recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Յարոմիր Եդլիչկա** (չեխ.՝ Jaromír Jedlička, նոյեմբերի 9, 1901, Պրահա - օգոստոսի 1, 1965, Պրահա), չեխ արևելագետ։ Չեխոսլովակիայում հայագիտությաև հիմնադիրը։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է Պրահայում, 1901 թվականի հոկտեմբերի 9-ին, լեզվաբան-գրադարանավարի ընտանիքում։ Ակադեմիական գիմնազիան ավարտելուց հետո նա որոշել է իրավաբան դառնալ բայց փոխել է մտադրությունը և ընդունվել Կարլովի անվան համալսարանի փիլիսոփայական ֆակուլտետը, որտեղ սլավոնական և գերմանական լեզուներ է ուսումնասիրել։ 1927 թվականին ավարտել է Կարլովի համալսարանի փիլիսոփայության ֆակուլտետը և սկսել է աշխատել որպես ժուռնալիստ ու թարգմանիչ։ Նա թարգմանություններ է կատարել անգլերենից և միաժամանակ խորացրել իր լեզվաբանական գիտելիքները՝ թեքվելով դեպի արևելագիտություն։ Պրահայում ուսանել է պրոֆեսորներ Լեսնիի և Հույերի մոտ։ 1924 թվականից նվիրվել է հայագիտությանը, մեկնել Վիեննա, քննություններ հանձնել հայագիտական առարկաներից (1928 թվական)։ Պրահայում հայերենի նրա առաջին ուսուցիչը եղել է Թեհրանի համալսարանի դասախոս դոկտոր Հախնազարյանը։ 1950 թվականին նշանակվել է Պրահայի համալսարանի արևելագիտությաև ֆակուլտետի դասախոս, դասավանդել հայերեն ու վրացերեն։

Գիտական գործունեություն
-----------------------

Երեսնական թվականներից դոկտոր Եդլիչկան հայագիտության տարբեր խնդիրների վերաբերյալ դասախոսություններ է կարդացել, Հայաստանին ու հայ մշակույթին նվիրված հոդվածներ է հրապարակել, հայերենից չեխերեն թարգմանություններ է կատարել։ Ավելի ուշ նա սկսել է հետաքրքրվել վրացերենով և առհասարակ կովկասագիտությամբ։ Կատարել է թարգմանություններ Նահապետ Քուչակից, Սայաթ-Նովայից, Հովհաննես Թումանյանից, Շոթա Ռուսթավելուց։ Ուսումնասիրել է կովկասյան լեզուների միջև գոյություն ունեցող ագլուտինացիայի (կցականության) միտումները, վրացերենի կառուցվածքը և այլն։ 1964 թվականին Իտալիայի արևելագիտությաև ինստիտուտի հրավերով դասախոսություններ է կարդացել Հռոմում, Նեապոլում, Վենետիկում։ Այցելել է Սովետական Հայաստան։

Եդլիչկան Չեխոսլովակիայում հայագիտության և վրացագիտության հիմնադիրն է։ Նրա աշխատանքներն ու հոդվածները լույս են տեսել չեխական, եվրոպական ու սովետական
հանդեսներում ու թերթերում։

Աղբյուրներ
----------

* Լ․ Մոտալովա «Յարոմիր Եդլիչկա», պատմաբանասիրական հանդես № 1, 1965, էջ 292-293

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 484)։*  |
**Միխայիլ Կուտուզովի հուշարձան** (ռուս.՝ Памятник Михаилу Кутузову), հուշարձան Ռուսաստանի Դաշնության մայրաքաղաք Մոսկվայում, որը նվիրված է ռուս զորավար, գեներալ-ֆելդմարշալ Միխայիլ Իլլարիոնովիչ Կուտուզովին։ Քանդակագործ Նիկոլայ Վասիլևիչ Տոմսկու ստեղծագործությունը տեղադրվել է 1973 թվականի հուլիսի 16-ին, թեպետ այդ նախագծի գաղափարը ծնվել է դեռևս 1945 թվականին՝ զորավարի 200-ամյա հոբելյանի տարում։

Նկարագրություն
--------------

Բրոնզե քանդակը պատկերում է զորավարին տոնական համազգեստով, ձին հեծած, ասես նա դիտում է ռազմի դաշտը։ Քանդակային կոմպոզիցիայում ներկայացված են նաև սպաների, զինվորների, աշխարհազորայինների՝ ֆրանսիացիների դեմ ռազմական գործողությունների 26 մասնակիցների պատկերաքանդակներ։ Դրանք մարմնավորում են կոնկրետ պատմական անձանց կերպարները՝ հաղորդելով նմանությունը 1812 թվականի հերոսներին։ Նրանց թվում են գեներալներ Պյոտր Բագրատիոնը, Ալեքսեյ Երմոլովը, Մատվեյ Պլատովը, Նիկոլայ Ռաևսկին, պարտիզան և բանաստեղծ Դենիս Դավիդովը և ուրիշներ։ Պատվանդանի վրա գրված է. 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | «Միխայիլ Իլլարիոնովիչ Կուտուզովին, ռուս ժողովրդի փառապանծ զավակներին, որոնք հաղթանակ տարան 1812 թվականի Հայրենական պատերազմում»։ |  |

Պատմություն
-----------

Հարյուր տարի անց` 1912 թվականին, 1812 թվականի Հայրենական պատերազմի հիշատակի ջատագովների խմբակը արծարծեց Մոսկվայում Կուտուզովի հուշարձան կառուցելու համար միջոցներ հավաքելու հարցը։ Մեկ տարի անց ռազմապատմական ընկերության անդամներից, գեներալ Դ. Զուևի նախագահությամբ, ձևավորվեց Կուտուզովյան կոմիտե։ Նվիրատվությունների հավաքագրումը տևել է ավելի քան երեք տարի, սակայն միջոցները բավարար չեն եղել, և շուտով սկսված հեղափոխությունն ու քաղաքացիական պատերազմը այս հարցը հետաձգեցին մինչև 1945 թվականը՝ Հայրենական մեծ պատերազմի ավարտը։ 1962 թվականին, Կուտուզովի պողոտայում «Բորոդինոյի ճակատամարտ» թանգարան-շրջապատկերի բացումից հետո, որոշվեց Կուտուզովի հուշարձանը կառուցել հենց այդտեղ։ 11 տարի անց, քանդակի բացման արարողության ժամանակ ունեցած ելույթում հեղինակը՝ քանդակագործ Նիկոլայ Տոմսկին, ընդգծել է, որ այս հուշարձանը նվիրված է ոչ միայն ռուս մեծագույն գեներալին, այլև ամբողջ ժողովրդի ջերմ հայրենասիրությանը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «ПЕРСОНЫ. Памятник М.И. Кутузову. Инфографика»
2. ↑  «ПЕРСОНЫ. Памятник М.И. Кутузову»
**Երդվյալ կույս** (ալբ․՝ virgjineshtë), կին, որ ինքնակամ տալիս է չամուսնանալու երդում (բոլորովին հրաժարվում են ամուսնական ու սեռական կյանքից) և ընտանիքում փոխարինում է տղամարդուն՝ կատարելով նրան վերապահված պարտականություններ։ Համայնքի ավագանու առաջ երդում տալուց հետո այդ կանանց վերաբերվում են այնպես, ինչպես տղամարդկանց։ Երդվյալ կույսը հագնում է տղամարդու հագուստ, վարում է տղամարդուն հատուկ կենսակերպ և համայնքի ղեկավարման հարցում ունի տղամարդկանց հավասար ձայնի իրավունք։

Այս երևույթը տարածում ունի Ալբանիայում ու Մոնտենեգրոյում։ Երդվյալ կույսերի մասին արևմտաեվրոպական հետազոտողներին ու ճանապարհորդներին առաջին անգամ հայտնի է դարձել 19—20-րդ դարերի սահմանագլխին։ Ներկայումս երևույթը դեռևս հանդիպում է Ալբանիայի հյուսիսի պահպանողական գավառներում, թեև աստիճանաբար վերանում է։

Չամուսնանալու երդում տալու պատճառներից մեկը ստիպողաբար չամուսնանալուց խուսափելու ձգտումն է։ Նշանակալի պատճառներից կարող է լինել նաև ընտանիքը գլխավորող տղամարդու բացակայությունը։ Այդ դեպքում կանայք մնում են անպաշտպան և չեն ունենում իրենց ներկայացուցիչը համայնքի խորհրդում։ Եվ միայն այն ժամանակ, երբ կանանցից մեկն իր վրա է վերցնում տղամարդու պարտականությունները, ընտանիքը նորից ունենում է խորհրդում իր շահերի պաշտպանը։ Ընտանիքն այդպիսի հանգամանքներում կարող է հայտնվել, օրինակ, հոր մահից հետո, եթե ընտանիքում չկան չափահաս տղամարդիկ։ Նման դեպքում ընտանիքի չամուսնացած կանանցից մեկը տալիս է չամուսնանալու երդում ու դառնում ընտանիքի գլխավորը։

