**Նոր Կարթագեն** կամ **Կարտախենա**, լատին․՝ Carthago Nova, իսպ.՝ Cartagena, Իսպաներեն արտասանություն՝ [kartaˈxena], արաբ․՝ *Al-Qartājanna* قرطاجنة‎‎, անտիկ ժամանակներում հիմնադրված քաղաք՝ ներկայիս Իսպանիայի թագավորության հարավարևելյան մասում, Մուրսիա ինքնավար նահանգում։

Ընդհանուր տվյալներ Նոր Կարթագենի մասին
--------------------------------------

Նոր Կարթագեն կամ ներկայիս Կարտախենա քաղաքի Հռոմեական թատրոնը
Կառլոս III–ի միջնաբերդը Նոր Կարթագեն կամ ներկայիս Կարտախենա քաղաքում
Նոր Կարթագեն կամ ներկայիս Կարտախենա քաղաքի Կոնսիստորիալ պալատը
Նոր Կարթագեն կամ ներկայիս Կարտախենա քաղաքի Պեդրենյո պալատը
Նոր Կարթագենը բնակեցված է եղել ավելի քան երկու հազար տարի շարունակ, հիմնադրված լինելով մոտավորապես մ․թ․ա․ 227 թվականին։

Նոր Կարթագեն, ներկայիս Կարտախենա քաղաքի հիմնադիրը եղել է կարթագենացի նշանավոր զորավար Հասդրուբալ Գեղեցիկը։

Քաղաքը հիմնադրելիս Հասդրուբալն այն անվանել է **Քարթ Հադաշտ** կամ **Qart Hadasht**, այսինքն՝ տվել է նույն անունը, ինչ կրում էր իր հայրենի քաղաք Կարթագենը՝ Carthage։

Նոր Կարթագենն իր փառքի գագաթնակետին է հասել Հռոմեական կայսրության Իսպանիա նահանգի կազմում, երբ ինքը հայտնի էր **Կարթագո Նովա** կամ **Carthago Nova** (այսինքն Նոր Կարթագեն), ինչպես նաև՝ **Կարթագո Սպարտարիա** կամ **Carthago Spartaria** անուներով, և հանդիսանալով Իսպանիա նահանգի, ապա նրա մասը կազմող Կարթագենյան մարզ կամ *Cartaginense* վարչական միավորի կենտրոնը։

Ի դեպ, Նոր Կարթագենը կամ Կարտախենան կարևոր քաղաքներից մեկն էր վաղ միջնաֆարում և զարգացած, Իսպանիայի տարածքի մեծ մասի Օմայյան խալիֆայությյան կողմից նվաճված լինելու ժամանակաշրջանում։ Այդ ժամանակ Նոր Կարթագենի արաբական անվանումն էր Քարթայյանաթ ալ-Հալֆա կամ Qartayannat al-Halfa։

Քաղաքակրթությունների հերթագայությունը և իր ռազմավարական նշանակություն ունեցող նավահանգիստը, գումարվելով Նոր Կարթագենի տեղական հանքարդյունաբերության զարգացմանը ի վերջո նպաստել են մի եզակի մշակութային ժառանգության ստեղծմանը, այնպիսի նշանավոր նմուշներով, ինչպիսիք են, մասնավորապես․

* Նոր Կարթագենի հռոմեական թատրոնը՝ Roman Theatre, որը Պիրենեյան կամ Իբերիական թերակղզու խոշորագույն նման թատրոններից երկրորդն է, հաջորդելով Մերիդայի՝ Mérida, հռոմեական թատրոնին,
* բազմաթիվ փյունիկյան մշակույթի հուշարձաններ,
* Հռոմեական արվեստի հսկայաքանակ նմուշներ,
* Բյուզանդական ճարտարապետության փառահեղ նմուշներ,
* Մավրիտանական ճարտարապետության ավերակներ,
* Նոր արվեստի կամ Art Nouveau շինություններ, որոնք արդյունք են վաղ 20–րդ դարի բուրժուազիայի գործունեության։

Նոր Կարթագենը կամ Կարտախենան այժմ հայտնի է նաև որպես խոշորագույն շուրջերկրյա, շուրջեվրոկպական և այլ զբոսաշրջային նավագնացության ժամանման վայրերից մեկը Միջերկրական ծովում, որը վերածվում է բարձրացող Իսպանիայի և Եվրոպայի մշակութային կիզակետերից մեկի։

