recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Ռազմական բժշկագիտություն 
**Ռազմական բժշկագիտություն**, գիտական իմացության և պրակտիկ գործունեության համակարգ, որի նպատակն է զորքի անձնակազմի առողջության ամրապնդումը, մարտական ախտահարումների ու հիվանդությունների կանխարգելումն ու բուժումը։ Ռազմական բժշկության դրությունը խաղաղ և պատերազմական պայմաններում, նրա զարգացման ձևերը կախված են հասարակության տնտեսական ու քաղաքական կառուցվածքից, զինված ուժերի կազմակերպումից, ռազմական արվեստի և բժշկագիտության մակարդակից։

Հին Հնդկաստանում վիրավորներին դուրս էին բերում մարտի դաշտից և բժշկական օգնություն ցույց տալիս հատուկ վրաններում, իսկ Հունաստանում բժիշկները ծառայում էին բանակում որպես մարտիկներ և մարտի ընթացքում կատարում բժշկական պարտականություններ։ Հռոմեական կայսրության բանակում արդեն կային բժիշկներ։ Կիլիկյան Հայաստանի զինված ուժերն սպասարկող անձնակազմի մեջ մտել են զինվորական բժիշկներ։

Ռազմական բժշկությունը որպես ինքնուրույն բնագավառ, ծագեց կենտրոնացված պետության ի հայտ գալու հետ։ Զինված ուժերի կազմում ստեղծվեցին մասնագիաացված բժշկության կազմակերպություններ, որոնք իրագործում էին բուժկանխարգելիչ միջոց առումներ։ XX դարում ռազմական բժշկությունը արմատականորեն վերակառուցվեց։ ՍՍՀՄ և մյուս սոց երկրների զինված ուժերի ռազմաբժշկական ապահովումը բժշկական ծառայության միջոցառումների միասնություն է, որն ուղղված է բանակի նձնակազմի առողջության պահպանմանը, վիրավորներին և հիվանդներին ժամանակին բժշկական օգնություն ցույց տալուն և մարտունակության արագ վերականգնմանը։ Ռազմական բժշկության առաջ նորդվում է սոցիալական առողջապահության միասնական սկզբունքներով։ Զորամասերի բժշկական ապահովման առանձնահատկությունները կախված են մարտական իրադրությունից, ռազմական ախտաբանության յուրօրինակությունից և ռագմաբժշկական ծառայության գործունեության պայմաններից։ Ռազմական բժշկության զարգացոււհւ ընթանում է տարբերակման ճանապարհով, որի հետևանքով առանձնացել են ռազմական բժշկության բնագավառներ՝ վիրաբուժություն և ռազմադաշտային թերապիա, որոնք մշակում են ռազմական ուժերի բժշկության ապահովման տեսական և գործնական որոշակի հարցեր։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |

sac h2co3/povirone laserdavid abdelmoshen
**Մեսրոպ Երեց** (**Վայոցձորեցի**) (*անհայտ*, Վայոց ձոր (գավառ) - *անհայտ*), X դարի հայ մատենագիր։ Ծագումով Վայոց ձորի Հողոցմանց գյուղից։ 967 թվականին գրել է Ներսես Ա Մեծի վարքը և Մամիկոնյանների տոհմի պատմությունը։ Մեսրոպ Երեցի գրվածքում արտացոլվել է հայ ազատագրական լեգենդի նախնական տարբերակը, որը հայկական պետականության անկումից հետո Հայաստանի նորոգ ազատագրումն ու վերականգնումը կապում էր քրիստոնյա հռոմեացիների օգնության հետ։ Երկի հիմքում ընկած է նաև հայ-վրացական միացյալ պայքարի գաղափարը։ Հետագայում, կապված միջազգային քաղաքական իրադրության փոփոխման հետ, Մեսրոպ Երեցի երկը լրացվել է ընդմիջարկություններով, որոնք արտահայտում են հայ ազատագրական լեգենդի էվոլյուցիան։ Այն առաջին անգամ հրատարակվել է 1737 թվականին։ Վերահրատարակվել է (2 անգամ, տարբեր վերնագրերով)։ Թարգմանվել է ֆրանսերեն (1869)։

Երկեր
-----

* Պատմութիւն սրբոյն Ներսէսի Պարթեւի Հայոց հայրապետի (Սոփերք Հայկականք 6), Վնտ, 1853։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) — Երևան: 1981. — հատոր 7. — էջ 469.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | AV Production |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 17661, 21619 · NTA: 170634833 · SUDOC: 23373970X · VIAF: 290140447 · WorldCat VIAF: 290140447 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 469)։*  |
**Ներսես Մեզպուրյան** (1841, Կոստանդնուպոլիս, Օսմանյան կայսրություն - 1880), հայ գրող, մշակութային գործիչ։

Կենսագրություն
--------------

Ներսես Մեզպուրյանը ծնվել է 1841 թվականին Կոստանդնուպոլիսում, եղել է մանկավարժ Բագրատ Մեզպուրյանի եղբայրը։ Զբաղվել է մանկավարժական գործունեությամբ, հրատարակել է դասագրքեր, դպրոցական ձեռնարկներ՝ «Առաջնորդ հայ ընթերցանության կամ նոր քերական ու հեգարան» (Կ. Պոլիս, 1860), որն ունեցել է 16 տպագրության (16-րդ տպ. 1898 թվական)։

Գրել է նաև գեղարվեստական ստեղծագործություններ։ 1861 թվականին լույս է տեսել Ներսես Մեզպուրյանի «Արաքսիա» գրքույկը։ Հետագայում լույս են տեսել նրա «Սահմանադրություն և առաջին պատրիարք սահմանադրական», «Պսակ տղայոց» և այլն։

1865 թվականին Ներսես Մեզպուրյանը մեկնել է Տրապիզոն, որտեղ նշանակվել է տեղի երկսեռ վարժարանի տնօրեն։ Տրապիզոնում ստեղծել է երգի, թատերական և այլ խմբակներ, կազմակերպել հայկական ներկայացումներ, զբաղվել է ճշգրիտ գիտությամբ։ 1867 թվականին մեկնել է Փարիզ, սովորել բժշկություն։ 1874 թվականին մեկնել է Պոլիս, զբաղվել բժշկությամբ։ Հաճախ է թղթակցել պոլսահայ մամուլին։

Մահացել է 1880 թվականին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ստեփանյան Գառնիկ։ Կենսագրական բառարան. հայ մշակույթի գործիչներ, երեք հատորով։ հատոր Բ, Ժ-Մ։ Երևան։ Սովետական գրող։ 1981, էջ 169
**Նոբուկո Սասակին** (հուլիսի 20, 1878 - սեպտեմբերի 22, 1949) Մեյջիից Շոուա ժամանակաշրջանների կին գրող և բանաստեղծ էր։ Դոպպո Կունիկիդայի առաջին կինը։

Կյանք
-----

Նա ծնվել է բժիշկ Թոմոկեն Իտոյի (հետագայում՝ Հոնշի Սասակի) և Ցույոշի Հոշիի (հետագայում՝ Տոյոհիսա Սասակիի) ընտանիքում՝ որպես ապօրինի զավակ։ Բանաստեղծ Սոմա Կուրոմիցուն նրա զարմիկն է։

Սովորել է Կայգանի աղջիկների դպրոցում։ Նա նաև որոշ ժամանակ հաճախել է Կոբի Ջոգակուն և ծանոթացել Միչիյո Օկադայի հետ։ 1895 թվականին (Մեյջի 28), նրա մայրը, որը Ճապոնիայի քրիստոնյա կանանց ասոցիացիայի ղեկավար անդամն էր, իր տանը ընթրիք կազմակերպեց չին-ճապոնական պատերազմի ռազմական թղթակիցների համար, և դա հանգեցրեց «Կոկումին Շիմբուն» ամսագրի ստեղծմանը։ Սասակին սիրահարվեց Դոպպո Կունիկիդային, որը թերթում քիչ հայտնի էր իր զինվորական ծառայության մասին գրված՝ «Աիիտո Ցուշին» ստեղծագործությամբ, և զույգը պատրաստվում էր միասին փախչել, բայց Դոպպոյի ֆինանսական վիճակը թույլ չտվեց դա անել և միայն հինգ ամիս անց նրանք բաժանվեցին։ Ամուսնալուծությունից հետո նա ունեցավ երեխա՝ Ուրակոյին, ով խնամակալության հանձնվեց, երբ նա երեք շաբաթական էր։

