Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Զմրուխտ (այլ կիրառումներ)

**Զմրուխտ** (պարս.՝ *zuminurud*, լատին․՝ *smaragdus* (հուն․՝ *σμάραγδο*ς, *smáragdos*)), միներալ, բերիլի տարատեսակը, թափանցիկ, վառ կանաչ գույնի առաջին կարգի թանկարժեք քար։ Հանդիպում է 2-5×0,5-2 սմ, հազվադեպ՝ ավելի մեծ չափերի, բյուրեղների ձևով գրանիտային պեգմատիտներում և կոնտակտային փայլարիտներում։ Խոշոր (1 գ ավելի քաշով), անթերի և լավ նիստավորված զմրուխտը գնահատվում է ադամանդից թանկ։ Ցածր որակի զմրուխտները սինթեզվում է նաև արհեստական ճանապարհով։ Հանքավայրերը հազվագյուտ են․ հանրահայտ են Կոլումբիայի, Բրազիլիայի, Ուրալի և Տրանսվալի հանքավայրերը։

Ֆիզիկական հատկություններ
------------------------

Զմրուխտը բերիլի թափանցիկ տեսակ է՝ գունավորված խոտագույն-կանաչ քրոմի օքսիդով կամ վանադիումի օքսիդով, երբեմն՝ երկաթի օքսիդի խառնուրդով (հարավաֆրիկյան զմրուխտներ)։ Զմրուխտի բանաձևն է՝ Be3Al2Si6O18, կարծրություն՝ (Մոսի սանդղակ) 7.5-8.0, խտություն 2.68-2.78, լույսի բեկում՝ 1.566-1.600, երկկողմանիություն՝ 0.005-0.009:

Այն, որ զմրուխտը նույն քիմիական բաղադրությունն ունի, ինչ բերիլը, ապացուցեց 1790-ականներին ֆրանսիացի քիմիկոս Լուի Վոկլենը, ով ուսումնասիրել էր քրոմը և այն պարունակող ապարներ։ Այնուամենայնիվ, մինչև 1830 թվականը զմրուխտը շարունակում էր դասակարգվել որպես առանձին տեսակի քար, իսկ սիրողական գրականության մեջ կանաչ և նույնիսկ կապույտ բերիլները կոչվում էին զմրուխտ մինչև 19-րդ դարի վերջը։ 20-րդ դարում պարզվեց, որ զմրուխտը ավելի հաճախ վանադիումի խառնուրդներ է պարունակում, քան քրոմ։

Զմրուխտը հեշտությամբ կորցնում է իր գույնը 700 °C- ից բարձր ջերմաստիճանում, սակայն դիմացկուն է թթուներին և այլ ռեակտիվ նյութերին։

### Կոշտություն և ճեղքվածք

Բնական զմրուխտները հազվադեպ են անթերի, դրանք սովորաբար ունենում են ճաքեր և ճեղքեր, հաճախ դրանք մասնատվում են բարակ ճեղքերի և ճաքերի բարդ ցանցի միջոցով։ Քարի փխրունությունը քարի բնորոշ հատկանիշն է. դրա կարծրությունը 7.5-8 է Մոսի սանդղակով (ադամանդի մոտ` 10), լայնակի բարակ ճեղքերի հետ համատեղ քարը դառնում է շատ զգայուն ճնշման և ջերմության նկատմամբ։

Ի տարբերություն ադամանդի, որտեղ որակը գնահատվում է որպես ստանդարտ 10x խոշորացման դեպքում, զմրուխտը գնահատվում է աչքով. Քարը, որը չունի տեսանելի ճաքեր (ենթակա է նորմալ տեսողական սրության) համարվում է անթերի։

### Գույն

Քարի գույնը բաժանված է երեք բաղադրիչի ՝ երանգ, հագեցվածություն և լուսավորվածություն։ Զմրուխտները լինում են տարբեր երանգների` դեղնականաչավունից մինչև կապտականաչավուն, բայց հիմնական երանգը կանաչ է` մինչև ամենամուգ կանաչ երանգը։

