Ռելիեֆ, որը պատկերում է գալլո-հռոմեական կոմբայն
**Հռոմեական գյուղատնտեսությունը** նկարագրում է Հին Հռոմի գյուղատնտեսական պրակտիկան ավելի քան 1000 տարվա ընթացքում։ Համեստ սկզբից Հռոմեական Հանրապետությունը (մ.թ.ա. 509– մ.թ.ա. 27) և Հռոմեական կայսրությունը (մ.թ.ա. 27–476 թ.) ընդարձակվեցին՝ կառավարելու Եվրոպայի, հյուսիսային Աֆրիկայի և Մերձավոր Արևելքի մեծ մասը և այդպիսով ընդգրկեցին բազմաթիվ գյուղատնտեսական միջավայրեր, որոնցից միջերկրածովյան կլիման։ չոր, շոգ ամառները և զով, անձրևոտ ձմեռը ամենատարածվածն էր։ Միջերկրական ծովի տարածքում ամենակարևորը մշակաբույսերի եռյակն էր՝ հացահատիկ, ձիթապտուղ և խաղող։

Հռոմի կողմից ղեկավարվող ժողովրդի զգալի մասը զբաղվում էր գյուղատնտեսությամբ։ Փոքր, հիմնականում ինքնաբավ հողատերերի սկզբից գյուղական հասարակությունը դարձավ լատիֆունդիումի գերիշխանություն՝ մեծ կալվածքներ, որոնք պատկանում էին հարուստներին և հիմնականում օգտագործում էին ստրուկների աշխատուժը։ Քաղաքային բնակչության, հատկապես Հռոմ քաղաքի աճը պահանջում էր առևտրային շուկաների զարգացում և գյուղատնտեսական ապրանքների, հատկապես հացահատիկի միջքաղաքային առևտուր, որպեսզի քաղաքների բնակիչներին սննդամթերք մատակարարեր։

Նախապատմություն
---------------

Հունահռոմեական գյուղատնտեսական ավանդույթի հիմնական տեքստերը հիմնականում հռոմեացի գյուղատնտեսներից են՝ Կատոն Ավագի De agri cultura, Columella's De re rustica, Marcus Terentius Varro և Palladius: Կարթագենացուն Մագոին վերագրված Rusticatio գյուղատնտեսական տրակտատը, որն ի սկզբանե գրվել է պունիկերենով և հետագայում թարգմանվել հունարեն և լատիներեն, այժմ կորել է։ Գիտնականները ենթադրում են, թե արդյոք այս տեքստը կարող է լինել վաղ աղբյուր գյուղատնտեսական ավանդույթների համար Մերձավոր Արևելքում և Դասական աշխարհում։

«Հրաշալի» կյանք
---------------

Հին Հռոմում գյուղատնտեսությունը ոչ միայն անհրաժեշտություն էր, այլև իդեալականացվեց որպես ապրելակերպ։ Ցիցերոնը հռոմեական բոլոր զբաղմունքներից լավագույնը համարում էր հողագործությունը։ Իր «Պարտականությունների մասին» տրակտատում նա հայտարարեց, որ «բոլոր զբաղմունքներից, որոնցով շահույթ է ապահովվում, ոչ մեկն ավելի լավ չէ, քան գյուղատնտեսությունը, ոչ մեկը ավելի շահավետ, ոչ ավելի հաճելի, ոչ ավելի ազատ մարդու համար»։ Երբ իր հաճախորդներից մեկին դատարանում ծաղրեցին գյուղական ապրելակերպը նախընտրելու համար, Ցիցերոնը պաշտպանում էր գյուղական կյանքը որպես «տնտեսության, արդյունաբերության և արդարության ուսուցիչ» (parsimonia, diligentia, iustitia): Կատոն, Կոլումելան, Վարոն և Պալադիուսը ձեռնարկներ են գրել գյուղատնտեսական պրակտիկայի վերաբերյալ։

Իր De agricultura («Գյուղատնտեսության մասին», մ.թ.ա. 2-րդ դար) տրակտատում Կատոնը գրում է, որ լավագույն տնտեսությունները պարունակում էին խաղողի այգի, որին հաջորդում էին ոռոգվող այգին, ուռենու տնկարկը, ձիթապտղի այգին, մարգագետինը, հացահատիկային հողերը, անտառային ծառերը, խաղողի այգին, և վերջապես կաղինների անտառները։ Թեև Հռոմն ապավինում էր իր բազմաթիվ գավառներից ստացված ռեսուրսներին, որոնք ձեռք էին բերում նվաճումների և պատերազմների միջոցով, հարուստ հռոմեացիները մշակեցին Իտալիայում գտնվող հողերը՝ տարբեր բերք ստանալու համար։ «Հռոմ քաղաքում ապրող մարդիկ հսկայական շուկա էին կազմում իտալական ֆերմաներում արտադրվող սննդամթերքի գնման համար»։

Հողատիրությունը գերիշխող գործոն էր արիստոկրատիան սովորական անձից տարբերելու համար, և որքան շատ հող ունենար հռոմեացիները, այնքան ավելի կարևոր կլիներ նա քաղաքում։ Զինվորները հաճախ պարգևատրվում էին հողով այն հրամանատարից, որին նրանք ծառայում էին։ Թեև ֆերմաները կախված էին ստրուկների աշխատանքից, ազատ մարդիկ և քաղաքացիներ վարձու էին ֆերմաներում՝ վերահսկելու ստրուկներին և ապահովելու, որ ֆերմաները սահուն աշխատեն։

Մշակաբույսեր
------------

### Հացահատիկներ

Վաղ Հռոմում հիմնական մշակաբույսերն էին կորեկը և ցորենի տեսակները։ Ըստ հռոմեացի գիտնական Վարոյի, սովորական ցորենը և կոշտ ցորենը որպես մշակաբույսեր ներմուծվել են Իտալիա մ.թ.ա. մոտ 450 թվականին:Վաղ Հռոմում հիմնական մշակաբույսերն էին կորեկը և ցորենի տեսակները։ Ըստ հռոմեացի գիտնական Վարոյի, սովորական ցորենը և կոշտ ցորենը որպես մշակաբույսեր ներմուծվել են Իտալիա մ.թ.ա. մոտ 450 թվականին։ Կոշտ ցորենը դարձավ քաղաքային հռոմեացիների նախընտրած հացահատիկը, քանի որ այն կարող էր թխվել թթխմորով հացի մեջ և ավելի հեշտ էր աճեցնել Միջերկրական ծովի տարածաշրջանում, քան սովորական (փափուկ) ցորենը։ Հացահատիկները, հատկապես հացի մեջ թխված, հռոմեական սննդակարգի հիմնական բաղադրիչն էին, որոնք ապահովում էին միջին սննդակարգի կալորիաների 70-80 տոկոսը։ Գարին նաև լայնորեն աճեցվում էր՝ գերիշխելով հացահատիկի արտադրության մեջ Հունաստանում և ավելի աղքատ հողերում, որտեղ այն ավելի բերքատու էր, քան ցորենը։ Ցորենը նախընտրելի հացահատիկն էր, բայց գարին լայնորեն սնվում էր և նաև կարևոր էր որպես կենդանիների կեր։