1901 (Մեյջի 34) Երբ նրա հայրը՝ Հոնջին, հանկարծամահ եղավ, նա Կամակուրայում սիրահարվում է Մորիհիրոյին, ով սովորում էր Միացյալ Նահանգներում՝ որպես գյուղատնտեսության դեպարտամենտում գյուղատնտեսության ուսուցիչ։ Նա սիրահարվեց Կանզաբուրո Տակեյին, ով նավային գրասենյակի մենեջեր էր, ինչպես նաև կին ու երեխա ուներ։ Սիեթլ ժամանելուց հետո Սասակին վերադարձավ Ճապոնիա։ Միջադեպը էկրանիզացվել է «Հոչի Շիմբուն» ֆիլմում որպես «Կամակուրա Մարուի պատմությունը», և Դոպպոն առաջին անգամ իմացել է, որ Նոբուկոն լույս աշխարհ է բերել իր երեխային։:

Ճապոնիա վերադառնալուց հետո նա պանդոկներ է վարել Տակեյում և Սասեբոյում, ապա վերադարձել է Տոկիո և ունեցել դուստր։ Այն բանից հետո, երբ Տակեյը մահացավ 1921-ին, Սասակին տեղափոխվեց Մոկա Սիթի, Տոչիգի պրեֆեկտուրա՝ հոգ տանելու իր կրտսեր քրոջ մասին և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում շարունակեց դասավանդել Կիրակնօրյա դպրոցում։ Նա ապրել է խաղաղ կյանքով մինչև իր մահը 71 տարեկանում։ Շենքը, որտեղ նա որոշ ժամանակ ապրել է Մոկա ժամանակաշրջանում, մինչ օրս գոյություն ունի որպես Օկաբեյի «Կանազուսո» թանգարան։

Դոպպոն Նոբուկոյին տեսել է Կամակուրայում 1902 թվականին և այդ մասին գրել է իր «Տիկին Կամակուրա» պատմվածքում։ Դոպպոյի մահից հետո հրատարակված «Խարդախ տարեգրություններ» գրքում մանրամասն նկարագրված էր Նոբուկոյի հետ նրա սիրային կապի պատմությունը, բայց իրականում դա միակողմանի պատմություն էր, որում Դոպպոն մշակեց իրենց ամուսնության պլանը, արգելեց Նոբուկոյին դուրս գալ խանդի պատճառով և վերահսկում էր նրա ծախսերը մինչև վերջին կոպեկը:։ Տակեո Արիշիման, ով Մորիհիրոյի ընկերն էր, Շիրակաբայում 1911 թվականին նկարահանել է «Ոմն կնոջ հայացքը» սերիալը, որը հիմնվել է Նոբուկոյի պատմության վրա, նա նաև գրել է երկրորդ մասը և հրապարակել այն որպես «Ոմն կին»։ Այն տպագրվել է 1918-ին և ավարտվել հերոսուհի Յոկո Հայացուկիի մահով։ Նոբուկոն պատրաստվում էր այցելել Արիշիմային՝ իր դժգոհությունն արտահայտելու, բայց 1923 թվականին Արիշիման հանկարծամահ եղավ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  下野新聞社学芸部, 1992, էջ 197
2. ↑  『編集者国木田独歩の時代』黒岩比佐子、角川学芸出版, 2007
3. ↑  『時代を拓いた女たち: かながわの131人』Kanagawa-shimbun, 2005, p131
| **՞**Կարմրակտուց սուզաբադ |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Թռչուններ |
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Բադեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Netta rufina
(Pallas, 1773) |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : 100600469 |
|  Արեալ |
| պատկեր |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Կարմրակտուց սուզաբադ**, (լատին․՝ Netta rufina), բադերի ընտանիքի թռչուն։

Արտաքին տեսք
------------

Նստակյաց է, քիչ տարածված։ Մարմնի երկարությունը՝ 53-57 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 87-88 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 1-1,5 կգ։ Արուն աչքի է ընկնում փետրավորման շքեղությամբ և կեցվածքով, լողում է՝ մետաքսափայլ փուփուլը բացած։ Արուի կտուցը կարմիր է, գլուխը՝ նարնջագույն, կուրծքը, ներքնապոչը՝ սև, մարմնի կողքերը՝ սպիտակ։ Էգը դարչնագույն է, գագաթը՝ մուգ, կոկորդը, այտերը՝ աղոտ սպիտակ։ Ավելի հաճախ սուզվում է կիսով չափ՝ գլխիվայր, քայլում է հեշտությամբ, կարող է կերակրվել ցամաքում։

Բնակություն
-----------

Բնակվում է Արարատյան դաշտի՝ առափնյա եղեգով ու բոշխով հարուստ լճերում ու լճակներում։ Սևանի ավազանում կազմում է աշնանային մեծ երամներ (մինչև 600 և ավելի անհատ)։ 1984-93-ին Արմաշի ձկնաբուծական լճակներում 1 հա ջրային մակերեսի վրա կազմել է 0,002-0,3 թռչուն։

Սննդառություն
-------------

Սնվում է ջրային բույսերով, անողնաշարավորներով, մանր ձկներով, երկկենցաղներով։

Բազմացում
---------

Հարսանեկան առաջին խաղերը դիտվում են մայիսի ընթացքում։ Սովորաբար 1 էգին հետապնդում են տարբեր կողմերից թռիչքով կամ լողալով դեպի էգը մոտեցող արուներ, որոնցից ամենաուժեղին է հաջողվում ծածկել էգին և նույն պահին հեռանալ։ Դիտվում են նաև խրոխտ կեցվածքով լողացող արուներ, որոնք առջևից ու հետևից ուղեկցում են շարք կազմած 3-4 էգի։

Բնադրում
--------

*Netta rufina*
Բները հայտնվում են մայիսի վերջից հունիսի վերջը։ Բույնը փոսիկ է (տրամագիծը՝ 30-25 սմ)՝ խոտաբույսերից ու աղվափետուրներից։ Բնադրում է գետնին։ Ձվերը բներում հայտնվում են մայիսի 2-րդ կեսից հունիսի 2-րդ կեսը։ Դևում է 59 մմ տրամագծով, բաց մոխրագույն 5-10 ձու։ Թխսակալում է էգը՝ 28 օր։ Թռիչքին տիրապետում են սեպտեմբերից և մինչև հաջորդ տարվա գարունը կազմում մեծ երամներ։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | Avibase · CMS · eBird · EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |

 |
**Մանավազ Կողբափորեցի** (4-րդ դար, Կողբաքար, Կողբոփոր, Գուգարք, Մեծ Հայք - 4-րդ դար), հայ նախարար Մեծ Հայքում, Գուգարք աշխարհի Կողբափոր գավառի տանուտերը։ 341 թվականին մի խումբ նախարարների հետ Հուսիկ Ա Պարթևին ուղեկցել է Կեսարիա՝ կաթողիկոս ձեռնադրվելու համար։

Տիրան Բ-ի գումարած ժողովը
-------------------------

Մեծ Հայքի արքա Խոսրով Կոտակի մահից հետո նրան հաջորդում է որդին՝ Տիրան Բ-ն (338-350)։ Իսկ Հայ Առաքելական եկեղեցու կաթողիկոսական գահին Վրթանես Ա-ին հաջորդում է որդին՝ երիտասարդ Հուսիկ Ա Պարթևը։ Տիրան թագավորը սովորության համաձայն, Հուսիկ Պարթևի հետ գումարում է ժողով, մեծ նախարարների մասնակցությամբ։ Գումարված ժողովին մասնակցում են՝ մեծ հազարապետ Վաղարշ Անձտեցին, որը Մեծ Հայքի հազարապետության տոհմից էր (այդ ժամանակներում հազարապետները նշանակվում էին Անձտեացիների տոհմից) ու Անձիտի իշխանն էր, Մեծ Ծոփքի Զարեհ Ծոփացի իշխանը, Շահունյաց Ծոփքի Վարազ Շահունի իշխանը, Հաշտենից գավառի իշխան Գնիթ Կամինականը, Վանանդ գավառի իշխան Որոթ Վանանդեցին, Անձևացյաց տոհմի իշխան Շահեն Անձևացին, Գողթնի իշխան Ատամը, Կողբափորի իշխան Մանավազը, Ձորափորի իշխան Գորութը, Խորխոռունյաց տոհմից մախազության տան իշխան Մանասպը, Սահառունյաց տոհմի իշխան Տիրոցը և Գնունյաց իշխան Աբան։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Հայոց անձնանունների բառարան», Հրաչյա Աճառյան, Երևան, 1942, Հատոր 3, Ցուցակ 1, Էջ 197․
2. ↑  «Պատմություն Հայոց», Փավստոս Բուզանդը Տիրան թագավորի գահակալության մասին, դպր. Գ, գլ. ԺԲ
**Նորա Գևորգյան**, կանադացի վավերագրող՝ հայկական արմատներով և ծագումով Սիրիայից, առավել հայտնի իր 2022 թվականին նկարահանված *Batata* ֆիլմով։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է Սիրիայի Հալեպ քաղաքում։ Մայրը սիրիացի է եղել, հայրը՝ լիբանանցի։ Իր հարցազրույցներից մեկում Գևորգյանն ասել է. *«Իմ հայրը ծնվել է Լիբանանի Կարանտինա փախստականների ճամբարում։ Այսպիսով, ես իսկապես փախստականների ընտանիքից եմ, քանի որ ես ունեմ հայկական արմատներ։ Իմ նախնիները վերապրել են 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանությունը»*։

