**Իզերնիա** քաղաք և *կոմունա* է Իտալիայի հարավային Մոլիզե շրջանում և Իզերնիա նահանգի մայրաքաղաքը։

Աշխարհագրություն
----------------

Գտնվելով Կարպինո և Սորդո գետերի միջև 350-ից մինչև 475 մետր բարձրության վրա բարձրացող ժայռոտ գագաթի վրա՝ Իզերնիայի հատակագիծը դեռևս արտացոլում է հռոմեական քաղաքի հնագույն հատակագիծը՝ կենտրոնական լայն փողոցով, *կարդո մաքսիմուսով,* որը դեռևս ներկայացնում է Կորսո Մարչելին, և երկու կողմից ուղիղ անկյան տակ գտնվող կողային փողոցներով։

Իզեռնիա կոմունան ներառում է 16 ֆրազիա։ Ամենախիտ բնակեցվածը Կաստելրոմանոն է, որը տեղակայված է հարթավայրում՝ Լա Ռոմանա լեռան հիմքում, 862 մետր բարձրության վրա (2828 ֆուտ), Իզերնիայից 5 կիլոմետր (3 մղոն)։

Պատմություն
-----------

Իզերնիայի տարածքը բնակեցվել է առնվազն 700,000 տարի առաջ. մոտակա Պինետա կոչվող տեղանքը «*Science»* ամսագրում նշվում է որպես ամենահին վայր, որտեղ հայտնաբերվել են մարդկանց կողմից կրակի օգտագործման հետքեր։

Քաղաքի հռոմեական անունը՝ ***Աեսերնիան***, արտացոլում է հավանաբար նախկին Սամնիում տեղանունը, սակայն կապը հնդեվրոպական արմատի՝ aeser-ի հետ, որը նշանակում է «ջուր», թույլ է։

Եղբայրական շատրվան
Դասական Աեսերնիան Սամնիումի քաղաք էր, ընդգրկված Պենտրի ցեղի տարածքում, որը գտնվում էր Վուլտուրնուսի (ժամանակակից Վոլտուրնո) հովտում, այդ գետը հոսող փոքրիկ առվակի վրա և Վենաֆրումից (ժամանակակից Վենաֆրո) 22 կմ (14 մղոն) հեռավորության վրա։ Երթուղին (որում անունը գրված է «Serni»), տեղակայված է Ալֆիդենայից Բոյանո տանող ճանապարհին, առաջինից 45 կիլոմետր (28 մղոն) և երկրորդից 29 կիլոմետր (18 մղոն) հեռավորության վրա. բայց նախկին թիվը աղավաղված է, ինչպես և *Պևտինգերյան քարտեզ*-ի հեռավորությունները։

Պատմության մեջ դրա մասին առաջին հիշատակումը տեղի է ունենում մ.թ.ա. 295 թվականին, այդ ժամանակ այն արդեն ընկել էր հռոմեացիների ձեռքը՝ Վուլտուրնուսի ամբողջ հովտի հետ միասին։ Սամնիտների լիակատար հպատակեցումից հետո գաղութը, լատինական իրավունքներով (colonia Latina) հռոմեացիների կողմից բնակեցվեց մ.թ.ա. 264 թվականին դառնալով Հարավային Իտալիայի և ներքին Ապենինյան շրջանների միջև կապի հիմնական կենտրոնը։ Այս գաղութը կրկին հիշատակվում է մ.թ.ա. 209 թվականին որպես այն տասնութից մեկը, որը հավատարիմ մնաց Հռոմին Երկրորդ Պունիկյան պատերազմի ամենադժվար ժամանակաշրջանում։ Սոցիալական պատերազմի ժամանակ այն հավատարիմ մնաց հռոմեական գործին և քաջաբար պայքարեց սամնացի զորավար Վետտիուս Սկատոյի դեմ՝ Մարկուս Կլավդիուս Մարցելլուսի ղեկավարությամբ, մինչև մ.թ.ա. 90 թվականին երկարատև պաշարումից հետո սովը ստիպեց հանձնվել։ Դրանից հետո այն շարունակեց մնալ համադաշնությունների ձեռքում և պայքարի ավելի ուշ շրջանում ապաստան տվեց սամնիների առաջնորդ Գայուս Պապիուս Մուտիլուսին՝ Լյուսիուս Կոռնելիուս Սուլլայից պարտություն կրելուց հետո։ Որոշ ժամանակ այն շարունակեց մնալ, նույնիսկ Կորֆինիումի (ժամանակակից Կորֆինո) և Բովիանիումի՝ Իտալական լիգայի շտաբերի հաջորդական անկումից։ Այս ժամանակ ակնհայտորեն այն կարևոր վայր էր և ամուր ամրոց, բայց այնքան խստորեն պատժվեց Սուլլայի կողմից՝ մ.թ.ա. 88 թվականին սամնիների վերջնական պարտությունից հետո, որ Ստրաբոնը դրա մասին ասում է, որ իր ժամանակներում ամբողջովին լքված է։

