**Աֆղանստան**, թերզարգացած ագրարային երկիր է։ Աֆղանստանում թմրանյութերը 20-րդ դարի վերջից երկրի ստվերային տնտեսության խոշոր մասն են կազմում։ Քաղաքական ցնցումները, քաղաքացիական պատերազմները և օտարերկրյա ռազմական միջամտությունները, որոնք սկսվել են 1970-ականների վերջին, բացասաբար են ազդել երկրի տնտեսության վրա։ Բնակչության մոտ մեկ երրորդը լքել է երկիրը, և մինչ օրս Պակիստանի տարածքում մնում է մոտ 1,2 միլիոն, իսկ Իրանի տարածքում՝ 1,4 միլիոն աֆղան փախստական։

Ակնարկ
------

Չնայած ավելի քան 1 տրիլիոն դոլարի չօգտագործված օգտակար հանածոների պաշարների՝ Աֆղանստանը մնում է աշխարհի ամենաքիչ զարգացած երկրներից մեկը և 2002 թվականից ի վեր աճող միջազգային առևտրի, օտարերկրյա ներդրումների և ՀՆԱ-ի ընդհանուր աճին, Աֆղանստանը շարունակում է մնալ աշխարհի ամենաաղքատ երկրներից մեկը, մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն կազմում է 2000 դոլար (2017 թվական), մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն 509 դոլար է (2020 թվական), Սուդանից, Ռուանդայից կամ Տաջիկստանից ցածր։

Գործազրկության մակարդակը կազմում է 23,9 %, իսկ բնակչության մոտ 54,5%-ն ապրում է աղքատության շեմից ցածր։ Շատ գործազուրկներ միանում են արտերկրից ֆինանսավորվող զինյալների խմբավորումներին կամ հանցագործության աշխարհին, հատկապես որպես մաքսանենգներ։

Երկիրը ներմուծում է ավելի քան 6 միլիարդ դոլար արժողությամբ ապրանքներ, բայց արտահանում է ընդամենը մոտ 1 միլիարդ դոլար, հիմնականում մրգեր և ընկույզներ։

Աֆղանստանի տնտեսությունը բարելավվել է 2010-ականներին՝ շնորհիվ միջազգային օգնության և աֆղան արտագաղթողների դրամական փոխանցումների։ Օգնությունը, որը գալիս էր արտագաղթողներից և արտաքին ներդրողներից, ավելացավ, երբ թալիբների ռեժիմի անկումից հետո քաղաքական հուսալիությունն ավելի մեծացավ։

Երկրի ՀՆԱ- ն, ըստ պաշտոնական տվյալների, 27 տոկոսով ապահովում է գյուղատնտեսությունը, 12,5 տոկոսով՝ արդյունաբերությունը, 56 տոկոսով՝ ծառայությունների ոլորտը։

ՀՆԱ
---

2003-2012 թվականներին Աֆղանստանի տնտեսության աճը միջինում կազմել է 9,4%, միջազգային օգնության և ծառայությունների ոլորտի ակտիվ զարգացման ազդեցության ներքո, ապա 2015-2020 թվականներին միջին տարեկան աճը դանդաղել է մինչև 2,5%։

2017 թվականին երկրի ՀՆԱ-ն կազմել է մոտ 70 միլիարդ դոլար, փոխարժեքը՝ 20 միլիարդ, իսկ մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն՝ մոտ 2000 դոլար։

2020 թվականին Աֆղանստանի ՀՆԱ-ն նվազել է 5%-ով (Ասիական զարգացման բանկի գնահատականը), հիմնականում COVID-19 համաճարակի պատճառով։

ՀՆԱ-ն 2021 թվականին՝ 20 միլիարդ դոլարից պակաս է (չհաշված 0,3-1,6 միլիարդը, որը թալիբները վաստակում են քրեական արդյունաբերություններում)։