Իր կյանքի մեծ մասը անցկացրել է Բեյրութում, սակայն Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ տեղափոխվել են Անջար՝ Լիբանանի հայաշատ քաղաքներից մեկը։ Նորան մեկ տարեկան է եղել, երբ իր ծնողները վերադարձել են Լիբանան։

Մրցանակներ
----------

Իր աշխատանքների համար Նորա Գևորգյանը ստացել է երեք Կանադական էկրանի մրցանակներ 2023 թվականի 11-րդ *Canadian Screen Awards*-ում «Լավագույն երկարամետրաժ վավերագրական ֆիլմ», «Լավագույն վավերագրական ֆիլմի օպերատորական աշխատանք», «Լավագույն վավերագրական ֆիլմի մոնտաժ»։

Ֆիլմագրություն
--------------

Նորա Գևորգյանը նկարահանած վավերագրական ֆիլմերն են.

* *Veils Uncovered* (2002)
* *Anjar: The Heroes of Musa Dagh* (2007)
* *Anjar: Flowers, Goats and Heroes* (2009)
* *23 Kilometres* (2015)
* *Batata* (2022)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  "Hot Docs '22: Our Picks for the World’s Biggest & Best Documentary Film Festival". *Original Cin*, April 25, 2022.
2. ↑  Jim Slotek, "Hot Docs '22: Batata Director on Life at a Lebanese Potato Farm/Refugee Camp through Syria and ISIS". *Original Cin*, April 25, 2022.
3. 1 2  Levon Sevunts, Q&A with Noura Kevorkian
4. ↑  Pat Mullen, "2023 Canadian Screen Award Nominations for Documentary". *Point of View*, February 22, 2023.
5. ↑  Melanie Goodfellow, "Noura Kevorkian, '23 Kilometres'". *Screen Daily*, December 10, 2015.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Նորա Գևորգյան Internet Movie Database կայքում
**Թարթիչավոր որդեր** (լատին․՝ *Turbellaria*), տափակ որդերի դաս։ Երկսիմետրիկ կենդանիներ են, մարմինը (երկարությունը՝ 0,2–35 սմ) իլիկաձև է, ժապավենա–տերևաձև՝ պատված թարթիչավոր էպիթելով (այստեղից՝ անվանումը)։ Փոքր ձևերի թարթիչները ծառայում են շարժմանը, խոշորները՝ շարժվում են մկանային համակարգի կծկմամբ։ Մարմնի խոռոչ չունեն, ներքին օրգանների միջև եղած տարածությունը լցված է պարենքիմով։ Բերանի անցքը գտնվում է փորի կողմում կամ մարմնի կենտրոնում և տանում է դեպի մկանոտ կլանը։ Արյան շրջանառության օրգաններ չունեն։ Շնչառությունը մաշկային է, մարսողությունը՝ ներբջջային, հետանցք չունեն։ Արտաթորության օրգանները պրոտոնեֆրիդներն են։ Ստորին ձևերի նյարդային համակարգը դիֆուզ տիպի է, բարձրակարգերինը՝ հանգուցային։ Թարթիչավոր որդերը երկսեռ են, բազմանում են սեռական, որոշ տեսակներ՝ անսեռ ճանապարհով։ Զարգացումը հիմնականում ուղղակի է, որոշ բազմաճյուղաղիների (Polycladida) բնորոշ է մյուլլերյան թրթուրը։ Ազատ ապրող են, աչքերր լավ են զարգացած, ունեն հավասարակշռության օրգաններ՝ ստատոցիստներ։ Տարածված են ծովերում և քաղցրահամ ջրերում։ Ցամաքային պլանարիաները ապրում են արևադարձային խոնավ անտառներում։ Մեծ մասը գիշատիչ է, ծովային որոշ տեսակներ մակաբույծներ են։ Թարթիչավոր որդերի բազմաթիվ տեսակների պարենքիմը պարունակում է գունավոր հատիկներ, որոնցից որդերն ստանում են վառ գունավորում։ Թարթիչավոր որդերի դասն ընդգրկում է 11 – 12 կարգ, 3000 տեսակ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 150)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Մանվել Մամիկոնյան (այլ կիրառումներ)
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Մամիկոնյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին։*

**Մանվել Մամիկոնյան** (4-րդ դար - 386 կամ մոտ 385), Մեծ Հայքի սպարապետ, զորավար (377-386 թթ.), Մամիկոնյան նախարարական տան ավագ։ Եղել է Մուշեղ Մամիկոնյանի հորեղբոր՝ Վաչե Մամիկոնյանի որդին։ Երիտասարդ ժամանակ, պատերազմի ընթացքում իր եղբոր՝ Կոն (Մամիկոն) Մամիկոնյանի հետ միասին գերի է ընկել պարսիկներին։

Փավստոս Բյուզանդը պատմում է, որ նա և Կոնը շատ պատերազմների են մասնակցել պարսկական բանակի կազմում և բազում հաղթանակներ տարել։ Քուշանների դեմ տարած հաղթանակից հետո Սասանյան արքա Շապուհ Բ-ի համաձայնությամբ Մանվել Մամիկոնյանն ազատվել է պարսից գերությունից, վերադարձել հայրենիք, ստանձնել իր տոհմի նահապետությունը և Հայոց սպարապետի պաշտոնը։ Պարսկական 10 հազարանոց հեծելազորի օգնությամբ Կարնո դաշտում հաղթել և տապալել է Հայոց թագավոր Վարազդատ Արշակունուն, ձերբակալել և սպանել նրա սպարապետ Բատ Սահառունուն։ Այնուհետև, հայ նախարարների համաձայնությամբ թագավոր է հռչակել Պապ թագավորի անչափահաս որդի Արշակ Գ-ին (378-389 թթ.)՝ արքայամայր Զարմանդուխտի հետ ստանձնելով նրա խնամակալությունը։

Հ. Մանանդյանի և ուրիշների կարծիքով, Մանվել Մամիկոնյանն ընդունել էր Սասանյանների գերիշխանությունը։ Որոշ ուսումնասիրողներ հավաստի են համարում Փավստոս Բուզանդի այն վկայությունը, ըստ որի Մանվել Մամիկոնյանը, օգտվելով Պարսկաստանում տիրող անկայուն ներքին իրադրությունից, կոտորել է պարսկական զորքերին, 7 տարի ձեռք բերել լիակատար անկախություն և զբաղվել խաղաղ շինարարական գործերով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Toumanoff C.* Les dynasties de la Caucasie chrétienne de l'Antiquité jusqu'au xixe siècle (ֆր.): Tables généalogiques et chronologiques — Rome: 1990. — P. 330.
2. 1 2  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) — Երևան: 1981. — հատոր 7. — էջ 241.
3. 1 2 3 4  *Toumanoff C.* Les dynasties de la Caucasie chrétienne de l'Antiquité jusqu'au xixe siècle (ֆր.): Tables généalogiques et chronologiques — Rome: 1990. — P. 329—330.
4. 1 2 3 4  *Settipani C.* Continuité des élites à Byzance durant les siècles obscurs (ֆր.): Les princes caucasiens et l'Empire du VIe au IXe siècle — Paris: 2006. — P. 132. — ISBN 978-2-7018-0226-8

