**Խոսե Մանուել Մորենյո Ֆերնանդես** (իսպ.՝ José Manuel Moreno Fernández, օգոստոսի 3, 1916(1916-08-03), Բուենոս Այրես, Արգենտինա - օգոստոսի 26, 1978(1978-08-26), Մերլո, Բուենոս Այրես, Արգենտինա), արգենտինացի ֆուտբոլիստ, հարձակվող։ ՊՍՀՖՖ-ի հարցման համաձայն՝ նա 25-րդ տեղն է զբաղեցնում 20-րդ դարի լավագույն ֆուտբոլիստների շարքում և 5-րդը՝ Հարավային Ամերիկայում։ Եղել է առաջին ֆուտբոլիստը, որ դարձել է 4 տարբեր երկրների առաջնությունների հաղթող։ Հարավային Ամերիկայի առաջնություններում գոլերի ընդհանուր թվով զբաղեցնում է 3-րդ տեղը՝ 13 գոլ։ Արգենտինայի առաջնությունում խփած գոլերի ընդհանուր թվով 13-րդ տեղում է։ «Ռիվեր Փլեյթի» կազմում գոլերի քանակով զբաղեցնում է 4-րդ տեղը՝ 179 գոլ։ Դարձել է Հարավային Ամերիկայի առաջնություններում խփած 500-րդ գոլի հեղինակը։ 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Չարոն լավագույն ֆուտբոլիստն է, որ ես տեսել եմ իմ կյանքում։- Ադոլֆո Պեդերներա |  |

Կենսագրություն
--------------

Խոսե Մանուել Մորենյոն ծնվել է Բուենոս Այրեսում՝ La Boca շրջանի Բրանդսեն փողոցում, «Բոմբոներա» մարզադաշտի մերձակայքում, որտեղ հանդես է եկել «Բոկա Խունիորսը», որին Մորենյոն երկրպագում էր մանկուց։ Ընտանիքը հարուստ չէր, այդ պատճառով էլ Մորենյոն սկսել է աշխատել պատանեկան տարիներից՝ աշխատելով նավահանգստային լվացքատանը, որը սպասարկել է օտարերկրյա նավերի նավաստիներին։ Մի օր նա տեսել է «Բոկայի» երկու խաղացողների՝ Ռոբերտո Չերրոյին և Դոմինգո Տարասկոնիին, որոնց Մորենյոն համարել է արվեստագետներ և ասել՝ «Ես ուզում եմ լինել այնպիսին, ինչպիսիք են նրանք»։ Մորենյոն կարիերան սկսել է Սան Խուան Ավետարանչականի քոլեջի թիմում, որտեղ սովորել է, իսկ հետո, 14 տարեկանում, սկսել է հանդես գալ «Էստրելա դե Բրանդսենի» երիտասարդական թիմում։ 15 տարեկանում Մորենյոն փորձաշրջան է անցել «Բոկայում»։ Սակայն, չնայած Մորենյոյի խփած 2 գոլերին, «Բոկայի» 5-րդ կազմի մարզիչը չի ցանկացել իր ակումբ ընդունել հարձակվողին, դրանից հետո, ըստ Արգենտինայի ֆուտբոլի ասոցիացիայի արխիվների, Մորենյոն ասել է․ «Որոշ ժամանակ անց դուք կզղջաք այդ մասին, կտեսնեք»։

