**Կիլիմանջարո** (անգլ.՝ Kilimanjaro, *սուահիլի լեզվով՝ «ցրտի աստծու լեռ»*), հրաբուխ Տանզանիայի հյուսիս-արևելքում, Աֆրիկայի ամենաբարձր կետը։ 1902 -1918 թվականնեին կոչվել է *Կայզեր Վիլհելմի գագաթ* (գերմ.՝ Kaiser-Wilhelm-Spitze)։

Բարձրությունը 5895 մ է։ Բաղկացած է 3 հրաբխային կոներից՝ Կիբո (5895 մ), Մավենզի (5355 մ) և Շիրա (4006 մ)։ Կազմված է գլխավորապես տրախիբազալտներից և ֆոնոլիտներից։ Գագաթներին կան սառցադաշտեր, ռելիեֆի սառցադաշտային ձևեր։ Մավենզին և Շիրան հանգած հրաբուխներ են, իսկ Կիբան՝ քնած, և կարող է դարձյալ ժայթքել։
Ուհուրու պիկը Կիբոյի խառնարանային շրջագծի բարձրագույն կետն է։ Տանզանիայի ազգային պարկի ղեկավարությունը, աֆրիկյան այդ երկրի կառավարության հատուկ գործակալությունը և Միավորված ազգերի կրթական, գիտական ու մշակութային կազմակերպությունը՝ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն, որպես Ուհուրու պիկի բարձրություն նշում են 5895 մետրը։ Այդ ցուցանիշը հիմնված է British Ordnance Survey-ի 1952 թվականին հաստատած տվյալի վրա։ Այդ ժամանակից ի վեր բարձրությունը չափվել է 1999 թվականին (5892 մ), 2008 թվականին (5895 մ), 2014 թվականին (5888 մ)։

Հրաբխի ներքին կառուցվածքը վատ է ուսումնասիրված, քանզի բացակայում է մեծածավալ էրոզիան, որը կնպաստեր հրաբխի ներսի մասին տվյալների ձեռքբերմանը։

Լեռն ընդգրկված է Համաշխարհային ժառանգության ցուցակում։

Տեղանուն
--------

Արևելյան Աֆրիկայի պատմական քարտեզ «Կիլիմա-Նդչարոյով»․ Գերմանիայի տիրապետության ժամանակ, 1888 թվական
Կիլիմանջարո անվան ծագումը հայտնի չէ, սակայն կան մի շարք տեսություններ։ 1860 թվականին Եվրոպացի հետախույզները հայտնել էին, որ Կիլիմանջարոն լեռան կիսպահիլի անվանումն է։ The Nuttall Encyclopædia-ի 1907 թվականի հրատարակությունը նույնպես գրանցում է լեռան անունը Կիլիմա-Նջարո։

Յոհան Լյուդվիգ Կրապֆը 1860 թվականին գրել է, որ ափամերձ սուահիլիները լեռն անվանում են Կիլիմանջարո։ նա պնդում էր, որ Կիլիմանջարոն նշանակում է կամ մեծության լեռ, կամ քարավանների լեռ, քանի որ «կիլիմա» նշանակում է լեռ, իսկ «ջարո»՝ քարավաններ։ Ջիմ Թոմփսոնը 1885 թվականին, կրկին առանց ապացույցների, պնդում էր, Կիլիմա-Նջարո տերմինը «ընդհանուր առմամբ հասկացվել է, որ նշանակում է» մեծության լեռը («կիլիմա») («անջարո»)։ Նա նաև ենթադրել է, որ դա կարող է նշանակել սպիտակ լեռ։

*Njaro*-ն հին կիսպուահերեն բառ է, որը նշանակում է փայլել։
lay |url-status=live |archive-url= |archive-date=2016 թ․ հունվարի 23 |access-date=2015 թ․ հուլիսի 16 |work=SRTM TANZANIA IMAGES |publisher=California Institute of Technology |url  
=</ref> Նույն կերպ Կրապֆը գրել է, որ Վակամբայի ժողովրդի մի պարագլուխ, որին նա այցելել է 1849 թվականին, «եղել է Ջագգայում և տեսել Կիմա ջաջեուն՝ սպիտակության լեռը, անուն, որ Վակամբան տվել է Կիլիմանջարոյին…» Ավելին։ ճշգրիտ, Կիկամբայի լեզվում սա կլինի kiima kyeu, և այս հնարավոր սերումը տարածված է եղել մի քանի հետազոտողների մոտ։

Մյուսները ենթադրել են, որ կիլիման կիսպահիլի լեզվով լեռ է նշանակում։ Իրականում kilima նշանակում է բլուր և, հետևաբար, mlima-ի փոքրացուցիչն է՝ լեռ՝ կիսպահիլի լեզվով։ Այնուամենայնիվ, «[i]հնարավոր է...հնարավոր է, որ վաղ եվրոպացի այցելուն, ում [կիսուահիլի] գիտելիքը լայնածավալ չէր, մլիման փոխեց կիլիմայի՝ անալոգիայով երկու Վաչագգա անունների հետ՝ Կիբո և Կիմավենզի»։

1880-ական թվականներին լեռը դարձավ գերմանական Արևելյան Աֆրիկայի մի մասը և գերմաներեն կոչվում էր Kilima-Ndscharo՝ Կիսուահիլի անվան բաղադրիչներին համապատասխան։ 1889 թվականի հոկտեմբերի 6-ին Հանս Մեյերը հասել է ամենաբարձր գագաթին՝ Կիբո խառնարանի լեռնաշղթայի վրա։ Նա այն անվանել է Kaiser-Wilhelm-Spitze (Kaiser Wilhelm Peak):. Այդ անունը օգտագործվել է մինչ 1964 թվականին Տանզանիայի կազմավորումը, երբ գագաթը վերանվանվեց Ուհուրու Պիկ, որը կիսուահիլի լեզվով նշանակում է ազատության գագաթ։

Երկրաբանություն և աշխարհագրություն
----------------------------------

Կիլիմանջարոն մեծ քնած Ստրատոհրաբուխ է, որը կազմված է երեք տարբեր հրաբխային կոներից. Կիբոն, որ ամենաբարձրն է, Մավենզին 5149 մ բարձրության Շիրա՝ ամենացածրը՝ 4005 մ (13140 ոտնաչափ) 4,005 m (13,140 ft). Մավենզին և Շիրան անհետացել են, իսկ Կիբոն քնած է և կարող է նորից ժայթքել։

Ուհուրուն, Կիբոյի խառնարանի եզրի ամենաբարձր գագաթն է։ Տանզանիայի ազգային պարկերի վարչությունը, Տանզանիայի կառավարական գործակալությունը, և ՄԱԿ-ի Կրթության, գիտության և մշակույթի վարչությունը հիմնվելով 1952 թվականին բրիտանական հետազոտության վրա, Ուհուրու գագաթի բարձրությունը նշում են 5,895 մ 1999 -ին, 5902 մ 2008 - ին, և 5,899 մ 2014 -ին։

1964 թվականին՝ 1962 թվականին կատարված օդային լուսանկարչության հիման վրա, բրիտանական կառավարության Արտերկրյա հետազոտությունների տնօրինությունը հրապարակել է Կիբո կոնի քարտեզը, Կիլիմանջարո լեռան վրա, որպես «Կիլիմանջարոյի, Արևելյան Աֆրիկայի (Տանգանիկա) շարքի Y742, թերթ 56/2 ենթաբազմություն (D.O.S. 422 1964, Edition 1, Scale 1:50,000»)։ Տուրիստական քարտեզագրումն առաջին անգամ հրապարակվել է Անգլիայում 1989 թվականին Ordnance Survey-ի կողմից՝ հիմնվելով 1:100,000 մասշտաբով DOS-ի բնօրինակ քարտեզագրման վրա, 100 ֆտ (30 մ) ուրվագծային ընդմիջումներով, որպես DOS 522։ 1990 թվականին West Col Productions-ը, 1:75,000 մասշտաբով, 100 մ (330 ոտնաչափ) ուրվագծային ընդմիջումներով զբոսաշրջային տեղեկություններով քարտեզ՝է մշակել։ Այն ներառում էր Kibo-ի և Mawenzi-ի ներդիր քարտեզները՝ համապատասխանաբար 1:20,000 և 1:30,000 մասշտաբներով և 50 մ (160 ոտնաչափ) ուրվագծային ընդմիջումներով։ Վերջին տարիներին բազմաթիվ այլ քարտեզներ են հասանելի։

