|  |
| --- |
| **Շնդեղ աշնանային** |
| Շնդեղ աշնանայինՇնդեղ աշնանային |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Շուշանածաղկավորներ (Liliales) |
| **Ընտանիք** | Շնդեղազգիներ (Colchicaceae) |
| **Ցեղ** | Խլոպուզ *(Colchicum)* |
| **Տեսակ** | **Շնդեղ աշնանային** *(C. autumnale)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Colchicum autumnale***L. 1753 |
|
| **Կարգավիճակ** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Քիչ մտահոգող տեսակ |

**Շնդեղ աշնանային** (լատին․՝ Cólchicum autumnále), սոխուկավոր թունավոր խոտաբույս շնդեղազգիների ընտանիքի շնդեղ տեսակ։ Այն սովորաբար աճում է թաց մարգագետիններում։ Տեսակի բնական տարածքը հանդիսանում է գրեթե ամբողջ Եվրոպան (առանց Սկանդինավների), խոտաբույսը հանդիպում է արևմտյան և հարավային Ռուսաստանում։

Շնդեղազգիները կարող են աղտոտել բուսական արտադրանքը սոխուկներով, տուփիկ-պտուղներով, հատապտուղներով կամ սերմերով։

Բուսաբանական նկարագիր
---------------------

Շնդեղ՝ սոխուկ, ծաղիկ
Շնդեղ աշնանային, պալարավոր բազմամյա խոտաբույս է։ Պալարները երկարավուն են, մի կողմից ցայտուն, մյուս կողմից հարթ, մինչև 7 սմ և 3 սմ երկարությամբ տրամագծով, բնապատյանը հագած չոր մուգ շագանակագույն մեռած տերևներով, որոնք ձգվում են խողովակի վերին մասում։ Գարնանը պալարները կոտրելով բնապատյանը, ձգվում են երկարությամբ և հողի վրա զարգանում են կանաչ տերևներ, և հասունացած սերմը սաղմնավորված վիճակից վերածվում է տուփիկ-պտուղի։

Տուփիկի հիմքում պալարն է, որն աճում է ընթացիկ տարվա ընձյուղի մեջ. այս ընձյուղը առաջացնում է պալար, որը ծաղկում է հաջորդ աշնանը, իսկ հին պալարը, մահանում է աշնանից հետո, երբ պտուղը հասունանում է։ Դեպի զարգացող և ծաղկող ընձյուղները երկու ցածր զարգացած տերևներ են (սերմնարան), և դրանցից ավելի թաքնված կանաչ տերևներ, որոնք դեռ չեն զարգացել, նրանց ստորին խոռոչի տակ (առաջին) փոքրիկ ծիլ, որը զարգանում է հաջորդ տարվա ընձյուղի մեջ, առաջին և երկրորդ կանաչ տերևների միջև ցողունի մեջ հաստանում է պալարը։

Ծաղիկը (հիմնականում մեկը) զարգանում է վերին տերևի խոռոչում, իսկ գագաթի ծայրը մեռնում է։ Ծաղկապատյանը առանց կետերի է (իսկ եթե կան թույլ կետիկներ, ապա դրանք դեղին են)։ Սպին հստակորեն տեղակայված է մեկ սյան վրա։ Սյուները մի փոքր հաստացած է։ Պտղակալելով ծաղկի ամբողջ ցողունը մաքրվում, բացառությամբ ծնկներից ներքև (հանգուցամեջ), որը դարձել է հաստ կոնաձև։ Տերևները երեքը կամ չորսն են, կարճ ցողունովի վրա, մերկ, մսոտ, փայլուն, երկարացված նշտարաձև, 25-40 սմ երկարությամբ և 2-4 սմ լայնությամբ։

Ծաղիկները մեկից երեքը, հստակորեն սերտաճած են ծաղկապատյանում։ Ծաղկապատյանի ծռվածքում եռանկյունաձև է, ձագարաձձ զանգվածով, մինչեւ 6 սմ երկարությամբ։ Եռանկյունաձև ծաղկապատյանին ունի խողովակ 20-25 սմ երկարությամբ, հողից 8-10 սմ բարձրությամբ, նման է մանուշակագույն-վարդագույն ծաղկապատյանին, էլիպտաձև է, ձանձրալի, ծղոտի ներսում։ Առէջքները վեցն են, նրանք հավասարապես դասավորված են ծաղկապատյանում։ Վարսանդի հետ միասին սերմնարանում թաքնված է ծաղկապատյանի ստորգետնյա մասի կոթը, կոթերի թիվը երեքն է, հավասար երկարություններով, չամրացված, փաթաթված, վերջացրած ծակոտկենով և ծալված արտաքինով։ Ծաղկում է օգոսոտոս-սեպտեմբեր ամիսներին. ծաղկման ժամանակ բույսը տերևներ չի ունենում։

