**Վիկտիմիզացիա** (լատին․՝ victima,հայերեն՝ թշնամացում), անձի կամ անձանց խմբի հանցավոր ոտնձգության զոհ դառնալու գործընթաց կամ վերջնական արդյունք։ Վիկտիմիզացիան ուսումնասիրվում է վիկտիմոլոգիայի, քրեաբանության և հարակից այլ առարկաների շրջանակներում։

Պոզիտիվիստական, ինչպես նաև ներքին վիկտիմոլոգիայում ընդունված է տեսական դրույթ, ըստ որի հանցագործություններից տուժողներն ունեն որոշակի առանձնահատկություններ (անհատականության կամ վարքի առանձնահատկություններ), որոնք նպաստում են նրանց վնաս պատճառելուն։ Այս տեսական մոդելում վիկտիմիզացիայի հայեցակարգը օգտագործվում է զոհի այնպսի հոգեբանական առանձնահատկությունները նկարագրելու համար, ինչպիսիք են՝ իրենց իրավունքները պաշտպանելու անկարողությունը, հնազանդությունը, դյուրահավատությունը, անլրջությունը, պատասխանատվություն ստանձնելու դժկամությունը, չտարբերակված հաղորդասիրությունը, խոնարհությունը, ներշնչելիությունը և այլն. զոհի այս հատկությունները, որպես կանոն, չեն գիտակցվում և վտանգ են ներկայացնում որոշակի իրավիճակներում։

Արտասահմանյան վիկտիմոլոգիայում այս մոտեցումը սուր քննադատության է ենթարկվում և նշվում է «տուժողի պախարակում» տերմինով։ Ավելի ուշ վիկտիմոլոգիական տեսություններում վիկտիմիզացիան դիտվում է որպես գործընթաց, որը սկսվում է հանցագործության կատարման պահին։

Վիկտիմիզացիայի գործընթաց
------------------------

Վիկտիմիզացիան բարդ գործընթաց է, որը կարող է ներառել մի քանի քայլ։ Դրանցից առաջինը՝ առաջնային վիկտիմիզացիան ներառում է հանցագործի և զոհի փոխազդեցությունը հանցագործության կատարման գործընթացում, ինչպես նաև այդ փոխազդեցության կամ բուն հանցագործության հետևանքները։ Երկրորդ փուլը զոհի արձագանքն է հանցագործությանը, ներառյալ ինքնընկալման հնարավոր փոփոխությունները, ինչպես նաև այն պաշտոնական միջոցները, որոնցով զոհը կարող է արձագանքել հանցագործությանը։ Երրորդ փուլը զոհի հետագա փոխազդեցությունն է այլ մարդկանց, այդ թվում՝ իրավապահ մարմինների ներկայացուցիչների հետ, որոնց նա կարող է դիմել։ Եթե այս փոխազդեցությունը նույնպես բացասական ազդեցություն է ունենում զոհի վրա, ապա այն կոչվում է *կրկնակի վիկտիմիզացիա*։

Կրկնակի վիկտիմիզացիա
--------------------

Կրկնակի վիկտիմիզացիան լրացուցիչ վիկտիմիզացիա է, որը տեղի է ունենում առաջնային վիկտիմիզացիայից հետո։ Կրկնակի վիկտիմիզացիայի օրինակներ են տուժողին մեղադրելը, առողջապահության ոլորտի մասնագետների կամ այլ մասնագետների կողմից տուժողի նկատմամբ անպատշաճ վարքագիծը կամ հայտարարությունները, որոնց դիմում է զոհը, և այլ գործողություններ, որոնք խորացնում են զոհի տառապանքը։ Զոհերը կարող են կրկնակի վիկտիմիզացիայի ենթարկվել նաև իրավապահ մարմինների աշխատակիցների կողմից։ Բյուրոկրատական գործընթացների վրա ժամանակ և նյութական ռեսուրսներ կորցնելով՝ զոհերը հաճախ անտեսվում են դատական պրիստավների և դատական համակարգի այլ աշխատողների կողմից, չեն ստանում տեղեկատվություն իրենց գործի վերաբերյալ, օրինակ դատական նիստերի հետաձգումը։ Արդյունքում, նրանց ապակողմնորոշումը և հուսահատությունը կարող են հանգեցնել ապատիայի և դատավարությանը մասնակցելուց հրաժարվելուն։

