**Միզամուղ դեղամիջոցներ, միզամուղներ** (դիուրետիկներ, *հուն․՝ διούρησις՝ (*թարգմ․*՝* միզարձակություն, միզամուղ միջոց)), քիմիական միացություններ են, որոնք խթանում են միզարտադրությունը (դիուրեզ) և շատացնում դուրս բերվող մեզի քանակը։ Մեզի խթանված արտադրության ու դուրս բերման շնորհիվ օրգանիզմի հյուսվածքներում ու շճային խոռոչներում նվազում է հեղուկի պարունակությունը։ Գոյություն ունեն միզամուղ դեղամիջոցների մի շարք դեղախմբեր։ Բոլոր միզամուղները նպաստում են օրգանիզմից հեղուկի դուրս բերմանը, սակայն յուրաքանչյուր դեղախումբ աշխատում է իրեն բնորոշ յուրահատուկ մեխանիզմով։ Հակառակ վերջիններիս՝ հակամիզամուղ միջոցները (անտիդիուրետիկներ), մասնավորապես՝ հակամիզամուղ հորմոնը (վազոպրեսին), ընկճում են միզարտադրությունը և պակասեցնում մեզի ու, հետևաբար, արտազատվող ջրի քանակը։

Բժշկական կիրառում
-----------------

Միզամուղները կիրառվում են սրտային անբավարարության, լյարդի ցիռոզի, զարկերակային գերճնշման, ջրով թունավորման (հիպերհիդրատացիա) և որոշ երիկամային պաթոլոգիաների բուժման համար։ Որոշ միզամուղներ, մասնավորապես՝ ացետազոլամիդը, մեզը դարձնում են ավելի հիմնային, ինչը նպաստում է թթվային միացությունների դուրս բերմանը, սա կիրառելի է, օրինակ, ասպիրինով (սալիցիլատներով) գերդոզավորման կամ թունավորման դեպքում։ Միզամուղների չարաշահում երբեմն դիտվում է սնման խանգարմամբ անձանց շրջանում, մասնավորապես՝ նյարդային բուլիմիայով մարդկանց մոտ, ովքեր ամեն կերպ փորձում են նվազեցնել իրենց քաշը։

Որոշ դիուրետիկների հակագերճնշումային ազդեցությունը (թիազիդներ) անկախ է իրենց միզամուղ էֆեկտից։ Այսինքն, այս պրեպարատների կողմից արյան ճնշման իջեցումը կապված չէ ուժեղացած միզարտադրությամբ պայմանավորված արյան ծավալի նվազման հետ, այն միջնորդված է այլ մեխանիզմներով և ի հայտ է գալիս ավելի փոքր դոզաների պարագայում, քան պետք է դիուրեզի հասնելու համար։ Մասնավորապես, հենց այս նպատակով էր սինթեզվել ինդապամիդը, որը գերճնշման պարագայում ունի ավելի լայն թերապևտիկ պատուհան (առանց արտահայտված դիուրեզի), քան մնացած միզամուղները։ Վերջինս օժտված է լրացուցիչ՝ ուղղակի անոթալայնիչ ազդեցությամբ, պայմանավորված դեպի անոթի հարթ մկան կալցիումական իոնների ներթափանցման ընկճմամբ։

Դեղախմբեր
---------

Միզամուղների տարբեր դեղախմբերը և երիկամներում դրանց ազդեցության թիրախները։
### Կանթային միզամուղներ /«բարձրառաստաղային»

Բարձրառաստաղային միզամուղները օժտված են ուժեղ դիուրետիկ հատկությամբ՝ դուրս են բերում ֆիլտրված NaCl-ի և ջրի մինչև 20%-ը։ Համեմատության համար, երիկամի նորմալ ֆիզիոլոգիական հետներծծման ժամանակ ֆիլտրված նատրիումի միայն 0,4%-ն է անցնում երկրորդային մեզ։ Պայմանավորված շատ ուժեղ միզամուղ ազդեցությամբ, այս խումբը ստացել է «բարձրառաստաղային» բնորոշումը։ Կանթային միզամուղները, ինչիպիսին է, օրինակ, ֆուրոսեմիդը, Հենլեյի կանթի վերել հատվածում ընկճում են նատրիումի և քլորի ակտիվ հետներծծումը, ինչը բերում է ջրի հեռացմանը մեզով, քանի որ նորմայում ջուրը հետևում է նատրիումի իոններին։ Միաժամանակ, օրգանիզմում կատարվում է կալիումի և մագնեզիումի իոնների հեռացման ուժգնացում։ Բարձրառաստաղային այլ միզամուղներ են էտակրինաթթուն և տորասեմիդը։

