recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Բեզե**, *Մերենգա* (ֆր.՝ baiser-համբույր, ֆր.՝ meringue- բեզե), ֆրանսիական աղանդեր, որը պատրաստվում է շաքարավազից և ձվի հարած սպիտակուցից։ Երբեմն օգտագործում են նաև գինեքար կամ եգիպտացորենի օսլա (որպես միացնող բաղադրիչ)։ Հաճախ բեզեն հավելվում է վանիլով և քիչ քանակությամբ կոկոսի կամ նուշի էքստրակտով։ Դրանք թեթև են, փխրուն և քաղցր։

Պատմություն
-----------

Բեզե բառն առաջացել է ֆրանսերեն baiser-համբույր բառից։ Մերենգա անվան առաջացման մասին կա երկու վարկած։ Ըստ առաջին վարկածի մերենգաները ստեղծվել են շվեյցարական Մայրինգեն քաղաքում, իտալացի շեֆ-խոհարար Գասպարինի կողմից։ Ավելի հավանական է համարվում երկրորդ վարկածը, ըստ որի մերենգա բառն առաջին անգամ օգտագործել է Ֆրանսուա Մասսիալոն, խոհարարական գրքում, որը հրատարակվել է 1962 թվականին։

Տեսակներ
--------

Գոյություն ունեն բեզեի մի քանի տեսակներ, որոնք օգտագործվում են այլ աղանդերի վերին շերտի համար (ֆրանսիական «Լողացող կղզի», լիմոնով, մերենգամիներվ կարկանդակ և այլն), ինչպես նաև որպես առանձին ուտեստ։ Բեզեները տարբերվում են նաև պատրաստման եղանակով։

Այսպես կոչված «իտալական բեզեն» պատրաստում են եռացող շաքարի օշարակով, որից հետո օգտագործում են տարբեր տորթերի մեջ, կամ թխում են առանձին։ Իսկ «շվեյցարական մերենգաները» պատրաստելոու համար նախ հարում են տաք ջրի մեջ, հետո թողնում են որ սառչի, առանց դադարի հարում են և դրանից հետո թխում։

«Շվեյցարական մերենգաները» հաճախ օգտագործվում են «Պավլովի տորթ» աղանդերի համար։ Ավելի շատ տարածված է «ֆրանսիական բեզեն»։

Պատրաստում
----------

Բեզեն թխում են ցածր ջերմասիճանում (80-108°С) երկար ժամանակում։ Թխումից հետո բեզեները կարելի է երկար ժամանակ թողնել վառարանում, որի պատճառով դրանք ստացել են «մոռացված թխվածք» անվանումը։ Պատրաստված մերենգաները պետք է լինեն չոր և խրթխրթան առանց մգացած կեղևի։ Բեզեն սառնարանում պահել չի կարելի, քանի որ այն խոնավանում է։ Հերմետիկ փաթեթավորման մեջ այն կարելի է պահել մեկ շաբաթ։

Եթե բեզեն օգտագործվում է աղանդերի վերին շերտի համար, այն կարող է թխվել ավելի բարձր ջերմաստիճանում և ավելի կարճ ժամանակահատվածում։ Այդպիսի բեզեներն ավելի փափուկ են։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона

Արտաքին հղումներ
----------------

* Բեզեի պատրաստման եղանակը
* Douglas Muster, "The Origins and History of Meringue" Archived 2007-12-16 at the Wayback Machine.
* Բեզեի բաղադրատոմս Archived 2014-10-27 at the Wayback Machine.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4456859-9 |

 |
**Թեթև երաժշտություն** (անգլ.՝ easy listening), փոփ երաժշտության եզրույթ, ներառում է պարային, վոկալ, գործիքային, նաև էստրադային, երաժշտական թատրոնի (օպերետ, մյուզիքլ, շոու) ժանրերը, որոնց պարզ, հեշտությամբ ընկալվող մեղեդիները մատչելի են լայն զանգվածներին։ 

*Scarborough Spa* նվագախումբ՝ վերջին գոյատևած պրոֆեսիոնալ ծովափնյա նվագախումբը 2009 թվականի օգոստոսին համերգ է տալիս թեթև երաժշտության ներքո
Որպես կանոն՝ կատարվում են էստրադային նվագախմբի նվագակցությամբ։ Թեթև երաժշտության բազմաթիվ կոմպոզիցիաներ հայտնի հիթերի գործիքային մշակումեր են։ 

19-րդ դարում թեթև երաժշտության դասական նմուշներ են ստեղծել հայր և որդի Շտրաուսները, Ժ. Օֆֆենբախը, Յ. Լանները, Տիգրան Չուխաջյանը, Ա. Այվազանը։ 20-րդ դարում տարածվել է ջազային թեթև երաժշտությունը։ Կատարողական կազմը՝ կամերային, վոկալ-գործիքային անսամբլներ, սիմֆոնիկ, ջազային նվագախմբեր։

1930-ական թվականներին ժանրերի փոխներթափանցման հետևանքով ստեղծվել է սիմֆոջազը, էլեկտրոնային երաժշտական գործիքների շնորհիվ ձևավորվել է սպառողական նշանակության փոփ երաժշտությունը։ 

Թեթև երաժշտության ոսկեդարը 1950–1970-ական թվականներին էր, ծաղկել է նվագախմբային և ավանդական էստրադային երաժշտության «արտադրությունը»։ 

Էրիկ Քոութսը Մեծ Բրիտանիայում հայտնի է եղել որպես «թեթև» ստեղծագործությունների հեղինակ
1950-ական թվականներին նոր նվագախմբերն անդրադարձել են դասական գործերի փոխադրման սկզբունքներին։ Առավել ճանաչվել են Պերսի Ֆեյտի, Ջեքի Գլիսոնի, Ռեյ Կոնիֆի, Պոլ Մորիայի, Բերտ Քեմփֆերտի, Ջեյմս Լաստի, Էնտոնի Վենտուրայի, Բ. Փոփսի, Ալպերտ Հերբի, Արտեմի Այվազյանի, Մարտին Վարդազարյանի, Երվանդ Երզնկյանի նվագախմբերը, երգիչներ Ֆրենկ Սինատրան, Պերի Կոմոն, Էնդի Ուիլամսը, Էնգելբերտ Համփերդինքը, Բարրի Մանիլոուն, Դին Մարտինը, Ժակ Դուվալյանը, Կ․ Տոնիկյանը, Գեորգի Մինասյանը, դաշնակահարներ Ռ. Օլդրիչը, Ֆլոյդա Կրամերը, Բրեդլի Ջոզեֆը, Ռիչարդ Կլայդերմանը, Տորստ Յանկովսկին, կիթառահարներ Չեթ Աթքինսը, Ֆրանսիս Գոյը, Լես Պոլը, Ա. Շահբազովը։ 

Թեթև երաժշտության բնույթով սովորաբար կենսուրախ և զվարճալի է՝ ոչ բարդ մեղեդայնությամբ ու ռիթմով։ Նրան բնորոշ են քայլերգեր, ոչ մեծ նախերգանքներ, սյուիտներ, ռապսոդիաներ, պոպուրիներ, ֆանտազիաներ, կատակ. և փոփ երգեր։ 

20-րդ դարում տարածված ջազային «Թեթև երաժշտություն» եզրույթը հաճախ համընկնում է «լաունջ» եզրույթին, որին բնորոշ է ջազի ազդեցությունը՝ իմպրովիզացիան և կամերայնությունը։

Գրականություն
-------------

* Лёгкая музыка // Большая советская энциклопедия. 3-е изд. Том 14. — М. 1973.
* *Адорно, Теодор* Лёгкая музыка // Избранное: Социология музыки / Пер. с нем.: М.И. Левина, А.В. Михайлов. — 2-е изд. — М.: Российская политическая энциклопедия, 2008. — С. 27—40.
* *Сохор А.* О музыке серьёзной и лёгкой. — Л. 1964.
* *Чернов А. Бялик М.* О лёгкой музыке. О джазе. О хорошем вкусе. — М. 1965.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
| **՞**Եղնջաթռչնակներ |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Թռչուններ |
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Բադեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Troglodytidae
(Swainson, 1832) |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Եղնջաթռչնակներ**, (լատին․՝ Troglodytidae), ճնճղուկանմանների կարգի թռչունների ընտանիք։ Հայտնի է 60, ՀՀ-ում 1 տեսակ. սովորական Եղնջաթռչնակը (լատին․՝ Troglodytes troglodytes)։

