recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Շուրջերկրյա նավարկություններ**, որոնց երթուղիները հատում են Երկրագնդի բոլոր միջօրեականները։ Շուրջերկրյա նավարկությունները տարբեր հաջորդականությամբ անցել են Ատլանտյան, Հնդկական և Խաղաղ օվկիանոսներով։ Առաջին շուրջերկրյա նավարկությունը կատարել է Ֆ․ Մագելանի ղեկավարած իսպանական արշավախումբը (1519-1922 թթ.), որի նպատակն էր արևմտյան ճանապարհով հասնել Մոլուքյան կղզիներ։ Այս նավարկությունը վերջնականապես ապացուցեց Երկրի գնդաձևությունը, Համաշխարհային միասնական օվկիանոսի գոյությունը, հավաստեց, որ երկրագնդի վրա գերակշռում է ջրային տարածությունը։ Երկրորդ շուրջերկրյա նավարկությունը կատարել է անգլիացի Ֆ․ Դրեյկը (1577-1780 թթ.), որը հայտնագործել է Հրո երկրի և Անտարկտիդայի միջև գտնվող նեղուցը(հետագայում՝ Դրեյկի նեղուց)։ Ֆրանսիական առաջին շուրջերկրյա նավարկությունը կատարել է Լ․ Ա․ Բուգենվիլի արշավախումբը (1766-1769 թթ.), որը հայտնագործություններ է կատարել Ավստրալիայում և Օվկիանիայում։ Շուրջերկրյա նավարկությունների ․շարքում կարևոր դեր ունեն անգլիացի ծովագնաց Զ․ Կուկի երեք նավարկությունները (1768-1780 թթ.), որոնց ընթացքում հայտնագործվեցին Ավստրալիայի ափերը, Նոր Կալեդոնիան, Հարավային Սանդվիչյան, Հարավային Ջորջիա, Հավայան և այլ կղզիներ, կատարվեցին օվկիանոսագրական դիտարկումներ։ Ալքեր, առաջին շուրջերկրյա նավարկությունը «Կոլումբիա» նավով կատարել է Ռ․ Դրեյը (1788-1790 թ.)։ XIX դ․ կատարվել են բազմաթիվ շուրջերկրյա նավարկություններ, որոնցից կարևոր են «Նադեժդա» ե«Նևա» նավերով Ի․ Ֆ․ Կրոէզենշտեռնի ու Ցու․ Ֆ․ Լիսյանսկու ռուսական առաջին շուրջերկրյա նավարկությունը (1803-1806 թթ.) և «Միռնի» ու «Վոստոկ» նավերով Ֆ․ Ֆ․ Բեչփնսգաուզենի ու Մ․ Պ․ Լազարեի շուրջերկրյա նավարկությունը (1819-1921 թթ.), որն ավարտվեց Անտարկտիդայի հայտնագործմամբ։ Օվկիանոսագիտական կարևվոր նշանակություն են ունեցել անգլիական «Չելենջեր» (1872-1876 թթ.) և ռուսական «Վիտյազ» (1886-1889 թթ.) նավերով կատարված Շուրջերկրյա նավարկություններ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 602)։*  |
Կովկասի լեզվային խմբերը
Կովկասի լեզուները Կովկասի տարածքում գործածվող բոլոր լեզուների ամբողջությունն է։ Այն պատճառով, որ Կովկասի սահմանները վերջնականորեն որոշված չեն, լեզուների թիվը կարող է տարատեսակել։ Պետք է տարբերել կովկասյան լեզուներ և *Կովկասի լեզուներ* տերմինները, որոնց մեջ կա մեծ տարբերություն, քանի որ առաջինը կոնկերտ ընտանիքին պատկանող լեզուներին է վերաբերվում, իսկ երկրորդը Կովկասի տարածքում ապրող ազգերի կամ ազգությունների կողմից օգտագործվող լեզուներն են։

Դասակարգում
-----------

Կովկասի լեզուների մեջ ներառված են, առաջին հերթին, կովկասյան լեզուները (Իբերակովկասյան լեզվաընտանիք)՝

* աբխազա-ադըղեական (հյուսիս–արևմտյան)
* քարթվելական (հարավային)
* նախ-դաղստանյան (հյուսիսարևելյան)։

Կովկասյան լեզուների դասկարգման հարցում միանշանակ մոտեցում չկա։ Դրանցից մեկի համաձայն վերոհիշյալ 3 լեզվաընտանիքներն անկախ ընտանիքներ են համարվում, սակայն որոշ մասնագետներ 1-ին և 2-րդ ընտանիքները միավորում են Հյուսիս-Կովկասյան ընտանիքի մեջ, իսկ ոմանք էլ նաև քարթվելական լեզուների ընտանիքն է միավորում այդ լեզվաընտանիքի մեջ։

Բացի տեղական լեզվաընտանիքներից, Կովկասում տարածված են նաև աշխարհում լայն տարածում ունեցող 3 լեզվաընտանիքներ, դրանք են՝

* **Հնդեվրոպական լեզվաընտանիք**
	+ հայերեն
	+ իրանական լեզուներ
		- օսերեն
		- թալիշերեն
		- թաթերեն
		- քրդերեն
	+ հունական ճյուղ
		- պոնտոսերեն
	+ սլավոնական լեզուներ
		- ռուսերեն
		- ուկրաիներեն
* **Ալթայական լեզվաընտանիք**
	+ թյուրքական լեզուներ
		- թուրքերեն
		- ադրբեջաներեն
		- կարաչայ-բալկարերեն
		- կումիկերեն
		- նողայերեն
	+ մոնղոլական լեզուներ
		- կալմիկերեն
* **Սեմական լեզվաընտանիք**
	+ Նոր արամեերեն

Տես նաև
-------

* Կովկասյան լեզուներ

Արտաքին հղումներ
----------------

* TITUS Language map by Jost Gippert
* Atlas of the Caucasian Languages with Language Guide (by Yuri B. Koryakov)
Հուշարձան՝ գտնված Կիկլադներից
**Եգեյան մշակույթ**, հանդիսանում էր Արևելքի և Հին Հունաստանի յուրատեսակ կապող օղակը։ Այն գոյություն է ունեցել Եգեյան ծովի կղզիներում (Կրետե) և նրա ափերին, մայրցամաքային Հունաստանում (Միկենի և Տիրինս քաղաքներ), Փոքր Ասիայի արևմտյան ափերին (Տրոյա քաղաք)։ Այդ հին մշակույթը ծաղկման շրջանն ապրեց մ․ թ․ ա․ 2–րդ հազարամյակում։

Եգեյացիները պատկանում են այն նույն ցեղին, որին պատկանում են նաև խեթերը՝ Փոքր Ասիայի հզոր պետության ստեղծողները։

Մ․ թ․ ա․ 3–րդ հազարամյակում պելասգները, հետագայում նաև հույն–աքքայացիները բնակություն հաստատեցին այս տարածքում։ Եգեյան արվեստը համարվում է հունական արվեստի նախատիպը և կապված է հնագույն Կնոսոս քաղաքի հետ։

**Կնոսոս**

Ճարտարապետության մեջ Կնոսոսը աչքի էր ընկնում պալատական շինություններով, որոնք ունեին տնտեսական հատվածներ։ Կային 1,5 կամ 2 հարկանի կառույցներ, որոնց պատերը զարդարված էին որմնանկարներով՝ տարբեր թեմատիկաներով, դրանք հիմնականում արտահայտում էին բուսական, կենդանական թեմաներ։ Ամենահայտնին «երեք աղջիկները» որմնանկարն է։

Եգեյան ճարտարապետությունը աչքի է ընկնում իր սյուներով, որոնք նեղանում են վերևից ներքև։

**Միգեն**

Այս քաղաքում հայտնաբերվել են շախտային դամբարաններ, որոնք կառուցվել են արանց ամրացնող նյութի։

Միկենի դարպասները՝ առյուծի դարպասները, զարդարված են էգ առյուծներով։

Եգեյան արվեստին են պատկանում նաև ոսկե դիմակները, որոնք կատարվում էին հանգուցյալի նմանությամբ, բայց ավելի համեստ էին քան եգիպտականները։

Աղբյուրներ
----------

* Լ․ Ներսիսյան, Մ․ Երզնկյան «Արտասահմանյան արվեստի պատմություն», Երևան, 2003 թ
**Եգիպտական (Կուզմինյան) դարպասներ** (ռուս.՝ Египетские ворота), կառուցվել են 1827-1830 թվականներին նախկին Բոլշոյե Կուզմինո սլաբոդայի կողմից Ցարսկոյե Սելոյի մուտքի մոտ (այստեղից էլ բնօրինակ անվանումը) Ադամ Ադամովիչ Մենելասի նախագծով նոր եգիպտական ոճով։ Տեղակայված է Դվորցովայա փողոցի, Օկտյաբրսկի բուլվարի և Պետերբուրգյան խճուղու հանգույցում։

