**Հայերը Չինաստանում** առաջին անգամ պատմական աղբյուրներում հիշատակվում են 2-րդ դարից։ Նրանք եղել են մետաքս և այլ ապրանքներ արտահանող վաճառականներ։ Դարերի ընթացքում հայերը գերազանցապես զբաղվել են վաճառականությամբ և բնակվել խոշոր քաղաքներում։ 21-րդ դարի առաջին քառորդում Չինաստանում բնակվող հայերի թիվը հասնում է 500-1000 մարդու։

Պատմություն
-----------

Հնադարում և միջնադարում գործող «Մետաքսի ճանապարհի» որոշ ուղիներ անցնում էին նաև Հայկական լեռնաշխարհով։ Մեծ Հայքի մայրաքաղաքներ Արտաշատը, Տիգրանակերտը, Դվինը, Անին և այլ քաղաքներ՝ Վանը, Կարսը և այլն, նույնպես մասնակցում էր միջազգային առևտրին, թեև ճանապարհի հիմնական հատվածը Հայաստանով չէր անցնում։ Վաղ միջնադարում հայ առևտրականներն ասորի-նեստորականների հետ 6-րդ դարից հետո հայտնվել էին Չինաստանում և, որոշ հեղինակների համաձայն, փորձել են տարածել նեստորականությունը Չինաստանում։ Հայ-չինական կապերի մասին առաջին տեղեկությունները հայ պատմագրության մեջ հանդիպում են Մովսես Խորենացու մոտ, ըստ որի՝ Մամիկոնյանների և Օրբելյանների հայ նախարարական տոհմերն ունեին չինական ծագում։ Իրենց աշխատություններում Չինաստանի մասին են գրել հայ պատմիչներ Սեբեոսը, Փավստոս Բուզանդը և Անանիա Շիրակացին։

Հայերը Չինաստանից ներմուծում էին մետաքս, ճենապակյա իրեր, նեֆրիտ և այլ ապրանքներ, իսկ արտահանում գորգեր և որդան կարմիրից պատրաստված ներկեր։ Առևտրի ապացույց են հանդիսանում Գառնիում, Տիգրանակերտում, Դվին և Անի քաղաքներում ու Ամբերդ ամրոցի հնագիտական պեղումների ժամանակ հայտնաբերված չինական ճենապակին և այլ ապրանքներ։ Հայկական պատմական աղբյուներում, լեգենդներում և հեքիաթներում Չինաստանը հայտնի է որպես «Չինումաչին», «Ճենաց աշխարհ», «Չենաստան», իսկ չինացիներին՝ «ճենազն», «ազգ սինեացվոց»։

Գրեգորի Փոլ Ջորդան
Զարգացած միջնադարում հայկական փոքր գաղութներ հիմնվել են մոնղոլական արշավանքներից հետո (13-րդ դար), երբ Հայաստանից գերեվարված հայերի մի մասը բնակեցվել է Չինաստանի հյուսիսում։ Հայերը Կիլիկյան Հայաստանի թագավոր Հեթումի հետ 1254 թվականին այցելում են Մոնղոլիայի մայրաքաղաք Կարակորում։ Հայերը, որոնք հաստատվում են Չինաստանում 14-րդ դարում, ընդունում են կաթոլիկություն։ Հայերն անցնում են ֆրանցիսկյան կաթոլիկությանը։ Դրա պատճառն այն էր, որ հայերը բնակվում էին պատմական հայրենիքից հեռու, և այստեղ հայկական առաքելական եկեղեցին չէր հաստատել իր հայրապետական աթոռները։ Մյուս կողմից՝ աշխուժորեն քրիստոնեություն էին տարածում իտալացի վաճառականների կողմից հովանավորվող, ինչպես նաև Պորտուգալիայի և Իսպանիայի շնորհիվ Չինաստանում առավել հիմնովին հաստատված կաթոլիկները, մասնավորապես՝ ֆրանցիսկյան և դոմինիկյան միաբանությունները։ Այնուհետև հայերը թափանցել են Չինաստանի խորքը և բնակվել ծովային շրջաններում։ Չինաստանի Կանտոն (Գուանչժոու) քաղաքում մինչև 1307 թվականը կառուցվել է եկեղեցի՝ հարակից շինություններով։

