recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
1870-ական թվականների ծովայինների Վալենտինի նվերներ
Ծովայինների թանգարանի հավաքածուից Նյուպորտ Նյուս, ԱՄՆ
**Ծովայինների Վալենտինի նվեր** (անգլ.՝ Sailor's valentine), հուշանվեր, պատրաստված մեծ քանակությամբ խեցիներից։ Անունը ծագել է Վալենտինի բացիկների նմանությամբ, որոնք նվիրում են սիրած մարդկանց Սուրբ Վալենտինի օրը։ Ստեղծման տարեթիվը հայտնի չէ, բայց հայտնի է, որ սկսել է օգտագործվել 1830-1890 թվականներին։ Ծովայինները նվիրել են իրենց հարազատներին և սիրելիներին[1]։ Ծովայինների Վալենտինի նվերների մեծ մասը պատրաստվել են Բարբադոս կղզում, որը երկար ժամանակ կարևոր ծովային նավահանգիստ էր։ Ըստ պատմաբանների բարբադոսցի կանայք նվերները պատրաստել են տեղական և Ինդոնեզիայից ներկրված ծովային խեցիներից[1]։

Ջոն Ֆոնդասը *Ծովայինների Վալենտինի նվեր*  (անգլ.՝ Sailors' Valentines) իր գրքում, գրել է որ տվյալ հուշանվերները հիմնականում վաճառվել են Բելգրեյվ եղբայրներին պատկանող Բրիջթաունի Նոր հուշանվերների խանութում[2]։

Ծովայինների Վալենտինի նվերը հիմնականում ութանկյուն ապակեպատ փայտյա տուփ է 20-40 սմ լայնությամբ։ Ապակու տակ բազմագույն ծովային խեցիներից հավաքված է, որպես կանոն սիմետրիկ նկար։ Մեծ մասամբ պատկերի կենտրոնում «քամիների վարդ» և «սիրտ» պատկերներն են։ Շատ դեպքերում նկարի կենտրոնում սիրային ուղերձ է գրված։

Այժմ ծովայինների Վալենտինի նվերները հավաքորդության առարկա են և վաճառվում են հուշանվերների խանութներում[3]։ Վալենտինի նվերների մեծ հավաքածու ունի ԱՄՆ Մասաչուսեթսի «Նանտակետ» թանգարանը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Fondas, John. *Sailors' Valentines*, Rizzoli International Publications, 2002
2. ↑  See also Norma Faria, «Scrimshaw Art in Bequia», *Caribbean Compass*, March 1998
3. ↑  Constance Marshall Miller, Mary S. Page, Ann T. Schutt, and Grace L. Madeira, *Sailors' Valentines: Their Journey Through Time*, Schiffer Publishing, 2006
**Կենսաբանական մուտածին գործոններ**, սրանց թվին են դասվում օտարածին (էկզոգեն) ԴՆԹ-ի մոլեկուլները, ինչպես նաև տարբեր վիրուսներ։ Օտարածին ԴՆԹ-ի մուտածին ազդեցությունը հայտնի է դեռևս նախորդ դարի կեսերից, երբ ցույց տրվեց, որ տարբեր կենդանի օրգանիզմներից անջատած ԴՆԹ-ի պատրաստուկների ներարկումը պտղաճանճի օրգանիզմ բերում է բազմաթիվ տեսանելի և նույնիսկ մահացու (լետալ) փոփոխությունների, որոնք բացառապես գենային մուտացիաների հետևանք էին։ Նման մուտացիաներին բնորոշ էր քրոմոսոմների որոշակի լոկուսների նկատմամբ դրսևորվող մեծ յուրահատկություն, այսինքն որոշ գեների մուտացիայի հաճախությունը մեծանում էր 2-3 կարգով։ Այս առումով օտարածին ԴՆԹ-ի հարուցած գենային մուտացիաներն էապես տարբերվում են այլ մուտածին գործոնների առաջացրած ազդեցությունից։ Համեմատաբար վերջերս հաստատվեց, որ մեծ թվով հայտնի մուտացիաների պատճառ են վիրուսները, հատկապես բակտերիաֆագերը։ Բազմանալով տիրոջ բջիջներում, վիրուսային մասնիկներն իրենց ԴՆԹ-ի կառուցվածքի մեջ են ներառում տիրոջ գեները, իսկ հաջորդ բջջի վարակման դեպքոմ՝ նրա մեջ ներմուծում օտարածին գեներ։Մուտածին գործոների թվին են պատկանում տարբեր ֆիզիկական և քիմիական գործոններ՝ ջերմաստիճանը,գազային ռեժիմը,խոնավությունը,ռենտգեյան և այլ իոնացնող ճառագայթներ:Իսկ քիմիական գործոններ են իպրիտը,կոֆեինը,սննդային կոնսերվանտները,ծխախոտի որոշ բաղադրամասերը և այլն:Նաև չափազանց կարևոր է օրգանիզմների՝ արտաքին միջավայրի մշտապես փոփոխվող պայմաներին հարմարվելու,գոյատևման և, հետևաբար, տեսակի պահպանման առումով։
**Արտագնացություն**, ունեզուրկների զանգվածային տեղաշարժ դեպի կապիտալիստական զարգացած շրջաններ՝ վարձու աշխատանք փնտրելու համար։ Արտագնացություն հարաբերական գերբնակչության, աշխատավարձի ազգային տարբերությունների և գյուղացիության շերտավորման պրոցեսի հետ կապված երևույթ է, որն անխուսափելի է կապիտալիզմի պայմաններում։ Արտակարգ կարող է առաջանալ նաև ազգային ճնշման, ազգային փոքրամասնությունների նկատմամբ իշխող դասակարգերի բռնությունների պատճառով։ 19-րդ դար 90-ական թվականների սկսած մեծ թվով հայեր Թուրքիայից արտագաղթել են ԱՄՆ։ Արտագնացների մեծ մասը աշխատում է կարճ ժամանակով (սեզոնային)։ Անասնապահության այս կամ այն ձևը հատուկ է կապիտալիստական բոլոր երկրներին։ Մինչհեղափոխական Զանգեզուրից, Ղարաբաղից, Նախիջևանից, Կարսի մարզից արտագնացների հոսքը հիմնականում ուղղվում էր դեպի Բաքու, Թիֆլիս, Բաթում և արտագնացության այլ կենտրոններ։ 1920–1930-ական թվականների Լատինական Ամերիկայի երկրներից արտագնացության էր կատարվում ԱՄՆ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո արտագնացության մեծ չափերի է հասել Ասիայի և Աֆրիկայի մի շարք երկրներից դեպի Անգլիա և Ֆրանսիա, իսկ Թուրքիայից և Իտալիայից՝ Գերմանական Ֆեդերատիվ Հանրապետություն։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 120)։*  |
Բաաս կուսակցության դրոշը
**Բաասիզմ** (արաբ․՝  البعث‎‎, անգլ.՝ Ba'athism, *բաաս* կամ *ալ-բաաս* արաբերեն նշանակում է «վերածնունդ») - արաբական ազգայնական գաղափարախոսություն, որի գլխավոր նպատակը ավանգարդ կուսակցության ղեկավարությամբ միասնական արաբական պետության ստեղծումն ու զարգացումն է, որտեղ պետք է կառավարի առաջադեմ հեղափոխական կառավարությունը։ Գաղափարախոսությունը հիմնված է Սալահ ադ-Դին ալ-Բիթարի, Միշել Աֆլյաքի և Զաքի ալ-Արսուզիի գաղափարների վրա։ Այն համարվում է Բաաս կուսակցության գլխավոր գաղափարախոսությունը (դոկտրինա)։

Բաասիզմի նպատակը արաբական մշակույթի և արժեքների վերածնունդն է։ Այն դեմ է բազմակուսակցականությանը և կողմ՝ միակուսակցական պետության ստեղծմանը։ Այն հիմնված է արաբական ազգայնականության, պանարաբիզմի և սոցիալական առաջընթացի սկզբունքների վրա։ Ինչ վերաբերվում է կրոնին, ապա բաասիզմը հակված է երկրի կառավարման աշխարհիկ եղանակին։ Բաասիզմի կողմնակիցները համարում են, որ արաբ հասարակության զարգացման միակ ճիշտ ուղին սոցիալիզմն է՝ հիմնված ազատության, հավասարության և միասնության սկզբունքների վրա։

