**Մոհամմեդ բեկ** (պարս.՝ محمد بیگ; 17-րդ դար - 1672), հայկական ծագմամբ մուսուլման, ով 1654- 1661 թվականներին եղել է պարսից Աբբաս II Սեֆի շահի մեծ վեզիրը։

Ծագում
------

Մոհամմեդ բեկը ծնվել է Թավրիզում բնակվող հայ գաղթականների ընտանիքում։ Նրա ծնողները եղել են «ղուլամներ» (ռազմագերիներ)։ Հետագայում զբաղվել են դերձակությամբ։ Մոհամմեդ բեկի հայրը եղել է Հուսեյն բեկը։ Վերջինս եղել է պարսից շահ Սաֆիի (1629–1642 թթ.) արքունիքի գլխավոր դերձակը։

Կենսագրություն
--------------

Մոհամմեդ բեկի մասին առաջին հիշատակությունը թվագրվում է 1643 թվականին, երբ նա նշանակվել է Նոր Ջուղա բնակավայրի քաղաքապետ։ Այդ ժամանակ Նոր Ջուղան եղել է Սեֆյանների մայրաքաղաք Սպահանի թաղամասերից մեկը և ամբողջապես բնակեցված է եղել հայերով։ Այս ընթացքում, Մոհամմեդ բեկի օգնել է հայազգի մեկ այլ պետական գործիչ Ալլահվերդի խանը։ Վերջինս չպետք է շփոթել վրացական ծագումնաբանություն ունեցող պարսից զորավար Ալահվերդի Խանի հետ։

1646 թվականին Մոհամմեդ բեկը նշանակվել է Բանդեր Աբբասի նավահանգստի կառավարիչ։ Երկու տարի անց, նշանակվել է գլխավոր հարկահավաք։ 1651 թվականին Ալլահվերդի խանի օգնությամն Մոհամմեդ բեկը նշանակվել է պալատական կառավարչի օգնական՝ այդ պաշտոնում փոխարինելով Մոհամմեդ Ալի բեկին։ Մեկ տարի անց, Մոհամմեդ բեկը նշանակվել է Կոխգիլույե նահանգի նահանգապետ։ Այդուհանդերձ, միևնույն տարում, Մոհամմեդ բեկի և Ալլահվերդի խանի հարաբերությունները վատացել են և նրանք դարձել են թշնամիներ։ 1654 թվականին Մոհամմեդ բեկին Աբբաս II շահը նշանակել է երկրի գլխավոր վեզիր։ Իր առաջին քայլերից մեկը եղել է Սպահանի նահանգի վրացի նահանգապետ Փարսադան Գորգիջանիձեին պաշտոնից ազատումը։ Վերջինս չէր վայելում նահանգի բնակչության վստահությունը։ Մոհամմեդ բեկը երկրի կառավարումը էլ ավելի է կենտրոնացրել։ Մասնավորապես, շահական ոստանին են միացվել Համադանը 1654 թվականին, Արդեբիլը՝ 1756/1757 թվականներին, Սեմնանը՝ 1656/1657 թվականներին և Կերմանը՝ 1658 թվականին։

1661 թվականին Մոհամմեդ բեկը, պարտվելով իր թշնամիների դեմ պայքարում, ստիպված վայր է դրել գլխավոր վեզիրի պաշտոնը։ Նրան արտաքսել են Ղոմ։ 1672 թվականին պարսից շահ Սուլեյման I Սեֆին նրան առաջարկել է նորից զբաղեցնել գլխավոր վեզիրի պաշտոնը։ Մոհամմեդը համաձայնվել է, բայց մինչ կհասներ Սպահան, մահացել է։ Համաձայն ֆրանսիացի ճանապարհորդ Ժան Շարդենի, Մոհամմեդ բեկը թունավորվել է Սուլեյմանի գլխավոր վեզիր Շեյխ Ալի Խան Զանգանայի կողմից։

Ընտանիք
-------

Մոհամմեդ բեկը ունեցել է Ամին բեկ անունով որդի, ով հետագայում եղել է Սպահանի գլխավոր հարկահավաք։ Մոհամմեդի երկու եղբայրները Ուղան բեկը և Հուսեյն բեկը երկուսն էլ եղել են Բանդեր Աբբասի նավահանգստի կառավարիչ։ Նրանց հորեղբայր Շամշիր բեկը նույնպես եղել է պետական պաշտոնյա։ Հորեղբոր զբաղեցրած պաշտոնը հետագայում ստանձնել է Մոհամմեդի արմիկ Իսա Խան բեկը։ Երբ Մոհամմեդը Բեկը նշանակվել է պալատական կառավարչի օգնական, հարկահավաք է նշանակվել նրա եղբայր Հուսեյն բեկը։ Ավելին, երբ Մուհամմեդը նշանակվել է գլխավոր վեզիր, նա իր Հուսեյն եղբորը նշանակել է պալատի գլխավոր դերձակ։

Մոհամմեդ բեկի զարմիկներից մեկը եղել է Գիլանի կառավարչի խորհրդական։ Աբբաս II-ի կառավարման ժամանակ Պարսկաստանում արծաթի և մետաքսի առևտուրը եղել է Մոհամեդ բեկի ընտանիքի ձեռքում։

Աղբյուրներ
----------

* Blow, David (2009). *Shah Abbas: The Ruthless King Who became an Iranian Legend*. London, UK: I. B. Tauris & Co. Ltd. ISBN 978-1-84511-989-8. LCCN 2009464064.
* Matthee, Rudi (2011). *Persia in Crisis: Safavid Decline and the Fall of Isfahan*. I.B.Tauris. էջեր 1–371. ISBN 0857731815.
* Babaie, Sussan (2004). *Slaves of the Shah: New Elites of Safavid Iran*. I.B.Tauris. էջեր 1–218. ISBN 9781860647215.
* Matthee, Rudi (2010). «ḴALIFA SOLṬĀN». *Encyclopaedia Iranica, Vol. XV, Fasc. 4*. էջեր 382–384. `{{cite encyclopedia}}`: External link in ``|article=`` (օգնություն)
* Matthee, Rudi (1991), *The Career of Mohammad Beg, Grand Vizier of Shah 'Abbas II (r. 1642-1666)*, Cambridge: Taylor & Francis, Ltd, էջեր 17–36, ISBN 978-0-521-20093-6, JSTOR 4310753 `{{citation}}`: Invalid `|ref=harv` (օգնություն)
* Newman, Andrew J. (2008). *Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire*. I.B.Tauris. էջեր 1–281. ISBN 9780857716613.
* Savory, Roger (2007). *Iran under the Safavids*. Cambridge University Press. էջեր 1–288. ISBN 0521042518.
* Roemer, H.R. (1986). «The Safavid period». *The Cambridge History of Iran, Volume 5: The Timurid and Safavid periods*. Cambridge: Cambridge University Press. էջեր 189–351. ISBN 9780521200943.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  Matthee, 2011, էջ 46
2. ↑  Matthee, 1991, էջ 20
3. ↑  Matthee, 2011, էջ 51
4. ↑  Newman, 2008, էջ 71
5. ↑  Newman, 2008, էջ 85
6. ↑  Matthee, 2011, էջ 50
7. ↑  Babaie, 2004, էջ 71
8. ↑  Matthee, 2011, էջ 47
9. ↑  Newman, 2008, էջ 213
10. 1 2  Babaie, 2004, էջ 72
11. ↑  Matthee, 2011, էջ 52
12. 1 2 3  Matthee, 2011, էջեր 48–49