### Հրաբխաբանություն

Կիլիմանջարոյի հրաբխային ինտերիերը վատ է ուսումնասիրված, քանի որ հրաբխի կառուցվածքը կազմող մազմատիկ շերտերը բացահայտող որևէ էական էրոզիա տեղի չի ունեցել։

Շիրայի կենտրոնում ժայթքման ակտիվությունը սկսվել է մոտ 2,5 միլիոն տարի առաջ, իսկ վերջին կարևոր փուլը տեղի է ունեցել մոտ 1,9 միլիոն տարի առաջ, մինչ հյուսիսային մասի փլուզումը։ Շիրայի գագաթին, 3800 մ բարձրության վրա, լայն սարահարթ է, որը կարող է լցված կալդերա լինել։ Կալդերայի մնացորդը, էրոզիայի հետևանքով, խորապես քայքայվել է։ Մինչ կալդերայի ձևավորումը և էրոզիայի սկսվելը, Շիրան կարող էր ունենալ 4900-ից 5200 մ (16100 և 17100 ոտնաչափ) բարձրություն։ Այն առավելապես կազմված է հիմնական լավաներից՝ քիչ պիրոկլաստիկներով։ Կալդերայի գոյացումը ուղեկցվել է օղակի կոտրվածքներից առաջացող լավայով, սակայն մեծ մասշտաբի պայթուցիկ ակտիվություն չի եղել։ Հետագայում երկու կոն առաջացան՝ ֆոնոլիտը՝ լեռնաշղթայի հյուսիս-արևմտյան ծայրում և դոլերիտիկ Պլացկեգելը՝ կալդերայի կենտրոնում։

Մավենզին և Կիբոն, երկուսն էլ, սկսեցին ժայթքել մոտ 1 միլիոն տարի առաջ։ Դրանք բաժանված են Սադլ սարահարթով, ծովի մակերևույթից 4400 մ (14400 ոտնաչափ) բարձրության վրա։:3

Մավենզիի ամենաերիտասարդ ժայռերը մոտ 448,000 տարեկան են։

Կիլիմանջարոյի տեսքը 2009 թվականի դեկտեմբերին։
Կիբոն լեռան ամենամեծ կոնն է և ունի ավելի քան 24 կմ (15 մղ) լայնություն Սադլ սարահարթի բարձրության վրա։ Վերջին ակտիվությունը, որի ընթացքում առաջացել է ներկայիս Կիբո գագաթի խառնարանը, հիշատակվում է 150,000–200,000 տարի առաջ։ Կիբոն իր խառնարանում դեռևս ունի գազ արտանետող ֆումարոլներ։

### Դրենաժ

Կիբոյի 3D մոդելը։
Գետերի և առվակների ցանցը ցամաքեցնում է Կիլիմանջարոն, հատկապես ավելի խոնավ և ավելի ուժեղ էրոզիայի ենթարկված հարավային կողմը, 1200 մ բարձրությունից (3900 ֆտ) վերև։ Այդ բարձրությունից ցածր գոլորշիացման և մարդու կողմից ջրի օգտագործումը նվազեցնում է ջրի հոսքը։ Լումի և Պանգանի գետերը ցամաքեցնում են Կիլիմանջարոն համապատասխանաբար արևելյան և հարավային կողմերից։

Կիլիմանջարոյի հրաբխային կոններից երկուսը` Կիբո (ձախից) և Մավենզին (աջից)։
### IUGS երկրաբանական ժառանգության վայր

Քանի որ «Պլեիստոցենյան Կիլիմանջարո հրաբուխը» «Արևելյան Աֆրիկայի ճեղքվածքի ամենաբարձր ստրատովոլկանն է, որն իր գագաթին պահում է սառցադաշտը», Երկրաբանական գիտությունների միջազգային միությունը (IUGS) 2022 թվականի հոկտեմբերին այն ներառել է աշխարհի շուրջ 100 «երկրաբանական ժառանգության վայրերի», իր կողմից հրապարակված, ցանկում։ Կազմակերպությունը օբյեկտը ճանաչում է IUGS երկրաբանական ժառանգության՝ երկրաբանական տարրերով և/կամ միջազգային գիտական նշանակություն ունեցող գործընթացներով, «հիմնական վայր, որն էական ներդրում է ապահովել երկրաբանական գիտությունների պատմության զարգացման գործում։

Մարդկային պատմություն
---------------------

Կիլիմանջարոն 1911 թվականին
Մեծ Բրիտանիայի ազգային արխիվից
Կիբոյի առաջին օդային լուսանկարն արվել է Վալտեր Միտելհոլցերի կողմից 1929 թվականին in 1929
### Չագգան նշում է

Կիլիմանջարոյի մասին հիշատակվում է Արևելյան Աֆրիկայում ապրող ժողովուրդների բազմաթիվ պատմություններում։ Չագգան, ովքեր ավանդաբար ապրում էին լեռան հարավային և արևելյան լանջերին ինքնիշխան Չագգա նահանգներում, պատմում են, թե ինչպես Տոնե անունով մի մարդ հրահրեց աստծուն՝ Ռուային, որ սով բերի երկրի վրա։ Ժողովուրդը բարկացել է Տոնեի վրա և ստիպել նրան փախչել։ Ոչ ոք չէր ուզում պաշտպանել նրան, բացի մի մենակյաց մարդուց, ով ուներ քարեր, որոնք հրաշքով վերածվում էին անասունների։ Բնակիչը հրամայեց Տոնեին, որ անասունների ախոռը չբացի։ Տոնեն ուշադրություն չդարձրեց նախազգուշացմանը, և անասունները փախան, Տոնեն վազեց նրանց հետևից, բայց փախչող անասունները բլուրները նետեցին, ներառյալ Մավենզին և Կիբոն։ Տոնեն վերջապես փլվեց Կիբոյի վրա՝ վերջ տալով հետապնդմանը։

Չագգայի մեկ այլ լեգենդ պատմում է լեռան վրա փղոսկրով լցված փղերի գերեզմանների մասին և Ռեյլի անունով կովի, որը հրաշագործ ճարպ է արտադրում իր պոչի գեղձերից։ Եթե տղամարդը փորձի գողանալ նման գեղձը, բայց շատ դանդաղի իր քայլերում, Ռեյլին ուժեղ կփռթկացնի և գողին ցած կնետի։

### Վաղ գրառումներ

Հնարավոր է, որ լեռը հնադարում հայտնի է եղած լինի ոչ աֆրիկացիներին։ Պտղոմեոսի կողմից գրանցած նավաստիների զեկույցները հիշատակում են «լուսնային սարը» և Նեղոսի աղբյուրի լիճը, որը կարող է վկայել Կիլիմանջարոյի մասին, թեև առկա պատմական տեղեկատվությունը թույլ չի տալիս Կիլիմանջարոն տարբերակել Արևելյան Աֆրիկայի մյուս լեռներից՝ Քենիայից, Եթովպիայի, Վիրունգա և Ռվենզորի լեռներից։ Պտղոմեոսից առաջ Էսքիլեսը և Հերոդոտը անդրադարձել են «Ձյունից աճած Եգիպտոսին» և երկու լեռների միջև եղած աղբյուրին։ Այդ հիշատակումներից մեկում նշվում է ափամերձ շրջաններում գտնվող երկու բարձր լեռների և դրանց միջև գտնվող կրակի հետքերով հովտի մասին։ Մարտին Ֆերնանդես դե Էնսիսոն՝ Մոմբասա մեկնող իսպանացի ճանապարհորդը, ով ներքին շրջանների մասին տեղեկություններ է ստացել հայրենի քարավաններից, իր Summa de Geografía (1519) գրքում գրել է, որ Մոմբասայի արևմուտքում «կանգնած է Եթովպական Օլիմպոս լեռը, որը չափազանց բարձր է, և դրանից այն կողմ՝ Լուսնի լեռներ են, որոնցում Նեղոսի ակունքներն են»::1–5:114

