recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ազատ Եվրոպա/Ազատություն ռադիոկայանը** (անգլ․ *Radio Free Europe/Radio Liberty (RFE/RL*)) միջազգային լրատվական ծառայություն է։ Այն կազմվել է 1949թ․ հիմնադրված Ազատ Եվրոպա ռադիոկայանի (Radio Free Europe) և 1953թ․ հիմնադրված Ազատություն ռադիոկայանի (Radio Liberty) միացումից 1976թ․։ Այն ֆինանսավորվում է Միացյալ Նահանգների համաշխարհային հեռարձակման գործակալության կողմից՝ որպես մասնավոր դրամաշնորհառու։ Ըստ ԱՄՆ օրենսդրության, «Ազատ Եվրոպա/Ազատություն» ռադիոկայանը պարտավոր է փաստական, օբյեկտիվ և պրոֆեսիոնալ լրատվություն մատուցել իր լսարանին և ԱՄՆ Կառավարության ներկայացուցիչները իրավունք չունեն միջամտել ռադիոկայանի լուսաբանմանը։ Ռադիոկայանի առաքելությունն է նպաստել ժողովրդավարական արժեքների և ինստիտուտների կայացմանն ու առաջ մղել մարդու իրավունքները՝ հաղորդելով լրատվություն երկրներում, որտեղ ազատ մամուլն արգելված է կառավարության կողմից կամ ամբողջովին հաստատված չէ։

Միջազգային ծածկույթը
--------------------

Կազմակերպությունը գործում է 23 երկրներում՝ 27 լեզուներով։ Հայաստան, Ադրբեջան, Վրաստան, Բելառուս, Ղազախստան, Ղրղզստան, Մոլդովա, Հյուսիսային Կովկաս,Ռուսաստան, Տաջիկստան, Թաթարստան, Բաշկիրիա, Թուրքմենստան, Ուկրաինա, Ուզբեկստան, Բալկաններ, Հունգարիա, Ռումինիա, Բուլղարիա, Աֆղանստան, Իրան, Պակիստան ։ Նրա մեջ են մտնում նաև "Ներկա Ժամանակ" ռուսերեն հեռուստատեսությունև և տեղեկատվության ճշմարտացիությունը ստուգող Պոլիգրաֆ․ինֆո կայքը։ Միավորելով 600 լրագրողներ, 1,300 ֆրիլանսերներ և 21 տեղական բյուրոներ, Ազատ Եվրոպա/Ազատություն ռադիոկայանը խոշորագույն լրատվական կազմակերպություններից է.

Հայկական ծառայությունը
----------------------

Հայերեն լեզվով ծառայությունը հեռարձակվում է 1953 թվականի մարտի 18-ից։ Ռադիոկայանի երևանյան բյուրոն տեղակայված է Երևանի Կենտրոն վարչական շրջանի Մովսես Խորենացու փող. 15 շենք հասցեում։ Տնօրենն է Հրայր Թամրազյանը։ Աշխատակիցների թիվը տատանվում է 16-ից մինչև 50-ը սահմաններում։

Վարքականոնը
-----------

Ռադիոկայանի լրագրողների և թղթակիցներից պարտավորվում են պահպանել ճշգրտություն, անկողմնակալություն, վերլուծություն, մեկնաբանություն և խմբագրականներ, չափավոր և հարգալից տոն, թարոզչությունից խուսափում, էթիկական բարձր չափանիշներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Radio Free Europe — Encyclopædia Britannica Online, 2023.
2. ↑  Aligned ISNI and Ringgold identifiers for institutions // *zenodo* — 2017. — doi:10.5281/ZENODO.758080
3. ↑
4. 1 2  «Մեր մասին». Ազատ Եվրոպա/Ազատություն ռադիոկայան. Վերցված է 2021 թ․ հունվարի 9-ին.
5. ↑  «RFE/RL Language Services» [Ազատ Եվրոպա/Ազատություն ռադիոկայանի ծառայության լեզուները]. Ազատ Եվրոպա/Ազատություն ռադիոկայան. Արխիվացված է օրիգինալից 2023 թ․ հունվարի 24-ին. Վերցված է 2021 թ․ հունվարի 9-ին.
6. ↑  «Ազատ Եվրոպա/Ազատություն ռադիոկայանի երևանյան բյուրո». Սփյուռ. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ դեկտեմբերի 4-ին. Վերցված է 2021 թ․ հունվարի 9-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

1. Ազատ Եվրոպա/Ազատություն ռադիոկայանի հայաստանյան բյուրոյի կայքը
2. Ազատ Եվրոպա/Ազատություն ռադիոկայանի գլխավոր կայքը
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Դրամա (այլ կիրառումներ)

**Դրամա** (հուն․՝ Δράμα), նոմոս Հունաստանի Հանրապետության հյուսիսում՝ Արևելյան Մակեդոնիա և Թրակիա պերիֆերիայում։ Դոդեկանեսի նոմոսի վարչական կենտրոնը և խոշորագույն քաղաքը համարվում է Հռոդոս քաղաքը։

Ըստ 2001 թվականի մարդահամարի տվյալների, նոմոսի բնակչությունը կազմում է 103 975 մարդ։ Բնակչության հիմնական մասը կազմում են հույները։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում գերմանական զորքերը գրավում են Հունաստանը։ 1941 թվականի սեպտեմբերի 28-ին Դրամայում բռնկվում է համահունական ապստամբությունը, որը ավարտվում է 1941 թվականի հոկտեմբերի 6-ին, երբ Բուլղարիայի զավթիչները ճնշում են ապստամբությունը։ Զոհ է գնում մոտ 3000 մարդ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Инструкция по передаче на картах географических названий Греции. — М. 1964. — С. 14.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: n81119240 · VIAF: 133704348 · WorldCat VIAF: 133704348 |

 |
**Անկախության սերունդ կուսակցություն**, հայկական քաղաքական կուսակցություն։ Կուսակցությունը հիմնադրվել է 2021 թվականի ապրիլի 30-ին։։

Պատմություն
-----------

Կուսակցությունը հիմնադրվել է 2020-2021 թվականներին Հայաստանում տեղի ունեցած բողոքի ակցիաների ժամանակ և չունի որևէ քաղաքական ներկայացուցչություն Ազգային ժողովում։ Ներկայումս կուսակցությունը գործում է որպես արտախորհրդարանական ուժ։ Կուսակցությունը հաստատել է 2021 թվականի խորհրդարանական ընտրություններին մասնակցելու իր մտադրությունը, սակայն, ի վերջո, չի կարողացել գրանցվել։

Գաղափարախոսություն
------------------

Կուսակցությունը ձգտում է կառուցել ուժեղ պետություն, որը հիմնված է ազգային գաղափարախոսության և պետական շահերի վրա։ Սակայն կուսակցության հիմնական նպատակը երիտասարդների համար նոր հնարավորություններ ստեղծելն է։ Կուսակցությունը հավատում է Հայաստանի երիտասարդության արտագաղթի կրճատմամբ տնտեսության, կրթության, գիտության, մշակույթի և գյուղատնտեսության ոլորտներում զարգացման հնարավորությունների ստեղծմանը։

Տես նաև
-------

* Հայաստանի կուսակցությունների ցանկ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ««Անկախության սերունդ» կուսակցության հիմնադիր համագումարի անցկացման տեղի և ժամի, ինչպես նաև կուսակցության կանոնադրության և ծրագրի նախագծերի հիմնական դրույթների մասին - Հայտարարություններ - Հայաստանի Հանրապետության ինտերնետով ծանուցման պաշտոնական կայք». *www.azdarar.am*.
2. ↑  ««ԱՆԿԱԽՈՒԹՅԱՆ ՍԵՐՈՒՆԴ», ՆԱԶԻԿ ԱՄԻՐՅԱՆ, ԾԱՂԻԿ ՌՈՒԲՈ․ ԿՈՒՍԱԿՑԱՇԻՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ԾԱՂԿՈՒՄ Է | Onilner.am».
3. ↑  ««Անկախության Սերունդ» հասարակական-քաղաքական նախաձեռնության հավաքը․ ՈՒՂԻՂ (տեսանյութ)». *A1Plus*.
4. ↑  ««Ասում եք`մի արտագաղթեք. ասեք, թե ինչո՞ւ չարտագաղթենք». «Անկախության սերնդի» պահանջը | Առավոտ - Լուրեր Հայաստանից».
5. ↑  ««Մարդիկ չպետք է տրվեն տեղեկատվական խայծերին». Վանիկ Չալոյան | Առավոտ - Լուրեր Հայաստանից».

