recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Մարգարեթ Հաչինսոն Ռուսո** (անգլ.՝ Margaret Hutchinson Rousseau, հոկտեմբերի 27, 1910(1910-10-27), Հյուստոն - հունվարի 12, 2000(2000-01-12), Weston, Միդլսեքս շրջան, Մասաչուսեթս, ԱՄՆ), քիմիկոս-ինժեներ, ով գծագրել է պենիցիլին արտադրող առաջին կոմերցիոն գործարանը։ Մարգարեթը նաև Քիմիկոս-ինժեներների ամերիկյան ինստիտուտի առաջին կին անդամն էր։

Կենսագրություն
--------------

Մարգարեթ Հաչինսոնը ծնվել է 1910 թվականին Տեխաս նահանգի Հյուսթոն քաղաքում։ Հայրը հագուստի խանութ ուներ։ Ամուսինը՝ Ուիլյամ Ռուսոն, Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում դասավանդում էր քիմիական ճարտարագիտություն։ 1932 թվականին ավարտեց Ռայսի անվան համալսարանը և ստացավ բակալավրի գիտական աստիճան, իսկ 1937 թվականին՝ Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտը՝ ստանալով քիմիական ինժեներիայի բնագավառում դոկտորի աստիճան։ Առաջին կինն էր, որ ԱՄՆ-ում ստացավ դոկտորի աստիճան այս բնագավառում։

Մահացել է 2000 թվականի հունվարի 12-ին Վեսթոնի իր տանը։

Կարիերա
-------

Պրոֆեսիոնալ կարիերան սկսեց E. B. Badger ընկերությունում (որտեղ հանդիպեց ապագա ամուսնուն) և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ վերահսկում էր ռազմավարական նշանակություն ունեցող պենիցիլինի և սինթետիկ կաուչուկի արտադրական գործարանի գծագրման աշխատանքները։ Աշխատում էր նաև ավիացիոն վառելիքի՝ օկտանի բարձր տոկոսով բենզինի մշակման վրա։ Նրա հետագա աշխատանքը կայանում էր բազմաթորման սյուների և Էթիլենգլիկոլի ու քացախաթթվի արտադրական գործարանի նախագծումը։

Մրցանակներ և այլ գործունեություն
--------------------------------

1955 թվականին Կին ինժեներների միության կողմից ստացավ մրցանակ տվյալ ոլորտում ձեռքբերումների համար։

1961 թվականին թոշակի անցավ և դարձավ Բոսթոնի սիմֆոնիկ նվագարանի վերակացուն։

Առաջին կինն էր, որ 1983 թվականին Քիմիկոս-ինժեներների ամերիկյան ինստիտուտի կողմից արժանացավ մրցանակի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  FamilySearch Family Tree — 2009.
2. ↑
3. 1 2  Chemical Heritage Archived 2010-06-20 at the Wayback Machine. Manufacturing a Cure: Mass Producing Penicillin
4. 1 2  AIChE Centennial Celebrations Archived 2012-08-02 at the Wayback Machine. Milestones
5. ↑  MIT Women's Association The 1920s and 1930s
6. 1 2  Sybyl E. Hatch *Changing Our World: True Stories of Women Engineers* Archived 2015-04-02 at the Wayback Machine. Chapter 12
7. 1 2  web.mit.edu news Feb 2000 In Memoriam
**Ալեքսանդրովսկի պասաժ** (թաթ.՝ Александров пассажы), խոշորագույն պատմական շենք Կազանում, քաղաքի տեսարժան վայրերից։ Ռուսաստանի մի քանի պասաժներից մեկն է։ Կառուցվել է 1880-1883 թվականներին։

Նկարագրություն
--------------

Վլադիմիր Սուսլովի և Նիկոլայ Պոզդեևի նախագծի համաձայն շենքը կառուցվել է սանկտպետերբուրգցի ճարտարապետ Հենրիխ Բերնարդովիչի Ռուշը վաճառական Ալեքսանդրովի պատվերով։ Սեփականատերն այն վաճառել է իր քրոջը՝ Օ. Ս. Ալեքսանդրովա-Գեյնսին։ Վերջինս շենքը նվիրել է քաղաքին՝ այնտեղ թանգարան բացելու համար։ Սակայն շենքը հարմար չէր քաղաքային թանգարանի համար և այստեղ տեղավորեցին կահավորված սենյակներ և խանութներ։ Խորհրդային ժամանակաշրջանի վերջում շենքը գտնվում էր վթարային վիճակում։ Թուլացած հողերի պատճառով նրա հյուսիսային անկյունը իջվածք տվեց։ ԽՍՀՄ փլուզումից առաջ և հետո ելնելով վերականգնման տեխնիկական բարդություններից ու ծանր տնտեսական պայմաններից ամրացվեց միայն շենքի հիմքը, իսկ վերականգնումը ձգձգվեց։

Հիմնական մուտքը (Կրեմլյովկայա փողոցում) աչքի է ընկնում 2 հարկերի սյունասրահով և երկու արձանասյուներով։ Ճակատները զարդարված են էկլեկտիկ ճարտարապետական ​​դեկորով`բարոկկո-վերածննդի տարրերի գերակշռությամբ։ Ֆասադայի գլխավոր գմբեթը զարդարված է ժամացույցով։ Շենքի ինտերիերը զարդարված է մարդկանց ֆիգորներով, պատկերված են դիմակներ, սվաղե զարդանախշեր։ Կենտրոնական մասնաշենքի մեջտեղում կանթեղ է՝ կնոջ բրոնզե արձան, որը բռնել է մանկան ձեռքը։ Շենքի գունագեղությունն ունեցել է վարդագույն տոն, այժմ՝ ընդհանուր թեթև գորշագույն է։

Պասաժը սկզբում զբաղեցնում էր մի ամբողջ թաղամաս՝ ձգվելով Վոսկրեսենկա, Պետրոպավլովսկայա, Փոչտամտսկայա և Չեռնոոզերակայա փողոցներով (այժմ՝ Կրեմլյովկայա, Մուսա Ջալիլի, Լոբաչևւսկու և Ձերժինսկու)։ Սակայն հետագայում առևտրային թաղամասի մի մասը, որը նայում էր Վոսկրեսենսկայա և Փոչտամտսկայա փողոցների անկյունին, վերացավ։ Այստեղ կառուցվեց Չեռնոյարովսկի պասաժը։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
*

Գրականություն
-------------

* «Казань в памятниках истории и культуры». Казань: Тат. кн. изд-во, 1977.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Александровский пассаж в путеводителе по Казани (много фото)
* Александровский пассаж в розовых тонах

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Ալեքսանդրովսկի պասաժ (Կազան)** կատեգորիայում։ |
| **՞**Տանձենի խառնված |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Կարգ | վարդածաղկավորներ |
|
|
|
| Ընտանիք | վարդազգիներ |
|
|
|
| Ցեղ | տանձենի |
|
|
| Տեսակ | Տանձենի խառնված |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Pyrus complexa

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Տանձենի խառնված** (լատին․՝ Pyrus complexa), վարդազգիների ընտանիքին պատկանող տանձենի ցեղի ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Տերևաթափ, փոքր ծառ է՝ 6-10 մ բարձրությամբ և 10-20 սմ բնի տրամագծով։ Սաղարթը անկանոն է, խոնարհված։ Ճյուղերը փշապատ են, մուգ շագանակագույն։ Ընձյուղները սկզբում սարդոստայնանման աղվամազով են ծածկված, այնուհետև համարյա մերկանում են։ Բողբոջները բավականին խոշոր են, ձվաձև կամ կոնաձև, մուգ դարչնագույն, կարմրող։ Տերևները օվալաէլիպսաձև են կամ համարյա ձվաձև, 6,5-8 սմ երկարությամբ և 3,5-4 սմ լայնությամբ, կարճ սրածայր, կարճացած ընձյուղների վրա ավելի նեղ երկարավուն, քան երկարացած ընձյուղների վրա, երկու կողմից մոխրավուն կամ սպիտակավուն թաղիքանման մազմզուկներով պատված, խոշոր սղոցաեզր։ Տերևակոթունները կարճ են, 1,5-2 սմ երկարությամբ, թաղիքամազմզուկապատ։ Վահանիկները բազմածաղիկ են։ Պտուղները կլորավուն են, տափակ, մանր, 2-3 սմ տրամագծով, դեղնավուն։ Պտղակոթերի երկարությունը հավասար է կամ մի փոքր գերազանցում է պտղի երկարությանը։

