**Ժորժ Բուլանժե** (ֆր.՝ Georges Ernest Jean Marie Boulanger, ապրիլի 29, 1837(1837-04-29)[…], Ռեն - սեպտեմբերի 30, 1891(1891-09-30)[…], Իքսել, Բրյուսել, Բելգիա), ֆրանսիացի գեներալ, քաղաքական գործիչ և ռևանշիստական-հակահամաճարակային շարժման առաջնորդ, որը հայտնի է որպես բուլանժիզմ։

Ռազմական կարիերա
----------------

Ժորժ Էռնեստ Ժան Մարի Բուլանժեն ավարտել է Նանտական վարժարանը, 1855 թվականին ընդունվել է Սեն Սիրի ռազմական դպրոց, 1856 թվականին առաջադրվել է պոդպորուչիկում։

Ամուսնացել է բարեպաշտ յանսենիզմի հետևորդի հետ և շուտով բաժանվել։ Փարիզի Բարձրագույն հասարակության մեջ հայտնվելով՝ Բուլանժեն միանգամից հաջողություն է արձանագրել, հատկապես կանանց մոտ։ Դրանցից մեկի՝ Մարգերիտ Բոննեմենի կապվածությունը մեծ նշանակություն ուներ նրա ողջ կյանքի համար։

Բուլանժեն մասնակցել է Կաբիլիայի արշավին, 1859 թվականին՝ իտալական պատերազմին, որտեղ Ռոբերկետտո-կոն-Ինդունոյում կրծքին ծանր վնասվածքը նրան է բերել Պատվո լեգեոնի սպայական խաչ։ 1861 թվականին նա գնացել է Հնդկաչին։ 1866 թվականին նա դարձել է կապիտան-հրահանգիչ Սեն Սիրի հատուկ ռազմական ուսումնարանում։ 1870 թվականին պատերազմի սկզբում նա արդեն գումարտակի հրամանատար էր և ապրում էր Շատո Դ'Իսիում։ Երրորդ անգամ նա վիրավորվել է 1870 թվականի դեկտեմբերի 2-ին Փարիզի պաշտպանության ժամանակ Շամպինիայի ճակատամարտում ուսին ստացած գնդակից։

Փարիզի կապիտուլյացիայից հետո Բուլանժեն գլխավորել է դիվիզիայի մի մասը (12 հազար մարդ) և մեկնել է Հարավային նահանգների պաշտպանությանը։ Մասնակցել է Փարիզի կոմունայի ջախջախմանը։ 1874 թվականին Բուլանժեն դարձել է գնդապետ։ 1882 թվականին նա պատրաստել է մի շարք ռազմական բարեփոխումների նախագծեր։ Միևնույն ժամանակ, նա դիվանագիտական հանձնարարականով այցելել է Միացյալ Նահանգներ։ Սա նշանավորել է նրա քաղաքական գործունեության սկիզբը։

Քաղաքական գործունեություն
-------------------------

1884 թվականի փետրվարին Ժորժ Էռնեստ Ժան Մարի Բուլանժեն դարձել է դիվիզիոնի գեներալ, իսկ 1886 թվականի հունվարի 7-ին չափավոր հանրապետականների կառավարությանն առընթեր զբաղեցրել է Շարլ Ֆրեյսինեի կաբինետում զինվորական նախարարի պաշտոնը։ Այդ ժամանակ նա իր ուշադրությունը կենտրոնացրել է իր նախարարության նորամուծությունների վրա՝ հաջողությամբ լուծել է ենթասպաների հետ կապված խնդիրը, փոխել բանակի տեղակայումը, մտցրել է պարզեցրել զորահավաքի պայմանները, ընդունել Լեբելի հրացանը, ամրացրել սահմանները, հոգ տարել զորքի կազմավորման, նրա նյութական վիճակի մասին, վերացրել կիրակնօրյա ստուգատեսները և այլն։ Օգտվելով բանակում ժողովրդականություն վայելելուց՝ Բուլանժեն այն չի կորցրել որպես նախարար։ Նա քաղաքական գործիչ չէր։ Դրա համար նա ինքնատիրապետում ուներ, բայց ներգրավվելով «Բուլանժիստ» անվանումը ստացած կուսակցության մեջ, նա ստեղծել է մի ամբողջ միտում, որը հայտնի է որպես «Բուլանժիզմ»։

