**Գենդերային տարբերություններ**, տարբեր գենդերների ներկայացուցիչների միջև տարբերությունները։ Սովորաբար գենդերային տարբերությունների տակ հասկանում են տղամարդկանց և կանանց միջև տարբերությունները, թեև տարբեր մշակույթներում հանդիպում են գենդերային տարբեր հավաքածուներ։ Ի տարբերություն «գենդերային» հասկացությանը, «գենդեր» հասկացությունը սոցիալական կատեգորիա է, ուստի գենդերային տարբերություններին իրենց իմաստով չեն վերաբերում, օրինակ, գենետիկայի և ֆիզիոլոգիայի տարբերությունները։ Գիտության մեջ ընթանում են քննարկումներ այն մասին, թե կա՞ն արդյոք ճակատագրական գենդերային տարբերություններ։ Ժամանակակից գիտական տվյալները ցույց են տալիս, որ ընդհանուր առմամբ տարբեր գենդերների ներկայացուցիչները գրեթե ամեն ինչում նման են միմյանց, իսկ գենդերային տարբերությունները շատ աննշան են։ Չնայած դրան, ինչպես գիտության, այնպես էլ լրատվամիջոցների մեջ կա գենդերային տարբերությունների վերաբերյալ տեղեկատվությունը չափազանցնելու և գենդերային նմանությունները թերագնահատելու կամ դրանց մասին լռելու միտում։

1970-ական թվականներին գիտնականները հայտնաբերել են ընդամենը չորս պարամետր, որոնցով տղամարդկանց և կանանց միջև փոքր տարբերություններ են նկատվել։ Վերջին հետազոտությունները հստակեցրել են այդ տվյալները և պարզել, որ խոսքի ունակությունների գենդերային տարբերություններ չկան։ Մաթեմատիկական ունակությունների, տարածական ընկալման ունակությունների և ագրեսիվ վարքի հայտնաբերվող տարբերությունները մեծ չեն, և կան տվյալներ, որոնք ցույց են տալիս նրանց կախվածությունը գենդերային կարծրատիպերի ազդեցությունից։

Ընդհանուր տեղեկություն
----------------------

Ի տարբերություն «սեռ» հասկացության, որը նկարագրում է մարդու կենսաբանական հատկանիշների ամբողջությունը, «գենդեր» հասկացությունը նշանակում է սոցիալական կատեգորիա։ Գենդերային տարբերությունների տակ հասկանում են մարդկանց վարքագծի տարբերությունները, ասպիսով, դրանք չեն ներառում, օրինակ, գենետիկայի և ֆիզիոլոգիայի տարբերությունները։ Այնուամենայնիվ, շատ հեղինակներ օգտագործում են «սեռ» և «գենդեր» բառերը որպես հոմանիշներ, կենտրոնանալով երկուական գենդերային համակարգի վրա, որտեղ անատոմիական սեռի հիման վրա մարդկանց վերագրվում է երկու գենդերային դերերից մեկը` տղամարդիկ կամ կանայք։ Ինչպես նշում են որոշ հետազոտողներ, «սեռ» բառի օգտագործումը մարդկանց խմբերի միջև տարբերությունների վերաբերյալ ենթադրում է, որ այդ բոլոր տարբերությունները կենսաբանական սեռի ուղղակի հետևանք են, թեև նման ենթադրությունը առանձին ապացույցներ է պահանջում։

Չնայած նրան, որ երկուական գենդերային համակարգը գերիշխող է ժամանակակից աշխարհում, այն պատմականորեն բնորոշ է ոչ բոլոր մշակույթների աշխարհում։ Շատ մշակույթներում անատոմիական սեռն առանցքային դեր չի խաղում գենդերային դերը որոշելիս և առանձնանում է երեք կամ չորս գենդեր, այնպես որ նման մշակույթների գենդերային տարբերությունները միանգամայն այլ կերպ են իմաստավորվում։ Որոշ մշակույթներում գենդերը ավանդաբար նշանակալի սոցիալական կատեգորիա չէ, և շատ ավելի մեծ ուշադրություն է դարձվում տարիքային տարբերություններին։

