recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Մոսկվայի հայկական դրամատիկական ստուդիան** հիմնադրվել է 1918 թ. դեկտեմբերին։ Հիմնադիրներն են Վահան Տերյանը, Պողոս Մակինցյանը, Աշոտ Հովհաննիսյանը, Կարեն Միքայելյանը և Սուրեն Խաչատրյանը, ով նշանակվում է ստուդիայի ղեկավար։ Ստուդիայում դասավանդել են Եվգենի Վախթանգովը, ով առողջական խնդիրների պատճառով աշխատել է միայն երկու ամիս (մինչև 1919 թ. ամառ), Վալերի Բրյուսովը, Հովսեփ Օրբելին, Նիկողայոս Մառը, Ալեքսեյ Ջիվելեգովը (Ջիվելեգյան), Գեորգի Յակուլովը, Հակոբ Գյուրջյանը, Կոնստանտին Ստանիսլավսկին, Սերաֆիմա Բիրմանը, Ալեքսանդր Գեյրոտը, Գեորգի Բուրջալովը։ Դասընթացները տեղի են ունեցել նախ Հայկական գործերի կոմիսարիատի շենքում, ապա՝ Լազարյան ճեմարանում։

Ստուդիայում սովորելու համար ՌԽՖՍՀ Լուսժողկոմատը 1921 թ.-ին Անդրկովկաս է ուղարկում մի հանձնաժողով՝ Սուրեն Խաչատրյանի գլխավորությամբ, որը պիտի երիտասարդներ ընտրեր ստուդիայում ուսանելու համար։ Թիֆլիսում ընդունելության քննությունների հանձնաժողովի նախագահը Հովհաննես Թումանյանն էր, իսկ հանձնաժողովի անդամները՝ Դերենիկ Դեմիրճյանը, Արուս Ոսկանյանը և Օլգա Մայսուրյանը։ Հանձնաժողովը Երևան է ժամանում 1921 թ. ամռանը և երիտասարդներ է ընտրում այդ ժամանակ Երևանում հանդես եկող Թիֆլիսի Ստեփան Շահումյանի անվան թատրոնի ներկայացումներից։ Ստուդիա են ընդունվում 23 երիտասարդ։ Մոսկվա մեկնող խմբի ղեկավար է նշանակվում Ստեփան Քափանակյանը, ով դառնում է նաև ստուդիայի ուսումնական մասի վարիչը։ Հետագայում՝ 1923 թ.-ին, Հայաստանից ստուդիա են ընդունվում նաև Թադևոս Սարյանը, Կարո Ալվարյանը, Արտաշես Հայ-Արտյանը ևյլն։

Սուրեն Խաչատրյանի հիվանդության պատճառով ստուդիայի ղեկավարությունը ստանձնում է Ռուբեն Սիմոնովը։

1924 թ.-ին ստուդիան հյուրախաղերով ժամանում է Երևան և մեծ հաջողություններ ունենում, այնուհետև վերադառնում է Մոսկվա՝ իր հետ տանելով ութ նոր ուսանողների՝ Վարդան Աճեմյան, Բաբկեն Գաբրիելյան, Աշոտ Ներսիսյան, Գեղամ Աֆրիկյան, Արտաշես Արևշատյան ևյլն։ Մոսկվա վերադառնալով՝ 1925 թ. ապրիլի 20-ին բեմադրում են «Պեպո» ներկայացումը, որով էլ ավարտվում է առաջին ստուդիայի գործունեությունը։ Նրա սաներից Արմեն Գուլակյանը, Վարդան Աճեմյանը, Սուրեն Քոչարյանը, Սարգիս Աբովյանը, Վավիկ Վարդանյանը, Մուրադ Կոստանյանը, Վարդուշ Ստեփանյանը և ուրիշներ, վերադառնում են Անդրկովկաս և աշխատանքի անցնում տարբեր թատրոններում։

1926 թ.-ի վերջերին Ռուբեն Սիմոնովը Մոսկվայում հիմնադրում է թատերական երկրորդ ստուդիան։ Նախկին սաներին միանում են Երևանից և Թիֆլիսից ժամանած երիտասարդները։ 1928 թ. մայիսին Թադևոս Սարյանի ղեկավարությամբ փոքրիկ մի խմբի հետ ժամանում է Հայաստան և ներկայացումներով հանդես գալիս Երևանում և ուրիշ քաղաքներում։ Այդ ժամանակ էլ Հայաստանի Լուսժողկոմատը որոշում է ստուդիայի խմբի հիման վրա ստեղծել Լենինականի Երկրորդ պետթատրոնը։

Ստուդիայի բեմադրած ներկայացումներ
---------------------------------

* Գաբրիել Սունդուկյանի «Պեպո»
* Հակոբ Պարոնյանի «Մեծապատիվ մուրացկաններ»
* Միգել դե Սերվանտեսի «Սալամանկայի քարանձավը»
* «Երկու շաղակրատներ»
* Միքայել Մանվելյանի «Հեքիաթ»

Աղբյուրներ
----------

1. ↑  *Հայ սովետական թատրոնի պատմություն*։ Երևան: ՀՍՍՀ Գիտությունների Ակադեմիայի Հրատարակչություն։ 1967
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Գավաթ (այլ կիրառումներ)

**Արծրունիների գավաթ**, Արծրունիների տոհմին պատկանող արծաթյա նրբագեղ գավաթ, հայկական արծնագործության բացառիկ նմուշ։ Գտնվում է Հայաստանի պատմության թանգարանի հավաքածուում։

Նկարագրություն
--------------

Գավաթը լայնաբերան է, նեղ հատակով, նստուկով, բաղկացած է գավաթից և գավաթակալից։ Պատրաստված է արծաթից, ներսից ոսկեջրած է։ Ստեղծվել է ձուլման, ֆիլիգրանի (ցանցկեն), արծնապատման և փորագրման եղանակներով։ Գավաթակալը պատված է բուսական զարդանախշերով, ունի զարդարուն օղակաձև նստուկ։ Իրանի ցանցկեն հարդարանքի վերադիր նախշերը պատված են երկնագույն, վարդագույն, կանաչ և դեղին արծնով։ Հատակի արտաքին մասում վարդյականման զարդանախշ է` մեջտեղում պտուտակաձև ելուստով։ Գավաթի եզրին մեկ տողի վրա փորագրված է արձանագրություն՝

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ի ՎԱՅԵԼ(ՈՒՄ)Ս ԱՂԱՅ ՅԱԿՈԲ ՆԱՒԱՍԱՐԴԵ(Ա)Ն ԱՐԾՐՈԻՆՈՅՆ ՀՈԳԵԿԻՑ ԵՂԲՕՐԴ ԻՄ(Ո)Յ ԸՆԾԱՅԵ(Ա)Լ Ի ԳՐԻԳՈՐ ԱՐՔԵՊ(Ի)Ս(ԿՈՊՈՍ)Է Տ(Է)Ր ԳԱՍՊԱՐԵ(Ա)Ն Ի ՆՇԱՆ ՍԻՐՈՅ. 1820: |  |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Հայկական արծնագործության բացառիկ նմուշը` Արծրունիների գավաթը