Պատմություն
-----------

Հերաթի միջնաբերդը Հերաթում
Վաղ ժամանակակից ժամանակաշրջանում, թագավորներ Աբդուր Ռահման Խանի (1880–1901) և Հաբիբուլլա Խանի (1901–1919) օրոք, Աֆղանստանի առևտրի մեծ մասը գտնվում էր Աֆղանստանի կառավարության կենտրոնական վերահսկողության տակ։ Աֆղանստանի միապետները ձգտում էին մեծացնել կառավարության հեղինակությունն ու երկրի ռազմական հզորությունը, և, հետևաբար, փորձեցին գումար հավաքել ապրանքների վաճառքի պետական մենաշնորհների և բարձր հարկերի ստեղծման միջոցով։ Դա դանդաղեցրեց այդ ժամանակահատվածում Աֆղանստանի երկարաժամկետ զարգացումը։ Արևմտյան տեխնոլոգիաներն ու արտադրության մեթոդները աստիճանաբար ներդրվեցին այս դարաշրջաններում Աֆղանստանի թագավորի թելադրանքով, բայց ընդհանուր առմամբ միայն աճող բանակի նյութատեխնիկական պահանջներին համապատասխան։ Շեշտը դրվել է զենքի և այլ ռազմական տեխնիկայի արտադրության վրա։ Այս գործընթացը գտնվում էր փոքր թվով արևմտյան փորձագետների ձեռքում, որոնք Քաբուլ էին հրավիրվել աֆղանական թագավորների կողմից։ Հակառակ դեպքում, կողմնակի մարդիկ, հատկապես Արևմուտքի բնակիչները, չէին կարող այդ ժամանակ Աֆղանստանում խոշոր ձեռնարկություններ ստեղծել։

Արդի ժամանակներում Աֆղանստանի տնտեսության զարգացման առաջին հայտնի ծրագիրը 1952 թվականի Հելմենդի հովտի վարչակազմի նախագիծն էր, որը մոդելավորվել էր ԱՄՆ-ի Թենեսի հովտի վարչակազմի օրինակով, որը ակնկալվում էր, որ կարևոր տնտեսական նշանակություն կունենար։ Երկիրը սկսեց լուրջ տնտեսական դժվարությունների բախվել 1970-ականներին, երբ հարևան Պակիստանը, Զուլֆիկար Ալի Բհուտոյի գլխավորությամբ, սկսեց փակել Պակիստանի և Աֆղանստանի սահմանային անցակետերը։ Այս քայլը հանգեցրեց Աֆղանստանի քաղաքական և տնտեսական կապերի ամրապնդմանը իր հյուսիսային հարևանի՝ այդ ժամանակվա հզոր Խորհրդային Միության հետ։

1979 թվականի խորհրդային արշավանքը և դրան հաջորդած քաղաքացիական պատերազմը ոչնչացրեցին երկրի սահմանափակ ենթակառուցվածքների մեծ մասը և խաթարեցին բնականոն տնտեսական գործունեությունը։ Ի վերջո, Աֆղանստանը ավանդական տնտեսությունից անցավ կենտրոնացված պլանային տնտեսության մինչև 2002 թվականը, երբ այն փոխարինվեց ազատ շուկայական տնտեսությամբ։ Համախառն ներքին արդյունքը (ՀՆԱ) զգալիորեն նվազել է 1980-ականներից ի վեր ՝ առևտրի և տրանսպորտի խաթարման, ինչպես նաև աշխատուժի և կապիտալի կորստի պատճառով։ Շարունակվող ներքին պայքարը լրջորեն խոչընդոտել է երկիրը վերականգնելու կամ միջազգային հանրությանը օգնելու հնարավորություններ ընձեռելու ներքին ջանքերին։

Արժույթի միջազգային հիմնադրամի (ԱՄՀ) տվյալներով՝ 2004 թվականի մարտին ավարտվող ֆինանսական տարում Աֆղանստանի տնտեսությունն աճել է 20 տոկոսով՝ նախորդ 12 ամիսների 30 տոկոս աճից հետո։ Աճը կապված է միջազգային օգնության և երաշտի ավարտի հետ (հաշվարկվում է, որ մոտ 100 միլիարդ դոլար օգնություն է մուտքագրվել երկիր 2002-ից 2017 թվականներին)։

