recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Բագրատ Կամսարական** (11-րդ դար կամ 1090 - 12-րդ դար կամ 1117), հայ իշխան Գող Վասիլի հարազատ եղբայրը։ Ռավենդանա և Գուրիս (կամ Կուրիս, Կուրհուս) իշխանությունների տիրակալ։

Կենսագրություն
--------------

Բագրատ Կամսարականը, լինելով Գող Վասիլի եղբայրը, սերում է հին հայկական իշխանական Կամսարականների տոհմից։ 1086 թվականից հետո, երբ Վարաժնունին կորցրեց վերջին քաղաքները, որտեղ դեռ գտնվում էին նրա կայազորները, Կիլիկիայի և Մերձեփրատյան տարածքներում ձևավորվել են մի շարք անկախ հայկական իշխանություններ։

Բագրատը Փոքր Ասիայաում եղել է խաչակիրների ուղեկցողը, այնուհետև ուղեկցել է Բալդուինի ջոկատը՝ դեպի Եփրատ։ Նա հավանաբար կապեր է ունեցել Կոստանդնուպոլսի արքունիքում։ Աախենացին տեղեկացնում է, որ Բալդուինը հանդիպել է իրեն Նիկեայում, որտեղ Բագրատը փախավ՝ հունաց կայսեր աչքից խուսափելու համար։ Բագրատին Ախենացին ռազմական գործերում նկարագրում է, որպես դավադիր և շատ փորձառու մարդ, որի հեղինակությունը լայնորեն տարածված էր ամբողջ Հայաստանով, Սիրիայով և Հունաստանով։ Նա այն մեկն էր, որն առաջին խաչակրաց արշավանքի մասնակիցներին ուղղեկցեց Նիկեայից դեպի Փոքր Ասիա։ Հայ բնակչության օգնությամբ Բալդուին Բուլոնացուն հաջողվեց իր վերահսկողության տակ վերցնել Թել Բաշարը, Ռավենդան (Ռավենել) և այլ քաղաքներ, որից հետո Բագրատին հանձնեց Ռավենդանը։ Հետագայում Բագրատին վտարեցին Ռավենդանից։ Հաստատվելով Կիլիկիայի սահմաններում՝ նա մոտ 1098 թվականին դարձավ Գուրիսի շրջանի (կամ Կուրիս, Կուրխուս) կառավարիչ։ 1116-1117 թվականներին, հայկական իշխանների ունեցվածքի բռնագրավման հաշվին, Եդեսիայի կոմսության տարածքը զգալիորեն աճեց։ Վասիլ Տղայից զավթեցին Քեսունը, Ռաբանը, Բեհեսնին, Հռոմկլան և հնարավոր է, նաև Հիսն Մանսուրը։ Միևնույն ժամանակ, Պիրի իշխանությունից վտարվեց արքայազն Ապլղարիբը, իսկ Գուրիսից՝ Բագրատ Կամսարականը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Степаненко В. П. // Совет двенадцати ишханов" и Бодуэн Фландрский. К сущности переворота в Эдессе (март 1098 г.) // Античная древность и средние века: Пробл. социал. развития. — Свердловск, 1985. — С. 82—92  архив Archived 2015-09-24 at the Wayback Machine.
2. 1 2  А.П Каждан. // Армяне в составе господствующего класса Византийской империи в 11-12 вв. // Гл.1 ч.13"Кокковасилии" стр-ца 42-43 // АН АрмССР 1973 г.
3. ↑  *В. П. Степаненко* // Из истории международных отношений на ближнем востоке XII в. Княжество Васила Гоха и Византия // Античная древность и средние века. — Свердловск, 1980. — Вып. 17. — С. 34-44  архив Archived 2015-04-02 at the Wayback Machine.
4. 1 2  Степаненко В. П. // Рубениды Киликии и графы Эдессы в первой половине XII в: (К структуре графства Эдесского)] // Античная древность и средние века: Византия и сопредельный мир. Свердловск, 1990. С. 151—159 4 архив Archived 2012-10-12 at the Wayback Machine.
**«Աշխարհացոյց Հայաստանեայց»**, 1778 թվականին Վենետիկում տպագրված քարտեզ։

Պատմություն
-----------

1778 թվականին Սուրբ Ղազար կղզում հնդկահայ հասարակական-քաղաքական գործիչ Շահամիր Շահամիրյանի պատվերով ու ծախսերով տպագրվել է «Աշխարհացույց Հայաստանեաց» անունով քարտեզ, որն էլ կցվել է 1773 թվականին հրատարակած հայ իրավունքի կարևորագույն փաստաթղթերից մեկին՝ «Որոգայթ փառացին»։ Շահամիրյանն այն նվիրել է իր վաղամեռիկ որդու՝ Հակոբի հիշատակին։

Քարտեզի չափսերն են՝ 82 x 82 սմ։ Քարտեզի ներքևում՝ անվանացույցի կենտրոնում՝ շքեղ զարդաշրջանակի մեջ, Հայկի, Արամի, Տիգրան Մեծի և Տրդատ Մեծի պատկերներն են, ներքևի ձախ անկյունում՝ հողմացույց։ Ըստ հայ բանասեր, հայագետ, ձեռագրագետ, Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության անդամ Բարսեղ Սարգիսյանի՝ այն տպագրվել է հայ բառարանագիր Իգնատիոս Խաչատուրյանի խմբագրությամբ։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | «Փորագրեալ արդեամբք՝ աղայ Շամիրի,/ մեծի շամիրեանց՝ տանըն պանծալի./ Առ ի յիշատակ՝ իւրում անդրանկի,/ Յակոբոս անուն՝ որդւոյն նազենի։/ Որ ի մանկական՝ ծաղկեալ հասակի,/ վախճանեալ փոխի՝ հնդկաց աշխարհի,/ Թողեալ կաթոգին՝ զիւրսն ըզկնի,/ աշակերտութ[եամ]բ՝ գըրոց սոփեստի։/ Ի Վէնէտիկ. 1778։ Ի թուին հայոց ռմիէ։/»- Անվանացույց |  |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ԱՇԽԱՐՀԱՑՈՅՑ ՀԱՅԱՍՏԱՆԵԱՅՑ
2. ↑  Հայոց ազգայնականությունը պատմության շրջադարձային հանգրվաններում
3. ↑  Աշխարհացոյց Հայաստանեայց։ Քարտեզ


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Գամպոպա** կամ *Դակպո Ռիմպոչե (*տիբեթ․ དྭགས་པོ་ལྷ་རྗེ, Վաիլի տրանսկրիպցիոն համակարգ *dwags-po lha-rje,* չին․ 達保哈解, 1079[…] - 1153[…]), Տիբեթական բուդդակայանության ուսուցիչ, բազմաթիվ հեղինակավոր գրվածքների հեղինակ, Կագյու դպրոցի հիմնադիրներից մեկը։ Նրա ուսուցիչը Միլարեպան էր։

Կենսագրություն
--------------

Գամպոպան բժիշկ էր Դագպոյից։ Սկզբում սովորեց Կադամպայի ավանդույթով և ստացավ լամրիմ (լուսավորություն) գիտության ուսմունքները։ Հետո նա սկսեց փնտրել Միլարեպային, որին ճանաչեց որպես իր ուսուցիչ։ Սպասումները երկար ժամանակ խլեցին նրանից, և Միլարեպան նրան մեծ սիրով ընդունեց և մեծ փորձառություն տվեց նրան։

Գամպոպան դարձավ բուդդայականության ուսուցիչներ Միլարեպայի ու Ռեչունգի հետնորդը, այդ ընթացքում Ռեչունգը շարունակում էր լինել թափառական վանական, իսկ Գամպոպան հիմնադրեց մենաստան, և սկսեց ակտիվորեն դասավանդել ու զարգացնել մենաստանի հիմնական գործունեությունը։ Նա գրեց մեծ քանակությամբ էսսեներ ու կատարեց կազմակերպչական մեծ աշխատանք, նա ուներ մեծաթիվ աշակերտներ։ Երիտասարդ տարիներին Գամպոպան սովորում էր Նյինգմա Լամա Բարեի դպրոցում, ինչպես նաև Կադամպա դպրոցի ուսուցիչ Գեշե Յոնտան Դրագի մոտ։

