**Ֆեոդոր Նիկիֆորովիչ Պլևակո** (ռուս.՝ *Фёдор Никифорович Плевако*, ապրիլի 13 (25), 1842, Տրոիցկ, Troitsk Uyezd, Օրենբուրգի մարզ, Ռուսական կայսրություն - դեկտեմբերի 23 1908 (հունվարի 5 1909), Մոսկվա, Ռուսական կայսրություն), ռուս իրավաբան, փաստաբան, դատական հռետոր։

Ավարտել է Մոսկվայի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը (1870)։ Քաղաքական և քրեական խոշոր դատավարություններում Սեսկի գյուղացիների (1905), Ս․ Մորոզովի ընկերության ֆաբրիկայի բանվորների ցույցի (1886), Կոնշինի մանուֆակտուրային ֆաբրիկայի բանվորների գործերում հանդես է եկել որպես դատապաշտպան։

Օկտյաբրիստների կուսակցությունից ընտրվել է 3-րդ Պետական դումայի դեպուտատ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1842 թվականի ապրիլի 13 (25)-ին Օրենբուրգ նահանգի Տրոիցկ քաղաքում.։

Աղբյուրներից մեկի համաձայն՝ նա կալմիկ կնոջ և մի լեհի որդին էր, ով աքսորվել էր Օրենբուրգի նահանգ՝ լեհական ապստամբությանը (1830 թ.) մասնակցելու համար.։ Այլ աղբյուրների համաձայն՝ լեհ ազնվականի և ղազախ կնոջ որդին։ Պլևակոյի կենսագիրներից շատերը կարծում են, որ «նրա մայրը ղրղզական ցեղից էր».։ Մոսկվացի պատմաբան Վ. Ի. Սմոլյարչուկը «Պլևակոյի փաստաբանը» գրքում (Չելյաբինսկ, 1989) նրան անվանում է «ճորտ ղրղզ կին», որին հաջորդում են Ա. Ն. Տրոիցկին և տեղացի հեղինակ Լ. Տեմնիկը։ Նշված էթնոնանունն օգտագործում են առանց չակերտների, թեպետ հայտնի է, որ այդպես էին կոչվում այն ժամանակ քաղաքի շրջակայքում շրջող ղազախները։ Ճիշտ է, այլ հետազոտողներ, երիտասարդ ղազախուհուն ճորտ անվանելով, նկատի ունեին, որ Տրոիցկում նա ապրում էր իրեն պատսպարած ընտանիքի ծառաների հետ։ Ինքը՝ աղջիկը, ակնհայտորեն հարուստ ու ազնվական ընտանիքից էր։

Ահա թե ինչ էր հիշում Ֆ. Պլևակոյի մայրը ծերության տարիներին. 
«Մենք ապրում էինք տափաստանում՝ Տրոիցկից ոչ հեռու, ֆետրե վագոնում։ Մենք ապրում էինք շատ հարուստ, վագոնը ծածկված էր գորգերով, ես քնում էի, ինչպես մեծերը, մորթյա վերմակների տակ և մորթյա անկողնու վրա։ Պատերից կախված էին թքուրներ, հրացաններ և հարուստ հագուստներ, և ես հիշում եմ ինձ վրա հագուստ և մետաղադրամ».։

Հայրը՝ դատական խորհրդական Վասիլի Իվանովիչ Պլևակ է, մայրը՝ Եկատերինա Ստեպանովա։ Ծնողները, մասամբ դասակարգային և աշխարհիկ պատճառներով, պաշտոնական` եկեղեցական ամուսնության մեջ չէին, ուստի նրանց երկու երեխաները՝ Ֆեդորը և Դորմիդոնտը, համարվում էին անօրինական։ Ընտանիքում չորս երեխա է եղել, սակայն երկուսը մահացել են մանկության տարիներին։ Նիկիֆորովիչ հայրանունը վերցվել է նրա ավագ եղբոր կնքահոր՝ Նիկիֆորի անունով, ծննդյան
վկայականում նշված է նաև նրա ազգանունը՝ Նիկոլաև։ Ֆեդորը համալսարան ընդունվեց հոր «Պլևակ» ազգանունով, իսկ համալսարանն ավարտելուց հետո դրան ավելացրեց «օ» տառը և ինքն իրեն անվանեց այս տառի շեշտադրմամբ՝ «Պլևակո». ։

