**Ապատիա** (հուն․՝ ἀπάθεια; *a-* "առանց" and *pathos-* տառապանք, կիրք), անկիրքություն, ինքնատիրապետում, անտարբերության վիճակ, ակտիվության խիստ նվազում, որևէ գործողության մղման բացակայություն (հաճախ բարձրագույն նյարդային համակարգի գործունեության խախտման արդյունք), նաև՝ շրջապատող իրականության խնդիրներից և վախերից լիակատար ազատվածության վիճակ։

Ստուգաբանություն
----------------

Կազմված է հունարեն ἀ բացասական մասնիկից և πάθεια աֆեկտ բառից։

Տերմինը շրջանառության մեջ է մտել անտիկ շրջանի փիլիսոփաների կողմից *անկիրքություն*, աֆեկտի բացակայություն (աֆեկտի չենթարկվող) իմաստով։ Ֆունկցիոնալ անալոգն է ատարաքսիան։ Համարվել է բարձրագույն առաքինություն, այնպիսի փիլիսոփայական աշխարհընկալում, որը հատուկ է միայն իրենց անձնապաշտ կրքերը սանձելու ընդունակ իմաստուններին։

Որպես էթիկայի հասկացություն սկիզբ է առնում Պլատոնից, աստիճանաբար ձևավորվում է Կինիկների (Անտիսթենես) և Մեգարյան դպրոցի (Ստիլպոն) հայացքներում, հիշատակվում է Արիստոտելի կողմից, հատուկ նշանակություն է ստանում ստոիցիզմի էթիկայում, հետագայում, սկեպտիցիզմի փիլիսոփայության էթիկայում։

Ըստ Մեգարյան դպրոցի
-------------------

Առաջին անգամ որպես էթիկայի առանցքային հասկացություն կիրառվել է Մեգարյան դպրոցի ներկայացուցիչներից Ստիլպոնի կողմից, հետագայում Զենոն Էլեացու կողմից (մ.թ.ա. 4—3 դդ.)։ Մեգարյան դպրոցի էթիկայում ապատիան մեկնաբանվել որպես գիտակցության գրեթե լիակատար կորուստ։

Ըստ ստոիկների
-------------

Ստոիկների էթիկայի/բարոյագիտական ուսմունքում կարևոր, առացքային հասկացություններից մեկն է։ Ապատիայի տակ հասկացվում է առաքինության կարևոր հատկանիշ՝ անկիրքություն, կրքերից լիակատար ազատ վիճակ, այնպիսի վիճակ, երբ զգացմունքները չեն խանգարում բանականության գործունեությանը։ Ապատիայով օժտված է իմաստունը։ Ըստ ստոիկների, ապատիան իդեալական վիճակ է, պայման է խորհրդածությունների համար։ Արտաքին իրականությունը սխալ գնահատելու արդյունքում առաջացող աֆեկտները (հատկապես չորս հիմնական՝ կիրք, տխրություն, վախ, ցանկություն/տռփանք և հաճույք) հաղթահարելու դրական ընդունակություն։ Ակներևաբար ստոիկների վրա ազդեցություն են գործել արևելյան կրոնա-փիլիսոփայական հայացքները, մասնավորապես բուդդայականության և ջայնիզմի ուսմունքներում բացարձակ հանգստի՝ նիրվանայի, որպես մարդկային հոգու բարձրագույն վիճակի մասին հայացքները։

Ավելի ուշ շրջանի ստոիկների (Սենեկա, Էպիկտետոսի, Մարկոս Ավրելիոս) *ապատիան* կամային բնույթ է ձեռք բերում (երբեմն կիրառվում է ատարաքսիայի հետ զուգահեռ) և նշանակում էր *ինքդ քեզ տիրապետելու ընդունակություն*։ Փիլոն Ալեքսանդրացու միջոցով ապատիա տերմինը յուրացվում է նախաքրիստոնեական էթիկայի կողմից և կիրառվում է սրբությունը բնութագրելու նպատակով։ Նոր ժամանակներում ապատիայի էթիկական իմաստը օգտագործել է Սպինոզան, հետագայում Կանտոնը։

Ըստ սկեպտիկների
---------------

Ապատիայի անկիրքությունը և ատարաքսիայի անվրդովությունը սկեպտկները դիտում էին երանության հասնելու միջոց։ Անկիրքություն ու անվրդովություն ասելով հասկացվում էր ամեն կարգի դատողություններից զերծ մնալ, որն իր հերթին հանգեցնում էր գիտակցության փաստարկների աջակցությունից հրաժարվելուն։

Բժշկական տերմին
---------------

Հիվանդագին վիճակ, որն արտահայտվում է անտարբերությամբ, շրժապատող իրականութան նկատմամբ անմասնակից՝ ինքնամփոփ վարքով, զգայության ազդակների արտաքին դրսևորումների բացակայությամբ (հույզերի կաթված)։ Երբեմն ապատիան ուղեկցվում է աբուլիայով (ապատո-աբուլիական համախտանիշ), հոգեկան-մտավոր գործունեության ընդհանուր անկմամբ։ Նման հիվանդները նախաձեռնություն չեն ցուցաբերում, քիչ են խոսում, քիչ են շարժվում։ Ապատո-աբուլիական սինդրոմը (համախտանիշը) դիտվում է որոշ հոգեկան հիվանդությունների դեպքում, նաև նյարդային համակարգի ֆունկցիոնալ խանգարումների դեպքում։

Առօրեական կիրառման տեսանկյունից ապատիան ինչ-որ մեկի կամ ինչ-որ մի բանի նկատմամբ անտարբերություն, անուշադրություն է նշանակում, ինքնամփոփ, կամազուրկ վիճակ է։

Գրականություն
-------------

1. Փիլիսոփայական բառարան Ե. 1975 թ.
2. Новая философская энциклопедия|АПАТИЯ
3. Словари и энциклопедии на Академике
4. Столяров А.А. Стоя и стоицизм. М. 1995;
5. Rieth О. Grundbegriffe der Stoischen Ethik. В. 1933;
6. Rist J.M. The Stoic concept of detachment. – The Stoics, ed. J.M.Rist. Berkeley – Los Angeles, 1978, p. 259–272.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Arist. De an. 429 а 29; Phys. 217 b 26 cf. Plat. Phileb. 33 de; Phaedr. 250 с
2. ↑  Phileb. 21 е; 33 b
3. ↑  Diog,. L. VI 2; 15
4. ↑  Sen. Ер. 9,1
5. ↑  Eth. Nic. 1104 b 24; Eth. Eud. 1222 a 3 cf. II An. 97 b 23
6. ↑  трактат De tranquillitate animi
7. ↑  Diss. I 4,3; III 15,12; 26,13
8. ↑  XI 18 cf. I 9
9. ↑  Leg. alleg. II 101; III 129; De plant. 98
10. ↑  Clem. Alex. Strom. IV 7,55,4; VI 9,74,1; VII 2,10,7
11. ↑  Ч. 4, 5 «Этики»
12. ↑  «Антропология» § 73–75; «Метафизика нравов», ч. II, введение, § 16–17