Միլարեմպայից ժառանգած Կադամպայի ու Մահամուդրայի բուդդիզմի դպրոցները համադրելով մեկը մյուսի հետ` հաստատեց Կագյուի հիմնական ուսուցումը հենց նույն տեսքով, ինչ տեսքով այն պահպանվել է մինչև մեր օրերը։

Նրա հիմնական աշակերտներից չորսը հիմնադրեցին Կագյուի՝ տիբեթյան բուդդիզմի ուսուցման ենթադպրոցներ`

* Բարոմ Դհարմա Վանչուգ, հիմնադիրը Բարոմ Կագյուն է;
* Պագդրու Դորջե Գյալպո, հիմնադիրը Պագդրու Կագյուն է;
* Շանգ Ցալլա Ցոնգդրու Դրագ, հիմնադիրը Ցալլա Կագյուն է (1121-1193);
* Կարմա Կագյուի դպրոցն առաջինը հիմնադրել է Կարմալա Դյուսում Կհենպա, ով հայտնի էր նաև Կամցանգ Կագյու անունով։

Իրենց հերթին աշակերտները Պագդրու Գյալպոյից անջատեցին երեք ուղղություններ՝ Դրիկունգ Կագյու, Տակլունգ Կագյու և Դրուկպա Կագյու։ Հենց նրա սեփական Պգդրու Կագյու ուղղությունն անհետացավ որպես կրոնական ինստիտուտ, չնայած նրա տոհմը հետագա դարաշրջաններում մեծ կարևորություն ունեցավ աշխարհիկ ղեկավարման մեջ։

Գրականություն
-------------

* *Андросов В. П.* Гампопа // Մեծ ռուսական հանրագիտարան : էլեկտրոնային տարբերակ. — 2018. — Дата обращения: 05.09.2018.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Дже Гампопа. Драгоценные чётки Высшего Пути
* Гампопа Archived 2010-02-12 at the Wayback Machine.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Swartz A.* Open Library — 2007.
2. 1 2 3 4  Faceted Application of Subject Terminology
3. 1 2 3 4  NUKAT — 2002.
4. ↑  Duff, Tony, Gampopa Teaches Essence Mahamudra, viii


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  ⛭  | 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX1438288 · BNF: 13542247z · GND: 115497587 · ISNI: 0000000110495586 · LCCN: n50001438 · NTA: 072931531 · NUKAT: n01022430 · LIBRIS: 391776 · SUDOC: 034843094 · VIAF: 29695002 · WorldCat VIAF: 29695002 |

 |

 |
**Առոգանության արվեստ**, գեղարվեստական խոսքի եղանակավոր և իմաստավորված արտասանություն (ոգումն, առովասություն, առասացություն, առերգություն և ասերգություն)։

Ինչպես մյուս ժողովուրդների, այնպես էլ հայերի առոգանության արվեստը ծագումով կապված է ժողովրդական բանահյուսությանը։

Զարգացման որոշակի աստիճանի է հասել հեթանոսական Հայաստանում՝ գուսան-վիպասանների երգերում, հելլենիստ թատրոններում՝ եղանակավոր արտասանություններում, քրմերի ու քրմուհիների պաշտամունքային ասերգերում։

5-րդ դարից հայ իրականության մեջ ծաղկել է ազգայաին եկեղեցական թվերգը, որտեղ յուրովի է դրսևորվել առոգանության արվեստը։ Միջին դարերում մշակվել է նաև եկեղեցական առոգանության գրավոր նշանների համակարգ (Խազեր), որը հիմնականում օգտագործվել է մարգարեական գրքերում ու Ավետարաններում։ Հիմնական նշաններն են՝գլխավոր քերական-երաժշտական կրկնակի նշանակության «միջակետ» (.), «ստորակետ» (,), «բութ» (՝) ու «վերջակետ» (։)՝ նաև որպես երաժշտական տրոհության նշաններ, «շեշտ» (՛) ու «պարոյկ» կամ «հարցուկ» (՞)՝ նաև որպես շեշտադրության նշաններ, «սուղ» (°) ու «երկար» (՜)՝ նաև որպես հատուկ տևողության նշաններ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Ավոգադրոյի հաստատուն**, **Ավոգադրոյի թիվ**, ֆիզիկական մեծություն, թվապես հավասար է նյութի մեկ մոլում գտնվող կառուցվածքային միավորների (մոլեկուլների, ատոմների, իոնների և այլն) քանակին։ Սահմանվում է որպես ատոմների թիվը 12 գրամ մաքուր ածխածնի իզոտոպում։ Ընդունված նշանակումը՝ *N*A, երբեմն նաև՝ **L**։
Ավոգադրոյի հաստատունի արժեքը՝

{\displaystyle N\_{A}=6.022\,141\,29(27)\times 10^{23}} **մոլ−1**:

Կապը այլ հաստատունների հետ
--------------------------

Ավոգադրոյի հաստատունը սանդղավորման չափանիշ է բնության մակրոսկոպական և միկրոսկոպական դիտարկումների միջև։ Ուստի այն առնչություններ է հաստատում է այլ ֆիզիկական հաստատունների և հատկությունների միջև։ Օրինակ, դրանով է նկարագրվում կապը *R* գազային հաստատունի և *k*B Բոլցմանի հաստատունի միջև՝

{\displaystyle R=k\_{\rm {B}}N\_{\rm {A}}=8.314\,472(15)\ } **Ջ·մոլ-1·Կ-1**
Կապը *F* Ֆարադեյի հաստատունի և *e* տարրական էլեկտրական լիցքի միջև՝

{\displaystyle F=N\_{\rm {A}}e=96\,485.3383(83)} **Կլ·մոլ-1,**
Ավոգադրոյի հաստատունը մտնում է նաև u զանգվածի ատոմական միավորի սահմանման մեջ՝

{\displaystyle 1\ {\rm {u}}={\frac {M\_{\rm {u}}}{N\_{\rm {A}}}}=1.660\,538\,782(83){\times }10^{-24}} **գ,**
որտեղ *M*u-ը մոլային զանգվածի հաստատունն է։

Պատմություն
-----------

Ավոգադրոյի հաստատունը այդպես է կոչվել 19-րդ դարի իտալացի ֆիզիկոս Ամեդեո Ավոգադրոյի պատվին, ով 1811 թվականին առաջին անգամ ենթադրեց, որ գազի ծավալը (տրված ճնշման և ջերմաստիճանի պայմաններում) ուղիղ համեմատական է ատոմների կամ մոլեկուլների քանակին՝ անկախ գազի բնույթից։ 1909 թվականին ֆրանսիացի ֆիզիկոս Ժան Պերրենը առաջարկեց հաստատունը կոչել Ավոգադրոյի անունով։ Ինքը՝ Պերրենը, գլխավորապես Ավոդագրոյի հաստատունի որոշման եղանակների վերաբերյալ իր աշխատանքների համար 1926 թվականին ստացավ Ֆիզիկայի նոբելյան մրցանակ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Amadeo Avogadro (1811)։ «Essai d'une maniere de determiner les masses relatives des molecules elementaires des corps, et les proportions selon lesquelles elles entrent dans ces combinaisons»։ *Journal de Physique* **73**: 58–76  Անգլերեն թարգմանությունը
2. ↑  Jean Baptiste Perrin (1909)։ «Mouvement brownien et réalité moléculaire»։ *Annales de Chimie et de Physique*։ 8e Série **18**: 1–114.  Անգլերեն թարգմանությունը
3. ↑  Oseen, C.W. (December 10, 1926). *1926թ. Ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակի բանախոսություն*


