**Կարել Մարտինեկ** (չեխ.՝ Karel Martinek; հուլիսի 20, 1933(1933-07-20), Dvůr Králové nad Labem - ապրիլի 14, 2021(2021-04-14), Dvůr Králové nad Labem), խորհրդային և չեխ ֆիզիկաքիմիկոս, Չեխոսլովակիայի գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս (1988)։

Կենսագրություն
--------------

Կարելը ծնվել է 1933 թվականի հուլիսի 20-ին Դվուր Կրալով քաղաքում (Չեխոսլովակիա)։ 1948 թվականին նրան հեռացրել են քաղաքի գիմնազիայից՝ ակադեմիական ձախողման և ոչ պատշաճ վարքի համար։ Այնուհետև գործարանում աշխատել է որպես բանվոր, որտեղից հետո տեղափոխվել է տեղի քիմիական և տեքստիլ արդյունաբերական դպրոց։

1953 թվականին Պրահայի քիմիական տեխնոլոգիաների ինստիտուտի առաջարկությամբ նրան ուղարկել են Խորհրդային Միություն սովորելու նպատակով։ Նախ սովորել է Կազանի համալսարանում, ապա տեղափոխվել Մոսկվայի պետական համալսարան։ Իլյա Վասիլիևիչ Բերեզինն այնտեղ նրա գիտական ղեկավարն էր։

1958 թվականին գերազանցությամբ ավարտել է քիմիայի ֆակուլտետը։ 1965 թվականին պաշտպանել է թեկնածուական թեզը՝ «Ռադիոակտիվ ցուցանիշի հավելանյութերի օգտագործմամբ ազատ ռադիկալ տարրական ռեակցիաների ուսումնասիրություն» թեմայով։ 1972 թվականից եղել է քիմիայի դոկտոր, դոկտորական ատենախոսության թեման էր՝ «Ֆերմենտային կատալիզի կինետիկ և ջերմադինամիկական օրենքներ (պրոտեոլիտիկ ֆերմենտ ալֆա-քիմոտրիպսին)»։

1986 թվականին՝ ավելի քան 30 տարի անց, նա վերադարձել է Չեխոսլովակիա և շարունակել իր գիտական և ուսուցչական գործունեությունը։

1986-1992 թվականներին եղել է Չեխոսլովակիայի ԳԱ օրգանական քիմիայի և կենսաքիմիայի ինստիտուտի տնօրեն, իսկ 1992-1994 թվականներին՝ առաջատար հետազոտող։ 1988 թվականին ընտրվել է ակադեմիկոս, Նախագահության անդամ և Ակադեմիայի գիտական քարտուղար։

Գիտական հետազոտություններ
-------------------------

Գիտական հետաքրքրությունների ոլորտ.

* ֆերմենտային կատալիզի ֆիզիկաքիմիական օրենքներ
* ֆերմենտային կատալիզի քիմիական մոդելներ
* միզելերային կատալիզ
* միցելերային էնզիմոլոգիա
* ֆերմենտի կայունացման սկզբունքները

Մարտինեկը Ի․ Վ․ Բերեզինի հետ մշակել է ազատ էներգիայի փոփոխությունների մոդելը՝ ֆերմենտի ակտիվ կենտրոնում սուբստրատի ակտիվացման արդյունքում, այսպես կոչված, Բերեզին-Մարտինեկ մոդելը՝ դրանով իսկ հիմնարար ներդրում ունենալով ֆերմենտային կատալիզի արդյունավետության և առանձնահատկության հիմքերը հասկանալու մեջ։ Մոդելը տրամադրել է ֆիզիկաքիմիական բացատրություն ֆերմենտային կատալիզի տակ գտնվող ռեակցիայի արագացման համար՝ կապված գործընթացի սահմանափակող փուլում ազատ ակտիվացման էներգիայի իջեցմամբ արագ ակտիվ փոխազդեցությունների հետևանքով ենթակայանի ոչ ռեակտիվ մասի հատուկ ներծծման հետ։

Մարտինեկը հիմնել է նոր ուղղություն՝ ոչ ջրային լուծիչների, ոչ ջրային միջավայրում ֆերմենտային կատալիզի գործընթացների ուսումնասիրություն։ Ստացել է կենսառեակտորների լուսանկարչության և հնչյունագրության բնագավառում մի շարք արտոնագրեր, ավելի քան երկու հարյուր գիտական հոդվածների և տասը գրքի հեղինակ կամ համահեղինակ է։