Բանավեճ գենդերային տարբերությունների գոյության և ծագման շուրջ
-------------------------------------------------------------

Գենդերային տարբերությունները վաղուց արդեն հետաքրքրություն են ներկայացնում տարբեր գիտական ոլորտների գիտնականների համար, և նրանց հետազոտության արդյունքները մեծ հետաքրքրություն են առաջացրել ԶԼՄ-ների և հանրության համար։ Այս ոլորտում գիտական բանավեճերի հիմնական հարցն այն է, թե գոյություն ունեն արդյոք չվերականգնվող գենդերային տարբերություններ, որոնք կարող են հիմնավորել գոյություն ունեցող գենդերային դերերը և, մասնավորապես, այնպիսի միջոցառումների նպատակահարմարությունը, ինչպիսիք են տղաների և աղջիկների առանձին ուսուցումը։ Ընդհանուր առմամբ, այսօրվա դրությամբ կուտակված գիտական գիտելիքները վկայում են այն մասին, որ տարբեր սեռերի ներկայացուցիչները միմյանց նման են գրեթե ամեն ինչում, շատ փոքրաթիվ և համեմատաբար աննշան բացառություններով։ Չնայած դրան՝ գենդերային տարբերություններին շարունակում են մեծ նշանակություն տալ ինչպես գիտական միջավայրում, այնպես էլ նրա սահմաններից դուրս։

Գենդերային տարբերությունների վերաբերյալ գիտական բանավեճերի մասնակիցները բաժանվում են երկու հիմնական ճամբարի՝ կենսաբանական դետերմինիզմի կողմնակիցների, որոնք համոզված են կենսաբանական սեռի և գենդերային սերտ կապի մեջ, և սոցիալական կառուցողականության կողմնակիցների, որոնք կարծում են, որ գենդերային տարբերությունները նախագծվում են հասարակության կողմից։ Գենդերային տարբերությունների մասին հարցը տարբեր ճամբարների ներկայացուցիչները սկզբունքորեն տարբեր կերպ են դնում։ Կենսաբանորեն կողմնորոշված հետազոտողները հաճախ չեն հարցնում, թե արդյոք գենդերային տարբերությունները գոյություն ունեն որպես այդպիսին, և լռելյայն բխում են այն հանգամանքից, որ դրանք գոյություն ունեն և փնտրում են բացատրություններ։ Սոցիալական կառուցողականության կողմնակիցները, իրենց հերթին, ուսումնասիրում են գենդերային կառուցվածքի գործընթացները տարբեր սոցիալական համատեքստերում և այն, թե ինչպես են գենդերային տարբերությունների մասին պատկերացումները օգտագործվում սոցիալական հիերարխիաների ստեղծման համար։

Շատ հետազոտողներ համաձայն են, որ մարդու այնպիսի հատկանիշների վրա, ինչպիսիք են ճանաչողական ունակությունները, ազդում են և՛ կենսաբանական, և՛ սոցիալական գործոնները։ Ընդ որում, նրանք նշում են, որ ոչ բոլոր կենսաբանական գործոնները պետք է հասկանալ որպես բնածին, քանի որ, օրինակ, ուղեղի կառուցվածքը և գործունեությունը փոխվում են կյանքի փորձի ազդեցության տակ։

### Գիտական ապացույցների տարածման կողմնակալության խնդիրը

Գիտական գրականության մեջ միտում կա ավելի հաճախ հաղորդել և վերարտադրել գենդերային տարբերությունների մասին տեղեկությունները, քան նմանությունները։ Մասամբ դա պայմանավորված է բազմաթիվ հետազոտությունների ձևավորմամբ։ Երբ գենդերային տարբերությունների որոնումը չի հանդիսանում ուսումնասիրության հիմնական նպատակը, օրինակ՝ ընդհանուր ճանաչողական գործընթացների ուսումնասիրություններում, գիտնականները հաճախ ի սկզբանե սեռը ներառում են որպես փոփոխական՝ վերջնական արդյունքները սխալ մեկնաբանելու հնարավորությունը վերացնելու համար։ Եթե արդյունքները տարբերություն չեն ցույց չեն տալիս այս փոփոխականի մեջ, այս մասին տեղեկատվությունը համարվում է աննշան հետազոտության հիմնական արդյունքների համար և չի ներառվում վերջնական հրապարակումներում։ Եթե գենդերային տարբերություններ հայտնաբերվեն, ապա գիտնականները հակված են դրանք ընկալել որպես խոչընդոտ, որի մասին իրենք պետք է հաղորդեն։

