Սոցիալական փոխազդեցությունը և ստեղծագործական արտահայտումը մարդկային վարքագծի ձևեր են։
**Մարդկային վարքագիծ**, անհատների կամ խմբերի պոտենցիալ և արտահայտված ունակությունն (մտավոր, ֆիզիկական և սոցիալական), որ միտված է արձագանքելու ներքին և արտաքին ազդակներին, իրենց ողջ կյանքի ընթացքում։ Վարքագիծը պայմանավորված է գենետիկական և շրջակա միջավայրի գործոններով, որոնք ազդում են անհատի վրա։ Վարքագիծը նաև մասամբ պայմանավորված է մտքերով և զգացմունքներով, որոնք պատկերացում են տալիս անհատի հոգեկանի մասին՝ բացահայտելով այնպիսի բաներ, ինչպիսիք են վերաբերմունքն ու արժեքները: Մարդկային վարքագիծը ձևավորվում է հոգեբանական գծերով, քանի որ անհատականության տեսակները տարբերվում են անձից անձ՝ առաջացնելով տարբեր գործողություններ և վարքագիծ։

Սոցիալական վարքագիծը բացատրում է ուրիշների դեմ ուղղված գործողությունները։ Այն կապված է սոցիալական փոխազդեցության և մշակույթի, ինչպես նաև էթիկայի, միջանձնային հարաբերությունների, քաղաքականության և հակամարտությունների զգալի ազդեցության հետ։ Որոշ վարքագծեր սովորական են, իսկ մյուսները՝ անսովոր։ Վարքագծի ընդունելիությունը կախված է սոցիալական նորմերից և կարգավորվում է սոցիալական վերահսկողության տարբեր միջոցներով։ Սոցիալական նորմերը նաև ձևավորում են վարքագիծը, երբ մարդկանց վրա ճնշում է գործադրվում հետևելու որոշակի կանոններին և դրսևորելու որոշակի վարքագիծ, որոնք համարվում են ընդունելի կամ անընդունելի՝ կախված տվյալ հասարակությունից կամ մշակույթից։

Ճանաչողական վարքագիծը հաշվի է առնում գիտելիքների ձեռքբերման և օգտագործման գործողությունները։ Այն վերաբերում է, թե ինչպես է տեղեկատվությունը յուրացվում և փոխանցվում, ինչպես նաև գիտելիքի և անձնական համոզմունքների ստեղծագործական կիրառում, ինչպիսին կրոնն է։ Ֆիզիոլոգիական վարքագիծը հաշվի է առնում մարմինը պահպանելու գործողությունները։ Այն վերաբերում է մարմնի հիմնական գործառույթներին, ինչպես նաև առողջության պահպանմանն ուղղված միջոցառումներին։ Տնտեսական վարքագիծը հաշվի է առնում նյութերի մշակման, կազմակերպման և օգտագործման, ինչպես նաև աշխատանքի այլ ձևերի հետ կապված գործողությունները։ Էկոլոգիական վարքագիծը հաշվի է առնում էկոհամակարգի հետ կապված գործողությունները։ Այն վերաբերում է նրան, թե ինչպես են մարդիկ փոխազդում այլ օրգանիզմների հետ և ինչպես է շրջակա միջավայրը ձևավորում մարդու վարքագիծը։

Ուսումնասիրություն
------------------

Մարդու վարքագիծը ուսումնասիրվում է հասարակական գիտությունների կողմից, որոնք ներառում են հոգեբանությունը, սոցիոլոգիան, էթոլոգիան և նրանց տարբեր ճյուղերն ու մտքի դպրոցները: Մարդկային վարքագծի շատ տարբեր կողմեր կան, և ոչ մի սահմանում կամ դաշտային ուսումնասիրություն չի ներառում այն ամբողջությամբ: Բնությունն ընդդեմ դաստիարակության բանավեճը մարդու վարքագծի ուսումնասիրության հիմնարար բաժանումներից մեկն է. այս բանավեճը հաշվի է առնում, թե արդյոք վարքագծի վրա հիմնականում ազդում են գենետիկական կամ շրջակա միջավայրի գործոնները: Մարդկային վարքագծի ուսումնասիրությունը երբեմն արժանանում է հանրության ուշադրությանը մշակութային խնդիրների, այդ թվում՝ հանցագործության, սեռականության և սոցիալական անհավասարության հետ հատվելու պատճառով:

Որոշ բնական գիտություններ նույնպես շեշտը դնում են մարդու վարքի վրա։ Նյարդաբանություն և էվոլյուցիոն կենսաբանություն, ուսումնասիրում են, թե ինչպես է վարքը վերահսկվում նյարդային համակարգի կողմից և ինչպես է զարգացել մարդու միտքը, համապատասխանաբար: Այլ ոլորտներում մարդկային վարքագիծը կարող է երկրորդական ուսումնասիրության առարկա լինել, երբ դիտարկվում է, թե ինչպես է այն ազդում մեկ այլ առարկայի վրա: Պաշտոնական գիտական հետազոտություններից դուրս, մարդկային վարքագիծը և մարդու վիճակը նույնպես փիլիսոփայության և գրականության հիմնական ուշադրության կենտրոնում են: Մտքի փիլիսոփայությունը դիտարկում է այնպիսի ասպեկտներ, ինչպիսիք են ազատ կամքը, միտք-մարմնի (հոգեֆիզիկական) խնդիրը և մարդկային վարքագծի դյուրաբեկությունը։

Մարդկային վարքագիծը կարող է գնահատվել հարցաթերթիկների, հարցազրույցների և փորձարարական մեթոդների միջոցով։ Կենդանիների վրա փորձարկումը կարող է օգտագործվել նաև վարքագծերը ստուգելու համար, որոնք այնուհետև կարող են համեմատվել մարդու վարքի հետ: Երկվորյակների ուսումնասիրությունը սովորական մեթոդ է, որով ուսումնասիրվում է մարդու վարքը։ Նույն գենոմներով երկվորյակներին կարելի է համեմատել վարքի գենետիկական և շրջակա միջավայրի գործոնների մեկուսացման հետ։ Երկվորյակների ուսումնասիրությունների արդյունքում պարզվել է, որ ապրելակերպը, հիվանդությունների նկատմամբ զգայունությունը և անառողջ վարքագիծն ունեն ինչպես գենետիկ, այնպես էլ բնապահպանական ցուցանիշներ։

Սոցիալական վարքագիծ
-------------------

Կանայք խոնարհվելով ողջունեւմ են միմյանց Ճապոնիայում։
Մարդու սոցիալական վարքագիծը վարքագիծ է, որը հաշվի է առնում այլ մարդկանց, ներառյալ հաղորդակցությունը և համագործակցությունը։ Այն շատ բարդ և կառուցվածքային է՝ հիմնված մտքի առաջադեմ տեսության վրա, որը թույլ է տալիս մարդկանց մտքերն ու գործողությունները վերագրել միմյանց։ Սոցիալական վարքագծի միջոցով մարդիկ զարգացրել են հասարակություն և մշակույթ, որը տարբերակում է այլ կենդանիներից։ Մարդու սոցիալական վարքագիծը կարգավորվում է կենսաբանական գործոնների համակցությամբ, որոնք ազդում են բոլոր մարդկանց վրա և մշակութային գործոնները, որոնք փոխվում են՝ կախված դաստիարակությունից և հասարակական նորմերից: Մարդկային հաղորդակցությունը հիմնականում հիմնված է լեզվի վրա, սովորաբար խոսքի կամ գրավորի միջոցով։ Ոչ բանավոր հաղորդակցությունը և պարալեզուն կարող են փոփոխել հաղորդակցության իմաստը՝ ցույց տալով գաղափարներ և մտադրություններ ֆիզիկական և ձայնային վարքագծի միջոցով:

### Սոցիալական նորմեր

Հասարակության մեջ մարդու վարքագիծը կարգավորվում է սոցիալական նորմերով։ Սոցիալական նորմերը չգրված ակնկալիքներ են, որոնք հասարակության անդամներն ունեն միմյանց հանդեպ։ Այս նորմերը արմատացած են կոնկրետ մշակույթի մեջ, որից նրանք առաջացել են, և մարդիկ հաճախ հետևում են դրանց անգիտակցաբար կամ առանց մտորումների։ Այս նորմերը ազդում են մարդկային հասարակության կյանքի բոլոր ասպեկտների վրա, ներառյալ պարկեշտությունը, սոցիալական պատասխանատվությունը, սեփականության իրավունքը, պայմանագրային համաձայնությունը, բարոյականությունը, արդարությունը և իմաստը։ Շատ նորմեր նպաստում են հասարակության անդամների միջև համակարգմանը և փոխշահավետ են դառնում, օրինակ՝ հաղորդակցության և համաձայնությունների հետ կապված նորմերը։ Նորմերը կիրառվում են սոցիալական ճնշման միջոցով, իսկ սոցիալական նորմերը խախտող անհատները վտանգի են ենթարկվում ՝ բախվելով սոցիալական օտարացմանը։

