**Հասարակական գիտակցություն** (գերմ.՝ gesellschaftliche Bewußtsein), սոցիալական կեցության արտացոլում, որոշակի դարաշրջանին բնորոշ հասարակական պատկերացումների ամբողջություն։

Հասարակական գիտակցությունն էապես արտացոլում է կոնկրետ հասարակության վիճակը։ Այն հաճախ հակադրվում է անհատական ​​գիտակցությանը՝ որպես ընդհանուր բան, որն առկա է յուրաքանչյուր մարդու գիտակցության մեջ՝ որպես հասարակության անդամ։ Հասարակական գիտակցությունը վերնակառույցի բաղկացուցիչ մասն է և արտահայտում է դրա հոգևոր կողմը։ Խորհրդային փիլիսոփայության մեջ հատկապես շեշտվում էր այն գաղափարը, որ հասարակական գիտակցությունն «ակտիվորեն» արտացոլում է սոցիալական գոյությունը, այսինքն՝ վերափոխում է այն։ Այն, բաղկացած լինելով հասարակությունը կազմող մարդկանց գիտակցություններից, դրա պարզ հանրագումարը չէ, այլ ունի համակարգային որոշ հատկություններ, որոնք նույնը չեն, ինչ անհատական ​​գիտակցության հատկությունները։ Առանձնացնում են հասարակական գիտակցության տարբեր ձևեր։

Եզրույթի պատմություն
--------------------

Հասարակական գիտակցության մասին պատկերացումների ակունքները սկիզբ են առնում Հեգելից, որը, սակայն, այս եզրույթի փոխարեն օգտագործել է «բացարձակ ոգի» հասկացությունը։ «Հասարակական գիտակցություն» (գերմ.՝ Gesellschaftliche Bewußtsein) տերմինը հանդիպում է «Կոմունիստական կուսակցության մանիֆեստ» աշխատության մեջ (1848 թվական)։ «Հասարակական գիտակցություն» եզրույթը 1895 թվականին օգտագործել է նաև Լենինը (Երկերի լիակատար ժողովածու, հատոր 2, էջ 482) և վերջնականապես ամրագրվել ու գիտական շրջանառության մեջ է դրվել Ալեքսանդր Բոգդանովի կողմից։ Ռուսալեզու գրականության մեջ տերմինը երբեմն օգտագործվում է Էմիլ Դյուրկհայմի «կոլեկտիվ գիտակցություն» (ֆր.՝ Conscience collective) հասկացությունը բացատրելու համար։

Ժամանակակից ռուսական փիլիսոփայության մեջ հասարակական գիտակցության ձևերը հաճախ փոխարինվում են հոգևոր ոլորտներով։

Հասարակական գիտակցության ձևեր
-----------------------------

Սովորաբար առանձնացնում են հասարակական գիտակցության վեց ձև.

* արվեստ (գեղարվեստական գիտակցություն),
* գիտություն (ներառյալ փիլիսոփայությունը),
* բարոյականություն,
* իրավագիտակցություն (իրավունք),
* կրոն. մարդկության զարգացման վաղ փուլերում հասարակական գիտակցության համընդհանուր ձև, որը ծագել է մոտ 40-50 հազար տարի առաջ,
* գաղափարախոսություն (քաղաքական գիտակցություն). հասարակական գիտակցության բարձրագույն ձև։

Հասարակական գիտակցության ձևերը կախված են կյանքից, սոցիալական ինստիտուտների կառուցվածքից, իմացության գործընթացի կազմակերպումից և այլն։ Հետևաբար, դրանք միշտ սերտորեն կապված են որոշակի տեսակի հասարակական հարաբերությունների հետ՝ տնտեսական, քաղաքական, բարոյական, գեղագիտական, գիտական համայնքի անդամների միջև հարաբերություններ և այլն։

Հասարակական գիտակցության յուրաքանչյուր ձևին՝ գիտություն, փիլիսոփայություն, դիցաբանություն, քաղաքականություն, կրոն և այլն, համապատասխանում է գիտելիքի հատուկ ձև։

Խորհրդային փիլիսոփա Վասիլի Տուգարինովն առանձնացրել է հասարակական գիտակցության ընդամենը 4 ձև՝ արվեստ, բարոյականություն, գիտություն և փիլիսոփայություն, իսկ մակարդակների թվին է դասել գաղափարախոսությունը և հասարակական հոգեբանությունը։

