**Լուի Պիեռ Ալտյուսեր** (ֆր.՝ Louis Pierre Althusser, հոկտեմբերի 16, 1918(1918-10-16)[…], Bir Mourad Rais, Ֆրանսիական Ալժիր - հոկտեմբերի 22, 1990(1990-10-22)[…], La Verrière, Իվելին) ֆրանսիացի նեոմարքսիստ-փիլիսոփա, արևմտյան մարքսիզմի ամենակնառու ներկայացուցիչներից մեկը, ստրուկտուալիստական մարքսիզմի հիմնադիր, Ֆրանսիայի կոմունիստական կուսակցության անդամ (1948-1980), Բարձրագույն նորմալ դպրոցի պրոֆեսոր (Փարիզ)։ Ալտյուսերի աշխատությունները գտնվում են մարքսիստական ավանդույթների և մայրցամաքային փիլիսոփայության ու հասարակական գիտությունների մի շարք ոլորտների խաչմերուկում։

Ալտյուսերի հայտնիությունն իր գագաթնակետին հասավ 1960-ականներին և 1970-ականներին, երբ հրապարակվեցին նրա հիմնական աշխատությունները «Հանուն Մարքսի» և «Կարդալ «Կապիտալը»»։ 1960-ականների սկզբին ֆրանսիական նեոմարքսիզմի ընդհանուր վերելքի ֆոնի վրա Ալտյուսերն առաջարկեց Մարքսի ստեղծագործությունների նոր մեկնաբանում՝ հիմնվելով գիտության իմացաբանության ֆրանսիական ավանդույթների վրա, ստրուկտուրալիզմի, սպինոզիզմի և հոգեվերլուծության վրա։ Ամբողջ աշխարհում լայնորեն քննարկվում էին Ալտյուսերի կողմից առաջ քաշված տեսական հակահումանիզմի, իմացաբանական բացի, պատմությունը՝ որպես «գործընթաց առանց առարկայի», գերորոշման, տեսական պրակտիկայի գաղափարները։ Ալտյուսերն այն ժամանակ Ֆրանսիայի կոմունիստական կուսակցության առաջատար տեսաբանն էր և ակտիվորեն մասնակցում էր հասարակական-քաղաքական քննարկումներին։ Փիլիսոփան անընդհատ վերանայում էր իր նախկին հայացքները, իսկ հետագայում նա հարեց պոստստրուկտուրալիզմին։

Ալտյուսերը ավելի քան երեսուն տարի դասավանդել է հեղինակավոր Բարձրագույն նորմալ դպրոցում, նրա ուսանողներից շատերը, այդ թվում՝ Միշել Ֆուկոն, Պիեռ Բուրդյեն, Ժակ Դերիդան, հետագայում դարձել են հայտնի։ Ալտյուսերը զգալի ազդեցություն է ունեցել ժամանակակից հասարակական մտքի վրա, հետևորդներ է ունեցել աշխարհի տարբեր ծայրերում՝ Մեծ Բրիտանիա, ԱՄՆ, Իտալիա, Լատինական Ամերիկա։ Ալտյուսերի կողմից ձևակերպված գաղափարախոսության տեսությունը, որը հիմնված է ինտերպելացիայի և սուբյեկտիվացման հասկացությունների վրա, ժամանակակից քաղաքական փիլիսոփայության, հասարակական և հումանիտար գիտությունների գաղափարախոսությունների ամենահայտնի հասկացություններից է։

1980-ականներին մարքսիզմի ընդհանուր անկման պատճառով Ալտյուսերի աշխատանքը մոռացության մատնվեց։ 1990-ականներին, բազմաթիվ ձեռագրերի, նամակների և ինքնակենսագրականների հետմահու հրատարակվելուց հետո, փիլիսոփայի ստեղծագործության նկատմամբ հետաքրքրությունը վերադարձավ՝ հաճախ ուղեկցվելով նախկին գնահատականների վերանայմամբ։

Ալտյուսերի կենսագրությունը ողբերգական է. Լինելով գաղութատիրական Ալժիրում գտնվող ֆրանսիացի վերաբնակիչների ընտանիքից՝ նա հինգ տարի անցկացրել է գերիների ճամբարում՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։ Հասուն կյանքի ամբողջ ընթացքում փիլիսոփան տառապում էր հոգեկան խանգարումով, որն արտահայտվում էր մշտական դեպրեսիայի տեսքով։ 1980 թվականին, հիվանդության սրման ժամանակ, Ալթյուսերը խեղդամահ արեց իր կնոջը և իր կյանքի մնացած մասը անցկացրեց մեկուսացման մեջ՝ ենթարկվելով իր հակառակորդների և մամուլի մշտական հարձակումներին։

Կենսագրություն
--------------

### Վաղ տարիներ

Ալտյուսերը ծնվել է Բիրմանդրեյսում (Ալժիրի արվարձան) Ալզասից ներգաղթյալների կաթոլիկ մանրբուրժուական ընտանիքում, որն ապրում էր Ալժիրում։ Նրա հայրը՝ Շառլ-Ժոզեֆ Ալտյուսերը, ֆրանսիական բանակի սպա էր, իսկ ավելի ուշ՝ բանկի աշխատակից և, հետագայում, Ալժիրի բանկային ընկերության Մարսելի մասնաճյուղի տնօրեն։ Մայրը՝ Լյուսիեն-Մարթա Բերգերը, հավատացյալ կաթոլիկ էր, դպրոցում ուսուցչուհի էր աշխատում։ Ըստ Ալտյուսերի հուշերի՝ նրա ալժիրյան մանկությունը բարեկեցիկ է եղել։ Հետազոտող Մարտին Ջեյը նշել է, որ Ալտյուսերը, ինչպես Քամյուն մեկ սերունդ առաջ և Դերիդան մեկ սերունդ անց, «Հյուսիսային Աֆրիկայի ֆրանսիական գաղութային մշակույթի արդյունքն էր»։

1930 թվականին Ալտյուսերի ընտանիքը տեղափոխվում է Մարսել, իսկ 1936 թվականին՝ Լիոն։ Ալտյուսերը սովորել է Ալժիրի և Մարսելի դպրոցներում, իսկ ավելի ուշ՝ Լիոնում՝ Ֆրանսիայի լավագույն գավառական լիցեյներից մեկում։ Ուսման տարիների Ալտյուսերը, ով սերում էր պահպանողական ընտանիքից, ենթարկվել է կաթոլիկ ուսուցիչների, փիլիսոփաների և պատմաբանների ազդեցությանը, իսկ 1937 թվականին նա միացել է Jeunesse étudiantes chrêtiennes կաթոլիկ երիտասարդական կազմակերպությանը։ Նրա ուսուցիչներից մեկը կաթոլիկ փիլիսոփա Ժան Գիտոնն էր, ով ավելի ուշ հիշեց, որ երիտասարդ Ալտյուսերը 1938 թվականին ցանկանում էր դառնալ տրապիստ վանական։ Ալտյուսերի որոշ քննադատների կարծիքով, կաթոլիկության հետ վաղ տարիքում առնչվելը հետագայում ազդեց Մարքսի ուսմունքների նկատմամբ նրա մոտեցման վրա։

Ալտյուսերը երկու տարի անցկացրեց Լիոնի լիցեյում՝ նախապատրաստվելով հեղինակավոր բարձրագույն դպրոցների ընդունելության քննություններին։ 1939 թվականի հուլիսին նա հաջողությամբ ընդունվեց էլիտար բարձրագույն նորմալ դպրոց։ Բայց մինչ ուսումնական տարվա մեկնարկը Ալտյուսերը զորակոչվեց բանակ և շուտով, 1940 թվականի հունիսին, նա գերեվարվեց Վան քաղաքում (Բրետանի) և պատերազմի հինգ տարիներ անցկացրեց ռազմագերիների համակենտրոնացման ճամբարում՝ Շլեզվիգ-Հոլշտայնում (Հյուսիսային Գերմանիա)։ Ալտյուսերին սկզբում ուղարկեցին ծանր աշխատանքի, բայց նա հիվանդացավ և տեղափոխվեց ճամբարի լաբորատորիա՝ որպես հիվանդապահ։ Իր ինքնակենսագրականոմ Ալտյուսերը նկարագրել է համերաշխության, համատեղ գործունեության և համայնքի ճամբարային փորձը, որը, ըստ նրա հուշերի, նրան ծանոթացրել է կոմունիզմի գաղափարին։ Ալտյուսերը հիշում է ։ Միաժամանակ համակենտրոնացման ճամբարում գտնվելը վատթարացրել է նրա հոգեկան առողջությունը, որն արտահայտվել է մշտական դեպրեսիայով, որը շարունակվել է մինչև կյանքի վերջ։ Ըստ կենսագիր Էլիզաբեթ Ռուդինեսկոյի՝ Ալտյուսերի փիլիսոփայական սերնդի համար աբսուրդային պատերազմի փորձը որոշիչ եղավ, պատերազմի ավարտին Ալտյուսերի ներսում բախումների մեջ էին՝ փառքն ու հերոսությունը, սակայն դրանք իր վրա չազդեցին։

Ազատ արձակվելուց և 1945 թվականին պատերազմի ավարտից հետո Ալտյուսերը վերսկսեց իր ուսումը Բարձրագույն նորմալ դպրոցում։ 1946 թվականին նա ընկերական հարաբերություններ հաստատեց Հեգելի և Հեսսեի թարգմանիչ Ժակ Մարտինի հետ, ով հետագայում ինքնասպանություն գործեց։ Ալտյուսերն իր «Մարքսի համար» գիրքը նվիրեց Մարտինին։ Դպրոցում նա ընկերություն էր անում Միշել Ֆուկոյի, Ժան-Տուսեն Դեսանտիի և վիետնամցի փիլիսոփա Տրան Դուկ Թաոյի հետ։ Մարտինի ազդեցության տակ Ալթյուսերը սկսեց լրջորեն ուսումնասիրել Հեգելին և ֆրանսիացի գիտության փիլիսոփաներին։  Հեգելի ֆենոմենոլոգիայի նկատմամբ հետաքրքրությունը կապված էր նաև 1930-1940-ական թվականներին Ֆրանսիայում Հեգելյան «վերածննդի» հետ։ Ալտյուսերը չընդունեց Կոժևի մեկնաբանությունը Հեգելի «Ոգու ֆենոմենոլոգիայի» մասին (Կոժևի աշխատությունը լույս է տեսել 1947 թվականին, Ալտյուսերը գրել է դրա կարճ ակնարկը «Մարդ, այս գիշեր»), քանի որ նա հրաժարվեց Մարքսի փիլիսոփայությունը բխեցնել տիրոջ և ստրուկի հեգելյան դիալեկտիկայից։ Ըստ հետազոտող Գրեգորի Էլիոթի՝ Ալտյուսերն այդ տարիներին հեգելական էր, թեև ոչ երկար ժամանակ։ Ավարտական աշխատանքը, որը գրվել է Գաստոն Բաշելարդի ղեկավարությամբ, վերնագրված էր «Բովանդակության հայեցակարգի մասին Հեգելի փիլիսոփայության մեջ» (հրատարակվել է 1992 թվականին)։ Դպրոցում սովորելու ընթացքում երիտասարդ Ալթուսերը մնացել է կաթոլիկ և եղել է կաթոլիկ կազմակերպություններում՝ կապեր պահպանելով ձախ շարժման հետ ։

### Կարիերային սկիզբ. Առաջին հրապարակումներ

1948 թվականին ուսումն ավարտելուց հետո Ալտյուսերը ստացել է փիլիսոփայության դիպլոմ։ Նույն թվականին նա մասնակցում է համալսարանի ուսուցչի («ագրեժե») պաշտոնի մրցույթին և նշանակվում ԲՆԴ-ում որպես ասիստենտ, որտեղ հետագայում զբաղեցնում է փիլիսոփայության ուսուցչի, ավագ դասախոսի և դասախոսի պաշտոնները,և դասավանդում է փիլիսոփայության սեփական թեմատիկ դասընթացներ և առանձին փիլիսոփայություն։ 1948 թվականից նա կուրսի վերահսկիչն էր (ուսանողական ժարգոնով՝ «կայման»), ուսանողներին նախապատրաստում էր ավարտական քննություններին, նրա ուսանողներից էին Ժակ Դերիդան, Պիեռ Բուրդյեն, Միշել Ֆուկոն և Միշել Սերրեն։ 1950 թվականին դարձել է ԲՆԴ-ի հումանիտար և հասարակական գիտությունների բաժնի քարտուղար։ Ընդհանուր առմամբ, Ալտյուսերը երեսունհինգ տարի անցկացրել է ԲՆԴ-ում՝ մինչև 1980 թվականը։  Այս բոլոր տարիներին Ալտյուսերը մեծ ազդեցություն է ունեցել ԲՆԴ-ում՝ մշտապես կազմակերպելով դասախոսություններ ու սեմինարներ ֆրանսիացի առաջատար փիլիսոփաների մասնակցությամբ։.

1940-ականների վերջին Ալթյուսերը աստիճանաբար հեռացավ կաթոլիկությունից դեպի կոմունիզմ։ Ալտյուսերի քաղաքական կրթության վրա մեծապես ազդել է նրա բարեկամությունը Մարտինի հետ, ով կոմունիստական կուսակցության ակտիվիստ էր։ Հետպատերազմյան առաջին տարիներին ԿԿ-ն ամենաազդեցիկ քաղաքական ուժերից մեկն էր. բազմաթիվ ֆրանսիացի մտավորականներ միացան դրան։ Ալտյուսերը հիշում է․ Ալտյուսերը 1948 թ-ի նոյեմբերին դարձավ ԿԿ-ի անդամ, ակտիվ գործունեություն ծավալեց՝ մասնակցելով, մասնավորապես, ձախակողմյան Խաղաղության շարժմանը։ Միանալով ԿԿ-ին՝ Ալտյուսերը, այնուամենայնիվ, մի քանի տարի պահպանեց իր կաթոլիկական համոզմունքները։ 1949-ին փիլիսոփան խոսեց կաթոլիկ եկեղեցու և բանվորական շարժման հարաբերությունների մասին՝ միևնույն ժամանակ հանդես գալով եկեղեցու սոցիալական ազատագրման և «կրոնական ռեկոնկիստայի» օգտին։ Անհանգիստ երկիմաստությունը, հավանաբար, տևեց ավելի երկար, քան բացահայտորեն խոստովանեց Ալթյուսերը, մինչև 1950-ականների սկիզբը, երբ Վատիկանը արգելեց կաթոլիկներին մասնակցել Քահանայական բանվորների շարժմանը և ձախակողմյան այլ շարժումներին, որոնք շատ բան էին նշանակում Ալտյուսերի համար։ 

Իր ողջ կյանքի ընթացքում Ալտյուսերը գրեթե ոչ մի մեծ գործ չի գրել։ Նրա ժառանգությունը ներառում է նախկինում հնչեցրած դասախոսությունների ժողովածուներ, չհրատարակված գրքերի նախագծային տարբերակներ, անավարտ հատվածներ։ Որպես կանոն, գրքերը ստեղծվել են նմանատիպ թեմաներով հոդվածների հավաքածուների հիման վրա։ Ալտյուսերը 1946 թվականից հոդվածներ է գրում քրիստոնեության, քաղաքականության, պատմության փիլիսոփայության և ընթացիկ քաղաքական իրադարձությունների վերաբերյալ (օրինակ՝ Ռեյկի դատավարությունը Հունգարիայում): Ժամանակակից աշխարհում քրիստոնեության արդիականության մասին առաջին հոդվածը, որը տպագրվել է «Գերի Ավետարանը» կաթոլիկական հրատարակության մեջ, պատասխանել է «Արդյո՞ք բարի լուրը հռչակված է այսօրվա մարդկանց» հարցին։ Նույն շրջանում նա ուսումնասիրել է ֆրանսիական լուսավորության փիլիսոփայությունը, որի վրա 1949-1950 թվականներին պատրաստել է մեծ ատենախոսության նախագիծ «Քաղաքականությունը և փիլիսոփայությունը 18-րդ դարում» թեմայով և փոքրիկ ուսումնասիրություն Ռուսոյի մասին։ 1950-ին ատենախոսությունը ներկայացվեց Ժան Իպոլիտին և Վլադիմիր Յանկելևիչին, բայց ի վերջո այն մերժվեց։ Ավելի ուշ Ալտյուսերը գրեց, որ այս ստեղծագործությունը միշտ պահպանել է իր նշանակությունը իր համար, որը մարմնավորվել է Մոնտեսքյեի մասին գրքում, իսկ հետագայում՝ Ռուսոյի մասին աշխատություններում։ 1950-ականների սկզբին Ալտյուսերը վերջնականապես հեռացավ Հեգելից, որի ուսմունքը նրա համար դարձավ «բուրժուական» փիլիսոփայություն։

