recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
|  |
| --- |
| **Արևելյան մտրակակոթ** |
| Արևելյան մտրակակոթԱրևելյան մտրակակոթ |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Գորտնուկածաղկավորներ (Ranunculales) |
| **Ընտանիք** | Գորտնուկազգիներ (Ranunculaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Գորտնուկայիններ (Ranunculoideae) |
| **Տրիբա** | *Anemoneae* |
| **Ցեղ** | Մամրիչ *(Clematis)* |
| **Տեսակ** | **Արևելյան մտրակակոթ** *(C. orientalis)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Clematis orientalis***L. 1753 |

**Մամրիչ արևելյան** (լատին․՝ Clematis orientalis), հրանունկազգիներ ընտանիքի, մամրիչ ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

4-6 մ բարձրությամբ, կիսափայտացած ցողուններով լիան է։ Բույսի բոլոր օրգանները խիտ գանգրամազմզուկապատ են կամ մերկ։ Տերևները փետրաձև են, մոխրականաչավուն, հաստավուն և կոշտ, տերևիկների ձևը և չափերը խիստ բազմազան են։ Ներքին տերևիկները սովորաբար 3-5 բլթականի են, երբեմն՝ եռամասնանի, ձվաձև, 1,5-5 սմ երկարությամբ։ Ծաղիկները հավաքված են ծոցային ոչ մեծ հուրաններում, բազմաթիվ են, դեղնավուն, արտաքինից հաճախ կարմրավուն։ Բաժակաթերթիկները 4-ն են, էլիպսաձև մինչև երկարավուն էլիպսաձև, 1,5-2,5 սմ Երկարությամբ, երկու կողմից կարճ թաղիքամազմզուկապատ, սրածայր։ Սերմնապտղիկները հասնում են 3 մմ երկարության, փետրամազմզուկապատ ելուստներով։ Ծաղկում է հունիս-օգոստոսին, պտուղները հասունանում են սեպտեմբեր-հոկտեմբերին։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Կովկասում, Ղրիմում, Միջին Ասիայում, Մոնղոլիայում, Չինաստանում, Փոքր Ասիայում, Իրանում։ Հայաստանի տարածքում հանդիպում է հյուսիսարևելյան անտառային և կենտրոնական շրջաններում, Զանգեզուրում, որտեղ հանդիպում է ամենուրեք, ծովի մակերևույթից 1100-1200 մ բարձրության վրա, բացատներում, անտառեզրերում, թփուտներում, հաճախ գետահովիտներում։

Կիրառություն
------------

Հեռանկարային է Հայաստանի չոր կլիմա ունեցող շրջանների հատկապես՝ Արարատյան դաշտի բնակավայրերի կանաչապատման համար, Երևանում և այլ բնակավայրերում հանդիպում է աննշան քանակությամբ, սակայն աչքի է ընկնում մեծ դիմացկունությամբ և արագ աճով, առատորեն ծաղկում և պտղաբերում է։ Մեր հանրապետությունում հանդիպում է խոնավ աճատեղերում, ինչպես նաև չոր քարքարոտ տարբեր թեքության լեռնալանջերին։ Հողի հանդեպ պահանջկոտ չէ։ Աչքի է ընկնում բարձր չորադիմացկունությամբ և ցրտադիմացկունությամբ։ Հեռանկարային է հանրապետության ստորին և միջին լեռնային գոտիների բնակավայրերի կանաչապատման համար։ Առանձնապես բարձր գեղազարդ է աշնանը՝ պտուղների հասունացման շրջանում։

Պատկերասրահ
-----------

* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 1, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ 127։

Գրականություն
-------------

* Ծառագիտություն, Ժ. Հ. Վարդանյան

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2778137186 |

 |
«**Արևիկ**», հայկական հրատարակչություն։

Պատմություն
-----------

Ստեղծվել է 1986 թվականին Երևանում՝ «Սովետական գրող» հրատարակչության մանկապատանեկան բաժնի հիման վրա։ Հիմնադիր-տնօրենը եղել է Վարդգես Քալանթարյանը, գլխավոր խմբագիր՝ Գևորգ Դևրիկյան, տնօրեններ՝ Դավիթ Հովհաննեսը (1991–99), Աստղիկ Ստեփանյանը (1999 թվականից)։ 

Հրատարակում է մանկապատանեկան գեղարվեստական, ուսումնական և ուսումնամեթոդական գրականություն, ինքնատիպ ձևավորմամբ մանկական գունազարդ գրքեր, խաղ-գրքույկներ։ 1986-1991 թվականներին հրատարակել է «Համաշխարհային գրականություն պատանիների համար» և «Աշխարհի ժողովուրդների հեքիաթներ» մատենաշարերը (50 հազար տպաքանակով)։ 1999 թվականից Հայաստանի հանրակրթական դպրոցների համար լույս է ընծայել աշխարհագրության, մաթեմատիկայի, քիմիայի, անգլերենի և այլ դասագրքեր, ուսուցչի մեթոդական ձեռնարկներ։ 

«Արևիկ»-ի հրատարակությունները Մոսկվայի գրքի միջազգային ցուցահանդես-տոնավաճառների «Գրքարվեստ» մրցույթում արժանացել են մրցանակների (2004, 2005, 2007)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Պետական բյուջեի միջոցներով 905 848 հատ դասագիրք ձեռք կբերվի

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Ալեկոծություն**, Շաբանյանի նկարներից, որտեղ պատկերված է ծովի խռովահույզ, ալեկոծ վիճակը։ «Ալեկոծությունը» նկարը դիտողին մտերմացնում է բնության ծանոթ տարերքի հետ` գեղագիտական հաճույք պատճառելով նրան։

Նկարագրություն
--------------

Տեսարանը ներկայացնում է ծովի մեջ երկարած, արհեստական պատնեշի նմանվող, սեղանաձև հարթ կտրվածքով մի ժայռ, որի շուրջը տեղի է ունենում ալեբախություն։ Ափ խուժող ալիքները թափով հարվածում են ժայռի կողերին, փրփուրների վերածվելով` վեր շպրտվում, խորտակվում ու ետ քաշվում` կրկնելու իրենց հարվածները։ Դրանք տպավորիչ են իրենց գոյացրած փրփրակալած թմբերով ու փոսորակներով` ստեղծելով ալեկոծությանը հարազատ տպավորություն։ Ալեկոծության տպավորությունը գագաթնակետին է հասցված ժայռապատնեշի հակադիր կողմին բախված և հսկայական բարձրությամբ վեր խոյացած փրփրակալած վիթխարի ալիքով` նմանվելով հսկայական ուժի ռումբի պայթյունից առաջացած ծխի քուլաների։ Ծովի տարերքի այս ցնցող տեսարանը թվում է սարսափելի, բայց միաժամանակ տպավորիչ ու գեղեցիկ։ Նկարիչը գեղանկարչորեն է պատկերել փրփրակալած ալիքները, որոնց սպիտակ բաշերն ընդգծված են ծովի պղտոր կապտականաչավուն մակերեսին, իսկ ժայռի հարթ մակերեսից թափվող ջրի հոսանքը հիշեցնում է ջրվեժ։

Ճիշտ է, ծովանկարում ալեկոծության թափը չի հասնում այնպիսի պաթետիկայի, ինչպիսին կարելի է տեսնել Այվազովսկու ստեղծագործություններում, որոնք ռոմանտիկնկարչի գերզգայուն երևակայության ծնունդ են, բայց Շաբանյանի գործում ճշմարտությունը ճանաչողական իր հատկությամբ դիտողին մտերմացնում է բնության տարերքի հետ` գեղագիտական հաճույք պատճառելով նրան։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ե.Մարտիկյան, Հայկական կերպարվեստի պատմություն Հայ
|  |
| --- |
| **Անտառային գորշ հողեր** |
|  |

