recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Աղլի բերդ ամրոց**, Լճաշենից 10 կիլոմետր դեպի հարավ հանութագրվեց մի կիկլոպյան ամրոց կամ միջնաբերդ, իր շրջակա բնակատեղիով։ Նշված ամրոցը գտնվում է Նորաշեն գյուղից 2 կիլոմետր դեպի արևմուտք, բազալտե անընդմեջ քարերով ծածկված, շրջապատի վրա իշխող 3, հարավից հյուսիս զուգահեռ ձգվող ժայռապատ բլուրների շուրջ։

Ամրոցի դիրքը
------------

Ամրոցն իր շրջապատի նկատմամբ ունի գերիշխող դիրք՝ 60—70 մետր բարձրությամբ։ Նրա արևելյան լանջը խիստ քարքարոտ է և թեք։ Մյուս լանջերն ավելի քիչ թեքություն ունեն և այդքան բարձր չեն իրենց շրջապատից։ Միջնաբերդի պարիսպների ընդհանուր երկարությունը մոտ 400 մետր է, հյուսիսից հարավ կողմնորոշված ամրոցն ունի 120 մետր երկարություն և 60 մետր լայնություն, զբաղեցնում է շուրջ մեկ հեկտար տարածություն։

Միջնաբերդի մակերեսը
-------------------

Միջնաբերդի մակերեսի բլուրներից ազատ տարածությունները ծածկված են կացարանների ավերակներով։ Կացարանների հետքեր են երևում նաև բլուրների խորշերում ու քարանձավներում։ Միջնաբերդի պարիսպները, որոնց մեջ պարզորոշ երևում են հարավ֊արևելյան և հյուսիս֊ արևելյան մուտքերը, լավ են պահպանվել։ Այստեղից դուրս է գալիս մի ուժի, որը գնալով դեպի հյուսիս-արևելք, մտնում է երկու բլուրների միջև ընկած ձորակը ու այդպես շարունակվում մինչև բնակավայրի վերջը։ Մյուս մուտքը, որն ավելի նեղ է, հարավային լանջերով իջնում է դեպի հովիտը և կորչում բնակատեղիում։ Պարիսպների վրա լավ երևում են 11 քարաբուրգերի հիմքերը, որոնցից չորսը գտնվում են երկու մուտքերի աջ ու ձախ կողմերում, միմյանց հավասար մեծությամբ (5X5), մեկ աշտարակ նույն մեծությամբ գտնվում է պարսպի հարավ֊արևելյան անկյունում, մուտքին անմիջապես կից։ Նման մի - 16 աշտարակ էլ գտնվում է հյուսիսարևմտյան անկյունում, մյոլսր կանգնած է հարավային պարսպի վրա՝ մուտքից քսան մետր դեպի արևմուտք։ Մնացած աշտարակները միմյանցից 7—10 մետր հեռավորության վրա են, արևմտյան պարսպի կենտրոնական մասում։ Աշտարակների այսպիսի դասավորությունը պետք է ապահովեր ամրոցի պաշտպանությունը։ Պարիսպներն ունեն հավասար լայնություն 4 մետր, շինարարական տեխնիկան նույնն է, ինչ Լճաշենի ամրոցի մինչուրարտական ժամանակաշրջանի կառուցվածքը։ Պարիսպների բարձրությունը տեղ-տեղ պահպանվել է 4 մետր։ Նայելով արևմտյան կողմի պարսպից թափված քարերի ահռելի կուտակումներին, պետք է ենթադրել, որ պարիսպները և աշտարակները եղել են բավականին բարձր։ Միջնաբերդ, ինչպես նաև նրա շրջապատը ջրազուրկ են։ Մեր հավաքած խեցեղենի բեկորները հնարավորություն չեն ընձեռում ամրոցի ժամանակագրությունը պարզելու համար, սակայն նայելով պարիսպների ու աշտարակների կառուցման արվեստին, այն կարելի է թվագրել մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակի վերջին շրջանով։ Վերը նկարագրված Աղլի բերդամրոցը հավանորեն մտած եղել է Կիեխունի տոհմա-ցեղային միության կազմի մեջ և հանդիսացել է Լճաշենի ամրոցախմբի ամ ենահարավային ամրոցը, քանի որ առայժմ այս ամրոցից դեպի հարավ մեզ հայտնի չէ մի այլ ամրոց, որը գտնվելիս լինի ավելի, մինչև Վելիքոլխի երկրի հյուսիսային սահմանին հասնելը, հետևաբար այս ամրոցը սահմանագլխային մի ամրոց է եղել, որը և իր կառուցվածքով, դիրքով ու ամրությամբ համապատասխանում է իր նշանակությանը։ Այսպիսով, ավարտվում է Սևանի ավազանի սահմանների մեջ մտնող Սևանի շրջանի կիկլոպյան ամրոցների համառոտ նկարագրությունը։

Աղբյուրներ
----------

Սևանի ավազանի կիկլոպյան ամրոցներ
Պրոգեստերոնի մոլեկուլի կառուցվածքը
**Պրոգեստերոն**, ողնաշարավոր կենդանիների և սրդու իգական սեռական ստերոիդային հորմոն։

Պատմություն
-----------

Քիմիական կառուցվածքը հաստատվել է 1934 թվականին (Ա․ Բուտենանդ և ուրիշներ)։ Օրգանիզմում սինթեզվում է խոլեսթերինից։ Միջանկյալ արգասիք է ստերոիդային բոլոր հորմոնների սինթեզման համար։

Հիմնականում առաջանում է ձվարանների դեղին մարմնում, որը կարգավորվում է հիպոֆիզի լյուտեինացնող հորմոնի ազդեցությամբ։

Մասնակցում է դաշտանային ցիկլի և հղիության բնականոն ընթացքի կարգավորմանը։ Պրոգեստերոն փոփոխություններ է առաջացնում արգանդի լորձաթաղանթում, նպաստում բեղմնավորված ձվաբջջի ներպատվաստմանը (իմպլանտացիա)։ Հղիության բնականոն ընթացքի համար անհրաժեշտ է օրական 200-250 մգ պրոգեստերոն (արտադրվում է նաև ընկերքում)։

Պրոգեստերոնը ընկճում է արգանդի հարթ մկանների կծկումները, կանխում պտղի վիժումը, խոչընդոտում նոր ֆոլիկուլների ձվազատումը։ Հղիության վերջում պրոգեստերոնի կոնցենտրացիան արգանդում նվազում է և նպաստում ծննդաբերությանը։

Պրոգեստերոն և դրա սինթետիկ ածանցյալները (ընդհանուր անվանումը՝ պրոգեստիններ կամ գեստագեններ) օգտագործվում են բժշկության մեջ՝ ձվարանային ցիկլի և հղիության խանգարումների դեպքում, իսկ էստրոգենների հետ՝ որպես հակաբեղմնավորիչ միջոց։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Виктор Родуэлл* Биохимия человека т.2.
2. ↑  *Березовская Елена П.* Гормонотерапия в акушерстве и геникологии иллюзии и реальность. — С. Глава 14.


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 433)։*  |
**Ապարների ծակոտկենություն**, ապարների բոլոր դատարկությունների (ծակոտիների) ընդհանուր ծավալը։ Քանակապես արտահայտվում է բոլոր ծակոտիների ծավալի և ապարի ընդհանուր ծավալի հարաբերությամբ (տոկոսներով)։

Ապարների ծակոտիներն ըստ մեծության լինում են՝

* ենթամազական (<0, 0002 մմ)
* մազական (0, 0002-0, 1 մմ)
* գերմազական (> 0, 1 մմ)

Առավել բարձր ծակոտկենությամբ օժտված են հողերը և փխրուն նստվածքները՝ ավազները, կավերը և այլն (մինչև 60-80% և ավելի)։ Նստվածքային և հրաբխածին ապարների (ավազաքարեր,
կրաքարեր, լավաներ, տուֆեր) ծակոտկենությունը տատանվում է 50-10%-ի և ավելի պակաս սահմաններում։ Մագմատիկ և մետամորֆային ապարները, որպես կանոն, փոքր ծակոտկենություն ունեն (0, 1-3% )։

Ապարների ծակոտկենության ուսումնասիրման արդյունքները կիրառվում են օգտակար հանածոների (օրինակ՝ նավթի և գազի) պաշարների հաշվարկման, դրանց մշակման տեխնոլոգիայի ընտրման և այլ բնագավառներում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 107)։*  |
**Ասորագիտություն** կամ **ասուրագիտություն**, գիտությունների ամբողջություն, որն ուսումնասիրում է հին Առաջավոր Ասիայի սեպագիր դպրություն ունեցող ժողովուրդների (շումերներ, բաբելոնացիներ, ասորեստանցիներ և այլն) լեզուն, մշակույթը, պատմությունը։ Մինչև 17-րդ դարը Առաջավոր Ասիայի հնագույն պատմության հիմնական աղբյուրներն էին Աստվածաշունչը, բաբելոնյան պատմագիր Բերոսոսի (մ.թ.ա. 4-3-րդ դարեր) աշխատությունից պահպանված հատվածները և անտիկ հեղինակների վկայությունները։

