|  |
| --- |
| **Աբելիզավրայիններ** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Ենթատիպ** | Ողնաշարավորներ (Vertebrata) |
| **Դաս** | Սողուններ (Reptilia) |
| **Վերնակարգ** | Դինոզավրեր (Dinosauria) |
| **Կարգ** | Մողեսակոնքայիններ (Saurischia) |
| **Ենթակարգ** | *Theropoda* |
| **Ինֆրակարգ** | †Ցերատոզավրեր (Ceratosauria) |
| **Վերնաընտանիք** | †*Abelisauroidea* |
| **Ընտանիք** | †**Աբելիզավրայիններ** (Abelisauridae)Bonaparte & Novas, 1985 |

**Աբելիզավրայիններ** (լատին․՝ Abelisauridae), տերապոդների ենթակարգի, ցերատոզավրերի ինֆրակարգի դինոզավրերի կլադ (ընտանիք)։ Աբելիզավրայինները ծաղկման են հասել կավճի ժամանակաշրջանում՝ հնագույն հարավային Գոնդվանա սուպերմայրցամաքում։ Ներկա ժամանակներում նրանց բրածո մնացորդները հայտնաբերվել են ներկայիս Աֆրիկայի և Հարավային Ամերիկայի տարածքներում, ինչպես նաև Հնդկաստանում և Մադագասկարում։ Հաղորդվում է նաև քարացած առանձնացված ատամների մասին, որոնք հայտնաբերվել են Պորտուգալիայի ուշ յուրայի նստվածքաշերտերում և Ֆրանսիայի ուշ կավճային նստվածքաշերտերում, որտեղ նրանք գոյություն են ունեցել Արկովենատորների (լատին․՝ Arcovenator) հետ։ Աբելիզավրայինները առաջին անգամ հայտնվել են միջին յուրայի երկրաբանական տարեգրություններում, և առնվազն երկու ցեղ (մարրոկոյական *Chenanisaurus* և մադագասկարյան *Majungasaurus*) պահպանվել են մինչև մեզոզոյան դարաշրջանի վերջը՝ անհետանալով 66 միլիոն տարի առաջ։

Ինչպես տերոպոդների մեծամանասնությունը, աբելիզավրայինները գիչատիչ երկոտանի դինոզավրեր էին։ Նրանց բնորոշ էին ետևի ամրակազմ վերջավորությունները և ակոսներով ու փոսերով խոշոր զարդարանքները՝ գանգերի վրա։ Բազմաթիվ աբելիզավրայինների մոտ, ինչպիսին է կարնոտավրը, առջևի վերջույթները թերաճ են, գանգը կարճ է, իսկ աչքերի վերևում աճում են ոսկրային կատարներ։ Հայտնի աբելիզավրայինների մեծ մասի երկարությունը դունչից մինչև պոչի ծայր՝ 5-ից մինչև 9 մետր է, իսկ Աֆրիկայում՝ Քենիայի Տուրկանայի շրջանի հյուսիս-արևմուտքում գտնված նոր և դեռ անանուն նմուշը հասնում է 11-12 մետր երկարության։ Մինչ աբելիզավրայինների բավականին լավ ուսումնասիրվելը, նրանց հատվածական մնացորդները երբեմն նույնականացվում էին որպես հնարավոր հարավամերիկյան տիրանոզավրեր։

Նկարագրություն
--------------

Առաջին աբելիզավրայինների բրածոները թվագրվում են վաղ կավճի դարաշրջանին (թեև յուրայի դարաշրջանի կեսերով թվագրվող ոսկորները նույնպես կարող են պատկանել աբելիզավրայիններին), և առնվազն մեկ ցեղ (*Majungasaurus*) ապրել է ուշ կավճի դարաշրջանի վերջում (66 մլն․ տարի առաջ)։

Ինչպես տերոպոդների մեծամանասնությունը, աբելիզավրերը գիչատիչ երկոտանի դինոզավրեր էին։ Աբելիզավրայիններին բնորոշ առանձնահատկություններին կարելի է վերագրել ետևի վերջույթների հաստությունը, գանգի ոսկորների վրա զանազան գոյացությունները՝ ակոսներով և անցքերով։ Բազմաթիվ աբելիզավրայինների մոտ, ինչպես օրինակ կարնոտավրն է, առջևի վերջույթները թերաճ են, գանգը կարճ է, իսկ աչքերի վերևում աճում են ոսկրային կատարներ։ Հայտնի աբելիզավրերի մեծ մասի երկարությունը դունչից մինչև պոչի ծայր՝ 5-ից մինչև 9 մետր է։

Դասակարգում
-----------

*Quilmesaurus*
Հնէաբաններ Խոսե Բոնապարտը և Ֆերնանդո Նովասը 1985 թվականին հորինում են Abelisauridae անունը, երբ նրանք նկարագրում էին համանուն *Abelisaurus*-ին։ Անվանումը ծագում է հնէաբան Ռոբերտո Աբելի ազգանունից, ով գտել է Աբելիզավրի բրածո մնացորդներ, և հունարեն σαυρος (sauros) բառից, որը նշանակում է «հսկա մողես, մողես»։ Շատ տարածված -idae վերջածանցը սովորաբար կիրառվում է կենդանաբանական ընտանիքների համար և ծագում է հունարեն -ιδαι (-idai) վերջածանցից, որը նշանակում է հոգնակի գոյական։

Abelisauridae-ն Կառլ Լիննեյի կողմից դասակարգված ընտանիք է, հիմնված աստիճանակարգով, ներառված Abelisauroidea վերնաընտանիքի մեջ, որը պատկանում է ցերատոզավրերի ինֆրակարգին, և իր մեջ ներառում է նաև Noasauridae ընտանիքը։ Կլադան մի քանի սահմանումներ է ունեցել ֆիլոգենետիկ տաքսոնոմիայի մեջ։ Ի սկզբանե այն սահմանվել է որպես հանգույցների վրա հիմնված տաքսոն, ներառյալ Աբելիզավրը, Կարնոտավրը, նրանց ընդհանուր նախահայրը և բոլոր հետնորդները։

