**Մեկլենբուրգ Ստրելիցի արքայադուստր Լուիզա** կամ **Լուիզա Ավգուստա Վիլհելմինա Ամալիա Մեկլենբուրգցի** (գերմ.՝ Luise Auguste Wilhelmine Amalie zu Mecklenburg, մարտի 10, 1776(1776-03-10), Հաննովեր, Սրբազան Հռոմեական կայսրություն - հուլիսի 19, 1810(1810-07-19), Schloss Hohenzieritz, Hohenzieritz), Գերմանիայի պատմության մեջ առասպելացված կերպար, հայրենասիրության և կանացիության խորհրդանիշ։ Ֆրիդրիխ Վիլհելմի III -ի կինը և Պրուսիայի թագավորության կոնսորտ թագուհի։ Նրանց կարճատև, բայց երջանիկ ամուսնությունից ծնվել են ինը երեխա, ներառյալ ապագա միապետեր Պրուսայի թագավոր Ֆրեդերիկ Վիլհելմ IV- ը և Գերմանիայի կայսր Վիլհելմ I Հոհենցոլեռնը։

Լուիզան հատկապես հայտնի է դարձել այն դեպքից հետո, երբ 1807 թվականին Տիլզիտում հանդիպել է Ֆրանսիայի կայսր Նապոլեոն Բոնապարտի հետ։ Նա Նապոլեոնյան պատերազմներում Պրուսիայի կրած աղետալի կորուստներից հետո բարեգութ գտնվելու խնդրանքով է դիմել Նապոլեոնին, ինչը թեև անհաջող է եղել, բայց առանց այդ էլ հպատակների կողմից սիրված Լուիզան՝ Նապոլեոնի հետ հանդիպման շնորհիվ մեծարվել է որպես «ազգային առաքինության ոգի»։ Երեսունչորս տարեկան հասակում նրա վաղաժամ մահը նրան «երիտասարդ պահեց սերունդների հիշողության մեջ» և ստիպեց Նապոլեոնին ասել, որ արքան «կորցրել է իր լավագույն նախարարին»։ Լուիզայի վշտահար ամուսինը չորս տարի անց ստեղծել է *Լուիզայի շքանշան*՝ որպես Երկաթե խաչի (✠) անալոգ կանանց համար։ 1920-ական թվականներին պահպանողական գերմանացի կանայք հիմնադրել են *Լուիզա թագուհու լիգա* (Queen Louise League), իսկ Լուիզան նացիստական քարոզչության մեջ օգտագործվել է որպես իդեալական գերմանուհու օրինակ։

Իր ժամանակակիցների նկարագրություններում թագուհի Լուիզան ներկայացվում է որպես գեղեցկուհի՝ անբռնազբոս շարժուձևով հաղորդակցվող, որն ավելի հատուկ եղել է երրորդ դասի ներկայացուցիչներին, քան խստաբարո ազնվականությանը։ Լուիզայի կյանքն անքակտելիորեն կապված է եղել Նապոլեոնի դեմ Պրուսիայի պայքարի հետ։ Անժամանակ կյանքից հեռացած թագուհին հաջորդ սերունդների հիշողության մեջ մնացել է երիտասարդ ու գեղեցիկ։ Իր կյանքի ընթացքում թագուհի Լուիզան եղել է գրեթե պաշտամունքի առարկա, որն է՛լ ավելի աճել է նրա մահից հետո։ Թագուհի Լուիզան դարձել է Պրուսիայի նոր վերելքի և Գերմանական կայսրության կազմավորման խորհրդանիշ։ Գերմանիայի պատմության մեջ նրա կարևորությունը գերազանցել է այն ազդեցությունը, որը նա իրականում ունեցել է որպես Պրուսիայի թագուհի։

Կենսագրություն
--------------

### Վաղ տարիներ

Լուիզայի ծնողները՝ մեկլեմբուրգ Սրելիցի Մեծ իշխան Կառլ II -ը և Հեսեն Դարմշտադտի արքայադուստր Ֆրեդերիկան, մոտ 1780 թվական
Լուիզայի նախնիները հայտնի ազնվականներ էին, ովքեր նպատակադրված ամուսնանում էին իրենց հավասար դասի մարդկանց հետ՝ չսահմանափակվելով գերմանական փոքր նահանգների սահմաններով։ Նրա հայրը՝ Կառլ Երկրորդը, իշխան էր Մեքլենբուրգ-Ստրելիցի դքսերի տոհմից։ Ժնևում սովորելուց և արտերկիր մի քանի ուղևորություններից հետո նա ստանձնել է Հանովերի կուրֆյուրստության նահանգապետի ներկայացուցչական և լավ վարձատրվող պաշտոնը իր փեսայի՝ Մեծ Բրիտանիայի թագավոր Ջորջ III- ի մոտ ծառայության, որը, չնայած ծնվել էր Մեծ Բրիտանիայում, բայց ծագումով Հաննովեր էր և կառավարում էր Հաննովերը Լոնդոնից։

1768 թվականին Հանովերում Չառլզն ամուսնացել է Հեսսեն-Դարմշտադցի 16-ամյա արքայադուստր Ֆրեդերիկայի հետ։ Նրանց տասը երեխաներից հինգը մահացել են մանկության տարիներին, Ֆրեդերիկան ինքը մահացել է 29 տարեկան հասակում՝ ծննդաբերությունից երկու օր անց։ Նրա դուստրը՝ Լուիզան, Մեքլենբուրգ-Ստրելիցի արքայադուստրը, այդ ժամանակ ընդամենը վեց տարեկան էր։ Այրիացած հայրը ամուսնացել է իր առաջին կնոջ կրտսեր քրոջ՝ Շառլոտայի հետ։ Այդպիսով Լուիզայի մորաքույրը դարձավ նրա խորթ մայրը, բայց նա նույնպես մահացավ 15 ամիս անց՝ լույս աշխարհ բերելով իր որդի Կառլին։

Որոշ ժամանակ անց դուքսի երեխաներին բաժանեցի։ Երկու որդիները՝ Գեորգը և Կառլը, մնացին իրենց հոր մոտ՝ Հանովերում։ Չորս քույրերից ավագը Շառլոտան 1785 թվականին ամուսնացավ Սաքս-Հիլդբուրգհաուզենի փոքրիկ դքսության տիրակալի հետ։ Կրտսեր դստրերի՝ Թերեզայյի, Լուիզան և Ֆրեդերիկայի դաստիարակությունը 1786 թվականին վստահվեց նրանց տատիկին՝ Մարիա Լուիզա Ալբերտինային, որն ապրում էր Դարմշտադտում։ Լուիզայի տատը հայտնի էր որպես խելացի տարեց տիկին, որը իր թոռնուհիներին որոշ ազատություններ էր թույլ տալիս Դարմշտադտի նստավայրի Հին փոքրիկ պալատում։

Տունը Հաննովերում, որտեղ ծնվել է Թագուհի Լուիզան
Լուիզան դեռահաս տարիքում աչքի է ընկել մանկական ամիջականությամբ և կայտառությամբ։ Երեք քույրերի կոնֆիրմացիայի ակտին պատրաստելու գործը Դարմշտադտի քահանան էր կատարում։ Ֆրանսերենի և պալատական վարվելակացողության պարտադիր ուսուցումը հոգում էր օրիորդ Սալոմեա դե Ժյոլյեն, որը նախկինում ղեկավարել էր պրուսական Նյոշատել քաղաքի օրիորդաց գիշերոթիկ դպրոցը, իսկ Անգլիայում, ազնվական ընտանիքներում աշխատել էր տնային դաստիարակչուհի։ Բացի այդ, արքայադուստրերը սովորել են անգլերեն, գերմաներեն լեզուներ, պատմություն, նկարչություն, գեղանկարչություն և դաշնամուր նվագել։

Լուիզան ուսման մեջ առանձնապես աչքի չի ընկել իր աշխատասիրությամբ։ Ֆրանսերենով գրված Լուիզայի նամակները միշտ լիքն են եղել սխալներով, և միայն շատ ավելի ուշ՝ Բեռլինում, նա որոշել է փակել կրթության մեջ ունեցած ամենամեծ բացերը։ Արքայադուստր Լուիզան ուսումնասիրում էր պատմություն և փիլիսոփայություն և ընթերցանության համար գրականություն ընտրելու հարցով դիմել է իր ընկերներ Մարիա ֆոն Կլեյստի և Կարոլինա ֆոն Բերգի օգնությանը։ պալատական տիկին, դաստիարակ և վստահություն վայելող Մադամ ֆոն Բերգի (1760-1826) Գրոսեր Թիերգարդենի (գերմ.՝ Großer Tiergarten - Մեծ կենդանաբանական այգի) վիլլայում գրական սալոն էր գործում։ Տիկին Բերգը նամակագրական կապեր ուներ Գյոթեի, Հերդերի, Ժան Պոլի և կայսերական բարոն Շտեյնի հետ։ Լուիզան ժամանակակից գրականության վերաբերյալ հանձնարարություններ էր ստանում տիկին Բերիգից, նա նրանից խնդրում էր գրքեր, «որոնք, ըստ ձեզ, ինձ դուր կգան և ամենից շատ օգտակար կլինեն ինձ համար»։ Բանաստեղծ Հայնրիխ ֆոն Քլայսթի զարմուհուն՝ Մարիա ֆոն Քլայսթին ուղղված մի նամակում Լուիզան պարզաբանում է իր գրական նախասիրությունները. «Աստված հեռու տանի ինձ այն բանից, որ հոգուս մասին մտածելով մոռանամ սիրտս», Լուիզայի համար նախընտրելի էր «բոլոր գրքերը նետել Հաֆել» (Էլբայի վտակ), քան գիտակցությունը վեր դասել զգացմունքներից։

Լուիզա և Ֆրեդերիկա քույրերը Բրոյխ ամրոցի (գերմ.՝ Schloß\_Broich) պարտեզում, 1788 թվական
Արքայադուստրերի կյանքը Դարմշտադտում փոխվում էր Հեսսենի և Մեկլենբուրգի նրանց ազնվական բազմաթիվ հարազատների հաճախակի այցելություններով, Ստրասբուրգ և Նիդեռլանդներ ուղևորություններով։ Հաճախ արքայադուստրերը այցելում էին Մայնի Ֆրանկֆուրտ, որտեղ 1787 թվականից ապրում էր քույրերից ավագը՝ Թերեզան, որն ամուսնացած էր այդ ժամանակ ոչ այնքան հայտնի, բայց շատ հարուստ ապագա իշխան Կառլ Ալեքսանդր Թյուրն-ի-Տաքսիսի հետ։ Մեկ անգամ չէ, որ 14-ամյա Լուիզան և նրա կրտսեր քույրը՝ Ֆրեդերիկան, այցելում էին խորհրդական տիկին Կատարինա Էլիզաբեթ Գյոթեին՝ հայտնի բանաստեղծի մորը։ Տարիներ անց, տիկին խորհրդականը հիշել է այս հանդիպումը Վայմարում գտնվող իր որդուն ուղղված նամակում․

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Մեկլենբուրգի արքայադստեր հետ հանդիպումն ինձ աներևակայելի ուրախացրեց. նրանք բացարձակապես զերծ էին չոր վարվեցողությունից, նրանք պարում էին, երգում և ամբողջ օրը ձիավարում...։ |  |

1792 թվին քույրերը ներկա էին Ֆրանկֆուրտում Սուրբ Հռոմեական կայսրության վերջին կայսր Ֆրանց II- ի թագադրման տոնակատարություններին, որը 1804 թվականին դարձավ Ավստրիայի առաջին կայսրը։ Ավստրիայի դեսպանատան տոնական պարահանդեսը բացեց Լուիզան երիտասարդ կայսերական կոմս Կլեմենս Մետտերնիխի (հետագայում՝ հայտնի դիվանագետ և պետական գործիչ) հետ։

