recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Բժիշկներն Արցախյան ազատագրական պատերազմում։** Պատերազմի սկզբին Հայաստանի Հանրապետության և Լեռնային Ղարաբաղի առողջապահության ծառայությունների ուշադրության կենտրոնում է եղել կարևորագույն հարցը. ժամանակին մարտադաշտից տարհանել վիրավոր ազատամարտիկներին, կազմակերպել նրանց առաջին բուժօգնությունը, ինչպես նաև խաղաղ բնակչության բուժսպասարկման աշխատանքները։

Մինչև ռազմական բժշկական ծառայության ստեղծումը
---------------------------------------------

Մինչև ռազմական բժշկական ծառայության ստեղծումը, 1988-1990 թվականներին. Շահումյանի շրջանում և ԼՂ-ում հիվանդ և վիրավոր ազատամարտիկների բժշկական սպասարկումը իրականացվել է ինքնօգնությամբ և փոխօգնությամբ՝ բուժօգնության անհատական միջոցներով, կամավոր մեկնած բժիշկների, բուժքույրերի, տեղական հիվանդանոցների, բժշկական կետերի քաղաքացիական բուժանձնակազմի օգնությամբ։

1992 թվականից հետո
------------------

1992 թվականից, պաշտպանական բանակի կազմավորմանը զուգընթաց, ձևավորվել են ռազմական բժշկական ծառայությունները. ստեղծվել են հոսպիտալներ, մշակվել և իրականացվել մարտական գործողությունների բժշկական ապահովման միասնական համակարգ, զորակոչվել են բժիշկներ, ստեղծվել արագ արձագանքման բժշկական ջոկատներ, ձևավորվել զորամասերի բժշկական ծառայություններ։

1988-1994 թվականներին Հայաստանի Հանրապետությունից կամավոր և գործուղումով Շահումյանի շրջան և Լեռնային Ղարաբաղ մեկնել են վնասվածքաբաններ, օրթոպեդներ, վիրաբույժներ, անեսթեզիոլոգներ, մանկաբույժներ, համաճարակաբաններ, որոնք իրագործել են բացառապես բարդ և լրացուցիչ խնդիրներ, ցույց են տվել անհրաժեշտ բուժօգնություն վիրավոր և հիվանդ ազատամարտիկներին (նաև խաղաղ բնակիչներին), ապահովել նրանց վերադարձը մարտադաշտ, կանխել համաճարակները և վարակիչ հիվանդությունները։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ (1988—1994) հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո ։*  |
**Չելեբիություն** (թուրքերեն՝ Çeleb - աստված, Çelebi - աստվածաշուք), Օսմանյան կայսրությունում սեղանավորությամբ հարստացած հայ բուրժական խավ 16-17-րդ դարերում։ Զբաղվել են խոշոր առևտրական գործառնությամբ, վարել արքունի արհեստապետության պաշտոններ, օսմանյան արքունիքին վաշխով դրամ տրամադրել և ցուցաբերած հատուկ ծառայությունների համար արժանացել «չելեբի» պատվանվանը։ Սերտ կապ ունենալով սուլթանական արքունիքի հետ և մերվելով օսմանյան ռազմաավատատիրական կարգին, չելեբիությունը ազդեցիկ և իշխող դիրք է գրավել արևմտահայության հասարակական կյանքում, հատկապես՝ Կ․ Պոլսի և Զմյուռնիայի հայկ․ համայնքներում։ Չելեբիությունը միահեծան տնօրինել է Պոլսի Հայոց պատրիարքի ընտրությունը, նրան ծառայեցրել իր շահերին։ 17-րդ դարի 2-րդ քառորդից չելեբիության գերիշխանությանը, որպես հակաուժ, երևան է եկել համեմատաբար առաջադիմական, առևտրա-բուրժական նոր խավ՝ խոջայությունը՝․ հայ բուրժուազիայի այդ երկու խավերի միջև ընթացել է սուր պայքար։ Շատ խոջաներ, հասնելով դիրքի, նույնպես ստացել են «չելեբի» պատվանունը։ Պայքարը 17-րդ դարի վերջերին ավարտվել է չելեբիության հաղթանակով, խոջաների մեծ մասն անցել է արևմտաեվրոպական, երկրներ, Ռուսաստան, Հնդկաստան և այլուր։ Մի շարք չելեբիներ, հայ ժողովրդական զանգվածների մեջ հեղինակություն ձեռք բերելու համար, խոշոր գումարներ են ծախսել բարեգործական նպատակով (օրինակ, Աբրո Չելեբին հովանավորել է հայ մտավորականներին, ընդօրինակել տվել հայերեն ձեռագրեր, վերակառուցել վանքեր և այլն)։ 18-րդ դարի սկզբին չելեբիությունը որպես խավ վերացել է՝ տեղը զիջելով հայ ամիրայությանը։ «Չելեբի» պատվանվանը երբեմն արժանացել են նաև հայ մտավորականներ։

Տես նաև
-------

* Ամիրա

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 688)։*  |
**Դենիել Բեռլի Վուլֆոլ** (անգլ.՝ Daniel Burley Woolfall, հունիսի 15, 1852(1852-06-15), Բլեկբերն, Լանկաշիր, Անգլիա, Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն - հոկտեմբերի 24, 1918(1918-10-24)), ՖԻՖԱ-ի երկրորդ նախագահը։ ՖԻՖԱ-ն գլխավորել է 1906-1918 թվականներին։

Կենսագրություն
--------------

Մինչ ՖԻՖԱ նախագահ դառնալը Վուլֆոլը եղել է Անգլիայի ֆուտբոլի ասոցիացիայի անդամ Բլեքբերնից, նրա ազդեցության տակ էր գտնվում անգլիական ֆուտբոլը և ասոցիացիայի անդամ Ֆրանսիայի ակումբների մի մասը։

ՖԻՖԱ-ի նախագահի պաշտոնում նա զբաղվել է ֆուտբոլի կանոնների համընդհանրացմամբ, մասնակցել է 1908 և 1912 թվականի Ամառային Օլիմպիական խաղերի կազմակերպմանը։ Բացի ֆուտբոլի միջազգային կանոնների մշակումից նաև մշակել է ՖԻՖԱ-ի գործունեության հիմնական դրույքներ, որոնց մի մասը մինչ այժմ օգտագործվում են։ Միջազգային առաջնություններն անց են կացվել 2 փուլով՝ ազգային և ակումբային։ ՖԻՖԱ-ի անդամների մասնակցությունը միջազգային այլ կոմերցիոն մրցաշարերում արգելված էր։

Նա ակտիվ զբաղված էր ՖԻՖԱ-ի ազդեցության տարածմամբ և աշխարհագրության տարածմամբ։ Մինչ 1909 թվականը կազմակերպությունը կազմված էր միայն եվրոպական երկրներից։ Վուլֆոլի ջանքերի շնորհիվ կազմակերպությանը միացան ՀԱՀ-ն (1909), Չիլին (1912), Արգենտինան (1912) և ԱՄՆ-ն (1913)։

Արտաքին հցումներ
----------------

* համառոտ կենսագրությունը

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ФИФА 100 лет. Век футбола. Пьер Ланфранши, Кристина Айзенберг, Тони Мейсон, Альфред Валь. — Изд-во: М.: ЗАО Компания «Махаон» , 2005. — С. 312 ,- ISBN 5-18-000704-6


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
ՖԻՖԱ-ի նախագահներ |
| --- |
|  |
| Ռոբեր Գերեն (1904-1906) · Դենիել Վուլֆոլ (1906-1921) · Ժյուլ Ռիմե (1921-1954) · Ռուդոլֆ-Վիլյամ Սելդրեյերս (1954-1955) · Արթուր Դրյուրի (1955-1961) · Սթենլի Ռոուզ (1961-1974) · Ժոաո Ավելանժ (1974-1998) · Զեպպ Բլատեր (1998-2015)  · Ջաննի Ինֆանտինո (2016-ից) |

 |
**Կայո Բլատ դե Օլիվեյրա** (պորտ.՝ Caio Blat, հունիսի 2, 1980(1980-06-02), Սան Պաուլո, Բրազիլիա), բրազիլացի դերասան, մոդել, էրոտիկ դերասան։

Անձնական կյանքը
---------------

Կայո Բալտը ամուսնացած է եղել երեք անգամ, առաջին անգամ Մարիանա Խիմենեսի հետ։ Ունեին մեկ երեխա, որը մահացավ, նրանց ամուսնությունը տևեց 1996-1999 թվականները, որից հետո զույգը բաժանվեց։ 2001 թվականին նա մտերիմ հարաբերությունների մեջ էր Անա Արեիլի հետ, նրանք ժամադրվեցին 1 ամիս որից հետո որոշեցին տեղափոխվել Սան Պաուլո և ապրել միասին, 1 տարի միասին ապրելուց հետո, նրանք ունեցան երեխա, սակայն ամուսնական զույգի հարաբերությունները վատացավ, նրանք բաժանվեցին, Կայոն դիմեց ոստիկանություն, քանզի նրա կինը թույլ չէր տալիս նրան տեսնել իր երեխային, դատավորի որոշմամբ երեխայի խնամակալությունը կիսվեց, երկու ծնողների միջև։ 2005-ին Կայոն վերադարձավ Ռիո դե Ժանեյրո որտեղ ամուսնացավ դերասանուհի Մարիա Ռիբեյրոյի հետ, 2010 թվականին ծնվեց նրանց երեխան։