18-րդ դարի իտալացի ճանապարհորդ Պիետրո դելլա Վալլեն Եվրոպա բերեց Պերսեպոլիսում Դարեհ I-ի պալատի ավերակներում հայտնաբերված սեպագիր արձանագրությունների առաջին գծագրերը։ 1820 թվականին անգլիացի հնախույզ Կլավդիոս Ջեյմս Ռիչը Քույունջի բլրի վրա սկսեց Ասորեստանի մայրաքաղաք Նինվեյի պեղումները։

1842 թվականին Մոսուլում պեղումները շարունակեց ֆրանսիական հյուպատոս Պոլ Բուտան, ով հայտնաբերեց ասորեստանյան Դուր-Շարուկին քաղաքը՝ Սարգոն II պալատով (ժամանակակից Խորսաբադ բլուրը)։

1845-51-ին անգլիացի հնագետ Ա. Լեյարդը պեղեց Ասորեստանի երկու մայրաքաղաքները՝ «Քալաքը» (Կալխու) և Նինվեն։ Քալաքում հայտնաբերվեց մ.թ.ա. 9-6-րդ դարերի հինգ պալատ, իսկ Նինվեում՝ Ասորեստանի թագավոր Աշուրբանիպալի (մ.թ.ա.669-633) պալատը՝ գրադարանով։ Ասորեստանի սեպագիրը վերցրեցին ուրարտացիները։ Ուրարտուի թագավորներ Իշպուինիի (մ.թ.ա. 825-810) և Մենուայի (մ.թ.ա.810-781) արձանագրությունները երկլեզվյան են՝ ասուրա-ուրարտերեն։

Հուշարձանների կուտակման հետ զուգահեռ ուսումնասիրվում էր նաև հայտնաբերված նյութը։ Ասորագիտության հիմքը դրվեց XIX դարի կեսին Օ. Գ. Լեյարդի (Անգլիա) և Պ. Է. Բոատի (Ֆրանսիա) հնագիտական հետազոտություններով, որոնք Քույունջիկ, Նեմրուդ և Խորասաբադ քաղաքատեղիներում (Իրաք) հայտնաբերեցին մ.թ.ա. 9-7-րդ դարերի ասորեստանյան բազմաթիվ գրավոր և արվեստի հուշարձաններ, ինչպես նաև Հ. Ռոուլինսոնի (Անգլիա) կողմից Բիհիսթունյան եռալեզու (հին պարսկերեն, էլամերեն, բաբելերեն) սեպագիր արձանագրության հայտնաբերումով։ Ասորագիտության մեջ մեծ հաջողությունների են հասել նաև ռուս գիտնականները ([[Վ. Ս. Գոլենիշչև, Բ. Ա. Տուրյան, Մ. Վ. Նիկոլսկի, Վ. Վ. Ստրուվե, Ի. Ի. Մեշչանինով, Ն. Մ. Նիկոլսկի]])։ Մ. Վ. Նիկոլսկին համարվում է ռուս ասորագիտության հայրը։

Գրականություն
-------------

* Ասորեստանյան և պարսիկ սեպագիր արձանագրություն, թրգ. Հ. Սանտալճյան

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուս · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Հրեական Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ ռուսական · Ուղղափառ |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX476535 · BNF: 11979957x · GND: 4142081-0 · LCCN: sh85008834 · Microsoft: 30581116 · NDL: 00560390 · NKC: ph1040599 |

 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 597)։*  |
| **՞**Ոսկեփորիկ սկյուռ |
| --- |
| Ոսկեփորիկ սկյուռ  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Կաթնասուններ |
|
|
|
| Կարգ | Կրծողներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Սկյուռանմաններ |
|
|
|
| Ցեղ | Սկյուռ |
|
|
| Տեսակ | **Ոսկեփորիկ սկյուռ** |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Sciurus aureogaster  F. Cuvier, 1829 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : ??? |
| Подвиды |
| 
* *S. a. aureogaster*
* *S. a. nigrescens*

 |
|  Ареал |
| պատկեր |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Ոսկեփորիկ սկյուռ**, կրծողների տեսակ սկյուռների ցեղից։ Գոյություն ունեն երկու ենթատեսակներ։

Ենթատեսակներ
------------

Տվյալ տեսակի ենթատեսակները ներկայացված են աղյուսակում։

**Таксономия** ***Sciurus aureogaster***| **Ենթատեսակներ** | **Հեղինակ** | **Հոմանիշներ** |
| --- | --- | --- |
| *S. a. aureogaster* | F. Cuvier, 1829 | *S. a. chrysogaster*, *S. a. ferruginiventris*, *S. a. hypopyrrhus*, *S. a. hypoxanthus*, *S. a. leucogaster*, *S. a. maurus*, *S. a. morio*, *S. a. mustelinus*, *S. a. raviventer*, *S. a. rufiventris*. |
| *S. a. nigrescens* | Bennett, 1833 | *S. a. affinis*, *S. a. albipes*, *S. a. cervicalis*, *S. a. chiapensis*, *S. a. cocos*, *S. a. colimensis*, *S. a. effugius*, *S. a. frumentor*, *S. a. griseoflavus*, *S. a. hernandezi*, *S. a. hirtus*, *S. a. leucops*, *S. a. littoralis*, *S. a. nelsoni*, *S. a. nemoralis*, *S. a. perigrinator*, *S. a. poliopus*, *S. a. quercinus*, *S. a. rufipes*, *S. a. senex*, *S. a. socialis*, *S. a. tepicanus*, *S. a. varius*, *S. a. wagneri*. |

Արեալ
-----

Այն ծառային սկյուռ է, Գվատեմալայի, ինչպես նաև արևելյան և հարավային Մեքսիկայի էնդեմիկ տեսակ։ Արհեստականորեն բերվել է Ֆլորիդա Կիս։

Բնակավայր
---------

Բնակության բարձրությունը` ցածրադիր շրջաններից մինչև 3800 մ։ Մեծամասնությամբ հանդիպում է անտառային շրջաններում ներառած` թփուտներ, սաղարթավոր և մշտականաչ անտառներ, չոր սոճազգիներ, կաղնու անտառներ, պլանտացիաներ և այլն։ Ավելի տարածված է չոր և նոսր անտառներում։ Ինչպես նաև հանդիպում է քաղաքային շրջաններում։

Կենսաբանական նկարագրություն
---------------------------

*Էգերի միջին չափերը*։ Գլխի և մարմնի երկարությունը 258,9 մմ, պոչինը՝ 255,7 մմ, զանգվածը՝ 505,4 գ։

*Արուների միջին չափերը*։ Գլխի և մարմնի երկարությունը՝ 264,1 մմ, պոչինը՝ 248,0 մմ, զանգվածը 497,3 գ։

Վարք
----

Ցերեկային, սովորաբար միայնակ կենդանիներ։ *S. aureogaster* — Հիմնականում ծառային սկյուռեր, բայց ցած են իջնում, որպեսզի սնվեն և անցնեն ծառից ծառ։ Բույնը կառուցում են տերևներից, ծառերի ճյուղերի վրա 5-ից 15 մ բարձրության վրա։

Սնունդ
------

Ցածրավայրում սնվում է մրգերով և սերմերով։ Կաղնու և մայրու ծառի ընկույզները նրանց հիմնական սնունդն են։

Բազմացում
---------

Էգերը չոր սեզոնում ծնում են 2-ից 4 ձագեր։

Պաշտպանություն
--------------

Լուրջ վտանգներ հայտնի չեն, քաղաքներում նրանց որսում են սննդի կամ եգիպտացորենի վնասումը կանխելու համար։ Այդ տեսակի պահպանման համար միջոցներ չեն կիրառվում։ Ամեն դեպքում արեալի սահմաններում կան հատուկ պահպանվող տարածքներ։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |

 |
**Ասորական փոխառություններ**, հայերենի` ասորերենից փոխառյալ բառերը։

Ասորերենի ազդեցությունը հայերենի վրա սկսվում է մ.թ.ա. 2-րդ դարից և շարունակվում մինչև մ.թ. 5-6-րդ դարերը։ Ասորերենից կատարված փոխառություններն իրենց բնույթով տարբեր են։ Դրանք վերաբերում են ինչպես կենցաղին, առտնին հարաբերություններին, կենդանական ու բուսական աշխարհին, մարդկային գործունեության այլևայլ բնագավառներին։

Գրաբարի և միջին հայերենի կատարած 205 ասորական փոխառություններից ժամանակակից հայերենում գործածվում են շուրջ 45 %-ը` 90 բառ։

