recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ալեքսանդր Տյուրենկով** (ռուս.՝ Тюренков, Александр Алексеевич, ապրիլի 24, 1924(1924-04-24), Մոսկվա, ԽՍՀՄ - 2008, Մոսկվա, Ռուսաստան) ռուս և խորհրդային քանդակագործ, Մոսկվայի նկարիչների միության անդամ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1924 թվականի ապրիլի 24-ին, Մոսկվայում։

Սովորել է դպրոցում և միաժամանակ այցելել է Պիոների տուն, որտեղ սովորել է քանդակագործության խմբում։ Հայրենական մեծ պատերազմի սկսվելուն պես թողել է դպրոցը և աշխատանքային գործունեություն սկսել թիվ 1 ավիացիոն գործարանում` որպես աշխատավոր։ Երբ գործարանը տարհանվել է Կույբիշև (այժմ Սամարա), Ալեքսանդրը մնացել է Մոսկվայում։ Ավելի ուշ նորից սկսել է աշխատել թիվ 30 ավիագործարանում` որպես հաստոցավոր։ Պատերազմի ավարտից առաջ ավարտել է գիշերային միջնակարգ դպրոցը։

1947-1953 թվականներին սովորել է Մոսկվայի Սուրիկովի անվան գեղարվեստի ինստիտուտում` քանդակագործ Նիկոլայ Տոմսկու մոտ։ 1973 թվականից եղել է ԽՄԿԿ անդամ։

Մահացել է 2008 թվականի փետրվարի 19-ին, Մոսկվայում։

Աշխատանքներ
-----------

Ալեքսանդր Կլիմովի տապանաքարը Նովոդևիչյան գերեզմանատանը, Տյուրենկովի աշխատանքը:
Ա. Տյուրենկովը մոնումենտալ աշխատանքների և հուշահամալիրային հուշարձանների հեղինակ է։ Նաև աշխատել է որպես մեդալագործ։

Քանդակագործ Ե. Վուչետիչի խմբում մասնակցել է «Ճակատաների միացումը Կալաչ քաղաքի մոտ» հուշարձանի ստեղծմանը (1953, Կալաչ), Ֆ. Ձերժինսկու (1958, Մոսկվա) և Վլադիմիր Լենինի հուշարձանների ստեղծմանը երկրի տարբեր քաղաքներում, «Ստալինգրադի ճակատամարտի հերոսների» հուշահամալիրի ստեղծմանը Մամաևի գերեզմանաբլուրում (1970, Վոլգոգրադ)։ Հարավային Սախալինի և Կուրիլյան կղզիների ազատագրման համար ընկած խորհրդային զինվորներին նվիրված հուշահամալիրի (1980), ինչպես նաև` Վ. Լենինի (1970) և Ա. Չեխովի` Հարավային Սախալինսկում գտնվող հուշարձանների հեղինակն է

Նա Մոսկվայի Նովոդևիչյան գերեզմանատան մի քանի գերեզմանաքարերի հեղինակ է, որոնց թվում են ակադեմիկոսներ Ա. Բալանդինի, Կոնստանտին Սկրյաբինի, կրկեսային դերասան Վ. Ֆիլատովի և մի շարք այլ հայտնի մարդկանց գերեզմանաքարերը։

Մրցանակներ
----------

* Պարգևատրվել է Աշխատանքի կարմիր դրոշի շքանշանով և մեդալներով։
* Լենինի մրցանակի դափնեկիր` Վոլգոգրադի Մամաևի գերեզմանաբլրի վրա Ստալինգրադի ճակատամարտի հերոսներին նվիրված հուշարձանների համար (Եվգենի Վուչետիչի ղեկավարած հեղինակային խմբի կազմում, 1970)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Тюренков Александр Алексеевич // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
2. ↑  Климов Александр Петрович (1914—1979)
3. ↑  Медальер: Тюренков Александр Алексеевич
4. ↑  ТЮРЕНКОВ АЛЕКСАНДР АЛЕКСЕЕВИЧ

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ալեքսանդր Տյուրնեկով
* СКУЛЬПТОР А. А. ТЮРЕНКОВ — АВТОР ПАМЯТНИКА А. П. ЧЕХОВУ В ЮЖНО-САХАЛИНСКЕ
**Կարապետ Աղթամարցի** (ծննդյան և մահվան թթ. անհայտ են), XV դարի 2-րդ կեսի հայ մանրանկարիչ։ Սովորել է Մինաս նկարչի մոտ։ Ստեղծագործել է Աղթամար կղզում։ Զաքարիա նկարչի տոհմից էր։ Հոր անունը՝ Հովհաննես, մորը՝ Շարմելիք։ Որոշ ձեռագրեր եղբոր՝ Մուրադի հետ միասին է նկարազարդել։ Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում են Կարապետ Աղթամարցու տասը ձեռագրերը։ Կարապետ Աղթամարցու, Մուրադի և Կարապետ Բերկրեցու մանրանկարներում զգալի է նրանց ուսուցչի՝ Մինասի արվեստի ազդեցությունը։ Նկատելի է աշխարհիկ բովանդակությամբ պատկերների նկատմամբ Կարապետ Աղթամարցու նախասիրությունը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1974. — հատոր 5. — էջ 305.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 305)։*  |
**Էդվարդ Ֆաուլեր Հիլ** ( անգլ. ՝ Edward Fowler Hill, 1915, Մելբուռն, Ավստրալիա - 1988), ավստրալիացի փաստաբան, իրավաբան և կոմունիստ ակտիվիստ։ Ավստրալիայի կոմունիստական կուսակցության (մարքսիստ–լենինյան) նախագահ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1915 թվականի ապրիլի 23-ին Միլդուրայում, Ջեյմսի և Էլիս Հիլի որդին։ Նա հաճախել է Համիլթոնի ավագ դպրոց, որտեղ նրա ծնողներն աշխատել են որպես ուսուցիչներ։ Դպրոցն ավարտելուց հետո նա աշխատել է դիվանագետ Բիլ Սլեյթերի մոտ։ 1933 թվականին տեղափոխվել է Մելբուռն՝ սովորելու Մելբուռնի համալսարանում։ Համալսարանում սովորելու ընթացքում նա ընդգրկվել է Ավստրալիայի կոմունիստական կուսակցության շարքերը։

1938 թվականին նա սկսել է իր փաստաբանական գործունեությունը և շուտով դարձել կուսակցության առաջատար իրավաբանը։ Ներկայացրել է կուսակցությունը 1947 թվականի թագավորական հանձնաժողովում և և Ավստրալիայում Խորհրդային Միության ենթադրյալ լրտեսությունը հետաքննող հանձնաժողովում։ 

### Գործունեություն

1950-ականներին նա Վիկտորիա նահանգում զբաղեցրել է Ավստրալիայի կոմունիստական կուսակցության պետքարտուղարի պաշտոնը։ Չին-խորհրդային պառակտման ժամանակ աջակցել է Չինաստանի կոմունիստական կուսակցությանը։ 1963 թվականին հեռացվել է կուսակցությունից և 1964 թվականի մարտին ստեղծել Ավստրալիայի մարքսիստ-լենինյան կոմունիստական կուսակցությունը։

Մինչև Մաո Ցզե Դունի մահը՝ 1976 թվականը, աջակցել է Չինաստանի քաղաքականությանը։ Դեն Սյաոպինի իշխանության գալուց հետո նա դադարել է աջակցել Կոմունիստական կուսակցությանը և դարձել է «անկախ Ավստրալիայի» կողմնակից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Australian Dictionary of Biography — MUP, 1966.
2. ↑  *Hugh Anderson* Hill, Edward Fowler (Ted) (1915–1988)(անգլ.) // *Australian Dictionary of Biography*. — Canberra: National Centre of Biography, Australian National University.
3. ↑  *Jon Piccini, Evan Smith, Matthew Worley* The Far Left in Australia since 1945. — Routledge, 2018-07-11. — 378 с. — ISBN 978-0-429-94564-9

Արտաքին հղումներ
----------------

* 50th Anniversary of the Communist Party of Australia (Marxist-Leninist) by Nick G
Կարավաջո. «*Սուրբ Մատթեոսի խոստովանությունը*»
**Կարավաջիզմ**, բարոկկոյի ժամանակաշրջանի եվրոպական գեղանկարչության ոճ, որն ի հայտ է եկել Հռոմում 16-րդ դարի վերջին։ Ոճի հիմնադիրն են համարվում Կարավաջոն և նրա հետևորդները։