Կարիերա
-------

Առաջին անգամ Կայոն 1993 թվականին նկարահանվեց Ռեդե Գլոբոյի «Կնոջ Դիմանկարը» սերիալի մի փոքրիկ դրվագում, որը դերասանին մեծ ճանաչում բերեց։ Այնուհետև՝ 1999 թվականին, վերջնականապես պայմանագիր կնքեց Ռեդե Գլոբոյի հետ։ 2005 թվականին «Մեղքի գույնը» սերիալում, 2009ին նկարահանվեց Հնդկաստանի ճանապարհներ (հեռուստասերիալ)ում, 2014-ին Անգին զարդը (հեռուստասերիալ)ը, 2016-ին Ազատություն, Ազատություն սերիալում։ Հեռուստասերիալում մարմնավորում էր Լամա Սոնամին, որը Բուդիստ վանական էր, հեռուստասերիալի նկարահանումներից հետո մահացավ Կայոյի մայրը, Կայոն այնքան տարվեց Ռեինկարնացիայի գաղափարներով, որ անգամ կրոնափոխ եղավ դառնալով Բուդդայական։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. ↑
3. ↑
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Գոգոլի փողոց (այլ կիրառումներ)

**Գոգոլի փողոց** (ռուս.՝ Улица Гоголя), փողոց Ռուսաստանի Ռոստովի մարզի Կրասնի Սուլինի շրջանի և Կրասնոսուլինսկի քաղաքային շրջանի վարչական կենտրոն Կրասնի Սուլին քաղաքում։ Անվանվել է ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ, գրաքննադատ Նիկոլայ Վասիլևիչ Գոգոլի (1809-1852) պատվին։ Սկիզբ է առնում Նեկրասովի փողոցից և ավարտվում Կունդրյուչյա գետի ափից քիչ հեռու։ Երկարությունը 280 մետր է։

Նկարագրություն
--------------

Կրասնի Սուլին քաղաքի Գոգոլի փողոցը սկսվում է Նեկրասովի փողոցից և ավարտվում Կունդրյուչյա գետի ափից քիչ հեռու։ Կարճ փողոց է. երկարությունն ընդամենը 280 մետր է։ Փողոցում կա համարակալված 27 շինություն. ձախ կողմում (կենտ համարներ)` 13, աջ կողմում (զույգ համարներ)` 14 շինություն։

Գոգոլի փողոցի փոստային դասիչն է՝ 346352։

Փողոցն անվանվել է ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ, գրաքննադատ Նիկոլայ Վասիլևիչ Գոգոլի (1809-1852) պատվին։ Գոգոլի լավագույն ստեղծագործություններն են «Տարաս Բուլբա», «Մեռած հոգիներ» վեպերը, «Ռևիզորը», «Ամուսնություն» թատերգությունները, «Ցնորվածի հուշատետրը», «Պատմություն այն մասին, թե ինչպես Իվան Իվանովիչը գժտվեց Իվան Նիկիֆորովիչի հետ», «Դիմանկարը» և այլ պատմվածքներ։ Որպես քննադատական ռեալիզմի հիմնադիր, երգիծաբան, Գոգոլը ստեղծել է իր անկրկնելի ոճը, որտեղ ձուլվել են քնարականությունը, ռոմանտիկ ոգեշնչվածությունը և սուր երգիծանքը։ Նա հսկայական ազդեցություն է գործել ոչ միայն ռուսական, այլև համաշխարհային գրականության զարգացման վրա։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հ. 3, էջեր 142-143»

Աղբյուրներ
----------

* Улица Гоголя в Красном Сулине
* Подробная карта Улица Гоголя, город Красный Сулин со спутника с номерами домов, индекс и маршруты, Яндекс, Гугл карты

Արտաքին հղումներ
----------------

* г. Красный Сулин, улица Гоголя(չաշխատող հղում)
Կիսաանապատային բուսականություն
**Կիսաանապատային բուսականություն**, Արարատյան գոգավորության, նաև Զանգեզուրի, Մեղրիի ու Վայքի լեռնաշղթաների վրա (600-1500 մ բարձրություններում) գտնվող գրեթե բոլոր չոր, անջրդի հողատարածքները՝ ղռերը, ծածկված են կիսաանապատային բուսականությամբ։ Քարքարոտ կիսաանապատների ամենախոշոր զանգվածները Արագածոտնի, Արմավիրի և Արարատի մարզերում և այլն։ Ի տարբերություն անապատների՝ այստեղ բուսական համակեցությունում զգալի տոկոս են կազմում էֆեմեր ճիմ առաջացնող դաշտավլուկազգիները (անապատասեր, ցորնուկ, այծակն, դաշտավլուկ և այլն)։

Հայաստանի կիսաանապատային բույսեր
--------------------------------

Հայաստանի կիսաանապատային բուսականության տիրապետող բույսերն են հոտավետ օշինդրը, Կապար Փշոտ Գազ տարօրինակ Կնճիթաթերթիկ գոգավոր Սիզախոտ Նշենի Ֆենցլի կոխիան, նոնեան, լերդախոտը, բորբոսատեսուկը, դաշտավլուկը, կապարը, հազարատերևուկը, որոնք երբեմն առաջացնում են ինքնուրույն բուսականություն, համակեցություններ։

Օշինդրային կիսաանապատներ
------------------------

Օշինդրային կիսաանապատների որոշ հատվածներ (Կոտայքի մարզի Հացավան, Գեղադիր և Ողջաբերդ գյուղերի շրջակայքում) իրենց բուսական, ծածկում պարունակում են արտակարգ հետաքրքիր բուսատեսակների (ուրարտական, արարատյան և բեոտական վայրի ցորեններ, Վավիլովի աշորա, վայրի գարի, անքիստ բթաթեփուկ, այծակն) և բազմաթիվ այլ հազվագյուտ խոտաբույսերի (տուրնեֆորտիա, նրբագեղմ հիրիկ, Եղեսպակ և այլն) բնական պոպուլացիաներ։ Հազվագյուտ տեսակները պահպանելու համար 1981 թվականին կազմակերպվել է էրեբունու արգելոցը (տարածքը՝ 89 հեկտար)։ Օշինդրային կիսաանապատները, տարեցտարի կորցնելով իրենց լանդշաֆտային պատկերը, վերածվում են գյուղատնտեսական դաշտերի ու այգիների։

Երևանը շրջապատող կանաչ գոտին, Սարի թաղի, Ծիծեռնակաբերդի, Արզնիի, Ողջաբերդի, Ջրվեժի անտառամշակույթները, Երևանի բուսաբանական և կենդանական, այգիներն ստեղծվել են կիսաանապատային տարածքների իրացման հաշվին։ Սակայն Արագածոտնի և Կոտայքի մարզերում կիսաանապատների մեծ զանգվածներ ցայսօր օգտագործվում են որպես ձմեռային արոտներ, ուտելի (սիբեխ, թրթնջուկ, կապար, խատուտիկ, դանդուռ), դեղատու (անթառամ, առյուծագի, լոշտակ, հազարատերևուկ, սրոհունդ, սպանդ) և բազմաթիվ այլ օգտակար (ներկատու, եթերայուղատու, համեմունքային) բույսերի հավաքման համար։

Տես նաև
-------

* Արգելոց
* Հայաստանի բուսական աշխարհ

Պատկերասրահ
-----------

* Օշինդր
* Հազարատերևուկ
* Դաշտավլուկ
* 
* 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
**Լևոն Փանոսյան** (1870, Կեսարիա, Թուրքիա - 1915), հայ բժիշկ

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1870 թվական, Անկարայի նահանգի Կեսարիայի գավառի կենտրոն Կե­սա­րիա քաղաքում։ Մասնագիտական կրթություն չի ունեցել, կամ էլ վկայականը ետ են վերցրել։ Եղել է դեղագործ կամ բժիշկ։ Եղել է Գյումուշյան վարժարանի հոգաբարձու, հնչակյան կուսակցության պատասխանատու գործիչ։ Լինելով ամուրի՝ բոլոր ազգային օգտակար գործերի համար առատ նվիրատվություններ է կատարել։ 1915 թվականին ձերբակալվել է և բանտարկվել ի թիվս 38 հեղափոխականների։ Իրենց 12 ընկերների կախաղան հանվելուց երկու շաբաթ հետո մյուս 26 բանտարկյալները աքսորվել են Սե­բաս­տի­ա­յի ճանապարհով։ 1915 թվականին, տարագրության ճանապարհին, Թոմարզայում կամ Կե­մե­րե­կից հյուսիս ընկած Ղըչալարի Մուտարասըն կոչված ձորամեջում սպանվել է հողագործ թուր­քե­րի և թրքուհիների մանգաղներով՝ 45 տարեկանում։