Ասորերենից փոխառյալ բառերն են՝ *աբեղա, ագուգա (փողրակ), առնետ, աքսոր, բուրգ, գուբ, գուռ, գուլպա, դար (հարյուրամյակ), զույգ, զուրկ, թարգման, թոհ ու բոհ, լավաշ, լոշ (լոշտակ բույս), լումա, խանձարուր, խանութ, խարտել, խավիծ, խլուրդ, խմոր, ծարիր, ծնծղա, ծոթոր (բույս), ծոմ, ծրար, կաթսա, կասկարա, կատու, կացին, կաքավ, կեղև, կթղա (բաժակ), կողով, կոմս, կուղբ (ջրշուն), կուպր, հազար (բույս), հաշիվ, հեգ (հեգել), հեթանոս, հրեա, ձեթ, ձյութ, ղեկ, մագաղաթ, մախաթ, մակաղել, մամոնտ, մանանա, մանգաղ, մանիշակ, մաշկ, մարսել, մաքս, մտրակ, նաշիե, շաբաթ, շալակ, շամփուր, շավիղ, շեղբ (դանակի), շերաս (շերամ), շեփոր, շեք, շղթա, շպար, շուկա, շուշան, պողոտա, ջայլամ, սատանա, սափրել, սյուք, սկահ (բաժակ), սվին, սուսեր, սուսր (կարմիր ներկ), սպեղանի, տառապել, տերև, տղա, ցամաք, ուրբաթ, փարատել, փիլիսոփա, փրկել, քահանա, քանքար, քարոզ, քնար, քուրա, քուրմ:*

Հիշյալ բառերի մեջ կան միջնորդավորված՝ անուղղակի փոխառություներ, որոնց սկզբնաղբյուրն ասորերենը չէ, օրինակ՝ *փիլիսոփա, պողոտա, կեղև, հեթանոս։*

Ասորերենից կատարված փոխառությունների մեծ մասը կատարվել են մ.թ. 2-5-րդ դարերում։ Հինգերորդ դարից հետո կատարված փոխառությունները շատ քիչ են։ Ուշ շրջանում կատարված փոխառությունների առանձնահատկությունն այն է, որ դրանք չեն ենթարկվել հին շրջանի հնչյունական օրենքներին։ Ավելի ուշ շրջանի ասորական փոխառություններից են ժամանակակից հայերենում լայն գործածություն ունեցող *մանիշակ, մախաթ, շուկա, գուլպա* բառերը։

Աղբյուրներ
----------

* Հ. Աճառյան, Հայոց լեզվի պատմություն, մաս Ա, Բ, Երևան, 1940, 1951։
* Հր. Աճառյան, Հայերեն արմատական բառարան, Երևան, 1926։
* Ա. Սուքիասյան, Ժամանակակից հայոց լեզու, Երևան, 2008, էջ 203-204։
**Երզնկայի դաշտ**, գտնվում է Հայկական բարձրավանդակում, Արևմտյան Եփրատի միջին Հոսանքում։ Համապատասխանում է Մեծ Հայքի Եկեղյաց գավառին։

Տեղանքը
-------

Շրջապատված է Մնձուր, Մերջան, Սիփիկյոր, Քեշիշ դաղ, Միքրետ դաղ լեռներով։ Երկարությունը 40-45 կմ է․ լայնությունը՝ 13-15 կմ, բարձրությունը՝ 1200-1400 մետր է տարածությունը՝ մոտ 610 կմ2։ Երզնկայի դաշտը միջլեռնային երիտասարդ իջվածք է՝ եզրավորված տեկտոնական խախտումներով, որոնք շրջապատող լեռներին տալիս են աստիճանակերպ բնույթ։ Հիմքում հնագույն մետամորֆային ապարներ և մեզոզոյի ծալքավորված կրաքարաավազաքարային շերտախմբեր են՝ ծածկված պալեոգեննեոգենի ավազաքարային և կավամերգելային նստվածներով, որտեղ տեղադրված են (200-300 մետր հզորությամբ) անթրոպոգենի լճագետային նստվածքները։ 
Երզնկայի դաշտում են հատվում Փոքր Ասիական թերակղզով անցնող Հյուսիս-Անատոլական (Իզմիր-Էրզրումի) և Կիլիկիա-Ճորոխի խոշորագույն բեկվածքների գոտիները, ՝ որոնց ինտենսիվ նեոտեկտոնական շարժումները Երզնկայի դաշտը դարձրել են Հայկական բարձրավանդակի ամենասեյսմիկ օջախներից մեկը։ 1939-1943 թվականներին Երզնկայի դաշտում նշվել են չորս կործանիչ երկրաշարժ։

Օգտակար հանածոներ
-----------------

Օգտակար հանածոներից կան կերակրի աղ, քարածուխ, Երզնկա քաղաքից 15 կմ արևմուտք ՝ նավթի և ասֆալտի դրսևորումներ։ 
Հարուստ է հանքային ջրերով։

Կլիման
------

Կլիման ցամաքային է չափավոր տաք ամառներով և ցուրտ ձմեռներով։ Հուլիսի միջին շերմաստիճանը 16°С-ից 20°С է, հունվարինը՝ -8°С-ից -16°С, տարեկան տեղումները՝ 500-700 մմ։

Գետերը
------

Գետերը՝ Արևմտյան Եփրատն իր վտակներով, հորդանում են ուշ գարնանը և վաղ ամռանը՝ հաճախ փոխելով իրենց հունը։
Տարածված են կիսաանապատային և չոր տափաստանային շագանակագույն հողերը և դրանց բնորոշ բուսածածկույթը։ Տեղ-տեղ կան աղաբույսեր և եղեգնուտներ։ 
Մշակվում է բրինձ, բամբակ, խաղող։ Կան պտղատու այգիներ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 586)։*  |
**«Սպեղանի» երգչախումբ**, 1996 թվականի Երևանում հիմնադրված երգչախումբ (հիմնադիր և գեղարվեստական ղեկավար՝ Սարինա Ավթանդիլյան), որի անդամ են դարձել Արցախյան ազատագրական պատերազմում զոհված մարտիկների զավակները։

Պատմություն
-----------

«Սպեղանի» երգչախումբը 1996 թվականին հիմնադրել է Սարինա Ավթանդիլյանը, որի ամուսինը՝ Գագիկ Օսիպյանը, 1992 թվականին զոհվել էր Շուշիի ազատագրման ժամանակ, իսկ նույն թվականի հուլիսի 4-ին Մարտակերտի տեղահանության ժամանակ անհետ կորել էին նրա մայրը, տատն ու պապը։ Զինկոմիսարիատների պատերին փակցրած նրա հայտարարություններին արձագանքել են ավելի քան հարյուր երեխաներ, որոնցից Սարինան ընտրել է ութսունին (բոլորը՝ մինչև տասը տարեկան, որոնցից ամենակրտսերը եղել է իր դուստրը՝ հնգամյա Մարինան)։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ես հավատում էի, որ երգչախմբային արվեստն իրոք բալասան կլինի նրանց վիրավոր հոգիներին, կմեղմացնի կորստի ցավը։ Երգչախումբը ստեղծվեց, որովհետև պետք էր գոյատևել։- Սարինա Ավթանդիլյան |  |

2007 թվականից երգչախմբում գործում են մանկական և երիտասարդական խմբեր։ Վերջինը բաղկացած է աղջիկներից, որոնք Երևանի պետական կոնսերվատորիա շրջանավարտներ կամ ուսանողներ են (կամ երգել են մանկական խմբում)։

Երկացանկում ընդգրկված են հոգևոր, ազգային, նաև ժամանակակից կոմպոզիտորների երկերից։ Նրա կատարմամբ Հայաստանում առաջին անգամ հնչել են այնպիսի կոմպոզիտորների ստեղծագործություններ, ինչպիսիք են Բերտրան Ռասելը, Ջովաննի Անիմուչիան, Լուկա Մարենցիոն, Գիյոմ Կոստելեյը և ուրիշներ։ Երգչախմբի կատարմամբ ձայնագրվել և խտասալիկով թողարկվել է Կոմիտասի «Պատարագը»։ Խումբը նպաստում է արդի խմբերգային արվեստի զարգացմանը, հետևում հայկական երգչախմբային ավանդույթներին, յուրացնում նաև այլ դպրոցների մեթոդներ։

Համերգներով շրջագայել է Հայաստանում, Արցախում, Ռուսաստանում, Լիբանանում, Լիտվայում, Իտալիայում, Գերմանիայում, Ավստրիայում, Շվեյցարիայում, մասնակցել միջազգային փառատոների, արժանացել մրցանակների։

2004 թվականին Իտալիայի Արեցո քաղաքում անցկացված *Concorso Polifonico Internationale* հեղինակավոր ավանդական փառատոնում «Սպեղանի» երգչախումբն արժանացել է երկրորդ մրցանակի։ 2010 թվականին Սանկտ Պետերբուրգում արժանացել է «Հոգևոր երաժշտություն», «Ազգային երաժշտություն» անվանակարգերում 1-ին մրցանակների, «Ժամանակակից երաժշտություն» անվանակարգում՝ Հատուկ մրցանակի։

