**Անտինոս** (լատին․՝ Antinous, հին հունարեն՝ Ἀντίνοος, մոտ 111, Բոլու, Թուրքիա - հոկտեմբերի 30, 130(0130-10-30), Նեղոս և Antinoöpolis, Էլ Մինյա, Եգիպտոս), հույն երիտասարդ Բյութանիայից և հռոմեացի կայսր Հադրիանոսի սիրելին ու սիրեկանը։ Իր վաղաժամ մահից հետո, մինչև իր 20-ամյակը, Անտինոսը աստվածացվել է Հադրիանոսի հրամանով, նրան երկրպագել են ինչպես հունական արևելքում, այնպես էլ Լատինական Արևմուտքում, երբեմն որպես աստված (հին հունարեն՝ θεός) և երբեմն պարզապես որպես հերոս (հին հունարեն՝ ἥρως):

Անտինոսի կյանքի մասին քիչ բան է հայտնի, հայտնի է, որ ծնվել է Կլաուդիոպոլիսում (ներկայիս Բոլու, Թուրքիա), հռոմեական Բիթինիա և Պոնտոս գավառում։ Հավանաբար Հադիանոսի հետ ծանոթացել է 123 թվականին, նախքան բարձրագույն կրթություն ստանալու Իտալիա տեղափոխվելը։ Դարձել է Հադրիանոսի սիրելին մինչև 128 թվականը, երբ նրան տարել են շրջագայության Հռոմեական կայսրություն՝ որպես Ադրիանոսի անձնական շքախմբի մաս։ Անտինոսը ուղեկցել է Հադիանոսին՝ Աթենքում ամենամյա Էլևսինյան միստերիաներին մասնակցելու ժամանակ, կայսեր հետ է եղել նաև այն ժամանակ, երբ նա սպանել է Մարուսյան առյուծին Լիբիայում, մի իրադարձություն, որը մեծապես հայտնի է եղել կայսրի կողմից։ Անտինոսը մահացել է առեղծվածային հանգամանքներում՝ 130 թվականի հոկտեմբերին, երբ նրանք Նեղոսի երկայնքով ընթացող նավատորմի մաս էին կազմում։ Տարբեր առաջարկություններ են արվել, թե ինչպես է նա մահացել՝ սկսած պատահական ջրահեղձումից մինչև դիտավորյալ մարդկային զոհաբերություն կամ ինքնասպանություն։

Նրա մահից հետո Ադրիանոսը աստվածացրել է Անտինոսին և հիմնել է կազմակերպված պաշտամունք՝ նվիրված նրա պաշտամունքին, որը տարածվեց ամբողջ կայսրությունում։ Հադրիանոսը Անտինոսի մահվան վայրին մոտ հիմնեց Անտինոպոլիս քաղաքը, որը դարձավ Օսիրիս-Անտինուսի պաշտամունքի կենտրոն։ Հադրիանը նաև հիմնեց Անտինոսի հիշատակին նվիրված խաղեր, որոնք տեղի կունենան ինչպես Անտինոպոլիսում, այնպես էլ Աթենքում, ընդ որում Անտինոսը դարձավ Հադրիանոսի համահելլենիզմի երազանքների խորհրդանիշը։ Անտինոսի պաշտամունքը ապացուցվեց, որ Հռոմեական կայսրությունում աստվածացված մարդկանց պաշտամունքներից մեկն էր, և իրադարձությունները շարունակվեցին նրա պատվին հիմնվել Ադրիանոսի մահից շատ անց։ Կանգնեցվել են նրան նվիրված տաճարներ և զոհասեղաններ, հատվել են նրա դիմանկարներով մետաղադրամներ, ստեղծվել բազմաթիվ քանդակներ։ Անտինոսի արձանները կարևոր իրադարձություն դարձան հռոմեական արվեստի պատմության մեջ։ Այս դիմանկարների շնորհիվ նույնիսկ դարեր անց Անտինոսը շարունակեց համարվել երիտասարդական գեղեցկության և շնորհքի խորհրդանիշ։ Սկսած Վերածննդից, նրա կերպարները սկսեցին վերարտադրվել եվրոպական արվեստում։ Անտինոսի և Ադրիանոսի սիրո պատմությունը պաշտամունքային կարգավիճակ է ստացել համասեռամոլ ենթամշակույթում իր սկզբնավորման օրվանից։

Անտինուսը արևմտյան մշակույթում դարձավ արական միասեռականության խորհրդանիշ՝ հայտնվելով Օսկար Ուայլդի, Ֆերնանդո Պեսսոայի և Մարգարիտ Յուրսենարի ստեղծագործություններում։

Կենսագրություն
--------------

### Ծնունդ և մանկություն

Անտինոսի գլուխը հայտնաբերվել է Ադրիանոսի վիլլայում, որը թվագրվում է մ.թ. 130–138 թվականներին, այժմ գտնվում է Ռոմանո ազգային թանգարանում, Հռոմ, Իտալիա։
Անտինոսը ծնվել է հույն ընտանիքում Կլաուդիոպոլիս քաղաքի մոտ, որը գտնվում էր հռոմեական Բիթինիա նահանգում՝ ներկայիս Թուրքիայի հյուսիս-արևմուտքում։ Ծնվել է քաղաքից դեպի արևելք՝ Մանթինեոն կոչվող տարածքում, գյուղական բնակավայրում:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Սա ավելի ուշ կարևոր դարձավ իր արձաններում արտահայտված պաշտամունքային կերպարի համար։- Ռոլանդ Ռալֆ Ռեդֆերն «Բերտ» Սմիթ |  |

Անտինոսի ծննդյան տարեթիվը հստակ չէ, թեև ենթադրվում է, որ այն հավանաբար եղել է մ.թ. 110-112 թվականների միջև։ Վաղ աղբյուրները նշում են, որ նրա ծննդյան օրը եղել է նոյեմբերին, և թեև ճշգրիտ ամսաթիվը հայտնի չէ, Անտինուսի կենսագիրներից մեկը՝ Ռոյսթոն Լամբերտը, պնդում է, որ դա հավանաբար նոյեմբերի 27-ին է։ Հաշվի առնելով նրա ծննդյան վայրը և նրա ֆիզիկական տեսքը՝ հավանական է, որ նրա ծագման մի մասը հունական չի եղել։

### Կարգավիճակ

«Անտինոս» անվանման տարբեր ծագումներ կան, հնարավոր է, որ նա անվանվել է Անտինոս կերպարի պատվին, որը Հոմերոսի «Ոդիսական» էպիկական պոեմում Պենելոպեի հայցորդներից է։ Մեկ այլ հավանականություն այն է, որ նրան տրվել է «Antinoë»-ի արական համարժեքը՝ մի կնոջ անուն, որը եղել է Մանթինիայի հիմնադիր գործիչներից, մի քաղաք, որը հավանաբար սերտ հարաբերություններ ուներ Բիթինիայի հետ։ Չնայած Վերածննդի դարաշրջանից սկսած շատ պատմաբաններ պնդել են, որ Անտինոսը ստրուկ է եղել, մոտ հիսուն վաղ աղբյուրներից միայն մեկն է պնդում այդ մասին։ Այս հնարավորությունը քիչ հավանական է մնում, քանի որ հռոմեական հասարակության մեջ նախկին ստրուկին աստվածացնելը խիստ հակասական կլիներ։ Անտինոսի ընտանեկան ծագումը հաստատող որևէ հավաստի ապացույց չկա, չնայած Լամբերտը կարծում էր, որ ամենայն հավանականությամբ նրա ընտանիքը գյուղացի ֆերմերներ կամ փոքր բիզնեսի սեփականատերեր կլինեին՝ այդպիսով սոցիալապես չտարբերվող, բայց ոչ հասարակության ամենաաղքատ հատվածներից։ Լամբերտը նաև հավանական համարեց, որ Անտինուսը մանկության տարիներին տարրական կրթություն ունենար՝ սովորեցնելով գրել և կարդալ։

