկի բշտիկները և ցանը։

Յուրաքանչյուր բշտիկ պարունակում է վարակիչ վիրուսի մասնիկներ (վիրիոններ)։ Սերտ շփումը, որը հայտնաբերվում է կոնտակտային սպորտում, հանգեցնում է վարակված բշտիկների պայթելու և վարակի տարածմանը։ Աուտոինֆեկցիան (ինքնավարակը) կարող է առաջանալ ինքնահպման միջոցով՝ հանգեցնելով մարմնի բազմաթիվ վայրերում վարակվելու։

Հերպես գլադիատորումի ախտանիշները կարող են տևել մինչև մի քանի շաբաթ, և եթե դրանք ի հայտ են գալիս առաջին բռնկման ժամանակ, կարող են ավելի ցայտուն լինել։ Հիվանդության ռեցիդիվների դեպքում ախտանշանները ավելի մեղմ են, նույնիսկ եթե վնասվածքներ դեռ հակված են առաջանալու։ Բուժումը տեղի է ունենում առանց սպիներ թողնելու։ Հնարավոր է, որ զարգանա ասիմպտոմատիկ, և խոցերը երբեք չհայտնվեն։

Պատճառներ
---------

Հերպեսի գլադիատորը մաշկային վարակ է, որն առաջանում է հիմնականում հերպեսի սիմպլեքս վիրուսով։ Վիրուսը վարակում է մաշկի էպիդերմիսի շերտի բջիջները։ Վիրուսային սկզբնական վերարտադրությունը տեղի է ունենում մաշկի կամ լորձաթաղանթի մուտքի վայրում։

*HSV 1-*ին տիպի վիրուսով առաջացած վարակները կարող են լինել առաջնային կամ կրկնվող։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ չնայած այն մարդկանց, ովքեր վարակվում են վիրուսով, վարակվում են, նրանցից միայն 10%-ի մոտ խոցեր են զարգանում։ Առաջնային ինֆեկցիաները սովորաբար ամբողջությամբ ապաքինվում են առանց սպիներ թողնելու, սակայն վիրուսը, որն առաջացրել է վարակը, ի սկզբանե մնում է մարմնում լատենտ վիճակում։ Սա է պատճառը, որ մարդկանց մեծամասնության մոտ կրկնվում են նույնիսկ բուժվելուց հետո։ Վիրուսը շարժվում է դեպի նյարդային բջիջներ, որտեղից այն կարող է նորից ակտիվանալ։ Երբ վարակը կրկնվում է, դա սովորաբար մեղմ վարակ է։ Վարակը կարող է առաջանալ մի քանի արտաքին գործոնների պատճառով, ինչպիսիք են արևի ազդեցությունը կամ վնասվածքը։

*HSV* վիրուսների ցանկացած տեսակի վարակը տեղի է ունենում հետևյալ կերպ։ Սկզբում վիրուսը շփվում է վնասված մաշկի հետ, այնուհետև այն գնում է բջիջների միջուկներ և բազմանում։ Մաշկի վրա առաջացած բշտիկները և խոցերը վարակված բջիջների ոչնչացման հետևանք են։ Իր թաքնված ձևով վիրուսը չի վերարտադրվում, քանի դեռ ռեցիդիվը չի սկսվել տարբեր գործոնների պատճառով։

Պաթոֆիզիոլոգիա
--------------

Հերպեսի գլադիատորը փոխանցվում է մաշկային վնասվածքների հետ անմիջական շփման ճանապարհով, որոնք առաջացել են հերպեսի սիմպլեքս վիրուսով։ Սա է հիմնական պատճառը, որ այդ վիճակը հաճախ հանդիպում է ըմբիշների մոտ։ Ենթադրվում է, որ վիրուսը կարող է փոխանցվել վարակված ըմբիշների գորգերի միջոցով, սակայն դա դեռ հետազոտության առարկա է, քանի որ վիրուսը չի կարող բավական երկար ապրել մարմնից դուրս, որպեսզի կարողանա վարակ առաջացնել։ Վարակված անձի կամ վարակված սեկրեցների հետ անմիջական շփումը, անկասկած, այս վիրուսի փոխանցման հիմնական միջոցն է։

Պոլիեսթերից և բամբակից պատրաստված վերնաշապիկները կարող են առաջացնել շփումներ, որոնք հանգեցնում են մաշկի փոքր վնասվածքների, ինչը հեշտացնում է վիրուսով ներթափանցումը և վարակումը։ Ուսումնասիրությունները ցույց տվեցին, որ մարզիկները որոնք կրում էին 100% բամբակյա վերնաշապիկներ, հերպեսի գլադիատորի դեպքերի թիվը որոշ ժամանակ անց նվազել է։