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 623)։*  |
**Բազմաթերթություն**, ծաղիկների ոչ բնական կառուցվածք։ Կապված ծաղկաթերթերի քանակի ավելացման (իսկական բազմաթերթություն) կամ ծաղկաբույլերում խմբված ծաղկապսակների ձևի և չափերի փոփոխության (կեղծ բազմաթերթություն՝ աստղածաղկազգիներ) հետ։

Բազմաթերթություն կարող է լինել առէջների կամ վարսանդի՝ ծաղկաթերթերի վերափոխման (կակաչ, քաջվարդ), բնային ծաղկաբույլերի թվի մեծացման (լոբելիա, զանգակ), ծաղկաթերթերի կիսվելու ու մակաճման (գնարբուկ, նազվարդ, ֆուքսիա), բնային ծաղկաբույլերում ծաղկաթերթերի սաղմերի չափերի փոփոխության (գորտնուկ, քնախոտ), ծաղկակոթի վրա մեկը մյուսին հաջորդող մի քանի ծաղիկների առաջացման (բազմացման, օրինակ՝ վարդ, մատիոլա, մարգարտածաղիկ) հետևանք։

Եթե բազմաթերթ ծաղիկների և՛ առէջները, և՛ վարսանդը շարունակում են գործել, ապա սերմերը ձևավորվում են բնականոն (ֆուքսիա, շնորհիկ), իսկ եթե գործում են կա՛մ միայն առէջները, կա՛մ միայն վարսանդը (ծխածաղիկ, մեխակ), ապա սերմեր կարելի է ստանալ արհեստական փոշոտման միջոցով, իսկ վերարտադրողական օրգաններն ամբողջությամբ ծաղկաթերթերի վերածվելու դեպքում՝ սերմեր չեն գոյանում, և այդպիսի բույսերի բազմացումը հնարավոր է միայն վեգետատիվ ճանապարհով (արաբախոտ, աբուտիլոն)։ Վարդի, մեխակի, գեորգենու, քաջվարդի շատ տեսակների բազմաթերթ ձևերն օգտագործվում են ծաղկաբուծության մեջ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
|  |
| --- |
| **Բազմոտանիներ** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Կենդանիներ (Animalia) |
| **Ենթաթագավորություն** | Երկկողմանի համաչափ կենդանիներ (Bilateria) |
| **Ինֆրաթագավորություն** | Նախաբերաններ (Protostomia) |
| **Տիպ/Բաժին** | Հոդվածոտանիներ (Arthropoda) |
| **Ենթատիպ** | **Բազմոտանիներ** (Myriapoda)Latreille, 1802 |

**Բազմոտանիներ** (լատին․՝ Myriapoda), հոդվածոտանիների տիպի ցամաքային կենդանիների 4 դասի ընդհանուր անվանումը։ Լայնորեն տարածված է շուրջ 50 հազար տեսակ, Հայաստանում առավել հայտնի են Կոխի հազարոտնուկը, հայկական զրահակիրը, սովորական ճանճորսը։

Արտաքին կառուցվածք
------------------

Մարմինը որդանման է՝ բաղկացած գլխից և երկար հատվածավորված իրանից։ Չափերը 0,5 մմ 0,3մ են, հատվածների թիվը՝ 170 և ավելի։ Գրեթե բոլոր հատվածները կրում են 1-2 զույգ ոտքեր (այստեղից՝ անվանումը)։ Գլխի վրա տեղադրված են երկար, չճյուղավորված բեղիկները և բերանային օրգանները։ Որոշ տեսակների մարմինը ծածկող խիտինային կուտիկուլան ընկղմված է կրով։

Ներքին կառուցվածք
-----------------

Շնչում Են տրաքեաներով։ Արյունատար համակարգը բաց տիպի է։ Արտաթորությունը կատարվում է մալպիգյան խողովակներով, ավշային հանգույցներով և ճարպային մարմնի օգնությամբ։ Նյարդային համակարգը կազմված է գլխուղեղից, փորի նյարդային շղթայից։ Հոտառության և շոշափելիքի օրգանները տեղադրված են բեղիկների վրա։ Ունեն պարզ աչքեր, տեսողությունը վատ է զարգացած։

Ապրում են քողարկված՝ հողի ճեղքերում, քարերի, բուսական մնացորդների, ծառերի կեղևի տակ։ Վարում են գիշերային կյանք։ Կան բուսակեր և կենդանակեր տեսակներ։

Բազմացում և զարգացում
---------------------

Բաժանասեռ են։ Բազմանում են սեռական ճանապարհով։ Զարգացումն ընթանում է թերի կամ լրիվ կերպարանափոխությամբ։ Ապրում են մի քանի ամսից մինչև 5-6 տարի։

Նշանակություն
-------------

Որոշ տեսակներ գյուղատնտեսական, ջերմոցային բույսերի վնասատուներ են։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · Նոր · Universalis |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4184538-9 · LCCN: sh85089292 · Microsoft: 2781461550, 2910604006 · NDL: 00572718 · NKC: ph675048 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 218)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ավրորա (այլ կիրառումներ)
Ավրորա հածանավ
**«Ավրորա»**, հածանավ, Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխությանը իր մասնակցությամբ հռչակված Բալթիական նավատորմի ռազմանավ։

Նավարկվել է 1903 թվականին։ Ջրատարողությունը՝ 6731 տոննա, արագությունը՝ 20 հանգույց, սպառազինությունը՝ 8-152 միլիմետր, 24-75 մմիլիմետր, 8-37 միլիմետրանոց հրանոթներ, անձնակազմը՝ 578 մարդ։ 1904–1905 թվականների ռուս–ճապոնական պատերազմի ժամանակ մասնակցել է Ցուսիմայի ճակատամարտին (1905):

1917 թվականի փետրվարի 28 (մարտի 13)–ին «Ավրորա»–ի նավաստիները ապստամբություն բարձրացրին և հածանավի ղեկավարությունը վերցրին իրենց ձեռքը։ 1917 թվականի հոկտտեմբերին 25 (նոյեմբերի 7)-ի գիշերը Պետրոգրադի ռազմա-հեղափոխական կոմիտեի հրամանով «Ավրորա» մոտեցավ Նիկոլաևյան (այժմ՝ լեյտենատ Շմիդի) կամրջին՝ ապահովելով կարմիրգվարդիական ջոկատների անցումը Վասիլևյան կղզուց դեպի քաղաքի կենտրոն։

Հոկտեմբերի 25 (նոյեմբերի 7)–ին, ժամը 21 անց 45-ին «Ավրորա» անգնդակ կրակոցով Ձմեռային պալատի վրա գրոհելու ազդանշան տվեց։ 1927 թվականի նոյեմբերի 2-ին «Ավրորա» հածանավը պարգևատրվել է Կարմիր դրոշի շքանշանով։ 

1948 թվականի նոյեմբերի 17-ից «Ավրորան», որպես հուշարձան, ընդմիշտ տեղակայվել է Նևա գետի վրա։ «Ավրորան» միաժամանակ հանդիսանում է Սանկտ Պետերբուրգի Նախիմովյան ուսումնարանի վարժական հածանավը։ 1957-ից «Ա.»–ի վրա ստեղծվել է Կենտրոնական ռազմածովային թանգարանի մասնաճյուղ։ 1968 թվականի փետրվարի 22-ին «Ավրորան» պարգևատրվել է Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշանով։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 649)։*  |
|  |
| --- |
| **Գայլարդիա երկգույն** |
| Գայլարդիա երկգույնԳայլարդիա երկգույն |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Կարգ** | Աստղածաղկավորներ (Asterales) |
| **Ընտանիք** | Աստղածաղկազգիներ (Asteraceae) |
| **Վերնատրիբա** | *Helianthodae* |
| **Տրիբա** | *Helenieae* |
| **Ենթատրիբա** | *Gaillardiinae* |
| **Ցեղ** | Գայլլարդիա *(Gaillardia)* |
| **Տեսակ** | **Գայլարդիա երկգույն** *(G. pulchella)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Gaillardia pulchella***Foug. |

