recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Պենիարանդա դե Դուերոյի** (իսպ.՝ Castle of Peñaranda de Duero), ամրոց Իսպանիայի Բուրգոս տարածաշրջանում, լավ պահպանված միջնադարյան ամրոցներից մեկն է։ Նրա ամբողջական տեսքը երևում է մոտակա գյուղից։
1931 թվականի հունիսի 3-ի հրամանով Իսպանիայի մշակույթի նախարարության կողմից Պենիարանդա դե Դուերոյի ամրոցն ընդգրկվել է Իսպանիայի պատմական արժեք ունեցող հուշարձանների ցանկի մեջ՝ RI-51-0000474 գրանցման համարի տակ։

Պատմություն
-----------

Երկրորդ վերաբնակեցման ընթացքում ամրոցի նշանակությունը ավելի է մեծանում։ Ամրոցի տեսքը սկսվում է փոխվել։ Հին ամրոցի հատվածների մի մասը պահելով Կոմս Միրանդան որոշում է նրան նոր տեսք տալ։ Շինարարական աշխատանքները սկսվում են 15-րդ դարի կեսերին։ Այն իր հետքն է թողնում Իսպանիայում ամրոցաշինության մեջ։ Առանձնահատկությունն այն էր, որ ամրոցի մի մասը ընկնում էր ժայռոտ հատվածի վրա, իսկ մյուս մասը ամրոցի մոտեցնում էին դեպի մոտակա գետի մոտ, որը թույլ էր տալիս պաշարման ժամանակ ջրի պաշարների կուտակման, ինչպես նաև գետի հոսքը խոչընդոտ էր հանդիսանում զորքերի առաջխաղացմանը։ Այս ոճով Իսպանիայում հետագայում կառուցվում են մի շարք ամրոցներ, դրանցից են Պենեֆիելը և Գոմասը (իսպ.՝ Peñafiel and Gormaz):

Ճարտարապետություն
-----------------

Պենիարանդա դե Դուերոյի ամրոցի արևմտյան հատվածը հենված է Պենա դե Առանդա (իսպ.՝ Peña de Aranda) ժայռին։ Մուտքի դուռը գտնվում է ամրոցի արևելյան հատվածում։ Ենթադրվում է, որ այն ունեցել է բացվող կամուրջ։ Համարվել է Իսպանիայի պարզունակ ամրոցներից մեկը։

Ամրոցի տեսքից երևում է, որ ամրոցի շինությունները բաժանվում են երկու տիպի, որոնք կառուցված են տարբեր գույնի և տեսակի քարատեսակից։

Ամրոց համալիրում առանձնանում է ամենից ամուր և հիմնական կենտրոնական գլխավոր աշտարակը, որը կառուցվել է 15-րդ դարի վերջերում։ Բաղկացած է չորս հարկերից։ Ներկայումս աշտարակ մտնում են մետաղից պատրաստված աստիճաններվ, որոնք բարձրանում են առաջին հարկի արևելյան պատի վրա տեղադրված դարպասի մոտ։ Առաջին հարկում բացակայում է լուսամուտները, այդ պատճառով էլ այնտեղ մութ է, իսկ ահա հետագա հարկերում առկա է մեկ կամ երկու լուսամուտ։ Արտաքին պատերը հղկված են։ Աշտարակը վերջանում է փոքրիկ ատամնաձև շարվածքով։ Աշտարակի կոմպլեկսի հիմնական մասը կառուցվել է հղկված քարերից, բացառությամբ Աշտարակի ՙթագի՚ և դռների հատվածներից, որոնց շինարարները տվել են որոշակի կերտվածք։

Ամրոցի հյուսիսարևմտյան հատվածում է գտնվում գլանաձև իրար կողք կողքի գտնվող ավելի մուք աշտարակները, որոնք կառուցված են կրաքարից։ Նրանք նույնպես ունեցել են ատամնավոր վերջություններ։

Հարավ-արևմտյան հատվածը գտնվում է ձորաեզրին։

Այլ
---

17-րդ դարում ամրոցը եղել է լքված և անմարդաբնակ։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Peñaranda de Duero

Արտաքին հղումներ
----------------

* 
* 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Պենիարանդա դե Դուերոյի ամրոց Վիքիպահեստում |
Մարալիկի բամբակամանվածքային ֆաբրիկան
**Կարի արդյունաբերություն**, թեթև արդյունաբերության ճյուղ, արտադրում է վերնահագուստ, սպիտակեղեն, գլխարկ և այլն։

Հայաստանում դերձակությունը միջին դարերում կենտրոնացած էր քաղաքներում։ Բնակչության վերնախավերը՝ ավատատերերն ու հոգևորականությունը, հիերարխիայի մեջ գրաված իրենց դիրքին համեմատ, հագնում էին հատուկ և որոշակի գործվածքից զգեստներ, որ կարում էին պալատական և վանքապատկան դերձակները, մյուսները պատվիրում էին արհեստավորներին։ 19-րդ դարի սկզբին Երևանում և Ալեքսանդրապոլում (այժմ՝ Գյումրի) կար կարի մոտ 25 արհեստանոց։ Տարածված էր տնային պատվերների սիստեմը։ Կարի ֆաբրիկային արտադրություն ստեղծվեց երկրում խորհրդային իշխանության հաստատվելուց հետո՝ սկզբում արհեստագործական կոոպերացիայի ու տեղական, ապա՝ պետության թեթև արդյունաբերության համակարգում։ 1926-1940 թվականներին գործարկվեցին Երևանի կարի առաջին («Հայկարարդ»), «Կրասնի շվեյնիկ», «Գարուն» արտադրական միավորման գլխամասային, Լենինականի, Կիրովականի (այժմ՝ Վանաձոր) Ստեփան Շահումյանի անվան կարի ֆաբրիկաները։ Ետպատերազմյան տարիներին բարձրարտադրողական տեխնիկայով հագեցած նոր ձեռնարկություններ կառուցվեցին Քանաքեռում, Կամոյում (այժմ՝ Գավառ), Ալավերդում Չարենցավանում։ Ըստ Հայկական սովետական հանրագիտարանի, ՀԽՍՀ կարի արդյունաբերությունը 1978 թվականին թողարկել է 201, 5 հազար ԽՍՀՄ ռուբլու համախառն արտադրանք։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 119469118 · LCCN: sh85134376 · NKC: ph116447 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 321)։*  |
| **՞**Տանձենի հերհեր |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Բաժին | Ծածկասերմեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Վարդազգիներ |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Տանձենի հերհեր |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Pyrus gergerana

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Տանձենի հերհեր** (լատին․՝ Pyrus gergerana), վարդազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

7 սմ երկարությամբ, 2,5 սմ լայնությամբ, թեթևակի ասիմետրիկ, հիմքում նեղ սեպաձև, ամբողջաեզր կամ գագաթում՝ թեթևակի սղոցաեզր, վերևից՝ մերկ, մուգ կանաչ, փայլուն, տակից՝ անփայլ, երբեմն թույլ պատառոտված թավոտությամբ մեծ փշոտ ծառ է։ 2-3,5 սմ երկարությամբ կոթերը մերկ են։ մինչև 3,5 սմ երկարության պտուղը մեծ է, փնջերով, տանձաձև։

Տարածվածություն
---------------

Հանդիպում է Դարեղեգիսի (Հերհեր, Ջերմուկ), Զանգեզուրի (Սրաշեն) և Մեղրու (Տաշտուն) ֆլորիստիկական շրջաններում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է միջին և վերին լեռնային գոտիներում՝ ծովի մակարդակից 1600-2200 մ բարձրությունների վրա, լայնատերև անտառներում։ Ծաղկում է ապրիլ-մայիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հունիս-օգոստոսին։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է, որի տարածման շրջանի մակերեսը 5000 կմ²-ից պակաս է, բնակության շրջանի մակերեսը՝ 500 կմ²-ից պակաս։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ, CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

Պոպուլյացիայի մի մասը պահպանվում է «Հերհերի նոսրուտային» արգելավայրի տարածքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6
**Scooch**, բրիտանական փոփ-խումբ, Մեծ Բրիտանիայի ներկայացուցիչը Եվրատեսիլ 2007 մրցույթում։ Խմբի կազմում են Նատալի Փովերսը (անգլ.՝ Natalie Powers), Քարոլին Բարնեսը (անգլ.՝ Caroline Barnes), Դավիթ Դուքասսը (անգլ.՝ David Ducasse) և Ռասս Սփենսերը (անգլ.՝ Russ Spencer)։

