recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Էդուարդ Խաչիկյան (այլ կիրառումներ)

**Էդուարդ Վազգենի Խաչիկյան** (օգոստոսի 14, 1960(1960-08-14), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ - հոկտեմբերի 10, 1992(1992-10-10), Գյուլիստան), հայ օդաչու, Արցախյան ազատամարտի մասնակից։

Կենսագրություն
--------------

Ավարտել է Վոլչանսկի (Խարկովի մարզ, Ուկրաինա) քաղաքացիական ավիացիայի ուղղաթիռային օդաչուական ուսումնարանը (1981)։ 1981-1985 թվականներին աշխատել է Ատկալսկի (Ռուսաստան) ավիաուսումնական կենտրոնում, 1985 թվականից՝ «Էրեբունի» օդանավակայանում։

1989-1992 թվականներին Մի-8 ուղղաթիռի անձնակազմում (2-րդ օդաչու) մասնակցել է Արցախի ինքնապաշտպանությանը։ 
Ընդհանուր թռիչքաժամն Արցախ, այդ թվում՝ Շահումյան և Գետաշեն կազմել է 850 ժամ։

Պարգևներ
--------

Հետմահու պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով։ Զոհվել է հերթական մարտական առաջադրանքը կատարելիս։ Թաղված է Եռաբլուրում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ.1988-1994, Ե. ՀՀՀ, 2004, էջ 680։

Արտաքին հղումներ
----------------

* ՀՀ ՊՆ Հայզինվոր կայքում
**Ֆիլիպ Էմանուել Մաքսիմիլիան Մարիա Էդ Օռլեանցի** (հունվարի 18, 1872(1872-01-18), Մերանո, Ավստրո-Հունգարիա - փետրվարի 1, 1931(1931-02-01), Կանն, Ֆրանսիա), Վանդոմի դուքս, Ալենսոնի և Օռլեանի դուքս Ֆերդինանդի որդին, Լուի Ֆիլիպ I-ի ծոռը։

Կյանք
-----

1896 թվականին Էմանուելը ամուսնացել է Բելգիայի թագավոր Լեոպոլդ II-ի զարմուհու և Բելգիայի թագավոր Ալբերտ I-ի քրոջ՝ Հենրիետի հետ։ Այս ամուսնությունից ծնվեց չորս երեխա.

* Մարիա Լուիզա (1896 թվականի դեկտեմբերի 31 - 1973 թվական)
* Սոֆիա (1898 թվականի հոկտեմբերի 19 - 1928 թվական)
* Ժենեվեվա (1901 թվական - 1983 թվական)
* Շարլ (1905 թվական - 1970 թվական)

Հենրիետի հետ ամուսնությունից առաջ դուքսը, հավանաբար, գաղտնի ամուսնացած է եղել Լուիզա դե Մայլե դե լա Տուր Լանդրիի (1873-1893) հետ , ով մահացել էր իր որդու՝ Ֆիլիպի (1893-1955) ծնվելուց անմիջապես հետո։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբին դքսական զույգը ունեցվածք ուներ Բելգիայում, Ֆրանսիայում և Շվեյցարիայում, սակայն պատերազմի ավարտից հետո նրանց ֆինանսական վիճակը վատթարացավ, և նրանք ստիպված եղան վաճառել իրենց ունեցվածի մի մասը։ 1914 թվականին դուքսը դարձավ իսպանական Ոսկե բուրդ շքանշանի 1143-րդ ասպետը ։

1931 թվականին սովորական մրսածության ընթացքում Էմանուել Օռլեանցու սիրտը անսպասելի կանգ է առնում։ Նա թաղված է Դրյոյում գտնվող Օռլեանի տան ընտանեկան դամբարանում։

Գրականություն
-------------

Dominique Paoli, Henriette, duchesse de Vendôme, Racine, 2000.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  *Lundy D. R.* The Peerage
2. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
3. 1 2 3 4  *Pas L. v.* Genealogics — 2003.
4. ↑  «bborleans». Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ դեկտեմբերի 1-ին. Վերցված է 2010 թ․ մարտի 8-ին.
5. ↑  Knights\_of\_the\_Golden\_Fleece
**Ժելանիյա հրվանդան**, հրվարդան Նովայա Զեմլյա կղզեխմբի Հյուսիսային կղզու վրա, դրա հյուսիսային ծայրամասային վերջավորության մոտ։ Անվանվել է Վիլեմ Բարենցի կողմից 1596 թվականին։ Հրվանդանի մոտ է գտնվում «Ժելանիյա հրվանդան» բևեռային կայանը (1931 թվականից), Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ հրվանդանի կայանը գնդակոծվել է գերմանական սուզանավերով։

Բնություն և աշխարհագրություն
----------------------------

Հրվանդանը իրենից ներկայացնում է բեկումնային ժայռ  բարձրությունը մինչև 28 մ է, որը միացված է ցամաքին ցածր նեղուցով։ Հյուսիս-արևմուտքից և հարավ-արևելքից Ժելանիյա հրվանդանը թվում է կղզի։ Այն կազմված է թեթև մոխրագույն ավազաքարից, որը ենթարկվում է ուժեղ հողմահարման։ Նեղուցը կազմված է ավազաքարից որոնք խառնվում են կավի հետ։ Հրվանդանի մոտ հանդիպում են քարեր, իսկ նրանից հյուսիս-արևելք տեղակայված են մի քանի ժայռոտ կղզիներ։ Հրվանդանի շրջանում խորությունները անհավասարաչափ են։ Ժելանիյա հրվանդանից ընդունված է սահման անցկացնել Բարենցի և Կարայի միջև։

Անվան պատմություն
-----------------

1596 թվականին Վիլեմ Բարենցի հոլանդական արշավախմբի քարտեզի վրա հրվանդանի անունը Ժելանիյա էր։ «Ժելանիյայի հրվանդան» ձևով այն ամրագրվել է ռուսերեն ոչ ճիշտ թարգմանության արդյունքում։ Հրվանդանի վաղնջական պոմորական անունը Դոհոդի էր,այսինքն՝ այն վայրը, որին պոմորական կենդանիների վաճառականները հասել են Նովայա Զեմլայի արևմտյան ափից։

Օբեկտներ
--------

* Ժելանիյայի հրվանդանի վրա տեղադրված է Ժելանիա փարոսը։
* «Ժելանիյա հրվանդան» բևեռային կայանը տեղակայված է նեղուցի վրա, որը Ժելանիյա հրվանդանը կապում է ափին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Ժելանիյա հրվանդան* հոդվածը Սովետական մեծ հանրագիտարանում
2. ↑  Заполярные базы Кригсмарине
3. 1 2  «Метеорологические наблюдения на мысе Желания (остров Новая Земля)». Արխիվացված է օրիգինալից 2006 թ․ հոկտեմբերի 7-ին. Վերցված է 2010 թ․ փետրվարի 13-ին.
4. ↑  «Фотография мыса Желания с моря». Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ նոյեմբերի 14-ին. Վերցված է 2010 թ․ փետրվարի 13-ին.
5. ↑  Կաղապար:Карта
6. ↑  «Доходы». *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*. Սանկտ Պետերբուրգ. 1890–1907.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուսի և Եփրոնի |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | VIAF: 1832151595764305470008 · WorldCat VIAF: 1832151595764305470008 |

 |
|  |
| --- |
| **Վարդատերեփուկ սովորական** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Աստղածաղկավորներ (Asterales) |
| **Ընտանիք** | Աստղածաղկազգիներ (Asteraceae) |
| **Ցեղ** | Վարդատերեփուկ *(Amberboa)* |
| **Տեսակ** | **Վարդատերեփուկ սովորական** *(A. amberboi)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Amberboa amberboi***Tzvelev, 1963 |

**Վարդատերեփուկ սովորական** (լատին․՝ Amberboa amberboi), բարդածաղկավորների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։

Նկարագրություն
--------------

Միամյա, գեղազարդային, ուղիղ կանգնած բույս է, որի բարձրությունը 20-60 սմ է։ Ցողունները ծածկված են կարճ-գանգուր մազիկներով։ Արմատամերձ տերևները քնարաձև-փետրաձև են, ցողունային տերևները` փետրաձև-բլթակավոր կամ փետրաձև բաժանված։ Զամբյուղները երկար ծաղկակոթերի վրա են, միայնակ, գագաթնային։ Եզրային ծաղիկները շատ մեծացած են, դեղին, սերմիկները պոպուսի հետ միասին ունեն 4-6 սմ երկարություն։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հայտնի է միայն մեկ աճելավայր Երևանի ֆլորիստական շրջանում։ Հանդիպում է նաև Նախիջևանում, Արևելյան Անդրկովկասում, Լեռնային Թուրքմենիայում, Հյուսիսային և Արևելյան Իրանում։