2003 ֆինանսական տարում 4 միլիարդ դոլար ՀՆԱ-ն ԱՄՀ-ի կողմից վերահաշվարկվել է 6,1 միլիարդ դոլար՝ ափիոնային արտադրանքից ստացված եկամուտների ավելացումից հետո։ Շրջանավարտների միջին աշխատավարձը 2010 թվականին կազմել է 0,56 դոլար մեկ աշխատաժամանակի համար։ Աֆղանստանի կառավարությունը երկար ժամանակ կոչ էր անում օտարերկրյա ներդրումներ կատարել՝ իր տնտեսությունը բարելավելու համար։ Ֆինանսական օգնության հոսքերը Աֆղանստանին, Համաշխարհային բանկի տվյալներով, 2009 թվականի ՀՆԱ-ի մոտ 100 տոկոսից նվազել են մինչև 2020 թվականի ՀՆԱ-ի 42,9 տոկոսը՝ օտարերկրյա ռազմական կոնտինգենտի բազմակի կրճատման ֆոնին։

Գյուղատնտեսություն
------------------

Նռան ծառի պտուղները Արևելյան Աֆղանստանից
Աֆղանստանի տնտեսության հիմքը գյուղատնտեսությունն է։ Մշակվող հողերի մեծ մասը պատկանում է մանր գյուղացիական տնտեսություններին։ Հանքային պարարտանյութերը հազվադեպ են օգտագործվում։ Սովորաբար, վարելահողերի կեսը մեկ տարի կամ մի քանի տարի մնում է գոլորշու տակ՝ հողի սպառումը կանխելու համար։ Քոչվորների և հողատերերի միջև սերտ հարաբերություններ են ձևավորվել։ Գյուղացիները թույլ են տալիս, որ քոչվորների անասունները արածեն դաշտերի մեջ, քանի որ անասունները գոմաղբ են անում դաշտերը։ Այնուամենայնիվ, երկու տասնամյակների պատերազմը խաթարեց այս ավանդական կապերը։

1980 թվականներին վարելահողերի մոտ կեսը արհեստականորեն ոռոգվում էր։ Դրա համար օգտագործվել է գետերից և ստորգետնյա աղբյուրներից սնվող առուների համակարգ։ Բացի այդ, կան ստորգետնյա ջրհավաք պատկերասրահներ՝ հորերով (քյարիզներ կամ ճոպաններ)։ 1980-1990-ական թվականներին ռազմական գործողությունները մեծ վնաս են հասցրել ոռոգման կառույցներին, իսկ գյուղերում ցրված ականների պատճառով դաշտերի մշակումը դարձել է վտանգավոր զբաղմունք։

### Գյուղատնտեսական մասնագիտացում

Գյուղատնտեսական ցուցահանդես Քաբուլում
Շարքային մշակաբույսերը ընտրվում են՝ կախված ռելիեֆի, կլիմայի և հողի առանձնահատկություններից, տեղանքի բարձրությունից։ Հացահատիկային մշակաբույսերը աճեցվում են ծովի մակարդակից մինչև 2700 մ բարձրության վրա։ Քանի որ տեղանքի բարձրությունը մեծանում է, առաջատար դերը բրնձից անցնում է եգիպտացորենին, հետո ցորենին, իսկ ավելի բարձր՝ գարին։ Առավել բերքատու հողերը գտնվում են Հինդու Քուշից հյուսիս ընկած հարթավայրերում, որտեղ Ամուդարյաի վտակները կազմում են լայն և բերրի հովիտներ, Քաբուլիստանի սարահարթում, Քաբուլ, Լոգար, Սարոբի և Լագման գետերի հովիտներում, երկրի կենտրոնական մասում՝ Հազարաջաթի լեռնաշխարհում, ինչպես նաև Հարիրուդ գավառի (Հերաթի մոտ) և Հիլմենդի հովիտներում։

### Հիմնական գյուղատնտեսական մշակաբույսեր

Աֆղանստանում վարելահողերը հատկացվում են հիմնականում հացահատիկային մշակաբույսերի համար՝ ցորեն, եգիպտացորեն, բրինձ և գարի։ Մշակվող այլ մշակաբույսերից են շաքարի ճակնդեղը, բամբակը և շաքարեղեգը։ Այգիներում աճեցնում են բոլոր տեսակի պտղատու մշակաբույսեր՝ ծիրան, դեղձ, տանձ, սալոր, բալ, նուռ և ցիտրուսային մրգեր։ Մշակվում են նաև խաղողի և սեխի մի քանի տեսակներ, նուշ և ընկույզ։ Ավանդաբար արտահանվում էին թարմ և չոր մրգեր, չամիչ և ընկույզ։

