**Մետոտրեքսատ**, հայտնի նաև որպես **ամետոպտերին**, քիմիոթերապիայի բաղկացուցիչ մաս և իմունային համակարգը ճնշող դեղամիջոց։ Այն օգտագործվում է քաղցկեղի, աուտոիմուն հիվանդությունների, արտարգանդային հղիության և հղիության ընդհատման համար։ Կիրառվում է կրծքագեղձի քաղցկեղի, լեյկոզների, թոքի քաղցկեղի, լիմֆոմանների, օստեոսարկոմաների, իսկ աուտոիմուն հիվանդություններից՝ պսորիազի, ռևմատոիդ արթրիտի և Կրոնի հիվանդության բուժման ժամանակ։ Կարող է տրվել օրալ կամ ներերակային ճանապարհով։

Ընդհանուր կողմնակի ազդեցություններից են սրտխառնոցը, հոգնածությունը, ջերմությունը, վարակների նկատմամբ բարձր ընկալունակությունը, լեյկոպենիան և բերանի լորձաթաղանթի վնասումը։ Այլ կողմնակի ազդեցություններից հանդիպում են լյարդի և թոքերի հիվանդությունները, լիմֆոման և մաշկի ցանավորումը։ Կողմնակի բարդությունների ժամանակին հայտանաբերման համար, երկարաժամկետ բուժման ժամանակ, հիվանդը պետք է գտնվի բժշկի հսկողության տակ։ Ապահով չէ կիրառել կրծքով կերակրման ժամանակ։ Այն հիվանդների մոտ, ովքեր ունեն երիկամների հետ կապված խնդիրներ, պետք է վերանայել պրեպարատի դեղաչափը և անհրաժեշտության դեպքում իջեցնել քանակը։

Մետոտրեքսատն առաջին անգամ սինթեզվել է 1947 թվականին, օգտագործվել է քաղցկեղի բուժման նպատակով, քանի որ եղել է քիչ տոքսիկ։ 1956-ից կիրառվել է մետաստատիկ քաղցկեղի բուժման մեջ։ Գտնվում է Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության WHO Model List of Essential Medicines-ում (Հիմնական դեղամիջոցների ցուցակ), որպես բժշկության մեջ ամենաարդյունավետ, անվտանգ դեղամիջոց։ Հանդիսանում է մատչելի դեղորայք։ 2014 թվականի դրությամբ զարգացող երկրներում նրա մեկ օրվա դեղաչափի արժեքը տատանվում է 0,06-ից 0,36 ԱՄՆ դոլլար միջակայքում։ ԱՄՆ-ում բուժման մեկ ամսվա արժեքը կազմում է 25-ից 50 ԱՄՆ դոլլար։

Կիրառման ցուցումներ
-------------------

### Քիմիոթերապիա

Մետոտրեքսատը, առանձին կամ համակցված այլ դեղամիջոցների հետ, շարունակվում է օգտագործվել քիմիոթերապիայի մեջ։ Արդյունավետ է կրծքագեղձի, թոքի, գլխի և պարանոցի, միզապարկի քաղցկեղների, լեյկեմիաների, լիմֆոմաների, օստեոսարկոմաների, տրոֆոբլաստիկ նեոպլազմաների բուժման ժամանակ։

