**Իպոլիտո Իրիգոյեն** (լրիվ անունը՝ **Խուան Իպոլիտո դել Սագրադո Կարասոն դե Հիսուս Իրիգոյեն Ալեմ**, իսպ.՝ Juan Hipólito, հուլիսի 12, 1852(1852-07-12), Բուենոս Այրես, Արգենտինա - հուլիսի 3, 1936(1936-07-03), Բուենոս Այրես, Արգենտինա), արգենտինացի քաղաքական գործիչ, Արգենտինայի նախագահ 1916 թվականի հոկտեմբերի 12-ից մինչև 1922 թվականի հոկտեմբերի 11-ը և 1928 թվականի օգոստոսի 12-ից մինչև 1930 թվականի սեպտեմբերի 6-ը՝ ներկայացնելով «Քաղաքացիական արմատական միություն» կուսակցությունը։ Ռազմական հեղաշրջման արդյունքում պաշտոնաթող է եղել։

Գործունեություն
---------------

1891 թվականին իր հորեղբոր՝ Լեանդրո Ալեմի հետ միասին եղել է «Քաղաքացիական արմատական միություն» կուսակցության հիմնադիրներից մեկը։ Մինչ այդ աշխատել է դպրոցում, որպես ուսուցիչ և չի զբաղվել քաղաքական գործունեությամբ։ 1896 թվականին՝ քեռու ինքնասպանությունից հետո, դարձել է ՔԱՄ կուսակցության նոր ղեկավարը։ 1916 թվականին՝ տղամարդկանց համար համընդհանուր պարտադիր ընտրական իրավունքի մասին 8871-րդ օրենքի ընդունումից անմիջապես հետո, ընտրվել է երկրի նախագահ։

Առաջին նախագահական ժամկետ (1916-1922)
-------------------------------------

Իպոլիտո Իրիգոյենի ղեկավարության ներքո Արգենտինան չի միջամտել Առաջին համաշխարհային պատերազմին և իր արտահանման հիման վրա հարստացել է գյուղատնտեսության արտադրանքի առևտրով։ Չնայած պատերազմող երկրների հետ մի շարք միջադեպերի, նրա կառավարությունը կարողացել է պաշտպանել Արգենտինայի ազգային ինքնիշխանությունը։ Իրիգոյենը դատապարտել է Առաջին համաշխարհային պատերազմը և Վերսալյան համակարգը, թեև ենթարկվել է ներքին պրոբիտանական ուժերի հարձակումներին։ Միևնույն ժամանակ, դա նրան բերել է արգենտինական ազգի ժողովրդականությունը։ Աջակցելով Ազգերի լիգայի ստեղծման գաղափարին՝ իր ապագա անդամների հետ հանդես է եկել թվաքանակի առավելագույն ընդլայնման օգտին, ինչը պետք է օգներ խուսափել երկրների միջև աճող հակասություններից և առավելություններից զրկել ամենահարուստ պետություններին։ Մարսելո Տորքուատո Դե Ալվեարը և Ռոմուլո Նաոնն Իրիգոյեին անվանում էին հերմանոֆիլ։ Նրանց հետևել են ԱՄՆ կառավարությունը, որը շահագրգռված էր ամերիկյան մայրցամաքում Արգենտինայի դիրքերի թուլացմամբ։ Իրիգոյենի կենսագիրը գրել է, որ *«երկրի պատմության մեջ ոչ մի մարդ այդքան սիրելի և միևնույն ժամանակ այնքան ատելի չի եղել, ինչպես նախագահ Իրիգոյենը»*։ Սակայն ազգը հանուն համազգային շահերի միավորելու ունակությունը առիթ է տվել որոշ հետազոտողների նրան անվանել *«արգենտինական Գանդի»*։

Նրա օրոք մեծ ուշադրություն է դարձվել կրթության և սոցիալական ապահովության զարգացմանը։ Մասնավորապես, հայտնվել է աշխատանքային օրենսդրություն, աճել է դպրոցների և համալսարանների թիվը, կրճատվել է անգրագետների թիվը։ Աշխատանքային դասի թվային ավելացումը հանգեցրել է գործադուլային շարժման ակտիվացմանը, այդ թվում՝ երկաթուղում։ Իրիգոյենի կառավարությունն ի սկզբանե մտադիր էր երկխոսություն սկսել գործադուլ անողների հետ, սակայն Մեծ Բրիտանիայի ճնշման տակ, որը տիրապետել էր Արգենտինայի բոլոր երկաթուղիների կեսին, երկաթուղային տրանսպորտում ցանկացած գործադուլ արգելված էր։ 1919 թվականի հունվարի 10-ին համընդհանուր աշխատանքային գործադուլ Է անցկացվել, 1920-1921 թվականներին՝ մի շարք խոշոր գործադուլ գյուղացիների շրջանում, որոնցից մի քանիսը դաժանորեն ճնշվել են (օրինակ՝ 1921 թվականին Պատագոնիայում բատրակների ապստամբությունը)։

