recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Կոլո պարը Բոսնիայի քրիստոնյաների կատարմամբ
**Կոլո (պար)**- սլավոնական ժողովուրդների ազգային պար, առավել տարածված է հարավարևելյան Եվրոպայում։ Պարն ուղեկցվում է շրջանաձև կատարումներով, այստեղից էլ ստացել է անվանումը։ Հայտնի է նաև Բուլղարիայում, Հյուսիսային Մակեդոնիայում, Չեռնոգորիայում, իսկ որպես *հորո* (բուլղար․՝ хоро) և *օրօ* (մակեդոներեն՝ оро)։

Շուրջպարին մասնակցում են տասնյակ մարդիկ, ովքեր շրջան են կազմում բռնելով միմյանց ձեռքից կամ գոտկատեղից։ Պարն իրար հաջորդող պարզ քայլերի հաջորդականություն է, չնայած փորձառու պարողները իսկական վիրտուոզներ են, ովքեր այն հարստացրել են դեկորատիվ տարրերով։ Յուրաքանչյուր տարածաշրջան ունի իր ազգային կոլոն։ Սկսնակների համար դժվար է այն յուրացնելը, նույնիսկ փորձառու պարողները չեն կարող տիրապետել կոլոյի բոլոր տեսակներին։ Կոլոյի մի քանի վարիացիաներ ներկայացվում են հարսանիքների, հասարակական, մշակութային և կրոնական միջոցառումների ժամանակ։ Կոլոն պարում են իրար կիպ կանգնած, մեկ կամ երկու զուգահեռ շարքով։ Կանայք և տղամարդիկ պարում են միասին, չնայած որոշ դեպքերում հանդիպում են միայն տղամարդկանց կամ կանանց շուրջպարեր։ Երաժշտությունը ռիթմիկ է։ Յուրաքանչյուր տարածաշրջան ունի ազգային պարի իր հագուստը, բայց Բոսնիայի և Սերբիայի հագուստների տարրերը համընկնում են։ Տղամարդիկ կրում են գլխարկներ, ազատ վերնաշապիկ, տաբատ, որը ձգվում է մինչև կոճերը, իսկ գոտկատեղին ամրացված են ժապավեններ։ Կանայք կրում են են երկար, սպիտակ, ասեղնագործ զգեստ, որի վրայից հագնում են մանուշակագույն գոգնոց։ Զգեստն ու գոգնոցը զարդարված են ասեղնագործ ծաղիկներով, որոնք հարստացնում են կանացի կերպարը։ Կոշիկները, որոնք նրանք կրում են պարի ժամանակ, կոչվում են *օպանչի*։ Դրանք պատրաստվում են բարձրորակ կաշվից և շատ հարմարավետ են։

Տես նաև
-------

* 
* Կլոր պար
* Հայկական պար

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  "kolo" (2009). *Encyclopædia Britannica*. Retrieved March 26, 2009.
2. ↑  "Costumes" Archived 2012-02-22 at the Wayback Machine. (2009). In ASKA Kolo Ansambl. Retrieved March 26, 2009

Արտաքին հղումներ
----------------

* Music and video of the basic Kolo
* Bosnian Flok Dance : The Kolo
**ԲՄՊ-2** (ռուս.՝ БМП-2, **Б**оевая **M**ашина **П**ехоты - հետևակի մարտական մեքենա), խորհրդային արտադրության հետևակի մարտական մեքենա։

Ընդհանուր բնութագիր
-------------------

ԲՄՊ-1 ՀՄՄ ԽՍՀՄ երկրորդ սերիական արտադրության մարտնական, թրթուրավոր ջրանցան, զրահապատ ՀՄՄ-ն է։ ԲՄՊ-2 ՀՄՄ նախատեսված է անձնակազմին առաջի ճակատ հասցնելու համար։ ԲՄՊ-2 ՀՄՄ-յի արտադրությունը սկսվել է 1980 թվականին։ ԲՄՊ-2 ՀՄՄ սկսվել է շահագործվել խորհրդային բանակում 1980 թվականից։ Այժմ ԲՄՊ-2 ՀՄՄ շահագործվում է բազմաթիվ երկրների զինված ուժերի կողմից։ ԲՄՊ-2 ՀՄՄ-ը շահագործվում է նաև ՀՀ և ԼՂՀ Զինված ուժերի կողմից։ ԲՄՊ-2 ՀՄՄ նաև լայնորեն օգտագործվել է մի շարք ռազմական հակամարտությունների ընթացքում (նաև արցախյան ազատամարտում)։

Մարտավարատեխնիկական տվյալներ
----------------------------

ԲՄՊ-2 ՀՄՄ ղեկավարվում է անձնակազմի 3 անդամների կողմից։ ԲՄՊ-2 ՀՄՄ-ի երկարությունը կազմում է 6.73 մ, լայնությունը՝ 3.15 մ, իսկ բարձրությունը՝ 2.45 մ։ ԲՄՊ-2 ՀՄՄ բավականին թեթև է. նրա քաշը կազմում է 13.8-14 տ։ ԲՄՊ-2 ՀՄՄ-ն ունի 30 մմ-անոց գնդացիր։ ԲՄՊ-2 ՀՄՄ-ը սնուցվում է 300 ձիաուժ հզորությամբ UTD-20S1 դիզելային շարժիչով՝ զարգացնելով ճանապարհային հատվածում 65 կմ/ժ, իսկ ջրային ավազաններում 7 կմ/ժ արագություն։ ԲՄՊ-2 ՀՄՄ-ի վառելիքի պաշարը կազմում է 600 կմ։ ԲՄՊ-2 ՀՄՄ-ը պողպատե զրահապատված է։ Այն պաշտպանում է փոքր զենքերից և հրետանային արկերից։

Տես նաև
-------

* ԲՄՊ-1
* ԲՄՊ-3

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Աղբյուրներ
----------

* BMP-2 Infantry fighting vehicle(անգլ.)
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Սուրբ Աստվածածին վանք (այլ կիրառումներ)
 Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Կուսանաց վանք (այլ կիրառումներ)

