Պիցցայի վաճառող, 1830 թվականի նկար
**Պիցցայի (կամ` պիցցայի) պատմությունն** սկսվում է հնագույն ժամանակներից։ Այս ուտեստի առաջին տեսակը եղել է միջուկով խմորը։
Հավանաբար, պիցցայի նախորդը եղել է ֆոկաչան, կամ տափակ հացը, որը հռոմեացիներին հայտնի էր որպես panis focacius, որին հետո ավելացնում էին միջուկ։ Առաջին ժամանակակից պիցցան պատրաստվել է Նեապոլում, 18-րդ դարում, ֆոկաչային պոմիդոր ավելացնելով։
Պիցցա բառը լայն ճանաչում է գտել 997 թվականին, Գաետայում, և ժամանակի ընթացքում լայնորեն տարածվել է Կենտրոնական և Հարավային Իտալիայում։ Պիցցան դարձել է այս երկրի ամենահայտնի ուտեստներից մեկը, ինչպես տեղացիների, այնպես էլ` ներգաղթյալների համար։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Իտալիայում գտնվող ամերիկյան զորքերը պիցցայի բաղադրատոմսը տարել են ԱՄՆ, որտեղից էլ այն տարածվել է աշխարհի տարբեր երկրներում։

Պատմություն
-----------

Պիցցային նման ուտելիքն առաջին անգամ հայտնվել է նոր քարե դարում։ Հիմնականում դա լոշ էր, որին հնագույն մարդիկ ավելացնում էին տարբեր բաղադրամասեր` այն ավելի համեղ դարձնելու համար։ 

* Հին հույներն ունեին *plakous* կոչվող տափակ հաց։ Այդ հացը հաճախ համեմվում էր սխտորով, սոխով և տարբեր կանաչեղենով։
* Մ. թ. ա. 6-րդ դարում պարսից Դարեհ արքայի զորքը թխում էր պանիրով բարակ լոշ։

Գիտնականներից մեկն առաջարկել է, որ ժամանակակից պիցցան «առաջին անգամ պատրաստվել է ավելի քան 2000 տարի առաջ, երբ հռոմեացի զինվորները մացային ավելացնում էին պանիր և ձիթապտղի յուղ»։
Միջերկրածովային հին աշխարհից մինչև մեր օրերը հասած պիցցայի այլ օրինակ են ֆոկաչան, հունական պիտան, բալկանյան լոշիկը։
Ամբողջ Եվրոպայում գոյություն ունեն այս թխվածքի տարբեր ձևեր, որոնց ընդհանուր գաղափարը մեկն է. խմորի տափակ շերտը ծածկված է պանրով, մսով, բանջարեղենով և համեմունքներով։
16-րդ դարում Նեապոլում խմորն առաջին անգամ հիշատակվել է որպես «պիցցա»։
Այս ուտելիքը էժան էր համարվում, պատրաստվում էր աղքատ մարդկանց համար։ Այն վաճառվում էր փողոցներում և որևէ որոշակի բաղադրատոմս չուներ. յուրաքանչյուրը թխում էր այն ըստ իր հնարավորությունների։ Երբ Եվրոպան սկսում է համագործակցել ԱՄՆ-ի հետ, հայտնվում են որոշակի բաղադրատոմսեր, առանց որոնց «պիցցան» չէր կարող կրել այս անվանումը։ Հիմնականում դրանք էին տոմատը, միսն ու ձուկը։ 1843 թվականին Ալեքսանդր Դյուման նկարագրել է այս ուտեստի բոլոր հնարավոր միջուկները։ Նեապոլի բնակչությունը հավատում է մի պատմության, ըստ որի 1889 թվականի հունիսի 11-ին խոհարար Ռաֆայելե Էսպոզիտոն, ցանկանալով իր երախտագիտությունը հայտնել թագուհի Մարգարիտա Սավոյացուն, ստեղծել է «մարգարիտա» պիցցան` զարդարելով այն տոմատով, մոցառերայով և ռեհանով` այդպիսով զարդարելով ուտեստն թագավորության ազգային գույներով:
Այսօր պիցցան տարբեր տեսակի խմորով թխված հաց է` ծածկված տոմատով, պանրով և կանաչեղենով։
Մինչև 19-րդ դարի վերջերը ուտեստը ոչ թե աղի էր լինում, ինչպես մեր օրերում, այլ` քաղցր։ Գիտնականները պարզել են այդ մասին` կարդալով խոհարարներից մեկի` Պելեգրինո Արտուզիի, օրագիրը։ Այդ օրագրում եղել են պիցցայի բաղադրատոմսեր, որոնք բոլորն էլ քաղցր են եղել։