Էթիկայի համակարգերն օգտագործվում են մարդու վարքագիծն ուղղորդելու համար՝ որոշելու, թե որն է բարոյականը։ Մարդիկ տարբերվում են այլ կենդանիներից՝ վարքագծի որոշման համար էթիկական համակարգերի կիրառմամբ։ Էթիկական վարքագիծը մարդու վարքագիծ է, որը հաշվի է առնում, թե ինչպես են գործողությունները կազդեն ուրիշների վրա և արդյոք վարքագիծը օպտիմալ կլինի ուրիշների համար։ Թե ինչ է իրենից ներկայացնում էթիկական վարքագիծը, որոշվում է անձի անհատական արժեքային դատողություններով և կոլեկտիվ սոցիալական նորմերով՝ ճիշտի և սխալի վերաբերյալ։ Արժեքային դատողությունները բնորոշ են բոլոր մշակույթների մարդկանց, թեև դրանց գնահատման համար օգտագործվող հատուկ համակարգերը կարող են տարբեր լինել։ Այս համակարգերը կարող են բխվել աստվածային օրենքից, բնական իրավունքից, քաղաքացիական իշխանությունից, բանականությունից կամ այս և այլ սկզբունքների համակցությունից։ Ալտրուիզմը փոխկապակցված վարքագիծ է, որի ժամանակ մարդիկ համարում են ուրիշների բարեկեցությունը հավասարապես կամ նախընտրելիորեն, քան իրենցը։ Մինչ մյուս կենդանիները ցուցաբերում են կենսաբանական ալտրուիզմ, էթիկական ալտրուիզմը բնորոշ է միայն մարդկանց։

Շեղումը սոցիալական նորմերը խախտող վարքագիծ է։ Քանի որ սոցիալական նորմերը տարբեր են անհատների և մշակույթների միջև, շեղվող արարքի բնույթն ու ծանրությունը սուբյեկտիվ են։ Այն, ինչը հասարակության կողմից համարվում է շեղում, կարող է նաև փոխվել ժամանակի ընթացքում, քանի որ մշակվում են նոր սոցիալական նորմեր։ Շեղումը պատժվում է այլ անհատների կողմից սոցիալական խարանի, քննադատության կամ բռնության միջոցով: Շատ շեղված գործողություններ ճանաչվում են որպես հանցագործություն և պատժվում քրեական արդարադատության համակարգի միջոցով: Շեղված գործողությունները կարող են պատժվել ուրիշներին վնաս պատճառելու, որոշակի աշխարհայացք և ապրելակերպ պահպանելու կամ բարոյականության և հարգանքի սկզբունքները պահպանելու համար: Մշակույթները նաև դրական կամ բացասական արժեք են վերագրում որոշակի ֆիզիկական գծերի՝ պատճառ դառնալով, որ անհատները, որոնք չունեն ցանկալի գծեր, դիտվում են որպես շեղված։

### Միջանձնային հարաբերություններ

Ընտանիք Նոատակում, Ալյասկա (1929)։
Միջանձնային հարաբերությունները կարող են գնահատվել երկու անհատների միջև կոնկրետ ընտրություններով և զգացմունքներով, կամ դրանք կարող են գնահատվել ավելի լայն սոցիալական համատեքստով, թե ինչպես է ակնկալվում նման հարաբերությունների գործարկումը։ Հարաբերությունները զարգանում են հաղորդակցության միջոցով, որը ստեղծում է մտերմություն, արտահայտում է զգացմունքները և զարգացնում ինքնությունը: Անհատի միջանձնային հարաբերությունները կազմում են սոցիալական խումբ, որտեղ բոլոր անհատները շփվում են միմյանց հետ, և այդ սոցիալական խմբերը կապված են լրացուցիչ հարաբերություններով։ Մարդու սոցիալական վարքագծի վրա ազդում են ոչ միայն անհատական հարաբերությունները, այլև այն, թե ինչպես կարող են վարքագծերը մեկ հարաբերություններում ազդել մյուսների վրա: Անհատները, ովքեր ակտիվորեն փնտրում են սոցիալական փոխազդեցություններ, էքստրավերտներ են, իսկ նրանք, ովքեր չեն ձգտում՝ ինտրովերտներ։

Ռոմանտիկ սերը զգալի միջանձնային գրավչություն է մյուսի նկատմամբ։ Նրա բնույթը տարբերվում է ըստ մշակույթների, բայց այն հաճախ կախված է սեռից՝ առաջանալով սեռական գրավչության հետ և լինելով կամ հետերոսեքսուալ կամ միասեռական։ Այն տարբեր ձևեր է ընդունում և կապված է բազմաթիվ անհատական հույզերի հետ։ Շատ մշակույթներ ավելի մեծ ուշադրություն են դարձնում ռոմանտիկ սիրուն, քան միջանձնային գրավչության այլ ձևերին։ Ամուսնությունը երկու մարդկանց միություն է, թեև այն կապված է ռոմանտիկ սիրո հետ, կախված է մշակույթից: Անհատները, որոնք սերտ ազգակցական կապ ունեն, կազմում են ընտանիք։ Ընտանիքի կառուցվածքում կան բազմաթիվ փոփոխություններ, որոնք կարող են ներառել ծնողներին և երեխաներին, ինչպես նաև խորթ երեխաներին կամ հեռավոր հարազատներին։ Երեխաներով լի ընտանիքը շեշտը դնում է դաստիարակության վրա, որտեղ ծնողները ներգրավում են ծնողական լիազորության բարձր մակարդակ՝ երեխաներին պաշտպանելու և ուսուցանելու համար, քանի որ նրանք զարգանում են ավելի երկար ժամանակահատվածում, քան մյուս կաթնասունների մեծ մասը։

### Քաղաքականություն և հակամարտություն

Կռվող տղամարդկանց պատկերը՝Կոմարոմի (Komárom) առաջին ճակատամարտում (1849)։
Երբ մարդիկ որոշումներ են կայացնում որպես խումբ, նրանք զբաղվում են քաղաքականությամբ։ Մարդիկ զարգացել են՝ անձնական շահերից ելնելով, բայց սա նաև ներառում է վարքագիծը, որը հեշտացնում է համագործակցությունը, այլ ոչ թե հակամարտությունը կոլեկտիվ միջավայրում։ Անհատները հաճախ ձևավորում են ներխմբային և արտախմբային ընկալումներ, որոնց միջոցով անհատները համագործակցում են խմբում և մրցում արտաքին խմբի հետ։ Սա հանգեցնում է այնպիսի վարքագծի, ինչպիսիք են անգիտակցաբար համապատասխանելը, պասիվ ենթարկվելը իշխանությանը, հակառակորդների անհաջողություններից հաճույք ստանալը, արտախմբի անդամների նկատմամբ թշնամություն սկսելը, արտախմբերի արհեստականորեն ստեղծումը, երբ դրանք գոյություն չունեն, և պատժել նրանց, ովքեր չեն համապատասխանում ներխմբի չափանիշներին։ Այս վարքագիծը հանգեցնում է քաղաքական համակարգերի ստեղծմանը, որոնք կիրառում են ներխմբային չափանիշներն ու նորմերը։

Երբ մարդիկ հակադրվում են միմյանց, դա կոնֆլիկտ է առաջացնում։ Դա կարող է առաջանալ, երբ ներգրավված կողմերը ունեն կարծիքների անհամաձայնություն, երբ կողմերից մեկը խոչընդոտում է մյուսի նպատակներին, կամ երբ կողմերն ունենում են բացասական հույզեր, ինչպիսիք են զայրույթը միմյանց նկատմամբ։ Զուտ տարաձայնությունների պատճառով հակամարտությունները հաճախ լուծվում են հաղորդակցության կամ բանակցությունների միջոցով, սակայն հուզական կամ խոչընդոտող ասպեկտների ընդգրկումը կարող է սրել հակամարտությունը։ Միջանձնային կոնֆլիկտը կոնկրետ անհատների կամ անհատների խմբերի միջև է։ Սոցիալական հակամարտությունը տարբեր սոցիալական խմբերի կամ ժողովրդագրական խմբերի միջև է։ Հակամարտության այս ձևը հաճախ տեղի է ունենում, երբ հասարակության խմբերը մարգինալացված են, չունեն իրենց ուզած ռեսուրսները, ցանկանում են հրահրել սոցիալական փոփոխություններ կամ ցանկանում են դիմակայել սոցիալական փոփոխություններին: Զգալի սոցիալական հակամարտությունը կարող է առաջացնել քաղաքացիական անհնազանդություններ։ Միջազգային հակամարտությունը ազգերի կամ կառավարությունների միջև է։ Դա կարող է լուծվել դիվանագիտական կամ պատերազմական ճանապարհով։