### Կյանքը Հադրիանոսի հետ

Հադրիանոսի (ձախից) և Անտինոսի (աջ) Բրիտանական թանգարանի կիսանդրիները, երկուսն էլ Թաունլիի մարմարների մաս են կազմում։
Հադրիանոս կայսրն իր թագավորության ընթացքում շատ ժամանակ է անցկացրել՝ շրջելով իր կայսրությունում Կլաուդիոպոլիս ժամանել է 123 թվականի հունիսին, որտեղ էլ հավանաբար առաջին անգամ հանդիպել է Անտինոսին։ Հաշվի առնելով Հադրիանոսի անհատականությունը՝ Լամբերտը քիչ հավանական է համարել, որ նրանք այս պահին են սիրեկաններ դարձել՝ փոխարենը ենթադրելով, որ հավանական է, որ Անտինոսը ընտրվել է Իտալիա ուղարկելու համար, որտեղ հավանաբար սովորել է Կելյան բլրի կայսերական մանկավարժությունում։ Միևնույն ժամանակ, Հադրիանոսը շարունակել է շրջագայել կայսրությունում՝ միայն Իտալիա վերադառնալով 125 թվականի սեպտեմբերին, երբ հաստատվեց Տիբուրի իր վիլլայում։ Հետևյալ երեք տարիների ընթացքում ինչ-որ պահի Անտինոսը դարձել է նրա անձնական սիրելին, քանի որ երեք տարի անց Հունաստան մեկնելիս կայսրը Անտինոսին իր անձնական շքախմբի մեջ է ներառել:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Այն ճանապարհը, որով Հադրիանոսը տանում էր տղային իր ճամփորդություններին, հոգևոր, բարոյական կամ ֆիզիկական վեհացման պահերին մոտ էր պահում նրան և մահից հետո իրեն շրջապատում նրա պատկերներով, ցույց է տալիս նրա ներկայության հանդեպ մոլեգին փափագը, միստիկ-կրոնական կարիքը։- Հատված Ռոյստոն Լամբերտի «Սիրելի և Աստված. Հադրիանոսի և Անտինոսի պատմությունը» ստեղծագործությունից |  |

Լամբերտը նկարագրել է Անտինոսին որպես՝ «միակ մարդը, որը թվում է, որ ամենախորը կապն է ունեցել Հադրիանոսի հետ» վերջինիս կյանքի ընթացքում։ Հադրիանոսի ամուսնությունը Սաբինայի հետ այդքան էլ չի ուրախացրել կայսրին, և չկա որևէ հավաստի ապացույց, որ նա երբևէ սեռական գրավչություն է դրսևորել կանանց նկատմամբ, ի տարբերություն վաղ շրջանի շատ վստահելի ապացույցների, որ նա սեռական գրավչություն է ունեցել տղաների և երիտասարդների նկատմամբ։ Պատմական ապացույցներ չկան, որոնք հաստատում են, թե որ տարիքում է Անտինոսը դարձել Հադրիանոսի սիրելին։

Հայտնի է, որ Հադրիանոսը կարծել է, որ Անտինոսը խելացի և իմաստուն է, և որ նրանք ընդհանուր սեր ունեին որսի հանդեպ, ինչը հռոմեական մշակույթում դիտվում էր որպես առանձնահատուկ տղամարդկային հետապնդում։ Թեև ոչ մեկը չի պահպանվել, հայտնի է, որ Հադրիանոսը գրել է և՛ ինքնակենսագրություն, և՛ էրոտիկ պոեզիա իր տղա սիրելիների մասին, հետևաբար, հավանական է, որ նա գրել է նաև Անտինոսի մասին։ Նրանց հարաբերությունների ընթացքում ոչ մի ապացույց չկա, որ Անտինոսը երբևէ օգտագործել է իր ազդեցությունը Ադրիանոսի վրա անձնական կամ քաղաքական շահի համար։

127 թվականի մարտին Հադրիանոսը, հավանաբար Անտինոսի ուղեկցությամբ, ճանապարհորդել է Իտալիայի Սաբինա շրջանով, Պիկենումով և Կամպանիայում։ 127-129 թվականներին կայսրն այնուհետև տառապել է մի հիվանդությամբ, որը բժիշկները չեն կարողացել բացատրել։ 128 թվականի ապրիլին կայսրը Հռոմ քաղաքում Վեներայի և Հռոմի տաճարի հիմնաքարն է դրել մի ծիսակարգի ժամանակ, որտեղ նրան հավանաբար նրան ուղեկցել է Անտինոսը։ Այնտեղից Հադրիանոսը շրջագայության է մեկնել Հյուսիսային Աֆրիկա, որի ընթացքում նրան ուղեկցում էր Անտինոսը։ 128 թվականի վերջին Ադրիանոսը և Անտինոսը մեկնել են Կորնթոս՝ այնտեղից էլ ուղևորվելով Աթենք, որտեղ նրանք մնացել են մինչև 129-ի մայիսը՝ կայսրուհի Սաբինայի, Կեսերնի եղբայրների, կայսեր հաճախակի ուղեկիցների և Պեդանիա Ֆուսկուս կրտսեր (Ադրիանոսի թոռը) ուղեկցությամբ։ Հենց Աթենքում 128 թվականի սեպտեմբերին նրանք մասնակցել են Էլևսինյան միստերիաների ամենամյա տոնակատարություններին, որտեղ Հադրիանոսը նշանակվել է Տելեստերիոնում էպոպտների պաշտոնում։ Ընդհանուր առմամբ ճանաչված, բայց ապացուցված չէ, որ այդ ժամանակ Անտինոսը նույնպես ընծայված է եղել։

Ձախ կողմում պատկերված է Ադրիանոսի առյուծի որսը Անտինոսի ուղեկցությամբ Հռոմի Կոնստանտինի կամարի վրա:
Այնտեղից նրանք մեկնել են Փոքր Ասիա՝ 129 թվականի հունիսին հաստատվելով Անտիոքում, որտեղ հաստատվել են մեկ տարի՝ այցելելով Սիրիա, Արաբիա և Հրեաստան։ Այդտեղից Հադրիանոսը սկսել է ավելի ու ավելի քննադատաբար վերաբերվել հրեական մշակույթին, կարծել է, որ մշակույթը դեմ է հռոմեականացմանը, և այդպիսով սկսել է թլփատությունն արգելող քաղաքականություն և Զևս-Յուպիտերի տաճար կառուցել հրեական տաճարի նախկին տեղում։ Այնտեղից նրանք ուղևորվել են Եգիպտոս։ 130 թվականի օգոստոսին ժամանելով Ալեքսանդրիա, այնտեղ նրանք այցելել են Ալեքսանդր Մակեդոնացու քարատապանին։ Չնայած Հադրիանոսի որոշ նշանակումներ և գործողություններ ընդունվեցին հանրային գովասանքով և արարողություններով, նրանք զայրացրին քաղաքի հելլենական սոցիալական վերնախավին, որոնք սկսել են բամբասել նրա սեռական կապերի մասին, այդ թվում՝ Անտինոսի հետ։

