**Պետական հեղաշրջում Իրանում** 1953 թվականին, որը հանգեցրել է Իրանի «Ազգային ճակատի» ժողովրդավարական ճանապարհով ընտրված կառավարության տապալմանը].:

Նախադրյալներ
------------

20-րդ դարի սկզբից Իրանում նավթի արդյունահանումը վերահսկում էր անգլիական կապիտալը։ Մեծ Բրիտանիայի գործարար Ուիլյամ Դ'Արսի ՝ Իրանին չափազանց ոչ շահավետ կոնցեսիայի վրա հիմնված «Անգլո-պարսկական նավթային ընկերությունը» (AINK, այժմ BP) խուսափել է Իրանին իրանական նավթի արդյունահանման բաժնեմաս վճարելուց։ Իրանի տնտեսությանը ոչ պակաս վնաս է հասցրել եկամտահարկից և մաքսատուրքերից ազատվելը։ Նույնիսկ Իրանն ինքը սեփական սպառման համար բավարար նավթ չի ստացել, ուստի ստիպված է եղել այն ներմուծել Խորհրդային Միությունից։

Նավթային արդյունաբերության ազգայնացման զանգվածային շարժումը գլխավորել Է Իրանի ընդդիմադիր «Ազգային ճակատը», որը ստեղծվել է 1949 թվականի հոկտեմբերին (ի սկզբանե ընտրություններում խախտումների դեմ պայքարելու համար) լիբերալ-ազգայնական և ժողովրդավարական ուժերի (առավելապես ձախ ուղղության, բայց նաև որոշ իսլամիստների) ՝ նախկին նախարար և իրավաբանական գիտությունների դոկտոր Մոհամեդ Մոսադեգի գլխավորությամբ, որը հանդես էր գալիս Իրանի համար ոչ շահավետ պայմաններով նավթային կոնցեսիաները բրիտանական կորպորացիային հանձնելու դեմ։ Դեռևս 1919 թվականին գլխավոր նպատակը սեփական նավթի նկատմամբ Իրանի իրավունքի պաշտպանությունն է և դրանից ստացվող եկամուտները, որպեսզի ապահովեն հետագա առաջադեմ բարեփոխումները։

16-րդ Մեջլիսի կազմում անցան «Ազգային ճակատի» մի շարք անդամներ և նրանց դաշնակիցները, սակայն վարչապետ նշանակվեց գեներալ Հաջ Ալի Ռազմարան, որի թեկնածությունը պաշտպանում էին ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի դեսպանատները, որոնք մեծապես վերահսկում էին կառավարության ձևավորման գործընթացը։

### Նավթի ազգայնացում

1950 թվականի նոյեմբերին Մոսադեգը խորհրդարանին առաջարկեց հրաժարվել այլ երկրների հետ «նավթային պայմանագրերից»։ Այդ առաջարկն արգելափակել է վարչապետը, որը գաղտնի բանակցություններ էր վարում «Անգլո-պարսկական նավթային ընկերություն»-ի հետ, սակայն արդեն տարեվերջին Թեհրանում մի շարք խոշոր հանրահավաքներ են անցկացվել ընկերության սեփականության ազգայնացման համար։ Ամեն ինչ սկսվեց Թեհրանի համալսարանի ուսանողների փողոցային ելույթներից խորհրդարանում նավթային հանձնաժողովի հաշվետվության քննարկման ժամանակ, իսկ դեկտեմբերի 29-ին տեղի ունեցավ «համաժողովրդական» ակցիա, որի ժամանակ ընդունվեց բանաձև, որով պահանջվում էր վերացնել ռազմական դրությունը, դադարեցնել լրագրողների հետապնդումները և ազգայնացնել նավթարդյունաբերությունը։

Բողոքների ճնշման տակ կառավարությունը զիջումների է գնացել մի շարք հարցերի շուրջ։ Իմանալով, որ Սաուդյան Արաբիան ամերիկյան նավթային ընկերության (Saudi Arabian Oil Company) հետ համաձայնագրում հասել է արդյունահանված նավթից ստացված շահույթի հավասար բաշխմանը, վարչապետը ներկայացուցիչներին առաջարկել է նոր համաձայնագրում ներառել նման դրույթ, սակայն անգլիացիները հրաժարվել են ՝ հայտարարելով, որ բանակցություններ չեն վարի ազգայնացման սպառնալիքի ներքո, որին հրապարակային ելույթներում չդադարող զանգվածային հանրահավաքներում և իրենց ֆեթվաներում կողմ են եղել այաթոլլա Աբոլ-Քասեմ Կաշանիին, որը նշանակված էր «Ազգային ճակատի» աջակցությամբ որպես խորհրդարանի խոսնակ, և Իրանի այլ առաջատար հոգևորականներին։