Նկարագրություն
--------------

Կարավաջոն առաջին նկարիչներից է եղել, որն իր կտավներում կիրառել է լույսն ու ստվերը կտրուկ հակադրելու կիարոսքուրո գեղանկարչական մեթոդը, որը կոչվում է նաև «Կարավաջոյի էֆեկտ»։ Կարավաջոն իր նկարներն ստեղծել է առանց էսքիզների, միանգամից կտավի վրա` նպատակ ունենալով իրականության ճշգրիտ պատկերումը։

Կարավաջիզմին ևս հատուկ է բնավորության յուրահատկությունները ճշգրտորեն փոխանցելու հակումը, պատկերվող առարկաների ընդգծված ռեալիզմը։ Կարևոր դեր է հատկացվում ծավալին, հատկապես` նկարում լույսին ու ստվերին, առաջին պլան մղված մարմինների հակադիր լուսավորությանը։ Այս ոճի ստեղծագործություններում հաճախ է հանդիպում դրամատիկ ուժ` չնայած սյուժեի չպլանավորված լինելում։ Մարդու միայնությունն այս ժանրի ամենասիրելի թեմաներից է։ Ժամանակի ընթացքում կարավաջիզմի ազդեցությունն սկսել է զգացվել բարոկկոյի և ակադեմիզմի որոշ ներկայացուցիչների ստեղծագործության վրա։

Հետևորդներ
----------

Եվրոպական գեղանկարչության վրա էական ազդեցություն թողած Կարավաջոն առաջին ստեղծագործությունները պատկերել է լիրիկական տրամադրությամբ, լուսավոր տրամադրությամբ նկարներով։ Կարավաջոյի ոճը փոխանցվել է նրա մի շարք հետևորդներին։ Նրանցից ամենահայտնի նկարիչներից է իտալացի Օրացի Ջենտիլեսկին, որն իր աշխատանքներում («Դանայա», «Տիրամայրը նորածնի հետ» և այլն) Կարավաջոյի ոճին է համադրել տոսկանյան դպրոցի գունային լուծումներն ու կոմպոզիցիոն կառուցվածքը։ Կարավաջիզմի մեկ այլ հետևորդ` Մարիո Նուցցին (որը հայտնի է Դե Ֆիորի, իտալ.` De Fiori` «ծաղիկ» կեղծանունով), իր կտավներում մշտապես պատկերել է թարմ ծաղիկներ։ Դե Ֆիորին կարևոր ազդեցություն է թողել 17-րդ դար դարի իտալական ու իսպանական գեղանկարչության վրա։

Կարավաջիզմի կարևոր ներկայացուցիչներից են նաև այսպես կոչված Ուտրեխտյան կարավաջիստները Նիդերլանդներում, Խոսե դե Ռիբերան Իսպանիայում, Վալանտեն դե Բուլոնը Ֆրանսիայում։ Կարավաջիզմի փուլով անցել են Պիտեր Պաուլ Ռուբենսը, Դիեգո Վելասկեսը, Ռեմբրանդ վան Ռեյնը, Ժորժ դե Լատուրը։

Տես նաև
-------

* Կարավաջո
* Բարոկկո

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  *Վերծննդից մինչև սթրիթ-արտ. մշակութային հանրագիտարան-բառարան*։ Երևան: «Առեդիտ» ՍՊԸ։ 1988։ էջեր 30–34
2. ↑  *Ф. С. Капица* История мировой культуры. — Издательство АСТ, 2010. — 730 с. — ISBN 978-5-17-064681-4
**Կարլ Վլաշեկ** (գերմ․ Karl Wlaschek, օգոստոսի 4, 1917(1917-08-04), Վիեննա, Ավստրո-Հունգարիա - մայիսի 31, 2015(2015-05-31), Գրաց, Ավստրիա), ավստրիացի գործարար, Բիլլա սուպերմարկետների ցանցի հիմնադիր։ Իր կոնցեռնը վաճառելուց հետո Վլաշեկը անշաժ գույքի ոլորտում սկսեց ներդրումներ կատարել։ Ֆորբսի տվյալներով 2012-2015 թվականներին Վլաշեկը Ավստրիայի ամենահարուստ մարդկանց ցուցակում Յոհան Գրաֆից և Դիտրիխ Մատեշիցից հետո զբաղեցրեց երրորդ հորիզոնականը։

Կենսագրություն
--------------

Չափահաս դառնալուց հետո Վլաշեկը մի քանի կիսամյակ սովորել է Վենետիկի տեխնիկական համալսարանի քիմիայի ֆակուլտետում։1938 թվականին նրան ծառայության կանչեցին վերմախտում, պատերազմի վերջիրն նա հասցրեց մասանակցել ֆրանսիայի և ԽՍՀՄ-ի մարտական գործողություններին։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Չարլի Ուոքեր կեղծանվամբ Վլաշեկը դաշնակահար էր աշխատում բարում, ղեկավարումյ էր երաժշտական խումբը և երազում էր գումար աշխատել սեփական սրճարանն ունենալ, որտեղ կլինեին պարային համարներ։

1953 թվականին Կարլ Վլաշեկը Վիեննայի Մարգարետեն թաղամասում բացեց օծանելիքի խանութ՝ առաջարկելով բրենդային ապրանքներ զեղչված գներով։ 1960 թվականին Վլաշեկի առևտրային ընկերությունն արդեն ուներ 45 մասնաճյուղ։ Վլաշեկը հաջողություն ունեցավ սննդի ապրանքների վաճառքում, սկիզբ դրեց ինքնասպասարկման համակարգին և 1961 թվականին իր խանութն անվանեց «Բիլլա» (գերմ. Billiger Laden-«էժան խանութ»)։

1990- ականերին Վլաշեկի ընկերությունը հասավ եվրոպական մակարդակի։ 1996 թվականին Կարլ Վլաշեկը 1,1 միլիարդ եվրոյով իր բիզնեսը զիջեց գերմանական Rewe Group ընկերությանը։ Նա չկարողացավ մասնակցել Ավստրիայի երկրորդ խոշոր բանկի սեփականաշնորհմանը, և նա սկսեց ներդրումներ կատարել անշարժ գույքի գործարքների մեջ։ Նա դարձավ Վիեննայի կենտրոնույմ գտնվող ութ պալատների, այդ թվում նաև Կինսկու, Ֆերսթելի, Գարահովի պալատները, Վիեննայի ֆոնդային բորսայի հին շենքը և հարյուրից ավելի այլ բազմաթիվ օբյեկտների սեփականատեր։ Կարլ Վլաշեկի կարողությունը 2012 թվականին գնահատվել է 4,7 միլիարդ եվրո, 2015 թվականին՝ 4,2 միլիարդ դոլար։

Կառլ Վլաշեկն ամուսնացած է եղել հինգ անգամ, վերջին անգամ ամուսնացել է 2012 թվականի ապրիլին։ Հուղարկավորված է Վիեննայի Կինսկի պալատի բակում կառուցված դամբարանում, որը պատկանում էր իրեն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Munzinger Personen (գերմ.)
2. 1 2
3. ↑  Forbes 2012

Արտաքին հղումներ
----------------

* Կենսագրություն(գերմ.)

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Find A Grave |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 13052252X · ISNI: 000000007873921X · NKC: pna2006334413 · VIAF: 42947812 · WorldCat VIAF: 42947812 |

 |
**Լևոն Օգանեսի Օսեպյան** (ծն. 1952 թվականի հուլիսի 25-ին, Երևանում), գրող, հրատարակիչ և լուսանկարիչ, «Մեկենասը և աշխարհը», «Առագաստ» ալմանախների գլխավոր խմբագիր, Ռուսաստանցի գրողների միության վարչության անդամ (2012 թ. դեկտեմբերի 11-ից՝ միության կազմակերպիչ քարտուղար), Գրողների և հրապարակախոսների միջազգային ասոցիացիայի (IAPP) անդամ, լուսանկարիչ (Պրոֆեսիոնալ նկարիչների ստեղծագործական միության անդամ), Հայաստանի հետ բարեկամության մոսկովյան ընկերության համանախագահ, «Մշակույթների երկխոսություն» ակումբի համանախագահ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1952 թվականի հուլիսի 25-ին, Երևանում։ 1974 թվականին ավարտել է Բաքվի նավթի և քիմիայի ինստիտուտը։ Աշխատել է Ռյազանում, Տյումենի մարզում և Մոսկվայում։

«Այցելություն երկիր», «Պիեսներ», «Ճիչ», «Հեռախոսազանգ», «Իմ Գողգոթա» և այլ գրքերի հեղինակն է։ Ստեղծագործությունները թարգմանվել են հայերեն, լեհերեն, սլովակերեն, չեխերեն, տաջիկերեն, ռումիներեն, գերմաներեն, իտալերեն, ֆրանսերեն և անգլերեն։ Հովիկ Հովեյանի խոսքով՝ Լևոն Օսեպյանը մեծ դեր ունի հայ-ռուսական մշակույթային կապերի զարգացման և պահպանման մեջ։

