recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ցեզիումի տետրահիդրիդոալյումինատ**, անօրգանական միացություն, ցեզիումի հիդրիդի ու ալյումինի կոպմպլեքս միացությունը՝ Cs[AlH4] բանաձևով, սպիտակ բյուրեղներ։

Ստացում
-------

* Ստացվում է ալյումինի քլորիդի և ցեզիումի հիդրիդի փոխազդեցությունից․

{\displaystyle {\mathsf {AlCl\_{3}+CsH\ {\xrightarrow {\ }}\ Cs[AlH\_{4}]}}}
* Ստացվում է ցեսզիումի հիդրիդի և լիթիումի ալյումոհիդրիդի փոխանակային ռեակցիայից․

{\displaystyle {\mathsf {Li[AlH\_{4}]+CsH\ {\xrightarrow {\ }}\ Cs[AlH\_{4}]+LiH}}}

Ֆիզիկական հատկություններ
------------------------

Ցեզիումի տետրահիդրիդոալյումինատը առաջացնում է անգույն բյուրեղներ, լուծվում է տետրահիդրոֆուրանում։

Քիմիական հատկություններ
-----------------------

* Ջերմային քայքայում․

{\displaystyle {\mathsf {2Cs[AlH\_{4}]\ {\xrightarrow {T^{o}C}}\ 2CsH+2Al+3H\_{2}\uparrow }}}
* Հիդրոլիզը ջրով․

{\displaystyle {\mathsf {Cs[AlH\_{4}]+4H\_{2}O\ {\xrightarrow {\ }}\ CsOH+Al(OH)\_{3}+4H\_{2}\uparrow }}}
* Փոխազդում է սառը թթուների հետ․

{\displaystyle {\mathsf {Cs[AlH\_{4}]+HCl+3H\_{2}O\ {\xrightarrow {\ }}\ CsCl+Al(OH)\_{3}+4H\_{2}\uparrow }}}
* Թթվածնով օքսիդանում է․

{\displaystyle {\mathsf {2Cs[AlH\_{4}]+4O\_{2}\ {\xrightarrow {T^{o}C}}\ Cs\_{2}O+Al\_{2}O\_{3}+4H\_{2}O}}}

Կիրառում
--------

* Կիրառվում է օրգանական սինթեզում։

Գրականություն
-------------

* Химическая энциклопедия / Редкол.: Кнунянц И.Л. и др.. — М.: Советская энциклопедия, 1988. — Т. 1. — 623 с.
**Կոտայքի սարավանդ**, *Կոտայքի պլատո, Կոտայքի սարահարթ, Քանաքեռի սարավանդ*, սարավանդ Հայաստանի Կոտայքի մարզում։

Աշխարհագրական դիրք
------------------

Տարածվում է Հրազդան գետի միջին հոսանքի ձախափնյա մասից մինչև Գեղամա լեռների արևմտյան ստորոտը։ Հյուսիսից սահմանափակում է Գութանասարը, հյուսիս-արևելքից՝ Հատիս լեռնազանգվածը։ Հարավ-արևմուտքում աստիճանաբար ցածրանալով ձուլվում է Արարատյան դաշտին, արևելքում առաջացնում է Ավանի գոգավորությունը, ապա՝ Գետառ և Ջրվեժ գետերի ջրբաժանը։

Ծագումն ու բնութագրեր
---------------------

Կազմված է վերին պլիոցենի և պլեյստոցենի լավաներից, լճային նստվածքներից և ժամանակակից ալյուվիալ-պրոլյուվիալ գոյացումներից։ Ունի դեպի արևմուտք և հարավ-արևմուտք ընդհանուր թեքություն, 1200—1500 մ բարձրություն, թույլ մասնատված, լավային ալիքավոր մակերևույթ։ Տեղ-տեղ բարձրանում են 50-60 մ հարաբերական բարձրությամբ մնացորդային բլրակներ ու խարամային կոներ։ Զգալի տարածում ունեն քարակարկառները։ Հյուսիս-արևելքում, Գեղամա լեռների լավաների տարբեր ծածկույթների կարերից բխում են Քառասունակն աղբյուրները։ Կոտայքի սարավանդի հիմքում (Ավանի գոգավորության սահմաններում) կան կերակրի աղի հանքավայրեր։ Կլիման չոր ցամաքային է՝ չափավոր ցուրտ ձմեռներով և տաք ամառներով, տարեկան տեղումները՝ 400—500 մմ։ Բարձրադիր մասերում տարածված են բաց շագանակագույն, ցածրադիր մասերում՝ շագանակագույն և գորշ հողերը։ Տիրապետում է չոր տափաստանային լանդշաֆտը՝ տեղ-տեղ տրագանտային և օշինդրային բուսածածկույթով։ Բնական լանդշաֆտը կիսաանապատային և չոր տափաստանային է։ Զբաղվում են անասնապահությամբ, հացահատիկի մշակությամբ, արհեստական ոռոգման պայմաններում՝ պտղաբուծությամբ, այգեգործությամբ և բանջարաբուծությամբ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայաստանի Հանրապետության Ֆիզիկաաշխարհագրական օբյեկտների համառոտ տեղեկատու-բառարան, Երևան, «Գեոդեզիայի և քարտեզագրության կենտրոն ՊՈԱԿ», 2007, էջ 72 — 150 էջ։
2. ↑  Հակոբյան Թ. Խ. Մելիք-Բախշյան Ստ. Տ. Բարսեղյան Հ. Խ. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 3 [-] (խմբ. Մանուկյան Լ. Գ.), Երևան, «Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն», 2001, էջ 225 — 992 էջ։


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 638)։*  |
**Paris Match** (Պարի մատչ), ֆրանսիական ամենշաբաթյա լրագիր, որը հիմնադրվել է 1949 թվականին։ Առաջին համարը լույս է տեսել նույն թվականի մարտի 25-ին։

Պատմություն
-----------

1926 թվականին լրագրող և մեդիամագնատ Լեոն Բելբին (ֆր.՝ Léon Bailby) ստեղծեց մարզական «Մատչ» (ֆր.՝ Match) ամսագիրը:1938 թվականին արդյունաբերող և մեդիամագնատ Ժան Պրուվոն (ֆր.՝ Jean Prouvost) վերսկսում է ամսագրի հրատարակումը՝ «Մատչ»-ում ավելացնելով լրատվական բաժին:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ամսագրի հրատարակումը դադարեցվում է։ Պատերազմից հետո, 1949 թվականին ժան Պրուվոն հիմնադրեց «Պարի մատչ»-ը։

Առաջին գլխավոր խմբագիրը դարձավ ֆրանսիացի լրագրող, պատմաբան, քննադատ, գրականագետ և հումորիստ Փոլ Գորդոն (ֆր.՝ Paul Gordeaux), ով Լոնդոնում «Paris-Soirի» և «Մատչի» մշտական հատուկ թղթակիցն էր, «Պարի մատչ» անվանման և նրանում՝ «Կյանքի մատչ» (ֆր.՝ «Le Match de la vie») խորագրի հեղինակը։

Մինչև 1950 թվականի վերջը անունը մեծ հաջողության հասավ խմբագիր Էրվե Միլի (ֆր.՝ Hervé Mille) օրոք։ Դրանից հետո վաճառքը անկում ապրեց, որի պատճառը նոր շաբաթաթերթերի և հեռուստատեսության ի հայտ գալն էր։ Օրինակ՝ 1958 թվականին հրատարակվել էր 1 800 000 օրինակ, իսկ 1975 թվականին՝ 600 000:

1976 թվականին լրագիրը գնվեց ռադիոհաղորդավար և լուսանկարիչ Դանիել Ֆիլիպաչչիի (ֆր.՝ Daniel Filipacchi) կողմից, ով «Պարի մատչ»-ը դարձրեց Ֆրանսիայի ամենահաջողված և ազդեցիկ ամսագրերից մեկը։ Ամսագիր վերադարձավ ֆրանսիացի լրագրող Ռոջեր Թերոնը (ֆր.՝ Roger Thérond)՝ որպես գլխավոր խմբագիր. այս պաշտոնը նա զբաղեցրել էր նաև 1962 թվականից մինչև 1968 թվականը։ Գլխավոր խմբագրի պաշտոնը նա թողեց միայն 1999 թվականին։ Նրա ղեկավարությամբ «Պարի մատչ»-ը կրկին սկսեց վայելել հանրության սերը, ինչը անմիջապես խթանեց վաճառքը։ Ռոջեր Թերոնին անվանում էին «L'œil», ինչը ֆրանսերենից թարգմանաբար նշանակում է «Աչք»։ Նա իր պաշտոնից հեռացավ 74 տարեկանում։ 1999 թվականի հուլիսին նրան փոխարինեց ֆրանսիացի լրագրող Ալեն Ժենեստարը (ֆր.՝ Alain Genestar):

