Հուշահամալիր Սարանսկի Հաղթանակի հրապարակում: Ձախից՝ 1941-1945 թթ. ռազմական և աշխատանքային սխրանքի հիշատակի թանգարանի շենքն է:
**Հայրենական մեծ պատերազմում զոհված Մորդովիայի զինվորների հուշահամալիր** (ռուս.՝ Мемориал воинам Мордовии, павшим в годы Великой Отечественной войны), Սարանսկի կենտրոնում՝ Հաղթանակի հրապարակում գտնվող հուշահամալիր։

Հուշահամալիրի շինություններ
---------------------------

### Հայրենական մեծ պատերազմում զոհված զինվորների հուշարձան

Հուշահամալիրի կոմպոզիցիոն կենտրոնը Հայրենական մեծ պատերազմում զոհված Մորդովիայի զինվորների հուշարձան է, որը բացվել է 1970 թվականի մայիսի 9-ին։ Արձանախումբը պատկերում է Մայր Մորդովիային, որը սուրը տալիս է իր որդի-զինվորին։ Հուշարձանի մոտ 18 մետր բարձրությամբ գրանիտե քանդակազարդ սյունի վրա գրված է՝


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Հավերժ փառք 1941-1945 թթ. Հայրենական պատերազմում Խորհրդային հայրենիքի ազատության և անկախության համար պայքարում ընկած զինվորներին։ Դուք ձեր կյանքը տվեցիք կյանքեր փրկելու համար։ Ձեր սխրանքը, ձեր անունները հավիտյան կմնան երախտապարտ ժողովրդի սրտում։ |  |

Հուշարձանի հեղինակներն են քանդակագործ Նիկոլայ Տոմսկին, ճարտարապետ Ալեքսեյ Դուշկինը։ Հուշարանի մոտ վառվում է Հավերժական կրակը։

2004-2005 թթ. հուշարձանի հարավային մասում (ճարտարապետներ՝ Վ. Ա. Բրոդովսկի և Ի. Վ. Սոլովյով) կառուցվել է 54 մետր բարձրությամբ աղեղնաձև շինություն սյուների երկու շարքով, որոնց միջև տեղադրված են 10 սյուներ, որոնք պատված են սև քարերով, որտեղ գրված են Հայրենական պատերազմի ժամանակ զոհված Սարանսկում ծնված մարտիկների անունները։

### Ռազմական և աշխատանքային սխրանքի թանգարան

1995 թվականի մայիսի 6-ին բացվել է հուշարձանի հարևանությամբ կառուցված 1941-1945 թթ. մարտական և աշխատանքային սխրանքի թանգարանը (ճարտարապետներ՝ Ռ. Գ. Կանանին, Ա. Վ. Կոստին)։ Թանգարանի հարևանությամբ՝ բաց երկնքի տակ է գտնվում մարտական և հրետանային տեխնիկայի ցուցադրությունը։

### Զինվոր-ինտերնացիոնալիստների հուշարձան

1985 թվականին թանգարանի արևմտյան մասում կառուցվել է հինգ վարդագույն գրանիտե սալաքարերից հուշահամալիր, որոնց վրա փորագրվել է Սարանսկում ծնված և Հայրենական պատերազմում զոհված 5 հազար զինվորականների անուններ։ Սակայն այս կոմպոզիցիան արագորեն փլուզվել է և վերանորոգման մի քանի փորձերից հետո ապամոնտաժվել է։ 2005 թվականին նրա տեղում կանգնեցվել է տեղական պատերազմների և հակամարտությունների հետևանքով զոհված զինվոր-ինտերնացիոնալիստների և զինծառայողների հուշարձանը (քանդակագործ՝ Ն. Մ. Ֆիլատով, ճարտարապետ՝ Վ. Ա. Բրոդովսկի)
: Հուշարձանը պատկերում է զենքը ձեռքին հարձակման պատրաստվող զինվորին։ Սյուների վրա փորագրված են մահացած զինվորների անունները, ինչպես նաև մակագրություն՝


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Սրբազան պարտականությունը կատարած զինվորների քաջության, տոկունության և պատվի համար։ 1952-1989։ |  |



|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Քո որդիների սխրանքը հավերժ սերունդների սրտերում է, Ռուսաստան։ 1994-2003 թթ .: |  |

### «Փախուստ դժոխքից» կոթող

Թանգարանի արևելյան կողմում կա մի հուշարձան՝ նվիրված մի խումբ խորհրդային ռազմագերիների ֆաշիստական համակենտրոնացման ճամբարից հերոսական փախուստին, որը գլխավորել է Մորդովիայում ծնված Միխայիլ Դևյատաևը։

### Մատուռ

2000 թվականին Հաղթանակի հրապարակի արևմտյան կողմում Ալեքսանդր Նևսկու անունով մատուռ է կառուցվել։ Մատուռի շենքը (նախագիծը՝ ըստ Բաբակովի) ութանկյուն է, 4,5 մետր տրամագծով, 6 մետր բարձրությամբ, պատված սպիտակ և կարմիր աղյուսով։ Ութանիստ վրանաձև տանիքը ոսկեզօծ գմբեթով խաչն է, մուտքի վերևում տեղադրված է մեկ այլ փոքր չափի գմբեթ։ Մատուռի ընդհանուր բարձրությունը խաչի հետ միասին կազմում է 20 մետր։

Հետաքրքիր փաստեր
----------------

* Հայրենական մեծ պատերազմում զոհված զինծառայողների հուշարձանի տեղում եղել է Ալեքսանդր Պոլեժաևի հուշարձանը, սակայն այն պատրաստված է եղել անդիմացկուն նյութերից, և ի վերջո, քայքայվել է և ապամոնտաժվել։
* Քչերը գիտեն, որ Ռազմական և աշխատանքային սխրանքի թանգարանի հետևում գտնվող երեքհարկանի № 34 տունը եղել է բանտային ամրոց՝ կառուցված 19-րդ դարի սկզբին։ Այդ ժամանակ այն շրջապատված է եղել բարձր պատով։ 1860-ական թվականներին այստեղ աքսորված է եղել ռուս գրող Պյոտր Գորսկին։ Ներկայումս շենքում տեղակայված է քաղաքային վարչության ծառայությունը։

Պատկերասրահ
-----------

* «Փախուստ դժոխքից» կոթող
* Ռազմական և աշխատանքային սխրանքի թանգարան
* Զինվոր-ինտերնացիոնալիստների հուշարձան
* Ալեքսանդր Նևսկու մատուռ

Գրականություն
-------------

Всё о Мордовии: Энциклопедический справочник / сост. Н. С. Крутов, Е. М. Голубчик, С. С. Маркова. - Саранск: Мордов. кн. изд-во, 2005. - С. 168. - ISBN 5-7595-1662-0.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Площади Саранска: Площадь Победы
2. 1 2 3 4 5  Градостроительные ориентиры российских столиц: Саранск: монография / В. Ф. Вавилин, В. А. Моисеенко, В. В. Вавилин; под общ. ред. В. Ф. Вавилина. — Саранск: Изд-во Мордов. ун-та, 2009. — С. 150-171. — 604 с. — ISBN 978-5-7103-2133-1
3. ↑  *Куклин В. Н.* Биографии саранских улиц. — Саранск: Мордов. кн. изд-во, 1983. — С. 69. — 160 с.