**Տլասկալա** (իսպ.՝ Estado Libre y Soberano de Tlaxcala), պաշտոնական անվանումը՝ **Տլասկալայի ազատ և ինքնիշխան նահանգ**, Մեքսիկայի 31 նահագներից մեկը։ Կազմված է 60 համայնքներից և մայրաքաղաք Տլասկալա դե Խիկոտենկատլից։

Տվյալներ
--------

Նահանգը գտնվում է Մեքսիկայի արևելյան մասում՝ Մեքսիկական բարձրավանդակում, արևելյան հատվածում գերիշխում է Արևելյան Սիեռա Մադրեն։ Հյուսիսում, արևելքում և հարավում սահմանակից է Պուեբլային, արևմուտքում՝ Մեքսիկա նահանգին, հյուսիս-արևմուտքում՝ Իդալգոյին։ Սա պետության ամենափոքր նահանգն է, զբաղեցնում է երկրի ընդհանուր տարածքի 0.2%-ը։

Նահանգը Տլասկալա է անվանվել ի պատիվ իր մայրաքաղաքի։ Տլասկալացիները ացտեկներին պարտության մատնելու համար դաշինք են կնքում իսպանացիների հետ։ Զիջումներով իսպանացիները Մեքսիկայի գաղութացման շրջանում այս տարածքը շուրջ 300 տարի անձեռնմխելի են թողնում։ Մեքսիկայի անկախության պատերազմից հետո Տլասկայան դառնում է ֆեդերալ տարածք և մինչև 1857 թվականը ընդունվում էր որպես ֆեդերացիոն նահանգ։

Նահանգի տնտեսության հիմնական ճյուղերն են գյուղտնտեսությունը, թեթև արդյունաբերությունը և տուրիզմը։ Տուրիստական գրավչությունն ապահովում են հնագիտական վայրերը, ինչպիսիք են Կակաստլան, Տլասկալա քաղաքում և քաղաքից դուրս գտնվող գաղութային կառույցները։

Զինանշան
--------

Նահանգի զինանշանը հիմնված է 1535 թվականին քաղաքին շնորհված զինանշանի վրա։ Դրա տարբեր տարրերն ունեն հետևյալ նշանակությունը. ամրոցը խորհրդանշում է պաշտպանական ուժը, բաց թևերով արծիվը զգոնության ոգին է, սահմանը խորհրդանշում է պաշտպանություն և փոխհատուցում, կանաչ արմավենիները հաղթանակի նշան են, իսկ թագերը թագավորական իշխանության խորհրդանիշն են։

*I* տառը վերաբերում է Խուանա Կաստիլացուն՝ Իսպանիայի Կառլոս I-ի մորը, *K* տառը (Կառլի համար) ներկայացնում է հենց թագավորի անունը, իսկ *F* տառը (Ֆելիպեի համար) պատկանում է Ֆիլիպին, հետագայում՝ Ֆիլիպ II-ին Իսպանիայից։ Մարդու գանգերը և խաչաձև ոսկորները ներկայացնում են նրանց, ովքեր մահացել են նվաճման ժամանակ։

Տնտեսություն
------------

### Գյուղատնտեսություն

Տլասկալայի տնտեսության մեծ մասը հիմնված է գյուղատնտեսության, անասնապահության և անտառային տնտեսության վրա։ Պետության համար հիմնական մշակաբույսերն են եգիպտացորենն ու գարին, ինչպես նաև ցորենի, լոբու, անասնակերի և կարտոֆիլի կարևոր քանակությունները, որոնք նահանգի հողերի մոտ 60%-ը։ Թեև նահանգն ունի 15 ամբարտակ և 483 հոր՝ գյուղատնտեսությունում ջուր ապահովելու համար նահանգի գյուղատնտեսության 88%-ը կախված է ամառային անձրևների սեզոնից, ինչը խոցելի է դարձնում կլիմայական երևույթների նկատմամբ, ինչպիսիք են Էլ Նինյո հարավային տատանումը։

Նահանգում բուծվող անասունների մեծ մասը եղջերավոր անասուններ և կաթնատու կովեր են, ինչպես նաև հայտնի մարտական ցլերը։ Մյուս կարևոր կենդանիներն են խոզերը, ոչխարները, ձիերը, թռչնամիսը և մեղուները։ Անասնաբուծությանը հատկացված է շուրջ 35842 հա կամ պետության 6,7%-ը։ Մակերևութային ջրերի սահմանափակ լինելու պատճառով այստեղ չկա կոմերցիոն ձկնորսություն կամ ձկնաբուծություն։

Նահանգի անտառտնտեսության ձեռնարկությունները գտնվում են Տլասկո, Տեռենատե, Ալցայանկա, Կալպուլալպան և Նանակամիլպայի մունիցիպալիտետներում՝ շուրջ 35842 հա հողատարածքով։ Այնուամենայնիվ, անտառային տնտեսությանը հատկացված հողատարածքները վերջին տարիներին նվազում են։ Դրա դեմ պայքարելու համար 2007 թվականին շուրջ 2477 հա հողատարածքի վրա տնկվել է 2 484 687 ծառ։

