**Մադալին Մյուրրեյ Օ'Հեյր** (անգլ.՝ Madalyn Murray O'Hair, ծննդյամբ՝ Մեյս, ապրիլի 13, 1919(1919-04-13), Փիթսբուրգ, Փենսիլվանիա, ԱՄՆ - սեպտեմբերի 29, 1995(1995-09-29), Օստին, ԱՄՆ), ամերիկացի ակտիվիստ, ով աջակցել է աթեիզմին և եկեղեցու ու պետության տարանջատմանը։

1963 թվականին հիմնադրել է American Atheists ընկերությունը և զբաղեցրել դրա նախագահի պաշտոնը մինչև 1986 թվականը, երբ նրան հաջորդել է իր որդին՝ Ջոն Հարթ Մյուրեյը։ Նա թողարկել է American Atheist Magazine ամսագրի առաջին համարները։

Օ'Հեյրն առավել հայտնի է Մյուրեյն ընդդեմ Կյորլետի դատավարությամբ, որի ընթացքում վիճարկվել է Բալթիմորի պետական դպրոցներում պարտադիր աղոթքի և Աստվածաշնչի ընթերցման քաղաքականությունը, որտեղ որպես հայցվոր հանդես է եկել իր առաջին որդին՝ Ուիլյամ Ջ. Մյուրեյը։ Abington School Districtv Շեմպի հետ միասին (1963) հայցը լսվել է ԱՄՆ Գերագույն դատարանի կողմից, որը որոշել է, որ պաշտոնապես թույլատրված Աստվածաշնչի պարտադիր ընթերցանությունն ամերիկյան պետական դպրոցներում հակասահմանադրական է։ Գերագույն դատարանը Engel v. Vitale (1962) գործով արգելել է դպրոցներում պաշտոնապես հովանավորվող աղոթքը՝ նմանատիպ հիմքերով։ Ամերիկացի աթեիստների միջոցով Օ'Հեյրը բազմաթիվ այլ հայցեր է ներկայացրել եկեղեցու և պետության բաժանման վերաբերյալ։

1995 թվականին Օ'Հեյրը, նրա երկրորդ որդի Ջոն Հարթ Մյուրեյը (հայտնի է որպես «Հարթ»), նրա թոռնուհին և որդեգրած դուստրը՝ Ռոբին Մյուրեյ Օ'Հեյրը (Օ'Հեյրի առաջին որդու՝ Ուիլյամ Ջ. Մյուրեյի դուստրը և միջնակարգ դպրոցից Մյուրեյի ընկերուհին՝ Սյուզանը), անհետացել են Տեխաս նահանգի Օստին քաղաքից։ Հարթ Մյուրեյը հարյուր հազարավոր դոլարներ է հանել ամերիկյան աթեիստական հիմնադրամներից, և ենթադրվում է, որ եռյակը թաքնվել է։ Դեյվիդ Ռոլանդ Ուոթերսը, որը դատապարտված է եղել հանցագործության համար և ամերիկյան աթեիստների նախկին համախոհը, ի վերջո դատապարտվել է Օ'Հեյրի, Ջոն Հարթ Մյուրեյի և Ռոբին Մյուրեյ Օ'Հեյրի սպանությունների համար։ Դիակները չեն գտնվել այնքան ժամանակ, քանի դեռ Ուոթերսը չի բերել իշխանություններին նրանց թաղման վայր՝ դատապարտվելուց հետո։

Կենսագրություն
--------------

### Վաղ և անձնական կյանք

Մադալին Մեյսը ծնվել է 1919 թվականի ապրիլի 13-ին Փենսիլվանիայի Փիթսբուրգ քաղաքի Բիչվյու թաղամասում, Լենա Քրիստինայի (ծննդյամբ՝ Շոլլե) և Ջոն Իրվին Մեյսի ընտանիքում։ Ունեցել է մեծ եղբայր՝ Ջոն Իրվին կրտսերը (հայտնի է որպես «Իրվ»)։ Նրանց հայրն ունեցել է շոտլանդա-իռլանդական ծագում, մայրը` գերմանական։ Չորս տարեկանում Մադալինը մկրտվել է իր հոր պրեսբիտերական եկեղեցում, մայրը լյութերական է եղել։ Ընտանիքը տեղափոխվել է Օհայո, և Մեյսը 1936 թվականին ավարտել է Ռոսֆորդի միջնակարգ դպրոցը։

1941 թվականին Մեյսն ամուսնացել է պողպատագործ Ջոն Հենրի Ռոտսի հետ։ Նրանք բաժանվել են, երբ երկուսն էլ զինվորական ծառայության են անցել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, ամուսինը՝ ԱՄՆ ծովային հետևակի կորպուսում, իսկ կինը՝ Կանանց բանակային կորպուսում։ 1945 թվականի ապրիլին, Իտալիայում որպես գաղտնագիր աշխատելիս հարաբերություններ է սկսել սպա Ուիլյամ Ջ. Մյուրեյ կրտսերի հետ, որը ամուսնացած կաթոլիկ է եղել։ Նա հրաժարվել է բաժանվել կնոջից։ Մեյսը ամուսնալուծվել է Ռոթսից և վերցրել Մադալին Մյուրեյ անվանումը։ Նա որդի է ունեցել սպա Մյուրեյից Օհայո վերադառնալուց հետո և տղային անվանել է Ուիլյամ Ջ. Մյուրեյ III (մականունը՝ «Բիլ»)։

1949 թվականին Մյուրեյը ստացել է բակալավրի աստիճան Էշլենդի համալսարանում։ Նա ստացել է իրավաբանի աստիճան Հարավային Տեխասի իրավաբանական քոլեջում, սակայն փաստաբանի քննություն չի հանձնել։ Բիլի հետ տեղափոխվել է Մերիլենդի նահանգի Բալթիմոր քաղաք։ 1954 թվականի նոյեմբերի 16-ին իր ընկեր Մայքլ Ֆիորիլոյից ունեցել է իր երկրորդ որդուն՝ Ջոն Հարթ Մյուրեյին։ Նրանց հարաբերություններն ավարտվել են և ենթադրվում է որ Հարթ անունով տղան երբեք չի հանդիպել իր հորը։