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակի նյութը տրամադրված է* Հայաստանի պատմության թանգարանի կողմից **ԳԼԱՄ** ծրագրի շրջանակներում։ *GLAMGLAM* |
Տելեմաքոսը և Նեստորը
**Տելեմաքոս** (հունարեն՝ Τηλέμαχος), Ոդիսևսի ու Պենելոպեի որդին հին հունական դիցաբանության մեջ։ Ոդիսևսի 20-ամյա թափառումների ժամանակ Տելեմաքոսին խնամել և դաստիարակել են մայրը և հոր մտերիմ ընկերը՝ Մենտորը։ Τηλέμαχος հունարեն բառացիորեն նշանակում է` կռվից հեռու, կամ էլ` հեռվից մարտնչող (հավանաբար` աղեղնավոր)։ «Ոդիսական»-ում նա արդեն 20-ամյա պատանի է, տան տերը, որին ենթարկվում է մայրը։ Չկարողանալով զսպել իր մոր ձեռքը խնդրող սանձարձակ փեսացուներին՝ Աթենաս դիցուհու խորհրդով Տելեմաքոսը ուղևորվում Է Պիլոս և Սպարտա (Նեստորի և Մենելաոսի մոտ)՝ հոր մասին տեղեկություններ իմանալու։ Աթենասը՝ Մենտորի կերպարանքով ուղեկցում է Տելեմաքոսին և ճանապարհին պաշտպանում նրան։ Աթենասի խորհրդով Տելեմաքոսը, մոր փեսացուների՝ իրեն սպանելու փորձից խուսափելու համար վերադառնում է շրջանցիկ ճանապարհով։ Ճանապարհին Տելեմաքոսը իր հետ վերցնում է գուշակ Թեոկլիմենոսին։ Հասնելով Իթակե, խոզարած Եվմեոսի հյուղակում հանդիպում և ճանաչում է ցնցոտիների մեջ ծպտված հորը և նրա օգնությամբ կոտորում փեսացուներին։ Տելեմաքոսի անունը հիշատակվում է նաև այն դրվագում, երբ Ոդիսևսը Տրոյա արշավելուց խուսափելու համար խելագար է ձևանում։ Պալամիդեսը, Ոդիսևսին բացահայտելու համար, դեռևս մանուկ Տելեմաքոսին դնում է այն ակոսի մեջ, որով պետք է անցներ Ոդիսևսի արորը։ Ոդիսևսը կանգ է առնում և խաբեությունը բացահայտվում է։ Ըստ հետագա առասպելների, Ոդիսևսի մահից հետո Տելեմաքոսը ամուսնանում է կախարդուհի Կիրկեի հետ, որից ծնվում է Լատինոսը (լատինացիների անվադիր նախնին)։ Այլ առասպելի համաձայն՝ Տելեմաքոսի և Նեստորի դստեր՝ Պոլիկաստեի ամուսնությունից ծնվել է Պերսեպոլիս որդին։ Տելեմաքոսի մասին առասպելների հիման վրա XVII դարի ֆրանսիացի գրող Ֆենելոնը գրել է «Տելեմաքոսի արկածները» վեպը։ Այլաբանորեն Տելեմաքոս են անվանում պարտավորության կոչով հայրենի տուն վերադարձող մարդուն։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 633)։*  |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Բոտվիննիկ, Կոգան, Ռաբինովիչ, Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, «Լույս», 1985, էջ 232։
Կոնցենտրացիայի գրադիենտ
**Կոնցենտրացիայի գրադիենտ** (լատ.՝ gradi, gradu, gradus — հոսք, *con* — միասին, *centrum* — կենտրոն), վեկտորային ֆիզիկական մեծություն, որը բնութագրում է միջավայրում գտնվող որևէ նյութի կոնցենտրացիայի առավելագույն փոփոփման ուղղությունը և մեծությունը։ Օրինակ, եթե դիտարկենք երկու մասեր, որոնց ունեն տարբեր կոնցենտրացիա և բաժանված են միմյանցից կիսաթափանցիկ մեմբրանով, ապա կոնցենտրացիայի գրադիենտը ուղղված կլինի ավելի փոքր կոնցենտրացիայից դեպի ավելի բարձր կոնցենտրացիա։

Բնութագրում
-----------

Կոնցենտրացիայի գրադիենտի երևույթը
Կոնցենտրացիայի գրադիենտը ուղղված է *l* - ի երկայնքով, որը համապատասխանում է իզոկոնցենտրացիոն հարթության նորմալին՝ կիսաթափանցիկ մեմբրանին։ Կոնցենտրացիայի գրադիենտի *gradC* արժեքը հավասար է կոնցենտրացիայի միավոր *dC* փոփոխության հարաբերությանը միավոր գծին (*dl*)։

{\displaystyle \nabla C={\frac {dC}{dl}}}
Եթե կոնցենտրացիայի գրադիենտը հաստատուն է մնում ամբողջ գծի երկայնքով, ապա կարող ենք գրել հետևյալ հավասարումը

{\displaystyle \nabla C={\frac {C\_{1}-C\_{2}}{l}}}, ուր *C1* և *C2* համապատասխանաբար *l* գծի սկզբնական և վերջնական դիրքերին համապատասխանող կոնցենտրացիաներն են։
Կոնցենտրացիայի գրադիենտը կարող է նյութերի փոխադրման պատճառ հանդիսանալ (դիֆուզիա)։ Դիֆուզիան ընթանում է կոնցենտրացիայի գրադիենտի հակառակ ուղղությամբ։

Տես նաև
-------

* Գրադիենտ
* Ակտիվ տրանսպորտ
* Պասիվ տրանսպորտ

Գրականություն
-------------

* *Антонов В. Ф. Черныш А. М. Пасечник В. И.* Биофизика — М.։ ВЛАДОС, 2000, С. 35. ISBN 5-691-00338-0
* *Трифонов Е.В.* Психофизиология человека, 14-е изд. — СПб.։ 2011.
Խան ալ Խալխի շուկան
**Կահիրեում հայերը** սկսել են հաստատվել քաղաքի հիմնադրման ժամանակներից։ Եգիպտական արքունիքում ծառայող հայ վեզիրները խրախուսել են հայերի մուտքը Կահիրե, օժանդակել նրանց առևտրական գործունեությանը, հովանավորել արհեստավորներին ու վարպետներին։ Քաղաքի հյուսիսային դարպասի շինարարության ժամանակ (1074-1094 թթ.), ծագումով հայ վեզիր Բադր ալ Ջամալիի նախաձեռնությամբ, Եդեսիայից հրավիրվել են հայ ճարտարապետ եղբայրներ։ 13-րդ դարում Կահիրեում հայտնի է եղել շինարար, ճարտարապետ Բահա աղ Դին Գարագուշը, որը կառուցել է Գիզայի նշանավոր կամուրջը, քաղաքի մի ջին պարիսպը և այլ շինություններ։ Քաղաքում նրա անունով հրապարակ է կոչվել։ 14-րդ դարում Կահիրեում եղել է հայկական երեք թաղամաս։ Կահիրեի ամենահայտնի Խան ալ Խալխի շուկայում այսօր պահպանվել են հայ ոսկերիչների արհեստանոցները։

Հայ գաղութը Մուհամմեդ Ալիի կառավարման տարիներին
-----------------------------------------------

Հայ գաղութը բուռն ծաղկում է ապրել Եգիպտոսի փաշա Մուհամմեդ Ալիի կառավարման տարիներին։ Կառուցվել են Սուրբ Աստվածածին (1839 թ.), Սուրբ Մինաս (1843 թ.) եկեղեցիները, կույս Մարիամի մատուռը։ Բացվել է առաջին՝ Գալուստյան (Եղիազարյան) ազգային վարժարանը, ինչպես նաև՝ հիվանդանոց և հյուրանոց։ 1865 թ.-ից Կահիրեում սկսել է հրատարակվել եգիպտահայ առաջին՝ «Արմավենի» պարբերականը։ 1880-1884 թթ.-ին գործել է Ուսում նասիրաց ընկերությունը։

Համայնքի ղեկավարումը
--------------------

20-րդ դարի սկզբին Կահիրեում ապրել է 5607 հայ, եղել է երեք դպրոց, գործել են տարբեր բնույթի ազգային ընկերություններ և միություններ։
1954 թ.-ին հայերի թիվը կազմել է արդեն 22-23 հազար, գործել է 6 դպրոց։ 2003 թ.-ին Կահիրեում բնակվում է մոտ 5 հազար հայ։ Համայնքի կյանքը ղեկավարում են Կահիրեի հայոց թեմական ժողովը և ազգային իշխանությունը։ Շարունակում են գործել հայկական եկեղեցիներն ու ազգային վարժարանները։ Հայապահպան գործունեություն են իրականացնում ՀՀԴ, ՌԱԿ, ՍԴՀԿ տեղական կազմակերպությունները, ՀԲԸՄ Կահիրեի մասնաճյուղը, Հայ գեղարվեսաասիրաց միությունը, Հայկական ընթերցասրահը, Կոկանյան ակումբը, Համազգային մշակութային միությունը, Նոր սերունդ երիտասարդական մշակութային միությունը, Հուսաբեր մշակութային ընկերակցությունը և ակումբը, Հայ Կարմիր խաչը, Հայ մշակույթի բարեկամների միությունը, Հայ ազգային հիմնադրամը, ՀՄԸՄ «Արարատ», «Նուբար» մարզական ակումբները։

Պարբերականները
--------------

1994 թ.-ի հունվարին բացվել է Հայկական մատենադարան (կրում է հայ երգարվեստի երախտավոր Մարգարիտ-Պայծառ Հակոբյանի անունը)։ Լույս են տեսնում «Արև», «Հուսաբեր», «Ջահակիր» պարբերականները։ 1954 թ.-ից Համազգային մշակութային միության նախաձեռնությամբ գործում է ամենօրյա մեկժամանոց հայկական ռադիոժամ։ Կահիրեն հայ մշակույթի կենտրոններից էր։ Այստեղ են ստեղծագործել անվանի գրողներ, դերասաններ, նկարիչներ, ճարտարապետներ։