### Արդյունաբերություն և առևտուր

Տե՛ս նաև՝ Տլասկալայի ձեռագործություն և ժողովրդական արվեստ
Նահանգում զգալի մասշտաբով զարգացել է թեթև արտադրությունը, հատկապես՝ պետությունից դուրս արտահանման համար արտադրվող ապրանքները։ Այս ապրանքները ներառում են հագուստ, պլաստմասսե արտադրանք, թղթե արտադրանք, հրատարակչություն, տեքստիլ և ավտոմոբիլային աշխատանքներ։ Նահանգում կազմակերպված արդյունաբերական տարածքները ներառում են Մալինչեի միջանցքը, Ապիզակո-Քալոստոկ-Հուամանտլա միջանցքը, Պանզակոլայի միջանցքը, Xicohténcatli I, Xicohténcatli II և Xicohténcatli III, Calpulalpan, Namillaxtaxtaix արդյունաբերական պարկերը, ինչպես նաև Վելասկո և Ատլանգատեպի արդյունաբերական տարածքները։

Նահանգում առևտրային գործունեության մեծ մասը տեղի է ունենում Ապիզակո, Չիաուտեմպան, Տլասկալա, Հուամանտլա, Սան Պաբլո դել Մոնտե և Սակատելկո համայնքներում։ 2003 թվականի վերջին տնտեսական մարդահամարի ժամանակ Մեքսիկայի վիճակագրության և աշխարհագրության ազգային ինստիտուտը նահանգում գրանցել է 21,307 առևտրային ձեռնարկություն, որոնցից շատերը փոքր անհատական կամ ընտանեկան ձեռնարկություններ են։ Կան նաև հիսունինը tianguis (վրան-շուկաներ, որոնք շարժական են), տասնյոթ մունիցիպալ շուկաներ, տասնմեկ առևտրի կենտրոններ, քսանվեց հանրախանութներ և տասնչորս այլ տեսակի առևտրային կենտրոններ։

Բացի այդ, նահանգը կարևոր կապող օղակ է Մեքսիկայի խոշոր արևելյան նավահանգստի միջև՝ Վերակրուսը Մեքսիկական ծոցում և Մեխիկոն ներքին մասում։

### Զբոսաշրջություն

Կակաքստլայի ավերակներ
Զբոսաշրջային վայրերը հիմնականում նախաիսպանական հնագիտական վայրերը և գաղութային հաստատություններն են, ինչպես կրոնական, այնպես էլ քաղաքացիական շինությունների օրինակներ։ Այնուամենայնիվ, համեմատած Մեքսիկայի այլ տարածքների հետ, Տլասկալայի հնագիտական և գաղութային վայրերը քիչ են հայտնի։ Cacaxtla-ի, Xochitécatl-ի և Tizatlán-ի Տլասկալայի հիմնական հնագիտական վայրերն են, որոնք ամբողջությամբ չեն ուսումնասիրվել մինչև 20-րդ դարը՝ ի տարբերություն նահանգի տարածքում գտնվող վայրերի մեծ մասի։ Երբ Էռնան Կորտեսը եկավ, մեզոամերիկյան քաղաքակրթությունն այստեղ համարվում էր հետդասական փուլում, և թագավորությունը լցված էր տաճարներով, պալատներով և մեծ հրապարակներով, որոնք տպավորեցին իսպանացիներին։

Կակաշտլայի որմնանկարներից
Տլասկալայի երկու հիմնական հնագիտական վայրերն են Սոչիտեկատլը և Կակաստլան։ Սոչիտեկատլը կառուցվել է 300-ից 400 թվականներին, և հավանաբար, իր գագաթնակետին է հասել 600-800 թվականներին։ Ապացույցներ կան, որ տարածքների զբաղեցումը ժամանակի ընթացքում շատ ավելի վաղ է տեղի ունեցել, քան վաղ քաղաքի հայտնի բնակավայրը։ Հանդիսավոր կենտրոնը գտնվում է չորս հիմնական կառույցներով բլրի վրա, որոնք կոչվում են «Պուրաձև շենք», «Հրաբխի հիմք», «Օձի բուրգ» և «Ծաղկի բուրգ»։ Վերջինն ամենակարևորն է, որի գլխավերևում կանգնած են երկու միաձույլ սյուներ։ Այս բուրգը մեծությամբ չորրորդն է Մեքսիկայում (հիմնական չափերով), իսկ պարուրաձև բուրգը երբևէ հայտնաբերված քիչ շրջանաձև բուրգերից է։

Ծաղկի բուրգը Սոչիտեկատալում
Կակաստլան կառուցվել է ավելի ուշ, քան Սոչիտեկատլը, մ.թ. 600-900 թվականներին, և Սոչիտեկատլը շատ ավելի մեծ է։ Այն 1975 թվականին վերստին հայտնաբերել են մոտակա Սան Միգել դել Միլագո քաղաքի ֆերմերները, ովքեր դաշտերում հնագիտական արտեֆակտներ են հայտնաբերել։ Հիմնական տեսարժան վայրերը որմնանկարներն են՝ ներկված պիգմենտներով, որոնք ստացվում են տեղական հանքանյութերից։ Լավագույն գործերից մի քանիսն են՝ «Կարիճ մարդը Վեներայի տաճարում», «Կակաստլին՝ եգիպտացորենի բույսով» Կարմիր տաճարում, «Մարտական որմնանկարը» (որը 22 մետր երկարություն ունի, որտեղ պատկերված են 48 մարդկային կերպարներ), և «Թռչուն մարդը և Յագուար մարդը», որոնք հայտնաբերվել են Ա Գավթում։

Մեկ այլ հետաքրքիր հնագիտական վայր է Տիցատլանը։ Այստեղ չկան բուրգեր, փոխարենը շինությունները կառուցված են գորշ աղյուսից, որը շատ անսովոր շինանյութ է այս վայրի և ժամանակի համար։ Առկա է երկու սվաղապատ ալտար՝ որմնանկարներով, աստվածների և մարդկային կերպարների պատկերներով, ներառյալ աստվածների, ինչպիսիք են Tezcatlipoca-ն, Tlaloc-ը և Mayahuel-ը։