Շուտով, և հավանաբար 130 թվականի սեպտեմբերին, Հադրիանոսը և Անտինոսը ճանապարհորդել են դեպի արևմուտք՝ Լիբիա, որտեղ նրանք լսել էին Մարուսյան առյուծի մասին, որը խնդիրներ է առաջացնում տեղացիների համար։ Նրանք որսացրին առյուծին, և թեև ճշգրիտ իրադարձությունները պարզ չեն, ակնհայտ է, որ Հադրիանոսը փրկել է Անտինոսի կյանքը նրա հետ առճակատման ժամանակ՝ նախքան գազանի սպանությունը։ Հադրիանոսը լայնորեն հանրայնացրել է իրադարձությունը՝ ձուլելով դրա բրոնզե մեդալիոնները, ստիպելով պատմաբաններին գրել դրա մասին, հանձնարարելով Պանկրատեսին բանաստեղծություն գրել դրա մասին և ստեղծելով այն պատկերող թոնդո, որը հետագայում տեղադրվել է Կոնստանտինի կամարի վրա։ Այս տոնդոյի վրա պարզ երևում էր, որ Անտինոսն այլևս երիտասարդ չէր, դարձել էր ավելի մկանուտ և մազոտ, նկատելիորեն ավելի ունակ էր դիմադրել իր տիրոջը և այսպիսով, հավանական է, որ դրա արդյունքում փոխվում էին նրա հարաբերությունները Հադրիանոս հետ։

Պատմության ընթացքում շատ հակասություններ են եղել Հադրիանոսի և Անտինոսի հարաբերությունների վերաբերյալ։ Ռոյսթոն Լամբերտի «Սիրելի և Աստված» գրքում նա գրում է. «Սակայն ինչ վերաբերում է կենտրոնական խնդիրներին՝ Անտինոսի պատմությունը, նրա հարաբերությունները Հադրիանոսի հետ և մահը, մենք քիչ ավելի շատ տեղեկություններ ունենք, քան ամենավաղ գրողները»։ Այս վաղ շրջանի գրողներից շատերը կողմնակալ են եղել Հադրիանոսի նկատմամբ, հատկապես՝ կապված Անտինոսի հետ նրա հարաբերությունների հետ։

Հադրիանոսի և Անտինոսի միջև հարաբերությունների շուրջ տարաձայնությունները պայմանավորված են գոյություն ունեցող ապացույցների պակասով, թե որտեղ է եղել Անտինոսը մ.թ. 123–130 թվականներին։ Անտինոսի մասին առաջին հիշատակումը վերաբերում է Պանկրատեսին և նրա «Առյուծի որսը» բանաստեղծությանը որը գրվել է մ.թ. 130 թվականին։

Անտինոսի կյանքի անհերքելի ապացույցները գալիս են Պինցյան բլրի վրա գտնվող Պինցյան կոթողից։ Ռելիեֆի արևմտյան կողմում կա մի աղավաղված արտահայտություն, որն ասում է՝ «նա մեծացել է որպես գեղեցիկ երիտասարդ»։ Սա հուշում է, որ Անտինոսն արդեն եղել է եփեբոս, և որ նա հաստատվել է Բեթինիայի իր տանը, երբ հանդիպել է Հադրիանոսին։ Շատ գիտնականներ, անուղղակի ապացույցներով, կարծում են, որ Հադրիանոսի և Անտինոսի հարաբերությունները տևել են մոտավորապես երեք տարի՝ մ.թ. 127-ից մինչև մ.թ. 130 թվականի հոկտեմբերը, երբ Անտինոսը խեղդվեց Նեղոսում։ Եզրակացությունն այն է, որ Հադրիանոսի և Անտինոսի իրական փոխհարաբերությունների վերաբերյալ կամ դրա մասին քիչ փաստաթղթեր կան։

### Մահ

Անտինոսի արձանը (Դելփի), պոլիքրոմ պարիական մարմար, պատրաստված Հադրիանոսի օրոք:
130 թվականի սեպտեմբերի վերջին կամ հոկտեմբերի սկզբին Ադրիանը և նրա շրջապատը, այդ թվում՝ Անտինոսը, հավաքվեցին Հելիոպոլիսում՝ Նեղոս գետի երկայնքով նավատորմի կազմում նավարկելու համար։ Շքախումբի մեջ եղել են՝ պաշտոնյաներ, պրեֆեկտ, բանակի և նավատորմի հրամանատարներ, ինչպես նաև գրական և գիտական գործիչներ։ Հավանաբար նրանց միացել է նաև Լյուսիոս Ցեյոնիուս Կոմոդուսը, երիտասարդ արիստոկրատ, որին Անտինոսը կարող էր համարել Ադրիանոսի սիրո մրցակիցը: Նեղոս գետով բարձրանալիս նրանք կանգ են առել Հերմոպոլիս Մագնայում՝ Թոթ աստծո գլխավոր սրբավայրում: Սրանից անմիջապես հետո՝ 130 թվականի հոկտեմբերին՝ Օսիրիսի փառատոնի ժամանակ Անտինոսն ընկել է գետը և մահացել: Հադրիանոսը հրապարակավ հայտարարել է Անտիանոսի մահվան մասին, և շուտով ամբողջ կայսրությունում տարածվել են բամբասանքներ այն մասին, որ Անտինոսը դիտավորյալ սպանվել է։ Անտինոսի մահվան բնույթը առեղծված է մնում մինչ օրս, սակայն տարբեր շահարկումներ են առաջ քաշվել։

1. Հավանականություններից մեկն այն է, որ նա սպանվել է դատարանում դավադրության արդյունքում։ Այնուամենայնիվ, Լամբերտը պնդում է, որ դա քիչ հավանական է, քանի որ այն չունի որևէ հիմնավոր պատմական ապացույց, և որովհետև Անտինոսն ինքը, ըստ երևույթին, քիչ ազդեցություն է ունեցել Հադրիանոսի վրա, ինչը նշանակում է, որ սպանությունը քիչ նպատակ է հետապնդում։
2. Որոշ գիտնականներ ենթադրում են, որ Անտինոսը կարող էր սպանված լինել հենց Հադրիանոսի կողմից կամ վերջինիս կողմից իր առողջությունը վերականգնելու փորձով, կամ երկուսի միջև վեճի ժամանակ։ Էլիզաբեթ Սփելլերը՝ Հադրիանոսի կենսագիրներից մեկը, նշում է, որ երկրորդ գաղափարը համընկնում է կայսեր զայրույթի և բռնության լավ փաստագրված նոպաների հետ։ Այնուամենայնիվ, գիտնականների մեծամասնությունը մերժում է այն միտքը, որ Հադրիանոսն է սպանել իր սիրեկանին՝ դատելով Անտինոսի մահվան համար նրա ճնշող վշտից։
3. Մեկ այլ ենթադրություն այն է, որ Անտինոսը մահացել է կամավոր կաստրացիայի ժամանակ՝ իր երիտասարդությունը պահպանելու և այդպիսով իր սեռական գրավչությունը Հադրիանոսին ուղղված փորձի շրջանակներում։ Այնուամենայնիվ, դա անհավանական է, քանի որ Հադրիանոսը և՛ ամորձումը, և՛ թլպատումը գարշելի է համարել, և քանի որ Անտինոսը մահվան պահին եղել է 18-ից 20 տարեկան, ցանկացած նման վիրահատություն անարդյունավետ կլիներ։
4. Չորրորդ հավանականությունն այն է, որ մահը պատահական է եղել, գուցե այն պատճառով, որ Հանտինոսը եղել է հարբած։ Ըստ նրա կորած հուշերի՝ ինքը՝ Հանտիանոսը, հավատում էր, որ դա այդպես է։
5. Մեկ այլ հավանականություն այն է, որ Անտինոսը եղել է կամավոր մարդկային զոհաբերություն։ Սրա մասին պահպանված ամենավաղ առաջարկությունը գալիս է Դիոն Կասիուսի գրություններից՝ դեպքից 80 տարի անց, թեև այն հետագայում կրկնվել է շատ ավելի ուշ աղբյուրներում։ 2-րդ դարի Հռոմեական կայսրությունում տարածված է եղել այն համոզմունքը, որ մեկի մահը կարող է երիտասարդացնել մյուսի առողջությունը, և Հանտինոսը երկար տարիներ հիվանդ է եղել։ Այս դեպքում Անտինոսը կարող էր իրեն զոհաբերել՝ հավատալով, որ Հանտիանոսը կվերականգնվեր։ Եթե այս վերջին իրավիճակը ճիշտ լիներ, Հանտիանոսը չէր բացահայտտի Անտինոսի մահվան պատճառը, քանի որ չի ցանկացել ֆիզիկապես կամ քաղաքականապես թույլ երևալ։ Ընդհակառակը, այս հնարավորությանը հակադրվում է այն փաստը, որ Հանտիանոսը չի սիրել մարդկային զոհաբերությունները և Կայսրությունում ուժեղացրել է դրա դեմ օրենքները։

