**Չիուաուա** (իսպ.՝ Chihuahua), Մեքսիկայի հյուսիսում գտնվող քաղաք, Չիուաուա նահանգի վարչական կենտրոն, ընդգրկված է համանուն քաղաքապետարանի կազմում և նաև նրա վարչական կենտրոնն է։ 1864-1867 թվականներին Մեքսիկայի հանրապետական կառավարության տեղակայման վայրն է եղել։ 2010 թվականի դրությամբ բնակչությունը կազմել է 809232 մարդ։

Պատմություն
-----------

### Գաղութային պատմություն

Մինչկոլումբոսյան դարաշրջանում ներկայիս Չիուաուա նահանգի տարածքում բնակվել են հնդկական ցեղեր, որոնք խոսել են աստեկական լեզուներով, զբաղվել են որսորդությամբ, հավաքագրմամբ և (նրանցից ոմանք) պարզունակ գյուղատնտեսությամբ։ Ենթադրվում է, որ «Chihuahua» անունը եկել է բնիկների լեզվից, սակայն դրա ճշգրիտ իմաստը հայտնի չէ։ Հիմնական հիպոթեզներ՝ *չոր վայր* կամ *երկու գետի միջև*։

Այստեղ հայտնված առաջին սպիտակամորթները *Ֆրանցիսկո դե Իբարի* գիտարշավի իսպանացիներն են (1562)։

Քաղաքը հիմնադրվել է 1709 թվականի հոկտեմբների 12-ին իսպանացի հետազոտող *Անտոնիո Դեզա ի Ուոլայի* կողմից՝ ստանալով *El Real de Minas de San Francisco de Cuéllar* անվանումը։ Քաղաքի համար վայրն ընտրվել է երկու գետի՝ Սակրամենտոյի և Չուվիսկարի միաձուլման շնորհիվ, ինչպես նաև Ռիո Գրանդեի և այդ ժամանակվա կարևոր հանքարդյունաբերական կենտրոնի՝ Փարալի միջև ընկած ճանապարհի մեջ տեղում գտնվելու պատճառով։ 1718 թվականին Նոր Իսպանիայի իշխանութունները պաշտոնապես բնակավայրին շնորհել են քաղաքի կարգավիճակ, իսկ 1823 թվականին այն ստացել է իր ներկայիս անունը։։

Մեքսիկայի անկախության պատերազմի բուռն իրադարձությունները գրեթե չեն ազդել քաղաքի վրա, թեև հենց այստեղ է 1811 թվականին ռոյալիստների կողմից մահապատժի ենթարկվել անջատողականների առաջնորդներից մեկը՝ Միգել Իդալգոն։

### Մեքսիկայի կազմում

Ամերիկա-մեքսիկական պատերազմի ժամանակ Չիուաուա քաղաքը զբաղեցվել է ամերիկացինորի կողմից, երբ 1847 թվականի փետրվարի 28-ին Սակրամենտո գետի (քաղաքից 20 կիլոմետր դեպի հյուսիս) ափին տեղի ունեցած ճակատամարտում 940 ամերիկացիներ *Ալեքսանդր Դոնիֆանի* հրամանատարությամբ, ամբողջությամբ ջախջախել են թվով հինգ անգամ գերազանցող մեքսիկական ջոկատներին (ամերիկացիները այդ ճակատամարտում ունեցել են 2 զոհ և 11 վիրավոր, մեքսիկացիները՝ մոտ 300 զոհ և 40 ռազմագերի, կորցրել են ամբողջ հրետանին և ռազմամթերքը, վիրավորների թիվը հստակ հայտնի չէ։ Չիուաուան մնացել է ԱՄՆ-ի վերահսկողության տակ ընդհուպ մինչև պատերազմի ավարտը։