**Անտառային գորշ հողեր**, հողերի տիպ, ձևավորվում է սաղարթավոր և խառնանտառների ծածկոցի տակ, բարեխառն ցամաքային կլիմայի ու պարբերաբար լվացող ջրային ռեժիմի պայմաններում, հիմնականում լյոսային ավազակավերի, կարբոնատային մորենների վրա։

Նկարագրություն
--------------

Բնութագրվում են փոխանակական կատիոնների բարձր պարունակությամբ, վերին հորիզոններում օրգանական նյութերի և մոխրային սնուցման տարրերի զգալի կուտակմամբ, ընկուզաձև կառուցվածքով, թթու կամ թույլ թթվային ռեակցիայով, բարենպաստ ջերմաստիճանով ու ջրային ռեժիմներով, կենսաբանական բարձր ակտիվությամբ։ Անտառային գորշ հողերը բերրի են, ունեն լավ արտահայտված հողի կտրվածք, որի հզորությունն անտառի ծածկոցի տակ կարող է հասնել մինչև 150 սանտիմետր, վարելահողի դեպքում՝ մինչև 200 սանտիմետր։ Ստորաբաժանվում են **բաց գորշ** (հումուսի պարունակությունը՝ 2,5–7%), **գորշ** (3,5–10%) և **մուգ գորշ** (5–16%) ենթատիպերի։ Անտառային գորշ հողերի զգալի մասը որպես վարելահողեր օգտագործվում են գյուղատնտեսության մեջ, մշակում են հացահատիկներ, կերեր, տեխնիկական բույսեր, բանջարեղեն, պտղատու մշակաբույսեր, կազմակերպում են մշակովի խոտհարքներ ու արոտավայրեր։ Անտառատնտեսության անտառային գորշ հողերում աճեցնում են արդյունաբերական նշանակության կաղնուտներ։ Անտառային գորշ հողերը կազմում են Հայաստանի տարածքի 15,4%-ը (133000 հեկտար տարածք), մեծ տարածում ունեն Տավուշում, Զանգեզուրում, Արցախի, Մռավի լեռնաշղթաներում՝ 1300–2250 մետր բարձրություններում։ Անտառային գորշ հողերի մեծ մասը միջին հզորության, թույլ էրոզացված է՝ մարգագետիններով ծածկված։ Վերին անտառային գորշ հողերի շուրջ 17%-ն օգտագործվում է որպես խոտհարք, արոտավայր և գյուղատնտեսական որոշ բույսերի մշակության համար։ Թեք լանջերի վրա գտնվելու, թույլ մասնատվածության պատճառով հաճախ ենթարկվում են հողատարման։ Հումուսի պարունակությունը 4–8% է, ունեն միջին կլանունակություն և թթվային ռեակցիա (pH=4,6–5,9), բարենպաստ ջրաֆիզիկական հատկություններ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
Գերմանական զորքերի ապառազմականացում, արևելյան շրջան 1918
Հանդիպում զինվորների հետ, Կիևի երկաթուղային կայարանում
**Ապառազմականացում**, միջազգային իրավունքում, որոշակի տերիտորիայում ռազմական նշանակություն ունեցող ամրությունների և կառույցների վերացումը և այդ տերիտորիայում զինված ուժեր պահելու արգելումը։

Ապառազմականացումը լինում է *լիակատար* և *սահմանափակ*։

* Պետությունը պարտավորվում է պայմանավորված տերիտորիայում քանդել ամրությունները, չկառուցել նորերը, չպահել զինված ուժեր, բացառությամբ հասարակական կարգի պահպանման համար անհրաժեշտ զորքի, չունենալ ռազմական բազաներ, ռազմամթերքի պահեստներ և այլն։
* Սահմանափակ ապառազմականացում պետությանը պարտավորեցնում է նոր ամրություններ չկառուցել և չպահել պայմանագրով նախատեսվածից ավելի զորք ու բազաներ։

Միջազգային հարաբերությունների պրակտիկայում ապառազմականացման են ենթարկվել պետական սահմանի երկայնքով որոշակի գոտիները։ Հաճախ այդպիսի գոտիներ ստեղծվում են զինադադարի մասին համաձայնությամբ սահմանված ժամանակավոր դեմարկացիոն գծի երկու կողմերում (օրինակ, 1953 թվականին Կորեայում, 1954 թվականին Վիետնամում և 1954 թվականին Մերձավոր Արևելքում)։ Ապառազմականացումը կարող է վերաբերել նաև պետության ողջ տերիտորիային։

Պոտսդամի կոնֆերանսի (1945 թվական) որոշումների համաձայն պետք է ապառազմականացվեր ողջ Գերմանիան, իսկ արտաքին գործերի նախարարների (ԽՍՀՄ, ԱՄՆ, Անգլիա) մոսկովյան խորհրդակցության (1945 թվական) որոշումների համաձայն՝ Ճապոնիան։

Նավագնացության ազատությունը և անվտանգությունը ապահովելու նպատակով ապառազմականացման են ենթարկվել որոշ միջազգային նեղուցներ և ջրանցքներ (Մագելանի նեղուցը, Սուեզի ջրանցքը), ապառազմականացված են Ալանդական և Սվալբարդ կղզեխումբը։

1959 թվականի դեկտեմբերի 1-ին ստորագրված բազմակողմանի համաձայնությամբ լիովին ապառազմականացված գոտի է ճանաչված ողջ Անտարկտիկան։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh2018002867 · Microsoft: 2776269851 · NKC: ph123702 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 502)։*  |
**Աստվածատուր Ներսեսովիչ** (Դեոդատ Ներսեսովիչ, Աստվածատուր Ներսիսյան, Աստվածատուր Լեհացի, 1647, Յազլովեց - 1709, Լվով, Լվովյան հող, Ռուսական վոեվոդություն, Մալոպոլյան պրովինցիա, Լեհական թագավորության թագ, Ռեչ Պոսպոլիտա), լեհահայ մանկավարժ, բառարանագիր, աստվածաբան։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է Յազլովիցում։ Հմուտ էր հայերենին, լատիներենին, լեհերենին, իտալերենին։ Գրել է հայերեն և լեհերեն։ Ուսանել է Լվովի հայոց պապական դպրանոցում (1665-1668)։ Ծննդավայրում ուսումնարան բացելով՝ զբաղվել է մանկավարժական գործունեությամբ։ Եղել է Տրայանուպոլսի եպիսկոպոս։ Լեհահայոց առաջնորդ Նիկոլ Թորոսովիչի մահից հետո, մինչև նրա հաջորդի՝ Վարդան Հունանյանի նշանակումը, վարել է թեմի առաջնորդական տեղապահի պաշտոնը (1681-1686), իսկ Հունանյանի հրաժարումից հետո դարձել թեմի առաջնորդ (1698-1709)։ Գիտական լուրջ գործ է Աստվածատուր Ներսեսովիչի «Բառգիրք լատինացւոց և հայոց ի վերայ Աստուածաշունչ և ժամակարգութեան գրոց հայոց եկեղեցւոյն» (1695) մեծածավալ բառարանը։ 1684 թվականին լեհերեն հրատարակել է մի ներբողական ճառ՝ նվիրված այն հաղթանակին, որ լեհերը տարան թուրքերի դեմ և ազատագրեցին Վիեննան 1683 թվականին։ Ալոյիսիոս Պիդուի «Սրբուհի Պուլքերիա» լատիներեն ողբերգության համար 1668 թվականին, նույնպես լեհերեն, գրել է միջախաղեր՝ նախերգանքով ու վերջաբանով։ Աստվածատուր Ներսեսովիչի հայերեն անտիպ երկերն են՝ «Վիճաբանութիւնք աստուածաբանութեան», «Ծանօթութիւնք բարոյականից աստուածաբանութեանց» և «Արդարացութիւն եկեղեցւոյն հայոց»։ Ունի նաև թարգմանական գործեր։ Վերանայել ու լրացրել է լատինական Ծիսարանի հայերեն թարգմանությունը, լատիներենից լեհերեն է թարգմանել Լ. Սկուպոլիի «Հոգևորական պատերազմ» աշխատությունը։ Մահացել է Լվովում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 1. — էջ 592.
2. 1 2  NUKAT — 2002.
3. ↑  Catholic-Hierarchy.org — USA: 1990.


