**Արծաթե կազմով հայերեն ավետարան**, 13-րդ դարի հայերեն ավետարանի համար թանկարժեք քարերով, արծնապատ, ոսկեզօծ, արծաթե զարդարանքներով Կեսարիայի արծաթագործական արհեստանոցում ստեղծված կազմ։ Պատրաստվել է 17-րդ դարում Աստուածատուր Շահամիրի կողմից։ Ընդգրկված է Նյու Յորքի Մետրոպոլիտեն թանգարանի հավաքածուում 16.99 ինվենտար համարի ներքո։ 
Ավետարանի արծաթե կազմը Մետրոպոլիտեն թանգարանին է նվիրել տիկին Էդվարդ Ս. Հարքնիսը (անգլ.՝ Mrs. Edward S. Harkness, Նյու Յորք, 1913-1916 թվականներ, նվիրատվություն ՄԹ-ին)։

Տվյալներ
--------

Ավետարան, ԺԳ դ. 301 թերթ, մագաղաթ, 25.5x17 սմ մեծության, բոլորգիր, 19 տող, արծաթագործ՝ «Աստուածատուր Շահամիր», 1691 թվական «ի Կեսարիա»։

Նկարագրություն
--------------

Ավետարանը ստեղծվել է երկու մասից. թանկարժեք քարերով, արծնապատ, ոսկեզօծ արծաթե կազմը 17-րդ դարում ստեղծվել է Կեսարիայի արծաթի արվեստանոցներից մեկում, 1691 թվականին Աստուածատուր Շահամիրի կողմից, որի մասին տեղեկանում ենք կազմի սկզբնամասում և հետնամասում թողնված ստորագրություններից 13-րդ դարի հայերեն ավետարանի համար։ Ա. փեղկին Քրիստոսի Ծնունդն է, վերևում՝ Հովիվների երկրպագությունը, որից վերև աստղի հետևից գնացող մոգերն են։ Եզրերում խաղողի որթի նման կապույտ և կանաչ կիսաթափանցիկ արծն է, մասամբ ոսկեշար, տեղադրված ակներով։ Գագաթի և ներքևի կենտրոնում պահպանված է մեծ զմրուխտ՝ բյուրեղապակե զարդաքանդակ մեջքով՝ շրջապատված 3 նռնաքարով և 3 փիրուզե զանգվածներով, յուրաքանչյուր անկյունում զանգվածեղ փիրուզը շրջապատված է 4 նռնաքարով։ Աջ եզրի կենտրոնում փիրուզե զանգված է, ձախ եզրի կենտրոնում՝ շափյուղե ապակի, յուրաքանչյուրը շրջապատված է 3 օտար մարգարիտով և 3 զմրուխտով։ Վերևում և ներքևում բյուրեղապակե կանաչ զարդաքանդակներով եզրագծերի կենտրոնական
խմբեր են՝ շրջապատված նռնաքարերով։ Բ. փեղկին ներկայացված է Հարության պատկերը՝ կնքված գերեզմանով, քնած զինվորներով և այլն։ Ետևում կանաչ և կապույտ կիսաթափանցիկ էմալ է։ Էմալի վրա խաղողի որթի եզրագիծ է, մասամբ ոսկեշար, թանկարժեք ակերով։ Կենտրոնի գագաթին և հատակին շափյուղագույն ապակի է՝ վերևում և ներքևում նռնաքարով, ամեն կողմում զմրուխտ։ Վերին աջ անկյունում 4 ակով շրջապատված զմրուխտ է, ավելի ներքև՝ աջ, մի նռնաքար, մնացած երեքը ընդօրինակումներ են։ Վերին ձախ անկյունում
մեջտեղի քարը բացակայում է, մյուսները նռնաքարեր են։ Ներքևի ձախ անկյունում զմրուխտ է՝ շրջապատված 4 նռնաքարով, վերին աջ անկյունում ընդօրինակություն է։ Եզրերում ընդօրինակված տպազիոնների խումբ է՝ շրջապատված 4 ընդօրինակված շափյուղներով, վերևում և ներքևում՝ մի օտար մարգարիտ։ Մեջքին ռոմբաձև կաղապար է, վերևի և ներքևի եզրերը կարված են ոսկե ջուր բարձրություններով, տեղադրված են 6 նռնաքար և 118 ապակե կամ բյուրեղապակե ակեր։

Հրեշտակների գլխավերում ծածանվող ժապավենի վրա գրված է.