Զբաղվում է գեղարվեստական լուսանկարչությամբ։ Լևոն Օսեպյանի լուսանկարները գտնվում են մասնավոր հավաքածուներում ԱՄՆ-ում, Կանադայում, Ֆրանսիայում, Իտալիայում, Իսպանիայում, Իսրայելում, Մեծ Բրիտանիայում, Ավստրալիայում, Իրանում, Լիբանանում, Լեհաստանում, Չեխիայում, Սլովակիայում, Հայաստանում, Ռուսաստանում, Հոլանդիայում, Գերմանիայում։

Պարգևներ
--------

Պարգևատրվել է Չեխիայի և Սլովակիայի Հանրապետության պետական պարգևներով, ինչպես նաև Ռուսաստանի տարբեր հասարակական կազմակերպությունների կոչումներով և պատվոգրերով, Ռուսաստանի Դաշնության մշակույթի նախարարության պատվոգրով՝ մշակույթի զարգացման գործում իր մեծ ավանդի համար (2011 թ.)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Левон Оганесович Осепян, Մեցենատ ի միր
2. 1 2  ЛЕВОН ОСЕПЯН: ЧУВСТВУЮ В СЕБЕ АРМЯНСКУЮ ЭНЕРГЕТИКУ
3. ↑  Левон Осепян, «Журнальный мир»
4. ↑  Նրա գործերը գլուխգործոց են որակում. բացվեց Լևոն Օսեպյանի լուսանկարների «Աշխարհը մեր շուրջը» խորագրով ցուցահանդեսը, Արմենպրես, 2016

Արտաքին հղումներ
----------------

* Կենսագրություն
* Հայ մշակույթի մերօրյա նվիրյալը
* «Հայկական ֆենոմեն»․ Լևոն Օսեպյանի հարցազրույցը, 08․11․2021
**Լյուգդամիս** (հին հունարեն՝ Λύγδαμις), Նաքսոսի (Կիկլադյան կղզիներից մեկը) տիրանոս, իշխել է մ․թ․ա․ 6-րդ դարի երկրորդ կեսին։ 

«*Պորտարան»՝* Լյուգդամիսի կառուցած Ապոլոնի տաճարի ճակատաքարը, որը գտնվում է Նաքսոսւմ
Ի սկզբանե եղել է Նաքսոսը կառավարող օլիգարխիայի անդամ։ Մ․թ․ա․ 546 թվականին Լյուգդամիսը աջակցում է Աթենքի նախկին տիրանին` Պիսիստրատոսին, Աթենքում իր իշխանությունը վերականգնելու հարցում։ Ի պատասխան նրա օգնության՝ Պիսիստրատոսը օգնում է Լյուգդամիսին դառնալ Նաքսոսի տիրան կամ վերականգնել իր դիրքը այն կորցնելուց հետո։ Նա իր իշխանությունն ապահովագրել է իր պոտենցիալ թշնամիներին վտարելով, ապա ընդարձակել է իր իշխանությունը նաև իր հարևաններ կղզիների վրա, որոնցից է, օրինակ, Պարոսը։

Լյուգդիմասը հավաքել է նաև վարձկան բանակ, որպեսզի օգնի իր դաշնակցին՝ Պոլյուկրատեսին՝ Սամոսի տիրանին, որը կազմակերպել էր արշավանք ընդդեմ Միլեթի և Միտիլենեի։ Լյուգդիմասը ուներ հավակնոտ շինարարական ծրագիր․ նա մ.թ.ա. 530 թվականին սկսում է Ապոլոնի հսկայական տաճարի կառուցումը, որն այդպես էլ չի ավարտում։ Պորտարան՝ տաճարի ճակատաքարը, ցայսօր կանգուն է և համարվում է Նաքսոսի գլխավոր տեսարժան վայրերից մեկը։

Մ․թ․ա․ 524 թվականին Լյուգդամիսը սպարտական բանակի միջամտության արդյունքում գահընկեց է արվում։ Նաքսոսը Լյուգդամիսի կառավարումից հետո՝ նոր օլիգարխիայի օրոք, շարունակում էր բարգավաճել։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Herodotus, *Histories* 1.61
2. ↑  Pomeroy, Sarah B. (1998). *Ancient Greece: a political, social and cultural history*, p. 171
3. ↑  Herodotus 1.64
4. 1 2  Grant, Michael (1987). *The Rise of The Greeks*. Guild Publishing London. p. 185
5. ↑  Carty, Aideen (2005). *Polycrates*. p. 120-1
6. ↑  Grant, Michael (1987). *The Rise of The Greeks*. Guild Publishing London. p. 188
7. ↑  Grant, Michael (1987). *The Rise of The Greeks*. Guild Publishing London. p. 153
8. ↑  Plutarch, *On the Malice of Herodotus* 21; Scholia in Aeschines 2.77
Անդալիս
**Անդեալիս**, բազմամյա բույսերի վեգետատիվ բազմացման ձև, երբ խաղողի վազի մատը, պտղատու ծառի կամ թփի շիվն արմատակացնում են՝ առանց մայր բույսից անջատելու։ Այգեգործության մեջ անդալիսի համար բույսը սովորաբար մոտեցնում են հողին։

Ձևեր
----

Անդալիսի տարածված ձևերն են՝

* հասարակ անդալիս,
* տաշտաթաղ անդալիս,
* չինական անդալիս

Նոր ստացված բույսը նույն աշնանը կամ 1-3 տարի հետո, երբ նրա արմատները հասնում են հին արմատների հիմնական զանգվածին, անջատում են մայր բույսից (տաշտաթաղ անդեալիս կատարելիս չեն անջատում)։

Անդալիսը կիրառվում է դժվար արմատակալող փոփոխակների արմատակալումը, հազվագյուտ փոփոխակների և հիբրիդային հեռանկարային նոր ձևերի բազմացումը արագացնելու, այգու դատարկ տեղերը լրացնելու, այգին խտացնելու, վազերը երիտասարդացնելու համար։ Ֆիլոքսերայով վարակված այգիներում կարելի է կատարել տաշտաթաղ անդալիս։ Պտղաբուծության մեջ անդալիս կիրառվում է միայն այլ տեղում վերատնկելու համար։ Անդալիսի շնորհիվ հնարավոր է դառնում փոխել մշակության համակարգը, բարձրացնել բերքի որակը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Коровкин, 2007

Գրականություն
-------------

* Коровкин О. А. Отводок // Анатомия и морфология высших растений: словарь терминов. — М. : Дрофа, 2007. — С. 128. — 268, [4] с. — (Биологические науки: Словари терминов). — 3000 экз. — ISBN 978-5-358-01214-1.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 119801959 · LCCN: sh85002646 · Microsoft: 176055353, 2780440316 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 387)։*  |
Հովավ Սեկուլեց (եբր.՝ ‎ חובב סקולץ‎‎, նոյեմբերի 9, 1986(1986-11-09), Կիրյատ Ատա, Հայֆա, Հայֆայի մարզ, Իսրայել), մեծ մասամբ հայտնի է իր բեմական անվամբ` Հովի Սթար, իսրայելցի երգիչ։

2016 թվականին ներկայացրել է իր երկիր Եվրատեսիլում։

Կենսագրություն
--------------

### Երաժշտական կարիերա

2009 թվականին մասնակցել է «Ծնվել է աստղ» երաժշտական մրցույթին և զբաղեցրել 7-րդ հորիզոնականը։ 2015 թվականին հաղթելով իսրայելական «Եվրատեսիլի հաջորդ աստղը» տաղանդների շոուն, Հովավը թույլատվություն ստացավ ներկայացնելու Իսրայելը Եվրատեսիլ 2016 երգի մրցույթում` իր «Made of Stars» երգով։ 2016 թվականի մայիսի 12-ին Հովավը անցնում է մրցույթի եզրափակիչ և վերջնական արդյունքում զբաղեցնում 14-րդ հորիզոնականը։