Այսօր «Պարի մատչ»-ը Hachette Filipacchi Médias հրատարակչության մի մասն է համարվում։ Այս հրատարակչությունը պատկանում է ֆրանսիական Lagardère խոշորագույն մեդիագրուպին։ 2008 թվականին Ֆրանսիայում տիրաժը գերազանցել է 633 000 օրինակը։

Լրացուցիչ փաստեր
----------------

* Մինչ 2008 թվականը ընկերության կարգախոսն էր՝ «Le poids des mots, le choc des photos», որի բառացի թարգմանությունը ռուսերեն՝ «Вес слов, шок фотографий», հայերեն՝ «Բառի կշիռ, լուսանկարների շոկ»։ 2008 թվականից ի վեր ընկերության կարգախոսն է՝ «La vie est une histoire vraie»՝ «Կյանքը ճշմարիտ պատմություն է»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  The ISSN portal — Paris: ISSN International Centre, 2005. — ISSN 0397-1635
2. ↑  Источник : Office de Justification de la Diffusion

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Պարի Մատչ»ի պաշտոնական կայքը
* «Lagardère»ի պաշտոնական կայքը (անգլերեն)
* «Hachette Filipacchi Médias»ի պաշտոնական կայքը
**Մոնիկա Աասպրոնգ** (նորվ.՝ Monica Aasprong, հունվարի 7, 1969(1969-01-07), Քրիստիանսուն, Մյորե օգ Ռոմսդալ, Նորվեգիա), նորվեգացի բանաստեղծուհի, հեղինակ, թարգմանիչ, խմբագիր։

Կենսագրություն
--------------

Մոնիկա Աասպրոնգը ծնվել է 1969 թվականին Նորվեգիայի Քրիստիանսուն կոմունայում։ 1994-1995 թվականներին սովորել է Տելեմարկի համալսարանական քոլեջում, 2004-2005 թվականներին Ստոկհոլմում՝ Արվեստի, արհեստի և դիզայնի համալսարան-քոլեջում։ Բանաստեղծական տեքստի հնարավորությունները հանրային տարածության մեջ ուսումնասիրող «Օսլոյում օդաչուն» ծրագրի խմբագրական խորհրդի անդամ է։

Ստեղծագործություններ
--------------------

Աասպրոնգն աշխատում է ձայնային սարքավորումների հետ և կատարում աուդիոհավելումներ։ Նրա «Շրջանաձև սաղմոնը» («Մինչ Բեթղեհեմ, մինչ Երուսաղեմ») ստեղծագործությունը Ստոկհոլմի «Audiorama» սրահում ներկայացվել է ձայնային էֆեկտներով, իսկ նորվեգացի կոմպոզիտոր Մայա Սոլվեյգ Կյելստռուպ Ռատկյեն 2013 թվականին Օսլոյի «Կունստեռնես Հուս» համերգասրահում համերգ է տվել ստեղծագործության հիման վրա։

Աասպրոնգի բանաստեղծությունների ժողովածուներից մեկը թարգմանվել է դանիերեն, իսկ առանձին ստեղծագործություններ թարգմանվել են նաև իսպաներեն, արաբերեն, եբրայերեն, հոլանդերեն, ֆրանսերեն և ֆլամանդերեն։

### Երկեր

* *mellom Alex Gobulev og meg* («Ալեքս Գոբուլևի և իմ միջև», (1997)
* *Soldatmarkedet* («Զինվորի շուկա», 2006 թվական)
* *Et diktet barn* («Հորինված երեխա», 2010 թվական)
* *Sirkelsalme (til Betlehem / til Jerusalem)*, («Շրջանաձև սաղմոնը», «Մինչ Բեթղեհեմ, մինչ Երուսաղեմ») 2013

### Թարգմանություններ

* Medealand, Sara Stridsberg
* Drømmefakultetet, Sara Stridsberg
* Darling river, Sara Stridsberg
* Gå, Thomas Bernhard
* August Rodin/Brev om Cézanne, Rainer Maria Rilke
* Melankolske rom, Karin Johannisson
* Grand mal, Linda Boström Knausgård

Գրականություն
-------------

* Գրական տապան 2015 թ. ԱՕԿՍ, Երևան, 2016 թ. ISBN 978-9939-1-0432-4

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Monica Aasprong(չաշխատող հղում)
2. ↑  Sirkelsalme (til Betlehem / til Jerusalem) – En konsert

Արտաքին հղումներ
----------------

* www.monicaaasprong.com Պաշտոնական կայք

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 97049223 · BNF: 13756869f · GND: 138392307 · ISNI: 0000 0000 6158 0011 · LCCN: n99000191 · NUKAT: n2011155618 · SUDOC: 150135475 · VIAF: 17403865 · WorldCat VIAF: 17403865 |

 |

 |
**Մուշյոեն** (նորվ.՝ Mosjøen) — Վեֆսն համայնքի վարչական կենտրոնը, Նուրլան մարզում (ֆյուլքե), Նորվեգիայում։

Քաղաքի բնակչությունը կազմում է 9629 մարդ (2009թ.):

Մուշյոենը առանձնացված է եղել որպես քաղաք և 1876թ.-ին առանձին համայնք, սակայն հետագայում՝ 1962 թվականի հունվարի 1-ին վերադարձավ Վեֆսնի կազմ։ Համարվում է Հելգելաննի հնագույն քաղաքը և Նուրլանում երկրորդ հնագույն քաղաքը։

Աշխարհագրություն
----------------

Քաղաքը գտնվում է հովտի ստորին մասում, որտեղ Վեֆսնա և Շերվա գետերը թափվում են Վեֆսնֆորդի մեջ։ Քաղաքի կենտրոնը գտնվում է այդ երկու գետերի միջև։ Վեֆսնա գետը Նուրլանի ամենահզորը ջրատարողությամբ։ Բացի գետից և քաղաքի խութածոցից, նաև շրջապատված է լեռներով, կանաչ բլուրներով և անտառներով։ Էուֆելլետ լեռը՝ 814 մ բարձրությամբ, գտնվում է քաղաքի արևմտյան կողմում, համարվում է տարածքի բավականին հայտնի օբյեկտը։

Պատմություն
-----------

Մուշյոենը հիմնադրվել է 17-րդ կամ 18-րդ դարում որպես տեղի ֆերմերների առևտրի համար հանդիպման վայր։ 1866 թվականին Բրիտանական կազմակերպությունը այնտեղ կառուցեց սղոցարաններ և 1875 թվականին Մուշյոենը ստացավ ինքնավարության իրավունք։ Ամերիկյան մետաղագործական Alcoa ընկերությունը Մուշյոենում ուներ իր ալյումինի գործարանը։

Արդյունաբերություն
------------------

Քաղաքում է գտնվում ալյումինի գործարանը, որը պատկանում է Alcoa ընկերությանը։

Տրանսպորտ
---------

Քաղաքին է սպասարկում Մուշյոենի օդանավակայանը, որը գտնվում է Հերստադում։ Օդանավակայանը սկսել է գործել 1987 թ.-ին։ E6 ուղին և Նուրլանի երկաթուղային գիծը անցնում են Մուշյոենի տարածքով։ Մուշյոենը գտնվում է Տրոնհեյմի տրասսայից 390 կմ հեռավորության վրա դեպի հյուսիս և Մու-ի-Րանա քաղաքից 90 կմ դեպի հարավ։

Քաղաք-բարեկամներ
----------------

* Լեռնային Միլանովաց, Սերբիա
* Լյուկսելե, Շվեդիա
* Վոլխով, Ռուսաստան
* Սինոպ, Թուրքիա

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| Մուշյոենի տեսքը Դոլստադ բլրից, 29 մայիսի 2005 թ. | Եկեղեցի Դոլստադում, հունվար 2007 թ. | Տաղավար Մուշյոենում |
|