Շուշիի ավերված թաղամաս, կենտրոնում Կուսանաց վանքը.
**Կուսանաց վանք** (նաև` **Անապատ**, **Սուրբ Աստվածածին անապատ**), ոչնչացված հայկական վանքային համալիր Շուշի քաղաքում, Արցախի Հանրապետությունում։

Պատմություն
-----------

Կուսանաց վանքը համարվում է Շուշի քաղաքի հնագույն հուշարձաններից մեկը։ Կառուցվել է 1816 թվականին Հռիփսիմե Բահդուրյանի օգնությամբ։ Նա հավաքում է բավարար գումար վանքի կառուցման համար։ Նրան նաև օգնում էին եղբայրները՝ Իսրայել, Աստվածատուր և Պետրոս Բահդուրյանները։ Վանքն ուներ ուղղանկյուն հատակագիծ։ Կառուցված է եղել սպիտակ քարից։ Ներսում կային Աստվածաշնչյան դրվագներ պատկերող որմնանկարներ։ Հարավային կողմում կար եռահարկ զանգակատուն։

Վանքն ուներ նաև մի շարք այլ շինություններ, այդ թվում վերնատուն։ Բակում պահվում էր թնդանոթ, որ ձուլվել էր Թուրինում 1813 թվականին։ Այդ թնդանոթն ուներ իր սեփական պատմությունը։ Հենց այդ թնդանոթի շնորհիվ հայ կամավորական ջոկատները Խորեն քահանայի ղեկավարությամբ պաշտպանում էին Խոնուտի կիրճը։ Վերջին անգամ այդ թնդանոթն օգտագործվել է հայերի կողմից Շուշիի ջարդերի ընթացքում։

Վանքը հայտնի էր իր երեք այգիներով։

Կուսանաց վանքի զանգակատունը
Եկեղեցու պատմությունն ավարտվեց 1960-70-ական թվականներին, երբ հրամայվեց վանքը հավասարեցնել հողին։

Աղբյուրներ
----------

* Մկրտչյան Շ. Մ. Լեռնային Ղարաբաղի Պատմա-ճարտարապետական կառույցներ // Երևան. 1988 ISBN −5-540-00402-7

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  «Հայոց պաշտամունքային վայրեր», Ստեփան Մելիք-Բախշյան, Երևան, ԵՊՀ Հրատարակչություն, 2009, էջ 32․

Արտաքին հղումներ
----------------

* Կուսանաց վանք Archived 2017-06-17 at the Wayback Machine.
* Կուսանաց վանք Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine.
* Կուսանաց վանք Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine.
**Ճոխտ Պռվածառի վանք**, վանական համալիր, Արցախի Հանրապետության Մարտունու շրջանի Թաղավարդ գյուղի 1.7 կմ հարավ, անտառապատ լեռնաբազուկին։

Ճարտարապետություն
-----------------

Վանական համալիրը բաժանված է երկու մասի։ Հուշարձանների մի խումբը տեղադրված է զառիթափի գլխին, իսկ մյուսը՝ բակի հյուսիսային կողմում։

### Առաջին հուշարձանախումբ

Հուշարձանախմբի մեջ մտնում են երեք պաշտամունքային շենքեր, հաձորդում՝ կրկնապարիսպով փակված միակ եկեղեցին։ Բարձունքի վրա գտնվող երկարավուն եկեղեցին լրիվ ավերված է, ունի գավիթ։ Փլատակներում հրաշքով պահպանվել են խաչքարերն ու հնաոճ քանդակներով միակ խոյակը։

1884 թվականին այդ հատվածում գտնվող խաչքարի մոտ, որը յուրահատուկ ուղեցույց էր, թաղավարդցիները որոշեցին մատուռ կանգնեցնեն, սակայն հիմքերը փորելուց հանդիպեցին հողով ծածկված եկեղեցուն։ Վանքի ավերակների մեջ պահպանվել է խոյակ, որն իր արվեստով՝ քանդակազարդերով, եզակի է և չի կրկնվում։ Ունի ավելի նախնական տեսք։

Ճոխտ Պռվածառի կամ **Բարևածառ**ի կառուցման ստույգ թվականը հայտնի չէ։

Փրկված խաչքարերից մեկի վիմագրերից.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | «Սուրբ Պետրոս. կանգնեցի զխաչս ի փրկութիւն հոգո իմո և ծոնաղաց իմոց։ Արդ, որք երկրպագէք սուրբ նշանիս, զիս յաղաւթս յիշեցէք և Աստուած զձեզ յիշեսցէ թվ. ՆԽԶ (997 թվական)։ Էր»։ - Ա. Բաբախանեան, Ուխտավորի հիշատակարան, Շուշի, 1885 թվական, էջ 5 |  |


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | «Սուրբ Պաւղոս, յամս աստուածապատիւ և հոգեւոր տեառն Յովհաննիսի Ամարասա եպիսկոպոսին և պետութեան տեառն Գագիկայ Աղուանից իշխանաց իշխանի ես Կիրակոս առաջնորդ սուրբ ուխտիս, եղբաւր որդի Կոկոնա...»: - Ա. Բաբախանեան, Ուխտավորի հիշատակարան, Շուշի, 1885 թվական, էջ 5 |  |

Արձանագրությունից պարզ է դառնում, որ եկեղեցին կառուցվել է 10-11-րդ դարերում, քանի որ Գագիկ իշխանաց իշխանը ապրել է 10-րդ դարի վերջից մինչև 11-րդ դարի սկզբները։

Մեկ այլ խաչքարի վիմագիր.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | «ՈՀԷ (1228 թվական) թվին, ես Ալի, որդի Զինովբին եկի ի պարսից, շինեցի զսուրբ եկեղեցիս Աստուծոյ...»: - Մ. Բարխուդարյանց, Արցախ, էջ 91 |  |

Այս արձանագրությունից պարզ է դառնում, որ եկեղեցիներից մեկը կառուցվել է 13-րդ դարում։