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է* *«Հայ Սփյուռք» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
Անհայտ նկարչի նկարում պատկերված է 1547թ․ Մոսկվայի հրդեհին հաջորդող ապստամբությունը
**Մոսկվայի հրդեհ**, որը տեղի է ունեցել 1547 թվականին, ոչնչացրեց Մոսկվայի այն հատվածները, որոնք գրեթե ամբողջությամբ կառուցված էին փայտից։ Հրդեհը հասավ Կրեմլ և պայթեցրեց աշտարակներում եղած վառոդի պաշարները։ Հրդեհը սկսվեց հունիսի 24-ին՝ Իվան IV ցարի (Իվան IV Ահեղ) թագադրումից մի քանի ամիս հետո։

Հրդեհի պատճառով տեղահան եղավ 80,000 մարդ և զոհվեց 2․700-3․700 մարդ (չհաշված երեխաներին), իսկ փրկվածները մատնվեցին սովի։ Երբ կրակը հասավ Կրեմլի Վերափոխման Մայր տաճարին, թեմական արքեպիսկոպոս Մակարիուսը պարանով կախվեց Կրեմլի պատից և ցատկեց Մոսկվա գետը։ Նա երբեք չապաքինվեց վնասվածքներից, սակայն ապրեց ևս 16 տարի։

Մոսկվացիները հրդեհի պատճառների մեջ մեղադրում էին ցարի մայրական կողմի հարազատներին՝ Գլինսկի ընտանիքին։ Ապստամբությունը սկսվեց և Յուրի Գլինսկին քարկոծվելով սպանվեց Վերափոխման Մայր տաճարի ներսում՝ սարսափահար արքեպիսկոպոս Մակարիուսի աչքի առաջ։ Յուրիի եղբայրը՝ Միխայել Գլինսկին, փորձեց փախչել Լիտվա, բայց նրան չհաջողվեց, իսկ իր մայրը՝ Աննան (ցարի տատիկը), մեղադրվեց կախարդության օգտագործման մեջ։ Ապստամբությունը հանգեցրեց Գլինսկի կուսակցության անկմանը, և ի վերջո, ամրապնդեց երիտասարդ ցարի դիրքերը, չնայած նա իր տատիկին չհանձնեց ամբոխին, ինչպես նրանք պահանջում էին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Isabel de Madariaga, *Ivan the Terrible. First Tsar of Russia* (New Haven: Yale University Press, 2005), 61.
2. 1 2  Madariaga, *Ivan the Terrible*, 62.
3. ↑  Madariaga, *Ivan the Terrible*, 61.
Ժամանակակից որսորդական հարպուն
Ոսկորից հարպուն ազիլի մշակույթից: Մ.թ.ա. 12000-9500
Էսկիմոսների հարպուններ: Լաբրադոր, Կանադա, 1911 թվական:
**Հարպուն** (հոլանդերեն`harpoen), աշտե, եռաժանի, նախատեսված է ծովային կենդանիների հետ մարտի համար։ Պտտվում է պտուտակով, պոչով, կողով կամ ճոպանով (Դալ Վ.Ի. ռուսերեն խոսակցական հսկա բացատրական բառարանից)։ Ենթադրվում է, որ առաջին անգամ հարպուններն օգտագործվել են մեզոլիթի դարաշրջանում, սակայն Կատանդայում (Կոնգո) ոսկրային հարպունները պատրաստվել են 75-174 հազ. տարի առաջ։

Հարպունների առաջին տարբերակները պատրաստվում էին փայտից, և միայն ծայրերը` մետաղից։ Որպես կանոն, ծայրակալների ատամիկները ուղղված էին դեպի տարբեր կողմեր, իսկ մեկի վրա կարող էր լինել 3-ից մինչև 5 ատամիկ։

Ձեռք բերելով փորձ, որոշվեց ծայրակալին ամրացնել ճոպան, քանի որ առանց դրա որսին հաճախ հաջողվում էր փախչել։ Իսկ արդեն հարպունի գնդացիրներում ինքնակառավարվող մեխանիզմ կար, որը թույլ էր տալիս որսը քաշել։

Նաև, հարպուն է կոչվում այն նիզակը, որը ինքնուրույն դուրս է թռչում ստորջրյա ատրճանակից կամ հարպունի գնդացրից։ Վերջինի դեպքում հարպունի ծայրակալում հնարավոր է պայթուցիկ նյութ տեղադրել մեծ ծովային կաթնասուններ ոչնչացնելու համար։

«Տիեզերական դարաշրջանում» հարպուններ են կոչվել այն սարքերը, որոնք գործել են նմանատիպ գործողության սկզբունքով` տիեզերանավերի վրա ամրացման միջոցով ֆիքսում էին փոքր երկնային մարմինների վրա վայրէջքները։

Մշակույթի մեջ
-------------

Հարպունների հետ աշխատող մարդկանց մասին բազաթիվ էջեր է նվիրել Հերման Մելվիլն իր հանրահայտ կետորսների մասին «Մոբի Դիք» վեպում, որտեղ մանրամասն ուսումնասիրվում է «հարպունահարման սկզբունքի» մետաֆիզիկան։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Прогрессивные культуры Африки
2. ↑  Всё самое важное об исторической миссии Rosetta // «Популярная Механика», октябрь 2014.

Տես նաև
-------

* Կետորսություն
* Հարպունի գնդացիր

Գրականություն
-------------

* Бородин Н. А. Карышев Н. А. (1890–1907)։ «Рыболовство»։ *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*։ Սանկտ Պետերբուրգ

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4159164-1 · Microsoft: 2779296967 · NDL: 00567846 |

 |
|  |
| --- |
| **Մակարդախոտ վալանտանման** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Բոգածաղկավորներ (Gentianales) |
| **Ընտանիք** | Տորոնազգիներ (Rubiaceae) |
| **Ցեղ** | Մակարդախոտ *(Galium)* |
| **Տեսակ** | **Մակարդախոտ վալանտանման** *(G. valantioides)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Galium valantioides***M.Bieb. 1808 |

**Մակարդախոտ վալանտանման** (լատ.՝ Galium valantioides), տորոնազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

15-35 սմ բարձրությամբ, բազմաթիվ ցողուններով բազմամյա խոտաբույս է։ 20-30 մմ երկարությամբ շեղանկյունաձև տերևները 4-ական օղակներով դասավորված են ցողունի վրա։ Ցողունների գագաթին և եզրային ճյուղերի վրա գտնվող կիսահովանոցները առաջացնում են փուխր հուրանաձև ծաղկաբույլ։ Ծաղիկները սպիտակ են, մանր։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հանդիպում է միայն Լոռու (Ձորագետի վերնագավառ) ֆլորիստիկական շրջանում։ Հանդիպում է նաև Նախակովկասում, Դաղստանում, Արևմտյան և Կենտրոնական Անդրկովկասում, Արևելյան Անատոլիայում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է վերին լեռնային գոտում` ծովի մակարդակից 1800-2000 մ բարձրությունների վրա, ժայռոտ տեղերում, թփերի մացառուտներում։ Ծաղկում է հունիս-հուլիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հուլիս-օգոստոսին։

Պահպանություն
-------------

Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է։ Հայտնի է ընդամենը մեկ պոպուլյացիա։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 10 կմ²-ից պակաս է։ Կապված գյուղատնտեսական գործունեության ինտենսիվացման պատճառով առաջացող աճելավայրերի պայմանների փոփոխության հետ՝ տեսակին սպառնում է անհետացում։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես հազվագյուտ տեսակ։ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

Պահպանության միջոցառումներ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* EoL: 1101658
* GBIF: 2913725
* iNaturalist: 858098
* IPNI: 750811-1
* Plant List: kew-87835
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:750811-1
* Tropicos: 27907739
* WCSP: 87835

 |

 |
«Օմուլի» կապիտանը վիզիգա է ուտում, Ենիսեյ, 1913
**Վիզիգա** (նաև **վյազիգա**), սննդի մեջ օգտագործվող քորդա, որ ստացվում է թառափներից։ Թառափների քորդան պահպանվում է նրանց ամբողջ կյանքի ընթացքում բավականին խիտ պղպջակա-բջջային հյուսվածքից անընդհատ լարի տեսքով, որ պատված է շարակցական հյուսվածքի շերտով (կմախքի շերտ) և դրանում պարփակված կռճիկային մասնիկներով։