Ծանոթագրություններ
------------------

1. Statistics Norway (2009). « ».

Արտաքին հղումներ
----------------

* Մուշյոենի էջը.
* Վեֆսն. (ծագումնաբանություն)
**Ժողովուրդների մշտական ատյանի բանաձև (1984)** հայերի ցեղասպանության մասին։ Ատյանը ստեղծվել է 1976-ին, Հռոմում՝ ժողովուրդների ինքնագիտակցության բարձրացմանը աջակցելու, համաշխարհային հասարակայնության կողմից քաղաքական որոշակի խնդիրների ընկալմանը նպաստելու, ժողովուրդներին հանուն իրենց իրավունքների պայքարի ոգեշնչելու նպատակով։ Ատյանը տարբեր երկրների ներկայացուցիչներից բաղկացած հասարակական դատարան է (հայտնի գիտնականներ, իրավաբաններ, լրագրողներ, քաղաքական և հասարակական գործիչներ) և ընդունած որոշումներն ունեն հանձնարարականի բնույթ։ 1984-ի ապրիլի 13-16-ը Փարիզում տեղի ունեցավ մշտական ատյանի նստաշրջան՝ նվիրված հայերի ցեղասպանության խնղրին։ Օրակարգը առաջարկել էին «Ազգային փոքրամասնությունների իրավունքի խումբ» (Փարիզ, Ֆրանսիա), «Մշակույթի գոյատևում» (Քեմբրիջ, ԱՄՆ), «Սպառնալիքի տակ գտնվող ժողովուրդներին օգնող ընկերակցություն» (Գյոթինգեն, ԳՖՀ) կազմակերպությունները։ Քննարկման ժամանակ լսվեցին Կալիֆոռնիայի համալսարանի պրոֆեսոր Ռիչարդ Հովհաննիսյանի (ԱՄՆ), Քեմբրիջի ինստիտուտի՝ հայկական հետազոտությունների և փաստագրության կենտրոնի տնօրեն ժիրայր Լիպարիտյանի (ԱՄՆ), պատմաբան ու գրող Քրիստոֆեր Ուոքըրի (Մեծ Բրիտանիա) և Իվ Տերնոնի (Ֆրանսիա), արևմտյան Բեռլինի համալսարանի դասախոս Թեսսա Հոֆմանի, Լուվենի կաթոլիկ համալսարանի պրոֆեսոր ժոե Վերհովենի (Բելգիա), Կալիֆոռնիայի համալսարանի պրոֆեսոր Տիգրան Գույումճյանի ելույթները, ողբերգական իրադարձությունների մի շարք ականատեսների վկայությունները։ Նստաշրջանին իր ներկայացուցիչներին ուղարկելուց Թուրքիայի հրաժարվելու պատճառով քննարկվեց «Հայկական հարց, ինը հարց և ինը պատասխան» փաստաթուղթը (Անկարայի միջազգային քաղաքականության ինստիտուտ), ինչպես նաև Անկարայի համալսարանի պրոֆեսոր Թյուրքքայա Աթաեովի գրավոր ցուցմունքները, որոնք արտահայտում էին թուրքական կառավարության դիրքորոշումը տվյալ հարցում։ 


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է* *«Հայկական հարց» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
|  |
| --- |
| **Պրոզերպինա իլիկաթիթեռ** |
| Պրոզերպինա իլիկաթիթեռՊրոզերպինա իլիկաթիթեռ |
| Պրոզերպինա իլիկաթիթեռ (արու)Պրոզերպինա իլիկաթիթեռ (արու) |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Կենդանիներ (Animalia) |
| **Տիպ/Բաժին** | Հոդվածոտանիներ (Arthropoda) |
| **Ենթատիպ** | Վեցոտանիներ (Hexapoda) |
| **Դաս** | Միջատներ (Insecta) |
| **Կարգ** | Թիթեռներ (Lepidoptera) |
| **Ընտանիք** | Իլիկաթիթեռներ (Sphingidae) |
| **Ցեղ** | '**Proserpinus'** |
| **Տեսակ** | **Պրոզերպինա իլիկաթիթեռ** *(P. proserpina)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Proserpinus proserpina***Pallas, 1772 |
|
| **Տարածվածություն և պահպանություն** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Տվյալների անբավարարությունՏաքսոնի տարածվածությունը Տաքսոնի տարածվածությունը |

**Պրոզերպինա իլիկաթիթեռ** (լատ.՝ Proserpinus proserpina), իլիկաթիթեռների ընտանիքին պատկանող միջատ։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

20-25 մմ առջևի թևի երկարությամբ միջին չափի թիթեռ է։ Առջևի թևերի ընդհանուր գուներանգը կանաչ կամ մոխրագույն կանաչ է, հետին թևերինը՝ դեղին՝ սև գույնի արտաքին եզրով։

* Proserpinus proserpina ♂*Proserpinus proserpina* ♂
* Proserpinus proserpina ♂  △*Proserpinus proserpina* ♂ △
* Proserpinus proserpina ♀*Proserpinus proserpina* ♀
* Proserpinus proserpina  ♀ △*Proserpinus proserpina* ♀ △

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Եվրոպա, դեպի արևելք և հարավ-արևելք՝ մինչև Կենտրոնական Սիբիր և Տյան Շան, Փոքր Ասիա, Կովկաս, Անդրկովկաս։ Լայն տարածված է կենտրոնական և հարավային Հայաստանում, հայտնաբերվել է Արագած լեռան հարավային լանջերում, Կոտայքի (Արզական և Հացավան գյուղերի մոտակայք), Արարատի (Վեդի քաղաքի շրջակայք), Վայոց ձորի (Գնիշիկ գյուղի մոտ) և Սյունիքի (Կապան Քաջարան, Գորիս, Սիսիան, Մեղրի, Կուրիս, Լեհվազ) մարզերում, «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցում։

Էկոլոգիա
--------

Ապրում են գրեթե բոլոր բարձունքային գոտիներում, բացի ալպերից՝ գործնականապես բոլոր բիոտոպերում, որտեղ կան համապատասխան մեզոֆիլ հատվածներ (առվակների, գետերի, ճահճացած ցածրավայրերի, ոռոգման և ջրաքաշ ջրանցքների երկայնքով)։

Էգը 1-3 ձու է դնում երիտասարդ Epilobium hirsutum բույսի միջին հատվածներում՝ տերևների ստորին մասի վրա։ Տարվա ընթացքում տալիս է մեկ սերունդ։ Թրթուրները հանդիպում են հունիսից մինչև օգոստոսի վերջը, սեպտեմբերի կեսին։ Թիթեռների թռիչքը պայմանավորված է տեղանքի բարձրությամբ և տևում է ապրիլի վերջից մինչև հուլիսի վերջը։ Թիթեռներն ակտիվ են սկսած մթնշաղից և գրեթե ողջ գիշերը։ Լուսաթակարդներով դժվար են բռնվում։

Պահպանություն
-------------

Բնության պահպանության միջազգային միության Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։ Տեսակն ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում տվյալներն անբավարար են կարգավիճակով և Բեռնի Կոնվերցիաի հավելված 2-ում։

Թվաքանակը բավական բարձր է՝ մեծ տատանումներով տարբեր տարիներին։

Վտանգման հիմնական գործոնները բացահայտված չեն։

Պահպանվում է «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG |

 |
**Ժողովրդական ճակատ** (իսպ.՝ Frente Popular), Իսպանիայի երկրորդ հանրապետությունում ընտրված կոալիցիա ստեղծված 1936 թվականի հունվարին տարբեր ձախակողմյան կազմակերպություններին, ղեկավարել է Մանուել Ազանան։

*Ժողովրդական ճակատում* ներառված էին Իսպանիայի սոցիալիստ աշխատավորների կուսակցությունը (PSOE), Իսպանիայի կոմունիստական կուսակցությունը (PCE), Մարքսիստական հայացքներով աշխատավորների կուսակցությունը (POUM, անկախ կոմունիստներ) և հանրապետականներ՝ Հանրապետական ձախերը (IR), (Ազանայի գլխավորությամբ) Հանրապետական միացյալ կուսակցությունը (UR), Դիեգո Մարտինես Բարիոյի գլխավորությամբ։ Այս կոալիցիային սատարում էին Գալիցիական և Կատալոնյան ազգայնականները, սոցիալիստական միությունը և անարխիստները։ Շատ անարխիստներ չէին սատարում կոալիցիային ընտրությունների ժամանակ, սակայն սատարեցին նրանց Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում

Իոսիֆ Ստալինը 1935 թվականին որոշեց, որ ահագնացող ֆաշիզմի աճի դեմ պայքարելու համար Իսպանիայում կոմունիստները պետք է դաշինք կնքեն բոլոր գաղափարապես մոտ խմբակցությունների հետ, անգամ բուրժուական ուղղվածություն ունեցող կուսակցությունների հետ։ Սա կոալիցիա էր հանրապետականների և աշխատավորական կուսակցությունների միջև, որպեսզի շարունակեին առաջին կառավարության (1931–1933) սոցիալական բարեփոխումները և ազատեին քաղբանտարկյալներին, որոնք պահվում էին բանտերում 1934 թվականի Աստուրիայի հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո։

*Ազգային ճակատը հաղթեց 1936 թվականի ընտրություններում՝ հիմնելով նոր կառավարություն։ Մանուել Ազանան ընտրվեց երկրի նախագահ, սոցիալիստ աշխատավորների կուսակցությունը նրան չաջակցեց, քանի որ դեմ էր Ֆրանցիսկո Լարգո Կաբալերոն։*