Բաասիզմի գլխավոր քարոզող Բաաս կուսակցությունը 1968-2003-ին Իրաքում եղել է իշխանության գլխին, իսկ Սիրիայում այդ կարգավիճակում է մինչ օրս։ Երկու ռեժիմներին էլ բնորոշ է ավտորիտարիզմը, քաղաքական անհանդուժողականությունը այլախոհների և քննադատողների նկատմամբ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  dic.academic.ru(ռուս.)
Կլանելով էներգիա՝ էլեկտրոնը ցածր էներգիական մակարդակից անցնում է ավելի բարձր մակարդակի։
**Գրգռում**, համակարգի անցումը մի էներգիական վիճակից ավելի բարձր էներգիական վիճակի։

Քվանտային գրգռում
-----------------

Քվանտային ֆիզիկայում գրգռումը տեղի է ունենում որպես քվանտային համակարգի (ատոմի, մոլեկուլի, ատոմի միջուկի) քվանտային թռիչք որևէ էներգիական մակարդակից ավելի բարձր մակարդակ։ Համակարգի գրգռումը տեղի է ունենում համակարգի կողմից էներգիա կլանելու հաշվին, օրինակ՝ ֆոտոններ կլանելու (ֆոտոգրգռում) կամ էլեկտրոնների և այլ մասնիկների բախման ժամանակ (գրգռում հարվածների միջոցով)։ 
Ֆոտոգրգռման դեպքում համակարգի համար թույլատրելի բոլո անցումների համախմբությունը կազմում է այդ քվանտային համակարգի (ատոմի կամ մոլեկուլի) կլանման սպեկտրը։

Քվանտային համակարգի գրգռված վիճակը համակարգի բոլոր քվանտային վիճակներն են, որոնց էներգիական մակարդակը գերազանցում է հիմնական վիճակի էներգիայից։ Որպես կանոն, գրգռված վիճակն անկայուն է և ունի վերավոր կյանքի տևողություն։ Համակարգը, կորցնելով էներգիա, վերադառնում է հիմնական վիճակին. այդպիսի անցումը կարող է լինել ճառագայթող (օրինակ՝ ատոմը կարող է ֆոտոն ճառագայթել) կամ ոչ (էներգիան հաղորդվում է այլ համակարգի)։

Գրգռված վիճակից ճառագայթային անցման դեպքում համակարգի համար թույլատրելի բոլո անցումների համախմբույթունը ավելի ցածր էներգիաներով մակարդակների վրա կազմում է այդ քվանտային համակարգի ճառագայթման սպեկտրը։ 
Գրգռված վիճակներում ատոմները և մոլեկուլները սովորաբար քիմիապես ավելի ակտիվ են, քան հիմնական վիճակներում։

Գրգռման էներգիա
---------------

Գրգռման էներգիան այն էներգիան է, որն անհրաժեշտ է հաղորդել համակարգին՝ դրան հիմնական վիճակից գրգռված վիճակ փոխադրելու համար։ Ատոմի համար էլեկտրոնի գրգռման էներգիան միշտ փոքր է իոնացման էներգիայից։

Տես նաև
-------

* Ռելաքսացիա

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Квантовый переход
2. ↑  Возбуждение — Физический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия. Главный редактор А. М. Прохоров. 1983.
3. ↑  Уровни энергии атома водорода
Վերևում՝ ասոմթավրուլիի, ներքևում՝ նուսխուրիի գրի նմուշ։
**Նուսխուրի** (վրաց.՝ ნუსხური ― «փոքրատառ»), այբուբեն, որն օգտագործվում է հին վրացերենը տառադարձելու համար։

Պատմություն
-----------

Սինայի բազմագլուխը, որտեղ առաջին անգամ հանդիպում է նուսխուրի գիրը։
Պատմական տեսանկյունից՝ «նուսխուրի» գրի զարգացումը համընկնում է Վրաստանում արաբական ներխուժման, արաբների արտաքսման և Միասնական Ուղղափառ Վրացական պետության հիմնադրման դարաշրջանի հետ։ Վերջիններս պահանջում էին ստեղծել հոգևոր գրականություն։

Զարգացման գործընթացի արդյունքում ի հայտ եկան վրացական գրի իրարից տարբերվող 3 հիմնական ձևեր։ Մրգլովանին (կլոր) գլխագիրն է (մթավրուլի) կամ կանոնագիրը, որը բնութագրվում է կլորացված ձևավորությամբ, և, որպես կանոն, տառերի նույն չափսով (այս տառատեսակով իրականացված են «հանմետային» կրկնագիր մագաղաթները)։ Տարածված է եղել 9-10-րդ դարերում։ Մրգլովանիից առաջացել է նուսխուրին (փոքրատառեր), որն վրացական գրի ավելի խնայողական ձևն է։ Առաջին օրինակը հանդիպում է Սինայի բազմագլխում (864)։

Նուսխուրին լայնորեն տարածվել է 9-11-րդ դարերում։ 10-րդ դարից սկսած նուսխուրից զարգանում է մխեդրուլին (քաղաքացիական կամ աշխարհիկ, բառացի՝ ռազմական), ուղղահայաց փողերի տարբեր տարատեսակներով և կլորավունությամբ, ինչպես նուսխուրին։ Այն օգտագործվում էր որպես քաղաքացիական գիր, եկեղեցական կենցաղում պահպանվել է նուսխուրին՝ ստանալով երկրորդ անվանում՝ խուցուրի (քահանայական)։ 17-րդ դարում մխեդրուլին ստանում է ժամանակակից տեսքը, թափանցում է բոլոր ոլորտները, իսկ ներդրվելով տպագրության մեջ (1629), ի վերջո կայունանում է։

### Ներկա ժամանակներ

Ներկայումս Նուսխուրին, ինչպես և ասոմթավրուլին, ունի միայն գիտահետազոտական և կրոնական նշանակություն, քան որ որ հենց այս գրով է գրված վրացական պատմական հուշարձանների ճնշող մեծամասնությունը։ Բացի այդ, այսօր այս գրով հրատարակվում է կրոնական գրականության որոշակի մասը, ի դրա իմացությունը պարտադիր է բարձր հոգևոր աստիճան ունեցող անձանց համար։

Այբուբեն
--------


Նուսխուրի այբուբեն| ⴀ | ⴁ | ⴂ | ⴃ | ⴄ | ⴅ | ⴆ | ⴇ | ⴈ | ⴉ | ⴊ | ⴋ | ⴌ | ⴍ | ⴎ | ⴏ | ⴐ | ⴑ | ⴒ |
| ⴓ | ⴔ | ⴕ | ⴖ | ⴗ | ⴘ | ⴙ | ⴚ | ⴛ | ⴜ | ⴝ | ⴞ | ⴟ | ⴠ | ⴡ | ⴢ | ⴣ | ⴤ | ⴥ |

Տես նաև
-------

* Ասոմթավրուլի

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Грузинское письмо, Лингвистический энциклопедический словарь, 1990․
2. ↑  კ. დანელია, ზ. სარჯველაძე, ქართული პალეოგრაფია, თბილისი, 1997, გვ. 219
3. ↑  Грузинский алфавит. Нусхури (ռուս.)

Գրականություն
-------------

* თ. გამყრელიძე, წერის ანბანური სისტემა და ძველი ქართული დამწერლობა, თბილისი, 1990
* რ. პატარიძე, ქართული ასომთავრული, თბილისი, 1980
* ივ. ჯავახიშვილი, ქართული დამწერლობათა-მცოდნეობა ანუ პალეოგრაფია, თბილისი, 1949
* ე. მაჭავარიანი, ქართული ანბანი, თბილისი, 1977

| Վրացերենի այբուբեններ |
| --- |
| ասոմթավրուլի  • նուսխուրի  • մխեդրուլի |

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Նուսխուրի** կատեգորիայում։ |
|  |
| --- |
| **Գազ խզմզաբաժակ** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Բակլածաղկավորներ (Fabales) |
| **Ընտանիք** | Բակլազգիներ (Fabaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Բակլայիններ (Faboideae) |
| **Տրիբա** | *Galegeae* |
| **Ցեղ** | Գազ *(Astragalus)* |
| **Տեսակ** | **Գազ խզմզաբաժակ** *(A. grammocalyx)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Astragalus grammocalyx*** |

**Գազ խզմզաբաժակ** (լատ.՝ Astragalus grammocalyx), լոբազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Խիտ ցցված պարզ մազիկներով ծածկված, բազմամյա, անցողուն, կանաչամոխրագույն, ստորգետնյա ընձյուղներով բույս է։ Տերևիկները ձվաձև-էլիպսաձև են, 10-16-ական զույգ։ Ծաղկաբույլը խիտ է, պտղի ժամանակ չերկարացող։ Բաժակը խողովակաձև է, ավելի ուշ՝ ձվաձև փքված, խավոտ։ Պսակը մանուշակագույն է։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հանդիպում է միայն Գեղամի ֆլորիստիկական շրջանում (Զառ և Քյանքան գյուղերի միջև, «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոց)։ Աճում է նաև Նախիջևանում և Հյուսիսային Իրանում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ենթալպյան գոտում՝ ծովի մակարդակից մոտ 2500 մ բարձրության վրա, չոր լանջերին քարաթափվածքների վրա, մարգագետնատափաստանում, գիհու նոսրանտառում։ Ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հունիս-հուլիսին։

