Ռոբերտ II (**Ռոբերտ Բարեպաշտ**, ֆր.՝ Robert II le Pieux, մարտի 27, 972, Օռլեան - հուլիսի 20, 1031, Մելյոն ) Ֆրանսիայի արքա Կապետյան դինաստիայից 996-1031 թվականներին, Հյու Քինգ Քավարի և Ակվիտայի Ադելաիդ որդի։

Կենսագրություն
--------------

### Ծագում և վաղ տարիներ

Ռոբերտը ընտանիքում միակ որդին էր, որտեղ նրանից բացի, ևս երեք աղջիկ կային։ Նրա հայրը՝ Հյուգո Կապետը, պատկանում էր Ռոբերտինների հզոր ընտանիքին և հորից ժառանգեց Փարիզի և Օռլեանի կոմսությունները (956թվականին), իսկ 960 թվականին նա դարձավ նաև Ֆրանկների դուքս։ Ռոբերտը ծնվել է 972 թվականին և ստացել է իր ժամանակի համար գերազանց կրթություն. հայտնի մտավորական Հերբերտ Օրիլաքի ղեկավարությամբ նա Ռեյմսում սովորել է «ազատական ​​արվեստները» արիստոկրատ երիտասարդության մի շարք այլ ներկայացուցիչների հետ միասին։

### Թագավոր-համիշխան

987 թվականի մայիսին Կարոլինգյան դինաստիայի անզավակ միապետ Լուի Ծույլի մահից հետո Ռոբերտի հայրն ընտրվեց թագավոր։ Թագավորությունում իր սեփական օծումից ընդամենը 5 ամիս անց, Հյուգոն թագադրեց իր տասնհինգամյա որդուն Օռլեանում, Սենտ-Կրուայի եկեղեցում (դեկտեմբեր, 987 թվական), դրանով իսկ նրան դարձնելով իր պաշտոնական համիշխանը։ Պաշտոնական վարկածի համաձայն՝ սա նախազգուշական միջոց էր մավրերի դեմ արշավում միապետի մահվան դեպքում։ Փաստորեն, Հյուգոն, ով թագավոր դարձավ իշխանների որոշմամբ, այդպիսով ձգտում էր ապահովել իր ժառանգորդի գահը՝ կանխելով նրա մահից հետո թագավորի նոր վերընտրությունը։

Հետագա տարիներին Ռոբերտը մասնակցեց պատերազմին Կառլ Լոթարինգացու հետ, ով հավակնում էր գահին. մասնավորապես նա փորձեց Լանին հետ գրավել նրանից, սակայն ապարդյուն։ 988 թվականին հայրը նրան ամուսնացնում է Իբրայայի Բերենգարի դստեր՝ Ռոզալիայի հետ. այս տիկինը 12-20 տարով մեծ էր իր փեսայից և առաջին անգամ ամուսնացավ մինչև իր երկրորդ ամուսնու ծնունդը, բայց նրա օժիտը Մոնտրոյն ու Պոնթիեն էր և Ռոբերտը նույնպես այս ամուսնության արդյունքում դարձավ Ֆլանդրիայի երիտասարդ կոմս Բոդուեն IV-ի խորթ հայրը։ Չնայած նման ակնհայտ առավելություններին, այս ամուսնությունը անհաջող էր (Ռիչերը Ռեյմսի մեջ որպես դրա հիմնական պատճառ նշում է տարիքային տարբերությունը)։ Մեկ տարի անց Ռոբերտն ուղարկեց իր կնոջը, և հոր մահից անմիջապես հետո նա հասավ պաշտոնական ամուսնալուծության։