1936 թվականի հուլիսին Ֆրանցիսկո Ֆրանկոն և այլ պահպանողական/մոնարխիստ գեներալներ փորձեցին հեղաշրջում անել, որի պատճառով սկսվեց Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմը (1936–1939)։ Կառավերությունը կազմավորեց հանրապետական բանակը, որը կազմված էր կոալիցիայի կազմում եղած խմբակցությունների կողմից ձևավորված զինված ստորաբաժանումներից։ Չնայած փոքր հաջողություններին հանրապետական զորքերը պարտվեցին քաղաքացիական պատերազմում 1939 թվականին և իշխանությունը անցավ Ֆրանցիսկո Ֆրանկոյին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Hicks, Alexander. *Social Democracy and Welfare Capitalism: A Century of Income Security Policies*.
2. ↑  Payne, Stanley. *Spain's first democracy: the Second Republic, 1931-1936*. Madison, Wisconsin, USA: University of Wisconsin Press, 1993. p. 267.
**Սայանո-Շուշենսկոյեի հիդրոէլեկտրակայան** (ռուս.՝ *Саяно-Шушенская гидроэлектростанция*), հիդրոէլեկտրակայան Ռուսաստանի Դաշնության Խակասական ինքնավար մարզում։ Հանդիսանում է խոշորագույն Հէկը Ռուսաստանում (9-րդ տեղն աշխարհում)։ Նախագծային հզորությունը 6400 Մվտ է։ Էլեկտրաէներգիայի տարեկան միջին արտադրանքը մոտ 24 միլիարդ կվտ.ժ։ Հիդրոհանգույցի կազմի մեջ մտնում են կամարագրավիտացիոն պատվարը (առավելագույն բարձրությունը՝ 242 մ, երկարությունը ըստ կատարի՝ 1066 մ), ՀԷԿ-ի մերձպատվարային տիպի շենքը՝ 10 ագրեգատով, յուրաքանչյուրը՝ 640 Մվտ հզորությամբ, հաշվարկային ճնշումը՝ 194 մ, ջրհար հորով շահագործման ջրնետը, նավամբարձիչը։ Պատվարը գոյացնում է 31,34 կմ³ լրիվ ծավալով և 15,3 կմ³ օգտակար ծավալով սեզոնային կարգավորման ջրամբար։ Նախապատրաստական շրջանի աշխատանքներն սկսվել են 1964 թ.-ին։ Մինչև 1984 թ.-ը գործարկվել են առաջին 8 հիդրոագրեգատները՝ 5120 Մվտ ընդհանուր հզորությամբ։ ՀԷԿ-ի արտադրած էլեկտրաէներգիան 500 կվ լարման բարձրավոլտ էլեկտրահաղորդման գծերով հաղորդվում է Սիբիրի միացյալ էներգահամակարգ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական · Մեծ նորվեգական · Մեծ ռուսական |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 166)։*  |
**Կլիմայաբուժություն**, կլիմայական գործոնների օգտագործումը բուժման և կանխարգելման նպատակով։ Արտաքին միջավայրի օդերևութաբաևական պայմանների և տեղանքի կլիմայի առանձնահատկությունները օգտագործվում են բժշկական կլիմատոլոգիայի, ախտաբանական ֆիզիոլոգիայի և կլինիկայի տվյալների հիման վրա։ Կլիմաբուժության ժամանակ կարևոր նշանակություն ունեն տեղանքի դիրքը, բարձրությունը ծովի մակերևույթից, օդի ջերմաստիճանը, մթնոլորտային ճնշումը, քամիների ուժը և ուղղությունը, ամպամածությունը, արևի ճառագայթման խտությունը, լանդշաֆտի առանձնահատկությունները և այլն։ Կլիմայաբուժությունը կարող է լինել հիվանդի համար սովորական կլիմայական պայմաններում (քաղաքամերձ առողջարաններում, հանգստյան տներում, տեղական բուժավայրերում) և հատուկ կլիմայական բուժավայրերում։ Լեռնային կլիման ուժեղ ներգործություն է ունենում շնչառության և անոթային համակարգերի վրա, խթանում նյութափոխանակությունը, տափաստանայինը՝ կումիսաբուժության հետ զուգորդած, տուբերկուլոզի (պալարախտ) բուժման ժամանակ, կիսատափաստանայինը բարենպաստ ազդեցություն է ունենում երիկամների հիվանդությունների ժամանակ, ծովայինը ցուցված է շնչական օրգանների, նյարդային համակարգի ֆունկցիոնալ հիվանդությունների, նյութափոխանակության խանգարումների ժամանակ։ Կլիմայաբուժության հիմնական մեթոդներն են՝ օդաբուժությունը, արևաբուժությունը և ծովաբուժությունը (տալասոթերապիա)։ Կլիմայաբուժության լայն կիրառություն ունի բոլոր բուժավայրերում (հատկապես լեռնա-կլիմայական, անտառային, տափաստանային, ծովափնյա), ինչպես նաև առողջարաններում, հանգստյան տներում, պիոներական ճամբարներում, տուրբազաներում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 479)։*  |
**Կասոս** (հուն․՝ Κάσος)՝ կղզի Եգեյան ծովի հարավ-արևելքում, պատկանում է Հունաստանին։ 
Կասոսի նույնանուն մունիցիպալիտետը ներառում է նաև մի շարք չբնակեցված կղզիներ, որոնցից խոշորներն են Արմաթիան և Մակրոնիսին։ Կասոսի վրա տեղակայված են հինգ բնակավայրեր՝ Ագիա Մարինա (393 մարդ), Ֆրի (335 մարդ), Արվանիտիհորի (167 մարդ), Պոլի (335 մարդ) և Պանագիա (17 մարդ)։ Մունիցիպալիտետի վարչական կենտրոնը համարվում է Ֆրի բնակավայրը, այստեղ է գտնվում նաև կղզու գլխավոր նավահանգիստը, բնակայրի մոտակայքում կա օդանավակայան։

Աշխարհագրություն
----------------

Մտնում է Դոդեկանեսյան կղզեախմբի մեջ։ Կղզին գտնվում է Կարպատոս և Կրետե կղզիների միջև։ Զբաղեցնում է մոտ 66 կմ 2 տարածք։ Ֆրի բնակավայրը Կասոսի միակ նավահանգիստն է։ Կղզու ամենաբարձր կետը ծավի մակերևույթից 550 մետրի վրա է։ Կղզու վրա գտնվում է ոչ մեծ «Էլ. Վենիզելոս» օդանավակայանը։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայքո (հուն.) (անգլ.)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4260388-2 · LCCN: n2014075569 · VIAF: 237807799 · WorldCat VIAF: 237807799 |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Շուշի (այլ կիրառումներ)

Շուշի բերդ,
**Շուշի**, քաղաք Արցախում։ Գտնվում է Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության լեռնաշղթայի նախալեռներում, Գորիս-Ստեփանակերտ խճուղու վրա, Ստեփանակերտից 11 կմ հարավ, Աղդամ երկաթուղային կայարանից 37 կմ հարավարևմտյան․։ Կան արտադրական կոմբինատ, կաշվի գործարան, արլ․ երաժշտ․ գործիքների պատրաստման ֆաբրիկա։ Գորգագործության կենտրոն է։ Շուշիում է Ղարաբաղի մետաքսի կոմբինատի գործվածքային արտադրամասը։ Ունի գյուղատնտեսական տեխնիկում, մանկավարժական և երաժշտական համալսարաններ, երաժշտական դպրոց, պատմության թանգարան, մշակույթի տուն, գրադարաններ և կինոթատրոններ։ Շուշին կլիմայական առողջարան է։ Ամառը տաք է (հուլիսի միջին ջերմաստիճանը՝ 19 °C), ձմեռը՝ մեղմ (հունվարի միջին ջերմաստիճանը՝ —2 °C)։ Տարեկան տեղումները 645 մմ են։ Կան առողջարաններ, հանգստյան տներ, պիոներական ճամբար, տուրիստական հանգրվան։ Շուշին հիմնադրվել է 1752 թվականին, քաղաք է 1840 թվականից։ Պատմական տեղեկանք։ Բնական անմատչելի դիրքի շնորհիվ Շուշին հնագույն ժամանակներում Վարանդա գավառի հայ բնակիչների համար ծառայել է իբրև պաշտպանական ամրություն, որը հետագայում պարսպապատվելով, դարձել է բերդ։ Բերդապարսպի մեծ մասն այժմ էլ կանգուն է։ 18-րդ դարի 2-րդ կեսից բերդաքաղաք էր, իսկ 19-րդ դարում առևտրական, արհեստագործական ու մշակութային խոշոր կենտրոն։ Վաղ միջնադարում բերդը կոչվել է Շիկաքար։ Այստեղ իշխան Մահլ Սմբատյանը 9-րդ դարի կեսին հաղթել է արաբ, ասպատակիչ զորքին և ազատագրել գերեվարված հայ բնակչությանը։ Ուշ միջնադարյան աղբյուրները բերդը հիշում են տարբեր անուններով՝ Քարագլուխ, Քարագլխի բերդ, Քար, Քարագլխի սղնախ, հաճախ նաև՝ Շոշի բերդ, Շոշի սղնախ (որովհետև թշնամի ուժերի հարձակումների ժամանակ այնտեղ պատսպարվել է հարևան Շոշ ավանի և գավառի բնակչությունը)։ 18-րդ դարի սկզբին Շոշի բերդը եղել է թվով գերակշիռ` թուրք զորքերի դեմ հայոց ազատագրական մարտերի կենտրոն։ Բերդը հավանաբար այդ ժամանակ վերակառուցել ու ամրացրել են ազատագրական պայքարի հրամանատարները (Ավան հարյուրապետը և այլք), որոնք հիշվում են իբրև բերդի տերեր։ 1750-ական թվականներին Վարանդայի մելիքությանն ուխտադրժորեն տիրացած Շահնազար Բ, իր դեմ միավորված Ղարաբաղի մյուս չորս մելիքություններին դիմադրելու համար, դաշնակցել է «սարըջալու» կոչվող վաչկատուն ցեղի առաջնորդ Փանահ խանի հետ և նրան տրամադրել Շոշի բերդը։ Փանահ խանը Շահնազարի օգնությամբ այժմյան Շուշիի տեղում կառուցել է իր ամրոց նստավայրը (Փանահաբադ)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 599)։*  |
**Մարիամ-Ղուկասյան օրիորդաց դպրոց**, 1912 թ. շուշեցի մեծահարուստ Աբրահամ, Արշակ, Հակոբ և Պողոս Ղուկասյան եղբայրներն իրենց վաղամեռիկ քրոջ՝ Մարիամի հիշատակը հավերժացնելու նպատակով դիմում են կաթողիկոսին, խնդրում թույլ տալ Շուշիի Մարիամյան իգական դպրոցը վերանվանելու Մարիամ-Ղուկասյան։ Այդ գործի իրականացման համար նրանք իրենց սեփական երկհարկանի շինությունը, որ 50 000 ռուբլուց ավել արժեր, նվիրել են հայոց Մարիամյան օրիորդաց դպրոցին, որ իրենց քրոջ անունով պետք է անվանվի Մարիամ-Ղուկասյան, ընդ որում, թե՝ նվիրաբերած առանձնատունը և թե՝ նոր կառուցվելիք որևէ շինություն դպրոցին հատկացրած հողամասի վրա պետք է ծառայեր միայն որպես դպրոցական կառույց և դրվեր Սբ. Էջմիածնի տրամադրության ներքո։ 1913 թ. Արցախի թեմի ժամանակավոր կառավարիչ Զավեն վարդապետին հղված հայրապետական կոնդակում նշվում է դպրոցի բացման մասին։ Նույն թվականի մեկ այլ կոնդակով հաստատվում է դպրոցի կանոնադրությունը։