Արտաքին տեսք
------------

Մարմնի երկարությունը՝ 9-10 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 13-17 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 10 գ. հոնքը բաց գույնի է, պոչը՝ կարճ, վեր ցցված։ Մարմնի վերին մասը մոխրադարչնագույնից շիկակարմիր-դարչնագույն է, ստորինը՝ բաց դարչնագույն, փորը և կողքերը՝
զոլավոր, թևերն ու պոչը՝ մուգ զոլերով։ Թևի ծածկող փետուրների ծայրերը հաճախ սպիտակ պտերով են։

Բնակոթյուն
----------

Նստակյաց է, քիչ տարածված։ Բնակվում է անտառներում, առվակների առափնյա մացառներում, ձմռանը՝ թփուտներում և քարքարոտ կիսաանապատներում։ Հետաքրքրասեր է. վտանգի պահին թաքստոցից դուրս է նետվում՝ հեռացնելու թշնամիներին։

Սննդառություն
-------------

Սնվում է անողնաշարավորներով, հատապտուղներով, սերմերով։

Բնադրում
--------

Բույնը բավական զանգվածեղ է, գավաթաձև կամ գնդանման (տրամագիծը՝ 10,6-14,3 սմ)։ Կառուցում է խոտաբույսերից (հիմնականում մամուռներ և պտերազգիներ), բրդից։ Բնադրում է խիտ բուսուտներում, խոնավ քարանձավներում կամ ժայռաճեղքերում։

Բազմացում
---------

Հարսանեկան զույգերը ձևավորվում են և արուների ակտիվ երգը լսվում է մարտի սկզբից մինչև հուլիսի վերջը։ Ձվադրում է ապրիլի 3-րդ տասնօրյակից հուլիսի վերջը։ Դնում է 17 մմ տրամագծով, սպիտակ՝ մոխրադարչնագույն պտերով 5-8 ձու (1 ձվի զանգվածը կազմում է մայր թռչնի միջին կենդանի զանգվածի 13%-ը)։ Թխսակալում է միայն էգը՝ 14-16 օր։ Այդ ընթացքում արուն երգում է՝ հաճախակի, սուր, բարձր, կտրուկ սուլոցներ արձակելով, և հսկում թխսակալող էգին ու ընդհանուր բնադրատարածքը։ Միայնակ էգերը, արձագանքելով սուլոցներին, թափանցում են բնադրատարածք, զույգ կազմում բնի արուի հետ, նորոգում կիսակառույց բներից մեկը և ձվադրում (հայտնի է, որ 1 արուն հազվադեպ 3 տարբեր էգերի կարող է տիրել և ձագեր ունենալ)։ Նորելուկ ձագերին կերակրում է նաև արուն։ Մեկ ժամվա ընթացքում ծնողները ձագերին կեր են բերում 10-15 անգամ։ Ձագերը բնից հեռանում են 15-16-րդ օրը, իսկ մինչ այդ 7-8 օր ծնողների խնամքի տակ ձեռք են բերում աներեր թռչելու ունակություն։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4670816-9 · LCCN: sh85148611 · NKC: ph589562 |

 |
**Բելիզ գետը** (իսպ.՝  Río Belice), գետ Բելիզում։

Հոսում է Մայա լեռնաշղթայի հյուսիսային հատվածով, ապա անցնում է երկրի կենտրոնական մասով և Բելիզ քաղաքի մոտ թափվում է Կարիբյան ծով։ Գետի երկարությունը 290 կիլոմետր է (Մոպանի գետի հետ միասին), այն ոռոգում է Բելիզի տարածքի ավելի քան քառորդ մասը։ Բելիզի բնակիչների 45%-ը ապրում են այն տարածքներում, որոնք կազմում են Բելիզ գետի ավազանները և այն ձևավորող Մոպան գետերից մեկը։

Բելիզ գետը իր ամբողջ երկյանքով մինչև Գվատեմալայի սահմանը նավարկելի է։ Այն հանդիսանում է Բելիզի ափամերձ և ներքին շրջաններն իրար կապող գլխավոր ճանապարհներից մեկը։ Գետը ձևավորվում է Սան Իգնասիոյց և միանում է Մոպան և Արևելյան Բելիզ (Մակալ) գետերին։ Այն ինտենսիվ օգտագործվում է անտառային վերամշակման ընթացքում (առաջին հերթին՝ մախագոնիի)։ Գետը համարվում է տեղի բնակիչների խմելու ջրի հիմնական աղբյուրը։ Վերջին տարիներին ջրի որակը վատացել է ակտիվ անտառահատումների պատճառով, ինչպես նաև աղտոտվում է պեստիցիդներով, որոնք օգտագործվում են գյուղատնտեսության մեջ։

Գետի ավազանում տեղեկայված են մի քանի հին քաղաքներ Մայաի ժամանակաշրջանից, որոնցից են արխիոլիգական հուշարձաններ՝ Շունանտունիչը, Չա-Կրիկը և Կախալ Պեչը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Лист карты E-16-В. Масштаб: 1 : 500 000.(չաշխատող հղում)
2. ↑  Belize River in Britannica
3. ↑  C.Michael Hogan, *Chaa Creek*, Megalithic Portal, ed. A. Burnham, 2007
4. ↑  Distribution of Early Middle Formative Period Sites Archived 2003-02-20 at the Wayback Machine.
|  |
| --- |
| **Գլիցինիա** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Բակլածաղկավորներ (Fabales) |
| **Ընտանիք** | Բակլազգիներ (Fabaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Բակլայիններ (Faboideae) |
| **Տրիբա** | *Wisterieae* |
| **Ցեղ** | **Գլիցինիա** *(Wisteria)*Nutt. 1818 |

 **Գլիցինիա** (լատին․՝ Glicinia Wistaria), պատկանում է լոբազգիների (*Leguminosae*) ընտանիքին։ Հայրենիքը Չինաստանը և Ճապոնիան է։

Կենսաբանական նկարագիր
---------------------

Ամենագեղեցիկ փաթաթվող բույսերից մեկն է, որը հասնում և անցնում է 6 մ-ից։ Երևանի կլիմայական պայմաններում առանց ծածկոցի բավական հաջող է ձմեռում, բացառությամբ արտակարգ ցուրտ ձմեռների, երբ մասամբ ցրտահարվում է։ Ունի ամուր, ճկուն ցողուն, որի խիտ ճյուղերը գարնանից ծածկվում են գեղեցիկ փետրավոր տերևներով։ Բույսի սաղարթը իր դեկորատիվության գագաթնակետին հասնում է, երբ մասսայական կարգով բացվում են երկնակապտավուն ծաղկաողկույզները, որոնք անզուգական կոնտրաստ են առաջացնում տերևների գեղեցիկ մոզաիկայի հետ։ Եթե այս բոլորին ավելացնենք նաև գլիցինիայի ուժեղ բուրմունքը, ապա պատկերը կատարյալ կլինի։

Մշակում
-------

Մշակության մեջ հանդիպում է չինական գլիցինիան (*Gi chinensis Sweet.*), որը բազմանում է արմատածիլերով, անդալիսով և կտրոններով՝ ջերմատանը։ Օգտագործվում է շենքերի պատերը, տաղավարները, պատշգամբները ծածկելու և գեղեցկացնելու համար։ Ծաղկումը դադարելուց հետո բույսի տարեկան կողային շիվերը անհրաժեշտ է կտրել իրենց երկայնքի ⅓ չափով, որը ծաղկաբողբոջներին հնարավորություն կտա ավելի լավ զարգանալ։ Ծաղիկները կտրած վիճակում չեն օգտագործվում, քանի որ շատ շուտ են թառամում։ Նախընտրում է լուսավոր, տաք հողամասեր, սննդանյութերով հարուստ հողեր, առատ խոնավություն, սակայն աշնանը ոռոգումը շուտ պետք է դադարեցնել, որպեսզի միամյա շիվերը փայտանան և բույսը դիմանա սառնամանիքներին։ Գլիցինիան կարելի է աճեցնել նաև ջերմատնային պայմաններում, փայտյա տակառիկների մեջ, որոնք լավ խնամքի դեպքում սովորաբար ծաղկում են փետրվար-մարտ ամիսներին։