Նոր Կարթագենը կամ Կարտախենան առաջինն է այն բազմաթիվ քաղաքների շարքում, որոնք դարերի ընթացքումանվանակոչվել են Կարթագեն, և այդ շարքում առավել հայտնիներից է Կարթագենա դե Ինդիասը կամ (*Հնդկաստանի Կարթագենը*) Կոլումբայում՝ Cartagena de Indias (*Cartagena of the Indies*)։

### Նոր Կարթագենը որպես ռազմածովային նավահանգիստ

Նոր Կարթագենի ունեցած պատմական կշռի մեծ մասն այդ քաղաքը պարտական է իր պաշտպանված ռազմական նավահանգստին, որն արևմտյան Միջերկրականի ավազանում առավել կարևորագույններից մեկն է։ Նոր Կարթագենը կամ Կարտախենան իր հիմնադրման ժամանակներից ի վեր գրեթե երկու հազարամյակ հանդիսացել է Միջերկրական ծովի արևմտյան մասի կարևորագույն առևտրական և ռազմական նավահանգիստներից մեկը։

Նոր Կարթագենը կամ Կարտախենան արդի Իսպանիայի ռազմածովային նավատորմի գլխավոր ռազմաբազաներից մեկն է՝ Բուրբոնների կամ Իսպանական Բուրբոնների արքայատոհմի Իսպանիայի գահին հաստատվելու ժամանակից ի վեր (18–րդ դար)։ Ի դեպ, դեռևս 16–րդ դարից ի վեր Կարտախենան Իսպանիայի երկու առավել կարևոր ռազմածովային նավահանգիստներից մեկն էր․ հյուսիսում Ֆերոլտերան, իսկ հարավում՝ Միջերկրական ծովի ափին՝ Կարտախենան։

Ներկայումս էլ Կարտախենան թե՛ Իսպանիայի, թե՛ Միջերկրական ծովի կարևորագույն նավահանգիստներից մեկն է, Իսպանիայի թագավորության նավատորմի գլխավոր ռազմածովային բազան Միջերկրական ծովի ափին։

Ի դեպ, Նոր Կարթագենում առկա է մեծ նավաշինարան։

### Նոր Կարթագենի բնակչությունը

2011 թվականի դրությամբ Կարտախենան ունեցել է 218 հազար 210 բնակչություն, դրանով իսկ լինելով տարածաշրջանի երկրորդ խոշորագույն քաղաքային համայնքը և Իսպանիայի թագավորթւթյան 6–րդ ոչ նահանգական մայրաքաղաքը։
Ի դեպ, 2009 թվականի հունվարի 1–ի դրությամբ Նոր Կարթագենի բնակչությունը եղել է 215 հազար 386 մարդ։ Այսինքն երկու տարում Նոր Կարթագենի բնակչությունն աճել է գրեթե երեք հազարով։
Կարտախենայի ենթակա քաղաքային տարածքը որը հայտնի է **Կամպո դե Կարտախենա** կամ **Campo de Cartagena** անունով, ունի 409 հազար 586 բնակիչ։

Պատմություն
-----------

### Հնագույն և անտիկ ժամանակաշրջան

Նոր Կարթագենի կամ ներկայիս Կարտախենա քաղաքի պունիկյան կամ կարթագենական պարիսպները՝ մ․թ․ա․ 3–րդ դար
Արժանահավատ փաստեր կան, որ ներկայիս Նոր Կարթագեն կամ Կարտախենա քաղաքի ամբողջ տարածքում գոյություն են ունեցել մինչպատմական բնակավայրեր, այդ թվում՝ Լաս Ամալադեսը Լա-Մանգայում։
Ամբողջ առափով մեկ գտնվել են բազմաթիվ հնագիտական նյութեր, ինչպես օրինակ՝ իբերիական բնակավայրը Լոս Նյետոսի մոտ, փյունիկյան նավերի բեկորները, ինչը ապացույց է հնագույն ժամանակներից սկսած ամբողջ Սիերրա Միներայի տարածքում ինտենսիվ արդյունաբերական և առևտրական գործունեության ծավալման մասին։