Ըստ որդու՝ Ուիլյամի, Մադալինը երկու անգամ փորձել է փախչել Խորհրդային Միություն՝ սկզբում 1959 թվականին դիմելով Վաշինգտոնում Խորհրդային Միության դեսպանատուն, այնուհետև՝ Փարիզում գտնվող դեսպանատանը՝ 1960 թվականին հատուկ այդ նպատակով մեկնելով այնտեղ։ Երկու դեպքում էլ Խորհրդային Միությունը մերժել է նրա մուտքը։ Փարիզից վերադառնալուց հետո Մյուրեյն ու որդիները մոր, հոր և եղբոր՝ Իրվի հետ տեղափոխվել են Բալթիմորի Լոխ Ռավեն շրջանում գտնվող իրենց տուն։ Դրանից անմիջապես հետո Մադալինն ուղեկցել է Ուիլյամին դեպի Վուդբորնի միջնակարգ դպրոց, որպեսզի Ուիլյամին նորից ընդունի առաջին կուրսեցիների դասընթացներին։ Մադալինը դժգոհ է եղել նրանից, որ ուսանողները, հավատարմության երդում տալուց հետո, աղոթել են։ Նա հանձնարարել է Ուիլյամին պահել բոլոր կրոնական վարժությունների և կրոնի մասին հիշատակումների մատյան հաջորդ երկու շաբաթվա ընթացքում՝ ասելով․ «Դե, եթե մեզ թույլ չտան գնալ Ռուսաստան, որտեղ կա որոշակի ազատություն, մենք պարզապես պետք է փոխենք Ամերիկան»։ Երկու շաբաթ անց, նա խնդրել է թույլ տալ Ուիլյամին դուրս գալ դասարանից աղոթքի ժամանակ, սակայն մերժվել է դպրոցի ղեկավարության կողմից, հանել է նրան դպրոցից և հայց ներկայացրել Բալթիմորի պետական դպրոցների համակարգի դեմ՝ Ուիլյամի անունից։ Նա պնդել է, որ աղոթքի և Աստվածաշնչի պարտադիր ընթերցանությունը հակասահմանադրական է։ ԱՄՆ Գերագույն դատարանը հաստատել է նրա դիրքորոշումը 1963 թվականի որոշմամբ։

Այդ գործի հետ կապված իր ընտանիքի նկատմամբ Բալթիմորում թշնամական վերաբերմունքի պատճառով Մյուրեյը 1963 թվականին հեռացել է Մերիլենդից իր որդիների հետ տեղափոխվելով Հոնոլուլու՝ Հավայան կղզիներ։ Նա, իբր, հարձակվել է Բալթիմորի ոստիկանության բաժանմունքի հինգ սպաների վրա, ովքեր փորձել են տանել իր որդու Բիլլի աղջկան՝ Սյուզանին իր տնից, նա անչափահաս է եղել և փախել է տնից։ Սյուզանը Բիլից դուստր է ունեցել, որին անվանել են Ռոբին։ Ավելի ուշ Մյուրեյը որդեգրել է Ռոբինին։

1965 թվականին Մյուրեյն ամուսնացել է ամերիկացի ծովային հետևակ Ռիչարդ Օ'Հեյրի հետ և փոխել իր ազգանունը։ 1940-ականներին նա եղել է Դետրոյթի կոմունիստական խմբի անդամ։ 1950-ականներին հետաքննության ժամանակ ՀԴԲ-ին տվել է ավելի քան 100 այլ անդամների անուններ։ Հետագայում նա հետաքննվել է այն բանի համար, որ ստել է, թե ինքը ՀԴԲ գործակալ է։ Նրանց հարաբերությունները նկարագրվել են որպես «դասագրքերից փոխկապակցված»։ Թեև նրանք բաժանվել են, սակայն օրինական ամուսնության մեջ են եղել մինչև նրա մահը՝ 1978 թվականը։

1980 թվականին նա հրապարակավ հրաժարվել է իր որդուց՝ Բիլլից, երբ վերջինս հայտարարել է, որ քրիստոնեություն է ընդունել։

### Ակտիվիզմ

1960 թվականին Մյուրեյը հայց է ներկայացրել Բալթիմորի պետական դպրոցների համակարգի դեմ (Մյուրեյը ընդդեմ Կյորլետի)՝ որպես հայցվոր ներկայացնելով իր որդուն՝ Ուիլյամին։ Նա մարտահրավեր է նետել քաղաքի դպրոցական համակարգի պրակտիկային, որն աշակերտներից պահանջել է մասնակցել քաղաքի հանրային դպրոցներում Աստվածաշնչի ընթերցանությանը։ Նա ասել է, որ իր որդու մասնակցությունից հրաժարվելը հանգեցրել է համադասարանցիների կողմից բռնության, և որ վարչակազմը ներում է այդ պահվածքը.: Abington School District v. Շեմպի հետ միավորվելուց հետո հայցը քննվել է ԱՄՆ Գերագույն դատարանի կողմից 1963 թվականին։ Դատարանը քվեարկել է 8-1՝ հօգուտ Շեմպի՝ հայտարարելով, որ ուսանողների կողմից Աստվածաշնչի պարտադիր հրապարակային ընթերցումը հակասահմանադրական է։ Դպրոցներում աղոթքը, բացի Աստվածաշունչ կարդալուց, հակասահմանադրական է ճանաչվել մեկ տարի առաջ դատարանի կողմից Engel v. Վիտալե (1962) գործով։

Օ'Հեյրը մի շարք այլ հայցեր է ներկայացրել, որոնցից մեկը՝ ընդդեմ Ազգային ավիացիայի և տիեզերական գործակալության (NASA)՝ «Ապոլոն 8» գրքի ընթերցանության համար։ Գործը մերժվել է ԱՄՆ Գերագույն դատարանի կողմից՝ դատաիրավասության բացակայության պատճառով։ Մարտահրավերը սահմանափակ ազդեցություն է ունեցել։ Օ'Հեյրը մի քանի անգամ հայտնվել է Ֆիլ Դոնահյու շոուում, ներառյալ առաջին դրվագը 1967 թվականին։ Ավելի ուշ Դոնահյուն ասել է, որ Օ'Հեյրը անձնապես տհաճ մարդ է և կադրից դուրս ծաղրել է նրան կաթոլիկ լինելու համար։ Նա հայտնվել է շոուում 1970 թվականի մարտին՝ քարոզիչ Բոբ Հարինգթոնին «Բուրբոն սթրիթի կաթոլիկ քահանային» քննադատելու նպատակով։

Օ'Հեյրն աջակցել է Ջիմի Քարթերին 1976 թվականի նախագահական ընտրություններում, քանի որ նա ընդդիմանում էր պարտադիր դպրոցական աղոթքին, աջակցում էր պետական դպրոցներում սեռական դաստիարակությանը և բնապահպանական խնդիրների վերաբերյալ նրա դիրքորոշմանը։

### Ամերիկացի աթեիստներ

Տեխաս նահանգի Օստին քաղաքում հաստատվելուց հետո Օ'Հեյրը 1963 թվականին հիմնել է *American Atheists* ընկերությունը։ Այն նույնացվում է որպես «համաժողովրդական շարժում, որը պաշտպանում էր ոչ հավատացյալների քաղաքացիական իրավունքները, աշխատում եկեղեցու և պետության տարանջատման համար և լուծում Առաջին ուղղման պետական քաղաքականության հարցերը»։ Օ'Հեյրը եղել է առաջին գլխավոր գործադիր տնօրենը և խմբի նախագահը մինչև 1986 թվականը։ Նա 1960-1970-ական թվականների ընթացքում աթեիզմի հանրային ձայնն ու դեմքն է եղել Միացյալ Նահանգներում։ Թեև նրա որդին՝ Հարթ Մյուրեյը պաշտոնապես փոխարինել է նրան նախագահի պաշտոնում, նա պահպանել է իշխանության և որոշումների մեծ մասը կայացնելու իրավունքը։

