Հեղաշրջման ժամանակ Քասիմի պատկերով նկարահանված ցուցանակը
**Ռամադանի հեղափոխությունը**, որը նաև հայտնի է որպես **Փետրվարի 8-ի հեղափոխություն** և **1963 թվականի փետրվարին պետական հեղաշրջում Իրաքում**, Բաաս կուսակցության իրաքյան թևի ռազմական հեղաշրջումն էր, որը 1963 թվականին տապալեց Իրաքի վարչապետ Աբդ ալ Քարիմ Քասիմին։ Դա տեղի է ունեցել 1963 թվականի փետրվարի 8-ի և 10-ի միջև։ Նախկին տեղակալ Քասիմ Աբդուլ Սալամ Արիֆը, որը բաասիստ չէր, ստացել է հիմնականում նախագահի արարողակարգային կոչում, իսկ հայտնի բաասիստ գեներալ Ահմեդ Հասան Ալ-Բաքրը նշանակվել վարչապետ։ Նոր կառավարության ամենաազդեցիկ առաջնորդը Իրաքի Բաաս կուսակցության գլխավոր քարտուղար Ալի Սալիհ աս-Սաադին էր, որը վերահսկում էր Ազգային գվարդիայի աշխարհազորը և կազմակերպեց հարյուրավոր, եթե ոչ հազարավոր, կասկածյալ կոմունիստների և ուրիշ այլ այլախոհների զանգվածային սպանություն հեղաշրջումից հետո:

Պատմություն
-----------

### Նախապատմություն

«Հայրենիքի սպաների» կամ «Ալ Ահրար»-ի («Ազատ») կազմավորումից որոշ ժամանակ անց Իրաքի կառավարությունը 1958 թվականին տապալելու և երկիրը հանրապետություն դարձնելու գործում հաջողության հասավ, տարաձայնությունների նշաններ հայտնվեցին քաղաքական կուսակցությունների և «Հայրենիքի սպաների» ուժերի միջև, երբ պանարաբական ազգայնական ուժերը ՝ Աբդուլ Սալամ Արիֆի և Բաաս կուսակցության գլխավորությամբ, կոչ արեցին անհապաղ միավորվել Արաբական Միացյալ Հանրապետությանը (ՄԱՀ)։ Փորձելով ստեղծել քաղաքական հավասարակշիռ իրավիճակ ՝ Իրաքի կոմունիստական կուսակցությունը, որը դեմ էր միասնությանը, փորձում էր հրաժարվել տնտեսական, մշակութային և գիտական (բայց ոչ քաղաքական և ռազմական) ոլորտներում ՄԱՀ-ի հետ համագործակցությունից։

Աբդ ալ Քարիմ Քասիմի հարաբերությունները նրա որոշ համախոհների հետ աստիճանաբար վատթարացել են, իսկ պանարաբական և ազգայնական շարժումների հետ, որոնք ակտիվ դեր էին խաղացել 1958 թվականի շարժմանը աջակցելու գործում, լարված են դարձել։ Ինչ վերաբերում է իրաքյան կոմկուսին, այն ձգտում էր կոալիցիայի հասնել գեներալ Քասիմի հետ, և արդեն վաղուց ընդլայնել էր նրա հետ իր հարաբերությունները․ «Կեցցեն երկրի ղեկավարներ առաջնորդ Աբդ ալ-Քարիմը և Կոմունիստական կուսակցությունը»։ Քասիմը կարծում էր, որ Կոմունիստական կուսակցության որոշ անդամներ մոտ էին այդպիսի հայտարարությունների միջոցով երկրի կառավարման համակարգը ստանձնելուն, հատկապես այն բանից հետո, երբ Կոմունիստական կուսակցության ազդեցությունը հաճախացել է երթերի ընթացքում բազմաթիվ կոմունիստների և կառավարության կողմնակիցների կողմից հռչակված կարգախոսի օգտագործումը։ Քասիմը սկսեց նվազագույնի հասցնել կոմունիստական շարժումը, որը պատրաստ էր տապալել կառավարությանը։ Նա հրամայել է «զինաթափել» կուսակցությունը և ձերբակալել կուսակցական առաջնորդների մեծ մասին։ Այնուհանդերձ, կուսակցության պահպանել է ՌՕՈՒ հրամանատար Սելալեթթին Ալաոկատին և փոխգնդապետ Ֆադիլ Աբաս Մահդավին ՝ Քասիմի զարմիկը, լինելով կուսակցության անդամներ, շարունակում էին պաշտոնավարել։

Ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին գործոնների համընկնումը պայմաններ է ստեղծել, որոնք հետագայում նպաստելու են վարչապետ Աբդ ալ Քարիմ Քասիմի և նրա շտաբի տապալմանը։ Որոշ պատմաբաններ պնդում են, որ տապալումը կարող է կապված լինել Քասիմի անհատականության և նրա այն սխալների հետ, որոնք թույլ են տվել առաջնորդներին և տեղի բնակիչներին մահապատժի ենթարկել, ինչպես նաև այն բռնությունների հետ, որոնք իրականացվել են կոմունիստական աշխարհազորայինների կողմից։ Նաև նրանք ուժեղ տարաձայնություններ են ունեցել ֆելդմարշալ Աբդուլ Սալյամ Արիֆի հետ, որը տնային կալանքի տակ էր։ Քասիմը նաև հանդես է եկել հայտարարություններով, որոնցում մեջբերել Է Սիրիայի գեներալ Աբդել Քարիմին և գնդապետ Ալնհլաոյ Մովաֆակ Ասասիին իր աջակցության մասին ՝ Սիրիայի բաժանման համար պետական հեղաշրջում իրականացնելու նպատակով, որը Եգիպտոսի հետ միասին գտնվել է Միացյալ Արաբական Հանրապետության կազմում։

### Հեղաշրջումը

Քասիմի տապալումը տեղի է ունեցել 1963 թվականի փետրվարի 8-ին ՝ Ռամադանի տասնչորսերորդ օրը։ Այդ պատճառով հեղաշրջումն անվանվել է Ռամադանի հեղաշրջում։ Հեղաշրջումը ծրագրային փուլում է եղել 1962 թվականից, և մի քանի փորձեր պլանավորվել են, սակայն չեն իրագործվել բացահայտման վախի պատճառով: Սկզբում հեղաշրջումը ծրագրվում էր հունվարի 18-ին, սակայն հետաձգվեց հունվարի 25, իսկ հետո ՝փետրվարի 8։ Սա էլ այն բանից հետո, երբ Քասիմը տեղեկացավ փորձի մասին և ձերբակալեց որոշ դավադիրների։

Հեղաշրջումը սկսվել է 1963 թվականի փետրվարի 8-ի վաղ առավոտյան, երբ սպանվել էր ՌՕՈՒ հրամանատար կոմունիստ Ջալ Ալ Ավքատին, որից հետո տանկային ստորաբաժանումները գրավել էին Աբու Գրեյբի ռադիոկայանը։ Երկօրյա կատաղի պայքար ծավալվեց բաասիստների և պրոքասիմյան ուժերի միջև։ Քասիմը թաքնվել էր պաշտպանության նախարարությունում, որտեղ մարտերը կատաղի են դարձել։ Կոմունիստները փողոց են դուրս եկել հեղաշրջմանը դիմադրություն ցույց տալու համար, ինչը մեծ զոհերի պատճառ է դարձել։

Փետրվարի 9-ին Քասիմը, ի վերջո, իր կապիտուլյացիան առաջարկեց երկրից անվտանգ դուրս գալու դիմաց։ Նրա խնդրանքը մերժվեց, և օրվա երկրորդ կեսին Քասիմը մահապատժի ենթարկվեց հեղափոխական հրամանատարության նորաստեղծ Ազգային խորհրդի հրամանով։ Քասիմին Բաղդադի ռադիոյով դատ են կազմակերպել, իսկ հետո սպանել։ Քասիմի կողմնակիցներից շատերը կարծում էին, որ նա պարզապես թաքնվել է Մահդիի պես, որպեսզի նոր կառավարության դեմ ապստամբություն սկսի։ Իր կողմնակիցների այս կարծիքը վերացնելու համար Քասիմի մարմինը ցուցադրվել է հեռուստատեսությամբ հինգ րոպեանոց քարոզչական հոլովակում, որը կոչվում է «հանցագործների վերջը»։ Այն ներառում էր հրազենային վնասվածքների ցուցադրումը, անհարգալից վերաբերմունքը իր դիակի հետ, որի վրա թքել են ավարտին:

ԱՄՆ-ի մասնակցությունը
---------------------

Հիմնական հոդվածներ՝ ԿՀՎ-ի գործունեությունը Իրաքում և Իրաք-ԱՄՆ հարաբերությունները
Թեև լուրեր էին պտտվում այն մասին, որ Կենտրոնական հետախուզական վարչությունը (ԿՀՎ) հեղաշրջում էր կազմակերպել, ԿՀՎ-ի նախկին աշխատակիցների գաղտնազերծված փաստաթղթերը և ցուցմունքները վկայում են ամերիկյան ուղղակի մասնակցության բացակայության մասին, թեև ԱՄՆ-ն իմացել էր 1962 թվականի հուլիսին և դեկտեմբերին բաասիստների կողմից կազմակերպված երկու անհաջող հեղաշրջումների մասին։ Չնայած այն ապացույցներին, որ ԿՀՎ-ն ուշադիր հետևել է Բաաս կուսակցության «դեռևս 1961 թվականից ծրագրված» հեղաշրջման պլանավորմանը, ԿՀՎ-ի պաշտոնյան, որն աշխատել է Արչի Ռուզվելտ Կրտսերի հետ, որպեսզի ռազմական հեղաշրջում հրահրի Քասիմի դեմ, և որն ավելի ուշ դարձել Է Իրաքում և Սիրիայում ԿՀՎ-ի գործողությունների ղեկավարը, «հերքել է Բաաս կուսակցության գործողություններին ԱՄՆ-ի մասնակցությունը» ՝ դրա փոխարեն հայտարարելով, որ Քասիմի դեմ ԿՀՎ-ի քայլերը այդ ժամանակ դեռևս ծրագրային փուլում էին: Ընդհակառակը, Բրենդոն Վուլֆ Հաննիկաթը պնդում է, որ «գիտնականները նախկինի պես տարակարծիք են Իրաքում 1963 թվականի փետրվարյան հեղաշրջման վերաբերյալ ամերիկյան արտաքին քաղաքականության իրենց մեկնաբանություններում», բայց «հեղաշրջման մեջ ամերիկյան դերի համոզիչ ապացույցներ է բերում»։

Չնայած նրան, որ նա, հնարավոր է, հեղաշրջում չկազմակերպեց, ամերիկացի պաշտոնատար անձինք, անկասկած, գոհ էին արդյունքից ՝ ի վերջո հավանություն տալով Իրաքի հետ 55 մլն դոլարի գործարքին և կոչ անելով Ամերիկայի արաբական դաշնակիցներին դեմ դուրս գալ Խորհրդային Միության կողմից հովանավորվող դիվանագիտական հարձակմանը, որը մեղադրում Է Իրաքին ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայում քուրդ փոքրամասնության դեմ ցեղասպանության մեջ։ Նաև լայնորեն տարածված է այն կարծիքը, որ ԿՀՎ—ն նոր կառավարությանը տրամադրել է կոմունիստների և մյուս ընդդիմադիրների անունների ցուցակները, որոնք այնուհետև ձերբակալվել կամ սպանվել են Բաաս-ազգային գվարդիայի կուսակցության աշխարհազորայինների կողմից։ Այդ պնդումն առաջացել է 1963 թվականի սեպտեմբերի 27-ին Հորդանանի թագավոր Հուսեյնին տված «Ալ Ահրամ»-ին տված հարցազրույցում, որը, ձգտելով ցրել լուրերն այն մասին, որ նա ԿՀՎ-ից դժգոհություն է ցուցաբերել, հայտարարել է․

