recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Էլևսինյան միստերիաներ պատկերող ափսե (մ.թ.ա. 4–րդ դար)
**Էլևսինյան միստերիաներ**, Հին Հունաստանի ամենահայտնի գաղտնի ծիսակարգերն էին, որոնք տեղի էին ունենում Աթենքի մոտ գտնվող Էլևսին քաղաքում։

Էլևսինյան միստերիաների ծագումը
------------------------------

Իրենց խորհրդով Էլեվսինյան միսթերիաները կապվում էին Դեմետրա աստվածուհու և իր դստեր Պերսեփոնեի անհետացման հետ։ Համաձայն Հոմերոսի, Դեմետրա աստվածուհին փնտրելով իր դստերը հասնում է Էլեվսին քաղաք, որտեղ նա դառնում է քաղաքի թագաժառանգի դայակը։ Թագուհու միջամտության հետևանքով Դեմետրային չի հաջողվում թագաժառանգին անմահություն պարգևել։ Դեմետրան բացահայտում է իր իրական ինքնությունը և հրահանգում է, որպեսզի իր համար տաճար կառուցեն, որտեղ նա կհանգրվանի։

Համաձայն Հոմերոսի, միսթերիաների ծագման պատմությունը ունի երկու շերտ, որոնցից առաջինը դա Դեմետրայի և Պերսեփոնեի վերամիավորման պատմությունն է, իսկ երկրորդը՝ թագուհու որդուն անմահություն պարգևելու չստացված փորձը։ Էլեվսինի և Աթենքի միավորումից հետո, աթենական իշխանություններն իրենց վրա են վերցնում միսթերիաների անցկացման ծիսակարգային պարտականությունները։

Էլևսինյան միստերիաների արարողակարգը
-----------------------------------

Էլեվսինյան միսթերիաները տարաբաժանվում էին Մեծ էլեվսինյան միսթերիաների և Փոքր Էլեվսինյան միսթերիաների, որոնք սկսվում էին Աթենքից Էլեվսին ձգվող հանդիսավոր շքերթով։ Փոքր միսթերիաներն իրականացվում էին Աթենքից դուրս գտնվող Իլիսոս գետի Ագրայ վտակի մոտ, փետրվար֊մարտ ամիսներին։ Մեծ միսթերիաները սկսվում էին հոկտեմբեր֊սեմպտեմբեր ամսիներին և իրենց մեջ ներառում էին ծիսակարգային լոգանք, ծոմապահություն և մեզ անհայտ մի քանի այլ արարողություններ։

Էլեևինյան միստերիաների խորհուրդը
--------------------------------

Ենթադրաբար դրանք խոստանում էին որոշակի առավելություններ հետմահու կյանքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Էլեվսինյան միսթերիաները, հունական կրոն,


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Դասական հնությունների իրական բառարան · Մեծ կատալոնական · Մեծ ռուսական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh85042537 |

 |
**Էխոյիկ հիշողություն** (անգլ.՝ echoic memory), հիշողության ենթահամակարգ, որն ապահովում է տեղեկատվության լսողական վերամշակման արդյունքների պահպանումը շատ կարճ ժամանակով։

Գիտափորձեր
----------

Սարքերի միջոցով ստեղծվել է ազդանշանների մատրիցա, որոնք նույնական են Սպերլինգի տեսողական գիտափորձերի ազդակներին։ Էխոյիկ հիշողության հատկությունները առաջինը ցուցադրել են Մորեյը, Բեյթսը և Բարնետը «Չորսականջանի մարդու հետ գիտափորձեր» հոդվածում։ Հետազոտվողին տեղադրում էին չորս բարձրախոսների միջև կամ հագցնում էին կվադրաֆոնիկ ականջակալներ; այդ հարմարանքները թույլ են տալիս ներկայացնել չորս տարբեր հաղորդագրություն միաժամանակ՝ ինչպես լինում է խնջույքների ժամանակ։ Այդ դեպքերում մարդ կարող է ականջ դնել միայն մեկ ձայնի/ազդակի։ Մորեյի գիտափորձում հաղորագրությունը կազմված էր այբուբենի տառերից՝ մեկից չորս հատ, որոնց ներկայացվում էին մեկ, երկու, երեք կամ չորս աղբյուրներով։ Հետազոտվողին խնդրում էին կրկնել հնարավորինս շատ տառեր; մասնակի հաշվետվությամբ որոշ հետազոտություններում վառվում էին չորս լույսեր, որոնք համապատասխանում էին ձայնի աղբյուրի տեղադրությանը և ցույց էին տալիս հետազոտվողին այն աղբյուրները, որոնց ազդակները նա պետք է վերարտադրեր։ Լույսերը վառվում էին տառերի ներկայացումից 1 վայրկյան անց։ Մասնակի հաշվետվությամբ վերարտադրության արդյուքները ավելի բարձր էին լրիվ հաշվետվությամբ արդյունքներից, ինչը ցույց էր տալիս, որ հաստատում էր լսողական տեղեկատվության կարճատև պահպանման մասին էխոիկ հիշողությունում պատկերացումը։

Սպերլինգի մեթոդիկային ավելի մոտ գիտափորձ մասնակի հաշվետվությամբ իրականացրել են Դարվինը, Թուրվեյը և Կրաուտերը։ Ստերեոականջակալների միջոցով հետազոտվողներին ներկայացվում էր լսողական տեղեկատվության մատրիցա, որը նույնական էր վերըներկայացված տեսողական մատրիցային և բաղկացած էր երեքական նշաններից կազմված երեք խմբից, ընդ որում՝ խմբերում խառնած էին թվերը և տառերը։ Հետազոտվողը լսում էր երեքական տարրից կազմված մոտավորապես այսպիսի երեք կարճ ցուցակ․

Ձախ ականջ Երկու ականջ Աջ ականջ   

В 8 F

2 6 R   

L U 10

Ներկայացման ընդհանուր ժամանակը կազմում էր 1 վայրկյան։
Ներկայացված օրինակում հետազոտվողը կլսեր միաժամանակ B և 8 ձախ ականջում և F և 8 աջ ականջում։ Սուբյեկտիվորեն դա զգացվում էր այնպես, կարծես աջից և ձախից հաղորդագրությունները տեղակայված են իրենց աղբյուրներում, իսկ «մեջտեղի» հաղորդագրությունը թվում էր գլխից եկող։ Այս մեթոդիկան, կարծես, ստեղծում էր «երեքականջանի» մարդու։ Վերարտադրությունը չափվում էր ինչպես ամբողջական, այնպես էլ մասնակի հաշվետվության միջոցով։ Տեսողական հուշումը ուղղանկյան տեսքով արտացոլվում էր հետազոտվողի դիմաց դրված էկրանի ձախ, միջին և աջ կողմերին։ Հուշումի հապաղումը թույլ էր տալիս հիշողության մարումը։ Դարվինը աշխատակիցների հետ դանդաղեցնում էին հուշումի ցուցադրությունը 0, 1, 2, և 4 վայրկյանով։ Էխոյիկ հիշողությունը տևում է 4 վայրկյան, սակայն ամենից ամբողջական տեղեկատվություն պահպանվում է լսողական ազդակի տալուց առաջին վայրկյանի ընթացքում։

Գրականություն
-------------

1. Б. М. Величковский. Эхоическая память

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Роберт Солсо. Когнитивная психология. Питер. 2006
**Ժանն ու Պիեռը**, ֆրանսիական ժողովրդական հեքիաթ։

Սյուժե
------

Հեքիաթը պատմում է մի աղքատ կնոջ և իր երկու որդիների` Պիեռի և Ժանի մասին։ 
Ըստ սյուժեի, ընտանիքի ավագ եղբայրը աշխատանքի է անցնում, որպեսզի թեթևացնի մոր հոգսերը։ Նա սկսում է աշխատել մի հարուստ մարդու մոտ. վերջինս պայման է դնում, որ իրենցից մեկը պետք է քոթակի մյուսին, ով ավելի շուտ կբարկանա։
Մի քանի օր հետո Պիեռը բարկանում է, տերը ծեծում է նրան ու հետ ուղարկում։ Տղան այս մասին պատմում է մորը և եղբորը։ Ժանը եղբորից իմանում է հարուստի հասցեն և ինքը նույնպես աշխատանքի է անցնում այդ մեծահարուստի մոտ` նույն պայմանով։ Ժանն ընդունում է և սկսում է իրեն այնպես պահել, որ տերը բարկանա։ Տերը ուզում է շուտ ազատվել ծառայից և բարդ առաջադրանքներ է տալիս նրան, սակայն նրան չի հաջողվում ծառային բարկացնել։ Ամեն անգամ ծառան նրան մեծ վնասներ է տալիս։
Մի օր էլ տերը բարկանում է և կնոջն ուղարկում, որ հետևի Ժանին։ Սակայն Ժանը լսում է այդ խոսակցությունը և իր հետ հրացան է վերցնում։ Երբ նա հաջորդ օրը գնում է անտառ` սագերին արածացնելու, տիրոջ կինը նրան հետևում է։ Ժանը դիտավորյալ սպանում է նրան` իբր թե վայրի գազանի տեղ դնելով։ Մեծահարուստը հասկանում է, որ Ժանը սպանել է իր կնոջ և սաստիկ բարկանում է։ Ժանը պայմանավորվածության համաձայն քոթակում է տիրոջը և հեռանում։