Այն բանից հետո, երբ վարչապետն այս պարագայում հրապարակավ մերժեց իրանական նավթի ազգայնացման գաղափարը, նա սպանվեց մզկիթի մուտքի մոտ ՝ «Ֆեդաինա իսլամ» կազմակերպության անդամի կողմից 1951 թվականի մարտի 7-ին։ Նրա մահվանից անմիջապես հետո սկսվել Է Իրանի նավթային արդյունաբերության ազգայնացման մասին օրինագծի նախապատրաստման գործընթացը, թեև նոր վարչապետը ՝ ԱՄՆ-ում Իրանի նախկին դեսպան Հուսեյն Ալան, ավելի եռանդուն հակառակորդ էր ազգայնացման հարցում։ 1951 թվականի մարտի 15-ին Իրանի Մեջլիսը որոշում կայացրեց ազգայնացնել Իրանի նավթային արդյունաբերությունը, մարտի 20-ին սենատը դրան հավանություն տվեց։

Չնայած ռազմական դրությանը և կառավարության ժամանակավոր ղեկավարի կողմից ցույցերի արգելմանը, արդեն մարտի 16-ին Թեհրանում անցկացվել է ընկերության դեմ պայքարի ազգային հասարակության բազմահազարանոց հանրահավաքը, որտեղ առաջ էին քաշվել երկրի հարավի նավթային արդյունաբերության ազգայնացման պահանջները, ի պատասխան կորպորացիան դադարեցրել է դոտացիաների վճարումն իրանական նավթագործներին, և նրանք գործադուլ են հայտարարել։ Աբադանում գործադուլավորների և նրանց հետ համերաշխ աշխատավորների ցույցերին հաջորդած դաժան ցրումները Բենդեր Մահշեհրում հանգեցրել են կառավարական զորքերի գնդակներից տասնյակ մարդկային զոհերի։ Ի դեպ, դա միայն ուժեղացրել է բողոքի ցույցերն ամբողջ Իրանում ՝ աշխատավոր-նավթագործների հետ համերաշխության, ընկերության անհապաղ վերացման և նավթային շրջաններից բրիտանական նավատորմի դուրսբերման կարգախոսներով։
Փողոցային ցույցերի ալիքից հետո նախարարների կաբինետը 1951 թվականի ապրիլի 27-ին հրաժարական է տվել։ Հաջորդ օրը ՝ ապրիլի 28-ին, նոր վարչապետ նշանակվեց Մոհամեդ Մոսադեգը, իսկ Մեջլիսը միաձայն կողմ քվեարկեց նավթային արդյունաբերության ազգայնացման մասին օրենքին։ Իրանական ազգային նավթային ընկերությունը ստացել է ընկերության սեփականությունը, որով նախատեսվում էր փոխհատուցում վճարել և մասնակցել խառը հանձնաժողովին փոխադարձ պահանջների քննարկման համար։ Մայիսի 1-ին Մոսադեգի օրենքն ուժի մեջ է մտել։ Ազգայնականությունը վարչապետին հերոս է դարձրել միլիոնավոր իրանցիների աչքերում, որոնք զգացել են, որ երկար ժամանակ առաջին անգամ կարող են տնօրինել ազգային հարստությունները։

### Քաղաքական ճգնաժամը

Այդ ֆոնի վրա քաղաքական ճգնաժամ էր հասունանում ՝ Մոսադեգի (մինչև Փեհլևին իշխած խաջարների տոհմի ժառանգ և շահի իշխանությունը արարողակարգային լիազորություններով սահմանափակելու կողմնակից) և Մոհամմեդ Ռեզա Փեհլևիի շահի շուրջ խմբավորված հին էլիտաների միջև։