17-րդ դարում Կանտոնում բնակվում էր 30 հայ, որոնք կապ էին պահպանում Ֆիլիպինների, Մալայզիայի, Սինգապուրի և Ինդոնեզիայի հայ համայնքների հետ։ Փոքրաթիվ հայկական համայնք է հաստատվում նաև Տիբեթում։ 18-րդ դարում ոչ մեծ առևտրավաններ են եղել Շանհայում։ 1765 թվականին Սիմեոն Երևանցի կաթողիկոսի կազմած հայկական գաղթօջախների ցուցակում հիշատակվում է «Չինու երկիրը»՝ Կանտոնը, Մակավը (Մակաո)՝ որպես Էջմիածնին ենթակա գաղթօջախներ։ Հայտնի է, որ 18-րդ դարում չինահայեր Մնացական Ղասապյանը, Հովհաննես Մաթևոսյանը և ուրիշներ մեծ գումարներ են կտակել Հայաստանին, Նոր Նախիջևանին։ Ժամանակի մտավորական Մեսրոպ Թաղիադյանի տեղեկությամբ Չինաստանում հայ առևտրականները, ի հեճուկս հնդկահայ գաղութի, գործում էին իրարից անկախ և անմիաբան։ Ըստ Հրաչյա Աճառյանի՝ քրիստոնյա եվրոպացիների առաջ փակ Չինաստանում ճիզվիտ քարոզիչները, երկրում ազատ ելումուտ ունենալու նպատակով, հագնում էին հայ վաճառականի հագուստ։

19-րդ դարում հայերի հոսք եղավ Հնդկաստանի գաղութից ու հարևան երկրներից։ Նրանք բնակվեցին Մուկդենում, Խարբինում, Չանչունում, Շանհայում։ Չինաստանի հարավում բնակվում էին գլխավորապես նորջուղայեցիներ, արևելքում՝ արցախցիներ ու զանգեզուրցիներ։ 19-րդ դարի վերջին հնդկահայ Գրեգորի Փոլ Ջորդանը տեղափոխվում է Հոնգկոնգ, որտեղ աշխատում է որպես բժիշկ և դասախոս։ Դարավերջին հնդկահայերի հոսքը Չինաստան կապված էր Բրիտանական Հոնգկոնգի զարգացման հետ։