Ժամանակակից պիցցա
-----------------

Պիցերիա բաց երկնքի տակ
Մինչև 1830 թվականը պիցցան ուտում էին բաց երկնքի տակ։ Որոշ պիցերիաներ մինչև այժմ էլ հետևում են այդ ավանդույթին։ Կարելի է թղթով փաթաթված պիցցան վայելել որևէ ըմպելիքի հետ։ Առաջին պիցերիան համարվում է «Antica Pizzeria Port'Alba»-ն։
Մինչև մեր օրերը պահպանված առաջին պիեցրիաներից մեկը համարվում է «Da Michele»-ն, որը հիմնադրվել է 1870 թվականին։ Այժմ այս հաստատությունը վաճառում է երկու տեսակի պիցցա` «մարինարա» և «մարգարիտա»։ Այս երկու պիցցաները, որոնք իտալացիներն անվանում են «մաքուր», ամենատարածվածն են Իտալիայում։
«Մարինարան» երկու տեսակներից ավելի հինն է. խմորի վրա դրվում է պոմիդորի երկու մեծ կտոր, օրեգանո, սխտոր և ձիթապտղի յուղ` ձիթապտղի հետ։ Պիցցան այսպես է կոչվել, քանի որ ուտեստը պատրաստվել է ծովայինի կնոջ կողմից այն բանից հետո, երբ նա վերադարձել է Նեապոլիտանական ծոցից։ Այս ուտեստը պատրաստող կնոջը կոչել են *la marinara*:
«Մարգարիտան» պարունակում է տոմատ, մոցառելա պանիր և թարմ ռեհան։ Սա հստակորեն բացատրվում է հացթուխ Ռաֆայելե Էսպոզիտոյի կողմից, ով աշխատում էր 1880 թվականին հիմնադրված «Պիցերիա դի Պիետրո»-յում։
Որոշ գիտնականներ կասկածի տակ են դնում այն փաստը, որ «մարգարիտա» պիցցան կոչվել է հենց իտալական թագուհու անունով, սակայն այդ փաստի հերքում այդպես էլ չի գտնվել։

Նեապոլում կան շատ հայտնի պիցերիաներ, որտեղ կարելի է գտնել իտալական ավանդական պիցցաներ։ Այդ վայրերից շատերը պատմական են և գտնվում են քաղաքի հենց կենտրոնում։ Որոշ պիցերիաների սեփականատերեր իրենք են աճեցնում պոմիդոր, իսկ ձիթապտուղները պիցցայի մեջ ավելացնում են խստորեն ըստ ժամացույցի սլաքի։ 
1962 թվականին Սեմ Պանոպուլիսը հայտնաբերել է հայտնի «հավայան» պիցցան, որի մեջ ավելացնում էին անանաս և վետչինա։
2012 թվականին աշխարհի ամենամեծ պիցցան պատրաստվել է Հռոմում` 1261.65 քմ չափսերով։

Պիցցան ԱՄՆ-ում
--------------

ԱՄՆ-ում թխված պիցցա
Պիցցան ԱՄՆ-ում առաջին անգամ հայտնվել է իտալացի ներգաղթյալների հետ, 19-րդ դարի կեսին, և շատ տարածված էր Նյու Յորքի, Չիկագոյի, Ֆիլադելֆիայի և Սենթ Լուիսի իտալացիների շրջանում։ 19-րդ դարի վերջին պիցցան սկսել են վաճառել փողոցներում երկու ցենտով։ Փոքրիկ սրճարաններն իրենց իտալացի համայնքներին սկսել են պիցցա առաջարկել միայն 20-րդ դարի սկզբին։

Պիցցան տապակած հավով
Մինչև 1940-ական թվականները պիցցան տարածված էր միայն իտալացի ներգաղթյալների ու նրանց սերունդների շրջանակներում։ Մեծ տարածումն սկսվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո։
Իտալիան շրջափակած դաշնակից զորքերը, հոգնելով իրենց ուտելիքից, մշտապես լավ ուտելիք էին փնտրում։ Տեղական հացթուխները բավարարում էին զինվորների պահանջները։ Ամերիկացի զինվորները, գնահատելով ուտելիքը, այն տանում են իրենց հայրենիք։