### Երկորդ հուշարձանախումբ

Շրջափակված է կրկնպարիսպով։ Հիմնական կառուցվածքը ուղղանկյուն հատակագծով (6.5 մ x 3 մ) եկեղեցին է։ Ամբողջությամբ փլված է։ Տեղ-տեղ պահպանվել է կողապատերը, բեմի խորշերը, դռան գետնամերձ մասերը։ Եկեղեցին կառուցված է թմբի վրա, բազալտակուռ աստիճաններով կապված է պարսպի դարպասի հետ։ Անկանոն պարագծով, 9.5 մ x 13 մ մակերեսով, պարսպի պատերի հաստությունը 1.5 մ։ Հարավային պատի տակ կա մի փոքր խաչքար։

Պարսպապատ եկեղեցուց հարավ-արևելք, բավականին հարթ և ընդարձակ տարածության վրա նշմարվում են ավերված շինության հետքեր։ Հսկայական քարե որմերը կանոնավոր մշակված են և ունեն քիվ, զարդ, փորագրություններ։ Այն քառակուսի է, 9 մ երկարությամբ և գրեթե նույն լայնությամբ։

Տես նաև
-------

* ՀՀ վանական համալիրների ցանկ
* Հայաստանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ
* ՀՀ տաճարների ու եկեղեցական համալիրների ցանկ
* Արցախի վանական համալիրների ցանկ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Լեռնային Ղարաբաղի պատմաճարտարապետական հուշարձանները*։ Երևան։ 1985։ էջեր 103–104
|  |
| --- |
| **Թեզիում փռված** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Սանտալածաղկավորներ (Santalales) |
| **Ընտանիք** | Սանտալազգիներ (Santalaceae) |
| **Ցեղ** | Թեզիում *(Thesium)* |
| **Տեսակ** | **Թեզիում փռված** *(T. procumbens)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Thesium procumbens***C.A.Mey. 1831 |

**Թեզիում փռված** (լատին․՝ Thesium procumbens), սանտալազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս, որը գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Փռված ճյուղավորված ցողուններով, առանց թխակապույտ փառի բազմամյա խոտաբույս է։ Տերևները բարակ են և գծային։ Ծաղկաբույլը բարակ եզրային ճյուղիկներով պարզ ողկույզ է։ Ծաղիկները համարյա նստադիր են և մանր։ Ծաղկապատը սպիտակավուն է և լայն բաժականման։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հանդիպում է միայն Իջևանի ֆլորիստիկական շրջանում (Սևանի լեռնանցք և Մարգահովիտ գյուղի շրջակայք)։ Տեսակը աճում է նաև Կովկասյան Գլխավոր լեռնաշղթայի վրա, Դաղստանում, Կենտրոնական Անդրկովկասում, Արցախում և Զուվանդում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է վերին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 1800-2100 մ բարձրությունների վրա, ենթալպյան մարգագետիններում և անտառների եզրերին։ Ծաղկում է հունիս ամսին, պտղաբերում՝ հուլիսին։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է։ Կովկասի էնդեմիկ է։ Քանի որ տեսակի հիմնական տարածման շրջանը գտնվում է Հայաստանի սահմաններից դուրս, սպառնալիքի կատեգորիան նվազեցվել է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պոպուլյացիայի մի մասը պահպանվում է «Դիլիջան» ազգային պարկի պահպանման գոտում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · NCBI |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* EUNIS: 182416
* GBIF: 7395100
* IPNI: 781049-1
* NCBI: 706594
* Plant List: kew-2514319
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:781049-1
* Tropicos: 28500337

 |

 |
**Kanal 35 հեռուստաալիք** (անգլ.՝ Kanal 35" televiziyası), ադրբեջանական շրջանային հեռուստաընկերություն, որը տեղակայված է Ադրբեջանի Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Նախիջևան քաղաքում։

Պատմություն
-----------

Kanal 35 հեռուստաալիքը հիմնադրվել է 2004 թվականի հուլիսի 14-ին Ադրբեջանի համազգային առաջնորդ հռչակված Հեյդար Ալիևի իշխանության գալու 35-ամյակի կապակցությամբ։

Հեռուստատեսային գործունեություն
-------------------------------

Հեռուստաընկերությունը գործում է Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության ռադիո-հեռուստատեսային հաղորդումների կենտրոնի ենթակայությամբ։ Վերջին անգամ հեռուստաընկերությունը հեռարձակման թույլտվություն է ստացել 2008 թվականի հուլիսի 1-ին, որը համարվում է անժամկետ, քանի որ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի 2015 թվականի դեկտեմբերի 21-ի հրամանագրով արդեն իսկ տրված բոլոր լիցենզիաները համարվում են անժամկետ։

Հեռուստաալիքն իր հաղորդումների հիմնական նպատակ է սահմանել «հեռուստադիտողի աշխարհահայացքի ընդլայնումն ու գիտական տեղեկացվածությունն է, նրանց ուշադրության հրավիրումը գիտահրատարակչական, ազգային-մշակութային և բարոյական որակներին, ինչպես նաև ռազմահայրենասիրական ոգու բարձրացումը»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Kanal 35 հեռուստաալիքի մասին տեղեկատվություն nakhchivan.az կայքում (արխիվացված)։(ռուս.)
2. 1 2 3 4  Kanal 35 հեռուստաալիքի մասին տեղեկատվություն ntrc.gov.az կայքում (արխիվացված)։(ռուս.)
**Հայկական ռոք ասոցացիա, ՀՌԱ**, Հայաստանում գործող հասարակական կազմակերպություն։ Ասոցիացիայի նախագահն է Վարդան Գրիգորյանը։

Ասոցիացիայի հիմնադրման նպատակը ռոքը պրոպագանդելն է ու Հայաստանում ռոք շարժումը խորացնելը։

Պատմություն
-----------

Ասոցիացիան հիմնվել է 2010 թվականին։ Նույն թվականի դեկտեմբերի 26-ի Գաբրիել Սունդուկյանի անվան ազգային ակադեմիական թատրոնում կայացել է Հայկական ռոք ասոցացիայի հիմնադրմանը նվիրված փառատոն, որին մասնակցել են ասոցիացիայի հիմնադիր «Dogma», «Oaksenham», «Bambir», «Empyray», «Dorians», «Road Movie», «VO.X», «EVA», «Alien Time» ռոք խմբերը։ Փառատոնին ներկա էին գտնվել Հայաստանի վարչապետ Տիգրան Սարգսյանը, ով ասոցիացիայի հոգաբարձուների խորհրդի նախագահն է։