Տիպիկ հայկական էնդեմ է, որը Հայաստանի սահմաններից դուրս չի հանդիպում։ Տարածված է Զանգեզուրի անտառներում, Մեղրու շրջանի Մուլք և Տաշտուն գյուղերի շրջակայքում, անտառների եզրերին, այգիների մոտ, ստորինից մինչև միջին լեռնային գոտի։

Նկարագրություն
--------------

10 մ բարձրությամբ փշիկներով ծառ է։ 6,5-8 սմ երկարությամբ, 3,5-4 սմ լայնությամբ աղեղնասղոցաեզր, երկու կողմից խիտ թաղիքե թավոտությամբ, վերևում՝ կարճ սրացած, սպիտակավուն, կոթերը՝ թավոտ տերևները էլիպսաձև են։ 2-3 սմ տրամագծով դեղնավուն, տափակացածկլորավուն, մանր, կոթերը բարակ են, պտղին հավասար երկարությամբ։

Տարածվածություն
---------------

Հանդիպում է Գեղամի (Միլլի գետի կիրճ), Դարեղեգիսի (Խաչիկ, Եղեգիս գետի կիրճ) և Մեղրու (Գուդեմնիս, Վանք, Ջինդարա, Մուլք, Վահրավար) ֆլորիստիկական շրջաններում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է միջին և վերին լեռնային գոտիներում՝ ծովի մակարդակից 1200-2100 մ բարձրությունների վրա, լայնատերև անտառներում անտառների եզրերին։ Ծաղկում է ապրիլ-մայիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հունիս-սեպտեմբերին։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է, որի տարածման շրջանի մակերեսը 5000 կմ²-ից պակաս է, բնակության շրջանի մակերեսը՝ 500 կմ²-ից պակաս։ Համարվում է Հայաստանի էնդեմիկ։ Արեալը խիստ մասնատված է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ, CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէր։

Պահպանության գործողություններ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 1, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ 343։
2. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6
**Ռենո** (իտալ.՝ Reno), գետ հարավային Իտալիայում ։

Գետի ակունքը գտնվում է Տոսկանայի սարերում (Պիստոյայի գավառում), բայց Ռենո գետի մեծ մասը հոսում է Պադանի հարթավայրով Էմիլիա Ռոմանիայի մարզը, ինչից հետո թափվում Ադրիատիկ ծով։ Գետի երկարությունը 212 կմ է. այն երկարությամբ տասներորդն է երկրում։ 1864 թ. Վերին ընթացքը բնութագրվում է մի քանի արհեստական ​​ջրամբարներով, որոնց ամբարտակները օգտագործվում են հիդրոէներգիայի արտադրության համար։

Գետի ավազանը 5040 կմ² է, խոշոր գետերից մեկը, որը սկիզբ է առնում Ապենիններից և թափվում Ադրիատիկ ծովը։ Գետը վարարում է գարնանն ու աշնանը։ Մինչև 1797 թվականն այն եղել է Պո գետի վտակը, բայց ջրհեղեղի պատճառով գետի հունը փոխվել է։ Այժմ այն ​​միանում է Ադրիատիկ ծովին ՝ Կասալբորսետիի մերձակայքում, Վալի դի Կոմակիոյից հարավ-արևելք։ Գետի ստորին մասը նավարկելի է դարձել, զարգացել նավարկությունը։ Գետահովտի խոշոր քաղաքը Բոլոնյան է։ Ռենո գետի գլխավոր վտակը Սանտերնոն է։

Անվան ստուգաբանություն
----------------------

Գետի անվանումն ունի կելտական ծագում։ Այն Հռենոս գետի պես ունի նույն ստուգաբանությունը ու նշանակում է «*ջրի հոսք*»։ Գետի մասին հիշատակվում է «Աստվածային կատակերգություն» պոեմում («Դժոխք»), որտեղ հեղինակը Բոլոնեզին նկարագրում է որպես «Սավնայի և Ռենոյի միջև ապրողի»:։ Մ. թ. ա. 43 թվականին Ռենոյի կղզիներից մեկում կնքվել է Երկրորդ Եռապետությունը։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *autori vari* Enciclopedia Treccani (իտալ.) — Istituto dell'Enciclopedia Italiana, 1929.
2. ↑  *Рено* հոդվածը Սովետական մեծ հանրագիտարանում , Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ կատալոնական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh85112861 · VIAF: 315125568 · WorldCat VIAF: 315125568 |

 |
**Քարե կամուրջ** (ռուս.՝ Каменный мост), առաջին քարե կամուրջը Ռուսաստանի Դաշնության Եկատերինբուրգ քաղաքում Իսետ գետի վրա։

Կառուցվել է 1840-1844 թվականներին ճարտարապետ Է. Խ. Սարտորիուսի նախագծով։ Ունի դաշնային նշանակության պատմաճարտարապետական հուշարձանի կարգավիճակ (գրանցման համար՝ 6610035000), գտնվում է Մալիշևի փողոցում։

Նկարագրություն
--------------

Կամուրջը կառուցված է խամքարից և գրանիտե սալաքարից։ Ամրության համար բոլոր հենարանային մասերի շարվածքում ներառված են մետաղական ցցեր, իսկ գետի հունի մեջ երկու հզոր քարե հենապատերն օժանդակում են կիսաշրջանաձև կամարները։ Կամրջի ճարտարապետական ձևավորումն ավարտվել է 1841 թվականին. եզրերին տեղադրվել են քարե չորս սյուն-կոթողներ և ավելացրել է 17 քարե կարճասյուներով թուջե կոփածո վանդակաճաղերով ցանկապատ։ 1950-ական թվականներին Մալիշևի փողոցով տրոլեյբուսի գործարկման հետ մեկտեղ վերակառուցվել են և ծածկվել ասֆալտով կամրջի երթևեկելի մասն ու մայթը, փոխարինվել են վանդակաճաղերը։ Բայց կամրջի ընդհանուր նկարագիրը գրեթե չի փոխվել, և այն իր կառուցվածքով շատ լավ լրացնում է քաղաքի կենտրոնում գտնվող Պատմական պուրակի համակառույցը։

Պատմություն
-----------

Կամրջի շինարարությունը սկսվել է XIX դարի 30-ական թվականներին։ Եկատերինբուրգի հիմնադրումից հետո մեկ դար բնակիչները Իսետի մեկ ափից մյուսն անցնում էին փայտյա կամուրջներով, որոնք XIX դարի սկզբին գտնվում էին ոչ բարվոք վիճակում։ Նրանք պահանջում էին մշտական ​​վերանորոգում, չէին կարողանում դիմակայել աճող ծանրաբեռնվածությանը։ 1839 թվականին որոշվեց քաղաքում կառուցել 5 քարե կամուրջ։

Այսօր այդ ժամանակների բոլոր շինություններից Եկատերինբուրգի կենտրոնում մնացել են միայն եզակի նմուշներ։ Մալիշևի փողոցում գտնվող քարե կամուրջը դրանցից մեկն է։

Այս կամուրջը համարվում է Եկատերինբուրգի հիմնական ճարտարապետական հուշարձաններից մեկը։ Այնուամենայնիվ, նրա վիճակն այնքան էլ բարվոք չէ, այնպես որ քաղաքային իշխանությունները հաճախ մտածում են կամրջի վերակառուցման մասին, նույնիսկ առաջարկում են ստորգետնյա թունել անցկացնել հետիոտների համար։ Սակայն նրանց ծրագրերը դեռևս չեն իրագործվել։

Պատկերասրահ
-----------

* Կամուրջը հեռվիցԿամուրջը հեռվից
* Կամուրջը երեկոյանԿամուրջը երեկոյան
* ՑանկապատըՑանկապատը

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Перечень объектов культурного наследия МинКультуры Свердловской области
2. 1 2 3 4  «Каменный мост»
**Ֆրանչեսկո Անդրիոլի** (լիտ.՝ Pranciškus Andriolis, 1794, Բրենտոնիկո, Տրենտո, Տրենտինո Ալտո Ադիջե, Իտալիա - 1861, Վիլնյուս, Ռուսական կայսրություն), իտալական ծագմամբ լիտվացի գեղանկարիչ և քանդակագործ, նկարիչ Միխալ Անդրիոլիի հայրը:

Կենսագրություն
--------------

Ֆրանչեսկո Անդրիոլին ծնվել է 1794 թվականին Իտալիայի Տրենտո գավառի Ռովերետո փոքրիկ բնակավայրում:

Սովորել է տեղի դպրոցում, որից հետո ծառայության է անցել Նապոլեոնյան բանակում: Մասնակցել է ռուս-ֆրանսիական պատերազմներին՝ կապիտանի զինվորական կոչումով:

Պատերազմի ընթացքում գերեվարվել է: Գերությունից ազատվելուց հետո ամուսնացել է և բնակություն հաստատելու նպատակով մեկնել Ռուսական կայսրություն՝ Լիտվայի մայրաքաղաք Վիլնո: 1827 թվականին ստացել է Ռուսական կայսրության քաղաքացիություն: Սովորել է Վիլնյուսի պետական համալսարանում, որն ավարտելուց հետո 1832 թվականին ստացել է նկարչի և դեկորատորի մասնագիտական որակավորում: Դրանից հետո սովորել է Սանկտ Պետերբուրգի գեղարվեստի ակադեմիայում, որն ավարտել է 1839 թվականին: Ուսումն ավարտելուց հետո ուսուցանել է: Որոշ ժամանակ նա նաև դասավանդել է Շիաուլիայի դպրոցում:

1830-ականներին նա զբաղվել է Վիլնյուսի կաթոլիկ տաճարները որմնանկարներով և քանդակներով հարստացնելով: Մահացել է 1861 թվականին Վիլնյուսում:

Գրականություն
-------------

* *Daugelis Osvaldas.* Andriolis Pranciškus // Visuotinė lietuvių enciklopedija. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2001. — Т. I: A—Ar. — С. 499. — 799 с.— ISBN 5-420-01485-8
| **՞**Ռոդոթիպուս կերիանման |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Կարգ | Վարդածաղկավորներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Վարդազգիներ |
|
|
|
| Ցեղ | Ռոդոթիպուս |
|
|
| Տեսակ | Ռոդոթիպուս կերիանման |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Rhodotypus kerrioides Sieb. et Zucc

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Ռոդոթիպուս կերիանման** (լատին․՝ Rhodotypus kerrioides Sieb. et Zucc), վարդազգիների ընտանիքի, ռոդոթիպուս ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Տերևաթափ թուփ է 2 — 5 մ բարձրությամբ, ուղիղ ճյուղերով և հակադիր տերևադասավորությամբ։ Տերևները ձվաձև են կամ երկարավուն ձվաձև, սրածայր, 4 — 8
սմ երկարությամբ, կրկնակի, սուր, սղոցաեզր, վերևի կողմից մերկ, մուգ կանաչ, ներքևի կողմից նոր բացված ժամանակ մետաքսամազմզուկապատ, բաց կանաչ, 3 — 5 մմ երկարությամբ կոթունով։ Ծաղիկները միայնակ են, գագաթնային, մաքուր սպիտակ, 3 — 5 սմ տրամագծով։ Բաժակը տափակ է, ունի 4 ձվաձև բաժակաթերթիկ,
պսակաթերթիկները 4-ն են, կլորավուն, առէջները բազմաթիվ են, պսակաթերթիկներից կրկնակի անգամ կարճ, Փոշանոթները սև են, սերմնարանները մեծ մասամբ 4-ն են։ Պտուղը կազմված է սև դարչնագույն, Փայլուն կորիզներից, որոնք ունեն ալրանման պտղամիս, 7,5 մմ երկարությամբ և 5,5 մմ տրամագծով։ Ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին, պտուղները հասունանում են հոկտեմբերին։ Ցրտահարվում է —20—22 °C-ի սառնամանիքների դեպքում։ Վատ է դիմանում խոտաբույսերի կոնկուրենցիային, ուստի և պահանջում է մշտապես պայքար մոլախոտային բուսականության դեմ։ Բազմանում է սերմերով, ցանքը նպատակահարմար է կատարել աշնանը։ Լավ է բազմանում նաև փայտացած և կանաչ կտրոններով։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է ճապոնիայում և կենտրոնական Չինաստանում։ Հայաստանում մշակվում է 60-ական թվականներից (Երևան, Բյուրական, Իջևան, Գյուլագարակ)։

Կիրառություն
------------

խորհուրդ է տրվում օգտագործել որպես դեկորատիվ բույս մեր հանրապետության ցածրադիր շրջաններում, ծովի մակերևույթից մինչև 1200 — 1400 մ բարձրությունների
վրա։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 1, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ 383։
**Տեղաշարժման կանոն**, *Ֆայանսի և Սոդդիի կանոն*, ռադիոակտիվ (\alpha և {\displaystyle \beta ^{-}}) տրոհման հետևանքով առաջացած տարրի տեղը տարրերի պարբերական համակարգում որոշող կանոն։ \alpha-տրոհումը միշտ հանգեցնում է այնպիսի տարրի իզոտոպի (Y) առաջացման, որը ելակետայինի ({\displaystyle X}) նկատմամբ 2 վանդակով տեղաշարժված է դեպի տարրերի պարբերական համակարգի սկիզբը, այսինքն՝ տրոհվող տարի կարգաթիվը (Z) նվազում է 2, զանգվածի թիվը (A)՝ 4 միավորով 

{\displaystyle {}\_{Z}^{A}{\textrm {X}}\to {}\_{Z-2}^{A-4}{\textrm {Y}}+{}\_{2}^{4}{\textrm {He}}}
{\displaystyle \beta ^{-}} տրոհումից առաջացած տարրը ելակետայինի նկատմամբ 1 վանդակով տեղաշարժված է դեպի պարբերական համակարգի վերջը, այսինքն՝ կարգաթիվը մեծանում է 1 միավորով, իսկ զանգվածի թիվը մնում է հաստատուն 

{\displaystyle {}\_{Z}^{A}{\textrm {X}}\to {}\_{Z+1}^{A}{\textrm {Y}}+{e}}
Տեղաշարժման կանոնը ձևակերպել են Կ․ Ֆայանսն ու Ֆ․ Սոդդին 1913 թվականին, միմյանցից անկախ։

Հայտնի են նաև պոզիտրոնային ({\displaystyle \beta ^{+}}) և էլեկտրոնի զավթումով (K-կլանում) տրոհումներ, որոնց դեպքում առաջացած տարրը ելակետայինի նկատմամբ տեղաշարժված է դեպի տարրերի պարբերական համակարգի սկիզբը 1 վանդակով։

Տես նաև
-------

* Ռադիոակտիվություն


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 647)։*  |
**Յուզեֆ Էպիֆան Մինասովիչ** (լեհ.՝ Józef Epifani Minasowicz, ապրիլի 7, 1718(1718-04-07), Վարշավա, Ռեչ Պոսպոլիտա - հոկտեմբերի 15, 1796(1796-10-15), Վարշավա, Պրուսիայի թագավորություն), հայազգի լեհ բանաստեղծ, հրապարակագիր, թարգմանիչ։ Իրավագիտության դոկտոր։

Կենսագրություն
--------------

Յուզեֆ Էպիֆան Մինասովիչը ծնվել է 1718 թվականի ապրիլի 7-ին Վարշավայում։ Սովորել է Վարշավայի Հիսուսյանների դպրոցում, ապա՝ Կրակովի համալսարանում, ստացել իրավագիտության դոկտորի աստիճան։ 1769-1773 և 1778-1781 թվականներին եղել է «Մոնիտոր» (*«Monitor»*) հանդեսի խմբագիրը։ Հրատարակել է ավելի քան 40 հատոր (լեհերեն, լատիներեն) պատմագիտական, իմաստասիրական, աստվածաբանական, խրատաբարոյախոսական և այլ թեմաներով աշխատություններ, բանաստեղծությունների ժողովածուներ, թարգմանություններ։ Աշխատություններից մի քանիսը պարունակում են տեղեկություններ լեհահայերի մասին։ «Լվովի լեհահայոց արքեպիսկոպոսների վարքագրությունը քառյակներով շարադրեալ․․․» (1762) աշխատությունում կան 1624 թվականին Հայաստանից Լեհաստան անցած Մելքիսեդեկ կաթողիկոսի կյանքին վերաբերող կարևոր տվյալներ ու փաստեր։ Մեկ ուրիշ «Լեհական փոքրիկ քերթվածների ժողովածու» (1782, լեհերեն) գրքում Մինասովիչը զետեղել է հայազգի լեհական շատ բանաստեղծների գործեր, նաև իր էպիգրամներն ու քառյակները՝ նվիրված մի շարք նշանավոր լեհահայերի։ Ֆրանսերենից, լատիներենից և հունարենից լեհերեն է թարգմանել բազմաթիվ հեղինակների (Ջովաննի Բոկաչչո, Պետրարկա, Անակրեոն, Հորացիոս, Հոմերոս) գործեր, որոնցից ուշագրավ է Հայոց Տիգրան Բ թագավորի մասին «Տիգրանես» (1767) կատակերգությունը (իտալերենից)։ 1769 թվականին գրել է «Հնդիկ իմաստասերը կամ Մարդկային կյանքի երջանկության հնարները» տրակտատը, հայերին նվիրված աշխատություններ (ձեռագիր), որոնցից մեկը Արևմուտքի երկրներում ապրող հայերի մասին փաստաթղթերի, տեղեկությունների ժողովածու է, մյուսը՝ «Նշանավոր լեհահայերի վարքագրությունը» գիրքը (համարվում է կորած)։