Տեսակներ
--------

* *Wisteria brachybotrys*
* *Wisteria brevidentata*
* *Wisteria floribunda*
* *Wisteria frutescens*
* *Wisteria macrostachya*
* *Վիստերիա չինական*
* *Wisteria venusta*
* *Wisteria villosa*

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
*

Գրականություն
-------------

* Ծաղկաբուծություն և դեկորատիվ այգեգործություն, Հ. Ե. Նարինջյան

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · American Cycl. (1879) · MESH ID |
|  |
| Տաքսոնոմիա | GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2780464501 |

 |
|  |
| --- |
| **Բելուգա** |
| ԲելուգաԲելուգա |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Կենդանիներ (Animalia) |
| **Տիպ/Բաժին** | Քորդավորներ (Chordata) |
| **Ենթատիպ** | Ողնաշարավորներ (Vertebrata) |
| **Կարգ** | Թառափազգիներ (Acipenseriformes) |
| **Ենթակարգ** | *Acipenseroidei* |
| **Ընտանիք** | Թառափ (Acipenseridae) |
| **Ցեղ** | **Huso** |
| **Տեսակ** | **Բելուգա** *(H. huso)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Huso huso***Linnaeus, 1758 |
|
| **Կարգավիճակ** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Կրիտիկական վիճակում գտնվող |

**Բելուգա** (լատին․՝ Huso huso), թառափաձկների ընտանիքի արժեքավոր արդյունագործական ձուկ։ Մյուս թառափազգիներից տարբերվում է իր մեծ կիսալուսնաձև բերանով և միմյանց սերտաճած խռիկային միջնապատերով։ Քաղցրահամ ջրերում ապրող ամենախոշոր ձկներից է։

Կենսաբանություն
---------------

Գաղթող ձկներ են։ Ունեն հատակամերձ ապրելակերպ։ Հանդիպում է աղիության լայն տիրույթում (‰). Կասպից ծովում՝ 12-13, Սև ծովում՝ 17-18, Միջերկրական ծովում՝ մոտ 35։

Ապրում են առավելագույնը 100 տարի։

### Նկարագրություն

Երկարությունը մինչև 4-5 մ է, զանգվածը՝ մինչև 1,5 տոննա։ Մռութը կարճ է, սրածայր, վերևից և կողմերից փափուկ, զուրկ վահաններից։ Մեջքը միատոն մոխրագույն-շագանակագույն է, որովայնը՝ բաց։

### Աճ և վերարտադրություն

Արուները սեռահասուն են դառնում 12-14 տարում, էգերը՝ 16-18։ Կյանքի մեծ մասն անցկացնում են ծովում, ձվադրման համար մտնում են գետ, ապա վերադառնում ծով․ Սև ծովից՝ Դանուբ, Դնեպր, Դնեստր, Հռենոս, Ազովի ծովից՝ Դոն, Կուբան, Կասպից ծովից՝ Վոլգա, Ուրալ, Թերեք, Կուր։ Մի քանի տարում ձվադրում են մեկ անգամ։ Պտղատվությունը՝ 0,2–8 մլն ձկնկիթ։ Բելուգան մյուս թառափաձկների՝ ստերլետի (բեստեր), զութխիի, շիպի հետ գոյացնում է հիբրիդներ։ Բելուգայի ձկնկիթն ավելի խոշոր է, քան մնացած թառափաձկներինը։ Դրանից պատրաստում են հատիկավոր խավիար։

Փոխազդեցություն մարդու հետ
--------------------------

Բելուգայի քանակը կտրուկ նվազել է ձկների վերարտադրման պայմանների խախտման պատճառով։ Բելուգայի արդյունագործական քանակը վերականգնելու նպատակով սեռահասուն ձկներին որսում, նրանցից հանում են ձկնկիթը (խոշոր անհատների ձկնկիթի զանգվածը մոտ 200 կգ է), արհեստական սերմնավորում և կատարում են ձկնկիթի ինկուբացիա, իսկ մասնագիտացված ջրամբարներում աճեցրած մանրաձուկը լցնում գետերի մեջ։

«Յունիֆիշ» ՍՊԸ-ն Բելուգայի մանրաձուկ է ներմուծել Հայաստան և զբաղվում է դրա բուծմամբ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Промысловые рыбы России. В двух томах / Под ред. О. Ф. Гриценко, А. Н. Котляра и Б. Н. Котенёва. — М.: изд-во ВНИРО, 2006. — Т. 1. — С. 75—77. — 624 с. — ISBN 5-85382-229-2


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
|  |
| --- |
| **Եղրևանի պարսկական** |
| Եղրևանի պարսկականԵղրևանի պարսկական |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Կաղամբածաղկավորներ (Brassicales) |
| **Ընտանիք** | *Salvadoraceae* |
| **Ցեղ** | Սալվադորա *(Salvadora)* |
| **Տեսակ** | **Եղրևանի պարսկական** *(S. persica)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Salvadora persica***L. 1753 |
|
| **Կարգավիճակ** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Քիչ մտահոգող տեսակ |

**Եղրևանի պարսկական** (լատին․՝ Salvadora persica), ձիթազգիների ընտանիքի, եղրևանի ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Թուփ է՝ մինչև 3 մ բարձրությամբ, նուրբ, ուղղաձիգ կամ աղեղնաձև թեքված
մոխրադարչնագույն ճյուղերով։ Միամյա շիվերը անկյունավոր են, խոնարհված, մերկ կամ գեղձամազմզուկապատ, ծածկված ոսպնյակներով։ Բողբոջները ձվաձև են, սրածայր։ Տերևները նշտարաձևից մինչև ձվաձև-նշտարաձև են, 3-6 սմ երկարությամբ և 1-3 սմ լայնությամբ, աստիճանաբար սրվող գագաթով և հիմքով, երբեմն նույն բույսի վրա կան ամբողջական և փետրակտրտված տերևներ, բարակ են, ամուր, մերկ, ներքևի կողմից լավ արտահայտված ջղերով։ Կոթունները բարակ են, 1-1,3 սմ երկարությամբ։
Ծաղկաբույլերը բազմածաղիկ են, 5-10 սմ երկարությամբ և 5-7 սմ լայնությամբ, ձվաձև, ճյուղավորված, նուրբ առանցքներով։ Ծաղիկները բուրումնավետ են։ Բաժակը զանգականման է, քառատամ, մերկ։ Պսակի խողովակը գլանաձև է, ձվաձև կամ ձվաձև-նշտարանման պսակաթերթիկներով, կապտակարմիր են և վարդագույն կապտակարմիր։ Տուփիկը քառանկյուն է, հարթ, մերկ, գորշաշիկավուն։ Բաժակը պտուղների վրա մնում է հաճախ կիսված վիճակում։ Ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին (սովորական եղրևանուց մի քանի օր ուշ)։ Պտուղները հասունանում են հուլիս-օգոստոսին։

Երաշտադիմացկուն է և ցրտադիմացկուն, պահանջկոտ չէ հողի նկատմամբ։ Մեր հանրապետության տարածքում հաճախ է հանդիպում, ամենուրեք ձմեռնադիմացկուն
է և աչքի է ընկնում դեկորատիվ բարձր առանձնահատկություններով։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Կասպից ծովի հարավարևմտյան շրջաններում (Լենքորան)։ Անհիշելի ժամանակներից մշակվում է Պարսկաստանում, Հնդկաստանում, Հայաստանում։

Գեղարվեստական գրականության մեջ
------------------------------

* Պարսկական յասաման։ Աննա Սաքսե, «Հեքիաթներ ծաղիկների մասին», Ե. Դարակ, 2020, էջ 34-36։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 2, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ 247։


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | UNII |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2777771639 |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Դաշտադեմ (այլ կիրառումներ)

**Քաղենի բնակավայր** (նաև՝ Քաղենի բնակատեղի, Քաղենի ամրոց, Դաշտադեմի ամրոց, Քաղենի քաղաք, Քաղենի գյուղատեղի), ընդարձակ բնակատեղի-ամրոց Հայաստանի Արագածոտնի մարզի Դաշտադեմ գյուղում։ Ներառում է հնագույն բնակատեղիի ավերակները, Սուրբ Քրիստափորի վանքը, Դաշտադեմի ամրոցը և վերջինի ներսում գտնվող միջնաբերդը, եկեղեցին ու այլ կառույցներ։ 