De re rustica-ում Կոլումելան գրել է, որ ցորենն ավելի դիմացկուն է խոնավության նկատմամբ, քան ցորենը։ Ըստ Columella-ի մշակվել են չորս տեսակի ցողուններ, այդ թվում՝ մեկ տեսակ, որը նա անվանում է Clusian (անունը ստացել է Clusium քաղաքի համար)։ Կատոն գրել է, որ եթե խոնավ կամ ցողոտ հողերում հացահատիկ ցանելը անխուսափելի էր, ապա դրանք պետք է ցանվեն շաղգամի, խուճապային խոտի, կորեկի և բռնաբարության կողքին։

Չնայած խուճապը և կորեկը հատիկաընդեղենների շարքին դասելուն, Կոլումելան ասում է, որ դրանք պետք է համարվեն հացահատիկային մշակաբույսեր, «քանի որ շատ երկրներում գյուղացիները գոյատևում են դրանցից պատրաստված սնունդով»։

### Լոբազգիներ

Լոբազգիներից Կոլումելան թվարկում է մի քանիսը, որոնք նախընտրելի են մշակության համար՝ ոսպ, ոլոռ, լյուպինուս, լոբի, սիսեռ և սիսեռ (որպես հատիկաընդեղեն նշում է նաև քունջութը, խուճապը, կանեփը, գարին և կորեկը)։

Լուպինուսի մասին նա գրում է հետեւյալը։

> ...այն պահանջում է նվազագույն աշխատուժ, նվազագույն ծախսեր, և բոլոր ցանված մշակաբույսերից առավել ձեռնտու է հողին։ Որովհետև այն հիանալի պարարտանյութ է տալիս մաշված խաղողի այգիների և վարելահողերի համար. այն ծաղկում է նույնիսկ հյուծված հողում. և այն դիմանում է ծերությանը, երբ պառկեցնում են ամբարում։ Եռացնելով փափկելիս ձմռանը լավ կեր է անասունների համար. Մարդկանց դեպքում նույնպես այն ծառայում է նախազգուշացնելու սովից, եթե նրանց գլխին գան բերքի ձախողման տարիներ։
> 
> 

### Ձիթապտուղներ

Հռոմեացիները ձիթենիներ աճեցնում էին աղքատ, քարքարոտ հողերում և հաճախ նոսր տեղումներով վայրերում։ Ծառը զգայուն է ցրտաշունչ ջերմաստիճանի նկատմամբ և անհանդուրժող է հյուսիսային Եվրոպայի ցուրտ եղանակին և ավելի սառը բարձրություններին։ Ձիթապտուղը աճեցվում էր հիմնականում Միջերկրական ծովի մոտ։ Ձիթապտղի յուղի օգտագործումը միջին հռոմեացիների սննդակարգում ապահովում էր կալորիաների մոտ 12 տոկոսը և անհրաժեշտ ճարպերի մոտ 80 տոկոսը։

### Խաղող

Խաղողագործությունը, հավանաբար, բերվել է հարավային Իտալիա և Սիցիլիա հույն գաղութարարների կողմից, սակայն հյուսիսային Աֆրիկայի Կարթագենի փյունիկեցիները հռոմեացիներին տվել են խաղող աճեցնելու և գինի պատրաստելու իրենց գիտելիքների մեծ մասը։ Մ.թ.ա. 160-ին Իտալիայում ստրկատիրական աշխատանքով մեծ կալվածքներում խաղողի մշակումը սովորական էր, իսկ գինին դառնում էր համընդհանուր խմիչք Հռոմեական կայսրությունում։ Իրենց գինեգործությունը պաշտպանելու համար հռոմեացիները փորձեցին արգելել խաղողի մշակումը Իտալիայից դուրս, սակայն մ.թ. 1-ին դարում Իսպանիան և Գալիան (ներկայիս Ֆրանսիա) գինի էին արտահանում Իտալիա։

### Կերային կուլտուրաներ

Կոլումելան նշում է շաղգամը որպես կարևոր, բարձր բերքատվության պարենային մշակաբույս, հատկապես Գալիայում, որտեղ այն օգտագործվում էր որպես ձմեռային անասնակեր անասունների համար։ Որպես այլ «կերային կուլտուրաներ» նա թվարկում է բժշկության երեքնուկը, վարդը, գարին, ցիտիսը, վարսակը, սիսեռը և կատվախոտը։ Մեդիկ երեքնուկի մասին նա ասում է, որ այն բարելավում է հողը, ճարպակալում է նիհար եղջերավոր անասուններին և բարձր բերքատվություն ունեցող կերային մշակաբույս է։

Կատոն Ավագը գրել է, որ բարդու, կնձնի և կաղնու տերևները պետք է հավաքել աշնանը, մինչև դրանք ամբողջությամբ չորանան և պահվեն որպես կեր օգտագործելու համար։ Անձրևների սեզոնից հետո պետք է ցանվեին շաղգամ, լյուպին և կերային կուլտուրաներ։

Պահեստավորում
-------------

Կոլումելան նկարագրում է, թե ինչպես է պահպանվում արտադրանքը և խորհուրդներ է տալիս փչացումը կանխելու համար։ Շուկայի համար արտադրվող հեղուկները, ինչպիսիք են ձեթն ու գինին, պահվում էին առաջին հարկում, իսկ հացահատիկը պահվում էր ձեղնահարկերում՝ խոտով և այլ անասնակերով։ Նա հրահանգում է, որ ամբարները լավ օդափոխվեն, զով, նվազագույն խոնավությամբ, թարմությունը երկարացնելու համար։ Նա նկարագրում է շինարարության որոշ մեթոդներ, որպեսզի շենքերը չառաջացնեն ճաքեր, որոնք կենդանիներին և եղջերավորներին հասանելի կլինեն հացահատիկներին։

Մամուլի սենյակները, նա խորհուրդ է տվել, պետք է տաք լինեն, որոնք լույս են ստանում հարավից, որպեսզի նավթը չսառչի, ինչը հանգեցնում է նավթի ավելի արագ փչացմանը։

