**Քարիյե մզկիթ**, նախկինում՝ **Խորայի Սուրբ Փրկիչ եկեղեցի** (հուն․՝ Ἐκκλησία τοῦ Ἁγίου Σωτῆρος ἐν τῇ Χώρᾳ; թուրքերեն՝ Kariye Müzesi, Kariye Camii, Kariye Kilisesi), միջնադարյան հունական ուղղափառ եկեղեցի, որն այսօր գործում է Ստամբուլի Էդիրնեքափը թաղամասում՝ իբրև մզկիթ։ Թաղամասը գտնվում է Ֆաթիհ շրջանի արևմտյան մասում։ Խորայի եկեղեցին կառուցված է բյուզանդական ճարտարապետական ոճով։ 16-րդ դարում՝ օսմանյան շրջանում, քրիստոնեական եկեղեցին վերածվել է մզկիթի։ 1945 թվականին այն դարձել է թանգարան, իսկ 2020 թվականին կրկին վերածվել է մզկիթի։ Եկեղեցու պատերը ներսից ծածկված են բյուզանդական շրջանի քրիստոնեական ամենահին և լավ պահպանված խճանկարներով և ֆրեսկոներով։ Դրանք հայտնաբերվել և վերականգնվել են այն բանից հետո, երբ շինությունը աշխարհիկացվել է և վերածվել թանգարանի։

Խորայի եկեղեցին մոտավորապես 1900 թվականին
Խորայի եկեղեցին 1903 թվականին, Բրուկլինի թանգարանի արխիվ, Վ. Հ. Գուդյըրի հավաքածուից

Անվանում
--------

Չորրորդ դարի վանքը, որն իր մեջ էր ներառում այս եկեղեցին, գտնվում էր Կոստանդնուպոլիս քաղաքից դուրս։ Հունարենից բառացի թարգմանությամբ եկեղեցու ամբողջական անունն է «քաղաքից դուրս Սուրբ Փրկչի եկեղեցի» (հուն.՝ ἡ Ἐκκλησία τοῦ Ἁγίου Σωτῆρος ἐν τῇ Χώρᾳ, *hē Ekklēsia tou Hagiou Sōtēros en tēi Chōrāi*): Այսպիսով՝ հաճախ այն սխալմամբ կոչում են Սուրբ Փրկիչ։ Հունական անվան վերջին հատվածը՝ Խորա, նախապես վերաբերել է եկեղեցու տեղադրությանը՝ Կ.Պոլսի պատերից դուրս, որն էլ ժամանակի ընթացքում դարձել է եկեղեցու կրճատ անվանումը։ Անունը պետք է որ խորհրդանշական իմաստ ունենա, քանի որ նարտեքսի վրա եղած խճանկարները նկարագրում են Քրիստոսին՝ իբրև Ապրողների երկիր (ἡ Χώρα τῶν ζώντων, *hē Chōra tōn zōntōn*), և Մարիամին՝ Հիսուսի մորը՝ իբրև Անկրելիի կրող (ἡ Χώρα τοῦ Ἀχωρήτου, *hē Chōra tou Achōrētou*):

Պատմություն
-----------

Խորայի եկեղեցու ինտերիերի և նախագծի ուրվագծային քարտեզ
Խորայի եկեղեցին հետևից
### Առաջին շրջան (4-րդ դար)

Խորայի եկեղեցին սկզբնապես եղել է կառուցված Կ.Պոլսի պարիսպներից դուրս (կանգնեցված Կոստանդին Մեծի կողմից)՝ Ոսկեղջյուրի հարավում գտնվող վանական համալիրի մի մասը։ Երբ Թեոդոսիոս II-ը 413-414 թվականներին հսկայական պարիսպներ է կառուցել, եկեղեցին ընդգրկվել է քաղաքի պաշտպանական շրջանակի մեջ, սակայն պահպանել է Խորա անունը։

### Երկրորդ շրջան (11-րդ դար)

Ներկայիս շինության հիմնական նյութը թվագրվում է 1077-1081 թվականներով, երբ Մարիա Դուկինան՝ Ալեքսիոս I Կոմնենոս կայսեր խորթ մայրը , վերակառուցել է Խորայի եկեղեցին խաչաձև հիմքով, որը այդ ժամանակի ճարտարապետական հայտնի ոճ էր։ 12-րդ դարի սկզբին եկեղեցին մասնակի փլուզվել է հավանաբար երկրաշարժի պատճառով։