Ըստ կենսագրության մեկ այլ վարկածի` նկարագրված, օրինակ, պատմվածքում Վ. Պիկուլ «Ոչ եղինջի սերմերից», Ֆ. Ն. Պլևակոյի հայրը վտարանդի լեհ հեղափոխական էր։ Փաստաբանի ծոռնուհին Մարինա Սերգեևնա Սավչենկո չի հաստատել այս վարկածը.:

Պլևակոյի ընտանիքը Մոսկվա է տեղափոխվել 1851 թվականի ամռանը՝ հոր թոշակի անցնելուց հետո։ Աշնանը եղբայրներին ուղարկեցին Առևտրային դպրոց Օստոժենկա։ Եղբայրները լավ էին սովորում, հատկապես Ֆեդորը, ով հայտնի դարձավ իր մաթեմատիկական ունակություններով։ Ուսումնառության առաջին տարվա վերջում եղբայրների անունները նշված էին դպրոցի «ոսկե տախտակին», դրանք նշում էր Օլդենբուրգի արքայազնը, ով ստուգում էր հաստատությունը։ Եվ վեց ամիս անց Ֆեդորը և Դորմիդոնտը հեռացվեցին որպես անօրինական, չնայած այն հանգամանքին, որ ուսման վարձերը խնամքով վճարվում էին։ «Մեզ անարժան ճանաչեցին հենց այն դպրոցին, որը գովաբանում էր մեզ մեր հաջողությունների համար և ցուցադրում էր մեզանից մեկի բացառիկ կարողությունը մաթեմատիկայի մեջ։ Աստված ների նրանց։ Նրանք իսկապես չգիտեին, թե ինչ էին անում այս նեղ ճակատները, որոնք մարդկային զոհաբերություն էին անում», - դառնությամբ հիշում էր Ֆյոդոր Նիկիֆորովիչը.:

1853 թվականի աշնանը, իրենց հոր երկարատև ջանքերի շնորհիվ, Ֆեդորը և Դորմիդոնտը ընդունվեցին 1-ին Մոսկվայի գիմնազիա, անմիջապես 3-րդ դասարան։ Նույն թվականին Պյոտր Կրոպոտկին նույնպես ընդունվեց գիմնազիա և ընդունվեց ևս 3-րդ դասարան.։

Մինչ եղբայրները դեռ ավագ դպրոցում էին, նրանց հայրը մահացավ։ «Ես չէ, որ պետք է դատեմ հորս, ով իր հոգին է դրել՝ խնամելով մեզ, բայց ես շատ բան չեմ հասկանում։ Նա միայնակ էր։ Մեզ հետ բավական սիրալիր։ Մահանալով՝ նա հարստություն թողեց մեր օգտին, ինչը մեզ հնարավորություն տվեց սովորելու և ոտքի կանգնելու։ Չնայած դրան, նա չամուսնացավ մորս հետ և մեզ թողեց վտարանդի վիճակում», - մտորում էր Պլևակոն արդեն հասուն տարիքում.:

Փաստաբանական գործունեություն
----------------------------

Ֆեդորն ավարտել է Մոսկվայի Կայսերական համալսարանի իրավագիտության ֆակուլտետը 1864 թվականին։ Հենց այդ ժամանակ ընդունվեցին նոր դատական օրենսգրքեր, որոնք արդարությունը դարձրեցին հրապարակային։ Քրեական գործընթացում ներմուծվեց դատաքննությունը, երդվյալ ատենակալների համակարգը։ Իսկ դատարանի հակառակորդ լինելը պահանջում էր փաստաբաններ։ Պլևակոն սկզբում Մոսկվայում էր՝ որպես դատավորի պաշտոնի թեկնածու։