Հողատարածք
----------

Կոլումելան նկարագրում է, որ հողը դասակարգվում է երեք տեսակի տեղանքների, որոնք նա անվանում է շամպայն (թեք հարթավայրեր), աստիճանական, բայց մեղմ վերելքով բլուրներ և անտառապատ, կանաչապատ լեռնային լեռներ։ Հողի մասին նա ասում է, որ կան վեց հատկություն՝ չաղ կամ նիհար, չամրացված կամ կոմպակտ, խոնավ կամ չոր։ Այս որակների փոխարկումները առաջացնում են հողերի բազմաթիվ տեսակներ։ Կոլումելան մեջբերում է Վերգիլի մեկնաբանությունը, որ չամրացված հողն այն է, ինչին մենք մրցակցում ենք, երբ հերկում ենք։ Հողի առավել նախընտրելի տեսակներից նա ասում է, որ լավագույնը ճարպոտ և չամրացված հողն է, որն ամենաթանկն է և ամենաարդյունավետը, այնուհետև գեր և խիտ, որն արդյունավետ է, թեև ավելի շատ ջանք է պահանջում, և դրանից հետո խոնավ հողերն են։

Գյուղատնտեսական պրակտիկա
------------------------

Հռոմեական թիակի շեղբ, Չիկագոյի Դաշտային թանգարանից
5-րդ դարում Հռոմում ֆերմաները փոքր էին և ընտանեկան սեփականություն էին։ Այս ժամանակաշրջանի հույները, սակայն, սկսել էին օգտագործել ցանքաշրջանառությունը և ունեին մեծ կալվածքներ։ 3-րդ և 2-րդ դարերում Հռոմի շփումը Կարթագենի, Հունաստանի և Հելլենիստական Արևելքի հետ բարելավեց Հռոմի գյուղատնտեսական մեթոդները։ Հռոմեական գյուղատնտեսությունն իր բարձրունքին հասավ արտադրողականության և արդյունավետության ուշ Հանրապետության և վաղ կայսրության ժամանակ։

Հռոմի ֆերմաների չափերը կարելի է բաժանել երեք կատեգորիայի. Փոքր տնտեսությունները եղել են 18–108 թթ. (Մեկ iugerum-ը հավասար էր մոտ 0,65 ակր կամ քառորդ հեկտարի)։ Միջին տնտեսությունները կազմում էին 80–500 Յուգերա։ Խոշոր կալվածքները (կոչվում են latifundia) կազմում էին ավելի քան 500 iugera:

Հանրապետականների վերջին ժամանակաշրջանում լատիֆունդիաների թիվն ավելացավ։ Հարուստ հռոմեացիները հող էին գնում գյուղացի ֆերմերներից, որոնք այլևս չէին կարողանում իրենց ապրուստը ապահովել։ Սկսած մ.թ.ա. 200թ.-ից, Պունիկյան պատերազմները գյուղացի ֆերմերներին հեռացնում էին ավելի երկար ժամանակ կռվելու։ Սա այժմ վիճարկվում է. Որոշ գիտնականներ այժմ կարծում են, որ լայնածավալ գյուղատնտեսությունը գերիշխում էր իտալական գյուղատնտեսության վրա մինչև մ.թ.ա. 1-ին դարը։

Կովերը կաթ էին տալիս, իսկ եզներն ու ջորիները ֆերմայում ծանր աշխատանք էին կատարում։ Ոչխարներն ու այծերը պանիր էին արտադրում և գնահատվում էին կաշվի համար։ Ձիերը լայնորեն չեն օգտագործվում գյուղատնտեսության մեջ, բայց հարուստների կողմից աճեցվում էին մրցավազքի կամ պատերազմի համար։ Շաքարի արտադրությունը կենտրոնացած էր մեղվաբուծության վրա, իսկ որոշ հռոմեացիներ խխունջներ էին աճեցնում որպես շքեղ սնունդ։

Հռոմեացիներն ունեին ֆերմայի կառավարման չորս համակարգեր. անմիջական աշխատանք սեփականատիրոջ և նրա ընտանիքի կողմից. վարձակալական հողագործություն կամ բաժնետոմսեր, որտեղ սեփականատերը և վարձակալը բաժանում են ֆերմայի արտադրանքը. հարկադիր աշխատանք ստրուկների կողմից, որոնք պատկանում են արիստոկրատներին և վերահսկվում են ստրուկների ղեկավարների կողմից. և այլ պայմանավորվածություններ, որոնցում ֆերմա վարձակալության է տրվել վարձակալին։

Կատոն Ավագը (նաև հայտնի է որպես «Կատոն գրաքննիչ») քաղաքական և պետական գործիչ էր Հռոմեական Հանրապետության կեսերից մինչև վերջ և նկարագրեց իր տեսակետը De agri cultura-ում 100 ագարանոց ֆերմայի վերաբերյալ։ Նա պնդում էր, որ նման ֆերմայում պետք է լինի «վարպետ, վարպետի կին, տասը բանվոր, մեկ եզ վարորդ, մեկ էշի վարորդ, մեկ մարդ ուռենու պուրակի պատասխանատու, մեկ խոզի հովիվ՝ բոլոր տասնվեց հոգով. երկու եզ, երկու էշ վագոնի համար, մեկ էշ՝ ջրաղացի աշխատանքի»։ Նա նաև ասաց, որ նման ֆերման պետք է ունենա «երեք մամլիչներ, որոնք լիովին կահավորված են, պահեստային կարասներ, որոնցում կարելի է պահել ութ հարյուր կոլլեի հինգ խաղողի բերքահավաք, քսան կարաս գինեգործական աղբի համար, քսանը՝ հացահատիկի համար, սափորների համար առանձին ծածկեր, վեց մանրաթելով ծածկված կիսամֆորա, չորս մանրաթելապատ ամֆորա, երկու ձագար, երեք զամբյուղի քամիչ, երեք քամիչ՝ ծաղիկը թաթախելու համար, տասը սափոր՝ գինու հյութի համար...» Կարևոր է նշել, որ Կատոյի նկարագրությունը չի վկայում մ.թ.ա. 2-րդ դարի սկզբի ֆերմաների մեծամասնության մասին։ De agri cultura-ն քաղաքական փաստաթուղթ է, որը նախատեսված է ցույց տալու Կատոնի բնավորությունը, որքան գործնական ուղեցույց։

Առևտուր
-------

Կայսրության գավառների միջև առևտուրը մեծ էր, և կայսրության բոլոր շրջանները հիմնականում տնտեսապես փոխկապակցված էին։ Որոշ նահանգներ մասնագիտացած էին հացահատիկի արտադրության մեջ, այդ թվում՝ ցորենի, գարու և կորեկի արտադրության մեջ. մյուսները՝ գինու մեջ, իսկ մյուսները՝ ձիթապտղի յուղում՝ կախված հողի տեսակից։ Կոլումելան իր De re rustica-ում գրում է. «Ծանր, կավիճ և թաց հողը հարմար չէ ձմեռային ցորենի և ցորենի աճեցման համար։ Գարին չի հանդուրժում ոչ մի տեղ, բացի չամրացված և չորից։

