**Մարդու իրավունքները Եգիպտոսում** հիմնված է իսլամի վրա։ Եգիպտոսը մեղադրվում է ղպտի քրիստոնյաների և սեռական փոքրամասնությունների կրոնական իրավունքները սահմանափակելու, ինչպես նաև մահապատիժ կիրառելու մեջ։ Ըստ իրավապաշտպան կազմակերպությունների (Amnesty International, Human Rights Watch), Եգիպտոսը պատկանում է այն երկրների խմբին, որտեղ մարդու իրավունքները մշտապես խախտվում են։

Պատմական համատեքստ
------------------

1981 թվականին արտակարգ դրություն մտցնելուց ի վեր Եգիպտոսում մարդու իրավունքները պարբերաբար ոտնահարվել են։ Սահմանափակումները հիմնականում տարածվում են կրոնական ֆունդամենտալիստների, ղպտիների և սեռական փոքրամասնությունների վրա։ Կաղապարից հետո՝ Եգիպտոսի լիբերալները Մուբարաքից պահանջել են խոսքի ազատություն, մարդու իրավունքների հարգանք և տնտեսական բարեփոխումներ։

Արաբական գարնան ընթացքում եգիպտացիները իշխանությունից հեռացրին Հոսնի Մուբարաքին։ Ավելի քան 800 մարդ Է զոհվել կառավարական զորքերի և ցուցարարների միջև բախումների հետևանքով։ Իշխանությունն անցավ զինված ուժերի բարձրագույն խորհրդին։ Մուբարաքի տապալումը ճգնաժամ է առաջացրել իշխանության կենտրոնում։ Մտավախություն կար, որ իսլամական ծայրահեղական խմբավորումները իշխանության կգան Ղուրանի ուսմունքների վրա հիմնված կանոններ սահմանելով։ Եգիպտական բանակը խանգարել է ծայրահեղականներին իշխանության գալ։ 2012 թվականի կեսերին Եգիպտոսում իշխանության եկավ Մուհամեդ Մուրսին։ 2013 թվականի հուլիսի 3-ին նա հեռացվել է իշխանությունից։ Ադլի Մանսուրը դարձել է երկրի նոր նախագահ։

2014 թվականի հունիսին նախագահի պաշտոնը ստանձնել է Աբդ ալ-Ֆաթահ աս-Սիսին։ Human Rights Watch-ի տվյալներով՝ աս-Սիսին չարաշահումներ և բռնություն է թույլ տվել ոստիկանության եւ բանակի կողմից՝ ահաբեկչության դեմ պայքարի պատրվակով։ 2016 թվականին Եգիպտոսի կառավարությունն օգտագործել է տեղաշարժի արգելքը, ֆինանսական սահմանափակումները եւ ակտիվների սառեցումը՝ քաղաքացիական հասարակությանը լռեցնելու և զրպարտելու համար։ 2019 թվականի սեպտեմբերին ավելի քան 2300 մարդ է ձերբակալվել հակակոռուպցիոն ցույցերին մասնակցելու համար։ Բողոքի ցույցերը սկսվել են այսպես կոչված վիրուսային տեսանյութերի հրապարակումից հետո, որոնք փաստում են եգիպտական բանակում կոռուպցիայի բարձր մակարդակը։

Եգիպտոսը այն սակավաթիվ արաբական երկրներից էր, որն ընդունեց քաղաքացիական պատերազմից փախչող սիրիացի փախստականներին։ 2016 թվականի դեկտեմբերի դրությամբ Եգիպտոսն ընդունել է 115 204 փախստականի։

Խոսքի և մամուլի ազատություն
---------------------------

Եգիպտոսում շատ խիստ գրաքննություն է։ Լրագրողներ առանց սահմանների ՀԿ-ի «Խոսքի ազատության վարկանիշում» 2020 թվականին Եգիպտոսը զբաղեցրել է 166-րդ տեղը։ Բազմաթիվ լրագրողներ ձերբակալվել են, ոմանք մի քանի տարի անցկացրել են անազատության մեջ՝ առանց մեղադրանքների և դատավարության։ Մյուսներին զանգվածային բողոքի ակցիաների ժամանակ դատապարտում են տարվա ազատազրկման կամ ցմահ ազատազրկման։ Աբդ ալ-Ֆաթթահ աս-Սիսիի իշխանության գալուց ի վեր ի հայտ է եկել «Սիզիֆիկացիա» տերմինը, որը կապված է «Մուսուլման եղբայրներին» աջակցելու մեջ կասկածվող լրագրողների ձերբակալման հետ։ Աս-Սիսին գնել է ամենամեծ մեդիա խմբերը, ինչի շնորհիվ այժմ նա վերահսկում է Եգիպտոսի ամենակարևոր լրատվամիջոցները։ Արաբական գարնան ժամանակ եգիպտացի որոշ նկարիչների նկատողություն են արել հեռախոսով Եգիպտոսի անվտանգության ծառայությունների կողմից։