### Եվրոպական հետազոտություն

Գերմանացի միսիոներներ Յոհաննես Ռեբմանը Մոմբասայից և Յոհան Կրապֆը առաջին եվրոպացիներն էին, որ փորձել են հասնել լեռանը։ Ըստ անգլիացի աշխարհագրագետ Հալֆորդ Մաքինդերի և անգլիացի հետախույզ Հարրի Ջոնսթոնի, Ռեբմանը 1848 թվականին առաջին եվրոպացին էր, ով հայտնեց Կիլիմանջարոյի գոյության մասին։ Հանս Մեյերը հայտարարել էր, որ Ռեբմանը առաջին անգամ Աֆրիկա է ժամանել 1846 թվականին և մեջբերել է Ռեբմանի օրագրից 1848 թվականի մայիսի 11-ի գրառումը, որտեղ ասվում է, 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Այսօր առավոտյան, ժամը 10-ին, մենք ավելի պարզ տեսարան ստացանք դեպի Ջագգա լեռները, որոնցից մեկի գագաթը ծածկված էր մի գեղեցիկ սպիտակ ամպով։ Երբ ես հետաքրքրվեցի շլացուցիչ սպիտակության մասին, ուղեցույցը պարզապես անվանեց այն «ցուրտ» և անմիջապես հասկացա, որ այն կարող է լինել ոչ ավել, ոչ պակաս, քան ձյունը... Անմիջապես հասկացա, թե ինչպես մեկնաբանել իմ ու դոկտոր Կրապֆի ափին լսած հրաշալի հեքիաթները։ լսվում էր ափին, ոսկու և արծաթի մի հսկայական լեռան մասին, որը գտնվում էր հեռավոր ներսում, որին մոտենալը պահպանվում էր չար ոգիների կողմից։:6 |  |

1861 թվականի օգոստոսին պրուս սպա բարոն Կառլ Կլաուս ֆոն դեր Դեկենը անգլիացի երկրաբան Ռիչարդ Թորնթոնի ուղեկցությամբ փորձեց բարձրանալ Կիբո, բայց «անբարենպաստ եղանակի պատճառով 2500 մ-ից ավել չբարձրացավ»։:9 1862 թվականի դեկտեմբերին ֆոն դեր Դեկենը, Օտտո Քերսթենի հետ երկրորդ փորձը կատարեց՝ հասնելով 4300 մ բարձրության (14000 ոտնաչափ)։

1871 թվականի օգոստոսին միսիոներ Չարլզ Նյուն «առաջին եվրոպացին էր, ով հասավ Կիլիմանջարոյի հասարակածային ձյուներին» 4000 մ-ից մի փոքր ավելի բարձրության վրա (13000 ոտնաչափ)։:11 1887 թվականի հունիսին հունգարացի կոմս Սամուել Տելեկին և ավստրիացի լեյտենանտ Լյուդվիգ ֆոն Հյոնելը փորձեցին բարձրանալ լեռը։ Մոտենալով Մավենզիի և Կիբոյի միջև ընկած թամբին՝ Հյոնելը կանգ առավ 4950 մ (16240 ոտնաչափ) բարձրության վրա, բայց Տելեկին շարունակեց մինչև ձյունը՝ 5300 մ։ Ավելի ուշ՝ 1887 թվականին, գերմանացի երկրաբանության պրոֆեսոր Հանս Մեյերը հասավ Կիբոյի սառցե գագաթի ստորին եզրին, որտեղ նա ստիպված եղավ ետ դառնալ, քանի որ սառույցի վրայով առաջ գնալու անհրաժեշտ սարքավորումներ չուներ։:81 Հաջորդ տարի Մեյերը քարտեզագիր Օսկար Բաումանի հետ ևս մեկ փորձ ձեռնարկեց, բայց առաքելությունը ընդհատվեց այն բանից հետո, երբ զույգը Աբուշիրիի ապստամբության ժամանակ պատանդ էր վերցվել և փրկագնով ազատվել։:82 1888 թվականի աշնանը ամերիկացի բնագետ Էբոթը և գերմանացի հետախույզ Օտտո Էրենֆրիդ Էլերսը գագաթին մոտեցան հյուսիս-արևմուտքից։ Մինչ Էբոթն շուտ հետ դարձավ, Էհլերսը պնդում էր, որ հասել է գագաթին, սակայն հայտարարության խիստ քննադատությունից հետո, նա հայտարարությունից հրաժարվեց։:17–19

1889 թվականին Մեյերը, ավստրիացի լեռնագնաց Լյուդվիգ Պուրտշելլերի հետ, Կիլիմանջարոն հաղթահարելու երրորդ փորձը կատարեց::82 Այս փորձը հիմնված էր սննդի պաշարներով մի քանի ճամբարների ստեղծման վրա, որպեսզի գագաթ բարձրանալու մի քանի փորձեր կատարվեն՝ առանց շատ ներքև իջնելու անհրաժեշտության::82 Հոկտեմբերի 3-ին Մեյերը և Պուրտշելլերը խառնարանի եզրին մոտեցան, բայց ետ դարձան՝ Սառցե լանջի վրա քայլելուց ուժասպառ։:82 Երեք օր անց նրանք հասան ամենաբարձր գագաթին՝ խառնարանի հարավային եզրին::82 Նրանք առաջինը հաստատեցին, որ Կիբոն խառնարան ունի։:82 Կիբոյի և Մավենզիի միջև ընկած թամբին իջնելուց հետո, Մեյերը և Պուրտշելլերը փորձեցին բարձրանալ տեխնիկապես ավելի դժվարին Մավենցին, բայց կարողացան հասնել միայն Կլյուտեի գագաթին, որից հետո հիվանդության պատճառով հետ դարձան։:84 Հոկտեմբերի 18-ին, նրանք նորից բարձրացան Կիբո, որպեսզի մտնեն և ուսումնասիրեն խառնարանը։:84 Ընդհանուր առմամբ, Մեյերը և Պուրտշելլերը 16 օր անցկացրին 4600 մ բարձրությունան վրա։:84 Ճամբարներում նրանց ուղեկցում էր Պանգանիի Մվինի Ամանին, ով եփում էր և մատակարարում ջրով և վառելափայտով։.:135–186

Մավենցիի ամենաբարձր գագաթի առաջին վերելքը կատարվել է 1912 թվականի հուլիսի 29-ին, գերմանացի լեռնագնացներ Էդուարդ Հանս Օհլերի և Ֆրից Կլյուտեի կողմից, ովքեր այն անվանել են Հանս Մեյեր Պիկ։ Օհլերն ու Կլյուտեն շարունակեցին Կիբո երրորդ վերելքը՝ Դրիգալսկի սառցադաշտ (Տանզանիա) և իջան Արևմտյան ճեղքվածքով::85

1989 թվականին, Կիլիմանջարո լեռ առաջին վերելքի 100-ամյա տոնակատարության կազմկոմիտեն որոշեց Մեյերին և Պուրտշելլերին աֆրիկացի բեռնակիր-ուղեկցորդներին հետմահու վկայականներ շնորհել։ Ենթադրվում էր, որ 1889 թվականի արշավախմբի նկարներում կամ փաստաթղթերում պատկերված մարդկանցից մեկը համապատասխանում է Մարանգուի կենդանի բնակիչ Յոհանի Կինյալա Լաուվոյին։ Լաուվոն իր տարիքը չգիտեր, ոչ էլ հիշում էր Մեյերին կամ Պուրտշելերին։ Նա հիշում էր, որ միացել էր Կիլիմանջարոյի արշավախմբին, որին մասնակցում էր լեռան մոտ ապրող հոլանդացի բժիշկը, և որ ինքը բարձրանալիս կոշիկ չէր կրում։ Լաուվոն պնդում էր, որ, մինչ Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկիզբը, երեք անգամ բարձրացել է լեռը։ Կոմիտեն եզրակացրեց, որ նա եղել է Մեյերի թիմի անդամ և, հետևաբար, պետք է ծնված լիներ մոտավորապես 1871 թվականին։ Լաուվոն մահացել է 1996 թվականի մայիսի 10-ին՝ առաջին վերելքից 107 տարի անց։ Երբեմն ենթադրվում է, որ նա եղել է Կիլիմանջարո առաջին բարձրացողը։

Կենդանական և բուսական աշխարհ
----------------------------

### Կենդանիներ

Փղերը Ամբոսելի ազգային պարկում Կիլիմանջարո լեռան առջև
Խոշոր կենդանիները հազվադեպ են Կիլիմանջարոյում և ավելի հաճախ հանդիպում են անտառներում և լեռան ստորին հատվածներում։ Փղերն ու աֆրիկյան գոմեշները կարող են պոտենցիալ վտանգավոր լինել ճանապարհորդների համար։ Հայտնվում են նաև բուշբաքսներ, քամելեոններ, դիկ-դիկներ, դուիկերներ, մանգուստներ, արևային թռչուններ և Կոծիծավոր խոզեր։ Զեբրեր, ընձառյուծներ և բորենիներ պարբերաբար նկատվել են Շիրայի բարձրավանդակում Լեռան հետ կապված առանձնահատուկ տեսակների թվում են Կիլիմանջարոյի գետնափորները և Քամելեոն Կինյոնգիա տավետանան։

