**Նատալյա Վասիլևնա Վարբանեց** (հոկտեմբերի 11 (24), 1916 կամ հոկտեմբերի 24, 1916(1916-10-24), Օդեսա, Խերսոնի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - փետրվարի 17, 1987(1987-02-17) կամ փետրվարի 18, 1987(1987-02-18), Լենինգրադ, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), խորհրդային մատենագետ, միջնադարի պատմության մասնագետ։ 1938-1982 թվականներին ընդհատումներով եղել է Պետական հանրային գրադարանի աշխատակից։ Հեղինակ է ավելի քան երեսուն գիտական աշխատությունների, այդ թվում՝ Յոհան Գուտենբերգի մասին ռուսերեն առաջին մենագրության (1980)։ Հայտնի է պատմաբաններ Վլադիմիր Լյուբլինսկու և Լև Գումիլյովի հետ իր մասնագիտական և անձնական հարաբերություններով։ Սերտ կապեր է ունեցել նաև բանաստեղծուհի Աննա Ախմատովայի և դաշնակահարուհի Մարիա Յուդինայի հետ, իսկ վերջինիս մասին հուշեր է թողել։

Նատալյա Վարբանեցը սերում է ազգությամբ խորվաթ ինժեների ընտանիքից, մայրական կողմից նա պատկանում է Ռոսսեթների ընտանիքին։ Իր ողջ չափահաս կյանքն անցկացրել է Լենինգրադում։ 1930-ական թվականներին ավարտել է օտար լեզուների բարձրագույն դասընթացները, 1934 թվականից աշխատել է Լենինգրադի տարբեր գրադարաններում։ Վլադիմիր Լյուբլինսկու հետ իր ծանոթության և երկարամյա անձնական հարաբերությունների շնորհիվ 1938 թվականին աշխատանքի է ընդունվել Պետական հանրային գրադարանի աշխատակազմում։ Գերազանցությամբ ավարտել է միջնակարգ դպրոցը և առանց քննությունների ընդունվել է Լենինգրադի պետական համալսարան։ 1941 թվականին ընդունվել է բուժքույրական դասընթացների, այնուհետև զորակոչվել Բանվորա-գյուղացիական Կարմիր բանակի շարքերը (զորացրվել է 1942 թվականի դեկտեմբերին) և մինչև 1945 թվականն աշխատել հիվանդանոցում որպես ազատ վարձու աշխատող։ Պարգևատրվել է մեդալներով։ 1947-1949 թվականներին շփվել է Լև Գումիլյովի հետ (մինչ ձերբակալվելը)։ 1954-1956 թվականներին նրանք վերսկսել են իրենց նամակագրությունը․ պահպանվել են ավելի քան հիսուն հաղորդագրություններ։ Լև Գումիլյովի կալանավայրում գտնվելու ընթացքում Վարբանեցը կապ է պահպանել նրա մոր՝ Աննա Ախմատովայի հետ։ Վարկածներից մեկի համաձայն՝ Ախմատովան, կասկածելով, որ Վարբանեցն իրավասու մարմինների իրազեկիչ է. Գումիլյովին իր դեմ է հանել, ինչը հանգեցրել է դժվարին ընդհարման։ Թատերական նկարիչ Մարիաննա Կոզիրևան եղել է Վարբանեցի որդեգրած դուստրը և արխիվի ժառանգորդը՝ Լև Գումիլյովի սանուհին, նրա արխիվում կան այդ տարիների բազմաթիվ փաստաթղթեր, ինչպես նաև պրիմիտիվիստական ոճի մի քանի ջրաներկ գործեր, որոնք արտահայտում են 1950-ականների սկզբի Վարբանեցի տրամադրությունն ու ապրումները։

Հանրային գրադարանի աշխատակազմ վերադառնալուց հետո Վարբանեցը հիմնականում աշխատել է հազվագյուտ գրքերի բաժնում, որի մասնագիտական գործունեությանն առարկա են դարձել ինկունաբուլաները։ 1952 թվականին հեռակա կարգով ավարտել է Ն. Կ. Կրուպսկայայի անվան Գրադարանային ինստիտուտը և 1972 թվականին պաշտպանել է իր թեզը բանասիրական գիտությունների թեկնածուի կոչման համար։ Ատենախոսության հիման վրա 1980 թվականին լույս է տեսել «Յոհան Գուտենբերգը և գրատպության սկիզբը Եվրոպայում» մենագրությունը, որն արժանացել է միջնադարի պատմության պրոֆեսիոնալ մասնագետների դրական արձագանքներին։ Վարբանեցը մինչև իր կյանքի վերջն աշխատել է Վլադիմիր Լյուբլինսկու հետ մեկնարկած անտիկ տեքստերի առաջին տպագիր հրատարակությունների կատալոգի կազմման վրա։ Այդ կատալոգը հրատարակվել է միայն 2007 թվականին։

Կենսագրություն
--------------

### Գրադարանավար

Նատալյա Վարբանեցի կենսագրության հիմնական աղբյուրներն են նրա անձնական գործը Ռուսաստանի ազգային գրադարանում և ժառանգորդուհու՝ Մարիաննա Կոզիրևայի հուշերը։   
Նատալյա Վասիլևնան ծնվել է Օդեսայում խորվաթ ինժեներ Վասիլի Եֆիմովիչ Վարբանեցի (1886-1940 թվականներից հետո) և Ռոսսեթների ընտանիքի անդամ Օլգա Պավլովնա Ռուսսեթի ընտանիքում։ Ծնողներն ամուսնալուծվել են հեղափոխությունից հետո, Նատալիային մեծացրել է մայրը, որը 1923 թվականին տեղափոխվել է Պետրոգրադ։ Ըստ Մարիաննա Կոզիրևայի հուշերի՝ Վարբանեցը վաղ տարիքից աչքի է ընկել իր ազատասեր բնավորությամբ, որն արտահայտվել է նրա կյանքի ուղու ընտրությամբ։ 1931 թվականին ավարտել է 17-րդ միջնակարգ դպրոցի յոթերորդ դասարանը, որտեղից տեղափոխվել է Օտար լեզուների բարձրագույն պետական դասընթացների վերապատրաստման վերջին փուլ, սակայն պետական քննություններ չի հանձնել։ Նրա գրեթե ողջ մասնագիտական կյանքը կապված է եղել գրքերի հետ, 1934 թվականի հունիս-նոյեմբեր ամիսներին Նատալյան եղել է մշակույթի և հանգստի կենտրոնական զբոսայգու գրադարանավար (որտեղ էլ հանդիպել է Վլադիմիր Լյուբլինսկուն)։ 1935-1936 թվականներին աշխատել է Մոլոտովի անվան ինժեներա-տեխնիկական աշխատողների տանը որպես գրադարանավար, 1936 թվականի մարտից մինչև 1937 թվականի նոյեմբերն աշխատել է Լենինգրադի պատմության, փիլիսոփայության և լեզվագիտության ինստիտուտի գրադարանում։

1937 թվականին Վլադիմիր Լյուբլինսկու հետ ծանոթության շնորհիվ Վարբանեցը պայմանագրային հիմունքներով ընդունվել է Պետական հանրային գրադարանի (ՊՀԳ) ձեռագրերի բաժին, 1938 թվականի դեկտեմբերին տեղափոխվել է հաստիքակազմ։ Անձնակազմի հաշվառման անձնական թերթիկում նա նշել է ֆրանսերենի («բավականին լավ»), գերմաներենի և լատիներենի իմացություն։ 1939-1941 թվականներին սովորել է մեծահասակների թիվ 21 միջնակարգ դպրոցում և Լենինգրադի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի առաջին կուրսում, որտեղ ընդունվել է առանց քննությունների։ Հայրենական մեծ պատերազմի մեկնարկից հետո զորակոչվել է Կարմիր բանակ, ծառայել է Լենինգրադի թիվ 1448 հիվանդանոցում՝ որպես բուժքույր, վերապրել է շրջափակման դժվարությունները։ Զորացրվել է 1942 թվականի դեկտեմբերի 31-ին, որպես ազատ վարձու քաղաքացիական անձ, աշխատել է նույն հիվանդանոցում մինչև 1945 թվականի հունվարի 10-ը։ Պարգևատրվել է «Լենինգրադի պաշտպանության համար» և «1941-1945 թվականների Հայրենական Մեծ պատերազմում անձնվեր աշխատանքի համար» մեդալներով։ Վերադառնալով ՀՊԳ-ում աշխատանքի՝ մասնակցել է տարհանումից վերադարձված գրադարանային ֆոնդերի վերլուծությանը։ Այնուհետև 1946 թվականին ընդունվել է ՀՊԳ-ի նորաստեղծ հազվագյուտ գրքերի բաժնի աշխատակազմ, որտեղ սկսել է պատրաստել սկզբնատիպ գրքերի կատալոգը, որի առաջին համարը կազմել է 1948 թվականին Վլադիմիր Լյուբլինսկու հետ համագործակցությամբ։ Բաժանմունքը գտնվել է «Ֆաուստի կաբինետում», սրահից այն կողմ տեղակայված են եղել Վոլտերի գրադարանի ֆոնդերը։ Բաժանմունքում աշխատել է նաև Գ. Վ. Նիկոլսկայան, ով նախկինում Վարբանեցին ճանաչել է Ինժեներ-տեխնիկական աշխատողների տան գրադարանից։ 1947-1950 թվականներին Նատալյա Վարբանեցը եղել է հազվագյուտ գրքերի բաժնի արհմիության կազմակերպիչ, 1949 թվականին՝ բաժնի աշխատակցուհի Լև Գորդոնի ձերբակալության (նրա դուստրը Մարիանան բնակվում էր Նատալյա Վասիլևնայի տանը) և Վլադիմիր Լյուբլինսկու հարկադիր ազատման պատճառով երեք տարի տեղափոխվել է կատալոգավորման բաժին։ Նրա դեմ մատնության մեջ նշվում է, որ հայր Վարբանեցը 1935 թվականին վտարվել է Լենինգրադից։

### Գիտնական-մատենագետ

1948-1952 թվականներին Նատալյա Վարբանեցը հեռակա սովորել է Ն. Կ. Կրուպսկայայի անվան Գրադարանային ինստիտուտում, ավարտելով այն մատենագիտություն որակավորմամբ։ Մշակել է սկզբնատիպ գրքերի կատալոգի կառուցման մեթոդը և դրանց նկարագրության միջոցները, պատրաստել է ԽՍՀՄ-ում առաջին «Սկզբնատիպ գրքերի կատալոգավորման հրահանգը»։ Մասնակցել է 1961 թվականին հրատարակված Վոլտերի գրադարանի կատալոգի պատրաստմանը։ 1961 թվականին Վարբանեցը մյուս գործընկերների հետ եղել է Պետական հանրային գրադարանի հազվագյուտ գրքերի բաժնի ֆոնդերի առաջին ուղեցույցի հեղինակային խմբի անդամ։ 100 օրինակ տպաքանակով տպագրված ուղեցույցը ակնթարթորեն դարձել է մատենագիտական հազվադեպ ձեռնարկ։ Վարբանեցի կարիերան շարունակվել է․ 1953 թվականին նա դարձել է հազվագյուտ գրքերի բաժնի մատենագետ («թափուր աշխատատեղի ի հայտ գալու կապակցությամբ»), 1965 թվականին՝ կրտսեր գիտաշխատող, 1975 թվականին՝ գլխավոր գրադարանավար, 1977 թվականին՝ ավագ գիտաշխատող։ 1969 թվականին հազվագյուտ գրքերի բաժինը լուծարվել է և միացվել ձեռագրերի բաժնին, ինչը վատթարացրել է Վարբանեցի վիճակը, ով պատրաստել է մատենագիտական և հնագիտական տեղեկանքներ, անցկացրել խորհրդատվություններ, էքսկուրսիաներ և պարապմունքներ ուսանողների հետ։ Ժամանակի զգալի մասը նա հատկացրել է ֆոնդերի փաստաթղթային ստուգմանը, քարտերի կատալոգների համեմատմանը և խմբագրմանը։ 1971 թվականի փետրվարի 18-ին Վարբանեցը Պետական հանրային գրադարանի սկզբնատիպ գրքերի գրասենյակում հրավիրել է Լենինգրադի կոլեկցիոներների ընկերության մատենասերների բաժնի արտագնա նիստ «Գրատպության արշալույսին» թեմայով։

1972 թվականին Լենինգրադի մշակույթի ինստիտուտում Վարբանեցը պաշտպանել է իր թեզը բանասիրական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճանի համար՝ «Յոհան Գուտենբերգը և գրատպության սկիզբը Եվրոպայում», որը հրատարակվել է մենագրության տեսքով 1980 թվականին։ Այդ մենագրությունը Նատալյա Վասիլևնային դարձրել է սկզբնատիպ գրքերի պատմության ճանաչված մասնագետ։ 1970-ական թվականներին նա շարունակել է Վլադիմիր Լյուբլինսկու հետ սկսած աշխատանքը՝ կազմելու անտիկ հեղինակների կատալոգ 15-րդ դարի հրատարակություններում, այս թեման ներառվել է նրա աշխատանքային պլանում։ Հետագայում գրադարանի աշխատակազմում բազմաթիվ կոնֆլիկտներ են եղել, որոնց Վարբանեցի մասնակցության մասին դժգոհությամբ է գրել Մ. Կոզիրևան։ Մասամբ նրանց բորբոքել է գրադարանին Վարբանեցի պատրաստած սկզբնատիպ գրքերի կատալոգի ձեռագիրը դժկամությամբ հանձնելու հանգամանքը։ 1982 թվականի փետրվարին Նատալյա Վասիլևնա Վարբանեցն ազատվել է ՀՊԳ-ից՝ «աշխատողների թվաքանակի կրճատման պատճառով»։ ԽՍՀՄ պաշտպանության նախարարի 1985 թվականի ապրիլի 6-ի հրամանով, որպես բլոկադայի ժամանակ Լենինգրադի պաշտպան, Վարբանեցը պարգևատրվել է Հայրենական պատերազմի II աստիճանի շքանշանով։ Մահացել է 1987 թվականին (փետրվարի 17-ին կամ 18-ին) յոթանասուն տարեկան հասակում։

Վարբանեցի մահախոսականը հրապարակել է անգլիացի սլավոնագետ Ջոն Սիմոնը, ով նախկինում հարգանքի տուրք է մատուցել Վլադիմիր և Ալեքսանդրա Լյուբլինսկիների հիշատակին։ Սիմոնսի մահախոսականները տպագրվել են «Հուշատետր» շարքում, հրապարակված ութ համարներից յուրաքանչյուրում ընդգրկվել է մահացած գիտնականի մատենագիտությունը և դիմանկարը, նրանք անհատական շնորհակալություն են հայտնել հեղինակին։