Ճանաչողական վարքագիծ
--------------------

Մարդկանց նկարել են սովորեցնում Վոլգոգրադում,Ռուսաստան(2013)։
Մարդու ճանաչողությունը տարբերվում է այլ կենդանիների ճանաչողությունից։ Սա բխում է մարդկային ճանաչողության կենսաբանական գծերից, բայց նաև մշակութային ճանապարհով փոխանցված ընդհանուր գիտելիքներից և զարգացումից։ Մարդիկ կարող են սովորել միմյանցից՝ շնորհիվ առաջադեմ մտքի տեսության, որը թույլ է տալիս գիտելիքներ ձեռք բերել կրթության միջոցով։ Լեզվի օգտագործումը թույլ է տալիս մարդկանց ուղղակիորեն գիտելիքներ փոխանցել միմյանց։ Մարդու ուղեղն ունի նեյրոպլաստիկություն՝ թույլ տալով նրան փոփոխել իր առանձնահատկությունները՝ ի պատասխան նոր փորձառությունների։ Սա հեշտացնում է մարդկանց ուսումը և հանգեցնում պրակտիկայի վարքագծի՝ թույլ տալով զարգացնել նոր հմտություններ առանձին մարդկանց մոտ։ Ժամանակի ընթացքում իրականացվող վարքագիծը կարող է արմատավորվել որպես սովորություն, որտեղ մարդիկ կշարունակեն կանոնավոր կերպով ներգրավվել այդ վարքագծի մեջ՝ առանց գիտակցաբար որոշելու դա անել։

Մարդիկ դիմում են բանականությանը՝ եզրակացություններ անելու համար ՝ հիմնվելով սահմանափակ քանակությամբ տեղեկատվության վրա։ Մարդկային դատողությունների մեծ մասը կատարվում է ավտոմատ կերպով՝ առանց անհատի գիտակցված ջանքերի։ Դատողությունն իրականացվում է անցյալի փորձից ընդհանրացումներ անելով և դրանք կիրառելով նոր հանգամանքներում։ Սովորած գիտելիքները օգտագործվում են թեմայի վերաբերյալ ավելի ճշգրիտ եզրակացություններ անելու համար։ Դեդուկտիվ դատողությունը ենթադրում է եզրակացություններ, որոնք ճշմարիտ են՝ հիմնվելով տրամաբանական նախադրյալների վրա, մինչդեռ ինդուկտիվ դատողությունը ենթադրում է, թե ինչ եզրակացություններ կարող են լինել ճշմարիտ՝ ելնելով համատեքստից։

Զգացմունքը մարդուն բնածին ճանաչողական փորձ է։ Հիմնական հույզերը, ինչպիսիք են ուրախությունը, անհանգստությունը, զայրույթը, վախը, զարմանքը և զզվանքը, ընդհանուր են բոլոր մշակույթների համար, թեև զգացմունքների արտահայտման սոցիալական նորմերը կարող են տարբեր լինել։ Այլ զգացմունքները գալիս են բարձրագույն ճանաչողությունից, ինչպիսիք են սերը, մեղքի զգացումը, ամոթը, հպարտությունը, նախանձը և խանդը։ Այս զգացմունքները զարգանում են ժամանակի ընթացքում, այլ ոչ թե ակնթարթորեն և ավելի ուժեղ են ազդում մշակութային գործոնների վրա: Զգացմունքների վրա ազդում են զգայական տեղեկատվությունը, ինչպիսիք են գույնը և երաժշտությունը, երջանկության և տխրության տրամադրությունները։ Մարդիկ սովորաբար պահպանում են երջանկության կամ տխրության ստանդարտ մակարդակ, որը որոշվում է առողջական և սոցիալական հարաբերություններով, թեև դրական և բացասական իրադարձությունները կարճաժամկետ ազդեցություն են ունենում տրամադրության վրա։ Մարդիկ հաճախ ձգտում են բարելավել միմյանց տրամադրությունը մխիթարության, զվարճանքի և օդափոխության միջոցով։ Մարդիկ կարող են նաև ինքնակարգավորել տրամադրությունը վարժությունների և մեդիտացիայի միջոցով։

Ստեղծագործությունը (կրեատիվությունը) նախկին գաղափարների կամ ռեսուրսների օգտագործումն է՝ ինչ-որ օրիգինալ բան արտադրելու համար։ Այն թույլ է տալիս նորարարություններ կատարել, հարմարվել փոփոխություններին, սովորել նոր տեղեկատվություն և նոր խնդիրներ լուծել։ Ստեղծագործական ունակությունների արտահայտումը նաև նպաստում է կյանքի որակին։ Ստեղծագործությունը ներառում է անձնական ստեղծագործականությունը, որտեղ մարդը հավաստիորեն ներկայացնում է նոր գաղափարներ, բայց այն կարող է նաև ընդլայնվել սոցիալական ստեղծագործության մեջ, որտեղ համայնքը կամ հասարակությունը համատեղ արտադրում և ճանաչում է գաղափարները։ Ստեղծագործությունը կիրառվում է տիպիկ մարդկային կյանքում՝ խնդիրները լուծելու համար, երբ դրանք առաջանում են։ Այն նաև մարդկանց տանում է դեպի արվեստ և գիտություն։ Անհատները, ովքեր զբաղվում են առաջադեմ ստեղծագործական աշխատանքով, սովորաբար ունեն մասնագիտացված գիտելիքներ այդ ոլորտում, և մարդիկ օգտագործում են այդ գիտելիքները՝ նոր գաղափարներ զարգացնելու համար։ Արվեստում ստեղծարարությունն օգտագործվում է նոր գեղարվեստական գործեր մշակելու համար, ինչպիսիք են կերպարվեստը կամ երաժշտությունը: Գիտության մեջ նրանք, ովքեր գիտելիք ունեն որոշակի գիտական ոլորտում, կարող են օգտագործել փորձը և սխալը՝ երևույթներն ավելի ճշգրիտ բացատրող տեսություններ մշակելու համար։

Կրոնական վարքագիծը ավանդույթների մի շարք է, որոնք հետևվում են և հիմնված են կրոնական համոզմունքների համակարգի ուսմունքների վրա։ Կրոնական վարքագծի բնույթը տատանվում է՝ կախված հատուկ կրոնական ավանդույթներից։ Կրոնական ավանդույթների մեծ մասը ներառում է առասպելներ պատմելու, ծեսեր կիրառելու, որոշ բաներ տաբու դարձնելու, սիմվոլիզմի ընդունում, բարոյականությունը որոշելու, գիտակցության փոփոխված վիճակներ զգալու և գերբնական էակներին հավատալու տարբերակներ։ Կրոնական վարքագիծը հաճախ պահանջկոտ է և ունի ժամանակ, էներգիա և նյութական ծախսեր, և այն հակասում է մարդկային վարքագծի ռացիոնալ ընտրության oրինաչափություններին, թեև այն օգուտ է բերում համայնքին։ Մարդաբաններն առաջարկում են մրցակցող տեսություններ, թե ինչու են մարդիկ կրոնական վարքագիծ ընդունել։ Կրոնական վարքագծի վրա մեծապես ազդում են սոցիալական գործոնները, և խմբային ներգրավվածությունը նշանակալի է անհատի կրոնական վարքի ձևավորման գործում։ Սոցիալական կառույցները, ինչպիսիք են կրոնական կազմակերպությունները կամ ընտանեկան միավորները, թույլ են տալիս կիսել և համակարգել կրոնական վարքագիծը։ Այս սոցիալական կապերն ամրապնդում են կրոնի հետ կապված ճանաչողական վարքագիծը՝ խրախուսելով ուղղափառությունը և նվիրվածությունը։ Ըստ *Pew Research Center*-ի զեկույցի, ամբողջ աշխարհում մեծահասակների 54%-ը նշում է, որ 2018 թվականի դրությամբ կրոնը շատ կարևոր է իրենց կյանքում։

Ֆիզիոլոգիական վարքագիծ
----------------------

Տղան ուտում է Հարարեում, Զիմբաբվե (2017)։
Մարդիկ կրում են բազմաթիվ վարքագծեր, որոնք բնորոշ են կենդանիներին՝ աջակցելու մարդու մարմնի գործընթացներին։ Մարդիկ սնվում են սննդարար նյութեր ստանալու համար։ Այս մթերքները կարող են ընտրվել իրենց սննդային արժեքով, բայց դրանք կարող են ուտել նաև հաճույքի համար։ Ուտելը հաճախ ուղեկցվում է սննդի պատրաստման գործընթացով՝ այն ավելի հաճելի դարձնելու համար։ Մարդիկ ավելորդ սննդից ազատվում են արտաթորանքի միջոցով։ Արտազատումը հաճախ դիտվում է որպես տաբու, հատկապես զարգացած և քաղաքային համայնքներում, որտեղ սանիտարական պայմաններն ավելի լայն տարածում ունեն, և արտաթորանքը արժեք չունի որպես պարարտանյութ։ Մարդիկ նաև կանոնավոր կերպով քնում են՝ հիմնվելով հոմեոստատիկ և ցիրկադային գործոնների վրա։ Շրջանակային ռիթմը ստիպում է մարդկանց քնել սովորական օրինաչափությամբ և սովորաբար ճշգրտվում է ցերեկային-գիշերային ցիկլի և քուն-արթուն սովորությունների համաձայն։ Հոմեոստազը նույնպես պահպանվում է, ինչը հանգեցնում է քնի պակասից հետո ավելի երկար քնի։ Մարդու քնի ցիկլը տեղի է ունենում ավելի քան 90 րոպե, և այն կրկնվում է 3-5 անգամ նորմալ քնի ժամանակ։