### Թիազիդային միզամուղներ

Թիազիդային միզամուղները, ինչպիսին է, օրինակ, հիդրոքլորթիազիդը, ազդում են հեռակա ոլորուն խողովակների վրա՝ ընկճելով Na+-Cl− սիմպորտերը, հանգեցնելով ջրի պահմանը մեզում, քանի որ ջուրը որպես կանոն հետևում է լուծելի իոններին։ Օրգանիզմի կողմից ջրի կորստի աճը հանգեցնում է հաճախակի միզարձակման։ Կարճատև հակագերճնշումային ազդեցությունը պայմանավորված է թիազիդների կողմից սրտի նախաբեռնվածության իջեցմամբ, ինչը իր հերթին բերում է ճնշման իջեցման։ Մյուս կողմից, երկարատև կիրառման պարագայում, զարգանում է անհայտ ծագման անոթալայնիչ ազդեցություն, որը իջեցնում է զարկերակային ճնշումը անոթային դիմադրության նվազման հաշվին։ 

Մոտակա ոլորուն խողովակ, ներկայացված է կարբոանհիդրազ ֆերմենտի աշխատանքը։
### Կարբոանհիդրազ ֆերմենտի ընկճողներ

Կարբոանհիդրազ ֆերմենտի ընկճողները ընկճում են նշված ֆերմենտի աշխատանքը մոտակա ոլորուն խողովակում։ Սա հանգեցնում է մեզում բիկարբոնատների կուտակման ու նատրիումի հետներծծման ընկճման։ Այս շարքի դեղերից են ացետազոլամիդը և մեթազոլամիդը։

### Կալիումապահպան միզամուղներ

Այս դեղամիջոցները չեն նպաստում կալիումի դուրս բերմանը մեզով, արդյունքում կալիումը պահպանվում է արյան մեջ և, ի համեմատ այլ դիուրետիկների, չի հեռացվում այլ իոնների հետ։ «Կալիումապահպան» տերմինը ավելի շատ բնութագրում է ազդեցությունը, քան դրա մեխանիզմը կամ թիրախը․ այնուամենայնիվ այս տերմինով բնութագրվում են երկու խմբի միզամուղներ, որոնք ունեն նմանատիպ ազդեցություն ու թիրախներ.

* Ալդոստերոնի անտագոնիստներ․ սպիրոնոլակտոն , այն ալդոստերոնի մրցակցային անտագոնիստ է։ Ալդոստերոնը նորմայում կապվելով հիմնային բջիջներում տեղակայված ընկալիչների հետ շատացնում է նատրիումական անցուղիների քանակը նեֆրոնի հեռակա ոլորուն ու հավաքող խողովակներում։ Սպիրոնոլակտոնը պաշարում է ալդոստերոնային ընկալիչները՝ ընկճելով նատրիումի հետներծծումը։ Այս շարքից են նաև էպլերենոնը և կալիումի կանրեոնատը։
* Էպիթելիալ նատրումական անցուղիների պաշարիչներ․ ամիլորիդ և տրիամտերեն, իրենցից ներկայացնում են ալդոստերոնի անուղղակի անտագոնիստներ։

### Կալցիումապահպան միզամուղներ

«Կալցիումապահպան» տերմինը մատնանշում է, որ միզամուղը առաջացնում է կալցիում իոնի հարաբերականորեն ցածր աստիճանի էքսկրեցիա։

Մեզում կալցիումի պարունակության իջեցումը կարող է հանգեցնել պլազմայում վերջինիս մակարդակի աճին։ Կալցիումապահպան ազդեցությունը կարող է կարևոր լինել հատկապես հիպոկալցեմիայի ժամանակ կամ անցանկալի լինել հիպերկալցեմիայի ռիսկի պարագայում։

Թիազիդները և կալիումապահպան միզամուղները համարվում են կալցիումապահպան միջոցներ։

* Թիազիդները նպաստում են մեզում կալցիումի *բացարձակ քանակի նվազման*ը։
* Չնայած, որ կալիումապահպան միջոցների դեպքում մեզում *կալցիումի բացարձակ պարունակությունը աճում է*, այդ աճը ի տարբերություն այլ շարքի միզամուղների չնչին է։