1870 թվականին Պլևակոն ընդունվեց Մոսկվայի Արդարադատության դատարանի շրջանի փաստաբանների դաս, ինչը բարելավեց նրա ֆինանսական վիճակը։ Նա սեփականություն է ձեռք բերել Բոլշոյ Աֆանասևսկի նրբանցք 35 հասցեում գտնվող տանը (տունը քանդվել է 1993 թվականին)).։ Շուտով նա հայտնի դարձավ որպես Մոսկվայի լավագույն իրավաբաններից մեկը՝ հաճախ ոչ միայն անվճար օգնելով աղքատներին, այլև երբեմն վճարելով իր աղքատ հաճախորդների չնախատեսված ծախսերը։
Երիտասարդ տարիներին Պլևակոն զբաղվել է գիտական աշխատանքով. 1874 թվականին գերմաներենից ռուսերեն թարգմանել է և հրատարակել Հռոմի քաղաքացիական իրավունքի դասընթացը Ֆ. Պուխտի։ Ըստ իր քաղաքական հայացքների՝ նա պատկանում էր «Հոկտեմբերի 17-ի միությանը։
Պլևակոյի փաստաբանական գործունեությունը ընթացել է Մոսկվայում, որն իր հետքն է թողել նրա վրա։ Մոսկվայի բնակչության կրոնական տրամադրությունները, Մոսկվայի իրադարձություններով լի անցյալը և նրա սովորույթները արձագանք գտան Պլևակոյի պալատական ելույթներում։ Դրանք առատ են Սուրբ Գրքի տեքստերով և սուրբ հայրերի ուսմունքներին հղումներով։ Ենթադրվում է, որ Ռուսաստանում ավելի յուրօրինակ խոսնակ չկար։ Արդեն Պլևակոյի առաջին դատական ճառերը անմիջապես բացահայտեցին հռետորական հսկայական տաղանդը։ Ռյազանի շրջանային դատարանում (1871) լսված գնդապետ Կոստրուբո-Կորիցկու գործընթացում Պլևակոյին ընդդիմացել է պարսիկ իշխանը Ա. Ի. Ուրուսով, որի կրքոտ ելույթը հուզեց ունկնդիրներին։ Պլևակոն ստիպված էր ջնջել ամբաստանյալի համար անբարենպաստ տպավորությունը։ Կտրուկ հարձակումներին նա հակադարձում էր առողջ առարկություններով, տոնի հանգստությամբ և խիստ վերլուծություններով ապացույցներ։ Իր ողջ փայլով և ինքնատիպ ուժով Պլևակոյի հռետորական տաղանդը դրսևորվեց Աբբաս Միտրոֆանիայի գործով, որը Մոսկվայի շրջանային դատարանում (1874) մեղադրվում էր կեղծիքի մեջ, խարդախություն և ուրիշի ունեցվածքի յուրացում։ Այս գործընթացում Պլևակոն հանդես եկավ որպես քաղաքացիական հայցվոր՝ դատապարտելով կեղծավորությունը, փառասիրությունը, հանցավոր հակումները վանական գավազանի տակ։ Ուշագրավ է նաև Պլևակոյի ելույթը 1880 թվականին նույն դատարանում լսված 19-ամյա աղջկա՝ Կաչկայի գործով, որը մեղադրվում էր ուսանող Բայրոշևսկու սպանության մեջ, որին նա սիրահարված էր։
Նրա որոշ կատարումներ դարձել են լեգենդար։ Այսպիսով, գողացող քահանայի պաշտպանության ժամանակ, որը պաշտոնանկ արվեց դրա համար, Պլևակոն լռեց ամբողջ դատական հետաքննության ընթացքում և ոչ մի հարց չտվեց վկաներին, նա գրազ եկավ ընկերոջ հետ, որ նրա պաշտպանական խոսքը կտևի ուղիղ մեկ րոպե, որից հետո քահանան կարդարացվեր։ Երբ եկավ նրա ժամանակը, նա դիմեց երդվյալ ատենակալներին և ասաց. «Պարոնայք երդվյալ ատենակալներ, իմ հաճախորդը քսան տարուց ավելի ազատում է ձեր մեղքերը։ Մի անգամ էլ դուք ներեք նրա մեղքը, ռուս ժողովուրդ»։ Քահանան արդարացվեց։

Թեյնիկը գողացած տարեց կնոջ գործով դատախազը, ցանկանալով նախապես կաթվածահար անել Պլևակոյի պաշտպանական ճառի էֆեկտը, ինքն ամեն ինչ արտահայտեց հօգուտ մեղադրյալի (նա խեղճ է, գողությունը չնչին է, կներեք ծեր կին), բայց ընդգծեց, որ սեփականությունը սուրբ է, դրա վրա չես կարող ոտնձգություն անել, քանի որ դրանով երկրի ողջ բարեկարգումը պահպանվում է, «և եթե մարդկանց թույլ տան արհամարհել այն, երկիրը կկործանվի»։ Պլևակոն վեր կացավ. «Բազմաթիվ անախորժությունների, բազմաթիվ փորձությունների ստիպված էր դիմանալ Ռուսաստանը իր ավելի քան հազար տարվա պատմության ընթացքում։ Պեչենեգները տանջում էին նրան, պոլովցին, թաթարները, լեհերը։ Տասներկու լեզու ընկավ նրա վրա, նրանք վերցրեցին Մոսկվան։ Ռուսաստանը համբերեց ամեն ինչի, հաղթահարեց ամեն ինչ, միայն ուժեղացավ ու մեծացավ փորձություններից։ Բայց հիմա, հիմա... Պառավը 30 կոպեկ արժողությամբ թիթեղյա թեյնիկ է գողացել։ Ռուսաստանը, իհարկե, սրան չի դիմանա, սրանից կկորչի»։ Ըստ լեգենդի՝ ծեր կինը արդարացվել է։ Սակայն սկզբնաղբյուրում արդարացման մասին ոչինչ չի ասվում։

