Մինչ տնտեսական բարեփոխումների և առևտրի ազատականացման նախաձեռնությամբ հանդես գալը, Չինաստանն ուներ միասնական կենտրոնից վերահսկվող, անարդյունավետ և համեմատաբար մեկուսացված տնտեսություն։ 1979 թվականից, երբ արտաքին առևտրի և ներդրումների ազատականացման, շուկայական բարեփոխումների արդյունքում Չինաստանը դարձավ աշխարհի ամենաարագ զարգացող տնտեսություններից մեկը՝ գրանցելով միջինում համախառն ներքին արդյունքի տարեկան 10% աճ։ Այժմ այն աշխարհի ամենախոշոր տնտեսությունն է՝ ըստ գնողունակության պարիտետի, արդյունաբերության, արտաքին առևտրի և արտարժութային պահուստների ցուցանիշների։

Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն և Աֆրիկա

Աֆրիկա Չինաստան տնտեսական հարաբերություններ
-------------------------------------------

### Չինաստան-Մարոկկո տնտեսական հարաբերություններ

2008 թ. սկիզբ առած համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամը մեծապես հարվածեց Չինաստանի տնտեսությանը։ Արտահանման, ներմուծման և օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների հոսքերը նվազեցին, ՀՆԱ աճի տեմպերը դանդաղեցին, և միլիոնավոր աշխատողներ կորցրեցին իրենց աշխատատեղերը։ Ճգնաժամի ազդեցությունը մեղմացնելու համար Չինաստանի կառավարությունը համալիր միջոցառումներ ձեռնարկեց։ Մասնավորապես, իրականացրեց տնտեսական ակտիվության խթանման 586 մլրդ ԱՄՆ դոլար արժողությամբ ծրագիր, թուլացվեց դրամավարկային քաղաքականությունը՝ վարկավորման ակտիվացման նպատակով։ Նման քաղաքականությունը հնարավորություն տվեց Չինաստանին՝ արդյունավետ կերպով դիմակայելու չինական արտադրանքի նկատմամբ գլոբալ պահանջարկի կտրուկ անկման հետևանքներին։
2017 թվականի նոյեմբերի 27-28-ը Մարաքեշում (Մարոկկո) տեղի ունեցավ Չինաստան-Աֆրիկա ներդրումային համաժողովը (CAIF): Չինական և աֆրիկյան բիզնեսի ավելի քան 400 ներկայացուցիչներ ժամանել են Մարոկկո՝ քննարկելու տրանսպորտային ենթակառուցվածքների, արդյունաբերության, ժամանակակից տեխնոլոգիաների, առևտրի և էներգետիկայի ոլորտում համատեղ նախագծերը։ Ֆորումի ծրագիրը ներառում էր կոնֆերանսներ և բանավեճեր աֆրիկյան երկրների տնտեսություններին ֆինանսական աջակցության վերաբերյալ, առաջին հերթին՝ նոր Մետաքսի ճանապարհի չինական նախաձեռնության մեջ ներառված։ Քննարկվել են նաև այնպիսի ֆինանսական կառույցների ներդրումային գործունեության հարցերը, ինչպիսիք են Ասիական ենթակառուցվածքային ներդրումների բանկը, Մետաքսի ճանապարհի հիմնադրամը, BRICS նոր զարգացման բանկը և Չինաստան-Աֆրիկայի զարգացման հիմնադրամը։
Մարոկկոն միայն վերջերս է հայտնվել Չինաստանի ակտիվ ուշադրության կենտրոնում։ Նավթի պաշարներ չունեցող երկիրը, ինչպես Անգոլան կամ Ալժիրը, հանկարծակի կարևոր տեղ է գրավել Պեկինի՝ ներդրումային տարածքների դիվերսիֆիկացման քաղաքականության մեջ։ Չինաստանը նախընտրում է չմեկնաբանել Մարոկկոյի համար ցավոտ Արևմտյան Սահարայի խնդիրը, իսկ Մարոկկոն լռում է Սինցզյանում մահմեդական անջատողականների խնդրի մասին։ Բացի այդ, Մարոկկոն հարաբերական կայունություն կղզի է անկայուն արաբական տարածաշրջանում։ Եվ, վերջապես, Պեկինի աչքում Մարոկկոյի դերը բարձրացավ կապված Աֆրիկյան միության (ԱՄ) անդամակցության վերականգնման հետ։

