recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Սահակ Պարթ և Մեսրոպ Մաշտոց
**ՀՀ կրթության պատմությունը**։
Մինչև հայոց գրերի և հայալեզու
դպրոցների ստեղծումը Հայաստանում
գործել են հունական, մասամբ նաև ասորական ուսուցմամբ դպրոցներ։ Դրանք ազգային
դպրոցներ չէին, բայց նպաստել են հայ
դպրության զարգացմանը։

Տաթևի համալսարան

Կրթության ժամանակաշրջանը
------------------------

### Կրթությունը հնագույն ժամանակներից մինչև 19-րդ դարը

Հիմնական հոդված՝ ՀՀ կրթությունը մինչև 19-րդ դարը
Հայոց դպրոցի բուն պատմությունն
սկսվել է հայոց գրերի ստեղծումով (405),
որից անմիջապես հետո Մեսրոպ Մաշտոցը Սահակ Պարթևի աջակցությամբ
ձեռնամուխ է եղել կրթատների բացմանը։ Առաջին դպրոցը (վարդապետարան)
բացել է Վաղարշապատում (գոյատևել է
մինչև 51 թվականը), այնուհետև դպրոցներ է
հիմնել Հայաստանի այլ վայրերում, այդ
թվում՝ Արցախում, առաջինը՝ Ամարասում։ Մեսրոպյան դպրոցներում դասավանդվել են հայոց լեզու, երգ, երաժշտություն, գրչության արվեստ և այլն։ Խոշոր դպրոցները միաժամանակ եղել են գրչության
կենտրոններ, ունեցել են ձեռագրատներ։
Գործել են նաև որոշակի թեքումով (գրիչների, թարգմանիչների) դպրոցներ։

Դպրոցներում նախապես դասավանդվել են Սուրբ Գիրքը, վարքաբանություն և եռյակ գիտությունները (քերականություն, ճարտասանություն, դիալեկտիկա), ապա նաև աստղաբաշխություն,
բարոյագիտություն, թվաբանություն և այլն։
Ավելի ուշ Դավիթ Անհաղթը (5-րդ դարում) առաջարկել է քառյակ գիտությունների (թվաբանություն, երկրաչափություն, աստղագիտություն և երաժշտություն) ուսուցում
բարձր տիպի դպրոցներում։ Այն իրականացրել է Անանիա Շիրակացին (7-րդ դարում)՝
ստեղծելով հայ աշխարհիկ առաջին
գիտական դասագիրքը՝ «Քննիկոնը» (ընդգրկված էին «Յոթ ազատ արվեստները»)։
8-9-րդ դարերում վերելք են ապրել Սյունյաց
դպրոցը, Գեղարքունիքի գավառի Մաքենյաց ուխտը և այլն։

### 19-րդ դարի և 20-րդ դարի սկզբի կրթություն

19-րդ դարի և 20-րդ դարի սկզբի կրթությունը
ճակատագրի բերումով 2 հատվածի
բաժանված Հայաստանում հայ ժողովուրդն ստիպված իր մշակույթը զարգացրել է հասարակաքաղաքական տարբեր պայմաններում։ Արևելյան Հայաստանի միացումը Ռուսաստանին հնարավորություններ է
ստեղծել, որ հայկական մշակույթն ավելի սերտորեն առնչվի ռուսների հետ։ Արևմտահայ
հատվածն ավելի շատ կրել է եվրոպական,
հատկապես՝ ֆրանսական մշակույթի ազդեցությունը։ Հայ ժողովրդի մի խոշոր հատված, ապրելով աշխարհի տարբեր երկըրներում և կրելով նրանց մշակութների
ազդեցությունները, նույնպես ստեղծել է
մշակութային մնայուն արժեքներ։ 19-րդ դարասկզբի հայ առաջավոր կրթօջախներից էին Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանը (1815-1921), Աստրախանի Աղաբաբյան (1810, 20-րդ դարի սկզբին վերածվել է
գիմնազիայի, 1918 թվականին՝ հայկական աշխարհիկ
դպրոցի) և Թիֆլիսի Ներսիսյան (1824-
1925) դպրոցները, Վենետիկի Մուրատ-
Ռափայելյան և Ձմյուռնիայի Մեսրոպյան
վարժարանները։ Արևելահայ կրթական գործում
կարևոր էր Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցի
դերը։ Նրա շրջանավարտները մեծապես
նպաստել են հայ գրականության, հրապարակախոսության, թատրոնի, գեղանկարչության,
երաժշտության զարգացմանը։


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստան հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
**Միխայիլ Նագիբինի պողոտա** (ռուս.՝ Проспект Михаила Нагибина), փողոց ՌԴ Դոնի Ռոստով քաղաքում։ Անցնում է Վորոշիլովսկի շրջանով, մի մասը` Օկտյաբրսկի շրջանի և Կիրովսկի շրջանի սահմանով։ Սկսվում է Տեկուչովի փողոցի հետ հատումով, Նարիմանովի փողոցը հատելուց հետո վերածվում է Պլիևի փողոցի և Օլխովսկի նրբանցքի։ Ուղղությունը Գագարինի հրապարակից սկսած հատվածում` հարավից հյուսիս, Լենինի հրապարակից հետո թեքվում է դեպի հյուսիս-արևելք։ Պողոտան ամբողջ երկայնքով ունի երթևեկության վեց շերտ։

Անվանում
--------

Մինչև 1967 թվականը կոչվել է Հյուսիսային պողոտա, հետո ստացել է Հոկտեմբերի պողոտա անվանումը։ 2000 թվականին մայրուղին հերթական անգամ փոխել է անվանումը` դառնալով Միխայիլ Նագիբինի պողոտա։ Միխայիլ Նագիբինը (1935-2000) եղել է Ռոստովի ուղղաթիռների գործարանի երկարամյա ղեկավարը (1980-2000)։

Պատմություն
-----------

1940-ական թվականների սկզբին - 1950-ականների վերջին Դոնի Ռոստովը սկսել է արագորեն զարգանալ հյուսիսային ուղղությամբ։ Այն ժամանակ զարգացող շրջանի հետ ավտոմոբիլային կապն իրականացվում էր Բուդյոննու պողոտայով, որը նույն մակարդակի վրա հատում ուներ երկաթգծի հետ, ինչը ստեղծում էր հսկայական դժվարություններ։ Որոշվեց հյուսիսային ուղղությամբ շարունակել Վորոշիլովի պողոտան։ Նոր մայրուղում կառուցվեց ուղի, որն ապահովում էր երկու մակարդակով հատում Վորոնեժի ուղղության երկաթգծի հետ։ Հետագայում կառուցվեց ամբարտակ, որը փակեց Բեզիմյաննայա հեղեղատը և արդեն 1950-ական թվականների սկզբին պողոտայում անցկացվեց տրամվայի գիծ, իսկ վեց տարի անց հայտնվեց նաև տրոլեյբուսը։

Տրանսպորտ
---------

Մ. Նագիբինի պողոտան ունի կարևորագույն նշանակություն Հյուսիսային բնակելի զանգվածի բնակիչների համար, հենց նրանով է անցնում հիմնական ուղևորահոսքը քաղաքի այդ հատվածից։ Պողոտայով անցնում են մեծ թվով համայնքային և մասնավոր ավտոբուսային երթուղիներ (22, 33, 42, 45, 46, 47, 49, 65, 77, 78, 83, 90, 99), թիվ 6 տրոլեյբուսը և մեծ թվով երթուղային տաքսիներ։

Ուշագրավ օբյեկտներ
------------------

* Դոնի պետական տեխնիկական համալսարան (ԴՊՏՀ)
* Եղբայրական գերեզման
* Ուսանողական զբոսայգի
* ԴՊՏՀ-ի հանրակացարան
* Հարավային դաշնային համալսարանի հոգեբանության ֆակուլտետ
* «Ռոստվերտոլ» ձեռնարկություն (Ռոստովի ուղղաթիռների գործարան)
* «Գորիզոնտ» առևտրի կենտրոն
* Հարավային համալսարան
* «Ռիո» առևտրի կենտրոն

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  «Проспект Михаила Нагибина»։ Վերցված է 2017 Ապրիլ 12
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Երգող կեռնեխ (այլ կիրառումներ)
Երգող կեռնեխ
[[Պատկեր:Tphilomelos.gif|մինի|280px|{{plainlist |

* Բնադրումը՝ դեղին;
* Ձմեռումը՝ կապույտ;
* Կլոր տարին՝ կանաչ]]

Բույնը ձվերով
Ձագերին կերակրելիս
**Երգող կեռնեխ** (լատ.՝ Turdus philomelos), կեռնեխների ընտանիքի պատկանող թռչուն։