**Գայլարդիա երկգույն** (լատին․՝ Gaillardia pulchella), աստղածաղկազգիների ընտանիքին պատկանող միամյա ծաղկաբույս, որը ծագումով Հարավային և Հյուսիսային Ամերիկաներից է։ Լուսասեր և բավականին երաշտադիմացկուն բույս է, աճում և առատորեն ծաղկում է հումուսով ու սննդանյութերով հարուստ ստրուկտուրային հողերում։ Բարձրությունը հասնում է մինչև 90 սմ-ի։

Նկարագրություն
--------------

Տերևները երկարավուն օվալաձև են, լայնաբլթակ կամ ուղղակի բլթակավոր։ Ծաղկաբույլերը կազմված են լեզվակավոր և խողովակաձև կամ միայն խողովակաձև խոշոր ծաղիկներից, որոնց գունավորումը տարբեր է՝ դեղին, նարնջագույն, կարմրադարչնագույն և կարմիր։ Հանդիպում են կիսալիաթերթիկ և լիաթերթիկ ծաղկավոր բույսեր։ Բույսի բարձրությունը չի անցնում 50-60 սմ-ից։ Ունի հոծ, ցածրաճ այլատեսակ՝ մինչև 40 սմ բարձրությամբ։ Ծաղիկները խոշոր են, մինչև 10-12 սմ տրամագծով։
Սելեկցիոն եղանակով ստացված խոշորածաղիկ տեսակներն են․

* Տետրա Ֆիեստա
* Սանգվինեա Տետրա
* Սուպեր Չիֆ
* Լորենց

Բազմանում է սերմերի միջոցով, որոնք նպատակահարմար է ցանել մայիսին անմիջապես բաց գրունտում։ Սերմերը ցանում են ապրիլին կիսատաք ջերմոցներում։ Սերմնաբույսերը վերատնկում են թաղարաներում և ապահովում լույսով ու խոնավությամբ։ Ուշ գարնանային ցրտահարությունների վտանգն անցնելուց հետո բույսերը դաշտ են տեղափոխում։ Պիտանի են լանդշաֆտային ձևավորումների համար, ինչպես նաև միքսբորդերներում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Լ․Վ․ Հարությունյան, Քո շրջապատի ծաղիկները, Արևիկ հրատարակչություն, Երևան, 1987


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2777472252 |

 |
**Ասպերգիլիոզ**, թռչունների, ավելի քիչ գյուղատնտեսական մյուս կենդանիների և մարդկանց վարակիչ հիվանդություն, որը բնորոշվում է շնչառական օրգանների և լորձաթաղանթների ախտահարմամբ։ 

Հարուցիչը քիմիական և ֆիզիկական ազդակների նկատմամբ դիմացկուն բորբոսասունկն է (Aspergillus funigatus, ավելի քիչ՝ A. flavus, A. niger)։ Ա. մեծ վնաս է հասցնում թռչնաբուծությանր (ճտերի անկումները հասնում են 50–90%)։ Ասպերգիլիոզի նկատմամբ զգայունակ են բոլոր թռչունները, հատկապես ճտերը։ Նկարագրված է նաև խոշոր եղջերավորների, ձիերի, խոզերի, ոչխարների, ճագարների և ծովախոզուկների ասպերգիլիոզ։ 

Հարուցիչը օրգանիզմ է թափանցում շնչառական և մարսողական ուղիներով։. Գաղտնի շրջանը տևում է 3–10 օր։ Ճտերի ասպերգիլիոզը ունի սուր բնույթ, իսկ մեծահասակ թռչուններինր՝ քրոնիկական։ Սուր ասպերգիլիոզի ժամանակ նկատվում է ընկճվածություն, ախորժակի անկում, ուժեղ ծարավ, թույլ և դժվար շնչառություն, հոսք քթի խոռոչից, աչքի լորձաթաղանթի բորբոքում, լուծ։ Քրոնիկականի ժամանակ նշված նշանները զարգանում են դանդաղ, թռչունները նիհարում են և սատկում։ Կաթնասունների ասպերգիլիոզի ժամանակ նկատվում է դժվար շնչառություն, հազ, հոսք քթից, երբեմն զարգանում է թոքերի էմֆիզեմա։ Ասպերգիլիոզ. ախտորոշում են էպիզոոտոլոգիական, կլինիկական, ախտանատոմիական տվյալներով և լաբորատոր հետազոտության արդյունքներով։ Բուժումը չի մշակված։ Ախտականխիչ միջոցառումներ են՝ պաշտպանել ձվերը բորբոսասնկերից, կենդանիներին չկերակրել բորբոսասնկերով վարակված, փտած կերով, հաճախակի ախտահանել գույքը և թռչնանոցները։ 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | ՀՄԴ-9-ԿՄ · ՀՄԴ-10-ԿՄ · ՀՄԴ-10-ԿՄ · ՀՄԴ-10-ԿՄ · ՀՄԴ-10-ԿՄ · ՀՄԴ-10-ԿՄ · ՀՄԴ-10-ԿՄ · ՀՄԴ-10-ԿՄ · DiseasesDB · eMedicine · KEGG · MedlinePlus · NCI Thesaurus  |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | MESH ID · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 13535635k · Disease Ontology · LCCN: sh88000751 · Microsoft: 2910935011 · NDL: 01123055 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 572)։*  |
|  |
| --- |
| **Ասպլեն Վորոնովի** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Դաս** | *Polypodiopsida* |
| **Ենթադաս** | *Polypodiidae* |
| **Կարգ** | Բազմոտիկներ (Polypodiales) |
| **Ենթակարգ** | *Aspleniineae* |
| **Ընտանիք** | *Aspleniaceae* |
| **Ցեղ** | Լեզվապտեր *(Asplenium)* |
| **Տեսակ** | **Ասպլեն Վորոնովի** *(A. woronowii)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Asplenium woronowii***Christ, 1906 |

**Ասպլեն Վորոնովի** (լատին․՝ Asplenium woronowii Christ), ասպլենազգիների ընտանիքին պատկանող պտերանման բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Կոճղարմատավոր, բազմամյա բույս է։ Բարձրությունը հասնում է մոտ 20 սմ-ի։ Վայրի թիթեղը փափուկ է, կաշեկերպ, անփայլ-կանաչ, երկարավուն նշտարաձև։ Կոթունը թիթեղին հավասար է։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հանդիպում է Լոռու (Սպիտակի, Բազումի լեռնաշղթաներ) և Զանգեզուրի (Կապանի) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Հանդիպում է նաև Արևմտյան Կովկասում, Հարավարևմտյան և Կենտրոնական Անդրկովկասում, Թուրքիայում։

Էկալոգիա
--------

Աճում է ստորին լեռնային գոտուց մինչև ենթալպյան գոտի՝ ծովի մակարդակից 900-2500 մ բարձրությունների վրա, անտառների քարքարոտ տեղերում, ժայռերի միջև։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է։ Հայտնի է 3 աճելավայրեր, որոնցից մեկը գտնվում է զգալի հեռավորության վրա։ Տարածման շրջանի մակերեսը 5000 կմ²-ից պակաս է, բնակության շրջանի մակերեսը՝ 500 կմ²-ից պակաս։ Տեսակին աճելավայրի պայմանների փոփոխության հետ կապված սպառնում է տարածման և բնակության շրջանների կրճատում։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF |

 |
| **՞**Ատլանտյան տառեխ |
| --- |
| Ատլանտյան տառեխ  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Ձկներ |
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Տառեխներ |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | **Ատլանտյան տառեխ** |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Clupea harengus
Linnaeus, 1758 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : 155123 |
|  Արեալ |
| պատկեր |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Ատլանտյան տառեխ** կամ **Մուրմանսկի տառեխ** (լատին․՝ Clupea harengus), տառեխայինների ընտանիքի ծովային տառեխների ցեղին պատկանող ձկնատեսակ։