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Նոր |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 1053406665 · ISNI: 0000000037772048 · LCCN: nb2008003199 · NUKAT: n2009108095 · VIAF: 22495082 · WorldCat VIAF: 22495082 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 592)։*  |
**Ալեքսանդր Էլիոտ Անդերսոն Սալմոնդ**, անգլ.՝ Alexander Elliot Anderson Salmond, ավելի հայտնի է որպես **Ալեքս Սալմոնդ**, (անգլ.՝ Alex Salmond, գաել.՝ Ailig Salmond, անգլերեն բնօրինակ արտասանությունը ˈsæmənd) (դեկտեմբերի 31, 1954(1954-12-31), Լինլիթգոու, Ուեսթ Լոթիան, Շոտլանդիա, Միացյալ Թագավորություն), շոտլանդացի քաղաքական գործիչ, 2007 թվականի մայիսի 16-ից Շոտլանդիայի առաջին նախարար, 1990 սեպտեմբերի 22-ից մինչև 2000 սեպտեմբերի 26-ը և 2004 թվականի սեպտեմբերի 3-ից մինչև 2014 թվականի նոյեմբերի 14-ը Շոտլանդիայի ազգային կուսակցության առաջնորդ։ Շոտլանդիայի անկախության կողմնակից։

Կենսագրություն
--------------

Ավարտել է Սենտ-Էնդրյուս համալսարանը, որտեղ անդամակցել է Ազգայնական ուսանողների ֆեդերացիային։ Շոտլանդիայի ազգային կուսակցությունն ի սկզբանե պատկանել է ձախակողմյան թևին՝ «79-րդ խմբին»-ին։ 1980 թվականից մինչև 1987 թվականը ծառայել է Շոտլանդիայի Թագավորական բանկում։

Սալմոնդը ՇՆՊ-ը վերածել է տարածաշրջանի նշանակության երկրորդ խմբաքանակի։ Անսովոր է, որ Սալմոնդը եղել է Համայնքների պալատի պատգամավոր և չի կարողացել ղեկավարել Հոլիրուդում ազգայնականների խմբակցությունը։ Այս պաշտոնը անցել է նրա տեղակալին։ Իր վերընտրվելուց հետո նա նպատակ է դրել 2007 թվականի տարածաշրջանային ընտրություններում զբաղեցնել առաջին տեղը և դա նրան հաջողվել է։

2014 թվականի սեպտեմբերի 18-ին Մեծ Բրիտանիայից Շոտլանդիայի անկախության հարցով հանրաքվե է անցկացվել։ Հանրաքվեին մասնակցությունը կազմել է 84,5 տոկոս, ընդ որում քվեարկածների 55,3 տոկոսը դեմ է քվեարկել Շոտլանդիայի անկախությանը։

2014 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Ալեքս Սալմոնդը որոշել է 2014 թվականի նոյեմբերին հրաժարական տալ։

2015 թվականի մայիսի 7-ին կայացած ընտրություններում ընտրվել է Համայնքների պալատ՝ Աբերդինի Գորդոն շրջանից։

2017 թվականից Սալմոնդը եղել է RT հեռուստաալիքով ցուցադրվող *The Alex Salmond Show*-ի հաղորդավարը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. 1 2  Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.) / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
3. 1 2  Munzinger Personen (գերմ.)
4. 1 2  *Kellner P.* Alex Salmond
5. ↑  Ал. А Громыко, Великобритания эпоха реформ, М, 2007
6. ↑  Scotland’s political bruiser — FT.com
7. ↑  Лидер шотландских националистов, первый министр Шотландии Алекс Салмонд уйдёт в отставку в ноябре этого года.
8. ↑  Бывший первый министр Шотландии Салмонд выиграл выборы в своём округе | РИА Новости
Վաճառքի ենթակա ապխտած ձուկ
Հայաստանյան արտադրության ապխտած երշիկեղենի տեսականի
**Ապխտում**, ձկնեղենի, մսեղենի, բանջարեղենի, մրգի և պանիրների մշակում ջերմությամբ կամ փայտանյութի այրումից ստացվող ծխով։

Նշանակություն
-------------

Ծխի պարունակած քիմիական նյութերը (ալդեհիդներ, կետոններ, թթուներ, խեժեր, սպիրտներ, ֆենոլներ և այլն) սննդամթերքին տալիս են յուրահատուկ գույն, հաճելի հոտ և համ, բարձրացնում նրա դիմացկունությունը։ Ծխով ապխտելու դեպքում գերադասելի է սաղարթավոր ծառերի (կաղնի, հաճար, թխկի, լաստենի, կաղամախի) փայտը կամ թեփը։

Ձկնեղենի տաք ապխտում
--------------------

Ձկնեղենի տաք ապխտում կատարվում Է 80 °C–ից 140 °C ջերմաստիճանում՝ 3—4 ժամվա ընթացքում։ Սառը ապխտման դեպքում ձկնեղենը մշակվում է 28 °C–ից 32 °C ծխի մեջ՝ 2—4 օրվա ընթացքում։

Մսեղենի ապխտում
---------------

Մսեղենի ապխտում կիրառվում է հումապխտած երշիկեղենի պատրաստման ժամանակ։ Տաք եղանակով պատրաստում են ապխտած կամ կիսաապխտած երշիկեղենը, ինչպես նաև խոզի, տավարի և ոչխարի միսը։ Ապխտման տևողությունը կախված է ջերմաստիճանից, հումքի բաղադրությունից, երշիկի հաստությունից, մսի կտորի քաշից, աղ դնելու եղանակից։ Երշիկեղեն սառը եղանակով ապխտելիս մշակում են 7 օր՝ 18 °C–ից 22 °C, տաքը՝ 12—48 ժամվա ընթացքում՝ 32 °C–ից 43 °C ջերմաստիճանում։ Խոզի, տավարի և ոչխարի մսի ապխտումը տևում է 6—120 ժամ՝ 20 °C–ից 45 °C, իսկ տավարի չորացրած միսը՝ 55 °C–ից 57 °C ջերմաստիճանում։

Մթերքների ապխտում
-----------------

Մթերքները սովորաբար ապխտում են աղ դրած վիճակում, որը ոչ միայն հեշտացնում է ծխի գազերի ներթափանցումը մթերքի ներքին շերտերը, այլև բարձրացնում է նրա դիմացկունությունը, որն անհրաժեշտ է երկարատև պահպանման համար։ Կիրառում են նաև էլեկտրաստատիկ ապխտում (10—60 կվ լարման էլեկտրական դաշտում) և անծուխ ապխտում, երբ մթերքները մշակում են փայտի չոր թորումից ստացված զանազան ապխտող նյութերով։

Մի շարք երկրներում ապխտում են մշակվող մսեղենի մինչև 40%–ը։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4048275-3 · LCCN: sh88006897 · NKC: ph137936 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 509)։*  |
|  |
| --- |
| **Գազ ուղղատերև** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Բակլածաղկավորներ (Fabales) |
| **Ընտանիք** | Բակլազգիներ (Fabaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Բակլայիններ (Faboideae) |
| **Տրիբա** | *Galegeae* |
| **Ցեղ** | Գազ *(Astragalus)* |
| **Տեսակ** | **Գազ ուղղատերև** *(A. strictifolius)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Astragalus strictifolius***Boiss. 1849 |