Ստացում
-------

Ձկների շերտատման ժամանակ նրանց կռճիկային ողնաշարի մեջ (կմախքային շերտում) փոքր կտրվածք է արվում, որտեղից քորդան դուրս է քաշվում է որպես ամբողջական երկար ժապավեն։ Այն լվանալուց հետո անջատվում է արտաքին փափուկ աճառաթիթեղային շերտը (քորդայի կեղևը), որը սննդի համար պիտանի չէ, ապա ամուր սեղմում են քորդան տակառի եզրերին, որի մեջ այն լվացել են։ Այնուհետև այդ ժապավենները չորացվում են աշտարակների տեսքով հատուկ շենքերում, որոնցից որոնց պատերը կազմված են ն նեղ տախտակներից, որոնց միջև ընկած թողնված են մոտ երկու դյույմ լայնությամբ բացվածքներ, որպեսզի քամին չորացնի վիզիգաները։ Չորանալուց հետո այդ ժապավենները վաճառքի էին հանվում 12-ական կտոր բելուգայի և 20-ական կտոր թառափի, լոքոյի և սևրյուգայի վիզիգաների փնջերով։

Վիզիգան ջրի մեջ եռալիս բավական ուռչում է, և այդ ձևով, մանր կտրատած, օգտագործվում է քյուլեբյակի պատրաստման ժամանակ առանձին կամ որոշ այլ ձկների հետ միասին։ Այս կիրառություններ այն չունի։

19-րդ դարում վիզիգան պատրաստվել է Կասպից և Ազովի ծովերի ձկնաբուծարաններում։ Այդ ժամանակ դրա գինն Աստրախանում հասել է մինչև 34-36 ռուբլի մեկ ֆունտի համար, իսկ Սանկտ Պետերբուրգում՝ 40 ռուբլի մեկ ֆունտի դիմաց։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Ф. Нансен* Въ страну будущаго = Through Siberia, the Land of the Future. — Петроградъ: Изданіе К. И. Ксидо, 1915. — С. 250. — 561 с.

Գրականություն
-------------

* Вязига // Краткая энциклопедия домашнего хозяйства / под ред. А. И. Ревина. — М.: Советская энциклопедия, 1960. — Т. 1. — С. 128. — 770 с.
* *З. П. Матюхина, Э. П. Королькова, С. П. Ащеулова* Вяленая и сушёная рыба // Пищевые продукты (товароведение): Учебник для проф.-техн. училищ. — 2-е. — М.: Экономика, 1982. — С. 114. — 232 с. — 40 000 экз.
* *В. Н. Гончарова, Е. Я. Голощапова* Сушёная рыба // Товароведение пищевых продуктов: Учеб. для технол. отд-ний техникумов сов. торговли и обществ. питания / под. ред М. А. Кутеповой. — 2-е. — М.: Экономика, 1990. — С. 104. — 271 с. — 75 000 экз. — ISBN 5-282-00718-5

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր |

 |
| Հոգեբանություն |
| --- |
| Հունարեն «փսի» տառը հոգեբանության խորհրդանիշն է |
| * Պատմություն
* Բնագավառներ
 |
| 
Տեսակներ |
| * Ախտահոգեբանություն
* Անհատական
* Զարգացման
* Էթնիկական
* Էվոլյուցիոն
* Կոգնիտիվ
* Համեմատական
* Հոգեգենետիկա
* Մաթեմատիկական
* Միջմշակութային
* Մշակութային
* Նյարդահոգեբանություն
* Պոզիտիվ
* Սոցիալական
* Կենսաբանական
* Տարիքային
* Փորձարարական
* Քանակական
 |
| Կիրառական հոգեբանություն |
| * Անձի
* Առողջության
* Արդյունաբերական
* Բժշկական
* Դատաբժշկական
* Դպրոցի
* Երաժշտության
* Երթևեկության
* Ինժեներական
* Իրավաբանական
* Խորհրդատվական
* Կառավարման
* Կլինիկական
* Կրթական
* Կրոնի
* Համայնքային
* Հատուկ
* Հումանիտար
* Մանկան
* Մանկավարժական
* Շրջակա միջավայրի
* Ռազմական
* Սպառողական
* Սպորտի
* Ստեղծագործության
* Տիեզերական
* Տնտեսագիտական
* Քաղաքական
 |
| * դ
* ք
* խ
 |

**Փորձարարական հոգեբանություն**, հոգեբանության ոլորտ, որը զբաղվում է հոգեբանական ուղղությունների ընդհանուր և սպեցիֆիկ խնդիրների էքսպերիմենտալ հետազոտությամբ։ Այլ կերպ ասած, այն գիտություն է հոգեբանական հետազոտության մեթոդների մասին։ Փորձարարական հոգեբանության առարկան հոգեբանության այն բնագավառն է, որը հիմնավորում է հոգեբանությունը, որպես գիտություն կարևորելով փորձի դերը։ Նրա նպատակն է բացահայտել էքսպերիմենտալ հետազոտության տեսական և գործնական հիմքը և այդ գիտելիքները օգտագործել հոգեբանության բոլոր բաժիններում առաջադրված խնդիրները լուծելու համար։ Պրոբլեմատիկ իրավիճակից դուրս գալու կամ առաջադրված վարկածները ապացուցելու համար օգնության է հասնում փորձարարական հոգեբանության մեթոդոլոգիական բազան։

Փորձարարական հոգեբանության դպրոցը
---------------------------------

Փորձարարական հոգեբանությունը ինքնուրույն գիտական արժեք ձեռք բերեց գերմանացի հոգեբան-ֆիզիկոս Վ. Վունդտի շնորհիվ, որը հսկայական ավանդ ներդրեց այս գիտության ստեղծման գործում՝ 1879 թվականին Լայպցիգում բացելով առաջին գիտական հոգեբանական դպրոցը։ Այստեղ ուսանելու էին գալիս տարբեր երկրներից, այդ թվում նաև Գ. Էդիլյանը(Իջևանից), որը հետագայում Հայաստանում բացեց առաջին հոգեբանական գիտական լաբորատորիան։

Փորձարարական հոգեբանության շրջանակներում առաջին հետազոտությունները և մաթեմատիկական չափումները կատարվել են հիմնականում ֆիզիոլոգների՝ Բինե, Պավլով, Բեխտերև, Սեչենով, Ֆիզիկոսների՝ Վեբեր, Ֆեխներ, Հելմհոլց, մաթեմատիկոսների՝ Վոլֆ, Գալտոն և այլոց կողմից։ Լինելով բնագետներ նրանք մեծ ազդեցություն են գործել գիտական հոգեբանության զարգացման վրա՝ ներդնելով իրենց հետազոտական փորձը։

Աղբյուրներ
----------

* Փորձարարական հոգեբանություն

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Մեծ նորվեգական · MESH ID |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 119326714 · GND: 4016005-1 · LCCN: sh85108474 · Microsoft: 101068787 · NDL: 00574741 · NKC: ph120113 |

 |

 |
**Չանկիլլո** (իսպ.՝ *Chankillo*) հնագույն վեհակերտ համալիր Պերուի անբնակ ծովափին՝ Կասմա օազիսում, Անկաշի շրջան, Պերու։ Ավերակներում՝ Չանկիլլո ամրոցի բլրի վերևում, «Տասներեք աշտարակներ» արևային աստղադիտարան է, բնակելի տարածքներ և հանրության համար նախատեսված վայրեր։ Ենթադրվում է, որ «Տասներեք աշտարակներ» աստղադիտարանը կառուցվել էր մ.թ.ա. 4-րդ դարում։

Հուշարձանի մակերեսը կազմում է 4 քառ. կմ։ Ենթադրվում է, որ այն կառուցվել էր մ.թ.ա. 4-րդ դարում և իրենից ներկայացնում էր ամրացված տաճար։

«Տասներեք աշտարակներ» արեգակնային աստղադիտարան
----------------------------------------------

Չանկիլլոյի տեսներեք աշտարակները կառուցված են հյուսիսից հարավ՝ երկար բլրի երկայնքով, իրարից հավասար հեռավորության վրա և ձևավորում են նույն լայնության նեղ բացվածքների ատամնաձև հորիզոն։ Արևելքում և արևմուտքում շղթայից հնագետները 2 դիտակետ են հայտնաբերել։ Այդ կետերից ուսումնասիրության ժամանակ 300 մետրանոց աշտարակների շղթան բավականին հստակ ցույց էր տալիս արևի ծագումն ու մայրամուտը ողջ տարվա ընթացքում։ Դա թույլ է տալիս ենթադրել, որ տվյալ մշակույթի ներկայացուցիչներն օգտվում էին արևային օրացույցից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Ghezzi and Ruggles (2007)
2. ↑  Ghezzi (2006)

