**Թոմաս Օվերբերի** (անգլ.՝ Thomas Overbury, հունիսի 18, 1581(1581-06-18), Ուորիքշիր, Անգլիա - սեպտեմբերի 14, 1613(1613-09-14), Լոնդոնի թաուեր, Լոնդոն, Անգլիայի թագավորություն) անգլիացի բանաստեղծ և ակնարկագիր է, որը հայտնի է նաև աղմկահարույց դատավարության հանգեցրած սպանության զոհ դառնալու համար։ Նրա «կին» բանաստեղծությունը (նաև կոչվում է «կինը»), որը նկարագրում էր այն առաքինությունները, որոնք երիտասարդը պետք է պահանջի կնոջից, մեծ դեր խաղաց նրա սպանությունն արագացնող իրադարձություններում։

Նախապատմություն
---------------

Թոմաս Օվերբերին ծնվել է Իլմինգթոնի մոտակայքում ՝ Ուորվիքշիր կոմսությունում, Նիկոլաս Օվերբերիի ընտանիքում՝ Բուրթոն-օն-թե-Հիլլիում, Գլոստերից և Մերի Փալմերից։ 1595 թվականի աշնանը նա դարձավ Օքսֆորդի Թագավորական քոլեջի ջենթլմեն-կոմմոներ։ Նա բակալավրի կոչում է ստացել 1598 թվականին, այդ ժամանակ արդեն ընդունվել է Լոնդոնի Միդլ Թեմփլ քաղաքում իրավագիտություն սովորելու համար։ Շուտով նա շահեց սըր Ռոբերտ Սեսիլի բարեհաճությունը, ճանապարհորդեց մայրցամաքով և սկսեց վայելել զարգացած մտքով և ազատ վարքով մարդու համբավ։

Ռոբերտ Կարր
-----------

Մոտ 1601 թվականին, Էդինբուրգում արձակուրդի ժամանակ, նա հանդիպեց Ռոբերտ Քարին, որն այն ժամանակ Դանբարի կոմսի անհայտ էջն էր։ Երկու երիտասարդների միջև մեծ բարեկամություն սկսվեց, և նրանք միասին եկան Լոնդոն։ Քարի վաղ պատմությունն անհասկանալի է, և հավանական է, որ Օվերբերին դատարանում ներկայացուցչություն է ձեռք բերել, նախքան իր երիտասարդ գործընկերոջը հաջողվել է։ Համենայն դեպս, երբ քարը գրավեց Ջեյմս I-ի ուշադրությունը 1606 թվականին՝ ոտքը կոտրելով ախոռում, Օվերբերին որոշ ժամանակ թագավորի հասարակ ծառան էր։

1608 թվականի հունիսին Ջեյմսին ասպետի կոչում շնորհելով՝ 1608 թվականի հոկտեմբերից մինչև 1609 թվականի օգոստոսը նա ճանապարհորդեց Նիդեռլանդներով և Ֆրանսիայով՝ մնալով Անտվերպենում և Փարիզում; այդ ժամանակի գոնե մի մասն անցկացրեց իր ժամանակակից և պուրիտանացի աստվածաբան Ֆրենսիս Ռուսի հետ ։

Վերադառնալուց հետո նա սկսեց շատ ուշադիր հետևել կարրի վիճակին։ Երբ վերջինս դարձավ վիկոնտ Ռոչեսթերը 1610 թվականին, մոտիկությունը, ըստ երևույթին, պահպանվեց։ Օվերբերիի օգնությամբ երիտասարդ քարը գրավեց թագավորի ուշադրությունը և շուտով դարձավ նրա սիրելին ու սիրուհին։ Օվերբերին ուներ իմաստություն, իսկ քարը ՝ թագավորի լսողությունը, որի մեջ նա կարող էր այն թափել։ Այս համադրությունը արագորեն բարձրացրեց Կարրին իշխանության սանդուղքով։ Շուտով նա դարձավ Անգլիայի ամենահզոր մարդը Ռոբերտ Սեսիլից հետո։