Անդամներ
--------

Ասոցիացիայի անդամներն են մի շարք ռոք խմբեր. Dogma, Oaksenham, Bambir, Empyray, Dorians, Road Movie, «VO.X, EVA, Alien Tim:

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Ռոքի համաշխարհային օրվա մասին Հայաստանում տեղյակ չեն, դրա համար էլ չեն նշում
2. ↑  Հայկական ռոք. ներշնչանքի աղբյուրներ և ուղերձներ
3. ↑  Հիմնվել է Ռոք ասոցիացիա(չաշխատող հղում)


|  |
| --- |
| 
  **Հայաստան**   **Ռոք**
 |
**Գերեզմանատան եկեղեցի**, կառուցվել է 1900 թվականին Երևանում, նախագծել է ճարտարպետ Վասիլի Միրզոյանը։

Տեղագրություն
-------------

Առաքելական եկեղեցին կառուցվել է Նոր հայկական գերեզմանատան կենտրոնական հատվածում, որը գտնվում էր Երևանի հարավ արևմտյան ծայրամասում, Նախիջևան տանող մայրուղու և Հրազդան գետի միջև, Հին Մլերի տարածքից և ուղղափառ գերեզմանոցից դեպի հարավ (այժմ այս տարածքում Կոմիտասի անվան պանթեոնն է)։

Ճարտարապետություն
-----------------

Կոմպոզիցիայի նախագիծն ունի հունական խաչի տեսք, միջին քառակուսով։ Քառակուսու մեղեդին հնչում է, թևերի միջև՝ անկյունները լրացնող չորս կողմնասեղաններում և տարածվում է նախագծի ընդհանուր պատկերով (երկարությունը կողմերի միջև 5 սաժեն 2 արշին, շինության բարձրությունը մինչև խաչի հիմքը՝ 8 սաժեն 1 արշին)։ Կոմպոզիցիայի մեջ արտահայտված խաչը վեր է խոյանում եզրերի իջեցված հատվածների զանգվածով և ոչ մեծ ծավալի անկյունային պատվանդաններով։ Թևերի ճակատամասերը շարունակում են տանիքի երկթեք եռանկյուն սեպերը տրամատած (պրոֆիլավորած) քիվերով։ Արևմտյան, հյուսիսային և հարավային ճակատամասերը, որոտեղ առկա էին մուտքի դռներ, մշակված են նույն ձևով՝ սանդղամուտքերը կիսաշրջանաձև շքամուտքեր էին՝ բարձրաքանդակ խաչերով, զարդարված շրջանաձև կամարներով։ Արևելյան պատը զարդարում էին պատի երկայնքով ձգվող երեք պատուհաններ, մեջտեղինը՝ չափից ավելի բարձր որմնախորշով, որոնցից վերև անցնում է եռաթև կամար։ Մնացած պատուհանները ավանդական եկեղեցական ոճով են՝ նեղ և ցածար կամարաձև անցքերով, բաց եզրեր ունեցող զարդաքիվերով։ Հարթության ներքին անկյունների կցորդումները ամրապնդում են խաչի թևերին և եզրերին կապված տարբեր բարձրություններով, բայց համանման ըստ իրենց մեկնաբանության սյուներով, նույնանման գնդաձև հիմքերով և խոյակներով։ Որպես շինության գերակշիռ կենտրոնական, առանցքային կոմպոզիցիա ծառայում է թմբուկ (գմբեթը պահող հիմքը) դիտակը, որը ձևավորվել է պարագծային կամարաշարքից և որի վրա հենվում է բրգաձև գմբեթը։ Նույնական համակարգ է մտածված նաև զանգակատան համար, որը վեր է հառնում արևմտյան մուտքից՝ խախտելով կառույցի ընդհանուր հավասարակշռությունը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Гаспарян Мариетта (2008)։ *Архитектура Еревана XIX- Начала XX века*։ Ереван: Ушардзан։ էջեր 168–169։ ISBN 978-99930-865-6-7
**Լավրենտի Արդազիանի** (վրաց.՝ ლავრენტი არდაზიანი, 1815, Թիֆլիս, Թիֆլիսի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - հունվարի 1 (13), 1870, Թիֆլիս, Թիֆլիսի նահանգ, Ռուսական կայսրություն), վրացի գրող։ Վրացական գրականության մեջ ռեալիստական ուղղության հիմնադիրներից մեկն է։

Գրիգորի Էրիթավիի և Դանիել Ճոնքաձեի հետ հող է նախապատրաստել վրացական գրականության մեջ քննադատական ռեալիզմի տարածման համար։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1815 թվականին Թիֆլիսում (ներկայում՝ Թբիլիսի)։ Հայրը ստացել էր հոգևոր կրթություն և եղել է վանական։ 1823 թվականին Լավրենտի Արդազիանիին ուղարկել են Թիֆլիսի հոգևոր սեմինարիային կից ծխական դպրոց, որից հետո նա ընդունվել է հոգևոր սեմինարիա։ Ուսումն ավարտելուց հետո նա որպես գործավար աշխատել է Վրացա-Իմերեթական նահանգի կառավարչությունում, ապա եղել է գրագիր Թիֆլիսի գեներալ-նահանգապետի մոտ, իսկ այնուհետև եղել է մարզային դատարանի քարտուղար։ Միաժամանակ համագործակցել է «Ցիսկարի» ամսագրի հետ։

Լավրենտի Արդազիանին հեղինակել է մի շարք հրապարակախոսական հոդվածներ, վրացերեն է թարգմանել Շեքսպիրի «Հալետ» ողբերգությունը։ Առավել հայտնի է նրա «Սողոմոն Իսակիչ Մեջղանուաշվիլի» (1861) վեպը, որի կենտրոնում ընչաքաղց առևտրականի կերպարն է։ «Ուղևորություն Թիֆլիսի մայթերով» (1862) գրքում ներկայացված է քաղաքի կյանքը, ցարական իշխանավորների ծաղրական վերաբերմունքը ժողովրդի նկատմամբ։ «Մորչիլի» («Հնազանդը», 1863) վեպում հեղինակը պատկերել է ազնվականների կյանքը։ Իր հոդվածներում Լավրենտի Արդազիանին պաշտպանել է նոր սերնդի առաջադեմ գաղափարները, հանդես է եկել հօգուտ ռեալիստական ուղղության զարգացման վրացական գրականության մեջ։