Գրականություն
-------------

* Ghezzi, I. (2006), "Religious Warfare at Chankillo", written at New York, in Isbell and Silverman (eds.), Andean Archaeology III: North and South, Springer
* Ghezzi, I. & Ruggles, C. (2007), "Chankillo: A 2300-Year-Old Solar Observatory in Coastal Peru", Science 315: 1239-1243

Արտաքին հղումներ
----------------

* Towers point to ancient Sun cult, BBC
* Early Monumental Architecture on the Peruvian Coast
* Yale University article: Peruvian Citadel is Site of Earliest Ancient Solar Observatory in the Americas and slide show  Archived 2008-05-13 at the Wayback Machine.
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Սուրեն Ավետիսյան (այլ կիրառումներ)
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Ավետիսյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Սուրեն Ավետիսյան** (հունվարի 6, 1931(1931-01-06), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), լրագրող, հասարակական-քաղաքական և պետական ականավոր գործիչ, մտավորական։

Կենսագրություն
--------------

Սուրեն Ավետիսյանը ծնվել է 1931 թվականի հունվարի 6-ին, Երևանում։ 1952 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը։ Երկար տարիներ աշխատել է «Ավանգարդ» և «Երեկոյան Երևան» թերթերի խմբագրություններում, այնուհետև եղել է «Երեկոյան Երևան» թերթի գլխավոր խմբագիր։ 1971-1974 թվականներին աշխատել է ՀԿԿ Կենտկոմի բաժնի վարիչի տեղակալ, 1974-1980 թվականներին ընտրվել է Երևանի քաղկոմի քարտուղար, 1980-1986 թվականներին նշանակվել է Կենտկոմի կուլտուրայի բաժնի վարիչ։ 1986-1988 թվականներին Սուրեն Ավետիսյանն աշխատել է հանրապետության Մինիստրների խորհրդի նախագահի տեղակալ՝ համակարգելով հանրապետության կրթության, մշակույթի, առողջապահության, մամուլի և այլ բնագավառներ։ 1988 թվականին Սուրեն Ավետիսյանն ընտրվել է հանրապետության Գերագույն խորհրդի նախագահության նախագահի տեղակալ։

1991 թվականին աշխատել է Հայկական բաց համալսարանում` որպես փոխտնօրեն։ Այնուհետև նա կրկին վերադարձել է մամուլի ոլորտ և շուրջ 15 տարի աշխատել է ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատարակչությունում որպես գլխավոր խմբագիր։

Սուրեն Ավետիսյանն ընտրվել է Գերագույն խորհրդի և Երքաղխորհրդի մի քանի գումարումների պատգամավոր, պարգևատրվել է բազմաթիվ պետական շքանշաններով և մեդալներով։ Նա հասարակական մի շարք կազմակերպությունների անդամ էր, մեծ է նրա դերը Հայաստանի «Մանկական ֆոնդի» կազմավորման և զարգացման գործում։

Աղբյուրներ
----------

* ՀՀ ԳԱԱ նախագահություն, Հայագիտության և հասարակական գիտությունների բաժանմունք, «Գիտություն» հրատարակչություն «Սուրեն Ավետիսյան», պատմաբանասիրական հանդես № 1, 2008, էջ 304-305
Սարդուրիի էողած արձանագրությունը
 **Վանի թագավորության արքունական տնտեսությունները** , Վանի թագավորության արքունական տնտեսությունները հիմնվել են ըստ երևույթին ավելի հուռթի, արգավանդ, ոռոգման համար անհրաժեշտ ջրային պաշարներով ապահովված տարածքներում։ Այդ տնտեսություններում զբաղվել են հիմնականում հացահատիկային և բանջարաբոստանային կուլտուրաներով, այգեգործությամբ, խաղեղագործությամբ, վերամշակել երկրագործական ու այգիների մթերքները։ Լայնորեն տարածվախ է եղել նաև անասնապահությունը։

Սեփականության Գլխավորը
----------------------

Թագավորը սեփականատերն էր զգալի թվով կալվածքների և ցանքատարածքների։ Նրա անունով կոչվում էին ոչ միայն վարչա-տնտեսական կենտրոնները այլև արքունական տնտեսություննները, հովիտները, խաղողի այգիները։ Այսպես Մենուայի անունով հայտնի են Մենուախինիլի վարչա-տնտեսական կենտրոնը Արաքս մեյր գետի աջ ափին՝ Այրարատյան դաշտում և Մենուայի հովիտը՝ Արածանիի վերին հոսանքում ( Մանազկերտի մոտակայքում), Արգիշտիի անունով՝ Արգիշտիխինիլի երկու հովիտներ՝ Արաքսի ձախ ափին (Հին և Նոր Արմավիրների տեղում) և Արճեշի շրջանում, Արգիշտիունա ամրոցը Այադու մարզում՝ Վանա լճի մոտակայքում։ Ռուսա Ա-ի անունով՝ Ռուսախինիլի մայրաքաղաքը՝ Թոփրա-կալե, Ռուսա Բ-ի անունով Ռուսայի հովիտը՝ Հրազդան գետի աջափնյա մասում՝ Կարմիր Բլուրի և Էջմիածինի միջև ընկած տտարածքներում։

Երկրորդական սեփականատերեր
-------------------------

Բացի թագավորից սեփականատեր էին նաև թագավորական ընտանքի անդամները՝ եղբայրները, քույրերը՝ մի խոսքով՝ «արքայական տոհմի սերմը», որի թիվը հասնում էր հարյուրների։
Ըստ Սարգոն Բ-ի հաղորդման Ռուսա Ա-ի «տոհմի սերմը»՝ (Լուվրի աղյուսակ) կազմում էր 260 մարդ։ 
Արքայական տոհնմ ուներ իր առանձին բնակատեղիները։

Հայտնի է նաև «Շամիրամի ջրանցքին» հարող վայրերից մեկում գցված խաղողի այգիներն, որը Մենուան նվիրել էր դստերը՝ Թարիրիային և նրա անունով էլ կոչվում է՝ «Թարիրիախինիլի»։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ուրարտուի պեղումներ

Աղբյուրներ
----------

* Հայ ժողովրդի պատմություն
**Դմիտրո Վասիլևիչ Տկաչ** (ուկրաիներեն՝ Дмитро́ Васи́льович Ткач, օգոստոսի 29 (սեպտեմբերի 11), 1912, Օրլիկ, Կոբելյակի շրջան, Ուկրաինա - 1993, Կիև, Ուկրաինա), ուկրաինացի խորհրդային գրող, լրագրող, խմբագիր։ Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակից։

Կենսագրություն
--------------

Դմիտրո Տկաչը ծնվել է 1909 թվականին Պոլտավայի մարզի Կոբելյակի շրջանի Օրլիկ գյուղում, ատաղձագործի ընտանիքում։ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո 8 տարեկան հասակում դարձել է անօթևան։ Ավելի ուշ գտել է սեփական հորեղբորը, ով ուսուցիչ էր Պոլտավայի մարզում, և հաճախել է դպրոց։ Տարվել է ընթերցանությամբ, հատկապես Ջեկ Լոնդոնի գրքերով, նրա ստեղծագործությունների ազդեցության ներքո որոշել է նկարագրել իր կյանքն անօթևան երեխաների կողքին։ Պատմությունը հորեղբորը դուր է եկել և նա տղային տարել է Խարկով, աշխատանքը ցույց է տվել Իվան Սենչենկոյին, ով երիտասարդին խորհուրդ է տվել «գրիչը ձեռքից բաց չթողնել»։

Դպրոցն ավարտելուց հետո Տկաչն աշխատել է Դոնբասի մետալուրգիական գործարանում։ Ծառայել է խորհրդային ռազմածովային նավատորմում։ 1940 թվականին ավարտել է Կրիվոյ Ռոգի մանկավարժական ինստիտուտը։ Մասնակցել է Հայրենական մեծ պատերազմին։ 1941-1945 թվականներին եղել է նավաստի, ապա Չոռնոմոռսկի նավատորմի «Շտորմ» պարեկային նավի ենթասպա։ Հետպատերազմյան շրջանում աշխատել է թերթերի խմբագրություններում, եղել է «Դնեպր» ամսագրի խմբագրի տեղակալ, «Մոլոդ» հրատարակչության գլխավոր խմբագիր, «Վեսելկա» մանկական գրականության հրատարակչության տնօրեն։