1952—ի ամռանը Մոսադեգը վեց ամսով արտակարգ լիազորություններ և պաշտպանության նախարարի պաշտոն էր պահանջել, ինչը նրան թույլ էր տալիս շահին զրկել նրա հենարանից։ Սակայն միապետը մերժել է 1952 թվականի հուլիսի 16-ին վարչապետի հավակնությունները, ինչին հաջորդեց Մոսադեգի անսպասելի հրաժարականը։ Նոր վարչապետ Ահմադ Կավամ աս Սալթանեն, որն ավելի վաղ արդեն չորս անգամ զբաղեցրել է այդ պաշտոնը, Մոսադեգին մեղադրել է անգլո-իրանական հարաբերությունների վատթարացման մեջ («մեկ ընկերության նկատմամբ օրինական հավակնությունները երկու ժողովուրդների միջև թշնամանքի աղբյուրի վերածելու»), սպառնացել է իր կողմնակիցների հետ հաշվեհարդար տեսնել որպես «հանցագործներ» և խոստացել է «վերականգնել օրենքն ու կարգը»։

Ի պատասխան Կավամի հայտարարություններին ՝ երկիրը հուլիսի 17-21-ն ընկած ժամանակահատվածում հակակառավարական ցույցեր է անցկացրել։ Կուլմինացիոն են դարձել Մոսադեգի կողմնակիցների կողմից հայտարարված «ազգային դիմադրության օր» վերջին օրվա իրադարձությունները ՝ մեծ համընդհանուր գործադուլ, որը Թեհրանում վերաճել է ապստամբության, որին երկրի պատմության մեջ առաջին անգամ ակտիվորեն մասնակցել են նաև կանայք։ Իշխանությունները ցուցարարների դեմ են նետել ոստիկանությանը և բանակային զորքերին, այդ թվում ՝ տանկային զորքերին ՝ գնդակահարելով առնվազն 36 մարդու։ Վախենալով բանակի ՝ ցուցարարների կողմն անցնելուց և քաղաքացիական պատերազմ սկսելուց ՝ շահը ստիպված է եղել նահանջել և Մոսադեգին վերադարձնել վարչապետի պաշտոնին։

Իր վարչապետության երկրորդ ժամկետում Մոսադեգը առաջ է քաշել «տնտեսությունն առանց նավթի» կարգախոսը ՝ նկատի ունենալով պետական բյուջեի կայունացումը ՝ առանց նավթից ստացվող եկամուտների, այլ արտադրանքի արտահանման խթանման միջոցով։ Պարտված շահը 1953 թվականի փետրվարի 24-ին հայտարարել էր, որ ժամանակավորապես ստիպված է լինելու լքել Իրանը։ Սակայն այդ իրադարձությունն ինքնին շատ քիչ բանով էր սպառնում Մոսադեգին ՝ ժողովրդի մեջ շահի չափազանց ցածր ժողովրդականության պատճառով։ 1952-ի վերջին Քաշանին Մեջլիսի նախագահի իրավունքով փորձում էր տապալել վարչապետի համար կարևոր օրինագծերը, այդ թվում ՝ նրա արտակարգ լիազորությունների մեկ տարով երկարաձգելու մասին, իսկ 1953-ի փետրվարի 27-ին բացահայտ կերպով հանդես եկավ շահի կողմում Մոսադեգի դեմ։ Հակաարևմտյան բլոկի այս երկու ղեկավարների խզումը գնահատվել է ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի հետախուզական ծառայությունների կողմից որպես ազդանշան այն մասին, որ Մոսադեգի ռեժիմը խոցելի է։

Հարաբերությունները Մեծ Բրիտանիայի և ԱՄՆ-ի հետ
---------------------------------------------

Իրանի գործողությունները վրդովմունքի են արժանացրել Մեծ Բրիտանիայի իշխանական շրջանակներում և ԶԼՄ-ներում։ 1951 թվականի մայիսի 26-ին բրիտանացիները գործ են ներկայացրել Հաագայում ՄԱԿ-ի Միջազգային դատարանի քննությանը։