Համեմատության համար, կանթային միզամուղները հանգեցնում են մեզով կալցիումի զգալի կորստի։ Սա հատկապես ռիսկային է ոսկրերի ապահանքայնացման ու ոսկրանյութի նոսրացման պարագայում։

### Օսմոտիկ միզամուղներ

Օսմոտիկ միզամուղները (օր՝ մանիտոլ) նյութեր են, որոնք մեծացնում են օսմոլյառությունը՝ շատացնում են արյան պլազմայում և խողովակային հեղուկում օսմոտիկ ակտիվ նյութերի խտությունը, սակայն օժտված են սահմանափակ թափանցելիությամբ խողովակային էպիթելով․ նրանք թափանցելի են երիկամի կծիկային պատնեշի համար, բայց անթափանց են երիկամային խողովակների համար։ Նրանց աշխատանքի հիմքում ընկած է նաև արտաբջջային հեղուկի և պլազմայի ծավալի մեծացումը, ինչը իր հերթին մեծացնում է երիկամային արյունահոսքը՝ հատկապես դեպի հարխողովակային մազանոթներ։ Օսմոտիկ դիուրետիկների հիմնական ազդեցության շրջանը մոտակա ոլորուն խողովակներն են ու Հենլեի կանթի վայրէջ հատվածը։ Այս շրջանը ազատ թափանցելի է ջրի համար։ Օսմոտիկ էֆեկտի շնորհիվ նրանք նաև ընկճում են հակամիզամուղ հորմոնի աշխատանքը հավաքող խողովակում։ Հետ չներրծվող նյութերի առկայությունը, ինչպիսին է մանիտոլը, մեծացնում է մեզի օսմոլյառությունը և խանգարում ջրի հետներծծմանը, որի հետևանքով մեզի ծավալը աճում է։

Մեզի հոսքի արագացումը նվազեցնում է հեղուկի և խողովակային էպիթելի միջև շփման տևողությունը, ինչը նվազեցնում է նաև նատրիումի հետներծծումը։ Սակայն առաջացող նատրիուրեզը ավելի թույլ է, քան ջրի կորուստը, ինչի հետևանքով առաջանում է մասիվ ջրի կորուստ և հիպերնատրեմիա։

Գլյուկոզը, ինչպես և մանիտոլը, պարզ շաքար է և օսմոտիկ ակտիվ նյութ։ Ի տարբերություն մանիտոլի, այն նորմայում առկա է արյան մեջ։ Այնուամենայնիվ, որոշ վիճակներում, ինչպիսին է, օրինակ, շաքարային դիաբետը, արյան մեջ գլյուկոզի կոնցենտրացիան սկսում է գերազանցել (հիպերգլիկեմիա) երիկամների առավելագույն հետներծծման թողունակությանը։ Այդ ժամանակ գլյուկոզը կուտակվում է առաջնային մեզում՝ կծիկային ֆիլտրատում, նպաստելով մեզում ջրի օսմոտիկ պահմանը։ Գլյուկոզուրիան (շաքարամիզություն) բերում է առավելապես հիպոտոնիկ հեղուկի և նատրիումի կորստի, ինչը հանգեցնում է ջրազրկման, որն արտահայտվում է լորձաթաղանթների չորությամբ, ցածր ճնշումով (հիպոտենզիա), հաճախասրտությամբ և մաշկի տուրգորի իջեցմամբ։ Որոշ դեղերի օգտագործումը, մասնավորապես՝ խթանիչների, նույնպես կարող է բարձրացնել արյան գլյուկոզի մակարդակը և նպաստել մեզով վերջինիս դուրսբերմանը։

### «Ցածրառաստաղային» միզամուղներ

«Ցածրառաստաղային» տերմինը կիրառվում է այն պարագայում, երբ միզամուղի դոզա կախյալ էֆեկտի կորը արագ հարթվող է (ի տարբերություն «բարձրառաստաղային» դեղամիջոցների, որոնց դեպքում կորը մոտ է գծայինին)։ Այս խմբին կարելի է դասել, օրինակ, թիազիդներին։

