recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Հովհաննես Համբարձումի Ակունյան** (դեկտեմբերի 30, 1868(1868-12-30), Շամախի, Բաքվի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - հուլիսի 16, 1947(1947-07-16), Բլագովեշչենսկ, Խաբարովսկի երկրամաս, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ խորհրդային քիմիկոս, պրոֆեսոր 1935 թվականից։

Կենսագրություն
--------------

1888 թվականին ավարտել է Բաքվի ռեալական, իսկ 1895 թվականին՝ Մոսկվայի կայսերական տեխնիկական ուսումնարանը՝ ստանալով ինժեներ-քիմիկոս-տեխնոլագի կոչում։ 1895-1897 աշխատել որպես Բաքվի քաղաքային քիմիկոս, ապա մեկնել արտասահման՝ ուսումը շարունակելու (Դրեզդեն, Ցյուրիխ և Գյոտինգեն)։ 1901 թվականին «Ապակու տեխնոլոգի», «Նավթի տեխնոլոգիա» և «Գինու տեխնոլոգիա» գրքերի համար նրան երկու տարի ժամկետով նշանակվել է պետական թոշակ, և նա գործուղվել է արտասահման։ Շուտով հայտնի է դարձել, որ դեռևս 1898 թվականին նա Ժնևում եղել է սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության անդամ, որի պատճառով 1902 թվականին նրան զրկել են պետական թոշակից և բարձրագույն դպրոցներում դասախոսելու իրավունքից։

1907 թվականին վերադարձել է Թիֆլիս և մինչև 1918 վարել Թիֆլիսի Միխայելովսկու արհեստագործական ուսումնարանի տնօրենի պաշտոնը։ Ակունյանը «Կավկազսկայա շկոլա» («Кавказская школа») մանկավարժական հանդեսի հիմնադիրներից և խմբագիրներից էր 1913-1916 թթ.։

1919 թվականին տեղափոխվել է Հայաստան և խորհրդայնացումից հետո նշանակվել բանակի մատակարարման գծով առաջին արտակարգ լիազոր։ 1921 թվականին եղել է ՀԽՍՀ ժողտնտխորհի ժամանակավոր նախագահ։ 1922 թվականին անցել է մանկավարժական աշխատանքի Երևանի Խ. Աբովյանի անվան միջնակարգ դպրոցում, ինդուստրիալ տեխնիկուում և բանֆակում։ 1925 թվականին Խ. Աբովյանի անվան միջնակարգ դպրոցում ստեղծել է Հայաստանում առաջին քիմիական լաբորատորիան։ 1924 թվականից դասախոսել է Երևանի համալսարանում, բժշկական և գյուղատնտեսական ինստուտներում։

Անհիմն հալածանքների հետևանքով 1937 թվականի հուլիսից ընդհատվել է Ակունյանի աշխատանքահին գործունեությունը Երևանում։ Գտնվելով աքսորում՝ 1942-1944 թվականներին նա աշխատել է Սեմիպալատինսկի մարզի Կազան-Չոնկուր գյուղի միջնակարգ դպրոցում որպես ուսուցիչ, իսկ 1944 թվականից դասավանդել է Բլագովեշչենսկի (ՌԽՖՍՀ Ամուրի մարզ) մանկավարժական ինստիտուտում և մինչև կյանքի վերջը ղեկավարել ընդհանուր քիմիայի ամբիոնը։

Զբաղվել է քիմիական կինետիկայի և կատալիգի հարցերով։ Ակունյանը մի շարք գյուտերի հեղինակ է (հեղուկների ունիվերսալ խտաչափ, կարագի կեղծումը հայտնաբերող սարք և այլն)։ Հրատարակել է ուսումնական ձեռնարկներ («Ձեռնարկ քանակական անալիզի», 1928 թ. «Անօրգանական քիմիա։ Առաջադրություններ», 1-7, 1931–1935 թթ. «Որակական անալիզ», 1932 թ.)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 1. — էջ 235.
2. 1 2 3 4 5 6 7  Հայկական համառոտ հանրագիտարան (հայ.) — 1990. — հատոր 1.
3. 1 2 3  Կենսագրական հանրագիտարան, Ե. ԵՊՀ հրատ. 2009, էջ 70-71։


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 10391 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 235)։*  |
**Կլար Բոյլան** (անգլ.՝ Clare Boylan,ապրիլի 21, 1948(1948-04-21), Դուբլին, Իռլանդիա - մայիսի 16, 2006(2006-05-16), Դուբլին, Իռլանդիա), իռլանդացի գրող, լրագրող, ԶԼՄ-ների քննադատ։

Կնեսագրություն
--------------

Ծնվել է Դուբլինում։ Իր կարիերան սկսել է լրագրությունից, դառնալով*The Irish Press[en]* թերթի թղթակիցը։ 1974 թվականին աշխատել է Evening Press[en] համար և ճանաչվել տարվա լավագույն լրագրող։ Մինչև վերջնականապես լրագրությունից հրաժարվելը և գրականագետի մասնագիտությունը ընտրելը աշխատել է որպես «Image» ամսագրի խմբագիր։

Նրա գրչին են պատկանում` «Holy Pictures» (1983), «Last Resorts» (1984), «Black Baby» (1988), «Home Rule» (1992), «Room for a Single Lady» (1997) (Spirit of Light Award-ում հաղթող է ճանաչվել), «Beloved Stranger» (1999) и «Էմմա Բրաուն» (2003) վեպերը։ Նրա վերջին աշխատանքը Շառլոթ Բրոնտեի «Էմմա» անավարտ վեպի շարունակությունն է։

Բոյլանի կարճ պատմվածքները տեղ են գտել «A Nail on the Head» (1983), «Concerning Virgins» (1990) և «That Bad Woman» (1995) ժողովածուներում։ «Making Waves» ֆիլմը նկարահանվել է նրա «Some Ladies on a Tour» ստեղծագործության հիման վրա, ավելի ուշ առաջադրվել է «Օսկար» մրցանակի (1988)։

Վավերագրական գրականություն` «The Agony and the Ego» (1994) և «The Literary Companion to Cats» (1994):

Վերջին տարիներին ամուսնու` Ալան Ուիլկսոնի հետ ապրել է Ուիկլու կոմսությունում։ Մահացել է 59 տարեկանում` ձվարանների քաղցկեղի երկարատև հիվանդությունից հետո։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Dictionary of Irish Biography — RIA.
2. 1 2

Արտաքին հղումներ
----------------

* Irish novelist Clare Boylan dies
* Obituary: Clare Boylan | Books | The Guardian
* Clare Boylan Biography
* Clare Boylan Short-story writer and

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  ⛭  | 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 90103126 · BNF: 140593044 · CiNii: DA07684276 · CONOR: 81984355 · GND: 136296807 · ISNI: 0000000110693267 · LCCN: n83063221 · NKC: xx0036688 · NTA: 069693773 · NUKAT: n02021954 · PTBNP: 1586874 · LIBRIS: 255728 · SUDOC: 067237401 · VIAF: 69133789 · WorldCat VIAF: 69133789 |

 |

 |
**Լուսատտիկ համար № 4. մեր մատիտը** (ռուս.՝ Светлячок № 4. Наш карандаш), տիկնիկային անիմացիոն կինոնկար երեխաների համար, «Լուսատտիկ» մանկական կինոամսագրի չորրորդ թողարկումը։

Մուլտֆիլմը ներառում է երկու պատմություն՝ «Քմահաճ կատուն» և «Մկնիկ և մատիտ», որոնք հիմնված են Վլադիմիր Սուտեևի հեքիաթների և նկարների վրա։

Հեղինկաներ
----------

|  |  |
| --- | --- |
| *Սցենարի հեղինակ* | Վլադիմիր Սուտեև |
| *Ռեժիսոր և նկարիչ* | Վլադիմիր Դեգտյարյով |
| *Օպերատոր* | Միխայիլ Կամենեցկի |
| *Կոմպոզիտոր* | Ռոման Լեդենյով |
| *Հնչյունային օպերատոր* | Գեորգի Մարտինյուկ |
| *Մուլտիպլիկատոր-տիկնիկավարներ* | Վլադիմիր Պուզանով, Պավել Պետրով |
| *Դերերը հնչյունավորել են* | Ռինա Զելյոնայա` *մկնիկ*,Կլարա Ռումյանովա` *քմահաճ կատու*, Սերգեի Ցեյց` *մատիտ* |
| *Տիկնիկները և դեկորացիաները պատրաստել են* | Վ. Կուրանով, Օլեգ Մասինով, Բորիս Կարավաև,Ռոման Գուրովի ղեկավարությամբ |

