**Մորուք**, դեմքի ստորին մասի մազային ծածկույթ։ Տղամարդկանց երկրորդական սեռական հատկանիշներից մեկն, որը պայմանավորված է տեստոստերոնի առկայությամբ։ Մորուքը սկսում է աճել սեռական հասունացման շրջանում։

Էվոլյուցիոն արժեք
-----------------

Մորուքը, բեղերը և բակենբարդերը հայտնվել են տղամարդկանց մոտ մրցունակությունը բարձրացնելու համար, ինչպես մարտական երանգավորումը, որը տեսողականորեն մեծացնում է կարգավիճակը ցեղակիցների աչքում։ Չարլզ Դարվինը կարծում էր, որ մորուքը ծագել է սեռական ընտրության պատճառով, քանի որ այն զարդարանք է, որը մեծացնում է տղամարդկանց գրավչությունը։ Հերքվել է մորուքի և գրավչության միջև ենթադրական կապը։ Մորուքը, հավանաբար, անհրաժեշտ է տղամարդկանց միջև ավելի արդյունավետ մրցակցության համար, քանի որ մորուքով տղամարդիկ կարծես ավելի գերիշխող են, ագրեսիվ, և ավելի բարձր կարգավիճակ ունեն, քան մաքուր սափրված դեմքեր ունեցող տղամարդիկ։

Պատմություն
-----------

Հին եգիպտացիների մորուքն ու սանրվածքը
Հին Եգիպտոսի բոլոր տղամարդիկ սափրում էին մորուքը։ Մորուքը կրելու իրավունք ուներ միայն փարավոնը (ի նշան երկրի տիրապետության), բայց նրա մորուքը արհեստական էր։ Այն, ինչպես և պարիկը, պատրաստված էր բրդից կամ կտրատված մազերից։ Այդ արարողակարգային մորուքին կարող էին տարբեր ձևեր տալ, բայց առավել տարածված էր հյուսը, որը կատվային պոչի նման էր։

Ալեքսանդր Մակեդոնացին հրամայում էր իր զինվորներին սափրել մորուքն, որպեսզի թշնամի զինվորները չկարողանան մարտի ընթացքում քաշել դրանք։

Հռոմեական կայսրությունում սափրված դեմքն ու կարճ սանրվածքը քաղաքակրթության նշաններից էին և հռոմեացիներին առանձնացնում էին «վայրի» ժողովուրդներից։ Այս ավանդույթի վերջը դրել է Հադրիանոս կայսրը։

Կուբացի ապստամբները ընդդեմ Ֆուլխենսիո Բատիստայի ռեժիմի, Ֆիդել Կաստրոյի գլխավորությամբ, հայտնի էին որպես «բարբուդոս»՝ մորուքավորներ։

### Տիպաժներ ըստ դարաշրջանի

Դեմքի մազերի նորաձևության պատմությունը նաև ցույց է տալիս սոցիալական գործոնի որոշիչ ազդեցությունը բեղերի և մորուքների, մորուքների թույլատրելի ոճերի, հասարակության կողմից դրանց նկատմամբ վերաբերմունքի վրա։

Հին Եգիպտոսում տղամարդիկ սափրում էին մորուքն ու բեղերը, փոքր արհեստական մորուքները կրում էին միայն թագավորական ընտանիքի ներկայացուցիչները։ Հին Հունաստանում սափրվել սկսել են մ.թ.ա. 4-րդ դարից, այնտեղից դա անցել է հռոմեացիներին՝ Հունաստանի նվաճումից հետո։ Հռոմում Հադրիանոսի օրոք վերականգնվել է բեղերի և մորուքի նորաձևությունը։

* Ամենհոտեպ IԱմենհոտեպ I
* ՊերիկլեսՊերիկլես
* ՀադրիանոսՀադրիանոս
* Սեպտիմիոս ՍևերոսՍեպտիմիոս Սևերոս

