**Ալ-Վաթբայի ապստամբություն** (արաբերեն 'انتفاةة الوببة) կամ պարզապես **Ալ-Վաթբա** (արաբերեն' الوببة), ինչը արաբերեն նշանակում է թռիչք։ Տերմին էր, որը սկսեց օգտագործվել 1948 թվականի հունվարին Բաղդադի քաղաքային անկարգությունների վերաբերյալ։ Բողոքի ակցիաները պայմանավորված էին 1930-ի անգլո-իրաքյան պայմանագիրը վերսկսելու միապետության ծրագրերով, ինչը փաստացի Իրաքը դարձրեց բրիտանական պրոտեկտորատ։ Իրաքի վարչապետ Նուրի ալ-Սաիդը ծրագրել էր գործի մեջ դնել, թեև վերանայված ձևով, 1930 թվականի այդ պայմանագիրը, որն Իրաքը կապում էր բրիտանական շահերի հետ։ Այն թույլ էր տալիս բրիտանական զորքերի անսահմանափակ տեղաշարժը իրաքյան հողի վրա և ապահովում էր Անգլիայի կողմից սահմանված իրաքյան միապետության պաշտպանությունը։

Պատմություն
-----------

1947 թվականին իրաքյան միապետությունը գաղտնի բանակցություններ է սկսել բրիտանական կառավարության հետ։ Իրաքում տարբեր քաղաքական կուսակցություններ տեղեկացված չեն եղել բանակցությունների մասին և փոխարենը ռադիոյով լսել են կամ հաջորդ օրը թերթերում կարդացել նրանց մասին։ Չնայած նրան, որ պայմանագրի մասին լուրերը առաջացրել են Ալ-Վաթբայի բողոքի, շուտով պարզ դարձավ, որ եղել են տարբեր անկարգություններ, որոնք դուրս են ընդդիմության շարքերից։ Ցույցերի մասնակիցների թվում էին բանվորներ, ուսանողներ և Բաղդադի ծայրամասերում ապրող քաղաքային աղքատ բնակչությունը։ Շատ բողոքներ են կազմակերպվել Իրաքի կոմունիստական կուսակցության կողմից։ «Ալ-Վաթբան» առաջացել է այն նույն պայմաններից, որոնք քառասնական թվականներից նպաստել են կոմունիզմի զարգացմանը։ Իրաքի հասարակության մեջ խիստ դասակարգային սահմանները, համատարած աղքատությունը քաղաքային կենտրոններում, աճող ուսանողական բնակչությունը, բոլոր այդ գործոնները նպաստեցին 1948 թվականի հունվարին դժգոհությունների մեծացմանը։ Բացի այդ, աշխատողների գնողունակությունը պատմական մինիմումի վրա էր, ինչը նպաստեց վարձու աշխատողների շրջանում հիասթափության աճին։

Ժամանակացույց
-------------

### 1948 թվականի հունվար

Հունվարի 3-ին հաղորդվել էր, որ Իրաքի արտաքին գործերի նախարար Ֆաթիլ Ալ Ջամալին հայտարարել է, որ իրաքյան ժողովուրդը ՝զգայուն է 1930 թվականի անգլո-իրաքյան պայմանագրի արժանապատվության հանդեպ»։ Նույն երեկոյան «Անկախության» կուսակցությունը գաղտնի խորհրդակցություն է անցկացրել իր շտաբ-բնակարանում ՝ կառավարության դեմ հրապարակային բողոք ծրագրելով։

Հունվարի 4-ին Ալ-Կարհ և Ալ-Ադհամիա միջնակարգ դպրոցների աշակերտները միավորվել են, որպեսզի բողոք հայտնեն Ալ-Ջամալիի հայտարարությունների դեմ։ Նրանք ուղևորվեցին դեպի իրավունքի դպրոց ՝ նպատակ ունենալով շարունակել ճանապարհը դեպի թագավորական պալատ։ Երբ նրանք մոտեցել են իրավունքի դպրոցին, ոստիկանությունը փորձել է ցրել ցուցարարներին։ Իրավագիտության ֆակուլտետի ուսանողները լքել են իրենց լսարանները, որպեսզի միանան բողոքի ակցիային (548 հոգի)։ Ոստիկանությունը մահակներ է կիրառել ցուցարարներին ցրելու համար։ Շատ ուսանողներ վիրավորվել են, երեսունինը ձերբակալվել են (որոնցից վեցը Իրաքի կոմունիստական կուսակցության կամ դրա հետ կապված «Ազգային ազատագրման» կուսակցության անդամներ էին), իսկ իրավունքի դպրոցը փակվել է։