Գաղութն այսօր
-------------

Դիանա Աբգար
Հայերի հայտնվելը Չինաստանի հյուսիսում՝ Մանջուրիայում պամանավորված էր արևելան երկաթուղու կառուցմամբ։ 20-րդ դարի սկզբին Հարբինում հանգրվանած մի շարք հայ (նաև ռուս) արվեստագետների ուժերով ձևավորվել է տեղի թատերական կյանքը։ Հայ ազգային կազմակերպությունը հիմնադրվել է 1917 թվականին, որի կանոնադրությունը հաստատվել է տեղական իշխանությունների կողմից 1919 թվականին։ 1918 թվականին Թիֆլիսի հայկական թատրոնի դերասանուհի Վարվառա Մելիքյանն իր դստեր (դերասանուհի) և փեսայի (ռեժիսոր)՝ Վ. և Ս. Բուդաղյանների հետ տեղափոխվել է Հարբին։ 1919-22 թվականներին տեղի թատերասերների հետ Վ. Մելիքյանը կազմակերպել է ներկայացումներ, որոնցից ուշագրավ էր Գաբրիել Սունդուկյանի «Պեպոն»։ Գլխավոր դերակատարումներով մասնակցել են Վ. Մելիքյանը, Բուդաղյան ամուսինները, Վ. Նազարյանը, Օ. Տեր-Հակոբյանը, Ս. Հովհաննիսյանը։ 1923 թվականին հայերը կառուցում են սեփական եկեղեցին և դրան կից փողոցում գտնվող հանդիսությունների սրահը։ Մանջուրիայի, Չինաստանի և Ճապոնիայի համայն հայության հոգևոր առաջնորդ ընտրվեց Եղիշե Ռոստոմյանցը։ Հայ օգնության միություն 1920 թվականին հիմնել է իր մասնաճուղը մեկ այլ քաղաքում՝ Շանհայում։ Դրա նպատակները երկուսն էին. նախ՝ այն օգնեց փախստականներին տեղավորվել իրենց նոր միջավայրում, իսկ այնուհետև այն ծառայեց որպես հանդիպման վայր համախոհների համար՝ հավաքվելու և պատմություններ փոխանակելու համար։ «Ծարագույն Արևելքում» է հաստատվում Հայաստանի առաջին Հանրապետության դեսպանությունը՝ աշխարհում առաջին կին դեսպան տիկին Դիանա Աբգարի դեսպանությամբ, որի առաքելությունը ոչ միայն նստավայր Ճապոնիայում էր, այլև Չինաստանի հյուսիսում և Ռուսաստանի արևելքում։ 1919 թվականին Դիանա Աբգարը մասնակցել է Հարբինում կայացած Սիբիրի և Ծայրագույն Արևելքի հայերի համաժողովին, որտեղ նրան ընտրել են պատվավոր նախագահ։ 1937 թվականից մինչև 1950 թվականը հայերի հոգևոր առաջնորդության նպատակով Երուսաղեմից այստեղ է ժամանում Ասողիկ արքեպիսկոպոս Ղազարյանը։

1930-ական թվականներին ամենահայաշատ քաղաքը Հարբինն էր (500 անձ), որն ուներ եկեղեցի, ներքին սահմանադրություն։ Այստեղ 1930 թվականին հիմնվեց «Արծիվ» միությունը, Հայ երիտասարդական ակումբը, Հայ տիկնանց միությունը։ Ի տարբերություն Կանտոնի՝ այստեղ հաստատվել էին ոչ թե կաթոլիկ, այլ առաքելական հայեր՝ որպես Աստրախանի թեմի հեռավոր համայնք։

Փոլ Չաթեր
1937 թվականին Շանհայում կար 200 հայ (հետագայում նրանց թիվը հասավ 600-ի)։ Չինաստանում կային հայ բժիշկներ, ինժեներներ, փաստաբաններ։ Առևտրում հայերը ունեին անգլիացիներին հավասար իրավունքներ, իրենց սեփական նավերը, գործարաններ (Կանտոնում)։ Կանտոնաբնակ չինարենի ուսուցիչ Հովհաննես Ղազարյանը առաջինն է հայերենից չինարեն է թարգմանել Աստվածաշունչը։ Հարբինի առողջապահական գործը ղեկավարել է Ստեփան Մուղդեսյանը։ 20-րդ դարի սկզբին Պողոս Խաչիկ Աստվածատրյանը (Փոլ Չաթեր) ղեկավարել է Հոնգկոնգի հաշտարար դատարանը, եղել է գեներալ-նահանգապետի խորհրդականը, գործադիր և օրենսդիր խորհուրդների անդամ, քաղաքի բոլոր բանկերի միջնորդը և ֆրանկ-մասոնական ժողովի նախագահը։ Նրա ծրագրով ու միջոցներով են կառուցվել Հոնգկոնգի նավահանգիստը` 11 մթերանոցներով, տեղի համալսարանի ժամացույցի աշտարակը, այլ շենքեր։ Հոնգկոնգում նրա անունով երկու կենտրոնական փողոց կա` Աստվածատրյան և Սըր Փ. Չաթեր, նաև իր անունով կենտրոնական այգի։ Փոլ Չաթերի մահից հետո նրա մարմարե պալատը վերածվել է թանգարանի։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին Չինաստանի հայերը տուժել են ճապոնական ներխուժումից։ Նրանք դիտվել են իբրև Ճապոնական կայսրության թշնամիներ և մեկուսացվել։ Ավելի ուշ շրջանում չինացի կոմունիստների կողմից վերացվում է Հարբինի հայկական եկեղեցին։ Նրանց մեծ մասը գաղթել է Ավստրալիա, ԱՄՆ և Ֆիլիպիններ։ 2003 թվականին Չինաստանում բնակվում էր մոտ Հայաստանի 60 քաղաքացի՝ աշխատանքային միգրանտ։ 2013 թվականին նրանց թիվը հասնում էր 500-ի։ Դա կապված էր ոչ միայն Չինաստանի հետ կատարվող առևտրի, այլև անգլերենի դասավանդման հետ։ 21-րդ դարի սկզբին քաղաքաշինութան լայն թափով պայմանավորված՝ չինացիների զգալի հատված տեղափոխվում է քաղաքներ. կարճ ժամանակում ուրբանիզացիայի մակարդակը 30 տոկոսից հասնում է 65-ի։ Ավելի քան կես միլիարդ բնակչության տեղափոխումը քաղաքներ ուղեկցվում է նաև դպրոցների կառուցմամբ, որոնցում դասավանդվում է անգլերենը։ Ըստ այդմ, Չինաստանում մեծ պահանջարկ են վայելում անգլերենի ուսուցիչները։