Կերպարներ
---------

* Պիեռ, աղքատ երիտասարդ
* Ժան, նրա եղբայրը
* Մեծահարուստ, ում մոտ աշխատում էին երկու եղբայրները
* Մեծահարուստի կին

Այլ հեքիաթներում
----------------

Հեքիաթի սյուժեն հանդիպում է այլ ժողովուրդների մոտ ևս։ Մեզ ամենահայտնի նմանատիպ հեքիաթը «Տերն ու ծառան» է, որը մշակել է հայ գրող Հովհաննես Թումանյանը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ֆրանսիական հեքիաթներ, Երևան, 2015, էջ 46
2. ↑  Жан и Пьер
3. ↑  Հովհաննես Թումանյան, «Տերն ու ծառան»

Արտաքին հղումներ
----------------

* Жан и Пьер: Французская народная сказка
|  |
| --- |
| **Լոշտակ սպիտակ** |
| Լոշտակ սպիտակԼոշտակ սպիտակ |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Դդմածաղկավորներ (Cucurbitales) |
| **Ընտանիք** | Դդմազգիներ (Cucurbitaceae) |
| **Տրիբա** | *Bryonieae* |
| **Ցեղ** | Լոշտակ *(Bryonia)* |
| **Տեսակ** | **Լոշտակ սպիտակ** *(B. alba)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Bryonia alba***L. 1753 |

**Լոշտակ սպիտակ** (լատ.՝ Bryonia alba), դդմազգիների ընտանիքին պատկանող դեղաբույս։

Նկարագրություն
--------------

Բազմամյա խոտաբույս է՝ հաստ մսալի արմատով։ Ցողունները, որոնք ամրանում են հենարաններին բեղիկների միջոցով, ունեն մինչև 5 մետր երկարություն, հաստ ու երկար են, փաթաթվող և խորդուբորդ։ Հերթադիր, ատամնաեզր, երկար կոթուններով տերևները 5-բլթակավոր են և սրտաձև հիմքում։ Հնգանդամ միատուն ծաղիկները, որոնք հավաքված են անոթային ծաղկաբույլերում, դեղնավուն կամ կանաչավուն-սպիտակ են։ Երկար ծաղկակոթերով առէջային ծաղիկները ընձյուղների վերին մասում առաջացնում են ողկույզներ։ Ընձյուղների ստորին մասում՝ վահանակաձև ծաղկաբույլերում, հավաքված են վարսանդավոր ծաղիկները։ Հյութալի սև թունավոր հատապտուղները գնդաձև են՝ ոլոռահատիկի մեծությամբ։ Թունավոր բույս է։

Տարածվածություն
---------------

Աճում է նախալեռնային և ստորին լեռնային գոտիների թփուտներում, ցանկապատների մոտ։ Հանդիպում է Լոռու, Շիրակի, Տավուշի, Արագածոտնի, Գեղարքունիքի, Վայոց ձորի, Սյունիքի, Արմավիրի մարզերում։ Աճեցվում է որպես գեղազարդային փաթաթվող բույս։

Նշանակություն
-------------

Բուժական նպատակով օգտագործում են բույսի թարմ արմատները։ Պտուղների և արմատների հյութով բուժում են խոցերն ու վերքերը, բորբոքված հոդերը, որքինը, մաշկային ցաները։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Ծատուրյան Թամարա, Գևորգյան Մարգարիտա (2014)։ Պողոսյան Ա․, Զաքարյան Ն․, eds.։ *Հայաստանի վայրի դեղաբույսեր* (հայերեն)։ Երևան: Լուսակն։ էջ 315։ ISBN 9789939834689  CS1 սպաս․ հայերենը նշված է (link)


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | UNII |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2775936039 |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Bryonia alba
* BioLib: 38893
* EoL: 585692
* EPPO: BYOAL
* EUNIS: 168474
* FNA: 220001974
* GBIF: 2874497
* GRIN: 401582
* iNaturalist: 159507
* IPA: 5191
* IPNI: 291541-1
* IRMNG: 10198423
* ISC: 112827
* ITIS: 22348
* NCBI: 243967
* PFI: 3307
* Plant List: kew-2684337
* PLANTS: BRAL4
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:291541-1
* Tropicos: 9200458
* uBio: 450920

 |

 |
**Արայի բերդ-ամրոց**, Գտնվում է Արագածոտնի մարզի Արա (գյուղ)-ից հարավ-արևմուտք, ծովի մակարդակից մոտ 2300 մետր բարձրության վրա, ձորակներով եզերվող բլրի գլխամասային հատվածում, կառուցապատվել է մ.թ.ա. 2-րդ-1-ին հազարամյակներում։

Կառուցապատման նկարագիրը
-----------------------

Կառուցվել է կիկլոպյան շարվածքով։ Պարսպապատերը շարված են բլրի գլխամասին համապատասխան և ունեն 1,5-2,5 մ հաստություն։ Արագած սարին հարող հիմնային մասում պատի ընդհանուր երկարությունը կազմում է մոտ 32 մետր։ Այստեղ առկա են պարսպապատին կից երկու ուղղանկյուն հատակագծով հզոր հեցեր, որոնք ունեն 2 մ լայնություն ու 3 մ երկարություն։ Ամրոցի հակադիր կողմի պատի երկարությունը 26 մ է։ Աջակողմյան պատի երկարությունը մոտ 86, իսկ ձախակողմյանը մոտ 100 մ երկարության են։ Լեռան հրվանդանին համապատասխան կենտրոնական հատվածը նեղ է և այստեղ կողմնային պարիսպներն իրարից հեռու են ընդամենը 15 մ։ Պարսպապատերի արտաքին և ներքին շարքերի համար օգտագործվել են ահռելի չափերի տձև որձաքարեր, որոնք սակայն վարպետորեն շարվել են իրար վրա ու բավականին հարթ պատ են կազմել, իսկ սրանց ներսում լցվել են տարբեր չափերի մեծ ու փոքր քարեր, որոնք հզոր պաշտպանական հենք են ապահովել։ Առավել բարձր պահպանվել է աջակողմյան պարսպապատը, որը որոշ տեղերում 3,5-4,5 մ բարձրությամբ պահպանվել է։ Հենց այս պատի վերջնամասում էլ եղել է ամրոցի մուտքը, որը բացառիկ ամբողջությամբ պահպանվել է և ունի 2 մ լայնություն։ Այս մուտքը բացվել է երկրորդ պարսպաշարքի մեջ։ Ամրոցի Արագած սարի հիմնային մասի երկու անկյուններից սկսվել է առաջին պարսպաշարքը, որը բլրի գագաթի միջնաբերդից 4-5 մ ցածր է և ամբողջովին եզերել է միջնաբերդը, այն դարձնելով պաշտպանության համար առավել հարմար։ Առաջին կամ դրսի պարիսպները ևս պատրաստվել են նույն շինարարական տեխնիկայով և դարձյալ 2-2,5 մ հաստություն են ունեցել։
Այս ամրոցը Արագած սարի պաշտպանական համակարգի բաղկացուցիչ մասերից մեկն է և տեղադրությամբ բարձրադիր ու անմատչելի է։ Այն ուղիղ տեսանելի է իրենից մոտ տասը կիլոմետր հարավ-արևմուտք ընկած և մոտ 200 մետր ավելի ցածր բլրի վրա մ.թ.ա. 2-րդ-1-ին հազարամյակներում կառուցված Նիգատուն գյուղի հզոր բերդից։ Ամենայն հավանականուրյամբ Արայիի ամրոցը միջանկյալ կայան է եղել Նիգատան և այս ամրոցից ավելի արևելք ընկած Արագած գյուղի հզոր բերդի միևջ։
**Սլավիկ Աբրահամյան** (10 օգոստոսի, 1950, Մաղավուզ, Մարտակերտի շրջան - 13 օգոստոսի, 1992, Ստեփանակերտ), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի մասնակից։