**Գազ ուղղատերև** (լատին․՝ Astragalus strictifolius), բակլազգիների ընտանիքի, գազ ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Թում է, 30-40 սմ բարձրությամբ։ Տերևները կազմված են 3-4 զույգ երկարավուն, նշտարաձև, մոխրագույն, հազվադեպ՝ կանաչավուն թաղիքանման մազմզուկապատ, 2 սմ երկարությամբ և 0,5 սմ լայնությամբ տերևիկներից։ Տերևակիցները սկզբում մազմզուկապատ են, հետագայում՝ մերկ։ Ծաղկաբույլերը երկարավուն, գլանաձև են, հազվադեպ՝ օվալաձև։ Ծաղկակիցները լայն-երկարավուն են, սրածայր։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Կովկասում, Իրանում, Արևմտյան Հայաստանում։ Հայաստանի տարածքում հանդիպում է Ապարանում, Սևանի ավազանում, Արարատյան դաշտում, Զանգեզուրում, միջին և վերին լեռնային գոտիներում։ Էկոլոգիական խումբը՝ XI
:

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 2, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ 69։


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · IRMNG |

 |
**Անտառների հաշվառում,** իրականացվում է անտառների պահպանության, պաշտպանության, վերականգնման, որակը և քանակը փոփոխությունների գրանցման, տեղեկույթի տրամադրման, հաշվարկը հատատեղերի սահմանման, անտառների օգտագործման, զարգացման, անտառատնտեսության այլ միջոցառումների ծրագրավորման, ինչպես նաև անտառների նպատակների կամ գործառնական նշանակության փոփոխման նպատակով։

Հաշվառման մեթոդներ
------------------

Անտառների հաշվառման ենթակա տվյալներն են՝ անտառների և անտառների հողերի որակի ու քանակի բնութագրերը` ըստ հիմնական նպատակի և գործառնական նշանակության, հավատարմագրային կառավարման, անտառօգտագործման, վարձակալության կամ այլ հիմունքներով տրամադրված անտառների տարածքներում առաջացած փոփոխությունները, անտառածածկ տարածքների կամ անտառների պաշարների ընթացիկ փոփոխությունները, անտառների հողերի որակի ու քանակի բնութագրերը` ըստ հիմնական նպատակի և գործառնական նշանակության, հավատարմագրային կառավարման, անտառօգտագործման, վարձակալության կամ այլ հիմունքներով տրամադրված անտառների տարածքներում առաջացած փոփոխությունները, անտառածածկ տարածքների կամ անտառների պաշարների ընթացիկ փոփոխությունները, միակցված, չմիակցված և հիմնադրված անտառների մշակաբույսերի բնութագրերը, հիվանդություններից և վնասատուներից վնասված տարածքների մասին տվյալները, անտառների հողերում անտառներում տարածքների բաշխվածության փոփոխությունները, ծառուտների բաշխվածության փոփոխությունները` հասարակական փուլերի սահմաններում, ըստ գերակշռող ծառատեսակի, տարիքային դասի փոփոխությունները վերջին անտառաշինությունից հետո` ըստ գերակշռող անտառի տիպերի (անտառաճման պայմանների) և լրիվության խմբերի, անտառատնտես աշխատանքների, հատումների և անտառավերականգնման միջոցառումների տվյալները, ծառուտների վերակառուցման ծավալներն ու եղանակները, բնափայտի մթերման տարեկան ծավալները` ըստ հատման եղանակների և տեսակների, հակահրդեհային պահպանության միջոցառումները, հրդեհների պատճառների, ծավալների վերլուծությունը և խախտված տարածքների բնութագիրը, կենսաբանական բազմազանության պահպանության ու վերարտադրման միջոցառումները և այլն։

Տվյալների հավաքագրում
---------------------

Անտառների հաշվառումը իրականացնում է Հայաստանի Հանրապետության Գյուղատնտեսության նախարարության անտառային պետական մոնիթորինգի կենտրոնը, տվյալները մուտքագրվում, պահպանվում, վերլուծվում և տրամադրվում են աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգի (ԱՏՀ) միջոցով։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Ապուրիմակ** (ստորին հոսանքում **Էնե**, **Տամբո**, իսպ.՝ Río Apurímac), գետ Հարավային Ամերիկայում։ Պերույում գտնվող, Ամազոնի ավազանին պատկանող Ուկայալի գետի ձախափնյա վտակն է։

Նկարագրություն
--------------

Երկարությունը 1250 կմ (ըստ Սովետական Մեծ հանրագիտարանի), 750 կմ (ըստ Մեծ Ռուսական հանրագիտարանի). Ջրավազանի մակերեսը 125 հազ. կմ².Սկիզբ է առնում Կենտրոնական Անդերում գտնվող Պունա սարահարթից, Տիտիկակա լճից հյուսիսարևմուտք։ Հոսում է Անդյան լեռները մասնատող նեղ խորը կիրճերով։ Սնուցումը հիմնականում անձրևային է, ջրի միջին ծախսը 2,9 հազ. մ³/վրկ.: Ջրառատ է լինում ամռանը (դեկտեմբերից-փետրվար), շատ սահանքներ կան, նավարկելի չէ։ Ապուրիմակ գետի հովտում է տեղակայված Պուերտո-Պրադո քաղաքը։

Ապուրիմակը Տամբո գետի վերին հոսանքն է, որը 272 մ բարձրության վրա միանալով Ուրուբամբա գետի հետ, սկիզբ է տալիս Հարավային Ամերիկայի խոշորագույն Ուկայալի գետին, որը Ամազոնի նշանավոր վտակներից է։

Առանձնահատկություններ
---------------------

Ապուրիմակը մասնատում է Պերուական Կոորդիլիերաները, սկիզբ է առնում Վիլաֆրո լճից, որ գտնվում է Պերուական Արեկիպա դեպարտամենտում, հոսում է սկզբից դեպի հյուսիս Կուսկո դեպարտամենտի տարածքով, հետո թեքվում է դեպի հյուսիսարևմուտք՝ վերածվելով սահմանագծի Կուսկո և Ապուրիմակ դեպարտամենտների միջև։ Վերջինիս տարածքում նրան է միանում ձախափնյա վտակ Պաչաչական, որից հետո նա մտնում է Այակուչո դեպարտամենտ, որտեղ նրան է միանում ավելի խոշոր վտակ Մանտարոն։ Այս դեպարտամենտում տեղաբնիկները Ապուրիմակ գետին անվանում են Էնե (Մեծ գետ), իսկ Պերենե վտակի միանալուց հետո ստանում է Տամբո անունը և անցնելով 1250 կմ միանում է Ուրուբամբա գետին։ Ապուրիմակի հոսքը շատ արագ է, իսկ հունը ժայռապատ է ու քարքարոտ։ Գետի արագահոսությունը և նրա վրա գտնվող ջրվեժները (Խապիմայո, Խիֆլոն-Վերտիման և ուրիշ), ջրի շրջապտույտներն ու սահանքները գետը նավարկության համար դարձնում են անհնարին։ Մինչև Մոնտարոյի մեջ լցվելը նավարկելու համար շատ վտանգավոր է և միայն Խիֆլոն-Վերտիմանից ներքև, որտեղ գետին արդեն անվանում են Տամբո, գետի հոսքը քիչ մեղմանում է և դառնում քիչ վտանգավոր որոշ չափի նավերի նավարկության համար։

1883-1885 թվականներին պերուացի Սամոնեսը առաջինն է նավարկել Պաչաչալիից մինչև Ուկայալի գետի ակունք և մեզ փոխանցել իր կողմից ուսումնասիրված գետի մասին առաջին հուսալի տեղեկատվությունը։

