**Նացիզմից փախած հրեաներ**, հրեաներ, որոնք ստիպված են եղել լքել բնակության վայրը 1933-1945 թվականներին նացիստների, նրանց դաշնակիցների և կոլաբորացիոնիստների կողմից հետապնդումների պատճառով։ Զոհվածների թիվը ըստ տարբեր երկրների կազմում է փրկվածների թվի կեսը։

1930-ական թվականներից Գերմանիայում և Եվրոպայի մի շարք այլ երկրներում իշխանության եկան աջ արմատական վարչակարգեր, որոնք հակասեմական քաղաքականություն էին վարում։ Այդ իրադարձությունները հանգեցրել են հարյուր հազարավոր հրեա փախստականների ի հայտ գալուն։ Մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկիզբը Գերմանիան, Ավստրիան և Չեխոսլովակիան լքեցին 350 հազարից մինչև 400 հազար հրեաներ։ 1932-1939 թվականներին Պաղեստինում 235 հազար հրեա ներգաղթյալներից մոտավորապես 60 հազարը գերմանացի հրեաներ էին։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ միլիոնավոր հրեաներ ստիպված էին տարհանվել գերմանական բանակի և նրանց դաշնակիցների օկուպացիայի շրջաններից, իսկ մնացածների մեծ մասը բռնի տեղահանվել էին գետտո և այնուհետև սպանվել տեղում, կամ արտաքսվել ոչնչացման ճամբարներ։

Շատ երկրներ, վախենալով փախստականների հոսքից, խոչընդոտներ են ստեղծել և թույլ չեն տվել նրանց մուտք գործել։ Նույնիսկ նացիստների կողմից հրեաների զանգվածային սպանությունների մասին լուրը հիմք չդարձավ նման քաղաքականության վերանայման համար։ Պատերազմի ավարտից հետո Եվրոպայում հակասեմիտիզմի աճը և Պաղեստինում ցեղասպանության զոհերի վերապրածների ձգտումը կոնֆլիկտ առաջացրեցին Բրիտանական մանդատային իշխանությունների հակաիմիգրացիոն քաղաքականության հետ։ 1950-ականներին և ավելի ուշ լուծվում էին հետապնդումից տուժածներին նյութական փոխհատուցումների հարցերը։

1933-1939 թվականներ
-------------------

Տե՛ս նաև՝ Հոլոքոստը Գերմանիայում
Գերմանիայից հրեաների արտաքսման գաղափարը նացիոնալ-սոցիալիստների կարևորագույն ծրագրային կետերից էր։ Գերմանիայում նացիստների իշխանության գալու պահին ապրում էր 523 հազար հրեա, նրանք կազմում էին բնակչության 1 տոկոսից պակաս։ Առաջին փուլում որպես հակաեվրոպական քաղաքականություն օգտագործվում էին պոպուլիստական միջոցները (բոյկոտ, վիրավորանքներ և այլն), խտրական օրենսդրությունը և տնտեսական պատժամիջոցները։ Հետագայում ուժային ճնշումներ սկսվեցին, որպեսզի հրեաներին ստիպեն արտագաղթել և ուղղակի տեղահանություններ անել։ Հրեաներին դուրս մղելը ուղեկցվում էր նրանց գրեթե համատարած թալանով՝ արտագաղթի ժամանակ։ Նացիստների գույքի բռնագրավման քաղաքականությունը 1933 թվականին խստացվել է 25 տոկոսից մինչև գրեթե 90 տոկոս՝ մինչև 1938 թվականը։

### Հակաեվրական քաղաքականություն 1933-1937

Գերմանիայում հրեաների զանգվածային հետապնդումների սկիզբը դրվել է 1933 թվականի ապրիլի 1-ին, երբ տեղի ունեցավ երկրում բոլոր հրեական ձեռնարկությունների առաջին համազգային բոյկոտը։ 1933-1935 թվականներին հակահերեական քաղաքականության հիմնական գործիքը դարձել է հակահրեական օրենսդրությունը։

1933 թվականի ապրիլի 7-ին ընդունվել է Պրոֆեսիոնալ չինովնիկների վերականգնման մասին օրենքը, որի համաձայն կարգադրված էր աշխատանքից ազատել բոլոր ոչ արիացի պաշտոնյաներին՝ հազվադեպ բացառությամբ։ Ոչ արիացի էր համարվում յուրաքանչյուր ոք, ով ուներ գոնե մեկ հրեա նախահայր։ Այնուհետև ապրիլից մինչև դեկտեմբեր ընդունվել են մի շարք նորմատիվ ակտեր և միջոցառումներ, որոնք ուղղված են հրեա մտավորականության դեմ՝ բացառելու հրեաների ազդեցությունը հասարակական կյանքի վրա։ Այսպես, ապրիլի 25-ին սահմանվել են ուսումնական հաստատություններ հրեաների ընդունելության քվոտաներ, իսկ մայիսի 10-ին տեղի է ունեցել հրեա և հականացիստ հեղինակների գրքերի հրապարակային այրում։ Ռասայական սահմանափակումները վերաբերում էին բժիշկներին, փաստաբաններին, նոտարներին, պրոֆեսորներին, խմբագիրներին և այլոց։ Մամուլում տեղ է գտել հակասեմական հրապարակումների հոսք, հատկապես Der Stürmer շաբաթաթերթում՝ Հուլիոս Շտրայխերի խմբագրությամբ։ Այդ քաղաքականության արդյունքն է 1933-1934 թվականներին Գերմանիայից 60 հազար հրեաների փախուստը, որոնցից 53 հազարը հայտնվել են Ֆրանսիայում, Բելգիայում և Նիդերլանդներում։