1953-1960 թվականներին Ալտյուսերը գրեթե ոչինչ չի հրապարակել մարքսիստական թեմաներով։ Բայց նրա ուսուցչական գործունեությունը նրա համար փիլիսոփայի և հետազոտողի համբավ ստեղծեց։ 1955 թվականին Ալտյուսերը «Revue de l'enseignement philosophique»-ում հրապարակեց բաց նամակ Փոլ Ռիկուրին, «Պատմության օբյեկտիվության մասին, պատմության գիտական հիմքերի մասին». Նամակը պատասխան էր Ռիկուրի կոշտ քննադատությանը Ռայմոնդ Արոնի «Պատմության փիլիսոփայության ներածություն»-ի վերաբերյալ։1959 թվականին լույս է տեսել նրա առաջին գիրքը՝ Մոնտեսքյեի փիլիսոփայության մասին։ 1960 թվականին Ալթյուսերը թարգմանել, խմբագրել և հրատարակել է Ֆոյերբախի ընտրված գործերը 1839-1845 թվականներին՝ գրելով նրա տեքստերի ժողովածուի նախաբանը։

### 1960-ական թթ. հիմնական աշխատանքներ

1961 թվականին «Երիտասարդ Մարքսի մասին՝ տեսության հարցեր» հոդվածի հրապարակմամբ ամսագրում սկսվեց Մարքսի մասին աշխատությունների շարք, որոնք Ալտյուսերին հռչակ բերեցին։ Ալտյուսերը միացավ ֆրանսիացի մարքսիստների միջև Մարքսի և մարքսիստական փիլիսոփայության շուրջ շարունակվող բանավեճին։ Բանավեճը տեղի ունեցավ երեք տարբեր ձևերով՝ գրքերի հրատարակման միջոցով,հակասություններով «La Nouvelle Critique» թերթում (1964-1965 թթ.) և 1966թ-ի ԿԿ լիագումարում։

1964 թվականին La Nouvelle Critique-ը հրապարակեց «Ֆրեյդը և Լականը» հոդվածը Ֆրանսիայում հոգեվերլուծության և մարքսիզմի մասին։ Միաժամանակ ԲՆԴ-ն Ալտյուսերի նախաձեռնությամբ Լականին հրավիրում է սեմինարներ անցկացնելու։ Սպինոզան հիշատակվում է հենց առաջին սեմինարում. Հետևյալ թեմաներով Ալտյուսերի սեմինարների ցիկլը պատկանում է բուռն ստեղծագործական և ուսուցողական գործունեության նույն շրջանին։ Սեմինարի ընթացքում քննարկվեցին նաև «Մարքսի վաղ գործերը» (1961-1962 թթ.), «Ստրուկտուալիզմի ծագումը» (1962-1963 թթ. Ֆուկոյի խելագարության պատմությունը, որը Ալտյուսերը շատ բարձր գնահատեց), «Լական և հոգեվերլուծություն» (1963-1964), «Կարդալ «Կապիտալ»»(1964-1965 թթ.)։ Վերջին սեմինարը հիմք հանդիսացավ համանուն կոլեկտիվ աշխատանքի համար։ Սեմինարներին, ի թիվս այլոց, մասնակցում էին Էթյեն Բալիբարը, Ալեն Բադիուն, Պիեռ Մաքրեյը, Դոմինիկ Լեկուրը, Ռեժիս Դեբրեն, Ժակ Ռանսյերը, Ժակ-Ալեն Միլլերը։

Մարքսի համար (1965, 1961-1965 թվականներին հրատարակված տեքստերի ժողովածու) և «Կարդալ «Կապիտալը»» (1965, համահեղինակներ Ջ. Ռանսիերը, Պ. Մասերեյը, Է. Բալիբարը և Ռ. Էստաբլը) Ալտյուսերին միջազգային համբավ են բերում, թեև խիստ քննադատության են ենթարկվում։ Նա դառնում է ԿԿ-ի առաջատար տեսաբաններից մեկը։ Այս գրքերում Ալտյուսերն առաջարկում է Մարքսի այն ժամանակվա արմատական մեկնաբանությունը։ Երկու տասնամյակ շարունակ նրա աշխատանքը ազդեցություն է ունեցել մարքսիստական բանավեճի վրա։ Հակասությունը հասավ գագաթնակետին 1960-ականների կեսերին, այն ունեցավ լայն հնչեղություն, և Ալտյուսերի երկու հիմնական գրքերը դարձան բեսթսելերներ։ Բանավեճի ընթացքում, որը տեղի ունեցավ Ստալինի անձի պաշտամունքի քննադատության ֆոնին, «հումանիստները» հակադրվեցին «գիտնականներին». Վերջինիս առաջնորդն էր Ալտյուսերը՝ հանդես գալով «տեսական հակամարդասիրության» դիրքերից։ Ալտյուսերը հիշեցրել է, որ «մարդասիրության» և, միևնույն ժամանակ, ստալինյան դիամատի դեմ պայքարում նա, բացի խիստ գիտական նպատակներից, հետապնդել է նաև քաղաքականը։ Թեև Ժան Պոլ Սարտրի հումանիզմն ու հակաստալինիզմը, որն այդ տարիներին մեծ ազդեցություն ուներ, նույնպես ձախ կողմում էր, սակայն նրա ոլունտարիզմը չնպաստեց հետևողական քաղաքական մարտավարության կամ ռազմավարության մշակմանը։Ֆրանսիայի կոմունիստական կուսակցության մարքսիստ-հումանիստները գիտական մարքսիզմը կապում էին ստալինիզմի հետ։ Ուստի Ալտյուսերի ինտելեկտուալ մանևրները Մարքսի արմատական մեկնաբանության համար իրականացվել են բավականին բարդ միջավայրում։

1960-ականների կեսերին Ալտյուսերի աշխատանքի ազդեցությամբ ԿԿ-ում ձևավորվեց նրա կողմնակիցների մի խմբակցություն, որը հիմնականում բաղկացած էր երիտասարդ մտավորականներից։ Պաշտոնական ղեկավարությունը մնաց ստալինյան մարքսիզմի դիրքերին՝ քննադատվելով ինչպես «ձախից», ձևավորվող մաոիստական խմբերից, այնպես էլ «աջերից», հումանիստներից։ Ձախ խմբերը (մաոիստներ և տրոցկիստներ) դեմ էին կուսակցության վերափոխմանը խորհրդարանական կառույցի Ալտյուսերը սկզբում զգուշորեն, իսկ հետո ավելի բացահայտորեն իրեն նույնացնում էր ստալինիզմի մաոիստական ձախ քննադատության հետ (Մաո Ցզեդունի մասին նրա առաջին հիշատակումը թվագրվում է 1962 թվականին): 1966-ի վերջին Ալտյուսերը մաոիստական ամսագրերից մեկում տպագրեց անստորագիր հոդված՝ «Մշակութային հեղափոխության մասին», որը մեծ հնչեղություն ունեցավ։ Փիլիսոփան չինական մշակութային հեղափոխության սկիզբը գնահատել է որպես «տեսական մեծ հետաքրքրություն ներկայացնող պատմական աննախադեպ փաստ»։ Անդրադառնալով մշակութային հեղափոխության փորձին՝ Ալտյուսերը դեմ է արտահայտվել ԿԿ-ի վերափոխմանը խորհրդարանական տիպի կուսակցության և կոչ է արել բարեփոխել այն՝ հիմնվելով հեղափոխական շարժման զանգվածային բնույթի և ինքնակարողության վրա։

Այդ ժամանակ Ալտյուսերի ժողովրդականությունը Ֆրանսիայում այնքան էր աճել, որ քաղաքականության, գաղափարախոսության կամ տեսության հարցերի մասին հազվագյուտ ինտելեկտուալ քննարկում չէր հիշատակվում նրա աշխատանքի մասին։ 1965 թվականից Ալտյուսերը հրատարակչության համար սկսեց խմբագրել «Տեսություն» մատենաշարը, որտեղ էլ և նա և իր համախոհները հրատարակեցին։ Տեսական պայքարի առանցքային իրադարձությունները տեղի են ունեցել 1966 թ-ին։ Հունվարին Շուազի-լե-Ռուայում տեղի ունեցավ կոմունիստ փիլիսոփաների համաժողով։ Համաժողովում հումանիստների առաջնորդ Ռոջեր Գարոդին հանդես է եկել «դատապարտող ելույթով»՝ ընդդեմ տեսական հակահումանիզմի։ Ալտյուսերը բացակայում էր, նրա նամակը հնչեցվեց։ Հակասությունը Ալտյուսերի և Գարուդիի կողմնակիցների միջև երկարատև կոնֆլիկտի գագաթնակետին էր հասել։ Մարտին Արժանտոյում (Փարիզի արվարձան) տեղի ունեցավ Կենտրոնական կոմիտեի պլենումը, որտեղ նախագահում էր Լուի Արագոնը։ Ելնելով Ալտյուսերի և Գարուդիի թեզերի քննարկման արդյունքներից՝ ղեկավարությունը որոշեց (այն կարդացել է փիլիսոփա Լյուսիեն Սեվեն) աջակցել Գարուդիի դիրքորոշմանը, թեև վերջինս քննադատության է ենթարկվել։ Տեսական հակահումանիզմը կոչվում էր փակուղային մոտեցում, որը բացառում էր մարդու հայեցակարգը և սխալ մեկնաբանում սոցիալական հարաբերությունների և դասակարգային պայքարի հարցերը, բանաձևը պնդում էր, որ տեսությունը տանում է դեպի «իդեալիստական մարդաբանության» և «պատմական թերահավատութաւն»։ Կուսակցության գլխավոր քարտուղար Վալդեկ Ռոշը հայտարարեց, որ «կոմունիզմն առանց հումանիզմի կոմունիզմ չէ»։ 1966-ի վերջին 600 մաոիստ ուսանողներ պաշտոնապես հեռացվեցին ԿԿ-ից։ Պլենումից հետո Ալտյուսերը երկար նամակ է պատրաստել ԿԿ-ի Կենտրոնական կոմիտեին՝ քննադատելով բանաձևի տեսական խնդիրները, բայց նա այդպես էլ չուղարկեց։ Գարուդիին աջակցելու ղեկավարության որոշումը էլ ավելի նվազեցրեց Ալտյուսերի ազդեցությունը ԿԿ-ում։.

Նաև 1966 թվականին Ալտյուսերը մի քանի հոդվածներ հրապարակեց Ռուսոյի մասին։ 1967 թվականին նա գրել է «Մարքսիստական փիլիսոփայության պատմական առաջադրանքը» ծավալուն հոդված՝ տպագրելու խորհրդային «Փիլիսոփայության հիմնախնդիրները», սակայն այն չի ընդունվել խորհրդային ամսագրում և մեկ տարի անց տպագրվել է հունգարերեն։ Միևնույն ժամանակ Ալտյուսերը ԲՆԴ-ում կազմակերպեց Սպինոզայի խումբը տեսական և քաղաքական հարցերի շուրջ։ Խմբի անդամները, որոնց թվում էր Ալեն Բադիուն, թաքնվել են կեղծանուններով՝ հետևելով այն ժամանակվա բազմաթիվ ընդհատակյա կազմակերպությունների օրինակին։ 1967 և 1968 թվականներին, ընդհուպ մինչև մայիսյան իրադարձությունները, Ալտյուսերն իր ուսանողների հետ միասին անցկացրեց «Փիլիսոփայության դասընթաց գիտնականների համար» ԲՆԴ-ում։ Նյութի մի մասն էր «Փիլիսոփայություն և գիտնականների ինքնաբուխ փիլիսոփայություն» գիրքը (1974)։ 1968 թվականի փետրվարի 24-ին Ֆրանսիական փիլիսոփայական ընկերությունում Ալտյուսերը դասախոսություն է կարդացել «Լենինը և փիլիսոփայությունը» (հրատարակվել է 1969 թվականին)։

### 1968-ից հետո

1968 թվականի մայիսյան իրադարձությունների ժամանակ Ալտյուսերը հոսպիտալացվել է դեպրեսիվ խանգարման պատճառով և բացակայել Լատինական թաղամասից։ Նրա ուսանողներից շատերը մասնակցել են միջոցառումներին, և Ռեժիս Դեբրեն դարձել է միջազգային հեղափոխական հայտնի մարդ։ Ալտյուսերի լռությանը բացասաբար են ընդունել արմատական ուսանողները, ովքեր տների պատերին գրել էին. «A quoi sert Althusser? Althusser — a rien»․ Նա խիստ քննադատության է ենթարկվել ձախ մաոիստական «Դելո Նարոդա» թերթի կողմից, որը նրան անվանել է ռեվիզիոնիստ: Այդ պահից սկսած նրա ազդեցությունը ուսանողների վրա սկսեց նվազել։ Ալտյուսերի պասիվությունը դատապարտել են նրա որոշ կողմնակիցներ, հատկապես ուսանող Ժակ Ռանսյերը։

Ի պատասխան քննադատությունների՝ Ալտյուսերը հետագայում փորձեց «ինքնաքննադատության» և իր վերաբերմունքը մայիսյան իրադարձությունների վերաբերյալ արտահայտել հետագա հրապարակումներում և նամակներում, մասնավորապես՝ «La Pensée» ամսագրում 1969 թվականի ամռանը տպագրված «Միշել Վերրեի՝ Ուսանողական Մայի մասին հոդվածի վերաբերյալ» հոդվածում։ Նրա դիրքորոշումը երկիմաստ էր. Մի կողմից, Ալտյուսերը մայիսյան իրադարձություններն անվանեց «արևմտյան պատմության ամենակարևոր իրադարձությունը դիմադրության և նացիզմի դեմ հաղթանակ» և փորձեց հաշտեցնել արմատական ուսանողներին և ԲՆԴ-ին, բայց Կոմունիստական կուսակցության պայմաններով։ Մյուս կողմից, Ալտյուսերն ընդունեց ԲՆԴF-ի պաշտոնական փաստարկը անարխիստական ուտոպիզմի «մանկական անկարգության» դեմ, որը «վարակեց» ուսանողական շարժմանը։ Փիլիսոփան չհակառակվեց խորհրդային ներխուժմանը Չեխոսլովակիա՝ դատապարտելով այն շատ ավելի ուշ՝ «Ինքնաքննադատության տարրեր» (1974 թ.) աշխատության մեջ։ ԿԿի ղեկավարության կողմից Ալտյուսերի նկատմամբ վերաբերմունքը բավականին բացասական էր, թեև Լը Հյումաիտեն այն ժամանակ հրապարակում էր «Կապիտալ»-ի նախաբանից հատվածներ։

1969-ին գրվել է «Պետություն, իրավունք, վերադաս» աշխատությունը, որը վերջնականապես չի տպագրվել (ամբողջությամբ տպագրվել է 1995 թ.), որի մաս է կազմել «Պետության գաղափարախոսությունը և գաղափարախոսական ապարատները» հայտնի հոդվածը, որը տպագրվել է 1995 թ. «La Pensée» ամսագիրը 1970 թ։ Նույն թվականին Ալտուսերը գրեց չիլիացի մարքսիստ սոցիոլոգ Մարթա Հարնեքերի «Պատմական մատերիալիզմի հիմունքները» աշխատության առաջաբանը, որը հրատարակվել է Մեքսիկայում և Արգենտինայում և դարձել բեսթսելլեր։ Այդ ժամանակ Ալտյուսերը մեծ ժողովրդականություն էր ձեռք բերել Լատինական Ամերիկայում. որոշ ձախ ակտիվիստների և մտավորականների համար նա գրեթե նոր Մարքսն էր , թեև նրա աշխատանքը բուռն քննարկումների և սուր քննադատության առարկա էր։ 1960-1970-ականների վերջին նրա հիմնական գործերը թարգմանվեցին անգլերեն՝ «Մարքսի համար» 1969 թվականին, «Կարդացեք «Կապիտալը»» 1970 թվականին, որից հետո Ալտյուսերի գաղափարները լայն տարածում գտան անգլիախոս մարքսիստների շրջանում։