Նկարագրությունը
---------------

Երգող կեռնեխի մարմնի վերին մասը ձիթապտղագույն է, թևերի թափահարող փետուրները մուգ դարչնագույն են, մարմնի ստորին մասը սպիտակ է՝ շիկավուն երանգով կլոր պտերով։ Պտերը որովայնի հատվածում նոսր են և գունաթափված, կտուցը մոխրասև է։ Ոտքերը դեղին են։ Զգալիորեն փոքր է մյուս կեռնեխներից։ Քաշը՝ 57-77 գ, թևի երկարությունը՝ 109-120 մմ, բացվածքը՝ 340-350 մմ։

### Դասակարգում

|  |  |
| --- | --- |
| Թագավորությունը՝ | Կենդանիներ |
| Դասը՝ | Թռչուններ |
| Կարգը՝ | Ճնճղուկազգիներ |
| Ընտանիքը՝ | Կեռնեխազգիներ |
| Ցեղը՝ | Կեռնեխներ |
| Տեսակը՝ | **Երգող կեռնեխ** |

Կենսակերպը
----------

Հայաստանում բնադրվող, չվող թռչուն է։ Գարնանը վերադառնում է ապրիլ ամսին։ Բնակության համար նախապատվություն է տալիս անտառների թփուտավոր հատվածներին, հաճույքով բնակվում է նաև կաղնու և բոխու անտառներում։ Սնվում է հիմնականում միջատներով, ձմռանը՝ նաև հատապտուղներով։

### Երգը

Երգում է շատ գեղեցիկ, անշտապ, զրնգուն և երկարատև։ Արձակում է սուլոցներ։ Երբեմն նմանակում է այլ թռչունների որոշ ձայներ։ Սովորաբար երգում են ծառերի կատարներին նստած, համարյա ամբողջ ցերեկը, սակայն առավել ակտիվ են առավոտյան և երեկոյան։ Երգում են մինչև բնակալման ավարտը։ Հունիսի սկզբում երգում են սովորականից մի քիչ պակաս չափով, սակայն, հետո նախկին ակտիվությունը վերականգնվում է։ Երգելը դադարեցնում են հուլիսի սկզբում։

Բազմացում
---------

Բույնը սարքում է չոր խոտերից՝ ծառերի ճյուղերին կամ թփերի վրա, բնի ներսը սվաղում է ցեխով։ Մայիս ամսին դնում է 4-7 երկնագույն, սև պտիկներով ձու, հաճախ տալիս է երկու սերունդ։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Եվրոպայում, Փոքր Ասիայում, Իրանի հյուսիսում, Պեչորա և Օբ գետերի ավազաններում, Ալթայում, Մոլդովայում, Դոնի ստորին հոսանքներում, Ղրիմում, Կովկասում։

Երգասեր կեռնեխի պատկերը որպես տարբերանշան
-----------------------------------------

Անգլիայի Փրեմյեր լիգայում հանդես եկող Ուեսթ Բրոմուիչ Էլբիըն թիմի տարբերանշանին պատկերված է երգասեր կեռնեխ։

Աղբյուրներ
----------

1. ↑  Մ. Ս. Ադամյան (1988)։ *Հայաստանի թռչունները*։ Երևան: «Արևիկ»։ էջ էջ 42


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուս · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ ռուսական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | Avibase · eBird · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4261229-9 |

 |
**Վախթանգ IV** (վրաց.՝ ვახტანგ, 1413 - 1446), վրաց թագավոր։

Ալեքսանդր I կայսեր ավագ որդին։ Նա կառավարում էր, որպես վրացական Բագրատիոնիների հարստության ներկայացուցիչ։

Վախթանգի հոր կառավարման վերջին տարիներին կռիվներ սկսվեց նրա և իր երկու եղբայրների՝ Դմիտրիի և Գեորգիի միջև։ 1442 թվականին Վախթանգը իրեն հռչակում է Վրաստանի թագավոր, և իր երկու եղբայրներին նշանակում է մարզպաններ և հարկահաններ։ Վախթանգ IV-ը կառավարման վերջին տարիներին երկիրը թուլացել էր։ Լենկ Թեմուրի հետևորդները ներխուժեցին Վիրք։

Վախթանգ IV-ի կառավարման տարիներին թուրքմենները` Շահ Ջահանի գլխավորությամբ երրորդ անգամ ներխուժեցին Վրաստանի տարածք։ Վճռական ճակատամարտ տեղի ունեցավ Վրաստանի հարավային հատվածում` Ախալցխայում, սակայն թուրքմեններին չհաջողվեց նվաճել Վրաստանը։ 1446 թվականին արքան մահանում է և գահընկեց լինում։

Գրականություն
-------------

* Cyrille Toumanoff, Manuel de généalogie et de chronologie pour le Caucase chrétien (Arménie, Géorgie, Albanie), p. 127.
* Alexandre Manvelichvili, Histoire de la Géorgie, Paris, Nouvelles Éditions de la Toison d'Or, 1951, 476 p. p. 255.
* Nodar Assatiani et Alexandre Bendianachvili, Histoire de la Géorgie .
* Marie-Félicité Brosset, *Histoire de la Géorgie depuis l’Antiquité jusqu’au, v. 1-7*, 1848-58

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | WeRelate · Rodovid |

 |
**Աղվենի եկեղեցական ժողով**, կանոնադիր ժողով։ Գումարվել է 5-րդ դարի վերջին կամ 6-րդ դարի սկզբին, Աղվանից հայազգի արքա Վաչագան Գ Բարեպաշտի (480-ական թթ. վերջ – 510) նախաձեռնությամբ, Պարտավից արևմուտք ընկած թագավորական ամառանոց Աղվենում։ Իր բնույթով ժողովն աշխարհիկ-եկեղեցական էր, մասնակցել են 18 հոգևորականներ (արքեպիսկոպոսներ, եպիսկոպոսներ, երեցներ), ինչպես նաև Արցախի և Ուտիքի ավագանին, իշխաններ, ազատներ։ Հրավիրման դրդապատճառը, ինչպես ասված է ընդունված կանոնների Առաջաբանում, բազմաթիվ հակառակություններն էին աշխարհականների և հոգևորականների, ազատների և շինականների միջև, նպատակը՝ ներգործության իրավական միջոցներով դրանք հարթելը։ Ժողովն ընդունել է 21 կանոն, որոնք հայտնի են որպես «Վաչագան Աղվանից արքայի կանոնախումբ» կամ «Սահմանադրություն կանոնական Վաչագան Աղվանից արքայի»։ Աղվենի եկեղեցական ժողովի կանոնախումբը վաղ միջնադարի հայկական եկեղեցու իրավունքի կարևոր հուշարձաններից է։ Հիշատակվում է Կանոնագիրք Հայոցում և Մովսես Կաղանկատվացու «Աղվանից աշխարհի պատմության» մեջ։

Կանոնները չափազանց մերձ են Աշտիշատի 356-ի ժողովի սահմանումներին։ Դրանցից հետևում է, որ մինչ այդ ազատներն իրենց դաստակերտներից վտարում էին երեցներին, նոր երեցներ կարգում, եկեղեցիներում սեղան կանգնեցնում, նշխարներ տեղադրում, Պատարագ մատուցում առանց եպիսկոպոսի հետ համաձայնեցնելու՝ յուրացնելով վերջինիս իշխանությունը (կանոն Ի, ԻԱ), կիրակի օրերին իրենց ծառաների հետ եկեղեցի չէին գնում (կանոն ԺԹ), հանգուցյալի հոգեբաժինը չէին հանձնում եկեղեցուն (կանոն Գ), հանգուցյալի հիշատակին նվիրված Պատարագ չէին կատարում (կանոն Ե), շարունակում էին ապրել հեթանոսաբար՝ ամուսնանում էին մերձավոր ազգականների հետ, կին առնում առանց պսակի և օրհնության, առանց հիմնավոր պատճառի կնոջից ամուսնալուծվում (կանոն Ժ, ԺԱ) ևն։ Ժողովը նվազեցրել է աշխարհականներից գանձվող պտղի և տասանորդ կոչվող հարկերը։ Նրանց համար սահմանվել են նաև հոգևոր բնույթի մի շարք պարտավորիչ կանոններ. արգելվել են քրիստոնեական գաղափարներին հակասող հեթանոսական կենցաղավարության առանձին երևույթներ, հետապնդվել հոգևորականների դատապարտելի վարքը (օր. միմյանց վրա մեղք բարդելը, վանքի հասույթները հափշտակելը ևն)։