Գրականություն
-------------

* René Grémaux։ *Woman Becomes Man in the Balkans.* In։ *Third Sex Third Gender։ Beyond Sexual Dimorphism in Culture and History* Gilbert Herdt (Editor), 1996, ISBN 0-942-29982-5
* Antonia Young։ *Women Who Become Men։ Albanian Sworn Virgins.* 2000, ISBN 1-859-73335-2
* Susan E. Pritchett Post։ *The Myth of the Burrnesh*, paper, 1999, London։ Center for South East European Studies
* Robert Elsie։ Sworn Virgin. In։ *Historical dictionary of Albania* (= European historical dictionaries 42) Lanham 2004. ISBN 0-8108-4872-4 S. 405—406.
* Alice Munro։ *The Albanian Virgin.* In։ *Open Secrets* 1994, ISBN 0-679-43575-1

Արտաքին հղումներ
----------------

* Joshua Zumbrun. *The Sacrifices of Albania’s Sworn Virgins* // The Washington Post, 11.08.2007 (անգլ.)
* Dan Bilefsky. Albanian Custom Fades։ Woman as Family Man // New York Times, 25.06.2008 (անգլ.)
* Dan Bilefsky. *Sworn to virginity and living as men in Albania* // New York Times, 23.06.2008 (անգլ.)
* Das Leben hat sie zu Männern gemacht // Stern, 03.04.2009 (գերմ.)
* Տեսանյութ. *«Sworn Virgins»* Archived 2014-02-27 at the Wayback Machine. // National Geographic (4 րոպե)
**Սոլդատսկայա արվարձան** (ռուս.՝ Солдатская слобода), Ռուսաստանի Դոնի Ռոստով քաղաքի պատմական մաս։ Այն սկիզբ է առել 18-րդ դարի երկրորդ կեսին։ 1811 թվականին, քաղաքի զարգացման առաջին գլխավոր հատակագծի համաձայն, այն վերակազմավորվել է Դոնի Ռոստով քաղաքի։

Պատմություն
-----------

Դիմիտրի Ռոստովցու ամրոցի հատակագիծը, 1768 թվական։ Ձախից՝ Դոլոմանյան և Սոլդատսկայա արվարձաններն են
Սոլդատսկայա արվարձանն այժմ Դոնի Ռոստով քաղաքի պատմական մասն է։ Սոլդատսկայա արվարձանը գտնվում է այսօրվա Բուդյոննու և Վորոշիլովի պողոտաների (արևմուտք-արևելք) և Բոլշայա Սադովայա-Առափնյա փողոցների (հյուսիս-հարավ) սահմաններում։

18-րդ դարի երկրորդ կեսից սկսած, Սուրբ Դիմիտրի Ռոստովցու ամրոցի մոտ, որը գտնվում էր ժամանակակից Կիրովի և Կրեպոստնոյ պողոտաների շրջանում, սկսեցին աճել երկու բնակավայրեր` Դոլոմանյանը և Սոլդատսկայան։ Աստիճանաբար ընդլայնվող քաղաքը կլանեց շրջակա բնակավայրերը և որպես ռազմական օբյեկտ լուծարված Դիմիտրի Ռոստովցու ամրոցը։

Դոլոմանյան արվարձանի բնակչության կազմը բազմազան էր։ Այստեղ բնակվել են առևտրականներ, եկվող գաղթականներ, փախած ճորտեր և ուրիշներ։ Հարևան Սոլդատսկայա արվարձանում ավելի շատ բնակվել են պաշտոնաթող զինծառայողներ, որոնք նախկինում ծառայել էին Դիմիտրիի ամրոցում, հենց դրանից էլ արվարձանը ստացել է անունը։ Բնակավայրի կենտրոնում եղել է Սոբորնայա հրապարակը շուկայով և տաճարով։

Սոբորնայա հրապարակը և շուկան մինչև հեղափոխությունը
1768 թվականին Սոլդատսկայա արվարձանում մարդահամարի հաշվարկողները գրանցել էին մոտ հազար բնակիչ։ Բուն Դիմիտրի Ռոստովցու ամրոցում ապրել է 6-7 հազար մարդ։ Այդ ժամանակ Ռոստով անվանվում էր բուն ամրոցը, Սոլդատսկայա արվարձանը և հարակից այլ բնակավայրերը, որոնք գոյություն ունեին ինքնուրույն։

Սոլդատսկայա արվարձանը ժամանակին կառուցապատվել է Դոնյան-Մոսկովյան փողոցների սահմաններում։ Ներկայիս Գորկու անվան զբոսայգու տեղում աղբանոց էր, Առափնյա փողոցով անցնում էր երկաթուղային գիծը։ 1811 թվականին Սոլդատսկայա արվարձանը կայսր Ալեքսանդր I-ի հաստատած քաղաքի զարգացման առաջին գլխավոր հատակագծի համաձայն վերակազմավորվեց Դոնի Ռոստովի` ութ փողոցով և վեց նրբանցքով։

Հետագայում Սոլդատսկայա արվարձանի տարածքը դարձավ հին Ռոստովի թաղամասերից մեկը։ Խորհրդային տարիներին Սոլդատսկայա արվարձանի շրջանը լքվեց։ Ընդ որում, ըստ Ռոստովի նախկին գլխավոր հատակագծի, գոյություն ունեցող շենքերը պետք է քանդվեին` պատմական հուշարձանների տեղում կառուցելով բարձրահարկ շենքեր։

Արդի վիճակ
----------

1990-ական թվականներից Սոլդատսկայա արվարձանի տարածքում կառուցվում էին առևտրային բարձրահարկ շենքեր, որոնք չէին համապատասխանում շրջակա ճարտարապետական միջավայրին։ Այժմ բնակավայրի տարածքում կառուցվել է «Նա Ուլյանովսկոյ» բնակելի համալիրը։ Նախքան շինարարությունը սկսվելը շրջանում քանդվել էր մի քանի պատմական շենք։

Ներկայումս քննարկվում է Սոլդատսկայա արվարձանում շինարարության ամբողջական արգելքի և այնտեղ գտնվող շենքերի վերակառուցման անհրաժեշտության հարցը։ Դոնի Ռոստովի գլխավոր հատակագիծը նախատեսում է Ռոստովի պատմական մասի կառուցապատման սահմանափակում։

Գրականություն
-------------

* *Есаулов Г. В.* *Черницына В.А.* Архитектурная летопись Ростова н/Д. 1999 год.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Исторический центр Ростова-на-Дону «Солдатская слобода»
* Солдатская слобода: островок Старого Ростова
* История города Ростова-на-Дону Archived 2017-06-26 at the Wayback Machine.
Ավետարան, գրիչ՝ Մելքիսեթ, Խորանաշատի վանք, 1477 թվական
**Խորանաշատի գրչության դպրոց**, հիմնվել է XIII դարի սկզբներին, Տավուշի գավառի համանուն վանքում (այժմ՝ Շամշադինի շրջանի Չինարի գյուղի վերին մասում), Վանական Վարդապետի ջանքերով, որը և դարձել է նրա րաբունապետը։ Վանականին աշակերտել են նշանավոր պատմիչներ Կիրակոս Գանձակեցին, Վարդան Արևելցին, Մաղաքիան, Ստեփանոս Աղթամարցին և ուրիշներ, որոնք գալիս էին «առ նա ուսման աղագաւ ոչ միայն վարդապետական բանի, այլ ամենայն կեանք նորա և շարժումն անգիր օրէնք էին տեսողացն» (Կիրակոս Գանձակեցի, «Պատմություն Հայոց», 1961, էջ 218)։

Վանականի որոշ երկեր («Մեկնութիւն Ցոբայ», «Հարցմունք Վանական Վարդապետին երկու աղալն ի մի երկան», «Յաղագս տարեւմտին...», թաթարների մասին մի գիրք, որ մեզ չի հասել և այլ գործեր) որպես դասագիրք կամ համառոտ ուղեցույց են ծառայել աշակերտների համար։ Վանականից հետո դպրոցը գլխավորել են նրա ազգականներ Գրիգորիս և Պողոս վարդապետները։ Խորանաշատի գրչության դպրոցից մեզ քիչ բան է հասել։ Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահվում են մի ժողովածու՝ գրված 1223 թ.-ին (գրիչ՝ Ստեփանոս Աղթամարցի, ձեռ. № 2101), Նարեկ՝ 1283 թ.-ին (գրիչ՝ Մարտիրոս, ձեռ. № 1563), Ավետարան՝ ԺԵ դար (ձեռ. № 5601), Ժամագիրք՝ 1672-ին (ձեռ. № 8882), Մաշտոց՝ 1674 թ.-ին (գրիչ՝ Ավետիս, ձեռ. № 3536)։

Գրականություն
-------------

* Ոսկյան Հ. Հովհաննես Վանական և յուր դպրոցը, Վեն. 1922
* Ալպոյաճյան Ա. Պատմություն հայ դպրոցի, հ. 1, Կահիրե, 1946
* Մովսիսյան Ա. Ուրվագծեր հայ դպրոցի և մանկավարժության պատմության (X—XV դդ.) Ե. 1958