Պահպանություն
-------------

Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է։ Արեալը խիստ մասնատված է։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 10 կմ²-ից պակաս է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես հազվագյուտ տեսակ։ Ընդգրկված չէ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պոպուլյացիայի մեծ մասը պահպանվում է «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցի տարածքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · NCBI · IRMNG |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* EoL: 646133
* GBIF: 5344795
* IRMNG: 10852732
* NCBI: 144105
* Plant List: ild-36239
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:477668-1
* Tropicos: 13025994

 |

 |
Արևադարձային չոր կլիմայի սանդղակ (Ադեն, Եմեն)
**Արևադարձային չոր կլիմա**, արևադարձային կլիմայի ցամաքային տարատեսակ, որտեղ ամբողջ տարվա ընթացքում գերակշռում են արևադարձային օդային զանգվածները։ Արևադարձային չոր կլիմայական գոտու տարածաշրջանները կարող են գտնվել անտիցիկլոնների ազդեցության տակ։

Տարածում
--------

Նշված տարածքները կազմում են արևադարձային անապատների գոտին, որի մեջ մտնում են Աֆրիկյան (Սահարա, Նամիբ), Արաբական (Մեծ Նեֆուդ, Ռուբ ալ-Խալի), Ավստրալիական (Ավազային մեծ անապատ, Վիկտորիա մեծ անապատ, Գիբսոնի անապատ, Սիմպսոն), Կալիֆոռնիական (Սոնորա, Ստորին կալիֆոռնիական) անապատները։ Ամպամածությունը և տեղումներն այստեղ շատ քիչ են։ Այնուամենայնիվ, երկրի մակերևույթի ռացիոնալ հաշվեկշիռն այստեղ բավականին փոքր է, քան հասարակածային գոտում։ Դա պայմանավորված է չոր օդի և երկրի մակերևույթի մեծ ալբեդոյի առկայությամբ։ Սակայն օդի ջերմաստիճանը շատ բարձր է, քանի որ ջերմության ծախսը գոլորշացման համար շատ փոքր է։

Բնութագիր
---------

Ամառն այստեղ բացառապես շոգ է, ամենաշոգ ամսվա միջին ջերմաստիճանը կազմում է +26 ˚C, որոշ տարածքներում նաև +40 ˚C: Արևադարձային անապատների գոտում դիտվում է Երկրի ամենաբարձր առավելագույն ջերմաստիճանը՝ մոտ +57 ˚ - +58 ˚: Ձմեռը նույնպես տաք է, ամենացուրտ ամսվա միջին ջերմաստիճանը կազմում է +10 ˚ - +22 ˚:

Ասուանում միջին ջերմաստիճանը հունիսին կազմում է +33 ˚, իսկ հունվարին՝ +15 ˚, Ալիս-Սպրինգս քաղաքում՝ համապատասխանաբար +12 ˚ և +28 ˚: Տարեկան ամպլիտուդաներն, այսպիսով, նշանակալի են արևադարձային գոտու համար՝ միջինը 15 ˚-20 ˚: Շատ բարձր են օդի ջերմաստիճանի օրական տատանումները՝ երբեմն հասնում են +40 ˚C-ի։

Տեղումները հազվադեպ են լինում, սակայն հնարավոր են նաև հորդառատ անձրևները (Սահարայում օրական մինչև 80 մմ)։ Մեծ մասամբ տեղումների տարեկան քանակը կազմում է 250 մմ-ից քիչ, իսկ որոշ տեղերում՝ 100 մմ-ից քիչ։ Ասուանում դիտվել է ժամանակահատված, երբ մի քանի տարի անընդմեջ տեղումներ չեն եղել։

Ընդհանուր առմամբ, թեթև քամիների ժամանակ արևադարձային անապատներում լինում են ավազամրրիկներ, որոնք տեղափոխում են ավազի մեծ քանակություն (սամում)։ Դրանք պայմանավորված են օդի ստորին հատվածի ծայրահեղ գերտաքացումով։

Մայրցամաքների արևմտյան ափերը
----------------------------

Մայրցամաքների արևմտյան ափերին պասսատների գոտում ջերմաստիճանը համեմատաբար ցածր է։ Ջերմաստիճանի տարեկան ամպլիտուդան ցածր է նաև օվկիանոսների մոտ։ Տեղումներն այստեղ շատ քիչ են (տարեկան 100 մմ-ից քիչ) ջրի ցածր ջերմաստիճանի և պասսատային ինվերսիայի պատճառով, բայց խոնավությունը բարձր է (80-90 %) և հաճախ մառախուղներ են գոյանում։ Դա ջրափնյա անապատների կլիման է, ինչպիսին է Սահարայի արևմտյան ափը, Կալիֆոռնիայի հարավը, Նամիբ և Ատակամա անապատները։

Օրինակ, Սվակոպմունդում (Նամիբ) օգոստոսի միջին ջերմաստիճանը կազմում է +14 ˚C, իսկ փետրվարին՝ +18 ˚C, տեղումների տարեկան միջին քանակությունը՝ 20 մմ։

Պատկերասրահ
-----------


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
|  Նամիբ անապատ  |  Ռուբ ալ-Խալի անապատ  |  Ատակամա  |  Սոնորա  |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Արևադարձային կլիմա(չաշխատող հղում)

Արտաքին հղումներ
----------------

* *Метеорология и климатология*. Ленинград, 1968 г. Автор — Хромов С. П.
* *Атлас мира*. ГНПП *Картография*, 2005 г.
Սանկտ Պետերբուրգ
**Ալեքսանդր Ալեքսանդրի Վերմիշև** (օգոստոսի 29 (սեպտեմբերի 10), 1879 կամ 1879, Սանկտ Պետերբուրգ, Ռուսական կայսրություն - սեպտեմբերի 2, 1919(1919-09-02) կամ 1919, Ելեց, Օրյոլի նահանգ, Խորհրդային Ռուսաստան), հայազգի հեղափոխական գործիչ, դրամատուրգ, բանաստեղծ, հրապարակախոս։