Գրականություն
-------------

* Մովսես Կաղանկատվացի, Պատմութիւն Աղուանից աշխարհի, Ե․, 1983։
* Բարխուդարյան Մ. Պատմութիւն Աղուանից, հ.1, Վաղ-պատ, 1902։
* Հովհաննիսյան Ս. Աղվենի սահմանադիր ժողովի կանոնները և նրանց աղերսը Աշտիշատի կանոնների հետ, ՊԲՀ, 1967, դ 4։
* Ակինյան Ն. Մովսէս Դասխուրանցի (կոչուած Կաղանկատուացի) եւ իր Պատմութիւն Աղուանից, Վնն. 1970։
* Կանոնագիրք Հայոց, աշխատասիր. Վ. Հակոբյանի, հ. 2, Ե. 1971, էջ 91–100։
**Բրդուճ** (հայերեն՝ բրդուճ**, մոթալ**, «փաթաթած» ուտեստ, հիշատակվում է *բուռում*, *դուռում*, *բրդուջ*, *բրթունճ* և այլ անվանումներով), հայկական խոհանոցի ուտեստ՝ կազմված բարակ շերտով լավաշից կամ բուլկուց՝ իր մեջ փաթաթված միջուկով։

Բրդուճի միջուկն ամենից հաճախ բաղկացած է մսից, պանրից, եփած ձվից, կանաչուց, աղցանից, տարատեսակ համեմունքներից և այլն։ Միջուկի բաղադրիչները կարող են փոխվել, բայց ընդհանուր բաղադրիչներ են հանդիսանում աղի պանիրը և կանաչին։ Դասական բրդուճն իրենից ներկայացնում է բարակ, երկար խողովակ՝ լավաշի մեջ փաթաթված միջուկով, որը բռնում են երկու ձեռքով և ուտում են բաց ծայրից։ «Հայկական սնունդ. փաստեր, երևակայություններ և ֆոլկլոր» գրքի հեղինակները մատնանշում են հայկական բրդուճի և մեքսիկական բուրիտոյի նմանությունը։

Լավաշով բրդուճ՝ պանրի և կանաչու միջուկով:
Հայ լեզվաբանները «բրդուճ» բառն արտասանում են՝ ելնելով «բրդել, փշուր-փշուր անել, մանր կոտորել» բայից։ Եվս մեկ անվանում է «բուռում»-ը, որը նշանակում է «ձեռքում» (հայերեն «բուռ» բառից, որը նշանակում է ափ)։

Տես նաև
-------

* Բուրիտո
* Շաուրմա

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. 1 2  *Irina Petrosian, David Underwood.* Wraps // Armenian Food: Fact, Fiction & Folklore. — 2nd Edition. — Bloomington, IN: Yerkir Publishing, 2006. — P. 30—31. — ISBN 978-1-4116-9865-9
3. ↑  Заверните! // *Ереван*. — 2013. — В. Специальный выпуск: 2005-2013 — Лучшее. — С. 158—159. — ISSN 1816-5087.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հեռուստահաղորդում «Ուզում եմ իմանալ», Բրդուճ
* Տելեմիքս հեռուստառադիոկենտրոնի սյուժեն, քաղաք Ուսուիսկ
**Աղվանից մարզպանություն**, Սասանյան Իրանի կուսակալություն կամ փոխարքայություն։ Արևելյան Հայաստանում հայ Արշակունյաց թագավորության վերացումից հետո, 387-ին, Սասանյանները Արցախ և Ուտիք նահանգները միացրին Աղվանքին՝ հիմնելով առանձին մարզպանություն, որը գոյություն ունեցավ մինչև արաբական տիրապետությունը։ Աղվանից մարզպանությունը աշխարհագրական-տերիտորիալ հասկացություն էր, խառը էթնիկական կազմով։ Հայ նախարարական ավագանին, հենվելով տեղացի ստվար հայության վրա, տնօրինում էր երկրի ներքին կյանքը։ Մինչև 462-ը մարզպանի աթոռանիստն էր Կապաղակ քաղաքը։

462 - 636-ին մարզպանության կենտրոնն էր Պարտավը։ 636-ին Վարազ-Գրիգորը (Միհրանյան տոհմից) դարձավ Աղվանքի «առաջին իշխանը։ Արաբական տիրապետության հաստատումով Միհրանյանները դարձան խալիֆայության վասալներ։ 706-ին վերացավ նրանց իշխանությունը, և երկիրը մտավ «Արմինիա» փոխարքայության կազմի մեջ։ Արցախում և Ուտիքի լեռնային ու նախալեռնային գավառներում հայ իշխանությունները շարունակեցին իրենց գոյությունը և IX դ. վերջերից ընդգրկվեցին Բագրատունյաց թագավորության կազմում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 262)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Կես դոլար (այլ կիրառումներ)

**«Ծալազարդ կիսանդրի» կես դոլար** (անգլերեն՝ Draped Bust Half Dollar) արծաթե մետաղադրամը (50 ցենտ) այդ արժողության երկրորդ դրամն է, թողարկված Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների կառավարության կողմից 1796 և 1797 թվականներին։ Այդպես է կոչվում՝ զանազանելու համար 1794 - 1795 կես դոլար դրամից, որի դիմերեսի Ազատության աստվածուհու («Liberty») կիսանդրին տարբեր պատկեր ունի (տես՝ Կես դոլար («Իջնող մազերով պատկեր»)։

Պատմություն
-----------

Այս (երկրորդ) տեսակի դրամի թողարկումը ոչ մի տնտեսական արդարացում չունի։ Դրամի արծաթի պարունակությունը, կշիռը և չափսը ճիշտ նույնն են, ինչպես առաջին կես դոլար մետաղադրամի պարագայում, և «Ծալազարդ կիսանդրի» դրամի թողարկումը հիմնականում բացատրվում է երիտասարդ պետության նորաստեղծ փողերանոցի փորձարկումներով։

Դրամն արտադրվել է շատ փոքր քանակով (ընդամենը՝ 3 918 հատ, որոնցից ոչ բոլորն են պահպանվել), և այդ փաստը բավական բարձր արժեք է առաջացրել կոլեկցիոներների և ինվեստորների մոտ. համեմատաբար բարձր որակի (մաշվածության առումով) նմուշները արժեն մի քանի տասնյակ հազար դոլար։

Նկարագրություն
--------------

### Դիմերես

Դրամի երեսի կողմի կենտրոնում պատկերված է Ազատության աստվածուհու աջ նայող կիսանդրին, ներքևում՝ տարեթիվ (1796 կամ 1797), վերևում՝ «LIBERTY» բառը, իսկ կողքերից՝ 15 աստղ (նահանգների քանակը)։ 1796 թվականի երկրորդ թողարկման և հաջորդ տարվա դրամների վրա ավելացվեց ևս մեկ աստղ՝ Թենեսի նահանգի ընդունման առթիվ։

### Դարձերես

Ետևի կողմում՝ պսակով շրջապատված արծիվ, շուրջը՝ գրություն. UNITED STATES OF AMERICA («Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ»)։ Ինչպես բոլոր առաջին կես և մեկ դոլար արժողության դրամների վրա, դենոմինացիան («կես դոլար») դարձերեսի վրա նշված չի. դա ինքնըստինքյան հասկանալի էր համարվում այդ թվերին՝ հիմնվելով մետաղադրամի կշռի և չափսի վրա։

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
ԱՄՆ կես դոլար մետաղադրամներ |
| --- |
|  |
| 
* «Իջնող մազերով պատկեր»
* «Ծալազարդ կիսանդրի»
* «Հերալդիկ արծիվ»
* «Ազատության աստվածուհի»
* «Ազատության աստվածուհին՝ նստած»
* «Բարբեր»
* «Ազատության աստվածուհին՝ քայլող»
* «Ֆրանկլին»
* «Քենեդի»
* «Կոլումբոսի էքսպո»
* «Պանամա - Խաղաղ օվկիանոս»
* «Լինկոլն - Իլինոյս»
* «Մեն»
* «Ալաբամա»
* «Միսսուրի»
* «Ուխտագնաց»
* «Գրանտ»
* «Մոնրո»
* «Հուգենոտ - վալոն»
* «Կալիֆոռնիայի հոբելյանը»
* «Լեքսինգթոն - Քոնքորդ»
* «Ստոուն Մաունթեն»
* «Ֆորտ Վանկուվեր»
* «Հարյուր հիսունամյակ»
* «Օրեգոն»
* «Վերմոնթ»
* «Հավայական»
* «Մերիլենդ»
* «Բուն»
* «Տեքսաս»
* «Արկանզաս»
* «Քոնեքթիքութ»
* «Գուդզոն»
* «Սան Դիեգո»
* «Սպենիշ Թրեյլ»
* «Օլբանի»
* «Բեյ Բրիջ»
* «Բրիջպորտ»
* «Ցինցինատի»
* «Քլիվլենդ»
* «Կոլումբիա»
* «Էլջին»
* «Դելավեր»
* «Նորֆոլք»
* «Ռոդ Այլենդ»
* «Ռոբինսոն - Արկանզաս»
* «Վիսկոնսին»
* «Յորք գավառ»
* «Լինչբուրգ»
* «Լոնգ-Այլենդ»
* «Գեթիսբուրգ»
* «Էնթիթեմ»
* «Ռոանոք»
* «Նյու Ռոշել»
* «Այովա»
* «Բուքեր Վաշինգտոն»
* «Վաշինգտոն - Քարվեր»

 |

 |
**Աղստևի ջրամբար** (ադրբ.՝ Ağstafa su anbarı), ջրամբար ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության Ղազախի շրջանի Ջաֆարլի գյուղի մոտակայքում՝ Աղստև գետին։