> 
> 
> «Սպեղանի» երգչախումբն ինձ հիացնում է իր կատարողական արվեստով։ Սիրում եմ լսել այս երգչախմբին, քանի որ նրա երգեցողության մեջ ներկա է խոստովանանքի, ներհայաց երգեցողության երանգը, որն այնքան բնորոշ է հայ երգին։
> 
> 
> — Տիգրան Մանսուրյան
> 
>

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Սպեղանի երգչախումբ
2. 1 2 3  «Սպեղանի» երգչախումբ՝ հայկական երգի կրողները


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Ջեյմս Օջիլվի, Էյրլիի 1-ին կոմս** (1586 - փետրվարի 21, 1666(1666-02-21)), Երեք թագավորությունների պատերազմի մասնակից շոտլանդացի ռոյալիստ։

Կյանք
-----

Էյրլիի 6-րդ լորդ Ջեյմս Օջիլվիի և իր առաջին կնոջ՝ Գոուրիի 1-ին կոմս Ուիլյամ Ռութվենի դուստր լեդի Ջեան Ռութվենի որդին էր, որը հավանաբար ծնվել է 1593 թվականին։ 1618 թվականին հաջորդել է իր հայրիկին որպես լորդ Օջիլվի։

Արքունիքի ու շոտլանդական պրեսբիտերիանցիների միջև պայքարի ընթացքում թագավորականներին իր օգնության համար Անգլիայի թագավոր Չառլզ I-ը 1639 թվականի ապրիլի 2-ով Յորքում թվագրված արտոնագրով Օջիլվիին կարգել է Էյրլայլի կոմս։ Եպիսկոպոսական պատերազմի ընթացքում նա մեծապես տուժել է, քանի որ իր կալվածքներն ու տները հողին են հավասարեցվել։ 1640 թվականի ապրիլին մեկնել է արքունիք, որպեսզի խուսափի ազգային ուխտի կնքումից, բայց Շոտլանդիա վերադառնալով ներկա է եղել պառլամենտի կողմից ուխտի ընդունմանը 1643 թվականին։ Հաջորդ տարի նա և իր երեք որդիները միացել են Մոնտռոսի 1-ին մարքիզ Ջեյմս Գրահամին, որի արդյունքում 1645 թվականի փետրվարի 11-ին տուգանվել են պառլամենտի կողմից, Ուեստմինստերի պայմանագրով զրկվել ներման իրավունքից, իսկ 1647 թվականի հուլիսի 27-ին շոտլանդական եկեղեցու կողմից ենթարկվել Էքսկոմունիկացիայի (զրկվել են հաղորդակցությունից)։

1646 թվականի հուլիսի 23-ին Օջիլվին երաշխավորություն ու թողություն է ստացել գեներալ մայոր Ջոն Միդլթոնից, որն առաքելություն ուներ այս ձևով Շոտլանդիայի հյուսիսը խաղաղեցնելու։ Թեև դժկամորեն, պառլամենտն ստիպված էր 1647 թվականի մարտի 17-ին չեղյալ հայտարարել տուգանքը։ Հետագա քաղաքական կյանքում այլևս դերակատարում չի ունեցել ու վախճանվել է 1666 թվականին։

Ընտանիք
-------

1614 թվականին Օջիլվին ամուսնացել է լեդի Իզաբել Հեմիլթոնի հետ ու ունեցել երեք որդի ու երկու դուստր։ Որդիներն էին՝ Էյրլիի 2-րդ կոմս Ջեյմս Օջիլվին, սըր Թոմաս և սըր Դեյվիդ Օջիլվիները։ Դուստրերից մեկը՝ Իզաբելը, օգնել է իր եղբայր Ջեյմսին փախչել սուրբ Էնդրյուսի ամրոցից իր մահապատժի նախօրյակին ու մահացել առանց ամուսնանալու։ Նրա քույր Էլիզաբեթը 1642 թվականին ամուսնացել է բալնամունցի սըր Ջոն Քարնեգիի հետ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  *Lundy D. R.* The Peerage
2. 1 2 3 4 5  Kindred Britain
3. 1 2 3 4  Lee Sidney, ed. (1895)։ «Ogilvy, James (1593?-1666)»։ *Dictionary of National Biography* **42**։ London: Smith, Elder & Co

**Վերագրում**
**Երիկամային ավազան** կամ **երիկամի ավազան**, միզածորանի ձագարաձև լայնացած հատվածն է երիկամում։ Երիկամային ավազանը այն հատվածն է, որտեղ միանում են երկու կամ երեք մեծ բաժակները։ Այն կազմված է լորձաթաղանթից՝ ծածկված փոփոխական էպիթելով, և ստորադիր շարակցահյուսվածքային սեփական թիթեղից։ 
Մեզը միզածորան է անցնում երիկամային ավազանի միջոցով։
Երիկամային ավազանում կարող են առաջանալ և՛ որոշ քաղցկեղներ, և՛ պիելոնեֆրիտ։

Կլինիկական նշանակություն
------------------------

Երիկամային ավազանում կարող են առաջանալ և՛ որոշ քաղցկեղներ, և՛ պիելոնեֆրիտ, իսկ երիկամաքարային հիվանդության դեպքում քարերը կարող են խցանել ամբողջ երիկամային ավազանը կամ միայն մի հատվածը։
Երիկամային ավազանի չափսը մեծ դեր է խաղում հիդրոնեֆրոզի աստիճանը գնահատելիս։ Նորմայում ավազանի տրամագիծը փոքր է 4մմ-ից 32 շաբաթականից մեծ պտղի մոտ և 7մմ՝ հետագայում։ Չափահաս մարդկանց 13%-ի մոտ ավազանի լայնակի տրամագիծը 10մմ է։

Ստուգաբանություն
----------------

Երիկամային ավազան անվանումը ծագել է լատիներեն "pelvis" բառից, որն արտացոլում է ավազանի և՛ ձևը, և՛ ֆունկցիան՝ հավաքելով մեզը բաժակներից և ձագարի նման դատարկելով միզածորանի մեջ։ Երիկամային ավազանը երբեմն անվանում են նաև pyelum (հուն․՝ πύελος pýelos, "trough", ‘anything hollow’), pyelo նշանակում է ավազան։

Լրացուցիչ նկարներ
-----------------

* Երիկամային ավազանի սաղմնաբանական նկարագրությունԵրիկամային ավազանի սաղմնաբանական նկարագրություն
* Մահացած մարդու երիկամային ավազանՄահացած մարդու երիկամային ավազան

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  անատոմիայի հիմնարար մոդել
2. ↑
3. ↑  Page 189 in: V. D'Addario (2014). Donald School Basic Textbook of Ultrasound in Obstetrics & Gynecology. JP Medical Ltd. ISBN 9789351523376.
4. ↑  Emamian SA, Nielsen MB, Pedersen JF, Ytte L (1993). "Sonographic evaluation of renal appearance in 665 adult volunteers. Correlation with age and obesity". Acta Radiol. 34 (5): 482–5. doi:10.3109/02841859309175388. PMID 8369185.
5. ↑  Merriam-Webster, Merriam-Webster's Unabridged Dictionary, Merriam-Webster.
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Կապույտ (այլ կիրառումներ)

**Կապույտ**, բերդ Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Երասխաձոր (Արշարունիք) գավառում, համանուն լեռան վրա։ Եղել է Հայոց Արշակունիների ռազմական կարևոր հենակետ։ Արշակունիների անկումից (428) հետո Կապույտում տեղակայվել է պարսկական զորք։ 450 թվականին հայկական զորքերն այն ազատագրել են պարսիկներից և դարձրել ապստամբական ուժերի հենակայան։

Արաբական տիրապետության ժամանակ Կապույտը պատկանում էր Բագրատունիներին։ Ասողիկը վկայում է, որ արաբ զորքերի դեմ 914 թվականին Ձկնավաճառի ճակատամարտում պարտվելով, Սմբատ Ա Բագրատունի թագավորը ամրացել էր անառիկ Կապույտում։

Կապույտը և Արտագերսը հավանորեն մտել են պաշտպանական նույն համալիրի մեջ, որի պատճառով Վարդան աշխարհագիրը նույնացնում էր այդ բերդերը։ Այնուհետև գրավոր աղբյուրներում չենք հանդիպում Կապույտի անվանը։

Ա. Զալալյանցը Կապույտը նույնացնում էր Կաղզվանի գավառի Հիրհետ գյուղի մերձակա ժայռին պահպանված պարսպապատ և աշտարակավոր բերդի ավերակների հետ, որի մեջ կանգուն էր Կապույտ մատուռը։ Իսկ Մ. Հայկունին Կապույտը նույնացնում էր նույն գավառի Կապուտա գետակի ժայռակոփ ափին գտնվող բերդի ավերակների հետ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 267)։*  |
**Բույսերի ծերատում**, բույսերի ընձյուղների ծայրամասերը կամ վերին ընձյուղները կտրելը՝ գլխավոր ցողունի և կողային ճյուղավորությունների հետագա աճը դադարեցնելու, պտղի կազմավորումը բարելավելու և հասունացումն արագացնելու նպատակով։