Պալատական ինտրիգներ և մահ
-------------------------

Երիտասարդ Օվերբերիի փորագրություն: Պատրաստված է նրա մահից հետո ՝ Ռենոլդ Էլստրակեի կողմից, մոտ 1615-1616 թվականներին
1612 թվականին Սեսիլի մահից հետո Հովարդների կուսակցությունը, որը բաղկացած էր Հենրի Հովարդից, Թոմաս Հովարդից, նրա փեսա լորդ Նոլլիսից և Չարլզ Հովարդից, Սըր Թոմաս Լեյքի հետ միասին, վերահսկողություն հաստատեց կառավարության մեծ մասի և նրա հովանավորության վրա։ Հզոր Կարրը, որը ոչ պիտանի էր իրեն վերապահված պարտականությունների համար և հաճախ կախված էր իր մտերիմ ընկեր Օվերբերիից՝ օգնելու պետական թղթերին, տեղափոխվեց Հովարդ ճամբար այն բանից հետո, երբ նա սիրավեպ սկսեց ամուսնացած Ֆրենսիս Հովարդի՝ Էսեքսի կոմսուհի, Կոմս Սաֆոլկի դստեր հետ։

Օվերբերին ի սկզբանե կտրականապես դեմ էր այս սիրավեպին՝ մատնանշելով Կարին, որ դա կվնասի իր կարիերային, և որ Ֆրենսիս Հովարդը, նույնիսկ իր կարիերայի այս վաղ շրջանում, արդեն «հայտնի էր իր նեղացկոտությամբ և անհամեստությամբ»։ Բայց հիմա Կարը խենթանում էր նրա համար և կրկնում էր կոմսուհուն այն, ինչ ասաց Օվերբերին։ Հենց այս ժամանակ էր, որ Օվերբերին գրեց և լայնորեն տարածեց իր «կինը »բանաստեղծությունը ձեռագրով, որը ներկայացնում էր այն առաքինությունների պատկերը, որոնք երիտասարդը պետք է պահանջի կնոջից, նախքան նրա հետ ամուսնանալու անխոհեմություն ունենալը։ Լեդի Էսեքսը կարծում էր, որ Օվերբերիի նպատակը այս բանաստեղծությունը գրելիս իր ընկերոջ աչքերը բացելն էր իր թերությունների վրա։ Այժմ իրավիճակը վերածվել է մահացու մենամարտի սիրուհու և ընկերոջ միջև։ Կոմսուհին փորձեց շահարկել Օվերբերիին՝ անհարգալից վերաբերմունք ցուցաբերելու Դանիայի Թագուհի Աննայի նկատմամբ, ով վիրավորված էր։ Նրա պալատը՝ վիկոնտ Լայլը, 1612 թվականի նոյեմբերին գրել է, որ Օվերբերիին թույլատրվել է հայտնվել դատարանում, բայց ոչ թագուհու տեսադաշտում, ոչ էլ թագավորական պալատների նրա մասում։

