Հիմնական հոդված՝ Ֆրիդրիխ Նիցշե
Ֆրիդրիխ Նիցշեի տեսակետները կանանց վերաբերյալ փիլիսոփայի աշխարհայացքի ամենավիճահարույց հարցերից մեկն է, որի նկատմամբ վերաբերմունքը, ըստ երևույթին, փոխվել է նրա կյանքի ընթացքում։

Հանրային գնահատականներ և մասնավոր
---------------------------------

Իդա ֆոն Միասկովսկին Նիցշեի մահից յոթ տարի անց լույս տեսած իր հուշերում նշել է հետևյալը՝

> Ութսունական թվականներին, երբ Նիցշեի հետագա աշխատանքներում սկսեցին հայտնվել կանանց նկատմամբ կոպիտ արտահայտություններ, ամուսինս երբեմն կատակով ասում էր ինձ, որ մարդկանց չուղարկեմ, որ ես Նիցշեի հետ բարեկամական հարաբերությունների մեջ եմ, քանի որ այդ փաստն ինձ համար շատ շոյող չէր լինի։ Բայց դա պարզապես կատակ է։ Իմ ամուսինը, ինչպես և ես, միշտ պահել է Նիցշեի ընկերական հիշողությունները [ ... ] նրա պահվածքը հենց կանանց նկատմամբ այնքան նրբանկատ էր, այնքան բնական և ընկերական, որ նույնիսկ հիմա, լինելով մեծ տարիքում, ես չեմ կարող Նիցշեին դիտարկել որպես միսոգինիստ։
> 
>

Դիտողություններ իրենց գրություններում
-------------------------------------

Նիցշեն հատուկ ուշադրություն է դարձրել կանանց վերաբերյալ իր տեսակետների հարցին՝ «Մարդկային, չափազանց մարդկային» գրքի VII բաժնում։ Նրա գրելու պահին փիլիսոփան, ըստ երևույթին, բարձր կարծիք ունի դրանց մասին։ Բայց հաշվի առնելով նրա որոշ այլ դիտողություններ, կանանց նկատմամբ նրա ընդհանուր վերաբերմունքը պետք է համարվի հակասական։ Օրինակ, մինչ նա պնդում է, որ «կատարյալ կինը տղամարդու ավելի բարձր տեսակ է, քան կատարյալ տղամարդը, բայց նաև շատ ավելի հազվադեպ մի բան», կան նաև մի շարք հակասություններ և նրբություններ այլ գրքերում նրա այլ հայտարարություններում, որոնք այնքան էլ հեշտ չեն բացատրվել։ Նա կարող է և հիանալ, և արհամարհել իգական սեռը այս կամ այն ժամանակ։ «Այն, ինչը կնոջը հարգանք է ներշնչում, և բավականին հաճախ վախ է ներշնչում, նրա բնությունն է, որը «ավելի բնական» է, քան տղամարդկանցը, նրա գիշատիչ, նենգ շնորհը, ձեռնոցի տակ գտնվող վագրի ճանկերը, նրա միամտությունը եսասիրության մեջ, նրա ներքին վայրենությունը, որը չի ենթարկվում դաստիարակությանը, անհասկանալի, հսկայական, խուսափողական է նրա ցանկությունների և առաքինությունների մեջ»,-այսպես է գրում փիլիսոփան «Բարուց և չարից անդին» աշխատության մեջ։

Նրա աշխատություններում հանդիպում է նաև կանացի բնույթի այսպիսի գնահատական՝ «նրա մեծ արվեստը սուտ է։ Նրա հիմնական մտահոգությունը պատրանքն ու գեղեցկությունն է»։ (Բարուց և չարից անդին)։ 6-րդ գլխում, որը վերնագրված է «Ինչու եմ ես գրում այդպիսի գեղեցիկ գրքեր» «Ecce Homo» աշխատության մեջ փիլիսոփան պնդում է, որ կնոջ մեջ «առաքինության» առկայությունը «ֆիզիոլոգիական այլասերվածության» նշան է, և որ կանայք, ընդհանուր առմամբ, ավելի խելացի և զայրացած են, քան տղամարդիկ, և դա, ըստ Նիցշեի, արժե ընդունել որպես հաճոյախոսություն։ Բայց նա շարունակում է պնդել, որ կանանց էմանսիպացիան և ֆեմինիստական շարժումը միայն որոշ կանանց ռեսուրսն են այլ կանանց նկատմամբ, ովքեր ֆիզիկապես ավելի զարգացած են և ավելի լավ ունակ են ծննդաբերելու։