Գրականություն
-------------

* Ալպօյաճեան Արշակ, պատմութիուն հայ Կեսարիոյ, Բ. հատոր, Գահիրէ, 1937։
* Գալֆայեան Կարապետ ավագ քահանայ, Գիրք Ելից հայոց, Պէյրութ, 1955։
* Թէոդիկ, հուշարձան նահատակ մտավորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երեւան, ապրիլ 24, 1985
* Շահբազյան Հասմիկ և Միրզոյան Անահիտ (կազ մողներ), Ցուցակ Հայոց ցեղասպանության զոհերի (1915-1923 թթ.), հ. 3, Անկարայի նահանգ, Երևան, 2006։

Աղբյուր
-------

Հարություն Մինասյան, Օսմանյան կայսրությունում և Թուրքիայի Հանրապետությունում բռնաճնշումների և ցեղասպանության ենթարկված հայ բժիշկներ, Երևան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
**Եվրոպայի կամուրջ** կամ **«Եվրոպա» կամուրջ** (*Europabrücke*), 777 մետր երկարություն ունեցող կամուրջ Ավստրիայի Տիրոլ երկրամասում, Ինսբրուք քաղաքից հարավ, Վիփ հովտում։ Կամուրջն իրար է կապում Սիլլ գետի երկու ափերը, դառնում Ալպյան լեռներով ձգվող Բրեններ *A13* ավտոմայրուղու և եվրոպական *E45* երթուղու կարևորագույն հատվածներից մեկը։ Այդպիսով՝ կամուրջը հանդիսանում է Ավստրիան իտալական Հարավային Տիրոլին և Հարավարևելյան Գերմանիան Հյուսիսային Իտալիային կապող գլխավոր մայրուղու կարևորագույն մասը։

Հակիրճ տեղեկատվություն
----------------------

«Եվրոպայի կամրջի» սյուների միջև ամենամեծ թռիչքը 198 մետր երկարություն ունի։ Կամրջի վրա ստեղծվել են անհրաժեշտ հարմարություններ՝192 մետր բարձրությունից էլաստիկ պարանով ներքև ցատկելու՝ *Bungee jumping*-ի համար. այս առումով «Եվրոպան» աշխարհում նման կարգի հինգերորդ բարձր օբյեկտն է։

Կամրջի երթևեկելի մասը, որ կազմված է երկաթբետոնե հեծաններից (ի դեպ, շինարարության ժամանակ օգտագործվել է 70 հազար խորանարդ մետր բետոն), հենվում է հինգ սյուների վրա, որոնցից ամենաբարձրը 146,5 մետր բարձրություն ունի։ 1984 թվականին իրականացված վերակառուցողական աշխատանքներից հետո կամրջի լայնությունը հասցվել է 24,6 մետրի։ Երկու կողմերով ավտոմեքենաները կարող են երթևեկել երեքական շարքով։

Կամրջի շինարարության ընթացքում զոհվել է քսաներկու շինարար, ընդ որում՝ պաշտոնական տվյալներով՝ նրանցից մեկը, իսկ ըստ տարածված խոսակցությունների՝ երեքը, խեղդվել են հենասյուներից մեկի դեռ չպնդացած բետոնի մեջ ու այդպես մնացել թաղված։ Ի հիշատակ շինարարության և զոհերի՝ մոտակա ավտոկայանատեղիից վեր՝ ժայռի վրա կառուցվել է արդիական ոճով մի մատուռ, իսկ դրանից մի փոքր ցած դիտահարթակ է պատրաստվել։

Ռեկորդ
------

«Եվրոպայի կամուրջը» կառուցվել է 1959-ից 1963 թվականներին և մեկ տասնամյակից ավելի համարվել է Եվրոպայի ամենաբարձր կամուրջը (բարձրությունը 190 մետր է)՝ գերազանցելով նույնիսկ շվեյցարական Gueuroz-ին։ Բայց 1974 թվականին շահագործման հանձնված Italia Viaduct-ը նրանից վերցրել է առաջատարի տիտղոսը։

Գրականություն
-------------

• Der Große ADAC Alpenführer- 1992.ADAC Verlag GmbH, München. ISBN 3-87003-470-X

• *Baedecker.* **Italien.** Verlag Karl Baedeker.2002. ISBN 3-8297-1091-7

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Wiki Loves Monuments monuments database — 2017.
2. 1 2  Tyrolean spatial information system
3. ↑

Արտաքին հղումներ
----------------

* Europabrücke - Austria

Պատկերասրահ
-----------

* Europabrücke-ն. հետին պլանում՝ ՍերլեսըEuropabrücke-ն. հետին պլանում՝ Սերլեսը
* Europabrücke-ն՝ ԲրեններբունդեսշտրասեիցEuropabrücke-ն՝ Բրեններբունդեսշտրասեից
* Կամրջի տեսքը աջիցԿամրջի տեսքը աջից

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4122686-0 · VIAF: 242140353 · WorldCat VIAF: 242140353 |

 |
**Ստադ դե Ժերլան** կամ **Սթեյդ Ժերլան**, մարզադաշտ Ֆրանսիայի Լիոն քաղաքում, որտեղ հանդես է գալիս Լիոն ֆուտբոլային ակումբը։ Մարզադաշտում անց են կացվում ֆուտբոլի և ռեգբիի հանդիպումներ։ Այստեղ է տեղի ունեցել 1998 թվականի Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնությունը և 2007 թվականի Ռեգբիի աշխարհի գավաթը։ Ֆուտբոլային հանդիպումների ժամանակ մաքսիմալ տարողունակությունը 40 494 է։

Պատմություն
-----------

1910 թվականին Լիոնի քաղաքապետ Էդուար Էրիոն որոշեց թեթև ատլետիկայի և հեծանվավազքի համար մարզադաշտ կառուցել քաղաքում։ 1912 թվականին մարզադաշտի պաշտոնական կառուցումը հանձնարարվեց ճարտարապետ Տոնի Գարնիեին։ Շինարարությունն սկսվեց 1914 թվականին այն հույսով, որ կառուցումը կավարտվի մինչև նույն թվականին տեղի ունենալիք միջազգային ցուցահանդեսը, սակայն Առաջին համաշխարհային պատերազմի պատճառով շինարարությունը ժամանակավորապես դադարեցվեց և կրկին շարունակվեց պատերազմից հետո ու ավարտվեց 1919 թվականին՝ գերմանացի մեծաքանակ ռազմագերիների օգնությամբ։ 1920 թվականին մարզադաշտն արդեն աշխատունակ էր, սակայն բացվեց միայն 1926 թվականին։ Սկզբնապես մարզադաշտը պետք է հյուրընկալեր 1938 թվականի ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության ընտրական խաղերը, սակայն այն տեղի չունեցավ, քանի որ Ավստրիայի հավաքականը հրաժարվեց մասնակցել։

1950 թվականից Ստադ դե Ժերլանը դարձավ տեղի ֆուտբոլային ակումբի՝ Օլիմպիկի տնային դաշտը։ Մարզադաշտը սկզբնական շրջանում չուներ ծածկով տրիբունաներ։ 1960-ական թվականների վերջին ոչնչացվեց ֆուտբոլի դաշտը շրջապատող հեծանվահրապարակը։ 1984 թվականին Եվրոպայի ֆուտբոլի առաջնությանն ընդառաջ՝ ավելացվեց տարողունակությունը՝ 50 000-ից 51 860։

1986 թվականի հոկտեմբերի 5-ին մարզադաշտում կազմակերպվեց Հռոմի պապ Հովհաննես Պողոս II-ի հետ հանդիպումը, որին ներկա էր 53 000 մարդ։

Մարզադաշտը փոփոխությունների ենթարկվեց, որպեսզի հյուրընկալի 1998 թվականի աշխարհի առաջնության խաղերը։ 2 տրիբունաները քանդվեցին, այնուհետև վերակառուցվեցին։ Դրանք ծածկվեցին և դաշտին ավելի մոտ տեղակայվեցին, ինչի հետևանքով էլ տարողունակությունը փոքրացավ՝ դառնալով 43 051։ Բացի այդ ամբողջությամբ փոփոխվեցին հետին տրիբունաների նստատեղերը՝ փայտե հին նստարանները փոխարինվեցին անհատական աթոռներով։ 2007 թվականի հունվարին, մարզադաշտի կառուցումից ի վեր առաջին անգամ, գազոնը փոխարինվեց նորով՝ բերված Պորտուգալիայից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  base Mérimée (ֆր.) — ministère de la Culture, 1978.
2. 1 2  archINFORM (գերմ.) — 1994.
3. 1 2  *ministère des Sports* recensement des équipements sportifs, espaces et sites de pratiques en France (ֆր.) — 2005.
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑
8. ↑
9. ↑  Lyon : la pelouse du stade de Gerland est en vente, petit bout par petit bout, pour les particuliers — 1992.
10. ↑  Stade de Gerland
11. ↑  Source Novopress(չաշխատող հղում)
**Կնուտ Շուբերտ** (գերմ.՝ Knut Schubert, սեպտեմբերի 9, 1958(1958-09-09), Բաուտցեն, Dresden District, Արևելյան Գերմանիա), գերմանացի գեղասահորդ, հանդես է եկել զուգասահքում։ Սկզբում հանդես է եկել քրոջ՝ Կատյա Շուբերտի հետ, հետո «SC Dynamo Berlin»-ի սառույցի վրա՝ Բիրգիտ Լորենցի հետ՝ նշանավոր մասնագետ Հայդեմարի Շտայներ-Վալտերի ղեկավարությամբ։