Գործնականում հայտնի են

* սովորական ծայրատում (կտրում են միայն բույսի աճման կոնը)
* խոր ծայրատում (կտրում են գլխավոր ցողունի և ճյուղավորությունների ոչ բերքատու մասերը)։

Բույսերը ծերատում են ձեռքով կամ հատուկ մեքենաներով, ինչպես նաև քիմիական եղանակով։ Բամբակենու, խաղողի վազի, որոշ հատիկընդեղեն, բանջարաբոստանային մշակաբույսերի համար ծայրատումը խնամքի պարտադիր միջոցառում Է։

Բամբակենու ծայրատումը կատարվում է նախքան զանգվածային ծաղկումը։ Դա արագացնում է ընձյուղների հասունացումը, բարձրացնում ընդհանուր բերքի քանակը, բարելավում թելի հումքի որակը։

Խաղողի վազի ծայրատումն արագացնում է ընձյուղների հասունացումը, բարձրացնում ցրտադիմացկունությունը, ապահովում լուսավորության, ջերմության և օդի մուտքը, որի շնորհիվ հատապտուղները խոշորանում են, ու ավելանում է շաքարայնությունը։ Խաղողի վազը ծերատում են այն ժամանակ, երբ ընձյուղների աճը դանդաղում է։ Որոշ մշակաբույսերի համար (կերակրային բակլա) ծայրատումը կիրառվում Է պտուղների հասունացումն արագացնելու նպատակով։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 122)։*  |
**Պետրոս Մավրոմիխալիս** (հուն․՝ Πέτρος Μαυρομιχάλης), ավելի հայտնի ռուս.՝ Петро-бей (հուն․՝ Πετρόμπεης, օգոստոսի 6, 1765(1765-08-06) կամ 1765, Արեոպոլիս, Օսմանյան կայսրություն - 1848, Աթենք, Հունաստան), հայտնի մավրոմիխալիս ընտանիքի ներկայացուցիչ, խորհրդանշական գործիչ Նոր-հունական պատմության մեջ։

Կենսագրություն
--------------

1770 թ.-ին, երբ Պետրոսը 5 տարեկան էր, նրա պապը՝ Գիորգիակիս Մավրոմիխալիս, և հայրը՝ Պետրոս Մավրոմիխալիս /ավագ/, ինչպես շատ հույն-մաինոտի, մասնակցել են Պելոպոննեսիան ապստամբությունում ընդդեմ թուրքական դարավոր բռնապեության։ 1807 թ-ին Պետրոս Մավրոմիխալիս ավագը տարհանել է երեխաներին հարազատ Մորեյաից դեպի Ֆրանսիական կայսրության կողմից շրջապատած Իոնիական կղզիներ։ Մավրոմիխալիսը միացավ ֆրանսիական ծառայությանը և անձամբ ծանոթացավ Նապոլեոն 1-ին հետ։ Տարված փառքով և հաջողությամբ «անհամբեր հերոսի»՝ Մավրոմիխալիսը Նապլեոնին հայտարարեց ապագա Հունաստանի ազատագրող, բայց ինչպես գիտենք սխալվեց իր հաշվարկներում։

1814 թ-ին Պետրոսը վերադարձավ հարազատ Մորեյա։ Այդ ժամանակ սուլթանը շնորհում էր որոշ առավելություններ մաինոտներին և Պետրոսին նշանակեց տարածաշրջանի ղեկավար՝ շնորհելով նրան բեյի կոչում։ Այդ պահից նա հայտնի դարձավ որպես «Պետրո-բեյ»:Փառաբանված լինելով հույների կողմից և հարգված բազմաթիվ թուրքերի կողմից, Պետրոսը վաստակեց ահռելի մեծ գրեթե կասերական հեղինակություն հայրենիքում։ 1818 թ-ին նա միացել է գաղտնի կազմակերպությանը՝ «Ֆիլիկի Էտերիա»։ Եվ վարել է մի շար դժվար բանակցություններ կլեֆտիների ղեկավարների հետ։

1821 թ-ին նամ միանգամից միացավ կազմակերպությանը ընդդեմ թուրքական տիրապետության և դուրս մղեց թուրքերին Կալամատա քաղաքից։1823 թ-ին ընտրվել է ժամանակավոր իշխանության նախագահ և հետագայում եղել է ակտիվ մասնակից քաղաքական գործերում։ Իր գործունեությամբ դեմ էր Իոննա Կապոդիստրի կառավառությանը, ինչի համար էլ հայտնվել է բանտում։

1831 թ-ի հոկտեմբերի 9-ին «Պետրո-բեյ»-ի որդին և եղբայրը /Գեորգի և Կոնստանտին Մավրոմիխալիս/, ապրելով ոստիկանության հսկողության տակ Նաֆպլիոնում, հարձակում են գործել և սպանել Կապոդիստրիին։ Կոնստանտին Մավրոմիխալիսը մոռացվեց հասարակության կողմից, իսկ Գեորգիին հաջողվեց թաքնվել ֆրանսիական առաքելություն ունեցող ընտանիքում, բայց մատնվեց և կախաղան հանվեց։ Չնայած դրան, ժամակակավոր իշխանությունը ազատ արձակեց Պետրոսին։

Ծերացած «Պետրո-բեյ» վերադարձավ ակտիվ քաղաքական գործունեությանը, դարձավ 1832 թ-ի ազգային ժողովի անդան, իսկ հետո Սենատի անդամ։

Ծերունին մահացել է Աթենքում 1848 թ-ին, և թաղվել է մեծ հարգանքով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4
2. 1 2  Լորդ Բայրոնը և իր ժամանակները
3. ↑  Известный также под прозвищем **Перракос**.
4. ↑  Впоследствии именно французы-роялисты помогли грекам обрести свободу.
5. ↑  День и месяц смерти требуют уточнения.

Գրականություն
-------------

* Мавромихали // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | WikiTree |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 116857919 · LCCN: nr98008188 · NLG: 45430 · SUDOC: 165249013 · VIAF: 285771842 · WorldCat VIAF: 285771842 |

 |
**Դմիտրի Ուլյանովի փողոց** (ռուս.՝ Улица Дмитрия Ульянова), փողոց Ղրիմի Յալթա քաղաքի Վասիլևկա միկրոշրջանում։ Անվանվել է ռուսաստանյան հեղափոխական շարժման գործիչ, Վլադիմիր Լենինի կրտսեր եղբայր Դմիտրի Իլյիչ Ուլյանովի (1874-1943) պատվին։ Սկիզբ է առնում Յուժնոբերեժնոյե խճուղուց և ավարտվում Գոռնայա փողոցի հետ հատումով։ Երկարությունը 1200 մետր է։

Նկարագրություն
--------------

Յալթա քաղաքի Դմիտրի Ուլյանովի փողոցը գտնվում է Վասիլևկա միկրոշրջանում։ Այն սկսվում է Յուժնոբերեժնոյե խճուղուց, հատում Ռեպինի փողոցը, Պրոլետարսկայա փողոցը, Պրոսմուշկինների փողոցը, Ուլյանովի նրբանցքը, Ա. Ի. Կազանցևի փողոցը և ավարտվում Գոռնայա փողոցի հետ հատումով։ Փողոցում կա համարակալված 63 շինություն։ Երկարությունը 1200 մետր է։

Դմիտրի Ուլյանովի փողոցի փոստային դասիչն է՝ 298624։

Փողոցն անվանվել է ռուսաստանյան հեղափոխական շարժման գործիչ, Վլադիմիր Լենինի կրտսեր եղբայր Դմիտրի Իլյիչ Ուլյանովի (1874-1943) պատվին։ 1902 թվականից որպես բժիշկ նա աշխատել է Ռուսաստանի հարավային շրջաններում։ 1903 թվականին հեղափոխական աշխատանքներ է կատարել Տուլայում, եղել է ՌՍԴԲԿ 2-րդ համագումարի պատգամավոր, ապա ՌՍԴԲԿ գործակալը Կիևում։ Բազմիցս ձերբակալվել է։ 1905-1907 թվականների հեղափոխության տարիներին որպես բժիշկ աշխատել է Սիմբիրսկում։ Մասնակցել է Ղրիմում խորհրդային իշխանության համար պայքարին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Տվյալ աշխարհագրական օբյեկտը տեղայակված է Ղրիմի թերակղզում, որի մեծ մասը տարածքային վեճի առարկա է Ռուսաստանի և Ուկրաինայի միջև։ Համաձայն Ռուսաստանի վարչատարածքային բաժանման՝ թերակղզում տեղակայված են ՌԴ Ղրիմի Հանրապետության սուբյեկտները և դաշնային նշանակություն ունեցող Սևաստոպոլ քաղաքը։ Համաձայն Ուկրաինայի վարչատարածքային բաժանման՝ Ղրիմում գտնվում են Ուկրաինայի կազմի մեջ մտնող Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետությունը և հատուկ կարգավիճակ ունեցող Սևաստոպոլ քաղաքը։
2. ↑  «Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հ. 12, էջ 207»։ Վերցված է 2019 Ապրիլ 17