### Անձնական կյանքը

Ծնվել է հրեայի ընտանիքում։ Մոր ծնողները Մարոկկոյի ռաբբի Հովավ Բիտոնն ու նրա կինն են:Հայրական պապը Դավիթ Սեկուլեցը Ռումինիայից է,իսկ տատիկ Մարգալիտը ծնվել է Եգիպտոսում։ Երբ լրանում ե նրա 4 տարին ծնողները բաժանվում են։ Մայրը ամուսնանում է բասկետբոլիստ Ջոա ՄակԿինտայրի հետ, որի արդյունքում ընտանիքը ևս մեկ անգամ տեղափոխվում է։ Հովավը սովորել է հրեական կրոնական դպրոցում,որտեղ հաճախ ենթարկվում էր ծաղրի ու վիրավորանքների։ Զինվորական ծառայությունը անցկացրել էլ ռազմական նվագախմբում։ Նա փորձառու ոճաբան է և դիմահարդար։ 2016 թվականի ապրիլին ռուսական օդանավակայանում նա կոնֆլիկտ է ունենում ռուս իրավապահների հետ համասեռամոլ լինելու պատճառով:Նա ասել է, որ իրավապահները վիրավորել նրան` փչացնելով նրա անձնագիր։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք · Թվիթթեր |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Deezer · Ինստագրամ · Spotify |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | Discogs · Internet Movie Database · MusicBrainz |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | VIAF: 3715150943147626760007 · WorldCat VIAF: 3715150943147626760007 |

 |
|  |
| --- |
| **Թավշաոտ բվիկ** |
| Թավշաոտ բվիկԹավշաոտ բվիկ |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Կենդանիներ (Animalia) |
| **Տիպ/Բաժին** | Քորդավորներ (Chordata) |
| **Ենթատիպ** | Ողնաշարավորներ (Vertebrata) |
| **Դաս** | Թռչուններ (Aves) |
| **Կարգ** | *Strigiformes* |
| **Ընտանիք** | Բու (Strigidae) |
| **Ցեղ** | **Aegolius** |
| **Տեսակ** | **Թավշաոտ բվիկ** *(A. funereus)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Aegolius funereus***Linnaeus, 1758 |
|
| **Տարածվածություն և պահպանություն** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Քիչ մտահոգող տեսակՏաքսոնի տարածվածությունը Տաքսոնի տարածվածությունը |

**Թավշաոտ բվիկ** (լատին․՝ Aegolius funereus), բվերի ընտանիքին պատկանող թռչուն, որը գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

*Aegolius funereus funereus*

Արտաքին կառուցվածք
------------------

Սովորական սարյակից քիչ մեծ թռչուն է, մատերը փետրավորված են մինչև մագիլների հիմքը։ Չորս մատներից երկուսը ուղղված են դեպի առաջ, երկուսը՝ դեպի ետ։ Ականջանման փետուրները բացակայում են, դիմային սկավառակը կլոր է։ Մեջքի մասը գորշագույն է։ Գլխի և մեջքի վրա ունի սպիտակ պտեր։ Որովայնը բաց գույնի է՝ գորշագույն բծիկներով։ Աչքերը և կտուցը դեղին են։ Էգերի քաշը 177-197 գ է, իսկ թևերի բացվածքը՝ 59-62 սմ։ Արուների քաշը 116 գ է, իսկ թևերի բացվածքը՝ 55 սմ։

Կենսակերպ
---------

Հայաստանում համարվում է հազվագյուտ նստակյաց թռչուն, հանդիպում է խառը և փշատերև անտառներում։ Թռիչքը արագ է՝ ալիքաթև գծով։ Զոհին որսում է թաքստոցից կամ թռիչքի ընթացքում։

Բնադրում
--------

Բնադրում է փչակներում, ինչպես անտառի խուլ անկյուններում, այնպես էլ բացատների եզրային ծառերին։ Սովորաբար քողարկված թռչուն է և աչքի է ընկնում դժվարությամբ։ Ձվադրում է ապրիլ-մայիս ամիսներին, դնում է 3-6 սպիտակ ձու։ Սնվում է մկնակերպ կրծողներով և մանր թռչուններով։

Չափազանց օգտակար թռչուն է միջավայրի համար։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Հյուսիսային և Միջին Եվրոպայում, Հյուսիսային Ամերիկայում, Ասիայում, Կովկասում, Թուրքիայում և Հայաստանում։

Հայաստանում մի քանի մեկուսացված ապրելավայրեր հայտնի են «Խոսրովի անտառ» արգելոցում։

Պահպանություն
-------------

Խիստ սահմանափակ արեալով հազվագյուտ, ռելիկտային տեսակ է, որը քիչ մտահոգող կարգավիճակով ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում և գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։

Չբացահայտված տարածմամբ խիստ հազվագյուտ տեսակ է, որին սպառնում է փոքր թվաքանակը։

Տեսակը պահպանվում է «Խոսրովի անտառ» արգելոցում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Մ. Ս. Ադամյան (1988)։ *Հայաստանի թռչունները*։ Երևան: «Արևիկ»։ էջ 196
2. 1 2  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուս · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | Avibase · CMS · eBird · EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4177039-0 · NKC: ph849185 |

 |
**Անդրանիկ Արսենի Գրիգորյան** (8 հունիսի, 1967, Կոճողոտ, Մարտակերտի շրջան - 18 ապրիլի, 1994, Հասանղայա (Հայկաջուր), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի մասնակից։

Կենսագրություն
--------------

Անդրանիկ Գրիգորյանը ծնվել է 1967 թ. հունիսի 8-ին Մարտակերտի շրջանի Կոճողոտ գյուղում։ Տեղի դպրոցում ութամյա կրթություն ստանալուց հետո ուսումը շարունակել է Ներքին Հոռաթաղի հ.120 պրոֆտեխուսումնարանում, ստացել միջնակարգ կրթություն և էլեկտրաեռակցողի մասնագիտություն։ Արցախյան շարժման սկզբնական փուլից մասնակցել է ընդհատակյա պայքարին, այնուհետև՝ կամավորագրվել հայրենի գյուղի ջոկատում։

Որպես արիասիրտ ու քաջահմուտ գնդացրորդ՝ մասնակցել է Օմարի, Մաղավուզի, Մեծշենի, Մեհմանայի, Ղուբաթլուի, Հասանղայայի և բազում այլ պաշտպանական ու ազատագրական մարտերի։ Նա իր վերջին մարտը մղել է Մարտակերտի շրջանի Հասանղայա գյուղի համար։ 1994 թ. ապրիլի 18-ին՝ Հասանղայայի համար մղված հերթական մարտում երբ հակառակորդի կենդանի ուժի ու տեխնիկայի զգալի գերակշռության պայմաններում անելանելի վիճակ է ստեղծվել՝ նա հանձն է առել դիմահար գնդացրային կրակի տակ պահել հակառակորդի դիրքերը՝ մինչև իր երեք տասնյակից ավելի մարտընկերները անկորուստ ետ կքաշվեին ու ապահով բնագծերում կդիրքավորվեին։ Իրեն ետ քաշվել չի հաջողվել։ Զոհվել է այդ անհավասար մարտում։ Դիակը մի կերպ հաջողվել է հանել կրակի գծից։ Ամուսնացած չէր։ Հանգչում է հայրենի գյուղի գերեզմանատան Հուշահամալիրում։ Հետմահու պարգևատրվել է ԱՀ «Արիության համար» մեդալով և ՀՀ Արիության մեդալով։

Պետական պարգևներ
----------------

 ԱՀ «Արիության համար» մեդալ (հետմահու)։

ՀՀ Արիության մեդալ (հետմահու)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Անդրանիկ Գրիգորյանը Արցախյան պատերազմի թանգարանի կայքում Archived 2016-03-05 at the Wayback Machine. (անհասկանալի պատճառներով՝ կայքը չի գործում)
2. ↑  Անդրանիկ Գրիգորյանը Արցախյան պատերազմի թանգարանի ռուսերեն կայքում Archived 2022-07-26 at the Wayback Machine.)
3. ↑  Արիս ԱՐՍԵՆԻ, «Լռության րոպե» (պոեմ)
4. ↑  Արիս ԱՐՍԵՆԻ, «Անդրանիկ, այսինքն՝ առաջամարտիկ» (ակնարկ՝ նամակով և բանաստեղծություններով միահյուս), 1997, 32 էջ, տպ. 1000 օր.
5. ↑  Արիս ԱՐՍԵՆԻ, Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ (էսսեներ, ակնարկներ, հոդվածներ, երգիծապատումներ և ֆելիետոններ), Երևան, «Արմավ» հրատ. 2019, 240 էջ, տպ. 250 օր. (էջ 6-19)
6. ↑  Գալյա Առստամյան, ԼՂՀ ազգային ազատագրական պայքար (1988-2009), «Արցախի զոհված ազատամարտիկների թանգարան», Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս», 2009, 952 էջ (էջ 234)
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Կիրակոսյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին։*

**Արշավիր (Արշալույս, Արշո) Սիմոնի Կիրակոսյան** (նոյեմբերի 24, 1940(1940-11-24), Ստեփանավան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ - մայիսի 14, 2016(2016-05-14)), հայ նկարիչ, խեցեգործ։