Գիտահետազոտական ներդրում
------------------------

«Ֆաուստի կաբինետ»-ը Վարբանեցի հիմնական աշխատավայրն է եղել Հանրային գրադարանում։ Օլգա Կոչետովայի նկարը, 1880
### Մատենագիտական աշխատանք

#### Ձեռագիր և սկզբնատիպ գրքերի հաջորդականության խնդիր

Հանրային գրադարանում Վարբանեցի հիմնական աշխատանքը եղել է սկզբնատիպ գրքերի մշակումը, որը ներառել է դրանց ուսումնասիրությունը, հատուկ պահպանվող նմուշների կարգավիճակի և մատչելիության ստուգումը, այբբենական գրացուցակի ստուգումը։ Մասնագետ դառնալով՝ Վարբանեցը սկսել է ուսումնասիրել Եվրոպայում տպագրության գյուտը լայն պատմամշակութային համատեքստում։ Նրան հետաքրքրել է նաև առաջին տպագրական տառատեսակների ձևավորումը, դրանց էվոլյուցիան ձեռագրական յուրահատկությունները, ինչպես նաև առաջին տպագիր գրքերի ձևավորման առանձնահատկությունները՝ սկզբնատառերը, վերնագրերը, խորագրերի նշանները, նկարազարդումները։ Այդ հարցերի հսկայական նշանակությունը նա հիմնավորել է 1960-1970-ական թվականների բազմաթիվ տեսական և մեթոդաբանական հրապարակումներում։ Նատալյա Վարբանեցը, ելնելով սկզբնատիպ գրքերի ֆոնդերի հետ աշխատելու իր փորձից, համոզված է եղել ձեռագիր և վաղ տպագիր ավանդույթների անմիջական շարունակականության մեջ, որն արտահայտվել է հրապարակումների անանունության մեջ (կային տպագրիչներ, որոնք հիմնականում անանուն են պահել, անուններ չեն նշել հիշատակարաններում և նրանց ինքնությունը բացահայտվել է միայն ավելի ուշ ժամանակների արխիվային գտածոների և տառատեսակների հսկայական բազմազանության շնորհիվ, որոնք հաճախ որոշել են հին ձեռագրով, որից կազմվել է տպագրական հավաքածուն։ Վաղ շրջանի տպագրիչների տառատեսակները անհատական են եղել, քանի որ դրանք ծառայել են որպես վարպետության լրացուցիչ տարբերակիչ նշան, վարպետը ձգտել է պահպանել սեփական տառատեսակի մենաշնորհը։ Դա լրացուցիչ հնարավորություն է եղել լույս ընծայումից զրկված հրապարակումների ճանաչման համար։ Այդ սկզբունքը հիմք է հանդիսացել 15-րդ դարի տառատեսակների տպագրության միջոցով համակարգման համար, ինչը թույլ է տվել ինկունաբուլագետներին երբեմն ճանաչել նույնիսկ պահպանված հրատարակություններից հատվածներ։ Սոցիալմշակութային իմաստով տառատեսակը տպագրիչի հիմնական կապիտալն է եղել և տեխնիկական սարքավորումների ամենաաշխատատար ու թանկ մասը։ Այսպիսով, տպագրիչները երկար ժամանակ օգտագործել են նույն տառատեսակը, և դարավերջին սովորական դարձան տպագրության առևտուրը և մի քանի տպարանների կողմից նույն վարպետի տառատեսակների օգտագործումը տարածված երևույթ է դարձել։ Սակայն, այլ սեփականատիրոջն անցնելիս տառատեսակը փոխելու սկզբունքի կախվածության պատճառով (թեև աննշան մանրամասներով), հայտնագործությունների հնարավորություններ են ստեղծվել, մասնավորապես, ժամանակին համապատասխան տեքստերի ռեպերտուարի ոլորտում։

### Ինկունաբուլագիտություն

Վարբանեցի գիտական ժառանգության էական մասը ինկունաբուլաների հետ գործնական աշխատանքն է եղել, որը ներառել է վաղ շրջանի տպագիր գրքերի հետ աշխատելու մեթոդի մշակումը։ Հենց Պետական հանրային գրադարանն է այն ժամանակվա ԽՍՀՄ-ում գրեթե միակ հիմնարկը, որը կարողացել է հրատարակել մի շարք գրացուցակներ և մեթոդական ուղեցույցներ։ Դրանք տպագրվել են Պետական հանրային գրադարանի հրատարակություններում 1968-1979 թվականներին, իսկ առաջին «Ինկունաբուլաների գույքացուցակը», որը նախատեսված է եղել միայն մասնագետների նեղ շրջանակի համար, տպագրվել է 1939 թվականին (նորից ՊՀԳ-ում)։ Նատալյա Վասիլևնան կանգնած է եղել սկսնակ մատենագետների համար ինկունաբուլայի հետ աշխատելու մեթոդական առաջարկությունների մշակման ակունքներում և գործնական հրահանգները համատեղել է տեսական հարցերի մշակման հետ, մասնավորապես, մատենաբանական վերլուծության, հազվագյուտ հրապարակման նշանների և այլնի հետ։ 1968 թվականի ժողովածուում Վարբանեցը հրապարակել է հատուկ հոդված ինկունաբուլաների պահպանման սկզբունքների և կազմակերպչական կառուցվածքի, դրանց գիտական նկարագրության («մշակման») սկզբունքների վերաբերյալ։ Հազվագյուտ հրատարակությունների հավաքածուների հիմնական առանձնահատկությունն այն է եղել, որ դրանք առանձնացել են ընդհանուր գրադարանային շտեմարաններից, քանի որ հազվագյուտ հրատարակությունների գիտական և նյութական արժեքը չի սահմանափակվել միայն տեքստով, այլ որոշվել է յուրաքանչյուր հրատարակության կամ հրատարակությունների խմբի առանձնահատկությունների ամբողջ շարքով։ Սա ենթադրում էր ինկունաբուլաների հետ աշխատելու բոլոր գործընթացների ստորադասում պահպանման սկզբունքին և յուրաքանչյուր հրապարակման անհատական մոտեցմանը, սահմանափակելով հրապարակման հասանելիությունը, աշխատանքի պահպանողական մեթոդների նախապատվությունը։ Վարբանեցը նաև մշակել է հազվագյուտ գրքերի ֆոնդերի պահպանման հատուկ հրահանգ, որը մասնագետների կողմից ճանաչվել է առաջիններից մեկը ոչ միայն ԽՍՀՄ-ում, այլև աշխարհում։ Այս հրահանգում ասվում է, որ եթե գրադարանի կանոնները հիմնականում վերաբերում են տեքստին և մատենագիտական տվյալներին, ապա հազվագյուտ հրատարակությունների հետ աշխատելը պահանջում է ուշադրություն դարձնել գրքի արտատեքստային տարրերին, ներառյալ շապիկն ու կազմը, նկարազարդումները, մակագրությունները, ներդիրները և այլն։ Հազվագյուտ գրքերի հրատարակությունների արժեքը կախված չէ բովանդակության անմիջական համապատասխանությունից, գիտական ապարատից, օրինակի ամբողջականությունից, պահպանվածությունից և այլն։

Վարբանեցը մշակել է հատուկ հրահանգ հազվագյուտ հրատարակությունների և պատճենների համար արժեքավոր տարրերը բացահայտելու համար։ Հազվագյուտ հրատարակությունների արժեքը պայմանավորված է դրանց պատմական սկզբնաղբյուրի նշանակությամբ, ինչպես նաև դրանց գնահատումից որպես նյութական ու հոգևոր մշակույթի հուշարձան։ Կոնկրետ օրինակի արժեքը կարող է որոշվել որոշակի հրատարակության կամ նույնիսկ մեկ օրինակի պատմական արժեքով։ Վերջին դեպքում պատճենի անհատական հատկանիշները ձեռք են բերվում կա՛մ թողարկման ընթացքում, կա՛մ շրջանառության ընթացքում։ Աղբյուրագիտության մեջ առանձնահատուկ նշանակություն ունեն պատմականորեն կայացած գրադարանների հրապարակումները, ինչը ենթադրում է ձևավորված ավանդույթով գրադարանի կազմի պահպանման առանձնահատուկ նշանակություն։ Եթե ինչ-ինչ պատճառներով գրադարանը մասնատվում է, ապա դրա պատմական նշանակությունը ամենից հաճախ չի վերականգնվում։ Վարբանեցի ցուցումներում նշված դրույթները լուսաբանված են Գուտենբերգի 36 տողանոց Աստվածաշնչի օրինակով։ Այդ հրատարակության հատվածների զգալի մասը գտնվում է Բամբերգին մոտ գտնվող քաղաքների գրախանութներում։ Այդ հրատարակության ամբողջական օրինակները անմիջապես պատկանել են դրանց սեփականատերերին։ Դա նշանակում է, որ Աստվածաշունչը տպագրվել է ոչ թե Մայնցում, ինչպես նախկինում ենթադրվում էր, այլ Բամբերգում։ Այսինքն, հազվագյուտ նմուշների պահպանման, արժեքի որոշման և դրանց մատենագիտական վերլուծության արդյունքները սկզբունքորեն անբաժանելի են միմյանցից։

Վարբանեցի «Ինկունաբուլաների հետ աշխատանքի ներածություն» հրահանգով սահմանվել են ինկունաբուլա ուսումնասիրության նպատակներն ու խնդիրները՝ որպես առանձին թեմա։ Հետազոտողի կարծիքով, այդ գիտությունը զբաղվում է 15-րդ դարի գրատպության կոնկրետ պատկերի վերականգնման աշխատանքներով։ Այդ խնդրի լուծումն անհնար է առանց մատենագիտական վերլուծության համընդհանուր մեթոդաբանության ստեղծման, որը կիրառելի կլինի մինչև 1500 թվականը թողարկված բոլոր հրատարակությունների համար, ինչը թույլ կտա լուծել մասնակի աղբյուրագիտական խնդիրները։

#### Մարքսիզմ-լենինիզմի հիմնադիրների հազվագյուտ հրատարակություններ

Այն դեպքում, երբ Վարբանեցի մշակումները դուրս էին գալիս նրա հիմնական հետազոտական հետաքրքրությունների շրջանակներից, դրանք կարող էին սուր քննադատության ենթարկվել։ 1972 թվականին լույս տեսած «Մարքսիզմ-լենինիզմի հիմնադիրների հազվագյուտ հրատարակությունների ուսումնասիրության հարցերի մասին» հոդվածում գրախոսը գտել է «ֆանտաստիկ տեղեկատվություն» Վլադիմիր Լենինի «Կապիտալիզմի զարգացումը Ռուսաստանում» առաջին հրատարակության գրաքննական հետապնդումների մասին։ Փաստաթղթերի և հուշագրությունների ուսումնասիրության մատենագիտական մոտեցման համադրության Վարբանեցի օգտագործած մեթոդը, արգասաբեր է ճանաչվել Ս. Ս. Լևինայի և Լ. Ն. Պետրովայի հոդվածում։ Սակայն, Նատալյա Վասիլևնայի իրական եզրակացությունները անհիմն են ճանաչվել հենց այն պատճառով, որ եթե մատենագիտական հետազոտությունը հակասում է փաստաթղթային տվյալներին, ապա «որոշիչ խոսքը մնում է փաստաթղթին»։ Իր հետազոտության մեջ Վարբանեցը եկել է այն եզրակացության, որ Լենինի «Կապիտալիզմի զարգացումը Ռուսաստանում» գրքի առաջին հրատարակությունից (1899) գրաքննությունը հանել է նախաբանի «Postscriptum»-ը (հավելվածը)։ Եզրակացությունը հիմնված է այս հրատարակության երկու տարբերակների համեմատության վրա։ Հետազոտողը ենթադրել է, որ նախ տպագրվել է ավելի ամբողջական տարբերակը, որից գրաքննության պահանջով հավելումը հանվել է։ Սակայն Լենինի հարազատների հետ նամակագրությունից հայտնի է դառնում, որ 1899 թվականի մարտին գրաքննությանն է ներկայացվել առանց հավելվածների օրինակը։ Դա հաստատում է «Русские Ведомости» թերթի հրապարակման ազդագիրը, որտեղ նշված է հավելվածով տարբերակը, որն ավելացվել է Աննա Ելիզարովա-Ուլյանովայի կողմից, եղբոր խնդրանքով։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Այսպիսով, մատենագիտական մեթոդով ստացված եզրակացությունները հակասում են փաստաթղթային տվյալներին։ Դա տեղի է ունեցել այն պատճառով, որ մատենագիտական հետազոտությունները կատարվել են միայն կարված նոթատետրերի դիտարկումներով և հեռուն գնացող եզրակացություններ են արվել սահմանափակ փաստերից։ Գրքի տպագրության բոլոր հանգամանքները հաշվի չեն առնվել, բայց այստեղ, ինչպես տեսանք, էական է նույնիսկ այնպիսի մանրամասնությունը, ինչպիսին է Շուշենսկոյից Պոդոլսկ փոստի առաքման ժամանակը։ Հոդվածում հարց չի առաջանում, թե երկու հրատարակություններից որն է ավելի տարածված։ <…> Մատենական մեթոդի անհաջող կիրառումը, իհարկե, չի վարկաբեկում ինքնին մեթոդը, այլ միայն ապացուցում է, որ այն չի կարելի եզրակացություններ անել առանձին հատվածական դիտարկումների հիման վրա։ |  |

