**Հերպես սիմպլեքս էնցեֆալիտ** (*անգլ.՝ Herpes simplex encephalitis,* , հապավումը` HSE) կամ **հերպեսային էնցեֆալիտ**, գլխուղեղի բորբոքում, որը հարցված է հերպես սիմպլեքս վիրուսով։ Ենթադրվում է, որ այն ազդում է տարեկան 500,000 մարդուց առնվազն 1-ի վրա, և որոշ ուսումնասիրություններ ցույց են տվել, որ հիվանդացության մակարդակը կազմում է 5,9 դեպք 100,000 կենդանի ծնվածներից։

Հերպեսային էնցեֆալիտի դեպքերի մոտ 90%-ը առաջանում է հերպես սիմպլեքս վիրուս-1 (HSV-1) կողմից։ Ըստ 2006 թվականի տվյալների՝ մեծահասակ ամերիկացիների 57%-ը վարակվել է HSV-1-ով, որը տարածվում է օդակաթիլային, պատահական շփման և երբեմն սեռական ճանապարհով, թեև վարակված մարդկանց մեծ մասը երբեք չի ունենում հարբուխ։ Մնացած դեպքերը պայմանավորված են HSV-2-ով, որը սովորաբար տարածվում է սեռական ճանապարհով և հանդիսանում է սեռական հերպեսի պատճառ։

Հերպեսային էնցեֆալիտի դեպքերի երկու երրորդի մոտ HSV-1-ի համար արդեն իսկ սերոպոզիտիվ անհատներն են, որոնցից մի քանիսը (ընդամենը 10%) ունեն բերանի խոռոչի հերպեսի կրկնվող պատմություն, մինչդեռ դեպքերի մոտ մեկ երրորդն առաջանում է HSV-1-ով նախնական վարակի հետևանքով, որը հիմնականում տեղի է ունենում 18 տարեկանից ցածր անձանց մոտ։ Հերպեսային էնցեֆալիտով անձանց մոտավորապես կեսը 50 տարեկանից բարձր են։

Երեխաների և մեծահասակների մոտ էնցեֆալիտի ամենատարածված պատճառը HSV-1-ն է։ Այնուամենայնիվ, նորածինների և իմունային անբավարարությամբ անձանց մոտ հայտնաբերված էնցեֆալիտը հիմնականում պայմանավորված է HSV-2-ով։

Նշաններ և ախտանիշներ
--------------------

Հերպեսային էնցեֆալիտով հիվանդների մեծամասնության մոտ հանդիպում է գիտակցության խանգարումներ և փոփոխված հոգեկան վիճակ, որը ներկայացվում է որպես շփոթություն և անհատականության փոփոխություններ։ Հիվանդի ողնուղեղային հեղուկում կարող են հայտնաբերվել սպիտակ արյան բջիջների քանակի ավելացում՝ առանց պաթոգեն բակտերիաների և սնկերի առկայության։ Հիվանդները սովորաբար ունենում են տենդ և ցնցումներ։ Ուղեղի էլեկտրական ակտիվությունը փոխվում է հիվանդության առաջընթացի հետ մեկտեղ՝ նախ ի հայտ գալով ուղեղի քունքային բլթում, որոնք 7-10 օր անց տարածվում են այլ բլթերի վրա։ Համակարգչային շերտագրությունը և մագնիսառեզոնանսային շերտագրությունը ցույց է տալիս բլթերին բնորոշ փոփոխությունները (տես նկարը)։ Առաջին ախտանիշների ի հայտ գալուց հետո հիվանդները կարող են կորցնել իրենց հոտառությունը։ Ինչպես նաև կարող է ուղեկցվել կարդալու, գրելու կամ համահունչ խոսելու և բանավոր խոսքը հասկանալու անկարողությամբ։

Հստակ ախտորոշումը պահանջում է ողնուղեղային հեղուկի (CSF) հետազոտություն։ Թեստավորումը տևում է մի քանի օր, և հերպեսային էնցեֆալիտով կասկածվող հիվանդները պետք է անհապաղ բուժվեն ացիկլովիրով` թեստի արդյունքները ստանալով։ Նկարագրված է նաև HSV էնցեֆալիտի ատիպիկ ինսուլտի նման դրսևորումներ, և բժիշկները պետք է տեղյակ լինեն, որ HSV էնցեֆալիտը կարող է նման լինել ուղեղային կաթվածին։

Հերպեսվիրուսային էնցեֆալիտը կարող է ծառայել որպես հակա-NMDA ընկալիչների էնցեֆալիտի հարուցիչ։ Հերպեսային էնցեֆալիտով հիվանդների մոտ 30% -ը զարգացնում է այս երկրորդական իմունոլոգիական ռեակցիան, որը կապված է նյարդաճանաչողական վերականգնման խանգարման հետ։