1965 թվականին Playboy ամսագրին տված հարցազրույցում Օ'Հեյրը կրոնը նկարագրել է որպես «հենակ» և «իռացիոնալ հենարան սնահավատությանը և գերբնական անհեթեթությանը»։ Նույն Playboy-ին տված հարցազրույցում Օ'Հեյրը նկարագրել է իր և իր ընտանիքի դեմ ուղղված ոտնձգությունների, ահաբեկման և մահվան սպառնալիքների բազմաթիվ ենթադրյալ դեպքեր։ Նա կարդացել է մի քանի նամակներ, այդ թվում՝ մեկը, որտեղ ասվում է (նկատի ունի Պողոս առաքյալի դարձի գալը Դամասկոս տանող ճանապարհին)․ «Թող Հիսուսը, որին դուք այդքան վճռականորեն ժխտում եք, ձեզ Պողոս դարձնի»։ Օ'Հեյրը հարցազրուցավարին ասել է. «Դա հաճելի չէ՞: Քրիստինա Յորգենսենը ստիպված է եղել գնալ Շվեդիա՝ վիրահատության, բայց նրանք ինձ հավատով կուղղեն՝ անցավ և ապարդյուն»։ Նա ասել է, որ ինքը հեռացել է Բալթիմորից՝ բնակիչների հալածանքների պատճառով։ Նա նամակ է ստացել, որտեղ կղանքով աղտոտված լուսանկարներ են եղել, որդու՝ Ջոնի ընտանի կատվի ձագին սպանել են, իսկ նրա տան վրա քարեր են նետել։ Նա ասել է, որ կարծում է, որ այդ իրադարձությունները նպաստել են հոր մահացու սրտի կաթվածին։

Նա մի քանի հայց է ներկայացրել՝ վիճարկելով կառավարության քաղաքականությունը, որը հիմնված էր եկեղեցու և պետության սահմանադրական տարանջատման պահպանման վրա։ Դրանց թվում է եղել մեկը, որը դեմ էր Բալթիմորի քաղաքապետարանի քաղաքականությանը՝ կաթոլիկ եկեղեցին սեփականության առումով հարկերից ազատված կազմակերպությունների շարքին դասելու վերաբերյալ։

Օ'Հեյրը հիմնել է աթեիստական ռադիոհաղորդում, որը քննադատել է կրոնը և թեիզմը։ Նա վարել է ամերիկյան աթեիստական ֆորումի հեռուստաշոուն, որը հեռարձակվել է ավելի քան 140 կաբելային հեռուստատեսային համակարգերով։

1977 թվականին Օստինում անկարգությունների համար ձերբակալված Օ'Հեյրը շարունակել է բևեռացնող կերպար մնալ 1980-ականներին։ Նա Լարի Ֆլինտի 1984 թվականի նախագահական արշավի «գլխավոր ելույթագիրն» է եղել։ Նրան պարբերաբար հրավիրում են հեռուստատեսային թոք շոուներին՝ որպես հյուր։ Նրա երկրորդ որդին՝ Հարթ Մյուրեյը, պաշտոնապես փոխարինել է նրան որպես ամերիկյան աթեիստների միության նախագահ, սակայն նա ասել է, որ պահպանել է իշխանության մեծ մասը։ Որոշ գլուխներ լքել են հիմնական խումբն այդ ժամանակ։ Բայց մինչև 2007 թվականը, ամերիկյան աթեիստները շարունակել են մնալ ակտիվ կազմակերպություն՝ կայուն աճող անդամությամբ։

Նրա որդին՝ Ուիլյամ Ջ. Մյուրեյը 1980 թվականին դարձել է քրիստոնյա, իսկ ավելի ուշ՝ բապտիստ սպասավոր՝ 1982 թվականին հրատարակելով իր հոգևոր ճանապարհորդության հուշերը։ Մյուրեյ Օ'Հեյրը մեկնաբանել է․ «Կարծում եմ, որ դա կարելի է անվանել հետծննդյան աբորտ մոր կողմից։ Ես լիովին մերժում եմ այն հիմա և ընդմիշտ։ Նա ենթակա չէ մարդկային ներման»։

1988 թվականին Օ'Հեյրը թողարկել է «Ճշմարտություն որոնող»-ի մի քանի համարներ՝ իր իսկ խմբագրությամբ, փորձելով տիրանալ հրատարակությունը։ Սակայն դատարանները մերժել են նրա սեփականության իրավունքը։

1990-ականներին ամերիկյան աթեիստների խմբի հաստիքակազմում ընդգրկված են եղել Օ'Հեյրը, նրա որդին Ջոն Հարթ Մյուրեյը, Ռոբին Մյուրեյ Օ'Հեյրը և օժանդակ անձնակազմի մի քանի աշխատակիցներ։ Ուիլյամ Ջ. Մյուրեյը հեռացել է մորից, եղբորից և դստերից։ Նրանք երկար տարիներ չեն հանդիպել ու չեն խոսել իրար հետ։ Եռյակն ապրել է Օ'Հեյրի մեծ տանը, աշխատել նույն գրասենյակում և միասին հանգստացել են։

### Մահ

1995 թվականի օգոստոսի 27-ին Օ'Հեյրը, նրա որդին՝ Ջոն Հարտ Մյուրեյը և նրա թոռնուհին՝ Ռոբին Մյուրեյ Օ'Հեյրը, անհետացել են իրենց տնից և գրասենյակից։ Կողպված գրասենյակի դռանը կցված է եղել մեքենագրված գրություն, որտեղ ասվել է.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Մյուրեյ Օ'Հեյրի ընտանիքին շտապ կանչել են քաղաքից դուրս։ Մենք չգիտենք, թե որքան ժամանակ ենք բացակայելու այստեղից։ |  |

Երբ ոստիկանները մտել են Օ'Հեյրի տուն, տպավորություն է եղել, որ նրանք կարծես հանկարծակի հեռացել են։ Հեռախոսազրույցներում եռյակն ասել է, որ իրենք «գործով» գտնվում են Տեխասի նահանգի Սան Անտոնիո քաղաքում։ Հարթ Մյուրեյը Սան Անտոնիոյում ոսկերիչներից մեկին պատվիրել է 600,000 դոլար արժողությամբ ոսկեդրամներ, բայց ստացել է ընդամենը 400,000 դոլար արժողությամբ մետաղադրամներ։