Բուլանժեն զորահրամանատարների շրջանում
Նրա՝ նախարարություն մտնելու շրջանում Բուլանժեի ժողովրդականությունը առիթ է տվել նրա վրա հույս դնել, որպես կուսակցության առաջնորդի։ Բուլանժեի շուրջ ձևավորվել է յուրօրինակ «Դեմոկրատների» կուսակցություն, որն իր գործունեության ծրագրի հիմքում դրել է պայքարը գոյություն ունեցող կարգի դեմ, բայց այնպիսի երանգով, որ վճռական պահին կարելի էր սպասել ծայրահեղ ձախ կողմի բոլոր հեղափոխականների միացմանը։ Բուլանժեի՝ նախարարություն մտնելու հենց սկզբում նրան համոզում էին հեղաշրջում իրականացնել իրեն հավատարիմ բանակի օգնությամբ, բայց Բուլանժեն ինքն է մերժել որևէ վճռական քայլի դիմել՝ վախենալով Ֆրանսիայի համար անհաջողության դեպքում մեծ աղետներ ստեղծել։ 9-րդ և 10-րդ բրիգադներում նրան կատարած տեղաշարժերում նրա հակառակորդները ինչ-որ քաղաքական մանևր են տեսել և նրանից բացատրություն պահանջել։ Բուլանժեի բացատրությունները պալատի առջև միայն մեծացրել են նրա ժողովրդականությունը։ Նա հայտարարել է, որ անհնար է համարում բանակի միջամտությունը քաղաքական հարցերին և դրանով խաթարելը դրա կարգապահությանը, որի համար նա միշտ պայքարել է։

Շարլ Ֆրեյսինեի և նրան հաջորդած Ռենե Գոբլեի միջև ընկած ժամանակահատվածը ծառայել է Բուլանժեի օգտին։ Այդ պահին կանխատեսվել է, որ ինքը բռնապետ է, բայց կրկին ինքը վախենում է կտրուկ միջոցառումներից։ Բուլանժեի կողմնակիցները, այսպես կոչված, «բուլանժիստներ», միջոցներ չեն խնայել նրա ժողովրդականությունը բարձրացնելու համար՝ այս ուղղությամբ բրոշյուրներ, գեներալի դիմանկարները բաշխվել են ամենուր, հատկապես մարզերում։ Շատ բանաստեղծություններ են հայտնվել այնտեղ, որտեղ նա փառավորվում է որպես համարձակ գեներալ, որպես զվարթ և փայլուն ասպետ։ Այս ժամանակ Բուլանժեին հաջողվել է ժողովրդականություն ձեռք բերել խորհրդարանում։ Այս նշանակությունը, սակայն, երկար չի տևել։ Գոբլեի նախարարության կազմալուծմամբ, բյուջետային տարաբնույթ խնդիրների պատճառով, Բուլանժեի նշանակությունը նույնպես տատանվել է։ Նա պետք է հրաժարական տար։

Շփում միապետների հետ
--------------------

Ռոյալիստները, տեսնելով, որ Բուլանժեն լքված է իր ընկերների կողմից և ինքն անտարբերության մեջ է, համոզում են նրան դառնալ իրենց դաշնակիցը։ Բուլանժեն ենթարկվում է ազդեցությանը, առավել ևս, որ վախենում էր միապետների հաղթանակից։ Նա կանխատեսել է քաղաքացիական պատերազմի վտանգ, ուստի պատրաստ էր ամեն ինչի, «միայն թե թույլ չտա հաղթանակել Ֆերիին», որն իր թեկնածությունն էր առաջադրել հանրապետության նախագահի պաշտոնում։ Այդ պահից սկսվում են Բուլանժեի գաղտնի հարաբերությունները ռոյալիստների և Մեծ Բրիտանիայում ապրող Լուի Ֆիլիպ I-ի թոռանի հետ, որոնք նրան երկերեսանի դրության մեջ են դնում Արմատական կուսակցության վերաբերյալ, որի որոշ կողմնակիցներ դեռևս նրա ընկերներն էին։ Նրանց Բուլանժեն չի համարձակվում խոստովանել, որ ինքը աջ կողմի հետ հարաբերությունների մեջ է, որին նա մտադիր է հարկ եղած դեպքում խաբել։ Դիլոնը գաղտնի միջնորդ է ծառայում Բուլանժեի և Փարիզի կոմսի միջև։

