**Հայնան** (չին․՝ 海南, փին․՝ Hǎinán, բառացի՝ ծովային հարավ), նահանգ Չինաստանի հարավում։ Ներառում է նույնանուն մեծ կղզին և մի շարք փոքր կղզիներ՝ Ցիչժոու, Դաչժոուդաո, Սիմաչժոու և այլն։

Վարչական կենտրոնը և ամենամեծ քաղաքը Հայկոուն է։ Նախորդ քսան տարիների ընթացքում Հայկոուն գավառական քաղաքից վերածվել է 1,5 միլիոն բնակչություն ունեցող ժամանակակից քաղաքի։ Այլ խոշոր քաղաքներն են Սանյան, Դունֆանը, Դանչժոուն, Ցյունհայը։

Նահանգի բնակչությունը կազմում է 8 671 518 մարդ։ Ըստ 2010 թվականի տվյալների՝ այն Չինաստանի նահանգների շարքում զբաղեցնում է 29-րդ տեղը բնակչության թվով։

Ժամային գոտին UTC+8 է։

Աշխարհագրություն
----------------

Կղզու ֆիզիկական քարտեզ
Հայնան արևադարձային կղզին գտնվում է Չինաստանի հարավում՝ Հավայան կղզիներին հետ նույն լայնության վրա, ինչի պատճառով հաճախ այն կոչվում է «Արևելյան Հավայան կղզիներ»։ Տարածքը 33 920 կմ² է։ Կղզին ողողվում է Հարավչինական ծովի ջրերով, ծառայում է որպես սահման նրա բաց հատվածի և Տոնկինյան ծոցի միջև։ Լեյչժու թերակղզուց բաժանվում է Ցյունչժոու նեղ նեղուցով։

Հայնանը եղել է Եվրասիայի մաս։ Այն մայրցամաքից անջատվել է Պլեյստոցենում կամ Պլիոցենում։ Ներկայում այն դանդաղորեն շարժվում է դեպի հարավ-արևելք՝ դեպի Հարավչինական ծովի խորքը։

Կղզու կենտրոնում պահպանվում է աճման շարժը։ Ամենաբարձր կետը` Ուչժիշանն է (1867 մ)։ Եվս մի քանի գագաթներ 1500 մ-ից բարձր են։ Հայնանը համարվում է սեյսմիկ և հրաբխային ակտիվ տարածք։ Հրաբխայնությունը տեղի է ունենում Եվրասիական սալաքարի ներսում։ Վերջին թույլ ժայթքումը եղել է 1933 թվականին Չենմայի շրջանում։ Խառնարանները գտնվում են կղզու հյուսիսային ափի մոտ։

Հայնանը հարուստ է հանքային ռեսուրսների պաշարներով՝ երկաթ, տիտան, ցիրկոն, հիդրարգիլիտ (ալյումին) և ոսկի։ Ի թիվս այլոց, առկա են նաև շափյուղա, լեռնային բյուրեղապակի և քվարցային ավազ։ Ծովում՝ Հայնանի շրջակայքում, և հենց կղզու վրա կան նավթի և գազի հանքավայրեր։

### Կլիմա

Ամառային մուսոնի ամպ
Նահանգի կլիման մերձհասարակածային է։ Կղզու եղանակը պայմանավորված է արևադարձային մուսսոններով, որոնք կապված են կոնվերգենցիայի ներմերձարևադարձային գոտու (օդերևութաբանական հասարակած) սեզոնային միգրացիայի հետ։ Կլիմայի վրա լրացուցիչ ազդեցություն են ունենում տեղի լեռները։ Ամսական միջին ջերմաստիճանը ձմռանը + 23 ... + 24 °С է, իսկ ամռանը` +29 °С: Օդի միջին տարեկան ջերմաստիճանը կղզում կազմում է + 23 ... + 25 °С: Օդի ամենացածր ջերմաստիճանը (+0,4 °С) գրանցվել է դեկտեմբերին` Հայնանի կենտրոնական լեռնային հատվածում, իսկ ամենաբարձրը (+41,1 °С) գրանցվել է մայիսին կղզու հյուսիսում։ Միջին տարեկան տեղումները տատանվում են կղզու արևմուտքում գրանցվող 950 մմ-ից մինչև լեռներում գրանցվող 2230 մմ. Կղզու տարբեր տարածքներում արևը փայլում է տարեկան 1750-ից մինչև 2650 ժամ։ Հայնանում ամբողջ տարին ամառ է, ուստի եղանակները որոշվում են ոչ թե ջերմաստիճանով, այլ անձրևի և գերակշռող քամիների ուղղությամբ։

