| Իրավունքներ |
| --- |
|  |
| 
Տեսական տարբերություններ |
| * Պահանջել իրավունքներ և ազատություններ
* Անհատական և խմբային իրավունքներ
* Բնական և օրինական իրավունքներ
* Նեգատիվ և պոզիտիվ իրավունքներ

---

 |
| Մարդու իրավունքներ |
| * Քաղաքական և քաղաքացիական իրավունքներ
* Սոցիալական իրավունքներ
* Մարդու իրավունքների երեք սերունդ

---

 |
| 
Շահառուի իրավունքներ |
| * Քրեական դատավարություն
* Կենդանիների իրավունքներ
* Երեխայի իրավունքներ
* Սպառողների իրավունքների պաշտպանություն
* Պարտատեր
* Խուլերի իրավունքների շարժում
* Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքներ
* Տարեցների իրավունքներ
* Սննդամթերքի արտադրության և գյուղատնտնեսությանհամար բույսերի գենետիկական ռեսուրսների մասին միջազգային պայմանագիր
* Պտղի իրավունքներ
* Մարդու իրավունքներ
* Բնիկ ժողովուրդների իրավունքներ
* Ինտերսեքսուալ մարդկանց իրավունքներ
* Թագավորներ
* ԼԳԲՏ իրավունքներ
	+ Տրանսգենդեր
* Տղամարդկանց շարժում
* Փոքրամասնությունների իրավունքներ
* Ծնողների իրավունքների շարժում
	+ Հայրերի իրավունքների շարժում
	+ Մայրերի իրավունքներ
* Հիվանդներ
* Գյուղացիների իրավուքների մասին ՄԱԿ-ի հռչակագիր
* Բույսեր
* Բանտարկյալներ
* Արհեստական ինտելեկտի էթիկա
* Պետություններ
* Ուսանողների իրավունքներ
* Զոհեր
* Կանանց իրավունքներ
* Աշխատանքային իրավունքներ
* Երիտասարդների իրավունքներ

---

 |
| 
Իրավունքների այլ խմբեր |
| * Հավաքների ազատություն
* Ազատության Ասոցիացիա
* Ապաստանի իրավունք
* Քաղաքացիական ազատություններ
* Թվային իրավունքներ
* Կրթության իրավունք
* Դատական պաշտպանության իրավունք
* Սնունդ
* Ազատ միգրացիա
* Առողջության իրավունք
* Բնակարանային իրավունք
* Լեզվական իրավունք
* Ազատ տեղաշարժման իրավունք
* Սեփականության իրավունք
* Բարեկարգում
* Վերարտադրողականություն
* Հանգիստ և ժամանց
* Անհրաժեշտ պաշտպանություն
* Ինքնորոշում
* Սեռականություն
* Խոսքի ազատություն
* Ջուր և սանտիտարական պայմաններ

---

 |
| * դ
* ք
* խ
 |

**Սպառողների իրավունքների պաշտպանություն,** համակարգ, որում պետական և հասարակական կազմակերպությունների կողմից իրականացվող գործողությունները միտված են սպառողի և տնտեսվարող սուբյեկտի միջև իրավահարաբերությունների կարգավորմանը։ 1962 թվականի մարտի 15-ին ԱՄՆ նախագահ Ջոն Քենեդին ընդունեց օրինագիծ սպառողների իրավունքների մասին, որով սպառողի տեղեկացված լինելու և ազատ ընտրության իրավունքից զատ սահմանվեց նաև սպառողի լսելի լինելու իրավունքը և, ԱՄՆ Կոնգրեսի իր ելույթում առաջին անգամ բնորոշելով «սպառող» հասկացությունը, սահմանեց սպառողի 6 հիմնարար իրավունքները՝

* Տեղեկացված լինելու իրավունք
* Անվտանգության իրավունք
* Ընտրության իրավունք
* Լսելի լինելու իրավունք
* Վնասի փոխհատուցման իրավունք
* Սպառողական ոլորտում կրթություն ստանալու իրավունք։

Հետագայում հենց այդ օրը՝ մարտի 15-ը, ընդունվեց որպես սպառողների իրավունքների պաշտպանության միջազգային օր։ Ավելի ուշ, երբ ձևավորվեց սպառողների միությունների համաշխարհային կազմակերպությունը (Consumer International — CI), սպառողների իրավունքների ցանկը համալրվեց ևս երկուսով՝