### Թմրանյութեր Աֆղանստանում

2000 թվականին Աֆղանստանին բաժին էր ընկնում ափիոնի համաշխարհային արտադրության 70%-ը։ 2003 թվականից Աֆղանստանը հերոինի արտադրության համաշխարհային մենաշնորհն է։ Ափիոնի կակաչի մշակությամբ զբաղվում է առնվազն 3 միլիոն մարդ։ ՄԱԿ-ի ՈՒՆՊ փորձագետների տվյալներով՝ 2004 թվականին ափիոնների վաճառքից ստացված շահույթը կազմել է տարեկան 2,8 միլիարդ ԱՄՆ դոլար, ինչը կազմել Է Աֆղանստանի ՀՆԱ-ի 60 %-ը։ Մասնագետների գնահատմամբ՝ 2019 թվականին Աֆղանստանի մասնաբաժինը հերոինի համաշխարհային շուկայում կազմում է 92 %։

### Անասնաբուծություն

Առավել զարգացած է մսակեր-կաթնատու ոչխարաբուծությունը։ Ոչխարների Կարակուլ ցեղատեսակը, որով հայտնի է Հյուսիսային Աֆղանստանը, տվել է հայտնի աստրախանական մորթին։ Քաղաքացիական պատերազմից առաջ Աֆղանստանը աշխարհում երրորդ տեղն էր զբաղեցնում Կարակուլ ոչխարների կաշվի արտահանմամբ։ Բնակչությունը տիրապետում է ոչխարի մորթի արտազատման հմտություններին։

Ավանդաբար բուծվել են նաև այծեր, ձիեր, խոշոր եղջերավոր անասուններ, ուղտեր և էշեր։ Անասնապահական արտադրանքի հիման վրա բնակչությունը զբաղվում է բրդագործությամբ և ձեռագործ գորգագործությամբ։

Անտառային տնտեսություն
----------------------

Անտառները կենտրոնացած են հիմնականում Աֆղանստանի արևելյան նահանգներում։ Այնտեղ աճում են սոճին, հիմալայան մայրի, կաղնու, ձիթենու և ընկուզենի։ Աֆղանստանը փայտի քրոնիկ պակաս է զգում, բայց, այնուամենայնիվ, այն հաճախ արտահանվում է, քանի որ ավելի հեշտ է գետերով լողալ Պակիստան, քան այն հասցնել երկրի այլ շրջաններ։

Արդյունաբերություն
------------------

1970-ականներին կառուցված մի քանի արդյունաբերական ձեռնարկություններ անգործության են մատնված։

### Հանքարդյունաբերություն

Երկրի ընդերքում կան քարածխի, երկաթի, մանգանի և պղնձի հանքաքարի, գիպսի, կապարի, ցինկի, ոսկու, ծծմբի, քրոմի և լիթիումի փոքր պաշարներ։ ԽՍՀՄ-ի օգնությամբ 1967 թվականից երկրի հյուսիսում ստեղծվել է խոշոր գազատար ավազան, 1980-ականներին բնական գազը մեծ ծավալով տեղափոխվել է Խորհրդային Միություն։ Խաղաղ տարիներին շահագործվել են ածուխի հանքավայրերը և մի շարք այլ օգտակար հանածոներ։

Աֆղանստանում օգտակար հանածոների արդյունահանման հեռանկարները դժվարացել են, դրա համար անհրաժեշտ տրանսպորտային ենթակառուցվածքի բացակայությամբ։