Կենսագրություն
--------------

Արշավիր Կիրակոսյանը ծնվել է 1940 թվականին, Ստեփանավանում։ Նկարել սկսել է 7 տարեկանից։ 1975 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտի դեկորատիվ-կիրառական արվեստի խեցեգործության բաժինը։ 1975-1977 թվականներին դասավանդել է նկարչություն Էրեբունու Պիոներ պալատում, 1993 -2011 թվականներին՝ Երևանի գեղարվեստի ուսումնարանում։
1982 թվականից եղել է Հայաստանի նկարիչների միության անդամ։

Արշավիր Կիրակոսյանի ստեղծագործությունները պահպանվում են Հայաստանի և արտասահմանի տարբեր թանգարաններում, ՀՀ մշակույթի նախարարության ֆոնդում, Հայաստանի ազգային պատկերասրահում, Երևանի ժամանակակից արվեստի թանգարանում և մասնավոր հավաքածուներում (Անգլիա, Կանադա, ԱՄՆ, Ռուսաստան, Լատվիա, Ֆրանսիա, Հոլանդիա և այլն)։

Գործունեություն
---------------

Նկարահանվել է «Քրմուհին» և «Պատմության 36 պահապանները» ֆիլմերում (մարմնավորել է Մեսրոպ Մաշտոցին)։
Ստեղծագործում է գեղանկարչության, գրաֆիկայի, կերամիկայի և քանդակագործության ժանրերում։
Խեցեգործական աշխատանքներ՝

* «Ժամանակ», հարթաքանդակ, շամոտ, ջնարակ, 1986
* «Թռիչք», հարթաքանդակ, շամոտ, ջնարակ, 1988
* «Անի» բոլորաքանդակ, 1985, Սարդարապատի ազգագրական թանգարան
* «Մուսաներ» մոնումենտալ հարթաքանդակներ, 1986, Ջերմուկի առողջարան
* «Կոմպոզիցիա», հարթաքանդակ, 1987
* «Էրեբունի»

Գունանկարներ՝

* «Աստղիկ», 1983
* «Ինքնանկար», 2003

Գրաֆիկական գործեր՝

* «Պատշգամբում», 1984
* «Հանգիստ», 1986
* «Լողացող կանայք», 1986

Գեղարվեստական ձևավորումներ

* Ջերմուկի «Արարատ» առողջարանի գեղարվեստական ձևավորում, 1982
* Եղվարդի հիվանդանոցի կերամիկական ձևավորում, 1984
* Նորքի «Էրեբունի» գործարանի ֆոյեի կերամիկական ձևավորում, 1985
* Զեյթունի մանկապարտեզի գեղարվեստական ձևավորում, 1986-1987
* Բերդ քաղաքի «Կուլտուրայի տան» ձևավորում, 1987
* Հին Նորքի Գիտահետազոտական ինստիտուտի ձևավորում, 1987

Անհատական ցուցահանդեսներ
------------------------

* Երևան, 1978, 1986, 1988, 2011
* Պլովդիվ, 1986

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Մահացել է գեղանկարիչ Արշոն
2. ↑  *Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005*
3. ↑  Արշավիր Կիրակոսյան. Իմ նկարները խթանում են ազատությունը, փոխըմբռնումն ու համերաշխությունը
Սովորական մարդ, պիգմեյ (ձախից աջ)
**Պիգմեյներ** կամ **նեգրիլներ** (հուն.՝ Πυγμαῖοι - բռունցքի մեծության մարդիկ), նեգրոիդ ռասային պատկանող կարճահասակ ժողովուրդների խումբ։ Բնակվում են Աֆրիկայի հասարակածային անտառներում։

Պիգմեյների մասին հիշատակվում է մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակի հին եգիպտական գրություններում։ Նրանց մասին հիշատակություններ կան նաև հին հունական աղբյուրներում (Հոմերոսի «Իլիական»-ում, Հերոդոտոսի և Ստրաբոնի երկերում)։

16-17-րդ դարերում մատիմբա անունով հիշվում են Արևմտյան Աֆրիկան հետազոտողների գրություններում։ 19-րդ դարում նրանց գոյությունը ապացուցվել է գերմանացի հետազոտող Գեորգ Ավգուստ Շվեյնֆուրտի և ռուս հետազոտող Վասիլի Յունկերի կողմից, ովքեր այդ ցեղերին հայտնաբերել են Իտուրի և Ուզլե գետերի ավազանին պատկանող արևադարձային անտառներում (պիգմեյների էթնիկ խմբերից էին ակկա, տիկիտիկի, բամբուտի, բատվա, օբոնգո, բակա և այլն)։ 20-րդ դարի վերջերին պիգմեյները բնակվում էին Գաբոնի, Կամերունի, Կենտրոնաաֆրիկյան հանրապետության, Կոնգոյի և Ռուանդայի անտառներում։

Մեծահասակ տղամարդու հասակը 145-150 սմ է, մաշկի գույնը բաց դարչնագույն, մազերը մուգ, գանգուր, շրթունքները համեմատաբար բարակ։ Պիգմեյների հնարավոր թվաքանակը հավանաբար կազմում է 40-280 հազար մարդ։

Հիմնական զբաղմունքը որսորդությունն ու հավաքչությունն է։ Որսի զենքը նետ ու աղեղն է։ Նետերի ծայրերը մեծ մասամբ թունավորված են։

Պիգմեյների կարճահասակության վերաբերյալ մուտացիաներ ի հայտ բերելու նպատակով ուսումնասիրվել են մի քանի ցեղախմբերի գեները, սակայն պարզվել է, որ ցածր հասակը կոնվերգենցիոն էվոլյուցիայի արդյունք է։ Երեխաները ծնվում են արդեն իսկ փոքր հասակով։ Հասակի սահմանափակումներն ի հայտ են գալիս պտղի ներարգանդային զարգացման շրջանում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 671)։*  |
**Խոջա Միրաք** (1406, Նախճավան - մարտի 24, 1486, Թավրիզ, Իրան), հայ վաճառական։ Հայտնի է որպես Ակ-Կոյունլուների պետության ղեկավար Ուզուն Հասանի դիվանագետ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է Նախիջևանի շրջանում։

Ակ-Կոյունլուների պետության ղեկավար Ուզուն Հասանի գահակալության ժամանակահատվածում (1453-1478) ծավալվող Օսմանյան կայսրության սուլթան Մեհմեդ II-ը 1453 թվականին գրավում է Կոստանդնուպոլիսը, որից հետո զորքերը ուղարկում է Հայաստանի և հարակից երկրների ուղղությամբ, որոնց տարածքը այդ ժամանակ զբաղեցնում է Ակ-Կոյունլուների պետությունը։ Ուղարկելով Եվրոպան զանազան դիվանագետների, հիմնականում օգտագործելով այդ նպատակի համար հայերի՝ որպես քրիստոնյաների, Ակ-Կոյունլուների պետության ղեկավար Ուզուն Հասանը ուղարկում է նաև Խոջա Միրաքին։ Հայտնի է, որ 1470 նախիջևանցի խոջա Միրաքը Ուզուն Հասանի ուղարկած դիվանագիտական առաքելությամբ հասել է Վենետիկ։ Արդյունքում 1473 թվականի Տերջանի ճակատամարտում Օսմանյան կայսրության զորքերը ջախջախում Ակ-Կոյունլուների պետության բանակին, ավարտելով վերջինիս պատմությունը և գրավելով հյուսիս-արևմտյան Հայաստանը։

80 տարեկան հասակում՝ 1486 թվականի մարտի 24-ին սպանվել է Թավրիզում ոմն տաճիկ Մեհտիի ձեռքով քրիստոնյա լինելու պատճառով։ Ի պատիժ գահակալ Յաղուբը մահապատժի ենթարկեց տաճիկին և բռնագրավեց նրա ունեցվածքը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Тер-Саркисянц А. История и культура армянского народа с древнейших времен до начала XIX в. М.: Издат РАН, 2008. С. 289
**Թիավարություն**, ջրային սպորտաձև։ Լինում է 2 տեսակ՝ թիակալ ունեցող մակույկներով և անթիակալ մակույկներով։

Առաջինին պատկանում են ակադեմիական, ծովային բազմաթի մակույկներով, ժողովրդական նավակներով թիավարությունները, երկրորդին՝ բայդարկաներով և կանոեներով թիավարությունը, ջրային սլալոմը։ Առավել տարածված են ակադեմիական թիավարությունը և բայդարկայով ու կանոեներով թիավարությունը։

Ակադեմիական թիավարությունը լինում է 2 ձևի՝ զուգադիր թիակներով թիավարություն, երբ յուրաքանչյուրը թիավարում է զուգահեռ դրված 2 թիակով և հակադիր թիակներով թիավարություն, երբ յուրաքանչյուրը թիավարում է իրար հակադիր դրված մեկական թիակով։