### Երրորդ շրջան՝ նոր զարդարանքներ (14-րդ դար)

Եկեղեցին վերակառուցվել է Իսահակ Կոմնենոսի՝ Ալեքսիոսի երրորդ որդու կողմից։ Սակայն միայն կառուցման այս երրորդ շրջանից հետո էր, որ եկեղեցին իր ներկայիս տեսքով ավարտին է հասցվել։ Բյուզանդական հզոր պետական գործիչ Թեոդոր Մետոխիտեսը եկեղեցին պատել է խճանկարներով և ֆրեսկոներով։ Այս տպավորիչ զարդարանքները արվել են 1315-1321 թվականների ընթացքում։ Խճանկարները բյուզանդական արվեստի լավագույն օրինակներից են։ Հայտնի չէ, թե ովքեր են եղել նկարիչները։ 1328 թվականին Թեոդորը արտաքսվել է բռնազավթիչ Անդրոնիկոս III Պալեոլոգոսի կողմից։ Սակայն երկու տարի անց նրան թույլատրվել է վերադառնալ քաղաք։ Նա իր կյանքի վերջին տարիներն անցկացրել է Խորայի եկեղեցում՝ իբրև վանական։

### Կոստանդնուպոլսի անկումից առաջ

13-րդ դարի վերջին և 14-րդ դարի սկզբին վանքում է բնակվել գիտնական Մաքսիմուս Պլանուդեսի։ Նա պատասխանատու էր Պտղոմեոսի «Աշխարհագրության» վերականգնման և այն Բյուզանդիային, ի վերջո նաև Վերածննդի շրջանի Իտալիային ներկայացնելու համար։ 1453 թվականին Կոստանդնուպոլսի գրավման ժամանակ քաղաքի պաշտպան համարվող Թեոտոկոս Օդիգետրիայի սրբապատկերը բերվել է Խորա՝ օսմանյան հարձակումների դեմ քաղաքի պաշտպաններին աջակցելու նպատակով։

### Քարիյե մզկիթ (մոտ 1500–1945)

Օսմանյան կայսրության կողմից քաղաքի գրավումից շուրջ 50 տարի անց Աթիք Ալի փաշան՝ սուլթան Բայազեդ II-ի մեծ վեզիրը, հրամայել է Խորայի եկեղեցին վերածել մզկիթի՝ Քարյե մզկիթ։ Քարիյե բառը ծագում է հունական Խորա անունից։ Այն պատճառով, որ իսլամում արգելված են սրբապատկերները, խճանկարները և ֆրեսկոները ծածկվել են սվաղի շերտով։ Վերջինս և տարածաշրջանում հաճախակի տեղի ունեցող երկրաշարժերը վնաս են հասցրել արվեստի այս գործին։

### Թանգարան (1945–2020)

1945 թվականին թուրքական կառավարությունը շինությունը վերածել է թանգարանի։ 1948 թվականին Ամերիկայի բյուզանդական ինստիստուտի և բյուզանդագիտության Դամբարթոն Օուքս կենտրոնի ամերիկացի ներկայացուցիչներ Թոմաս Ուիթմորը և Փոլ Անդերվուդը հովանավորել են եկեղեցու վերականգնման աշխատանքները։ Այդ օրից ի վեր շինությունը չի ծառայել իբրև մզկիթ։ 1958 թվականին այն բացվել է հանրության համար՝ իբրև Քարիյե թանգարան։

### Վերածում մզկիթի (2020–)

2005 թվականին Պտամական նմուշների և շրջակա միջավայրի սպասարկում և Մշտական հիմնադրամների ասոցիացիան դատական հայց են ներկայացրել Խորայի եկեղեցու թանգարանի կարգավիճակը վիճարկելու նպատակով։ 2019 թվականի նոյեմբերին Թուրքիայի Պետական խորհուրդը, որը Թուրքիայի բարձրագույն վարչական դատարանն է, հրամայել է, որ շինությունը պետք է կրկին վերածվի մզկիթի։ 2020 թվականի օգոստոս ամսին Խորայի եկեղեցին թանգարանից վերածվել է մզկիթի։

