**Յոհաննես Թեոդոր Բաառգելդը** (գերմ.՝ Johannes Theodor Baargeld) գերմանացի դադաիստ նկարիչ և բանաստեղծ **Ալֆրեդ Էմանուել Ֆերդինանդ Գրյունվալդի** (գերմ.՝ Alfred Emanuel Ferdinand Grünwald, 1892 թ․ հոկտեմբերի 9, Շթեթին, Գերմանական կայսրություն - 1927 թ․ օգոստոսի 17 կամ 18, Մոնբլան) ստեղծագործական կեղծանունն էր։ Նկարիչը հանդես է եկել նաև Ցենթրոդադա (Zentrodada) կեղծանվամբ։ Բաառգելդը նաև զբաղվում էր էքստրեմալ լեռնագնացությամբ։

Յոհաննես Բաառգելդը Մաքս Էռնսթի հետ ստեղծել է Քյոլնի դադաիստական խմբակը։ Նա նաև «Հովհարիչ» (*Der Ventilator*) պարբերականի խմբագիրն էր։ Այն 1919 թվականին հիմնադրել էին Էռնսթը և Ժան Արպը։ Բաառգելդը հրատարակել է նաև *Bulletin D* և *die schammade* թերթերը։

Յոհաննես Բաառգելդը մահացել է 1927 թվականին Ֆրանսական ալպերում, մնալով ձնահյուսի տակ։

Կենսագրություն
--------------

*Դադա Բաառգելդի արտապատկերումը տիպիկ ուղղահայաց խառնակույտի միջոցով* (1920)
*Մարդկային աչքը և ձուկ, վերջինը` քարացած*, 1920
*Die Aktion* պարբերականի տիտղոսաթերթը, 1914
Յոհաննես Բաառգելդը ծնվել է Շթեթինում։ Նա մեծացել է Քյոլն քաղաքում։ 1912-13 թթ. ուսումնական տարում Բաառգելդը սովորել է Օքսֆորդի համալսարանի իրավաբանության ֆակուլտետում, իսկ հաջորդ տարվանից ուսումը շարունակել է Բոնում։

Առաջին աշխարհամարտի տարիներին` 1914-1917 թվականներին Բաառգելդը պահեստազորի լեյտենանտ էր։ 1917 թ. նա սկսել է լիրիկական և քաղաքական տեքստեր գրել Ֆրանց Փֆեմֆերթի «Վարմունք» (*Die Aktion*) պարբերականի համար։ 1918 թվականին անդամակցել է Գերմանիայի անկախ սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությանը։

1919 թվականի փետրվարին Յոհաննես Բաառգելդը և Մաքս Էռնսթը հիմնադրել են Քյոլնի դադաիստական խմբակը։ Բաառգելդը և Էռնսթը նաև համատեղ տպագրել են «Հովհարիչ» (*Der Ventilator*) պարբերականը։ Այդտեղ տպագրվել են տարբեր դադաիստ հեղինակների մեծ թվով գրական և նկարչական աշխատանքներ, որոնք հիմնականում երգիծական բնույթի էին։

1920 թվականի փետրվարին Բաառգելդն ու Էռնստթը միասին սկսել էին *die schammade* թերթի տպագրությունը (դրա անվանումն անթարգմանելի հորինվածք է, որը բաղկացած է անձնատվություն, ամոթ, վանկախաղ ևն բառերից), սակայն դրա միայն մեկ տպաքանակ է թողարկվել։ Թերթի կարգախոսն էր` «Դիլետանտնե՜ր ելե՜ք» և այն կարևոր դեր ուներ Քյոլնի դադաիստական կյանքի համար, քանի որ ներառում էր ոչ միայն պրոֆեսիոնալ նկարիչների, այլ նաև` երեխաների, մտավոր խնդիրներ ունեցողների և սիրողական նկարիչների աշխատանքներ։

Իրենց հրատարակած թերթերում Յոհաննես Բաառգելդը և Մաքս Էռնսթը ներկայացնում էին Քյոլնի, Փարիզի և Ցյուրիխի դադաիստական անցուդարձը։ Բաառգելդի արվեստն առանձնահատուկ է ոչ ավանդական ասամբլյաժներով և կոլաժներով, ֆոտոմոնտաժներով, տիպոգրաֆիկայով։ Բաառգելդի աշխատանքները հիմնականում բաղկացած են սադրիչ աստիճանի հասնող հանելուկային տեքստի և նկարազարդումների կամ պատրաստի նկարների համադրությամբ։ Բացի այդ Բաառգելդի աշխատանքներում մշտապես առկա է առնչությունն ինքնությանը և տրանսվեստիզմին։ Իր *Դադա Բաառգելդի արտապատկերումը տիպիկ ուղղահայաց խառնակույտի միջոցով* աշխատության մեջ Բաառգելդն իր դիմալուսանկարը համադրել է Միլոսյան Վեներայի կրծքի հետ։

Յոհաննես Բաառգելդի գրական ստեղծագործություններին հատուկ էին երգիծական և սադրիչ երանգները, ինչի համար էլ դրանք արգելվել էին Հռենոսի մարզի բրիտանական օկուպացիոն իշխանությունների կողմից։