Պլինիոս Ավագը շատ է գրել գյուղատնտեսության մասին իր «Naturalis Historia» XII-ից մինչև XIX գրքերում, ներառյալ XVIII գլուխը՝ «Հացահատիկի բնական պատմությունը»։

Հույն աշխարհագրագետ Ստրաբոնը համարեց Պոյի հովիտը (հյուսիսային Իտալիա) տնտեսապես ամենակարևորը, քանի որ «բոլոր հացահատիկները լավ են ստացվում, բայց կորեկից բերքատվությունը բացառիկ է, քանի որ հողն այնքան լավ է ջրվում»։ Էտրուրիա նահանգն ուներ ծանր հող, որը լավ էր ցորենի համար։ Կամպանիայի հրաբխային հողը այն լավ հարմարեցրեց գինու արտադրության համար։ Ի լրումն հողի տարբեր կատեգորիաների իմացության, հռոմեացիները նաև հետաքրքրվեցին, թե որ տեսակի գոմաղբն է լավագույնը հողի համար։ Լավագույնը թռչնամսի գոմաղբն էր, իսկ կովի գոմաղբը՝ վատագույններից։ Ոչխարի ու այծի գոմաղբն էլ էր լավ։ Էշի գոմաղբը լավագույնն էր անհապաղ օգտագործման համար, մինչդեռ ձիու գոմաղբը լավ չէր հացահատիկային մշակաբույսերի համար, բայց ըստ Մարկուս Տերենտիուս Վարոյի, այն շատ լավ էր մարգագետինների համար, քանի որ «խթանում է խոտաբույսերի ուժեղ աճը, ինչպես խոտը։

Տնտեսագիտություն
----------------

Հյուսիսային Աֆրիկայի հացահատիկի աճեցման տարածքում, որը կենտրոնացած է հնագույն Կարթագեն քաղաքի վրա, վեց հոգուց բաղկացած ընտանիքը պետք է մշակեր 12 յուգերա/3 հեկտար հող՝ նվազագույն սննդի պահանջները բավարարելու համար (առանց կենդանիների)։ Եթե ընտանիքը անասուններ ուներ, որպեսզի օգներ հող մշակել, ապա 20 յուգերա էր պետք։ Ավելի շատ հող կպահանջվի ապրուստի մակարդակը բավարարելու համար, եթե ընտանիքը զբաղվի որպես բաժնետիրական։ 2-րդ դարում Աֆրիկայում՝ պրոկոնսուլարիսում, ընդհանուր բերքի մեկ երրորդը տրվում էր հողատիրոջը որպես վարձավճար։

Նման թվերը մանրամասնում են միայն կենսապահովման մակարդակը։ Ակնհայտ է, որ որոշ գավառներում ձեռնարկվել է մեծածավալ ավելցուկային արտադրություն, օրինակ՝ քաղաքներին, հատկապես Հռոմին հացահատիկ մատակարարելու համար, որը հայտնի է որպես Cura Annonae: Եգիպտոսը, հյուսիսային Աֆրիկան և Սիցիլիան հացահատիկի հիմնական աղբյուրներն էին Հռոմի բնակչությանը կերակրելու համար, որի գագաթնակետին գնահատվում էր մեկ միլիոն մարդ։

Ցորենի բերքատվության համար թիվը տատանվում է՝ կախված հնագույն աղբյուրից։ Վարրոն նշում է ցորենի սերմերի բերքատվության 10:1 հարաբերակցությունը, ինչը նորմալ է հարուստ հողատերերի համար։ Էտրուրիայի որոշ շրջաններում բերքատվությունը կարող էր հասնել մինչև 15:1։ Ցիցերոնը ցույց է տալիս, որ Վերեմում բերքատվությունը կազմում է 8:1, որպես նորմալ, և 10:1՝ բացառիկ լավ բերքի դեպքում։ Փոլ Էրդկամպը նշում է իր «Հացահատիկի շուկան Հռոմեական կայսրությունում» գրքում, որ Կոլումելան հավանաբար կողմնակալ է եղել, երբ նշում է շատ ավելի ցածր եկամտաբերությունը՝ 4:1: Ըստ Էրդկամպի, Կոլումելան ցանկանում էր նշել, որ «հացահատիկը գինու համեմատ քիչ շահույթ է տալիս։ Նրա փաստարկը ստիպում է նրան չափազանցել խաղողի այգիների շահութաբերությունը և միևնույն ժամանակ նվազեցնել հացահատիկի մշակության ժամանակ ստացված բերքատվությունը։ Լավագույն դեպքում Columella-ն ապահովում է. աղքատ հողերի համար վստահելի գործիչ, վատագույն դեպքում նրա գնահատականն ամենևին էլ վստահելի չէ»։

Ցորենի տարեկան միջին բերքատվությունը դարի 3-րդ տասնամյակում, ցանելով 135 կգ/հա սերմ, եղել է մոտ 1200 կգ/հա Իտալիայում և Սիցիլիայում, 1710 կգ/հա Եգիպտոսում, 269 կգ/հա Կիրենայկայում, Թունիսում՝ 400 կգ։ /հա, և Ալժիրը՝ 540 կգ/հա, Հունաստանը՝ 620 կգ/հա։ Սա Միջերկրական ծովը շատ դժվար է դարձնում միջինը ընդհանուր առմամբ։

Գյուղատնտեսական միավորը հայտնի էր որպես latus fundus, որը հիշատակվում է Վարոյի կողմից որպես մեծ կալվածք, որը կարելի է մեկնաբանել որպես latifundia կամ 500 iugera կամ մոտ 125 հեկտար, քանի որ սա հողի սահմանն է, որը սահմանել է Tiberius Sempronius Gracchus-ը որպես տրիբունա մ.թ.ա. 133 թվականին։