Մահը
----

Մահացել է 1993 թվականին։ Թաղված է Կիևի Բայկովե գերեզմանատանը։

Պարգևներ
--------

* Հայրենական պատերազմի 2-րդ աստիճանի ասպետի շքանշան
* Կարմիր աստղի շքանշան
* Լեսյա Ուկրաինկայի անվան գրական մրցանակի դափնեկիր, 1981

Ստեղծագործություններ
--------------------

* «Հերթական առաջադրանք», 1951
* «Վտանգավոր գոտի», 1958
* «Սպասիր ինձ, սիրելի աղջիկ», 1959
* «Ես վեցերորդ դասարանցի եմ», 1964
* «Հանդարտ ծովը», 1974

Հիշատակ
-------

Կիևում՝ այն տան պատին, որտեղ 1958-1993 թվականներին ապրել և աշխատել է Տկաչը, փակցված է բրոնզաձույլ հուշատախտակ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ուկրաինական պատմվածքներ, «Սովետական գրող» հրատարակչություն, Երևան, 1977
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ազատության հրապարակ (այլ կիրառումներ)

**«Ազատության հրապարակ»**, 2013 թվականին «Անատրես» հրատարակչության հրատարակած Հուսիկ Արայի ժողովածուն, որն ընդգրկում է բանաստեղծություններ, պոեմներ, էսսե։ Գիրքը նվիրված է Արցախյան շարժման 25-ամյակին։ Խմբագիր՝ Արքմենիկ Նիկողոսյան, կազմի ձևավորումը՝ Լուսինե Դաշտոյանի, լուսանկարը՝ Մառամ Ավայի։ 104 էջ։

Գրքի շնորհանդեսը տեղի է ունեցել 2013 թվականի դեկտեմբերի 6-ին։

Գրքի հանձնարարականը
-------------------

Անկախության պարգևած ոգևորությունն ու Արցախյան պատերազմում տարած հաղթանակի բերկրանքը, բայց և՝ հիասթափություններն ու ցավը Հուսիկ Արայի նոր ժողովածուում թեպետ պարբերաբար հերթագայվում են, այնուամենայնիվ, գերական մեր երազի Հայաստանի տեսլականն է, նրա համար ապրելու, արարելու և պայքարելու հավատամքը։

Բովանդակությունը
----------------

* Նոր Հայաստան

### Ազատության հրապարակ

* Տեսա, երկիր
* Այլևս բառ չես
* Հանուն քեզ էր
* Քեզ ունեմ իրականում
* Արա Գեղեցիկի օրինակով
* Մեր վրայով չես
* Քեզ այսպես չէինք երազել

### Առավոտ (պոեմ)

### Մարդու որդիները

#### Ծննդյան տոներ

1. Շարժում
2. Կանչ
3. Սկիզբը

#### Արևադարձի օրեր

1. Մենք
2. Մեր ժամանակը
3. Դժվար երթ

#### Գիշերահավասար

#### Ամենաերկար գիշեր

1. Սահման
2. Քաղաքը
3. Արհավիրք
4. Ջարդ
5. Սուգ

### Ասք պատերազմի (պոեմ)

* Ուղերձ

1. Սահմանային քարեր
2. Մարդու որդիները
3. Մեկը մարդու որդիներից
4. Դժվար հայրենիք
5. Հոգեհանգիստ

* Վերջին տող

### Խրամատ (էսսե)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Գրքի որոշ ստեղծագործություններ Գրանիշում
* Զրույց պոետ Հուսիկ Արայի հետ՝ իր նոր գրքի՝ «Ազատության հրապարակի» առիթով
* Հուսիկ Արայի «Ազատության հրապարակ»-ը` ապագա մարտնչումների հարթակ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Նոր գիրք. «Ազատության հրապարակ»
2. ↑  Հուսիկ Արա, Ազատության հրապարակ, Ե. Անտարես, 2013, էջ 2։
**Իլինդեն** , հայտնի է նաև որպես Մակեդոնիում (македонский : Споменик «Илинден»), հուշահամալիր է Կրուշևո քաղաքում։ Այն պաշտոնապես բացվեց 1974 թվականի օգոստոսի 2-ին, Մակեդոնիայի ազգային ազատագրական պայքարի հակաֆաշիստական ժողովի երկրորդ նստաշրջանի 30-ամյակի և Իլինինյան ապստամբության 71-րդ տարելիցի կապակցությամբ։ Հուշահամալիրի հեղինակներեն են Ժորդան և Իսկրա Գրաբուլներիները։

Այն նվիրված է բոլոր մարտիկներին և հեղափոխականներին, որոնք մասնակցել են 1903 թվականի Իլինինյան ապստամբությանը, ինչպես նաև 1941-1944 թվականների Մակեդոնիայի ազգային ազատագրական պայքարի զինվոր-պարտիզաններին։

Նկարագրություն
--------------

Հուշահամալիրի ընդհանուր տարածքը կազմում է մոտավորապես 16 հեկտար։ Հուշարձանը ունի կլոր գմբեթի ձև, օվալ պատուհաններով։ Վերին պատուհանները պատրաստված են գունավոր ապակիներից։ Գմբեթի ներսում գտնվում է Նիկոլա Կարևի գերեզմանը, ով բուլղար-մակեդոնացի հեղափոխական էր, մակեդոնա-օդրինյան հեղափոխական կազմակերպության գործիչ, Իլինինյան ապստամբության մասնակից, Կրուշևյան հանրապետության ղեկավար։ Ներսում է գտնվում նաև երգիչ Տոշե Պրոեսկի կիսանդրին։ Գմբեթի ներքին մասը ունի չորս պատուհան, որոնցից յուրաքանչյուրը դուրս է գալիս Իլինինյան իրադարձությունների հետ կապված ուղղությամբ։

Հուշահամալիրի կազմում են ընդգրկված մի շարք քանդակներ «Կոտրել շղթաները» անվամբ, որոնք խորհրդանշում են ազատությունը, հաղթանակը ազատագրական պատերազմներում։ Նաև այստեղ է տեղակայված սալաքար, որի վրա փորագրված են մինչ Իլինինյան ապստամբությունը, նրա ժամանակ և նրանից հետո հաղթածների անունները։ Ամֆիթատրոնի վերին հատվածը զարդարված է գունավոր մոզաիկաներով։

Պատկերասրահ
-----------

* "Կոտրել շղթաները", ազատության խորհրդանիշ"Կոտրել շղթաները", ազատության խորհրդանիշ
* ԴամբարանԴամբարան
* ԱմֆիթատրոնԱմֆիթատրոն
* Ամֆիթատրոնև և "Մակեդոնիումը"Ամֆիթատրոնև և "Մակեդոնիումը"
* Հուշարձանի ներսի մասըՀուշարձանի ներսի մասը
* Հուշարձանի ներսի մասըՀուշարձանի ներսի մասը

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Visitpelagonia.mk(չաշխատող հղում)
, accessed on 7-9-2014
2. ↑  Memorials and museums Archived 2014-07-18 at the Wayback Machine. accessed on 7-9-2014

Արտաքին հղումներ
----------------

* The Krusevo Makedonium
**Հայաստանի կանաչների կուսակցություն**, նաև հայտնի որպես սոցիալ-էկոլոգիական կուսակցություն, *Կանաչ* քաղաքական կուսակցություն Հայաստանում։

Պատմություն
-----------

Կուսակցությունը ստեղծվել է 1999 թվականի փետրվարին` «Հայ ազգային կոնգրես» կուսակցության նախկին անդամ Արմենակ Դովալթանի կողմից։ Ներկայումս կուսակցությունը չունի քաղաքական ներկայացուցչություն և գործում է որպես արտախորհրդարանական ուժ։

Գաղափարախոսություն
------------------

Կուսակցությունը Հայաստանի գլխավոր կանաչ քաղաքական ուժն է և ակտիվորեն հանդես է գալիս շրջակա միջավայրի մեծ պաշտպանության օգտին ամբողջ երկրում։ Սակայն կուսակցության առաջնորդ Դովալթյանը հաստատել է, որ էկոլոգիան կուսակցության համար միակ կարևոր հարցը չէ։ Կուսակցությունը խրախուսում է տնտեսական զարգացումը, արտաքին արտագաղթի մակարդակի նվազումը և աջակցում է Հայաստանի և հայկական Սփյուռքի միջև միասնության ամրապնդմանը։ 2020 թվականի Լեռնային Ղարաբաղի պատերազմի ժամանակ Դովալթյանը կոչ է արել վերջ դնել օտարերկրյա միջամտությանը Հայաստանում և ավելացնել Հայաստանի աջակցությունը Արցախի Հանրապետությանը։