2011 թվականից մինչև 2015 թվականը Մարոկկոյում չինական ուղղակի ներդրումներն աճել են 195%-ով – 93%-ով։ 2016 թվականի հուլիսին բացվեց Չինաստանի օգնությամբ կառուցված թագավոր Մուհամեդ VI կամուրջը՝ Աֆրիկայի ամենաերկար մալուխային կամուրջը, որը կապում է Մարոկկոյի մայրաքաղաք Ռաբաթը Սեյլ քաղաքի հետ և մասշտաբային ենթակառուցվածքային նախագծի մի մասը։ Նպատակ էր դրված ստեղծել Մարոկկոյի ամենամեծ ճանապարհային ցանցը միջերկրածովյան Տանգիեր քաղաքից մինչև ֆինանսական մայրաքաղաք Կասաբլանկա։ Համատեղ ծրագրերը ներառում են Մարաքեշի և Ագադիրի միջև բազմամիլիարդանոց արագընթաց երկաթուղու կառուցումը, ինչպես նաև մի շարք այլ նախագծեր։
Չինաստանի հարաբերությունները Մարոկկոյի հետ ոչ մի կերպ եզակի չեն։ Այսօր Չինաստանը ձգտում է ընդլայնել համագործակցությունը դրան պատրաստ բոլոր երկրների հետ և առատաձեռնորեն ներդրումներ է կատարում, այդ թվում՝ մեգանախագծերում։ Երկար ժամանակ Չինաստանի տնտեսությունը ցույց է տալիս արագ աճ՝ տարեկան միջինը 10%։ Սակայն վերջին տարիներին այն դանդաղել է։ 2014 թվականին աճը կազմել է 7,3%, 2015 թվականին՝ 6,8%, 2016 թվականին՝ 6,7%։

### Չին-աֆրիկյան համագործակցություն

Անցած տասնամյակի ընթացքում փորձագետները աֆրիկյան շատ երկրների ՀՆԱ-ի աննախադեպ աճը (միջինում 5,5%) պայմանավորում են Չինաստանի մասնակցությամբ։ Չինաստանը 2009 թվականից Աֆրիկայի հիմնական առևտրային գործընկերն է և Աֆրիկայի առաջատար դոնորներից և ներդրողներից մեկը։ Նավթը հանգեցրել է պետական պարտքի աճի (8 % տարեկան), մայրցամաքի մի շարք երկրների ազգային արժույթի արժեզրկում։ 2017 թվականին, 5 տարվա մեջ առաջին անգամ, աֆրիկյան երկրների աճի տեմպերը ակնկալվում է վերականգնում՝ հիմնականում նավթի գների աճի և երաշտի ավարտի պատճառով. ԱՄՀ-ի կանխատեսմամբ՝ աճը պետք է կազմի 2,6%, կանխատեսումը 2018թ. կազմում է 3,4%։ Միաժամանակ առաջատարը կդառնա Եթովպիան (8,5%), որին հաջորդում են Սենեգալը (6,5%), Գվինեան (7%), Գանան (5,9%)։
Աֆրիկյան արտահանման հիմնական արտադրանք հանդիսացող հումքի գների անկման պատճառով Չինաստան-Աֆրիկա առևտրի ծավալը, որը 2014 թվականին կազմել է 200 միլիարդ դոլար, 2015 թվականի հունվար-հոկտեմբերին նվազել է մինչև 147,6 միլիարդ դոլար, իսկ ամբողջ 2016 թ. 149,2 մլրդ ԱՄՆ դոլար։ Աֆրիկյան արտահանումը Չինաստան 2015 թվականին նվազել է 40%-ով, իսկ այլ աղբյուրների համաձայն՝ նույնիսկ 50%-ով՝ աֆրիկյան հիմնական արտահանման արտադրանքի՝ նավթի գների անկման արդյունքում։ Այսպիսով, Անգոլայից նավթի արտահանումը 2014 թվականի 41 միլիարդ դոլարից 2015 թվականին նվազել է մինչև 15 միլիարդ դոլար։
2016 թվականին Չինաստանում նավթի սպառումը կազմել է օրական 12,4 միլիոն բարել, և Աֆրիկան այս հարցում զգալի դեր է խաղացել։ Սակայն, ՉԺՀ-ի առևտրի նախարարության տվյալներով, աֆրիկյան հանքանյութերի և նավթամթերքների, ինչպես նաև գյուղմթերքների ու գյուղատնտեսական ապրանքների Չինաստան ներմուծումը քանակական առումով չի նվազել, իսկ որոշ ապրանքների ներմուծումը նույնիսկ աճել է։ 2017 թվականի հունվար-սեպտեմբերին չինական նավթի ներմուծումը 2016 թվականի համեմատ աճել է 12,2%-ով, այդ թվում՝ Անգոլայից՝ 16%-ով։ Միաժամանակ Անգոլան, որին հաջորդում է Սաուդյան Արաբիան, առաջ է անցել Ռուսաստանից, որը 2016 թվականից Չինաստանին նավթի մատակարարումների առաջատար դիրք է զբաղեցնում։ Եվ միայն Անգոլան չէ, որ նավթ է մատակարարում Չինաստանին։ Չինական նավթային ընկերությունները բաժնետոմսեր ունեն աֆրիկյան երկրներում, ինչպիսիք են Գանան, Եգիպտոսը, Նիգերը, Գաբոնը, Եթովպիան, Նամիբիան, Կոնգոյի Հանրապետությունը, իսկ վերջերս՝ Չադը և Քենիան։
2017 թվականին կրկին նկատվել է Չինաստան-Աֆրիկա ապրանքաշրջանառության աճ՝ առաջին 6 ամիսներին Աֆրիկայից Չինաստանի ներմուծումն աճել է 46%-ով՝ կազմելով 38,4 մլրդ դոլար, իսկ արտահանումը Աֆրիկա՝ 3%-ով՝ կազմելով 47 մլրդ դոլար։ Չինաստանի աֆրիկյան առաջատար գործընկերներն են Հարավային Աֆրիկան, Անգոլան և Նիգերիան։ Աֆրիկյան որոշ երկրներ Չինաստանի հետ առևտրում անցել են յուանի՝ չին-աֆրիկյան առևտրի գրեթե 40%-ը չինական արժույթով է։

