**Անտոն Մկրտչի Անտոնյան** (նոյեմբերի 12, 1884(1884-11-12), Երևան, Ռուսական կայսրություն - 1938), Հայաստանի Կենտրոնական մանկավարժական թանգարանի (1921) հիմնադիր-տնօրեն, դասախոս, Քաղաքային խորհրդի պատգամավոր։

Կենսագրություն
--------------

Անտոն Անտոնյանը ծնվել է 1884 թվականի նոյեմբերի 12-ին (նոր տոմարով 24-ին) Երևանում։ Կրթություն է ստացել Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում և մի քանի տարի դասավանդել գյուղի դպրոցում։ Հետո ընդունվել է Սանկտ Պետերբուրգի Հոգենյարդաբանական ինստիտուտի Կենսաբանության ֆակուլտետ։ Համալսարանն ավարտելուց հետո Անտոն Անտոնյանը նշանակվում է Ռուսական կայսրության կազմի մեջ մտնող Կարսի փոխհյուպատոս։ Մասնակցել է Առաջին համաշխարհային պատերազմին և ստացել սպայի կոչում։ Պատերազմից վերադառնալով Անտոն Անտոնյանը ծրագրում է դպրոցական կրթությունը ամրապնդելու համար ստեղծել մանկավարժական թանգարան, ուր կենտրոնացած կլինեին քաղաքում պահպանված լաբորատոր իրեր, որոնք կապված կլինեին ֆիզիկայի, քիմիայի, կենսաբանության, աշխարհագրության և շատ այլ առարկաների հետ։

1920-ական թթ.-ի վերջում Ռուսաստանում, իսկ որոշ ժամանակ անց նաև խորհրդային միության այլ հանրապետություններում, թանգարանն ընկալվում էր որպես գիտական և գիտալուսավորական հաստատությունների համակարգում ընդգրկված քաղաքային մշակույթի կարևորագույն տարրերից մեկը։ Խորհրդային իշխանությունների կողմից 1921թ. դեկտեմբերի 18-ին «Հայաստանի Կենտրոնական մանկավարժական թանգարանի» հիմնումը, նույն իշխանությունների կողմից փակված Էջմիածնի Մանկավարժական թանգարանի ավանդույթների շարունակությունն էր` նոր գաղափարական հիմքերով։ Նոր մանկավարժական թանգարան հիմնելու գործին ձեռնամուխ եղավ Անտոն Անտոնյանը։

Կառավարությունը ընդունում է Անտոն Անտոնյանի առաջարկը և 1921թ.-ի դետեմբերի 18-ին պաշտոնապես բացվում է թանգարանը։ Այդ նախագծի համաձայն Հայաստանի մանկավարժական թանգարանի առջև հրատապ խնդիր էր դրվում դպրոցի աշխատողներին հնարավորություն տալ հավաքված և ստեղծված ցուցանմուշներով հարստացնել իրենց գիտելիքները հատկապես բնական գիտությունների ասպարեզում։ Ծրագրի երկրորդ կետի համաձայն, մանկավարժական թանգարանը քաղաքների և գյուղերի դպրոցներին պետք է օժանդակեր իր ստեղծած ցուցանմուշներով։ Այն պետք է դառնար կենտրոնական ցուցադրական մի կազմակերպություն, որից պետք է օրինակ վերցնեին և նմանատիպ թանգարաններ հիմնեին նաև հանրապետության այլ քաղաքներում ու բնակավայրերում։ Սովորողներին պետք է հնարավորություն տրվեր մշտապես այցելել թանգարան, լսել էքսկուրսավարի բացատրությունները։ Անտոն Անտոնյանը առաջարկում Էր թանգարանային նյութի հավաքման և ցուցադրման ժամանակ չսահմանափակվել Հայաստանի տարածքով։ Նա կարծում էր, որ սովորողներին ավելի հիմնավոր գիտելիքներ տալու և ճանաչողության սահմաններն ընդլայնելու նպատակով անհրաժեշտ Է ցուցանմուշների փոխանակություններ կատարել ոչ միայն մեր երկրի, այլև արտասահմանյան երկրների նմանատիպ թանգարանների հետ։ Հայաստանի մանկավարժական թանգարանի համար նախատեսվում էր ունենալ կենդանաբանական, բուսաբանական, մարդաբանական, երկրաբանական, աշխարհագրական, արդյունաբերական, գյուղատնտեսական, մաթեմատիկական, ֆիզիկայի և քիմիայի բաժիններ։ Ճիշտ է, մանկավարժական թանգարանը բացվեց, սակայն բացակայում էր հիմնականը, չկային ցուցադրման համար պիտանի առարկաներ։ Նախկին դպրոցներում և ուսումնական այլ հաստատություններում եղած աղքատիկ ցուցանմուշները ցաք ու ցրիվ էին եղել։ Անհրաժեշտ էր դրանք ի մի բերել, դրանց հիման վրա ցուցադրություն կազմակերպել։ Բանն այն է, որ Առաջին համաշխարհային պատերազմի և դրան հաջորդող տարիներին Հայաստանի դպրոցական ողջ համակարգը փլուզվել էր, ուսումնական կյանքը երկրում գրեթե դադարել էր։ Եղած առանձին դպրոցական շենքերը վերածվել էին զորանոցների և հոսպիտալների։ Դպրոցներում եղած լաբորատոր իրերը անխնամ թափվել, կուտակվել էին նկուղներում։