1793 թվականի մարտի սկզբին երկու քույրերն էլ, որոնք համապատասխանաբար 17 և 15 տարեկան էին, ծանոթացան Պրուսիայի թագավոր Ֆրիդրիխ Վիհելմ II- հետ, ով այդ հանդիպումն այսպես է նկարագրել․

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Երբ ես առաջին անգամ տեսա երկու հրեշտակներին, թատրոնի մուտքի մոտ էր, նրանք գերեցին իրենց գեղեցկությամբ այնչափ, որ ես ուղղակի կորցրել էի ինձ, երբ տատիկը նրանց ինձ ներկայացրեց։ Շատ կուզենայի, որ իմ որդիները տեսնեին նրանց և սիրահարվեին նրանց [․․․] Ես կանեմ ամեն ինչ, որպեսզի նրանք ավելի հաճախ տեսնեն միմյանց և լավ ճանաչեն միմյանց։ […] Նրանք տվեցին իրենց համաձայնությունը, և շուտով համաձայնության կնքումը տեղի կունենա, ենթադրաբար, Մանհայմում։ Ավագը կամուսնանա ավագիս հետ, իսկ կրտսերը՝ կրտսերիս հետ։ |  |

Առաջին անգամ Լուիզան հանդիպեց «ավագի»՝ 22-ամյա թագաժառանգ արքայազն Ֆրիդրիխ Վիլհելմի հետ 1793 թվականի մարտի 14-ին, իսկ մարտի 19-ին նա ամուսնության առաջարկ արեց նրան, իսկ ապրիլի 24-ին Դարմշտադտում տեղի ունեցավ պաշտոնական նշանադրությունը։ Ամուսնական պայմանագրի համաձայն՝ Լուիզան որոշակի գումարի իրավունք ուներ «իր տրամադրության տակ», որը էապես կավելանար որդի ծնելու դեպքում․ դստեր համար լրացուցիչ վարձատրություն չէր նախատեսվում։ Միևնույն ժամանակ, «կրտսերը»՝ արքայազն Լուին իր կամքին հակառակ նշանվեց Լուիզայի քրոջ՝ Ֆրեդերիկայի հետ, միայն պետական անհրաժեշտությունից ելնելով, քանի որ նա արդեն սիրահարված էր մեկ այլ աղջկա, որն ավելի ցածր դասից էր։ Կրկնակի հարսանիքը համապատասխանացվել էր 1793 թվականի Ծննդյան տոների հետ։

Ամուսնություն
-------------

### Թագադիր արքայադուստր

Թագուհի Լուիզայի (ձախից) և Ֆրեդերիկայի «Արքայադուստրեր» քանդակախումբ․ մարմարից բնօրինակը գտնվում է Բեռլինի Ազգային հին պատկերասրահում, հեղինակ՝ Յոհան Գոտֆրիդ Շադով, 1795 
Դեկտեմբերի 22-ին քույրերը ժամանեցին տոնականորեն զարդարված Բեռլին։ Ի նշան ողջույնի, սպիտակ զգեստով մի փոքրիկ աղջիկ բանաստեղծություն կարդաց արքայադուստրերի համար, խանդավառ Լուիզան երեխային գրկեց և համբուրեց։ Դրան հետևած դիտողությունն այն մասին, որ այս պահվածքը արքայադուստերը հարիր չէ, Լուիզային բացահայտ շփոթեցրեց։ Բազմիցս կրկնված այս միջադեպը սկիզբ դրեց այն բացառիկ ժողովրդականությանը, որը Լուիզան վայելում էր բեռլինցիների մոտ։ 1793 թվականի դեկտեմբերի 24-ին Բեռլինի քաղաքային պալատի սպիտակ սրահում, հին պալատական արարողության համաձայն, տեղի ունեցավ Լուիզայի և թագաժառանգ արքայազնի հարսանիքը։ Ըստ ականատեսների, այդ օրը փեսան, սովորաբար ամաչկոտ ինտրովերտ, անխոնջ զվարճացավ։ Ֆրեդերիկան և արքայազն Լուին ամուսնացան երկու օր անց։ Նորապսակները բնակվեցին Ունտեր դեն Լինդենի հարակից երկու շենքերում՝ Կրոն-թագաժառանգների և Կրոն-արքայադուստրերի ապարանքներում։ Այստեղ է տեղադրված «Արքայադուստրեր» հայտնի քանդակախումբը, որը պատրաստել է Գոտֆրիդ Շադովը՝ արքա Ֆրեդերիկ Վիլհելմ Երկրորդի պատվերով։ Թագաժառանգների պալատում քանդակագործին սենյակ էին հատկացրել ժամանակավոր արհեստանոցի համար, նա հաճախ էր տեսնում արքայադուստրերին, և նույնիսկ թույլատրվում էր «բնորդական» չափումներ կատարել։ Թագաժառանգ արքայազն Ֆրիդրիխ Վիլհելմը՝ Լուիզայի ամուսինը, դժգոհ էր ստացված նատուրալիստական կերպարից, որը չնայած առատ վարագույրներին բավականաչափ ընդգծում էր Լուիզի կազմվածքը։ Բացի այդ, վաղ այրիացած Ֆրեդերիկան, իր սկանդալային պահվածքի պատճառով, շուտով անցանկալի անձ դարձավ արքունիքում։ Թագավոր դառնալուց հետո (1797) Ֆրիդրիխ Վիլհելմը հոգացել էր, որ քանդակը տասնամյակներ շարունակ հասարակության տեսադաշտից թաքցրած մնա։

Կոմսուհի Սոֆիա Մարիա ֆոն Ֆոս՝ ավագ չեմբեռլեին (թագավորական արքունիքի կառավարիչ)
Պրուսական արքունիքում կյանքը ստիպեց Լուիզային հարմարվել անծանոթ մարդկանց, կանոններին և պարտականություններին։ Նրա անսանձ բնույթը հաճախ դրան դիմադրում էր։ Արքայադուստր Լուիզային կցած թագավորական արքունիքի ավագ կառավարիչ տիկինը փորձառու 64-ամյա կոմսուհի Սոֆիա Մարիա ֆոն Ֆոսն էր, ով մի քանի տասնամյակ ծառայում էր արքունական պալատում։ Մի քանի հակասություններից հետո, որոնք սկզբում տեղի ունեցան պալատական տիկնոջ խիստ մասնագիտական մոտեցման և Լուիզայի՝ ինքնատիպության հանդեպ հակվածության պատճառով, ֆոն Ֆոսը դարձավ թագաժառանգ արքայադստեր, իսկ ավելի ուշ՝ թագուհու, պալատական վարվեցողության անփոխարինելի դաստիարակը և մինչև վերջ եղավ նրա վստահորդը, խորհրդականը և ընկերուհին։

Ֆրիդրիխ Վիլհելմը նույնպես օգնում էր Լուիզային նոր պայմաններին ընտելանալ, որն իր անձնական կյանքում խուսափում էր ցանկացած տեսակի շինծու պաշտոնականությունից։ Զույգը խոսում էր պարզ, ինչը անսովոր էր նրանց դասի մարդկանց համար։ Նրանք միմյանց հետ խոսում էին «դու» -ով, միմյանց անվանում «ամուսինս» և «կինս»։ Նրանց դուր էր գաիս Ունտեր դեն Լինդեն փողոցում զբոսնել առանց պալատական շքախմբի, մասնակցել ժողովրդական հանդիսություններին, օրինակ՝ Բեռլինի Սուրբծննդյան տոնավաճառներին կամ Շտրալաուի ձկնորսությանը։ Ֆրիդրիխ Վիլհելմի և Լուիզայի ներկայությունը ջերմորեն էին ընդունում տեղի բնակչությունը։ Պարզության նկատմամբ նրանց հակվածությամբ էլ պայմանավորված էր բնակավայրի ընտրությունը․ նրանք ապրում էին Բեռլինի Քաղաքային պալատում, ոչ թե Թագաժառանգների ապարանքում։ Ֆրիդրիխ Վիլհելմն ու Լուիզը ամառը հիմնականում անցկացնում էին Պոտսդամի մոտակայքում գտնվող Պարեց կալվածքում։ Խուլ տեղում գտնվող համեստ պալատը, որը ժամանակակիցների կողմից ստացել էր «Գյուղական անդորր պալատ» մականունը, Ֆրիդրիխ Վիլհելմին թույլ էր տալիս շունչ քաշել պետական գործերից և Լուիզային ապահովում էր մաքուր օդ և խաղաղություն, որը նա անչափ կարևորում էր իր բազմաթիվ հղիությունների ընթացքում։

Լուիզան, որպես մայր, արդարացրել է բոլոր սպասելիքները։ Ամուսնական կյանքի գրեթե 17 տարիներին, նա լուս աշխարհ է բերել տասը երեխա, որոնցից յոթը հասուն տարիքի են հասել, ինչը բացառիկ բարձր ցուցանիշ էր այդ ժամանակի բժշկության և հիգիենայի մակարդակի զարգացվածության համար։ Նա մշտապես եղել է երեխաների կողքին։ Չնայած այն հանգամանքին, որ վարձու մանկավարժները հիմնականում մասնակցում էին նրանց կրթությանը, և թագավորի վերաբերմունքը իր երեխաների նկատմամբ երբեմն համարվում էր բավականին վերացած, բազմանդամ երջանիկ ընտանիքի կերպարը ծառայեց օրինակ 19-րդ դարի զարգացող բուրժուական հասարակության համար։

Լուիզայի երեխաներից շատերը զգալի նվաճումների են հասարակության մեջ։ Լուիզայի ավագ որդին՝ Ֆրիդրիխ Վիլհելմ IV- ը, 1840-1861 թվականներին ղեկավարել է Պրուսիան, նրա կրտսեր եղբայրը՝ Վիլհելմը, հաջորդել է նրան պրուսական գահին, իսկ 1871 թվականին հռչակվել է Գերմանիայի կայսր։ Դուստրը՝ Ֆրեդերիկա Շառլոտան, 1817 թվականին ամուսնացել է Ռուսաստանի կայսրի կրտսեր եղբոր՝ մեծ իշխան Նիկոլայի հետ, իսկ 1825 թվականին դարձել է թագուհի՝ Ալեքսանդրա Ֆեոդորովնա անունով։

Երիտասարդ թագուհի
-----------------

Պրուսիայի թագավոր Ֆրիդրիխ Վիլհելմ III և թագուհի Լուիզա, 1798 թվական
Ֆրեդերիկ Վիլհելմ Երկրորդը մահացավ 1797 թվականի նոյեմբերի 16-ին։ Նրա մահից Պրուսիան վշտի մեջ չընկղմվեց։ Անհաջող արտաքին քաղաքականությունը, Պրուսիայի հանգուցյալ թագավորի բազմաթիվ սիրուհիները և շռայլությունը լուրջ վնաս հասցրեցին երկրին և երկրի իմիջին։ Պրուսական գահին բարձրացած Ֆրիդրիխ Վիլհելմ III- ը, հասարակության մեջ ամաչկոտ ու ոչ բազմախոս, 27 տարեկան էր։ Նա դժվար ժամանակներում որոշումներ կայացնելու և անհանգիստ թագավորություն ղեկավարելու պատրաստ չէր։ Թագուհի Լուիզան 21 տարեկան էր։

Ֆրեդերիկ Վիլհելմ Երկրորդի վերջին արտաքին նշանակալից քայլը 1795 թվականին Բազելի խաղաղության համաձայնագրի կնքումն էր։ Պրուսիան դուրս եկավ այսպես կոչված Առաջին կոալիցիոն պատերազմում Ֆրանսիայի դեմ կազմավորված դաշինքից, տարածքներ կորցրեց Հռենոսի ձախ ափին, իսկ Հյուսիսային Գերմանիան հայտարարեց չեզոքություն։ Այսպիսով ձեռք բերված խաղաղությունը Պրուսիային ապահովեց մի շարք «հանգիստ տարիներ», ինչպես դրանք հետագայում կոչվեցին։ Ներքին քաղաքականության մեջ նոր թագավորը հավատարիմ էր խիստ տնտեսման միջոցառումներին, նա չէր համարձակվում անցնել երկիրը ղեկավարելու համար հասունացած կառավարման և բանակի արմատական բարեփոխումներին։ Արտաքին քաղաքականության մեջ Ֆրեդերիկ Վիլհելմ III- ը ջանում էր ամեն գնով չեզոքություն պահպանել։