ԳԴՀ առաջնություններում Լորենցն ու Շուբերտը երկու անգամ դարձել են գեղասահքի ոսկե մեդալակիրներ և Եվրոպայի առաջնություններում՝ բրոնզե մեդալակիրներ` թեժ պայքարում հաղթելով խորհրդային զույգերի։

Զույգը փոքր-ինչ տարբերվում էր ԳԴՀ դպրոցի մյուս զույգերից։ Սահքի ոճը ավելի պարային էր, երաժշտական, կատարվում էին բարդ պահումներ, ինչպես օրինակ, ակսել պահում երեք պտույտով մի ձեռքով։ Տիրապետում էր մինչև վեց մետր երկուսուկես պտույտով ակսել թռիչքի։

Ներկայումս աշխատում է որպես գեղասահքի մարզիչ։ Նրա սաներից են այնպիսի սպորտային զույգեր, ինչպիսիք են Պեգի Շվարցը և Ալեքսանդր Կյունինգը, Դոմինիկա Պջենտկովսկայան և Դմիտրի Խրոմինը, Ռեբեկա Դենկեն և Դանիել Վենդեն և ուրիշներ։

Ձեռքբերումներ
-------------

* Լորենցի հետ

| Մրցումներ | 1979-80 | 1980-81 | 1981-82 | 1982-83 | 1983-84 | 1984-85 | 1985-86 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ձմեռային օլիմպիական խաղեր |  |  |  |  | 5 |  |  |
| Աշխարհի առաջնություն |  | 9 | 7 | 8 | 6 |  |  |
| Եվրոպայի առաջնություն |  | 4 | 5 | 3 | 3 | 4 |  |
| ԳԴՀ առաջնություններ |  | 1 | 2 | 2 | 2 | 1 | 2 |
| NHK Trophy |  |  | 2 |  |  | 2 |  |
| «Московские новости» թերթի մրցանակի մրցաշար | 4 |  |  |  |  |  |  |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Д. Пёнтковская и Д. Хромин(անգլ.) Չմշկորդների միջազգային միության պաշտոնական կայքում
2. ↑  Р.Хандке и Д.Венде(անգլ.) Չմշկորդների միջազգային միության պաշտոնական կայքում
**Էտուար Պեյազյան** (8 փետրվարի, 1873, Կ. Պոլիս- 1915, Ադըրնազ), հայ դեղագործ, հասարակական և քաղաքական գործիչ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1873 թվականի փետրվարի 8-ին Կ. Պոլսի ասիական կողմի Սկյուտար թաղամասում։ Բժիշկ Վահրամ Թորգոմյանի մորեղբորորդին է։ Ավարտել է Կ. Պոլ­սի Պերպերյան վարժարանը։ 1890/1893 թվականին ավարտել է Կ. Պոլսի Օսմանյան կայսերական բժշկական վարժարանը և դեղագործի վկայական ստացել։ 1893 թվականից անդամակցել է Կ. Պոլսի դեղագործների միությանը։ Այնուհետև շերամաբուծություն է սովորել և այդ գործով զբաղվել։ Աշխատել է Բրուսայի շերամաբուծական վարժարանի փոխտնօրեն և դասավանդել։ Միաժամանակ եղել է Հանրային պարտուց վարչության շերամաբուծական ընդհանուր քննիչ։ Բազմիցս ուղարկվել է Զմյուռնիա, Ադանա, Խարբերդ, Մելիտինե, Արաբկիր` շե­րա­մա­բու­ծա­կան բա­նա­խո­սու­թյուն­ներ կա­րդալու։

Լինելով հա­սա­րա­կա­կան և քա­ղա­քա­կան գոր­ծիչ, ՀՅԴ եռան­դուն ան­դամ, ՀՅԴ «Աշ­խա­տան­քի տան» վարչության անդամ և գանձապետ, կատարել է ՀՅԴ կուսակցական կարևոր հանձնարարություններ։ Հոդվածներով աշխատակցել է «Ազատամարտ» թերթին։

1914 թվականին Առաջին աշխարհամարտի ժամանակ, զորակոչվել է օսմանյան բանակ և զինվորական դեղագործ ծառայել։ Սպանվել է 1915 թվականին Բրուսա քաղաքի մոտակա Ադըրնազ գյուղում՝ 42 տարեկանում։

Գրականություն
-------------

* Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Կ. Պոլիս, 1919։
* Թէոդիկ, Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երեւան, ապրիլ 24, 1985։
* Շամտանճեան Մ.Հայ մտքին հարկը Եղեռնին, Անթիլիաս, 1965։
* Հայրապետյան Վանիկ, Էջեր Հայաստանի դեղագործության պատմությունից, Երևան, 1990, 221 էջ։
* Յուշամատեան Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան, Ալբոմ-ատլաս, Բ. հատոր, Գոյամարտ, 1914-1925, Լոս Անճելըս, 2001։
* Յարման Արսեն, Հայերը օսմանյան առողջապահության ծառայության մեջ և պատմություն սուրբ Փրկիչ հայոց հիվանդանոցի (թուրքերեն), Ստամբուլ, 2001։

Աղբյուր
-------

Հարություն Մինասյան, Օսմանյան կայսրությունում և Թուրքիայի Հանրապետությունում բռնաճնշումների և ցեղասպանության ենթարկված հայ բժիշկներ, Երևան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
**Կնոջ դիմանկարը**, Հենրի Ջեյմսի վեպը։ Սկզբում՝ 1880 թ. այն հրատարակվել է The Athlantic Monthly և Macmillans Magazine ամսագրերում, իսկ 1881-ին լույս է ընծայվել գրքով։ Այս գիրքը Հենրի Ջեյմսի ամենահանրահայտ վեպն է։

«Կնոջ դիմանկարը» վեպը մի պատմություն է համարձակ երիտասարդ կնոջ՝ Իզաբելա Արչերի մասին։ Նա զոհ է գնում Մաքիավելիզմին։ Ինչպես Ջեյմսի բոլոր նովելները, այս մեկի գործողություններն էլ են կայանում Եվրոպայում, հիմնականում Անգլիայում և Իտալիայում։

Ընդհանուր բովանդակություն
-------------------------

Իզաբել Արչեր, ծնունդով Ալբանի, Նյու Յորք, ստանում է հրավեր իր մորաքրոջ՝ Լիդիա Տուչետի կողմից, այցելել իր հարուստ ամուսնու՝ Դանիելի կալվածքները, որոնք գտնվում են Լոնդոնի մոտ։ Այնտեղ նա հանդիպում է իր զարմիկին՝ Ռալֆին, իր հաշմանդամ հորեղբորը, և Տուչեների հարևան Լորդ Ուորբերտոնին։ Ավելի ուշ Իզաբելը մերժումի Ուորբերտոնի հանկարծակի ամուսնության առաջարկությունը։ Նա նաեւ մերժում է Գասպար Գուդվուդի օգնությունը, ով Բոստոնի միլիոնատեր ընտանիքից էր սերում։ Համենայն դեպս Իզաբելը դիմում է Գասպարին, նրա նվիրվածությունը դառնում է ամուսնության առիթ, որը զոհաբերում է Իզաբելի ազատությունը։ Շուտով ավագ Տուչեն հիվանդանում է, և նրա որդու խնդրանքով, իր կարողության մեծ մասը թողնում է Իզաբելին։

Իր խոշոր ժառանգությամբ, Իզաբելը ճամփորդում է մայրցամաքով մեկ եւ Ֆլորենցիայում հանդիպում է ամերիկացի վտարվածներին։ Թեեւ Իզաբելը, մերժել էր նախկին տղամարդկանց, նա ընդունում է վտարված Օսմոնդի ամուսնության առաջարկը։

Իզաբելն ու Օսմոնդը հաստատվում են Հռոմում, բայց նրանց ամուսնությունը անհաջող էր, քանի որ Օսմոնդը բավականին էգոիստ էր և նրա մեջ լրիվ բացակայում էր ուշադրությունը կնոջ հանդեպ։ Բացի այդ Օսմոնդն ուներ նաև աղջիկ, իր առաջին ամուսնությունից։

