**Բիլլի Ուայլդեր** (անգլ.՝ Billy Wilder, ծննդյան անունը՝ *Սամուիլ Վիլդեր* (գերմ.՝ Samuel Wilder), հունիսի 22, 1906(1906-06-22)[…], Sucha Beskidzka, Q11825828?, Գալիցիայի և Լոդոմերիայի թագավորություն, Ցիսլեյտանիա, Ավստրո-Հունգարիա - մարտի 27, 2002(2002-03-27)[…], Բևերլի Հիլզ, Լոս Անջելես շրջան, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ), ամերիկացի կինոռեժիսոր և սցենարիստ, կես դարվա ընթացքում նկարահանել է ավելի քան 60 ֆիլմ և արժանացել է 7 ամերիկական կինոակադեմիայի մրցանակի, որոնցից վեցը Օսկար (1946, 1951, 1961) և մեկը Իրվինգ Ջ․ Տալբերգի հիշատակի մրցանակն է՝ «բարձր որակի կինոարվեստի ընդհանուր ստեղծագործական ներդրման համար» (1988)։

Կենսագրություն
--------------

Բիլլի Ուայլդերը ծնվել է հրեական ընտանիքում, ապրել՝ նախկին Ավստրո-Հունգարիայի տարածքում։ Նրա հայրը՝ Մաքս Վիլդերը, եղել է հյուրանոցային ցանցի ղեկավար, մայրը՝ Եվգենիա Դիտլերը եղել է տնային տնտեսուհի։ Ընդունվել է Վիեննայի համալսարան, մտադրված լինելով ստանալ իրավաբանի կրթություն, սակայն մեկ տարի հետո թողեց համալսարանը, որ դառնա Վիեննայի թերթերից մեկի աշխատակիցը։ 1920-ական թվականներին Բեռլինում աշխատել է որպես լրագրող, որտեղ սկսել է գրել սցենարներ՝ համր կինոֆիլմերի համար։ 1929-1933 թվականներին իր սցենարների հիման վրա, մասնավորապես «Էմիլը և խուզարկուները», «Մարդ, ով փնտրել է իր մարդասպանին» ֆիլմերը։

Նացիստների իշխանության գլուխ բարձրանալուց հետո, նա արտագաղթել է Ֆրանսիա, իսկ հետո Միացյալ Նահանգներ։ Նրա մայրը, խորթ հայրը և տատիկը մահացել են Օսվենցիմում։
Ուայլդերը մեկնել է Լոս Անջելես առանց գումարի և չգիտեր անգլերեն։ Նա ժամանել է այնտեղ դերասան՝ Պետեր Լորեի հետ և մի քանի տարի ապրել է այնտեղ ծայրահեղ աղքատության մեջ, իր գրած սցենարներով մի կերպ պահելով գլուխը։ Այդ ընթացի իր գրած ֆիլմի սցենարներից է «Կապույտ Մորուքի ութերորդ կինը» (1938), «Կեսգիշեր» (1939), «Պահեք լուսաբացը» (1941) և այլն։ Իր ստեղծագործական կենսագրության շրջադարձային պահը եկավ 1938 թվականին, երբ նա սկսեց համագործակցել սցենարիստ Չարլզ Բրեկետի հետ։ Երկարատև և արդյունավետ այդ համագործակցությունը շարունակվեց մինչև 1950 թվականը, արդյունքը մի ամբողջ սցենարների փայլուն շարքն էր և ամերիկական ֆիլմի հիթերը 1930-ական թվականների ավարտից մինչև 1940-ական թվականների սկիզբը։