Պատմություն
-----------

Ջրամբարը շահագործման է հանձնվել 1969 թվականին։ Ամբարտակի բարձրությունը կազմում է 52 մ, տարածքը ընդհանուր մակերևույթը՝ 6,30 կմ², ջրի ծավալը՝ 0,12 կմ³: Ջրամբարը սպասարկում է Աղստևի, Ղազախի, Թովուզի և Շամքիրի շրջանների ոռոգումը՝ ընդհանուր առմամբ 135 հազար հեկտար հող։

Ջրամբարը մշտապես գտնվում է աղտոտման վտանգի տակ՝ Հայաստանի տարածքում Աղստև գետի հովտում գտնվող բնակավայրերի կենցաղային և արդյունաբերական կեղտաջրերի պատճառով։ Այդ կեղտաջրերը խթանում են ջրում բարդ կենսաքիմիական գործընթացները, որոնք էլ ազդում են ջրի աղտոտմանը։ Ֆենոլների և պղինձի միացությունների միջին տարեկան քանակը մի քանի անգամ բարձր է ընդունված ստանդարտներից։

Տես նաև
-------

* Ջաֆարլի (Ղազախի շրջան)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  GEOnet Names Server — 2018.
2. ↑  Ջրամբարներ (ադրբ.)
3. ↑  Մակերեսային ջրերի աղտոտվածություն Archived 2014-11-29 at the Wayback Machine. (ադրբ.)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Satellite image of Agstafachay Reservoir

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |

 |
**Դուշան Շվենտո** (սլովակ.՝ Dušan Švento, օգոստոսի 1, 1985(1985-08-01), Ռուժոմբերոկ, Ժիլինայի շրջան), սլովակ ֆուտբոլիստ, ավստրիական «Ռեդ Բուլլ» ակումբի և Սլովակիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականի կիսապաշտպան։

Կարիերա
-------

### Ակումբային

Շվենտոն «Ռուժոմբերոկ» ակումբի սանն է։ 2003 թ. մեկնարկային հանդիպում անցկացրեց թիմի հիմնական կազմում, իսկ 2 մրցաշրջան հետո հրավիրվեց չեխական «Սլավիա» ակումբի կողմից։ Նոր ակումբի կազմում նա 2 անգամ կարողացավ հաղթել Չեխիայի առաջնությունում։ 2006 թ. Ճանաչվել է լավագույն օտարերկրացի ֆուտբոլիստ Չեխիայի առաջնությունում։ 2007 թ. Շվենտոն գտնվում էր անգլիական «Դերբի Քաունթի» ակումբի ուշադրության տակ, բայց ծնկի վնասվածքը խանգարեց այդ ակումբ տեղափոխվելուն և նա վերադարձավ «Սլավիա»։

2009 թ. հունիսի 16-ին Շվենտոն տեղափոխվեց ավստրիական «Ռեդ Բուլլ»։ Տրանսֆերի արժեքը կազմեց 2 միլիոն եվրո։ Հուլիսի 19-ին «Աուստրիա» ակումբի դեմ խաղը նրա մեկնարկային հանդիպումն էր ավստրիական առաջնությունում։ Օգոստոսի 8-ին «Մատտերսբուրգ» ակումբի դեմ խաղում Շվենտոն կարողացավ խփել իր առաջին գոլը նոր ակումբի կազմում։ Ռեդ Բուլլի կազմում Շվենտոն 2 անգամ կարողացել է հաղթել ավստրիական առաջնությունում և 1 անգամ էլ դառնալ գավաթակիր։

### Ազգային հավաքականի կազմում

Շվենտոն հանդես է եկել Սլովակիայի երիտասարդական հավաքականի կազմում։ 2006 թ. օգոստոսի 15-ին Շվենտոն անցկացրեց մեկնարկային հանդիպում Սլովակիայի ազգային հավաքականի կազմում, երբ թիմն անցկացնում էր ընկերական հանդիպում Մալթայի ազգային հավաքականի հետ։ 2006 թ. հոկտեմբերի 7-ին կարողացել է խփել իր առաջին գոլը Սլովակիայի ազգային հավաքականի կազմում, երբ թիմը մրցում էր Ուելսի ազգային հավաքականի հետ 2008 թ. Եվրոպայի առաջնության ժամանակ։

Նվաճումներ
----------

• Չեխիայի առաջնության հաղթող - 2007/2008, 2008/2009 («Սլավիա»)

• Ավստրիայի առաջնության հաղթող - 2009/2010, 2011/2012 («Ռեդ Բուլլ»)

• Ավստրիայի գավաթակիր - 2011/2012 («Ռեդ Բուլլ»)

• Չեխիայի առաջնության լավագույն օտարերկրացի ֆուտբոլիստ - 2006 թ.

Հղումներ
--------

• Դուշան Շվենտոն www.soccerway.com կայքում

• Դուշան Շվենտոն www.redbulls.com կայքում

• Դուշան Շվենտոն www.national-football-teams.com կայքում

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Transfermarkt.com(բազմ․) — 2000.
2. 1 2  Argentine Soccer Database (իսպ.)
3. 1 2  Salzburgwiki (գերմ.)


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | AS.com · BDFA · eu-football.info (խաղացող) · FootballDatabase.eu · iDNES.cz · National Football Teams.com · Soccerway · Transfermarkt (խաղացող) · worldfootball.net (խաղացող) · ՈւԵՖԱ · ՖԻՖԱ |

 |
Բավարիացի քարտաշը քար մշակելիս, 1505 թ․ 
**Քարագործություն**, քարարվեստ, քարի մշակման հինավուրց ու ավանդական արհեստը։ Վերին աստիճանի լայն կիրառություն է ունեցել Հայաստանում։ Քարն օգտագործվել է շինարարական, տնտեսական, կենցաղային բազմազան բնագավառներում, ինչպես և գեղարվեստական ստեղծագործության մեջ։ Քարի մշակմամբ տարբեր նպատակներով զբաղվել են տարբեր արհեստավորներ, չնայած դրան, քարի մշակման արհեստին տրվել է մի ընդհանուր անուն՝ քարագործություն, իսկ արհեստավորները կոչվել են քարգործ։ Մատենագրական աղբյուրներում և վիմագիր արձանագրություններում քարգործ են անվանվել քարհատները՝ քար կտրողները, տաշող մշակողները, որմնադիրները, քարից տնտեսական ու կենցաղային հարմարանքներ ու սարքեր պատրաստող քարկոփ արհեստավորները, քարի վրա գեղարվեստական քանդակ–փորագրություններ անող վարպետները, որոնք սքանչելի բարձրաքանդակներով ու հարթաքանդակներով շքեղորեն զարդարել են հայկական ճարտարապետական հուշարձանները, հազարավոր խաչքարեր։ Քարգործ են անվանվել, անգամ, ականավոր ճարտարապետները։ Քարգործները կառուցել են ոչ միայն քաղաքներ, ամրոցներ, նշանավոր քաղաքացիական շենքեր, տաճարներ, կարավանատներ ու կամուրջներ, կանգնեցրել հուշարձանկոթողներ, այլև պատրաստել են ջրաղացի ու ձիթհանի քարեր, աղորիք-երկանքներ, սանդեր, տաշտ ու անոթներ և այլ իրեր, առարկաներ։ Քարագործությունը հայ ժողովրդի ավանդական ու սիրված արհեստն է և հաճախ է վերափոխվել իսկական արվեստի և այսօր էլ պահպանում է իր ավանդական ուժն ու զորությունը։ Այդ են նշանավորում մեր քաղաքների, ավանների, առողջարանների քարակերտ հոյակապ ճարտարապետությունը ամենուրեք կանգնեցված հուշարձանկոթողները։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
**Տարանտելա** (իտալերեն՝ Tarantella), իտալական ազգային պար, որ կատարվում է կիթառի, տամբուրինի ու կաստանետի (Սիցիլիա) ուղեկցությամբ, երաժշտական չափը՝ 6/8, երբեմն՝ 18/8 կամ 4/4։ Տարանտելայի առաջացման վերաբերյալ կան բազմաթիվ լեգենդներ։ 15-րդ դարից ի վեր շուրջ երկու հարյուրամյակի ընթացքում այս պարը համարվել է «տարանտիզմի» բուժման միակ միջոց։ «Տարանտիզմ» կոչվել է խելագարությունը, որը, ինչպես ենթադրվում էր, առաջանում էր տարանտուլ սարդի խայթոցից (և՛ սարդի, և՛ պարի անունները ծագել են Իտալիայի հարավում գտնվող Տարանտո քաղաքի անունից)։ Երկրում տեղծվում էին նվագախմբեր, որ նվագում էին տարանտիզմով հիվանդների համար։ Մեղեդին սովորաբար իմպրովիզացիոն էր, որին հատուկ էին կրկնությունները։ Պարը կարող էր տևել մի քանի ժամ։