Ընդգրկված է Հայաստանի Արագածոտնի մարզի պատմության և անշարժ հուշարձանների ցանկում որպես տեղական նշանակության հուշարձան։

Պատմություն
-----------

Ենթադրվում է, որ բնակավայրը գոյություն է ունեցել դեռևս Վանի թագավորության ժամանակներում։ Այդ ժամանակ է հիմնադրվել Դաշտադեմի ամրոցի տարածքում նախկինում կառուցված ամրոցը։ Ըստ Հայաստանի պետական պահպանության հուշարձանների ցանկի՝ բնակատեղին թվագրվում է 7-ից 18-րդ դարերով։ 

* Բնակավայրի ավերակներըԲնակավայրի ավերակները
* Բնակավայրի ավերակներըԲնակավայրի ավերակները
* Բնակավայրի ավերակներըԲնակավայրի ավերակները

### Դաշտադեմի ամրոց

Դաշտադեմի ամրոցը, որը անվանում են նաև Քաղենի ամրոց, գտնվում է Քաղենի հնավայրի հյուսիսային կողմում։ Այն Հայաստանի խոշորագույն ամրոցներից մեկն է։ Ենթադրվում է, որ այն կառուցվել է Վանի թագավորության ժամանակներում կառուցված ամրոցի տեղում՝ Կամսարականների օրոք։ Ամրոցի մասին հիշատակություն կա Ղևոնդ պատմիչի աշխատության մեջ, ով նկարագրում է դեպի Հայաստան արաբների կատարած արշավանքների առաջին շրջանը։

* Ամրոցի հյուսիս-արևելյան պարսպաշարը և գլխավոր մուտքը ներսի կողմիցԱմրոցի հյուսիս-արևելյան պարսպաշարը և գլխավոր մուտքը ներսի կողմից
* Ամրոցի հիմնական (հյուսիս-արևելյան) մուտքը արտաքին կողմիցԱմրոցի հիմնական (հյուսիս-արևելյան) մուտքը արտաքին կողմից
* Ամրոցի միջնաբերդում կառուցված պալատԱմրոցի միջնաբերդում կառուցված պալատ

### Սուրբ Քրիստափորի վանք

Սուրբ Քրիստափորի վանքը գտնվում է բնակատեղիի հարավում։ Վանքը բաղկացած է Սուրբ Աստվածածին եկեղեցուց, որը կառուցվել է 7-րդ դարում, նրանից հյուսիս՝ քառակուսի հատակագծով եռահարկ դամբանատուն-զանգակատնից, միաբանության բնակելի շենքերի ավերակներից, անմշակ քարով շարված պարսպից և 10-14-րդ դարերի խաչքարերով հարուստ գերեզմանատնից, որտեղ գտնվում է նաև մ․թ․ա․ 2-րդ հազարամյակով թվագրվող վիշապաքար։

* Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին և դամբարան-զանգակատունըՍուրբ Աստվածածին եկեղեցին և դամբարան-զանգակատունը
* Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին արևմուտքիցՍուրբ Աստվածածին եկեղեցին արևմուտքից
* Վանքի տարածքում կանգնեցված հնագույն խաչքարերՎանքի տարածքում կանգնեցված հնագույն խաչքարեր
* Վանքի տարածքում կանգնեցված մ․թ․ա․ 2-րդ հազ․-յակով թվագրվող վիշապաքարՎանքի տարածքում կանգնեցված մ․թ․ա․ 2-րդ հազ․-յակով թվագրվող վիշապաքար

Տես նաև
-------

* Դաշտադեմի ամրոց
* Սուրբ Քրիստափորի վանք
* Դաշտադեմի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  «Դաշտադեմ համայնքի 2016-2021 թվականների զարգացման հնգամյա ծրագիր», *(արխիվացված 07․02․2022թ․)*։
2. 1 2 3 4 5  «Արագածոտնի մարզի պատմության և անշարժ հուշարձանների պետական ցուցակը հաստատելու մասին Հայաստանի կառավարության 29 մայիսի 2002 թվականի N 628», *(արխիվացված 07․02․2022թ․)*։



Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Գյուղատեղի Քաղենի** կատեգորիայում։ |
**Գրիգորի Սավելիի Դոմբաև** (նաև՝ **Գրիգոր Սահակի Դոմբայանց**, հունիսի 16, 1905(1905-06-16), Վոլգոգրադ, Սարատովի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - 1986), հայ դաշնակահար, երաժշտագետ, մանկավարժ։ ՌԽՖՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1967 թվական)։ Կարպ Դոմբաևի եղբայրը։

Կենսագրություն
--------------

Ավարտել է Հյուսիսկովկասյան պետական համալսարանի հասարակական գիտությունների ֆակուլտետը և Դոնի Ռոստովի երաժշտագործնական ինստիտուտի դաշնամուրի բաժինը (1927 թվական)։ 

1968 թվականից՝ պրոֆեսոր։ 

1925–1931 թվականներին՝ Դոնի Ռոստովի ռադիոկոմիտեի, «Սպարտակ», Անատոլի Լունաչարսկու անվան թատրոնների, Լենինգրադի կոնսերվատորիայի դաշնակահար, 1932–1937 թվականներին՝ Դոնի Ռոստովի երաժշտական ուսումնարանի ուսուցիչ (տնօրեն՝ 1934–1937 թվականներին)։ 

1935–1938 թվականներին՝ Ազով-Սևծովյան երկրամասի ֆիլհարմոնիայի հիմնադիր-տնօրեն և գեղարվեստական ղեկավար։

1942–1944 թվականներին՝ Երևանի երաժշտական ուսումնարանի տնօրեն և ուսուցիչ, 1944–1947 թվականներին՝ Հայֆիլհարմոնիայի տնօրեն և գեղարվեստական ղեկավար։

1947–1949 թվականներին՝ ՀԽՍՀ Նախարարների խորհրդին կից արվեստի գործերի վարչության պետ, 1944–1950 թվականներին, միաժամանակ՝ Երևանի պետական կոնսերվատորիայի դասախոս, 1950–1972 թվականներին՝ Գորկու կոնսերվատորիայի տնօրեն և կամերային անսամբլի վարիչ։ 

1972–1975 թվականներին՝ Մոսկվայի Գնեսինների անվան երաժշտամանկավարժական ինստուտի պրոֆեսոր (1975 թվականից՝ խորհրդատու), 1957–1974 թվականներին՝ ԽՍՀՄ կոմպոզիտորների միության վերստուգիչ հանձնաժողովի նախագահ։ 

Կազմել է «Պ. Ի. Չայկովսկու երաժշտական ժառանգությունը» և «Պ. Ի. Չայկովսկին և համաշխարհային մշակույթը» (երկուսն էլ՝ ռուսերեն, 1958 թվական) տեղեկատուները։

ԽՍՀՄ Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշան (1961 թվական)։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Домбаев Григорий Савельевич
* Биография Домбаев Григорий Савельевич

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Աղաջանյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Գերասիմ Իվանի Աղաջանյան** (օգոստոսի 2, 1911(1911-08-02), Գանձակ, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն - ապրիլի 13, 1980(1980-04-13), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ կուրորտաբան։ Բժշկական գիտությունների դոկտոր (1965), պրոֆեսոր (1967)։ Հայաստանում կուրորտաբանության հիմնադիրներից։

Իվան Աղաջանյանի հայրը։

Կենսագրություն
--------------

Գերասիմ Աղաջանյանը ծնվել է 1911 թվականին Ելիզավետպոլ քաղաքում։ 1933 թվականին ավարտել է Երևանի բժշկական ինստիտուտը և մի քանի տարի աշխատել է Բասարգեչարի (Վարդենիս) և Երևանի 2-րդ կլինիկական հիվանդանոցներում։ Այնուհետև նրան ուղարկել են Կիև, որտեղ Գերասիմ Աղաջանյանը ակադեմիկոս Վ. Խ. Վասիլենկոյի ղեկավարությամբ զբաղվել է սրտաբանությամբ։ 1938 թվականին տեղափոխվել է Արզնի առողջարան, ղեկավարել սրտաբանության բաժանմունքը։ Մեծ հայրենականի սկզբից մինչև ավարտը աշխատել է նախ որպես բաժանմունքի, այնուհետև՝ դաշտային շարժական հոսպիտալի պետ։ Զորացրվելուց հետո նշանակվել է Արզնի առողջարանի գլխավոր բժիշկ, այնուհետև՝ ՀԽՍՀ առողջապահության նախարարության առողջարանների վարչության պետ, իսկ 1949 թվականին՝ ՀԽՍՀ առողջապահության նախարարի առաջին տեղակալ։