Կենսագրություն
--------------

Սլավիկ Աբրահամյանը ծնվել է 1950 թվականի օգոստոսի 10-ին Մարտակերտի շրջանի Մաղավուզ գյուղում։ Ավարտել է գյուղի միջնակարգ դպրոցը։ Ծառայել է Խորհրդային բանակի՝ ԳԴՀ-ում տեղակայված զորախմբում։ Զորացրվելուց հետո ավարտել է Ստեփանակերտի առևտրա-հաշվապահական դասընթացները։ 1971 թվականին աշխատանքի է անցել Արփա-Սևան շինտրեստի Արզնիի տեղամասում որպես հորատող-թունելագործ, այնուհետև նույն տրեստի Վարդենիկի տեղամասի թիվ 8 հորանում։ 1976 թվականին տեղափոխվել է հայրենի գյուղ և աշխատել որպես խանութի վարիչ։

Արցախյան շարժմանը մասնակցել է 1988 թվականից։ Մարտակերտի գումարտակի երրորդ վաշտի առաջին դասակի հրամանատարն էր։ Մասնակցել է Քաջավանի, Մարաղայի, Թալիշի, Շահումյանի շրջանի մի շարք գյուղերի, Մատաղիսի, Ղազանչիի, Չափարի, Մեծ-Շենի և այլ պաշտպանական ու ազատագրական մարտերի։ Քաջավանի պաշտպանության ժամանակ նռնականետով խփել է «Կոբրա» մակնիշի ռազմական ուղղաթիռը, որի հրթիռային կասետները իր սարքած ակումուլյատորային հարմարանքով օգտագործել է Շոթլանլուի և Միրբաշիրի դեմ։ Մարտերում և ռազմական առաջադրանք կատարելիս, ընդհանուր առմամբ, ոչնչացրել է մեկ ռազմական ուղղաթիռ, երկու Տ-72 տանկ, մեկ ՀՄՄ, ոչնչացրել է 143 ադրբեջանցի օմոնականների, գերեվարել է 6 հոգու, 14 հատ տարբեր տեխնիկա, մեկ զենիթային կայանք, մեծ քանակությամբ զինամթերք ու հանդերձանք։ Նրա մասին գրվել է «Մռավի արծիվ»» երգը, որտեղ ամբողջությամբ ներկայացվում է նրա վեհանձն կերպարը։

Զոհվել է 1992 թ. օգոստոսի 13-ին Ստեփանակերտում ռմբակոծության հետևանքով։ Հետմահու պարգեւատրվել է ԼՂՀ «Արիության Համար» մեդալով։ Ամուսնացած էր, ունի չորս երեխա։ Հանգչում է Եռաբլուրի պանթեոնում` Մաղավուզի գերեզմանատանը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Սլավիկ Աբրահամյանը Արցախյան պատերազմի թանգարանի կայքում(չաշխատող հղում)
**ԽՍՀՄ–ում ամբողջատիրության հաստատմանը** նպաստեց 1930–ական թվականների սկզբներին ԽՍՀՄ–ում ձևավորված վարչահրամայական համակարգը։

Ամբողջատիրության հաստատումը
---------------------------

Ամբողջատիրության խորհրդային տարատեսակն ուներ մի շարք պատճառներ։ Նախ, խորհրդային ամբողջատիրության անհրաժեշտ տարր հանդիսացող կառավարման վարչահրամայական համակարգը համապատասխանում էր սոցիալիզմի կառուցման վերաբերյալ այն ժամանակներում իշխող պատկերացումներին։ Զգացվում էր ժողովրդական զանգվածների սոցիալ–տնտեսական և մշակութային ընդհանուր ցածր մակարդակը։ Երկրում բացակայում էին ժողովրդավարության ավանդույթները։ Չհաջողվեց ստեղծել իշխանության մարմինների գործունեության նկատմամբ ժողովրդավարական վերահսկողության մեխանիզմներ։ Ձևավորվում էր խորհրդային առաջնորդների (Լենին և Ստալին) անձի պաշտամունքը։ Ամբողջատիրության հաստատմանը նպաստեցին նաև կառավարող կուսակցության անհանդուրժողականությունն ու քաղաքական ընդդիմության բացակայությունը։ Քաղաքացիական պատերազմը նպաստեց միակուսակցական համակարգի ձևավորմանն ու մարքս–լենինյան գաղափարախոսության գերիշխանությանը։ Քաղաքական ընդդիմությունը ոչնչացված էր։ Էական դեր խաղաց նաև պետական և կուսակցական մարմինների բյուրոկրատացումը։ Տնտեսության պետականացումը կտրուկ մեծացրեց պետական ապարատի լիազորությունները։ Բացի այդ, տեխնիկական և տնտեսական հետամնացության հաղթահարման անհրաժեշտությունը, մարդկային և նյութական ռեսուրսների ծայրահեղ մոբիլիզացման պատճառ դարձան։ Կապիտալիստական շրջափակման և ռազմական սպառնալիքի մթնոլորտը նույնպես ազդում էր բնակչության բարոյահոգեբանական վիճակի վրա։ Ամբողջատիրությունը դրսևորվում էր նաև սոցիալական բնագավառում։

Խորհրդային մարդու սահմանափակումներերը
-------------------------------------

20-րդ դարի առաջին կեսին խորհրդային մարդու կյանքում կային բազմաթիվ սահմանափակումներ.

* Կոլտնտեսականները զրկված էին ազատ տեղաշարժվելու իրավունքից։ Ի տարբերություն բնակչության մյուս խմբերի՝ նրանք չունեին անձնագրեր։
* Բնակության վայրի հարցում գործում էին սահմանափակումներ։ Օրինակ՝ արգելված էր հաստատվել որևէ վայրում առանց գրանցման։
* Սահմանափակումներ կային նաև աշխատանքի վայրի ընտրության և աշխատավայրի փոփոխման հարցում։
* Գործում էին նաև կուսակցական պատկանելությանն առնչվող սահմանափակումներ։ Միջին և բարձր պաշտոններ վարելու համար ցանկալի էր, որ անձը լինի կոմունիստական կուսակցության անդամ։

Աղբյուրներ
----------

* Համաշխարհային պատմություն 12. Հումանիտար հոսք

Հեղինակ՝ Վ. Պետրոսյան, Ա. Նազարյան, Ռ. Սաֆրաստյան
**Սիլեզիա** (լեհ.՝ Slask, չեխ.՝ Slezsko, գերմ.՝ Schlesien), պատմական սլավոնական երկրամաս Օդեր գետի վերին և միջին հոսանքում։

10-րդ դարից ընդգրկվել է Լեհաստանի կազմում։ 12-13-րդ դարերում բաժանվել է բազմաթիվ իշխանությունների։ 14-րդ դարի սկզբին Սիլեզիայի իշխանություններն ընկել են Լյուքսեմբուրգների գերիշխանության տակ։ 1526 թվականին Սիլեզիան, բացի երեք իշխանություններից, որոնք 15-րդ դարում վերջին վերամիավորվել էին Լեհաստանին, անցել է Հաբսբուրգների գերիշխանության տակ։ Ավստրիայի ժառանգության համար պատերազմի (1740-1748) ընթացքում Սիլեզիայի մեծ մասը (բացի հարավային իշխանություններից) գրավել է Պրուսիան։ Դրանից հետո ուժեղացել է դեռևս միջնադարում սկսված Սիլեզիայի գերմանացումը, սակայն 19-րդ դարում ևս Սիլեզիայի բնակչության զգալի մասը դեռևս պահպանում էր լեհական ազգային պատկերը։

1742 թվականից ավստրիական Հաբսբուրգների տիրապետության տակ էին միայն Սիլեզիայի հարավային իշխանությունները, որոնք Ավստրո-Հունգարիայի տրոհումից (1918) հետո մտան Չեխոսլովակիայի կազմի մեջ։ 1793 թվականին և 1844 թվականին Սիլեզիայում տեղի են ունեցել ջուլհակների ապստամբություններ։ Լեհական պետականության վերականգնումից (1918) հետո Սիլեզիայի աշխատավորները պայքարել են Լեհաստանի հետ վերամիավորվելու համար (ապստամբություններ 1919, 1920, 1921 թվականներին), սակայն գերտերությունների դիմադրության պատճառով Լեհաստանին է անցնում (1922) Վերին Սիլեզիայի միայն 1/3 մասը։