Տես նաև
-------

* Հայաստանի պետական համակարգ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Technologies Peyotto։ «Հայաստանի կանաչների կուսակցությունը չի մասնակցելու ընտրություններին»
2. ↑  «Մեր հաղթանակն այլընտրանք չունի. Հայաստանի կանաչների կուսակցություն»։ *www.aravot.am*
3. ↑  «Մեր հաղթանակն այլընտրանք չունի. Հայաստանի կանաչների կուսակցություն»։ *Մեր հաղթանակն այլընտրանք չունի. Հայաստանի կանաչների կուսակցություն*

Արտաքին հղումներ
----------------

* Green Party of Armenia on Facebook
| **՞**Երևանյան գիշաճանճ |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Բաժին | Միջատ |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Գիշաճանճեր |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Երևանյան գիշաճանճ |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Machimus erevanensis

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Երևանյան գիշաճանճ** (լատ.՝ Machimus erevanensis), գիշաճանճերի ընտանիքին պատկանող միջատ։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

18,5-22 մմ երկարությամբ խոշոր գիշաճանճ է։ Արծաթագույն-սպիտակ, խիտ փոշեծածկով են ծածկված երեսը, ճակատը և գլխի գագաթի մասը։ Եռանկյունաձև, սև և փայլուն բիծը գտնվում է ճակատի վրա՝ բեղիկներից վեր։ Միջնամեջքը ծածկված է դեղնամոխրագույն փոշեծածկով, ոտքերը` խիտ, սպիտակ մազիկներով, թևերը թափանցիկ են։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Անդրկովկասում։ Հայաստանում նկարագրված է Երևանից (Արեշ)` այստեղ հավանաբար անհետացել է։ Հայտնի է նաև Արարատ (Արարատի մարզ) և Մեղրի քաղաքներից (Սյունիքի մարզ)։

Էկոլոգիա
--------

Ապրում է Արաքս գետի հովիտի էֆեմերաօշինդրային կիսաանապատներում։

Թռիչքը դիտվում է հունիսի վերջից մինչև սեպտեմբեր ամիսներին, որսում է ճանճեր, խոշոր բզեզներ, մեղուներ և այլն։

Պահպանություն
-------------

Սահմանափակ արեալով հազվագյուտ տեսակ է։ Բնության պահպանության միջազգային միության Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես վտանգված տեսակ։

Հազվադեպ են հանդիպում եզակի առանձնյակներ։ Վերջին տարիներին նկատվում է թվաքանակի կրճատման միտում։

Վտանգման հիմնական գործոններն են հողերի գյուղատնտեսական յուրացումը, թունաքիմիկատների ոչ խելամիտ օգտագործումը։

Պահպանվում է «Արևիկ» ազգային պարկում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · IRMNG |

 |
**Փորագրազարդ կնիք**, Հայաստանի պատմության թանգարանի ցուցանմուշներից, որը թվագրվում է մ․թ․ա․ 7-րդ դարով, գտնվել է Կարմիր բլուրի պեղումներից։

Նկարագրություն
--------------

Գլանաձև ուրարտական կնիք է` վերին մասում կախելու ունկով։ Պատկերները փորագրված են կողային մակերեսին և հիմքի հարթության վրա։ Այսպիսի կնիքներով դաջվածքը կատարվում էր գլորման եղանակով և դրոշմումով։ Կողային մակերեսի հորինվածքը ներկայացնում է ծիսական որսի տեսարան։ Կենտրոնում պատկերված է կենաց ծառ, որի մի կողմում կանգնած է թևավոր անտրոպոմորֆ մի էակ` հմայական աղոթքի դիրքով ձեռքերը վեր մեկնած։ Կենաց ծառի մյուս կողմում` ավելի փոքր ծառի վրա, կանգնած է թևավոր մի այծ՝ երկար, կեռ եղջյուրներով։ Այծի ետևից սրընթաց արշավող կենդանու վրա, ձեռքին լարած աղեղով կանգնած է մի նետաձիգ։ Հագել է մինչև ոտնաթաթերը իջնող երկար զգեստ, գլխին կրում է կոնաձև գլխարկ։ Կնիքի շրջանաձև հիմքի հարթության վրա արևի թևավոր սկավառակն է, որի տակ պատկերված են նետասլաք, եռաժանի և մեկ այլ զենք։ Կնիքի վրայի պատկերագրության թեման պաշտամունքային է։ Ուրարտական կնիքներն օգտագործվել են որպես ամուլետներ և հաճախ հայտնաբերվել են ուլունքաշարերով շքեղ կրծքազարդերի կազմում, երբեմն նաև արծաթե մեդալիոնների հետ, հաճախ ննջեցյալներին ուղեկցող իրերի հետ իջեցվել են դամբարան։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *ՈՒրարտու։ Վանի թագավորություն։ Գտածոներ Հայաստանի ուրարտական հնավայրերից*։ Երևան: Հայաստանի պատմության թանգարան։ 2018։ էջ 115
**Տղմաձուկ** (*Amia calva*), ամիա, ոսկրային գանոիդների վերնակարգի տղմաձկների ընտանիքի միակ ժամանակակից ներկայացուցիչը։

Նկարագրություն
--------------

Մարմնի երկարությունը մինչև 60 սմ է։ Թեփուկները ցիկլոիդային են, լողափամփուշտը բազմախորշ է։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Հյուսիսային Ամերիկայի ծանծաղ, ճահճոտ ջրավազաններում։

Կերը
----

Սնվում է անողնաշարավորներով, մանր ձկներով։

Բազմացումը
----------

Ձվադրում է գարնանը. էգը դնում է 20-70 հազար ձու։ Արուն բույն է պատրաստում և պահպանում ձկնկիթն ու մատղաշներին։ Թրթուրները գլխի վրա ունեն ցեմենտային օրգան, որով ամրանում են բնի պատերին։

Օգտագործումը
------------

Արդյունաբերական նշանակություն համարյա չունի։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | UNII |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրոքհաուս · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ ռուսական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2778508431 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 12, էջ 22)։*  |
Բենզոլ
**Արոմատացում** (հունարեն՝ άρωμα - անուշաբուրություն), այլ միացություններից արոմատիկ միացությունների ստացման ռեակցիա։ Արոմատացման ենթարկվում են ածխաջրածինները, ցիկլոպարաֆինները և այլն։ Արոմատացում կատարում են կատալիզատորների առկայությամբ, որոնց ընտրությունը կախված է ելանյութային ածխաջրածնի բնույթից։ Վեց և ավելի ածխածնի ատոմներից կազմված հագեցած ածխաջրածիններից արոմատիկ ածխաջրածիններ ստացվում են դեհիդրոցիկլացման կատալիտիկ ռեակցիայով։ Որպես կատալիզատորներ օգտագործվում են պլատինած ածուխ (300oC), վանադիումի, թորիումի և այլ մետաղների օքսիդները (500-550oC), օրինակ․ այդ եղանակով հեքսանից ստացվում է բենզոլ (տես նկարը)։

Օլեֆինները արոմաաացվում են միայն մետաղների օքսիդների առկայությամբ, ավելի ցածր ջերմաստիճանում։ Ացետիլենային միացությունների արոմատացում տեղի է ունենում նրանց 3 մոլեկուլների միացման շնորհիվ, օրինակ․ ացետիլենից ստացվում է բենզոլ։ Ցիկլոպարաֆինների, հատկապես ցիկլոհեքսանի և նրա հոմոլոգների արոմատացումը կատարվում է պլատինի, պալադիումի, քրոմի օքսիդի և այլ կատալիզատորների առկայությամբ (դեհիդրոգենացում)։ Արոմատիկ ածխաջրածիններ կամ նրանցով հարուստ ածխաջրածնային խառնուրդներ ստանալու համար արտադրական կարևոր նշանակություն ունի նավթի կամ նրա առանձին ֆրակցիաների արոմատացումը։ Դրա համար նավթը կամ նրա առանձին ֆրակցիաները տաքացնում են առանց կատալիզատորի՝ պիրոլիզ, կամ նրա առկայությամբ՝ կատալիտիկ կրեկինգ։ Տարածված է կատալիզատորների առկայությամբ նավթամթերքների արոմատացումը, որի շնորհիվ ստացվում են բարձր օկտանային թիվ ունեցող վառելանյութեր և արոմատիկ ածխաջրածիններ (բենզոլ, տոլուոլ, քսիլոլներ և այլն)։ Այս դեպքում հումք են ծառայում 95-215oC եռման ջերմաստիճան ունեցող նավթային ֆրակցիաները։