Պատմություն
-----------

Կոլեկտիվն սկսել է ձևավորվել 1997 թվականի աշնանը և երկար լսումներից և երաժիշտների ընտրությունից հետո վերջնականապես կազմավորվել է 1998 թվականին։ Երաժիշտների կողմից առաջինը թողարկված սինգլները հանրահայտ դարձան Մեծ Բրիտանիայում և բազմիցս հայտնվեցին երկրի առաջատար ռադիոկայանների ռոտացիաներում, ինչպես նաև մի քանի անգամ տեղ են գտել Top-40 UK Singles Chart-ում։ Թողարկելով երկու ալբոմ և մի քանի սինգլ՝ 2001 թվականին խումբը ժամանակավորապես դադարեցրեց իր գոյությունը։ 2004 թվականին խումբը վերամիավորվեց, որպեսզի ձայնագրի «For Sure» սինգլը։ Սկավառակն զբաղեցնում է տասնհինգերորդ տեղը բրիտանական հիթ-շքերթներում։ Մի քանի մրցույթների մասնակցելուց հետո խումբը նորից ցրվում է և միավորվում միայն երեք տարի հետո, որպեսզի մասնակցի Հելսինկիում (Ֆինլանդիա) անցկացվելիք Եվրատեսիլ 2007 մրցույթի ազգային ընտրական փուլին։ Մրցութային «Flying the flag (for you)» (հայերեն՝ Թռչել դրոշի տակով (քեզ համար)) կոմպոզիցիան դառնում է հաղթող և Scooch-ը հնարավորություն է ստանում երկիրը ներկայացնել երգի փառատոնին։ Մրցույթի եզրափակչում ելույթն անհաջող է անցնում՝ ստանալով 19 միավոր (12 միավորը Մալթայից, 9-ը Իռլանդիայից), և կատարողներն զբաղեցնում են 22-րդ տեղը (նախավերջին), կիսելով իրենց Les Fatals Picards-ի հետ։ Ավելի ուշ Մալթայի հեռուստառադիոընկերությունը հայտարարել է, որ բրիտանական մրցակիցներին տվել է 12 միավոր որպես բողոք Եվրատեսիլի *հարևանական* քվեարկությանը (նրա «շնորհիվ» այդ տարի մալթացի Օլիվիա Լյուիսը դուրս չեկավ մրցույթի եզրափակիչ փուլ՝ կիսաեզրափակչում զբաղեցնելով ամենավերջին տեղերից մեկը, իսկ եզրափակչի առաջին «տասնյակը» զբաղեցնում էին նախկին սոցիալիստական երկրներն ու նրանց հարևանները)։

Եվրատեսիլին մասնակցելուց հետո խումբն իր ստեղծագործական գործունեությունը նորից հասցրեց նվազագույնի, սակայն մասնակիցները չեն հայտարարել խմբի հերթական ցրման մասին։ Scooch-ի մի քանի մասնակիցներ վարում են մեներգչուհու կարիերա։

Սկավառակագրություն
------------------

### Ալբոմներ

* Welcome to the Planet Pop (2000)
* Four Sure (2000)

### Սինգլներ

* When My Baby (1999)
* More Than I Needed To Know (2000)
* The Best Is Yet To Come (2000)
* For Sure (2004)
* Flying the Flag (for You) (2007)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. 1 2
5. ↑


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | Allmusic · Discogs · MusicBrainz |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ISNI: 0000000106075490 · VIAF: 159071115 · WorldCat VIAF: 159071115 |

 |
**Տապակած կաթ** (իսպ.՝ leche frita, лече фрита), իսպանական աղանդեր՝ կաթից, լցոնված ալյուրով, ապա տապակված։ Մատուցելուց առաջ նրան պատում են շաքարաշերտով և դարչին են ցանում։

Պատմություն
-----------

Ուտեստի ծագման վայրը իսկապես հայտնի չէ։ Ուտեստի ծագմանը հավակնում են մի քանի Իսպանիայի շրջաններ, բայց ընդհանուր առմամբ համարում են, որ այն առաջացել է Տոլեդոյում, որտեղից տարածվեց ամբողջ աշխարհում։

Պատրաստում
----------

Քանի որ աղանդերը պատրաստվում է տան պայմաններում, գոյություն ունի պատրաստման շատ բաղադրատոմսեր։ Ամբողջը նրանում է, որ կաթը մարմանդաեռ են տալիս շաքարավազով և համեմունքով, դարչինի ձողիկով և երբեմն ցիտրուսակեղևով։ Հետո այդ կաթը խառնվում է ալյուրով, շաքարավազով և ձվի դեղնուցներով։ Խառնուրդը եփվում է միջին տաքության վրա մինչև թանձրանալը։ Ստացված խմորը բաժանում են փոքրիկ կտորների՝ կլոր, ուղղանկյան կամ շեղանկյան ձևով։ Կտորները թաթախում են ձվի մեջ, պատում ալյուրով և տապակում։ Մատուցելուց առաջ նրան պատում են շաքարաշերտով և դարչին են ցանում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Jimenez Lozano, José* Libro de la Gastronomía de Castilla y León. — 2.ª. — Valladolid: Junta de Castilla y León, 1987. — С. 245. — ISBN 84-505-4108-5
**Վրացա-իրանական հարաբերություններ**, Վրաստանի և Իրանի դիվանագիտական երկկողմ հարաբերություններ։

Պատմություն
-----------

1991 թվականին Վրաստանը ձեռք է բերել անկախություն` պայմանավորված ԽՍՀՄ-ի փլուզումով, և սկսել է հարաբերություններ հաստատել Իրանի հետ տարբեր բնագավառներում` էներգետիկա, տրանսպորտ, առևտուր, կրթություն և գիտություն։ 1992 թվականի մայիսի 15-ին երկու երկրների միջև դիվանագիտական հարաբերություններ են հաստատվել։ Իրանը դարձել է Վրաստանի առևտրական կարևոր գործընկերը, սկսել է գործել միջկառավարան տնտեսական համատեղ հանձնաժողով։

2008 թվականին, երբ սկսվել է ռուս-վրացական կոնֆլիկտը, Իրանը, մտերիմ հարաբերություններ ունենալով երկու երկրների հետ, փորձել է չեզոք դիրք գրավել հինգօրյա պատերազմի ժամանակ։ Իրանի արտաքին գործերի նախարար Մանուչեր Մոտակին հայտարարել է, որ այս հակամարտությունը կարող է հիմք դառնալ նոր սառը պատերազմի և առաջարկել է որպես միջնորդ հանդես գալ Վրաստանի ու Ռուսաստանի միջև կրակի դադարեցման շուրջ բանակցութուններում։ Այն բանից հետո, երբ Ռուսաստանը ճանաչել է Աբխազիայի ու Հարավային Օսեթիայի անկախությունը, Ռուսաստանում Իրանի դեսպան Սաջադի Ռեզան հայտարարել է, որ Իրանը չի ճանաչում այդ միավորների անկախությունը։ Նա ասել է, որ Իրանը ցավակցում է Աբխազիայի ու Հարավային Օսեթիայի ժողովուրդներին, և որ Թեհրանը համագործակցելու է Մոսկվայի հետ մասնակի ճանաչում ունեցող այս երկու երկրներում տնտեսության զարգացման գործում։ 2015 թվականի մայիսին Վրաստանի ու Իրանի կառավարությունների միջև բանակցություններ են ընթացել իրանական կապիտալով Վրաստանում երկու էլեկտրակայան կառուցելու ուղղությամբ։

Առևտուր
-------

2015 թվականին Իրանին բաժին է ընկել Վրաստանի արտահանման 1,62 %-ը։ Իրանը Վրաստան է արտահանում սննդամթերք, նավթաքիմիական ու դեղագործական ապրանքներ։ Մյուս կողմից, Իրանը փորձում է զարգացնել իր նավթաքիմիական արտադրությունը և հետևաբար տնտեսության դիվերսիֆիկացման մեջ գերիշխում է նավթի ու գազի արտահանումը։ Իրանական շուկան իր հերթին սպառում է վրացական ապրանքներ` բիթում (Վրաստանում արտադրվող ծավալի 80 %-ը), նավթային կոքս (57.8 %), ջերմակայուն ապակի (57 %), խաղող (51 %), ինչպես նաև պարկեր, տոպրակներ (33 %)։ 2015 թվականին Վրաստանն ընդհանուր առմամբ Իրան է արտահանել 35.782.000 Ամն դոլարի արժողությամբ ապրանք։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑   Archived 2016-09-20 at the Wayback Machine. Iran and Georgia: Genuine Partnership or Marriage of Convenience? (em inglês)
2. ↑  Timothy C. Dowling *Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond* pp 728—729 ABC-CLIO, 2 de dezembro de 2014 ISBN 1598849484
3. ↑  Iranian company plans to launch power plants in Georgia | Vestnik Kavkaza
4. ↑  A Win-Win Situation: Economic Prospects of Georgia-Iran Relations
**Տաապեգեռա ամրոց** (էստ․՝ Taagepera mõis, գերմ.՝ Wagenküll), դաստակերտ Էստոնիայի Վալգամաա նահանգի Հելմե շրջանի Տաապեգեռա գյուղում։