Հակա-հրեական օրենսդրության գագաթնակետն են դարձել 1935 թվականի սեպտեմբերի 15-ին ընդունված, այսպես կոչված, Նյուրնբերգյան ռասայական օրենքները։ Հրեաները զրկվել են գերմանական քաղաքացիությունից, խառը ամուսնությունները արգելվել են։ Հետագայում օրենքներին ուղղումներ էին ընդունվում, իսկ ռասիստական բոլոր իրավական նորմերը կազմվում էին որպես լրացում այդ օրենքներին։ Տնտեսական մակարդակում իրականացվել է արիացման քաղաքականությունը՝ գույքը հանձնել գերմանական ծագում ունեցող անձանց։ Այս փուլում արիացումը կապ չուներ ունեցվածքի ուժային բռնագրավման հետ, սակայն հրեաների վրա ուղղակի և անուղղակի ճնշում էր գործադրվում՝ իրենց սեփականությունը վաճառելու նպատակով։

1933-1937 թվականներին Գերմանիայից արտագաղթել է 130 հազար հրեա։

### Միջազգային արձագանք

1933 թվականի հոկտեմբերին Ազգերի լիգայի ասամբլեան Գերմանիայից ժամանած հրեա փախստականների համար ստեղծել է Գերմանիայից ժամանած փախստականների գործերի գերագույն հանձնակատարի հատուկ գրասենյակ։ Նրա ղեկավարը ամերիկացի պրոֆեսոր և լրագրող Ջեյմս Գրովեր Մաքդոնալդն է։ Նա պայքար է սկսել օգնության ֆինանսավորման ջանքերի միավորման համար, քանի որ Ազգերի լիգան ուղղակիորեն չի ֆինանսավորել այդ աշխատանքը, և դեմ է փախստականների ներգաղթի սահմանափակումներին։ 2 տարվա աշխատանքի ընթացքում նա օգնել է Պաղեստինում բնակեցնել 80 հազար հրեա փախստականների։ Մաքդոնալդը փորձել է համոզել Ազգերի լիգային ուղղակի միջամտություն իրականացնել, սակայն այդ փորձերը մնացել են ապարդյուն։ 1935 թվականի դեկտեմբերի 27-ին Մակդոնալդը, ի նշան բողոքի, հրաժարական տվեց։ Այս կապակցությամբ բաց նամակում նա նշել է․

> 
> 
> Երբ պետության ներքին քաղաքականությունը սպառնում է մարդկանց իրենց մարդկային արժանապատվության լիակատար ոտնահարմամբ, դիվանագիտական կոռեկտության նկատառումները պետք է նահանջեն տարրական մարդկության նկատառումներից առաջ։ Ես փոքրամտություն կդրսևորեի, եթե ուշադրություն չդարձնեի այսօր ստեղծված իրավիճակին և կոչ չուղղեի, որ միջազգային հանրությունը, գործելով Ազգերի լիգայի միջոցով ... քայլեր ձեռնարկի այդ իրական ողբերգությունը թույլ չտալու, ինչպես նաև մարդկությանը արդեն սպառնացող այլ մարդկանց համար։

1936 թվականին ստեղծվել է Գերմանացի հրեաներին օգնություն ցուցաբերելու Բրիտանական կոմիտե։ Նա Մեծ Բրիտանիայում ակտիվ լոբբիստական գործունեություն է ծավալել։

### Հարկադիր արտագաղթը 1938-1939

1938 թվականը բեկումնային դարձավ Գերմանիայում հրեաների նկատմամբ։ 1937 թվականի վերջին տնտեսության նախարարի պաշտոնից Յալմար Շախտի պրագմատիկ աշխատանքից ազատվելուց հետո ուժեղացել է արմատական նացիստների և, մասնավորապես, Հերման Գյորինգի ազդեցությունը։ Դան Միխմանը նշում է պատերազմի արագացված նախապատրաստության և հակահրեական քաղաքականության խստացման միջև ուղիղ կապը։ 1938 թվականից ի վեր այս քաղաքականությունը ակտիվացել է՝ նպատակ ունենալով հասնել հրեաների արտագաղթին Գերմանիայի տարածքից։ Այն իր մեջ ներառում էր հոգեբանական ճնշման միջոցներ՝ հետագա խտրականության և հրեաների ու ոչ հրեաների բաժանման, տնտեսական խտրականության և ոստիկանական ճնշման տեսքով։

Ամբողջ Գերմանիայում տեղի են ունեցել մի շարք միջոցառումներ, որոնց նպատակն էր հրեաների հակադրումը ոչ հրեաներին, օրինակ՝ փոստային առաքանիների բաժանումը և անվան հարկադիր փոփոխությունը։ 1938 թվականի հունիսից հրեական սեփականության պարտադիր գրանցումից հետո սկսվեց բռնի արիացում։ Դան Միխմանը գրում է, որ ոստիկանական ճնշման ակցիաները, նպատակ ունենալով հրեաներին արտագաղթել, իրականացվել են ինչպես ՍՍ-ի, այնպես էլ ոստիկանական համակարգի կողմից և աչքի են ընկել առանձնակի դաժանությամբ։ Պրոֆեսոր Մարիոն Քափլանը նշում է, որ հրեաներին արտագաղթի ժամանակ կողոպտել են բառացիորեն մինչև վերջ՝ ընդհուպ մինչև ոսկե ատամների հանումը։

Միխմանի գնահատմամբ ՝ հարկադիր արտագաղթի գագաթնակետը դարձել է այսպես կոչված Զբոնշինյան վտարումը (գերմ.՝ Polenaktion) 1938 թվականի հոկտեմբերի վերջին, երբ լեհական անձնագրերով 17 հազար գերմանացի հրեաներ ձերբակալվեցին և բռնի տեղահանվեցին լեհական սահմանով։

#### Ավստրիայի անշլյուսը և Հրեական արտագաղթի կենտրոնական բյուրոյի ստեղծումը

Տե՛ս նաև՝ Հոլոքոստն Ավստրիայում
Ավստրիայի անշլյուսը 1933 թվականից նացիստների արտաքին քաղաքականության պաշտոնական կուրսի մի մասն էր։ 1938 թվականի մարտի 12-ին գերմանական զորքերը մտան երկրի տարածք, իսկ մարտի 13-ին հրապարակվեց Գերմանիայի կայսրության հետ Ավստրիայի վերամիավորման մասին օրենքը, որի համաձայն Ավստրիան հայտարարվեց Գերմանական կայսրության հողերից մեկը՝ Օստմարկ անվանումով։