### Արտադրություն

Ֆերմա Քաբուլից արևելք
1890-1915 թվականներին Աբդուր Ռահմանի և Հաբիբուլլայի օրոք, հիմնական ուշադրությունը դարձվեց ռազմական արդյունաբերության ձեռնարկություններին։ Մինչև 1915 թվականը Քաբուլում գործում էին հրետանային գործարան, Քաբուլում և Քանդահարում զենքի գործարաններ, երեք վառոդի գործարան, Քաբուլում, Քանդահարում և Ղազնիում պետական վերանորոգման զինանոցներ։ Հենրի և Լի-Մետֆորդ համակարգերի հրացանները, 75 մմ դաշտային զենքերը, 120 մմ հաուբիցները և 19-րդ դարի վերջին եվրոպական զարգացման այլ հնացած հրետանային համակարգերի մի քանի տեսակներ արտադրվել են լիցենզիայի ներքո։ Սակայն, այդ ձեռնարկությունների արտադրողականությունը փոքր էր։

Մինչև 1930-ական թվականները Աֆղանստանում արդյունաբերությունը չափազանց թույլ էր զարգացած։ 1932 թվականից հետո Աֆղանստանի մասնավոր ազգային բանկը (բանկ-ի-Մելլի) սկսեց կառուցել մի շարք արդյունաբերական կառույցներ։ Դրանց թվում էին հյուսիսային շրջաններում բամբակի մաքրման ձեռնարկությունները, Պուլի-Հումրի բամբակի գործարանը, Բագլանի շաքարի գործարանը և Քանդահարում բրդագործության գործարանը։

Հնգամյա տնտեսական ծրագրերում, սկսած 1956 թվականից, շեշտը դրվել է հիմնականում պետական, այլ ոչ թե մասնավոր հատվածի խթանման վրա։ Կառուցվել կամ արդիականացվել են հիդրոէներգետիկ հանգույցները Սուրաբայայում, Պուլի-Հումրիում, Նագլուում, Դարունտում, Մահիպարում և այլն։ Ընդհանուր առմամբ արտադրվել է մոտ 430 մլն կվտ/ժ էլեկտրաէներգիա, որից մոտ 58%-ը ՀԷԿ-երում, իսկ 42%-ը՝ ՋԷԿ-երում։ Ցեմենտի գործարաններ են կառուցվել Ջաբալ-ուս-Սիրաջում և Պուլի-Հումրիում։

1960-ականների վերջին և 1970-ականների սկզբին ի հայտ եկան արդյունաբերական արտադրության բազմաթիվ նոր ճյուղեր, ներառյալ չամիչի արտադրությունը և պահածոյացված մսի արտադրությունը, տեքստիլ արտադրությունը և դեղերի արտադրությունը։

20 տարվա պատերազմից հետո գրեթե բոլոր արդյունաբերությունները ոչնչացվեցին։ 1998 թվականին երկրի ողջ տնտեսությունը, բացառությամբ գյուղատնտեսության, կախված էր տարանցիկ առևտրից։ Թուրքմենստանից արևմտյան Աֆղանստանի տարածքով դեպի Պակիստան գազատարի կառուցումը սառեցվեց 1998 թվականի վերջին՝ քաղաքական անկայուն իրավիճակի պատճառով։

Էներգետիկա
----------

Համաձայն UNSD (UNdata) և EES EAEC տվյալների, 2019 թվականի վերջին օրգանական վառելիքի արտադրությունը կազմում է 3393 հազար։ Ընդհանուր մատակարարումը 6180 հազար է։ Էլեկտրակայաններում և ջեռուցման կայանքներում վերափոխման համար ծախսվել է 105 հազար կամ ընդհանուր մատակարարման 1,7%-ը։ Դրվածքային հզորություն, էլեկտրակայանների հզորություն՝ 531 ՄՎտ, այդ թվում՝ օրգանական վառելիք այրող ջերմաէլեկտրակայաններ (ՋԷԿ)՝ 25,4%, վերականգնվող էներգիայի աղբյուրներ (էէ)՝ 74,6 %:

