recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Հոուի 1860-ական թվականների վեցգլանանոց ռոտացիոն մամլիչը։ Տպագրական թիթեղները մեջտեղում գտնվող մեծ գլանի վրա են
Գոսսի քառակի ուղղագիծ տպագրական մեքենան, 1905 թվական
Ռոտացիոն տպագրական մեքենայի գլանը խոշոր պլանով
**Ռոտացիոն տպագրական մեքենա**, գլանային տպաձևով աշխատող տպագրական մեքենա։

Նկարագրություն
--------------

Անընդհատ պտտվող գլաններ են, որոնց միջով անցնում է տպագրության թուղթը։ Նախատեսված են գերարագ և մեծ ծավալի տպագրական արտադրանք թողարկելու համար։ Տպագրության եղանակից կախված՝ լինում են բարձր, խոր, օֆսեթ և այլ տպագրության ռոտացիոն տպագրական մեքենաներ։ Արտադրվում են թղթի թերթային (ֆլատ) և փաթթոցով մատուցմամբ։ Ժամանակակից ռոտացիոն տպագրական մեքենաներն ունեն մինչև 100 հազար և ավելի տպածո/ժամ արագություն։

Պատմություն
-----------

Ուիլյամ Նիքոլսոնը 1790 թվականին ռոտացիոն մամլիչի համար արտոնագիր ստանալու հայտ է ներկայացրել։ Ռոտացիոն մամլիչը բալոնային մամլիչի էվոլյուցիոն տեսակն է, որը ևս արտոնագրել է Ուիլյամ Նիկոլսոնը։ Սակայն այն հորինել են ֆրանսիացի Բոշեն 1780-ականներին և Ֆրիդրիխ Քենիգը 19-րդ դարի սկզբին։ Պնդում են, որ թմբուկային տպագրությունը հայտնագործել է Ռիչարդ Մարչ Հոուն 1843 թվականին, և, հնարավոր է, մի փոքր ավելի վաղ՝ Ջոզայա Ուորենը։

Առաջին ռոտացիոն տպագրական մեքենաներն արտադրվել են Ֆրանսիայում (1866 թվականից)։ Հայաստանում առաջին ռոտացիոն տպագրական մեքենաները տեղադրվել են 1980 թվականին Պոլիգրաֆկոմբինատում (այժմ՝ «Հակոբ Մեղապարտ տպագրատուն»)՝ թերթեր տպագրելու համար (տպագրիչ՝ Սիմոն Գրիգորյան)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Multifunction Heat Press Machine
2. ↑  Weygand Zina (2009-08-07)։ *The Blind in French Society from the Middle Ages to the Century of Louis Braille*։ ISBN 9780804772389
3. ↑  «JOSIAH WARREN»։ *faculty.evansville.edu*։ Վերցված է 2022-08-26

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 12098286b · GND: 4178489-3 · LCCN: sh85115484 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Ռորայիմա** (*Tepuy Roraima*), սեղանաձև լեռ (տեպուի) Հարավային Ամերիկայում։ Գտնվում է Գվիանական սարահարթում՝ Կանայմա ազգային պարկի հարավ-արևելյան հատվածում, Բրազիլիայի (Ռորայմա նահանգ), Վենեսուելայի (Կանայմա ազգային պարկ) և Գայանայի (երկրի ամենաբարձր կետը) սահմանին։ Սահմանների խաչմերուկում (եռակի կետ) 5°12′08″ հս․ լ. 60°44′07″ ամ. ե.HGЯOL կոորդինատներոում լեռան բարձրությունը ծովի մակարդակից 2723 մետր է։ Ռորայիմայի գագաթը՝ սարավանդը ունի 24 կմ² մակերես։ Ռորայիմայի շրջանից են սկիզբ առնում Օրինոկո, Ամազոն և Էսսեկիբո ավազանների գետերը։ Առաջին անգամ նկարագրվել է սեր Վոլտեր Ռելիի կողմից 1596 թվանին։ Լեռան շրջանի հետագա արշավների հաշվետվությունները ոգեշնչել են Արթուր Կոնան Դոյլին և նա գրել է իր «Կորուսյալ աշխարհ» վեպը։

Կանայմա ազգային պարկի տեպուիները կազմված են մոտ 2 միլիարդ տարեկան մինչքեմբրի ապարներից։

Ռորայիմայի վերևվում մշտապես կախված է մեծ լենտիկուլյար (ոսպնյակաձեև) ամպեր։

Ֆլորա և ֆաունա
--------------

Ռորայիմայում աճող բուսականության մեծ մասը էնդեմիկ են տեպուի լեռների համար, նրանցից երկու տեսակ հանդիպում են միայն Ռորայիմայի սարահարթում։ Նկարագրված են լեռան սարահարթում աճող շուրջ 230 տեսակ անոթային (սպորոֆիտական) բույսեր, առավել բազմազան են խոլորձազգիները (15 ընտանիք և 26 տեսակ), բազմամտրակավորները (7 ընտանիք և 16 տեսակ) և բարդածաղկավորները (10 ընտանիք և 13 տեսակ)։ Սարահարթի մակերեսից օրգանական և հանքային նյութերի անդադար լվացման պատճառով որոշ բուսատեսակներ հարմարվել են աղքատ հողերին միկրոօրգանիզմների հետ սիմբիոզի ճանապարհով։ Սարահարթում հանդիպում են նաև գիշատիչ բույսեր, այնպիսիք ինչպիսք են՝ հակված հելիամֆորան (*Heliamphora nutans*), ցողաբույս ռորաիմեն (*Drosera roraimae*) և խորշաբույսերի (*Lentibularia*) դասի ներկայացուցիչները։

Ռորայիմայի ուշագրավ էնդեմիկներից մեկն է համարվում երկկենցաղ Oreophrynella quelchii` հետսաղմնային զարգացումով փոքրիկ սև դոդոշ, անընդունակ ցատկել և լողալ, վտանգի ժամանակ կծկվում է և գլորվելում քարերի արանքներով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Николай Вехов* На подступах к «Затерянному миру» // *Наука и жизнь*. — 2018. — № 6. — С. 81—90.
2. ↑  *Elisabet Safont, Valentí Rull, Teresa Vegas-vilarrúbia, Bruce k Holst, Otto Huber* Establishing a baseline of plant diversity and endemism on a neotropical mountain summit for future comparative studies assessing upward migration: an approach from biogeography and nature conservation // *Systematics and Biodiversity*. — 2014-07-03. — В. 3. — Т. 12. — С. 292–314. — ISSN 1477-2000. — doi:10.1080/14772000.2014.918061
3. ↑  *Wolfram Adlassnig, Kornelija Pranji, Edith Mayer, Georg Steinhauser, Flora Hejjas* The abiotic environment of Heliamphora nutans (Sarraceniaceae): pedological and microclimatic observations on Roraima Tepui // *Brazilian Archives of Biology and Technology*. — В. 2. — Т. 53. — С. 425–430. — ISSN 1516-8913. — doi:10.1590/S1516-89132010000200022
4. ↑  «Oreophrynella quelchii»։ www.iucnredlist.org։ Վերցված է 2016-06-13

Արտաքին հղումներ
----------------

* Peakware.com Archived 2013-09-06 at the Wayback Machine.
* Summitpost.org

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Ռորայիմա (լեռ)** կատեգորիայում։ |
**Սուրբ Իլյա մարգարեի եկեղեցի** (բուլղար․՝ Църквата Свети Пророк Илия), ուղղափառ եկեղեցի Դոլնի-Դիբնիկում (Բուլղարիա)։ Կառուցվել է 1841 թվականին։

Գտնվում է քաղաքի կենտրոնում՝ կենտրոնական զբոսայգում, որը նվիրված է Իլյա Բեշկովի հիշատակին։ Հասցեն՝ Խրիստո Յանչևի փողոց, շենք 15։ Դեպի եկեղեցի տանող ծառուղում անանուն նվիրատվությունների հաշվին տեղադրվել է սպիտակաքար շատրվան։ Հարյուր մետր դեպի հյուսիս-արևելք գտնվում է Իլյա Բեշկովի կիսանդրին։

Սուրբ Իլյա մարգարեի եկեղեցին մտնում է Բուլղարիայի ուղղափառ եկեղեցու Պլևենի թեմի Պլևենի հոգևոր հովվության (բարեպաշտություն) կազմում։ Համայնքին են պատկանում նաև մոտակա գյուղերի ևս երեք եկեղեցիներ, այդ թվում՝ չգործող վանք Սադովեցում, մատուռ Գեներալ Լավրովի այգում։