### «Ռիվեր Պլեյթ»

La Máquina. ձախից աջ՝ Մունյոս, Մորենո, Պեդերերա, Լաբրունա, Լոուստաու
«Բոկայի» մերժումից մի քանի օր անց Մորենյոն աշխատանքի է տեղավորվել «Ատլանտիդա» հրատարակչությունում որպես արխիվի պատճենահանող, որը տպագրել է «El Gráfico» ամսագիրը։ Այնտեղ Մորենյոն ծանոթացել է Տիտո Սանչեսի հետ, որը կապեր ուներ «Ռիվեր Փլեյթ» ակումբի հետ, որը «Բոկայի» գլխավոր մրցակիցն էր։ Նրա շնորհիվ Խոսե Մանուելը հայտնվել է «Ռիվեր Փլեյթի» 5-րդ թիմում՝ թողնելով տանգոն և բռնցքամարտը, որի պատճառով Մորենոյի քիթը կոտրվել էր։ 18 տարեկանում Մորենյոն «Ռիվերի» մի քանի երիտասարդ ֆուտբոլիստների հետ ընտրվել է մարզիչ Էմերիկո Հիրշլի կողմից՝ Բրազիլիա շրջագայության համար, խաղադաշտ է դուրս եկել «Բոտաֆոգոյի» հետ խաղում և դարձել գոլի հեղինակ։ «Վասկո դա Գամա» ակումբի հետ հաջորդ խաղում «Ռիվերը» կրկին հաղթել է 5:1 հաշվով, իսկ Մորենյոն կրկին դարձել է գոլի հեղինակ։

1935 թվականի մարտի 17-ին Մորենոն նշել է նորամուտը «Ռիվերի» պաշտոնական խաղում «Պլատենսեի» հետ խաղում, որտեղ նույնպես գոլ է խփել, իսկ նրա թիմը հաղթել է 2:1 հաշվով։ Հաջորդ տարի նա դարձել է ակումբի հիմնական կազմի խաղացող՝ հանդես գալով ձախ հարձակվողի դիրքում, մշտական տեղաշարժերով դեպի դաշտի կենտրոն և հարձակման եզր։ «Ռիվերայի» այդ թիմին անվանել են «մեքենա» (իսպ.՝ La Máquina) հարձակման հնգյակի խաղաոճի պատճառով, որոնք էին՝ Կառլոս Պեուսելյե, Ռենատո Չեզարին, Բեռնաբե Ֆերեյրա, Ադոլֆո Պեդերներներ և Խոսե Մորենո, որը նրանց թվում ամենաերիտասարդն էր (ավելի ուշ նա նման էր Խուան Կառլոս Մունյոսին, Խոսե Մորենոյին, Ադոլֆո Պեդերերին, Անխել Լաբրունին եւ Ֆելիքս Լոուստաուին)։ «Ռիվեր Փլեյթը» 1930-ականների վերջին և 1940-ականների առաջին կեսին գերիխող դիրք է ունեցել արգենտինական ֆուտբոլում՝ նվաճելով չորս չեմպիոնական տիտղոսներ և չորս անգամ դառնալով փոխչեմպիոն։ 1939 թվականին Մորենյոն ոչ մարզական արարք է կատարել, հեռացվել է խաղադաշտից և երկար ժամանակով որակազրկվել, սակայն Արգենտինայի պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլիստների արհմիությունը գործադուլ է հայտարարել, և որակազրկումը հանել են։ Նույն թվականին ակումբ է տեղափոխվել երիտասարդ ֆուտբոլիստ Անխել Լաբրունան, ով նույնպես հանդես է եկել ձախ կենտրոնական հարձակվողի դիրքում։ Նրա պատճառով Մորենյոն ստիպված է եղել անցնել հարձակման աջ եզր, և նրա գոլային արդյունավետությունը զգալիորեն նվազել է։