Կյանքը և գործունեությունը
-------------------------

Կոմկուսի անդամ 1903 թվականից։ 1882 թվականին Վերմիշևները տեղափոխվել էին Հայաստան, որտեղ ընտանիքի հայրը նշանակվել էր անտառապետ։ 1902—1907 թվականներին Վերմիշևը ընդհատումներով սովորել է Պետերբուրգի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետում, 1910 թվականին էքստեռնով ավարտել է Ցուրեի (Տարտու) համալսարանը։ Իմացել է հայերեն, ռուսերեն, ադրբեջաներեն, վրացերեն ֆիններեն։ Նրա վրա մեծ ազդեցություն են գործել հոր հեղափոխական-նարոդնիկական հայացքները։ Պետերբուրգում մասնակցել է 1905—1907 թվականների հեղափոխությանը, որին ձոնել է «Ճշմարտության ճանապարհին» պիեսը։ 1906 թվականին Տերիոկիում (այժմ՝ Զելենոգորսկ)՝ ՌԽԴԲԿ Կենտկոմի կազմակերպած կուսակցական ժողովում, առաջին անգամ հանդիպել է Վլադիմիր Իլյիչ Լենինին։ Նրան է նվիրել իր «Պատանի Ռուսիա» պիեսը։ Աշխատակցել է «Պրավդա»-ին և «Պրոս վեշչենիե» («Просвещение») ամսագրին։ Կուսակցական աշխատանք է կատարել Պետերբուրգում, Ցարիցինում, Բաքվում, Սարատովում։ Հեղափոխական գործունեության համար բանտարկվել է, աքսորվել, ենթարկվել հալածանքի։ Բարեկամական սերտ կապերի մեջ է եղել Ստեփան Շահումյանի, Ալեքսանդր Մասնիկյանի, Ս․ Լուկաշինի, Լ․Կարախանի, Կամոյի, Վահան Տերյանի, Վ․ Բրյուսովի և այլ նշանավոր հեղափոխական ու գրական գործիչների հետ։ Հանդես է եկել Մաքսիմ Գորկու ստեղծագործության թյուր մեկնության դեմ։ Գրել է «Համբավաբերներ», «Մոլի սեր», «Կարմիր ճշմարտություն» պիեսները (վերջինս Վլադիմիր Իլյիչ Լենինի հանձնարարությամբ գրախոսել է Մաքսիմ Գորկին, քանիցս բեմադրվել է)։ Մասնակցել է Սովետների համառուսաստանյան առաջին համագումարին։ Հոկտեմբերյան հեղափոխության օրերին եղել է Ձմեռային պալատը գրոհողների շարքերում, քաղաքացիական կռիվների ժամանակ՝ բրիգադի զինկոմիսար (կռվել է գեներալ Ցուդենիչի զորքերի դեմ), այնուհետև հարավային ռազմաճակատում՝ պահեստիրավորվել է, գերվել (Ելեցում) և գազանաբար սպանվել սպիտակգվարդիականների կողմից։ Վերմիշևի պոեզիային բնորոշ է հեղափոխական-մարտական լավատեսությունը, քնարականությունը։ Վերմիշևը գրել է հանրահայտ «Աչեր սևորակ, դուք աչեր այրող․․․» երգի տեքստն ու երաժշտությունը, բանաստեղծություններ՝ նվիրված Ս․ Լուկաշինին, Հայաստանին, հայ և ռուս ժողովուրդների բարեկամությանը։ Վերմիշև անունով կան օվկիանոսային ջերմանավ, միկրոշրջան՝ Լիպեցկ քաղաքում, դպրոցներ, փողոցներ, մշակույթի պալատ՝ Լենինգրադում։ Նրա մասին գրվել են վեպեր, պոեմներ, դրամաներ։ Ելեցում կանգնեցված է արձան։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 413)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Առաջին հրաձգային գումարտակ (այլ կիրառումներ)
**Առաջին հրաձգային գումարտակ**, Ասկերանի պաշտպանական շրջանի ստորաբաժանում։ Կազմավորվել է 1992 թվականի սեպտեմբերի 1-ին՝ Ասկերանի շրջանի Շոշ, Մզնեք, Կարմիրգյուղ, Քարաշեն, Հարավ, Քռասնի, Դահրազ, Սառնաղբյուր. Մխիթարաշեն գյուղերի ինքնապաշտպանական ջոկատների ու առանձին վաշտերի հիմքի վրա։ 1991-1994 թվականներին գումարտակը կամ նրա առանձին ստորաբաժանումներ մասնակցել են Շահումյանի (Վերինշեն. էլքեջ, Բուզլուխ, Մանաշիդ), Մարտակերտի (Թալիշ, Կուսապատ, Մեծշեն, Մաղավուզ, Մոխրաթաղ, հեռուստաաշտարակի, «Պուշկենյալ» բարձունքներ, Ղազանչի, Ջրաբերդ), Ասկերանի (Ջամիլլու, Դահրազ, Սառնաղբյուր, Խրամութ. Ասկերան), Շուշիի (Քարինտակ, Զառսլու, Մալիբեկլու, Ղուշչիլար, Շուշի), Մարտունիի (Ղարադաղլու), Աղդամի (ԱվդալԳյուլափլու, Շելլի, Փոլադլու. Ղարադաղլու, Աղդամ. Քյանգառլի, Գյուլիջա, «Ուղտի մեջք» և «Եղդիխւման» բարձունքներ), Ֆիզուլիի (Հորադիզ) շրջանների, Կրկժանի (Ստերիանակերտի արվարձան) ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Հրամանատար՝ Վ. Սաֆարյան։ Գումարտակից ԼՂՀ «Մարտական խաչ» 1-ին ու 2-րդ աստիճանի և ՀՀ 2-րդ աստիճանի «Մարտական խաչ» շքանշաններով պարգևատրվել է Վ. Սաֆարյանը. ԼՂՀ «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով՝ Լ. Կարապետյանը. է. Բարսեղյանը. Ս. Վարդանյանը (հետմահու). Ա. Թհանյանը. Գ. Բաղդասարյանը, Ռ. Ավանեսյանը. Գ. Ծատրյանը. Ա. և Ռ. Մարգարյանները. Ա. Ստեփանյանը. Մ. Ահաանյանը, Ս. Բալայանը. Ա. Բաբայանը, Կ. Մելքումյանը. Ռ. Արզումանյանը, ՀՀ 2-րդ աստիճանի «Մարտական խաչ» շքանշանով՝ Ն. Վանյանը։ Զոհվել է գումարտակի 58 ազատամարտիկ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ (1988—1994) հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո ։*  |
**«Ծովահարս»** (ռուս.՝ Сирена), Անտոն Պավլովիչ Չեխովի պատմվածքը` գրված 1887 թվականին։ «Պետերբուրգյան թերթում» 1887 թվականի օգոստոսի 24-ի № 231 համարում։

Հրապարակումներ
--------------

Պատմվածքն առաջին անգամ հրապարակվել է Պետերբուրգյան թերթում № 231, 1887 թվականի օգոստոսի 24 –ին, (հին տոմարով) թռչող նշումներ բաժնում, Ա. Չեխոնտե ստորագրությամբ։ Ոճային փոփոխություններից և կրճատումներից հետո Չեխովը պատմվածքը ընդգրկել է 1899-1901 թվականներին Ադոլֆ Մարքսի կողմից հրատարակվող ստեղծագործությունների ժողովածուի առաջին հատորի մեջ։ Չեխովը պատմվածքից հանել է Բուլղարիայի իրադարձությունների վերաբերյալ ակնարկները, ավելացնելով որոշ դետալներ, այնպիսիք ինչպիսիք են բաժակի վրայի գրառումները, «Նրան նաև վանականներն են ընդունում»։

Չեխովի կենդանության օրոք պատմվածքը թարգմանվել է գերմաներեն, լեհերեն, սերբախորվաթերեն և շվեդերեն։

Ֆոն
---

Ալեքսանդր Լազարև-Գրուզինսկու խոսքերով պատմվածքը գրողի կողմից գրվել է Բաբկինոյում մեկ օրում։ Միխայիլ Չեխովը վստահ էր, որ պատմվածքում արտացոլված են Չեխովի զվենիգորոդյան տպավորությունները։ Զվենիգորոդում Ա. Պ. Չեխովն «այցելել էր գավառական համագումարի նիստերին, որտեղ ծանոթացել էր չինովնիկական կյանքի կենսաձևին».

Սյուժե
------

Դատական պաշտոնյաների խումբը գործի լսումներից հետո նստած էր դատարանի խորհրդակցական դահլիճում և սպասում էր, թե երբ նախագահը կարտահայտի իր հատուկ կարծիքը։ Ճաշի ժամն արդեն անցել էր և բոլորը սոված էին։ Տեղամասային հաշտարար դատավոր Ժիլինը սկսեց խոսել կերակրի մասին և հիշեց, թե ինչպես մի անգամ իր երազած «խոճկորը ծովաբողկի տակ» կերակրատեսակը հիստերիկա առաջացրեց իր մոտ։ Կերակրի հմայքի մասին խոսակցությունները դառնում էին ավելի բուռն և սենյակում բոլորը գրգռված էին։ Մեկը մյուսի ետևից տղամարդիկ դահլիճից դուրս էին գալիս՝ չդիմանալով գայթակղությանը։ Անհաջողակ նախագահը ներկայանում է վերջինը` մոռանալով արտահայտել հատուկ կարծիք և հեռանում, որպեսզի գայթակղության չենթարկվի։

Գրականություն
-------------

* Чехов А. П. Сирена // Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.
* «Мир божий», 1903, № 1, стр. 90.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  А. П. Чехов в воспоминаниях современников. Москва, 1960, стр. 173

Արտաքին հղումներ
----------------

* Сирена Բնօրինակ ռուսերեն տեքստ
* Сирена, английский перевод 1947 года.
* Рассказ Сирена Archived 2017-05-05 at the Wayback Machine.
== Ծովային քարտեզներ ==

Ծովերը գրավում են երկրագնդի մակերևույթի 71%-ը, որը հենց խոսում է այն մասին, թե ինչպիսի նշանակություն կարող է ունենալ ծովային քարտեզների կազմումը։
Ծովային քարտեզները կազմվում են տարբեր նպատակների համար, սակայն ամենակարևորը նավարկության քարտեզների կազմումն է, որոնք ծառայում են ծովում նավարկելու նպատակին։ Նավարկության քարտեզները պատկերում են բոլոր այն տարրերը, որոնք կարևոր են ժամանակին և անվթար նավարկություն կատարելու համար։

Նավարկության քարտեզները պատկերում են ծովի հատակի ռելիեֆը խորության նիշերով և իզոբատերով, գրունտը, ստորջրյա և վերջրյա վտանգավոր օբյեկտները, ծովային հոսանքները, մագնիսական խոտորումները, նավարկությանն օժանդակող կառուցվածքները /փարոսներ, ձայնային ազդանշաններ, խորաչափեր, ջրանցքներ, խարսխակայաններ և այլն/, ափի բնույթը և մատչելիությունը, ափամերձ հատվածի ռելիեֆը և այլն։

Ծովային քարտեզները բացառապես կազմում են Մերկատորի պրոյեկցիայով։

Ծովային նավարկության քարտեզներն ըստ մասշտաբի բաժանվում են 4 հիմնական խմբի.