### Բուսականություն

անտառ Մարանգուի երթուղու հարավարևելյան լանջին
Կիլիմանջարոյի վրա բնական անտառները զբաղեցնում են մոտ 1000 կմ2։ Նախալեռնային գոտում մշակվում է եգիպտացորեն, լոբի, արևածաղիկ, արևմտյան կողմում՝ ցորեն։ Պահպանվել են նախկին սավաննա բուսականության մնացորդները՝ ակացիա, կոմբրետում, տերմինալիա և գրևիա։ 1000 մետրից մինչև 1800 մ բարձրությունների միջև սուրճը «Չագգա տնային այգիներ» ագրոանտառային տնտեսության մաս է կազմում։ Այդ բարձրության բնական բուսականությունը (Ստրոմբոզիա, Նյուտոնիա և Էնտանդրոֆրագմա) անմատչելի են՝ հովիտներով և կիրճերով շրջապատված։ և տարբերվում է ավելի բարձր շերտերի բուսականությունից։ Հարավային լանջին լեռնային անտառներում աճում են Ocotea usambarensis, ինչպես նաև պտերներ և էպիֆիտներ, ավելի հեռու ամպամած անտառներում աճում են Podocarpus latifolius, Hagenia abyssinica և Erica excelsa, ինչպես նաև մառախուղից կախված մամուռներ։ Ավելի չոր հյուսիսային լանջերին ձիթապտղի, Croton-Calodendrum-ի, Cassipourea-ի և Juniperus-ի անտառներն են։ 3,100 մ և 3,900 մ բարձրությունների միջև ընկած են Էրիկայի թփերը և հովտային տարածքները, որին հաջորդում է Helichrysum-ը մինչև 4500 մ։ Նեոֆիտներ են նկատվել, այդ թվում՝ Poa annua։

2780 մ Մաունդի խառնարանից ստացված գրառումները ցույց են տալիս, որ Կիլիմանջարոյի բուսականությունը ժամանակի ընթացքում փոփոխվել է։ Անտառային բուսականությունը նահանջել է Վերջին սառցադաշտային ժամանակաշրջանում, իսկ 42,000-ից 30,000 տարի առաջ, ավելի չոր և ցուրտ պայմանների պատճառով ericaceous բուսականության գոտին 1500 մ-ով ներքև է իջել։

Tussock Grassland-ը Կիլիմանջարո լեռան լանջին գտնվող տարածք է, որը պարունակում է բուսականության բազմաթիվ եզակի տեսակներ, ինչպիսին է ջուրը պահող կաղամբը։

Կլիմա
-----

A trail runs across the curving side of a dry alpine desert of Mount Kilimanjaro.Կիլիմանջարո լեռան չոր ալպյան անապատի ոլորուն կողմով արահետ է անցնում:
Լեռան բարձրության և մեկուսացված դիրքի պատճառով հասարակածային քամիները և բարձր շերտերում հակաքամիները ազդում են Կիլիմանջարոյի կլիմայի վրա։ Կիլիմանջարոն ունի լանջով դեպի վեր և վար քամիներ, ընդ որում լեռան հարավային կողմում դրանք ավելի ուժեղ են, քան հյուսիսային կողմում։ Ավելի հարթ հարավային թևերն ավելի ընդարձակ են և ավելի ուժեղ են ազդում մթնոլորտի վրա։:3–4

Կիլիմանջարոյում երկու անձրևային շրջան է առկա՝ մեկը մարտից մայիս, մյուսը՝ նոյեմբերին։ Հյուսիսային լանջերում ավելի քիչ տեղումներ են լինում, քան հարավայիններում։ Ստորին հարավային լանջում տարեկան տեղումների քանակը 800-ից 900 մմ է, որը 1500 մ բարձրության վրա հասնում է մինչև 1500-ից 2000 մմ և անտառային գոտում 2000-ից 2300 մ բարձրության վրա երբեմն 3000 մմ-ից ավելի։ Ալպյան գոտում տարեկան տեղումները նվազում են մինչև 200 մմ։:18

Միջին ջերմաստիճանը գագաթի շրջանում մոտավորապես −7 °C է (19 °F): Հյուսիսային սառցե դաշտի մակերևույթի գիշերային ջերմաստիճանը միջինում իջնում է մինչև -9 °C (16 °F), իսկ ցերեկային միջին ջերմաստիճանը −4 °C (25 °F): Ծայրահեղ ճառագայթային սառեցման գիշերների ընթացքում այնտեղ ջերմաստիճանը կարող է իջնել մինչև −15-ից −27 °C։:674

Ձյուն կարող է տեղալ տարվա ցանկացած ժամանակ, բայց հիմնականում կապված է հյուսիսային Տանզանիայի երկու անձրևային սեզոնների հետ::673 Գագաթի տարածքում տեղումները հիմնականում տեղի են ունենում ձյան և կարկտի տեսքով տարեկան 250-ից 500 մմ և հալվում օրերի կամ տարիների ընթացքում։

### Կլիմայական գոտիներ

* Բուշլենդ / Ստորին լանջ՝ 800-ից 1800 մ
* Անձրևային անտառ՝ 1800-ից 2800 մ
* Heather / Moorland՝ 2,800-ից 4,000 մ
* Ալպյան անապատ՝ 4000-ից 5000 մ
* Արկտիկա՝ 5000-ից 5895 մ։

Զբոսաշրջության ինդուստրիան
--------------------------

Հիմնական հոդված՝ Կիլիմանջարո լեռան մագլցման ուղիներ
Կիլիմանջարոյի ազգային պարկը 2013 թվականին 51 միլիոն ԱՄՆ դոլար եկամուտ ունեցավ,:285:258 Լեռնագնացները 2007 թվականին ստեղծել են անկանոն և սեզոնային աշխատատեղեր մոտ 11000 զբոսավարների, բեռնակիրների և խոհարարների համար։ Մտահոգություններ են բարձրացվել այս աշխատողների աշխատանքային պայմանների և ցածր աշխատավարձերի վերաբերյալ::287–291:259 
Կիլիմանջարոյի ազգային պարկի՝ զբոսաշրջության բարձր հաճախելիության շնորհիվ, Տանզանիայի կառավարությունը ներդրումներ է կատարել ճանապարհային ենթակառուցվածքներում՝ հասանելիությունը բարելավելու նպատակով։ Տանզանիայում Կիլիմանջարոյի միջազգային օդանավակայանը նաև ծառայում է որպես կարևոր տրանսպորտային հանգույց։

Կիլիմանջարո բարձրանալու և իջնելու յոթ պաշտոնական արշավային երթուղիներ կան՝ Լեմոշո, Լեմոշո Արևմտյան-Բրեյչ, Մաչամե, Մարանգու, Մվեկա, Ռոնգաի, Շիրա և Ումբվե։ Մաչամեի երթուղին կարելի է անցնել վեց կամ յոթ օրում, Լեմոշոն՝ վեցից ութ օրվա ընթացքում, իսկ Հյուսիսային շրջանի երթուղիները՝ յոթ կամ ավելի օրում։ Լեմոշո երթուղին կարող է շարունակվել նաև Արևմտյան-Բրեյչով, բարձրանալով լեռան արևմտյան կողմով։ Western-Breach-ը ավելի մեկուսացված է և հնարավոր է խուսափել դեպի գագաթ 6-ժամյա կեսգիշերային վերելքից։ Rongai-ը ճամբարային երթուղիներից ամենահեշտն է։ Մարանգուն նույնպես համեմատաբար հեշտ է, Lemosho Western-Breach Route-ը սկսվում է Կիլիմանջարոյի արևմտյան կողմից Լեմոշոյից և Արևմտյան-Բրեյչ երթուղու միջով շարունակվում դեպի գագաթ։

Կիլիմանջարոյի տեսքը Կիլիմանջարոյի շրջանի Մոշի զբոսաշրջային կենտրոնից
### Մագլցման ռեկորդներ