1938-1939 թվականին ողջ երկրամասն ընկնում է Նացիստական Գերմանիայի իշխանության տակ։ 1945 թվականին երկրամասն անցնում է Խորհրդային Միության տիրապետության տակ։

Պոտսդամի կոնֆերանսով (1945) որոշվում է Լեհաստանի արևմտյան սահմանը՝ Օդեր և Նայսե գետերով և համապատասխանաբար Սիլեզիայի մեծ մասով փոխանցել Լեհաստանին։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Համառոտ հրեական · Հրեական Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ ռուսական · Treccani |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4052678-1 · LCCN: sh85122476 · NKC: ge130850 · SUDOC: 050568779 · VIAF: 316733788 · WorldCat VIAF: 316733788 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 362)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ճահիճ (այլ կիրառումներ)
Ճահիճ Էստոնիայում
**Ճահիճ**, երկրի մակերևույթի ջրային գոյացություն, որտեղ ջրային ռեժիմը դրական է՝ ջուրը ավելի շատ ներթափանցում է, քան հեռանում։ Դրա հետևանքով ճահիճներում կա խոնավության մշտական ավելցուկ։ Ճահիճների հատակը հարուստ է օրգանական վառելիքով՝ տորֆով։ Ճահիճները առավելապես տարածված են Հյուսիսային կիսագնդի տարածքում, անտառներում։

Ճահիճը ցամաքային էկոհամակարգի տիպ է, որը բնութագրվում է ավելցուկային խոնավությամբ, վերին հորիզոններում մեռած ու չքայքայված բուսական մնացորդների (հետագայում փոխակերպվում են տորֆի) կուտակմամբ։ Տորֆաշերտի 30 սմ-ից ոչ պակաս հզորության դեպքում տեղանքը կոչվում է ճահիճ, պակասի դեպքում՝ ճահճացած հողեր։ Ճահիճներն առաջանում են ջրավազանների բուսակալման կամ մակերևութային ջրերի լճացման (երբ ստորերկրյա ջրերի մակարդակը մոտենում է Երկրի մակերևույթին) հետևանքով։ Ճահիճում դժվար գազափոխանակության պատճառով օրգանական նյութերը դանդաղ են քայքայվում, հողում հումուս չի կուտակվում և դժվարանում է բուսականության զարգացումը։

Ճահիճների տեսակներ
------------------

Ճահիճ Հյուսիսային Գերմանիայում
Ըստ սնուցման ձևի և բուսականության տիպերի՝ ճահիճները լինում են

* ցածրադիր (էվտրոֆ)՝ սնվում են ստորերկրյա և գետերի ջրերով, համեմատաբար հարուստ են սննդարար նյութերով, տարախոտաբոշխային և եղեգնաորձախոտային բուսականությամբ
* բարձրադիր (օլիգոտրոֆ)՝ սնվում են մթնոլորտային տեղումներից, հանքանյութեր քիչ են պարունակում, բուսականությունն աղքատ է,
* անցումային (մեզոտրոֆ) բուսականությունն օրգանական նյութերի կուտակման հետևանքով կորցնում է կապը ստորերկրյա ջրերի հետ և փոխարկվում է սֆագնային մամուռների։

Ճահիճում տորֆի միջին աճը 1000 տարվա ընթացքում մոտ 1 մ է։

Հայաստանի ճահիճներ
------------------

Ճահիճ Դիլիջան ազգային պարկում
Հայաստանում ճահիճները փոքր տարածքներով (մոտ 15 հազար հեկտար) հանդիպում են Տաշիրի գոգավորությունում (Լոռու մարզ), Մասրիկի դաշտում, Արգիճիի հովտում (Գեղարքունիքի մարզ)։ Ճահիճից ստացված տորֆն օգտագործվում է որպես վառելանյութ, պարարտանյութ, ջերմամեկուսիչ։ Ճահիճները, որպես կանոն, չորացվում են, և տարածքներն օգտագործվում են որպես վարելահողեր, խոտհարքներ, արոտավայրեր։ Սակայն չորացման աշխատանքները կատարելիս անհրաժեշտ է նախապես հաշվարկել դրա բոլոր հետևանքները։ Օրինակ՝ միայն Գիլլի լճի ճահիճների չորացման պատճառով Հայաստանի տարածքից հեռացել են արժեքավոր ջրաճահճային թռչուններ, ոչնչացել են աբեղախոտը, կիզխոտը, Զեդելմեյերի մարգացնծուն և այլ բույսեր։

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Ճահիճ** կատեգորիայում։ |


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Մակարենկոյի փողոց (այլ կիրառումներ)

**Մակարենկոյի փողոց** (ռուս.՝ Улица Макаренко), փողոց Ռուսաստանի Ռոստովի մարզի Շախտի քաղաքում։ Անվանվել է ուկրաինացի խորհրդային մանկավարժ և գրող Անտոն Սեմյոնովիչ Մակարենկոյի (1888-1939) պատվին։ Սկիզբ է առնում Մալի նրբանցքից և ավարտվում Կապուստինի նրբանցքի հետ հատումով։ Երկարությունը 900 մետր է։

Նկարագրություն
--------------

Շախտի քաղաքի Մակարենկոյի փողոցը սկսվում է Մալի նրբանցքից, հատում Վերխոյանսկի, Վոդոպրովոդնի, Դունդիչի նրբանցքները և ավարտվում Կապուստինի նրբանցքի հետ հատումով։ Փողոցում կա համարակալված 38 շինություն։ Փողոցի երկարությունը 900 մետր է։

Մակարենկոյի փողոցի փոստային դասիչն է՝ 346506։

Փողոցն անվանվել է ուկրաինացի խորհրդային մանկավարժ և գրող Անտոն Սեմյոնովիչ Մակարենկոյի (1888-1939) պատվին։ Մակարենկոն խնամքից զուրկ, իրավախախտ երեխաների վերադաստիարակության մանկավարժական պրակտիկայում անօրինակ փորձ է կատարել։ 1920-1930-ական թվականներին ղեկավարել է անչափահաս իրավախախտների Մ. Գորկու անվան աշխատանքային գաղութը և Ֆ. Ձերժինսկու անվան մանկական աշխատանքային կոմունան։ Մակարենկոյի մանկավարժական փորձն ու հայացքներն իրենց արտացոլումն են գտել նրա գեղարվեստական ստեղծագործություններում («Մանկավարժական պոեմ», «30-ականի երթը», «Դրոշակներն աշտարակների վրա»), գեղարվեստական-տեսական, հրապարակախոսական հոդվածներում։ Մակարենկոն պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հ. 7, էջ 170»

Աղբյուրներ
----------

* Улица Макаренко в Шахтах
* Подробная карта Улица Макаренко, город Шахты со спутника с номерами домов, индекс и маршруты, Яндекс, Гугл карты

Արտաքին հղումներ
----------------

* Почтовый индекс улица Макаренко, г. Шахты
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Մակարենկոյի փողոց (այլ կիրառումներ)

**Մակարենկոյի փողոց** (ռուս.՝ Улица Макаренко), փողոց Ղրիմի Յալթա քաղաքում։ Անվանվել է ուկրաինացի խորհրդային մանկավարժ և գրող Անտոն Սեմյոնովիչ Մակարենկոյի (1888-1939) պատվին։ Սկիզբ է առնում Կիևյան փողոցից և ավարտվում Տրուդովայա փողոցի հետ հատումով։ Երկարությունը 150 մետր է։

Նկարագրություն
--------------

Յալթա քաղաքի Մակարենկոյի փողոցը սկսվում է Կիևյան փողոցից, հատում Շիրյաևի փողոցը և ավարտվում Տրուդովայա փողոցի հետ հատումով։ Շատ կարճ փողոց է. երկարությունն ընդամենը 150 մետր է։ Փողոցում կա համարակալված 16 շինություն. ձախ կողմում (կենտ համարներ)՝ 8, աջ կողմում (զույգ համարներ)՝ ևս 8։

