**Կրոնական թերահավատությունը** կրոնի հետ կապված թերահավատության տեսակ է։ Կրոնական թերահավատները կասկածի տակ են դնում կրոնական հեղինակությունը և պարտադիր չէ, որ հակակրոնական լինեն, այլ թերահավատորեն են վերաբերվում հատուկ կամ բոլոր կրոնական համոզմունքներին և/կամ գործելակերպերին։ Սոկրատեսի ամենահայտնի և առաջին կրոնական թերահավատներից մեկն էր, որի մասին կան գրառումներ. նա կասկածի տակ դրեց Տասներկու օլիմպիական հունական աստվածների գոյության վերաբերյալ իր ժամանակի հավատալիքների օրինականությունը։ Կրոնական թերահավատությունը նույնը չէ, ինչ աթեիզմը կամ ագնոստիցիզմը, և որոշ կրոնական թերահավատներ դեիստներ են (կամ թեիստներ, ովքեր մերժում են գերակշռող կազմակերպված կրոնը)։

Ընդհանուր ակնարկ
----------------

*Սկեպտիկ* բառը առաջացել է միջին ֆրանսերեն *սկեպտիկ* կամ լատինատառ *scepticus* բառից, բառացիորեն «սկեպտիկների աղանդ». Դրա ծագումը հունարեն «սկեպտիկոս» բառում է, որը նշանակում է հարցաքննել, որն օգտագործվում էր հելլենիստական փիլիսոփայական Պիրրոնիզմի դպրոցի անդամներին մատնանշելու համար, որոնք կասկածում էր գիտելիքի հնարավորության վրա։

Որպես այդպիսին, կրոնական թերահավատությունը հիմնականում վերաբերում է կրոնի վերաբերյալ ինչ-որ բան կասկածելուն։ Թեև, ինչպես նշել է Շելենբերգը, տերմինը երբեմն ավելի ընդհանուր է կիրառվում կրոնի մասին բացասական տեսակետ ունեցող յուրաքանչյուրի նկատմամբ

Թերահավատների մեծամասնությունը ագնոստիկներ և աթեիստներ են, բայց կան նաև մի շարք կրոնական մարդիկ, որոնք թերահավատորեն են վերաբերվում կրոնին։ Կրոնականները, ընդհանուր առմամբ, թերահավատորեն են վերաբերվում այլ կրոնների պնդումներին, համենայն դեպս, երբ երկու դավանանքները հակասում են որոշ հայտարարված համոզմունքների հետ կապված։ Որոշ փիլիսոփաներ ներկայացնում են կրոնի բացարձակ բազմազանությունը՝ որպես թեիստների և ոչ թեիստների թերահավատության հիմնավորում։ Թեիստները նույնպես, ընդհանուր առմամբ, թերահավատորեն են վերաբերվում աթեիստների կողմից առաջադրված պնդումներին։

Մայքլ Շերմերը գրել է, որ կրոնական թերահավատությունը ավելի շուտ ճշմարտությունը բացահայտելու գործընթաց է, քան ընդհանուր չընդունման պրոցեսս։ Այդ պատճառով կրոնական թերահավատը կարող է հավատալ, որ Հիսուսը գոյություն է ունեցել՝ կասկածի տակ դնելով այն պնդումները, որ նա Մեսիան է կամ հրաշքներ է գործել։ Թոմաս Ջեֆերսոնի «Նազարեթի Հիսուսի կյանքն ու բարքերը»՝ Նոր Կտակարանի բառացի կտրվածքը, որը հեռացնում է ամեն ինչ ինչը որ գերբնական է, վառ օրինակ է։

Պատմություն
-----------

### Հին պատմություն

Հին Հունաստանը բազմաստվածային հասարակություն էր, որտեղ աստվածները ամենակարող չէին և պահանջում էին զոհեր և ծեսեր։

Կրոնական թերահավատության ամենավաղ սկիզբները կարելի է գտնել մինչև Քսենոֆանեսը։ Նա քննադատում էր իր ժամանակի ժողովրդական կրոնը, հատկապես աստվածայինի մասին կեղծ պատկերացումները, որոնք հանդիսանում են մարդաբանական աստվածությունների հանդեպ մարդու հակվածության կողմնակի արդյունքը։ Նա վերցրեց իր ժամանակի սուրբ գրությունը աստվածներին բացասական լույսի ներքո նկարելու համար և նպաստեց կրոնի ավելի ռացիոնալ տեսակետին։ Նա շատ էր քննադատում կրոնական մարդկանց, ովքեր առանց հիմնավոր պատճառի իրենց հավատքի համակարգը առանձնացնում էին ուրիշներից։

Սոկրատեսի աստվածայինի պատկերացումն այն էր, որ աստվածները միշտ եղել են բարեգործ, ճշմարտախոս, հեղինակավոր և իմաստուն։ Աստվածությունը պետք է գործեր ռացիոնալության չափանիշների շրջանակներում։ Հաստատված կրոնի այս քննադատությունը, ի վերջո, հանգեցրեց նրա դատավարությանը անբարեխիղճության և կոռուպցիայի համար, ինչպես փաստագրված է *The Apology*-ում։ Պատմաբան Ուիլ Դյուրանտը գրում է, որ Պլատոնը «այնքան թերահավատ էր աթեիզմի նկատմամբ, որքան ցանկացած այլ դոգմայի»։