Մահացել է 1796 թվականի նոյեմբերի 15-ին Վարշավայում։

Մատենագիտություն
----------------

* T. 5: Oświecenie. W: Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1967, s. 319–328.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. ↑  «Ով ով է։ Հայեր» հանրագիտարան, հատոր երկրորդ, գլխավոր խմբագիր՝ Հովհաննես Այվազյան, Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, Երևան, 2007։


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  ⛭  | 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 10653416f · GND: 1072300931 · ISNI: 0000000071441779 · LCCN: n82060167 · NLP: a0000001250791 · NUKAT: n2006083070 · VIAF: 69283522 · WorldCat VIAF: 69283522 |

 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 556)։*  |
**Ջավահիր Արշակի Տեր-Պետրոսյան (Խուտուլաշվիլի)**(1888, Դորի - 1961, Թիֆլիս), բոլշևիկ հեղափոխական (*«պրոֆեսիոնալ հեղափոխական»*), Անդրկովկասում խորհրդային ռեժիմի հաստատման աջակից, ԽՄԿԿ անդամ (1904)։ Կամոյի քույրը և համախոհը։

Հեղափոխական գործունեության մեջ ներգրավվել է 1902 թվականից, որպես Կամոյի կապավոր, ինչի համար էլ հեռացվել է Թիֆլիսի կանանց ճեմարանից։ Աշխատել է ընդհատակյա տպարանում, թաքցրել անլեգալ գրականություն, տարածել թռուցիկներ։ Բազմիցս բանտարկվել է։ Կամոյի փախուստին աջակցելու համար 1913 թվականին դատապարտվել է աքսորաբնակության։ 1915 թվականին մեկնել է Բաքու՝ Ստեփան Շահումյանի օգնությամբ Խարկովի բանտից Կամոյին ազատելու գործը կազմակերպելու համար։ 1918 թվականից ընդհատակյա քարոզչական աշխատանք է կատարել Երևանում և Ալեքսանդրապոլում (այժմ՝ Գյումրի)։ 1920 թվականին նշանակվել է Ադրբեջանի ԽՍՀ արտաքին գործերի ժողկոմի անձնական քարտուղար։ Նույն թվականի վերջին մեկնել է Մոսկվա՝ հանդիպել Լենինին, Կրուպսկայային, Ատասովային և Դորկուն։ 1921 թվականից աշխատել է Վրացական ԽՍՀ առժողկոմի տեղակալ՝ սոցիալական ապահովագրության գծով։ 1927 թվականից Տեր-Պետրոսյանը Վրաստանի ԽՍՀ սոցիալական ապահովագրության նախագահն էր, առողջապահության ժողկոմը, 1934-1936 թվականներին՝ առժողկոմատի մայրության և երեխաների պահպանության վարչության պետը։ Տեր-Պետրոսյան եղել է Անդրֆեդերացիայի կենտգործկոմի անդամ։ 1929 թվականին արժանացել է «Աշխատանքի հերոս»-ի կոչման։ Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով (1931)։


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 684)։*  |
**Ռաֆայել Միքայելի Սամսոնով** (Սահակյան, օգոստոսի 6, 1926, Աշտարակ), խորհրդային պետական և կուսակցական աշխատող, փիլիսոփայական գիտությունների դոկտոր (1970), պրոֆեսոր (1971)։

Կենսագրություն
--------------

1950 թվականին ավարտել է Երևանի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը, 1960 թվականին՝ ԽՄԿԿ ԿԿ-ին կից հասարակական գիտությունների ակադեմիայի ասպիրանտուրան։ 1950-1964 թվականներին եղել է կուսակցական աշխատանքի (ՀԿԿ Երևանի Կիրովյան շրջկոմի քարտուղար, ՀԿԿ ԿԿ ագիտացիայի և պրոպագանդայի բաժնի վարիչի տեղակալ, ԽՄԿԿ ԿԿ ագիտացիայի և պրոպագանդայի բաժնի հրահանգիչ, ԽՄԿԿ ԿԿ Անդրկովկասյան բյուրոյի տեսուչ)։ 1965-1972 թվականներին եղել է Երևանի Վալերի Բրյուսովի անվան ռուսաց և օտար լեզուների ինստիտուտի ռեկտոր, 1972-1979 թվականներին՝ արտասահմանյան երկրների հետ բարեկամության և մշակութային կապերի հայկական ընկերության նախագահության նախագահը։ 1979 թվականից ՀԽՍՀ կինեմատոգրաֆիայի պետական կոմիտեի նախագահն է։ Ռաֆայել Սամսոնովը ՀԿԿ ԿԿ անդամության թեկնածու է 1966 թվականից, ՀԽՍՀ 7-10-րդ գումարումների Գերագույն սովետի դեպուտատ։ Փիլիսոփայական հետազոտություններում քննել է կոլեկտիվիզմի և անհատապաշտության փոխհարաբերությունների հարցեր, մարդկանց գիտակցության վրա գաղափարախոսության ազդեցության սոցիալ-հոգեբանական գործոնները։ Հեղինակ է գեղարվեստական ստեղծագործությունների (պիեսներ, կինոսցենարներ)։


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 160)։*  |
Ռուսիան 10-րդ դարում
**Ռուսիա** (ռուսերեն՝ Русь), սկզբում արևելյան սլավոնների հողերի և Հին Ռուսիայի պետության պատմական անվանումը։ Հին ժամանակներից սկսած՝ Արևելյան Եվրոպայում բնակվում էին սլավոնական բազմաթիվ ցեղեր։ Նրանք դեռևս ապրում էին նախնադարյան հասարակության պայմաններում։ 6-8 դարերում արևելյան սլավոնների մոտ ձևավորվեցին ցեղային միություններ։ Դնեպր գետի միջին հոսանքի շրջանում՝ Կիևի մոտ՝ ապրում էին պոլյանները։ Հայտնի էին նաև Կրիվիչների, Դրևլյաների, Վյատիչների Սևերյանների ցեղային միությունները։ Նրանցից ամենազարգացածը պոլյաններն էին։ Վերջիններիս զբաղեցրած տարածքը անվանում էին ռուս՝ Դնեպրի վտակ Ռոս գետի անունից։ Այստեղից էլ առաջացել է Ռուսիա անվանումը։ Ցեղային միության գլուխ կանգնած էին ռազմական առաջնորդները՝ իշխանները (ռուս.՝ կնյազ)։ Նրանք ունեին իրենց զինված ջոկատները, որոնք կոչվում էին դրուժինա։ Պատերազմի դեպքում հավաքագրվում էր նաև աշխարհազոր։ Առաջին անգամ օգտագործվում է որպես պետության անվանում 911 թվականի ռուս-բյուզանդական պայմանագրի բնագրում, ավելի վաղ տեղեկությունները գործ ունեն ռուս ցեղի մասին։ Ըստ «Տարիների ժամանակների վեպ» (ռուսերեն՝ «Повесть временных лет») տարեգրության, որը գրվել է 11-12-րդ դարերում, անվանումը առաջացել է վարյագ «ռուս» ցեղից, որի զինագունդը պաշտպանության համար կանչել են 862 թվականին Մեծ Նովգորոդի սլավոնները։