Սյուժե
------

Այդ թողարկմանը, ի տարբերություն նախորդ երեքի, չկա Լուսատտիկը։ Նրա փոխարեն մուլտֆիլմը սկսում է և բոլոր դրվագների գլխավոր հերոսը նոր կերպարն է` կապույտ մատիտ «Պիոներ №2 M-TM 63», որը պատմում է իրեն պատահած պատմությունների մասին։

### Քմահաճ կատու

Մի անգամ, երբ մատիտն զբաղված էր իր սիրած գործով, կատուն մոտենում է նրան և հարցնում, թե նա ինչ է անում։ Մատիտը պատասխանում է, որ նկարում է, և կատվի համար տուն է նկարում։ Քմահաճ կատուն հարցնում է, թե որտեղ է տան պատուհանը, քանի որ «կատուները ցատկում են պատուհանից», և մատիտը նկարում է այն։ Այնուհետև նրա համար նկարում է մի պարտեզ` ծառերով և մահճակալներով, իր սիրած թռչուններով և լճակով, որպեսզի նա կարողանա ձուկ բռնել։ Վերջում գոհ կատուն հարցնում է, թե ով է պահպանելու իր տունը։ Ի պատասխան մատիտը նկարում է փոքրիկ շունիկ Բոբիկ։ Բոբիկը դուր չի գալիս կատվին, և նա վիրավորված հեռանում է։

Տևողությունը՝ 3 րոպե 38 վայրկյան։

### Մկնիկը և մատիտը

Մի գիշեր, երբ բոլորն արդեն քնած էին, քնած խաղալիքներով սենյակում մի փոքրիկ մուկ է հայտնվու` պատի մեջ փոս փորելով։ Ցատկապարանով սենյակում թռչկոտելով՝ նա մատիտ է գտնում։ Մկնիկը մատիտին ասում է, որ ուզում է այն վերցնել և իր բույն տանել` կրծելու համար:Մատիտը խնդրում է, որ թույլ տա նրան հրաժեշտի ևս մեկ նկար նկարել։ Մկնիկը համաձայնում է և սկսում կռահել, թե ինչ է նկարում մատիտը։ Սկզբում նկարը նման էր պանրի կտորի, այնուհետև դրան գումարվում են «խնձոր» և «նրբերշիկ», այնուհետև ... Երբ մկնիկը հասկանում է, որ մատիտը կատու է նկարել, նա սարսափելի վախենում է և փախչում։ Այդ գիշերվանից մկնիկը նույնիսկ քիթը չի հանում իր բնից։

Տևողությունը՝ 5 րոպե 11 վայրկյան։

Վերաթողարկում
-------------

Այս և կինոամսագրի այլ մուլտֆիլմեր 1990-ական թվականներին VHS ձևաչափով թողարկվել են Studio PRO Video և «Սոյուզ Վիդեո» ընկերությունների կողմից, իսկ 2000-ական թվականներին վերաթողարկվել են DVD ձևաչափով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Լուսատտիկ № 4. մեր մատիտը մուլտֆիլմը «Անիմատոր.ռու» կայքում

Գրականություն
-------------

* *Сутеев В. Г.* Сказки про карандаши и краски. — АСТ, 2005. — 48 с. — (Сказки-мультфильмы). — ISBN 5-17-033966-6

Արտաքին հղումներ
----------------

* Լուսատտիկ № 4: Մեր մատիտը(անգլ.) ֆիլմը Internet Movie Database կայքում

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database · Animator.ru |

 |
**Ճանիկյան Հովսեփ** (հուլիսի 12, 1840(1840-07-12), Ակն - փետրվարի 14, 1902(1902-02-14), Վաղարշապատ, Երևանի նահանգ, Ռուսական կայսրություն), հայ բանահավաք-ազգագրագետ։

Կենսագրություն
--------------

1847 թվականին տեղափոխվել է Թիֆլիս, ավարտել Ներսիսյան դպրոցը։ Այնուհետև ծննդավայրում զբաղվել է մանկավարժությամբ ու բանահավաքությամբ։ Կյանքի վերջին տարիներին դասավանդել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում։ Երկարամյա հավաքչական գործունեության արդյունք է 1895 թվականին լույս տեսած «Տնությունք Ակնա» ժողովածուն, որը հարուստ նյութ է պարունակում Ակնա ազգագրության (գաղթականության պատմություն, տեղագրություն, վիճակագրություն, տնտեսական և հասարակական կենցաղ, սովորույթներ, հավատք), բանահյուսության (երգ, առած-ասացվածք, զրույց) և բարբառի վերաբերյալ։ Ժողովածուին կցված է Կոմիտասի ձայնագրած և հայկական ձայնանիշերով նոտագրած Ակնա 25 ժողովրդական երգ (օրոր, անտունի, հարսանեկան, համբարձման, պանդխտության, թաղման մեղեդիներ ու պարեղանակներ)։ Ճանիկյանը հրատարակել է նաև «Դժոխք» (1897, 1900) խորագրով երկհատոր մի գիրք, որտեղ Միլթոնի «Դրախտ կորուսյալ»-ի և Դանթեի «Դժոխք»-ի հետևությամբ իրապատում և բանահյուսական խառը դրվագներով այլաբանորեն ներկայացրել է հայ ժողովրդի կյանքը, արտահայտել բարոյախոսական գաղափարներ։

Գրականություն
-------------

* Երեմյան Ս. Ազգային դէմքեր։ Գրագէտ հայեր (երկրորդ շարք), Վնտ. 1913, էջ 179-219։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 18576 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 66)։*  |
| **՞**Կարմիր գայլ |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
| Ենթատիպ | Ողնաշարավորներ |
|
|
|
|
| Դաս | Կաթնասուններ |
|
|
|
| Կարգ | Գիշատիչներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Շնազգիներ |
|
|
|
| Ցեղ | Գայլեր |
|
|
| Տեսակ | **Կարմիր գայլ** |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| *Cuon alpinus* |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
 |
|  Բնապահպանական կարգավիճակը |
| 
Վտանգված

 |
|  Արեալ |
| պատկեր |
|   Տարածվածություն
  Ենթադրաբար տարածվածություն
  Պատմական տարածվածություն |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | ITIS**183831**NCBI**68730**

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Շիկահեր գայլերը** կաթնասուն կենդանիներ են։ Մարմնի երկարությունը հասնում է 1 մետրի։ Ունի կարմրագազարագույն երանգ։ Բնակվում է հարավային Ասիայում։ Շիկահեր գայլին անվանում են նաև կարմիր գայլ։ Բնակվում են հարավարևելյան Միացյալ Նահանգներում։ Կարմիր գայլը կամ ասիական վայրի շունը (լատ. Cuon alpinus) բարեկամ է հանդիսանում շնագայլերին, սակայն չափերով զիչում է վերջիններիս։ Մարմնի երկարությունը ոչ ավելի քան 55սմ։ Արուները կշռում են 15-20 կգ, էգերը՝ մինչև 13 կգ։ Կարմիր գայլը արագաշարժ է, ունի զարմանալի, համարյա կատվային, պլաստիկա և շարժումներ։ Նրանք շրջում են ոհմակներով. մեկ ոհմակում ամենաշատը լինում են 28-30 գայլ, ներառյալ նաև ձագերը, որոնց քանակը 12-ի։ Ոհմակի հիմքը գլխավոր բազմացող զույգն է, մնացածը հիմնականում ժառանգներն են, բայց կարող են լինել նաև այլ գայլեր։ Շիկահեր գայլերը բազմանում են շնորհիվ նրանց բարեկամական վարքագծի (օրինակ խմբակային խաղերը)։ Ձագերի դաստիարակության մեջ դեր են խաղում ոհմակի բոլոր մեծերը։ Նրանք բերում են սնունդը ձագերին, խաղում նրանց հետ, հանգստանում միասին։ Եթե սնունդը չի հերիքում նրանք նույնիսկ հրաժարվում են դրանից, զիջելով փոքրերին։