Մանկավարժական գործունեություն
-----------------------------

1977 թվականին Կարել Մարտինեկը դարձել է քիմիական ֆերմենտաբանության ամբիոնի պրոֆեսոր և քիմիական կենսաբանության լաբորատորիայի վարիչ։ Դասավանդել է «Քիմիական կինետիկա և կատալիզացիա», «Ֆերմենտային կատալիզի ֆիզիկական քիմիայի հիմունքները», «Կենսաբանություն» դասընթացները։

Կարել Մարտինեկի ղեկավարությամբ պաշտպանել են տասնյակ գիտնականներ, որոնք աշխատում են Ֆրանսիայում, Գերմանիայում, Նիդեռլանդներում, ԱՄՆ-ում, Մեքսիկայում, Լիտվայում, Ուզբեկստանում, Բուլղարիայում, Վիետնամում, Չինաստանում, Կուբայում և հատկապես Ռուսաստանում։

Գիտական աշխատանքներ
-------------------

* «Մոբիլիզացված ֆերմենտներ» (համահեղինակ, 1976)
* «Ֆերմենտային կատալիզային ֆիզիկական քիմիայի հիմունքները» (համահեղինակ, 1977)
* «Կիրառական ֆերմենտաբանության ներածություն» (համահեղինակ, 1982)

Պարգևներ և մրցանակներ
---------------------

1982 թվականին Ի․ Վ․ Բերեզինի հետ միասին նա ստացել է «Լենինյան մրցանակ» սրտաբանության համար անշարժացված ֆերմենտների օգտագործման տեսական, փորձարարական և կլինիկական հիմնավորման և սուր թոքային թրոմբոէմբոլիայի բուժման համար։ 1988 թվականին պարգևատրվել է Միջազգային կենսաքիմիական ընկերության մեդալով և Յարոսլավ Հեյրովսկու անվան Չեխոսլովակիայի գիտությունների ակադեմիայի ոսկե մեդալով։

1990 թվականին ընտրվել է Լոնդոնի Քիմիայի թագավորական ընկերության անդամ և Ստրասբուրգի Եվրոպայի ակադեմիայի անդամ։

Հիշատակ
-------

Ռուս գիտնական Վ.Ա.Կաբանովի որդու հուշերում կա մի հատված` նվիրված Կ. Մարտինեկին։ Վ.Ա.Կաբանովը Մարտինեկի դոկտորական ատենախոսության ընդդիմախոսն էր և հպարտությամբ էր խոսում գիտնականի մասին. 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Հայրս հիացած էր այս աշխատանքով և մի անգամ ասաց ինձ, որ եթե իրեն, որպես գիտնական, «հինգ մինուս» գնահատի, ապա Մարտինեկին կգնահատի հստակ «հինգ»։ |  |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  Չեխիայի ազգային գրադարանի կատալոգ
2. ↑
3. ↑
4. ↑  Мартинек К. Изучение элементарных свободно-радикальных реакций с применением радиоактивных индикаторных добавок. Дисс. Москва, МГУ. 1965 г. 121 с.
5. ↑  Мартинек К. Кинетико-термодинамические закономерности ферментативного катализа /Протеолитический фермент альфа-химотрипсин/. Дисс. … докт. хим. наук. Москва, МГУ. 1972 г. 284 с.
6. ↑  Березин И. В. Мартинек К. Основы физической химии ферментативного катализа. М.: Высшая школа, 1977. 280 с.
7. ↑  *А.В. Кабанов* Академик Виктор Александрович Кабанов. Человек, ученый, эпоха.. — Москва: Физматлит, 2014. — 275 с.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Կենսագրական տվյալներ Դվուր Կորալով քաղաքի կայքում
* Կենսագրական տվյալներ «Մոսկվայի համալսարանի քրոնիկոն» կայքում
* Ս․Դ․ Վարֆոլոմեևը քիմիական ֆերմենտաբանության մասին

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Scopus |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | NKC: jo20000074137 · VIAF: 84111851 · WorldCat VIAF: 84111851 |

 |