1. ծովային պլաններ 1:25000 և ավելի խոշոր մասշտաբի քարտեզներ։ Օգտագործում են բացառապես նավերը նավահանգիստ և նավամատույց մտցնելու համար,
2. ծովային մասնավոր քարտեզներ կազմվում են 1:25000 – 1:100000 մասշտաբի։ Օգտագործում են ափին մոտիկ նավարկելու համար. նավի ընթացքը որոշվում է տեսանելի օբյեկտներով,
3. ուղևորության քարտեզներ կազմվում են 1:100000 – 1:500000 մասշտաբով. նույնպես նախատեսվում են ափին մոտիկ նավարկություն կատարելու համար, սակայն երբեմն նավը կարող է այնքան հեռանալ, որ ափերը տեսանելի չլինեն,
4. ընդհանուր /գեներալնի/ քարտեզներ կազմվում են 1:500000 –ից փոքր մասշտաբով. օգտագործվում են գերազանցապես բաց ծովում նավարկելու համար՝ օգտվելով երկնային լուսատուներից։

Նշված այս խմբերից առանձնահատուկ տեղ են գրավում ուղևորության քարտեզները, որոնք սովորաբար պատկերում են ծովային ամբողջական ավազանները։ Ուղևորության քարտեզներ կազմելիս կախված ջրային ավազանից օգտագործում են ընդունված մասշտաբներից տարբեր մասշտաբներ, սակայն ամեն մի ավազանի համար պարտադիր է միևնույն մասշտաբի պահպանումը։
Ուղևորոււթյան քարտեզների առանձին թերթերի բաժանումը և մեծությունը տարբեր է լինում, կախված պատկերվող ավազանի քարտեզների թերթերի ընդգրկման հարմարություններից։
Նավարկության բոլոր քարտեզների շրջանակները և համարները տվյալ ավազանի համար ցույց են տրվում նույն ավազանի համար կազմած առանձին փոքր մասշտաբի քարտեզով, որը կոչվում է հավաքական թերթ։ Վերջինները հեշտացնում են ամեն մի ավազանի սահմաններում պահանջվող թերթերը գտնելը և օգտագործելը։
Ծովային քարտեզների վրա ընդունված է իզոբատեր անցկացնել այն դեպքում, երբ հատակի ռելիեֆն ուսումնասիրված է շատ մանրամասն և հաստատ տվյալներ կան հարևան նիշերի միջև ընկած տարածությունում ռելիեֆի ձևերի մասին, հակառակ դեպքում չի թույլատրվում իզոբատեր անցկացնել, որովհետև անհայտ է մնում հարևան խորության նիշերի միջև ռելիեֆի ձևերի առկայությունը։
Քարտեզագրություն
**Կենսաբանական մոդելավորում**, կիրառվում է մոդելների օգնությամբ կենսաբանական կառուցվածքների, գործողությունների և պրոցեսների ուսումնասիրման համար՝ կենդանի օրգանիզմի կազմակերպման տարբեր մակարդակներում (մոլեկուլային, ենթաբջջային, բջջային, օրգանային և այլն)։

Կենսաբանական գիտություններում կիրառվում են մոդելավորման տարբեր տեսակներ։ Մի դեպքում, որպես մարդու կամ այլ կենդանի օրգանիզմի մոդել, հանդես է գալիս փորձակենդանին (շուն, առնետ, կապիկ), որի միջոցով վերարտադրվում են որոշակի վիճակներ կամ հիվանդություններ։ Դա թույլատրում է փորձնականորեն ուսումնասիրել տվյալ վիճակի կամ հիվանդության մեխանիզմը և ներգործել նպատակահարմար ձևով։ Մեկ այլ դեպքում, ֆիզիկական կամ քիմիական միջոցներով վերարտադրվում են կենսաբանական կառուցվածքներ, գործողություններ կամ պրոցեսներ։ Մոդելավորումը, որպես կանոն, մոդելավորվող կենսաբանական երևույթի մոտավոր նմանակն է։ Կենսաբանական գիտությունների արդի զարգացումը զգալի չափով պայմանավորված է մաթեմատիկական (տրամաբանական) մոդելների կիրառմամբ, որոնց օգնությամբ տրվում է կենդանի համակարգերի կառուցվածքի, կապերի և գործողության օրինաչափությունների մաթեմատիկական կամ տրամաբանական-մաթեմատիկական նկարագրությունը։ Կենդանի համակարգերի մաթեմատիկական (տրամաբանական) մոդելները կառուցվում են կամ փորձնական տվյալների հիման վրա, կամ մտահայեցողաբար՝ ինչ-որ հիպոթեզի օրինաչափության նկարագրությամբ։ Մոդելավորման ճանաչողական դերը նոր տեսությունների ստեղծմանը նպաստելն է։ Հաճախ տեսությունը ծագում է ուսումնասիրվող երևույթը մոտավոր, պարզեցված արտացոլող մոդելի տեսքով, որպես նախնական, աշխատանքային հիպոթեզ։ Հետագայում մոդելավորման ընթացքում առաջ են գալիս նոր գաղափարներ, բացահայտվում մինչ այդ անհայտ փաստեր, որոնց հիման վրա ճշգրտվում է նախկին մոդելը, ստեղծվում ավելի կատարյալ և ամբողջական մոդել։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 664)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Անդրանիկ (այլ կիրառումներ)

**Անդրանիկ**, հայկական արական անուն։ Առաջացել է հայերեն անդրանիկ՝ «մեծ, երեց, ավագ» բառից։

Ըստ Մեծոփեցու՝ Մակաբայեցի եղբայրներից առաջինի անունն Անդրանիկ էր (մյուսներն էին՝ Ակար, Մակար, Խորեն, Խորսեն, Ամինադար, Գաղիե)։ Մակաբայեցոց Բ գրքի Է գլխում պատմվում է 7 եղբայրների նահատակության մասին, ում անուններն էին Ակար, Մակար, Խորեն, Խորսեն, Ամինադար, Գալիլե և Գադիդե։ Բոլոր անունները համընկնում են Մեծոփեցու նշած անունների հետ բացի վերջինից, որը կրտսեր եղբայր էր։ Մեծոփեցին առաջին որդին կոչում է Անդրանիկ, որը նշված չէ Մակաբայեցոց գրքում, ուր առաջի որդին Ակարն է։ Սակայն Անդրանիկ անվան հիշատակությունը ցույց է տալիս, որ Մեծոփեցու ժամանակ՝ 15-րդ դարում, այս անունը գոյություն է ունեցել։ Ավելի ուշ այս անունը հիշատակվել է 1789 թվականին։ Կոստանդնուպոլսում աղավաղված ձևով օգտագործվում է *Անթառանիկ* տարբերակը։

Գործածություններ
----------------

* Անդրանիկ Մոկացի, զորավար, Գրիգոր, Բագրատ և Ռոմանոս Տարոնցիների հետ մտել էր Վարդ Սքլերոսի բանակը և կռվում էին Հունաց Վասիլ Բ Բուլգարասպան կայսեր դեմ։
* Անդրանիկ արքեպիսկոպոս Թեոդոսիայի, որին գրեց Կոստանդին կաթուղիկոսը՝ Ֆլորենտիայի պապական ժողովի առթիվ (1438)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Աճառյան Հ.* Հայոց անձնանունների բառարան (հայ.) — Երևանի պետական համալսարան, 1942. — հատոր 5.
2. ↑  Հրաչյա Աճառյան, Հայոց Անձնանունների Բառարան, հ. Ա, Երևան, «Երևանի պետական համալսարանի հրատարակություն», 1942, էջ 158-159 — 634 էջ։
3. ↑  Կարապետան, Յիշատ․ Սամաթիոյ, էջ 301
4. ↑  Տէր Սահակեան, Հայ կայսերք, Բ, էջ 236
5. ↑  Պալճեանց, էջ 87, 90
**Կենսաթոշակ**, ամենամսյա դրամական ապահովություն, որը վճարվում է աշխատունակներին՝ ծերության, հաշմանդամության, կերակրողին կորցնելու կամ երկարամյա ծառայության դեպքում։ Կենսաթոշակը փոխհատուցում ստանալու իրավունք է՝ աշխատունակ տարիքում կատարած վճարումների դիմաց։ Կենսաթոշակ նշանակվում է սպառման հասարակական ֆոնդից՝ անցյալ աշխատանքի կամ հանրօգուտ գործունեության համար և, որպես կանոն, գոյամիջոցի հիմնական աղբյուր է։

Հայաստանի գործող օրենքով՝ ծերության կենսաթոշակ նշանակվում է ցմահ, աշխատունակության վիճակից անկախ 63 տարին լրացած անձին, եթե նա ունի առնվազն 25 տարվա աշխատանքային ստաժ, տարիքային աշխատանքային կենսաթոշակ նշանակվում է նաև 25 տարվա աշխատանքային ստաժից պակաս ստաժի առկայության դեպքում, 63 տարին լրացած քաղաքացիներին, եթե ունի առնվազն 10 տարվա աշխատանքային ստաժ։ Սույն մասով սահմանված տարիքային կենսաթոշակի իրավունք տվող աշխատանքային ստաժը սահմանվում է ըստ հետևյալ սանդղակի.