### Թագավորություն

Ռոբերտ II-ի գահակալությունը ներառում էր մի շարք աղետներ, որոնք պատել էին ողջ Ֆրանսիան։ Սա Սուրբ Անտոնիոսի հրդեհի հիվանդության առաջին հայտնի համաճարակն է, որը 997 թվականին տարածվեց արևելքից արևմուտք ամբողջ թագավորության վրա, ինչպես նաև 1012-1016 թվականների սարսափելի սովը։ Ռաուլ Գլաբերը գրում է. «Սաստիկ սով, որը տևեց հինգ տարի, այնքան տարածվեց ամբողջ հռոմեական աշխարհում, որ անհնար է գտնել մի տարածք, որը չտուժեր աղքատությունից և հացի պակասից։ Բնակչության մեծ մասը սովից մահացավ»։ 1030 թվականին այս աղետը վերսկսվեց ավելի մեծ մասշտաբով։

### Հարաբերություններ վասալների հետ

996 թվականին հոր մահից հետո Ռոբերտ II-ը դարձավ Ֆրանսիայի միակ թագավորը։ Իր որոշ հզոր վասալների հետ նա լավ հարաբերություններ է պահպանել իր թագավորության ողջ ընթացքում. Ռոբերտի դաշնակիցներն էին Նորմանդիայի դուքս Ռիչարդ II Բարին ու Ակվիտանիայի դուքս Վիլյամ V Մեծը։ Միևնույն ժամանակ, թագավորը իրականում չուներ վերահսկողություն երկրի մեծ մասի վրա, և նրա փորձերը՝ ընդլայնելու իր ազդեցությունը տիրույթից դուրս, որը ներառում էր միայն Փարիզի և Օռլեանի շրջակայքը, որպես կանոն, անհաջող էին։

1002 թվականի վերջին մահացավ Ռոբերտի հորեղբայրը՝ Բուրգունդիայի դուքս Էդ-Հենրին։ Նրա կամքի համաձայն՝ նրան պետք է հաջորդեր կնոջ պաշտոնապես որդեգրած որդին՝ Իտալիայի թագավոր Բերենգարիա II-ի թոռը՝ Օտտո-Գիյոմը։ Ռոբերտը հավակնեց իր իրավունքներին և սկսեց պատերազմ, որը տևեց մինչև 1016 թվականը, որի արդյունքում, չնայած տեղի ազնվականության ուժեղ դիմադրությանը, Բուրգունդիան միացվեց թագի ունեցվածքին ։ Հաղթանակի որոշիչ գործոններից էր դաշինքը Նորմանդիայի դուքս Ռիչարդ II Բարիի հետ։ Օտտո-Գիյոմին հաջողվեց պահպանել մի շարք ունեցվածք (Մակոն, Բոմոն, Օշեր, Ֆուվին)։ Չնայած հաղթանակին, Ռոբերտը ստիպված եղավ փոխզիջման գնալ բուրգունդյան բարոնների հետ և դքսությունը փոխանցել իր երկրորդ որդի Հենրիին, դրանով իսկ ստեղծելով առանձին կառավարիչ դքսության համար։ Ավագ որդին և ժառանգը՝ Հյուգոն, սակայն շուտով մահացան, և Բուրգունդիայի նորաստեղծ դուքսը դարձավ թագի ժառանգորդը։ Այնուամենայնիվ, 1032 թվականին դքսությունը, այնուամենայնիվ, հեռացավ թագավորական տիրույթից և գնաց երրորդ թագավորական որդի Ռոբերտի մոտ, որը դարձավ Բուրգունդիայի Ավագ տան հիմնադիրը։

Ռոբերտը նմանատիպ նպատակներ հետապնդեց Շամպայնում այն ​​բանից հետո, երբ մոտ 1020 թվականին մահացավ Մոմի կոմս և Ստեֆան Տրուայացին, որոնք ժառանգներ չունեին։ Վերջինիս հսկայական ունեցվածքը արևելքից հարում էր թագավորական տիրույթին, ուստի դրանց ձեռքբերումը զգալիորեն կամրապնդեր Ռոբերտի դիրքերը։ Բայց Շամպայնի մեկ այլ հավակնորդ էր հանգուցյալ կոմս Էդ II դե Բլուայի զարմիկը՝ թագավորի երկրորդ կնոջ որդին առաջին ամուսնությունից և Ռոբերտի մրցակիցներից ամենավտանգավորը. դրա ամրապնդմանը հակազդելը թագի կարևորագույն խնդիրն էր ։