Ատլանտյան տառեխները լինում են երկու տեսակի՝ *իսկական ատլանտյան տառեխներ* և *բալթյան տառեխ*, որը հաճախ կոչվում է նաև սալակա։ Առաջին տարատեսակին պատկանող ձկները տարածված է Ատլանտյան օվկիանոսի հյուսիսից մինչև Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսը, իսկ երկրորդ տեսակը տարածված է Բալթիկ ծովում։

Ունի արդյունագործածական կարևոր նշանակություն։ Նույնիսկ եղել է դեպք, երբ Նորվեգիայի ափերի մոտ մեկ օրում որսացել են մինչև 100 հազար տոննա տառեխ։

Տարածվածություն
---------------

Ապրում են Ատլանտյան օվկիանոսի մաս կազմող Հյուսիսային և Բալթիկ ծովերում։ Տարածված են Իսլանդիայի, Մեծ Բրիտանիայի, Նիդերլանդների, Ֆրանսիայի, Բելգիայի, Գերմանիայի, մերձբալթյան երեք պետությունների (Լատվիա, Լիտվա, Էստոնիա), ինչպես նաև Սկանդինավյան թերակղզու պետությունների ափերի մոտ։

Որոշ պոպուլյացիաներ տարածված են նաև Գրենլանդական ծովում՝ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների և Կանադայի ափերի մոտ։

Հանդիպում է նաև Ֆարերյան կղզիների ափամերձ հատվածներում։

Նկարագրություն
--------------

Մարմնի երկարությունը հասնում է 42 սմ-ի։ Տարբերվում է ատլանտյան տառեխի արդյունագործածական չորս խումբ՝ մանր տառեխ, ճարպոտ տառեխ, խոշոր տառեխ և գարնանային ձվադրող տառեխ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հ․Ջ․ Գրիգորյան, *Ողնաշարավորներ*, Հայերեն կենդանաբանական տերմինաբանություն (վերլուծություն և սկզբունքներ) (խմբ. Հ․Գ․ Խաչատրյան), «ՀՀ ԳԱԱ Գիտություն հրատարակչություն», 2008, էջ 117 — 264 էջ. — 300 հատ, ISBN 978-5-8080-0723-9։


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | UNII |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 11971277p · GND: 4159595-6 · LCCN: sh2004003318 · Microsoft: 2777049034, 2910467676 · NKC: ph799911 |

 |
**Ասպիսակի գրչության կենտրոն**, գործել է 13–14-րդ դարերում, Քաջբերունիք գավառի Ասպիսակ գյուղի մերձակա Սուրբ Աստվածածին վանքում (հյուսիսային կողմից Վանա լիճը թափվող Վրհոնից գետի ափին)։

Պատմություն
-----------

Հիմնադրել է Քաջբերունիքի տեսուչ Տեր Աբրահամը, վանեցի մեծահարուստ Ավետենց Սահմադինի նվիրատվությամբ 1256–1265 թվականներին՝ վանքը վերակառուցելուց հետո։

Ձեռագրեր
--------

Գրչության այդ կենտրոնից մեզ հասած առաջին ձեռագիրն ընդօրինակվել է 1281 թվականին, Հովսեփի ձեռքով (Բրիտանական թանգարան, ձեռագիր № 2670)։ Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում (ձեռագիր № 193) պահվում է նույն գրչի 1299 թվականին արտագրած Աստվածաշունչը։

Նշանավոր գրիչներ
----------------

Նշանավոր գրիչներից էր Ղազարը, որը նաև ծաղկող էր։ Գրչության արվեստն այդտեղ առավել զարգացման է հասել 14-րդ դարի սկգբին, երբ վանքի առաջնորդ է կարգվել Գլաձորի համալսարանն ավարտած Ստեփանոսը։ Նրա օրոք էլ վանքի մատենադարանը հարստացել է հին գրքերի ընդօրինակություններով։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 573)։*  |
Էլեկտրոնների անցումները մի մակարդակից մյուսը
Քիմիական ռեակցիաների ժամանակ ատոմի միջուկը փոփոխության չի ենթարկվում, փոփոխվում է միայն ատոմի էլեկտրոնային կառուցվածքը։ Ուստի քիմիական երևույթները հասկանալու համար կարևոր է պարզել, թե ինչ վիճակում են էլեկտրոններն ատոմում, ինչպես են դրանք բաշխվում միջուկի շուրջը։ Համաձայն ատոմի կառուցվածքի ժամանակակից տեսության՝ էլեկտրոններն ատոմում կարող են ունենալ ոչ թե ցանկացած, այլ խիստ որոշակի էներգիաներ։ Այսինքն՝ էլեկտրոնները միջուկի շուրջը բաշխվում են որոշակի էներգիական մակարդակներով։ Ընդ որում՝ միջուկին ամենամոտ մակարդակը քիչ էներգիա ունի, իսկ միջուկից հեռանալու հետ էներգիան ավելի ու ավելի է մեծանում։ Էլեկտրոնի՝ մի էներգիական մակարդակից մյուսին անցնելիս ատոմը կլանում կամ արձակում է որոշակի էներգիայով էլեկտրամագնիսական ալիք, երբեմն՝ լույսի ձևով (նկար)։ Այսինքն՝ էլեկտրոնի էներգիան քվանտացված է, ատոմը կլանում կամ արձակում է ճառագայթային էներգիա որոշակի բաժիններով՝ քվանտներով։

Ջրածնի ատոմն ունի մեկ էլեկտրոն, և եթե վերջինս ամենաստորին էներգիական մակարդակում է, ապա ատոմը, այսպես կոչված, հիմնական վիճակում է։ Համապատասխան ալիքի երկարության, նույնն է թե՛ որոշակի էներգիա ունեցող ճառագայթով ազդելիս էլեկտրոնն անցնում է երկրորդ կամ ավելի բարձր էներգիական մակարդակ։ Այս վիճակն ատոմի համար անկայուն է և կոչվում է ատոմի գրգռված վիճակ, քանի որ ատոմն ունենում է ավելցուկային էներգիա։ Կարճ ժամանակ անց, էներգիա ճառագայթելով, էլեկտրոնը վերադառնում է իր հիմնական վիճակին։ Էլեկտրոնի և միջուկի միջև գոյություն ունի էլեկտրաստատիկ ձգողության ուժ, որով և էլեկտրոնը պահվում է այս կամ այն էներգիական մակարդակում։ Էլեկտրոնը որքան մոտ է միջուկին, այնքան մեծ է այդ ուժը, այնքան ամուր է կապված միջուկին։ Եվ հակառակը՝ էլեկտրոնը որքան հեռու է, այնքան թույլ է կապված միջուկին։ Համաձայն ատոմի կառուցվածքի ժամանակակից տեսության՝ պետք է խոսել ոչ թե միջուկի շուրջը էլեկտրոնի որոշակի տեղի, այլ միայն այդ տեղում գտնվելու հավանականության մասին։ Այսինքն՝ հնարավոր է որոշել էլեկտրոնի՝ միջուկից այս կամ այն հեռավորության վրա գտնվելու հավանականությունը։ Օրինակ՝ ջրածնի ատոմի համար դա մեծ է միջուկին հարող ամենամոտ տարածության մեջ, միջուկից հեռանալիս հավանականությունը աստիճանաբար փոքրանում է։ Դա պատկերավոր դարձնելու համար հավանականությունը նշում են կետերով, ընդ որում՝ դրանց խտությունը, ինչպես երևում է նկարից, աստիճանաբար փոքրանում է միջուկից հեռանալիս։ Պետք է նկատի ունենալ, որ նկարում պատկերվածը իրական գնդաձև պատկերի լայնական կտրվածքն է միայն։

Արտաքին հղումներ
----------------


1. ↑  10-րդ դասարանի քիմիայի դասագիրք,հեղինակներ՝ Առլիկ Խաչատրյան, Լիդա Սահակյան
|  |
| --- |
| **Բալենու ճանճ** |
| Բալենու ճանճԲալենու ճանճ |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Կենդանիներ (Animalia) |
| **Տիպ/Բաժին** | Հոդվածոտանիներ (Arthropoda) |
| **Ենթատիպ** | Վեցոտանիներ (Hexapoda) |
| **Դաս** | Միջատներ (Insecta) |
| **Կարգ** | Երկթևանիներ (Diptera) |
| **Ընտանիք** | Խայտաթևավորներ (Tephritidae) |
| **Ցեղ** | **Rhagoletis** |
| **Տեսակ** | **Բալենու ճանճ** *(R. cerasi)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Rhagoletis cerasi***Linnaeus, 1758 |