Ջեյմս I-ը Օվերբերիին առաջարկեց դեսպան նշանակել, հավանաբար Միխայիլ Ռուսսկու արքունիքում, քանի որ այդ ժամանակ Ռուսաստանի հետ հարաբերությունները պոտենցիալ խնդիր էին նրանց միջև, ովքեր պաշտպանում էին ուժեղ պրոտեստանտական և հակակաթոլիկ արտաքին քաղաքականությունը, և նրանց, ովքեր կենտրոնացած էին Հովարդների վրա, ովքեր պաշտպանում էին կաթոլիկ տերությունների հետ հաշտեցումը մայրցամաքում; կային միջազգային քաղաքականության քաղաքական պատճառներ, ինչպես նաև անձնական պատճառներ, որոնք կապված էին թագավորի նախանձի հետ Օվերբերիի հարաբերությունների մեջ Կարի հետ, որպեսզի համոզեն Ջեյմսին ուղարկել առաջինին, ինչպես նաև Կարի և Նորթհեմփթոնի անձնական շահերը, որոնք պնդում էին նրա առաջարկը։ Օվերբերին հրաժարվեց, քանի որ կարծում էր, որ Կարը կարող է իրեն խաբել(հենց այն պատճառով, որ մերժումը կհանգեցներ նրան, որ Օվերբերին բանտ կընկնի), Ջեյմս I-ն այնքան զայրացած էր օվերբերիի ամբարտավանությունից, որը հրաժարվեց առաջարկից, որ հրամայեց նրան նետել Լոնդոնի Աշտարակ 1613 թվականի ապրիլի 22-ին, որտեղ նա մահացավ սեպտեմբերի 14-ին։

Սկանդալի սկիզբը
---------------

Հովարդները Ջեյմսի աջակցությունն են ստացել Էսեքսի 3-րդ կոմս Ռոբերտ Դևերոյի հետ Ֆրենսիսի ամուսնությունը դադարեցնելու հարցում՝ իմպոտենցիայի պատճառով, որպեսզի նրան ազատ արձակեն նորից ամուսնանալու համար։ Ջեյմսի օգնությամբ ամուսնությունը պատշաճ կերպով լուծարվեց 1613 թվականի սեպտեմբերի 25-ին՝ չնայած Էսեքսի առարկություններին իմպոտենցիայի մեղադրանքի դեմ։ Գործը քննող հանձնաժողովի անդամները վճիռ կայացրեցին 5:5 հաշվով, ուստի 5եյմսը արագորեն նշանակեց երկու լրացուցիչ դատավոր, որոնք երաշխավորված էին կողմ քվեարկել, ինչը հասարակական նախատինք առաջացրեց։ Երբ չեղյալ հայտարարվելուց հետո Թոմաս Բիլսոնը (Թոմաս Բիլսոնի որդին, վինչեստերի եպիսկոպոսը, հանձնաժողովի Ավելացված անդամներից մեկը) ասպետի կոչում ստացավ, նրան տրվեց «սըր Բիլսոն ոչնչություն» մականունը։ Խոսակցություններ կային նաև, որ հանձնաժողովը խաբել է հավատալու, որ Ֆրենսիսը դեռ անձեռնմխելի կույս է։

Ֆրենսիս Հովարդի և Ռոբերտ քարի՝ այժմ Սոմերսեթի Կոմս հարսանիքը, որը տեղի ունեցավ երկու ամիս անց, դարձավ սեզոնի դատական իրադարձությունը, որը հատվածներով երգեց Ջոն Դոննը։ Հովարդների իշխանության գալը կարծես ավարտված էր։

Օվերբերիի մահվան մեջ անազնիվ խաղի մասին լուրերը սկսեցին շրջանառվել։ Գրեթե երկու տարի անց՝ 1615 թվականի սեպտեմբերին, երբ Ջեյմսը գտնվում էր Քարին նոր ֆավորիտ Ջորջ Վիլերսի հետ փոխարինելու գործընթացում, Թաուերի նահանգապետը նամակ ուղարկեց թագավորին՝ տեղեկացնելով նրան, որ վերակացուներից մեկը բանտարկյալին «թունավորված սնունդ և դեղորայք է բերել»։

Ջեյմսը չցանկացավ խորանալ այս գործի մեջ, բայց լուրերը հրաժարվեցին բաժանվել։ Ի վերջո, նրանք սկսեցին ակնարկել հենց թագավորի ներգրավվածության մասին՝ ստիպելով նրան հետաքննություն սկսել։ Սպանության մանրամասները բացահայտվել են Էդվարդ Քոքսի և սըր Ֆրենսիս Բեկոնի կողմից, ովքեր նախագահում էին դատավարությունը։