Որմնանկար Թիզաթլանում
Նահանգում կան ավելի քան 1000 հնագիտական վայրեր, որոնցից միայն յոթն են ամբողջությամբ պեղված և բաց են հանրության համար։ Դրանցից վերջինը Օկոտելուլկոն է, որը գտնվում է Սան Ֆրանցիսկո Օկոտելուլկո քաղաքի մոտ գտնվող բլրի վրա։ Այն ծիսական նպատակներով բարձրացված տարածքներով կացարանների հավաքածու է։ Նրա ալտարը նման է Տեզկատլիպոկաում հայտնաբերված ալտարին, որը զարդարված է գունագեղ որմնանկարներով՝ Կետցալկոաթլի, Խոլոտլի և Tlahuizcalpantecuhtli-ի պատկերներով։ Այս պատկերները հետդասական շրջանի ոճով են և թվագրվել են մոտ 1450 թվականին։

Տլասկալայում կարելի է տեսնել ամենավաղ գաղութային ճարտարապետությունն ու արվեստը։ Մեքսիկայի ամենահին եկեղեցին, որը կառուցվել է 1521 թվականին, և ֆրանսիացիների կառուցած առաջին վանքերն այստեղ կառուցվել են 1524 թվականին։ Նահանգում 16-րդ դարում և 17-րդ դարի սկզբին կառուցվել են բազմաթիվ այլ եկեղեցիներ և վանքեր։ Գրեթե յուրաքանչյուր մունիցիպալիտետ ունի գաղութային դարաշրջանի կառույցներ, ինչպիսիք են եկեղեցիները, մունիցիպալ պալատները և հրապարակները, բայց լավագույն օրինակները Տլասկալա քաղաքում և շրջակայքում են։ Սան Ֆրանցիսկոյի տաճարը և նախկին վանքը, որը կառուցվել է 16-րդ դարի սկզբին, գտնվում է մայրաքաղաքից մոտ 14 կմ հարավ-արևելք։ Միայն եկեղեցին է պահպանել իր սկզբնական գործառույթը. նախկին վանքում այժմ գործում է դպրոց։ Նահանգի կառավարական պալատը գտնվում է հենց քաղաքում և ստեղծվել է նախկին քաղաքապետի տան, գանձարանի և պետական պահեստի միավորման արդյունքում, որը ճարտարապետականորեն պահվում է Պլատերեսկոյին ճակատի հետ միասին։ Քաղաքի տաճարը, որը կոչվում է *Nuestra Señora de la Asunción*, կառուցվել է 16-րդ դարում։ Նրա գլխավոր ալտարը բարոկկո ոճի է, որի վրա պատկերված է Տեր Մաքսիսկացինի մկրտությունը, որի կնքահայրերն են Էռնան Կորտեսը և Մալինչը։ Օկտոլանի բազիլիկան կառուցվել է 17-րդ և 18-րդ դարերում՝ կատարելու համար Մարիամ Աստվածածնի պահանջը, ով, ըստ տեղեկությունների, հայտնվել է Խուան Դիեգո Բեռնարդինոյին այստեղ 1541 թվականին։ Այն համարվում է բարոկկո ոճի գագաթնակետը Տլասկալայում։ Նահանգում կան նաև 140 ասիենդաներ, որոնք տարբերվում են իրենց պահպանության աստիճանից, բայց որոշները խրախուսվում են զբոսաշրջության համար։

Տլասկալայի դրոշը նկարել է Դեզիդերիո Էրնանդես Կոչիտիոտցինը։ Որմնանկար Պետական կառավարության պալատում
Տարածաշրջանային փառատոներից այստեղ հայտնի են բեղավոր դիմակներով տղամարդկանց պարերը (նմանակելով իսպանացիներին)՝ մեծ գլխարկներով և գունավոր զգեստներով։ Սա հատկապես ակնհայտ է կառնավալի ժամանակ, երբ տարբեր գյուղերից տոնելու ավելի քան 4000 պարողներ մայրաքաղաք են գալիս։ Մայրաքաղաքից հյուսիս գտնվող Սան Խուան Տոտոլակ գյուղում ամեն տարի նշում են 1591 թվականին 400 ընտանիքի հեռանալը, ովքեր գնացել են հյուսիս՝ գաղութացնելու Մեծ Չիչիմեկա անունով հայտնի երկիրը, որը հիմնականում ընդգրկում է ժամանակակից Մեքսիկայի հյուսիս-արևելքը։ Օգոստոսին Ուամանտլայի փողոցները «*La Noche que Nadie Duerme*» («Գիշեր, երբ ոչ ոք չի քնում») տոնակատարությանը զարդարվում են ծաղիկների բարդ ձևավորումներով։ Նահանգում անցկացվող շատ փառատոներ ներկայացնում են նահանգում ցլամարտի երկարատև ավանդույթը։

Լա Մալինշ հրաբուխ
Էկոտուրիզմն այստեղ համեմատաբար նոր է, և դրա մեծ մասը կենտրոնացած է Լա Մալինչե ազգային պարկում, որտեղ գտնվում է Լա Մալինշ հրաբուխը, որի բարձրությունը 4461 մ է։ Այստեղ կարելի է ճամբարել, լեռնային հեծանիվ քշել, ձիավարել, մագլցել հրաբուխը։ Լա Մալինշի գագաթից կարելի է տեսնել Պոպոկատեպետլ, Իզտաչիհուատլ (Պուեբլա/Մեքսիկա նահանգում) և Օրիսաբա (Վերակրուս) հրաբուխները։