> Դուք ասում եք, որ Հորդանանում 1957-ի իրադարձությունների հետևում ամերիկյան հետախուզությունն է կանգնել։ Թույլ տվեք պատմել ձեզ, որ ես գիտեմ, որ այն, ինչ տեղի է ունեցել Իրաքում փետրվարի 8-ին, ուներ ամերիկյան հետախուզության աջակցությունը։ Որոշ մարդիկ, ովքեր այժմ ղեկավարում են Բաղդադում, չգիտեն այդ մասին, բայց ես գիտեմ ճշմարտությունը։ Բազմաթիվ հանդիպումներ են տեղի ունեցել Բաաս կուսակցության և Քուվեյթում ամերիկյան հետախուզության միջև։ Դուք գիտեք, որ․.. Փետրվարի 8-ին Իրաք փոխանցված գաղտնի ռադիոգրամը հեղաշրջում կատարած մարդկանց էր մատակարարում այնտեղ ապրող կոմունիստների անուններով ու հասցեներով, որպեսզի նրանց կարելի լիներ ձերբակալել ու մահապատժի ենթարկել։ ... Եվ, այնուամենայնիվ, ինձ մեղադրում են Ամերիկայի և իմպերիալիզմի գործակալ լինելու մեջ։
> 
> 


«Չնայած դեռ վաղ է, սակայն իրաքյան հեղափոխությունը, կարծես, հաջողել է։ Դա գրեթե անկասկած զուտ օգուտ է մեր կողմից։ ... ԿՀՎ-ն ունի գերազանց դավադրության հաշվետվություններ, բայց ես կասկածում եմ, որ նրանք կամ Մեծ Բրիտանիան պետք է կազմակերպած լինեն կամ մասնակցություն ունենան դրանում»։

—Ռոբերտ Կոմերը նախագահ Ջոն Քենեդիին․ 1963 թվականի թետրվարի 8.

Սակայն, Հաննա Բատատուի խոսքով․ «Բաասիստները բավականաչափ հնարավորություններ ունեին նման տեղեկություններ հավաքելու 1958-1959 թվականներին, երբ կոմունիստներն ամբողջությամբ դուրս եկան բաց ասպարեզ և ավելի վաղ ՝ Ազգային միասնության ճակատի տարիներին ՝ 1957-1958 թվականներին, երբ նրանք հաճախ համագործակցել են նրանց հետ բոլոր մակարդակներում․.․Բացի այդ, ցուցակները, որոնց մասին խոսքը գնում է, մասամբ հնացած են եղել»։ Բատատի բացատրությունը հաստատվում է հետախուզության և հետազոտությունների բյուրոյի զեկույցներով, որոնցում ասվում է, որ «կոմունիստական կուսակցության անդամները «ձերբակալվում են» ներկայումս գերիշխող Բաաս կուսակցության կողմից պատրաստված ցուցակների հիման վրա», և որ Իրաքի կոմունիստական կուսակցությունը «մերկացրել է իր գրեթե բոլոր ակտիվ մասնակիցներին», որոնց բաասիստները «մանրակրկիտ հայտնաբերել և ցուցակի մեջ են գցել»։ Մյուս կողմից, Նաթան Ջ. Սիտինոն նշում է, որ Բաղդադում ԱՄՆ դեսպանատան երկու աշխատակիցներ ՝ Ուիլյամ Լեյքլենդը և Ջեյմս է. Ակինսը «1962 թվականի հուլիսին Իրաքի մամուլում լուսաբանել են զինաթափման և խաղաղության Մոսկովյան խորհրդաժողովի իրաքցի կոմունիստների և նրանց կողմնակիցների ցուցակները կազմելու համար․.. Նրանց թվում էին առևտրականներ, ուսանողներ, մասնագիտական հասարակությունների անդամներ և լրագրողներ, թեև համալսարանի պրոֆեսորները կազմել են ամենամեծ խումբը»։ Բացի այդ, Ուելդոն Ք. Մեթյուզը հանգամանորեն պարզել է, որ «մարդու իրավունքների խախտումներին մասնակցած ազգային գվարդիայի ղեկավարները Միացյալ Նահանգներում նախապատրաստվել են միջազգային համագործակցության վարչության և միջազգային զարգացման գործակալության կողմից իրականացվող ծրագրի շրջանակներում»: ԱՄՆ-ը Իրաքին 1963-1965 թվականներին 120 000 դոլարի չափով «օգնություն» է տրամադրել, ինչը զգալիորեն ավելի քիչ է, քան 832 000 դոլարը, որը նրանք տրամադրել էին Իրանին այդ տարիներին։