* Հիմնական պահանջմունքների բավարարման իրավունք
* Առողջ շրջակա միջավայր ունենալու իրավունք։

Սպառողների իրավունքը ՀՀ-ում
---------------------------

Հայաստանի Հանրապետությունում սպառողների իրավունքների պաշտպանությունն իրավական ուժ ստացավ 2001 թվականի հունիսի 26-ին՝ Սպառողների իրավունքների պաշտպանության մասին ՀՀ օրենքի ընդունմամբ, չնայած նրան, որ դեռևս 1998 թվականի հուլիսի 28-ին ընդունված Քաղաքացիական օրենսգրքում առկա էին սպառողների իրավունքների պաշտպանությանն ուղղված որոշակի տարրեր։ Սպառողների իրավունքների պաշտպանության մասին օրենքով սահմանվեցին և տարանջատվեցին ինչպես սպառողի իրավունքները, այնպես էլ սպառողների իրավունքների պետական և հասարակական պաշտպանությունն ու ոլորտը վերահսկող պետական մարմինների և հասարակական կազմակերպությունների լիազորություններն ու պարտականությունները։ Այսօր Հայաստանի Հանրապետությունում գործում են սպառողների իրավունքների պաշտպանությամբ զբաղվող ավելի քան 1 տասնյակ հասարակական կազմակերպություններ։

Ըստ ՀՀ օրենքի 23-րդ հոդվածի համաձայն` սպառողն իրավունք ունի վերադարձնելու կամ փոխարինելու պատշաճ որակի ոչ պարենային ապրանքը այլ չափի, ձևի, գույնի կամ համանման կոմպլեկտայնության ապրանքով այն վաճառողի մոտ, որից ձեռք է բերել ապրանքը կամ վաճառողի կողմից հայտարարված այլ վայրում, եթե նշված ապրանքը հարմար չէ ձևով, եզրաչափքերով, գույնով, չափով կամ այլ պատճառներով չի կարող օգտագործվել սպառողի կողմից իր նշանակությամբ` գնի տարբերության դեպքում անհրաժեշտ վերահաշվարկ կատարելով վաճառողի հետ, բացառությամբ սույն հոդվածի 2-րդ մասով սահմանված դեպքերի և կառավարության սահմանած անվանացանկով ապրանքների։

Ըստ ՀՀ օրենքի 23-րդ հոդվածի սպառողը իրավասու է փոխարինել իր պահանջներին չհամապատասխանող ապրանքը 14 օրվա ընթացքում`չհաշված ապրանքի գնման օրը։ Ոչ պարենային ապրանքները` հագուստ, տեխնիկա, սպորտային պարագաները և մնացածը ենթակա են փոխարինման, եթե տվյալ ապրանքը օգտագործված չէ և «ապրանքատեսքը, սպառողական հատկությունները, կապարակնիքները, ապրանքային պիտակները, ՀԴՄ կտրոնը» պահպանված են։ Ըստ փորձագետների պնդման տնտեսվարողների իրավունքները առաջնային են, քան սպառողների իրավունքների պաշտպանվածությունը Հայաստանում։

Փորձագետների հետազոտության արդյունքը ցույց է տալիս, որ եթե գնված ապրանքը 1-2 կիլոգրամ է, ապա մարդիկ լուրջ չեն համարում այն հետ վերադարձնել կամ փոխարինել իրենց պահանջներին համապատասխան ապրանքով։ Փորձագետները սա կապում են սպառողների իրավագիտակցության բացակայության հետ, որն էլ իր հերթին նպաստում է սպառողների իրավունքների «զիջմանը»։

«Իրազեկ և պաշտպանված սպառող» ՀԿ-ի նախագահ Բաբկեն Պիպոյանը ամրագրում է, որ Հայաստանում առաջընթաց է նկատվում սպառողի տեղեկացված և լսելի լինելու հանգամանքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  «DocumentView»։ *www.arlis.am*։ Վերցված է 2019 թ․ սեպտեմբերի 14
2. ↑   (հայերեն) *ՕՐԵՆՔԻ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ 5 Սպառողների իրավունքները*, վերցված է 2019-09-14
3. ↑  «Ի՞նչ հարցերում է Հայաստանը գերազանցում այլ երկրներին սպառողների իրավունքների պաշտպանության ոլորտում. Բաբկեն Պիպոյան»։ *Shant News*։ 15.03.2019