Տլասկալայի այցելուների 95 տոկոսը Մեքսիկայից է, և նրանց մեծ մասը հարևան Պուեբլա նահանգից են։ Օտարերկրյա այցելուների թվում են գերմանացիներ, ֆրանսիացիներ և շվեյցարացիներ, ովքեր հետաքրքրված են Մեքսիկայի պատմությամբ։

### Սեռական առևտուր և մարդկանց առևտուր

Տլասկալայում գտնվող Տենանսինգոն քաղաքը ապօրինի միջազգային թրաֆիքինգի խողովակաշարի սկիզբն է և համարվում է Մեքսիկայում սեռական թրաֆիքինգի կենտրոն։ Սեռական թրաֆիքինգի պրակտիկան սկիզբ է առնում 1960-ականներից։ Մեքսիկական անանուն բարեգործական կազմակերպությունը BBC-ին հայտնել է, որ Տենանսինգոյի 10000 բնակիչներից 1000-ը սեքս-թրաֆիքինգով զբաղվողներ են։ Սեռական շահագործումը, մարդկանց թրաֆիքինգը և կավատությունը քաղաքի եկամտի հիմնական աղբյուրն են, թեև դոլարով ճշգրիտ գումարը հայտնի չէ։ Այս գործելաոճը դատապարտվել է երեք հասարակական կազմակերպությունների կողմից։ ԱՄՆ արդարադատության դեպարտամենտի ժամանակակից հետաքննությունները (ինչպես նաև 2014 թվականի «Կավատ քաղաք. Ճանապարհորդություն դեպի սեռական առևտրի կենտրոն» վավերագրական ֆիլմը) ցույց են տվել, որ Տենանսինգոն ԱՄՆ-ին սեքս ստրուկներ տրամադրելու կենտրոն է։ Ըստ վավերագրական ֆիլմի՝ քաղաքի ողջ քաղաքական կառույցը և ոստիկանական ուժերը ներգրավված են մարդկանց թրաֆիքինգի և սեռական առևտրի մեջ։

Ժողովրդագրություն
-----------------

|  * դ
* ք
* խ
 Տլասկալայի խոշոր քաղաքները |
| --- |
|  | Դիրք |  | Մունիցիպալիտետ | Բնակ․ |  |
| Սան Պաբլո դել ՄոնտեՍան Պաբլո դել ՄոնտեՀուամանտլաՀուամանտլա | 1 | Սան Պաբլո դել Մոնտե | Սան Պաբլո դել Մոնտե | 70,244 | ՉիաուտեմպանՉիաուտեմպանԱպիսակոԱպիսակո |
| 2 | Հուամանտլա | Հուամանտլա | 59,871 |
| 3 | Չիաուտեմպան | Չիաուտեմպան | 53,373 |
| 4 | Ապիսակո |  Ապիսակո | 49,506 |
| 5 | Սակատելկո | Սակատելկո | 45,587 |
| 6 | Կալպուլալպան | Կալպուլալպան | 37,704 |
| 7 | Կոնտլա | Կոնտլա Խուան Կուամացի | 30,417 |
| 8 | Պապալոտլա | Պապալոտլա դե Սիկոլտենկատլ | 28,657 |
| 9 | Օկոտլան | Տլասկալա | 24,342 |
| 10 | Տեոլոցոլկո | Տեոլոցոլկո | 19,147 |

| Պատմական բնակչություն |
| --- |
| Տարեթիվ | Բնակ․ | ±% |
| 1895 | 168 358 | —     |
| 1900  | 172 315 | +2.4% |
| 1910  | 184 171 | +6.9% |
| 1921  | 178 570 | −3.0% |
| 1930  | 205 458 | +15.1% |
| 1940  | 224 063 | +9.1% |
| 1950  | 284 551 | +27.0% |
| 1960  | 346 699 | +21.8% |
| 1970  | 420 638 | +21.3% |
| 1980  | 556 597 | +32.3% |
| 1990  | 761 277 | +36.8% |
| 1995  | 883 924 | +16.1% |
| 2000  | 962 646 | +8.9% |
| 2005  | 1 068 207 | +11.0% |
| 2010  | 1 169 936 | +9.5% |
| 2015  | 1 272 847 | +8.8% |
| 2020 | 1 342 977 | +5.5% |

Տլասկալան Մեքսիկայի նահանգներից ամենափոքրն է և ամենախիտ բնակեցվածներից մեկը։ Նահանգը կազմում է երկրի տարածքի միայն 0,2%-ը, սակայն 2005 թվականին ունեցել է 1,068,207 բնակչություն։ Բնակչության խտությունը տատանվում է 50 մարդ/կմ2, Ատլանգաթեպի գյուղական մունիցիպալիտետում՝ 269 մարդ/կմ2։

Բնակչության ամենամեծ կենտրոններն են՝ Տլասկալան, Հուամանտլան, Ապիսակոն, Սան Պաբլո դել Մոնտեն, Սակատելկոն և Չիաուտեմպանը, որոնց 361,328 բնակիչները կազմում են նահանգի բնակչության ավելի քան 33%-ը։ Այնուամենայնիվ, բնակչության ամենամեծ աճը տեղի է ունենում Ցոմպամթեփեկի, Յաուհքեմեկանի և Սանտա Իզաբել Քսիլոքսթլայի մունիցիպալիտետներում։ Տլասկալայի 60 մունիցիպալիտետներից տասը աղքատության ինդեքսով «շատ ցածր» վարկանիշ ունեն, քսանինը` «ցածր», տասնյոթը՝ «միջին» և միայն չորսն ունեն «բարձր» վարկանիշ։