### Գրացուցակներ

#### Վոլտերի գրադարան

Ժան Անտուան Հուդոն, «Նստած Վոլտերը», մարմար, 1781, Էրմիտաժի պետական թանգարան։ Այս քանդակի բրոնզե պատճենը տեղադրված է Ռուսաստանի ազգային գրադարանի Վոլտեր գրադարանի գրապահոցում
Դեռևս 19-րդ դարում Վոլտերի անձնական գրադարանի ֆոնդերը Հանրային գրադարանին փոխանցելու կապակցությամբ գնահատվել է դրա աղբյուրագիտական ներուժը։ Էռնեստ Ռադլովը Փիլիսոփայի ստեղծագործության ուսումնասիրության հիմքերը դրել է նրա գրքերի ընթերցողական գրառումների հիման վրա։ 1930 թվականին, որպես անձնական նախաձեռնություն, Վլադիմիր Լյուբլինսկին սկսել է զբաղվել Վոլտերյան գրադարանի ֆոնդերով, որը պաշտոնապես ձևակերպվել է 1931 թվականին։ 1930-ականներին հարց է առաջացել Վոլտերի գրադարանի ֆոնդերի համակարգված նկարագրության և դրա գրացուցակի ստեղծման մասին, որի սկզբունքներն առաջարկել է Մ. Լ. Լոզինսկին, որը կարճ ժամանակով դարձել է գրադարանի համակարգողը, իսկ Լյուբլինսկին ազատվել է այդ աշխատանքից։ Քանի որ գրացուցակների հրապարակումը ներառվել է ՊՀԳ-ի աշխատանքային պլանում, 1937 թվականին դրա ձախողման պատճառով Վլադիմիր Լյուբլինսկին պայմանագրային հիմունքներով կրկին ընդգրկվել է գրացուցակների աշխատանքային խմբում միայն 1944 թվականին՝ Վոլտերի 250-ամյակի տոնակատարության կապակցությամբ։ Գրողների տանը նրա հիշատակի երեկոյին (նոյեմբերի 22) Վլադիմիր Սերգեևիչը պատմել է գրադարանի պահպանման մասին։

ՊՀԳ-ի միջոցները տարհանումից վերադարձվելուց հետո՝ 1945 թվականին, հնարավոր դարձավ գրացուցակների նկարագրությունները համեմատել հենց հրատարակությունների հետ, այդ աշխատանքներում ներգրավվել է Լ. Ս. Գորդոնը, որը 1946 թվականից ընդունվել է գրադարանի աշխատակազմ։ 1946 թվականին Լյուբլինսկու ղեկավարությամբ հազվագյուտ գրքերի բաժնի ստեղծումից հետո Վոլտերի գրադարանը դարձել է նրա հիմնադրամի մի մասը։ Այդ տարի մշակվել են Վոլտերի մարգինալների հրատարակման սկզբունքները, այդ հետազոտությունն անձամբ իրականացրել են Գորդոնը և Լյուբլինսկին, որոնք ստեղծել են ապագա թեմատիկ թողարկումների համար նյութ կազմելու և կազմակերպելու մեթոդաբանություն։ Վոլտերի գրադարանի գրացուցակների բնօրինակ 80 թերթ ձեռագիրը վերջնականապես խմբագրվել է 1947 թվականին։ Հրապարակումը ձախողվել է մի շարք պատճառներով․ նախ՝ բարդագույն հրատարակության բարձրորակ կատարումը տեխնիկապես հնարավոր է եղել իրականացնել միայն Գերմանիայում կամ Էստոնիայում, և երկրորդ, 1949 թվականին Լ. Ս. Գորդոնը ձերբակալվել է, իսկ Լյուբլինսկուն ստիպել են «առողջական վիճակի հետ կապված» ազատվել ՊՀԳ-ից և գրադարանում ղեկավար պաշտոններ չզբաղեցնել, չնայած նա հետագայում աշխատել է պայմանագրային հիմունքներով։ Միայն 1960 թվականին Գիտությունների ակադեմիայի հրատարակչությունը որոշել է հրատարակել Վոլտերի գրադարանի գրացուցակները, հրատարակության գլխավոր խմբագիր է նշանակվել Լյուբլինսկին։ Այդ ժամանակ գրացուցակների կազմման սկզբունքների վերանայման աշխատանքների հիմնական մասը կատարել է Վարբանեցը։ Նա գրել է նաև հրապարակման նախաբանը։ Խմբագրությամբ զբաղվել է նաև Տատյանա Կոպրեևան՝ այն ժամանակ հազվագյուտ գրքերի բաժնի վարիչ, որի ենթական է եղել Վաբանեցը։ Վլադիմիր Լյուբլինսկու նամակագրության մեջ նշվել է Վարբանեցի և ղեկավարության միջև կոնֆլիկտը առաջացել է գրացուցակների սրբագրման ժամանակ մերժված խմբագրումների պատճառով, ինչը նրան սպառնացել է մեծ տուգանքով։ Վերանայված գրացուցակները հրատարակվել են 1961 թվականին։

Հրապարակման գրախոսականում Վարբանեցի աշխատանքը և նրա ներածական հոդվածը առանձին հիշատակվել և արժանացել են բարձր գնահատականի։ Միաժամանակ Սերգեյ Կարպը նշել է, որ Վարբանեցը, Վոլտերի գրադարանից գրքեր տեղափոխելով Պետական հանրային գրադարանի ֆոնդեր, զգալիորեն թերագնահատել է դրանց թիվը։ Դա պարզ է դարձել Վոլտերի ընկերոջ՝ Ա. Ռիեի ցուցակի հայտնաբերումից հետո, ումից գրադարանը ստացել է բազմաթիվ անգլերեն գրքեր։

Վոլտերի գրադարանի գրացուցակները տպագրվելուց հետո վերսկսվել է նրա ընթերցողների գրառումների ժողովածուի հրատարակման նախապատրաստման աշխատանքները։ Այն վարել են հազվագյուտ գրքերի բաժնի աշխատակիցները՝ Տ. Ն. Կոպրեևան, Վարբանեցը և Լ. Լ. Աբինան։ 1967 թվականին Բ. Տ. Կոպրեևան դիմել է ԳԴՀ-ի իր գործընկերներին՝ հրատարակության տպագրական բազան ապահովելու համար։ Համատեղ ջանքերի շնորհիվ 1969 թվականին Հանրային գրադարանի և Բեռլինի *Akademie-Verlag* հրատարակչության միջև համաձայնագիր է ստորագրվել «Վոլտերի ընթերցողական կորպուսի նշումներ» բազմահատորյակի հրատարակության համար։ Սակայն բաժանմունքի ղեկավարության փոփոխությունից հետո (ղեկավար է դարձել Տ. Պ. Վորոնովան) Նատալյա Վասիլևնան չի մասնակցել հրապարակմանը։ Նրա առաջին հատորը լույս է տեսել 1979 թվականին, իսկ մինչև 1994 թվականը լույս են տեսել ևս չորս հատոր։

#### «Անտիկ հեղինակները 15-րդ դարի հրատարակություններում»

Վոլտերի գրադարանի գրացուցակի և նրա մարգինալների հավաքածուի վրա աշխատանքին զուգահեռ, Վ. Ս․ Լյուբլինսկին նախատեսել է կազմել Հանրային գրադարանի սկզբնատիպ գրքերի ամբողջական գրացուցակները։ Վլադիմիր Սերգեևիչը նախատեսել է այն խմբավորել ութ կատեգորիաների, որոնցից յուրաքանչյուրը համապատասխանել է առանձին թողարկման։ Առաջինը պետք է ընդգրկեր անտիկ հեղինակներին՝ հունարեն և լատիներեն մինչև 6-րդ դարը, սակայն աստվածաբանների աշխատությունները պետք է ներառվեին յոթերորդ թողարկման մեջ։ Լյուբլինսկին առաջին թողարկման նախագծային տարբերակի կազմման աշխատանքներում ներգրավել է նաև Վարբանեցին։ Պատերազմի ընդմիջումից և ծանոթագրության համառոտ բնութագրման ընդլայնումից հետո Իոսիֆ Տրոնսկու և Մատվեյ Գուկովսկու առաջարկությամբ 1948 թվականին գիրքն ընդգրկվել է Հանրային գրադարանի հրատարակչական պլանում։ Հրատարակությունը չի իրականացել հենց այն պատճառով, ինչի պատճառով ձախողվել է Վոլտերի գրադարանի գրացուցակների հրատարակումը։ Վլադիմիր Լյուբլինսկու աշխատանքից ազատվելուց հետո հազվագյուտ գրքերի բաժնի օժանդակ ֆոնդում մնացել է 442 էջանոց մեքենագրագրի երկու օրինակ։ Դրան նախորդել է գրացուցակների կազմման սկզբունքների առաջադրանքների և առանձնահատկությունների նկարագրությունը և պատմական ու մատենագիտական շարադրանքը՝ ստորագրված և՛ Լյուբլինսկու, և՛ Վարբանեցի կողմից։

Երկու համահեղինակների նախաձեռնությամբ 1965 թվականին կրկին բարձրացվել է ՊՀԳ-ի սկզբնատիպ գրքերի գրացուցակների հրատարակման հարցը։ Որոշվել է ձեռագիրը վերանայել՝ հաշվի առնելով նոր տվյալները։ Այդ աշխատանքը ներառվել է Վարբանեցի գիտական պլանում, ձեռագրերից մեկն կարվել և հանձնվել է նրան։ Գրացուցակների վերանայման և լրացման սկզբունքները հիմք են հանդիսացել Վարբանեցի մի շարք հրապարակումների համար և արտացոլվել նոր առաջաբանում։ Հազվագյուտ գրքերի բաժնի լուծարումից հետո Նատալյա Վասիլևնան կարողացել է ավարտել գրացուցակների վերանայման աշխատանքները միայն մինչև 1973 թվականի վերջը։ Այդ աշխատանքն ուղեկցվել է լուրջ կոնֆլիկտներով, քանի որ նոր ղեկավարությունը պահանջել է վերադարձնել մեքենագիրը, իսկ մերժումից հետո 1971 թվականին Վարբանեցին նկատողություն են հայտարարել։ Այնուամենայնիվ, աշխատանքն ավարտվել է։ 1973 թվականի տարբերակում գրացուցակը ներառել է 482 նկարագրություն և կրկնակի գերազանցել է նախորդ տարբերակին։ Պահպանվել է հանգուցյալ Վլադիմիր Լյուբլինսկու ներածական հոդվածը 1948 թվականի տարբերակից, իսկ Վարբանեցը գրել է «Ընդհանուր ներածականը»։

1974 թվականի հուլիսին ձեռագրերի և հազվագյուտ գրքերի բաժնի գիտամեթոդական խորհրդում տեղի է ունեցել ընդհանուր քննարկում։ Կարծիքները բաժանվել են, գրադարանի աշխատակիցները դեմ են արտահայտվել Վարբանեցին, ով մեղադրվել է ՊՀԳ-ի սկզբնատիպ գրքերի միայն մեկ տասներորդ մասը նկարագրելու մեջ, նաև կարծիքներ են արտահայտվել, որ ընտրությունը կատարվել է 1930-ականների սկզբունքներով, և գրացուցակը զգալի վերանայման կարիք ունի։ Միաձայն քննադատության է արժանացել նաև Վարբանեցի «Ընդհանուր ներածությունը»՝ «գրված բարդ և երբեմն էլ հակասական ձևով»։ Ընդհակառակը, բոլոր արտաքին գրախոսները՝ Միխայիլ Ալեքսեևը, Ալեքսանդր Գորֆունկելը և Լլուդմիլա Կիսելյովան, բարձր են գնահատել կատարված աշխատանքը։ Ակադեմիկոս պատգամավոր Ալեքսեևը բարձր է գնահատել Վարբանեցի աշխատանքը որպես «մանրակրկիտ» և հատկապես բարձր է գնահատվել սկզբնատիպ գրքերը նկարագրելու մոտեցման նորությունը, որի շնորհիվ գրացուցակն արժեքավոր աղբյուր է դարձել անտիկ բանահյուսության և վերածննդի մշակույթի ուսումնասիրության համար։ Ձեռագրագետ և հնագետ Լլուդմիլա Կիսելյովան նաև ընդգծել է ՊՀԳ ֆոնդի սկզբնատիպ գրքերի հորինվածքի, նախաբանների, վերջաբանների, ձոների, կոլոֆոնների վերլուծության մանրակրկիտությունը, ինչը Վարբանեցին թույլ է տվել վերապատկերել անտիկ տեքստերի շարքը, որոնք գոյություն են ունեցել մինչև 15-րդ դարը։ Հատկապես կարևորվել է «Ընդհանուր տեղեկատուն», որտեղ Վարբանեցը տեղադրել է 15-րդ դարի հրատարակություններին այս կամ այն կերպ առնչվող մարդկանց անունները և եզրակացություն է արել, որ «Գրացուցակը պատրաստված է բարձր մասնագիտական մակարդակով»։ Չափազանց մանրամասն ակնարկ է ներկայացրել Ալեքսանդր Գորֆունկելը, ով վաղ տպագիր հրատարակությունների ոլորտի մասնագետ է եղել։ Նա նշել է նաև նորարարական մոտեցումը և աշխատանքի չափազանց բարձր գիտական և մատենագիտական մակարդակը։ Աչքի է ընկնում նաև Վարբանեցի այն ներդրումը, որով կարողացել է հետևել առանձին հրատարակությունների ճակատագրին, պարզաբանել որոշ հրապարակումների ծավալով բաշխվածությունը, կատարել մի շարք տառաբանական դիտարկումներ և անգամ կատարել նոր թվագրումներ։ Յուրաքանչյուր նկարագրություն կոչվել է «հարուստ տեղեկատվական ուրվագիծ»։ Արդյունքում, 1974 թվականի հոկտեմբերին երկրորդ քննարկման ժամանակ բոլոր մեկնաբանությունները հանվել են և Յակով Բորովսկին նշանակվել է հրատարակության խմբագիր։