Հունվարի 6-ին բոլոր քոլեջների ուսանողները գործադուլ են հայտարարել։

Հունվարի 8-ին իշխանություններն ազատ արձակեցին ձերբակալված ուսանողներին։ Գործադուլը շատացավ։

Հունվարի 16-ին հայտարարվել էր, որ Իրաքի կառավարությունը Պորտսմուտում ստորագրել է պայմանագիր, որը փաստացի վերսկսում է Մեծ Բրիտանիայի հետ միությունը։ Պայմանագրի հրապարակումից հետո սկսվել է քոլեջի ուսանողների եռօրյա գործադուլը, որի ժամանակ նրանք բողոքում էին փողոցներում։

Հունվարի 16-ին տեղի ունեցան լայնածավալ ուսանողական բողոքի ակցիաներ։ Թեև բողոքի ակցիաները մի փոքր ինքնաբուխ բնույթ էին կրում, դրանք միավորվեցին մի քանի քաղաքական կազմակերպությունների ՝ Կոմունիստական «ուսանողական Համագործակցության կոմիտեի», առաջադիմական դեմոկրատների, պոպուլիստների, քուրդ դեմոկրատների և Ազգային դեմոկրատական կուսակցության ու Անկախության կուսակցության ուսանողական թևեր կազմակերպելու արդյունքում։

Հունվարի 20-ին տեղի ունեցավ լայնածավալ ուսանողական երթ։ Անկարգությունների սկզբից ի վեր առաջին անգամ ուսանողներին միացել են նաև սոցիալական այլ խմբեր ՝ Շալչիյի բանվորները և Հարավ-Արևելյան Իրաքի հետնախորշերից աղքատ միգրանտներ, որոնք հայտնի են որպես Շարգավիյին։ Ոստիկանությունը կրակոցներով պատասխանել է հենց այդ ցուցարարներին։ Ցուցարարները, սակայն, չեն բաժանվել։

Հունվարի 21-ին ցույցերն ուժեղացել են։ Ոստիկանությունը կրակ է բացել նախօրեին սպանվածներին տեղափոխող ուսանողների վրա։ Ֆարմացիայի և բժշկության դպրոցի պրոֆեսորադասախոսական կազմի անդամները հրաժարական են տվել։ Բողոքի ցույցերը տարածվել են փողոցներում, այդ թվում ՝ ոչ ուսանողների և շատ կոմունիստների մոտ։ «Սոցիալական հեղափոխությամբ բուրող մթնոլորտը պարուրել է Բաղդադը»։ Նույն գիշեր Իրաքի թագավորը չեղյալ է հայտարարել պայմանագիրը։ Համաձայնագրից թագավորի հրաժարումը ընդդիմությանը պառակտել է երկու ճամբարի. նրանք, ինչպես Անկախության կուսակցությունը և Ազգային-դեմոկրատները, կոչ են արել դադարեցնել բողոքի ակցիաները։ Կոմունիստները ցուցարարներին կոչ են արել շարունակել ՝ տեսնելով, որ իրենք մոտ են կառավարության տապալմանը։

Հունվարի 23-ին սկսվել են նոր ցույցեր, որոնք միավորել են ուսանողներին, Անկախության կուսակցության անդամներին, բանվորներին, և բախումներ են սկսվել Անկախության կուսակցության անդամների և կոմունիստների միջև։