Կան նաև յուրահատուկ վարքագծեր, որոնց ենթարկվում են մարդիկ՝ ֆիզիկական առողջությունը պահպանելու համար։ Մարդիկ բժշկությունը մշակել են հիվանդությունների կանխարգելման և բուժման համար։ Արդյունաբերական երկրներում սննդային սովորույթները, որոնք նպաստում են ավելի լավ սնուցմանը, հիգիենիկ վարքագծին, որը նպաստում է սանիտարահիգիենիկ պայմաններին, հիվանդությունների վերացմանն ուղղված բժշկական բուժումը և հակաբեղմնավորիչ միջոցների օգտագործումը զգալիորեն բարելավում են մարդու առողջությունը։ Մարդիկ կարող են նաև ֆիզիկական վարժություններ կատարել ըստ պահանջարկի՝ առողջությունը պահպանելու համար։ Մարդիկ պահպանում են հիգիենան, որպեսզի սահմանափակեն կեղտի և պաթոգն միկրօրգանիզմների ազդեցությունը։ Այս վարքագծերից ոմանք հարմարվողական են, իսկ մյուսները՝ սովորելի։ Զզվանքի հիմնական դրսևորումները ձևավորվել են որպես ադապտացիա՝ պաթոգենների աղբյուրների հետ շփումը կանխելու համար, ինչը հանգեցնում է կղանքի, մարմնի հեղուկների, փտած սննդի և կենդանիների, որոնք սովորաբար հիվանդության փոխանցողներ են՝ պատճառելով կենսաբանական հակակրանք։ Ինքնասպասարկումը, մարդկային դիակների հեռացումը, կոյուղու օգտագործումը և մաքրող միջոցների օգտագործումը հիգիենիկ վարքագիծ են, որոնք բնորոշ են մարդկային հասարակությունների մեծամասնությանը։

Մարդիկ բազմանում են սեռական ճանապարհով՝ սեռական հարաբերություններ ունենալով և՛ վերարտադրության, և՛ սեռական հաճույքի համար։ Մարդու վերարտադրությունը սերտորեն կապված է մարդու սեքսուալության և բազմանալու բնազդային ցանկության հետ, թեև մարդիկ եզակի են նրանով, որ միտումնավոր վերահսկում են իրենց լույս աշխարհ բերած սերունդների թիվը։ Մարդիկ, համեմատած կենդանիների հետ, զբաղվում են վերարտադրողական վարքագծերի մեծ բազմազանությամբ՝ զուգավորման տարբեր կառուցվածքներով, որոնք ներառում են մոնոգամիայի, պոլիգինիայի և պոլիանդրիության ձևեր։ Այն, թե ինչպես են մարդիկ զբաղվում զուգավորման վարքագծով, մեծապես ազդում են մշակութային նորմերի և սովորույթների վրա։ Ի տարբերություն կաթնասունների մեծամասնության, կանայք ձվազատում են ոչ թե սեզոնային, այլ ինքնաբուխ, դաշտանային ցիկլով, որը սովորաբար տևում է 25-35 օր։

Մարդիկ երկոտանի են և շարժվում են քայլելով։ Մարդկանց քայլելը համապատասխանում է երկոտանի քայլվածքի ցիկլին, որը ներառում է կրունկների փոփոխական շփումը և ոտքի մատը գետնից անջատելը, կոնքի աննշան բարձրացումը և պտույտը։ Հավասարակշռությունը քայլելիս սովորել է պահել կյանքի առաջին 7-9 տարիների ընթացքում, և առանձին մարդիկ զարգացնում են յուրահատուկ քայլվածք՝ սովորելով տեղափոխել քաշը, հարմարեցնել զանգվածի կենտրոնը և համապատասխանեցնել նյարդային հսկողությունը շարժմանը։ Մարդիկ կարող են ավելի բարձր արագության հասնել՝ վազելով։ Վազքի դիմացկունության վարկածն առաջարկում է, որ մարդիկ վազքի միջոցով կարող են գերազանցել այլ կենդանիների մեծամասնությանը երկար հեռավորությունների վրա, թեև մարդու վազքն առաջացնում է էներգիայի ծախսի ավելի բարձր մակարդակի։ Մարդու մարմինը ինքնակարգավորվում է ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության ժամանակ՝ քրտնարտադրության միջոցով, ինչը թույլ է տալիս մարդկանց ավելի դիմացկուն լինել, քան կենդանիներին։ Մարդու ձեռքը հմուտ է և ընդունակ է բռնել առարկաները և ուժ կիրառել՝ վերահսկելով ձեռքի ճարպկությունը և բռնելու ուժը։ Սա թույլ է տալիս մարդկանց գործիքներ օգտագործել։

Տնտեսական վարքագիծ
------------------

Տնտեսական որոշումները դիտարկելիս մարդիկ կանխատեսելի վարքագիծ են դրսևորում, և այդ վարքագծերը կարող են լինել կամ չլինել ռացիոնալ։ Ինչպես բոլոր էակները, մարդիկ հիմնարար որոշումներ են կայացնում ծախս-եկամուտ վերլուծության և ռիսկ-եկամուտի սպեկտրի միջոցով, թեև մարդիկ կարող են ավելի մանրակրկիտ մտածել այդ որոշումների մասին։ Մարդկային տնտեսական որոշումների կայացումը հաճախ կախված է հղումներից, որտեղ տարբերակները կշռվում են ստատուս քվոյի, այլ ոչ թե բացարձակ շահույթների և կորուստների հիման վրա։ Մարդիկ նույնպես հակված են կորուստների՝ վախենալով կորստից, քան շահույթ փնտրելու։ Նեոլիթյան հեղափոխությունից և գյուղատնտեսության զարգացումից հետո մարդկանց մոտ զարգացավ տնտեսական վարքագիծը։ Այս զարգացումները հանգեցրին ռեսուրսների կայուն մատակարարմանը, որը թույլ տվեց մասնագիտանալ ավելի բարդ հասարակություններում:

### Աշխատանք

Կանայք, ովքեր զբաղված են անասունների խնամքով Մանգսկոգսում, Շվեդիա (1911)։
Մարդկային աշխատանքի բնույթը որոշվում է հասարակության բարդությամբ։ Ամենապարզ հասարակությունները ցեղերն են, որոնք հիմնականում աշխատում են ապրուստի համար՝ որպես որսորդ-հավաքողներ (անգլ․ hunter-gatherers): Այս առումով աշխատանքը հստակ գործունեություն չէ, այլ հաստատուն, որը կազմում է կյանքի բոլոր մասերը, քանի որ հասարակության բոլոր անդամները պետք է հետևողականորեն աշխատեն կենդանի մնալու համար։ Նեոլիթյան հեղափոխությունից հետո զարգացան ավելի առաջադեմ հասարակություններ՝ շեշտը դնելով գյուղատնտեսական և հովվական միջավայրերում աշխատանքի վրա։ Այս հասարակություններում արտադրությունն ավելանում է՝ վերջ տալով մշտական աշխատանքի անհրաժեշտությանը և թույլ տալով որոշ անհատների մասնագիտանալ և աշխատել սննդամթերքի արտադրությունից դուրս գտնվող ոլորտներում։ Սա նաև ստեղծեց ոչ աշխատատար աշխատանք, քանի որ աճող մասնագիտական բարդությունը որոշ անհատներից պահանջում էր մասնագիտանալ տեխնիկական գիտելիքների և կառավարման ոլորտում: Այս հասարակություններում տքնաջան աշխատանք արել են ստրուկները, ճորտերը, գյուղացիները և գիլդիայի արհեստավորները։ Աշխատանքի բնույթը զգալիորեն փոխվեց Արդյունաբերական հեղափոխության ժամանակ, երբ գործարանային համակարգը մշակվեց՝ արդյունաբերական զարգացող երկրների կողմից օգտագործելու համար։ Բացի կյանքի ընդհանուր որակի հետագա բարձրացումից, այս զարգացումը փոխեց աշխատանքի դինամիկան։ Գործարանային համակարգի պայմաններում աշխատողներն ավելի ու ավելի են համագործակցում ուրիշների հետ, գործատուները ծառայում են որպես հեղինակավոր գործիչներ աշխատանքային ժամերին, և հարկադիր աշխատանքը հիմնականում վերացվում է։ Հետագա փոփոխություններ են տեղի ունենում հետինդուստրիալ հասարակություններում, որտեղ տեխնոլոգիական առաջընթացը հնացնում է արդյունաբերությունները՝ դրանք փոխարինելով զանգվածային արտադրության և սպասարկման ոլորտներով։

