**Լուսակունք**, գյուղ Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզի Վարդենիս համայնքում։

Գնվում է մարզկենտրոն Գավառից 76 կմ հարավ-արևելք, ծովի մակերևույթից 1940 մ բարձրության վրա, և Երևանից 165 կմ արևմուտք։

Պատմություն
-----------

1828-1950թթ. գյուղի բնակչությունը եղել է բացառապես հայ։ 1950 թվականին ադրբեջանա-թուրքական ինը ընտանիքներ տեղափոխվել ու լքել են իրենց տները Արցախյան հակամարտության տարիներին։ Գյուղում մինչ օրս պահպանվել է ադրբեջանա-թուրքական գերեզմանատունը։

### Հիմնադրում

Գյուղը հիմնադրվել է 1828 թ. յոթ ընտանիքների կողմից, որոնք Արևմտյան Հայաստանի Վանի Արճն շրջանից են եղել Թուրքմենչայի հաշտության պայմանագրի ընդունումից հետո։ Գյուղի անունը հայերենից թարգմանվում է որպես"լույսի ակունք":

### Լուսակունքը Ռուսական կայսրության տակ

1828-1918թթ. գյուղը գտնվում էր Ռուսական կայսրության ենթակայության տակ, որի ժամանակ բնակչությունը համեմատաբար խաղաղ էր ապրում։ 1918 թվականին Ռուսական կայսրության փլուզումից հետո, Վարդենիսի շրջանի (որտեղ նույնպես գտնվում է տվյալ գյուղը) տարածքում էթնիկ հակամարտություններ սկսվեցին։ 1918-ին թուրքերը (կազմակերպված ավազակախմբեր) գիշերը հարձակվել են գյուղի վրա։

### Հարձակում գյուղի վրա (1918-1920թթ.)

Բնակիչները նախօրոք գիտեին, որ տվյալ հարձակման գծում, այդ պատճառով նրանք լքել են գյուղը դեռ վաղ առավոտյան։ Սակայն գյուղի երկու բնակիչներ ՝ հայր և որդի, Խաչատուր (Խաչո) և Հարություն (Արթեն) չեն հասցրել հեռանալ գյուղից, քանի որ փնտրում էին իրենց անասուններին։ Ըստ այլ վարկածի ՝ նրանք հավատում էին, որ թուրքերը չեն դիպչի իրենց, քանի որ մենք ընկերներ ենք։ Գյուղը լքած մյուսներն էլ գնացել են Ծովակ և Կարճաղբյուր գյուղեր ՝ այնտեղ փրկվելու համար։

Հաջորդ առավոտ գյուղի բնակիչները վերադարձան գյուղ, որտեղ հայտնաբերեցին Խաչոյի և Արթենի այլանդակված դիակներ, գողացված անասուններ և ավերված, թալանված տներ։ Գյուղի բոլոր բնակիչները վերականգնել են ավերված տները, մինչդեռ նրանցից մի քանիսը լքել են բնակավայրը ՝ հաջորդ գարնանը վերադառնալով գյուղ։ Գյուղը լքածների թվում էր Մարգարիտա Բաղդասարյանը։ Միևնույն ժամանակ, հայերի մի մասը, Անդրանիկի գլխավորությամբ, իր բրիգադի հետ միասին, ջարդեցին և դուրս մղեցին թուրք զավթիչներին ՝ դրանով իսկ ստեղծելով պայմաններ, որոնց պայմաններում գյուղացիները կարողացան վերադառնալ իրենց տները և շարունակեցին խաղաղ կյանքը, որն ամրապնդվեց խորհրդային իշխանության գալով։

### Լուսակունքը ԽՍՀՄ ժամանակներում (1920-1991թթ.)

Որպես Վարդենիսի շրջանի գյուղ` կրում էր "Թուսկուլու" անվանումը, որը որոշվել էր 1968-ին փոխել Լուսակունքի վրա, քանի որ 1940-ին գյուղում կառուցվեց հիդրոէլեկտրակայան, որը էլեկտրաէներգիա էր մատակարարում Վարդենիս շրջկենտրոնը և հարակից այլ գյուղերը։ Վերանվանումից 10 տարի անց բացվեց գյուղի հանրակրթական դպրոցը։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին գյուղի շատ բնակիչներ գնացին ռազմաճակատ, որոնց պատվին հետագայում կանգնեցվեց մի հուշարձան, որը գտնվում է գյուղի կենտրոնում։ Խորհրդային շրջանում գյուղի բնակիչներն ակտիվորեն զբաղվում էին գյուղատնտեսությամբ, որը համեմատաբար անկում ապրեց ԽՍՀՄ փլուզումից հետո և բնակչության հետագա արտահոսքով։