Զոհի խաղ
--------

Կա նաև զոհի դերի ինքնակամ ընդունում (ինքնավիկտիմիզացիա)՝ պայմանավորված տարբեր պատճառներով (հոգեկան խանգարումներ) կամ օգուտներով (ուշադրություն գրավելը, Մյունխհաուզենի համախտանիշը, պատասխանատվությունից խուսափելը, դաժանության արդարացումը, նպաստ ստանալը և այլն)։ Անբարեխիղճ զոհի խաղերը առանձնանում են, օրինակ, գործարքային վերլուծության մեջ, այնպիսի մանիպուլյատիվ խաղերում, ինչպիսիք են՝ «տեսեք, թե որքան եմ ես տանջվել» և «փայտե ոտքը», որտեղ անտեսվում են իրավիճակը բարելավելու սեփական հնարավորությունները։

Տես նաև
-------

* Ստոկհոլմի համախտանիշ
* Ձեռքբերովի անօգնականություն

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Додонов В. Н. Ермаков В. Д. Крылова М. А. и др. Большой юридический словарь. М.: Инфра, 2001
2. ↑  Лунеев В. В. ВИКТИМОЛОГИЯ // Большая российская энциклопедия. Том 5. Москва, 2006, стр. 307  Archived 2021-01-24 at the Wayback Machine.
3. ↑  Общая психология: слов. / под ред. А. В. Петровского. — М.: Per Se; СПб. : Речь, 2005. — 250 с.; — (Психологический лексикон: энцикл. слов. в 6 т.).  Archived 2021-06-12 at the Wayback Machine.
4. ↑  Жмуров, В. А. Большая энциклопедия по психиатрии / В. А. Жмуров. — 2-е изд. — М. : Джан-гар, 2012. — 864 с.  Archived 2021-06-12 at the Wayback Machine.
5. ↑  Азбука социального психолога-практика : справочно-энциклопедическое издание / М. Ю. Кондратьев, В. А. Ильин. — Москва : Per Se, 2007. — 463 с.  Archived 2021-06-12 at the Wayback Machine.
6. ↑  James Dignan. Understanding Victims and Restorative Justice. NY: Open University Press, McGraw-Hill Education, 2005. P. 23
7. ↑  «Post-crime victimization or secondary victimization»։ *Comprehensive Criminal Justice Terminology*։ Prentice Hall։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ մարտի 10-ին
8. ↑  *Campbell R. Raja S.* Secondary victimization of rape victims: insights from mental health professionals who treat survivors of violence(անգլ.) // *Violence & Victims* : journal. — 1999. — Т. 14. — № 3. — С. 261—275. — PMID 10606433.
9. ↑  *Doerner, William* Victimology. — Burlington, MA: Elseiver, Inc. 2012. — ISBN 978-1-4377-3486-7
10. ↑  *Simon, George K (1996). In Sheep’s Clothing: Understanding and Dealing with Manipulative People. ISBN 978-0-9651696-0-8.*
11. ↑  Evans, Katie & Sullivan, J. Michael Dual Diagnosis: Counseling the Mentally Ill Substance Abuser (1990)
12. ↑  Petruska Clarkson, *Transactional Analysis in Psychotherapy* (London 1997) p. 217
13. ↑  Eric Berne, *Games People Play* (Penguin 1964) p. 92 and p. 141-2

Գրականություն
-------------

Գրքեր
* *Полубинский, В. И.* Криминальная виктимология: Монография. — 2-е изд. — М.: ВНИИ МВД России, 2008. — 53 с.
* *Одинцова М. А.* Типы поведения жертвы: Опросник ролевой виктимности. — Самара: Издательский дом «Бахрах», 2013. — 160 с.