Սկզբում ամերիկացիներն ու անգլիացիները բանակցություններ էին վարում Իրանի վարչապետ Մոհամեդ Մոսադեգի հետ, սակայն դրանք ոչնչի չհանգեցրին։ Մոսադեգի ծրագիրն առաջարկել է փոխզիջում, որը հիմնված էր վենեսուելական կառավարության ՝ Ռոմուլո Գալեգոսի և «Creole Petroleum»-ի համաձայնության նախադեպի վրա, սակայն բրիտանական կողմը, հակառակ ամերիկացիների հանձնարարականների, դրան չի համաձայնել և սկսել է ծրագրել իրանական կառավարության «պայթեցումը»։

Անգլո-իրանական նավթային ընկերությունը գործարկել է իրանական նավթամթերքների համաշխարհային բոյկոտի մեխանիզմը։ Մեծ Բրիտանիայի կողմից տնտեսական շրջափակման արդյունքում երկիրը հայտնվել է խորը տնտեսական ճգնաժամի մեջ։ Օտարերկրյա տերությունները դադարել են գնել իրանական նավթը, իսկ Իրանը չէր կարող ինքնուրույն վաճառել այն։ Աբադանի նավթավերամշակման գործարանը փակվել է։ Ազգայնացված ձեռնարկություններում աշխատանքը չի կարգավորվել, քանի որ այն բրիտանացի մասնագետներին արգելել է համագործակցել իրանական իշխանությունների հետ, իսկ նրանք չունեին որակյալ անձնակազմ։ Իրանում նավթի արդյունահանման մակարդակը 1950 թվականին նվազել է օրական 666 հազար բարելից մինչև 20 հազար ՝ 1952 թվականին։ Աբադանի ճգնաժամը սրվել է Մեծ Բրիտանիայի թագավորական նավատորմի առևտրային ուղիների ծովային շրջափակման արդյունքում։ Այնուամենայնիվ, չնայած ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի ուժեղ դիմադրությանը, իրանական նավթի ազգայնացումը շարունակվել է։

1952 թվականի հոկտեմբերի 22-ին Իրանը խզեց դիվանագիտական հարաբերությունները Մեծ Բրիտանիայի հետ։ Դրանից հետո Մեծ Բրիտանիան բողոք է ներկայացրել ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդ, սակայն Լոնդոնի բանաձևի նախագծի ընդունմանը խոչընդոտեցին ԽՍՀՄ-ը և Հնդկաստանը։ Մոսադեգը փորձել է պայմանավորվել ԽՍՀՄ-ի հետ իրանական նավթի մատակարարման մասին, սակայն այն ժամանակ Խորհրդային Միության մոտ նավթային տանկերների հզոր նավատորմի բացակայության պատճառով դա չհաջողվեց անել։

Մոսադեգը սկզբում փորձում էր նավթային քաղաքականության հարցերում Մեծ Բրիտանիայի և ԱՄՆ-ի տարաձայնությունների վրա խաղալ, ինչը ձեռնտու էր ընկերության վերացմանը։ 1951 թվականի հուլիսին Իրան էր այցելել ամերիկացի դիվանագետ Ավերել Գարիմանը ՝ նախագահ Հարրի Թրումենի հատուկ ներկայացուցիչը, սակայն իրանցիների և անգլիացիների միջև միջնորդ հանդես գալու նրա փորձը հաջողությամբ չպսակվեց։ Սակայն հոկտեմբերին Մոսադեգն ինքը պաշտոնական այցով ժամանել Է ԱՄՆ և հանդիպել Թրումենի հետ ՝ հույս ունենալով լուծել Աբադանի նավթավերամշակման գործարանի վաճառքի հարցը։ Սակայն Սպիտակ տանը դեմոկրատական վարչակազմի փոփոխությունից հետո ԱՄՆ-ում Հանրապետականները իրենց վրա են վերցրել Իրանում հեղաշրջման ուղեգիծը ՝ վախենալով նրա վրա Խորհրդային ազդեցության և «կոմունիզմի» տարածումից։