### Աուտոիմուն հիվանդություններ

Օգտագործվում է, որպես *Հիվանդության ընթացքը փոփոխող հակառևմատիկ դեղամիջոց* (Disease-modifying antirheumatic drugs `DMARDs) աուտոիմուն հիվանդությունների՝ ռևմատոիդ արթրիտի, յուվենիլ դերմատոմիոզիտի, պսորիազի, պսորիատիկ արթրիտի, համակարգային կարմիր գայլախտի, սարկոիդոզի, Կրոնի հիվանդության, էկզեմայի և մի շարք վասկուլիտների բուժման ժամանակ։ Բարձր տոլերանտության պատճառով, մետոտրեքսատը հանդիսանում է առաջին ընտրության դեղամիջոց ռևմատոիդ արթրիտի համար։ Շաբաթական դեղաչափերը արդյունավետ են 12-ից 52 շաբաթ տևողությամբ թերապիայի ժամանակ։ Կողմնակի ազդեցությունների հետևանքով, բարձր են բուժման դադարեցման դեպքերը՝ մինչև 16%։ Թեպետ աուտոիմուն հիվանդությունների բուժման ժամանակ մետոտրեքսատն օգտագործվում է փոքր դեղաչափերով, սակայն կողմնակի ազդեցություններից մազաթափությունը, սրտխառնոցը, գլխացավերը և մաշկի պիգմենտավորումը հաճախ են հանդիպում։ Բավարար հսկողության պայմաններում, ռևմատոիդ արթրիտով հիվանդների շրջանում, մետոտրեքսատի կիրառումը համակցված ՈՍՀԲԴ-ների հետ անվտանգ է:Բազմաթիվ հետազոտությունները պարզել են, որ թեպետ ռևմատոիդ արթրիտով ոչ բոլոր հիվանդների մոտ է լինում բուժման դրական արդյունք, սակայն հետազոտվողների մեծամասնության մոտ, մետոտրեքսատի մեկ տարի և ավելի կիրառումից հետո դիտվել է ցավի մեղմացում, գործունակության բարձրացում, հոդերի այտուցվածության իջեցում։ Ռենտգեն հետազոտությունները ցույց են տվել հիվանդության զարգացման դանդաղում իսկ 30%-ի շրջանում դիտվել է ռեմիսիա՝ կլինիկական առողջացում։ Այն անձանց շրջանում, ովքեր բուժվել են մետոտրեքսատի օգնությամբ, նկատվել է սիրտանոթայնին հիվանդությունների՝ միոկարդի ինֆարկտի զարգացման ավելի ցածր հաճախականություն։

Արդյունավետ է մետոտրեքսատի կիրառումը խոցային կոլիտի ժամանակ, համակցված ՈւՆԳ ինհիբիտորների՝ ինֆլիքսիմաբի հետ։

Օգտագործվում նաև ցրված սկլեռոզի բուժման ժամանակ։

### Հղիության ժամանակ

Մետոտրեքսատը առաջացնում է վիժում և միզոպրոստոլի հետ համակցված կիրառվում է փոքր ժամկենտներում հղիության արհեստական ընդհատման համար։ Արդյունավետ է արտարգանդային հղիության ժամանակ և կանխում է ֆալոպյան փողի պատռվածքը։ Դիլատացման և կյուռետաժի հետ մեկտեղ օգտագործվում է բշտիկային զանգվածի բուժման ժամանակ։

### Ներմուծման եղանակ

Մետոտրեքսատը կարող է ներմուծվել մարսողական ճանապարհով կամ ներարկման (միջմկանային, ներերակային, ինտրատեկալ կամ ենթամաշկային) օգնությամբ։ Թունայնությունը լիմիտավորելու համար, դեղաչափերը սովորաբար տրվում են շաբաթը մեկ անգամ։ Պարբերաբար անհրաժեշտ է կատարել արյան ընդհանուր քննություն, լյարդի ֆունկցիոնալ թեստեր և չափել կրեատինինի մակարդակը։ Կրեատինինի մակարդակի որոշումը խորհուրդ է տրվում կատարել 2 ամիսը մեկ։

Կողմնակի ազդեցություններ
------------------------

Առավել հաճախ հանդիպող կողմնակի ազդեցություններից են՝

* հեպատոտոքսիկություն
* խոցային ստոմատիտ
* լեյկոպենիա՝ նպաստում է վարակների նկատմամբ ընկալունակությանը
* սրտխառնոց
* ցավեր որովայնում
* հոգնածություն
* տենդ
* գլխապտույտ
* սուր թոքաբորբ
* թոքային ֆիբրոզ
* երիկամային անբավարարություն

Մեծ դոզաներին բնորոշ է մաշկի ախտահարումը։

Մետոտրեքսատն ունի տերատոգեն ազդեցություն (հղիության վրա ազդեցություն ունեցող դեղամիջոցների X կատեգորիա), հետևաբար խորհուրդ չի տրվում այն կիրառել ո՛չ հղիությունից առաջ, ո՛չ հղիության ընթացքում և ո՛չ էլ կրծքով կերակրման ժամանակ։