Արտաքին հղումներ
----------------

* Անկախության սերունդ կուսակցությունը Facebook-ում
**Ջորջ** (ֆր.՝ Rivière George), գետ Կանադայի Քվեբեկ նահանգի Լաբրադոր թերակղզում։

Ֆիզիկա-աշխարհագրական բնութագրում
--------------------------------

Իր սկիզբը առնում է Ջենյեր լճից 488 մետր բարձրության վրա, Շեվերվիլից 175 կմ դեպի արևելք, Սմոլվուդ ջրամբարից հյուսիս։ Հոսում է դեպի հյուսիս։ Թափվում է Ունգավա ծոցը, 18 կմ-ի վրա այն գտնվում է Կանգիկսուալջուակ գյուղի հյուսիս-արևմուտքում։ Գետի երկարությունը 565 կմ է, իսկ ավազանի մակերեսը 41700 կմ² է։ Գետի ավազանի հարավային և արևելյան սահմանը գտնվում է Քվեբեկ և Նյուֆաունդլենդ և Լաբրադոր մարզերի սահմանում։ Գետը ակունք է առնում փոքր լճերից և ճահճուտներից, որոնք միացված են սահանքավոր վտակներով։ Իր ակունքից մինչև Ինդիան-Հաուս (60 կմ) գետ հասնելը այն առատանում է և առաջացնում է վտակներ և ծանծաղուտներ, իսկ լճից որոշ հեռավորություն անցնելուց հետո գետի հեսքը դանդաղում է։ Վերջին 40 կմ -ը գետի վրա ազդում են Ունգավաի մակընթացությունները։ Գետի գլխավոր վտակներն են Ֆորդը և Դե-Պասը։ Գետի ավազանի մեջ բազմաթիվ լճեր կան, այդ թվում նաև Գոլան լիճը։ Գետը շատ «դաժան» և գեղեցիկ է։, հզոր և սրընթաց, վտանգավոր է լողի համար, հատկապես նորեկների համար, սակայն այն շատ հայտնի է կանոիստների մոտ։

Պատմություն
-----------

Ինուկտիտուտ լեզվով գետի անունը հնչում է ինչպես Kangirsualujjuap Kuunga (մեծ ծովածոցի գետը), նասկապիների լեզվով՝ Mushuan Shipu (գետ առանց ծառերի), իննուի լեզվով՝ Metsheshu Shipu (արծվի գետը)։ Իր ներկայիս անվանումը Ջորջ գետը ստացել է 1811 թվականի օգոստոսի 12-ին, երբ Մորավյան եղբայրների կազմից երկու հոգի՝ Բենջամին Գոտտլիբը Լոխլմեյստերը և Ջորջ Կմոչը գետը անվանեցին ի պատիվ Մեծ Բրիտանիայի թագավոր՝ Գևորգ III-ի, ով 1769 թվականին մորավյան եղբայրներին հողատարածք է տվել ապրելու համար։

1839-1840 թվականների ձմռանը Գուդզոնյան վտակի ընկերությունը Ֆորտ-Տրիալ առևտրի կետն է բացել Ինդիան-Հաուս լճի արևելյան ափին, սակայն այն գոյություն է ունեցել մինչև 1842 թվականի հունիսի 15-ը։ Ինդիան-Հաուս լիճը կրել է նաև «Օրլանդսոն լիճ» անվանումը, ի պատիվ Գուդզոնովյան վտակի կազմակերպության անդամի, ով առաջին եվրոպացիներից էր ով ցամաքով Գուդզոնյան վտակից գնացել է Անտլանտյան Օվկիանոս։

Ջորջ գետը շատ հաճախ ասոցացվում է Լեոնիդաս Հաբերդի 1903 թվականի անհաջող արշավի հետ և դրա հաջորդ հաջող արշավը կանոեով, որը իրականացրել են Մինի Հաբարդը և Դիլոն Ուոլլեսը 1905 թվականի, ինչպես նաև 1910 թվականին Հեսկետ Պրիչարդի արշավը։

Պատկերասրահ
-----------

* Ջորջ գետըՋորջ գետը
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Ֆորդ կղզինՖորդ կղզին
* Ինդիան-Հաուս լիճըԻնդիան-Հաուս լիճը
* Տեսարանը ԿինգիկսուալուջուակիցՏեսարանը Կինգիկսուալուջուակից

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «The Atlas of Canada. Rivers». Արխիվացված է օրիգինալից 2006 թ․ մայիսի 20-ին. Վերցված է 2017 թ․ հունվարի 7-ին.
2. ↑  Ջորջ գետը։ Ջոն Պիտչերի նկարները
3. ↑  The Canadian Encyclopedia. George Rivière(չաշխատող հղում)
4. ↑  «On River Online. North to Ungava. Historical Background to the Expedition». Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հուլիսի 21-ին. Վերցված է 2017 թ․ հունվարի 7-ին.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Կանադական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | VIAF: 316883281 · WorldCat VIAF: 316883281 |

 |
Էուրսքուգ-Հյելան կոմունան Ակերսհուս ֆյուլքեի քարտեզին
**Էուրսքուգ-Հյելան** (նորվ.՝ Aurskog-Høland), կոմունա Նորվեգիայի Ակերսհուս ֆյուլքեյում։ Կոմունայի վարչական կենտրոնը Բյորքելանգեն քաղաքն է։ Պաշտոնական լեզուն բուկմոլն է։ Զբաղեցնում է 961 կմ² տարածք։

Էուրսքուգ-Հյելան կոմունան կազմավորվել է 1838 թվականի հունվարի 1-ին։ Անվան սկզբնամասը՝ Aurr, նշանակում է մանրախիճ, իսկ skógr թարգմանվում է որպես ծառ։ HOLAND-ը կոմունայի հին անվանումն է, ինչը նշանակում է խոտ։

Կոմունայի տարածքի մեծ մասը պատված է անտառներով։ Կան նաև բերրի վարելահողեր։ Այստեղով հոսում են Haldenvassdraget և Hølandselva գետերը։

Էուրսքուգ-Հյելանի զինանշանը
---------------------------

Էուրսքուգ-Հյելան կոմունայի զինանշանը հաստատվել է 1983 թվականի փետրվարի 4-ին և իրենից ներկայացնում է դեղին վահան, ներքևի մասը սուր, որի վրա պատկերված է սև գույնի խեցգետին։ Խեդգետինի պատկերը վերցված է կոմունայի հին զինանշաններից։ Այն խորհրդանշում է ծովը և համայնքի տնտեսությունը, որը հիմնականում կապված է ծովի հետ։

Բնակչություն
------------

Համաձայն 2007 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ Էուրսքուգ-Հյելան կոմունայում բնակվում է 13587 մարդ։ Կոմունայի բնակչության քանակը վերջին 60 տարում աճ է գրանցել։

Տնտեսություն
------------

Էուրսքուգ-Հյելանում գտնվում են բազմաթիվ ալրաղացներ, որոնք ալյուր են պատրաստում ոչ միայն կոմունայի կարիքների, այլև ամբողջ երկրի համար։ Այստեղ գտնվում է նաև խոշոր տպարան, որտեղ տպագրվում են բազմաթիվ թերթեր, պարբերականներ, գրքեր։ Քանի որ Օսլոն գտնվում է մեկ ժավա ավտոմոբիլային ճանապարհի հեռավորության վրա, ապա տնտեսության զարգացման գործում մայրաքաղաքը մեծ դեր է խաղում։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
*

Աղբյուրներ
----------

* Store norske leksikon. (նորվեգերեն)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Կոմունայի վիճակագրական տվյալները վերցված Նորվեգիայի վիճվարչությունից: Արխիվացված 2007-09-30 Wayback Machine (նորվեգերեն)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Juvkam D.* Historisk oversikt over endringer i kommune- og fylkesinndelingen — Statistics Norway, 1999. — P. 14. — ISBN 82-537-4684-9 — ISSN 0806-2056
2. 1 2 3  Befolkningsstatistikk. Befolkningsendringer i Ullensaker. 1951. (նորվեգերեն)
3. ↑  Norske Kommunevåpen (1990). "Nye kommunevåbener i Norden" (նորվեգերեն)
**Էր** (*ֆրանսերեն*՝ Eure), դեպարտամենտ Ֆրանսիայի հյուսիս-արևմուտքում։ 1999 թվականի տվյալներով բնակչությունը կազմել է 541 054 մարդ, ինչը 44-րդ ցուցանիշն է։

* Էր դեպարտամենտի կարգային թիվն է՝ 27։

Պատմություն
-----------

Էրը 1790 թ. մարտի 4-ին Ֆրանսիական հեղափոխության ժամանակ կազմավորված առաջին 83 դեպարտամենտներից մեկն է։  

1815 թ. հունիսի 18-ի Վաթերլոոյի ճակատամարտից հետո դեպարտամենտը մտնում էր պրուսական զորքերի օկուպացիոն գոտու մեջ և գտնվում էր այդտեղ մինչև 1818 թ. նոյեմբերը։