Ըստ իր սցենարների բեմադրվել են այնպիսի հաջող կատակերգություններ, ինչպիսիք են՝ Լեյզեն՝ «Կեսգիշեր» (Midnight), Լյուբիչ՝ «Նինոչկա» (որտեղ գլխավոր դերը խաղացել է Գրետա Գարբոն) և Հոուկս, «Կրակի աշխարհ» (Ball of Fire)։ Այս մեծ հաջողություններից հետո, սկսած 1942 թվականից, Ուայլդերը և Բրեկետը ընդլայնեցին իրենց համատեղ աշխատանքի ոլորտը, նաև զբաղվելով պրոդյուսերավորմամբ և ռեժիսուրայով։ Որպես անկախ ռեժիսոր Ուայլդերը իր առաջնելույթը կատարել է «Մայոր և մանկիկ» (1942) կատակերգությունում։
1944 թվականին Ուայլդերը նկարահանում է իր առաջին նուար ժանրի ֆիլմերից մեկը՝ «Կրկնակի ապահովագրություն»։ Այդ ֆիլմի սցենարը գրվել է հայտնի դետեկտիվ վեպերի հեղինակ՝ Ռայմոնդ Չանդլերի հետ միասին։
Քառասունական և հիսունական տարիների երկրորդ կեսերին Բ․ Ուայլդերը՝ Հոլիվուդի ամենապահանջված ռեժիսորներից էր։ Հաջողության բանալին Ուայլդերը համարում էր մտածված սցենարների ընտրությունը, առավելագույն ուշադրություն սյուժեի, խոսքի անվրեպության և աֆորիստիկ բնույթի և դերասանների հետ խորացված աշխատանքը վրա։ Ուայլդերի այդ տարիների կինոնկարները նվիրված են ոչ այնքան Հոլիվուդին տիպիկ թեմաներին, որոնք են օրինակ հարբեցողությունը, նացիստական համակենտրոնացման ճամբարները, անբարոյականությունը և ժամանակակից կյանքի անիմաստությունը։

Օսկար մրցանակին արժանացած իր ռեժիսորական հաջողություններից են՝ «Կորցրած ուիքենդ» (1945) և «Բնակարան» (1960) ֆիլմերը։
Սկսած «Յոթերորդ տարվա քորը» (1955) ֆիլմից, Ուայլդերի հիմնական ստեղծագործական ժանրը դառնում է կատակերգությունը ամենատարբեր դրսևորումներով՝ ֆարս-կատակերգություն («Ջազում միայն աղջիկներ են», 1959), ռոմանտիկական կատակերգություն («Սերը կեսօրից հետո», 1957), կատակերգություն ծաղրի երանգներով («Բնակարան», 1960)։ Գրեթե այս բոլոր երիզները հիմնված են Ի․ Ա․ Լ․ Դայմոնդի սցենարների վրա, ում հետ Բիլի Ուայլդերը համագործակցում էր 1955 թվականից։ Այդ տարիների Բիլիի սիրելի դերասաններն էին Ջեք Լեմոնը, Մերիլին Մոնրոն, Օդրի Հեփբերնը։

Չնայած ռեժիսորի սոցիալական դրամաների հետաքրքրությանը, Ուայլդերին ամերիկական ձայնային ֆիլմի մեծ կատակերգության վարպետի պիտակ էր փակցված։ Ամենածիծաղելի Հոլիվուդյան ֆիլմերի 100-յակում՝ կազմված Ամերիկյան կինոարվեստի ինստիտուտի կողմից, ամենաշատ կինոֆիլմերը պատկանում են Ուայլդերին, այդ թվում ցուցակը գլխավորում էր «Ջազում միայն աղջիկներ են» ֆիլմը։ Ուայլդերի «Բնակարան» կատակերգությունը արժանացել է մի քանի Օսկարի (այդ թվում նաև «Լավագույն ֆիլմ» անվանակարգում)։

Ֆիլմագրություն
--------------

* 1939 — Նինոչկա / *Ninotchka* — автор сценария
* 1942 — Մայորը և փոքրիկ երեխան / *The Major and the Minor*
* 1943 — Հինգ գերեզման Կահիրի ճանապարհին / *Five Graves to Cairo*
* 1944 — Կրկնակի ապահովագրություն / *Double Indemnity*
* 1945 — Կորցրած ուիքենդ / *The Lost Weekend*
* 1948 — Կայսերական վալս / *The Emperor Waltz*
* 1948 — Արտասահմանյան վեպ / *A Foreign Affair*
* 1950 — Բուլվար սանսեթ / *Sunset Blvd.*
* 1951 — Տուզ թևքում / *Ace in the Hole*
* 1953 — Ճամբար ռազմագերիների համար № 17 / *Stalag 17*
* 1954 — Սաբրինա (ֆիլմ, 1954) / *Sabrina*
* 1955 — Յոթերորդ տարվա քորը / *The Seven Year Itch*
* 1957 — Սենթ-Լուիսի հոգին / *The Spirit of St. Louis*
* 1957 — Սերը կեսօրից հետո / *Love in the Afternoon*
* 1957 — Մեղադրանքի վկան / *Witness for the Prosecution*
* 1959 — Ջազում միայն աղջիկներ են / *Some Like It Hot*
* 1960 — Բնակարան / *The Apartment*
* 1961 — Մեկ, երկու, երեք / *One, Two, Three*
* 1963 — Նուրբ Իրման / *Irma la Douce*
* 1964 — Համբուրիր ինձ, հիմարիկ / *Kiss Me, Stupid*
* 1966 — Հաջողության մոլեգնությունը / *The Fortune Cookie*
* 1970 — Շերլոկ Հոլմսի անձնական կյանքը / *The Private Life of Sherlock Holmes*
* 1972 — Ավանտի! / *Avanti!*
* 1974 — Առաջին գիծը / *The Front Page*
* 1978 — Ֆեդորա / *Fedora*
* 1981 — Ընկեր-բարեկամ / *Buddy Buddy*