Արծաթե կազմով հայերեն ավետարանի կանաչ թավշյա կողը՝ զարդարված նռնաքարերով և թանկարժեք քարերով

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | ՓԱՐՔ Ի ԲԱՐՁՈՒՆՍ ԱՍՏՈՒԾՈՅ և ԵՐԿԻՐ ԽԱ |  |

Սուրբ ծննդյան տեսարանի ներքևում գրված է.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | ԱՎԵՏԱՐԱՆՍ ԱՅՍ ԱՐԵԱԼ ՀԱԼԱԼ ԸՆԶԻՍ ԻՒՐ
ԱՂՕԹԵԼՈՒ ԵՎ ԳՕՀԱՆԱԼ ՓՐԿՉԻՆ ՄԵՐՕՅ ՀԻՍՈՒՍ ՔՐԻՍՏՈՍԻ։ |  |

Կազմի մեջքն ունի. Եւ զարդարեցի արծաթաւ ի թվն Հայոց Ռ Ճ Խ (= 1691) անարժան Աստուածատուր Շահամիրին ի քաղաքըն Կիսարիա կարօղութեանբն Աստ ւծոյ» արձանագրությունը։

Կազմը 13-րդ դարի Ավետարանին է կպցրել Կիլիկիայի Գրիգոր դպիրը։ Կանաչ թավշյա կողը զարդարված է վեց նռնաքարերով և բազմաթիվ ապակյա կամ բյուրեղյա գոհարներով։

Ցուցադրություն
--------------

* Նյու Յորք, Մորգանի գրադարան և թանգարան, «Երկնային գանձեր» ցուցահանդես, մայիսի 4, 1994 – օգոստոսի 7, 1994, N 50
* Բալթիմոր, Ուուլթերսի գեղարվեստի թանգարան, «Երկնային գանձեր» ցուցահանդես, օգոստոսի 28, 1994 – հոկտեմբերի 23, 1994, N 50

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
*

Նշումներ
--------

1. ↑  Տես Լ. Գ Մինասյանն, Հայերեն երկու գոյագիր Նյու Յորքի «Հանրային գրադրանում», «Հայեազեան հայագիտական հանդէս», հ. Դ , Բեյրութ , 1073 , է. 170 և լուսանկար էջ 171։ Հեղինակը նկարագրել է միայն Ա փեղկը՝ ձեռքի տակ ունենալով փեղկի լուսանկարը, իսկ բուն ձեռագիրը տեսնել չի հաջողվել
2. ↑  Ա. Սանջյան , էջ 471 - 472. Т. Р. Mathews, р. 183, Саt. 50, fig. 79

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Կեսարահայ կազմարվետի պատմությունից (ԺԷ-ԺԸ դարեր)(չաշխատող հղում)
2. ↑  «17th century Cilician Armenian Gospel cover, silver, gilt, jewels, enamel. - PeopleOfAr»։ *PeopleOfAr* (en-US)։ Վերցված է 2018-11-19
3. ↑  Evans Helen C. Alchermes Constance, McCabe Ina Baghdiantz, Ballian Anna, Canby Sheila R. Colburn Kathrin, Crowe Yolande, Findikyan Michael Daniel, Goshgarian Rachel (2018-09-22)։ *Armenia: Art, Religion, and Trade in the Middle Ages* (անգլերեն)։ Metropolitan Museum of Art։ ISBN 9781588396600
4. 1 2  Gospel with Silver Cover

Արտաքին հղումներ
----------------

* Древние армянские переплеты Библии
* Armenian Gospel Book with enameled and jeweled silver plaques. Manuscript from Cilicia, 13th century; Plaques from Kayseri, 1691; Silversmith: Astuatsatur Shahamir. [1274x1651]