Արոմատացման ռեակցիաները բազմազան են, դրանք մասնակցում են նաև կենսաքիմիական պրոցեսներին։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 110)։*  |
Կիմերների ներխուժումը Կողքիս, Վանի թագավորություն և Ասորեստան
**Կիմերներ** կամ **գամիրներ** (աշուրերեն՝ «gimirrou», հին հունարեն՝ Κιμμέριοι), կիսավաչկատուն ռազմիկ ցեղեր (ցեղային միություն) Ազովի ծովի ափամերձ շրջաններում։

Ազգակից են եղել իրանա-սկյութական ցեղերին։ Առաջին անգամ հիշատակվում են մ.թ.ա. VIII դ. ասորեստանյան սեպաձև արձանագրություններում։ Սկյութացի-սակերի ճնշմամբ կիմերների հորդաները Կովկասյան լեռնաշղթայի կիրճերով թափանցել են Անդրկովկասի և Փոքր Ասիայի հյուսիսարևելյան մի շարք շրջանները։ Մ.թ.ա. 715 թ.-ին պարտության են մատնել Ռուսա Ա թագավորին և հաստատվել Վանի թագավորության հյուսիսային շրջաններում։ Արգիշտի Բ (մ.թ.ա. 714 - 685 թթ.) և Ռուսա Բ (մ.թ.ա. մոտ 685 - 645 թթ.) կասեցրել են կիմերների առաջխաղացումը, ապա դաշնակցելով նրանց՝ մասնակցել փոքրասիական մի շարք երկրների (Կապադովկիա, Պոնտոս, Փռյուգիա, Լիդիա) նվաճումներին։ Կիմերների վարձկան զինվորների օգնությամբ նրանք հաջողությամբ պայքարել են իրենց գլխավոր հակառակորդ Ասորեստանի դեմ։ Մ.թ.ա. VII դ. 2-րդ կեսին կիմերները թուլացել և ամփոփվել են Փոքր Ասիայի հյուսիսարևելյան շրջաններում՝ աստիճանաբար ձուլվելով բնիկներին։ Մինոպի շրջանում և Կապադովկիայում կիմերները գոյատևել են մինչև մ.թ.ա. VI դ.։ Հույն գաղութաբնակները Կերչի նեղուցը կիմերների անունով կոչել են Կիմերյան Բոսպոր։

Հայերը կիմերների անունով Կապադովկիան կոչել են Գամրաց երկիր կամ Գամիրք։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 430)։*  |
**ԽՍՀՄ ֆուտբոլի ազգային հավաքականը** (ռուս.՝ сбо́рная Сове́тского Сою́за по футбо́лу) ներկայացրել է ԽՍՀՄ-ը ֆուտբոլի միջազգային մրցաշարերում և առանձին հանդիպումներում։ Կառավարվում էր ԽՍՀՄ ֆուտբոլի ֆեդերացիայի կողմից։

ԽՍՀՄ ֆուտբոլի հավաքականը չի կարողացել որակավորվել Աշխարհի առաջնություններին միայն երկու անգամ՝ 1974 և 1978 թվականներին, և մասնակցել է 7 աշխարհի առաջնությունների։ Թիմի լավագույն արդյունքը եղել է 4-րդ տեղը 1966 թվականին, երբ նրանք կիսաեզրափակչում պարտվեցին Արևմտյան Գերմանիային 2-1 հաշվով։ Հավաքականը նաև մասնակցել է 5 Եվրոպայի առաջնությունների՝ հաղթելով 1960 թվականի անդրանիկ առաջնությունում և եզրափակչում պարտության մատնելով Հարավսլավիային 2-1 հաշվով։ Առաջնությունում նրանք 3 անգամ զբաղեցրել են երկրորդ տեղը (1964, 1972, 1988) և 1 անգամ չորրորդ տեղը (1968): ԽՍՀՄ-ն նաև մասնակցել է Օլիմպիական խաղերին՝ նվաճելով ոսկի 1956 և 1988 թվականներին։

ԽՍՀՄ-ի լուծարումից հետո հավաքականը փոխակերպվեց ԱՊՀ-ի ֆուտբոլի հավաքականի։ ՖԻՖԱ-ն ընդունում է ԱՊՀ-ի հավաքականը որպես ԽՍՀՄ-ի հավաքականի իրավահաջորդ թիմ, իսկ Ռուսաստանի հավաքականը՝ որպես ԱՊՀ-ի իրավահաջորդ։ Այսպիսով՝ ԽՍՀՄ-ի հավաքականի ռեկորդները հիմա վերագրվում են Ռուսաստանի հավաքականին, թեև ԽՍՀՄ-ի հավաքականի ֆուտբոլիստների մեծ մասը գալիս էր ուրիշ ԽՍՀՄ-յան երկրներից՝ ոչ Ռուսաստանից, հիմնականում՝ Ուկրաինայից։
**Յուոզաս Գրուշաս** (լիտ.՝ Juozas Grušas, նոյեմբերի 29, 1901(1901-11-29), Šiauliai County, Լիտվա - մայիսի 21, 1986(1986-05-21), Կաունաս, Լիտվական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), լիտվացի գրող, խմբագիր, դրամատուրգ։ Լիտվական ԽՍՀ ժողովրդական գրող, Լիտվական ԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ։

Կենսագրություն
--------------

Յուոզաս Գրուշասը ծնվել է 1901 թվականին։ Գրուշասի առաջին ոգեշնչող ուսուցիչը եղել է լիտվացի բանաստեղծ Յովորասը, ով սովորեցրել է նրան գրել և նրա մեջ հետաքրքրություն է առաջացրել գրականության հանդեպ։ 1920 թվականին ընդունվել է Շյաուլյայի գիմնազիան, որն ավարտել է 1924 թվականին։ 1924-1931 թվականներին սովորել է Լիտվայի համալսարանի (1930 թվականից՝ Վիտովտի անվան համալսարան) աստվածաբանության և փիլիսոփայության ֆակուլտետում։ 1928 թվականին ընտրվել է ուսանողական «Šatrija» կազմակերպության նախագահ։ 1930 թվականից սկսել է դասավանդել լիտվերեն։ 1931 թվականին Բալիս Սրուոգայի հետ հիմնադրել են Լիտվայի գրողների ընկերությունը, որը նախագահել է 1937-1938 թվականներին։ 1928-1938 թվականներին Գրուշասը եղել է «Mūsų laikraštis» («Մեր թերթը») քրիստոնեական շաբաթաթերթի գլխավոր խմբագիրը։ 1935 թվականին հրատարակել է Karjeristai («Կարիերիստը») երգիծական վեպը, որը լիտվական վեպերի շարքում համարվել է «առանցքային» ստեղծագործություն։

1940-1941 թվականներին աշխատել է պետական հրատարակչությունում որպես գեղարվեստական խմբագիր։ 1948 թվականին դարձել է Լիտվական ԽՍՀ գրողների միության անդամ։ 1949 թվականին վերադարձել է Կաունաս և վերսկսել գրել՝ դառնալով Լիտվայի առաջատար դրամատուրգներից մեկը։ Նրա ստեղծագործությունները թարգմանվել են անգլերեն, լեհերեն, լատվիերեն, էստոներեն, հայերեն։

Մահը
----

Մահացել է 1986 թվականին Կաունասում։ Թաղված է Կաունասի Պյատրաշյունսկոե գերեզմանատանը։

Հիշատակ
-------

Սիլաինիայի Յուոզաս Գրուշաս միջնակարգ դպրոցն անվանվել է գրողի պատվին։

Ստեղծագործություններ
--------------------

* «Հերկուս Մանտաս»
* «Սեր, ջազ և սատանա»
* «Բարբորա Ռադվիլայտե»
* «Պիուսը խելոք չէր»
* «Կրկես»
* «Երջանիկը ես եմ»

Պարգևներ
--------

* Լիտվական ԽՍՀ ժողովրդական գրող
* Լիտվական ԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ
* Հանրապետական կրկնակի՝ (1957, 1976) և կոմերիտմիության մրցանակի դափնեկիր

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.) / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
2. 1 2 3 4  Freebase տվյալների վերբեռնում — Google.
3. ↑  Բալթիական էտյուդ, Հանուն բարեկամության, Լիտվական պատմվածքների ժողովածու, «Սովետական գրող» հրատարակչություն, Երևան, 1978

Արտաքին հղումներ
----------------

* Յուոզաս Գրուշաս, համառոտ կենսագրական

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուս · Մեծ նորվեգական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| GND: 128880597 · ISNI: 0000 0000 8412 8802 · LCCN: n82037271 · NTA: 070168016 · NUKAT: n2004046157 · SUDOC: 260115312 · VIAF: 115975441 · WorldCat VIAF: 115975441 |

 |

 |