Բուլանժեի ժողովրդականությունից ուզում են օգտվել միապետները։ Նա պետք է հայտարարություն աներ և իրեն նվիրված զորքի օգնությամբ վերջ տար Հանրապետությանը։ Նրան մխիթարում են, որ կառավարման նոր ձևը կլինի նույն Հանրապետությունը, միայն լիիշխանական ձևի գլխավորությամբ, և այդ դեմքը պետք է լինի Փարիզի կոմսը, որի համաձայնությունն արդեն կար։ Հեղաշրջումից հետո գեներալ Բուլանժեն պետք է գլխավոր հրամանատար դառնար։

Արմատական կուսակցությունը, տեսնելով, որ միապետական կուսակցությունը սպառնում է հաղթանակ տանել, որոշում է զոհաբերել իր նախագահի թեկնածու Ֆրեյչինետին և առաջադրում է նոր թեկնածու՝ Սադի Կարնոյին, որը ստանում է ձայների մեծամասնությունը։ Բուլանժեին չի հաջողվում դառնալ ռազմական նախարարության ղեկավար, և այդ պահից ուժեղանում են ռոյալիստների ինտրիգները, փող են փնտրում կաշառելու համար (այդ փողերը տալիս է դքսուհի Իսեզը, որը հավատում է Ֆրանսիայի փրկությանը միապետության վերականգնման միջոցով և ջերմորեն նվիրված գեներալ Բուլանժեին)։ Ստեղծվում է մի ամբողջ հանձնաժողով, որտեղ պետք է պատգամավոր ընտրեին Բուլանժեին։ Այս հանձնաժողովը հայտնի է «Դքսուհու դրամապանակի կոմիտե» անունով։ Եվ իրոք, Բուլանժեն պատգամավոր է ընտրվում մի քանի դեպարտամենտներում։ Նա այդ ժամանակ գտնվում էր Կլերմոն Ֆերանում, որտեղ նշանակվում է 13-րդ կորպուսի հրամանատար։

Կալանք և ազատում
----------------

Փոստային նամականիշ  (1880-ական թվականների վերջ)Փոստային նամականիշ   
 (1880-ական թվականների վերջ)
Խորհրդարանը, տեսնելով Բուլանժեի օգտին շարունակվող բոլոր հուզումները, վախենում էր նրա կողմից ինչ-որ վճռական քայլից։ Զինվորական նախարար գեներալ Ֆերանի միջնորդությամբ նա եռօրյա կալանքի Է դատապարտվում կարգապահությունը խախտելու համար, այն բանի պատճառով, որ նա հագուստով ներկայացել է Փարիզ, երբ պետք է ծառայության վայրում լիներ։ Այս հեռացումը ոչ այնքան քաղաքական բնույթ էր կրում, որքան ռոմանտիկ, քանի որ Բուլանժեն Փարիզ էր եկել տիկին Բոննեմենի հետ հանդիպման, մի կնոջ, որին նա հավատարիմ էր, և որն ինքն էր անսահման կիրք տածում նրա հանդեպ։ Այս կնոջ հանդեպ սերը ավելի ուժեղ էր, քան նրա քաղաքական փառասիրությունը, ինչպես դա ապացուցեց նրա ողբերգական մահը։

Բուլանժեի ձերբակալությունը մեծացրել է նրա ժողովրդականությունը։ Առաջացել են բուլանժիստական ուղղության օրգաններ, օրինակ՝ «Cocarde» (ֆր.՝ La Cocarde)։ Օվացիաները, որոնք կատարվել են կայարանում, Կլերմոն Ֆերան վերադառնալիս, ցույց են տվել, որ իր կուսակցությունը ուժեղ է։