Հեղաշրջման նախապատրաստում
-------------------------

1953 թվականի ապրիլի 16-ին Մոսադեգի տապալման ծրագիրը պատրաստ էր։ ԱՄՆ-ում նրա գլխավոր կազմակերպիչներն են եղել պետքարտուղար Ջոն Ֆոսթեր Դալեսը և նրա տեղակալ Ուոլթեր Բեդել Սմիթը, որը վերջերս Պետդեպարտամենտ է տեղափոխվել Կենտրոնական հետախուզական վարչության ղեկավարի պաշտոնից։ Գործը էլ ավելի հեշտացավ Ջոն Ֆոսթերի և նրա եղբոր ՝ Կենտրոնական հետախուզական վարչության ներկայիս տնօրեն Ալեն Դալեսի սերտ համագործակցությամբ ՝ «Sullivan and Cromwell» իրավաբանական գրասենյակով, որը երկար ժամանակ գործեր էր վարում ընկերության հետ ՝ որպես գլխավոր հաճախորդներից մեկը։ Պետական հեղաշրջման նախապատրաստությունն անմիջականորեն ղեկավարել է Կերմիտ Ռուզվելտը, նախագահ Թեոդոր Ռուզվելտի թոռը և ԿՀՎ մերձավորարևելյան բաժնի ղեկավարը ՝ ամերիկացի զինվորական խորհրդական և շահի գվարդիայի նախկին կուրատոր, գեներալ Նորման Շվարցկոպֆ Ավագը։

Ըստ պլանի ՝ ամերիկացիները պետք է գործեին բրիտանական գաղտնի հետախուզական ծառայության (SIS) հետ համատեղ, որն Իրանում լավ կազմակերպված հետախուզական ցանց ուներ։ Գործողության համար հատկացվել է 19 մլն դոլար ՝ իրանցի սպաներին ու պետական ծառայողներին կաշառելու համար։

Երկրի վարչապետի պաշտոնի թեկնածու է ընտրվել գեներալ Ֆազլոլլա Զահեդին ՝ Իրանի ներքին գործերի նախկին նախարարը, որը 1951 թվականին պաշտոնանկ էր արվել Մոսադեգի կողմից (ժամանակին Զահեդին ձերբակալվել էր բրիտանացիների կողմից նացիստական Գերմանիայի գործակալների հետ համագործակցության համար)։

Գործողություն
-------------

ԿՀՎ-ում գործողությունն ստացել է «Այաքս» (TP-AJAX) անվանումը ՝ ի պատիվ հին հունական դիցաբանության երկու հերոսների ՝ Տրոյական պատերազմի մասնակիցների (Այաքս Մեծ, Այաքս Փոքր)։

Գործողությունը սկսվել է 1953 թվականի օգոստոսին։ Մեկնարկել է Մոսադեգի դեմ հզոր տեղեկատվական արշավը, որով մեղադրում էին կոռուպցիայի, հակամոնարխիկ, հակաիսլամական և պրոկոմունիստական հայացքների համար։ Օգոստոսի 11-ին շահ Մոհամեդ Ռեզա Փեհլևին կնոջ հետ մեկնել է Կասպից ծովի ափին գտնվող իր ամառային նստավայր։ Գործողությունը նախատեսված էր սկսել, երբ շահը հրամանագրեր ստորագրել Մոսադեգին վարչապետի պաշտոնից ազատելու և Զահեդիի նշանակման մասին, սակայն հրամանագրերը հետաձգվել են երեք օրով, և այդ մասին Մոսադեգին արդեն հասցրել են հայտնել։

Մոսադդիկը ձերբակալեց շահի գվարդիայի ղեկավար Նեմաթոլլա Նասիրիին, որը հրաման է տվել, և գործարկեց շահի տապալման մեխանիզմը։ Շահը թաքնվել Է Բաղդադում, իսկ հետո ՝ Հռոմում։ Ռադիոյով հայտարարել են հեղաշրջման փորձի մասին, որը կազմակերպել են շահի կողմնակիցները։ Փողոցներում «Ազգային ճակատի», ինչպես նաև կոմունիստական ժողովրդական «Տուդե» կուսակցության ղեկավարությամբ տեղի են ունեցել բազմաթիվ հակաշահական ցույցեր, որտեղ հնչել են շահի տապալման և հանրապետության հռչակման կարգախոսներ։ ԱԳՆ-ն արտերկրում գտնվող դեսպաններին շրջաբերականներ է ուղարկել այն մասին, որ շահը «Իրանում այլևս իշխանական լիազորություններ չունի»։ Զահեդիին բռնելու համար հայտարարվել է պարգև։