Աղբյուրներ
----------

* Улица Дмитрия Ульянова в Ялте
* Подробная карта улица Ульянова Д. город Ялта со спутника с номерами домов, индекс и маршруты, Яндекс, Гугл карта

Արտաքին հղումներ
----------------

* г. Ялта, улица Дмитрия Ульянова Archived 2019-04-16 at the Wayback Machine.
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Մարտ (այլ կիրառումներ)

**Մարտ**, պատերազմող կողմերի ստորաբաժանումների, զորամասերի և միավորումների (ինքնաթիռների, նավերի) կազմակերպված ռազմական ընդհարումը։ Նպատակն է՝ հակառակորդի ոչնչացումը, ջախջախումը կամ գերեվարումը, ինչպես նաև կարևոր շրջանների (բնագծերի) գրավումը։ Մարտավարության ձևերն ու եղանակները փոփոխվել են՝ կապված մարտական տեխնիկայի և զորքի որակական կազմի փոփոխության հետ։ Մարտը լինում է համազորային, օդային և ծովային։

1. Ցամաքային զորքերի ժամանակակից մարտը համազորային է, որին մասնակցում են բոլոր զորատեսակներն ու հատուկ զորատեսակները, ռազմաօդային և ռազմածովային (ծովափնյա ուղղություններում) ուժերի համագործակցությամբ և զենքի տարբեր տեսակների գոբծադրմամբ։ Մարտերը լինում են հարձակողական և պաշտպանողական։

2. Օդային մարտը զինված հակամարտությունն է օդում, միայնակ ինքնաթիռների (ուղղաթիռների) կամ խմբերի (ստորաբաժանումների, օղակների) միջև՝ թշնամուն ոչնչացնելու կամ հարձակումը կասեցնելու համար։ Օդային մարտը կործանիչ ավիացիայի գործողությունների հիմնական տեսակն է օդում տիրապետություն ձեռք բերելու համար։

3. Ծովային մարտը պատերազմող կողմերի նավաաորմերի միավորումների (զորամասերի, նավերի) կազմակերպված ռազմական գործողություններն են հարվածի տարբեր միջոցների կիրառմամբ։ Մղվում է բաց ծովում (օվկիանոսում) կամ մերձափնյա շրջաններում՝ հակառակորդի նավատորմի ուժերը ոչընչացնելու կամ դրանց կործանիչ հարված հասցնելու նպատակով։ Բաղկացած է փոխադարձ գրոհներից, հակագրոհներից և դրանց կասեցումից։ Ծովային մարտի տարատեսակներից են ծովային դեսանտի ափհանման և ափամերձ շրջաններում հարձակվող ցամաքային զորքերին օգնելու նպատակով ձեռնարկված մարտերը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 341)։*  |
Պաշտպանվող մարդ
Պաշտպանվող մարդ
**Պաշտպանություն**, մարտական գործողության տեսակ։ Կիրառվում է հակառակորդի հարձակումը խափանելու կամ կասեցնելու, նրան կորուստներ պատճառելու, գրաված դիրքերը պահելու և հարձակման համար պայմաններ ստեղծելու նպատակով։ Մովորաբար պաշտպանությանյան են անցնում ոչ բարեհաջող պայմաններում, եղ՝ պահանջվում է կենտրոնացնել ուժերը ժամանակ շահել հարձակման համար։ Պաշտպանությունը կազմակերպվում է նախապես կամ հակառակորդի հակահարձակման ընթացքում։

Պաշտպանության տեսակներ
----------------------

Պաշտպանությունը կարող է լինել դիրքային (հիմնական և առավել հաճախ կիրառվող) ու զորաշարժային։

### Դիրքային պաշտպանություն

Դիրքային պաշտպանությունը իրականացվում է տեղանքի (նախապես նախապատրաստված շրջանների) համառ պաշտպանությամբ և կիրառվում է առավելապես այն ուղղություններում, որտեղ տարածքի կորուստն անթույլատրելի է։

### Զորաշարժային պաշտպանություն

Զորաշարժային պաշտպանությունը կիրառվում է այն դեպքում, երբ անհրաժեշտ է հակառակորդին կորուստներ պատճառել, ժամանակ շահել սեփական ուժերը վերադասավորել, հակառակորդին ստիպել, որ հարձակվի այն ուղղությամբ, ոշտեղ նախապատրաստված է կայուն դիրքային պաշտպանությունը, կամ հակառակորդին ներքաշել այնպիսի շրջան, որտեղ նրա ջախջախման համար կան իշական հնարավորություններ։

Կանխամտածված և հարկադրված պաշտպանություն
----------------------------------------

Պաշտպանությունը կարող է լինել կանխամտածված և հարկադրված, կազմակերպվել մարտական գործողություններից առաջ կամ մարտի ընթացքում։ Ռազմական ստորաբաժանումների անցումը պաշտպանության հնարավոր է իրականացնել հակառակորդի անմիջական շփման բացակայության կամ առկայության պայմաններում։

Պաշտպանության (կապված խնդիրների, ուժերի և միջոցների հետ) կարող է ունենալ ռազմավարական, օպերատիվ և մարտական նշանակություն։ ժամանակակից պայմաններում պաշտպանությունը (հակամիջուկային, հակահրետանային, հակատանկային և հակաօդային առումով) պետք է լինի մշտական կայուն։ Հաջող պաշտպանության կարևորագույն պայմաններն են զորքերի բարոյական և մարտական բարձր հատկությունները, նրանց տոկունությունը։

Պաշտպանությունը Արցախյան պատերազմում
------------------------------------

Ղարաբաղյան պատերազմում կարևորագույն նշանակություն և դեր է ունեցել պաշտպանության կազմակերպումը և իրականացումը։ Ուսանելի է Մարտունիի շրջանի պաշտպանությանը, որը կազմակերպել և իրականացրել է Մ. Մելքոնյանը՝ ռազմական բոլոր ստորաբաժանումներում ապահովելով բարձր կարգապահություն և բաորյահոգեբանական կայուն վիճակ։

1992 թվականին, երբ ադրբեջանական ստորաբաժանումները հաջողությունների էին հասել գրեթե բոլոր ռազմաճակատներում, Մարտունիի շրջանում հակառակորդը կրել է անհաջողություններ, շրջանի ազատագրումից հետո հայկական ուժերն անցել են հակահարձակման և վերացրել Աղդամում ու նրա շրջակայքում տեղադրված թշնամու ռազմական հենակետերը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ (1988—1994) հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
**Գինտարաս Կրապիկաս** (լիտ.՝ Gintaras Krapikas, հուլիսի 6, 1961(1961-07-06), Kretinga, Լիտվական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), խորհրդային և լիտվացի բասկետբոլիստ։ Հասակը 197 սմ է։ Հարձակվող է, ԽՍՀՄ սպորտի միջազգային կարգի վարպետ։

Կենսագրություն
--------------

10 տարեկանից սկսել է բասկետբոլ խաղալ Կրետինգա քաղաքի սպորտային դպրոցում։

1979-1989 թվականներին խաղացել է «Ժալգիրիս» բասկետբոլային ակումբում։ 1990-1991 թվականներին ելույթ է ունեցել «ՏուՍ»-ում (Իզերլոն, Գերմանիա), որտեղ տեղափոխվել էր այն ժամանակ այնտեղ ելույթ ունեցող Ռիմաս Կուրտինայտիսի օգնությամբ։ Ընդհանուր առմամբ «ՏուՍ»-ում անցկացրել է 8 խաղաշրջան։

Գերմանիայում ստացել է մարզչական արտոնագիր և վերջին տարիներին հանդես է եկել «ՏուՍ» ակումբում՝ համատեղելով երիտասարդական թիմերի մարզչական աշխատանքները։

2000 թվականին վերադարձել է Լիտվա և սկսել է աշխատել մարզիչ։ 2001-2005 թվականներին եղել է «Ժալգիրիս» բասկետբոլային ակումբի գլխավոր մարզիչը։

2001-2005 թվականներին եղել է Լիտվայի հավաքականի մարզիչը։ 2000 թվականին Սիդնեյում Օլիմպիական խաղերի ժամանակ հավաքականի հետ նվաճել է բրոնզե մեդալ, իսկ 2003 թվականի Եվրոպայի առաջնությանը՝ ոսկե մեդալ։ 2005-20006 թվականներին եղել է Լիտվայի հավաքականի գլխավոր մարզիչը։