Տվյալներ կան ինտրատեկալ (անմիջապես ուղեղ-ողնուղեղային հեղուկի մեջ) ներմուծման ժամանակ միելոպաթիաների և լեյկոէնցեֆալոպաթիաների զարգացման մասին։ Մետոտրեքսատը, անցնելով արյուն-ուղեղային պատնեշը և թափանցելով գլխուղեղ, նեյրոտոքսիկության շնորհիվ կարող է բերել կեղևի վնասման և հիշողության կորստի։ Քաղցկեղով հիվանդները, ովքեր երկար ժամանակ ստանում են դեղամիջոցը, հաճախ անվանում են այս ազդեցությունը «քիմիական ուղեղ» կամ «քիմիական մառախուղ»։

### Դեղերի զուգակցում

Պենիցիլինը կարող է նվազեցնել մետոտրեքսատի էլիմինացիան, բերելով թունայնության բարձրացման։ Միասին օգտագործման պայմաններում հիվանդը պետք է գտնվի բժշկի հսկողության տակ։ Ամինոգլիկոզիդները, նեոմիցինը և պարոմոմիցինը նվազեցնում են մետոտրեքսատի ներծծումը ստամոքսաղիքային ուղուց։ Պրոբենեցիդներն ընկճում են արտազատումը, նույնպես բարձրացնելով թունայնությունը։ Տրիմետոպրիմի և ռետինոիդների հետ զուգակցման դեպքում մեծանում է հեպատո- և հեմատոտոքսիկությունը։ Այլ իմունոսուպրեսանտներից օրինակ՝ ցիկլոսպորինը, պոտենցում է մետոտրեքսատի հեմատոլոգիական ազդեցությունը։ Մի շարք դեպքերի ուսումնասիրության հիման վրա հաստատվել է նաև, որ ՈՍՀԲԴ-ների հետ զուգակցումը կարող է բերել մահվան։ Հաստատված է ազոտի ենթօքսիդի և մետոտրեքսատի պոտենցված հեմատոտոքսիկ ազդեցությունը։ Պրոտոնային պոմպի արգելակիչները՝ օմեպրազոլը և հակացնցումային վալպրոյաթթուն պլազմայում բարձրացնում են մետոտրեքսատի կոնցենտրացիան, բերելով նեֆրոտոքսիկության։

Ազդեցության մեխանիզմը
---------------------

Մետոտրեքսատը (կանաչ)՝ դիհիդրոֆոլատ ռեդուկտազայի (կապույտ) ակտիվ կենտրոնի հետ կապված:
The chemical structures of folic acid and methotrexate highlighting the differences between these two substances (amidation of pyrimidone and methylation of secondary amine)Կոֆերմենտ ֆոլաթթուն (վերևում) և մետոտրեքսատը (ներքևում) կառուցվածքով շատ նման են, ինչի պատճառով վերջինս մրցակցորեն ճնշում է բոլոր այն ռեակցիաները, որոնց մասկնակցում էր ֆոլաթթուն:
Մետոտրեքսատը հակաֆոլաթթվային տիպի մետաբոլիտ է։ Նա ազդում է քաղցկեղի և ռևմատոիդ արթրիտի վրա երկու տարբեր մեխանիզմների օգնությամբ։

Քաղցկեղի ժամանակ մրցակցային մեխանիզմով ճնշում է դիհիդրոֆոլատ ռեդուկտազային *(DHFR)՝* տետրահիդրոֆոլաթթվի սինթեզին մասնակցող ֆերմենտին։ Մետոտրեքսատի խնամակցությունը դիհիդրոֆոլատ ռեդուկտազայի նկատմամբ, ի տարբերություն ֆոլաթթվի, մոտ 1000 անգամ ավելի մեծ է։ Դիհիդրոֆոլատ ռեդուկտազան կատալիզում է դիհիդրոֆոլաթթվի փոխակերպումը ակտիվ տետրահիդրոֆոլաթթվի։ Ֆոլաթթուն անհրաժեշտ է նուկլեոզիդ թիմիդինի *de novo* սինթեզի համար, որը մտնում է ԴՆԹ-ի կազմության մեջ։ Բացի դրանից, ֆոլաթթուն էսենցիալ է պուրինային, պիրիմիդինային հիմքերի սինթեզի մեջ և առանց նրա այս գործընթացը ճնշվում է։ Այսպիսով մետոտրեքսատը ճնշում է ԴՆԹ-ի, ՌՆԹ-ի, թիմիդիլատների և սպիտակուցների առաջացումը։