1851 թ. դեկտեմբերի 2-ի պետական հեղաշրջումից հետո զանգվածային անկարգություններից խուսափելու համար Նապոլեոն III-ի կողմից Էր դեպարտամենտում մտցվեց «պաշարման դրություն»։ Ձերբակալվեց մոտ հարյուր ընդդիմադիր։

Աշխարհագրական տվյալներ
----------------------

Էր դեպարտամենտը գտնվում է Վերին Նորմանդիա երկրամասում, անունն ստացել է Էր գետից։ Սահմանակից է Ծովափնյա Սեն, Ուազ, Վալ-դ'Ուազ, Իվելին, Էր և Լուար, Օրն և Կալվադոս դեպարտամենտներին։

Տարածքը 6 530 կմ2 է։ Կազմված է 675 համայնքից։

Զբոսաշրջություն
---------------

Էրի արժանիքներից են ինդուստրիալացումից և ուրբանացումից զերծ մնացած գեղատեսիլ բնապատկերները, խոշոր անտառային զանգվածները, զովասուն հարթավայրերը և իրենց հմայքն ու բնորոշ հատկանիշները պահպանած աննշան քաղաքները։

Շնորհիվ Կլոդ Մոնեի կտավների, Սենի աջ ափին գտնվող Ժիվերնի փոքր քաղաքն ունի համաշխարհային ճանաչում։ Այստեղ է նկարիչն ապրել և աշխատել 1883 թվականից ընդհուպ մինչև 1926 թ. մահանալը։ Այցելության համար բացված է նրա տունը և հոյակապ պարտեզը։  

Դեպարտամենտում նաև զարգացած են «խոհանոցային» և «ֆերմերային» տուրիզմները։

|  |  |  |
| Շատո-Գայար դղյակի ավերակները
  | Նիկոլա Պուսենի հայրենի Լեզ-Անդելի փոքրիկ քաղաքը։
  | Կլոդ Մոնեի կալվածքի այգիները Ժիվերնիում |

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք · Թվիթթեր |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Flickr · Ինստագրամ · ՅուԹյուբ |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Լարուսի · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 11931300j · GND: 4085635-5 · LCCN: n50060357 · SUDOC: 030340977 · VIAF: 128974426 · WorldCat VIAF: 128974426 |

 |
**Հարրի Կունդակչյան** (հուլիսի 11, 1930 – ապրիլի 21, 2014), ծնունդով սիրիացի ամերիկահայ լուսանկարիչ, ֆոտոլրագրող և ֆոտոխմբագիր։

Վաղ տարիք և կրթություն
----------------------

Կունդակչյանը ծնվել է Սիրիայում, սակայն միջնակարգ դպրոցն ավարտել է հարեւան Լիբանանում։

1979 թվականին նա իր ընտանիքի հետ Մերձավոր Արևելքից տեղափոխվել է Նյու Յորք։ Մինչև 2006 թվականը աշխատել է *Associated Press-* ում որպես ֆոտոխմբագիր։ Սկզբնական շրջանում՝ 1960-ական թվականներին, գործել է որպես ազատ գրաֆիկով աշխատող, անկախ լուսանկարիչ։ 1969 թվականին դարձել է *Associated Press-*-ի լրիվ դրույքով աշխատող։

Որպես AP-ի նյույորքյան և մերձավորարևելյան թղթակից՝ լուսանկարչական ռեպորտաժներով լուսաբանել է Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմը, 1972 թվականի Մյունխենի ամառային Օլիմպիական խաղերը, 1978 թվականին Հորդանանի թագավոր Հուսեյնի հարսանիքը թագուհի Նուրի հետ և հիշատակության արժանի բազմաթիվ այլ իրադարձություններ։ Նա աշխատել է որպես ֆոտոխմբագիր Նյու Յորքի AP գրասենյակում մինչև իր թոշակի անցնելը 2006 թվականին

Հետագա կյանք, մահ և ժառանգություն
---------------------------------

Հարրին այնքան հուզված էր 2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ի նյույորքյան ողբերգական իրադարձություններից, որ ստեղծեց լուսանկարների հատուկ ժողովածու՝ Նյու Յորքի վրա այս հիշարժան հարձակումը արձանագրելու համար, որպեսզի մենք երբևէ չմոռանանք։

Նա մահացավ 2014 թվականի ապրիլի 21-ին, 83 տարեկան հասակում, Մանհեթենում, Նյու Յորք քաղաքի հիվանդանոցում, սրտի վիրահատության բարդություններից։

2015 թվականի սեպտեմբերին Հարիի եղբորորդին՝ Սեմ Ալենը, ով 2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ին գտնվել է Ground Zero-ում որպես շտապօգնության բժիշկ, գիրք գրեց ավերածությունների շրջանում 9 օր աշխատելու ընթացքում իր տեսածի, արածի, ապրումների մասին և այդ գրքում օգտագործեց լուսանկարներ Հարրիի պատրաստած ժողովածուից, ինչպես նաև նկարներ, որոնք Հարրին նախքան մահն ուղարկել էր Սեմին, խնդրանքով, որ նա փոխանցի ուր և ում հարկ է, որպեսզի երբեք չմոռացվի այն օրը, որը փոխեց հազարավոր մարդկանց կյանքը։ Գիրքը լույս է տեսել՝ ի նշան այդ ողբերգության 14-րդ տարելիցի։

Տես նաև
-------

* Լոլա Կունդակչյան

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Freebase տվյալների վերբեռնում — Google.
2. ↑  Allen, Sam; et al. "9/11 Ground Zero: Englishmen in New York - Aftermath", CreateSpace Independent Publishing Platform (1 Sept. 2015). 978-1517098452.

Գրականություն
-------------

* "HARRY KOUNDAKJIAN", *DATABASE OF ARMENIAN PHOTO-MEDIA PRACTIONERS [sic]*, accessed 21 March 2019. / «ՀԱՐՐԻ ԿՈՒՆԴԱԿՉՅԱՆ», *ՀԱՅ ԳՈՐԾՈՂ ՖՈՏՈԼՐԱԳՐոՂՆԵՐԻ ՏՎՅԱԼՆԵՐԻ ԲԱԶԱՆ [sic]*, հասանելի է 2019 թվականի մարտի 21-ին։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Արմենիապեդիա |

 |
Արեգակի չափսերի համեմատությունը կապույտ հսկայի հետ
**Կապույտ հսկա** — **O կամ B** սպեկտրալ դասի աստղ։ Կապույտ հսկաները երիտասարդ տաք ծանր աստղեր են, որոնք Հերցեպրունգ-Ռեսելի դիագրամում գտնվում ենգլխավոր հաջորդականության տիրությում։ Կապույտ հսկաների չափսերը տատանվում են 10—20 Արեգակի զանգվածի միջև, իսկ լուսատվությունը հազար և տասնյակ հազարավոր անգամ գերազանցում է արգեգակին։ Բարձր լուսատվության պատճառով կապույտ հսկաները արագ վատնում են իրենց ջերմամիջուկային վառելիքը, և իրենց կյանքի տևողությունը փոքր է։ Ընդհանուր առմամբ աստղի գլխավոր հաջորդականության տիրույթում գտնվելու տևողությունը հակառակ համեմատական է դրա զանգվածի խորանարդին, այսպիսով կապույտ հսկաների համար այդ ժամանակը մոտավորապես 10 մլն տարվա կարգի է։

### Հատկանիշները

Կապույտ հսկան խիստ սահմանված տերմին չէ, և նկաարգրում է մի շարք տարբեր տեսակի աստղերի լայն խումբ։ Դրանք գլխավոր հաջորդականության նույն չափի կամ ջերմաստիճանի աստղերի համեմատ ունեն չափսերի և լուսատվության աճ, և այնքան տաք են, որ կոչվեն կապույտ, և գտնվում են O, B, և երբեմն վաղ A սպեկտրալ տիրույթում։ Դրանց ջերմաստիճանը տատանվում է 10,000 Կ մոտ, և դրանք ունենա զրո տարիքի գլխավոր հաջորդականություն (ZAMS) և Արեգակի զանգվածից (M☉) գրեթե երկու անգամ մեծ զանգված, և պայծառության բացարձակ մեծություն 0-ի մոտ. Այս աստղերը Արեգակի ունեն շառավղից 5–10 մեծ շառավիղ(R☉), համեմատած կարմիր հսկաների հետ որոնց չափսերը կարող են հասնել մինչև 100 R☉.