Տես նաև
-------

* Մեծ իշխան
* Կիևյան Ռուսիա
* Ռուսաստան

Աղբյուրներ
----------

1. ↑  Հովհաննես Բարսեղյան (2006)։ «Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում»։ *Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու*։ Երևան: 9-րդ հրաշալիք։ էջ 53։ ISBN 99941-56-03-9


|  |  |
| --- | --- |
|  | Ռուսիա Վիքիպահեստում |
**Տիպ 97**, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակների ճապոնական հակատանկային հրացան, որը մշակվել է ավիացիոն թնդանոթի հիման վրա։ Նշումը կապված է սպառազինության ընդունման տարվա հետ՝ 1937 (2597՝ ավանդական ճապոնական օրացույցով)։

Նկարագրություն
--------------

«Տիպ 97»-ն օգտագործում է գազային ավտոմատիկա երկու գազային մխոցներով։ Փողը փակվում է ուղղահայաց հարթության վրա շարժվող սեպով։ Կրակոցներն իրականացվում են բաց փակաղակից։ Հնարավոր է կրակել կրակահերթերով։ Յոթ փամփուշտների փամփշտատուփը միացել է վերևից։ Ինչպես մի շարք այլ հակատանկային հրացանների դեպքում (օրինակ՝ անգլիական Boys կամ գերմանական PzB-38), օգտագործվում է յուրօրինակ հրետասայլային սխեմա, երբ փողը փողային շրջանակի հետ կրակոցից հետո շարժվում է ետ զենքի մնացած կորպուսի համեմատ։ Ընդ որում՝ սեղմվում է զսպանակային թափարգելը, ինչի շնորհիվ հետդարձը նվազում է մոտ 60 տոկոսով։ Սակայն դա դեռ բավարար չէ. հրաձիգների շրջանում հաճախ են եղել անրակի կոտրվածքի դեպքերը։

Զեքի զգալի զանգվածի պատճառով, որը կազմել է 68 կգ ամբողջական մարտական լրակազմի ու զրահավահանի հետ, նրա տեղափոխման համար օգտագործվել են հատուկ շարժական բռնակներ, որոնք թույլ են տվել «Տիպ 97» զենքը տեղափոխել երեքով կամ չորսով՝ բռնելով պատգարակի նման։

«Տիպ 97» հրացանից ուղիղ անկյան տակ կրակած զրահատանկային գնդակը ծակում է 30 մմ հաստությամբ զրահը 250 մ հեռավորության վրա (այլ տվյալներով՝ միայն 100 մ հեռավորության վրա)։ Դա ճապոնացի զինվորներին թույլ է տվել բավականին արդյունավետ կերպով խոցել ԽՍՀՄ-ի և ԱՄՆ-ի թեթև զինտեխնիկան, սակայն անբավարար էր միջին տանկերի ոչնչացման համար, օրինակ՝ M4 Sherman։ Կենդանի ուժի դեմ պայքարելու համար օգտագործվել է բեկորային-ֆուգասային զինամթերք։

Հրաձգությունն իրականացվում է ըստ բարձրության կարգավորվող նեցուկների և հենարանների օգնությամբ (կոթի տակ տեղադրված)։ Կոթն ունեցել է ռետինե հարվածամեղմիչ, ուսակալ և կողերես։

Բացի այդ, զենքի վրա կարող են տեղակայվել զրահավահան և թեթև անվավոր հրետասայլ (այս դեպքում համակարգի ընդհանուր քաշը կազմել է 68 կգ) և օպտիկական նշանոց։

1942 թվականի մայիս-օգոստոսին՝ Սողոմոնի կղզիներում մարտական գործողությունների ընթացքում «Տիպ 97» հակատանկային հրացանները Ճապոնական բանակային ստորաբաժանումների կողմից կիրառվել են որպես հակադեսանտային միջոց, դրանցող կրակել են ափին դեսանտներ մոտեցնող կատերների վրա։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Hogg I. V.* Twentieth-Century Artillery — Friedman/Fairfax Publishers, 2000. — P. 132. — ISBN 978-1-58663-299-1
2. 1 2 3  История противотанкового ружья. Часть 4 Archived 2016-03-05 at the Wayback Machine. на сайте waronline.org
3. ↑  20 mm Anti-Tank Rifle Type 97 // Peter Chamberlain, Terry Gander. Anti-Tank Weapons (World War 2 Fact Files). 1974. pages 31-32
4. ↑  Thomas Murphy. Japanese World War Two Kawamura Type 97 20mm Anti-Tank Rifle // "Small Arms Review", November 2010

Արտաքին հղումներ
----------------

* Type 97-ի նկարագրությունը world.guns.ru կայքում
**Սան Ալֆոնսո դել Մար** մասնավոր հանգստյան գոտի Ալգառոբո քաղաքում, Չիլիում, որը արևմտյան Սանտյագոյից գտնվում է 100 կիլոմետր հեռավորության վրա։ Այս գոտում է գտնվում աշխարհի ամենամեծ լողավազանը, որը գրանցված է Գինեսի ռեկորդների գրքում որպես ամենամեծ լողավազան։

Նկարագրություն
--------------

Լողավազանն ունի 1013 մ երկարություն, զբաղեցնում է 8 հեկտար տարածք։ Այն պարունակում է 250 միլիոն լիտր ծովային ջուր,որի առավելագույն խորությունը 3 մ է։ Լողավազանի ջուրը հանվում է Խաղաղ օվկիանոսից պոմպերով և ֆիլտրվում։

Պատմություն
-----------

Լողավազանի ստեղծման պատմությունը պատկանում է Ֆեռնանդո Ֆիշմանուին, որի «Քրիստալ Լագուն» ընկերությունը կառուցել է այն։ Լողավազանի բացումը տեղի է ունեցել 2006 թվականի դեկտեմբերին։ Նախնական հաշվարկներով համարվում էր, որ միայն ֆիլտրման համակարգի վրա կծախսվի 3,5 միլիոն ԱՄՆ դոլար։ Ավելի ուշ ամբողջ լողավազանի ծախսը գնահատվեց 1,5-ից 2 միլիոն ԱՄՆ դոլար։ Այսօր լողավազանի ամենօրյա պահպանման ծախսը կազմում է ավելի քան 4 միլիոն դոլար։ Ամռանը լողավազանի ջերմաստիճանը պահպանվում է 26 աստիճան Ցելսիուսի սանդղակով, որը մոտավորապես 9 աստիճանով ավելի տաք է, քան օվկիանոսի ջուրը։ Մարդու կողմից ստեղծված այս լողավազանն այնքան մեծ է, որ զբոսաշրջիկները օգտվում են փոքրիկ նավակներից և լաստանավերից նրա շուրջը նավարկելու համար։ Լողավազանը հատուկ տեխնոլոգիայով կարող է հավաքել, ֆիլտրել և մշտապես վերագործարկել օվկիանոսի ջուրը, որը վերահսկվում է կենսաքիմիկոս Ֆեռնանդո Ֆիշմանուի կողմից, ով ղեկավարում է «Քրիստալ Լագուն» ընկերությունը։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  [Big Dipper] Big Dipper, National Geographic (April 2010), стр. 30.
2. ↑  "World Record"(չաշխատող հղում)
. World Record Academy. Retrieved 15 June 2016.
3. ↑  Largest swimming pool by area (англ.). Guinness World Records. Проверено 25 мая 2012.
4. ↑  "Largest swimming pool by area".Guinness World Records. Retrieved 25 May 2012.
5. ↑  Mikkelson; David P. Mikkelson."Pool Queue: Worlds Largest Swimming Pool"(չաշխատող հղում)
. Snopes. Retrieved 28 October 2012.
6. ↑  "US 8790518 B2". US Patent Office(չաշխատող հղում)
.Retrieved 15 October 2014. Minimal and maximal depths were 1.2 and 3.5 meters, being 2.8 meters the average depth.