Երբ շիկահեր գայլերը ոգևորվում են, արձակում են մի շարք ոչ շատ աղմկոտ ձայներ և այնքան հաճախ, որ նմանվում է զրույցի։ Շիկահեր գայլերի ոհմակները գրավում են փոքր տարածք, մոտ 40 քառ. մետր։ Ինչպես բոլոր շնազգիները նրանք տարածքը նշանում են։ Նրանց գործողությունների հաջորդականությունն ու պարզությունը վերհանում է նրանց ուժը։ Հնդկաստանի գիտնականներն եկել են այն եզրակացության, որ շիկահեր գայլը ավելի լավ որսորդ է քան ընձառյուծը կամ վագրը։ Վայրի ցլերն ու նույնիսկ փղերը հայտնաբերելով շիկահեր գայլերի ոտնահետքերը անհանգստություն են ցուցաբերում։ Շիկահեր գայլեը կարողանում են մագլցել ծառեր և հարձակվել վագրի, բայց նման վարքագիծ հազվադեպ են դրսևորում։ Նախկինում շիկահեր գայերը տարածված էին Ասիայում, սակայն 20-րդ դարում նրանց քանակը նվազել է, ապրելավայրի կրճատման հետևանքով։ Այժմ պոպուլյացիայի համար բարենպաստ պայմաններ են մնացել Հնդկաստանում, Հնդեվրոպայում և Ինդոնեզիայում։ Ընդգրկված է Բնապահպանության և Բնական Պաշարների Պահպանության Միության միջազգային Կարմիր գրքում։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · Նոր |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh85034819 |

 |
Հայելային նեյրոնները նեյրոնների տեսակ են, որոնք արտահայտում են և օրգանիզմի շարժումը և գործողության դիտարկումը մեկ այլ օրգանիզմին նմանակելով։ Այսպիսով հայելային նեյրոնները օգնում են նմանակել մեկ այլ օրգանիզմի վարքագիծը և հասկանալ զգացմունքները։ Այս նեյրոնները ուղղակիորեն նկատվում են պրիմատների նյարդային համակարգում։ Թռչուններն ունեն նմանակող ռեզոնանս և նյարդաբանական տվյալներ, ինչը վկայում է այս կամ այն աստիճանի արտացոլման համակարգի մասին։ 
Մարդու գլխուղեղի հայելային համակարգի ֆունկցիան դարձել է բազմաթիվ հետազոտությունների կիզակետ։ Ճանաչողական նյարդաբանները և հոգեբանները համարում են, որ այն ապահովում է ընկալման և նմանակման ֆիզիոլոգիական մեխանիզմը։ Նրանք համաձայն են, որ հայելային նեյրոնները կարևոր են հասկանալու համար մյուս մարդկանց գործողությունները և ձեռք բերել նոր հմտություններ նմանակման շնորհիվ։

Ուսումնասիրություններ
---------------------

1980-ից 1990 թվականներին Պարմայի համալսարանի նյարդաֆիզիոլոգներ Ջակոմո Ռիզոլատին, Ջուզեպե դի Պալեգրինոն, Լուչիանո Ֆոգասին և Վիտորիո Գալլեսեն մակակա կապկի գլխուղեղում տեղադրեցին էլեկտրոդներ, որպեսզի ուսումնասիրեն ձեռքի և բերանի գործողություննեը կարգավորող նեյրոնները։ Փորձի ընթացքում հետազոտողները պետք է հետևեին թե ինչպես է կապիկը փորձում ուտել մրգերը։ Նրանք նկատեցին, որ որոշ նեյրոններ ակտիվանում են, երբ կապիկը նայում է մարդու միրգ վերցնելը, այնուհետև կրկնում նույնությամբ գործողությունը։ Հետագա փորձերն ապացուցեցին, որ գլխուղեղի ստորին ճակատային և ստորին արտաքին նեյրոնների 10% -ն ունեն «հայելային» հատկանիշներ։ 2002 թվականին Քրիստիան Քեյսերսը հրապարակեց, որ մարդու և կապկի հայելային համակարգը պատասխանում է նաև ձայնային ազդանշաններին։

Մարդ
----

Հաճախ անհնարին է հետազոտել գլխուղեղի մեկուսի նեյրոնները, այդ իսկ պատճառով մեծ մասամբ մարդու հայելային նեյրոնների գործառույթները համարվում են անուղղակի։ Գլխուղեղի ֆունկցիոնալ մագնիսա-ռեզոնանսային պատկերը ցույց է տալիս, որ մարդու գլխուղեղի ստորին ճակատային և վերին գագաթային մասերը ակտիվ են, երբ մարդը կատարում է գործողություն և հետևում է մեկի այլ անձի գործողությունը կատարելիս։ Սա ապացուցեց, որ գլխուղեղի այդ մասերը պարունակում են հայելային նեյրոններ և ընդունվեցին որպես մարդու հայելային նյարդային համակարգ։ Հետագա փորձերը ցույց տվեցին, որ նույնիսկ մասնակի շրջաններում, որոնք պարունակում են բազմաթիվ վոքսելներ, մեծացնում են իրենց ակտիվությունը դիտելու և գործողությունների կատարման ժամանակ։

Գլխուղեղի գծագիրը
Նեյրոֆիզիոլոգիական ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ գլխուղեղի ակտիվությունը, միմիկայի մեկնաբանման և կենսաբանական միջնորդությամբ ընկալման պակասուրդները մատնանշում են պատճառահետևանքային կապ ստորադաս ճակատային կեղևի և վարքագծի միջև։ Հայելային նեյրոնները գտնվում են հավելյալ շարժուն շրջաններում և միջին քունքային կեղևում։

Տես նաև
-------

Հոգեկան վիճակի մոդել

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Когда тебя понимают,Эксперт On-line


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · MESH ID |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 16195184c · GND: 7583386-4 · LCCN: sh2006009040 · Microsoft: 136617856 |

 |
«**Հայերեն բացատրական բառարան**», քառաատոր բառարան, որը կազմել է Ստեփան Մալխասյանցը։ 

Լույս է տեսել Երևանում (1944-1945, ԽՍՀՄ Պետական 1-ին կարգի մրցանակ), Բեյրութում (1955-1956, «Սևան» տպարան, 1983, նույն տպարանում), Թեհրանում (1994, «Նայիրի» տպարան), Երևանում (2010, ԵՊՀ հրատարակչություն) և այլն։ 

Ներառում է հայոց լեզվի բոլոր դրսևորումների՝ գրաբարի, միջին հայերենի, գրական լեզվի արևելահայ և արևմտահայ տարբերակների, հայերենի բարբառների շուրջ 120 հզ. բառ և դարձվածքային միավոր։ Բառերի ու դարձվածքների ընդգրկման ծավալով, բառահոդվածի կազմության հարստությամբ, բառերի և դարձվածքային միավորների իմաստաբանական, բառագիտական, ոճական ու քերականական բազմակողմանի մշակվածությամբ «Հայերեն բացատրական բառարանը» ոչ միայն ազգային գրական լեզվի առաջին ընդարձակ, այլև պատմական բառարան է։ «Հայերեն բացատրական բառարան»-ում զուգահեռաբար համատեղված են ինչպես պատմական, այնպես էլ ժամանակակից գրական լեզվի բացատրական բառարանների սկզբունքները։

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Հայերեն բացատրական բառարան»

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
|  |
| --- |
| **Կենդանիների ատամներ** |
|  |

**Կենդանիների ատամներ**, կատարում են կերը վերցնելու, պահելու և ծամելու գործառույթներ, իսկ որոշ վայրի կենդանիների ատամները նաև պաշտպանության, հարձակման և որսը բռնելու միջոց են։