Գերմանիային միանալու պահին Ավստրիայի հրեա բնակչությունը կազմում էր 181 778 մարդ, որոնցից 165 946-ը (91,3 %) ապրում էր Վիեննայում։ Ավստրիայում Նյուրնբերգյան օրենքները գործողության մեջ դնելուց հետո Ավստրիայում հրեաներ էին համարվում արդեն 220 հազար մարդ։ Տարերային կոտորածներով ուղեկցվող անշլյուսից հետո հրեաները կազմակերպված հալածանքների թիրախ դարձան։ Այն հուշում է բազմաթիվ ավստրիացի հրեաների փախչել երկրից, հիմնականում Իտալիա և Շվեյցարիա։ Մարտի 26-ից և ողջ ապրիլի ընթացքում իրականացվել են հրեաների բռնի արտաքսումներ երկրի ամբողջ շրջաններից՝ Չեխիա, Հունգարիա և Հարավսլավիա

Անշլյուսը դարձել է Հայնրիխ Հիմլերի գործունեության կարևոր փուլ՝ այն մասով, որը վերաբերում էր հակահրեական քաղաքականությանը։ Իրականացվել է հրեական համայնքների հարկադիր վերակազմակերպում, այդ գործընթացը ղեկավարել է Ադոլֆ Այքմանը։ 1938 թվականի օգոստոսին էմիգրանտական գործընթացները արագացնելու համար Էյխմանը հիմնադրեց Վիեննայի հրեական արտագաղթի կենտրոնական բյուրոն (գերմ.՝ Zentralstelle Fuer Juedische Auswanderung in Wien)։ 1938 թվականի նոյեմբերին Հերման Գյորինգը նման հաստատություն է ստեղծել Բեռլինում։ 1939 թվականին Էյխմանը նույնպիսի բյուրո է հիմնել Պրահայում։

Պատերազմից առաջ Ավստրիայից հեռացել էր 100 հազար հրեա։

#### Էվյանական կոնֆերանս

1938 թվականի հուլիսի 5-ից 16-ը ԱՄՆ նախագահ Ֆ.Դ. Ռուզվելտի նախաձեռնությամբ գումարվեց Գերմանիայից և Ավստրիայից փախստականների խնդրին նվիրված կոնֆերանս, որին մասնակցում էին 32 երկրների ներկայացուցիչներ։ Փախստականների հետ կապված ոչ մի միջազգային կազմակերպություն, բացի Ազգերի Լիգայի գլխավոր հանձնակատարից, չի ներկայացվել։ Փախստականների և հրեական կազմակերպությունների ներկայացուցիչներին համաժողովին թույլ չեն տվել մասնակցել։ Խորհրդաժողովի մասնակիցներից միայն Դոմինիկյան Հանրապետությունը ցանկություն է հայտնել ընդունել փախստականներին և նրանց հող տրամադրել դրա համար։ Եվրոպական երկրները, ԱՄՆ-ը և Ավստրալիան հայտարարել են, որ քվոտաներն ընդլայնելու հնարավորություն չունեն։ Մեծ Բրիտանիան կտրականապես հրաժարվել է ընդունել փախստականներին ինչպես մետրոպոլիայում, այնպես էլ Պաղեստինում՝ առաջարկելով ընդունել փոքր թվով մարդկանց Արևելյան Աֆրիկայում։

Էվիանի խորհրդաժողովի արդյունքը փախստականների հարցերով միջկառավարական կոմիտեի ստեղծումն էր, որը գործում էր մինչև 1943 թվականի ապրիլը։ Ավստրալիան համաձայնել է ընդունել 15 հազար փախստական երեք տարվա ընթացքում, Լատինական Ամերիկայի երկրները նույնպես պատրաստ են ընդունել նրանց փոքր քանակությամբ։ Միջկառավարական կոմիտեի գործունեության շնորհիվ կնքվեց միջազգային համաձայնագիր՝ տարանցիկ փախստականներին առանց անձնագրերի սահմանը հատելու թույլտվության մասին։ Գերմանիայի հետ կազմակերպված արտագաղթի և փախստականներին նացիստների դիրքորոշման պատճառով իրենց պատկանող ունեցվածքի մի մասն իրենց հետ վերցնելու թույլտվության շուրջ բանակցություններն անարդյունք են եղել։ Ընդհանուր առմամբ, Էվյան համաժողովը չի լուծել փախստականների խնդիրը։

Երրորդ ռեյխի հրեաների համար, Խայիմ Վեյցմանի (հետագայում՝ Իսրայելի առաջին նախագահ) հայտնի արտահայտությամբ, «Աշխարհը բաժանվել է երկու ճամբարի. այն երկրների, որոնք չեն ցանկանում իրենց մոտ ունենալ հրեաներ, և այն երկրների, որոնք չեն ցանկանում նրանց իրենց երկիր թողնել»*։*

Մինչդեռ հրեաների վիճակը շարունակում էր վատանալ, իսկ փախստականների հոսքն աճում էր հատկապես 1938 թվականի նոյեմբերի 9-10-ի «Բյուրեղապակյա գիշերվա» ջարդերից հետո։

Դեռահաս փախստականները Էսսեքսում, Մեծ Բրիտանիա: 1938 թվականի դեկտեմբերի 2։
1938 թվականի դեկտեմբերին Մեծ Բրիտանիան թույլ տվեց երկիր մուտք գործել 10 հազար հրեա երեխա առանց ծնողների՝ այսպես կոչված «Քինդերտրանսպորտ» ծրագիրը։ Ծրագիրն ընդհատվել է 1939 թվականի սեպտեմբերին Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկսվելու հետ։