Մակույկների տեսակները
---------------------

Մակույկները լինում են՝

1. զուգադիր՝ մեկտեղանոց, երկտեղանոց, չորստեղանոց՝ առանց ղեկորդի և ղեկորդով,
2. հակադիր՝ երկտեղանոց, չորստեղանոց առանց ղեկորդի և ղեկորդով,
3. ութտեղանոց՝ ղեկորդով։

Մրցումները կատարվում են ուղիղ տրասայում, 200 մ (տղամարդկանց համար), 1000 մ (կանանց), 1500 մ (պատանիների և 800 մ (աղջիկների) տարածություններում։

Պատմություն
-----------

Ակադեմիական թիավարությունը սկիզբ է առել Մեծ Բրիտանիայում, առաջին մրցումներն անցկացվել են 1920–ական թվականներին։ Հայաստանում ակադեմիական թիավարությամբ զբաղվել են 1973 թվականից։ 1975 թվականից հայ թիավարողները մասնակցում էին ԽՍՀՄ Ժողովուրդների սպարտակիադային։ 1976 թվականին Մոսկովյան մեծ ռեգատայում Ռ. Հարությունյանը գրավել է 1-ին տեղը։ Հայաստանում ներկայումս գործում է թիավարության մասնագիտացման մարզադպրոց։ 1967 թվականին Երևանի ֆիզկուլտուրայի պետական ինստիտուտում (այժմ՝ Ֆիզիկական կուլտուրայի հայկական պետական ինստիտուտ) բացվել է թիավարության մասնագիտացման բաժին։

Թիավարություն բայդարկայով ու կանոեով, ընդգրկում է անթիակալ սպորտային թիավարության 4 ինքնուրույն ձև, հարթ մրցարշավ և սլալոմ բայդարկաներով, հարթ մրցարշավ և սլալոմ կանոեով։ Զարգացել է 19-րդ կեսին։ 1924-ին հիմնվեւ է բայդարկայով ու կանոեով թիավարության միջազգային ֆեդերացիան (ԻԿՖ)։ Հայաստանում բայդարկայով և կանոեով թիավարությամբ զբաղվում են 1955-ից։ Հայ թիավարողներից հայտնի են Հ. Ֆերանյանը, Թ. Հակոբյանը և մարզիչ Լ. Ոսկանյանը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 186)։*  |
**Դոմիան Կոզաչկովսկի** (ուկրաիներեն՝ Доміа́н Іва́нович Козачко́вський, նոյեմբերի 13, 1896(1896-11-13), Պոլտավա նահանգ, Պոլտավայի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - մարտի 17, 1967(1967-03-17), Լվով, Ուկրաինական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), թատրոնի և կինոյի ուկրաինացի դերասան, ռեժիսոր։ ՈւԽՍՀ-ի ժողովրդական արտիստ։

Կենսագրություն
--------------

Դոմիան Կոզաչովսկու և Վլադիմիր Դանչենկոյի գերեզմանի հուշաքարը, հեղինակ` Լավրենտին Գրոմ
1914 թվականից եղել է Պոլտավայի, Կիևի, Խարկովի, Լվովի թատրոնների դերասան։ Խաղացել է «Բերեզիլ» թատրոնի բեմում։ Ուկրաինայի դրամատիկական դերասանների միության անդամ էր։ Նա նոր Պոլտավյան թատրոնի հիմնադիրներից մեկն էր։ Ներկայացումներ է բեմադրել 1924 թվականին հիմնադրված Ուկրաինական դրամատիկիկական դերասանների միության հիման վրա 1924 թվականին հիմնադրված Պոլտավայի «Ռուխ» թատրոնում և Պոլտավայի ուկրաինական դրամատիկական միությունում։ 1945-1953 թվականներին նա Լվովի Օպերայի թատրոնի դերասան էր (հետագայում` Օդեսայի երաժշտական կոմեդիայի թատրոն)։ Հետո նա եղել է Լվովի Մ. Զանկովեցկայայի անվան դրամատիկական թատրոնի առաջատար դերասաններից մեկը։ 
Թաղված է Լվովում գտնվող Լիչակովի գերեզմանատանը։

Դերեր թատրոնում
---------------

Կոզաչովսկու ամպլուան եղել են կատակերգական դերերը։

* Գուսկա-Ն. Կուլիշի «Ինչպես մահացավ Գուսկան» կատակերգության մեջ
* Ռասպլուև- Ա. Վ. Սուխովո-Կոբիլինի «Կրեչինսկու հարսանիքը» պիեսում

Դերեր կինոյում
--------------

Կինոյում սկսել է նկարահանվել 1954 թվականից

* 1954 թ.- Նազար Ստոդոլյա
* 1956 թ.- Կա այսպիսի տղա
* 1956 թ.- Արյունոտ լուսաբացը
* 1960 թ.- Մարդկային արյունը ջուր չէ
* 1961 թ.- Դմիտրի Գորիցվիտ
* 1962 թ.- Բարև, Գնատ

Պարգևներ
--------

* 1960 թվականի նոյեմբերի 24-Լենինի շքանշան

Գրականություն
-------------

* Мистецтво України: Біографічний довідник / Упорядники: А. В. Кудрицький, М. Г. Лабінський. За редакцією А. В. Кудрицького. — К.: «Українська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1997. — 700 с. — ISBN 5-88500-071-9. — С. 306.(ուկր.)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Личаківський некрополь (укр.) — P. 157.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database · Find A Grave |

 |
**Հովհաննես Ծարեցի** (նաև՝ **Հովհաննիսիկ Ծարեցի**, 1560 - մահվան թվականն անհայտ է, 1621–ից հետո), ժամանակագիր։ Եղել է Արտազի Սուրբ Թադեի վանքի միաբան, աշակերտել Ներսես Գնունեցուն։ Վարդապետական աստիճան ստանալուց հետո հավաքել, նորոգել, ընդօրինակել է տվել ձեռագրեր։ Նրա ջանքերով կառուցվել է Սյունյաց Սոդք գավառի Աղքիլիսա գյուղի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին։

Հովհաննես Ծարեցին գրել է «ժամանակագրություն» երկը, որն ընդգրկում է 1572 թ.-ից 1600 թ.-ի անցքերը։ Ուշագրավ տեղեկություններ կան 1578 թ.-ին դեպի Անդրկովկաս թուրքական արշավանքի ու ասպատակությունների, 1579 թ.-ի մեծ սովի և համաճարակի, օսմանյան Թուրքիայի դեմ վրաց ժողովրդի՝ 1580-1590-ական թթ. ազատագրական պայքարի և այլնի մասին։ Հովհաննես Ծարեցին իր նկարագրած դեպքերի ժամանակակիցն է, մասամբ նաև ականատեսը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1974. — հատոր 6. — էջ 567.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Ստեղծագործությունների տեքստ | Հայ մատենագրութեան թուանշային գրադարան |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 17659 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 567)։*  |
**Անտոն Պան** (1796, Սլիվեն, Բուլղարիա - նոյեմբերի 3, 1854(1854-11-03), Բուխարեստ, Ռումինիա), ռումինացի գրող, բանաստեղծ, կոմպոզիտոր և ֆոլկլորիստ, ռումինական երաժշտական բանահյուսության հիմնադիրներից մեկը, որի գործունեությունը մեծապես նպաստել է ռումինական գրական լեզվի ի հայտ գալուն։

Կենսագրություն
--------------

Ճշգրիտ ամսաթիվը և ծննդյան տարին անհայտ են։ Նրա մայրը հույն էր, հայրը՝ բուլղարացի կամ գուցե գնչու։ 1806-1812 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմի սկսվելուց հետո Պանի ընտանիքը փախել է Քիշնև, որտեղ Անտոնը սկսել է երգել եկեղեցական երգչախմբում։ 1810 թվականին ընտանիքը տեղափոխվել է Բուխարեստ։ Այնտեղ Պանն ապրել է մինչև 1821 թվականը, երբ ստիպված է եղել յոթ տարով փախչել ավստրիական Տրանսիլվանիա։

Անտոն Պանը Ռումինիայի նամականիշի վրա (1955)
Իր կյանքի տարբեր ժամանակահատվածներում եղել է երգիչ, երաժիշտ, երգեցողության ուսուցիչ, տպագրիչ (մասնավորապես, 1843 թվականին հորինել է սեփական տպագրական մեքենա), գրահրատարակիչ։ Նա հավաքել է ռումինական բանահյուսության տարբեր նյութեր, այդ թվում՝ պատմվածքներ, անեկդոտ, ռումինական ժողովրդական երգեր, որոնցից մի քանիսը մշակել է։ 1848 թվականին հրատարակել է ռումինական բառերի և արտահայտությունների բառարան։