Պլևակոն հաճախ էր խոսում գործարանային անկարգությունների ժամանակ և իր ելույթներում ի պաշտպանություն աշխատողների, ովքեր մեղադրվում էին իշխանություններին դիմադրելու, գործարանի գույքը ոչնչացնելու մեջ, կարեկցանքի զգացում էր առաջացրել դժբախտ մարդկանց նկատմամբ՝ «հյուծված ֆիզիկական աշխատանքով, հոգևոր ուժերով մահացած անգործությունից»։

Դատական ելույթներում նա խուսափում էր ավելորդություններից, վիճում էր տակտով՝ հակառակորդներից պահանջելով «հավասարություն պայքարում և պայքարում հավասարազոր զենքով։ Որպես հռետոր-իմպրովիզատոր, հենվելով ոգեշնչման ուժի վրա, Պլևակոն հիանալի ելույթների հետ մեկտեղ հանդես եկավ համեմատաբար թույլ ելույթներով։ Երբեմն նույն դատավարության ժամանակ նրա ելույթներից մեկը ուժեղ էր, մյուսը՝ թույլ (օրինակ՝ Մերենվիլի գործով)։
Պլևակոյի ավելի քան երկու հարյուր հաջողված դեպքերի թվում է Սավվա Մամոնտով պաշտպանությունը, որը 1900 թվականին մեղադրվում էր Վոլոգդայից Արխանգելսկ երկաթուղու կառուցման համար վերցված վարկերը չվճարելու մեջ։ Մամոնտովը պետությունից ստացել է շինարարության պայմանագիր, սակայն շինարարությունը դանդաղ է ընթանում՝ կառավարության անբավարար աջակցության պատճառով։ Մամոնտովը ծախսել է հատկացված բոլոր միջոցները և սեփական միջոցների մի մասը, սակայն դրանք դեռ չեն բավարարել։ Փաստաբանը պաշտպանությունը կառուցել է Մամոնտովի ստեղծագործական դրդապատճառներով և այն փաստով, որ հատկացված միջոցները կոպեկ են գնացել շինարարության համար։ Սավվա Մամոնտովն ազատ է արձակվել անմիջապես դատարանի դահլիճում. 
Մահացել է Մոսկվայում 1908 թվականի դեկտեմբերի 23-ին (1909 թվականի հունվարի 5-ին), 67 տարեկան հասակում։

Ընտանիք
-------

Ֆ.Ն.Պլևակոյի առաջին կինը Տվեր նահանգի ժողովրդական ուսուցիչ էր։ Ամուսնությունն անհաջող էր, և Ֆեդոր Նիկիֆորովիչը կնոջը թողեց փոքր որդու հետ։ Բայց իր երկրորդ կնոջ՝ Մարիա Դեմիդովայի հետ նա ներդաշնակորեն ապրեց գրեթե 30 տարի՝ մինչև իր կյանքի վերջը։ Միևնույն ժամանակ, առաջին 20 տարիների ընթացքում Պլևակոն և Դեմիդովան ապրում էին քաղաքացիական ամուսնության մեջ, քանի որ առաջին ամուսինը նրան ամուսնալուծություն չէր տվել։
Հետաքրքիր է, որ 28-ամյա Դեմիդովան եկել է Մոսկվա՝ իրավաբանական ծառայությունների համար՝ հենց այնպես, որպեսզի ամուսնալուծվի իր առաջին ամուսնուց՝ Վյազնիկովսկու վաճառականից, որից ուներ հինգ երեխա։ Ֆեդոր Նիկիֆորովիչը սիրահարվեց նրան առաջին հայացքից, և այս ամուսնության մեջ զույգը ևս երեք ընդհանուր երեխա ունեցավ։
Ֆ.Ն. Պլևակոն ուներ երկու որդի, որոնց անունները նույնն էին՝ Սերգեյ։ Հետագայում նրանք երկուսն էլ դարձան փաստաբաններ և աշխատեցին Մոսկվայում։ Սերգեյ Ֆեդորովիչ Պլևակո ավագը (1877–30 հունվարի, 1943) մահացել է Մոսկվայի մարզում սրտի կաթվածից։ Պլևակո ազգանունը կրում էր միայն Սերգեյ Ֆեդորովիչ կրտսերի դուստրը՝ պատմաբան Իրինա Սերգեևնան։ Փաստաբան Մարինա Սերգեևնա Սավչենկոյի ծոռնուհին իր հուշերը գրել է «Ժամանակի բեկորներ. Մեկ ընտանիքի պատմությունից»։

