**Ածխածնի մոնօքսիդ** (CO), ածխածնի և թթվածնի բինար միացություն, որտեղ ածխածինն ունի +2 օքսիդացման աստիճան։ Անգույն, անհամ, անհոտ թունավոր գազ։

Մոլեկուլի կառուցվածք
--------------------

Ածխածինը և թթվածինը կապված են մեկ եռակի կապով, ինչպես ազոտի մոլեկուլը, դրա համար էլ նրանք հատկություններով նման են։ Համաձայն մոլեկուլային օրբիտալների մեթոդի CO-ի ոչ գրգռված մոլեկուլի էլեկտրոնային կոնֆիգուրացիան կարելի է արտահայտել *σ2Oσ2zπ4x, yσ2C.* ձևով։ Եռակի կապը առաջացել է σ կապով, որը կազմվել է σz էլեկտրոնային զույգի հաշվին, իսկ նույն մակարդակի վրա առաջացած երկու πx, y էլեկտրոնները առաջացնում են երկու π կապերը։ Եռակի կապի շնորհիվ CO-ի մոլեկուլը շատ ամուր է (1069 կՋ/մոլ) և փոքր միջմիջուկային հեռավորություն (dC≡O=0, 1128 նմ կամ 1, 13 Å)։ Մոլեկուլը թույլ էլեկտրացված է և ունի μ = 0, 04·10−29 Կլ·մ դիպոլ մոմենտ։ Տարբեր փորձերի արդյունքում ապացուցված է, որ բացասական լիցքը տեղակայված և ածխածնի ատոմի վրա C−←O+։

Հատկություններ
--------------

Ածխածնի մոնօքսիդը անգույն, անհամ, անհոտ գազ է։ Դյուրին բռնկվում է։

Ածխածնի մոնոքսիդի հատկությունները| Առաջացման Գիպսի էներգիա | −137, 14 կՋ/մոլ |
| Առաջացման էնթրոպիա | 197, 54 կՋ/մոլ·Կ |
| Մոլային ջերմունակություն | 29, 11 կՋ/մոլ·Կ |
| Հալման էնթալպիա | 0, 838 կՋ/մոլ |
| Եռման էնթալպիա | 6, 04 կՋ/մոլ |
| Կրիտիկական ջերմաստիճան | −140, 23 °C |
| Կրիտիկական ճնշում | 3, 499 ՄՊա |
| Կրիտիկական խտություն | 0, 301 գ/սմ 3 |

Այն ռեակցիաները, որոնցում մասնակցում է ածխածնի մոնօքսիդը հիմնականում պատկանում են միացման և օքսիդա-վերականգման տիպին։ Ածխածնի մոնօքսիդը հիմնականում հանդիսանում է վերականգնիչ։ Ածխածնի մոնօքսիդը սենյակային ջերմաստիճանում քիմիապես քիչ ակտիվ է, այն ակտիվ է տաքացնելիս և լուծույթներում։ Այն վերականգնում է ջրածնից ներքև գտնվող մետաղներին իրենց աղերի լուծույթներից (Au, Pt, Pd, Cu)`

CO+CuO\rightarrow Cu+CO\_{2}\uparrow :
830 °C-ից ցածր ջերմաստիճաններում CO-ն ավելի ուժեղ վերականգնիչ է քան ջրածինը, իսկ 830 °C-ից բարձր ջերմաստիճաններում՝ հակառակը։ Դրա համար

H\_{2}O+CO\leftrightarrows CO\_{2}+H\_{2}
ռեակցիայի հավասարակշռության կենտրոնը տատանվում է կախված ջերմաստիճանից։ Որոշ բակտերիաներ կարողանում են CO-ի օքսիդացումից ստանալ իրենց համար հարկավոր էներգիան`

2CO+O\_{2}\rightarrow 2CO\_{2} :
CO-ն փոխազդում է հալոգենների հետ։ Ամենակիրառվող ռեակցիան ֆոսգենի ստացումն է՝