Ատամների տեսակ
--------------

Ըստ գործառույթի և ձևի ատամները բաժանվում են հետևյալ խմբերին՝ **կտրիչներ**, **ժանիքներ** և **սեղանատամներ**։ Ձիերը, խոզերը և շները յուրաքանչյուր ծնոտի վրա ունեն վեց կտրիչ, որոճողները՝ վեց՝ միայն ստորին ծնոտի վրա։ Ժանիքներ ունեն խոզերը, շները, հովատակը՝ մեկական՝ ծնոտների յուրաքանչյուր կեսի վրա, իսկ զամբիկի և որոճողների մոտ դրանք բացակայում են։ Մնայուն ատամները տեղակայված են բերանի խոռոչի կողքերով։ Տարբերում են կեղծ մնայուն ատամներ (նախասեղանատամներ) և իսկական մնայուն ատամներ (սեղանատամներ)։ Ատամները լինում են կաթնատամներ, որոնք ի հայտ են գալիս ծնվելուց հետո և մնայուն, որոնք ի հայտ են գալիս կաթնատամների թափվելուց հետո։ Ըստ ծկթման (ատամը դուրս գալու), մաշվելու և մնայունների հերթափոխվելու, դրանց թափվելու ժամկետների և մաշված կտրիչների մակերևույթների ձևի փոփոխության՝ որոշում են գյուղատնտեսական կենդանիների տարիքը։

Խոշոր եղջերավոր կենդանիների ատամներ
-----------------------------------

Խոշոր եղջերավոր կենդանիների տարիքը որոշում են հիմնականում ստորին ծնոտի կտրիչների փոփոխություններով։ Հինգ տարեկանում խոշոր եղջերավոր կենդանիների բոլոր կտրիչները մնայուն են, նրանց առաջնային եզրը մաշված է, վեց տարեկանում մաշված մակերեսը բռնիչների վրա հասնում է լեզվի մակերեսի կեսին, 11–12 տարեկանում կտրիչների միջև առաջանում են արանքներ, 12–14 տարեկանում կտրիչների մաշված մակերեսը հասնում է մինչև ատամի վզիկին և նրանք դառնում են ձվաձև, 13–18 տարեկանում կտրիչներից մնում են արմատները։

Հիվանդություններ
----------------

Հաճախ հանդիպում են ձիերի, շների ատամների հիվանդություններ, որոնք կարող են ստամոքսաղիքային խանգարումների պատճառ դառնալ։ Կենդանիների առողջությունը և մթերատվությունը շատ դեպքերում կախված են ատամների վիճակից։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
| **՞**Կլոր որդեր |
| --- |
| Կլոր որդեր*Caenorhabditis elegans*, կլոր որդերի տիպիկ ներկայացուցիչը  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Կլոր որդեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Nematoda

 |
|  Դասերը |
| 
* *Chromadorea*
* *Enoplea*

 |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | ITIS**59490**NCBI**6231**

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Կլոր որդեր**, **նեմատոդներ** (լատին․՝ Nematoda, Nematodes), առաջնախոռոչավոր որդերի տիպ։ Մարմինը թելանման է կամ իլիկաձև (80—85 մկմ) է երկկողմանի համաչափ, չհատվածավորված, ընդլայնական կտրվածքը կլոր է (այստեղից էլ՝ անվանումը)։ Պատված է հարթ կամ օղակաձև, ամուր կուտիկուլայով, որի տակ տեղադրված է հիպոդերմը։ Արյունատար և շնչառական համակարգ չունեն։ Նյարդային համակարգը կազմված է մերձկլանային օղակից և 6 նյարդային բներից։ Զգայական օրգանները շոշափուկներն են և պտկիկները, ազատ ապրող որոշ ձևեր ունեն պրիմիտիվ քեմո- և ֆոտոռեցեպտորներ։ Արտաթորության համակարգը միաբջջի գեղձիկներն են կամ կողմնային, ներբջջային խողովակները։ Սովորաբար բաժանասեռ են։ Բազմանում են ձվադրությամբ, որոշ տեսակներ կենդանածին են։ Հայտնի է կլոր որդերի մոտ 500 հազար տեսակ, որոնք մակաբույծներ են կամ ազատ ապրող ձևեր։ Վերջիններս փոքր չափերի են, ապրում են հողում, քաղցրահամ ջրերում, ծովերում։ Սնվում են բակտերիաներով, ջրիմուռներով, դետրիտով, կան նաև գիշատիչ ձևեր։ Շատ կլոր որդեր բույսերի, կենդանիների և մարդու մակաբույծներ են։ Ձվերը մարդու կամ կենդանիների օրգանիզմ են թափանցում ջրի կամ սննդի միջոցով։ Կլոր որդերի ներկայացուցիչներից են՝ ասկարիդը, մազագլուխը, սրատուտը և այլն։ Մարդու և կենդանիների օրգանիզմում առաջացնում են մի շարք հիվանդություններ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 484)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Կրուգոսվետ · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · MESH ID |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX528633 · BNF: 119408199 · GND: 4128872-5 · LCCN: sh85090702 · LNB: 000167110 · Microsoft: 2778830712 · NDL: 00575893 · NKC: ph114679 |

 |

 |
**Կենդանիների գրիպ**, խոզերի, ձիերի, խեկների և թռչունների սուր վարակիչ վիրուսային հիվանդություն։ Հարուցիչները *Orthomyxoviride* ընտանիքի վիրուսներն են։

Կենդանիների գրիպ
----------------

#### Խոզերի գրիպ

Խոզերի գրիպն առաջանում է տարվա ցուրտ եղանակին, բնորոշվում է հանկարծակի սկզբով, կտրուկ արտահայտված տենդով, ընդհանուր թուլությամբ և շնչառական օրգանների ախտահարմամբ։ Խոզերի գրիպի վիրուսները կարող են մարդկանց մոտ հիվանդություն առաջացնել. հաստատված է, որ խոզերը վարակվում են մարդկանց վիրուսների խմբերից։

#### Ձիերի գրիպ

Ձիերի գրիպն արտահայտվում է կարճատև տենդով, ընկճվածությամբ, աչքի լորձաթաղանթի բորբոքումով, արցունքահոսությամբ, վերին շնչուղիների կատառով, չոր և ցավոտ հազով։ Հիվանդությունն ուղեկցվում է կոկորդի և շնչափողի բորբոքումով, բրոնխաբորբով և թոքաբորբով (ծանր դեպքերում)։

#### Խոշոր եղջերավորների գրիպ

Խոշոր եղջերավորների գրիպը բնորոշվում է սուրընթացքով, բարձր ջերմությամբ, աչքի շաղկապենաբորբով, քթաբորբով, ախորժակի կորստով։

#### Թռչունների գրիպ

Հիմնական հոդված՝ Թռչնի գրիպ
Թռչունների գրիպը (դաս. թռչունների ժանտախտ) հաճախակի ընթանում է համաճարակի ձևով, բնորոշվում է այտուցներով, շնչառական և մարսողական ուղիների ախտահարումով։ Ախտորոշում են կլինիկական համաճարակաբանական տվյալներով և լաբորատոր հետազոտությամբ (վիրուսի առանձնացում և հակածինի նույնականացում)։

Բուժում
-------

Բուժումը՝ ախտանշանների միջոցներ, այդ թվում՝ հակաբիոտիկներ, մասնավորապես՝ ամանտադին (բարդացումները կանխելու համար Կանխարգելումը, թռչունների և ձիերի գրիպը կանխելու համար օգտագործում են ապակտիվացրած վակցինաներ, անասնաբուժասանական միջոցառումներ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
| **՞**Կարմրակտուց սարյակ |
| --- |
| Կարմրակտուց սարյակի արուԿարմրակտուց սարյակի արու  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Թռչուններ |
|
|
|
| Կարգ | Ճնճղուկանմաններ |
|
|
|
| Ընտանիք | Սարյակներ |
|
|
|
| Ցեղ | Սարյակներ |
|
|
| Տեսակ | **Կարմրակտուց սարյակ** |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| *Sturnus sericeus**Gmelin*, 1788 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : 147651 |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | ITIS**563172**NCBI**451428**EOL**1051047**