Բնակչություն
------------

Ներկայիս բնակչության մի մասի նախնիները 1829-1830 թթ. գաղթել են Մուշի գավառից։

Լուսակունքի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Տարի | 1873 | 1897 | 1926 | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2001 | 2011 |
| Բնակիչ | 224 | 355 | 446 | 640 | 858 | 1169 | 1160 | 1319 | 1377 | 1440 |
|

Տնտեսություն
------------

Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, հացահատիկի, կերային մշակաբույսերի և ծխախոտի մշակությամբ։

Պատմամշակութային կոթող
----------------------

Գյուղի հարավային մասում են գտնվում սբ. Աստվածածին եկեղեցին (17-18դդ.), 10-20դդ. գերեզմանոց, 10-20դդ. և 12-13դդ. խաչքարեր։

Հայտնի անձինք
-------------

* Պավել Սաֆարյան (ծնվ. 1958թ.)
* Գարուշ Համբարձումյան (1989-2020թթ.)
* Գեղամ Առաքելյան (1977-2020թթ.)

Տես նաև
-------

* Գեղարքունիքի մարզ
* Վարդենիսի շրջան

Արտաքին հղումներ
----------------

* Լուսակունք բնակավայրը «GEOnet Names Server» կայքում։ (as Tuskyulu)
* Brady Kiesling, *Rediscovering Armenia*, p. 47, available online at the website of the Internet Archive:

* World Gazeteer: Armenia(չաշխատող հղում)
 – World-Gazetteer.com

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Գեղարքունիքի մարզի համայնքների մասին տեղեկություններ մարզպետարանի կայքում, *(արխիվացված 12․08․2023 թվականին)*։
2. 1 2  2011 թ Հայաստանի մարդահամարի արդյունքները
3. ↑  "Արխիվացված պատճենը" (PDF). Արխիվացված է the original (PDF) 2014 թ․ սեպտեմբերի 12-ին. Retrieved 2015 թ․ սեպտեմբերի 15.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Գեղարքունիքի մարզ |
| --- |
|  |
| Քաղաքներ | Գավառ • Ճամբարակ • Մարտունի • Սևան • Վարդենիս |  |
|  |
| Գյուղեր | Ազատ • Ախպրաձոր • Ակունք • Աղբերք • Այգուտ • Այրք • Անտառամեջ • Աստղաձոր • Ավազան • Արեգունի • Արծվանիստ • Արծվաշեն1 • Արտանիշ • Արփունք • Բերդկունք • Գանձակ • Գեղամաբակ • Գեղամասար • Գեղամավան • Գեղարքունիք • Գեղաքար • Գեղհովիտ • Գետիկ • Դարանակ • Դդմաշեն • Դպրաբակ • Դրախտիկ • Երանոս • Զոլաքար • Զովաբեր • Թթուջուր • Լանջաղբյուր • Լիճք • Լճաշեն • Լճավան • Լճափ • Լուսակունք • Խաչաղբյուր • Ծակքար • Ծաղկաշեն • Ծաղկունք • Ծափաթաղ • Ծովագյուղ • Ծովազարդ • Ծովակ • Ծովասար • Ծովինար • Կալավան • Կախակն • Կարճաղբյուր • Կարմիրգյուղ • Կութ • Կուտական • Հայրավանք • Ձորագյուղ • Ձորավանք • Մադինա • Մարտունի • Մաքենիս • Մեծ Մասրիկ • Ներքին Գետաշեն • Ներքին Շորժա • Նորաբակ • Նորակերտ • Նորաշեն • Նորատուս • Շատջրեք • Շատվան • Շորժա • Չկալովկա • Ջաղացաձոր • Ջիլ • Սարուխան • Սեմյոնովկա • Սոթք • Վահան • Վաղաշեն • Վանևան • Վարդաձոր • Վարդենիկ • Վարսեր • Վերին Գետաշեն • Վերին Շորժա • Տորֆավան • Տրետուք • Փամբակ • Փոքր Մասրիկ
1 — գյուղը գտնվում է Ադրբեջանի վերահսկման տակ |
|  |
| Պորտալ:Գեղարքունիքի մարզ |

 |