recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Հողօգտագործում**, հողի օգտագործումը ավանդույթներով սահմանված կամ օրինական կարգով։ Հողօգտագործման համակարգը, ձևերը և տեսակները կազմավորվում և փոփոխվում են հասարակության տնտեսական հարաբերությունների զարգացմանն ու հաջորդափոխմանը համընթաց։ Աշխատանքի հասարակական բաժանման խորացման և դրա հետ կապված նստակեցության անցնելու հետևանքով, աստիճանաբար հողը բաժանվեց տոհմերի, ցեղերի, համայնքների, հետագայում նաև ընտանիքների միջև, որի շնորհիվ առաջացան հողօգտածործման կայուն ձևեր։ Հնագույն համայնքներում այն ուներ հանրային ձև, համայնքի անդամների միջև բաշխվում էր միայն համատեղ աշխատանքով ստեղծված արդյունքը։ Ավելի ուշ, չնայած վարելահողը մնում էր գյուղական համայնքի սեփականությունը, սակայն պարբերաբար վերաբաշխվում էր անդամների (ընտանիքների) միջև, և յուրաքանչյուր ընտանիք մշակում էր իր օգտագործմանը տրված հողը (փաստացի հողօգտագործողն էր) ու յուրացնում ստացված արդյունքը։ Հակամարտ դասակարգային բոլոր ֆորմացիաներում հողօգտածործման համակարգերը, դրա հիմնական ձևերն ու տեսակները պայմանավորված էին շահագործող դասակարգերի հողասեփականության իշխող ձևերով։ Ստրկատիրական հասարակարգում այն հիմնված էր ստրուկների, հողի և արտադրության մյուս միջոցների նկատմամբ ստրկատիրոջ մասնավոր սեփականության վրա։ Գոյություն ուներ նաև ազատ գյուղացիների մանր հողօգտածործում, որի հիմքը ևս հողի մասնավոր սեփականությունն էր։ Ֆեոդալիզմի ժամանակաշրջանում այն հիմնված էր ֆեոդալական սեփականության զանազան հիերարխիկ ձևերի, ճորտային կամ ֆեոդալական կախման մեջ գտնվող գյուղացիների աշխատանքի վրա։ Բաժնետուր հողօգտածործման ժամանակ հողին ամրացված ճորտ գյուղացիները զուրկ էին սեփական հողից և հողօգտածործման համար հարկադրված էին կատարելու աշխատանքային զանազան պարհակներ, տալ հարկեր ու տուրքեր։ Առհավետ ժառանգական հողօգտածործման ժամանակ գյուղացին անձնապես ազատ էր, բայց պարտավոր էր բնեղեն կամ դրամական հարկ վճարել հողատիրոջը։ Ֆեոդալիզմի զարգացման բոլոր էտապներում կային նաև ազատ գյուղացիներ, որոնց հողօգտածործման հիմքը նրանց ազատ հողասեփականությունն էր։ Կապիտալիզմի պայմաններում այդ համակարգը հիմնված է հողի մասնավոր սեփականության իրավունքի կամ հողի վարձակալության պայմանագրի վրա։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 538)։*  |
Ֆրանսիացի երգչուհի Էդիթ Պիաֆը
**Մեներգ**, փոքրածավալ վոկալ ստեղծագործություն, հեղինակային երգ` մենակատարման համար (ի տարբերություն խմբերգի), մեծ մասամբ՝ նվագակցությամբ։ «Մեներգ» անվանումը լայն ընդգրկում ունի, մաս կազմելով օպերայի, կանտատի կամ օրատորիայի՝ մեներգը մոտենում է արիային, կամերային երգարվեստում զուգադրվում ռոմանսի հետ, տարբերվելով դրանցից համեմատաբար պարզ բովանդակությամբ, սովորաբար տուն-տուն կառուցվածքով, ժանրային բազմատեսակությամբ։ Մեներգի օրինակներ են՝ Իշխան Տոմսկու երգը Պ․ Ի․ Չայկովսկու «Պիկովայա դամա», Շեյխի երգը Ա․ Սպենդիարյանի «Ալմաստ» օպերաներից, Սոլվեյգի երգը Իբսենի «Պեր Դյունտ» դրամայի համար է․ Դրիգի գրած երաժշտությունից, Մոր երգը Դ. Կաբալևսկու ռեքվիեմից, «Օրորոցային» Ա․ Հարությունյանի «Հայրենիք» կանտատից ևն։ Մեներգեր են նաև Բեթհովենի «Հեռավոր սիրուհուն» շարքի երգերը, Շուբերտի, Բրամսի, Լիստի և այլոց վոկալ-կամերային այն գործերը, որոնք երգի ու ռոմանսի միջանկյալ ձևն ունեն, ինչպես նաև ձայնի և դաշնամուրի համար Կոմիտասի մշակած ժող․ երգերը («Հով արեք», «Գարուն ա», «Քելեր, ցոլեր» և այլն)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 461)։*  |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ կատալոնական · Ռիմանի երաժշտական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4313218-2 |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Մելիքյան (այլ կիրառումներ)

**Հովիկ Մամիկոնի Մելիքյան** (հուլիսի 30, 1902(1902-07-30), Կուշչի Արմավիր, Գոյգյոլի շրջան, Ադրբեջանական ԽՍՀ - փետրվարի 8, 1953(1953-02-08), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ արձակագիր, գրականագետ, պրոֆեսոր (1937), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թվականից։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է Խաչակապ (հետո՝ Ադրբեջանի Խանլարի շրջանի Ղուշչի) գյուղում։ 1920 թվականին տեղափոխվել է Բաքու և աշխատել նավթային ձեռնարկություններում։ 1926-1928 թվականներին աշխատել է «Խորհրդային Հայաստան» թերթի խմբագրությունում որպես բանվորական բաժնի վարիչ։ 1928-1930 թվականներին սովորել է Մոսկվայի ժուռնալիստիկայի կոմունիստական ինստիտուտում։ 1934-1936 թվականներին աշխատել է ՀԿԿ Կենտկոմում և Երևանի քաղկոմում։ 1937 թվականին ՀԽՍՀ լուսավորության ժողովրդական կոմիսար էր, 1937-1939 թվականներին՝ «Գրական թերթ»-ի խմբագիրը, 1938-1941 թվականներին՝ ԱրմՖԱՆի գրականության և լեզվի ինստիտուտի տնօրենը։ 1941-1944 թվականներին ծառայել է Կարմիր բանակում, մասնակցել Հայրենական մեծ պատերազմին։ 1944-1946 թվականներին եղել է «Սովետական գրականություն և արվեստ» ամսագրի խմբագիրը։ Միաժամանակ ավագ գիտաշխատող էր ՀԽՍՀ ԳԱ Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտում։ 1936-1941 թվականներին և 1945-1953 թվականներին ռուս գրականություն է դասախոսել Երևանի պետական համալսարանում։ Մահացել է 1953 թվականին։ ԽՄԿԿ անդամ 1924 թվականից։

Երկերի մատենագիտություն
-----------------------

* Զղջում, Երևան, Պետհրատ, 1928, 118 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, Պետհրատ, 1930, 109 էջ։
* Մի կին գնում է... Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժողովուրդների կենտրոնական հրատարակչություն, 1930, 36 էջ։
* Ճակատում (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժողովուրդների կենտրոնական հրատարակչություն, 1931, 71 էջ։
* Աղջիկը մորու փունջը ձեռքին, Երևան, Պետհրատ, 1936, 79 էջ։
* Լենինը և Ստալինը հայկական ֆոլկլորում, Երևան, Հայպետհրատ, 1941, 76 էջ։

### Մամուլ

* Երբ ձևականորեն են տպագրում կլասիկ հեղինակին (գրախոսություն Շուշանիկ Կուրղինյանի «Բանաստեղծություններ» (1947) գրքի մասին)։ «Գրական թերթ», 1948, № 4:

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) — Երևան: 1981. — հատոր 7. — էջ 389.
2. ↑  *Գրական տեղեկատու*։ Երևան: «Սովետական գրող»։ 1986։ էջ էջ 372


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | hush.am |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 9674 |

 |
Mut, a view from the west
**Մուդ**, Մուտ, Մութ, բերդաքաղաք Լեռնային կամ Քարուտ Կիլիկիայում, Սելևկիա գետի վտակներից մեկի (Կիրամայի հովտում) վրա։