1970-ականներին Ալտյուսերը ինտենսիվ աշխատել է ԲՆԴ-ում, նրա վարչական պարտականությունների շրջանակը բավականին լայն էր։ Նա հրատարակեց «Տեսություն» շարքը ։ 1970-ականների սկզբին ԿԿ-ն մտավ տեսական խնդիրների շուրջ ներքին հակամարտությունների մեջ, որոնք տեղի էին ունենում եվրոկոմունիզմի առաջացման ֆոնին։ Ալտյուսերի ստրուկտուալիստական մարքսիզմն այդ պայմաններում քիչ թե շատ ֆորմալացված միտումներից էր։ Ալտյուսերը քննադատեց ինչպես ձախակողմյան միասնության խորհրդարանական ռազմավարությունը, այնպես էլ ստալինիզմի մնացորդները, որոնք դեռ պաշտոնապես չեն մերժվել ԿԿ-ի ղեկավարության կողմից։ Ամենաշատ քննարկվող հարցերից մեկը «պրոլետարիատի դիկտատուրայի» թեզն էր, որից ԿԿ-ն պաշտոնապես հրաժարվեց իր համագումարում 1976 թվականին ։ Ալտյուսերը սուր քննադատության ենթարկեց, թե ինչ ձևով է դա արվել, իսկ ավելի ուշ իր դիրքորոշումն արտահայտեց «Ինչը պետք է փոխվի Կոմունիստական կուսակցությունում» հրապարակումների շարքում «Le Monde»-ում (1978 թ.)։ Ալտյուսերն ու իր համախոհները աստիճանաբար կորցրեցին իրենց դիրքերը Կոմկուսի կազմում՝ վերածվելով մարգինալ խմբի, որը բաղկացած էր հիմնականում ուսանողներից ու մտավորականներից։ Նրանք փորձում էին պաշտպանել իրենց դիրքերը կուսակցության ներսում, սակայն Ալտյուսերի պարտությունն անվիճելի էր։ Միևնույն ժամանակ, ԿԿ-ում քաղաքական բաժանումը աջ կամ ձախ սկզբունքով կարող էր պայմանական լինել. Ալտյուսերը հաճախ նման դիրքորոշումներ ուներ, օրինակ՝ աջ կոմունիստ Ժան Էլենշտեյնի հետ։

Ալտյուսերը շարունակեց մասնակցել ԿԿ-ի տարբեր հանրային միջոցառումներին։ 1973 թվականին Լը Հյումանիտե թերթի կողմից կազմակերպված «Կոմունիստներ, մտավորականներ և մշակույթ» քննարկմանը (Ժան Էլենշտեյնի և Լուի Արագոնի հետ միասին), 1976 թվականին գրքի փառատոնում 1975 թվականին Ալտյուսերը ստացել է իր դոկտորական կոչումը Ամիենի համալսարանից՝ հիմնվելով հրատարակված աշխատանքների ամբողջականուփյան վրա։ 1976 թվականին լույս է տեսել տարբեր տարիների հոդվածների ժողովածուն՝ «Դիրքեր»։ Նույն թվականի հուլիսին փիլիսոփան դասախոսություն է կարդացել Մադրիդի և Բարսելոնայի համալսարաններում, իսկ 1977 թվականի նոյեմբերին հանդես է եկել «Վերջապես մարքսիզմի ճգնաժամը» զեկույցով։ Վենետիկում իտալական «Il Manifesto» ձախ ամսագրի կողմից կազմակերպված կոնգրեսում։ «Մաքիավելիի մենակությունը» զեկույցը ներկայացվել է Քաղաքական գիտության ազգային հիմնադրամի (1977 թ.) կազմակերպված գիտաժողովում։ «Ռևիզիոնիստական» տեքստը «Մարքսը իր սահմաններում» (հրատարակվել է 1994 թվականին) և Մարքսիզմի մասին հոդվածը իտալական Enciclopedia Europea-ի համար թվագրվում են 1978 թ.։ 1979-ին Ալտյուսերը պետք է զեկուցեր հոգեվերլուծության մասին Թբիլիսիի ֆրանս-խորհրդային կոնֆերանսին, սակայն նա հրաժարվեց մասնակցել։

### Հիվանդություն. Անձնական կյանք

Ալտյուսերը տառապում էր մանիակալ-դեպրեսիվ փսիխոզով իր հասուն կյանքի ընթացքում, նա հաճախակի դեպրեսիաներ ուներ, որոնք, հավանաբար, սկսվեցին 1938 թվականին և կանոնավոր դարձան գերմանական գերության մեջ գտնվելու հինգ տարիներից հետո։ Նա իր կյանքի մեծ մասն ապրել է ԿԿ-ի շենքի բնակարանում՝ հազվադեպ լքելով այն։ 1950-ական թվականներից նա գտնվում էր մշտական բժշկական հսկողության տակ, հաճախ հոգեբուժական և քիմիաթերապևտիկ բուժում էր անցնում կլինիկաներում, որոնք ներառում էին բուժման արմատական մեթոդներ (էլեկտրաշոկ)։ Ալտյուսերը չի սահմանափակվել միայն բժիշկների կողմից նշանակված դեղամիջոցներով և զբաղվել ինքնաբուժությամբ՝ օգտագործելով տարբեր դեղամիջոցներ ալկոհոլի հետ միասին։ Նա բուժվել է հոգեվերլուծության օգնությամբ։ Ըստ Է. Ռուդինեսկոյի, 1965 թվականից Ալտյուսերը սկսեց կանոնավոր սեանսներ անցնել հոգեվերլուծաբան Ռենե Դիատկինի հետ, ով նրա բժիշկն էր մինչև մոտ 1987 թվականը։ Հիվանդությունը ազդեց գիտական արտադրողականության վրա. օրինակ, 1962 թվականին փիլիսոփան սկսեց գիրք գրել Մաքիավելիի մասին դեպրեսիվ սրացման ժամանակ և արդյունքւոմ 3 ամիս անցկացրեց կլինիկայում։ 1968 թվականի մայիս-հունիս ամիսների իրադարձությունների ժամանակ Ալտյուսերին մեղադրում էին պասիվության մեջ, թեև նա այդ ժամանակ բուժման կուրս էր անցնում։ 1976 թվականին Ալտյուսերը հաշվարկեց, որ անցած 30 տարիներից 15-ը նա անցկացրել է հիվանդանոցներում և հոգեբուժական կլինիկաներում։

1946 թվականին Ալտուսերը հանդիպեց իր ապագա կնոջը՝ Դիմադրության նախկին անդամ և ձախ ակտիվիստ, սոցիոլոգ Հելեն Ռիտմանին, որը ծագումով ռուս հրեա էր։ Նրանք ամուսնացել են միայն 1976 թվականին՝ 30 տարվա համատեղ կյանքից հետո։ Հելեն Ռիտմանը Ժան Բոֆրեի հետ մասնակցեց Դիմադրությանը և միացավ ԿԿ-ին։ 1940-ականների վերջին նրան անհասկանալի պատճառներով հեռացրին կուսակցությունից՝ պաշտոնապես մեղադրելով «տրոցկիզմի» և «հանցագործությունների» մեջ։ Հավանաբար խոսքը նախկին համախոհների մահապատիժների մասին էր, որոնց մասնակցել է Հելենը։ Ալտյուսերը երկար ժամանակ փորձում էր վերականգնել Հելենի համբավըԿԿ-ում, բայց ապարդյուն։ Համաձայն Ալտուսերի հուշերի՝ Հելենը նրան տվել է «համերաշխության և պայքարի աշխարհ, մոտիվացված աշխարհ... արիության աշխարհ»։ Ալտյուսերը հիշեց․ Հելենը նրանից մեծ էր 8 տարով։ Այս հարաբերությունները երիտասարդ և անփորձ Ալտյուսերի համար կանանց հետ վարվելիս ցավոտ և հակասական էին հենց սկզբից։ Նրանք ուժեղ զգացմունքային ազդեցություն ունեցան նրա վրա և հանգեցրին խորը դեպրեսիաների։ Ալտյուսերի կյանքի փորձը սահմանափակվում էր տանով, դպրոցով և համակենտրոնացման ճամբարով, մինչդեռ Հելենը շատ էր ճանապարհորդում և ակտիվ էր գրական և ռադիկալ շրջանակներում։ Հելենը տառապում էր ԿԿ-ի ստալինիզմից հենց այն պահին, երբ Ալտյուսերը պատրաստվում էր փիլիսոփայական գործունեությունը կապել կոմունիստական շարժման հետ։ Ինչպես գրում է Է. Ռուդինեսկոն, Ալտյուսերի համար Հելենը իր հակառակ պատկերն էր. նա Դիմադրության անդամ էր, Հոլոքոստի դրոշմը կրող հրեա, ով, չնայած մարքսիզմին, պահպանեց կաթոլիկությունը։ Նրա մանկությունը բարեկեցիկ չի եղել. 13 տարեկանում նա սեռական բռնության զոհ է դարձել իր ընտանեկան բժշկի կողմից, ով, ի թիվս այլ բաների, Հելենին հանձնարարել է իր անբուժելի հիվանդ ծնողներին մորֆինի չափաբաժիններ տալ։ Ըստ Է.Ռուդինեսկոյի՝ Հելենը Ալտյուսերի համար մարմնավորել է «բռնադատված գիտակցությունը», «անխիղճ սուպերէգոն», «մութ կողմը», «կենդանական բնությունը»։ Իր ինքնակենսագրության մեջ Ալտյուսերը նկարագրել է իր հակասական զգացմունքները հետևյալ կերպ. -Իր «Ապագան երկար է տևում» ինքնակենսագրության մեջ, որը գրվել է 1985 թվականին և հրատարակվել հետմահու, Ալտյուսերը հոգեվերլուծության միջոցով վերլուծել է իր հիվանդության պատճառները և գտել դրանք դժվար ընտանեկան հարաբերություններում՝ չնայած բարեկեցիկ մանկությանը (նրա ինքնակենսագրության կեսը նվիրված է այս թեմային)։ Ալտյուսերը կարծում էր, որ ինքը չունի իսկական «ես», որը պայմանավորված է իսկական մայրական սիրո բացակայությամբ. հայրը զգացմունքային առումով զուսպ մարդ էր և գործնականում բացակայում էր որդու համար։ Ալտյուսերը ընտանեկան իրավիճակը բխեցրեց իր ծնունդից առաջ տեղի ունեցած իրադարձություններից, որոնք նա իմացել էր մորաքրոջից. Լյուսիեն Բերգերը՝ նրա մայրը, պետք է սիրով ամուսնանար իր հոր եղբոր՝ Լուիի հետ, ով մահացել էր Առաջին համաշխարհային պատերազմում Վերդենի մոտ (ինքը՝ Չարլզը, իր հայրը, իր հերթին նշանված էր Լյուսիենի քրոջ՝ Ջուլիետի հետ)։ Երկու ընտանիքներն էլ հետևեցին լևիրատի հին սովորույթին, Լյուսիենն ամուսնացավ Չարլզի հետ, և նրանց որդին կոչվեց հանգուցյալ Լուիի անունով: Ալտյուսերի հուշերում այս ամուսնությունը «խելագարություն» էր, ոչ այնքան սովորույթներին հնազանդվելու պատճառով, որքան այն պատճառով, որ չէ որ ոչ ոք Լյուսիենին չէր ստիպել ամուսնանալ Չարլզի հետ։ Արդյունքում Ալտյուսերի մայրը հենց այնպես չէր սիրում որդուն, այլ սիրում էր նրա մեջ վաղուց մահացած Լուի Ավագին։ Փիլիսոփան իր մորը նկարագրել է որպես «ամորձատող կին» (հոգեվերլուծության տերմին), որը ֆոբիաների ազդեցության տակ սոցիալական և սեռական հիգիենայի խիստ ռեժիմ է սահմանել Ալտյուսերի և նրա քրոջ՝ Ժորժետի համար։ Մմենակության զգացումը Ալտյուսերին կարող էր մեղմանալ միայն մորվանում ապրող մոր ծնողների հետ շփվելու միջոցով։ Մոր հետ հարաբերությունները և նրա սերը վաստակելու ցանկությունը, ըստ նրա հիշողությունների, մեծապես որոշեցին նրա չափահաս կյանքը և գիտական կարիերան, ներառյալ ԲՆԴ ընդունվելը: Ըստ նրա ինքնակենսագրության՝ ԲՆԴ-ն Ալտյուսերի համար ինտելեկտուալ մաքրության մի ապաստան էր մեծ «կեղտոտ» աշխարհից, որից նրա մայրն այնքան էր վախենում։

Ինքնակենսագրության փաստերը քննադատորեն են գնահատվում հետազոտողների կողմից։ Ըստ հրատարակիչների՝ «Ապագան երկար է տևում»-ը փաստի և հորինվածքի անքակտելի միահյուսում է։ Ալտյուսերը կենտրոնացել է ընտանեկան հանգամանքների նկարագրության վրա՝ առանց հաշվի առնելու, օրինակ, ԲՆԴ-ի ազդեցությունը իր անձի վրա: Կենսագիր Յան Մուլյեր-Բուտանը, Ալտյուսերի կենսագրության վաղ շրջանի մանրակրկիտ վերլուծությունից հետո, եզրակացրեց, որ փաստից հետո գրված ինքնակենսագրությունը իրադարձությունները մեկնաբանում է կյանքի փլուզման պրիզմայով: Մուլյե-Բուտանը կարծում է, որ Հելենն էր, ով առանցքային դեր է խաղացել Ալտյուսերների ընտանիքի պատմության «ֆատալիստական» ներկայացման ստեղծման գործում՝ հիմնականում ձևավորելով իր տեսլականը դեռևս 1964 թ.։ Ըստ Գ.Էլիոթի, ինքնակենսագրությունը, առաջին հերթին, ստեղծում է կործանման և ինքնաոչնչացման տպավորություն։ Ալտյուսերը, ամենայն հավանականությամբ, թաքցրել է մշտական դեպրեսիայի սկիզբը ավելի ուշ (հետպատերազմյան) շրջան՝ բաց թողնելով հիվանդության ավելի վաղ դրսևորումները դպրոցում և համակենտրոնացման ճամբարում։

Յան Մուլյե-Բուտանը դեպրեսիաները կապում է ոչ միայն իր անձնական կյանքի իրադարձությունների, այլև քաղաքական հիասթափությունների հետ։ Ալտյուսերի կենսագիրները ուշադրություն են հրավիրում ԿԿ-ի ներքին մշակույթի վրա, որը նրա քաղաքական մտածողության և հոգեբանական վիճակի վրա ազդող կարևոր գործոն էր։ Ըստ Մուլե Բուտանիի, Ալտյուսերը վաղ տարիքից զարգացրել է մտերիմ հոգեբանական կապ իր քրոջ՝ Ժորժետի հետ, և թեև նա հազվադեպ է հիշատակել նրան իր ինքնակենսագրության մեջ, նրա հետ հարաբերությունները կարևոր տարր են եղել նրա կյանքում: Քույրը ևս դեպրեսիաներ ուներ, և չնայած այն հանգամանքին, որ եղբայրն ու քույրը գրեթե ողջ չափահաս կյանքն ապրել են միմյանցից առանձին, նրանց դեպրեսիաները հաճախ համընկնում էին ժամանակի հետ։ 1960-ականներին Ալթուսերը մտերիմ հարաբերություններ է ունեցել իտալուհի Ֆրանկա Մադոնիայի հետ՝ փիլիսոփա, դրամատուրգ և նրա ստեղծագործությունների թարգմանիչ։ Մադոնիան գեղեցիկ կին էր հարուստ բուրժուական ընտանիքից։ 1998 թ-ին հրապարակվեց նրանց նամակագրությունը (1961-1973 թվականներին Ալտյուսերի ավելի քան հինգ հարյուր նամակներով)։ Ըստ Է.Ռուդինեսկոյի՝ Ալտյուսերը սիրահարված էր Մադոնյային, ով իր համար մարմնավորում էր այն ամենը, ինչ պակասում էր մանկության և փարիզյան կյանքում՝ իսկական ընտանիք, ապրելու արվեստ, այլ մտածելակերպ, հաղորդակցություն և ցանկություններ։

### Կնոջ սպանությունը և վերջին տարիները

1978 թվականի ընտրություններում ֆրանսիական ձախերի և ԿԿ-ի պարտությունից հետո Ալտյուսերի դեպրեսիաներն ավելի հաճախակի դարձան և ուժեղացան։ Դիֆրագմայի կերակրափողի բացվածքի ճողվածքը հեռացնելու վիրահատության ենթարկվելով (ճողվածքի պատճառով Ալտյուսերի համար դժվար էր շնչել ուտելիս), փիլիսոփան 1980 թվականի ողջ ամառը անցկացրեց կլինիկայում։ Ալտյուսերի խոսքով՝ վիրահատությունը հանգեցրել է ինչպես ֆիզիկական ինքնազգացողության, այնպես էլ հոգեկան վիճակի վատթարացման։ Մասնավորապես, նրա հետապնդման մոլուցքը սրվեց։ Բուժումը դրական արդյունք չի տվել, սակայն հոկտեմբերի սկզբին Ալտյուսերը դուրս է գրվել կլինիկայից։