Չնայած Չինաստանի տնտեսության դժվարություններին, Աֆրիկան շարունակում է կարևոր տեղ զբաղեցնել Պեկինի արտաքին տնտեսական առաջնահերթություններում։ 2015 թվականի դեկտեմբերին Սի Ցզինպինը հայտարարեց, որ Չինաստանը լրացուցիչ 10 միլիարդ դոլար կներդնի Չինաստան-Աֆրիկյան զարգացման հիմնադրամին, որը ստեղծվել է Աֆրիկայում գործող չինական ընկերություններին աջակցելու համար։ 
2016 թվականին Ջոնս Հոփկինսի համալսարանի առաջադեմ միջազգային հետազոտությունների դպրոցի (SAIS) Չինաստան-Աֆրիկա հետազոտական նախաձեռնությունը (CARI) հրապարակել է հետազոտության արդյունքները 2000-ից 2014 թվականներին Աֆրիկայում չինական վարկերի վերաբերյալ։ Այս ընթացքում չինական բանկերը, ընկերությունները և կառավարությունը Աֆրիկային տրամադրել են ավելի քան 80 միլիարդ դոլար։ Ամենաշատ ստացողները եղել են Անգոլան (21,2 միլիարդ դոլար), Եթովպիան (12 միլիարդ դոլար), որին հաջորդում են Քենիան, Սուդանը և Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետությունը (5-ական միլիարդ դոլար)։

Մեկնաբանելով 2017 թվականի հունվարին ԱԳ նախարար Վան Յիի մայրցամաք այս տարվա ավանդական առաջին արտասահմանյան այցը, որի նպատակն էր վերահսկել Չինաստան-Աֆրիկա համագործակցության ֆորումի (FOCAC) Յոհանեսբուրգի գագաթնաժողովի որոշումների կատարումը և 2016-2018 թվականների համար իր կողմից ընդունված պլանը, չինական մամուլը գրել է, որ աֆրիկյան երկրների հետ Չինաստանի համագործակցությունը նոր փուլ է մտել 2016թ։ 2016 թվականը ռեկորդային տարի էր չինական ընկերությունների կողմից Աֆրիկայում 14 միլիարդ դոլարի ներդրմամբ։ Նախորդ ռեկորդը գրանցվել է 2008 թվականին, երբ Աֆրիկան ստացել է 9 միլիարդ դոլարի ներդրում։ Ընդհանուր առմամբ կնքվել է 245 համագործակցության պայմանագիր՝ ավելի քան 50 մլրդ դոլար արժողությամբ։
2013 թվականի հունվարից մինչև 2016 թվականի հուլիսը Աֆրիկայում չինական նախագծերի թիվն աճել է 112%-ով, չինացիների կողմից ստեղծված աշխատատեղերի թիվը՝ 413%-ով, մայրցամաքի երկրներում ներդրումներ կատարող ընկերությունների թիվը աճել է ավելի քան երկու անգամ (աճը՝ 108%)։ 2016 թվականի հունվար-նոյեմբեր ամիսներին պայմանագրերում ամրագրված նախագծերի պայմանագրային արժեքը կազմել է 65 մլրդ ԱՄՆ դոլար։ 2016 թվականի հունվարից հուլիս Չինաստանը Աֆրիկայում իրականացրել է 36 ծրագիր (համեմատության համար՝ 38 ծրագիր է իրականացվել ամբողջ 2012 թվականին)։