2006-2008 թվականներին եղել է «ՈւՆԻԿՍ» բասկետբոլային ակուբի գլխավոր մարզչի օգնականը։ Հավաքականի հետ առաջնությանը նվաճել է արծաթե մեդալ։ 2008 թվականին եղել է «Ժելգարիս» բասկետբոլային ակումբի գլխավոր մարզիչը։ 2010-2011 թվականներին աշխատել է «Նևեժիս»-ում, իսկ հաջորդ խաղաշրջանում՝ «Ազովմաշ»-ում։ 2012 թվականին եղել է «ՈւՆԻԿՍ» բասկետբոլային ակուբի գլխավոր մարզչի օգնականը։ 2013 թվականին Եվրոպայի առաջնությունում եղել է Լիտվայի հավաքականի գլխավոր մարզչի օգնականը, որի հետ նվաճել է արծաթե մեդալ։

Ամուսնացած է, ունի որդի և դուստր։

Մականուն
--------

Գինտարաս Կրապիկասը հին մականուն ունի, որը ի հայտ է եկել Կաունաս Ժալգիրիսի հետ (որպես խաղացող) իր պաշտոնավարման ընթացքում։ Մականունը հայտնվել է «Կրապիկաս» ազգանվան հետևանքով, որը մի փոքր նման է լիտվական «Krapai» (հայերեն՝ *սամիթ*) բառին։ Այդ ժամանակ կար սամիթի հայտնի ֆերմեր` Վիտասը Պետրաշիունայից։

Նվաճումներ
----------

* Բրոնզե մեդալ` Օլիմպիական խաղեր 1992
* Արծաթե մեդալ` Եվրոպայի առաջնություն 1995
* 1985-1987 թվականների ԽՍՀՄ չեմպիոն
* 1986 թվականի միջմայրցամաքային գավաթի հաղթող
* 1980 թվականի Եվրոպայի երիտասարդական առաջնության չեմպիոն

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Europos čempionato dienoraštis (6): apie Kalną, Delną ir kodėl tik J.Kazlauskas neturi pravardės Archived 2013-11-03 at the Wayback Machine.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Интервью «СЭ»

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Basketball-Reference.com (Եվրոպա) · Eurobasket.com (մարզիչ) · EuroLeague (մարզիչ) · RealGM · Sports-Reference.com · ՖԻԲԱ |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | VIAF: 7862154260624724480007 · WorldCat VIAF: 7862154260624724480007 |

 |
**Նաբուգոդոնոսեր I** (աքքադերեն՝ Набу-кудурри-уцур I, *(Nabû-kudurrī-usur I)* - Բաբելոնի արքա, կառավարել է մոտավորապես մ.թ.ա. 1125-1103 թթ.-ին։

Նինուրտա-նադին-շումի որդին։ Նրա կառավարման ընթացքում սկսվեց նոր և չնայած կարճ վերելքը Բաբելոնի։

Կառավարումը
-----------

**Պատերազմ Ասորեստանի հետ**

Երբ Նաբուգոդոնոսորը սկսեց կառավարել, նրա համար հեշ ժամանակներ չէին։ Իր իշխանության 4-րդ տարին (մ. թ. ա. 1121 թ.) նա ուղևորվեց դեպի Ասորեսատնի սահման և հարձակվեց ռուս.՝ Цанк ամրոցի վրա։ Սակայն Ասորեստանի արքա Աշուր-րեշ-իշի I ոչ միայն ետ շպրտեց բաբելոնացիների հարձակումը, այլև պարտության մատնեց նրանց։

**Պատերազմ Էլամի հետ**

Մոտավորապես մ.թ.ա. 1120 թ.-ին Էլամի գահին բազմեց Խուտելետուշ-Ինշուշինակ։ Մ.թ.ա. 1115 թ.-ին Նաբուգոդոնոսորը արշավ սկսեց էլամների դեմ, բայց այս արշավը ավարտվեց անհաջող իր համար։ Մ.թ.ա. 1115 թ.-ին նա կրկին արշավեց Էլամ, և տարավ վճռական հաղթանակ նրանց դեմ ճակատամարտում կից Շոշին։ Երեվում է այդ պատերազմում մահացել է նաև Էլամի արքան՝ Խուտելետուշ-Ինշուշինակը։

Նաբուգոդոնոսորի հաղթանակը պայմանավորված էր նաև նրանով, որ նրա կողմն էին անցել նաև Ռիտի-մարդուկ, (կասիտերեն Լակտի-Շիխու) քասիթների տոհմից Բիտ-Կարզիյաբկու և երկու շատ ազդեցիկ քուրմեր, որոնք հափշտակել էին Րիա Աստվածուհու արձանը։ Հետո Նաբուգոդոնոսորը նվաճեց Շոշին և այնպիսի հարված հասցրեց Էլամին, որ 3 դարվա (սկսած մ.թ.ա. 821 թ.) ընթացքում ոչ մի աղբյուրում չի հիշատակվում։ Էլամից հեռանալուց հետո, Էլամի գահին է բարձրանում Շիլխանա-խամրու-լագամար՝ կամ տղան, կամ եղբայրը Խուտելետուշ-Ինշուշինակի, որի մասին ոչինչ հայտնի չէ, բացի այն փաստից որ նա բազմել է գահին։

Արքայի այլ արշավանքները
-----------------------

Նաբուգոդոնոսորը ոչ միայն ավերեց Էլամին, այլ նաև սիրում էր պարծենալ իր արձանագրությունում, որ նա եղել է «լուլուբիների հզոր երկրի նվաճողը», «նվաճել է Ամուրու երկիրը (Սիրիայում) և ջախջախել է քասիթներին»։ Նաև հաջող մենամարտել է արամեացիների հետ, որոնք սկսել էին նրխուժել Բաբելոն հյուսիս-արևմուտքից։

Երկրի դրությունը
----------------

Այնուամենայնիվ երկրի ներսում արքայի դրությունը մնում էր ոչ կայուն։ Նաբուգոդոնոսորը, ինչպես նախորդ արքաները, շարունակում էր հենարան փնտրել քուրմերի, քաղաքների, հայտնի և ազդեցիկ ընտանիքների, առանձին ազդեցիկ անձանց մեջ։ Դրանով է բացատրվում մինչև մեզ հասած արտոնյալ անձեռնմխելի հրովարտակները։ Այսպես Էլամի վրա արշավից հետո, արքային դիմել է խնդրանքով Րիտի-Մարդուկ, տերը Բիտ-Կարզիյաբկու, ով անցել էր Նաբուգոդոնոսորի կողմը, և նկատված արքայի կողմից, կռվում աչքի ընկնողների հետ։ Խնդրանքը վերաբերում էր բոլոր քաղաքներին այդ տարածաշրջանում՝ սփռված Նամարում, որոնք նախկին արքաների օրոք ազատված էին բոլոր մուրհակներից։ Բայց, չնայած իրենց իրավունքներին, ընդգրկվել են որպես դավաճաններ Նամարի տարածքում։

Գրականություն
-------------

Б. А. Тураев. «История Древнего Востока».

Древний Восток и античность. // Правители Мира. Хронологическо-генеалогические таблицы по всемирной истории в 4 тт. / Автор-составитель В. В. Эрлихман. — Т. 1.

Հղումներ
--------
**Շերտավորություն**, ապարների դասավորություն միմյանց վրա տեղադրված շերտերի ձևով, որոնք տարբերվում են միներալային կազմությամբ, գույնով, ապար կազմող մասնիկների առանձնահատկություններով և այլն։

Ապարների շերտավորություն
------------------------

Շերտավորությունը ապարների կարևոր հատկանիշներից է և բնորոշ է հատկապես նստվածքային ապարներին։ Շերտային միավորները (շերտեր, շերտիկներ) սովորաբար միմյանցից անջատվում են բաժանման քիչ թե շատ ցայտուն արտահայտված հարթություններով։ Տարբերում են ապարների շերտավորության երկու տիպ՝ նստվածքային հաստվածքների շերտավորություն և շերտի ներքին շերտայնություն։

### Շերտի ներքին շերտայնություն

Շերտի ներքին շերտայնության դեպքում շերտիկները տարբերվում են ապար կազմող բաղադրամասերի կառուցվածքով և միներալային կազմությամբ։

Շերտայնությունը կախված նստվածքաձևավորող գործոնից
------------------------------------------------

Կախված նստվածքաձևավորող գործոնից՝ շերտայնությունը շերտիկների ձևով և դիրքով կարող է լինել հորիզոնական, շեղ, ալիքավոր և փոխանցիկ։

### Հորիզոնական շերտայնություն

**Հորիզոնական շերտայնությունը** առաջանում է հանդարտ ջրերում, հաճախ կապված է կլիմայի սեզոնային տատանումների հետ։

### Շեղ շերտայնություն

**Շեղ շերտայնությունը** ձևավորվում է տարբեր հոսանքներով։

### Ալիքավոր շերտայնություն

**Ալիքավոր շերտայնությունը** ձևավորվում է ջրերի ալիքավոր շարժումներով։

Ապարների շերտայնության ծագումնային տիպեր
----------------------------------------