Տաճարային տոնն Իլյայի օրն է, երբ անցկացվում է քաղաքային մեծ տոնավաճառ։ 2011 թվականին եկեղեցին տոնել է իր 170-ամյակը և մշակույթի նախարարությունից ստացել ֆինանսավորում վերականգնողական և պահպանման աշխատանքների համար։

Եկեղեցին ունի առանձին զանգակատուն, որը վեր է խոյանում քաղաքային ցածրահարկ կառուցապատումներից ֆոնին և ծառայում է որպես քաղաքի ճարտարապետական դոմինանտ։ Ներսից գրեթե ամբողջությամբ զարդարված է որմնանկարներով։ Ներառված է քաղաքային զբոսաշրջության զարգացման ծրագրում՝ որպես Դոլնի-Դիբնիկ քաղաքի խորհրդանիշներից մեկը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Православните храмове в България: Православните храмове в Община Долни Дъбник (Област Плевен)»։ Православните храмове в България։ петък, 9 май 2014 г.։ Վերցված է 2019 թ․ մարտի 15
2. ↑  «Плевенска духовна околия - СВЕТИ МЕСТА»։ svetimesta.com։ Վերցված է 2019 թ․ մարտի 15
3. ↑  Администратор։ «Предстои традиционният летен панаир в Долни Дъбник | Медийна група Зетра» (բուլղարերեն)։ Վերցված է 2019 թ․ մարտի 15
4. ↑
**Ուիլյամ Դեյվիդ Ապշոու** (անգլ.՝ William David Upshaw, հոկտեմբերի 15, 1866(1866-10-15), Newnan, Ջորջիա, ԱՄՆ - նոյեմբերի 21, 1952(1952-11-21), Գլենդեյլ, Լոս Անջելես շրջան, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ), ամերիկացի քաղաքական գործիչ, 1919-1927 թվականներին եղել է Ջորջիա նահանգի ներկայացուցիչը ԱՄՆ-ի Ներկայացուցիչների պալատում։ 1932 թվականին կուսակցության կողմից առաջադրվել է որպես նախագահի թեկնածու։ Եղել է շարժման վճռական կողմնակից մեկը և հայտնի է որպես «ամենաչորը չորերից»։

Կենսագրություն
--------------

Ուիլյամ Ուպշոուն ծնվել է 1866 թվականի հոկտեմբերի 15-ին, Ջորջիա նահանգի Քովետա շրջանшում, Նյունանաի մոտակայքում։ 18 տարեկանից նա տառապել է ողնաշարի վնասվածքից, օգտվել է հաշմանդամության սայլակից և մինչև կյանքի վերջին ամիսները քայլել է հենակներով։ 1906 թվականից Ապշոուն եղել է Ջորջայի Անտիսալունյան (Anti-Saloon) լիգայի փոխնախագահը, և կարևոր դեր է խաղացել ԱՄՆ-ի հարավում առաջին պետական չոր օրենքի (ոգելից խմիչքներն արգելող օրենք) ընդունման գործում։ Արգելքի պաշտպանությունը կարևոր գործոն էր 1915 թվականին երկրորդ Կու-կլուքս-կլանի (1920-ականների խմբավորում) հիմնադրման գործում։ Սակայն Ապշոուն Կլանի համակիր չէր և մի անգամ դեմ էր գնացել Կլանի թեկնածուի աջակցմանը ընտրովի պաշտոնում։

Ապշոուն չորս ժամկետ շարունակ եղել է Ջորջայի ներկայացուցիչը ԱՄՆ-ի Ներկայացուցիչների պալատում (1918-1920-1922-1924): Հայտնի լինելով որպես «կոնգրեսի Բիլլի Սանդի», Ապշոուն աջակցել է Հարավային բողոքականության ամենաազդեցիկ քաղաքական գործիչներին, այդ թվում ավետարանական Բոբ Ջոնսին, ով հիմնադրել էր Բոբ Ջոնսի համալսարանը։ Ապշոուն 1927 թվականից մինչև 1932 թվականը եղել է Ֆլորիդայի Լին Հավենի (Lynn Haven) Բոբ Ջոնսի քոլեջի հոգաբարձուների խորհրդի անդամ, խորհրդից հեռացվել է խորհրդի տարեկան ժողովին չներկայանալու և փաստաթղթերը չլրացնեկու պատճառով։

1932 թվականին նա արգելք կուսակցության կողմից առաջադրվել է որպես Միացյալ Նահանգների նախագահի թեկնածու, կուսակցությունը դեմ էր ալկոհոլային խմիչքների վաճառքին և օգտագործմանը։ Ապշաուն հինգերորդն էր, պարտվելով՝ Ֆրանկլին Ռուզվելտին (ով «չոր օրենքի» չեղարկման կողմնակից էր), գործող հանրապետական նախագահ Հերբերտ Հուվերին, սոցիալիստական թեկնածու Նորման Թոմսին և կոմունիստական թեկնածու Ուիլյամ Ֆոստերին։

Իր կյանքի ողջ ընթացքում նա ալկոհոլի արգելքի ուժեղ կողմնակից էր։ 1951 թվականի փետրվարին նա հայտարարեց, որ Ուիլյամ Բրենեմին իրեն բուժել է։ Ապշաուն մահացել է 1952 թվականի նոյեմբերի 21-ին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  «William D. Upshaw "The Georgia Cyclone" our candidate for President in 1932»։ Prohibitionists։ Վերցված է 2015-11-16

Արտաքին հղումներ
----------------

* Краткая биографическая информация
* William D. Upshaw "The Georgia Cyclone" Our candidate for President in 1932
* Статья в газете "Голос исцеления" от апрель-май 1951 года

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Find A Grave |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 1274241340 · ISNI: 0000000064002866 · LCCN: no97048975 · NLA: 36041482 · VIAF: 38982372 · WorldCat VIAF: 38982372 |

 |
**Սուրբ Խաչ վանք**, եղել է ավերված հայկական վանք, տեղակայված էր Ադրբեջանի տարածքի Նախիջևանի ինքնավար հանրապետության Քյուլյուս գյուղի մոտակայքում՝ Ագարակ գյուղում։ Գտնվում էր բլրի լանջին գտնվող դարատափի վրա, Ագարակից 500-600 մետր դեպի հյուսիս-արևմուտք, ներկա ժամանակի Քյուլյուս գյուղից 2 կիլոմետր հյուսիս։

Պատմություն
-----------

Վանքը հիմնադրվել է 10-11-րդ դարերում, ապա վերակառուցվել է 1451 թվականից մինչև 1600 թվականը ընկած ժամանակահատվածում։

Ճարտարապետություն
-----------------

Միանավ կառույց էր թաղածածկ սրահով, կիսաշրջանաձև աբսիդով, որի երկու կողմերում ավանդատներն էին, իսկ մուտքը գտնվում էր արևմուտքում։ Ներսում եղել են հայկական արձանագրություններ։ Եկեղեցին շրջապատված էր օժանդակ վանական շինություններով և արտաքին պարիսպով, որոնք ԽՍՀՄ ժամանակաշրջանի ավարտին ավերվել են։

Ավերում
-------

Խորհրդային տարիներին վանքը ավերման թիրախ էր դարձել, իսկ ուշ՝ խորհրդային ժամանակաշրջանում վանքն արդեն ավերակների էր վերածվել։ Վանքի մնացորդներն ամբողջությամբ ոչնչացել են 1997 թվականի նոյեմբերի 11-ից մինչև 2009 թվականի նոյեմբերի 11-ն ընկած ժամանակահատվածում, ինչպես փաստագրված է Caucasus Heritage Watch-ի կողմից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Khatchadourian Lori, Smith Adam T. Ghulyan Husik, Lindsay Ian (2022)։ *Silent Erasure: A Satellite Investigation of the Destruction of Armenian Heritage in Nakhchivan, Azerbaijan* (անգլերեն)։ Cornell Institute of Archaeology and Material Studies: Ithaca, NY։ էջեր 390–393։ Արխիվացված է օրիգինալից 2022 թ․ սեպտեմբերի 24-ին  `|url-status=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)
2. 1 2 3  Ayvazyan, Argam. *Nakhijevani ISSH haykakan hushardzannery. Hamahavak tsutsak.* Yerevan: Hayastan, 1986, p. 143.
3. 1 2  Ayvazian, Argam. *The Historical Monuments of Nakhichevan.* Transl. Krikor H. Maksoudian. Detroit: Wayne State University Press, 1990, pp. 110–111.
**Սուրբ Ծննդյան տաճար** (ռուս.՝ Храм Рождества Христова), ուղղափառ տաճար Նիժնեկունդրյուչենսկայա գյուղում (Ուստ-Դոնեցկի շրջան, Ռոստովի մարզ, Ռուսաստան)։ Ենթարկվում է Մոսկվայի պատրիարքարանի Վոլգոդոնյան թեմին։ Կառուցվել է 1906 թվականին։ Որոշ տվյալներով` համարվում է ամենամեծ գյուղական ուղղափառ տաճարը Եվրոպայում։