Մահացել է տիֆից։

Պաշտոնական վարկածի համաձայն՝ Անտոն Պանը Ռումինիայի պաշտոնական օրհներգի երաժշտության հեղինակն է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  CONOR.SR
2. 1 2  Sapere.it (իտալ.) — De Agostini Editore, 2001.
3. 1 2
4. ↑  «Imnul naţional al României»

Գրականություն
-------------

* «Панн, Антон»։ *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907

Արտաքին հղումներ
----------------

* *Панн Антон* հոդվածը Սովետական մեծ հանրագիտարանում

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Discogs · Internet Movie Database · MusicBrainz |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուսի և Եփրոնի |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 90574823 · BNE: XX1360298 · BNF: 12032021h · GND: 119509024 · ISNI: 0000000083758079 · LCCN: n84186354 · NKC: jx20101020012 · NLG: 168978 · NTA: 070881863 · NUKAT: n2010052914 · PTBNP: 1201593 · SUDOC: 028495888 · VIAF: 41855696 · WorldCat VIAF: 41855696 |

 |

 |
**Խուրս Արշամունի** (5-րդ դար, Շիրմաց, Աշմունիք, Տուրուբերան, Հայկական մարզպանություն), հայ իշխան, Արշամունիների նախարարական տոհմից։

Կենսագրություն
--------------

Խուրս Արշամունին Մեծ Հայքի Տուրուբերան նահանգի Արշամունիք գավառի Շիրմաց գյուղից էր։ Մայրը՝ Շիրակի իշխան Ներսեհ Կամսարականի դայակն է եղել։ Վահանանց պատերազմում եղել է Վահան Մամիկոնյանի գործակիցներից մեկը։ Մասնակցել է 483 թվականին, Կարնո գավառի Արծաթ գյուղի մոտ՝ Ներսեհ Կամսարականի և Մուշեղ Մամիկոնյանի փոքրիկ զորաջոկատի ու պարսիկների միջև տեղի ունեցած Արծաթի ճակատամարտին։

Արծաթի ճակատամարտ
-----------------

Վահանանց պատերազմի ժամանակ պարսիկները ամեն գնով փորձում էին որսալ և սպանել ապստամբության ղեկավար Վահան Մամիկոնյանին, բայց չէին կարողանում հարմար պահը գտել։ Վահան Մամիկոնյանը ամեն օր իր զորքով հանգիստ չէր տալիս պարսկական բանակին։ Ամեն գիշեր նետաձգությամբ կոտորում էր նրանց։

Հայոց զորավար Վահան Մամիկոնյանին որոշ ժամանակ կորցրած լինելով, Մուշեղ Մամիկոնյանը և Շիրակի իշխան Ներսեհ Կամսարականը Կարնո ծովակի հյուսիսից փոքրիկ զորաջոկատով մոտենում են Կարնո գավառի Արծաթ գյուղին։ Հասնելով գյուղի մոտ գտնվող մի հեղեղատի, պատրաստվում են հեղեղատի եզրին մի փոքր հանգստանալ։ Նրանց հետապնդող պարսիկները տեսնելով, որ չկարողացան նրանց հասնել, մտադրվում են հեղեղատի շրջակայքում արտեր հնձող մշակներին սպանել։

Խուրս Արշամունին տեսնում մի պարսիկ զինվորի, որը ցանկանում էր մի կարնեցի մշակի սպանել, իսկ մշակը պտտվելով մի բարդու շուրջը, փախչում էր նրանից։ Տեսնելով այդ, զայրացած Մուշեղ Մամիկոնյանի և Ներսեհ Կամսարականի վրա, աներկյուղ ասում է նրանց. «Չէ՞ որ ուրիշները ևս, եթե պարսիկներից են սպանվում, վրեժխնդիր Աստված մեզանից կպահանջի»։ Ապա հարձակվելով այն պարսիկի վրա, սպանում է նրան ու ազատում կարնեցուն։ Մուշեղ Մամիկոնյանը ու Ներսեհ Կամսարականը, Խուրսի խոսքերից և արարքից ոգևորված, նկատելով, որ իրենց հետապնդողներն այնքան էլ շատ չեն, իրենց հետ եղած սակավաթիվ մարդկանցով հարձակվում են պարսիկների վրա և սպանում շատերին՝ 72 հոգու, իսկ մի մասն էլ մատնվում են փախուստի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  «Հայոց անձնանունների բառարան», Հրաչյա Աճառյան, Երևան, 1942, Հատոր 2, Ցուցակ 1, Էջ 563-564.
2. 1 2 3 4 5  «Պատմություն Հայոց», Ղազար Փարպեցի, Դրվագ Գ, ՁԱ.
3. 1 2 3 4 5  «Հայ ժողովրդի պատմության քրեստոմատիա», Պետրոս Հովհաննիսկան, Ա. Աբրահամյան, Երևան, 1981, Հատոր 1, էջ 577-578.
**Սերգեյ Վլադիմիրովիչ Կոպտև** (փետրվարի 18, 1913(1913-02-18), Լոմժա, Լոմժինյան գավառ, Լոմժինյան նահանգ, Warsaw general-governorate, Ռուսական կայսրություն - ապրիլի 12, 1992(1992-04-12), Երևան, Հայաստան), ռուս երաժշտագետ, Հայաստանի արվեստի վաստակավոր գործիչ (1965)։

Կենսագրություն
--------------

Սերգեյ Կոպտևը ծնվել է 1913 թվականի փետրվարի 18-ին Լոմժայում (Լեհաստան)։ 1940 թվականին ավարտել է Լենինգրադի կոնսերվատորիայի պատմատեսական բաժինը (Յ. Ն. Տյուլինի դասարան)։ 1940 թվականից դասավանդել է Երևանի պետական կոնսերվատորիայում (պրոֆեսոր՝ 1979 թվականից)։

Գիտական աշխատանքները վերաբերում են հիմ­նականում հայկական և ռուսական սիմֆոնիկ երաժշտության տեսությանը։

Հեղինակել է «Հայաստանի սիմֆոնիկ երաժշտությունը և գործիքային կոնցերտը» (1960, 1973, 1985), «Ալեքսանդր Հարությունյան» (1962), «Պոլիտոնայնության հարցերի շուրջ» (1967), «Հայաստանի սիմֆոնիկ երաժշտությունը 1955–65 թվականներին» (1974) և այլ աշխատությունները։

Սերգեյ Կոպտևը մահացել է 1992 թվականի ապրիլի 12-ին Երևանում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Հովհաննես Տավուշեցի** (1181 - մարտի 18, 1251), հայ վարդապետ, ուսուցիչ, եղել է Մխիթար Գոշի աշակերտներից։

Կենսագրություն
--------------

Հովհաննես Տավուշեցին ծնվել է 12-րդ դարի 81 թվականին։ Նունյ դարասկզբին եղել է մեկ այլ Հովհաննես Տավուշեցի վանական, որը եղել է Մխիթար Գոշի ուսուցիչներից։ Որոշ ուսումնասիրություններ թյուրիմացաբար նույնացնում են այդ երկու գործիչներին։

Ստանալ է վարդապետական կոչում Նոր Գետկա վանքի դպրոցում և հիմնադրել Խորանաշատ վանքը, որտեղ էլ կազմակերպել է իր ինքնուրույն դպրոցը։ Խորանաշատ վանքը գտնվում է այժմյան Շամշադինի շրջանի Չինարի գյուղին մոտիկ, անտառի մեջ։

Որոշ բանասերներ վանքի կառուցումը նշում են 1191 թվականը, սակայն վանքի վրա պահպանված շինարարական չորս արձանագրությունները կրում են 1211, 1216, 1220 և 1222 թվականները։ Այդ արձանագրություններից պարզ է դառնում, որ 1220 թվականին դեռ ավարտված չի եղել եկեղեցու շինարարությունը, իսկ 1222 թվականին՝ նաև գավթինը։ Դրանից հետևում է նաև որ Խորանաշատ վանքի կառուցումը 1191 թվականին վերագրելը հակասում է գոյություն ունեցող պատմական փաստերին։ Անհավանական է նաև այն ենթադրությունը, ըստ որի վանքի կառուցումը պետք է սկսված լինի 1191 թվականին, որովհետև այդ ժամանակ Հովհաննես Տավուշեցին դեռ գտնվում էր Նոր Գետկա վանքի դպրոցում։