Տներ
----

Ֆեդոր Նիկիֆորովիչը և Մարիա Անդրեևնան ապրում էին Նովինսկի բուլվարի իրենց սեփական տանը, նրանք նաև ունեին ևս երեք բնակելի տուն նույն բուլվարում` թիվ 16, 16-ա և 18։ Պլևակոյի տունը չէր պահպանվել, բայց տնակները պահպանվել էին։ Պլևակոյի խորթ դուստրը՝ Նինա Վասիլևնան, ապրում էր թիվ 16 տան 23 բնակարանում, ամուսնու՝ ռուս-ճապոնական պատերազմի մասնակից, գեներալ և ականավոր ռազմական պատմաբան Եվգենի Իվանովիչ Մարտինովի հետ։ Թիվ 59 բնակարանում ապրում էր մեկ այլ խորթ դուստր՝ Թամարա Վասիլևնան, ով ամուսնացած էր հայտնի գրահրատարակիչ Վլադիմիր Միխայլովիչ Սաբլինի հետ:Նույն տանը ապրում էր փաստաբանի կնոջ եղբոր՝ Պավել Իվանովիչ Օրեխովի ընտանիքը։ Նրա որդին Ալեքսանդր Պավլովիչ Օրեխով խորհրդային տարիներին դարձել է ակադեմիկոս, քիմիայի բնագավառում խոշոր հայտնագործությունների հեղինակ ալկալոիդներ։

Նովինսկի բուլվարում Ֆյոդոր Նիկիֆորովիչի և Մարիա Անդրեևնայի երեխաները նույնպես բնակարաններ ունեին՝ Սերգեյը, Վարվարան և կրտսեր Պետերը, ով անհետացել էր Առաջին համաշխարհային պատերազմում։

18 տունը , որը կառուցվել է Պլևակոյի պատվերով ճարտարապետի Միկինի կողմից կողմից, ստացել է «Պլևակոյի տուն» անվանումը, պահպանել է արտաքին և ներքին հատակագիծը մինչև 21-րդ դարը և պահպանության կարգավիճակ ստացել 2018 թ.: Երկար ժամանակ այս տանը բնակարան է վարձել փաստաբանի օգնականը, հետագայում քաղաքական գործիչը Վասիլի Ալեքսեեւիչ Մակլակով։ 1920-ական թվականներին նա այստեղ ապրում էր Զինաիդա Ռայխ Վսևոլոդ Էմիլևիչ Մեյերհոլդ հետ, ով երբեմն թատրոնի փորձեր էր կազմակերպում բակում.