ԱՄՆ-ում կան բավականին մեծ թվով պիցերիաներ, ինչպիսիք են «Pizzeria Uno», «Shakey's Pizza, Happy Joe's», «California Pizza Kitchen», «Godfather's Pizza»: Այս հաստատություններից շատերի ղեկավարումը փոխանցվում է ժառանգությամբ։
Երբ մահացել է ամերիկացի հայտնի պիցցա պատրաստողներից մեկը` Սալ Կոնսիլիոն, նրա հոգեհանգստի արարողությանը եկել էր ավելի քան 2000 մարդ։ Սալի աղջիկը հոր հիշատակին պիցցա է ստեղծում, իսկ *The New York Times* թերթն այս մասին հոդված է հրապարակում։ Այս իրադարձության վերաբերյալ 1960 թվականին թողարկվել է մուլտֆիլմ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «ENIT North America». Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ հուլիսի 12-ին. Վերցված է 2018 թ․ փետրվարի 10-ին. «panis focacius denoted a flat bread cooked in the ashes ("focus" meant hearth)»
2. ↑  Anderson, Burtan (1994). *Treasures of the Italian Table*. William Morrow and Company. էջ 318. ISBN 978-0688115579.
3. ↑  Liddell and Scott, "A Greek-English Lexicon", at Perseus. «Plakous». Վերցված է 2018 թ․ փետրվարի 10-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link), Liddell and Scott, "A Greek-English Lexicon", at Perseus
4. ↑  *Liz Barrett* Pizza, A Slice of American History. — 2014. — С. 13.
5. ↑  *W.P. Edwards* The Science of Bakery Products. — 2007. — 199 с.
6. ↑  Bamberger, David; Eban, Abba Solomon (1979). *My People: Abba Eban's History of the Jews, Volume 2*. Behrman House. էջ 228. ISBN 0874412803. Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ փետրվարի 4-ին.
7. ↑  «Food and Drink - Pide - HiTiT Turkey guide». Hitit.co.uk. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ օգոստոսի 23-ին. Վերցված է 2009 թ․ հունիսի 5-ին.
8. ↑  «History of Pizza Margherita». tobetravelagent.com. 2012 թ․ ապրիլի 9. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ դեկտեմբերի 19-ին. Վերցված է 2012 թ․ ապրիլի 9-ին.
9. ↑  Dumas, Alexandre (1843). *Le Corricolo* (Oeuvres Complètes (1851) ed.). էջ 91. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հուլիսի 4-ին. Վերցված է 2012 թ․ մայիսի 22-ին.
10. ↑  Danford, Natalie (1994 թ․ հոկտեմբեր). «Beyond Pizza». *Vegetarian Times*. Active Interest Media (109). ISSN 0164-8497.
11. ↑  Rallying to protect 'real' pizza // *Philadelphia Inquirer*. — 1989.
12. ↑  *Lakeland Ledger* Pizza purists out to protect patriotic pie // *Associated Press*. — 1989.
13. ↑  «Alexandra Grigorieva, "Naming Authenticity and Regional Italian Cuisine». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ մայիսի 5-ին. Վերցված է 2018 թ․ փետրվարի 10-ին." in Richard Hosking, ed. *Authenticity in the Kitchen: Proceedings of the Oxford Symposium on Food and Cookery 2005* (Prospect Books, 2006): 211-216.
14. ↑  Pellegrino Artusi, *La scienza in cucina e l'Arte di mangiar bene* (1911; rpr. Torino: Einaudi, 2001)
15. ↑  Naming Authenticity // Authenticity in the Kitchen. — Prospect Books. — 2006. — С. 211-212.
16. ↑  «Avpn». Pizzanapoletana.org. 1984 թ․ սեպտեմբերի 28. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ հունվարի 19-ին. Վերցված է 2009 թ․ հունիսի 5-ին.
17. ↑  «Antica Pizzeria "Da Michele" dal 1870». Damichele.net. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ հունիսի 9-ին. Վերցված է 2009 թ․ հունիսի 5-ին.
18. ↑  «American Pie». *American Heritage*. April–May 2006. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ հուլիսի 12-ին. Վերցված է 2009 թ․ հուլիսի 4-ին. «Cheese, the crowning ingredient, was not added until 1889, when the Royal Palace commissioned the Neapolitan pizzaiolo Raffaele Esposito to create a pizza in honor of the visiting Queen Margherita. Of the three contenders he created, the Queen strongly preferred a pie swathed in the colors of the Italian flag: red (tomato), green (basil), and white (mozzarella).»
19. ↑  «Was margherita pizza really named after Italy's queen?». BBC Food. 2012 թ․ դեկտեմբերի 28. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ դեկտեմբերի 31-ին. Վերցված է 2012 թ․ դեկտեմբերի 31-ին.
20. ↑  «Benvenuti su umberto.it». Umberto.it. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ փետրվարի 25-ին. Վերցված է 2009 թ․ հունիսի 5-ին.
21. ↑  Nosowitz, Dan (2015 թ․ նոյեմբերի 4). «Meet the 81-Year-Old Greek-Canadian Inventor of the Hawaiian Pizza». *Atlas Obscura*. Unknown. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ փետրվարի 24-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 28-ին.
22. ↑  «Largest pizza». *Guinness World Records*. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ փետրվարի 7-ին. Վերցված է 2017 թ․ հունվարի 13-ին.
23. ↑  «CBC Archives: New 50's Food - Pizza! 1957». YouTube. 2008 թ․ սեպտեմբերի 17. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ մայիսի 11-ին. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 10-ին.
24. ↑  Kuban, Adam (2009 թ․ հունվարի 5). «Dear Slice: Boston May Have Had the First Pizza in America». Dear Slice (blog). Serious Eats. Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ հունիսի 12-ին. Վերցված է 2010 թ․ հուլիսի 17-ին.
25. 1 2 3  «Popeye's Pizza Palace». Վերցված է 2018 թ․ փետրվարի 10-ին.

Գրականություն
-------------

* *Carol Helstosky* Pizza: A Global History (Edible). — Reaktion Books, 2008. — ISBN 978-1861893918
* *Antonio Mattozzi* Inventing the Pizzeria: A History of Pizza Making in Naples. — Bloomsbury Academic, 2015. — ISBN 978-1472586162

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ի՞նչ է ասում Ամերիկան. պիցցայի պատմությունը
* Пиццерия Brandi — видео
* Bruno's Little Italy History – առաջին պիցցան Նյու Յորքում