Պատկերասրահ
-----------

* Ապուրիմակ գետ
* Ռիո Ապուրիմակ, Կուսկո, Պերու
* Ապուրիմակ գետը քարտեզի վրաԱպուրիմակ գետը քարտեզի վրա
* Ապուրիմակ գետԱպուրիմակ գետ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Апуримак // Ангола — Барзас. — М. : Советская энциклопедия, 1970. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 2).
2. 1 2 3 4  Апуримак // Анкилоз — Банка. — М. : Большая российская энциклопедия, 2005. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 2). — ISBN 5-85270-330-3.
3. ↑  «Апуримак»։ *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | VIAF: 315136599 · WorldCat VIAF: 315136599 |

 |
| **՞**Արևմտյան վիշապիկ |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Սողուններ |
|
|
|
| Կարգ | Թեփուկավորներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Վիշապներ |
|
|
|
| Ցեղ | Փորող վիշապիկներ |
|
|
| Տեսակ | Արևմտյան վիշապիկ |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Eryx jaculus
Linnaeus, 1758 |
|  Հոմանիշներ |
| 
* Eryx jaculus proprius Czarevsky, 1916
* Eryx jaculus urmianus Rostombekov, 1928

 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : ??? |
|  Ենատեսակներ |
| 
* Eryx jaculus jaculus (Linnaeus, 1758)
* Eryx jaculus familiaris (Eichwald, 1831)
* Eryx jaculus turcicus (Olivier, 1801)

 |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | ITIS**634806**NCBI**51869**EOL**455983**

 |
| --- | --- | --- |

 |


Վարազօձ, **Արևմտյան վիշապիկ** (*Eryx jaculus*), վիշապների ընտանիքի փորող վիշապիկների ենթաընտանիքի հնէամիջերկրածովային փորող վիշապիկների (*Eryx*) ցեղի օձ։

Հայաստանում հանդիպում է Շիրակի, Արագածոտնի, Արմավիրի, Կոտայքի, Արարատի, Վայոց ձորի, Սյունիքի ու Տավուշի մարզերի նախալեռներում և ոչ շատ բարձր լեռներում, Երևանի շրջակայքում։ Տարածված է կիսաանապատային, տափաստանային, թփուտային կամ նոսրանտառային բուսականությամբ քարքարոտ, կավահողային և ավազուտային չոր կենսավայրերում։ Վարում է գլխավորապես փորող ապրելակերպ։ Գարնանը և ամռան սկզբին, երբ հողը բավականին խոնավ է, հանդիպում է քարերի տակ և այլ թաքստոցներում, կենդանիների բներում ու հողի փխրուն շերտերում։

Մարմինը համեմատաբար հաստ է ու կարճ, երկարությունը՝ 12-87 սմ, պոչը՝ 14 անգամ կարճ, ծայրը՝ կլորավուն։ Արուները մանր են էգերից։ Գլուխը գրեթե տարանջատված չէ մարմնից և ծածկված է մանր վահանիկներով։ Ճակատը թեթևակի արտափքված է։ Միջքթային վահանիկը շատ խոշոր է և հարմարված փորելուն։ Աչքերը մանր են՝ տեղադրված գլխի կողքերին։ Բիբը օվալաձև է, ուղղահայաց։ Բերանային անցքը բացվում է գլխի ստորին մակերեսին՝ միջքթային վահանիկի հետ։ Մեջքային թեփուկները հարթ են կամ թեթևակի կատարով ու փայլուն։ Մեջքային մակերեսը մոխրագույնից դեղնաշագանակագույն է՝ մուգ գորշավուն խալերով, որոնք ձևավորում են 1-2 երկայնակի շղթայաձև նախշ և զույգ նախշեր մարմնի կողքերին։ Որովայնի մակերեսը բաց դեղնավուն է՝ բազմաթիվ սև, մոխրագույն բծերով։ Երիտասարդի որովայնային մակերեսը վարդագույն է։

Սնվում է հիմնականում մանր ողնաշարավորներով (մողեսներ, օձեր, թռչուններ ու կրծողներ)։ Ձմեռում է հողի չսառցակալող շերտերում։ Զուգավորումը տեղի է ունենում գարնան երկրորդ կեսին։ Սեպտեմբերին էգը ծնում է 4-20 ձագ։

Օգտակար է. կարգավորում է կրծողների թվաքանակը։ Մարդու և կենդանիների համար անվնաս է։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2780192714 |

 |
**Անտիգուա Գվատեմալա** կամ **Լա Անտիգուա** (*Antigua Guatemala*, ինչը նշանակում «Հին Գվատեմալա») գաղութային մայրաքաղաք Գվատեմալայում, գտնվում է 1533 մ բարձրության վրա։ Այժմ այն հանդիսանում է երկրի հարավ-արևմուտքում գտնվող Սակատեպեկեսի բաժանմունքի վարչական կենտրոնը։ Մեզ 34685 բնակ. (2007):

Պատմություն
-----------

Սանտյագո դե լոս Կաբալերոս քաղաքը հիմնադրվել է 1527 թվականին կոնկիստադոր Պեդրո դե Ալվարադոյի կողմից։ 1542 թվականին բնակավայրը ավերվել է Ագուա հրաբխի ժայթքումի ժամանակ առաջացած հեղեղից (այժմ այնտեղ կա Սիուդադ Վիջա կամ «հին քաղաք» գյուղը)։ Պրովինցիայի մայրաքաղաքը տեղափոխվել է նոր վայր, որն այժմ զբաղեցնում է Անտիգուա Գվատեմալան։

«Սանտյագոն» երկար ժամանակ ծառայել է որպես Իսպանիայի նահանգի ամենամեծ կենտրոնը Մեխիկոյի և Լիմայի միջև։ 18-րդ դարում բնակչությունը հասնում էր 60 հազարի։ 1676 թվականից գործում է համալսարանը, իսկ 1660 թվականից՝ տպագրությունը։ Քաղաքը հաճախ տուժում էր ավերիչ երկրաշարժերից ։ 1773 թվականին քաղաքը գրեթե ամբողջությամբ ավերվեց ուժգին երկրաշարժի հետևանքով։ Այնուհետև մայրաքաղաքը տեղափոխվեց Նոր Գվատեմալա, որը հիմնադրվել է հին քաղաքից 24 կմ հեռավորության վրա։

Արդի
----

Ներկայումս Անտիգուա Գվատեմալան թանգարանային քաղաք է` գաղութային շրջանում վերականգնված ճարտարապետական բազմաթիվ հուշարձաններով։
Անտիգուան երկրի գլխավոր տուրիստական վայրն է։ Երկրաշարժից ավերված բարոկկո ոճի հուշարձանները քաղաքը վերածել են իսպանական գաղութային ճարտարապետական թանգարանի։ Գործում է Ավագ շաբաթ կրոնական ծեսերի ժամանակ։ 

1979 թվականին Անտիգուան դարձավ Լատինական Ամերիկայի առաջին քաղաքներից մեկը, որը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից հայտարարվեց Համաշխարհային ժառանգության վայր։

### Ճարտարապետական հուշարձաներ

* Գեներալներ Պալասիո դե Լոսի դղյակը (1763—1764)
* քաղաքապետարան (1739—1743)
* Համալսարան(1763—1764)
* Նուեստրա եկեղեցի Սենորա դե լա Մերկեդ (XVII в. — 1760)
* Հին գրքերի թանգարան (1956)
* Գաղութի թանգարան (1936)
* Սանտյագոյի թանգարան (գաղութային շրջանի արվեստ, 1956)

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑   Антигуа-Гуатемала // Словарь географических названий зарубежных стран / отв. ред. А. М. Комков. — 3-е изд. перераб. и доп. — М. : Недра, 1986. — С. 21.