Ազդեցության մեխանիզմ
--------------------

Միզամուղները ունեն կարևոր թերապևտիկ նշանակություն։ Նախևառաջ, նրանք արդյունավետ իջեցնում են զարկերակային ճնշումը։ Կանթային ու թիազիդային միազամուղները սեկրեցվում են մոտակա ոլորուն խողովակում օրգանական անիոնային փոխադրիչ-1-ի միջոցով, ապա, կանթայինները Հենլեի կանթի վերել հաստ հատվածում կապվելով Na+-K+-2Cl- 2-րդ տիպի կոտրանսպորտերի հետ, իսկ թիազիդները հեռակա ոլորուն խողովակիկներում՝ Na+-Cl--ական կոտրանսպորտերի հետ, ընկճում են դրանց ու ցուցաբերում միզամուղ ազդեցություն։ Ստորև աղյուսակում ներկայացված է տարածված միզամուղների դաակարգումն ու ազդեցության մեխանիզմը։

| Խումբ | Ներկայացուցիչներ | Ազդեցության մեխանիզմ | Ազդեցության տեղակայում, նեֆրոնի թիրախային օջախ |
| --- | --- | --- | --- |
| **–** | էթանոլ, ջուր | Ընկճում են հակամիզամուղային հորմոնի (վազոպրեսին) արտադրությունը։ |  |
| Թթվայնացնող աղեր | կալցիումի քլորիդ, ամոնիումի քլորիդ |  | 1.խողովակներ |
| Արգինին-վազոպրեսինային ընկալիչ 2-ի անտագոնիստներ | ամֆոտերիցին B, լիթիում | Ընկճում են հակամիզամուղային հորմոնի (վազոպրեսին) ազդեցությունը։ | 5. հավաքող խողովակ |
| Վազոպրեսինային V2 ընկալիչների ընտրողական անտագոնիստներ (աքվարետիկներ) | տոլվապտան, կոնիվապտան | Վազոպրեսինի հետ մրցակցային անտագոնիզմը հանգեցնում է երիկամների հավաքող խողովակների ապիկալ մեմբրանին ազատ աքվապորինային անցուղիների քանակի նվազմանը, ինչը բերում է ջրի հետներծծման թուլացմանը։ Արդյունքում ազատ ջրի հեռացումը մեծանում է (աքվարեզ), արյան պլազմայում բարձրանում է նատրիումի կոնցենտրացիան, նվազում է մեզի օսմոլյառությունը և աճում մեզի դուրս բերվող քանակը։ | 5. հավաքող խողովակ |
| Նատրիում-պրոտոնային փոխանակչի (անտիպորտերի) անտագոնիստներ | դոֆամին | Նպաստում են Na+-ի դուրս բերմանը։ | 2. մոտակա ոլորուն խողովակ |
| Կարբոանհիդրազ ֆերմենտի ընկճողներ | ացետազոլամիդ, դորզոլամիդ | Ընկճում են H+-ի սեկրեցիան և այդպիսով նպաստում Na+-ի և K+-ի էքսկրեցիային։ | 2. մոտակա ոլորուն խողովակ |
| Կանթային միզամուղներ | բումետանիդ, էտակրինաթթու, ֆուրոսեմիդ, տորասեմիդ | Ընկճում են Na+-K+-2Cl- սիմպորտերը (NKCC կոտրանսպորտերը)։ | 3. միջուկային հաստ վերել հատված |
| Օսմոտիկ միզամուղներ | գլյուկոզ (մասնավորապես անկառավարելի դիաբետի դեպքում), մանիտոլ | Խթանում են օսմոտիկ դիուրեզը։ | 2.մոտակա խողովակներ, վայրէջ հատված |
| Կալիումապահպան միզամուղներ | ամիլորիդ, սպիրոնոլակտոն, էպլերենոն, տրիամտերեն, կալիումի կանրեոնատ | Սպիրոնոլակտոնը ընկճում է ալդոստերոնի աշխատանքը, ամիլորիդը պաշարում է էպիթելիալ նատրիումական անցուղիները։ | 5. կեղևային հավաքող խողովակներ |
| Թիազիդներ | բենդրոֆլումեթիազիդ, հիդրոքլորթիազիդ | Ընկճում են հետներծծումը՝ պաշարելով Na+/Cl− սիմպորտերը։ | 4. հեռակա ոլորուն խողովակներ |
| Քսանտիններ | կոֆեին, թեոֆիլին, թեոբրոմին | Ընկճում են Na+-ի հետներծծումը, բարձրացնում կծիկային ֆիլտրացիայի արագությունը։ | 1. խողովակներ |