Ստեղծված կուսակցությունը, որը կոչվում էր «Ազգային բողոքի հանրապետական կոմիտե», հայտարարել է, որ բոլոր ուժերով պաշտպանելու է Բուլանժեի թեկնածությունը։ Իսկ դա, իր հերթին, առաջացրել է Խորհրդի կազմավորումը՝ գեներալ Ֆևրիի գլխավորությամբ, Բուլանժեի գործը քննելու համար, և 1888 թվականի մարտի 27-ին Հանրապետության նախագահի կողմից ստորագրվել է նրան ծառայությունից պաշտոնապես ազատելու հրամանը, ընդ որում մեղադրանքի կետերով հանվել են ծառայությունից ինքնակամ հեռացումներն ու զինվորական նախարարին ուղղված իր նամակի հրապարակայնությունը, որում նա արդարացնում էր իրեն առաջադրված մեղադրանքները։

Ապրիլի 19-ին Ժորժ Էռնեստ Ժան Մարի Բուլանժեն հայտնվում է պալատում, ինչը կրկին մեծ անկարգություններ է առաջացնում։ Բուլանժեի նահանգներում անցկացվում են մի շարք ընտրություններ։ Նա իր ծրագիրը ամփոփում է երեք բառով՝ «պալատի լուծարում, սահմանադրության վերանայում, բաղկացուցիչ ժողով»։ Այս պահին Բուլանժեի համբավը հասնում է իր գագաթնակետին։ Նրա բռնապետության վրա ամրացված հույսերը շատ մեծ էին։ Ըստ պլանի, նա պետք է իրականացներ ռազմական հեղաշրջում, հեռացներ Կարնոյին և կանչեր Փարիզի կոմսին։ Ինչ վերաբերում է նախարարների պորտֆելներին, ապա դրանք նախօրոք բաժանվել էին, և բոլորը հույս ունեին, որ Բուլանժեն կկատարի իր խոսքը։ Արմատական կուսակցությունը, իմանալով այն մեծ գումարների մասին, որոնք արվել էին հօգուտ Բուլանժեի, բայց չգիտեին դրանց աղբյուրը, նրա անդամներից ոմանք դեռ հուս ունեին։

1889 թվականի հունվարի 27-ի ընտրություններում Բուլանժեն ընտրվել է Սեն դեպարտամենտի պատգամավոր՝ ստանալով 244 000 ձայն, մինչդեռ նրա հակառակորդը ստացել է 160 000 ձայն։ Սակայն ներքին գործերի նախարար Էռնեստ Կոնստանը մեծ եռանդով արշավ տարավ գեներալի դեմ։ Պաշտոնյաները, որոնք հայտնաբերել էին բուլանժիզմի նվազագույն հակում, ազատվում էին, բուլանժիստների հավաքները ցրվում էին ոստիկանության կողմից, «Հայրենասերների լիգայի» հիմնադիրները (Լագերր և այլն) դատի էին տրվում, նույն ճակատագրին է արժանանում նաև Բուլանժեն, նրա ձերբակալության որոշումը կայացվել է մարտին։

Փախուստ և ինքնասպանություն
--------------------------

Ժորժ Բուլանժի սպանությունը Բրյուսելի արվարձանի Իկսելյա գերեզմանոցում, 1891 թվականի հոկտեմբերի 10, «Le Petit Journal»-ի շապիկը
Նրա ընկերները բաժանվել են՝ արմատականները նրան խորհուրդ են տվել չգնալ և խուսափել դատից, իսկ միապետներն էլ խորհուրդ են տվել հեռանալ։ Հիմք կա ենթադրելու, որ կառավարությունն ինքը ցանկացել է, որ Բուլանժեն հեռանա Ֆրանսիայից և խուսափի դատից, քանի որ նրա դեմ ծանրակշիռ մեղադրանքներ նա չէր կարող ներկայացնել։ Հիմք կա նաև մտածելու, որ հեռանալու իր որոշման վրա ազդել է իր սիրեցյալ Մարգերիտ Բոննեմենի (Կրուզե) հիվանդությունը։ Մարտի 14-ին Փարիզում Բուլանժեն չի հայտնվել, որպեսզի արդարացնի իրեն իր կողմնակիցների առջև, Նա նամակներ է ստացել որոշ անձանցից, որոնք, իբր, խորհուրդ են տվել նրան հեռանալ Ֆրանսիայից։ 1889 թվականի ապրիլի 1-ին Բուլանժեն վերջնականապես անհետացել էր Փարիզից։ Նրա ընկերները միայն ապրիլի 1-ի երեկոյան են իմացել, որ նա, ծպտված, տիկնոջ ուղեկցությամբ մեկնել է Բրյուսել։