Տարածումը հեշտանում է, երբ առկա է խոց, բայց դա կարող է տեղի ունենալ նաև դրա բացակայության դեպքում։ Հիվանդները կարող են իմանալ, որ վիրուսը առկա է մաշկի վրա, երբ նրանք զգում են, այսպես կոչված, «պրոդոմալ ախտանիշները»։ Դրանք ներառում են քոր կամ քոր առաջացում մաշկի վրա՝ բշտիկների կամ վնասվածքների հայտնվելուց անմիջապես առաջ։ Վիրուսը կարող է տարածվել, քանի դեռ վնասվածքներն ամբողջությամբ չեն բուժվում։ Ինկուբացիոն շրջանը տևում է 3-ից 14 օր։ Սա նշանակում է, որ անձը ախտանշանները կզգա վարակը վարակվելուց հետո 14 օրվա ընթացքում։ Այս տեսակի վիրուսը կարող է փոխանցվել նույնիսկ եթե ախտանիշները դեռ առկա չեն։ Որոշ անհատներ կարող են ունենալ շատ մեղմ ախտանիշներ, որոնք չեն կարող ընդունվել որպես հերպեսի ախտանիշներ, և հիվանդը կարող է չճանաչել դրանք։ Ասիմպտոմատիկ փոխանցումը տեղի է ունենում, երբ վարակը տարածվում է բռնկումների միջև ընկած ժամանակահատվսածում։

### Նմանատիպ վարակներ

Հերպեսի գլադիատորիումը առաջանում է միայն հերպեսի սիմպլեքս վիրուսով։ Այլ նյութերը կարող են առաջացնել մաշկային ինֆեկցիաներ, օրինակ՝ ռինգ որդը հիմնականում պայմանավորված է սնկային դերմատոֆիտով՝ *T. tonsurans*-ով։ Իմպետիգո, ցելյուլիտ, ֆոլիկուլիտ և կարբունկուլներ սովորաբար պայմանավորված են ոսկեգույն ստաֆիլոկոկով կամ բետա-հեմոլիտիկ *streptococcus* բակտերիայով։ Այս ավելի քիչ տարածված ձևերը կարող են ավելի լուրջ վտանգ իրենցից ներկայացնել։ Հակավիրուսային բուժումը ազդեցություն չի ունենա ոչ վիրուսային դեպքերում։ Բակտերիալ վարակները պետք է բուժվեն հակաբիոտիկներով, իսկ սնկային վարակները՝ հակասնկային դեղամիջոցներով։

Կանխարգելում
------------

Հիվանդության բռնկումների կանխարգելման հիմնական միջոցներն են հիգիենայի ստանդարտների պահպանումը և սկրինինգի օգտագործումը՝ կասկածելի վարակներով անձանց կոնտակտային սպորտով զբաղվելը բացառելու համար։ Նախքան պրակտիկայի կամ մրցումների անցկացումը կատարվող մաշկի ստուգումը կարող է բացահայտել այն անհատներին, ովքեր պետք է գնահատվեն և անհրաժեշտության դեպքում բուժվեն բուժաշխատողի կողմից։ Ըմբշամարտի ճամբարներին10-ամյա հետազոտությունը ցույց է տվել, որ բռնկումները 89,5%-ով նվազում է և վիրուսով վարակվելու հավանական կանխարգելումը կատարվում է ամեն օր վալացիկլովիր 1GM ընդունելու արդյունքում։ Դեղորայքը պետք է սկսել մասնակցությունից 5 օր առաջ՝ ապահովելու համապատասխան կոնցենտրացիաների առկայությունը։

Բուժում
-------

Հերպեսի բռնկումները պետք է բուժվեն հակավիրուսային դեղամիջոցներով, ինչպիսիք են *Acyclovir*, *Valacyclovir* կամ *Famcyclovir*, որոնցից յուրաքանչյուրը հասանելի է դեղահատերի տեսքով։

Պեր օրալ հակավիրուսային դեղամիջոցները հաճախ օգտագործվում են որպես պրոֆիլակտիկ միջոց՝ ճնշելու կամ կանխելու բռնկումների առաջացումը։ Պարբերական բռնկումների դեպքում ճնշող թերապիայի համար առաջարկվող դեղաչափը 1000 մգ վալացիկլովիրն է օրական մեկ անգամ կամ 400 մգ ացիկլովիրը՝ օրական երկու անգամ։ Ի հավելումն բռնկումների կանխարգելմանը, այս դեղամիջոցները զգալիորեն նվազեցնում են ինչ-որ մեկին վարակելու հնարավորությունը, մինչդեռ հիվանդը բռնկում չի ունենում։

