Չորս հիմնական գերմանացի իդեալիստները, ժամացույցի սլաքի ուղղությամբ՝ Իմանուել Կանտից վերևի ձախ մասում՝ Ջ.Գ. Ֆիխտե, Գ.Վ.Ֆ. Հեգել, Ֆ.Վ.Ջ. Շելլինգ**Գերմանական իդեալիզմ,** փիլիսոփայական շարժում, որն առաջացել է Գերմանիայում 18-րդ դարի վերջին և 19-րդ դարի սկզբին։ Այն ձևավորվել է 1780-90-ական թվականներին Իմանուիլ Կանտի աշխատության արդյունքում և սերտորեն կապված էր ինչպես ռոմանտիզմի, այնպես էլ Լուսավորության դարաշրջանի հետ:Կանտից հետո գերմանական իդեալիզմի շրջանը հայտնի է նաև որպես հետկանտյան իդեալիզմ կամ պարզապես հետկանտականություն։ Ընդունված է գերմանացի իդեալիստներին բաժանել երկու խմբի։ Մի խումբը կանտական իդեալիստներ՝ կապված Կանտի և Ֆիխտեի հետ, և բացարձակ իդեալիստների՝ կապված Շելինգի և Հեգելի հետ։

Իդեալիզմի հիմնական գաղափար
--------------------------

Իդեալիզմի փիլիսոփայական իմաստն այն է, որ այն հատկությունները, որոնք մենք հայտնաբերում ենք առարկաներում, կախված են այն բանից, թե ինչպես են այդ առարկաները մեզ հայտնվում։ Այս հատկությունները վերաբրվում են առարկաների արտաքին տեսքին և պարտադիր չէ, որ դրանք վերջիննրես ունեցած լինեն։

Պատմություն
-----------

Իմանուիլ Կանտի աշխատությունը նպատակ ուներ միջանկյալ օղակ լիներ 18-րդ դարում գերիշխող երկու փիլիսոփայական դպրոցների միջև (իրատեսության(ռացիոնալիզմ) ՝ փորձից առաջ և Էմպիրիզմի՝ փորձից հետո ), որի մասին արտահայտվել է փիլիսոփա Դեյվիդ Հյումը, որի թերահավատության հերքմանն էր ուղղված Կանտի ջանքերը։

Կանտի առաջարկած լուծումն հետևյալն էր՝ մինչ մենք կախված ենք փորձառության օբյեկտներից՝ աշխարհի մասին որևէ բան իմանալու համար, մենք կարող ենք գիտելիքի հիման վրա ուսումնասիրել այն ձևը, որը կարող են ունենալ մեր մտքերը՝ որոշելով հնարավոր փորձի սահմանները։ Կանտը այս մոտեցումն անվանում է «քննադատական փիլիսոփայություն»։

Այնուամենայնիվ, գոյություն ունի նաև ՝ «տրանսցենդենտալ իդեալիզմ», որը տարբերվում է դասական իդեալիզմից և սուբյեկտիվ իդեալիզմից։ Այս տեսակետի համաձայն՝ աշխարհը կատարյալ է այդ երկու տեսանկյուներից էլ։ Այսինքն՝ միտքը կենտրոնական դեր է խաղում աշխարհի մեր փորձառության ձևավորման գործում. մենք ընկալում ենք երևույթները ժամանակի և տարածություն մեջ՝ ըստ հասկացողության աստիճանների։

#### Տեսաբաններ

Կանտից հետո ամենահայտնի գերմանացի իդեալիստ մտածողներ են եղել ՝ Յոհան Գոթլիբ Ֆիխտեն, Ֆրիդրիխ Շելինգը և Գեորգ Վիլհելմ Ֆրիդրիխ Հեգելը։ Կանտի նախագծի քննադատները, ինչպիսիք են Ֆ. Հ. Յակոբին, Գոտլոբ Էռնստ Շուլցեն և Սալոմոն Մայմոնը, ազդեցին այն ուղղության վրա, որ վերջինիս հաջորդող փիլիսոփաների մոտ կզարգանար:T