Գրականություն
-------------

* «Латинская Америка». Энциклопедический справочник в 2-х т.Изд. «Советская энциклопедия», 1980, 1-й том, стр. 251

Արտաքին հղումներ
----------------

* 

* Վիքիպահեստի պատկերանիշ Մեդիաֆայլեր **Старая Гуатемала** թեմայով Վիքիպահեստում:

* Описание на сайте ЮНЕСКО
* Улу-джами на arch.net

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 12168444h · GND: 4219793-4 · LCCN: n81018376 · VIAF: 312800737 · WorldCat VIAF: 312800737 |

 |
| **՞**Ավազամկներ |
| --- |
| Ավազամկներ  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Կաթնասուններ |
|
|
|
| Կարգ | Կրծողներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Ավազամկներ |
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Gerbillinae
Alston, 1876 |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | ITIS**632553**NCBI**10045**

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Ավազամկներ** (լատին․՝ Gerbillinae), կրծողների կարգի ընտանիք։ Ընդգրկում է մոտ 18 ցեղ և 80 տեսակ։ Հայաստանում հանդիպում է ավազամկների 4 տեսակ՝ պարսկական ավազամուկ, Վինոգրադովի ավազամուկ, փոքրասիական ավազամուկ և Դալի ավազամուկ։

Արտաքին կառուցվածք
------------------

Մարմնի երկարությունը 5-20 սմ է, պոչինը՝ 3- 24, 5 սմ։ Արտաքինից նման են առնետներին, բայց պոչը մազակալած է և վերջանում է քիչ թե շատ արտահայտված, սովորաբար՝ սև վրձնիկով։
Հետին վերջույթներն ավելի երկար են, քան առջևինները։ Որոշ ավազամկներ շարժվում են ցատկելով։ Մորթու գույնը դեղնաավազագույնից գորշաավազագույնի մուգ երանգներով է, փորի մասը՝ ավելի բաց։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված են Հարավ-արևելյան Եվրոպայում, Ասիայում, Աֆրիկայում։ Հայտնի է ավազամկների 12 տեսակ, որից 4-ը (պարսկական, վինոգրադովի, կեսօրյա և փոքրասիական) ՀՀ-ում (Արարատյան դաշտավայրում, Մեղրիի, Վայքի, Կապանի, Իջևանի շրջաններում)։ Ապրում են անապատներում, կիսաանապատներում, տափաստաններում։

Սննդառություն
-------------

Սնվում են հիմնականում բուսական կերերով։ Վնասատու են, փչացնում են ցանքերը, երկաթուղիների և ոռոգիչ ջրամբարների հողաթմբերը, տարածում որոշ վարակիչ հիվանդություններ։ Բնակվում են անապատային, կիսաանապատային, չոր տափաստանային գոտիներում (մինչև 2200 մ բարձրություններում), որտեղ հաճախ գերիշխող տեսակ են։ Տեսակների մեծամասնությունը վարում է գաղութային, մյուսները՝ կիսագաղութային կամ մենակյաց կյանք։ Բնակվում են գետնափոր, հաճախ՝ բարդ կառուցվածքով բներում։ Սնվում են բույսերի կանաչ մասերով և սերմերով։ Մի շարք տեսակներ ձմեռման համար կուտակում են սերմեր։ Գործունյա են կլոր տարին, հիմնականում՝ մթնշաղին և գիշերը։

Բազմացում և զարգացում
---------------------

Բազմանում են տարին 3-4 անգամ (Հայաստանում՝ 2-3), յուրաքանչյուր անգամ ունենում մինչև 11 ձագ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 602)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական · MESH ID · Universalis |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · NCBI · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 12145746w · LCCN: sh85054289 · Microsoft: 2780222073 · NKC: ph124868 |

 |
**Գալինա Իվանովնա Բեդա** (ռուս.՝ Галина Ивановна Беда, հունիսի 14, 1946(1946-06-14)), խորհրդային և ռուս նկարիչ-մուլտիպլիկատոր, բեմադրող նկարիչ, ռեժիսոր։

Կենսագրություն
--------------

Գալինա Բեդան ծնվել է 1946 թվականի հունիսի 14-ին։ 1965 թվականին ավարտել է Սուրիկովի անվան ինստիտուտին կից ՄԱԳԼ-ը։

1972 թվականին ավարտել է ՎԳԻԿ-ի գեղարվեստական ֆակուլտետը (Ալեքսանդրա Սազոնովայի արվեստանոց) և տեղափոխվել «էկրան» ստեղծագործական միավորում՝ «Մուլտտելեֆիլմ» մուլտիպլիկացիայի բաժանմունք։ Որպես բեմադրող նկարիչ՝ Գալինա Բեդան համագործակցել է հիմնականում ռեժիսորներ Մարիաննա Նովոգրուդսկայայի, Մայա Բուզինովայի և Իոսիֆ Դոուկշայի հետ։ Մինչև 1988 թվականն այնտեղ աշխատել է որպես բեմադրող նկարիչ, իսկ 1993 թվականից՝ որպես ռեժիսոր։

1994 թվականին Գալինա Բեդան հեռացել է ստուդիայից (մուլտիպլիկացիայի բաժինը լուծարվել է)՝ տեղափոխվելով «Քրիսթմաս Ֆիլմզ» ստուդիա, և 2000-ական թվականներին աշխատել այնտեղ։

Արդեն 2003 թվականին դարձել է «Անիմոս» կինովիդեոստուդիայի ռեժիսոր։ 2004 թվականին նկարահանել է «Երկու եղբայրների ամանորյա արկածը» (ռուս.՝ «Новогоднее приключение двух братьев») մուլտֆիլմը։ Աշխատել է տիկնիկային անիմացիայի և ձայնագրման տեխնիկայում։ Մասնակցել է ցուցահանդեսների։

Ֆիլմագրություն
--------------

### Ռեժիսոր

* 1991 – «Երաշտահավ, կրակ և պուրակ»
* 1997 - «Ասա Յուպիտեր»
* 1997 – «Ռուֆ»
* 1999 - «Եղեգի ձողիկ»
* 2004 – «Երկու եղբայրների ամանորյա արկածը»
* 2006 -  «Կատու Մուռլիկի ամանորյա ֆանտազիան»

### Սցենարիստ

* 1997 - «Ասա Յուպիտեր»
* 2004 – «Երկու եղբայրների ամանորյա արկածը»
* 2006 -  «Կատու Մուռլիկի ամանորյա ֆանտազիան»

### Բեմադրող նկարիչ

* 1973 – «Զմրուխտե քաղաքի հրաշագործը»
* 1974 – «Բարև, մորաքույր Աղվես»
* 1975 – «Այ թե ինչ ցրվածն է»
* 1976 – «Լյամզի-Տիրի-Բոնդի, չար կախարդ»
* 1977 – «Լաթիկըև Ամպը»
* 1980 – «Կոճակներ և մարդիկ», «Ինչո՞ւ փղերը»
* 1982 – «Կատվի տունը»
* 1983 – «Կարապներ»
* 1984 – «Ուզում եմ Լուսինը»
* 1985 – «Երկնագույն նետ»
* 1986 – «Ճագարի բնակարանամուտը»
* 1987 – «Սպիտակ ձկնկուլ»
* 1988 – «Տնային ոգին տնային տնտեսուհին»
* 1991 – «Երաշտահավ, կրակ և պուրակ»
* 1997 – «Ասա Յուպիտեր»

### Նկարիչ

* 1981 – «Դե, սպասիր» (թողարկում 2-3)
* 1997 – «Ռուֆ»
* 1999 – «Եղեգի ձողիկ»

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Галина Беда


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database · Animator.ru |

 |
**Բաբեզիոզ, բաբեզիելոզ**, խոշեր եղջերավոր կենդանիների, ոչխարների ու այծերի փոխանցվող մակաբուծային հիվանդություն։ Հարուցիչը *Babesia* սեռի նախակենդանիներն են։
Դրանք կարող են լուրջ անբարենպաստ ազդեցություն ունենալ ընտանի կենդանիների առողջության վրա այն տարածքներում, որտեղ ձմեռներ չկան։ Խոշոր եղջերավոր անասունների մոտ այս հիվանդությունը հայտնի է որպես Տեխասի խոշոր եղջերավոր անասունների տենդ կամ ռեդուոթեր։