1914 թ. դպրոցին հատկացված Ղուկասյանների առանձնատանը կից կառուցվում է ևս 10 դասարան, որի շինարարության համար եղբայրները նվիրաբերում են 30 000 ռ. իսկ դպրոցի կենսագործունեությունը ապահովելուն տրամադրում 200 000 ռ.։ Նոր դասարանների շինարարական աշխատանքների համար կազմվում է հանձնաժողով, որի անդամներից էին քաղաքագլուխ Գր. Քալանթարյանը, Ն. Օհանյանը, Կ. Շխեյանը, տեխնիկ Լ. Մինասբեկյանը, Ս. Սարուխանյանը և Մ. Դանիելյանը։ Աշխատանքները սկսվում են նույն թվականի փետրվարի 24-ին, իսկ մայիսի 20-ին Արցախի թեմի կառավարիչ Զավեն վարդապետի գլխավորությամբ տեղի է ունենում հիմնօրհնեքը։ Դպրոցի կանոնադրության մեջ նշվում է, որ կրթօջախը "…կառավարվելու է հայոց եկեղեցական ծխական կամ միջնակարգ դպրոցների կանոնադրությամբ, բոլոր առարկաների դասավանդությունը լինելու է անպայման Հայ լեզվով, բացի Ռուսաց լեզվից, Ռուսաց պատմության և աշխարհագրության դասերից…»։ Դպրոցի հոգաբարձության նախագահն էր Արցախի թեմի առաջնորդը։
1915 թ. դպրոցն արդեն ուներ 11 ուսուցիչ և 320 աշակերտուհի։ 1917 թ. վեցամյա դասընթացով գործող ուսումնական հաստատությունը գործում էր լրիվ միջնակարգ դասընթացով։
**Աշիկ Վեյսել** (իսկական անունը՝ **Վեյսել Շատիրօղլու**, հոկտեմբերի 25, 1894(1894-10-25), Շարղշլա, Սիվասի մարզ, Թուրքիա - մարտի 21, 1973(1973-03-21), Շարղշլա, Սիվասի մարզ, Թուրքիա), թուրք կույր բանաստեղծ և երգիչ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1894 թվականի հոկտեմբերի 25-ին Շարկիշլա քաղաքի մոտակայքում գտնվող Սիվրիալան գյուղում։ Մանկության տարիներին նա և նրա երկու քույրերը հիվանդացել են ծաղիկ հիվանդությամբ։ Վեյսելի քույրերը մահացել են, իսկ ինքն ապրել է, սակայն կորցրել տեսողությունը։ Այդ ժամանակ նա ընդամենը 7 տարեկան էր։

Չնայած կուրությանը՝ Վեյսելը հոր օգնությամբ սովորել է նվագել սազ։ Նա նվագում և երգում էր ազգային երգեր։

1920-ական թվականների սկզբին Վեյսելն ամուսնացել է, բայց շուտով կինը լքել է նրան։ Զույգն ուներ երկու երեխա՝ տղա և աղջիկ, որոնք երկուսն էլ շուտ են մահացել։

1930 թվականին Վեյսելը ծանոթացել է քաղաքագետ Ահմեդ Թեջերի հետ։ Ժողովրդական բանահյուսությամբ ոգեշնչված Թեջերը հետաքրքրվեց Վեյսելով և կարևոր դեր խաղաց նրա առաջընթացի մեջ։ Թեջերը կազմակերպել է Վեյսելի շրջագայությունները Թուրքիայի քաղաքներում։ Գյուղական ինստիտուտների ստեղծումից հետո Վեյսելը դասավանդել է այնտեղ՝ ուսուցանելով սազ նվագել։

1965 թվականին Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովը «թուրքական լեզվի և ազգային համերաշխության մեջ ունեցած ներդրման համար» Վեյսելին պարգևատրեց ամսական 500 լիրա պարգևով (մոտ 200 դոլար)։

Վեյսելը մահացել է 1973 թվականի մարտի 21-ին հայրենի Սիվրիալան բնակավայրում։

Թուրքիայի մի շարք արտիստներ, այդ թվում՝ Սելդա Բագջանը, Հյումեյրան, Հյուլդեն Կարաբոջեկը, Ֆիկրետ Կիզիլոկը և Էսին Աֆշարը, ձայնագրել են Վեյցելի բանաստեղծությունների քավեր տարբերակները։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Discogs — 2000.
2. 1 2 3 4  filmportal.de — 2005.
3. ↑  Немецкая национальная библиотека, Берлинская государственная библиотека, Баварская государственная библиотека и др. Record #119374838 // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
4. 1 2 3 4 5 6 7  Aşık Veysel: Brother, do not look down on me
5. ↑


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Apple Music · Deezer · Last.fm · Spotify · Յանդեքս երաժշտություն |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | Discogs · Discogs · Filmportal · Internet Movie Database · ԿինոՊոիսկ · MusicBrainz |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 124419131 · GND: 119374838 · ISNI: 0000 0001 2277 550X · LCCN: n84052079 · NKC: jn20020903024 · NTA: 074125370 · NUKAT: n2008059040 · SUDOC: 035304383 · VIAF: 24694824 · WorldCat VIAF: 24694824 |

 |

 |
**Աղկալայի կիկլոպյան ամրոց**, այլ անվանումը` **Բերդկունքի ամրոց**։

Կանգնած է մի խոշոր ժայռաբլուրի վրա և իշխում է շրջապատին։ Նա գրեթե անմատչելի է բոլոր կողմերից, բացի Բերդկունք գյուղի արևելյան կողմից, որը ներկայումս միաձուլվել է ամրոցի ավերակների հետ։ Ամրոցն իր տեսքով ու կառուցվածքով նմանվում է Լճափի ամրոցներին։ Այն նույնպես շրջապատված է բնակավայրի ավերակների մնացորդներով։ Ամրոցի ներսում կան բազմաթիվ կացարաններ, որոնք խիստ նման են Լճափի ամրոցներում եղածներին։ Բերդկունքի ամրոցն արևմուտքից արևելք, համարյա իր ամբողջ երկարությամբ, եզերվում է ժայռապատ խրամուղիներով և հարավարևմտյան անկյունում միանում մի այլ նման խրամուղու, որը ձգվում է դեպի հյուսիս։ Խրամուղիների ընդհանուր երկարությունը հասնում է 275 մետրի։ Կան նաև այլ խրամուղիներ, որոնք ձգված են զանազան ուղղություններով։ Սրանք հիմնականում բնական մանր կիրճեր են, որոնք մարդիկ վերափոխելով ծառայեցրել են պաշտպանական նպատակների, ինչպես դա ակնհայտ է Լճաշենի ամրոցում։ նշված խրամուղիներն ունեն մինչև 5 մետր լայնությամբ բարձր բնական ու արհեստական պատեր։