*Աուկազավրի* համեմատությունը մարդու հետ
*Կարնոտվարի* կմախքի վերակազմություն
Հետագայում այն վերասահմանվում է որպես ցողունային տաքսոն՝ ներառելով բոլոր կենդանիներին, որոնք ավելի սերտ են կապված *աբելիզավր*ի հետ (կամ ավելի ամբողջական կարնոտավրի հետ) հետ, քան *Նոազավրի*։ Հանգույցի վրա հիմնված սահմանումը չի ներառում այնպիսի կենդանիներ, ինչպիսիք են *Ռուգոպսը* կամ *Իլոկելեզիան*, որոնք համարվում են ավելի բազալ, քան *աբելիզավրը*, և սահմանման մեջ ներառված են ցողունի հիման վրա։ Աբելիազավրայինների մեջ առանձնանում է Carnotaurinae խումբը, իսկ Carnotaurinae-ը ներառում է Carnotaurini կլադան, որին է պատկանում են *աուկազավրը* և կարնոտավրը։

Ընդհանուր բնութագրեր
--------------------

Ամբողջական բրածո կմախքներ նկարագրվել են միայն ավելի բարձր տիպի աբելիզավրայինների մոտ (ինչպիսիք են՝ *կարնոտավրը* և *աուկազավրը*), ինչը դժվարացնում է կմախքի որոշիչ հատկանիշների որոշելը ամբողջ ընտանիքի համար։ Սակայն, նրանց մեծ մասը հայտնի են գանգի առնվազն մի քանի բրածո մնացորդներից, այդ իսկ պատճառով ընդհանուր հատկանիշները հիմնականում վերաբերում են նրան։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Татаринов Л. П. Глава X. Аномодонты // Очерки по эволюции рептилий. Архозавры и зверообразные. — М. : ГЕОС, 2009. — С. 71. — 377 с. : ил. — (Труды ПИН РАН ; т. 291). — 600 экз. — ISBN 978-5-89118-461-9.
2. ↑  *Octávio Mateus, Christophe Hendrickx* Abelisauridae (Dinosauria: Theropoda) from the Late Jurassic of Portugal and dentition-based phylogeny as a contribution for the identification of isolated theropod teeth(անգլ.) // *Zootaxa*. — 2014-01-30. — В. 1. — Т. 3759. — С. 1–74. — ISSN 1175-5334. — doi:10.11646/zootaxa.3759.1.1
3. ↑  *Thierry Tortosa, Eric Buffetaut, Nicolas Vialle, Yves Dutour, Eric Turini* A new abelisaurid dinosaur from the Late Cretaceous of southern France: Palaeobiogeographical implications // *Annales de Paléontologie*. — 2014-01-01. — В. 1. — Т. 100. — С. 63–86. — ISSN 0753-3969. — doi:10.1016/j.annpal.2013.10.003
4. ↑  *Nicholas R. Longrich, Xabier Pereda-Suberbiola, Nour-Eddine Jalil, Fatima Khaldoune, Essaid Jourani* An abelisaurid from the latest Cretaceous (late Maastrichtian) of Morocco, North Africa // *Cretaceous Research*. — 2017-08-01. — Т. 76. — С. 40–52. — ISSN 0195-6671. — doi:10.1016/j.cretres.2017.03.021
5. ↑  October/November 2013, Abstracts Of Papers, 73rd Annual Meeting(անգլ.) // *Society of Vertebrate Paleontology*. — 2013. Архивировано из первоисточника 29 Հոկտեմբերի 2013.
6. ↑  *Dodson, Peter & Britt, Brooks & Carpenter, Kenneth & Forster, Catherine A. & Gillette, David D. & Norell, Mark A. & Olshevsky, George & Parrish, J. Michael & Weishampel, David B"* The Age of Dinosaurs. "Abelisaurus." // *Publications International*. — С. 105. — ISSN 0-7853-0443-6 ISBN 0-7853-0443-6.
7. ↑  *Bonaparte, J.F. & Novas, F.E.* ["Abelisaurus comahuensis, n.g. n.sp. Carnosauria of the Late Cretaceous of Patagonia".](իսպ.) // *Ameghiniana*. — 1985. — С. 259—265.
8. ↑  *Currie, P.J. & Padian, K.P.* Encyclopedia of Dinosaurs. Abelisauridae(անգլ.) // *San Diego: Academic Press*. — 1997. — С. 1—2. — ISSN 0-12-226810-5 ISBN 0-12-226810-5.
9. ↑  *Sereno, P.C.* A rationale for phylogenetic definitions, with applications to the higher-level taxonomy of Dinosauria(անգլ.) // *Neues Jahrbuch für Geologie und Paläontologie, Abhandlungen*. — 1998. — С. 41—83.
10. 1 2  *Paul C. Sereno, Jeffrey A. Wilson, Jack L. Conrad* New dinosaurs link southern landmasses in the Mid-Cretaceous. // *Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences*. — 2004-07-07. — В. 1546. — Т. 271. — С. 1325–1330. — ISSN 0962-8452. — doi:10.1098/rspb.2004.2692
11. ↑  *Tykoski, R.S. & Rowe, T.* Weishampel, D.B. Dodson, P. & Osmolska, H. (Eds.) The Dinosauria (2nd edition). Ceratosauria // *Berkeley: University of California Press*. — 2004. — С. 47—70. — ISBN 0-520-24209-2.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2776660681 |

 |