Եգիպտոսը հռոմեական կայսրության մեջ ընդգրկվելով և Օգոստոս կայսեր կառավարմամբ (մ.թ.ա. 27-մ.թ. 14), Եգիպտոսը դարձավ Հռոմի հացահատիկի մատակարարման հիմնական աղբյուրը։ Մեր թվարկության 70-ականներին պատմաբան Հովսեփոսը պնդում էր, որ Աֆրիկան կերակրում է Հռոմը տարվա ութ ամիս, իսկ Եգիպտոսը միայն չորս ամիս։ Թեև այդ հայտարարությունը կարող է անտեսել Սիցիլիայի հացահատիկը և գերագնահատել Աֆրիկայի կարևորությունը, պատմաբանների մեջ քիչ կասկած կա, որ Աֆրիկան և Եգիպտոսը Հռոմի համար հացահատիկի ամենակարևոր աղբյուրներն էին։ Որպեսզի համոզվի, որ ցորենի պաշարները բավարար կլինեն Հռոմի համար, մ.թ.ա. երկրորդ դարում Գրակքոսը բնակեցրեց 6000 գաղութարարների Կարթագենի մոտ՝ նրանց տալով մոտ 25 հեկտար (62 ակր) յուրաքանչյուրին հացահատիկ աճեցնելու համար։

Հացից պատրաստված հացահատիկը, ըստ էության, հռոմեական սննդակարգի ամենակարևոր տարրն էր։ Մի քանի գիտնականներ փորձել են հաշվարկել հացահատիկի ընդհանուր քանակը, որն անհրաժեշտ է Հռոմ քաղաքին մատակարարելու համար։ Ռիկմանը հաշվարկել է, որ Հռոմին տարեկան անհրաժեշտ է 40 միլիոն մոդիի (200,000 տոննա) հացահատիկ՝ իր բնակչությանը կերակրելու համար։ Էրդկամպը հաշվարկել է, որ անհրաժեշտ քանակությունը կկազմի առնվազն 150,000 տոննա՝ հաշվարկելով, որ քաղաքի յուրաքանչյուր բնակիչ տարեկան սպառում է 200 կիլոգրամ (440 lb) հացահատիկ։ Հռոմի ընդհանուր բնակչությունը, որը ենթադրվում էր այս գնահատականները հաշվարկելիս, կազմում էր 750,000-ից մինչև մեկ միլիոն մարդ։ Դեյվիդ Մաթթինգլին և Գրեգորի Օլդրետը 1 միլիոն բնակչի համար ներմուծվող հացահատիկի քանակը գնահատել են 237,000 տոննա; Հացահատիկի այս քանակությունը յուրաքանչյուր անձի համար կապահովի օրական 2326 կալորիա՝ չներառյալ այլ մթերքները, ինչպիսիք են միսը, ծովամթերքը, մրգերը, հատիկաընդեղենը, բանջարեղենը և կաթնամթերքը։ Historia Augusta-ում ասվում է, որ Սևերուսը պահեստում է թողել 27 միլիոն մոդիա, որը համարվում է կանոնի թիվ 4-րդ դարի վերջին և բավարար է 800,000 բնակչի համար՝ տարեկան 500 ֆունտ հաց մեկ անձի համար։

Պլինիոս Կրտսերը պատկերել է այն պատկերը, որ Հռոմը կարողացել է գոյատևել առանց եգիպտական ցորենի իր ելույթում՝ Պանեգիրիկուսում 100 մ.թ. 99-ին եգիպտական ճգնաժամ տեղի ունեցավ ոչ ադեկվատ ջրհեղեղի պատճառով։

Պլինիոս Կրտսերը հայտարարեց, որ «երկար ժամանակ ընդհանուր առմամբ ենթադրվում էր, որ Հռոմը կարող է սնվել և պահպանվել միայն Եգիպտոսի օգնությամբ»։ Այնուամենայնիվ, նա պնդում էր, որ «Հիմա մենք վերադարձրեցինք Նեղոսին իր հարստությունները... նրա գործը մեզ ուտելիք թույլ տալը չէ, այլ պատշաճ տուրք վճարելը։

Մեխանիզացիա
-----------

Առլի ջրատարը Բարբեգալի ջրաղացներում
Մասամբ վերակառուցված ջրաղացներ ժայռափոր ջրանցքի տակ, Բարբեգալ
Հռոմեացիները բարելավեցին բերքի աճեցումը` ոռոգելով բույսերը ջրատարներով ջուր տեղափոխելու համար։ Մեխանիկական սարքերն օգնում էին գյուղատնտեսությանը և սննդամթերքի արտադրությանը։ Վաղ շրջանում Գալիայում և Հռոմում կային խոշոր ջրաղացներ՝ ցորենը ալյուրի վերածելու համար։ Ամենատպավորիչ պահպանված մնացորդները հանդիպում են Ֆրանսիայի հարավում գտնվող Բարբեգալում, Արլի մոտ։ Երկու սյուների մեջ դասավորված 16 վերցված ջրի անիվներ սնվում էին գլխավոր ջրատարով դեպի Արլ, որոնցից մեկից արտահոսքը մատակարարում էր հաջորդը հաջորդին։ Ջրաղացները, ըստ երեւույթին, գործել են մեր թվարկության 1-ին դարի վերջից մինչև մոտավորապես 3-րդ դարի վերջը։ Ջրաղացների հզորությունը գնահատվել է օրական 4,5 տոննա ալյուր, ինչը բավարար է այն ժամանակ Արելատե քաղաքը զբաղեցրած 12500 բնակչի համար բավարար հաց ապահովելու համար։

Ուղղահայաց ջրային անիվները լավ հայտնի էին հռոմեացիներին, որոնք նկարագրված էին Վիտրուվիոսի կողմից մ.թ.ա. 25-ի իր De architectura-ում և հիշատակված Պլինիոս Ավագի կողմից մ.թ. 77-ի իր Naturalis Historia-ում։ Ավելի ուշ հիշատակումներ կան նաև Հռոմում լողացող ջրով աշխատող հացահատիկի ջրաղացների մասին և Բյուզանդիա և Մոզել գետի վրա գտնվող ջրով աշխատող սղոցարաններ՝ բանաստեղծ Աուսոնիուսի կողմից։ Հռոմեական շատ հանքերում շարժիչ ուժ ապահովելու համար օգտագործվել են հակադարձ գերշահագործվող ջրային անիվների բազմակի կուտակված հաջորդականություն։

Ռելիեֆներից ապացույցներ կան, որ հյուսիսային Գալիայում (ներկայիս Ֆրանսիա) ֆերմերները օգտագործել են մի տեսակ ավտոմատ հավաքող կամ հնձվոր՝ հասած հացահատիկային մշակաբույսերը հավաքելիս։ Մեքենան, որը կոչվում է «vallus» կամ «gallic vallus», ըստ երևույթին հայտնագործվել և օգտագործվել է Տրեվերիների կողմից։ Այն կտրում էր հասկերը առանց ծղոտի և հրում էր եզները կամ ձիերը։ Պլինիոս Ավագը նշում է սարքը Naturalis Historia XVIII, 296-ում։ Հավանաբար այն պատճառով, որ վալուսը ծանր ու թանկ էր, դրա ընդունումը երբեք լայն տարածում չգտավ, և այն չօգտագործվեց մ.թ. 4-րդ դարից հետո։ Բերքահավաքի սովորական գործիքներն էր մանգաղը։