### Մեքսիկա, Չիլի, Ուրուգվայ

Մորենյոն 1941 թվականին
1944 թվականի օգոստոսին Մորենյոն տեղափոխվել է մեքսիկական «Ռեալ Էսպանյա» ակումբ, որը հանդես էր գալիս նոր ձևավորված պրոֆեսիոնալ Մեքսիկական առաջին լիգայում։ Երբ Մորենյոյի՝ տրիբունայում անցկացրած հանդիպումներում «Էսպանյան» Մեքսիկայի գավաթի եզրափակիչում 6:2 հաշվով հաղթել է «Ատլանտային», իսկ հետո «Աստուրիուին» 5:2 հաշվով, Մորենոն թերթում խոստացել է․ «Եթե նման թիմի հետ չեմպիոն չդառնանք, ես խոստանում եմ մեկ տարի խաղալ առանց աշխատավարձի»։ Նրա ակումբը հաղթել է Մեքսիկայի առաջնությունում՝ հավաքելով հնարավոր միավորների 79 տոկոսը, իսկ նրա գլխավոր աստղերն են եղել Մորենյոն և կիսապաշտպան Լուիս դե լա Ֆուենտեն, որոնք ընկերացել են նաև ֆուտբոլից դուրս, Էնրիկե Գարսիան, որը դարձել է Մորենկոյի խաղընկերը հարձակման գծում և բասկ կենտրոնական հարձակվող Իսիդրո Լանգարան։ Մեքսիկայում Մորենյոն ստացել է *El Charro* մականունը, ինչպես կոչում են Մեքսիկայի լավագույն կովբոյներին։ 1946 թվականի վերջին Մորենյոն ստիպված էր հեռանալ Մեքսիկայից և շարունակել հանդես գալ «Ռիվերայում» (շատ արգենտինացի ֆուտբոլիստներ հաճույքով լքում էին իրենց ակումբները և, չնայած պայմանագրին, մեկնում էին Մեքսիկա խաղալու, քանի որ այնտեղ պայմաններն ավելի լավ էին և աշխատավարձն ավելի բարձր էր, իսկ ՖԻՖԱ-ն Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի պայմաններում Եվրոպայում չէր կարողանում հետևել դեպի Լատինական Ամերիկա տեղափոխություններին), որն ուներ գործող պայմանագիր Մորենյոյի հետ

Վերադարձից հետո «Ռիվերի» կազմում անցկացրած առաջին խաղում, որ եղել է «Ֆերոկարիլ Օեսթեի» դեմ, Մորենյոն դարձել է 3 գոլի հեղինակ։ Մորենյոն «Ռիվերի» հետ անցկացրել է 1946 թվականի առաջնության վերջնամասը, որում նրա ակումբը դարձել է Արգենտինայի չեմպիոն։ Նա հանդես է եկել երիտասարդ ֆուտբոլիստ Ալֆրեդո դի Ստեֆանոյի հետ, որը հետագայում երախտագիտությամբ էր հիշում Մորենյոյին։ Հաջորդ տարի Մորենյոն մասնակցել է ծեծկռտուքի, երբ սկսել է պաշտպանել մրցավարին «Ռիվերայի» մրցակցի՝ «Էստուդիանտեսի» երկրպագուներից, որոնք հարձակվել են մրցավարի վրա։ Նույն թվականին Մորենյոյին քարով խփել են «Տիգրե» ակումբի երկրպագուները, Դի Ստեֆանոն Մորենյոյին հարցրել է, թե արդյոք նա օգնության կարիք ունի, իսկ Խոսե Մանուելն ասել է․ «Երեխա, ուշադիր լսիր ինձ։ Եթե խաղացողը դուրս է եկել խաղադաշտ, ապա նա չի հեռանա իր կամքով, և դա լավ է, քանի որ հակառակ դեպքում նա (որպես խաղացող) մեռած է»։ Այս դրվագը մեծ ազդեցություն է ունեցել Դի Ստեֆանոյի վրա, որը երբեք դաշտից դուրս չի եկել, որքան էլ նրան ծեծեն։ 1948 թվականին ֆուտբոլիստների արհմիության գործադուլը, որոնք պահանջում էին աշխատավարձի բարձրացում և աշխատանքային պայմանների բարելավում, շատերին ստիպել է մեկնել արտագնա աշխատանքի այլ երկրներում։ «Ռիվերում» Մորենյոն իրի վերջին խաղն անցկացրել է 1948 թվականի դեկտեմբերի 11-ին «Ինդեպենդենտեի» դեմ, որում Մորենյոյի ակումբը պարտվել է 3:4 հաշվով (այդ խաղը Մորենոյի համար 321-րդն էր ակումբի մարզաշապիկով)։ Խուան Մանուելը Չիլի է մեկնել «Ունիվերսիդադ Կաթոլիկայի» կազմում խաղալու համար, որը հարձակվողին ձեռք բերելու համար վճարել է 1,5 միլիոն պեսո, և որի կազմում նա դարձել է Չիլիի չեմպիոն։ Մեկ տարի անց Մորենյոն Արգենտինա է վերադարձել «Բոկա Խունիորսի» կազմում խաղալու համար («Ռիվերը» չի ցանկացել իր կազմում տեսնել ֆուտբոլիստին, որը մեկ անգամ արդեն հեռացել էր ակումբից)։ «Բոկան» վերջին տուրից առաջ մոտ էր դուրս մնալուն, և նրան հաղթանակ էր հարկավոր, որպեսզի չանցներ Արգենտինայի երկրորդ դիվիզիոն։ Մորենյոն հաղթահարել է այդ խնդիրը, և 1950 թվականին Արգենտինայի առաջնությունում թիմի հետ զբաղեցրել 2-րդ տեղը։ Այնուհետև Մորենյոն կրկին խաղացել է «Ունիվերսիդադում», ապա Ուրուգվայի առաջնության Առաջին լիգայի «Դեֆենսոր Սպորտինգում», իսկ հետո «Ֆերոկարիլ Օեսթեում»։