Հաճախ մարդիկ ունենում են կանոնավոր բռնկումներ՝ տարեկան 1-ից 10 անգամ, սակայն սթրեսը (քանի որ վիրուսը գտնվում է նյարդային բջիջների կողքին) կամ ժամանակավոր կամ մշտական հիվանդության պատճառով թուլացած իմունային համակարգը կարող է նաև բռնկումներ առաջացնել։ Որոշ մարդիկ վարակվում են, բայց երբևէ չեն ունենում բռնկում, չնայած նրանք մնում են վիրուսի կրողներ և կարող են հիվանդությունը փոխանցել չվարակված անձին ասիմպտոմատիկ թափվելու միջոցով (երբ վիրուսը ակտիվ է մաշկի վրա, բայց ցան կամ բշտիկներ չեն երևում)։

Ապացուցված է, որ հակավիրուսային դեղամիջոցների օգտագործումը արդյունավետ է հերպեսի վիրուսի առաջացումը կանխելու համար։ Այս նյութերի հատուկ օգտագործումը կենտրոնանում է ըմբշամարտի ճամբարների վրա, որտեղ անհատների միջև ինտենսիվ շփումը տեղի է ունենում ամեն օր մի քանի շաբաթվա ընթացքում։ Դրանք նաև օգտագործվել են սեզոնային մրցակցության ժամանակ մեծ բռնկումների համար, սակայն արդյունավետությունը ստուգելու համար անհրաժեշտ է կատարել լրացուցիչ հետազոտություն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Likness LP (June 2011)։ «Common dermatologic infections in athletes and return-to-play guidelines.»։ *The Journal of the American Osteopathic Association* **111** (6): 373–379։ PMID 21771922։ doi:10.7556/jaoa.2011.111.6.373  `|doi-access=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
2. 1 2 3 4  Sharp JCM (1994 թ․ հունիսի 24)։ «ABC of Sports Medicine: Infections in sport» (Education and Debate)։ *BMJ* **308** (6945): 1702–1706։ PMC 2540619։ PMID 8025471։ doi:10.1136/bmj.308.6945.1702
3. ↑  «An outbreak of herpes gladiatorum at a high-school wrestling camp»։ *N. Engl. J. Med.* **325** (13): 906–10։ September 1991։ PMID 1652687։ doi:10.1056/NEJM199109263251302  `|vauthors=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
4. ↑  «Human herpes simplex virus infections: epidemiology, pathogenesis, symptomatology, diagnosis, and management»։ *J. Am. Acad. Dermatol.* **57** (5): 737–63; quiz 764–6։ November 2007։ PMID 17939933։ doi:10.1016/j.jaad.2007.06.027  `|vauthors=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
5. 1 2  Centers for Disease Control (CDC) (1990 թ․ փետրվարի 9)։ «Epidemiologic Notes and Reports Herpes Gladiatorum at a High School Wrestling Camp—Minnesota»։ *MMWR* (CDC) **39** (5): 69–71։ PMID 2105440
6. ↑  Anderson BJ (September 2005)։ «Valacyclovir to expedite the clearance of recurrent herpes gladiatorum.»։ *Clinical Journal of Sport Medicine* **15** (5): 364–6։ PMID 16162997։ doi:10.1097/01.jsm.0000181468.44397.ce  `|s2cid=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
7. ↑  eMedicine Portal. "Herpes Simplex details" 2010-02-10.
8. ↑  American academy of dermatology. "Herpes Simplex explained" Archived 2023-08-20 at the Wayback Machine. 2010-02-10.
9. ↑  Ramin Kordi (2009)։ *Combat sports medicine*։ ISBN 978-1-84800-353-8
10. ↑  Herpes detailed analysis eMedicine. 2010-02-10
11. ↑  Anderson BJ, McGuire D, Reed, M, Foster M, Ortiz D. Prophylactic Valacyclovir to Prevent Outbreaks of Primary Herpes Gladiatorum at a 28-day camp: a 10-year review.*Clin J Sports Med*. 2016. 26:4: 272–8.
12. ↑  Anderson BJ (April 1999)։ «The effectiveness of valacyclovir in preventing reactivation of herpes gladiatorum in wrestlers.»։ *Clinical Journal of Sport Medicine* **9** (2): 86–90։ PMID 10442623։ doi:10.1097/00042752-199904000-00008