2013 թվականի նոյեմբերին Չի­նաս­տան է այ­ցե­լել Ամե­նայն Հա­յոց Կա­թո­ղի­կոս Գարեգին Բ-ն Չինաստանում Հա­յաս­տա­նի դես­պա­նու­թյունը և կատարեց տեղի հայկական խաչքարի բացումը։ Նույն ժամանակ՝ նոյեմբերի 9-ին, Հոնգկոնգում հիմնադրվել է «Ճէք և Ճու­լի Մաքս­եան» հայ­կա­կան կենտրոնը։ Այ­նու­հե­տև տե­ղի ու­նե­ցավ տա­րա­ծաշր­ջա­նի առա­ջին հայ հա­մայն­քա­յին կա­ռույ­ցի` «Չի­նաս­տա­նի հայ հա­մայն­քի» անդ­րա­նիկ նիս­տը, ընտրվե­ցին ղե­կա­վար մար­մին­նե­րը` նա­խա­ձեռ­նու­թյան հե­ղի­նակ­ Հեն­րի Արս­լան­յա­նի գլխա­վո­րու­թյամբ։ 2014 թվականին Հոնկոնգում պաշտոնապես գրանցվեց նաև «Հոնկոնգի և Չինաստանի հայկական համայնք» կազմակերպությունը։ Մհեր Սահակյանը հեղինակել է «Չինաստանում հայ հետազոտողների և ուսանողների I-ին առցանց գիտաժողովը» (2014-2017), տեղի է ունեցել շախմատի առցանց առաջնություն (2017), Հոնկոնգի հայկական կենտրոնում Հայկական բարեգործական ընդհանուր միության Հայկական վիրտուալ քոլեջի կողմից ստեղծվել է հայերենի առցանց դասընթացի հնարավորությունը։

Հետաքրքիր փաստեր
----------------

Հայ-չինական առևտրական կապերի շնորհիվ հայերենում առաջացել է «չնաշխարհիկ» բառը, որը բնութագրում էր Չինաստանի գեղեցկությունը, ինչպես նաև «ճենապակի» բառը, որը նշանակում է «չինական ապակի»։ Իր հերթին՝ հայկական որոշ բառեր մետաքսի ճանապարհով վաճառվելիս չեն թարգմանվել այլ լեզուներով, որոնցից առավել հայտնի է «կարպետը»։