Կապույտ հսկաներ կոչվող ամենասառը և ամենաթույլ լուսավոր աստղերը գտնվում են դասակաչգման հորիզոնական ճյուղի վրա, սրանք միջանկյալ զանգվածի աստղերեն, որոնք անցել են կարմիր հսկա փուլով և այժմ իրենց միջուկներում սկսում են հելիում այրել։ Կախված զանգվածից և քիմիական բաղադրությունից՝ այս աստղերը աստիճանաբար շարժվում են դեպի կապույտ աստղերի տիրույթ, մինչև որ սպառեն իրենց միջուկների հելիումը, որից հետո վերադառնում են կարմիր տիրույթ՝ դեպի ասիմպտոտիկ հսկա ճյուղը (AGB): RR Lyrae փոփոխական աստղերը, սովորաբար A սպեկտրալ տեսակի, գտնվում են հորիզոնական ճյուղի մեջտեղում։ Հորիզոնական ճյուղերի աստղերը, որոնք ավելի տաք են, քան RR Lyrae խումբը, սովորաբար համարվում են կապույտ հսկաներ, և երբեմն RR Lyrae աստղերը ևս կոչվում են կապույտ հսկաներ, չնայած նրանցից ոմանք F դասի են։ Ամենատաք աստղերը՝ կապույտ հորիզոնական ճյուղավորվող աստղերն են (BHB), կոչվում են ծայրահեղ հորիզոնական ճյուղավորված աստղեր (EHB) և կարող են ավելի տաք լինել, քան նույն լուսավորության հիմնական հաջորդականության աստղերը։

Նշումներ
--------

1. ↑  *Pavement life cycle assessment: A comparison of American and European tools*. CRC Press. 2017 թ․ ապրիլի 11. էջեր 11–20. ISBN 978-1-315-15932-4.
2. ↑  Lee, Young-Wook (1990-11). «On the Sandage period shift effect among field RR Lyrae stars». *The Astrophysical Journal*. **363**: 159. doi:10.1086/169326. ISSN 0004-637X.
3. ↑  Geier, S.; Heber, U.; Heuser, C.; Classen, L.; O’Toole, S. J.; Edelmann, H. (2013 թ․ փետրվարի 11). «The subdwarf B star SB 290 – A fast rotator on the extreme horizontal branch». *Astronomy & Astrophysics*. **551**: L4. doi:10.1051/0004-6361/201220964. ISSN 0004-6361.
Թիմե կոմունան Ռուգլան ֆյուլքեի քարտեզին
**Թիմե** (նորվ.՝ Time), կոմունա (համայնք) Նորվեգիայի Ռուգլան ֆյուլքեյում (մարզում)։ Կոմունայի վարչական կենտրոնը Բրյունե քաղաքն է։ Պաշտոնական լեզուն համարվում է Նյունորսկը։ Զբաղեցնում է 183.43 կմ² տարածք։

Թիմեի զինանշանը
---------------

Թիմե կոմունայի զինանշանը իրենից ներկայացնում է կարմիր գույնով ներկված վահան, ներքևի մասը սուր, որի վրա՝ կենտրոնական մասում պատկերված է սպիտակ թռչուն՝ ի պատիվ կոմունայի գեղեցիկ բնության մեջ բնակվող թռչունների, հատկապես՝ հոպոպի։

Բնակչություն
------------

Համաձայն 2016 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ Թիմե կոմունայում բնակվում է 18 572 մարդ։ Վերջին 60 տարում բնակչության թվաքանակը կայուն աճ է գրանցել։

Տնտեսություն
------------

Թիմե կոմունանյի տնտեսության հիմնական ճյուղը զբոսաշրջությունն է։ Իր գեղեցիկ բնության շնորհիվ կոմունան գրավում է բազմաթիվ զբոսաշրջիկների, հատկապես՝ թռչուններ դիտարկողներին և լուսանկարողներին։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  07459: Alders- og kjønnsfordeling i kommuner, fylker og hele landets befolkning (K) 1986 - 2023 — Statistics Norway, 2023.
2. 1 2 3  Kristiania, Norge: W. C. Fabritius & sønners bogtrikkeri. pp. 139–142.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Կոմունայի վիճակագրական տվյալները վերցված Նորվեգիայի վիճվարչությունից: Արխիվացված 2007-10-01 Wayback Machine (նորվեգերեն)
Թրանյո կոմունան Թրոմս ֆյուլքեի քարտեզին
**Թրանյո** (նորվ.՝ Tranøy), կոմունա Նորվեգիայի Թրոմս ֆյուլքեյում։ Կոմունայի վարչական կենտրոնը Վանգսվիք բնակավայրն է։ Պաշտոնական լեզուների ընտրության ժամանակ 3 լեզուներից որևէ մեկը չի ընտրել, այսինքն՝ չեզոք է։ Զբաղեցնում է 523.62 կմ² տարածք։

Թրանյո կոմունան ստեղծվել է 1838 թվականի հունվարի 1-ին։ Անվանումը ստացել է Թրանյո փոքրիկ կղզուց։ Տնտեսության առանցքային ճյուղերից են ձկնորսությունը, նավահանգիստը և զբոսաշրջությունը։

Թրանյոյի զինանշանը
------------------

Թրանյո կոմունայի զինանշանը հաստատվել է 1987 թվականի մայիսի 15-ին և իրենից ներկայացնում է սպիտակ գույնով ներկված վահան, ներքևի մասը սուր, որի վրա պատկերված է սև գույնի ատլանտյան պանտուս տեսակի ձուկ։ Այն խորհրդանշում է տվյալ տարածքում նշված ձկնատեսակի առատությունը և կոմունայի բնակիչների համար ձկնորսության կարևորությունը։

Բնակչություն
------------

Համաձայն 2007 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ Թրանյո կոմունայում բնակվում է 1579 մարդ։ Կոմունայի բնակչության քանակը վերջին 60 տարում նվազել է։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
*

Աղբյուրներ
----------

* Store norske leksikon. (նորվեգերեն)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Կոմունայի վիճակագրական տվյալները վերցված Նորվեգիայի վիճվարչությունից: Արխիվացված 2011-05-14 Wayback Machine (նորվեգերեն)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Jukvam, Dag (1999). "Historisk oversikt over endringer i kommune- og fylkesinndelingen". (նորվեգերեն)
**Ժուրա** (ֆրանսերեն՝ *Jura*), դեպարտամենտ Ֆրանսիայի հարավ-արևելքում։ 

* Ժուրա դեպարտամենտի կարգային թիվն է՝ 39։

Պատմություն
-----------

Դոլ
Պատմականորեն, Ժուրան պատկանել է Բուրգունդիայի կոմսությանը, որը Ֆրանսիայում հայտնի էր որպես Ֆրանշ-Կոնտե։ Մինչև Լյուդովիկոս XIV-ի կողմից այս տարածքի նվաճումը մայրաքաղաքը Դոլ քաղաքն էր, հետո այն տեղափոխվեց Բեզանսոն։

Մինչև 13-րդ դարը Ժուրայի հարավի բնակչության 2/3-ը խոսում էր ֆրանկա-պրովանսերենի բարբառով։ Գյուղական վայրերում այն գործածվում էր նաև 20-րդ դարում։

Ժուրան Ֆրանսիական հեղափոխության ժամանակ 1790 թ. մարտի 4-ին ստեղծված առաջին դեպարտամենտներից մեկն է։ Բնակչությունը 250.8 հազար մարդ է։

Աշխարհագրական տվյալներ
----------------------

Սահմանակից է Դու, Վերին Սոն, Կոտ դ'Օր, Սոն և Լուար, Էն դեպարտամենտներին, արևելքում՝ շվեյցարական Վո կանտոնին։ Ժուրա, Դու և Վերին Սոն դեպարտամենտներից ե կազմված Ֆրանշ-Կոնտե երկրամասը։

* Տարածքը 4 999 քառ.կմ է։

Քաղաքականություն
----------------

Գերագույն խորհրդի նախագահը Ժան Ռակինն է, ով ներկայացնում է Ֆրանսիայի Բազմազան աջ կուսակցությունը։

| Կուսակցություն | Տեղեր |
| --- | --- |
| • | Ժողովրդագրական շարժման միություն | 15 |
|  | Սոցիալիստական կուսակցություն | 8 |
|  | Բազմազան ձախ | 6 |
|  | Կոմունիստական կուսակցություն | 3 |
| • | Բազմազան աջ | 2 |
|

Տնտեսություն
------------

Ժուրայում պատրաստվող «դեղին գինին»
Ժուրան խաղողագործական տարածաշրջան է։ Այստեղ արտադրվող գինիները յուրահատուկ և անսովոր են, ինչպես, օրինակ, *vin jaune*-ն («դեղին գինի»), որը հասունանում է խմորասնկից առաջացած *flor* կոչվող թաղանթի տակ։ Այս գինին պատրաստվում է խաղողի տեղական *Savagnin* տեսակից։ Այստեղ աճեցվող մյուս տեսակներն են՝ *Poulsard*, բաստարդո և շարդոնե խաղողները։