Էկոլոգիա
--------

Հայաստանում աճում է ստորին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 700-800 մ բարձրությունների վրա, չոր քարքարոտ լանջերին, խայտաբղետ կավերի վրա, կիսաանապատային բուսականության կազմում։ Ծաղկում է ապրիլ-մայիս ամիսներն, պտղաբերում՝ մայիս-հունիսին։

Պահպանություն
-------------

Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է։ Հայտնի է մեկ ֆլորիստական շրջանում։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 10 կմ²-ից պակաս է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանության միջոցառումներ չեն իրականացվում ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*. Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն. 2010. ISBN 978-99941-2-420-6.
**Հովհաննես Կամենացի** (ծննդյան և մահվան թվականներն անհայտ), XVII դարի հայ պատմիչ։ Ապրել և գործել է Կամենեց-Պոդոլսկում (այժմ՝ Ուկրաինայում)։

Հոր՝ տեր Հակոբի հանձնարարությամբ շարադրել է «Պատմութիւն պատերազմին Խոթինու» երկը (գրված է գրաբարով), որն արժեքավոր տվյալներ է պարունակում Խոտին քաղաքի մոտ թուրք նվաճողների դեմ լեհ-ուկրաինական զորքերի հաղթական ճակատամարտի (1621), զինադադարի կնքման, այլ իրադարձությունների մասին։ Բաղկացած է առաջաբանից, 18 գլխից և հիշատակարաններից։ Վերջին գլխում նկարագրված է Օսման II սուլթանի սպանությունը (1622) Կ.Պոլսում։ Հովհաննես Կամենացին օգտվել է Օքսենտ Կամենացու հայատառ ղփչաղերեն «Ժամանակագրությունից», այլ աղբյուրներից։ Մի շարք դեպքերի մասին գրել է որպես ականատես և ականջալուր հեղինակ։ Հովհաննես Կամենացու աշխատության ձեռագիրը (ուշ շրջանում կատարված երրորդ ընդօրինակությունը) 1953-ին հայտնաբերվել է Մատենադարանում (ձեռագիր № 2644)։ Առաջին անգամ հրատարակվել է ռուսերեն, 1958-ին (ՊԲՀ), № 2։ Բնագիրը լույս է տեսել 1964-ին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1974.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Ստեղծագործությունների տեքստ | Հայ մատենագրութեան թուանշային գրադարան |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 17676 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 562)։*  |
**Ալիս Հեթումյան** կամ **Ալիս Կոռիկոսցի** (? - † 1329), Կոռիկոսի իշխանուհի, Կիլիկյան հայկական պետության թագուհի։ Հեթումյանների տոհմի Կոռիկոսի ճյուղի ներկայացուցիչ։

Կենսագրություն
--------------

Ալիսը ծնվել է Կոռիկոսի իշխան Օշին II- ի ընտանիքում։ 1320 թվականին մահանում է Կիլիկիայի թագավոր Լևոն IV-ը, գահը ժառանգաբար անցնում է նրա որդուն՝ Լևոն Ե-ին։ Սակայն վերջինս հոր մահվան ժամանակ դեռ անչափահաս էր, ուստի ստեղծվեց խնամակալակն խորհուրդ, որը ռեգենտ ընտրեց Ալիսի հորը՝ Օշին II- ին։ Վերջինս, իր ձեռքը վերցնելով իշխանության ղեկը, իր իշխանությունն ամրապնդելու նպատակով դստերը՝ Ալիսին ամուսնացրեց Լևոն V- ի հետ։ Պսակադրությունը տեղի է ունեցել 1320 թվականի դեկտեմբերի 31-ին  Սիս մայրաքաղաքի կենտրոնական տաճարում։ Հետագայում էլ՝ գահի մյուս հավակնորդներին վերացնելու նպատակով Ալիսը, նրա հայրն ու հորեղբայրը կազմակերպել են նախորդ արքայի՝ Օշին Հեթումյանի կնոջ՝ Իզաբելայի և վերջինիս որդու սպանությունը։ Հասուն տարիքի հասնելուց և թագին տիրանալուց հետո՝ 1329 թվականին Լևոն V թագավորը սպանել է տվել Ալիսին, նրա հորը՝ Օշին Կոռիկոսցուն   և հորեղբորը՝ գունդստաբլ Կոստանդինին ։

Ընտանիք
-------

**Ամուսինը՝** Լեւոն V թագավոր (1310 - † 1342  )

**երեխաներ:**

* Հեթում (? - մահացել է մանուկ հասակում։

Մեկնաբանություններ
------------------

1. ↑  или это могло произойти 30 декабря 1321 года
2. ↑  или это могло произойти в 1341

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Charles Cawley. «Chapter 3.KINGS of ARMENIA (CILICIAN ARMENIA) (FAMILY of HETHUM). KINGS of ARMENIA 1226-1341». *Medieval Lands*. Foundation of Medieval Genealogy. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ ապրիլի 23-ին. Վերցված է 2013 թ․ ապրիլի 17-ին.
2. ↑  К. Мутафян, 2009
3. ↑  А. Г. Сукиасян, 1969

Գրականություն
-------------

* *Сукиасян А. Г.* История Киликийского армянского государства и права. — Ереван: Митк, 1969.
* *Կլոդ Մութաֆյան* Հայոց վերջին թագավորությունը = Le Royaume Arménien de Cilicie, XIIe-XIVe siècl. — «Mediacart», 2009. — 161 с. — ISBN 978-5-9901129-5-7
* Boase, T. S. R. (1978). *The Cilician Kingdom of Armenia*. Edinburgh: Scottish Academic Press. ISBN 0-7073-0145-9.
**Սբ. Գևորգ (Սբ. Հրեշտակապետաց) եկեղեց** հայկական եկեղեցի, որը գտնվել է Վրաստանի Սամցխե-Ջավախք մարզի Ախալցխայի շրջանի Ծիրա գյուղում։

Պատմություն
-----------

Սուրբ Գևորգ կամ Սուրբ Հրեշտակապետաց եկեղեցու շինարարությունը սկսվել է 1860 թվականին։ 1860 թվականին Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու Վրաստանի և Իմերեթի թեմի կոնսիստորիայի ֆոնդի արխիվային վավերագրերից մեկում նշված է. «նորոգ շինեալ» Սուրբ Հրեշտակապետաց եկեղեցի։ Եկեղեցին 1863 թվականին հիշատակվում է որպես փայտաշեն կառույց։

1906 և  թվականներին՝ երեցփոխի ընտրության կապակցությամբ արխիվային վավերագրերում նշվում է եկեղեցու անվանափոխության մասին։

2007 թվականի փետրվարի 14-ին գյուղի հասարակության միջոցներով տեղի է ունեցել վերանորոգված եկեղեցու բացումը։

Ճարտարապետություն
-----------------

Եկեղեցին երկթեք ծածկի տակ առնված սրբատաշ քարով, կրաշաղախով կառուցված ուղղանկյուն հատակագծով շինություն է։ Եկեղեցու արևելյան ճակատում խորանը դուրս է շինության հիմնական ծավալներից և շեշտված է կիսաբոլորակ ելուստով։ Կառույցի միակ մուտքը բացված է հարավային ճակատից, այն լուսավորվում է 9 լուսամուտների միջոցով (2-ական` հյուսիսային, արևմտյան և հարավային, 3-ը` արևելյան ճակատներից)։ Արևմտյան ճակատային գագաթին եղել է փոքրիկ զանգակատուն, որը չի պահպանվել։ Եկեղեցու արտաքին չափերն են` 13,21 x 8,90 մ։

1876 թվականին թվականին քահանան եղել է Մկրտիչ Տեր-Սարգսյանցը։

Իրեր
----

1908 թվականին նորընտիր երեցփոխի տնօրինությանը հանձնվել է եկեղեցու ունեցվածքի 47 անուն իրեր՝ գրքեր, անոթներ, սպասք, խաչեր։ Այդ իրերի շարքում եղել 1786 թվականին Ս. Պետերբուրգում հրատարակված պատկերազարդ Ավետարանը։

Հիմնանորոգում և վերաօծում
-------------------------

1990-ական թվականներից սկսվել է եկեղեցու վերանորոգման աշխատանքները։ 2007 թվականի գարնանից Սուրբ Գևորգ (Սբ Հրեշտակապետաց) եկեղեցու հիմնանորոգման աշխատանքները իրականացվել են Ղազախստանում բնակվող գործարար Ալեքսանդր Մաթևոսյանի նյութական օժանդակությամբ։