Նկարագրություն
--------------

Մեծ չափերի ու 40 մետր բարձրություն ունեցող աշտարակի պատճառով Տաագեպեռա դասատկերտը հաճախ կոչվում է ամրոց։ Շենքի արտաքին ձևավորման մեջ մեծ ներդրում են ունեցել ճարտարապետներ Օտտո Վիլդաուն 1907—1912 թթ. և Ալառ Կոտլին 1930-ական թթ. վերջին։ 2006 թ. տպագրվել են ամրոցի պատկերով նամականիշներ։

Տաագեպեռա ամրոցը հարսանիքների անցկացման հայտնի վայր է։ 2009 թ. այնտեղ ամուսնացել են 33 զույգ, իսկ 2008—2010 թթ. ամրոցը երեք անգամ անընդմեջ ճանաչվել է «Հարսանիքների անցկացման լավագույն վայր` լավագույն խոհանոցով» (Էստոնիայւոմ) *pulmad.ee* կայքի տվյալներով։

Պատմություն
-----------

Դաստակերտի առաջին հիշատակությունները վերաբերում են XVI դարին։ Զադվինյան հերցոգության ու շվեդական տիրապետության տարիներին այն պատկանել է Ռեբինդեռների ընտանիքին։ 1674 թ. դաստակերտը վաճառվել է Օտտո ֆոն Շտակելբերգին։ 1819 թ. վաճառվել է ոմն Բեռնհարդ Հենրիխ ֆոն Ստրիկի, ում թոռ Հյուգոն հողային բարեփոխումների պատճառով կորցրել է ամրոցը 1919 թ.՝ Էստոնիայի անկախության պատերազմի տարիներին։ 1920-ական թթ. ամրոցը դարձվել է հանգստյան տուն, և այդպսիսին մնացել մինչև 2000 թ.։

1990 թ. սեպտեմբերի 27ին Տաագեպեռա ամրոցը ճանաչվել է Էստոնիայի պատմամշակութային կոթող։ 2002 թ-ից ամրոցում գործում է հյուրանոց (32 համար, 100 կենվոր)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Taagepera / Wagenküll Archived 2013-12-20 at the Wayback Machine. (էստոներեն)
2. ↑  Taagepera Manor (անգլ.)
3. ↑  Նամականիշը
4. ↑  Տաագեպեռա ամրոցը վաճառվում է 3,5 միլիոն եվրոյով (ռուս.)
5. ↑  Genealogisches Handbuch der batlischen Ritterschaften (գերմ.) էջ 292։
6. ↑  Materialien zu einer Geschichte der Landgüter Livlands (գերմ.) էջ 184։
7. ↑  23098 Taagepera mõisa peahoone • Mälestised (էստոներեն)
8. ↑  Տաապեգեռա ամրոց Archived 2013-12-21 at the Wayback Machine. (ռուս.)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայքը
* Taagepera Castle Archived 2013-12-20 at the Wayback Machine. (անգլ.)
**Շահ Դիլի** (ադրբ.՝ Şah Dili), ցամաքալեզվակ Ադրբեջանի արևելյան հատվածում գտնվող Ապշերոնյան թերակղզում։ Համարվում է Ադրբեջանի ամենաարևելյան ցամաքային կետը։ Վարչականորեն պատկանում է Բաքվի Բինա գյուղին։

Ֆիզիկա-աշխարհագրական բնութագիր
------------------------------

Ցամաքալեզվակն ունի երկար և նեղ ձև։ Տարածված են աղի արհեստական լճերը և ճահճային հատվածները։ Ծովի մակարդակից քիչ բարձր լինելը բացատրում է մակերևույթի մոտ աղի գրունտային ջրերի առկայությունը։ Ցամաքալեզվակի կլիմային բնորոշ են ուժեղ քամիները։

Ապշերոնի ազգային պարկ
---------------------

Ցամաքալեզվակի տարածքում է գտնվում Ապշերոնի ազգային պարկը։ Հրվանդանի ցամաքային տարածքում բնակվում են շնագայլեր, աղվեսներ, գորշուկներ, նապաստակներ, Կասպից ծովի ջրերում` փոկեր և ձկներ, թռչուններից` արծաթափայլ որոր, թշշան կարապ, սև փարփար, փասյանաբադ, կռնչան բադ, սպիտակ մեծ տառեղ, ճահճային մկնաճուռակ և այլ չվող թռչուններ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Азербайджан: Общегеографическая карта / сост. и подгот. к изд. ПКО «Картография» в 2005 г.; гл. ред. Г. В. Поздняк; ред. Г. Ф. Кравченко, Н. Р. Монахова. — 1:750 000, 7,5 км в 1 см. — М. 2005 (М.: ПКО «Картография»). — ISBN 5-85120-235-1
2. ↑  Национальные Парки
**Յոհաննես Աավիկ** (իսպ.՝  Johannes Aavik, դեկտեմբերի 8, 1880(1880-12-08), Ռանդվեռե, Լաիմյալա - մարտի 18, 1973(1973-03-18), Ստոկհոլմ, Շվեդիա), էստոնացի լեզվաբան, էստոներենի բարեփոխիչ։

Կենսագրություն
--------------

1902 թվականին ավարտել է գերմանալեզու գիմնազիան՝ Կուռեսաառեում։ 1902-1903 թվականներին սովորել է Տարտուի համալսարանում։ 1903-1905 թվականներին սովորել է Նեժինսկի պատմա-բանասիրական ինստիտուտում՝ Ուկրանիայում, 1910 թվականին ընդունվել է դոկտորանտուրա բաժնոմ Խելսինկի համալսարանում։ Եղել է «Երիտասարդ Էստոնիա» կազմակերպության անդամ։1926-1933 թվականներին դասավանդել է Տարտուի համալսարանում։ 1934 թվականին նշանակվել է ազգային ուսումնարանների տեսուչ։ Աավիկը դարձավ մի յուրահատուկ փորձի հեղինակ, որը հասավ նույնիսկ քերականական հիմքերին։ Նա 1926-1933 ձեռք է բերել պարզեցված կազմությամբ նախադասությունները էստոներենի մեջ, ինչպես նաև առաջարկել է բառերի նոր արմատներ, որոնք նա վերցրել է էստոնական և ֆիննական բարբառներից, ելնելով ասոցիատիվ ձայներից և իմաստային նշանակություններից։ Նա պոետ և թարգմանիչ Վիլեն Ռիդալիի հետ միասին կարողացավ ժամանակակից էստոնական լեզվում ավելացնել 300 նոր բառ։ Ավելի մեծ չանաչում ստացած քերականական հայտնագործությունները վերաբերվում են օրինակ՝ ածականի եզակի թվի, գերադրական աստիճանին։

Էստոնական լեզվում վերափոխումներ իրականացնելը Աավիկը շարունակել է 1944 թվականից հետո Շվեդիայում, որտեղ ներկայացրել է էստոկան լեզվի բառբարները, կենցեպտուալնի բառարանը, ստուգաբանական բառարանը, և այլ ուրիշ աշխատանքներ։
Սաարեմաա կղզու Կուռեսաաառե քաղաքում բացված է Յոհաննես Աավիկի հուշային թանգարանը։