Զբոսաշրջություն
---------------

Ժուրայի լեռները գրավում են արշավի, դահուկային սպորտի, ինչպես նաև ձմեռային այլ սպորտաձևերի սիրահարներին։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք Արխիվացված 2007-01-01 Wayback Machine


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Լարուսի · Մեծ կատալոնական · Մեծ Յուժակովի · Մեծ նորվեգական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BAV: ADV12666163 · BNF: 11936964n · GND: 4126127-6 · LCCN: n81141839 · NKC: ge129502 · SUDOC: 027296946 · VIAF: 234191213 · WorldCat VIAF: 234191213 |

 |

 |
Բերլեվոգ կոմունան Ֆինմարք ֆյուլքեի քարտեզին
**Բերլեվոգ** նորվ.՝ Berlevåg,  կոմունա (համայնք) Նորվեգիայի Ֆինմարք ֆյուլքեյում (մարզում)։ Սահմանակից է Բոցֆորդ, Տանա, Վադսյո կոմունաներին։

Պատմություն
-----------

### Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ

Բերլեվոգը 1942 թվականին
Բերլեվոգը Ֆինմարքի մյուս կոմունաների պես բռնազավթվեց ֆաշիստագերմանական ուժերի կողմից Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։ Այդ ժամանակ գերմանացիների կողմից առաջին անգամ գործարկվեց համայնքի օդանավակայանը, որը կառուցել էին հարյուրավոր սովետական գերիներ։ 1943-1944 թվականների ընթացքում օդանավակայանը հաճախակի ԽՍՀՄ զինված ուժերի կողմից ենթարկվում էր ռմբահարման։

1944 թվականին գերմանաֆաշիստական ուժերի նահանջը կազմակերպելիս բնակավայրը ամբողջությամբ ոչնչացվեց, իսկ բնակչությունը հարկադիր տեղափոխման ենթարկվեց։ Նորվեգիայի ազատագրումից հետո կառավարությունը ցանկանում էր բնակչությանը տեղափոխել հարևան բնակավայրեր, սակայն մերժում ստացավ և վերականգնեց այն։

Անվանում
--------

Կոմունայի անվանումը կազմված է երկու մասից։ «Բեռլ» նորվեգերենից թարգմանած նշանակում է «մարգարիտ», իսկ «Վոգ» նշանակում է «ծոց»։

Բնություն
---------

Բերլեվոգի ծովափնյա ափերը հանդիսանում են հազարավոր ծովային թռչունների բնակության վայր։ Կոմունայում կան նաև բնության այնպիսի վայրեր, որտեղ մարդը ոտք չի դրել։ Այդպիսի վայրերը հիմնականում լեռներում են, անծայրածիր ճահճային դաշտերը։ Այն հնարավորություն է տալիս բնությամբ հետաքրքրվողներին կազմակերպել գիտարշավներ և սիրողական ուսումնասիրություններ։

Քույր քաղաքներ
--------------

| Երկիր | Քաղաք |
| --- | --- |
| Ռուսաստանի դրոշը Ռուսաստան | Բելոմորսկ |
|

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Juvkam D.* Historisk oversikt over endringer i kommune- og fylkesinndelingen — Statistics Norway, 1999. — P. 85. — ISBN 82-537-4684-9 — ISSN 0806-2056

Արտաքին հղումներ
----------------

* Արխիվացված 2007-03-13 Wayback Machine
* 
* 
*
**Տոմիսլավ Մարիչ** (խորվ.՝ Tomislav Marić, հունվարի 28, 1973(1973-01-28), Հայլբրոն, Շտուտգարտի ադմինիստրատիվ օկրուգ, Բադեն-Վյուրթեմբերգ, Գերմանիայի Ֆեդերատիվ Հանրապետություն), խորվաթ ֆուտբոլիստ և մարզիչ, խաղացել է հարձակվողի դիրքում։ Մարզում է Սլովակիայի ԴԱԿ 1904 ֆուտբոլային ակումբը։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1973 թվականի հունվարի 28-ին Գերմանիայի Հայլբորն քաղաքում։

Ակումբային կարիերա
------------------

Ֆուտբոլ սկսել է խաղալ գերմանական Հայլբրոն քաղաքի համանուն ֆուտբոլային ակումբում։

1996-2000 թվականներին խաղացել է Շտուտգարտեր Կիկերս ակումբի կազմում։ 1999-2000 թվականներին երկրորդ բունդեսլիգայի առաջնությունում դարձել է լավագույն ռմբարկու՝ խփելով 21 գոլ։ Այնուհետև տեղափոխվել է Վոլֆսբուրգ, որտեղ խաղացել է մինչև 2005 թվականը։

Մարզչական կարիերա
-----------------

Տոմիսլավ Մարիչը 2008-2009 թվականներին դարձել էր գլխավոր մարզչի օգնական Խոֆենխայմ ֆուտբոլային ակումբում։ Իսկ 2012 թվականի ամռանը աշխատել է որպես սկաուտ Շտուտգարտ ֆուտբոլային ակումբում։ 2015 թվականի հունվարից մինչև 2016 թվականի հունիս Մարիչը ստանձնում էր սլովակյան ԴԱԿ ակումբի գլխավոր մարզչի պաշտոնը։.

Նվաճումները
-----------

Գերմանիա Շտուտգարտեր Կիկերսներ 
Լավագույն ռմբարկու երկրորդ բունդեսլիգա 1999-2000 թվականներ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Transfermarkt.com(բազմ․) — 2000.
2. 1 2  FBref.com(բազմ․)
3. ↑  «Ex-Profi Maric wird Trainer bei slowakischem Erstligisten (22.01.2015)». Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ հունիսի 14-ին. Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 6-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պրոֆիլը *transfermarkt.com* կայքում(անգլ.)
* Վիճակագրությունը *National Football Teams* կայքում(անգլ.)

* Профиль игрока на сайте weltfussball.de
* Профиль игрока на сайте fussballdaten.de
* Профиль игрока на сайте dfb.de
* Профиль игрока на сайте kicker.de

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | eu-football.info (խաղացող) · FootballDatabase.eu · Fussballdaten.de · J.League (խաղացող) · National Football Teams.com · Soccerway · Transfermarkt (խաղացող) · Transfermarkt (մարզիչ) · worldfootball.net (խաղացող) · ԽՖՄ · ՈւԵՖԱ |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Խաղլացավ (այլ կիրառումներ)
**Խաղլացավ**, հիվանդություն Սյունիքի և Արցախի հայերի ժողովրդական հավատալիքներում, որի բուժման միակ միջոցն էր պարը և սաստիկ ծեծը։

Համաձայն ժողովրդական պատկերացումների խաղլացավի հարուցիչը անանուն մի որդ էր, որը ընկնելով մարդու (հիմնականում՝ կանանց) մարմնի մեջ, մեկ մտել է ծնկների մեջ, մեկ էլ բարձրացել մինչև սրտի տակը և այդպես անվերջ շարժվել։ Խաղլացավով հիվանդին բուժում էին անընդմեջ պարեցնելու և սաստիկ ծեծի միջոցով որն էլ ուղեկցվում էր զուռնայի ու դհոլի նվագով և լալկան կանանց ողբասացությամբ։ Հիվանդին հոգնեցնելով ու ծեծելով հոգնեցնում ու վնասում էին նրա մեջ բույն դրած որդին՝ դևին, քանի որ, ըստ հավատալիքների, հոգնած դևին հիվանդի մարմնից հանելը ավելի արագ և դյուրին էր։

Հետաքրքիր փաստեր
----------------

* Խաղլացավի բուժումը նկարագրված է Ակսել Բակունցի համանուն պատմվածքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հասմիկ Գալստյան. Դիվահարություն և դիվահալածություն. հիվանդություն և բուժում (ըստ ժողովրդական զրույցների և միջնադարյան ձեռագրերի)
2. ↑  Ժ. Խաչատրյան. Խաղլացավի (դիվահարության) «բուժումը» պարով
**Հաշվողական աստղաֆիզիկան** վերաբերում է աստղաֆիզիկայի հետազոտություններում մշակված և օգտագործվող մեթոդներին և հաշվողական գործիքներին։ Ինչպես հաշվողական քիմիան կամ հաշվողական ֆիզիկան , այն և՛ տեսական աստղաֆիզիկայի հատուկ ճյուղ է, և՛ միջդիսցիպլինար ոլորտ, որը հիմնված է համակարգչային գիտության, մաթեմատիկայի և ավելի լայն ֆիզիկայի վրա ։ Հաշվողական աստղաֆիզիկան առավել հաճախ ուսումնասիրվում է կիրառական մաթեմատիկայի կամ աստղաֆիզիկայի ծրագրով PhD մակարդակում։