2010 թվականի ապրիլի 8-ին Վիրահայոց թեմի առաջնորդ Տ. Վազգեն եպիսկոպոս Միրզախանյանի գլխավորությամբ տեղի է ունեցել Սուրբ Գևորգ (Սբ Հրեշտակապետաց) եկեղեցու վերաօծման արարողությունը, որից հետո եկեղեցում մատուցվել պատարագը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3833, թ. 97
2. ↑  ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3843, թ. 60-61
3. ↑  ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3915, թ. 42
4. ↑  1912 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 1286, թ. 9
5. ↑  ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3868, թ. 15
6. ↑  ՀԱԱ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 1286, թ. 5
7. ↑  ԳՈՐԾՈՂ ԵԿԵՂԵՑԻՆԵՐ և ՄԱՏՈՒՌՆԵՐ ԾԻՐԱ - ՍՐԲՈՑ ՀՐԵՇՏԱԿԱՊԵՏԱՑ /ՍԲ. ԳԵՎՈՐԳ/ ԵԿԵՂԵՑԻ
**ՖԻՄԱ**, Ֆիզիկական կուլտուրայի հայկական պետական ինստիտուտի մարզական ակումբ Երևանում, զբաղվում է ուսանողների մարզական վարպետության բարձրացման, սպորտային և զանգվածային միջոցառումների կազմակերպման, ներինստիտուտային, հանրապետական մարզական միջոցառումներին ինստիտուտի հավաքական թիմերի նախապատրաստման և մասնակցության, Հայաստանի հավաքական թիմերի համալրման հարցերով։

Ստեղծման պատմություն
--------------------

1969 թվականին հանրապետական սպորտային կոլեգիայի որոշմամբ ՖԻՄԱ-ին իրավունք տրվեց հանրապետական մրցումներին մասնակցել մարզական ընկերության կարգավիճակով։ Այդ տարիներին ինստիտուտի աթլետիկայի, մարմնամարզության, ծանրամարտի, ֆուտբոլի, հանդբոլի, բասկետբոլի, վոլեյբոլ, ըմբշամարտի, բռնցքամարտի, թիավարության, սուսերամարտի, լողի, ջրագնդակի և այլ թիմեր հանրապետության ուժեղագույն հավաքականներից էին։

1954 թվականին առաջին անգամ անցկացվեց ինստիտուտի սպարտակիադան։

Հայաստանի ֆիզիկական կուլտուրայի և սպորտի պետական ինստիտուտի հիմնադրման օրվանից ուսանող-մարզիկները մասնակցել են Օլիմպիական խաղերի, Աշխարհի և Եվրոպայի առաջնությունների։ Նրանցից հատկապես նշանակալից են Հրանտ Շահինյանը, Ալբերտ Ազարյանը, Արթուր Հակոբյանը, Էդուարդ Միքայելյանը, Էդուարդ Ազարյանը (մարմնամարզություն), Վլադիմիր Ենգիբարյանը, Ալբերտ Նիկոյանը, Նշան Մունչյանը, Իսրայել Հակոբկոխյանը (բռնցքամարտ), Նորայր Մուշեղյանը, Բենուր Փաշայանը, Գուրգեն Բաղդասարյանը, Պավել Մալյանը, Նազար Ալբարյանը, Արմեն Մկրտչյանը, Արայիկ Գևորգյանը, Գնել Մեջլումյանը (ըմբշամարտ), Յուրի Սարգսյանը, Օգսեն Միրզոյանը, Աշոտ Դանիելյանը, Արսեն Մելիքյանը (ծանրամարտ), Իգոր Նովիկովը (հնգամարտ), Ֆաինա Մելնիկը (աթլետիկա), Երջանիկ Ավետիսյանը (նետաձգություն), Հրաչյա Պետիկյանը (հրաձգություն), Շավարշ Կարապետյանը (ստորջրյա լող), Օլեգ Կլևցովը (հեծանվային սպորտ)։

Հայաստանի ֆիզիկական կուլտուրայի և սպորտի պետական ինստիտուտի մարզական ակումբը տարբեր տարիներին ղեկավարել են Կ. Վարդանյանը (1946-1947), Ա. Մելիքյանը (1947-1949), Շ. Հերթևցյանը (1949-1950), Ա. Կոստանյանը (1951-1952), Հ. Ենգիբարյանը (1952-1954), Գ. Սաֆարյանը (1954-1969), Մ. Վեքիլյանը (1969-1979), Բ. Ամիրյանը (1979-1987), Հ. Մելքոնյանը (1987-1998), Կ. Կարապետյանը (1998-2011), Խ. Հարությունյանը (2012- մինչ հիմա)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ մայիսի 5-ին. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 3-ին.
2. ↑  Հանդբոլ. ՖԻՄԱ-ն պաշտպանեց չեմպիոնի կոչումը
3. ↑  Ֆինանսական խնդիրներ ունեցող ՖԻՄԱ-ն ՀՀ առաջնությունում ուզում է մրցանակային տեղ գրավել
4. ↑  «Բասկետբոլի Ա լիգա. ՖԻՄԱ-ն լրացուցիչ ժամանակում հաղթել է Արցախին». Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ նոյեմբերի 7-ին. Վերցված է 2017 թ․ նոյեմբերի 6-ին.
5. ↑  ՖԻՄԱ-ն` Հայաստանի չեմպիոն
6. ↑  Մեկնարկել է ՀՀ ուսումնական հաստատությունների ուսանողների 18-րդ հանրապետական մարզական խաղերի աշնանային փուլը
**Իսլամական օլիմպիական խաղեր** (թուրք.՝ Islam Ülkeleri Spor Oyunlari) բազմամարզական իրադարձություն է իսլամադավան երկրների համար (մեծ մասամբ այն մարզիկների համար, ովքեր դավանում էին իսլամ կրոնը)։ Այն տեղի է ունեցել 1980 թվականի սեպտեմբերի 26-ից հոկտեմբերի 6-ը Թուրքիայի Իզմիր քաղաքում։ Չնայած մրցույթին մասնակցելու համար հրավիրվել էր 42 ազգեր, սակայն, ի վերջո, մասնակցեցին միայն տասը ազգեր, որոնց թվում էին շուրջ 700 մարզիկներ։ Մրցաշարում մրցող ազգերի թվում միայն Ալժիրն ու Լիբիան էին պատվիրակություններ ուղարկել 1980 թվականին Մոսկվայի Ամառային օլիմպիական խաղերին։

Պատմությունը
------------

Խաղերի գաղափարը սկիզբ է առել 1979 թվականին Իսլամաբադում կայացած տարածաշրջանային հանդիպմանը արտաքին գործերի նախարարների հանդիպումից հետո։ Իզմիրը ընտրվեց որպես հյուրընկալող երկիր և ուներ հագեցած սարքավորումներ, որոնք բերվել էին 1971 թվականի Միջերկրածովյան խաղերի անցկացման վայրից, գլխավոր վայրը «Իզմիր Աթաթուրք» մարզադաշտն էր։ Պակիստանցի սպորտի ներկայացուցիչ Անվար Չոուդրին բարձր գնահատեց մուսուլման մեծամասնություն կազմող ժողովուրդների միավորումը` նշելով, որ «բոլոր մրցող երկրները համեմատաբար նույն մակարդակն ունեն, ինչը մեր մարզիկներին խրախուսում է էլ ավելի լավ ելույթ ունենալ»։

Լիբիան հաղթեց հինգ թիմերի ֆուտբոլի ասոցիացիայի մրցաշարում՝ մնալով անպարտելի։

Խաղերն առաջարկվում էր անցկացնել քառամյա կտրվածքով, որոնք նախատեսված էին Ամառային օլիմպիական խաղերից մեկ տարի առաջ, որպեսզի իսլամադավան երկրները հնարավորություն ունենային նախապատրաստվել ավելի մեծ մրցույթի։ Սաուդյան Արաբիան ընտրվել էր 1983 թվականին երկրորդ իսլամական խաղերը վարելու համար, սակայն, ի վերջո, միջոցառումը չի չկայացավ։ 1993 թվականին մեկնարկեցին Կանանց Իսլամական խաղերը, իսկ այնուհետև 2005 թվականին Սաուդյան Արաբիայում բացվեցին Իսլամական համերաշխության խաղերը` շարունակելով մուսուլմանական մեծամասնություն ունեցող երկրների միջև միջազգային խաղերի ժառանգությունը։

Սպորտ
-----

* Մարմնամարզություն
* Բասկետբոլ
* Ֆուտբոլ
* Լող
* Թենիս
* Վոլեյբոլ
* Ըմբշամարտ

Մասնակից երկրներ
----------------

* Ալժիր Ալժիր
* Բահրեյն Բահրեյն
* Բանգլադեշ Բանգլադեշ
* Լիբիա Լիբիա
* Մալայզիա Մալայզիա
* Մարոկկո Մարոկկո
* Հյուսիսային Կիպրոս Հյուսիսային Կիպրոս
* Պակիստան Պակիստան
* Սաուդյան Արաբիա Սաուդյան Արաբիա
* Թուրքիա Թուրքիա