Մինչև սեպտեմբերի 27-ը American Atheists աշխատակիցները մի քանի հեռախոսազանգ են ստացել Ռոբինից և Ջոնից, բայց նրանցից ոչ մեկը չի բացատրել, թե ինչու են հեռացել կամ երբ են վերադառնալու։ Աշխատակիցները հայտնել են, որ նրանց ձայնը լարված և անհանգիստ է եղել։ Սեպտեմբերի 28-ից հետո նրանցից ոչ մեկից հաղորդագրություններ չի ստացվել։ Ամերիկացի աթեիստները ֆինանսական լուրջ դժվարությունների մեջ են ընկել ֆինանսական միջոցների դուրսբերման պատճառով, իսկ անդամությունը նվազել է բացահայտ սկանդալի պատճառով։ Ենթադրվում է, որ եռյակն անհետացել է ակտիվները թաքցնելու կամ պարտատերերից խուսափելու նպատակով։

### Հետաքննություն և ձերբակալություններ

Հետաքննությունը, ի վերջո, կենտրոնացել է Դեյվիդ Ռոլանդ Ուոթերսի վրա, որը դաժան անցյալով նախկին հանցագործ է եղել, ով աշխատել է ամերիկացի աթեիստների համար։ Այդ տարվա սկզբին նա մեղավոր է ճանաչվել կազմակերպությունից $54,000 գողանալու մեջ։ Գողության բացահայտումից անմիջապես հետո Օ'Հեյրը հոդված է հրապարակել American Atheists-ի տեղեկագրում՝ բացահայտելով նրա գողությունը և նախորդ հանցագործությունները։ Օ'Հեյրը պնդել է, որ 17 տարեկանում Ուոթերսը սպանել է մի դեռահասի և դատապարտվել ութ տարվա ազատազրկման։

ՀԴԲ-ի և IRS-ի գործակալները, ոստիկանության հետ միասին, եզրակացրել են, որ Ուոթերսը և նրա հանցակիցները առևանգել են Մյուրեյ Օ'Հեյրի ընտանիքի բոլոր երեք անդամներին, ստիպել նրանց հավաքել անհայտ կորած միջոցները, մի քանի գնումներ կատարել իրենց փողերով և կրեդիտ քարտերով, սպանել և անդամահատել էին բոլորին։ Ուոթերսի հանցակիցներն են եղել Հերի Փոլ Կարը և Դենի Ֆրայը։ Օ'Հեյրի և նրա ընտանիքի սպանությունից մի քանի օր անց Ուոթերսը և Կարը սպանել են Ֆրային։ Նրա մարմինը հայտնաբերվել է գետի հունում՝ առանց գլխի և ձեռքերի։ Նրա ինքնությունը երեքուկես տարի չի բացահայտվել։

Ուոթերսի և նրա ընկերուհու բնակարանը խուզարկելու թույլտվություն է տրվել։ Խուզարկությամբ հայտնաբերվել է տարբեր տրամաչափի զինամթերք։ Հանցագործության համար Ուոթերսը դատապարտվել և ձերբակալվել է, իսկ նրա ունեցվածքը առգրավվել։ Միևնույն ժամանակ, Միչիգան նահանգի Ուոլ Լեյք քաղաքում Գարի Կարի հետ կապ են հաստատել և հարցաքննել նրան։ Դատավորի աղջկան առևանգելու համար վերջին 30 տարվա ազատազրկումից հետո Քարը չի խոսել։ Նրան բացատրել են իր իրավունքները և խնդրել լսել քննարկվող տեղեկատվությունը։ Քարը որոշել է խոսել և Ուոթերսին մեղադրել է Մյուրեյի և Օ'Հեյրների մահվան մեջ։ Քարը ստորագրել է ցուցմունքը և գծել քարտեզ, որպեսզի ոստիկանությունը կարողանա գտնել դիերը։ Քարը ձերբակալվել է երկու հրազեն պահելու համար և ուղարկվել բանտ։ Նա գտնվել է Դետրոյթում՝ սպասելով դատավարությանը։ Զենքի մեղադրանքը հանվել է և Քարը տեղափոխվել է Օսթինում Միացյալ Նահանգների մարշալների պահպանության ներքո՝ Օ'Հեյրների մահվան գործով դատարանի առաջ կանգնելու համար։

Երեքշաբաթյա դատավարությունից հետո Քարը մեղավոր է ճանաչվել շորթում կատարելու, նահանգներով ճանապարհորդելու և բռնություն գործադրելու, փողերի լվացման և գողացված գույքի միջպետական փոխադրումների մեջ և այս բոլոր մեղադրանքները կապված են եղել Օ'Հեյրի գործի հետ։ Նա արդարացվել է առևանգման համար դավադրության մեղադրանքով, քանի որ իշխանությունները դեռ չէին գտել Օ'Հեյրների մարմինները։ 2000 թվականի օգոստոսին ԱՄՆ-ի շրջանային դատավոր Սեմ Սփարկսը Կարին դատապարտել է ցմահ ազատազրկման։

Ուոթերսը ձերբակալվել և քրեական հետապնդման է ենթարկվել։ Դավադրության կազմակերպման մեղադրանքով նա համաձայնել է իրավապահ մարմիններին առաջնորդել այնտեղ, որտեղ այրվել և թաղվել են Օ'Հեյրների անդամահատված մարմինները։ Նա դատապարտվել է 20 տարվա ազատազրկման դաշնային բանտում, նա խնդրել է, որ պատիժը կրի Տեխաս նահանգի բանտում գողության համար նախկինում դատվածության հիման վրա։ Նա դատարանի առջև չի կանգնել Օ'Հեյրների ընտանիքի առևանգման և սպանության համար։ Նրան պարտավորեցրել են նաև ընդհանուր առմամբ 543,665 դոլար վճարել ամերիկացի աթեիստներին և Մեդալին Մյուրեյ Օ'Հեյրին, Ջոն Գարթ Մյուրեյին և Ռոբին Մյուրեյ Օ'Հեյրին։ Դժվար թե այդ պարտքերը վճարվեին, քանի որ Ուոթերսը բանտում փող աշխատելու հնարավորություն չուներ։ Ուոթերսը մահացել է թոքերի քաղցկեղից 2003 թվականի հունվարի 27-ին՝ Հյուսիսային Կարոլինայի Բաթներ քաղաքի Դաշնային բժշկական կենտրոնում։

2001 թվականի հունվարին, դավադրությանն ուղղված իր կոչից հետո, Ուոթերսը դաշնային գործակալներին ասել է, որ Օ'Հեյրները թաղված են Տեխասի ռանչոյում և այնուհետև նրանց տարել է դիակների մոտ։ Երբ իրավապահներն այնտեղ պեղումներ են կատարել, պարզել է, որ զոհերից երեքի ոտքերը կտրվել են սղոցով։ Մնացորդներն այնքան շատ են վնասվել և քայքայվել, որ պաշտոնյաները ստիպված են եղել հայտնաբերել դրանք՝ օգտագործելով ատամնատեխնիկական գրառումները, ԴՆԹ հետազոտությունները, իսկ Մադալին Օ'Հեյրի դեպքում՝ Օսթինի Բրաքենրիջ հիվանդանոցից ազդրի պրոթեզային գրառումները (սերիական համարով նույնականացվել է նրա մարմինը)։ Այդ վայրում հայտնաբերվել են նաև Դեննի Ֆրայի գլուխն ու ձեռքերը։

