| **՞**Ցորեն |
| --- |
| TriticeaeՓափուկ ցորեն (*Triticeae aestivum*)՝ ցեղի տիպիկ ներկայացուցիչը  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Բաժին | Ծածկասերմեր |
|
|
| Դաս | Միաշաքիլավորներ |
|
|
|
| Կարգ | Հացածաղկավորներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Հացազգիներ |
|
|
|
| Ցեղ | Ցորեն |
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| **Triticum**
L. 1753 |
|  Հոմանիշներ |
| 
* Bromus Scop. nom. inval.
* Crithodium Link
* Deina Alefeld
* Frumentum Krause
* Gigachilon Seidl
* Nivieria Ser.
* Spelta Wolf
* Zeia Lunell

 |
|  Տիպիկ ներկայացուցիչներ |
| 
Triticum aestivum L.
 |
|  Սեկցիաներ |
| 
* Monococcon Dum.
* Dicoccoides Flaksb.
* Triticum
* Timopheevii A.Filat. & Dorof.
* Compositum N.Gontsch.

 |
|  Արեալ |
| պատկեր |
| Առաջացման (դեղին) և մշակման տարածքները |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | ITIS**42236**NCBI**4564**EOL**108051**IPNI**19220**

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Ցորեն**, (լատին․՝ *Triticum*), դաշտավլուկազգիների (հացազգիներ) ընտանիքի խոտաբույսերի ցեղ։ Ընդգրկում է ավելի քան 25 վայրի և մշակովի տեսակ։ Տեսակները բաժանվում են 3 գենետիկական՝ դիպլոիդ, տետրապլոիդ, հեքսապլոիդ խմբերի, որոնք միմյանցից տարբերվում են սոմատիկ բջիջներում եղած քրոմոսոմների թվով։

Հայաստանում տարածված է 13 տեսակ։

Տեսակներ
--------

Դիպլոիդ խմբի մեջ մտնում են երկու վայրի՝ վայրի միահատիկ ցորեն (*Triticum boeoticum*), վայրի ուրարտական ցորեն (*Triticum urartu*), և մեկ մշակովի՝ միահատիկ ցորեն (*Triticum*) տեսակները։ Տետրապլոիդ խմբի մեջ մտնում են․ վայրի տեսակներից՝ արարատյան ցորեն (*Triticum araraticum*), վայրի հաճարը (*Triticum dicoccoides*), մշակովիներից՝ Տիմոֆևևի ցորեն (*Triticum timopheevi*), կոլխիդական երկհատիկ ցորեն (*Triticum palao colchicum*), սովորական հաճարը (*Triticum dicoccum*), կովկասյան ցորեն (*Triticum persicum*), կարծր ցորեն (*Triticum durum*), տուրգի դում կամ անգլիական ցորեն (*Triticum turgidum*), արևելյան ցորեն (*Triticum էսranicum*), լեհական ցորեն (*Triticum polonicum*), հաբեշական ցորեն (*Triticum aethiopicum*), սպահանական ցորեն (*Triticum ispahanicum*)։ Հեքսապլոիդ խմբի մեջ մտնում են․ մշակովի տեսակներից՝ մախի ցորեն (*Triticum macha*), կիսահաճարը կամ ճոնը (*Triticum spelta*), փափուկ ցորեն (*Triticum aestivum*), կունդիկ ցորեն (*Triticum compactum*), կլորահատիկ ցորեն (*Triticum sphaerococcum*), Վավիլովի կամ Վանի ցորեն (*Triticum*)։