Հասարակական գիտակցության սուբյեկտ
---------------------------------

Տեսական մեծ խնդիր է այն հարցը, թե ով է հասարակական գիտակցության կրողը, սուբյեկտը։ Արդյո՞ք հասարակությունը կամ նրա որևէ հատված այնպիսի սուբյեկտ է, որն ընդունակ է որոշումներ կայացնել, ունենալ որոշակի հուզական կյանք և վերարտադրել իր նման գիտակցության կրողներ։ Որոշակի իմաստով կարելի է խոսել ոչ միայն յուրաքանչյուր անհատի, այլև մարդկանց ավելի ընդհանուր խմբերի (դասակարգ, ազգություն, պետություն, մարդկություն) սուբյեկտիվ հատկությունների մասին։ Բայց պետք է հիշել, որ իդեալը՝ որպես մտածողության գործընթաց, չի կարող բնորոշ լինել ո՛չ ամբողջ հասարակությանը, ո՛չ էլ որևէ կոնկրետ հասարակական խմբի։ Գիտակցությունը` որպես այդպիսին, անձնական գոյության բացառիկ հատկություն է։ Հասարակությունը երեխայի ծնողների և շրջապատող միջավայրի միջոցով զարգացնում է նրա գիտակցությունը, որում, այդպիսով, նրա սեփական գոյությունը միշտ կապված է ավելի ընդհանուր խմբի գոյության հետ։ Յուրաքանչյուր մշակույթում ստեղծվում է խորհրդանիշների ամբողջություն` ստիպելով անհատին ապրել համայնքի շահերից ելնելով, ուրախություն և անհանգստություն զգալ նրա հաջողությունների ու ձախողումների համար։ Առանց այս համախմբի` մարդու գիտակցական կյանքը ոչ միայն կորցնում է իր բարձրագույն իմաստը, այլև պարզապես անհնար է։ Թեև անհատն ինքը մտածողության ուժով ունակ է փոփոխելու իր իսկ գիտակցությունը, փիլիսոփայական գաղափարների պատմության մեջ հայտնի փորձերը՝ կառուցելու սեփական գոյությունը` որպես հասարակությունից լիովին անկախ, միշտ ցույց են տվել դրանց անհիմն լինելը։

Մարդկանց սոցիալ-պատմական ընդհանրությունները կարող են ծնել որոշումներ կայացնելու ունակ սուբյեկտներ։ Օրինակ՝ պետությունները որոշում են կայացնում պատերազմ սկսելու կամ ավարտելու մասին, դասակարգերը պայքարում և ընտրում են դրա իրականացման արդյունավետ ձևերը։ Չնայած որոշումները, ի վերջո, ընդունվում են սահմանափակ թվով անձանց կամ նույնիսկ անհատների կողմից, զարգացած սոցիալական կառուցվածքում դրանք կապված են իրենց գործողությունները կարգավորող բավականին խիստ կանոններով՝ պետության սահմանադրությամբ, օրենքներով, կանոնակարգերով և նորմերով, ինչպես նաև բարոյականությամբ։ Միևնույն ժամանակ, հասարակության զարգացման այս փուլում հանրային գիտակցության վրա մեծ ազդեցություն են ունենում զանգվածային լրատվամիջոցները, որոնց միջոցով հնարավոր է էապես փոփոխել հանրային գիտակցությունը։

Ընդհանուր առմամբ, հասարակական գիտակցության առանձնահատկություններին վերաբերող մեծ հարցն այն է, թե ինչպես են փոխկապակցված անհատի և համայնքի սուբյեկտիվ հատկությունները, թե իր սուբյեկտիվ հատկություններից որոնք և ինչպես է (կամավոր կամ ակամա) անհատը փոխանցում համայնքը ներկայացնող այն մարմիններին, որոնք իրավունք ունեն խոսել իր անունից։