Նկարագրություն
--------------

Արդարության աստվածուհի Մաատի պատկերը դարպասի վրա
Դարպասները համարվում են սյունազարդ մուտք Սանկտ Պետերբուրգի կողմից քաղաք մտնելիս։ Դեկորատիվ հարդարանքի մեջ օգտագործվել են Հին Եգիպտոսի արվեստին բնորոշ ձևերն ու մոտիվները, ժամանակաշրջանի եգիպտամոլությանը համահունչ։

Դարպասների հիմքում գտնվում են քարե պահականոցները, որոնք դեպի վեր նեղանում են։ Վերին մասում գտնվում են կորացված թուջե քիվերը, որոնք նկարազարդված են արևային սկավառակներով, սրբազան բզեզներով և օձերի գլուխներով։

Արտաքին կողմից պատերը երեսապատված են թուջե սալիկներով, որոնց վրա դրվագված են ուռուցիկ նկարազարդումներ եգիպտական բանահյուսության 30 տարբեր տեսարաններից։ Այդ նկարազարդումների ուրվագծերը իրականացվել են Ա. Ա. Մենելասի ղեկավարությամբ և պատրաստվել նկարիչ Վ. Դոդոնովի կողմից բնական չափերով, իսկ ձուլման նպատակով դրանց կավե մոդելները պատրաստել է Վասիլի Իվանովիչ Դեմուտ-Մալինովսկին։ Նա համարվում է նաև դարպասների եզրերի յոթ դրվագապատկերների հեղինակը, որոնք տեղադրված են վեց հորիզոնական շարքերով։

Դարպասի արևմտյան և արևելյան կողմի պատերը պատված են թուջե հերմաներով, որոնք պատրաստվել են Վ. Ի. Դեմուտ-Մալինովսկու մոդելով։ Դարպասների ներսում տեղադրված երկկողմանի հերմերը ծառայում են որպես հենասյուներ ճաղաշարի համար, որոնք ավարտվում են ծաղիկների տեսքով լոտոսի ցողուններով։ Դարպասի թուջե դետալները պատրաստվել են Ալեքսանդրովսկի թուջաձուլական գործարանում 1930 թվականին։

Հայրենական մեծ պատերազմի նախօրեին դարպասները վերանորոգվեցին, սակայն մարտական գործողությունների ընթացքում դրանք զգալի վնասներ կրեցին։ Վերջին վերանորոգումը իրականացվել է 1980-ական թվականներին։ Այդ ժամանակ էլ երթևեկելի մասը տեղափոխվեց դարպասների շրջակայք։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Андреев А. К.* Адам Менелас // *Проблемы синтеза искусств и архитектуры. Сборник научных трудов*  / ред. И. И. Фомин. —Л. 1977. — В. 7. — С. 38—59.
2. ↑  *Ходасевич Г. Д.* Метафизика Египетских ворот // *Петербург — место встречи с Европой. Материалы IX Царскосельской научной конференции*. — СПб.: ГМЗ "Царское Село", 2003. — С. 360.
3. ↑  Власов В. Г.. Египетские мотивы // Власов В. Г. Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. III, 2005. — С. 562

Արտաքին հղումներ
----------------

* Египетские ворота Archived 2009-03-17 at the Wayback Machine.

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Եգիպտական դարպասներ** կատեգորիայում։ |
Մակեդոնացի կանայք քվեարկում են 1945 թվականի Հարավսլավիայի և Մակեդոնիայի հանրապետությունների հավաքների համար
**Մակեդոնիայի կանանց հակաֆաշիստական ճակատ** (մակեդոներեն՝ Антифашистички фронт на жените на Македонија, հապավման տեսքով՝ **ԱՖԺ**, ֆեմինիստական, հակաֆաշիստական շարժում Մակեդոնիայում՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում։ Այն ստեղծվել է 1942 թվականին մակեդոնացի կին կամավորների կողմից։ Եղել է Հարավսլավիայի կանանց չորս հակաֆաշիստական ճակատներից մեկը, որի գործությունեությունը վերաճում է դիմադրության շարժման։

Շարժման նշանավոր գործիչներից առանձնացվում է Մակեդոնիայի ազգային ազատագրական պատերազմի վետերան և մակեդոնացի ժողովրդի ազատագրման հակաֆաշիստական ժողովի անդամ Վեսելինկա Մալինսկան, ով մասնակցել է 1903 թվականի Իլինդենյան ապստամբությանը։ Շարժումը սերտորեն կապված է եղել Հունաստանի քաղաքացիական պատերազմի կազմակերպության և ազգային ազատագրական ճակատի հետ, որոնք էլ ունեցել են զգալի քանակությամբ կին կողմնակիցներ։

Մակեդոնիայի կանանց հակաֆաշիստական ճակատի նպատակներից էր ֆեմինիստական դպրոցների բարելավումը և նրանց գրագիտության մակարդակի բարձրացումը։ Պատճառն այն էր, որ ժամանակի անգրագետների մեծ մասը կանայք էին։ Կազմակերպության դաշնակիցներն էին ազգային ազատագրական ճակատը և Հունական Մակեդոնիայի ազգային ազատագրական ասոցիացիան։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Հունաստանի կառավարությունը մակեդոնացիներին անվանում է «ավազակներ»։

Մակեդոնիայի կանանց հակաֆաշիստական ճակատի մասին տեղեկությունների մեծ մասը մեզ հաղորդել է մակեդոնացի պատմաբան Վերա Վեսկովիչի-Վանգելին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  P. Ramet, Sabrina. (1999). *Gender Politics in the Western Balkans: Women, Society and Politics in Yugoslavia and the Yugoslav Successor States*. Penn State University Press. pp. 75-76. 978-0-271-01802-7. Google Book Search. Retrieved on July 14, 2009.
2. ↑  de Haan, F. Daskalova, K. Loutfi, A. (2006). *A Biographical Dictionary of Women's Movements and Feminisms in Central, Eastern and Southern Europe: 19th and 20th Centuries*. Central European University Press. pp. 296-300. 978-963-7326-39-4. Google Book Search. Retrieved on July 8, 2008.
3. ↑  Trouton, R. (1952). *Peasant Renaissance in Yugoslavia, 1900-1950: A Study of the Development of Yugoslav Peasant Society as Affected by Education*. Routledge. p. 283. 0-415-17612-3. Google Book Search. Retrieved on July 8, 2008.
4. ↑  "The Aegean part of Macedonia after the Balkan Wars". Council for Research into South-Eastern Europe of the Macedonian Academy of Sciences and Arts. 1996.
**Կրկնակ հնչյուններ**, դրսևորվում է երկու կրկնակ բաղաձայների կամ ձայնավորների կից գրությամբ։ Կրկնակ բաղաձայները գոյանում են՝ պայմանավորված միջավայրով, հնչյունական որևէ միտումով, բնաձայնական բառակազմություններով, սաստկական ազգաբանական գործոններով։ Կրկնակ ձայնավորները նույնական կից արտասանվող ձայնավորներն են՝ անջատված հորանջով, որը հաճախ վերացվում է անցումային կիսաձայնով։