Շուտով, սակայն, Մոսադեգը սկսեց սխալներ գործել ՝ հավատալով, որ իրավիճակը լիովին վերահսկողության տակ է պահում։ Նա ոստիկանությանը հրահանգել է «Տուդե» կուսակցության կոմունիստներին թույլ չտալ հանրահավաքներ անցկացնել և պատերից պոկել շահի դեմ ուղղված պաստառները։ Բախումներ են սկսվել կուսակցության ակտիվիստների և իրավապահ մարմինների միջև։ Այդպես վարչապետն իրեն զրկել է ամենաազդեցիկ կողմնակիցներից։

Հետագայում ցույցին ամերիկացիները և բրիտանացիները ներգրավել են կոմունիստ որոշ կողմնակիցների, որոնք մայրաքաղաքում ջարդեր են սկսել, ինչը հանգեցրել է ցուցարարների և վարչապետի կողմնակիցների միջև արյունալի բախումների։ Մոսադեգը հրաժարվել է զորքեր մոբիլիզացնել ՝ չցանկանալով երկիրը ներքաշել քաղաքացիական պատերազմի մեջ։ Նույն օրը քաղաք մտան Զահեդիի ջոկատները, և կարճ մարտից հետո Մոսադեգի կառավարությունը տապալվեց, իսկ ինքը ձերբակալվեց։

Օգոստոսի 19-ին ԿՀՎ գործակալները մուսուլման հոգևորականության պրոշահական թևի մասնակցությամբ Թեհրանում կազմակերպել էին վճարովի զանգվածային անկարգություններ, որոնց ընթացքում վանկարկում էին պրոշահական կարգախոսներ և պահանջում վարչապետի մահը։ Վճարովի սադրիչների մյուս մասը նախապես պատկերել է «կոմունիստներին», որոնք սոցիալիստական հեղափոխության կոչ էին անում ՝ հրահրելով «Տուդեի» իսկական անդամների ելույթներն ու նրանց բախումները հակառակորդների հետ։ Ոստիկանությունը չի միջամտել։ Ապստամբները գրավել են փոստը, հեռագրատունը և ռադիոկայանը, որի օգնությամբ սկսել են տեղեկություններ փոխանցել Մոսադեգին իշխանությունից հեռացնելու մասին։ Շուտով նույն ռադիոկայանը հեռարձակեց Զահեդիի ելույթը։

Զահեդին «շահին սիրող ժողովրդի և նվիրված բանակի» անունից հեռագիր է հղել Հռոմ ՝ շահին հայրենիք վերադառնալու խնդրանքով։
Միաժամանակ, շահի գվարդիաները և շահի մյուս կողմնակիցները բանակում Թեհրանի փողոցներ են դուրս բերել զրահատեխնիկա և մարտի են բռնվել Մոսադեգի կառավարության կողմնակիցների հետ։ Զորամասերն անցել են ապստամբների կողմը։ Ժամը 10:00-ին Գլխավոր շտաբի պետը Մոսադեգին զեկուցել է, որ բանակն այլևս կառավարությանը չի ենթարկվում։

19 ժամվա ընթացքում դավադիրները գրավել են Մոսադեգի տունը, որը գնդակոծել են տանկերից։ Վարչապետի ունեցվածքը թալանվեց։ Մոսադեգը և մի շարք նախարարներ ձերբակալվել են։

Ձերբակալությունից հետո Մոսադեգը բերվել է Զահեդիի մոտ։ Նրանց միջև կայացած զրույցից հետո Զահեդին հրաման է տվել տապալված վարչապետին պաշտպանության տակ պահել շքեղ բնակարաններում և դադարեցնել նրա վրա հարձակումները ԶԼՄ-ների միջոցով։

Օգոստոսի 22-ին շահը հանդիսավոր կերպով վերադարձել է Իտալիայից, իշխանության ղեկին հաստատվել է գեներալ Զահեդիի կառավարությունը։ Նրան աջակցող սպաները պարգևատրվել են։ Մոսադեգի կողմնակիցների ելույթները կանխել են զինվորականները։

«Այաքս» օպերացիան ավարտվեց։

Հետևանքները
-----------

Նախկին վարչապետ Մոհամեդ Մոսադեգը ձերբակալվել է և 1953 թվականի աշնանը ռազմական տրիբունալի կողմից դատապարտվել երեք տարվա ազատազրկման։ Ժամկետի ավարտից հետո մնացած ողջ կյանքը նա տնային կալանքի տակ է անցկացրել իր կալվածքում։