Սովորաբար բյուրեղի ազատ ծայրը ավելի պայծառ է գունավորված, քան հիմքը, կան նաև բյուրեղներ գույնի ինտենսիվության երկայնական փոփոխությամբ (հաճախ՝ ավելի պայծառ միջուկով), ինչպես նաև բաց և մուգ կանաչի լայնակի փոփոխությամբ։ Վառ գույնի քարերի մեջ նույնիսկ աչքի համար նկատելի է դիխրոիզմը` գույնի փոփոխությունը դեղնավունից մինչև կապտականաչ, երբ բյուրեղը շրջվում է։

Լավագույն զմրուխտներն ունեն մոտավորապես 75% երանգ այն սանդղակով, որտեղ 0% -ն անգույն է, իսկ 100% -ը՝ անթափանց սև։ Որակյալ քարը պետք է ունենա զմրուխտե վառ երանգներով գունավորում։ Հնարավոր է նաև ոչ վառ կանաչ կամ մոխրագույնականաչավուն երանգ։

### Թափանցիկություն

Միայն ամենաբարձր որակի զմրուխտներն են թափանցիկ։ Ամենից հաճախ քարերը պղտորվում են հեղուկի և գազի պղպջակների ներառմամբ, ճաքերի առկայությամբ, ինչպես նաև աճման ընթացքում զմրուխտների կողմից այլ օգտակար հանածոների ներգրավվածությամբ։ Քարերը, որոնք մակերեսային աղտոտվածություն չունեն, չափազանց հազվադեպ են, ուստի գրեթե բոլոր զմրուխտները մշակվում են տարբեր քիմիական խառնուրդներով նրանց գեղեցիկ տեսք հաղորդելու համար։

Ծագումը
-------

Զմրուխտները ձևավորվում են թթու մագմայի և ուլտրաբազային կրակոտ ժայռերի փոխազդեցության ժամանակ, հետևաբար, դրանց հանքավայրերը ներկայացված են կանաչապատման գոտիներով։ Երբեմն զմրուխտներ են առաջանում պեգմատիտների էկզոկոնտակտներում։

Աշխարհի հանքավայրերի մեծ մասում զմրուխտը սահմանափակվում է ֆլոգոպիտ միկայով, որը ձևավորվել է կանաչապատման արդյունքում` բարձր ջերմաստիճանի ջրային լուծույթների ազդեցությամբ ուլտրաբազային ապարների վրա։ Այս գործընթացի արդյունքում օրիգինալ ապարները գրանիտային կույտերի շնորհիվ վերածվում են բազմաշերտ ժայռերի, որոնք պարունակում են որձաքար, լուսավոր միկա և հաճախ արժեքավոր հանքանյութեր` ներդիրների տեսքով։ Կանաչի առկայությունը հանդիսանում է հազվագյուտ մետաղների և թանկարժեք քարերի հանքաքարերի, այդ թվում ՝ զմրուխտի հանքավայրերի որոնման առաջատար ցուցանիշը։

Լավագույն որակի զմրուխտները սահմանափակվում են ածխածնային թերթաքարերի հիդրոջերմային շերտերով։ Կոլումբիական զմրուխտները հայտնաբերվում են ցածր ջերմաստիճանի կարբոնատային շերտերում, որոնք կտրում են սև բիտումային կրաքարերը։

Քանի որ զմրուխտի խտությունը մոտ է քվարցին, այս քարի ալյուվիալ տեղադրիչները սովորաբար չեն ձևավորվում, երկրորդային նստվածքները ներկայացված են միայն եղանակային կեղևներով։

Ծննդավայր
---------

Լավ զմրուխտները հազվադեպ են հանդիպում, որոնցից շատերը հանդիպում են կոլումբիական հանքավայրերում `Թունխայում (հանքավայրը հայտնաբերվել է 1555 թվականին) և Մուսոյում (հայտնի է 1537 թվականից), Նոր Գրանադայում, Զամբիայում, Բրազիլիայում և Եգիպտոսում։ Ավելի ցածր որակի զմրուխտներ կան Հաբախթալում, Զալցբուրգում (Ավստրիա), Մոուրնի լեռներում (Իռլանդիա), Մյոզեն լճում (Նորվեգիա) և այլ տարածքներում։