1023 թվականին Էդը հաստատեց իր վերահսկողությունը Մոյի և Տրուայի վրա։ Ի պատասխան՝ Ռոբերտը հասավ Ռեյմսի արքեպիսկոպոսի կողմից Բլուայի կոմսի դատապարտմանը, գրավեց իրեն պատկանող Դրյու կոմսությունը և դաշինք կնքեց կայսր Հենրի II-ի հետ։ Բայց նա մահացավ հաջորդ տարի, և այնուհետև Ռոբերտը փոխեց իր ծրագրերը. նա հաշտվեց Էդի հետ՝ ճանաչելով նրան որպես Շամպայնի կոմս և փորձեց օգտագործել գերմանական միջպետությունը՝ Լոթարինգիան հետ գրավելու համար։ Թագավորի դաշնակիցը պետք է դառնար Վիլյամ Ակվիտանացին, որի որդին իտալացիներն առաջարկեցին թագավորական թագը։ Գիյոմը մեկնեց Իտալիա, ինչի արդյունքում նա մերժեց առաջարկը, և Գերմանիայում արագ ընտրեցին նոր թագավոր։ Արդյունքում Ռոբերտը չստացավ ոչ Լորեն, ոչ Շամպայն, և նրա հողերը երկու կողմից սեղմվեցին նախկինից ավելի հզոր վասալի՝ Էդ Բլուայի ունեցվածքով, ով սկսեց կազմակերպել իր շամպայնի պետությունը։

Թագավորի անզորությունը համոզիչ կերպով ցույց են տալիս 1008 թվականի դեպքերը, երբ որսի ժամանակ, հենց թագավորի աչքի առաջ, մի խումբ զինված մարդիկ սպանեցին նրա կոմս Պալատինին՝ Հյուգո դե Բովեին։ Ռոբերտը չկարողացավ պատժել մարդասպաններին, քանի որ հանցագործության կազմակերպման անկասկած մեղավորը՝ կոմս Անժու Ֆուլկ Ներրան, պարզապես հրաժարվեց ներկայանալ դատարան, երբ կանչվեց իր տիրոջ կողմից։

### Հարաբերությունները եկեղեցու հետ և ընտանիքում առկա խնդիրները

Գահ բարձրանալուց անմիջապես հետո Ռոբերտը կարգավորեց հակամարտությունը Ռեյմսի աթոռի շուրջ, որի ժամանակ ֆրանսիական թագի թշնամին պապությունն էր. Առնուլֆը, ով ժամանակին աջակցել էր Կառլ Լոթարինգացուն, ստացավ իր ազատությունը և կրկին դարձավ արքեպիսկոպոս, և Հերբերտ Օրիլացին, ով զբաղեցնում էր Աթոռը Հյուգոյի օրոք, գնաց Օտտո III-ի արքունիքին։