Չոր եղանակ (ձմեռ)
*Չորային եղանակը* (ըստ Կյոպպենի) տևում է 2 ամիս հարավ-արևելքի ափում և մինչև 6 ամիս՝ կղզու հյուսիս-արևմուտքում, միջինւ ամբողջ Հայնանում՝ դեկտեմբերից մինչև մարտ։ Տեղումներն ամսական 60 մմ-ից պակաս են։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը + 17 ... + 20 °С է։ Օդի հոսքը շարժվում է ասիական (սիբիրյան) անտիցիկլոնից դեպի հասարակածային գոտի Ինդոնեզիայի հարավային ափերի մոտ։

*Անձրևոտ եղանակն* առավել արտահայտված է լեռներում և ամենաերկարը տևում է հարավարևելյան ափին (Վանինգ)։ Անձրևների ամենաշատ տեղումները լինում են օգոստոս-հոկտեմբեր ամիսներին, իսկ որոշ վայրերում՝ հունիսին։ Դրանք առաջանում են Երկրի հարավային և հյուսիսային կիսագնդերի օդային զանգվածների բախման հետևանքով։ Օրացույցային ամռան ընթացքում սովորաբար քամիները փչում են Ավստրալիայի անտիցիկլոնից (ասիական և հասարակածային գոտոի Չինաստանի հարավ-արևելքում)։ Ամենաշոգ ամիսները հունիս-հուլիս ամիսներն են, երբ ամսական միջին ջերմաստիճանը + 26 ... + 30 °С է։

### Բուսականություն

Հայնանը պատկանում է մերձհասարակածային (փոփոխական խոնավ) լանդշաֆտներին, գտնվում է Հնդկաչինական բուսական շրջանում։ Այնտեղ առկա է բնիկ անոթավոր բույսերի 4579 տեսակ, այդ թվում՝ 483 էնդեմիկ։ Ներմուծվել և վայրի են դարձել 163 տեսակներ։ Մշակվում է 1294 տեսակի բույս։

Միջին գոտիներում (1100-1867 մ) բուսականությունը նման է մշտադալար մերձարևադարձային անտառներին։ Ծովափը և ցածրադիր բարձրությունները (0-1100 մ) ծածկված են արևադարձային անտառներով և սավանաններով։ Արևադարձային անտառները բաժանված են՝ մշտադալար, կիսամշտադալար, տերևաթափվող, մանգրովային և հնդկեղեգի։ Տնկարկներն ու այգիները տեղակայված են արևադարձային գոտում և գերակշռում են վայրի բնության մնացորդների նկատմամբ։

*Բնական անտառների և սավաննաների բույսեր*. Մանգրովային անտառները տեղակայված են ծովածոցերի ու ծովախորշերի գոտում, որտեղ ջուրը քաղցր է ծովը թափվող գետերի շնորհիվ։ Բնորոշ են հետևյալ բույսերը` կանդելիա, բրուգիերա, լյումնիտցե, սոներատիա, նռան քսիլոկարպուս և նիպա արմավենի։

Պատմություն
-----------

Հան դինաստիայի օրոք Հայնան առաջին անգամ դարձել կենտրոնացված չինական պետության մաս, բայց չինացիների ներկայությունը սահմանափակվում էր միայն կղզու հյուսիսում գտնվող ռազմական ճամբարով։ Այս իրավիճակը փոխվել է այն ժամանակ, երբ Չինաստանում իշխանության գլուխ է անցել Թան դինաստիան։

Մարզն իր անունն ստացել է մոնղոլական Յուան դինաստիայի օրոք։ 1370 թվականին կղզին ընդգրկվել է Գուանդունի կազմում։ Հայնանի չինական գաղութացումն ուժեղացել է 16-րդ և 17-րդ դարերում։ Մայրցամաքից եկած բնակիչների ճնշմամբ Հայնանը բնիկներին քշվել են կղզու հարավային ափ։ 1906 թվականին Սուն Յաթ-Սենի առաջարկով կղզին կրկին առանձնացվել է որպես առանձին վարչական սուբյեկտ։ Կղզին հավատարիմ է մնացել Գոմինդանի կառավարությանը ավելի երկար, քան մյուս նահանգները։ Դեն Սյաոպինն ստեղծել է երկրի ամենամեծ ազատ տնտեսական գոտին կղզու վրա։

Բնակչություն
------------

* Հան – 7 139 531 մարդ (84 %),
* Լի – 1 370 346 մարդ. (14,7 %),
* Մյաո – 71 718 մարդ (0,7 %),
* Հուեյցզու – 36 382 մարդ։