Խնդիրներ առաջացան Լուիզայի քրոջ՝ Ֆրեդերիկայի հետ, որը միշտ առանձնահատուկ սերտ կապված էր թագուհուն։ «Արքայադուստր Լուին», ինչպես նրան անվանում էին պրուսական արքայազն Ֆրիդրիխ Լյուդվիգի հետ հարսանիքից հետո, առանց սիրո ամուսնացած լինելով՝ 18 տարեկանում այրիացել էր։ Դրանից հետո Ֆրեդերիկային տրամադրվել էր Շյոնհաուզեն պալատը, որտեղ նա սկսել էր բազմաթիվ սիրային կապեր հյուսել։ Կոմսուհի Ֆոսն իր օրագրում գրել է. «*Նա չափազանց լավ է կարողանում ինքն իրեն մխիթարել*»։ Ամեն ինչ ավարտվեց սկանդալով. Ֆրեդերիկան արտամուսնական երեխայի էր սպասում։ Լուիզան այդ մասին իմացել էր բավական ուշացումով, 1798 թվականի Սուրբծննդյան օրվանից անմիջապես առաջ և խորապես հիասթափված էր, հատկապես նրա համար, որ քույրը չէր վստահել իրեն։ Ֆրեդերիկան հապճեպ ամուսնացավ ապագա երեխայի ենթադրյալ հոր՝ Բրաունֆելսի իշխան Սոլմսի հետ, կորցրեց իր տիտղոսը և Պրուսիայի թագավորական արքունիքից դուրս մղվեց։ Սկանդալային զույգը ստիպված էր լքել Բեռլինը, առաջին ամուսնությունից ծնված երկու երեխաները մնացին մայրաքաղաքում։ Այդուհանդերձ, կրկին այրիանալով (1814)՝ Ֆրեդերիկան 1815 թվականին ամուսնացավ Կամբերլանդի դուքս Էռնստ Ավգուստ I- ի հետ (1837 թվականին Հաննովերի թագավոր) և դարձավ Հաննովերի թագուհի։ Այդ ամուսնությունից ծնված երեխաներից միայն մեկն է ողջ մնացել, որն էլ հաջորդելու էր հորը՝ դառնալով Հաննովերի հինգերրորդ և վերջին թագավորը (Ջորջ V, 1819-1878)։

Ֆրիդրիխ Վիլհելմը և Լուիզան ձեռնարկեցին մի քանի այսպես կոչված «հավատարմության ուղևորություններ»։ 1798 թվականի մայիսին և հունիսին նրանք եղան Պոմերանիայում, Արևելյան Պրուսիայում և Սիլեզիայում։ 1799 թվականի մայիս-հուլիս ամիսներին նրանք ուղևորվեցին երկրի արևմտյան մաս՝ Ֆրանկոնիա և Թյուրինգիա։ 1800 թվականի օգոստոսին թագավորական զույգը բարձրացավ Սիլեզիայի Սնեժկա լեռը։ Հետագայում այս էքսկուրսիան թագուհին հիշել է որպես իր կյանքի հատկապես երջանիկ պահ։ Բոլոր ուղևորությունների ժամանակ բնակչությունը հիանում էր թագուհու արտաքին տեսքով և շարժուձևերով։ Նույն հիացմունքին Լուիզան արժանացել է մայրաքաղաքում, այդ թվում՝ դիվանագիտական կորպուսի ներկայացուցիչների շրջանում։ Բրիտանիայի դեսպանության քարտուղարներից մեկը գրել է իր քույրերին. «Բեռլինի հասարակությունում, հատկապես երիտասարդների շրջանում, ասպետական նվիրվածության զգացում կա թագուհու հանդեպ [...] Քիչ կանայք ունեն այդպիսի հմայք, ինչպիսին նրանն է [...] Բայց ես պետք է ինքս ինձ վերահսկեմ, այլապես կմտածես, որ պրուսական թագուհի Լուիզայի գեղեցկությունն ու նրբագեղությունից գլուխս կորցրել եմ առաջացրեցին, ինչպես շատ ուրիշները»։

Ալեքսանդր I ցարի և թագուհի Լուիզայի առաջին հանդիպումը 1802 թվականին
Այդ ընթացքում հյուսիսային Գերմանիայի վրա Նապոլեոնի ճնշումը գնալով աճում էր։ Տպավորություն էր ստեղծվել, որ Ռուսաստանի հետ Պրուսիայի միությունը տեղին պատասխան կլիներ։ 1802 թվականի մայիսին և հունիսին Ֆրիդրիխ Վիլհելմ III- ը և թագուհի Լուիզան այցելեցին Մեմել՝ հանդիպելու Ալեքսանդր I ցարի հետ, որը քաղաքական առանձնահատուկ նշանակություն չունեցավ, բայց վառ հետք թողեց Լուիզայի հիշողություններում։ Երիտասարդ կայսրի մասին թագուհին գրել է. «Կայսրը այն հազվագյուտ մարդկանցից է, ովքեր բոլոր սիրալիր հատկությունները համատեղում են բոլոր իրական առաքինությունների հետ [...] Նա պարթևահասակ է և շատ բարեկազմ։ Նա կարծես երիտասարդ Հերկուլես լինի»։ Ալեքսանդրն իր հերթին հիացած էր Լուիզայով։ Ֆրիդրիխ Վիլհելմ III- ը արձագանքեց առանց խանդի, բայց հպարտությամբ, ինչը միշտ պատահում էր, երբ հիանում էին իր կնոջով։ Կենսագիրներից շատերը հետաքրքրվում են, թե արդյո՞ք Ալեքսանդրը և Լուիզան կարող էին ինչ-որ սերտ հարաբերություններ ունենալ։

1803-1805 թվականներին արքայական զույգը ճանապարհորդեց դեպի ֆրանկոնյան տիրույթներ՝ Դարմշտադտ, Թյուրինգիա և Սիլեզիա։ 1805 թվականի հոկտեմբերի 25-ից նոյեմբերի 4-ը Ալեքսանդր կայսրը հյուր էր Պոտսդամում՝ հորդորելով թագավորին միանալ նոր ռազմական դաշինքին, որը կնքել էին Նապոլեոնի դեմ Ավստրիան և Ռուսաստանը։ ՖրիդրիխՎիլհելմ III- ը տատանվում էր, բայց հեռատեսորեն հայտարարեց զորահավաքի մասին։ 1805 թվականի դեկտեմբերին ռուսներն ու ավստրիացիները պարտվեցին Աուստերլիցի ճակատամարտում։ 1806 թվականի հունիս-հուլիս ամիսներին Ֆրիդրիխ Վիլհելմը և Լուիզան արձակուրդ էին անցկացնում Բադ Պիրմոնտում։ Այսպես ավարտվեցին Պրուսիայի «հանգիստ տարիները»։

Պատերազմ և փախուստ
------------------

Թագուհի Լուիզայի փախուստը Կրուշյան ցամաքալեզվակով
1806 թվականի հուլիսի 12-ին Փարիզում պայմանագիր ստորագրվեց Հռենոսյան միություն ստեղծելու մասին։ Նապոլեոնը զգալիորեն ընդլայնել էր իր ազդեցության ոլորտը գերմանական տարածքներում։ Պրուսիան կատարվածը համարում էր սադրանք, բայց թագավորը դեռևս չէր կարողանում որոշում կայացնել։ Միայն մի քանի խորհրդատուների՝ նախարար ֆոն Շտեյնի (Heinrich Friedrich Karl vom und zum Stein), գեներալ-լեյտենանտ Էռնստ ֆոն Ռյուպելի և արքայազն Լուի Ֆերդինանդի պնդմամբ և Լուիզայի ազդեցության ներքո, որը Նապոլեոնին համարում էր «բարոյական հրեշ», նա կողմորոշվեց և 1806 թվականի հոկտեմբերի 9-ին պատերազմ հայտարարեց Ֆրանսիային։ Լուիզան, որը կարևոր դեր էր խաղում այսպես կոչված «պատերազմական խաղի» մեջ, հավանաբար գտնվում էր իր քաղաքական ազդեցության գագաթնակետին։ Ընդամենը հինգ օր անց վատ կառավարվող, չհամաձայնեցված կռվող պրուսական ստորաբաժանումները ստորացուցիչ պարտություն կրեցին Ենայի և Աուերշտեդտի ճակատամարտում։ Հալլեի պահեստային բանակը պարտություն կրեց, և գրեթե բոլոր բերդ-քաղաքները հանձնվեցին առանց մարտի։ 1806 թվականի հոկտեմբերի 27-ին Նապոլեոնը հաղթական մտավ Բեռլին։

Ֆրիդրիխ Վիլհելմ III- ը և Լուիզան հեռու չէին ռազմի դաշտից, պարտության քաոսում ստիպված էին փախչել տարբեր ճանապարհներով։ Լուիզան իր երեխաների հետ, իր անձնական բժիշկ Քրիստոֆ Վիլհելմ Հաֆելանդը և կոմսուհի Ֆոսը, բազմաթիվ կանգառներ անելով՝ Աուերշտեդտով, Վայմարով և Բլանկենհայնով հասան Քյոնիգսբերգ։ Այնտեղ նա ծանր հիվանդացավ «նյարդային տենդով», ինչպես այն ժամանակ անվանում էին տիֆը։ Մինչ Լուիզան հիվանդ էր, Նապոլեոնը և իր զորքը հասան Քյոնիգսբերգ։ Հաֆելանդն առաջարկեց մնալ թագուհու մոտ, բայց նա հրաժարվեց. «Ես նախընտրում եմ ինձ Աստծո ձեռքը տալ, քան այդ մարդուն»(էջ 40)։ Մեմելն էր մնացել, ուր կարելի էր փախչել, որը գտնվում էր երկրի հեռավոր հյուսիսում։ Սաստիկ ցրտահարության և ձնաբքի մեջ, ծանր հիվանդ Լուիզան, իր երեխաների և սպասարկող անձնակազմի հետ, ճանապարհ ընկավ դեպի Կրուշյան ցամաքալեզվակ, որը գործնականում դժվարանցանելի է ձմռանը։ Երեք դժվար օրերից և ցուրտ գիշերներից հետո ճանապարհորդները հասան իրենց նպատակակետին, և Հաֆելանդը նույնիսկ զարմացած նկատել է թագուհու վիճակի որոշ չափով բարելավումը։ Այս դրվագը, Նապոլեոնի հետ նրա հանդիպմանը զուգընթաց, որը պատմվում է և պատկերված է ավելի կամ պակաս աստիճանի դրամատիզմով, հաստատուն տեղ է գտել Լուիզա թագուհուն նվիրված բոլոր կենսագրություններում և լեգենդներում։

