**Հունգարիայի երկրաբանություն**։ Հունգարիան տեղակայված է Պանոնյան ավազանում Կենտրոնական Եվրոպայում։ Երկիրը շրջապատված է Ալպերի, Կարպատյան և Դինարիդյան լեռնաշղթաներով, բայց երկրում գերակշռում են ցածրադիր վայրերը։ Երկրի վաթսունութ տոկոսը ցածրադիր վայրեր են ծովի մակարդակից 200 մետր բարձրության վրա։ Լեռնային տարածքը ընդգրկում է երկրի մոտ երեսուն տոկոսը, մինչդեռ լեռները՝ ընդամենը երկու տոկոսը։ Ամբողջ Պանոնյան ավազանը գտնվում է Դանուբի ջրամբարներում։

Տեկտոնական և հիմնաժայռային երկրաբանություն
------------------------------------------

Հունգարիան հիմնականում բնորոշվում է Ուշ կենոզոյական երկրաբանական էվոլյուցիայով։ Մեծ աղեղանման ավազաններն առաջացել են ընդերքի անոմալ նոսրացման և բարձր երկրաջերմային թեքվածքների պատճառով։ Պանոնյան ավազանը հիմնականում իր մեջ ներառում է մի շարք ավազաններ՝ Մեծ դաշտի ավազանը, Վիեննայի ավազանը, Դրավայի ավազանը և Տրանսիլվանյան ավազանը։ Տարբեր ենթաավազաններ առանձնացված են ինսելբերգյան միջակայքերով, որոնք պատրաստված են պալեոզոյան, մեզոզոյան և պալեոգեն նստվածքային ապարներից, ինչպես նաև կենոզոյական հրաբուխներից ու նստվածքային ապարներից։

Արևելյան Ալպերը տարածվում են Հունգարիայի հյուսիս-արևմուտք որպես Սոպրոն և Կյոսցեգ լեռներ, որոնք գտնվում են Ավստրիայի սահմանի մոտակայքում և կազմված են մետամորֆոզավորված պալեոզոյական և մեզոզոյան ժայռերի հաջորդականություններից։ Տրանսդանուբյան լեռնաշղթան անցնում է 250 կիլոմետր ՝ ներառելով բլուրներ և լեռներ։ Բալատոն լճից դեպի հյուսիս՝ Բալաթոնի բարձրավանդակում, երկրաբանները հայտնաբերել են ցածր պալեոզոյան ֆիլիտ և կարբոնատներ։ Բալաթոն լճից հյուսիս-արևելք՝ Վելենս Հիլզում, առավել հաճախ հանդիպում է ածխածնային գրանիտը։ Տրիասի կարբոնատները կազմում են Անդրդանուբյան լեռների մյուս հատվածը, չնայած որ Յուրասիքի, Կավճանման և Պալեոգենի ապարների մի փոքր տարածք հայտնաբերված է սինֆորմայի կենտրոնական գոտում և վերահսկում է լեռների հիմնական կառուցվածքը։

Հյուսիսային Հունգարիայի լեռները բարդ երկրաբանական դիրք ունեն։ Պալեոզոյական թերթաքարը և կարբոնատը հայտնաբերվել են Սզենդոր և Ուփոնի բլուրներում, մինչդեռ Բյուկի լեռները փոքր-ինչ փոխակերպված են վերին պալեոզոյական և Յուրասիկ նստվածքային և մառախուղային ապարներից։ Մի քանի ածխածնային գրանիտ տեղակայված է Մեսեկի լեռների հարավ-արևելքում։

Նստվածքները և շերտագրությունը
-----------------------------

Լճերը, գետերը և գետերի դելտաները նստվածքներ են թողել մեկ և ութ կիլոմետր հաստության միջև Ուշ Միոսենյան շրջանից Պիլոսենյան շրջանի անցմա ն ժամանակաշրջանում, քանի որ Պանունյան լիճը գերակշիռ մաս է կազմում բնապատկերում։ Այս նստվածքները ծածկված էին ալյուվիալ հանքավայրերով, ավազով, որոնք այժմ կազմում են Պաննոնյան դաշտի մակերեսը;

Երկրաբանական հետազոտության պատմություն
--------------------------------------

Փարիզի համալսարանի պրոֆեսոր Բյուդանը 1822 թվականին հրատարակեց հունգարիայի երկրաբանության առաջին աշխատությունները։ Ավստրո-Հունգարական կայսրության երկրաբանական ծառայությունը քարտեզագրումը ստանձնել է դրա ստեղծումից հետո 1869 թվականին։ Համատարած հորատումը հազարավոր արտեզյան հորերի և 500 ջերմային հորերի համար ընդլայնել է երկրաբանական գիտելիքները 19-րդ դարի երկրորդ կեսին։ Հունգարացի ֆիզիկոս և երկրաֆիզիկոս Լորան Էոտվոսն իրականացրեց ինքնահոս չափումներ՝ օգտագործելով ոլորման հավասարակշռության տեխնիկան ՝ գործարկելով երկրաֆիզիկա։ Նրա մահից հետո ուսանողները Լորան Էտվոսի պատվին անվանակոչեցին երկրաֆիզիկական ինստիտուտը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին անկախ Հունգարիան ուներ հինգ ակտիվ համալսարանական երկրաբանության բաժին։

Պատերազմից հետո քարտեզագրումն ավելացավ, Երկրաբանական ծառայության աճող անձնակազմը 1956 թվականին թողարկեց նոր քարտեզ։ Հունգարական երկրաբանության ընկալումը փոխվեց 1970-ականներին ափսեանման տեկտոնական տեսությունների ներդրմամբ, ինչը Պաննոնյան ավազանի ձևավորման վերաբերյալ փոխեց այդ տեսակետները։

Բնական ռեսուրսների երկրաբանություն
----------------------------------

Տրիանոնի պայմանագրի ժամանակ Հունգարիան հարուստ էր օգտակար հանածոներով, բայց այդ ռեսուրսների մեծ մասն այժմ գտնվում է Հունգարիայի սահմաններից դուրս՝ Սլովակիայի հանքաքարային և Ապուսենյան լեռներում։ Այսօր Հունգարիան աղքատ է բնական պաշարներից։ 1989 թվականի հեղափոխությունից հետո բոքսիտի արդյունահանումը փաստորեն ավարտվեց, և ածխի արտադրությունը կրճատվեց։ Էլեկտրակայանները դեռևս կարևոր ռեսուրսներ են կատարում լիգնիթի, նավթի և գազի համար տեղական հատվածային արդյունահանման միջոցով։

Պատմականորեն բոքսիտը երբեմն հայտնի էր որպես «հունգարական արծաթ»՝ Բալատոն լճի մոտակայքում բոքսիտի մեծ հանքավայրերի պատճառով։ Երբ վերգետնյա ռեսուրսը սպառվում էր, հանքարդյունաբերությունն անցավ գետնի տակ՝ իջեցնելով կարստային ջրհորը։ Արևադարձային կլիմայական պայմաններում բոքսիտներ են առաջացել Վաղ Կրատեշի Բարեմիական դարաշրջանում։ Ճամայկայի բոքսիտների նման, արևադարձային առատ անձրևները զրկեցին այլ օգտակար հանածոներից, որոնք արտահոսում էին հիմքում ընկած ծակոտկեն կարստի վրա և ստեղծում ալյումինով հարուստ նստվածքներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Haas, János (2012). *Geology of Hungary*. Berlin: Springer
2. ↑  Trunko, Laszlo (1996). *Geology of Hungary*. Berlin: Gebrüder Borntraeger.