Թագավորը եկեղեցական խնդիրների լուծումն օգտագործեց կնոջից բաժանվելու համար։ Իր տարիքի պատճառով (ըստ երևույթին, ավելի քան քառասուն տարեկան) Իտալիայի Սուսաննան այլևս չէր կարող երեխաներ ունենալ, և Ռոբերտին անհրաժեշտ էր ժառանգ։ Ամուսնության լուծարումից հետո թագավորն ամուսնացավ Բուրգունդիայի Բերտայի՝ Բուրգունդիայի թագավոր Ռուդոլֆ III-ի քրոջ և Էդ I Բլուայի այրու հետ (997 թվականին)։ Ընտանեկան կյանքն այս անգամ ավելի երջանիկ էր։ Ֆրանսիացի պատմաբան Է. Պոննոնն անգամ Ռոբերտին անվանում է այդ դարաշրջանի միակ տղամարդը, ով սիրում էր իր կնոջը։ Բայց Բերտան նրա ամուսնու երկրորդ զարմիկն էր (նրանց ընդհանուր նախապապը Հենրի Թռչնորսն էր), իսկ Ռոբերտը Բերտայի որդիներից մեկի կնքահայրն էր իր առաջին ամուսնությունից, որը եկեղեցու տեսանկյունից համարվում էր ավելի սերտ հարաբերություններ։ Հետևաբար, Հռոմի պապ Գրիգոր V-ն ամուսնությունը անվավեր ճանաչեց և, երբ Ռոբերտը, չնայած այս հրամանագրին, չցանկացավ բաժանվել Բերտայից, 998-ին վտարեց նրան, իսկ ավելի ուշ դատապարտեց յոթ տարվա ապաշխարության և նույնիսկ սպառնաց նրան պախարակել։ Թագավորը երկար ժամանակ անտեսել է այս ամենը և կանոնավոր կերպով հաճախել պատարագներին։ Բայց այն բանից հետո, երբ Բերտան մահացած երեխա ունեցավ, Ռոբերտը ստիպված էր նոր ամուսնության մեջ մտնել՝ տոհմը շարունակելու համար։

Թագավորի երրորդ կինը 1003 թվականին Կոնստանս Արլից էր՝ Պրովանսի կոմսի դուստրը, ամբիցիոզ և չար կին։ Սկզբում նա հնազանդեցրեց թագավորին, բայց բնավորության անհամապատասխանության պատճառով ամուսինների միջև հարաբերություններն այնքան վատացան, որ Ռոբերտը, չնայած իր բարեպաշտությանը, որոշ ժամանակ բացահայտ ապրեց երկակի ամուսնության մեջ, մինչդեռ փորձում էր Հռոմի պապից թույլտվություն ստանալԲերտայի հետ վերամիավորվելու համար. Այս երկիմաստ իրավիճակը շարունակվեց, չնայած Կոնստանսը երեխաներ էր ծնում, մինչև 1010 թվականը, երբ Բերտան մահացավ։

### Ռոբերտը և որդիները

Կոնստանսը Արլից ծնվեցին Ռոբերտի չորս որդիները։ Արդեն 1017 թվականին, երբ ավագ որդին՝ Հյուգո Մագնուսը, ընդամենը 10 տարեկան էր, Ռոբերտը կազմակերպեց իր թագադրումը Կոմպիենում և Հյուգոյին դարձրեց իր պաշտոնական համկառավարիչը։ Սա Հյու Կապետի սահմանած ավանդույթի շարունակությունն էր, սակայն նախաձեռնությունը պատկանում էր թագուհուն։ Երբ նա մեծացավ, երիտասարդ թագավորը սկսեց պահանջել, որ իրեն տրվեն իրական ուժային գործառույթներ, և նրա հարաբերությունները մոր հետ վատացան. Կոնստանսը սկսեց ինտրիգներ հյուսել իր երրորդ որդու՝ Ռոբերտի օգտին, ում նա ցանկանում էր տեսնել գահին։ Արդյունքում Ուգո Մագնուսը և նրա եղբայրը՝ Հենրին ստիպված եղան լքել արքունիքը և վարել թափառական ասպետների կյանքը՝ նույնիսկ զբաղվելով կողոպուտով։ Հյուգոն մահացել է տասնութ տարեկանում 1025 թվականին (հավանաբար դժբախտ պատահարի պատճառով)։ Հետագայում Հենրին հաշտվել է հոր հետ և ճանաչվել ժառանգորդ՝ չնայած թագուհու հակառակությանը։ 1027 թվականի մայիսի 14-ին Հենրին թագադրվեց Ռեյմսում։

1030 թվականին՝ հոր մահից ընդամենը մեկ տարի առաջ, Հենրին և Ռոբերտը համատեղ ապստամբեցին նրա դեմ (հավանաբար մոր ինտրիգների պատճառով)։ Արքայազնները փախան Բուրգունդիա, որտեղ դաշինք կնքեցին իրենց փեսայի՝ Նևերի կոմս Ռենոյի հետ։ Այս ապստամբությունը արագ ավարտվեց հաշտությամբ։