Սակրամենտոյի ճակատամարտՄեքսիկայի գրավումը ֆրանսիացիների կողմից մեքսիկական արշավանքի ժամանակ հանգեցրել է նախագահ Բենիտո Խուարեսի հանրապետական կառավարության ձևավորմանը, որը 1864-1867 թվականներին տեղակայվել է Չիուաուայում։ Դա հանգեցրել է քաղաքի արագ զարգացմանը, որը շարունակվել է նաև ֆրանսիացիների հեռանալուց հետո։ XIX դարի վերջին Չիուաուան Մեքսիկայի գլխավոր տնտեսական կենտրոնների խոշորագույն քաղաքներից մեկն էր։

1910-1917 թվականների քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ Չիուաուան Ֆրանսիսկո Վիլյայի ղեկավարմամբ ապստամբների հենակետն էր։

Քաղաքը երկրորդ տնտեսական վերելքն ապրեց 1990-ական թվականներին, երբ ամերիկյան շատ կորպորացիաներ սկսեցին իրենց գործարանները տեղափոխել Մեքսիկա։ Մեքսիկա-ամերիկյան սահմանին մոտ լինելը, էժան և համեմատաբար որակյալ աշխատուժը և զարգացած ենթակառուցվածքը դրդել են զգալի թվով ընկերությունների ընտրել Չիուաուան։

2000-ական թվականներից ի վեր Չիուաուան տառապել է բռնության բռնկումներից, որոնք կապված էին թմրակարտելների՝ միմյանց և իրավապահ մարմինների դեմ պայքարի հետ։ Թեև 2010 թվականից քաղաքում սպանությունների թիվը նվազել է, հանցավորության մակարդակը մնացել է շատ բարձր։ Չիուաուան Մեքսիկայի ամենամեծ թմրակարտելի՝՝«Սինալոայի» հենակետն է։

Աշխարհագրություն և կլիմա
------------------------

Քաղաքը գտնվում է Չիուաուա անապատի արևմտյան ծայրամասում՝ լեռնոտ տեղանքում, Սակրամենտո և Չուվիսկար գետերի միաձուլման մոտ, ծովի մակերևույթից մեկուկես կիլոմետր բարձրության վրա։

Չիուաուայի կլիման կիսաանապատային է, տաք, չափավոր անձրևոտ ամառներով և չոր ու ցուրտ ձմեռներով։ Սովորաբար ձմռանը 1-2 անգամ ձյուն է տեղում։