Չնայած այն հանգամանքին, որ Նիցշեի գրվածքները շատերի կողմից դիտվում են որպես միսոգինիզմի օրինակ, այլ հետազոտողներ, ինչպես, օրինակ, Էնթոնի Լյուդովիչին, պնդում են, որ փիլիսոփան պարզապես հակաֆեմինիստ էր, բայց ոչ միսոգինիստ։

«Կնոջ սիրո մեջ կա անարդարություն և կուրություն այն ամենի հանդեպ, ինչը նա չի սիրում ... Կանայք դեռ կատուներ և թռչուններ են՝ (Ուիլյամ Շեքսպիր) կամ, լավագույն դեպքում, կովեր ... » (Այսպես խոսեց Զրադաշտը)։

«Եվ վերջապես՝ մարդկության կեսերից մեկը թույլ է, սովորաբար հիվանդ, փոփոխական, անկայուն՝ կնոջը ուժ է պետք կառչելու համար, նրան պետք է նաև թուլության կրոն, որը սովորեցնում է, որ աստվածային է լինել թույլ, նվաստացած և միևնույն ժամանակ սիրել ... - կամ, նույնիսկ ավելի մաքուր, նա թուլացնում է ուժեղներին, նա իշխում է, երբ կարողանում է հնազանդեցնել ուժեղներին... կինը միշտ գաղտագողի մտել է կոմպլոտ՝ բոլոր անկումային տեսակներով, քահանաներով, ընդդեմ «իշխանություն ունեցողների», «ուժեղների», ընդդեմ «ամուսինների»» (Իշխանության ձգտումը)։

Հարկ է նշել, սակայն, որ «Իշխանության ձգտումը» գրառումների և բեկորների հավաքածու է, որոնք հավաքվել են իր քրոջ՝ Էլիզաբեթ Ֆերստեր-Նիցշեի և նրա ընկերների շնորհիվ, և Նիցշեն ինքը հավանություն չի տվել նրանց գրածին և երբեք չի հրապարակել։

Արիստոտելի հնարավոր ազդեցությունը
---------------------------------

Արիստոտելի աշխատությունների հետազոտողները համեմատություններ են անցկացրել կանանց վերաբերյալ Արիստոտելի և Նիցշեի տեսակետների միջև։ Նրանք պնդում էին, որ հնարավոր է, որ Նիցշեն շատ բան է վերցրել հին հույն մտածողի քաղաքական փիլիսոփայությունից։

Նիցշեն և ֆեմինիզմը
------------------

Մտածողներ, ինչպիսիք են Քելլի Օլիվերը և Մերիլին Փիրսելը, ենթադրում էին, որ Նիցշեի փիլիսոփայությունը հնարավոր չէ հասկանալ կամ վերլուծել՝ առանց հաշվի առնելու կանանց մասին նրա հայտարարությունները։ *«Մինչ Նիցշեն մարտահրավեր է նետում մտքի և մարմնի ավանդական հիերարխիաներին, բանականությանը և իռացիոնալին, բնությանը և մշակույթին, ճշմարտությանը և գեղարվեստական գրականությանը, այն հիերարխիաներին, որոնք նվաստացրել և բացառել են կանանց հասարակական կյանքից, կանանց մասին նրա հայտարարությունները և նրա կողմից կանացի և մայրական փոխաբերությունների օգտագործումը տարակուսանքի մեջ են գցում ոմանց փորձերը՝ Նիցշեին հռչակել ֆեմինիզմի կամ իգական սեռի արժանապատվության պաշտշան»*։

Հարաբերություններ Լու Սալոմեի հետ
---------------------------------

Լու Սալոմեն, որը շատ մոտիկից ծանոթ էր Նիցշեին, պնդում էր, որ նա մի անգամ ամուսնության առաջարկ է արել իրեն (որից նա, իր իսկ խոսքով, հրաժարվել է)։ Նա նաև խոսեց այն մասին, որ Նիցշեի «հոգևոր էության» մեջ ինչ-որ կանացի բան կար։ Ինքը՝ փիլիսոփան, հանճարի բնույթը կանացի էր համարում։