Նապոլեոնի հետ հանդիպում
-----------------------

Լուիզան և Նապոլեոնը Տիլզիտում, 1896 թվականի նկարազարդում
Տիլզիտի հանդիպում 1807 թվականին  
*նկարիչ* Նիկոլյա Գոսս
«Թագուհի Լուիզան և Նապոլեոնը Տիլզիտում»հուշարձանի էսքիզ  
*հեղինակ*՝ Գուստավ Էբերլեյն, 1899 թվական
Ֆրիդրիխ Վիլհելմ III- ը մեկ այլ ճանապարհով հասավ Մեմել (Կլայպեդա)։ Նապոլեոնյան պատերազմների ընթացքում այն դարձավ Պրուսիայի թագավորության ժամանակավոր մայրաքաղաք և 1807-1808 թվականների ընթացքում Լուիզայի և Ֆրիդրիխ Վիլհելմի նստավայր։ Այստեղ Պրուսիայի թագավորական զույգը հանդիպեց Ռուսաստանի կայսրին, որը խոստացել էր իր աջակցությունը։ Բայց 1807 թվականի հունիսի 14-ին Ֆրիդլենդի ճակատամարտում Նապոլեոնը ջախջախեց ռուսական բանակը և պրուսական բանակի վերջին մնացորդները։ Դրանից հետո սկսված խաղաղ բանակցությունները տեղի ունեցան մի հոյակապ վրանում, որը տեղադրված էր Նեման գետի լաստանավի վրա։ Նախ պրուսական թագավորին թույլատրվեց բանակցություններին մասնակցել միայն որպես երկրորդական անձ, իսկ այդ ժամանակ Ռուսաստանը Նապոլեոնի հետ սեպարատ (առանց դաշնակցի հետ համաձայնեցնելու) հաշտության պայմանագիր էր կնքում։ Եվ քանի որ արդեն ակնհայտ էր, թե Ֆրանսիայի կայսրը որքան անխնա է լինելու արդեն պարտված Պրուսիայի հանդեպ, պրուսացի խորհրդարանական կոմս Կալկրոյտը թագավորին հայտնեց իր կարծիքն այն մասին, որ «ազդեցիկ կլինի, եթե Նորին Մեծություն թագուհին կարողանա այստեղ լինել, և որքան շուտ, այնքան ավելի լավ»... Բայց դրանից անմիջապես առաջ Ֆրիդրիխ Վիլհելմը Մեմելում իր կնոջը գրել էր Նապոլեոնից ստացած տպավորությունների մասին. «Ես տեսա նրան, ես խոսեցի այս դժոխքի ծնունդ հրեշի հետ, որը ստեղծել է Բեեղզեբուղը՝ երկիրը պատժելու համար։ […] Ոչ, ես երբեք նման դաժան փորձ չեմ ունեցել…»։ Եվ այնուամենայնիվ, այս հայտարարություններից հետո պրուսական թագավորը փոխանցեց իր կնոջը Կալկրոյտի առաջարկը։ Լուիզան պատասխանեց. «Կ.-ի նամակի կցորդով քո նամակը ինձ հասավ երեկ ուշ երեկոյան։ Դրա բովանդակությունից այնպիսի տպավորություն էր, որ դու կանխատեսել ես։ Այնուամենայնիվ ես հաստատապես որոշել եմ։ Ես շտապում եմ, եթե դու այդպես ես ուզում, ես թռնում եմ Տիլզիտ» (էջ 43)։

Լուիզայի հանդիպումը Նապոլեոնի հետ տեղի ունեցավ Տիլզիտում 1807 թվականի հուլիսի 6-ին Արդարադատության խորհրդական Էռնստ Լյուդվիգ Զիրի տանը, որտեղ Նապոլեոնը կանգ էր առել բանակցությունների ընթացքում։ Լուիզան կրեպից զգեստ էր հագել, որը զարդարված էր արծաթյա թելով։ Ականատեսների վկայությունների համաձայն, չնայած որոշակի լարվածությանը, թագուհին սովորականից ավելի գեղեցիկ տեսք ուներ։ Գլխավոր նախարար *Կառլ Ավգուստ ֆոն Հարդենբերգը* մանրակրկիտ պատրաստել էր նրան զրույցին։ Նա խորհուրդ տվեց Լուիզային նրբանկատ լինել և խոսել առաջին հերթին ամուսնու անունից և որպես մայր և ոչ մի դեպքում ընդգծված քաղաքական զրույցներ չվարել։ Թագուհուն անակնկալի էր սպասվում։ Սարսափազդու հրեշի փոխարեն նրան դիմավորեց տպավորիչ, ակնհայտորեն բարձր ինտելեկտով անձնավորություն, որը հաճելի զրուցակից էր։ Լուիզան խաղաղ բանակցությունների մոտեցումներում Նապոլեոնից ակնկալում էր կշռադատվածության ցուցաբերում, իսկ Նապոլեոնն անորոշ պատասխաններ էր տալիս՝ Լուիզայի հանդերձանքի մասին հաճոյախոսություններ անելով։ Ի պատասխան Նապոլեոնի այն հարցին, թե ինչպես կարող էր Պրուսիան իրեն թույլ տալ այդպիսի անզգուշություն՝ հարձակվել իր վրա, Լուիզան տվել է մի պատասխան, որը հաճախ է մեջբերվում.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ֆրիդրիխ Մեծի փառքը մեզ մոլորեցրեց մեր հնարավորությունների մասին։- Լուիզան Նապոլեոնին |  |

Հետագայում Լուիզան դրական է գնահատել այս զրույցի վերաբերյալ իր անձնական տպավորությունները։ Կայսրը նույնպես տպավորված էր։ Միայն ավելի ուշ Նապոլեոնը խոստովանել է, որ իրեն թվում էր, թե լսում է «*Հարդենբերգի* թութակին»։ Նախքան Լուիզային հանդիպելը, Նապոլեոնը մի քանի անգամ ծայրաստիճան քամահրանքով է արտահայտվել պրուսական թագուհու մասին. իբր նա է մեղավոր պատերազմ սկսելու համար, նա «կին է հմայիչ դիմագծերով, բայց հոգով թույլ ... հավանաբար նա խղճի տանջալից խայթ է զգում այն տառապանքների համար, որոնք նա պատճառել է իր երկրին»։ Գրավելով Բեռլինի գրավումից հետո Նապոլեոնը հրամայեց հրատարակել Լուիզայի՝ հայտնաբերված մասնավոր նամակագրության մի մասը, իր հերթին Լուիզան երբեք էլ չի թաքցրել Նապոլեոնի հանդեպ ունեցած իր խորը հակակրանքը և նրա անբարոյականության մեջ համոզվածության մասին իր կարծիքը։

Թագուհին ոչ մի կոնկրետ հաջողություն չունեցավ այդ հանդիպումից։ Լուիզայի հետ դեմ առ դեմ մեկ ժամ տևած հանդիպման մասին Կայսրը կնոջը՝ Ժոզեֆինային Փարիզում ասել է․

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Պրուսիայի թագուհին իսկապես հմայիչ է, նա մեծապես կոկետ էր ինձ հետ։ Բայց մի՛ խանդիր, ես նման եմ մոմածածկ քաթանի, որից ամեն ինչ գլորվում է։ Ինձ համար հեշտ չէր նրբակիրթ լինելը։- Նապոլեոնը Ժոզեֆինային Լուիզայի հետ հանդիպման մասին․ Քրիստիան Գրաֆ ֆոն Կրոկով, «Հայտնի գերմանուհիների դիմանկարները Լուիզա թագուհուց մինչ օրս», 2004 թվական, էջ 45 |  |

1807 թվականի հուլիսի 9-ին ավարտված Տիլզիտի խաղաղության պայմանագրի պայմանները, իրոք, չափազանց ծանր էին Պրուսիայի համար։ Պետությունը կորցրեց իր տարածքի և բնակչության կեսը՝ Էլբայի արևմուտքում գտնվող բոլոր հողերը և լեհական տարածքները։ Պրուսիան ստիպված էր ապահովել Ֆրանսիական օկուպացիոն բանակի զորքի քանակը (150 հազար մարդ)։ Պրուսիայի վրա դրված 400 միլիոն թալերի չափով ռազմատուգանքի պարտավորությունները էապես գերազանցում էին երկրի հնարավորությունները։ Այնուամենայնիվ, Պրուսիան չվերացավ աշխարհի քարտեզից որպես երկիր, մասամբ Ռուսաստանի կայսեր միջնորդության շնորհիվ, որը հետաքրքրված էր իր կայսրության և Նապոլեոնի միջև բուֆեր ունենալ։

### Աքսոր Արևելյան Պրուսիա

Անպատվաբեր խաղաղության կնքումից հետո Լուիզան իր հիմնական խնդիրը տեսնում էր թագավորին քաջալերելը, որը հաճախ հուսահատված սկսում էր խոսել հրաժարվելու մասին և նրան աջակցել երջանիկ ընտանեկան կյանքով։ Նա ինքը հուսահատության մեջ էր։ 1808 թվականի ապրիլին Լուիզան գրել է իր հորը. «Իմ կյանքում այլևս հույսեր չկան ... Աստվածային նախախնամությունն ակնհայտորեն նոր աշխարհակարգ է սահմանում, և լինելու է իրերի այլ կարգ, քանի որ հինն արդեն սպառել է իրեն ու ... փլուզվել։ Մենք ննջում էիք Ֆրիդրիխ Մեծի դափնիների վրա։ Աշխարհը լավը կլինի միայն լավ մարդկանցով ... այնպես որ, հուսով եմ, որ ներկայիս վատ ժամանակներին կհաջորդի ավելի լավերը ...» (էջ 46)։ Բայց վատ ժամանակները Մեմելեում դեռևս շարունակվում էին։ Լուիզան փափագում էր իր Բեռլինի սոցիալական շրջապատի շփումները և ծանր էր տանում Արևելյան Պրուսիայի խիստ կլիման։ Նա տառապում էր մրսածությունից, որն ուղեկցվում էր տենդով, գլխացավերով և շնչահեղձությամբ։ Իր եղբորն ուղղված նամակում նա բողոքում էր. «Պրուսիայի կլիման ավելի անտանելի է, քան հնարավոր է նկարագրել։ Առողջությունս ամբողջովին քայքայվել է» (էջ 48)։

Ի սկզբանե պրուսական թագավորին և նրա ընտանիքին մերժվեց Բեռլին վերադառնալ։ Ֆրեդերիկ Վիլհելմ III- ը ղեկավարում էր թագավորության մնացած մասը Մեմելից (Կլայպեդա)։ Բարոն ֆոն Շտեյնը սկսեց առաջին հրատապ բարեփոխումները. 1807 թվականին՝ գյուղացիությանը ճորտությունից ազատումը, 1808 թվականին՝ վարչական բարեփոխումները։ Գերհարդ ֆոն Շարնհորստը, Ավգուստ Նայհարդտ ֆոն Գնեյզենաուն և Հերման ֆոն Բոյենը ձեռնամուխ եղան պրուսական բանակի բարեփոխմանը։ Լուիզան դժվարությամբ էր խորանում այս նորամուծությունների մանրամասների մեջ։ Նա շատ ընդհանրություններ չուներ սուր խոլերիկ Շտեյնի հետ, նա գրել է. «Նա առանց այդ էլ ինձ համարում է էգ՝ շատ թեթևամիտ էգ»։ Շտեյնը, որը կիսով չափ կրճատել էր իր և իր պաշտոնյաների աշխատավարձերը, պահանջում էր լուրջ խնայողություններ կատարել թագավորական բյուջեում։ Այն ամենը, ինչից հնարավոր էր մերժել, ներառյալ թագուհու զարդերը, վաճառվեց։ 1808-1809 թվակաների ձմռանը, Ռուսաստանի կայսեր հրավերով, թագավորական զույգը ութ շաբաթ հյուր էր Սանկտ Պետերբուրգում։ Շտեյնն ապարդյուն ընդդիմանում էր զվարճալի ուղևորություններին՝ մատնանշելով, որ պատերազմից ավերված Արևելյան Պրուսիային խիստ անհրաժեշտ են այդ գումարները։ Ռուսաստանի կայսեր նստավայրում Լուիզան վայելում էր պարահանդեսներ, ընթրիքներ և այլ հասարակական միջոցառումներ։ Բայց նա չէր կարող չընկալել իր անձնական վիճակի և այդտեղի կոնտրաստը. «Ադամանդները շլացնում են աչքերդ․․․ Բոլոր տեսակի շքեղությունները գերազանցում են ցանկացած սպասելիքները։ Այստեղ առկա արծաթյա և բրոնզյա իրերը, հայելիները, բյուրեղապակին, նկարները և մարմարե արձանիկները հսկայական են» (էջ 51)։ Ալեքսանդր I կայսեր հետ հանդիպումները բավականին սառն էին, համեմատած միապետերի շփման նախկին անբռնազբոս մթնոլորտի հետ։