Ֆերմայի գնում
-------------

Գալլո-հռոմեական բերքահավաք մեքենա
Արիստոկրատները և հասարակ մարդիկ կարող էին հող ձեռք բերել ֆերմայի համար երեք եղանակներից մեկով։ Հող ձեռք բերելու ամենատարածված միջոցը հող գնելն էր։ Թեև ցածր խավի որոշ քաղաքացիներ ունեին փոքր հողատարածքներ, նրանք հաճախ գտնում էին, որ այն չափազանց դժվար և թանկ էր պահպանելը։ Հող ունենալու բազմաթիվ դժվարությունների պատճառով նրանք այն վաճառում էին արիստոկրատիայից որևէ մեկին, ով ֆինանսական աջակցություն ուներ ֆերմայում պահելու համար։ Թեև հասարակ մարդկանց օգտագործման համար հասանելի որոշ հանրային հողեր, արիստոկրատները նույնպես հակված էին գնելու այդ հողամասերը, ինչը մեծ լարվածություն առաջացրեց երկու դասակարգերի միջև։ «Հարուստների կողմից աղքատների զանգվածային վտարումը հիմք է հանդիսացել Հռոմեական Հանրապետության անցյալ դարի քաղաքական լարվածության և քաղաքացիական պատերազմների հիմքում»։ Հող ձեռք բերելու մեկ այլ միջոց էր որպես վարձատրություն պատերազմ գնալու համար։ Պատերազմից վերադարձած բարձրաստիճան զինվորներին հաճախ տրվել են փոքր հողատարածքներ կամ տարածքներ գավառներում՝ որպես իրենց ծառայությունների դիմաց վճարելու միջոց։ Հող ձեռք բերելու վերջին ճանապարհը ժառանգությունն էր։ Հայրը կարող էր իր հողը թողնել իր ընտանիքին, սովորաբար որդու մահվան դեպքում։ Կտակներ են կազմվել, որտեղ նշված է եղել, թե ով է ստանալու հողատարածքը՝ երաշխավորելու, որ այլ քաղաքացիներ չփորձեն հողը խլել մահացածի ընտանիքից։

Արիստոկրատիա և հող
------------------

Կատոն Ավագը, հռոմեական գյուղատնտեսության մասին գրքի հեղինակ
Թեև որոշ փոքր ֆերմաներ պատկանում էին ցածր խավի քաղաքացիներին և զինվորներին, հողերի մեծ մասը վերահսկվում էր Հռոմի ազնվական դասի կողմից։ Հողատիրությունը միայն մեկն էր այն բազմաթիվ տարբերություններից, որոնք արիստոկրատիան առանձնացնում էին ցածր խավերից։ Արիստոկրատիան «փոքր տնտեսությունները կվերակազմավորի ավելի մեծ, ավելի շահավետ ֆերմաների, որպեսզի մրցակցի մյուս ազնվականների հետ»։ Հպարտություն էր համարվում ունենալ ոչ միայն ամենամեծ հողատարածքը, այլ նաև ունենալ հող, որտեղ աճեցվում էր բարձրորակ արտադրանք։ Ինչպես գրել է Կատոն Ավագը, «երբ նրանք գովաբանում էին արժանավոր մարդուն, նրանց գովասանքը ստացվում էր հետևյալ կերպ. «Լավ ամուսին, լավ հողագործ», հենց ֆերմերների դասից են գալիս ամենահամարձակ մարդիկ և ամենաթունդ զինվորները»։ Ֆերմաները կարտադրեին մի շարք բերք՝ կախված սեզոնից և կենտրոնացած էին հնարավոր լավագույն ֆերմաները լավագույն պայմաններում ձեռք բերելու վրա։ Կատոն քննարկում է ֆերմերի հիմնական նպատակներից շատերը և այն, թե ինչպես կարելի է տարբերել մեծ հողատարածքը։ Նա նշում է, որ լավ ֆերմերը պետք է թանկարժեք ժամանակ տրամադրի հողը ուսումնասիրելու համար՝ ամեն մանրուք ուսումնասիրելով։ Ոչ միայն հողը պետք է կատարյալ լիներ գնման համար, այլև հարևանները պետք է պահպանեն իրենց ֆերմաները, քանի որ «եթե թաղամասը լավն էր, դրանք պետք է լավ պահվեին»։ Անհատները, ովքեր ցանկանում էին գնել հողատարածք, պետք է նաև հաշվի առնեին տարածքի եղանակը, հողի վիճակը և այն, թե որքան մոտ կլինի ֆերմա քաղաքին կամ նավահանգստին։ Հռոմեական մշակույթում ֆերմա ունենալու և պահպանելու բոլոր մանրամասները մանրակրկիտ պլանավորում էին։

Հռոմում ֆերմա վարելը
--------------------

Թեև արիստոկրատիային էր պատկանում Հռոմի հողերի մեծ մասը, նրանք հաճախ ներկա չէին ֆերմաներում։ Սենատորների, գեներալների և պատերազմի մեջ գտնվող զինվորների պարտավորություններով, փաստացի հողատերերից շատերը շատ քիչ ժամանակ էին ծախսում իրենց ֆերմայում աշխատելու համար։ Փոխարենը ֆերմաները պահպանվում էին ստրուկների և ազատների կողմից, որոնք վճարվում էին այդ ստրուկներին վերահսկելու համար։ Ֆերմայի հսկիչը բազմաթիվ պարտականություններ ուներ, որոնք համընկնում էին հողի պահպանման հետ։ Նա պատասխանատու էր ստրուկների զբաղվածության ապահովման և նրանց միջև հակամարտությունները լուծելու համար։ Վերահսկիչը պետք է վստահելի լիներ այն առումով, որ հողատերը պետք է իմանար, որ անձը, ում նա վարձել էր ֆերման ղեկավարելու համար, չի փորձի գողանալ ֆերմայից ստացված որևէ ապրանք։ Վերակացուները նաև պարտավոր էին ապահովել, որ և՛ ծառաները, և՛ ստրուկները պատշաճ կերպով սնվեն և տեղավորվեն, և որ նրանց հանձնարարվի արդար և արդյունավետ աշխատանք։ Նրանք պետք է ապահովեին, որ հողի սեփականատիրոջ կողմից տրված ցանկացած հրաման ջանասիրաբար կատարվեին, և որ ֆերմայում բոլորը հարգեին աստվածներին ամբողջությամբ և հարգանքով, ինչը հռոմեացիների կարծիքով անհրաժեշտ էր առատ բերք ապահովելու համար։ Lex Manciana-ում տեսանելի են լավ մակագրություններ, թե ինչպես է համակարգը կազմակերպվել։