Շքանշանների ցուցատախտակ
-----------------------

| Աստիճան | Ազգություն | Ոսկի | Արծաթ | Բրոնզ | Ընդամենը |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Թուրքիա | 63 | 38 | 16 | 117 |
| 2 | Մարոկկո | 7 | 4 | 3 | 14 |
| 3 | Ալժիր | 4 | 14 | 23 | 41 |
| 4 | Պակիստան | 3 | 18 | 5 | 26 |
| 5 | Հյուսիսային Կիպրոս | 3 | 3 | 9 | 15 |
| 6 | Սաուդյան Արաբիա | 3 | 1 | 4 | 8 |
| 7 | Բրյունեյ | 2 | 2 | 2 | 6 |
| 8 | Լիբիա | 2 | 1 | 3 | 6 |
| 9 | Մալայզիա | 0 | 4 | 3 | 7 |
| 10 | Բանգլադեշ | 0 | 0 | 4 | 4 |
| Ընդամենը (10 ազգություն) | 87 | 85 | 72 | 244 |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  1980 Moskva Summer Games Archived 2010-08-28 at the Wayback Machine.. Sports Reference. Retrieved on 2015-01-30.
2. ↑  Izmir Tournament 1980. Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation. Retrieved on 2015-01-30.
**Խութլուշահ**, Խութլու (*անհայտ* - 1386), հայ իշխան, զորավար։ Հավանաբար սերում է Երզնկայի արքեպիսկոպոս Մարգսի (XIII դ.) և նրա որդի Հովհաննես իշխանի տոհմից, որը երկար ժամանակ իր ձեռքում է պահել Երզնկայի եպիսկոպոսությունը, որոշ ընդմիջումներով՝ նաև աշխարհիկ իշխանությունը։

Իբրև Երզնկայի նշանավոր իշխան՝ Խ. հիշված է XIV—XV դդ. գրված մի Ավետարանի (Էջմիածնի Մայր Աթոռի գրատուն, ձեռագիր № 96) չափածո հիշատակարանում, իսկ «Խութլու» անվամբ՝ Երզնկայի Կաթողիկե եկեղեցում գրված ձեռագրի (Երևանի Մեսբոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան, ձեռ. № 557) հիշատակարանում, որտեղ հիշատակված են նույն տոհմի նաև ուրիշ գործիչներ, մոր կողմից՝ արքեպիսկոպոս Սարգսի թոռ խոջա Ահարոնի որդի Թաճատինը և XIV դարի վերջի Երզնկայի հայ իշխան Սուլայմանը, հավանաբար՝ Խութլուշահի որդին։ Խութլուշահը հովանավորել է հայ մշակույթի գործիչներին։ Խութլուշահի պատվերով են ընդօրինակվել մի շարք ձեռագրեր։

Գրականություն
-------------

* Բաղդասարյան է. Երզնկայի հայկական իշխանությանը XIII—XV դարերում, «ԼՀԳ», 1970, № 2

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 99)։*  |
**Սաֆրանբոլու** (թուրքերեն՝ Safranbolu) ամենամեծ զարգացած քաղաքը Թուրքիայի շրջաններում (Իլչե) Քարաբյուքի մարզում։ Գտնվում է Անկարայից 220 կմ հյուսիս և Սև ծովից 90 կմ հարավ։ Հարավում այն սահմանակից է Քարաբյուքի կենտրոնական շրջանին։

Պատմություն
-----------

Բյուզանդական ուշ ժամանակաշրջանում (մինչ 1071 թվականին) քաղաքը հայտնի էր որպես **Դադիբրան**։ Թուրքերի կողմից վերջին նվաճումը տեղի է ունեցել 1196 թվականին։ Անկարայի թյուրքական էմիրությունը 4 ամիս պաշարեց քաղաքը՝ թունավորելով ջուրը և ռմբակոծելով հույն բնակիչների տները։ Սելջուկների հետ բախման ժամանակ հույն ուղղափառ ողջ բնակչությունը վտարվեց կամ ոչնչացավ։ Այս փաստը քրոնիկոսների կողմից ընդգծվում է որպես անսովոր, քանի որ սելջուկները, ինչպես օսմանները, սովորաբար փորձում էին պահպանել քրիստոնեական արհեստավորներից և հողատերերից ոմանց։ Բայց Դադիբրայի դեպքում մուսուլման թուրքերի կողմից քրիստոնյաների լիովին վտարում եղավ։ Հունական տեղանունն այդպիսով չի պահպանվել։

14-րդ դարում բարգավաճեց Սաֆրանբոլուն Օսմանյան կայսրության օրոք, երբ քաղաքը կարևոր կետ էր Ստամբուլի և Սինոպի միջև ընկած ճանապարհին։ 1994 թվականի դեկտեմբերի 17-ին Սաֆրանբոլու քաղաքի շուկայական տարածքը ներառվել է Թուրքիայում ՅՈՒՆԵՍԿՕ-յի համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների ցանկում շնորհիվ դասական օսմանյան կայսրության ճարտարապետական հիանալի օրինակների, որոնք հանդիպում են նաև Բեյպազարում (Անկարա), Օդունպազարում (Էսքիշեհիր) և Թուրքիայի շատ այլ շրջաններում։

Աշխարհագրություն
----------------

Քաղաքը կոչվում է տարածաշրջանում աճող ծաղիկների քրքումի անունով։ Աշխարհագրական դիրքի պատճառով Սաֆրանբոլուն վարչական և առևտրային կենտրոն էր։ Ըստ 2009 թվականի մարդահամարի, քաղաքում բնակվում է 51.088 մարդ։ Սաֆրանբոլուն գտնվում է Պափլագոնիայի պատմական տարածքում, որի միջով անցել են բազմաթիվ քաղաքակրթություններ։ Քաղաքում տեղակայված են Սաֆրանբոլուի արհեստագործական դպրոցը և Ֆեթհի Թոքեր Գուզելի անվան գեղարվեստի և դիզայնի ֆակուլտետները։ Երկու ուսումնական հաստատությունները, որոնք նախկինում գտնվում էին Զոնգուլդակի Կարաելմաս համալսարանի իրավասության ներքո (բացվել է 2002 թ.), Քարբուկի համալսարանի մասնաճյուղեր են։

Քույր քաղաքներ
--------------

* Ռուսաստան և Էլաբուգա

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  GEOnet Names Server — 2018.
2. ↑  ГАНГРЫ
3. ↑  Vryonis Decline of Medieval Hellinism in Asia Minor | Anatolia | Byzantine Empire
4. ↑  «Елабуга и турецкий город Сафранболу — побратимы».`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ url-status (link)(չաշխատող հղում)
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Միրզոյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին։*

**Զավեն Ալեքսանդրի Միրզոյան** (1917, Չարդախլու, Ելիզավետպոլի գավառ, Ելիզավետպոլի նահանգ - հոկտեմբերի 15, 1994(1994-10-15), Մոսկվա, Ռուսաստան), Մոսկվայի կիրառական մեխանիկայի գիտարտադրական ինստիտուտի գլխավոր ինժեների տեղակալ, հրթիռների, ուղեծրակայանների և տիեզերական ապարատների կառավարման համակարգեր մշակող ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1917 թվականին։ Նրա ծնողները` Ալեքսանդր և Բալախանում Միրզոյանները, ծնունդով Լեռնային Ղարաբաղի Մարտունու շրջանից էին։ Նա ընդամենը երկու տարեկան էր, երբ ադրբեջանցիները 1919 թվականին Բաքվում կազմակերպեցին հայերի ցեղասպանություն, որի հետևանքով զոհվեցին 30 հազար հայեր, այդ թվում նաև` Զավեն Միրզոյանի հայրը։ Ավարտելով 7-ամյա հայկական դպրոցը, Զավենն ընդունվում է նավթային տեխնիկում, որից հետո` ընդունվում է Բաքվի արդյունաբերական ինստիտուտի էներգետիկայի ֆակուլտետը։ 1942 թվականին ստանում է ինժեներ-էլեկտրիկի դիպլոմ։ Ամառային արձակուրդների օրերին էլ փականագործ էր աշխատում գործարանում։ 1942 թվականի մարտին Զավենը զորակոչվում է բանակ և գործուղվում Մոսկվա, այնտեղից էլ Սամարղանդ, որտեղ էվակուացված էր հրետանային ակադեմիան։ Նա անմիջապես ընդունվում է 4-րդ կուրս։