Պաշտամունք Հին Հռոմում
----------------------

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Անտինոսի ծաղիկ
«Կարմիր» լոտոս | Անտինոս համաստեղություն
Յոհան Բոդեի ատլաս |

 |

Իր սիրելիի մահից հետո Հադրիանը շատ է վշտացել և որոշ ժամանակ անց աստվածացրեց նրան և հաստատել է պաշտամունքի պաշտամունքը։ Այս կապակցությամբ որոշ հետազոտողներ զուգահեռ են անցկացնում հելլենիզմի հիմնադիր Ալեքսանդր Մակեդոնացու նման ժեստի հետ՝ իր ընկերոջ և հավանական սիրեկան Հեփեստիոնի մահից հետո։

Կայսրերի և նրանց մերձավորների աստվածացումը 2-րդ դարում սովորական պրակտիկա էր։ Հռոմում ֆավորիտների պաշտամունքը պաշտոնապես հաստատվել էր Սենատի կողմից և սերտորեն կապված էր հենց կայսրի պաշտամունքի հետ։ Սակայն Անտինոսի պաշտամունքի մասշտաբները որակապես գերազանցեցին բոլոր նմանատիպ դեպքերը։ Ավելին, նրա պաշտամունքը հաստատվել է առանց Սենատի հավանության։

Ի հիշատակ Անտինոսի՝ Ադրիանոս կայսրը, նրա մահվան վայրից ոչ հեռու, հիմնեց Անտինոպոլիս քաղաքը, որը դարձավ հռոմեական Եգիպտոսի գլխավոր մշակութային կենտրոններից մեկը։ Ամբողջ կայսրության ընթացքում նոր աստծու պատվին կանգնեցվել են բազմաթիվ արձաններ և զոհասեղաններ։ Արկադիայի Մանտինեա քաղաքում, որի բնակիչները ժամանակին հիմնել են հայրենի Անտինոս քաղաքը, կառուցվել է մեծ տաճար և գիմնազիա։ Նրա դիմանկարները հատվել են մետաղադրամների վրա, փորագրվել թանկարժեք գոհարների վրա և պատկերվել ամանների, թեսերաների և հախճապակյա տախտակների վրա։ Նրան են նվիրված բանաստեղծություններ, հեղինակներից են Մեզոմեդ Կրետացին, Նումենիոսը և Պանկրատ Ալեքսանդրացին։ Վերջինիս աշխատանքի շնորհիվ «կարմիր» լոտոսը սկսեց համարվել Անտինոսի ծաղիկը։ Տարբեր քաղաքներում, այդ թվում՝ Աթենքում, հիմնադրվել են փառատոներ ու խաղեր, որոնք երկար ժամանակ կոչվում էին «Անտինոիա»։ Անտինուսի անունից օրակուլները գուշակություններ արեցին։ Դատարանի աստղագետները հայտնաբերել են նոր «Անտինուս» համաստեղությունը երկնքում Ծիր Կաթինի մոտ՝ Արծիվ համաստեղության մոտ։ Ըստ լեգենդի՝ այն հայտնվել է հանգուցյալ երիտասարդի հոգու երկինք բարձրանալու արդյունքում։ Արծիվ և Անտինոս համաստեղությունների մոտ լինելը վերջինիս կերպարը կապում էր Գանիմեդի հունական առասպելի հետ, որը համարվում էր Զևսի սիրահարը։

Գեղեցիկ երիտասարդի ողբերգական մահվան պատմությունը, որը աստվածացվել էր մահից հետո, զուգահեռ գտավ Հյակինթի, Գանիմեդի, Նարցիսի մասին հունահռոմեական առասպելներին և դրանով իսկ ամրապնդեց Անտինոսի պաշտամունքը, մանավանդ որ այս լեգենդները պատմում էին միասեռական զգայականության մասին։

Անտինոսի պաշտամունքը միավորում էր եգիպտական ​​և հունական կրոնական գաղափարները, ինչը բնորոշ էր այդ դարաշրջանին։ Նա տարածվեց ամբողջ կայսրությունում, բայց առանձնահատուկ ժողովրդականություն ձեռք բերեց Հունաստանում և Եգիպտոսում, որտեղ ստեղծվեցին նրա ամենամեծ թվով դիմանկարները, և որտեղ նա յուրացրեց տեղական աստվածների, հիմնականում Դիոնիսոսի և Օսիրիսի պաշտամունքը։

Ադրիանոսի օրոք լավ վարք էր համարվում ձեր տանը Անտինոսի քանդակը ունենալը։ Արդյունքում, նրա հիշատակի հավերժացման մասշտաբները բացառիկ էին. պահպանված պատկերների քանակով Անտինոսը զիջում է միայն Օգոստոս և Ադրիանոս կայսրերին։ Որոշ պատմաբաններ ենթադրում են, որ Անտինոսի պաշտամունքը կարող է ժամանակի ընթացքում մեծապես անկախ երևույթ դառնալ, որը կապ չունի Ադրիանոսի գործողությունների հետ։ Մյուսներն առարկում են՝ նշելով, որ երիտասարդության պատկերների զանգվածային ստեղծումը դադարեց կայսրի մահից հետո՝ 138 թվականին։

Անտինոսի պաշտամունքը պահպանվել է մինչև 3-րդ դարը։ Նա դատապարտվել է ինչպես որոշ հեթանոսների, այնպես էլ քրիստոնեության վաղ քարոզիչների կողմից։ Քննադատները Անտինոսի պաշտամունքը համարում էին բարոյական կոռուպցիայի, ցանկասիրության, առեղծվածային սնահավատության և Ադրիանոսի խելագարության արտացոլում։ 4-րդ դարում Հռոմեական կայսրությունում բազմաստվածությունը վերջնականապես արգելվեց հօգուտ քրիստոնեության։