Խորայի եկեղեցին մզկիթի վերածելու քայլը քննադատվել է Թուրքիայի հույն ուղղափառ և բողոքական քրիստոնյաների կողմից։ Սուրբ Սոֆիայի տաճարը մզկիթի վերածելուց հետո արված այս քայլը ևս մեկ անգամ խստորեն դատապարտվել է Հունաստանի կողմից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. ↑  Ousterhout, 1988
3. 1 2  Casper, Jayson (2020 թ․ օգոստոսի 21). «Turkey Turns Another Historic Church into a Mosque» (English). Christianity Today. Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 22-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
4. ↑  «Turkey converts Kariye Museum into mosque» (English). Hürriyet Daily News. 2020 թ․ օգոստոսի 21. Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 22-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
5. ↑  Van Millingen
6. ↑  «About Chora». choramuseum.
7. 1 2  Yackley, Ayla (2019 թ․ դեկտեմբերի 3). «Court Ruling Converting Turkish Museum to Mosque Could Set Precedent for Hagia Sophia». The Art Newspaper. Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 9-ին.
8. ↑  Kokkinidis, Tassos. «Turkey to Turn Historic Orthodox Church Into a Mosque; Is Hagia Sophia Next?». Greek Reporter. Վերցված է 2020 թ․ հուլիսի 10-ին.
9. ↑  «Turkey converts Kariye Museum into mosque». Hürriyet Daily News website. 2020 թ․ օգոստոսի 21. Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 21-ին.
10. ↑  «Turkey slams Greece over statement on conversion of Kariye Museum to mosque». Hürriyet Daily News website. 2020 թ․ օգոստոսի 22. Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 24-ին.

Գրականություն
-------------

* *Chora: The Kariye Museum*. Net Turistik Yayınlar (1987). 978-975-479-045-0
* Feridun Dirimtekin. *The historical monument of Kariye*. Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu (1966). ASIN B0007JHABQ
* Semavi Eyice. *Kariye Mosque Church of Chora Monastery*. Net Turistik Yayınlar A.Ş. (1997). 978-975-479-444-1
* Çelik Gülersoy. *Kariye (Chora)*. ASIN B000RMMHZ2
* Jonathan Harris, *Constantinople: Capital of Byzantium*. Hambledon/Continuum (2007). 978-1-84725-179-4
* Karahan, Anne. *Byzantine Holy Images – Transcendence and Immanence. The Theological Background of the Iconography and Aesthetics of the Chora Church* (monography, 355 pp) (*Orientalia Lovaniensia Analecta* No. 176) Leuven-Paris-Walpole, MA: Peeters Publishers 2010.978-90-429-2080-4
* Karahan, Anne. "The Paleologan Iconography of the Chora Church and its Relation to Greek Antiquity". In: *Journal of Art History* 66 (1997), Issue 2 & 3: pp. 89–95 Routhledge (Taylor & Francis Group online publication 1 September 2008: DOI:10.1080/00233609708604425) 1997
* Krannert Art Museum. *Restoring Byzantium: The Kariye Camii in Istanbul and the Byzantine Institute Restoration*. Miriam & IRA D. Wallach Art Gallery (2004). 1-884919-15-4
* Ousterhout, Robert G. (1988). *The Architecture of the Kariye Camii in Istanbul*. Dumbarton Oaks Research Library and Collection. ISBN 978-0-88402-165-0.
* Robert Ousterhout (Editor), Leslie Brubaker (Editor). *The Sacred Image East and West*. University of Illinois Press (1994). 978-0-252-02096-4
* *Saint Saviour in Chora*. A Turizm Yayınları Ltd. (1988). ASIN B000FK8854
* Cevdet Turkay. *Kariye Mosque*. (1964). ASIN B000IUWV2C
* Paul A. Underwood. *The Kariye Djami* in 3 Volumes. Bollingen (1966). ASIN B000WMDL7U
* Paul A. Underwood. *Third Preliminary Report on the Restoration of the Frescoes in the Kariye Camii at Istanbul*. Harvard University Press (1958). ASIN B000IBCESM
* Edda Renker Weissenbacher. *Kariye: The Chora Church, Step by Step*. ASIN B000RBATF8

Արտաքին հղումներ
----------------

* Columbia University | Restoring Byzantium | The Kariye Camii in Istanbul and the Byzantine Institute Restoration
* Byzantium 1200 | Chora Monastery
* Photos with explanations
* BYZANTINE MOSAICS OF CHORA MONASTERY Արխիվացված 2016-03-03 Wayback Machine
* Well over 500 pictures of the Chora museum

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Սուրբ Փրկիչ եկեղեցի (Քորա)» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames · Wikimapia |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ սովետական (1 հրտ.) |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4298651-5 · ISNI: 0000000091126143 · LCCN: n87873179 · NLG: 56354 · VIAF: 133238682 · WorldCat VIAF: 133238682 |

 |