Ուսումնասիրողներից ոմանք նույնացնում են հռոմեական Կլավդիանուպոլսին, այլք՝ սրբազան Ոլբա քաղաքին, ուր կառուցված էր Զևսի (Արամազդի) տաճարը։ Բերդը գտնվում էր քաղաքի հյուսիսային կողմի բլրին, որի պարիսպներն ամրացված էին քառակուսի աշտարակներով։ Բերդի արևմտյան մասում զետեղված էր կրկնապարիսպ դղյակը։ Այն ուներ բոլորաշին, եռահարկ աշտարակ, որի ստորին հարկի 14 որմնախորշերը սանդուղքներով կապվում էին վերին հարկերին։ Պահպանվել են տաճարներից մեկի կամարակապ դռներով սյունաշարը, խարիսխներ, շինարարական այլ բեկորներ։ Քաղաքի ավերակները տարածվում են բերդի հարավ և հարավարևմտյան կողմերում։ Հարավային մասում պահպանվել են մեծ դարպասի մուտքը և յոթ սյուն, հյուսիսարևմտյան կողմում՝ գերեզմանոցի ավերակները։ Մուդից ոչ հեռու՝ հյուսիսային կողմում գտնվում էր Մաղվայո բերդը (հուն․ Մելուոս, այժմ՝ Մաուղա կալեսի), իսկ հյուսիսարևմտյան կողմում՝ Պալեապոլիս բերդը (այժմ՝ Պալապոլ)։

Մուդը և հիշյալ բերդերը XIII դ․ սկզբին պատկանում էին իշխան կամ պարոն Սահակին (Կիռ-Սակ), որը 1217 թվականին Կապանի պաշարման ժամանակ այլ հայ իշխանների հետ գերի ընկավ սելջուկյան Քեյքաուզ սուլթանի ձեռքը, սակայն հաջորդ տարում փրկագնվեց Լևոն Բ Մեծի ջանքերով։ Կիլիկյան Հայաստանի կազմում Մուդը եղել է նույնանուն գավառի կենտրոնը և իր անկախությունը պահպանել մինչև 1382 թվականը, որից հետո նվաճել են թուրք կարամանները, իսկ XVI դարից՝ օսմանյան թուրքերը։ XIX դ․ վերջին և XX դ․ սկզբին Մուդ ավանը համանուն գավառակի կենտրոնն էր և ուներ շուրջ 1500 բնակիչ (հիմնականում՝ հայեր)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 72)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Ադանայի գավառ |
| --- |
|  |
| Քաղաքներ | Ադանա • Անարզաբա • Այաս • Այաշ Ելևսա • Բաղչե • Բայաս • Գարահիսար • Գարս • Դորակ • Դորթյոլ • Էրզին • Իսլահիե • Լամբրոն • Լամոս • Լուլուա • Կոռիկոս • Մսիս • Մուդ • Յարփուզ • Յումուրթալըգ • Պոզանդի • Սարի Գավակ • Սելևկիա • Վահկա • Տարսոն • Փերշեմպե • Օսմանիե |
|  |
| Գյուղեր | Աբդօղլու • Ագդամ • Ազիզլի • Ալատա • Ալխանլը • Ակփունար • Ամուտա • Անապազար • Ասար • Ասելի • Ասրաջա • Բելեմդեկ • Բեյելի • Բոզ Մադեն • Բողազքյոյ • Բորսամա • Բուդաքլի • Բուդրուն • Բուրան • Բուրուկ • Գյուլեք • Դելիկ • Զենա • Էգրեն • Էվջիլի • Էօզերլի • Թախդալը • Թաճիրլի • Թանթան • Թոփան • Ինջիրլիկ • Կալաքյոյ • Կարաբողազ • Կարա-Էրեկլի • Կարաջա • Կարասի • Կեսկին • Կզըլեր • Կիրաբոս • Կյոքճելի • Հաճարալի • Հասանբեյլի • Հինափ • Հորտոմ • Ղամուշլ • Ղայադիբի • Ղարադաշ • Ղըշլաքյոյ • Մալա • Մահալե • Մաղարա • Մանազ • Մանգութ • Մատերա • Մենթեսի • Մեջիտլի • Մերկեզ • Մինդոս • Նաջարլու • Նեբ • Շեյմուրադ • Շիմլի • Շոկիե • Չախմախ • Չայլար • Չուխուր-Քիլիսե • Պեյմելի • Ջեջե • Ջրիբեր • Ռեջեփլի • Սալու-Մաղարա • Սիփանտերե • Սոլագլը • Սունդուրաս • Տախտաօղլու • Տատուկ • Ուզան • Ուլաշ • Քարսանլի-օղլու • Քեքլիքճի • Քիլիսե • Քրիստիան Կարասի • Քոզօլուք • Օլուք • Օմարլի • Օջախլի • Օրխանիե • Ֆաքիլեր |
|  |
| Պորտալ:Արևմտյան Հայաստան |

 |
**Հովհաննես Դարդել** կամ **Ժան Դարդել** (ծննդյան և մահվան թվականներն անհայտ), 14-րդ դարի ֆրանսիացի ժամանակագիր, հոգևորական։ 1377 թվականին Երուսաղեմ մեկնելիս, Կահիրեում հանդիպել է Եգիպտոսի սուլթանության զորքի կողմից գերված Լևոն Զ Լուսինյանին, որի խնդրանքով, Երուսաղեմից վերադառնալիս, մնացել է նրա մոտ՝ որպես խոստովանահայր։ Հովհաննես Դարդելի ջանքերով Լևոն Զ ազատվել է (1382 թ.) գերությունից, որի համար Ուրբանոս VI պապը Հովհաննես Դարդելին ձեռնադրել է եպիսկոպոս։ Հեղինակ է ժամանակագրության (հին ֆրանսերենով, որը հետագայում թարգմանվել է գրաբար. ենթադրվում է, որ այն Հովհաննես Դարդելը գրել է Լևոն Զ-ի թելադրությամբ), ուր համառոտ շարադրել է Կիլիկիայի հայկական պետության պատմությունն սկզբից մինչև 1341 թվականը, իսկ այնուհետև ավելի մանրամասն՝ մինչև Լևոն Զ-ի գերեվարությունը (1375 թ.) և դրան հաջորդած անցքերը։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Catholic (1997—…) |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է* Հայկական համառոտ հանրագիտարանից*, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 558)։*  |
|  |
| --- |
| **Մասրենի չինական** |
| Մասրենի չինականՄասրենի չինական |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Վարդածաղկավորներ (Rosales) |
| **Ընտանիք** | Վարդազգիներ (Rosaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Վարդայիններ (Rosoideae) |
| **Ցեղ** | Վարդենի *(Rosa)* |
| **Տեսակ** | **Մասրենի չինական** *(R. chinensis)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Rosa chinensis***Jacq. 1768 |

**Մասրենի չինական**  (լատին․՝ Rosa chinensis), վարդածաղկավորների ընտանիքի վարդազգիների ցեղի բույս։ Երբեմն անվանվում է նաև հնդկական կամ թեյի վարդ։

Նկարագրություն
--------------

Մինչև 1.5-2 մ բարձրությամբ (երբեմն՝ կիսամշտադալար) տերևաթափ թուփ է։ Կեղևը վառ կանաչ է, փայլուն, հարթ։ Փշերը հատ ու կենտ են, խոշոր, միայնակ, թեթևակի կեռված։ Տերևները կենտ փետրաձև են, կազմված 3—5 տերևիկներից, որոնք կաշվեկերպ են, լայն ձվաձև կամ
երկարավուն 2,5-6 սմ երկարությամբ, սրածայր, վերևի կողմից մուգ կանաչ, փայլուն, ներքևի կողմից ավելի բաց գույնի, անփայլ, մերկ, մանր սղոցաեզր։ Տերևակոթունը և տերևի ներքևի մակերեսը ջղերի ուղղությամբ ծածկված են մանր փշերով։ Ծաղիկները միայնակ են, հազվադեպ 2—3 հատ միասին, մեծ մասամբ լիաթերթիկ, ունեն երկար, գեղձավոր ծաղկակոթեր։ Պսակաթերթիկները բաց վարդագույն են կամ մուգ ծիրանագույն, սպիտակավուն կամ բաց դեղնավուն։ Պտուղները տանձանման են, հասունանալիս կեղտադարչնագույն գունավորում են ստանում։ Ծաղկում է մայիս-
սեպտեմբեր ամիսներին։