Պտուղներն իրենցից ներկայացնում են երկարավուն-ձվաձև տուփիկներ։ Երկարությունը` 5-6 սմ։ Սերմերը գնդաձև են, օվալաձև։ Գագաթը կլորավուն է, հիմքի մոտ թեթև ձգված։ Թարմ հավաքած սերմերն ունեն մսեղ ելունդ։ Սերմնասպին երկայնական-օվալաձև է, տեղակայված է հիմքի ձգված մասի վրա։ Շնդեղ աշնանայինի սերմերը Մակերևույթը սպունգանման-հանգուցաձև ծալքավոր է, փխրուն։ Գունավորումը մուգ շագանակագույն է, չորացած ելունդը` բաց դեղնագորշավուն։ Երկարությունը 2,75-3 մմ է, լայնությունը և հաստությունը` 2-2,25 մմ։ Աղտոտում է խոնավ մարգագետինները։ Բեղմնավորված սերմը ձմեռում և զարգանում է հողի տակ։ Հաջորդ տարվա գարնանը տուփիկը միաժամանակ դուրս է գալիս հողի մակերեսին տերևներով։ Սերմերը հասունանում են հունիսին, որից հետո բույսի վերին հատվածը մահանում է, իսկ շնդեղը գտնվում է տեսանելի հանգստության վիճակում մինչև ծաղկելը։ Այս պահին ձևավորվում է նոր դուստր պալարասոխուկ և մահացած մորը փոխարինում է դուստրը։ Սովորաբար մեկ-երկու դուստր պալարասոխուկներ, ոչ ավելին։

Նշանակություն և կիրառում
------------------------

Cólchicum autumnáleՇնդեղ աշնանային, Ռուսաստան: Լենինգրադի երկրակամաս
Սոխուկները և սերմերը և ավելի փոքր չափով վայրի շնդեղ աշնանայինի ծաղիկները օգտագործվում են բժշկական նպատակներով, մասնավորապես լեյկեմիայով հիվանդների բուժման, նեֆրիտով վարակվածի, ասթմայի և կոլխիցինի բուժման համար։

Հաշվի առնելով կոլխիցինի կարողությունը ճնշելով բջիջների բաժանումը, ուսումնասիրվել է աշնանային կարկտից մեկուսացված մի շարք ալկալոիդների հակադրական ազդեցությունը։ Չարորակ ուռուցքների մոդելների փորձերի ժամանակ կոլխիցինը անպաշտպան էր, ըստ երևույթին թունավոր և թերապևտիկ դոզաների մոտիկության շնորհիվ։ Մեծ չափաբաժին կոլխիցինը առաջացնում է կենդանիների ընդհանուր վիճակի արգելակումը, արյան ձևավորման օրգանների հյուսվածքի փոփոխությունները, ինչի արդյունքում զարգանում է լեյկոպենիան։ Հայտնաբերվել է նաև ստամոքս-աղքիային խանգարումներ (լուծ)։ Կոլխիցինը մկների և նապաստակների փորձերի մեջ ունի անթույլատրելի ազդեցություն։

Կոլխիցինը օգտագործվում է բույսերի պոլիպլոիդի ուսումնասիրման համար, քանի որ այն կարող է ազդել սերմացուի ճարպի քրոմոսոմային ցանցավորման վրա։

Հունաստանում և Գերմանիայում, ինչպես նաև որպես փորձնական Ֆրանսիայում և Ինդոնեզիայում, արհեստականորեն աճեցվում են՝ որպես դեղորայքային հումք։

Այն լայնորեն աճեցվում է որպես դեկորատիվ բույս, ուշագրավ է իր ուշացած ծաղկմամբ, երբ այգիներն ու պարտեզներում գրեթե պայծառ ծաղկուն բույսեր չկան։ Այս առումով, այն գրեթե ամենուրեք ներկայացվել է չափավոր մեղմ կլիմայական գոտում։ Այնուամենայնիվ, պետք է հիշել, որ խոտաբույսի բոլոր մասերը, հատկապես վնասված սոխուկները թունավոր են, և այգեպանները պետք է ուշադիր լինեն, ձեռնոցներով աշխատեն։