**Բալենու ճանճ** (լատին․՝ Rhagoletis cerasi), խայտաթևավորների ընտանիքի միջատ, որը վնասում է բալենու, կեռասեու (հատկապես՝ ուշահաս սորտերի), ծիրանենու, ցախակեռասի, կծոխուրի պտուղները։

Նկարագրություն
--------------

Մարմնի երկարությունը 3-3,5 մմ է, մարմինը՝ փայլուն մուգ գորշագույն, գրեթե սև, գլուխը, վահանիկը և ոտքերը՝ դեղին, թևերի վրա կա 4 լայնակի մուգ զոլ։ Աչքերը կանաչ են՝ կարմրավուն արտացոլումներով։ 

Հարսնյակները ձմեռում են հողում և կեղծ կոկոններում։ Ճանճերը թռչում են գարնանը։ Ձվադրում են 1-ական՝ պտղամսի մեջ, թրթուրները սնվում են պտղամսով, այնուհետև մտնում են հողի մեջ և հարսնյակավորվում։ Ձմեռում են հարսնյակի փուլում։ Տարեկան տալիս է մեկ սերունդ։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է հիմնականում Եվրոպայում, Ռուսաստանի եվրոպական մասում, Կովկասում, Ղազախստանում, Միջին Ասիայում։ Հայաստանում իր վնասակարությամբ հատկապես աչքի է ընկնում Սիսիանի, Գորիսի, Աբովյանի, Արտաշատի և Երևանի քաղաքամերձ այգիներում։
Այն առաջին անգամ հայտնաբերվել է Հյուսիսային Ամերիկայում 2016 թվականին։

Պայքարի միջոցառումներ
---------------------

Հողի միջշարային հարբնային շրջանի աշնանավար, ճանճի ձվադրումից առաջ՝ ծառերի մշակում վիսմետրինով, անթիոյով, անոմետրինով, քլորով և այլ միջատասպաններով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  V. A. Korneyev, S.V. Korneyev, R. I. Mishustin The Carpomyini Fruit Flies (Diptera: Tephritidae) of Europe, Caucasus, and Middle East: New Records of Pest Species, with Improved Keys
2. ↑  Wakie Tewodros T. (2018)։ «Assessing the risk of establishment of *Rhagoletis cerasi* (Diptera: Tephritidae) in the United States and globally»։ *Journal of Economic Entomology* **111** (3): 1275–1284։ PMID 29528438։ doi:10.1093/jee/toy054  `|doi-access=` պարամետրը գոյություն չունի (օգնություն)


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
|  |
| --- |
| **Ալոնսոա** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ինֆրաթագավորություն** | *Streptophyta* |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Խուլեղինջածաղկավորներ (Lamiales) |
| **Ընտանիք** | Խլածաղկազգիներ (Scrophulariaceae) |
| **Ցեղ** | **Ալոնսոա** *(Alonsoa)*Ruiz & Pav. 1798 |

**Ալոնսոա** (լատին․՝ Alonsoa)՝ խլածաղկազգիների ընտանիքին պատկանող ցեղ է, որն ունի մոտ 13 տեսակ, շատ տեսակներ օգտագործվում են որպես դեկորատիվ բույսեր։

Անվանման ստւգաբանությունը
-------------------------

Ցեղի անվանումը ծագել է իսպանացի պաշտոնյա Ալոնսո Զանոնիի պատվին, ով ծառայում էր Բոգոտայում։

Բուսաբանական նկարագրությունը
----------------------------

Ալոնսոա հարավային բույսի ընդհանուր տեսքը
Ալոնսոաները բազմամյա բույսեր են։ Ցողունը նեղ է, լայնակի կտրվածքը՝ քառանկյուն, տերևները հանդիպում են հակադիր դասավորվածությմաբ կամ տերևաբույլային տեսքով։

Արեալը
------

Աճում է քարքարոտ ժայռաբեկորների վրա, արևադարձային թփուտներում և Հարավային Ամերիկայի մերձարևադարձային շրջաններում։

Տնտեսական նշանակությունը և կիրառությունը
----------------------------------------

Խաղաղ կլիմայի պայմաններում օգտագործվում են այգիներում, որպես դեկորատիվ բույսեր, բաց գրունտի վրա, որպես միամյա բույսեր, ինչպես նաև պատշգամբային կանաչատարածքներում։

Բույսի աճեցումը
---------------

**Ցան։** Ջերմոցներում աճեցրած ծլերը մայիսի վերջին տնկվում են արևահայաց և լավ փխրեցված հողում։

**Խնամք։** Աճի շրջանում առատորեն ջրում են, ամիսը մեկ անգամ հարստացնում են կոմպլեքսային պարարտանյութով, ձմռան քիչ են ջրում։

Տեսակների ցանկը
---------------

* Alonsoa acutifolia Ruiz & Pav.
* Alonsoa albiflora G.Nicholson
* Alonsoa auriculata Diels
* Alonsoa caulialata Ruiz & Pav.
* Alonsoa hirsuta (Spreng.) Steud.
* Alonsoa honoraria Grau
* Alonsoa linearis (Jacq.) Ruiz & Pav.
* Alonsoa meridionalis (L.f.) Kuntze
* Alonsoa minor Edwin
* Alonsoa pallida Edwin
* Alonsoa peduncularis (Kuntze)
* Alonsoa quadrifolia G.Don
* Alonsoa serrata Pennell

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Ալոնսոա ցեղին պատկանող տեսակները
2. ↑  The Names of Plants, D. Gledhill, Cambridge University Press, Cambridge, UK. 1996, ISBN 978-0-521-36675-5. p.59

Գրականություն
-------------

* The RHS A-Z encyclopedia of garden plants. — *London, Dorling Kindersley Limited, 1996, 2003*.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2779360194 |

 |
**Ապաակտիվացում**, ռադիոակտիվ նյութերի հեռացումը հագուստից, տեխնիկայից, շինություններից, տեղանքից, ջրից և այլ վարակված օբյեկտներից՝ մարդկանց վարակումը կանխելու նպատակով։

Նշված նյութերը չի կարելի ոչնչացնել (ինչպես միկրոօրգանիզմները) կամ չեզոքացնել (ինչպես քիմիական նյութերը)։

Մեթոդներ
--------

Ապաակտիվացման հիմնական խնդիրը ռադիոակտիվ նյութերով վարակման մակարդակի նվազեցումն է մինչև սահմանային թույլատրելի մեծությունը։ Այդ նպատակով օգտագործում են ֆիզիակական, քիմիական, ֆիզիկաքիմիական և կենսաբանական մեթոդներ։ Առարկայի մակերևույթին նստած ռադիոակտիվ փոշին հեռացնում են ֆիզիկական մեթոդներով (ջրով լվացում, լաթով սրբում և այլն)։ Եթե դրանք նվազ արդյունավետ են, և այդ նյութերն ավելի ամուր են կպած վարակված իրերին, կիրառում են քիմիական և ֆիզիկաքիմիական մեթոդներ (թթուների, ալկալիների, լվացամիջոցների և այլ միացությունների լուծույթներ, որոնք, փոխազդելով ռադիոակտիվ նյութերի հետ, առաջացնում են լուծելի կոմպլեքսներ)։ Վերջիններս հեշտությամբ հեռացվում են ջրով։

Հագուստի ապաակտիվացման հասարակ եղանակներ են թափահարելը, փայտով հարվածելը, խոզանակով, փոշեկուլով մաքրելը, իսկ եթե դրանք նվազ արդյունավետ են, ապա՝ հատուկ լվացքատներում լվացամիջոցներով լվանալը։