Կնատյացություն
--------------

Ֆրենսիս Նեսբիթ Օպելը մեկնաբանում է Նիցշեի վերաբերմունքը կանանց նկատմամբ հռետորական ռազմավարության շրջանակներում։ 

> …Նիցշեի բացահայտ միսոգինիան նրա ընդհանուր ռազմավարության մի մասն է՝ նա ցանկանում էր ցույց տալ, որ սեռի և գենդերի նկատմամբ մեր վերաբերմունքը որոշվում է մեր մշակույթով, որը հազվադեպ չէ խաթարել սեփական ներուժը որպես անհատ և տեսակ, և որը կարող է փոխվել։ Այն, ինչ կարծես միսոգինիզմ է, կարելի է հասկանալ որպես ավելի լայն ռազմավարության մի մաս, որը ցույց է տալիս, որ «կինը որպես այդպիսին» (հավերժական հատկություններ ունեցող կնոջ համընդհանուր էությունը) որպես տղամարդու ցանկության արդյունք է, սոցիալական կառուցվածք, որը հիմնված է այն բանի վրա, թե ինչպես են տղամարդիկ և կանայք զգում միմյանց։
> 
>

Նմուշ այլ մարդկանց համար
------------------------

Ոմանք ընդունում են, որ Նիցշեն ընդունել է ֆեմինիստական հակասական դիտողություններ՝ իր գիտակցաբար սուբյեկտիվ դիրքորոշման պատճառով։ Կարելի է ենթադրել, որ նրա օդիոզ հայտարարությունները կարող էին լինել նրա անձնական կարծիքը, որը նա չէր ներկայացնում որպես օրինակելի օրինակ։ Կոռնելիա Քլինգերն իր «Մայրցամաքային փիլիսոփայությունը ֆեմինիստական տեսանկյունից» գրքում նշում է հետևյալը՝ «Նիցշեն, ինչպես Շոպենհաուերը, կանանց ակնառու ատող էր, բայց գոնե կնոջ մասին նրա վայրի հայտարարությունները, որպես այդպիսին, նա հարաբերական է համարում»։ Ահա փիլիսոփայի սեփական ասացվածքներից մեկը, որը մեջբերվում է ի պաշտպանություն այս պնդման՝

>  Յուրաքանչյուր կարդինալ խնդրի դեպքում անփոփոխ ինչ-որ բան ասում է՝ «սա ես եմ»՝ ասենք, տղամարդու և կնոջ թեմայում մտածողը չի կարող վերապատրաստվել, բայց կարող է միայն սովորել, միայն մինչև վերջ բացահայտել այն, ինչ դրանում «հաստատապես հաստատված է»։ Երբեմն մենք գտնում ենք հայտնի լուծումներ այն խնդիրների համար, որոնք մեզ ուժեղ հավատ են ներշնչում՝ գուցե այդ ժամանակից ի վեր մենք սկսում ենք դրանք անվանել մեր «համոզմունքները»։ Ավելի ուշ, մենք նրանց մեջ տեսնում ենք միայն մեր շարժման հետքերը դեպի ինքնաճանաչումը, միայն ճանապարհային սյուները, որոնք տանում են դեպի այն խնդիրը, որը մենք ներկայացնում ենք ինքներս մեզ, ավելի ճիշտ՝ դեպի այն մեծ հիմարությունը, որը մենք ներկայացնում ենք ինքներս մեզ, դեպի մեր հոգևոր ֆաթումը, դեպի այն տարրը, որը չի կարող ուսուցանվել այնտեղ, «հենց ներքևում»։ Ավելի ուշ, մենք նրանց մեջ տեսնում ենք միայն մեր շարժման հետքերը դեպի ինքնաճանաչումը, միայն ճանապարհային սյուները, որոնք տանում են դեպի այն խնդիրը, որը մենք ներկայացնում ենք ինքներս մեզ, ավելի ճիշտ՝ դեպի այն մեծ հիմարությունը, որը մենք ներկայացնում ենք ինքներս մեզ, դեպի մեր հոգևոր ֆաթումը, դեպի այն տարրը, որը չի կարող ուսուցանվել այնտեղ, «հենց ներքևում»։  
> 
> 
> 
> 