Մյուս կողմից, գենդերային տարբերությունների վերաբերյալ գիտական տվյալների հաղորդման և տարածման վրա ազդում են գիտական համայնքի ներսում գաղափարական պարամետրերը։ Որոշ հետազոտողներ նշում են, որ գիտական համայնքում հրապարակումների նկատմամբ կողմնակալություն կա. եթե հետազոտությունը հայտնաբերում է գոնե աննշան գենդերային տարբերություններ, ավելի հավանական է, որ հրապարակվի, քան տասնյակ ուսումնասիրություններ, որոնք նման տարբերություններ չեն հայտնաբերում։ Հրապարակումների նկատմամբ կողմնակալությունը հանգեցնում է այն բանին, որ մեկ ուսումնասիրությունը և դրա արդյունքները բազմակի մեջբերումների միջոցով ձեռք են բերում «ճշմարտության» կարգավիճակ, ինչը կարող է առաջացնել ինքնակատարվող մարգարեության ազդեցությունը` ազդելով հետագա հետազոտությունների դիզայնի վրա։

Լրատվամիջոցները նաև հաճախ աղավաղում են գիտական տեղեկությունները գենդերային տարբերությունների վերաբերյալ։ Ինչպես նշում են շատ հետազոտողներ, որպես կանոն, լրատվամիջոցները գիտնականների կողմից հայտնաբերված աննշան տարբերությունները ներկայացնում են որպես սենսացիա և ուռճացնում դրանց նշանակությունը՝ լռելով հայտնաբերված նմանությունների մասին։

Գիտական տվյալներ գենդերային տարբերությունների մասին
---------------------------------------------------

Առաջին լուրջ և համեմատաբար հուսալի աշխատանքը, որն ամփոփում է գենդերային տարբերությունների հետազոտությունների արդյունքները, Էլեանոր Մակքոբիի և Քերոլ Ջեքլինի «Սեռական տարբերությունների հոգեբանություն» (The Psychology of Sex Differences) գիրքն է, որը հրատարակվել է 1974 թվականին։ Մաքքոբին և Ջեքլինը հավաքել և համակարգել են ավելի քան 2000 գիտական աշխատություններ, որոնք հրապարակվել են իրենց գիրքը գրելու պահին։ Նրանք հայտնաբերել են գենդերային տարբերությունների բացակայությունը վերլուծված պարամետրերի մեծամասնությունում, ներառյալ տարբեր զգայարանների ընկալումը, ուսուցման և հիշողության գործընթացները, հուզական ռեակցիաները, ներշնչումը, ինքնագնահատականը և շատ ուրիշներ։ Այսպիսով, իրենց ընդհանրացնող հետազոտության հիմնական արդյունքն այն է, որ գենդերային նմանությունները շատ ավելի կարևոր են, քան գենդերային տարբերությունները։ Սակայն, չնայած Մաքքոբիի և Ջեքլինի գիրքը համարվում է դասական և լայնորեն մեջբերվում է, առավել հաճախ հիշատակվում է ոչ թե նրանց գլխավոր եզրակացությունը, այլ նրանց բացահայտած բացառությունները՝ մի քանի գենդերային տարբերություններ` խոսքի և մաթեմատիկական ունակությունների, տարածական ընկալման և ագրեսիվության մեջ։

