**Խորխե Ռաֆայել Վիդելա Ռեդոնդո** (օգոստոսի 2, 1925(1925-08-02), Mercedes, Բուենոս Այրես - մայիսի 17, 2013(2013-05-17)[…], Marcos Paz, Buenos Aires, Բուենոս Այրես), արգենտինացի ռազմական և պետական գործիչ, պրոֆեսիոնալ զինվորական, Արգենտինայի կառավարիչ («դե ֆակտո նախագահ») (1976-1981)։ Քրեական պատասխանատվության է ենթարկվել և դատապարտվել տարբեր ժամկետներով ազատազրկման 1970-1980-ական թվականներին ռազմական խունտայի կատարած հանցագործությունների համար։

Կենսագրություն
--------------

Նախապապը եղել է Բլաս դե Վիդա Պաեզնը։

### Բանակի կարիերա

Ծնվել է Մերսեդես մայրաքաղաքի արվարձանում ՝ զինծառայողի ընտանիքում, հինգ որդիներից երրորդը։ 1944 թվականին ավարտել է Ազգային ռազմական քոլեջը, 1952-1954 թվականներին սովորել շտաբային ուսումնարանում։ 1955 թվականին մասնակցել է հեղաշրջմանը, որը տապալել է նախագահ Խ. Պերոնին։ 1958-1960 թվականներին ծառայել է պաշտպանության նախարարությունում, 1960-1962 թվականներին ՝ ռազմական ակադեմիայի ղեկավար։ 1971 թվականին դարձել է բրիգադի գեներալ և ազգային պատերազմի քոլեջի տնօրեն, իսկ 1973 թվականին նշանակվել է ցամաքային զորքերի գլխավոր շտաբի պետ։

1970 թվականի նոյեմբերին ղեկավարել է տուկումանի խռովությունների ճնշումը։ 1975 թվականի օգոստոսի 27-ին Նախագահ Իսաբել Պերոնը նրան նշանակեց ցամաքային զորքերի գլխավոր հրամանատար։ Նույն թվականին Խորխե Վիդելան ղեկավարեց ռազմական արշավը ERP ժողովրդական հեղափոխական բանակի դեմ Տուկուման նահանգում, որի հետևանքով զոհվեցին հարյուրավոր մարքսիստական պարտիզաններ։

1976 թվականի մարտի 24-ի հեղաշրջման արդյունքում, երբ տապալվեց նախագահ Իսաբել Պերոնը ՝ Խ.Պերոնի այրին, գլխավորեց ռազմական խունտան, որը Վիդելայի հետ միասին ներառում էր ծովակալ Էմիլիո Էդուարդո Մասերան և բրիգադային գեներալ Օռլանդո Ռամոն Ագոստին (ռազմաօդային ուժերի հրամանատար)։ Մարտի 29-ին նշանակվել է նախագահի խորհրդական։

### Ահաբեկչություն

Իշխանության գալով ՝ ռազմական խունտան լուծարեց ազգային կոնգրեսը, գրաքննություն մտցրեց, արգելեց արհմիությունները, իսկ պետական և մունիցիպալ կառավարումը անցավ զինվորականների վերահսկողության տակ։ Զինվորականները հայտարարել են «Ազգային վերակազմավորման գործընթացի» մեկնարկի մասին։

Երկրում հաստատվել է ահաբեկչության ռեժիմ. 8960-ից (խունտայի պաշտոնական վիճակագրություն) մինչև 30,000 (իրավապաշտպան կազմակերպությունների գնահատականներ) մարդ անհայտ կորել է։ «Մահվան ջոկատները» (արգենտինական հակակոմունիստական դաշինք, 601-րդ հետախուզական գումարտակ և այլն) գիշերը առևանգել են այլախոհներին կամ ընդդիմադիր գործունեության մեջ կասկածվող մարդկանց և տարել անհայտ ուղղությամբ, որտեղ նրանց խոշտանգել և սպանել են։ Զինվորները ուղղաթիռներից և ինքնաթիռներից ողջ-ողջ մարդկանց ծով են նետել և բետոն լցրել կանանց և դեռահասների վրա։

1976 թվականի մարտի 15-ին և հոկտեմբերի 2-ին և 1977 թվականի փետրվարի 18-ին վերապրել է Արգենտինայի կոմունիստական կուսակցության և մոնտոներոսի զինվորական ստորաբաժանումների կազմակերպած մահափորձերը։

### Տնտեսական քաղաքականություն

Խունտայի օրոք բոլոր տնտեսական հարցերը ղեկավարում էր էկոնոմիկայի նախարար Խոսե Մարտինես դե Օսը։ Նոր բարեփոխումների ծրագրի տեսական հիմքը laissez-faire-ի տեսությունն էր ' ազատ շուկան և պետության կողմից տնտեսության մեջ չմիջամտելը, ինչպես նաև Չիկագոյի տնտեսական դպրոցի գաղափարները, մասնավորապես, Միլթոն Ֆրիդմանի մոնետարիզմը։ Մարտինես դե Օսայի տնտեսական վերափոխումների ծրագիրը ներառում էր.