Օսկար մրցանակներ
----------------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Թվական** | **Պարգևատրություն** | **Ֆիլմ** |
| **«Օսկար» մրցանակ․** |
| 1946 | Լավագույն օրիգինալ սցենար | *Կորցրած ուիքենդ* |
| 1946 | Լավագույն ռեժիսոր |
| 1951 | Լավագույն օրիգինալ սցենար | *Բուլվար սանսեթ* |
| 1961 | Լավագույն օրիգինալ սցենար | *Բնակարան* |
| 1961 | Լավագույն ռեժիսոր |
| 1961 | Լավագույն կինոֆիլմ |
| 1988 | Իրվինգ Ջ․ Տալբերտի հիշատակի մրցանակ | Բարձր որակի կինոյի ընդհանուր ստեղծագործական ներդրման համար |
| **«Օսկար» մրցանակ․** |
| 1940 | Լավագույն օրիգինալ սցենար | *Նինոչկա* |
| 1942 | Լավագույն ադապտացված սցենար | *Hold Back the Dawn* |
| 1942 | Լավագույն օրիգինալ սյուժե | *Կրակի աշխարհ* |
| 1945 | Լավագույն ադապտացված սցենար | *Կրկնակի ապահովագրություն* |
| 1945 | Լավագույն ռեժիսոր |
| 1949 | Լավագույն ադապտացված սցենար | *Արտասահմանյան վեպ* |
| 1951 | Լավագույն ռեժիսոր | *Բուլվար սանսեթ* |
| 1952 | Լավագույն սյուժե և սցենար | *Տուզ թևքում* |
| 1954 | Լավագույն ռեժիսոր | *Ճամբար ռազմագերիների համար № 17* |
| 1955 | Լավագույն ադապտացված սցենար | *Սաբրինա* |
| 1955 | Լավագույն ռեժիսոր |
| 1958 | Լավագույն ռեժիսոր | *Մեղադրանքի վկան* |
| 1960 | Լավագույն սցենար | *Ջազում միայն աղջիկներ են* |
| 1960 | Լավագույն ռեժիսոր |
| 1967 | Լավագույն օրիգինալ սցենար | *Հաջողության մոլեգնությունը* |

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2 3 4  Internet Broadway Database — 2000.
3. 1 2 3 4  *Keene A. T.* Wilder, Billy (22 June 1906–27 March 2002), motion-picture director // *American National Biography Online* / S. Ware — [New York]: Oxford University Press, 2017. — ISSN 1470-6229 — doi:10.1093/ANB/9780198606697.ARTICLE.1803793

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | AllMovie · AlloCiné · ČSFD · Դանիական ազգային ֆիլմագրություն · Filmportal · Internet Broadway Database · Internet Movie Database · ԿինոՊոիսկ · MusicBrainz · Rotten Tomatoes · Find A Grave |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Լարուսի · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · American National Biography · Notable Names Database · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 90639253 · BNC: a10423606 · BNE: XX859843 · BNF: 12174555p · CiNii: DA06175652 · GND: 118632795 · GTAA: 170299 · ISNI: 0000000122842100 · LCCN: n79145593 · LNB: 000238350 · NDL: 00621646 · NKC: xx0005680 · NLA: 35607780 · NLG: 296079 · NLP: a0000002006182 · NTA: 070754039 · NUKAT: n2004087184 · PTBNP: 241176 · LIBRIS: 226009 · SUDOC: 030300975 · VIAF: 112274535 · WorldCat VIAF: 112274535 |

 |

 |