Ըստ վիճակագրության և աշխարհագրության ազգային ինստիտուտի (INEGI) կողմից անցկացված Բնակչության և բնակեցման II մարդահամարի տվյալների՝ 2010 թվականի հունիսի 12-ի մարդահամարի ամսաթվով Տլասկալա նահանգը ունեցել է ընդհանուր 1,169,936 բնակիչ, այդ թվից 565775-ը տղամարդիկ են, 604161-ը՝ կանայք։ 2005-2010 թվականներին տարեկան աճի տեմպը կազմել է 1,8%։

Նահանգում տնային տնտեսությունների միջին չափը 4,3 է, մինչդեռ ազգային մակարդակը 3,9 է ըստ 2010 թվականի մարդահամարի, սակայն ըստ համայնքների տատանվում է 3,8-ից մինչև 5 հոգի յուրաքանչյուր տնային տնտեսության համար։

Նույն տարում (2010) Տլասկալա նահանգում միջինը մեկ քառակուսի կիլոմետրի վրա 293 մարդ է եղել, մինչդեռ ազգային մակարդակում մեկ քառակուսի կիլոմետրի վրա կա 57 մարդ։ Մինչև այդ տարի բնակչության 78%-ն ապրել է քաղաքային բնակավայրերում, իսկ 22%-ը՝ գյուղական բնակավայրերում։ Այս մասին վկայում է նաև 2010 թվականին Վիճակագրության և աշխարհագրության ազգային ինստիտուտի (INEGI) կողմից անցկացված Բնակչության և բնակեցման II մարդահամարը։

Պատմություն
-----------

Տլասկալա անվանումով հայտնի տարածքը, որը հայտնի է որպես Տլաքսկալա նախակոլումբիական դարաշրջանի բնիկ թագավորությունից պաշտոնապես եղել է տարբեր կազմավորումներ՝ շրջան Նոր Իսպանիայի գաղութային փոխարքայությունում, տարածք Մեքսիկայում և վերջապես «ազատ և ինքնիշխան» նահանգ Մեքսիկայում։ Տլասկալացիները համարում են, որ պատմության ընթացքում իրենց բնորոշէ պայքարել հստակ միավորի համար՝ ընդդիմանալով ացտեկներին, իսպանական գաղութային կառավարությանը, անկախ Մեքսիկայի տարբեր միապետություններին և հանրապետություններին և նույնիսկ իր տարածքի նկատմամբ հարևան Պուեբլա նահանգի պահանջներին։

### Մինչկոլումբոսյան Ամերիկա

Քարտեզ, որը ցույց է տալիս Տլասկալա թագավորության գտնվելու վայրը
Ներկայիս Տլաքսկալա նահանգում մարդկանց զբաղվածության ապացույցները սկսվում են մինչև մ.թ.ա. 12000 (փաստ), հայտնաբերված ամենավաղ մշակույթներն են Ցոմպանթեպեկը (մ.թ.ա. 1700–1200), Տլեմպան (մ.թ.ա. 1200–800) և Տեքսոլոկը (մ.թ.ա. 800–400).։ Տոլտեկները նույնպես ապահովել են իրենց ներկայությունը, բայց այստեղ առաջին հիմնական բնիկ մշակույթը Օլմեկ Քսիկալանկան է եղել։ Այս քաղաքակրթությունը անկում է ապրել մ.թ. 900-ից հետո և փոխարինվել Չիչեմեկների ենթախմբով։ 14-րդ դարում տլասկալանները, Նահուա ժողովուրդը և բնիկ էթնիկական պատկանելությունը, որը դեռևս գերիշխում է նահանգում, վտարել են Չիչեմեկներին։ Տլասկալացիները հիմնել են Տլասկալա քաղաքը, իսկ հետո սկսեցին ենթարկել շրջակա ժողովուրդներին։ Ի վերջո, Տլասկալա ազգը վերածվել է չորս ենթապետությունների համադաշնության, որոնք կոչվում են Tepectipac, Ocotelulco, Tizatlán and Quiahuixtlán։

Նախակոլումբիական Տլասկալա նահանգը զարգացել է մոտավորապես այն ժամանակ, երբ մեկ այլ Նահուա ժողովուրդ կառուցում էր հսկայական Ացտեկների կայսրությունը՝ Տենոչտիտլան մայրաքաղաքով։ 14-րդ դարից սկսած այս երկու ազգերը գրեթե մշտական պատերազմական իրավիճակում էին։ Այնուամենայնիվ, չնայած ացտեկներին հաջողվել է կառուցել մեզոամերիկյան ամենամեծ կայսրությունը, նրանք երբեք չեն նվաճել Տլասկալան։ Երբ 16-րդ դարում իսպանացիները ժամանել են, Տլասկալան անկախ անկլավ էր՝ գրեթե ամբողջությամբ շրջապատված Ացտեկների կայսրությամբ, ինչը Տլասկալային տնտեսապես մեկուսացված թողեց առանց ապրանքների, ինչպիսիք են բամբակն ու աղը։ Սա և Մեքսիկայի հետ մշտական պատերազմը տլասկալացիներին իսպանացիների հետ դաշնակցելու հիմքեր է տվել։

### Իսպանական դարաշրջան

#### Նվաճում


«Այն ավելի բնակեցված է, քան մյուս գավառները, և նրա բնակիչները, ովքեր ամենաքիչն են ճնշված Նոր Իսպանիայում, պարտական են իրենց հանրապետական նախնիների դաշինքին այն կարգապահ ավազակների հետ, որոնք Կորտեսի ազդեցության ներքո են, և ովքեր ենթարկել են Մեքսիկայի կայսրությանը։ Նրանք ամենախելացին են Իսպանիային ենթակա բոլոր ամերիկացիներից»։