1980 թվականի նոյեմբերի 17-ին Ալտուսերը խեղդամահ արեց Հելենին ԲՆԴ-ի իրենց բնակարանում, Ուլմ փողոցի 15 հասցեում։ Ալտուսերն ինքն իր կնոջ մահվան մասին հայտնել էր ԲՆԴ բժշկին, ով դիմել էր հոգեբուժական հաստատություններին։ Փիլիսոփան շտապ հոսպիտալացվել է Սեն-Աննի հիվանդանոց և ենթարկվել հոգեբուժական փորձաքննության։ Ալտյուսերը պնդել է, որ չի հիշում, թե ինչպես է տեղի ունեցելսպանությունը. նա դա պարզել է անսպասելիորեն՝ կնոջ պարանոցը մերսելուց հետո։ Փորձագետները խորհուրդ են տվել Ալտյուսերին ազատել քրեական պատասխանատվությունից՝ համաձայն Ֆրանսիայի քրեական օրենսգրքի 64-րդ հոդվածի, քանի որ «նրա կնոջ սպանությունը խեղդամահ անելով կատարվել է առանց լրացուցիչ բռնության՝մելանխոլիկ դեպրեսիայով բարդացած իատրոգեն հալյուցինացիայի ժամանակ»։  1981թ. փետրվարին դատարանը Ալտյուսերին անմեղսունակ ճանաչեց գործողությունների պահին, քանի որ նա գտնվում էր հոգեկան խանգարման վիճակում և նրան ուղարկեց հարկադիր բուժման Սեն-Անն հիվանդանոց; հունիսին Ալտյուսերը տեղափոխվել է O-Վիվ հիվանդանոց։ Նրա դասախոսական կարիերան ավարտվեց. Կրթության նախարարությունը Ալտուսերին հեռացրեց ԲՆԴ-ից։ Նա կորցրեց իր բոլոր քաղաքացիական իրավունքները և բնակարանը ԲՆԴ-ում։ Ալտյուսերը իր օրինական ներկայացուցիչ նշանակեց փիլիսոփա Դոմինիկ Լեկուրին։ Մինչեւ 1983 թվականի հուլիսը նա սկզբում բուժվել է պարտադիր, ապա որպես ինքնակամ հիվանդ պետական և մասնավոր կլինիկաներում։ 1984 թվականից մինչև 1986 թվականը փիլիսոփան մենակ է ապրել Փարիզի 20-րդ թաղամասում՝ Լուսիեն Լևեն փողոցում գտնվող բնակարանում։ Հելեն Ռիտմանի սպանությունը գրավեց մամուլի ուշադրությունը։ Հաճախակի կոչեր էին հնչում Ալտյուսերին վերաբերվել որպես սովորական հանցագործի, հարկադիր վերաբերմունքն այս մոտեցմամբ անընդունելի արտոնություն էր։ Այս տեսանկյունից, ամփոփում է Է.Ռուդինեսկոն, Ալտյուսերը երեք անգամ հանցագործ է եղել։ Նախ, նա օրինականացրեց Գուլագի համար պատասխանատու փիլիսոփայական շարժումը։ Երկրորդ, Ալտյուսերը ողջունեց չինական մշակութային հեղափոխությունը որպես այլընտրանք կապիտալիզմին և ստալինյան սոցիալիզմին։ Երրորդ, Ալտուսերը փչացրեց ֆրանսիական երիտասարդության մտավոր վերնախավը հանցավոր գաղափարախոսության պաշտամունքով, որը գտնվում էր Ֆրանսիայի լավագույն հաստատություններից մեկի հիմքում։ Հայտնի հրապարակախոսը բացահայտեց ԿԿ-ի դավադրությունը՝ կանխելու մարդասպանի ոստիկանական հետաքննությունը և նրան Սեն-Ան հիվանդանոցում ինտերնացիոնալու համար։ Դավադրությանը մասնակցել են նաև Ալտյուսերի ընկերները՝ Ռեժիս Դեբրեն, Էթյեն Բալիբարը և Ժակ Դերիդան։ Է.Ռուդինեսկոյի խոսքով՝ սոցիոլոգը դարձել է Ալտյուսերի գլխավոր «ատողը»։ Նրա կարծիքով՝ փիլիսոփան ծրագրել է իր կնոջ սպանությունը, իսկ հետո հատուկ վերաբերմունքի է արժանացել իր նկատմամբ։ Նրա տեսանկյունից Ալտյուսերը ուսանողներին սովորեցնում էր դրականորեն ընկալել հանցագործությունը՝ հեղափոխության հետ անալոգիայով։ Տագիեֆը չի բացառել Հելենի սպանության հակասեմական դրդապատճառները։ Կային նաև տեսակետներ՝ ի պաշտպանություն փիլիսոփայի.օրինակ՝ Ալտյուսերի ընկերը՝ Ռեժիս Դեբրեն, կարծում էր, որ ինքնասպանության դրդապատճառն ալտրուիզմն է։ Ալտյուսերի ճեմարանի ուսուցիչ, կաթոլիկ փիլիսոփա Ժան Գիտոնը 1985 թվականին սպանության մասին այսպես է արտահայտվել.-1985 թվականի մարտին Ալտուսերը կարդաց Լե Մոնդում մի հոդված, որտեղ լրագրող Կլոդ Սերոտը իր գործը համեմատում է ճապոնացի մարդակեր Իսեյ Սագավայի կողմից երիտասարդ կնոջ սպանության հետ: Ինչպես Ալտյուսերը, Սագավան խուսափեց բանտարկությունից բժշկական հիմքերով ինչպես Ֆրանսիայում, այնպես էլ Ճապոնիա վերադառնալուց հետո, և հետագայում հաջողակ գիրք գրեց սպանության մասին և դարձավ Ճապոնիայի մեդիա աստղ: Սերոտը պնդում էր, որ նման աղմկահարույց դեպքերում գլխավոր «աստղերը» մարդասպաններն են, ոչ թե զոհեր։ Ընկերները համոզեցին Ալտուսերին հանդես գալ ի պաշտպանություն նրա, և նա որոշեց ինքնակենսագրություն գրել։ Փիլիսոփան ցանկանում էր հրատարակել այն, բայց ի վերջո ձեռագրերը պահեց իր գրասեղանի մեջ։ Ալտյուսերն իր ինքնակենսագրության մեջ այսպես է բացատրել Հելենի սպանությունը․-Կնոջ սպանությունը լրջորեն արատավորեց Ալտյուսերի հեղինակությունը։ Ինչպես գրում է Է. Ռուդինեսկոն, 1980 թվականից մինչև իր մահը փիլիսոփան վարել է քայլող «ուրվականի» տարօրինակ մենակ կյանք, գրեթե «կենդանի դիակ»:։ Ալտյուսերը փոքրիկ նամակագրություն ուներ, քիչ մտերիմ ընկերներ էին այցելում նրան, օրինակ՝ նրա ընկեր աստվածաբան և փիլիսոփա Ստանիսլաս Բրետոնը, որը նույնպես պատերազմի ժամանակ Ստալագի գերին էր։ 1982-1986 թվականների ժամանակաշրջանի մտորումները կազմել են «Բախման փիլիսոփայությունը» գիրքը (հրատարակվել է 1994 թվականին)։ Նրա կյանքի վերջին տեքստը Ֆերնանդա Նավարոյի հետ հարցազրույցների շարքն էր, որը տպագրվել է Մեքսիկայում 1988 թվականին։ Հավաքածուն մեծ աղմուկ բարձրացրեց Լատինական Ամերիկայում։ 1987 թվականին Ալտյուսերը շտապ վիրահատության է ենթարկվել խցանված կերակրափողի պատճառով, և նրա առողջական վիճակը վատացել է։ Վիրահատությանը հաջորդել է դեպրեսիան, Ալտյուսերը կրկին հայտնվել է Հանթ Վիվ կլինիկայում, որտեղից նրան տեղափոխել են Փարիզի արևմտյան արվարձանում գտնվող հոգեբուժական ինստիտուտ՝ Լա Վերիեր (Իվելինի բաժանմունք). Այնտեղ Ալտյուսերը մահացավ 1990 թվականի հոկտեմբերի 22-ին թոքաբորբի հետևանքով առաջացած սրտի կանգից։ Նրա գերեզմանը գտնվում է Վիրոֆլեի գերեզմանատանը։

Պատմական և փիլիսոփայական համատեքստ
----------------------------------

### Պատմական համատեքստ

Երկու կարևոր քաղաքական իրադարձություններ ազդեցին Ալտյուսերի ամենահայտնի աշխատությունների գրման վրա՝ «Մարքսի համար» (1965 թ.), «Կարդալ «կապիտալը»»(1965 թ.) և «Լենինը և փիլիսոփայությունը» (1969 թ.)։

ԽՄԿԿ 20-րդ համագումարը շրջադարձային էր միջազգային կոմունիստական շարժման համար։ Ապաստալինացումը այնքան էլ չարդարացրեց իր վրա դրված հույսերը։ Այնուամենայնիվ, կոմունիստական կուսակցությունների արևմտյան մտավորականների համար դա նշանակում էր քննադատության ազատություն, թեև սահմանափակ, և մարքսիստական և ոչ մարքսիստական ավանդույթների միջև փոփոխությունների և փոխազդեցության հնարավորություն։ Ամենից կարևորը հենց ստալինյան մարքսիզմի նկատմամբ քննադատական վերաբերմունքի հնարավորությունն էր։ Չին-խորհրդային պառակտումից հետո Չինաստանը շատ կոմունիստ մտավորականների համար դիտում էր որպես սոցիալիզմի ինքնաբավ մոդել, որը համակրանք առաջացրեց որպես այլընտրանք խորհրդայինին։ Այս վերաբերմունքը, ի թիվս այլ բաների, պայմանավորված էր Խորհրդային Միության կողմից «ձեռք բերված սոցիալիզմի» համար վճարած բարձր գնով։

Ալտյուսերի հիմնական աշխատությունները («Մարքսի համար» և «Կարդալ «կապիտալը»») արտացոլումն էին 20-րդ համագումարից հետո կոմունիստական շարժման սահմանազատման, չին-խորհրդային պառակտման, գաուչիզմի առաջացման։ Ֆրանսիական հասարակության շատ հատվածներում, հատկապես երիտասարդների և ուսանողների շրջանում, սրվեցին արմատական տրամադրությունները։ Մյուս կողմից՝ տեղի ունեցավ սոցիալական ժողովրդավարացում։ Սոցիալական պայքարի նոր ձևերի ի հայտ գալն այն ժամանակվա մշակութային փոփոխությունների ընդհանուր համատեքստում հանգեցրեց 1968 թվականի մայիսի իրադարձություններին։ Ալտյուսերի հայացքները և դրանց էվոլյուցիան 1960-ական և 1970-ական թվականներին արտացոլում էին իրական քաղաքական և տնտեսական փոփոխությունները ֆրանսիական հասարակության մեջ, որոնք համեմատելի էին արևմտյան այլ երկրներում կատարվող նմանատիպ փոփոխությունների հետ. նրա գաղափարները մարմնավորում էին մտավորականների արագ աճող սոցիալական խմբի ձգտումները ։

### Փիլիսոփայական համատեքստ

#### Ստալինյան մարքսիզմ

1950-ական թվականներին՝ 20-րդ համագումարից առաջ և հետո, Ֆրանսիայի կոմունիստական կուսակցությունը կանգնած էր ստալինյան մարքսիզմի (խորհրդային ավանդույթի համաձայն՝ «մարքսիզմ-լենինիզմ») դիրքերի վրա։ Տեքստերի ամբողջությունը սահմանափակվում էր Մարքսով, Էնգելսով, Լենինով և Ստալինով։ Դոգմատիկ ավանդույթը փիլիսոփայության մեջ տալիս էր երեք տարբերակ՝ ապավինել «գերմանական գաղափարախոսությանը» և զբաղվել իրական պատմության հետ, զարգացնել դիալեկտիկա պատմական մատերիալիզմի հիման վրա, այսինքն՝ ավելացնել այն, ինչ խոստացել է գրել Մարքսը, բայց չի գրել. զարգացնել Էնգելսի հետագա փիլիսոփայական և բնագիտական գաղափարները։ Վերջին ավանդույթը համակարգվեց ու կոդավորվեց և կոչվեց «դիալեկտիկական մատերիալիզմ»։

#### Նեոմարքսիզմ

Ստալինյան (կամ գիտական) մարքսիզմի հետ հակամարտության համատեքստում Ֆրանսիայում ի հայտ եկավ նեոմարքսիզմի ազդեցիկ միտում։ Նրա հիմնական հարցերից մեկը ինքնորոշումն էր՝ կապված Մարքսի ուսմունքների տարբեր մեկնաբանությունների հետ՝ ունիվերսալիզմի կամ պատմականության տեսակետից։ Նեոմարքսիզմն առաջացել է փիլիսոփայական մտքի այլ ոլորտների հետ անխուսափելի փոխազդեցության արդյունքում։ Նեոմարքսիստները փորձեցին վերանայել Մարքսի օտարման տեսության դերը, գիտության և գաղափարախոսության տարբերության խնդիրը (այդ թվում՝ բուն մարքսիզմի շրջանակներում), մարքսիզմի տեսական աղբյուրների հարցը։.

Որոշ մտավորականներ պաշտպանում էին մարքսիզմի հումանիստական բնույթը։ Հումանիզմի մեջ կար երկու հիմնական գիծ։ Առաջինը Մարքսին վերագրեց լուսավորության հումանիստական ավանդույթին, մարքսիզմի հիմնադիրն այս մեկնաբանությամբ ռացիոնալիստ էր, էքզիստենցիալիստ և ֆենոմենոլոգ։ Հումանիզմի գիծը ձևավորվել է Ժան-Պոլ Սարտրի, Անրի Լեֆևրի և Մորիս Մերլո-Պոնտիի ստեղծագործությունների հիման վրա, ովքեր մարքսիզմի մեջ ինտեգրեցին Հուսերլի և Հայդեգերի ֆենոմենոլոգիան և էքզիստենցիալիզմը։ Մերլո-Պոնտին և Սարտրը շեշտում էին փիլիսոփայության քաղաքական հարթությունը՝ հակադրվելով ստալինյան մարքսիզմի գիտությանը։ Մերլո-Պոնտին երկար ժամանակ չմնաց մարքսիստ, ի տարբերություն Սարտրի, ով մոտեցավ ԿԿ-ին: Մերլո-Պոնտին ֆենոմենոլոգիական միտումնավորությունը սինթեզել է պատմական պրակտիկայի հայեցակարգի հետ։ Սարտրի էկզիստենցիալիզմը ժխտում էր պատմական և տնտեսական դետերմինիզմը՝ առաջին տեղում դնելով մարդկային սուբյեկտիվությունն ու ազատությունը։ Սարտրը, ի տարբերություն Մերլո-Պոնտիի, փորձեց մարքսիզմը հարմարեցնել ներկայիս քաղաքական իրավիճակին։ Թեև երկու մտածողներն էլ հիմնականում անքննադատորեն աջակցում էին Խորհրդային Միությանը, մարքսիզմի նրանց անկախ տարբերակները միանշանակորեն ուղղված էին ստալինյան տարբերակի դեմ: Մեկ այլ գիծ ուշադրություն հրավիրեց պրոլետարիատի պատմական փորձի վրա, որը մարքսիստական տեսությունը կոնցեպտուալ ձևակերպեց։ Պրոլետարիատը պատմական գործընթացի հիմնական առարկան էր, իսկ տեսության համարժեքությունը որոշվում էր բացառապես քաղաքական պրակտիկայի արդյունավետությամբ։ Այս մոտեցման վրա ազդել են Գյորգի Լուկաչի, Անտոնիո Գրամշիի և Կարլ Կորշի աշխատանքը։.