### Աստծո խաղաղություն

Ռոբերտը գլխավորեց իր օրոք սկսված շարժումը, որի նպատակն էր սահմանափակել ներքին պատերազմների ժամանակը և նվազեցնել նման հակամարտությունների զոհերի թիվը։ Թագավորը կազմակերպեց մի շարք «խաղաղության ժողովներ», որոնց մասնակցում էին բարոններ, հոգևորականներ և գյուղացիներ. 1024 թվականին Բուրգունդիայի Էրիում նա հրավիրեց առաջին ընդհանուր ժողովը, որը համախմբեց թագավորության տարբեր մասերից մարդկանց։ Նման հանդիպումներում պայմանագրեր կնքվեցին «Աստծո խաղաղություն» մասին, որը պատերազմող կողմերին պարտավորեցրեց խնայել հոգևորականներին, կանանց, աղքատներին և նրանց ունեցվածքը, ինչպես նաև «Աստծո եռյակի» մասին, որը տևեց Ուրբաթից մինչև կիրակի՝ Մեծ Պահքի ամբողջ շրջանը և ընդգրկելով տարվա ևս մի քանի օրեր ։

### Մահ

Ռոբերտ թագավորը մահացել է 1031 թվականի հուլիսի 20-ին Մելունում՝ տենդից 59 տարեկան հասակում։ Նա թաղվել է Սեն-Դենիում։ Չնայած իր ձեռնարկած միջոցներին, նրա որդիները նրա մահից անմիջապես հետո սկսեցին պատերազմ թագի համար։

### Ընտանիք

Իր գահակալության սկզբում Հյուգո Կապետը պլաններ ուներ իր որդուն ամուսնացնելու բյուզանդական կայսրեր Վասիլ II-ի և Կոստանդին VIII-ի քրոջ հետ, սակայն այս ամուսնությունը չկնքվեց. նույնիսկ հայտնի չէ, թե արդյոք Հյուգոն համապատասխան հաղորդագրություն է ուղարկել։

Ռոբերտ Բարեպաշտը ամուսնացել է երեք անգամ.

* 1-ին կինը (988-ից, ամուսնությունը լուծարվել է 991/992 թվականներին) - Սուսաննա Իտալիայից (955 - փետրվարի 7, 1003 թվական)
* 2-րդ կին (996/97-ից, ամուսնությունը լուծարվել է 1001 թվականին) - Բերտա Բուրգունդացին (964 - հունվարի 16, 1010)
* 3-րդ կին (1001/1003-ից) - Կոնստանս Արլից (986 - հուլիսի 25, 1032)։

Նրա բոլոր երեխաները ծնվել են երրորդ կնոջից.

Անհատականություն
----------------

Ռոբերտը ստացել է «Բարեպաշտ» մականունը իր հետմահու կենսագիր Էլգո դե Ֆլերիից, ով պնդում էր, որ թագավորը փորձել է քավել արյունապղծության իր մեղքը աղոթքների և նվաստացման միջոցով։