Վերադարձ և մահ
--------------

Շառլոտենբուրգ պալատի այգում Լուիզայի դամբարանի երկրորդ տարբերակը  
*հեղինակ*՝ Քրիստիան Դանիել Ռաուխի 
Նապոլեոնից Բեռլին վերադառնալու թույլտվություն ստանալուց հետո թագավորական ընտանիքը մայրաքաղաք ժամանեց 1809 թվականի դեկտեմբերի 23-ին։ Բեռլինցիների ընդունելությունը զարմանալիորեն ջերմ էր՝ ինչպես պալատ հասնելուն պես, այնպես էլ երեկոյան զբոսանքի ընթացքում տոնական լուսավորված քաղաքում։ Դրան հաջորդեցին մի շարք ընդունելություններ և տոնական ընթրիքներ, թատերական ներկայացումներ և օպերաներ։ Այս տոնակատարություններին առաջին անգամ հրավիրվել էին ոչ ազնվականության ծագմամբ և բուրժուական ընտանիքների սպաներ։ 1810 թվականի հունվարի 27-ին Հարդենբերգին ուղղված նամակում Լուիզան գրում է քաղաքական մռայլ իրավիճակի մասին. «Մենք նախկինի պես ծայրաստիճան ապերջանիկ ենք։ Այնուամենայնիվ, կյանքը Բեռլինում ավելի տանելի է, քան Քյոնիգսբերգում։ Առնվազն, աղքատության ցոլքը շեղվում է գեղեցիկ միջավայրով, իսկ Քյոնիգսբերգում լիիրավ աղքատություն էր» (էջ 52)։ Լուիզան բոլոր ջանքերը գործադրում էր, որպեսզի Հարդենբերգը վերադառնար պրուսական պետական ծառայություն։ Նա նրա մեջ տեսնում էր իր անվճռական ամուսնուն անհրաժեշտ խորհրդականին։ Չնայած գերակշռող նախապաշարմունքներին, Նապոլեոնը, ի վերջո, համաձայնվեց, քանի որ միայն Հարդենբերգին էր կարող վստահել Պրուսիայի վրա դրված վիթխարի հատուցումների հավաքագրումը։

Դեպի Բադ Պիրմոնտ ուղևորությունից, որը նախատեսված էր ամռանը Լուիզայի առողջությունը բարելավելու համար, ստիպված էին հրաժարվել ֆինանսական և քաղաքական նկատառումներից ելնելով. Պրուսիան իրականում սնանկ էր, և այդ ժամանակ Պիրմոնտում էին գտնվում Նապոլեոնի երկու եղբայրները։ Այս ուղևորության փոխարեն որոշվեց գնալ Նոյստրելից, որտեղ 1794 թվականից Մեքլենբուրգ-Ստրելիցը ղեկավարում էր Լուիզայի հայրը։ Այնտեղ ապրում էր նաև դարմշտադցի տատիկը։ Կոմսուհի Ֆոսը, որն արդեն 80-ն անց էր, նույնպես շրջագայության մեկնեց։ Հորն ուղղված նամակից պարզ է դառնում, թե Լուիզան որքան ուրած էր այս ճանապարհորդության համար. «Ես ուղղակի փայլում եմ ուրախությունից և այրվում եմ» (էջ 53)։ 1810 թվականի հունիսի 25-ին Լուիզան ժամանեց Նոյստրելից, իսկ Ֆրիդրիխ Վիլհելմը պետք է ժամաներ ավելի ուշ։ Քաղաքային նստավայրում կարճատև մնալուց հետո նախատեսվում էր տեղափոխություն դեպի Հոհենցիրից պալատ՝ դուքսի իշխանի ամառային նստավայր։ 1810 թվականի հունիսի 30-ին նախատեսվում էր ուղևորություն դեպի Ռայնսբերգ, որն այդպես էլ տեղի չունեցավ, քանի որ Լուիզան ջերմում էր և անկողնային էր։ Տեղի բժիշկը ախտորոշեց թոքաբորբ, որը կյանքի սպառնալիք չէր ներկայացնում։ Թագավորի անձնական բժիշկը՝ Էռնստ Լյուդվիգ Հեյմը, զանգահարելով Բեռլինից, նույնպես անհանգստության լուրջ առիթ չգտավ։ Հուլիսի 16-ին տեղի ունեցավ բժիշկների մեկ այլ խորհրդակցություն, քանի որ շնչահեղձության նոպաների և արյան շրջանառության խանգարումների ախտանիշները զգալիորեն սրվել էին։ Ֆոս կոմսուհին շտապ սուրհանդակով տեղեկացրեց թագավորին, և 1810 թվականի հուլիսի 19-ի առավոտյան հինգից մի փոքր առաջ նա իր երկու ավագ որդիների հետ ժամանեց Հոհենցիրից։ Չորս ժամ անց լուիզան մահացավ։

Լուիզայի մարմնի դիահերձմամբ պարզվել է, որ մի թոքի կեսը քայքայված էր, իսկ սրտի վրա հայտնաբերվել էր ուռուցք։ Կոմսուհի Ֆոսը իր օրագրում հետևյալ գրառումն է կատարել. «Բժիշկներն ասում են, որ սրտի պոլիպը մեծ և երկարատև վշտի արդյունք է» (էջ 48)։ Մարդկանց հոծ բազմության ուղեկցությամբ Լուիզայի մարմինը տեղափոխել են Բեռլին և հրաժեշտ տալու համար երեք օր այն մնացել է Քաղաքային պալատում։ Հուղարկավորությունը տեղի է ունեցել հուլիսի 30-ին Բեռլինի տաճարում։ Հինգ ամիս անց, 1810 թվականի դեկտեմբերի 23-ին, Լուիզա Մեկլենբուրգ-Ստրելիցկայանիր վերջին հանգրվանն է գտել Շառլոտենբուրգյան պալատի զբոսայգում գտնվող դամբարանում, որը կանգնեցվել էր Հենրիխ Գենցի կողմից Կարլ Ֆրիդրիխ Շինկելի մասնակցությամբ։ Թագուհու գերեզմանաքարը, որը Բեռլինի քանդակագործական դպրոցի գլուխգործոցն է, ստեղծվել է Քրիստիան Դանիել Ռաուխը 1811-1814 թվականներին։ Ֆրիդրիխ Վիլհելմ III- ը ակտիվ մասնակցություն է ունեցել այս աշխատանքում՝ հայտնելով իր ցանկություններն ու առաջարկությունները։ Նա ինքը նույնպես թաղվել է այս դամբարանում 1840 թվականին։ Դամբարանը դարձել է ժողովրդական ուխտատեղի, Լուիզա թագուհու երկրպագության համար մշակութային կարևոր կենտրոն։

* Հուշարձան Գրանզեում, որտեղ Բեռլին ճանապարհին կանգ է առել Լուիզայի մահվան թափորըՀուշարձան Գրանզեում, որտեղ Բեռլին ճանապարհին կանգ է առել Լուիզայի մահվան թափորը
* Շառլոտենբուրգյան հուշահամալիրի ներսում1895Շառլոտենբուրգյան հուշահամալիրի ներսում  
1895
* Լուիզայի շքանշանԼուիզայի շքանշան
* Հոհենցիրից պալատի դահլիճ, որտեղ մահացել է Լուիզան1910Հոհենցիրից պալատի դահլիճ, որտեղ մահացել է Լուիզան  
1910
* Շառլոտենբուրգյան պալատի այգում հուշահամալիրՇառլոտենբուրգյան պալատի այգում հուշահամալիր
* Լուիզայի կիսանդրին Շառլոտենբուրգյան պալատի այգումԼուիզայի կիսանդրին Շառլոտենբուրգյան պալատի այգում

### Հարգանքի առաջին տուրքեր

1810 թվականի հուլիսի 29-ին Գրանզեի բնակիչները միջնորդություն են ներկայացրել ստեղծել Լուիզայի հուշարձան այն վայրում, որտեղ Լուիզայի թաղման թափորը կանգ էր առել Բեռլին տանող ճանապարհին։ Թագավորը համաձայնել էր պայմանով, որ հուշարձանը կկանգնեցվի կամավոր հավաքված միջոցների հաշվինԼ Կառլ Ֆրիդրիխ Շինկելի նախագծած հուշարձանը ձուլվել է Պրուսիայի Թագավորական պողպատաձուլման գործարանում և հանդիսավոր բացվել է 1811 թվականի հոկտեմբերի 19-ին։ 1813 թվականին Ֆրիդրիխ Վիլհելմ III- ը ստեղծել է «Երկաթե խաչը» (✠), որը շնորհվում է հայրենիքին մատուցած մարտական ծառայությունների համար, իսկ հիմնադրման ամսաթիվը նա նշանակել է մարտի 10-ին՝ Լուիզայի ծննդյան օրը։ Շինկելը մրցանակը ստեղծել է հենց թագավորի նախագծի համաձայն։ Իսկ 1814 թվականին ստեղծվել է Մարտական խաչի կանանց համար նախատեսված տարբերակը՝ «Լուիզայի շքանշանը», որը պարգևատրվում են բացառապես կանայք։

Թագուհի Լուիզայի առասպելայնացում
--------------------------------

### Բուրժուական կերպար

Լուիզայի առասպելայական կերպափոխումը անցել է իր պատմության մի շարք փոփոխվող փուլեր։ Սկզբում, բացի իր գեղեցկությունից և հմայքից, մատնանշվել է նրա պարզությունն ու սրտացավությունը, որոնք ընկալվում էին որպես բուրժուական առաքինություններ։ Լուիզայի հիշատակի խոնարհումը պետք է դիտարկել Ֆրանսիայի հեղափոխության պատմական ֆոնի վրա։ Առաջադեմ բուրժուազիան համակրանք էր զգում հեղափոխականների ինքնատիպ գաղափարների նկատմամբ։ Բայց երբ հեղափոխական պահանջները փոխարինվեցին բռնությամբ և տեռորով, Գերմանիայում վերաբերմունքը փոխվեց ֆրանսիական հեղափոխականների նկատմամբ։ Բարեփոխումներն անհրաժեշտ էին, բայց առանց բռնության։ Անհրաժեշտ էր բուրժուական արժեքների ճանաչման անհրաժեշտություն «վերևից»՝ սահմանադրական միապետության շրջանակներում։ Այս հույսերի մեջ էլ տեղի ունեցավ Լուիզայի և նրա ընտանիքի իդեալականացումը։

Այն ժամանակվա ականավոր բանաստեղծներ և գրողներ Novalis ( Նովալիս, Հայնրիխ ֆոն Քլայսթ, ժան Պոլ, Ավգուստ Վիլհելմ Շլեգել) խոնարվում էին երիտասարդ թագուհու առջև։ Նովալիսն ուշադրության է արժանացել իր «Հավատ և սեր» կամ «Թագավոր և թագուհի» ծրագրային էսսեով, որը տպագրվել է «Ֆրեդերիկ Ուիլյամ III- ի ժամանակների Պրուսական միապետության տարեգրքեր» կոչվող ամենամսյա նոր ամսագրում։ Ստեղծագործությունը սկսվում է մի շարք խանդավառ բանաստեղծություններով՝ նվիրված արքայական զույգին, իսկ արձակ հատվածները ստեղծում են մի հասարակության պատկեր, որտեղ ընտանիքն ու պետությունը, բուրժուազիան և միապետությունը միավորված են հավատով և սիրով։ Թագավորը բարեփոխումներ էր իրականացնում իր երկրում, աջակցում էր արվեստին և գիտությունները։ Իր գեղեցկությամբ, բարոյականությամբ և տնտեսվարությամբ թագուհին բոլոր կանանց իդեալն էր մարմնավորում, և նրա դիմանկարը պետք է զարդարեր յուրաքանչյուր տուն։ Ֆրիդրիխ Վիլհելմ III- ը մերժել է այդ ստեղծագործությունը։ Նա դրանում չէր տեսնում իր ընդունակությունների և մտադրությունների արտացոլումը․ նա չէր սիրում շողոքորթությունը, իսկ խորհրդարանական հիմունքներով միապետությունը չէր համապատասխանում նրա գաղափարներին։ Ուստի նա թույլ չտվեց տպագրել ստեղծագործության շարունակությունը «Տարեգրքերում»։ Այնուամենայնիվ, Լուիզան և Ֆրիդրիխ Վիլհելմ III- ը շարունակում էին մնալ պրուսական բուրժուազիայի հույսերի կրողները։