Մարդիկ տարբեր կերպ են մոտենում աշխատանքին՝ հիմնվելով ինչպես ֆիզիկական, այնպես էլ անձնական հատկանիշների վրա, և ոմանք աշխատում են ավելի արդյունավետությամբ և նվիրվածությամբ, քան մյուսները։ Ոմանք աշխատանք են գտնում անձնական իրագործմանը նպաստելու համար, իսկ մյուսներն աշխատում են միայն անհրաժեշտությունից դրդված: Աշխատանքը կարող է նաև ծառայել որպես ինքնություն, երբ անհատներն իրենց նույնականացնում են՝ ելնելով իրենց զբաղմունքից։ Աշխատանքային մոտիվացիան բարդ է՝ ինչպես նպաստում, այնպես էլ հանում մարդկային տարբեր կարիքներից։ Աշխատանքի առաջնային դրդապատճառը նյութական շահն է, որը ժամանակակից հասարակություններում փողի ձև է ստանում։ Այն կարող է նաև ծառայել ինքնագնահատական և անձնական արժեք ստեղծելու, ակտիվություն ապահովելու, հարգանք ձեռք բերելու և ստեղծագործական ունակություններ արտահայտելու համար: Ժամանակակից աշխատանքը սովորաբար դասակարգվում է որպես աշխատատար կամ «կապույտ աշխատանք» և ոչ աշխատատար կամ «սպիտակ օձիքով աշխատանք»:

### Ժամանց

Տղամարդիկ, ովքեր խաղում են ֆուտբոլ Կիլքենիում, Իռլանդիա (2007):
Ժամանցը գործունեություն կամ դրա բացակայություն է, որը տեղի է ունենում աշխատանքից դուրս։ Այն ապահովում է հանգստի, զվարճանքի և բարելավում է անհատների կյանքի որակը։ Ժամանցով զբաղվելը կարող է օգտակար լինել ֆիզիկական և մտավոր առողջության համար։ Այն կարող է օգտագործվել հոգեբանական սթրեսից ժամանակավոր ազատվելու, դրական հույզեր առաջացնելու կամ սոցիալական փոխգործակցությունը հեշտացնելու համար։ Ժամանցը կարող է նաև նպաստել առողջական ռիսկերին և բացասական հույզերին, որոնք առաջանում են ձանձրույթից, թմրամիջոցների չարաշահումից կամ բարձր ռիսկային վարքագծից։

Ժամանցը կարող է սահմանվել որպես լուրջ կամ պասիվ։ Հանգստի ժամանակ լուրջ վարքագիծը ներառում է արվեստի և գիտության ոչ պրոֆեսիոնալ հետապնդում, հոբբիների զարգացում կամ մասնագիտական կամավորություն մասնագիտության ոլորտում։ Հանգստի պասիվ վարքագիծը ապահովում է կարճաժամկետ բավարարվածություն, բայց դրանք երկարաժամկետ բավարարվածություն կամ անձնական ինքնություն չեն ապահովում։ Դրանք ներառում են խաղ, հանգստություն, պատահական սոցիալական փոխազդեցություն, կամավորություն, պասիվ ժամանց, ակտիվ ժամանց և զգայական խթանում։ Պասիվ ժամանցը սովորաբար բխում է զանգվածային լրատվամիջոցներից, որոնք կարող են ներառել գրավոր ստեղծագործություններ կամ թվային լրատվամիջոցներ։ Ակտիվ ժամանցը ներառում է խաղեր, որոնց մասնակցում են անհատներ։ Զգայական խթանումը անմիջական բավարարվածություն է այնպիսի վարքագծերից, ինչպիսիք են ուտելը կամ սեռական հարաբերությունը։

### Սպառում

Մարդիկ հանդես են որպես սպառողներ, որոնք ձեռք են բերում և օգտագործում ապրանքներ։ Ամբողջ արտադրությունը, ի վերջո, նախատեսված է սպառման համար, և սպառողները հարմարեցնում են իրենց վարքագիծը՝ հիմնվելով արտադրության առկայության վրա։ Զանգվածային սպառումը սկսվեց Արդյունաբերական հեղափոխության ժամանակ, որը պայմանավորված էր նոր տեխնոլոգիաների մշակմամբ, որոնք թույլ տվեցին ավելացնել արտադրությունը։ Շատ գործոններ ազդում են առևտրի միջոցով ապրանքներ գնելու սպառողի որոշման վրա։ Նրանք կարող են հաշվի առնել ապրանքի բնույթը, դրա հետ կապված արժեքը, գնման հարմարավետությունը և ապրանքի շուրջ գովազդի բնույթը։ Մշակութային գործոնները կարող են ազդել այս որոշման վրա, քանի որ տարբեր մշակույթներ տարբեր բաներ են գնահատում, և այս մշակույթների ենթամշակույթները որպես գնորդ կարող են ունենալ հստակ առաջնահերթություններ։ Դասակարգային կառուցվածքը, ներառյալ հարստությունը, կրթությունը և զբաղմունքը կարող են ազդել գնորդների վարքագծի վրա։ Սպառողի միջանձնային հարաբերությունները և տեղեկատու խմբերը նույնպես կարող են ազդել գնումների վարքագծի վրա։

Էկոլոգիական վարքագիծ
--------------------

Աղջիկը գառների հետ Գիլանդեում, Իրան (2018)։
Ինչպես բոլոր կենդանի էակները, մարդիկ նույնպես ապրում են էկոհամակարգերում և փոխազդում են այլ օրգանիզմների հետ։ Մարդկային վարքագծի վրա ազդում է այն միջավայրը, որտեղ մարդը ապրում է, և շրջակա միջավայրի վրա ազդում է մարդու բնակավայրը։ Մարդիկ զարգացրել են նաև տեխնածին էկոհամակարգեր, ինչպիսիք են քաղաքային տարածքները և գյուղատնտեսական հողերը։ Աշխարհագրությունը և լանդշաֆտային էկոլոգիան որոշում են, թե ինչպես են մարդիկ բաշխված էկոհամակարգում, ինչպես բնական, այնպես էլ պլանավորված քաղաքային մորֆոլոգիայի միջոցով։

Մարդիկ վերահսկում են իրենց միջավայրում ապրող կենդանիներին։ Ընտանի կենդանիներին վարժեցնում և խնամում են մարդիկ։ Մարդիկ կարող են զարգացնել սոցիալական և էմոցիոնալ կապեր իրենց խնամքի տակ գտնվող կենդանիների հետ։ Ընտանի կենդանիները պահվում են մարդկանց տներում ընկերակցության համար, ներառյալ շներն ու կատուները, որոնք բուծվել են ընտելացնելու համար շատ դարերի ընթացքում։ Անասնաբուծական կենդանիներ, ինչպիսիք են՝ խոշոր եղջերավոր անասունները, ոչխարները, այծերը, թռչնամիս, պահվում են գյուղատնտեսական նշանակություն ունեցող հողերում՝ կենդանական արտադրանք ապահովելու համար։ Ընտանի կենդանիները նույնպես պահվում են լաբորատորիաներում՝ կենդանիների փորձարկման համար։ Ոչ ընտանի կենդանիները երբեմն պահվում են բնության արգելոցներում և կենդանաբանական այգիներում զբոսաշրջության և ընդերքի պահպանման նպատակով։

Պատճառներ և գործոններ
---------------------

Մարդու վարքագծի վրա ազդում են կենսաբանական և մշակութային տարրերը։ Կառուցվածքի և գործակալության ( անհատների՝ ինքնուրույն գործելու և իրենց ազատ ընտրությունը կատարելու կարողություն) բանավեճը հաշվի է առնում, թե արդյոք մարդու վարքագիծը հիմնականում առաջնորդվում է անհատական մարդկային ազդակներով, թե արտաքին կառուցվածքային ուժերով։ Վարքագծային գենետիկան հաշվի է առնում, թե ինչպես է մարդու վարքի վրա ազդում ժառանգական հատկությունները։ Թեև գեները չեն երաշխավորում որոշակի վարքագիծ, որոշ գծեր կարող են ժառանգվել, որոնք անհատներին ավելի հավանական են դարձնում որոշակի վարքագծով զբաղվելու կամ որոշակի անհատականություններ արտահայտելու։ Անհատի միջավայրը կարող է նաև ազդել վարքի վրա՝ հաճախ գենետիկ գործոնների հետ համատեղ։ Անձի անհատականությունը և դիրքորոշումը ազդում են վարքագծի դրսևորման վրա, որը ձևավորվում է գենետիկ և շրջակա միջավայրի գործոնների հետ համատեղ։