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Կարմրակտուց սարյակ** (լատին․՝ Sturnus sericeus), սարյակների ցեղի թռչուն։ Հանդիպում են Չինաստանում, Հոնկոնգում, Հյուսիսային Կորեայում, Ֆիլիպիններում, Վիետնամում, Թայվանում, Ճապոնիայում։

Նկարագիր
--------

Կարմրակտուց սարյակ
Ոչ մեծ թռչուն, որն ունի 21-24 սմ երկարություն։ Թևերի բացվածքը 118 սմ է։ Արուների գլուխը, վզի հետին հատվածը, պոչը սպիտակավուն են՝ երբեմն մոխրագույն գունավորմամբ։ Գլխի, վզի և կրծքի փետուրները մի փոքր երկարավուն են։ Գլուխը, կուրծքը և մեջքը մոխրագույն են՝ վերջավորություններում փոքր-ինչ բաց գունավորմամբ։ Թևերն ու պոչի վերջնամասը սև են՝ կանաչավուն, կապտավուն կամ մանուշակագույն փայլով։ Կտուցը կարմիր է կամ կարմիր և սև վերջավորությամբ։ Այստեղից էլ առաջացել է տեսակի անվանումը։ Ծիածանաթաղանթը կապույտ է։ Ոտքերը գազարագույն են։ Էգերի մոտ թևերը, մեջքը և պոչը գորշ են՝ մետաղական փայլով։ Երամային թռչուն է։ Ձմռանը հավաքվում են 100 առանձնյակից բաղկացած երամում։ Բույնը հյուսում են ծառերի փչակներում։ Ձվերը կապտականաչավուն են։

Ի տարբերություն սարյակների այլ տեսակների, կարմրակտուց սարյակները չեն համատեղվում խոշոր եղջերավոր կենդանիների հետ մեկ վայրում։ Սնունդ հայթայթում են ծառերի և հողի վրա։ Հիմնականում հավաքվում են գյուղատնտեսական տարածքներում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Դասակարգում


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Սարյակներ  |
| --- |
|  |
| Բրամինյան սարյակ • Կամբոջական սարյակ • Կարմրակտուց սարյակ • Մոխրագլուխ սարյակ • Մոխրագույն սարյակ • Սովորական սարյակ • Սպիտակերես սարյակ • Սև սարյակ • Սևաթև սարյակ • Սևավիզ սարյակ • Վարդագույն սարյակ • Sturnus contra • Sturnus sturninus |

 |


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | Avibase · eBird · GBIF · iNaturalist · ITIS TSN |

 |
|  |
| --- |
| **Կենսածառ** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Վերնաբաժին** | *Cycadophytanae* |
| **Տիպ/Բաժին** | Մերկասերմեր (Pinophyta) |
| **Դաս** | *Pinopsida* |
| **Կարգ** | Ասեղնատերևավորներ (Pinales) |
| **Ընտանիք** | Նոճազգիներ (Cupressaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Կենսածառայիններ (Thujoideae) |
| **Ցեղ** | **Կենսածառ** *(Thuja)*L. 1753 |

**Կենսածառ** (լատին․՝ Biota), նոճազգիների ընտանիքի միատուն ծառերի և թփերի ցեղ։ Հայտնի է 1 տեսակ՝ կենսածառ արևելյան (*B. orientalis կամ Thuja orientalis*), որի հայրենիքը Չինաստանն ու Կորեան են։

Կենսաբանկան նկարագիր
--------------------

Մշտադալար ասեղնատերև ծառ է, բարձրությունը՝ 8-10 մ։ Տերևները մուգ կանաչ են, թեփուկանման, ծառի վրա մնում են 3-5 տարի։ Արական հասկիկները գնդաձև են՝ խաչաձև դասավորված 4 զույգ փոշանոթներով։ Կոները մինչև հասունանալը կանաչ են, մսալի, հասունանալուց հետո դառնում են չոր, կարմրադարչնագույն։ Սերմերը արտաքինից նման են ցորենի հատիկների, հիմքում ունեն սպիտակ բիծ, հասունանում են երկրորդ տարում։ Կենսածառն ունի պարտեզային բազմաթիվ ձևեր՝ գնդաձև, բրգաձև, կոնաձե, գաճաճ, որոնք որպես դեկորատիվ բույսեր աճեցվում են նաև Հայաստանում։

Քիմիական բաղադրություն
----------------------

Կենսածառի քիմիական բաղադրությունը ուսումնասիրված է մասամբ, այն չի կիրառվում գիտական բժշկությունում։ Բույսը կիրառվում է հոմեոպաթիայում։ Հայտնի է, որ կենսածառի փայտանյութը պարունակում է 0,12 տոկոս դեղին գույն ունեցող եթերային յուղ, ֆլավոններ, դաբաղանյութ, մեծ քանակությամբ խեժ, սապոնինների հետքեր, թուին, փինին, փիլեն, թոքսիֆոլին, փինիպիկրին։
Հետաքրքրությունը կենսածառի հանդեպ տարեցտարի աճում է, ապացուցված է, որ այն կանխարգելում և ճնշում է նոր առաջացող քաղցկեղի բջիջների աճը։

Տեսակներ
--------

Դասը ընդգրկում է 5 տեսակ, միատուն ծառեր կամ թփեր են, տարածված են Հյուսիսային Ամերիկայում և արևելյան Ասիայում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 372)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Կանադական · Կրուգոսվետ · Մեծ նորվեգական · MESH ID |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LNB: 000215499 · Microsoft: 2777676220 |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Հորիզոն (այլ կիրառումներ)
Հորիզոն օրաթերթ
**Հորիզոն**, հասարակական-քաղաքական, տնտեսական և գրական օրաթերթ։ ՀՀԴ հրատարակություն։ Հրատարակվել է 1909-1918 թվականներին Թիֆլիսում։

Խմբագիր-հրատարակիչներ՝ Բ. Նուրալյան, Ա. Սահակյան, Լեո (Ա. Բաբախանյան), Հովհաննես Թումանյան, Նիկոլ Աղբալյան, Ա. Ջամալյան, Ս. Գրուզինյան (Վրացյան), Մ. Վարանդյան, Վ. Նավասարդյան։ Պարբերաբար նյութեր է տպագրել Կովկասի, Ռուսաստանի և այլ հայաբնակ վայրերի սոցիալ-տնտեսական վիճակի, մշակութային կյանքի վերաբերյալ։ Մեծ տեղ է հատկացրել հայ ազգային խնդիրներին, առանձնապես՝ Հայկական հարցին։ 1912-1914 թվականներին, Հայկական հարցի վերաբացման ժամանակ, *Հորիզոն* օրաթերթն անդրադարձել է մեծ տերությունների դիրքորոշմանը հայկական բարենորոգումների խնդրում, հայ ազգային շրջանների մասնակցությանը բարենորոգումների ծրագրի մշակմանը, լուսաբանել Կ. Պոլսի դեսպանաժողովի (1913 թվականի հուլիս) ընթացքը, արժեքավորել 1914 թվականի ռուս-թուրքական համաձայնագրի նշանակությունը և այլն։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին Արևմտյան Հայաստանի ինքնավարության միակ իրական երաշխիք է համարել Ռուսական կայսրությունը, պատերազմի տարիներին պաշտպանել նրա քաղաքականությունը, հայ կամավորական շարժումը։ Չի ընդունել 1917 թվականի Հոկտեմբերյան հեղափոխությունը, հանդես է եկել Հարավային Կովկասում խորհրդային իշխանության հաստատման դեմ։

1914-1915 թվականներին լույս է տեսել Հորիզոնի գրական-գեղարվեստական պատկերազարդ հավելված։

Համարներ
--------

* 1909 թվականի «Հորիզոն» օրաթերթի համարները tert.nla.am կայքում
* 1910 թվականի «Հորիզոն» օրաթերթի համարները tert.nla.am կայքում
* 1911 թվականի «Հորիզոն» օրաթերթի համարները tert.nla.am կայքում
* 1912 թվականի «Հորիզոն» օրաթերթի համարները tert.nla.am կայքում
* 1913 թվականի «Հորիզոն» օրաթերթի համարները tert.nla.am կայքում
* 1914 թվականի «Հորիզոն» օրաթերթի համարները tert.nla.am կայքում
* 1915 թվականի «Հորիզոն» օրաթերթի համարները tert.nla.am կայքում
* 1916 թվականի «Հորիզոն» օրաթերթի համարները tert.nla.am կայքում
* 1917 թվականի «Հորիզոն» օրաթերթի համարները tert.nla.am կայքում
* 1918 թվականի «Հորիզոն» օրաթերթի համարները tert.nla.am կայքում