Ամրոցի դիրքը
------------

Բերդկունք ամրոցի դիրքը այնքան հաջող է ու գերիշխող շրջապատի նկատմամբ, որ միջին դարերում կիկլոպյան ամրոցի փլատակների վրա կառուցվել է մի նոր ամրոց։ Գյուղի հասակավոր մարդիկ այն անվանում են *Իշխանաց ամրոց*։

Աղբյուրներ
----------

* Գ. Հ. Միքայելյան, Սևանի ավազանի կիկլոպյան ամրոցներ, Հայկական ՍՍՀ ԳԱ Հրատարակչություն, Երևան, 1968

Ծանոթագրություններ
------------------
*Նոր մարզադաշտի մասին հոդվածը դիտելու համար անցիր. Կոստա Ռիկայի ազգային մարզադաշտ (2011).*

Նախկին **Կոստա Ռիկայի ազգային մարզադաշտը** (իսպ.՝ Estadio Nacional de Costa Rica) բազմաֆունկցիոնալ մարզադաշտ էր Կոստա Ռիկայի մայրաքաղաք Սան Խոսեի Լա Սաբանա շրջանում։ Այն հիմնականում ընդունում էր ֆուտբոլային հանդիպումներ։ Հանդիսանում է Կոստա Ռիկայի հավաքականի նախկին ազգային մարզադաշտը (1941-1999 թթ. ընթացքում)։ Մարզադաշտը տեղավորում էր 25 հազար հանդիսականի։ Ներկայիս Նասյոնալ դե Կոստա Ռիկա մարզադաշտը փոխարինում է նրան։

Պատմություն
-----------

*Նասյոնալ մարզադաշտը* կառուցվել է 1924 թ. Ռիկարդո Խիմենես Արեամունոյի կառավարության օրոք։ Բացումը տեղի է ունեցել դեկտեմբերի 29-ին։ 2008 թ. մայիսի 12-ին մարզադաշտը փակվեց, քանի որ նախատեսված էր նոր մարզադաշտի կառուցում։ Վերջին ֆուտբոլային հանդիպումն անց է կացվել 2007 թ. Կոստա Ռիկայի Ունիվերսիդադ դե Կոստա Ռիկա և Բրուխաս ակումբների միջև։ Մարզադաշտը ընդունել է բազմաթիվ մարզական, մշակութային և պատմական միջոցառումներ։ Մարզադաշտում անցկացվել են Կոստա Ռիկայի առաջնության, 1924 թ. կենտրոն-ամերիկյան օլիմպիադայի, CCCF-ի գավաթի 1941, 1946, 1953, 1961 թթ. խաղարկության, 1960 թ. պանամերիկյան ֆուտբոլային առաջնության, 1969 թ. ԿՈՆԿԱԿԱՖ-ի ազգերի գավաթի, Կենտրոն-ամերիկյան ազգերի գավաթի 1991, 1999 թթ. խաղարկության հանդիպումները։ 1988 թ. այստեղ տեղի է ունեցել «Մարդու իրավունքների պաշտպանությանը» նվիրված համերգ Բրյուս Սփրինգսթինի, Սթինգի, Թրեյսի Չեպմենի, Փիթեր Գաբրիելի, Յուսուֆ Ն'Դուրի մասնակցությամբ, 1994 թ.` Աերոսմիթ ռոք-խմբի համերգը, 2004 թ.` Լուչանո Պավարոտիի համերգը։ Պատմական դեպքերից հուշագրավ է 1983 թ. Հռոմի պապ Հովհաննես Պողոս II-ի այցը, ինչպես նաև այն հանգամանքը, որ այստեղ անց է կացվել 1949-2006 թթ. Կոստա Ռիկայի նախագահական իշխանության փոխանցման հանդիսավոր արարողությունները։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  GeoNames — 2005.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Նախկին Նասյոնալ մարզադաշտի լուսանկարներ fussballtempel.net Archived 2009-04-22 at the Wayback Machine. (ES)
* Նասյոնալ մարզադաշտի պատմությունը futbol.co.cr Archived 2008-05-30 at the Wayback Machine. (ES)
**Գինունգագապ** (հին իսլանդերեն Ginnungagap, «Հզոր ճեղքը»), սկզբնական քաոս, անդունդ սկանդինավյան դիցաբանության մեջ։ Այնտեղ բացակայում է կյանքը, սակայն սկզբում այնտեղ եղել են երկու աշխարհ Նիֆլհեյմը և Մուսպելլհեյմը, որտեղ ծնվել է հսկա Իմիրը և սկիզբ դրել աշխարհի ստեղծմանը։ Սկանդինավյան քարտեզագիրները վաղ 15-րդ դարից փորձում էին մեկուսացնել, կամ բացահայտել Գինունգագապի իսկական աշխարհագրական դիրքը։

Սկանդինավյան առասպելներում  *' Գինունգագապը '* ( «Հզոր անդունդ », ճեղք») հանդիսանում է մեծ, վաղեմի անդունդ, քաոս, որ գոյություն ուներ մինչև տիեզերքի ստեղծումը։ Այլընտրանքային ստուգաբանությամբ՝ կապելով  *ginn -*  նախածանցը  *Ginnungagap*  սկզնբական տառերի հետ, հայտնաբերվել է ծիսային, սակրալ իմաստ ՝  *ginn - heilagr* ,  *ginn - regin*  ( երկուսն էլ վերաբերվում են աստվածների ) *և ginn - runa* (նկատի ունենալով ռունագրեր ), որը մեկնաբանում է Գինունգագապին որպես "Տարածությունը լցրած կախարդական (նաև արարչական) ուժ ".

Առասպելի մեջ
------------

Գինունգագապը հանդես է գալիս նորվեգական առասպելներում որպես սկզբնական քաոս, անհատակ անդունդ, Gylfaginning նշում է՝


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Գինունգագապ՝ Հորանջող Դատարկություն է ... որը բաժանված էր հյուսիսային Նիֆլհեյմ՝ ցուրտ, սառույցով, սարցե բեկորներով լեցուն, եղյամապատ, քամիներով լի գոտիով և հարավային Մուսպելլհեյմ՝ լուսավոր, բոցավար գոտիով[1] |  |

:

Տիեզերքի առաջացավ այն ժամանակ, երբ երկու հակառակ մասերը, գոտիները, բևերները հանդիպում են Գինունգագապի մեջտեղում։

Աշխարհագրական ռացիոնալացում
---------------------------

Սկանդինավյան քարտեզագիրները՝ 15 - րդ դարից սկսած, փորձում էին տեղայնացնել, կամ բացահայտել Գինունգագապիին որպես իրական աշխարհագրական մաս, որտեղից էլ ծնունդ է առնում միֆն։

Ըստ Հին Նորվեգական՝ 15 - րդ դարի (նախաԿոլումբյան), հանրագիտարանի տեքստերի խորագրերից  *Gripla*  (  *Փոքր Ժողովածու*) - Գինունգագապին գտնվում է Գրենլանդիայի և Վինլենդի (Հյուսիսային Ամերիկա ) միջև։
Ավելի ուշ՝ 17 - րդ դարում, Իսլանդական եպիսկոպոս Քըդբրանդուր Թորլաքսոն, նաև օգտագործում է  *Ginnungegap*  անունը, որ անվանի նեղուցը, հնարավոր է նկատի ունենալով Դեւիսի նեղուցը, որը առանձնացնում է Գրենլանդիայիա հարավային ծայրամասը  *Estotelandia*-ից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *The Prose Edda of Snorri Sturluson*, translated by Arthur Gilchrist Brodeur, 1916, +Prose+Edda&hl=en&sa=X&ei=tGVGT96yEonZiAKK6bDbDQ&ved=0CEkQ6AEwBA#v=onepage&q=which%20faced%20toward%20the%20northern%20quarter%2C%20became%20filled%20with%20heaviness%2C%20and%20masses%20of%20ice%20and%20rime&f=false p. 17.

Աղբյուրներ
----------

* Dillmann, F. X. (1998). "Ginnungagap" in: Beck, H. Steuer, H. & Timpe, D. (Eds.) *Reallexikon der germanischen Altertumskunde, Volume 12*. Berlin։ de Gruyter. ISBN 3-11-016227-X.