Թագուհի Լուիզայի բազմաթիվ դիմանկարները համեմատելիս, ակնհայտ է դառնում, որ դրանք իրար նման չեն։ Այս առանձնահատկությունը նկատել են նաև ժամանակակիցները։ Բացատրությունը կարելի է գտնել *Berliner Abendblätter* թերթի 1810 թվականի հոկտեմբերի 6-ի համարում․ «Նորին վսեմության կենդանության օրոք ոչ մի նկարչի չի հաջողվել ստեղծել կերպար, որը ինչ-որ կերպ նման լիներ նրան։ Իսկ ո՞վ կհամարձակվեր վերարտադրել ... այդ եթերային ու միաժամանակ կենդանի գեղեցկությունը»։ Լուիզայի մահից հետո, երբ «այլևս հնարավոր չէր անհասանելի բնօրինակի սպանիչ համեմատությանը գերազանցել», հնարավոր դարձավ ավելի ճշգրիտ պատկերներ ստեղծել (էջ 74)։ Այդպիսով հետագա պատկերները հաճախ հիմնված էին Լուիզայի հետմահու դիմակի վրա, որը Հոհենցիրիցում վերցրել էր իշխանական ճարտարապետ և պալատական քանդակագործ Քրիստիան Ֆիլիպ Վոլֆը։

* Դորն Կալվածքը, Լուիզան 1796 թվականիննկարիչ՝ Ավգուստ ՏիշբեյնԴորն Կալվածքը, Լուիզան 1796 թվականին  
*նկարիչ*՝ Ավգուստ Տիշբեյն
* Լուիզան 1797 թվականիննկարիչ՝ Անրիետ-Ֆելիցիե ՏասաերտԼուիզան 1797 թվականին  
*նկարիչ*՝ Անրիետ-Ֆելիցիե Տասաերտ
* Լուիզան 1798 թվականիննկարիչ՝ Ավգուստ Տիշբեյն, Էրմիտաժ (Սանկտ Պետերբուրգ)Լուիզան 1798 թվականին  
*նկարիչ*՝ Ավգուստ Տիշբեյն, Էրմիտաժ (Սանկտ Պետերբուրգ)
* Լուիզան 1802 թվականին, Հոհենցոլեռն ամրոցնկարիչ՝ Էլիզաբեթ Վիժե լը ԲրոնԼուիզան 1802 թվականին, Հոհենցոլեռն ամրոց  
*նկարիչ*՝ Էլիզաբեթ Վիժե լը Բրոն
* Լուիզան 1812 թվականիննկարիչ՝ Կարլ Վիլհելմ ՎախԼուիզան 1812 թվականին  
*նկարիչ*՝ Կարլ Վիլհելմ Վախ

### Նահատակ

Լուիզայի արձանը Տիլզիտում, որն ապամոնտաժվել էր խորհրդային ժամանակաշրջանում և վերականգնվել է 2014 թվականին
Նապոլեոնի հետ պատերազմում Պրուսիայի ջախջախումից հետո առաջին պլան մղվեց Լուիզայի պաշտամունքի նոր շարժառիթը. դժվարին ժամանակներում Լուիզային բաժին հասած փորձությունները, որոնք հմայիչ, ուրախ գեղեցկուհուն, որը սրտամոտ էր ժողովրդին, դարձրեցին աստվածացված նահատակ։ «Զոհ» և «տառապանք» հասկացությունները դարձան կենտրոնական կատեգորիաներ այն ժամանակվա պատմաբանների և արվեստագետների առօրյա կյանքում, ովքեր մեկնաբանում էին Լուիզայի դերը։ Այս մեկնաբանության մեջ Լուիզան իր վրա վերցրեց բոլոր նվաստացումները, որոնք Ֆրանսիան պատճառել էր իր երկրին։ Տիլզիտում նա համարձակորեն ընդդիմացավ Եվրոպայի տիրակալին, ավելի վճռականորեն, քան նրա վարանվող ամուսինը, և ինքն իրեն զոհաբերեց իր ժողովրդի համար՝ իզուր դիմելով թշնամուն, որին նա համարում էր բարոյական հրեշ։ Լուիզան անցավ պատերազմի բոլոր փորձություններով և մահացավ սրտի կաթվածից, ինչպես մեկնաբանվում է բժշկական զեկույցում։

Մահից շատ չանցած թագուհի Լուիզան այս դերում դարձավ Ազատագրական պատերազմների խորհրդանիշ, որոնք հայրենասեր նահատակի համար վրեժխնդրության արշավի էին նմանակերպվում, որն ամբողջությամբ արտացոլվել է Ազատագրական պատերազմների բանաստեղծների ստեղծագործություններում։ Թեոդոր Կյորներն առաջարկում էր Լուիզայի դիմանկարը որպես արդար պատերազմի պատկերակ կցել ազատամարտիկների դրոշակներին և գրել․ «*Լուիզա՝ Գերմանիայի պահապան ոգի։ Լուիզա՝ վրեժխնդրության կարգախոս*»։ Բանաստեղծ Ֆրիդրիխ դե լա Մոտտ Ֆուկեն, Կյորների նման, որը կամավոր մեկնել էր մարտի, նկարագրել է զինվորների շրջանում տարածված «քաղցր լեգենդն այն մասին, որ թագուհի Լուիզան ողջ է, իսկ նրա մահը խաբեություն է ... Ո՞վ կհամարձակվեր առարկել դրան» (էջ 67)։ Հանրաճանաչ էր այն պատմությունը, որ պրուսական մարշալ Գեբհարդ Լեբերեխտ ֆոն Բլուխերը Վաթերլոոյի ճակատամարտից հետո, այսինքն՝ Նապոլեոնի դեմ վերջնական հաղթանակից հետո, 1815 թվականի հուլիսի 7-ին, Մոնմարտրի բարձունքներից, իբր բացականչել է. «Այժմ Լուիզայ վրեժը լուծված է» (էջ 46)։

### Պրուսական Մադոննա

Դպրոցական կրթության մեջ Լուիզայի կերպարը պաշտոնապես նպատակաուղղված տարածվել և վերարտադրվել է հաջորդ սերունդների համար։ Դպրոցներում ուսումնական նյութերն իրենք նվազագույնի են հասցվել՝ առաջին պլան մղվելով կրոնն ու հայրենասիրությունը։ Լուիզան հիշատակվում էր գրեթե բոլոր դպրոցական առարկաներում՝ ոչ միայն պատմության, գերմաներենի, կրոնի, այլև մաթեմատիկայի և աշխարհագրության առարկաներում։ Հայրենասիրական հիշատակի օրերն ամրապնդում էին կապը Լուիզայի իդեալի հետ։ Դպրոցական կրթության վարչության պատվերով՝ թագուհի Լուիզայի ծննդյան 100-ամյակի առթիվ, բոլոր իգական դպրոցներում դասերը չեղյալ հայտարարվեցին, փոխարենը աշակերտների համար կարդացվեց զեկույց՝ «Օգոստոսափառ տիրուհու կենսագրությունը. .. ով, ամենախորը տառապանքների ժամանակ այնքան անձնազոհաբար իրեն նվիրել է ժողովրդի վերելքին և վեհ օրինակ է ծառայել բոլոր գալիք սերունդների համար» (էջ 164)։

Լուիզայի առասպելը ամրապնդվել է բառարաններով ու հանրագիտարաններով։ Նրանք պնդում էին տրամադրված գիտելիքների օբյեկտիվությանը, բայց միևնույն ժամանակ նպաստում էին լեգենդի ձևավորմանը։ Արդեն 1834 թվականին «*Conversationslexicon*» գրքում ասվում էր. «Վաղ տարիքից նա սովոր էր ամեն մի տեսանելի, երկրային բան համատեղել անտեսանելիի, վեհի հետ, ու վերջավորը անվերջի հետ», իսկ *Damen Conversations Lexicon*- ում Լուիզան նկարագրվում էր որպես «խաղաղության և բարության հրեշտակ» և «իր բոլոր հպատակների մայր» (էջ 163)։

Աստիճանաբար մայրության ասպեկտը սկսեց գերակշռել Լուիզայի մեծարման մեջ, ինչը համապատասխանում էր նրա որդիների դերին Պրուսիայի վերականգնման և կայսրության կայացման գործում։ 1848 թվականին Ֆրիդրիխ Վիլհելմ IV- ը, նրա ավագ որդին, հայտարարել է. «Գերմանիայի միասնությունն ինձ հոգեհարազատ է, այն ժառանգվել է մորիցս» (էջ 175)։ Վիլհելմի երկրորդ որդու հաղթանակը Լուիզայի խորհրդանշական ազդեցության գագաթնակետն է դարձել. Նապոլեոն III- ը, Լուիզայի մեծ մրցակից Նապոլեոն Բոնապարտի ազգակիցը, պատերազմ հայտարարեց Պրուսիային 1870 թվականի հուլիսի 19-ին՝ Լուիզայի մահվան 60-ամյակին։ Մեկնելով պատերազմ ՝ Վիլհելմ I- ը ծնկի է իջել մոր սարկոֆագի առաջ։ Ի տարբերություն 1806 թվականի, այս ռազմական արշավը պսակվեց հաղթանակով, և հաջորդ տարի Վերսալում Վիլհելմը հռչակվեց կայսր։ 1871 թվականի մարտի 17-ին Բեռլին վերադառնալիս նա կրկին այցելել էր մոր գերեզմանին։ Այս խորհրդանշական պատմական իրադարձություններից հետո Լուիզայի կյանքը դարձավ կայսերական Գերմանիայի բաղկացուցիչ և համակարգված առասպելը։ Հասարակության գիտակցության մեջ հստակ կապ կար Լուիզայի այսպես կոչված զոհաբերական մահվան և Նապոլեոնի դեմ տարած հաղթանակի և Գերմանական կայսրության կազմավորման միջև։

Լուիզայի որդի Վիլհելմի կայսր հռչակումից հետո տարածվեց Լուիզա-մայր կերպարը։ Նկարիչներ Կառլ Ռիխտերը և Կառլ Շտեֆեկը, քանդակագործներ Էրդման Էնկեն և Էմիլ Հանդրիզերը իրենց ներդրումն են ունեցել Լուիզայի երկրպագության գործում։ Հատուկ հնչեղություն է առաջացրել «Թագուհի Լուիզան արքայազն Վիլհելմի հետ» արձանը, որն ի սկզբանե ստեղծվել է 1897 թվականին Ֆրից Շեփերի կողմից, որպես բնականից մեծ չափերի արտաքին գեղազարդման ստուկկո, իսկ այնուհետև Վիլհելմ Երկրորդի հրամանով պատրաստվել է մարմարից։ Արձանը պատկերում է, թե ինչպես է Լուիզան վեհաշուք իջնում աստիճաններից՝ ապագա կայսրը գրկում, ինչպես մանուկ Հիսուսի Աստվածամայրը։ Այս «Պրուսական մադոննայի» բազմաթիվ ավելի փոքր օրինակներ են պատրաստվելփղոսկրից, գիպսից և մարմարից, բայց բնօրինակը չի պահպանվել։