CO+Cl\_{2}{\xrightarrow {120-150C^{o},C}}COCl\_{2}:
F\_{2}-ի և CO-ի փոխազդեցությունից կարելի է ստանալ ոչ միայն կարբոնիլ ֆտորիդ, այլ նաև պերօքսիդային միացություն (FCO)\_{2}O\_{2}: Այն թթվային միջավայրում փոխազդում է կալիումի յոդիդի հետ՝

**Չհաջողվեց վերլուծել (MathML, SVG կամ PNG անցումով(խորհուրդ է տրվում ժամանակակից բրոուզերների և հասանելիությունը բարձրացնող գործիքների համար):: Invalid response ("Math extension cannot connect to Restbase.") from server "http://localhost:6011/hy.wikipedia.org/v1/":): (FCO)\_{2}O\_{2}+2KI\rightarrow 2KF+I\_{2}+2CO\_{2}**
:
CO-ն փոխազդում է խալկոգենների հետ՝

CO+S\rightarrow COS:
CO-ն վերականգնում է SO\_{2}-ը `

2CO+SO\_{2}\rightarrow 2CO\_{2}+S
Անցումային մետաղների հետ առաջացնում է թունավոր միացություններ(կարբոնիլներ)`

Me+nCO\rightarrow Me(CO)\_{n}:
CO-ն փոխազդում է ալկալիների հալույթների հետ, առաջացնելով համապատասխան մետաղի ֆորմիատ՝

CO+KOH\rightarrow KCOOH:
CO-ն փոխազդում է մետաղական կալիումի հետ առաջացնելով կալիումի դիօքսօդիկարբոնատ՝

2CO+2K\rightarrow K\_{2}C\_{2}O\_{2}:
CO-ն փոխազդում է ամոնիակի հետ առաջացնելով արդյունաբերության համար շատ կարևոր ցիանաջրածնական թթուն (կապտաթթու)`

CO+NH\_{3}{\xrightarrow {ThO\_{2}}}H\_{2}O+HCN:
CO-ն փոխազդում է ջրածնի հետ առաջացնելով սպիրտներ և գծային ալկաններ (Ֆիշեր-Տրոպսի ռեակցիա)։

Թունավորում ածխածնի մոնօքսիդով
------------------------------

Ածխածնի մոնօքսիդով թունավորման աստիճանը
### Ֆիզիոլոգիական ազդեցություններ

Շմոլ գազը շատ թունավոր է որովհետև այն չունի գույն, հոտ։ Այն կարող է առաջացնել թունավորում, նույնիսկ մահ։ Թունվորման պատճառը կարբօքսիհեմոգլոբինի առաջացումն է`

Hem+CO\rightarrow COHem
որը ավելի կայուն միացություն է, քան օքսիհեմոգլոբինը(OHem)։ Կարբոքսիհեմոգլոբինի առաջացման հետևանքով դադարում է թթվածնի մատակարարումը բջիջներին։ Եթե սենյակի օդում պարունակվում է 0, 1 % շմոլ գազ, ապա ապա այնտեղ գտնվող մարդը կամահանա մոտ մեկ ժամից։

### Օգնությունը թունավորման ժամանակ

Կարբոքսիհեմոգլոբինի առաջացումը դարձելի է։

* Տուժածին պետք է տանել մաքուր օդի միջավայր։ Թեթև թունավորման ժամանակ կարելի է ընդամենը կատարել թոքերի հիպերօդափոխում։
* Թոքերի արհեստական օդափոխում։
* Լոբեին կամ կոֆեին մաշկի տակ։
* Ներերակային կարբօքսիլազա։
* Ներմկանային ացիզոլ։

### Թունավորման կանխարգելումը

Ակտիվ ածխի կողմից ածխածնի մոնօքսիդը շատ քիչ է կլանվում, դրա համար օգտագործվում են հակագազեր ուրիշ ակտիվ տարրով՝ հիպոկալիտային փամփուշտ։ Հիպոկալիտը կատալիզատոր է, որի վրա տեղի է ունենում CO-ի օսքիդացում մինչև CO2։