Հրապարակման հետագա ճակատագիրը, ըստ Ն. Նիկոլաևի և Ի. Զվերևայի, կրկնել է 1940-ականների վերջերի իրավիճակը։ Որոշվել է գրացուցակը տպագրել ԳԴՀ-ում, այն ներառվել է «Գիրք» հրատարակչության 1976 թվականի նախագծում, սակայն աշխատանքը տեղից չի շարժվել մինչև 1983 թվականը։ Միայն 1983 թվականին ոչ շահավետ գրացուցակը հրատարակիչը որոշել է այն ներառել որպես ինչ որ սկզբնատիպ գրքերի ֆաքսիմիլային հրատարակության հավելված, որն այնուհետև դարձել է մոդայիկ և լավ է վաճառվել։ 1978 թվականին հաջողությամբ վաճառվել է Կիևի սաղմոսարանի ֆաքսիմիլային հրատարակության տպաքանակը, իսկ Լայպցիգում հրատարակվել է Լյուդվիգ Օռլեանացու «Մատուռը» Պետական հանրային գրադարանի հավաքածուից։ Հրատարակչությունը դիմել է Ա. Խ. Գորֆունկելյուին՝ խնդրելով մեկնաբանել համապատասխան սկզբնատիպ հրատարակումը, և նա առաջարկել է մի քանի տարբերակներ։ Նույն հարցը տվել են նաև Վարբանեցին, ով մինչ այդ ազատվել էր ՊՀԳ-ից, բայց երկար տարիներ սերտորեն համագործակցում էր «Գիրք» հրատարակչության հետ։ Խմբագրության նամակագրությունը Նատալյա Վասիլևնայի հետ շարունակվել է մինչև 1983 թվականի փետրվար-ապրիլ ամիսները, և Վարբանեցն անհաշտ կեցվածք է ընդունել հեղինակային իրավունքի հնարավոր ոտնձգությունների դեմ։ Նա հավանաբար մտավախություն է ունեցել, որ իրեն կհեռացնեն հրատարակությունից, քանի որ ինքն այլևս գրադարանում չի աշխատում, ինչը հետևում է նրա ոչ պաշտոնական նամակագրությունից։ 1983 թվականի ամռանը ՊՀԳ-ի ղեկավարությունը համաձայնվել է հրատարակել «Գրացուցակը»՝ որպես Տերենտիուսի «Կատակերգություններ»-ի Քյոլնի հրատարակության ֆաքսիմիլային հավելված։ Հրատարակչությունը Վարբանեցին պատվիրել է մատենագիտական հոդված՝ համակցված հրատարակության համար, որը պատրաստ է եղել մինչև 1984 թվականի վերջը՝ «1470-ականների սկզբի Տերենցի կատակերգությունների Քյոլնի հրատարակությունը որպես 15-րդ դարի տպագրության Տերենցյան ավանդույթ»։ Գրացուցակի գրախոսականը գրել են Ա. Խ. Գորֆունկելը և Իրինա Պոզդեևան։

Մի շարք հանգամանքների բերումով գիրքը չի տպագրվել նաև 1980-ականներին։ Նատալյա Վասիլևնան հրատարակչությունում չի թողել ձեռագրի վերջին տարբերակը։ Միայն 2004 թվականին Մ. Լ. Կոզիրևան իր հոր արխիվից այն փոխանցել է Ռուսաստանի ազգային գրադարանին, իսկ գրացուցակի ամբողջական ձեռագիրը (գրադարանի ծածկագրով, պետական հանրային գրադարանի, հրատարակչության տնօրենի և կազմողի Վարբանեցի ստորագրություններով) հայտնաբերվել է Կիրիլ Ալեքսեևիչ Կոզիրևի հավաքածուում։ Նույն թվականին Ռուսաստանի ազգային գրադարանը, որպես առանձին կառուցվածքային միավոր, վերստեղծել է հազվագյուտ գրքերի բաժինը։ Ի վերջո, 2007 թվականին լույս է տեսել «Անտիկ հեղինակները 15-րդ դարի հրատարակություններում»։

#### Սլավոնական սկզբնատիպ գրքերի ցուցակագրում

1960-ականների սկզբին Վարբանեցը ներգրավված է եղել սլավոնական սկզբնատիպ գրքերի ցուցակագրման աշխատանքներում, նրա հրապարակումներից առնվազն մեկը նվիրված է եղել այդ խնդրին (Վլադիմիր Լուկյանենկոյի հետ համահեղինակությամբ): 1962 թվականին Սլավոնների IV միջազգային կոնգրեսում իր ելույթում Նատալյա Վասիլևնան զեկուցել է սլավոնական սկզբնատիպ գրքերի համակարգված գրացուցակ կազմելու նկատառումների մասին, որը պետք է հիմնված լիներ տառատեսակների ռեպերտուարի և տեքստային զարդանկարների սկզբունքի վրա։ Սա հատկապես կարևոր է եղել այն պայմաններում, երբ միջազգային նախագծի շրջանակներում միշտ չէ, որ հնարավոր է եղել հրապարակումների ուղղակի համեմատություններ իրականացնել։ Վարբանեցը հատկապես բարձրացրել է այն հարցը, թե կոնկրետ ինչը պետք է համարել «սլավոնական հրատարակություն»։ Այդ ժամանակ գոյություն ունեցող գրացուցակներում օգտագործվել է մատենագրության սկզբունքը (չեխերենով հրատարակությունները լավ նկարագրված են եղել) կամ մատենագրության կիրիլիցա և գլագոլիցա սկզբունքներն առանձին։ Խնդիրն այն է եղել, որ սլավոնական երկրների տարածքում գրքերը տպագրվել են տարբեր լեզուներով և տարբեր տառատեսակներով, հատկապես լատիներեն, բացի այդ, սլավոնական լեզուներով գրքեր տպագրվել են Արևմտյան Եվրոպայի տարբեր երկրներում սլավոնական սպառողների համար։

Այսպիսով, առաջին տպագրիչ Պետեր Շեֆֆերը Մայնցում հրատարակել է պատարագային գրքեր Կրակովի և Բրեսլաուի համար։ Ապագա գրացուցակի համար դժվարություններ են ներկայացրել սլավոն հեղինակների կողմից, միջնադարի համար միջազգային համարվող լատիներեն ինչպես նաև ռումիներեն և մոլդավերեն պերիֆերիական հրատարակությունները, որոնք տպագրվել էին կիրիլիցայով։ 1979 թվականին Ցետինեում սերբերենով տպագրվել է 1490-ականների Չեռնոգորիայի կիրիլյան սկզբնատիպ գրքերի նկարագրությունը՝ Վ. Ի. Լուկյանենկոյի հետ համահեղինակությամբ։

### «Յոհան Գուտենբերգը և գրատպության սկիզբը Եվրոպայում»

Վարբանեցի ամենախոշոր հետազոտական նախագիծը՝ նվիրված Յոհան Գուտենբերգին, սկսվել է Վլադիմիր Լյուբլինսկու ղեկավարությամբ, որը չնայած հիվանդությանը հասցրել է կարդալ ատենախոսության սևագիր տարբերակը և տվել վերջին խորհուրդները։ Ըստ Սերգեյ Բելյակովի՝ 1980 թվականին հրատարակված «Վարբանեց» մենագրությունը ինչ որ չափով ծառայել է որպես Նատալյա Վասիլևնայի «հոգու հայելի»։ Առաջին գլխի գրեթե կեսը նվիրված էր միջնադարյան հերետիկոսություններին, իսկ վերջին գլխում ենթադրվում էր, որ Գուտենբերգը անսովոր քրիստոնյա լուսավորիչ է, «վանականների աշխարհում»։ Դրանում էլ, ըստ երևույթին, դրսևորեց Վլադիմիր Լյուբլինսկու ուժեղ ազդեցությունը, որը 1920-ականներին համարվել է միջնադարյան պատմության կրոնական և փիլիսոփայական հասարակության անդամ, որտեղ նրանք ուսումնասիրել և զարգացրել են միջնադարյան կաթարների աշխարհայացքը, ինչպես նաև կիրառել են «անհատի ներդաշնակեցման» տարբեր մեթոդներ։ Եվգենի Նեմիրովսկին, բարձր գնահատելով Նատալյա Վասիլևնայի աշխատանքը, ափսոսանքով նշել է, որ գիրքը զուրկ է տեղեկատվական ապարատից (նույն բանը մատնանշել է Տ. Դոլգոդրովան 21-րդ դարում)։ Դա փոխհատուցվել է հետազոտողի ազատությամբ արևմտյան գուտենբերգյան ուսումնասիրությունների սխեմաներից և կարծրատիպերից, մենագրությունը Վարբանեցը ներկայացրել է որպես անկախ «հայացք դրսից»։ Միևնույն ժամանակ, Վարբանեցը զերծ չի եղել չափազանց պարզ ենթադրություններից կամ արդիականացումից. նա հեղինակային իրավունքի և արտոնագրային իրավունքի մասին ժամանակակից գաղափարները տեղափոխել է 15-րդ դար։ Իոսիֆ Բարենբաումը Գուտենբերգի հարցի վիճակի վերաբերյալ Վարբանեցի հոդվածի գրախոսականում պնդում է, որ Նատալյա Վասիլևնան իր մեթոդաբանությունը կառուցել է Մարքսի այն մտքի վրա, որ գրքի տպագրությունը արհեստագործական հայտնագործություն է, որը որակական տեղաշարժ է առաջացրել համաշխարհային մշակույթի պատմության մեջ։

Գուտենբերգի մասին գրքի գրախոսականը հրատարակել է գրող Յուրի Մեդվեդևը՝ ելնելով սովորական մտավորական ընթերցողի և գրադարանի աշխատակցի հայացքներից ու հետաքրքրություններից։ Նա ուշադրություն է հրավիրել այն փաստի վրա, որ Վարբանեցը չի վերապատմել Գուտենբերգի մասին ընդհանուր առմամբ հայտնի տեղեկատվությունը` արդարացնելով «Նյութի նոր ընթերցման փորձ» ենթավերնագիրը։ Այնուհետև վերլուծվում է հարցը, թե ինչու է տպագիր գիրքը ստեղծվել միջնադարյան դարաշրջանում, որը կապված է բարբարոսության և անգրագիտության հետ, և օրինակ ոչ Հռոմեական կայսրությունում, կամ Իտալիայում իր քաղաք-պետություններով։ Ընդհակառակը, դարակազմիկ գյուտը արվել է Գերմանիայում, որը մասնատվել է իշխանությունների կողմից (հետագայում այդ թեզը քննադատել է Է. Նեմիրովսկին)։ Գրախոսը նշել է, որ Վարբանեցը քաղաքական և սոցիալ-մշակութային պատճառների ամբողջ համալիրում դրանցից ոչ մեկը երկրորդական չի համարել՝ առանձնացնելով 15-րդ դարի գրավոր մշակույթի երկու հիմնական ուղղություն՝ «համալսարանական-գրաքննությունը» և «աղանդավորական-հերետիկոսականը», որոնք ունեցել են առնվազն երկդարյա զարգացման փորձ, ներառյալ նույնիսկ ենթակառուցվածքները՝ տարբեր մակարդակների և տեսակների գրագրությունները և գրքերի ու գրավոր նյութերի միջազգային առևտուրը։ Տպագիր արտադրանքին նախորդել է տառատեսակների մշակման և տպագրության երկարատև գործընթացը, ինչպես նաև անցումը թղթին։ Վարբանեցը դպիրների աշխատանքը համեմատել է միջնադարյան ոսկերիչների գործունեության հետ, երկու մասնագիտությունների աշխատանքի բնույթը համարելով արվեստ և արհեստ։ 15-րդ դարի ձեռագիր հրատարակությունների ձևավորումը պատրաստեց տպագիր գրքերի մակետի պատկերը, մանավանդ, որ տեքստի պատճենահանողի աշխատանքը մինչ այդ առանձնացել է նկարիչ ձևավորողի կամ մանրանկարչի աշխատանքից։ Յուրի Մեդվեդևը Վարբանեցի ամենակարևոր եզրակացությունը համարել է այն, որ գրատպության տեխնիկական կողմը արմատավորված է «միջնադարյան մշակույթի արտագրքային ոլորտներում»։ Մասնավորապես, փայտափորագրությունը գործնականում կրկնում է նամակագրության գործընթացը անարդյունավետ է եղել։ Միայն ոսկերիչը, գրագետ, կուլտուրական մարդը, ով գիտեր մետաղների և համաձուլվածքների հատկոները, գիտեր մետաղի վրա նուրբ աշխատանքի տեխնիկան, կարող էր հորինել տպագրության գործընթացը, որի առանցքը տեքստի տարրալուծումն էր ստանդարտ տարրերի՝ տառերի։

Յուրի Մեդվեդևն առանձին անդրադարձել է Յոհան Գուտենբերգի գործունեության բնույթի վերաբերյալ Վարբանեցի դատողություններին։ Հիմնվելով դարաշրջանի մի շարք փաստաթղթերի (ներառյալ ֆրանսիական իշխանությունների հանձնարարականը Նիկոլաս Ժանսոնին՝ Մայնցում տեխնոլոգիայի գաղտնիքները նրա գյուտարարից սովորելու վերաբերյալ) և 42 տողանոց Աստվածաշնչի տառաբանական վերլուծության վրա՝ Վարբանեցը հայտարարել է, որ Գուտենբերգը ներգրավված է եղել իր ժամանակի գաղափարական պայքարում։ Նրա խնդիրն է եղել շահագրգռել իր ժամանակակիցներին ամենահրատապ տեքստերի կրկնօրինակման հնարավորությամբ, իսկ բազմաթիվ օրինակներով տեքստեր պատրաստելու անհրաժեշտությունը նրան դարձրել է ոչ թե գրագիր, այլ լուսավորիչ։ Գուտենբերգը, հավանաբար, պատկանում է գաղտնի հուսիտներին, ովքեր լայն հանրությանը նախապատրաստել են Սուրբ Գրքի ընթերցանությանը, իսկ նրա գործունեությունը ընդունելի է բոլոր հոգևոր կառույցների համար, որոնք համարել են, որ գրքերի տպագրումը ծառայում է մարդկության փրկությանը։ Դրանով էր պայմանավորված նաև Գուտենբերգի սնանկացումը, ով իր ողջ կարողությունը ներդրել է շահույթ չհետապնդող աշխատանքում։ Վարբանեցը Գուտենբերգին հռչակել է հոգևոր գիտելիքի եկեղեցու մենաշնորհի դեմ պայքարող, ով հասել է իր նպատակին և դա գիտակցել են նրա ժամանակակիցները։

Ս. Բ. Լյուբլինսկու գրախոսականում ընդգծվել է այն փաստը, որ Վարբանեցի մենագրությունը եղել է մեծ ուսումնասիրության ավարտը, ինչպես նաև այն պայմանավորված է եղել Լյուբլինսկու խորհուրդներով և աշխատանքներով։ Գրքի ինը գլուխներից հատկապես առանձնացվել է առաջինը, որը նվիրված է միջնադարի հոգևոր կյանքի ընդհանուր նկարագրությանը և տպագրության գյուտի սոցիալ-մշակութային անհրաժեշտության հիմնավորմանը։ Գուտենբերգյան հրապարակումները որոշակիացնելու համար հետազոտողը ստիպված է եղել դիմել տառատեսակների առանձնահատկություններին, քանի որ Գուտենբերգը գրեթե հիշատկարաններ չի տեղակայել իր տպարանի արտադրանքի մեջ։ Վարբանեցը հիմնավորել է գրաշարային գյուտի նոր ամսաթիվը և բացահայտել Գուտենբերգի հրատարակությունների նոր խումբ։ Սա տրամաբանորեն հանգեցրել է Գուտենբերգի հրապարակումների անանունության խնդրին, հինգերորդ և վեցերորդ գլուխները նվիրված են հենց այս խնդիրներին։ Գրախոսը հատկապես նշել է հրատարակության գեղագիտական կատարելությունը, որի համար «Գիրք» հրատարակչությունն օգտագործել է իր բոլոր հնարավորությունները։ Վարբանեցի պատմագիտական մոտեցման նորամուծությունը նկատվում է նաև 21-րդ դարի հրապարակումներում։