1950-1960 թվականներին եղել է «Ջերմուկ» առողջարանի տնօրեն, 1960-1979 թվականներին՝ Կուրորտաբանության և ֆիզիկական մեթոդներով բուժման ԳՀԻ տնօրեն, 1956-1966 թվականներին՝ ՀԽՍՀ առողջապահության նախարարության գլխավոր թերապևտ, 1966-1979 թվականներին՝ ՀԽՍՀ առողջապահության նախարարության գլխավոր կուրորտաբան, ՀԽՍՀ կուրորտաբանների և ֆիզիոթերապևտների գիտական ընկերության փոխնախագահ։

Գերասիմ Աղաջանյանի հուշատախտակը Երևանում
Հեղինակ է 100-ից ավելի գիտական աշխատություններ, այդ թվում՝ 4 մենագրություն, 10 բրոշյուր՝ նվիրված ներքին հիվանդությունների բուժման և կուրորտոլոգիայի հարցերին։ Աշխատանքները վերաբերում են Հայաստանում կուրորտաբանության, ինչպես նաև տարբեր ներքին հիվանդությունների ախտածագման, կլինիկայի և բուժման հարցերին։

Պարգևներ, մրցանակներ
--------------------

* Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշան
* Հայրենական պատերազմի երկրորդ աստիճանի շքանշան
* Կարմիր աստղի շքանշան շքանշան
* Հայկական ԽՍՀ գերագույն սովետի նախագահության պատվոգիր

Հիշատակ
-------

* 1996 թվականին Ջերմուկի համար 3-րդ առողջարանը կոչվել է Աղաջանյանի անունով։

Երկեր
-----

* Курорты Армянской ССР, 1963, т.л. (Г. И. Агаджанян), конц. (Агаджанян Герасим Иванович).
* Առողջարան Ջերմուկ։ Արհմիությունների կուրորտների ղեկավարման հայկական հանրապետական խորհուրդ, Երևան, «Հայաստան», 1966 (համահեղինակ)։
* Հայաստանի առողջարանները և առողջավայրերը, 1968, տիտղթ. (Գ. Ի. Աղաջանյան)։
* Արզական-Աղվերան առողջարանային գոտի։ ՀԽՍՀ Առողջապահության մինիստրության հանրապետական Սանլուստուն, Երևան, «Հայաստան», 1973 (համահեղինակ)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4
2. ↑  *Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005*
3. ↑  «Կոչումով բժիշկ». Աղաջանյաններ


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 10040 |

 |
|  |
| --- |
| **Եղևին բալասանային** |
| Եղևին բալասանայինԵղևին բալասանային |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Տիպ/Բաժին** | Մերկասերմեր (Pinophyta) |
| **Դաս** | *Pinopsida* |
| **Կարգ** | Ասեղնատերևավորներ (Pinales) |
| **Ընտանիք** | Սոճազգիներ (Pinaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Եղևինայիններ (Abietoideae) |
| **Ցեղ** | Եղևին *(Abies)* |
| **Տեսակ** | **Եղևին բալասանային** *(A. balsamea)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Abies balsamea***Mill. 1768 |
|
| **Տարածվածություն և պահպանություն** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Քիչ մտահոգող տեսակՏաքսոնի տարածվածությունը Տաքսոնի տարածվածությունը |

**Եղևին բալասանային** (լատին․՝ Abies balsamea), սոճազգիների ընտանիքի, եղևին ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Ծառ է, որը ունի 15-20 մ, իսկ երբեմն 27 մ բարձրություն։ Բնի տրամագիծը հասնում է 30-70 սմ-ի։ Ունի բրգաձև գեղեցիկ սաղարթ, համարյա գետնի մակերեսից խիտ ճյուղավորված է։ Երիտասարդ ծառերի կեղևը գորշամոխրավուն է և հարթ։ Մոտավորապես հարյուրամյա հասակում դառնում է մոխրաշագանակագույն, իսկ հետո կարմրաշագանակագույն և ծածկվում է մանր ճաքերով։ Ընձյուղները սկզբում լինում են կանաչ, իսկ հետո դառնում են մերկ, կարմրաշագանակագույն։ Բողբոջները գնդաձև են և ունեն բաց մանուշակագույն երանգ։ Փշատերևներն ունեն 1,5-2,5 սմ երկարություն և 1,5 մմ լայնություն։ Ծառը պտղաբերում է 20-30 տարեկան հասակում, մայիս-հունիս ամիսներին։ Կոները ձևաձև-գլանաձև են, ունեն 5-10 սմ երկարություն և 2-2,5 սմ հաստություն։ Երիտասարդ կոները մուգ մանուշակագույն են, հասունները՝ մոխրագորշավուն։ Սերմերը ունեն 5-6, երբեմն նաև 8 մմ երկարություն։

Էկոլոգիա
--------

Ապրում է 150-200 տարի։ Ցածրավայրերում՝ 50-60, իսկ լեռներում՝ 70-80 տարեկան հասակում սովորաբար բունը սկսում է փտել։ Բարեխառն ցուրտ շրջաններում հիմնականում լավ է աճում։ Դիմանում է ձմեռային ուժեղ սառնամանիքներին։ Բալասանային եղևնին ունի մի շարք պարտիզային ձևեր, որոնք աչքի են ընկնում սաղարթի ձևով։

Տարածվածություն
---------------

Բնական պայմաններում հանդիպում է Հյուսիսային Ամերիկայում, փշատերև անտառների գոտում։ Արևելքում հասնում է համարյա մինչև տունդրա։ Լեռներում բարձրանում է մինչև անտառի վերին սահմանը (1500—2500 մ)։ Հյուսիսային Ամերիկայում ամենատարածված եղևինն է։ Հաճախ հանդիպում է ցածրադիր վայրերում, սև եղևինների, ամերիկյան խեժափիճու, արևմտյան թույայի, դեղին կեչու, սև հացենու, կարմիր թխկու և այլ ծառատեսակների հետ միասին։ Բարձրադիր վայրերում բալասանյան եղևնու ուղեկիցներն են կանադական թսուգան, խոշորատերև հաճարենին, շաքարային թխկին եւ այլ տեսակներ։ Մաքուր տնկարկներ է առաջացնում ճահճոտ 
վայրերում եւ բարձրլեռնային շրջաններում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 1, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ (32)։


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | UNII |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4143963-6 · LCCN: sh85011349 · Microsoft: 2775898225 |

 |
**Թեոդորոսի վանք**, հայկական ճարտարապետական հուշարձանախումբ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի նահանգի Երզնկայի գավառում (հնում՝ Բարձր Հայք աշխարհի Դերջանի գավառակում), Երզնկա քաղաքից մոտ 30 կմ արևելք, Խնձորիկ գյուղի մոտ, սարահարթի վրա։ Կոչվում է նաև Սեղեմնուտի կամ Գորոբու վանք։ Ըստ ավանդության հիմնադրել է Գրիգոր Լուսավորիչը IV դ. Թեոդորոս Առաքյալի հիշատակին։ Ասում են, որ վանքի ուխտի օրը նրա բակում մի ձող են տնկում և վանահայրերից որևէ մեկը մագլցում է ձողն ի վեր ու հաճույք պատճառում ուխտավորներին։

Ըստ տեղեկությունների 5-րդ դարում այս վանքում որոշ ժամանակ ապրել և ստեղծագործել են հայ նշանավոր պատմիչներ Փավստոս Բյուզանդը ու Ղազար Փարպեցին։ Մինչև 1915 թ Մեծ եղեռնը Թեոդորոսի վանքը կանգուն էր և շրջակայքի հայերի սիրված ուխտատեղին։ Վանքի վրա այն ժամանակ կար 1764 թ մի արձանագրություն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հակոբյան Թ. Խ. Մելիք-Բախշյան Ստ. Տ. Բարսեղյան Հ. Խ. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 1 [Ա-Դ] (խմբ. Մանուկյան Լ. Գ.), Երևան, «Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն», 1986, էջ 956 — 1008 էջ։