Շուտով Մաքքոբիի և Ջեքլինի գրքի հայտվելուց հետո մշակվել է վիճակագրական մետտա վերլուծության մեթոդը, որը նախատեսված է մանրակրկիտ և հուսալի արդյունքների խոշոր հետազոտական կորպուսի մեկ թեմայի ամփոփման համար։ Այս մեթոդը իդեալական է համարվում գենդերային տարբերությունների վերաբերյալ հետազոտությունները համակարգելու համար, քանի որ այս ոլորտում կատարվում են տասնյակ և նույնիսկ հարյուրավոր հետազոտություններ առանձին հարցերի վերաբերյալ։ Մետտա վերլուծության արդյունքները հստակեցրել են Մաքքոբիի և Ջեքլինի եզրակացությունները։ Մասնավորապես, ավելի ճշգրիտ վիճակագրական վերլուծության և ավելի մեծ և թարմացված ուսումնասիրությունների խմբի օգտագործման շնորհիվ, նրանք ցույց տվեցին, որ խոսքի ունակությունները գենդերային տարբերություններ չունեն։

### Ձայնի հնարավորություն

Տղամարդկանց և կանանց խոսքի ունակությունների տարբերությունների գոյությունը հոգեբանական գրականության մեջ երկար ժամանակ ներկայացվում էր որպես հոգեբանական ամենաանհերքելի փաստերից մեկը։ Սովորաբար ենթադրվում է, որ խոսքի ունակություններով կանայք գերազանցում են տղամարդկանց։ Սակայն, ինչպես ցույց են տալիս այս ոլորտում էմպիրիկ հետազոտությունների խոշորագույն ակնարկները, այս ենթադրությունը համոզիչ ապացույցներ չի գտնում։ Ինչպես նշում են Մաքքոբին և Ջեքլինը, առավել լայնորեն մեջբերվող հետազոտությունները, որոնք կյանքի առաջին տարիներին տղաների և աղջիկների խոսքի ունակությունների զարգացման տարբերություններ են հայտնաբերել, հիմնված են եղել չափազանց փոքր նմուշառումների վրա, այնպես որ նրանց հայտնաբերած տարբերությունները ընտրանքի ավելացման դեպքում չէին կարող վիճակագրական նշանակություն ստանալ։ Ամփոփելով երեխաների խոսքի ունակությունների այդ ժամանակ հրապարակված հետազոտությունների արդյունքները` նրանք եզրակացրել են, որ խոսքի ունակությունների մշտական նշանակալի գենդերային տարբերություններ չեն հայտնաբերվում ոչ նախադպրոցական, ոչ էլ կրտսեր դպրոցական տարիքում, սակայն աղջիկների օգտին գերակշռության հետ ոչ մեծ տարբերություններ հայտնաբերվում են դեռահաս տարիքից սկսած։

1988 թվականին Ջենեթ Հայդը և Մարսիա Լինն իրականացրել են խոսքի ունակությունների գենդերային տարբերությունների հետազոտության մետա-վերլուծություն՝ ներառելով այն հետազոտությունների կորպուսը, որոնք վերլուծել են Մաքքոբին և Ջեքլինը, և այն լրացնելով երեխաների և մեծահասակների ավելի նոր հետազոտություններով։ Վերլուծելով առանձին հետազոտություններ, ըստ օգտագործված խոսքի ունակությունների փորձարկման մեթոդի, նրանք հայտնաբերեցին, որ ութ թեստային մեթոդներից հինգի տարբերության արժեքը հավասար է կամ մոտ է զրոյի։ Ընդհանուր առմամբ, ամփոփելով հետազոտության արդյունքները տարբեր փորձարկման մեթոդների հետ, նրանք եզրակացրել են, որ տղամարդկանց և կանանց միջև խոսքի ունակությունների նույնիսկ փոքր տարբերություններ չկան։