Գրքերի շուկան լցված էր Լուիզայի մասին տրիվիալ գրականությամբ, որը հիմնականում նախատեսված էր աղջիկների համար, հաճախ շքեղ նկարազարդումներով։ Կային 391 ստեղծագործություններ, ինչպիսիք էին, օրինակ, բնորոշ վերնագիրը «Թագուհի Լուիզա։ Կենսագրություն։ Նվիրվում է գերմանացի երիտասարդներին»։ Գրող Մարիա ֆոն Ֆելզենեկի այս աշխատանքն ավարտվում է բառերով. «Այո, նա անմահացավ որպես հեզության և նրբության, գեղեցկության և մեծության հրեշտակ [...], և քանի դեռ գերմանացիները խոսում են գերմանացի կառավարիչների առաքինությունների մասին, Թագուհի Լուիզան կփայլի վեհության լույսով» (էջ 89)։ Մեծ հաջողություն է վայելել 1896 թվականին մարտական նկարիչներ Կառլ Ռոխլինգի և Ռիչարդ Նոտելի հրատարակած խոշոր չափեր ունեցող բարձրորակ գեղարվեստական ալբոմը՝ «Թագուհի Լուիզա։ 50 նկարներ ծերերի և երիտասարդների համար»։

* «Թագուհի Լուիզա։ 50 նկարներ ծերերի և երիտասարդների համար» ալբոմի նկարազարդումներ
* Հարսանիք, 1793Հարսանիք, 1793
* Լուիզան ընտանեկան միջավայրում, մոտ 1800Լուիզան ընտանեկան միջավայրում, մոտ 1800
* Փախուստ Մեմել, 1807Փախուստ Մեմել, 1807
* Վերադարձ Բեռլին, 1809Վերադարձ Բեռլին, 1809
* Թագուհի Լուիզան մահվան մահճում, 1810նկարիչ՝ Կառլ ՌյոխլինգԹագուհի Լուիզան մահվան մահճում, 1810  
*նկարիչ*՝ Կառլ Ռյոխլինգ

19-րդ դարի տարբեր կենսագիրներ և պատմաբաններ փորձել են ավելի տարբերակված մոտենալ Լուիզայի թեմայի լուսաբանմանը՝ առանց լուրջ կասկածի տակ դնելու պետության կողմից աջակցվող առասպելը՝ նկատի առնելով հանրակրթության համար դրա արժեքը։ Գրող Ֆրիդրիխ Վիլհելմ Ադամին գրել է կենսագրություն՝ հիմնվելով Կարոլին ֆոն Բերգի գրառումների վրա, որն առաջին անգամ լույս է տեսել 1851 թվականին և ունեցել է 18 հրատարակություն։ Հեղինակը թագուհի Լուիզայի հանդեպ իր հարգանքի հարցում կասկածի տեղիք չի տաիս, բայց իրեն զերծ է պահել որևէ լեգենդայնությունից և պերճացումից։ 1876 թվականին պատմաբան Հենրիխ ֆոն Տրեյչկեն հանդես է եկել շատ մեջբերված պաշտոնական ելույթով՝ Լուիզայի 100-ամյակի կապակցությամբ։ Իր ներածության մեջ նա արտահայտել է իր որոշ կանխակալ կարծիքն այն մասին, ինչը նա անվանել է «ժողովրդական ավանդապատում», և ասել է, որ գիտությունը ոչ թե պետք է հետևի իդեալին, այլ ցույց տա նույնիսկ ամենավեհանձն մարդկանց սահմանները։ Բայց հետագայում նա գործնականում չի շեղվել տարածված կենսագրության ավանդույթներից՝ օգտագործելով այնպիսի արտահայտություններ, ինչպիսիք են՝ «հյուծող ցավ երկրի ճակատագրի համար, որը սպանում էր նրա քնքուշ մարմինը» և, որպես առանձնահատուկ արժանիք, շեշտել է թագուհու կանացի պասիվությունը. «Բայց նա մի քայլ անգամ չանցավ այն սահմանները, որոնք իր սեռի առաջ դրված են հին գերմանական սովորույթների համաձայն։ Այսպիսով, քիչ բան կարելի է ասել գործերի մասին, և սա նրա կանացի մեծության արժանիքն է» (էջ 94)։

Լուիզայի փոխակերպված կերպարն, ընդհանուր առմամբ, զերծ է եղել քաղաքական գործունեության մեջ նրա անմիջական ներգրավվածության որևէ նշանից, չնայած կան բազմաթիվ ապացույցներ, որ Լուիզան աջակցում էր պրուսական բարեփոխիչների ծրագրերին։ Մասնավորապես, նա վճռականորեն կողմ էր Հարդենբերգին, փորձում էր թագավորին, որը անվերջ տատանվելու հակում ուներ, ուղղորդել կարևոր որոշումներ կայացնելու համար, օրինակ՝ Նապոլեոնին պատերազմ հայտարարել։ Ֆրիդրիխ Վիլհելմ III- ը, այս մասին իր հուշերում գրել է. «Շատերը սխալվում էին՝ համարելով, որ կինս որոշակի ազդեցություն է ունեցել կառավարության գործունեության վրա ...», - չնայած գործնականում դա այդպես չէր։ Լուիզայի խորը կապը ժողովրդի ծանր վիճակի հետ միշտ էլ ընդգծվել է իր մասնակցության «կանացի» պասիվության հետ միաժամանակ։ «Նա շուտ հասկացավ իր սեռի առջև բնությամբ և մարդկանց օրենքներով դրված սահմանները»։ Ենթադրվում էր, որ նրա ազդեցությունը հիմնականում պայմանավորված էր նրանով, որ նա արքայի համար ընտանեկան երջանիկ միջավայր էր ստեղծում (էջ 167)։

Ըստ այդմ, կանանց հանձնարարվեց այն ամենը, ինչ անում էին Լուիզայի անվան հետ կապված տարբեր հաստատություններ։ Լուիզայի շքանշանով պարգևատրվել են այն կանայք, ովքեր «մեր քաջարի զորքերում ծառայող ամուսիններին ... զգույշ խնամքով սփոփանք և թեթևություն» էին տալիս (էջ 72)։ Իգական բազմաթիվ դպրոցների հետ մեկտեղ, Լուիզա անունով հիմնադրամը, 1807 թվականից սկսած հոգ էր տանում «ամայացած և լքված տղաների» մասին, ինչպես նաև մի ինստիտուտ, որը պատրաստում էր գերմանացի մանկավարժներ, որոնք պետք է փոխարինեին ֆրանսիական դաստիարակչուհիներին ազնվական ընտանիքներում։ Այս ինստիտուտի համար Լուիզայի վերաբերյալ դրամահավաք հայտարարության մեջ հատկապես շեշտադրվում էր. «Նրա տնարարությունը, նրա հավատարիմ սերը ամուսնու և երեխաների հանդեպ, լավի, ազնիվի և մեծի մասին նրա ըմբռնումը» (էջ)։

### Վայմարյան հանրապետություն

Լուիզայի կերպարը որոշ չափով շարունակել է իդեալ լինել Վայմարյան հանրապետությունում, չնայած նրա պաշտամունքը այլևս չի աջակցվել պետական մակարդակով։ Դժվար պահերին նրա դիմացկունությունը փոխանցվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմում Գերմանիայի պարտությունից հետո փորձություններով լի իրավիճակին։ Նա ընկալվում էր որպես խորհրդանիշ այնպիսի քաղաքական խմբավորումների մեջ, ինչպիսիք են *Լուիզա թագուհու միությունը* և *Գերմանիայի ազգային ժողովրդական կուսակցությունը*։ Վերջինս պահպանողական միապետական աջակողմյան կուսակցություն էր, որը 1933 թվականին միաձայն դարձավ երրորդ ռեյխի միավորված կուսակցություն, իր նախընտրական քարոզարշավի ժամանակ օգտագործում էր Լուիզա թագուհու պատկերով պաստառներ։ Կանանց միապետական կազմակերպությունը՝ *Լուիզ թագուհու միությունը*, գոյություն ուներ 1923-1934 թվականներին և իր քաղաքական հայացքներով մոտ էր հակաժողովրդավարական «Պողպատե սաղավարտ» կազմակերպությանը (1918-1933)։

### Երրորդ Ռայխ

1933-1945 թվականներին, նացիոնալ-սոցիալիստների օրոք, Լուիզայի պաշտամունքը շարունակ վայրընթաց էր ապրում։ Նացիոնալ-սոցիալիստները պարբերաբար հիշատակում էին Լուիզային, բայց չէին օգտագործում իրենց սեփական քարոզչության մեջ, նույնիսկ պետության կողմից աջակցություն գտած մեծ ընտանիքներ խթանելու գործում։ Պասիվ տառապող կնոջ կերպարը, որը փոխանցվում էր սերնդեսերունդ, չէր տեղավորվում այդ ժամանակ քարոզվող տղամարդու ուժի և ամրության գաղափարական հայեցակարգի մեջ։

### Առասպելի ավարտ

Լուիզայի պաշտամունքն իր ավանդական տեսքով ավարտվեց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո։ 1947 թվականին հաղթող դաշնակիցները պաշտոնապես լուծարեցին պրուսական պետությունը, որի օրինական ժառանգներ իրենց հռչակել էին ազգային-սոցիալիստները, դրանով իսկ կապելով իրենց հանցագործությունները այս պետության անվան հետ։ Պատերազմից հետո առաջացած գերմանական երկու պետություններում Պրուսիան դարձավ միլիտարիզմի և հավատարիմ հպատակության խորհրդանիշ։ Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությունում Պրուսիայի պատմության գնահատման տարբերակված մոտեցումը սկսվեց միայն 1970-ականների վերջին, և նույնիսկ ավելի ուշ դա տեղի ունեցավ ԳԴՀ-ում, որտեղ այդ ժամանակի մնացորդներին է՛լ ավելի խիստ էին վերաբերվում։ Թագուհի Լուիզան կարևոր դեր ուներ այն առասպելի համար, որ շուրջ 150 տարի տարբեր չափով ուղղակիորեն ուղղված էր Ֆրանսիայի՝ «երդվյալ թշնամու» դեմ։ 20-րդ դարի երկրորդ կեսին այս կողմնորոշումը կորցրեց իր իմաստը, ինչպես նաև այն մարմնավորող կնոջ իդեալը՝ մեկ մարդու մեջ համատեղելով հավատարիմ կնոջը, բազմազավակ մորը և հայրենիքը ծառայող անսասան տառապողին։

### Քննադատություն

Ավելի քան մեկ դար հասարակության մեջ Լուիզայի կերպարը ուղեկցվում էր անսահմանափակ գովեստներով, ակնածանքով և գրեթե աստվածացումով։ Այնուամենայնիվ, թեկուզ աննշան, բայց միշտ հնչել են կարծիքներ, որոնք խոսել են ինչպես թագուհու անհատականության, այնպես էլ նրա նկատմամբ եղած երբեմն չափազանց մեծ ակնածանքի մասին։ Լուիզան ինքն էլ նկատել է բարոն ֆոն Շտեյնի քննադատական վերաբերմունքն իր նկատմամբ։ Լուիզայի մեկ այլ քննադատ, ով նրան անձամբ ճանաչում էր, Ֆրիդրիխ Ավգուստ Լյուդվիգ ֆոն դեր Մարվիցն էր՝ Գեներալ և ծայրահեղ պահպանողական քաղաքական գործիչ, Շտայնի և Հարդենբերգի բարեփոխումների վճռական հակառակորդը, նա և իր կինը պրուսական արքունիքից էին։ Նա Լուիզայի մեջ տեսնում էր «գեղեցկության և հմայքի հաղթարշավ», չնայած որ նա «երբեք հնարավորություն չի ունեցել կատարել այնպիսի գործեր, որոնք նրան կապահովեին այդքան վեհ սեր և ակնածանք», նա նույնպես երբեք չի շփվել մարդկանց հետ, բացառությամբ «երևի մի քանի բառ, որոնք կարելի էր լսել նրանից - և դրանք ոչ մի կերպ սրամիտ չէին ...»։ Բացի այդ, նա չէր սիրում թագուհու «ինքնասիրահարվածությունը։ Նա տեղյակ էր իր գեղեցկության մասին [...] և սիրում էր դիմահարդարվել ավելին, քան անհրաժեշտ էր» (էջ 20, 26)։

