**Ֆրանցիսկա Ռաքել Նավաս Գարդելա** (իսպ.՝ Francisca Raquel Navas Gardela), ավելի հայտնի է որպես **Պակա Նավաս** (իսպ.՝ Paca Navas, մարտի 23, 1883(1883-03-23), Juticalpa, Հոնդուրաս - հուլիսի 11, 1971(1971-07-11), Սիեթլ, Վաշինգտոն, ԱՄՆ), հոնդուրասցի լրագրող, գրող և ֆեմինիստ։ Հիմնադրել է առաջին ֆեմինիստական ամսագիրը Հոնդուրասում և եղել է երկրի առաջին սուֆրաժիստական կազմակերպության անդամ։ Լիբերալ հայացքների պատճառով ամուսնու հետ նա իր կյանքի մեծ մասն անցկացրել է տարագրության մեջ։ Ստեղծագործական առումով նրա ամենաարդյունավետ շրջանը եղել է Գվատեմալայի աքսորի ժամանակաշրջանը՝ 1945-1951 թվականներին։

Կենսագրություն
--------------

Ֆրանցիսկա Ռաքել Նավաս Գարդելան ծնվել է 1883 թվականի մարտի 23-ին Խուտիկալպա քաղաքում (Օլանչո դեպարտամենտ, Հոնդուրաս) Խոսե Մարիա Նավասի և Ֆրանսիսկո Գարդելա դե Նավասի ընտանիքում։ 1900 թվականին ամուսնացել է փաստաբան, մտավորական և լրագրող Ադոլֆո Միրալդայի հետ։

Նրա ամուսինը զբաղվել է քաղաքականությամբ և իր աշխատանքներում մեծապես աջակցել է լիբերալ ընդդիմությանը, ինչը հանգեցրել է նրան, որ նրա ընտանիքը հալածանքի է ենթարկվել Հոնդուրասի կառավարության կողմից։ Նավասի զինակից և գրող Ռամոն Ամայա Ամադորը առաջարկել է նրան ապաստանել Լա Սեյբա նավահանգստում և հրատարակել «Costa Norte» թերթը։ Այսպիսով, ամուսինները տեղափոխվել են Լա Սեյբա, որտեղ նրանք անցկացրել են ամուսնու երկար տարիների քաղաքական աքսորը։ Որպեսզի կարողանան ծայրը ծայրին հասցնել, 1935 թվականին Նավասը հիմնել է «*La voz de Atlántida*» շաբաթաթերթը, որը հիմնականում նվիրված է եղել համաամերիկյան արվեստին, գրականությանը և գիտությանը։ Այն դարձել է առաջին ֆեմինիստական ամսագիրը Հոնդուրասում, որն անդրադարձել է այնպիսի թեմաների, ինչպիսիք են ծերությունը, ընտանեկան բռնությունը, ինցեստը, բռնաբարությունը, անօթևան երիտասարդությունը և կանանց ենթակայությունը։

1946 թվականի փետրվարի 2-ին մի խումբ սուֆրաժետներ, նախագահ Օլիմպիա Վարելայի և մտավորականներ Լուսիլա Գամերո դե Մեդինայի, Արխենտինա Դիաս Լոսանոյի և Նավասի հետ կազմակերպել են «Պանամերիկյան կանանց ընկերությունը» (իսպ.՝ Sociedad Femenina Panamericana): 1947 թվականի մարտի 5-ին նրանք հիմնել են «Հոնդուրասի կանանց կոմիտեն» (իսպ.՝ Comité Femenino Hondureño), որը գործել է Միջամերիկյան կանանց հանձնաժողովին կից, որի նպատակն է եղել ապահովել կանանց քաղաքական իրավունքները։ Նրանք հրատարակել են «Mujer Americana»-ն, որը երկրի երրորդ ֆեմինիստական ամսագիրն է եղել Նավասի «Ատլանտիդա» և Քրիստինա Էրնանդես դե Գոմեսի «Ատենեա» ամսագրից հետո։ Դրա առաջին համարը լույս է տեսել Էլ Պրոգրեսոյում 1944 թվականին։ 1947 թվականին Նավասը ներկայացրել է Հոնդուրասի կանանց դեմոկրատական միությունը (իսպ.՝ Unión Democrática Femenina Hondureña) Գվատեմալայի առաջին միջամերիկյան կոնգրեսում։ Այնտեղ նա վեհաժողովին ներկայացրել է Լատինական Ամերիկայի քաղբանտարկյալների և վտարանդիների թեման և դատապարտել 100 հոնդուրասցիների բռնի քաղաքական վտարումը Տիբուրսիո Կարիաս Անդինոյի դիկտատուրայի 14 տարիների ընթացքում։