Զմրուխտներ են արդյունահանվում նաև Ռուսաստանում, ԱՄՆ-ում, Կանադայում, Ավստրալիայում, Իսպանիայում, Ֆրանսիայում, Շվեյցարիայում, Իտալիայում, Գերմանիայում, Բուլղարիայում, Ղազախստանում, Պակիստանում, Աֆղանստանում, Հնդկաստանում, Չինաստանում, Կամբոջայում, Եգիպտոսում, Եթովպիայում, Հարավային Աֆրիկայում, Սոմալիում, Նիգերիայում, Նամիբիայում, Տանզանիայում, Զիմբաբվեում, Մոզամբիկում և Մադագասկարում։

### Կոլումբիայի զմրուխտներ

Մեր օրերում բոլոր զմրուխտների 50 -ից 95% -ը արդյունահանվում է Կոլումբիայում (կոնկրետ տոկոսը տարեցտարի մեծապես փոփոխվում է)։ 2000 -ից 2010 թվականներին ընկած ժամանակահատվածում Կոլումբիայում զմրուխտի արտահանման ծավալն աճեց 78% -ով։ Բացի սովորական զմրուխտներից, Կոլումբիան արտահանում է նաև trapiche զմրուխտ, որն առանձնանում է ճառագայթներով անիվի տեսքով բյուրեղների ձևավորմամբ։

### Զամբիայի Զմրուխտներ

Զամբիական զմրուխտներն ավելի բարձր որակի են, քան կոլումբիականները։ Զամբիայի ամենամեծ զմրուխտային հանքավայրը Կագեմի հանքերն են, որոնք գտնվում են Կիտվե քաղաքից 45 կմ հարավ -արեւելք։ 2004-ին այստեղ արդյունահանվեցին ամբողրջ զմրուխտների մոտ 20%-ը, ինչը դարձրեց Զամբիան երկրորդ «զմրուխտե» երկիրը Կոլումբիայից հետո։ 2011 թվականի առաջին 6 ամիսների ընթացքում Կագեմի հանքավայրերում արդյունահանվել է 3,74 տոննա զմրուխտ։

### Բրազիլիայի զմրուխտներ

Բրազիլիայում արդյունահանվող զմրուխտներն ավելի թեթև և շատ ավելի մաքուր են, քան կոլումբիական զմրուխտները։ Այստեղ էր նաև հայտնաբերվել աշխարհի ամենամեծ զմրուխտը 57,500 կարատ (11,5 կգ) չափով, որը կոչվում էր Թեոդորա և գնահատվում էր մոտավորապես 1,15 միլիոն դոլար։

### Եգիպտոսի զմրուխտներ

Եգիպտոսում զմրուխտներն արդյունահանվում են Էլ-Կուսեյրի մոտ և Զաբարա լեռան մոտ գտնվող հանքերում (այս հանքավայրը, ըստ այնտեղ գտնված հիերոգլիֆ հուշարձանների, մշակվել է մ.թ.ա. 1650 թվականին)։ Կարմիր ծովի ափից 50-60 կմ հեռավորության վրա գտնվող Ասուանի մոտ գտնվող հանքերը մշակվել են մոտ 37 դար առաջ Սեսոստրիս III փարավոնի օրոք։ Ամուր թերթաքարերի մեջ ստրուկներ-հանքագործները հանքեր են փորել մինչև 200 մետր խորության վրա, որոնցում միաժամանակ կարող էին պահվել մինչև 400 մարդ։ Ենթադրվում էր, որ զմրուխտը վախենում է լույսից, այդ իսկ պատճառով աշխատանքը կատարվել է կատարյալ մթության մեջ։ Մակերեւույթին, զմրուխտ կրող հանքաքարը բաժանվում էր կտորների եւ քսվում ձիթայուղով` թանկարժեք բյուրեղները տարբերելու համար։