Էլեկտրաէներգիայի համախառն արտադրությունը՝ 1592 մլն կՎտ/ժ, այդ թվում՝ ՋԷԿ՝ 11,5%, ՀԷՑ՝ 88,5 %։ Էլեկտրաէներգիայի վերջնական սպառումը՝ 5777 մլն կՎտ/ժ, որից՝ արդյունաբերություն՝ 26,1%, կենցաղային սպառողներ՝ 52,7 %, առևտրային և կոմունալ ծառայություններ՝ 17,7 %, գյուղատնտեսություն, անտառային տնտեսություն և ձկնաբուծություն՝ 3,9 %: Էներգաարդյունավետության ցուցանիշներ՝ 2019 թվականին մեկ շնչի հաշվով համախառն սպառում, ներքին արտադրանքը գնողունակության անվանական գներով՝ 2543 դոլար, մեկ շնչի հաշվով էլեկտրաէներգիայի սպառումը (համախառն)՝ 179 կՎտ/ժ, բնակչության մեկ շնչին բաժին ընկնող էլեկտրաէներգիայի սպառումը՝ 95 կՎտ/ժ։ Էլեկտրակայանների տեղադրված հզորության օգտագործման ժամերի քանակը 2895 ժամ է։

Տրանսպորտ և կապ
---------------

Նոր գրասենյակային շենք Քաբուլում
Երկրում կառուցվել է ընդամենը 25 կմ երկաթուղի (Թուրքմենստանի Կուշկայի և Թորգունդիի միջև՝ 10 կմ, իսկ Ուզբեկստանում Թերմեզի և Հայրաթանի միջև՝ 15 կմ)։ Երկրում նավարկության համար շատ քիչ գետեր կան։ Քաբուլ գետը նավարկելի է 100 կմ-ից մի փոքր ավելի։ Մայրուղիների ցանցն ունի 21,000 կմ երկարություն, որից 2800 կմ՝  ծածկույթով։ Ռազմական գործողությունների հետևանքով այդ ճանապարհների վիճակը խիստ վատթարացել է, իսկ ճանապարհաշինական աշխատանքներ գրեթե չեն իրականացվում։ Ձմռանը և գարնանը որոշ ճանապարհներ դառնում են անանցանելի։ Շատ շրջաններում մարդիկ տեղաշարժվում և բեռներ են տեղափոխում հիմնականում ուղտերով և էշերով։

Կարևոր նշանակություն է ձեռք բերել Օղակաձև մայրուղին, որը սկսվում է Քաբուլից, անցնելով հյուսիս՝ Սալանգ լեռնանցքի թունելով մինչև Հուլմա, այնուհետև թեքվելով դեպի արևմուտք՝ դեպի Մազարի Շարիֆ, շարունակելով դեպի Մայմեն և Հերատ, այնուհետև ուղղվելով հարավ-արևելք՝ դեպի Քանդահար և վերջապես՝ հյուսիս-արևելք դեպի Քաբուլ։ Երկրի գլխավոր ճանապարհները կապվում են Պակիստանի տրանսպորտային ցանցի հետ՝ Հայբերի անցումով և Հոջակ լեռնանցքով։ Հերաթից մայրուղին տանում է Իրան։ Ռուսաստանից, Կենտրոնական Ասիայի հանրապետություններից և եվրոպական երկրներից ապրանքները գնում են երկաթուղով մինչև Թերմեզի պետական սահմանը, որտեղից սկսվում է Հերատ տանող մայրուղին և Ամուդարյայի չորս նավահանգիստներից մեկը։ Գետի հատումն իրականացվում է լաստանավերով և նավերով։ Քաբուլում և Քանդահարում կան միջազգային օդանավակայաններ և տեղական գծերի սպասարկման համար նախատեսված 44 օդանավակայան, որոնցից միայն 14-ն է ասֆալտապատված։ Գործում են երեք ուղղաթիռային օդանավակայաններ։

Աֆղանստանում երկու գազատար է կառուցվել՝ Թուրքմենստանից Շինդանդ և Ուզբեկստանից Բագրամ։

2011 թվականի դեկտեմբերի 21-ին շահագործման է հանձնվել երկրի առաջին երկաթուղին, այն Ուզբեկստանի սահմանը և Խայրաթոն նավահանգիստը միացրել է Մազարի Շարիֆի օդանավակայանին (75 կմ)։

### Կապ

Ճապոնիայի օգնությամբ 1978 թվականին Քաբուլում ստեղծվեց գունավոր հեռուստատեսության կենտրոն։ 1980-ականներին հանրային ռադիոյի և հեռուստատեսության հեռարձակվումը իրականացվել է դարիով, փուշթուով և տասը այլ լեզուներով։