### Կոլումբիա

Խոսե Մանուել Մորենյո
1954 թվականին Մորենյոն մեկնել է Կոլումբիա՝ «Ինդեպենդյենտե Մեդելին» ակումբում խաղալու։ Նա իր առաջին հանդիպումն անցկացրել է 1954 թվականի փետրվարի 24-ին Կալիի «Բոկա Խունիորսի» հետ խաղում Մորենյոի ակումբը հաղթել է 4:0 հաշվով։ Հաջորդ տարի նա ծանրակշիռ ավանդ է ունեցել այն բանում, որ ակումբը դարձել է «Միլոնարիոս» ակումբի հետ մրցավեճում հաղթած չեմպիոն («Մեդելին» 5 միավորով առաջ է անցել «Միլոնարիոսից» և առաջնության ավարտից 3 տուր առաջ դարձել չեմպիոն),որտեղ էին խաղում Մորենոյի նախկին գործընկերները «Ռիվեր» Պեդերերի և Դի Ստեֆանոյի խաղընկերները Այդ հաղթանակը Մորենոյին թույլ տվեց չեմպիոն դառնալ 4-րդ երկրում, ինչը մինչ այդ ոչ մեկին չէր հաջողվում 1956 թվականին Մորենյոն ավարտել է կարիերան՝ 1960/61 մրցաշրջանում վերադառնալով խաղադաշտ որպես մեդելինյան ակումբի խաղացող մարզիչ։

Հրաժեշտի խաղը Մորենյոն անցկացրել է 1961 թվականի մայիսի 14-ին՝ 44 տարեկան և 9 ամսական հասակում, «Բոկի Խունիորսի» դեմ, որում «Ինդեպենդյենտեն» ջախջախվել է 2։5 հաշվով, երկու գոլերն էլ կոլումբիացիներից խփել է Մորենյոն Հանդիպման ավարտից մի քանի րոպե առաջ Մորենյոն բարձրացրեց իր ձեռքերը և հեռացավ դաշտից, հանդիսատեսը չգիտեր, որ դա ֆուտբոլի հետ հրաժեշտի ժեստ էր։ Այդ խաղից հետո Մորենյոի համար մեծարում էր կազմակերպվել, որտեղ նրան ողջունել են ակումբի ղեկավարներն ու թիմակիցները։

### Թիմային

Մորենյո դի Ստեֆանյո
Մորենոն ազգային թիմում նորամուտը նշել է 1936 թվականի օգոստոսի 9-ին՝ Ուրուգվայի դեմ, արգենտինացիները հաղթեցին 1։ 0 հաշվով։ Սակայն 1937-ի Հարավային Ամերիկայի առաջնությանը Մորենյոն չի վերցվել, մրցաշարին մասնակցում են վետերաններ Ռոբերտո Չերոն և Ալեխանդրո Սկոպելին։ Առաջնությունից հետո Մորենոն, այնուամենայնիվ, կարողացավ տեղ գրավել հավաքականի կազմում, երբ 1937 թվականի հոկտեմբերի 10-ին Նյուտոնի Գավաթում գոլ խփեց Ուրուգվայի դարպասը, իսկ նրա հավաքականը հաղթեց 3։0 հաշվով։ 1938 թվականին արգենտինացիները չգնացին աշխարհի առաջնության ընտրական մրցաշարի ընթացակարգից դժգոհության պատճառով։