Աստղաֆիզիկայի լավ հաստատված ոլորտները, որոնք օգտագործում են հաշվողական մեթոդներ, ներառում են մագնիտոհիդրոդինամիկան, աստղաֆիզիկական ճառագայթային փոխանցումը, աստղերի և գալակտիկական դինամիկան և աստղաֆիզիկական հեղուկների դինամիկան ։ Հետաքրքիր արդյունքներով վերջերս զարգացած ոլորտը թվային հարաբերականությունն է ։

Հետազոտւթյուն
-------------

Շատ աստղաֆիզիկոսներ իրենց աշխատանքում օգտագործում են համակարգիչներ, և աստղաֆիզիկայի բաժինների աճող թիվը այժմ ունի հետազոտական խմբեր, որոնք հատուկ նվիրված են հաշվողական աստղաֆիզիկային։ Կարևոր հետազոտական նախաձեռնությունները ներառում են ԱՄՆ էներգետիկայի նախարարության (DoE) SciDAC համագործակցությունը աստղաֆիզիկայի համար և այժմ չգործող եվրոպական AstroSim համագործակցությունը։ Հատկանշական ակտիվ նախագիծ է միջազգային Virgo Consortium-ը, որը կենտրոնանում է տիեզերագիտության վրա։

2015 թվականի օգոստոսին Միջազգային աստղագիտական միության գլխավոր ասամբլեայի ժամանակ բացվեց հաշվողական աստղաֆիզիկայի նոր C.B1 հանձնաժողովը՝ դրանով իսկ ընդունելով հաշվարկների միջոցով աստղագիտական հայտնագործությունների կարևորությունը։

Աստղաֆիզիկական հոսքերի մոդելավորումը առանձնահատուկ նշանակություն ունի, քանի որ աստղագիտական հետաքրքրություն ներկայացնող շատ օբյեկտներ և գործընթացներ, ինչպիսիք են աստղերն ու միգամածությունները, ներառում են գազեր։ Հեղուկի համակարգչային մոդելները հաճախ զուգորդվում են ճառագայթային փոխանցման, (նյուտոնյան) գրավիտացիայի, միջուկային ֆիզիկայի և (ընդհանուր) հարաբերականության հետ՝ ուսումնասիրելու բարձր էներգետիկ երևույթները, ինչպիսիք են գերնոր աստղերը, հարաբերական շիթերը, ակտիվ գալակտիկաները և գամմա ճառագայթների պայթյունները և օգտագործվում են նաև մոդելավորման համար։ աստղերի կառուցվածքը, մոլորակների ձևավորումը, աստղերի և գալակտիկաների էվոլյուցիան և էկզոտիկ օբյեկտները, ինչպիսիք են նեյտրոնային աստղերը, պուլսարները, մագնիսականները և սև խոռոչները։ Համակարգչային սիմուլյացիան հաճախ միակ միջոցն է աստղերի բախումների, գալակտիկաների միաձուլման, ինչպես նաև գալակտիկական և սև խոռոչների փոխազդեցությունների ուսումնասիրության համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  "SciDAC Astrophysics Consortium". Retrieved 8 March 2012.
2. ↑  AstroSim.net Error in Webarchive template: Empty url.. Retrieved 8 March 2012.
3. ↑  Breakthrough study confirms cause of short gamma-ray bursts. Astronomy.com website, 8 April 2011. Retrieved 20 November 2012.
4. ↑  For example, see the article Cosmic Vibrations from Neutron Stars. Retrieved 21 March 2012.
5. ↑  GALMER: GALaxy MERgers in the Virtual Observatory(չաշխատող հղում)
 : News release. Retrieved 20 March 2012. Project Home page. Retrieved 20 Mar 2012.
**Մխիթար Հյուսն**, միջնադարյան հայ ճարտարապետ։

1188-1208-ին կառուցել է Գոշավանքի համալիրի մեծ մասը։ Մխիթար Հյուսնի կառուցած առաջին՝ Գրիգոր Լուսավորիչ կոչված եկեղեցին (չի պահպանվել) եղել է փայտակերտ (այստեղից էլ՝ նրա «Հյուսն» մականունը), որը Գոշավանքի սան Կիրակոս Գանձակեցին անվանում է «գեղեցկային»։ 1191-1196-ին Մխիթար Հյուսնը կառուցել է Գոշավանքի գլխավոր Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին։ Մխիթար Հյուսնը կառուցել է նաև մի այլ քարաշեն ժամատուն՝ փայտակերտ վերնահարկով, սկսել է գմբեթավոր նոր եկեղեցու շինարարությունը, որն ընդհատվել է և ավարտվել միայն 1231-ին։

Մխիթար Հյուսնը միջնադարյան Հայաստանի այն սակավաթիվ ճարտարապետներից է, որն իր ժամանակ արդեն գնահատվել է որպես մշակույթի տաղանդավոր գործիչ, և որի անվան հիշատակությունը պահպանվել է թե՝ իր ստեղծած բազմաթիվ հուշարձանների վրա, թե՝ պատմիչի (Կիրակոս Գանձակեցի) մոտ։

Ծանոթագրություններ
------------------


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 633)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Մխիթար (այլ կիրառումներ)

**Մխիթար** (ծննդյան և մահվան թվականներն անհայտ են), հայ ճարտարապետ։ 1263 թվականին Շնորհավոր Աղբար ճարտարապետի հետ կառուցել է Գոմուր գյուղի (նախկինում՝ ՀԽՍՀ Ազիզբեկովի շրջանում, այժմ՝ Գոմք) *խաչքար-մահարձանը*։ Երկթեք ծածկով որմնափակ գեղաքանդակ խաչքարին արևելքից կից է *ուղղանկյուն հատակագծով, կիսաշրջանաձև փոքրիկ աբսիդով թաղակապ մատուռ-դամբարանը*։ Նրա միակ՝ հյուսիսային դռան ճակտոնապատը զարդարված է *խաչաձև, ծաղկեհյուս քանդակներով ու ստալակտիտներով*։ Արևելյան ճակատի լուսամուտից վեր տեղադրված հարթաքանդակում պատկերված է Պռոշյանների տոհմական զինանշանը՝ *թևատարած արծիվ՝ խոյը ճանկերում բռնած*։ Խաչքարը և մատուռը ճարտարապետական միասնություն են կազմում, հորինվածքով ու կերպարով եզակի՝ միջնադարյան Հայաստանի հուշակոթողների շարքում։ Խաչքար-հուշարձանի շինարարական արձանագրությունում նշվում է, որ նույն ճարտարապետները գյուղում կառուցել են նաև *եկեղեցի* ու *ժամատուն* (չեն պահպանվել)։

Գրականություն
-------------

* Հ․ Եղիազարյան, Ազիզբեկովի շրջանի կուլտուրայի հուշարձանները, Ե․, 1955։
* Մ․ Բարխուդարյան, Միջնադարյան հայ ճարտարապետներ ն քարգործ վարպետներ, Ե․, 1963։

Ծանոթագրություններ
------------------


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 629)։*  |
Թառափ
**Թառափազգիներ** (լատին․՝ *Acipenseridae*), կռճիկային գանոիդների խմբի ձկների ընտանիք։

Ընդհանուր բնութագիրը
--------------------

Դունչը երկարացած է, ատամներ չունեն։ Մարմնի վրա կան 5 շարք (1-ը մեջքին, 2-ական կողքերին) ոսկրային գոյացումներ՝ «բզեզիկներ»։ Բերանի ներքին շրթունքին ունեն 4 բեղիկ։ Ներքին կմախքը կռճիկային է, առանց ողների։ Կրծքային լողակի առջևի ճառագայթը հաստ փշի տեսքով է։

Հայտնի է 4 սեռ (23 տեսակ), թառափներ, բահաքթեր, կեղծ բահաքթեր, թիաքթեր։ Տարածված են Հյուսիսային կիսագնդում։ Ամենախոշոր թառափի մարմնի երկարությունը հասնում է մինչև 9 մ։

Բազմացումը
----------

Բազմանում են միայն գետերում՝ քաղցրահամ ջրերում։ Ձվադրում են գարնանը և ամռանը, ձկնկիթը դնում են ջրի հատակին։ Թառափազգիների մի մասն ապրում է քաղցրահամ ջրերում (թիաքթեր, կեղծ բահաքթեր, ամերիկյան և լճային թառափներ), մյուս մասը կիսագաղթող կամ գաղթող է. ձվադրման համար մտնում է գետ, ապա նորից վերադառնում ծով։ Սեռահասուն են դառնում կյանքի 8–10 տարում։