Հին Հռոմի քանդակերում
---------------------


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Ոչ աստված դիմանկար** |. | **Անտինոսի կիսանդրիները որպես տարբեր աստվածներ** |
|  |  |  |  |  |  |
| Անտինոս
Պիո Կլեմենտինոյի թանգարան
 |  | Անտինոս-Դիոնիսոս.
Ֆիցվիլիամի թանգարան.
 | Անտինոս-Մերկուրի.
Էրմիտաժ թանգարան.
 | Անտինոս-Օսիրիս.
Լուվր.
 | Անտինոս-Գանիմեդես
Կիարամոնտի թանգարան.
 |

 |

* Քանդակներ
* Անտինոսը որպես Բաքուս Վատիկանի թանգարաններումԱնտինոսը որպես Բաքուս Վատիկանի թանգարաններում
* ԴելֆիիցԴելֆիից
* Անտինոս Մոնդրագոնը ԼուվրումԱնտինոս Մոնդրագոնը Լուվրում
* Անտինոս Էկուեն, Վիլլա Ադրիանա ՏիվոլիումԱնտինոս Էկուեն, Վիլլա Ադրիանա Տիվոլիում
* Անտինոսի կիսանդրին Հռոմի ազգային թանգարանումԱնտինոսի կիսանդրին Հռոմի ազգային թանգարանում
* Անտինոս հելլենիստական դիադեմով, Հռոմի ազգային թանգարանումԱնտինոս հելլենիստական դիադեմով, Հռոմի ազգային թանգարանում
* Որպես Բաքուս, Կապիտոլինյան թանգարաններՈրպես Բաքուս, Կապիտոլինյան թանգարաններ
* Անտինոս Բրաշկիի տիպը ԼուվրումԱնտինոս Բրաշկիի տիպը Լուվրում
* Անտինոսը որպես Լուվրի կայսերական պաշտամունքի քահանաԱնտինոսը որպես Լուվրի կայսերական պաշտամունքի քահանա
* Անտինուս Ֆարնեզ, Ազգային հնագիտական թանգարան, ՆեապոլԱնտինուս Ֆարնեզ, Ազգային հնագիտական թանգարան, Նեապոլ
* Կապիտոլինա Անտինուս, Կապիտոլինյան թանգարաններ, Վիլլա ԱդրիանայիցԿապիտոլինա Անտինուս, Կապիտոլինյան թանգարաններ, Վիլլա Ադրիանայից
* Անտինոսը Օսիրիսի դերում,Անտինոսը Օսիրիսի դերում,
* Գլուխ (կիսանդրին ժամանակակից է),Գլուխ (կիսանդրին ժամանակակից է),
* Անտինոսի՝ Օսիրիսի եգիպտական ​​արձանը Վատիկանի թանգարաններումԱնտինոսի՝ Օսիրիսի եգիպտական ​​արձանը Վատիկանի թանգարաններում
* Կիսանդրին (մ.թ. 130–138) Բրազիլիայի Ռիո դե Ժանեյրո քաղաքի կերպարվեստի ազգային թանգարանումԿիսանդրին (մ.թ. 130–138) Բրազիլիայի Ռիո դե Ժանեյրո քաղաքի կերպարվեստի ազգային թանգարանում
* Անտինոս Օսիրիսի կիսանդրին ԼուվրումԱնտինոս Օսիրիսի կիսանդրին Լուվրում
* Անտինոսը որպես Ասկլեպիոս, Էլևսիսի հնագիտական ​​թանգարան։Անտինոսը որպես Ասկլեպիոս, Էլևսիսի հնագիտական ​​թանգարան։

Հունական արվեստի մեծ երկրպագու Ադրիանոս կայսրի օրոք հռոմեացի քանդակագործները կրկին դիմեցին հելլենիզմի ժառանգությանը։ Իրենց աշխատանքներում նկարիչները հաճախ ընդօրինակում ու կրկնօրինակել են հույն մոդելներին։ Անտինոսի պաշտամունքի լայն տարածման շնորհիվ այս դարաշրջանի արվեստում առանձնահատուկ տեղ են գրավել նրան նվիրված քանդակները՝ դառնալով այդ ժամանակի ոչ միայն ամենաբազմաթիվ, այլև ամենաարտահայտիչ գործերը։ Այնուամենայնիվ, այս պատկերներից և ոչ մեկը չի կարելի համարել ինտրավիտալ։ Այս դիմանկարների բնորոշ գծերը, որոնք, ըստ երևույթին, իրական պատկեր են վերարտադրում. վեհ երիտասարդ՝ լայն, նշանավոր կրծքով, նիհար ձեռքերով, մի փոքր խոնարհված գլուխով, կլորացված դեմքի խոշոր, խիստ դիմագծերով, մազի մեծ փշրված փականներով, մեծ։ քիթ, հաստ շուրթեր, ուղիղ գծված մազեր՝ հոնքեր, երազկոտ, տխուր, մելամաղձոտ արտահայտություն աչքերում։ Տարբեր պատկերների նմանությունը, հավանաբար, հետևանք է այն բանի, որ կայսրությունում դրանց իրականացման համար իշխանությունների կողմից ստեղծվել է պաշտոնական կանոն։ Չնայած պատկերի անհատականությանը և կենսունակությանը, այս քանդակները պատկանում են ոչ այնքան հռոմեական դիմանկարային արվեստին, որքան իդեալիստական ​​հելլենիստական ​​արվեստին։ Միևնույն ժամանակ, երիտասարդի կերպարները զուրկ են հունական արձանների ուժից, առնականությունից, քաջությունից և լավատեսությունից, նրա կերպարը լի է զգայական գեղեցկությամբ, տխրությամբ և ճակատագրին ենթարկվելով։ Անտինոսը պատկերվել է որպես հունական հերոս կամ աստված՝ Դիոնիսոսի և հելլենացված Օսիրիսի, ինչպես նաև Հերմեսի, Ապոլոնի, Սերապիսի և այլոց տեսքով։ Չնայած ձևի էկլեկտիկականությանը, քննադատներն այս արձաններում նշում էին գեղարվեստական ​​մտքի ինքնատիպությունը։ Անտինոսի կերպարը համարվում է անտիկ դարաշրջանի քանդակի դասական մեծ տեսակներից վերջինը։

Անտինոսի դիմանկարների բազմաթիվ տեսակներ կան։ Հիմնականներից կարելի է առանձնացնել դիմանկարների մի խումբ՝ կապված Անտինոս Դելֆիի, Անտինոս Մոնդրագոնի խմբի և Պիո Կլեմենտինոյի թանգարանի կիսանդրու հետ կապված մի խումբ։

Անտինոս Դելֆիի արձանը, հավանաբար, ստեղծվել է երիտասարդի մահվան տարում և նրա պաշտոնական աստվածացումից առաջ։ Այն համարվում է իսկապես ապրած Անտինոյի ամենաճշգրիտ դիմանկարներից մեկը։ Չնայած դրանում կա իդեալականացում, այն չունի պատկերի օբյեկտի սրբացում։ Անտինոս Ֆարնեզացու նմանատիպ արձանը համարվում է կայսեր սիրելիի լավագույն դիմանկարը, որը նույնպես, ամենայն հավանականությամբ, հնարավորինս մոտ է նախատիպին։

Յոհան Վինկելմանն իր «Հնության արվեստի պատմություն» գրքում (1764) այս կիսանդրին անվանել է «արվեստի թագավորական փառք բոլոր դարերի համար»։ Հավանաբար, այս դիմանկարի նախատիպերից մեկը Աթենաս Լեմնիայի արձանի գլուխն էր (Ֆիդիասի ստեղծագործությունը)։ Անտիկ Բրասկայի մյուս հայտնի քանդակը հունական Դիոնիսոսի և Եգիպտական Օսիրիսի սինկրետիկ միացությունն է, նրա գլխազարդը բաղկացած է խաղողի վազերից և յուրահատուկ լոտոսի կոնից։