### Մաթեմատիկական ունակություններ

Ըստ տարածված գենդերային կարծրատիպի՝ տղաներն ու տղամարդիկ ավելի ունակ են մաթեմատիկայի, քան աղջիկներն ու կանայք։ Գիտական հետազոտությունները հերքում են այդ ներկայացումը։ Այսպես, 1990 թվականի մետա-վերլուծությունը, որն ընդհանրացրել է ավելի քան երեք միլիոն մասնակիցների ընդհանուր թվաքանակով հետազոտությունները, ցույց է տվել, որ ընդհանուր առմամբ տղաների և աղջիկների միջև մաթեմատիկական առաջադրանքների կատարման հաջողության մեջ էական տարբերություններ չկան։ Աղջիկների օգտին աննշան տարբերությունները հայտնաբերվել են կրտսեր և միջնակարգ դպրոցների հաշիվների հմտություններում, տղաների օգտին` ավագ դպրոցի խնդիրների լուծման գործում, սակայն միևնույն ժամանակ պարզվել է, որ հայտնաբերված փոքր գենդերային տարբերությունները կրճատվում են տարիքի հետ, ընդ որում, տղաները և աղջիկները հավասարապես լավ տիրապետում են մաթեմատիկական հասկացություններին։ 2005 թվականի ավելի նոր մետա-վերլուծական հետազոտությունը պարզել է, որ վեց ամսվա ընթացքում երեխա-աղջիկներ և տղաներ հավասարապես լավ են կատարում մաթեմատիկական ունակությունների ձևավորման հիմքում ընկած խնդիրները։

Մեկ այլ հայտնի կարծրատիպը խոսում է այն մասին, որ տղաները ավելի հաճախ են ցուցադրում մաթեմատիկայի հանդեպ բացառիկ ունակություններ, մինչդեռ աղջիկների ունակությունները ավելի շատ միջին են։ Այս կարծրատիպը պաշտպանել են մաթեմատիկորեն շնորհալի երեխաների երկայնական հետազոտության հեղինակները, որն ԱՄՆ-ում անցկացվել է 1980-ականների սկզբին։ Այս հետազոտության մեջ տղաների և աղջիկների մաթեմատիկական ունակությունները գնահատվել են SAT-M ստանդարտացված թեստի արդյունքներով. ուսումնասիրության ընթացքում հավաքված այլ տվյալներ հերքում են տղաների գերազանց ունակությունների մասին եզրակացությունը աղջիկների համեմատ։ Հետազոտության մասնակից աղջիկներն դպրոցում մաթեմատիկական առաջադրանքները կատարել են ավելի լավ, քան տղաները։ Տղաների և աղջիկների միջև տարբերություններ չեն հայտնաբերվել նաև հետագա կյանքում. համալսարաններում նրանք ընտրել են միևնույն բարդության մաթեմատիկական դասընթացներ և դրանց հիման վրա ստացել են նույն գնահատականները, իսկ բարձրագույն կրթության ավարտից հետո նույն թվով մասնակիցներ գիտական աստիճաններ են ստացել։ Այս արդյունքները ցույց են տալիս, որ չնայած SAT-M-ի թեստի տարբերություններին, հետազոտությանը մասնակցած աղջիկներն ու տղաները բարձրագույն մաթեմատիկան սովորել են հավասար քանակությամբ և նույն հաջողությամբ։

Տարբեր երկրներում մաթեմատիկական թեստերի արդյունքների համեմատությունները ցույց են տալիս, որ աշխարհի շատ երկրներում աղջիկներն ու տղաները մաթեմատիկական առաջադրանքները հավասարապես լավ են կատարում։ Տղաները ցույց են տալիս ավելի բարձր արդյունքներ ընդամենը կես տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության երկրների ցանկում, իսկ Իսլանդիայի աղջիկները ցույց են տալիս զգալիորեն ավելի բարձր արդյունքներ, քան տղաները։