Աշխատանքի մեծ մասը կատարում էին ծառաներն ու ստրուկները։ Աշխատուժի հիմնական աղբյուրը ստրուկներն էին։ Հռոմեական հասարակության մեջ ստրուկ ձեռք բերելու երեք հիմնական եղանակ կար. Ստրուկ ձեռք բերելու առաջին և, հնարավոր է, ամենատարածված միջոցը շուկայից գնելն էր։ Ստրուկները գնվում էին աճուրդներում և ստրուկների շուկաներում դիլերներից կամ վաճառվում էին առանձին ստրկատերերի միջև։ Ստրուկներ ձեռք բերելու մեկ այլ միջոց էր պատերազմում նվաճումները։ Ինչպես բացատրում է Քիթ Հոփքինսը իր գրվածքներում, շատ հողատերեր պատերազմ էին գնում և գերիներին հետ էին բերում։ Այդ գերիներին այնուհետև հետ տարան հռոմեական տարածք և կամ վաճառեցին մեկ այլ քաղաքացու, կամ էլ աշխատեցրին գրավողի ֆերմայում։ Ստրկուհուն ձեռք բերելու վերջնական ձևը ծնունդն էր. եթե ստրուկը երեխա էր ծնում, այդ երեխան դառնում էր ստրուկի սեփականությունը։ Քաղաքացի չհանդիսացող կանանց հետ արտաամուսնական հարաբերությունները հռոմեական իրավունքի համաձայն շնություն չէին համարվում (և հռոմեացի կանանցից ակնկալվում էր, որ կհանդուրժեին նման վարքագիծը), ուստի որևէ իրավական կամ բարոյական խոչընդոտ չկար, որ երեխաներ ունենային ստրուկի կամ վերակացուի կողմից։

Ստրուկների օգտագործումը համեմատաբար էժան էր, քանի որ դրանք սեփականություն էին. նրանց վերաբերմունքը կախված էր նրանց տերերի մարդկայնությունից, ովքեր բավարարում էին իրենց ստրուկների կարիքները այն բանի վրա, թե ինչ էին նրանք հոգում ծախսել, այլ ոչ թե այն, ինչ նրանք ստիպված էին։ Վերակացուները դրդում էին ստրուկներին՝ պատիժներ սահմանելով և պարգևներ տալով։ «Եթե վերակացուն դեմ է օրինազանցությանը, նրանք դա չեն անի, եթե թույլ տա, տերը չպետք է նրան անպատիժ թողնի»։ Թեև հռոմեական մշակույթում ստրուկների հանդեպ բացահայտ դաժանությունը համարվում էր վատ բնավորության նշան, այնուամենայնիվ, վերակացու կամ ստրկատերերի կողմից պատիժների սահմանափակումները քիչ էին։