Իր դժբախտությանը ավելանում է ևս մեկը, երբ Իզաբելն իմանում է, որ մահանում է իր հաշմանդամ զարմիկ Ռալֆը։ Նա գնում է Անգլիա, սական Օսմոնդը դեմ էր դրան։ Սակայն Իզաբելը գնում է և մինչև իր մահը մնում այնտեղ, որտեղ Ռալֆն էր ապրում։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Ստեղծագործությունների տեքստ | Գուտենբերգ նախագիծ · Գուտենբերգ նախագիծ |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 11967604t |

 |
**Հովհաննես Թումանյան և որբեր**, 1915 թվականին Էջմիածնում Հովհաննես Թումանյանի և գաղթական որբ երեխաների հետ հանդիպումը վավերացնող լուսանկար։ Այն պահվում է Դսեղի Հովհ․ Թումանյանի տուն-թանգարանի ցուցադրության մեջ։

Պատմություն
-----------

1915թվի ամռանն Արևմտյան Հայաստանից գաղթածները Երևանից Էջմիածին տանող ճանապարհին մեռնում էին, հատկապես երեխաները։ Այդ մասին լսելով, Թումանյանը գալիս է Էջմիածին, որի մասին Զորավար Անդրանիկը գրում է. «Կրնար կեղծ բառերով և փուճ արցունքներով, նստած և ընկողմանած ճոխություններու մեջ, հայրենիքի վիշտը երգել թուղթի վրայ… կրնար ամառանոցներ և հանքային ջուրերու հեշտանքը վայելել…կրնար հարստանալ և փողերու տիրանալ, բայց այս բոլորը իր ցեղին բեկորներու համար»։ Այն ինչ տեսնում է Էջմիածնում ցնցում է բանաստեղծին։

Էջմիածնից ընտանիքին գրում է. «Անկարելի է նկարագրել, թե ինչ զարհուրելի աղետ է, որի ականատեսն եմ ես։ Բոլոր ճանապարհները, բոլոր շինությունները, բոլոր բնակությունները լիքն են մերկերով, քաղցածներով, հիվանդներով, լացողներով, տնքացողներով, մեռնողներով։ Երեխանե՛ր, երեխանե՛ր, երեխանե՛ր…անտեր, սոված, հիվանդ։ Այժմ էլ ինձ է վիճակվել այդ երեխաների խնամատարության գործը»։ Չնայած մոլեգնում էր համաճարակը, բայց Թումանյանը հաշվի չէր առնում իր անձը, կազմակերպում էր սնունդ, դեղորայք հայթայթելու գործը, շրջում էր հիվանդների մեջ, շոյում, գուրգուրում, մխիթարում։ Այդ թվին Թումանյանը գրեց «Հոգեհանգիստ» բանաստեղծությունը բոլոր նրանց համար ովքեր կոտորվում էին գաղթի ճամփաներին ու ցրված էին «մինչև Միջագետք, մինչև Ասորիք, մինչև ծովն հայոց, մինչև Հելլեսպոնտ, մինչև Պոնտոսի ափերն ալեկոծ»։ Հետագայում Թումանյանը կոչվեց հայոց որբերի հայր։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Նվարդ Թումանյան, «Հուշեր և զրույցներ», Էդիթպրինտ, էջ 161, 2009
2. ↑  Թումանյանի երկերի ժողովածու, Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտ, էջ 298
**Բում** (ադրբ.՝ Bum), իսլամի հետևորդ հայերով բնակեցված գյուղ Ադրբեջանի Հանրապետության Գաբալայի (Կուտկաշենի) շրջանում՝ շրջկենտրոն Կուտկաշենից 7 կմ արևմուտք, համանուն գետի ափին։

Պատմություն
-----------

Բում գյուղի մասին պատմական քիչ տեղեկություններ են հայտնի։ Այն հիշատակվում է Ցարական Ռուսաստանի Պետրոս I կայսերը 1725 թվականին օգնություն ստանալու խնդրանքով դիմած հայկական գյուղերի շարքում էր Բում գյուղը, որի քահանա Տեր Մինասն ու ոմն Պայրամ ստորագրել էին նամակը։

Մակար եպիսկոպոս Բարխուդարյանը 1890-ական թվականներին իր աշխատությունում Բումը հիշատակել է որպես ավան։

Բնակչություն
------------

Հնուց ի վեր Բումը եղել է հայկական գյուղ, որի բնակիչները դավանել են քրիստոնեության հայ առաքելական ուղղությունը։ Հայ բնակչությունը կրոնական հալածանքներից խուսափելու նպատակով ստիպողաբար դավանափոխ է եղել 18-րդ դարի կեսերին։ Շրջանի այլ գյուղերի հետ միասին Բումի հայ բնակչությունը ֆիզիկական բնաջնջումից փրկվելու հույսով ընդունեց իսլամ։ Թեև սկզբնական շրջանում այդ երևույթը որոշակի ձևական բնույթ էր կրում։ Այդ մասին նաև խոստովանել էին բնակիչները։ Այնուամենայնիվ մշտական հալածանքներն ու սարսափը, դաժան մահապատիժները տարիների ընթացքում աստիճանաբար ավելի ամրապնդեցին իսլամը, և քրիստոնեությունը մոռացվեց։ Հավատափոխությանը հաջորդեց մայրենի լեզվի կորուստը, իսկ ավելի ուշ՝ ազգային բազմաթիվ սովորույթների մոռացումը։

Հայտնի է որ 1851 թվականին գյուղում բնակվել են 768 դավանափոխ հայեր, 1874 թվականին՝ 1208, 1890 թվականին՝ 416, իսկ 1976 թվականին՝ 3808: 2013 թվականի տվյալներով գյուղն ունի 5300 բնակիչ։

Պատմական հուշարձաններ
---------------------

Բում գյուղի տարածքում առկա են ինչպես լքված քրիստոնեական պատմամշակութային հուշարձաններ, այնպես էլ գործող մզկիթներ։

Իսլամ ընդունելուց միայն 100 տարի հետո՝ 19-րդ դարի երկրորդ կեսում Բումի իսլամադավան՝ ծագումով հայ բնակիչները սկսեցին կառուցել նոր կրոնից պահանջված աղոթատեղիներ՝ մզկիթներ։ Հայտնի է, որ այդպիսի աղոթատներ 1874 թվականի դրությամբ Բում գյուղում երեքն էին։

Բում գյուղում և շրջակայքում պահպանվել են հին գերեզմանոցներ, եկեղեցիներ, բերդեր։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Սամվել Կարապետյան, «Բուն Աղվանքի հայերեն վիմագրերը» Archived 2021-07-18 at the Wayback Machine. Երևան 1997թ. ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատարակչություն։
2. ↑  Г. А. Эзов, Сношения Петра Великаго с Армянским народам, СПБ, 1898, с. 427-428.
3. 1 2 3  Մ. Բարխոււոարեանց, Աղուանից երկիր և դրացիք, Թիֆլիս, 1863թ.:
4. ↑  "Кавказский Календарь на 1852 г.", Тифлис, 1851 с. 79.
5. 1 2  "Кавказский Календарь на 1885 г.", Тифлис, 1884, с. 215.
6. ↑  Ադրբեջանական Սովետական Հանրագիտարան (ադրբեջաներեն), հ. 2, Բաքու, 1978, էջ 350։
**Սվալա Բյորգվինսդոտիր** (փետրվարի 8, 1977(1977-02-08), Ռեյկյավիկ, Իսլանդիա),նաև հայտնի է որպես **Սվալա**, **Սվալա Բյորգվինս** կամ **Կալի**, իսլանդացի երգիչ և երգահան։ Նա ավելի հայտնի դարձավ իր 2001 թվականի թողարկված "The Real Me" երգից հետո որը իր նույնանուն ալբոմից էր։ Երգչուհին ստացավ "Կալի" բեմական անունը, Steed Lord խմբին միանալուց հետո։ Նա ներկայացրել է Իսլանդիան Եվրատեսիլ Երգի մրցույթում 2017, Կիևում, սակայն չի անցել եզրափակիչ։

Սվալան հայտնի իսլանդացի երգիչ Բյորվին Հոլլդորսոնի դուստրն է։ Սվալան 7 տարի սովորել է բալետ, Իսլանդիայի Ազգային բալետի թատրոնում։ Բալետ սովորելու ընթացքում նա նաև գրում է երաժշտություն իր դպրոցական խմբի հետ։ Մարտի 11-ին 2017 թվականի իսլանդիայի ազգային ընտրությունում գրավում է առաջին հորիզոնականը և հայտնի է դառնում, որ Սվալան կներկայացնի Իսլանդիան Եվրատեսիլ 2017 թ․ մրցույթում «Paper» երգով որը նա գրել է Էյնար Էգիլսոնի, Լեսթեր Մենդսոնի և Լիլի Էլիզի հետ։ Նա հանդես է եկել 1-ին կիսաեզրափակիչում որը տեղի է ունեցել մայիսի 9-ին, սակայն չի անցել եզրափակիչ։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք · MySpace · Թվիթթեր |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Apple Music · Deezer · Ինստագրամ · Spotify · ՅուԹյուբ |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | Allmusic · Discogs · MusicBrainz · Rate Your Music |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 135239761 · ISNI: 0000 0000 5671 1611 · VIAF: 80053012 · WorldCat VIAF: 80053012 |

 |
Կալվածքի գյուղացիները տարվա ընթացքում (պատկերազարդում)
**Կալվածք**, լայն առումով՝ ավատատիրական հողասեփականության և դրա հետ կապված՝ կախյալ գյուղացիների նկատմամբ ֆեոդալի իրավունքների կոմպլեքս։ Նեղ իմաստով՝ ֆեոդալական տնտեսություն։