| Չիուաուաի կլիմայական տվյալները |
| --- |
| Ամիս | հունվ | փետ | մարտ | ապր | մայ | հուն | հուլ | օգոս | սեպ | հոկ | նոյ | դեկ | Տարի  |
| Ռեկորդային բարձր °C (°F) | 30.0 (86) | 32.0 (89.6) | 34.0 (93.2) | 38.8 (101.8) | 39.6 (103.3) | 41.4 (106.5) | 41.6 (106.9) | 39.2 (102.6) | 39.0 (102.2) | 35.0 (95) | 34.6 (94.3) | 29.0 (84.2) | 41.6 (106.9) |
| Միջին բարձր °C (°F) | 18.1 (64.6) | 21.2 (70.2) | 24.2 (75.6) | 27.9 (82.2) | 32.2 (90) | 34.0 (93.2) | 32.1 (89.8) | 30.3 (86.5) | 29.2 (84.6) | 26.8 (80.2) | 21.9 (71.4) | 18.2 (64.8) | 26.3 (79.3) |
| Միջին օրական °C (°F) | 10.0 (50) | 12.9 (55.2) | 15.7 (60.3) | 19.2 (66.6) | 23.6 (74.5) | 26.3 (79.3) | 25.6 (78.1) | 24.3 (75.7) | 22.6 (72.7) | 18.7 (65.7) | 13.7 (56.7) | 10.3 (50.5) | 18.6 (65.5) |
| Միջին ցածր °C (°F) | 2.0 (35.6) | 4.5 (40.1) | 7.1 (44.8) | 10.4 (50.7) | 14.9 (58.8) | 18.6 (65.5) | 19.1 (66.4) | 18.2 (64.8) | 16.0 (60.8) | 10.7 (51.3) | 5.5 (41.9) | 2.4 (36.3) | 10.8 (51.4) |
| Ռեկորդային ցածր °C (°F) | −12.8 (9) | −18.0 (−0.4) | −5.8 (21.6) | −3.4 (25.9) | 3.8 (38.8) | 6.1 (43) | 10.6 (51.1) | 10.0 (50) | 3.7 (38.7) | −2.4 (27.7) | −6.1 (21) | −11.5 (11.3) | −18.0 (−0.4) |
| Տեղումներ մմ (դյույմ) | 9.9 (0.39) | 3.7 (0.146) | 7.7 (0.303) | 12.9 (0.508) | 26.1 (1.028) | 34.7 (1.366) | 94.7 (3.728) | 89.3 (3.516) | 66.4 (2.614) | 21.6 (0.85) | 8.7 (0.343) | 9.9 (0.39) | 385.7 (15.185) |
| Միջ. տեղումների օրեր (≥ 0.1 mm) | 2.5 | 1.6 | 1.5 | 2.5 | 4.0 | 6.7 | 11.4 | 12.0 | 8.0 | 4.0 | 2.0 | 2.3 | 58.4 |
| Միջ. ձնառատ օրեր  | 0.30 | 0.18 | 0.09 | 0.09 | 0.00 | 0.00 | 0.00 | 0.00 | 0.00 | 0.00 | 0.50 | 0.88 | 2.04 |
|  % խոնավություն | 55 | 49 | 39 | 37 | 37 | 42 | 53 | 61 | 61 | 56 | 55 | 57 | 50 |
| Միջին ամսական արևային ժամ | 185 | 204 | 254 | 278 | 299 | 273 | 240 | 242 | 229 | 238 | 191 | 174 | 2807 |
| *Աղբյուր #1: Servicio Meteorológico Nacional (normals and extremes 1981–2000), Deutscher Wetterdienst (extremes 1932–1993, sun 1961–1990)* |
| *Աղբյուր #2: Colegio de Postgraduados (snowy days, 1951–1980)* |

ԲՆակչություն
------------

Քաղաքի պատմական կենտրոնըՄեքսիկայի վիճակագրության և աշխարհագրության ազգային ինստիտուտի տվյալներով քաղաքի բնակչությունը 2010 թվականի դրությամբ կազմել է 810 000 մարդ, ինչը Չիուաուային դարձրել է ըստ բնակչության քանակի նահանգի երկրորդ քաղաքը (Սյուդադ Խուարեսից հետո) և տասներկուերորդը ամբողջ Մեքսիկայում։

Չիուաուայի բնակչությունը համարվում է երկրի խոշոր քաղաքների համեմատ «սպիտակ», մոտ 80 տոկոսը սպիտակամորթներ են, մնացածը՝ մետիսներ։ Ժողովրդի ավելի քան 80 տոկոսը կաթոլիկներ են, Չիուաուայում բնակվում է նաև Մեքսիկայում մենոնիտների խոշորագույն համայնքը (մոտ 50 հազար մարդ, երկրի մեննոնիտ համայնքի կեսը)։

Չիուաուան ավանդաբար առաջատար հորիզոնականներ է զբաղեցնում Մեքսիկական քաղաքների վարկանիշներում այնպիսի ցուցանիշներով, ինչպիսիք են կյանքի տևողությունը, քաղաքացիների կրթության և եկամտի մակարդակը, ինչպես նաև մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքսը։

Տնտեսություն
------------

Չիուաուան համարվում է Մեքսիկայի գլխավոր արդյունաբերական կենտրոններից մեկը։ Քաղաքում 9 արդյունաբերական կենտրոն կա, որտեղ տեղակայված են 79 խոշոր ձեռնարկություններ, որոնք պատկանում են արտասահմանյան կազմակերպություններին (հիմականում ամերիկյան), դրանցից են օրինակ «Ֆորդ», «Sumitomo Corporation», «Honeywell» և «LG Electronics» ընկերությունները։