Արտաքին հղումներ
----------------

* San Alfonso del Mar
* Crystal Lagoons
| **՞**Նշենի նաիրյան |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Կարգ | Վարդածաղկավորներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Վարդազգիներ |
|
|
|
| Ցեղ | Նշենի |
|
|
| Տեսակ | Նշենի Նաիրյան |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Amygdalus nairica
Fed. et Talcht. |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Նշենի Նաիրյան** (լատին․՝ Amygdalus nairica), վարդազգիներ ընտանիքին պատկանող 1 մ բարձրությամբ տերևաթափ փոքր փշոտ ծածկասերմ թուփ։ Ճյուղերը գրեթե սողացող են։ Ընձյուղները վառ ծիրանագույն են, տերևները՝ նեղ նշտարաձև մերկ, կիսակաշվեկերպ, կապտականաչավուն, 1,5-3 սմ երկարությամբ և 0,6-0,9 սմ լայնությամբ, սեպաձև հիմքով, ատամնասղոցաեզր։ Տերևակոթունը հասնում է մինչև 0,8 սմ երկարության, ծաղիկները միայնակ են, գրեթե նստադիր, բաց վարդագույն։ Պտուղները գրեթե գնդաձև են՝ թավշանման խավով ծածկված։ Ծաղկում է մարտ-ապրիլ ամիսներին՝ տերևները բացվելուց առաջ։ Պտուղները հասունանում են սեպտեմբերին։ Տաք և չոր երկրների բույս է։

Տիպիկ հայկական բույս է, Հայաստանից դուրս վայրի վիճակում չի հանդիպում։ Հայաստանում դրա բուսուտները աննշան տարածություն են զբաղեցնում։ Գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։

Հանդիպում է Զանգեզուրի ստորին լեռնային գոտում, չոր, քարքարոտ, ժայռոտ լանջերում, ծովի մակերևույթից 900-1500 մ բարձրությունների վրա։ Ավելի հաճախ հանդիպում է Մեղրու շրջանում, հատկապես Մեղրիի և Վարդանաձորի շրջակայքում։ Գորիսի շրջանում աճում է ցածրադիր գոտու անբերրի լեռնալանջերում։ Բազմանում է սերմերով։

Նկարագրություն
--------------

Փռված ճյուղավորված 1-2 մ բարձրությամբ փշոտ ճյուղերով ոչ բարձր թուփ է։ 2-2,5 (3) մ երկարությամբ և 0,6-0,8 սմ լայնությամբ երկարավուն նշտարաձև տերևները թույլ հաստակաշի են, մերկ, ամբողջաեզր կամ աղեղնաձև սղոցաեզր։ Թավշային կորիզապտուղները ձվաձև-օվալ են, տափակած և կարճ սրածայրով։

Տարածվածություն
---------------

Աճում է Զանգեզուրի (Որոտան գետի կիրճ) և Մեղրու (Արաքս գետի կիրճ) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Աճում է նաև Նախիջևանում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ստորին և միջին լեռնային գոտիներում՝ ծովի մակարդակից 600-1800 մ բարձրությունների վրա, չոր քարքարոտ լանջերին, քարաթափվածքների վրա, ժայռոտ տեղերում, ֆրիգանանման բուսականության մեջ, արիդ նոսրանտառում։ Ծաղկում է ապրիլ-մայիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հունիս-սեպտեմբերին։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է։ Հարավային Կովկասի էնդեմիկ է։ Տարածման շրջանի մակերեսը 5000 կմ²-ից, իսկ բնակության շրջանի մակերեսը՝ 500 կմ²-ից պակաս է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես ոչնչացման սպառնալիքի ենթակա տեսակ։ Ընդգրկված չէ CITES–ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պոպուլյացիայի մի մասը պահպանվում է «Արևիկ» ազգային պարկի սահմաններում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 1, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ 416։
2. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6
Սանահինի վանական համալիր
**Սանահինի համալսարան** (Սանահինի դպրոց), միջնադարյան Հայաստանի նշանավոր ուսումնադաստիարակչական և գրչության կենտրոն։ Հիմնադրվել է 966 թվականին՝ Աշոտ Գ Ողորմածի կնոջ՝ Խոսրովանույշ թագուհու պատվերով։

Սանահինի համալսարան են հրավիրվել հայտնի հոգևորականներ, գիտնական վարդապետներ և վարժ գրիչներ։ 10 տարի անց, Սանահինից ոչ հեռու կառուցվել է Հաղպատի մենաստանը (976)։ Ստեփանոս Ասողիկի վկայությամբ 1004 թվականին Սանահինի և Հաղպատի միաբանության ընդհանուր թիվը կազմել է 500 մարդ։

XI դարի 1-ին կեսին դպրոցում բացվել են հռետորական, փիլիսոփայության, երաժշտական, բժշկական վարժարանները, դասավանդվել «յոթ ազատ արվեստներ», տոմար և այլ գիտություններ։ Այդ շրջանում դպրոցի աճող հեղինակությունը կապված է Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունու գործունեության հետ։ Նա ուներ իր դպրոց-ճեմարանը, ուր դասավանդում էր քառյակ արվեստներ, անդամազննություն և այլ առարկաներ։ Սանահինի համալսարանում XIV-XV դարերում բուռն զարգացում է ապրել գրչությունը։ Չնայած մեծ կորստին, մեզ է հասել շուրջ երեք տասնյակ ձեռագիր։ Առանձնապես կարևոր հուշարձան է Սանահինի «Քյոթուկը», որում արժեքավոր տեղեկություններ կան Սանահինի պատմության վերաբերյալ։ Դպրոցն ունեցել է նաև մատենադարան, որտեղ ձեռագրեր են հավաքվել աշակերտների ընդօրինակությունների, նվիրատվությունների և գնումների միջոցով։ Սանահինի դպրոցը կարճատև ընդմիջումներով գոյատևվել է մինչև մեր օրերը։ Նրա զարգացմանը նպաստել են րաբունապետեր Անանիա, Դիսկորոս, Հակոբ (Քարափնեցի) Սանահնեցիները, Սիմեոնը, Գրիգոր Տուտեորդին, Գրիգոր Արասաորդին, Վարդան Արևելցին, գրիչներ Մաթևոսը, Կարապետը, Խաչատուր և Ավետիք վարդապետները, Ղազարը, Հովհաննեսը, թուղթ կոկող Ստեփանոսը (նորոգել է 2 հզ․ տետր թուղթ, որը բավական էր միջին մեծության 100 ձեռագրի համար) և ժամանակի նշանավոր այլ գործիչներ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 175)։*  |
Նոթինգ (2010)
**Նոթինգ** (անգլ.՝ Nothing, ռուս.՝ Ничто), լքված համայնք ԱՄՆ Արիզոնա նահանգի Մոհավե շրջանում։ Իր տարօրինակ անվան հետ կապված՝ այն հաճախ հայտնվում է անսովոր տեղանունների ցանկում։ Կենտրոնի բարձրությունը ծովի մակարդակից 996 մետր է։ Համայնքը տեղակայված է US 93 մայրուղու վրա, գոյություն ունի նաև զանգի խցիկ՝ նախատեսված վարորդների համար։

Պատմություն
-----------

Բնակավայրը հիմնադրվել է 1977 թվականին։ Զբոսաշրջիկների այն հարցին, թե որտեղից է ծագել այդպիսի անսովոր անունը, տեղի բնակիչները պատասխանում էին, որ «քաղաքը այդպես է կոչվել հարբեցողների ամբոխի կողմից»։ Վերջին բնակիչները լքել են համայնքը 2005 թվականի մայիսին։ 2008 թվականի օգոստոսին սկսել է քանդվել Նոթինգի բենզալցակայանը։ Շատ չանցած՝ 49-ամյա խոզաբույծ-ֆերմեր Մայք Ջենսենը 1,1 միլիոն դոլարով ձեռք է բերել բնակավայրի մոտ 24.300 մ² տարածքը։ Նա փորձել է «վերակենդանացնել» Նոթինգ համայնքը, «ճանապարհին» հիմնել է պիցցայի փոքր ձեռնարկություն, վերականգնել է առկա խանութը, մաքրել աղբը, թարմացրել ճանապարհային նշանները, բայց բնակիչներն այդպես էլ չեն վերադարձել։ 2009 թվականի հուլիսի դրությամբ՝ Նոթինգում ապրում էր չորս մարդ ու շուն։ 2011 թվականի ապրիլի դրությամբ՝ Նոթինգի շենքերի պատուհանների փեղկերը փակ են եղել, և մարդկային գործունեության ոչ մի նշույլ չի նկատվել։