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 86)։*  |
**Հայկական մամուլը Սիրիայում** ձևավորվել է դարերի ընթացքում 1868-1877 թվականին թուրքերեն հրատարակվել է «Ֆռաթ» («Եփրատ», Հալեպ) Եռօրյա թերթը, որը արաբերենի, թուրքերենի հետ ունեցել է նաև հայատառ թուրքերենի բաժին։ 1918 թվականից ցայսօր տպագրվել են շուրջ 150 անուն հայերեն պարբերականներ, մեծ մասը՝ Հալեպում։

Տեղի առաջին հայերեն պարբերականը «Աղբյուր» (1913-1914) խմորատիպ ամսաթերթն է։ Կարևոր հրատարակություններից են ՌԱԿ-ի Կիլիկիայի շրջանի վարչության «Հայ ձայն» (1918-1922, 1919 թվականից՝ Ադանա) քաղաքական, տնտեսական և գրական օրաթերթը, ՍԴՀԿ-ի Հալեպի մասնաճյուղի «Եփրատ» (1919) հասարակական-քաղաքական շաբաթաթերթը, ՍԴՀԿ-ի Սիրիայի շրջանի պաշտոնական «Սուրիական մամուլ» (1922-1927) ազգային, հասարակական-քաղաքական, մշակութային օրաթերթը, ՌԱԿ-ի «Եփրատ» (1927-1949) գրական, քաղաքական պաշտոնաթերթը, կրոնական, կրթական, գիտական «Նոր ավետաբեր» (1927-1934) Երկշաբաթաթերթը, ազգային, գրական «Նայիրի» (1941 թվականից, նախապես՝ պարբերագիրք, 1952 թվականից՝ Բեյրութում) շաբաթաթերթը, ՀՅԴ-ի Սիրիայի շրջանի պաշտոնական «Արևելք» (1946-1963) հասարակական-քաղաքական-գրական-գեղարվեստական օրաթերթը, «Նոր Մարաշ» (1946-1961) ամենամյա հանդեսը, քաղաքական, գրական «Սուրիա» (1946-1960) անկախ օրաթերթը, կրոնական «Լրատու» (1964-1980) շաբաթաթերթը, արվեստի, գրականության և գիտության «Մշակույթ» (1967, 1970, 1972) պարբերագիրքը և այլն։ Ներկայումս Հալեպում հրատարակվում են Հալեպի հայ ազգային ծերանոցի խնամակալության «Հայ ծերանոց» (1952 թվականից) եռամսյա տեղեկատու հանդեսը, գրական, գեղարվեստական, պատմաբանասիրական «Գեղարդ» (1975 թվականից) տարեգիրքը, Բերիո թեմի ազգային առաջնորդարանի պաշտոնական «Գանձասար» (1978 թվականից, 1978-1981 թվականներին՝ «Պարբերաթերթ», 1982-1991 թվականին՝ «Օշական») կրոնական, հասարակական, մշակութային շաբաթաթերթը և այլն։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստան հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
**Ֆեռոմագնիսական ռեզոնանս**, ֆեռոմագնիսական նյութում արտաքին էլեկտրամագնիսական դաշտի էներգիայի ընտրողական կլանում, երբ դաշտի հաճախականությունը համընկնում է ֆեռոմագնիսի մագնիսական մոմենտի՝ ներքին արդյունարար մագնիսական դաշտում տեղի ունեցող պրեցեսիայի ω0 սեփական հաճախականության հետ։

Ֆեռոմագնիսական ռեզոնանսը էլեկտրոնային մագնիսական ռեզոնանսի տարատեսակ է։ Քանի որ ռեզոնանսի դեպքում նյութի կլանած էլեկտրամագնիսական էներգիան համեմատական է մագնիսական ընկալունակությանը, ապա ֆեռոմագնիսական ռեզոնանսի ժամանակ կլանումը մի քանի կարգով գերազանցում է Էլեկտրոնային պարամագնիսական ռեզոնանսին համապատասխանող կլանումը։ Ֆեռոմագնիսական ռեզոնանսի հաճախականությունը որոշվում է

ω0=γH
բանաձևով, որտեղ γ=gμBh մագնիսամեխանիկական հաստատունն է, g-ն՝ մագնիսական տրոհման գործոնը (Լանդեի բազմապատկիչ), μB-ն Բորի մագնետոնը, h-ը՝ Պլանկի հաստատունը, H-ը՝ գործող (արդյունարար) հաստատուն մագնիսական դաշտի լարվածությունը, որը կիրառված արտաքին (H0) և ֆեռոմագնիսական ներքին (սեփական)
դաշտերի լարվածությունների գումարն է։

ω0-ն կախված է (H-ի միջոցով) նմուշի ձևվից, արտաքին հաստատուն մագնիսական դաշտի լարվածության և բյուրեղագրական
առանցքների կազմած անկյուններից, բյուրեղի ջերմաստիճանից։ Երբ H0=0, ապա Н≠0 («բնական» ֆեռոմագնիսական ռեզոնանս)։ Ֆեռոմագնիսական ռեզոնանսի կարևոր առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ էլեկտրոնների միջև գործող փոխանակային փոխազդեցության շնորհիվ ռեզոնանսային գծերը բարենպաստ պայմաններում կարող են լինել չափազանց նեղ (ΔН~0, 1 է)։

Ֆեռոմագնիսական ռեզոնանսի վրա են հիմնված գերբարձրհաճախային բազմաթիվ սարքերի կառուցվածքը և գործողության սկզբունքը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
**Ջոն Պեմբերթոն** (անգլ.՝ John Stith Pemberton,հուլիսի 8, 1809(1809-07-08), Mitchell - օգոստոսի 16, 1889(1889-08-16), Ատլանտա), ամերիկացի դեղագործ, ակնաբույժ, ամերիկական կոնֆեդերացիայի բանակի նախկին սպա։

Կոկա-Կոլայի գյուտարար։

Կենսագրություն
--------------

Ջոն Պեմբերթոնը ծնվել է Ջորջիա նահանգի Նոկսվիլլ քաղաքում, Ջեյմս Քլիֆորդ Փեմբերթոնի և Մարթա Գանթի որդին է։ Մի փոքր ուշ նրա ընտանիքը տեղափոխվել է Կոլումբոս։ Նրա հորեղբայրը՝ Ջոն Կլիֆֆորդ Պեմբերթոնը, հետագայում դարձավ Կոնֆեդերացիայի բանակի գեներալ։ Մանկությունը և պատանեկությունը Պեմբերթոն անց է կացրել Կոլումբոսում, որտեղ և ավարտել է դեղագործական դպրոցի համալսարանը։

Ամերիկայի քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում Պեմբերթոնը ծառայում էր Կոնֆեդերացիայի բանակում։ 1865 թվականի ապրիլին նա վնասվածք էր ստացել Կոլումբուսի ճակատամարտի ժամանակ, և հետագայում, ինչպես պատերազմի վետերաններից շատերը, կախվածության մեջ ընկավ մորֆինից։ Այս հակումից բուժվելու որոնման համար նա սկսեց փորձարկել կոկայի և նրա հիմքով գինիների հետ՝ ի վերջո ստեղծելով «Մարիանի գինի» ըմպելիքի իր տարբերակը, որը պարունակում է կոլայի ընկույզ և դամիական, որը նա անվանել է *«Pemberton’s French Wine Coca»* (Պեմբերթոնի ֆրանսիական գինու կոկա)։

Այնուհետև, 1885 թվականին, Ջորջիա նահանգի մի շարք շրջաններում մտցվեց «չոր օրենք»։ Պեմբերթոնը ստիպված էր փոխել խմիչքի բանաձևը՝ վերացնելով ալկոհոլային բազան և այն փոխարինել գազավորված այրված շաքարի օշարակով։ Նոր տարբերակը Պեմբերթոնի հաշվապահ Ֆրենկ Մեյսոն Ռոբինսոնը անվանեց «Կոկա-Կոլա» անգլ.՝ «Coca-Cola»):

Ջոն Պեմբերթոնը մահացավ 1888 թվականի օգոստոսին, Ատլանտայում, 57 տարեկան հասակում, աղքատության մեջ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  GeneaStar
2. ↑  Geni(բազմ․) — 2006.
3. ↑
4. ↑

Արտաքին հղումներ
----------------

* Джон Стит Пембертон Archived 2013-02-01 at the Wayback Machine.(անգլ.) на сайте New Georgia Encyclopedia
**Lamborghini Sesto Elemento** (իտալերենից թարգմանաբար նշանակում է վեցերորդ տարր), Lamborghini ընկերության սուպերմեքենա հիմնված Gallardo-ի վրա։ Մեքենայի անվանումը մատնանշում է Մենդելեևի պարբերական համակարգի վեցերորդ տարրը՝ ածխածինը, որը մտնում է ածխածնային մանրաթելի բաղադրության մեջ, որից էլ պատրասվել են մեքենայի ընթացային մասերը և թափքի այլ տարրեր։ Առաջին անգամ մեքենան ցուցադրվել է 2010 թվականին Փարիզի ավտոսալոնում։ 
Ածխապլաստի օգտագործման շնորհիվ մեքենայի զանգվածը կազմում է 999 կգ, որը դարձրել է նրան ամենաթեթև մեքենան Lamborghini ընկերության պատմության մեջ։ Մեքենայի թափքը պատրասված է ածխապլաստից և պլաստմասից, Boeing-ի հետ մշակված համատեղ տեխնոլոգիաներով։