Պատմություն
-----------

Նիժնեկունդրյուչենսկայա ստանիցան Դոնի զորքի ողջ մարզում ամենահարուստներից մեկն էր։ XX դարի սկզբին այստեղ բնակվել է 7000 մարդ։

Սուրբ Ծննդյան տաճարը դարձել է գյուղում կառուցված երրորդ տաճարը։ Նրանից առաջ XVIII դարում կառուցվել էին երկու փայտե եկեղեցիներ։

Նոր տաճարը որոշել են կառուցել աղյուսից։ 1902 թվականին ճարտարապետ և գլխավոր շինարար Իվան Ռոդոմսկու ղեկավարությամբ սկսվեցին կառուցման աշխատանքները. սկզբում որոշվեց խփել 4000 հատ չորսմետրանոց ցից՝ հիմքի համար, և այդ աշխատատար գործը պահանջեց մեկ տարի։ Այնուամենայնիվ, ընդհանուր առմամբ, աշխատանքն ընթանում էր շատ արագ։ Դրան մասնակցում էր ստանիցայի գրեթե ամբողջ բնակչությունը։

1906 թվականի հոկտեմբերի 12-ին տաճարն օծվեց ավագ երեց Վասիլի Իլյինսկու կողմից։

1930-ական թվականներին իշխանությունները ձեռնարկել են եկեղեցին փակելու փորձեր, որոնք հանդիպել են տեղական բնակչության հակազդեցությանը։ 1933 թվականին ժամանած ՆԳԺԿ-ի ջոկատը ցրել է նրա պաշտպաններին, որից հետո գյուղում հետևել են ձերբակալություններ։ Տաճարը փակվել է և կողոպտվել։ Զանգերն ուղարկվել են վերաձուլման։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին տաճարում վերսկսվել են եկեղեցական արարողությունները։ Սակայն արդեն 1961 թվականին տաճարը փակվել է երկրորդ անգամ, և նրա տարածքն օգտագործվել է որպես մարզադահլիճ, իսկ հետո այն վերածվել է կոլտնտեսական պահեստի։

1990 թվականին տաճարը կրկին բացվել է, նույն թվականին սկսվել են վերականգնման աշխատանքները, որոնք շարունակվել են մինչև 2008 թվականը։

Նկարագրություն
--------------

Եկեղեցին ունի երեք խորան. գլխավորն օծվել է ի պատիվ Սուրբ Ծննդյան, հյուսիսայինը՝ Սուրբ Երրորդության, հարավայինը՝ Կազանի Աստվածածնի սրբապատկերի։

Շենքը զբաղեցնում է 940 քառակուսի մետր տարածք, պատերի բարձրությունը 56 մետր է, բարձրությունը գետնից մինչև խաչը՝ 76 մետր։

Պատերը և առաստաղը ներսից նկարազարդված չեն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  «О храме | Храм Рождества Христова станица Нижнекундрюченская» (ru-RU)։ hram-rogdestva.cerkov.ru։ Վերցված է 2017-02-12
2. 1 2  «Ст.Нижне-Кундрюченская, храм – Нижний Дон, ч.6»։ Վերցված է 2017-02-12
**Սուրբ Հակոբ Հայրապետ վանք,** հայկական ավերված վանք, որը գտնվում էր Ադրբեջանի կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Փառակա գյուղի մոտ (Օրդուբադի շրջան), գյուղից 1 կմ հյուսիս-արևմուտք բլրի լանջին կից։

Պատմություն
-----------

Վանքը կառուցվել է 12-13-րդ դարերում և վերանորոգվել 1691-1701 թվականներին՝ Փառակայի ժողովրդի և հոգևոր դասի մեկենասությամբ։ Այդ մասին է վկայում դռան վրայի հայերեն արձանագրությունը։

Ճարտարապետություն
-----------------

Վանքը հորինվածքով քառամույթ գմբեթավոր բազիլիկա էր՝ կառուցված սրբատաշ բազալտով, դարդագույն և սպիտակ քարերով։ Վանքի մուտքը արևմտյան ճակատից էր, ուներ կիսաշրջանաձև աբսիդ, խաչաձև մույթեր, մեկ զույգ, երկհարկանի ավանդատներ՝ թաքստոցներով։ Սուրբ Հակոբ Հայրապետ վանքի գմբեթը քարաշեն էր՝ աղյուսե ծածկով, ուներ 12 նիստ։ Վանքի արևմտյան հարավային և հյուսիսային ճակատներում կային հայերեն արձանագրություններ, գմբեթի առագաստային անցումներում և հարավային ճակատում կային պատկերաքանդակներ, իսկ զարդաքանդակները մուտքի և լուսամուտների շուրջն էր։

Եկեղեցու արևմտյան ճակատի առջև եղել է գավիթ-սրահը, հարավային կողմում սեղանատունը և այլ շինությունները։

Ոչնչացում
---------

Վանքը հողին է հավասարեցվել 1997 թվականից մինչև 2000 թվականի փետրվարի 3-ը ընկած ժամանակահատվածում։ Այդ մասին փաստում է Caucasus Heritage Watch-ի հետաքննությունը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Khatchadourian Lori, Smith Adam T. Ghulyan Husik, Lindsay Ian (2022)։ *Silent Erasure: A Satellite Investigation of the Destruction of Armenian Heritage in Nakhchivan, Azerbaijan* (English)։ Cornell Institute of Archaeology and Material Studies: Ithaca, NY։ էջեր 180–183։ Արխիվացված է օրիգինալից 2022 թ․ սեպտեմբերի 24-ին
2. 1 2 3 4  Ayvazyan, Argam. *The Historical Monuments of Nakhichevan.* Transl. Krikor H. Maksoudian. Detroit: Wayne State University Press, 1990, p. 36–37.
3. 1 2 3  Ayvazyan, Argam. *Nakhijevani ISSH haykakan hushardzannery. Hamahavak tsutsak.* Yerevan: Hayastan, 1986, p. 63.
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Ավագյանց ազգանունով այլ մարդկանց մասին։*

**Սերգեյ Իոսիֆի Ավագյանց** (ծնվ. ապրիլի 6, 1957(1957-04-06), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ, Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն, ԽՍՀՄ), հայկական ծագումով ռուսական զորապետ։ 2010 թվականից մինչև 2023 թվականի ապրիլի 20-ը՝ Խաղաղօվկիանոսյան նավատորմի հրամանատար, իսկ արդեն 2014 թվականին ծովակալ։

Կենսագրություն
--------------

Սերգեյ Իոսիֆի Ավագյանցը ծնվել է 1957 թվականի ապրիլի 6-ին, ՀԽՍՀ-ի Երևան քաղաքում[*փա՞ստ*]։ 1975 թվականին նա ընդունվել է Պ. Ս. Նախիմովի անվան Սևծովյան բարձրագույն ռազմածովային ուսումնարանը, որն ավարտել է 1980 թվականին։ Այնուհետև ուսանել է ՌԾՆ–ի բարձրագույն հատուկ սպայական դասընթացներում, ԽՍՀՄ նավատորմի ծովակալ Ն. Գ. Կուզնեցովի անվան ռազմածովային ակադեմիայում (1989—1991), ՌԴ ԶՈՒ ԳՇ Ռազմական ակադեմիայում (2005—2007)[*փա՞ստ*]։

Ծառայության է անցել Հյուսիսային նավատորմի «Ծովակալ Յումաշև» մեծ հականավատորմային նավում՝ զենիթառակետային կառավարման դիվիզիոնի հրթիռահրետանային ռազմական միավորումում[*փա՞ստ*], որպես խմբի գեներալ[*փա՞ստ*]։

2010 թվականի օգոստոսի 25-ին ՌԴ-ի նախագահը նշանակում է նրան խաղաղօվկիանոսյան նավատորմի հրամանատար։

2012 թվականի դեկտեմբերի 13-ին, Ռուսաստանի Դաշնության նախագահը շնորհել է Սերգեյ Ավագյանցին փոխծովակալ զինվորական կոչում։[*փա՞ստ*]

2010 թվականի հոկտեմբերի 29-ից, ծովակալի հաստատումից հետո, Սիդենկոն[*փա՞ստ*], ղեկավարելով Արևելյան օկրուգի զինված ուժերը, կատարում էր[*փա՞ստ*] Խաղաղօվկյանոսյան նավատորմի ղեկավարի պաշտոնը[*փա՞ստ*]։