Տես նաև
-------

* Քաոս

Արտաքին հղումներ
----------------

* Քըդբրանդուր Թորլաքսոնի է 1606 թ. Հյուսիսատլանտյան շրջանի քարտեզը
**Եվրո-2012-ի ընտրական փուլի մրցաշարը** տեղի է ունեցել 2010 թվականի օգոստոսի 11-ից մինչև 2011 թվականի հոկտեմբերի 11-ը և որոշել է 2012 թ. Եվրոպայի ֆուտբոլի առաջնության մասնակիցներին։ Ընտրական մրցաշարի վիճակահանությունը տեղի էր ունեցել 2010 թվականի փետրվարի 7-ին Վարշավայում։

Ընտրական մրցաշարին մասնակցել է ՈՒԵՖԱ-ի 53 անդամներից 51 թիմ։ Լեհաստանն և Ուկրաինան նախօրոք արժանացել էին եզրափակիչում հանդես գալու իրավունքին որպես հյուրընկալող երկրներ։ Բոլոր 51 թիմերը բաժանվել էին 9 խմբի՝ 6 խումբ 6 թիմերով և 3 խումբ 5 թիմերով։ Ինը խմբի հաղթողներն և լավագույն երկրորդ տեղ գրաված թիմը նվաճեցին Եվրո-2012-ի ուղեգրեր։ Մնացած 8 թիմերը, որոնք իրենց խմբերում երկրորդ տեղն էին զբաղեցրել, մրցեցին մնացած չորս տեղերի համար։

Նախքան վիճակահանությունը ՈՒԵՖԱ-ն հաստատեց, որ քաղաքական նկատառումներով, Եվրո-2012 ընտրական փուլում Հայաստանը մի խմբում չի լինի Ադրբեջանի հետ (Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ վեճի պատճառով) և Վրաստանը չի լինի մի խմբում Ռուսաստանի հետ (Հարավային Օսիայի շուրջ վեճի պատճառով)։ Վիճակահանության ժամանակ Հայաստանն ու Ադրբեջանը հայտնվեցին A խմբում, և ՈՒԵՖԱ-ն ստիպված էր Հայաստանին տեղափոխել B խումբ։

Զամբյուղներ
-----------

| Զամբյուղ 1 | Զամբյուղ 2 | Զամբյուղ 3 |
| --- | --- | --- |
| * ԻսպանիաԻսպանիա
* ԳերմանիաԳերմանիա
* ՆիդերլանդներՆիդերլանդներ
* ԻտալիաԻտալիա
* ԱնգլիաԱնգլիա
* ԽորվաթիաԽորվաթիա
* ՊորտուգալիաՊորտուգալիա
* ՖրանսիաՖրանսիա
* ՌուսաստանՌուսաստան
 | * ՀունաստանՀունաստան
* ՉեխիաՉեխիա
* ՇվեդիաՇվեդիա
* ՇվեյցարիաՇվեյցարիա
* ՍերբիաՍերբիա
* ԹուրքիաԹուրքիա
* ԴանիաԴանիա
* ՍլովակիաՍլովակիա
* ՌումինիաՌումինիա
 | * ԻսրայելԻսրայել
* ԲուլղարիաԲուլղարիա
* ՖինլանդիաՖինլանդիա
* ՆորվեգիաՆորվեգիա
* ԻռլանդիաԻռլանդիա
* ՇոտլանդիաՇոտլանդիա
* Հյուսիսային ԻռլանդիաՀյուսիսային Իռլանդիա
* ԱվստրիաԱվստրիա
* Բոսնիա և ՀերցեգովինաԲոսնիա և Հերցեգովինա
 |
| Զամբյուղ 4 | Զամբյուղ 5 | Զամբյուղ 6 |
| * ՍլովենիաՍլովենիա
* ԼատվիաԼատվիա
* ՀունգարիաՀունգարիա
* ԼիտվաԼիտվա
* ԲելառուսԲելառուս
* ԲելգիաԲելգիա
* ՈւելսՈւելս
* Հյուսիսային ՄակեդոնիաՄակեդոնիա
* Կիպրոսի ՀանրապետությունԿիպրոս
 | * ՉեռնոգորիաՉեռնոգորիա
* ԱլբանիաԱլբանիա
* ԷստոնիաԷստոնիա
* ՎրաստանՎրաստան
* ՄոլդովաՄոլդովա
* ԻսլանդիաԻսլանդիա
* ՀայաստանՀայաստան
* ՂազախստանՂազախստան
* ԼիխտենշտայնԼիխտենշտայն
 | * ԱդրբեջանԱդրբեջան
* ԼյուքսեմբուրգԼյուքսեմբուրգ
* ՄալթաՄալթա
* Ֆարերյան կղզիներՖարերյան կղզիներ
* ԱնդորրաԱնդորրա
* Սան ՄարինոՍան Մարինո
 |

Խմբային փուլ
------------

### Խումբ B


| Թիմեր | Խ | Հ | Ո | Պ | ԽԳ | ԲԳ | ԳՏ | Մ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ՌուսաստանՌուսաստան | 5 | 3 | 1 | 1 | 6 | 3 | +3 | **10** |
| ՀայաստանՀայաստան | 5 | 2 | 2 | 1 | 9 | 4 | +5 | **8** |
| ԻռլանդիաԻռլանդիա | 4 | 2 | 1 | 1 | 7 | 5 | +2 | **7** |
| ՍլովակիաՍլովակիա | 4 | 2 | 1 | 1 | 4 | 4 | 0 | **7** |
| Հյուսիսային ՄակեդոնիաՄակեդոնիա | 4 | 1 | 1 | 2 | 4 | 4 | 0 | **4** |
| ԱնդորրաԱնդորրա | 4 | 0 | 0 | 4 | 1 | 11 | −10 | **0** |
**Ասորերեն**, արամեերենի բարբառներից մեկը, որը մ.թ.ա. II դարում դարձել է գրական լեզվի հիմք։ Տարածված է եղել Միջագետքի հս-արլ-ում։ Ասորական սկզբնական գիրը՝ էստրանգելոն, որը ծագել է արամեականից (պալմիրյանի միջնորդությամբ), V դար հետո հանդես է գալիս երկու տարատեսակով՝ արմ. կամ «հակոբիկյան» և արլ. կամ «նեստորյան»։ Ասորական գրականության, առավելապես քրիստոնեական-դավանաբանական գրականության ծաղկման շրջանն ընդգրկում է III—VII դդ.։ VIII դ. սկսած Ասորերենը իր դիրքերը զիջում է արաբերենին՝ կենդանի խոսքի և նույնիսկ գրականության մեջ աստիճանաբար արտամղվելով նրա կողմից։ XIII դ. հետո դարձել է միայն կրոնական ծիսակատարությունների լեզու։ Ասորերեն ասելով այժմ հասկանում են արամեերենի կենդանի բարբառները (խոսողների թիվը՝ շուրջ 300.000), որոնք տարածված են Իրանում, Իրաքում, Թուրքիայում, Սիրիայում, Սովետական Միությունում (հատկապես՝ Կովկասում)։ Հայտնի են Տուր-Աբղինի («Տուրոյո») և Ուրմիայի բարբառները, որոնցից երկրորդի հիման վրա XIX դ. 40-ական թթ. սկսել է կազմավորվել ժամանակակից գրական ասորերեն։ Օգտագործվում է ասորական գիրը։ Ասորական ժամանակակից բարբառները բնութագրվում են կրկնակ բաղաձայնների պարզեցման, կոկորդայինների ու երախայինների կորստի, բայի ժամանակային խոնարհման զարգացման միտումներով ևն։ Հայերենը երկար ժամանակ շփման մեջ է եղել ասորերենի հետ։ Հայաստանում մինչև հայ գրերի գյուտը տարածված են եղել ասորատառ դպրոցներ, իսկ հետո նկատվել է Ասորերենի գրական ազդեցությունը։ Ասորերենից հայերենի կատարած փոխառությունների թիվը 200-ից անցնում է, որոնցից են՝ առնետ, աքսոր, զույգ, խանութ, խավիծ, ծրար, կաթսա, կողով, հաշիվ, ձեթ, ղեկ, մանգաղ, շղթա, շուկա, քարոզ, քահանա և այլն։

Ծանոթագրություններ
------------------



|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Հայաստան Հայաստանի լեզուներ |
| --- |
|  |
| Պաշտոնական լեզու | 
* Հայերեն

 |
|  |
| Փոքրամասնությունների լեզուներ | 
* Եզդիերեն (կուրմանջի)
* Ասորերեն
* Հունարեն
* Քրդերեն
* Ռուսերեն

 |
|  |
| Ժեստերի լեզու | 
* Հայերեն ժեստերի լեզու

 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 569)։*  |
Բեռլին
**Հայերը Բեռլինում** հաստատվել են 19-րդ դարի վերջին 20-րդ դարի սկզբին։ Նրանք գլխավորապես Բեռլինի համալսարանի և բարձրագույն ուսումնական այլ հաստատությունների ուսանողներն էին։ Ունեցել են իրենց հայրենակցական միությունը։ Նույն ժամանակ Բեռլինում գործել են հայ քաղաքական կուսակցությունների (ՀՀԳ, Հայ սոցիալդեմոկրատներ) խմբակներ։ Հիմնվել են մի շարք հասարակական և մշակութային կազմակերպություններ ու ընկերություններ, 1914 թվականի հունիսին կազմավորվել է Գերմանա-հայկական ընկերությունը, 1923 թվականին պաշտոնապես գրանցվել է Բեռլինի հայ համայնքը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին Գերմանիայում գտնվող խորհրդային բանակի հայ գերիներին օգնելու նպատակով Բեռլինում ստեղծվել է Հայ ազգային խորհուրդ։