Սննդառություն
-------------

Սնվում են մանր ձկներով, հատակային անողնաշարավոր կենդանիներով։ Արժեքավոր արդյունագործական ձկներ են, ունեն համեղ միս (10–15% ճարպ է պարունակում) և արժեքավոր ձկնկիթ՝ սև խավիար։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված են Կասպից և Ազովի ծովերում, որտեղ 1914-ից բուծվում են նաև արհեստական եղանակով։

Արդյունաբերական նշանակություն
-----------------------------

Թառափազգիների համաշխարհային որսի հիմնական մասը բաժին է ընկնում Ռուսաստանին։ 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 12313099s · LCCN: sh85000542 · Microsoft: 2781117706 · NKC: ph249405 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 142)։*  |
| **՞**Ցիներ |
| --- |
| Ցիներ  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Թռչուններ |
|
|
|
| Կարգ | Բազեազգիներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Ճուռակներ |
| Ենթաընտանիք | Ցիներ |
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| **Aquilinae**

 |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Ցիները** (ուրուրներ) բազեանմանների կարգի ճուռակների ընտանիքի գիշատիչ թռչուններ են։ Տարածված են Եվրոպայում, Ասիայում, Աֆրիկայում, Ավստրալիայում։ Բնակվում են անտառներում, լեռնատափաստաններում, կիսաանապատներում, գետահովիտներում։ Բնադրում են ծառերի վրա, զառիթափերին։ Դնում են 2-3 (երբեմն՝ 5) ձու։ Որսին (կրծողներ, մողեսներ, գորտեր, լեշեր և այլն) հետևում են օդում սավառնելիս, երբեմն հարձակվում են թռչունների վրա։

Հայաստանում հայտնի է ցիների 2 տեսակ՝ կարմիրը և սևը։

Սև ցին, Հնդկաստան
Կարմիր ցինը չվահյուր է։ Հայաստանում նկատվել է Երևանի շրջակայքում, Ապարանի ջրամբարի հարակից տարածքներում, Շիրակի մարզում։ Մարմնի երկարությունը 60-66 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 175-195 սմ։ Ճարպիկ է, բարեկազմ թևերով, պոչը՝ մկրատաձև խորը կտրվածքով։ Թռիչքն աշխույժ է, պոչը՝ մշտապես ոլորածածան։ Սահասավառնում է ուղիղ պարզած թևերով։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

Սև ցինը տարածված թռչուն է։ Նստակյաց է։ Նախկինում աշնան, ձմռան ամիսներին սև ցիները մեծ կուտակումներով կեղտ էին որոնում մեծ աղբանոցներում, սպանդանոցների շրջակայքում, հատկապես Երևանի հարավային մասում՝ Հրազդան գետի հարևանությամբ։ Ներկայումս թվաքանակը կրճատվել է 4-5 անգամ։
Մարմնի երկարությունը 22-24 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 64-68 սմ։ Բավականին բարեկազմ է, թևերը լայն են, պոչը՝ մկրատաձև և ոչ խորը կտրվածքով։ Թռիչքը ճարպիկ է, ոլորածածան ու շարժուն պոչով սավառնում է թևերը հորիզոնական տարածած։ Խոսրովի արգելոցում բնադրում է քիչ թե շատ բարձր սաղարթավոր ծառերին։ Բնային կյանքում կերի պակասության ժամանակ կարող են հոշոտել ձագերից մեկին (կանիբալիզմ)։ Վտանգի դեպքում ծնողները ձագերին պաշտպանում են թշնամու վրա հարձակվելով։ Սև ցինը խիստ օգտակար է. բնական սանիտար է, ոչնչացնում է կրծողներին։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Դպրոցական մեծ հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · Universalis |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Դերսու Ուզալա (այլ կիրառումներ)

Արսենևը և Դերսու Ուզալան
**Դերսու Ուզալա** (1849, Ussuri krai, Ռուսաստան - մարտի 13, 1908(1908-03-13), Խաբարովսկի երկրամաս, ԽՍՀՄ), նանայացի որսորդ, ողջ կյանքը ապրել է տայգայում։ Կնոջ և երեխաների մահից հետո ապրել է բաց երկնքի տակ և միայն ձմռանը ժամանակավոր յուրտ է սարքել։ Վլադիմիր Արսենևի «Դերսու Ուզալա» և «Ուսուրական երկրամասում» վեպերի հերոսն է։

Կենսագրություն
--------------

Դերսու Ուզալան ծնվել է Ուսուրական երկրամասում։ Նրա ծննդյան ճշգրիտ ամսաթիվն անհայտ է։ Ջրծաղիկի համաճարակի պատճառով կործցրել է ողջ ընտանիքը։ Ուսուրի գետի հովտում թափառելով զբաղվել է մորթատու կենդանիների որսով։

1906 թվականից, որպես ուղեցույց մասնակցել է հայտնի ռուս ճանապարհորդ, գրող, հետախույզ Վլադիմիր Արսենևի գլխավորությամբ արշավախմբերի։

Մահացել է ավազակային հարձակման արդյունքում, 1908 թվականի մարտի 13-ին Կորֆովսկայա երկաթուղային կայարանի մոտակայքում։

Հիշատակ
-------

Վլադիմիր Արսենևի գրքի հիման վրա երկու ֆիլմ է նկարահանվել։ 1961 թվականինին ռեժիսոր Աղասի Բաբայանը նկարել է Դերսու Ուզալայի մասին առաջին կինոնկարը, որտեղ Կասիմ Ժակիբաևը խաղացել է Ուզալայի դերը։ Երկրորդ ֆիլմը նկարահանել է Ակիրա Կուրոսավան 1975 թվականինին։ Ուզալայի կերպարը էկրանավորել է Մաքսիմ Մունցուկը։ Ֆիլմը նվաճել «Ոսկե մրցանակ» և «FIPRESCI» մրցանակ Մոսկվայի 9-րդ միջազգային կինոփառատոնում և 1976 թվականի «Օսկար» ՝ լավագույն օտարալեզու կինոնկարի համար։

1981 թվականին հայտնաբերված Մարսի ուղեծիրը հատող աստերոիդների խմբի աստերոիդներից մեկը անվանվել է ի պատիվ Դերսու Ոզալայի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  David Prynn and G. H. Harper: *Amur Tiger*. G H Harper, 2004, 978-0953299034, page 11
2. ↑  Дерсу Узала. Сквозь тайгу Издательство: Терра - Книжный клуб (1997) Н. Е. Кабанова (ed.) ISBN 9785300010973
3. ↑  «9th Moscow International Film Festival (1975)». *MIFF*. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հունվարի 16-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունիսի 15-ին.
4. ↑  «The 48th Academy Awards (1976) Nominees and Winners». *oscars.org*. Վերցված է 2014 թ․ հունիսի 15-ին.
5. ↑  «IAU Minor Planet Center». *www.minorplanetcenter.net*. Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 2-ին.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | ISNI: 0000000031803843 · LCCN: n95118932 · NDL: 00967961 · NKC: jo20201065381 · VIAF: 63264095 · WorldCat VIAF: 63264095 |

 |
**Բյուզանդիան Հուստինիանոսների օրոք**, Բյուզանդական կայսրության պատմության մի ժամանակաշրջան, երբ կայսրությունը կառավարվում էր Հուստինիանոսների հարստության կողմից։ Ժամանակաշրջանը սկսվեց Հուստինոս Ա-ի գահակալմամբ։ Հարստության հզորությունը երևաց վերջինիս հաջորդի՝ Հուստինիանոս Ա-ի օրոք։ Հուստինիանոսը կազմակերպեց մի շարք արշավանքներ իր երկու՝ Բելիսարիուս և հայազգի Նարսես զորավարների գլխավորությամբ, որի հետևանքով կայսրության տարածքը գրեթե կրկնապատկվեց։

6-րդ դարի կեսերին ժանտախտը և ռազմական մեծ ծախսերը հյուծեցին կայսրությունը։ Ֆինանսական խառնաշփոթը ստիպեց Հուստինիանոսի հաջորդին՝ Հուստինոս Բ-ին հետաձգել ավարներին վճարող հարկը, որի հետևանքով վերջիններիս ճնշման տակ լանգոբարդները ներխուժեցին Իտալիա։

Սիրիայում ընթացող պատերազմը Սասանյան Իրանի հետ ավարտվեց բյուզանդացիների պարտությամբ։ Շուտով հոգեկան խանգարման հետևանքով Հուստինոսը մահացավ։ Նրան հաջորդեց Տիբերիոս Բ-ն և հաջողությամբ պատերազմեց պարսիկների դեմ Հայաստանում և բերբերների դեմ հյուսիսային Աֆրիկայում։