Աղբյուրները Ռոբերտին անվանում են «բանիմաց ի Տեր»։ «Նա այնքան էր սիրում Սուրբ Գիրքը, որ չէր կարող մի օր անցկացնել առանց սաղմոսների կարդալու և բարձրաձայն դիմում էր Աստծուն սուրբ Դավիթի աղոթքներով»։ Հենց Ռոբերտի համար Ադալբերոն Լանսկին գրեց իր «Carmen ad Rotbertum regem Francorum» բանաստեղծությունը, որտեղ նա առաջիններից մեկն էր, ով նկարագրեց միջնադարյան հասարակության կառուցվածքը։ Թագավորը նաև կարդում էր աստվածաբանական տրակտատներ, մասնակցում եկեղեցական ժողովներին, որոնցում քննարկվում էին տարբեր հարցեր, երգում էր վանականների հետ Սեն-Դենի աբբայությունում և հոգում, որ պատարագը մատուցվի բոլոր կանոններով։ Նոր առաջնորդներ և վանահայրեր նշանակելիս նա հաճախ առաջնորդվում էր ոչ թե դիմողների վեհությամբ, այլ այն բանով, թե որքանով են նրանք համապատասխանում քրիստոնեական առաքինության գաղափարին։ Տարեգրողները թվարկում են թագավորի առատաձեռն նվիրատվությունները եկեղեցիներին և նշում են աղքատներին ողորմություն տալու նրա սովորությունը։ Բարեպաշտությունից դրդված Ռոբերտը ներեց դավադիրներին և այլ հանցագործներին և նույնիսկ մեկ անգամ անպատիժ թողեց մի գողի, ով իր հագուստից պոկեց ոսկե զարդը։

Ռոբերտ II-ը փորձեց բուժել հիվանդներին ձեռք դնելով և օրհնելով և այդպիսով դարձավ մի ավանդույթի հիմնադիրը, որը ապրել է Ֆրանսիայում մինչև միապետության վերջը. Ավելին, թեև նման «բժշկության» քաղաքական իմաստը, որպես տոհմական լեգիտիմության արդարացում, ակնհայտ է, կասկած չկա, որ թագավորը հավատում էր իր հրաշագործ զորությանը։

Թագավորը ցույց տվեց իր հետաքրքրությունը կրոնական հարցերի նկատմամբ 1022 թվականին հերետիկոսների Օռլեանի դատավարության ժամանակ։ Այս գործով հիմնական մեղադրյալները երկու քահանաներ էին, ովքեր վայելում էին Ռոբերտի բարեհաճությունը, որոնք, ըստ երևույթին, միացել էին կաթարական աղանդին։ Միապետը ղեկավարում էր հետաքննությունը և անձամբ ամեն ջանք գործադրում հերետիկոսներին «իսկական հավատքին» վերադարձնելու համար, այնուհետև մասնակցում էր դատավարությանը, որն ավարտվեց տասներեք հոգու դատապարտմամբ և նրանց խարույկի վրա այրելով ։ Այսպիսով, Ռոբերտ Բարեպաշտը դարձավ իր դարաշրջանի առաջին միապետը, ով զբաղվեց հերետիկոսության խնդրով։

Ռոբերտը աջակցում էր Օռլեանի հրեական ջարդերին, որոնք պայմանավորված էին այն համոզմունքով, որ հրեաները պատրաստվում էին ոչնչացնել Երուսաղեմի Սուրբ գերեզմանի եկեղեցին։