Բացահայտման պատմություն
-----------------------

Ածխի այրումից առաջացած ծուխի թունավոր հատկությունը նկարագրել էին դեռ Արիստոտելը և Հալենը։ Ածխածնի մոնոքսիդը առաջին անագամ ստացել է Ժակ դե Լասսոն 1776 թվականին, ցինկի օքսիդի և ածխածնի տաքացումից, սակայն անջատված գազը վառվում էր կապույտ գույնով դրա համար էլ այն խառնեցին ջրածնի հետ։

ZnO+C\rightarrow CO+Zn
Գազի բաղադրությունը հայտնաբերել է 1800 թվականին Վիլիամ Կրուկշեինկը։ Գազի թունավոր հատկությունը ուսումնասիրել է Կլոդ Բեռնարը, փորձարկելով շների վրա։ Երկրի մթնոլորտից դուրս CO հայտնաբերել է Մ. Միժոտը 1949 թվականին, ուսումնասիրելով արեգակի ԻԿ սպեկտորը։

Ստացում
-------

### Արդյունաբերական եղանակ

Ջերմաստիճանի ազդեցությունը CO\_{2}+C\rightleftarrows 2CO ռեակցիայի հավասառակշռության հաստատունի վրա
* Առաջանում է ածխածնի կամ ածխածին պարունակող միացությունների թերայրումից՝

{\displaystyle 2C+O\_{2}\rightarrow 2CO}
* Առաջանում է CO2-ի վերականգնումից (շիկացած ածխով)`

CO\_{2}+C\leftrightarrow 2CO:
Այս ռեակցիան դարձելի է։ Ջերմաստիճանի ազդեցությունը ռեակցիաի վրա պատկերված է գրաֆիկում։ Այս հավասարակշռությունը կոչվում է Բուդուառաի հավասարակշռություն։

* Ածխածնի մոնօքսիդի խառնուրդները ստանում են ջրային գոլորշիները, օդը (և նման) շիկացած կոքսի վրայով անցկացնելիս։

### Լաբորատոր եղանակ

* Ստանում են հեղուկ մրջնաթթվի քայքայումից օգտագործելով H\_{2}SO\_{4} կամ P\_{2}O\_{5}

{\displaystyle HCOOH{\xrightarrow[{H\_{2}SO\_{4}}]{t^{o}}}H\_{2}O+CO}:
Կարելի է նաև մրջնաթթուն մշակել քլորսուլֆիտային թթվով`

HCOOH+ClSO\_{3}H\rightarrow H\_{2}SO\_{4}+HCl+CO\uparrow 
* Օքսալաթթվի և կոնցենտրիկ ծծմբական թթվի տաքացումից՝

{\displaystyle H\_{2}C\_{2}O\_{4}{\xrightarrow[{H\_{2}SO\_{4}}]{t^{o}}}H\_{2}O+CO\uparrow +CO\_{2}\uparrow }
* Կարմիր արյան աղի և կոնցենտրիկ ծծմբական թթվի տաքացումից՝

K\_{4}[Fe(CN)\_{6}]+6H\_{2}SO\_{4}+6H\_{2}O{\xrightarrow {t^{o}}}2K\_{2}SO\_{4}+FeSO\_{4}+3(NH\_{4})\_{2}SO\_{4}+6CO\uparrow :
* Ցինկի կարբոնատը մագնեզիումով վերականգնելիս՝

{\displaystyle Mg+ZnCO\_{3}{\xrightarrow {t^{o}}}MgO+ZnO+CO\uparrow }:

Ածխածնի մոնօքսիդի քանակական և որակական անալիզը
----------------------------------------------

CO-ի որակական բաղադրությունը կարելի է հայտնաբերել պալադիումի քլորիդի լուծույթով։ Այն սկսում է սևանալ։ Դա ռեակցիայի արդյունքում նստող պալադիումն է։