Կրկնակ բաղաձայններ
------------------

Կրկնակ բաղաձայնները ձևավորվում են ա. միջավայրով պայմանավորված, ինչպես միջնաձայնավորային դիրքում բաղաձայնը տևական է հնչում, որի ապացույցներից մեկը հնդեվրոպական պայթականներից մեկի վերածումն է շփականի. բ. հնչյունափոխական որևէ միտումի ոտներ> վըէններ, անալի> ալլի ( բրբ), ամփոփումով՝ օրորան> օրրան, միջբաղաձայնական ձայնավորի սղումով, անկումով բջիջ> բջջանյութ, հովիվ, հովվապետ, (հովվական, հովվերգություն), ուղիղ> ուղղագիծ ( ուղղաթիռ, ուղղագիծ, ուղղահայաց, ուղղություն, անուղղակի, դրոշմում> դրոշմման, կազմում> կազմման, սեղմում> սեղմման, առնմանությամբ ( խոսակցականում) այդտեղ> այտտեղ, վատթար> վաթթար, Գրակքոս> Գրաքքոս, բաղադրության ( բառակազմական, ձևակազմական), բաղադրիչների եզրագծում, հարավ+ վիետնամական> հարավվիետնամական. ընդ+ դեմ> ընդդեմ, երկ+կողմ> երկկողմ, ան+նպատակ> աննպատակ, երես+սրբիչ > երեսսրբիչ, ն հանգող երկվանկ> բազմավանկ, բառ+ներ, հոգնակերտ՝ սեղան+ներ> սեղաններ, կայարան+ ներ> կայարաններ, ն հանգող բառ+ ն հոդը, տունն էլ, կինն ու քույրը, բայական վ ածանցով գրավվել, ապահովվել, բարելավվել, նզովվել, հոլովվել ( հմմտ. գրավել, ապահովել, բարելավել, նզովել, հոլովել), բնաձայնական բառակազմություններում և ռ–ի կրկնությամբ՝ ճռռալ, մռռալ։
Կրկնակ բաղաձայն կարող է գոյանալ նաև երկու բառերի արտասանական կցույթում։ Հայերենում կրկնակ բաղաձայնի պատրանք են ստեղծում գաղտնավանկային ը ձայնավորում ունեցող բաղաձայնականները, ինչպես՝ թթու, շշուկ, ծծվել։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հ.Զ. Պետրոսյան, Հայերենագիտական բառարան, Երևան, 1987
Նյարդային համակարգ
**Նյարդային կենտրոն**, նեյրոնների համախումբ կենտրոնական նյարդային համակարգում, որոնք կատարում են որոշակի ֆունկցիա կամ ֆունկցիաներ, պատասխանատու են որոշակի ռեֆլեքսի կամ ռեֆլեքսների համար։ Օրինակ, երկարավուն ուղեղում տեղակայված այն նեյրոնների խումբը, որոնք պատասխանատու են շնչառության իրագործման համար, կազմում են շնչառական նյարդային կենտրոնը։
Նյարդային կենտրոնի վնասման դեպքում այլ նյարդային կենտրոններ որոշ դեպքերում մասնակիորեն կարող են իրենց վրա վերցնել առաջինի աշխատանքը։ Սա նյարդային կենտրոնների պլաստիկության շնորհիվ է։

Նյարդային կենտրոնները տարբերակվում են անատոմիական և ֆիզիոլոգիական տեսակետներից։ Անատոմիական տեսակետից նյարդային կենտորնը նեյրոնների համախումբ է, որը կատարում ե որոշակի ֆունկցիա կամ ֆունկցիաներ։ Ֆիզիոլոգիական տեսակետից նյարդային կենտրոն են անվանում անատոմիական կենտրոնների ամբողջությունը, որոնք պատասխանատու են որչէ խոշոր, գլոբալ ֆունկցիայի կամ գործունեության ապահովման համար։ Օրինակ. անատոմիական նյարդային կենտրոններ կան ողնուղեղում, երկարավուն ուղեղում, վարոլյան կամրջում, հիպոթալամուսում և այլ տեղերում։ Նրանցից յուրաքանչյուրն *անատոմիական տեսակետից* առանձին շնչառական նյարդային կենտրոն է։ Սրանց ամբողջությունը կազմում է *շնչառական նյարդային կենտրոնը`* ֆիզիոլոգիական տեսակետից։

Ուղեղի սպիտակ և գորշ նյութեր

Տեսակներ
--------

Տարբերում են նյարդային կենտրոնների հետևյալ տեսակները.

1. աշխատող՝ այն կենտրոնն է, որտեղից նյարդաթելերն անցնում են աշխատող օրգանին,
2. կատարող՝ այն կենտրոնն է, որը պատասխանատու է տվյալ ֆունկցիայի իրագործման համար, և սրա քայքայումն ուղեկցվում է ֆունկցիայի վերացմամբ,
3. կարգավորող՝ սովորաբար տեղակայված է գլխուղեղի կեղևում և ունի կարգավորիչ ազդեցություն։

Կախված տեղակայումից, նյարդային կենտրոնները կարող են լինել՝ ողնուեղային, միջին ուղեղային, կեղևային և այլն։

Ըստ նշանակության նյարդային կենտրոնները լինում են շարժողական (նյարդավորում են կմախքային մկանները), վեգետատիվ (կարգավորում են ներքին օրգանների ֆունկցիաներն ու գործունեությունը, օրինակ՝ մարսողական, սիրտ-անոթային և այլն) և հոգեկան (պատասխանատու են հոգեկան բարձրագույն ֆունկցիաների համար՝ խոսք, հույզեր և այլն)։

Կախված նյարդավորվող օրգանից, նյարդային կենտրոնները լինում են սրտային, ստամոքսային, անոթային և այլն։

Հիմնական հատկություններ
-----------------------

Նյարդային կենտրոնների բնորոշ են մի շարք հատկություններ.

* դրդման միակողմանի հաղորդում
* դրդման հաղորդման ուշացում
* դյուհոգնելիություն
* բարձր զգայնություն ջերմաստիճանի, քիմիական նյութերի խտաստիճանների նկատմամբ
* դրդման գումարում
* դրդման համամիտում
* դրդման տարամիտում
* պլաստիկություն
* գրգռման ռիթմի փոխակերպում
* դրդման հետազդեցություն
* լարվածություն
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  nerve center
2. ↑  Нервный центр
3. ↑  Plasticity and recovery from nervous system damage
4. ↑  Определение понятия нервного центра
5. ↑  Свойства нервных центров
| Հոգեբանություն |
| --- |
| Հունարեն «փսի» տառը հոգեբանության խորհրդանիշն է |
| * Պատմություն
* Բնագավառներ
 |
| 
Տեսակներ |
| * Ախտահոգեբանություն
* Անհատական
* Զարգացման
* Էթնիկական
* Էվոլյուցիոն
* Կոգնիտիվ
* Համեմատական
* Հոգեգենետիկա
* Մաթեմատիկական
* Միջմշակութային
* Մշակութային
* Նյարդահոգեբանություն
* Պոզիտիվ
* Սոցիալական
* Կենսաբանական
* Տարիքային
* Փորձարարական
* Քանակական
 |
| Կիրառական հոգեբանություն |
| * Անձի
* Առողջության
* Արդյունաբերական
* Բժշկական
* Դատաբժշկական
* Դպրոցի
* Երաժշտության
* Երթևեկության
* Ինժեներական
* Իրավաբանական
* Խորհրդատվական
* Կառավարման
* Կլինիկական
* Կրթական
* Կրոնի
* Համայնքային
* Հատուկ
* Հումանիտար
* Մանկան
* Մանկավարժական
* Շրջակա միջավայրի
* Ռազմական
* Սպառողական
* Սպորտի
* Ստեղծագործության
* Տիեզերական
* Տնտեսագիտական
* Քաղաքական
 |
| * դ
* ք
* խ
 |

**Նյարդահոգեբանություն**, ուսումնասիրում է ուղեղի կառուցվածքն ու գործառույթները հոգեբանական պրոցեսների և վարքի հետ կապի ենթատեքստում։ Այն հոգեբանության փորձարարական ճյուղ է, որը նպատակ ունի բացահայտել, թե ինչպես են վարքն ու մտածողությունը ազդված ուղեղի գործառությունների հետ և առաջարկում է այս միջոցով կատարել նյարդաբանական խանգարումների ախտորոշում և բուժում։ Մինչ դասական նյարդաբանությունը կենտրոնանում է նյարդային համակարգի ֆիզիոլոգիայի վրա, իսկ դասական հոգեբանությունը հեռացած է դրանից, նյարդահոգեբանությունը ձգտում է հայտնաբերել, թե ինչպես է ուղեղը կապված մտածողության հետ։ Այն, այսպիսով, կիսում է բազմաթիվ հասկացություններ և մեթոդներ վարքային նյարդաբանության և նյարդահոգեբուժության հետ։ *Նյարդահոգեբանություն* եզրույթը նաև օգտագործվել է խեղվածքների ուսումնասիրությունների ենթատեքստում։ Նյարդահոգեբանությունը գիտական է իր մոտեցումներում, կիրառում է նյարդակենսաբանությունը և կիսում է կոգնիտիվ հոգեբանության և կոգնիտիվ գիտության տեղեկատվական գործառության տեսակետը մտածողության մասին։ Գործնականում, նյարդահոգեբանները հակված են աշխատելու հետազոտական կենտրոններում (համալսարաններ, աշխատանոցներ կամ հետազոտական ինստիտուտներ), բժշկական կենտրոններում, որոնք ներգրավված են նյարդահոգեբանական խնդիրներ ունեցող հիվանդների հետ աշխատանքներում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Posner, M. I.; Digirolamo, G. J. (2000). "Cognitive neuroscience: Origins and promise". Psychological Bulletin 126 (6): 873–889. doi:10.1037/0033-2909.126.6.873. PMID 11107880. edit
**Սահմանում**, **դեֆինիցիա** (լատ.՝ *definitio*), հասկացության բովանդակության բացահայտումը այդ հասկացության մերձավորագույն սեռի և տեսակային տարբերության մատնանշման միջոցով։ Այն հասկացությունը, որի բովանդակությունը բացահայտվում է, կոչվում է սահմանվող հասկացություն, իսկ այն, որով բացահայտվում է սահմանող հասկացություն։ Սահմանման առավել կարևոր կանոններն են՝