Հրապարակումներ
--------------

* *Eesti kirjakeele täiendamise abinõudest* (1905)
* *Ruth* (1909)
* *Keele kaunima kõlavuse poole* // Eesti Kirjandus (1912)
* *Eesti rahvusliku suurteose keel* (1914)
* *Eesti kirjakeelse stiili arenemise järgud* // Noor-Eesti V (1915)
* *Eesti luule viletsused* (1915)
* *Keel ja kirjandus* // Sõna (1918)
* *Uute sõnade sõnastik* (1919)
* *Uute ja vähem tuntud sõnade sõnastik* (1921)
* *Puudused uuemas eesti luules* (1922)
* *Keeleuuenduse äärmised võimalused* (1924)
* *Kuidas suhtuda «Kalevipojale»* (1933)
* *Eesti õigekeelsuse õpik ja grammatika* (1936)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  ⛭  | 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 2031479 · BNF: 124986802 · GND: 124317332 · ISNI: 0000 0000 5511 5105 · LCCN: no89012596 · NKC: ja20020080218 · NTA: 069490961 · NUKAT: n2004255241 · LIBRIS: 232660 · SUDOC: 034206515 · VIAF: 44403056 · WorldCat VIAF: 44403056 |

 |

 |
**Sum 41** (կարդացվում է *սամ ֆորթի ուան*), կանադական փանկ-ռոք խումբ, ստեղծված 1996 թվականին, Էյձակս քաղաքից։ Խմբի հիմնական կազմը՝ Դերիք Ուիբլի(վոկալ, րիթմ- կիթառ, ստեղնային), Թոմ Թաքեր (սոլո-կիթառ, ստեղնային, բեկ-վոկալ), Ջեյսոն ՄաքՔեսլին (բաս-կիթառ, բեկ-վոկալ)։
1999 թվականին Island Records լեյբլի հետ պայմանագիր կնքելուց հետո խումբը թողարկում է 5 ստուդիային ալբոմ, երկու համերգային ալբոմ, երկու համերգային DVD և ավելի քան 15 մեներգ։
Այսօր խմբի ամենահաջող ալբոմն է համարվում «All Killer No Filler»։ Այդ ալբոմի մեներգներից «Fat Lip»-ը գլխավորում էր Billboard Modern Rock վարկանշային աղյուսակի ռեյտինգը։
Այդ իսկ վարկանշային աղյուսակում «In Too Deep» մեներգով հասել 10-րդ տեղի։

Պատմություն
-----------

Խումբը կազմավորվել է 1996 թվականի հուլիսի 11-ին, ամռան 41-րդ օրը, որից առաջացել է խմբի անվանումը։ Սկզբնական շրջանում Sum 41-ը եղել է քավեր-խմբում և անվանվել Kaspir, բայց 1996 թվականի սեպտեմբերի 28-ին փոխեցին անվանումը Supernova շոուի համար։ Խմբի անդամներ՝ Դերիկ Ուիբլին և Սթիվ Ջոզը, 5 տարում նվագալ են տարբեր խմբերում։
Այժմյա բասիստ Կոունը խմբին է միացել 1999 թվականին։ Խմբի ամենաառաջին բասիստը եղել է Ռիչարդ Ռոյը, նա խմբի անդամ է եղել 1996-1998 թվականներին։ Նրան կարելի է տեսնել «Bring The Noize!» միակ ձայնագրության մեջ, որտեղ կարելի է լսել իր նվագը։ Կոունը պատմում է, որ խումբը վերցրել է այդ անունը իր միանալուց հետո։
Խումբը միշտ իր հետ է ունեցել տեսախցիկ, որով նկարել են խմբի խենթ արարքները, օրինակ պիցերիայի թալանումը ջրային ատրճանակաների օգնությամբ, կամ «Makes No Difference» պարը պարելիս թատրոնի դիմաց։ Այդ տեսանյութերը և մի շարք այլ արարքներ կարելի է տեսնել «Introduction to Destruction» DVD-ում։

### Ալբոմներ «All Killer No Filler» և «Does This Look Infected?» (2001-2003)

Խմբի առաջին ալբոմը՝ «All Killer No Filler»-ը, ձայնագրվել է 2001 թվականի մայիսի 8-ին։ Այդ ալբոմի առաջին մեներգը եղել է «Fat Lip» ստեղծագործությունը, Nokia ընկերությունը հայտատարել է, որ այդ երգը հեռախոսների ամենաօգտագործվող երաժշտությունն է։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք · MySpace · Թվիթթեր |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Apple Music · Deezer · Ինստագրամ · Last.fm · SoundCloud · Spotify · Յանդեքս երաժշտություն · ՅուԹյուբ |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | Allmusic · Discogs · Internet Movie Database · MusicBrainz · Rate Your Music |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Կանադական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 4082223 · BNF: 140519950 · GND: 10329325-5 · ISNI: 0000000122539531 · LCCN: no2001065651 · NKC: xx0096004 · SUDOC: 077442598 · VIAF: 128085932 · WorldCat VIAF: 128085932 |

 |

 |
Տեղական պարարտանյութեր
**Տեղական պարարտանյութեր**, անմիջապես տնտեսությունում ստացվող կամ տեղական հումքերից արտադրվող պարարտանյութերի մեծ մասը՝ գոմաղբը, գոմաղբահեղուկը, զանազան կոմպոստները, թռչնաղբը, մոխիրը, տորֆը, ճահճային և լճային տիղմը։ Տեղական պարարտանյութեր են նաև թթու հողերի կրացման համար տեղում արտադրվող կրաքարերի զանազան հանքատեսակները (կրաքար, մերգել, կրաքարային տուֆ են)։ Տեղական պարարտանյութերում պարունակվող օրգանական նյութերը բարելավում են հողի ֆիզիկական և քիմիական հատկությունները, բարձրացնում խոնավունակությունը և կլանունակությունը (հատկապես թեթե մեխանիկական կազմ ունեցող հողերում)։ 

Տեղական պարարտանյութեր
Դրանք նպաստում են հողի թթվության չեզոքացմանը, բույսերին մատակարարում անհրաժեշտ սննդատարրեր։ Օրգանական տեղական պարարտանյութեր ակտիվացնում են հողի մեջ տեղի ունեցող մանրէաբանական պրոցեսները։ Տեղական պարարտանյութերի (հատկապես գոմաղբի) արդյունավետ օգտագործումը հանքայինի հետ ապահովում է հավելյալ բարձր բերք։ Տեղական պարարտանյութեր մեծ տեսակարար կշիռ են զբաղեցնում գյուղատնտեսության մեջ օգտագործվող պարարտանյութերի ընդհանուր հաշվեկշռում։ 

Շատ տեղական պարարտանյութերում սննդատարրերի հարաբերությունը չի համապատասխանում գյուղատնտեսության բույսերի մեծ մասի պահանջին, այսպես՝ գոմաղբահեղուկը առավելապես ազոտակալիումական պարարտանյութ է, վառարանային մոխիրը՝ ֆոսֆորակալիումական (ազոտ չկա), տորֆը աղքատ է կալիումով։ Դրա համար էլ յուրաքանչյուր պարարտանյութ օգտագործելիս հաշվի են առնում հողի վիճակը, առանձին բույսերի պահանջը և համապատասխան հանքային պարարտանյութերի միջոցով բարելավում են սննդատարրերի փոխհարաբերությունը՝ բույսերի սննդառությունը կանոնավորելու համար։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 647)։*  |
**«Շուշիի ազատագրման համար» մեդալ**, Արցախի պետական պարգև, որով պարգևատրվում են Արցախի Հանրապետության Պաշտպանության բանակի, ազգային անվտանգության պետական վարչության, ներքին գործերի նախարարության այն զինծառայողները, կամավորական ջոկատների ազատամարտիկները, ովքեր Շուշիի ազատագրման և այդ գործողության ընթացքում մյուս բնակավայրերի ազատագրման անմիջական մասնակիցներն են, ինչպես նաև Շուշիի ազատագրման կազմակերպիչներն ու ղեկավարները։ Սահմանվել է Արցախի ԱԺ 1994 մայիսի 7-ի որոշմամբ։

Մեդալը 32-մմ լայնությամբ և 42-մմ երկարությամբ ութանկյուն է՝ պատրաստված հատուկ ձուլվածքից։ Մեդալի երեսին՝ վերևում «Արցախ», ներքևում «Շուշի» մակագրություններն են, կենտրոնում՝ արծվի պատկերը, որի աջ թևի վերևում պատկերված է խաչ։ Մեդալը երիզված է ութանիստ շրջանակով։ Մեդալի դարձերեսին՝ «Շուշին ազատագրված է 1992. 9 մայիսի» մակագրությունն է, որից ներքև պատկերված է երեք խաչ։ Պատկերները և մակագրություններն ուռուցիկ են։ Ամրակալի և ուղղանկյան օղակի միջով մեդալին միացված է ուղղանկյունաձև շերտաձողիկ, որը պատված է 32 մմ լայնությամբ Արցախի դրոշի երեք գույներով, մետաքսե դափնեպսակով զարդարված ժապավենով։ «Շուշիի ազատագրման համար» մեդալով պարգևատրվել է 1060 մարդ (2003)։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Արցախի պետական պարգևներ Archived 2013-12-28 at the Wayback Machine.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ (1988—1994) հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո ։*  |
**Հովսեփ Գևորգի Տեր-Դավթյան** (1862, Թիֆլիս, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն - 1938, Թբիլիսի, Վրացական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ դաշնակահար, մանկավարժ, երաժշտական-հասարակական գործիչ։

Կենսագրություն
--------------

Ավարտել է Մոսկվայի կոնսերվատորիան (Պ․ Պաբստի դասարան)։ 1894 թվականից ապրել և գործել է Թիֆլիսում։ Պրոպագանդել է հայկական դաշնամուրային երաժշտությունը (Ս․ Բարխուդարյան, Ն․ Տիգրանյան, Ա․ Մայիլյան, Կ․ Զաքարյան և ուրիշներ)։