### Աֆղանստանի զմրուխտներ

Աֆղանական զմրուխտները կամ Փանջշերի զմրուխտները արդյունահանվում են Փանջշերի կիրճի վերին հոսանքներում, Պավաթի տարածքում, գյուղերում՝ Պիրյախ, Մաբաին, Զարադխակ - Պիշգոր բնակավայրից 10-13 կիլոմետր հարավ-արևելք և արևելք, որոնցից յուրաքանչյուրում 20-ից 40 հանքեր կան, ինչպես նաև Դարխինջի կիրճում կան զմրուխտների զգալի հանքավայրեր։

Աֆղանական պատերազմի ժամանակ (1979-1989) Փանջշիրի կիրճում զմրուխտների մշակումը գտնվում էր դաշտային գլխավոր հրամանատար Ահմադ Շահ Մասուդի հսկողության ներքո։ Զմրուխտը արդյունահանվելուց հետո ուղարկվել է Պակիստան մշակման, իսկ այնտեղից այն վաճառվել է միջազգային շուկաներ։ Այս ընթացքում զմրուխտների համար հավաքված գումարը միջինում կազմում էր տարեկան մինչև 10 միլիոն դոլար։ Ժայռի արդյունահանման աշխատանքներն իրականացվել են ճապոնական պայթող սարքավորումների շնորհիվ` արեւմտաեվրոպական ինժեներների ներգրավմամբ։

Ոսկերիչ Օդեդ Բուրսթայնի խոսքերով՝ աֆղանական զմրուխտները Կոլումբիայի և Զամբիայի զմրուխտների արժանի այլընտրանք են, դրանք նույնիսկ ավելի որակյալ են, քանի որ աֆղանական զմրուխտե բյուրեղը ավելի մաքուր և խիտ է, ավելի պայծառ փայլ է հաղորդում և ունի յուրահատուկ երանգ։

### Ուրալի զմրուխտի հանքերը

Ուրալի զմրուխտի հանքերը հայտնաբերել են Մաքսիմ Կոժեննիկովը և Յակով Կոկովը 1831 թվականին՝ Տոկովայա գետի և Բոլշոյ Ռեֆտ գետի միախառնման վայրում, Եկատերինբուրգից 90 կմ հյուսիս-արևելք։ Այդ վայրը հայտնի է իր եզակի չափի զմրուխտե բյուրեղներով, ինչպես նաև ալեքսանդրիտով և ֆենակիտով։ Արդյունահանման առաջին դարի ընթացքում այստեղ արդյունահանվել է ավելի քան 15 տոննա թանկարժեք քար։ Զմրուխտի արդյունահանման վայրը 25 կմ երկարություն և 2 կմ լայնություն ունի, կան մի քանի հանքավայրեր, ներառյալ Մալիշևսկոեն։ Այս հանքավայրերում զմրուխտներ են հայտնաբերվել մխրճված ածխածնային կրաքարի և միկայի թերթաքարերի մեջ։

Զմրուխտի պատմությունը
---------------------

Զմրուխտները բարձր էին գնահատվում հին մշակույթների կողմից, և բաբելոնացիները դրանցով առևտուր էին կատարում մ.թ.ա. 4000 թվականին։ Կլեոպատրաի հայտնի զմրուխտային հանքերը գտնվում էին Ասուանի (Եգիպտոս) շրջակայքում։ Դարեր շարունակ ենթադրվում էր, որ այդ հանքերը պարզապես լեգենդ են, բայց 1818 թվականին դրանք նորից հայտնաբերվեցին։ Այն ժամանակ այդտեղ քիչ զմրուխտներ էին հայտնաբերվել, սակայն հանքավայրում հայտնաբերվել էին գործիքներ, որոնք հետագայում պարզվել են, որ այն վերաբերում է մ.թ.ա. 1300 թվականին։ Զմրուխտները Հնդկաստանի տիրակալների կողմից բարձր էին գնահատվում։ Ենթադրվում է, որ Թաջ Մահալի կառուցող Սուլթան Շահ Ջահանը զմրուխտ էր կրում որպես թալիսման, որի վրա փորագրված էին սուրբ տեքստեր։