ա․ Սահմանումը պետք է լինի համաչափ, այսինքն՝ սահմանվող և սահմանող հասկացությունների ծավալները պետք է լինեն հավասար (հակառակ դեպքում ստացվում է սխալ լայն կամ նեղ Սահմանում),

բ․ Սահմանման մեջ չպետք է լինի շրջապտույտ, այսինքն՝ սահմանող հասկացությունը պետք է անկախ լինի սահմանվողից (հասկացությունը չպետք է սահմանվի ինքն իր միջոցով)։

Սահմանմանն առանձնապես խստիվ պահանջներ են ներկայացվում մաթեմատիկայում, առհասարակ դեդուկտիվ գիտություններում։ Սահմանման, սեղմ ձևով ներկայացնելով տվյալ հասկացությամբ նշվող օբյեկտի սահմանումը, դրանով իսկ տալիս է անհրաժեշտ ու բավարար չափանիշ ամեն մի օբյեկտ տվյալ դասի մեջ ներառելու կամ նրանից բացառելու համար։ Լինելով տվյալ օբյեկտի (առարկաների դասի) գիտության ճանաչողության արդյունքների ամրագրումը՝ սահմանումը միաժամանակ դառնում է հենակետ ճանաչողության հետագա զարգացման համար։ Գիտության մեջ սահմանման որոշ յուրահատուկ դրսևորումներ, ինչպես նաև սահմանման որոշ գործողություններ ընդունված է անվանել սահմանման տեսակներ։ Երբ որպես տեսակային տարբերություն նշվում է օբյեկտի ծագումը, սահմանում կոչվում է գենետիկական (ծագումնաբանական) սահմանում (բնագիտության մեջ՝ օպերացիոնալ սահմանում, որի դեպքում նշվում են հասկացության առարկայի ստացման համար մտային կամ ռեալ գիտափորձի մեջ կատարվող գործողությունները և ընթացակարգը), որը դեդուկտիվ գիտություններում իրացվում է որպես ինդուկտիվ և ռեկուրսիվ։ Երբ հասկացությունը սահմանվում է հավասարության տիպի հարաբերության հիման վրա, դա կոչվում է սահմանում վերացարկման միջոցով։ Կոնկրետ բառի (ընդհանրապես նշանային արտահայտության) նշանակության բացահայտումը կոչվում է նոմինալ (անվանական) սահմանում, որի հետ հարաբերության մեջ սովորական սահմանում կոչվում է ռեալ սահմանում։ Նոմինալ սահմանմանը ժամանակակից տրամաբանության մեջ համապատասխանում են իմաստաբանական Սահմանում և շարահյուսական սահմանում։ Վերջինս (լայն իմաստով) կարելի է դիտել նաև որպես ծագումնաբանական սահմանման ենթատեսակ։ Այն գործողությունը, որի միջոցով հասկացության սահմանման փոխարեն մատնանշվում է (խոսքային կամ ոչ խոսքային միջոցներով) այդ հասկացությամբ նշվող օբյեկտը (հասկացության ծավալը), կոչվում է օստենսիվ սահմանում։

Տարբերվում են նաև բացահայտ և անբացահայտ, ոչ պրեդիկատիվ և այլ սահմանումներ։ Անբացահայտ սահմանման դեպքում (կարևորագույն տեղ ունի ձևական տեսություններում, հատկապես մաթեմատիկայում) ոչ թե ուղղակիորեն «տրվում է» հասկացության օբյեկտը, այլ ձևակերպվում են նրա հետ գործառության որոշակի կանոնները։ Հայ հին մտածողներից սահմանման հարցերով զբաղվել են Ղուկաս Վանանդեցին, Սիմեոն Ջուղայեցին, Հովհաննես Ջուղայեցին, Հովհան Որոտնեցին և ուրիշներ, առավել հանգամանորեն՝ Դավիթ Անհաղթը, ըստ որի «սահմանումը հակիրճ խոսք է, որը բացահայտում է ենթակա իրի բնությունը»։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 148)։*  |
**Խաչիկ Փափազյան** (1875, Տիվրիկ, Տիվրիկ գավառակ, Սեբաստիայի գավառ, Սեբաստիայի նահանգ- 28/29 մարտի, 1916, Կ. Պոլիս), հայ բժիշկ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1875 թվականին Սեբաստիայի նահանգի Սեբաստիայի գավառի Տիվրիկ գավառակի կենտրոն Տիվրիկ ավանում։ Նախնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրում, միջնակարգը՝ ամերիկացի մի­սի­ո­ներների Բրուսայի նահանգի Նիկոմիդիայի գավառակի Պարտիզակ ավանի Բյութանիայի բարձրագույն վարժարանում։

1897/1899 թվականին ավարտել է Կ. Պոլ­սի Օսմանյան կայսերական բժշկական վարժարանը, ապա պարտադիր ծառայության ուղարկվել Եդեսիա և Հալեպ քաղաքները։ 1908 թվականին մեկնել է Փարիզ և Սան Լուիզի ու Նեկերի հիվանդանոցներում մասնակցել անվանի մաշկային բժիշկ-պրոֆեսոր Գաուշերի դասընթացներին։ Եղել է Թուրքիայի առաջին մաշկային բժիշկ մասնագետը։ Վերադառնալով Կ. Պոլիս՝ Բահչե կափու թաղամասում սեփական դարմանատուն է բացել։

1914 թվականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, զորակոչվել է օսմանյան բանակ և Մոդայի ու Դավուդփաշայի զինվորական հիվանդանոցների զինվորական բժիշկ ծառայել։ Զինվորական հիվանդանոցում մի հրեա զինվորականի բուժելու ժամանակ նրանից վարակվել է բծավոր ժանտախտով (բծավոր տիֆ)։ Մահացել է 1916 թվականի մարտի 28/29-ին՝ ժանտախտից (տիֆից), Կ. Պոլ­սի Բալըքլըի հունական հիվանդանոցում՝ 41 տարեկանում։

Գրականություն
-------------

* Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Կ. Պոլիս, 1919։
* Մեզպուրեան Արթօ, Հայ եւ ծագումով հայ բժիշկներ։ Այբուբենական համառօտ անուանացանկ (1688-1940), Իսթանպուլ, 1940։
* Յարման Արսեն, Հայերը օսմանյան առողջապահության ծառայության մեջ և պատմություն սուրբ Փրկիչ հայոց հիվանդանոցի (թուրքերեն), Ստամբուլ, 2001։

Աղբյուր
-------

* Հարություն Մինասյան, Օսմանյան կայսրությունում և Թուրքիայի Հանրապետությունում բռնաճնշումների և ցեղասպանության ենթարկված հայ բժիշկներ, Երևան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
Սուրբծննդյան օրացույց
**Սուրբծննդյան օրացույց** (գերմ.՝ Adventskalender), հատուկ օրացույց եվրոպական երկրներում, որով հաշվում են մինչ Սուրբ Ծնունդը մնացած օրերը։ Սովորաբար օրացույցն սկսվում է դեկտեմբերի մեկից (կամ Սուրբ Ծննդյանը նախորդող չորս կիրակիներից մեկից), բաղկացած է քսանչորս օրից և ավարտվում է Սուրբ Ծննդյան նախորդ օրը։ Ըստ սովորության՝ սուրբծննդյան օրացույցը բացիկ է կամ ստվարաթղթից պատրաստված տնակ՝ բացվող պատուհաններով. դրանցից յուրաքանչյուրի հետևում որևէ փոքրիկ նվեր է, մաղթանք-գրություն կամ հերթականությամբ դրված են որևէ պատմության հատվածներ (օրինակ՝ Հիսուսի ծննդյան պատմությունը)։ Սուրբծննդյան օրացույցը կարող կազմված լինել թելի վրա կախված փոքրիկ պարկերից, առանձին տուփերից, ծրարներից, գուլպաներից և այլն։