#### Ռաբլի - Շախտ - Վոլտատ պլան

1938 թվականի դեկտեմբերի 15-ին Փախստականների հարցերով միջկառավարական կոմիտեի ղեկավար Ջորջ Գրաբլին Ռուզվելտի հանձնարարությամբ Լոնդոնում հանդիպում է ունեցել գերմանացի հայտնի արդյունաբերող Յալմար Շախտիի և Ռեյխսբանկի նախագահի հետ։ Հրեաներին փրկելու համար Շախտը 3 մլրդ գերմանական նամականիշ է պահանջվել, ինչը 1 մլրդ 200 մլն դոլար է։ 1939 թվականի հունվարին Հերման Գյորինգը Ռաբլիի հետ բանակցությունների հետագա վարումը հանձնարարել է էկոնոմիկայի նախարարության խորհրդական Հելմուտ Վոլտատին։ 1939 թվականի փետրվարին Վոլտատը հայտարարել էր 3-5 տարվա ընթացքում 150 հազար աշխատունակ հրեաների արտագաղթի ծրագիր ընդունելու պատրաստակամության մասին։ Այնուհետև նրանց պետք է հետևեին ընտանիքներն ու խնամքի տակ գտնվողները։ Այդ ընթացքում Գերմանիան պարտավորվել է ճնշում չգործադրել մնացած հրեաների վրա։ Ծրագրի ֆինանսավորումը նախատեսվում էր իրականացնել հրեաներից առգրավված կապիտալից և լրացուցիչ միջազգային օգնությունից։ Սակայն գերմանական իշխանությունների կողմից պայմանավորվածությունների խախտման և ԱՄՆ-ում և այլ երկրներում փախստականների ընդունման համար անպատրաստ լինելու պատճառով Ռաբլիի ծրագիրը չի իրականացվել։

Հերթը արտագնա փաստաթղթերի ձևակերպման համար։ Բեռլին, 1939 թվականի հունվար
#### Հետապնդումները Չեխոսլովակիայում

1939 թվականի մարտին Չեխիան հռչակվեց Գերմանիայի պրոտեկտորատ, իսկ Սլովակիան դարձավ նրա դաշնակիցը։ Այնտեղ նաև սկսվել է հրեաների հետապնդումը։ Գաղթականներից շատ մեծ արտագաղթ էր կատարվել, որը փաստացի նշանակում էր ունեցվածքի բռնագրավում։ Նացիստների կողմից Բոհեմիայի և Մորավիայի հրեաների կողմից վավերացված սեփականության ընդհանուր արժեքը կազմել է շուրջ 12 մլրդ չեխոսլովակյան կրոն։ 1941 թվականի հոկտեմբերին, երբ նացիստները վերջնականապես արգելեցին արտագաղթը, Բոհեմիան և Մորավիան լքեցին 26 629 (այլ տվյալներով՝ 43 000) մարդ։ Մնացած հրեաները բանտարկվել են գետտոյում, նրանցից 75 765-ը մահացել են։

### Արտագաղթի վիճակագրություն

Հրեական արտագաղթը Կենտրոնական Եվրոպայից 1933-1939 թվականներին։

| Տարի | Գերմանիա | Ավստրիա | Չեխոսլովակիա
(Բոհեմիա, Մորավիա) | Ընդհանուր քանակ |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1933 | 37 000 | — | — | 37 000 |
| 1934 | 23 000 | — | — | 23 000 |
| 1935 | 21 000 | — | — | 21 000 |
| 1936 | 25 000 | — | — | 25 000 |
| 1937 | 23 000 | — | — | 23 000 |
| 1938 | 47 400 | 62 958 | — | 110 358 |
| 1939 | 68 000 | 54 451 | 43 000 | 165 451 |
| Ընդհանուր | 244 400 | 117 409 | 43 000 | 404 809 |

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկզբին Գերմանիայում, Ավստրիայում և պրոտեկտորատում մնացել էր 370 հազար հրեա

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
------------------------------

### Հրեա փախստականները Լեհաստանից

1939 թվականի սեպտեմբերի 1-ին գերմանական բանակի՝ Լեհաստան ներխուժման սկսվելուց հետո այդ երկրից հրեա փախստականների հոսքը դեպի արևելք էր մղվել։ Սկզբում ԽՍՀՄ-ը չէր խոչընդոտում լեհ հրեաներին, սակայն հետո փակեց սահմանները և փախչող հրեաներին հետ ուղարկեց գերմանացիների գրաված տարածք։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ես հրավիրել եմ Շուլենբուրգին, որպեսզի նրան տեղեկացնեմ սահմանով հրեական բնակչության զգալի խմբերի՝ խորհրդային տարածք բռնի տեղափոխման մի շարք դեպքերի մասին... Ես նշել եմ, որ այդ մարդկանց գերմանական տարածք վերադարձնելու փորձի ժամանակ գերմանացի սահմանապահները կրակ են բացում, ինչի հետևանքով տասնյակ մարդիկ զոհվում են։ Ես կարծում եմ, որ այդ մարդիկ պետք է իմանան, թե ինչ է տեղի ունեցել։ Այս պրակտիկան չի դադարում և գնալով ավելի լայն բնույթ է ստանում, Ես խնդրում եմ դեսպանին կապվել Բեռլինի հետ։- արտաքին գործերի ժողկոմատի տեղակալ Վ. Պոտեմկին |  |

Հետագայում, 1940 թվականի փետրվարին ԽՍՀՄ-ը մերժեց Գերմանիայի առաջարկը գերմանական և ավստրիական հրեաներին տեղափոխել Բիրոբիջան և Արևմտյան Ուկրաինա։

1939 թվականի սեպտեմբերի 21-ին սկսվեց հրեաների արտաքսումը Լեհաստանից, որոնք միացան Գերմանիային, նրանց վտարեցին Վիսլայի և Բուգոմի միջև ընկած շրջան։ 1939 թվականի հոկտեմբերից մինչև 1940 թվականի մարտը Գդանսկից, Արևմտյան Պրուսիայից, Պոզնանիից, վերին Արևելյան Սիլեզիայից, Վիեննայից և Մորավսկ-Օստրավայից Լյուբլինի շրջան վտարվել է մոտ 95 հազար հրեա։