Ծանոթագրություն
---------------

1. ↑  Квентин Паркер (2010)։ *Welcome to Horneytown, North Carolina, Population: 15: An insider's guide to 201 of the world's weirdest and wildest places*։ Adams Media։ էջ 149
2. ↑  Томпсон Джордж (1 июля 2009)։ *You Live Where?: Interesting and Unusual Facts about where We Live*։ iUniverse։ էջ 5։ ISBN 978-1-4401-3421-0
3. ↑  *Гордон Бёрхоп.* A trip to Bagdad and some other places not in Iraq на сайте *desertusa.com*
4. ↑  *Том Фирер.* Нотинг  на сайте *ghosttowns.com*
5. ↑  *Ричард Руэлас.* Pizza chef has high hopes for his roadside attraction на сайте *archive.azcentral.com*, 29 апреля 2009
6. ↑  Нотинг (անգլ.) на сайте *joeorman.shutterace.com*, 20 февраля 2011
7. ↑  A Town Called Nothing (անգլ.) на сайте *roadtrippers.com*

Արտաքին հղումներ
----------------

* Նոթինգը (անգլ.) *roadsideamerica.com* կայքում
* Նոթինգը (անգլ.) *deuceofclubs.com կայքում*
* Նոթինգը (անգլ.) *youtube.com* կայքում Տեսահոլովակ 0։02։30
**Թմբկաբերդ**, **Թմուկ** կամ **Թմբուկ**, **Թմոգվի** (վրաց.՝ თმოგვის ციხე), միջնադարյան բերդ Մեծ Հայքի Գուգարք աշխարհի Վերին Ջավախք գավառում՝ Կուր գետի ձախ ափին։ Ներկայումս գտնվում է Վրաստանի Սամցխե-Ջավախք մարզի Ասպինձայի (Ասպնջակ) շրջանում։

Նկարագիր
--------

Բերդը գտնվում է երեք բարձրադիր բլուրների վրա և ուներ մոտ 150 մետր երկարություն և 30 մ լայնություն՝ շրջապատված պարիսպներով ու երեք բլրի վրա առանձին կառուցված աշտարակներով։ Պարիսպներն ու աշտարակները կառուցված էին սրբատաշ քարով ու կրով և ունեին մոտ 1,5 մ հաստություն։

Թմբկաբերդն ուներ երեք դուռ՝ հարավային, հյուսիսային և արևելյան։ Առանձին ցածրադիր բլրի վրա պահպանվել են մատուռի հարավային և արևելյան պատերը, որոնց վրա ժամանակին պատկերված են եղել Սուրբ Աստվածածինը, երկու կույսերը և երկու առաքյալները։ Հարավային պատի կամարի ներքևի մասում երևում է մի սրբի պատկեր։ Հարավային դռան մոտից ստորգետնյա ճանապարհը ժայռի միջով իջնում է դեպի Կուր գետը։ Բլուրներից մեկի առջևում կա 4,5 մ բարձրությամբ կոթող, որի շուրջը առկա են տների ավերակներ։

Այստեղ է գտնվում Թմբուկ (Թմոգվի) գյուղը, որի գերեզմանատանը կան հայերեն արձանագրություններով բազմաթիվ տապանաքարեր ու խաչարձաններ։ Խաչքարերից մեկի վրա նշված է ՊԿԶ (1417 թ.)։ Բացի այդ, բերդի մոտակայքում հայտնաբերվել է գերեզմանաթումբ, որը վերագրվում է մթա III-II հազարամյակներին։ Ավերակ տների պատեր կան նաև բերդի դիմաց, Կուր գետի աջ ափին։

Պատմական ակնարկ
---------------

Առաջին անգամ Թմբկաբերդը հիշատակվում է 10-րդ դարի աղբյուրներում։ Այն վերահսկում էր առևտրական ուղիներին, որոնք Ջավախք աշխարհը կապում էին Առաջավոր Ասիայի հետ։ 10-րդ դարում արաբ զավթիչները փորձել են գրավել բերդը՝ սակայն անարդյունք։ Ժամանակի ընթացքում այն մերթընդմերթ փոխանցվել է Թորելի, Մխարգրձելի-Զաքարյան, Շալիկաշվիլի, Քուաբուլիսձե և Ջաղելի իշխանական տոհմերին։ 12-րդ դարի վերջերից, ի թիվս Հյուսիսային Հայաստանի այլ գավառների, Ջավախքն իր Թմբկաբերդով ու Ախալքալաք (Նոր քաղաք) քաղաքով տրվել է հայ Զաքարյանների նախարարական տոհմին՝ որպես ժառանգական կալվածք և Զաքարյան տոհմի ճյուղի՝ Մխարգրձելի-Թմոգվելի իշխանական տան կենտրոնն էր։ Իր անգնահատելի ծառայությունների դիմաց Թամար թագուհին Թմբկաբերդը նվիրել է հայազգի ռազմական և քաղաքական գործիչ Սարգիս Թմոգվեցուն (Սարգիս Ա Վահրամյան), իսկ նրա եղբայր Զաքարիային՝ Գագը։ 1578 թվականին բերդը զավթվել է Օսմանյան կայսրության կողմից։ 1828-1829 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմից հետո անցել է Ռուսաստանին։ Այժմ պահպանվել են Թմբկաբերդի ավերակները։

Մշակույթում
-----------

Թմբկաբերդի մասին է պատմում Հովհաննես Թումանյանի «Թմկաբերդի առումը» պոեմը (1902 թ.)։ Պոեմի հիման վրա ռուս բանաստեղծուհի Սոֆիա Պարնոկը գրել է նրա լիբրետոն, իսկ Ալեքսանդր Սպենդիարյանը՝ «Ալմաստ» օպերան։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Թումանյանական Թմբկաբերդը


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 193)։*  |
**Մալաքիա Տորոշելիձե** (վրաց.՝ მალაქია გიორგის ძე ტოროშელიძე, մարտի 15, 1880(1880-03-15), Skhvava, Ամբրոլաուրիի մունիցիպալիտետ, Ռաճա-Լեչխում և Քվեմո Սվանեթ, Վրաստան - հուլիսի 9, 1937(1937-07-09), Թբիլիսի, Վրացական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ),վրացի խորհրդային հասարակական-քաղաքական գործիչ, գրականագետ։ Եղել է Թիֆլիսի պետական համալսարանի ռեկտոր։

Կենսագրություն
--------------

1910 թվականին ավարտելով Ժնևի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը՝ վերադարձել է Թիֆլիս, եռանդուն կերպով ներգրավվել հեղափոխական աշխատանքներում։ Ընդգրկվել է բոլշևիկյան «Բրձոլա» («Պայքար») և «Кавказский раб» «(Կովկասցի ստրուկ)» թերթերի խմբագրակազմերում։ 1921—1922 թվականներին ղեկավարել է Վրաստանի պետական սեկտորի գերագույն խորհուրդը, 1922—1924 թվականներին պաշտոնավարել որպես Ցեկավշարիի (ცეკავაშირის) վարչության նախագահ։

ՀամԿ(բ)Պ անդամ էր։

1928 թվականի սեպտեմբերից մինչև 1930 թվականի սեպտեմբերը եղել է Թիֆլիսի պետական համալսարանի ռեկտորը, 1931—1936 թվականներին՝ Վրացական ԽՍՀ կոմիտեի նախագահ և ժողկոմխորհի նախագահի տեղակալ։ 1934—1935 թվականներին միաժամանակ գլխավորել է մարքսիզմ-լենինիզմի ինստիտուտի թբիլիսյան մասնաճյուղը և Վրաստանի գրողների միությունը։ 1936 թվականին նշանակվել է հանրապետության կրթության ժողովրդական կոմիսար։ Որպես պատվիրակության ղեկավար՝ մասնակցել է ԽՍՀՄ գրողների համամիութենական առաջին համագումարին (1934 թ.), որտեղ հանդես է եկել վրաց գրականության մասին զեկուցումով։ Մի շարք ուսումնասիրողների կարծիքով՝ Լավրենտի Բերիայի անունով լույս տեսած «К вопросу об истории большевистских организаций в Закавказье» («Անդրկովկասի բոլշևիկյան կազմակերպությունների պատմության հարցի շուրջ») (1935 թ.) գրքի իրական հեղինակը Մալաքիա Տորոշելիձեն է։

1936 թվականի սեպտեմբերի 10-ին նա կալանավորվել է որպես տրոցկիստ, 1937 թվականի սեպտեմբերի 7-ին գնդակահարվել։ Վրաստանի գերագույն դատարանը 1956 թվականի մարտի 10-ին արդարացրել է նրան։

Գրականություն
-------------

ბერიძე ს. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, გვ. 25, თბ. 1986 წელი.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Первый всесоюзный съезд советских писателей. Стенографический отчёт. — М.: Государственное издательство художественной литературы, 1934. — VI, 718 с. Репринт: М. : Советский писатель, 1990. — ISBN 5-265-00916-7.
2. ↑  Берия Л. К вопросу об истории большевистских организаций в Закавказье. Доклад на собрании тбилисского партактива 21-22 июля 1935 г.
3. ↑  «Лаврентий Берия. Кровавый прагматик»