### Հարավային Ամերիկայի զմրուխտների մասին առաջին տեղեկությունները, 1525-1526թթ.

Ըստ կայսր Կարլ V- ի քարտուղար Խուան դե Սամանոյի զեկույցի՝ կոլումբիական զմրուխտների առաջին գտածոները թվագրվում են 1525 թվականին՝ կապված Ֆրանցիսկո Պիզարոյի և Դիեգո դե Ալմագրոյի առաջին արշավախմբի հետ։

### Գտածոները Պերուում (1532-1533թթ.)

Պերուի նվաճող Ֆրանցիսկոս Պիզարոն գրավեց պատմության մեջ ամենամեծ պատերազմական ավարը, որը ներառում էր զմրուխտներ։ Ինկերի թագավոր Աթահուալպայի գերեվարումից հետո ինկերն իսպանացիներին ազատ արձակելու համար առաջարկեցին հանրահայտ «Աթահուալպայի փրկագինը»՝ ոսկու և արծաթի իրերի տեսքով (այնուհետև ձուլված ձուլակտորների)։ Ըստ նոտար Պեդրո Սանչոյի զեկույցի ՝ նահանգապետ Ֆրանցիսկո Պիզարոն իր ծառաների և թարգմանիչների հետ 1533 թվականի հունիսի 18-ին իր բաժանման ժամանակ ստացել է հետևյալ գումարը՝ ոսկի ՝ 57,220 պեսո, արծաթ ՝ 2350 մարկ։ Շատ իրեր ներկված էին զմրուխտով և այլ թանկարժեք քարերով։

Ինկերի գանձերից մի քանիսը տեղափոխվեցին Սանտո Դոմինգո, որտեղ լուրը իսկական ցնցում առաջացրեց։ Պանամայում մի տղամարդ երդվեց, որ «դա կախարդական երազ էր»։ Պատմաբան Օվիեդոն ասել է՝ «Որ սա ո՛չ առասպել է, ո՛չ էլ հեքիաթ»։ Չորս նավերից առաջինը, որը հագեցած էր գանձերով, Սևիլիա հասավ 1533 թվականի վերջին։ Արքայական հինգերորդ կտորը հանձնեց անձամբ Էռնանդո Պիզարոն։ Այս իրադարձությունից հետո գանձեր գտնելու ցանկությունը դարձավ Նոր աշխարհի բոլոր նորեկների հիմնական ցանկությունը։ Այսպիսով, 1534 թվականին ապագա մատենագիր Սիեզա դե Լեոնը՝ ճանապարհորդելով իր վաճառական հոր հետ, Սևիլիայում տեսավ, թե ինչպես են բեռնաթափվում Աթահուալպայի փրկագնի գանձերը, ինչը, ըստ երևույթին, պատրվակ էր Հարավային Ամերիկա մեկնելու համար։

Ավելի ուշ ՝ 1534 թվականի մարտին, Ֆրանցիսկո Պիզարոյի բնակիչները գանձեր ձեռք բերեցին Ինկերի կայսրության մայրաքաղաքում՝ Կուզկո քաղաքում։ Ենթադրվում է, որ թանկարժեք իրերի գումարը կազմում էր Աթահուալպայի փրկագնի մոտավորապես կեսը։ Հայտնի է, որ Կուսկոյի Արևի տաճարում զմրուխտները ներկված էին ոսկե իրերի մեջ։ Պեդրո դե Սիեզա դե Լեոնը իր «Պերուի ժամանակագրության» մեջ զեկուցել է ազնվականության կողմից զմրուխտների լայն կիրառման մասին։