Ալտյուսերը հակադրվում էր հումանիզմի երկու տարբերակներին (հումանիստներից ստալինիստի պիտակ ստանալիս), պաշտպանում էր գիտությունը և մարքսիզմի ինքնավարությունը՝ որպես տեսական գործունեություն, ինչին դեմ էին Լուկաչի և Գրամշիի հետևորդները։

#### Ֆրանսիական ստրուկտուալիզմը և Լականի հոգեվերլուծությունը

Ժամանակակից Մերլո-Պոնտիի և Սարտրի ստրուկտուրալիստները հետպատերազմյան շրջանում քիչ էին հայտնի ։ 1960-ից հետո ստրուկտուրալիզմի հիմնական աղբյուրը Սոսյուրի և Յակոբսոնի աշխատանքն էր։ Կառուցվածքալիստներն օգտագործում էին նշանի լեզվական հայեցակարգը (բաղկացած է նշանակից և նշանակալիից) և, Սոսյուրի իմաստով, տարբերակում էին լեզուն և խոսքը։ Լևի-Ստրոսի կառուցվածքային մարդաբանությունը կիրառեց Սոսյուրի նշանի և իմաստի վերլուծությունը սոցիալական պրակտիկաների վրա (բարեկամություն, տնտեսական հարաբերություններ, առասպել և այլն), որոնք ենթակա են որոշակի կանոնների, կոդերի։ Լևի-Ստրոսը և Սարտրը սկզբունքորեն տարբեր կերպ էին վերաբերվում մարդկային թեմային և պատմությանը։ Լևի-Ստրոսը փորձեց վերացնել դեկարտյան ժառանգությունը (սոլիպսիզմ) և հակադրվեց պատմության հումանիստական մոտեցմանը, այն փոխարինելով մշակութային տարածքներով որոշակի վայրում և ժամանակում։ Լևի-Ստրոսի համար Սարտրի ակտիվ թեման միայն ժամանակակից դարաշրջանի առասպելն է:

Ֆրանսիայում հոգեվերլուծության առաջատար ներկայացուցիչ Ժակ Լականը սինթեզել է հոգեվերլուծությունը և կառուցվածքայնությունը։ Անգիտակցականը, ըստ Լականի, կառուցված է այնպես, ինչպես լեզուն։ Լականը անհատականության ձևավորման փուլերն ըստ Ֆրոյդի մեկնաբանել է կառուցվածքային լեզվաբանության տեսանկյունից։ Ֆրոյդի իդը, սուպերէգոն և եսը փոխարինվում են իրական, խորհրդանշական և երևակայականով։ Սուբյեկտն անցնում է մշակույթի իշխանությանը ենթարկվելու տարբեր փուլեր՝ խորհրդանշական կարգի կանոնների տեսքով։ Նախնական ներկայացումը պայման է հետագա սոցիալական հաղորդակցության համար։ Նախաբանային «Երևակայական» փուլում («հայելի»՝ Ֆրեյդի նարցիսիզմի համարժեքը) հայելու մեջ նրա պատկերի հիման վրա ձևավորվում է գեղարվեստական ինքնություն։ «Խորհրդանշական» փուլի լեզվի աշխարհ անցնելիս տեղի է ունենում Էդիպյան բարդույթի մասնակի լուծում, սակայն երևակայական ինքնությունը սպառնում է. երեխան սովորում է տեսնել բառի և առարկայի միջև եղած բացը։ Մարդկային կյանքը հայելային փուլի կորած պատրանքային ինքնության ապարդյուն որոնում է:

#### Գիտության փիլիսոփայություն Գաստոն Բաչելարդի կողմից

Ալտյուսերի ուսուցիչ Գաստոն Բաշելարդն ուսումնասիրել է գիտության պատմությունն ու փիլիսոփայությունը։ Բաշելարդը մշակեց իմացաբանական բաց հասկացությունը, որն ուներ երկու հիմնական ասպեկտ։ Նախ, գիտությունը առօրյա կյանքի շարունակություն չէ, այլ ենթադրում է առօրյա փորձի խզում տեսական հասկացություններ (հասկացություններ) ստեղծելիս։ Այդ հասկացություններն այնուհետև մարմնավորվում են իրերի, գործիքների և փորձերի մեջ: Երկրորդ, գիտական հասկացությունները ներառված են ցանցում, այլ հասկացությունների համակարգ, գիտական հասկացությունն ինքնին նշանակություն չունի առանց այլ հասկացությունների հետ կապի։

Ըստ Բաշելարի՝ չկա գիտելիքի ընդհանուր տեսություն և միասնական գիտական մեթոդ։ Գիտական լինելու չափանիշները մոտավոր են, դրանք բաղկացած են գիտական պրակտիկայի հիմնարար բաց լինելուց փոփոխությունների նկատմամբ, իսկ գիտական պատասխանները երբեք վերջնական չեն։ Չափանիշները ձևավորվում են գիտական պրակտիկայի ներքին ստանդարտների միջոցով և դրանց մի մասն են կազմում: Գիտական պրակտիկան հաստատվում է սեփական հաջողությամբ՝ «գիտելիքի էֆեկտներով»։ Փաստորեն, այս թեզը հանգեցնում է Թոմաս Կունի և նրա հետևորդների դիրքորոշմանը. գիտությունն այն է, ինչ անում են գիտնականները։ Բաշելարդի հայեցակարգը կրկնում է Կունի և Ֆեյերաբենդի մոտեցումները, թեև այն մշակվել է ավելի վաղ և նրանցից անկախ։ Բայց կա մի կարևոր տարբերություն. Բաշելարդի համար գիտությունը բացահայտում է ճշմարտությունները, մինչդեռ Կունի և Ֆեյերաբենդի համար այն ավելի շատ սոցիոլոգիական կատեգորիա է, քան ճանաչողական։ Նրանց մոտեցումն ավելի հարաբերական է. տեսությունները կամ պարադիգմները չեն կարող լինել ճշմարիտ կամ կեղծ. չնայած տեսությունների կամ պարադիգմների մասին հայտարարությունները, իհարկե, կարող են լինել կեղծ կամ ճշմարիտ. Բաշելարի համար, ինչպես Ալտյուսերի համար, ընդհակառակը, կան ճշմարիտ կամ կեղծ տեսություններ, նույնիսկ եթե չկա գիտական ճշմարտության ընդհանուր տեսություն։ Գիտությունը զարգանում է ընդհատումներով՝ հաղթահարելով գիտության նախորդ տարբերակների «իմացաբանական դժվարությունները»։ Իմացաբանական ընդմիջումների ժամանակ գիտությունը խզվում է նախագիտական տեսությունից ու գաղափարախոսություններից և ձևավորում նոր տեսակի դիսկուրս։

Փիլիսոփայություն
----------------

### Հերմենևտիկ տեսություն

Իր ամենահայտնի աշխատություններում «Հանուն Մարքսի և «Կարդալ« Կապիտալ»» աշխատություններում Ալտյուսերն առաջարկել է Մարքսի բնօրինակ ընթերցում։ Ալտյուսերն օգտագործեց մի քանի հիմնական հասկացություններ. «Problematics»-ը բացատրում է Մարքսի գաղափարների կապը ավելի վաղ շրջանի փիլիսոփայական տերմինաբանության հետ։ «Իմացաբանական բացը», որը թվագրվում է 1840-ականների կեսերից, Մարքսի ստեղծագործական հետագծի բացն է վաղ, մարդաբանական և ուշ գիտնական Մարքսի միջև։ Հայեցակարգը վերցված է Գաստոն Բաշելարդի գիտության փիլիսոփայությունից։ Ալտյուսերը մշակել է «ընթերցման ռազմավարություն»՝ բացահայտելու այն բացը, որը սինթեզում է Բաշելարի իմացաբանական գաղափարները, Լևի-Ստրոսի կառուցվածքալիզմը և հոգեվերլուծությունը։

#### Խնդրաբանություն

Խնդրաբանությունը որոշակի պատմական կոնյունկտուրայում տվյալ սահմաններում մտքի որոշակի միասնություն է։ Այն չի վերաբերում ոչ սուբյեկտին, ոչ գիտակցությանը, այլ կարող է գոյություն ունենալ միայն հասկացությունների տեսքով։ Խնդրաբանությունը ձևավորում է լեզվի և հասկացությունների այն սահմանները, որոնց շրջանակներում դիտարկվում են որոշակի խնդիրներ և առաջ են քաշվում որոշակի գաղափարներ։ Պրոբլեմատիկան հետազոտության կոնկրետ տեսական դաշտի նախապայման է։

Խնդրաբանությունը կարող է լինել գիտական կամ ոչ գիտական։ Ոչ գիտական, գաղափարական խնդիրներին բնորոշ են իրենց հիմնարար «փակությունը», գաղափարական շրջանակի ներսում կրկնությունը. գիտական խնդիրները միշտ բաց են կատարելագործման և զարգացման համար. Գիտական խնդիրներն իրենց բնույթով համակարգային են, ինչն էլ որոշում է դրա սահմանները, մինչդեռ խնդրի սահմաններից դուրս գալն արտաքին ակտ չէ բուն խնդրի նկատմամբ։ Խնդրաբանությունը խորը կառուցվածք ունի. Ուսումնասիրվող հարցերի ամբողջությունը որոշում է բուն պրոբլեմի միասնությունը, հետևաբար անհնար է խոսել մեկուսացված տարրերի կամ հասկացությունների մասին, որոնք գոյություն են ունեցել մինչ խնդրահարույցը և դրանից անկախ։Նա ինքն է առաջադրված խնդիրների պատասխանը։ Թեև խնդրահարույց հարցերը կապված են իրականության հետ, սակայն խնդրահարույցը պարտադիր չէ, որ համապատասխանի դրան։

Խնդրաբանությունը առաջարկում էր մեկնաբանության «հակաինտենցիոնալիստական» մեթոդներ։ Դրա շրջանակներում էական է ոչ միայն խնդիրների ու հասկացությունների առկայությունը, այլեւ բացակայությունը։ Այսինքն՝ պրոբլեմատիկան ինքնին ունի երկակի բնույթ՝ առկա է և բացակայում է։ Ալտյուսերը դրա համար օգտագործեց ստրուկտուրալիստական սինխրոնիա և դիախրոնիա տերմինները։

#### Իմացաբանական բաց

Վաղ Մարքսը, ըստ Ալտյուսերի, պարզապես չի ժառանգել դասական քաղաքական տնտեսությունը, հեգելյան իդեալիզմը կամ Ֆոյերբախյան հումանիզմը։ Մարքսի վաղ աշխատություններում «մարդու բնույթի» մասին մտորումները նրա գաղափարների առանցքը չէին։ 1845 թվականին տեղի ունեցավ իմացաբանական ընդմիջում, որը տարանջատեց ուշ գիտական շրջանը վաղ՝ գաղափարականից։ 1845 թվականից հետո Մարքսը խզեց ցանկացած մոտեցում, որը պատմության և քաղաքականության ըմբռնումը հիմնավորելու էր «մարդու էության» հասկացության վրա։ Ուշ Մարքսը փիլիսոփայական մարդաբանության խնդիրներից անցում կատարեց Հեգելի և Ֆոյերբախի ոգով դեպի պատմական մատերիալիզմ՝ որպես գիտություն, ինչպես նաև դիալեկտիկական մատերիալիզմ («նոր փիլիսոփայություն»), որը բոլորովին նոր տեսակի գիտելիք է։ Անկախ Մարքսի գրվածքների մակերեսային նմանություններից կամ տարբերություններից, 1845 թվականը Մարքսի պրոբլեմատիկայում ամբողջական և ամբողջական փոխակերպում է։ Խիստ ասած, իմացաբանական բացը հայտարարություն է Մարքսի տեքստերի խնդիրների մասին, այլ ոչ թե բուն տեքստերի։. Իմացաբանական բացը Ալթյուսերի կողմից թվագրվել է գերմանական գաղափարախոսությամբ (գրվել է 1845-1846 թվականներին և չի հրապարակվել Մարքսի կենդանության օրոք), բացը վաղ սահմանն է Ֆոյերբախի թեզերը (1845)։ Ալտյուսերը 1845-1857 թվականներն անվանեց անցումային, իսկ 1857 թվականից (Կապիտալի առաջին նախագծերից) սկսվեց հասուն Մարքսի աշխատանքը։

Նախամարքսյան գերմանական իդեալիզմը գաղափարախոսություն է, այն կազմում է գաղափարների մի ամբողջություն, որը կապված է կոնկրետ պատմական իրավիճակի հետ, սակայն իրական արժեք չունի։ Հեգելի փիլիսոփայական մարդաբանությունը նախագիտական մտորումների վերջին «շունչն» էր և փոխաբերությունների ու անալոգիաների փակ համակարգ էր, թեև որոշ առումներով խորը։ Ի վերջո, այն չէր կարող ստեղծել գիտելիք սոցիալական իրականության մասին: Մարքսը խզեց հասարակության և պատմության գերակշռող նախագիտական պատկերացումները՝ փոխարինելով «ինքնաառաջացման», «գերանցման», «արտահայտման» իդեալիստական հասկացությունները այնպիսի հասկացություններով, ինչպիսիք են «հիմքը՝ վերնաշենքը», «հասարակական արտադրողական ուժերը», «արտադրությունը»։ հարաբերություններ», «արտադրության եղանակ», «սոցիալական ձևավորում և այլն»: Այսպիսով, նա առաջին անգամ ստեղծեց սոցիալական իրականության ուսումնասիրության գիտական դիսկուրս՝ պատմության գիտություն, որի նշանակությունը Ալթյուսերը համեմատեց 17-րդ դարի բնական գիտությունների հեղափոխության հետ։

Հետազոտողները նշել են, որ քանի որ Ալտյուսերի նախագիծը քաղաքական դրդապատճառներ ուներ, նրա համար կարևոր էր լուծել մարքսիզմի գիտական բնույթի հարցը, որը լայնորեն քննարկվում էր 20-րդ դարում։ Իմացաբանական բաց հասկացության օգնությամբ հակադրվելով Հեգելին և Հեգելյան մարքսիզմին, Ալտյուսերն իրականում հակադրվել է մարքսիզմի այն միտումներին, որոնք ժխտում են նրա գիտական բնավորությունը։ Իմացաբանական ընդմիջման գաղափարը բավական հակասական է և լայնորեն քննադատվել է որպես քվազիաստվածաբանական: Ինքը՝ Ալթյուսերը, ավելի ուշ փաստացի խոստովանեց, որ սխալվել է՝ չափազանցելով իր թեզի նշանակությունը։ «Մարքսի համար» և «Կարդացեք կապիտալ»-ից հետո ավելի քիչ էր հիշատակում նրա մասին։ Փոխարենը Ալտյուսերն օգտագործեց պրոբլեմատիկ հասկացությունը՝ ասելով, որ 1845 թվականին նոր պրոբլեմատիկան զբաղեցրեց հնի տեղը։

#### Սիմպտոմատիկ ընթերցում

Ալտյուսերը տեքստերի մեկնաբանման մեթոդն անվանել է «ընթերցման ախտանիշ»։ Մեթոդը բացահայտում է ճշմարիտ տեսական դիրքորոշումները, որոնք անուղղակիորեն պարունակում է տեքստը։ Սիմպտոմատիկ ընթերցանության իմաստը տեքստի պրոբլեմատիկան կառուցելն է, դրա հիմքում ընկած կառուցվածքը, այն տարածությունը, որտեղ չասվածը որոշակի նշանակություն ունի:

Ալտյուսերը օգտագործեց սիմպտոմատիկ ընթերցման մեթոդը Մարքսի տեքստերը վերլուծելու համար, որպեսզի տարբերի նրա նոր պրոբլեմատիկան դասական քաղաքական տնտեսության լեզվական համանման պրոբլեմից։ Երազների մեկնաբանման ֆրոյդյան մեթոդի անալոգիայով՝ սիմպտոմատիկ ընթերցումը տեքստի բառացի ընթերցում չէ։ Ալտյուսերն օգտագործեց Ֆրեյդի գաղափարը թաքնված իմաստի բացահայտման հնարավորության մասին, որը հստակորեն չի երևում արտահայտության բովանդակության մեջ: Տեքստը ներսում թաքնված բովանդակություն ունի, որը երևում է հնարավոր անհամապատասխանությունների, հակասությունների և կրկնությունների մեջ։ Մարքսի տեքստերի նման հատվածները կոչվում են «ախտանիշեր» (բառի հոգեվերլուծական իմաստով) և կազմում են անուղղակի, բայց անփոխարինելի Խորը Կառուցվածք։ Թեև Մարքսն ինքը տեղյակ չէր դրանց գոյության մասին, նրանք թույլ տվեցին նրան ուսումնասիրել և նկարագրել սոցիալ-տնտեսական գործընթացները, օրինակ՝ փողի վերածումը կապիտալի, առանց հեգելյան տրամաբանության և հասկացությունների օգտագործման։ Սիմպտոմատիկ ընթերցումը բացահայտում է, մի կողմից, Մարքսի տեքստերում «անգիտակցականը» և դրանց խորը կառուցվածքը. մյուս կողմից, նկարագրում է Մարքսի մեթոդաբանությունն ու խնդիրները, որոնք նա օգտագործել է դասական քաղաքական տնտեսության ուսումնասիրության ժամանակ ։ Ալտյուսերը, հենվելով Սպինոզայի վրա, պնդում էր, որ տեքստերն ու հեղինակները իրենց ժամանակի արտադրանքն են, իսկ տեքստում արտահայտված հեղինակի գաղափարները գաղափարական հոսանքների արդյունք են։ Աստվածաշնչի վերլուծության ժամանակ Սպինոզան աստվածաշնչյան պատվիրանները բաժանեց պատմական պայմանների և մարգարեների երևակայության պատճառով առաջացած պատվիրանների և Աստծո իրական խոսքը ներկայացնող պատվիրանների։ Նմանապես, Ալթյուսերը կարծում էր, որ հնարավոր է տարբերակել Մարքսի տեքստերում առկա գաղափարական հասկացությունները իրական փիլիսոփայական հասկացություններից:

### «Տեսական հակահումանիզմ».

Հակահումանիզմը և հակապատմականությունը Ալտյուսերի փիլիսոփայության հիմնական սկզբունքներն են։ 1964 թվականին «Մարքսիզմը և հումանիզմը» հոդվածում (հետագայում ներառվել է «Մարքսի համար» ժողովածուի մեջ) նա առաջ է քաշել այն թեզը, որ «մարքսիզմը տեսական հակահումանիզմ է»։