Սակայն մենք իմանում ենք, որ Հուլիոս Կեսարի կողմից այն գաղութացվել է, ինչպես նաև Օգոստոսի կողմից, բայց, ըստ երևույթին, փոքր հաջողությամբ, որի պատճառով այն վերագաղութացվեց Ներոնի օրոք։ Այնուամենայնիվ, այն երբեք չի ունեցել գաղութի կոչում, այլ արձանագրություններից երևում է, որ եղել է որոշ կարևոր քաղաքային քաղաք Տրայանոսի և Անտոնինների ժամանակներում։ Այս ժամանակաշրջանին են պատկանում ջրատարի և հռոմեական հիանալի կամրջի մնացորդները, որոնք դեռևս տեսանելի են. մինչդեռ ժամանակակից պատերի ստորին հատվածները ներկայացնում են բազմանկյուն շինարարության զգալի հատվածներ, որոնք կարող են վերագրվել կա՛մ հնագույն սամնիական քաղաքին, կա՛մ առաջին հռոմեական գաղութին։ Ժամանակակից քաղաքը դեռևս եպիսկոպոսի աթոռանիստ է։ Զանգվածային կառուցված ամբիոնը, որն այժմ գտնվում է տաճարի հիմքում, հավանաբար աջակցում էր Կապիտոլիումին։

Մեր թվարկության 7-րդ դարի սկզբին այսօրվա Իզեռնիան, ինչպես նաև Բոյանոն և Սեպինո համայնքները այն վայրերն էին, որտեղ Գրիմոալդ I-ը Բենևենտոյից բնակեցրեց մի խումբ բուլղարների՝ ապաստան փնտրելով ավարներից; Բուլղարները շատ սերունդներ եղել են բնակչության առանձնահատուկ մասը, մինչև վերջապես ձուլվեցին իրենց իտալական միջավայրում։

Նույնիսկ Արևմտյան Հռոմեական կայսրության անկումից հետո Իզերնիան պատմության ընթացքում բազմաթիվ անգամներ ավերվել է։ Իզերնիան ավերվել է սարացիների կողմից 800 թվականին, 1199 թվականին կողոպտվել Անվեյլերի՝ Մոլիզեի կոմս Մարկվարդ Անվեյլերի կողմից, իսկ 1223 թվականին հրկիզվել Ֆրիդրիխ II-ի զինվորների կողմից։ 1519 թվականին այն ազատվել է ֆեոդալական ստրկությունից՝ Սրբազան Հռոմեական կայսր Կառլոս V-ի կողմից և դարձել քաղաք Նեապոլի թագավորության մեջ։

847, 1349, 1456 և 1805 թվականների երկրաշարժերը զանգվածային ավերածություններ են առաջացրել։

1943 թվականի սեպտեմբերի 10-ի առավոտյան, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, ամերիկյան ինքնաթիռներն իրենց ռումբերն արձակեցին B-17 Flying Fortress ինքնաթիռներից շուկայական օրը մարդաշատ քաղաքի վրա՝ պատճառելով հազարավոր զոհեր[*փա՞ստ*]։ Հետագա շաբաթների ընթացքում նրանք վերադարձան տասներկու անգամ՝ առանց իրենց թիրախներին խոցելու՝ Իզերնիայի, Կարդարելիի և Սանտո Սպիրիտո կամուրջներին, որոնք ամբողջովին երկաթից էին կառուցված, դեպի ներքին տարածք։ Բոլոր կամուրջները կենսական նշանակություն ունեին գերմանական նահանջի համար։