Հունվարի 26-ին Ջաբրը և Նուրին Լոնդոնից վերադարձել են Բաղդադ։ Նույն երեկոյան իր ռադիոծրագրում Ջաբրը մարդկանց խնդրել է հանգստություն պահպանել և հայտարարել է, որ պայմանագրի մանրամասները շուտով կներկայացվեն։ Անմիջապես մեծ թվով մարդիկ դուրս են եկել փողոց։ Շատերը հայտնել են, որ գիշերը գնդացիրներ են լսել։

Հունվարի 27-ին կոմունիստական կուսակցության կենտրոնական կոմիտեն հրապարակել և տարածել է բողոքի ցույց, որը կոչ է անում շարունակել բողոքի ակցիաները։ Այնտեղ պնդում էին, որ իմպերիալիստները ներխուժել են ցույցերի մեջ և գործել այնպես, որպեսզի արդարացնեն կառավարության բռնի միջամտությունը։ Մանիֆեստը ցուցարարներին կոչ է արել շարունակել պայքարը այնքան ժամանակ, քանի դեռ կառավարությունը չի տապալվել և նրա փոխարեն ժողովրդավարական կառավարություն չի ստեղծվել։

Բաղդադի հայտնի թաղամասերից ժամանած ուսանողներն ու աշխատողները հավաքվել են բողոքի ակցիայի։ Մեծ խումբը փորձել է անցնել Բաղդադի արևմտյան կամուրջը, որտեղ նրանք հանդիպել են Շալչիայի ուսանողների և երկաթուղային աշխատողների հետ։ Ալ-Ռասաֆում ոստիկանությունը կրակ է բացել մի խումբ կոմունիստների ուղղությամբ ՝ սպանելով 4 մարդու։ Չնայած իրենց կորուստներին ՝ նրանք շարունակում էին առաջ գնալ և Ամին հրապարակ ժամանելով ՝ կանգնեցվել էին ոստիկանության կողմից։ Գետի մյուս ափին նոր բախումներ են սկսվել ցուցարարների միջև։ Նրանք շարժվել են դեպի Մամուն կամուրջ, որտեղ ոստիկանությունը գնդացիրներից կրակ է բացել ամբոխի վրա ՝ սպանելով տասնյակ մարդկանց։ Շատերը ընկել են գետը, մինչդեռ Ամին հրապարակում ցույցերն ուժեղացել են, և ոստիկանությունը կրկին կրակ է բացել հենց ամբոխի վրա։ Մինչ ցուցարարները վերադասավորվել են տարբեր վայրերում, ոստիկանությունը նահանջել է։

Ըստ գնահատականների ՝ սպանվել է 300-400 ցուցարար։

Հետևանքները
-----------

Հունվարի 26-ի երեկոյան Սալիհ Ջաբրը փախել է Անգլիա։ Թագավորը հանձնարարել է 1920-ի ապստամբություններին մասնակցած շիա կրոնական գիտնականին նոր կառավարություն ձևավորել։ Իրաքի կառավարությունը օտարերկրյա քարոզիչներին մեղադրել է հունվարյան ապստամբությունների մեջ։ Նրանք նշել են, որ Սաուդյան Արաբիան աջակցում է Անկախության կուսակցությանը, իսկ Խորհրդային Միությունը կապեր ունի կոմունիստական կուսակցության հետ։ Նրանք պնդում էին, որ Կոմունիստական կուսակցությունը մեծ նվիրատվություններ է ստացել հրեա կոմունիստներից։ Սակայն ձայնագրությունները ցույց են տալիս, որ Կոմունիստական կուսակցությունը շատ քիչ գումար է ծախսել 1948 թվականի հունվարին, ինչը հաստատում է այն գաղափարը, որ ցույցերը ինքնաբուխ էին և վայելում էին ժողովրդական լայն աջակցությունը։

Ալ-Վաթբայի ապստամբությունն ամրապնդեց կոմունիստական կուսակցությունը։ Սակայն նրանք չեն վերապատրաստվել, և Ֆահդն ու 125 այլ բարձրաստիճան կոմունիստներ գտնվել են Կութ բանտում։ Կոմունիստական կուսակցությունը քիչ թե շատ գաղափարապես միաձուլվել է ազգային-ազատագրական կուսակցության և ազգային-հեղափոխական կոմիտեի հետ։