Հարստության վերջին ներկայացուցիչը՝ Մորիկը, ցուցաբերեց բարձր կամային հատկանիշներ և ռազմական տաղանդ, որոնց շնորհիվ նա կարողացավ ջախջախել պարսիկներին և կայսրության հյուսիսային սահմանը դարձնել Դանուբ գետը։ Սակայն կայսրությունում ժողովուրդը Մորիկին չէր աջակցում և 602 թ-ին հեղաշրջման հետևանքով գահ բարձրացավ Փոկասը. այդպես ավարտվեց Հուստինիանոսների հարստության դարաշրջանը։
**Մեգրելիայի իշխանություն** (վրաց.՝ სამეგრელოს სამთავრო` *սամեգրելոս սամթավրո*), ուշմիջնադարյան պետություն Արևմտյան Վրաստանում 1557-1857 թվականներին։ Հիմնադրել է վրաց իշխաններից Լևոն I Դադիանին (1533-1546)։ Երկիրը կառավարել է Վարդանիսձեներից սերող Դադիանիների տոհմը։

Պատմություն
-----------

Վրաց թագավորության (1008-1490) անկումից հետո՝ 16-րդ դարի կեսերին, Վերին Սվանեթը անցնում է Իմերեթի թագավորության վերահսկողության տակ։ 1803 թվականին, Լևոն V Դադիանին ընդունում է Ռուսական կայսրության գերագահությունը, իսկ 1828-29 թվականների Ռուս-թուրքական պատերազմից հետո երկիրը մտնում է Ռուսաստանի կազմի մեջ։

1867 թվականին իշխանության տարածքը մտնում է Քութայիսի նահանգի մեջ, իսկ Դադիանիները հռչակվում են ռուսական ազնվականության ներկայացուցիչներ։ Նիկո Դադիանին պաշտոնապես հրաժարվում է իր իրավունքներից 1868 թվականին։

Պատկերասրահ
-----------

* Լևոն I ԴադիանիԼևոն I Դադիանի
* Ծալենջիխայի տաճարԾալենջիխայի տաճար
* Դադիանի պալատԴադիանի պալատ

Տես նաև
-------

* Գուրիայի իշխանություն
* Ռաճայի իշխանություն
* Սվանեթի իշխանություն
**Մայաների կայսրություն**, միապետություն, ստեղծված Մեքսիկայի, Գվատեմալայի, Հոնդուրասի տարածքում, հզորության գագաթնակետ` 300-800 թվականներ, հետագայում նվաճվել է տոլտեկների կողմից։

Հագուստ
-------

Մայա տղամարդիկ հագնում էին հասարակ կոնքաշոր։ Ցուրտ օրերին կրում էին նաև թիկնոց՝ մանթա։ Նրանք կրում էին հատուկ գլխակապ` զարդարված թութակի փետուրներով։ Կախված անձի կարևորությունից` նրա գլխարկը ավելի մեծ էր։ Կանայք հագնում էին պարզ, խալաթատիպ հագուստներ։

Կառավարման ձև
-------------

Մայաների յուրաքանչյուր քաղաք-պետություն ուներ իր թագավորական ընտանիքը։ Նրանց կառավարում էր ռազմիկ աստված-թագավորը` «Ahaw» , որն առաջնորդում էր նրանց մարտերի ժամանակ։ Ամեն մի խոշոր քաղաքային կենտրոն իր հերթին ուներ իր կառավարիչը, որը կոչվում էր «Batab», և որի վրա դրված էին նաև ռազմական, սոցիալական և կրոնական պարտականությունները։ Թագավորից հետո ըստ կարևորության նրան հաջորդում էին ազնվականները, ռազմիկները և քրմերը։ Նրանց էլ հաջորդում էին արհեստավորներն ու վաճառականները, իսկ ամենավերջում` գյուղացիներն ու բանվորները։ Մայաները պաշտում էին հովազին և այդ պատճառով ազնվական զինվորները կրում էին հովազի մորթի և գլխակապ։ Նրանք մտածում էին, որ մարտերում ներկայանալը հովազի նման կատաղի և խիզախ կլինեին։

Քաղաքներ
--------

Չիչեն-Իցա քաղաքի գլխավոր բուրգը
Մայաները Ամերիկայի մայրցամաքի առաջին ժողովուրդն էին , որոնք կառուցել են մեծ քաղաքներ։ Ջունգլիների խորքում գտնվող այդ քաղաքներում կային տեղական կրաքարից պատրաստված տաճարներ և պալատներ, բազմաթիվ հոյակերտ բորգեր։ Պատերը ծեփված էին և ներկված հիմնականում կարմիր գույնով։ Գույնի ընտրությունը հատկապես կարևոր էր` կրոնական նկատառումներից ելնելով։ Պատերը զարդարվում էին աստվածների պատկերներով և հիերոգլիֆներով։ Մայաները կառուցել են քարե աստիճաններով վիթխարի բուրգեր, որոնց գագաթներին կառուցված էին տաճարներ և աստղադիտարան։ Կաստիլոն, որը մայաների Չիչեն-Իցա քաղաքի գլխավոր բուրգն է , ունի 4 սանդուղք, յուրաքանչյուրը 91 աստիճաններով որոնք տաճարի մուտքի աստիճանի հետ կազմում են 365 աստիճան` խորհրդանշելով տարվա օրերը։

Գիր
---

Մայաները գրում էին նկարներով գրերով` հիերոգլիֆներով ` քարակոթողների վրա փորոգրելով կարևոր արձանագրություններ։ Արձանագրությունների մանրամասները գրվում էին նաև ծառի կեղևից կամ կենդանու կաշվից պատրաստված գրքերի մեջ։ 1500-ականների սկզբին, երբ իսպանացիները նվաճեցին տարածքը, այրվեցին այդ գրքերի մեծ մասը։ Մայաները նաև փորձառու աստղագետներ էին։ Նրանք ուսումնասիրում էին մոլորակները, աստղերը և Լուսինը։ Աչքի էին ընկնում նաև մաթեմատիկային, ստեղծել են օրերը և տարիները հաշվելու բարդ օրացույց, կարողանում էին կանխագուշակել խավարումը։

Տես նաև
-------

* Մայաների քաղաքակրթություն

Աղբյուրներ
----------

* Տ. Հովսեփյան ՙՙ«1000 հարց և պատասխան» Երևան, «Տիգրան Մեծ» հրատարակչություն
**Մամլուքների սուլթանություն** (արաբ․՝ سلطنة المماليك‎‎ *սուլթանաթ ալ-մամալիք*), միջնադարյան միապետություն Եգիպտոսում, Սիրիայում և Հիջազում 1250-1517 թվականներին։ Այն որպես պետություն գոյություն է ունեցել Այյուբյան սուլթանության անկումից հետո, մինչև օսմանյան զորքերի ներխուժումը Եգիպտոս (1517 թվական)։ Մամլուքների կառավարման ժամանակաշրջանը բաժանված է երկու մասի․ առաջինը՝ «Բահրի» (1250-1382), երկրորդը՝ «Բուրջի» (1382-1517) մամլուքների շրջան։ Այս անվանումները կապված էին ժամանակի իշխող վարչակարգի անունների հետ։ Ժամանակակից մուսուլման պատմաբաններն այդ երկու շրջաններն անվանում են «թուրքական» և «չերքեզական» ժամանակաշրջաններ՝ մամլուքների մեծամասնության էթնիկ հիմքի վրա հենվելով։

Մամլուքների սուլթանությունը հզորության գագաթնակետին հասավ թուրք կառավարիչների օրոք, որից հետո վրա հասավ երկարատև անկման ժամանակաշրջանը չերքեզների օրոք։ Սուլթանությունը կառավարող խավը կազմված էր մամլուքներից, գերազանցապես կուման-ղպչաղ (Ղրիմ), չերքեզ, աբխազ, օղուզ թուրք և վրացի զինվորներից։ Երբ մամլուքներին գնում էին, նրանք ավելի բարձր դիրք էին զբաղեցնում, քան սովորական ստրուկները, ովքեր իրավունք չունեին զենք կրելու կամ որոշակի հանձնարարություններ կատարելու։ Մամլուքերը համարվում էին իսկական տերեր, որոնց հասարակական դիրքը Եգիպտոսի քաղաքացիներից ավելի բարձր էր։ Չնայած, որ սուլթանությունը վերջի վերջո անկում ապրեց, բայց իր հզորության ժամանակ այն ներկայացնում էր միջնադարյան Եգիպտոսի և Լևանտի քաղաքական, տնտեսական և մշակութային փառքը։

1517 թվականին սուլթանությունը նվաճվեց օսմանյան բանակի կողմից։ Օսմանյան կայսրության տիրապետության ներքո Եգիպտոսն ստացավ ինքնավարություն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Robert Irwin, *The Middle East in the Middle Ages*, 19-21