Կան նաև այլ նշանակալից պատկերներ՝ Անտինուս Կազալի (Կարլսբերգի Նոր Գլիպտոտեկում), Անտինուս-Վերտումնուսի խորաքանդակը Վիլլա Ալբանիից, Անտինոս-Օզիրիսը Գրիգորյան եգիպտական ​​թանգարանում, Անտինոս-Արիստեոսը Լուվրում, Անտինուսի կիսանդրին։ -Դիոնիսոսը Բրիտանական թանգարանում, Անտինոս-Դիոնիսոսի և Անտինոս-Հերմեսի կիսանդրիները Էրմիտաժում, Անտինոս-Օզիրիսի կիսանդրին Լուվրում և այլն։ Միաժամանակ կան արձաններ, որոնց վերականգնման ժամանակ կորցրած սկզբնական գլխի փոխարեն վերականգնողները տեղադրել են Անտինոսի գլուխները։

Հին Հռոմի մետաղադրամների վրա
----------------------------

Հետազոտողները համարում են Անտինոսի ամենաիրատեսական դիմանկարները, որոնք տեղադրվել են 2-րդ դարի բրոնզե հռոմեական մետաղադրամների դիմերեսին։ Այս պատկերները նրան ներկայացնում են որպես մարդկային հերոս, այլ ոչ թե իդեալականացված աստված։ Դիմանկարը ստեղծվել է մինչև պարանոցը կամ կրծքավանդակը։ Դրան ուղեկցվում էր գրություն, որտեղ նշվում էր, որ մետաղադրամի վրա պատկերված է հերոս կամ աստված։ Եգիպտոսում մակագրությունից կարելի էր հրաժարվել՝ աստվածությունը նշելով հատուկ աստղի կամ թագի նշանով՝ հեմխեմետով։ Հակադարձները բազմազան էին. Նման մետաղադրամներ հատվել են մի երիտասարդի մահից հետո Եգիպտոսի և Հունաստանի քաղաքներում՝ Ալեքսանդրիայում, Տարսոնում, Կլաուդիոպոլիսում, Զմյուռնիայում, Մանտինայում, Դելֆիում և այլն։ Անհայտ է, թե արդյոք դրանք արտադրվել են կայսրության արևմտյան մասում։ Նրանց թվում կան երեք տեսակ. Առաջին խումբը բաղկացած է բարձրորակ մետաղադրամներից, դրանք հաճախ օգտագործվել են որպես մեդալիոններ և թալիսմաններ։ Երկրորդ խումբը բաղկացած է սովորական մետաղադրամներից, իսկ երրորդ խումբը՝ անորակ մանր մետաղադրամներից.

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| Մետաղադրամ Զմյուռնիայից։
Մեդալների կաբինետ
 | Մետաղադրամ Ալեքսանդրիայից.
Դիմերեսը՝ Խեմխեմետով։ Դարձերեսին Անտինոսն է՝ կադուկեուսով։
 | Մետաղադրամ Դելֆիից.
Դարձերեսին արծիվ է ծաղկեպսակով։
 |

 |

Վերածննդից հետո
---------------

Անտինոսը կրկին համբավ է ձեռք բերել Վերածննդի դարաշրջանում, երբ հանրային լայն հետաքրքրություն կար Հնության մշակույթի նկատմամբ։ Սկզբում երիտասարդին ընկալում էին ոչ թե որպես պատմական դեմք, այլ արվեստում իր ներկայացվածության միջոցով (քանդակներ, մետաղադրամներ, գոհարներ)։ Վաղ գիտնականները արագ հասկացան, որ Անտինոսի պատկերները առանձին նշանակալից երևույթ են կազմում հռոմեական դիմանկարում։ Միաժամանակ, պատկերված դիմագծերի բավականին փոքր յուրահատկության պատճառով շատ արձաններ սխալմամբ սկսեցին դասվել նրա դիմանկարների շարքին։ Օրինակ, դա տեղի ունեցավ այնպիսի խորհրդանշական քանդակների հետ, որոնք զգալի ազդեցություն ունեցան համաշխարհային արվեստի վրա, ինչպիսիք են Հերմես (Անտինուս) Բելվեդեր, Անտինուս (Հերմես) Կապիտոլին, Սան Իլդեֆոնսոյի խումբը (Ադրիան և Անտինոս)։ Արդյունքում Անտինոսը սկսել է ընկալվել որպես երիտասարդական գեղեցկության և շնորհքի խորհրդանիշ։ 16-րդ դարից սկսած Եվրոպայում սկսել են կրկնօրինակվել հնագույն քանդակներ և գոհարներ և ստեղծվել հին երիտասարդության պատկերող նոր քանդակներ։

18-րդ դարի վերջում Եվրոպայում սկսվեց «եգիպտոմանիան»՝ հմայքը Հին Եգիպտոսի մշակութային ժառանգությամբ։ Այս երևույթի արդյունքում Անտինոսը վերականգնեց ժողովրդականությունը, այդ թվում՝ շնորհիվ իր արձանների՝ Սերապիսի և Օսիրիսի կերպարանքով շրջանառության, ինչպես նաև այն փաստի, որ եվրոպացիները նրա առասպելն ընկալեցին որպես էկզոտիկ և դեկորատիվ։

19-րդ դարի վերջին հին երիտասարդության կերպարի հանրահռչակման գործում մեծ դեր խաղաց պատմական գեղարվեստական ​​վեպերի տարածումը, որոնց թվում կարելի է առանձնացնել գերմանացի պատմական գրող Ադոլֆ Գաուսրաթի (Ջորջ Թեյլոր կեղծանունով) Անտինուսի ստեղծագործությունները (1880) և Գեորգ Էբերս Կայսրը (1881)։ Այս գրքերում Անտինոսի կերպարը բանաստեղծականացված էր, թեև զգալիորեն աղավաղված էր։