Պիկ Ուհուրու, 2020 թվականի դեկտեմբեր
Անն Լորիմորը՝ 89 տարեկան 37 օրական՝ ամենատարեց մարդն է, ով բարձրացել է Կիլիմանջարո լեռ։ Նա հասել է Ուհուրու գագաթին 2019 թվականի հուլիսի 18-ին տեղական ժամանակով 15:14-ին։ Ամենատարեց մարդը, ով հասել է գագաթին, ամերիկացի Ֆրեդ Դիշելհորստն է։ Նա գագաթին է հասել 2017 թվականի հուլիսի 19-ին 88 տարեկան հասակում։ Հաջորդ ամենատարեց մարդը, ով բարձրացել է լեռը, ամերիկացի Ռոբերտ Ուիլերն է, ով բարձրանալիս 85 տարեկան 201 օրական էր՝ 2014 թվականի հոկտեմբերի 2-ին։ ԱՄՆ Մասաչուսեթս նահանգից Մաքսվել Ջ. Քոլին Մ. Բարքերը Միսսուրիից, 2020 թվականի դեկտեմբերի 22-ին նույն երթուղին հաղթահարեց տասը տարեկան հասակում։ Լոնդոնից Թեոդոր Մարգարոլին, 10 տարեկան, 2009 թվականին առանց աջակցության Western Breach-ի ամենադժվար և ամենագեղեցիկ ճանապարհով հասավ գագաթին։ Չնայած մագլցման համար 10 տարեկանից ցածր սահմանափակմանը, Լոս Անջելեսից Քիթս Բոյդը, 2008 թվականի հունվարի 21-ին 7 տարեկան հասակում բարձրացավ գագաթին։ Մոնտանա Քեննին Տեխասից 2018 թվականի մարտին այս ռեկորդը կրկնեց։<re>«Girl Who Wanted to 'Be Closer to Her Dad' Becomes Youngest Female to Hike Mount Kilimanjaro». *Good News Network*. 2018 թ․ ապրիլի 10. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ ապրիլի 12-ին. Վերցված է 2018 թ․ ապրիլի 11-ին.</ref>
Ամենաարագ վերելքը և ամենաարագ շրջագայությունը գրանցել է շվեյցարիա-էկվադորական լեռնային ուղեկցորդ Կարլ Էգլոֆը։ 2014 թվականի օգոստոսի 13-ին, նախորդ օրերի խմբին դեպի գագաթ ուղեկցելուց հետո, նա Ումբվե դարպասից 4 ժամ 56 րոպեում վազեց դեպի գագաթ և վերադարձավ Մվեկա դարպաս՝ 1630 մետր ընդհանուր 6 ժամ, 42 րոպե 24 վայրկյանում։. Նույն երթուղու նախորդ ռեկորդները պատկանում էին իսպանացի լեռնային վազորդ Կիլիան Ջորնետին (վերելք 5:23:50, շուրջ 7:14՝ 2010թ. սեպտեմբերի 29-ին) և Տանզանիայի ուղեկցող Սայմոն Մտույը (չաջակցվող շրջագայություն 9:21-ին): փետրվարի 22-ին, 2006 թ.)։

### Անվտանգություն

Թեև մագլցումը տեխնիկապես այնքան դժվար չէ, որքան Հիմալայները կամ Անդերը, բարձրությունը, ցածր ջերմաստիճանը և երբեմն ուժեղ քամիները կարող են Կիլիմանջարոյին բարդ ճանապարհորդություն դարձնել։
Պահանջվում է ընտելացում, և նույնիսկ փորձառու և ֆիզիկապես փորձառու արշավորդները կարող են որոշակի աստիճանի բարձրության հիվանդությամբ տառապել։ A study of people attempting to reach the summit of Kilimanjaro in July and August 2005 found that 61.3 percent succeeded and 77 percent experienced acute mountain sickness (AMS). 2005 թվականի հուլիսին և օգոստոսին Կիլիմանջարոյի գագաթին հասնելու փորձ կատարած մարդկանց 61,3 տոկոսին հաջողվել է, իսկ 77 տոկոսը ունեցել է սուր լեռնային հիվանդություն։ Լեմոշո կամ Մաչամեի երթուղիներով գագաթին հասնելու փորձ կատարած 917 մարդկանց հետահայաց հարցումները ցույց է տվել, որ 70,4 տոկոսի մոտ լեռնային հիվանդություն է նկատվել, որն արտահայտվել է որպես գլխացավ, սրտխառնոց, փորլուծություն, փսխում կամ ախորժակի կորուստ։
Adding a weather box template below for possible use in the future. Please remove comments if the wikipedia Weather box is used in the future for civilian and agriculture use as an example (mfano kutumia kwenye matumizi ya kilimo na kwa matumizi ya waraiya).

Կիլիմանջարոյի գագաթը շատ ավելի բարձր է այն բարձրությունից, որտեղ բարձրության պատճառով կարող են առաջանալ կյանքին սպառնացող թոքային այտուց (HAPE) կամ ուղեղային այտուց (HACE), որը AMS-ի ամենածանր ձևն է։ Առողջական այս վտանգները էականորեն մեծանում են չափազանց կարճ մագլցման ժամանակացույցերի պատճառով, որոնք պայմանավորված են ազգային պարկի ամենօրյա բարձր վճարներով, արձակուրդների զբաղված ճամփորդությունների ժամանակացույցով և երթուղիների մեծ մասում մշտական ապաստան չունենալով։ Վեցօրյա Machame երթուղին, որը ներառում է մեկ օր «բարձրանալը» դեպի Լավա աշտարակ (4630 մ) և «ցածր վայրում քնելը» Barranco ճամբարում (3.976 մ), կարող է AMS-ի սկիզբը հետաձգել, սակայն դրա առաջացումը չի կանխում։

Լեռան զառիթափ հատվածների վրա ընկնելը և ժայռերի սահքը ճանապարհորդների մահվան պատճառ են դարձել։ Այս պատճառով, Arrow Glacier-ով անցնող երթուղին մի քանի տարի փակ էր և վերաբացվել է 2007 թվականի դեկտեմբերին։ Մարդկային թափոնների ոչ պատշաճ հեռացումը լեռնային միջավայրում առողջապահական վտանգ էր առաջացրել և ողջ ջրի ստիրիլիզացիայի անհրաժեշտություն առաջացրել։

Համաձայն Մոշիում Կիլիմանջարոյի քրիստոնեական բժշկական կենտրոնի տվյալների՝ 1996 թվականի հունվարից մինչև 2003 թվականի հոկտեմբերը լեռը բարձրանալիս մահացել է 25 մարդ։ Տասնյոթն իգական սեռի ներկայացուցիչներ էին, իսկ ութը տղամարդիկ՝ 29-ից 74 տարեկան։ Տասնչորսը մահացել են լեռնային հիվանդությունից, այդ թվում՝ մեկը՝ HACE-ով, հինգը՝ HAPE-ով և վեցը՝ և՛ HACE-ով, և՛ HAPE-ով։ Մնացած տասնմեկ մահացել են «վնասվածքից (3), սրտամկանի ինֆարկտից (4), թոքաբորբից (2), այլ պատճառներով սիրտ-թոքային անբավարարությունից (1) և սուր ապենդիցիտից (1)։ Ընդհանուր մահացությունը կազմել է 13,6 100,000 ալպինիստներից։

* Զգուշացմանան նշաններ Մաչամեի արահետի վրա:Զգուշացմանան նշաններ Մաչամեի արահետի վրա:
* Նշան Ուհուրու գագաթին, որը ցույց է տալիս արշավորդներին, որ նրանք հասել են գագաթին:Նշան Ուհուրու գագաթին, որը ցույց է տալիս արշավորդներին, որ նրանք հասել են գագաթին:
* Կիլիմանջարոյի գագաթ, Ուհուրու պիկԿիլիմանջարոյի գագաթ, Ուհուրու պիկ

Գրականություն
-------------

* (Ֆրանսերեն) Կաղապար:Mgr, *Au Kilima Njaro, histoire de la fondation d'une mission catholique (Afrique Occidentale)*, 1890
* (Ֆրանսերեն) François Bart, Milline J. Mbonile, François Devenne, *Kilimandjaro : montagne, mémoire, modernité*, Presses Universitaires de Bordeaux, 2003 2867813093
* (Ֆրանսերեն) François Bart, Serge Morin, Jean-Nöel Salomon, *Les montagnes tropicales : identités, mutations, développement*, Bordeaux-Pessac, Presses Universitaires de Bordeaux, novembre 1998 2906621307
* (անգլերեն) Alexander Stewart, *Kilimanjaro: a complete trekker's guide : preparation, practicalities and trekking routes to the "Roof of Africa"*, Cicerone Press Limited, 2004 1852844132
* (անգլերեն) Henry Stedman, *Kilimanjaro: The Trekking Guide to Africa's Highest Mountain*, Կաղապար:2e, Trailblazer Guides, 2006 1873756917
* (անգլերեն) Cameron M. Burns, *Kilimanjaro & East Africa: a climbing and trekking guide*, The Mountaineers Books, 2006 0898866049
* (անգլերեն) William Dubois Newmark, *The Conservation of Mount Kilimanjaro*, IUCN Tropical Forest Programme, 1991 2831700701