### Կանտ

Ըստ Իմանուիլ Կանտի, մարդկային միտքն ի վիճակի չէ ուղղակիորեն զգալ արտաքին աշխարհն այնպես, ինչպես որ այն կա։ Փոխարենը, աշխարհի մեր փորձառությունը միջնորդվում է գիտելիքի ճանաչման տարբեր աստիճաններով, որոնք բնորոշ են մարդու մտքին։ Այս կատեգորիաները և հասկացությունները, որոնք Կանտը անվանում է «տրանսցենդենտալ», քանի որ դրանք անհրաժեշտ են աշխարհի մեր փորձառության ցանկացած փորձի, կառուցվածքի և կազմակերպման համար չեն ապահովում իրեղենը որպես վերջնական իրականություն պատկերացնելուն։

Կանտի տրանսցենդենտալ իդեալիզմը երկու հիմնական բաղադրիչ ունի:Առաջինն այն գաղափարն է, որ մարդկային միտքը զգայական տեղեկատվության պասիվ ստացող չէ, այլ ակտիվորեն մասնակցում է աշխարհի մեր փորձի ձևավորմանը։ Երկրորդը այն գաղափարն է, որ իրականության բնույթը ի վերջո մեզ համար անհայտ է, քանի որ աշխարհի մեր փորձառությունը միջնորդվում է մեր սեփական մտքի կառուցվածքներով:Կանտը գիտելիքի տիրույթը սահմանափակեց հնարավոր փորձառության օբյեկտներով։ Նրա երեք ամենանշանավոր հետնորդները, սակայն, կարձագանքեն նման խիստ սահմանափակումներին։

### Յակոբի

1787 թվականին Ֆրիդրիխ Հենրիխ Յակոբին իր «Հավատքի, կամ իդեալիզմի և ռեալիզմի մասին» գրքում անդրադարձել է Կանտի «իրն ինքնին» հասկացությանը։ Յակոբին համաձայնեց, այն մտքի հետ, որ օբյեկտը ուղղակիորեն ընդունել չենք կարող։ Սակայն, նրա խոսքով, դա պետք է հենվել հավատքի վրա։ Սուբյեկտը պետք է հավատա, որ արտաքին աշխարհում կա իրական օբյեկտ, որը կապված է նրա սուբյեկտիվ պատկերացման հետ։ Այս համոզմունքը անմիջապես հայտնի, բայց տրամաբանորեն չապացուցված ճշմարտության արդյունք է։ Իրի իրական գոյությունը բացահայտվում է դիտող սուբյեկտին։ Այսպիսով, սուբյեկտն ուղղակիորեն ճանաչում է մտքում հայտնված իդեալական, սուբյեկտիվ պատկերացումները և խորապես հավատում է իրական, օբյեկտիվ բանին, որն առկա է մտքից դուրս։ Արտաքին աշխարհը որպես հավատքի առարկա ներկայացնելով, Յակոբին նպատակ ուներ օրինականացնել հավատքը կամ ընդհանրապես հավատքը։

### Ռայնհոլդ

Կառլ Լեոնհարդ Ռայնհոլդը 1790 և 1792 թվականներին հրատարակել է Կանտի փիլիսոփայության վերաբերյալ «Նամակները» երկու հատոր։ Նա փորձել է ապացուցել Կանտի այն պնդումը, որ մարդիկ և այլ կենդանիները կարող են իմանալ միայն երևույթները, ոչ երբեք իրերի ներքին բովանդակությունը։ Իր միտքը հաստատելու համար Ռեյնհոլդը առաջ քաշեց մի աքսիոմ, որը հնարավոր չէր կասկածել։ Այս աքսիոմից կարելի էր եզրակացնել գիտակցության մասին ողջ գիտելիքը։ Նրա աքսիոմն էր. «Գիտակցության մեջ ներկայացումը սուբյեկտի կողմից տարբերվում է սուբյեկտից և օբյեկտից և վերաբերում է երկուսին»։

Նա այդպիսով սկսեց ոչ թե սահմանումներից, այլ մի սկզբունքից, որը վերաբերում էր գիտակից մտքում պատկերացումների ի հայտ գալուն:Այս կերպ նա վերլուծեց մտքում ծագող գիտելիքը որպես՝ (1) իմացող սուբյեկտի կամ դիտորդի, (2) հայտնի օբյեկտի և (3) պատկերի կամ ներկայացման առարկայի։

##### Շուլց

Գոտլոբ Էռնստ Շուլցը դեմ էր Կանտի քննադատական փիլիսոփայությանը, որը հակասում է իրեն։ Ըստ Կանտի՝ պատճառի և հետևանքի օրենքը կիրառվում է միայն երևույթների վրա, այլ ոչ թե երևույթների և իրերի միջև։ Այնուհանդերձ, Կանտն ուղղակիորեն պնդում է, որ երևույթների պատճառն ինքնին իրն է։