Որոշ հեղինակներ նման տվյալները կապում են գենդերային կարծրատիպերի տարածման և գենդերային անհավասարության մակարդակի հետ։ Մասնավորապես, հետազոտողները պարզել են, որ գենդերային հավասարության բարձր ցուցանիշներ ունեցող երկրներում տղաների և աղջիկների միջև մաթեմատիկական արդյունքների միջև գենդերային տարբերությունները անհետանում են։ Շատ հետազոտություններ ցույց են տալիս, որ հաջողությունը կանանց մաթեմատիկայի և մաթեմատիկայի հետ կապված մասնագիտություններրի ընտրությունը որոշվում է ծնողների և ուսուցիչների ազդեցությամբ և նրանով, թե որքանով են նրանք խրախուսում մաթեմատիկայի նկատմամբ աղջիկների հետաքրքրությունը, շատ կանայք մաթեմատիկայի դասերը համարում են իրենց գենդերային դերին չհամապատասխանող և հրաժարվում են դրանցից նույնիսկ այն ժամանակ, երբ այդ ոլորտում հիանալի ունակություններ են ցուցաբերում։

### Տարածական ընկալման հնարավորություններ

Տարածական ընկալման ունակությունների հետազոտություններում օգտագործվում են փորձարկման տարբեր մեթոդներ։ Նրանցից շատերը, օրինակ, առաջադրանքներ հետ կապված մտավոր ռոտացիայի երկու կամ եռաչափ օբյեկտների հետ։ Այս ոլորտում հետազոտության մետա-վերլուծությունները ցույց են տալիս գենդերային տարբերությունների առկայությունը, որոնք օգուտ են բերում տղամարդկանց, որոնք տատանվում են ծայրահեղ աննշան չափերից մինչև չափավոր արտահայտվածներ։ Ընդ որում, ութ ամսից մինչև մեկուկես տարեկան երեխաների տարածական ընկալման հետազոտության մետա-վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ գենդերային տարբերություններ այս տարիքում տարածական ընկալման ունակությունների վերաբերյալ չկան։

Որոշ հետազոտողներ կարծում են, որ այն դեպքերում, երբ տարածական ընկալման ունակությունների գենդերային տարբերությունները ներկա են, դրանք բացատրվում են մշակութային համատեքստով և գենդերային դերերի տարբերություններով։ Այս բացատրության օգտին է խոսում, մասնավորապես, Հնդկաստանի հյուսիս-արևելքում երկու ժողովուրդների 1300 ներկայացուցիչների հետ անցկացված համեմատական ուսումնասիրությունը, ընդհանուր գենետիկ ծագման և տարբերվող սոցիալական կազմակերպության հետ։ Այն մարդկանց ներկայացուցիչների շրջանում, որոնցում կանայք ընդգծված ստորադասական դիրք են զբաղեցնում, տարածական ընկալման գենդերային տարբերությունները զգալիորեն ավելի մեծ էին, քան այն մարդկանց ներկայացուցիչների շրջանում, որոնցում կանայք ավելի մեծ ինքնավարություն ունեն։ Այս ուսումնասիրության հեղինակները նշում են, որ կանանց ավելի ցածր տարածական ունակությունների վրա ազդող գործոններից մեկը կարող է լինել կարծրատիպային սպառնալիքի ազդեցությունը (stereotype threat), եթե հասարակության մեջ կա կարծրատիպ, որ կանայք ունակ չեն որոշակի խնդիրների, ապա, երբ կինը բախվում է այս տիպի խնդրի, սթրեսի արդյունքում նա իսկապես ավելի վատ է կատարում դա։ Տարբեր ունակությունների փորձարկման ժամանակ տարբեր խարանված խմբերի վրա կարծրատիպային վտանգի ազդեցությունը նույնպես հաստատվում է բազմաթիվ այլ հետազոտություններով։

### Ագրեսիա

Ագրեսիվ վարքագծի տարբերությունները պատկանում են այն սակավաթիվ գենդերային տարբերություններին, որոնց գոյությունը հաստատվում է գիտական տվյալներով, թեև, ինչպես և մյուս գենդերային տարբերությունները, դրանք այնքան էլ մեծ չեն, ինչպես ենթադրում են գենդերային կարծրատիպերը։ Ինչպես մաթեմատիկական ունակությունների գենդերային տարբերությունների դեպքում, մետա-վերլուծական ակնարկները ցույց են տալիս, որ ագրեսիվ վարքագծի տարբերությունները տատանվում են աննշան-չափավոր արտահայտված տղամարդկանց օգտին։ Մասնավորապես, 1984 թվականին Ջենեթ Հայդի անցկացրած մետա-վերլուծությունը ցույց է տվել, որ գենդերային տարբերություններով պայմանավորված է ագրեսիվ վարքագծի տատանումների միայն 5%-ով, ընդ որում տարիքի հետ այդ տարբերությունները կրճատվում են։