### Գտածոները Կոլումբիայում (1536-1539թթ.)

1530-ական թվականներին զմրուխտը և զմրուխտի հանքերը գործնականում անհայտ էին եվրոպացիների համար, և նրանց թիվը Եվրոպայում փոքր էր։ Իսպանացիների կողմից Կոլումբիայի տարածքի նվաճմամբ (1536-1539) զմրուխտները Եվրոպա եկան շատ մեծ քանակությամբ։ Կոլումբիական զմրուխտների մասին առաջին տեղեկությունները տրված են թագավորական պաշտոնյաների` Խուան դե Սան Մարտինի և Անտոնիո դե Լեբրիյայի զեկույցում, որոնք անձամբ մասնակցել են Խիմենես դե Կեսադայի արշավին (1539թ. Հուլիս)։

Զմրուխտները Չիբչա հնդկացիների համար եկամտի կարևոր աղբյուր էին Բոգոտա և Թունխա քաղաքներում։ Այս զմրուխտների համար փոխանակման հիմնական առարկան էր ոսկին և ուլունքները, որոնք պատրաստվել էին այդ տարածաշրջանում, և շատ բամբակյա հագուստ։

Կոնկիստադոր Գոնսալո Խիմենես դե Կեսադան իր «Համառոտ պատմություն Գրենադայի նոր թագավորության նվաճման մասին» զեկույցում (1539, խմբագրվել է անանուն հեղինակի կողմից 1548-1549), զեկուցել է հնդկացիներից վերցված զմրուխտների ընդհանուր թվի մասին։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 697)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Թանկարժեք և կիսաթանկարժեք քարերԸստ *Եվգենի Կիևլենկոյի դասակարգման, 1980* |
| --- |
|  |
| Ոսկերչական (Թանկարժեք քարեր) | 

|  |  |
| --- | --- |
| *I կարգ* | 
Ալմաստ ·
Սուտակ ·
Զմրուխտ ·
Շափյուղա կապույտ ·
Ալեքսանդրիտ ·
Բնական ծովային մարգարիտ
 |
| *II կարգ* | 
Շափյուղա վարդագույն ·
Դեմանտոիդ ·
Ցավորիտ ·
Շպինելներ ·
Սև Ծիածանաքար ·
Տանզանիտ. 
 |
| *III կարգ* | 
Շափյուղա դեղին, կանաչ, մանուշակագույն .
Ծովակն ·
Տոպազ նարնջագույն (իմպերիալ) ·
Ռուբելիտ ·
Սպիտակ և հրային Ծիածանաքար
 |
| *IV կարգ* | 
Տուրմալին, Ինդիգոլիտ, բազմագույն ·
Բերիլ — Գելիոդոր, վարդագույն, դեղնականաչավուն ·
Տոպազ դեղին, երկնագույն, վարդագույն ·
Քրիզոլիթ ·
Նռնաքարեր, Ռոդոլիտ, Ալմանդին, Պիրոպ ·
Ամեթիստ ·
Ցիտրին ·
Փիրուզ (քար) երկնագույն
 |

 |
|  |
| Ոսկերչական-շինվածքայինքարեր | 

|  |  |
| --- | --- |
| *I կարգ* | 
Լազուրիտ ·
ժադեիտ ·
Նեֆրիտ ·
Մալաքիտ ·
Սաթ (Բալթիական սաթ) ·
Քրիզոպրազ ·
Չարոիտ
 |
| *II կարգ* | 
Ագաթ ·
Ռոդոնիտ ·
Ամազոնիտ ·
Լեռնային բյուրեղապակի անգույն և ծխագույն ·
Հեմատիտ-արնագույն ·
Վարդագույն քվարց ·
Սովորական Ծիածանաքար ·
Ոչ թափանցիկ դաշտային սպաթներ
 |

 |
|  |
| Շինվածքային քարեր | Հասպիս ·
Հրեական քար ·
Քարե ծառ ·
Ծիածանաքար ·
մարմարե օնիքս ·
Վանակատ ·
Լիստվենիտ ·
Գիշերասաթ ·
Լուսնաքար ·
Ֆլյուորիտ ·
Սերպենտինիտ ·
Ավենտուրին ·
Քվարցիտ ·
Օֆիկալցիտ ·
Ագալմատոլիտ |

 |