Տարածվածություն
---------------

Վայրի վիճակում չի հանդիպում։ Պատկանում է այն բույսերի թվին, որոնց վայրի նախնիները վաղուց անհետացել են և պահպանվել են միայն մշակության մեջ։ Տիպիկ արխեոֆիտ է։ Հայաստանի պայմաններում մշակվում է ամենուրեք։ Հատկապես լավ է աճում ցածրադիր գոտու պայմաններում։ Միջին և վերին գոտում երբեմն ցրտահարվում է, սակայն արագորեն վերականգնվում և առատորեն ծաղկում է։ Հայաստանի պայմաններում մշակվում են 140 — 150 բարձր դեկորատիվ սորտեր։

Կիրառություն
------------

Ամենատարածված և մեծ մասսայականություն վայելող դեկորատիվ կուլտուրաներից մեկն է։ Հայաստանում մշակվում է անհիշելի վաղ ժամանակներից։ Դեռ հեթանոսական ժամանակներում տարածված էր ամենուրեք և պաշտամունքի առարկա էր հանդիսանում։ Վարդի մասսայական ծաղկման շրջանը համընկնում էր «Վարդավառ» տոնի հետ, որի ժամանակ մարդիկ մեկը մյուսի վրա ջրում նոսրացած վարդի հյութ էին շաղ տալիս։ Վարդը
դեռ հազարամյակներ առաջ օգտագործվում էր հանդիսությունների և սգո արարողությունների ժամանակ։ Պատերազմից հաղթանակով վերադարձած հերոսներին օծում էին վարդի յուղով և վարդից հյուսած պսակով։ Դեռ հեթանոսական ժամանակներում կար հատուկ մեքենա, որի օգնությամբ վարդի թերթիկներից յուղ էին ստանում։

Այսօր էլ վարդը չի կորցրել իր նշանակությունը, որպես արժեքավոր դեկորատիվ բույս։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 1, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ (196-197)։


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | UNII |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |

 |
**Մավասի վանք**, գտնվում է Ամարասի հովտի աջ մասի լեռնաշղթայի բարձրադիր կետերում։ Կառուցվել է 13-րդ դարում, աչքի է ընկնում ամրաշինական կառույցներով, դժվարամատչելի դիրքով։ Տեղացիների համար վանքը նաև ամրոց է եղել և մեծ դեր է կատարել տեղացիների ինքնապաշտպանության գործը կազմակերպելու համար։

Վանքից պահպանվել է փոքրիկ եկեղեցին, կից գավթի ավերակները և աշխարհիկ մի շարք կառուցվածքների հիմնապատերի մնացորդները։ Վերջերս փլվել է նրա երկթեք տանիքը։ Եկեղեցին ունի հետաքրքիր հորինվածք՝ կամարներ, սյուներ, աբսիդներ, լուսամուտների դեպի ներս լայնացող բացվածքներ, ունի երկու խաչքար, դամբարան՝ բեմատակում, չորս տապանաքար։ 

Եկեղեցու հատակագիծը ուղղանկյուն է (4,80 x 8,10 մետր), ամբողջ ծածկը հիմնականում բաշխած է երկուական սյուների և որմնամույթերի վրա, իսկ գավիթը, ըստ գետնամերձ պատերի, ունեցել է քառակուսի կամ քառակուսուն մոտ հատակագիծ։

Վանքի ավերակներում պահպանվել են խաչքարերի առանձին հատվածներ, որմածքի վիմագիր սրբատաշ բեկորներ։ 60-ական թվականների վերջերին եկեղեցու բակում կար մի խոշոր սրբատաշ քարաբեկոր, որի ճակատային մասում քանդակված էր թևատարած արծիվ։

Աղբյուրներ
----------

* ԼՂՀ պատմաճարտարապետական հուշարձաններ
**Հովհաննես Հիսարյան** (հունիսի 24, 1827(1827-06-24), Ստամբուլ, Օսմանյան կայսրություն - 1916, Ստամբուլ, Օսմանյան կայսրություն), հայ արձակագիր, գրական, մշակութային գործիչ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է Կոստանդնուպոլսում։ Նախնական կրթությունն ստացել Է ծննդավայրում։ Եղել Է ուսուցիչ։ 1851 թվականին Պոլսում հրատարակել է «Բանասեր» ամսագիրը։ Հայ ռոմանտիկական գրականության ուշագրավ գործերից են Հիսարյանի «Խոսրով և Մաքրուհի» (1851, «Բանասեր»), «Նեռն կամ Կատարած աշխարհի» (1867) վեպերը։ Լույս է ընծայել «Կարճառօտ պատկեր Նաբոլեոն Պոնաբարթէին վարուցը» (1847), «Դիւան», որ է տաղարան» (1871) գրքերը։

«Բանասեր»
---------

1851 թվականին Հիսարյանը խմբագրում և հրատարակում է «Բանասեր» հանդեսը, որն աշխարհաբար լեզվով առաջին պարբերականն էր։ «Բանասերը» հրատարակվեց մեկ տարի և ընդհատվեց։ 1859 թվականին լույս է ընծայում ևս մեկ համար և դրանով ավարտվում է այդ հանդեսի տպագրությունը։ 1851 թվականին «Բանասերում» Հիսարյանը հրատարակեց արևմտահայերեն լեզվով իր առաջին վեպը՝ «Խոսրով և Մաքրուհի» վերնագրով։

«Բանասեր» հանդեսում Հիսարյանն առաջադրեց կրոնական, բարոյագիտական, հասարակագիտական, մանկավարժական, գեղագիտական մի շարք խնդիրներ, որոնք մասամբ ուսումնառվում էին, իսկ հիմնականում մշակվում իր կողմից լուսավորական իմացաբանության համատեքստում։

Մատենագիտություն
----------------

* Խոսրով և Մաքրուհի։ Բանասէր, 1851, №№ 1-10։
* Վեցհազարյակ հայտնյալ կամ տեսություն ռամկական սնապշտությանց վրա։ Բանասէր, 1851, №№ 1-12։

Աղբյուրներ
----------

1. 1 2
2. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
3. 1 2  Հայաստանի գրադարանների համահավաք գրացուցակ
4. ↑  Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, ՀՀՀ, 2005, էջ 647
5. ↑  Հայ վեպի պատմություն, Երևան, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատարակչություն, 2005, էջ 72


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 17037 · BNF: 15818379g · GND: 1241491763 · ISNI: 0000000002451017 · VIAF: 64339968 · WorldCat VIAF: 64339968 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 423)։*  |
Ալկալիական մարտկոց
**Մարտկոցներ**ը էլեկտրաքիմիական հոսանքի աղբյուր են, որոնք կազմված է մեկ կամ մի քանի գալվանական էլեմենտներից։ Մարտկոցի վոլտաժը մեծացնելու համար օգտագործվում են բազմակի էլեմենտներ, ինչպես 12–Վ ավտոմոբիլային մարտկոցներում։ Երբ էլեմենտները միացված են հաջորդաբար (ինչը նշանակում է, որ մեկի կատոդը միացված է մյուսի անոդին), մարտկոցի լարումը հավասար է առանձին էլեմենտների լարումների գումարին։ Մարտկոցների էլեկտրոդները նշվում են + (կատոդի համար), – (անոդի համար)։

### Աշխատելու ձևը

Մարտկոցների աշխատանքի հիմքում ընկած են օքսիդավերականգնման ռեակցիաները։ Միացությունները, որոնք օքսիդանում են անոդի վրա և վերականգնվում կատոդի վրա, որոշում են լարումը, իսկ մարտկոցի օգտագործման տևողությունը կախված է մարտկոցում առկա այս նյութերի քանակությունից։ Օքսիդացման և վերականգնման շնորհիվ էլեկտրոդների միջև տեղի է ունենում էլեկտրոնների փոխանակում, որի շնորհիվ էլ մարտկոցը ապահովում է հոսանք։

### Տեսակները

Ըստ շահագործման մարտկոցները բաժանվում են երկու տեսակի՝

* *Առաջնային,* որոնք լիցքաթափվելուց հետո չեն կարող վերալիցքավորվել և պետք է վերաթողարկվեն կամ դեն նետվեն, երբ վոլտաժը կնվազի՝ հասնելով զրոյի։
* *Երկրորդային,* որոնք լիցքաթափվելուց հետո կարող են վերալիցքավորվել և օգտագործվել կրկին։

### Կապար-թթվային մարտկոցներ

Կապար-թթվային մարտկոց
Կապար-թթվային 12 Վ մարտկոցները օգտագործվում են ավտոմեքենաներում։ Նրանք կազմված են վեց գալվանական էլեմենտներից, որոնցից յուրաքանչյուրի լարումը 2 Վ է։ Ամեն էլեմենտի կատոդը պատրաստվում է կապարի երկօքսիդից (PbO2), իսկ անոդը կապարից։ Երկու էլետրոդները գտնվում են ծծմբական թթվի մեջ։

Լիցքաթափման ժամանակ ընթացող ռեակցիաներն են.