Ծագում
------

Ցորենի շատ տեսակների հայրենիքը Հայաստանն է։ 1930-ական թվականներին Հայաստանում (Կարմիր բլուր) հնագիտական պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել են ցորենի ածխացած հատիկներ, և պարզվել է, որ 2,5 հազար տարի առաջ այս տարածքում (Արարատյան դաշտում) մշակվել են միահատիկ ցորեն և ցորեն փափուկ (*Triticum aestivum*) տեսակները։ Ցորենի ածխացած հատիկներ են հայտնաբերվել նաև Արարատի, Արմավիրի, Տավուշի մարզերում։ 1930-ական թվականներին, հայ խորհրդային բուսաբույծ Միքայել Թումանյանը հայտնաբերել է վայրի ցորենի միահատիկ, ուրարտական, արարատյան տեսակները և Վավիլովի կամ Վանի ցորեն (*Triticum vavilovi*) ու կիսահաճարը (*Triticum spelta*), իսկ Բարուկ Գարասեֆերյանն ու Պապին Ղանդիլյանը Վայոց ձորի, Արարատի և այլ մարզերում՝ վայրի ցորենի բազմաթիվ տարատեսակներ։ Վայրի հացազգի (ցորեն, գարի, աշորա, այծակն) բույսերը պահպանելու համար Կոտայքի և Արարատի մարզերի սահմանագծում ստեղծվել է Էրեբունի արգելոցը։

Ցորենի էնդեմիկ տեսակների և տարատեսակների քանակով Անդրկովկասն ամբողջ աշխարհում աչքի է ընկնում իր բազմազանությամբ, դրա շնորհիվ Էլ Անդրկովկասը համարվում է ցորենի ձևառաջացման ինքնուրույն առաջնային կենտրոն։ Ցորենը տարածված է երկրագնդի բոլոր մայրցամաքներում։ Լայնորեն մշակվում է միայն կարծր և փափուկ ցորեն։ Ցորենի մշակման հյուսիսային սահմանը հասնում է մինչև հյուսիսային լայնության 76° 44՝ (Մուրմանսկի մարզ), իսկ հարավային սահմանն ընդգրկում է Ավստրալիայի, Աֆրիկայի և Ամերիկայի հարավային տարածքները։ Ցորեն առավելապես տափաստանային բույս է, բայց մշակվում է նաև նախալեռնային և լեռնային պայմաններում մինչև 4 հազար մետր բարձրություններում (Հայաստանում՝ մինչև 2,6 հազար մ բարձրության վրա)։

Նկարագրություն
--------------

Ցորենի արմատային համակարգը փնջաձև Է, զարգանում է հիմնականում վարելաշերտում։ Ցողունը գլանաձև է, 40-130 սմ բարձրությամբ։ Տերևը նշտարաձև է։ Ծաղկաբույլը բարդ հասկ է, առանցքը՝ ծնկաձև։ Ծնկաձև ելուստում նստած է հասկիկ՝ 3-5 ծաղիկներով։ Հասկիկը կազմված է 2 հասկիկային թեփուկներից, ծաղիկը՝ արտաքին և ներքին ծաղկային թեփուկներից։ Քիստավոր ցորենի արտաքին թեփուկն է քիստ կրում։ Պտուղը հատիկ է, կազմված՝ թաղանթից, էնդոսպերմից, սաղմից։ 1000 հատիկի զանգվածը 20-50 գ է (երբեմն մինչև 70 գ)։ Ցորենը միամյա բույս է։ Ունի հիմնականում 2 կենսաբանական խումբ՝ աշնանացան և գարնանացան։ Հայաստանում ցորենի տեղական սորտերից կան երկցան տեսակներ՝ Սպիտակահատ, Կարմիր կունդիկ, Գալգալոս։ Ցորենի սերմերն սկսում են ծլել 1-2 °C ջերմաստիճանի պայմաններում, ծլելու լավագույն ջերմաստիճանը 12-15 °C է։ Ձյան շերտի բացակայության դեպքում աշնանացան ցորենը ոչնչանում է -16-18 °C սառնամանիքներից, 20 սմ ձյան շերտի տակ դիմանում է մինչև -20 °C, իսկ 30-60 սմ ձյան շերտի տակ՝ -40 °C-ին։ Գարնանացան ցորենի ծիլերը դիմանում են -13 °C սառնամանիքներին, իսկ թփակալման փուլում՝ -8-9 °C, ծաղկման ու հատիկալիցքի փուլում՝ ֊1-2 °C սառնամանիքի պայմաններում վնասվում է։ Հայաստանում աշնանացան ցորենի վեգետացիայի տևողությունը Արարատյան դաշտում 260-270 օր է, Սիսիանում՝ 300 օր, Վարդենիսում՝ 310-315 օր, գարնանացան ցորենինը՝ Սիսիանում՝ 117-120 օր, Վարդենիսում՝ 122-128 օր։ Ցորենը պահանջկոտ է խոնավության և պարարտանյութերի նկատմամբ։ Համարվում է կարևորագույն պարենային մշակաբույս։ Գագո