Ուոթերսը և նրա ընկերուհին Օ'Հեյրից գողացված ոսկե մետաղադրամները դրել են ընկերոջից վարձակալած ոչ ապահով պահարանում։ Այն ուներ միայն վարպետի պատրաստած հասարակ փական։ Ուոթերսը վերցրել է մի քանի մետաղադրամ և մի քանի օր անցկացրել Գարի Կարի և նրա նախկին կնոջ հետ։ Վերադառնալով նա հայտնաբերել է, որ պահարանում մնացած ոսկե մետաղադրամները (ամերիկյան արծիվներ, թխկի տերևավոր մետաղադրամներ և Կրյուգերանդներ) գողացել են։ Տարածքում գործող Սան Անտոնիոյի գողերի խումբը ձեռք է բերել կողպեքի բանալին, որն օգտագործել է Ուոթերսի ընկերուհին։ Իրենց գործողությունների ընթացքում գողերը պատահաբար գտել են պահարանը, օգտագործել բանալին և հայտնաբերել ոսկե մետաղադրամներով լի ճամպրուկ։ Նրանք վերադարձել են Սան Անտոնիո և ընկերների օգնությամբ փոխանակել են ոսկե մետաղադրամները կանխիկի հետ։ Ընկերներին տեղափոխել են Լաս Վեգաս՝ հանգստյան օրերին։ Բոլորը, բացառությամբ մեկ մետաղադրամի, որը նվիրել էր մորաքրոջը որպես կախազարդ, գողերը ծախսել են։ Այդ վերջին մետաղադրամը հայտնաբերվել է ՀԴԲ-ի կողմից 1999 թվականին՝ Հիշատակի օրը հրապարակային դիմումից հետո։

Այս գործի ընթացքում Օսթինցի լրագրող Ռոբերտ Բրայսը քննադատել է Օստինի ոստիկանական բաժանմունքի հարաբերական անգործությունը։ Նա նշել է, որ հետաքննությունն իրականացրել են Հարկային ծառայության, Հետաքննությունների դաշնային բյուրոյի և Դալլասի օկրուգի շերիֆի գործակալները։

Դատական գործեր
--------------

Օ'Հեյրը բազմաթիվ հայցեր է ներկայացրել, որոնց մեջ պնդել է, որ խախտվել է եկեղեցու և պետության տարանջատումը։

* Մյուրրեյ v. Curlett (1963)։ Բողոք Մերիլենդի պետական դպրոցներում Աստվածաշնչի ընթերցանության և աղոթքի կազմակերպման դեմ։
* Մյուրրեյ v. Միացյալ Նահանգներ (1964)։ Ստիպել Կապի Դաշնային հանձնաժողովին ընդլայնել Արդարության Դոկտրինը, որպեսզի աթեիստները կարողանան հավասարվել կրոնավորներին ռադիոյով և հեռուստատեսությամբ հանդես գալիս։
* Մյուրրեյ v. Նիքսոն (1970) մարտահրավեր է նետել Սպիտակ տան ամենշաբաթյա կրոնական երկրպագություններին։
* O'Hair v. Փեյն (1971) մարտահրավեր է նետել տիեզերական թռիչքների ժամանակ Աստվածաշնչի ընթերցմանը ԱՄՆ տիեզերագնացների կողմից (որոնք դաշնային ծառայողներ են), որին օգնեց «Ապոլոն 8»-ի անձնակազմի կողմից Ծննդոց գիրքը կարդալը։
* O'Hair v. Կուկ (1977) Վիճարկել է բացման աղոթքը Օսթինում, Տեխասի քաղաքային խորհրդի նիստերին։
* O'Hair v. Բլյումենտալ (1978) վիճարկել է «Մենք հավատում ենք Աստծուն» արտահայտությունը ԱՄՆ արժույթի մեջ ներառելը։
* O'Hair v. Հոլմ (1978)։ Կոչ է արել վերացնել Տեխասի սահմանադրության այն դրույթը, որը պահանջում է պաշտոն զբաղեցնող անձանց համար։
* O'Hair v. Անդրուսը (1979) Վիճարկել է ազգային պուրակի հնարավորությունների օգտագործումը Հռոմի պապի կողմից կաթոլիկ պատարագ անցկացնելու համար Կոլոմբիայի նահանգի Վաշինգտոն Մոլում։
* O'Hair v. Clements (1980) Այս դեպքում փորձել է արգելել Սուրբ ծննդյան տեսարանի ներկայացումը, որը ցուցադրվել է Տեխասի նահանգի Օսթին քաղաքի Կապիտոլիումի շենքի ռոտոնդայից։
* Կարտերը և մյուսները v․ Broadlawns Բժշկական կենտրոնը և մյուսները (1984-1987)։ Վիճարկվում է լրիվ դրույքով հոգևորականի աշխատանքը Այովայի նահանգի Դե Մոյնի Բրոդլաուն բժշկական կենտրոնում, որը ֆինանսավորվում է պետական բյուջեից։

Ֆեմինիզմ
--------

1965 թվականին Playboy-ին տված հարցազրույցի ժամանակ Օ'Հեյրն իրեն բնութագրել է որպես «մարտնչող ֆեմինիստ» և իր դժգոհությունն է արտահայտել Ամերիկայում կանանց անհավասարության վերաբերյալ, հարցազրույցի ժամանակ նշելով.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ամերիկացին շարունակում է սեռական ճանապարհով օգտագործել կանանց մեկ նպատակով՝ սեփական սեռական կարիքների բավարարման նպատակով։ Թվում է, թե նրա մտքով չի անցնում, որ նա կարող է ունենալ պատշաճ սեռական ազատություն։ Եվ, նրա կարծիքով, սեռական գրավչությունը ուղիղ համեմատական է հսկայական կանացի կրծքերին։ Ես չեմ ասում, որ բոլոր ամերիկացի տղամարդիկ այդպիսին են, բայց տասը հոգուց ինը կրծքավանդակին ֆիքսված են, որոնց պարզապես չի հետաքրքրում որևէ մեկի բավարարվածությունը, բացի իրենցից։ Եթե դուք խոսում եք կանանց ինտելեկտուալ և սոցիալական հավասարության մասին, ապա այստեղ շատ ավելի լավ չէ։ Մենք նոր ենք սկսում կոտրել սառույցը։ Ամերիկայում դեռ գերիշխում են տղամարդիկ։ Ամերիկացի տղամարդկանց մեծամասնությունը սեռական առումով իրենց վտանգված են զգում, եթե նրանք ավելի բարձրահասակ չեն, ավելի խելացի, ավելի կրթված, ավելի լավ վարձատրվող և բիզնես աշխարհում ավելի բարձր դիրքերում։ Նրանք պետք է լինեն հեղինակության վերջին խոսքը։ Նրանք ասում են, որ փնտրում են մի աղջկա, ով նման է նրան, ով մի ժամանակ ամուսնացել է իրենց սիրելի հոր հետ, բայց այն, ինչ նրանք իրականում ցանկանում են և սովորաբար ստանում են դատարկագլուխ ճուտիկ է, որը շատ երիտասարդ է, ֆիզիկապես շատ պատրաստված և շատ հնազանդ։ Դե, ես ուղղակի չեմ կարող տեսնել ո՛չ տղամարդուն, ո՛չ կնոջը կախվածության մեջ, քանի որ նման հարաբերություններից առաջանում է մի կողմից գերազանցության, մյուս կողմից՝ թերարժեքության զգացում և դա դանդաղ ներգործող թույնի է նման։ Իմ կարծիքով տղամարդիկ իրենցից ցածր մեկի կարիքը չէին ունենա, եթե իրենց թերարժեք չզգային։ Հասուն կանայք վախեցնում են նրանց։

