|  |
| --- |
| **Պիստակենի բթատերև** |
| Պիստակենի բթատերևՊիստակենի բթատերև |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Օճառածաղկավորներ (Sapindales) |
| **Ընտանիք** | Աղտորազգիներ (Anacardiaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Աղտորայիններ (Anacardioideae) |
| **Ցեղ** | Խնկենի *(Pistacia)* |
| **Տեսակ** | **Պիստակենի բթատերև** *(P. atlantica)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Pistacia atlantica***Desf. |
|
| **Կարգավիճակ** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Վտանգման սպառնացող վիճակին մոտ գտնվող տեսակ |

**Պիստակենի բթատերև** (լատ.՝ Pistacia mutica), աղտորազգիների ընտանիքին պատկանող դեղաբույս։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Տերևաթափ ծառ է՝ 8-10 (մինչև 15) մ բարձրությամբ և գնդաձև սաղարթով։ 1 մ տրամագիծով բունը ծածկված է ճաքճքված, գորշամոխրավուն կեղևով։ Բողբոջները նստադիր են, թեփուկավոր, թեթևակի աղվամազապատ։ Տերևները կենտ-փետրաձև են, կազմված (3) 5-7 (9) տերևներից։ Տերևակոթունը մազմզուկապատ է, վերևի մասում՝ թեթևակի թևավոր, 13-17 սմ ընդհանուր երկարությամբ։ Տերևները ձվաձև են կամ նեղ-ձվաձև, համարյա նստադիր, 4-5 (7) սմ երկարությամբ և 1,5-3 սմ լայնությամբ, ամբողջաեզր, վերևի կողմից մուգ կանաչ և փայլուն, ներքևի կողմից բաց կանաչ և անփայլ։ Երկտուն բույս է։ Ծաղկում է տերևները բացվելուց առաջ կամ տերևների բացվելու սկզբում։ Ծաղիկները հավաքված են 4-6 (9) սմ երկարությամբ հուրաններում։ Ծաղկապատը կազմված է (2) 4-5 (11) երկարավուն-ձվաձև թաղանթանման տերևիկներից։ Առէջային ծաղիկներն ունեն 5-6 առէջներ, վարսանդայինները՝ 1 վերնադիր սերմնարան։ Կորիզապտուղները լայն, հակառակ ձվաձև են, կարմրավուն, ավելի ուշ դառնում են կապտավուն։ Ծաղկում է մայիսին, պտուղները հասունանում են սեպտեմբեր-հոկտեմբեր ամիսներին։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Կովկասում, Փոքր Ասիայում, Ղրիմում, Արևմտյան Իրանում։ Չորադիմացկուն, լուսասեր ու կրասեր բույս է։ Պահանջկոտ չէ հողի նկատմամբ, աղադիմացկուն է։ Դանդաղ է աճում։ Առատ մացառներ է տալիս, որի շնորհիվ անփոխարինելի ծառատեսակ է չոր, քարքարոտ լանջերի ամրացման, էրոզիայի դեմ պայքարելու համար։ Ապրում է մինչև 1000 տարի։ Բազմանում է սերմերով, մացառներով։ Աճում է ստորին, երբեմն նաև միջին լեռնային գոտիների չոր քարքարոտ հարավային լանջերին, ձորերում և կիրճերում։ Հազվադեպ հանդիպում է Տավուշի, Սյունիքի, Վայոց ձորի մարզերում և Երևանում։ Աճեցվում է որպես գեղազարդային բույս։

Նշանակություն
-------------

Պտուղները, որոնք ուտելի են, պարունակում են 60% ճարպեր և 26% ազոտային նյութեր։ Տերևները պարունակում են 8-20% դաբաղանյութեր։ Ծառի բնից ստացվող խեժը, որը պարունակում է ճարպային և եթերային յուղեր, եռտերպենային միացություններ, ունի բուժիչ հատկություններ։ Պտուղներն օգտագործում են որպես սնունդ թարմ, չորացրած և բոված վիճակում։ Եթերային յուղն ու խեժը օգտագործվում են օծանելիքի արտադրության մեջ, իսկ ճարպային յուղերն՝ օճառագործության մեջ։ Սերմերն ու տերևներն, որոնք պարունակում են C վիտամին, օգտագործվում են որպես անասնակեր։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 1, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ (320)։
2. 1 2  Ծատուրյան Թամարա, Գևորգյան Մարգարիտա (2014)։ Պողոսյան Ա․, Զաքարյան Ն․, eds.։ *Հայաստանի վայրի դեղաբույսեր* (հայերեն)։ Երևան: Լուսակն։ էջ 315։ ISBN 9789939834689  CS1 սպաս․ հայերենը նշված է (link)


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2777807488 |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Pistacia atlantica
* APDB: 131946
* Calflora: 6541
* Ecocrop: 8688
* EoL: 483508
* EPPO: PIAAT
* EUNIS: 150947
* FoIO: pisatl
* GBIF: 3190581
* GRIN: 28642
* iNaturalist: 78588
* IPNI: 70236-1
* IRMNG: 11202272
* ITIS: 506466
* IUCN: 19365844
* NCBI: 434234
* Plant List: kew-2408140
* PLANTS: PIAT4
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:70236-1
* Tropicos: 1300823
* WoI: 386

 |

 |