1939 թվականի աշնանը և ձմռանը մոտ 15 000 լեհ հրեաներ Լեհաստանից փախան Լիտվա և ժամանակավոր ապաստան գտան Վիլնյուսում։ 1940-ականների վերջին և 1941 թվականի սկզբին փախստականների այդ խմբի 2100 հրեաներին հաջողվել է մեկնել հեռավոր արևելք՝ մինչև Շանհայ և Ճապոնիա։ Այդ փախստականներին օգնություն են ցուցաբերել հոլանդացի գործարարը, Philips ընկերության ներկայացուցիչը և համատեղության կարգով Լիտվայում Նիդեռլանդների հյուպատոսը 1939 թվականից ի վեր Յան Զարտենդեյքը, որը սկսել է հրեաներին վկայագրեր տրամադրել Կարիբյան ծովում Նիդեռլանդական Անտիլյան կղզիների Կյուրասաո հոլանդական գաղութ մտնելու համար։ Լիտվայում Ճապոնիայի հյուպատոս Տիունե Սուգիհարան նրանց տրանզիտային վիզաներ էր տալիս, քանի որ մարդիկ կարող էին անցնել նշանակման վայր միայն ԽՍՀՄ-ի և Ճապոնիայի տարածքով։ Ընդամենը Սուգիհարի շնորհիվ 1940 թվականի հոկտեմբերից մինչև 1941 թվականի օգոստոսը Ճապոնիա են ժամանել 3489 հրեա փախստականներ Եվրոպայից, որոնք հիմնականում ուղևորվել են Շանհայի գետտո։ 1941 թվականի սկզբին Ճապոնիայի ԱԳՆ-ն փախստականներին թույլատրել է մնալ Ճապոնիայի տարածքում կամ Չինաստանի օկուպացված շրջաններում։

1940 թվականի սկզբին Բելառուսում գրանցվել է 65 796 հրեա փախստական Լեհաստանից։ Լեհաստանի արևմտյան մասից հրեա փախստականների ընդհանուր թիվը ԽՍՀՄ-ում գնահատվում է 200-ից մինչև 500 հազար մարդու տարբեր աղբյուրներով։

300 հազար լեհ հրեաներ մնացել են ԽՍՀՄ-ում։ Քանի որ նրանք չընդունեցին խորհրդային քաղաքացիություն, 1940 թվականին նրանք տեղափոխվեցին Արխանգելսկի մարզ և այնուհետև նրանցից շատերը մտան Անդերսի լեհական բանակ՝ մասնակցելու նացիզմի դեմ պայքարին։

1941 թվականի հունիսին Լիտվայի, Լատվիայի, Էստոնիայի, Բեսարաբիայի և Հյուսիսային Բուկովինայի՝ ԽՍՀՄ-ին միանալուց հետո սկսվեցին երկրի խորքերը զանգվածային տեղահանություններ՝ սոցիալ-վտանգավոր տարրերի հատուկ ներկայացուցիչների կարգավիճակով, որոնց թվում մինչև մեկ երրորդը ունևոր հրեաներ էին։

1943 թվականի փետրվարի 18-ին լեհ հրեաների խումբը (369 մեծահասակ և 861 երեխա, որոնցից 719 որբ ևւ 142 երեխա մեկ կամ երկու ծնողների հետ) Պաղեստին Է ժամանել գրեթե 4 տարվա տանջալի դեգերումներից հետո, այդ թվում Լեհաստանից ԽՍՀՄ փախչելուց, Սամարղանդ տարահանումից, Կիսլովոդսկ տեղափոխվելուց, իսկ այնտեղից Իրան, Իրանի մանկատուն 1942 թվականի օգոստոսից և Պաղեստին տեղափոխվելուց հետո Հնդկաստանից, Սուեզից և Սինայից։

### Գերմանիայի հարձակումը ԽՍՀՄ-ի վրա և հրեաների տարհանումը

ԽՍՀՄ-ի վրա Գերմանիայի հարձակումից և երկրի արևմտյան մասի բռնազավթումից հետո ԽՍՀՄ-ի տարածքում բնակվող հրեաները նացիստական հետապնդումների զոհ են դարձել։ Նրանց մի մասը հասցրել է տարհանվել երկրի արևելք և հարավ։ Երուսաղեմի Ս. Շվեյբիշի համալսարանի աշխատակիցը գրել է, որ պատերազմի սկզբին ԽՍՀՄ-ում բնակվել է 4 855 հազար հրեա, այդ թվում՝ 4 095 հազար հրեա պատերազմի ժամանակ օկուպացիայի ենթարկված տարածքում։ Նրանցից խորհրդային թիկունք են տարհանվել 1,2-1,4 մլն հրեաներ։ Ըստ պատմաբան Դով Լևինի տվյալների՝ տարհանման մեկնածների թիվը կազմել է 1-1, 5 մլն։ 1939 թվականից հետո ԽՍՀՄ-ին միացած արևմտյան տարածքներից, որտեղ բնակվում էր ավելի քան 2 մլն հրեա, կարողացել են տարհանվել ոչ ավելի, քան 100 հազար։

Հետազոտող Սողոմոն Շվարցը, որը 1966 թվականին Նյու Յորքում լույս է տեսել Հրեաները Խորհրդային Միությունում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկզբից ի վեր գիրքը, պնդում էր, որ ԽՍՀՄ-ում ոչինչ չի արվել նացիստներից հրեաների ժամանակին տարհանման և փրկության համար։ Սակայն պատմաբան Մարիա Պոտեմկինան կարծում է, որ այս թեզը խեղաթյուրում է իրականությունը։ Ըստ ԽՍՀՄ կենտրոնական վիճակագրական վարչության տվյալների, 1941 թվականի սեպտեմբերի 15-ի ցուցակներով հաշվառված բնակչության տարհանման ենթակա (բացառությամբ տարհանված մանկական հաստատությունների երեխաների), հրեաների բաժինը կազմում էր 24,8 % (երկրորդ տեղը ռուսներից հետո՝ 52,9%): Այսպիսով, ԽՍՀՄ արևմտյան շրջաններում բնակվող հրեա բնակչության ընդհանուր թվաքանակից տարհանվածների տոկոսն ավելի բարձր էր, քան այլ ժողովուրդների ներկայացուցիչները, բացի ռուսներից։ Դով Լևինը պնդում է, որ տարհանման մասին որոշումն ընդհանրապես չի ազդել 1939 թվականին ԽՍՀՄ-ին միացած տարածքների հրեաների ճակատագրի վրա, քանի որ ընդունվել է, երբ այդ տարածքների մեծ մասն արդեն գրավվել է գերմանացիների կողմից։