*Բնօրինակ տեքստ* (անգլ.)  

*The American male continues to use her sexually for one thing: a means to the end of his own ejaculation. It doesn't seem to occur to him that she might be a worthwhile end in herself, or to see to it that she has a proper sexual release. And, to him, sex appeal is directly proportional to the immensity of a woman's tits. I'm not saying that all American men are this way, but nine out of ten are breast-fixated, wham-bam-thank-you-ma'am cretins who just don't give a damn about anyone's gratification but their own. If you're talking about intellectual and social equality for women, we're not much better off. We're just beginning to break the ice. America is still very much a male-dominated society. Most American men feel threatened sexually unless they're taller than the female, more intellectual, better educated, better paid and higher placed statuswise in the business world. They've got to be the authority, the final word. They say they're looking for a girl just like the girl who married dear old dad, but what they really want, and usually get, is an empty-headed little chick who's very young and very physical — and very submissive. Well, I just can't see either a man or a woman in a dependency position, because from this sort of relationship flows a feeling of superiority on one side and inferiority on the other, and that's a form of slow poison. As I see it, men wouldn't want somebody inferior to them unless they felt inadequate themselves. They're intimidated by a mature woman.*
 |  |

Նա դժգոհություն է հայտնել նաև կանանց ազատագրական շարժման վերաբերյալ։

Հոլոքոստի հերքում
-----------------

Ամերիկյան աթեիստական ամսագրի 1989 թվականի օգոստոսի համարում «Շոա՝ հավերժական հույս» հոդվածում Մադալին Մյուրեյ Օ'Հեյրը նշել է․

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Թեև այդ մասին սովորաբար չի հաղորդվում, Օսվենցիումը նախ և առաջ սովորական ստրկական աշխատանքային ճամբար էր և տրամադրվող աշխատանքը շատ անհրաժեշտ էր Ֆարբենին, Կրուպին և մյուսներին՝ պատերազմելու համար։

*Բնօրինակ տեքստ* (անգլ.)  

*Although it is not generally reported, Auschwitz was simply, first, and foremost, a slave labor camp - and the labor provided was much needed by Farben, Krupp, et aI. for the war effort.*
 |  |

Նույն հոդվածում նա պնդում է, որ «վերջին հիսուն տարիների ընթացքում իրականացված քննչական և գիտական հետազոտությունները», ինչպիսին է Հոլոքոստը ժխտող Փոլ Ռասինիյեի գիրքը, բացահայտել են, որ հրեա զոհերի ընդհանուր թիվը կազմում է 1 միլիոնից մինչև 1,5 միլիոն՝ ավելացնելով, որ այն հեռու է ենթադրյալ 6,000,000-ից», ապա պարզաբանել այդ հարցը․

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Կրկին ու կրկին իրավիճակը վերլուծելիս ակնհայտ է դառնում մեկ անվիճելի փաստ։ Գերմանացիները չունեին գնացքներ, որոնք կարող էին 6 միլիոն մարդ տեղափոխել համակենտրոնացման ճամբարներ։ Եթե գերմանացիները փորձեին տեղավորել, հագցնել և կերակրել 6,000,000 հրեաների և միլիոնավոր այլ մարդկանց, ապա այդ գործընթացը կաթվածահար կաներ նրանց ռազմական գործողությունները։

*Բնօրինակ տեքստ* (անգլ.)  

*Over and over again in the analysis of the situation, one compelling fact becomes clear. The Germans had nowhere near the train capacity to haul 6,000,000 people to concentration camp points. Had the Germans attempted to house, clothe, and feed 6,000,000 Jews plus millions of others, the activity would have paralyzed their military operations.*
 |  |

Նա եզրակացրել է․ 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Աշխարհի հրեաների համար լավ նորությունն այն է, որ նրանք չեն կորցրել այնքան «կլան», որքան կարծում էին։ Կենտրոնական Եվրոպան հիմնականում մաքրվել է հրեաներից, բայց հիմնականում արտագաղթի միջոցով։ Պատերազմի վերջին ամիսներին ճամբարներում սովից մահացության բարձր մակարդակը մեծապես պայմանավորված էր «դաշնակիցների բնաջնջման քաղաքականությամբ»։ Թերևս դա է պատճառը, որ ԱՄՆ-ը շարունակում է Իսրայելին տարեկան 6 միլիարդ դոլար նվեր ուղարկել, մեղքն ունի իր պարտավորությունը։

*Բնօրինակ տեքստ* (անգլ.)  

*The good news for the Jews of the world is that they did not lose as many of "the clan" as they had thought they lost. Central Europe was, substantially, cleared of Jews, but that was primarily through emigration. The high death rate, from starvation, in the camps during the last months of the war was due largely to the "Allied extermination policies." Perhaps that is why the United States continues to send Israel $6 billion a year as a gift; guilt has its obligation.*
 |  |

Ժառանգություն
-------------

Մյուրեյի 1960 թվականի հայցն ընդդեմ Բալթիմոր քաղաքի դպրոցական համակարգի ավելի ուշ միավորվեց Փենսիլվանիայի նմանատիպ հայցի հետ, երբ նրանք բողոքարկել են ԱՄՆ Գերագույն դատարան։ Դատարանը 1963 թվականին վճռել է (Abington School District–ն ընդդեմ Շեմպի), որ ԱՄՆ-ի պետական դպրոցների կողմից հովանավորվող Աստվածաշնչի ընթերցումները հակասահմանադրական են։ Այդ որոշումը աստիճանաբար հանգեցրել է պետական դպրոցների կողմից հովանավորվող կրոնական գործունեության դադարեցմանը։ Ակնկալվել է, որ ոչ կրոնական ուսանողները կմասնակցեն նման միջոցառումներին, և պետական քաղաքականությունը կտարափոխվի։