* Կատոդ.

PbO2 (պ) + HSO4– (ջր) + 3 H+ (ջր) + 2 e- **-->** PbSO4(պ) + 2 H2O(հ)

* Անոդ.

Pb(պ) + HSO4– (ջր) **-->** PbSO4 (պ) + H+ (ջր) + 2 e-

* Ընդհանուր ռեակցիան.

PbO2 (պ) + Pb (պ) + 2 HSO4– (ջր) + 2 H+(ջր) **-->** 2 PbSO4 (պ) + 2 H2O (հ)

Կապար-թթվային մարտկոցը երկրորդային մարտկոց է։ Վերալիցքավորելու համար օգտագործվում է արտաքին հոսանքի աղբյուր էլեմենտի հակադարձ ռեակցիան տանելու համար՝ վերականգնելով Pb(պ)–ը մի էլեմենտում և PbO2(պ)–ը մյուսում.

2 PbSO4(պ) + 2 H2O(հ) **-->** PbO2(պ) + Pb(պ) + 2 HSO4–(ջր) + 2 H+(ջր)

Ավտոմեքենայում փոփոխական հոսանքի գեներատորն ապահովում է անհրաժեշտ էներգիա մարտկոցը վերալիցքավորելու համար։ Վերալիցքավորումը հնարավոր է, քանի որ լիցքաթափման ընթացքում առաջացած PbSO4–ը մնում է էլեկտրոդների վրա։ Երբ արտաքին աղբյուրը էլեկտրոնները տեղաշարժում է մի էլեկտրոդից մյուսը, PbSO4–ը մի էլեկտրոդի վրա վերածվում է Pb–ի, իսկ մյուսի վրա PbO2–ի։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 350)։*  |
**Զողչում մուհակների**, վարկային գործառնության ձև բուրժուական պետություններում, իրականացվում է բանկերի կողմից մուրհակների գնմամբ՝ մինչև դրանցով վճարման ժամկետի լրանալը։ Առևտրական բանկերը և բանկային գրասենյակները զեղչման տոկոս են գանձում մուրհակով սահմանված գումարից։ Զեղչված մուրհակը բանկին իրավունք է տալիս, մուրհակի վճարման ժամկետը լրանալուն պես, մուրհակատուից բռնագանձել նրա անվանական գումարը։ Բանկը կարող է զեղչել մուրհակը նաև այլ՝ սովորաբար էմիսիոն բանկում (վերազեղչում), որին և անցնում է մուրհակատուից մուրհակի անվանական գումարը բռնագանձելու իրավունքը։ Զեղչման մուրհակների նպաստում է կապիտալի մուրհակային ձևից դրամականի վերաճելու պրոցեսին՝ արագացնում կապիտալի շրջապտույտը։ Արդ․ վերելքի շրջանում, սպեկուլյատիվ գործառնության լայն տարածում գտնելով, այն պարունակում է գերարտադրական ճգնաժամերի խորացման լուրջ վտանգ։ ԽՍՀՄ-ում մուրհակային շրջանառությունը վերացել է 1930—1931 թվականների վարկային ռեֆորմով։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 682)։*  |
**Հովսեփ Խատինի Դինիբեկյան** (ծննդյան և մահվան թվականներն անհայտ), XVIII դարի 2-րդ կեսի հայ դիվանագետ, ճանապարհորդ, ազատագրական շարժման մասնակից։ Հինգհարյուրապետի պաշտոնով ծառայել է Վրաստանի թագավորներ Հերակլ II-ի (1744-1798) և Գեորգի XII-ի (1798-1800) արքունիքներում, պաշտոնական ուղևորություններ կատարել Իրաք, Հնդկաստան, այլ երկրներ։ Հովսեփ Դինիբեկյանի միջոցով Հերակլ II, Հայոց կաթողիկոսներ Հակոբ Ե Շամախեցին և Սիմեոն Ա Երևանցին նամակագրական կապ են պահպանել հայ ազատագրական շարժման գործիչ Շահամիր Շահամիրյանի հետ։ 1782 թվականին Հովսեփ Դինիբեկյանն Էջմիածին է բերել վերջինիս պատվերով 1778 թվականին Վենետիկում տպագրված «Աշխարհացոյց Հայաստանեայցը», ապա Հնդկաստան՝ Շահամիրյանին հասցրել Հերակլ II-ի 1786 թվականի հրովարտակը՝ նրան իշխանական կոչում շնորհելու մասին։

Գրականություն
-------------

* Գրիգորյան Վ. Ռ. Նոր տեղեկություններ Հովսեփ Դինիբեկյանի մասին, ՊԲՀ, 1979, № 1:

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 6. — էջ 579.


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 579)։*  |
**Մեթյու Մարքսի պատկերասրահ** (անգլ.՝ Matthew Marks Gallery), ԱՄՆ-ի Գեղարվեստական պատկերասրահ, գտնվում է Նյու Յորքում և Լոս Անջելեսում, ամենամեծ պատկերասրահներից մեկը Ամերիկայում։

Պատմություն
-----------

Հիմնադրվել է 1991 թվականին կոլեկցիոներ և արտ-դիլեր Մեթյու Մարքսի կողմնից, մասնագիտացել է ժամանակակից գեղանկարչության մեջ, քանդակագործությունում, նկարներում, տեսանյութերի, նկարների և պատճենահանումներ ներբեռնելու մեջ։ Այժմ Նյու Յորքում գտնվում է երեք պատկերասրահային վայր՝ Լոս Անջելեսում և ևս երկուսում։ Գլխավոր պատկերասրահը գտնվում է Չեսլիում՝ Մանխետենում։

Մեթյու Մարքսը աշխատել է Նյու Յորքի Փեյս և Լոնդոնի Անտոնի դե Օֆեյ պատկերասրահում։ Օֆեյում երեք տարի աշխատելուց հետո Մարքսը վերադառնում է Նյու Յորք, որպեսզի 1991 թվականին բացի սեփական պատկերասրահը Մեդիսոն ավենյուում։

1991 թվականի փետրվարին Մեթյու Մարքսի պատկերասրահում տեղի է ունենում առաջին «Artists' Sketchbooks» ցուցահանդեսը, որտեղ ներկայացված էին Լուիս Բուրջեոիսի, Ֆրանցիսկո Կլեմետեի, Ջեքսոն Փոլոքի ստեղծագործությունները։

Մեթյու Մարքսը հիմնական պատկերասրահային տարածություն ստեղծվել է Չելսիում 1994 թվականին, որտեղ Մեդիսոն ավենյուից պատկերասրահն ամբողջությամբ տեղափոխվել է 1997 թվականին։ 2012 թվականին Լոս Անջելեսում բացվում է առաջին պատկերասրահը, որը նախագծվել էր ամերիկյան «ZELLNERPLUS» ստուդիայի ճարտարապետների կողմից։ Մինչ օրս Մեթյու Մարքսի պատկերասրահում ներկայացված են տարբեր երկրների և տարբեր սերունդների մոտ 25 նկարիչներ և քանդակագործներ, այդ թվում՝ Քելի Էլսվորթը, Ջասպեր Ջոնսը, Նան Գոլդին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Галерея Мэттью Маркса
2. ↑  Matthew Marks Gallery — Актуальный арт в Челси от галериста Мэттью Маркса(ռուս.)
3. ↑  *Shnayerson, Michael* Boom : mad money, mega dealers, and the rise of contemporary art. — First. — New York. — ISBN 9781610398411
4. ↑  Matthew Marks Gallery
5. ↑  Eric Konigsberg, «Marks Nabs Johns: How gallerist Matthew Marks bagged the flag man and became the new Leo Castelli», *New York* Magazine, May 21, 2005.
6. ↑  Галерея Мэтью Маркса от ZELLNERPLUS. Западный Голливуд, США.
**«Մարդագայլ տղան»** (늑대소년) ֆիլմը կորեական սիրային ֆիլմ է, որը թողարկվել է 2012 թվականին։ Այն նկարահանվել է 1960-ականների վերջին Հարավային Կորեայի Գանգվոնդոյի մի լեռնային գյուղում կատարված իրադարձությունների հիման վրա։