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Թումանյան Հովհաննես (1994)։ *Երկերի լիակատար ժողովածու*։ Երևան: Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, երկրորդ հատոր։ էջ 648
2. ↑  «ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՄՇԱԿՈՒՅԹ ՀԱՅԱԳԻՏԱԿԱՆ ՀԱՆԴԵՍ»


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է* Հայկական համառոտ հանրագիտարանից*, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 589)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Լևոն Հովհաննիսյան (այլ կիրառումներ)

**Լևոն Գասպարի Հովհաննիսյան** (մարտի 13, 1924(1924-03-13), Լենինական, Հայկական ԽՍՀ, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ - 1988, Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ ճարտարապետ, ՀԽՍՀ վաստակավոր ճարտարապետ։

Կենսագրություն
--------------

1951 թվականին ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը։ 1951 թվականից աշխատել է Հայարդնախագիծ ինստիտուտում, 1967-1988 թվականներին` նախագծի գլխավոր ճարտարապետ։ 1979-1985 թվականներին եղել է Հայաստանի ճարտարապետների միության քարտուղար։

Ստեղծագործական գործունեություն
------------------------------

Համահեղինակների հետ Լևոն Հովհաննիսյանի նախագծերով կառուցվել են բնակելի տներ`

* Կիրովականում
* Երևանում
* Էներգետիկների ակումբը՝ Հրազդանում, 1983
* Բեթհովենի անվան համերգասրահը՝ Դիլիջանում, 1977

Հանքային ջրերի շշալցման գործարաններ՝

* Հանքավանում
* Դիլիջանում
* Գավառում, 1950-ական
* Մասիս-Նուռնուս երկաթգծի ավտոուղանցի ճարտարապետական ձևավորումը, 1967-1968 թվականներ
* Երևանի, Կիրովականի, Հոկտեմբերյանի ուղանցների ճարտարապետական ձևավորումը, 1967-1968 թվականներ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005*
| **՞**Կարմրաճակատ սերինոս |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Թռչուններ |
|
|
|
| Կարգ | Ճնճղուկազգիներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Կարմրաճակատ սերինոս |
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Serinus pusillus
(Pallas, 1811) |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : 149473 |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


Կարմրամատ սերնոսի ձու
**Կարմրաճակատ սերինոս** (լատին․՝ Serinus pusillus), սերինոսների ընտանիքի թռչուն։ Նստակյաց է, տարածված։

Արտաքին կառուցվածք
------------------

Մարմնի երկարկարությունը 12 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 21-23 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 10-12 գ։ Փոքր, խայտավոր թռչուն է։ Պոչի եզրերի և առաջնային փետուրների երկայնքով ձգվում են դեղին շերտեր։ Բնադրման շրջանում հասուն արուի պուխը և կուրծքը մուգ սև են, գագաթի առջևի մասը՝ հրակարմիր։ Էգի ընդհանուր գունավորումն ավելի մոխրագույն է, գոտկատեղը՝ խայտերով, ճակատին կա փոքր կարմիր բիծ։ Հետբնադրման շրջանի անհատները նման են բնադրման շրջանի էգին։ Երիտասարդի փետրածածկը դարչնագույն-նարնջագույն է։

Կենսակերպ
---------

Կարմրաճակատ սերինոսները երամներ են կազմում հետբնադրման շրջանում։ Առատ ձյան պայմաններում կեր է փնտրում ուղղաբերձ ժայռերում։ Բնակվում է թեք, չոր լեռնալանջերին, սաղարթավար կամ գիհու նոսրանտառներում, ձմռանը՝ գետահովիտներում, պտղատու այգիներում, կիսաանապատներում։ Գարնանային առաջին հարսանեկան զույգերը ձևավորվում են մարտի վերջից։ Խոսրովի անտառ արգելոցում լիարժեք երգող արուները գրանցվել են մարտի վերջից ապրիլի սկիզբը։

Բնադրում
--------

Բների կառուցումն սկսվում է մայիսի առաջին տասնօրյակին։ Բույնը գավաթաձև է՝ խոտաբույսերից, ցողուններից։ Բնադրում է ժայռաճեղքերում կամ խիտ թփուտներում (կառուցում են էգն ու արուն)։ Դնում է 17 մմ տրամագծով, կապտավուն սպիտակ՝ վարդագույն պտերով ու գծիկներով 3-5 ձու։ Թխսակալում է էգը՝ 14-15 օր։ Երիտասարդ, թռիչքին լավ տիրապետող ձագերի ընտանեկան խմբերը հայտնվում են հուլիս-օգոստոսին։ Բնադրման ընթացքում չափազանց զգույշ է։ Գունագեղ փետրավորման և անազատ պայմաններին արագ հարմարվելու շնորհիվ գեղագիտական արժեք է ներկայացնում։

Սննդառություն
-------------

Սնվում է սերմերով, որոշ անողնաշարավորներով։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Позвоночные животные России: Корольковый вьюрок(չաշխատող հղում)

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | Avibase · eBird · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Կնքահայր (այլ կիրառումներ)

**Կնքահայրը** (անգլ.՝ The Godfather), ամերիկացի գրող Մարիո Պյուզոյի 1969 թվականին հրատարակված վեպը, որը հեղինակին բերեց մեծ հարստություն և համաշխարհային ճանաչում։ Այս վեպի հիման վրա Ֆրենսիս Ֆորդ Կոպպոլան նկարահանել է համանուն ֆիլմաշարը` բաղկացած երեք ֆիլմերից։ Վեպը անգլերենից հայերեն է թարգմանել Ռուզան Ղազարյանը։ Այն հրատարակվել է 1994 թվականին Երևանում 10.000 օրինակ տպաքանակով։ Ցավոք, վեպի հայերեն թարգմանությունը ամբողջական չէ։

Վեպի սյուժեն
------------

Պատմությունը տեղի է ունենում Նյու Յորքում (ԱՄՆ) 1945-1955 թվականներին։ Այդ ժամանակ քաղաքին տիրում էին 5 տարբեր Սիցիլիական մաֆիոզ ընտանիքներ՝ Տատալիա, Բարզինի, Ստրաչի,Կունեո և Կոռլեոնե։ Գրքի հերոսը Դոն Վիտո Կոռլեոնեն է` Կոռլեոնե ընտանիքի կնքահայրը։ Նա հիմնադրում է Նյու Յորքի ամենահզոր ընտանիքը, որը հարստացել է ձիթապտղի յուղի բիզնեսով։ Դոնը ունի 3 տղա՝ Մայքլը, Ֆրեդոն և Սոնին։ Սոնին ու Ֆռեդոն օգնում են իրենց հորը իր գործերում, բայց Մայքլը ավելի հեռու է ընտանեկան բիզնեսից։ Այսպես կյանքը առաջ է գնում մինչ այն օրը, երբ Սոլոցոն գալիս է Դոնից իր օգնությունը խնդրելու թմրանյութերի առք ու վաճառքի համար։ Դոնը մերժում է, բայց Սոնին ցույց է տալիս, որ հետաքրքրված է այդ բիզնեսով։ Այդ իսկ պատճառով Սոլոցոն մահափորձ է կազմակերպում Վիտո Կոռլեոնեի դեմ, որ կարողանա բանակցել նրա որդու հետ։ Նրա ծրագրերը ձախողվում են, քանի որ Դոնը վիրավորվում է, բայց չի մահանում։ Այս մահափորձը ընդունելով որպես խիստ վիրավորանք` Մայքլը որոշում է վերադառնալ ընտանիք և վրեժխնդիր լինել։ Նա կազմակերպում է Սոլոցոյի սպանությունը. ինքն անձամբ կրակում է նրա վրա և այնուհետև փախչում է Սիցիլիա։ Քանի որ Նյու Յորքի մյուս գանգստերական ընտանիքներին ձեռնտու էր թմրանյութերի բիզնեսը, նրանք պատերազմ են սկսում Կոռլեոների դեմ։ Սկզբում Կոռլեոնեները ջախջախում են մյուս ընտանիքներին, բայց այն բանից հետո, երբ Սոնին սպանվում է, Դոնը խաղաղություն է հայտարարում և համաձայնվում է, որ թմրանյութ բերի։ Մի քանի տարի անց Մայքլը վերադառնում է Նյու Յորք և, փոխարինելով հորը, պատվիրում է Նյու Յորքի մյուս 4 գանստերական ընտանիքների կնքահայրերի սպանությունը։ Այսպես նա վերադարձնում է Կոռլեոնե ընտանիքի հզորությունը, իսկ ինքը դառնում է այդ ընտանիքի կնքահայրը։