Արևմտաեվրոպական երկրների փաստագրված պատմությունը թույլ է տալիս դիտարկել տղամարդկանց արտաքին տեսքի ստանդարտների փոփոխման ընթացքը։ Նշվում է այսպիսի օրինաչափություն. մորուքների փարթամ սանրվածքների նորաձևության ժամանակ դրանք կարճեցվել են կամ անհետացել, և հակառակը, երբ ավելի պարզ սանրվածքներ էին կրում, մորուքին և բեղերին ավելի մեծ ուշադրություն էին դարձնում։ Ավելի ուշ միջնադարում և վաղ Վերածննդի (XIV—XV դարեր) իդեալական արական տեսքը երիտասարդի նմանվելն էր ցանկացած տարիքում, և տղամարդկանց դեմքերը սափրված էին։ Բուրգունդյան նորաձևության տիրապետության շրջանում երկար գանգրացված մազերի դեպքում հայտնվում են միայն փոքր բեղեր և մորուքներ։ Հաջորդ ժամանակահատվածում (1500-ից մինչև Վերածննդի ավարտը (1620)) բոլոր տարիքի տղամարդկանց մեծ մասը կրում էին մորուքներ և երկար բեղեր։

* Հանս Հոլբայն Կրտսերի աշխատանքներից մեկըՀանս Հոլբայն Կրտսերի աշխատանքներից մեկը
* Լուկաս Կրանախ ԱվագԼուկաս Կրանախ Ավագ
* Ֆրանցիսկոս IՖրանցիսկոս I
* Հենրի VIIIՀենրի VIII
* Շառլ IXՇառլ IX

Բարոկկոյի դարաշրջանի սկզբից (1620-ից) մորուքը դուրս է եկել նորաձևությունից, և մոտավորապես 1680 թվականից, բեղերը նույնպես անհետացել են։ Ֆրանսիայում՝ նախկին եվրոպական մոդայի օրենսդիր երկրում, պալատականները, նմանակելով երիտասարդ թագավոր Լյուդովիկոս XIV-ին, մաքուր սափրում էին դեմքը, բեղ էին կրում միայն զինվորականները։ Մինչև XIX դարի կեսերը ամբողջովին գերակշռում էր սափրված տղամարդու դեմքի մոդելը։ 1848 թվականի հեղափոխությունից հետո տեղի է ունեցել հակառակ գործընթացն, որը տարածվել է ամբողջ Եվրոպայի վրա․ բեղերն ու մորուքը դարձել են տղամարդկանց արտաքին տեսքով գերիշխող։

* Կարլ ՄարքսԿարլ Մարքս
* Վիկտոր Հյուգո
* Լև ՏոլստոյԼև Տոլստոյ
* Չարլզ Դարվին
* Լուի ՊաստյորԼուի Պաստյոր
* Նիկոլայ Ռիմսկի-ԿորսակովՆիկոլայ Ռիմսկի-Կորսակով
* Կլոդ ՄոնեԿլոդ Մոնե
* Ալեքսանդր Լյապունով
* Օգյուստ Ռոդեն
* Իվան ՇիշկինԻվան Շիշկին
* Ջուզեպպե Վերդի
* Մոդեստ Մուսորգսկի
* Ջեյմս Մաքսվել
* Իվան Տուրգենև
* Անտոնիո Գաուդի
* Սերգեյ Տանեև

Սակայն 20-րդ դարի երկրորդ քառորդից սափրված դեմքերը դառնում էին զանգվածային ֆենոմեն։ Տղամարդկանց մազերի փոփոխումը, որպես տղամարդկանց նորաձևության և նախասիրությունների զանգվածային երևույթ, կարելի է դիտարկել այս կամ այն պատմական ժամանակաշրջանում գերակշռող արական իդեալի փոփոխության պատճառով։ Նորաձևության մեջ ուժեղ տղամարդու իդեալի գերակշռության դարաշրջանում առկա են բեղեր և մորուքներ, քանի որ դրանք ընկալվում են որպես առնականության խորհրդանիշներ։ Բայց միշտ գոյություն ունեն հասարակական շերտեր, որոնք պահպանում են իրենց արտաքին տեսքի ավանդույթների անկախությունն ու շարունակականությունը։

