**Ռիեհեն** (գերմ.՝ Riehen), քաղաք Շվեյցարիայում, Բազել-Շտադ կանտոնի 3 համայնքներից մեկը։

Բնակչությունը՝ 21,755 (դեկտեմբերի 31, 2021)։

Աշխարհագրություն
----------------

Ռիեհենը Բազել-Շտադտի քարտեզի վրա
Ռիեհենը տեղագրական քարտեզի վրա
Ռիեհեն կոմունան գտնվում է Բազել-Շտադի հյուսիս-արևելքում, ունի 10,87 կմ² տարածք, որը կազմում է կանտոնի տարածքի գրեթե 30%-ը և սահմանակից է կանտոնի մնացած կոմունաներին՝ Բազելին (հարավ-արևմուտքում) և Բեթինգենին (հարավ-արևելքում)։

Ռիեհենի տարածքով հոսում է Հռենոսի վտակ Վիեզ գետը։ Վիզեն սկիզբ է առնում Բազելից, սակայն Ռիենը նաև ելք ունի դեպի Հռենոսի աջ ափ՝ Բիրսֆելդեն կոմունայի դիմաց։

Ռիենից հյուսիս-արևելքում գտնվում է Երկաթե ձեռքը` մոտ 40 հեկտար տարածքով, գրեթե 1,7 կիլոմետր երկարությամբ և առավելագույնը 300 մ լայնությամբ հողատարածքի նեղ շերտ, որը դուրս է գալիս Գերմանիայի տարածքում, Լյորախ և Ինցլինգեն կոմունաների միջև՝ Բադեն-Վյուրտեմբերգ նահանգում և շրջապատված է անտառապատ լեռնաշղթայով։ Շվեյցարա-գերմանական սահմանի այս հատվածը, որը նշված է պատմական սահմանաքարերով, անփոփոխ է մնացել գրեթե 500 տարի և համարվում է Կենտրոնական Եվրոպայում հնագույններից մեկը։

Ռիեհենը սահմանակից է նաև Բադեն-Վյուրտեմբերգի մյուս կոմունաներին՝ հյուսիսում Վեյլ-ամ Ռեյնին և հարավում՝ Գրենցախ-Վիլենին։

Պատմություն
-----------

Բարիկադ Գերմանիայի և Շվեյցարիայի սահմանին, Ռիենայի մաքսատանը, 1914-1918 թվականներին
Վերներ Ֆրիդլի օդային լուսանկարը, 1951 թվական
Այդ տարածքում նեանդերթալցիներն ապրել են դեռ 50000 տարի առաջ։ Ենթադրվում է, որ այն մշտապես բնակեցված է եղել մ.թ.ա. 3000 թվականից, իսկ 751 թվականին առաջին անգամ հիշատակվել է «Վահինհոֆեն» (գերմ.՝ Wahinhofen) տարածքը, որն այժմ կոչվում է Վենկենհոֆ։ «Ռիեհեն» անվանումն առաջին անգամ կիրառվել է 1113 թվականին։

1270 թվականին Ռիեհենը պատկանում էր Բազելի եպիսկոպոսությանը։ Ռիեհենը կողոպտվել և այրվել է 1444-1446 թվականներին՝ Բիրսում Սուրբ Հակոբի ճակատամարտի ժամանակ, իսկ 1490-1493 թվականներին՝ Կապելեր Ֆեհդեի ժամանակ։ 1522 թվականին Ռիեհենը տիրել է Բազել քաղաքին և 1528 թվականին միացել վերակառուցմանը։ Երեսնամյա պատերազմի ժամանակ Ռիեհենը օկուպացված էր և ընդունել է բազմաթիվ փախստականների։

1833 թվականին Բազելի կանտոնը բաժանվել է Բազել-Շտադտի և Բազել-Լանդլի։ Ռիեհենը հարևան Բեթինգեն փոքր համայնքի հետ միասին մնացել է Բազել-Շտադտի մաս։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Ռիեհենով անցնում էր փախստականների ճանապարհը։

Երբ Բազել-Շտադ կանտոնը 1957 թվականին թույլ է տվել համայնքներին ներդնել կանանց ընտրական իրավունքը, Ռիեհենն առաջինն էր Շվեյցարիայում, որ 1958 թվականի հունիսի 26-ին ներկայացրել է կանանց ընտրական իրավունքը։ Նույն թվականին Գերտրուդ Սպատ-Շվեյցերը ընտրվել է քաղաքային խորհրդի անդամ և դարձել առաջին շվեյցարացի կինը, որն ընտրվել է քաղաքական մարմնի անդամ։