Արևմտյան Բեռլինի հայ համայնքը, որը մինչև Գերմանիայի վերամիավորումը (1991 թվական) առավել կազմակերպվածն էր, ստեղծել էր իր ընտրովի վարչությունը, բացել ակումբ՝ Հայ տուն, մշտապես նպաստել երկրում բնակվող հայերի ազգային ինքնագիտակցության աճին։ Պարբերաբար գումարվել են հայ երիտասարդության հավաքներ՝ հայոց լեզվին և պատմությանը նվիրված դասընթացներով և դասախոսություններով։ Համայնքը նշել է Մեծ եղեռնի տարելիցները, գերմաներեն հրատարակել և տարածել գրականություն Հայ դատի և հայերի ցեղասպանության մասին, Եվրախորհրդարանին ներկայացրել (1987 թվական) անհրաժեշտ վավերագրեր Հայ դատի վերաբերյալ։

1985 թվականին հիմնվել է Հայկական տեղեկատվության և փաստագրության կենտրոնը, 1979 թվականից գործում է Վտանգված ազգերի համար ընկերակցության հայկական համագործակցության խմբակը։ 1920 թվականից Բեռլինի համալսարանի հնդեվրոպական լեզուների ֆակուլտետի կազմում գործում է հայկական բաժինը, քաղաքում կա «Հայկական» կոչվող փողոց։ Արևմտյան Բեռլինում հայ մշակույթի օրերի անցկացմանը։ 2003 թվականին Բեռլինում բնակվում է շուրջ 1000 հայ։
**Յանին Յանսենը** (հոլանդերեն՝ Janine Jansen) հոլանդացի ջութակահարուհի է։ Ծնվել է 1978 թվականի հունվարի 7-ին՝ նիդեռլանդական Սուստ քաղաքում։ Նա համարվում է աշխարհի ամենատաղանդավոր ջութակահարուհիներից մեկը։

Կյանքը և կարիերան
-----------------

Յանսենը ծնվել է երաժիշտների ընտանիքում։ Հայրը և երկու եղբայրները երաժիշներ են՝ ջութակահար և թավջութակահար, իսկ մայրը դասական երգչուհի է։ Նա սկսել է ջութակ նվագել 6 տարեկան հասակից։ Եղել է Ֆիլիպ Հիշհորնի և Բորիս Բելկինի ուսանողը։ 12 տարեկան հասակում նա առաջին անգամ հանդես է եկել որպես սոլիստ՝ կատարելով Մաքս Բրուխի ջութակի կոնցերտը։ Այնուհետև աշխատել է տարբեր նվահախմբերի հետ։ Համերգներ է նվագել աշխարհի ամենամեծ նվագախմբերի հետ տարբեր հանրահայտ դիրիժորների գլխավորությամբ։ Բացի դասական րեպերտուարից Յանսենը նաև գերված է ժամանակակից կոմպոզիտորների գործերով։ Նա բարձր է գնահատում Բենջամեն Բրիտտենի արվեստը։ Կատարել է տարբեր շրջագայություններ Վալերի Գերգիևի, Պաավո Յաարվիի և այլ դիրիժորների հետ մեկտեղ։

Նա 2006 թվականին 25.000 հանդիսատեսի արջև հանդես է եկել Բեռլինի Ֆիլհարմոնիկ Նվագախմբի հետ միասին։ Ամեն տեղ բարձր է գնահատվում Յանսենի փայլուն կատարողական արվեստը։ Նա հայնտի է իր շատ էմոցիոնալ նվագով։ Շատ ժամանակ նա երկարացնում և սենտիմենտային երանգ է տալիս իր սոլոյին։

Բացի սոլիստի կարիերայից նա նաև հանդես է գալիս կամերային երաժշտության բնագավառում, տարբեր կատարողների հետ միասին։ Նա ունի իր սեփական երաժշտական փառատոնը Ութրեխթ քաղաքում։ Այս փառատոնի շրջանակներում նա հանդես է եկել թավաջութակահար Միշա Մաիսկիի և դաշնակահար Հաննես Միննաարի հետ կատարելով Անտոնին Դվորժակի դաշնամուրային տրիոն։ Նա կատարել է բազմաթիվ ձայնագրություններ։ 2008 թվականին նա ձայնագրել է Բեթհովենի և Բրիտտենի ջուտակի կոնցերտները։ Ձայնագրել է նաև Մենդելսոնի և Բրուխի ջութակի կոնցերտները։ Այս ձայնասկավառակի մեջ նաև տեղ է գտել Բրուխի ռոմանսը ալտի և նվագախմբի համար։ Յանսենը կատարել է ալտի պարտիան։ Նա ձայնագրել է նաև Բախի պարտիտները՝ սոլո ջութակի համար։

Այժմ Յանսենը նվագում է Ստրադիվարիուսի պատրաստած "Բառառե" ջութակը, որը նրան տրամադրել է Չիկագոյի Ստրադիավարիուսի անվան կազմակերպությունը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Internet Movie Database — 1990.
2. ↑  Discogs — 2000.
3. ↑  FemBio database (գերմ.)


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Apple Music · Spotify |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | Allmusic · ČSFD · Discogs · Internet Movie Database · MusicBrainz |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 10014695 · BNF: 15046465t · CiNii: DA15670200 · CONOR: 219468643 · GND: 135346282 · GTAA: 115038 · ISNI: 0000 0000 8000 6357 · LCCN: no2004005358 · NKC: osa2011635597 · NLP: A28378945 · NTA: 323101143 · NUKAT: n2017026136 · SUDOC: 155010336 · VIAF: 66751276 · WorldCat VIAF: 66751276 |

 |

 |
**Տաբլա** կամ **տաբլահ** (հինդ. तबला), հնդկական հարվածային երաժշտական գործիք։ Հնդկական դասական երաժշտության հիմնական հարվածային գործիքն է, որը կազմված է զույգ փոքրիկ թմբուկներից։ Մեծ թմբուկը կոչվում է տաբլա կամ բայա, իսկ փոքրը՝ դագգա կամ դայնա։

Տաբլան օգտագործվում է վոկալ և գործիքային, ֆոլկլորային և հանրամատչելի երաժշտությունների մեջ, ինչպես նաև հնդկական դասական պարի (կատհակ)` ուղեկցությամբ։

Անվանումը վերցված է պարսկերենից, որն իր հերթին ծագել է արաբերեն տաբլ (թմբուկ) բառից։ Արաբերեն այդ բառը կապ ունի արամեերեն տբել և տաբլա բառերի հետ, որոնք ունեն նույն իմաստը։ Արաբերեն և արամեերեն բառերը ենթադրվում է, որ կապված են աքքադերեն տապալու բառի հետ։

Կոնկրետ տեղեկություններ տաբլայի ծագման վերաբերյալ` չկան։ Հավանաբար ժամանակակից տաբլաների և նրանց վրա նվագելու տեխնիկան ձևավորվել է հյուսիսային Հնդկաստանի երաժշտական մշակույթում, որի հիմքերում ընկած են հնդկական և պարսկական երաժշտական ավանդույթները։

Որոշ հետազոտողներ կարծում են, որ տաբլային նախորդել են զույգ թմբուկները, որոնց պատկերներն առկա են հինավուրց քանդակներում։ Ըստ ամերիկացի հետազոտող Ռեբեկա Ստյուարտի, տաբլան հնարավոր է, որ ծագած լինի այնպիսի հարվածային գործիքների փորձարարությունների արդյունքում, ինչպիսին են հնդկական պակհավաջը և մրիդանգան, դհոլակը կամ դհոլը, ինչպես նաև զույգ թմբուկներով նաղարան։

Տաբլայի հնդկական բնույթներից մեկն այն է, որ մեմբրանի կենտրոնական մասը պատվում է հատուկ քսուքով, որն ազդում է ձայնի հնչերանգի վրա։ Ի դեպ, տաբլայի մեծ և փոքր թմբուկները միմյանցից տարբերվում են ոչ միայն չափսերով, այլ նաև հնչերանգով։

Ավանդույթի համաձայն տաբլայի ստեղծումը վերագրում են պարսիկ բանաստեղծ, գիտնական և երաժիշտ Ամիր Խոսրով Դեհլևիին (1253-1325 թթ.), սակայն նրա աշխատություններում այս գործիքի վերաբերյալ հիշատակումներ չկան։

Համաձայն լեգենդի, տաբլան առաջացել է Մեծ Մողոլների դինաստիայի փադիշահ Աքբար Մեծի օրոք։ Այն ժամանակ ապրում էին երկու հայտնի պակհավաջ նվագողներ։ Երբ նրանք մրցել են միմյանց հետ, նրանցից մեկը պարտվել է և վշտի ու զայրույթի պահին իր պակհավաջը հարվածել է գետնին, որն էլ կիսվել է երկու մասի՝ վերածվելով տաբլայի։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրոքհաուս · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 12307234h · GND: 4184307-1 · LCCN: sh85131789 |

 |