Նկարագիր
--------

Ֆիլմը մարդագայլ տղայի մասին է, որ ստեղծվել էր փորձարկումների արդյունքում, և հանդիպում է մի աղջկա։ Այս ֆիլմը ռեժիսոր Չո Սոնգ հին ներկայացրել էր դեռևս Կորեայի կինոյի արվեստի ակադեմիա հաճախելիս, և ասում են, որ սկզբում աղջիկն էր մարդագայլը, իսկ ավարտը կրկին ողբերգական էր : Տղան և աղջիկը դերերով փոխվել էին առևտրային պատճառներով, և դրանից պատմությունը շատ է փոխվել։

Ցուցադրություն
--------------

Ֆիլմը առաջին անգամ ցուցադրվել է Տորոնտոյի կինոփառատոնին և Վանկուվերի միջազգային կինոփառատոնին, որոնք անցկացվել էին 2012-ի սեպտեմբերին, ինչպես նաև ցուցադրվել է Բուսանի միջազգային կինոփառատոնին, հոկտեմբերին։ Այն թողարկվել է Կորեայում նույն տարվա հոկտեմբերի 31-ին։

Սունի` դերասանուհի Պակ Բոյոնգ
Չոլսու` դերասան Սոնգ Ջունգ Կի

Սյուժե
------

Սունին, նրա մայրն ու կրտսեր քույրը ապրում էին գյուղում։ Մի օր Սունիի տանը մի անծանոթ տղա է հայտնվում։ Տեսքից մարդու էր նման, սակայն վայրի կենդանու վարքագիծ ուներ։ Շուտով Սունիի ընտանիքը ոստիկանություն է դիմում, բայց ոստիկանությունը հայտնում է, որ դա իրենց իրավասության տակ չէ և, որ պետք է տղային ուղարկեն հաստատություն, սակայն հաստատությունը ասում է, որ պետք է սպասեն։ Ընտրություն չունենալով` Սունիի ընտանիքը դառնում է մարդագայլի խնամակալը, նրա անունը դնում են Չոլսու և սովորեցնում են մարդու նման ապրել։ Այդ ընթացքում մարդագայլը նրանց հարազատ է դառնում։ Սակայն Ջիթեն, որը մի հարուստ մարդու որդի էր և դեռ մանկուց Սունիի հանդեպ զգացմունքներ ուներ, տեսնում է, որ Սունին մտերմացել է Չոլսուի հետ, խանդից հայտնում է գյուղացիներին, և նրանք որսորդ են վարձում մարդագայլին սպանելու համար։ Բայց հակառակ սպասումներին, նրանք սկսում են մտափոխվել` տեսնելով շատ նուրբ Չոլսուին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑
8. ↑
9. ↑


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Թվիթթեր |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | AllMovie · Box Office Mojo · ČSFD · FilmAffinity · Internet Movie Database · Rotten Tomatoes |

 |
**Հոտտոկ** (կորեերեն՝ 호떡)-ը նախուտեստ է, որն հիմնականում ուտում են Հարավային Կորեայում և Չինաստանում։ Այն տաք հաց է, որը պատրաստվում է տտոկով, շաքարով և ալյուրով։ Այն պարունակում է մոտ 230 կալորիա։ Մարդկանց մեծամասնությունը այն ձմռանն է ուտում, իսկ մեր օրերում կան նաև Հոտտոկի խառնուրդներ, որոնցով կարելի է այն պատրաստել տանը։

Մանրամասնում
------------

Ներսում կլորացված շաքարի պես և շրջապատված տտոկով, այն ձմռան գլխավոր ուտելիքն է։ Սովորաբար դարչինի համով շագանակագույն շաքար են ավելացնում, բայց մեր օրերում ավելացնում են նաև բանջարեղեն, և որպեսզի շագանակագույն շաքարը չթափվի, ալյուր են ավելացնում կամ ընկույզներ, օրինակ գետնանուշ, աղում են այն՝ մածուցիկությունն ավելացնելու համար։ 
Հոտտոկի տտոկը սովորաբար սպիտակ է, բայց կարող ենք պատրաստել նաև կանաչ թեյի Հոտտոկ, ավելացնելով կանաչ թեյի փոշի, որը տտոկը կդարձնի կանաչ գույն։ Այն հիմնականում վաճառվում է շուկաներում կամ փողոցում։ Գոյություն ունեն նաև Ջապչե հոտտոկ և ծովամթերային հոտտոկ։ 
Սովորաբար գինը սահմանվում է 1 հատի համար 1000 հարավկորեական վոն, իսկ որոշ տեղեր վաճառում են ավելի քան 1500 վոնով (օրինակ՝ հանրախանութներում և այլն)։

Պատմություն
-----------

### Ծագում

1927 թվականի գարնանը ամեն օր ավելի քան 1000 հոգի «քուլլի» (չինացի ֆերմեր) վայրէջք էին կատարում Ինչոնում։ Կորեայում բնակություն հաստատած չինացիները արագորեն մշակեցին ամենալավ սնունդը աղքատ հաճախորդներին վաճառելու համար։ Դրանց մեջ մտնում էր նաև Հոտտոկը։ Այն կոչվում էր «Գաղթողների տտոկ» և «Հոտտոկ»։ Անվան բնօրինակը եղել է «Հվասո» (火燒) կամ «Գոբյոնգ»(枯餠): Իսկ Ճապոնական գաղութային ժամանակաշրջանում ճապոնացիները այն անվանել են «Ջինապանգ» (支那 パ ン): Այնտեղ, որտեղ շատ քուլլիներ կային, շատ էին նաև Հոտտոկի խանութները, և նույնիսկ «Հոտտոկի խանութը վառվում է» (այսինքն՝ շատ աղմկոտ է) ժարգոնը ստեղծվեց։

Առևտրային ապրանք
----------------

Հոտտոկի բաղադրիչները պարունակող ապրանքները մշակում և վաճառում են այնպիսի ընկերություններ, ինչպիսիք են Samyang Corporation, Ottogi և CJ Ջեիլջեդանգ։ Այդ արտադրանքները նախատեսված են տանը Հոտտոկ պատրաստելու համար։

Չինական Հոտտոկ
--------------

Չինական Հոտտոկը Հոտտոկի տեսակ է, որը հարթեցված ձևով Գոնգգալ հացն(չինական հաց) է։ Այն Գոնգգալ հացի նման ներսում դատարկ է, և բնութագրվում է նրանով, որ ներսից շաքարով պատված է։ Որոշ փողոցային վաճառողներ այն վաճառում են «Պղպջակ Հոտտոկ» անվան տակ։

Պատկերասրահ
-----------

* Կանաչ թեյով ՀոտտոկԿանաչ թեյով Հոտտոկ
* Գետնանուշով պատրաստված ՀոտտոկԳետնանուշով պատրաստված Հոտտոկ
* Հոտտոկի պատրաստման ընթացքՀոտտոկի պատրաստման ընթացք

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
**Մեժլում Ալբերտի Սումբատյան** (փետրվարի 5, 1954(1954-02-05), Լուգանսկ, Ուկրաինական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների 
հայազգի դոկտոր, պրոֆեսոր, ՀՀ ԳԱԱ արտասահմանյան անդամ, Ռուսաստանի տեսական և կիրառական մեխանիկայի ազգային կոմիտեի անդամ, Ռուսաստանի և Ամերիկայի ակուստիկ միությունների իսկական անդամ։