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Rodovid |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 241)։*  |
Պերիդիումի արտաքին շերտը
Պերիդիումի ներքին մակերեսը՝ ծածկված ծալքերով
**Պերիդիում** (անգլ.՝ Peridium), հանդիսանում է պաշտպանիչ շերտ, որն իր մեջ է ներառում սպորների զանգվածը սնկերում։ Այս պաշտպանիչ թաղանթը հատուկ է գաստերոմիցետներին։

Նկարագրություն
--------------

Կախված տեսակից՝ պերիդիումը կարող է լինել տարբեր ձևի՝ բարակից մինչև հաստ, առաձգական կամ նույնիսկ պինդ։ Սովորաբար այն կազմված է մեկից երեք շերտից։ Եթե առկա է միայն մեկ շերտը, այն կոչվում է *պերիդիում*, իսկ եթե երկուսը, ապա արտաքինը կոչվում է *էկզոպերիդիում*, իսկ ներքինը՝ *էնդոպերիդիում*։ Եթե երեք շերտն էլ ներկա են, ապա՝ *էկզոպերիդիում*, *մեզոպերիդիում* և *էնդոպերիդիում*։

Հասարակ ստորգետնյա ձևերում պերիդիումը մնում է փակված մինչև սպորների հասունանալը և նույնիսկ դրանից հետո առանձնահատկություն չի ցուցաբերում բացվելիս, բայց քայքայվում է մինչև սպորների ազատություն ստանալը։

Պերեդիումը սովորաբար կազմված է երկու կամ ավելի շերտերից, որտեղ արտաքին շերտը տրոհվում է գորտնուկների և փշերի, իսկ ներքին շերտը, ի տարբերություն արտաքինի, մնում է հարթ, որպեսզի պահպանի սպորները։ Երբեմն, ինչպես Geaster-ի դեպքում, շերթերի թիվը շատ է և էկզոպերիդիումը վերջին հաշվով ծայրում բաժանվում է նշված մասերի։ Սակայն ներքին շերտը մնում է անվնաս։

Օգտագործում
-----------

Տարբեր տեսակի սնկերի մոտ պերիդիումին հաճախ տալիս կոնկրետ անվանում։ Phalloideae ենթաընտանիքի սնկերի մոտ այն կոչվում է վոլվա։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *British Fungus – Flora*, by George Massee; page 6; Published by George Bell and Sons, 1892
2. ↑  Blackwell, Meredith, Alexopoulos, Constantine John, Mims, Charles W. (1996)։ *Introductory mycology*։ New York: Wiley։ էջ 544։ ISBN 0-471-52229-5
3. ↑  "Fungi Mycetozoa and Bacteria". Eng. Ed. "A Monograph of the British Gastromycetes", *Annals of Botany*, vol. iv. 1889.
4. ↑  British Fungus – Flora: A Classified Textbook of Mycology; By George Massee; Published by George Bell and Sons, 1892; Item notes: v.1; Original from Harvard University; Digitized Jun 1, 2007
5. ↑  *Botany Illustrated: Introduction to Plants, Major Groups, Flowering Plant Families*; By Janice Glimn-Lacy, Peter B. Kaufman; page 53; Published by Birkhäuser, 2006; 0-387-28870-8, 978-0-387-28870-3

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական · Treccani |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 172873877 |

 |
**Մարինե Համլետի Մխիթարյան** (հունվարի 9, 1967(1967-01-09), Կիրովական, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), թատրոնի և կինոյի հայ դերասանուհի, ասմունքող, ռեժիսոր, սցենարիստ, լրագրող, մանկավարժ։

Կենսագրություն
--------------

Մարինե Մխիթարյանը ծնվել է Կիրովականում։ Հաճախում էր դպրոցականների պիոներ-պալատի թատերական, ասմունքի, նկարչական, հմուտ ձեռքերի խմբակները և երաժշտական դպրոց՝ քանոնի դասարան։ Հետագայում դրանք իրենց անջնջելի հետքը թողեցին արվեստագետի կերպարի ձևավորմանը։

Պատկեր:Լերմոնտով Դիմակահանդես Նինա 2.jpg
Առաջին բեմելը չհաշված դպրոցական տարիները, 1982 թ. կայացավ Կիրովականի համամիութենական և հանրապետական փառատոնների դափնեկիր երկաթուղայինների կուլտուրայի տան ժող. թատրոնի բեմում, Ժորա Հարությունյանի «Հիվանդ համար 199» կատակերգությունում բուժքրոջ դերակատարմամբ։ 1983-1985 թթ. սովորել է Հայկական թատերական ընկերության դրամատիկական ստուդիայում, 1995-2000 թթ. Երևանի թատրոնի և կինոյի պետական ինստիտուտի դերասանական-ռեժիսորական բաժնում և գերազանց ավարտել։ 1984-2000 թթ. որպես դերասանուհի աշխատել է երեք թատրոններում ՝ Կիրովականի Հովհաննես Աբելյանի անվան պետական դրամատիկական թատրոնում, Երևանի Գաբրիել Սունդուկյանի անվան ազգային ակադեմիական թատրոնում և Երևանի Հրաչյա Ղափլանյանի անվան պետական դրամատիկական թատրոնում, զուգահեռաբար դասավանդել և մինչ օրս դասավանդում է տարբեր բուհերում և ուսումնական հաստատություններում։ Նկարահանվել է հինգ տասնյակից ավել ֆիլմերում։ Ասմունքում է հայ դասականների գործերը։ Թղթակցում է մի շարք թերթերի, գրում սցենարներ։ Քաղաքացիական պարտքի զգացումն ու կամավորական աշխատանքով զբաղվելու ցանկությունը նրան բերեց կանաց հասարակական կազմակերպություն՝ ՀՕՄ (1992 թ.): Ազատ ժամերին ասեղնագործում է մանրանկարչությունից, մասնակցել է մի շարք ցուցահանդեսների։ 1984 թվականից ՀԹԳՄ -ն անդամ է, 2007 թվականից ժողովրդական վարպետ (?), 2012 թվականից՝ CIOFF-ի (ավանդական արվեստների և փառատոների միջազգային կազմակերպության) անդամ է։

Կրթություն
----------

* 1977-1982 թթ. Կիրովականի Է. Կզարթումյանի անվան թիվ 1 երաժշտական դպրոցի Ժողովրդական գործիքների բաժին (քանոն)
* 1983-1985 թթ. Հայաստանի թատերական ընկերության դրամատիկական ստուդիա
* 1995-2000 թթ. Երևանի թատրոնի և կինոյի պետական ինստիտուտ (ԵԹԿՊԻ) դերասանական-ռեժիսորական բաժին
* 2008 թ. Գեղարվեստական դիզայնի դասընթաց
* 2012 թ. Կանաց լիդերության դպրոց, ստացել «Հասարակական-քաղաքական գործունեության կազմակերպիչ» որակավորումը
* 2012- 2016 թթ. մասնակցել է բազմաբնույթ մի շարք սեմինար - դասընթացների և ստացել վկայականներ

Ընտանիք
-------

Պետական, քաղաքական, ռազմական ականավոր գործիչ Խաչիկ Մանուկի Մխիթարյանի թոռնուհին է։

Աղբյուրներ
----------

* «Վերածնունդ» նոյ. 30 1991 թ. - «Երկունք»
* «Եթեր» շաբաթաթերթ համար 12 / 410/ 21.03.02 թ. - «Նա սիրում է բեմը»
* «Լոռու Մարզ» թերթ   թիվ 17 /9797/  6 մարտի 2004 թ - «Նրա կոչումն ու էությունը բեմն է»
* «Վանաձորյան խճանկար» 19 նոյ. 2008 թ. - Նոր մարտաֆիլմ էկրաններին «Վրիժառու»
* «Առավոտ» 19.03.2009 թ. - «Ներկայացնում են կանայք»
* «Եթեր» թիվ 25 /791/ 18.06.09 - «Գլխարկները վեր՝ Ազնավուրն է երգում»
* «Եթեր» շաբաթաթերթ համար 14/931/ 05.04.2012 -«Բազմաշնորհ, բազմազբաղ Մարինե Մխիթարյանը»
* «Մաշտոց» հասարակական, կրթամշակութային, հայագիտական հանդես գիրք «37» - «Մարինե Մխիթարյան»
* «Շողակն Արարատյան» թիվ 9/288/, մայիս 2012 թ. - «Աստծունն է փառքը»
**Իդա Արշավիրի Մկրտչյան**, սեպտեմբերի 22, 1914(1914-09-22), Երևան, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն - մայիսի 20, 1997(1997-05-20)), հայ դերասանուհի։

ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստ։ Երևանի Հակոբ Պարոնյանի անվան երաժշտական կոմեդիայի թատրոնի դերասանուհի։

Կենսագրություն
--------------

Իդա Մկրտչյանը ծնվել է Երևանում։ Հայրը՝ Արշավիր Տեր-Մկրտչյանը,Գևորգյան ճեմարանի սան․ Իր երաժշտական ընդունակությունների շնորհիվ արժանանացել է ճեմարանի երգեցողության ուսուցչի ու խմբավարի՝ մեծ Կոմիտասի ուշադրությանը․ Եղել է Կոմիտասի աշակերտը, հետագայում,Երևանի թեմական դպրոցի ուսուցիչ, Հայաստանի Առաջին Հանրապետության Խորհրդարանի՝ դիվանապետ, խորհրդային տարիներին՝ թարգմանիչ և սրբագրիչ,Առաջին պետական թատրոնի գլխավոր ադմինիստրատոր։ Մայրը՝ Երանուհի Ադամյան(Ադելլա)՝, հայ-սովետական թատրոնի և կինոյի անվանի գործիչ, Առաջին պետական թատրոնի առաջնակարգ դերասանուհի։
Իդա Մկրտչյանը ավարտել է Ռուսաստանի թատերական արվեստի ինստիտուտի (ԳԻՏԻՍ-ի)՝ դերասանական արվեստի բաժինը և Մոսկվայի հայկական դրամատիկական ստուդիան, մեծ ռեժիսոր-բեմադիչ, դերասան՝ Ռուբեն Սիմոնովի ղեկավարությամբ։
Երկար տարիներ աշխատել է Պատանի հանդիսատեսի թատրոնում, այնուհետ՝ Հակոբ Պարոնյանի անվան երաժշտական կոմեդիայի պետական թատրոնում։

Ստեղծագործական գործունեություն
------------------------------

1930-ական թվականներից, Իդա Մկրտչյանը աշխատել է Պատանի հանդիսատեսի թատրոնում, իբրև առաջնակարգ դերասանուհի։Վարդան Աճեմյանի և Թադևոս Սարյանի պատվավոր հրավերով, Իդա Մկրտչյանը շարունակել է իր բեմական գործունեությունը Հակոբ Պարոնյանի անվան երաժշտական կոմեդիայի պետական թատրոնում։ Իդա Մկրտչյանը թատրոնի պատմության մեջ մնաց,որպես թատերական արվեստի,քնարական ժանրի անկրկնելի դերասանուհի։

Դերերը թատրոնում
----------------

* Ֆրիդրիխ Շիլլեր «Ավազակներ» -*Ամալիա*
* Ֆրիդրիխ Շիլլեր «Սեր և Խարդավանք» -*Լուիզա*
* Ղազարոս Աղայան «Անահիտ» -*Անահիտ*
* Ռուդոլֆ Ֆրիմել «Ռոզի Մարի»-*Վանդա*
* Յռւրի Միլյռւտին «Տրեմբիտա» -*Օլեսյա*
* Յռւրի Միլյռւտին «Անհանգիստ երջանկություն» -*Վասիլինա*
* Իվան Պոմեշչիկով «Ասք Սիբիրյան երկրի մասին» -*Նաստյա*
* Գագուա «Փեսացուներ» -*Սաֆի*
* Յոհան Շտրաուս «Գնչուական բարոն» -*Միրաբելլա*
* Ուիլյամ Շեքսպիր «Կամակոր կնոջ սանձահարումը» -*Բիանկա*
* Ուիլյամ Շեքսպիր «Ոչնչից մեծ աղմուկ» -*Բեատրիչե*
* Կառլո Գոլդոնի «Վենետիկյան երկվորյակներ» -*Ռոզաուրա*
* Լոպե դե Վեգա «Պարերի ուսուցիչ» -*Ֆելիսիանա*
* Ալեքսանդր Շիրվանզադե «Մորգանի խնամին» -*Լիդա*
* Գաբրիել Սունդուկյան «Բաղնիսի բողջա» -*Կատարինե*
* Արարատ Բարսեղյան «Պըլը Պուղի» -*Սոնա խանում*
* Արամաշոտ Պապայան «Խանդից Պատուհաս» -*Արփիկ*
* Արամաշոտ Պապայան «Արտասահմանյան փեսացռւ» -*հավաքարարուհի*
* Ալեքսանդր Արաքսմանյան «Փիղը պարում է» -*Աշխեն*

Դերերը ֆիլմերում
----------------

* 1970 - «Հեղնար աղբյուր» – *անցորդ կին*
* 1982 - «Երջանկության մեխանիկան» – *Սոնայի մայրը*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Аделаида Мкртчян

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հակոբ Պարոնյանի անվան թատրոնի 75-ամյա պատմությունը ներկայացնող գիրք է հրատարակվել էջ255(չաշխատող հղում)
* Հակոբ Պարոնյանի անվան երաժշտական կոմեդիայի պետական թատրոնը նշում է իր հիմնադրման 75-ամյակը

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database · ԿինոՊոիսկ |

 |
**Շարլոտա Սոֆիա Հենրիետա Բուֆ** (հունվարի 11, 1753(1753-01-11), Lottehaus, Wetzlar, Սրբազան Հռոմեական կայսրություն - հունվարի 16, 1828(1828-01-16), Հաննովեր, Գերմանական միություն), Լոտայի նախատիպը Յոհան Վոլֆգանգ ֆոն Գյոթեի «Երիտասարդ Վերթերի տառապանքները» վեպում։

Կենսագրություն
--------------

1772 թվականի հունիսի 9-ին գրող Գյոթեի ոչ հարազատ տատիկը Վեցելարում կազամակերպել է պարային երեկո, որտեղ էլ գրողը հանդիպում է Շարլոտային։ Շարլոտան Գյոթեին գերել է իր գեղեցկությամբ։ Ինչպես նկարագրված է «Երիտասարդ Վերտերի տառապանքները» վեպում, Գյոթեն և Շարտոլտան պարել են ամբողջ երեկո։
1773 թվականին Շարլոտան ամուսնացել է իրավաբան Քրիստիան Յոգան Կեստների հետ և տեղափոխվել է Գանովեր։ Լույս աշխարհ է բերել ութ տղա և չորս աղջիկ։ Շարոտան ամուսնությունից հետո դեռ պահպանում էր նամակագրությունը Գյոթեի հետ, ինչպես նաև աջակցություն էր խնդրել իր տղայի՝ դիվանագետ Կեստներ Ավգուստի համար։

1816 թվականին Շարլոտա Կեստները մի քանի շաբաթով տեղափոխվել է Վեյմար, որտեղ ապրում էր իր փոքր քույրը, և հանդիպել է Գյոթեին։ Հանդիպումը վերջինն էր և սառը։ Այս դրվագը Թոմաս Մանի վեպում ներկայացված է, որպես «Լոտան Վեյմարում», որի հիման վրա 1974 թվականին նկարահանվել է գեղարվեստական ֆիլմ, Լիլի Պալմերի մասնակցությամբ։

Շառլոտտա Բուֆը թաղվել է Հանովերի գերեզմանատանը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #118638076 // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.
2. 1 2 3 4   / German National Library
3. 1 2 3 4  Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.) / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
4. 1 2 3 4  GeneaStar (ֆր.)
5. 1 2  denkXweb (գերմ.)
6. ↑   — Vol. 9. — P. 438.