### Տարիք

Երեխան, ով խաղում է Լոս Անջելեսում, Կալիֆորնիա (2015)։
Նորածինները սահմանափակ են ծնվելուց անմիջապես հետո՝ շրջապատը մեկնաբանելու իրենց ունակությամբ։ Օբյեկտների մշտականությունը և շարժման ըմբռնումը սովորաբար զարգանում են նորածնի կյանքի առաջին վեց ամիսների ընթացքում, թեև կոնկրետ ճանաչողական գործընթացները հասկանալի չեն: Նրանց ընկալած տարբեր հասկացություններն ու առարկաները մտավոր դասակարգելու ունակությունը նույնպես զարգանում է առաջին տարվա ընթացքում: Նորածիններն արագ կարողանում են տարբերել իրենց մարմինը շրջապատից և հաճախ հետաքրքրվում են իրենց վերջույթներով կամ արարքներով, որոնք նրանք առաջացնում են երկու ամսական հասակում։ Ներածինները գործնականում ընդօրինակում են այլ մարդկանց ՝ սոցիալական կյանքին մասնակցելու և վարքագիծի նոր ձևեր սովորելու համար։ Փոքր երեխաների մոտ դա ներառում է դեմքի արտահայտությունների իմիտացիա, իսկ գործիքների օգտագործման իմիտացիան տեղի է ունենում առաջին տարվա ընթացքում: Հաղորդակցությունը զարգանում է առաջին տարվա ընթացքում, և նորածինները սկսում են օգտագործել ժեստերը՝ իննից տասը ամսականում մտադրությունը հաղորդելու համար։ Բանավոր հաղորդակցությունը զարգանում է ավելի աստիճանաբար՝ ձևավորվելով երկրորդ տարում։

Երեխաները զարգացնում են նուրբ շարժիչ հմտություններ մանկությունից անմիջապես հետո՝ երեքից վեց տարեկան հասակում, ինչը թույլ է տալիս նրանց զարգացնել վարքագիծը՝ օգտագործելով ձեռքերը և աչք-ձեռք համակարգումը և կատարել ինքնաբավության հիմնական գործողություններ: Երեխաները սկսում են արտահայտել ավելի բարդ հույզեր երեքից վեց տարեկան հասակում, ներառյալ հումորը, կարեկցանքը և ալտրուիզմը, ինչպես նաև ներգրավվել ստեղծագործական և հետազոտական գործունեության մեջ: Ագրեսիվ վարքագիծը նույնպես բազմազան է դառնում այս տարիքում, քանի որ երեխաները ֆիզիկական ագրեսիա են ցուցաբերում ՝ նախքան սովորելը, թե ինչպես նախապատվությունը տալ դիվանագիտությանը, քան ագրեսիային: Այս տարիքի երեխաները կարող են արտահայտվել՝ օգտագործելով հիմնական քերականական լեզու: Երբ երեխաները մեծանում են, նրանք զարգացնում են հուզական ինտելեկտը: Երեխաները տարրական սոցիալական վարքագիծ են դրսևորում հասակակիցների հետ՝ սովորաբար ընկերական հարաբերություններ հաստատելով, որոնք կենտրոնացած են նույն տարիքի և սեռի անհատների հետ խաղալով: Երեխաների վարքագիծը կենտրոնացած է խաղի շուրջ, ինչը նրանց թույլ է տալիս կիրառել ֆիզիկական, ճանաչողական և սոցիալական վարքագիծ: Հիմնական ինքնակառավարման հայեցակարգը սկզբում զարգանում է, երբ երեխաները մեծանում են, հատկապես կենտրոնացած է այնպիսի հատկանիշների վրա, ինչպիսիք են սեռը և էթնիկ պատկանելությունը, և վարքագծի վրա առաջին անգամ մեծ ազդեցություն են ունենում հասակակիցները:

Դեռահասները ենթարկվում են վարքագծի փոփոխությունների, որոնք պայմանավորված են սեռական հասունացման և դրա հետ կապված հորմոնների արտադրության հետ փոփոխություններով։ Տեստոստերոնի արտադրությունը մեծացնում է դեռահասների մոտ սենսացիա փնտրելը և պարգևների նկատմամբ զգայունությունը, ինչպես նաև դեռահաս տղաների մոտ ագրեսիան և ռիսկի դիմելը։ Էստրադիոլի արտադրությունն առաջացնում է նմանատիպ ռիսկային վարքագիծ դեռահաս աղջիկների շրջանում։ Նոր հորմոնները փոփոխություններ են առաջացնում էմոցիոնալ վերամշակման մեջ, որը թույլ է տալիս մտերմիկ ընկերություն, ավելի ուժեղ մոտիվացիաներ և մտադրություններ և դեռահասների սեքսուալություն։ Դեռահասները մեծ մասշտաբով ենթարկվում են սոցիալական փոփոխությունների՝ զարգացնելով լիարժեք ինքնորոշման հայեցակարգ և ինքնուրույն որոշումներ կայացնելով՝ անկախ մեծահասակներից։ Նրանք սովորաբար ավելի տեղյակ են դառնում սոցիալական նորմերի և սոցիալական նշանների մասին, քան երեխաները՝ առաջացնելով ինքնագիտակցության և դեռահասների էգոցենտրիզմի աճ, որն առաջնորդում է վարքագիծը սոցիալական միջավայրում պատանեկության ողջ ընթացքում։

### Մշակույթ և շրջակա միջավայր

Մարդու ուղեղը, ինչպես բոլոր կաթնասունների ուղեղը, նյարդապլաստիկ է։ Սա նշանակում է, որ ուղեղի կառուցվածքը փոխվում է ժամանակի ընթացքում, քանի որ նեյրոնային ուղիները փոփոխվում են՝ ի պատասխան շրջակա միջավայրի։ Շատ վարքագծեր սովորում են ուրիշների հետ փոխազդեցության միջոցով՝ ուղեղի վաղ զարգացման ընթացքում: Մարդու վարքագիծը տարբերվում է այլ կենդանիների վարքագծից նրանով, որ այն մեծապես ենթարկվում է մշակույթի և լեզվի ազդեցությանը։ Սոցիալական ուսուցումը թույլ է տալիս մարդկանց զարգացնել նոր վարքագիծ՝ հետևելով ուրիշների օրինակին։ Մշակույթը նաև առաջնորդող ազդեցությունն է, որը սահմանում է սոցիալական նորմերը։

### Գենետիկա

### Ֆիզիոլոգիա

Նեյրոտրանսմիտերը, հորմոնները և նյութափոխանակությունը ճանաչվում են որպես մարդու վարքի կենսաբանական գործոններ։

Ֆիզիկական հաշմանդամությունը կարող է խանգարել անհատներին գործել մարդկային վարքագծին բնորոշ կամ այլընտրանքային վարքագծի անհրաժեշտություն առաջացնել։ Զարգացած երկրներում ֆիզիկական հաշմանդամություն ունեցող անձանց համար հաճախ հասանելի են կացարանները և մատչելիությունը, ներառյալ առողջապահությունը, օժանդակ տեխնոլոգիաները և մասնագիտական ծառայությունները։ Ծանր հաշմանդամությունը կապված է հանգստի ավելացման, բայց նաև հանգստի որակի ցածր բավարարվածության հետ։ Աշխատանքի արտադրողականությունը և առողջությունը սովորաբար ենթարկվում են երկարատև անկման՝ ծանր հաշմանդամության սկսվելուց հետո։ Մտավոր հաշմանդամությունը (թուլամտություն) այն խանգարումներն են, որոնք ուղղակիորեն ազդում են ճանաչողական և սոցիալական վարքագծի վրա։ Ընդհանուր հոգեկան խանգարումները ներառում են տրամադրության խանգարումներ, անհանգստության խանգարումներ, անձնային խանգարումներ և թմրանյութերից կախվածություն:

Տես նաև
-------

* Բիհեյվիորիզմ

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. ↑  Longino, 2013, էջեր 13–14
2. ↑  Longino, 2013, էջեր 7–8
3. ↑  Longino, 2013, էջ 2
4. ↑  Longino, 2013, էջ 11
5. 1 2  Longino, 2013, էջ 1
6. ↑  Longino, 2013, էջ 8
7. ↑  Longino, 2013, էջեր 9–10
8. 1 2  Longino, 2013, էջ 12
9. ↑  Boomsma, Dorret; Busjahn, Andreas; Peltonen, Leena (2002). «Classical twin studies and beyond». *Nature Reviews Genetics* (անգլերեն). **3** (11): 872–882. doi:10.1038/nrg932. ISSN 1471-0064. PMID 12415317. S2CID 9318812.
10. ↑  Levinson, Stephen C.; Enfield, Nicholas J. (2006). *Roots of Human Sociality*. Routledge. էջեր 1–3. doi:10.4324/9781003135517. ISBN 978-1003135517. S2CID 150799476.
11. ↑  Duck, 2007, էջեր 1–5
12. 1 2  Duck, 2007, էջեր 10–14
13. ↑  Young, H. Peyton (2015 թ․ օգոստոսի 1). «The Evolution of Social Norms». *Annual Review of Economics* (անգլերեն). **7** (1): 359–387. doi:10.1146/annurev-economics-080614-115322. ISSN 1941-1383.
14. ↑  Ayala, Francisco J. (2010 թ․ մայիսի 11). «The difference of being human: Morality». *Proceedings of the National Academy of Sciences* (անգլերեն). **107** (supplement\_2): 9015–9022. doi:10.1073/pnas.0914616107. ISSN 0027-8424. PMC 3024030. PMID 20445091.
15. ↑  Goode, 2015, էջեր 3–4
16. ↑  Goode, 2015, էջ 7
17. ↑  Goode, 2015, էջ 5
18. ↑  Goode, 2015, էջ 6
19. ↑  Duck, 2007, էջ 107
20. ↑  Argyle, Michael; Lu, Luo (1990 թ․ հունվարի 1). «The happiness of extraverts». *Personality and Individual Differences*. **11** (10): 1011–1017. doi:10.1016/0191-8869(90)90128-E. ISSN 0191-8869.
21. ↑  Duck, 2007, էջեր 56–60
22. ↑  Duck, 2007, էջեր 121–125
23. ↑  Geary, David C.; Flinn, Mark V. (2001). «Evolution of Human Parental Behavior and the Human Family». *Parenting* (անգլերեն). **1** (1–2): 5–61. doi:10.1080/15295192.2001.9681209. ISSN 1529-5192. S2CID 15440367.
24. ↑  Alford, John R.; Hibbing, John R. (2004). «The Origin of Politics: An Evolutionary Theory of Political Behavior». *Perspectives on Politics* (անգլերեն). **2** (4): 707–723. doi:10.1017/S1537592704040460. ISSN 1541-0986. S2CID 8341131. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ մայիսի 3-ին. Վերցված է 2022 թ․ օգոստոսի 15-ին.
25. ↑  Barki, Henri; Hartwick, Jon (2004 թ․ մարտի 1). «Conceptualizing the Construct of Interpersonal Conflict». *International Journal of Conflict Management* (անգլերեն). **15** (3): 216–244. doi:10.1108/eb022913. ISSN 1044-4068. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ հունիսի 16-ին. Վերցված է 2022 թ․ օգոստոսի 14-ին.
26. ↑  Mitchell, Christopher R. (2005). «Conflict, Social Change and Conflict Resolution. An Enquiry.». *Berghof Handbook for Conflict Transformation*. Berghof Foundation.
27. ↑  Tomasello, Michael; Rakoczy, Hannes (2003). «What Makes Human Cognition Unique? From Individual to Shared to Collective Intentionality». *Mind and Language* (անգլերեն). **18** (2): 121–147. doi:10.1111/1468-0017.00217. ISSN 0268-1064. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ օգոստոսի 12-ին. Վերցված է 2022 թ․ օգոստոսի 12-ին.
28. 1 2  Colagè, Ivan; d'Errico, Francesco (2020). «Culture: The Driving Force of Human Cognition». *Topics in Cognitive Science* (անգլերեն). **12** (2): 654–672. doi:10.1111/tops.12372. ISSN 1756-8757. PMID 30033618. S2CID 51706960.
29. ↑  Wood, Wendy; Rünger, Dennis (2016 թ․ հունվարի 4). «Psychology of Habit». *Annual Review of Psychology* (անգլերեն). **67** (1): 289–314. doi:10.1146/annurev-psych-122414-033417. ISSN 0066-4308. PMID 26361052. S2CID 8821136.
30. ↑  Evans, Jonathan St.B. T.; Newstead, Stephen E.; Byrne, Ruth M. J. (2019). «Introduction». *Human Reasoning: The Psychology of Deduction*. Taylor & Francis. ISBN 978-1317716266.
31. ↑  Evans, 2003, էջեր 1–21
32. ↑  Evans, 2003, էջեր 47–
33. ↑  Runco, Mark A. (2018). Sternberg, Robert J.; Kaufman, James C. (eds.). *The Nature of Human Creativity*. Cambridge University Press. էջեր 246–263. doi:10.1017/9781108185936.018. ISBN 978-1108185936.
34. ↑  Simon, Herbert A. (2001). «Creativity in the Arts and the Sciences». *The Kenyon Review*. **23** (2): 203–220. ISSN 0163-075X. JSTOR 4338222. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ օգոստոսի 14-ին. Վերցված է 2022 թ․ օգոստոսի 14-ին.
35. ↑  Sosis, Richard; Alcorta, Candace (2003 թ․ նոյեմբերի 24). «Signaling, solidarity, and the sacred: The evolution of religious behavior». *Evolutionary Anthropology: Issues, News, and Reviews* (անգլերեն). **12** (6): 264–274. doi:10.1002/evan.10120. S2CID 443130. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ օգոստոսի 14-ին. Վերցված է 2022 թ․ օգոստոսի 14-ին.
36. ↑  Cornwall, Marie (1989). «The Determinants of Religious Behavior: A Theoretical Model and Empirical Test». *Social Forces*. **68** (2): 572–592. doi:10.2307/2579261. JSTOR 2579261. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ նոյեմբերի 3-ին. Վերցված է 2022 թ․ օգոստոսի 14-ին.
37. ↑  «'How religious commitment varies by country among people of all ages». Pew Forum on Religion & Public Life. 2018 թ․ հունիսի 13. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ օգոստոսի 27-ին. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 9-ին.
38. ↑  Mann, Jim; Truswell, A. Stewart, eds. (2012). *Essentials of Human Nutrition* (4th ed.). Oxford: Oxford University Press. էջ 1. ISBN 978-0199566341.
39. ↑  Jewitt, Sarah (2011). «Geographies of shit: Spatial and temporal variations in attitudes towards human waste». *Progress in Human Geography* (անգլերեն). **35** (5): 608–626. doi:10.1177/0309132510394704. ISSN 0309-1325. S2CID 129647616. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ մայիսի 6-ին. Վերցված է 2022 թ․ օգոստոսի 11-ին.
40. ↑  Gillberg, M. (1997). «Human sleep/wake regulation». *Acta Anaesthesiologica Scandinavica. Supplementum*. **110**: 8–10. doi:10.1111/j.1399-6576.1997.tb05482.x. ISSN 0515-2720. PMID 9248514. S2CID 9354406. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ օգոստոսի 11-ին. Վերցված է 2022 թ․ օգոստոսի 11-ին.
41. ↑  McKeown, Thomas (1980). *The Role of Medicine*. Princeton University Press. էջ 78. ISBN 978-1400854622.
42. ↑  Vina, J.; Sanchis-Gomar, F.; Martinez-Bello, V.; Gomez-Cabrera, M.C. (2012). «Exercise acts as a drug; the pharmacological benefits of exercise: Exercise acts as a drug». *British Journal of Pharmacology* (անգլերեն). **167** (1): 1–12. doi:10.1111/j.1476-5381.2012.01970.x. PMC 3448908. PMID 22486393.
43. ↑  Curtis, Valerie A. (2007). «A Natural History of Hygiene». *Canadian Journal of Infectious Diseases and Medical Microbiology* (անգլերեն). **18** (1): 11–14. doi:10.1155/2007/749190. ISSN 1712-9532. PMC 2542893. PMID 18923689.
44. ↑  Baggott, L. M. (1997). *Human Reproduction* (անգլերեն). Cambridge University Press. էջ 5. ISBN 978-0521469142.
45. ↑  Newson, Lesley (2013). «Cultural Evolution and Human Reproductive Behavior». In Clancy, Kathryn B. H.; Hinde, Katie; Rutherford, Julienne N. (eds.). *Building Babies: Primate Development in Proximate and Ultimate Perspective*. New York: Springer. էջ 487. ISBN 978-1461440604. OCLC 809201501.
46. ↑  Jones, Richard E.; Lopez, Kristin H. (2013). *Human Reproductive Biology* (անգլերեն). Academic Press. էջ 63. ISBN 978-0123821850.
47. ↑  Inman, Verne T. (1966 թ․ մայիսի 14). «Human Locomotion». *Canadian Medical Association Journal*. **94** (20): 1047–1054. ISSN 0008-4409. PMC 1935424. PMID 5942660.
48. ↑  Carrier, David R.; Kapoor, A. K.; Kimura, Tasuku; Nickels, Martin K.; Scott, Eugenie C.; So, Joseph K.; Trinkaus, Erik (1984 թ․ օգոստոսի 1). «The Energetic Paradox of Human Running and Hominid Evolution [and Comments and Reply]». *Current Anthropology*. **25** (4): 483–495. doi:10.1086/203165. ISSN 0011-3204. S2CID 15432016. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ օգոստոսի 25-ին. Վերցված է 2022 թ․ օգոստոսի 23-ին.
49. ↑  Wells, Richard; Greig, Michael (2001 թ․ դեկտեմբերի 1). «Characterizing human hand prehensile strength by force and moment wrench». *Ergonomics*. **44** (15): 1392–1402. doi:10.1080/00140130110109702. ISSN 0014-0139. PMID 11936830. S2CID 10935674. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ օգոստոսի 25-ին. Վերցված է 2022 թ․ օգոստոսի 23-ին.
50. ↑  Santos, Laurie R; Hughes, Kelly D (2009 թ․ փետրվարի 1). «Economic cognition in humans and animals: the search for core mechanisms». *Current Opinion in Neurobiology*. Cognitive neuroscience (անգլերեն). **19** (1): 63–66. doi:10.1016/j.conb.2009.05.005. ISSN 0959-4388. PMID 19541475. S2CID 21443957.
51. 1 2  Neff, 1985, էջեր 24–33
52. ↑  Neff, 1985, էջեր 41–46
53. ↑  Neff, 1985, էջ 2
54. ↑  Neff, 1985, էջեր 142–153
55. ↑  Neff, 1985, էջեր 79–80
56. 1 2 3  Stebbins, Robert A. (2001 թ․ հունվարի 1). «The costs and benefits of hedonism: some consequences of taking casual leisure seriously». *Leisure Studies*. **20** (4): 305–309. doi:10.1080/02614360110086561. ISSN 0261-4367. S2CID 145273350. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ օգոստոսի 25-ին. Վերցված է 2022 թ․ օգոստոսի 14-ին.
57. ↑  Caldwell, Linda L. (2005 թ․ փետրվարի 1). «Leisure and health: why is leisure therapeutic?». *British Journal of Guidance & Counselling*. **33** (1): 7–26. doi:10.1080/03069880412331335939. ISSN 0306-9885. S2CID 144193642.
58. 1 2  Stebbins, Robert A. (2001). «Serious Leisure». *Society*. **38** (4): 53–57. doi:10.1007/s12115-001-1023-8. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ օգոստոսի 25-ին. Վերցված է 2022 թ․ օգոստոսի 14-ին.
59. 1 2  de Vries, Jan (2008). *The Industrious Revolution: Consumer Behavior and the Household Economy, 1650 to the Present*. Cambridge University Press. էջեր 4–7. ISBN 978-0511409936.
60. ↑  Gajjar, Nilesh B. (2013). «Factors Affecting Consumer Behavior». *International Journal of Research in Health Science*. **1** (2): 10–15. ISSN 2320-771X.
61. ↑  Steiner, F. (2008). «Human Ecology: Overview». In Jørgensen, Sven Erik; Fath, Brian D. (eds.). *Encyclopedia of Ecology*. Elsevier. էջեր 1898–1906. doi:10.1016/B978-008045405-4.00626-1. ISBN 978-0080454054. OCLC 256490644.
62. ↑  Hosey, Geoff; Melfi, Vicky (2014). «Human-animal interactions, relationships and bonds: a review and analysis of the literature». *International Journal of Comparative Psychology* (անգլերեն). **27** (1). ISSN 0889-3675.
63. ↑  Plomin, Robert; DeFries, John C.; McClearn, Gerald E. (2008). «Overview». *Behavioral Genetics* (5th ed.). Worth Publishers. էջեր 1–4. ISBN 978-1429205771.
64. ↑  Beauchaine, T. P.; Hinshaw, S. P.; Gatzke-Kopp, L. (2008). «Genetic and Environmental Influences on Behavior». *Child and Adolescent Psychopathology*. Wiley. էջեր 58–90. ISBN 978-0470007440.
65. ↑  Bremner, Wachs, էջեր 234–235
66. ↑  Bremner, Wachs, էջեր 264–265
67. ↑  Bremner, Wachs, էջեր 346–347
68. ↑  Bremner, Wachs, էջեր 398–399
69. ↑  Woody, Woody, էջեր 259–260
70. ↑  Woody, Woody, էջ 263
71. ↑  Woody, Woody, էջ 279
72. ↑  Woody, Woody, էջեր 268–269
73. ↑  Charlesworth, 2019, էջ 346
74. ↑  Woody, Woody, էջ 281
75. ↑  Woody, Woody, էջ 290
76. ↑  Charlesworth, 2019, էջ 343
77. ↑  Charlesworth, 2019, էջ 353
78. ↑  Peper, Jiska S.; Dahl, Ronald E. (2013). «The Teenage Brain: Surging Hormones – Brain-Behavior Interactions During Puberty». *Current Directions in Psychological Science* (անգլերեն). **22** (2): 134–139. doi:10.1177/0963721412473755. ISSN 0963-7214. PMC 4539143. PMID 26290625.
79. ↑  Choudhury, Suparna; Blakemore, Sarah-Jayne; Charman, Tony (2006). «Social cognitive development during adolescence». *Social Cognitive and Affective Neuroscience*. **1** (3): 165–174. doi:10.1093/scan/nsl024. PMC 2555426. PMID 18985103.
80. ↑  Van Schaik, 2016, Chapter 2.4
81. ↑  Van Schaik, 2016, Chapter 3.1
82. ↑  Lutz, Barbara J.; Bowers, Barbara J. (2005). «Disability in Everyday Life». *Qualitative Health Research* (անգլերեն). **15** (8): 1037–1054. doi:10.1177/1049732305278631. ISSN 1049-7323. PMID 16221878. S2CID 24307046.
83. ↑  Powdthavee, Nattavudh (2009 թ․ դեկտեմբերի 1). «What happens to people before and after disability? Focusing effects, lead effects, and adaptation in different areas of life». *Social Science & Medicine*. Part Special Issue: New approaches to researching patient safety (անգլերեն). **69** (12): 1834–1844. doi:10.1016/j.socscimed.2009.09.023. ISSN 0277-9536. PMID 19833424.
84. ↑  Krueger, Robert F. (1999 թ․ հոկտեմբերի 1). «The Structure of Common Mental Disorders». *Archives of General Psychiatry* (անգլերեն). **56** (10): 921–926. doi:10.1001/archpsyc.56.10.921. ISSN 0003-990X. PMID 10530634.