Ներկայիս Կարտախենայի տեղում հնագույն ժամանակներում քաղաքի գոյության մասին առավել վաղ պատմական տվյալների համաձայն՝ հաստատվում է իբերիական և տարտեսական Մաստիա քաղաքային բնակավայրի առկայությունը։ Վերջինիս մասին հիշատակությունները վերաբերվում են մ․թ․ա․ IV դարին և հենց նա են ավանդաբար կապում Նոր Կարթագենի հետ։

Առաջին ճշգրիտ հիշատակությունը քաղաքային բնակավայրի մասին վերաբերվում է մ․թ․ա․ 227 թվականին և խոսում է այն մասին, որ կարթագենական զորավար Հասդրուբալ Գեղեցիկը հիմնադրել է Քարթ Հադաշտ (*Qart Hadasht*, Նոր քաղաք) անվանումը ստացած բնակավայրը, դրանով իսկ ապահովելով, հսկողությունը Իսպանիայի կամ հին Իբերիայի հանքային հանածոներով հարուստ հարավ–արևելքի վրա։
Քարթ Հադաշտը վերածվեց փյունիկյան պետության գլխավոր բազային, որն Իսպանիայում հիմնադրել էր Հաննիբալը՝ այդտեղից մեկնելով իր նշանավոր հաղթական ռազմական արշավանքին՝ դեպի Իտալիա, ընդդեմ Հռոմի, ճանապարհին անցում կատարելով անանցանելի համարվող Ալպերով և մ․թ․ա․ 218 թվականին սկսելով II (երկրորդ) Պունիկյան պատերազմը։

Մ․թ․ա․ 209 թվականին Քարթ Հադաշտը գրավեց հռոմեական զորավար Պուբլիոս Կորնելիոս Սկիպիոն Աֆրիկացի Ավագը։ Իսպանիայի «Քարթ Հադաշտ», այսինքն՝ «Կարթագեն», փյունիկերենից թարգմանած՝ «Նորաքաղաք» քաղաքը վերանվանվեց «Կարթագո Նովա» («Նոր Կարթագեն»), այսինքն՝ «Նոր Նորաքաղաք»։ Նոր Կարթագենը կամ Կարթագո Նովան վերածվեց Իսպանիայում Հռոմեական հանրապետությունՀռոմեական հանրապետության կարևորագույն քաղաքներից մեկին։

Մ․թ․ա․ 44 թվականին Նոր Կարթագենը Իսպանիայի երրորդ քաղաքն էր՝ Տարրակոյից և Կորդոբայից հետո, որն ստացավ հռոմեական գաղութի կարգավիճակ և վերանվանվելով Colonia Vrbs Iulia Nova Carthago (C.V.I.N.C) և կառավարվելով քաղաքացիների կողմից՝ Հռոմեական իրավունքի համաձայն։

Հռոմեականացման՝ ռոմանիզացիայի գործընթացում կայսր Օյտավիանոս Օգոստոսը վերակառուցեց Նոր Կարթագենը, հովանավորելով ֆորումի և կոթողային Հռոմեական թատրոնի շինարարությունը։

Մոտ 425 թվականին Նոր Կարթագենը ենթարկվեց Աֆրիկայից Եվրոպա վերադարձած գերմանական ցեղերից մեկի՝ վանդալների կողոպուտին։ Քաղաքը պետք է պատասխաներ վանդալների հարձակումներին, ուստի 461 թվականին կայսր Մայորիանոսը Նոր Կարթագենում հավաքեց 45 նավից բաղկացած նավատորմ՝ մտադիր լինելով ներխուժել Հյուսիսային Աֆրիկա, վերադարձնել վանդալների զավթած հռոմեական տարածքները և վերականգնել Հռոմեական կայսրությունը նախկին սահմաններով։ Սակայն Նոր Կարթագենի մոտ մղված ճակատամարտը, որը կոչվում է Կարտախենայի ճակատամարտ ավարտվեց հռոմեացիների մեծ պարտությամբ, հռոմեական բանակը լիովին ջախջախվեց։