Տես նաև
-------

* Անդին. հայոց ճանապարհորդության տարեգրություն
* Հայ-չինական հարաբերություններ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Herbert George Wells, The Outline of History (անգլերեն), London, 1895, էջ 475։
2. 1 2  «Armenian Community of China». *www.chinahay.com*. Armenian Community of China. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թվականի 16 օգոստոսի-ին. «There is currently around five hundred Armenians living in the country...»
3. ↑  «Armenian Community Center Opens in Hong Kong». Asbarez. 2013 թվականի նոյեմբերի 14. Վերցված է 2014 թվականի հունվարի 30-ին.
4. ↑  Հռիփսիմե Մարտիրոսյան «Հայաստանը մետաքսի ճանապարհի խաչուղիներում», Երևան, 1985, էջ 88
5. ↑  Տաթևիկ Լազարյան (2020 թվականի հունվարի 30). «Հայ-չինական պատմություն. Վարդան Մամիկոնյանից մինչև «աղջիկների խոպան»». *Ազատութուն Ռադիոկայան*.
6. ↑  Morris Rossabi (2014 թվականի նոյեմբերի 28). *From Yuan to Modern China and Mongolia: The Writings of Morris Rossabi*. BRILL. էջեր 670–. ISBN 978-90-04-28529-3.
7. ↑  Daniel H. Bays (2011 թ․ հունիսի 9). *A New History of Christianity in China*. John Wiley & Sons. էջեր 20–. ISBN 978-1-4443-4284-0.
8. ↑  Heup Young Kim (2011). *Asian and Oceanic Christianities in Conversation: Exploring Theological Identities at Home and in Diaspora*. Rodopi. էջեր 60–. ISBN 978-90-420-3299-6.
9. ↑  Jeremy Clarke (2013 թ․ օգոստոսի 1). *The Virgin Mary and Catholic Identities in Chinese History*. Hong Kong University Press. էջեր 17–. ISBN 978-988-8139-99-6.
10. ↑  Մեսրոպ Թաղիադյան, Ազգասեր Արարատեան, հ. 2 (Կալկաթայի հայկական տպագրություն), 1848-1852, էջ 390։
11. ↑  «Dr. Gregory Paul Jordan». *The British Medical Journal*. **2** (3182): 1097. 1921. ISSN 0007-1447. JSTOR 20429499. Վերցված է 2020 թվականի նոյեմբերի 6-ին.
12. ↑  *Արծվի Բախչինյան* Հայերը Չինաստանում 1900-1950ականնրին (հայերեն) // *Հայկազեան հայագիտական հանդէս*.
13. ↑  «Fundação Calouste Gulbenkian». *gulbenkian.pt*. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ սեպտեմբերի 24-ին. Վերցված է 2015 թվականի ապրիլի 6-ին.
14. ↑  «Review: Tales of the 'Two-Percenters' Depict Armenian Community in China». *The Armenian Mirror-Spectator*. 2012 թվականի մարտի 30.
15. ↑  *Գրիգոր Երիցյան* Դիանա Աբգար. 1920-ին Հայաստանի դեսպանը Ճապոնիայում (հայերեն) // *aniarc.am*.
16. ↑  Арсен Алексанян (2017 թվականի նոյեմբերի 13). «Армяне в Китае: прошлое и настоящее». *www.armmuseum.ru*. Армянский музей Москвы и культуры наций.
17. ↑  *Նաիրա Մկտրտչյան* ՀԱՅԱՍՏԱՆ-ՉԻՆԱՍՏԱՆ. ԲԱԶՄԱԴԱՐՅԱ ԲԱՐԵԿԱՄՈՒԹՅՈՒՆ (հայերեն) // *hayzinvor.am*.
18. ↑  Հայերը մեկնում են Չինաստան՝ տեղացիներին անգլերեն սովորեցնելու