Թունավոր հատկություններ
-----------------------

Թունավոր են ամբողջ բույսը և դրա սերմերը։ Ազդող ելանյութ հանդիսանում են ալկալոիդները, կոլխիցինը, կոլխամինը և այլն։ Կոլխիցինը ճնշող ազդեցություն է գործում լեյկո- և լիմֆոպոէզի վրա։ Առաջացնում է ստամոքսա-աղիքային համակարգի լորձաթաղանթի ուժեղ հիպերեմիա` մազանոթների կաթվածահարման միջոցով։ Ուժեղացնում է աղիքի պերիստալտիկան, ախտահարում է երիկամները և կենտրոնական նյարդային համակարգը։ Միջամտելով բջջի կիսման պրոցեսին` օժտված է հակաքաղցկեղային ներգործությամբ։ Թունավորումը լատենտ շրջանով 3-6 ժամ է։ Հիմնական ախտանիշերն են` սրտխառնոց, փսխում, խոլերանման (ջրային կամ արյունոտ) լուծ, օլիգուրիա, թույլ առիթմիկ պուլս։ Մկանային տոնուսը թուլանում է, հնարավոր են ջղակծկումներ։ Մարմնի ջերմաստիճանն ընկնում է, շնչառությունը դժվարանում (մինչև իսկ` լրիվ դադարում)։ Այս ցեղի մի շարք տեսակներ, որոնք տարածում ունեն նաև Կովկասյան տարածաշրջանում, նույնպես թունավոր են, մասնավորապես, շնդեղ ուրախը (C. laetum Stev.), շնդեղ հիասքանչը (C. speciosum Stev.): Կոլխիցինանման միացություններ պարունակում են նաև այս ընտանիքի մերենդերա (Merendera) ցեղի ներկայացուցիչները (Միջին Ասիա, Կովկաս)։

Հոմանիշներ
----------

Էդինբուրգի Թագավորական բուսաբանական այգիների տվյալների հիման վրա՝

* Colchicum bisignanii Ten. ex Janka
* Colchicum bulgaricum Velen.
* Colchicum commune Neck.
* Colchicum haynaldii Heuff.
* Colchicum multiflorum Brot.
* Colchicum pannonicum Griseb. & Schenk
* Colchicum polyanthon Ker Gawl.
* Colchicum praecox Spenn.
* Colchicum transsilvanicum Schur
* Colchicum vernale Hoffm.
* Colchicum vernum Kunth
* Colchicum vranjanum Adamović ex Stef.