### Նոր Կարթագենը վաղ միջնադարում

### Նոր Կարթագենը ուշ միջնադարում

### XVI—XVII դարեր

### XVIII դար

Պալոս հրվանդանի փարոսը։
### XIX—XX դարեր

Բնակչություն
------------


| Բնակչության 2001-2023 թվականների վիճակագրություն |
| --- |
| 

| Տարի | Բնակչություն |
| --- | --- |
| 2001 | 183 799 մարդ |  |
| 2002 | 188 003 մարդ |  |
| 2004 | 197 665 մարդ |  |
| 2005 | 203 945 մարդ |  |
| 2006 | 208 609 մարդ |  |
| 2007 | 207 286 մարդ |  |
| 2008 | 210 376 մարդ |  |
| 2009 | 211 996 մարդ |  |
| 2010 | 214 165 մարդ |  |
| 2011 | 214 918 մարդ |  |
| 2012 | 216 655 մարդ |  |
| 2013 | 217 641 մարդ |  |
| 2014 | 216 451 մարդ |  |
| 2015 | 216 301 մարդ |  |
| 2016 | 214 759 մարդ |  |
| 2017 | 214 177 մարդ |  |
| 2018 | 213 943 մարդ |  |
| 2019 | 214 802 մարդ |  |
| 2020 | 216 108 մարդ |  |
| 2021 | 216 365 մարդ |  |
| 2022 | 216 961 մարդ |  |
| 2023 | 218 050 մարդ |  |