Ռևմատոիդ արթրիտի բուժման ժամանակ բացի դիհիդրոֆոլատ ռեդուկտազային ճնշելուց, գործում են մի շարք լրացուցիչ մեխանիզմներ։ Պուրինային մետաբոլիզմի ճմշման հետևանքով բարձրանում է ադենոզինի մակարդակը, T բջջիջները ճմշվում են՝ իջնում է ներբջջային ադհեզիոն մոլեկուլների *(Intercellular adhesion molecule` ICAMs)* էքսպրեսիան, ընտրողաբար տեղի է ունենում B բջիջների *down-regulation,* CD95 ընկալիչների զգայունության բարձրացում, մեթիլտրանսֆերազայի ակտիվության իջեցում և այս ամենը հանգեցնում է իմունիտետի ճնշման։

Մետոտրեքսատի ազդման մեխանիզմներից է նաև ինտերկեյկին 1-բետայի կապումը։

Պատմություն
-----------

1950 թվական: Մետոտրեքսատի բաց տուփը:
Ֆոլաթթվի անալոգաների զարգացումը խթանվել է բացահայտման միջոցով, որ ֆոլաթթվի նշանակումը վատթարացել է լեյկեմիայի ընթացքը, իսկ առանց ֆոլաթթվի սննդակարգը, ընդհակառակը՝ բարելավվել է հիվանդի վիճակը։ Այդ ժամանակ ազդեցության մեխանիզմը դեռ հայտնի չէր։

1947 թվականին Սիդնեյ Ֆարբերի գլխավորությամբ հետազոտողների թիմը ցույց տվեց, որ ամետոպտերինը՝ Յելլապրագա Սուբբարաոի կողմից Լեդերլեում ստացված ֆոլաթթվի անալոգը, կարող է բերել սուր լիմֆոբլաստիկ լեյկոզով հիվանդ երեխաների կլինիկական առողջացման՝ ռեմիսիայի։

1950 թվականին ստեղծվեց ֆոլաթթվի այլ անալոգ՝ մետոտրեքատը (ամեթոպտերին)։ 1956-ին կենդանիների վրա կատարված ուսումնասիրությունները ցույց տվեցին, որ մետոտրեքսատը ավելի արդյունավետ է, քան ամետոպտերինը և այսպիսով վերջինիս կլինիկական կիրառումը դադարեցվեց։