ԽՍՀՄ-ի մասնակցությունը
----------------------

Հիմնական հոդված՝ Ալ-Ռաշիդի ապստամբությունը
Տե՛ս նաև՝ Ռուս-իրաքյան հարաբերություններ
1963 թվականի ողջ ընթացքում Խորհրդային միությունն ակտիվորեն աշխատել է բաասիստական կառավարության տապալման վրա ՝ աջակցելով քուրդ ապստամբներին Մուսթաֆա Բարզանիի գլխավորությամբ ՝ դադարեցնելով մայիսին դեպի Իրաք ռազմական մատակարարումները ՝ իր դաշնակից Մոնղոլիային համոզելով հուլիսից մինչև սեպտեմբեր ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայում Իրաքի դեմ ցեղասպանության մեղադրանքներ առաջադրել և հովանավորելով հուլիսի 3-ի կոմունիստական հեղաշրջման անհաջող փորձը:

Ազդեցությունը Սիրիայում
-----------------------

Հիմնական հոդված՝ Սիրիայի հեղաշրջումը (1963)
Նույն թվականին սիրիական կուսակցության ռազմական կոմիտեին հաջողվել է համոզել նասերիստներին և «Անկախ սպաներին» միավորվել նրան և հաջողությամբ իրականացնել մարտի 8-ի ռազմական հեղաշրջումը։ Ազգային հեղափոխական հրամանատարական խորհուրդը իշխանությունը վերցրել է իր ձեռքը և «յուրացրել» օրենսդիր իշխանությունը։ Նա Սալահ ադ Դին ալ-Բիտարին նշանակել է «Ազգային ճակատի» կառավարության ղեկավար։ Բաասը այդ կառավարությանը մասնակցել է «Արաբական ազգայնական շարժման», «Արաբական Միացյալ ճակատի» և «Սոցիալիստական միասնության շարժման» հետ մեկտեղ։

Ինչպես նշում է Բատատը, դա տեղի է ունեցել առանց անհապաղ կամ «մտածված» վերամիավորման շուրջ սկզբունքային տարաձայնությունների։ Բաասը քայլեր է ձեռնարկել նոր կառավարությունում իր իշխանության ամրապնդման ուղղությամբ ՝ ապրիլին մաքրելով նասերիստ սպաներին։ Հետագա անկարգությունները հանգեցրել են Ալ-Բիտարի կառավարության անկմանը, իսկ հուլիսին տեղի ունեցած ձախողված հեղաշրջումից հետո Բաասը մենաշնորհել է իշխանությունը։

Հետևանքները
-----------

Հիմնական հոդված՝ Իրաքի հեղաշրջումը (1963-ի նոյեմբեր)

Ոտնձգություններ ժողովրդական ազատությունների նկատմամբ, որոնք իրականացվում են․.. ազգային գվարդիայի արյունռուշտ անդամները, օրենքի անտեսումը, պետությանը և ժողովրդին հասցված վնասը և, վերջապես, 1963 թվականի նոյեմբերի 13-ի նրանց զինված ապստամբությունը հանգեցրին անտանելի իրավիճակի, որը հղի է արաբական ազգի անբաժանելի մաս կազմող այդ ժողովրդի ապագայի համար լուրջ վտանգներով։ Մենք կարողացանք դիմակայել այն ամենը, ինչ կարող էինք... Բանակն արձագանքել է ժողովրդի ՝ այդ սարսափից ազատելու նրանց կոչին։