Օգտագործում և քիմիական բաղադրություն
------------------------------------

Էրեբունի արգելոցում աճող վայրի ցորենը՝ Triticum araraticum
Օգտագործվում է հացի, ձավարի, մակարոնի, հրուշակեղենի արտադրության մեշ։ Ցորենից ստանում են նաև սպիրտ, օսլա, դեքստրին, սոսինձ և այլն։ Հատիկը, աղացման թափոնները արժեքավոր կեր են, հումք են համակցված կերերի համար։ Ցորենը սննդարար է, կալորիականությունը բարձր է, պարունակում է սպիտակուցներ (10-25%), ածխաջրեր (60-64%), ճարպեր (շուրջ 2%), թաղանթանյութ, վիտամիններ, ֆերմենտներ, ֆոսֆոր, երկաթ, կալցիում և [հանքային նյութեր։ Ծղոտն օգտագործում են որպես ցամքար և կեր, նաև թղթի, ստվարաթղթի և այլնի արտադրության համար։

Կա ցորենի 15 տեսակ, դրանից մարդն ընտել և մշակում է երկուսը՝ կարծր և փափուկ տեսակները։ Հատուկ արժեք է ներկայացնում կարծր ցորենը, որի հատիկը ավել հարուստ է սպիտակուցային նյութերով։ Եթե փափուկ ցորենի մեջ, սպիտակուցի պարունակությունը հասնում է 10-17%, կարծրինը հասնում է 24-25%։ Ամենաբարձր որակի մանրաձավարեղենը, մակարոն-վերմիշելները և հրուշակեղենի տեսակները ստանում են կարծր ցորենի ալյուրից։

Մշակման տարածք
--------------

Ցորենը հնագույն մշակաբույս է։ Հայտնի է եղել Առաջավոր Ասիայում (Իրաք, Սիրիա, Իրան) և Թուրքմենիայում մ․ թ․ 6-7 հազար տարի, Եգիպտոսում՝ 4 հազար տարի առաջ, Չինաստանում սկսել են մշակել մ․ թ․ 3 հազար տարի առաջ։ Անդրկովկասում ցորենը հայտնի էր մ․ թ․ 5-4 հազար տարի առաջ։ Ամերիկա է տարվել 17-րդ դարում․։ 1939-1941 թվականներին Հայաստանում (Կարմիր բլուր) հնագիտական պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել է հացահատիկի ածխացած հատիկներ։ Միքայել Թումանյանի ուսումնասիրություններից պարզվել է, որ դրանք ցորենի հատիկներ են և որ 2, 5 հազար տարի առաջ այս տարածքում մշակվել է (*Triticum aestivum*), որը մինչ այժմ էլ մշակվում է Արարատյան դաշտում։

### Մշակումը Հայաստանում

ՀՀ-ում շրջանացված են ցորենի աշնանացան՝ Բեզոստայա 1, Միրոնովսկայա 808, Կանգուն 20, Սպիտակահատ տեղական, Արմյանկա 60 և այլն, գարնանացան՝ Գալգալոս (Քռիկ), Նոր կունդիկ, Շիրակի 1 և այլ սորտեր։ ՀՀ-ում ցորենի հիմն, ցանքատարածությունները կենտրոնացված են Շիրակի, Գեղարքունիքի, Արմավիրի, Սյունիքի և այլ մարզերում։ 1970-ական թվականներին արտադրության մեջ ներդրվեց նոր պարենային մշակաբույս՝ Տրիտիկալեն (*Triticale*), որy ստացվել էր ցորենի և աշորայի խաչաձևումից և որի աշնանացան սորտերը բարձր բերքատու են։

Արտադրությունը
--------------

|  |
| --- |
|  |
| Ցորենի տեսակներ, Մասկլեի «Atlas des plantes de France», 1891 թվականի գրքից |

