'
*Վարդանավանք'*, Ալափարս գյուղ,հայոց աշխարհի հինավուրց բնակավայրերից է։ Այստեղ մարդն ապրել է երրորդ հազարամյակից սկսած, որի վկայությունն է «Սանգառ» ամրոց-բնակատեղին։ Դարերի ընթացքում գյուղն ամայացել է և ապա վերաբնակեցվել 1830թ.` Խոյից, Մակուից, Վանից ու Ալաշկերտից ներգաղթած հայերով։

Նշանավոր եկեղեցիները
--------------------

Վարդանավանքն աչքի է ընկնում իր միջնադարյան հուշարձաններով։

### Ս.Վարդան եկեղեցի

Նշանավոր այս ուխտատեղին գտնվում է գյուղի կենտրոնում։ Հավանաբար, այն կառուցվել է 5-րդ դարում, սակայն մեզ հասել է հիմնովին վերակառուցված։ Վերաշինությունն ու հավելումները կատարվել են 1857թ-ին, պատմական Հայաստանից ներգաղթածների ջանքերով` համագյուղացի մեծահարուստ Ավետիս Մելիք- Բադալյանի նախաձեռնությամբ:Ըստ վավերագրերի Խոյից ժամանած առաջին քարավանը բնակություն է հաստատել գյուղի ներքին թաղամասում, իսկ երկրորդը, որը գաղթել է Մակուի Շահբուլաղ գյուղից` հաստատվել է գյուղի վերին, աղբյուրամերձ թաղամասում։ Վերջիններս իրենց հետ բերում են Ավարայրի դաշտում Վարդան Մամիկոնյանի արյամբ ներկված, սրբացված երկու սև քար, որոնցից մեկը պահ են տալիս Երևանի «Պողոս-Պետրոս» եկեղեցում, իսկ մյուսը պահում են նախ գյուղի Մ. Աստվածածին եկեղեցու բեմում, իսկ հետո, երբ վերակառուցում են բազիլիկ եկեղեցին, քարը փոխադրում են նորակառույց, ուր և մնում է մինչ օրս։ Նույնանման էլ մի քար էլ նրանք թողնում են իրենց հայրենի Մակուի նույնանուն եկեղեցում, որ դարձյալ նշանավոր ուխտատեղի էր:Հայտնի է, որ այս եկեղեցում, յուրաքանչյուր տարի Վարդանանց տոնին տոնախմբություն էր իրականացվում։

### Եկեղեցու ճարտարապետական կառուցվածքը

Եկեղեցին կառուցված է բազալտե կոպտակոփ, իսկ զանգակատունն ու շքամուտքը` հղկված քարերից։ Այն ունի երկթեք ծածկ և երկու մուտք։ Եկեղեցին ներքուստ փայտածածկ է։ Հստակ երևում է, որ հնագույն բազիլիկայի հենքի վրա, աջ և ձախ կողմերից հավելվել են խորաններ, վերաշինվել են պատերը։ Յուրաքանչյուր տարի, հոկտեմբերի 20-ին հաջորդող շաբաթ օրը, շրջակա բնակավայրերից հազարավոր ուխտավորներ են գալիս սբ. Վարդան` երկրպագության։

Թուխ մանուկ մատուռ
------------------

Կառույցը գյուղի հարավ - արևելյան եզրում է, տեղադրված հետաքրքրական վայրում, ուր քարափի տակից բխում է սրբացված այդ նշանավոր հորդաբուխ աղբյուրը։ Քարափի բարձրադիր մասում կանգնած մատուռը կոչվում է Թուխ մանուկ` երկար ու ձիգ տարիների ընթացքում բյուրավոր վառված մոմերից սևացած «մուրազատու» խաչքարով, որ ագուցվել է պատին։ Մատուռը հազարամյա պատմություն ունի ։

Սբ. Աստվածածին եկեղեցի
----------------------

Գյուղի կենտրոնում, տեղակայված է «Մարիամ Աստվածածին» բազիլիկատիպ եկեղեցին` կրոնի դեմ մղած պայքարի տարիներին կործանված զանգակատնով:Վարկած կա, որ վերի թաղի բնակիչները գժտվում են ներքին թաղեցիների հետ և որոշում են իրենց համար նոր եկեղեցի կառուցել։ Գործի կազմակերպումը ստանձնում է վերի թաղեցիների շրջանում մեծ հեղինակություն վայելող դարբին-խալիֆա Հակոբ Աղաբաբյանը։ Նա էլ մեկնում է Էջմիածին, ներկայանում Խրիմյան Հայրիկ հայոց կաթողիկոսին, խնդրում նրա համաձայնությունը և, վանքի ճարտարապետի հետ վերադառնում։ 1891 թ. գարնանը փորվում է եկեղեցու հիմքը` 30 մ երկարությամբ և 18 մ. լայնությամբ։ Շինարարությունն իրականացնելու համար Ալեքսանդրապոլից հրավիրվում են նշանավոր վարպետներ:Հասարակության, ճարտարապետի և շիրակցի նշանավոր վարպետների ջանքերով վեր խոսյացած, սրբատաշ քարով կառուցված պաշտամունքի այդ տաճարը, քառամույթ մի բազիլիկ է,որն այժմ էլ հիացնում է իր ծավալներով, ներքին և արտաքին հարդարանքով։ Այն ունի երեք մուտք և շրջանակաձև փոքրածավալ նեղ լուսամուտներ։ Մուտքերի աջ և ձախ կողմերում փորված են փոքրածավալ, հավասարաթև և շրջանակի մեջ առնված խաչեր։ Իսկ արևմտյան վերնամասում, տանիքին ուներ մինչև 30-ական թվականները կանգուն, քարակերտ, ոսկեգույն թիթեղով ծածկված զանգակատուն` երկու մեծ և երկու փոքր զանգակներով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ժողովրդական մատենաշար, Ե. Օտյան, Ընկեր Փանջունը Վասպուրականի մեջ, 1923թ.
2. ↑  Շավիղ Սուրենի Գրիգորյան, Վարդանավանք, գիտ. խմբագիր` Ս. Տ. Սաղումյան