1970 թվականին Իզերնիան դարձավ Կամպոբասո նահանգի մի մասից ստեղծված համանուն նահանգի մայրաքաղաքը։

Տնտեսություն
------------

Իզերնիայի շրջակա բլուրները արտադրում են կարմիր, սպիտակ և վարդագույն Pentro di Isernia, իտալական DOC գինի։ Խաղողը սահմանափակվում է 11 տոննա/հա բերքատվությունով, իսկ պատրաստի կարմիր և վարդագույն գինիները պահանջում են ալկոհոլի նվազագույնը 11% մակարդակ, իսկ պատրաստի սպիտակները պետք է պարունակեն առնվազն 10,5% ալկոհոլ։ Կարմիրներն ու վարդերը կազմված են 45-55% մոնտեպուլչանոյից, 45-55% սանջովեզե-ից և մինչև 10% տեղական խաղողի սորտերից՝ անհրաժեշտության դեպքում խառնուրդը լրացնելու համար։ Սպիտակները կազմված են 60-70% Trebbiano-ից, 30-40% Bombino bianco և մինչև 10% տեղական սորտերից՝ անհրաժեշտության դեպքում խառնուրդը լրացնելու համար։

Մետաղադրամ
----------

Աեսերնիայի մետաղադրամները, որոնք հանդիպում են միայն պղնձի մեջ և ունեն «AISERNINO» լեգենդը, պատկանում են առաջին հռոմեական գաղութի ժամանակաշրջանին. դրանց կատարման ոճը վկայում է հարևան Կամպանիայի ազդեցության մասին։

Հիմնական տեսարժան վայրերը
-------------------------

Կարդարելի քարե կամուրջ
Սուրբ Պետրոսի կամար
Չնայած բազում ավերածություններին՝ Իզերնիան պահպանում է մեծ թվով հնագիտական մնացորդներ։ Պատմական կենտրոնը դեռևս պահպանում է հռոմեական քաղաքների պահեստային քարտեզի կառուցվածքը. իրականում այն ներկայացնում է ամենամեծ մրցարշավային Marcelli փողոցը, որի շուրջը կան անսահման ծառուղիներ և փոքր պահեստամասեր, ինչպես օրինակ «Trento e Trieste» պահեստները։ Հայտնի Fraterna շատրվանը՝ քաղաքի գլխավոր խորհրդանիշը, կառուցվել է 13-րդ դարում. այն կազմված է հռոմեական ավերված հուշարձաններից բխող կենդանի քարի սալերից, իսկ մնացածը տեղի վարպետների աշխատանք է՝ պատվիրված Իզերնիայի Ռամպինի ընտանիքի կողմից։

### Կրոնական վայրեր

* Իզերնիայի Սուրբ Պիետրոյի տաճար
* Սուրբ Մարիա միանձնուհի
* Սուրբ Ֆրանցիսկոս
* Սուրբ Կիարա
* Սուրբ Կոսմա և Դամիանո
* Հայեցակարգի եկեղեցի
* Սուրբ Պիետրո Սելեստինո
* Սուրբ Ջոզեֆ Բանվոր
* Սուրբ Մարիա Ասունտա

### *Եղբայրական շատրվան*

«Fontana Fraterna»-ն վեց ջրի շիթերով նուրբ հասարակական շատրվան է, անսովոր արկադային ձևով, որը պատրաստված է կրային, ամուր քարի բլոկներից:Այն կառուցված է հռոմեական և ռոմանական նյութերից և վերականգնվել է 1835 թվականին։

Շատրվանը միաձուլվել է երեք ֆիլեի՝ մեկը մյուսի վրա դրված։ Ներքևից մի շարք հարթ ֆիլեներ են (ձախ կողմում հռոմեական դարաշրջանի և հատվածական էպիգրաֆ է՝ AE PONT տառերով, իսկ կենտրոնում՝ դելֆիններով զարդարված խսիր և հռոմեական դարաշրջանի ծաղիկ, որը հավանաբար գալիս է գերեզմանային շենքից), այնուհետև վեց կլոր կամարներով միջնագիծ է, որը հենված է ձախ կողմում՝ փոքր շրջանաձև սյուներով, իսկ աջ կողմում՝ փոքրիկ ութանկյուն սյուներով։