Կենսագրություն
--------------

Մեժլում Սումբատյանը ծնվել է 1954 թվականին Ալբերտ և Ռաիսա Սումբատյանի ընտանիքում։ Հայրն աշխատել է Լուգանսկի Ռուդի անվան հաստոցաշինական գործարանում որպես բաժնի պետ։ Մայրը մասնակցել է Հայրենական մեծ պատերազմին, եղել է զենիթային հրանոթի կանանց ջոկատի հրամանատար։ Պատերազմի ավարտից հետո աշխատել է ուսուցչուհի, դասավանդել է քիմիա։ Մեժլումը 1971 թվականին ավարտել է Ռոստովի 5-րդ մաթեմատիկական թեքումով դպրոցը և ընդունվել Ռոստովի պետական համալսարանի մաթեմատիկայի և մեխանիկայի ֆակուլտետը։ Ուսանողական տարիներին աչքի է ընկել համալսարանական օլիմպիադաներում։ 1976 թվականին գերազանց ավարտել է համալսարանը և մեկ տարի որպես ասիստենտ աշխատել համալսարանի հիդրոմեխանիկայի ամբիոնում։ 1977 թվականին նա ընդունվել է ԽՍՀՄ ԳԱ Մոսկվայի մեխանիկայի պրոբլեմների ինստիտուտի ասպիրանտուրայի առկա բաժին՝ դեֆորմացվող պինդ մարմնի մեխանիկա մասնագիտությամբ։ Այստեղ նրա ղեկավարն էր ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ Նագուշ Հարությունյանը։ Ասպիրանտուրայում ուսանելու տարիներին Սումբատյանը մասնակցել է ինստիտուտի ֆուտբոլի, շախմատի և թեթև աթլետիկայի հավաքականների խաղերին։

1980 թվականի դեկտեմբերին ԽՍՀՄ ԳԱ Մոսկվայի մեխանիկայի պրոբլեմների ինստիտուտի մասնագիտական խորհրդում նա պաշտպանել է «Առաձգամածուցիկության ոչ դասական կոնտակտային որոշ խնդիրներ» թեմայով թեկնածուական ատենախոսություն։ Մեժլումը իր ապագա կնոջ՝ Աննա Թաթոսյանի հետ հանդիպել է 1981 թվականին, Դոնի Ռոստովում։ Այստեղ նա աշխատանքի է անցել Ռոստովի պետական շինարարական համալսարանի տեսական մեխանիկայի ամբիոնում։

1985-2000 թվականներին աշխատել է Ռոստովի պետական համալսարանի մեխանիկայի և կիրառական մաթեմատիկայի գիտահետազոտական ինստիտուտում, նախ ավագ գիտաշխատող, այնուհետև՝ ուլտրաձայնային լաբորատորիայի ղեկավար։ 2011 թվականից Սումբատյանը զբաղեցնում է Հարավային դաշնային համալսարանի մեխանիկամաթեմատիկական ֆակուլտետի տեսական և համակարգչային հիդրոաէրոդինամիկայի ամբիոնի վարիչի պաշտոնը։ 1993 թվականի նոյեմբերից որպես հրավիրյալ պրոֆեսոր պարբերաբար հրավիրվել է արտասահմանյան մի շարք հեղինակավոր համալսարաններ։ Նա հեղինակ է մոտ 250 գիտական հոդվածների, որոնք հրատարակել է տարբեր ամսագրերում։

Գիտական կոչումներ
-----------------

* «Գիտական դպրոցի հիմնադիր» և «Կրթության և գիտության վաստակավոր գործիչ» (2009)
* Գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամ (2008)
* Ռոստովի պետական համալսարանի մեխանիկամաթեմատիկական ֆակուլտետի պրոֆեսոր (2000)

Գիտական հետաքրքրությունները
---------------------------

* Ալիքային պրոցեսների տեսության
* Թվային մեթոդներ
* Մեխանիկայի և կիրառական մաթեմատիկայի հակադարձ խնդիրներ
* Ուլտրաձայնային ոչ կործանարար փորձարկում

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. ↑  Сумбатян Межлум Альбертович

Արտաքին հղումներ
----------------

* ՆԵՐԿԱՅԱՑՆՈՒՄ Է ՀՀ ԳԱԱ ՍՓՅՈՒՌՔԻ ԲԱԺԻՆԸ
* Сумбатян Межлум Альбертович

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | ՀՀ ԳԱԱ |

 |
**Շապուհ Ամատունի** (7-րդ դար - 667), հայ զորավար Բյուզանդիայում, Փոքր Հայքի կուսակալ, Ամատունիների նախարարական տոհմից։

Կենսագրություն
--------------

Շապուհ Ամատունին 661 թվականին դուրս գալով Բյուզանդիայի ենթակայությունից, ընդունում է արաբական գերիշխանությունը՝ ենթարկվելով Մուավիա (661-680) ամիրապետին։ 667 թվականին ապստամբում է Կոստանդ Բ (641-668) կայսեր դեմ, սակայն ձիուց ընկնելով մահանում է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  «Հայոց անձնանունների բառարան», Հրաչյա Աճառյան, Երևան, 1942, Հատոր 4, Ցուցակ 1, Էջ 145․



| ⛭Շապուհ Ամատունի (կուսակալ) — նախնիներ |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Շապուհ Ամատունի |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |

 |

 |


| ⛭Տոհմածառ |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Շապուհ Ամատունի |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |

 |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Մարգար (այլ կիրառումներ)

**Մարգար** (**Մարգար Մկրտչի Ավետիսյան**, 1880, Նոր Բայազետ, Նոր Բայազետի գավառ, Երևանի նահանգ, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն - 1944, Թբիլիսի, Վրացական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ արձակագիր, թարգմանիչ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թ.-ից։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է Նոր Բայազետ (այժմ՝ Գավառ) քաղաքում։ Գրաճանաչություն սովորել է ծննդավայրում տիրացու-վարժապետ Հայրապետ Մուշեղյանի (Մշկոյի Հայրո) մոտ։ Ունեցել է դառը մանկություն։ Տասը տարեկանում տողափոխվել է Թիֆլիս։ Այստեղ մի քանի ամիս սովորել է Տեր Խիխոյի տղա Լյուդվիգի մոտ, հետո Շամքորեցոց եկեղեցու ծխական դպրոցում, այնուհետև ընդունվում է Ներսիսյան դպրոցը, աղքատիկ թոշակով սովորում և ավարտում է 1900 թվականին։

Թիֆլիսից նա գնացել է Թեհրան և զբաղվել մանկավարժությամբ Թեհրանի Հայկազյան դպրոցում։ Ապա երկու տարի ծառայել է ցարական բանակում։ Հետո մեկնել է Բաքու և դարձյալ զբաղվել մանկավարժությամբ։ Բաքվում նա ապրել է 1903-1910 թթ.-ին։

Առաջին աշխարհամարտի ժամանակ չորս տարի գտնվել է ռազմաճակատում։ 1918 թ.-ից նորից ուսուցչություն է արել Գայանյան դպրոցում։ Մահացել է Թբիլիսիում։

Նրա անդրանիկ երկը, պետք է համարել «Կույր Բաբին», որը լույս տեսավ Բաքվում, առանձին գրքով, 1904 թվականին, և ջերմ ընդունելություն գտավ։

Մարգարի երկերի մատենագրություն
------------------------------

* Երախտիք, Բաքու, տպարան Երևանցյանի, 1904, 30 էջ։
* Հալածանքի ծնունդը, Ալեք-պոլ, 1905, 64 էջ։
* Հոգեվարքի ծիծաղը (պատմվածք Բաքվի սարսափներից), Բաքու, տպարան Ն. Ա. Երևանցյանի, 1906, 35 էջ։
* Գողը (զինվորի հիշատակարանից), Թիֆլիս, տպարան օր. Ն. Աղանյանի, 1910, 60 էջ։
* Խիկար Իմաստուն։ Պղնձե քաղաքի զրույցները, Թիֆլիս, տպարան օր. Ն. Աղայնանի, 1911, 36 էջ։
* Վեպիկներ, Թիֆլիս, Կովկասի հայոց. հրատ. ընկ. 1913, 106 էջ։
* Երեք խրատ Պղնձե քաղաքի զրույցներից, Թիֆլիս, տպարան օր. Ն. Աղանյանի, 1913։
* Տասնամյա թոռնիկներ, Թիֆլիս, Սախելգամի, 1930, 40 էջ։
* Զորանոցում (պատմվածքներ), Երևան, Պետհրատ, 1934, 111 էջ։
* Հրեղեն ալիքներ (վեպ), հատոր 1, Թիֆլիս, վրաց. պետհրատ, 1934, 155 էջ։
* Մերժում, Թիֆլիս, 1935, 46 էջ։
* Չալիկ, Թիֆլիս, Սախելգամի, 1936, 88 էջ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայկ Խաչատրյան (1986)։ *Գրական տեղեկատու*։ Երևան: «Սովետական գրող»։ էջ էջ 365
2. ↑  Սերգո Պայազատ (1964)։ *«Հրեղեն ալիքներ»*։ Երևան: «Հայպետհրատ»։ էջ էջ 5