Ինչպես կառավարության հրամանով տարհանվածները, այնպես էլ սեփական նախաձեռնությամբ փախածները կարող էին օգտվել 128 տարհանման կետերից, փախստականների օգնության 100 կայաններից և հարյուրավոր թեժ կետերից, որոնք բաշխվել են սահմանամերձ շրջաններից արևելք՝ ընդհուպ մինչև Ուրալյան լեռներ։ Հայտնի են, սակայն, նաև բնակչության տարհանմանը բռնի խոչընդոտելու փորձերը, հատկապես գերմանական զորքերի արագ առաջխաղացման և կառավարչական քաոսի աճի պայմաններում։ Հազարավոր մարդիկ տարհանվել են հին խորհրդային-լեհական, խորհրդային-լատվիական և այլ սահմաններ, և խորհրդային զինվորները նրանց սպառնացել են գնդակահարությամբ, եթե նրանք փորձեն հասնել ԽՍՀՄ ներքին շրջաններ։ Այլ վայրերում (օրինակ՝ Բեսարաբիայում) իշխանություններն ու զինվորականներն աջակցություն են ցուցաբերել հրեաներին, որոնք ինչպես կազմակերպված, այնպես էլ տարերայնորեն մեկնել են արևելք։

ԽՍՀՄ արևմտյան շրջաններից դուրս գալուց հետո փախստականների տեղափոխման և վերաբնակեցման հետ կապված խնդիրներ կային. շատերը ստիպված էին մի քանի օր կամ նույնիսկ շաբաթ սպասել են գնացքներին (1941 թվականի դեկտեմբերի սկզբին Ղազախստանի 5-6 հանգուցային կայարաններում 40-45 հազար մարդ էր գտնվում, այդ թվում՝ Թարազում՝ 12-15 հազար), բարձր էր ճանապարհին մահացությունը (1942 թվականի փետրվարին Լենինգրադից Նովոսիբիրսկի մարզ տեղափոխվելիս մահացել էր արհեստագործական ուսումնարանի 240 ուսանողներից 26-ը)։ Հայտնի են փախստականների հարկադիր արտաքսման դեպքեր՝ այսպես, 1941 թվականի նոյեմբերի 25-ից դեկտեմբերի 5-ը Ուզբեկստանից ղազախական կոլխոզներ են արտաքսվել 36 500 փախստականներ նախկին լեհ քաղաքացիների թվից, իսկ 1941 թվականի դեկտեմբերի 8-ին Ղազախստանի երկաթուղային կայարաններում կուտակված 21 500 փախստականներ ուղարկվել են Ղրղզստանի հարավի կոլխոզներ։ Չնայած այն հանգամանքին, որ ճնշող մեծամասնությունը հրեա փախստականների չուներ փորձ ծանր գյուղատնտեսական աշխատանքների, տեղահանված կոլտնտեսության մարդիկ են միայն սնունդ ստացել, քանի որ աշխատում էին նրանց մոտ։ Բնակարաններով ապահովումը հաճախ իրականացվել է տեղի բնակիչներին հարկադրաբար բնակեցնելու միջոցով։ Եղել են մալարիայի, որովայնային տիֆի, դիզենտերիայի, կարմրուկի, սկարլատինի համաճարակներ։ Հակառակ կենտրոնական իշխանությունների ջանքերին, փախստականները հաճախ բախվում էին կենցաղային հակասեմականության բնակչության և տեղական կուսակցական մարմինների միջև։

Նշելով հրեաների համեմատաբար բարձր քանակի փաստը՝ հետազոտողները նշում են, որ տարհանումն իրականացվել է նախկին բնակության գծի շրջաններում, որտեղ հրեաներն ի սկզբանե ավելի շատ էին, քան երկրի մյուս շրջաններում։ Դով Լևինը ենթադրում է, որ այն փաստը, որ հրեաներից շատերը կոմկուսի մեջ էին, իսկ կուսակցական և կոմսոմոլական ակտիվի տարհանումը համարվում էր խորհրդային կառավարության առաջնահերթություններից մեկը (այսպես, ընդամենը երեք օրվա ընթացքում բռնազավթված Լիտվական ԽՍՀ-ից հաջողվել է դուրս բերել տեղի կոմկուսի բոլոր անդամների 55,2 տոկոսը՝ 2553 մարդ), ազդել է բնակչության տոկոսի համեմատությամբ տարհանվածների շրջանում հրեաների տոկոսի բարձրացման վրա։ Ամփոփելով իրավիճակը՝ Լևինն ամփոփում է, որ պրոսովետական շրջանակներում ընդունված այն տեսակետը, ըստ որի՝ խորհրդային կառավարությունը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին կազմակերպված կերպով փրկել է իր հրեա քաղաքացիներին, որևէ հիմք չունի։

### Գետտո և տեղահանություններ մահվան ճամբարներում

Հրեաների տեղահանությունը Մոգիլյովում 1941 թվականի հուլիսին
Քաղաքներում գրավյալ տարածքում ստեղծվել են հրեական գետտոները, որտեղ նացիստները մահվան սպառնալիքի տակ քշեցին քաղաքի և շրջակա բոլոր հրեա բնակչությանը։ ԽՍՀՄ-ի տարածքում խոշորագույնը Լվովի և Մինսկի գետտոն էր։ Հետագայում գետտոյի բնակչությունը ոչնչացվում կամ տեղափոխվում էր մահվան ճամբարներ։

Խորհրդային հրեաների թիվը, որոնք հայտնվել են գերմանացիների կողմից գրավված տարածքում, կազմել է 2,75-2,9 մլն մարդ, գրեթե բոլորը զոհվել են։ Այսպես, արդեն 1941 թվականի դեկտեմբերին Մերձբալթյան 300 000 հրեաների 80 տոկոսը սպանվել է նացիստների և նրանց հանցակիցների կողմից։