Այս սյուների վերևում կան վերագործարկման որոշ սյունագլուխներ։ Երկու սյունագլուխներ ունեն տրապեզոդիալ բույսի աբակ և, հավանաբար, զարդարված են պատուհանի բացվածքով։ Ավելի բարձր սյունագլուխը ներկայացնում է նուրբ մշակված քար, որոնց վրա դրված են տասներկու փոքրիկ կախովի կամարներ՝ հենված զոոմորֆ, ֆիտոմորֆ և երկրաչափական մոտիվներով զարդարված փոքրիկ փակագծերով։ Շատրվանի ներքևի մասում, արկադային մասով երկրորդ մակարդակում, կարելի է առանձնացնել հռոմեական դարաշրջանի երկու բլոկներ՝ մի քանի սվագներով և Մանի աստծուն նվիրված հուղարկավորության էպիգրաֆով։ Նրա աջ կողմում կա երրորդ բարձր միջնադարյան էպիգրաֆը, որը գտնվում է երկու առյուծի արձանների միջև, որը վերաբերում է շատրվանի շինությանը։ Մակերևույթների խորը ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս ստուգել, որ բլոկները մշակվել են մի քանի անգամ, չափազանց երկար ընդմիջումներով, և դրանք գալիս են քաղաքի անորոշ թվով շինություններից։ Հետևաբար, ձեռքի աշխատանքը իրենից ներկայացնում է հետաքրքիր աբուս, դեկորատիվ տարրեր, նյութական մշակույթի օրինակ, որի վրա գրված է քաղաքի դարավոր պատմությունը։

### Լա Պինետա

Իզերնիա Լա Պինետան հնագիտական պեղումների վայր է, որտողից հայտնաբերվել են հազարավոր ոսկորներ և քարե գործիքներ, որոնք զբաղեցնում են 20,000 քառակուսի մետր (4,9 ակր) տարածք։ Այն հայտնաբերվել է 1979 թվականին, սիրողական բնագետի կողմից, ով նկատել է ոսկոր, որը դուրս է ցցվել Նապոլի-Վաստո ավտոմայրուղու կառուցման արդյունքում առաջացած կտրվածքից։ Վայրը ակնհայտորեն ստեղծվել է մարդկանց կողմից, սակայն դրա նպատակը դեռևս անհայտ է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Popolazione Residente al 1° Gennaio 2018 — Italian National Institute of Statistics.
2. ↑  «Home»
3. ↑  Itin. Ant. p. 102; Tab. Peut.; Plin. iii. 12. 17; Ptolemy iii. 1. § 67; Silius Italicus viii. 568.
4. ↑  Livy x. 31.
5. ↑  Livy *Epit.* xvi. xxvii. 10; Velleius Paterculus i. 14.
6. ↑  Liv. *Epit.* lxxii, lxxiii.; Appian *B.C.* i. 41, 51; Diodorus|Diod. xxxvii. Exc. Phot. p. 539; Sisenna ap. Nonium, p. 70.
7. ↑  Strabo v. p. 238, 250.
8. ↑  *Lib. Colon.* pp. 233, 260; August Wilhelm Zumpt, *de Coloniis*, pp. 307, 360, 392; Inscrr. ap. Romanelli, vol. ii. pp. 470, 471; Keppel Richard Craven, *Abruzzi*, vol. ii. p. 83; Richard Hoare, *Classical Tour*, vol. i. p. 227.)
9. ↑  P. Saunders *Wine Label Language* pg 190 Firefly Books 2004 1-55297-720-X
10. ↑  James Millingen, *Numismatique de l'Italie*, p. 218.
11. ↑  Novaresio, Paolo (1996). *The Explorers*. Stewart, Tabori & Chang, NY 1-55670-495-X p. 14 "In 1979 an amateur naturalist was passing the construction site for the Napoli-Vasto motorway ... object protruding from a wall ... thousands of bones and stone tools piled up in an area of over 24,000 square yards. ... Evidence of human activity is incontrovertible"

Արտաքին հղումներ
----------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Իզերնիա Վիքիպահեստում |

* Իզերնիա պաշտոնական կայք
* molisediscovery.com Archived 2021-02-27 at the Wayback Machine.