3⁄2 սպինով բարիոն կազմող u-, d- կամ s- երեք քվարկների կոմբինացիան ձևավորում է բարիոնային դուբլետ։
1⁄2 սպինով բարիոն կազմող u-, d- կամ s- երեք քվարկների կոմբինացիան ձևավորում է բարիոնային օկտետ։
**Իզոտոպ սպին**, **իզոսպին**, նշանակումը՝ **I**, քվանտային թիվ, որը վերագրվում է ուժեղ փոխազդող մասնիկներին՝ հադրոններին։

Իզոտոպ սպինի գաղափարն առաջարկել է Վերներ Հայզենբերգը 1932 թ.՝ բացատրելու համար նոր հայտնաբերված նեյտրոնի սիմետրիաները. 

* Նյետրոնի և պրոտոնի զանգվածը գրեթե նույնն է։ Չնայած պրոտոնի լիցքը դրական է, իսկ նեյտրոնը չեզոք է, նրանք բոլոր տեսանկյուններով գրեթե նույն մասնիկն են։
* Ուժեղ փոխազդեցության ուժը նուկլոնների որևէ զույգի միջև նույնն է՝ անկախ պրոտոն կամ նեյտրոն լինելուց։

Այսպիսով, իզոսպինը որպես հասկացություն ներկայացվեց մինչև 1960 թ.՝ քվարկային մոդելի ստեղծումը։ *Իզոսպին* տերմինը առաջարկել է Յուջին Վիգները 1937 թ.։

Իզոտոպ մուլտիպլետներ
--------------------

Որոշակի իզոտոպ սպինը վերագրվում է հադրոնների այնպիսի խմբերին, որոնց կազմի մեջ մտնող մասնիկներն ունեն միևնույն քվանտային թվերը և տարբերվում են միայն էլեկտրական լիցքով։ Այդպիսի խմբերը կոչվում են *իզոտոպ* կամ *լիցքային* *մուլտիպլետներ*։ Մասնիկների թիվը տվյալ իզոտոպ մուլտիպլետում հավասար է {\displaystyle 2I+I}-ի։ Նրանք տարբերվում են իզոտոպ սպինի երրորդ պրոյեկցիայով՝ {\displaystyle I\_{3}}-ով, որն ընդունում է։{\displaystyle I\_{3}=-I,-I+1,...I-1,I}

արժեքներ։

Իզոտոպ մուլտիալետներ են պրոտոն-նեյտրոն դուբլետը ({\displaystyle I={\frac {1}{2}},I\_{3}=\pm {\frac {1}{2}}}), պիոնների տրիպլետը՝ {\displaystyle {\pi }^{+},{\pi }^{0},{\pi }^{-}} ({\displaystyle I=1,I\_{3}=1,0,-1} և այլն)։

Մուլտիպլետի անդամների զանգվածները տարբերվում են մի քանի էլեկտրոնի զանգվածով։ Այդ տարբերությունը պայմանավորված է մուլտիպլետի անդամների էլեկտրական լիցքերի տարբերությամբ։ Իզոտոպ մուլտիպլետի անդամների էլեկտրական Q լիցքը {\displaystyle I\_{3}}-ի հետ կապված է Գել-Ման-Նիշիջիմայի բանաձևով՝

{\displaystyle Q=I\_{3}+{\frac {Y}{2}}},
որտեղ {\displaystyle Y=B+S}-ը հիպերլիցքն է, B-ն՝ բարիոնային լիցքը, S-ը՝ տարօրինակությունը։

Ուժեղ փոխազդեցության ինվարիանտություն
-------------------------------------

Հադրոնների ուժեղ փոխազդեցության հիմնական հատկություններից մեկը էլեկտրական լիցքից անկախ լինելն է։ Դա նշանակում է, որ հադրոնների փոխազդեցությունը կախված է նրանց լրիվ իզոտոպ սպինից և անկախ է դրա երրորդ պրոյեկցիայից։ Այս դրույթը ձևակերպվում է նաև որպես *ուժեղ փոխազդեցության ինվարիանտություն* պայմանական լիցքային (կամ իզոտոպ) տարածության պտույտների նկատմամբ։ Ուժեղ փոխազդեցության այս հատկությունը կոչվում է *իզոտոպ ինվարիանտություն*։ Իզոտոպ ինվարիանտության հետևանքներից մեկը լրիվ իզոտոպ սպինի պահպանումն է ուժեղ փոխազդեցություններում։ Օրինակ՝

{\displaystyle d+d\rightarrow He^{4}+{\pi }^{0}}
ռեակցիան արգելված է, որովհետև դեյտրոնի և հելիումի միջուկների իզոտոպ սպինը հավասար է 0-ի, իսկ {\displaystyle {\pi }^{0}}-ինը՝ 1-ի։

Լրիվ իզոտոպ սպինի պահպանման օրենքը ունի մոտավոր բնույթ։ Նա բացարձակ ճիշտ է միայն ուժեղ փոխազդեցությունների համար։ Էլեկտրամագնիսական փոխազդեցության առկայությունը, որն ավելի քան հարյուր անգամ թույլ է ուժեղ փոխազդեցությունից, հանգեցնում է այդ պահպանման օրենքի խախտմանը։ Այդ խախտումները համեմատական են էլեկտրամագնիսական և ուժեղ փոխազդեցությունների հարաբերությանը և այդ պատճառով կազմում են մի քանի տոկոս։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  
Heisenberg W. (1932)։ «Über den Bau der Atomkerne»։ *Zeitschrift für Physik* (գերմաներեն) **77**: 1–11։ Bibcode:1932ZPhy...77....1H։ doi:10.1007/BF01342433
2. ↑  
Wigner E. (1937)։ «On the Consequences of the Symmetry of the Nuclear Hamiltonian on the Spectroscopy of Nuclei»։ *Physical Review* **51** (2): 106–119։ Bibcode:1937PhRv...51..106W։ doi:10.1103/PhysRev.51.106


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 316)։*  |