1994 թվականից ի վեր օգտագործվել է մոտ 1500 մետր խորության վրա գտնվող երկրաջերմային էներգիայի ջրամբարը, որը ջերմություն է մատակարարում ավելի քան 8000 բնակչ։

Երեք անգամ՝ 1885 թվականին, 1898 թվականին և 1910 թվականին, Ռիեհենը Բազելի հետ միավորելու առաջարկներ են արվել, սակայն դրանք չեն իրականացվել։

Բնակչություն
------------

2021 թվականի դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ բնակչությունը կազմել է 21,755 մարդ, այդ թվում՝ 10,338 տղամարդ (47,5%) և 11,417 կին (52,5%)։ 5975 բնակիչ (27,5%) օտարերկրացիներ են։

Ռիեհենի բնակչությունը| 1670 | 1774 | 1850 | 1900 | 1930 | 1941 | 1950 | 1970 | 1980 | 1990 | 2000 | 2010 | 2020 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 727 | 1078 | 1575 | 2576 | 6393 | 7415 | 12402 | 21026 | 20611 | 19914 | 20370 | 20602 | 21705 |

Կրթություն
----------

Բազել-Շտադում պարտադիր կրթության առաջին փուլը ներառում է երկամյա մանկապարտեզ և վեցամյա տարրական դպրոց։ Ռիեհենի և Բեթինգենում գործում է 6 տարրական դպրոց և 27 մանկապարտեզ, որոնք առաջարկում են նաև ցերեկային խնամքի խմբեր։ Այնտեղ սովորում է մոտ 1900 երեխա։ Ռիեհենում գործում է 5 դպրոց և 25 մանկապարտեզ։

Ռիեհենի դպրոցականները պարտադիր եռամյա միջնակարգ կրթություն են ստանում Բազելում գտնվող կանտոնային դպրոցներում։ Հետագա կրթությունը հնարավոր է նաև Բազելում, այդ թվում՝ գիմնազիաներում և արհեստագործական դպրոցներում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Statistisches Amt Basel-Stadt: Wohnbevölkerung nach Bezirk
2. ↑  Susanne Asche, Ernst Otto Bräunche (Hrsg.): *Die Straße der Demokratie*. Info Verlag, Karlsruhe 2007, ISBN 978-3-88190-483-4, S. 172
3. ↑  Կաղապար:Швейцария:Regionalportrats 2021
4. ↑  Կաղապար:HLS
5. ↑  «Gedenkstätte Riehen». Վերցված է 2013-12-04-ին. «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ մարտի 8. Վերցված է 2023 թ․ նոյեմբերի 22-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ bot: original URL status unknown (link)
6. ↑  «Geothermieprojekt in Riehen (BS) erhält Erkundungsbeitrag». *bfe.admin.ch*. 2020-01-10. Վերցված է 2020-01-13-ին. «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ փետրվարի 18. Վերցված է 2023 թ․ նոյեմբերի 22-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ bot: original URL status unknown (link)
7. ↑  L. Emil Iselin: *Geschichte des Dorfes Riehen.* Basel 1922.
8. ↑  «Gemeinsam im Alleingang: das Verhältnis der Stadt zu ihren Vororten» (շվեյցարական վերին գերմաներեն). 2018-02-11. Վերցված է 2020-07-08-ին. «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ փետրվարի 18. Վերցված է 2023 թ․ նոյեմբերի 22-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ bot: original URL status unknown (link)
9. ↑  «Riehen». *Historisches Lexikon der Schweiz* (գերմաներեն). Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ փետրվարի 18-ին. Վերցված է 2023 թ․ ապրիլի 14-ին.
10. ↑  «Statistik der Schweizer Städte 2022». *BFS[de]* (գերմաներեն). 2022 թ․ ապրիլի 26. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ փետրվարի 28-ին. Վերցված է 2023 թ․ փետրվարի 28-ին.
11. ↑  «Porträt der Gemeindeschulen von Bettingen und Riehen» (PDF). Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2023 թ․ մարտի 30-ին. Վերցված է 2023 թ․ մարտի 30-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Официальная страница(գերմ.)