Մատենագրություն
---------------

* Լավրենտի Արդազիանի, Սոլոմոն Իսակիչ Մեջղանուաշվիլի (վեպ), Ե. Հայպետհրատ, 1929, 168 էջ։ Վրացերենից թարգմանությունը` Ա. Մեհրաբյան։

Գրականություն
-------------

* **Հրաչիկ Բայրամյան**, Վրաց գրականությունը V-XIX դդ․, Գիրք Ա․, Երևան, 2007, էջ 183-186։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Խորհրդային մեծ հանրագիտարան
2. ↑  Грузинская Проза в трёх томах. Том первый. Государственное издательство художественной литературы, Москва 1955. стр. 456
3. ↑  АРДАЗИАНИ Лаврентий Петрович(չաշխատող հղում)


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 1248172612 · ISNI: 0000 0000 3926 1540 · LCCN: n2009004905 · VIAF: 68417514 · WorldCat VIAF: 68417514 |

 |
**Ղրիմի օպերացիա** 1944, սովետական զորքերի (4-րդ Ուկրաինական ռազմաճակատ, Մերձծովային առանձին բանակ, Սև ծովյան նավատորմ, Ազովի ռազմական նավատորմիկ) հարձակողական գործողությունները 1941-1945 թվականների Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ, ապրիլի 8-ից մայիսի 12-ը՝ Ղրիմը գերմանաֆաշիստական զորքերից ազատագրելու նպատակով։ Դեռևս 1943 թվականի հոկտեմբեր-նոյեմբերին սովետական զորքերը ճեղքեցին Տուրեցկի վալի ամրությունները Պերեկոպի պարանոցում և հենակետեր գրավեցին Սիվաշի հովտի ափին և Կերչի թերակղզում ։ Սովետական հրամանատարությունը նախատեսում էր Սիմֆերոպոլ-Սևաստոպոլ ընդհանուր ուղղությամբ հզոր հարվածներ հասցնել և շրջապատել ու ոչնչացնել թշնամու խմբավորումը՝ թույլ չտալով նրան էվակուացվել Ղրիմից։ Օպերացիային մասնակցում էր 470 հազար մարդ, 5982 հրանոթ ու ականանետ, 559 տանկ և ինքնագնաց հրետանային սարքավորում, 1250 ինքնաթիռ։ Հարձակումը սկսեցին 4-րդ Ուկրաինական ռազմաճակատի զորքերը (հրամանատար բանակի գեներալ Ֆ․ Տոլբուխին) ապրիլի 8-ին և նույն օրը, ճեղքելով թշնամու ամրությունները, գրավեցին Արմյանսկը։ Ապրիլի 11-ի գիշերը հարձակման անցան մերձծովյան առանձին բանակի զորքերը և 4-րդ օդային բանակի ու Սևծովյան նավատորմի ավիացիայի աջակցությամբ ազատագրեցին Կերչը։ Զարգացնելով հարձակումը սովետական զորքերը ապրիլի 15-16-ին դուրս եկան Սևաստոպոլ, մայիսի 5-ին սկսեցին նրա գրոհը և մայիսի 9-ին ազատագրեցին քաղաքը։ Մայիսի 12-ին թշնամու մնացած զորքերը անձնատուր եղան Խերսոնես հրվանդանում։ Ֆաշիստական խմբավորման ջախջախմանը մեծապես նպաստեցին Ղրիմի պարտիզանները։ Ղրիմի օպերացիան ավարտվեց Գերմանիայի 17-րդ բանակի լիակատար ջախջախմամբ (թշնամու կորուստները կազմեցին 140 հազար մարդ) վերացավ սովետական ճակատի հարավային թևին սպառնացող վտանգը, բարելավվեց Սևծովյան նավատորմի բազավորումը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 49)։*  |
Տե՛ս նաև՝ Գրիգոր Մամիկոնյան (այլ կիրառումներ)

**Գրիգոր Մամիկոնյան** (ծննդյան թվականը անհայտ— մոտ 750), իշխան, զորավար, արաբական խալիֆայության դեմ 747—750 թվականների ապստամբության ղեկավարը։ Սմբատ Մամիկոնյանի որդին։ Հայոց իշխան Աշոտ Բագրատունուն չենթարկվելու համար եղբոր՝ Դավթի հետ ձերբակալվել և Արմինիայի ոստիկան Մրվանի ամբաստանագրով ուղարկվել է Դամասկոս, ապա՝ աքսորվել Եմեն։ Հայրենիք վերադառնալով 745 թվականից հետո և օգտվելով Ասորիքում գահակալական կռիվներով զբաղված Մրվանի բացակայությունից՝ Վասպուրականում եղբոր հետ կազմակերպել է ընդդիմադիր ուժերին, պայքարել նաև Աշոտ Բագրատունու դեմ, որն ստիպված հեռացել է Ասորիք՝ Մրվանի մոտ։ Առիթից օգտվելով՝ Արմինիայի ոստիկանի փոխանորդ Իսահակ իբն-Մեսլիմը Գրիգոր Մամիկոնյանին նշանակել է սպարապետ։ Սակայն արդեն խալիֆա դարձած Մրվանը Աշոտ Բագրատունուն վերահաստատել է իր պաշտոններում։ 747 թվականին հայ նախարարները Գրիգոր Մամիկոնյանի գլխավորությամբ ապստամբություն են բարձրացրել խալիֆայության դեմ, Աշոտին ստիպել միաբանել իրենց և, անցնելով Տայք, ապավինել Պոնտոսի բյուզանդական զորքերի օգնությանը։ Ապստամբներին միացել են նաև պավլիկյանները։ Այս հանգամանքի և Գրիգոր Մամիկոնյանի ու Աշոտ Բագրատունու միջև եղած խուլ հակառակության պատճառով Աշոտը մի քանի համախոհ նախարարներով լքել է ապստամբներին, վերադարձել Բագրևանդ՝ արաբներին միանալու նպատակով։ Գրիգոր Մամիկոնյանը հետապնդել, գերել և կուրացրել է նրան, ապա մեկնել Կարին։ Այնտեղ սկսել է հալածել պավլիկյան առաջնորդներին, իսկ քիչ անց հիվանդացել է ու մահացել։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 3. — էջ 218.
2. ↑  Histoire de l'Arménie des origines à 1071 — P. 319.
3. ↑  *Settipani C.* Continuité des élites à Byzance durant les siècles obscurs (ֆր.): Les princes caucasiens et l'Empire du VIe au IXe siècle — Paris: 2006. — P. 142. — ISBN 978-2-7018-0226-8
4. ↑  *Toumanoff C.* Les dynasties de la Caucasie chrétienne de l'Antiquité jusqu'au xixe siècle (ֆր.): Tables généalogiques et chronologiques — Rome: 1990. — P. 333.
5. ↑  *Settipani C.* Continuité des élites à Byzance durant les siècles obscurs (ֆր.): Les princes caucasiens et l'Empire du VIe au IXe siècle — Paris: 2006. — P. 142—147. — ISBN 978-2-7018-0226-8