2014 թվականի դեկտեմբերի 14-ին ստացել է ծովակալի կոչում։

2023 թվականի ապրիլի 20-ին ազատվել է Խաղաղօվկիանոսյան նավատորմի հրամանատարի պաշտոնից։

Պարգևներ և մրցանակներ
---------------------

* «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» շքանշանի երկրորդ աստիճանի մեդալ[*փա՞ստ*]
* ԽՍՀՄ մեդալների դափնեկիր[*փա՞ստ*]
* «Ռազմական ծառայությունների համար» մեդալ
* «Ծովային ծառայությունների համար» մեդալ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Биография Сергея Иосифовича Авакянца.
2. ↑  Указ Президента Российской Федерации от 13 декабря 2014 года № 764 «О присвоении воинских званий высших офицеров, специальных званий высшего начальствующего состава и высших специальных званий»
3. ↑  «Тихоокеанский флот получит нового командующего»։ *Коммерсантъ* (ռուսերեն)։ 2023-04-20։ Վերցված է 2023-04-20
**Ուլիսե Մունարի** (իտալ.՝ Ulisse Munari, 1960), իտալացի աստղագետ և աստղակերպեր հայտնագործող, ինչպես նաև Պադովայի համալսարանի աստղագիտության պրոֆեսոր, ով 1990 թվականին սկսել է աշխատել Ասիագո աստղադիտարանում։ Մասնագիտացած է փոփոխական և նոր աստղերի, տարբեր կլաստերների, ինչպես նաև փոքր մոլորակների հետազոտության մեջ։ 1996-1998 թվականներին իտալացի այլ աստղագետների հետ համատեղ հայտնաբերվել է ընդհանուր առմամբ 55 աստերոիդ։

Դեռևս ուսանողական տարիներին Իտալիայի ազգային սիրողական կազմակերպությունում կազմակերպել է Փոքր մոլորակների սեկտորը։ Հետագայում էլ շարունակել է կապ պահպանել շատ սիրողական աստղագետների հետ՝ նրանց հնարավորություն տալով օգտվել իտալական որոշ աստղադիտարանների խոշոր աստղադիտակներից։

Ուլիսես Մունարին մասնակցում է «RAdial Velocity Experiment» (RAVE) հետազոտական ծրագրում ներգրավված թիմի աշխատանքին, որի նպատակն է չափել աստղերի ճառագայթային արագությունն ու մետաղների պարունակությունը՝ օգտագործելով Շմիդտի համակարգի աստղադիտակը՝ 1,2 մ հայելու տրամագծով, որը գտնվում է Ավստրալիայի աստղագիտական աստղադիտարանում (ռուս.՝ Australian Astronomical Observatory)։

Ուլիսե Մունարին նաև եղել է այն աշխատանքային խմբի ղեկավարներից մեկը, որը մշակել և օպտիմիզացրել է սպեկտրոմետրը Gaia արբանյակի վրա, որը գործարկվել է 2013 թվականի դեկտեմբերին։

Որպես երախտագիտության նշան Մուներիի ավանդի համար՝ աստերոիդներից մեկին շնորհվել է նրա անունը՝ (7599) Մունարի (անգլ․՝ (7599) Munari)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Minor Planet Discoverers»։ Minor Planet Center։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-03-14-ին։ Վերցված է 2011-01-01
2. 1 2  Schmadel, Lutz D. Dictionary of Minor Planet Names (անգլ.). — Fifth Revised and Enlarged Edition. — B. Heidelberg, N. Y.: Springer, 2003. — P. 605. — ISBN 3-540-00238-3.
3. ↑  RAVE: the RAdial Velocity Experiment Archived 2012-11-03 at the Wayback Machine.(անգլ.)
4. ↑  Gaia launch set for 19 December. Archived 2014-12-18 at the Wayback Machine.(անգլ.)
5. ↑  «ESA PR 44-2013: LIFTOFF FOR ESA'S BILLION-STAR SURVEYOR» (անգլերեն)։ ЕКА։ 2013-12-19։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-12-19-ին։ Վերցված է 2013-12-19
6. ↑  Сегодня состоится запуск спутника Gaia Archived 2013-12-19 at the Wayback Machine. 19 декабря 2013

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ulisse Munari home page(անգլ.)
**Սուրբ Հարության**, 1741 թվականին կառուցված հայ առաքելական եկեղեցի Արցախի Հանրապետության Հադրութի շրջանի Այգեստան գյուղում, Արևասար լեռան արևելյան հարավահայաց լանջին գտնվող գյուղատեղիում։

Հորինվածք
---------

Եկեղեցին հորինվածքով ուղղանկյուն հատակագծով միանավ բազիլիկ է։ Այն արևելյան կողմում ունի կիսաշրջանաձև խորան, իսկ ներքին ճարտարապետական առանձնահատկությանը բնորոշ մեկ ավանդատունը տեղադրված է խորանի հյուսիսային կողմում։

Այն կառուցված է հիմնականում կոպտատաշ քարերից։ Սրբատաշ կրաքարից են միայն արևմտյան պատուհանի, մուտքի  եզրամասերը և բարավորը։ Եկեղեցու միակ մուտքը հարավային կողմից է։ Լուսավորվում է արևելյան, հարավային և արևմտյան կողմերից բացվող մեկական պատուհաններից։ Ներքուստ թաղածածկ է, արտաքուստ ունի երկթեք, հողածածկ տանիք։ Գտնվելով լեռան հարավահայաց լանջին՝ եկեղեցու հյուսիսային պատն ամբողջությամբ և արևմտյան պատի մի հատվածը հողի մեջ է։

Երկարությունը 13, 5 մետր է, լայնությունը՝ 6,3 մետր, իսկ բարձրությունը՝ 4,5 մետր։

Մուտքի բարավորի վրա պահպանված եկեղեցու շինարարական արձանագրությունը․

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Յ[ի]շ[ատա]կ է  Ս[ուր]բ Յարութ/ե[ա]ն եկեղեցիս Մէլիք/ Եկանին կողագից Կոզալի[ն]/, որդ[ի] Արամբէկ[ի]ն, Իսայիբեկին:/ Թվ[ին] ։ՌՃՂ։ շինվեցաւ. օվ/ կարթա՝ Ա[ստուա]ծ ողորմի ասի։ Հայր |  |

Մուտքի սրբատաշ քարերը նույնպես արձանագիր են։ Եկեղեցուց հարավ տարածվում է հին գերոզմանատունը, տապանաքարերի մեծ մասը պահպանվել էին մինչև 2020 թվականին Ադրբեջանի կողմից Այգեստանի օկուպացիան։

Պատմություն
-----------

Եկեղեցու մուտքի բարավորի արձանագրության համաձայն, սուրբ Հարության եկեղեցին կառուցվել է 1741 թվականին։

2020 թվականի հոկտեմբերից Այգեստան գյուղը և Սուրբ Հարության եկեղեցին գտնվում են ադրբեջանական օկուպացիայի տակ։

Վիճակ
-----

Եկեղեցին խորհրդային շրջանում օգտագործվել է որպես պահեստ, որի շնորհիվ պահպանվել է համեմատաբար բարվոք վիճակում։ Ներկայիս վիճակի մասին տեղեկություններ չկան։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Այգեստանի սբ․ Հարության եկեղեցին»։ *Monument Watch* (հայերեն)։ Վերցված է 2023-11-02  CS1 սպաս․ հայերենը նշված է (link)
2. ↑  ռադիո Արցախի հանրային։ «Սուրբ Հարության եկեղեցի»։ *artsakhradio.am* (hy-am)։ Վերցված է 2023-11-02
**Պիցցա չորս պանիր** (Իտալերեն արտասանություն՝ [ˈkwattro forˈmaddʒi]), իտալական խոհանոց պիցցայի տեսակ՝ ծածկված չորս տեսակի հալված պանիրների համադրությամբ, տոմատի մածուկով (ռոսսա, կարմիր) կամ առանց դրա (բյանկա, սպիտակ)։ Այս տեսակը հայտնի է ամբողջ աշխարհում, այդ թվում նաև Իտալիայում։