Աշխատանքային գործունեություն
----------------------------

Ավարտելով ակադեմիան` 1943 թվականին, գործուղվում է Անդրկովկաս, որտեղ հրթիռներ էին արտադրվում նշանավոր «Կատյուշայի» համար։ Այստեղ էլ 1945 թ. պարգևատրվում է «Կարմիր աստղ» մարտական շքանշանով։ Պատերազմի ավարտից հետո, Միրզոյանին կանչում են Մոսկվա և նշանակում ԽՍՀՄ պաշտպանության նախարարության վարչության բաժնի պետի օգնական։ Դրանից հետո, անմիջապես նա Սերգեյ Կորոլյովի հետ գործուղվում է Գերմանիա` ուսումնասիրելու գերմանական Ա-4 բալիստիկ հրթիռի համակարգը։ 1945 թվականի ամռանը Թյուրինգիայում հիմնադրվում է Ռաբե ինստիտուտի (հրթիռաշինության), որտեղ ուսումնասիրվում էր գերմանական ավարառու հրթիռատեխնիկան։ Այնուհետև, Զոմերդու քաղաքում ստեղծվում է Ա-4 հրթիռի ստեղծման խորհրդագերմանական կոնստրուկտորական բյուրո։ Գերմանական փորձը խորհրդային գիտնականներին օգնում է նոր տեսակի հրթիռների ստեղծման գործում, ինչին էլ նպաստում է ԽՍՀՄ կառավարության որոշումը` գերմանացի մասնագետներին աշխատանքի հրավիրել ԽՍՀՄ։ Այս բոլոր գործընթացներին ակտիվորեն մասնակցել է Զավեն Միրզոյանը։ 1970 թվականին Զավեն Միրզոյանը պաշտոնաթող է լինում և նշանակվում Մոսկվայի կիրառական մեխանիկայի գիտահետազոտական ինստիտուտի գլխավոր ինժեների տեղակալ։

Պարգևներ և կոչումներ
--------------------

1946 թվականին Մոսկվա վերադառնալուց հետո պարգևատրվում է «Կարմիր աստղ»-ով և նշանակվում ԽՍՀՄ ՊՆ գլխավոր հրետանային վարչության մեջ մտնող հատուկ վարչության ավագ ինժեներ` հետագայում դառնալով երկրի հրետանու փախհրամանատարի բաժնի սպա, պետի տեղակալ, ապա և 1951 թվականին բաժնի պետ։ Նա 1960 թվականին ստանում է գնդապետի կոչում և նշանակվում նշված նախարարության գլխավոր վարչության պետի տեղակալ։

Մահ
---

Զավեն Միրզոյանը մահացել է 1994 թվականի հոկտեմբերի 15-ին։ Թաղված է Մոսկվայի Նիկոլո-Արխանգելսկոյե գերեզմանատանը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Վ. Բ. Արցախի աստղերը ռազմագիտության երկնակամարում, էջմիածին 2000, էջ 41
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Սուրբ Խաչ եկեղեցի (այլ կիրառումներ)

Գավառի Սուրբ Խաչ եկեղեցու արձանագրություն
**Սուրբ Խաչ եկեղեցի**, Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի, Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզկենտրոնն Գավառ քաղաքից 10 կմ հեռավորության վրա Գեղամա լեռնաշղթայի՝ Սուրբ Խաչ լեռան (Եռաբլուր լեռ) վրա, որի բարձրությունը ծովի մակարդակից՝ 2480 մետր, կառուցվել է 16-20-րդ դարերում։

Ըստ եկեղեցու մուտքի աջ կողմում գտնվող արձանագրության համաձայն ի սկզբանե այն եղել է մատուռ որը կառուցվել է 16-րդ դարում, որից հետո վերակառուցվել է Ժորա Հայրիկի Աչիկյանի կողմից 1969 թվականին։

1998 թվականին մատուռի տեղում կառուցվում է եկեղեցի։ Կառուցման մասին ևս կա արձանագրություն եկեղեցու պատին ագուցված։

Արձանագրությունում ասվում է․

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Սուրբ Խար եկեղեցին կառուցվեց 1998 թ․ Գագիկ Ալիկի Խաչիկյանի կողմից |  |

Եկեղեցին գմբեթավոր կառույց է կառուցված սրբատաշ և անմշակ բազալտից։ Եկեղեցու խորանը գտնվում է արևելյան կողմում, իսկ նրա ձախ կողմի պատին կա մկրտության ավազան։ 

Սուրբ Խաչ եկեղեցին համարվում է ուխտատեղի, եկեղեցու շուրջ տեղադրված են խաչքարեր որը տեղադրել են ուխտավորները։

Եկեղեցու մուտքից դեպի արևմուտք՝ բլրի վրա կա տեղադրված մետաղյա խաչ։ Եկեղեցուց բացվում է գեղեցիկ տեսարան դեպի Սևանա լիճ և Գեղամա լեռնաշղթայի բազմաթիվ լեռնագագաթները՝ Աժդահակ, Սևկատար, Սպիտակասար և այլ։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Տես նաև
-------

* Հայաստանի վարչական բաժանում
* Գավառի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Գեղարքունիքի մարզ)

Արտաքին հղումներ
----------------

* ՍՈՒՐԲ ԽԱՉԻ ՊԱՏԱՐԱԳ՝ ՍՈՒՐԲ ԽԱՉ ԵԿԵՂԵՑՈՒՄ
* Գեղարքունիքի մարզպետարանի կայք

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Wiki Loves Monuments monuments database — 2017.
2. ↑  «Գավառի Սուրբ Խաչ Եկեղեցի | Պատմական Հետք». *Պատմական Հետք - Տուրեր Հայաստանում և Արտերկրում*. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 5-ին.
Պրոֆիլակտիկա հասկացությունը ընդհանրապես
---------------------------------------

Պրոֆիլակտիկա (հուն. Πρόφύλακτικός՝ prophylaktikos նախապահպանական, նախազգուշացված տերմինը հայերեն այլ կերպ անվանում են ախտականխություն  կամ կանխարգելում՝(հիվանդության առաջն առնելը)։

Այն իրենից ներկայացնում է «միջոցառումների ամբողջություն, որոնք ուղղված են առողջության պահպանմանը, մարդու հիվանդությունների առաջացման և տարածման կանխարգելմանը, բնակչության ֆիզիկական զարգացման բարելավմանը, աշխատունակության պահպանմանը և երկարակեցության ապահովմանը, ինչպես նաև տարբեր սարքերի վիճակի բարելավմանը»։

Այս հասկացությունը օգտագործում են հասարակական կյանքի տարատեսակ ոլորտներում, սակայն հայտնի է, որ հիմնականում այն առաջնահերթ կիրառվում է բժշկության, ապա նաև սանիտարական-տեխնիկական, սոցիալ-տնտեսական ոլորտներում։

Հասկացության պատմությունը
-------------------------

Դեռևս հին աշխարհում արդեն կար պատկերացում պրոֆիլակտիկա հասկացության մասին հետևյալ իմաստով. անձնական հիգիենայի և ճիշտ սննդակարգի պահպանում հիվանդությունների կանխարգելման համար։ Սակայն գիտականորեն հասկացությունը հստակ ու վերջնական ձևավորում և տարածում ստացավ արդեն 19-րդ դարում։ Ժամանակաշրջանի առաջադեմ բժիշկները համարում էին, որ բժշկության ապագան պրոֆիլակտիկայի զարգացման և բուժող ու կանխարգելող բժշկության սերտ փոխգործակցության մեջ է։ Հանրահայտ վիրաբույժ Նիկոլայ Պիրոգովն ասում էր. «Ապագան կանխարգելող բժշկությանն է»։

Իրավաբանական պրոֆիլակտիկա
-------------------------

Այս հասկացությունը գլխավորապես հասկացվում է հետևյալ իմաստով՝ պետության կողմից տարատեսակ մեխանիզմների՝ օրենսդրական միջոցառումների, նյութական զգալի ներդրումների և պետական, մի շարք հիմնարկ-ձեռնարկությունների ու կազմակերպությունների համատեղ գործունեության կիրառում երկրում հասարակական կարգի,օրենքների պահպանման/հանցավորության դեպ պայքարի, իրավախախտումների նվազեցման.../ համար։ Սա իրենից ներկայանցում է այսպես կոչված հասարակական պրոֆիլակտիկան։
Իրավական պրոֆիլակտիկա հասկացությունը գործնականում ունի նաև իր երկրորդ տարատեսակը՝ անհատական պրոֆիլակտիկա։ Այսինքն՝ քայլեր, որոք ձեռնարկում է ինքը՝ անհատը, իրավական դաշտում «հիվանդություններից» խուսափելու համար։ Եթե նախորդ գլխում /բժշկության ոլորտում/ այդ քայլերը իրենցից ենթադրում էին ճիշտ սննդակարգի, հիգիենայի պահպանում, բժշկի հետ նախնական խորհրդակցության իրականացում, ապա իրավական դաշտում անհատական պրոֆիլակտիկան ենթադրում է՝ 1․Սեփական իրավունքների ճանաչում, 2․Պարտականությունների անշեղ, հստակ կատարում, 3․Երկրի Սահմանադրության, օրենքների, այլ նորմատիվ իրավական ակտերի իմացություն, 4․Ոլորտի մասնագետների՝ իրավաբանների հետ նախնական խորհրդակցություն մինչև խնդրի բարդացումները /կամ նույնիսկ՝ անլուծելի դառնալը/:

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑  Հայկական սովետական հանրագիտարան
7. ↑  «Правовая профилактика». *Personal lawyer*.(չաշխատող հղում)
8. ↑  «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ օգոստոսի 15-ին. Վերցված է 2019 թ․ մայիսի 16-ին.
9. ↑  «Legal prevention». *Personal lawyer*.(չաշխատող հղում)

Ծանոթագրություններ
------------------
Հալեպի շուկան Երևանում
**Հալեպի շուկա**, շուկա Երևանի Կենտրոն վարչական շրջանում, Երևանի մետրոպոլիտենի Հանրապետության հրապարակ կայարանի անցումում։ Ստեղծվել է 2014-2015 թթ։

Պատմություն
-----------

Երևանի Հալեպի շուկան ստեղծվել է 2014-2015 թթ, երբ Սիրիայում քաղաքացիական պատերազմի հետևանքով Հայաստան տեղափոխված մի քանի սիրիահայերի տարածք հատկացվեց Երևանի մետրոպոլիտենի Հանրապետության հրապարակ կայարանի անցումում։

Շուկան գտնվում է մետրոպոլիտենից դեպի Արամի փողոց տանող անցումի երկայնքով։ Նախկինում անցումի այդ հատվածն անբարեկարգ էր։

Ներկայումս Հալեպի շուկայում գործում է մոտ 6 խանութ (ներառյալ հագուստի, ձեռագործ աշխատանքների, խնամքի միջոցների, հրուշակեղենի), մեկ վարսավիրանոց և արագ սննդի կետ։

Տարածքի վարձակալության համար խանութպանները վճարում են ամսական 40.000-80.000 դրամ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ՀԱԼԵՊԻ ՇՈՒԿԱՆ ԵՐԵՎԱՆՈւՄ
2. ↑  Ինչո՞ւ զուգարանից չեն օգտվում (տեսանյութ)
3. ↑  Հալեպի շուկա Երևանի կենտրոնում
4. ↑  «Հալեպի շուկան. սիրիահայերը «նոր համ» են հաղորդել երևանյան առևտրին». Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ հունվարի 29-ին. Վերցված է 2018 թ․ հունիսի 20-ին.
**Երկաթե մոլորակ** (անգլ.՝ Iron Planet) մոլորակի տեսակ, որը հիմնականում բաղկացած է երկաթով հարուստ միջուկից, և քիչ մոլորակային թիկնոցից կամ էլ առանց որևէ մոլորակային թիկնոցի։ Արեգակնային համակարգում Մերկուրին այս տեսակի ամենամեծ երկնային մարմինն է (քանի որ երկրային մյուս մոլորակները սիլիկատային մոլորակներ են), բայց հնարավոր է, որ Արեգակնային համակարգից դուրս գոյություն ունենան երկաթով հարուստ ավելի մեծ մոլորակներ։

Տարբեր բաղադրություններով մոլորակների չափերի համեմատություն
Երկաթը զանգվածով տիեզերքի վեցերորդ ամենատարածված տարրն է ջրածնից, հելիումից, թթվածնից, ածխածնից և նեոնից հետո։

Ծագում
------

Երկաթով հարուստ մոլորակները կարող են լինել սովորական մետաղական/սիլիկատային ժայռային մոլորակների մնացորդներ, որոնց ժայռոտ ծածկույթները շերտազատվել ու պոկվել են հսկայական բախումների պատճառով։ Ենթադրվում է, որ որոշները բաղկացած են ադամանդի հանքավայրերից։ Մոլորակների ձևավորման ներկայիս նմուշները հնարավորություն են տալիս կանխատեսել, որ երկաթով հարուստ մոլորակները կձևավորվեն մոտակա ուղեծրերում, կամ ուղեծրով պտտվող վիթխարի աստղերում, որտեղ նախամոլորակային սկավառակը, հավանաբար, բաղկացած է երկաթով հարուստ նյութից։

Առանձնահատկություններ
---------------------

Երկաթով հարուստ մոլորակները ավելի փոքր ու խիտ են, քան համեմատելի զանգված ունեցող մոլորակների այլ տեսակներ։ Նման մոլորակները չեն կարող ունենալ տեկտոնական թիթեղներ, կամ ուժեղ մագնիսական դաշտ, քանի որ ձևավորումից հետո արագ սառում են։ Այս մոլորակները նման չեն Երկիր մոլորակին ։ Քանի որ ջուրն ու երկաթը անկայուն են երկրաբանական ժամանակի տևողությունների ընթացքում, թաց երկաթե մոլորակները բնակելի գոտում կարող են ծածկված լինել երկաթի ածխածնային և այլ արտասովոր ցնդող լճերով, այլ ոչ թե ջրով։

Գիտաֆանտաստիկ ժանրում նման մոլորակը կոչվում է «Ռումբ»։

Թեկնածուներ
-----------

Կեպլեր-974բ-ն արտաարեգակնային մոլորակի թեկնածու է, որի բաղադրության մեջ  հիմնականում կարող է մտնել երկաթը։

Տես նաև
-------

* Գաճաճ մոլորակ
* Երկրային մոլորակ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  "Characteristics of Terrestrial Planets" by John Chambers, from "The Great Planet Debate: Science as Process", August 14–16, 2008, The Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory
Kossiakoff Center, Laurel, MD.  Archived 2011-08-17 at the Wayback Machine.
2. ↑  «All Planets Possible - Astrobiology Magazine». *astrobio.net*. 2007 թ․ սեպտեմբերի 30. Վերցված է 2018 թ․ ապրիլի 19-ին.
3. ↑  "Big Planets: Super-Earths in Science Fiction" by Stephen Baxter, JBIS Vol 67, No 03 (March 2014), p.108
4. ↑  Gillett, Stephen L. (1996). Ben Bova (ed.). *World-Building*. Cincinnati, Ohio: Writer's Digest Books. էջ 173. ISBN 158297134X.
5. ↑  Rappaport, Saul; Sanchis-Ojeda, Roberto; Rogers, Leslie A.; Levine, Alan; Winn, Joshua N. (2018 թ․ ապրիլի 19). «The Roche Limit for Close-orbiting Planets: Minimum Density, Composition Constraints, and Application to the 4.2 hr Planet KOI 1843.03». *The Astrophysical Journal Letters*. **773** (1): L15. arXiv:1307.4080. Bibcode:2013ApJ...773L..15R. doi:10.1088/2041-8205/773/1/L15. Վերցված է 2018 թ․ ապրիլի 19-ին – via Institute of Physics.
**Իոսիֆ Արշակի Անդրիասով**, նաև **Հովսեփ Անդրեասյան** (ռուս.՝ Ио́сиф Арша́кович Андриа́сов. 1933 թվականի ապրիլի 7-ին Մոսկվա – 2000 թվականի նոյեմբերի 16-ին Նյու Յորք), հայազգի կոմպոզիտոր-սիմֆոնիստ, բարոյագետ-փիլիսոփա և մանկավարժ։

Իոսիֆ Անդրիասովը ծնվել է 1933 թվականի ապրիլի 7-ին Մոսկվայում, հայկական ընտանիքում։ Ավարտել է Մոսկվայի կոնսերվատորիան, որտեղ կոմպոզիցիա է ուսումնասիրել և ուսանել պրոֆեսոր Եվգենի Գոլուբևի ղեկավարությամբ։ 1964 թվականին Անդրիասովը դարձել է խորհրդային կոմպոզիտորների միության անդամ Դմիտրի Շոստակովիչի երաշխավորությամբ, որի ստեղծագործությունից ակնհայտորեն ներշնչվել է նրա երաժշտությունը՝ միաժամանակ պահպանելով ինքնատիպության երանգը։ Հայ առաքելական եկեղեցու առաջնորդ Վազգեն Ա ամենայն հայոց կաթողիկոսը Իոսիֆ Անդրիասովին շնորհել է հատուկ խարտիա՝ երաժշտության և բարոյագիտության ասպարեզներում ներդրած ավանդի համար։ 1974 թվականին իր Երկրորդ սիմֆոնիայի համար Իոսիֆ Անդրիասովը հաղթել է խորհրդային կոմպոզիտորների մրցույթում և իրավունք նվաճել խորհրդային երաժշտությունը ներկայացնելու ԽՍՀՄ պետական տոնակատարության ժամանակ։ Նա արժանացել է բազմաթիվ միջազգային մրցանակների՝ որպես խրախուսանք երաժշտության և բարոյագիտության բնագավառներում իր մատուցած ծառայությունների։ Նրա կինը երաժշտագետ Մարթա Անդրիասովան է, իսկ որդին՝ Նյու Յորքում ծնված կոմպոզիտոր Արշակ Անդրիասովը։