Շարժիչը և ընթացային տվյալները
-----------------------------

Մեքենան հագեցած է V10, 5,2 լիտրանոց, 570 ձիաուժ հզորությամբ շարժիչով (Շարժիչը և փոխանցման տուփը վերցված են Lamborghini Gallardo Superleggera-ից)։ Մեքենայի տեսակարար հզորությունը կազմում է 562 ձիաուժ։ Շարժիչը միացած է 6 աստիճան, կիսաավտոմատ փոխանցման տուփին։ Lambօrghini ընկերության հավաստիացմամբ 0-100 կմ/ժ արագացմանը մեքենան հասնում է 2,5 վայրկյանում, առավելագույն արագությունը կազմում է 320 կմ/ժ։

Տվյալներ վաճառքի և փորձարկումների մասին
---------------------------------------

Մեքենան թողարկվել է 20 օրինակով։ Մեքենայի գինը տատանվում է 2,2-2,9 միլիոն $-ի սահմաններում։
Top Gear հեռուստահաղորդման ժամանակ մեքենան թեստավորվել է Ռիչարդ Համոնդի կողմից։ Նա նկատել է, որ քաշի նվազեցման համար Lamborghini-ընկերությունը սովորական նստատեղերի փոխարեն օգտագործել է փոքրիկ բարձիկներ, հավաքած նստատեղերի ձևով։ Ռիչարդը ավելացրել է, որ մեքենան աննկարագրելի արագ է և թեթև է նույնիսկ Ford Fiesta-ից։

Մեքենան արվեստում
-----------------

Մեքենան իր մասնակցությունն է ունեցել Need For Speed (Արագության ցանկություն) ֆիլմում, որը նկարահանվել է 2014 թվականին։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Archived 2014-04-14 at the Wayback Machine.
**Թռչկանի ջրվեժ**, գտնվում է Հայաստանի Շիրակի և Լոռու մարզերի սահմանին Փամբակ գետի ձախակողմյան վտակ Չիչխան գետի վրա։ Չիչխան գետը սկիզբ է առնում Շիրակի լեռնաշղթայի հյուսիսարևելյան լանջերից 2250 մետր բարձրությունից։ Ունի 29 մ երկարություն, ջրահավաք ավազանը 192 կմ² է։ Բազումի լեռնաշղթայի միջլեռնային հովտով հոսում է արևելք։ Սնումը հալոցքային (42%) և ստորերկրյա (35%) է, վարարումը՝ մարտ-հունիս ամիսներին, որի ընթացքում ձևավորվում է տարեկան հոսքի 62 %-ը։ Վերին հոսքում ափերը ցածրադիր են և գետն ունի հարթավայրային բնույթ. հոսում է ընդարձակ գետահովտով։ Միջին հոսանքում մինչև խորը և նեղ կիրճի մեջ մտնելը առաջացնում Թռչկան ջրվեժը, որը հայտնի է նաև Չիչխանի ջրվեժ կամ Թռչկան ջուր անվամբ։ Տեղի բնակիչները ջրվեժին Չռան են անվանում։ Գտնվում է Լոռու մարզի Մեծ Պարնի գյուղի վարչական տարացքում։ Շիրակամուտ գյուղից մոտ 10 կմ հյուսիս-արևմուտք, այստեղ է եղել 1988 թ-ի երկրաշարժի էպիկենտրոնը։ Հայաստանի գահավիժող ջրվեժներից ամենաբարձր և ամենաջրառատ ջրվեժն է իր 23,5 մետր բարձրությամբ ու միջին մոտ 1.5 տոննա վայրկյան ջրի ծախսով։

Թռչկան ջրվեժը 2008 թ.-ից մտել է բնական հուշարձանների ցանկ, իսկ 2011 թ.-ից տարածքը սահմանվել է հատուկ պահպանվող գոտի։ Այժմ Թռչկանի, որպես բնական հուշարձան, անձնագրավորման աշխատանքներ են տարվում։

2011 թ. հայտնվեց հանրային ուշադրության կենտրոնում՝ ջրվեժից վերև ընկած հատվածում կառուցվելիք ՀԷԿ-ի պատճառով ջրվեժի գոյության վտանգման շուրջ բնապահպանների ակցիաների շնորհիվ։
«Թռչկան» ջրվեժը Հյուսիսային Հայաստանի բնության ամենագեղեցիկ հրաշալիքներից մեկն է, որը գտնվում է Հայաստանի Շիրակի և Լոռու մարզերի սահմանային հատվածում՝ Չիչխան գետի Թռչկան վտակի վրա և իր բարձրությամբ երկրորդն է Հայաստանում։ 
Հաշվի առնելով այս եզակի բնական օբյեկտի կարևորությունը և գեղագիտական առանձնահատուկ արժեքը Հայաստանի Կառավարությունը իր 2008 թվականի oգոստոսի 14-ի N 967-Ն որոշմամբ «Թռչկան» ջրվեժը ներառել է Հայաստանի Հանրապետության Բնության հուշարձաների ցանկի մեջ, որպես ջրագրական հուշարձան։
Ըստ «Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների մասին» ՀՀ օրենքի 19-րդ հոդվածի 1. կետի՝ Հայաստանի Հանրապետությունում բնության հուշարձանի զբաղեցրած տարածքում արգելվում է ցանկացած գործունեություն, որը սպառնում է դրա պահպանությանը։
Առանց հաշվի առնելու օրենքի այս դրույթը 2010թ. ապրիլի 7-ին ՀՀ Հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովի որոշմամբ «Ռոբշին» ՍՊԸ-ին տրվել է 1050 Կվտ դրվածքային հզորությամբ «Թռչկան» փոքր հիդրոէլեկտրակայանը կառուցելու լիցենզիա, իսկ ՀՀ բնապահպանության նախարարության «Բնապահպանական փորձաքննություն» ՊՈԱԿ-ի կողմից «Թռչկան» փոքր հիդրոէլեկտրակայանի նախագծին տրվել է փորձաքննական դրական եզրակացություն։

Գրականություն
-------------

* «Հայկական Բնաշխարհ» հանրագիտարան
* ‎"Թռչկան ջուր" ջրվեժը Չիչխան գետի վրա հիշատակվում է Հ.Գ. Գաբրիելյանի "Հայկական լեռնաշխարհ" գրքում (Երևան, 2000, Էջ 175)։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Գնա՞նք Թռչկանի ջրվեժ․ վիրտուալ ճամփորդություն Archived 2022-08-10 at the Wayback Machine.
Պաստառ՝ ռեժ. Նայթ Շյամալանի ՙՙՍպլիտ՚՚ կինոնկարից, որը պատմում է անձի դիսոցիատիվ խանգարմամբ տառապող Քեվին Քրամբի (Ջեյմս Մքավոյ) մասին, ում ներսում ապրում էր 23 ՙՙես՚՚ , իսկ 24-րդի առաջացման դեմ Քեվինը փորձում է պայքարել:
**Անհատականության դիսոցիատիվ խանգարում** (առօրյա, ոչ մասնագիտական բառապաշարում առավել հայտնի որպես *անձի երկատում, անձի երկվություն*) - հազվադեպ հանդիպող հոգեկան խանգարում, որի դեպքում մարդու անհատականությունը կիսվում է, և ստեղծվում է տպավորություն, որ մի մարմնում «ապրում են» տարբեր եսեր, որոնք ժամանակ առ ժամանակ փոխարինում են միմյանց։ Եսերը կարող են ունենալ տարբեր սեռ, տարիք, ազգություն, խառնվածք, մտավոր կարողություններ, աշխարհընկալում, տարբեր կերպ արձագանքել միևնույն իրավիճակին։ Այսպես կոչված «հերթափոխից» հետո տվյալ պահին ակտիվ եսը չի կարող հիշել, թե ինչ է կատարվել մինչդեռ ակտիվ են եղել մյուսները։

Նման խանգարման պատճառ են հանդիսանում վաղ մանկությունում ունեցած ծանր հուզական տրավմաները, պարբերաբար կրկնվող ֆիզիկական, սեքսուալ կամ հուզական բնույթի բռնությունները, ինչպես նաև այլ հոգեկան խանգարումներ, որոնք ավելի վաղ չեն դրսևորվել։ Խանգարման այս տեսակն իրենից ներկայացնում է պաշտպանական մեխանիզմ, որի ժամանակ մարդն իր հետ կատարվածը ընկալում է այնպես, ասես դա կատարվել է մեկ ուրիշի հետ։ Այս մեխանիզմն օգտակար է այնքանով, որ թույլ է տալիս մարդուն պաշտպանվել զգացմունքային ծանրաբեռնվածությունից, սակայն դրա ծայրահեղ ակտիվացման դեպքում ի հայտ են գալիս դիսոցիատիվ խանգարումներ։ Ի հեճուկս տարածված մոլորությանը՝ դիսոցիատիվ խանգարումները չեն առնչվում շիզոֆրենիայի հետ։