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Համաշխարհային ժառանգություն
2. ↑  Kilimanjaro & East Africa: A Climbing and Trekking Guide (2nd Edition) — 2 — 2006. — P. 114.
3. ↑  peakbagger.com
4. ↑  «Mawenzi». *Peakware*. Interactive Outdoors, Inc. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ մարտի 4-ին. Վերցված է 2015 թ․ հուլիսի 16-ին.
5. 1 2  Nicolas J. Cullen; Thomas Mölg; Georg Kaser; Khalid Hussein; Konrad Steffen; Douglas R. Hardy (2006). «Kilimanjaro Glaciers: Recent areal extent from satellite data and new interpretation of observed 20th century retreat rates» (PDF). *Geophysical Research Letters*. **33** (16): L16502. Bibcode:2006GeoRL..3316502C. doi:10.1029/2006GL027084. `{{cite journal}}`: Invalid `|name-list-style=yes` (օգնություն)
6. 1 2 3 4 5 6 7  Nonnotte, Philippe; Hervé Guillou; Bernard Le Gall; Mathieu Benoit; Joseph Cotten; Stéphane Scaillet (2008). «New K-Ar age determinations of Kilimanjaro volcano in the North Tanzanian diverging rift, East Africa» (PDF). *Journal of Volcanology and Geothermal Research*. **173** (1–2): 99–112. Bibcode:2008JVGR..173...99N. doi:10.1016/j.jvolgeores.2007.12.042. Վերցված է 2015 թ․ հուլիսի 29-ին.
7. ↑  «Kilimanjaro National Park». *Tanzania National Parks*. Tanzania National Parks. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ սեպտեմբերի 23-ին. Վերցված է 2015 թ․ հուլիսի 16-ին.
8. 1 2 3 4  Pascal Sirguey, Nicolas J. Cullen and Jorge Filipe Dos Santos. «The New Digital Orthometric Elevation Model of Kilimanjaro» (PDF). CEUR Workshop Proceedings. Վերցված է 2015 թ․ հուլիսի 16-ին.
9. 1 2 3 4  W. H. Wilcockson (1956). «Preliminary Notes on the Geology of Kilimanjaro». *Geological Magazine*. **93** (3): 218–228. Bibcode:1956GeoM...93..218W. doi:10.1017/S0016756800066590.
10. 1 2  Krapf, Johann Ludwig; Ernest George Ravenstein (1860). *Travels, Researches, and Missionary Labours, During an Eighteen Years' Residence in Eastern Africa: Together with Journeys to Jagga, Usambara, Ukambani, Shoa, Abessinia and Khartum, and a Coasting Voyage from Nombaz to Cape Delgado*. Trübner and Company, Paternoster Row. էջ 255. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ փետրվարի 16-ին. Վերցված է 2016 թ․ հոկտեմբերի 4-ին.
11. ↑  Wood, James (1907). «Kilima-Njaro». *1907 Nuttall Encyclopædia of General Knowledge*. fromoldbooks.org. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ ապրիլի 17-ին. Վերցված է 2015 թ․ հուլիսի 16-ին.
12. 1 2 3 4  
Hutchinson, J. A. (1965). «The Meaning of Kilimanjaro». *Department of Language and Linguistics*. Dar Es Salaam: University College. Արխիվացված օրիգինալից 2007 թ․ հոկտեմբերի 6-ին. Վերցված է 2007 թ․ ապրիլի 25-ին.
13. ↑  Thomson, Joseph (1887). «*Through Masai land: a journey of exploration among the snowclad volcanic mountains and strange tribes of eastern equatorial Africa*, authored by Johann Ludwig Krapf and Ernest George Ravenstein, Low, Marston, Searle, & Rivington, London, 1887». Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ փետրվարի 23-ին. Վերցված է 2016 թ․ հոկտեմբերի 4-ին.
14. ↑  {{Cite web |title=Perspective with Landsat OverThomson, Joseph (1887). «*Through Masai land: a journey of exploration among the snowclad volcanic mountains and strange tribes of eastern equatorial Africa*, authored by Johann Ludwig Krapf and Ernest George Ravenstein, Low, Marston, Searle, & Rivington, London, 1887». Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ փետրվարի 23-ին. Վերցված է 2016 թ․ հոկտեմբերի 4-ին.
15. ↑  Krapf, Johann Ludwig; Ernest George Ravenstein (1860). *Travels, Researches, and Missionary Labours, During an Eighteen Years' Residence in Eastern Africa: Together with Journeys to Jagga, Usambara, Ukambani, Shoa, Abessinia and Khartum, and a Coasting Voyage from Nombaz to Cape Delgado*. Trübner and Company, Paternoster Row. էջ 544. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ փետրվարի 23-ին. Վերցված է 2016 թ․ հոկտեմբերի 4-ին.
16. ↑  Briggs, Philip (1996). *Guide to Tanzania*, 2nd edition. Bradt Guides.
17. ↑  Demhardt, I. J. *German Contributions to the Cartography of South West and East Africa from Mid-19th Century to World War I* (PDF). University of Technology Darmstadt. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2015 թ․ հուլիսի 17-ին. Վերցված է 2015 թ․ հուլիսի 16-ին.
18. ↑  Spink, P. C. (1945). «Further Notes on the Kibo Inner Crater and Glaciers of Kilimanjaro and Mount Kenya». *The Geographical Journal*. **106** (5/6): 210–216. doi:10.2307/1788958. JSTOR 1788958.
19. ↑  Dangar, D. F. O. (1965). «Dangar Alpine Notes» (PDF). *The Alpine Journal*. **70** (310–311): 328. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2013 թ․ դեկտեմբերի 3-ին. Վերցված է 2012 թ․ նոյեմբերի 26-ին.
20. ↑  Sharaf, Yasir (2016 թ․ մարտի 24). «Mount Kilimanjaro Volcanic Cones: Shira, Kibo And Mawenzi Peaks». *XPATS International* (անգլերեն). Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 25-ին.
21. ↑  Sharaf, Yasir (2022 թ․ ապրիլի 26). «8 Common Mistakes I Wish I Knew Before Climbing Mount Kilimanjaro As A Beginner | How To Climb Mount Kilimanjaro?». *XPATS International*. Վերցված է 2022 թ․ օգոստոսի 6-ին.
22. ↑  «Kilimanjaro National Park». *World Heritage List*. UNESCO World Heritage Centre. Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ ապրիլի 19-ին. Վերցված է 2015 թ․ հուլիսի 16-ին.
23. ↑  Pascal SRIGUEY & Nicolas J. CULLEN (2014). «A Century of Photogrammetry on Kilimanjaro» (PDF). *Engaging the Challenges – Enhancing the Relevance*. FIG Congress 2014. Kuala Lumpur, Malaysia. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2015 թ․ հուլիսի 21-ին. Վերցված է 2015 թ․ հուլիսի 16-ին.
24. 1 2  Alex Stewart (2012 թ․ ապրիլի 23). *Kilimanjaro: A Complete Trekker's Guide: Preparations, practicalities and trekking routes to the 'Roof of Africa'*. Cicerone Press Limited. էջ 33. ISBN 978-1-84965-622-1. Վերցված է 2016 թ․ հոկտեմբերի 4-ին. `{{cite book}}`: Unknown parameter `|archive- url=` ignored (օգնություն)CS1 սպաս․ url-status (link)
25. ↑  *Kilimanjaro Map and tourist Guide* (Map) (4th ed.). 1:75,000 with 1:20,000 and 1:30,000 insets. EWP Map Guides. Cartography by EWP. EWP. 2009. ISBN 0-906227-66-6. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ հուլիսի 17-ին.
26. 1 2  John Barry Dawson (2008). *The Gregory Rift Valley and Neogene-recent Volcanoes of Northern Tanzania*. Geological Society of London. էջ 56. ISBN 978-1-86239-267-0. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ փետրվարի 23-ին. Վերցված է 2016 թ․ հոկտեմբերի 4-ին.
27. 1 2  Gillman, C. (1923). «An Ascent of Kilimanjaro». *The Geographical Journal*. **61** (1): 1–21. doi:10.2307/1780513. JSTOR 1780513.
28. ↑  William Dubois Newmark (1991). *The Conservation of Mount Kilimanjaro*. IUCN. էջեր 105–106. ISBN 978-2-8317-0070-0. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ փետրվարի 23-ին. Վերցված է 2016 թ․ հոկտեմբերի 4-ին.
29. ↑  «The First 100 IUGS Geological Heritage Sites» (PDF). *IUGS International Commission on Geoheritage*. IUGS. Վերցված է 2022 թ․ նոյեմբերի 13-ին.