—Նախագահ Աբդուլ Սալամ Արիֆ, 1963 թվական։

Բաասիստական կառավարությունը փլուզվել է 1963 թվականի նոյեմբերին ՝ Սիրիայի հետ միավորվելու և Ալ Սաադիի ազգային գվարդիայի ծայրահեղական և անվերահսկելի վարքագծի պատճառով։ Նախագահ Արիֆը Իրաքի զինվորականների ճնշող աջակցությամբ արտաքսել է բաասիստներին կառավարությունից և հրամայել Ազգային գվարդիային հեռանալ։ Թեև ալ-Բաքրը պայմանավորվել է Արիֆի հետ հեռացնել ալ-Սաադիին, 1964 թվականի հունվարի 5-ին Արիֆը ալ-Բաքրին հանել է փոխնախագահի պաշտոնից ՝ վախենալով թույլ տալ Բաաս կուսակցությանը պահպանել ազդեցիկ դերը իր կառավարությունում:

Նոյեմբերի հեղաշրջումից հետո ի հայտ եկան բաասիստների վայրագությունների բոլոր նոր վկայությունները, որոնք, ինչպես կանխատեսել էր Լեյքլենդը, «ավել կամ պակաս մշտական ազդեցություն կունենան երկրում քաղաքական իրադարձությունների վրա, հատկապես բաասիզմի վերածննդի հեռանկարների վրա»։

Մարիոն Ֆարուք-Սլագլետը և Փիթեր Սլագլետը բաասիստներին նկարագրում են որպես «խորապես կասկածելի կերպար» մշակողներ Իրաքում նախադեպը չունեցող մասշտաբներով, ներառյալ բռնության ամենասարսափելի տեսարանները, որոնք մինչ այժմ նկատվել են հետպատերազմյան Մերձավոր Արևելքում։ Բայերը պնդում է, որ «Քասիմի թերությունները, որքան էլ լուրջ լինեն, հազիվ թե կարելի լիներ քննարկել նույն տերմիններով, ինչ վաճառողականությունը, վայրենությունն ու անհիմն դաժանությունը, որոնք բնորոշ են իր իսկ ռեժիմին հաջորդած ռեժիմներին»։ Բաթատուն պատմում է․

> 
> Ալ-Նիհայա պալատի նկուղներում, որը Ազգային գվարդիայի (հատուկ հետաքննությունների) Բյուրոն օգտագործել է որպես իր շտաբ, հայտնաբերվել են խոշտանգումների բոլոր տեսակի գարշելի գործիքները, այդ թվում ՝ տիզերով էլեկտրական լարերը, սրածայր երկաթե ցցերը, որոնց վրա նստած էին բանտարկյալները, և այն մեքենան, որի վրա մինչ օրս պահպանվել են կտրված մատների հետքերը։ Ամենուրեք արնանման հագուստի փոքրիկ կտորներ էին երևում, հատակին ջրեր կային, իսկ պատերին ՝ բծեր։
> 
> 
>

Տես նաև
-------

* 1959 թվականի Մոսուլի ապստամբությունը
* Հուլիսի 14-ի հեղափոխություն
* Սիրիայի հեղաշրջումը (1963)
* Սիրիայի հեղաշրջումը (1961)
* Իրաքի հեղաշրջումը (1963 թվականի նոյեմբեր)

Մատենագրություն
---------------

* Gibson, Bryan R. (2015). *Sold Out? US Foreign Policy, Iraq, the Kurds, and the Cold War*. Palgrave Macmillan. ISBN 978-1-137-48711-7.
* Citino, Nathan J. (2017). «The People's Court». *Envisioning the Arab Future: Modernization in US-Arab Relations, 1945–1967*. Cambridge University Press. ISBN 9781108107556.