Սուրբծննդյան օրացույցի մասին առաջին հիշատակումները վերաբերում են XIX դարի առաջին կեսին։ Ավանդույթը սկիզբ է առել Գերմանիայում. առաջին օրացույցները պատրաստել են Լյութերական եկեղեցու հետևորդները։ Դրանք սովորաբար ուղղանկյուն ստվարաթղթեր էին՝ վրան ամրացված «պատուհաններ»։ Սուրբծննդյան առաջին մանկական օրացույցը պատրաստել է Գերհարդ Լանգն իր "Reichhold & Lang" տպագրատանը (Մյունխեն)։ 1908 թվականին նրա ընկերությունն առաջին անգամ ներկայացրեց իր Սուրբծննդյան օրացույցը, որ կազմված էր ստվարաթղթի վրա սոսնձված 24 գունավոր քարտեր։ 20-րդ դարի 30-ական թվականներին տպագրատունը փակվել է, սակայն մինչ օրս երեխաների համար պատրաստվում են Սուրբծննդյան տարատեսակ օրացույցներ։

Կարճ ժամանակում սովորույթը տարածվում է նաև գերմանալեզու մյուս երկրներում (Ավստրիայում, Շվեյցարիայի որոշ հատվածներում), իսկ XX դարում սուրբծննդյան օրացույցներ պատրաստվում են արդեն ողջ Եվրոպայում։

Julkalender
-----------

Նորվեգիայում, Դանիայում, Իսլանդիայում ու Ֆինլանդիայում գոյություն ունի, այսպես կոչված *Julekalender* (շվեդ.` Julkalender, ֆինն.` Joulukalenteri, իսլանդե.՝ Jóladagatal). այն հեռուստա- կամ ռադիոհաղորդման յուրօրինակ ձև է, որ սկսվում է դեկտեմբերի մեկից։ Առաջին անգամ նմանօրինակ հաղորդումը եթեր է հեռարձակվել Շվեդիայում 1960 թվականին Titteliture հաղորդման հետ։


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Սուրբծննդյան օրացույց***էջը Վիքիպահեստում |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Mills, Mills (May 10, 2010). The Twelve Blessings of Christmas. Thomas Nelson Inc. p. 54. ISBN 9780529124319.
2. ↑  Gassmann, Günther; Larson, Duane H.; Oldenburg, Mark W. (April 4, 2001). Historical Dictionary of Lutheranism. Scarecrow Press. p. 87.
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Գավաթ (այլ կիրառումներ)

**Սուրբ հաղորդության գավաթ** (անգլ.՝  Holy Communion Goblet, սկիհ), քրիստոնեական եկեղեցու ծիսակատարության ժամանակ օգտագործվող սպասքի տարր։ Գտնվում է Հայաստանի պատմության թանգարանի հավաքածուում։

Նկարագրություն
--------------

Եկեղեցական սպասքի տարր համարվող սկիհն ունի փոքր նստուկ, բարձր պատվանդան և կափարիչ (մաղզմա), պատրաստված է արծաթից, գավաթը ներսից ոսկեզօծված է։ Գավաթի զարդահարդարումն արված է դրվագման և փորագրման եղանակով։ Սկիհի պատվանդանի հիմքում ժապավենաձև լայն գոտու վրա քանդակված են բուսական զարդանախշեր, հիմնական պատվանդանի վրա 13 խորանների մեջ դրվագված է Քրիստոսն իր 12 աշակերտների հետ։ Առաքյալները պատկերված են դիմահայաց, լուսապսակով, ձեռքերում՝ Սուրբ Գիրքը։ Խորանների եզրերում դրվագված են բուսական նախշեր։ Պատվանդանը գավաթին է միացել գնդով, որը զարդարված է հրեշտակներով, բուսական զարդաձևերով և ձևավոր ունկերով։ Գավաթի եզրին մեկ տողի վրա փորագրված է թվակիր արձանագրություն՝

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ի վայիլումն տ(է)ր Պօղոս Ք(ա)հ(անայ)ի. 1864: |  |

Պատմություն
-----------

Սկիհն օգտագործվում է Սուրբ Պատարագի ընթացքում՝ Սուրբ հաղորդության ժամանակ։ Այնտեղ նվիրագործելու համար լցնում են կարմիր անապակ գինի, որը Սուրբ պատարագի միջոցով սրբագործվում է և խորհրդանշում Քրիստոսի արյունը։ Սկիհը խորհրդանշում է այն գավաթը, որով Հիսուսը, օրհնելով գինին Խորհրդավոր ընթրիքի ժամանակ, տվեց առաքյալներին հաղորդվելու։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Պատմության խոսուն վկաները. Սուրբ Հաղորդության գավաթը


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակի նյութը տրամադրված է* Հայաստանի պատմության թանգարանի կողմից **ԳԼԱՄ** ծրագրի շրջանակներում։ *GLAMGLAM* |
**«Երկու նապաստակի հետևից ընկես, ոչ մեկին չես բռնի»** (ռուս.՝ За двумя зайцами погонишься, ни одного не поймаешь), ռուս գրող Անտոն Պավլովիչ Չեխովի պատմվածքներից՝ գրված 1880 թվականին։ Առաջին անգամ հրատարակվել է «Մեկ գլխում առանց նախաբանի և վերջաբանի վեպ» ենթավերնագրով՝ «Չեխոնտե» ծածկանունով, 1980 թվականի մայիսի 11-ին «Ճպուռ» (ռուս.՝  «Стрекоза») գեղարվեստա-կատակերգական հանդեսի տասնիններորդ համարում։ Գրաքննության հանձնաժողովի թույլտվությունը ստացել է մայիսի 7-ին։

1882 թվականին Անտոն Պավլովիչը պլանավորել է պատմվածքը տպագրել հեղինակային «Թեթևամտություն» ժողովածուում։ Այդ պատճառով ստեղծագործության մեջ կատարվել են աննշան փոփոխություններ։ Հավաքածուն տպագրվել է, բայց ի վերջո արգելվել է գրաքննության կողմից։

Պատմության հիմքում ընկած անեկդոտային սյուժեն լայնորեն տարածվեց 19-րդ դարի վերջին փոքր մամուլում։ Նման «ընտանեկան թեման» տարբեր հեղինակների կողմից դիտարկվում էր որպես կենցաղային կատակ։ Անտոն Պավլովիչն օգտագործեց այս սյուժեն, որպեսզի մանրամասն նկարագրեր «գավառական ազնվականության» կյանքը, հոգեբանությունը և տիպային առանձնահատկությունները։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Громов, 1983, էջ 559
2. ↑  Громов, 1983, էջ 557

Գրականություն
-------------

* *Громов М. П.* Примечания // А. П. Чехов. Полное собрание сочинений и писем в тридцати томах / под ред. Н. Ф. Бельчикова. — Москва: Наука, 1983. — Т. 1. — С. 559. — 607 с. — 400 000 экз.
**Սաբիոտե ամրոց** (իսպ.՝ Castillo de Sabiote), գտնվում է Լիեիդա (Իսպանիա) նահանգում, կառուցվել է XIII դարում, ունեցել է պաշտպանական դիրք։ Զբաղեցնում է Լա Լոմա բլուրը (La Loma): Ամրոցը վերագրավվել է Խուան դե Զունիգայի կողմից տասներեքերորդ դարում։ Այն այժմ ամուր պատերով և էլեգանտ տեսքով բաստիոն է, և պահպանված ներկա մասնաբաժինները եղել են ոչ թե սկզբնավորման ժամանակներից, այլ Ֆրանսիսկոս դե Լոս Կոբոսի` Կառլոս I Իսպանացու (Կառլոս V) քարտուղարի հրամանով 16-րդ դարում կառուցված։

Ամրոցի ճակատային քանդակը
Կառուցվել է որպես բնակելի պալատ` ազնվազարմ մարդկանց համար։ Պատասխանատուն էր Պեդրո դե Վանդելվիրան, որի հետ ամրոցի տերը հանդիպել էր Իտալիայում։ Կառուցումը իրականացվել էր` ոգեշնչված իտալական Վերածննդի ճարտարապետությամբ։ Ամրոցը կրում էր Լա Լոմոյի ամենակարող տիրոջ ճանապարհորդության ազդեցությունը։
Այս ամրոցը պահպանվել է մի քանի տասնամյակ։

Ցավոք, ամրոց թալանվել է և պայթեցվել է Նապոլեոնի զորքերի օկուպացիայի ընթացքում։ Այնպես որ պահպանվել է միայն արվեստի աչքի ընկնող ստեղծագործության ուրվագիծը։ Քաղաքապետարանը պատասխանատու է ներկայիս կառույցի պահպանության և վերականգնման համար։