Թալիբները արգելեցին հեռուստատեսային հաղորդումները, քանի որ հակասում էին իսլամի սկզբունքներին և, գրավելով Քաբուլը 1996 թվականին, նրանք սկսեցին ոչնչացնել հեռուստացույցները։ 1998 թվականին Աֆղանստանում կար 1,8 միլիոն ռադիո։

Հեռախոսային ցանցը թույլ է զարգացած, 1996 թվականին ուներ 31,2 հազար բաժանորդ։ Միաժամանակ աճում է բջջային և արբանյակային հեռախոսների թիվը։

Արտաքին առևտուր
---------------

Աֆղանական գորգ պարսկական նախշով
Աֆղանստանը մինչև վերջերս սահմանափակ առևտրային հարաբերություններ ուներ այլ պետությունների հետ։ Ընդ որում, ներմուծումը գերազանցում է արտահանմանը։

Երկար տարիներ ԽՍՀՄ-ը եղել է Աֆղանստանի հիմնական առևտրային գործընկերը, և այդ միտումն ավելի է մեծացել 1980-ականներին։

Երբ 1980-ական թվականներին ռազմական գործողությունների պատճառով երկրի տնտեսությունը անկում ապրեց, և գյուղացիների փախուստը սկսվեց գյուղերից, տեղի ունեցավ գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության կտրուկ անկում, որի հետևանքով մեծացավ երկրի կախվածությունը արտերկրից, սննդի մատակարարումից։ Աֆղանստան են ներմուծվել ցորեն, բրինձ, բուսական յուղեր, շաքարավազ և կաթնամթերք։

Ֆինանսական համակարգ
-------------------

500 աֆղանի 1981 թվական
Դրամական միավորը աֆղանին է։

1992 թվականից ի վեր իշխանությունը, որը վերահսկողություն էր հաստատել Աֆղանստանի հյուսիսային մասի վրա և տեղակայված էր Մազարի Շարիֆում, թողարկում էր իր սեփական թղթադրամները։ Թղթադրամների նոր շարքի շրջանառության մեջ մտնելուց հետո բոլոր հին թղթադրամները դադարել են լինել վճարման օրինական միջոց։ Սա վերաբերում է հետևյալ շարքերի թղթադրամներին՝ թագավոր Մոհամմադ Զահիր շահ՝ 10, 20, 50, 100, 500, 1000 աֆղանի (1961-1967), նախագահ Մոհամմադ Դաուդ՝ 10, 20, 50, 100, 500, 1000 աֆղանի (1973-1978), Դեմոկրատական Հանրապետություն՝ 10, 20, 50, 100, 500, 1000, 5000, 10 000 աֆղանի (1979-1993)։

### Բանկային համակարգ

Դրամական շրջանառությունը կարգավորում է Այո Աֆղանստան բանկը։ Բոլոր բանկերն պետականցվել են 1975 թվականին։ Երկրում օտարերկրյա բանկեր չկան։