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Буфф, Шарлотта-София-Генриетта»։ *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907
**Ծծմբի օքսիդ (VI)**, ծծմբի եռօքսիդ, *ծծմբական անհիդրիդ*, {\displaystyle SO\_{3}}: Պինդ {\displaystyle SO\_{3}}-ը գոյություն ունի {\displaystyle \alpha -,\beta -,\gamma -,\delta -} ձևերով, որոնց հալման ջերմաստիճանները համապատասխանաբար հավասար են՝ 16,8, 32,5, 62,3 և 95 °C և իրարից տարբերվում են բյուրեղների ձևով և {\displaystyle SO\_{3}}-ի պոլիմերացման աստիճանով։ Անկայուն {\displaystyle \alpha -}ձևը առաջանում է հեղուկ ծծմբական անհիդրիդի պնդացման դեպքում և խոնավության առկայությամբ աստիճանաբար անցնում է կայուն {\displaystyle \beta -}ձևի։ {\displaystyle \beta -}ձևը կարող է փոխարկվել {\displaystyle \alpha -}ի՝ միայն {\displaystyle SO\_{3}}-ի գազային վիճակի վրայով. նորմալ ճնշման պայմաններում և 44,7 °C–ում գազային {\displaystyle SO\_{3}}–ը փոխարկվում է հեղուկի, որը, 16,8 °C–ում պնդանալիս, առաջացնում է {\displaystyle \alpha -SO\_{3}}: Մյուս ձևափոխությունների փոխադարձ անցումն ընթանում է շատ դանդաղ։

Ծծմբական անհիդրիդի կրիտիկական ջերմաստիճանը 218,3 °C է, կրիտիկական ճնշումը՝ 83,8 մթն։ Գոլորշի վիճակում {\displaystyle SO\_{3}}–ը միամոլեկուլ է։ Նրա ջերմային դիսոցումը {\displaystyle SO\_{2}}–ի և {\displaystyle O\_{2}}–ի սկսվում է մոտավորապես 450 °C-ում և 1200 °C–ում գործնականորեն լրիվ է դառնում։ {\displaystyle SO\_{3}}–ը լուծվում է ջրում՝ առաջացնելով {\displaystyle H\_{2}SO\_{4}}: Փոխազդում է հիմնային օքսիդների և հիմքերի հետ։ Ուժեղ օքսիդիչ է, օքսիդացնում է ծծումբը, ֆոսֆորը, ածխաջրածինները՝ վերականգնվելով մինչև {\displaystyle SO\_{2}}: Լաբորատոր պայմաններում Ծծմբական անհիդրիդ ստանում են {\displaystyle Fe\_{2}(SO\_{4})\_{3}} ջերմային քայքայմամբ կամ {\displaystyle H\_{2}SO\_{4}}-ի վրա ավելցուկ {\displaystyle P\_{2}O\_{5}} ազդելով, արդյունաբերական եղանակով՝ {\displaystyle SO\_{2}}-ի կատալիաիկ օքսիդացմամբ։ Ծծմբական անհիդրիդիը կիրառվում է օրգանական բազմաթիվ նյութերի արտադրության մեջ որպես ծծմբացնող միջոց, ինչպես նաև օլեում և անջուր ազոտական թթու ստանալու համար։

Տես նաև
-------

* Ծծմբական թթու

Գրականություն
-------------

* Карапетьянц М. Х. Дракин С. И. «Общая и неорганическая химия» М.: Химия 1994

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 128)։*  |
**Խաչիկ (Խաչատուր) Միհրանի Շիրակյան** (հունվարի 28, 1931(1931-01-28), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ - փետրվարի 9, 2001(2001-02-09), Երևան, Հայաստան), հայ քամանչահար։ ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստ (1982)։

Կենսագրություն
--------------

Խաչատուր Շիրակյանը ծնվել է 1931 թվականի հունվարի 28-ին Երևանում։ 1957 թվականին ավարտել է Երևանի Ռ. Մելիքյանի անվան երաժշտական ուսումնարանի ժողովրդական գործիքների բաժինը։ 1947-1995 թվականներին եղել է Հայաստանի ռադիոյի ժողովրդական գործիքների անսամբլի, իսկ 1995–2001 թվականին՝ «Վերածնունդ» անսամբլի քամանչահար։

Երկացանկում ընդգրկված են եղել Է. Միրզոյանի «Ֆանտազիա», Ա. Հարությունյանի «Պիես», նաև Դ. Ղազարյանի, Սայաթ-Նովայի երգերից։ Եղել է Ա. Մերանգուլյանի ստեղծագործությունների առաջին կատարողը։

Համերգներով շրջագայել է շուրջ 30 երկրում։

1982 թվականին արժանացել է Հայկական ԽՍՀ վաստակավոր արտիստի կոչման։

Խաչատուր Շիրակյանը մահացել է 2001 թվականի փետրվարի 9-ին։

Մրցանակներ
----------

Համամիութենական և հանրապետական փառատոների դափնեկիր։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր երկրորդ, Երևան, 2007*

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
| **՞**Սպիտակաաչք սուզաբադ |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Մորակտցարներ |
|
|
|
| Ցեղ | **Սպիտակաաչք սուզաբադ** |
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Actitis hypoleucos

 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : ??? |
|  Արեալ |
| պատկեր |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


Actitis hypoleucos
**Սպիտակավիզ կտցար**  (լատին․՝ Actitis hypoleucos), մորակտցարների ընտանիքի թռչուն։ Բնադրող-չվող է, քիչ տարածված։

Արտաքին կառուցվածք
------------------

Մարմնի երկարությունը 19-21 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 38-41 սմ, կենդանի զանգվածը՝43-61 գրամ։ Ոտքերը կարճ են, կանաչավուն մոխրագույն։ Պոչը երկար է, կուրծքը, մարմինը վերևից՝ բաց մոխրագույնդարչնագույն, կրծքի և թևի միջև կա բութ մատի նման բիծ։

Կտուցը կարճ է, մուգ։ Պոչը մշտապես տմբտմբացնում է։ Ջրի վրայով թռչում է ցածր՝ թևերի արագ թափահարումներով, որին հաջորդում է ձիգ տարածած թևերով սահասավառնումը։ Հմուտ լողորդ է և սուզորդ։ Բնակվում է լճերի և գետերի ափերին։

Սնվում է ջրային անողնաշարավորներներով։

Կենսակերպ
---------

Գարնանային ամենավաղ վերադարձը՝ մարտի 2-րդ տասնօրյակից ապրիլի վերջը կամ մայիսի սկիզբը։ Առաջին հարսանեկան զույգերը ձևավորվում են մարտի վերջին։ Ձվադրմանը պատրաստ բները հանդիպում են մայիսի 2-րդ տասնօրյակից հունիսի կեսը։ Բույնը փոսիկ է կամ գավաթաձև (տրամագիծը՝ 80-90 մմ)՝ ցամքարով։

Բնադրում է գետնին՝ ջրափերից ոչ հեռու։ Բներում առաջին ձվերը հայտնվում են մայիսի 2-րդ տասնօրյակից հունիս։ Դնում է 35 մմ տրամագծով, աղոտ սպիտակ՝ կարմիր-դարչնագույն պտերով 4 ձու։ Թխսակալում են արուն և էգը՝ 21 -22 օր։ Թռիչքին լավ տիրապետող երիտասարդ թռչունները գրանցվում են հուլիսի 1-ին տասնօրյակից օգոստոսի վերջը։

Որպես սիրող, և մարզ, որսի թռչուն՝ առանձին ճանաչում չունի։ Աշնանային չուն՝ սեպտեմբեր-հոկտեմբերիև, առանձին անհատներինը ձգձգվում է մինչև նոյեմբերի սկիզբը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | Avibase · eBird · EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · SeaLifeBase · WoRMS |

 |
**Ալեքսանդր Աշոտի Մնդոյանց** (օգոստոսի 17, 1949(1949-08-17), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ դաշնակահար, մանկավարժ։ Ռուսաստանի Դաշնության վաստակավոր արտիստ (1991) պրոֆեսոր (2004)։

Կենսագրություն
--------------

Ալեքսանդր Մնդոյանցը ծնվել է 1949 թվականի օգոստոսի 17-ին Երևանում։ 1960 թվականին ընդունվել է Երևանի Պ. Ի. Չայկովսկու անվան երաժշտական դպրոց, ապա տեղափոխվել է Մոսկվայի պետական կոնսերվատորիային կից Կենտրոնական երաժշտական դպրոց (դասատու՝ Ե. Պ. Խովեն), որն ավարտել է 1968 թվականին։ 1973 թվականին ավարտել է Մոսկվայի պետական կոնսերվատորիան (Բ. Մ. Դավիդովիչի դասարան)։ 1973-1976 թվականներին եղել է Մոսկվայի պետական համալսարանի կոնցերտմայստեր, այնուհետև փորձաշրջան է անցել Մոսկվայի Գնեսինների անվան երաժշտամանկավարժական ինստիտուտում (1976, ղեկավար՝ Ա. Լ. Յոխելես)։