Դատավարություն
--------------

1615-ի վերջին և 1616-ի սկզբին վեց մեղադրյալների նկատմամբ հաջորդած հայտնի դատավարություններում դավադրության ապացույցներ հայտնվեցին։ Շատ հավանական է, որ Օվերբերին զոհ Է դարձել Նորթհեմփթոնի և Սաֆոլկի կոմսի կողմից կազմակերպված «պատյանի» զոհին՝ Կարի մեղսակցությամբ, որպեսզի չխանգարի նրան ամուսնությունը չեղյալ հայտարարելու ընթացակարգի ընթացքում։ Օվերբերին չափազանց շատ բան գիտեր Կարի հետ Ֆրենսիսի կապերի մասին և, հովարդների նկատմամբ խորը քաղաքական թշնամանքից դրդված, դեմ էր այդ ամուսնությանը այն եռանդով, որը նրան վտանգավոր էր դարձնում։ Թագուհին տարաձայնություններ սերմանեց ընկերների միջև՝ Օվերբերի Կարին անվանելով «նահանգապետ»։

Այն ժամանակ հայտնի չէր, և այժմ հաստատ հայտնի չէ, թե որքանով է Կարը մասնակցել առաջին հանցագործությանը, և արդյոք նա չգիտեր այդ մասին։ Լեդի Էսեքսը, սակայն, չբավարարվեց Օվերբերիին լռեցնելու համար. նա վճռական էր, որ «նա այլևս չպետք է վերադառնա այս փուլ»։ Նա հեռացրեց սըր Ուիլյամ Ուեյդին՝ Աշտարակի ազնիվ լորդ լեյտենանտին, որպեսզի տեղ ստեղծի նոր լեյտենանտի՝ սըր Ջերվաս Հելվիսի համար. և բանտապահ Ռիչարդ Ուեսթոնը, ում մասին չարագուշակները ասում էին, որ նա «մարդ է, ով լավ ծանոթ է թմրանյութերի ուժին», նշանակվել է Օվերբերիին խնամելու համար։ Ուեսթոնը, հետագայում բժշկի այրու՝ տիկին էն Թերների և Ֆրանկլին ազգանունով դեղագործի օգնությամբ, օվերբերիին ցողեց ծծմբաթթվով՝ պղնձի սուլֆատի տեսքով։

Դավադիրների համար դժվար չէր Ջեյմսի համաձայնությունը, քանի որ նրան դուր չէր գալիս Օվերբերիի ազդեցությունը Կարի վրա։ Ջոն Չեմբերլենը (1553-1628) այն ժամանակ հայտնում էր, որ թագավորը «վաղուց ցանկություն ուներ նրան հեռացնել լորդ Ռոչեսթերի [Կարի] պաշտոնից, քանի որ նա իր համար անպատվություն էր համարում այն փաստը, որ աշխարհում կարծիք կար, որ Ռոչեսթերը ղեկավարում էր իրեն, իսկ Օվերբերին ղեկավարում էր Ռոչեսթերը»։ Օվերբերին թունավորվել է։

Ֆրենսիս Հովարդը խոստովանել է, որ ներգրավված է Օվերբերիի սպանության մեջ, բայց նրա ամուսինը՝ ոչ։ Վախենալով, թե ինչ կարող է ասել Կարը իր մասին դատարանում, Ջեյմսը բազմիցս հաղորդագրություններ է ուղարկել Թաուեր՝ աղաչելով նրան ընդունել իր մեղքը ներման դիմաց։«Դժվար չէ կռահել, որ նա ինձ սպառնացել է մեղադրելով, որ ես ինչ-որ կերպ հանցակից եմ իր հանցանքին»։

1616 թվականի մայիսի վերջին զույգը մեղավոր ճանաչվեց և մահապատժի դատապարտվեց այս դավադրությանը մասնակցելու համար։ Այնուամենայնիվ, նրանք բանտարկված մնացին Աշտարակում, մինչև 1622 թվականին ի վերջո ազատ արձակվեցին և ներում շնորհվեցին։