Խնդիրներ ֆերմերների համար
-------------------------

Հռոմեացի ֆերմերները բախվել են բազմաթիվ խնդիրների, որոնք պատմականորեն ազդել են ֆերմերների վրա, ներառյալ եղանակի անկանխատեսելիությունը, տեղումները և վնասատուները։ Ֆերմերները պետք է զգույշ լինեին նաև քաղաքից կամ նավահանգստից շատ հեռու հող գնելուց պատերազմի և հողային հակամարտությունների պատճառով։ Քանի որ Հռոմը հսկայական կայսրություն էր, որը նվաճել էր բազմաթիվ երկրներ, նա թշնամիներ ստեղծեց այն անհատների հետ, որոնց հողերը գրավել էին։ Նրանք հաճախ կորցնում էին իրենց ագարակները զավթիչների պատճառով, ովքեր իրենց ձեռքն էին վերցնում և փորձում էին ինքնուրույն ղեկավարել ֆերմաները։ Թեև հռոմեացի զինվորները հաճախ օգնության էին հասնում ֆերմերներին և փորձում էին վերադարձնել հողը, այդ կռիվները հաճախ հանգեցնում էին գույքի վնասման կամ ոչնչացման։ Հողատերերը երբեմն բախվում էին նաև ստրուկների ապստամբությունների հետ կապված խնդիրների հետ։ «Բացի կարթագենացիների և կելտական ցեղերի արշավանքներից, ստրուկների ապստամբությունները և քաղաքացիական պատերազմները, որոնք բազմիցս տեղի են ունեցել իտալական հողի վրա, բոլորը նպաստել են ավանդական գյուղատնտեսական տնտեսությունների ոչնչացմանը։ (էջ 4)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Zadoks, Jan C. (2013 թ․ հոկտեմբերի 16). *Crop Protection in Medieval Agriculture: Studies in Pre-modern Organic Agriculture*. Sidestone Press. ISBN 9789088901874.
2. 1 2  Cato the Censor, Columbia University Records of Civilization: On Farming, translated by Ernest Brehaut (Columbia University Press)
3. 1 2 3 4 5 6  Hopkins (1978). *Conquerors and Slaves*. New York: Cambridge University Press. էջեր 1–9. ISBN 978-0521219457.
4. ↑  Fussell, G. E. (January 1967), "Farming Systems of the Classical Era," *Technology and Culture,* Vol. 8, No. l, p 22
5. ↑  James, Bruce R. Diazzi, Carmelo, and Blum, Winfried E. H. (2014), "Bread and Soil in Ancient Rome: A Vision of Abundance and an Ideal of Order Based on Wheat, Grapes, and Olives,". Accessed 10 Nov 2018
6. ↑  Erdkamp, Paul, "The Food Supply of the Capital," in *The Cambridge Companion to Ancient Rome,* Cambridge: Cambridge University Press, pp. 262-263
7. ↑  James *et al, p. 165*
8. ↑  Rosenstein, Nathan (2013), "Agriculture, Roman Republic," *Encyclopedia of Ancient History,* , Accessed 9 Nov 2018.
9. ↑  Jasy, Naum (1950), "The daily bread of the Ancient Greeks and Romans," *Ostria,*, Vol. 9, pp. 231-233. Downloaded from JSTOR.
10. ↑  Columella, *De re rustica*, 2.6.3-4
11. ↑  Cato, *De agricultura*, 6.1
12. ↑  Columella, *De re Rustica*, 2.9.17
13. ↑  Columella, *De re Rustica*, 2.7.1
14. ↑  Columella, *De re Rustica*, 2.10.1
15. ↑  James *et al*, p. 169
16. ↑  "Wine and Rome", accessed 15 Nov 2018
17. ↑  Casson, Lionel (1991), *The Ancient Mariners,* Princeton: Princeton University Press, pl 200.
18. ↑  Columella, De re Rustica, 2.10.22
19. ↑  Columella, *De re Rustica*, 2.7.2
20. ↑  Columella, *De re Rustica*, 2.10.25
21. ↑  Cato, *De Agricultura*, 5.8
22. ↑  Columella, *De re Rustica*, 1.6.9-1.6.17
23. ↑  Columella, *De re Rustica*, 1.6.18
24. ↑  Columella, *De re Rustica*, 2.2.1-3
25. ↑  Columella, *De re Rustica*, 2.2.4-7
26. ↑  Howatson, M. C. (1989). *The Oxford Companion to Classical Literature*. Oxford University Press. էջեր 17–19. ISBN 978-0198661214.
27. 1 2 3 4  White, K. D. (1970). *Roman Farming*. Cornell University Press. ISBN 978-0801405754.
28. ↑  Cornell, Tim (1982). *Atlas of the Roman World*. Facts on File. էջ 55.
29. ↑  Rosenstein, Nathan (2013). *Rome at War*.
30. ↑  Terranato, Nicola (2012). *Republican Villas in the Suburbium of Rome in Roman Republican Villas*. University of Michigan Press. էջեր 69–93.
31. ↑  Read, Brendon (2012). *Cato's de agricultura and the Spectacle of Expertise in Roman Republican Villas*. University of Michigan Press. էջեր 61–68.
32. ↑  Lucius Junius Moderatus Columella, *On Agriculture (Res Rustica)*, (Loeb Classical Library), Book II, p. 145
33. ↑  «Pliny the Elder, the Natural History, BOOK I».
34. 1 2  Kehoe, D. (1988). *Economics of Agriculture on Roman Imperial Estates in North Africa*. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht. ISBN 978-3525251881.
35. ↑  Rickman, G.E. (1980). «The Grain Trade Under the Roman Empire». *Memoirs from the American Academy in Rome*. **36**: 263, 264.. Downloaded from JSTOR.
36. ↑  Green, C. M. C. (1997). «Free as a Bird: Varro de re Rustica 3». *American Journal of Philology*. **118** (3): 427–448. doi:10.1353/ajp.1997.0040. S2CID 161349038.
37. ↑  Hopkins, K. ( 1983 b) ‘ Models, ships and staples ’, in Garnsey, Whittaker ( 1983 ), 84 – 109
38. ↑  Erdkamp, P. (2005). *The Grain Market In The Roman Empire: A Social, Political And Economic Study*. Cambridge University Press. ISBN 978-0521838788.
39. ↑  Ligt, Luuk de; Northwood, S. J. (2008 թ․ հունվարի 1). *People, Land, and Politics: Demographic Developments and the Transformation of Roman Italy 300 BC-AD 14* (անգլերեն). BRILL. ISBN 978-9004171183.
40. ↑  Erdkamp, p. 270
41. ↑  Rickman (1980), pp 263-264
42. ↑  Cristofori, p. 143.
43. ↑  Rickman (1980), p. 264. A modii of grain weighs six to seven kilograms.
44. ↑  Rickman (1980), p. 263
45. ↑  Ancient Rome, The Archaeology of the Ancient City, The Feeding of Imperial Rome, Editors John Coulston and Hazel Dodge, 2000, reprinted 2011, pp. 142-165, 978-0-947816-55-1
46. ↑  p. 154 (they also estimated the amount of wine and oil; and the number of shiploads, an average of 250 tonnes of products per ship, to carry at 1,692 and the number of ships arriving daily at 17 per day from April to September, 4 months, 100 days (sic!) not 120)
47. ↑  Jones A.H.M. Later Roman Empire Vol. I pp. 698, 1287
48. 1 2  Erdkamp, Paul (2005). *The Grain Market in the Roman Empire*. Cambridge University Press. էջեր 42–44, 49, 243, quote on page 228. ISBN 978-0521838788.
49. ↑  Ville d'Histoire et de Patrimoine Արխիվացված 2013-12-06 Wayback Machine
50. ↑  «La meunerie de Barbegal». Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ հունվարի 17-ին. Վերցված է 2010 թ․ հունիսի 29-ին.
51. ↑  King, Anthony (1990), *Roman Gaul and Germany.* Berkeley: University of California Press, pp. 1001-101
52. ↑  White, K.D. (2010), *Agricultural Implements of the Roman World Reissue Edition,* Cambridge: Cambridge University Press, pp. 160-171
53. 1 2 3 4  Marcus Cato, *On Agriculture*, 1-2,5
54. ↑  Finley, M. I. (1973). *The Ancient Economy*. Berkeley: University of California. էջ 62. ISBN 978-0520024366. «a slave is property, subject to the rules and procedures of property, with respect to sale, lease, theft, natural increase and so on.»

Գրականություն
-------------

### Ժամանակակից

* Buck, Robert J. *Agriculture and Agricultural Practice In Roman Law*. Wiesbaden: F. Steiner, 1983.
* Erdkamp, Paul. *The Grain Market In the Roman Empire: A Social, Political and Economic Study*. Cambridge, UK: Cambridge University Press, 2005.
* Hollander, D. B. "Farmers and Agriculture in the Roman Economy", Routledge, 2019,
* Horden, P. and N. Purcell. *The corrupting sea: A study of Mediterranean history*. Oxford: Blackwell, 2000.
* Kehoe, D. P. *Investment, profit, and tenancy: The jurists and the Roman agrarian economy*. Ann Arbor: Univ. of Michigan Press, 1997.
* Reynolds, P. *Hispania and the Roman Mediterranean AD 100–700: Ceramics and trade*. London: Duckworth, 2010.
* Spurr, M. S. "Arable cultivation in Roman Italy: c. 200 B.C.–c. A.D. 100." *Journal of Roman Studies Monographs* 3. London: Society for the Promotion of Roman Studies, 1986.
* White, K. D. *Roman Farming*. Ithaca, NY: Cornell University Press, 1970.
* --. *Farm Equipment of the Roman World*. Cambridge, UK: Cambridge University Press, 1975.

### Հիմնական

* Cato, Marcus Porcius. *Cato, the Censor, On Farming*. Translated by Ernest Brehaut. New York: Columbia University Press, 1933.
* Columella, Lucius Junius Moderatus. *On Agriculture*. Translated by Harrison Boyd Ash. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1941.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Cato the Elder's De Agri Cultura (on Agriculture) in Latin and English
* Columella's Res Rustica in Latin Complete text in Latin at The Latin Library
* Columella's Res Rustica in English Books I‑IV in English translation at LacusCurtius
* Latin text of Varro Rerum Rusticarum de Agri Cultura
* Pliny the Elder's Natural History