1891 թվականի հուլիսին մահանում է Մարգերիտ Բոննեմենը։ Նրա գերեզմանաքարի վրա փորագրված է՝ «À bientôt» («Տեսեք շուտով»)։ Նույն թվականի սեպտեմբերի 30-ին հայտնի է դարձել, որ Ժորժ Էռնեստ Ժան Մարի Բուլանգերը ինքնասպանություն է գործել Բոննեմենի գերեզմանում։ Նա թաղված էր նույն գերեզմանում, և սալաքարի վրա փորագրված է՝ «Մի՞թե ես կարողացա ապրել երկուսուկես ամիս առանց քեզ» (ֆր.՝ Ai-je bien pu vivre deux mois et demi sans toi?)։

Բնութագիր
---------

Ժորժ Էռնեստ Ժան Մարի Բուլանժեի ինքնասպանությունն ավարտում է իրադարձությունների, ձգտումների և մտահղացումների մի ամբողջ շարք, որոնք երկար ժամանակ կարևոր դեր են խաղացել ոչ միայն Ֆրանսիայում, այլև ողջ Եվրոպայի քաղաքական հարաբերություններում։ Եթե ոչ Բուլանժեն, ապա «բուլանժիզմ» անունով հայտնի քաղաքական ընթացքը մի ժամանակ բավական ուժեղ արմատներ է ունեցել Ֆրանսիայի ներքին դրության մեջ և մասամբ պահպանվել է այն տրամադրությամբ, որն իր մասին հայտարարում էր այդ երկրի սահմաններից դուրս։ Բացի այդ, նույնիսկ 1889-1891 թվականներին, Բուլանժեի բացահայտումից և անկումից հետո, նրա անունը, կենտրոնացած ձգտումները և հույսերը վերջնականապես չեն վերացվել և աջակցում էին հայտնի «բուլանժիստական կուսակցության» գոյությանը, որը միայն առիթի էր սպասում իր քարոզչությունը վերսկսելու համար։ Բուլանժեի ինքնասպանությունը վերջնական և անդառնալի հարված է հասցրել այդ կուսակցության հաշվարկներին։

Գրականություն
-------------

* Д. Б. (1890–1907)։ «Буланже и Буланжизм»։ *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*։ Սանկտ Պետերբուրգ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2 3 4  Sycomore (ֆր.) / Assemblée nationale
3. 1 2  Base Léonore (ֆր.) — ministère de la Culture.
4. 1 2  Encyclopædia Britannica
5. 1 2  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #118659499 // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.
6. ↑  *Лависс Э, Рамбо А* История XIX века. — Directmedia, 2014-11-14. — 512 с. — ISBN 9785447510718
7. ↑  *У. С. Дэвис* История Франции. С древнейших времен до Версальского договора. — Litres, 2017-09-05. — 742 с. — ISBN 9785040390885
8. ↑  Всемирная история в изречениях и цитатах. — Litres, 2018-03-21. — 1669 с. — ISBN 9785457191341

Արտաքին հղումներ
----------------

* Пост про Жоржа Буланже в блоге Бориса Акунина


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Find A Grave · Rodovid |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Սիտինի ռազմական · Notable Names Database |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 90720364 · BNE: XX5579409 · BNF: 12442993r · CiNii: DA15329484 · GND: 118659499 · ISNI: 0000000121191828 · LCCN: n83010409 · NDL: 00766604 · NKC: jn20000720033 · NLG: 150278 · NLP: a0000001613971 · NTA: 070340315 · NUKAT: n2007008051 · SUDOC: 033575339 · VIAF: 7358720 · WorldCat VIAF: 7358720 |

 |

 |