21-րդ դարում Անտինոսի պատմությունը դարձել է մի շարք խոշոր ցուցահանդեսների թեմա՝ «Անտինուս - սիրահար և Աստված» (Պերգամոնի թանգարան, 2004-2005), «Անտինուս. Հնության դեմքը» (Հենրի Մուր ինստիտուտ, 2006 թվական), «Հադրիան. կայսրություն և հակամարտություն» (Բրիտանական թանգարան, 2008 թվական), «Անտինուս. Դիմանկար երկու մասից» (Հռոմի ազգային թանգարան, 2016-2017 թվական),«Ադրիանոս և Անտինոս. հանդիպում 19 դար անց» (Աթենքի ազգային հնագիտական ​​թանգարան, 2017-2018 թվական),«Անտինուս. Մի տղա ստեղծեց Աստծուն» (2018-2019 թվականներ)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Birley, 2000, էջ 144
2. ↑  Danziger, Purcell, էջ 215
3. ↑  Speller, 2003, էջ 282
4. ↑  Renberg, Gil H.: *Hadrian and the Oracles of Antinous (SHA,* Hadr. *14.7); with an appendix on the so-called* Antinoeion *at Hadrian's Villa and Rome's Monte Pincio Obelisk*, Memoirs of the American Academy in Rome, Vol. 55 (2010) [2011], 159–198; Jones, Christopher P. *New Heroes in Antiquity: From Achilles to Antinoos* (Cambridge, Massachusetts & London, 2010), 75–83; Bendlin, Andreas: *Associations, Funerals, Sociality, and Roman Law: The collegium of Diana and Antinous in Lanuvium (CIL 14.2112) Reconsidered,* in M. Öhler (ed.), Aposteldekret und antikes Vereinswesen: Gemeinschaft und ihre Ordnung (WUNT 280; Tübingen, 2011), 207–296.
5. ↑  Gómez, 2019, էջ 90
6. ↑  Mark Golden (2011). «Mark Golden on Caroline Vout, Power and Eroticism» (PDF). *The Ancient History Bulletin Online Reviews*. **1**: 64–66.
7. ↑  Cassius Dio pp. 444–445 *Roman History*.
8. ↑  Chisholm, 1911, էջ 286
9. 1 2  Cassius Dio, էջ 447
10. ↑  Lambert, 1984, էջ 15
11. ↑  R.R.R. Smith :Antinous: boy made god, 2018 p15
12. 1 2 3 4  Lambert, 1984, էջ 19
13. ↑  «Antinoüs». *Britannica*. Encyclopædia Britannica, Inc. 2023 թ․ հունիսի 15.
14. ↑  Jones, 2010, էջ 75
15. ↑  Lambert, 1984, էջ 20
16. ↑  Everitt, 2010, էջ 238
17. ↑  Danziger, Purcell, էջ 218
18. 1 2  Lambert, 1984, էջեր 20-21
19. ↑  Lambert, 1984, էջեր 21–22
20. 1 2  Lambert, 1984, էջ 22
21. ↑  Gómez, 2019, էջ 227
22. ↑  Aldrich, Wotherspoon, էջ 195
23. ↑  Everitt, 2010, էջ xxiii
24. ↑  Lambert, 1984, էջեր 61–62
25. 1 2  Lambert, 1984, էջ 63
26. 1 2  Danziger, Purcell, էջ 204
27. ↑  Lambert, 1984, էջ 97
28. ↑  Lambert, 1984, էջ 30
29. ↑  Lambert, 1984, էջ 39
30. ↑  Danziger, Purcell, էջեր 216–217
31. ↑  Lambert, 1984, էջեր 90–93
32. ↑  Speller, 2003, էջեր 280-281
33. ↑  Lambert, 1984, էջ 59
34. ↑  118 Fox, T. E. (2014). The Cult of Antinous and the Response of the Greek East to Hadrian's Creation of a God [Undergraduate thesis, Ohio University].
35. ↑  Jones, 2010, էջ 82
36. ↑  Lambert, 1984, էջ 65
37. ↑  Lambert, 1984, էջ 48
38. ↑  Lambert, 1984, էջեր 73–74
39. 1 2 3  Lambert, 1984, էջ 71
40. ↑  Lambert, 1984, էջեր 71–72
41. ↑  Lambert, 1984, էջեր 100–106
42. ↑  Cassius Dio pp. 444-445 *Roman History*.
43. ↑  Speller, 2003, էջ 168
44. ↑  Lambert, 1984, էջեր 101–106
45. ↑  Everitt, 2010, էջեր xxiii-xxiv
46. ↑  Cassius Dio p. 447 *Roman History*.
47. ↑  Everitt, 2010, էջեր 279–280
48. ↑  Lambert, 1984, էջեր 110–114
49. ↑  Speller, 2003, էջեր 115-116
50. ↑  Lambert, 1984, էջեր 115–117
51. ↑  Speller, 2003, էջ 122
52. 1 2  Lambert, 1984, էջեր 118–121
53. ↑  Opper, 1996, էջ 173
54. ↑  Lambert, 1984, էջ 24
55. ↑  Danziger, Purcell, էջ 185
56. ↑  Lambert, 1984, էջեր 55–57
57. ↑  Lambert, 1984, էջեր 60-61
58. 1 2  Fox, T. E. (2014). The Cult of Antinous and the Response of the Greek East to Hadrian's Creation of a God [Undergraduate thesis, Ohio University].
59. 1 2  A.R. Birley, Hadrian: The Restless Emperor, 241; T. Opper, Hadrian: Empire and Conflict (Cambridge: Harvard University Press, 2008), 173.
60. ↑  D.R. Cartlidge, D.L. Dungan, Documents for the Study of the Gospels, 195; R. Lambert, Beloved and God: The Story of Hadrian and Antinous, 60.
61. 1 2  Aldrich, Wotherspoon, էջ 26
62. ↑  Lambert, 1984, էջեր 121, 126
63. ↑  Lambert, 1984, էջ 126
64. 1 2  Boatwright, 2000, էջ 190
65. ↑  Gregorovius, 1898, էջ 132
66. ↑  Speller, 2003, էջ 146
67. ↑  Everitt, 2010, էջ 292
68. ↑  Lambert, 1984, էջեր 127–128
69. ↑  Aelius Spartianus, էջ 44
70. ↑  Syme, 1988, էջ 164
71. ↑  Lambert, 1984, էջ 128
72. ↑  
Lambert 1984, p. 142; Vout 2007, p. 57.
73. ↑  Everitt, 2010, էջ 287
74. ↑  Gregorovius, 1898, էջ 131
75. ↑  Speller, 2003, էջ 289
76. ↑  Lambert, 1984, էջ 129
77. ↑  Speller, 2003, էջեր 291-292
78. ↑  Lambert, 1984, էջ 130
79. ↑  Vassilika, 1998, էջ 114
80. ↑  Speller, 2003, էջ 183
81. ↑  «Hadrian». *Britannica*. Encyclopædia Britannica, Inc. 2023 թ․ հուլիսի 6.
82. 1 2  Lambert, 1984, էջեր 130–141
83. 1 2 3 4 5 6  *Chad Alligood.* The Delphi Antinous (A reconsideration)(անգլ.) // *Anistoriton* : Journal. — 2012—2013. — Т. 13. Архивировано из первоисточника 1 Օգոստոսի 2019.
84. ↑  *Краснова О. Б.* Энциклопедия искусства Древнего мира. — М.: Olma Media Group, 2002. — С. 280. — 351 с. — ISBN 5-94849-062-9
85. 1 2 3 4 5  ЭСБЕ, 1890, էջ 839
86. 1 2 3 4  P. v. Rohden, K. Wernicke, 1894, s. 2439—2441
87. 1 2 3 4 5  *Н. Н. Бритова, Н. М. Лосева, Н. А. Сидорова.* Портрет времени Адриана // Римский скульптурный портрет. — М.: Искусство, 1975. — С. 58—59.
88. ↑  *Пчелов Е. В.* Образ орла в античной астрономической традиции // *Гербовед* : журнал. —М. 1999. — № 38. — С. 116—123.
89. ↑  Vout, 2005, էջ 83
90. ↑  Vout, 2007, էջ 100-106
91. ↑  Lambert, 1984, էջ 192—193
92. ↑  Аверинцев С. С. «Христианство» (HTML). Большая российская энциклопедия — bigenc.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 11-ին. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 11-ին.
93. ↑  *Карл Вёрман* II. Искусство времен Римской империи. Скульптура // История искусства всех времён и народов. — СПб.: Просвещение, 1919. — Т. 1.
94. ↑  *Бритова Н. Н.* Искусство Римской империи 2 в. н. э. // Всеобщая история искусств / под ред. А. Д. Чегодаева. — М.: Искусство, 1956. — Т. 1. Искусство Древнего мира.
95. 1 2  *Eugénie Sellers Strong* The Principate of Hadrian // Roman Sculpture: From Augustus to Constantine. — Cambridge University Press, 2015. — P. 249. — ISBN 1108078109, ISBN 9781108078108
96. ↑  «Ministry of Culture and Sports — Delphi Archaeological Museum». *ODYSSEUS Portal* (անգլերեն). Ministry of Education and Religious Affairs, Culture and Sports. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հունվարի 26-ին. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 4-ին.
97. ↑  *Jiří Frel* In the Shadow of Antinous // *Metropolitan Museum Journal*. — 1973. — Vol. 7. — P. 127—130.
98. ↑  «The Braschi Antinous» (անգլերեն). Музеи Ватикана. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մարտի 28-ին. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 4-ին.
99. ↑  *Rainer Pudill.* Antinoos. Münzen und Medaillons. — Regenstauf : Battenberg Gietl Verlag, 2014. — ISBN 3866461135, ISBN 978-3866461130.
100. ↑  *Hans-Christoph von Mosch.* Die Antinoos-Medaillons von Bithynion-Klaudiopolis(գերմ.) // *Schweizerische Numismatische Rundschau*. — 2001. — № 80. — С. 109—126. — ISSN 0035-4163.
101. ↑  Hugo Meyer, 1991
102. ↑  *Кон И. С.* Лики и маски однополой любви: Лунный свет на заре. — 2-е изд. перераб. и доп. — М. : АСТ, Олимп, 2003. — С. 169. — 576 с. — ISBN 5-17-015194-2.
103. ↑  Vout, 2005, էջ 83—84
104. ↑  Хмелёва Е. Н. «Две скульптуры Белого зала». Гатчина сквозь столетия : исторический журнал. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մայիսի 25-ին. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 4-ին.
105. ↑  *Дубровина В. А.* Истоки и формирование «египтомании» в художественной культуре Западной Европы // *Дом Бурганова. Пространство культуры* : Научно-аналитический журнал. — М.: Музей классического и современного искусства «Бурганов-Центр», 2011. — № 1. — С. 101—111. — ISSN 2071-6818.
106. ↑  *Аркадий Ипполитов* Египтомания, как любая страсть, не подлежит суду вкуса // *Коммерсантъ* : газета. — 1994. — № 121. Архивировано из первоисточника 26 փետրվարի 2019.
107. ↑  Рабинович, 2000
108. ↑  Antinoüs // Encyclopædia Britannica. — 1911. — Vol. 2. — P. 130.
109. ↑  «Antinoos — Geliebter und Gott» (գերմաներեն). Staatliche Museen zu Berlin. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ փետրվարի 27-ին. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 4-ին.
110. ↑  «Antinous: the face of the Antique — What's on — Henry Moore Foundation» (անգլերեն). Henry Moore Foundation. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 26-ին. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 4-ին.
111. ↑  Александр Смотров (2008 թ․ հուլիսի 24). «Выставка о жизни древнеримского императора Адриана откроется в Лондоне». РИА Новости. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ փետրվարի 27-ին. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 4-ին.
112. ↑  Bucker (2008 թ․ հուլիսի 10). «Император Адриан и его любовник Антиной». Правда.ру. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ փետրվարի 27-ին. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 4-ին.
113. ↑  «Antinoo — ritratto in due parti» (իտալերեն). Museo Nazionale Romano. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ փետրվարի 26-ին. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 4-ին.
114. ↑  Alec Forssmann (2016 թ․ սեպտեմբերի 22). «Antínoo, un mito extraordinario que se resiste a morir» (իսպաներեն). National Geographic. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ փետրվարի 26-ին. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 4-ին.
115. ↑  «Hadrian and Antinous — an encounter, 19 centuries later» (անգլերեն). National Archaeological Museum, Athens. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մարտի 7-ին. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 4-ին.
116. ↑  «Бюст Антиноя продали за 24 миллиона долларов». Lenta.ru. 2010 թ․ դեկտեմբերի 8. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ ապրիլի 7-ին. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 4-ին.
117. ↑  «A ROMAN BLACK CHALCEDONY INTAGLIO PORTRAIT OF ANTINOUS. CIRCA 130-138 A.D.». *Christie's* (անգլերեն). 2019 թ․ ապրիլի 29. Վերցված է 2023 թ․ հոկտեմբերի 18-ին.