* 1. Տնտեսության ազատականացում, պետական ձեռնարկությունների մեծ մասի սեփականաշնորհում։
* 2. Աշխատանքային օրենսդրության ազատականացում, ինչպես նաև արհմիությունների փակում։
* 3. Նվազեցնել պետական ծախսերը ՝ նպատակ ունենալով նվազեցնել պետական պարտքը։
* 4. Օտարերկրյա կապիտալի ավելի ակտիվ ներգրավման համար մաքսային սահմանափակումների վերացում։
* 5. Գնաճի դեմ պայքար։
* 6. Աջակցություն վարկային շուկաներին և խոշոր ֆինանսական կառույցներին։
* 7. Երկրի տնտեսության վերակողմնորոշումը դեպի արտահանում (մասնավորապես ՝ գյուղատնտեսական արտադրություն) ՝ տեղական ձեռնարկությունների մրցունակությունն ուժեղացնելու նպատակով։
* 8. Արժեքի հարկի սահմանում, երբ գույքի հարկը չեղյալ է հայտարարվում։
* 9. Գների ազատում։

1976-ից 1981 թվականներին երկրում ակտիվորեն իրականացվել են վերը նշված բարեփոխումները։ Չնայած մի շարք դժվարություններին, ընդհանուր առմամբ, հաջողվել է հասնել որոշակի հաջողության։ Այսպիսով, գնաճը 1975-ից 1980 թվականներին նվազել է 2 անգամ, առևտրի արտահանման ծավալը 1975-ից 1981 թվականներին աճել է 2,7 անգամ։ ՀՆԱ-ի աճն այդ տարիներին բարձր չէր ՝ միջինը 1-3 տոկոսի սահմաններում, Այնուամենայնիվ, բավականին հանգիստ տարիներ էին։ Երկրի բնակչության ընդամենը 9%-ն ապրում էր աղքատության շեմից ցածր, իսկ գործազրկությունը կազմում էր ընդամենը 4,2%։ Ներմուծումն այդ տարիներին ավելացել է 3 անգամ։ Ներդրումներ բիզնեսում միայն 1976-1977 թվականների ժամանակահատվածի համար։ աճել է 25%-ով, ինչը խոսում էր բարեփոխումների գլխավոր նպատակի ՝ Արգենտինայի տնտեսության ազատականացման և համաշխարհային շուկաներ նրա դուրս գալու մասին։ Պեսոն դարձավ բարձր գնողունակություն ունեցող արժույթ, իզուր չէ, որ այս ժամանակահատվածում պեսոն կոչվում էր «քաղցր փող» ՝ «plata dulce»։ Չնայած սոցիալական անհավասարության որոշակի աճին, ընդհանուր առմամբ, բնակչության գնողունակությունն աճել է, հետևաբար աճել է կենսամակարդակը (գոնե միջին խավի համար)։

1981-1983 թվականների տնտեսական ճգնաժամը ցավալի հարված հասցրեց երկրի տնտեսությանը, ինչը հանգեցրեց մի շարք ձեռնարկությունների սնանկացմանը, մեծացրեց գնաճն ու գործազրկությունը։ Խոսե Մարտինես դե Օսը հրաժարական է տվել, իսկ ռազմական ռեժիմի դեմ ցույցերի թիվն աճել է։

### Արտաքին քաղաքականություն

Վիդելայի արտաքին քաղաքականությունը անհեռատես էր։ 1977-1978 թվականներին Արգենտինան հայտնվեց Չիլիի հետ պատերազմի եզրին ՝ Բիգլի նեղուցի մի քանի կղզիների պատճառով (սահմանային հակամարտությունը կարգավորվեց Հռոմի Պապի միջնորդությամբ)։ ԱՄՆ-ում Քարթերի վարչակազմը խիստ քննադատության է ենթարկել Վիդելային մարդու իրավունքների խախտումների պատճառով, չնայած ի սկզբանե ԱՄՆ-ն բարյացակամ էր վերաբերվում նրա ռեժիմին։

1980 թվականի հունիսին Վիդելան այցելել է Չինաստան։

Երեք զորատեսակների միջև լարված հարաբերությունների արդյունքում 1981 թվականի մարտի 29-ին հեռացվել է պաշտոնից և նախագահի պաշտոնում փոխարինվել բանակի շտաբի պետ, գեներալ Ռոբերտո Էդուարդո Վիոլայով։