Յոհաննես Բաառգելդը մասնակցել է 1920 թ. ամռանը Բեռլինում տեղի ունեցած Առաջին միջազգային դադաիստական ցուցահանդեսին։ 1921 թվականի մայիսի 2-ին Մաքս Էռնսթը Ռենե Իլսոմի փարիզյան *Au sans pareil* տպագրատանը կազմակերպել է իր *Fatagaga* պատկերաշարի ցուցադրությունը։ Ցուցադրված նկարներից շատերի ստեղծման համար օգտագործվել էին Բաառգելդի որոշ կոլաժներ։ Այդ ցուցահանդեսից ոչ շատ ժամանակ անց Բաառգելդը թողել է դադաիզմը և խզել իր կապը դրա հետ։ Դրանից հետո Բաառգելդը սկսել է զբաղվել ժողովրդական տնտեսության ուսումնասիրությամբ։

1923 թվականին Բաառգելդը սկսել է զբաղվել էքստրեմալ լեռնագնացությամբ։ Նա իր առաջին ուսումնական վերելքներն արել է Ալպերում։ Այդ վերելքների ընթացքում նա արել է բնալուսանկարներ, որոնք պահվում են Քյոլնի Լյուդվիգ թանգարանում։ 1927 թվականի օգոստոսի կեսերին 34-ամյա Յոհաննես Բաառգելդը սկսել է իր վերելքը Մոնբլանի վրա։ Նա մնացել է ձնահյուսի տակ։

Յոհաննես Բաառգելդը թաղված է Քյոլնի Մելաթեն գերեզմանատանը։ Քյոլնի Յունքերսդորֆ թաղամասում Յոհաննես Բաառգելդի հիշատակին անվանակոչվել է փողոց։

Նշանակալի աշխատանքներ
---------------------

* Անվերջանալի հովանոց (*Unendlicher Regenschirm*), 1919-20
* Մարդամոլ երիզորդ (*Antropofiler Bandwurm*), 1920
* Մարդկային աչքը և ձուկ, վերջինը` քարացած (*Das menschliche Auge und ein Fisch, letzterer versteinert*), 1920
* Սովորական խառնակույտ։ Խորանարդային տրանսվեստիտը թվացյալ խաչմերուկի առջև (*Ordinäre Klitterung. Kubischer Transvestit vor einem vermeintlichen Scheideweg*), 1920
* Դադա Բաառգելդի արտապատկերումը տիպիկ ուղղահայաց խառնակույտի միջոցով (*Typische Vertikalverklitterung als Darstellung des Dada Baargeld*), 1920
* Վեներան արքաների խաղում (*Venus beim Spiel der Könige*), 1920

Գրականություն
-------------

* Վալթեր Վիտ (խմբ.). գերմ.՝ *Auf der Suche nach der Biographie des Kölner Dadaisten Johannes Theodor Baargeld*. Keller, Starnberg 1977, ISBN 3-7808-0114-0
* Վալթեր Վիտ (խմբ.). գերմ.՝ *Bagage de Baargeld. Neues über den Zentrodada aus Köln*, Keller, Starnberg 1985, ISBN 3-7808-0136-1
* Վալթեր Վիտ (խմբ.). գերմ.՝ *Fummelmond & ferngefimmel. Lyrik und Prosa des Zentrodada.* Steinmeier, Nördlingen 2001, ISBN 3-927496-86-3

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  RKDartists (նիդերլ.)
2. ↑  *Vitt W.* Baargeld, Johannes Theodor // *Grove Art Online* / J. Turner — [Oxford, England], Houndmills, Basingstoke, England, New York: OUP, 2017. — ISBN 978-1-884446-05-4 — doi:10.1093/GAO/9781884446054.ARTICLE.T005511
3. ↑  Artists of the World Online, Allgemeines Künstlerlexikon Online, AKL Online (գերմ.) / Hrsg.: A. Beyer, B. Savoy — B: K. G. Saur Verlag, Verlag Walter de Gruyter, 2009. — ISSN 2750-6088 — doi:10.1515/AKL
4. ↑  *Delarge J.* Le Delarge (ֆր.) — Paris: Gründ, Jean-Pierre Delarge, 2001. — ISBN 978-2-7000-3055-6
5. ↑  Ժամանակակից արվեստի թանգարանի առցանց հավաքածու
6. 1 2 3  "Արխիվացված պատճենը". Արխիվացված է the original 2012 թ․ մարտի 31-ին. Retrieved 2017 թ․ օգոստոսի 1. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
7. 1 2  Matthias Konzett, Encyclopedia of German Literature, Fitzroy Dearborn Publishers, 2000, p. 206, ISBN 1-57958-138-2
8. ↑  *Die Schammade*, 1920 թ. փետրվար, nº1.
9. ↑   sdrc.lib.uiowa.edu
10. ↑
11. ↑  Josef Abt, Johann Ralf Beines, Celia Körber-Leupold: *Melaten – Kölner Gräber und Geschichte*. Greven, Köln 1997, ISBN 3-7743-0305-3, S.103f.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | RKDartists |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 12215573s · GND: 118505416 · ISNI: 0000000117543325 · LCCN: n87904987 · NTA: 07024524X · NUKAT: n2012173691 · SUDOC: 167388614 · VIAF: 29584085 · ULAN: 500108031 · WorldCat VIAF: 29584085 |

 |

 |