Հեղուկների ապաակտիվացման համար օգտագործում են իոնափոխանակային խեժեր, փրփրագոյացման, մակարդման (կոագուլում), նոսրացման և այլ մեթոդներ, իսկ ջրի համար՝ նաև կենսաբանական զտիչներ։ Լավ փաթեթավորված մթերքների ապաակտիվացման նպատակով խնամքով լվանում են փաթեթները, իսկ չփաթեթավորված մթերքներից հեռացնում են վերին՝ ռադիոակտիվ նյութերով վարակված շերտը։ Էժանագին փոքրաքանակ մթերքները ոչնչացնում են։ Արագ տրոհվող (կիսատրոհման փոքր պարբերությամբ) ռադիոակտիվ նյութերով ջրի, սննդամթերքի և այլ օբյեկտների վարակման դեպքում ռադիոակտիվության փոքրացումը տեղի է ունենում բնական տրոհման հաշվին (մինչև անվտանգ մակարդակը)։

Իրականացնողներ
--------------

Ջինված ուժերում ապաակտիվացումն իրականացնում է անձնակազմը՝ ստորաբաժանումների և զորամասերի հրամանատարների կարգադրությամբ՝ առանց մարտական խնդիրների կատարումը դադարեցնելու կամ դրանք ավարտելուց հետո, որպես կանոն, չվարակված շրջանում, անմիջապես զորամասերում և ստորաբաժանումներում կամ հատուկ մշակման կետերում։

Բնակչության ապաակտիվացումն իրականացվում է սեփական ուժերով կամ քաղաքացիական պաշտպանության հիմնարկների և կազմավորումների օգնությամբ։ Կատարման որակը հսկվում է բաժնեչափման ապաակտիվացման ճառագայթաչափման սարքերով։

Ապաակտիվացումն իրականացնող անձինք պետք է օգտվեն պաշտպանական միջոցներից, պարբերաբար կատարեն բաժնեչափական հսկողություն, վերջում՝ անցնեն սանիտարական մշակում։

Տես նաև
-------

* Բնակչության պաշտպանությունը զանգվածային ոչնչացման զենքից
* Ճառագայթման ապակտիվացում

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է* *Հանրամատչելի բժշկական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 497)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Գավաթ (այլ կիրառումներ)
Հախճապակյա գավաթ Նավդաթոլիից, Մալվա, 1300 մ.թ.ա.
**Գավաթ**, ըմպելիքի անոթ, բաժակ, որը կարող է լինել ապակուց, մետաղի, կավից, փայտից և այլն։
Գավաթի տարբեր տեսակներ կարող են ունենալ նաև որոշակի արարողակարգային կամ սոցիալական պատկանելության կամ արժեվորման նշանակություններ։

Զարդարվում է երկրաչափական, բուսական և կենդանական նախշերով։ Գավաթի իրանը մեծ մասամբ ոտքերի կամ պատվանդանի վրա է հենվում։ Անցյալում գավաթն աչքի է ընկել կիրառական և գեղարվեստական հատկությունների միասնությամբ։ Սակայն XV– XIX դդ․, երբ դեկորատիվությունը առաջնային նշանակություն է ստացել, օգտագործվել է նաև որպես հուշանվեր։ Այժմ գավաթը կիրառվում է նաև որպես մարզական պարգև։

Վիքիբառարան

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ընթերցե՛ք **«գավաթ»** բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 695)։*  |
**«Ապագա բժիշկ»**, Երևանի պետական բժշկական համալսարան պաշտոնաթերթ։

Պատմություն
-----------

«Ապագա բժիշկ» թերթի առաջին համարը լույս է տեսել 1958 թվականի մայիսի 22-ին, Երևանում։ 1960-ական թվականների կեսերին իրար են հաջորդել խմբագիրներ, թերթը սկսել է տպագրվել ընդհատումներով, անկանոն և որոշ ժամանակ դադարել է լույս տեսնել։ 

1967 թվականին թերթի խմբագիր է նշանակվել Միքայել Դարբինյանը, որի պաշտոնավարության տարիներին թերթը՝ գտնվել է կուսակցության, կոմերիտմիության կենտկոմ-քաղկոմ-շրջկոմների, ինստիտուտի ռեկտորատի, կուսակցական, արհմիութենական և կոմերիտական կազմակերպությունների հսկողության ու հովանավորության ներքո, հիմնականում լուծել է ուսանողների կոմունիստական դաստիարակության հարցեր։

Թերթի խմբագիրներ են եղել նաև [Արծրուն Կծոյան]]ը, Սուրեն Սարուխանյանը, Սեդա Թորոսյանը։ Թերթը ծանոթացնում է բուհի գիտակրթական, մշակութային և մարզական առօրյային, առավել ուշադրություն է դարձնում առողջության բնագավառի (Հայաստանում և արտերկրում) նվաճումներին։ 

Արցախյան ազատամարտի տարիներին «Ապագա բժիշկ» թերթը լուսաբանել է ՀՀ-ում և Արցախում ստեղծված իրավիճակը (ռուս. թողարկումները տարածվել են նաև ԽՍՀՄ բժշկական բուհերում)։ Հրատարակում է նաև ռուսերեն, անգլերեն նյութեր, ունի էլեկտրոնային տարբերակ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ԱՊԱԳԱ ԲԺԻՇԿ
2. ↑  Հարցազրույց «Ապագա բժիշկ» թերթի գլխավոր խմբագիր Սեդա Թորոսյանի հետ

Արտաքին հղումներ
----------------

* Թերթի համարներից
* Թերթի համարներից

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
| **՞**Արագաշարժ |
| --- |
| Արագաշարժ (ձուկ)  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Ճառագայթալողակ ձկներ |
|
|
|
| Կարգ | Ծածանակերպեր |
|
|
|
| Ընտանիք | Ծածանազգիներ |
|
|
|
| Ցեղ | Արագաշարժեր |
|
|
| Տեսակ | **Արագաշարժ** |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Alburnoides bipunctatus
(Bloch, 1782) |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | ITIS**163714**NCBI**58321**

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Արագաշարժ** (լատին․՝ Alburnoides bipunctatus), **տառեխիկ**, ծածանաձկների ընտանիքի ձուկ։ Հայաստանում հայտնի է արագաշարժ հայկական (*Alburnoides bipunctatus armeniensis*) ենթատեսակը։ Տարածված է գրեթե բոլոր գետերում, բացառությամբ Սևանա լճի ավազանին պատկանողների։ Հանդիպում է մինչև 2200 մ բարձրություններում։ Բնակվում է գետերի արագահոս տեղամասերում՝ վտառներով։

Արտաքին կառուցվածք
------------------

Մարմինը կողքերից սեղմված է, երկարությունը՝ 7-8 (երբեմն՝ մինչև 12) սմ, զանգվածը՝ մինչև 35 գ։ Բերանը դնչի ծայրին է՝ դեպի վեր ուղղված թեք կտրվածքով։ Փորային լողակների և հետնալողակի միջև կա ողնուց, որը հաճախ պատված է թեփուկներով։ Պոչային լողակը մկրատաձև է։ Թեփուկները միջին չափի են, կողագծում՝ 39-56 հատ։ Մեջքային լողակում առկա է 10-11 ճառագայթ, հետնալողակում՝ 13-16։ Ալանային ատամները երկշարք են։ Խռիկային առէջները կարճ են։ Գունավորումը, կախված բնակության վայրից և տարիքից, կարող է տարբերվել։ Մեջքը մոխրականաչավուն է՝ կապտավուն նրբերանգով, կողքերը՝ արծաթափայլ, վտրիկը՝ սպիտակ։

Մարմնի վերին մասում (կողագծից վեր)՝ խռիկային կափարիչից մինչև պոչի լողակի հիմքը, ձգվում է մուգ շերտ։ 