Գրականություն
-------------

* Геевский И. А. Персонажи и прототипы романов М. Пьюзо // Пьюзо, Марио. Крёстный отец; Сицилиец. — М.: Политиздат, 1990. — С. 563—574. — ISBN 5-250-01278-7.
* Засурский Я. Н. Социальные диагнозы Марио Пьюзо // Знамя. — 1987. — Вып. № 12. — С. 170—172.
* Mark Winegardner: Der Pate kehrt zurück. Heyne, Dezember 2005, ISBN 3-453-43151-0
* Mark Winegardner: Die Rache des Paten. Heyne, Juni 2007, ISBN 3-453-43260-6
* Ed Falco: Die Corleones. Klett-Cotta, 2012, ISBN 978-3-608-93965-1

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2

Արտաքին հղումներ
----------------

 Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են  ***Կնքահայրը (վեպ)*** հոդվածին
* Կնքահայրը գրապահարանում Archived 2020-07-07 at the Wayback Machine.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |

 |
Լևոն Ստեփանի Տեր-Մելիքսեթյան
**Լևոն Ստեփանի Տեր-Մելիքսեթյան** (մականուն՝ **Բրսեի Լևոն**) (1887 - 1937), հայ ազգային ազատագրական շարժման գործիչ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1887 թվականի Բաշգյառնի գյուղում (այժմ Գառնի)։ Սկզբնական կրթությունը ստացել է ծննդավայրի ծխական դպրոցում, այնուհետև ուսումը շարունակել է Էջմիածնի Գևորգյան Հայոց Հոգևոր ճեմարանում։ Անդամակցել է Հայ Հեղափոխական Դաշնակցությանը։ 1909-1911 թվականններին Պարսկական հեղափոխության ժամանակ Նիկոլ Դումանի խմբում մասնակցել է Թավրիզի պաշտպանությանը։ Թավրիզից անցել է Սալմաստ, ապա Վան և հետո Բայազետ։ 1914 թվականին մասնակցել է Դրոյի կողմից կամավորական գումարտակ կազմակերպելու գործին, նրա կազմում հանդիսացել է վաշտի հրամանատար, հետագայում դարձել խմբապետ Յապոնի օգնականը, անցել Արևմտյան Հայաստան և կռվել մեր դարավոր թշնամու դեմ։ Ունենալով առաջադեմ հայացքներ, զբաղվել է հասարակական քաղաքական գործունեությամբ, եղել է գլավա, հեծյալ հարյուրակի հրամանատար (հարյուրապետ)։ Որպես հեծյալ զորախմբի հրամանատար տարբեր տարիների մարտնչել է թուրքերի դեմ, մասնակցել 1916-1917 թվականների հայերի ինքնապաշտպանական գործողություններին, 1918 թվականի Բաշ-Ապարանի ճակատամարտին։ Լինելով ազգային ազատագրական պայքարի նվիրյալ՝ աչքի է ընկել առանձնահատուկ խիզախությամբ։ Ակտիվ մասնակցություն է ունեցել Հայրենիքի Փրկության Կոմիտեի ստեղծմանը, 1921 թվականի Փետրվարյան հակախորհրդային ապստամբությանը։ 1921 թվականի փետրվարի 18-ին նա իր հարյուրակով հարձակվել Երևանի բերդի վրա և ազատել զինակիցներին։ Ապստամբության պարտությունից հետո նահանջել է Զանգեզուր, այնուհետև անցել Իրան, որտեղ նրան ձերբակալում են։ 1922 թվականին փախչում է բանտից, վերադառնում Հայաստան։ 1922 թվականի օգոստոսի 24-ին Հայաստանի ՉԿ-ի կոլեգիայի կողմից, հակասովետական գործունեություն ծավալելու համար, ազատազրկվել է հինգ տարով և ուղարկվել համակենտրոնացման ճամբար, որտեղ անցկացրել է երեք տարի։ Հետագայում՝ ԳՔՎ (*ГПУ*)-ի կողմից 1930 թվականին ձերբակալվել է և բանտարկվել Մետեխի բանտում, որը սովետական ժամանակաշրջանում ծառայել է որպես քաղաքական բանտ։ ՀԽՍՀ ՆԳԺԿ եռյակի 1937 թվականի դեկտեմբերի 28-ի որոշմամբ, որպես «ընդհատակյա հակահեղափոխական դաշնակցական կազմակերպության անդամ», դատապարտվել է բարձրագույն պատժի՝ գնդակահարության։ Կնոջը՝ Արփենիկ Մելիքսեթյանին, իր երեխաների՝ Հերիքնազի, Մաքսիմի, Հռիփսիկի, Կալիպսեի հետ միասին ԽՍՀՄ ՊԱՄ-ին կից հատուկ խորհրդակցության 1949 թվականի նոյեմբերի 30-ի որոշմամբ, որպես դաշնակի ընտանիքի անդամների, արտաքսել են Ալթայի երկրամաս։

Վրեժ լուծելու և մեր պապերի նվիրական երկրին տեր դառնալու մղումով Լևոն  Տեր-Մելիքսեթյանը  իր  կյանքը  նվիրել  է հայրենիքի  ազատագրական պայքարին,  որը  լի  է  եղել  հերոսական  դրվագներով, բայց  և  անմոռանալի  ու խիստ  ցավալի  դեպքերով։ Ափսոսանքով  պետք  է  նշել,  որ նրա  հայրենանվեր գործը  անհրաժեշտ  ուշադրության  չի  արժանացել մեր  տարեգիրների  կողմից։
**Կարպիս Բոյաջյան** (նաև՝ **Կարապետ**, 1946, Բեյրութ, Լիբանան), երգիչ (բարիտոն)։

Կենսագրություն
--------------

Ավարտել է Բեյրութի կոնսերվատորիան, կատարելագործվել Բոլոնիայի կոնսերվատորիայում, միաժամանակ ձայնը մշակել նշանավոր երգիչ-մանկավարժների ղեկավարությամբ։ Նույն շրջանում Թուրինի և Տրիեստի օպերային թատրոններում հանդես է եկել Ռիգոլետտոյի (Ջուզեպպե Վերդիի «Ռիգոլետտո»), 1975 թվականին Վերոնայի օպերային թատրոնում՝ Դոն Կառլոսի (Ջուզեպպե Վերդիի «Դոն Կարլոս») դերերգերով։ Երգել է նաև Համբուրգի, Վիեննայի, Շտուտգարտի, Մյունխենի, Նյու Յորքի («Մետրոպոլիտեն օպերա») և այլ օպերային թատրոններում (Ամոնասրո, Յագո՝ Ջուզեպպե Վերդիի «Աիդա», «Օթելլո», Դոն Ժուան՝ Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտի «Դոն Ժուան», Էսկամիլիո՝ Ժորժ Բիզեի «Կարմեն»)։ 

Բոյաջյանի երգեցողությունն իտալական մամուլում բնորոշել են որպես «արվեստի բացառիկ կատարելություն»։ Հանդես է եկել նշանավոր երգիչներ Պլասիդո Դոմինգոյի, Մոնսերատ Կաբալյեի հետ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Կոգիլնիկ** (ռում․ Cogîlnic, Կոգիլնիկ կամ Կունդուկ) - Մոլդավիայում և Ուկրաինայի Օդեսայի շրջանում գտնվող գետ։