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 172)։*  |
**Եղևնու խնձորը** (ռուս.՝ Еловое яблоко), նկարված մուլտիպլիկացիոն ֆիլմ, որը նկարահանել է ռեժիսոր Բորիս Տուզանովիչը` ըստ Իգոր Ֆարբարժևիչի համանուն հեքիաթի մոտիվների։

Փոքրիկ աղվեսիկի մասին մուլտֆիլմերի շարքի վեցերորդն է։

Սյուժե
------

Ոզնին, Աղվեսիկը և Ագռավը խնձոր են գտնում, որն աճում էր եղևնու վրա։ Երկար վեճերից հետո այն մասին, թե ում այն կհասնի, ագռավը համոզում է ընկերներին այն գետնին գցել, որպեսզի խնձորը գլորվի և նրանց հասցնի Երջանկության երկիր։ Խնձորը կանգնում է փոքրիկ բացատում, որտեղ աճում էին հիանալի սնկեր։ Ոզնին բացականչում է. «Նայեք, այնտեղ որքա՜ն սնկեր կան։ Ա՜յ քեզ երջանկություն։ Ամբողջ ձմեռ բավական է։ Աղ կանեմ, կչորացնեմ, բոլորին կհյուրասիրեմ»։ Ագռավը և Աղվեսիկը ուղևորվում են գլորվող խնձորի հետևից։ Այս անգամ նա հայտնվում է ծառի տակ, որի վրա ագռավների դատարկ բույն կար։ Ագռավն անհանգստանում է, բայց թռչում-գալիս են ագռավի ճտերը և բացականչում. «Մայրի՜կ։ Մենք սովորել ենք թռչել»։ Ագռավը լաց է լինում. «Երեխաներ, ինչ երջանկություն»։ Աղվեսիկը գցում է խնձորը, այն գլորում է և հասցնում է հայրենի տան դռան մոտ, որտեղից դուրս է գալիս Հայրիկ աղվեսը։ Աղվեսիկն ասում է. «Հայրի՜կ։ Ի՜նչ երջանկություն, որ մենք տանն ենք»։ Արդյունքում երջանկությունը հայտնվում է բոլորի մոտ և պարզվում է, որ այն իրականում անհամեմատ ավելի մոտ էր, քան թվում էր։

Հեղինակներ
----------

|  |  |
| --- | --- |
| Ռեժիսոր | Բորիս Տուզանովիչ |
| Սցենարի հեղինակ | Իգոր Ֆարբարժևիչ |
| Բեմադրող նկարիչ | Ելենա Կարավաևա |
| Նկարիչներ | Նինա Իվանչևա, Տատյանա Վելիկորոդ, Ալեքսանդր Բրեժնև, Նատալյա Դմիտրիևա, Նինա Պոդլեսնիխ, Իրինա Չերնեկովա, Անատոլի Ցիբին, Եվգենի Պոցյուս, Լյուդմիլա Պոդսիպանինա |
| Անիմատորներ | Սվետլանա Սիչկար, Վլադիմիր Սպորիխին, Օլեգ Սաֆրոնով, Ս. Պետեցկի, Ելենա Սիչկար, Ա. Յաբրովա, Ս. Շեգոլկովա |
| Օպերատոր | Էրնստ Գաման |
| Կոմպոզիտոր | Շանդոր Կալլոշ |
| Հնչյունային ռեժիսոր | Նելլի Կուդրինա |
| Դերերը հնչյունավորել են | Լյուդմիլա Գնիլովա՝ *Աղվեսիկ*, Ալեքսանդր Լուշիկ, Պավել Իվանով |
| Ռեժիսորի օգնական | Ս. Ալեքսաշինա |
| Մոնտաժող | Լ. Աֆանասևա |
| Խմբագիր | Գ. Կոմարովա |
| Տնօրեն | Լ. Զարյուտա |

* Հեղինակները ներկայացվել են ըստ մուլտֆիլմի լուսագրերի։

Տես նաև
-------

* Փոքրիկ Աղվեսիկը մուլտիպլիկացիոն շարքի գլխավոր հերոսն է։
* 1989՝ Հեքիաթ ծեր արձագանքի մասին
* 1990՝ Գետնամորու անձրև
* 1992՝ Մառախուղ Լոնդոնից
* 1994՝ Լուսնի ուղին

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Եղևնու խնձորը» մուլտֆիլմը «Անիմատոր.ռու» կայքում

Գրականություն
-------------

*Фарбаржевич Игорь* Сказки Маленького Лисенка. — СПб: Акварель, 2012. — 176 с. — (Читают все). — ISBN 978-5-905799-61-7

(Содержание: 20 сказок о Лисёнке. Цветные иллюстрации)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Մուլտֆիլմը Kinopoisk.ru կայքում
* Մուլտֆիլմը YouTube կայքում
* Մուլտֆիլմը mults.info կայքում

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database · Animator.ru |

 |
**Գյուղատնտեսական կենդանիների ներմուծում,** մաքրացեղ բուծման և տեղական ցեղերի հետ տրամախաչման (մթերատվության որակների բարելավում, նոր ցեղերի ստացում) նպատակով արտերկրից կենդանիների ներմուծում։ «Հայաստանի Հանրապետությունում տավարաբուծության զարգացման» ծրագրի շրջանակներում ՀՀ Գյուղատնտեսության նախարարության նախաձեռնությամբ 2007-13 թվականներին Գերմանիայից և Ավստրիայից ՀՀ է ներմուծվել շվից, հոլշտեյն և սիմեն թալտավարի ցեղերի տոհմային բարձրարժեք 1811 երինջ, որոնք տրամադրվել են հանրապետության առաջատար 60-ից ավելի տավարաբուծական տնտեսությունների։ Ստացված բարձրարժեք տոհմային մատղաշով համալրվելու է ոչ միայն այդ տնտեսությունների նախիրը, այլև տարեկան շուրջ 1000 գլուխ տոհմային մատղաշ վաճառվելու է հանրապետության գյուղացիությանը և գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություններին։

ՀՀ Գյուղատնտեսության նախարարության աջակցությամբ Ավստրիայից ներկրվել են մսատու ուղղության աբերդինանգուսյան, հայլանդ, հալովեյ, լիմուզին և սպիտակ ակվիտան ցեղերի տոհմային երինջներ և բարձրարժեք արտադրող ցուլեր։ ՀՀ Գյուղատնտեսության նախարարությունը մշակել է նաև ոչխարաբուծության զարգացման հայեցակարգ (2011–20 թթ.), որով խրախուսվում է արտերկրից կաթնամսաբրդատու և մսատու ցեղերի արտադրող տոհմային խոյերի ներկրումը։ Կաթնամսաբրդատու ցեղերի խոյերով կբարելավվեն տեղական` հայկական կիսակոպտաբուրդ և բալբաս ցեղերի կաթնատվությունը, պտղատվությունը և մսային հատկությունները, իսկ մսատու ցեղերի խոյերով կկատարելագործվեն տեղական մազեխ, բոզախ և ղարաբաղյան ցեղերի վաղահասությունը, պտղատվությունը և մսային հատկանիշները։ Ներկրվել են նաև այծեր։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Թեոֆանիս Ստրելիձաս**, առավել հայտնի է որպես **Թեոֆանիս Կրետացի** (հունարեն՝ Θεοφάνης Στρελίτζας, 1490, Հերակլիոն - 1559, Հերակլիոն), հույն ուղղափառ սրբանկարիչ։

Կենսագրություն
--------------

Թեոֆանիս Ստրելիձասը ծնվել է 1500 թվականին թուրքահպատակ Հունաստանի Կրետե կղզում, որտեղ էլ մանկուց ուսանել է սրբանկարչության արվեստ։ Չնայած իր ծայրահեղ կրոնական համոզմունքներին՝ Թեոֆանիսն ամուսնացավ և ունեցավ երկու երեխա։ Երկու երեխաներն էլ շարունակեցին հոր գործը՝ դառնալով պատկերազարդող նկարիչներ։ Կնոջ մահվանից հետո Թեոֆանիսը իրեն նվիրում է կրոնին և դառնում վանական։ Վաթսուն տարին չբոլորած Թեոֆանիս Ստրելիձասը մահանում է 1559 թվականին Հերակլիոնում։