Տարածված էր հատկապես Արևելյան և Կենտրոնական Եվրոպայում, 16-18-րդ դարերում։

9-րդ դարի վերջից Հայաստանում ֆեոդալական հողատիրության աճի պայմաններում ձևավորվել է ֆեոդալի սեփական խոշոր տնտեսություն, որը բաժանվում էր շինականներին տրված հողերի (որոնք իրավաբանորեն պատկանում էին ֆեոդալին) և ֆեոդալի սեփական տնտեսության՝ կալվածքի։ Կալվածք ունեին աշխարհիկ և հոգևոր ֆեոդալները, վանքերը։ 9-11-րդ դարերում Հայաստանում կալվածքն օտարելի էր։ Երբեմն կալվածք էին համարվում նաև քաղաքները՝ որպես այս կամ այն նախարարի սեփականություն։ Հայաստանում կալվածքը մշակվում էր ճորտերի և կախյալ գյուղացիների կոռային աշխատանքով։ 11-րդ դարից կալվածքային տնտեսություն ստեղծվել է նաև Կիլիկիայի Հայկական Թագավորությունում։

Կալվածքը նաև Ֆեոդալական հողատիրության ձև էր Ռուսաստանում (15-րդ դարի վերջ-18-րդ դարի սկիգբ)։ Սկզբում տրվում էր զինվորական ծառայության դիմաց՝ առանց ժառանգական և օտարման իրավունքի։ 16-17 դարերից կալվածքը դարձավ ժառանգական, նրա տեր ազնվականներն սկսեցին կոչվել կալվածատերեր։ 1714 թվականին, միաժառանգության մասին հրամանագրով, կալվածքը և վոտչինան միաձուլվեցին և վերածվեցին ազնվականության միասնական հողատիրույթի։

18-20 դարերում «Կալվածք» տերմինի տակ հասկացվում էր հողատիրության այդ ձևը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 183)։*  |
| **՞**Լորձունակերպեր |
| --- |
| Լորձունակերպեր  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
| Ենթատիպ | Ողնաշարավորներ |
|
|
|
| Վերնադաս | Բոլորաբերանավորներ |
|
|
|
|
| Կարգ | **Լորձունակերպեր** |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Myxinidae

 |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Լորձունակերպեր** կամ **լորձունայիններ** (լատ.՝ Myxinidae), ողնաշարավորների ենթատիպի բոլորաբերանավորների վերնադասին պատկանող կենդանատեսակների կարգ։

Կարգի ներկայացուցիչ առանձնյակները չունեն արդյունաբերական կամ տնտեսական որևէ կարևոր նշանակություն։ Բացի այդ վարելով մակաբույծ կենսակերպ լորձունայինները լուրջ վնաս են հասնում ձկնաբուծությանը։

Տարածվածություն
---------------

Լորձունակերպերի կարգի ներկայացուցիչները տարածված են Համաշխարհային օվկիանոսի մաս կազմող Խաղաղ օվկիանոսի բարեխառն և մերձարևադարձային ջրերում։

Բնակվում են օվկիանոսի մակարդակից մինչև 100-500 մետր խորություններում։ Չնայած այս հանգամանքի՝ լորձունակերպերը ապրում են նաև մինչև 1000 մետր խորություններում։

Նկարագրություն
--------------

Լորձունակերպերը միջին չափի բոլորաբերանավորներ են։ Ունեն 45-70 սմ երկարություն և նման են խոշոր որդերի։ Մարմնի առջևի հատվածում ունեն 1-ից մինչև 15 խռիկային անցքեր։

Մարմնի ստորին երկու կողմերի երկարությամբ, մեկական շարքով դասավորված են ենթամաշկային լորձանքներ, որոնք բավականին լավ զարգացած և կատարելագործված են։ Բերանն ու քթի միակ անցքը շրջապատված է 6-8 հաստ բեղիկններով։

Արյունատար համակարգը փակ է։ Սիրտը քառախորշ է։ Հիմնական սիրտը խռիկային է, սակայն լորձունակերպերն ունեն ևս երեք լրացուցիչ սրտախոռոչ։ Սնվում են ձկներով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հ․Ջ․ Գրիգորյան, *Ողնաշարավորներ*, Հայերեն կենդանաբանական տերմինաբանություն (վերլուծություն և սկզբունքներ) (խմբ. Հ․Գ․ Խաչատրյան), «ՀՀ ԳԱԱ Գիտություն հրատարակչություն», 2008, էջ 40 — 264 էջ. — 300 հատ, ISBN 978-5-8080-0723-9։


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրիտանիկա (օնլայն) · Կանադական · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · MESH ID |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4261182-9 · LCCN: sh85058255 · Microsoft: 2777810479 · NKC: ph138396 |

 |
Թուրքական ինքնուրույն ուղղափառ պատրիարքության դրոշը
Մարիամ Աննա աթոռանիստ եկեղեցվո մուտքը
Հիմնաքար եկեղեցվո մուտքին
**Թուրքական ինքնուրույն ուղղափառ պատրիարքություն** (թուրքերեն՝ Bağımsız Türk Ortodoks Patrikhanesi), թուրքախոս հույների ինքնուրույն անօրինական պատրիարքություն որը անջատվել է Կոստանդնուպոլսի տիեզերական պատրիարքությունից 1924 թվին գլխավորությամբ Պավլոս Գարահիսարիդիս (Էրեներոլ) կոչեցյալ հույն կղերի որը հռչակվել է պատրիարք Էֆտիմ Ա։

Պավլոս Գարահիսարիդիս (թուրք անունով՝ Զեկի Էրեներոլ) ըմբոստանալով հույն ուղղափառ եկեղեցվո հեղինակության հիմնել էր շարք մը անկախ թուրքախոս եկեղեցիներ Կեսարիայի մեջ և փոխադրվել Պոլիս պայքարելով Պատրիարք Մելետիոս Դ. և հաջորդին Պատրիարք Գրիգորիս Է. օրով։

Պատրիարք Էֆտիմ (թուրքերեն Papa Eftim կամ Patrik Eftim) որոշել է ստեղծել անօրինական ազգայնամոլ թուրք անկախ քրիստոնյա եկեղեցի և պատրիարքություն մի տասնյակ հետևորդներով և դասական հունարեն լեզվով արարողությունները լքել է թյուրքացնելով սուրբ պատարագը։

Ամուսնացյալ պատրիարքը իշխել է անկախ առանց ճանաչումի 40 տարի և 1962 թվին առողջական պատճառներով նշանակել է իր զավակին՝ Տուրքութ Էրեներոլին (ծ. Յորկոս Գարահիսարիդիս)՝ իբր պատրիարք Էֆտիմ Բ։

1991 թվին Էֆտիմ Բ. մահացել է և իր եղբայրը Սելջուք Էրեներոլը ստանցնել է պատրիարքությունը իբր Էֆտիմ Գ։

2002 թ. սկսյալ, Թուրքական ինքնուրույն ուղղափառ պատրիարքության աթոռը ղեկավարվում է Էֆտիմ Ա. թոռան և Էֆտիմ Գ. զավկին կողմից (ծ. Պաշա Իւմիւթ Էրեներոլ) իբր պատրիարք Էֆտիմ Դ։