Նկարագրություն
--------------

Բնութագրվում է տենդով, սակավայունությամբ, դեղնախտով, կաթնատվության նվազումով և բարձր անկումներով։ Կովերի կաթը հաճախ դեղնավուն է՝ արյան հետքերով, դառնահամ։ Բաբեզիոզը արձանագրվում է հիմնականում ամառ-աշուն տարեշրջանում։ Բաբեզիոզի հիմնական փոխանցողն արոտայի իքսոդային տզերն են։ Բաբեզիոզի ընթացքը սուր է (4–8 օր)։ Ջերմաստիճանի բարձրացման 2-3-րդ օրը նկատվում է արյունամիզություն (մեզը դառնում է վարդագույն, ապա՝ կարմիր)։ Բաբեզիոզի ավելի ծանր են տանում սեռահասուն կենդանիները։

Ախտորոշում
----------

Ախտորոշումը կատարվում է արյան քսուքի մանրադիտակային տվյալների հիման վրա։

Բուժում
-------

Ակապրին, բերենիլ, տիարգեն, նագանին՝ մկաններարկումներ։

Կանխարգելում և պայքարի միջոցառումներ
------------------------------------

Հիվանդ կենդանիների վաղ քիմիաբուժություն, պայքար տզերի դեմ՝ տզասպան պատրաստուկներով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  WikiSkripta (չեխերեն) — 2008. — ISSN 1804-6517
2. 1 2
3. ↑  «Babesiosis: Recent insights into an ancient disease»։ *Int J Parasitol* **38** (11): 1219–37։ 2008։ PMID 18440005։ doi:10.1016/j.ijpara.2008.03.001  `|vauthors=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Ալին Գութան** (**Ալին Բենիամինի Քայմակչյան**, մայիսի 29, 1969(1969-05-29), Ստամբուլ, Թուրքիա), կանադահայ օպերային երգչուհի։

Կենսագրություն
--------------

Ալին Գութանը ծնվել է 1969 թվականի մայիսի 29-ին՝ Ստամբուլում։ 1979 թվականին տեղափոխվել է Վանկուվեր։ 10 տարեկանում սովորել է հայտնի տենոր Դեյվիդ Միքի մոտ։ Երաժշտական կրթություն է ստացել Մոնրեալի «Բրիթիշ Քոլոմբիա», ապա՝ Քվեբեքի «Լավալ» համալսարաններում։ 1995 թվականին եղել է Նյու Յորքի «Մետրոպոլիտեն» օպերայի «Ազգային ունկնդիր» խորհրդի ընտրած հաղթողներից, ապա՝ Մոնրեալի սիմֆոնիկ նվագախմբի վոկալիստների մրցույթի երկրորդ և Վանկուվերի օպերային ընկերության մրցույթի առաջին մրցանակակիր։ Արիզոնայի օպերայում հաջողությամբ հանդես է եկել Լակմեի (Լեո Դելիբի «Լակմե») և Սիլվիայի (Անտոնիո Վիվալդիի «Սիլվիա») դերերգերով Նյու Յորքի «Լինքոլն» կենտրոնում։ Ֆրանսիայում հանդես է եկել Աննա Ստրավինսկու «Ռեյքս Պրոգրեսում», ապա Օնտարիոյի օպերայում՝ Գիշերվա թագուհու դերերգով (Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտի «Կախարդական սրինգ»)։ Վերջին դերերգով հանդես է եկել նաև Ավինյոնի օպերայում։

Երգել է բազմաթիվ հանրահայտ օպերային ներկայացումներում՝ կրտսեր Շտրաուսի «Չղջիկը» (Ադել), Մոցարտի «Կոսի ֆան տուդդե», «Այդպես են վարվում բոլորը», «Առևանգում հարեմից» (Կոնստանցա), Ջուզեպպե Վերդիի «Տրավիատա» (Վիոլետտա), Հոֆմանի «Օլիմպիա» (Օլիմպիա) և այլն։

Շուրջ երկու տարի շրջագայել է Կանադայում՝ հանդես գալով Էնդրյու Լլոյդ Ուեբերի «Օպերայի ուրվականում»։ Կատարել է Գլիերի «Կոնցերտ կոլորատուրային սոպրանոյի համար», Կառլ Օրֆի «Կարմինա Բուրանա» ստեղծագործությունները, մի շարք մեներգեր։ Հանդես է եկել Մոնրեալի, Վանկուվերի CBS, Վանկուվերի սիմֆոնիկ, Համիլթոնի ֆիլհարմոնիկ, «Մետրոպոլիտեն» օպերայի և այլ նվագախմբերի հետ՝ դիրիժորներ Շառլ Դիուտուայի, Մարիո Բերնարդիի, Գրժեգորժ Նովակի, Ժակ Լակոմբի, Դանիել Լիպտոնի, Նուրհան Արմանիի, Ջուլիոս Ուդելի և այլոց ղեկավարությամբ։ 

Դասավանդում է Մոնրեալի կոնսերվատորիայում և տեղի երաժշտական դպրոցում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. ↑  Ովքե՞ր են նշանավոր հայերից ծնվել այս օրը
3. ↑  Ալին Գութան

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ալին Գութանի եւ Նարէ Արղամանեանի համերգը ի նպաստ Հայաստանի «Զարթօնք» ամառնային երաժշտանոցի սաներուն
* Ալին Գութանը Անուշ կերգի
* Մոնթրէալի Բարեգործական Համերգին Հասոյթը՝ Հայաստանի Մանուկներու Երաժշտական Ծրագիրներուն
* ԵՐԵՒԱՆԻ ԱԹԳԷՆ ԱՐՄԵՆԵԱՆԻ ՀԻՄՆԱՐԿԸ ՈՐՈՒՆ Ի ՆՊԱՍՏ ՄՈՆԹՐԷԱԼԻ ՄԷՋ ԵՐԳԵՑԻՆ ԵՐԿՈՒ ՏԻՏԱՆՆԵՐ ԱԼԻՆ ԳՈՒԹԱՆ ԵՒ ՅԱՍՄԻԿ ՊԱՊԵԱՆ

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Discogs · MusicBrainz |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | VIAF: 74113581 · WorldCat VIAF: 74113581 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
Խորհրդանիշ
**Աշխատանքի պաշտպանության համաշխարհային օր**, տոն, որը նշվում է ամեն տարի՝ ապրիլի 28-ին։ Սա նաև աշխատավայրում զոհված կամ վնասվածքներ ստացած աշխատողների հիշատակի միջազգային օրն է։

Պատմություն
-----------

Աշխատանքի պաշտպանության համաշխարհային օրվա պատմությունը սկսվել է 1989 թվականից, երբ արհմիություններն ու աշխատողները «զոհված աշխատողների հիշատակի օր» են անցկացրել Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում և Կանադայում՝ ի հիշատակ նրանց, ովքեր տուժել կամ զոհվել են աշխատավայրում։ Տասը տարի անց մոլորակի ավելի քան 100 երկրում անցկացվել են ակցիաներ և միջոցառումներ, որոնք ուղղված են մարդկանց և պաշտոնյաների ուշադրությունը աշխատանքի պաշտպանության հետ կապված տարբեր խնդիրների վրա հրավիրելուն։

Աշխատանքի միջազգային կազմակերպությունը, պաշտոնապես սահմանելով այդ օրը, նպատակ ուներ ուշադրություն հրավիրել խնդրի մասշտաբների վրա։ Կազմակերպության տվյալներով՝ աշխատավայրում օրական 5-6 հազար մարդ է մահանում, ընդ որում՝ ամեն տարի այդ թիվն ավելանում է մոտավորապես 10%-ով։ Հաճախ են հանդիպում նաև այն դեպքերը, երբ այդ զոհերը կապված են գործատուի՝ անվտանգության տեխնիկայի մասնակի կամ ամբողջական անտեսման հաշվին արտադրության ծախսերը խնայելու ցանկության հետ։