Մակարենկոյի փողոցի փոստային դասիչն է՝ 298612։

Փողոցն անվանվել է ուկրաինացի խորհրդային մանկավարժ և գրող Անտոն Սեմյոնովիչ Մակարենկոյի (1888-1939) պատվին։ Մակարենկոն խնամքից զուրկ, իրավախախտ երեխաների վերադաստիարակության մանկավարժական պրակտիկայում անօրինակ փորձ է կատարել։ 1920-1930-ական թվականներին ղեկավարել է անչափահաս իրավախախտների Մ. Գորկու անվան աշխատանքային գաղութը և Ֆ. Ձերժինսկու անվան մանկական աշխատանքային կոմունան։ Մակարենկոյի մանկավարժական փորձն ու հայացքներն իրենց արտացոլումն են գտել նրա գեղարվեստական ստեղծագործություններում («Մանկավարժական պոեմ», «30-ականի երթը», «Դրոշակներն աշտարակների վրա»), գեղարվեստական-տեսական, հրապարակախոսական հոդվածներում։ Մակարենկոն պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Տվյալ աշխարհագրական օբյեկտը տեղայակված է Ղրիմի թերակղզում, որի մեծ մասը տարածքային վեճի առարկա է Ռուսաստանի և Ուկրաինայի միջև։ Համաձայն Ռուսաստանի վարչատարածքային բաժանման՝ թերակղզում տեղակայված են ՌԴ Ղրիմի Հանրապետության սուբյեկտները և դաշնային նշանակություն ունեցող Սևաստոպոլ քաղաքը։ Համաձայն Ուկրաինայի վարչատարածքային բաժանման՝ Ղրիմում գտնվում են Ուկրաինայի կազմի մեջ մտնող Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետությունը և հատուկ կարգավիճակ ունեցող Սևաստոպոլ քաղաքը։
2. ↑  «Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հ. 7, էջ 170»

Աղբյուրներ
----------

* Улица Макаренко в Ялте
* Подробная карта Улица Макаренко, город Ялта со спутника с номерами домов, индекс и маршруты, Яндекс, Гугл карты

Արտաքին հղումներ
----------------

* Почтовый индекс улица Макаренко, г. Ялта
**Վիզուալ պատում**, պատմություն, որը հիմնականում ասվում է վիզուալ մեդիայում։ Պատմությունը կարելի է պատմել լուսանկարներով, պատկերազարդումներով կամ վիդեոյով, և կարող է համալրվել գրաֆիկներով, երաժշտությամբ, ձայնով և/կամ աուդիոյով։

Ակնարկ
------

«Վիզուալ պատում» հասկացությունը օգտագործվում է վիզուալ պատմությունների մի քանի ժանր նկարագրելու համար՝ նորություններից և տեղեկատվությունից (ֆոտոլրագրություն, ֆոտո էսսե, վավերագրական ֆիլմ) մինչև զվարճանք (արվեստ, ֆիլմ, հեռուստատեսություն, կոմքիս, գրաֆիկական վեպ)։ Կարճ ասած՝ ցանկացած պատմություն, որը պատմվել է վիզուալ, վիզուալ պատում է։

Վիզուալ պատումը հետաքրքրություն է առաջացրել նաև ակադեմիական համայնքի համար, քանի որ գիտնականները, մտածողներն ու մանկավարժները ձգտել են հասկանալ նկարի և պատմվածքի ազդեցությունն ու ուժը անհատների և հասարակությունների վրա։ Հակառակ եզրույթը «Վիզուալ պատումաբանությունն» է (անգլ.՝ Visual narratology)։

Վիզուալ պատումը կարող է ներառել․

* պատմություններ միայն մի տեսանկյունից
* նկարներ՝ շարժական կամ անշարժ
* ակնարկներ հատուկ առարկայի վերաբերյալ
* վերաբերմունքի և վարքագծի փոփոխման հակում

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Tony C. Caputo, *Visual Storytelling: The Art and Technique*, Watson-Guptill Publications, 2003.
2. ↑  *Image [&] Narrative Archived 2020-11-06 at the Wayback Machine.* – "a peer-reviewed e-journal on visual narratology in the broadest sense of the term".

Արտաքին հղումներ
----------------

* MFA in Visual Narrative at The School of Visual Arts
* Michigan State University Professor Karl Gude and Visual Storytelling by MSUAA Knowledge Network
|  |
| --- |
| **Անապատային կաքավ** |
| Անապատային կաքավԱնապատային կաքավ |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Կենդանիներ (Animalia) |
| **Տիպ/Բաժին** | Քորդավորներ (Chordata) |
| **Ենթատիպ** | Ողնաշարավորներ (Vertebrata) |
| **Դաս** | Թռչուններ (Aves) |
| **Կարգ** | Հավազգիներ (Galliformes) |
| **Ընտանիք** | Փասիաններ (Phasianidae) |
| **Ցեղ** | **Ammoperdix** |
| **Տեսակ** | **Անապատային կաքավ** *(A. griseogularis)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Ammoperdix griseogularis***Brandt, 1843 |
|
| **Կարգավիճակ** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Քիչ մտահոգող տեսակ |

**Անապատային կաքավ** (լատ.՝ Ammoperdix griseogularis), փասիանների ընտանիքին պատկանող թռչուն, որը գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Մեսոպատամիայից մինչև Իրան և Ինդ ու Պենջաբ, դեպի հյուսիս հասնում է մինչև Թուրքմենստան և Տաջիկստան։ Հայաստանում հայտնաբերված է հանրապետության ծայր հարավում և Մեղրու շրջանում՝ Իրանի սահմանի մոտ։

Էկոլոգիա
--------

Ապրում է աղքատ չորային բուսականությամբ ծածկված Մեղրու լեռնաշղթայի հարավային քարքարոտ լանջերի ցածր լեռնային շրջանում։

Նստակյաց թռչուն է, որը բնադրում է հողի վրա։ Ապրիլի կեսերից մինչև հուլիս արեալի տարբեր մասերում ձվադրում է տարեկան մեկ անգամ։ Ձվակույտում կարող է լինել 8-12 ձու։ Զարգացումը տևում է 21 օրից ավելի։

Պահպանություն
-------------

Քիչ մտահոգ տեսակ կարգավիճակով ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում և գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։

Ծայրահեղ փոքր թվաքանակով և ոչ կանոնավոր բնադրող տեսակ է։

Սպառնացող վտանգներից են փոքր թվաքանակը, տնտեսական գործունեության արդյունքում բնորոշ ապրելավայրերի քայքայումը և որսագողությունը։

Խիստ պահպանության կարիք ունեցող տեսակի արեալի մի մասն ընդգրկված է «Արևիկ» ազգային պարկի տարածքում և անհրաժեշտ է սահմանել խիստ վերահսկողություն որսագողության վրա։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | Avibase · eBird · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN |

 |
**Մանսուր Սուրուշ** (տաջ.՝ Мансур Суруш, Մանսուր Սաիդալիևի Սայֆիդդինով, 1954, Panj District, Խալտոնի մարզ, Տաջիկստան), տաջիկ արձակագիր, դրամատուրգ, լրագրող, թարգմանիչ։

Կենսագրություն
--------------

Մանսուր Սուրուշը (Սայֆիդդինով Մանսուր) ծնվել է 1954 թվականի դեկտեմբերի 19-ին Տաջիկստանի Պյանջսկի շրջանում։ 1977 թվականին ավարտել է Տաջիկստանի պետական համալսարանի բանասիրության ֆակուլտետում, 1988 թվականին՝ Տաշքենդի բարձրագույն կուսակցական դպրոցի ժուռնալիստիկայի ֆակուլտետը։ 1977-1992 թվականներին եղել է «Տաջիկսկի սովետ» (այժմ՝ Ջումխուրիյատ) թերթի թարգմանիչը, «Կոմունիստական Տաջիկստան» (այժմ՝ «Ժողովրդական թերթ») թերթի թղթակից, «Գրականություն և արվեստ» բաժանմունքի վարիչ, «Տաջիկստան» ամսագրի խմբագրի տեղակալ։ 1993-2005 թվականներին եղել է Տաջիկստանի նախագահի գրասենյակի պատասխանատու պաշտոնյա, 2005-2009 թվականներին՝ «Минбари халқ» գլխավոր խմբագիր, 2009 թվականից՝ Տաջիկստանի Հանրապետության Նախագահի ավագ խորհրդական։

Ստեղծագործություններ
--------------------

Գրում է տաջիկերեն և ռուսերեն լեզուներով։ Դուշանբեում հրատարակվել են Սուրուշի «Վտարանդիները», «Զմռսված մեղք», «Ազրոիլի նշանակետը», «Ոսկե կամուրջ» գրքերը, «Զալա» վիպակը և այլ ստեղծագործություններ։ Դուշամբեի ռուսական դրամատիկական թատրոնում և Չկալովսկում բեմադրվել են «Երկար, երկար արձագանք», «Դուք ինձ դեռ կհասցնեք սպանել», «Ես քեզնից չեմ գանգատվում, իմ դար», «Խալիֆ-արագիլը» պիեսները։ Որոշ պատմվածքներ տպագրվել են «Նաշ սովրեմեննիկ» և «Օգոնյոկ» ամսագրերում։ Սուրուշի ստեղծագործություններն առանձնանում են բարոյական և սոցիալական խնդիրների բացառիկ սրությամբ և ինքնատիպ պատկերներով, ներկայացնում են ժամանակակից մարդու կյանքը տարբեր իրադրություններում։