Տեմպն արագ է, սրընթաց։ Կատարվում է մեկ կամ մի քանի զույգերով (նաև մենապարով)։
Տարանտելայի ձևն օգտագործել են շատ կոմպոզիտորներ (Զ․ Ռոսսինի, Ֆ․ Լիստ, Ֆ․ Շոպեն, Մ․ Ի․ Դլինկա, Պ․ Ի․ Չայկովսկի, Ա․ Ա․ Պրոկոֆև, Ի․ Ֆ․ Ատրավինսկի և ուրիշներ), գրել վոկալ և գործիքային պիեսներ, դրանցից շատերը՝ վիրտուոզ բնույթի։

Հետաքրքիր փաստեր
----------------

Ակսել Բակունցի «Խաղլացավ» ստեղծագործության մեջ պատկերված է *խաղլացավ* կոչված հիվանդության բուժումը։ Այն նույնպես կատարվում էր պարի միջոցով, որ կարող էր տևել մի քանի օր։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ակսել Բակունց, Երկեր, Երևան, 1955, էջ 66։

Տես նաև
-------

* Սալտարելո

Արտաքին հղումներ
----------------

* Սիցիլիական մշակույթ։ տարանտելա Archived 2001-10-06 at the Wayback Machine. (անգլ.)
* Pizzica — Raccolta di canti popolari (իտալ.)
* Pagina dedicata alla Tarantella del Gargano (իտալ.)

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 612)։*  |
**Ջաղաց դարի կիկլոպյան ամրոց**, գտնվում է Գավառագետի հովտի ձախ՝ Հյուսիսային բարձունքի վրա, որը Կամո քաղաքի կենտրոնում բարձրացող սարահարթի արևելյան վերջավորություննէ կազմում։ Այստեղ պահպանվել են մի կիկլոպյան ամրոցի պարիսպների հետքեր, որոնք նայում են ձորի մյուս կողմում գտնվոց ժամի դարի ամրոցին։

Կառուցվածք
----------

Այս ամրոցը իր կառուցվածքով միանգամայն նման է վերը նկարագրվածին, այն տարբերությամբ, որ այս վերջինը բացի հիմնաան ու գլխավոր պարիսպներից, որտեղ հավանորեն միջնաբերդն է եղել, ունի նաև արտաքին պարիսպ, որը սկսվում է սարահարթի հարավային զառիթափի եզրին, իր մեջ առնելով մոտ վեց հեկտար տարածություն, որից մեկ հեկտարրը զբաղեցրել է միջնաբերդը։ Միջնաբերդը գրավում է ամրոցի առավել գերիշխող ու ավելի լավ պաշտպանված մասը։ Այստեղ պարիսպներըմ ինչպես նաև նախորդ ամրոցում, խիստ քայքայված են, հազիվ պահպանվել են 2-3 ուղղահայաց շարի քարերը։

Միջնաբերդի պարիսպների վրա հայտնաբերվեց վեց աշտարակ, որոնք դասավորված են ամրոցի անկյուններում ու մուտքերի մոտ։ Նրանք հավասար մեծություններ ունեն՝ 5x5, բացառությամբ հարավարևմտյան անկյան աշտարակից, որը ավելի մեծ է։

Ամրոց են մտնում երկու ճանապարհ, մեկը՝ գլխավոր, նրա հյուսիսային կողմից, որտեղից հավանորեն շարժվել է նաև անվավոր գումակը, մյուսը, որն ավելի նեղ է, հետիոտնի համար, նման է գաղտնուղու, և ճյուղավորվելով, արևելյան ժայռապատ լանջով իջնում է դեպի Գավառագետը։ Այդ ծածկված կածաններով ամրոցի բնակիչները ըստ երևույթոին, իջել են դեպի գետը ջուր վերցնեու։ Կածանների արտաքին եզրերով անցել է ժայռապարիսպը, ինչպես այդ տեսանք Ժամի դարի ամրոցում։

Այստեղ նույնպես պահպանվել են կացարաններով պատերի հետքեր։Հողի երեսին կան խեցեղենի մանր բեկորներ, որոնց միջոցով անհնար է որևէ բան որոշել ամրոցի ժամանակագրության մասին։ Միայն պարիսպների ու աշտարակների կառուցողական տեխնիկան թելադրում է ենթադրել, որ այս կառուցվածքները վերաբերում են մ.թ.ա. երկրորդ հազարամյակի վերջին շրջանին կամ առաջին հազարամյակի սկզբին։

Գրականություն
-------------

Գ.Հ. Միքաելյան, «Սևանի ավազանի կիկլոպյան ամրոցներ», էջ 27, Երևան, 1968
**Էդինբուրգի Հին քաղաք** (անգլ.՝ Old Town), Շոտլանդիայի մայրաքաղաք Էդինբուրգի պատմական կենտրոնը։ Կլասիցիզմի ոճով կառուցված Նոր քաղաքի հետ ընդգրկված է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում։ Հին քաղաքում պահպանվել են ռեֆորմացիայի դարաշրջանի միջնադարյան բազմաթիվ կառույցներ։

Հին քաղաքը տեղակայված է Էդինբուրգի ամրոցի և Հոլիռուդի աբբայության միջև (ներկայումս այդ տեղում Հոլիռուդյան պալատն է)։ Հին քաղաքի գլխավոր փողոցը Թագավորական մղոնն է, որը կազմված է միջնադարյան մի շարք փողոցներից։ Նրանից երկու կողմից դուրս են գալիս փողոցներ ու փակուղիներ, այնպես որ Թագավորական փողոցը իր ձևով ձկան ողնաշար է հիշեցնում։ Փողոցը Էդինբուրգի ամենակարևոր տեսարժան վայրերից է. այստեղ են գտնվում Սենտ Ջայլի տաճարը, Հաբը (ներկայումս` Էդինբուրգի միջազգային փառատոնի շտաբ), ինչպես նաև մեծ թվով փոքր խանութներ, որոնցում վաճառվում են շոտլանդական ավանդական վիսկի, քիլթեր և այլ հուշանվերներ։

Էդինբուրգի պատմական կենտրոնի տեսարժան վայրերից են Էդինբուրգի համալսարանը, Շոտլանդիայի արքայական թանգարանը, Վիսկիի ժառանգության շոտլանդական կենտրոնը, մի քանի եկեղեցիներ և պատմական այլ կառույցներ։ Հին քաղաքում է գտնվում նաև Գրասսմարքեթը, որը հայտնի է իր բազմաթիվ պանդոկներով։

Հին քաղաքի շատ կառույցներ պահպանվել են կառուցման պահից` դառնալով միջնադարյան ճարտարապետության յուրահատուկ օրինակներ։ Վերին հատվածում բարձր պատուհաններով շինությունները կառուցված են քարից։ Շատ շենքեր ծածկված են մրով, քանի որ միջնադարում շինությունները տաքացվում էին ածուխով ու փայտով։ Այդ պատճառով Հին քաղաքում գերիշխում է գորշ գույնը։ Առավել նոր շինություններին բնորոշ է մի քանի հարկերի առկայությունը, քանի որ ուշ միջնադարում բնակչության թվի աճի հետ անհրաժեշտություն էր առաջացել բավարարել նրանց բնակարանային պահանջները։ 18-րդ դարի սկզբին Հին քաղաքում ապրում էր մոտ 80.000 մարդ, իսկ ներկայումս` ընդամենը 20.000:

Արտաքին հղումներ
----------------

* Վիքիպահեստում կան *Էդինբուրգի Հին քաղաք* թեմայով մեդիաֆայլեր
* Էդինբուրգի Հին քաղաք

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: no2003022547 · VIAF: 148089297 · WorldCat VIAF: 148089297 |

 |
Խորհրդային 11-րդ կարմիր բանակը Երևանում։
**Խորհրդայնացում**, միջազգային տերմինով՝ **սովետիզացիա** (ռուս.՝ Советизация), կոմունիստական հասարակական-տնտեսական ֆորմացիայի առաջին փուլի՝ սոցիալիզմի վրա հիմնված պետական կառավարման համակարգի խորհրդային մոդելի հաստատումը։ Երկրորդական իմաստով նշանակում է որև երևույթի ձևափոխությունը՝ Խորհրդային Միության գաղափարական արժեքների և արժեհամակարգերի համաձայն։ Որպես պատմագիտական եզրը՝ խորհրդայնացումը դիտարկվում է որպես սոցիալիստական հեղափոխության արդյունքում Ռուսաստանում հաստատված բոլշևիկների կողմից սուվերենիտետ ունեցող պետություններում խորհրդային կարգերի հաստատումը։ ԽՍՀՄ իշխանությունների հավաստմամբ՝ այդ գործընթացը տեղի էր ունենում հեղափոխական կեցվածքով բանվոր-գյուղացիական դասակարգի ազատ կամահայտնության բարոյական հենքի վրա, թեպետ օբյեկտիվ իրականության պայմաններում այն դասական օկուպացիայի վառ օրինակ էր։