#### «Հակահումանիզմ»

Ալտյուսերի տեսական հակահումանիզմն ուղղված էր նեոմարքսիստական մտքի բազմաթիվ հումանիստական և մարդաբանական հոսանքների դեմ, որոնց համար մարքսիզմը հումանիստական աշխարհայացքի տարատեսակ էր։ Հումանիզմը, առաջին հերթին, մարդու համընդհանուր էության գաղափարն է. երկրորդ՝ այս էության վերագրումը յուրաքանչյուր կոնկրետ անհատի. Հումանիզմը, որը հիմնված է մարդկային էության ինքնաիրացման վրա, միայն տեսական գաղափարախոսության տեսակ է, թեև պատմականորեն արդարացված։ Հեգելյան մարքսիզմում հարմարեցված՝ մարդկային սուբյեկտի, մարդու և նրա էության մասին պատկերացումները Ալտյուսերի քննադատության հիմնական թիրախն էին։ Խոսելով պատմության էկզիստենցիալ-ֆենոմենոլոգիական մարդաբանության դեմ՝ Ալթյուսերը վիճել է հիմնականում հանգուցյալ Սարտրի հետ։ Սարտրը մեկնաբանել է մարքսիստական հասկացությունները (օտարացում, շահագործում, ֆետիշացում և այլն)՝ հղում կատարելով էկզիստենցիալ կառույցներին, կոնկրետ մարդկային գոյությանը։ «Մարքսի համար» և «Կարդալ «կապիտալը»» հստակորեն հակադրվում են համապատասխանաբար Լուկաչի պատմությանն ու դասակարգային գիտակցությանը (հրատարակվել է ֆրանսերեն 1960 թվականին) և Սարտրի «Դիալեկտիկական բանականության քննադատությունը»։

Մարքսի տեսությունը իմացաբանական ընդմիջումից հետո տեսական հակահումանիզմ և հակամարդաբանություն էր։ Մարքսի հակահումանիզմը ներառում էր հետևյալ տարրերը՝ նոր գիտություն՝ պատմություն, այսինքն՝ պատմական մատերիալիզմ; քաղաքականությունը և պատմությունը բացատրելու հումանիզմի ցանկացած փորձի քննադատություն. հումանիզմը գաղափարախոսության հետ հավասարեցնելը և հասարակության ուսումնասիրության գիտական մոտեցմանը դրա հակադրումը։ Տեսական հակահումանիզմը ենթադրում էր «մարդու վերջը» («սուբյեկտի մահը»)՝ շեղում ինքնիշխան սուբյեկտի պարադիգմայից՝ անկախ օբյեկտիվ արտաքին կառույցներից։ Քանի որ մարքսիզմը գիտություն է, դրա մեջ գլխավորը ոչ թե մարդկային գործունեությունն է, որը ավանդաբար նկարագրվում է գիտակցության ֆենոմենոլոգիական պրոցեդուրաներով, այլ անկախ սուբյեկտիվ կառույցներ: Դրանք կապված չեն մարդկանց ազատ գործողությունների հետ և արժեք չունեն, ինչը թույլ է տալիս նրանց գիտական վերլուծությունը։ Ի տարբերություն հումանիզմի ակտիվ ստեղծագործ անհատի, Մարքսի համար մարդը արտադրական հարաբերությունների պասիվ անձնավորում է, որը որոշվում է արտաքին օբյեկտիվ կառույցներով, որոնք որոշում են անհատների գործառույթները։ Մարքսի «մարդը», ի տարբերություն դասական քաղաքական տնտեսության հայտարարությունների, տեսական գիտելիքների իրական օբյեկտ չէ, այլ կրում է կապիտալիստական տնտեսության կառուցվածքները։ Հումանիստների սխալը կայանում է նրանում, որ սոցիալական հանրությունը մեկնաբանում են որպես մարդկանց միջև միջսուբյեկտիվ հարաբերությունների ամբողջություն։ Մարքսի վերլուծության մեջ, սակայն, մարդիկ որպես այդպիսին չկան. նրանք ընդամենը որոշակի դիրքեր են զբաղեցնում հասարակական կազմավորման կառուցվածքում։ Նրա համար ուսումնասիրության իրական օբյեկտներն արտադրական հարաբերություններն են։

Մարդկային բնության մասին ցանկացած պատկերացում, ինչպես նաև պատկերացումներ, օրինակ՝ պետության պատշաճ գործառույթների մասին, պատմական գաղափարախոսական կոնստրուկտներ են, քանի որ արտադրական հարաբերություններից զատ մարդկային էություն կամ բնություն գոյություն չունի։ Նման հասկացությունները ծառայում են գոյություն ունեցող սոցիալական հարաբերությունների վերարտադրմանը։ Առարկայի փիլիսոփայությունը մի տեսակ գաղափարախոսություն է. Հումանիզմի լիակատար մերժումը, սակայն, անհնար է, քանի որ ոչ մի գիտելիք չի կարող վերացնել այն գաղափարախոսության մեջ։ Հակահումանիզմը ժխտում է ոչ թե անհատների մտածելու ունակությունը, այլ միայն «հումանիզմի» տեսական դրույթները, այսինքն՝ մարդու էության եզակիության գաղափարը և նրա հատկանիշները՝ կամք, ազատություն, ընտրություն և այլն։ Ալտյուսերը պնդում էր, որ խոսքը ոչ թե անձի հանդեպ արհամարհանքի, այլ կոնկրետ անհատներից տեսական վերացականության անհրաժեշտության մասին է։

#### «Հակապատմություն»

Ալտյուսերը մերժում էր գծային հաջորդականությունը, պատմական գործընթացների կամ նպատակների զարգացման և իրականացման հեռաբանական տեսակետը, պատմության մեջ մարդկային ինքնավար գործողությունները, պատճառականության ուղղակի և ոչ ռեդուկցիոնիստական ձևերը և այն գաղափարը, որ պատմական գիտելիքն ակնհայտորեն ճշմարիտ է կամ ամբողջական։ «Մարդ» հասկացությունը Ալտյուսերի, ինչպես նաև Միշել Ֆուկոյի համար մարմնավորում էր պատմության հումանիստական մոտեցման սխալները։ Մարքսիստ հումանիստների մոտ, որոնք հարմարեցրել են «Երիտասարդ Հեգելյանների Հեգելին», մարդու էությունը օտարված է սուբյեկտից. ազատագրման դիալեկտիկան շարունակվում է մինչև պատմության վերջը։ Մարդկային փորձառության բոլոր բաժանված և մասնատված կողմերը օտարման արտահայտություններ են, մարդկային սուբյեկտի զարգացման նշաններ, որոնք անցնում են տարբեր փուլերով մինչև միասնություն։ Մարքսի վաղ աշխատությունները (հատկապես «Իրավունքի Հեգելյան փիլիսոփայության քննադատության մասին» և «1844-ի տնտեսա-փիլիսոփայական ձեռագրերը») նույնպես գտնվում են այս նախագիտական պրոբլեմատիկայում. Ալտյուսերի համար այս աշխատանքները հեգելյան են։ Միևնույն ժամանակ, շնորհիվ Հեգելի, ով ճանաչեց սոցիալական իրականության հակասական բնույթը, Մարքսը հասավ պատմության գաղափարին որպես գործընթաց առանց առարկայի։

Մարդկային ոգու պատմության մեջ իրագործվող հեգելյան գաղափարի մերժումը նշանակում է, որ պատմությունը չունի առարկա (օրինակ, տնտեսագիտության կամ մարդկային գործունեության ոլորտում) և նպատակ (կոմունիզմ կամ ազատություն), պատմությունը գործընթաց է առանց սուբյեկտ՝ դրանում մարդու համար տեղ չկա որպես սուբյեկտիվ գործոն։Պատմական կազմավորումները գոյություն ունեն, բայց դրանց փոփոխությունները ոչ մի դեպքում անխուսափելի են, այլ միայն հնարավոր են հակասությունների և արտադրության որոշակի եղանակի զարգացման համապատասխան մակարդակի առկայության դեպքում։ Մարդիկ «գործակալներ» են, որոնք գործում են պատմության ներսում՝ պատմական կազմավորումների միջոցով։ Նրանք կարող են ակտիվ լինել պատմության մեջ, բայց նրանք չեն դրա ստեղծողները։ Մարդիկ ոչ թե պատմական (նաև սոցիալական) գործընթացների սուբյեկտներ են, այլ միայն դրանց կրողներ։ Ուստի պատմական իրադարձությունները անհատական կամքի արդյունք չեն, ինչպես կարծում են հումանիստները։ Իրադարձությունը դառնում է այնպիսին, ինչպիսին է պատմական հանգամանքները։ Ինչպես գրում է հետազոտող Ռոբերտ Ռաշը, Ալտյուսերը, ի տարբերություն կառուցվածքաբաններ Լևի-Ստրոսի և Ֆուկոյի, պաշտպանում էր պատմական մտածողությունը և պնդում էր պատմության գիտական բնույթը։ Նա փորձեց զարգացնել ոչ ռեդուկցիոնիստական մոտեցում տնտեսական դետերմինիզմին, որը հիմնված է դասակարգային պայքարի՝ որպես պատմության շարժիչ ուժի «գռեհիկ» թեզի վրա, որը հերքվում է շատ արևմտյան մարքսիստների կողմից։

#### «Հակահումանիզմը» պատմափիլիսոփայական տեսանկյունից

Ալտյուսերի մեկնաբանության մեջ մարքսիզմը զուրկ էր տելեոլոգիական և էականիստական հիմքերից։ Մարքսիզմի հեգելյան ակունքների հետ խզումը նշանակում էր Հեգելի փոխարեն Սպինոզայի ներկայացումը որպես Մարքսի գաղափարական նախորդի և շրջադարձ դեպի հոգեվերլուծություն. Ֆրոյդի և Լականի մեջ (1964) Ալթյուսերը սուբյեկտի կենտրոնացումը նկարագրեց որպես «Կոպեռնիկյան հեղափոխություն». Մարքսի և Ֆրեյդի կողմից միմյանցից անկախ. Չնայած արևմտյան մարքսիզմի շատ ոլորտների հետ անհամաձայնությանը, Ալուսերի տեսական հակահումանիզմը լավ տեղավորվում է Ֆրանսիայի նոր փիլիսոփայական ուղղությունների մեջ։

Ժամանակակից հետազոտողները կարծում են, որ հումանիստների հասցեին Ալտյուսերի քննադատությունը արդարացի էր այն մարքսիստների հանդեպ, ովքեր, հենվելով Լուկաչի և Սարտրի վրա, սիրում էին անձնապաշտությունը և չափազանց մեծ նշանակություն էին տալիս մարդու օտարված էությանը։ Մարքսի Ալտյուսերի տարբերակը (հատկապես խնդիրների մասին նրա հայեցակարգը) մի տեսակ հակաթույն էր հեգելյան մարքսիզմի ծայրահեղ ձևերի դեմ։ Հետազոտողները նաև նշում են, որ Ալթյուսերը 1960-ականներին կարևոր շրջադարձ է արձանագրել ժամանակակից կապիտալիստական հասարակություններում՝ ազատ մարդկային սուբյեկտիվության պաշտամունքի ի հայտ գալը, որն ըստ էության դարձավ գաղափարական կոնստրուկտ։