Անհատականության դիսոցիատիվ խանգարման գոյությունը՝ ծայրահեղ հազվադեպ լինելու պատճառով, երկար ժամանակ կասկածի տակ է դրվել։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *American Psychiatric Association* DSM-IV — Washington: 1994. — ISBN 978-0-89042-061-4, 978-0-89042-062-1
2. ↑
3. 1 2  *Marty M. A. Segal D. L.* DSM-5 — 2015. — P. 1—6. — doi:10.1002/9781118625392.WBECP308
4. ↑
5. ↑  *Study I. S. f. t.* Guidelines for Treating Dissociative Identity Disorder in Adults, Third Revision // *Journal of Trauma and Dissociation* — Taylor & Francis, 2011. — Vol. 12, Iss. 2. — P. 115—187. — ISSN 1529-9732; 1529-9740 — doi:10.1080/15299732.2011.537247 — PMID:21391103


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | ՀՄԴ-9-ԿՄ · ՀՄԴ-10-ԿՄ · eMedicine · NCI Thesaurus  |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · MESH ID |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 11955143n · Disease Ontology · GND: 4170719-9 · LCCN: sh85088368 · Microsoft: 2778077901 · NDL: 00572744 |

 |

 |
**Աղբակի լեռնաշղթա**, Թուրքիայում։

Ձգվում էր մերձմիջօրեականի ուղղությամբ, Կոտուր և Մեծ Զավ գետերի միջև, այդ գետերի և Վանա լճի ավազանի ջրբաժանն էր։ Երկարությունը 135 կմ է, բարձրությունը մինչև 3631 մետր (Կարսադաղ)։ Աղբակի լեռնաշղթայի հյուսիսային հատվածը հաճախ անվանում էին *Մենգենեի լեռնաշղթա*, իսկ հարավային վերջավորությունը համարվում է Հաքքարիի կամ Ջուղիդաղի լեռների մի մասը։ Աղբակի լեռնաշղթայի հարավարևելյան լանջերը զառիթափ իջնում են Մեծ Զավի գոգհովիտը, իսկ հյուսիսարևմտյան լանջերը՝ Մարդաստանի սարահարթը։ Կազմված է կավճի նստվածքային ապարներից, տեղ-տեղ հանդիպում էին օֆիոլիտային ներժայթուկներ։ Բարձրալեռնային գոտում կան անթրոպոգենի սառցապատման հետքեր։ Ունի տափաստանային և լեռնամարգագետնային բուսածածկույթ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 1. — էջ 249.
2. ↑  Հակոբյան Թ. Խ. Մելիք-Բախշյան Ստ. Տ. Բարսեղյան Հ. Խ. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 1 [Ա-Գ] (խմբ. Մանուկյան Լ. Գ.), Երևան, «Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն», 1986, էջ 161 — 992 էջ։


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 249)։*  |
**Կրեյտեր** (անգլ.՝  Crater Lake), խառնարանային լիճ ԱՄՆ-ի Օրեգոն նահանգում։ Լիճը հայտնի է իր կապույտ գույնով և մաքուր ջրով։ Կրեյտեր լիճը մասամբ լցնում է 1220 մետր խորություն ունեցող խառնարանը, որն առաջացել է 7700 տարի առաջ Մազամա հրաբխի փլվացքի հետևանքով։ Լճի երկարությունը 9.6 կիլոմետր է, իսկ լայնությունը 8 կիլոմետր, միջին խորությունը 350 մետր է, իսկ առավելագույնը 594 մետր։ Կրեյտերն ԱՄՆ-ի ամենախորը լիճն է, իսկ Հյուսիսային Ամերիկայում այն երկրորդն է։ Խորությամբ լիճը աշխարհում զբաղեցնում է 8-րդ տեղը։ Խառնարանի եզրը գտնվում է 2130-2440 մետր բարձրության վրա։ Համարվում է, որ լիճն այցելած առաջին եվրոպացի-ամերիկացին Ջոն Ուեսլի Հիլմանն է, որն իր այցելությունը կատարել է 1853 թվականի հունիսի 12-ին։ Կրեյտեր լիճը հռչակված է իր «Լճային ծերուկ» կոչվող գերանով, որն ավելի քան 100 տարի է ուղղահայաց դիրքով լողում է լճում։ Լճի ջրի ցածր ջերմաստիճանի պատճառով գերանը բավականին լավ պահպանվել է։

2005 թվականին ԱՄՆ-ի կողմից թողարկված, Օրեգոն նահանգին նվիրված 25 ցենտանոց մետաղադրամի վրա պատկերված է Կրեյտեր լիճը։

Երկրաբանություն
---------------

Մազամա հրաբուխը Կասկադյան լեռների հրաբխային աղեղի մի մասնիկն է, այն բաղկացած է անդեզիտներց, դացիտներից և ռիոդացիտներից։ Խառնարանն առաջացել է հրաբխի ժայթքման հետևանքով Մազամայի սուզման արդյունքում մոտավորապես մեր թվարկությունից 5700 թվականին։ Ժայթքման ընթացքում արտանետվել է մոտավորապես 50 կմ³ ռիոդացիտ։ Ավելի ուշ խառնարանի կենտրոնում՝ լավայի ժայթքումներն, առաջացրել են պլատֆորմա, Կոլդովական կղզի, Կոնուս Մերիամ և այլն, ինչպես նաև ավելի փոքր հրաբխային օբյեկտներ, այդ թվում՝ պլատֆորմի կենտրոնում գտնվող, ռիոդացիտային գմբեթը։ Տեղումները և սողվածքային նստվածքները ծածկել են խառնարանի հատակը։
Ժամանակի ընթացքում խառնարանը սառեց և սկսեցին կուտակվել մթնոլորտային տեղումները, արդյունքում առաջացավ լիճ։ Այդ ժամանակաշրջանում ակտիվ էին տաք աղբյուրները։ Ժամանակի ընթացքում լճի խառնարանի եզրերը կարգավորվեցին, առուները դրենաժավորեցին ափերը, իսկ լանջերը ծածկվեցին անտառներով։ Լճի հատակում շարունակում են ընթանալ ջրաջերմային պրոցեսներ, որոնք թույլ են տալիս ենթադրել, որ Մազաման կարող է նորից ժայթքել։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Geographic Names Information System
2. ↑

Արտաքին հղումներ
----------------

* http://www.travelnews.am(չաշխատող հղում)
* Archived 2017-02-03 at the Wayback Machine.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Մեծ նորվեգական · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4289898-5 · LCCN: sh85033776 · NKC: ge1063911 · VIAF: 247312291 · WorldCat VIAF: 247312291 |

 |
Ջրասուզակ (ջրասուզակը մաքրում է ակվարիումը)
Ջրասուզակ
**Ջրասուզակ**, հատուկ անջրանցիկ հանդերձանքով ջրի մեջ սուզվող ու աշխատող մարդ, որ կարողանում է ջրի մեջ սուզվել և այնտեղ մնալ երկու րոպեից ավելի։ Դեռևս
չորս հազար տարի առաջ փորձառու սուզակները կարողանում էին ծովի հատակից մարգարիտներ, մարջանի ճյուղեր, թանկարժեք խեցիներ հանել։ Սուզակներից շատ քչերն են կարողանում ջրի տակ մնալ 2 րոպեից ավելի։ Չմրսելու համար ջրասուզակը հագնում է բրդե սպիտակեղեն, իսկ վրայից՝ «վերնաշապիկ»՝ ռետինե լողահագուստ, որի պտուտակներով ամրացվում է ապակե պատուհաններ ունեցող մետաղե սաղավարտը։ Որպեսզի ջուրը ջրասուզակին դուրս չմղի, նրա մեջքին ու կրծքին կախում են կապարե ծանրություններ, իսկ հավասարակշռությունը չկորցնելու համար ոտքերին հագցնում է կապարե ներբաններով մետաղե կոշիկներ և ամուր պարանով իջեցնում ջրի խորքը։ Քանի որ լողազգեստ հագած մարդը դառնում է անդյուրաշարժ, դրա համար ստեղծվել է թեթև, առանց կապարե ծանություների ու ներբաների լողահագուստ։ Ջրասուզակն օդը հետն է վերցնում թիկունքին ամրացված անոթներով, թիավարում է ոտքերին հագած ռետինե լաստերով և լողում ցանկացած ուղղությամբ՝ խորանալով մինչև 300-500 մ։ Ջրասուզակն ամեն գործի վարպետ է․ ջրի տակ հարկ է լինում դառնալ և՛ էլեկտրաեռակցող, և՛ փականագործ, և՛ մոնտաժող, և՛ շինարար, և՛ պայթեցնող։ Հիդրոէլեկտրակայան կառուցեն, թե ամբարտակ, շլյուզ թե կամուրջ, ստորջրյա կաբել (մալուխ) անցկացնեն թե խողովակաշար, ամենուր ջրասուզակներ են հարկավոր։ ԵՎ, իհարկե, ջրասուզակն է խցանում նավի հատակին առաջացած ճեղքը, օգնում ծովի հատակից բարձրացնել ջրասույզ եղած նավը[1]։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ինչ է, ով է, հտ․ 4, Երևան, 1986