Իր աշխատանքային գործունեության առաջին ամիսներին թանգարանը համալսարանի գիտնականների օգնությամբ հավաքեց և գիտական նկարագրության ենթարկեց հանքաբանական ու բուսաբանական ժողովածուներ, նախապատրաստեց դրանց ցուցադրությունը։ Թանգարանում բացված կաբինետը, լաբորատորիաները յուրօրինակ կենտրոններ էին ուսուցիչների համար, ուր նրանք պատրաստում էին դասը։ Կարճ ժամանակամիջոցում մանկավարժական թանգարանը դարձավ Երևանի և հարևան շրջանների մանկավարժների հավաքի, մանկավարժական հարցերի քննարկման վայր։

Անտոն Անտոնյանի ձեռագրերից
Իր մեկամյա գործունեության ընթացքում՝ 1921-1922 ուսումնական տարում թանգարան այցելեց 8.612 մարդ։

1938 թվականին գագաթնակետին էին հասել Ստալինյան բռնաճնշումները։ Սա մի շրջան էր, երբ Հայկական ԽՍՀ-ում տեղի ունեցած քաղաքական զանգվածային բռնաճնշումները ընդգրկել էին Հայաստանի ողջ բնակչությունը, այդ թվում հանրապետության ղեկավարներին, հոգևորությանը, մտավորականությանը և ունևոր գյուղացիներին։ Բռնաճնշումները ընդգրկում էին հակահեղափոխական գործունեության, լրտեսության, հակախորհրդային քարոզչության կասկածանքով։ Այս ժամանակ թագարանը սկսվում է դիտվել որպես "քաղաքական լուսավորության հաղորդակից", "քաղաքական և լուսավորական աշխատանքի հզոր զենք" և նախկինում մշակված կրթական ծրագրերն արդեն ծառայում էին նոր նպատակներին։ Թանգարանի կրթական գործունեությունն արդեն ենթարկվում է այսպես կոչված քաղաքականացված հահացույցին։ Այցելուների հետ կատարվող աշխատանքն էլ սկսվեց կոչվել քաղլուսավորական մասսսայական աշխատանք։ Խորհրդային միությունում լուսավորական ծրագրեր իրականացնող սոցիալ-մշակութային հիմնարկությունից թանգարանը վերածվում է քաղաքացիներին պրոլետարական պետության քաղաքականության հոգով դաստիարակելու պետական քաղաքական կենտրոնի։ Համապատասխանաբար խիստ աճում է պատմահեղափոխական թեմատիկային նվիրված մասը, կրթական գործունեությունը ամբողջովին նվիրվում է գաղափարական և հակակրոնոկան պրոպագանդային։

Հիմնական աշխատանքների մեջ էր մտնելու տարբեր դասընթացների կազմակերպումը ուսուցիչների վերապատրաստման համար։ Միաժամանակ կազմակերպվելու էին տարբեր թեմատիկ դասախոսություններ, ցուցադրական դասեր և այլ միջոցառումներ։ Պետք է գործեր մասնագիտական գրադարանը՝ ընթերցասրահով ինչպես նաև կազմակերպվեր մասնագիտական գրականության, մասնավորապես մեթոդական գրականության թարգմանությունը։

Ստալինյան բռնաճնշումների զոհը դարձավ նաև Անտոն Անտոնյանը 1938 թվականի հոկտեմբերին։ Միայն տարիներ անց՝ 1996 թվականին, Անտոն Անտոնյանի թոռը իր ձեռքում պահեց պապի արդարացման վկայագիրը, ըստ որի նրան գնդակահարել են՝ անհիմն և անօրինակ մեղադրանք առաջադրելով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Գրիգորյան, Ալվարդ (2021թ.). «Մանկավարժական թանգարանների դերը կրթության և դաստիրակության գործում 20-րդ դարի սկզբին». *Աշխատություններ Հայաստանի պատմության թանգարանի // պրակ 8 // ՀՀ անկախության 30 ամյակին նվիրված հանրապետական գիտաժողովի նյութեր*.
2. ↑  Սիմոնյան, Ա. Շ. (1990.11.21). «Խորհրդային Հայաստանի առաջին մանկավարժական թանգարանը, էջ 40». *«Լրաբեր հասարակական գիտությունների» քառամսյա, բազմալեզու, միջմասնագիտական, գրախոսվող հանդեսը*.