Գրականություն
-------------

* Batatu, Hanna (1978). *The Old Social Classes and the Revolutionary Movements of Iraq: A Study of Iraq's Old Landed and Commercial Classes and of its Communists, Ba'thists and Free Officers*. Princeton University Press. ISBN 978-0863565205.
* Wolfe-Hunnicutt, Brandon (March 2011). «The End of the Concessionary Regime: Oil and American Power in Iraq, 1958-1972» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2020 թ․ նոյեմբերի 11-ին. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 4-ին.
* Gibson, Bryan R. (April 2013). «U.S. Foreign Policy, Iraq, and the Cold War 1958-1975» (PDF).

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Makiya, Kanan (1998). *Republic of Fear: The Politics of Modern Iraq, Updated Edition*. University of California Press. էջ 29. ISBN 9780520921245.
2. ↑  Gibson, 2015, էջ 59
3. ↑  Gibson, 2015, էջեր 59–60, 77
4. ↑  Monsour, Ahmed and Aaraf Abd Alrazaq. 2002. Interview. "Witnessing the Age." Al-Jazeera Television.
5. ↑  Pachachi, D. Adnan. Recorded Program. Al-Sharqiya Satellite Channel.
6. ↑  Citino, 2017, էջ 218
7. ↑  Marr, Phebe; "The Modern History of Iraq", p. 184-185
8. ↑  Makiya, Kanan (1998). *Republic of Fear: The Politics of Modern Iraq, Updated Edition*. University of California Press. էջեր 58-59. ISBN 9780520921245.
9. ↑  Citino, 2017, էջ 221
10. ↑  Gibson, 2015, էջեր 45, 57–58
11. ↑  Citino, 2017, էջեր 218-219, 222
12. ↑  Longtime CIA officer Harry Rositzke later claimed "the CIA's major source, in an ideal catbird seat, reported the exact time of the coup and provided a list of the new cabinet members," but this remains unverified. See Rositzke, Harry (1977). *The CIA's Secret Operations*. Reader's Digest Press. էջ 109. ISBN 0-88349-116-8.
13. ↑  Gibson, 2015, էջեր xxi, 45, 49, 55, 57-58, 121, 200
14. ↑  Wolfe-Hunnicutt, Brandon (2017). «Oil Sovereignty, American Foreign Policy, and the 1968 Coups in Iraq». *Diplomacy & Statecraft*. Routledge. **28** (2): 248, footnote 4.
15. ↑  Gibson, 2015, էջեր 60–61, 72, 80
16. ↑  Batatu, Hanna (1978). *The Old Social Classes and the Revolutionary Movements of Iraq*. Princeton University Press. էջեր 985–987. ISBN 978-0863565205.
17. ↑  Mufti, Malik (1996). *Sovereign Creations: Pan-Arabism and Political Order in Syria and Iraq*. Cornell University Press. էջ 144. ISBN 9780801431685.
18. ↑  Komer, Robert (1963 թ․ փետրվարի 8). «Secret Memorandum for the President». Վերցված է 2017 թ․ մայիսի 1-ին.
19. ↑  Citino, 2017, էջեր 220-222
20. ↑  Wolfe-Hunnicutt, Brandon (March 2011). «The End of the Concessionary Regime: Oil and American Power in Iraq, 1958-1972» (PDF). էջ 116. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2020 թ․ սեպտեմբերի 28-ին. Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 29-ին.
21. ↑  Gibson, 2015, էջեր 69–71, 76, 80
22. 1 2  Makiya, Kanan (1998). *Republic of Fear: The Politics of Modern Iraq, Updated Edition*. University of California Press. էջ 30. ISBN 9780520921245.
23. ↑  Gibson, 2015, էջեր 77, 85
24. ↑  Wolfe-Hunnicutt, Brandon (March 2011). «The End of the Concessionary Regime: Oil and American Power in Iraq, 1958-1972» (PDF). էջեր 138–139. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2019 թ․ դեկտեմբերի 11-ին. Վերցված է 2017 թ․ հուլիսի 10-ին.
25. ↑  Farouk–Sluglett, Marion; Sluglett, Peter (2001). *Iraq Since 1958: From Revolution to Dictatorship*. I.B. Tauris. էջեր 83, 85–87. ISBN 9780857713735.