Այս համաժողովի ընթացքում Նավասը, լինելով աքսորյալ, ապրել է Գվատեմալայում՝ նրա նախագահ Խուան Խոսե Արևալոյի պաշտպանության ներքո։ Նավասն ապրել է Գվատեմալայում 1945-1951 թվականներին։ Ռամոն Ամայա Ամադորը ապաստան է գտել նրա մոտ Գվատեմալայում։ Գվատեմալայում ապրելու ժամանակաշրջանը նշանավորվել է որպես նրա գրական գործունեության ամենաարդյունավետ շրջանը, մասամբ այն պատճառով, որ նա հնարավորություն է ունեցել հրատարակել իր աշխատանքները։ 1947 թվականին լույս է տեսել Նավասի բանաստեղծությունների «Կրեոլական ռիթմեր» (իսպ.՝ Ritmos criollos) գիրքը, իսկ 1951 թվականին՝ «Ցեխ» (իսպ.՝ Barro) վեպը, որը փաստացի գրվել է 1940 թվականին, սակայն արգելվել է դրա հրատարակությունը Հոնդուրասում։ Վեպի գործողությունները տեղի են ունենում միրգ հավաքողների համար նոր հիմնադրված աշխատանքային քաղաքում։ Դրանում քննարկվել են աշխատանքային պայմանների բարելավման նպատակով ավանդական գյուղերից այդ բնակավայրում նրանց վերաբնակեցման հետ կապված խնդիրները, և բարձրացվել է օտարերկրացիների կողմից ազգային տարածքի շահագործման հարցը։

Պակա Նավասը մահացել է 1971 թվականի հուլիսի 11-ին Սիեթլում (Վաշինգտոն նահանգ, ԱՄՆ), ուր այցելել էր իր դստեր հետ։

Ընտրյալ աշխատանքներ
-------------------

* «Կրեոլական ռիթմեր» (իսպ.՝ Ritmos criollos, 1947),
* «Կրեոլական ռիթմեր» (իսպ.՝ Barro, 1951),
* «Կապիտալի ծովը» (իսպ.՝ Mar de fondo),
* «Օլանչո հովիտ» (իսպ.՝ Campiña olanchana),
* «Լռության ուղիներ» (իսպ.՝ Rutas de silencio),
* «Մութ խուց» (իսպ.՝ Cámara obscura),
* «Գայթակղել» (իսպ.՝ Atraídos)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Thais, Eva* Personalidades valores femeninos de Honduras : (ensayos biográficos) ; 1970–1975. — 1. — Tegucigalpa: Alin Ed. 1999. — С. 133. — ISBN 978-99926-20-14-4
2. 1 2 3 4  González, José (2011 թ․ դեկտեմբերի 13). "Paca Navas de Miralda". *José González Paredes* (in իսպաներեն). Honduras. Արխիվացված է the original 2016 թ․ հոկտեմբերի 14-ին. Retrieved 2019 թ․ դեկտեմբերի 10. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  *Mayorga Alonzo, Wilfredo* Honremos nuestra Honduras. — Honduras: Palibrio, 2015. — С. 29—30. — ISBN 978-1-5065-0280-9
4. ↑  *Chapa Bezanilla, María de los Ángeles* Guía bibliográfica centroamericana del fondo Rafael Heliodoro Valle de la Biblioteca Nacional (1822–1968). — 1. — México, D.F.: Universidad Nacional Autónoma de México, 2005. — С. 41. — ISBN 970-32-2844-5
5. 1 2  *Villars, Rina* Para la casa más que para el mundo: sufragismo y feminismo en la historia de Honduras. — 1. — Tegucigalpa: Ed. Guaymuras, 2001. — С. 313. — ISBN 978-99926-15-77-5
6. ↑  «Villars (2001)», pp 312—313
7. ↑  «Villars (2001)», pp 314
8. 1 2  *González, José* Diccionario de literatos hondureños. — 2. — Tegucigalpa, Honduras: Editorial Guaymuras, 2004. — С. 106. — ISBN 99926-33-27-1
9. ↑  *Smith, Verity (editor)* Encyclopedia of Latin American literature. — 1. — London [u.a.]: Fitzroy Dearborn, 1997. — С. 426. — ISBN 978-1-884964-18-3

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 1056401125 · ISNI: 0000000043089106 · LCCN: no93014278 · SUDOC: 082574022 · VIAF: 21715292 · WorldCat VIAF: 21715292 |

 |