Քանի որ միզամուղ միջոց կարող է համարվել ցանկացած միացություն, որը խթանում է միզարտադրությունը, աքվարետիկները, որոնք առաջացնում են ազատ ջրի կորուստ, կարող են դիտարկվել որպես միզամուղների ենթախումբ։ Այս շարքին կարող են դասվել բոլոր հիպոտոնիկ ջրային լուծույթները, ներառյալ մաքուր ջուրը, սև և կանաչ թեյերը, ինչպես նաև բուսական բաղադրիչներով թեյը։

Կողմնակի ազդեցություններ
------------------------

Միզամուղների հիմնական կողմնակի ազդեցություններից են հիպովոլեմիան, հիպոկալեմիան, հիպերկալեմիան, հիպոնատրեմիան, մետաբոլիկ ալկալոզը, մետաբոլիկ ացիդոզը և հիպերուրիկեմիան։

| Կողմնակի ազդեցություն | Միզամուղներ | Ախտանիշներ |
| --- | --- | --- |
| հիպովոլեմիա | * կանթային միզամուղներ
* թիազիդներ
 | * թուլություն, հոգնածություն
* ծարավի զգացում
* ջղակծկումներ
* հիպոտենզիա
 |
| հիպոկալեմիա | * ացետազոլամիդ
* կանթային միզամուղներ
* թիազիդներ
 | * մկանային թուլություն
* լուծանք (պարալիզ)
* առիթմիա
 |
| հիպերկալեմիա | * ամիլորիդ
* տրիամտերեն
* սպիրոնոլակտոն
 | * առիթմիա
* ջղակծկումներ
* լուծանք (պարալիզ)
 |
| հիպոնատրեմիա | * թիազիդներ
* ֆուրոսեմիդ
 | * ԿՆՀ ախտանիշներ
	+ կոմա
 |
| մետաբոլիկ ալկալոզ | * կանթային միզամուղներ
* թիազիդներ
 | * առիթմիա
* ԿՆՀ ախտանիշներ
 |
| մետաբոլիկ ացիդոզ | * ացետազոլամիդ
* ամիլորիդ
* տրիամտերեն
 | * Կուսմաուլի շնչառություն
* մկանային թուլություն
* նյարդաբանական նշաններ
	+ լեթարգիա
	+ կոմա
	+ ցնցումներ
	+ ստուպոր
 |
| հիպերկալցեմիա | * թիազիդներ
 | * հյուսվածքների կալցիֆիկացիա
* ընդհանուր թուլություն
* դեպրեսիա
* ուշագնացություն
* անորեքսիա
* սրտխառնոց
* փսխում
* փորկապություն
* պանկրեատիտ
* շատամիզություն
 |
| հիպերուրիկեմիա | * թիազիդներ
* կանթային միզամուղներ
 | * հոդատապ (պոդագրա)
 |
|