2012 թվականին Մյուրեյի, նրա որդու՝ Ջոնի և թոռնուհու՝ Ռոբինի հիշատակի քարը տեղադրվեց Տեխաս նահանգի Օսթին քաղաքի Լու Նեֆ Փոյնթում գտնվող Զիլկեր զբոսայգում։

2013 թվականին Ֆլորիդայի Բրեդֆորդ օկրուգի դատարանի շենքում բացվել է առաջին աթեիստական հուշարձանը, որը կանգնեցվել է ԱՄՆ կառավարության տարածքում, որտեղ այլ բնակիչներ կանգնեցրել են կրոնական իդեալների հուշարձան։ Դա 1500 ֆունտանոց գրանիտե նստարան է և պատվանդան, որի վրա գրված են քաղվածքներ Օ'Հարայից, Թոմաս Ջեֆերսոնից և Բենջամին Ֆրանկլինից։ Ամերիկացի աթեիստներն այդ ժամանակ հայտարարել են, որ մտադիր են կառուցել ևս 50 հուշարձան։

Հետաքրքիր փաստեր
----------------

Փաստեր կան, որ Մյուրեյ Օ'Հեյրը սպառնացել է որոշ հեռուստահաղորդումների՝ այսպես կոչված կրոնական բովանդակության պատճառով, սակայն դրանք հերքվել են։ 2009 թվականի թիվ 2493 կոլեկտիվ դիմումի տարբերակը պնդում է, որ ամերիկացի աթեիստները ցանկանում են «եթերից հեռացնել Ջոել Օսթինին, Ջոյս Մեյերին, Չարլզ Սթենլիին, Դեյվիդ Ջերեմիային և այլ բողոքական քահանաներին»։ Իբրև թե, Ջեյմս Դոբսոնը խնդրում է դիմումատուներին պատասխաններ և նվիրատվություններ ուղարկել «Լիզա Նորմանին»։ Snopes.com-ը պնդում է, որ դա առասպել է։ Դոբսոնը հերքում է իր առնչությունը։

Ամերիկյան «Բժշկական դետեկտիվ» վավերագրական սերիալի յոթերորդ եթերաշրջանի 10-րդ դրվագը, որը կոչվում է «Աղոթք չկա», նվիրած է Մեդալին Մյուրեյ Օ'Հեյրի, նրա որդու՝ Ջոն Հարտ Մյուրեյի և թոռնուհու՝ Ռոբին Մյուրեյ Օ'Հեյրի անհետացմանը։ Դրվագը առաջին անգամ հեռարձակվել է 2002 թվականի դեկտեմբերի 14-ին ։

2017 թվականի Netflix-ի «Ամերիկայի ամենաատելի կինը» օրիգինալ ֆիլմը իրենից ներկայացնում է Օ'Հեյրի կյանքի ազատ դրամատիզացիա։ Այն նվիրված է 1995 թվականին Օ'Հեյրի և նրա ընտանիքի երկու անդամների առևանգումներին և սպանություններին։

«Օրենք և կարգ՝ հանցավոր մտադրություն» հաղորդաշարի «Eosphoros» դրվագում կան Օ'Հեյրի և Մյուրեյ Օ'Հարի ընտանիքի սպանության բազմաթիվ տարրեր։ «Eosphoros» եղել է 4-րդ սեզոնի 5-րդ սերիայում, որն առաջին անգամ հեռարձակվել է 2004 թվականի հոկտեմբերի 24-ին։

Գրքեր Մադալին Մյուրրեյ Օ'Հեյրի մասին
------------------------------------

* O'Hair, Madalyn Murray (1988). *All about Atheists (American Atheist Radio Series)*. ISBN 978-0910309448.
* O'Hair, Madalyn Murray (1978). *Atheist Primer: Did You Know All the Gods Came from the Same Place?*. ISBN 978-0911826104.
* Dracos, Ted (2010). *UnGodly: The Passions, Torments, and Murder of Atheist Madalyn Murray O'Hair*. ISBN 978-1439119969.
* Murray, Jon Garth (1986). *All the Questions You Ever Wanted to Ask American Atheists With All the Answers*. ISBN 978-0910309035.
* O'Hair, Madalyn Murray (1972). *What on Earth Is an Atheist!*. ISBN 978-1578849185.
* O'Hair, Madalyn Murray (1991). *Why I Am an Atheist: Including a History of Materialism*. ISBN 978-0910309981.