PdCl\_{2}+CO+H\_{2}O\rightarrow Pd\downarrow +CO\_{2}+2HCl :
Այս ռեակցիան իրականացնելու համար պետք է 1 գրամ պալադիումի քլորիդը լուծել 1 լիտր ջրում։ Քանակական բաղադրությունը ստանալու համար օգտվում են յոդոմետրիկ եղանակից՝

5CO+I\_{2}O\_{5}\rightarrow I\_{2}\downarrow +5CO\_{2} :

Կիրառություն
------------

* CO-ն հանդիսանում է միջանկյալ նյութ, որը մցնում են ջրածնի հետ ռեակցիայի մեջ խոշոր արդյունաբերական նպատակներով՝ սպիրտների և չճյուղավորված ածխաջրածինների ստացման համար։
* CO-ն օգտագործում են կենդանիների, թռչունների և ձկների միսը մշակելու համար։ Այն տալիս է նրանց թարմ մսի գույն առանց համը փոխելու (տեխնալոգիաէ en:Clear smoke կամ en:Tasteless smoke)։
* Այն հանդիսանում է գեներատորային գազի հիմնական բաղադրամասը, որը օգտագործվում է գազագեներատորային մեքենաներում։
* Ավտոմեքենաների արտանետած գազի մեջ գտնվող CO-ն օգտագործվել է որպես թունանյութ երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ՝ ֆաշիստների կողմից։
* Օգտագործվում է գազային խցիկներում։
* Օգտագործվել է Գազենվագեններում։

Ածխածնի մոնօքսիդը երկրի մթնոլորտում
-----------------------------------

CO- ի պարունակությունը երկրի մթնոլորտում MOPITT-ի տվյալներով
Տարբերում են CO-ի առաջացման երկու ձև՝

* Բնական
* Անթրոպոգեն (մարդու գործունությունից առաջացած)

Նորմալ պայմաններում, երկրի վրա CO առաջանում է օրգանական միացությունների ոչ լրիվ անաէրոբ քայքայումից և կենսազանգվածի այրումից, հիմնականում անտառների այրումից։ Հողում CO առաջանում է ինչպես բնական, այնպես էլ ոչ բնական ճանապարհներով։ Փորձնականորեն ապացուցված է, որ CO հողում առաջանում է ֆենոլային միացությունների շնորհիվ, որոնք պարունակում են OCH\_{3} կամ OH խմբեր՝ պարա կամ օրթո իզոմերների ձևով։ Մթնոլորտում CO-ն հանդիսանում է շղթայական ռեակցիաների արդյունք, որոնցում մասնակցում են մեթան և այլ ածխաջրածիններ (առաջին հերթին իզոպրեն)։

Գրականություն
-------------

* Ахметов Н. С. Общая и неорганическая химия. 5-е изд. испр. - М.: Высш. шк.; 2003
* Некрасов Б. В. Основы общей химии. Т. I, изд. 3-е, испр. и доп. Изд-во «Химия», 1973 г. Стр. 495-497, 511-513
* Химия: Справ. из./В. Шретер, К.-Х. Лаутеншлегер, Х. Бибрак и др.: Перс. с нем. 2-е изд. стереотип. - М.:Химия, 2000
* Баратов А. Н. Пожаровзрывоопасность веществ и материалов и средства их тушения: Справочное издание: в 2-х книгах; Книга 2. - М.: Химия, 1990 - 384с.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  carbon monoxide
2. 1 2 3 4 5
3. ↑   քիմիական տեղեկագիրք

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ածխածնի մոնօքսիդի քիմիական անվտանգության միքազգային տեղեկագիր

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | ChEMBL · Drugbank · KEGG · KEGG · UNII |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Կրուգոսվետ · Մեծ նորվեգական · Մեծ ռուսական · MESH ID |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 119582607 · GND: 4164521-2 · LCCN: sh85020121 · LNB: 000260240 · Microsoft: 512735826 · NDL: 00564272 · NKC: ph123880 |

 |

 |