1931 թվականին հունիսի 3-ին Իսպանիայի մշակույթի նախարարության կողմից Սաբիոտեի ամրոցն ընդգրկվել է Իսպանիայի պատմական արժեք ունեցող հուշարձանների ցանկի մեջ՝ RI-51-0000659 գրանցման համարի տակ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Digital Guide to the Cultural Heritage of Andalusia (իսպ.)
2. ↑  Wiki Loves Monuments monuments database — 2017.
3. ↑  Ministerio de Cultura, Patrimonio Histórico

Տես նաեւ
--------

* Bienes de interés cultural de la provincia de Jaén

Արտաքին հղումներ
================

|  |  |
| --- | --- |
|  | Castillo de Sabiote Վիքիպահեստում |
**Սաբինա Շպիլրայնը** (ռուս.՝ Сабина Нафтуловна Шпилрейн, հոկտեմբերի 25 (նոյեմբերի 6), 1885, Դոնի Ռոստով, Ռուսական կայսրություն - օգոստոսի 11, 1942(1942-08-11), Zmievskaya Balka, Դոնի Ռոստով, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), հրեական ծագումով ռուս բժշկուհի և առաջին կին հոգեվերլուծողներից։ Աշխատել է որպես հոգեբույժ, հոգեվերլուծող, ուսուցիչ և մանկաբույժ Շվեյցարիայում և Ռուսաստանում։

Ս. Շպիլրայնը շուրջ 35 հոդվածների և աշխատությունների հեղինակ է (աշխատել է գերմաներեն, ֆրանսերեն, ռուսերեն լեզուներով)։ Նրա ամենահայտնի աշխատությունը "Դեստրուկցիան որպես գոյությանը հասնելու պատճառ" վերնագրով էսսեն է, որը նա գրել է 1912 թ. գերմաներեն։ Տառապելով հիստերիայով՝ Ցյուրիխում իր ուսման տարիներին եղել է Կարլ Գուստավ Յունգի հիվանդը, ապա՝ աշակերտը։ Նա նաև մտերիմ աշխատանքային կապեր է ունեցել ավստրիացի հոգեվերլուծող Զիգմունդ Ֆրոյդի և շվեյցարացի զարգացման հոգեբան Ժան Պիաժեի հետ։

Ս. Շպիլրայնի օրագրերը վկայում են, որ բուժման ընթացքում՝ 1908-1910 թթ. նրա և Կ. Յունգի միջև զարգացել են երկարժեք՝ սիրային ենթատեքստով հարաբերություններ, որոնք կրել են նաև Ֆրոյդի և Յունգի միջև բարդ հարաբերությունների ազդեցությունը։

Սաբինա Շպիլրայնը մի խումբ հրեաների հետ սպանվել է 1942 թ.-ի օգոստոսի 11-ին, Դոնի Ռոստով ներխուժած նացիստական բանակի կողմից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. ↑  Sigmund Freud : Correspondance 1906-1914, Paris, Gallimard, coll. "Connaissance de l'inconscient", ISBN 2-07-072159-0
3. ↑  Lettre de Sabina Spielrein à Sigmund Freud, 1909, in A. Carotuneto et C. Trombetta, Sabina Spielrein, entre Freud et Jung, Aubier Montaigne, 1981.
4. ↑  A. Carotuneto et C. Trombetta, Sabina Spielrein, entre Freud et Jung, Aubier Montaigne, 1981.


|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Շվեյցարական կենսագրական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNC: a11437194 · BNF: 119253380 · GND: 118827049 · ISNI: 0000 0000 5509 2759 · LCCN: n81121995 · NKC: jx20050512011 · NLP: A16893979 · NSK: 000596011 · NTA: 069377081 · LIBRIS: 281452 · SUDOC: 027146162 · VIAF: 14776965 · WorldCat VIAF: 14776965 |

 |

 |
**Պարաբիոզ** (պարա և հունարեն ptog՝ կյանք), հյուսվածքի կայուն, չտատանվող, ալիքաձև չտարածվող, տեղային դրդման հատուկ վիճակ, առաջանում է որոշակի ուժի և տևականության գրգռիչների ազդեցությամբ և բնորոշվում նրա հիմնական հատկությունների՝ դրդելիության ու հաղորդության դարձելի փոփոխություններով։ Ուսումնասիրել և տեսությունը մշակել է Ն․ Վվեդենսկին (1901)։ Գորտի նստանյարդի որևէ հատվածը էլեկտրական հոսանքով կամ ֆիզիկական ու քիմիական տարբեր գործոններով գրգռելիս խախտվում է ուժերի հարաբերության օրենքը, որի համաձայն նյարդին հասցվող թույլ և ոչ հաճախակի գրգիռներին մկանը պատասխանում է թույլ կծկմամբ և հակառակը։ Պարաբիոզը կյանքի և մահվան միջև սահմանային վիճակ է, որի ժամանակ տեղի են ունենում աստիճանաբար զարգացող և փուլային բնույթ ունեցող փոփոխություններ։ 1-ին փուլում թույլ և ուժեղ, ինչպես նաև մեծ և փոքր հաճախականության գրգիռները մկանում առաջացնում են գրեթե նույն կծկումները (հավասարման կամ ռիթմի փոխակերպման փուլ), 2-րդ (հակասական կամ արտասովոր) փոխվում թույլ կամ փոքր հաճախականության գրգիռներն առաջացնում են ավելի ուժեղ կծկում, քան ուժեղ կամ մեծ հաճախականության գրգիռները։ 3-րդ (արգելակման կամ լրիվ Պարաբիոզի) փուլում մկանը առհասարակ ոչ մի գրգռի չի պատասխանում։ Գրգռիչի ազդեցությունը շարունակելիս նյարդը մահանում է։ Պարաբիոզը դարձելի պրոցես է, ուստի գրգռիչի ազդեցության վերացումից հետո նյարդը փուլերի հակառակ հերթականությամբ վերադառնում է նախնական վիճակին։ Պարաբիոզի զարգացումը բնորոշվում է հյուսվածքի ֆունկցիոնալ շարժունակության՝ անընդհատ անկմամբ։ Պարաբիոզի տեսությունը բացահայտել է երկու իրարամերժ նյարդային պրոցեսների՝ դրդման և արգելակման միասնությունը, նրանց միջև եղած դիալեկտիկական կապը։ Պարաբիոզի փուլերը նկատվում են նաև գլխուղեղի մեծ կիսագնդերի կեղևի գործունեության մեջ, երբ դրդման պրոցեսն աստիճանաբար անցնում է արգելակման (օրինակ, արթուն վիճակից քնի անցնելիս)։

Արյունատար և ավշային համակարգերի միջոցով 2 (կամ մի քանի) օրգանիզմների արհեստական միակցման մեթոդ է։ Կիրառվում է նյարդահումորալ կարգավորման, իմունոլոգիական դիմացկունության և ուսումնասիրությունների համար։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
**Տնական խոհանոց,** ավանդույթների և ուտելիք պատրաստելու բաղադրատոմսերի համադրույթը տան պայմաններում՝ օգտագործելով ձեռքի կենցաղային սարքավորումներ՝ խոհանոցային պարագաներ, կենցաղային տեխնիկա։

Նկարագրություն
--------------

Տնական խոհանոցը պայմանավորված է պատմական, աշխարհագրական և այլ պայմաններով, այն ունի էթնիկ, տարածաշրջանային և այլ առանձնահատկություններով։

Ի տարբերություն բարձրակարգ խոհանոցի, տնականը, որպես կանոն, սովորական, ոչ թանկ և համով ուտելիք է։ Այն պատրաստում են տանը՝ ձեռքերով, այլ ոչ թե խոհանոցային պարագաներով, օգտագործելով մինիմալ տեխնիկական սարքեր և սովորական մթերքներ, որոնք կարելի է ձեռք բերել յուրաքանչյուր տեղի խանութում։

Գլոբալիզացիայի հետևանքով՝ տնական խոհանոցի բաղադրատոմսերի մեջ են մտնում զանազան ուտեստներ աշխարհի բոլոր ազգային խոհանոցներից՝ ամենապարզից մինչև խոհանոցային գլուխգործոցներ։

Տնական խոհանոցը տարբերվում է պրոֆեսիոնալ խոհարարությունից նրանով, որ տանը սնունդն ավելի հեշտ է պատրաստվում, որպես կանոն, բարդ և հազվագյուտ բաղադրիչներն փոխարինելով ավելի սովորական և մատչելի, ինչպես «փողոցային» խոհանոցում։

Մինչև մատուցելը ուտեստը սովորաբար չեն զարդարվում, ինչպես ընդունված է բարձրակարգ խոհանոցում։