* Իվան Պավլով, գիտնական
* Անրի Մատիս, նկարիչ և ճարտարապետԱնրի Մատիս, նկարիչ և ճարտարապետ
* Չակ Նորիս, դերասանՉակ Նորիս, դերասան
* Ֆիդել Կաստրո, քաղաքական գործիչ
* Ալան Կոքս, ծրագրավորողԱլան Կոքս, ծրագրավորող
* Պսոյ Կորոլենկո, երաժիշտ, լրագրողՊսոյ Կորոլենկո, երաժիշտ, լրագրող
* Գրիգորի Դոբրիգին, դերասան
* Օբրի դի Գրեյ, գիտնականՕբրի դի Գրեյ, գիտնական

Մորուքավոր կանայք
-----------------

Հիմնական հոդված՝ ՀիրսուտիզմԿանայք, ինչպես և տղամարդիկ, կարող են մորուքներ աճեցնել (հատկապես, երբ օգտագործվում են անդրոգենային ստերոիդներ, որպես ուղեկցող կրծքի քաղցկեղի թերապիայի)։ Հին ժամանակներից նման կանայք հետաքրքրասիրության առարկա են եղել։ Չնայած նրան, որ կանանց մեծ մասը սափրում են կզակի վրա ցանկացած մազային ծածկույթը, նրանցից ոմանք եկամուտ են ստանում կենդանի կատարումներով հասարակության առաջ, այսպես կոչված «հրաշքների շոուներում»՝ կրկեսներում, որոնք տարածված են Միացյալ Նահանգներում։ Կոնտրաստն երկար մորուքի և այնպիսի կանացի ատրիբուտների մեջ, ինչպիսիք են երգչուհու բարձր ձայնը, որոնք ընդգծում են իրենց կանացիությունը, ապահովում է հետաքրքրությունը նրանց նկատմամբ, ուստի նման կանայք ավանդաբար ունեցել և գործատուների հարուստ ընտրություն և նրանց ելույթները շատ լավ վարձատրվել են։

Դրա վրա օրինակը Խուլիա Պաստրանան է։

Տես նաև
-------

* Բեղ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  անատոմիայի հիմնարար մոդել
2. 1 2  Любовник или воин? Противоположные давления полового отбора на мужской голос и волосы на лице(ռուս.) // *Behavioral Ecology* : журнал. — 2016. — Т. 27. — № 2. — С. 512—519. — doi:10.1093/beheco/arv178 — PMID 27004013.
3. 1 2  Бороды усиливают представления о возрасте, социальном статусе и агрессивности мужчин, но не о привлекательности(ռուս.) // *Behavioral Ecology* : журнал. — 2012. — Т. 23. — № 3. — С. 481—490. — doi:10.1093/beheco/arr214
4. ↑  Вики: Костюм Древнего Египта
5. ↑  Peck 1898
 cites հին հունարեն՝ πωγωνοτροφία φιλόσοφον οὐ ποιεῖ. De Is. et Osir. 3
6. ↑  Peck 1898
 cites Chrysippus ap. Athen. xiii. 565 a
7. ↑  Peck 1898
 cites cf. Pers.iv. 1, magister barbatus of Socrates
8. ↑  М. Н. Мерцалова. Костюм разных времён и народов. Том 1. — М.: Академия моды, 1993. с. 19
9. ↑  See, for example, Homer *Iliad* 1:500-1
10. ↑  *Ф. Ф. Велишский* Быт греков и римлян. — Прага: Типография И. Милиткий и Новак, 1878. — С. 232. — 670 с. — ISBN 5424172334, 9785424172335
11. 1 2 3 4  Л. Кибалова. О. Гербенова. М. Ламарова. Иллюстрированная энциклопедия моды. Артия, Прага, 1988. с. 353

Գրականություն
-------------

* «Մորուք»։ *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907
* «Մորուքը Ռուսաստանում»։ *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907
* Ջայլզ Քոնթեբլ։ Մորուքները պատմության մեջ։ Նորաձևություն։ Archived 2021-05-05 at the Wayback Machine. // Մարդ պատմության մեջ։ 1994. — М. 1994, էջ 165—181

Արտաքին հղումներ
----------------

* Մորուք՝ հոդվածը հումանիտար բառարանում