Կոգիլնիկը սկիզբ է առնում Նիսպորենական շրջանում, անցնում է Մերձսևծովյան դաշտավայրով և ընկնում է Սասիկ ծովածոցը, որը կապված է Սև ծովի հետ։ Վերևի հոսքը և ջրհավաքի մոտ 50 %-ը գտնվում է Մոլդովիայի տարածքում, իսկ մյուս մասը՝ Օդեսայի շրջանում։ Գետի երկարությունը՝ 243 կիլոմետր է, իսկ իր ջրհավաք ավազանի մակերեսը 3910 կմ²։ Գետը երբեք ամբողջովին չի չորանում, որովհետև իր մեջ թափվում են շատ աղբյուրներ։

Կոգիլնիկ գետի վրա տեղակայված են՝ Հնչեշտ, Չիմշիլիա, Բեսսարբակա և Արցիզ քաղաքները։ Հոսքի ընդհանուր ուղղությունը դեպի հարավ-հարավարևելք է և միայն Չագա և Չիլիգիդերա գետերի գետաբերանների միջև՝ հոսքի ուղղությունը դեպի արևելք է։ Կոգիլնիկը հոսում է լայն խոռոչում, գարնանը ջրառատ է և փոթորկոտ, իսկ ամռանը ջրով աղքատ է։

Խնչեշտի միջին ամսական հոսքի նորմը՝ 0,30 մ³/վ է, բացարձակ 6,47 մ³/վ առավելագույնով (1962 թ․) և բացարձակ 0,006 մ³/վ նվազագույնով (1964 թ․)։

Պատմություն
-----------

Իոգան Տումանը 18-րդ դարում Բեսարաբիան նկարագրել է հետևյալ կերպ՝

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Տաք ամիսներին զգացվում է ջրի մեծ պակաս։ Նույնիսկ այս տեղանքի ամենամեք գետը՝ Կոգիլնիկը մի քիչ չորանում է, և հաճախ բուջական թաթարների անասունները մեռնում է ծարավից։ Իսկ գարնանը՝ երբ գալիս է տարվա ամենաանձրևային տարին՝ հանկարծ առաջանում են բազմաթիվ առուներ։ Այդ ժամանակ ամեն ինչը ծածկվում է ճահիճներով և մարգագետիններով։ Որպեսզի հաղթահարել ջրի պակասը, որից տառապում են ամռանը՝ ամեն տեղ փորված են խոր ջրհորներ։ Բուջակների մոտ՝ ջրհորների փորումը դարձել է կրոնական ակտ և պատվի գործ։- Իոգան Տուման |  |

1678 թվականին Կոգիլնիկ գետի աղբյուրների մոտ Միխայիլ Խինկուն իր աղջկա խնդրանքով կառուցեց վանք, որը կրում է իր անունը։

Գետի անվանման ծագումը մեկնաբանվում է տարբեր ձևերով։ Մի տարբերակով այն ծագում է թուրքական «կագանստվո» բառից, իսկ մյուսով՝ թուրքական «կեգելն» բառից (խոտ)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Тунманн И.* Крымское ханство. — Симферополь: Таврия, 1991.


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Մեծ սովետական (1 հրտ.) |

 |
**Կենայ** (անգլ. Kenai), գետ ԱՄՆ-ում, Ալյասկայում, Կենայ թերակղզու վրա։ Սկիզբ է առնում Կենայ լճից և հոսում է Կենայ լեռնաշղթայի հովտում։ Գետի երկարությունը 132 կմ, ջրային ավազանի մակերեսը՝ 5210 կմ², թափվում է Խաղաղ օվկիանոսի Կուքի ծովածոց։ Հիմնական վտակներն են Կենայ սարի սառցե ծածկույթի հալչած ջրերը և առվակները։ 
Կենայ գետը Ալյասկայում համարվում է ամենահանրաճանաչ վայրը սպորտային ձկնորսության համար։ Տարին երկու անգամ ձվադրման և բազմացման համար ծովածոց են մտնում բազմաթիվ սաղմոնաձկներ։ Սապատաձկները գալիս են այստեղ ձվադրման երկու տարին մեկ անգամ։ Կենայը ձկներով ամենահարուստ գետը չէ, սակայն հայտնի է իր անհավանական մեծ չափսերի ձկներով, որը և գրավում է շատ ձկնորսների, որոնք ուզում են ռեկորդներ սահմանել։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  GNIS
2. ↑  Գետերի ուղեցույց

Արտաքին հղումներ
----------------

Փաստեր Կենայ գետի մասին

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4464438-3 · LCCN: sh85071919 · VIAF: 237438916 · WorldCat VIAF: 237438916 |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Հռիփսիմյան օրիորդաց դպրոց (այլ կիրառումներ)

**Բաքվի հայկական Հռիփսիմյան օրիորդաց միջնակարգ դպրոց**, Հայ աղջիկների համար բացված ամենահին դպրոցներից է։ Հիմնվել է 1869-ի հունիսի 14-ին, մի փաստաթղթի համաձայն 1870-ին։ Պահվել է Բաքվի մարդասիրական ընկերության հաշվին։

1872-ին ունեցել է նախապատրաստական և առաջին դասարաններ, որոնցում միասին սովորել են 36 հայ աղջիկներ։ Նախապատրաստականում անցել են հայոց լեզվի ընթերցանություն և վայելչագրություն, քրիստոնեական վարդապետություն, ռուսաց լեզվի ընթերցանություն և վայելչագրություն, թվաբանության առաջին մասը, ձեռագործություն և երգեցողություն։

Առաջին դասարանում անցել են հայերենի քերականություն, թարգմանություն գրաբարից աշխարհաբար, քրիստոնեական վարդապետություն և սրբազան պատմություն, ազգային պատմություն, ռուսաց լեզվի ընթերցանություն, թարգմանություն և վայելչագրություն, ռուսաց լեզվով՝ թվաբանություն, աշխարհագրություն և բնական գիտություն, ձեռագործություն և երգեցողություն։

1885-ին փակվել է։ Վերաբացվել է 1886-ի սեպտեմբերին՝ Բաքվի մարդասիրական ընկերության շենքում, մնալով երկդասյան իգական դպրոց։

1888-89 ուստարում ունեցել է 137 աշակերտուհի։ Ըստ սոցիալական դրության նրանք բաժանվել են այսպես. հոգևորականների աղջիկներ՝ 6, ազնվականների՝ 7, աստիճանավորների (ծառայողների)՝ 10, վաճառականների՝ 73, արհեստավորների՝ 50, երկրագործների՝ 3։ Թոշակ են վճարել 89, անվճար են սովորել 48 հոգի։ Փոխադրվել են հաջորդ դասարաններ՝ 87, մնացել են 43 հոգի։

1896-ի երկրորդ փակումից առաջ ունեցել է 250 աշակերտուհի։

Վերաբացվել է 1906-ին։ 1908-09 ուստարում եղել է իգական երկդասյան դպրոց, որտեղ սովորել են 368 հայ աղջիկներ։ 1911-12 ուստարում դարձել է յոթամյա դպրոց, սակայն աշակերտուհիների թիվը նվազել է, իջնելով 287-ի։ 1914-ին, աշակերտուհիների թիվը նկատելիորեն աճել է, հասնելով 399-ի (ուսուցիչներ՝ 14)։ 1917-ին գործել է որպես իգական միջնակարգ դպրոց։

Դպրոցն ունեցել է մանկավարժական ուղղություն։

Գրականություն
-------------

* «Մեղու Հայաստանի», 1869, թիվ 26։
* «Մեղու Հայաստանի», 1885, թիվ 20։
* «Արարատ», 1876, Ա, էջ 34։
* «Արարատ», 1878, ԺԲ, էջ 455։
* «Արարատ», 1917, թիվ 2, էջ 92 և 620։

Տես նաև
-------

* Բաքու

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ս. Կ. Խուդոյան (1987)։ *Արևելահայ դպրոցները 1830-1920 թվականներին*։ Երևան: «Լույս»։ էջ 444-445


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է* Հայկական համառոտ հանրագիտարանից*, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 597)։*  |