Թուրք կառավարությունը ամբաստանել է եկեղեցուն, որ «Էրգենեկոն» ազգայնամոլ ընդյատակեայ կազմակերպութեան մեծ աջակցություն է տվել տարիներու ընթացքում և բազմաթիվ անգամներ «Էրգենեկոն»-ի անդամներ գաղտնի ժողովներ են գումարել պատրիարքության կալվածքներից ներս։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Dr. Racho Donef — The Political Role of the Turkish Orthodox Patriarchate (so-called)
2. ↑  Հուրրիյեթ — Cemaati değil malı olan patrikhane
**Տիեզերական ֆիզիոլոգիա**, տիեզերական կենսաբանության և բժշկագիտության բաժին, ուսումնասիրում է ֆունկցիաների կարգավորման և փոխհատուցման (կոմպենսացման) մեխանիզմները օրգանիզմի վրա տիեզերական թռիչքի բոլոր գործոնների ամբողջության ազդեցության պայմաններում։ Տիեզերական թռիչքներին յուրահատուկ են միջավայրի բնույթի հետ կապված գործոնները՝ օդի ծայրահեղ նոսրությունը, ջերմային ռեժիմը, իոնացնող ճառագայթումը, երկնաքարերի առկայությունը են, հրթիռային ապարատների թռիչքի դինամիկայի հետ կապված գործոնները՝ մեծ արագացումներ, անկշռություն, թրթռում, աղմուկ,․ սահմանափակ ծավալով հերմետիկ խցիկի արհեստական պայմաններում երկարատև մնալու գործոնները՝ մեկուսացում, անշարժություն, հուզական լարվածություն, ցերեկ-գիշեր հաջորդականության փոփոխության ազդեցություն են։ Այս գործոններից ամենակարևորը բարձր արագացումն է տիեզերանավի ուղեծիր դուրս գալիս և վերադառնալիս։ Ուղեծիր դուրս գալիս, կախված տանող հրթիռների թվից, կարող են լինել արագացման մի քանի մաքսիմումներ, իսկ վերադառնալիս՝ միայն մեկ մաքսիմում, կապված մթնոլորտի խիտ շերտերի հետ շփվելուց առաջացած արգելակման հետ։ Թռիչքի այդ շրջաններում առաջանում է մինչև մի քանի րոպե տևող գերծանրաբեռնվածություն։ Կարևոր է նաև անկշռության պրոբլեմը։ Այժմ հայտնի է, որ որոշ պայմաններում նույնիսկ տևական (ավելի քան 200 օր) անկշռությունը էական հետքեր չի թողնում մարդու առողջության վրա։ Նկատվող ժամանակավոր շեղումները (վեգետատիվ ֆունկցիաների, կոորդինացիայի խախտումներ, աշխատունակության որոշ անկում են) կախված են օրգանիզմի ֆիզիոլոգիական-տիպոլոգիական առանձնահատկություններից, մարգվածության աստիճանից, անկշռության գործոնի ազդեցության տևողությունից։ Տիեզերական թռիչքների յուրահատուկ բացասական գործոններից է ստիպողական անշարժությունը՝ հիպոդինամիան, որի վնասկար ազդեցությունը մեղմացնելու նպատակով տիեզերագնացները կատարում են հատուկ մարզական վարժություններ։ Կարեոր գործոններ են նաե թրթռումը և աղմուկը, որոնք կարող են հանգեցնել նյարդային գործունեության խանգարումների։ Տիեզերաֆիզիոլոգիական ուսումնասիրություններում բացահայտված օրինաչափությունները հիմք են ծառայում տիեզերական թռիչքների կենսաբանական և բժշկական կանխատեսումների, այդ թվում տիեզերագնացների աշխատանքի և հանգստի, քնի, սննդառության, կենցաղի օպտիմալ ռեժիմի մշակման համար։ Տիեզերաֆիզիոլոգիական ուղիներ և միջոցներ է որոնում տիեզերական թռիչքի ընթացքում օրգանիզմի կայունության բարձրացման և պահպանման համար (ֆիզիկական վարժությունների ռացիոնալ համալիրների և տիեզերագնացների համատեղելիության հարցերի, որոշ կանխարգելիչ, այդ թվում նաե դեղաբանական, միջոցառումների մշակում են)։ Տիեզերաֆիզիոլոգիայի տվյալները հաշվի են առնվում ոչ միայն տիեզերագնացների ընտրության և նրանց մարզման համակարգի մշակման, այլև բնականոն (երկրային) պայմաններում օրգանիզմի ֆիզիոլոգիայի որոշ հարցերի լուծման գործում։ Տիեզերաֆիզիոլոգիայի մի շարք հարցերի մշակմամբ զբաղվել են նաե հայ գիտնականներ Լևոն Օրբելին, Ն․ Սիսակյանը, Ն․ Աղաջանյանը և ուրիշներ։
| **՞**Երկմատ ծույլ |
| --- |
| Երկմատ ծույլԵրկմատ ծույլը Դույսբուրգի կենդանաբանական այգում  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Կաթնասուններ |
|
|
|
| Կարգ | Կիսաատամնավոր |
|
|
|
| Ընտանիք | Երկմատավորներ |
|
|
|
| Ցեղ | Choloepus |
|
|
| Տեսակ | **Երկմատ ծույլ** |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Choloepus didactylus Linnaeus, 1758 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : ??? |
|  Արեալ |
| պատկեր |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Երկմատ ծույլ**, կամ **ունաու** (լատ.՝ Choloepus didactylus), երկու պահպանված երկմատ ծույլերի տեսակներից մեկը։ Տեսակը առաջին անգամ դասակարգել է Լիննեյի կողմից 1758 թվականին, ով վերագրեց տեսակը *Bradypus* (*Bradypus didactylus*) տիպին։

Երկմատ ծույլերը բնակվում են Հարավային Ամերիկայի արևադարձային անտառների հյուսիսային հատվածում, ներառյալ Պերուն և Բրազիլիայի մի մասը՝ ընկած Ամազոն գետից հյուսիս։

Նկարագրություն
--------------

Կենդանու մարմնի երկարությունը 53—73 սմ է, զանգվածը 4-8 կգ։ Մորթին կոշտ է, խիտ նախաշերտով։ Գունավորումը մոխրագույն - դարչնագույնից բեժ գույն, մեջքի մասում մորթին ավելի մուգ ու երկար է՝ մինչև 15 սմ, դեմքը կճատաքիթ։ Աչքերը փուքր ու մուգ են՝ շականակագույն ծիածանաթաղանթով։ Ականջները մորթու տակ թաքնված են։ Ունի յոթ պարանոցային ողեր, 24-25 կրծքային ողեր, ինչը կաթնասունների շրջանում առավելագույն քանակն է։ Երկմատ ծույլի ամենամոտ հարակից տեսակը Հոֆմանի «ծույլն» է (*Choloepus hoffmani*), որը ևս վերաբերում է *Choloepus* տիպին։

Կենսակերպ
---------

Վարում է խիստ ծառային ապրելակերպ՝ զբաղեցնելով մոտավորապես չորս հեկտար տարածք։

Բեղմնավորում
------------

Հղիությունը տևում է վեց ամիս։ Կենդանու ձագը կշռում է 30-34 գրամ և ունենում է 25 սմ երկրություն։ Մոտավորապես 2,5 ամսականից նա սկսում է ուտել տերևներ, իսկ հարևան ճյուղ է տեղափոխվում ինը ամսականից։ Հայտնի են երկմատ ծույլերի բազմացման դեպքեր ոչ բնական պայմաններում։ Ոչ բնական պայմաններում ապրում են մինչև 40 տարի, իսկ բնության մեջ, միջին կյանքի տևողությունը 20 տարի է։

Բնապահպանական կարգավիճակ
------------------------

Տեղաբնիկները օգտագործում են ծույլերի միս, կաշվից պատրաստում են թամբի ծածկոցներ, իսկ ճանկերը օգտագործում են զարդերի պատրաստման համար։

Ունաուն չի դասվում պաշտպանվող տեսակների թվին։

Պատկերասրահ
-----------

* Երկմատ ծույլը Մորոզովսկի կենդանաբանական այգումԵրկմատ ծույլը Մորոզովսկի կենդանաբանական այգում
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Соколов В.Е.* Пятиязычный словарь названий животных. Млекопитающие. Латинский-русский-английский-немецкий-французский. — М.: Русский язык, 1984. — С. 27. — 352 с. — 10 000 экз.
2. ↑  «Архив БВИ: Систематика: Царства», bvi.rusf.ru
3. ↑  «Choloepus didactylus (Linné'S Two-toed Sloth, Southern Two-toed Sloth)», iucnredlist.org

Արտաքին հղումներ
----------------

* Двупалый ленивец или уна

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |

 |
**Երկձեռք թուր,** տարբեր եվրոպական միջնադարյան թրերի ժամանակակից տարբերակ, պահվում են երկու ձեռքով։ Նրանց մեծ զանգվածը և երկարությունը թույլ չեն տալիս մեկ ձեռքով պահել և միաժամանակ պահպանել հավասարակշռությունը։ Եվրոպայում երկու ձեռքով կտրելու մեթոդն օգտագործվել է XII դարում, որը միևնույն ժամանակ հայտնվել է Ռուսաստանում, որը հաստատվում է Ռադզիվիլովյան քրոնիկոսի նկարներից։ Անունը տրվել է XIX դարի զինագործների կողմից, իսկ միջնադարյան մագաղաթներում նման թրերը կոչվում էին «երկար» (անգլ. *Longsword*, գերմ. *Langschwert* և այլն)։

Պատմություն
-----------

Թրերի «մեկուկես ձեռքով» բռնվածքով օգտագործման առաջին փորձերը պատկանում են մինչմոնղոլական դարաշրջանին։ XII դարի երկրորդ կեսին և XIII դարի սկզբին տեղի է ունենում զրահի ուժեղացում, կտրող շեղբի համապատասխան ծանրացում։ Այսպես աստիճանաբար առաջացել են երկու ձեռքով բռնվող թրեր, որոնք թույլ են տվել հզոր հարվածներ հասցնել։ Նրանք լայն տարածում են գտել XIV դարում։ Այդ թրերի հիմնական նշանակությունը մնում էր հատող հարվածը։

Տեսակավորում
------------

Ըստ Օուկշոտայի տեսակավորման եվրոպական երկձեռք թրերը եղել են XII և XIIIa տեսակի թրերի մեծացված տարբերակները։ XII-XIII դարերում Ռուսիայում ներկայացվել են արևմտաեվրոպական և կենտրոնաեվրոպական տեսակի շեղբերը, սակայն Անատոլի Կիրպիչնիկովը նշում է, որ երկձեռք շեղբերը «համալրվել են իրենց ժամանակների համար նոր՝ հռոմեական թրերի մասերով (VI, VII տեսակներ, V մասից)» (ըստ XI-XII դարերում Կիրպիչնիկովների կողմից ներկայացված արևելաեվրոպական սրերի դասակարգման)։

Երկձեռք թրերի կազմի մեջ են մտնում․

* Ցվաիհենդեռ
* Ֆլամբերգ
* Էսպադոն
* Կլեյմոր

Տես նաև
-------

* Մեկուկեսանոց թուր․
* Էստոկ - երկձեռք կոնչար․
* Մել պուտտահ բեմոհ - երկձեռք հնդկական թուր․
* Գրոսս-մեսսեր - երկձեռք (կամ մեկուկեսանոց) լանդսկհետային սուր․
* Նոդատի - երկձեռք ճապոնական թուր.