Համերգներով հանդես է եկել Անդրկովկասի տարբեր քաղաքներում։ Թիֆլիսում հիմնել է իր մասնավոր երաժշտական դպրոցը, որտեղ նրան աշակերտել են կոմպոզիտորներ Սպիրիդոն Մելիքյանը, Մարտին Մազմանյանը, Ս․ Գալիկյանը, դաշնակահարուհի Օլգա Բաբասյանը, երգչուհի և դաշնակահարուհի Ա․ Աբալյանը և ուրիշներ։ Եղել է Թիֆլիսի հայոց երաժշտական ընկերության նախագահը (1914-1917)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 667)։*  |
**Տուեխարի ամրոց** (իսպ.՝ Castillo de Tuéjar), ամրություն է, որ գտնվում է Իսպանիայի Վալենսիայի տարածաշրջանում։ Կառուցված է մոտակա բնակավայրի հյուսիսային մասում գտնվող բլրի վրա և ունի տարածքի նկատմամբ գերիշխում։ 2006 թվականի հոկտեմբերի 25-ին ամրոցն ընդգրկվել է Իսպանիայի մշակութային ժառանգությունների ցանկում **R-I-51-0011542** գրանցման համարի ներքո։

Պատմություն
-----------

Արխիվային փաստաթղթերից պարզ է դառնում, որ 1236 թվականի ապրիլի 22-ին Տուեխարի բնակավայրի մոտ դեռ այդ ժամանակ կար ամրոցը։ 20-րդ դարի սկզբներին ամրոցը արդեն համարվել է ավերված։

Նկարագրություն
--------------

Գտնվում է ծովի մակերևույթից 666 մետր բարձրության վրա։ Քառանյուն փոքրիկ բլրակի վրա, որը երկու կողմը իրար զուգահեռ են և ունեն համապատասխանաբար 20մ և 30մ երկարություն։ Պատերը դեպի արևելյան կողմ սկսում են ցածրանալ։ Արեմտյան և հարավային կողմերում են գտնվում պարսպի ամենաբարձր հատվածները։ Հյուսիսային կողմում գտնվում է ամրոցի ավելի հին հատվածները և հենց այնտեղ է ամենալավ պահպանված հատվածները։

Բլրի ստորոտում գտնվում են այլ կառույցների մնացորդներ, որը ենթադրել է տալիս որ ամրոցի պարսպաշարը ձգվել է նաև այդ ուղղությամբ։ Իրականացված աշխատանքների արդյունքում պահպանվել է ավելի խոշոր պարսպի պատերի հատվեծներ, որոնք կազմում էին ներքին հատվածի պաշտպանական գիծը։ Սարալանջին եղել են նաև աշտարակներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Wiki Loves Monuments monuments database — 2017.
2. ↑
3. 1 2 3 4
4. ↑  Enciclopedia Espasa. Año 1928. Tomo 64. Página 1339.
| **՞**Տերեփուկ լևզեանման |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Բաժին | Ծածկասերմեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Բարդածաղկավորներ |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Տերեփուկ լևզեանման |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Centaurea leuzeoides

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Տերեփուկ լևզեանման** (լատին․՝ Centaurea leuzeoides), բարդածաղկավորների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Բազմամյա բույս է, ունի 20-85 սմ բարձրություն, ծածկված է սպիտակ կամ մոխրագույն փունջ-փունջ ոստայնանման թավոտությամբ։ Ստորին տերևների երկարությունը հասնում է 9-17 սմ երկարության, լայնությունը՝ 3-7 սմ-ի, նեղ-նշտարաձև եզրային սեգմենտները 1-4 զույգ են, կոթունի երկարությունը 3-5 սմ է։ Զամբյուղները համարյա գնդաձև են։ Ծածկոցի թերթերը բազմաշարք են, ուռուցիկ, հավելուկներով։ Ծաղիկները վարդագույն են։ Սերմիկների երկարությունը 6-8,5 մմ է, պապուսի երկարությունը՝ 6-9 մմ։

Տարածվածություն
---------------

Հայտնի է Դարեղեգիսի (Մարտիրոս գյուղի շրջակայք) և Զանգեզուրի (Տաթև գյուղի շրջակայք) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Աճում է նաև Նախիջևանում և Իրանում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է միջին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 1700-1900 մ բարձրությունների վրա, չոր քարքարոտ լանջերին, տափաստանում։ Ծաղկում է հունիս-հուլիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հուլիս-օգոստոսին։

Պահպանություն
-------------

Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է։ Հայտնի է երկու ֆլորիստիկական շրջաններում։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 10 կմ²-ից պակաս է։ Չափազանց հազվագյուտ լինելու պատճառով տեսակին սպառնում է անհետացման վտանգ։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես ոչնչացման սպառնալիքի ենթակա տեսակ է։ Ընդգրկված չէ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանություն չի իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6
**Տուլտիրմա** (*բաշկիրերեն՝ Тултырма*, *тултырму* - «լցոնել, լցնել»), կամ **բույատ** (բաշկիրերեն՝ бөйәт), բաշկիրական ազգային ուտեստ, որը եփած երշիկ է տնային կենդանիների (ավելի հաճախ ձիերի, ավելի հազվադեպ թռչունների) լյարդ-սիրտ-թոքից։ Կազիի (ձիու մսի չորացրած երշիկեղենի) հետ մեկտեղ, այն բաշկիրական ժողովրդական խոհանոցում երշիկի ամենահայտնի տեսակներից մեկն է. նմանատիպ երշիկեղեն հանդիպում է շատ այլ թյուրքական ժողովուրդների շրջանում։

Պատրաստման եղանակ
-----------------

Տուլտիրմայի պատրաստման բաղադրատոմսը Բաշկիրիայի տարբեր շրջաններում տարբեր է։ Ընդհանուր առմամբ, կենդանու (ձի, տավար կամ գառ) 30-ից 40 սմ երկարությամբ աղիներտ լցոնվում են մանր կտրտած կամ աղացած լյարդի, սրտի, թոքերի և ներքին ճարպի, ինչպես նաև մսի ֆարշով։ Ավելացվում են համեմունքներ (ըստ ցանկության՝ սխտոր, աղ, պղպեղ, օսլա), ապա աղիի ծայրերը կապվում են։ Բաշկիրիայի արևմտյան և հյուսիսային շրջաններում և Բելայա գետի երկայնքով (Աուրգազինսկի և Գաֆուրիսկի շրջաններ) ավելացնում են ներծծված հում կամ փոքր-ինչ խաշած հացահատիկներ (կորեկ, հնդկացորեն, գարի, ցորեն, բրինձ), իսկ լեռներում՝ հարավում և հարավ-արևելքում (Բելորեցկի, Խայբուլլինսկի, Բայմակի, Զիլաիրի, Աբզեզիլովի շրջաններ), մի փոքր ալյուր (երբեմն չէր ավելացվում ոչ ալյուր, ոչ էլ հացահատիկ)։ Ցանկության դեպքում աղացած մսի վրա ավելացվում էր մի փոքր կաթով, արգանակ կամ ջուր, նաև հետը հրաում էին մեկ կամ երկու հում ձու։ Լեռնային-անտառային տարածքներում երբեմն կենդանիների արյուն էին ավելացնում։

Ֆարշով լցոնված աղիները մինչև մեկ ժամ եփվում է համեմունքներով և արմտիքով համեմված ջրում, բայց աղիները չեն ծակվում, որպեսզի ներքին ճարպը չհոսի։ Տուլտիրման սովորաբար մատուցվում է տաք, բայց երբեմն սառը (թեթև մամլիչի տակ սառեցված և կտրված լայն շերտերով)։ Որպես խավարտ մատուցվում են շոգեխաշած բանջարեղեն, որի վրա ավելացվում է մանր կտրատած կանաչեղեն, կամ պահածոյացված և աղած բանջարեղեն կամ դրանցից պատրաստված աղցաններ։ Որպես համեմունք օգտագործվում են սեղանի մանանեխ, ծովաբողկ լոլիկով, մայոնեզ՝ կանաչեղենով, հեղուկ սառը չորթան կամ կատիկ (катык)։ Երբեմն տաք արգանակ է մատուցվում ամանների մեջ։

Տուլտիրման սեղանին մատուցվում է ուլյուշի (улюш) տեսքով, ավանդական տոների և ծիսակատարությունների ժամանակ (դրանցից մեկը սիրգատույն է)։ Տուլտիրմայի հումքի պաշարը հավաքվում է անասունների սպանդի ժամանակահատվածում և պահվում սառեցված վիճակում։ Տուլտիրման, ինչպես կազին, տարածված է ոչ միայն բաշկիրների, այլ նաև Ռուսաստանի (ալթայցիներ, մարիներ, մորդվաներ, թաթարներ) և նախկին ԽՍՀՄ (ղազախներ, ղրղզներ, ուզբեկներ) այլ ժողովուրդների շրջանում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  Э. В. Мигранова. Традиционные виды колбас у башкир (тултырма, казы) // Всё о мясе. — № 4. — Институт истории, языка и литературы Уфимского научного центра РАН, 2016. С. 54—60 (ռուս.)
2. ↑  Отзывы на тултырму(չաշխատող հղում)
 (ռուս.)
3. ↑  Тултырма. Башкирская энциклопедия Archived 2016-04-06 at the Wayback Machine. (ռուս.)