Մնդոյանցի կատարումերը (մեծակտավ դաշնամուրային գործերից մինչև մանրանվագներ) առանձնանում են մեկնաբանության խորությամբ և լրջությամբ։ Որպես մենակատար, նաև նվագախմբերի հետ հյուրախաղերով շրջագայել է արտերկրում։ Համագործակցել է դիրիժորներ Վ. Ա. Գերգիևի, Դ. Ի. Կախիձեի, Ֆ. Շ. Մանսուրովի, Վ. Ժորդանիայի, Ա. Ի. Ռուդինի և ուրիշների, Պ. Ի. Չայկովսկու անվան քառյակի, «Մոսկվայի վիրտուոզներ» անսամբլի հետ։ Երկացանկում ընդգրկվել են Մ. Պ. Մուսորգսկու, Ս. Ս. Պրոկոֆևի, Ս. Վ. Ռախմանինովի, Ա. Ն. Սկրյաբինի, Պ. Ի. Չայկովսկու, Դ. Դ. Շոստակովիչի, Ա. Խաչատրյանի, Ա. Գ. Շնիտկեի և ուրիշների երկերից։

1991 թվականին սկսել է դասավանդել Մոսկվայի պետական կոնսերվատորիայում։

1977 թվականին դարձել է Վ. Կլայբեռնի անվան դաշնակահարների միջազգային մրցույթի դափնեկիր (ԱՄՆ)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Ահլամ Մուսթաղանամի** (ապրիլի 13, 1959(1959-04-13) կամ ապրիլի 13, 1953(1953-04-13), Թունիս), ալժիրցի գրող և բանաստեղծ, որին անվանում էին «ամենահայտնի արաբ վիպասան»։ Նա ծնվել է Թունիսում, քաղաքական և հեղափոխական գործիչ Մուհամեդ Շրիֆի ընտանիքում։ Ալժիրի առաջին կին հեղինակն է, որի աշխատանքները թարգմանվել են անգլերեն լեզվով։

Կենսագրություն
--------------

Երբ ծնվեց Ահլամ Մուսթաղանամին, հայրը մեկ տաով ազատազրկված էր հեղափոխական գործունեության համար։ 1954 թվականի Ալժիրի պատերազմի ընթացքում, Թունիսում գտնվող Մուսթաղանամիների ընտանիքի կալվածքը դարձավ կենտրոնական շտաբ Ալժիրի անկախության համար մարտնչող զինվորների համար, ովքեր իրենց անվանում էին Ալժիրի ժողովրդական կուսակցություն, որի կազմում էին նաև գրողի հայրն ու եղբայրը։ 1962 թվականին Ալժիրի անկախությանն ձեռքբերումից հետո ընտանիքը վերադարձավ հայրենիք, որտեղ Ահլամը գնաց արաբերենով դասավանդվող դպրոցի առաջին դասարան։ Գրավյալ իշխանության օրոք ուսուցումն իրականցվում էր միայն ֆրանսերեն լեզվով, արաբերենն արգելված էր։

1960- ականների վերջին և յոթանասունականների սկզբին Ահլամ Մուսթաղանամին դարձավ Ալժիրի առաջին արաբախոս հեղինակներից մեկը, ով իր պոեզիան ներկայացրեց ազգային ռադիոյով, որպեսզի նյութապես աջակցի իր ընտանիքին ու հիվանդ հորը։ 1973 թվականին Ալժիրի համալսարանում երիտասարդ գրողը ստացել է արաբական գրականության բակալավրի աստիճան, որտեղ միևնույն ժամանակ հրապարակել է իր առաջին բանաստեղծական ժողովածուն՝« Օրերի հանգրվանում» (على مرفأ الأيام):

1982 թվականին նա պաշտպանեց սոցիոլոգիայի ոլորտում թեկնածուական թեզը Փարիզի Սորբոնի համալսարանում, որտեղ գրողը տեղափոխվեց յոթանասունականների վերջին։ Ահլամ Մուսթաղանամին Փարիզում հանդիպեց լիբանանցի լրագրողի հետ։ Ամուսնացավ նրա հետ, որից հետո երիտասարդ ընտանիքը տեղափոխվեց Բեյրութ, որտեղ 1993 թվականին լույս տեսավ գրողի առաջին վեպը՝ «Մարմնի հիշողություն»-ը (ذكرات الجسد): Մինչ օրս այս աշխատանքը ունեցել է ավելի քան 30 հրապարակումներ և վաճառվել է ավելի քան մեկ միլիոն օրինակ ամբողջ արաբական աշխարհում։ Վեպը անգլերեն է թարգմանվել 2000 թվականին Կահիրեի Ամերիկյան համալսարանում, 1998 թվականին ստացել է «Նագիբ Մահֆուզ-ի գրականության մեդալ։

Այժմ Ահլամ Մուսթաղանամին ամուսնու և երեք երեխաների հետ ապրում է Բեյրութում (Լիբանան)։

Գրական ժառանգություն
--------------------

«Օրերի հանգրվանում», 1973, (على مرفأ الأيام).

«Մարմնի հիշողություն», 1993, (ذاكرة الجسد).

«Զգացմունքների քաոս», 1997, (فوضى الحواس)

«Մահճակալի միջով անցնողը», 2003, (عابر سرير).

«Սևը սազում է քեզ», 2012, (الاسود يليق بك).

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Freebase տվյալների վերբեռնում — Google.
2. 1 2
3. ↑  Dictionary of African Biography / E. K. Akyeampong, Henry Louis Gates, Jr. — NYC: OUP, 2012. — ISBN 978-0-19-538207-5
4. ↑  Zahia Smail Salhi, 'Mustaghanmi, Ahlam (1953-)', *Biographical Encyclopedia of the Modern Middle East and North Africa Archived 2017-09-06 at the Wayback Machine.*

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 13523440x · GND: 103509038 · ISNI: 0000000122844376 · LCCN: n85380795 · NKC: jx20080922008 · NTA: 074421468 · LIBRIS: 313542 · SUDOC: 050296493 · VIAF: 119088257 · WorldCat VIAF: 119088257 |

 |

 |
| **՞**Լայնապոչ եղեգնաթռչնակ |
| --- |
| Լայնապոչ եղեգնաթռչնակ  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Թռչուններ |
|
|
|
| Կարգ | ճնճղուկանմաններ |
|
|
|
| Ընտանիք | Շահրիկներ |
|
|
|
| Ցեղ | Եղեգնաթռչնակներ |
|
|
| Տեսակ | **Լայնապոչ եղեգնաթռչնակ** |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Cettia cetti  (Temminck, 1820) |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : ??? |
|  Արեալ |
| պատկեր |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | ITIS**559157**NCBI**68486**

 |
| --- | --- | --- |

 |


*Cettia cetti cetti*
**Լայնապոչ եղեգնաթռչնակ** (լատին․՝ Cetta cetti), շահրիկների ընտանիքի թռչուն։ Հայաստանում բնադրող-չվող է, տարածված։

Արտաքին կառուցվածք
------------------

Մարմնի երկարությունը 13,5 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 15-19 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 15-17 գ։ Պոչը լայն է, կլորավուն։ Մարմինը վերևից միատարր մուգ շիկակարմիր-դարչնագույն է, ներքևից՝ միատարր մոխրագույն–սպիտակ, հոնքը՝ խամրած սպիտակ։

Կենսակերպ
---------

Չափազանց թաքնված թռչուն է, թաքնվում է խիտ սաղարթի ստորին մասում։ Բնակվում է ճահճուտներում, մինչև ենթալպյան գոտի տարածվող խիտ թփուտներում։

Սննդառություն
-------------

Սնվում է անողնաշարավորներով, հատապտուղներով։

Բնադրում
--------

Գարնանային վերադարձը՝ ապրիլի առաջին օրերին։ Հարսանեկան զույգերը ձևավորվում են ապրիլի վերջին, որն ուղեկցվում է արուի զրնգուն, հեռուն տարածվող երգով, այն ընդհատ նոտաներով կանչ է հիշեցնում։ Բույնը գավաթաձև է (տրամագիծը՝ 12 սմ)՝ տերևներով լավ քողարկված։ Բնադրում է գետնին մոտ։

Բազմացում և զարգացում
---------------------

Դնում է 18 մմ տրամագծով, կարմրավուն 4-5 ձու։ Հունիսից օգոստոս հայտնվում են երիտասարդ թռչունների ընտանեկան խմբեր, որոնք կերակրվում են հասունների հսկողությամբ։ Կրկնակի բազմացման դեպքում բներում նորելուկ ձագեր են նկատվում օգոստոսի առաջին օրերին։

