**Անորոշ դերբայ**, դերբայի տեսակ, արտահայտում է գործողության կամ եղելության ընդհանուր գաղափար՝ առանց եղանակը, ժամանակը, դեմքը, թիվը (նաև գործողության առանձին կերպեր) ցույց տալու։ Անորոշ դերբայը դիտվում է որպես բայի ուղիղ ձև։ Հայ քերականության մեջ նախապես անորոշ դերբայը հայտնի էր *աներևույթ* (կամ *աներևույթ եղանակ*) անունով։ Անորոշ անվանումն այն ստացավ համեմատաբար ուշ։ Թրակացու քերականության հայ թարգմանիչը և հետագա շրջանների որոշ հայ քերականներ հետևելով հունարենին և ավելի ուշ լատիներենին՝ այն դիտել են իբրև եղանակ և կազմել են համապատասխան արհեստական ժամանակաձևեր։ Այսպես, թրակացու հայերեն թարգմանության մեջ նշված են՝ ներկա ժամանակի և հարաձգականի՝ կոփել, հարակայի և գերակատարի՝ էկոփել, էկոփեցնել, անորոշի՝ կոփոցել ապառնու՝ կոփոցոցել կամ կոփոտոցել։

Կազմությունը
------------

Արևելահայ գրական լեզվում անորոշ դերբայը հիմնականում համադրական կազմություն ունի՝ պարզ կամ բայածանցավոր *հիմք+ել/ալ վերջավորություն* կաղապարով։ Ըստ այս կաղապարի էլ զարգանում են պարզ ու բայածանցավոր տեսակները (բայախմբերը)։ Պարզ են անբայածանց հիմք ունեցող բայերը՝ գրել, համառոտագրել, աղալ և այլն։ Բայածանցավորների հիմքը ձևավորված է որևէ բայածանցով։ Հիմքի բայածանցներն են՝ սոսկածանցներ *-ան-, -են-, -ն-, -չ-*, կրավորական *-վ-* ածանցը, պատճառական ածանցները (*-ացն-, -եցն-, -ցն*), բազմապատկական ածանցները (*-ատ-, -ոտ-, -կոտ-, -տ-*)։ Վերլուծական անորոշը կազմվում է համադրական ձևի ու *տալ* օժանդակ բայի կամ կերպանիշ անկատար II, հարակատար, կատարելի I դերբայների ու *լինել* օժանդակ բայի հարադրությամբ (օրինակ՝ *նկարել տալ, գնալու լինեմ*)։ Մի քանի բայեր չունեն անորոշի ձև՝ *եմ, կամ, ունեմ, գիտեմ*։

Որոշ լեզուներում (օրինակ՝ հունարեն, լատիներեն) անորոշ դերբայը կարող է արտահայտել նաև ժամանակի իմաստ։ Ժամանականիշ այս հատկությունն էլ անտիկ քերականներին (իսկ սրանց հետևողությամբ նաև հայերին) հիմք է տվել այն եղանակ համարելու։

Կիրառությունը
-------------

Անորոշ դերբայը հայերենում նաև գործողության կամ եղելության անուն է։ Այն նոր գրական հայերենում հոդառու է, կարող է հոլովվել հոդով կամ առանց հոդի։ Նախադասության մեջ հանդես է գալիս գոյականի հիմնական կիրառություններով։ Հոգնակի ձև չունի, բացի բաշխական (ստացական) որոշ ձևերից (օրինակ՝ *գնալներս, գնալներդ* և այլն)։ Հետևում են ՈՒ հոլովման։ Ներգոյականի իմաստ սովորաբար արտահայտվում է վերլուծական կազմությամբ (*կարդալու մեջ, շարժվելու մեջ*). համադրական ներգոյականի ձևերը սահմանափակ են։ Գոյականի պես կարող է զուգորդվել կապերի հետ (օրինակ՝ *գրելու համար, հասնելուն պես, ուտելուց հետո*)։

Անորոշ դերբայի գործառական հատկություններից կարևոր են հետևյալները՝

* ձևավորում է դերբայական դարձված, որի մեջ նա սովորաբար առանցքային անդամ է,
* միակազմ անդեմ նախադասություններում այն կարող է լինել գերադաս անդամ,
* դիմավոր բայի հետ դառնում է ստորոգյալի մաս (օրինակ՝ ձեռք բերել, աշխատեց հիմնավորել),
* օժանդակ բայի հետ կարող է գործառել որպես ստորոգելիական վերադիր,
* կարող է, հնչերագով պայմանավորված, հրամայականի, ըղձական եղանակի նշանակություններ դրսևորել,
* հոլովական կիրառություններում սեռականի ձևը կարող է լինել որոշիչ, գործիականը` ձևի պարագա, ներգոյականը` սահմանափակման անուղղակի խնդիր։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան (խմբ. Էդ. Բ. Աղայան), Երևան, «Հայկական ՍՍՀ Գիտությունների Ակադեմիայի հրատարակչություն», 1975, էջ 13։

Գրականություն
-------------

* Մանուկ Աբեղյան, Հայոց լեզվի տեսություն, Երևան, 1965։
* Ա. Աբրահամյան, Հայերենի դերբայները և նրանց ձևաբանական կիրառությունը, Երևան, 1953։
* Ս. Աբրահամյան, Ն. Պառնասյան, Հ. Օհանյան, Ժամանակակից հայոց լեզու, հ. 2, Երևան, 1974։
* Հ. Աճառյան, Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հ. 5, Երևան, 1965։
* Մ. Ասատրյան, Ժամանակակից հայերենի ձևաբանության հարցեր, հ. Բ, Երևան, 1973։
* Գ. Ջահուկյան, Ժամանակակից հայերենի անդեմ բայաձևեր (ԲԵՀ, 1975, N 3)։
* Հ. Պետրոսյան, Հայերենագիտական բառարան, Երևան, 1987։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Լարուսի · Կրուգոսվետ · Մեծ կատալոնական · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4026885-8 · Microsoft: 128081465 · NKC: ph316288 |

 |