### Իմացաբանություն

Իմացաբանական հետազոտություններում Ալթյուսերը, ի լրումն Մարքսի սեփական մեկնաբանության, հիմնվել է երկու հիմնական աղբյուրի վրա՝ գիտության փիլիսոփայության ֆրանսիական ավանդույթի (Ժան Կավայլես, Գաստոն Բաշելար, Ժորժ Կանգիլեմ) և գիտելիքի մասին Սպինոզայի հայեցակարգը։ Ալտյուսերը ձևակերպեց երկու առանցքային իմացաբանական թեզ. առաջինը՝ գիտության և իրականության արմատական տարանջատում (բացը). երկրորդ՝ գիտությունը սոցիալական պրակտիկա է, իսկ ցանկացած պրակտիկա արտադրություն է, որն ունի կառուցվածք։ Հետազոտողները նշում են մաթեմատիկայի փիլիսոփա Ժան Կավայեսի (1903-1944) ազդեցությունը Ալտյուսերի իմացաբանության վրա։ Կավայեսը գիտության զարգացումը համարում էր հասկացությունների ինքնաուղղում. գիտությունն ամբողջությամբ գտնվում է հայեցակարգի դիալեկտիկական տրամաբանության մեջ, գիտնականը միայն իրեն քննադատող կոնցեպտուալ ապարատի կրողն է՝ գիտելիքը բխում է ներքին ըմբռնումից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Альтюссер Луи // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
2. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
3. 1 2 3 4 5 6 7 8  *Roux P. d.* Nouveau Dictionnaire des œuvres de tous les temps et tous les pays (ֆր.) — 2 — Éditions Robert Laffont, 1994. — Vol. 1. — P. 71. — ISBN 978-2-221-06888-5
4. 1 2 3 4  *Althusser L.* Front matter "Elemente der Selbstkritik" (1975) (գերմ.) // *Elemente der Selbstkritik*: *Übersetzt und eingeleitet von Peter Schöttler* — West-Berlin: VSA: Verlag, 1975. — S. 2. — 111 p. — ISBN 3-87975-049-1
5. 1 2  *Wolin R.* Encyclopædia Britannica
6. ↑
7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17  *Collinson D.* Biographical Dictionary of Twentieth-Century Philosophers — 1996. — ISBN 978-0-415-06043-1
8. ↑
9. ↑  CONOR.Sl
10. 1 2 3 4
11. ↑
12. 1 2 3 4  Theory in Social and Cultural Anthropology: An Encyclopedia, 2013, էջ 7
13. 1 2  Jay, 1984, էջ 391
14. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19  Lewis, William — Статья в Стэнфордской энциклопедии философии (2014 թ․ փետրվարի 10). «Louis Althusser» (անգլերեն). Stanford Encyclopedia of Philosophy. Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ հոկտեմբերի 26-ին. Վերցված է 2014 թ․ հոկտեմբերի 26-ին.
15. 1 2 3  Roudinesco, 2008, էջ 110
16. 1 2 3 4 5 6  Schrift, 2006, էջ 86
17. 1 2  Балибар, 2006, էջ 363
18. ↑  Ferretter, 2006, էջեր 2—3
19. ↑  Roudinesco, 2008, էջ 106
20. ↑  Roudinesco, 2008, էջ 105
21. ↑  Biard, 1995, էջ 139
22. 1 2 3 4  Biard, 1995, էջ 140
23. 1 2 3  Балибар, 2006, էջ 364
24. 1 2 3  Jackson, 1996, էջ 136
25. 1 2 3 4  Ferretter, 2006, էջ 3
26. ↑  Jay, 1984, էջ 393
27. ↑  Kelly, 1982, էջ 119
28. 1 2 3 4 5 6  Theory in Social and Cultural Anthropology: An Encyclopedia, 2013, էջ 8
29. ↑  Шихардин, 2009, էջ 14—15
30. 1 2 3  Schrift, 2006, էջ 87
31. 1 2 3  Балибар, 2006, էջ 365
32. ↑  Roudinesco, 2008, էջ 105—106
33. 1 2  Шихардин, 2009, էջ 20
34. 1 2  Benton, 1984, էջ 15
35. 1 2  Jay, 1984, էջ 394
36. 1 2 3  Шихардин, 2009, էջ 79
37. 1 2  Elliott, 2006, էջ 174
38. ↑  Elliott, 2006, էջ 176—177
39. ↑  Kelly, 1982, էջ 193
40. ↑  Kelly, 1982, էջ 142
41. ↑  Шихардин, 2009, էջ 15
42. 1 2  Шихардин, 2009, էջ 16
43. ↑  Ferretter, 2006, էջ 69
44. ↑  Балибар, 2006, էջ 367
45. 1 2  Балибар, 2006, էջ 368
46. ↑  Jay, 1984, էջ 395
47. ↑  Софронов, 2005, էջ 171
48. 1 2  Балибар, 2006, էջ 369
49. ↑  Jay, 1984, էջ 395—396
50. ↑  Балибар, 2006, էջ 368—369
51. ↑  Levine, 1981, էջ 243
52. ↑  Benton, 1984, էջ 152
53. ↑  Балибар, 2006, էջ 367, 373
54. ↑  Jay, 1984, էջ 421
55. ↑  Kelly, 1982, էջ 190
56. 1 2  Балибар, 2006, էջ 366
57. ↑  Schrift, 2006, էջեր 86—87
58. ↑  Балибар, 2006, էջ 371
59. ↑  Балибар, 2006, էջ 372—373
60. ↑  Roudinesco, 2008, էջ 171
61. ↑  Roudinesco, 2008, էջ 128—129
62. ↑  Ferretter, 2006, էջ 4
63. 1 2 3 4 5  Roudinesco, 2008, էջ 116
64. ↑  Roudinesco, 2008, էջ 168
65. 1 2  Elliott, 2006, էջ 328
66. 1 2  Roudinesco, 2008, էջեր 116—117
67. 1 2 3 4  Jackson, 1996, էջ 135
68. ↑  Софронов, 2005, էջ 164—165
69. 1 2  Elliott, 2006, էջ 325
70. 1 2 3 4  Elliott, 2006, էջ 326
71. 1 2 3  Roudinesco, 2008, էջ 115
72. ↑  Elliott, 2006, էջ 327
73. 1 2 3  Elliott, 2006, էջ 330
74. ↑  Elliott, 2006, էջ 330—331
75. ↑  Roudinesco, 2008, էջեր 117—118
76. ↑  Roudinesco, 2008, էջ 118
77. ↑  Roudinesco, 2008, էջ 113
78. 1 2 3  Балибар, 2006, էջ 374
79. ↑  Roudinesco, 2008, էջ 101
80. 1 2 3  Roudinesco, 2008, էջ 108
81. ↑  Roudinesco, 2008, էջեր 101—103
82. 1 2  Roudinesco, 2008, էջ 169
83. ↑  Roudinesco, 2008, էջեր 98—99
84. ↑  Roudinesco, 2008, էջ 99
85. ↑  Балибар, 2006, էջ 374—375
86. ↑  Schrift, 2006, էջեր 87—88
87. ↑  Балибар, 2006, էջ 375
88. 1 2  Benton, 1984, էջ 3
89. ↑  Elliott, 2006, էջ 2
90. 1 2  Levine, 1981, էջ 246
91. ↑  Kelly, 1982, էջ 191
92. ↑  Benton, 1984, էջ 4
93. 1 2  Шихардин, 2009, էջ 66—67
94. ↑  Kelly, 1982, էջ 81
95. ↑  Benton, 1984, էջ 6
96. 1 2  Benton, 1984, էջ 11
97. ↑  Elliott, 2006, էջ 44—45
98. ↑  Benton, 1984, էջ 14
99. ↑  Jay, 1984, էջ 402—403
100. 1 2  Fifty Key Sociologists: The Contemporary Theorists, 2007, էջ 4
101. 1 2  Elliott, 2006, էջ 76
102. 1 2  Benton, 1984, էջ 25
103. ↑  Levine, 2003, էջ 93
104. 1 2  Levine, 1981, էջ 281
105. ↑  Levine, 2003, էջեր 93—94
106. 1 2 3 4  *Lewis W.* Althusser Louis (1918—90) // *John Protevi (ed.)* The Edinburgh Dictionary of Continental Philosophy. — Edinburgh: Edinburgh University Press, 2005. — P. 23—24. — ISBN 0-7486-1715-9.
107. 1 2 3 4 5  *Lechte, John.* Althusser, Louis // *George Ritzer (ed.)* Encyclopedia of social theory. — L. etc.: Sage Publications, Inc. 2005. — Vol. 1. — P. 10—12. — ISBN 0-7619-2611-9.
108. 1 2  Cotten, 1979, էջ 91
109. ↑  Kelly, 1982, էջ 124
110. 1 2 3  *Khilnani, Sunil.* French Marxism — existentialism to structuralism // *Terence Ball, Richard Bellamy (eds.)* The Cambridge History of Twentieth-Century Political Thought. — Cambridge: Cambridge University Press, 2008. — Vol. 6. — P. 314—315. — ISBN 0-521-56354-2.
111. 1 2 3  Фурс, 2012, էջ 52
112. 1 2  Levine, 1981, էջ 257
113. ↑  Levine, 1981, էջեր 259—260
114. ↑  Benton, 1984, էջեր 53—54
115. ↑  Kelly, 1982, էջ 123
116. 1 2  Levine, 1981, էջ 264
117. 1 2  Gordy, 1983, էջ 18
118. ↑  Levine, 1981, էջ 262—264
119. ↑  Encyclopedia of Modern French Thought, 2004, էջ 5
120. ↑  Levine, 1981, էջ 263—264
121. ↑  Kelly, 1982, էջեր 124,214
122. ↑  *Hondt, Jacques d'.* L'idéologie de la rupture. — P.: P.U.F. 1978. — 192 p.
123. ↑  Ricoeur, 1994, էջեր 67—68
124. ↑  Levine, 1981, էջ 261
125. ↑  Levine, 1981, էջ 258
126. 1 2  Соколова, 2011, էջ 71
127. ↑  *de Alwis, Malathi.* Althusser, Louis. 1918—1990 // *William A. Darity, Jr. editor in chief.* International encyclopedia of the social sciences. 2nd edition. — Detroit,etc.: Macmillan Reference USA, 2008. — Vol. 1. — P. 86—87. — ISBN 978-0-02-866117-9.
128. ↑  Montag, 2013, էջ 81
129. 1 2  *Дмитриев, Тимофей.* Антигуманизм теоретический // Современная западная философия. Энциклопедический словарь // *под ред. О. Хеффе, В. С. Малахова, В. П. Филатова при участии Т. А. Дмитриева. Ин-т философии*. — М.: Культурная революция, 2009. — С. 121. — ISBN 978-5-250060-60-8.
130. ↑  Benton, 1984, էջ 60
131. ↑  *Пензин А.* За Маркса // *НЗ*. — 2006. — № 4—5 (48—49).
132. 1 2  Фурс, 2012, էջ 53
133. ↑  Elliott, 2006, էջ 347
134. 1 2  Шихардин, 2009, էջ 69
135. 1 2  Шихардин, 2009, էջ 72
136. 1 2 3  Hekman, 1983, էջ 110
137. ↑  Resch, 1992, էջ 23,27
138. ↑  Elliott, 2006, էջ 43—44
139. 1 2  *Магун, Артемий Владимирович* Неомарксизм // Современная западная философия. Энциклопедический словарь // *под ред. О. Хеффе, В. С. Малахова, В. П. Филатова при участии Т. А. Дмитриева. Ин-т философии*. — М.: Культурная революция, 2009. — С. 36—39. — ISBN 978-5-250060-60-8.
140. ↑  *McLellan, David.* Althusser, Louis // *Ted Honderich (ed.)* The Oxford Companion to Philosophy, second edition. — Oxford, N.Y.: Oxford University Press, 2005. — P. 22. — ISBN 0-19-926479-1.
141. ↑  Jay, 1984, էջ 399
142. ↑  Montag, 2013, էջեր 40—41

Նշումներ
--------

1. ↑  «На что годится Альтюссер? Ни на что»
2. ↑  Также известна как Элен Легосьен (в Сопротивлении) и Элен Легосьен-Ритман
3. ↑  Башляр опирался на идеи о научных революциях Александра Койре, у которого Кун в свою очередь черпал вдохновение.
4. ↑  Гастон Башляр не был марксистом и рассматривал эпистемологические трудности в ментальном смысле, с психологической точки зрения. Поэтому Альтюссер внёс определённые изменения в идею Башляра, хотя нигде не критиковал его прямо. В трактовке Альтюссера эпистемологические трудности могут быть только частью идеологической практики определённой социальной формации. Эпистемологический разрыв есть историческое, а не просто ментальное событие внутри научного сообщества.

Մատենագրություն
---------------

* L’avenir dure longtemps, suivi de Les Faits / O. Corpet et Y. Moulier-Boutang (dir.). — P.: Stock/I.M.E.C.; C.F.L. 1992. Новое изд. доп.: P.: Le Livre de Poche, 2006.
* Avertissement aux lecteurs du Livre I du Capital // *Marx K. Le Capital (Livre I)*. — P.: Garnier-Flammarion, 1969. Переизд.: Avertissement aux lecteurs du Livre I du Capital // *Écrits philosophiques et politiques*  / F. Matheron (dir.). — P.: Stock/I.M.E.C. 1985.
* Ce qui ne peut plus durer dans le Parti communiste. — P.: Maspero, 1978. (дополн. текст из «Le Monde» от 24—27 апреля 1978 года).
* La Crise de l'Église et la lutte des classes // *Lumière et Vie*. — 1969.
* Écrits sur la psychanalyse. Freud et Lacan / O. Corpet et F. Matheron (dir.). — P.: Stock/I.M.E.C. 1993. Новое изд.: P.: Le Livre de Poche, 1996.
* Éléments d’autocritique, suivi de Sur l'évolution du jeune Marx. — P.: Hachette, 1974.
* Freud et Lacan // *La Nouvelle Critique*. — 1964. — № 161—162.
* Journal de captivité: Stalag XA, 1940—1945: carnets, correspondances, textes / O. Corpet et Y. Moulier-Boutang (dir.). — P.: Stock/I.M.E.C. 1992.
* Lénine et la philosophie, suivi de Marx et Lénine devant Hegel. — P.: Maspero, 1972.
* Lettres à Franca, 1961—1973 / F. Matheron et Y. Moulier-Boutang (dir.). — P.: Stock/I.M.E.C. 1998.
* Lire Le Capital, avec É. Balibar, P. Macherey, J. Rancière et R. Establet, 2 t. — P.: Maspero, 1965. Новое изд. доп.: 4 t. 1975. Переизд.: P.: P.U.F. 1996.
* Montesquieu, la politique et l’histoire. — P.: P.U.F. 1959. 3-е изд.: 1992.
* Note sur les Thèses sur Feuerbach // *Magazine littéraire*. — Sept. 1994. — № 324.
* Philosophie et philosophie spontanée des savants. — P.: Maspero, 1967. Переизд.: La Découverte, 1977.
* Politique et histoire, de Machiavel à Marx: cours à l'École normale supérieure, 1955—1972. — P.: Seuil, 2006.
* Positions (recueil de textes extraits de diverses revues et publications, 1964—1975). — P.: Éd. sociales, 19766. Переизд.: Positions. — P.: Messidor-Éd. sociales, 1982.
* Pour Marx (recueil de textes extraits de diverses revues, 1960—1965). — P.: Maspero, 1965. Переизд.: P.: La Découverte, 1986. Новое изд. доп. с предисл. Альтюссера для иностранных изданий и с предисл. Э. Балибара: P.: La Découverte, 1996.
* Psychanalyse et sciences humaines. Deux conférences. — P.: Le Livre de Poche, 1996.
* Sur la pensée marxiste // *Future anterieur, Sur Althusser. Passages*. — L’Harmattan, 1993.
* Réponse à John Lewis. — P.: Maspero, 1973.
* La Solitude de Machiavel et autres essais. — P.: P.U.F. 1997.
* Sur la philosophie. — P.: Gallimard, 1994.
* Sur la reproduction. — P.: P.U.F. 1995.
* Sur le Contrat social (les décalages) // *Cahiers pour l’analyse*. —P. 1967. — № 8.
* Une conversation philosophique // *Digraphe*. — 1993. — № 66.
* 22e Congrès. — P. 1977.
* *Feuerbach, L.* Manifestes philosophiques: textes choisis, 1839—1845 / trad. par L. Althusser. — P.: P.U.F. 1960. Переизд.: U.G.E. 1973.

### Ռուսերեն

* *Альтюссер Л.* Об искусстве. — V-A-C press, 2019. — 112 с. — ISBN 9785604185414
* «Ленин и философия». Научно-просветительский журнал «Скепсис» — Сборник «Ленин и философия».
* «Позиция Ленина по отношению к Гегелю». Научно-просветительский журнал «Скепсис» — Доклад, сделанный на Конгрессе по Гегелю в Париже, в апреле 1969 года.
* «О связи между Марксом и Гегелем». Научно-просветительский журнал «Скепсис» — Лекция, прочитанная на семинаре Жана Ипполита в феврале 1968 года.
* Кремонини, художник абстрактного // *ХЖ*. — 2010. — № 77—78. Архивировано из первоисточника 15 Դեկտեմբերի 2011.
* Портрет философа-материалиста // *ХЖ*. — 2010. — № 77—78. Архивировано из первоисточника 15 Դեկտեմբերի 2011.
* Человек, эта ночь // *ХЖ*. — 2010. — № 77—78. Архивировано из первоисточника 15 Դեկտեմբերի 2011.
* Идеология и идеологические аппараты государства (заметки для исследования) // *НЗ*. — 2011. — № 3 (77).
* Преобразование философии // *НЗ*. — 2012. — № 85.
* Ответ Джону Льюису (Самокритика) // *Спільне: Журнал соціальної критики*.