Ծանոթագրություն
---------------

1. ↑  Кирпичников А. Н. *Русские мечи XI—XIII веков*//Краткие сообщения Института археологии 85, стр. 11, 1961.
2. 1 2  Кирпичников А. Н. *Вооружение // Древняя Русь: Город, замок, село.* М. С. 298—363: ил. (Совместно с А. Ф. Медведевым), 1985.
3. ↑  Oakeshott E. *The Sword in the Age of Chivalry.*, Woodbridge : Boydell Press, 1994. — ISBN 9780851157153.
4. ↑  Кирпичников А. Н. *Древнерусское оружие.* — Ленинград, Наука, 1966—1971.— Вып. 1

Արտաքին հղումներ
----------------

* Илья Петрухин про двуручные мечи

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուս |

 |
**Տիեզերական ճառագայթում**, տիեզերական ճառագայթներ, տիեզերական տարածությունից Երկիր հասնող բարձր էներգիայի (մոտավորապես 106-ից մինչև 1022 էվ) կայուն մասնիկների և միջուկների (առաջնային տիեզերական ճառագայթում), ինչպես նաև մթնոլորտի ատոմների միջուկների հետ այդ մասնիկների փոխազդեցության ժամանակ ծնվող տարրական մասնիկների (երկրորդային տիեզերական ճառագայթում ) հոսքը։

Տիեզերական ճառագայթման լրիվ հոսքն ու ինտենսիվությունը մթնոլորտի ներքին շերտերում համապատասխանաբար կազմում են 0,6 (սմ2/վրկ)-1 և 0,2 (սմ2/վրկ․ )-1։ Առաջնային տիեզերական ճառագայթում ժամանակի ընթացքում կարելի է համարել անփոփոխ, իսկ տարածության մեջ՝ իզոտրոպ։ Այն կազմված է պրոտոններից (բոլոր առաջնային մասնիկների և միջուկների մոտավորապես 90%-ը), a-մասնիկներից (շուրջ 7%) և ատոմային այլ միջուկներից (ընդհուպ մինչև ամենածանր միջուկները), ինչպես նաև ոչ մեծ քանակության էլեկտրոններից, պոզիտրոններից, նեյտրինոներից։ Տիեզերական ճառագայթման էներգիայի խտությունն արևամերձ տարածությունում կազմում է 0,9 էվ/սմ3։ Առաջնային տիեզերական ճառագայթման հադրոնների էներգիայի ինտեգրալ բաշխումը (տարբեր մեթոդներով ստացված արդյունքներ) առաջնային տիեզերական ճառագայթման ճնշող մասը Երկիր է գալիս Գալակտիկայից, և միայն չնչին մասն է կապված Արեգակի ակտիվության հետ։ Հնարավոր է, որ 1016քէ/-ից բարձր էներգիայով տիեզերական ճառագայթները գալիս են Մետագալակտիկայից։ ժամանակակից տեսական պատկերացումների համաձայն, լիցքավորված մասնիկներն արագացվում են պայթյունների ժամանակ առաջացած հարվածային ալիքներով։ Ուժեղ մագնիսական դաշտերը պտտեցնում են ռելյատիվիստական էլեկտրոնները և առաջ բերում ինտենսիվ սինխրոտրոնային ճառագայթում։ Գերբարձր էներգիաների տիեզերական ճառագայթման հզոր աղբյուր կարող են լինել ցուչսարները և, ըստ երևույթին, քվազարները, որոշ գալակտիկաների և ռադիոգալակտիկաների միջուկները։ Արագացված լիցքավորված մասնիկները Երկիր են հասնում միջին հաշվով 30—50 միլիոն տարում։ Մթնոլորտի վերին շերտերի ատոմների միջուկների հետ առաջնային տիեզերական ճառագայթման փոխազդեցության հետևանքով Երկրի մակերևույթ է հասնում երկրորդային տիեզերական ճառագայթում։ Տիեզերական ճառագայթում գերբարձր էներգիայի մասնիկների ու միջուկների բնական աղբյուր է և հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել տարրական մասնիկների կառուցվածքն ու փոխազդեցությունները։ Շատ տարրական մասնիկներ հայտնագործվել են տիեզերական ճառագայթում հետազոտելիս։ 1011 էվ-ից բարձր էներգիաների տիրույթում տիեզերական ճառագայթում բացառիկ աղբյուր է, որի միջոցով կարելի է նորանոր տեղեկություններ ստանալ մյուոնների, պիոնների, կաոնների և տարրական այլ մասնիկների հատկությունների ու բնութագրական մեծությունների, ինչպես նաև միջուկ-միջուկ փոխազդեցությունների վերաբերյալ։ Ավելին, քանի դեռ չեն ստեղծվել 1016 էվ/լ գերազանցող էներգիաների տիրույթում աշխատող արագացուցիչներ, տիեզերական ճառագայթում կմնա մասնիկների և դաշտերի ու դրանց փոխազդեցությունների մասին։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 713)։*  |
Մարսի մարդկային գաղութի նկարչի պատկերացումը
Բեռնալի գնդի նկարչի պատկերացումը
**Տիեզերքի գաղութացում** (նաև՝ **արտաերկրային գաղութացում**), Երկիր մոլորակից դուրս մարդկային բնակավայրերի հիպոտեթիկ ստեղծումը։

Բազմաթիվ փաստարկներ են առաջ քաշվել տիեզերքի գաղութացման դեմ։ Տիեզերքի գաղութացմանը կողմ և դեմ բազմաթիվ փաստարկներ են առաջ քաշվել։ Գաղութացմանը կողմ երկու ամենատարածված փաստարկներն են՝ մոլորակային մասշտաբի աղետի (բնական կամ արհեստական) դեպքում մարդկային քաղաքակրթության և կենսաոլորտի պահպանությունը, ինչպես նաև՝ մարդկային հասարակության զարգացման և լայնացման համար տիեզերքում մատչելի ռեսուրսների առկայությունը։ Գաղութացմանը դեմ ամենատարածված փաստարկներն ընդգրկում են հետևյալ փաստարկները՝ տիեզերքի կոմմմոդիֆիկացիան կարող է, ամենայն հավանականությամբ, բարձրացնել այդ ոլորտի նկատմամբ արդեն իսկ մեծ ուշադրությունը, այդ թվում նաև հիմնական տնտեսական և ռազմական հաստատությունների, սրացնել գոյություն ունեցող բացասական գործընթացները, ինչպես, օրինակ, պատերազմները, տնտեսական անհավասարությունը և շրջակա միջավայրի դեգրադացիան։

Դեռևս մարդկությունը ոչ մի տիեզերական գաղութ չի կառուցել։ Այժմ տիեզերական գաղութի կառուցումը իրենից տեխնոլոգիական և տնտեսական բազմաթիվ խնդիրների ամբողջություն է ներկայացնում։ Տիեզերական բնակավայրերը պետք է ապահովեն հարյուրավոր և հազարավոր գաղութաբնակիչների համարյա բոլոր կամ բոլոր նյութական կարիքները՝ մարդկային կյանքին պոտենցիալ թշնամական շրջական միջավայրում։ Տիեզերական գաղութները ընդգրկելու են այնպիսի տեխնոլոգիաներ, ինչպիսին է դեռ չմշակված էկոլոգիական կյանքի ապահովման համակարգը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Օրինակ, The Space Show, an online radio program, has had on average 16 shows per month going back to 2001, many of which discuss space settlement.
2. ↑  Dickens Peter, Ormrod James (Nov 2010)։ *The Humanization of the Cosmos - to What End?*։ Monthly Review
3. ↑  Dickens, Peter (Feb 2008). Who Really Won the Space Race?, *Monthly Review*