30. ↑  «THE GEOGRAPHY PEOPLE AND MYTHOLOGY OF AFRICA'S HIGHEST PEAK». *www.secretcompass.com*. 2018 թ․ հունվարի 2. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ նոյեմբերի 5-ին. Վերցված է 2021 թ․ փետրվարի 6-ին.
31. ↑  Charles Dundas (2012 թ․ նոյեմբերի 12). *Kilimanjaro and Its People: A History of Wachagga, their Laws, Customs and Legends, Together with Some*. Routledge. էջեր 84–88. ISBN 978-1-136-24940-2. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ փետրվարի 23-ին. Վերցված է 2016 թ․ հոկտեմբերի 4-ին.
32. ↑  J. Shearson Hyland (1889). «Ueber die Gesteine des Kilimandscharo und dessen Umgebung». *Mineralogische und Petrographische Mitteilungen* (գերմաներեն). **10** (3): 203–268. Bibcode:1889ZKMP...10..203S. doi:10.1007/BF02993444. S2CID 130584195. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ հունվարի 23-ին. Վերցված է 2017 թ․ սեպտեմբերի 5-ին – via Springer Link.
33. 1 2 3 4 5 6  Hans Meyer (1891). «Across East African glaciers: an account of the first ascent of Kilimanjaro». *Nature*. **44** (1129): 149–150. Bibcode:1891Natur..44..149.. doi:10.1038/044149b0. hdl:2027/hvd.32044009699778. S2CID 45006599. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ փետրվարի 23-ին. Վերցված է 2016 թ․ հոկտեմբերի 4-ին.
34. ↑  Cameron M. Burns (2006). *Kilimanjaro & East Africa: A Climbing and Trekking Guide*. The Mountaineers Books. էջ 114. ISBN 978-0-89886-604-9. Վերցված է 2016 թ․ հոկտեմբերի 4-ին.
35. ↑  Mackinder, Halford (1900). «A Journey to the Summit of Mount Kenya, British East Africa». *The Geographical Journal*. **15** (5): 453–476. doi:10.2307/1774261. JSTOR 1774261.
36. ↑  «"Kilimanjaro", authored by Sir. H. H. Johnston, in *The Twentieth Century*, published by Nineteenth Century and After, printed by Spottswoode, Ballantine & Co. Ltd. London, June 1916, volume 79, page 879». 1916. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ սեպտեմբերի 19-ին. Վերցված է 2015 թ․ հուլիսի 28-ին.
37. ↑  «Mr Thornton, I presume?: Everyone has heard of Livingstone, but the name of Richard Thornton, Livingstone's geologist, has been completely forgotten. Richard Boak tells his sad story». *www.geolsoc.org.uk*. 2011 թ․ օգոստոս.
38. ↑  Dundas, Charles (2012) [1924]. *Kilimanjaro and its People: A History of the Wachagga, Their Laws, Customs and Legends, Together with Some Account of the Highest Mountain in Africa*. Routledge. էջ 20. ISBN 978-1-136-24940-2. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ փետրվարի 23-ին. Վերցված է 2014 թ․ նոյեմբերի 4-ին.
39. ↑  «Baron Carl Claus von der Decken – 1833–1865 – Collectors in East Africa – 31». Conchological Society of Great Britain and Ireland. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ հուլիսի 16-ին. Վերցված է 2015 թ․ հուլիսի 16-ին.
40. ↑  Ludwig Ritter von Höhnel (1894). *Discovery of Lakes Rudolf and Stefanie: A Narrative of Count Samuel Teleki's Exploring & Hunting Expedition in Eastern Equatorial Africa in 1887 & 1888*. Longmans, Green. էջ 195.
41. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  Alex Stewart (2010 թ․ սեպտեմբերի 9). *Kilimanjaro: A Complete Trekker's Guide: Preparations, Practicalities and Trekking Routes to the 'Roof of Africa'*. Cicerone Press Limited. ISBN 978-1-84965-071-7. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ փետրվարի 24-ին. Վերցված է 2016 թ․ հոկտեմբերի 4-ին.
42. 1 2 3 4 5 6  «Meyer And Purtscheller Were Not Alone». Tanzanian Affairs. 1990 թ․ հունվարի 1. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ հուլիսի 17-ին. Վերցված է 2015 թ․ հուլիսի 16-ին.
43. ↑  «The Old Man of Mt. Kilimanjaro». *The Honeyguide: Summer 2000*. Another Land. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ նոյեմբերի 25-ին. Վերցված է 2015 թ․ հուլիսի 16-ին.
44. ↑  Cameron M. Burns (2006). *Kilimanjaro & East Africa: A Climbing and Trekking Guide*. The Mountaineers Books. էջ 50. ISBN 978-0-89886-604-9. Վերցված է 2016 թ․ հոկտեմբերի 4-ին.
45. ↑  «Climbing Mount Kilimanjaro». *IUCN Red List of Threatened Species*. Ascend Tanzania. Վերցված է 2019 թ․ հոկտեմբերի 26-ին.
46. ↑  «Kinyongia tavetana (STEINDACHNER, 1891)». *The Reptile Database*. Zoological Museum Hamburg. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ սեպտեմբերի 19-ին. Վերցված է 2015 թ․ օգոստոսի 15-ին.
47. 1 2  Hemp, Andreas (2006). «Continuum or zonation? Altitudinal gradients in the forest vegetation of Mt. Kilimanjaro». *Plant Ecology*. **184**: 27–42. doi:10.1007/s11258-005-9049-4. S2CID 21864541.
48. 1 2  Schüler, Lisa; Hemp, Andreas; Zech, Wolfgang; Behling, Hermann (2012). «Vegetation, climate and fire-dynamics in East Africa inferred from the Maundi crater pollen record from Mt Kilimanjaro during the last glacial-interglacial cycle». *Quaternary Science Reviews*. **39**: 1–13. Bibcode:2012QSRv...39....1S. doi:10.1016/j.quascirev.2012.02.003.
49. 1 2 3  Hemp, Andreas (2008). «Introduced plants on Kilimanjaro: Tourism and its impact». *Plant Ecology*. **197**: 17–29. doi:10.1007/s11258-007-9356-z. S2CID 25001477.
50. ↑  L. A. Bruijnzeel; F. N. Scatena; L. S. Hamilton (2011 թ․ հունվարի 6). *Tropical Montane Cloud Forests: Science for Conservation and Management*. Cambridge University Press. էջ 136. ISBN 978-1-139-49455-7. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ փետրվարի 24-ին. Վերցված է 2016 թ․ հոկտեմբերի 4-ին.
51. 1 2  Vijay P. Singh; Pratap Singh; Umesh K. Haritashya (2011 թ․ հուլիսի 1). *Encyclopedia of Snow, Ice and Glaciers*. Springer Science & Business Media. ISBN 978-90-481-2641-5. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ փետրվարի 23-ին. Վերցված է 2016 թ․ հոկտեմբերի 4-ին.
52. ↑  Gabrielli, P.; Hardy, D. R.; Kehrwald, N.; Davis, M.; Cozzi, G.; Turetta, C.; Barbante, C.; Thompson, L. G. (2014). «Deglaciated areas of Kilimanjaro as a source of volcanic trace elements deposited on the ice cap during the late Holocene». *Quaternary Science Reviews*. **93**: 1–10. Bibcode:2014QSRv...93....1G. doi:10.1016/j.quascirev.2014.03.007.
53. 1 2  «Information about Mt Kilimanjaro». *Kiliwarrior Expeditions – Climb Kilimanjaro and become a Kiliwarrior!* (ամերիկյան անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հունվարի 3-ին. Վերցված է 2019 թ․ հունվարի 3-ին.
54. 1 2  Ghazali Musa; James Higham; Anna Thompson-Carr, eds. (2015 թ․ հունիսի 5). *Mountaineering Tourism*. Routledge. ISBN 978-1-317-66874-9. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ փետրվարի 23-ին. Վերցված է 2016 թ․ հոկտեմբերի 4-ին.
55. 1 2  Ian Christie; Eneida Fernandes; Hannah Messerli; Louise Twining-Ward (2014). *Tourism in Africa: Harnessing Tourism for Growth and Improved Livelihoods*. World Bank Publications. ISBN 978-1-4648-0197-6. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ սեպտեմբերի 19-ին. Վերցված է 2015 թ․ հուլիսի 31-ին.
56. ↑  «The official site of the Tanzania National Parks – Latest news». 2014 թ․ մարտի 16. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ սեպտեմբերի 24-ին. Վերցված է 2017 թ․ հոկտեմբերի 23-ին.