Հակառակ տարածված կարծրատիպերի, գիտական տվյալները չեն հաստատում կապերը ագրեսիվ վարքագծի հետ տեստոստերոն մակարդակներում արյան մեջ։ Բացի այդ, չնայած կարծրատիպերը ենթադրում են, որ կանայք ավելի հաճախ են դիմում ագրեսիայի արտահայտման անուղղակի միջոցների, հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ իրականում տղամարդիկ օգտվում են նրանցից ոչ պակաս, քան կանայք։

Կան հետազոտություններ, որոնք ցույց են տալիս գենդերային դերերի և սոցիալական համատեքստի ազդեցությունը ագրեսիայի արտահայտման տարբերությունների վրա։ Օրինակ, 1994 թվականին փորձ է անցկացվել, որտեղ մասնակիցների անանունությունը պահպանելու հաշվին պայմաններ են ստեղծվել, որպեսզի նրանք իրենց պարտավորված չզգան իրենց պահել գենդերային նորմերին համապատասխան։ Մասնակիցներին բաժանել են երկու խմբի. նրանցից մեկում մասնակիցները նախապատրաստական փուլում պետք է նստած լինեին փորձարարին մոտ և իրենց անունը նշեին, փորձարարը նրանց անձնական հարցեր էր տալիս, երկրորդ խմբում մասնակիցները մնացին անանուն, փորձարարից հեռու էին և չէին խոսում նրա հետ, բացի այդ, նրանց ասվել էր, որ նրանք վերահսկիչ խումբ են, և իրենց վարքագիծը փորձի ընթացքում չի գնահատվում։ Այս գիտափորձի ընթացքում ագրեսիայի մակարդակը չափվել է ինտերակտիվ տեսախաղերի օգնությամբ, որտեղ փորձարկվողները սկզբում պաշտպանվել են, իսկ հետո հարձակվել՝ ռումբեր նետելով։ Առաջին խմբի մասնակիցները ցուցադրել են ագրեսիայի (հարձակման մեջ նետված ռումբերի քանակի) նույն գենդերային տարբերությունները, որոնք հայտնաբերվել են այլ հետազոտություններում։ Երկրորդ խմբում նշանակալի գենդերային տարբերությունների ագրեսիվ վարքագծի չի հայտնաբերվել։