Մոսադեգի կողմնակից ԱԳ նախարար Հոսեյն Ֆաթեմին ձերբակալվել է, ենթարկվել իզուվերյան խոշտանգումների և գնդակահարվել։

Զահեդին վարչապետի պաշտոնում է մնացել մեկ տարի և ութ ամիս, իսկ հետո, շահի կողմից արտաքսվել երկրից։ Իր վարչապետության ընթացքում ստացել Է ԱՄՆ-ից, ինչպես և նախատեսված էր «Այաքս» գործողության ծրագրով, անմիջապես (երկու օրվա ընթացքում), 5 մլն դոլար ՝ զինվորականներին ամսական աշխատավարձի վճարման համար։ Հետագայում ԱՄՆ—ը Զահեդիի կառավարությանը տրամադրել է տնտեսական օգնություն ՝ 23 մլն դոլար և անհատույց օգնություն ՝ 45 մլն դոլար։

1953 թվականի դեկտեմբերի 5-ին վերականգնվեցին դիվանագիտական հարաբերությունները Մեծ Բրիտանիայի հետ։ 1954 թվականի ապրիլի 10-ին համաձայնագիր կնքվեց իրանական նավթի մշակման համար միջազգային կոնսորցիում ստեղծելու մասին։ Այդ համաձայնագրով 40 տոկոսը բաժին է հասել անգլո-իրանական նավթային ընկերությանը, 40 տոկոսը ՝ ամերիկյան ընկերությունների հնգյակին (Gulf Oil, Socal, Esso, Socony, Texaco), 14 տոկոսը ՝ «Shell» ընկերությանը, 6 տոկոսը ՝ ֆրանսիական ընկերությանը։ 1954 թվականի սեպտեմբերին կոնսորցիումը համաձայնագիր կնքեց Իրանի կառավարության հետ։ Նոյեմբերի 1-ին անգլո-իրանական նավթային ընկերությունը վերանվանվել է «British Petroleum Company»։ Արդյունքում այդ ընկերությունը 25 մլն ֆունտ ստեռլինգ փոխհատուցում է ստացել իրանական կառավարությունից և 214 մլն ֆունտ ՝ միջազգային նավթային կոնսորցիումից։

Գրականություն
-------------

* *Gasiorowski, Mark J.* The 1953 Coup D'etat in Iran (und) // *International Journal of Middle East Studies[en]*. — 1987. — Т. 10. — № 3. — С. 261—286.; JSTOR
* Gasiorowski, Mark J. Editor; Malcolm Byrne (Editor) (2004). Mohammad Mosaddeq and the 1953 Coup in Iran. Syracuse University Press. ISBN 978-0-8156-3018-0.

Արտաքին հղումներ
----------------

* ЦРУ впервые официально признало свою роль в иранском перевороте 1953 г // ՌԻԱ Նովոստի, 19 авг 2013
* Шах и ад. Американцы уничтожили иранскую демократию ради нефти. И поплатились // Лента. Ру, 19 августа 2018
* New York Times Special Report: The C.I.A. in Iran // Nytimes.com, 16 апреля 2000(անգլ.)
* CIA Confirms Role in 1953 Iran Coup // The National Security Archive, August 19, 2013(անգլ.)

Նշումներ
--------

1. ↑  *CLANDESTINE SERVICE HISTORY: OVERTHROW OF PREMIER MOSSADEQ OF IRAN*, Mar. 1954: p iii.
2. ↑  Ends of British Imperialism: The Scramble for Empire, Suez, and Decolonization. — I.B.Tauris, 2007. — С. 775 of 1082. — ISBN 9781845113476
3. ↑  *Bryne, Malcolm* CIA Admits It Was Behind Iran's Coup(անգլ.) // *Foreign Policy* : magazine. — 2013. Архивировано из первоисточника 2 Դեկտեմբերի 2014.
4. ↑  The CIA’s history of the 1953 coup in Iran is made up of the following documents: a historian’s note, a summary introduction, a lengthy narrative account written by Dr. Donald N. Wilber, and, as appendices, five planning documents he attached. Risen J.[en] The CIA in Iran // The New York Times, 18.06.2000
5. ↑  *Milani A. The Shah*. Palgrave Macmillan / New York, 2011. P. 181

Կաղապար:Rq