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Տուլտիրմա (երշիկ)** կատեգորիայում։ |
Մ․թ․ա․ VII դարի պիֆոս Կրետե կղզում
**Պիֆոս** (հին հունարեն՝ πίθος) Հին Հունաստանում, մեծ կերամիկական անոթ (կարող է լինել մարդու հասակին կամ ավելի մեծ) մթերք՝ ցորեն, գինի, ձեյթունի յուղ, աղած ձուկ, պահելու համար։ Տարածում է գտել Միջերկրական ծովի ողջ տարածքում, հատկապես Եգեյան ծովի մշակութային շրջանում և Կիպրոսում։ Պիֆոսների արտադրությունը բրուտից պահանջում էր հատուկ հմտություններ։

Պիֆոս Էրմիտաժում, գտնվել է Հերսոնեսում
Պիֆոսը գնդաձև կամ ձվաձև խոշոր կերամիկական անոթ էր (սուր վերջը դեպի ներքև), որը հիշեցնում էր ամֆորա։ Սակայն պիֆոսի մոտ հաճախ հանդիպում է ոչ սուր, այլ հարթ հատակը, որը թույլ է տալիս նրան կանգնել և հաճախ վերին մասում կան տեղափոխման հարմարանքներ, որոնց միջոցով անոթը տեղաշարժելու համար անցկացվում են պարաններ։ Պիֆոսը կարող է ունենալ 4-6 բռնակ։ Նրա մակերևույթը հարթ է կամ զարդարված ժապավենաձև նախշերով։ Հանդիպում են բեժ, ավազագույն, շագանակագույն և կարմիր նրբերանգներով պիֆոսներ։ Մինոյան քաղաքակրթության ժամանակաշրջանում Կամերասի ոճով արված պիֆոսների վրա պատկերվում էին ձկներ։

Պիֆոսները գործածվում էին նաև հուղարկավորության ծիսակատարություններում, սակայն առաջին հերթին՝ զեյթունի յուղ, մեղր, աղ, ցորեն պահելու համար։

47 գինու պիֆոս հայտնաբերվել է Ցիխագորի նկուղում։ Դրանց վրա դրվում էր դրոշմ։ Հին հռոմեացիների մոտ նմանատիպ անոթը կոչվում էր դոլիեմ (լատին․՝ dolium)։ Պիֆոս էր չարագուշակ Պանդորայի արկղը։ Լեգենդի համաձայն՝ հենց պիֆոսում է ապրել Դիոգենեսը։ Պիֆոսները օգտագործվել են նաև հուղարկավորության ժամանակ։

Ծագում
------

Միկենյան հունարենում տվյալ անվանումը նշված է *qe-to* իդեոգրամայի տեսքով։ Հստակ ծագուբնաբանություն չունի, սակայն ենթադրվում է, որ փոխառնվել է ինչ-որ ենթաշերտ լեզվից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Пандора»։ *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907
2. ↑  *Гаспаров М. Л.* Занимательная Греция. – М.: НЛО, 1995
3. ↑  *Chantraine P.* Dictionnaire étymologique de la langue grecque. — Paris: Éditions Klincksieck, 1974. — Т. III. — P. 900.
4. ↑  *Beekes R. S. P. van Beek L.* Etymological Dictionary of Greek. — Leiden — Boston: Brill, 2010. — Т. II. — P. 1189-1190.
Քանդակ «Տրոյակ», հեղինակ` Ստանիսլավ Մարցինով, Խոժուվ
**Տրոյակ** (լեհ.՝ Trojak, բելառուս․՝ Траян, Траяк, Тройка), լեհական ու բելառուսական ազգային պար, որտեղ տղամարդը պարում է երկու կանանց հետ։ Ամեն շրջանում պարն ունեցել է իր առանձնահատկությունները։

Առավել հայտնի է «սիլեզյան տրոյակը» (լեհ.՝  trojak śląski): Ուրախ կատակ-պարը կատարում են եռյակներով. պարում է տղան երկու աղջիկների հետ։ Պարը բաղկացած է երկու մասից` դանդաղ (երաժշտական չափը` 3/4) և արագ (երաժշտական չափը` 2/4): Առաջին մասում տղան աղջկան հանդիսավոր պտտում է շրջանով, իսկ երկրորդ մասում աղջիկները տղայի ծափերի ուղեկցությամբ արագ պտտվում են։ Հետո տղան հերթով աղջիկներից մեկի հետ պարում է պտույտներով, իսկ մյուս աղջիկը պարելով փորձում է հասնել նրանց։ Երկրորդ մասի վերջում պարողները դարձյալ եռյակներով միանում են։

Քաշուբները երկու աղջկա և մեկ տղայի կատարմամբ այս պարն անվանում են «վետրովնիկ» (Wôłtôk, լեհ.՝  Wetrójnik, Trojak, Tańca we troje): Այն ծովային պար է, որտեղ ձեռքերի շարժումները ներկայացնում են ծովի ալիքները, իսկ իրանի պտույտները` ջրապտույտը։ Քաշուբները տրոյակ պարել են ցորենն աղալու ժամանակ։

Բելառուսում պարը նույնպես ունի մի քանի տարբերակ։ Դրանցից մեկով եզրերում պարողները հերթով «սուզվել են» ձեռքերով հյուսած դարպասների մեջ։ Մեկ այլ տարբերակով բոլոր երեք պարողները, առանց ձեռքերն իրարից բաժանելու, «սուզվում են» իրար ձեռքերի մեջ, երրորդ տարբերակով եզրի պարողները պտտվում են իրենց շուրջ կենտրոնի պարողի ձեռքերի տակ։ Նման լինելով տրայանին` պարերը հայտնի են եղել նաև այլ անուններով` «եռյակներով կրակովյակ», «եռյակներով տոլկաչիկի», «եռյակներով հոպակ» և այլն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Народный польский танец: название, описание, история и традиции
2. ↑  Польский народный танец (lomedia.ru)
3. ↑  *Ewa Grabska* Tańce kaszubskie cz. II // Naji Gòchë, Nr 1/2004 — issn 1642-025X — С. 62
4. ↑  Biuletyn rady języka kaszubskiego — Gduńsk, 2016 — С. 334—335
5. ↑  Польские народные танцы: путеводитель иностранца
6. ↑  *Чурко Ю. М.* Траян // *Этнаграфiя Беларусi. Энцыклапедыя*  / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1989. — С. 499. — ISBN 5-85700-014-9. (բելառուս.)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Տրոյկա. ռուսական պոլկա
* Պոլկա տրոյկա
* Սիլեզյան տրոյակ (tance.edu.pl) (լեհ.)
* Nagrańy trojoka ze 1986 tańcowanygo uod Skupiny "Śląsk" (youtube.com)
* Tańce Kaszóbsko-Pomorskie Archived 2019-04-01 at the Wayback Machine. (itsmost.com) (լեհ.)