Գրականություն
-------------

* Блок М. Феодальное общество = La societe feodale / Пер. с фр. М. Ю. Кожевниковой, Е. М. Лысенко. — М.: Изд-во им. Сабашниковых, 2003. — 502 с. — 4000 экз. — ISBN 5-8242-0086-6.
* Дюби Ж. История Франции. Средние века. От Гуго Капета до Жанны д’Арк. 987—1460. — М.: Международные отношения, 2001. — 416 с. — ISBN 5-7133-1066-3.
* Лот Ф. Последние Каролинги. — СПб.: Евразия, 2001. — 297 с. — ISBN 5-8071-0077-8.
* Поньон Э. Повседневная жизнь Европы в 1000 году. — М.: Молодая Гвардия, 1999. С. 352
* Пти-Дютайи Ш. Феодальная монархия во Франции и в Англии X—XIII веков. — М.: Государственное социально-экономическое издательство, 1938. — 425 с.
* Рихер Реймский. История. — М.: РОССПЭН, 1997.
* Рыжов К. Роберт II Капетинг // Все монархи мира. Западная Европа. — М.: Вече, 1999. — 656 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-7838-0374-X.
* Christian Pfister: Etudes sur le règne de Robert le Pieux (996—1031) (= Bibliothèque de l’École des hautes études. Sciences philologiques et historiques Bd. 64). Vieweg, Paris 1885, (Auch Nachdruck: Slatkine Reprint, Genf 1974), (Veraltete, aber sehr gründliche Untersuchung).
* Joachim Ehlers: Geschichte Frankreichs im Mittelalter. Kohlhammer, Stuttgart u. a. 1987, ISBN 3-17-009801-2.
* Hans-Henning Kortüm: Robert II. 996—1031. In: Joachim Ehlers, Heribert Müller, Bernd Schneidmüller (Hrsg.): Die französischen Könige des Mittelalters. Von Odo bis Karl VIII. 888—1498. Beck, München 1996, ISBN 3-406-40446-4, S. 87-98.
* Lewis, Andrew W. «Anticipatory Association of the Heir in Early Capetian France.» The American Historical Review, Vol. 83, No. 4. (Oct. 1978), pp 906–927.
* Jessee, W. Scott. «A missing Capetian princess: Advisa, daughter of King Robert II of France». Medieval Prosopography, 1990.
* Nolan, Kathleen D. Capetian Women, 2003.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  LIBRIS — 2015.
2. 1 2 3 4 5 6 7  Kindred Britain
3. ↑  Дюби Ж. 2001, 49
4. ↑  Поньон Э. 1999, 54, 227
5. ↑  Л.Тейс. Наследие Каролингов. С. 201.
6. ↑  Лот Ф. 2001, 175
7. ↑  Пти-Дютайи Ш. 1938, 26
8. ↑  Пти-Дютайи Ш. 1938, 25-26
9. ↑  Лот Ф. 2001, 181, 185, 187
10. ↑  «Сусанна Итальянская на сайте FMG». Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ մարտի 22-ին. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 13-ին.
11. ↑  Рихер Реймский, 1997, IV, 87
12. ↑  Detlev Schwennicke. Europäische Stammtafeln: Stammtafeln zur Geschichte der Europäischen Staaten. B. II. Marburg, 1984. Tafel 11.
13. ↑  Поньон Э. 1999, 43
14. ↑  Поньон Э. 1999, 40
15. ↑  Поньон Э. 1999, 41
16. ↑  Пти-Дютайи Ш. 1938, 15
17. ↑  Дюби Ж. 2001, 44
18. ↑  Блок М. 2003, 417
19. ↑  Поньон Э. 1999, 309
20. ↑  Поньон Э. 1999, 158
21. ↑  Дюби Ж. 2001, 137
22. ↑  Поньон Э. 1999, 308
23. ↑  Petit-Dutailly Ch. 1938
24. ↑  Ս. C. Saar. Ehe - Scheidung - Wiederheirat. Zur Geschichte des Ehe- und des Ehescheidungsrechts im Frühmittelalter (6.-10. Jahrhundert). Lit Verlag 2002. ISBN 3-8258-3081-0. S. 436.
25. ↑  Ponyon E. 1999, 309-310
26. ↑  Ponyon E. 1999, 140-141
27. ↑  P. Van Kerrebrouck. Les Capétiens 987—1328, Villeneuve d’Asq, 2000. Р. 58.
28. ↑  Л.Тейс. Наследие Каролингов. С. 249—250.
29. ↑  Блок М. 2003, 85
30. ↑  Дюби Ж. 2001, 46
31. 1 2  Поньон Э. 1999, 103
32. ↑  Поньон Э. 1999, 181-182
33. ↑  Дюби Ж. 2001, 74, 79
34. ↑  Поньон Э. 1999, 311
35. ↑  Блок М. Короли-чудотворцы. М. 1998. С. 158.
36. ↑  Карсавин, Лев Платонович|Карсавин Л. П. Очерки средневековой религиозности. // История ересей. М.: «АСТ»/«Люкс», 2004. С. 13)
37. ↑  Поньон Э. 1999, 110-113
38. ↑  The Complete Jewish Guide to France.