1951-ին Ջեյն Ռայթը ցույց տվեց սոլիդ ուռուցքների ժամանակ մետոտրեքսատի օգտագործումը բերում է կրծքագեղձի քաղցկեղի ռեմիսիայի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  "Trexall, Rheumatrex (methotrexate) dosing, indications, interactions, adverse effects, and more". *Medscape Reference*. WebMD. Արխիվացված է the original 2014 թ․ փետրվարի 8-ին. Retrieved 2014 թ․ ապրիլի 12. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadurl=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20  "Methotrexate". *The American Society of Health-System Pharmacists*. Արխիվացված է the original 2016 թ․ հոկտեմբերի 8-ին. Retrieved 2016 թ․ օգոստոսի 22. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadurl=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
3. ↑  Sneader, Walter (2005). *Drug Discovery: A History* (in անգլերեն). John Wiley & Sons. p. 251. ISBN 9780470015520. Արխիվացված է the original 2017 թ․ փետրվարի 16-ին. `{{cite book}}`: Unknown parameter `|deadurl=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
4. ↑  "Today's anti-cancer tools are ever better wielded". *The Economist*. 2017 թ․ սեպտեմբերի 14. Retrieved 2017 թ․ սեպտեմբերի 16.
5. ↑  "WHO Model List of Essential Medicines (19th List)" (PDF). *World Health Organization*. April 2015. Արխիվացված է the original (PDF) 2016 թ․ դեկտեմբերի 13-ին. Retrieved 2016 թ․ դեկտեմբերի 8. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadurl=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
6. ↑  "Methotrexate Sodium". *International Drug Price Indicator Guide*. Retrieved 2016 թ․ օգոստոսի 23.
7. ↑  Hamilton, Richart (2015). *Tarascon Pocket Pharmacopoeia 2015 Deluxe Lab-Coat Edition*. Jones & Bartlett Learning. p. 464. ISBN 9781284057560.
8. ↑  Herfarth HH, Long MD, Isaacs KL (2012). "Methotrexate: underused and ignored?". *Digestive Diseases*. 30 Suppl 3: 112–8. doi:10.1159/000342735. PMC 4629813. PMID 23295701.
9. 1 2 3  Rossi, S, ed. (2013). *Australian Medicines Handbook* (2013 ed.). Adelaide: The Australian Medicines Handbook Unit Trust. ISBN 978-0-9805790-9-3.
10. ↑  Joint Formulary Committee (2013). *British National Formulary (BNF)* (65 ed.). London, UK: Pharmaceutical Press. ISBN 978-0-85711-084-8.
11. ↑  Lopez-Olivo, MA (2014). "Methotrexate for treating rheumatoid arthritis". *Cochrane Database of Systematic Reviews* (6): CD000957. doi:10.1002/14651858.CD000957.pub2. PMID 24916606.
12. ↑  Cronstein, B. N. (2005). "Low-Dose Methotrexate: A Mainstay in the Treatment of Rheumatoid Arthritis". *Pharmacological Reviews*. **57** (2): 163–172. doi:10.1124/pr.57.2.3. PMID 15914465.
13. ↑  American Rheumatoid Arthritis Guidelines (2002). "Guidelines for the management of rheumatoid arthritis: 2002 update". *Arthritis Rheum*. **46**: 328–346. doi:10.1002/art.10148. PMID 11840435.
14. ↑  Colebatch, AN (2011). "Safety of non-steroidal anti-inflammatory drugs, including aspirin and paracetamol (acetaminophen) in people receiving methotrexate for inflammatory arthritis (rheumatoid arthritis, ankylosing spondylitis, psoriatic arthritis, other spondyloarthritis)". *Cochrane Database of Systematic Reviews* (11): CD008872. doi:10.1002/14651858.CD008872.pub2. PMID 22071858.
15. ↑  Weinblatt, ME (2013). "Methotrexate in rheumatoid arthritis: a quarter century of development". *Transactions of the American Clinical and Climatological Association*. **124**: 16–25. PMC 3715949. PMID 23874006.
16. ↑  Marks JL, Edwards CJ (2012 թ․ փետրվարի 2). "Protective effect of methotrexate in patients with rheumatoid arthritis and cardiovascular comorbidity". *Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease*. **4** (3): 149–157. doi:10.1177/1759720X11436239. PMC 3400102. PMID 22850632.
17. ↑  Herfarth, Hans H. (2016 թ․ հունվարի 1). "Methotrexate for Inflammatory Bowel Diseases – New Developments". *Digestive Diseases (Basel, Switzerland)*. **34** (1–2): 140–146. doi:10.1159/000443129. PMC 4820247. PMID 26981630.
18. ↑  Mol, F.; Mol, B.W.; Ankum, W.M.; Van Der Veen, F.; Hajenius, P.J. (2008). "Current evidence on surgery, systemic methotrexate and expectant management in the treatment of tubal ectopic pregnancy: a systematic review and meta-analysis". *Human Reproduction Update*. **14** (4): 309–19. doi:10.1093/humupd/dmn012. PMID 18522946.