Վիքիբառարան

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ընթերցե՛ք **«ջրասուզակ»** բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։ |
**Խոտորջուրի ինքնապաշտպանություն**, ինքնապաշտպանական մարտեր թուրքական զինված ուժերի դեմ 1918 թվականի հունվար-մայիս ամիսներին, Էրզրումի (Կարին) Խոտորջուր գավառակում։

1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ բռնի գաղթեցվել է նաև Խոտորջուրի բնակչությունը։ Մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։ 1916 թ. փետրվարին ռուսական զորքերը գրավել են Խոտորջուր գավառակը։ Մոտ 1500 խոտորջուրցի երիտասարդներ (գլխավորապես տղամարդիկ), որոնք մեկնել էին Կովկաս և Ռուսաստան աշխատելու, փրկվեցին կոտորածներից[*փա՞ստ*]։ 1916 թ.-ի գարնանից նրանք սկսեցին վերադառնալ հայրենի գյուղեր, 1918 թ.-ի սկզբին, երբ ռուսական զորքերը հեռացել էին Արևմտյան Հայաստանից, թուրքական զորքերը, խախտելով դեկտեմբերի 5-ի Երզնկայի զինադադարը, վերագրավեցին ռուսական ուժերի՝ անպաշտպան թողած հայկական գավառները։ Թուրքական զորքերին դիմադրելու և Խոտորջուրի ինքնապաշտպանությունը ղեկավարելու համար ընտրվել է Զինվորական խորհուրդ՝ Օգոստինոս Սչանյանի գլխավորությամբ (անդամներ՝ Վ. Բագրատյան, Հ. Պալջյան, Ք. Ամիրազյան, Վ. Տեր-Պողոսյան, Կ. Պապյան և ուրիշներ)։ Ինքնապաշտպանական կռիվներին մասնակցել են նաև գավառակի խոշոր գյուղերի բնակիչները։ 1918 թվականի հունվարի 20-ին թուրքական զորքերի ձեռնարկած առաջին հարձակումը տևել է 4 օր։ Հատկապես կատաղի մարտեր են մղվել Խանդաձորի Կլախինց թաղում, որտեղ թշնամին պարտություն է կրել և նահանջել։ Հետագայում ինքնապաշտպանության կենտրոնը տեղափոխվել է բնական ամուր դիրք ունեցող Վերին Մոխուրկուտ գյուղը։ Թուրքական զորքը գործի է դրել հրետանին, որը, սակայն, պաշարվածները կարողացել են ոչնչացնել։ Չնայած հերոսական և անձնազոհ պաշտպանությանը՝ խոտորջուրցիների ուժերը գնալով սպառվել են, ռազմամթերքը՝ նվազել։ Խոտորջուրի ինքնապաշտպանությունը թուրքական գերազանց ուժերի դեմ շարունակվել է մինչև մայիս՝ Կարսի անկումը։ Օգնության ոչ մի հույս չունենալով՝ Զինվորական խորհուրդը որոշել է հեռանալ փոքր խմբերով։ Փրկված խոտորջուրցիները անցել են Արևելյան Հայաստան, Թիֆլիս, Աբխազիա, մի մասը՝ Իրան, Իտալիա, ԱՄՆ։

Գրականություն
-------------

* Հովհաննիսյան Վ. Խոտորջրի 1918 թ. հերոսամարտը, ՊԲՀ, 1966, N 1։
* Գեորգյան Թ. Խոտորջուր, «ԲԵՀ», 1971, № 3։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 83)։*  |
**Քաղաքացիների ռազմաուսումնական ճամբարներ, ՔՌՈՒՃ** (անգլ.՝ Citizens' Military Training Camps, CMTC), Միացյալ Նահանգների ռազմաուսումնական ծրագիր էր։ 1921 թվականից մինչև 1940 թվականը ամռանը գործող ամենամյա ճամբարները տարբերվում էին Ազգային գվարդիայի և պահեստազորայինների ուսումից այն բանով, որ հնարավորություն էին տալիս արական սեռի քաղաքացիներին ստանալ բազային զինվորական պատրաստվածություն առանց պարտադիր զինծառայություն անցնելու։ ՔՌՈՒՃ-երը գործում էին 1920 թվականի Ազգային պաշտպանության մասին օրենքի (անգլ.՝ National Defense Act of 1920) հիման վրա որպես կոմպրոմիս, քանի որ այս դեպքում մերժվեց համընդհանուր պարտադիր զինվորական պատրաստվածության գաղափարը։

Փլասթբուրգյան ճամբարներ
-----------------------

ՔՌՈՒՃ-ները ԱՄՆ-ում մասնավոր քաղաքացիների կողմից մինչև ԱՄՆ-ը Առաջին համաշխարհային պատերազմին միանալը կազմակերպված կամավոր նախազորակոչային պատրաստության՝ «Փլասթբուրգյան ճամբարների» (անգլ.՝ Plattsburgh camps) ծրագրի շարունակությունն են հանդիսացել։ Այդ ճամբարները հիմնավել էին և ֆինանսավորվում էին մի շարք ազդեցիկ, Անտանտայի և նրա կողմնակիցների համախոհ ամերիկացիների՝ Պատրաստվածության շարժման (անգլ.՝ the Preparedness Movement) կողմից։

Գրականություն
-------------

* Kington Donald M. (1995)։ *Forgotten summers : the story of the Citizens' Military Training Camps, 1921-1940*։ San Francisco, CA: Two Decades Pub.։ ISBN 0964578905։ OCLC 33986603
* *The Plattsburger*։ [Wynkoop, Hallenbeck, Crawford Co.]։ 1917։ OCLC 5527390
* *The Red, White and Blue Manuals: ... a Text Book for the Citizens' Military Training Camp*։ Ohns Hopkins Press։ 1921։ OCLC 4785515  Other editions are available.

Արտաքին հղումներ
----------------

* The Plattsburg Movement and its Legacy, *Relevance,* Autumn 1997.
* Lost battalions: the Great War and the crisis of American nationality By Richard Slotkin
* Between the Wars: Citizens' Military Training Camp (CMTC) Archived 2010-11-25 at the Wayback Machine. from the Fort George G. Meade Museum


|  |
| --- |
| 
  **ԱՄՆ**
 |
**Օրդուի բարբառ**, հայերենի բարբառ։ Ըստ միահատկանիշ ձևաբանական դասակարգման պատկանում է «կը՚՚՚՚՚՚՚» ճյուղին, ըստ բագմահատկանիշ վիճակագրական դասակարգման արմ․ խմբակցության Փոքր Ասիայի բարբառախմբի Պոլսի միջբարբառի ենթաբարբառներից է։ Միջավայրը կորցրած բարբառ է։ Խոսվել է մերձսևծովյան Օրդու քաղաքում։ Ունի պայթական և կիսաշփական բաղաձայնների երկանդամ խլազուրկ համակարգ։

Արտասանություն
--------------

Հին հայերենի ձայնեղներին համապատասխանում են շնչեղ խուլեր, խուլերին՝ ձայնեղներ (բերան–փէրան, կատուս–գադու)։ Կիսաշփականները բաղաձայններին նախորդող դիրքում վերածվում են շփականների, գ, կ՝ յ–ի (տարածվիլ–դարազվիլ, քակվել–քայվէլ)։ Ձայնավոր հնչույթներն են՝ ա, է, ը, ի, օ, ու։ Միավանկ բառերի սկզբում ե–յէ, ո–վօ։ Գրաբարի երկբարբառների դիմաց կան մենաբարբառներ (այ–ա, ոյ–ու, իւ–ու)։ Գոյականի հոգնակին կազմվում է էր, նէր, վընէր, նի(-ս, –թ, –ն), ստան վերջավորություններով։

Հոլովաձևեր
----------

Ունի 4 հոլովաձև։ Բացառականի վերջավորությունն է է(ն)։ Շուն, դուն բառերը ենթարկվում են ան հոլովման (շունան, դունան)։

Եղանակաձևեր
-----------

* Բայն ունի սահմանական, ըղձական և հրամայական եղանակաձևեր
* Անկատար ներկա և անցյալ ժամանակաձևերի շարունակականը կազմվում է գօր մասնիկով (բադմիմ գօր)
* Ե խոնարհման բայերի խոնարհիչը ռնգայիններին նախորդող դիրքում դառնում է ի (բադմիմ, ըսիմ)
* Անցյալ կատարյալի հոգնակի առաջին դեմքն ունի անք վերջավորություն (մընացանք, ըսանք)
* Ապառնին կազմվում է բի(բ) մասնիկով (բի անիմ, բէրթամ)
* Վաղակատար ժամանակաձևերի ժխտական խոնարհման մեջ օժանդակ բայը կրկնվում է (չէմ դէսէր էմ․ չէյԻ դէսէր էւԻ)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 12, էջ 591)։*  |
**Խոր սառեցում**, նյութերի սառեցումը՝ 170 K-ից ցածր ջերմաստիճանների ստացման և գործնական կիրառության նպատակով։ Խոր սառեցումն ապահովվում է 0 °C (273, 15 K)-ից ցածր կրիտիկական ջերմաստիճան ունեցող բանող նյութերով՝ օդով, ազոտով, հելիումով և այլն։

Խոր սառեցման տիրույթը բաժանվում է ջերմաստիճանային երեք գոտիների.