Չարաշահումները սպորտում
-----------------------

Հաճախ միզամուղները կիրառվում են սպորտում խթանիչների (դոպինգի) ու թմրամիջոցների օգտագործման փաստը քողարկելու համար։ Միզամուղները խթանում են միզարտադրությունը, շատացնում մեզի ծավալը և նոսրացնում, լուծում դոպինգային պրեպարատներն ու դրանց արգասիքները։ Միզամուղները կիրառվում են նաև քաշը արագ նվազեցնելու նպատակով՝ համապատասխան քաշային կարգին հասնելու համար այնպիսի սպորտաձևեևորում, ինչպիսիք են բոքսն ու ըմբշամարտը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ballew JR, Fink GD (September 2001). «Characterization of the antihypertensive effect of a thiazide diuretic in angiotensin II-induced hypertension». *Journal of Hypertension*. **19** (9): 1601–6. doi:10.1097/00004872-200109000-00012. PMID 11564980.
2. ↑  Drug Monitor – Diuretics Archived January 17, 2008, at the Wayback Machine.
3. ↑  Julio D. Duarte; Rhonda M. Cooper-DeHoff (2011 թ․ ապրիլի 1). «Mechanisms for blood pressure lowering and metabolic effects of thiazide and thiazide-like diuretics». *Expert Review of Cardiovascular Therapy*. **8** (6): 793–802. doi:10.1586/erc.10.27. PMC 2904515. PMID 20528637.
4. ↑  Shankaran S, Liang KC, Ilagan N, Fleischmann L (April 1995). «Mineral excretion following furosemide compared with bumetanide therapy in premature infants». *Pediatr. Nephrol*. **9** (2): 159–62. doi:10.1007/BF00860731. PMID 7794709.
5. ↑  Bakhireva LN, Barrett-Connor E, Kritz-Silverstein D, Morton DJ (June 2004). «Modifiable predictors of bone loss in older men: a prospective study». *Am J Prev Med*. **26** (5): 436–42. doi:10.1016/j.amepre.2004.02.013. PMID 15165661.
6. 1 2  Champe, Pamela C.; Richard Hubbard Howland; Mary Julia Mycek; Harvey, Richard P. (2006). *Pharmacology*. Philadelphia: Lippincott William & Wilkins. էջեր 269. ISBN 978-0-7817-4118-7.
7. ↑  Rejnmark L, Vestergaard P, Pedersen AR, Heickendorff L, Andreasen F, Mosekilde L (January 2003). «Dose-effect relations of loop- and thiazide-diuretics on calcium homeostasis: a randomized, double-blinded Latin-square multiple cross-over study in postmenopausal osteopenic women». *Eur. J. Clin. Invest*. **33** (1): 41–50. doi:10.1046/j.1365-2362.2003.01103.x. PMID 12492451.
8. ↑  Rejnmark L, Vestergaard P, Heickendorff L, Andreasen F, Mosekilde L (January 2006). «Loop diuretics increase bone turnover and decrease BMD in osteopenic postmenopausal women: results from a randomized controlled study with bumetanide». *J. Bone Miner. Res*. **21** (1): 163–70. doi:10.1359/JBMR.051003. PMID 16355285.
9. ↑  Mutschler, Ernst (1995). *Drug actions: basic principles and therapeutic aspects*. Stuttgart, German: Medpharm Scientific Pub. էջեր 460. ISBN 978-0-8493-7774-7.
10. ↑  Ali SS, Sharma PK, Garg VK, Singh AK, Mondal SC (Apr 2012). «The target-specific transporter and current status of diuretics as antihypertensive». *Fundam Clin Pharmacol*. **26** (2): 175–9. doi:10.1111/j.1472-8206.2011.01012.x. PMID 22145583.
11. ↑  Ajay K. Singh; Gordon H. Williams (2009 թ․ հունվարի 12). *Textbook of Nephro-Endocrinology*. Academic Press. էջեր 250–251. ISBN 978-0-08-092046-7.
12. ↑  L. Kovács; B. Lichardus (2012 թ․ դեկտեմբերի 6). *Vasopressin: Disturbed Secretion and Its Effects*. Springer Science & Business Media. էջեր 179–180. ISBN 978-94-009-0449-1.
13. ↑  Schrier, Robert W.; Gross, Peter; Gheorghiade, Mihai; Berl, Tomas; Verbalis, Joseph G.; Czerwiec, Frank S.; Orlandi, Cesare (2006 թ․ նոյեմբերի 16). «Tolvaptan, a Selective Oral Vasopressin V2-Receptor Antagonist, for Hyponatremia». *New England Journal of Medicine*. **355** (20): 2099–2112. doi:10.1056/NEJMoa065181. hdl:2437/157922. ISSN 0028-4793. PMID 17105757.
14. ↑  Reilly, Timothy; Chavez, Benjamin (2009 թ․ հոկտեմբերի 1). «Tolvaptan (samsca) for hyponatremia: is it worth its salt?». *Pharmacy and Therapeutics*. **34** (10): 543–547. PMC 2799145.
15. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44  Boron, Walter F. (2004). *Medical Physiology: A Cellular And Molecular Approach*. Elsevier/Saunders. էջ 875. ISBN 978-1-4160-2328-9.
16. ↑  Bahrke, Michael (2002). *Performance-Enhancing Substances in Sport and Exercise*.
17. ↑  Agence France Presse (2012 թ․ հուլիսի 17). «UCI announces adverse analytical finding for Frank Schleck». VeloNews. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հուլիսի 19-ին. Վերցված է 2012 թ․ հուլիսի 18-ին.
18. ↑  Cadwallader AB, de la Torre X, Tieri A, Botrè F (September 2010). «The abuse of diuretics as performance-enhancing drugs and masking agents in sport doping: pharmacology, toxicology and analysis». *British Journal of Pharmacology*. **161** (1): 1–16. doi:10.1111/j.1476-5381.2010.00789.x. PMC 2962812. PMID 20718736.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Diagram at cvpharmacology.com
* "Caffeine and Electrolyte Imbalance" by Dana George August 23, 2011