Հունաստանի հրեաների տեղահանությունը: Յանինա, 1944 թվականի մարտի 25
Միևնույն ժամանակ, ստեղծվել են հրեական գետտոներ Արևելյան Եվրոպայի օկուպացված երկրների տարածքում, առաջին հերթին՝ Լեհաստանում։ Նրանց մեջ նաև հարկադիր մահվան սպառնալիքի տակ վերաբնակեցրել են բոլոր հրեաներին, այդ թվում՝ հրեաներին Արևմտյան Եվրոպայից։ Խոշորագույնը Վարշավյան գետտոն էր, որտեղ մոտ 450 հազար բանտարկյալ կար, ինչպես նաև խոշոր գետտո կային Լոդզ, Կրակով, Բելոստոկ, Լյուբլին քաղաքներում։

Ֆրանսիայից նացիստներն ու նրանց հանցակիցները արտաքսել են գրեթե 76 հազար հրեաների, և նրանց միայն 3 տոկոսն է վերապրել Հոլոքոստը։ 100 հազար հոլանդացի հրեաներ են զոհվել ոչնչացման ճամբարներում։ Ընդհանուր առմամբ ստեղծվել է շուրջ 800 գետտո, որոնցում առնվազն մեկ միլիոն հրեա է եղել։ Եվրոպայում գետտոյում տեղահանված հրեաների մեծ մասը սպանվել են նացիստների կողմից։

Փախստականների ընդունման վիճակագրություն
---------------------------------------

Այն երկրները, որոնք հրեա փախստականներին ընդունել են 1933-1943 թվականներին (բացառությամբ պատերազմի տարիներին ԽՍՀՄ-ի խորքերը ժամանակավորապես տարհանվածների).

| Երկիր | Թիվ (հազարներով) |  % |
| --- | --- | --- |
| ԱՄՆ | 190 | 23,4 |
| Պաղեստին | 120 | 14,8 |
| Անգլիա | 65 | 8 |
| Ֆրանսիա | 55 | 6,8 |
| Նիդերլանդներ | 35 | 4,3 |
| Բելգիա | 30 | 3,7 |
| Շվեյցարիա | 16 | 1,9 |
| Իսպանիա | 12 | 1,5 |
| Այլ եվոպական երկրներ | 70 | 8,8 |
| Արգենտինա | 50 | 6,2 |
| Բրազիլիա | 25 | 3,1 |
| Չիլի | 14 | 1,7 |
| Բոլիվիա | 12 | 1,5 |
| Ուրուգվայ | 7 | 0,8 |
| Ուրիշ լատինամերիկյան երկրներ | 20 | 2,4 |
| Չինաստան | 25 | 3,1 |
| Ավստրալիա | 9 | 1,1 |
| Հարավային Աֆրիկա | 8 | 1 |
| Կանադա | 8 | 1 |
| Այլ երկրներ | 40 | 4,9 |
| ընդհանուր | 811 | 100 |

Այն երկրները, որոնք առավել ակտիվ ընդունել են հրեա փախստականներին Երրորդ ռեյխի պատերազմից առաջ,  Ֆրանսիան, Բելգիան և Հոլանդիան էին։ ԱՄՆ-ն, որն ընդհանուր թվով ավելի շատ այլ փախստականներ Է ընդունել, շատ մեկնաբանների կարծիքով, ցանկության դեպքում կարող էր փրկել շատ ավելին, քանի որ բնակչության թվաքանակի նկատմամբ ընդունել է միանգամայն չնչին թվով մարդկանց՝ 1/1000: Տեղահանված հրեաների ընդհանուր թիվը կազմում է մոտավորապես 7 միլիոն, նրանց մեծ մասը զոհվել է։