Պատմություն
-----------

Ավանդաբար, որպես հիմնական բաղադրիչ, պանրի տեսակներից մեկը մոցարելան է, որը պահպանում է խոնավությունը պատրաստելիս՝ մասամբ պաշտպանելով այլ պանիրներ ջեռոցի ուժեղ ջերմաստիճանից։ Գորգոնզոլան առկա է գրեթե ցանկացած ձևով, իսկ վերջնական համատեղումը կախված է տարածաշրջանից, պանրի բնորոշ տեսակներն են ֆոնտինան և պարմեզանը, բայց հնարավոր են նաև պեկորինո, ռիկոտա, ստրակինո, ռոբիոլա, թալեջո, ապխտած պրովոլոն կամ կաչոկավալլո։ Բացի մոցարելլայից, պիցցաների զանգվածային արտադրության մեջ հաճախ օգտագործվում են պարմեզան, ռոմանո, ասիագո և իտալական ծագում ունեցող այլ պանիրներ, չնայած պիցցաների որոշ տեսակներում օգտագործում են ոչ իտալական պանիրներ, ինչպիսիք են էդամը, էմենտալը և կապույտ պանիրը։ Պանիրների ընտրությունը պատահական չէ, դրանք պետք է լինեն յուղող կամ կիսայուղոտ և տարբեր համերով։ Մոցարելայից բացի, *quattro formaggi* սովորաբար ներառում է կապույտ կամ կանաչ պանիր, փափուկ (էմենտալ կամ գրյույեր) կամ սերուցքային պանիր (ռոբիոլա կամ ստրակինո) և կոշտ պանիր (պարմեզան կամ քերած պեկորինո)։

Ի տարբերություն այլ պիցցաների, ինչպիսիք են նեապոլիտանը կամ մարգարիտան, որոնք ունեն երկար, հարուստ և փաստաթղթավորված պատմություն, *Quattro Formaggi*, չնայած իր հայտիության, ունի ոչ այդքան պարզ ծագում, այդ թվում նաև, իր բաղադրությունը բավական ծամծմված է։ Համարվում է, որ պիցցայի տեսակը ծագել է Լացիոյի շրջանում 18-րդ դարի սկզբին։ Դրա պակաս ակնհայտ և ավելի ուշ տարբերակները, ինչպես նաև պիցցա *Quattro Latti*, կարող են ունենալ իրենց զարգացման ընթացքը գաստրոնոմիայի պատմության մեջ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Most popular italian pizzas»։ Taste Atlas.։ 2020 թ․ ապրիլի 25
2. ↑  «Revival: la pizza Quattro Formaggi»։ Gabriele Valdès։ 2020 թ․ ապրիլի 25
3. ↑  «Pizza quattro formaggi»։ Taste Atlas։ 2016 թ․ ապրիլի 6
4. ↑  «Ristorante Pizza Quattro Formaggi»։ Dr. Oetker։ 2020 թ․ ապրիլի 25
5. ↑  «La pizza 4 fromages : origines et recettes.»։ Restaurant le Quatre Vingt.։ 2017 թ․ մայիսի 31
6. ↑  «Nasce la pizza "Quattro Latti" campana, con latte di bufala, vacca, capra e pecora.»։ Il Mattino։ 2019 թ․ փետրվարի 9
**Սուրբ Հովհաննես Կարապետ եկեղեցի**, հայ առաքելական եկեղեցի Արցախի Հանրապետության Մարտակերտ քաղաքում, որը կառուցվել է 1883 թվականին։ Եկեղեցուն կից կա գերեզմանոց։ Եկեղեցին վերանորոգվել է 2003 թվականին։

Եկեղեցին գտնվում է Մարտակերտ քաղաքի արևմուտքում՝ Ազատամարտիկների փողոցի հյուսիսում և Խաչատուր Աբովյան փողոցի հարավում։

Ճարտարապետական բնութագիր
------------------------

Մարտակերտի Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին, որն ունի արևմուտք-արևելք ուղղվածություն, հորինվածքով ուղղանկյուն հատակագծով և սրածայր տանիքով բազիլիկ եկեղեցի է՝ կառուցված անկանոն ձևի բնական քարից և կրաքարային շաղախից։ Շենքի արևմտյան կողմի մուտքի վերևում գտնվում է քառանկյուն գավիթը՝ փոքր բաց զանգակատնով, քառանկյուն բրգաձև տանիքով, որի վերևում խաչն է։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Արայիկ Հարությունյանը հանդիպել է Մարտակերտի շրջանի վարչակազմի հետ»։ *pastinfo.am*։ 2021-01-25
2. ↑  Hakob Ghahramanyan։ «Directory of socio-economic characteristics of NKR administrative-territorial units (2015)»
3. ↑  Kiesling Brady, Kojian Raffi (2019)։ *Rediscovering Armenia: An in-depth inventory of villages and monuments in Armenia and Artsakh* (3rd ed.)։ Armeniapedia Publishing

* ↑  Kiesling Brady, Kojian Raffi (2019)։ *Rediscovering Armenia: An in-depth inventory of villages and monuments in Armenia and Artsakh* (3rd ed.)։ Armeniapedia Publishing
**Ռուս-մալթական հարաբերություններ**, երկկողմ դիվանագիտական հարաբերություններ Ռուսաստանի Դաշնության և Մալթայի միջև։

Պատմություն
-----------

Ռուսաստանի նախագահ Դմիտրի Մեդվեդևն ընդունում է Մալթայի դեսպան Կարմել Ինգուանեզի հավատարմագիրը, 2009 թվականի հոկտեմբերի 12-ին
ԽՍՀՄ-ի և Մալթայի միջև դիվանագիտական հարաբերությունները հաստատվել են 1967 թվականի հուլիսի 19-ին, Մալթայի կողմից Ռուսաստանի պաշտոնական ճանաչումը, որպես ԽՍՀՄ-ի իրավահաջորդ, տեղի է ունեցել 1991 թվականի դեկտեմբերին։

Երկրների միջև կանոնավոր կերպով իրականացվում են պաշտոնատար անձանց փոխայցելություններ, իրականացվում է քաղաքական և խորհրդարանական երկխոսություն, իրականացվում են շփումներ արտաքին գործերի նախարարությունների միջև, մշակվում են երկկողմ փաստաթղթեր։ Ռուս-մալթական հարաբերություններն ավանդաբար բարեկամական են և հիմնված են 1981 թվականի հոկտեմբերի 8-ի համաձայնագրի և 1992 թվականի դեկտեմբերի 28-ի համատեղ հռչակագրի վրա։

Երկրների միջև զարգանում է համագործակցությունը զբոսաշրջության, հումանիտար և առևտրատնտեսական ոլորտներում։ Ռուսաստանի ԴՄԾ-ի տվյալներով՝ 2011 թվականի առաջին եռամսյակում Ռուսաստանի և Մալթայի միջև ապրանքաշրջանառության ծավալը կազմել է 1106,6 միլիոն դոլար։

Երկու երկրների հարաբերությունները վատթարացման միտում ունեն, 2019 թվականի ապրիլին Մալթան հրաժարվել է թույլատրել Ռուսաստանի երկու ինքնաթիռների թռիչքը, որոնք բեռներ և ուղևորներ են տեղափոխում Վենեսուելա։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  «Российско-мальтийские отношения (справочная информация)»։ МИД РФ։ 2011 թ․ հոկտեմբերի 20։ Վերցված է 2015 թ․ ապրիլի 3
2. ↑  Москва учтёт отказ Мальты пропустить самолёты РФ в Венесуэлу
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Գևորգյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին։*

**Ռուսլանա Ասիլի Գևորգյան** (հունիսի 22, 1941(1941-06-22), Թբիլիսի, Վրացական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ սրտաբան, կլինիկական դեղաբան։ Բժշկական գիտությունների դոկտոր (1990)։

Կենսագրություն
--------------

Ռուսլանա Գևորգյանը ծնվել է 1941 թվականին Թիֆլիսում։ 1965 թվականին ավարտել է Երևանի բժշկական ինստիտուտը։ 1966-1989 թվականներին աշխատել է Սրտաբանության գիտահետազոտական ընկերությունում, 1985-1989 թվականներին եղել է կենսաախտորոշման կլինիկալաբորատոր բաժանմունքի վարիչ, 1989-1992 թվականներին՝ ՀՀ առողջապահության նախարարության գիտաբժշկական տեղեկատվության հանրապետական բաժնի վարիչ, 1992 թվականից՝ ՀՀ առողջապահության նախարարի խորհրդական, 1998 թվականից՝ առողջապահության քաղաքականության վարչության գլխավոր մասնագետ, 1999-2006 թվականներին՝ ԶԼՄ-ի հետ կապերի գծով ՀՀ առողջապահության նախարարի խորհրդական, 2006 թվականին՝ մամուլի խոսնակ։ 2000 թվականին Ռուսլանա Գևորգյանի մասին հոդված է զետեղվել ամերիկյան Մատենագիտության ինստիտուտի «Ով ով է» միջազգային հավաքածուի կին մասնագետների և բիզնեսմենների բաժնում։