Կենսաթոշակի անցնելու տարեթիվը
2012 թ. 6 տարի,
2013 թ. 7 տարի,
2014 թ. 8 տարի,
2015 թ. 9 տարի,
2016 թ. և հետո 10 տարի
Աշխատանքային ստաժը
Հաշմանդամության կենսաթոշակը, աշխատանքային խեղման կամ պրոֆեսիոնալ հիվանդության հետևանքով, նշանակվում է աշխատանքի ստաժից անկախ, ընդհանուր հիվանդության հետևանքով՝ աշխատանքի որոշակի ստաժի առկայության դեպքում։ Կենսաթոշակի չափը որոշող գործոններ են՝ աշխատունակությունը կորցնելու պատճառը և աստիճանը, աշխատանքի պայմանները, անընդհատ ստաժը, ընտանիքի դրությունը։ Որոշ կատեգորիաների աշխատողների կենսաթոշակ նշանակվում է արտոնյալ հիմունքնրով (տարիքի և ստաժի կամ միայն տարիքի տեսակից)։ Կերակրողին կորցնելու դեպքում կենսաթոշակ նշանակվում է այն անաշխատունակ անդամներին, որոնք գտնվել են մահացածի խնամքի տակ։ Կան երկրներ, որոնք համատեղում են այս և երիտասարդների ֆինանսավորման մոտեցումները։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հայաստանի Հանրապետության օրենքը կենսաթոշակի մասին

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 371)։*  |
**Կենսահամակեցություն**, ցամաքի և ջրային ավազանի տարածքներում կենդանիների, բույսերի և միկրոօրգանիզմների ամբողջությունը։

Կենսահամակեցությունը կենսաերկրահամակեցության բաղկացուցիչ մասն է։ Կենսահամակեցության օրինակ է անտառների, արհեստական լճակների, առվակների որոշակի տեղամասերի կենդանի օրգանիզմների ամբողջությունը։ Կենսահամակեցության մեջ մտնող բույսերի ամբողջությունը կոչվում է բուսական համակեցություն (ֆիտոցենոզ), իսկ կենդանիների ամբողջությունը՝ կենդանական համակեցություն (զոոցենոզ)։ Կենսահամակեցությունը բնութագրվում է որոշակի կենսազանգվածով, արտադրանքով, կառուցվածքով։

Կենսահամակեցության կառուցվածքները
---------------------------------

Տարբերում են կենսահամակեցության տարածական, տեսակային և սննդային կառուցվածքներ։ 

*Տարածական* կառուցվածքն արտահայտվում է տարածության մեջ տարբեր տեսակների միմյանց նկատմամբ օրինաչափ դասավորությամբ (օրինակ՝ անտառի շարահարկայնությունը), *տեսակային*ը որոշվում է կենսահամակեցության մեջ մտնող պոպուլացիաների տեսակային կազմով, թվաքանակով (կամ կենսազանգվածով), իսկ *սննդայինը*՝ սննդառության շղթաներով։ Կենսահամակեցության կառուցվածքի տարբեր տեսակները փոխկապակցված են. անտառային կենսահամակեցությունները, ունենալով տարածական բարդ կառուցվածք, տարբերվում են նաև տեսակային բազմազանությամբ։

Կենսահամակեցության կառուցվածքի կայունությունը ժամանակի ընթացքում պահպանվում է նրա բաղադրամասերի փոխազդեցությամբ։ Կենսահամակեցության մեջ որոշ օրգանիզմներ մյուսների համար դառնում են սննդատու, ստեղծում բարենպաստ միկրոկլիմա, ապահովում նրանց բնական բազմացումը։ Կենսահամակեցության մեջ տեսակային բազմազանությունը նվազում է ներքին ազդակներից (օրինակ՝ ջրային կենսահամակեցության բազմազանությունը կտրուկ նվազում է արդյունաբերական թափոններով ջրի աղտոտման դեպքում)։

Կենսահամակեցության կառուցվածքի պահպանման գործում մեծ նշանակություն ունեն ներտեսակային և միջտեսակային մրցակցություններ։ Կենսահամակեցության զարգացման ընթացքում աճում են նրա կենսազանգվածը և տեսակային բազմազանությունը, բարդանում են սննդային և տարածական կառուցվածքները։ Տարբերում են առաջնային կենսահամակեցություն, որտեղ բացակայում է մարդու միջամտությունը (տափաստան, կուսական անտառ), և երկրորդային կենսահամակեցություն, որտեղ առկա է մարդու գործունեությունը։ Հատուկ նշանակություն ունեն մարդու կողմից ստեղծվող և կարգավորվող ագրոկենսահամակեցությունները։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
արևելյան ու արևմտյան հատվածների բաժանված Վրաց թագավորությունը (14-րդ դար)
**Պատմական Վրաստան**, վրաց ժաղավրդի պատմական բնակեցման աշխարհագրական հայրենիք։ Երկար դարեր Վրաստանը բաժանված է եղել արևելյան (Վիրք) ու արևմտյան (Կողքիս-Լազիկե) մասերի։ 11-րդ դարում Վրաստանը միավորվել է մեկ թագավորության կազմում և որպես այդպիսին գոյատևել 1008-1490 թվականներին։ Նրա կազմում են եղել Մեծ Հայքի նահանգներից Գուգարքը և Տայքը։

20-րդ դարի առաջին քառորդում հիմնադրվում է Վրաստանի Դեմոկրատական Հանրապետությունը (1918-1921), որի մեջ է մտնում պատմական Վրաստանի տարածքների մեծ մասը։ Խորհրդային իշխանության հաստատումից հետո նորաստեղծ Վրացական ԽՍՀ կազմից դուրս են մնում Զաքաթալան, Շաքին և ամբողջ Հերեթը (հօգուտ Ադրբեջանական ԽՍՀ), Սոչին ու Հյուսիսային Կովկասի որոշ շրջաններ (հօգուտ Ռուսաստանի ԽՖՍՀ), Տայքը և Կղարջքը (Տաօ-Կլարջեթ՝ հօգուտ Թուրքիայի) և Լոռու հյուսիսը՝ (հօգուտ Հայկական ԽՍՀ-ի)։

21-րդ դարի սկզբին Վրաստանի տարածքից դուրս են մնում Աբխազիան ու Քարթլիի հյուսիսը (Հարավային Օսիա)։

Տես նաև
-------

* Պատմական Հայաստան

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  библиотека истории Гумер - Вачнадзе М. Гурули В. Бахтадзе М. История Грузии
2. ↑  Очерки истории Грузии. Том 2. Грузия в IV-X веках / [Ред.: М. Лордкипанидзе, Д. Мусхелишвили] - , 1988 – 580 էջ
3. ↑  Автандил Ментешашвили Из истории взаимоотношений Грузинской Демократической Республики с Советской Россией и Антантой. 1918—1921 гг.