Տես նաև
-------

* Սեռ և ինտելեկտ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Бёрн Шон* Гендерная психология = The Social Psychology of Gender. — СПб: Прайм-Еврознак, 2002.
2. ↑  *Nanda, Serena* Gender Diversity: Crosscultural Variations. — Waveland Pr Inc, 1999. — ISBN 978-1577660743
3. ↑  *Roscoe, Will* Changing Ones: Third and Fourth Genders in Native North America. — Palgrave Macmillan, 2000. — ISBN 978-0312224790
4. ↑  *Oyewumi, Oyeronke* Conceptualizing gender: the eurocentric foundations of feminist concepts and the challenge of African epistemologies // *Jenda: a Journal of Culture and African Woman Studies*. — 2002. — Т. 2. Архивировано из первоисточника 23 Սեպտեմբերի 2015.
5. ↑  *Halpern, D.* Preface to the fourth edition // Sex Differences in Cognitive Abilities: 4th Edition. — Taylor & Francis, 2011. — ISBN 978-1848729414 «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ մարտի 9-ին. Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 28-ին.
6. 1 2 3 4 5 6  *Hyde, J.S.* The Gender Similarities Hypothesis // *American Psychologist*. — 2005. — Т. 60. — № 6. — С. 581–592.
7. 1 2 3  *Weatherall, A.* Gender, Language and Discourse. — Routledge, 2005. — ISBN 9781134701926
8. ↑  *Halpern, D. et al.* The Science of Sex Differences in Science and Mathematics // *Psychological Science in the Public Interest*. — 2007. — Т. 8. — № 1. — С. 1—51.
9. 1 2 3 4  *Maccoby, E. and Jacklin, C.* The Psychology of Sex Differences. — Stanford University Press, 1974. — ISBN 9780804708593
10. ↑  *Tavris, C.* The Mismeasure of Woman. — Touchstone, 1993. — ISBN 978-0671797492
11. ↑  *Unger, R. K. Crawford, M. E.* Women and gender: A feminist psychology. — Temple University Press, 1992. — ISBN 9780070659254
12. 1 2  *Hyde, J. S. Linn, M. C.* Gender differences in verbal ability: A meta-analysis // *Psychological bulletin*. — 1988. — Т. 104. — № 1. — С. 53—69.
13. 1 2 3  *Spelke, E. S.* Sex differences in intrinsic aptitude for mathematics and science? a critical review // *American Psychologist*. — 2005. — Т. 60. — № 9. — С. 950—958. Архивировано из первоисточника 6 Մարտի 2016.
14. ↑  *Benbow, C.P. & Stanley, J.C.* Sex differences in mathematical reasoning ability: More facts // *Science*. — 1983. — № 222. — С. 1029—1030. Архивировано из первоисточника 29 Հոկտեմբերի 2020.
15. ↑  *Hyde, J. S. Fennema, E. Lamon, S. J.* Gender differences in mathematics performance: a meta-analysis // *Psychological bulletin*. — 1990. — Т. 107. — № 2. — С. 139—155.
16. ↑  Wade, Lisa (2013 թ․ մարտի 7). «The Truth About Gender and Math» (անգլերեն). Sociological Images. Վերցված է 2015 թ․ օգոստոսի 19-ին.
17. ↑  *Guiso, L. et al.* Culture, gender, and math // *Science*. — 2008. — Т. 320. — № 5880. — С. 1164—1165.
18. ↑  *Dweck, C. S. et al.* Sex differences in learned helplessness: II. The contingencies of evaluative feedback in the classroom and III. An experimental analysis // *Developmental psychology*. — 1978. — Т. 14. — № 3. — С. 268—276.
19. ↑  *Kimball, M. M.* A new perspective on women's math achievement // *Psychological Bulletin*. — 1989. — Т. 105. — № 2. — С. 198—214.
20. ↑  Hoffman, M. Gneezya, U. and List, J. (2011 թ․ սեպտեմբերի 6). «Nurture affects gender differences in spatial abilities» (անգլերեն). Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. Վերցված է 2015 թ․ օգոստոսի 19-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
21. ↑  Pappas, S. (2011 թ․ օգոստոսի 29). «Culture Drives Gender Gap in Spatial Abilities, Study Finds» (անգլերեն). Live Science. Վերցված է 2015 թ․ օգոստոսի 19-ին.
22. ↑  *Hill, C. Corbett, C. St. Rose, A.* Stereotypes // Why So Few? Women in Science, Technology, Engineering, and Mathematics. — American Association of University Women, 2010. — С. 37—42. — ISBN 978-1-879922-40-2
23. ↑  *Hyde, J. S.* How large are gender differences in aggression? A developmental meta-analysis // *Developmental Psychology*. — 1984. — Т. 20. — № 4. — С. 722-.
24. 1 2  *Bjorkqvist, K.* Sex differences in physical, verbal, and indirect aggression: A review of recent research // *Sex Roles*. — 1994. — № 30. — С. 177—188. Архивировано из первоисточника 11 Օգոստոսի 2015.
25. ↑  *Lightdale, J. R. & Prentice, D. A.* Rethinking sex differences in aggression: Aggressive behavior in the absence of social roles // *Personality and Social Psychology Bulletin*. — 1994. — № 20. — С. 34—44. Архивировано из первоисточника 23 Հունիսի 2016.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Գենդերային տարբերություններ» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh2001008761 · Microsoft: 2776635233 |

 |