Բաբեթ Բաբայիչը առաջարկեց վերը նշված մեջբերման մեկ այլ մեկնաբանություն և խոստովանեց, որ «չնայած Նիցշեն մեծահոգաբար փրկում է իր մեկնաբաններին մեկնաբանման աշխատանքից, խնդիրը ծագում է հենց այն բանի բնույթից, որը նա շարունակում է անվանել իր սեփական ճշմարտությունները»։ Բայց ենթադրյալ միսոգինիզմի վրա կենտրոնանալու փոխարեն, նա առաջ է քաշում հետևյալ կարծիքը՝

> Շատ ավելի մեծ ուշադրություն [ ... ] պետք է տրվի այն ամենին, ինչ Նիցշեն գրում է կնոջ մասին։ Այս հարցը ոչ միայն փիլիսոփայի անհատականության հոգեբանական գնահատումն է, ոչ միայն նրա սեփական միսոգինիզմի արտահայտությունը՝ կնոջ բնույթի Նիցշե փիլիսոփայական արտահայտությունն արտացոլում և կրկնում է պատրանքը հաստատելու կամ ժխտելու հնարավորությունը։ Սա ճշմարտության նիցշեյանական ըմբռնումն է, և այս իմաստով Նիցշեին հաջողվել է օգտվել իր միզոգինիայից՝ որպես այդպիսին պատճենելու պլատոնական փոխաբերությունը։
> 
>

Կանայք՝ որպես աշխարհի բոլոր հիմարության և անխոհեմության աղբյուր
---------------------------------------------------------------

Լեոնարդ Լոլորը և Զեյնեփ Դիրեկը նշում են, որ «այն, ինչ Նիցշեն ասում և կրկնում է հիստերիկ համառությամբ, այն է, որ կինը բոլոր հիմարության և անխոհեմության աղբյուրն է։ Այն ներկայացնում է սիրենի կերպար, որը գայթակղում է տղամարդ փիլիսոփային և շեղում նրան ճշմարտության որոնման իր նշանակված ուղուց»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ida von Miaskowski, cited in S. L. Gilman (Ed.), D. J. Parent (Trans.
2. ↑  «Отдел седьмой: Наши добродетели - По ту сторону добра и зла. Прелюдия к философии будущего - Фридрих Вильгельм Ницше». nicshe.velchel.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ սեպտեմբերի 18-ին. Վերցված է 2016 թ․ դեկտեմբերի 5-ին.
3. ↑  «Фридрих Ницше По ту сторону добра и зла Прелюдия к философии будущего». www.opentextnn.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ սեպտեմբերի 18-ին. Վերցված է 2016 թ․ դեկտեմբերի 5-ին.
4. ↑  *Ludovici, Anthony* Enemies of Women (The Origins in Outline of Anglo-Saxon Feminism). — London: Carroll & Nicholson Limited. — С. VII.
5. ↑  Заратустра. «О друге, о дружбе, Так говорил Заратустра. Фридрих Ницше. Ф Ницше - Заратустра. Слова Заратустры.». nitshe.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ մարտի 13-ին. Վերցված է 2016 թ․ դեկտեմբերի 5-ին.
6. ↑  «[2. Сильные и слабые]. Часть 1 ← Воля к власти. Опыт переоценки всех ценностей ← Психологическая библиотека ← Психология человека». psibook.com. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ սեպտեմբերի 19-ին. Վերցված է 2016 թ․ դեկտեմբերի 5-ին.
7. ↑  Durant, Will (1926 (2006), p. 97.
8. ↑  Kelly Oliver, Marilyn Pearsall, «Introduction: Why Feminists Read Nietzsche», in Feminist Interpretations of Friedrich Nietzsche, Penn State Press, 1998, pp 1-4
9. ↑  Biddy Martin, Women and Modernity: The (Life)Styles of Lou Andreas-Salomé, Ithaca, Cornell University Press, 1991, p98
10. ↑  Frances Nesbitt Oppel, Nietzsche on Gender, University of Virginia Press, 2005, p1
11. ↑  Cornelia Klinger, Herta Nagl-Docekal, Continental Philosophy in Feminist Perspective, Penn State Press, 2002, p224
12. ↑  Babette E. Babich, *Nietzsche’s Philosophy of Science*, SUNY Press, 1994, p241
13. ↑  Leonard Lawlor and Zeynep Direk, Derrida, Routledge, 2002, p139