Չորս հանցակիցներ՝ Ռիչարդ Ուեսթոնը, էն Թերները, Ջերվեզ Հելվիսը և Սայմոն Ֆրանկլինը, մեղավոր են ճանաչվել մինչ այդ ՝ 1615 թվականին, և չունենալով ազդեցիկ կապեր ՝ կախաղան են բարձրացվել։

Թագավորի ներգրավվածությունը նման սկանդալին առաջացրեց բազմաթիվ հասարակական և գրական շահարկումներ և անուղղելիորեն աղտոտեց Հակոբի բակը կոռուպցիայի և անառակության պատկերով։

Գրականություն
-------------

* Overbury's poem, *A Wife*, was published in 1614 (see 1614 in poetry), and ran through six editions within a year, the scandal connected with the murder of the author greatly aiding its success. It was abundantly reprinted within the next sixty years, and it continued to be one of the most widely popular books of the 17th century. Combined with later editions of *A Wife*, and gradually adding to its bulk, were *Characters* (first printed in the second of the 1614 editions), *The Remedy of Love* (1620; see 1620 in poetry), and *Observations in Foreign Travels* (1626). Later, much that must be spurious was added to the gathering snowball of Overbury's works.
* Hic Mulier, an anonymous pamphlet published in 1620 in opposition to 'masculine' behaviour in females during the reign of James VI and I, quotes from *A Wife*, identified only through a marginal reference to *S.T.O.*
* *The Court and Character of King James*, a gossipy and partisan memoir, published in 1650 by a longstanding courtier, Sir Anthony Weldon
* Tragic stage play, *Sir Thomas Overbury*, by Richard Savage 1723
* Jean Plaidy's *Murder in the Tower* in 1964 tells of the love triangle between Overbury, Carr and Lady Francis Howard.
* For an alternative account of the trial, see Anne Somerset's *Unnatural Murder* (Weidenfeld & Nicolson, 1997).
* Marjorie Bowen wrote a fictionalised account of the case and trial in *The King's Favourite*.
* Rafael Sabatini's novel about the rise and fall of Robert Carr, *The King's Minion* (1930), argues Overbury's poisoning was ordered by James I and carried out by his personal physician after the failed attempts by Lady Essex and her conspirators.
* The dramatist John Ford wrote a lost work titled *Sir Thomas Overbury's Ghost, containing the history of his life and untimely death* (1615). Its nature is uncertain, but Ford scholars have suggested it may have been an elegy, prose piece or pamphlet.
* Nathaniel Hawthorne mentions Overbury's murder in his book *The Scarlet Letter*.
* Charles Mackay devoted much of the chapter on "The Slow Poisoners" in the second volume of *Extraordinary Popular Delusions and the Madness of Crowds* to Overbury's death and the various fates of his murderers.
* Miriam Allen deFord wrote *The Overbury Affair*, which involves events during the reign of James I of Britain surrounding the murder of Sir Thomas Overbury. The book received a 1961 Edgar Award from the Mystery Writers of America for Best Fact Crime book.
* Brian Harris QC offers a radical new approach to the poisoning conspiracy and suggests that Overbury may not have died [*պարզաբանել*] at the hands of Frances Howard. See *Passion, Poison and Power*, Wildy, Simmonds & Hill, 2010; (9780854900770)
* Elizabeth Fremantle (writing as E. C. Fremantle) wrote a fictional treatment of the story in *The Poison Bed*.
* Lucy Jago's *A Net for Small Fishes* (Bloomsbury 2021) is a highly praised fictional account, focusing on Frances Howard and Anne Turner’s relationship