Մեծ քանակով տնական սննդի բաղադրատոմսեր պարունակում են հրուշակեղեն։

Չնայած որոշ խանութներ, սրճարաններ և ռեստորաններ իրենց խոհանոցը կամ առանձին ճաշատեսակներ ներկայացնում են որպես «տնական», այս տերմինը խիստ սահմանումներ չունի և այն շարունակում է մնալ որպես մարքեթինգային հնարք։

Վտանգ
-----

Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ տնական խոհարարությունը հաճախ չի համապատասխանում հասարակական սննդի հաստատություններին ներկայացվող անվտանգության և որակի պահանջներին։ Սննդային թունավորումների զգալի մասը տեղի է ունենում տան պատրաստման ժամանակ սննդամթերքի հետ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Ляховская, Л. П.* «Секреты домашнего кондитера». М. Экономика, 1993.
2. ↑
3. ↑

Գրականություն
-------------

* *Кенгис Р. П. Мархель П. С.* «Домашнее приготовление тортов, пирожных, печенья, пряников, пирогов». М. Изд-во «Логос», 1994. 368 с. С.284. ISBN 5-900668-02-9. Печатается по изданию: Домашнее приготовление тортов, пирожных, печенья, пряников, пирогов. М. Пищепромиздат, 1959.
* *Сырников Максим* «Русская домашняя кухня». — М.: Эксмо, 2009.
* *Блинова М.* «Французская домашняя кухня». — М.: Эксмо, 2010. — 256 с. — (Книга Гастронома). — 20 000 экз. — ISBN 978-5-699-43541-8
**Ակտիվ օդափոխություն**, որոշակի բաղադրության, ջերմաստիճանի և խոնավության օդով դրանց պահպանության բարենպաստ պայմաններ ստեղծելու համար բուսական արտադրանքների փչահարում[1]։

Կիրառություն
------------

Կիրառվում է պահեստարաններում խոտի, ինչպես նաև շաքարի ճակնդեղի, կարտոֆիլի, բանջարեղենի, հացահատիկի չորացման, ժամանակավոր պահածոյացման, հազվադեպ՝ պտուղների պահպանման համար[1]։

Կառուցվածք և գործառույթ
-----------------------

Օդափոխիչը և օդափոխիչ խրամուղիները ակտիվ օդափոխության համակարգի հիմնական տարրերն են։ Օդն օդամղիչով մղվում է պահեստարանի հատակի տակ տեղադրված բաշխիչ խրամուղիների համակարգ, որոնցով հավասարապես բաշխվելով՝ անցնում է պահպանվող արտադրանքի ամբողջ շերտի միջով։ Ակտիվ օդափոխության համակարգերում նախատեսվում են չորացման, սառեցման, խոնավացման, բարենպաստ պայմանների պահպանման սարքավորումներ՝ տարբեր տեսակի արտադրանքի պահպանման տեխնոլոգիական առանձնահատկություններին համապատասխան։ Ակտիվ օդափոխության համար օգտագործվում են տեսակարար մատուցմամբ աշխատանքի արդյունավետությունը որոշող փչվող օդի ճնշումով առանցքային և կենտրոնախույս օդամղիչներ։ Պահպանության նպատակներից ու ժամկետից, արտադրանքի կենսաբանանական առանձնահատկություններից, հասունացման աստիճանից, բերքահավաքի եղանակից և գոտու կլիմիական պայմաններից է կախված վերջին ցուցանիշը[1]։

Տարածված են արագ օդափոխության ստացիոնար, շարժողական, ինչպես նաև պատրաստի պահեստներում մոնտաժվող հատակադիր շարժողական սարքավորումները։ Խոշոր պահեստարաններում արագ օդափոխության սարքավորումները, որոնց ավտոմատացման աստիճանը կարող է լինել տարբեր, ունենում են ջերմաստիճանային տվիչներով ինքնաշխատ կառավարում[1]։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Հ. Այվազյան, Գյուղատնտեսական հանրագիտարան, Ե. «Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, ՀՀ Գյուղատնտեսության նախարարություն, ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիա», 2015, էջ 112 — 1242 էջ, ISBN 9785897000418։
**Միտտագ-Լեֆլերի տիպի ֆունկցիաներ**, ֆունկցիաների դասեր, որոնք կարևոր դեր են խաղում կոմպլեքս փոփոխականի տեսության մեջ և կիրառություններում։ Միտտագ-Լեֆլերի տիպի ֆունկցիաներ են կոչվում {\displaystyle \mathrm {E} \rho (z,\mu )=\sum \_{k=0}^{\infty }{\frac {z^{k}}{\Gamma (\mu +k\setminus \rho )}}~~(\mu >0,\rho >0)} տեսքի ֆունկցիաները։ {\displaystyle \mathrm {E} \rho (z,\mu )}-ն {\displaystyle \rho } կարգի ն 1 տիպի ամբողջ ֆունկցիա է։ Մի շարք տարրական ֆունկցիաներ {\displaystyle \mathrm {E} \rho (z,\mu )}-ի մասնավոր դեպքեր են․

{\displaystyle \mathrm {E} \_{1}(z,1)=e^{z},} {\displaystyle \mathrm {E} \_{\frac {1}{2}}(z^{2},1)=ch{\sqrt {z}},~~\mathrm {E} \_{1}(z,2)={\frac {e^{z}-1}{2}}}։

{\displaystyle \mathrm {E} \rho (z,\mu ),\mu =1}(մասնավոր) դեպքում մտցրել է Միտտագ-Լեֆլերը (1903), տարամետ շարքերի պես նոր գումարման մեթոդ առաջարկելու կապակցությամբ, ընդհանուր դեպքում դիտարկել է Վիմանը (1905)։ Միտտագ-Լեֆլերի տիպի ֆունկցիաներ են հանդես գալիս, օրինակ, {\displaystyle (x-t)^{{\frac {1}{\rho }}-1}} կորիզով վոլտերրայի տիպի ինտեգրալ հավաարման ռեզոլվենտում, ինչպես նաև մեխանիկայի որոշ խնդիրներում։ Միտտագ-Լեֆլերի տիպի ֆունկցիաների առավել կարևոր հատկությունները ստացվում են

{\displaystyle \mathrm {E} \rho (z,\mu )={\frac {\rho }{2\pi i}}~~\int \limits \_{\gamma }{\frac {e^{z^{\rho }}\xi ^{\rho (1-\mu )}}{\xi -z}}d.\xi ,~~\mathrm {E} \rho (z,\mu )=\rho z^{\rho (1-\mu )}e^{z^{\rho }}+{\frac {\rho }{2\pi i}}~~\int \limits \_{\gamma }{\frac {e^{z^{\rho }}\xi ^{\rho (1-\mu )}}{\xi -z}}d\xi }

ինտեգրալ ներկայացումներից։ (1)-ից ն (2)-ից ստացվում են ասիմպտոտիկ բանաձևեր՝ մոդուլով մեծ z-երի համար՝ {\displaystyle |\arg z|<{\frac {\pi }{2\rho }}} անկյան ներսում {\displaystyle \mathrm {E} \rho (\mu ,z)} մոտավորապես {\displaystyle e^{z^{\rho }}} է, անկյունից դուրս՝ {\displaystyle {\frac {1}{z}}}։ Հիմնականում այս հատկությունները հնարավորություն տվեցին Մ․ Մ․ Ջրբաշյանին ստեղծելու կոմպլեքս տիրույթում ինտեգրալ ձևափոխությունների և ինտեգրալ ներկայացումների մի տեսություն, որը Ֆուրիե-Պլանշերելի և Վիներ-Պելիի դասական տեսությունների բնական և հեռու գնացող ընդհանրացումներն են։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 613)։*  |
**Ագրոկենսաբազմազանությունը** ներառում է բոլոր այն օրգանիզմները, որոնք ունեն դրական կամ բացասական ազդեցություն ագրոէկոհամակարգերի կենսաբանական արտադրողականության վրա և կիրառվում են սննդամթերքի արտադրությունում։
Ագրոկենսաբազմազանությունը հանդիսանում է կայուն գյուղատնտեսության հիմքը։
Ագրոկենսաբազմազանությունը պարենի և գյուղատնտեսության համար կենսաբանական բազմազանության կարևոր բաղադրիչ է։ Համաձայն կենսաբազմազանության մասին կոնվենցիայի սահմանման՝ «գյուղատնտեսական կենսաբազմազանությունը լայն հասկացություն է, որը ներառում է կենսաբազմազանության՝ սննդին և գյուղատնտեսությանն առնչվող և ագրոէկոհամակարգերի կենսաբազմազանությունը կազմող բոլոր բաղադրիչները. կենդանիների, բույսերի, սնկերի և մանրէների բազմազանություն ու փոփոխականություն՝ գենետիկական, տեսակային և էկոհամակարգային մակարդակներում, որոնք անհրաժեշտ են ագրոէկոհամակարգերի կառուցվածքի, հիմնական ֆունկցիաների և դրանցում ընթացող գործընթացների կայունությունն ապահովելու համար»։