Մորենոն մասնակցել է Հարավային Ամերիկայի երեք առաջնություններին։ 1941 թվականին նա թիմի կազմում նվաճել է Հարավային Ամերիկայի չեմպիոնի տիտղոսը։ 1942 թվականին Արգենտինան գրավեց երկրորդ տեղը՝ եզրափակիչում պարտվելով Ուրուգվային։ Սակայն բուն մրցաշարում «սելեստան» շատ ուժեղ էր նայում՝ հանդիպումներից մեկում 12:0 հաշվով պարտության մատնելով Էկվադորին, իսկ Մորենյոն այդ խաղում 5 գնդակ էր խփել, նրանցից մեկը 500-րդ գոլն է դարձել մրցաշարի պատմության մեջ, իսկ ընդամենը այդ մրցաշարում նա խփել է 7 գնդակ՝ դառնալով թիմակից Էրմինիո Մասանտոնիոյի հետ, որն առաջնության լավագույն ռմբարկուն է։ 1947 թվականին ՉՅՈՒԱՆ ճանաչվել է մրցաշարի լավագույն խաղացող։ Վերջին խաղը Մորենոյի հավաքականում անցկացրել է 1950 թվականի մարտի 29-ին Չևալիեր Բոուտելի գավաթի խաղարկությունում Պարագվայի հետ, որտեղ արգենտինացիները հաղթել են 4:0 հաշվով։ Ընդամենը ազգային թիմում Մորենոն անցկացրել է 34 հանդիպում՝ խփելով 19 գնդակ։

Կարիերայից հետո
---------------

Մորենյոն փորձել է աշխատել մարզչական ասպարեզում, սակայն հաջողության չի հասել։ Աշխատել է նաև որպես «Բոկա Խունիորս» (1959 թվական) և «Ռիվեր Փլեյտ» ակումբների տեխնիկական տնօրեն (1962 թվական)։ Նա ամուսնացել է դերասանուհի Պոլա Ալոնսոյի հետ, և նրա օգնությամբ նկարահանվել է մի քանի ֆիլմերում և նույնիսկ փորձել է իրեն ռեժիսորի դերում։ Մորենյոն կյանքի վերջին տարիներին ծանր հիվանդ ե եղել լյարդի հետ կապված խնդիրների պատճառով, պայմանավորված է իր անհարկի սիրո Nightlife, ալկոհոլի և սիգարների։ Մորենոն մահացել է 1978 թվականի օգոստոսի 26-ին, 62 տարեկան 23 օրական հասակում, Պարտիդո Դե Մերլո քաղաքում (Բուենոս Այրեսի նահանգ) լյարդային անբավարարության հետևանքով, որի պատճառով նա 4 օր առաջ կոմայի մեջ է ընկել։ «Դեպորտիվո Մերլո» ակումբի մարզադաշտը, որը նա մարզել էր մահվանից առաջ, անվանվել է նրա անունով, իսկ թիմի մականունը եղել է Los Charros (հեծյալները)։