Գրականություն
-------------

* Ղևոնդ Մեծ, Պատմութիյունն Հայոց, ՍՊԲ, 1887։ Զ․ Հարությունյան

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 218)։*  |


| ⛭Տոհմածառ |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Հրահատ Մամիկոնյան[d] |  | Գրիգոր Բ Մամիկոնյան |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Սուրբ Հարություն եկեղեցի (այլ կիրառումներ)

**Սուրբ Հարություն եկեղեցի**, նախկինում կաթոլիկ իսկ հիմա Հայ Առաքելական եկեղեցի Գերմանիայի Հալլե քաղաքում։

Սուրբ Հարութան եկեղեցին կառուցվել և նախապես գործել է որպես գերմանական կաթոլիկ եկեղեցի։ Եկեղեցու բացումը տեղի է ունեցել 1901 թ. մայիսի 27-ին և կոչվել է Սուրբ Մարիամ եկեղեցի։ Եկեղեցին ավելի քան 100 տարի ծառայել է Հալլե քաղաքի Ամենդորֆ թաղամասի գերմանական կաթոլիկ համայնքին։

Այս համայնքը 1984 թվականին մերձակա մի այլ վայրում կառուցել է Սուրբ Մարիամ անունով մի նոր և ավելի մեծ եկեղեցի։ Դրանից հետո հին եկեղեցին վերանվանվել է Սուրբ Հեդվիգ եկեղեցի և շուրջ քսան տարի շարունակել է ծառայել որպես համայնքի աղոթատեղի։ 2005 վերջին այն պաշտոնապես փակվել է։

Մեկ տարի անց Գերմանիայի Հայոց առաջնորդարանն ու Սաքսոնիա Անհալթի հայ համայնքը գնել են այս եկեղեցին՝ հարակից շինությամբ։ Թե’ եկեղեցին և թե’ հարակից շինությունը առաջնորդարանի և համայնքի ջանքերով նորոգվել են։

Հարակից շինությունը ծառայում է որպես հովվատուն և համայնքային հավաքատեղի։ Համայնքի շաբաթօրյա դպրոցի դասընթացները նույնպես տեղի են ունենում այս շենքում։
**Աբրահամ Գ** (ծննդյան և մահվան թվականներն անհայտ, 16-րդ դարի վերջ - 17-րդ դարի սկիզբ), Աղթամարի կաթողիկոս 1610 թվականից։ Աբրահամ Գ-ն հաջորդել է Գրիգորիս Գ-ին։ Կենսագրական տեղեկություններ չկան։

Աղթամարի կաթողիկոսների ցանկը
----------------------------

Ըստ Մեսրոպ Մաքսուդյանի Հավաքարանի Աբրահամ Գ-ն հաջորդել է Գրիգոր Է-ին, իսկ նրան նախորդել է Հովհաննես Զ-ն։ Մաղաքիա Օրմանյանը և Ներսես Ակինյանը չեն ընդունում Աբրահամ Գ-ին, իսկ Մեսրոպ Մաքսուդյանը Աբրահամ Գ-ին կաթողիկոս է համարում է Գրիգոր Է-ից հետո և Մարտիրոս Մոկացիից առաջ, որը կաթողիկոս դարձավ 1660 թվականին։ 1610 թվականից մինչև 1660 թվականը (50 տարի), Մեսրոպ Մաքսուդյանցի «Հավաքարան անվանց կաթողիկոսաց (Աղթամարա)»-ում կան 6 կաթողիկոսներ, որոնցից առաջինը Աբրահամ Գ-ն է։

Կեղծ Աբրահամ Գ
--------------

Ըստ Հրաչյա Աճառյանի «Հայոց անձնանունների բառարան»-ի գոյություն ունի ևս մեկ Աբրահամ Գ, որը իբր թե կա Մեսրոպ Մաքսուդյանի Հավաքարանում ու հաջորդել է Գրիգոր Թ Խիզանցուն (հիշատակվում է 1725-ին) և նախորդել Հովհաննես Ը-ին (ձեռագրում Յովհաննէս Դ, 16-րդ դար)։ Մաղաքիա Օրմանյանը և Ներսես Ակինյանը այս մեկին նույնպես չեն ընդունում, Հրաչյա Աճառյանը գրում է, որ սա կեղծիք է, իսկ Մեսրոպ Մաքսուդյանցի Հավաքարանում իսպառ բացակայում է այս Աբրահամ Գ-ն։

Տես նաև
-------

* Աղթամարի կաթողիկոսություն
* Սև Լեռան ժողով
* Կարմիր վանք

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Հավաքարան անվանց կաթողիկոսաց (Աղթամարա)», Մաքսուդյանց Մ. Էջմիածին, 1916, էջ 63
2. ↑  Հայոց անձնանունների բառարան, Հր. Աճառեան։ ԵՊՀ, Երեւան, 1944, Հատոր 2, Ցուցակ 1, Էջ 41, (95 Աբրահամ Գ.)