Անձնական կյանք։ Հաղորդակցությունների շրջանակ
--------------------------------------------

### Անհատականություն և առօրյա կյանք

Նատալյա Վարբանեցի մայրն ավարտել է Պոլտավայի ազնվական օրիորդների ինստիտուտը և դստեր մեջ սերմանել բարձր մշակույթ, դաշնամուր նվագելու, ջրաներկով նկարելու և չափազանց սահմանափակ միջոցներով ճաշակով հագնվելու կարողություն։ Նատալյա Վասիլևնան պատերազմի վերջում ծանոթացել է Մարիա Յուդինայի հետ և երկար տարիներ բարեկամական հարաբերություններ է պահպանել նրա հետ։ Դատելով Մ. Կոզիրևայի հուշերից՝ 1930-ական թվականներին Նատալյան տեղափոխվել է բոհեմական շրջանակներ, որտեղ արվեստը ծառայել է որպես իրականությունից կտրվելու միջոց։ Դատելով պահպանված օրագրերից՝ այդ նույն տարիներին ձևավորվել են նրա աշխարհայացքը ամուսնական կապերից զերծ կյանքի մասին, նա անկեղծորեն գրել է, որ ինքը «հավատարիմ մարդ է, բայց միշտ, սկզբունքորեն, անհավատարիմ է որպես կին»։ Արտաքնապես նրան համեմատել են Նաստասյա Ֆիլիպովնայի հետ, բայց Վարբանեցին խորթ են եղել բոլոր տեսակի անկումային տրամադրությունները և նևրոտիկ ընկճվածությունները։ Նա եղել է կրոնասեր, թեև ձգտել է դեպի «տարբեր հերետիկոսությունների», միաժամանակ, ըստ Մ. Կոզիրևայի, նա ընդունել է սոցիալիստական գաղափարախոսությունը և «նրա գլխում խառնաշփոթ է տիրել»։ 1935 թվականին նրա հայրը աքսորվել է Լենինգրադից և 1940-ական թվականներին մահացել բանտում։ Դա, ըստ Վարբանեցի հիշողությունների, լուրջ հոգեբանական ցնցում է եղել և կարող էին նաև իրեն ազատել ՊՀԳ-ում աշխատանքից։ 1960-ականների նամակագրության մեջ Մարիա Յուդինան նշում է՝ չնայած այն բանին, որ Նատալյա Վարբանեցը «սարսափելի տաղանդավոր է, պայծառ, օրիգինալ, միշտ աշխույժ, ... նրա ընդհանուր տոնայնությունը մռայլ է եղել և ինչ-որ կերպ չլուսավորված»։

1940-ական թվականներից Վարբանեցը բնակվել է Գանգուտսկայա փողոցի 6–րդ շենքի թիվ 3 կոմունալ բնակարանում, որտեղ նրա հետ նույն սենյակում ավելի քան տասը տարի ապրել են նրա մայրը (ով վերադարձել է տարհանումից 1946 թվականին) և Մարիաննա Կոզիրևան՝ նրա որդեգրած դուստրն ու ժառանգորդը։ 1966 թվականի նամակներից մեկում (Աննա Ախմատովայի մահվան կապակցությամբ) Նատալյա Վասիլևնան պնդել է, որ ինքը հեռու է մնում Լենինգրադի մտավորականության միջավայրից՝ «կարծես ապրելով վանքում՝ տեսնելով մի քանիսին, ոմանց՝ շատ դժկամությամբ և մեծ զզվանքով»։ Պահպանվել է Հանրային պետական գրադարանի տնօրեն Լեոնիդ Շիլովի 1970-ականների առանց ամսաթվի փաստաթուղթ՝ Վարբանեցին որպես պատերազմի վետերան առանձին բնակելի տարածք տրամադրելու միջնորդության վերաբերյալ։ Ստանալով մեկ սենյականոց բնակարան քաղաքի ծայրամասում՝ Նատալյա Վասիլևնան այն հանձնել է իր հարևանուհուն, իսկ Գանգուտսկայա փողոցի բնակարանում նրան են պատկանել երեք սենյակներից երկուսը։

### Վլադիմիր Լուբլինսկի։ Ամուսնություն

1930-ականների կեսերին կայացել է 22-ամյա Նատալյա Վարբանեցի ծանոթությունը այն ժամանակ պատկառելի 35-ամյա գիտնական Վլադիմիր Լյուբլինսկու հետ։ Վլադիմիր Սերգեևիչը ինքն է որոշել իր գիտական ուսումնասիրությունների շրջանակը և ուսանողուհուն ներգրավել է աշխատանքի ՊՀԳ-ում։ Պատերազմի տարիների նրա անձնական օրագիրը պահել է Նատալյա Վասիլևնան և փոխանցել է ժառանգներին։ Լյուբլինսկին ամուսնացած է եղել միջնադարի պատմաբան Ալեքսանդրա Լյուբլինսկայայի հետ։ Մարինա Կոզիրևայի կարծիքով Վարբանեցը արտաքինից նման է նրան։ Նատալյա Վասիլևնան կտրականապես մերժել է Լյուբլինսկու ամուսնալուծության և նրա հետ ամուսնության գաղափարը, ինչի մասին Մարիանա Կոզիրևան իր հուշերում դրամատիկ դրվագ է տեղադրել։ Կնոջից բաժանվելու Լյուբլինսկու առաջարկից հետո (դա տեղի է ունեցել շրջափակման ժամանակ), Նատալյա Վարբանեցը անկեղծ նամակ է գրել Ալեքսանդրա Դմիտրիևնային և քնաբեր կուլ տվել։ Սակայն այդ պահին մեծ թվով վիրավորներ են տեղափոխվել հիվանդանոց, իսկ Նատալյա Վասիլևնան մոբիլիզացվել է աշխատանքի, իսկ թունավորման փորձը մնացել է անհետևանք։ Նատալյա Վասիլևնան բազմիցս հիշատակվում է Լուբլինսկի ամուսինների նամակագրության մեջ, բայց մանրամասները հազվադեպ են հաղորդվում։ Օրինակ, պարզվել է, որ Վարբանեցի ձեռագիրը ընդօրինակվել է հռոմեական շեղատառերից («տառերի շարան, որը չի կարող հանդուրժել որևէ կլորություն») և դժվարություն է ներկայացրել նույնիսկ պրոֆեսիոնալ հնագրագետ Ալեքսանդրա Լյուբլինսկայայի համար։

Դատելով անձնակազմի անձնական թերթիկի գրառումներից, 1945 թվականին Վարբանեցն ամուսնացել է հիվանդանոցի հիվանդներից մեկի՝ Վլադիմիր Վասիլևիչ Գրոդեցկու հետ, որտեղ նա աշխատել է, բայց ամուսնությունը երկար չի տևել։ Մարինա Կոզիրևայի տեղեկությունների համաձայն պարզվել է, որ Գրոդեցկին երկու կին ունեցող տղամարդ է։ 1949 թվականի հարցաշարում Վարբանեցն իր ընտանեկան կարգավիճակը նշել է «չամուսնացած»։ Երկար չի տևել նաև 1953-1954 թվականներին նրա չգրանցված ամուսնությունը գրադարանի գործընկերոջ՝ Գլեբ Ռուսեցկու հետ։

Հետագայում Վարբանեցի և Լյուբլինսկու հարաբերությունները հարթ չեն ընթացել։ Լյուբլինսկու և Մարիա Յուդինայի նամակագրության մեջ Նատալյա Վարբանեցը և Ալեքսանդրա Լյուբլինսկայան միշտ հիշատակվել են միասին, նրանց ընդհանուր ողջույններ են փոխանցվել, սակայն 1959 թվականին ժամանակավոր սառեցում է տեղի ունեցել, որը կրկնվել է 1966 թվականին։ Ըստ Մարինա Կոզիրևայի՝ «Լյուբլինսկու հետ իր սիրավեպը միշտ մնացել է նույն վիճակում՝ առանց որևէ զարգացման»։ 1968 թվականին իրավիճակը լուծվել է ամենադրամատիկ ձևով. Ալեքսանդրա Լյուբլինսկայային «ուղարկել» են Ֆրանսիա երկարատև գործուղման, իսկ Լյուբլինսկին տառապել է սրտի հիվանդությամբ։ Քանի որ Վարբանեցը հարազատ չի եղել, նրան թույլ չեն տվել հիվանդանոցում հոգ տանել նրա մասին, և խնամքից զրկված Վլադիմիր Սերգեևիչը մահացել է 1968 թվականի փետրվարի 7-ին։

### Նատալիա Վարբանեց և Մարիա Յուդինա

Վարբանեցի ծանոթությունը Մարիա Յուդինայի հետ տեղի է ունեցել Լյուբլինսկու միջոցով, ով երկար տարիներ ֆինանսապես աջակցել է դաշնակահարուհուն։ 1978 թվականին Մարիա Վենիամինովնայի հիշատակին նվիրված առաջին ժողովածուն պատրաստելիս Ա. Մ. Կուզնեցովը հուշեր է պատվիրել նրա ընկերներից մի քանիսին, այդ թվում՝ Վարբանեցին։ Դրանք գրվել են (Opus 111), սակայն տպագրվել են շատ ավելի ուշ։ Իր հուշերում Նատալյա Վասիլևնան նշել է, որ առաջին անգամ տեսել է դաշնակահարուհի Յուդինային 1932 թվականի փետրվարի 3-ին, իսկ վերջին համերգը, որին մասնակցել է (1968 թվականի մարտի 12) նվիրված է վերջերս մահացած Լուբլինսկու հիշատակին, որի մասին Մարիա Վենիամինովնան հայտարարել է հանրությունը՝ ընդդեմ գործող կանոնների։ Նրանց առաջին անձնական հանդիպումը տեղի է ունեցել 1943 թվականին, բայց ոչ ձմռանը, երբ Յուդինան իր կնոջից ծանրոց է բերել Լյուբլինսկուն, այլ ամռանը՝ երաժշտի Լենինգրադ հաջորդ ուղևորության ժամանակ։ Ծանոթությունը խորացել է 1948 թվականի աշնանը, երբ մոսկովյան գործուղման ժամանակ Վարբանեցը մնացել է Մարիա Յուդինայի մոտ և ստացել «Բիմա ընկերական մականունը՝ ի պատիվ իր սրտի սիրելի փոքրիկ կատվի», որի մասին նա մշտապես հիշատակել է նամակագրության մեջ և ստորագրել է այդ անվամբ։ Մարիա Յուդինայի՝ տարբեր անձանց հետ նամակագրության ընթացքում բազմիցս հիշատակվել է նաև Վարբանեցը (այդ թվում՝ որպես «հրաշալի անձնավորություն»), պահպանվել են նրանց նամակների մի քանի նմուշներ։ Երկու կանանց ճակատագրում առանձնահատուկ դեր է խաղացել Լյուբլինսկին, հենց Վարբանեցն է հայտնել Մարիա Վենիամինովնային նրա մահվան մասին։ Երկու օր անց նա ժամանել է Լենինգրադ, որտեղ նրանք «համատեղ ներդաշնակությամբ սգացել են վիշտը»։ Մարիա Յուդինայի մահվան մասին Վարբանեցը պատահաբար իմացել է նրա հուղարկավորության օրը, «...մեր մտերմությունն այնքան ջերմ էր, կյանքի այլ կապերից, որ երբեք ոչ մեկի մտքով չէր անցել, նույնիսկ նրանց, ովքեր իմացել էին այդ մասին, տեղեկացնել ինձ»։

### Նատալյա Վարբանեց, Աննա Ախմատովա և Լև Գումիլյով

#### Ձերբակալությունից առաջ և հետո

Աննա Ախմատովայի գծանկարչական դիմանկարը Ամեդեո Մոդիլիանիի, 1911
1947 թվականի գարնան վերջում կամ ամռան սկզբին Նատալյա Վարբանեցը ծանոթացել է Լև Գումիլյովին իր գործընկեր Վերա Գնուչևայի միջոցով։ Լև Նիկոլաևիչը հաջորդ օրն առաջարկ է արել Նատալյա Վասիլևնային, բայց մերժվել է։ Իր օրագրում նա անկեղծորեն գրել է, որ «Լևի հետ մենք թեև կապի մեջ ենք եղել, սակայն բնակվում էինք երկու տարբեր բնակարաններում։ Սա չի բացառել շփումը Լյուբլինսկու հետ, որի հետ Վարբանեցը 1948 թվականին մեկնել է Բաթում։ Գումիլյովը նրան տվել է «Պտիբուրդուկով»  մականունը։ Նատալյայի մտերմական մականունը Լևի հետ շփվելիս «Թռչնակ» էր։ Նախապես «թռչնաբանական» անվանումը հորինել է Մարիանա Գորդոնը՝ Գումիլյովին հանդիպելուց մոտ մեկ տարի առաջ։ Լև Գումիլևն օգտագործել է նաև «Մումմա» մականունը, որը Ս. Բելյակովը մեկնաբանել է որպես հղում Հայնրիխ Հայնեի «Ատտա տրոլ» պոեմին, Վարբանեցը երկու մականուններն էլ օգտագործել է իր անձնական նամակագրության մեջ։ 1949 թվականի զատիկի տոներին Լև Գումիլյովն առաջին անգամ մորը՝ Աննա Ախմատովային տարել է Վարբանեցի մոտ, իսկ նոյեմբերի 9-ին նա ինքն է եկել, հայտնել որդու ձերբակալության մասին և պահանջել այրել տանը եղած բանաստեղծությունների բոլոր ձեռագրերը։