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 8971 |

 |
**Յակուտական երաժշտություն**, յակուտների ժողովրդական երգարվեստն ընդգրկում է երկու տիպի երգ՝ ծորուն (դյիերետիի ըրըա) և չափավոր աշխույժ (դեգերեն ըրըա)։

Առաջին տիպի երգերը (դրվագներ օլոնխոյից) ազատ ձևի են, ունեն փոփոխական լսոի։ Բնորոշ են կոկորդային զարդհնչյունները (կըլըսախի)։ Դեգերեն ըրըա տիպի երգերի (քնարական երգեր, պարերգեր են) մեղեդիներն ունեն որոշակի լադ և հստակ ռիթմ։ Ժողովրդական նվագարաններից են կըրըըմպա (յակուտական ջութակ), խոմուս (մետաղե վարգան), կյուպսյուր (թմբուկ), դյունգյուր (շամանական դափ), ռուսներից փոխառնված բալալայկան և հարմոնը։

Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո յակուտական երաժշտական բանահյուսությամբ զբաղվել են Ա․ Սկրյաբինը («Յակուտական երգերի նոտաներ», Մ․, 1927), Ֆ․ Կոռնիլովը («Ցակուտական երգերի ժողովածու», Մ․, 1936), Մ․ ժիրկովը։ 1917 թվականին Ա․ Սկրյաբինը կազմակերպել է յակուտական սիրողական երգչախումբ։

Յակուտիայի օպերայի և բալետի պետական թատրոնի պատկերանշանը

Հիմնադրում
----------

1921 թվականին Յակուտ սկում հիմնադրվել է երաժշտական ստուդիա, 1925 թվականին՝ յակուաական թատերախումբ, որի հիման վրա 1926 թվականին ստեղծվել է Յակուտական ազգային թատրոնը (1934 թվականից՝ Պ․ Օյունսկու անվան), որին կից 1936 թվականից Մ․ Ժիրկովի գլխավորությամբ գործել են ազգային երգչախումբ և գործիքային անսամբլ։

1948 թվականին թատրոնը վերակազմավորվել է երաժշտադրամատի կականի, որից 1971 թվականին առանձնացել է երաժշտական թատրոնը։ Յակուտական պրոֆեսիոնալ երաժշտական արվեստի հիմնադիրն է Ժիրկովը, որը գրել է *«Դյուլուրույար նյուրգուն Բոոտուր»* ազգային առաջին երաժշտական դրաման (բեմ․ 1940), Դ․ Լիտինսկու հետ ստեղծել «Նյուրգուն Բոոտուր» (բեմ․ 1947), «Սըգըյ Կըրընաաստըրը» (1947) օպերաները և «Դաշտային ծաղիկ» (1947), «Ալ թաշկինակ» (1949) բալետները։

Նշանակալի է Հ․ Գրիգորյանի գործունեությունը ստեղծել է յակուտական երաժշտական արվեստի համար նոր ժանրերի գործեր՝ ջութակի կոնցերտ, 1954, «Տոնական Ցակուտիա» օրատորիան, «Հյուսիսի ծաղիկը» օպերետը (1961), նաե «Լոոկուուտ և Նյուրգուսուն» օպերան (բեմ․ 1959), «Երջանկության քար» բալետը (1961), սիմֆոնիկ և կամերային ստեղծագործություններ, խմբերգեր, երգեր։ 1960-ական թվականներին Յակուտիաում են աշխատում կոմպոզիտորներ Լ․ Վիշկարյովը, Գ․ Կոմրակովը, Վ․ Կացը, Ն․ Բերեստովը, Զ․ Ատեպանովը։

Յակուտական երաժշտության զարգացմանը նպաստել են ռուս դիրիժորներ Մ․ Բենեդիկտովը, Ա․ Կուլեշովը և ուրիշներ։

Յակուտիաի նշանավոր երաժիշտներից են՝

* կոմպոզիտորներ Զ․ Վինոկուրովը, Ի․ Մաքսիմովը, Ս․ Պավլովը, Օ․ Իվանովան, Ա․ Ալեքսեեը,

* երգիչներ Մ․ Լոբանովը, Ա․ Լիտկինան, Ն․ Շեպելյովան, խմբավար Ֆ․ Բաիշեան, բալետի պարուհի Ե․ Սաեպանովան, օպերայի ռեժիսոր Ա․ Եգորովան։

Յակուտիայում գործում են (1978)՝ երաժշտական թատրոն (1971), ռադիոյի հ հեռուստատեսության սիմֆոնիկ նվագախումբ (1948), ժողովրդական ստեղծագործության տուն (1933), երաժշտական ուսումնարան (1949), 73 երաժշտական դպրոց։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 113)։*  |
Միխայիլ Դմիտրիևիչ Լևաշով (ռուս.՝ Михаи́л Дми́триевич Левашо́в, 1738, Ռուսական կայսրություն - 1774, Ռուսական կայսրություն), ծովագնաց, Ալյասկայի և Ալեուտյան կղզիների հետազոտող։

Կենսագրություն
--------------

Սանկտ Պետերբուրգի Ռազմածովային կուրսանտների կորպուսն ավարտելուց հետո 7 տարի ծառայել է Բալթյան նավատորմում։ Եղել է Յոթնամյա պատերազմի մասնակից։ 1764 թվականին նրան շնորհվել է կապիտան-լեյտենանտի կոչում և կցվել է Պ.Կ.Կրենիցինի գաղտնի արշավախմբին, որը ուղարկվել է Հեռավոր Արևելք՝ Հյուսիսային Ամերիկայի ափերը ուսումնասիրելու համար, որպեսզի փնտրի Արկտիկական ծովային ճանապարհ դեպի Խաղաղ օվկիանոս։

Արշավախումբը մեկնել է 1764 թվականի հուլիսի 1-ին Սանկտ Պետերբուրգից, իսկ 1768 թվականի հուլիսի 24-ին Կամչատկա գետի գետաբերանից և բաղկացած էր երկու նավերից։ Լևաշովը ղեկավարել է «Սբ. Պողոս », իսկ Կրենիցինը՝ «Սբ. Քեթրին» գալիոտը։ Ճանապարհորդության ընթացքում Լևաշովը քարտեզագրել է Անդրեյան կղզիների շղթան՝ Ամուկտա կղզին։ 1768-1769 թվականներին Լևաշովը ձմեռել է Ունալաշկա ծովածոցում (այժմ՝ Հոլանդական նավահանգստի ծովածոց)։ 1770 թվականի հուլիսի 4-ին, Կրենիցինի մահից հետո նա ստանձնել է նավատորմի հրամանատարությունը։ Ալյասկայի ափի որոշ կղզիներ, ինչպիսիք են Ավատանակը և Ակուտանը, իրենց անունները ստացել են 1771 թվականի հոկտեմբերի 22-ին ավարտված արշավանքի արդյունքում, որի արդյունքը հրապարակվել է Սանկտ Պետերբուրգում 1771 թվականին «Կամչատկայի տեսարանների ատլաս և Ալեուտյան կղզիներ, վերցված լեյտենանտ-հրամանատար Լևաշովի կողմից»։

1773-ի սկզբին նա թոշակի է անցել՝ կապիտան-հրամանատարի կոչումով։ Ի պատիվ Լևաշովի, անվանվել են Երկրորդ Կուրիլյան նեղուցից դեպի արևելք գտնվող նեղուցը, Կամչատկա և Պարամուշիր կղզու արևմտյան ափերի թիկունքները և նույն կղզու հրաբուխը։ Լեյտենանտ Գավրիիլ Սարիչեւն հավերժացրել է Լևաշովի անունը՝ Պորտ Լևաշեֆ նավահանգիստը Լևաշովի պատվին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Иванян Э. А.* Энциклопедия российско-американских отношений. XVIII-XX века.. — Москва: Международные отношения, 2001. — 696 с. — ISBN 5-7133-1045-0
2. ↑  Archived 2011-06-14 at the Wayback Machine. ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА -[ Первопроходчество ]- История Русской Америки (1732—1867)