Աղբյուրներ
----------

* Հայոց անձնանունների բառարան, Հր. Աճառեան։ ԵՊՀ, Երեւան, 1944, Հատոր 2, Ցուցակ 1, Էջ 41
* «Ազգապատում», Մաղաքիա Օրմանյան, Կ. Պոլիս, 1914, 2393

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Հավաքարան անվանց կաթողիկոսաց (Աղթամարա)», Մաքսուդյանց Մ. Էջմիածին, 1916, էջ 63
Լվովի ավետարան
**Լվովի ավետարան**, 12-րդ դարի կիլիկյան ձեռագիր։ Հայկական ավանդույթի համաձայն, Սկևրա վանքի անունով, որտեղ այն գրված էր, կոչվում է Սկևրի ավետարան։

Պատմություն
-----------

Ավետարանը գրվել է Կիլիկյան թագավորությունում, Սկևրի վանքում (Լամբրոնից ոչ հեռու), որտեղ 12-րդ դարի վերջին ավարտվեց Կիլիկյան մանրանկարչական ոճի վերջնական ձևավորումը։ Ինչպես վկայում է ձեռագրի էջերի հուշագրությունը հայկական օրացույցի 647-րդ տարում (1198 թվականին հունվարի 31 - 1199 թվականին հունվարի 30-ը), գրող ու մանրանկարիչ Գրիգոր Մուլցեցին ավարտել է աշխատանքը։

1930 թվականին Ավետարանը նկարագրվել է Ներսես Ակինյանի կողմից։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից առաջ այն պատկանում էր Լվովի հայկական համայնքին։ Արևմտյան Ուկրաինան ԽՍՀՄ-ին անդամակցելուց և Լվովի ու Արևմտյան Ուկրաինայի հայերի Լեհաստանում վերաբնակեցումից հետո, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկիզբի հետ մեկտեղ, ձեռագի հետքերը անհետացել են։ 1993 թվականին Ավետարանը հայտնաբերվել և ցուցադրվել է Գնեզնոյում` դոկտոր Գյունտեր Պրինցինգի և նրա լեհ գործընկեր Ք. Իլսկիի կողմից։

Ձեռագրի հայտնաբերումից հետո, տարբեր երկրների մասնագետների մեծ խումբ է մասնակցել Մայնցեի Մ. Գուտենբերգի թանգարանում` Գ. Պրինցինգի և Ա. Շմիդթի ջանքերով կազմակերպված ձեռագրի վերականգնմանը և ուսումնասիրությանը։ Ըստ Լ. Ռ. Ազարյանի, Լվովի Ավետարանը, Վենետիկի Ավետրանի հետ մեկտեղ (1193 թվական), հանդիսանում է ամենակարևոր ձեռագրերից մեկը, որոնք ազդել են Կիլիկյան մանրանկարչության ձևավորման վրա։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Академия Наук СССР//Институт Истории// Византийский временник //Том XXVIII стр-ца 278  // Изд-во «Наука» М.- 1968 г.
2. ↑  Академия Наук СССР//Институт Истории// Византийский временник //Том XXVIII стр-ца 277  // Изд-во «Наука» М.- 1968 г.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Євангеліє зі Скеври
**Աբրահամ Բ** (ծննդյան և մահվան թվականներն անհայտ, 14-րդ դարի վերջ - 15-րդ դարի սկիզբ), Աղթամարի կաթողիկոս 1368 թվականից մինչև 1369 թվականը ընկած ժամանակահատվածում։ Աբրահամ Բ-ն հաջորդել է Ղևոնդ Գ-ին։ Կենսագրական տեղեկություններ չկան։

Աղթամարի կաթողիկոսների ցանկը
----------------------------

Ըստ Մեսրոպ Մաքսուդյանի Հավաքարանի Աբրահամ Բ-ն հաջորդել է Ղևոնդ Գ-ին, իսկ նրան նախորդել է Թադևոս Գ-ն։ Մաղաքիա Օրմանյանը և Ներսես Ակինյանը չեն ընդունում Աբրահամ Բ-ին, իսկ Մեսրոպ Մաքսուդյանը Աբրահամ Բ-ին կաթողիկոս է համարում է Զաքարիա Բ Նահատակից (1369 - 1393) հետո, որը նահատակվեց 1393 թվականին (ավելի ստույգ Դավիթ Գ-ից (1393 - 1433) հետո) և Զաքարիա Գ Սեֆեդինյանից առաջ, որը կաթողիկոս դարձավ 1434 թվականին։ 1393 թվականից մինչև 1434 թվականը (41 տարի), Մեսրոպ Մաքսուդյանցի «Հավաքարան անվանց կաթողիկոսաց (Աղթամարա)»-ում կան 30 կաթողիկոսներ, որոնցից 15-րդն Աբրահամ Բ-ն է։

Տես նաև
-------

* Աղթամարի կաթողիկոսություն
* Սև Լեռան ժողով
* Կարմիր վանք

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Հավաքարան անվանց կաթողիկոսաց (Աղթամարա)», Մաքսուդյանց Մ. Էջմիածին, 1916, էջ 61

Աղբյուրներ
----------

* Հայոց անձնանունների բառարան, Հր. Աճառեան։ ԵՊՀ, Երեւան, 1944, Հատոր 2, Ցուցակ 1, Էջ 36

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Հավաքարան անվանց կաթողիկոսաց (Աղթամարա)», Մաքսուդյանց Մ. Էջմիածին, 1916, էջ 61
«Սանդղկավանքի ավետարան», հայկական ձեռագիր մատյան։