Գրականություն
-------------

* Le Beau, Bryan F. (2003). *The Atheist: Madalyn Murray O'Hair*. ISBN 978-0814752852.
* *Madalyn Murray O'Hair, Part 1 of 2*. United States. Federal Bureau of Investigation. 2013. ISBN 978-1288559565.
* Murray, William Joseph (1992) [1982]. *My Life Without God* (re-issue). ISBN 978-1936488346. (memoir by her first son after he became a Christian)
* Rappoport, Jon (1998). *Madalyn Murray O'Hair: Most Hated Woman in America*. ISBN 978-0939040049.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Internet Movie Database — 1990.
2. 1 2  *Seaman A. R.* O’Hair, Madalyn Murray (13 Apr. 1919–ca. 29 Sept. 1995), prominent atheist, activist on behalf of atheist causes, author, and publisher // *American National Biography Online* / S. Ware — [New York]: Oxford University Press, 2019. — ISSN 1470-6229 — doi:10.1093/ANB/9780198606697.ARTICLE.1501416
3. 1 2  GeneaStar
4. 1 2  SNAC — 2010.
5. ↑  «United States Social Security Death Index: Madalyn M Ohair». FamilySearch.org. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ մարտի 3-ին. Վերցված է 2013 թ․ հունիսի 18-ին.
6. ↑  Reitwiesner, William Addams. «Ancestry of Madalyn Murray O'Hair». Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ օգոստոսի 11-ին. Վերցված է 2007 թ․ դեկտեմբերի 1-ին.
7. ↑  «Woman, Atheist, Anarchist». *Freedom Writer*. 1989 թ․ մարտ. Արխիվացված է օրիգինալից (reprint) 2007 թ․ հոկտեմբերի 12-ին. Վերցված է 2007 թ․ դեկտեմբերի 1-ին.
8. 1 2  Le Beau, Bryan F. *The Atheist: Madalyn Murray O'Hair*. ISBN 978-0-8147-5171-8.
9. ↑  «Rossford HS Yearbook "Maroon and Gray" 1936». *Ohio Memory*. Վերցված է 2015 թ․ մայիսի 17-ին.
10. 1 2 3 4  Murray, Madalyn (1965 թ․ հոկտեմբեր). «Madalyn Murray». *Playboy*. Արխիվացված է օրիգինալից (reprint) 2008 թ․ ապրիլի 14-ին. Վերցված է 2007 թ․ դեկտեմբերի 1-ին.
11. ↑  Bryce, Robert (1998 թ․ նոյեմբերի 20). «Madalyn Murray O'Hair timeline». *The Austin Chronicle*. Վերցված է 2007 թ․ դեկտեմբերի 1-ին.
12. ↑  Zindler, Frank (2008). «Madalyn Murray O'Hair». *Icons of Unbelief: Atheists, Agnostics, and Secularists*. Westport, Connecticut: Greenwood Press. էջ 323. ISBN 978-0313347597.
13. ↑  Vitteriti, Joseph. *Religion from the Public School to the Public Square*. Princeton University Press. էջ 102.
14. ↑  Murray, William J. *My Life without God*. Thomas Nelson.
15. ↑  Wright, Lawrence. *Saints and Sinners: Walker Railey, Jimmy Swaggart, Madalyn Murray O'Hair, Anton LaVey, Will Campbell, Matthew Fox*. London: Vintage Books. ISBN 978-0-679-76163-1.
16. ↑  Murray, William J. (1992). *My Life without God*.
17. ↑  Murray. *My Life without God*. էջ 51.
18. ↑  Ted Thackery. *Justice Be Damned*. Associated Professional Services, 1965.
19. 1 2 3 4 5 6  Manning, Lona (2003 թ․ սեպտեմբերի 29). «The Murder of Madalyn Murray O'Hair: America's Most Hated Woman». *Crime Magazine*. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ հոկտեմբերի 12-ին. Վերցված է 2007 թ․ դեկտեմբերի 1-ին.
20. ↑  Stephen Bates (2003) «The murdered atheist versus the FBI» Slate.com, accessed 14 July 2018
21. 1 2 3  Dracos, Ted (2003). «The Family Dysfunctional». *Ungodly: The Passions, Torments, and Murder of Atheist Madalyn Murray O'Hair*. New York: Free Press. էջ 138. ISBN 9781439119969.
22. ↑  Le Beau, Bryan F. (2003). *The Atheist: Madalyn Murray O'Hair*. New York: New York University Press. ISBN 978-0-8147-5171-8.
23. ↑  Chaikin, Andrew. *A Man On The Moon: The Voyages of the Apollo Astronauts*. ISBN 978-0-670-81446-6.
24. ↑  «O'Hair v. Paine, 397 U.S. 531». *Findlaw*. Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 13-ին.
25. ↑  «Atheist leader endorses Carter for President», *Minden Press-Herald*, Minden, Louisiana, October 26, 1976, p. 3
26. 1 2 3 4 5  Van Biema, David (1997 թ․ փետրվարի 10). «Where's Madalyn?». *Time*. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ մարտի 14-ին. Վերցված է 2007 թ․ դեկտեմբերի 1-ին.
27. ↑  Bryce, Robert (1996 թ․ մայիսի 3). «The Case of the Missing Atheists». *The Austin Chronicle*. Վերցված է 2007 թ․ դեկտեմբերի 1-ին.
28. ↑  Alan Wolfe (2004 թ․ ապրիլի 12). «Among the Non-Believers». *The New Republic*.
29. ↑  «US District Court SD California: Jackson vs. Truth Seeker Inc». *google.com*. Վերցված է 2015 թ․ սեպտեմբերի 8-ին.
30. 1 2  MacCormack, John (1999 թ․ հուլիսի 29). «Lucky Break». *Dallas Observer*. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ դեկտեմբերի 27-ին. Վերցված է 2007 թ․ դեկտեմբերի 1-ին.
31. 1 2  Bryce, Robert (1999 թ․ հունիսի 4). «Preying on Atheists». *The Austin Chronicle*. Վերցված է 2014 թ․ հունիսի 25-ին.
32. 1 2 3  Milloy, Ross E. (2001 թ․ մարտի 16). «Bodies Identified as Those of Missing Atheist and Kin». *The New York Times*. Վերցված է 2012 թ․ հոկտեմբերի 14-ին.
33. ↑  «Times Daily - Google News Archive Search». *news.google.com*.
34. ↑  The San Antonio Express-News, Jan. 30, 2001 and March 31, 2001.
35. ↑  MacCormack, John (2001 թ․ փետրվարի 1). «Dead Giveaway». *Dallas Observer*. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ հունվարի 13-ին. Վերցված է 2007 թ․ դեկտեմբերի 1-ին.
36. ↑  «Carter v. Broadlawns Medical Center, 672 F. Supp. 1149 – CourtListener.com». *CourtListener* (անգլերեն). Վերցված է 2017 թ․ նոյեմբերի 23-ին.
37. ↑  «Carter v. Broadlawns Medical Center, 667 F. Supp. 1269 (S.D. Iowa 1987)». *Justia Law* (անգլերեն). Վերցված է 2017 թ․ նոյեմբերի 23-ին.
38. ↑  «Madalyn Murray O'Hair 1970 Short Film Part 6». Վերցված է 2016 թ․ նոյեմբերի 18-ին.
39. ↑  American Atheist Magazine Aug 1989 | Establishment Clause | Religion And Belief
40. ↑  «People & Ideas: Madalyn Murray O'Hair». *God In America*. PBS. Վերցված է 2016 թ․ հունվարի 22-ին.
41. ↑  *Religion, Secularism, and Constitutional Democracy*.
42. ↑  Atheist, Friendly. «A Memorial Brick for the O'Hairs».
43. ↑  «First atheist monument on government property unveiled». *The Independent Florida Alligator*. Վերցված է 2015 թ․ փետրվարի 27-ին.
44. ↑  «Atheists unveil monument in Florida and promise to build 50 more». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ հուլիսի 6-ին. Վերցված է 2015 թ․ փետրվարի 27-ին.
45. ↑  Mikkelson, Barbara (2009 թ․ հունիսի 2). «Petition to Ban Religious Broadcasting». snopes.com. Վերցված է 2009 թ․ նոյեմբերի 17-ին.
46. ↑  «I've received an e-mail about prayers and signatures needed to stop Petition 2493. Is it true?». Focus on the Family. 2011 թ․ հոկտեմբերի 31. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ օգոստոսի 19-ին. Վերցված է 2015 թ․ հուլիսի 21-ին.
47. ↑  «Forensic Files» Without a Prayer (TV Episode 2002) — IMDb
48. ↑  Fallon, Kevin (2017 թ․ մարտի 21). «'The Most Hated Woman in America': Melissa Leo on the Murder of Atheist Madalyn Murray O'Hair». *The Daily Beast*. Վերցված է 2017 թ․ մարտի 25-ին.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Մադալին Մյուրրեյ Օ'Հեյր» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database · Find A Grave · WikiTree · Rodovid |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | American National Biography · Notable Names Database |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| GND: 11925901X · ISNI: 0000000083352730 · LCCN: n50025063 · NTA: 072583819 · NUKAT: n2015084929 · SUDOC: 087181061 · VIAF: 119486527 · WorldCat VIAF: 119486527 |

 |

 |