Ցորենի արտադրությունը ըստ տարեթվի(FAOSTAT)  
հազար տոննա| Երկիր | 1985 | 1995 | 2005 |
| --- | --- | --- | --- |
| Չինաստան | 85807 | 102211 | 96160 |
| Հնդկաստան | 44069 | 65767 | 72000 |
| ԱՄՆ | 65975 | 59404 | 57106 |
| Ռուսաստան | 21000 | 30119 | 45500 |
| Ֆրանսիա | 28784 | 30880 | 36922 |
| Կանադա | 24252 | 24989 | 25547 |
| Ավստրալիա | 15999 | 16504 | 24067 |
| Գերմանիա | 13802 | 17763 | 23578 |
| Պակիստան | 11703 | 17002 | 21591 |
| Թուրքիա | 17032 | 18015 | 21000 |

Ցորենի տեսակների պահպանությունը Հայաստանում
-------------------------------------------

Ցորենի Վավիլովի, Արարատյան, վայրի միահատիկ և ուրարտու տեսակները գրանցված են ՀՀ Կարմիր գրքում։ Էրեբունի և Խոսրովի անտառ արգելոցներում աճող պոպուլացիաները պահպանվում են պետության կողմից։

Տես նաև
-------

* Տե՛ս նաև՝ Հաճար
* Տե՛ս նաև՝ Հացազգի բույսեր

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Watson L. Dallwitz M. J. (2010 թ․ ապրիլի 23). «Triticum L.». *The grass genera of the world: descriptions, illustrations, identification, and information retrieval; including synonyms, morphology, anatomy, physiology, phytochemistry, cytology, classification, pathogens, world and local distribution, and references* (անգլերեն). Institute of Botany, Chinese Academy of Sciences. Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ փետրվարի 3-ին. Վերցված է 2011 թ․ դեկտեմբերի 14–ին-ին.
2. ↑  NCU-3e. Names in current use for extant plant genera. Electronic version 1.0. Entry for Triticum L.(անգլ.)
3. ↑  Թումանյան, Միքայել (1933). *Հացաբույսերի որոշիչ (հասկավորներ)*. Երևան: Գյուղհրատ.

Գրականություն
-------------

* Մաթևոսյան Ա․, Բուսաբուծություն, 2 վերամշկված և վերափոխված հրատարակություն, Երևան, 1977,
* Туманян М․ Г․, Избр․ труды, Е․, 1957, (ռուս.)
* Пшеница в СССР, под ред․ П․ М․ Жуковского, М․—Д․, 1957, (ռուս.)
* Вавилов Н․ И․, Мировые ресурсы сортов хлебных злаков, зерновых, бобовых, льна и их использование в селекции․ Пшеница, М․—Д․, 1964, (ռուս.)
* Жуковский П М․, Культурные растения и их сородичи, 3 перераб․ и доп․ изд․, Д․, 1971։ (ռուս.)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հացահատիկային բույսերի մասին հայկական հանրագիտարանում
* Ցորեն (ռուս.)
* Ցորենի լուսանկարներ Flickr-ից (ռուս.)
* ГОСТ Р 52554-2006 Ցորեն՝ տեխնիկական պայմաններ (ռուս.)

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ցորեն» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ցորեն» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · MESH ID · Treccani |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | NKC: ph115962 |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Triticum
* APDB: 195660
* APNI: 88505
* BioLib: 42536
* BOLD: 121143
* EoL: 108051
* EPPO: 1TRZG
* FloraBase: 22346
* FoAO2: Triticum
* FoC: 133826
* GBIF: 2706388
* GrassBase: gen00668
* GRIN: 12442
* iNaturalist: 58390
* IPNI: 19220-1
* IRMNG: 1310875
* ITIS: 42236
* NBN: NHMSYS0000464626
* NCBI: 4564
* NZOR: 1f5946a4-08c5-4204-a4fd-6f32f0bac981
* PLANTS: TRITI
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:30034910-2
* Tropicos: 40019634
* uBio: 5866334
* VASCAN: 1794
* VicFlora: 7056141c-b112-42cb-ae13-26f1d86a4597
* WoRMS: 583053

 |

 |