Խորեզմի շահ Ջալալեդդին դեպի Թբիլիսի կատարած իր արշավանքների ճանապարհին, 1225 թվականի վերջերին ավերել է նաև Խորանաշատ վանքը։ Հովհաննես Տավուշեցին իր մի խումբ սաների հետ փախչել, իրենց հետ տանել վանքի ձեռագիր գրքերն ու թանկարժեք սպասքները։ Նրանք գնացել են վանականի հայրենի գյուղը և Ոլորուտ գյուղի դիմաց, ժայռի մեջ փորել են քարանձավ, որի մեջ նաև եկեղեցի և շարունակել ուսուցումը։ Իսկ երբ ունկնդիրների թիվը շատացել է և քարանձավում նրանք չեն տեղավորվել, նրանք իջել են քարափի ստորոտը և կառուցել իրենց համար բնակելի շենքեր և եկեղեցի։

1235 թվականին, մոնղոլական հսկա բանակը Մուղանի դաշտից շարժվել է Աղվանքի, Վրաստանի և Հայաստանի վրա։ Այդ զորաբանակից մի զորախումբ, Մոլար Նուինի գլխավորությամբ, Շամքոր քաղաքի վրայով առաջ է շարժվել Տավուշ գետի վրայով և 1236 թվականի ամռան սկզբներին գրավել Տաուշ ամրոցը։ Հովհաննես Տավուշեցին իր աշակերտների և գյուղի բնակիչների հետ փախել են թաքնվել ժայռերում։ Մոնղոլ զավթիչները պաշարել են ժայռերը և նրանց գերի վերցրել։ Այդ ամենին մասնակցել է նաև Կիրակոս Գանձակեցին, որը թողել էր Գոշավանքը և եկել աշակերտելու Հովհաննես Տավուշեցու մոտ։

Ըստ Գանաձակեցու՝ Հովհաննես Տավուշեցին հանդիպել է մոնղոլ հրամանատարի հետ՝ գերիներին բաց թողնելու նպատակով, սակայն նա կողոպտվել է և նույնպես գերեվարվել։ Գերիներից որոշներին հաջողվում է փախչել, իսկ որոշներին բռնում են և տանջամահ անում։

Գագա դաշտի բնակիչներին հաջողվում է 80 ոսկու դիմաց ազատել Հովհաննես Տավուշեցուն, իսկ Կիրակոս Գանաձակեցուն հաջողվում է փախչել և ապաստանել Գոշավանքում, իսկ Հովհաննես Տավուշեցին հաստատվում է իր հիմնած Խորանաշատ վանքում և շարունակում իր ուսումնադաստիրակչական աշխատանքը։ Նրա մոտ են աշակերտել Կիրակոս Գանձակեցին, Վարդան Բարձրբերդցին, Մաղաքիա Աբեղան և ուրիշներ։

Հովհաննես Տավուշեցին մահացել է 1251 թվականի մարտի 18-ին և թաղվել իր կառուցած վանքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Կիրակոս Գանձակեցի, էջ 333
2. ↑

Աղբյուրներ
----------

* Հովհաննես Տավուշեցի-Վանական վարդապետը և Ոլորուտ գյուղը որպես նրա կյանքի ու գործունեության մի կենտրոն
**Մարսյան դաշտ**  (ֆր.՝ Champ de Mars), հանրային զբոսայգի Փարիզի 7֊րդ շրջանում, հյուսիս արևմուտքից Էյֆելյան աշտարակի, հարավ֊արևելքից զիվորական դպրոցի միջև։ Գտնվում է քաղաքի հյուսիսային հատվածում, Սեն գետի ձախ ափին։

Պատմություն
-----------

Մարսյան դաշտը գիշերը
Մարսյան դաշտը Մոնպառնասից
1751 թվականին Լյուդովիկոս XV֊ը որոշում ընդունեց աղքատացած ազնվական ընտանիքների տղաների համար զինվորական դպրոց բացելու մասին։
Դպրոցի առջևի բաց ընդհանուր տարածքն ստանում է Մարսյան դաշտ անվանումը, ի պատիվ պատերազմի աստծված Մարսի և սկսում է ծառայել որպես հրապարակ զինվորական շքերթների համար։ 1790 թ֊ի հունիսի 14֊ին հենց այստեղ է տեղի ունեցել ֆրանսիական առաջին սահմանադրության ընդունման հանդիսավոր արարողությունը։ 1791 թվականի հուլիսի 17-ին Մարսյան դաշտում է տեղի ունեցել ժողովրդական ընդվզումների մասնակիցների գնդակահարությունը։

1783 թվականին ֆիզիկոսներ Ժակ Շարլը և Ռոբեր եղբայրները Մարսյան դաշտում են կատարել աերոստատիկայի առաջին փորձերը։ 1784 թվականին օդագնաց Բլանշերն առաջինը որոշեց ստուգել օդապարիկով թռիչք։

Ֆրանսիական մեծ հեղափոխությունից հետո, Մարսյան դաշտում տեղի են ունենում հանդիսություններ՝ նվիրված հայրենասիրական տոներին։
1833 թ.֊ից 1860 թվականներին Մարսյան դաշտում կազմակերպվում էին ձիարշավներ։ 1867 թվականից ի վեր այստեղ պարբերաբար կազմակերպվում են միջազգային ցուցահանդեսներ։ 1794 թվականի հունիսի 8-ին Մարսյան դաշտում, նկարիչ Ժակ Լուի Դավիդի նախաձեռնությամբ կազմակերպվեց մշակութային միջոցառումների փառատոն, որի պատվին Մարսյան դաշտը վերակառուցվեց։ Հեղափոխության պատմության մեջ փառատոնը համարվում է ամենահաջողվածներից մեկը։

Գրականություն
-------------

* «Марсово поле, в Париже»։ *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Medal commemorating Charles and Robert’s balloon ascent, Paris, 1783* from Science and Society, 2010.
2. ↑  *Encyclopedia of the age of political revolutions and new ideologies: 1760 - 1815*, Gregory Fremont-Barnes; Greenwood Press, CT, 2007; p.237
3. ↑  *A Cultural History of the French Revolution*, Emmet Kennedy; Yale Univ. Press, 1989; p.345.
4. ↑  Kennedy, 1989; p.345.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4634936-4 · LCCN: sh2016001373 · Mérimée: IA75000001 · VIAF: 247838921 · WorldCat VIAF: 247838921 |

 |
Էլվին Թոֆլեր
**Ապագայի շոկ** կամ **Ֆուտուրշոկ** (անգլ.՝ Future Shock), տեխնոլոգիական և սոցիալական առաջընթացի տեմպերի արագացմամբ պայմանավորված շրջապատող միջավայրում արագընթաց և ռադիկալ փոփոխությունների մարդու կամ հասարակության հոգեբանական ռեակցիա։ Եզրն առաջին անգամ գործածել է սոցիոլոգ և ապագայաբան Էլվին Թոֆլերը իր 1970 թվականին լույս տեսած համանուն «Ապագայի շոկ» աշխատությունում։

Սակայն Թոֆլերի կողմից նկարագրած երևույթը, հավանաբար, հարկավոր է անվանել «իրականության շոկ», քանի այդ շոկը պայմանավորված է մարդու պատկերացումների և շրջակա միջավայրում *արդեն տեղի ունեցած* փոփոխությունների բախմամբ։ Իրականության շոկն առաջանում է իրականության և մարդու գիտակցության մեջ իրականության պատկերի (մարդ չի հասցրել ադապտացվի) անհամապատասխանությամբ։ Նման անհամապատասխանությունը ծագում է փոփոխություններից, հատկապես իրադարձությունների, գիտելիքների հոսքի, գիտության, տեխնիկայի, տարբեր տեսակի տեղեկությունների արագընթաց և ուժեղացող ճնշմամբ։

20-րդ դարավերջին ապագայաբանության և տրանսհումանիզմի զարգացման կապակցությամբ սկսվել է ձևավորվել դեռևս դեպի ապագան այդքան հեռու չտարածված ապագայի ամբողջական տեսլականը և պատկերացումը։ Հասարակության և մարդու առջև ի մի է եկել ոչ միայն տեղի ունեցող փոփոխությունները, այլ նաև *սպասվող* փոփոխությունների ադապտացման խնդիրը։ Այսինքն ադապտացման պահանջվող արագությունը դարձել է ավելի արագ, քան Էլվին Թոֆլերի ժամանակ։

Հասարակությունը ընդհանուր առմամբ գիտակցում է իր հեռանկարը, սակայն որոշ մարդիկ ավելին են իմացել տեխնոլոգիական զարգացման հեռանկարների մասին, քան մեծամասնությունը։ Ավելի առաջադեմ տեխնոլոգիայի հետ բախումը, քան մարդուն արդեն ծանոթ տեխնոլոգիան, կարող է ապագայի շոկի առաջացման պատճառ հանդիսանալ։

Գրականություն
-------------

* Toffler, Alvin // Future Shock, 1999, ISBN 0-8085-0152-6

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | OCLC |

 |