Վարչական բաժանում
-----------------

| Շրջանային մակարդակ | Գավառային մակարդակ |
| --- | --- |
| Հայերեն անվանում | Չինաեն անվանում | Փինյին |
| Հայկոու քաղաքային շրջան
海口市 Hǎikǒu Shì | Լունհուա շրջան | 龙华区 | Lónghuá Qū |
| Սյուին շրջան | 秀英区 | Xiùyīng Qū |
| Ցյունշան շրջան | 琼山区 | Qióngshān Qū |
| Մեյլան շրջան | 美兰区 | Měilán Qū |
| Սանյա քաղաքային շրջան
三亚市 Sānyà Shì | Հայտան շրջան | 海棠区 | Hǎitáng Qū |
| Ցզիյան շրջան | 吉阳区 | Jíyáng Qū |
| Տյանյա շրջան | 天涯区 | Tiānyá Qū |
| Յաշժոու շրջան | 崖州区 | Yánzhōu Qū |
| Սանշա քաղաքային շրջան
三沙市 Sānshā Shì | — |
| Դանչժոու քաղաքային շրջան
儋州市 Dānzhōu Shì | Բաժանվում է 17 գյուղերի |
| Ուղղակի ենթակայության գավառային միավորներ |
| Վենչան քաղաքային շրջան | 文昌市 | Wénchāng Shì |
| Ցյունհայ քաղաքային շրջան | 琼海市 | Qiónghǎi Shì |
| Վաննին քաղաքային շրջան | 万宁市 | Wànníng Shì |
| Ուչժիշան քաղաքային շրջան | 五指山市 | Wǔzhǐshān Shì |
| Դունֆան քաղաքային շրջան | 东方市 | Dōngfāng Shì |
| Լինգաո քաղաքային շրջան | 临高县 | Língāo Xiàn |
| Չենմայ քաղաքային շրջան | 澄迈县 | Chéngmài Xiàn |
| Դինյան քաղաքային շրջան | 定安县 | Dìng'ān Xiàn |
| Տունչհան քաղաքային շրջան | 屯昌县 | Túnchāng Xiàn |
| Չանցչյան Լիսու ինքնավար շրջան | 昌江黎族自治县 | Chāngjiāng Lízú Zìzhìxiàn |
| Բայշա Լիսու ինքնավար շրջան | 白沙黎族自治县 | Báishā Lízú Zìzhìxiàn |
| Ցյունճժուն Լի Մյաոզու ինքնավար շրջան | 琼中黎族苗族自治县 | Qióngzhōng Lízú Miáozú Zìzhìxiàn |
| Լինշույ Լիսու ինքնավար շրջան | 陵水黎族自治县 | Língshuǐ Lízú Zìzhìxiàn |
| Բաոտին Լի Մյաոսու ինքնավար շրջան | 保亭黎族苗族自治县 | Bǎotíng Lízú Miáozú Zìzhìxiàn |
| Լեդուն Լիսու ինքնավար շրջան | 乐东黎族自治县 | Lèdōng Lízú Zìzhìxiàn |

Տնտեսություն
------------

Կղզու տարածքում կան մանգոյի, բանանի, արքայախնձորի, սուրճի, թեյի և կոկոսի տնկարկներ։ Արդյունաբերությունը կենտրոնացած է կղզու հյուսիսային մասում՝ գավառի մայրաքաղաքի Հայկուի տարածքում։ Հայկոուում զարգացած է ժամանցի և զվարճանքների ոլորտը, առկա է տարբեր մակարդակների հյուրանոցների լայն ցանց։ 2018 թվականի մայիսի 1-ից Չինաստանը առաջարկում է առանց մուտքի թույլատվության մուտք գործել Հայնան։ 2014 թվականին քաղաքի տարածքում ավարտվել է «Վենչանգ» տիեզերակայանի շինարարությունը նույնանուն քաղաքի տարածքում։ Տիեզերակայանի հարևանությամբ նախատեսվում է բացել թեմատիկ այգի՝ նվիրված չինական տիեզերական ծրագրին։

Բուդդիզմի կենտրոն «Նանշանսի»

Տեսարժան վայրեր
---------------

Դունշան կղզու գլխավոր լեռան վրա կա տարօրինակ ձևեր ունեցող հսկայական քարերի հավաքածու, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր անվանումը և նկարագրվում է հատուկ կատալոգում։ Վենչանի տարածքում են գտնվում կոկոսյան արավենիների ամենամեծ տնկարկները։ Յալունվանի ծոցում տեղակայված են Արևադարձային ծովերի խեցիների թանգարանը և Թիթեռների պարտեզը։