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
**Կենսաբազմազանությամբ** ավելի հարուստ են խոնավ տրոպիկական անտառները, կորալյան գաղութները, տրոպիկական հսկայական լճերն ու մեծ խորություններով օվկիանոսները։ Կենսաբազմազանությունծծը մեծ է նաև չոր տրոպիկական տարածքներում իրենց տերևաթափվող անտառներով, թփուտներում, սավաննաներում և անապատներում։ Մեծ բազմազանություն ունեն միջերկրածովային կլիմա ունեցող հսկայական տարածքները, ինչպիսին են Հարավային Աֆրիկան, Կալիֆորնիայի հարավը և Ավստրալիայի հարավ-արևմուտքը։ Խոնավ տրոպիկական անտառների բազմազանությունը առաջին հերթին պայմանավորված է միջատների մեծ քանակով։ Կորալյան գաղութներում և օվկիանոսներում գոյություն ունի ավելի մեծ կարգաբանական խմբերով բազմազանություն, իսկ տրոպիկական լճերը տարբերվում են իրենց յուրօրինակ ձկների կազմով։ Համարյա բոլոր խմբերի կենսաբազմազանությունը գնալով մեծանում է տրոպիկների ուղղությամբ։ Օրինակ՝ Թայիլանդում ապրում են կաթնասունների 251 տեսակ, այնինչ Ֆրանսիայում դրանց թիվը հասնում է 93-ի, չնայած այդ երկրների տարածքների մակերեսը համարյա նույնն է։

Ամենամեծ կենսաբազմազնությամբ օժտված են տրոպիկական անտառները։ Չնայած որ դրանք զբաղեցնում են Երկրի մակերեսի ընդամենը 7%-ը, բայց դրանցում է ապրում աշխարհի բոլոր տեսակների կեսից ավելին։ Հաշվարկել են, որ այս անտառներում ապրում են ամբողջ աշխարհի միջատների տեսակների 90%-ը, ծաղկավոր բոլոր բույսերի 40%-ը և 30% այս կամ այն չափով այդ բույսերի հետ կապված թռչուններ։

խխԿորալյան գաղութծծները նույնպես լավ վայր են տեսակների կոնցենտրացիայի համար։ Փոքրիկ կենդանիները՝ պոլիպները, ստեղծում են հսկայական կորալյան էկոհամակարգեր, որոնք իրենց բարդությամբ և կենսաբազմազանությամբ կարող են համեմատվել խոնավ տրոպիկական անտառների հետ։ Աշխարհի ամենամեծ կորալյան գաղութը՝ մեծ բարյերային գաղութը, Ավստրալիայի արևելքում կազմում է 349.000 կմ2 մակերես։ Այստեղ հայտաբերված են ավելի քան 300 տեսակ կորալներ, 1500 տեսակ ձուկ, 4000 տեսակ փափկամարմին, 5 տեսակ կրիա և այն համարվում է բնադրման վայր 252 տեսակ թռչունների համար։ Այստեղ ապրում է ամբողջ աշխարհի ձկնային ֆաունայի տեսակների 8%-ը, չնայած որ այն զբաղեցնում է օվկիանոսի ամբողջ մակերեսի ընդամենը 0.1%-ը։

Կենսաբազմազանությաունը մեծ կախում ունի տարածքի կլիմայից, միջավայրից երկրաբանական տարիքից։ Վերհողային տարածքներում կենսաբազմազանությունը համարյա միշտ մեծանում է բարձրության նվազման, արևի ճառագայթների քանակի մեծացման և անհարթությունների շատացման հետ։ Այն ավելի բարձր է բարդ ռելիեֆով տարածքներում, որը կարող է ապահովել գենետիկական մեկուսացում և հետևաբար նաև տեղային ադապտացիա և մասնագիտացում։
Պատմական հուշարձանների պահպանման հայկական ընկերության գրասենյակը տեղակայված է Պարսկաստանի նախկին հյուպատոսարանի շենքում։
**Պատմական հուշարձանների պահպանման հայկական ընկերություն**

Հիմնվել է 1964 թվականին։ Բարձրագույն ղեկավար մարմինը համագումարն է (առաջինը՝ 1964 թվականին), գործադիրը հանրապետաության խորհուրդը։ Նպաստում է հանրապետության տարածքում գտնվող հայկական ճարտարապետական հուշարձանների պահպանման-վերականգնման աշխատանքներին։ Ընկերության միջոցներով վերականգնվել են Բջնիի Ս․ Սարգիս (7-րդ դար), Ամբերդի (9-րդ դար) եկեղեցինները, Գնդեվանքը (10-րդ դար), Հաղարծինի վանքի սեղանատունը (13-րդ դար) և պատմական այլ հուշարձաններ։ Հրատարակել է «Էջմիածին», «Հաղպատ-Սանահին», «Գառնի–Գեղարդ», «Լեռնային Ղարաբաղի պատմա–ճարտարապետական հուշարձանները», այլ գրքեր և ուղեցույցներ։ 1986 թվականին ուներ 330 հազար անհատ, Հայաստանում շուրջ 2700 կոլեկտիվ անդամ, ավելի քան 2000 սկզբնական կազմակերպություն։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
Ենթատողային տեքստ

**Մարջերի** (անգլ.՝ Margaree River), գետ Նոր Շոտլանդիա (Կանադա) նահանգի Քեյպ Բրենտոն կղզում։

Անվանում
--------

Միկմակիները գետն անվանել են *Weekuch*։ Ֆրանսերենում նախկին կոչվել է Մարջերի-Հարբոր-Գավր-դը-Մադրե կամ Մագրե, քարտեզի վրա 18-րդ դարում գետն անվանվել է Սենտ–Մարգերիտ։

Բնություն
---------

Հարյուրամյակների ընթացքում եղել է սաղմոնի գլխավոր գետը Կանադայում, նրա գլխավոր հարստությունը ատլանտյան սաղմոնն է, որը ձկնկիթ է դնում Նորթ-իսթ-Մարջերիի վերևի գետաբազուկում։ Գետի ջրերում բազմանում է նաև սերոսպինկա և ամերիկյան պալիա։ Սաղմոնի պոպուլյացիան վերականգնելու նպատակում գետում ձկնատեսակի որսը սահմանափակվում է։

Նոր Շոտլանդիայի գետերի թվում Մարջերի գետը իր մակերեսով զբաղեցնում է առաջին տեղը։ Փշատերև անտառները, որոնք ներկայացված են հիմնականում եղևնիների և բրգաձև սոճիների միջոցով, աճում են լանջերին։ Հաճախակի հանդիպում են նաև խառը և սաղարթավոր անտառներ, այդ թվում նաև թխկի և թեղի, որոնք այդ շրջանում հազվադեպ են հանդիպում։

1998 թվականին գետը գրանցվել է Կանադայի պահպանվող գետերի ցանկում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Natural Resources Canada — Margaree River
**Պատմոս** (հուն․՝ Πάτμος), Հունաստանին պատկանող կղզի Էգեյան ծովի հարավ-արևելքում, Դոդեկանես կղզեխմբի կղզիներից մեկը։ Մակերեսը 34.6 կմ² է, բնակչությունը՝ 3.044 մարդ (2011)։ Բնակչությունը դավանում է ուղղափառություն։ Գլխավոր քաղաքը Պատմոսն է (հուն․՝ Πάτμος բառացի՝ ժայռ)՝ հրաշալի նավահանգստով։

Աշխարհագրություն
----------------

Կղզու ափագծի երկարությունը 63կմ է, բարձրագույն կետը ունի ծովի մակարդակից 269մ բարձրություն։ Կղզին ժեռուտ է, գործնականում զուրկ է անտառներից։

Պատմություն
-----------

Դեռևս Ք. ա. 4-րդ դարում կղզում կար ակրոպոլիս։ Պատմոսը եղել է հռոմեացիների աքսորավայր։ Ավանդության համաձայն՝ այստեղ աքսորված է եղել Հովհաննես առաքյալը. քարանձավներից մեկում էլ կատարավել է մարգարեական հայտնությունը։

Պատմոս կղզում է գտնվում Հունաստանի ամենախոշոր վանքերից մեկը՝ Հովհաննես առաքյալի վանքը, որը հիմնվել է 1088 թվականին։ Այնտեղ պահվում է ձեռագրերի հարուստ հավաքածու։

1453 թվականին՝ Կոստանդնուպոլսի կործանումից հետո, կղզում ապաստանել են հազարավոր արտագաղթածներ, որոնց մի մասը հաստատվել է կղզում։ Որոշ ժամանակ կղզին գտնվել է բյուզանդացիների տիրապետության տակ, բայց 1537 թվականին նրանք կղզին առանց կռվի հանձնել են թուրքերին։ Ե՛վ բյուզանդական, և՛ թուրքական տիրապետության ժամանակ կղզու բնակչությունը կազմել են բացառապես հույները։ 1669 թվականի այստեղ հիմնվել է Պատմոսի՝ ողջ Հունաստանում հռչակ վայելած ակադեմիան։ 1771-1774 թվականներին Միջերկրածովյան գիտարշավի շրջանակներում այստեղ գտնվել է ռուսական նավատորմի բազան։

Պատմոս կղզին հայտնի է նաև նրանով, որ այստեղ է ծնվել Էմանուիլ Քսանթոսը, ով գաղտնի նախապատրաստում էր համահունական ապստամբություն՝ ընդդեմ Օսմանյան կայսրության։ Հիմնադրելով «Ֆիլիկի էթերիա» կազմակերպությունը՝ հայրենասեր գործիչը նախապատրաստում էր ապստամբություն թուրքական լծից ազատվելու համար։ Կղզու բնակիչները մասնակցել են 1821-1829 թվականների՝ Հունաստանի ազատագրման համար մղված պայքարին, սակայն միջազգային պայմանագրի համաձայն՝ Պատմոսը չի ընդգրկվել հունական նորահռչակ պետության կազմում։