### Ֆիխտե

Այն բանից հետո, երբ Շուլցը լրջորեն քննադատեց «Ինքն-Իր» հասկացությունը, Յոհան Գոթլիբ Ֆիխտեն ստեղծեց Կանտի նման փիլիսոփայություն, բայց առանց ինքնին իրի։ Ֆիխտեն պնդում էր, որ մեր «տրանսցենդենտալ էգոյի» պատկերացումները, այսինքն՝ իմացող սուբյեկտի արտադրությունն են։ Նրա համար ինքնին արտաքին բան չկա։ Ընդհակառակը, սուբյեկտը արտաքին իրի, առարկայի կամ ոչ էգոյի աղբյուրն է։

Ֆիխտեն պնդում էր, որ այս ճշմարտությունն ակնհայտ էր դառնում բանակնության և գիտելիքի միջոցով։

### Շելլինգ

Ֆրիդրիխ Շելինգը (1775–1854) պնդում էր, որ Ֆիխտեի «ես»-ին անհրաժեշտ է Ոչ-Ես, քանի որ չկա սուբյեկտ առանց օբյեկտի, և հակառակը։ Այսպիսով, սուբյեկտիվ պատկերացումները նույնական են առարկաների հետ։ Շելինգի «բացարձակ ինքնության» կամ «անտարբերության» համաձայն՝ տարբերություն չկա սուբյեկտիվի և օբյեկտիվի, այսինքն՝ իդեալականի և իրականի միջև։

###### Շլայերմախեր

Ֆրիդրիխ Շլայերմախերը աստվածաբան էր, ով պնդում էր, որ իդեալականն ու իրականը միավորված են Աստծո մեջ։ Նա իդեալը հասկանում էր որպես մտքի, ինտելեկտի և բանականության սուբյեկտիվ մտավոր գործունեություն։ Իրականը նրա համար բնության և ֆիզիկական էության օբյեկտիվ տարածքն էր։ Շլայերմախերը հայտարարեց, որ իդեալի և իրականի միասնությունը դրսևորվում է Աստծո մեջ։ Երկու բաժանումները միմյանց վրա չեն թողնում պատճառահետևանքային ազդեցություն։ Ավելի շուտ, նրանք երկուսն էլ հավասարապես գոյություն ունեն բացարձակ տրանսցենդենտալ էության մեջ, որն Աստված է։

###### Մայմոն

Սալոմոն Մայմոնը ազդեցություն գործեց գերմանական իդեալիզմի վրա՝ քննադատելով Կանտի երկու պնդումները:Վերջինս նշում էր, Կանտը չի բացատրել, թե ինչպես կարող են միմյանց հետ կապված հակադրությունները, ինչպիսիք են զգայունությունը և հասկացողությունը։ Նա առարկություն էր ներկայացնում Կանտյան նախագծին։

Այդպիսով մատնանշելով այս խնդրահարույց դուալիզմները՝ Մայմոնը և նեոհումյան քննադատները թերահավատության համար հիմք են թողել Կանտի սեփական փիլիսոփայության շրջանակներում։ Առայժմ հարց էր ծագում, թե ինչպես կարող են երկու այնպիսի տարասեռ ոլորտներ, ինչպիսիք են մտավորականն ու խելամիտը, համապատասխանել միմյանց։ Խնդիրն այլևս այն չէր, թե ինչպես մեր պատկերացումներն ինքնին համապատասխանում են իրերին, այլ այն, թե ինչպես ենք մենք ընկալում, զգայական ինտուիտիվ պատկերացումները առարկաների վերաբերյալ։

Մայմոնը փորձեց լուծել այս խնդիրը՝ ներմուծելով «անսահման միտք» հասկացությունը։ Այս պատճառով Մայմոնը, կարելի է ասել, վերադարձել էր մինչկանտյան տրանսցենդենտ շահարկումներին։ Ֆրեդերիկ Ք. Բայզերի խոսքերով, «վերակենդանացնելով մետաֆիզիկական գաղափարները քննադատական փիլիսոփայության պրոբլեմատիկայից՝ նա նրանց տվեց նոր հաստատականություն և մետաֆիզիկայի քննադատական հարության հնարավորությունը։