Արտաքին հղումներ
----------------

* The Naming of Alaska
* Old map of Alaska showing Krenitzin and Levashev"s route(չաշխատող հղում)
* Russian Explorers

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Ռուսական կենսագրական |

 |
| **՞**Մարգացնցնուղ կովկասյան |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Բաժին | Ծածկասերմեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Հովանոցավորներ |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Մարգացնցնուղ կովկասյան |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Peucedanum caucasicum

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Մարգացնցնուղ կովկասյան** (լատին․՝ Peucedanum caucasicum) հովանոցավորների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Բազմամյա խոտաբույս է, որի բարձրությունը հասնում է 40–120 սմ–ի։ Արմատավզիկը փաթաթված է մահացած տերևների մազոտ մնացորդներով։ Հովանոցներն ունեն 6–10 ճառագայթներ։ Ծածկոցը բացակայում է։ Պսակաթերթը կանաչավուն–դեղին են։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում աճում է Իջևանի (Գանձաքար, Ախթալա, Սևանի լեռնանցք) և Զանգեզուրի (Շուռնուխ գյուղի շրջակայք, լեռնագագաթ Խուստուփ) ֆլորիստակական շրջաններում։ Աճում է նաև Նախակովկասում, Արևմտյան և Հարավային Անդրկովկասում, Թալիշում, Անատոլիայում, Հյուսիսարևմտյան Իրանում։

Էկոլոգիական
-----------

Աճում է միջին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 1000–1800 մ բարձրությունների վրա, անտառի եզրերին, թփուտներում։ Ծաղկում է հուլիս ամսին, պտղաբերում՝ օգոստոս-սեպտեմբերին։

Պահպանություն
-------------

Խոցելի տեսակ է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես հազվազյուտ տեսակ։ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

Պոպուլյացիայի մի մասը պահպանվում է «Դիլիջանի» ազգային պարկի տարածքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Արմենիապեդիա |
|  |
| Տաքսոնոմիա | GBIF · iNaturalist · NCBI |

 |
| **՞**Մարգացնցուղ սակավաճառագայթ |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Բաժին | Ծածկասերմեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Հովանոցավորներ |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Մարգացնցուղ սակավաճառագայթ |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Peucedanum pauciradiatum Tamamsch

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Մարգացնցուղ սակավաճառագայթ** (լատին․՝ Peucedanum pauciradiatum), հովանոցավորների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

40–80 սմ բարձրությամբ բազմամյա խոտաբույս է։ Տերևների կուտակված են ցողունի հիմքում, կրկնակի-եռակի փետրաձև հատված են, կոշտ թխակապույտ, ծայրամասերի երկարությունը 8-10 մմ է, կլորավուն ուրվագծով, եռաբլթակ։ Հովանոցն ունի 3–6 ճառագայթ։ Ծածկոցի և ծածկոցիկի թերթերը 5–6 հատ են, նշտարաձև։ Պսակաթերթերը վառ–դեղին են։ Պտուղները մեջքի կողմից ուժեղ սեղմված են, եզրային կողերը նեղ–թևավոր։

Տարածում
--------

Հայաստանում աճում է միայն Մեղրու ֆլորիստիկական շրջանում (Ագարակ և Ալդարա գյուղերի շրջակայք)։ Աճում է Նախիջևանում և Ադրբեջանի Զանգելանի շրջանում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ստորին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 800–900 մ բարձրությունների վրա, չոր ժայռոտ լանջերին, քարաթափվածքների վրա, ֆրիգանանման բուսականության մեջ։ Ծաղկում է մայիս ամսին, պտղաբերում՝ հունիս–հուլիսին։

Պահպանություն
-------------

Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES–ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանության գործողություններ չեն իրականացվում։ Անհրաժեշտ է ստեղծել նոր ԲՀՊՏ Մեղրու շրջանի Ագարակավանի շրջակայքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · NCBI |

 |
**Օդերևութաբանություն**, գիտություն մթնոլորտի և նրանում տեղի ունեցող պրոցեսների մասին։ Օդերևութաբանության հիմնական բաժինը մթնոլորտի ֆիզիկան է, որն ուսումնասիրում է մթնոլորտի ֆիզիկական երևույթների և պրոցեսների ընդհանուր օրինաչափությունները։

Մթնոլորտի ֆիզիկայի ենթաբաժինները
--------------------------------

* Երկրամերձ շերտի ֆիզիկա
* Ազատ մթնոլորտի ֆիզիկա (աերոլոգիա)
* Մթնոլորտի բարձր շերտերի ֆիզիկա (աերոնոմիա)։

Մթնոլորտի ֆիզիկայի մաս են նաև ակտինոմետրիան ( ուսումնասիրում է մթնոլորտում արեգակնային ճառագայթման ու նրա վերափոխման օրինաչափությունները), մթնոլորտային օպտիկան (զբաղվում է մթնոլորտում տեղի ունեցող օպտիկական երևույթների ուսումնասիրությամբ), մթնոլորտային էլեկտրականությունը և մթնոլորտային ձայնագիտությունը։

Մթնոլորտում տեղի ունեցող քիմիական պրոցեսներն ուսումնասիրում է մթնոլորտի քիմիան։

Դինամիկական օդերևութաբանություն
-------------------------------

Մթնոլորտային երևույթներն ու պրոցեսները տեսական մեթոդներով ուսումնասիրող բաժինը կոչվում է դինամիկական օդերևութաբանությունը, որի գլխավոր խնդիրներից է եղանակի կանխատեսման հաշվարկային մեթոդների մշակումը։

Սինօպտիկական օդերևութաբանություն
--------------------------------

Օդերևութաբանության մյուս բաժիններից են՝ սինօպտիկական օդերևութաբանությունը, որն զբաղվում է մեծ տարածությունների վրա եղանակային պայմանների տեղաբաշխման ու փոփոխման օրինաչափությունների ուսումնասիրմամբ և սպասվելիք եղանակի կանխատեսման մեթոդների մշակմամբ։

Կլիմայագիտություն
-----------------

Օդերևութաբանության կարևոր բաժիններից է նաև կլիմայագիտությունը, որն զբաղվում է կլիմաառաջացնող գործոնների, դրանց փոխադարձ կապի ու ներգործության պայմանների, ինչպես նաև կլիմայի տատանման օրինաչափությունների ուսումնասիրությամբ։

Կիրառական բաժիններ
------------------

Օդերևութաբանության մեջ ձևավորվել են նաև մի շարք կիրառական բաժիններ՝ գյուղատնտեսական օդերևութաբանությունը, ծովային օդերևութաբանությունը, բժշկական կլիմայագիաություն և այլն։ 

Մեխանիկական բարոմետր

Օդերևութաբանական առաջին հետազոտությունները
------------------------------------------

Օդերևութաբանական առաջին հետազոտություններն սկսվել են դեռևս անտիկ ժամանակներից (Արիստոտել), սակայն այն զարգացման մեծ առաջընթաց ապրեց 18-րդ դարի առաջին կեսերին, երբ ստեղծվեցին օդերևութաբանական առաջին գործիքները՝ ջերմաչափը և բարոմետրը։

Տեխնիկայի նորագույն նվաճումները
-------------------------------

Ժամանակակից օդերևութաբանությունը օգտագործում է ֆիզիկայի և տեխնիկայի նորագույն նվաճումները։ Օդերևութաբանական արբանյակների օգնությամբ կատարվում են դիտարկումներ ամբողջ երկրագնդի համար։ Ռադիոլոկացիոն սարքերի միջոցով կատարվում են ամպերի և մթնոլորտային տեղումների որոշակի դիտարկումներ և այլն։ Օգտագործվում է դիտարկումների ու տվյալների մշակման ավտոմատացումը։ Տեսական օդերևութաբանության հետազոտումների ժամանակ օգտագործվում են ԷՀՄ-ները։ Օդերևութաբանությունը առավել սերտորեն կապված է օվկիանոսագիտության և ցամաքի ջրաբանության հետ։ Տարբեր երկրների օդերևութաբանական գործունեությունը միավորում է օդերևութաբանական համաշխարհային կազմակերպությունը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 12, էջ 523)։*  |