- Թոմաս Քիչին, *Վեստ Ինդիայի ներկա իրավիճակը, ներառում է ճշգրիտ նկարագրություն, թե ինչ մասեր են տիրապետում Եվրոպայի մի քանի տերություններ*, 1778

Երբ Էռնան Կորտեսը և իսպանացիները հասան Վերակրուսի ափին, նրանց դիմավորեցին տոտոնակաները, որոնք ացտեկների հպատակ ժողովուրդն էին և իսպանացիներին տեսնում էին որպես Տենոչտիտլանից իրենց իշխանությունից ազատելու միջոց։ Նրանք դաշնակցեցին իսպանացիների հետ, և երբ Կորտեսը որոշեց գնալ դեպի ցամաք՝ Տենոչտիտլան, Տոտոնակաները նրանց առաջնորդեցին այլ հպատակ ժողովուրդների մոտ, ովքեր պատրաստ էին դաշնակցել նրանց հետ, ներառյալ և տլասկալանները։ Այնուամենայնիվ, Տլասկալանի տարածք մուտք գործելուց հետո իսպանացիներին դիմավորեց թշնամական տլասկալական 30000-անոց ուժը։ Տլասկալանները կռվել են իսպանացիների և նրանց բնիկ դաշնակիցների հետ մի շարք մարտերում, ընդ որում իսպանացիները մեծ կորուստներ են պատճառել տլասկալաններին՝ չնայած նրանց մեծ թվին։ Իսպանացիների հմտությունը մարտերում տպավորեց Տլասկալանի թագավոր Խիկոտենկատլ II-ին, որն այնուհետև ոչ միայն թույլ տվեց իսպանացիներին անցնել իր տարածքով, այլև հրավիրեց նրանց մայրաքաղաք Տլասկալա։

Կորտեսը 20 օր մնաց Տլասկալա քաղաքում և դաշինք կնքեց տլասկալացիների հետ՝ Տենոչտիտլանին տապալելու համար։ Կորտեսն իր շարքերն ավելացրեց 6000 տլասկալյան մարտիկներով և 1519 թվականի նոյեմբերին ժամանեց Տենոչտիտլան։ Նրանց ընդունեց Մոնթեսումա II կայսրը, ով հասկացավ իսպանա-տլաքսկալան դաշինքի հնարավոր վտանգը։ Չնայած սկզբնական բարեկամությանը, ինտրիգներին և մայրաքաղաքի պաշարմանը, Կորտեսը վիրավոր բանակն ուղարկեց Տլասկալանի տարածք։ Տլասկալան թագավորը իսպանացիներին ապաստան տվեց, բայց խոստացավ հետագա օգնություն Տենոչտիտլանի գրավման գործում միայն որոշակի պայմանների դեպքում, ներառյալ հավերժական ազատումը ցանկացած տեսակի տուրքից, պատերազմական ավարի մի մասից և երկու գավառների վերահսկողությունից, որոնք սահմանակից էին Տլասկալային։ Կորտեսը համաձայնեց։ Կորտեսը և Տլասկալանները վերադարձան Տենոչտիտլան 1520 թվականի դեկտեմբերին։ Բազմաթիվ մարտերից հետո, ներառյալ փողոց առ փողոց մարտերը հենց Տենոչտիտլանում, Ացտեկների կայսրությունը կործանվեց 1521 թվականի օգոստոսին։

Կրթություն
----------

Պետական ֆորմալ կրթական համակարգն ընդունում է իրավասու դպրոցականների միայն 53%-ը։ Գրեթե բոլորը սովորում են նախադպրոցական հաստատություններում, բնիկ կրթական համակարգերում և այլ կենտրոններում։ Նախնական և միջնակարգ կրթությունը հիմնականում ապահովում է կրթության պետական քարտուղարը։ Բնիկ կրթությունը նախադպրոցական և տարրական դպրոցների համակարգ է, որը բավարարում է նահանգի բնիկ բնակչության մշակութային պահանջները։ Դրանք հիմնականում տեղակայված են Իստենկո, Կոնտլա դե Խուան Կ. Սան Պաբլո դել Մոնտե, Թեոլոցոլկո, Տետլանոհկան և լա Մագդալենա մունիցիպալիտետներում։

Ավագ դպրոցը և մասնագիտական կրթության համակարգն ապահովված են CBTIS, CETIS, CECYTE, CBTA, COBAT և CONALEP անվանումներով պետական դպրոցական համակարգերով։ Այդ դպրոցներից շատերը արհեստագործական տիպի են։ Բարձրագույն կրթություն տրամադրում են ինչպես պետական, այնպես էլ մասնավոր հաստատությունները, որոնցից ամենակարևորն է Տլասկալայի ինքնավար համալսարանը (UAT), որն առաջարկում է նաև մասնագիտությունների ամենալայն շարքը։ Այլ պետական համալսարաններն ու քոլեջներն են՝ Ապիսակոյի տեխնոլոգիական ինստիտուտը, Սոկոյուկանի գյուղատնտեսական տեխնոլոգիական ինստիտուտը, Բենիտո Խուարեսի պետական նորմալ դպրոցը և Տլասկալայի տեխնոլոգիական համալսարանը։ Մասնավոր ինստիտուտներից են՝ Վայեի համալսարանը, Կալպուլալպանի համալսարանը, Տլասկալայի տեխնոլոգիական ինստիտուտը և UPAEP Tlaxcala։