Ագրոկենսաբազմազանությունը դիտարկվում է որպես գենետիկական ռեսուրսների, շրջակա միջավայրի և գյուղատնտեսության միջև փոխազդեցությունների հետևանք։ Այն հազարամյակներ շարունակ համատեղ ընթացող բնական և արհեստական ընտրության արդյունք է։ Ագրոկենսաբազմազանության ձևավորման, դրա պահպանման, ինչպես նաև շրջակա միջավայրի պայմաններին հարմարողականության հիմնական սկզբունքները հասկանալու համար անհրաժեշտ է իմանալ կենսաբազմազանության վրա ազդող ինչպես բնական, այնպես էլ մարդածին գործոնները։

Ագրոկենսաբազմազանությունը և նրա ռեսուրսները համարվում են ցանկացած երկրի տնտեսության և մարդու բնակության միջավայրի հիմնական հենքը։

2016 թվականի մայիսի 26-ին ՀՀ կառավարությունը համաձայնություն է տվել «Ագրոկենսաբազմազանության պահպանման մասին» կոնվենցիայի կնքման առաջարկությանը, իսկ նույն թվականի հունիսի 7-ին Բիշքեկում այն ստորագրվել է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Երիցյան Ս.Կ. Գրիգորյան Հ.Է. - «Օրգանական երկրագործության հիմունքներ», էջ 51, Բուհական ուսումնական ձեռնարկ, Արմավ հրատարակչություն, 2019 թ, Երևան, 112 էջ, ISBN 978‐9939‐78‐022‐1:
2. ↑   Ագրոկենսաբազմազանություն կրթական ծրագրերի և դասընթացների մշակման մեթոդական ուղեցույց
3. ↑   Archived 2017-11-18 at the Wayback Machine. Կենսաբանական բազմազանության մասին, Կոնվենցիա
4. ↑  , Ագրոկենսաբազմազանություն, Ուսումնական ձեռնարկ
5. ↑   Archived 2021-02-26 at the Wayback Machine. ՀՀ Կառավարության որոշում
6. ↑   ԱՊՀ երկրների կառավարության ղեկավարների հանդիպում
**Ագրոտեխնիկա**, գյուղատնտեսական կուլտուրաների մշակման տեխնիկա։

Մշակման հիմնական ձևերն են՝ հողերի մշակությունն ու պարարտացումը, սերմացուների ցանքերի և տնկանյութերի նախապատրաստումը, բուն ցանքը և տնկումները, բույսերի խնամքը, բերքահավաքը, ձնակուտակումը, ցանքածածկումը, պայքարը մոլախոտերի և բույսերի հիվանդությունների դեմ։

Առանձին ձևերը փոխադարձորեն կապված են և կազմում են մի ամբողջություն։ Ագրոծեխնիկայի խնդիրն է՝ ապահովել բարձր, կայուն բերքի ստացումը, աշխատանքի արտադրողականության աճը, հողերի բերրիության բարձրացումը։

Գիտության նվաճումների և առաջավոր փորձի ներդրումը գյուղատնտեսական արտադրության մեջ, երկրագործության քիմիացումը, արտադրական պրոցեսների կոմպլեքսային մեքենայացումն ու ավտոմատացումը Ագրոծեխնիկայի կատարելագործման կարևոր նախապայմաններ են։

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բաշկիրական · Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրիտանիկա (օնլայն) · Ժամանակակից Ուկրաինայի · Մեծ ռուսական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX539001 · BNF: 119778513 · GND: 4034389-3 · LCCN: sh85002313 · Microsoft: 88463610 · NDL: 00568624 · NKC: ph118306 |

 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 60)։*  |
**Քելե Քելե** (*Qélé, Qélé*), հայ երգչուհի Սիրուշոյի երգն է, որով ներկայացրել է Հայաստանը Եվրատեսիլ 2008 երգի մրցույթում ։

Պատմություն
-----------

Երգի տեքստը գրել է Սիրուշոն, իսկ երաժշտության հեղինակն է ՏերՀովան։ Երգը հաղթում է Եվրատեսիլի Հայաստանյան ազգային ընտրական փուլը մարտի 8-ին և դառնում է Եվրատեսիլ 2008-ում Հայաստանի երգը։

Եվրատեսիլում Սիրուշոն երգը կատարում է մայիսի 20-ին՝ առաջին կիսաեզրափակչի ժամանակ և անցնում է եզրափակիչ 2-րդ հորիզոնականով։ Մայիսի 24-ի եզրափակիչ փուլի քվեարկության արդյունքում Սիրուշոն հավաքում է 199 միավոր և զբաղեցնում է լավագույն հնգյակի չորրորդ հորիզոնականը։ Երգը սիրված է դառնում հատկապես Բելգիայում, Չեխիայում, Ֆրանսիայում, Վրաստանում, Հունաստանում, Նիդերլանդներում, Լեհաստանում և Ռուսաստանում, որտեղից Հայաստանն ստանում է 12 միավոր և դառնում 2008-ի մրցույթում ամենաշատ 12 միավոր ստացած երկիրը։

Մրցույթի ավարտից հետո երգը շարունակում է մնալ չարթերների առաջին հորիզոնականներում և նաև թողարկվում է երգի ռեմիքս տարբերակները։

Երգացանկ
--------

CD։

1. "Qélé, Qélé" (Եվրատեսիլյան տարբերակ)
2. "Qélé, Qélé" (Yerevan Remix-ի տարբերակ)
3. "Qélé, Qélé" (Yerevan Club Mix)
4. "Qélé, Qélé" (Կարաոկե տարբերակ)

DVD։

1. "Qélé, Qélé" (Տեսահոլովակ)

Բոլոր տարբերակների պրոդյուսերը Դեր Հովան է։

Տես նաև
-------

* Հայաստանը Եվրատեսիլ 2008 երգի մրցույթում
* Եվրատեսիլ 2008 երգի մրցույթ

Արտաքին հղումներ
----------------

* Երգի բառերը metrolyrics.com կայքում Archived 2013-11-15 at the Wayback Machine.

Template loop detected: Կաղապար:Navbox
**Ագրոէկոհամակարգեր**, մարդու կողմից փոխակերպված կենսաերկրացենոզներ, որոնց հիմքը կազմում են բուծված օրգանիզմներով միավորված համակեցությունները, որոնք կարգավորվում են մարդու կողմից՝ գյուղատնտեսական արտադրանք ստանալու համար։ Ագրոէկոհամակարգերը ունեն բարձր կենսաբանական արտադրողականություն։
Ի տարբերություն բնական էկոհամակարգերի, այստեղ կատարվում է բուծվող բույսերի և կենդանիների արհեստական ընտրություն։ Ագրոէկոհամակարգերը անկայուն են, քանի որ ինքնավերականգնման ունակությունը թույլ է՝ պայմանավորված օրգանիզմների բազմազանության խիստ սահմանափակ թվով։ Այն պահպանվում ու կարգավորվում է մարդու կողմից։

Ագրոէկոհամակարգերի տիպեր
------------------------

Տարբեր գիտնականներ առաջարկում են ագրոէկոհամակարգերի հետևյալ տիպերը՝
**Ագրոոլորտ**, որն իրենից ներկայացնում է գլոբալ էկոհամակարգ, և միավորում է այն ամբողջ տարածքը, որը վերափոխել է մարդը։
**Ագրարային լանդշաֆտ**, որը ձևավորվել է գյուղատնտեսական վերափոխման հետևանքով։
**Գյուղատնտեսական էկոլոգիական համակարգ**, կամ **տնտեսական էկոհամակարգ**, այսինքն տնտեսության մակարդակի էկոհամակարգ։
**Ագրոբիոգեոցենոզ**, որը ներառում է դաշտերը, այգիները, բանջարանոցները, ջերմոցները, ջերմատները։
**Արոտային բիոգեոցենոզ**, որը ներառում է բնական արոտներն ու արհեստական ստեղծված մարգագետինները։
**Ֆերմային բիոգեոցենոզ**, սա ներառում է գոմերը, թռչնանոցները, ձկնաբուծարանները, անասնապահական համալիրները։

Աղբյուրներ
----------

* Ագրոէկոլոգիա Հայրապետյան Է.Մ. Շիրինյան Ա.Վ. Երևան, 2003, 407 էջ (հայերեն)