1919 թվականի հունվարին մահացել է Արգենտինայում մեքսիկացի դեսպան Ամադո Ներվոն։ Նրա մարմինը հայրենիք է ուղարկվել «Նուեվե դե Խուլիո» հածանավով։ Մեքսիկայի ճանապարհին նավը մտել է Դոմինիկյան Հանրապետության նավահանգիստ, որը բռնազավթվել է 1916 թվականին Միացյալ Նահանգների զորքերի կողմից։ Հածանավապետը, չիմանալով, թե որ դրոշի (ամերիկյան կամ դոմինիկյան) պատվին է նրան ողջույնի համազարկ տվել, հարցում է ուղարկել Բուենոս Այրես։ Հեռագրով Իրիգոյենը պատասխանել է. «Մտեք նավահանգիստ և ողջունեք Դոմինիկյան Հանրապետության ազգային դրոշը»։ Սա զայրույթ է առաջացրել Միացյալ Նահանգներում։

### Երկորդ նախագահական ժամկետ (1928-1930)

1922 թվականին Իրիգոյեն, որն իրավունք չուներ առաջադրվելու երկրորդ ժամկետով, փոխարինել է նրա կուսակից Մարսելո Տորքուատո դե Ալվեարին, որը, սակայն, ներկայացնում էր մեկ այլ՝ աջ կուսակցական խմբակցություն։ 1928 թվականին՝ դե Ալվեարի ժամկետի ավարտից հետո, Իրիգոյենը կրկին ընտրվել է նախագահ։ Իրիգոյենի նախընտրական գլխավոր կարգախոսներից մեկը նավթի ազգայնացումն էր, որը, սակայն, չի հաջողվել իրականացնել։ Չնայած կառավարման առաջին ժամկետի ընթացքում որոշ տնտեսական հաջողություններին, Իրիգոյենը չի կարողացել հաղթահարել համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամի հետևանքները, և 1930 թվականի սեպտեմբերի 6-ին նա իշխանությունից հեռացվել է գեներալներ Խոսե Ֆելիքս Ուրիբուրի և Ագուստին Պեդրո Խուստոյի ղեկավարությամբ։ Հատկանշական է, որ հեղաշրջումն իրականացվել է ընդամենը 1,5 հազար զինվորների ուժերով, որոնք գրավել են մայրաքաղաքն ու հասել նախագահի ու կառավարության հրաժարականին։ Ապստամբներից մեկը Խուան Դոմինգո Պերոնն էր՝ Արգենտինայի ապագա նախագահը։ Հեղաշրջումից հետո Իրիգոյենն ուղարկվել է Մարտին Գարսիա կղզի։ 1932 թվականի փետրվարին ազատ արձակվելուց հետո Իրիգոյենը տնային կալանք է ացկացրել Բուենոս Այրեսում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2 3 4  Encyclopædia Britannica
3. 1 2 3 4  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #119097192 // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.
4. 1 2  Строганов, 1995, էջ 34
5. ↑  Ермолаев, 1961, էջ 297
6. ↑  *Казаков В.П.* Политическая история Аргентины ХХ в. — Москва, 2007. — С. 55-59.
7. ↑  Ермолаев, 1961, էջ 299
8. ↑  Ермолаев, 1961, էջ 373

Գրականություն
-------------

* Amuchástegui, Antonio (1972). *Mentalidades argentinas 1860-1930*. Editorial Universitaria de Buenos Aires.
* Herrera de Noble, Ernestina (2010). *Hipólito Yrigoyen*. Grandes biografías de los 200 años. Buenos Aires: Sol 90. 978-987-07-0844-5.
* Herrera de Noble, Ernestina (dir.) (2011a). Diario Clarín, ed. *Yrigoyen gana con la nueva ley 1916*. Historia de las elecciones argentinas. Buenos Aires: Artes Gráficas Rioplatenses. 978-987-07-1392-0
* Luna, Félix (1986). *Yrigoyen*. Hyspamerica. 950-614-361-7.
* Luna, Félix (1999). *Alvear*. Editorial Sudamericana. 950-07-1522-8.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Find A Grave |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Ժամանակակից Ուկրաինայի · Կրուգոսվետ · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 11031924 · BNE: XX1163362 · BNF: 12349774f · GND: 119097192 · ISNI: 0000000022689997 · LCCN: n50082070 · NTA: 131928201, 072507330 · SUDOC: 074552686 · VIAF: 27873917 · WorldCat VIAF: 27873917 |

 |

 |