Ալ-Վաթբայից հետո Կոմունիստական կուսակցության գաղափարախոսությունը արմատականացվեց։ Գլխավոր հարցերից մեկը, որն առաջին պլան է մղվել, այն էր, թե արդյոք կուսակցությունը պետք է ռազմավարական համագործակցություն ունենա ազգային բուրժուազիայի հետ միապետության դեմ։

Սակայն 1948 թվականի գարնանը տեղի ունեցան մի շարք բողոքներ և գործադուլներ։

* Մարտի 18-ին, ապրիլի 14-ին և մայիսի 12-ին երկաթուղային գործադուլները
* Ապրիլի 4-ին, ապրիլի 6 - ին, մայիսի 2-ին և մայիսի 18-ին գործադուլները նավահանգստում
* Ապրիլի 23-ից մինչև մայիսի 15-ը K3 նավթի պոմպը տեղափոխվել է աշխատողների կողմից
* Ապրիլին Կոմունիստական կուսակցությունը կազմակերպեց առաջին ազգային ուսանողական կոնգրեսը, որի վրա հիմնվեց իրաքցի ուսանողների ընդհանուր միությունը։
* Ապրիլին գյուղացիները ապստամբություն բարձրացրին Արբաթ գյուղում։ «Աշխատողները պահանջում էին աշխատավարձի բարձրացում, «հաց ու կոշիկ», Ժողովրդավարական իրավունքներ, քաղբանտարկյալների ազատ արձակում և ազգային անկախություն»

Մայիսին ցույցերը դադարեցվել էին կառավարության կողմից Պաղեստինի պատերազմի սկսվելուց հետո ռազմական դրության հայտարարմամբ։

Չնայած բազմաթիվ տարբեր խմբակցություններ միավորվել են բողոքի ցույցերին մասնակցելու համար, իսկ Լիբերալ և Ազգային դեմոկրատները համագործակցել են կոմունիստական կուսակցության հետ, նրանց «դիմակայությունում» հետագա համագործակցություն չի եղել։ 1948 թվականի վերջին Կոմունիստական կուսակցությունը անկման մեջ էր,նրա շատ առաջնորդներ բանտերում էին։ Այն գաղափարապես վարկաբեկված էր այն բանից հետո, երբ ամռանը հետևեց Պաղեստինի բաժանման ճանաչման և Իսրայելի ստեղծման խորհրդային գիծը։ Սակայն «Ալ-Վաթբայի» ևս մեկ հետևանքն այն էր, որ ցույցերի կազմակերպման համար պատասխանատու ընդդիմադիր կուսակցություններն իրենց համար բացահայտում էին իշխանության նոր, անմիջական ձևեր, որոնցում նրանց մերժեցին ինչպես նրանց սակավության, այնպես էլ խորհրդարանական համակարգի կեղծման պատճառով։ Ալ-Վաթբայի ապստամբությունն օգնել է ճանապարհ հարթել 1952 թվականի ինթիֆադային, տապալել միապետությունը հուլիսի 14-ի հեղափոխության ընթացքում և ստեղծել Հանրապետություն։

Տես նաև
-------

* Մերձավոր Արևելքի ժամանակակից կոնֆլիկտների ցանկ
* 1941 թվականի Իրաքի հեղաշրջումը
* Հուլիսի 14-ի հեղափոխություն

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Batatu 547
2. ↑  Batatu, 545
3. ↑  Batatu, 548
4. 1 2  Batatu, 551
5. ↑  Batatu, 554
6. ↑  Batatu, 559
7. ↑  Salucci, 28
8. ↑  Tripp, 118

Աղբյուրներ
----------

* Batatu, Hanna. *The Old Social Classes and the Revolutionary Movements of Iraq: A Study of Iraq’s Old Landed Classes and of its Communists, Ba’thists, and Free Officers*. Princeton: Princeton University Press, 1978.
* Salucci, Ilario. *A People’s History of Iraq: The Iraqi Communist Party, Worker’s Movements, and the Left 1924-2004*. Chicago: Haymarket Books, 2005.
* Tripp, Charles. *A History of Iraq* 3rd Ed. Cambridge: Cambridge University