Ստեղծագործությունների ընտրանի
-----------------------------

* Լարային կվարտետ, օպ.1
* Երաժշտական էսքիզ ֆլեյտայի և լարային նվագախմբի համար, օպ.4
* Դաշնամուրային տրիո, օպ. 7
* Սիմֆոնիա թիվ 1, օպ. 12
* Կլարնետի կոնցերտինո, օպ. 27
* Գարուն, լարային քառյակի համար, Op.32

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Երաժշտություն (ֆր.)
2. 1 2  Չեխիայի ազգային գրադարանի կատալոգ
3. ↑  Iosif Andriasov - Topic (2015-06-23), *String Quartet, Op. 1: III.*, վերցված է 2019-06-04
4. ↑  Iosif Andriasov - Topic (2015-06-23), *Musical Sketch for Flute and String Orchestra, Op. 4*, վերցված է 2019-06-04
5. ↑  Iosif Andriasov - Topic (2015-06-23), *Piano Trio, Op. 7: III.*, վերցված է 2019-06-04
6. ↑  Iosif Andriasov - Topic (2015-06-23), *The First Symphony for Symphony Orchestra, Op. 12 - In One Movem*, վերցված է 2019-06-04
7. ↑  Iosif Andriasov - Topic (2015-06-23), *Concertino for Clarinet and Symphony Orchestra, Op. 27 - First M*, վերցված է 2019-06-04
8. ↑  Iosif Andriasov - Topic (2015-06-23), *Spring" For 2 Violins, Viola, And Cello, Op. 32*, վերցված է 2019-06-04

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | MusicBrainz |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| ՀԳՀԳ: 17318 · GND: 1048657892 · ISNI: 0000000036676409 · LCCN: n2005008589 · NKC: xx0154326 · VIAF: 68332474 · WorldCat VIAF: 68332474 |

 |

 |
**Լիպիցիան** (*липицанская*, *липизанская*), ձիավարման և լծկան ձիերի տեսակ։ Բարձրությունը 147-157 սանտիմետր, ունեն բաց մոխրագույն երանգ։ Մարմնեղ լինելով հանդերձ՝ մեծ հնարավորություն ունեն դժվարին հնարքներ սովորելու։

Ցեղատեսակը սկսել են բուծել 1580 թվականից Լիպիցա գյուղում, որի համար էլ ստացել է այդ անվանումը։ Ցեղատեսակը կապված է Վիեննայում գտնվող Իսպանական ձիասպորտի դպրոցի հետ։

Բնութագիր
---------

Մնդավի բարձրությունը 147-157 սանտիմետր է՝ չնայած լծվելու համար բուծված ձիերինը հասնում է մինչև 165 սանտիմետրի։

Լիպիցիան ձիերն ունեն եկար գլուխ՝ ուղիղ կամ մի փոքր կոր պրոֆիլով։ Ծնոտը խորն է, ականջները՝ փոքր, աչքերը՝ մեծ և արտահայտիչ, ռունգերը՝ փքվող։ Ունեն կոր, ամուր պարանոց, մնդավը՝ ցածր, մկանուտ և լայն։ Նրանք ունեն լայն, կոր մեջք, լայն գավակ և մկանուտ ուսեր։ Ոտքերը մկանուտ են և ուժեղ՝ լայն հոդերով։

Սովորաբար նրանք դանդաղ են մեծանում, բայց մյուս ցեղատեսակներից ավելի շատ են ակտիվ կյանք վարում։ Քսան տարեկան ձիերը ձիավարության Իսպանական դպրոցում բարդ վարժություններ են կատարում։

Գունավորում
-----------

Լիպիցիանների մեծ մասը լինում է բաց մոխրագույն՝ սպիտակին մոտ, հազվադեպ հանդիպում են աշխետ և սև։ Մոխրագույն մյուս ձիերի նման նրանք ունեն սև մաշկ և սպիտակ մազածածկույթ, մուգ աչքեր։ Նրանք մուգ են ծնվում և կյանքի 6-10 տարվա ընթացքում աստիճանաբար ավելի բաց երանգ են ստանում։ Նրանց հաճախ սխալմամբ շփոթում են սպիտակ ձիերի հետ, բայց սպիտակ ձիերը հենց սպիտակ են ծնվում և ունենում են բաց մաշկ։

Մինչև 18-րդ դարը գույնը զգալիորեն ավելի բազմազան էր, բայց սպիտակությունը որոշվում էր գերիշխող գենով։ Սպիտակն այն գույնն էր, որը գերադասում էր կայսերական ընտանիքը, ուստի ձիաբուծողները նախընտրում էին այն։ Այնուամենայնիվ, Իսպանական ձիավարության դպրոցում մինչև հիմա պահպանվում է հին ավանդույթը՝ ունենալ գոնե մեկ մուգ քուռակ։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity, Liste représentative du patrimoine culturel immatériel de l’humanité, Lista Representativa del Patrimonio Cultural Inmaterial de la Humanidad
2. 1 2 3  «Lipizzan Origins». Հյուսիսային Ամերիկայի լիպիցյան ցեղի ասոցիացիա. Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ սեպտեմբերի 28-ին. Վերցված է 2008 թ․ սեպտեմբերի 17-ին.
3. 1 2  Էդվարդս, *Ձիու հանրագիտարան*, էջ.111.
4. ↑  Bongianni, *Simon & Schuster’s Guide to Horses and Ponies*, Entry 37.
5. 1 2  «"Բրդի գույնի գենետիկայի ներածություն"». *Անասնաբուժական*. Վերցված է 2008 թ․ սեպտեմբերի 19-ին.
6. ↑  «Lipizzaner». *Breeds of Livestock*. Oklahoma State University. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ սեպտեմբերի 24-ին. Վերցված է 2008 թ․ սեպտեմբերի 19-ին.
7. ↑  Swinney, *Աշխարհի ձիերի ցեղեր*, p.52.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Տ. Լիվանովա, Ամեն ինչ ձիերի մասին — М.: АСТ-ПРЕСС СКД, 2002. — 384 էջ.: ил. — (սերիա «1000 խորհուրդ»)

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 13572870r · LCCN: sh85077303 · NKC: ph319502 |

 |
**Մեհմեդ Վեհիբ փաշա** (թուրքերեն՝ *Mehmed Vehip Paşa*, 1877, Յանինա, Հունաստան - 1940 կամ հունիսի 13, 1940(1940-06-13), Ստամբուլ, Թուրքիա), թուրք զինվորական գործիչ, գեներալ-լեյտենանտ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին եղել է զորքերի Հյուսիսային խմբի (գործել է Դարդանելում), իսկ պատերազմի վերջին՝ Կովկասյան ճակատի հրամանատար։ 1917 թվականի դեկտեմբերի 15-ի Բրեստի զինադադարի կնքումից հետո, երբ պարզ է դառնում, որ Արևմտյան Հայաստանը մնալու է Թուրքիայի տիրապետության տակ, դիմում է Անդրկովկասյան կոմիսարիատին՝ առաջարկելով «փոխադարձ արդարության» հիման վրա հաշտություն կնքել Թուրքիայի և Հարավային Կովկասի միջև, սակայն 1917 թվականի հունվարի 30-ին հարձակում է սկսում կովկասյան ճակատում՝ իր իսկ պնդմամբ «հայկական բռնություններից մուսուլմանների շահերի պաշտպանության» պատրվակով։ 1918 թվականի փետրվարի 14-ին Վեհիբ փաշայի զորքերը զավթում են Երզնկան, փետրվարի 24-ին՝ Տրապիզոնը, իսկ մայիսի 15-ին՝ Ալեքսանդրապոլը։ Սարդարապատի մոտ պարտության է մատնվում հայկական զորքերի կողմից։ Խալիլ և Նուրի փաշաների հետ կազմակերպել է հայկական կոտորածներ Արևելյան Հայաստանում, այդ թվում՝ Արցախում։

1919-20 թվականների Երիտթուրքերի դատավարության ժամանակ վկայել է, որ պատերազմի ընթացքում հայերին բնաջնջելու հարցը վճռվել է «Միություն և առաջադիմություն» (*«Իթթիհաթ վե թերաքքի»*) կուսակցության կենտկոմում։ Եղել է քեմալական շարժման հակառակորդ, ինչի համար 1923 թվականին հեռացվել է բանակից և զրկվել քաղաքացիությունից։ Մինչև 1939 թվականը եղել է վտարանդու կարգավիճակում։

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վեհիբ փաշա Վիքիպահեստում |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է* *«Հայկական հարց» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #104777495X // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.
2. 1 2  Library of Congress Authorities — Library of Congress.
**Դիպ Ռոյ** (անգլ.՝ Deep Roy), ինչպես նաև **Գերդիպ (Գորդիպ) Ռոյ** (անգլ.՝ Gurdeep Roy), **Ռոյ Դիպ** (անգլ.՝ Roy Deep), իրական անունը **Մոհինդեր Պուրբա** (անգլ.՝ Mohinder Purba; հունվարի 26, 1949(1949-01-26), Նայրոբի, Բրիտանական կայսրություն), հնդկական ծագում ունեցող բրիտանացի դերասան, կասկադյոր և տիկնիկագործ։