19. ↑  Scheinfeld, N (2006). "Three cases of toxic skin eruptions associated with methotrexate and a compilation of methotrexate-induced skin eruptions". *Dermatology online journal*. **12** (7): 15. PMID 17459301.
20. ↑  Gromnica-Ihle, E.; Krüger, K. (2010 թ․ սեպտեմբերի 1). "Use of methotrexate in young patients with respect to the reproductive system". *Clinical and Experimental Rheumatology*. **28** (5 Suppl 61): S80–4. PMID 21044438.
21. 1 2  Hafner, D (August 2009). "Lost in the Fog: Understanding 'Chemo Brain'". *Nursing*. **39** (8): 42–45. doi:10.1097/01.nurse.0000358574.56241.2f. PMID 19633502.
22. 1 2 3 4 5  Brayfield, A, ed. (2014 թ․ հունվարի 6). "Methotrexate". *Martindale: The Complete Drug Reference*. Pharmaceutical Press. Retrieved 2014 թ․ ապրիլի 12.
23. 1 2 3 4  Rajagopalan, P. T. Ravi; Zhang, Zhiquan; McCourt, Lynn; Dwyer, Mary; Benkovic, Stephen J.; Hammes, Gordon G. (2002). "Interaction of dihydrofolate reductase with methotrexate: Ensemble and single-molecule kinetics". *Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A*. **99** (21): 13481–6. doi:10.1073/pnas.172501499. PMC 129699. PMID 12359872.
24. ↑  Goodsell DS (August 1999). "The Molecular Perspective: Methotrexate". *The Oncologist*. **4** (4): 340–1. PMID 10476546.
25. ↑  Wessels, JA; Huizinga, TW; Guchelaar, HJ (March 2008). "Recent insights in the pharmacological actions of methotrexate in the treatment of rheumatoid arthritis" (PDF). *Rheumatology*. **47** (3): 249–55. doi:10.1093/rheumatology/kem279. PMID 18045808.
26. ↑  Böhm I (June 2004). "Increased peripheral blood B-cells expressing the CD5 molecules in association to autoantibodies in patients with lupus erythematosus and evidence to selectively down-modulate them". *Biomed. Pharmacother*. **58** (5): 338–43. doi:10.1016/j.biopha.2004.04.010. PMID 15194170.
27. ↑  Brody M, Böhm I, Bauer R (1993). "Mechanism of action of methotrexate: experimental evidence that methotrexate blocks the binding of interleukin 1 beta to the interleukin 1 receptor on target cells". *Eur J Clin Chem Clin Biochem*. **31** (10): 667–74. doi:10.1515/cclm.1993.31.10.667. PMID 8292668.
28. ↑  Bertino JR (2000). "Methotrexate: historical aspects". *Methotrexate*. Basel: Birkhäuser. ISBN 978-3-7643-5959-1. `{{cite book}}`: Unknown parameter `|editors=` ignored (`|editor=` suggested) (help)
29. ↑  Li, MC; Li, R; Spencer, DB (1956). "Effect of methotrexate upon choriocarcinoma". *Proc Soc Exp Biol Med*. **93** (2): 361–366. doi:10.3181/00379727-93-22757. PMID 13379512.
30. ↑  Meyer, Leo M.; Miller, Franklin R.; Rowen, Manuel J.; Bock, George; Rutzky, Julius (1950). "Treatment of Acute Leukemia with Amethopterin (4-amino, 10-methyl pteroyl glutamic acid)". *Acta Haematologica*. **4** (3): 157–67. doi:10.1159/000203749. PMID 14777272.
31. ↑  Wright, Jane C.; Prigot, A.; Wright, B.P.; Weintraub, S; Wright, LT (1951). "An evaluation of folic acid antagonists in adults with neoplastic diseases. A study of 93 patients with incurable neoplasms". *J Natl Med Assoc*. **43** (4): 211–240. PMC 2616951. PMID 14850976.
32. ↑  Wright, JC; Gumport, SL; Golomb, FM (1960). "Remissions produced with the use of methotrexate in patients with mycosis fungoides". *Cancer Chemother Rep*. **9**: 11–20. PMID 13786791.
33. ↑  Wright, JC; Lyons, M; Walker, DG; Golomb, FM; Gumport, SL; Medrek, TJ (1964). "Observations on the use of cancer chemotherapeutic agents in patients with mycosis fungoides". *Cancer*. **17** (8): 1045–1062. doi:10.1002/1097-0142(196408)17:8<1045::AID-CNCR2820170811>3.0.CO;2-S. PMID 14202592.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Մետոտրեքսատը Medscape կայքում
* Մետոտրեքսատը Drugs.com կայքում
* Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության WHO Model List of Essential Medicines

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | ChEMBL · Drugbank · IUPHAR · IUPHAR · KEGG · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · PDB · UNII |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · MESH ID |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4038985-6 · LCCN: sh85084418 · Microsoft: 2781059491, 2908869771 |

 |