Սանյայից 40 կմ հեռավորության վրա՝ «Նանշան» լեռան վրա («Հարավային լեռ»), 50 քկմ տարածքով 1999 թվականին բացվել է Նանշան միջազգային զբոսաշրջային գոտին, որտեղ գտնվում են Նանշանի վանքը և Աստվածուհի Գուանինի պուրակը։ Այս ամենը ձևավորում է բուդդայական մշակույթի Նանսան պարկը։ Տաճարներից մեկում գտնվում է Գուանինի 140 կիլոգրամանոց արձանը, որը պատրաստված է մաքուր ոսկուց և գրանցվել է Գինեսի ռեկորդների գրքում որպես Ասիայի ամենամեծ ոսկե արձանը։ 2003 թվականին այնտեղ տեղադրվել է Գուանինի բոդհիսատվայի 108 մետր բարձրությամբ արձանը։

Հայկուի մերձակայքում գտնվում է XVI դարի գլխավոր պաշտոնյա Հայ Ժյուի գերեզմանը հուշարձանով։

Կղզում կա ստորգետնյա ռազմական համալիրների ցանց, որի գտնվելու ստույգ վայրը և նշանակությունը գաղտնի է։

Պատկերասրահ
-----------

* ՍանյաՍանյա
* Սանյայի փողոցՍանյայի փողոց
* Սանյայի լողափՍանյայի լողափ
* Հայնանի լողափՀայնանի լողափ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ՉԺՀ յոթերորդ ազգային մարդահամար
2. ↑  *Yaxuan Hu, Jiuchang Hu, Hao Ming.* Present three-dimensional crustal deformation in Hainan Island. // *Geodesy and Geodynamics*. — 2014. — № 5 (2). — С. 32–37. — ISSN 1674-9847.
3. ↑  *Venzke Ed.* Hainan Volcanic Field (275001) in Volcanoes of the World, v. 4.6.7. // *Global Volcanism Program, Smithsonian Institution*. — 2013.
4. 1 2  *Rongxing Guo* Regional China: A Business and Economic Handbook. — Springer, 2013. — С. 386 (98-107). — ISBN 978-1-137-28766-3
5. 1 2 3  *Хромов С.П. Петросянц М.А.* Метеорология и климатология: учебник.— 7-е изд.. — Москва: Издательство МГУ, Наука, 2006. — С. 582 (393-411, 505-509). — ISBN 5-211-05207-2
6. 1 2 3  "Центр метеорологических данных Китая". Արխիվացված է the original 2017 թ․ սեպտեմբերի 23-ին. Retrieved 2018 թ․ մայիսի 27. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (help) (меню слева).
7. ↑  Surf-Forecast.com.
8. ↑  *Исаченко А.Г.* Ландшафтоведение и физико-географическое районирование. — Москва: Высшая школа, 1991. — С. 366 (рис. 47). — ISBN 5-06-001731-1
9. ↑  *Тахтаджян А. Л.* Флористические области земли. — Ленинград: Наука, 1978. — С. 248 (159).
10. ↑  *Yukai Chen, Xiaobo Yang, Donghai Li, Wenxing Long.* Status of vascular plant species on Hainan Island // *Biodiversity Science*. — 2016. — № 24 (8). — С. 948–956.
11. 1 2  *Elgen O. Box, Kazue Fujiwara, Hao Yong-Lu, Zhong Yi, Fu Qi-Hao, Xiao Bang-Shen.* A Tropical Montane Evergreen Forest and other Vegetation on Hainan Island, southern China // *Bull. Inst. Environ. Sci. Tehnol. Yokohama Natn. Univ.*. — 1989. — № 16. — С. 75-94.
12. ↑  *De-Yuan Hong, Stephen Blackmore* The Plants of China: A Companion to the Flora of China.. — New York: Cambridge University Press, 2015. — С. 475 (136-139). — ISBN 978-1-107-07017-2
13. ↑  Southeastern Asia: Hainan Island, China, in the South China Sea // *WWF*.
14. ↑  eFloras. Flora of China. Musa balbisiana , Cycas, Cunninghamia lanceolata
15. ↑  *Luzhen Chen, Wenqing Wang, Yihui Zhang, Guanghui Lin.* Recent progresses in mangrove conservation, restoration and research in China. // *Journal of Plant Ecology*. — 2009. — № 2 (2). — С. 45–54. — ISSN 1752-9921.
16. ↑  "Подземная военная база "Хайнань"". Արխիվացված է the original 2010 թ․ մարտի 4-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* "Հայնան նահանգի պաշտոնական կայքը (չինարեն)". Արխիվացված է the original 2013 թ․ օգոստոսի 8-ին. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
* Նահանգի պաշտոնական կայքն անգլերեն Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames · Open Directory Project |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (9-րդ) · Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Treccani |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX5892952 · BNF: 12502163z · GND: 4238805-3 · LCCN: n88080551 · NKC: xx0033819 · SUDOC: 034246444 · VIAF: 130140031 · WorldCat VIAF: 130140031 |

 |

 |