ԱՄԿ-ն երբեք չի ընդունել գործատուի համար հարմար այն պնդումը, որ արտադրության և մասնագիտական հիվանդությունների դժբախտ պատահարները «աշխատանքի անբաժանելի մասն են»։

Օրվա թեմա
---------

* 2018՝ «Աշխատանքի պաշտպանություն․ խոցելի են հատկապես երիտասարդ աշխատողները»

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑   Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine. BWI: Международный день памяти рабочих — 28 апреля 2009 года] {Wayback|url= Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine. |date=20160304071514 }}
2. ↑  Всемирный день охраны труда — 28 апреля. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2010
3. 1 2   Archived 2018-12-09 at the Wayback Machine. 28 Апреля. Всемирный день охраны труда. Праздник каждый день. RedDay.RU]{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}

Արտաքին հղումներ
----------------

* Աշխատանքի պաշտպանության համաշխարհային օր (պորտալ «տոների օրացույց»)
* Աշխատանքի պաշտպանության համաշխարհային օրվա խորհրդանշանը
**Առյուծի և Արևի շքանշան** (պարսկերեն՝ نشان شیر و خورشید *Nešān-e Šir o Xoršid*), պարսկական շքանշան, որը հաստատվել է Ֆաթհ Ալի շահի կողմից 1808 թվականին։ Որպես շքանշանի հիմք է ընդունվել Ֆրանսիայի Պատվո լեգեոնի շքանշանի աստղին նման աստղ։

Շքանշանը լայնորեն հայտնի էր Ռուսական կայսրությունում, քանի որ Պարսկաստանի հետ կապերը շատ սերտ էին։ Շքանշանը օտարերկրացիների համար շատ մատչելի էր. այն ստացել են ռուս պաշտոնյաներն ու զինվորականները Պարսկաստան մեկնելիս։ Պարսկաստանի հետ առևտուր անող վաճառականները կարող էին պարսից հյուպատոսից արտոնագիրը գնել։ Պարսկաստանի հպատակները հազվադեպ էին պարգևատրվում այս շքանշանով։

Օտարերկրացիներին շնորհված շքանշանի տարբերանշանները տարբերվում էին պարսից հպատակների տարբերանշաններից։ Օտարերկրացիների տարբերանշանների վրա առյուծը պատկերված է խաղաղ կերպով՝ պառկած ծագող արևի ֆոնին։ Իսկ ժապավենները կանաչ գույնի էին։ Պարսկական հպատակների տարբերանշանների վրա առյուծը պատկերված է կանգնած՝ սուրը թաթում։ Շքանշանի ժապավենը կարող էր լինել կապույտ, կարմիր և սպիտակ։

1939 թվականին Շահ Մոհամմադ Ռեզա Փահլավիի կողմից չեղարկվել է Առյուծի և արևի շքանշանը։ Նրան փոխարինել է Հոմայունի շքանշանը։

Շքանշանի աստիճանները և կրելու կանոնները
---------------------------------------

Շքանշանն ուներ 5 աստիճան, որի տարբերանշանները տարբերվում էին աստղի ճառագայթների քանակով.

* 1-ին աստիճան - Մեծ Խաչ, որը իրենից ներկայացնում է ութաթև արծաթյա աստղ, կրում էին աջ ուս վրայի ժապավենի վրա, շքանշանի աստղը՝ նույնպես ութաթև, կրում էին կրծքի ձախ կողմում։
* 2-րդ աստիճան - Մեծ սպայական աստիճան, տարբերանշանը՝ յոթաթև աստղ, կրում էին պարանոցին, շքանշանի աստղը, նույնպես յոթաթև՝ կրծքի ձախ կողմում։
* 3-րդ աստիճան - Կոմանդոր, վեցաթև աստղի տեսքով տարբերանշան, կրում էին պարանոցին։
* 4-րդ աստիճան - Սպայական, տարբերանշան հնգաթև աստղի տեսքով՝ ժապավենների վարդյակով։ Կրում էին կոճակի անցքում։
* 5-րդ աստիճան - Ասպետական, տարբերանշանը քառաթև աստղի տեսքով՝ առանց վարդակի։ Նաև կրում են կոճակի մեջ։

Օտարերկրացիների համար նախատեսված շքանշանի աստիճանանների պատկերներ
-----------------------------------------------------------------

| 1-ին աստիճան | 2-րդ աստիճան | 3-րդ աստիճան | 4-րդ աստիճան | 5-րդ աստիճան |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Մեծ խաչի ասպետ | Մեծ սպա | Կոմանդոր | Սպա | Ասպետ | Շքանշանի մեդալը |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |

Տես նաև
-------

* «Առյուծն ու արևը» (ռուս.՝ Лев и Солнце), Անտոն Չեխովի պատմվածքը` գրված 1887 թվականին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Льва ордена»։ *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907

Արտաքին հղումներ
----------------

* Персидский орден Льва и Солнца.
**«Գամառ-Քաթիպան»** գրական ընկերություն էր, որը հիմնադրել են Ռափայել Պատկանյանը, Մնացական Թիմուրյանը և Գևորգ Քանանյանը Մոսկվայում, 1854 թվականին։ Այդ անունը առաջացել է երեք ընկերների անվան և ազգանվան հապվումից, ավելացրած ա հոդակապը։

Ընկերության նպատակն էր մշակել նոր ձևավորվող գրական լեզուն՝ աշխարհաբարը, ընթերցասիրություն սերմանել հայ հասարակության մեջ, մարդկանց մղել ազգային գիտակցության։ Հրատարակել է «Գամառ–Քաթիպայի արձակ և չափաբերական շարադրությունները» (1855), «Ազգային երգարան հայոց» ժողովածուն (1856), տաղարանը և «Նոր այբբենարան հայկական» (1856) դասագիրքը։ Նյութական միջոցների սղության պատճառով գրքույկների պարբերական տպագրությունը 1857-ին դադարել է, ընկերությունը լուծարքի ենթարկվել։ Հետագայոնմ Ռ․ Պատկանյանը այն դարձրել է իր կեղծանունը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 672)։*  |
Ֆիզիոգրաֆիկ քարտեզ «Օհայոյի աշխարհագրությունից», 1923
**Աշխարհագրական զոնայականության օրենք**, Երկրի աշխարհագրական թաղանթի զարգացման օրինաչափություններից մեկը, որն արտահայտվում է հասարակածից դեպի բևեռները տարբեր տիպի լանդշաֆտների հերթափոխությամբ և տարբեր աշխարհագրական գոտիների, աշխարհագրական զոնաների և ենթազոնաների առաջացմամբ։

Օրենքի հիմքում ընկած է ըստ աշխարհագրական լայնության Արեգակի ճառագայթային էներգիայի անհավասարաչափ բաշխումը, որն առաջացնում է ջերմության, խոնավության, հանքային և օրգանական նյութերի շրջանառության լարվածության փոփոխություն։ Աշխարհագրական զոնայականության հետ են կապված կլիմայական, հիդրոլոգիական, գեոքիմիական, գեոմորֆոլոգիական, հողային և կենսաաշխարհագրական պրոցեսները։

Տարբերում են զոնայականության երկու տիպ. լայնական զոնայականություն՝ հարթավայրերում, և ուղղաձիգ գոտիականություն՝ լեռներում, որը և Հայաստանում, լեռնային ռելիեֆի պատճառով, լավ է արտահայտված։ Բնության առանձին տարրերի զոնայականությունը վաղուց ապացուցված էր մասնավորապես կլիմայի և բուսականության համար, սակայն լանդշաֆտաաշխարհագրական զոնայականությունը, բնական համալիրների զոնայականությունը, որպես աշխարհագրական գիտության հիմնական օրենք, մշակվել է 20-րդ դարի վերջին, Վասիլի Դոկուչաևի կողմից։

Գրականություն
-------------

* Докучаев В. В. К учению о зонах природы, М. 1948

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 481)։*  |