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. 1 2  «Пятая волна репатриации (1932—1939)». *Израиль для вас*. Натив. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ օգոստոսի 20-ին. Վերցված է 22 августа 2009-ին.
2. ↑   *Миграции*՝ հոդվածը Հրեական էլեկտրոնային հանրագիտարանում
3. 1 2 3  Bauer, 1981, էջ 26
4. ↑  «От движения меньшинства к национальному движению. Пятая алия (1929—1939)». *Методические материалы по истории сионизма*. Сохнут. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ օգոստոսի 20-ին. Վերցված է 22 августа 2009-ին.
5. ↑  Михман, ч. 3, 2001, էջ 17
6. 1 2 3 4  Басин, 2009
7. ↑  «German Jewish Refugees, 1933–1939» (անգլերեն). United States Holocaust Memorial Museum. Վերցված է 2015 թ․ օգոստոսի 18-ին.
8. ↑  Михман, ч. 2, 2001, էջ 205
9. ↑  Михман, ч. 2, 2001, էջ 176—178
10. ↑  Михман, ч. 2, 2001, էջ 185
11. ↑  Михман, ч. 2, 2001, էջ 185—188
12. ↑  Михман, ч. 2, 2001, էջ 189—190
13. 1 2  Эттингер, 2001, էջ 543
14. ↑  Мусс, 2007, էջ 29
15. ↑  Михман, ч. 2, 2001, էջ 191—198
16. ↑  Михман, ч. 2, 2001, էջ 203—204
17. 1 2  *Моргун Ю.* Беженцы — глобальная проблема XXI века // *Белорусский журнал международного права и международных отношений*. — 2001. — № 2.
18. ↑  «Введение в вопросы международной защиты беженцев» (PDF). Управление Верховного комиссара ООН по делам беженцев. 1 aвгуста 2005. էջ 6. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2015 թ․ դեկտեմբերի 22-ին. Վերցված է 2015 թ․ օգոստոսի 20-ին.
19. ↑  Эттингер, 2001, էջ 546
20. ↑  Михман, ч. 2, 2001, էջ 211—212
21. ↑  Михман, ч. 2, 2001, էջ 213
22. ↑  Kaplan, 1998, էջ 131—132
23. ↑  Михман, ч. 2, 2001, էջ 221—222
24. ↑  *Абаренков В. П. и др.* Краткий политический словарь. — 4-е изд. доп.. — М.: Политиздат, 1987. — С. 23. — 512 с. — 750 000 экз.
25. ↑   *Австрия*՝ հոդվածը Հրեական էլեկտրոնային հանրագիտարանում
26. ↑  *Evan Burr Bukey.* Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938-1945. — UNC Press Books, 2002. — P. 133. — 336 p. — (Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938-1945). — ISBN 9780807853634
27. ↑  Михман, ч. 2, 2001, էջ 218—219
28. ↑  Михман, ч. 2, 2001, էջ 220
29. ↑  «Эйхман, Адольф». *Энциклопедия Катастрофы*. Яд ва-Шем. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ սեպտեմբերի 24-ին. Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 17-ին.
30. 1 2   *Эвианская конференция*՝ հոդվածը Հրեական էլեկտրոնային հանրագիտարանում
31. ↑  *Тельман И.* Эвианская конференция и судьба еврейских беженцев // *Континент* : журнал. — 2009. — № 19.
32. ↑  *Беркович Е. М.* Одиссея одной династии. Триптих // *Еврейская старина*. — 2009. — № 2 (61).
33. ↑   *Хрустальная ночь*՝ հոդվածը Հրեական էլեկտրոնային հանրագիտարանում
34. ↑  Kaplan, 1998, էջ 129
35. ↑  «Kindertransport Association» (անգլերեն). The Kindertransport Association. Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 10-ին.
36. ↑  Михман, ч. 2, 2001, էջ 239—240
37. ↑  Михман, ч. 2, 2001, էջ 241
38. ↑   *Чехословакия*՝ հոդվածը Հրեական էլեկտրոնային հանրագիտարանում
39. ↑  Эттингер, 2001, էջ 545
40. ↑  *Полян П. М.* Недостающее звено в предыстории Холокоста // *Неприкосновенный запас*. —М. 2006. — № 3 (47). — ISBN 5-86793-053-x. — ISSN 0869-6365.
41. ↑  Эттингер, 2001, էջ 547
42. ↑   *Нацистская политика уничтожения еврейского народа и этапы Катастрофы*՝ հոդվածը Հրեական էլեկտրոնային հանրագիտարանում
43. ↑  «Польские евреи в Литве. Бегство в Японию». *Энциклопедия Холокоста*. Американский мемориальный музей Холокоста. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 14-ին.
44. ↑  «Спасители». *Побег и спасение. Специальная выставка Мемориального музея Холокоста США*. Американский мемориальный музей Холокоста. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ օգոստոսի 20-ին. Վերցված է 21 августа 2009-ին.
45. ↑   *Вильнюс*՝ հոդվածը Հրեական էլեկտրոնային հանրագիտարանում
46. ↑  *Розенблат Е. С. Еленская И.Э.* Динамика численности и расселения белорусских евреев в XX веке // *Население и общество* : бюллетень. — 2003. — В. 105—106.
47. ↑  *Іофе Э.* Яўрэйскія бежанцы з Польшчы на тэрыторыі Беларусі ў 1939-1941 гг.(բելառուս.) : Зборнік. —Мінск, 2003. — В. 2. Архивировано из первоисточника 22 Դեկտեմբերի 2015.
48. ↑  *Вдовин А.И* СССР. История великой державы (1922–1991 гг.). — "Проспект", 2018-05-25. — 646 с. — ISBN 978-5-392-27548-9
49. ↑  Костырченко, 2003, էջ 190
50. ↑  Чёрная И. (18 сентября 2008). ««Тегеранские дети» — неизвестная история спасения еврейских детей». Сохнут. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ օգոստոսի 20-ին. Վերցված է 2011 թ․ ապրիլի 2-ին.
51. 1 2  *Потемкина М.Н.* Эвакуация и национальные отношения в советском тылу в годы Великой Отечественной войны // *Отечественная история* : журнал. — 2002. — № 3.
52. ↑  Levin, 1989, էջ 1128
53. ↑  *Смиловицкий Л. Л.* Эвакуация и бегство из Турова. Лето 1941 г. // *Сост. Я. Басин* Уроки Холокоста: история и современность : Сборник научных работ. — Минск: Ковчег, 2010. — В. 3. — С. 82. — ISBN 9789856950059.
54. ↑  Левин, 2009, էջ 47
55. ↑  Levin, 1989, էջ 1125—1127
56. ↑  Левин, 2009, էջ 62
57. ↑  Альберт Каганович. Еврейские беженцы в Казахстане во время Второй мировой войны // История. Память. Люди. Материалы V международной конференции (28 октября 2010 г. г. Алматы). — Алматы, 2011. — С. 13—31.
58. ↑  *Медведев Ю.* Факт без права переписки // *Российская газета*. — 2010. — В. 5291 (212).
59. ↑  Levin, 1989, էջ 1126
60. ↑  Левин, 2009, էջ 64
61. 1 2  «Гетто». *Энциклопедия Холокоста*. Американский мемориальный музей Холокоста. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ օգոստոսի 20-ին. Վերցված է 30 января 2016-ին.
62. ↑  Арад, 1991, էջ 6—7
63. ↑  Арад, 1991, էջ 14
64. ↑  *Клейн Б.* Разоблачение Европы // *Каскад* : газета. — 2009. — № 335. Архивировано из первоисточника 8 Մայիսի 2016.
65. ↑  «Гетто». *Энциклопедия Холокоста*. Американский мемориальный музей Холокоста. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ օգոստոսի 20-ին. Վերցված է 9 августа 2009-ին.
66. 1 2   *Беженцы*՝ հոդվածը Հրեական էլեկտրոնային հանրագիտարանում
67. ↑  «Соединенные Штаты Америки и Холокост». *Энциклопедия Холокоста*. Американский мемориальный музей Холокоста. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ օգոստոսի 20-ին. Վերցված է 2009 թ․ օգոստոսի 16-ին.
68. ↑  *Риман А.* Евреи по три доллара за штуку // *Вести* : газета. — 2003.

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Беженцы». Мемориальный музей Холокоста. Վերցված է 2015 թ․ օգոստոսի 18-ին.