Կարիերա
-------

Սլիմ Վուդի կատակերգության դպրոցում սովորելուց հետո, Դիպը սկսել է իր կարիերան տեղական ժամանցային ակումբներում «սթենդ ափ» ժանրում։ 1970 թվականի ապրիլին Լոնդոնի բեմում նա հայտնվել է Ռեյ Քոնիի «Հրաշալի աշխատող» պիեսում։ 1976 թվականին նկարահանվել է «Նոր վրիժառուներ» սերիալի (անգլ.՝ The New Avengers) «Թիրախ» էպիզոդում (անգլ.՝ Target), որտեղ խաղացել է Կլոկինի դերը։ Նույն թվականին նկարահանվել է «Վարդագույն հովազը նոր հարված է հասցնում» ֆիլմում` իտալացի մարդասպանի դերում։ Կարիերայի հենց սկզբում նրան բաժին է հասել պարոն Սին չարագործի դերը, սպանության վառ արտահայտված ծարավով չարագործը, «Դոկտոր Ով» սերիալում «Կոգտի Վենգ-Չանգի» դրվագում (1977)։ Խաղացել է «Բլեյքի յոթը» սերիալի չորս դրվագներում (1978-1980)։

«Տարզանի լեգենդը․ կապիկների տիրակալը» ֆիլմում Դիպ Ռոյը մարմնավորել է կապիկների դերը (1984)։ Նա խաղացել է Նար Թիմ Բերթոնի երկու այլ ֆիլմերում` «Խոշոր ձուկ» (2003) և «Չարլին և շոկոլադե ֆաբրիկան» (2005)։ Վերջինում Դիպ Ռոյը մարմնավորում էր շոկոլադե գործարանի 165 փոքրիկ կերպար՝ ումպա-լումպով։ Այդ դերի համար նա զբաղվել է յոգայով, պարով և սովորել է նվագել մի քանի գործիքների վրա։ Գեներալ Բոնսապարտը նրա ձայնով է խոսում նույն ռեժիսորական «Դիակի հարսնացու» անիմացիոն նախագծում (2005)։

Որպես դերասան նկարահանվել է նաև «Բենջիի Սուրբծննդյան արկածները» (1978), «Ֆլեշ Գորդոն» (1980), «Վերադարձ Օզ Երկիր» (1985), «Ճակատագրական կին» (1989) «Օբրազինա» (1993) և «Գաղտնի նյութեր» (2001) ֆիլմերում։ Որպես տիկնիկագործ մասնակցել է «Մուգ բյուրեղյա» (1982), «Աստղային պատերազմներ։ Էպիզոդ VI: Վերադարձը» (1983), «Անսահման պատմություն» (1984), «Այլմոլորակայինը Լոս Անջելեսից» (1988), «6 հրեշների կռիվը» (1991) և «Ուրվականների առանձնատուն» (2003) ֆիլմերում։

Նկարահանվել է «Տրանսֆորմերներ.Ընկածների Վրեժը» (2009) և «Աստղային ճանապարհ» (2009) ֆիլմերում՝ էպիզոդիկ դերերում։ Ամենահայտնի դերերից մեկը դարձել է Ահարոնի դերը՝ հնդկական ծագմամբ մեքսիկացի հանցագործի զոհը «Բալլադ Սանդիդի մասին» (2011) սերիալում, որի համար ստացել է «Colorado Film Festival» մրցանակ «Լավագույն դերասան» անվանակարգում։ «Զամբեզիա» (2012) մուլտֆիլմում հնչյունավորել է Մուշանուին։ «Սթարթրեք. Հատուցում» (2013) և «Սթարթրեք. Անվերջություն» (2016) ֆիլմերում հանդես է եկել Կինսերի դերով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  "Deep Roy" Archived 2019-07-05 at the Wayback Machine.. *chicagopopculturecon.com*.
2. 1 2  DEEP ROY
3. ↑  EXCLUSIVE INTERVIEW: Deep Roy, Scotty's Alien Pal, Keenser
4. ↑  «Deep Roy is On Board for STAR TREK BEYOND». Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ հուլիսի 12-ին. Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 23-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Դիպ Ռոյի կենսագրությունը և ֆիլմագրությունը www.johnnytim.com կայքում
* Դիպ Ռոյի պաշտոնական կայք Archived 2009-09-17 at the Wayback Machine. (անգլ.)
* Դիպ Ռոյը www.allmovie.com կայքում (անգլ.)
* The Making of Yoda на www.netdwellers.com (անգլ.)
* The Indian star in Johnny Depp’s next на www.rediff.com (անգլ.)
**Հովհան Անգլիացի**, Ջուան ի կամ Ջոն Անգլուս դե Սուինֆորդ (անգլ.՝ Joannes Anglus de Swineford), 14-րդ դարի 1-ին կեսին Արևելյան Հայաստանում ծավալված ունիթոռական շարժման գործիչ, դոմինիկյան քարոզիչ, աստվածաբան և փիլիսոփա։ 1318 թ.-ին Բարդուղիմեոս Բոլոնիացու և Պետրոս Արագոնացու հետ հաստատվել է Մարաղայում՝ Հայաստանում կաթոլիկություն տարածելու նպատակով։ 1330 թ.-ին կաթոլիկ այլ միսիոներների հետ միասին տեղափոխվել է Քռնայի վանքը և Հովհաննես Քռնեցու աջակցությամբ զբաղվել գիտական ու դասախոսական աշխատանքով։ Փիլիսոփայության և աստվածաբանության հարցերում հետևում էր Թովմա Աքվինացուն։ Հովհան Անգլիացու «Համառօտ հաւաքումն յաղագս հոգւոյ և զօրութեանց նորին», «Յաղագս առաքինութեանց հոգւոյն» և «Ցաղագս բնութեան հրեշտակաց» աշխատությունները պահպանվել են հայերեն։ Այս երկերը, որոնք Թովմա Աքվինացու «Աստվածաբանության հանրագումար»-ի տարբեր հատվածների համառոտ վերաշարադրություններ են, 1337 թ.-ին Հակոբ Բռնեցին լատիներենից թարգմանել է հայերեն։ Ձեռագրերը պահպանվում են Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվ. Մատենադարանում և արտասահմանյան ձեռագրատներում (Վենետիկ, Երուսաղեմ, Փարիզ, Բեռլին)։ «Ցաղագս առաքինութեանց հոգւոյ ն»-ը 1942 թ.-ին գերմաներեն հրատարակել է շվեյցարացի հայագետ Ուդենրիյնը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 552)։*  |
**Արախիշի եկեղեցի** հայկական առաքելական եկեղեցի Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանում, Բերձորից 50 կիլոմետր հյուսիս, Հակարի գետի Շալվա վտակի ձախակողմյան հատվածում, համանուն գյուղից 1,5 կիլոմետր հարավ։ Կառուցվել է 12-րդ դարում։

Այստեղ կարելի է նկատել միջնադարյան գյուղատեղիի, եկեղեցու և գերեզմանոցի հետքեր։ Մատենագրական տեղեկություններ Հուշարձանի մասին առկա չեն։ Դատելով եկեղեցու ճարտարապետակաան առանձնահատկությունները և վաղ ժամանակաշրջանի խաչքարերը, նաև 12-16-րդ դարերի տապանաքարերը, որոնց որա առկա են մի քանի արձանագրություններ կարելի է ասել որ բնակավայրը գոյատևել է ողջ միջնադարի ընթացքում։

Ճարտարապետություն
-----------------

Եկեղեցին կառուցվել է անմշակ քարով, կրաշաղախով և ներսից սվաղապատ է։ Այն ունի միանավ թաղածածակ սրահ ` ընգծված է պայտաձև աբսիդով։ Եկեղեցու արտաքին չափերն են 12,30x5,20 մետր, իսկ պատերի հաստությունը՝ 90 սմ․։

Հարավային պատին կարելի է նկատել կոշտացնող գոտին որը գտնվում է միջնամասում, ինչը նույնպես առաձնահատուկ է։ Պահպանված թաղի և գմբեթարդի պայտաձև կամարները սրբատաշ են։

Նկատի ունենալով պայտաձև ծավալները եկեղեցին կարելի է թվագրել 9-րդ կամ 10-րդ դարերի։

Եկեղեցու արևմտյան հատվածից ոչինչ չի պահպանվել, և կարելի է խոսել միայն երկում մուտքերի (հյուսիսային և հարավային կողմերից) առկայության մասին։
Գերեզմանատունը չնայած բավականին վնասված է,սակայն պահպանվել են 20-ից ավել խաչքարեր և տապանաքարեր, որոնց մի մասը արձանագիր են։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Արախիշի եկեղեցի». Վերցված է 2021 թ․ հունիսի 9-ին.