Մարմնի կողքերին գտնվող կողագիծի օրգանների վերին ու ստորին մասերում լավ արտահայտված են փոքրիկ, սև պտերը։ Մեջքային, պոչային և կրծքային լողակները մոխրագույն են, փորային լողակները և հետնալողակը՝ հաճախ անգույն։ Սեռահասունի կրծքային, փորային լողակների և հետնալողակի հիմքերը նարնջագույն են։

Բազմացում և զարգացում
---------------------

Սեռահասուն է դառնում 1-2 տարեկանում։ Սեռական երկձևությունը թույլ է արտահայտված։ Արուներն էգերից փոքր են և ցածրամարմին՝ ավելի երկար զույգ լողակներով։ Բազմանում է գարնանը և ամռանը (կախված ջրի ջերմաստիճանից)։ 1 առանձնյակն այդ ընթացքում կարող է բազմանալ 2-3 անգամ։ Բեղունությունը հասնում է մինչև 75 հազար ձկնկիթի։

Սննդառություն
-------------

Կենդանակեր տեսակ է։
Սնվում է տարբեր մանր անողնաշարավորներով, ջուրն ընկած միջատներով ու նրանց թրթուրներով, ջրալվերով և այլն։ Սննդային ակտիվությունն առավել բարձր է առավոտյան և երեկոյան։ Արդյունաբերական նշանակություն չունի։ Կարող է սնունդ դառնալ կարմրախայտի համար։ Արհեստ, ջրամբարներում բնակվելու դեպքում հաճախ վարակվում է փոկորդով (*Ligula intestinalis*)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 7607533-3 · Microsoft: 2780932345 |

 |
**Ապարանի դաշտ**, միջլեռնային գոգավորություն Հայաստանի Արագածոտնի մարզում, Քասաղ գետի վերին հոսանքի ավազանում։ Եզերված է արևմտքում՝ Արագած լեռնազանգվածով, արևելքում՝ Ծաղկունյաց լեռնաշղթայով։ Ձգվում է հյուսիս-արևմտքից հարավ-արևելյան ուղղությամբ շուրջ 30 կմ երկարությամբ, լայնությունը 5-8 կմ։

Ծածկված է լճային, գետային, ջրասառցադաշտային նստվածքներով և լավաներով։ Մակերևույթը թույլ ալիքավոր է, դարավանդներով և արտահոսման կոներով։ Ձմռանը ցուրտ է (հունվարի միջին ջերմաստիճանը -9,6 °C է, նվազագույնը՝ -33 °C), ամռանը մեղմ է (օգոստոսի միջին ջերմաստիճանը 16,6 °C, առավելագույնը՝ 32 °C), տարեկան տեղումները՝ 550-650 մմ, ոռոգվում է Քասաղի և նրա վտակների ջրերով։ Հարուստ է սառնորակ աղբյուրներով։ Ապարանի դաշտի հարավում է գտնվում Ապարանի լիճը։

Տարածված են սևահողերը։ Բուսականությունը լեռնատափաստանային է, տիրապետում են փետրախոտը, սիզախոտը, շյուղախոտը։ Ապարանի սարահարթի մեծ մասը զբաղեցնում են հացահատիկային և կերային կուլտուրաների ցանքատարածությունները։

Աշխարհագրական տվյալներ
----------------------

Տարածքը մոտ 200 կմ², ձգվում է հյուսիս-արևմուտքից հարավ-արևելք։ Բարձրությունը 1800-2000 մ է։ Կազմված է անթրոպոգենի լավաներից՝ ծածկված լճագետային և ջրասառցադաշտային նստվածքներով։ Մակերևույթը բլրաալիքավոր է՝ տեղ-տեղ դարավանդներով ու արտաբերման կոներով։ Ապարանի դաշտի հարավում է Ապարանի ջրամբարը։ Կան ստորերկրյա ջրերի պաշարներ, բազմաթիվ աղբյուրներ։ Լանդշաֆտը լեռնատափաստանային է։ Հացահատիկային, կերային բույսերի մշակման և անասնապահական շրջան է։

Կլիմա
-----

Կլիման չափավոր ցամաքային է, հունվարի միջին ջերմաստիճանը՝ -9.6 °C, հուլիսինը՝ 16.6 °C, տարեկան տեղումները՝ 550-650 մմ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայաստանի Հանրապետության Ֆիզիկաաշխարհագրական օբյեկտների համառոտ տեղեկատու-բառարան, Երևան, «Գեոդեզիայի և քարտեզագրության կենտրոն ՊՈԱԿ», 2007, էջ 13 — 150 էջ։
2. ↑  Հակոբյան Թ. Խ. Մելիք-Բախշյան Ստ. Տ. Բարսեղյան Հ. Խ. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 1 [Ա-Գ] (խմբ. Մանուկյան Լ. Գ.), Երևան, «Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն», 1986, էջ 428 — 992 էջ։


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 503)։*  |
**Ալվարո Անտոնիո Գարսիա** (իսպ.՝ Álvaro Antonio García, փետրվարի 23, 1975(1975-02-23), Ալխեսիրաս, Կադիս, Անդալուզիա, Իսպանիա), իսպանացի դերասան։ Կինոյում և հեռուստատեսությունում հայտնի է որպես Ալվարո Մորտե։ Առավել հայտնի է Antena 3 հեռուստաալիքի (հետո գնվել է Նեթֆլիքսի կողմից) թողարկած «Թղթե տունը» հեռուստասերիալում Սերխիոյի («Պրոֆեսոր») դերով։

Կենսագրություն
--------------

Ալվարո Անտոնիո Գարսիան ծնվել և մեծացել է Իսպանիայի հարավում գտնվող Ալխեսիրաս քաղաքում։ Կարիերան փոքր դերի հեռուստատեսային դերով «Կենտրոնական հիվանդանոց» սերիալում, որից հետո նաև նկարահանվել է «25 հարկ», «Սերը հեղաշրջումների ժամանակ» և «Հին կամրջի առեղծվածը» հեռուստասերիալներում։ 2017 թվականին նկարահանվել է «Թղթե տունը» հեռուստասերիալում՝ մարմնավորելով Սերխիո պրոֆեսորի դերը։ Այդ դերի համար 2018 թվականին առաջադրվել է «Ֆերոս» մրցանակի։ Սերիալն ի սկզբանե ցուցադրվել է Antena 3 ալիքում, սակայն համաշխարհային ճանաչում է ստացել Նեթֆլիքսի ձեռքբերումից հետո։

Անձնական կյանք
--------------

Մորտեն տիրապետում է երկու լեզվի, նա խոսում է ինչպես իսպաներեն (իր մայրենի լեզուն), այնպես էլ անգլերեն։

Նա ամուսնացած է դիզայներ Բլանկա Քլեմենտեի հետ։ Նրանք ունեն 2 երեխա՝ Ջուլիետը և Լեոն։

Ֆիլմագրություն
--------------

| Տարի |  | Հայերեն անվանում | Բնօրինակ անվանում | Դեր
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 2014 | ս | Սերը հեղաշրջումների ժամանակ | *Amar en tiempos revueltos* | Գաբրիել Արետա |
| 2014-2017 | ս | Հին կամրջի առեղծվածը | *El secreto de Puente Viejo* | Լուկաս Մոլիներ |
| 2017-ներկա | ս | Թղթե տունը | *La casa de papel* | Պրոֆեսոր |
| 2018 | ֆ | Ամպրոպի ժամանակ | *Durante la tormenta* | Դեյվիդ Օրտիս |
| 2019 | ս | Նավամատույց | *El embarcadero* | Օսկար |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4
2. ↑
3. ↑  «Feroz Awards, ES (2018)»
4. ↑  «La Casa de Papel season 3 spoilers: Alvaro Morte reveals surprise El Professor secret»


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք · Թվիթթեր |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Ինստագրամ |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | AlloCiné · Internet Movie Database · Metacritic · Rotten Tomatoes |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNE: XX5542075 · BNF: 17740378x · ISNI: 0000000129467534 · NTA: 42616282X · VIAF: 6145003271961300412 · WorldCat VIAF: 6145003271961300412 |

 |