Աշխատանքները վերաբերում են մոլեկուլյար բջջային և կլինիկական սրտաբանության և դեղաբանության հարցերին, առողջապահական բնագավառի բարեփոխումների մշակմանը։ Հեղինակ է ավելի քան 60 հրատարակությունների։

Պարգևներ
--------

* «Տարվա կին» (ԱՄՆ Մատենագիտության ինստիտուտի միջազգային հետազոտական խորհրդի որոշմամբ), 2000
* «Medal of Honor» (արիության մեդալ), 2000

Գրականություն
-------------

* Айриян А.П. Армянские учёные-медики // Ер. 1998.
* «Деловой Экспресс» - Экономический еженедельник Армении / Интервью с советником министра здравоохранения РА Русланой Геворкян.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. ↑  *Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005*
3. ↑  «HealthRights.am -»։ *www.healthrights.am*։ Վերցված է 2017-02-02 (չաշխատող հղում)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |

 |
**Սամարա** (արաբ․՝ ‎‎ سامراء‎), քաղաք Իրաքում, Տիգրիս գետի արևելյան ափին, Բաղդադից 125 կմ հեռավորության վրա։ 2002 թվականի տվյալներով նրա բնակչությունը կազմում էր 201 հազար 700 բնակիչ։ Քաղաքը 41.5 կմ տարածությամբ ձգվում է Տիգրիս գետի երկայնքով, այն արևելքից և հարավից պատերի փոխարեն պաշտպանվում է հին ոռոգման ջրատարներով։

Պատմություն
-----------

Սամարայի տարածքը բնակեցված է հնագույն ժամանակներից։ Ավերակների մեջ կարելի է հանդիպել մեր թվարկությունից առաջ 5-րդ դարին վերաբերող կառույցներ։ Սամարյան մշակույթը համարվում է Էնեոլիթյան մշակույթի ժառանգորդը։ Քաղաքային բնակչությունը այստեղ ավելի ուշ է առաջացել։ Միապետներից առաջինը այս վայրը հավանության է արժանացրել Խոսրով Ա Սասանյանը, ով շրջակայքում կառուցել է որսորդական ամրոց։ 833 թվականին հնագույն նախաիսլամական բնակչության վայրում կառուցվել է ներկայիս քաղաքը։ 836 թվականին խալիֆ Մութասիմի օրոք մամլուքները (Աբբասյան խալիֆայության զինվոր-ստրուկներ) Բաղդադում ապստամբություն հրահրեցին, որը ստիպեց խալիֆին տեղափոխվել հյուսիս։ Ավելի ուշ թուրք զինվորները իրենք սկսեցին գահ բարձրացնել նոր խալիֆներ, ինչը հանգեցրեց անարխիայի։ Երբ խալիֆ Մութասիմը խալիֆայության մայրաքաղաքը նորից տեղափոխեց Բաղդադ, Սամարան շարունակում էր մնալ իսլամական աշխարհի մայրաքաղաքը մինչև 892 թվականը։

Սամարան համարվում է շիաների սրբազան քաղաք պայմանավորված նրանով, որ Ասկարիի ոսկեկատար մզկիթում հանգչում է Ասկարիի երկու իմամների աճյունները։

Հուշարձաններ
------------

Ալ-Մութասիմի իրավահաջորդ, խալիֆ ալ-Վասիկը Սամարայում հիմնել է Մեծ մզկիթ իր հայտնի պարորաձև մինարեթով 52 մետր բարձրությամբ և 33 մետր լայնությամբ։ Այն ժամանակ համարվում էր իսլամական աշխարհի ամենախոշոր կառույցը։ Խալիֆայության մայրաքաղաքից պահպանվել են քիչ թե շատ վնասված տեսքով հուշարձաններ, այդ թվում երկու պալատ, որոնց մակերեսը կազմում էր 125-211 հա, իսլամական մշակույթի պատմության մեջ խոշորագույն պալատական կառույցները։

Աբբասական դարաշրջանի ճարտարապետական հուշարձանները (42 պալատների ավերակներ, չորս մզկիթներ, երեք խալիֆների դամբարաններ, լքված հյուսիսային քաղաքի մնացորդները ութանկյան տեսքով) հանդիսանում են Համաշխարհային ժառանգության՝ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի օբյեկտներ։ Դրանց քիչ մասը համարվում է պեղումների օբյեկտ, որի սկիզբը դրել են գերմանացի հնագետները 1911 թվականին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  UNESCO, Samarra Archaeological City,
2. ↑  «Unesco names World Heritage sites»։ BBC News։ 2007-06-28։ Վերցված է 2010-05-23
3. ↑  SAAO
4. ↑  Babaie, Sussan (2004)։ *Slaves of the Shah*։ New York: I.B.Tauris & Co Ltd։ էջեր 4–5։ ISBN 1 86064 721 9

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Մեծ նորվեգական · Treccani · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 14640580f · GND: 4105268-7 · LCCN: n86116843 · NKC: ge766279 · SUDOC: 068646305 · VIAF: 130270843 · WorldCat VIAF: 130270843 |

 |

 |
**Պյոտր Վասիլևիչ Լեբեդենկո** (ռուս.՝ Пётр Васильевич Лебеденко, մարտի 20 (ապրիլի 2), 1916, Սարապուլ, Վյատկայի գավառ, Ռուսական կայսրություն - փետրվարի 11, 2003(2003-02-11)), խորհրդային ռուս գրող, արձակագիր, սցենարիստ, ակնարկագիր։ ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (1957)։ ԽՍՀՄ արհմիությունների և գրողների միության մրցանակների դափնեկիր, ՌՍՖՍՀ գրողների միության մրցանակի դափնեկիր։

Կենսագրություն
--------------

Պյոտր Լեբեդենկոն ծնվել է 1916 թվականին Սարապուլում։ 1929 թվականից մեծացել է մանկատներում։ 1934-1936 թվականներին եղել է նավաստի, 1936 թվականին դարձել է քաղաքացիական օդային նավատորմի օդաչու։ Մասնակցել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Արևելյան ռազմաճակատի (*«Հայրենական մեծ պատերազմ»*, 1941-1945) գործողություններին, եղել ռազմական օդաչու, կատարել ավելի քան 800 մարտական թռիչք, հաճախ թշնամու թիկունքում։ Բազմաթիվ մրցանակների դափնեկիր է։

Պատերազմից հետո զբաղվել է գրական աշխատանքով։ 1957 թվականին ընդունվել է ԽՍՀՄ գրողների միության շարքերը, 1974-1986 թվականներին եղել է գրողների միության Ռոստովի տարածաշրջանային կազմակերպության նախագահը։ Մի քանի անգամ ընտրվել է ՌԽՖՍՀ գրողների միության անդամ, ԽՍՀՄ գրողների միության վերստուգիչ հանձնաժողովի անդամ։

Ստեղծագործական ուղի
-------------------

Լեբեդենկոյի առաջին գիրքը` «Խաղաղ Դոնի հեքիաթները», լույս է տեսել 1950 թվականին Դոնի Ռոստովում։ Հետագայում Դոնի Ռոստովում և Մոսկվայում հրատարակվել են գրողի մի քանի գրքեր։

Նրա ստեղծագործությունների հերոսները բանվորներն են, օդաչուները, կուսակցությունների ղեկավարները, կոմերիտական և կուսակցական մարդիկ, որոնք հետաքրքրված են իրենց երկրի շահերով։ Իր հերոսի սոցիալ-հոգեբանական հիմքը պահպանելով` գրողը նրա հետ անցնում է պատմության տարբեր փուլերով` 1930-ական թվականներ, պատերազմ, հետպատերազմյան շրջան, 1950-1960-ական թվականներ։

Լեբեդենկոն գրել է մի շարք գրքեր բոլոր տարիքի երեխաների համար` «Հեռավոր գետաբերանի ծովախորշը» (1954), «Шхуна «Мальва»» (1964), «Քաջարիների ակումբը» (1961) վիպակները, «Կողմնացույց» (1962) պատմվածքը, «Բարի սիրտը գեղեցկությունից թանկ է» (1959) հեքիաթը և այլն։

Լեբեդենկոն վեպերի, վավերագրերի, վիպակների, էսսեների, ֆիլմերի սցենարների հեղինակ է։

Ընտրված մատենագիտություն
------------------------

* «Навстречу ветрам» (1958)
* «Четвёртый разворот» (1972, էկրանավորվել է 1973 թվականին «Երբ մարդը ժպտում է»)
* «Дважды жить не дано» (1963)
* «Льды уходят в океан» (1966, 1971)
* «Особый рейс»
* «Повесть о разведчике»
* «Люди, как реки…»
* «Черные листья» (1974)
* «Красный ветер» (1980)
* Ակնարկների գիրք
	+ «Человек в пути»
	+ «Ровесники»
	+ «Раздумья о мужестве»
	+ «Сэр Джексон молчит»