Ինտերնետը միակ լրատվամիջոցն է, որը չի ենթարկվում ամբողջական գրաքննության։ 2017-ի ամռանը Եգիպտոսի կառավարությունն արգելափակել է ավելի քան 500 ինտերնետ-պորտալներ (հիմնականում լրատվական)։ 2015 թվականի օգոստոսի ահաբեկչության մասին օրենքի համաձայն՝ լրագրողները պարտավոր են ահաբեկչական գործողությունների մասին հայտնել միայն կառավարության հաղորդագրությունների հիման վրա։ 2018 թվականի օրենքը կառավարությանը վերահսկողություն է սահմանել ԶԼՄ-ների նկատմամբ և թույլ է տվել փակել կայքերը ՝ անկախ տեղեկատվություն փոխանակելու համար։

Լրագրողներին և իրավապաշտպաններին արգելված է մուտք գործել Սինայի թերակղզու մեծ մաս և նրանք չեն կարող ինքնուրույն լուսաբանել որևէ ռազմական գործողություն։ Լրագրողները ձերբակալվում են նաև Եգիպտոսի տնտեսական խնդիրների մասին նյութերի պատճառով։ 2018-ի նախագահական ընտրություններից և 2019-ի հանրաքվեից հետո գրաքննությունը խստացվել է։

2006 թվականի սեպտեմբերին Եգիպտոսի կառավարությունը արգելեց Le Figaro-ի և Frankfurter Allgemeine Zeitung-ի տարածումը մուսուլմանների համար վիրավորական համարվող հոդվածների հրապարակման պատճառով։

Մահապատիժ
---------

Եգիպտոսում կիրառվում է մահապատիժ։ 2014-ի գարնանը մահապատժի են դատապարտել «Մուսուլման եղբայրների» հետ կապված մոտ 1000 մարդու։ 2019 թվականին մահապատժի է ենթարկվել առնվազն 32 մարդ։ 2018 թվականին մահապատժի Է դատապարտվել առնվազն 717 մարդ, իսկ 2019-ին՝ առնվազն 435 մարդ։ Amnesty International-ն իր հաշիվներում նշել է մահաբեր սարքերի կիրառումը լուռ կալանքի տակ գտնվող կարիքավորների համար։

Կրոնական ազատություն
--------------------

Իսլամը Եգիպտոսի պետական կրոնն է։ Միջազգային կրոնական ազատության կոմիտեի 2010 թվականի զեկույցի համաձայն՝ Եգիպտոսը երկրորդ տեղն է զբաղեցնում կրոնական ազատությունը խախտող երկրների վարկանիշում։ Խտրականությունը և մարդու իրավունքների խախտումները հիմնականում ազդում են՝ ղպտի քրիստոնյաների, բահայի, շիա մուսուլմանների, հրեաների, Եհովայի վկաների և Ղուրանի աղանդի անդամների վրա։ 2020 թվականի հետապնդումների համաշխարհային վարկանիշում, որը կազմել է Օպեն Doors կազմակերպությունը, Եգիպտոսը զբաղեցրել է 16-րդ տեղը։

Կանանց իրավունքներ
------------------

Իսլամի ազդեցության տակ գտնվող երկրներում կանանց թլպատումը լուրջ խնդիր է, որը քիչ կապ ունի կրոնի հետ։ Եգիպտոսը և Սուդանը համարվում են այս երևույթից առավել տուժած երկրները։ 2002 թվականին Եգիպտոսի ամուսնացած կանանց 97%-ը թլպատվել է։ Կլիտորային կտրումը հաճախ կատարվում էր այն կանանց համաձայնությամբ և նախաձեռնությամբ, ովքեր կարծում էին, որ թլպատումը կապահովի պաշտպանություն և բավարարվածություն իրենց ընտանեկան կյանքում։ 2008 թվականին թլպատումն արգելված էր։ Եգիպտոսի նախկին նախագահ Հոսնի Մուբարաքի կինը՝ Սյուզաննա Մուբարաքը, գլխավորել է «Վերջի սկիզբը։ Ոչ կանանց թլպատմանը»։ Կառավարական արշավն ուղղված էր բոլոր եգիպտացիներին։ Բացի նրանից, անցկացվել են նաև այլ սոցիալական արշավներ՝ կանանց թլպատման դեմ պայքարելու համար։

Եգիպտոսում գործում է Իրավական օգնության կենտրոն եգիպտացի կանանց և փաստաբանների համար հանուն արդարության և խաղաղության, որը ղեկավարում է։ Կազմակերպությունը տրամադրում է իրավաբանական օգնություն և պայքարում անգրագիտության դեմ աղքատ կանանց և աղջիկների շրջանում։ 2016 թվականին Եգիպտոսի իշխանությունները Սոլիմանին լրտես են ճանաչել և հաստատության գործունեությունը համարել ազգային անվտանգության սպառնալիք։ 2016 թվականի դեկտեմբերին նրան ձերբակալել են և հարցաքննել։ Կարճ ձերբակալությունից հետո նա ազատ է արձակվել, բայց նրան մեղադրանք է առաջադրվել երկիրը վիրավորելու համար ֆինանսական օգնություն ստանալու համար։