Ծանոթագրութուն
--------------

1. ↑  Герасимова, С. В.; Хлесткина, Е. К.; Кочетов, А. В.; Шумный, В. К. (2017). «Система CRISPR/CAS9 для редактирования геномов и особенности ее применения на однодольных растениях, "Физиология растений"». *Физиология растений* (2): 92–108. doi:10.7868/s0015330317010079. ISSN 0015-3303.
2. ↑  Mueller, F. von.; Linnaeus, Carl. (1880). *Index perfectus ad Caroli Linnaei : species plantarum / collatore Ferdinando de Mueller*. Melbourne :: M'carron, Bird & Cocii,.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ հավելյալ կետադրություն (link)
3. 1 2  Ahmedov, E.T.; Turdiev, S.A. (2020). «FEATURES OF CULTIVATION OF AUTUMN AUTUMN (COLCHICUM AUTUMNALE L.) IN TASHKENT CONDITIONS». *EurasianUnionScientists*. **3** (70): 21–26. doi:10.31618/esu.2413-9335.2020.3.70.544. ISSN 2413-9335.
4. ↑  «List of Subscribing Libraries Great Britain and Ireland». *Transactions of the Royal Historical Society*. **10**: 321–326. 1927-12. doi:10.1017/s0080440100012950. ISSN 0080-4401.
5. ↑  Qurbanov, Fuad (2017 թ․ մայիսի 16). «Proqramlaşdırma dillərinin müasir tədrisi metodikasının əsas aspektləri». *Proqram mühəndisliyinin aktual elmi-praktiki problemləri I respublika konfransının materialları*. Institute of Information Technology of Azerbaijan National Academy of Sciences. doi:10.25045/ncsofteng.2017.36. ISBN 978-9952-434-86-6.
6. ↑  Sørensen, Thorv.; Clapham, Tutin; Clapham, Warburg; Sorensen, Thorv. (1959). «Excursion Flora of the British Isles». *Oikos*. **10** (2): 291. doi:10.2307/3565153. ISSN 0030-1299.
7. ↑  Gajic, Aleksandar (2015). «World crisis and world state in Jacques Attali's conception». *Zbornik Matice srpske za drustvene nauke* (153): 699–710. doi:10.2298/zmsdn1553699g. ISSN 0352-5732.
8. ↑  «Royal Pharmaceutical Society AGM: 21 June 2018». *The Pharmaceutical Journal*. 2018. doi:10.1211/pj.2018.20204911. ISSN 2053-6186.
9. ↑  Blamey, Marjorie,. *Wild flowers of Britain and Ireland* (Second edition ed.). London. ISBN 978-1-4081-7950-5. OCLC 794296509. `{{cite book}}`: `|edition=` has extra text (օգնություն)CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link) CS1 սպաս․ հավելյալ կետադրություն (link)
10. 1 2 3  Атлас лекарственных растений СССР / Гл. ред. Н. В. Цицин. — М.: Медгиз, 1962. — С. 72. — 702 с.
11. ↑  Parnell, John A. N. (2011). *Webb's an Irish flora*. Cullen, Elaine L. Webb, D. A. (David Allardice), 1912-1994. Curtis, Tom. ([8th ed.] ed.). Cork: Cork University Press. ISBN 978-1-909005-08-2. OCLC 830022856.
12. ↑  Hanelt, P. & Institute of Plant Genetics and Crop Plant Research (Eds.) 2001: Mansfeld’s Encyclopedia of Agricultural and Horticultural Crops. 1-6: 3716 pp.(անգլ.) Проверено 8 октября 2008 г.
13. ↑  Schmid, Rudolf; Stace, Clive (1998-02). «New Flora of the British Isles». *Taxon*. **47** (1): 218. doi:10.2307/1224068. ISSN 0040-0262.
14. ↑  Furtado, Quezia Vila Flor (2011 թ․ դեկտեմբերի 30). «Jovens em situação de fracasso na educação de jovens e adultos: reflexos de uma infância sem sucesso escolar». *Poiésis - Revista do Programa de Pós-Graduação em Educação*. **4** (8): 422. doi:10.19177/prppge.v4e82011422-439. ISSN 2179-2534.
15. ↑  Əliyev, R. R. (2019 թ․ հունվարի 13). «Azərbaycanin şimal şərqində insultun epidemioloji göstəricilərinin rayonlararası müqayisəli təhlili». *NATIONAL JOURNAL OF NEUROLOGY* (3): 31–32. doi:10.28942/nnj.v1i3.200. ISSN 2617-8966.
16. ↑  Klintschar, Michael; Beham-Schmidt, Christine; Radner, Herbert; Henning, Gerald; Roll, Peter (1999-12). «Colchicine poisoning by accidental ingestion of meadow saffron (Colchicum autumnale): pathological and medicolegal aspects». *Forensic Science International*. **106** (3): 191–200. doi:10.1016/s0379-0738(99)00191-7. ISSN 0379-0738.
17. ↑  «March/April 2018». *March/April 2018*. 2018 թ․ օգոստոսի 14. Վերցված է 2020 թ․ փետրվարի 24-ին.
18. ↑  *Colchicum autumnale*(չաշխատող հղում)
 на сайте Royal Botanic Garden Edinburgh (անգլ.). Проверено 8 октября 2008 г.

Գրականություն
-------------

Վիքիդարանի պատկերանիշըՎիքիդարանի պատկերանիշը Վիքիդարանում կան նյութեր այս թեմայով՝  
**Colchicum automnale**

* *Аксёнова, Л.* Безвременник // *Цветоводство* : журнал. — 2007. — № 6.
* Արխիվացված 2018-09-04 Wayback Machine

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Безвременник (луговой шафран)». *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*. Սանկտ Պետերբուրգ. 1890–1907.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)
* *Безвременник осенний* на сайте USDA NRCS(անգլ.) Проверено 8 октября 2008 г.
* «Colchicum autumnale L.». *IPCS Poisons Information Monograph (PIM) 142* (անգլերեն). IPCS. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ մարտի 18-ին. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 18-ին.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Շնդեղ աշնանային» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Շնդեղ աշնանային» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | UNII |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուս |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4159588-9 · LCCN: sh2007006056 |

 |