Չու
---

Չնայած թաքնված լինելուն՝ աշնանային չուի ընթացքում (մինչև սեպտեմբերի վերջին օրերը) հայտնվում են բաց տարածություններում՝ ջրերից ոչ հեռու։ Տարիների ընթացքում թվաքանակի կտրուկ անկումներ ու վերելքներ են նկատվում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | Avibase · eBird · EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Դեղին (այլ կիրառումներ)

| **՞**Դեղին խաղտտնիկ |
| --- |
| Դեղին խաղտտնիկ  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Motacilla flava

 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : ??? |
|  Արեալ |
| պատկեր |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


*Cuculus canorus canorus* + *Motacilla flava*
**Դեղին խաղտտնիկ**, խաղտտնիկների ընտանիքի պատկանող թռչուն։ Հայաստանում բնադրվող, չվող թռչուն է։

Արտաքին տեսք
------------

Դեղին խաղտտնիկի պոչը երկար է, սակայն չի գերազանցում մարմնի երկարությանը։ Արուի գլխի վերին մասը մոխրագույնից անցնում է մուգ սևի, մեջքը՝ ձիթապտղագույն, թևերը և պոչը դարչնագույն են, պոչի եզրային փետուրները սպիտակ են, կոկորդը, կտնառքը և որովայնը՝ դեղնասպիտակավուն։ Երիտասարդ առանձնյակների մարմնի վերին մասը դարչնագույն է, ստորին մասը՝ շիկավուն։ Քաշը՝ 13,5-20,6 գ, թևի երկարությունը՝ 74-89 մմ։

Կենսակերպ
---------

Գարնանը վերադառնում է ապրիլ-մայիս ամիսներին։ Չվող երամների թիվը հասնում է հարյուրների և նույնիսկ հազարների։ Դեպի բնակավայրերն են վերադառնում սկզբում արուները, այնուհետև՝ էգերը։ Տարածված է ամենուր, որտեղ կան խոնավ մարգագետիններ, ճահճացած ջրեր, լճակներ, դանդաղահոս գետերի խոնավ ափեր և այլն։ Գարնանը մեծ քանակությամբ հանդիպում է Արարտյան հարթավայրի ճահճուտների, բնական և արհեստական ջրավազանների մոտակայքում։

Բնադրում
--------

Բնադրվում է մայիսից մինչև հուլիս, բույնը սարքում է չոր խոտերից՝ գետնին, փոքր փոսիկի մեջ ու քողարկում թփերի տակ։ Դնում է 5-6 կանաչասպիտակավուն, մուգ պտերով ձվեր։

Սննդառություն
-------------

Սնվում է անողնաշար կենդանիներով։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Եվրոպայում, Ասիայում, Աֆրիկայում և Հյուսիսային Ամերիկայում։

Աղբյուրներ
----------

1. ↑  Մ. Ս. Ադամյան (1988)։ *Հայաստանի թռչունները*։ Երևան: «Արևիկ»։ էջ էջ 28

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | Avibase · eBird · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |

 |
**Յաշար Գյուլեր** (սեպտեմբերի 18, 1954(1954-09-18), Արդահան, Թուրքիա), Թուրքիայի զինված ուժերի գեներալ։ 2018 թվականի հուլիսին նշանակվել է ԶՈւ ԳՇ պետ, այդ պաշտոնում փոխարինելով Հուլուսի Աքարին։

Կենսագրություն
--------------

1972 թվականին պատրաստություն է անցել Թուրքիայի ռազմական ակադեմիայում։ 1974 թվականին ծառայության է անցել Թուրքիայի ցամաքային զորքերում, որն էլ դարձավ նրա ռազմական կարիերայի սկիզբը։ 10 տարի ծառայելով հետևակային և կապի վաշտերում վերջապես դառնում է դրանցից մեկի հրամանատարը։ 1986 թվականին գերազանցությամբ ավարտել է Թուրքիայի ռազմական քոլեջը և ստացել շտաբի սպայի աստիճան։ 2001 թվականին նրան շնորհվել է բրիգադային գեներալի կոչում, նրան հանձնվեց 10-րդ հետևակային բրիգադի հրամանատարությունը, ինչպես նաև հանդիսանում է Գլխավոր շտաբի պլանավորման և համակարգման վարչության անդամ։

2005 թվականին նրան շնորհվեց գեներալ-մայորի աստիճան, Գլխավոր շտաբում աշխատելուց բացի, նա ղեկավարել է Անկարայում գտնվող Թուրքիայի զինված ուժերի կապի և էլեկտրոնային տեղեկատվական համակարգերի դպրոցը։ 2009 թվականին նշանակվել է 4-րդ բանակային կորպուսի հրամանատար, որտեղ ծառայել է երկու տարի գեներալ-լեյտենանտի կոչումով։ 2011-ից 2013 թվականներին եղել է ԶՈւ հետախուզության պետը, իսկ սկսած 2013 թվականից եղել է ԶՈւ ԳՇ պետի տեղակալը։ 2016-2017 թվականներին ստացել է գեներալի աստիճան և նշանակվել Թուրքիայի ժանդարմերիայի ղեկավար։ 2017-2018 թվականին նշանակվել է ցամաքային զորքերի հրամանատար։ 2018 թվականի հուլիսի 10-ին Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի հրամանագրով նշանակվել է ԶՈւ ԳՇ պետ, այդ պաշտոնում փոխարինելով Հուլուսի Աքարին, ով հենց նույն օրը նշանակվեց Ազգային պաշտպանության նախարար։

Անձնական կյանք
--------------

Ամուսնացած է Դեմեթ Գյուլերի հետ, ունի մեկ երեխա և երկու թոռ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. ↑
3. ↑

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Ինստագրամ |

 |
**Նիկոլոզ Մուսխելիշվիլի**, (վրաց.՝ ნიკოლოზ მუსხელიშვილი, ), վրացի խորհրդային մաթեմատիկոս և մեխանիկ։ ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոս (1939) և Նախագահության անդամ (1957), Վրացական ԽՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս (1941), նախագահ (1941—1972) և պատվավոր նախագահ (1972), սոցիալիստական աշխատանքի հերոս (1945)։ ԽՄԿԿ անդամ (1940)։

Ավարտել է Պետերբուրգի համալսարանը (1914)։ 1922 թվականից Թբիլիսիի Ն․ Ի․ Մուսխելիշվիլիի համալսարանի և պոլիտեխնիկական ինստիտուտի պրոֆեսոր, 1941 թվականից Վրացական ԽՍՀ ԳԱ մաթեմատիկայի ինստիտուտի տնօրեն։ Հիմնական հետազոտությունները վերաբերում են առաձգականության տեսությանը, ինտեգրալ հավասարումներին, ֆունկցիաների տեսության սահմանային խնդիրներին ևն։ Մուսխելիշվիլին առաջիններից մեկն է սկսել առաձգականության տեսության խնդիրներում կիրառել կոմպլեքս փոփոխականի ֆունկցիաների տեսությունը։ Առաձգականության տեսության հարթ խնդրի լուծման մեթոդների ուսումնասիրությունները, որոնք կարևոր նշանակություն ունեն նաև մաթեմատիկական ֆիզիկայի համար, կապված են սինգուլյար ինտեգրալ հավասարումների տեսության մշակման հետ։ Մուսխելիշվիլիին է պատկանում սինգուլյար ինտեգրալ հավասարումների համակարգի ինդեքսի կարևորագույն բանաձևը։ ԽՍՀՄ I—VIII գումարումների Գերագույն սովետի դեպուտատ, արտասահմանյան մի շարք ակադեմիաների, գիտական հիմնարկների և ընկերությունների անդամ։ ՀԽՍՀ ԳԱ պատվավոր անդամ (1961)։ ԽՍՀՄ պետական մրցանակներ (1941, 1947)։ Միխայիլ Լոմոնոսովի անվան ոսկե մեդալ (1972)։ Պարգևատրվել է Լենինի 5, Հոկտեմբերյան հեղափոխության և մի շարք այլ շքանշաններով։

Ծանոթագրություններ
------------------

Աղբյուրներ
----------

* Некоторые основные задачи математической теории упругости, 5 изд․, М․, 1966; Сингулярные интегральные уравнения, 3 изд․, М-, 1968․

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 89)։*  |