###### Հեգել

Գեորգ Վիլհելմ Ֆրիդրիխ Հեգելն արձագանքեց Կանտի փիլիսոփայությանը` առաջարկելով, Կանտի կողմից տրված անլուծելի հակասությունները փնտրել բանականության սահմաններում:Հաշվի առնելով, որ վերացական միտքն այսպիսով սահմանափակ է, նա շարունակեց դիտարկել, թե ինչպես են պատմական ձևակերպումները տարբեր փիլիսոփայությունների և մտածելակերպի առաջացման պատճառ հանդիսանում։ «Հոգու ֆենոմենոլոգիա»-ում նա շարունակեց հետևել պատմության ընթացքում ինքնագիտակցության ձևավորման և այլ մարդկանց կարևորությանը ինքնագիտակցության արթնացման գործում։ Այսպիսով, Հեգելը մետաֆիզիկայի և փիլիսոփայության մեջ մտցրեց երկու կարևոր գաղափար՝ պատմության անբաժանելի նշանակությունը և միջսուբյեկտիվությունը։

Գեորգ Վիլհելմ Ֆրիդրիխ Հեգելը նաև պնդում է, որ Աստծո ավանդական հասկացությունը ստորադասում է բացարձակ ոգու իր հայեցակարգով։ Բենեդիկտ Սպինոզան, ով Աստծոմարդակերպ հասկացությունը փոխեց, գովաբանվեց Հեգելի կողմից, որի բացարձակ իմացության հայեցակարգը կատարում էր նմանատիպ գործառույթ։ Հեգելը պնդում էր, որ «դու կամ սպինոզիստ ես, կամ ընդհանրապես փիլիսոփա չես»։

Պատասխաններ
-----------

### Նեոկանտյանիզմ

Նեոկանտիանիզմն ընդգծում է Կանտի փիլիսոփայության քննադատական հարթությունը՝ ընդդեմ գերմանական իդեալիզմի ընկալումների։ Դա գերիշխող փիլիսոփայությունն էր Գերմանիայում 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին։ Թեև նեոկանտյանների միջև զգալի տարաձայնություններ կային, նրանք կիսում էին «տրանսցենդենտալ մեթոդը»։

##### Բրիտանական իդեալիզմ

Անգլիայում, տասնիններորդ դարում, փիլիսոփա Թոմաս Հիլ Գրինը ընդունեց գերմանական իդեալիզմը, որպեսզի աջակցի քրիստոնեական միաստվածությունը որպես բարոյականության հիմք։ Նրա փիլիսոփայությունը փորձում էր բացատրել հավերժական գիտակցությունը կամ խելքը, որը նման էր Աստծո մասին Ջորջ Բերկլիի հայեցակարգին։ Ջոն Ռոդմանը Թոմաս Հիլ Գրինի քաղաքական տեսության մասին իր գրքի ներածությունում գրել է. «Կանաչը լավագույնս դիտվում է որպես գերմանական իդեալիզմի արտահայտիչ՝ որպես պատասխան այն երկընտրանքի, որը ծագում է քրիստոնեության վարկաբեկումից…»:

### Միացյալ Նահանգներ

«Գերմանական իդեալիզմն ի սկզբանե ներմուծվել է ամերիկացի գրագետների ավելի լայն հանրությանը վերմոնտցի մտավորական Ջեյմս Մարշի միջոցով։ 1820-ականների սկզբին Մովսես Ստյուարտի հետ Աստվածաբանություն ուսումնասիրելով Անդովեր ճեմարանում՝ Մարշը որոնում էր քրիստոնեական աստվածաբանության գաղափարախոսություն, որը «կենդանի կպահեր սիրտը գլխում»:' Որոշ ամերիկացի աստվածաբաններ և եկեղեցականներ կարևորեն են գերմանական իդեալիզմի աստվածաբանական հայեցակարգում անսահման Բացարձակ Իդեալի կամ Գեյստի [Հոգու] մասին պատկերացումների դրսևորումները։ Այն աստվածության ավանդական քրիստոնեական հայեցակարգին կրոնական այլընտրանք էր տալիս։ Գերմանական իդեալիզմը կրոնի փոխարինողն էր։ Քաղաքացիական պատերազմից հետո, երբ «ամերիկացիները ձգտեցին դեպի գերմանական իդեալիզմը՝ «ավանդական տիեզերական բացատրությունների հանդեպ հավատի կորստի պատճառով»։ 1870-ականների սկզբին գերմանական իդեալիզմին հետևելը այնքան տարածվեց, որ Ուոլթ Ուիթմենն իր անձնական գրառումներում հայտարարեց, որ «Միայն Հեգելն է հարմար Ամերիկայի համար, բավականաչափ մեծ է և բավականաչափ ազատ»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Beiser, Frederick C. (2002). *German Idealism: The Struggle Against Subjectivism, 1781–1801*. Vol. Part I. Harvard University Press.
2. ↑  Pinkard, Terry (2002). *German Philosophy 1760–1860: The Legacy of Idealism*. Cambridge University Press. էջ 217.
3. ↑  Dunham, Jeremy; Grant, Iain Hamilton; Watson, Sean (2011). *Idealism: A History of a Philosophy*. Durham: McGill-Queen's University Press. էջ 303 n. 4.
4. ↑  Dudley, Will. *Understanding German Idealism*. էջեր 3–6. ISBN 9781844653935.
5. ↑  "Fichte: Kantian or Spinozian? Three Interpretations of the Absolute I" by Alexandre Guilherme, *South African Journal of Philosophy*, (2010), Volume 29, Number 1, p. 14.
6. ↑  Beiser, Frederick C. (2000). «Chapter I: The Enlightenment and idealism Section V: The meta-critical campaign». In Ameriks, Karl (ed.). *The Cambridge Companion to German Idealism*. Cambridge University Press. էջ 28.
7. ↑  Beiser, Frederick C. (1987). «10: Maimon's Critical Philosophy». *The Fate of Reason: German Philosophy from Kant to Fichte*. Harvard University Press. էջ 287.
8. ↑  *Hegel's Lectures on the History of Philosophy*, Section 2, Chapter 1, A2. Spinoza. General Criticism of Spinoza's Philosophy, Second Point of View (cf. paragraph beginning with "The second point to be considered...")
9. ↑  John Rodman, *The Political Theory of T. H. Green*, New York: Appleton Century–Crofts, 1964, "Introduction"
10. ↑  Heis, Jeremy, "Neo-Kantianism", The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2018 Edition), Edward N. Zalta (ed.), URL = <>.
11. ↑  James Marsh, as quoted by James A. Good (2002) in volume 2 of his *The early American reception of German idealism*, p. 43.
12. ↑  "The Absolute or World Spirit was easily identified with the God of Christianity....", (Morton White (Ed.) *The Mentor Philosophers: The Age of Analysis: twentieth century philosophers*, Houghton Mifflin, 1955, Chapter 1, "The Decline and Fall of the Absolute")
13. ↑  Walt Whitman, *The complete writings*, vol. 9, p. 170, as quoted in James A. Good (2005), *A search for unity in diversity*, ch. 2, p. 57.

Գրականություն
-------------

* Karl Ameriks (ed.), *The Cambridge Companion to German Idealism*. Cambridge: Cambridge University Press, 2000. 978-0-521-65695-5.
* Frederick C. Beiser, *German Idealism. The Struggle Against Subjectivism, 1781-1801*. Cambridge: Harvard University Press, 2002.
* Pinkard, Terry (2002). *German Philosophy 1760–1860: The Legacy of Idealism*. Cambridge University Press. ISBN 9780521663816.
* Josiah Royce, *Lectures on Modern Idealism*. New Haven: Yale University Press 1967.
* Solomon, R. and K. Higgins, (eds). 1993. *Routledge History of Philosophy*, Vol. VI: *The Age of German Idealism*. New York: Routledge.

Արտաքին հղումներ
----------------

* The London Philosophy Study Guide Արխիվացված 2009-09-23 Wayback Machine offers many suggestions on what to read, depending on the student's familiarity with the subject: Nineteenth-Century German Philosophy Արխիվացված 2007-11-20 Wayback Machine
* Stanford Encyclopedia of Philosophy articles on
	+ Fichte
	+ Hegel
	+ Kant
	+ Reinhold
	+ Schelling
* German Idealism from the Internet Encyclopedia of Philosophy

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Գերմանական իդեալիզմ» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4011784-4 · LCCN: sh85064128 · Microsoft: 2780896131 · NDL: 01071042 · NKC: ph135775 |

 |