Գաղափարա-արժեհամակարգային խորհրդայնացման զանգվածային ալիք բռնկվում է նաև Մոնղոլիայում, իսկ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ելքով պայմանավորված՝ նաև Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայի մի շարք երկրներում (այդ թվում՝ Չեխոսլովակիայում, Արևելյան Գերմանիայում, Հունգարիայում, Լեհաստանում, Բուլղարիայում, Ալբանիայում և այլուր)։ Խորհրդայնացման այս տիպի դրսևորումները նպատակաուղղված էին ԽՍՀՄ վերահսկողության տակ գտնվող տարածքներում (խորհրդային օկուպացիայի ենթարկված) միևնույն և նմանօրինակ համակեցության ձևերի և կենցաղային պայմանների ձևավորմանը՝ հնարավոր հակակառավարական ապստամբություններից խուսափելու նպատակով։ Այն անուղղակիորեն ազդեցություն էր թողնում նաև տվյալն երկրների ազգային մշակույթների և պատմական ուղու վրա՝ ձևավորելով նոր տեսակի համակցվածություններ։ Խորհրդաֆիկացումը ենթակա տարածքների մտավոր և սոցիալական փոփոխությունների արդյունքում ձևավորում է նոր տեսակի հասարակություն և «խորհրդային մարդու» յուրօրինակ տեսակ։

Առաջնային իմաստով խորհրդայնացումը ՌԽԴՍՀ մաս չկազմող հանրապետությունների ենթարկումն է խորհրդային իմպերիալիզմի ազդեցությանը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում խորհրդայնացվել են նացիստների կողմից զավթված եվրոպական տարածքները՝ Չեխոսլովակիան, Հունգարիան, Լեհաստանը, Ռումինիան, Հարավսլավիան, Բուլղարիան և Ալբանիան։ ԽՍՀՄ օկուպացիայի ենթարկված Էստոնիան, Լատվիան, Լիտվան, արևմտյան Բելառուսը, Միջին Ասիան, Հայաստանը (1920 թվականի դեկտեմբերի 2-ի Երևանի արձանագրությամբ), Վրաստանը և Ադրբեջանը (արևելակովկասյան մուսուլմանական հանրապետություն) խորհրդայնացվում են և ապա խորհրդային իշխանությունների կողմից ենթարկվում անեքսիայի։

Տես նաև
-------

* Օկուպացիա
* Հայաստանի խորհրդայնացում

Աղբյուրներ
----------

* Большой толковый словарь русского языка. — 1-е изд-е: СПб.: Норинт. С. А. Кузнецов. 1998.
* *А. В. Квашонкин* «Советизация Закавказья в переписке большевистского руководства, 1920—1922 гг.»
**Էոժեն Փափազյան** (1887, Իզմիր, Զմյուռնիայի սանջակ, Այդինի վիլայեթ, Օսմանյան կայսրություն - 1963, Ալեքսանդրիա, Եգիպտոս), հայ դաշնակահար, հասարակական գործիչ։

Կենսագրություն
--------------

Էոժեն Փափազյանը ծնվել է 1887 թվականին Էրզրումում (ներկայում՝ Թուրքիայում)։ 1895 թվականին տեղափոխվել է Ալեքսանդրիա, ստացել երաժշտական կրթություն։ Տասներկու տարեկանում հանդես է եկել մենահամերգով։ Ավարտել է Փարիզի «Էքոլ նորմալ» երաժշտական բարձրագույն դպրոցը (դասատու՝ Ա. Կորտո)։

Մշակել է նոտագրության նորարարարական՝ 6-տող համակարգ՝ ձերբազատվելով ալտերացիայի նշանների ավելորդ ծանրաբեռնվածությունից, որը համարվել է նմանօրինակ մտահղացումներից լավագույնը։

1911 թվականից դասավանդել է Ալեքսանդրիայի կոնսերվատորիայում (նրա բազմաթիվ սաներ դարձել են անվանի դաշնակահարներ)։ Հանդես է եկել նաև որպես կոնցերտմայստեր, կազմակերպել համերգներ։

Հեղինակել է ջութակի, դաշնամուրի համար նախատեսված, խմբերգային և այլ ստեղծագործություններ։ Փափազյանի նախաձեռնությամբ հիմնադրվել է Եգիպտոսի երաժշտական ընկերակցությունը։

Էոժեն Փափազյանը մահացել է 1963 թվականին Ալեքսանդրայում (Եգիպտոս)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Ֆրանկֆուրտյան դպրոց**, (գերմ.՝ Frankfurter Schule) գերմանական փիլիսոփայական և սոցիոլոգիական ուղղությամբ ուսումնարան։ Ձևավորվել է 20–րդ դարի 30–40-ական թվականներին Սոցիալական հետազոտությունների ինստիտուտի շուրջը (1931 թվականից Մայնի Ֆրանկֆուրտում, 1934-1939 թվականին՝ ժնևում և Փարիզում, 1939-1949 թվականին՝ ԱՄՆ-ում, 1949 թվականից՝ Մայնի Ֆրանկֆուրտում)։ Գլխավոր ներկայացուցիչներն են Մաքս Հորկիայմերը, Թեոդոր Ադոռնոն, Էրիխ Ֆրոմմը, Հերբերտ Մարկուզեն։ Փիլիսոփայա-սոցիոլոգիական «հասարակության քննադատական տեսության» կամ «գաղափարախոսության քննադատության տեսության» մեջ Ֆրանկֆուրտյան դպրոցը փորձում էր բուրժուական մշակույթի նկատմամբ Կառլ Մարքսի քննադատական մոտեցման տարրերը զուգակցել հեգելյան դիալեկտիկայի և Ֆրեյդի հոգեվերլուծության գաղափարների հետ։

Անտեսելով հասարակության տնտեսական կյանքը, ժխտելով դասակարգային պայքարի դիալեկտիկան, Ֆրանկֆուրտյան դպրոցը սոփեստաբար միաձուլում էր կապիտալիստական և սոցիալիստական հասարակարգերը «գործիքայնացված բանականության հասարակություն» հասկացության մեջ։ Ֆրանկֆուրտյան դպրոցի ազդեցությամբ ԱՄՆ-ում և Գերմանիայում զարգացել են ոչ մարքսիստական սոցիալ-փիլիսոփայական ուսմունքներ։ Դպրոցի ներսում հակասությունները 70-ական թվականներին հանգեցրին նրա քայքայմանը։

Գրականություն
-------------

* John Abromeit: Max Horkheimer and the Foundations of the Frankfurt School. Cambridge University Press, Cambridge/GB 2011.
* Clemens Albrecht, Günter C. Behrmann, Michael Bock, Harald Homann, Friedrich H. Tenbruck: Die intellektuelle Gründung der Bundesrepublik. Eine Wirkungsgeschichte der Frankfurter Schule. Campus, Frankfurt am Main 1999, ISBN 3-593-36214-7.
* Michael Crone (Red.)։ Vertreter der Frankfurter Schule in den Hörfunkprogrammen 1950–1992. Hessischer Rundfunk, Frankfurt am Main 1992. (Die Bibliografie enthält auch die Beiträge des Abendstudios.)
* Alex Demirović: Der nonkonformistische Intellektuelle. Die Entwicklung der Kritischen Theorie zur Frankfurter Schule. Suhrkamp, Frankfurt am Main 1999, ISBN 3-518-29040-1.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
**Անհատականություն**, մարդու հոգեկան ու ֆիզիկական հատկանիշների այն յուրահատկությունը, որով նա տարբերվում է մնացած բոլորից։ Անհատականության մեջ ընդգրկվում են անձնավորության համեմատաբար կայուն և մշտական հատկությունները։ Անհատականությունը մարդու բնական (կենսաբանական) հատկանիշների ու հասարակական պայմանների փոխազդեցության արդյունք է, որտեղ վճռականը հասարակական պայմաններն են։ Անհատականության ձևավորման մեջ հասարակական պայմաններից ամենակարևորը արտադրական հարաբերություններն են։ Անհատականության զարգացման մեջ արտացոլվում են կյանքի կոնկրետ հանգամանքները, այդ պատճառով առանձին մարդու զարգացումը չի կարելի կտրել նրա անհատական և հասարակական միջավայրից։ Անհատականությունը դրսևորվում է բնական և հասարակական միջավայրի հետ անհատի փոխհարաբերության պրոցեսում։

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Catholic (1997—…) · MESH ID · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 119330753 · GND: 4045242-6 · LCCN: sh85100113 · Microsoft: 187288502 · NDL: 00616797 · NKC: ph115614 |