Գրող և դիվանագետ Կառլ Ավգուստ Ֆարնհագեն ֆոն Էնզեն գրում է, որ Լուիզայի զանգվածային պաշտամունքը Ալեքսանդր Հումբոլդտին ստիպել է բացասաբար խոսել Լուիզայի կերպարի մասին ( էջ 61)։ Թեոդոր Ֆոնտանեն բարձր է գնահատել թագուհու «մաքրությունը, փայլն ու անմեղ տառապանքները», բայց վճռականորեն մերժել է այն ամենը, ինչն ակնհայտորեն չէր համապատասխանում պատմական ճշմարտությանը։ 1862 թվականին «Բրանդենբուրգի նշանի վրա թափառումներ»-ում նա գրում է. «Լուիզան ավելի շատ տառապեց իր երկրպագուների ընդհանուր խոսքերից, քան իր թշնամիների զրպարտությունից։ Նա չի մահացել «իր հայրենիքի դժբախտություններից», որոնք, իհարկե, նա համարել է բավական դառը։ Մարդկանց մոտ հույզեր առաջացնելու համար նախատեսված չափազանցությունները միայն բողոք են առաջացնում» (էջ 58-59)։ Ավելի սկզբունքային քննադատություն է արել մարքսիստ պատմաբան և սոցիալ-դեմոկրատ Ֆրանց Մերինգը։ Նա անդրադարձել է այն դրվագին, երբ 1808 թվականին Բարոն ֆոն Շտեյնը խորհուրդ էր տվել զերծ մնալ Սանկտ Պետերբուրգ մեկնելուց՝ նշելով դրա մեծ ծախսերը այն ժամանակ, երբ Արևելյան Պրուսիայի բնակչությունը աղքատության մեջ էր։ Մերինգը դա ընկալել է որպես արքայական տան սոցիալական անպատասխանատվության տիպիկ օրինակ։ Նա Լուիզայի երկրպագությունն անվանել է «բյուզանդական խորամանկություն» (էջ 54)։

Մեր օրերում հարգանքի տուրք
--------------------------

Լուիզան այլևս առասպելական պաշտամունքային կերպար չէ։ Այնուամենայնիվ, Գերմանիայի պատմության մեջ նա ընկալվում է որպես հետաքրքիր, հուզական զգացմունքներ առաջացնող անձնավորություն։ Նա գրավում է պատմաբանների և գրողների միտքը և՛ որպես անձ, և՛ որպես առասպել։ Հաստատությունները, փողոցներն ու հրապարակները կրում են նրա անունը։ Լուիզան պատկերված է 1989 թվականին ԳՖՀ-ում թողարկված «Կանայք գերմանական պատմության մեջ» շարքի փոստային նամականիշերից մեկում։ Հուշանվերների վաճառքն ու տուրիզմը Բեռլինում հաճախ թագուհի Լուիզայի թեմատիկայի շուրջ է։ *Թագուհի Լուիզայի երթուղին*, որը կազմակերպվել է Մեկլենբուրգ-Արևմտյան Պոմերանիա պետական պալատների և այգիների գրասենյակի և Բեռլին-Բրանդենբուրգի Պրուսական պալատների և այգիների հիմնադրամի կողմից, պատրաստվել է 2010 թվականին՝ Լուիզայի մահվան 200-ամյակի առթիվ։ Այս երթուղու ճանապարհն անցնում է Լուիզայի կյանքի 10 կանգառներով, որոնք նա կատարել է հյուսիսում Հոհենցիրիցից մինչև հարավ՝ Պարենց։ 2010 թվականին ավարտվել է նաև Շաрլոտենբուրգյան պալատի պարտեզում Լուիզայի դամբարանի վերականգնողական աշխատանքները և այն շրջապատող այգու վերականգնումը իր պատմական տեսքով։ Ի հիշատակ Լուիզա թագուհու ամեն տարի միջոցառումներ են անցկացվում Հոհենցիրիցում, որտեղ մահացել է Լուիզան և որի պալատում է գտնվում նրա հուշահամալիրը, և Նոյշտրելիցում։

2009 թվականի հունիսի 18-ին Մագդեբուրգում վերականգնվել է Լուիզայի հուշարձանը, որը քանդվել էր ԳԴՀ ժամանակաշրջանում։ Հիշարժան 2010 թվականին Լուիզա թագուհուն նվիրված տարբեր ցուցահանդեսներ են անցկացվել Բեռլինում և Բրանդենբուրգում. Բեռլինի Շառլոտենբուրգյան պալատում՝ «Լուիզա. Թագուհու կյանքն ու առասպելը», Պֆաուենինզել կղզում՝ «Թագուհու կյանքը կղզում», իսկ Պարեցի պալատում՝ «Թագուհու զգեստները»։

2014 թվականի հունիսին ռուսական Սովետսկում (նախկին Տիլզիտը) Եվրոմիության միջոցներով վերականգնվել և տեղադրվել է Լուիզա թագուհու մարմարե հուշարձանն իր նախկին տեղում՝ Յակոբսրուե այգում․ արձանը ավերվել էր Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո։

Պրուսիայի թագավոր Ֆրիդրիխ Վիլհելմ IV, 1870

Ժառանգներ
---------

1. 1794 թվականի հոկտեմբերի 7-ին մեռելածին դուստր
2. թագավորական արքայազն Ֆրիդրիխ Վիլհելմ (1795-1861), Պրուսիայի ապագա թագավոր Ֆրիդրիխ Վիլհելմ IV
3. արքայազն Վիլհելմ (1797-1888), Պրուսիայի ապագա թագավոր և Գերմանիայի կայսր Վիլհելմ I
4. արքայադուստր Շառլոտտա (1798-1860), ապագա ռուսական կայսրուհի Ալեքսանդրա Ֆեոդորովնա
5. արքայադուստր Ֆրիդերիկա (1799-1800)
6. արքայազն Կառլ (1801-1883)
7. արքայադուստր Ալեքսանդրինա (1803-1892), ամուսնացել է Մեծ իշխան, Մեկլենբուրգի դուքս Պաուլ Ֆրիդրիխի հետ
8. արքայազն Ֆերդինանդ (1804-1806)
9. արքայադուստր Լուիզա (1808-1870), ամուսնացել է արքայազն Վիլլեմ Ֆրեդերիկ Նիդեռլանդցու հետ
10. արքայազն Ալբրեխտ (1809-1872)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7  *Lundy D. R.* The Peerage
2. 1 2 3 4  FemBio տվյալների շտեմարան (գերմ.)
3. 1 2 3 4  Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.)
4. 1 2  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #118575155 // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.
5. ↑  «Günter de Bruyn: Preußens Luise: Wer nie sein Brot mit Tränen aß». *www.tagesspiegel.de* (գերմաներեն). Վերցված է 2021 թ․ մարտի 31-ին.
6. 1 2  De Bruyn, Günter (2001). *Preussens Luise : vom Entstehen und Vergehen einer Legende* (1. Aufl ed.). Berlin: Siedler. էջ 43. ISBN 3-88680-718-5. OCLC 50418709.
7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  «Günter de Bruyn: Preußens Luise. Vom Entstehen und Vergehen einer Legende». *www.perlentaucher.de* (գերմաներեն). Berlin: Siedler Verlag. էջ 43. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 31-ին.
8. 1 2  «Nr. 65 Königin Luise: Schönheit, Tragik und Nachruhm». *www.die-mark-brandenburg.de* (գերմաներեն). Բեռլին. էջ 4. ISBN 978-3-910134-21-8. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 31-ին.
9. 1 2  «Luise: Königin von Preussen von Schnaibel, Marlies: Sehr gut Taschenbuch (2003) 2. nein | Leserstrahl (Preise inkl. MwSt.)». *www.zvab.com*. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 31-ին.
10. ↑  «ЭСБЕ/Эрнст-Август, король ганноверский — Викитека». *ru.wikisource.org* (ռուսերեն). Վերցված է 2021 թ․ մարտի 31-ին.
11. ↑  Wilkinson, Charles Allix (1886). *Reminiscences of the Court and Times of King Ernest of Hanover* (անգլերեն). Hurst and Blackett.
12. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  Christian Graf von Krockow (2004). *Porträts berühmter deutscher Frauen von Königin Luise bis zur Gegenwart*. էջ 36. ISBN 3-548-60448-X.
13. ↑  «Karalienės Luizės žingsnius primena medžiai ir pastatai». *lrytas.lt* (լիտվերեն). 2015 թ․ նոյեմբերի 27. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 2-ին.
14. ↑  *Tagebuch des E.L. Siehr (1753—1816).* Arnstadt 2007.
15. ↑  «Luise: Königin von Preussen von Schnaibel, Marlies: Sehr gut Taschenbuch (2003) 2. nein | Leserstrahl (Preise inkl. MwSt.)». *www.zvab.com*. էջ 22. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 1-ին.
16. ↑  Die Mark Brandenburg. Zeitschrift für die Mark und das Land Brandenburg. Heft 65. Marika Großer Verlag, Berlin 2007, էջ 17
17. ↑  *L'Allemagne face au modèle français : de 1789 à 1815*. Françoise Knopper, Jean Mondot, Impr. Bialec). Toulouse: Presses universitaires du Mirail. DL 2008. էջ 90. ISBN 978-2-85816-963-4. OCLC 470766147.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ այլ (link)
18. ↑  «rbb Preußen-Chronik | Begriff: Preußische Reformen». *www.preussenchronik.de*. 2008 թ․ մայիսի 21. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 2-ին.
19. 1 2 3 4  Patricia Drewes. «An der Schwelle zur Moderne : Deutschland um 1800. - Teil 7․ Königin Luise von Preußen - Geschichte im Spiegel des Mythos (Պրուսիայի թագուհի Լուիզա - պատմություն առասպելի հայելու մեջ)». *www.fes.de*. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ ապրիլի 20-ին. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 2-ին.
20. ↑  «Bildhauerei in Berlin - Katalog». *archive.ph*. 2014 թ․ հունիսի 15. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ հունիսի 15-ին. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 4-ին.
21. ↑  «Bayerischer Stahlhelm, 1929-1935 – Historisches Lexikon Bayerns». *www.historisches-lexikon-bayerns.de*. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 3-ին.
22. ↑  «Königin-Luise-Route (Թագուհի Լուիզայի երթուղի)».
23. ↑  «Тысячи советчан пришли на открытие памятника королеве Луизе․». *40161.ru*. НОВОСТИ Советск | Культура. 07.07.2014. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ հուլիսի 15-ին. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 4-ին.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Լուիզա (Պրուսիայի թագուհի)» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | The Peerage · Find A Grave · WikiTree · WeRelate · Rodovid |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (9-րդ) · Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրոքհաուս · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Allgemeine Deutsche Biographie |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX5395719 · BNF: 14956306n · GND: 118575155 · ICCU: IEIV059329 · ISNI: 0000000110706101 · LCCN: n50080628 · NKC: xx0001007 · NLG: 230465 · NLP: a0000001187045 · NTA: 071060669 · NUKAT: n2004033485 · LIBRIS: 250458 · SUDOC: 027214052 · VIAF: 73861825 · WorldCat VIAF: 73861825 |

 |

 |