 |

Տես նաև
-------

* Կամպո-դե-Կարտախենա

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Relación de Municipios y sus Códigos por Provincias — National Statistics Institute, 2019.
2. 1 2  *National Statistics Institute* Իսպանիայի մունիցիպալ ռեգիստր 2023 — 2023.
3. ↑  «Callejero | Ayuntamiento de Cartagena». Ayto-cartagena.es. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հուլիսի 1-ին. Վերցված է 2013 թ․ մարտի 26-ին.
4. ↑  Hasdrubal the Fair
5. ↑  «Autoridad Portuaria de Cartagena». Apc.es. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ սեպտեմբերի 8-ին. Վերցված է 2013 թ․ մարտի 26-ին.
6. ↑  «Ayuntamiento de Cartagena». Ayto-cartagena.es. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հուլիսի 2-ին. Վերցված է 2013 թ․ մարտի 26-ին.
7. ↑  *Instituto Nacional de Estadística* III // 2001 թվականի Իսպանիայի համայնքային գրանցամատյան (իսպ.) // *Boletín oficial del Estado* — Agencia Estatal Boletín Oficial del Estado, 2002. — Iss. 5. — P. 642. — ISSN 0212-033X
8. ↑  *Instituto Nacional de Estadística* III // 2002 թվականի Իսպանիայի համայնքային գրանցամատյան (իսպ.) // *Boletín oficial del Estado* — Agencia Estatal Boletín Oficial del Estado, 2002. — Iss. 311. — P. 45846. — ISSN 0212-033X
9. ↑  *Instituto Nacional de Estadística* III // 2004 թվականի Իսպանիայի համայնքային գրանցամատյան (իսպ.) // *Boletín oficial del Estado* — Agencia Estatal Boletín Oficial del Estado, 2004. — Iss. 314. — P. 42356. — ISSN 0212-033X
10. ↑  *Instituto Nacional de Estadística* III // 2005 թվականի Իսպանիայի համայնքային գրանցամատյան (իսպ.) // *Boletín oficial del Estado* — Agencia Estatal Boletín Oficial del Estado, 2005. — Iss. 287. — P. 39422. — ISSN 0212-033X
11. ↑  *Instituto Nacional de Estadística* III // 2006 թվականի Իսպանիայի համայնքային գրանցամատյան (իսպ.) // *Boletín oficial del Estado* — Agencia Estatal Boletín Oficial del Estado, 2006. — Iss. 312. — P. 46628. — ISSN 0212-033X
12. ↑  III // Padrón municipal de España 2007 (իսպ.) // *Boletín oficial del Estado* — Agencia Estatal Boletín Oficial del Estado, 2007. — Iss. 311. — P. 53566. — ISSN 0212-033X
13. ↑  *Instituto Nacional de Estadística* III // 2008 թվականի Իսպանիայի համայնքային գրանցամատյան (իսպ.) // *Boletín oficial del Estado* — Agencia Estatal Boletín Oficial del Estado, 2008. — Iss. 312. — P. 52072. — ISSN 0212-033X
14. ↑  *Instituto Nacional de Estadística* 2009 թվականի Իսպանիայի համայնքային գրանցամատյան (իսպ.) // *Boletín oficial del Estado* — Agencia Estatal Boletín Oficial del Estado, 2009. — Iss. 309. — P. 109453. — ISSN 0212-033X
15. ↑  *Instituto Nacional de Estadística* III // 2010 թվականի Իսպանիայի համայնքային գրանցամատյան (իսպ.) // *Boletín oficial del Estado* — Agencia Estatal Boletín Oficial del Estado, 2010. — Iss. 311. — P. 106195. — ISSN 0212-033X
16. ↑  *Instituto Nacional de Estadística* III // 2011 թվականի Իսպանիայի համայնքային գրանցամատյան (իսպ.) // *Boletín oficial del Estado* — Agencia Estatal Boletín Oficial del Estado, 2011. — Iss. 303. — P. 138416. — ISSN 0212-033X
17. ↑  *Instituto Nacional de Estadística* III // 2012 թվականի Իսպանիայի համայնքային գրանցամատյան (իսպ.) // *Boletín oficial del Estado* — Agencia Estatal Boletín Oficial del Estado, 2012. — Iss. 313. — ISSN 0212-033X
18. ↑  *Instituto Nacional de Estadística* III // Padrón municipal de España 2013 (իսպ.) // *Boletín oficial del Estado* — Agencia Estatal Boletín Oficial del Estado, 2013. — Iss. 311. — ISSN 0212-033X
19. ↑  *Instituto Nacional de Estadística* III // Իսպանիայի մունիցիպալ ռեգիստր 2014 (իսպ.) // *Boletín oficial del Estado* — Agencia Estatal Boletín Oficial del Estado, 2014. — Iss. 308. — ISSN 0212-033X
20. ↑  *Instituto Nacional de Estadística* III // Padrón municipal de España 2015 (իսպ.) // *Boletín oficial del Estado* — Agencia Estatal Boletín Oficial del Estado, 2015. — Iss. 301. — ISSN 0212-033X
21. ↑  *Instituto Nacional de Estadística* III // Padrón municipal de España 2016 (իսպ.) // *Boletín oficial del Estado* — Agencia Estatal Boletín Oficial del Estado, 2016. — Iss. 304. — ISSN 0212-033X
22. ↑  *Instituto Nacional de Estadística* III // Իսպանիայի մունիցիպալ ռեգիստր 2017 (իսպ.) // *Boletín oficial del Estado* — Agencia Estatal Boletín Oficial del Estado, 2017. — Iss. 316. — ISSN 0212-033X
23. ↑  *Instituto Nacional de Estadística* III // Իսպանիայի մունիցիպալ ռեգիստր 2018 (իսպ.) // *Boletín oficial del Estado* — Agencia Estatal Boletín Oficial del Estado, 2018. — Iss. 314. — P. 130903. — ISSN 0212-033X
24. ↑  Cifras oficiales de población resultantes de la revisión del Padrón municipal a 1 de enero — National Statistics Institute.
25. ↑  *Instituto Nacional de Estadística* III // Իսպանիայի մունիցիպալ ռեգիստր 2019 (իսպ.) // *Boletín oficial del Estado* — Agencia Estatal Boletín Oficial del Estado, 2019. — Iss. 311. — P. 141278. — ISSN 0212-033X
26. ↑  *Instituto Nacional de Estadística* III // Իսպանիայի մունիցիպալ ռեգիստր 2020 (իսպ.) // *Boletín oficial del Estado* — Agencia Estatal Boletín Oficial del Estado, 2020. — Iss. 340. — P. 125898. — ISSN 0212-033X
27. ↑  *National Statistics Institute* Իսպանիայի մունիցիպալ ռեգիստր 2021 — 2021.
28. ↑  *National Statistics Institute* Municipal Register of Spain of 2022 — 2022. — Vol. 90. — P. 1,235.

Հղումներ
--------

* Циркин Ю. Б. 1981: Римская колония Новый Карфаген // ВДИ. 4, 145—152.
* «Картагена, испанский город». *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*. Սանկտ Պետերբուրգ. 1890–1907.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Նոր Կարթագեն» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Հրեական Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Սիտինի ռազմական · Treccani |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX95392 · BNF: 11954627j · GND: 4197667-8 · LCCN: n79119187 · NKC: ge172412 · NSK: 000582344 · SUDOC: 027524337 · VIAF: 138365642 · WorldCat VIAF: 138365642 |

 |

 |