Համաճարակաբանություն
--------------------

Հերպեսային էնցեֆալիտի տարեկան հաճախականությունը կազմում է 2-ից 4 դեպք 1 միլիոն բնակչի հաշվով։

Ախտաֆիզիոլոգիա
--------------

Ենթադրվում է, որ հերպեսային էնցեֆալիտն առաջանում է վիրուսի փոխանցման հետևանքով դեմքի ծայրամասային տեղամասից HSV-1-ի վերաակտիվացումից հետո՝ նյարդային աքսոնի երկայնքով դեպի ուղեղ։ Վիրուսը տեղակայվում է եռվորյակ գանգուղեղային նյարդի գանգլիոնում, սակայն վերաակտիվացման պատճառը և ուղեղ մուտք գործելու նրա ուղին մնում է անհասկանալի, թեև սթրեսի հետևանքով առաջացած իմունային համակարգի փոփոխություններն ակնհայտորեն դեր են խաղում վերաակտիվացման հարցում։ Հոտառական նյարդը նույնպես կարող է ներգրավված լինել հերպեսային էնցեֆալիտում, ինչը կարող է բացատրել նրա հակվածությունը ուղեղի քունքային բլթերի ախտահարմամբ, քանի որ հոտառական նյարդն այստեղ ճյուղեր է տալիս։ Ձիերի մոտ մեկ նուկլեոտիդային պոլիմորֆիզմը բավարար է, որպեսզի վիրուսը առաջացնի նյարդաբանական խանգարումներ, սակայն մարդկանց մոտ նման մեխանիզմ չի հայտնաբերվել։

Ախտորոշում
----------

Ուղեղի համակարգչային շերտագրություն (կոնտրաստով կամ առանց կոնտրաստի)։ Գոտկային պունկցիա կատարել տարբերակիչ աշխտորոշման նպատակով։

Ուղեղի մագնիսառեզոնանսային շերտագրության դեպքում դիտվում է T2 ազդանշանի ինտենսիվության բարձրացում ուղեղի ախտահարված բլթի հատվածում։

Բուժում
-------

Հերպեսվիրուսային էնցեֆալիտը կարող է բուժվել բարձր չափաբաժիններով ներերակային ացիկլովիրով, որը պետք է ներարկվի 10 մգ/կգ հաշվարկով (մեծահասակների համար) 1 ժամվա ընթացքում՝ երիկամային անբավարարությունից խուսափելու համար։ Առանց բուժման, հերպեսային էնցեֆալիտն հանգեցնում է արագ մահվան և դեպքերի մոտավորապես 70%-ը ծանր նյարդաբանական խնդիրներ են կրում։ Բուժման դեպքում էնցեֆալիտն դեռևս մահացու է մնում դեպքերի մեկ երրորդի և կեսից ավելիի մոտ լուրջ երկարաժամկետ նյարդաբանական խնդիրներ է առաջացնում։ Բուժված հիվանդների 20 տոկոսը ունենում են ոչ այդքան լուրջ հետևանքներ։ Չբուժված հիվանդների միայն փոքր քանակի մոտ է (2,5%) վերականգնվում ուղեղի ախտահարվածությունը։ Գիտական գրականության մեջ ամնեզիայի շատ դեպքեր են հանդիպում հերպեսային էնցեֆալիտի հետևանքով։