Գրականություն
-------------

* «Плевако, Федор Никифорович». *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*. Սանկտ Պետերբուրգ. 1890–1907.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)
* *Кони А. Ф.* — князь Урусов и Ф. Н. Плевако — мемуары
* *Смолярчук В. И.* Адвокат Федор Плевако: очерк о жизни и деятельности адвоката Ф. Н. \* \* \* \*Плевако. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 229 с.
* *Вересаев В. В.* Невыдуманные рассказы. — М. 1968. — С. 131
* *Воскресенский Н. К.* Плевако Ф. Н. // Судебная летопись. — 1909. — № 10. — С. 3
* *Доброхотов А. М.* Слава и Плевако. — М. 1910
* История русской адвокатуры. — М. 1914. — Т. 1. — С. 272
* *Короленко В. Г.* История моего современника. — М. 1965. — С. 460—463
* *Маклаков В. А*. Ф. Н. Плевако. — М. 1910. — С. 4
* *Муравьев Н. К*. От редактора // Плевако Ф. Н. Речи. — М. 1909. — Т. 1.
* Сила и тайна Плевако // Бизнес адвокат. — № 8. — 2002
* *Плевако Ф. Н.* Избранные речи / сост. И. В. Потапчук. — Тула: Автограф, 2000. — 366 с.
* *Плевако Ф. Н.* Защитная речь обвиняемых по делу рабочих Коншинской фабрики // История науки и техники. — 2005. — № 1. — С. 51—54
* *Чулкина М. А.* Плевако Федор Никифорович // Челябинская область: энциклопедия. — Челябинск, 2006. — Т. 5. — С. 216
* *Подгорный Б. А.* Плевако. — М. 1914. — 40 с.
* С*молярчук В. И*. Адвокат Фёдор Плевако: очерк о жизни и деятельности адвоката Ф. Н. Плевако. — Челябинск, 1989. — 229 с.
* *Смолярчук В. И.* Ф. Н. Плевако — судебный оратор. — М. 1989. — 63 с.
* *Троицкий Н. А*. Адвокатура в России и политические процессы, 1866—1904 гг. — Тула: Автограф, 2000
* *Русева Л.* Московский златоуст: об адвокате Ф. Н. Плевако // Смена. — 2000. — № 8. — С. 50 — 64
* *Темник Л*. Им восхищалась вся Россия // Вперед (Троицк). — 2001. — 4,10, 11 июля
* *Троицкий Н. А*. Фёдор Никифорович Плевако // Вопр. истории. — 2001. — № 4. — С. 33 — 37
* *Соболева А.* Образ русского судебного оратора: юрид. эссе // Рос. юстиция. — 2002. — № 2. — С. 63—66
* *Резник Г. М.* Рыцарь правосудия // Закон. — 2005. — № 4. — С. 103 — 111
* Федоров М. Дети Плевако. - Воронеж: АО "Воронежская областная типография - издательство им. Е.А. Болховитинова", 2023. - 264 с. - ISBN 978-5-4420-1057-2

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Большая Советская энциклопедия. / Гл. ред. А. М. Прохоров, 3-е изд. — Т. 20. — 1975. — Стб. 49.
2. ↑  Л. А. Морозова. «Ф. Н. Плевако: жизнь и деятельность (к 175-летию со дня рождения)». *cyberleninka.ru*. Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 20-ին.
3. ↑  *Сайфульмулюков Р.* Знаменитый адвокат // Вперёд (Троицк). 1986. 24 мая.
4. ↑  *Василий Иванович Смолярчук* Адвокат Феодор Плевако: Очерк о жизни и судебной деятельности адвоката Ф.Н. Плевако. — Юж.-Урал. кн. изд-во, 1989. — 240 с. — ISBN 978-5-7688-0155-7
5. ↑  «Русская портретная галерея». Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ հուլիսի 24-ին. Վերցված է 2010 թ․ մարտի 12-ին.
6. ↑  «Федор Никифорович Плевако». Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ մայիսի 22-ին. Վերցված է 2010 թ․ մարտի 13-ին.
7. ↑  Сборник биографий. Федор Никифорович Плевако
8. 1 2 3 4 5  Ольга Стерн (2007). «Ветвь "Древа жизни": Сеньковы- Демидовы-Мартыновы-Савченко». *senkov.sitecity.ru*. Արխիվացված է օրիգինալից 2022-12-15-ին. Վերցված է 2022 թ․ դեկտեմբերի 15-ին.
9. 1 2  Мария Микулина (2020 թ․ սեպտեմբերի 18). «Царь-адвокат». *Такие дела* (ռուսերեն). Վերցված է 2022 թ․ դեկտեմբերի 15-ին.
10. ↑  «Москва, которой нет. Большой Афанасьевский переулок, д. 35. Дом с кариатидами». Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ հունիսի 21-ին. Վերցված է 2010 թ․ մարտի 12-ին.
11. ↑  «Фото дома». Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ հոկտեմբերի 15-ին. Վերցված է 2010 թ․ մարտի 13-ին.
12. ↑  «Две легенды о Федоре Плевако».
13. ↑  «Федор Никифорович Плевако». *biographe.ru*. Վերցված է 2022 թ․ դեկտեմբերի 15-ին.
14. ↑  «Дом Плевако признан выявленным объектом культурного наследия / Новости города / Сайт Москвы». *Сайт Москвы* (ռուսերեն). 2018 թ․ հունվարի 19. Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ հուլիսի 11-ին. Վերցված է 2018 թ․ հուլիսի 22-ին.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 330)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Rodovid |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 1123035989 · ISNI: 0000000448898294 · LCCN: nr94011426 · NTA: 119909898 · VIAF: 195683618 · WorldCat VIAF: 195683618 |

 |