Ավանդական կրթական կենտրոններից բացի կան պետական տեխնիկական ուսուցման կենտրոններ, որոնք համարվում են Տլասկալայի կրթական առաջնահերթությունը։ Այս կենտրոնները տրամադրում են կարճատև դասընթացներ՝ արդյունաբերական կամ առևտրային հմտություններով։ Այս կենտրոններից ոմանք ներառում են Արդյունաբերական տեխնոլոգիական ուսուցման կենտրոնը (CECATI) և Աշխատանքային ուսուցման ինստիտուտը Տլասկալայում (ICATLAX)։

Նահանգն ունի նաև գրադարանային համակարգ՝ 129 հանրային գրադարաններով, որոնք տեղակայված են 59 մունիցիպալիտետներում՝ 588,758 կտոր հավաքածուով։

Մամուլ
------

Տլասկալայի թերթերն են՝ El Sol de Tlaxcala և Síntesis, El Periódico de Tlaxcala:

Քույր նահանգներ
---------------

* Մեքսիկա Մեքսիկա **Պուեբլա (2012)**
* Մեքսիկա Մեքսիկա  **(2012)**
* Մեքսիկա Մեքսիկա  **(2011)**
* Մեքսիկա Մեքսիկա  **(2014)**

Տլասկալայի բուսական և կենդանական աշխարհ
---------------------------------------



|  |
| --- |
| **Տլասկալաի բուսական և կենդանական աշխարհը** |
|  |  |  |  |  |
| Vulpes | Crotalus | Canis latrans | Coragyps atratus | Bassariscus astutus |
|  |  |  |  |  |
| Lynx rufus | Dasypodidae | Mimus polyglottos | Didelphis marsupialis | Geomyidae |
|
|  |  |  |  |  |
| Opuntia ficus indica | Abies religiosa | Echinocactus grusonii | Taxodium mucronatum | Agave |
|