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Տրոյակ (պար)** կատեգորիայում։ |
**Տիլտի բեֆրուա**, զանգակատուն-բեֆրուա Բելգիայի Տիլտ քաղաքում։ Կառուցված է քաղաքային խորհրդի նախկին շենքի կողքին։ Բելգիական և ֆրանսիական այլ աշտարակների հետ միասին ընդգրկված է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների ցանկում։

Պատմություն
-----------

Առաջին անգամ կենտրոնական հրապարակում աշտարակը կանգնեցվել է 1275 թվականին։ Մի քանի փլուզումներից և վերակառուցումներից հետո, 1558-1560 թվականներին կառուցվել է ներկայիս վերածննդյան շինությունը։ 1603 թվականի հունիսի 2-ին աշտարակում երկարատև տանջանքներից հետո մահացել է Տաննեկե Սկոնինկսը։ Տանեկեն ծնվել է 1560 թվականին։ Ունևոր կին էր, ուներ չորս երեխա և մերժել էր դատավորի սիրահետումը։ Վերջինս նրանից վրեժխնդիր էր լինում կախարդության մեղադրանքով, ինչն էլ հանգեցրել էր ազատազրկման և մահվան։

1773 թվականից ի վեր աշտարակում կա զանգակատուն, որն ունի 36 զանգ։ Այն հանրահայտ վարպետ Իորիս Դյումերի (1715-1787) աշխատանքն է։

19-րդ դարում աշտարակի պատկերասրահը զարդարել են Տիլտի հայտնի տոհմերի զինանշանները։

Բեֆրուան այսօր
--------------

Կառույցի առաջին հարկում կա թանգարան, որտեղ ցուցադվում են Եվրոպայի հետպատերազմյան 78 քաղաքական գործիչների հսկայական կիսանդրիները։ 2008 թվականի հունվարից աշտարակը վերակառուցման մեջ է։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Բեֆրուայի պաշտոնական կայք

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Список ЮНЕСКО ID 943/943bis
**Պլազմային ռեակտոր** պլազմաքիմիական կամ պլազմային մետալուրգիական ագրեգատի հանգույց, որում իրականացվում են ջերմազանգվածափոխանակության պրոցեսները և ցածր ջերմաստիճանային պլազմայի մասնակցությամբ ընթացող քիմիական ռեակցիաները։

Պլազմային ռեակտոր են կոչվում ոչ միայն առանձին հանգույցները, այլև պլազմային ագրեգատներն ամբողջությամբ։

Հիմնական պահանջներ
------------------

Պլազմային ռեակտորներին ներկայացվող հիմնական պահանջներն են․ ռեագենտների բավականաչափ լրիվ խառնումը, փոխազդեցության գոտու պահանջվող երկարության ապահովումը, արդյունավետ ջերմազանգվածափոխանակության պայմանների ստեղծումը նվազագույն ջերմային կորուստների դեպքում։ Եթե պլազմայի ստեղծման համար կիրառում են բարձր հաճախային ինդուկցիոն պլազմատրոններ, ապա հնարավոր է ռեակցիոն գոտու և պարպման ծավալի համատեղում (այսպես կոչված, բաց տիպի Պլազմային ռեակտոր)։

### Շիթային պլազմային ռեակտորներ

Շիթային պլազմային ռեակտորները, որոնցում պլազման ստացվում է ձևավորված շիթի տեսքով, լինում են ուղղահոս և հանդիպական հոսքերով։ Պլազմային հոսքի հավասարաչափ ջերմային դաշտ ստեղծելու, դրա հզորությունը մեծացնելու, ռեագենտների խառնումը բարելավելու, ջերմազանգվածափոխանակությունն ինտենսիվացնելու համար հեռանկարային են բազմաղեղ պլազմային ռեակտորները։

Տես նաև
-------

* Պլազմային մեատլուրգիա,
* Պլազմաքիմիա

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 314)։*  |
**Ցարևեց** (բուլղար․՝ Царевец), միջնադարյան ամրոց Բուլղարիայի հյուսիսում` Վելիկո Տիռնովո քաղաքում։

Պատմություն
-----------

Ցարևեց բլրին առաջին ամրությունները կառուցել են հռոմեացիները։ Ներկայիս ամրոցին նախորդած ամրությունը կառուցվել է 5-րդ դարում բյուզանդացիների կողմից։ 7-րդ դարում այն ավերել են սլավոնները։ Դրա տեղում բուլղարացիները նոր ամրություն են կառուցել Բուլղարիայի երկրորդ թագավորության շրջանում, երբ քաղաքը հռչակվել է մայրաքաղաք։ Նոր ամրոցը երկար ժամանակ անմատչելի է եղել, սակայն 1393 թվականին երեքամսյա պաշարումից հետո այն նվաճել են թուրքական զորքերը, որոնք ավերել են քաղաքն ու նրա պաշտպանական ամրությունները։ Ամրոցի ավերակները պահպանվել են` դառնալով տեղի տեսարժան վայրերից մեկը։

Նկարագրություն
--------------

Ամրոցը վեր է խոյացել Ցարևացի ժայռոտ բարձունքին, որն ունի 206 մ բարձրություն։ Բարձունքի ստորոտով հոսում է Յանտրա գետակը։ Բուլղարական ամրոցի պատերը կառուցվել են բյուզանդական հին ամրությունների տեղում։ Ամրոցի տեղում եղել են թագավորական ապարանքն ու բուլղարական եկեղեցու պատրիարքի նստավայրը։ Ներկայումս ամրոցը զբոսաշրջային նշանակություն ունի, որտեղ կազմակերպվում են մշակութային միջոցառումներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  GeoNames — 2005.
2. 1 2 3  *Labourdette, Jean-Paul; Auzias, Dominique.* Болгария. — Petit Futé. — P. 41—42. — ISBN 9785863942728
3. 1 2  «Крепость Царевец»։ Allcastles.ru
**Ցուգերյան բալե տորթ**, շվեյցարական հայտնի տորթ՝ ընկուզային բեզեյով, բիսկվիթով ու կաթի սերուցքովː Բուրահաղորդչի դերում կարող է հանդես գալ բալի ալկոհոլային ըմպելիքը (գերմ.՝ Kirschwasser)ː Տորթի անվանումը եկել է շվեյցարական Ցուգ քաղաքիցː

Պատմություն
-----------

Հրուշակագործ Հենրիխ Խյոնը հորինել է «Բալային տորթը» 1921 թվականինː 2 տարի հետո նրա հայտնագործությունը Լյուցերնի ցուցահանդեսում արժանացավ ոսկե մեդալի, իսկ 1928 և 1930 թվականներին Լոնդոնում տորթը մեծ նվաճում է ձեռք բերել՝ ներկայանալով համաշխարհային ցուցահանդեսին։ Խյոնը և իր աշակերտ Ժակ Տրայխլերը մի տարում պատրաստեցին 100 000 «բալային տորթ»։ Մեր ժամանակներում ևս Տրայխլերի հրուշակեղենի գործարանում արտադրվում է «բալային տորթ»-ը։

#### Ընկուզային բեզե

* սպիտակուցներ, աղացած նուշ, աղացած պնդուկ, ալյուր, շաքարավազ

#### Բիսկվիթ

* ձվեր, շաքարավազ, ալյուր, օսլա, լիմոնի կեղև

#### Բուրահաղորդիչ

* բալի ալկոհոլային ըմպելիքը (գերմ.՝ Kirschwasser)
* շաքարային օշարակ

#### Կրեմ

* սերուցքային կարագ, շաքարի փոշի, դեղնուց, բալի ալկոհոլային ըմպելիքը (գերմ.՝ Kirschwasser)

#### Ցանվածք

* աղացած պնդուկ, շաքարի փոշի

### Պատրաստում

Խառնում ենք սպիտակուցները շաքարավազի և ընկույզի հետː Աղացած պնդուկը և նուշը խառնում ենք ալյուր հետː Խառնուրդը բաժանում ենք 2 մասի և թխում ենք 120-150 °C ջերմաստիճանի տակ՝ կես ժամː

Առանձնացնում ենք սպիտակուցները՝ դեղնուցներիցː Խառնում ենք դեղնուցները շաքարավազի մի մասի հետ մինչև խառնուրդի սպիտականալըː Սպիտակուցները խառնում ենք շաքարավազի մյուս մասովː Դեղնուցներին ավելացնում ենք օսլա, լիմոնի կեղև և սպիտակուցներː Խառնուրդը թխում ենք 180°С ջերմաստիճանի տակ՝ 20-30 րոպեովː

Կարագը խառնում ենք շաքարի փոշու, դեղնուցի և բալի ալկոհոլային ըմպելիքի հետː

Տես նաև
-------

* Շվարցվալդ
* Զախեր

Արտաքին հղումներ
----------------

* Օրիգինալ բաղադրատոմսը (գերմ.)
* Ցուգերյան տորթը՝ Հենրիխ Խյոնից (ռուս.)
**Նավառեսի ամրոց** (իսպ.՝ Castillo de Navarrés), գտնվում է Իսպանիայի Վալենսիայի տարածաշրջանի Նավառես (իսպ.՝ Navarrés) բնակավայրի մոտ՝ բրոնզե դարաշրջանում։ Տեղակայված է բնակավայրին մոտ՝ բլրի գագաթին։

Պատմություն
-----------

Իրենից ներկայացնում է մուսուլմանական կառույց, երբ այդ վայրերում իշխում էին իսլամիստները։ Խատիֆայի (իսպ.՝ Xàtiva) շրջափակման ժամանակ Ջայմ 1-ինը (իսպ.՝ Jaime I) 1244 թվականին գրավում է ամրոցը։