Միջազգային արձագանքը Եգիպտոսի իրավիճակին
----------------------------------------

Եվրամիությունը Եգիպտոսում ակտիվորեն խթանում է մարդու իրավունքներն ու ժողովրդավարությունը։ Եգիպտոսի իշխանությունները երբեմն իմամներին խրախուսում էին քննադատել արեւմտյան երկրների օգնությանը դիմած իրավապաշտպաններին։

2020 թվականի սեպտեմբերի վերջին Վաշինգտոնում ստեղծվեց DAWN-ը (բառացի՝ «Լուսաբաց»; հապավումը՝ «Ժողովրդավարություն արաբական աշխարհի համար հիմա»-անգլ.՝ Democracy for the Arab World Now). Կազմակերպությունը նպատակ ունի մշտադիտարկել Մարդու իրավունքները Սաուդյան Արաբիայում, Եգիպտոսում և Արաբական Միացյալ Էմիրություններում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Górak-Sosnowska, 2010
2. ↑  Ostant, 2014, էջ 237
3. ↑  Górak-Sosnowska, 2016, էջ 14
4. ↑  Ostant, 2014, էջ 231
5. ↑  Ostant, 2014, էջ 232
6. ↑  «Egypt Events of 2017». *hrw.org* (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 21-ին. Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 2-ին.
7. ↑  «„Polityka demonizowania" mnoży podziały i strach». *amnesty.org.pl*. 2017 թ․ փետրվարի 22. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 7-ին. Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 2-ին.
8. ↑  «Światowa fala protestów». *amnesty.org.pl*. 2019 թ․ նոյեմբերի 6. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 1-ին. Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 2-ին.
9. ↑  «Uchodźcy z Syrii: kryzys w liczbach». *amnesty.org.pl*. 2016 թ․ դեկտեմբերի 18. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 8-ին. Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 2-ին.
10. 1 2 3  «Egypt». *rsf.org* (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 1-ին. Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 2-ին.
11. ↑  Woźniak-Babińska, 2016, էջ 111
12. ↑  «Egypt bans European papers for articles 'disparaging' of Islam - Africa & Middle East - International Herald Tribune». *nytimes.com* (անգլերեն). 2006 թ․ սեպտեմբերի 24. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 13-ին. Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 2-ին.
13. ↑  Górak-Sosnowska, 2016, էջ 15
14. ↑  «Kara śmierci 2019: Arabia Saudyjska wykonała w zeszłym roku rekordową liczbę egzekucji. Ogólna liczba wykonanych kar śmierci na całym świecie spadła». *amnesty.org.pl*. 2020 թ․ ապրիլի 21. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 1-ին. Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 2-ին.
15. ↑  «Kara śmierci 2019: Fakty i liczby». *amnesty.org.pl*. 2020 թ․ ապրիլի 21. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 1-ին. Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 2-ին.
16. ↑  «Constitutional Declaration 2011». *egypt.gov.eg* (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ դեկտեմբերի 1-ին. Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 2-ին.
17. ↑  «US: Egypt 2nd in religious freedom violations». *tdgnews.it* (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ սեպտեմբերի 13-ին. Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 2-ին.
18. ↑  «Egipt». *opendoors.pl*. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 9-ին. Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 2-ին.
19. ↑  Górak-Sosnowska, 2010, էջ 225
20. ↑  Górak-Sosnowska, 2010, էջ 225-226
21. ↑  Górak-Sosnowska, 2010, էջ 226
22. ↑  «Świat należy do nas: 5 kobiet walczy o nasze prawa». *amnesty.org.pl*. 2018 թ․ մարտի 8. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 9-ին. Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 2-ին.
23. ↑  Górak-Sosnowska, 2010, էջ 134
24. ↑  Górak-Sosnowska, 2010, էջ 145
25. ↑  «Saudi Writer's Dream Comes to Life Two Years After His Killing». *nytimes.com* (անգլերեն). 2020 թ․ սեպտեմբերի 28. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 2-ին. Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 2-ին.

Գրականություն
-------------

* *Katarzyna Górak-Sosnowska (red.)* Arabska wiosna. Kulturowy obraz przemian w świecie arabskim po 2010 roku. — Sopot: Smak Słowa, 2016. — Т. Wielość Arabskich Wiosen. Próba typologii. — ISBN 978-83-64846-61-8
* *Katarzyna Górak-Sosnowska, Joanna Jurewicz (red.)* Kulturowe uwarunkowania rozwoju w Azji i Afryce. — Łódź: Ibidem, 2010. — ISBN 978-83-62331-02-4
* *Witold Ostan.* „Egipskie ciemności…" – od autorytaryzmu do autorytaryzmu // Przegląd Politologiczny : газета. — 2014.
* *Woźniak-Babińska, Marta* Arabska wiosna. Kulturowy obraz przemian w świecie arabskim po 2010 roku / W: Katarzyna Górak-Sosnowska (red.). — Sopot: Smak Słowa, 2016. — ISBN 978-83-64846-61-8

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Մարդու իրավունքները Եգիպտոսում» հոդվածին։ |