 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 424)։*  |
**Ռափայել Պատկանյանի հուշարձան**, գտնվում է Արմավիրի մարզի Վաղարշապատ քաղաքի կենտրոնում՝ Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանի շենքի գլխավոր ճակատի առջև։ Բրոնզե հուշարձանը տեղադրվել է 1902 թվականի դեկտեմբերի 15-ին։ Ընդգրկված է Վաղարշապատի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում։

Հեղինակ
-------

* Քանդակագործ՝ Անդրեաս Տեր-Մարուքյան

Պատմություն
-----------

Հայ գրող և մտավորական Ռափայել Պատկանյանի բրոնզե կիսանդրին Անդրեաս Տեր-Մարուքյանի՝ 1901 թվականի սեպտեմբերի 23-ին Նոր Նախիջևանում տեղադրված հուշարձանի կրկնությունն էր՝ դրված նոր պատվանդանի վրա։  

Հուշարձանի բացումը տեղի է ունեցել մեծ հանդիսավորությամբ։ Հուշարձանը բացվել է Կոմիտասի գլխավորությամբ քառաձայն երգեցիկ խմբի երգից հետո։ Բացումից հետո ճեմարանի դահլիճում տեղի է ունեցել հանդես, որտեղ ճառ է ասել և բանաստեղծություն կարդացել ճեմարանի ուսուցիչ և բանաստեղծ Հովհաննես Հովհաննիսյանը։ Հուշարձանի պատվիրատուն է եղել նախիջևանցի Ավետիք Պողոսյանը։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Wiki Loves Monuments monuments database — 2017.
2. ↑  *Մինաս Սարգսյան, «Անդրեաս Տեր-Մարուքյան», Հայպետհրատ, 1960, Երևան*
3. ↑  ՀՀ հուշարձանների տեղեկատվական շտեմարան(չաշխատող հղում)
**Պավոլ Գորով** (սլովակ.՝ Pavol Horov, իսկական անունը՝ Պավոլ Գորովչակ, սլովակ.՝ Pavol Horovčák, մայիսի 25, 1914(1914-05-25), Բանովցե նադ Օնդավոու, Michalovce District, Կոշիցկի երկրամաս, Սլովակիա - սեպտեմբերի 29, 1975(1975-09-29), Բրատիսլավա, Սլովակիայի Սոցիալիստական Հանրապետություն, Չեխոսլովակիայի Սոցիալիստական Հանրապետություն), սլովակ բանաստեղծ, թարգմանիչ։ Սլովակիայի ժողովրդական արտիստ (1973)։

Կենսագրություն
--------------

Պավոլ Գորովը ծնվել է 1914 թվականին Բանովցե նադ Օնդավոյում, գյուղացու ընտանիքում։ Սովորել է Բանովցե նադ Օնդավոյում, Մորավանիում, 1926-1934 թվականներին՝ Միխալովցեի քերականական դպրոցում։ Աշխատել է որպես բանվոր, ուսուցիչ, 1948-1950 թվականներին եղել է Չեխոսլովակիայի ռադիոյի տնօրենը Կոշիցեում։ 1951 թվականից ապրել է Բրատիսլավայում, 1951-1952 թվականներին աշխատել է «Slovenský spisovateľ» հրատարակչությունում, 1952-1954 թվականներին եղել է սլովակյան գրողների միության քարտուղարը։

Իր առաջին ժողովածուներում՝ «Ստորերկրյա դավաճան ջրեր» (1940) և «Նիովբեյա, մեր մայր» (1942), պոետը վերացական-մարդասիրական դիրքերից անդրադառնում է դեպի հիտլերյան զինվորների սպառնալիքի տակ դրված մարդկային կեցության խնդիրներին։ Բողոքն ընդդեմ պատերազմի այդ բանաստեղծություններում ողբերգական էր հնչում, քանի որ դա միայնակ մարդու հուսահատական բողոքն էր։ Սերը իր ժողովրդի հանդեպ, հարազատ երկրի հանդեպ ստիպում է նրան քաղաքացիական դիրք գրավել, և նա ստեղծում է «Վերադարձ» ժողովածուն (1944)։ Հետպատերազմյան շրջանում հրատարակել է բանաստեղծությունների նոր ժողովածուներ՝

* «Ստուգատես», 1947
* «Իմ կեսօրը», 1952
* «Արևը մեր գլխավերևում», 1954
* «Ամառային բարձր երկինք», 1960

Մրցանակներ, պարգևներ
--------------------

* Սլովակիայի վաստակավոր արտիստ, 1964
* Սլովակիայի ժողովրդական արտիստ, 1973

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4
2. 1 2 3 4  Proleksis enciklopedija, Opća i nacionalna enciklopedija (хорв.) — 2009.
3. ↑  Չեխ և սլովակ բանաստեղծներ, Երևան, 1966, «Հայաստան» հրատարակչություն

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պավոլ Գորով
* Պավոլ Գորովի ստեղծագործությունների ցանկ

Աղբյուրներ
----------

* Encyklopédia Slovenska, II. zväzok, Veda, vydavateľstvo SAV, 1978
* Encyklopédia spisovateľov Slovenska, Obzor – Bratislava, 1984

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  ⛭  | 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 12122238r · GND: 119071797 · ISNI: 0000 0001 0950 8028 · LCCN: n81056475 · NKC: jn20000603008 · NTA: 073749796 · NUKAT: n97062560 · SUDOC: 158529987 · VIAF: 5732968 · WorldCat VIAF: 5732968 |

 |

 |
Տե՛ս նաև՝ Խոր Վիրապ (այլ կիրառումներ)
**Խոր Վիրապի դպրոց**, վանական բարձր տիպի դպրոց։ Գործել է պատմական Արտաշատի միջնաբերդում կառուցված նույնանուն վանքում։

Որպես գրչության կենտրոն կապվում է Վարդան Արևելցու ուսուցչական գործունեության հետ, որը Խոր Վիրապ է եկել 1260-ական թթ. և գլխավորել Հայոց վարդապետական դպրոցը։ Ըստ վկայությունների՝ դպրոցում սովորում էր 40-ից ավելի աշակերտ, նրանցից նշանավոր են Ներսես Մշեցին, Գրիգոր Բալուեցին, Հովհաննես Երզնկացին, Գևորգ Սկևռացին (Լամբրոնացի), Գրիգոր Բջնեցին և ուրիշներ։ Խոր Վիրապի դպրոցից մեզ են հասել մեկ տասնյակից ավելի ձեռագրեր. Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում են պահվում՝ № 3082 (1267, գրիչ՝ Գևորգ Ակևռացի), № 5413 (1663, գրիչ՝ Մուրատ դպիր), № 6752 (գրիչ՝ Մուրատ դպիր), № 7044 (1774, գրիչ՝ Գրիգոր Սյունեցի) և այլն։

Գրականություն
-------------

* Ալպոյաճյան Ա. Պատմություն հայ դպրոցի, Կահիրե, 1946
* Մովսիսյան Ա. Ուրվագծեր հայ դպրոցի և մանկավարժության պատմության (X - XV դդ.), Ե. 1958

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 84)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Օղակ (այլ կիրառումներ)

Դիցուք՝ G բազմության վրա տրված են երկու գործողություն, որոնցից առաջինն անվանենք "գումարում", երկրորդը՝ "բազմապատկում"։

Համապատասխանաբար օգտվենք "+ "և "\cdot  "նշաններից։

Սահմանում
---------

Ռիխարդ Դեդեքինդը` օղակների տեսության հիմնադիրներից մեկը։
( G, +, \cdot  ) համակարգը կոչվում է **օղակ**, եթե՝

1. ( G, + ) համակարգը տեղափոխելի խումբ է,

2. ( a \cdot  b ) \cdot  c = a \cdot  ( b \cdot  c ) (բազմապատկումն օժտված է զուգորդականությամբ),

3․ ( a + b ) \cdot  c = a \cdot  c + b \cdot  c և a \cdot  ( b + c ) = a \cdot  b + a \cdot  c (բազմապատկումն օժտված է բաշխականությամբ գումարման նկատմամբ)

Եթե տեղի ունի նաեւ լրացուցիչ a \cdot  b = b \cdot  a պայմանը, ապա օղակը կոչվում է տեղափոխելի (աբելյան)։

Եթե {\displaystyle \exists \ 1\in G:\forall \ a\in G\quad a\cdot 1=1\cdot a=a}, ապա օղակը կոչվում է **միավորով,** 1-ն էլ՝ նրա միավորը։

Օղակներ են, օրինակ, ամբողջ թվերի {\displaystyle \mathbb {Z} } բազմությունը, մնացքների {\displaystyle \mathbb {Z} /n\mathbb {Z} } բազմությունը։

Տեղափոխելի օղակը կոչվում է **դաշտ**, եթե ցանկացած ոչ զրոյական տարր ունի հակադարձ ըստ բազմապատկման, այսինքն՝   
{\displaystyle \forall a\neq 0~\exists b:ab=ba=1}