Գրականություն
-------------

* *Althusser, Louis, et al.* Sur Althusser: Passage. — P.: Éd. l'Harmattan, 1993.
* *Atkinson, D.* The Anatomy of Knowledge: Althusser's Epistemology and its Consequences // *Philosophical Papers*. — 1984. — Vol. 13. — № 2. — P. 1—19.
* *Balibar, Étienne.* Sur la dialectique historique. Quelques remarques critiques à propos de Lire le Capital // *Cinq études du matérialisme historique*. — Maspero, 1974. — Vol. 13. — № 2. — P. 203—245.
* *Badiou, Alain.* Louis Althusser. — L.: Verso, 2009. — P. 54—90.
* *Badiou, Alain.* The Recommencement of Dialectical Materialism. — L.: Verso, 2012.
* *Balibar, Étienne.* Écrits pour Althusser. — P.: La Découverte, 1991.
* *Balibar, Étienne.* Althusser's object // *Social Text*. — 1994. — № 39. — P. 157—188.
* *Baltas, Aristide.* Philosophy and the Spontaneous Philosophy of the Scientists and Other Essays, by Louis Althusser // *Philosophy of Science*. — 1993. — Vol. 60. — № 4. — P. 647—658.
* *Benton, Ted.* The Rise and Fall of Structural Marxism: Althusser and His Influence. — N.Y.: St.Martin Press, 1984. — ISBN 0-312-68-375-8
* *Biard, Joel.* Les écrits philosophiques de Louis Althusser // *La Pensée*. — 1995. — № 303. — P. 137—145. — ISSN 0031-4773.
* *Bidet, Jacques.* La Lecture du Capital par Louis Althusser // *Althusser Philosophe*  / P. Raymond (ed.). — P.: P.U.F. 1997.
* *Boer, Roland.* Criticism of Heaven: On Marxism and Theology. — N. Y.: Brill Academic, 2007. — (Historical Materialism Book Series).
* *Bourdin, Jean-Claude.* The Uncertain Materialism of Louis Althusser // *Graduate Faculty Philosophy Journal*. — 2000. — Vol. 22. — № 1. — P. 271—287.
* *Bourgeois, Bernard.* Althusser et Hegel // *Althusser Philosophe*  / P. Raymond (ed.). — P.: P.U.F. 1997. — P. 87—104.
* *Bracken, Christopher.* Coercive spaces and spatial coercions: Althusser and Foucault // *Philosophy and social criticism*. — Chestnut Hill, MA: Boston College, 1991. — Vol. 17. — № 3. — P. 229—241. — ISSN 0191-4537.
* *Breton, Stanislas.* Althusser et la religion // *Althusser Philosophe*  / P. Raymond (ed.). — P.: P.U.F. 1997. — P. 156—166.
* *Callinicos, Alex.* Althusser's Marxism. — L.: Pluto Press, 1976.
* *Cotten, Jean-Pierre.* La pensée de Louis Althusser. — Toulouse: Privat, 1979. — ISBN 2-7089-1435-9
* *Diefenbach, Katja et al.* Introduction: Encountering Althusser // *Katja Diefenbach, Sara R. Farris, Gal Kirn, Peter D. Tomas (eds.)* Encountering Althusser. Politics and Materialism in Contemporary Radical Thought. — L. etc.: Bloomsbury, 2013. — P. xiii—xxi. — ISBN 978-1-4411-4636-6.
* *DiTomaso, Nancy.* «Sociological reductionism» from Parsons to Althusser: Linking action and structure in social theory // *American Sociological Review*. —N.Y. 1982. — Vol. 47. — № 1. — P. 14—28. — ISSN 0003-1224.
* *Elliott, Gregory.* Althusser. The Detour of Theory. — Leiden, Boston: Brill, 2006. — ISBN 978-90-04-15337-0
* *Ferretter, Luke.* Louis Althusser (Routledge Critical Thinkers). — Taylor & Francis, 2006. — ISBN 978-0203358726
* *Geerlandt, Robert.* Garaudy et Althusser: le débate sur l'humanisme dans le Parti Communiste Français et son Enjeu. — P.: P.U.F. 1978.
* *Gillot, Pascale.* Althusser et la psychanalyse. — P.: P.U.F. 2009.
* *Gordy, Michael.* Reading Althusser: Time and the Social Whole // *History and theory*. — Middletown, CT: Wesleyan University Press, 1983. — Vol. 22. — № 1. — P. 1—21. — ISSN 0018-2656.
* *Goshgarian, G.M.* Introduction // *The Humanist Controversy and Other Writings*. — L.: Verso, 2003. — P. xi—lxii.
* *Goshgarian, G.M.* Translator's Introduction // *Louis Althusser: Philosophy of the Encounter (Later Writings 1978—1987)*. — L.: Verso, 2006. — P. xiii—xlviii.
* *Hamza, Agon.* Louis Althusser. — Prishtina: Kolektivi Materializmi Dialektik, 2011.
* *Harnecker, Marta.* Althusser and the Theoretical Anti-Humanism of Marx // *Nature, Society, and Thought*. — 1994. — Vol. 7. — № 3. — P. 325—329.
* *Hekman, Susan.* Beyond Humanism: Gadamer, Althusser, and the Methodology of Social Sciences // *Western Political Quarterly*. — Salt Lake City: University of Utah, 1983. — Vol. 36. — № 1. — P. 98—115. — ISSN 0043-4078.
* *Jackson, Ned.* The first death of Louis Althusser or totality's revenge // *History and theory*. — Middletown: Wesleyan University, 1996. — Vol. 35. — № 1. — P. 131—146. — ISSN 0018-2656.
* *Jay, Martin.* Louis Althusser and The Structuralist Reading of Marx // Marxism and Totality: The Adventures of a Concept from Lukács to Habermas. — Cambridge, Oxford: Polity press, 1984. — P. 385—422. — ISBN 0-7456-0000-X
* *Kelly, Michael.* Modern French Marxism. — Oxford: Basil Blackwell, 1982. — 240 p. — ISBN 0-631-13202-3
* *Kolakowski, Leszek.* Althusser`s Marx // *Socialist Register*. — 1971. — № 8. — P. 111—128. — ISSN 0081-0606.
* *Kukla, Rebecca; Lance, Mark.* "Yo!" and "Lo!": The Pragmatic Topography of the Space of Reasons. — Cambridge, MA: Harvard University Press, 2009.
* *Lahtinen, Mikko.* Politics and philosophy: Niccolo Machiavelli and Louis Althusser's aleatory materialism. — Leiden, Boston: Brill, 2009. — (Historical materialism book series). — ISBN 978-90-04-17650-8
* *Lazarus, Sylvain (ed.)* Politique et Philosophie dans l'oeuvre de Louis Althusser. — P.: P.U.F. 1993.
* *Lechte, John.* Louis Althusser // *John Lechte.* Fifty Key Contemporary Thinkers. From Structuralism to Postmodernity. — L. N.Y.: Routledge, 1998. — P. 37—42. — ISBN 0-415-05727-2.
* *Levine, Andrew.* Althusser's marxism // *Economy and society*. — Southhampton: The Camelot Press, 1981. — Vol. 10. — № 3. — P. 243—283. — ISSN 0308-5147.
* *Levine, Andrew.* A Future for Marxism? Althusser, the Analytical Turn and the Revival of Socialist Theory. — L.etc.: Pluto Press, 2003. — ISBN 0-7453-1988-2
* *Lewis, William S.* Louis Althusser and the Traditions of French Marxism. — Lanham, MD: Lexinton Books, 2005.
* *Lindner, Kolja.* Lire le Capital: Althusser et l’impasse du tournant politiciste // *Contretemps*. — 2007. — № 20. — P. 71—81.
* *Lindner, Urs.* Repenser la «coupure épistémologigue» lire Marx avec et Contre Althusser // *Actuel Marx*. — 2011. — № 49. — P. 121—139.
* *Lopez, Jose.* Louis Althusser // *J. Scott (ed.)* Fifty Key Sociologists: The Contemporary Theorists. — L: Routledge, 2007. — P. 3—7.
* *Macey, David.* Thinking With Borrowed Concepts: Althusser and Lacan // *Althusser: a Critical Reader*  / Gregory Elliott (ed.). — Oxford: Blackwell, 1994. — P. 142—158.
* *Macherey, Pierre.* Althusser et le jeune Marx // *Actuel Marx*. — 2002. — № 31. — P. 159—175.
* *Macherey, Pierre* Verum est factum: Les enjeux d'une philosophie de la praxis et le débat Althusser-Gramsci // *Sartre, Lukács, Althusser: des Marxistes en philosophie*  / E. Kouvelakis et al. (Eds.). — P.: P.U.F. 2005. — P. 143—155.
* *Matheron, François* The Recurrence of the Void in Louis Althusser // *Rethinking Marxism*. — 1998. — Vol. 10. — № 3. — P. 22—27.
* *Matheron, François* Louis Althusser ou l’impure pureté du concept // *Dictionnaire Marx contemporain*  / J. Bidet et E. Kouvélakis (éd.). — PUF, 2001.
* *Matheron, François* «Des problèmes qu'il faudra bien appeler d'un autre nom et peut-être politique»: Althusser et l'instabilité de la politique // *Multitudes*. — 2005. — № 22. — P. 21—35.
* *Montag, Warren.* "The Soul is the Prison of the Body": Althusser and Foucault, 1970-1975 // *Yale French Studies*. — New Haven: Yale University Press, 1995. — № 88. — P. 53—77. — ISSN 0044-0078.
* *Montag, Warren.* Althusser`s Nominalism: Structure and Singularity (1962—1966) // *Rethinking Marxism*. — 1998. — Vol. 10. — № 3. — P. 64—73. — ISSN 0893-5696.
* *Montag, Warren.* Louis Althusser. — N. Y.: Palgrave, 2002.
* *Montag, Warren* Politics: Transcendent or Immanent? A response to Miguel Vatter's «Machiavelli after Marx» // *Theory and Event*. — 2005. — Vol. 7. — № 4.
* *Montag, Warren.* On the Function of the Concept of Origin: Althusser's Reading of Locke // *Current Continental Theory and Modern Philosophy*  / Stephen H. Daniel (ed.). — Evanston: Northwestern University Press, 2005. — P. 148—162.
* *Montag, Warren.* Althusser and His Contemporaries. Philosophy`s Perpetual War. — Durham, London: Duke University Press, 2013. — ISBN 978-0822399049
* *Moreau, Pierre-François.* Althusser et Spinoza // *Althusser Philosophe*  / P. Raymond (ed.). — P.: P.U.F. 1997. — P. 75—86.
* *Morfino, Vitorrio.* An Althusserian Lexicon // *Borderlands e-journal*. — 2005. — Vol. 4. — № 2.
* *Moulier Boutang, Yann.* Louis Althusser: Une Biographie. Tome I: La Formation du myth, 1918–1956. — P.: Bernard Grasset, 1992.
* *Navarro, Fernanda.* An Encounter with Althusser // *Rethinking Marxism*. — 1998. — Vol. 10. — № 3. — P. 93—98. — ISSN 0893-5696.
* *Negri, Antonio.* The Savage Anomaly. The Power of Spinoza's Metaphysics and Politics. — N.Y.: University of Minnesota Press, 2000.
* *Patton, Paul.* Althusser's Epistemology: The Limits of the Theory of Theoretical Practice // *Radical Philosophy*. — 1978. — № 19. — P. 8—18.
* *O'Hagan, Timothy.* Althusser: how to be a Marxist in philosophy // *Marx and Marxisms*  / G. H. R. Parkinson (ed.). — Cambridge.: Cambridge University Press, 1982. — P. 243—264.
* *Rancière, Jacques.* Althusser // *Simon Critchley, William R. Schroeder (eds.)* A Companion to Continental Philosophy. — Blackwell Publishing, 1999. — P. 530—536. — ISBN 978-0631224754.
* *Rancière, Jacques.* Althusser's Lesson. — N. Y. L.: Continuum, 2011.
* *Raymond, Pierre.* Le matérialisme d'Althusser // *Althusser Philosophe*  / P. Raymond (ed.). — P.: P.U.F. 1997. — P. 167—179.
* *Roberts, William Clare.* The reconstitution of Marxism's production paradigm: the cases of Benjamin, Althusser, and Marx // *The Philosophical Forum*. —N.Y. 2010. — Vol. 41. — № 4. — P. 413—440. — ISSN 0031-806X.
* *Roudinesco, Elisabeth.* Louis Althusser: The Murder Scene // Philosophy in Turbulent Times: Canguilhem, Sartre, Foucault, Althusser, Deleuze, Derrida. — N.Y.: Columbia University Press, 2008. — P. 97—131. — 184 p. — ISBN 978-0-231-51885-7
* *Resch, Robert Paul.* Althusser and the Renewal of Marxist Social Theory. — Berkeley, etc.: University of California Press, 1992. — ISBN 978-0520060821
* *Ricoeur, Paul.* Althusser's Theory of Ideology // *Gregory Elliott (ed.)* Althusser: A Critical Reader. — Oxford UK, Cambridge USA: Blackwell Publishers, 1994. — P. 44—72. — ISBN 0-631-18806-1.
* *Schmid, Herman.* On the origin of ideology // *Acta sociologica*. — Oslo: Journal of the Scandinavian Sociological Association, 1981. — Vol. 24. — № 1—2. — P. 57—73. — ISSN 0001-6993.
* *Schrift, Alan D.* Louis Althusser (Key Biographies in Brief) // Twentieth-Century French Philosophy: Key Themes and Thinkers. — Oxford UK,etc.: Blackwell Publishing, 2006. — P. 86—88. — 326 p. — ISBN 978-1405132183
* *Sève, Lucien* Althusser et la dialectique // *Althusser Philosophe*  / P. Raymond (ed.). — P.: P.U.F. 1997. — P. 105—136.
* *Sève, Lucien.* Penser avec Marx aujourd'hui. — P.: La Dispute, 2004.
* *Smith, Steven.* Reading Althusser: an Essay on Structural Marxism. — Ithaca, N.Y.: Cornell University Press, 1984.
* *Sprinker, Michael.* The Legacies of Althusser // *Yale French Studies*. — 1995. — № 88. — P. 201—225.
* *Stolze, Ted.* Althusser, Louis // *R. Jon McGee, Richard L. Warms (eds.)* Theory in Social and Cultural Anthropology: An Encyclopedia. — L.A.etc: SAGE, 2013. — P. 7—10. — ISBN 978-1-4129-9963-2.
* *Strawbridge, Sheelagh.* Althusser's theory of ideology and Durkheim's account of religion: An examination of some striking parallels // *The Sociological Review*. — Keele, Staffordshire: Routledge & Kegan Paul, 1982. — Vol. 30. — № 1—2. — P. 125—140. — ISSN 0038-0261.
* *Suchtig, Wal.* Althusser's Late Thinking About Materialism // *Historical Materialism*. — 2004. — Vol. 12. — № 1. — P. 3—70.
* *Thomas, Peter.* Philosophical Strategies: Althusser and Spinoza // *Historical Materialism*. — 2002. — Vol. 10. — № 3. — P. 71—113.
* *Thomas, Paul.* Marxism and scientific socialism: from Engels to Althusser. — L.: Routledge, 2008.
* *Thompson, E. P.* The Poverty of Theory, or an Orrery of Errors (The Poverty of Theory and Other Essays). — L.: Merlin, 1978.
* *Tosel, André.* Les aléas du matérialisme aléatoire dans la dernière philosophie de Louis Althusser // *Sartre, Lukács, Althusser: des Marxistes en philosophie*  / E. Kouvelakis et al. (Eds.). — P.: P.U.F. 2005. — P. 169—196.
* *Vatter, Miguel.* Machiavelli After Marx: the Self-Overcoming of Marxism in the Late Althusser // *Theory and Event*. — 2004. — Vol. 7. — № 4.
* *Williams, Caroline.* Contemporary French philosophy: Modernity and the Persistence of the Subject. — L.N.Y.: The Athlone Press, 2001. — ISBN 0-485-00432-1
* *Williams, Caroline.* Althusser, Louis // *Christopher John Murray (ed.)* Encyclopedia of Modern French Thought. — L, N.Y.: Routledge, 2004. — P. 3—8. — ISBN 1-57958-384-9.
* *Wolf, Frieder Otto.* Reproduktion und Ideologie bei Louis Althusser. Eine aktualisierende Annäherun // *Welt ist Arbeit. Im Kampf um die neue Ordnun*  / Frieder O. Wolf, Gerd Peter (eds.). — Münster: Westfälisches Dampfboot, 2008. — P. 41—54.

### Ռուսերեն

* *Арон, Реймон.* Воображаемые марксизмы. — М.: Книжный дом «Либроком», 2010. — 384 с. — ISBN 978-5-397-01494-6
* *Балибар, Этьен.* Вступительное слово к изданию 1996 года // *Альтюссер, Луи.* За Маркса / пер. с фр. А.В. Денежкина. — М.: Праксис, 2006. — С. 7—27. — ISBN 5-901574-59-1.
* *Балибар, Этьен.* Биографическая заметка // *Альтюссер Луи.* За Маркса / пер. с фр. А. В. Денежкина. — М.: Праксис, 2006. — С. 363—375. — ISBN 5-901574-59-1. Архивировано из первоисточника 27 Նոյեմբերի 2007.
* *Матвеев И.* Альтюссер: политика теории // *НЗ*. — 2012. — № 85.
* *Потемкин Д.* Луи Альтюссер, философ фигуративного // *ХЖ*. — 2010. — № 77—78.
* *Рисмухамедов И.А.* Концепции идеологии А. Грамши и Л. Альтюссера и их рецепция в современном неомарксизме (кандидатская диссертация) // *СПбГУ*. — 2003.
* *Смирнов А.А.* Славой Жижек и начальный этап формирования Люблянской школы // *под ред.д-ра филос. наук проф. Г.М. Нажмудинова; д-ра филос. наук проф. В.В.Томашова.* Человек в контексте культуры: актуальные философские проблемы. — Ярославль: ЯрГУ, 2005. — С. 89—103. — ISBN 5-8397-0378-8.
* *Смирнов А. Е.* Теоретические модели субъективации: Л. Альтюссер, С. Жижек, А. Бадью // *Вестник Бурятского государственного университета. Философия. Социология. Политология. Культурология*. — Улан-Удэ: Бурятский государственный университет, 2009. — № 14 а. — С. 96—101. — ISSN 1994-0866.
* *Соколова Л.Ю.* Историко-философские вопросы во французском структурализме // *отв. ред. Л. В. Цыпина* История философии: традиции и современность. — СПб.: Издательство Санкт-Петербургского университета, 2011. — С. 70—82. — ISBN 978-5-288-05222-4.
* *Софронов, Владислав.* Луи Альтюссер: возвращение из изгнания // *Альтюссер, Луи.* Ленин и философия. — Ad Marginem, 2005. — С. 153—175. — ISBN 5-93321-092-7.
* *Уэст, Дэвид.* По ту сторону субъекта: структурализм и постструктурализм // Континентальная философия. Введение. — М.: Издательский дом «Дело» РАНХиГС, 2015. — 448 с. — ISBN 978-5-7749-0872-1
* *Фурс, Владимир Николаевич* Социально-критическая философия после «смерти субъекта» // *Фурс В. Н.* Сочинения. В 2 т. — Вильнюс: Европейский гуманитарный университет, 2012. — Т. 1. — С. 45—107. — ISBN 978-9955-773-54-2.
* *Шихардин, Н.В.* Французский неомарксизм: противостояние гуманизма и сциентизма. — Курган: Курганский государственный университет, 2009. — 131 с. — ISBN 978-5-86328-979-3
* *Шихардин Н.В.* Луи Альтюссер: критика, реконструкция и защита марксизма // *Вестник Самарского государственного университета (гуманитарная серия)*. — Самарский государственный университет, 2009. — № 1. — С. 11—17.

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Louis Althusser Archive» (անգլերեն). Marxists Internet Archive — Архив Луи Альтюссера. Վերցված է 2015 թ․ փետրվարի 20-ին.
* ««Décalages» (An Althusser Studies Journal)» (անգլերեն). Occidental College — Международный рецензируемый интернет-журнал по творчеству Альтюссера. Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ ապրիլի 28-ին. Վերցված է 2015 թ․ փետրվարի 20-ին.
* «Multitudes (revue politique, artistique, philosophique)» (ֆրանսերեն). Association Multitudes — Политический, художественный и философский журнал, основанный биографом Альтюссера Я. Мулье-Бутаном, с большим количеством статей. Վերցված է 2015 թ․ փետրվարի 20-ին.
* «Louis Althusser (1918-1990)» (անգլերեն). Philweb Bibliographical Archive — Большая подборка ссылок и источников офлайн. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ ապրիլի 10-ին. Վերցված է 2015 թ․ փետրվարի 20-ին.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Լուի Ալտյուսեր» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Apple Music |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | MusicBrainz · WikiTree |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Notable Names Database · Treccani · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BAV: ADV12529501 · BIBSYS: 90087381 · BNC: a10427089 · BNE: XX923088 · BNF: 11888581g · CALIS: n2004532207 · CiNii: DA00590855 · CONOR: 6573155 · EGAXA: vtls001920034 · GND: 118502298 · ICCU: BVEV007464 · ISNI: 0000000121243798 · LCCN: n79021234 · LNB: 000017468 · NDL: 00431360 · NLC: 001125390 · NKC: jn20000700034 · NLG: 70843 · NLP: a0000001272968 · NSK: 000022270 · NTA: 068928130 · NUKAT: n95005809 · PTBNP: 2605 · LIBRIS: 283407 · SUDOC: 026683490 · VIAF: 24596917 · WorldCat VIAF: 24596917 |

 |

 |