Քաղաքային տնտեսության մյուս կարևոր ճյուղերն են ծառայությունների ոլորտը, մանրածախ առևտուրը, շինարարությունը և թեթև արդյունաբերությունը։ Քաղաքի շրջակայքում կատարվում է ցինկի և արծաթի արտադրություն։

Տրանսպորտ
---------

Չիուաուան սպասարկվում է «գեներալ Ռոբերտո Ֆիերո Վիլյալոբոսի անվան միջազգային օդանավակայանի» կողմից (IATA, **CUU**, ICAO, **MMCU**)՝ տարեկան 855 հազար մարդ ուղևորահոսքով (2012)։ Կանոնավոր ավիաչվերթները կատարվում են դեպի Մեքսիկայի բոլոր հիմնական քաղաքներ, ինչպես նաև Դալաս և Հյուստոն։

Քաղաքը Լոս Մոչիս նավահանգստի հետ կապող Չիուաուա-Խաղաղ օվկիանոսյան երկաթուղին (իսպ.՝ *Ferrocarril Chihuahua al Pacífico*, կամ *El Chepe*) օգտագործվում է ինչպես բեռնափոխադրումների, այնպես էլ զբոսաշրջային նպատակներով։ Չիուաուայի միջով անցնող երկու այլ երկաթողային գծերն օգտագործվում են միայն բեռնափոխադրումների համար։

Չիուաուայում հատվում են երկու դաշնային մայրուղիներ՝ **№ 16** (Էռմոսիլո — Օհանգա) և **№ 45** (Սյուդադ Խուարես — Դելիսյաս)։

Հասարակական տրանսպորտը ներկայացված է **«ViveBús»** ավտոբուսներով (մեկ տրանսպորտային գիծը 21 կիլոմետր է), ինչպես նաև բազմաթիվ փոքր մասնավոր փոխադրամիջոցներով։

Քույր քաղաքներ
--------------

* Ալբուկերկե, ԱՄՆ (մարտի 10, 2008)
* Էլ Պասո, ԱՄՆ (1970)
* Լինվուդ, ԱՄՆ
* Լինվուդ, ԱՄՆ
* Միդլենդ, ԱՄՆ (2015)
* Նաշվիլ, ԱՄՆ
* Պուեբլո, ԱՄՆ
* Սյուդադ Խուարես, Մեքսիկայի Միացյալ Նահանգներ
* Տորեոն, Մեքսիկայի Միացյալ Նահանգներ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. ↑  «NORMALES CLIMATOLÓGICAS 1981–2000» (PDF) (Spanish). Comision Nacional del Agua. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2016 թ․ մարտի 3-ին. Վերցված է 2016 թ․ հունվարի 23-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
3. ↑  
«Klimatafel von Chihuahua, Chihuahua / Mexiko» (PDF). *Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world* (German). Deutscher Wetterdienst. Վերցված է 2016 թ․ հունվարի 23-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
4. ↑  «Station 76225: Chihuahua». *Global station data 1961–1990—Sunshine Duration*. Deutscher Wetterdienst. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ հոկտեմբերի 17-ին. Վերցված է 2016 թ․ հունվարի 23-ին.
5. ↑  «Normales climatológicas para el Estado de Chihuahua» (Spanish). Colegio de Postgraduados. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ ապրիլի 19-ին. Վերցված է 2012 թ․ սեպտեմբերի 18-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
6. ↑
7. ↑
8. ↑
9. ↑
10. ↑

Արտաքին հղումներ
----------------

* Sitio Oficial del Municipio de Chihuahua
* Sitio INEGI, Archivo histórico de localidades
* Fotografías de Chihuahua

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Չիուաուա (քաղաք)» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames · Open Directory Project |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Treccani |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4085251-9 · LCCN: n83007435 · NKC: ge206785 · VIAF: 2145193234470460745 · WorldCat VIAF: 2145193234470460745 |

 |