1912 թվականին՝ իտալա-թուրքական պատերազմի ժամանակ, կղզին օկուպացրել են իտալացիները։ Միայն 1948 թվականին՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, կղզին վերադարձվեց Հունաստանին։

Մշակույթ
--------

Ամեն տարի՝ օգոստոսի վերջին, կղզում անցկացվում է եկեղեցական երաժշտության միջազգային փառատոն։

Հայտնի բնակիչներ
----------------

* Պլատոս Այվազիդիս, Ամասիայի հոգևորական
* Գեորգիոս Խաձոպուլոս, հույն նկարիչ
* Ռոբերտ Լակս, ամերիկացի պոետ-մինիմալիստ։ Իր կյանքի վերջին հատվածն անց է կացրել Պատմոսում։ Նրան շատերը համարում էին ճգնավոր։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Greeka.com – Patmos history. Retrieved on 2008-09-04.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայքը
* Վիքիպահեստի պատկերանիշ Մեդիաֆայլեր **Պատմոս** թեմայով Վիքիպահեստում:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Աստվածաշնչյան · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ ռուսական · Treccani |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4044911-7 · LCCN: n2015026555 · VIAF: 315594361 · WorldCat VIAF: 315594361 |

 |
Սպիտակ սունկը կտրված վիճակում
**Պտղամիս**, սնկի պտղամարմնի ներքին շերտը, որի արտաքին նշանները հաճախ արտացոլում են պտղամարմնի մանրադիտակային կառուցվածքը, ինչպես նաև կարևոր են համարվում սնկերի ճանաչման համար։

Կազմություն
-----------

Պտղամիսը իրենից ներկայացնում է կեղծ հյուսվածք կամ «տրամա»։ Իսկական հյուսվածքներից տրաման տարբերվում է նրանով, որ առաջանում է հիֆի հյուսվելուց և ոչ թե բջիջների երեք ուղղությամբ բաժանվելուց։ Կառուցվածքն ու հատկանիշները կարող են տարբերվել պտղամարմնի վրա, օրինակ՝ գլխարկավոր սնկերի մոտ տարբերակում են գլխարկի, հիմենոֆորի և ոտիկի տրամաները։

Նշաններ
-------

### Բաղադրություն

Ըստ բաղադրության սնկերը բաժանվում են հետևյալ հիմնական տեսակների․

* փայտային, խցանային, թաղիքե, կաշվե
* մսոտ
* դոնդողակերպ
* աճառանման

Փայտայի պտղամարմինը կազմված է խիտ փոխկապակցված կոշտ հիֆից, այն ամուր է և կարելի է կտրել միայն սղոցով կամ կացնով։ Խցնային, թաղիքե ու կաշվե պտղամարմինները պակաս դիմացկուն են․ դրանք կարելի է կտրել դանակով։ Խցանային պտղամարմինները ավելի առաձգական են, կազմված են անկանոն փոխկապակցված հիֆերից․ դրա համար էլ բոլոր ուղղություններով ունեն միևնույն ամրությունը։

Գլխարկավոր սնկերի մեջ ավելի տարածված են և լավ հայտնի մսոտ պտղամարմինները։ Դրանց հյուսվածքը փափուկ է, լավ է կոտրվում և կտրվում։

Աճառանման պտղամաիսը պակաս ամուր է, ունի փխրունություն, հեշտությամբ կոտրվում է, իսկ դոնդողանմանները կազմված են հիֆերի փուխր համակարգից և ջրի առկայության պայմաններում խիստ ընդարձակված դոնդողանման նյութից։

Պտղամարմնի տարիքի հետ կարող է բաղադրությունը փոխվել․ երիտասարդ սնկերի պտղամիսը ավելի փափուկ է և դյուրաթեք, ապա դառնում է կաշվե կամ խցանային։ Աճառային սնկերը չոր եղանակներին վերածվում են կաշվե կամ փխրուն կեղևի, իսկ անձրևի տակ կրկին վերականգնվում են։

### Գույն

Պտղամսի գույնը ի հայտ է գալիս հասուն, բայց ոչ ծեր պտղամարմինների մոտ, քանի որ տարիքի հետ գույնը ևս կարող է փոխվել։ Կարևոր հատկանիշ է համարվում գույնի փոփոխվելը պտղամսի կտրելուց հետո․ որոշ սնկեր պարունակում են նյութեր, որոնք օդի հետ շփումից գունավորվում են։

Գրականություն
-------------

* *Вавриш П.О. Горовой Л.Ф.* Грибы в лесу и на столе. — К.: «Урожай», 1993. — 208 с. — ISBN 5-337-00728-9

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Largent D, Johnson D, Watling R. 1977. *How to Identify Mushrooms to Genus III: Microscopic Features*. Arcata, CA: Mad River Press. 0-916422-09-7. pp. 60–70.


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ կատալոնական |

 |
**Արսեն Այդինյան** (1825, հունվարի 19, Կոստանդնուպոլիս, Օսմանյան Կայսրություն - 1902, հուլիսի 21, Վիեննա, Ավստրիա) եղել է բնիկ հայ քահանա, լեզվաբան, քերականագետ, տիրապետել է 10 լեզուների։

Գործունեություն
---------------

Արսեն Այդինյանը վիթխարի աջակցություն է ցուցաբերել հայերեն լեզվաբանական և քերականական աշխատանքներին։ Նա եղել է վիենական Մխիթարիստական կարգից և, միառժամանակ, խոսել է և՛ դասական, և՛ ժամանակակից լեզուներով։ Այդինյանը վարձակալում է մի քանի գրասենյակներ, ներառյալ Վիեննական Մխիթարիստական կարգի Abbot General գրասենյակը։ 1887 թվականին նա պաշտոնապես համարվում էր « Հանդէս ամսօրեայ» ամսագրի ղեկավարող անձնավորությունը, որտեղ հրատարակում է տարբեր հոդվածներ լեզվաբանության վերաբերյալ։ Այդինյանի ամենամեծ նվաճումը « Քննական քերականութիւն՝ աշխարհաբար կամ արդի հայերէն լեզուի» գիրքն էր, որը հրատարակվել է 1866 թվականին և մնայուն ու խիստ կարևոր նվաճում է հայ լեզվաբանության մեջ։

Այս գիրքը հատկապես կարևոր է այն հանգամանքի շնորհիվ, որ հայերը մեծ մասամբ պահանջում էին մայրենի լեզվի ուղղագրության գրականության և արվեստի մեջ։ Սա նվաճում էր գրաբարյան ուղղագրությունից, որն ասոցացվում էր քահանայական և բարձր կոչմամբ անդամների համար։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Critical Grammar of Vernacular or Modern Armenian - Part I
* Critical Grammar of Vernacular or Modern Armenian - Part II
* Critical Grammar of Vernacular or Modern Armenian - Part III (Orthography, Pronunciation, and Metrics)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  «Armenian Linguists»։ Machdotz Dictionary։ Վերցված է սեպտեմբերի 27, 2012
**Կրակակայունություն**, մետաղների և համաձուլվածքների՝ բարձր ջերմաստիճաններում օդի կամ գազային այլ միջավայրերի ներգործությամբ մակերևույթի քիմիական քայքայմանը դիմադրելու ընդունակություն։ Օքսիդացնող մթնոլորտում մետաղի (համաձուլվածքի) կրակակայունությունը որոշվում է մետաղի մակերևույթին առաջացող օքսիդների շերտի (օքսիդաթաղանթ) հատկություններով։ Օքսիդաթաղանթը դժվարացնում է գազի դիֆուզիան դեպի մետաղի խորքը և դրանով խոչընդոտում գազային կոռոզիայի զարգացմանը։ Կրակակայունության քանակական բնութագրերն են. թթվածին կլանելու հաշվին փորձարկվող նմուշի զանգվածի մեծացումը կամ նմուշի մակերևույթից օքսիդաթաղանթը հեռացնելու պատճառով զանգվածի փոքրացումը։ Այդ բնութագրերը տրվում են մետաղի միավոր մակերևույթի համար փորձարկման ժամանակի միավորի ընթացքում։ Միաժամանակ հաշվի է առնվում նմուշի (շինվածքի) մակերևույթի վիճակը, որը միևնույն քանակական բնութագրերի դեպքում կարող է լինել որակապես տարբեր։ Կրակակայունությունը, ինչպես նաև կրակաամրությունը, տվյալ նյութի՝ բարձր ջերմաստիճանային ծառայության համար պիտանի լինելու հիմնական հայտանիշներն են։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 672)։*  |