### Դատական գործընթացներ

Ավելի ուշ ՝ ժողովրդավարության վերականգնումից հետո, 1983 թվականին դատի է տրվել։

1985 թվականին արգենտինական դատարանը Վիդելային ցմահ ազատազրկման է դատապարտել նրա կառավարման տարիներին Մարդու իրավունքների խախտումների համար, սակայն 1990 թվականին Արգենտինայի նախագահ Կառլոս Մենեմը ներում է շնորհել նախկին կառավարչին։ 1998 թվականի հունիսին Վիդելան ձերբակալվել է քաղաքական հակառակորդների երեխաներին առևանգելու և զինվորականների կողմից նրանց ապօրինի որդեգրելու մեղադրանքով։ Նույն թվականի դեկտեմբերին Շվեյցարիան նրան ձերբակալելու օրդեր էր տվել 1977 թվականին Արգենտինայում Շվեյցարիայի և Չիլիի քաղաքացի Ալեքսիս Ժակարի անհետացման գործով։

2003 թվականին Նյուրնբերգի (Գերմանիա) դատախազությունը Վիդելայի ձերբակալման օրդեր էր տվել նրա կառավարման տարիներին Գերմանիայի երկու քաղաքացիների ՝ ուսանողներ Էլիզաբեթ Քեզեմանի և Մանֆրեդ Ցիշանկի սպանության համար։ 2006 թվականի սեպտեմբերին նախկին նախագահին 1990 թվականին տրված ներումը հակասահմանադրական էր հայտարարվել և չեղարկվել։

Քրեական հետապնդումը շարունակվել է. 2008 թվականի հոկտեմբերի 30-ին նա կրկին ձերբակալվել է և տեղափոխվել ռազմական բանտ։

2010 թվականի հունվարի 25-ին Նյուրնբերգի դատախազությունը նրան ձերբակալելու միջազգային օրդեր Է տվել, այս անգամ ռազմական բռնապետության տարիներին անհետացած գերմանացի Ռոլֆ Ստավովիոկի մահվան գործով։ Նույն թվականի դեկտեմբերի 22-ին արգենտինական դատարանը Վիդելային երկրորդ անգամ ցմահ ազատազրկման դատապարտեց 31 քաղբանտարկյալների սպանությունը կազմակերպելու մեղադրանքով։ Իր արդարացման համար Խորխե Վիդելան հայտարարել է, որ զենքի ուժով երկրում կանգնեցրել է քաոսն ու բռնությունը. *«Տեղի ունեցած ծայրահեղություններն ու սարսափը դժվար է արդարացնել, բայց դրանք պետք է հասկանալ այն դաժանության շրջանակներում, որը բնորոշ է ռազմական ներքին հակամարտությանը»*։ Հաջորդ տարվա մարտի 1-ին սկսվեց Խորխե Վիդելայի և նախկին նախագահ Ռեյնալդո Բինյոնեի հերթական դատավարությունը ՝ քաղաքական դրդապատճառներով անազատության մեջ գտնվող այլախոհ կանանց երեխաների առևանգման 34 դրվագների մեղադրանքով։ Մեղադրող կողմի նյութերի համաձայն ՝ մայրերից խլել են մի քանի օրական երեխաներին, իսկ կանանց հիմնականում սպանել են, այդ թվում ՝ ինքնաթիռներից ծով նետելով։

2012 թվականի ապրիլին արգենտինական լրատվամիջոցներին տված հարցազրույցում խոստովանել է քաղաքական բռնաճնշումների մասին ՝ ասելով. *«Մենք պետք է վերացնեինք մեծ թվով մարդկանց»*։ 2012 թվականի հուլիսի 5-ին արգենտինական դատարանը Խորխե Վիդելային դատապարտել էր 50 տարվա ազատազրկման ՝ քաղաքական ընդդիմախոսների մանկահասակ երեխաների համակարգված առեւանգման համար։

Մահ
---

Խորխե Ռաֆայել Վիդելան մահացել է երազում 2013 թվականի մայիսի 17-ին 87 տարեկան հասակում Բուենոս Այրեսի արվարձանում բանտում, որտեղ նա ցմահ ազատազրկման էր դատապարտվել մարդկության դեմ ուղղված հանցագործությունների համար։ Արգենտինայի կառավարության ներկայացուցիչ Խուան Մեդինան հայտարարել է, որ մահը վրա է հասել բնական պատճառներով։