2015 թվականի հունվարին ՉԺՀ-ի և Աֆրիկյան միության միջև ստորագրվել է փոխըմբռնման հուշագիր, որի իրականացումը հնարավորություն կտա իրականացնել «աֆրիկյան երազանքը»՝ կապել մայրցամաքի 54 պետությունների մայրաքաղաքները բարձրակարգ ցանցի հետ՝ արագընթաց երկաթուղիներ և մայրուղիներ, ինչպես նաև օդային տրանսպորտ։
2016 թվականի հուլիսին Նիգերիայում 187 կմ երկարությամբ Աբուջա-Կադունա երկաթուղին բացվել է Չինաստանի Քաղաքացիական ճարտարագիտության շինարարական կորպորացիայի (CCECC) կողմից։ 2017 թվականի հունվարին բացվեց Չինաստանի աջակցությամբ Եթովպիան և Ջիբուտին կապող երկաթուղին։ Եթովպիայում Չինաստանի դեսպան Լա Յուֆանգը, ելույթ ունենալով բացման արարողության ժամանակ, ասաց, որ սա մայրցամաքում կառուցված առաջին էլեկտրաֆիկացված երկաթգիծն է չինական չափանիշներով և տեխնոլոգիաներով, բայց, իհարկե, ոչ վերջինը։ 756 կմ երկարությամբ ճանապարհը փոխարինել է 1917 թվականին կառուցված հին ճանապարհին, որի արագությունը կկազմի 120 կմ/ժ, իսկ ամբողջ ճանապարհը կտևի 10-12 ժամ, իսկ մեքենայով՝ 2-3 օր։ Ճանապարհը թույլ կտա տարեկան տեղափոխել 5 մլն տոննա բեռ։

Անկախությունից ի վեր Քենիայում ամենամեծ չինական ենթակառուցվածքային նախագիծը համարվում է 3,8 միլիարդ դոլար արժողությամբ երկաթուղին, որի 85%-ը տրամադրել է չինական Exim Bank-ը։ 609 կմ երկարությամբ ճանապարհի շինարարությունն իրականացրել է China Road and Bridge Corporation (CRBC) ընկերությունը։ Շինարարության առաջին փուլը, որը նախատեսված է Մոմբասա նավահանգիստը մայրաքաղաք Նայրոբիի հետ կապելու համար, ավարտվել է 2017 թվականին։ Գծը նախատեսվում է դառնալ ժամանակակից «Հյուսիսային միջանցք» երկաթուղային համակարգի մի մասը, որը կկապի Քենիան Ուգանդայի, Ռուանդայի և Հարավային Սուդանի հետ։ Վերոնշյալը Աֆրիկայում Չինաստանի կողմից իրականացվող մի շարք նախագծերի, այդ թվում՝ մեգանախագծերի միայն մի մասն է։ Վերջիններիս թվում, օրինակ, Տանզանիայի Բագամոյում Արեւելյան Աֆրիկայի ամենամեծ կոնտեյներային նավահանգստի կառուցումը, որը մասշտաբով պետք է գերազանցի Քենիայի Մոմբասա նավահանգստին։ Ծրագրի արժեքը՝ 7 մլրդ ԱՄՆ դոլար; ներդրողներ - China Merchants Holdings International (China Merchants Holdings International) և Օմանի կառավարության պետական պահուստային հիմնադրամը։