Բնակչության եկամուտներ
----------------------

2017 թվականի համար նվազագույն աշխատավարձը կազմել է ամսական 5000 աֆղանի, որը կազմում է 72 ԱՄՆ դոլար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Համաշխարհային բանկի տվյալների բազա — WB.
2. ↑
3. ↑  Համաշխարհային բանկի տվյալների բազա — WB.
4. ↑
5. ↑  Афганистан // Энциклопедический географический словарь / отв. редакторы Е. В. Варавина и др. — М.: Рипол-классик, 2011. — С. 57. — (Словари нового века). — 5000 экз. — ISBN 978-5-386-03063-6
6. ↑  «CIA Factbook: GDP — PER CAPITA (PPP) Afghanistan» (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ հունիսի 14-ին. Վերցված է 2012 թ․ հուլիսի 9-ին.
7. 1 2  Central Intelligence Agency. «Afghanistan». *The World Factbook* (անգլերեն). Central Intelligence Agency. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ հուլիսի 9-ին. Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 9-ին.
8. ↑  «Afghanistan Unemployment rate - data, chart». *TheGlobalEconomy.com* (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ սեպտեմբերի 21-ին. Վերցված է 2019 թ․ սեպտեմբերի 21-ին.
9. 1 2  «The World Factbook». *CIA.gov* (անգլերեն). Central Intelligence Agency. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ ապրիլի 29-ին. Վերցված է 2019 թ․ փետրվարի 8-ին.
10. ↑  World Bank Data: Afghanistan Արխիվացված 2021-09-20 Wayback Machine, Retrieved 2013-8-14
11. ↑  «Afghanistan» (անգլերեն). The Observatory of Economic Complexity. 2019. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մայիսի 5-ին. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 18-ին.
12. ↑  «Afghanistan Exports To Increase By $1 Billion This Year». Bakhtar News Agency[en]. 2018 թ․ ապրիլի 11. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 11-ին. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 11-ին. `{{cite news}}`: More than one of `|accessdate=` and `|access-date=` specified (օգնություն); More than one of `|archivedate=` and `|archive-date=` specified (օգնություն); More than one of `|archiveurl=` and `|archive-url=` specified (օգնություն)
13. ↑  «Afghanistan receives $3.3b remittances from expats». Pajhwok Afghan News (PAN). 2007 թ․ հոկտեմբերի 19. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ փետրվարի 3-ին. Վերցված է 2012 թ․ նոյեմբերի 23-ին. `{{cite news}}`: More than one of `|archivedate=` and `|archive-date=` specified (օգնություն); More than one of `|archiveurl=` and `|archive-url=` specified (օգնություն)
14. ↑  Что важно знать об экономике захваченного талибами Афганистана Արխիվացված 2021-08-17 Wayback Machine // РБК, авг 2021
15. ↑  Asian Affairs Journal, Making Money in Afghanistan: The First Western Entrepreneurs 1880—1919 Արխիվացված 2017-11-13 Wayback Machine(անգլ.), Vol 3, 2012.
16. ↑  Report on Development of Helmand Valley, Afghanistan, 1956(անգլ.), Tudor Engineering Company
17. ↑   Արխիվացված 2020-05-31 Wayback Machine.
18. 1 2  Комиссина Ирина. «Афганистан: наркоторговля и региональная безопасность». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ օգոստոսի 23-ին. Վերցված է 2021 թ․ օգոստոսի 25-ին. «Центральная Азия и Кавказ», 2005 год (70 % опия — стр.1; 2,8млрд в год — стр. 3)
19. ↑  Кирсанов Анатолий Иванович. «Афганистан как наркогосударство». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ օգոստոսի 23-ին. Վերցված է 2021 թ․ օգոստոսի 25-ին. «Власть», 2010 год, стр.1
20. ↑  Аманбекова Ширин. «Афганский наркотрафик и проблемы региональной безопасности в Центральной Азии». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ օգոստոսի 23-ին. Վերցված է 2021 թ․ օգոստոսի 25-ին. «Постсоветские исследования», 2019 год, стр.1
21. ↑  Афганские минералы: стоит ли выделки эта овчинка? Արխիվացված 2014-01-30 Wayback Machine, Wall Street Journal (03.10.2012)
22. ↑  «Energy Statistics Database». *UNdata. A world of information* (անգլերեն). апрель-май 2022 года. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ օգոստոսի 13-ին. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 21-ին.
23. ↑  «Энергетика Афганистана». *EES EAEC. Мировая энергетика* (ռուսերեն). eeseaec.org. 13 мая 2022 года. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ ապրիլի 21-ին. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 21-ին.
24. ↑  «Afghan railway: First train runs on new line in north». *BBC News*. 2011 թ․ դեկտեմբերի 21. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ սեպտեմբերի 9-ին. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 2-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Экономика Афганистана
* Экономика АфганистанаԱրխիվացված 2016-03-07 Wayback Machine
* Что важно знать об экономике захваченного талибами АфганистанаԱրխիվացված 2021-08-17 Wayback Machine // РБК, авг 2021
* Экономике Афганистана предсказали крахԱրխիվացված 2021-10-21 Wayback Machine. В МВФ предсказали сокращение ВВП Афганистана на 30 процентов // Lenta.ru, 20 октября 2021

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Աֆղանստանի տնտեսություն» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh2008114092 |

 |