Արտաքին հղումներ
----------------

XPOHOC. Торошелидзе Малакия Георгиевич

ტოროშელიძე მალაქია გიორგის ძე
**Ֆուտբոլային ակումբ «Սապովնելա» Թերջոլա**, վրացական ֆուտբոլային ակումբ։ Հիմնադրվել է Թերջոլա քաղաքում։

Պատմությունը
------------

Ակումբը հիմնադրվել է 1983 թվականին՝ Թերջոլաում։ Հիմնադրումից հետո սկսել է հանդես գալ Վրացական ԽՍՀ-ի առաջնությանը։

1990 թվականին՝ երբ Վրաստանը դուրս եկավ ԽՍՀՄ-ի առաջնությունից թիմը սկսել է հանդես գալ Վրաստանի առաջնությունում։ 1992 թվականին դարձել է առաջնության փոխչեմպիոն, իսկ 1993 թվականին՝ բրոնզե մեդալակիր։

Թիմի լավագույն ռմբարկուն Կառլո Չինչալաձեն է, ով մեկ մրցաշրջանում դարձել է 18 գոլի հեղինակ։ 2014/15 մրցաշրջանի արդյուքնում թիմը հռչակվել է առաջնության B խմբի չեմպիոն։

Մարզադաշտը
----------

Թիմը իր տնային հանդիպումներն անցկացնում է «*Սապովնելա Արենա*» մարզադաշտում։ Այն բացվել է 2012 թվականին։

Մարզադաշտը կարող է ընդունել մինչը 12000 հանդիսականի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Данные ресурса *regional-football.ru*: , ,
2. ↑  Ежегодник грузинского футбола 1994-95 / авт.-сост. Р. Шенгелиа. — Тбилиси, 1994. С. 93—94
3. ↑  Georgia 2014/15

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Սապովնելա» ՖԱ-ի էջը footballfacts.ru կայքում
* «Սապովնելա» ՖԱ-ի էջը soccerway.com կայքում
**Մեռածնե'ր, ոտքի ելեք**, Կարապետ Ադամյանի նկարներից` ռազմական թեմայով պատկեր, որում պատկերված են մարտից հոգնած զինվորները` իրար վրա թափված, թուլացած, կռվելու համար անկարող։

Սյուժե
------

Դեպքը տեղի է ունենում ռազմադաշտի խոր փորված խրամատում, որտեղ ուժասպառ զինվորները թեժ մարտից հետո թուլացած ընկել են։ Նրանցից մեկը, ձեռքը վեր մեկնած, կոչ է անում վեր կենալ գրոհի անցնելու` գերադասելով մահը ոտքի վրա։ Նրա կեցվածքը, դեմքի պաթետիկ արտահայտությունը լի են հերոսականությամբ։

Ադամյանը լավ է զգացել միջավայրը, զինվորների հոգնատանջ ֆիզիկական կացությունը խրամատի նեղլիկ պայմաններում, որտեղ նրանք ուղղակի թափված են իրար վրա։

Կոմպոզիցիայի վարպետը այստեղ էլ իր տաղանդը ցուցադրել է` ստեղծելով իրադրությանը համապատասխան միջավայր։ Շատ բնական են խորքում գտնվող զինվորները` զանազան դիրքերով գլորված գետին` ուժասպառությունից դեռևս չսթափված։ Ոլորապտույտ բազմամարդ դրությունը շեշտելու համար հեռվում ցույց են տրված խիտ բազմությամբ զիվորներ, որոք հազիվ տեղավորված են խրամատում։ Պատկերի կենտրոնական դեմքը մնում է գրոհի կոչ անող զինվորը, որին գրեթե ոչ ոք չի ձայնակցում, բացի հեռվում կանգնած մեկից։

Տպավորությունն այնպիսին է, որ կարծես խրամատում բոլորը մեռած լինեն։ Իշխում է մարտադաշտի ճնշող, ամեն վայրկյան սպասվող մահվան սարսափը։ Ռեալիստական կոնկրետությամբ պատկերված են զինվորները, դեմքերի կոնկրետությամբ, բնական միջավայր են ստեղծում նաև քարքարոտ հողաթմբերը` տալով ռազմադաշտի պատրանք։

Մշակման տեխնիկա
---------------

Պատկերի բոլոր մանրամասները մշակված են ռեալիստորեն, բծախնդիր ճշգրտությամբ, հանգամանորեն։ Ընդհանուր տպավորությամբ այն ներշնչում է երախտագիտության խոր զգացում հայրենիքի պաշտպանության համար իրենց անձը զոհող այդ զինվորների հանդեպ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Եղիշե Մարտիկյան, հայկական կերպարվեստի պատմություն, Երևան, 1987
Խոզերը գոմում
**Խոզաբուծություն**, անասնաբուծության ճյուղ, զբաղվում է խոզերի բուծմամբ՝ միս, ճարպ, կաշի և այլ մթերքներ ստանալու համար։

Խոզերն աչքի են ընկնում բարձր պտղատվությամբ և կերահատուցմամբ, վաղահասությամբ, հղիության շրջանի կարճատևությամբ։ Լավագույն տնտեսություններում մեկ հիմնական մերունի հաշվով տարեկան արտադրվում է ավելի քան 2, 5 տ միս։ Հասակավոր խոզերի սպանդային ելքը՝ 80 - 85, մատղաշներինը 72 - 75% է։ 100 կգ կենդանի քաշով խոզի մսեղիքը պարունակում է 52% մկանային հյուսվածք, 38% ճարպ։ Խոզի միսը և ճարպը սննդարար մթերքներ են։ Մսի մարսելիությունը՝ 90 - 95, ճարպինը 98% է։ Միսը հարուստ է լիարժեք սպիտակուցներով, հանքանյութերով և վիտամիններով։ Խոզաբուծությունն ունի մսային, բեկոնային, մսաճարպային և այլ ուղղություններ։

Խոզաբուծությունն աշխարհում
--------------------------

Խոզաբուծությամբ մարդիկ զբաղվել են հնուց։ Մինչև XVIII-XIXդարերում եվրոպական երկրներում հիմնականում տարածված էին տեղական, ցածր մթերատու խոզեր։ XIX դարից Եվրոպայում, հատկապես Անգլիայում, ստեղծվեցին բարձր մթերատու ցեղեր։

Խոզաբուծությունը Հայաստանում
----------------------------

Հայաստանում խոզերի բուծմամբ զբաղվել են հնագույն ժամանակներից։ Նախապատմական բնակատեղիներում (Թեղուտ, Շենգավիթ, Աղստև) հայտնաբերված խոզի ոսկորները, օտար և հայ մատենագիրների հաղորդած տեղեկությունները հաստատում են, որ Հայկական բարձրավանդակում խոզը ընտելացվել է մոտավորապես նեոլիթում։ XI դարից Հայաստանում խոզաբուծությունն աստիճանաբար անկում է ապրել, իսկ հետագայում՝ գրեթե վերացել։ Ըստ Հայկական սովետական հանրագիտարանի, 1920 թվականի դրությամբ Հայաստանում կար 5200 գլուխ խոզ։ Խորհրդային իշխանության հաստատումից հետո խոզաբուծությունը սկսել է զարգացում ապրել, և արդեն 1928 թվականին բուծվում էր մոտ 30 000, 1976 թվականին՝ 142 000 խոզ։

Հայաստանում խոզաբուծությունը կենտրոնացված է հիմնականում հյուսիսարևելյան և Արարատյան դաշտի շրջաններում։ Այն արդյունաբերական հիմունքներով վարելու նպատակով խորհրդային շրջանում կառուցվել էր Սովետաշենի (այժմ՝ Նուբարաշեն) խոզաբուծական համալիրը, իսկ 10-րդ հնգամյակի վերջում շահագործման է հանձնվել Թալինի շրջանում կառուցվող ևս երկու համալիր։

Գրականություն
-------------

* Home Pork Making by A. W. Fulton
* Pork Slaughtering, Cutting, Preserving, and Cooking on the Farm by H. Russell Cross et al.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Կանադական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4180454-5 · Microsoft: 2780069929 · NDL: 00574376 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 65)։*  |