1949 թվականին Լև Գումիլյովի ձերբակալությունից հետո Վարբանեցը հինգ տարի չի փորձել նամակագրություն հաստատել նրա հետ՝ սակայն կապ է պահպանել մոր՝ Աննա Ախմատովայի հետ։ Ըստ Մ. Կոզիրևայի հուշերի ՀՊԳ-ում ձերբակալություններ են եղել, վտանգի տակ է եղել նաև Լյուբլինսկին, այն աստիճանի, որ Վարբանեցը մշակել է հատուկ ազդանշանային համակարգ՝ անցնելով Նատալյայի կամ Վլադիմիրի պատուհանների կողքով՝ հնարավոր է եղել պարզել, որ նրանք դեռ ազատության մեջ են։ Միևնույն ժամանակ նա իր սենյակում պատսպարել է «ժողովրդի թշնամու դստերը»՝ Մարիանա Գորդոնին, որը դարձել է Գումիլյովի սանիկը, ինչի պատճառով Նատալյա Վասիլևնան ստիպված է եղել բացատրություններ տալ պետական անվտանգության մարմիններում։

Մատենագետի և բանաստեղծի քիչ թե շատ կանոնավոր շփումը շարունակվել է մինչև 1956 թվականի գարուն։ Նատալյա Վասիլևնա Վարբանեցն իր հանդիպումները Աննա Ախմատովայի հետ արձանագրել է օրագրում, որոնք, ըստ Տ. Պոզդնյակովայի, վերլուծության խորությամբ չեն կարող համեմատվել Լիդիա Չուկովսկայայի «Նոթերի» հետ։ Նրա գրառումները եղել են «հապճեպ», Նատալյա Վարբանեցը չի մտահոգվել ոճական ճշգրտության մասին՝ հավանաբար «հաշվի չի առել, որ դրանք հետագայում հնարավոր է մեկ ուրիշը ընթերցի»։ Ախմատովային մտերիմներն անվանել են «Աննա», «Աննուշկա», որը նկարագրություններում զուգորդվել է «ամաչկոտության ու հիացմունքի» հետ։ Աննա Անդրեևնան օգտագործել է «Թռչուն» մականունը, Վարբանեցը նշել է, որ զրույցները, որպես կանոն, «նույնիսկ էական հարցերի մասին չեն եղել»։ 1950 թվականի հունվարի 17-ով թվագրված գրառումներից կարելի է կարծել, որ «Աննան ... վախենում էր, որ ես նրան կնկարագրեմ իմ հուշերում և իրեն պահում էր en conséquence: Ես նման մտադրություն չեմ ունեցել …»: Նրանք հիմնականում խուսափել են խոսել Լև Գումիլյովի մասին։ 1950 թվականի հունվարի 20-ին օրագրում խոսակցություն է արձանագրված բանաստեղծների, ընտանեկան, գրական և երաժշտական կյանքի տարանջատման մասին։ Աննա Ախմատովան կիսել է այն միտքը, որ չի կարելի պատկերացնել, թե ինչպես կապրեր Պուշկինը, եթե չլիներ մենամարտը։ Այնուհետև խոսակցություն է գնացել Լերմոնտովի մենամարտի ու դրա պատճառների մասին։ Գրառումն ավարտվել է ափսոսանքով․ «Իմ խեղճ Աննուշկա, որքան է ձանձրացել ինձնից»։

#### Նամակագրական վեպ

Երբ 1953 թվականին Աննա Ախմատովան տեղափոխվել է Կրասնայա Կոնիցա փողոց, նրա հանդիպումները Նատալյայի հետ շարունակվել են։ 1953 թվականի դեկտեմբերի 12-ով թվագրված Վարբանեցի գրառումը հաստատում է, որ Աննա Անդրեևնայի հետ շփումը «հեշտանում է» և ինքն ավելի ազատ է դարձել Նատալյա Վասիլևնայի հետ հարաբերվելիս։ Նա ինքն է գրել, որ, հավանաբար, Ախմատովան համոզված է, որ «ես բավականին պարկեշտ եմ, այսինքն՝ բամբասկոտ չեմ, մանր նվերներ շորթող չեմ…»։ Այդ ժամանակ տեղի են ունեցել Ցյու Յուանի նոր թարգմանությունների ընթերցումներ և խոսակցություն է գնացել Էմանուել Կազակևիչի մասին։ Այնուհետև ներս է մտել Գլեբ Ռուսեցկին՝ Վարբանեցի այն ժամանակվա ամուսինը, և խոսակցություն է գնացել Ամեդեո Մոդիլիանիի նկարների մասին, որտեղ պատկերված է Աննա Ախմատովան։ Հանդիպումները շարունակվել են դեկտեմբերի 30-ին և հաջորդ տարվա, 1954 թվականի հունվարի 4-ին (Ալյոշա Բատալովի ներկայությամբ)։ Դատելով Վարբանեցի օրագրից՝ 1954 թվականի սկզբից նա ավելի ու ավելի հաճախ է հիշել Լևին (նրան «Լյուլ» էին ասում)։ Գ. Ռուսեցկուց բաժանվելուց հետո նա մի քանի անգամ կշտամբել է իրեն Լևի հանդեպ «անբավարար սիրո» համար։ Նամակագրությունը բանտարկյալ Գումիլևի հետ սկսվել է 1954 թվականի ուշ աշնանը, երբ Նատալյան իր սիբիրցի ընկերոջ՝ լճագետ Վ. Աբրոսովի խնդրանքով Լենինգրադում գտել է Գրում-Գրժիմայլոյի գիրքը և ուղարկել ճամբար։ Նա ինքն էլ նշել է, որ դա «նրա հանդեպ ոչ կարոտ էր և ոչ էլ սեր... գուցե քավության ծարավ»։ Գումիլյովի և Ախմատովայի նամակագրության մեջ Վարբանեցի անունը ավելի վաղ է հայտնվել, ընդ որում, Աննա Անդրեևնան Նատալյա Վասիլևնային համարել է իրեն կցված իրազեկիչ։ Չնայած այս կասկածների համար արխիվային ապացույցներ չեն հայտնաբերվել, բայց նման կողմնակալությունը մեծապես բարդացրել է նրանց հարաբերությունները։

1954 թվականի նոյեմբերին Աննա Անդրեևնան դիմել է ճամբարում գտնվող իր որդուն՝ խնդրելով նրան «քաղաքավարի նամակ գրել Նատալյա Վասիլևնային»՝ պնդելով, որ «նա քիչ է փոխվել, նա դեռ նույն օրիորդական վարդն է», հետագայում այս անվանումը դարձավ մշտական։ Ախմատովան նույնիսկ չի փորձել թաքցնել իր թշնամական վերաբերմունքը։ Արդյունքում, 1955 թվականին Նատալյա Վարբանեցը հազվադեպ է տեսել Աննա Ախմատովային, մասամբ՝ բանաստեղծի գրեթե մշտապես Մոսկվայում լինելու պատճառով, Ֆինանսական վիճակի բարելավումից հետո նա ավելի քիչ է կախված եղել Նատալյա Վասիլևնայի օգնությունից։ Օրագրում նշվում է աճող օտարացման մասին, մի անգամ «Աննա Անդրեևնան բարևելով մեկնում է ձեռքը, խույս տալու ժեստով»։ Պահպանվել են Վարբանեցի ընդամենը երեք նամակ՝ հասցեագրված Գումիլյովին։ Նրանցից մեկում ասվում է․

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Եվս մի քանի խոսք իմ և քո մասին։ Ես չգիտեմ, թե ինչ է նշանակում «սիրել ինչպես պետք է», եղնիկ։ Սիրո կանոնները ոչ մի տեղ գրված չեն, բոլորին տարբեր բաներ են պետք, նույնիսկ դու ինքդ, օրինակ, չգիտես, թե քեզ կոնկրետ ինչ է պետք, որովհետև քո բոլոր հռոմեական և ոչ հռոմեական «մի քանի բառերը ջնջված են» և լրիվ հակասում են քո սեփական բնավորությունն ու ճաշակին։ Ուստի ես քեզ սիրում եմ այնպես, ինչպես սիրում եմ, մանավանդ որ ներկայումս իմ գործը քեզ նամակներով զվարճացնելն ու ուղեղդ մաքրելն է։ <...>

Ես, ի միջի այլոց, ոչ մի կերպ չեմ հասկանում, թե իրականում որն է քեզ համար անորոշությունը։ Չէ՞ որ մենք ինչքան էլ հեռակա շփվենք, դրանից ոչինչ ավելի որոշակի չի դառնա, քանի դեռ իրար չենք հանդիպել։ Դե, ես քեզ խոստանում եմ ապահովել քո հռոմեական իրավունքները, իսկ դու կգաս, կնայես իմ գորշաճերմակ գլխին, թե ճանապարհին կկորչես ինչ-որ սիրուն կնոջ մոտ... Ի՞նչ է անհնար է։ Եվ նույնիսկ մեկ այլ բան հնարավոր է ես անհարմար կին եմ, քանի որ ես շատ լավ եմ սիրելու մեջ, բայց ես բացարձակապես անկարող եմ երկրպագել։ |  |

Ըստ Ս. Բելյակովի, 1955-1956 թվականներին Գումիլյովի և Վարբանեցի նամակագրական վեպը բախվել է նրանց կյանքի կեցվածքի լրիվ հակապատկերին, Լև Նիկոլաևիչը ձգտել է ավանդական, նույնիսկ «տնաշինական» հարաբերությունների, Նատալյա Վասիլևնան, ակնհայտորեն, ամբողջովին պարփակվել է մշակութային և մտավոր միջավայրում, որին սովոր է եղել և ձգտել է «հանգիստ մենության»։ Նամակագրության մեջ նա կարողացել է իրեն թույլ տալ որոշակի կոպտություն (օրինակ՝ Լևին «էշ» անվանել) և նրանց հարաբերություններում առաջին պլան մղել գեղագիտական սկզբունքը։ Բանտարկության վերջին ամսում Լև Նիկոլաևիչը Նատալյային չի գրել։

#### Բաժանում

Ա. Բ. Դավիդսոնի հուշերում Լև Նիկոլաևիչի և Նատալյա Վասիլևնայի միջև եղած գժտության ողջ պատասխանատվությունը վերագրվել է Աննա Անդրեևնա Ախմատովային։ 1956 թվականին ճամբարից ազատվելուց և Լենինգրադ վերադառնալուց հետո Լև Գումիլևը ևս երկու ամիս փորձել է շփվել Վարբանեցի հետ, նրանց գժտության մանրամասները ոչ ոք չի արձանագրել։ 1957 թվականին իր անձնական նամակներից մեկում Նատալյա Վասիլևնան հայտնել է, որ «ամեն օր, քնից վեր կենալով, ես խոնարհաբար շնորհակալություն եմ հայտնում Աստծուն» նրա հետ գործ չունենալու համար»։

Ախմատովայի և Վարբանեցի վերջին հանդիպումը տեղի է ունեցել 1957 թվականի հունիսին Պուշկինի տանը, նախորդ շփումը տեղի է ունեցել հեռախոսով ավելի քան մեկ տարի առաջ, Լև Գումիլյովի ճամբարից վերադառնալու նախօրեին։ Նրանք հանդիպել են աստիճանահարթակի վրա (Վարբանեցը պատրաստվել է ծխել), օրագրում նշվում է, որ Աննա Անդրեևնան երկմտանքով մեկնել է ձեռքը և չի համարձակվել խոսել։ Նատալյա Վասիլևնան գրել է, որ այդ օրը նա ցանկացել է «... հրաժեշտ տալ նրան, ասելով, որ ինքը սիրում է նրան և ինչ-որ կերպ նրա աչքերում մաքրել իր մասին հիշողությունը աղբից և վստահ է եղել, որ իրեն մեկուսացրել են Լևը, և՛ լաքեյ տիկնայք, իրենց սեփական եսասիրական հիստերիայով»։ Մի քանի տարի անց Վարբանեցն իմացել է, որ Ախմատովան մի քանի անգամ հրապարակավ հայտարարել է, որ Նատալյա Վասիլևնան իբր ցուցմունք է տվել Լև Գումիլյովի դեմ և զրպարտել նրան, ինչի համար իրեն «մերժել են տանից»։ «Այսպիսով փլուզվեց հոգու մեկ այլ մեծություն»։ Մարիանա Կոզիրևան (որի ամուսինը չար լուրեր է բերել) հրապարակավ ապտակել է Լև Գումիլյովի դեմքին։ Անձնական հիասթափության պատճառով Վարբանեցը «կորցրել է վստահությունը նաև Աննա Ախմատովայի բանաստեղծական խոսքի նկատմամբ»։

1966 թվականի մարտի 6-ին Վարբանեցի օրագրում նշված է, որ Մարիանա Կոզիրևան հայտնել է Ախմատովայի մահվան մասին, որը տեղի է ունեցել է նախորդ օրը, «կարծես ես պետք է վշտանայի և ցնցվեի», նա ինքը չի զգացել վիշտը և «այն զգացողությունը, որ աշխարհում ինչ որ մեկը պակասել է»։ Հուղարկավորության օրը՝ մարտի 10-ին, Նատալյա Վասիլևնայի օրագրում նշված է, որ «բոլորը փորձում էին համոզել ինձ գնալ, կամ տարակուսում էին, որ ես չեմ գնացել», «և ամեն մեկը յորովի դատապարտում էր ինձ... խոշոր միջոցառմանը չմասնակցելու համար»։ Ընդ որում, իր իսկ խոստովանությամբ, նա լաց է եղել երեկոյան, երբ մենակ էր «Ֆաուստի կաբինետում», քանի որ «ինչ- որ մեկը հանուն ինձ փորփորելու էր արխիվները՝ ապացուցելու, որ դա երբեք չի եղել»։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Եվ ես հասկացա, որ ինձ համար չկա մեծ դարաշրջան, չկա Աննան, չկան վեհ պահեր, միայն հոգու դատարկություն ու կեղտոտ զրպարտություն է ինձ մնացել որպես ժառանգություն մեծն Աննայի կողմից։ |  |

Դրանից հետո Գումիլյովի հետ միակ հանդիպումը պատահաբար տեղի է ունեցել 1969 թվականին, տրամվայում, այնուհետև Լև Նիկոլաևիչը վագոնում «Ռուսլան և Լյուդմիլա»-ից մի հատված է արտասանել՝ «Ախ, դյուցազն, դա Նաինան է եղել», Վարբանեցին ստիպելով իջնել հաջորդ կանգառում։ Գումիլևը հպարտացել է իր «վրեժով» և այդ մասին պատմել Վ. Աբրոսովին և Գ. Պրոխորովին։