Տարբերում են ապարների շերտայնության մի քանի ծագումնային տիպեր՝ էոլային, գետային, ժամանակավոր հոսքերի, լճային, դելտային, ծովային հոսանքների և այլն։

Շերտայնության պատճառները
------------------------

Շերտայնության գլխավոր պատճառներ են երկրակեղևի տատանումները, մասամբ՝ երկրաշարժերը, նստվածքների նշանակալից սահքերը և այլն։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 489)։*  |
Հոլիվուդյան պողոտան
**Հոլիվուդյան փառքի ճեմուղի** (անգլ.` *Hollywood Walk of Fame*), Հոլիվուդյան պողոտայի և Վայն սթրիթ փողոցի երկու կողմերում գտնվող մայթերի շարան։ Մայթերի վրա գտնվում են աստղեր, որոնք նվիրված են հայտնի անձնավորություններին, ովքեր մեծ ձեռքբերումներ են ունեցել կինոյի, հեռուստատեսության, երաժշտության, ռադիոյի և թատրոնի ասպարեզներում։ Աստղեր են շնորհվում ոչ միայն իրական մարդկանց, այլ նաև գեղարվեստական կերպարների։

Ըստ *«NPO Plog Research»* կոչվող շուկայական հետազոտություն կատարող ֆիրմայի 2003 թվականի զեկույցի՝ փառքի ճեմուղին տարեկան իր մոտ է գրավում 10 միլիոն զբոսաշրջիկների։

Նկարագրում
----------

Փառքի ճեմուղին ընդհանուր առմամբ ձգվում մոտ 3 կիլոմետր։

1,8 մետր ընդմիջումներով մայթերի վրա շարված են մոտ 2400 աստղ։ Բուն մայթը պատրաստված է իտալական տեռացո կոչվող կերամիկական շինանյութի մուգ ածխագույն տեսակից, իսկ աստղերը՝ վարդագույն տեռացոյից։ Աստղերի մեջ գտնվում են հատուկ տարբերանշանները, որոնք ցույց են տալիս տվյալ անձի գործունեության բնագավառը։ Դրանք էլ պատրաստված են բրասս կոչվող մետաղից (չշփոթել բրոնզի հետ)։ Տարբերանշաններն ունեն հետևյալ տեսքը.

 ***Դասական տեսախցիկ*** - ներկայացնում է կինոյի բնագավառը
 ***Ալեհավաքով հեռուստացույց*** - ներկայացնում է հեռուստատեսության բնագավառը
 ***Ձայնապնակ*** - ներկայացնում է երաժշտության բնագավառը
 ***Ռադիո միկրոֆոն*** - ներկայացնում է ռադիոյի բնագավառը
 ***Կատակերգության և ողբերգության դիմակներ*** - ներկայացնում է թատրոնի բնագավառը (ավելացվել է 1984 թ.ին)

Արտաքին հղումներ
----------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Հոլիվուդյան փառքի ծառուղի Վիքիպահեստում |

* Պաշտոնական կայք
**Լարվիկ** (նորվ.՝ Larvik), կոմունա Նորվեգիայի Թագավորության հարավային հատվածում, վարչականորեն՝ Վեստֆոլդի ֆյուլքեում։

Աշխարհագրություն
----------------

Լարվիկը գտնվում է Նորվեգիայի հարավում։ Գտնվում է թագավորության մայրաքաղաք Օսլոյից 105 կմ հեռավորության վրա՝ դեպի հարավ-արևմուտք։

Կոմունայի տնտեսության գերակա ճյուղը հանդսիանում է գյուղատնտեսությունը, սակայն զարգացած է նաև սպասարկման ոլորտն ու արդյունաբերությունը։

Զարգացած է զբոսաշրջությունը։ Լարվիկ կոմունան զբաղեցնում է 535 կմ քառակուսի տարածք։

Բնակչություն
------------

Ըստ 2007 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ Լարվիկի բնակչությունը կազմում է 41,723 մարդ։ Հիմնական բնակիչները նորվեգացիներն են։

Բնակչության շրջանում տարածված է բուկմոլ լեզուն, որը ձևավորվել է ձևավորվել է դանիերենի հիմքի վրա։ Բնակչության խտությունը կազմում է 82 մարդ/կմ քառ.: Բնակչության թվով Նորվեգիայում 19-րդն է։



Կոմունայի համայնապատկերը
Կոմունայի համայնապատկերը

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Նորվեգիայի վիճակագրական տվյալներ


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք · LinkedIn · Թվիթթեր |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Ինստագրամ · Vimeo · ՅուԹյուբ |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 15537303w · GND: 4662103-9 · LCCN: n97089445 · NKC: ge1137758 · SUDOC: 179822578 · VIAF: 312850823 · WorldCat VIAF: 312850823 |

 |

 |

|  |
| --- |
| 
  **Նորվեգիա**   **Աշխարհագրություն**
 |
Ա. Ն. Սևերցով կենդանաբան, բուսաբան, երկրաբան
**Իդիոադապտացիա** (հուն. idios-յուրահատուկ և ադապտացիա), էվոլյուցիայի ընթացքում, բացի խոշոր հարմարանքներից, ինչպիսին են արոմորֆոզները, կենդանի օրգանիզմների մոտ ի հայտ են գալիս նաև միջավայրի պայմանների որոշակի փոփոխությունների հետ կապված ավելի նեղ հարմարանքներ։ Այդպիսի հարմարանքները Ա. Ն. Սևերցովը անվանել է *իդիոադապտացիաներ*։

Իդիոադապտացիաներն օրգանիզմների այնպիսի էվոլյուցիոն փոփոխություններ են, որոնք նպաստում են բնակության միջավայրի որոշակի, կոնկրետ պայմաններին հարմարվելուն (մասնավոր հարմարանքներ)։ Ի հակադրություն արոմորֆոզների՝ իդիոադապտացիաները չեն ուղեկցվում օրգանիզմների կազմավորվածության և կենսագործունեության ուժգնության մակարդակի ընդհանուր բարձրացմամբ։ Դրանք միջավայրի տվյալ պայմաններին հարմարվելու որոշակի ոչ շատ մեծ
փոփոխություններ են։

Սերինոս

Օրինակներ
---------

Իդիոադապտացիաներ են, օրինակ, Չ.Դարվինի կողմից նկարագրված Գալապագոսյան կղզիներում բնակվող սերինոսների տարբեր տեսակների կտցի ձևերը։ Ունենալով կառուցվածքային միևնույն առանձնահատկությունները՝ սերինոսները տարբեր պայմաններում բնակվելու հետևանքով ձեռք են բերել այդ պայմաններում ապրելու հատկություններ։ 

Գեկոն
Սերինոսների որոշ տեսակներ հարմարվել են միջատներով, մյուսները՝ սերմերով սնվելուն, կան նաև բույսերով սնվողներ։ Ծառաբնակ կենսակերպ վարող որոշ երկկենցաղների, ավազուտներում բնակվող մի շարք մողեսների մատները կրում են լայնացումներ, որոնք թույլ չեն տալիս նրանց թաղվելու ավազի մեջ։ Մերձհատակյա կենսակերպ վարող շատ ձկների` տափակաձկների, կատվաձկների մարմնի տափակությունը, հատակի նման գունավորում ունենալը իդիոադապտացիայի ցայտուն օրինակներ են։

Թռչող վիշապ
Էվոլյուցիայի ընթացքում իդիոադապտացիաների ուղիով են առաջանում տեսակները, ցեղերը, ընտանիքները։ 
Իդիոադապտացիաները նույնպես հանգեցնում են տեսակի թվաքանակի մեծացմանը, արեալի ընդարձակմանը, տեսակառաջացման արագացմանը, այսինքն` 
կենսաբանական առաջադիմությանը։ Ի հակադրություն արոմորֆոզների իդիոադապտացիանները չեն ուղեկցվում օրգանիզմների կազմավորվածության և կենսագործունեության ինտենսիվության մակարդակի ընդհանուր բարձրացմամբ։

Երկկենցաղ

Իդիոադապտացիաների տեսակները
---------------------------

* տեսակ առաջին - ըստ ձևի

(միջատներ, բնորոշ է ջրային կենդանիներին)

* տեսակ երկրորդ - ըստ գունավորման

ա) պաշտպանիչ գունավորում (սողուններ, քամելիոներ, ութոտնուկներ)
  

բ) նախազգուշացնող գունավորում (կարմիր միջատներ, մեղուներ)
  

գ)միմիկրիա (ճանճեր, սողուններ)

* տեսակ երրորդ - ըստ վերարտադրության

(կկվի կողմից ձվի նետումը այլ կենդանիների բույնը, խնամք սերնդի նկատմամբ)։