Պարգևներ
--------

* Լենինի շքանշան
* Կարմիր դրոշի շքանշան
* Աշխատանքային Կարմիր դրոշի շքանշան
* «Պատվո նշան» շքանշան
* Հայրենական պատերազմի I աստիճանի շքանշան
* Հայրենական պատերազմի II աստիճանի շքանշան

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Централизованная библиотечная система г.Ростова-на-Дону: Лебеденко Петр Васильевич»։ *www.donlib.ru* (en-US)։ Վերցված է 2017-08-05

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 20838 · GND: 1089331339 · NTA: 114575452 · VIAF: 31111135 · WorldCat VIAF: 31111135 |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Սուրբ Սիոն եկեղեցի (այլ կիրառումներ)

**Սուրբ Սիոն եկեղեցի** կամ **Գառնիի ամրոցի կլոր եկեղեցի**, Գառնիի ամրոցի տարածքում պեղված եկեղեցի է, գտնվում է հեթանոսական տաճարի կողքին, արևմտյան կողմից։ Ըստ տարբեր կարծիքների կառուցվել է 7-րդ կամ 9-րդ դարում։

Թվագրման վարկածներ
------------------

Հիմք ընդունելով հատակագծային հորինվածքը, պատուհանի պսակի մի բեկոր, և պատմական մի վկայություն որում հիշատակված է Ներսես անունը՝ ենթադրաբար Ներսես Գ Շինող կաթողիկոսի՝ Զվարթնոցի տաճարի կառուցողի, որոշ հետազոտողներ այս հուշարձանը թվագրում են 7-րդ դարով։ 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Եվ եղավ մարմին նորա (898 վախճանված Մաշտոց կաթողիկոս) , ի գերեզմանի ի Գառնի հուպ առ զարմանալի թախտն Տրդատայ և շինեցին ի վերայ նորա եկեղեցի վայելուչ։- Կիրակոս Գանձակեցի |  |

Այս վկայության ճշտությունը հիմնավորվում է նաև «Մաշտոց» մակագրություն ումեցող տապանաքարի առկայությունը՝ կլոր եկեղեցու հյուսիսային կողմի կիսավեր մատուռի հատակին։

Ճարտարապետություն
-----------------

Գառնիի տաճարը և Սուրբ Սիոնը թռչնի բարձրությունից
Երկաստիճան պատվանդանի վրա տեղադրվա շրջանաձև՝ ենթադրաբար բազմանիստ կողմերով, շուրջ 20 մ տրամագիծ ունեցող պարագծում ամփոփված են ուղիղ սկզբնամասեր ունեցող կիսաշրջան չորս խորան, որոնց միջև տեղադրված են մեկական ավանդատներ՝ կիսաշրջան աբսիդներով արևելյան կողմից։ Այս տիպի հատակագիծը նույնութկամբ կրկնվել Մարմաշենի կլոր, Խծկոնքի Սուրբ Սարգիս եկեղեցիներում սա հիմք է տալիս Գառնիի ամրոցի կլոր եկեղեցին Բագրատունյաց շրջանին վերագրել։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Wiki Loves Monuments monuments database — 2017.
2. ↑  ««Գառնի» արգելոց թանգարանում զբոսաշրջիկին ուղղորդում է աուդիոգիդը»։ *armenpress.am* (հայերեն)։ Վերցված է 2022-07-18  CS1 սպաս․ հայերենը նշված է (link)
3. 1 2 3  Վարազդատ Հարությունյան (1992)։ *Հայկական ճարտարապետության պատմություն․ Շիրակի ճարտարապետական հուշարձանները*։ Երևան: «Լույս» հրատարակչություն։ էջ 242
4. ↑  «Պատմութիւն Հայոց»։ *digilib.aua.am* (հայերեն)։ Վերցված է 2022-07-18  CS1 սպաս․ հայերենը նշված է (link)
5. ↑  *Տ․ Մարության, Զվարթնոց, Եիևան, 1963, էջ՝ 89*
**Չախրուխաձե** (վրաց.՝ ჩახრუხაძე, 1170 - 1212), 12-րդ դարավերջի և 13-րդ դարասկզբի վրացի բանաստեղծ-ներբողագիր։ Թամար թագուհուն իդեալականացնող «Թամարիանի» ներբողների ժողովածուի հեղինակն է։ Չախրուխաձեի ոտանավորը իր ստեղծողի անունով ստացել է չախրուխաուլի անունը և լայնորեն տարածված է եղել վրացական դասական պոեզիայում։

Կենսագրություն
--------------

Չնայած նրան, որ Չախրուխաձեի կենսագրության մասին հավաստի որևէ բան հայտնի չէ, բացի նրանից, որ նա ապրել է 12 դարի վերջին և 13-րդ դարի սկզբին, որոշ ժամանակակից գիտնականներ, հիմնվելով Չախրուխաձեի ապրելու ժամանակաշրջանի, ձեռագրի համեմատության, գրի ոճային և բառային յուրահատկությունների վրա, ենթադրում են, որ Չախրուխաձեն կարող է գրագիր Գրիգոլ Չախրուխաձեն լինել։ Գելաթի վանքում Գրիգոլ Չախրուխաձեի գտած ձեռագրերից կարելի է ենթադրել, որ նա ծրագրել է գնալ Երուսաղեմի վրացական Սուրբ Խաչի վանք։ Պոետ և արքա Արշիլ II-ը ասում էր, որ Չախրուխաձեն սերում է Խևիից և Թամարա թագուհու գրագիրն էր։

Ստեղծագործական կյանք
--------------------

«Թամարիանին» վրաց աշխարհիկ գրականության առաջին նմուշն է, որը պարունակում է տասնմեկ ներբող և այլ բովանդակությամբ չորս ոտանավոր։ Հեղինակը փառաբանել է Թամար թագուհու (1184-1213) անհատական արժանիքներն ու պետական գործունեությունը, նաև՝ նրա ամուսնու՝ Դավիթ Սոսլանին և թագաժառանգ Լաշա Գեորգիին։ Ենթադրվում է, որ ներբողաշարը գրվել է Բասենի ճակատամարտում (1203) վրացական զորքերի տարած հաղթանակից հետո՝ 1203-1207 թվականներին։

Շարքը բաղկացած է քսան վանկանի տողերից, հանգավորումը իգական է։ Ամեն մի կիսատող ունի ներքին հանգ։ Այս վանկաչափը իր ստեղծողի անունով ստացել է չախրուխաուլի անունը և լայնորեն տարածված է եղել վրացական միջնադարի դասական պոեզիայում։
«Թամարիանին» մեզ է հասել 17-19-րդ դարերի գրչությամբ։

Չախրուխաձեն հայերեն
-------------------

* Թամարիանի (հատված)։ Վրացական պոեզիա, Ե. Երևանի համալսարանի հրատ. 1983, էջ 7-10։ Թարգմ.՝ Վաղարշակ Նորենց։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Խմբագրական կոլեգիա, Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հ. 8 (խմբ. Վիկտոր Համբարձումյան), Ե. «Հայկական ՍՍՀ Գիտությունների Ակադեմիա Հայկական Սովետական Հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն», 1982, էջ 661 — 720 էջ։
2. ↑  «ჩახრუხაძე - ბიოგრაფია» (վրացերեն)։ საქართველოს პარლამენტის ილია ჭავჭავაძის სახელობის ეროვნული ბიბლიოთეკა։ Վերցված է 2016 թ․ ապրիլի 24
3. ↑  *Alexander Mikaberidze* Historical Dictionary of Georgia. — 2nd edition. — Lanham: Rowman & Littlefield, 2015. — С. 2014. — 812 с. — ISBN 9781442241466
4. ↑  *A. G. Baramidze, D. M. Gamezardashvili* Georgian Literature. — Chicago: The Minerva Group, Inc. 2001. — С. 17. — 116 с. — ISBN 9780898755701
5. ↑  Հրաչիկ Բայրամյան, Վրաց գրականությունը V-XIX դդ. գիրք Ա, Ե. ԵՊՀ հրատ. 2007, էջ 32-33։
6. ↑  Վրացական պոեզիա, Ե. Երևանի համալսարանի հրատ. 1983, էջ 409։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | ISNI: 000000003771928X · LCCN: n2001052848 · NTA: 391738437 · VIAF: 21487215 · WorldCat VIAF: 21487215 |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցի (այլ կիրառումներ)

**Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցի**, Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի, գտնվում է Հայաստանի Շիրակի մարզի Ազատան գյուղում, կառուցվել է 15-րդ դարում։