2014 թվականին վարչապետ Լի Կեցյանը Աֆրիկյան միության կենտրոնակայանում Աֆրիկա կատարած իր այցի ժամանակ առաջարկեց «Չինաստան-Աֆրիկա տարածաշրջանային ավիացիոն համագործակցության ծրագիր»։ Փոխըմբռնման հուշագիր է ստորագրվել աֆրիկյան վեց երկրների՝ Անգոլայի, Եթովպիա, Զիմբաբվե, Կաբո Վերդե, Գվինեա, Կոնգոյի ավիացիոն կորպորացիաների, ինչպես նաև Արևմտյան Աֆրիկայի երկրների տնտեսական համայնքի (ECOWAS) հետ։ China Southern Airlines-ը և Air China-ն ուղիղ չվերթներ են բացել Գուանչժոուից Նայրոբի, Պեկինից Յոհանեսբուրգ և Ադիս Աբեբա։ Չինաստանը Աֆրիկայի հետ կապող օդային տրանսպորտը տարեկան աճում է միջինը 15%-ով։

Չինաստանի ռազմավարության մեջ կարևոր տեղ է զբաղեցնում Մետաքսի նոր ճանապարհի և ծովային մետաքսի ճանապարհի «Մեկ գոտի՝ մեկ ճանապարհ» նախաձեռնությունը։ Պեկինի համար այս նախաձեռնության նշանակության մասին է վկայում այն փաստը, որ 2017 թվականի հոկտեմբերին կայացած CPC 19-րդ համագումարի որոշումների թվում էր դրա ընդգրկումը կուսակցության կանոնադրության մեջ։ Ծրագրի իրականացումը նախատեսում է երկարաժամկետ ենթակառուցվածքային նախագծերի իրականացում, որոնք պետք է ընդգրկեն «գոտի» ողջ տարածքը. դրանք ներառում են երկաթուղիների և մայրուղիների կառուցում, ավիացիոն հաղորդակցությունների, մայրուղիների, էներգետիկ նախագծերի և արդյունաբերական պարկերի արդիականացում։ Ծրագրի իրականացման գործում Չինաստանը կարևոր դեր է հատկացնում Աֆրիկային։ Այս առումով առանձնահատուկ տեղ է գրավում Արևելյան Աֆրիկան։ Չինացի փորձագետները Աֆրիկայի համար երկու հիմնական առավելություն են տեսնում նոր ռազմավարության մեջ՝ ենթակառուցվածքների զարգացումը թույլ կտա Չինաստանին օգտագործել իր հնարավորությունները շինարարության ոլորտում, ինչը օգուտ կբերի մայրցամաքի երկրներին և միաժամանակ կխթանի Չինաստանի աճը, որը վերջին տարիներին դանդաղել է և նախագծի իրականացումը հնարավորություն է աշխատուժի ինտենսիվ արդյունաբերական ձեռնարկությունները Աֆրիկա տեղափոխելու համար, ինչը կբերի արտադրության, աշխատատեղերի քանակի և աշխատավարձի ավելացմանը։ Փորձագետները այս երկու հենասյուները համարում են առաջիկա տարիների Չինաստան-Աֆրիկա համագործակցության երկու հիմնասյուները։ Հարավաֆրիկյան Հանրապետության արտաքին գործերի և համագործակցության նախարար Մայտ Նկոանա-Մաշաբանեն «Գոտի և ճանապարհ» նախաձեռնությունը կապում է Աֆրիկյան միության 2015 թվականի օրակարգի 2063 թ. Նախարարի խոսքով, չինական նախաձեռնությունը ընդհանուր բան ունի Աֆրիկայում ենթակառուցվածքների զարգացման ծրագրի (PIDA) հետ։

Այսօր աֆրիկյան երկրներում աննախադեպ շինարարական բում է ապրում, և Չինաստանն այս հարցում զգալի դեր ունի։ Չինական նախագծերի կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ շինարարության ղեկավարությունը և տեխնիկական անձնակազմը չինացի են, բայց աշխատողները՝ աֆրիկացիներ, ինչը նպաստում է Աֆրիկայում աշխատատեղերի ստեղծմանը։ Տրամադրելով մեծածավալ ներդրումներ՝ Պեկինը չի կարող հույս դնել արագ վերադարձի վրա և որոշակի ֆինանսական ռիսկերի է դիմում։ Այնուամենայնիվ, աֆրիկյան երկրները կոնկրետ օգուտներ են ստանում Չինաստանի աջակցությամբ իրականացվող ծրագրերից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Անանյան Անուշ (2016)։ *Տնտեսական զարգացումը Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունում. Պատմություն, միտումներ և մարտահրավերներ*։ Երևան