Ընտանիք
-------

1948 թվականին ամուսնացել է դեսպանի դստեր ՝ Ալիսիա Ռաքել Քարթրիջի հետ։

Ընտանիքի երեխաները ՝Մարիա Քրիստինա (1949), Խորխե Օրասիո (1950), Ալեխանդրո Եվգենիո (1951-1971), Մերի Էլիզաբեթ (1958), Պեդրո Իգնասիո (1966), Ֆերնանդո Գաբրիել (1961) և Ռաֆայել Պատրիսիո (1953)։ Վերջին երկուսը Արգենտինայի բանակի սպաներ են։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Encyclopædia Britannica
2. 1 2 3 4  Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.) / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
3. 1 2  Munzinger Personen (գերմ.)
4. 1 2
5. 1 2  Gran Enciclopèdia Catalana (կատ.) — Grup Enciclopèdia, 1968.
6. 1 2
7. ↑
8. ↑
9. ↑
10. 1 2  "Jorge Rafaél Videla" (in անգլերեն). Encyclopædia Britannica. Արխիվացված է the original 2011 թ․ հուլիսի 19-ին. Retrieved 2011 թ․ մարտի 27.
11. ↑  "Dirty War" (in անգլերեն). Encyclopædia Britannica. Արխիվացված է the original 2012 թ․ ապրիլի 12-ին. Retrieved 2011 թ․ մարտի 29.
12. ↑  "Аргентина в XX веке" (in ռուսերեն). ХРОНОС. Արխիվացված է the original 2011 թ․ դեկտեմբերի 1-ին. Retrieved 2011 թ․ մարտի 29.
13. 1 2 3  "Прокуратура Нюрнберга выдала ордер на арест экс-главы Аргентины" (in ռուսերեն). РИА Новости. 25/01/2010.
14. ↑  "World: Americas 'Dirty war' arrest" (in անգլերեն). BBC. 1998 թ․ հունիսի 10. Արխիվացված է the original 2007 թ․ մարտի 13-ին. Retrieved 2010 թ․ հունվարի 25.
15. ↑  "Ведомости" (in ռուսերեն). Газета "Коммерсантъ". 09.12.1998. Արխիվացված է the original 2018 թ․ հոկտեմբերի 26-ին. Retrieved 2010 թ․ հունվարի 25.
16. ↑  "Argentine junta pardons revoked" (in անգլերեն). BBC. 2006 թ․ սեպտեմբերի 6. Արխիվացված է the original 2011 թ․ մարտի 3-ին. Retrieved 2011 թ․ մարտի 28.
17. ↑  "Аргентинский экс-диктатор приговорен к пожизненному заключению" (in ռուսերեն). "Лента.Ру". 23.12.2010. Արխիվացված է the original 2011 թ․ մարտի 1-ին. Retrieved 2011 թ․ մարտի 28.
18. ↑  "Бывшего диктатора Аргентины приговорили к пожизненному заключению" (in ռուսերեն). news.bcm.ru. 23.12.2010.(չաշխատող հղում)
19. ↑  "Предводителей аргентинской хунты отдали под суд за похищения детей" (in ռուսերեն). "Лента.Ру". 01.03.2011. Արխիվացված է the original 2011 թ․ ապրիլի 9-ին. Retrieved 2011 թ․ մարտի 28.
20. ↑  "Бывший диктатор Аргентины Видела, приговоренный к пожизненному заключению, признался в 8 тыс. убийств" (in ռուսերեն). РБК-Украина. 15.04.2012. Արխիվացված է the original 2014 թ․ հուլիսի 16-ին. Retrieved 2012 թ․ ապրիլի 17.
21. ↑  "Экс-диктатор Аргентины Хорхе Видела приговорен к 50 годам тюрьмы" (in ռուսերեն). РИА НОВОСТИ. 06/07/2012. Արխիվացված է the original 2012 թ․ հուլիսի 7-ին. Retrieved 2012 թ․ հուլիսի 6.
22. ↑  "Former dictators found guilty in Argentine baby-stealing trial". // edition.cnn.com. Արխիվացված է the original 2012 թ․ օգոստոսի 6-ին. Retrieved 2012 թ․ հուլիսի 6. `{{cite web}}`: Cite has empty unknown parameter: `|datepublished=` (help)
23. ↑  Лев Македонов. "Диктаторы сели за похищение детей". // gazeta.ru. Արխիվացված from the original on 2012 թ․ օգոստոսի 9. Retrieved 2012 թ․ հուլիսի 6. `{{cite web}}`: Cite has empty unknown parameter: `|datepublished=` (help)
24. ↑  "Бывший аргентинский диктатор Хорхе Видела скончался в тюрьме" (in ռուսերեն). Лента.ру. 2013 թ․ մայիսի 17. Արխիվացված է the original 2013 թ․ մայիսի 21-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Галерея пропавших без вести (на англ.яз.)Archived 2006-08-22 at the Wayback Machine.
* Videla suffers strokeArchived 2007-03-13 at the Wayback Machine.
* Хорхе Рафаэль Видела и его грязная война