### Վարբանեցի գեղանկարչություն

Նատալյա Վարբանեցը խորապես հետաքրքրվել է արվեստի տարբեր տեսակներով և մասնագիտորեն տիրապետել է դրանց։ 1955 թվականի սեպտեմբերի 29-ին Լև Գումիլյովին ուղղված միակ պահպանված ծավալուն նամակում հիշատակվում է Մ. Կոզիրևայի հետ Էրմիտաժ կատարած ուղևորությունը՝ իմպրեսիոնիստների նոր բացված ցուցահանդեսին։ Տպավորությունը երկակի է նկարագրված՝ «նրանք շատ բաներով էին հիացած», բայց ցուցահանդեսն ինքնին անեկդոտային ներկայացված էր մեկ արտահայտությամբ։ Պատերազմից առաջ Մարիանա Կոզիրևայի հայրը շփվել է Աբրամ Էֆրոսի տնային տնտեսուհու հետ, որն ազատվել է աշխատանքից, քանի որ «իբրև նա ուներ Սեզան, Մատիս,...օ»։ Այս արտահայտությունն է արտաբերել Նատալյա Վասիլևնան։

Կոզիրևայի հիշողությունները թույլ են տալիս պարզել Նատալյա Վարբանեցի՝ ջրաներկ նկարչությանը դիմելու պատճառները։ Ինքը՝ Մարիանա Լվովնան, սովորել է արվեստի դպրոցում, Լադոգայում ամառային հանգստի ժամանակ (մոտավորապես 1950 կամ 1951 թվականին) Նատալյա Վասիլևնան ասել է նրան, որ հասկանում է, թե ինչ իմաստ է ներդրել Բոտիչելլին իր «Գարուն» կտավի մեջ․ «Պատկերացրեք մեր կյանքի վերջին տարին։ Եթե դուք սկսեք նկարել այն ամենը, ինչ մենք զգացել ենք... Ընդ որում, յուրաքանչյուր մասնակցի բուն էությունը և հոգին»։ Կոզիրևան հրաժարվել է այդ աշխատանքից, այնուհետև Վարբանեցն ինքը ստանձնել է այդ աշխատանքը, որը տևել է մոտ մեկ տարի։ Տարբեր աղբյուրներում հիշատակվում են ևս մի քանի ջրաներկ գործեր պարզամիտ ոճով, դատելով Գումիլյովի հետ նամակագրությունից՝ նա ճամբար էր ուղարկել Գամայուն թռչունի նկարը։ Վարբանեցի խորհրդանշական ջրաներկներից պահպանվել են երկուսը, որոնցից մեկն իր օրագրում մեկնաբանել է ինքը՝ Նատալյա Վասիլևնան, որպես «Սիրո հետ կապված քչերի մանկական կամ դրախտային շուրջպար»։ Նկարում պատկերված է չծնված հոգիների շուրջպար և լացող ուռենի, որպես լուսավոր հրաժեշտի խորհրդանիշ, որին հաջորդում են՝ ծաղկած շագանակենի (առաքինության անձնավորում), հնազանդ Առյուծ Կույսի ոտքերի մոտ, եղնիկ (սիրո կարոտի և արարչագործության խորհրդանիշ) և դրախտային վարդեր։ Գեղանկարում առկա է նաև փոքրիկ այծամարդ, որը ֆլեյտա է նվագում։

Տարբեր աղբյուրներում հիշատակվում են ևս մի քանի ջրաներկ աշխատանքներ, որոնց մեծ մասի խորհրդանիշները մեկնաբանել է Կոզիրևան։ Գործողությունը ծավալվում է ձախից աջ։ Տանը Մարիանայի հոգին պոկում է փասիանի հոգին, սա հուշում է, թե ինչպես է Լև Գումիլյովը Մ. Գորդոն-Կոզիրևային բուժել փասիայի արգանակով թոքաբորբից։ Նատալյա Թռչնի հոգին ողջունում է հյուրերին Գանգուցկայայի հոգևոր տան շեմին։ Լև Գումիլյովը` միաբանի թիկնոցով` սպիտակ կարմիր խաչով, նրանց կողքին է նրանց ընդհանուր ընկեր Եփրեմը, որին հիվանդանոցում բուժել է Վարբանեցը, իսկ հետո սովորել համալսարանում։ Ըստ Ս. Բելյակովի, Գումիլյովի հագուկապի սիմվոլիկան բացահայտում էր նրա հանդեպ Վարբանեցի զգացմունքները, որոնք նշանավորվում էին ինքնաբացարկմամբ, բայց ոչ սիրով։ Աղեղը ցույց է տալիս Մարիանայի հայրը՝ Լև Սեմյոնովիչ Գորդոնը, որի ձեռքին ձեռագիր կա, Վլադիմիր Սերգեևիչ Լյուբլինսկին ներկայանում է Դանթե Ալիգիերիի կերպարով։ Նատալյա Վասիլևնան գնահատել է պրեռաֆայելիտներին, հետևաբար ջրաներկի մեջ նկատելի են փոխաբերական մեջբերումներ ոչ միայն Սանդրո Բոտիչելլիից, այլև Դանթե Գաբրիել Ռոսսետտիի «Դանթեի տեսիլքից», ինչպես նաև ոճավորումը եվրոպական գրքային մանրանկարչության ներքո։ «Գարուն»-ից մեջբերում է համարվում Նատալյա Վասիլևնայի և Մարիանա Լվովնայի հոգիների պարը մարգագետնում։ Ըստ Օ. Ռուբինչիկի, Վարբանեցը «Աստվածային կատակերգության» համար օգտագործել է նաև Բոտիչելիի նկարազարդումների պատկերները։ Դրա մասին են վկայում Դժոխքն ու Քավարանը՝ Կովկասը, որտեղ Նատալյան մեկնել էր Լյուբլինի հետ։ Վլադիմիր-Դանթեն դիմում է նրան Երկրային դրախտի ուղղությամբ մատնանշող ժեստով։ Ախմատովան ամենևին էլ կապված չէ Դրախտի կերպարների համակարգի հետ, այն գոյություն ունի այլ մասշտաբով` լեռան մակարդակով, և նրա կերպարը անձնավորում է դրախտի և դժոխքի սահմանը, նրա դեմքը շրջված է դեպի անդրաշխարհ։ Զգեստը պատռվում է դժոխային քամուց, սակայն Ախմատովի կեցվածքը, մասշտաբներն ու արժանապատվությունը հիշեցնում են Բոտիչելիի Ճշմարտությունը («Զրպարտություն» կտավից)։ Ըստ Օ. Ռուբինչիկի, Վարբանեցի ջրաներկ նկարում մեջբերում է կատարվել Բոտիչելիի մեկ այլ նկարից «Լքվածը»-ից, ներկված կարմիրի տարբեր երանգներով, Դժոխքի շիկացած երկնքին մոտ։

Հիշատակ
-------

Լև Գումիլյովի մասին նոր կենսագրության և վավերագրական վկայությունների հրապարակման հետ կապված, 1990-ականներից հետո Վարբանեցի անձի նկատմամբ հետաքրքրությունն աշխուժացել է։ 1994 թվականին առաջին անգամ հրատարակվել ենԿոզիրևայի հուշերը։ 2005 թվականին Շատրվանների տանը գտնվող Աննա Ախմատովայի թանգարանը հրապարակել է Վարբանեցի և Լև Գումիլյովի նամակագրությունը, որը տրամադրել է Կոզիրևների ընտանիքը։ Նամակագրության փաթեթի հիման վրա Շատրվանների տան թատրոնը բեմադրել է «Ինչու՞ այդքան ստել» ներկայացումը՝ երեք դերասաններ կարդացել են հատվածներ Ախմատովայի, Վարբանեցի, Գումիլյովի բնօրինակ արձակից, օրագրային, բանաստեղծական, նամակագրական տեքստերից։ «Տեքստերի խճանկարը մեր առջև վերստեղծում էր ապրող և սիրող մարդկանց ճակատագրի վրա այնքան ողբերգականորեն դրոշմված դարաշրջանի պահերը»։ 2017 թվականի հոկտեմբերի 29-ին «Գումիլյովյան օրեր Նորիլսկում» միջթանգարանային նախագծի շրջանակներում ներկայացումը ցուցադրվել էր Նորիլսկի թանգարանում։

Հրապարակումներ
--------------

* Возвращение эвакуированных редких книг в ГПБ // Смена. — 1945. — 7 Հոկտեմբերի. — На снимке: Н. В. Варбанец и Т. В. Луизова разбирают прибывшие книги.
* *Varbanets N. V.* Incunabula in the Saltykov-Schedrin library, Leningrad // The Book colleсtor. — 1955. — Vol. 4, no. 4. — P. 273—278.
* *Варбанец Н. В.* Редкие инкунабулы // ИБ ГПБ. — 1956. — № 9/10 (16/17). — Л. 34—35.
* *Варбанец Н. В.* Два неизвестных французских издания XV в. // Труды Государственной публичной библиотеки им. М. Е. Салтыкова-Щедрина. — 1957. — Т. 1 (4). — С. 175—180.
* *Павел Наумович Берков, Варбанец Н. В.* Современное состояние гутенберговского вопроса // Труды ЛГБИ им. Н. К. Крупской. — 1958. — Вып. IV. — С. 219—228.
* *Варбанец Н. В. Лукьяненко В. И.* Славянские инкунабулы в собрании Государственной публичной библиотеки им. М. Е. Салтыкова-Щедрина в Ленинграде (ГПБ) // Книга. Исследования и материалы = Book. Researches and materials. — М. : Изд-во Всесоюз. кн. палаты, 1960. — Вып. 2. — С. 187—208.
* *Варбанец Н. В. Копреева Т. Н.* Библиотека Вольтера в Ленинграде // В защиту мира. — 1960. — № 4. — С. 54—60.
* *Варбанец Н. В. Копреева Т. Н.* Библиотека Вольтера // Литература и жизнь. — 1960. — 10 Ապրիլի. — С. 4.
* Библиотека Вольтера : Каталог книг / Отв. ред.: акад. Михаил Павлович Алексеев и канд. ист. наук Т. Н. Копреева; вступ. ст. М. П. Алексеев и Н. В. Варбанец. — М.-Л. : Изд-во Акад. наук СССР, [Ленингр. отд-ние], 1961. — 1171 с.
*Сигал Н.* Библиотека Вольтера // Вопросы литературы. — 1962. — № 4. — С. 331—333.
* *Варбанец Н. В.* Библиотека Вольтера // В мире книг. — 1962. — № 2. — С. 45.
* *Варбанец Н. В.* [Выступление] // IV Междунар. съезд славистов: Материалы дискуссии. — М. : Изд-во Акад. наук СССР, 1962. — Т. 1: Проблемы славянского литературоведения, фольклористики и стилистики. — С. 162—163. — 647 с.
* *Варбанец Н. В.* Немецкая брошюра «Об одном великом изверге» // Повесть о Дракуле. — Л. : Наука, 1964. — С. 185—193. — 211 с.
* *Варбанец Н. В.* В поисках библиотеки Дидро // В мире книг. — 1965. — № 12. — С. 38—39.
* *Варбанец Н. В.* «Кабинет Фауста» в Ленинграде // В мире книг. — 1968. — № 9. — С. 44—46.
* *Варбанец Н. В.* Современное состояние гутенберговского вопроса (итоги изучения первоисточников) // Пятьсот лет после Гутенберга. 1468—1968 : Статьи, исследования, материалы / Под ред. Е. С. Лихтенштейна и Алексей Алексеевич Сидорова. — М. : Наука, 1968. — С. 67—143. — 415 с.
*Иосиф Евсеевич Баренбаум.* Рецензия: 500 лет после Гутенберга // Книга. Исследования и материалы. — М. : Книга, 1971. — Вып. 22. — С. 244—248.
* *Варбанец Н. В.* Правила описания инкунабулов // Сборник методических материалов. Опыт работы / Сост. Н. В. Варбанец, А. С. Демин, T. Н. Копреева, В. И. Лукьяненко. — Л. : Гос. Публ. б-ка им. Салтыкова-Щедрина. Отд. редкой книги, 1968. — Вып. 1. — С. 138—187.
* *Варбанец Н. В.* Введение в работу с инкунабулами // Сборник методических материалов. Опыт работы / Сост. Н. В. Варбанец, А. С. Демин, T. Н. Копреева, В. И. Лукьяненко. — Л. : Гос. Публ. б-ка им. Салтыкова-Щедрина. Отд. редкой книги, 1968. — Вып. 1. — С. 189—240.
*И. Б.* Из опыта работы с редкой книгой // Книга. Исследования и материалы. — М. : Книга, 1972. — Вып. 24. — С. 216—221.
* *Варбанец Н. В. Копреева Т. Н.* Памяти Владимира Сергеевича Люблинского // Книга: Исследования и материалы. — М. : Книга, 1969. — Вып. 18. — С. 246—250. — 252 с.
* *Люблинский В. С.* Книга в истории человеческого общества [Текст] : Сборник избр. книговедч. работ / Вступ. статья чл.-кор. АН СССР, проф. д-ра искусствоведения Алексей Алексеевич Сидорова ; сост.: Н. В. Варбанец. — М. : Книга, 1972. — 327 с.
* *Варбанец Н. В.* К вопросу об изучении редких изданий основоположников марксизма-ленинизма // Книга. Исследования и материалы = Book. Researches and materials. — М. : Книга, 1972. — Вып. 23. — С. 203—210.
* *Варбанец Н. В.* Иоганн Гутенберг и начало книгопечатания в Европе: автореф. дис. канд. филол. наук по специальности № 052504 «Книговедение» : На правах рукописи. — Л. : Ленингр. гос. ин-т культуры им. Н. К. Крупской, 1972. — 27 с.
* *Варбанец Н. В.* Издания античных авторов в ХV в. // Книга и графика. — 1972. — С. 68—77.
* *Варбанец Н. Б. и Лукјаненко В. И.* Ћирилска издања на Цетињу (1493—1496) :

[серб.] // Јужнословенски филолог. — 1979. — Vol. VIII, no. 1. — С. 5—10. — О црногорским инкунабулама.