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «ENOE». Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 24-ին.
2. ↑  «Relieve». Cuentame INEGI. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ սեպտեմբերի 30-ին. Վերցված է 2010 թ․ հոկտեմբերի 20-ին.
3. ↑  «Portal Gobierno del Estado de Tlaxcala» (Spanish). Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ դեկտեմբերի 27-ին. Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 6-ին.`{{cite news}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  «Geografia» (Spanish). Tlaxcala: State of Tlaxcala. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ օգոստոսի 14-ին. Վերցված է 2009 թ․ օգոստոսի 15-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
5. 1 2 3 4 5 6 7  Schmal, John P (2004). «The History of the Tlaxcalans». *Houston Institute for Culture*. Houston: Houston Institute for Culture. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ մայիսի 13-ին. Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 6-ին.
6. 1 2 3 4 5 6  Solis, Felipe (2000). «Herencia arqueológica en Tlaxcala». *Mexico Desconocido:Tlaxcala* (Spanish). Mexico City: Editorial Mexico Desconocido. **106**: 7–13. ISSN 0188-5146.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
7. ↑  «Tlaxcala» (իսպաներեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ դեկտեմբերի 5-ին. Վերցված է 2009 թ․ օգոստոսի 15-ին.
8. 1 2 3 4 5 6 7  «Tlaxcala (state, Mexico)». *Microsoft Encarta*. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ նոյեմբերի 1-ին. Վերցված է 2009 թ․ օգոստոսի 15-ին.
9. 1 2 3 4  «Agropecuario» (իսպաներեն). Tlaxcala: State of Tlaxcala. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ սեպտեմբերի 9-ին. Վերցված է 2009 թ․ օգոստոսի 15-ին.
10. ↑  Gay-García, C.; Hernandez-Vazquez, M.; Jiménez-López, J.; Lezama-Gutiérrez, J. (2004). «Evaluation of climatic forecasts of rainfall for the State of Tlaxcala (Mexico): 1998-2002» (PDF). *Atmosfera*. Mexico City: 127–150. Վերցված է 2009 թ․ օգոստոսի 15-ին.
11. 1 2 3  «Tlaxcala». *The Columbia Encyclopedia* (6th ed.). Columbia University Press. Վերցված է 2009 թ․ օգոստոսի 15-ին.
12. ↑  «Industria» (իսպաներեն). Tlaxcala: State of Tlaxcala. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ մայիսի 2-ին. Վերցված է 2009 թ․ օգոստոսի 15-ին.
13. ↑  «Comercio» (իսպաներեն). Tlaxcala: State of Tlaxcala. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ սեպտեմբերի 8-ին. Վերցված է 2009 թ․ օգոստոսի 15-ին.
14. 1 2 3 4 5 6  Kastelein, Barbara (2004 թ․ նոյեմբերի 1). «A well-kept secret: quaint Tlaxcala offers enchanting escape». *Business Mexico*. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ հունիսի 20-ին. Վերցված է 2009 թ․ օգոստոսի 15-ին.
15. 1 2 3 4 5 6 7 8  «Población». Tlaxcala: State of Tlaxcala. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ հուլիսի 6-ին. Վերցված է 2009 թ․ օգոստոսի 15-ին.
16. ↑  Carlos Rosado van der Gracht (2021 թ․ նոյեմբերի 29). «Cacaxtla and the mystery of its spectacular Mayan murals». Yucatán Magazine. Վերցված է 2022 թ․ հոկտեմբերի 30-ին.
17. 1 2  Noriega, Eugenio (2000). «La arquitectura y su grandeza». *Mexico Desconocido:Tlaxcala* (իսպաներեն). Mexico City: Editorial Mexico Desconocido. **106**: 15–32. ISSN 0188-5146.
18. ↑  «Fiestas y tradiciones». *Mexico Desconocido:Tlaxcala* (իսպաներեն). Mexico City: Editorial Mexico Desconocido. **106**: 70–73. 2000. ISSN 0188-5146.
19. 1 2  Revilla, Pablo; Chairez Alfaro, Arturo (2000). «Tlaxcala, encuentro con la naturaleza». *Mexico Desconocido:Tlaxcala* (իսպաներեն). Mexico City: Editorial Mexico Desconocido. **106**: 60–67. ISSN 0188-5146.
20. ↑  «Sex Trafficking Ring From Mexico To New York Discovered». Huffington Post. 2012 թ․ հունիսի 4. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 21-ին.
21. ↑  de los Reyes, Ignacio (2012 թ․ մայիսի 22). «Tenancingo, viaje a la capital de la esclavitud sexual en México» (իսպաներեն). BBC Mundo. Վերցված է 2014 թ․ դեկտեմբերի 6-ին.
22. ↑  Moreno-Taxman, Karine. «Human Trafficking Mexico» (PDF). National Criminal Justice Center. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2014 թ․ դեկտեմբերի 9-ին. Վերցված է 2014 թ․ դեկտեմբերի 6-ին.
23. ↑  Trevelyan, Laura; Botti, David; de los Reyes, Ignacio (2012 թ․ մայիսի 16). «Tenancingo: the town sex trafficking built». BBC News. Վերցված է 2014 թ․ դեկտեմբերի 6-ին.
24. ↑  Castro Soto, Oscar Arturo (2008). «LA INICIATIVA POPULAR EN TLAXCALA ACCIONES COLECTIVAS PARA EL COMBATE A LA TRATA DE MUJERES» (PDF) (իսպաներեն). Centro Fray Julián Garcés, Derechos Humanos y Desarrollo Local, A. C. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2014 թ․ դեկտեմբերի 9-ին. Վերցված է 2014 թ․ դեկտեմբերի 6-ին.
25. ↑  Pearson, Erica (2012 թ․ հունիսի 3). «Small Mexican town of Tenancingo is major source of sex trafficking pipeline to New York». *New York Daily News*. Վերցված է 2014 թ․ դեկտեմբերի 6-ին.
26. ↑  «HUMAN TRAFFICKING ASSESSMENT TOOL REPORT FOR MEXICO» (PDF). American Bar Association. 2009 թ․ մարտ. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2016 թ․ մարտի 3-ին. Վերցված է 2014 թ․ դեկտեմբերի 6-ին.
27. ↑  «Here & Now: Prostitution Pipeline To U.S. Begins In Tenancingo, Mexico». WBUR. 2014 թ․ հունիսի 30. Վերցված է 2014 թ․ դեկտեմբերի 6-ին.
28. ↑  «Mexico: extended population list». GeoHive. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ մարտի 11-ին. Վերցված է 2011 թ․ հուլիսի 29-ին.
29. ↑  «México en cifras». 2016 թ․ հունվար.
30. 1 2  «Población» (իսպաներեն). Tlaxcala: State of Tlaxcala. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ սեպտեմբերի 8-ին. Վերցված է 2009 թ․ օգոստոսի 15-ին.
31. 1 2  «Historia» (իսպաներեն). Tlaxcala: State of Tlaxcala. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ հուլիսի 13-ին. Վերցված է 2009 թ․ օգոստոսի 15-ին.
32. ↑  Kitchin, Thomas (1778). *The Present State of the West-Indies: Containing an Accurate Description of What Parts Are Possessed by the Several Powers in Europe*. London: R. Baldwin. էջ 25.
33. 1 2 3 4  «Infraestructura Social y de Comunicaciones» [Social Infrastructure and Communications]. *Enciclopedia de los Municipios de México Estado de Tlaxcala* (իսպաներեն). Mexico: Instituto Nacional para el Federalismo y el Desarrollo Municipal. 2005. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ մարտի 6-ին. Վերցված է 2010 թ․ հունիսի 10-ին.
34. ↑  «Publicaciones periódicas en Tlaxcala». *Sistema de Información Cultural* (իսպաներեն). Gobierno de Mexico. Վերցված է 2020 թ․ մարտի 11-ին.
35. ↑  «Latin American & Mexican Online News». *Research Guides*. US: University of Texas at San Antonio Libraries. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ մարտի 7-ին.
36. ↑  «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ մարտի 5-ին. Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 6-ին.
37. ↑  «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ սեպտեմբերի 28-ին. Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 6-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* (անգլերեն) Tlaxcala Cultural Tourism Site Արխիվացված 2009-11-30 Wayback Machine
* (Իսպաներեն) Official State Site

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Տլասկալա (նահանգ)» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames · Open Directory Project |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 119429479 · GND: 4060274-6 · LCCN: n81018596 · NKC: ge629468 · VIAF: 126675181, 147267611 · WorldCat VIAF: 126675181, 147267611 |

 |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Մեքսիկա Մեքսիկայի վարչական բաժանում |
| --- |
|  |
| Դաշնային օկրուգ  • Ագուասկալիենտես  • Գեռերո  • Գուանախուատո  • Դուրանգո  • Իդալգո  • Խալիսկո  • Կամպեչե  • Կերետարո  • Կինտանա Ռոո  • Կոաուիլա  • Կոլիմա  • Հարավային Ստորին Կալիֆոռնիա  • Մեխիկո  • Միչոական  • Մորելոս  • Յուկատան  • Նայարիտ  • Նուևո Լեոն  • Չիուաուա  • Չիապաս  • Պուեբլա  • Սակատեկաս  • Սան Լուիս  • Սինալոա  • Սոնորա  • Ստորին Կալիֆոռնիա  • Վերակրուս  • Տաբասկո  • Տամաուլիպաս  • Տլասկալա  • Օախակա |

 |