Թեոֆանիսը թողել է բավականին մեծ ժառանգություն։ Նրա ստեղծագործությունները Հունաստանում համարվում են ժամանակի արվեստի գլուխգործոցներ։ 1527 թվականին նա պատկերազարդում է Սուրբ Նիկողայոս Անապավսոսի տաճարի պատերը, որից հետո սկսվում է վերջինիս գործունեության ամենաթեժ ժամանակահատվածը։ Շուտով նրա վրձնով կյանքի են կոչվում Սուրբ Աթոս լեռան շրջակայքում գտնվող Լավրոսի և Ստավրոնիկիտայի վանքերը։ Թեոֆանիսի ստեղծագործություններում գերակշռում է արևմտյան (շատ հազվադեպ նաև բյուզանդական) արվեստի ազդեցությունը։

Թեոֆանիսի արվեստի գլուխգործոցներից երկուսը պահվում են Սանկտ Պետերբուրգի Էրմիտաժ թանգարանում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Tsougarakis D.* Theophanes the Cretan // *Grove Art Online* / J. Turner — [Oxford, England], Houndmills, Basingstoke, England, New York: OUP, 2017. — ISBN 978-1-884446-05-4 — doi:10.1093/GAO/9781884446054.ARTICLE.T084472
2. ↑  Մակեդոնական դպրոց Archived 2012-04-29 at the Wayback Machine.
3. ↑  Ժամանակակից հունական ուղղափառ սրբանկարչության գլուխգործոցները
**Գրիմնիրի խոսքը** (իսլ.՝ Grímnismál), սկանդինավյան «Ավագ Էդդա» էպոսի հիմնական առասպելական երգերից մեկն է։ Գրիմնիրը Օդինի բազմաթիվ անուններից մեկն է և հին իսլանդերենում նշանակում է դիմակ, սաղավարտ, երբեմն նաև գործածվում է գիշեր իմաստով։ Օդինը, հանդես գալով Գրիմնիր անվամբ, շեշտում է իր քողարկված էությունը։

Նկարագրություն
--------------

Երգի արձակ նախաբանում համառոտ նկարագրվում է գոթերի Գեյրրորդր անունով թագավորի պատմությունը, որի մոտ հյուրընկալվում է իր բազմաիթվ անուններից մեկի տակ թաքնված Օդինը։ Նախաբանում խոսվում է Հրաուդունգր անունով անհայտ մի թագավորի զավակների մասին։ Բախումը ծագում է այնտեղ, երբ եղբայրներից մեկը մյուսին կործանելու միտումով քշում է դեպի բաց ծով։ Պարզվում է, որ ճանապարհին նրան հյուրընկալած և դաստիարակած հողագործ ծերունին և նրա պառավ կինը ոչ այլ ոք են, քան հենց իրենք՝ գերագույն աստված Օդինը և նրա կինը՝ Ֆրիգը։ Իրենց խնամյալների նկատմամբ ունեցած կարծիքների բախումը հանգեցնում է նրան, որ Օդինն ու Ֆրիգը որոշում են Հրաուդունգրի մեծ որդուն՝ Գեյրրոդրին փորձության ենթարկել։

«Գրիմնիրի խոսքը» երգը հիմնականում կառուցված է Օդինի մենախոսության վրա։ Երգում առանձնակի ուշադրություն է դարձվում Գեյրրոդրի զավակին՝ արքայազն Ագնարին, որը, ի տարբերություն հոր, որը լրտեսության մեջ է կասկածում հյուրին, չի անտեսում հյուրընկալության կանոնը և ութ օր ու գիշեր ճանապարհ անցած հյուրին կտտանքների ենթարկելու համար հիմնավորում չտեսնելով՝ նրան ջուր է տալիս։ Պարզվում է, որ դա ծպտված Օդինն էր, և Ագնարի վարմունքը գերագույն աստվածը բարձր է գնահատում՝ պարգևատրելով արքայազնին։ Օդինը նրան նկարագրում է տիեզերական համակարգի աշխարհները, ծանոթացնում նրանց բնակիչներին, հաղորդում է նրան անհրաժեշտ գիտելիքներ՝ ասես նախապատրաստելով հոր լայնարձակ տերության կառավարմանը։ 
Թագավոր Գեյրրոդրը մահանում է հանկարծակի։ Նա խնջույքի ժամանակ հարբել էր։ Նստել էր գահին՝ ծնկներին դրած իր սուրը։ Լսելով, որ Օդինն է իր պալատում, իսկույն տեղից վեր է ցատկում։ Սուրը նրա ձեռքից դուրս է պրծնում ու ընկնում ցած՝ սայրը դեպի վեր։ Հարբած թագավորը սայթաքում է ու երեսնիվայր ընկնում գետնին՝ սրի վրա, որը խողխողում է նրա մարմինը։ Այդ ժամանակ Օդինն անհայտանում է, իսկ հոր գահը ժառանգում է արքայազն Ագնարը՝ իշխելով գոթերի վրա։

Աղբյուրներ
----------

* Ավագ Էդդա, Անտարես հրատարակչություն, Երևան 2018 թ.: Թարգմանիչ՝ Հակոբ Սարգսյան։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական |

 |
|  |
| --- |
| **Գրուզոնի էխինոկակտուս** |
|  |

**Գրուզոնի էխինոկակտուս**, կամ **Գրուսոնի էխինոկակտուս** (լատին․՝ Echinocactus grusonii), սուկուլենտային բույս։ Տարածված է Մեքսիկայում։

Անվանում
--------

Հերման Գրուզոն
Բույսի այս տեսակն անվանվել է ի պատիվ գերմանացի գյուտարար, գիտնական և արդյունաբերող, Եվրոպայում իր ժամանակի համար խոշորագույն կակտուսների հավաքածուի սեփականատեր Հերման Գրոզոնի, որն իր հավաքածուն նվիրել է Մագդեբուրգ քաղաքին։

Բույսն ունի բազմաթիվ ընդհանուր անուններ՝ *Golden Barrel Cactus* («ոսկե տակառ»), *Golden Ball* («ոսկե գնդակ»), *Mother-in-Law’s Cushion* («զոքանչի բարձ)։

Տարածում
--------

Տեսակը հայտնաբերվել է Կենտրոնական Մեքսիկայում բնության մեջ՝ Սան Լուիսից մինչև Իդալգո։

Բուսաբանական նկարագիր
---------------------

Բույսը տակառի տեսք ունեցող ցողունով է, բարձրությունը և լայնքը կարող է հասնել մեկ մետրի։

Ունի ավելի քան 30կող, որոնց վրա գտնվում են բազմաթիվ արեոլներ ՝ մինչև 5 սմ երկարութուն ունեցող փշերով։

Ծաղկում է ամռանը։ Ծաղիկները միանման են՝ ունեն մոտ 6 սմ երկարություն։ Գտնվում են վերևում՝ պսակը շուրջը։ Պսակը վառ դեղին է՝ կազմված բազմաթիվ համեմատաբար նեղ թերթիկներից։ Մշակում

Գրուզոնի էխինոկակտուսը ամենատարածված էխինոկակտուսի տեսակ է։ Նորմալ զարգացման համար պահանջում են արևի ուղիղ ճառագայթներ։

Ցրտադիմացկունության աստիճան 9 - 12։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Ботаника, 2006

Գրականություն
-------------

* *Echinocactus* // Ботаника. Энциклопедия «Все растения мира»: Пер. с англ. = Botanica / ред. Д. Григорьев и др. — М.: Könemann, 2006. — С. 321. — 1020 с. — ISBN 3-8331-1621-8

Արտաքին հղումներ
----------------

* Fitz Maurice, W.A. & Fitz Maurice, B. 2002. *Echinocactus grusonii*: IUCN 2011. IUCN Red List of Threatened Species. Version 2011.2.(անգլ.)(Ստուգված է 13 փետրվարի 2012)
* |  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · iNaturalist |

 |
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Միրաքյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Ենոք Իսահակի Միրաքյան (Միրաքյանց)** (դեկտեմբերի 30, 1895(1895-12-30), Թիֆլիս, Ռուսական կայսրություն - 1938), հայ խորհրդային մաշկաբան, վեներոլոգ։ Բժշկական գիտությունների թեկնածու (1936)։

Կենսագրություն
--------------

Ավարտել է Բաքվի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը (1924)։ 1926 թվականից աշխատել է Երևանի համալսարանի մաշկավեներոլոգիական կլինիկայում։ Հանդիսանում է մաշկա-վեներոլոգիայի հիմնադիրների մեկը Խորհրդային Հայաստանում, ակտիվորեն մասնակցել է բնակչության մաշկային, հատկապես բոր և վեներական հիվանդությունների հայտնաբերման ու դրանց դեմ պայքարի կազմակերպման գործին։ Եղել է ՀԽՍՀ առժողկոմատի գիտագործնական բժշկական խորհրդի գիտական քարտուղար (1931), այնուհետև Երևանի մաշկա-վեներոլոգիական ԳՀԻ մաշկաբանության բաժնի վարիչ։ Միրաքյանի գիտական աշխատանքները հիմնականում վերաբերում են սիֆիլիսի, գոնոռեայի, մալարիայի զուգորդմանը, պրոֆեսիոնալ դերմատոզների (մետաքսագործների, ծխախոտագործների մոտ), մաշկի տուբերկուլոզի, հայ բժշկագիտության պատմության և այլ հարցերի ուսումնասիրությանը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) — Երևան: 1981. — հատոր 7. — էջ 615.