Ավելի վաղ բուժում սկսելը (ախտանիշի սկզբից 48 ժամվա ընթացքում) մեծացնում է հավանականությունը լիովին վերականգնմանը։ Հազվադեպ, բուժվող անհատները կարող են շաբաթներ կամ ամիսներ անց ունենալ վարակի ռեցիդիվ։ Կան ապացույցներ, որ հերպես սիմպլեքսով առաջացած ախտահարումը կարող է հանգեցնել ուղեղի գրանուլոմատոզ բորբոքման, որն արձագանքում է ստերոիդներին։ Չնայած հերպեսի վիրուսը կարող է տարածվել, էնցեֆալիտը ինքնին վարակիչ չէ։ Այլ վիրուսներ կարող են առաջացնել էնցեֆալիտի նմանատիպ ախտանիշներ, թեև սովորաբար ավելի մեղմ են (ջրծաղկի, էպշտեին բարրի վիրուս, ցիտոմեգալովիրուս, և այլն)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  Whitley RJ (September 2006). «Herpes simplex encephalitis: adolescents and adults». *Antiviral Research*. **71** (2–3): 141–148. doi:10.1016/j.antiviral.2006.04.002. PMID 16675036.
2. ↑  Kropp RY, Wong T, Cormier L, Ringrose A, Burton S, Embree JE, Steben M (June 2006). «Neonatal herpes simplex virus infections in Canada: results of a 3-year national prospective study». *Pediatrics*. **117** (6): 1955–1962. doi:10.1542/peds.2005-1778. PMID 16740836. S2CID 9632498.
3. ↑  Xu F, Sternberg MR, Kottiri BJ, McQuillan GM, Lee FK, Nahmias AJ, և այլք: (August 2006). «Trends in herpes simplex virus type 1 and type 2 seroprevalence in the United States». *JAMA*. **296** (8): 964–973. doi:10.1001/jama.296.8.964. PMID 16926356.
4. 1 2  Whitley RJ, Gnann JW (February 2002). «Viral encephalitis: familiar infections and emerging pathogens». *Lancet*. **359** (9305): 507–513. doi:10.1016/S0140-6736(02)07681-X. PMID 11853816. S2CID 5980017.
5. ↑  Ak, Ajith Kumar; Mendez, Magda D. (2023), «Herpes Simplex Encephalitis», *StatPearls*, Treasure Island (FL): StatPearls Publishing, PMID 32491575, Վերցված է 2023-10-02-ին
6. ↑  «Encephalitis, Herpes Simplex - Symptoms, Causes, Treatment | NORD». *rarediseases.org* (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2023 թ․ հոկտեմբերի 2-ին.
7. ↑  Gupta, Harsh; Malhotra, Samira; Batra, Amit (2019 թ․ ապրիլի 15). «An Unusual Stroke-Like Presentation of HSV Encephalitis». *The Journal of the Arkansas Medical Society*. **115** – via ResearchGate.
8. ↑  Dalmau J, Armangué T, Planagumà J, Radosevic M, Mannara F, Leypoldt F, և այլք: (November 2019). «An update on anti-NMDA receptor encephalitis for neurologists and psychiatrists: mechanisms and models». *The Lancet. Neurology*. **18** (11): 1045–1057. doi:10.1016/S1474-4422(19)30244-3. PMID 31326280. S2CID 197464804.
9. ↑  Prüss H, Finke C, Höltje M, Hofmann J, Klingbeil C, Probst C, և այլք: (December 2012). «N-methyl-D-aspartate receptor antibodies in herpes simplex encephalitis». *Annals of Neurology*. **72** (6): 902–911. doi:10.1002/ana.23689. PMC 3725636. PMID 23280840.
10. ↑  Westman G, Studahl M, Ahlm C, Eriksson BM, Persson B, Rönnelid J, և այլք: (November 2016). «N-methyl-d-aspartate receptor autoimmunity affects cognitive performance in herpes simplex encephalitis». *Clinical Microbiology and Infection* (English). **22** (11): 934–940. doi:10.1016/j.cmi.2016.07.028. PMID 27497810.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
11. 1 2  Ajith Kumar AK, Mendez MD (2022 թ․ մարտի 14). «Herpes Simplex Encephalitis». *StatPearls*. PMID 32491575.
12. ↑  Dinn JJ (November 1980). «Transolfactory spread of virus in herpes simplex encephalitis». *British Medical Journal*. **281** (6252): 1392. doi:10.1136/bmj.281.6252.1392. PMC 1715042. PMID 7437807.
13. ↑  Van de Walle GR, Goupil R, Wishon C, Damiani A, Perkins GA, Osterrieder N (July 2009). «A single-nucleotide polymorphism in a herpesvirus DNA polymerase is sufficient to cause lethal neurological disease». *The Journal of Infectious Diseases*. **200** (1): 20–25. doi:10.1086/599316. PMID 19456260.
14. ↑  «Herpes Meningoencephalitis». *Johns Hopkins Medicine*. 2019 թ․ նոյեմբերի 19. Վերցված է 2021 թ․ հուլիսի 13-ին.
15. ↑  «Encephalitis». *The Lecturio Medical Concept Library*. Վերցված է 2021 թ․ հուլիսի 13-ին.
16. ↑  Varatharaj A, Nicoll JA, Pelosi E, Pinto AA (April 2017). «Corticosteroid-responsive focal granulomatous herpes simplex type-1 encephalitis in adults». *Practical Neurology*. **17** (2): 140–144. doi:10.1136/practneurol-2016-001474. PMID 28153849. S2CID 12859405.
17. ↑  «Encephalitis». *Mayo Foundation for Medical Education and Research (MFMER)*. Վերցված է 2021 թ․ հուլիսի 13-ին.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | ՀՄԴ-9 · ՀՄԴ-10 · eMedicine · OMIM |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2780723673 |

 |