Դաշտեր են, օրինակ, {\displaystyle \mathbb {Q} ,~\mathbb {R} ,~\mathbb {C} ,~\mathbb {Q} [{\sqrt {3}}],~\mathbb {Z} /p\mathbb {Z} } բազմությունները պարզ {\displaystyle p}-երի դեպքում։

Հատկություններ
--------------

Առանց ապացույցի բերենք որոշ հայտնի դրույթներ՝ օղակների և դաշտերի վերաբերյալ՝  
ա) Եթե օղակի մի քանի տարրերի արտադրյալի մեջ գոնե մի արտադրիչը 0 է, ապա այդ արտադրյալը հավասար է զրոյի։ Այնինչ հակառակ պնդումն, ընդհանրապես ասած, ճիշտ չէ, այսինքն՝ հնարավոր է, որ{\displaystyle a\neq 0} և {\displaystyle b\neq 0}, բայց {\displaystyle ab=0}։ Այս պարագայում {\displaystyle a,b} կոչվում են **զրոյի բաժանարարներ**։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Գ.Ա.Ղարագեբակյան` Թվերի տեսության դասընթաց։ Երևան 2008 թ.


|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Մեծ նորվեգական · Մեծ ռուսական · Treccani |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX531097 · BNF: 131630283 · GND: 4128084-2 · LCCN: sh85114140 · Microsoft: 23259944 · NKC: ph126754 |

 |

 |
**Օղակա-գծային տաուտոմերիա**, միացության գոյություն միաժամանակ 2 ձևով՝ օղակային և գծային։ Հիդրօքսիլ խումբ պարունակող իմինները ցուցաբերում են օղակա-գծային տաուտոմերիա։
Օղակա-գծային տաուտոմերիայի գոյությունը հիդրօքսիիմինների մոտ առաջին անգամ հաղորդվել է Կոպոյի և նրա աշխատակիցների կողմից 1942 թ-ին։ Այն հիմնված է մի շարք ալդեհիդների և կետոնների էթանոլամինի հետ կոնդենսացումից ստացված արգասիքների մոլեկուլային ռեֆրակցիայի վրա։ Այսինքն՝ հիդրօքսիիմինները միաժամանակ կարող են գոյություն ունենալ և գծային և օղակային ձևով։ Ստեղծված տաուտոմեր հավասարակշռության վրա կարող են ազդել մի շարք գործոններ՝ ռեագենտների ընտրությունը, լուծիչի տեսակը, կատալիզատորը և այլն, որի հետևանքով կարող է ռեակցվել տաուտոմերներից մեկը [2]։
Նշված համակարգերում տաուտոներ հավասարակշռության գոյությունը միանշանակորեն ապացուցվել է ԻԿ և ՄՄՌ-սպեկտրոսկոպիայի միջոցով ՄակԴոնախի և Սմիտի կողմից [3]։ 
Այս կամ այն տաուտոմեր ձևերի կայունացման համար, որպես օրենք, կարեոր նշանակություն ունեն համապատասխան կապերի էներգիայի մեծությունները և զուգորդումը։ Երկու տաուտոմեր ձևերը տարբերվում են միմյանցից մի քանի կապերով՝ իմիններում C=N և O-H կապերի փոխարեն օքսազացիկլոալկանները ունեն C-O, N-H և C-N կապերը։ Առաջին երկու կապերում գումարային էներգիան կազմում է մոտավորապես 253, իսկ մյուս երեք կապերում՝ 247 կկալ/մոլ [4]։ Այսպիսով, իմինային ձևը մոտավորապես 6 կկալ/մոլ-ով ավելի կայուն է ցիկլային ձևից։ Ելնելով այս տվյալներից և զուգորդման էֆեկտից, ցույց է տրվել, որ իմինները, որոնք ստացվում են արոմատիկ և հետերոցիկլիկ ալդեհիդների փոխազդեցությունից էթանոլ- և պրոպանոլամինների հետ, հիմնականում գտնվում են գծային տաուտոմեր ձևում [5,6]։

Գրականություն
-------------

* Cope A.C. Hancock E.M.// J.Am.Chem.Soc. 1942, v.64, №7, p. 1503
* Саргсян М.С. Конькова С.Г.// Хим.ж.Армении, 58, 45, (2005)
* McDonagh A.F. Smith H.E.// /J. Org. Chem. 1968, v. 33, №1, p. 1-8
* Марч Дж. Органическая химия, т. 1, М. Мир, 1987, с. 41
* Goodson L.H. Christopher H.// J.Am.Chem.Soc. 1949, v. 71, №3, p. 1117
* Walker G.N. Moore M.A.// J. Org. Chem. 1961, v. 26, №2, p. 432
**Տիպաբանություն**, գիտակարգ, որն ընդհանրացված է իդեալական մոդելի կամ տիպի օգնությամբ։ Ուսումնասիրում է օբյեկտների համակարգերի մասնատումը և խմբավորումը։ Տիպաբանությունը համեմատական ուսումնասիրության է ենթարկում համաժամանակյա և տարաժամանակյա օբյեկտների էական հատկանիշները, կապերը, գործառությունները, հարաբերությունները։ Տիպաբանությունը հենվում է ուսումնասիրվող առարկաների նմանության և տարբերության բացահայտման, այդ առարկաների նույնացման հուսալի միջոցների որոնման վրա, իսկ տիպաբանության տեսականորեն զարգացած ձևը ձգտում է պատկերել ուսումնասիրվող համակարգի կառուցվածքը, վեր հանել դրա օրինաչափությունները, որոնք հնարավորություն են ընձեռում կանխագուշակել դեռևս անհայտ առարկաների գոյությունը։ Տիպաբանության ընդհանուր սկզբունքներն էապես կախված են լրիվ մեկնաբանումից։

Տարբերակվում է հասկացության մեկնաբանման երեք մոտեցում՝

* տիպը որպես անփոփոխ մի էություն, իդեալական նախակերպար
* որպես համակարգի արտացոլում իր զարգացման մեջ
* որպես մեթոդաբան, միջոց, որով կառուցվում է տեսական պատկերը որպես մտածողության արդյունք։

Վերջինս հնարավորություն է տվել օգտագործելու արդի տրամաբանության նվաճումները, մասնավորապես դասի և տիպի տարբերակումը։

Տես նաև
-------

* Լեզվաբանական տիպաբանություն

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 12, էջ 11)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Սուրբ Խաչ եկեղեցի (այլ կիրառումներ)

**Մոսկվայի Սուրբ Խաչ հայկական եկեղեցի**, Հայ առաքելական եկեղեցու տաճար Մոսկվայում, որը քանդվել է խորհրդային իշխանությունների կողմից 1930-ական թվականներին։

Եկեղեցու տեղը այժմ գտնվում է մեկ այլ շենք՝ Արմյանսի նրբանցք, տուն 3/5 շինություն 9 հասցեով։

Պատմություն
-----------

Հիմնական հոդված՝ Հայերը Մոսկվայում
Եկեղեցին կառուցված է եղել 1779 թվականին Հովհաննես Ղազարյանի (Իվան Լազարևի) հովանավորությամբ Արտոմոնովսկի նրբանցքում Կալուշկինների նախկին սեփականության տեղում, ինչից հետո նրբանցքը սկսել են կոչել «Հայկական»։ Եկեղեցու ճարտարապետն է եղել Յուրի Ֆելտենը։ 1820-ականներին եկեղեցին վերակառուցել է ճորտային ճարտարապետ Ի. Մ. Պրոստակովը, իսկ հայտնի վարպետ Իվան Վիտալին կատարել է եկեղեցու ներսի քանդակագործական աշխատանքները։ 1858 թվականին եկեղեցին կրկին վերակառուցել է ճարտարապետ Դմիտրի Կորիցկին։ 1930 թվականին խորհրդային իշխանությունների հրամանով եկեղեցին քանդել են, իսկ տեղը դպրոց կառուցել։

Տես նաև
-------

* Հայերը Մոսկվայում
* Ռուսաստանի հայկական տաճարների ցանկ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Переулки между улицами Мясницкая и Покровка (Армянский переулок)(չաշխատող հղում)
2. ↑  Հայ առաքելական եկեղեցին Մոսկվայում


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Հայ Առաքելական եկեղեցի Ռուսաստանի հայկական եկեղեցիներ |
| --- |
|  |
| Մոսկվա | **Մոսկվայի տաճար** • Սուրբ Պայծառակերպության • Սուրբ Հարություն • Սուրբ Խաչ |  |
|  |
| Սանկտ Պետերբուրգ | Սուրբ Կատարինե, Սուրբ Հարություն |
|  |
| Կալինինգրադի մարզ | Սուրբ Ստեփանոս |
|  |
| Դերբենդ | Սուրբ Ամենափրկիչ |

 |