Գրականություն
-------------

* Ковтун Марина Борисовна. Жанрово - стилевые искания в творчестве Мансура Суруша. - Душанбе, 2003. - 127 с.
* Ковтун Марина Борисовна. Жанрово - стилевые искания в творчестве Мансура Суруша. - Душанбе, 2004. - 97 с.
* Мансур Сурӯш ( Сайфиддинов Мансур) // Адибони Тоҷикистон. - Душанбе, 2003. - С.527-529.
* Абдухолиқ Набавӣ. Шамсиддини Солеҳ. Намози бомдоди нависанда. // Адабиёт ва санъат. - 2009. - 11 июл.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Адибони Тоҷикистон (маълумотномаи мухтасари шарҳиҳолӣ)./Таҳия ва танзими Асрори Сомонӣ ва Маҷид Салим. – Душанбе: «Адиб», 2014, – С. 233-234. ISBN 978-99947-2-379-9
2. 1 2  *Տաջիկական գրականության անթոլոգիա*։ Երևան: ՀԳՄ հրատարակություն։ 2009։ ISBN 978-9939-58-036-4
3. ↑  Тақвими ҷашн ва санаҳои муҳими Ҷумҳурии Тоҷикистон (барои соли 2014) - Душанбе: Бухоро, 2012.- 95 с.
«**Արմատ հավատո**», «Արմատ հաւատոյ», «Հավատարմատ», այսպես են կոչվել միջնադարում հայ պատմա–դավանաբանական նյութերի որոշ ժողովածուներ։ Դրանք նվիրված են քաղկեդոնականության և միաբնակության դավանաբանական վեճերին։

Հայտնի են չորս ժողովածուներ (երեքը պաշտպանել են հայ եկեղեցու միաբնակ դավանանքը, մեկը՝ քաղկեդոնականությունը)․ 1․ 7-րդ դարում Հովհան Մայրագոմեցու գրքերից մեկը կոչվել է «Հաւատարմատ» (ըստ Ստեփանոս Ասողիկի և Վարդան Արևելցու), որը նույնն է համարվում, ինչ Կոմիտաս Աղցեցի կաթողիկոսի (615-628) օրոք կազմված «Կնիք հաւատոյ» հակաքաղկեդոնական ժողովածուն՝ իր նախնական խմբագրության վիճակում։ Այստեղ դրսևորվել է քաղկեդոնական Բյուզանդիայիթյունը պետք է «ներքին ուժ» գոյացներ՝ միավորելով միևնույն գաղափարին ծառայող հայ հայրենասերներին, ժողովրդին արթնացներ հեղափոխական գրականությամբ, կազմակերպեր և զենքի ու կարգապահության վարժեցներ, նախապատրաստեր ինքնապաշտպանության, զենք հայթայթեր, զինված խմբեր ստեղծեր և ընդհանուր շարժում առաջ բերեր, մանավանդ, երբ արտաքին հանգամանքները նպաստավոր կհամարվեին։ Թեև արմենականների ծրագրի հիմքում ընկած էր Արևմտյան Հայաստանի ազատագրման և անկախության գաղափարը, այդ ծրագիրը դեռևս հեղհեղուկ էր, իսկ նրա կազմողները հստակ պատկերացում չունեին ապագա Հայաստանի սոցիալ–քաղաքական հարաբերությունների ու նրա ազատագրման ուղիների մասին։ Քաջածանոթ լինելով Արևմտյան Հայաստանի իրադրությանը՝ արմենականները որդեգրել էին զուսպ ու շրջահայաց գործելակերպ սուլթանական Թուրքիայի ցեղասպան քաղաքականության դեմ։ Իր ժամանակի պատմական պայմաններում Ա․ կ–յան գործունեությունը առաջադիմական էր և արտահայտում էր արևմտահայ բուրժուազիայի, գյուղացիության ու դեմոկրատական խավերի շահերը։ Ա․ կ․ մասնաճյուղեր ու խմբեր ուներ Վանում, Մուշում, Բիթլիսում, Կ․ Պոլսում, ինչպես նաև Թավրիզում, Սալմաստում, Խոյում, Ուրմիայում (Պարսկաստան), Թիֆլիսում (Կովկաս), Բուլղարիայում։ Արմենականները գործուն մասնակցություն ունեցան Վանի 1896 թվականի և 1915 թվականի ինքնապաշտպանական կռիվներին։ 1921 թվականի հոկտեմբերին Ա․ կ․ Վերակազմյալ հնչակյանների (Ազատական կուսակցություն) և ռամկավարների (տես Սահմանադիր ռամկավար կուսակցություն) հետ միավորվեց Ռամկավար ազատական կուսակցության մեջ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 92)։*  |
|  |
| --- |
| **Արմատագլխիկ արևելյան** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Հացածաղկավորներ (Poales) |
| **Ընտանիք** | Հացազգիներ (Poaceae) |
| **Ցեղ** | Արմատագլխիկ *(Rhizocephalus)* |
| **Տեսակ** | **Արմատագլխիկ արևելյան** *(R. orientalis)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Rhizocephalus orientalis***Boiss. 1844 |

**Արմատագլխիկ արևելյան** (լատ.՝ Rhizocephalus orientalis), հացազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

1-8 սմ բարձրությամբ, մանր խիտ ճիմ առաջացնող միամյա, շատ փոքրիկ խոտաբույս է։ Տերևաթիթեղներն ունեն մինչև 6 սմ երկարություն, 1-4 մմ լայնություն։ 0,5-2 սմ երկարությամբ ծաղկաբույլերը գլխիկանման կամ գլանաձև են։ Հասկիկների երկարությունը 3-6 մմ է։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հանդիպում է Երևանի ֆլորիստիկական շրջանում (Երևանի շրջակայք, Գոռավան և Ուրծի լեռնաշղթայի նախալեռնային հատված)։ Հանդիպում է նաև միջերկրածովյան ավազանի արևելյան հատվածում, Հարավարևմտյան և Միջին Ասիայում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ստորին և միջին լեռնային գոտում` ծովի մակարդակից 800-1300 մ բարձրությունների վրա, չոր քարքարոտ, գիպսակիր կամ կավային լանջերին, երրորդական դարաշրջանի կարմիր կավերի վրա, ֆրիգանանման, անապատային, կիսաանապատային և տափաստանային բուսականության մեջ։ Ծաղկում է ապրիլ-մայիս ամիսներին, պտղաբերում՝ մայիս-հունիսին։

Պահպանություն
-------------

Խոցելի տեսակ է։ Հայտնի է միայն Երևանի շրջակայքում և Արարատյան հարթավայրում։ Ներկայումս տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս է։ Քանի որ տեսակի հիմնական տարածման շրջանը գտնվում է Հայաստանի սահմաններից դուրս, սպառնալիքի կատեգորիան նվազեցվել է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես ոչնչացման անմիջական սպառնալիքի ենթակա տեսակ։ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

Պոպուլյացիայի մի մասը պահպանվում է «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցի տարածքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · iNaturalist · NCBI |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* FoIO: RHIORI
* GBIF: 4142862
* GrassBase: imp08899
* iNaturalist: 492979
* IPNI: 419380-1
* NCBI: 2570671
* Plant List: kew-439148
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:419380-1
* Tropicos: 25520058
* WCSP: 439148

 |

 |
**Մայամի օրենջ բոուլ մարզադաշտը** (անգլ.՝ Miami Orange Bowl) մարզադաշտ էր ԱՄՆ-ի Ֆլորիդա նահանգի Մայամի քաղաքում, որը նախատեսված էր ռեգբիի և ֆուտբոլային հանդիպումների անցկացման համար։ Մարզադաշտը տեղավորում էր ավելի քան 74 հազար հանդիսականի։ 2005 թ. Օրանժ Բոուլը խիստ տուժեց Վիլմա փոթորկի պատճառով, և 2008 թ. մայիսի 14-ին քանդման ենթարկվեց։ 2009 թ. հուլիսի 1-ից քանդված մարզադաշտի տարածքում սկսվեց նոր բեյսբոլային մարզադաշտի կառուցման շինարարությունը։