* *Варбанец Н. В.* Несколько находок в собрании инкунабулов // Проблемы источниковедческого изучения рукописных и старопечатных фондов. — Л. : ГПБ, 1979. — Т. 1. — С. 173—182. — 200 с.
* *Варбанец Н. В.* Об источниках и значении «Паломничества в святую землю» Б. фон Брейденбаха (по изданиям 1486—88 гг.) // Проблемы источниковедческого изучения рукописных и старопечатных фондов : Сб. науч. тр. — Л. : ГПБ, 1980. — Вып. 2. — С. 171—193. — 218 с.
* *Варбанец Н. В.* Йоханн Гутенберг и начало книгопечатания в Европе : Опыт нового прочтения материала. — М. : Книга, 1980. — 303 с.
*Юрий Михайлович Медведев.* «Дело» Иоганна Гутенберга: Рец. на кн.: Варбанец Н. В. Йоханн Гутенберг и начало книгопечатания в Европе // Библиотекарь. — 1982. — № 2. — С. 52—54.
*Люблинский С. Б.* Монография о Гутенберге: Рец. на кн.: Варбанец Н. В. Йоханн Гутенберг и начало книгопечатания в Европе // Книга. Исследования и материалы. — М. : Книга, 1982. — Вып. 45. — С. 208—213.
* *Люблинский В. С.* Ленинградские заметки // Книга. Исследования и материалы = Book. Researches and materials / Публикация Н. В. Варбанец. — М. : Книга, 1982. — Вып. 45. — С. 130—137.
* *Варбанец Н. В.* Печатники — просветители в XV веке // Фёдоровские чтения 1979 / под ред. Евгений Львович Немировского. — М. : Наука, 1982. — С. 35—56.
* *Варбанец Н. В.* Инкунабуловедческие издания Государственной библиотеки СССР им. В. И. Ленина // Книга. Исследования и материалы. — М. : Книга, 1983. — Вып. 46. — С. 181—188.
* *Варбанец Н.В.* Издания на народных языках в XV веке // Книга и социальный прогресс : пятая всесоюзная научная конференция по проблемам книговедения (10—12 апреля 1984 г.) : тезисы докладов. Ч. 6: Секция истории книги. — М. : [б. и.], 1984. — С. 25—27.
* *Варбанец Н. В. Люблинский В. С.* Античные авторы в изданиях XV века : каталог / под ред. Яков Маркович Боровского. — СПб. : Дмитрий Буланин, 2007. — 557 с. — Николаев Н. В. Зверева И. С. К истории публикации каталога «Античные авторы в изданиях XV в.»: [послесловие]. С. 544—557. — ISBN 5-86007-528-6.
* *Варбанец Н. В.* Opus 111 // Невельский сборник. — СПб. : Акрополь, 2008. — Вып. 13. — С. 22—38. — ISBN 978-5-86585-063-2.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  Сотрудники Российской национальной библиотеки (ռուս.)
2. ↑  Вольфцун Л. Козырев К. «Козырева Марьяна Львовна». *Энциклопедический словарь «Литераторы Санкт-Петербурга. XX век»*. Книжная лавка писателей. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 10-ին.
3. 1 2 3 4 5 6  Вахтина
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14  Рубинчик, 2004
5. ↑  Вольфцун Л. А. «Гордон Лев Семёнович». *Сотрудники РНБ — деятели науки и культуры. Биографический словарь*. Российская национальная библиотека. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 12-ին.
6. ↑  Воспоминания Г. В. Никольской о Рукописном отделении. Вступит. заметка, подгот. текста, публ. и коммент. Л. Б. Вольфцун // История библиотек. Исследования, материалы, документы. — СПб. : Издательство РНБ, 2002. — Вып. 4. — С. 263—302. — ISBN 5-8192-0069-1.
7. ↑  Античные авторы в изданиях XV века, 2007, էջ 551
8. ↑  Зверева, 2015, էջ 15
9. 1 2  Сигал, 1962, էջ 331
10. ↑  Путеводитель, 2015, էջ 3
11. ↑  *Рабинович Я. Б. Иофик Г. И.* Ленинградская хроника. Десять сезонов Секции Библиофилов // Альманах библиофила. — Книга, 1976. — Вып. 3. — С. 242. — 256 с. — 30 000 экз.
12. ↑  Награда
13. ↑  Козырева, 2006, էջ 145
14. ↑  Античные авторы в изданиях XV века, 2007, էջ 550—552
15. ↑  Simmons, 1987
16. ↑  Горфункель, 1997, էջ 120—123, 126
17. ↑  Дадашов
18. ↑  Варбанец, 1979, էջ 174—177
19. ↑  Варбанец, 1983, էջ 181—183
20. 1 2  И. Б. 1972, էջ 219
21. ↑  И. Б. 1972, էջ 217—218
22. ↑  И. Б. 1972, էջ 217—219
23. ↑  Фёдоровские чтения 1979 : Доклады и сообщения на чтениях, Москва, дек. 1979 г. и 3-м Федоровском семинаре, Львов, февр. 1980 г / редкол.: А. А. Сидоров (пред.) [и др.]. — М. : Наука, 1982. — С. 227. — 255 с.
24. ↑  Левина, Петрова, 1976, էջ 267—268
25. ↑  Левина, Петрова, 1976, էջ 268
26. ↑  Зверева, 2015, էջ 15—16
27. ↑  Зверева, 2015, էջ 19
28. ↑  Зверева, 2015, էջ 20—22
29. ↑  Зверева, 2015, էջ 30
30. ↑  Зверева, 2015, էջ 30—33
31. ↑  Юдина, 2009, В. С. Люблинский — М. В. Юдиной. 1 сентября 1961 г. էջ 642
32. ↑  Зверева, 2015, էջ 34—35
33. ↑  Карп, 1998, էջ 399—400
34. ↑  Копанев Н. В. «Библиотека Вольтера в Санкт-Петербурге». Библиотека Вольтера в Российской национальной библиотеке. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 10-ին.
35. ↑  Приложение № 7. Библиотека Вольтера в Санкт-Петербурге (материалы к выступлению на презентации ген. директора РНБ В.Н. Зайцева) // РНБ-Информация. — 2006. — № 9 (Սեպտեմբեր). — С. 67—70.
36. ↑  Зверева, 2015, էջ 35—36
37. ↑  Путеводитель, 2015, էջ 126
38. ↑  Античные авторы в изданиях XV века, 2007, էջ 545—546
39. 1 2  Античные авторы в изданиях XV века, 2007, էջ 552
40. ↑  Античные авторы в изданиях XV века, 2007, էջ 552—553
41. ↑  Античные авторы в изданиях XV века, 2007, էջ 553—554
42. ↑  Античные авторы в изданиях XV века, 2007, էջ 554—556
43. ↑  Античные авторы в изданиях XV века, 2007, էջ 556—557
44. ↑  Афанасьева Т. А. «Лукьяненко Вера Ильинична». *Сотрудники РНБ — деятели науки и культуры. Биографический словарь*. Российская национальная библиотека. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 13-ին.
45. ↑  Варбанец, 1962, էջ 162—163
46. ↑  Варбанец, Лукјаненко, 1979
47. ↑  Беляков, 2013, էջ 280—281
48. ↑  Новикова О. Г. «Майская песнь». Gumilevica. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 10-ին.
49. ↑  Немировский, 1989, էջ 18
50. ↑  *Долгодрова Т. А.* Историография западноевропейской книги XV века в России во второй половине XX века // Известия высших учебных заведений. Проблемы полиграфии и издательского дела. — 2012. — № 1. — С. 80—87. — ISSN 2072-6775.
51. ↑  Немировский, 1989, էջ 111—112
52. ↑  Баренбаум, 1971, էջ 245
53. ↑  Немировский, 1989, էջ 104
54. ↑  Медведев, 1982, էջ 52
55. ↑  Медведев, 1982, էջ 53
56. ↑  Медведев, 1982, էջ 54
57. ↑  Люблинский, 1982, էջ 209—210
58. ↑  Люблинский, 1982, էջ 211—212
59. ↑  Люблинский, 1982, էջ 213
60. ↑  Куприянова, 2015, էջ 11—12
61. ↑  Беляков, 2013, էջ 225
62. ↑  Сомов, 2020, էջ 20—21
63. ↑  Козырева, 2006, էջ 144—145
64. 1 2  Беляков, 2013, էջ 232
65. ↑  «Варбанец Василий Ефимович (1886)». *Жертвы политического террора в СССР (База данных). Архив НИЦ «Мемориал» (Санкт-Петербург). Санкт-Петербург и Ленинградская обл*. Открытый список. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 10-ին.
66. ↑  Гумилёв, 2005, էջ 22—24
67. ↑  Юдина, 2009, М. В. Юдина — В. С. Люблинскому. 12 декабря 1961 г. էջ 728
68. ↑  Юдина, 2010, Н. В. Варбанец — М. В. Юдиной. 13 марта 1966 г. էջ 374
69. ↑  Беляков, 2013, էջ 229
70. ↑  Дневники и воспоминания, 1995, էջ 151
71. ↑  Козырева, 2006, էջ 144—145, 148, 152
72. ↑  Люблинская, 2006, Письмо 9 ноября 1941 г. էջ 315—316, 399
73. ↑  Гумилёв, 2005, Козырева М. Позднякова Т. «Сладко ль ужинал, падишах?», էջ 37
74. ↑  Беляков, 2013, էջ 231, 277
75. ↑  Шомракова И. А. Щербак Н. Л. «Русецкий Глеб Григорьевич». *Сотрудники РНБ — деятели науки и культуры. Биографический словарь*. Российская национальная библиотека. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 16-ին.
76. ↑  Юдина, 2009, Адресаты и корреспонденты М. В. Юдиной, էջ 777
77. ↑  Юдина, 2009, էջ 93, 169
78. ↑  Юдина, 2010, էջ 392
79. 1 2  Козырева, 2006, էջ 152
80. ↑  Юдина, 2010, էջ 23
81. ↑  Варбанец, 2008
82. ↑  Юдина, 2010, էջ 553, 555—556
83. ↑  Люблинская, 2006, Москва, 8 февраля 1943 г. էջ 380
84. ↑  Варбанец, 2008, էջ 25
85. ↑  Юдина, 2010, Варбанец Н. В. Opus 111, էջ 571—572
86. ↑  Юдина, 2010, Варбанец Н. В. Opus 111, էջ 572
87. ↑  Юдина, 2009, М. В. Юдина — М. Л. и П. П. Сувчинским. 20 сентября 1961 г. էջ 669
88. ↑  Юдина, 2010, Варбанец Н. В. Opus 111, էջ 578
89. ↑  Юдина, 2010, Варбанец Н. В. Opus 111, էջ 580
90. ↑  Гумилёв, 2005, էջ 64
91. ↑  Козырева, 2006, էջ 148
92. ↑  Беляков, 2013, էջ 229—232
93. ↑  Козырева, 2006, էջ 144
94. ↑  Беляков, 2013, էջ 224
95. ↑  Беляков, 2013, էջ 233—235
96. ↑  Давидсон, 2008, էջ 48
97. ↑  Беляков, 2013, էջ 238, 269—271
98. ↑  Гумилёв, 2005, Козырева М. Позднякова Т. «Сладко ль ужинал, падишах?», էջ 27, 49
99. ↑  Гумилёв, 2005, Козырева М. Позднякова Т. «Сладко ль ужинал, падишах?», էջ 28
100. ↑  Гумилёв, 2005, Козырева М. Позднякова Т. «Сладко ль ужинал, падишах?», էջ 40
101. ↑  Гумилёв, 2005, Козырева М. Позднякова Т. «Сладко ль ужинал, падишах?», էջ 29
102. ↑  Гумилёв, 2005, Козырева М. Позднякова Т. «Сладко ль ужинал, падишах?», էջ 31—33
103. ↑  Гумилёв, 2005, Козырева М. Позднякова Т. «Сладко ль ужинал, падишах?», էջ 33—34
104. ↑  Беляков, 2013, էջ 271—272, 279—280
105. ↑  Гумилёв, 2005, Козырева М. Позднякова Т. «Сладко ль ужинал, падишах?», էջ 37—38
106. ↑  Гумилёв, 2005, 29. 09. 1955, էջ 148—149
107. 1 2  Беляков, 2013, էջ 276—278
108. ↑  Давидсон, 2008, էջ 46—48
109. ↑  Юдина, 2010, Н. В. Варбанец — М. В. Юдиной. 8 сентября 1957 г. էջ 472
110. ↑  Гумилёв, 2005, Козырева М. Позднякова Т. «Сладко ль ужинал, падишах?», էջ 38
111. ↑  Гумилёв, 2005, Козырева М. Позднякова Т. «Сладко ль ужинал, падишах?», էջ 38—39
112. ↑  Гумилёв, 2005, Козырева М. Позднякова Т. «Сладко ль ужинал, падишах?», էջ 49
113. ↑  Гумилёв, 2005, Козырева М. Позднякова Т. «Сладко ль ужинал, падишах?», էջ 52
114. ↑  Гумилёв, 2005, Козырева М. Позднякова Т. «Сладко ль ужинал, падишах?», էջ 53
115. ↑  Беляков, 2013, էջ 278—279
116. ↑  Гумилёв, 2005, Козырева М. Позднякова Т. «Сладко ль ужинал, падишах?», էջ 22—23
117. ↑  «Сандро Боттичелли (1445—1510). Покинутая». Музеи Мира. О художниках и картинах. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 24-ին.
118. ↑  *Галина Артеменко.* Шестьдесят два письма о несбывшейся любви Льва и Птицы. В Петербурге готовятся к юбилею Льва Николаевича Гумилева // Вечерний Петербург. — 2012. — № 45 (24601) (14 Մարտի). — С. 6.
119. ↑  *Елена Алексеева.* Три правды о любви // Санкт-Петербургские ведомости. — 2012. — № 230 (5253) (28 Նոյեմբերի). — С. 5.
120. ↑  «В Санкт-Петербурге впервые представят завещание Льва Гумилева». ИА REGNUM. 2012 թ․ սեպտեմբերի 28. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 11-ին.
121. ↑  Ерыкалова, 2019, էջ 31
122. ↑  «Зачем было столько лгать? Постановка Музей + Театр в Фонтанном доме». ООО «Компания Афиша». Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 10-ին.
123. ↑  «Музей Норильска представляет спектакль «Зачем было столько лгать?»». 2017 թ․ հոկտեմբերի 20. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 10-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Варбанец Наталья Васильевна. Орден Отечественной войны II степени». *Документы о награждении*. Память народа. 1985 թ․ ապրիլի 6. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 12-ին.
* Дадашов И. В. (2011 թ․ հունվարի 22). «Варбанец Наталия Васильевна». *Биобиблиографическая база данных «История отечественной книжной культуры»*. Научный центр изучения книги РАН. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ սեպտեմբերի 10-ին. Վերցված է 2021 թ․ նոյեմբերի 18-ին.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  ⛭  | 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 15971573p · GND: 12727510X · ISNI: 0000000080226325 · LCCN: n83226846 · NKC: jx20070813012 · LIBRIS: 296093 · VIAF: 79231720 · WorldCat VIAF: 79231720 |

 |

 |