* 170 K-ից մինչև 70 K
* երկրորդը, որ սովորաբար կոչվում է կրիոգենային (< հուն. χρύος - ցուրտ և Ύέυος - ծագում, ծնունդ)՝ 70 K-ից մինչև 0, 5 K
* երրորդը՝ գերցածր ջերմաստիճաններ (0, 5 K-ից ցածր)

Խոր սառեցում իրականացվում է հետևյալ եղանակներով՝ գազի սառեցում դրոսելման ժամանակ (տես Ջոուլ-Թոմսոնի էֆեկտ), գազի կամ գոլորշու ընդարձակում արտաքին աշխատանքի կատարմամբ, ադիաբատ ապամագնիսացում. վերջին եղանակն օգտագործվում է գերցածր ջերմաստիճանների ստացման համար։ Խոր սառեցման հիմնական նշանակությունը գազերի հեղուկացումը և գազային խառնուրդների անջատումն է (առավել կարևոր է օդից բաղկացուցիչ գազերի անջատումը)։ Խոր սառեցումը կարևոր նշանակություն ունի բնական գազերից հելիումի ստացման, կոքսային գազերի, նավթի կրեկինգի և պիրոլիզի գազերի բաժանման համար։ Խոր սառեցումը լայնորեն կիրառվում է նաև ատոմային տեխնիկայում՝ միջուկային էներգետիկայի կարևորագույն բաղադրիչի՝ դեյտերիումի ստացման համար։ Հեղուկ ջրածնով և քսենոնով է լցվում բշտիկային խցիկների աշխատանքային ծավալը։ Հեղուկ հելիումը, ջրածինը և նեոնը կիրառվում են կրիոգենային վակուումային տեխնիկայում։ Տարբեր միջավայրերի խոր սառեցման համար ավելի ու ավելի լայն տարածում են գտնում միկրոկրիոգենային սառեցնող հարմարանքները։

Հեռանկարային է խոր սառեցման կիրառությունը էներգետիկայում։ Էլեկտրական տուրբոգեներատորների, էլեկտրաշարժիչների, տրանսֆորմատորների, մագնիսների և էներգիայի կուտակիչների սառեցումը հնարավորություն է տալիս մի քանի (5 - 6) անգամ փոքրացնել այդ մեքենաների զանգվածն ու չափերը, ավելացնել հզորությունը, կտրուկ նվազեցնել էլեկտրական դիմադրությունը (մինչև 800 անգամ)։ Խիստ հեռանկարային է հեղուկ գազերի օգտագործումը էլեկտրաքիմիական գեներատորներում, բժշկության և կենսաբանության մեջ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 83)։*  |
**Օրելյանա**մ պրովինցիա Էկվադորում։ Մայրաքաղաքը Պուերտո Ֆրանսիսկո դե Օրելյանան է։ Ստեղծվել է 1998 թվականի հուլիսի 30-ին, Նապո պրովինցիայի մի մասից։

Պրովինցիայի անունը ծագում է հետազոտող Ֆրանսիսկո դե Օրելյանանայի անունից, ով բնակություն է հաստատել Ատլանտյան օվկիանոսից քիչ հեռու գտնվող որևէ քաղաքում։ Նա ուղևորությունը կատարել է մի քանի անգամ, որպեսզի տեսնի Էլ Դորադո ոսկի քաղաքը, այնտեղ նա փնտրում էր մշկընկույզի անտառը, որը ժամանակին շատ թանկ համեմունք էր։ Ճամփորդությունների ընթացքում նա հանդիպել է հնդկացիական մի ցեղի, որոնք հարձակվել են իր նավերի վրա, և նրանցից շատերը կանայք էին։ Ահա սա էլ հանգեցրեց Ամազոնյան գետի անվանակոչմանը։ Պրովինցիան բաժանված է 4 կանտոնների։

Կանտոններ
---------

Պրովինցիան բաժանված է 4 կանտոնների։ Հետևյալ աղյուսակում ներկայացված են կանտոնների բնակչությունն ըստ 2001 թվականի մարդահամարի տվյալների, նրա տարածքը (քառ. կմ), վարչական կենտրոնը կամ մայրաքաղաքը։

| Կանտոն | Բնակչություն (2001) | Տարածք (քառ․ կմ) | Վարչական կենտրոն/Մայրաքաղաք |
| --- | --- | --- | --- |
| Ագուարիկո | 4658 | 11358 | Նուևո Ռոկաֆուերտե |
| Ֆրանսիսկո դե Օրելյանա | 42010 | 6995 | Պուերտո Ֆրանսիսկո դե Օրելյանա |
| Լա Խոյա դե լոս Սաչաս | 26363 | 1195 | Լա Խոյա դե լոս Սաչաս |
| Լորետո | 13462 | 2127 | Լորետո |

Ժողովրդագրություն
-----------------

Էթնիկ խմբերը՝ ըստ 2010 թվականի Էկվադորի մարդահամարի տվյալների․

* Մետիսներ՝ 57.5%
* Էկվադորի բնիկ ժողովուրդ՝ 31.8%
* Աֆրո-էկվադորյան՝ 4.9%
* Սպիտակ լատինաամերիկյան՝ 4.4%
* Մոնտուբիո՝ 1.2%
* Այլ՝ 0.2%

Տնտեսություն
------------

Ջունգլիները կազմում են պրովինցիայի տարածքի մեծ մասը, ինչի շնորհիվ տնտեսությունը գլխավորապես հիմնված է նավթի ու փայտանյութի արդյունահանման վրա։ Որպես շահույթի կարևոր աղբյուր երկրորդ տեղում զբոսաշրջությունն է, որն առաջարկում է ջունգլիների ու գետերի դիտում և հանդիպում բնիկների հետ։ Հանքարդյունաբերությունը եկամտի երրորդ հուսալի աղբյուրն է։

Տեսարժան վայրեր
---------------

* Կույաբենոյի արգելավայր

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Proyección de la Población Ecuatoriana, por años calendario, según regiones, provincias y sexo / Instituto Nacional de Estadística y Censos
2. ↑  2010 census of Ecuador
3. ↑  Cantons of Ecuador. Statoids.com. Retrieved 4 November 2009.


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |

 |
**Յուրդբրուգրոտա** (նորվ.՝ Jordbrugrotta կամ **Պլուրագրոտա** նորվ.՝ Pluragrotta), ստորջրյա քարանձավ-այր Նորվեգիայի հյուսիսային մասում՝ Նուրլանի Րանա համայնքի մոտ։

Քարանձավը հայտնաբերվել է անգլիացի քարանձավախույզների կողմից 1966 թ.-ին և անվանվել է քիչ հեռու գտնվող Յուրդբուրա ագարակի անունով (նորվ.՝ Jordbrua): Քարանձավի մուտքը գտնվում է Կալվատնետ լճի ամբարտակից մոտ 2 կմ հարավ։

Պլյուդալեն հովիտը հարուտս է կրաքարային նստվածքներով և ապարներով, ինչի հետ կապված Պլուրա գետը լվանալով ափերը՝ առաջացրել է ստորգետնյա կարստային այրեր։ 1960 թ.-ին Կալլվատենտ լճի ամբարտակի կառուցումից հետո լիճը պխտորվեց, իսկ ստորջրյա քարանձավները քչացան։

Յուրդբրուգրոտա քարանձավը հանդիսանում է ամենաերկարներից մեկը։ Ունի 2600 մ երկարություն, իսկ խորությունը հասնում է մինչև 110 մետրի, ինչի շնորհիվ այն գրավիչ է դայվերների համար։ Սուզվելը, այնուամենայնիվ իր մեջ պարունակում է մեծ վտանգ։ Օրինակ 2006 թ.-ի օգոստոսի 16-ին քարանձավում զոհվեց 37-ամյա դայվեր, որի մարմինը 90 մ խորությունից բարձրացնելու համար անհրաժեշտ եղավ Գերմանիայից և Շոտլանդիայից փրկարարներ կանչել։ Նմանատիպ պատահար տեղի ունեցավ նաև 2014 թ.-ի փետրվարի 7-ին, երբ դժբախտ պատահարի հետևանքով 110 մ խորության վրա զոհվեցին երկու ֆին դայվերներ, իսկ երեքը ստացան վնասվածքներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Victor Leeds Høgseth: Dykker 1 satte seg fast - dykker 2 fri for luft, Rana Blad, 11. februar 2014
2. ↑  ANB: To omkom i dykkerulykke Archived 2014-02-23 at the Wayback Machine. Rana Blad, 7. februar 2014
3. ↑  Roger Marthinsen: Forbereder seg på å hente opp døde dykkere, Rana Blad, 7. februar 2014
4. ↑  Roger Marthinsen: Ligger på 130 meters dyp, Rana Blad, 7. februar 2014