Ամրոցի առաջին սեփականատեր է դառնում 1297 թվականին Լաուրիա (իսպ.՝ Lauria) ընտանիքը։ 1367 թվականին սեփականատեր է դառնում Պասկուալ Մազանան (իսպ.՝ Pascual Maçana), իսկ 1387 թվականին ամրոցը գնում է Խուամե Կաստելլան (իսպ.՝ Jaume Castellá): 1448 թվականին որոշվում է Նավառեսի տարածքը մեծացնել, որպեսզի տարածաշրջանը ավելի բնակեցնեն` ստեղծելով "ՆԱՎԱՌԵՍԻ ԲԱՐՈՆՆԵՐ" (իսպ.՝ BARONÍA DE NAVARRÉS), որը շրջակայքի բնակավայրերի հետ դառնում է Տոլսա (իսպ.՝ Tolsá) ընտանիքի սեփականությունը։

Հետագայում՝ 1557 թվականին, Ֆելիպե 2-րդ (իսպ.՝ Felipe II) արքան շնորհում է Դ. Պեդրո Գալցրան դե Բորխային (իսպ.՝ D. Pedro Luís Galcerán de Borja) Նավառեսի Մարքիզի (իսպ.՝ MARQUESADO DE NAVARRÉS) շքանշանը։

1609 թվականին մավրիտանացիները անընդհատ ապստամբություններ էին բարձրացնում, որի պատճառով տարածաշրջանը դառնում է գրեթե անմարդաբնակ։

Նկարագրություններ
-----------------

Ամրոցը նման է այդ տարածարջանի մնացած ամրոցներին։ Ունի փոքր տեսք, գտնվում է տարածքի վրա իշխող ժայռի գագաթին։ Ներկայումս պահպանվել է ամրոցի մնացորդների փոքր հատվածը, որը իրենից ներկայացնում է պարսպի մի փոքր հատվածի ավերակներ և երկու աշտարակի քառակուսաձև հիմքեր։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Wiki Loves Monuments monuments database — 2017.
2. 1 2
3. ↑  «El Castillo.» Sitio web del Ayuntamiento de Navarrés. Consultado el 21 de noviembre de 2015.

Արտաքին հղումներ
----------------
**Գուրգեն Մինասյան** (հունիսի 16, 1907, Ալեքսանդրապոլ (այժմ՝ Գյումրի) - ?), հայ խորհրդային բժիշկ, սպորտային բժշկության և բուժական ֆիզկուլտուրայի մասնագետ։ Բժշկական գիտությունների դոկտոր (1968), պրոֆեսոր (1969), ՀԽՍՀ վաստակավոր բժիշկ (1963)։

Կենսագրություն
--------------

1935 թվականին ավարտել է Երևանի բժշկական ինստիտուտը, աշխատել որպես նույն ինստիտուտի ֆիզիկական դաստիարակության և բուժական ֆիզկուլտուրայի, բժշկական վերահսկողության և բուժական ֆիզկուլտուրայի ամբիոնների վարիչ, 1945-1953 թվականներին՝ Երևանի ֆիզկուլտուրայի ինստիտուտի հիգիենայի և սպորտային բժշկության ամբիոնի վարիչ։ 1976 թվականից դասախոսել է Լենինականի մանկավարժական և Երևանի բժշկական ինստիտուտներում։

Մինասյանի աշխատանքները վերաբերում են ֆիզիկական վարժությունների բուժիչ նպատակով կիրառման գիտական հիմնավորմանը, հենաշարժական ապարատի վնասվածքների ժամանակ բուժական ֆիզկուլտուրայի արդյունավետության բարձրացման մեթոդներին ու միջոցներին (նրա մշակած բուժական ֆիզկուլտուրայի 16 գործիք երաշխավորվել են զանգվածային արտադրության)։ Մինասյանը եղել է ՀԽՍՀ առողջապահության մինիստրության բժշկական վերահսկողության բուժական ֆիզկուլտուրայի գծով գլխավոր մասնագետ։

Երկեր
-----

* Երեխաների կեցվածքը, Երևան, 1967։
* Բժշկական վերահսկողությունը և բուժական ֆիզկուլտուրան ՀԽՍՀ-ում, Երևան, 1975 (համահեղինակ)։
* Բժշկամանկավարժական դիտարկումները ֆիզկուլտուրայում և սպորտում, Երևան, 1983։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 554)։*  |
Աբխազաիյում պահպանվել են բրոնզի դարի դոլմեններ, կիկլոպյան կառույցների հետքեր, անտիկ և վաղ միջնադարյան քաղաքացիական և պաշտպանական շինությունների ավերակներ։ VI–VIII դդ. պաշտամունքային ճարտարապետությունը աչքի է ընկնում երկրաչափական ձևերի պարզությամբ (Գագրայի հին ամրոցի եկեղեցին, Նոր Աֆոնի միաբսիդ բազիլիկան)։ Աբխազական և Վրացական թագավորությունների շրջանում Աբխազաիյի ծաղկում ապրած միջնադարյան ճարտարապետությանը բնորոշ են բազմազան, զուսպ ձևերի օգտագործումը, քանդակազարդերի սակավությունը (Գանթիադիի բազիլիկը, Մոքվիի և Լիխնիի համաչափ գմբեթավոր բազիլիկները, Դրանդայի, Նոր Աֆոնի, Պիցունդայի և այլ վայրերի խաչաձև գմբեթավոր տաճարները)։ XI–XII դդ. կառույցներ են Բեդիայում գտնվող պալատը, Բեսլեթի գետի միաթռիչք կամարով կամուրջը, մի շարք ամրոցային շինություններ (Բագրատի դղյակը Սուխումում ևն)։ Ֆեոդալական տարանջատվածության (XIV–XVI դդ.) և թուրքական զավթումների (XVI–XIX դդ.) շրջաններում շինարարությունը խիստ կրճատվել է. գլխավորապես կառուցվել են ամրոցներ և դղյակներ։ Ռուսաստանի հետ միավորվելուց (1810) և հետո սկսվում է ծովափնյա քաղաքների բարգավաճումը, արդյունաբերական ու վարչական շենքերի, առողջարանների շինարարությունը։

Սովետական իշխանության օրոգ Աբխազիայում բարեկարգվել են քաղաքները, վերականգնվում հուշարձանները։ Սուխումում կառուցվել են Աբխազական ԻԽՍՀ Կառավարական տունը (1932–39, ճարտ. Վ. Ա. Շչուկո, Վլադիմիր Գելֆրեյխ), «Աբխազիա» հյուրանոցը (1938, ճարտ. Յու. Ս. Գոլուբև, Յու. Վ. Շչուկո) երկաթուղային կայարանը (1951, ճարտ. Լ. և Լ. Մուշկիդիանիներ), Մերձարևադարձային տնտեսության ինստիտուտը (1968, ճարտ. Դ. Ղիփշիձե, Օ. Պայճաձե, Կ. Ցուլայա)։ 1960-ական թթ. սկզբից լայն թափ է ստացել [տիպային նախագիծ[|տիպային]] շինարարությունը։ Հաստատվել է Սուխումի վերահատակագծման նախագիծը (1968)։ Կառուցվում է ծովային կայարանը (1969)։ Ծավալվել է ծովափնյա բուժարանների շինարարությունը Նոր Աֆոնում, Գուդաութայում, Գագրայում (ՎԽՍՀ Մինիստրների սովետի հանգստյան տունը, 1935, ճարտ. Ն. Պ. Սևերով, «Ուկրաինա» առողջարանը, 1936, ճարտ. Յա. Ա. Շտեյնբերգ, XVII կուսհամագումարի անվ. հանգստյան տունը, 1952, ճարտ. Ա. Ալխազով, «Ռոսիա» հանգստյան տունը, 1969, ճարտ. Յու. Լ. Շվարցբրեյմ բրեյմ) և Սուխումում («Սինոպ» հանգստյան տունը, 1967, ճարտ. Վ. Ալեքսի֊Մեսխիշվիլի, կոմպոզիտորների հանգստյան տունը, 1969, ճարտ. Շ. Դավիթաշվիլի, Գ. Ջաբուա)։ 1959–67-ին Պիցունդայում ստեղծվել է բուժարանների նոր համալիր։

Պատկերասրահ
-----------

* Մշակույթի տուն ԳագրայումՄշակույթի տուն Գագրայում
* Ազգային գրադաանԱզգային գրադաան
* Պետական թանգարանՊետական թանգարան
* Աբխազական թագավոորւթյան թանգարանԱբխազական թագավոորւթյան թանգարան
* Դրանդայի տաճառԴրանդայի տաճառ
* Պիցունդայի տաճառՊիցունդայի տաճառ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 29)։*  |