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 11969 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 615)։*  |
**Գյուղատնտեսության աերոտիեզերական հետազոտության մեթոդներ**, մշակաբույսերի, հողհանդակների և հողերի վիճակի մասին աերո և տիեզերական հանույթների, վերերկրային տեղեկությունների ստացման, մշակման ու նյութերի օգտագործման եղանակների համախումբ։

Նկարագրություն
--------------

Գյուղատնտեսության աերոտիեզերական հետազոտության մեթոդների հիմքում ընկած է երկրի մակերևույթին գտնվող հետազոտման օբյեկտների նկարահանումը՝ օդագնացության (ինքնաթիռ, ուղղաթիռ և այլն) կամ տիեզերական (ինքնաշխատ և օդաչուավոր սարքեր) կրիչների վրա տեղադրված հեռազոնդավորման տարատեսակ համակարգերի օգնությամբ։

Հեռազոնդավորման սարքերից առավել տարածված են բարձր զգայուն բազմասպեկտրային տեսածրող ռադիոչափերը կամ տեսածրիչները, որոնք ապահովում են միևնույն օբյեկտի միաժամանակյա նկարահանում էլեկտրամագնիսական սպեկտրի մի քանի նեղ տիրույթներում, նաև ջերմային ենթակարմիր ու ռադիոտեղորոշումային սարքավորումները, որոնցով հնարավոր է նկարահանումն իրականացնել շուրջօրյա ռեժիմով և ցանկացած եղանակային պայմաններում։

Հետազոտության մեթոդներ
----------------------

Գյուղատնտեսության աերոտիեզերական հետազոտության մեթոդներով գյուղատնտեսական հետազոտումը դիտարկվող տարածքի աերո և տիեզերական նկարահանումներ կատարելն է, ստացված պատկերների գրանցումը մագնիսական կրիչների վրա, լուսանկարների կամ թվային տեսքով, փորձադաշտերում և փորձանմուշային տեղամասերում՝ աերոդիտման և գետնի վրա կատարվող դիտարկումներով լրացուցիչ տեղեկություն ստանալը։ Այն անհրաժեշտ է աերո և տիեզերական նկարահանումների նյութերն ապակոդավորելու և մեկնաբանելու համար, ստացված տեղեկությունների համալիր մշակումը՝ գաղտնի տեղեկատվական կարիքների ապահովման համար։ Աերո և տիեզերական հանույթների նյութը մշակվում է ակնադիտագործիքային, նաև պատկերների ապակոդավորման և մեկնաբանման ավտոմատացված մեթոդներով՝ օպտիկաէլեկտրոնային ու թվային հաշվիչ տեխնիկայի կիրառմամբ։ Գյուղատնտեսության աերոտիեզերական հետազոտության մեթոդների մեջ օգտագործվում են մշակաբույսերի նույնականացման և ցանքատարածքների մակերեսների որոշման, նրանց զարգացման պայմանների ու վիճակի օպերատիվ հսկողության, վնասատուներով վարակվածության և բույսերի հիվանդությունների վաղ ախտորոշման, վնասատուների և հիվանդությունների առաջացման ու տարածման օջախների սրացման, մեծ տարածքներում մշակաբույսերի հասունացման ժամկետների ու բերքատվության գնահատման և կանխագուշակման, հողերի ու հանդակների կարանտինի, հողերի դասակարգման, դաշտային աշխատանքների և ագրոտեխնիկական միջոցառումների գրաֆիկների ու ժամկետների ճշգրտման, ջրամելիորատիվ համակարգերի և ջրամբարների վիճակի գնահատման, հողերի հակաէրոզային պաշտպանության, հողաշինական նախագծահետախուզական աշխատանքների, հողերի պետական հավառման ու կադաստրի կազմման, գյուղատնտեսական հանդակների մակերեսների ընդարձակման, հողային պաշարների բացահայտման, հողի որակից կախված՝ գյուղատնտեսական արտադրության մասնագիտացման ու տեղաբաշխման, բերքահավաքի տեխնիկայի և փոխադրամիջոցների արդյունավետ օգտագործման, շրջակա միջավայրի վրա գյուղատնտեսական արտադրության ազդեցության գնահատման և այլնի համար։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Գրչության կենտրոններ** , հայ մշակույթի միջնադարյան կենտրոններ, բնակավայրեր կամ հաստատություններ, որտեղ գրվել, ընդօրինակվել, զարդանկարվել ու կազմվել են ձեռագրեր։ Ձեռագրեր ստեղծվել են հիմնականում վանքերին ու մենաստաններին, եպիսկոպոսարաններին ու դպրանոցներին կից գրչատներում՝ նպատակ ունենալով ձեռագրերի բազմացումը ինչպես առօրյա օգտագործման, ուսուցման ու ընթերցման կարիքները բավարարելու, այնպես էլ հետագա սերունդներին փոխանցելու համար։ Եղել են նաև առանձին տներ, որտեղ գրիչները ձեռագրերն ընդօրինակելու համար օգտագործել են աշակերտների և ընտանիքի անդամների աշխատանքը։ Գրչության կենտրոններում ձեռագրեր ընդօրինակելու հետ ստեղծվել են պատմագրական, գրական, գիտական, դավանաբանայան բնույթի գործեր։ Գրչության կենտրոնները եղել են գրի պահպանման ու զարգացման, մանրանկարչության ու կազմարարական արվեստի, մագաղաթի ու թղթի մշակման, ներկերի ու թանաքի պատրաստման և գրչության արվեստին առնչված այլ արհեստների կենտրոններ։ Խոշոր կենտրոններում եղել են գրչապետներ ու սրբագրիչներ, որոնք հետևել են ձեռագրի գեղեցկությանը և գրագիտությանը։

Հայ գրչության կենտրոնները
-------------------------

Հայ առաջին գրչության կենտրոնը Վաղարշապատն է։ Այդտեղ, 5-րդ դարից սկսած, գրվել, բազմացվել և Հայաստանի տարբեր կողմեր են առաքվել հայկական ձեռագրեր։ Սրանք իրենց հերթին ընդօրինակվել ու բազմացվել են այլ գրչության կենտրոններում։ Հաշվվում են ավելի քան 1500 գրչության կենտրոններ, որոնք գործել են տարբեր ժամանակներում և ունեցել տարբեր ընդգրկում։ Առավել նշանավոր էին Վաղարշապատի, Սյունյաց, Անձևացյաց, Տաթևի, Վարագի, Նարեկի, Արգինայի, Հաղպատի, Սանահինի, Աղթամարի, Գետիկի, Գոշավանքի, Խորանաշատի, Խոր վիրապի, Մշո Առաքելոց և Գլակա վանքերի, Երզնկայի, Կարինի, Կարսի, Գլաձորի, Ապրակունիսի, Խառաբաստի, Մեծոփի, Սսի, Դրազարկի, Ակների, Գռների, Ադանայի, Խիզանի, Վանի, Բաղեշի, Կաֆայի, Սուրխաթի, Սկևռայի, Կոստանդնուոլսի, Երուսաղեմի, Նոր Ջուղայի և այլ գրչության կենտրոններ։ Հայ գրչության կենտրոններ են եղել նաև Վրաստանում, Իրանում, Ռուսաստանում, Իտալիայում, Հնդկաստանում, Հոլանդիայում, Լեհաստանում, Եգիպտոսում և այլուր։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  *Քրիստոնյա Հայաստան հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո:*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 237)։*  |