19. ↑  «Opening of Jack & Julie Maxian Hong Kong Armenian Center». youtube.com. 2013 թվականի նոյեմբերի 30.
20. ↑  «ՀԱՅ ԿԵԴՐՈՆ և ԽԱՉՔԱՐ` ՉԻ­ՆԱՍ­ՏԱ­ՆԻ ՄԷՋ». 2013 թվականի նոյեմբերի 21. `{{cite web}}`: soft hyphen character in `|title=` at position 24 (օգնություն)
21. ↑  Ստեփան Մալխասյանց, Հայերէն բացատրական բառարան, Երևան, «Հայկական ՍՍՌ Պետական Հրատարակչութիւն», 1944, էջ 207։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Հայկական սփյուռք |
| --- |
|  |
| Նախկին ԽՍՀՄ(Ներքին սփյուռք) | Ադրբեջան (Բաքու / Շամախի / Շաքի / Նախիջևան)  • Բելառուս  • Էստոնիա  • Թուրքմենստան  • Լատվիա  • Լիտվա  • Ղազախստան  • Ղրղզստան  • Մոլդովա  • Ռուսաստան (Մոսկվա/ Սանկտ Պետերբուրգ / Նոր Նախիջևան)  • Վրաստան (Աբխազիա / Թբիլիսի / Ցխինվալ)  • Տաջիկստան  • Ուզբեկստան  • Ուկրաինա ( Բելգորոդ-Դնեստրովսկի/ Թեոդոսիա / Ղրիմ) |  |
|  |
| Եվրոպա | Ալբանիա  • Ավստրիա  • Բելգիա  • Բուլղարիա  • Գերմանիա  • Դանիա  • Իսպանիա  • Իտալիա (Հռավեննա/ Վենետիկ)  • Լեհաստան  • Հունաստան  • Հունգարիա  • Մալթա  • Մեծ Բրիտանիա  • Նիդերլանդներ  • Նորվեգիա  • Շվեդիա  • Շվեյցարիա  • Չեխիա  • Ռումինիա  • Սլովակիա  • Ֆինլանդիա  • Ֆրանսիա |
|  |
| Ամերիկա | ԱՄՆ (Բոստոն / Լոս Անջելես / Նյու Յորք / Չիկագո / Վաշինգտոն / Փրովիդենս )  • Արգենտինա  • Բրազիլիա  • Էկվադոր  • Կանադա  • Կուբա  • Մեքսիկա  • Չիլի  • Վենեսուելա  • Ուրուգվայ |
|  |
| Ասիա | Արաբական Միացյալ Էմիրություններ  • Աֆղանստան  • Բահրեյն  • Թաիլանդ  • Թուրքիա  • Ինդոնեզիա  • Իսրայել (Երուսաղեմ)  • Իրան  • Իրաք  • Լիբանան  • Կիպրոս  • Հնդկաստան  • Հորդանան  • Ճապոնիա  • Մալայզիա  • Մյանմա  • Չինաստան  • Պակիստան  • Սինգապուր  • Սիրիա  • Կատար  • Քուվեյթ  • Ֆիլիպիններ |
|  |
| Աֆրիկա | Եգիպտոս  • Եթովպիա  • Հարավ-Աֆրիկյան Հանրապետություն  • Սուդան |
|  |
| Ավստրալիա | Ավստրալիա  • Նոր Զելանդիա |
|  |
| Այլ նյութեր | *Բնակավայրեր:* (Նախկին ԽՍՀՄ): Արմյանսկ, Ուկրաինա  • Հայկաձոր, Ռուսաստան  • Նոր Նախիջևան, Ռուսաստան  *Բնակավայրեր:* (Սփյուռք): Անջար, Լիբանան  • Դեր Զոր, Սիրիա  • Նոր Ջուղա, Իրան  • Վաքըֆ, Թուրքիա  • Քեսաբ, Սիրիա  *Եկեղեցիներ:* Հայ Առաքելական Եկեղեցի  • ( Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին  • Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւն  • Պատրիարքութիւն Հայոց յԵրուսաղէմ  • Պատրիարքութիւն Հայոց Կոստանդնուպոլսոյ )  • Հայ Ավետարանական Եկեղեցի  • Հայ Կաթողիկե Եկեղեցի *Կուսակցություններ:* Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն (ՀՅԴ)  • Ռամկավար ազատական կուսակցություն (ՌԱԿ)  • Սոցիալ դեմոկրատ Հնչակյան կուսակցություն (ՍԴՀԿ)  • Արմենական-Ռամկավար Ազատական Կուսակցություն  *Կազմակերպություններ:* Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միություն (ՀԲԸՄ)  • Հայ Մարմնամարզական Միություն (ՀՄՄ)  • Հայ Մարմնակրթական Ընդհանուր Միություն (ՀՄԸՄ) |

 |