Ակումբային վիճակագրություն
--------------------------

|  **Մորենյոյի ակումբային ելույթների վիճակագրությունը** |
| --- |
| Մրցաշրջան | Լիգա | Ակումբ | Խաղեր | Գոլեր |
| 1935 | Պրիմերա | Արգենտինա Ռիվեր Փլեյթ | 20 | 6 |
| 1936 | Պրիմերա | Արգենտինա Ռիվեր Փլեյթ | 33 | 24 |
| 1937 | Պրիմերա | Արգենտինա Ռիվեր Փլեյթ | 31 | 32 |
| 1938 | Պրիմերա | Արգենտինա Ռիվեր Փլեյթ | 31 | 24 |
| 1939 | Պրիմերա | Արգենտինա Ռիվեր Փլեյթ | 24 | 20 |
| 1940 | Պրիմերա | Արգենտինա Ռիվեր Փլեյթ | 33 | 16 |
| 1941 | Պրիմերա | Արգենտինա Ռիվեր Փլեյթ | 28 | 14 |
| 1942 | Պրիմերա | Արգենտինա Ռիվեր Փլեյթ | 28 | 10 |
| 1943 | Պրիմերա | Արգենտինա Ռիվեր Փլեյթ | 22 | 6 |
| 1944 | Պրիմերա | Արգենտինա Ռիվեր Փլեյթ | 6 | 4 |
| 1944/1945 | Պրիմերա | Մեքսիկա Ռեալ Էսպանիա | 21 | 7 |
| 1945/1946 | Պրիմերա | Մեքսիկա Ռեալ Էսպանիա | 20 | 4 |
| 1946 | Պրիմերա | Արգենտինա Ռիվեր Փլեյթ | 13 | 8 |
| 1947 | Պրիմերա | Արգենտինա Ռիվեր Փլեյթ | 28 | 10 |
| 1948 | Պրիմերա | Արգենտինա Ռիվեր Փլեյթ | 23 | 6 |
| 1949 | Պրիմերա | Չիլի Ունիվերսիդադ Կաթոլիկա | 22 | 8 |
| 1950 | Պրիմերա | Արգենտինա Բոկա Խունիորս | 22 | 6 |
| 1951 | Պրիմերա | Չիլի Ունիվերսիդադ Կաթոլիկա | 12 | 2 |
| 1952 | Պրիմերա | Ուրուգվայ Դեֆենսոր Սպորտինգ | 14 | 3 |
| 1953 | Պրիմերա | Արգենտինա Ֆերրոկարիլ Օէստե | 15 | 1 |
| 1954 | Մուսթանգի Գավաթ | Կոլումբիա Ինդեպենդենտե Մեդելին | 12 | 3 |
| 1955 | Մուսթանգի Գավաթ | Կոլումբիա Ինդեպենդենտե Մեդելին | 13 | 3 |
| 1956 | Մուսթանգի Գավաթ | Կոլումբիա Ինդեպենդենտե Մեդելին | 15 | 6 |
| 1960 | Մուսթանգի Գավաթ | Կոլումբիա Ինդեպենդենտե Մեդելին | 2 | 0 |
| 1961 | Մուսթանգի Գավաթ | Կոլումբիա Ինդեպենդենտե Մեդելին | 1 | 1 |
| Ընդհանուր | **523** | **243** |

Ձեռքբերումներ
-------------

Մորենյոն 1949 թվականի Չիլիի առաջնության հաղթանակը տոնելու ժամանակ
### Թիմային

* Արգենտինայի չեմպիոն – 1936, 1937, 1941, 1942, 1947
* Հարավային Ամերիկայի չեմպիոն – 1941, 1947
* Մեքսիկայի չեմպիոն – 1945
* Չիլիի չեմպիոն – 1949
* Կոլումբիայի չեմպիոն – 1955

### Անձնական

* Հարավային Ամերիկայի առաջնության լավագույն ռմբարկու – 1942 (7 գնդակ)
* Հարավային Ամերիկայի առաջնության լավագույն խաղացող – 1947

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. 1 2 3 4  Encyclopædia Britannica
2. 1 2  Transfermarkt.com(բազմ․) — 2000.
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  «Чемпион четырёх стран». Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ մարտի 13-ին. Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 22-ին.
4. ↑  «José Manuel Moreno на riverplate.com». Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ ապրիլի 16-ին. Վերցված է 2009 թ․ հոկտեմբերի 29-ին.
5. 1 2 3 4 5  «Bailarín del fútbol: José Manuel Moreno». Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ հոկտեմբերի 30-ին. Վերցված է 2009 թ․ հոկտեմբերի 29-ին.
6. 1 2 3 4 5 6 7 8  El Charro, los goles, la noche Արխիվացված 2009-02-01 Wayback Machine
7. 1 2 3 4 5 6 7 8  «Статья на arcotriunfal». Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ դեկտեմբերի 15-ին. Վերցված է 2009 թ․ հոկտեմբերի 29-ին.
8. ↑  «Una peña que soluciona los problemas». Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ մայիսի 11-ին. Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 22-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Մորենյոյի գոլերն Արգենտինայի առաջնությունում

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | BDFA · FootballDatabase.eu · National Football Teams.com · Transfermarkt (խաղացող) · Transfermarkt (մարզիչ) · ՖԻՖԱ |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |

 |