Դեմոկրիտոսը մատերիալիզմի հայրն էր Արևմուտքում, և նրա ստեղծագործության մեջ որևէ հետք կյանքի հավատքի հետք չկա։ Մասնավորապես, «Հադեսում գտնվողները» գրքում նա հիշատակում է հոգու բաղադրամասերը՝ որպես ատոմներ, որոնք լուծվում են մահից հետո։ Սա հետագայում ոգեշնչեց փիլիսոփա Էպիկրուսին և նրա ստեղծած փիլիսոփայությանը, ով ուներ մատերիալիստական տեսակետ և մերժում էր հետմահու կյանքը, մինչդեռ հետագայում պնդում էր, որ աստվածները հետաքրքրված չեն մարդկային գործերով։ «De rerum natura» պոեմում Լուկրեցիոսը հռչակեց էպիկուրյան փիլիսոփայությունը, որ տիեզերքը գործում է ֆիզիկական սկզբունքների համաձայն և առաջնորդվում է «ֆորտունայով» կամ պատահականությամբ։

«De Natura Deorum»-ում ակադեմիական սկեպտիկ փիլիսոփան Ցիցերոնը փաստարկներ ներկայացրեց Ստոիցիզմի դեմ՝ կասկածի տակ դնելով աստվածների բնավորությունը, անկախ նրանից, թե նրանք մասնակցում են երկրային գործերին, և կասկածի տակ է դնում նրանց գոյությունը։ 

Հին Հնդկաստանում կար մատերիալիստական փիլիսոփայական դպրոց, որը կոչվում էր *Cārvāka*, որը հայտնի էր իր թերահավատորեն վերաբերմունքով վեդայական կրոնի կրոնական պնդումներին, նրա ծեսերին և տեքստերին։ Չարվակայի դպրոցի դասախոս, փիլիսոփա Աջիտա Կեսակամբալին չէր հավատում ռեինկառնացիային։

### Վաղ ժամանակակից պատմություն

Թոմաս Հոբսը վերցրեց դիրքորոշումներ, որոնք կտրականապես համաձայն չէին ուղղափառ քրիստոնեական ուսմունքներին։ Նա բազմիցս պնդում էր, որ չկան անմարմին նյութեր, և որ բոլոր բաները, նույնիսկ Աստված, դրախտը և դժոխքը մարմնավոր են, նյութը շարժման մեջ է։ Նա պնդում էր, որ «թեև Սուրբ Գիրքը ճանաչում է ոգիներին, բայց ոչ մի տեղ չի ասում, որ դրանք անմարմին են, այսինքն՝ առանց չափերի և քանակի»։

Վոլտերը, թեև ինքը դեիստ էր, բայց դաժան քննադատության էր ենթարկում կրոնը և պաշտպանում էր բոլոր կրոնների ընդունումը, ինչպես նաև եկեղեցու և պետության բաժանումը։

Ճապոնիայում Յամագատա Բանտոն (մահ. 1821) հայտարարեց, որ «այս աշխարհում չկան աստվածներ, բուդդաներ կամ ուրվականներ, չկան տարօրինակ կամ հրաշք բաներ»։

Ժամանակակից կրոնական թերահավատություն
-------------------------------------

Տերմինը վերածվել է մի բանի, որը սովորաբար ընդգծում է ապացույցների գիտական և պատմական մեթոդները։ Կան որոշ թերահավատներ, որոնք կասկածում են, թե արդյոք կրոնը կենսունակ թեմա է քննադատության համար, քանի որ այն հավատքի համար ապացույց չի պահանջում։ Մյուսները, սակայն, պնդում են, որ դա նույնն է, ինչ որ ցանկացած այլ գիտելիք, հատկապես, երբ այն պնդում է, որը հակասում է գիտության կողմից արվածներին։

20-րդ դարի վերջից շատ են աշխատել այնպիսի փիլիսոփաներ, ինչպիսիք են Շելենբուրգը և Մոզերը, և երկուսն էլ գրել են բազմաթիվ գրքեր այս թեմային առնչվող։ Նրանց աշխատանքի մեծ մասը կենտրոնացած է այն բանի վրա, թե ինչ է կրոնը, և հատկապես, թե մարդիկ ինչին են թերահավատորեն վերաբերվում դրան։ Ուրիշների աշխատանքները պնդում են. կրոնական թերահավատության կենսունակությունը՝ դիմելով ավելի բարձր կարգի ապացույցներին (ապացույցներ մեր ապացույցների և գնահատելու մեր կարողությունների մասին),, ինչը ոմանք անվանում են մետա-ապացույց։

Դեռևս կան վաղ հունական թերահավատության արձագանքներ այն բանում, թե ինչպես որոշ ներկայիս մտածողներ կասկածի տակ են դնում աստվածայինի նկատմամբ հավատքի մտավոր կենսունակությունը։

Արդի ժամանակներում կա որոշակի անվստահություն և անընդունելիություն կրոնական թերահավատների նկատմամբ, հատկապես նրանց նկատմամբ, ովքեր նույնպես աթեիստ են։ Սա զուգորդվում է շատ թերահավատների մտահոգությունների հետ, որոնք ունեն կառավարության վերաբերյալ այնպիսի երկրներում, ինչպիսիք են ԱՄՆ-ը, որտեղ եկեղեցու և պետության տարանջատումը կենտրոնական դրույթներ են։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑
8. ↑
9. ↑  Epicurus, Stanford Encyclopedia of Philosophy
10. ↑
11. ↑
12. ↑
13. ↑
14. ↑  Cook Michael (2000)։ *The Koran : A Very Short Introduction*։ Oxford University Press։ էջ 42։ ISBN 0192853449
15. ↑
16. ↑
17. ↑
18. ↑
19. ↑
20. ↑
21. ↑
22. ↑
23. ↑


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2780503167 |

 |