Պատմություն
-----------

Մարզադաշտի կառուցումը սկսվեց 1936 թ.։ Բացումը տեղի ունեցավ 1937 թ. դեկտեմբերի մեկին։ Նրան տրվեց *Բերդին Ստեդիում (Burdine Stadium)* անվանումը՝ ի պատիվ Մայամիի պատվավոր քաղաքացի Ռոբի Բերդինի։ 1939 թ. մարզադաշտն ստացավ *Օրենջ բոուլ* անվանումը ամերիկյան ֆուտբոլի **«Օրենջ բոուլ»** կոչվող քոլեջային թիմերի մրցաշարի ամենամյա անցկացման շնորհիվ։ Մարզադաշտում անց են կացվել **Ֆուտբոլի ազգային լիգայի՝ NFL-ի** ամերիկյան ֆուտբոլի հանդիպումներ, **Ֆուտբոլի բարձրագույն լիգայի՝ MLS-ի**, **ԿՈՆԿԱԿԱՖ-ի ոսկե գավաթի** խաղարկությունների, 1996 թ. ամառային օլիմպիական խաղերի ֆուտբոլային հանդիպումներ, 1990 թ. բեյսբոլի Կարիբյան սերիան։ Օրենջ բոուլը մեկն է այն երկու մարզադաշտերից, որտեղ անց են կացվել հինգ **Սուպեր Բոուլներ** (1968, 1969, 1971, 1976, 1979)։ Այստեղ անց են կացրել իրենց տնային հանդիպումները Մայամիի բազմաթիվ սպորտային ակումբներ և թիմեր։ Մասնավորապես մինչև 1987 թ. այն հանդիսանում էր Ֆուտբոլի ազգային լիգայի «Մայամի Դոլֆինս» ակումբի տնային մրցավայրը։ Այստեղ անցկացվել են բազմաթիվ համերգներ, տեղի են ունեցել գեղարվեստական ֆիլմերի նկարահանումներ։ 2008 թ. հունվարի 4-ին անցկացվեց վերջին մարզական միջոցառումը Օրենջ բոուլ մարզադաշտում. տեղի ունեցավ բարձրագույն դպրոցի սաների ամերիկյան ֆուտբոլի աստղերի թիմերի հանդիպումը։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Օրենջ բոուլի պաշտոնական կայք orangebowlstadium.com Archived 2005-09-13 at the Wayback Machine. (անգլ.)
* Տեղեկություններ Օրենջ բոուլի մասին hurricanesports.cstv.com Archived 2011-08-11 at the Wayback Machine. stadiumsofprofootball.com (անգլ.)
* Օրանժ Բոուլի լուսանկարներ hurricanesports.cstv.com Archived 2011-08-10 at the Wayback Machine. (անգլ.)
**Ամբողջ ամառը մեկ օրում** (անգլ.՝ All Summer in a Day), ամերիկացի գորղ Ռեյ Բրեդբերիի հայտնի ֆանտաստիկկան պատմվածքը։ Առաջին անգամ հրատարակվել է 1954 թվականի մարտին «The Magazine of Fantasy and Science Fiction» ամսագրում։

Դիպաշար
-------

Իրադարձությունները տեղի են ունենում Վեներայում։ Այստեղ Արևը կարելի է տեսնել 7 տարվա մեջ միայն մեկ անգամ, իսկ մնացած ժամանակ անձրև է գալիս։ Պատմվածքում նկարագրված բոլոր երեխաները 9 տարեկան են, և նրանցից գրեթե ոչ ոք չի հիշում, թե ինչպիսի տեսք ունի Արևը՝ բացի Մարգո անունով մի աղջկանից. նա Վեներա է թռել 5 տարի առաջ, իսկ մինչ այդ ապրել է Օհայոում, այդ իսկ պատճառով էլ հիշում է արևը։ Դրա համար էլ նրան չեն սիրում իր մնացած համադասարանցիները և իրենց հեռու են պահում Մարգոյից։ Եվ այն օրը, երբ Արևը ընդամենը մեկ ժամով պետք է հայտնվեր, համադասարանցիները փակում են Մարգոյին նկուղում՝ զրկելով նրան արևի լույսը տեսնելու հնարավորությունից։

Նշանակությունը
--------------

Գիրքը պատմում է մանկական դաժանության մասին և միաժամանակ նկարագրում է մի իրավիճակ, որը հանդիպում է ոչ միայն երեխաների մոտ. սև նախանձի զգացումը, այլ մարդուն վատություն անելու ցանկությունը։ Երեխաները զրկեցին աղջկան երջանկությունից, իսկ ստեղծագործության անունը հենց այդպես էլ վերծանվում է՝ «Ամբողջ երջանկությունը մեկ պահի մեջ»։

Էկրանավորում
------------

* «Ամբողջ ամառը մեկ օրում» պատմվածքի մոտիվներով 1982 թվականին նկարահանվել է համանուն ֆիլմ։

### Դերասանական կազմ

* Ռիսա Մալեն՝ Մարգո
* Քեյթ Կուգան՝ Ուիլիամ
* Թեմմի Սիմփսոն՝ Պաուլա
* Ջերի Մարշակ՝ Միշել
* Բրիջեթ Միդ՝ Լիզա
* Էդիտ Ֆիլդս՝ Պ. Կալան
* Բոբ Միչ՝ Պ. Բարնֆիլդ

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պատմվածքը Հայկ Ֆելեքյանի թարգմանությամբ
* Պատմվածքը Անժելա Մովսիսյանի թարգմանությամբ
Մեքսիկայի 78-րդ նախագահ Էռնեստո Սեդիլյոն Ինստիտուցիոնալ հեղափոխական կուսակցությունից, ով առաջին անգամ չկիրառեց դեդասոն
**Դեդասո** (իսպ.՝ Dedazo, թարգ.՝ *մատնանշում*), մինչև 1968 թվականը Մեքսիկայում Ինստիտուցիոնալ հեղափոխական կուսակցության կողմից կիրառված պետական իշխանության ժառանգորդության տեխնոլոգիա։

Եզրույթը կիրառվում էր մեքսիկական հասարակության լայն շերտերի կողմից որպես 1928-2000 թվականներին իշխող Ինստիտուցիոնալ հեղափոխական կուսակցության կողմից հաստատված իշխանության ժառանգորդության գոյություն ունեցող համակարգի ծաղրանքի և բողոքի նշան։ Դեդասոի հոմանիշն է համարվում **դեդոկրատիա** (իսպ.՝ dedocracia, թարգ.՝ *մատնավարություն*) եզրույթը։

Պատմություն
-----------

Դեդասո երևույթը առաջացել է Մեքսիկայում, որտեղ 6-ամյա լիրզորություններ ունեցող գործող նախագահը իրավունք չուներ երկրորդ անգամ վերընտրվել այդ պաշտոնում։ Նման պարագայում սեփական իշխանությունը վերարտադրելու համար երկար տարիներ իշխող Ինստիտուցիոնալ հեղափոխական կուսակցությունը սկսել է կիրառել մի մեխանիզմ, համաձայն որի գործող նախագահը մատնանշում էր իշխող վերնախավից որևէ թեկնածուի, որը, որպես կանոն, ներքին գործերի նախարարն էր։ Այդ թեկնածությունը հաստատվում էր իշխող Ինստիտուցիոնալ հեղափոխական կուսակցության նիստում, որից հետո իշխող կուսակցության վարչական ռեսուրսի կիրառմամբ նախագահական ընտրություններին հաղթում էր գործող նախագահի մատնանշած թեկնածուն, ապահովելով իշխանության ժառանգորդությունը։

Դեդասոն կիրառվել է մինչև 1968 թվականը, երբ տեղի են ունեցել լայնածավալ ուսանողական ցույցեր, որոնց արդյունքում իշխող վերնախավը ստիպված է եղել իրականացել մասնավոր ժողովրդավարացում։ Դեդասոն չկիարռած առաջին գործող նախագահն էր Էռնեստո Սեդիլյոն, ով ընտրվելով 1994 թվականին նոր ընտրությունների նախաշեմին չի մատնանշել որևէ թեկնածուի։ Արդյունքում իշխող Ինստիտուցիոնալ հեղափոխական կուսակցությոնում առաջին անգամ տեղի են ունեցել ներքին ընտրություններին, որոնց մասնակցել են ոչ միայն կուսակցության անդամները, այլ նաև համակիրները։ Դա նպաստել է երկրի քաղաքական դաշտի առողջացմանը, ընդդիմության կոնսոլիդացմանը և եռակուսակցական համակարգի (ցենտրիստական, ձախ ցենտրիստական և աջաթևյան) կայացմանը։ 1996 թվականին ընդունված օրենքը ամրագրել է բարձրագույն ընտրական մարմնի՝ Դաշնային ընտրական ինստիտուտի ինքնավարությունը։