Գրականության ցանկ
-----------------

* Bremner, Gavin; Wachs, Theodore D. eds. (2010). *The Wiley-Blackwell Handbook of Infant Development*. Vol. 1: Basic Research (2nd ed.). Wiley-Blackwell. ISBN 978-1444332735.
* Charlesworth, Leanne Wood (2019). «Early Childhood». In Hutchison, Elizabeth D. (ed.). *Dimensions of Human Behavior: The Changing Life Course* (6th ed.). SAGE Publications. էջեր 327–395. ISBN 978-1544339344. LCCN 2018021374.
* Duck, Steve (2007). *Human Relationships* (4th ed.). SAGE Publications. ISBN 978-1412929998.
* Evans, Dylan (2003). *Emotion: A Very Short Introduction*. Oxford University Press. ISBN 978-0192804617.
* Goode, Erich (2015). «The Sociology of Deviance: An Introduction». In Goode, Erich (ed.). *The Handbook of Deviance*. Wiley. էջեր 3–29. doi:10.1002/9781118701386. ISBN 978-1118701324.
* Longino, Helen E. (2013). *Studying Human Behavior: How Scientists Investigate Aggression and Sexuality*. University of Chicago Press. doi:10.7208/9780226921822 (inactive 2024 թ․ հունվարի 31). ISBN 978-0226921822.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ DOI inactive as of 2024 (link)
* Neff, Walter S. (1985). *Work and Human Behavior* (3rd ed.). Aldine Publishing Company. ISBN 0202303195.
* Van Schaik, Carel P. (2016). *The primate origins of human nature*. Foundations of human biology. Hoboken, New Jersey: Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-119-11820-6.
* Woody, Debra J.; Woody, David (2019). «Early Childhood». In Hutchison, Elizabeth D. (ed.). *Dimensions of Human Behavior: The Changing Life Course* (6th ed.). SAGE Publications. էջեր 251–326. ISBN 978-1544339344. LCCN 2018021374.

Հետագա ընթերցում
----------------

* Ardrey, Robert. 1970. *The Social Contract: A Personal Inquiry into the Evolutionary Sources of Order and Disorder*. Atheneum. 0689103476.
* Sapolsky, Robert M. (2017). *Behave: The Biology of Humans at Our Best and Worst*. Penguin Press. ISBN 978-1594205071.