Արտաքին հղուկմներ
-----------------

* «Dette er verdens dypeste sumpgrotte» // NRK Nordland, 3. desember 2013 (նորվեգերեն)
* To døde etter dykk i grotte // Dagbladet 7. februar 2014 (նորվեգերեն)
**Զագորոդնայա փողոց** (ռուս.՝ Загородная улица), փողոց Ղրիմի Յալթա քաղաքում։ Սկիզբ է առնում Սադովայա փողոցից և ավարտվում «Դարսան Պալաս» բնակելի թաղամասում։ Երկարությունը մոտ 400 մետր է։

Նկարագրություն
--------------

Յալթա քաղաքի Զագորոդնայա փողոցը սկսվում է Սադովայա փողոցից, հատում Լենինգրադյան փողոցը և ավարտվում «Դարսան Պալաս» բնակելի թաղամասում։ Փողոցում կա համարակալված 21 շինություն։ Կարճ փողոց է. երկարությունն ընդամենը 400 մետր է։

Զագորոդնայա փողոցի փոստային դասիչն է՝ 298600։

Զագորոդնայա փողոց, թիվ 3 հասցեով է գտնվում Յալթայի հայկական` Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցին։ Այն կառուցվել է 1909-1914 թվականներին (ավարտվել է 1917 թվականին) ճարտարապետ Գաբրիել Տեր-Մելիքյանի կողմից, նկարիչ Վարդգես Սուրենյանցի էսքիզներով։ Յալթա քաղաքի ճարտարապետական կոթողներից մեկն է, գտնվում է Դարսան բլրի լանջին։ Նախագիծն իրականացվել է նավթային մագնատ Պողոս Տեր-Ղուկասյանի միջոցներով։ Որպես նախատիպ է ընդունվել Էջմիածնի Սուրբ Հռիփսիմեի եկեղեցին (Հայաստան, 618 թվական)։ Դիմային պատին կա գրառում. *«Ի հիշատակ այս եկեղեցու բարերար Պողոս Տեր-Ղուկասյանի, որը կառուցեց այս եկեղեցին իր վաղաժամ հեռացած աղջկա հիշատակին 1909-1917 թվականներին»*։

Եկեղեցու բակում է գտնվում նկարիչ Վարդգես Սուրենյանցի գերեզմանը։

Զագորոդնայա փողոցը քաղաքի քարտեզին հայտնվել է մոտավորապես 1910-ական թվականների սկզբին։ Անվանումը երբևէ չի փոխել։ Փողոցը վեր է բարձրանում ոչ մեծ հեղեղատով, որը երկու կողմից սեղմված է լանջերով։ Այստեղ գերիշխում են ցածրահարկ շինությունները։ 21-րդ դարի սկզբին փողոցի վերջնամասում կառուցվել են բարձրահարկ շենքեր։

Պատկերասրահ
-----------

* Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցու մուտքի դարպասը Զագորոդնայա փողոցումՍուրբ Հռիփսիմե եկեղեցու մուտքի դարպասը Զագորոդնայա փողոցում
* Վարդգես Սուրենյանցի գերեզմանըՎարդգես Սուրենյանցի գերեզմանը

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Տվյալ աշխարհագրական օբյեկտը տեղայակված է Ղրիմի թերակղզում, որի մեծ մասը տարածքային վեճի առարկա է Ռուսաստանի և Ուկրաինայի միջև։ Համաձայն Ռուսաստանի վարչատարածքային բաժանման՝ թերակղզում տեղակայված են ՌԴ Ղրիմի Հանրապետության սուբյեկտները և դաշնային նշանակություն ունեցող Սևաստոպոլ քաղաքը։ Համաձայն Ուկրաինայի վարչատարածքային բաժանման՝ Ղրիմում գտնվում են Ուկրաինայի կազմի մեջ մտնող Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետությունը և հատուկ կարգավիճակ ունեցող Սևաստոպոլ քաղաքը։
2. ↑  «Армянская церковь в Ялте»
3. ↑  «Ազգային գրադարանում նշվեց Վարդգես Սուրենյանցի 150-ամյակը»
4. ↑  «Платеография: улица Загородная (Ялта)»

Աղբյուրներ
----------

* Загородная улица в Ялте
* Подробная карта Загородная улица, город Ялта со спутника с номерами домов, индекс и маршруты, Яндекс, Гугл карта

Արտաքին հղումներ
----------------

* Почтовый индекс улица Загородная, г. Ялта
**Հինգերորդ հանրապետության շարժում** (իսպ.՝ Movimiento V [Quinta] República, MVR), Վենեսուելայի ձախ սոցիալիստական կուսակցություն, որն ստեղծվել է 1997 թվականի հուլիսին Հեղափոխական բոլիվարական շարժում-200-ի հիման վրա, որպեսզի 1998 թվականի նախագահական ընտրություններում սատարի Ուգո Չավեսին։ Իր անունն ստացել է Չավեսի՝ նոր, Հինգերորդ հանրապետություն ստեղծելու անհրաժեշտություն ստեղծելու գաղափարից, որպեսզի փոխարինվի այսպես կոչված Չորրորդ հանրապետության հոտած վարչակարգը։

Իր առաջնորդի նախագահ դառնալուց հետո Հինգերորդ հանրապետության շարժումը դառնում է կառավարող կուսակցություն մինչև 2007 թվականի հոկտեմբերի 20-ը, երբ կազմավորվեց Վենեսուելայի միասնական սոցիալիստական կուսակցությունը՝ Հինգերորդ հանրապետության շարժմանը Չավեսին սատարող մի շարք ձախ կուսակցությունների միավորման արդյունքում։

Իր ստեղծման պահից Հինգերորդ հանրապետության շարժումն իրեն դիրքավորում էր որպես Բոլիվարական հեղափոխության կուսակցություն և աղքատ երկրների քաղաքական ձայն։

Հինգերորդ հանրապետություն
-------------------------

Ըստ Վենեսուելայի պատմագրության՝ գոյություն է ունեցել 4 հանրապետություն, որի տակ հասկանում են երկրի գոյատևումը վարչակարգի լուրջ փոփոխությունների ընթացքում։ Համարվում է, որ Առաջին հանրապետությունը, որը հայտնի է նաև «Վենեսուելայի կոնֆեդերացիա» անվամբ, հիմնադրվել է 1811 թվականին և գոյություն է ունեցել մինչև 1812 թվականը։ Երկրորդ հանրապետության պատմությունն սկսվում է 1813 թվականին Սիմոն Բոլիվարի կողմից իր Հրաշալի արշավից հետո հանրապետական վարչակարգի վերականգնումից․ այն նույնպես երկար ժամանակ չգոյատևեց՝ մինչև 1814 թվականը։ Երրորդ հանրապետության ժամանակաշրջանն սկսվում է 1816 թվականից, երբ Իսպանիայից անկախություն ձեռք բերելու կողմնակից պարտիզանական տարբեր խմբեր Լյանոսում միավորվեցին Բոլիվարի ղեկավարությամբ և կազմավորեցին անկախ կառավարություն, որը գոյատևեց մինչև 1819 թվականը, երբ Անգոստուրայի կոնգրեսը հայտարարեց Մեծ Կոլումբիայի ստեղծումը, որի մի մասը դարձավ Վենեսուելան։ 1830 թվականին Մեծ Կոլումբիան փլուզվեց և վերականգնվեց Վենեսուելայի անկախությունը՝ սկիզբ դնելով Չորրորդ հանրապետությանը։ 1864 թվականին Վենեսուելայի Հանրապետությունը վերակազմավորվեց Վենեսուելայի Միացյալ Նահանգների դաշնության և ետ վերափոխվեց 1953 թվականին։ Թեև այս այս ժամանակաշրջաններն սկսվում են նոր սահմանադրությունների ներդրմամբ՝ համապատասխանաբար չորրորդ և քսանչորսերորդ, Վենեսուելայի պատմագրության մեջ դրանք նշվում են որպես Չորրորդ հանրապետության շարունակություն։

Նախագահ դառնալուց հետո Չավեսը նախաձեռնեց սահմանադրական բարեփոխում, որն ավարտվեց 1999 թվականի դեկտեմբերին նոր սահմանադրության ընդունմամբ։ Այդ ժամանակվանից երկիրը հայտնի է որպես «Վենեսուելայի բոլիվարական հանրապետություն», այդպիսով իրականություն դարձնելով Չավեսի՝ քաղաքականության և ղեկավարման մեջ նոր դարաշրջան սկսելու ցանկությունը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Gustavo Planchart Manrique: *"Constituciones de Venezuela"* in Diccionario de Historia de Venezuela. Caracas: Fundación Polar, 1997. ISBN 980-6397-37-1

Արտաքին հղումներ
----------------

* Chávez: Socialismo, partido único y reforma constitucional prioridad del 2007. 16.12.2006