57. 1 2  «"Making success work for the poor: Package tourism in Northern Tanzania", Overseas Development Institute, authored by Jonathan Mitchell, Jodie Keane, and Jenny Laidlaw, 9 January 2008, accessed 31 July 2015» (PDF). *odi.org*. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2016 թ․ մարտի 4-ին. Վերցված է 2017 թ․ հոկտեմբերի 23-ին.
58. ↑  Ihucha, Adam (2015 թ․ նոյեմբերի 28). «Kilimanjaro airport upgrade to double its capacity». *The EastAfrican*. Nairobi.
59. ↑  «Mt. Kilimanjaro Routes: The Advantages and Disadvantage of All Mount Kilimanjaro Climbing Routes». Mount Kilimanjaro Guide. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ հուլիսի 1-ին. Վերցված է 2015 թ․ հուլիսի 16-ին.
60. ↑  «Climbing Mount Kilimanjaro on the Machame Route». Mount Kilimanjaro Guide. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ հունիսի 23-ին. Վերցված է 2015 թ․ հուլիսի 16-ին.
61. ↑  «Climbing Mount Kilimanjaro on the Lemosho Route». Climbing Kilimanjaro. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ հունիսի 26-ին. Վերցված է 2015 թ․ հուլիսի 10-ին.
62. ↑  «Climbing Mount Kilimanjaro on the Rongai Route». Mount Kilimanjaro Guide. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ հուլիսի 1-ին. Վերցված է 2015 թ․ հուլիսի 16-ին.
63. ↑  «Marangu Route». Kilimanjaro Routes. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ օգոստոսի 16-ին. Վերցված է 2015 թ․ հուլիսի 16-ին.
64. ↑  «Kiliwarrior Expeditions – Climb Kilimanjaro and become a Kiliwarrior!». *Kiliwarrior Expeditions – Climb Kilimanjaro and become a Kiliwarrior!* (ամերիկյան անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հունվարի 3-ին. Վերցված է 2019 թ․ հունվարի 3-ին.
65. ↑  «Oldest person to climb Mount Kilimanjaro». *guinnessworldrecords.com*. Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 3-ին.
66. ↑  «Anne Lorimor breaks record twice on Mount Kilimanjaro». *ultimatekilimanjaro.com*. 2019 թ․ հուլիսի 26. Վերցված է 2021 թ․ դեկտեմբերի 12-ին.
67. ↑  «Oldest man climbs Kilimanjaro». *peakplanet.com*. 2017 թ․ հուլիսի 23. Վերցված է 2021 թ․ դեկտեմբերի 12-ին.
68. 1 2 3 4 5  «Amazing Kilimanjaro Records». *Mount Kilimanjaro Facts*. Climb Kilimanjaro Guide. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ հուլիսի 17-ին. Վերցված է 2015 թ․ հուլիսի 16-ին.
69. ↑  {{records|title= Youngest person to climb Mount Kilimanjaro via the Western Breach route|url=
70. ↑  Route: Kilimanjaro Արխիվացված 9 Դեկտեմբեր 2018 Wayback Machine at fastestknowntime.com
71. ↑  Matt Hart, Where in the World Did Karl Egloff Come From? Արխիվացված 1 Ապրիլ 2015 Wayback Machine, Outside 5, Mar 2015
72. ↑  Swiss Sets New Kilimanjaro Fastest Ascent And Descent Record Արխիվացված 19 Հուլիս 2018 Wayback Machine at climbkilimanjaroguide.com
73. ↑  «Kilimanjaro records». *Background information on Kilimanjaro*. Climb Mount Kilimanjaro Ltd. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ հուլիսի 16-ին. Վերցված է 2015 թ․ հուլիսի 16-ին.
74. ↑  Muza, SR; Fulco, CS; Cymerman, A (2004). «Altitude Acclimatization Guide». *US Army Research Inst. Of Environmental Medicine Thermal and Mountain Medicine Division Technical Report* (USARIEM-TN-04-05). Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ փետրվարի 14. Վերցված է 2015 թ․ հուլիսի 16-ին.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ unfit URL (link)
75. ↑  R. Stoppelenburg. «Prepare yourself for the Kilimanjaro climb». Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ մարտի 19-ին. Վերցված է 2009 թ․ փետրվարի 27-ին.
76. ↑  Davies, Andrew J.; Kalson, Nicholas S.; Stokes, Suzy; Earl, Mark D.; Whitehead, Adam G.; Frost, Hannah; Tyrell-Marsh, Ian; Naylor, Jon (2009). «Determinants of Summiting Success and Acute Mountain Sickness on Mt Kilimanjaro (5895 m)» (PDF). *Wilderness & Environmental Medicine*. **20** (4): 311–7. doi:10.1580/1080-6032-020.004.0311. ISSN 1080-6032. PMID 20030437. S2CID 13322264. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2015 թ․ դեկտեմբերի 8-ին. Վերցված է 2015 թ․ հուլիսի 28-ին.
77. ↑  Eigenberger, Paul; Faino, Anna; Maltzahn, Joanne; Lisk, Christina; Frank, Eddie; Frank, Amy; Loomis, Zoe; Schroeder, Thies; Strand, Matthew; Irwin, David (2014). «A Retrospective Study of Acute Mountain Sickness on Mt. Kilimanjaro Using Trekking Company Data». *Aviation, Space, and Environmental Medicine*. **85** (11): 1125–1129. doi:10.3357/ASEM.4037.2014. PMID 25329946.
78. ↑  Cymerman, A; Rock, PB. «Medical Problems in High Mountain Environments. A Handbook for Medical Officers». USARIEM-TN94-2. US Army Research Inst. of Environmental Medicine Thermal and Mountain Medicine Division Technical Report. Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ փետրվարի 7. Վերցված է 2009 թ․ մարտի 5-ին. `{{cite journal}}`: Cite journal requires `|journal=` (օգնություն)CS1 սպաս․ unfit URL (link)
79. ↑  Andrew J. Davies; Nicholas S. Kalson; Suzy Stokes; Mark D. Earl; Adam G. Whitehead; Hannah Frost; Ian Tyrell-Marsh; Jon Naylor (2009). «Determinants of Summiting Success and Acute Mountain Sickness on Mt Kilimanjaro (5895 m)» (PDF). *Wilderness and Environmental Medicine*. **20** (4): 311–317. doi:10.1580/1080-6032-020.004.0311. PMID 20030437. S2CID 13322264. Վերցված է 2015 թ․ հուլիսի 28-ին. `{{cite journal}}`: `|archive-url=` is malformed: timestamp (օգնություն)CS1 սպաս․ url-status (link)
80. ↑  Joel Meyer (2012). «Twice-Daily Assessment of Trekkers on Kilimanjaro's Machame Route to Evaluate the Incidence and Time-Course of Acute Mountain Sickness». *High Altitude Medicine & Biology*. **13** (4): 281–284. doi:10.1089/ham.2012.1024. PMID 23270446.
81. ↑  «Machame Route». *Kopa Tours*. 2019 թ․ դեկտեմբերի 17.
82. ↑  Apollo, M (2017). «The good, the bad and the ugly–three approaches to management of human waste in a high-mountain environment». *International Journal of Environmental Studies*. **74** (1): 129–158. Bibcode:2017IJEnS..74..129A. doi:10.1080/00207233.2016.1227225. S2CID 113843846.
83. ↑  Markus Hauser; Andreas Mueller; Britta Swai; Sendui Ole Nguyaine (2004). «Deaths Due to High Altitude Illness Among Tourists Climbing Mt Kilimanjaro». *Proceedings of the 2004 South African Travel Medicine Society*. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ նոյեմբերի 17-ին. Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 8-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Kilimanjaro-ը *Բրիտանիկա հանրագիտարանում*
* Mount Kilimanjaro National Park
* NASA Earth Explorer page
* Weather forecase for Mount Kilimanjaro (19,565 feet)
* Glacial Recession on Kilimanjaro (pictures of southern icefields) Արխիվացված 2011-02-15 Wayback Machine
* Mount Kilimanjaro live webcam
* Kilimanjaro flora picture gallery
* Aerial photographs of Mount Kilimanjaro, 1937–38
* Kilimanjaro Արխիվացված 2018-06-24 Wayback Machine
* How hard is it to climb Mount Kilimanjaro?

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames · Open Directory Project |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Լարուսի · Լարուսի · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Treccani · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 12216301m · GND: 4030530-2 · NKC: ge379508 · VIAF: 237690549 · WorldCat VIAF: 237690549 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 429)։*  |