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. ↑  Thomas Overbury, *A Wife* retrieved 1 October 2014
3. 1 2  Կաղապար:Cite odnb
4. ↑  «Alumni Oxonienses 1500-1714».
5. ↑  Poltrack, Emma. "A world of poison: The Overbury scandal", *Shakespeare & Beyond*, Folger Shakespeare Library, 16 October 2018
6. ↑  McGee, 2004, էջ 406
7. ↑  Willson, pg. 349; "Packets were sent, sometimes opened by my lord, sometimes unbroken unto Overbury, who perused them, registered them, made table-talk of them, as they thought good. So I will undertake the time was, when Overbury knew more of the secrets of state, than the council-table did." Francis Bacon, speaking at the trial. Quoted by Perry, p. 105.
8. ↑  William Shaw & G. Dyfnallt Owen, *HMC 77 Viscount De L'Isle Penshurst*, vol. 5 (London, 1961), p. 65.
9. ↑  Dunning, Chester. "The Fall of Sir Thomas Overbury and the Embassy to Russia in 1613", *The Sixteenth Century Journal*, vol. 22, no. 4, 1991, pp. 695–704. *JSTOR*. Accessed 30 July 2020.
10. ↑  Annabel Patterson. *Reading Between the Lines* (Madison, Wis. 1993), p. 195.
11. ↑  Lindley, pg. 120.
12. ↑  Weldon, Anthony, *The Court and Character of King James*, 1650, pp. 73–74. Accessed 30 July 2020.
13. ↑  Barroll, *Anna of Denmark*, p 136.
14. ↑  Lindley, p. 145
15. ↑  Willson, p. 342.
16. ↑  Lindley, p. 146.
17. ↑  Stewart, p. 275.
18. 1 2  The Overbury Murder Scandal (1615–1616) earlystuartlibels.net. Accessed 29 August 2022.
19. ↑  Underdown, David. "Review of Bellany, Alastair, The Politics of Court Scandal: News Culture and the Overbury Affair, 1603–1660", H-net.org. May 2002.
20. ↑  Stock, L. E. et al. (eds.) *The Nondramatic Works of John Ford* (Medieval & Renaissance Texts & Studies, 1991); p. 340.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Barroll, J. Leeds (2001) *Anna of Denmark, Queen of England: a cultural biography*. Philadelphia: University of Pennsylvania Press 0-8122-3574-6.
* Davies, Godfrey ([1937] 1959) *The Early Stuarts*. Oxford: Clarendon Press 0-19-821704-8.
* DeFord, Miriam Allen (1960) *The Overbury Affair: the murder trial that rocked the court of King James I*. Philadelphia: Chilton Company.
* Harris, Brian (2010 ) *Passion, Poison and Power: The Mysterious Death of Sir Thomas Overbury* Wildy, Simmonds and Hill. 9780854900770.
* Lindley, David (1993) *The Trials of Frances Howard: fact and fiction at the court of King James*. London: Routledge 0-415-05206-8.
* McGee, Sears J (2004). «Francis Rous and "scabby or itchy children": The Problem of Toleration in 1645». *Huntington Library Quarterly*. **67** (3). doi:10.1525/hlq.2004.67.3.401.
* Perry, Curtis (2006) *Literature and Favoritism in Early Modern England*. Cambridge; New York: Cambridge University Press 0-521-85405-9.
* Stewart, Alan (2003) *The Cradle King: a life of James VI & I.* London: Chatto and Windus. 0-7011-6984-2.
* Willson, David Harris ([1956] 1963 ed) *King James VI & I.* London: Jonathan Cape 0-224-60572-0.
* This article incorporates text from a publication now in the public domain: Gosse, Edmund William (1911). «Overbury, Sir Thomas». *Encyclopædia Britannica* (անգլերեն). Vol. 20 (11th ed.). էջ 384.*The tryal of Mr. Richard Weston, at the Guild-Hall of the City of London, for the murder of Sir Thomas Overbury, Knt. October the 19th, 1615. 13 Jac. I*, 1737 (unknown author, publisher)