Ազատան գյուղի Սուրբ Հարություն Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցի (նաև՝ Սուրբ Ստեփանոս Նախավկաի եկեղեցի)-ին կառուցվել է 1460 թվականին, այն բազիլիկ տիպի կառույց է՝ կառուցված սրբատաշ սև քարից։
1865 թվականին եկեղեցին նորոգվել է։

1880 թվականին եկեղեցուն կից կառուցվել է զանգակատուն։
Եկեղեցու հարավային մուտքին կա արձանագրություն, որը հանդես է գալիս ինչպես «ծննդյան վկայական»։ 
Արձանագրությունում ասվում է․

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ի 1865 ամի արդեամբ ծխական ժողովրդոց Խլի Ղարաքիլիսա Գեղջ նորոգեցաի եկեղեցիս անուն Ս. Ստեփաննոս կառուցեալ 1460թ. արձանագրաց Աշոտ քհ. Ս.Յ.Ե-ան |  |

Ըստ հետևյալ արձանագրության հասկանում ենք որ, 1460 թվականին կառուցվել է ներկայիս Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին։

1999 թվականին բեյրութաբնակ բարերարներ Հարություն և Մարի Արսլանյանների նյութական աջակցությամբ եկեղեցին վերանորոգվում է և վերաօծվում է Սուրբ Հարություն անվամբ՝ այժմ երկու անունն էլ կիրառվում է Սուրբ Հարություն(Սուրբ Ստեփանոս)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «ԱԶԱՏԱՆ»։ *Պատմամշակութային արգելոց-թանգարանների և պատմական միջավայրի պահպանության ծառայության* (am-AM)։ Վերցված է 2021 թ․ օգոստոսի 16
**Սամվել Բաղդասարյան** (ապրիլի 23, 1975(1975-04-23), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ երգիծաբան, հումորիստ։

Կենսագրություն
--------------

Սամվել Բաղդասարյանը ծնվել է 1975 թվականի ապրիլի 23-ին Երևանում։ 1992 թվականին, դպրոցն ավարտելուց հետո ընդունվել է Երևանի ընդունվել է Երևանի պետական համալսարանի պատմության ֆակուլտետ։ 1996 թվականին դարձել է Հայաստանում անցկացված հումորի և երգիծանքի փառատոնի կրկնակի հաղթող։ 2004 թվականին ստեղծել է «Սամվել Ք. Բաղդասարյան» ընկերությունը, իսկ 2005 թվականին՝ նախաձեռնել և տարիներ շարունակ իրականացրել է «Մեկից մեկ» երգիծական շքահանդեսը։ 2005 թվականի ապրիլի 1-ին «Սամվել Ք. Բաղդասարյան» ընկերությունը հանդես է գալիս ապրիլի 1-ը Հայաստանում պաշտոնապես երգիծանքի և հումորի օր ճանաչելու նախաձեռնությամբ։

Մրցանակներ
----------

* «Վահան Թեքեյան», 2009 թվական։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Սամվել Բաղդասարյան – ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԹԵՔԵՅԱՆ ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ՄԻՈՒԹՅՈՒՆ»։ *armtmm.com*։ Վերցված է 2023 թ․ օգոստոսի 10

Արտաքին հղումներ
----------------

* Երգիծաբան Սամվել Բաղդասարյանը «առաջադրվեց» ԱԺ պատգամավորի թեկնածու
* ԱԿԱՆՋԴ ԿԱՆՉԻ,ՄԱՅՐ ՀԱՅԱՍՏԱՆ - Սամվել Բաղդասարյան / AKANJD KANCHI,MAYR HAYASTAN - Samvel Baghdasaryan
* ՍԱՄՎԵԼ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ - ՈՒՂԵՐՁ... / Samvel Baghdasaryan - Ugherdz
* Սամվել Բաղդասարյան 《Համամեծամասնական շոու》 Samvel Baghdasaryan
**Սուրբ Ստեփանոս** կամ **Սուրբ Երրորդություն եկեղեցի,** հայկական ավերված եկեղեցի, որը գտնվում էր Ադրբեջանի կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Ներքին Ագուլիս գյուղի (Օրդուբադի շրջան) հյուսիսարևմտյան մասում, Սուրբ Նշան եկեղեցու հարևանությամբ։ Եկեղեցին դեռևս կանգուն էր 1980-ականներին և հիմնահատակ ավերվել է մինչև 2000 թվականը։

Պատմություն
-----------

Ըստ եկեղեցում հայտնաբերված հայերեն արձանագրությունների՝ այն կառուցվել է 12-13-րդ դարում, վերանորոգվել է 17-րդ և 19-րդ դարերում։

Ճարտարապետական բնութագրեր
-------------------------

Եկեղեցին գմբեթավոր բազիլիկ էր. հարթ տանիքի վրա դրված էր ութակողմ թմբուկով գմբեթը։ Հատակագիծը ներառում էր արտաքինից հնգակողմ աբսիդ, իսկ գավիթը արևմտյան մասում էր։ Ներքին պատերին կային հայերեն արձանագրություններ և որմնանկարների բեկորներ։

Ոչնչացում
---------

Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին դեռևս կանգուն հուշարձան էր ուշ խորհրդային շրջանում (1980-ական թվականներ)։ Եկեղեցին հարակից Սուրբ Նշան եկեղեցու հետ միասին հիմնահատակ ավերվել է մինչև 2000 թվականի փետրվարն ընկած ժամանակահատվածը։ Այդ մասին փաստում է Caucasus Heritage Watch-ի հետաքննությունը։

Տես նաև
-------

* Սուրբ Նշան եկեղեցի (Ներքին Ագուլիս)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  Ayvazyan, Argam. *Nakhijevani ISSH haykakan hushardzannery. Hamahavak tsutsak.* Yerevan: Hayastan, 1986, p. 32.
2. 1 2 3 4  Ayvazyan, Argam. *Agulis: Patmamshakutayin hushardzanner.* Yerevan: Hayastan, 1984, p. 46.
3. 1 2 3  Ayvazyan, Argam. *The Historical Monuments of Nakhichevan.* Transl. Krikor H. Maksoudian. Detroit: Wayne State University Press, 1990, p. 24.
4. 1 2 3  Khatchadourian Lori, Smith Adam T. Ghulyan Husik, Lindsay Ian (2022)։ *Silent Erasure: A Satellite Investigation of the Destruction of Armenian Heritage in Nakhchivan, Azerbaijan* (English)։ Ithaca, NY: Cornell Institute of Archaeology and Material Studies։ էջեր 82–85։ Արխիվացված է օրիգինալից 2022 թ․ սեպտեմբերի 24-ին
**Սուրեն Սպանդարյանի հուշարձան**, գտնվում է Երևանում՝ Գարեգին Նժդեհի հրապարակում, տեղադրվել է 1990 թվականին։

Հեղինակներ
----------

* Քանդակագործ՝ Թոմ Գևորգյան
* Ճարտարապետներ՝ Լևոն Գևորգյան, Գագիկ Հովհաննիսյան, Վիտալի Գևորգյան

Տվյալներ
--------

Քանդակը կառուցված է բրոնզից և բազալտից, բարձրությունը 6, 5 մետր է։

Պատմություն
-----------

Հասարակական-քաղաքական գործիչ, լրագրող, գրաքննադատ, հեղափոխական Սուրեն Սպանդարյանի ծննդյան 100-ամյակի օրը՝ 1982 թվականի դեկտեմբերի 8-ին, նրա անվան հրապարակում տեղադրվում է ցուցանակ. «Այս հրապարակում կդրվի պրոֆեսիոնալ հեղափոխական, կոմկուսի ականավոր գործիչ Սուրեն Սպանդարյանի արձանը»։ Սակայն հուշարձանը տեղադրվել է միայն 1990 թվականին

Հայաստանի անկախությունից հետո հրապարակը վերանվանվել է Գարեգին Նժդեհի անունով։

2011 թվականի մայիսի 13-ին Երևանի քաղաքապետարանի խորհրդի նիստում բարձրացվել է Սուրեն Սպանդարյանի արձանի ապամոնտաժման հարցը, սակայն Հայաստանի Կոմունիստական կուսակցությունն իր դժգոհությունն է հայտնել՝ անվանելով մշակութային վանդալիզմ։ Արձանը որոշվել է տեղափոխել նախկին բանվորի արձանի տեղը, սակայն մինչ օրս դա տեղի չի ունեցել։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Նժդեհն ընդդեմ Սպանդարյանի»։ *Armtimes.com* (հայերեն)։ Վերցված է 2022 թ․ մայիսի 7  CS1 սպաս․ հայերենը նշված է (link)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |

 |