Հասարակական գիտակցության մակարդակներ
------------------------------------

Հասարակական գիտակցության կառուցվածքը շատ բարդ է. առաջին հերթին այն բաժանվում է երկու՝ առօրյա-գործնական և գիտական-տեսական մակարդակների։ Հասարակական գիտակցությունը դիտարկելու այս տեսակետը կարելի է անվանել իմացաբանական, քանի որ ցույց է տալիս իմացաբանական սուբյեկտի ներթափանցման խորությունն օբյեկտիվ իրականության մեջ։ Ինչպես հայտնի է, առօրյա-գործնական գիտակցությունն առավել պակաս կառուցվածքային է, ավելի մակերեսային է, քան գիտական ​​և տեսական գիտակցությունը։ Հասարակական գիտակցությունն առօրյա-գործնական մակարդակում դրսևորվում է որպես հասարակական հոգեբանություն, իսկ գիտական ​​և տեսական մակարդակում՝ որպես գաղափարախոսություն։ Հարկ է ընդգծել, որ գաղափարախոսությունը ոչ թե ամբողջ գիտական-տեսական գիտակցությունն է, այլ միայն դրա այն մասը, որը դասակարգային բնույթ ունի։

Տես նաև
-------

* Քաղաքական գիտակցություն

Ծանոթագրություն
---------------

1. ↑  "Эстетика Гегеля". Արխիվացված է the original 2009 թ․ դեկտեմբերի 15-ին. Retrieved 2010 թ․ մարտի 4.
2. ↑  Богдановъ А. Наука объ общественномъ сознаніи. (Краткый курсъ идеологической науки въ вопросахъ и ответахъ). — М.: Книгоизд-во писателей, 1914. — 203 с.
3. ↑  "Эмиль Дюркгейм. Общественное сознание. Социологический метод". Արխիվացված from the original on 2009 թ․ փետրվարի 21. Retrieved 2010 թ․ մարտի 4.
4. ↑  Философия(չաշխատող հղում)
5. ↑  "Общественное сознание. Его уровни и форма". Արխիվացված from the original on 2013 թ․ հունիսի 14. Retrieved 2010 թ․ մարտի 4.
6. ↑  "Искусство как форма общественного сознания". Արխիվացված from the original on 2009 թ․ հոկտեմբերի 3. Retrieved 2010 թ․ մարտի 4.
7. ↑  "Макс Вебер. Наука как призвание и профессия".
8. ↑  "Мораль как форма общественного сознания". Արխիվացված from the original on 2012 թ․ դեկտեմբերի 9. Retrieved 2010 թ․ մարտի 4.
9. ↑  "Фарбер И. Е. Правосознание как форма общественного сознания. — М.: Юрид. лит. 1963". Արխիվացված from the original on 2017 թ․ փետրվարի 14. Retrieved 2010 թ․ մարտի 4. `{{cite web}}`: no-break space character in `|title=` at position 10 (help)
10. ↑  "Религия как форма общественного сознания". Արխիվացված է the original 2007 թ․ նոյեմբերի 21-ին. Retrieved 2010 թ․ մարտի 4.
11. ↑  "Идеология национальная или государственная?". Արխիվացված է the original 2011 թ․ սեպտեմբերի 28-ին. Retrieved 2010 թ․ մարտի 4.
12. ↑  Философия для аспирантов: учебное пособие / В. П. Кохановский [и др.]. — 2-е изд. — Ростов н/Д. : Феникс, 2003. — 448 с. — (Высшее образование). — ISBN 5-222-03544-1
13. ↑  Тугаринов В. П. Избранные философские труды. — Л.: ЛГУ, 1988 — C.224

Գրականություն
-------------

* Общественное бытие и общественное сознаниеArchived 2010-05-22 at the Wayback Machine. // Философский словарь / Под ред. *И. Т. Фролова*. — 4-е изд. — М.: Политиздат, 1981. — 445 с.
* Введение в философию. — М.: Политиздат, 1989. Ч.2. — 3. Структура общественного сознания — С.445-455
* *Демичёв В. А.* Общественное бытие и общественное сознание. — Кишинёв, 1970.
* *Келле В. Ж. Ковальзон М. Я.* Формы общественного сознания — М. 1959
* *Михайлов Ф. Т.* Общественное сознание и самосознание индивида. — М. : Наука, 1990. — 222 с.
* *Уледов А. К.* Структуры общественного сознания. — М. 1968.
* *Челышев П. В.* Обыденное сознание или не хлебом единым жив человек. М.: Московский государственный горный университет, 2007. — 359 с.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 62603613 |

 |