Գրականություն
-------------

* «Антиной, любимец Адриана». *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*. Սանկտ Պետերբուրգ. 1890–1907.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)
* *Рабинович Е. Г.* Ресницы Антиноя // Риторика повседневности: Филологические очерки. — СПб.: Издательство Ивана Лимбаха, 2000. — 239 с. — ISBN 5-89059-030-8
* *Backe-Dahmen, Annika; Franken, Norbert[de].* Antinoos. Geliebter und Gott. — Berlin : Staatliche Museen zu Berlin, Stiftung Preußischer Kulturbesitz, 2005. — ISBN 3886094952, ISBN 783886094950.
* *Birley A. R.[en].* Hadrian to the Antonines // The Cambridge Ancient History / Alan K. Bowman[en], Peter Garnsey[en], Dominic Rathbone[en]. — Cambridge: Cambridge University Press, 2000. — ISBN 0521263352, ISBN 9780521263351
* *Clairmont, Christoph W.[fr].* Bildnisse des Antinous. Ein Beitrag zur Portraitplastik unter Kaiser Hadrian. — Rom : Schweizerisches Institut in Rom[it], 1966. — S. 66. — (Bibliotheca Helvetica Romana. 6).
* *Lambert, Royston.* Beloved and God: The Story of Hadrian and Antinous. — London: George Weidenfeld & Nicolson, 1984. — 298 p. — ISBN 029778045X, ISBN 978-0297780458
* *Meyer, Hugo.* Antinoos. Die archäologischen Denkmäler unter Einbeziehung des numismatischen und epigraphischen Materials sowie der literarischen Nachrichten. Ein Beitrag zur Kunst- und Kulturgeschichte der hadrianisch-frühantoninischen Zeit. — München: Wilhelm Fink Verlag, 1991. — ISBN 3770526341, ISBN 9783770526345
* *Pudill, Rainer[de].* Göttlicher Antinoos: Das Idealbild jugendlicher Schönheit. — Regenstauf : Battenberg Gietl Verlag[de], 2017. — ISBN 3866461496, ISBN 978-3866461499.
* *Rohden, Paul von[de], Wernicke, Konrad[de].* Antinoos 5 // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. — Stuttgart, 1894. — Bd. I, 2. — Kol. 2439—2441.
* *Caroline Vout[en].* The story of Adrian and Antinous // Power and Eroticism in Imperial Rome. — Cambridge, UK; New York: Cambridge University Press, 2007. — 285 p. — ISBN 0521867398, ISBN 9780521867399
* *Vout, Caroline.* Antinous, Archaeology, History // *The Journal of Roman Studies*. — Society for the Promotion of Roman Studies, 2005. — Т. 95. — С. 80—96. — ISSN 0075-4358.
* *Waters, Sarah.* «The Most Famous Fairy in History»: Antinous and Homosexual Fantasy(անգլ.) // *Journal of the History of Sexuality[de]*. — Austin, Tex.: University of Texas Press, 1995. — Т. 6. — № 2. — С. 194—230. — ISSN 1043-4070.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Անտինոսի վիրտուալ թանգարան(անգլ.)(ֆր.)(գերմ.)
* Անտինոյին նվիրված էջ(գերմ.)