2000 թվականի հուլիսին նախագահական ընտրություններում հաղթել է Վիսենտե Ֆոքսը, Փոփոխությունների դաշինքի առաջնորդը, որի հիմքն էր հանդիսանում ընդդիմադիր Ազգային գործողության կուսակցությունը։ Ֆոքսի վճռական հաղթանակաը Ինստիտուցիոնալ հեղափոխական կուսակցության թեկնածուի նկատմամաբ նշանավորել է այդ կուսակցության իշխանության մենաշնորհի ավարտը։

Հետաքրքիր փաստեր
----------------

Որոշ հեղինակներ դեդասո են անվանում նաև Ռուսաստանի Դաշնության նախագահ Բորիս Ելցինի կողմից Վլադիմիր Պուտինին իշխանության փոխանցման տեխնոլոգիան։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Դեդասո. ժառանգորդության տեխնոլոգիա



|  |
| --- |
| 
  **Մեքսիկա**   **Ընտրություններ**
 |
|  |
| --- |
| **Արմատոտանիներ** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Նախակենդանիներ (Protozoa) |
| **Տիպ/Բաժին** | *Sarcomastigophora* |
| **Ենթատիպ** | *Sarcodina* |
| **Ենթադաս** | **Արմատոտանիներ** (Rhizopoda)von Siebold, 1845 |

**Արմատոտանիներ** (լատ.՝ Rhisopoda), պայմանական խումբ, որը նախկինում համարվել է նախակենդանիների տիպի դասերից կամ ենթադասերից մեկը։

Արտաքին կառուցվածք
------------------

Մարմնի բոլոր կողմերից ընդունակ են առաջացնելու պրոտոպլազմային ժամանակավոր ելուստներ՝ կեղծ կամ արմատանման ոտքեր (պսևդոպոդիաներ), որոնք ծառայում են շարժման և սննդի հայթայթման համար։ Արմատոտանիների պրոտոպլազման բաժանվում է էկտոպլագմայի և հատիկավոր էնդոպլազմայի, որի մեջ գտնվում են կորիզը, կծկվող և մարսողական վակուոլները։
Արմատոտանիների ժամանակակից ձևերը մի քանի միկրոնից մինչև 3-6 սմ են, բրածո ձևերը՝ մինչև 5 սմ։

Դասակարգում
-----------

Արմատոտանիները բաժանվում էին 5 կարգի մեջ՝ ամեոբաներ, խեցիավոր ամեոբաներ, ֆորամինիֆերներ, արևակենդանիներ և ճառագայթավորներ։ Սակայն այժմ այս դասակարգումը հնացած է։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված են քաղցրահամ ջրամբարներում, ճահիճներում, խոնավ հողերում և այլն։ Որոշ արմատոտանիներ (օրինակ՝ *Entamoeba histolitica*) մարդկանց և կենդանիների աղիքային վարակիչ հիվանդության (ամեոբիազ) հարուցիչներ են։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Universalis |
|  |
| Տաքսոնոմիա | GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4190338-9 · LCCN: sh85113715 · NKC: ph138402 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 93)։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
|  |
| --- |
| **Ճակնդեղ խոշորարմատ** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Կարգ** | Մեխակածաղկավորներ (Caryophyllales) |
| **Ընտանիք** | Հավակատարազգիներ (Amaranthaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Բազուկայիններ (Betoideae) |
| **Տրիբա** | *Beteae* |
| **Ցեղ** | Բազուկ *(Beta)* |
| **Վերնատեսակ** | 'Corollinae' |
| **Տեսակ** | **Ճակնդեղ խոշորարմատ** *(B. macrorhiza)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Beta macrorhiza***Steven, 1812 |

**Ճակնդեղ խոշորարմատ** (լատ.՝ Beta macrorhiza), թելուկազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս, որը գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

30-60 (80) սմ բարձրությամբ, ուղիղ կամ պառկած ցողունով և հաստ իլիկանման, ներսում կարմիր արմատով բազմամյա խոտաբույս է։ Ծաղկակից տերևները լայն-ձվաձև են, ծաղիկները՝ գերազանցող։ Ծաղկաբույլը երկարացած է և հասկանման։

Տարածվածություն
---------------

Աճում է Դարեղեգիսի (Եղեգիս գետի կիրճ) և Սևանի (Արեգունի լեռնաշղթա) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Աճում է նաև Դաղստանում, Արևելյան Անդրկովկասում, Անատոլիայում և Իրանում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է միջին և վերին լեռնային գոտիներում՝ ծովի մակարդակից 1600-2200 մ բարձրությունների վրա, ինչպես նաև չոր քարքարոտ լանջերին, տափաստանում, մարգագետնատափաստանում և լճերի ավազոտ ափերին։ Ծաղկում է հունիս-հուլիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հուլիս-սեպտեմբերին։ Կուլտուրական ճակնդեղի վայրի ազգակիցն է։

Պահպանություն
-------------

Խոցելի տեսակ է։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս է։ Տեսակի հիմնական արեալը գտնվում է Հայաստանի սահմաններից դուրս։ Մեկ պոպուլյացիան աճում է «Սևան» ազգային պարկի տարածքում։ Սպառնալիքի կատեգորիան նվազեցվել է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես կրճատվող տեսակ։ Ընդգրկված չէ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · iNaturalist · NCBI |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Beta macrorhiza
* GBIF: 5567949
* GRIN: 7051
* iNaturalist: 888552
* IPNI: 164477-1
* NCBI: 1775858
* Plant List: kew-2675576
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:164477-1
* Tropicos: 100297979

 |

 |
**Իվանե Մաչաբելի** (վրաց.՝ ივანე მაჩაბელი, հունվարի 27 (փետրվարի 8), 1854, Թամարաշեն, Թիֆլիսի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - հունիսի 26 (հուլիսի 8), 1898, Թիֆլիս, Թիֆլիսի նահանգ, Ռուսական կայսրություն), վրացի գրող, լրագրող և հասարակական գործիչ։ Հայտնի է Վիլյամ Շեքսպիրի ստեղծագործությունների թարգմանություններով։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է Մաչաբելի վրացական ազնվականների ընտանիքում, Թամարաշենի գյուղում (ներկայում՝ Հարավայի Օսիայի տարածքում՝ Ցխինվալիի մոտ)։ Սովորել է Սանկտ Պետերբուրգում, Գերմանիայում և Փարիզում։ Վրաստան վերադառնալուց հետո Իլյա Ճավճավաձեին առաջարկում է համագործակցել հանուն վրացական մշակույթի վերածննդի ու ընդդեմ Ռուսաստանի կայսերական իշխանության։ Որպես գլխավոր խմգագիր աշխատել է Վրաստանի առաջատար ազգային ամսագրերում՝ «Իվերիա» և «Դրոեբա»։ Իր ողջ կյանքի ընթացքում աշխատել է Շեքսպիրի ստեղծագործությունների թարգմանության վրա։ Թեև երբեք չի եղել Անգլիայում, սակայն հիանալի թարգմանել է Համլետ, Օթելլո, Մակբեթ, Ռիչարդ II, Հուլիոս Կեսար, Անտոնիոս և Կլեոպատրա դրամաները։ Այդ թարգմանությունները մինչ օրս մնում են Ռուսթավելու անվան թատրոնի խաղացանկում։ Մաչաբելին 1898 թվականի հունիսի 26-ին դուրս է եկել Թիֆլիսի իր բնակարանից ու անհետ կորել։

Մաչաբելիի տուն-թանգարանը գտնվում է Թամարաշենի գյուղում՝ գրողի հայրենական տանը, որ կառուցվել է XIX դարում։ 1997 թվականին շենքը լրջորեն վնասվել է, ինչպես վկայվում է, տեղացի օսեթ ազգայնամոլների կողմից։ 2008 թվականի վրաց-օսական պատերազմից անմիջապես հետո թանգարանը հիմնովին ավերվել է, իսկ ցուցանմուշները ոչնչացվել են։

Աղբյուրներ
----------

* Большая советская энциклопедия. - М.: Советская энциклопедия. 1969-1978
* Rayfield, Donald (2000), The Literature of Georgia: A History: 1st edition, p. 181. Routledge, ISBN 0-7007-1163-5
* Georgian Monument Blown up in South Ossetia, The Jamestown Foundation Monitor, Volume 3, Issue 145 (July 25, 1997).
* International Organization Affirms that Machabeli Museum is Destroyed in Tamarasheni. The Georgian Times. January 30, 2009.