Պահպանվում է Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում (ձեռագիր № 3793)։ 1053 թվականին Արշարունիքի Սանդղկա Սբ․ Աստվածածին վանքում ընդօրինակել և մանրանկարել է Հովհաննես Սանդղկավանեցին։ Ձեռագիրն ունի 39 x 30 սմ մեծություն, 310 մագաղաթյա թերթ, գրված է երկաթագրով։ Ավետարանի նկարազարդումից պահպանվել են չորս ավետարանիչների, անվանաթերթերի և երկու խորանների պատկերներզ «Մաւոթեոս ավետարանիչ», մանրանկար 1053 թվականին Սանդղկավանքում պատկերազարդված Ավետարանից, մանրանկարիչ "Հովհաննես Սանդղկավանեցի (Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան, ձեռագիր № 3793), որոնք գեղարվեստական մտահղացմամբ ու ոճով համահնչյուն են նույն գրչի ընդօրինակած և ծաղկած «Մողն ու Ավետարան» և «Բեգունց Ավետարւրսն»-ի համապատասխան մանրանկարներին։ Ավետարանը թվագրված հայկական ձեռագրերից առաջինն է, որտեղ գունավոր զարդագրի հետ հանդիպում է նաև լուսանցազարդ և գլխազարդ։ Հիշատակարսնում գրիչը բացի իր ծնողներից՝ Դավթից և Մարիամից, հիշատակում է ձեռագրի գրչությանն ու մանրանկարչությանն օժանդակող անձանց՝ մագաղաթ հետող Մովսեսի, ոսկեդեղ կազմող Հովհաննես Սողիկի և ոսկեդեղ զուգող Թորոս Խառակի անունները։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 177)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (այլ կիրառումներ)

**Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի**, Հայ Առաքելական եկեղեցու տաճար Հայաստանի Հանրապետության Տավուշի մարզի Մովսես գյուղում։ Եկեղեցին պատկանում է ՀԱԵ Գուգարաց թեմին։

Ի տարբերություն հին Սուրբ Գևորգ եկեղեցու Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին կոչվում է «նոր եկեղեցի»։

Պատմություն
-----------

Մովսես գյուղի նոր Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին կառուցել են հին եկեղեցու տեղում։ Հին եկեղեցին քանդել են 1937 թվականին և դրանից մնացել է միայն արևելյան պատը և հյուսիսային կողմում կառուցված մկրտության ավազանը։ 2005 թվականին մոսկվաբնակ մովսեսցի բիզնեսմեն Վազգեն Վանեսյանի և նրա ընկերների նախաձեռնությամբ սկսվեց նոր եկեղեցու կառուցումը քանդածի տեղում։

### Օծման արարողություն

Հին Սուրբ Գևորգ եկեղեցու արևելյան պատը և հյուսիսային կողմում մկրտության ավազանը
2011 թվականի օգոստոսի 7-ին անց է կացել եկեղեցու օծման հանդիսավոր արարողությունը, որին մասնակցել են Հայաստանի պետական ակադեմիական երգչախումբը՝ ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ Հովհաննես Չեքիջյանի ղեկավարությամբ, «Բերդ» պարային համույթը և Կոմիտասի անվան լարային քառյակը և օպերային հայտնի երգչուհի Աննա Մնացականյանը։

Եկեղեցու օծման օրը, օգոստոսի 7-ին, կատարվել է նաև եկեղեցու հիմնադիր Վազգեն Վանեսյանի և նրա ընտանիքի մկրտությունը նոր եկեղեցում։ Իսկ հաջորդ օրը, օգոստոսի 8-ին, կատարվել է տեղաբնակների զանգվածային մկրտություն և պսակադրության արարողություններ։ Նաև բազմաթիվ սիրահար զույգեր հատուկ հետաձգել են հարսանիքի օրը, որպեսզի պսակադրվեն նոր եկեղեցում։

Տարածաշրջանի հոգևոր հովիվ Արամ քահանա Միրզոյանը ասում է նոր եկեղեցու կառուցման կապակցությամբ՝

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ամենահուսադրողն այն է, որ եկեղեցի այցելողների հոսքը չի դադարում։ Եվ որ գովեստի է արժանի, մարդիկ գալիս են իրենց ընտանիքներով։ |  |

Իսկ 2010 թվականի օգոստոսին «Կարոտ» փառատոնի շրջանակներում Մովսես գյուղի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին (որը արդեն համարյա պատրաստ էր, բայց պաշտոնապես բացված չէր) Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնին հանձնելու արարողության ժամանակ ադրբեջանական դիրքերից կրակոցներ էին արձակվում։

### Կառուցում

Նոր եկեղեցու շինարարության ժամանակ օգտագործվել են ավերված հին եկեղեցու քարերը։

Տես նաև
-------

* Մովսեսգյուղ
* Խորանաշատ
* Նոր Վարագավանք

Արտաքին հղումներ
----------------

* Եկեղեցին panoramio.com կայքում Archived 2017-09-24 at the Wayback Machine.
* ԳՈւՑԵ ԵԿԵՂԵՑԻՆ Է ՎԵՐՋԻՆ ՀՈւՅՍԸ(չաշխատող հղում)
* Եկեղեցու գծապատկերները Quelque-Chose Architects կազմակերպության կայքում

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Quelque-Chose Architects
2. ↑  Մովսես գյուղ
3. 1 2 3 4 5  Ադրբեջանի սահմանի մոտ գտնվող հայկական եկեղեցու օծման հանդիսավոր արարողությունը կանցկացվի օգոստոսի 7-ին(չաշխատող հղում)
4. ↑  ԳՈւՑԵ ԵԿԵՂԵՑԻՆ Է ՎԵՐՋԻՆ ՀՈւՅՍԸ
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (այլ կիրառումներ)

**Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի**, ամբողջապես ոչնչացված Հայ Առաքելական եկեղեցու տաճար էր Հայաստանի Տավուշի մարզի Նորաշեն գյուղում։

Պատմություն
-----------

Նորաշենի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին կառուցվել է 1874 թվականին, վերանորոգվել է 1903-1907 թվականներին Նախիջևանի վարպետների կողմից։ 

Տաճարը քանդել են 1935 թվականին։ Համաձայն գյուղի բնակիչների, եկեղեցին գտնվում էր գերեզմանոցից ներքև իջնող ճանապարհի վրա կառուցված հանրախանութի տեղում։

Ճարտարապետություն
-----------------

Համաձայն 19-րդ դարի վերջին գյուղը այցելած եպիսկոպոս Մակար Բարխուդարյանցի «Արցախ» գրքում բերված տեղեկությունների, Նորաշենի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին «հոյակապ կառույց» էր, կանգնած էր չորս սյուների վրա։ Երկարությունը կազմում էր 19 մետր 75 սանտիմետր, լայնությունը՝ 10 մետր 45 սանտիմետր։ Եկեղեցին մեկ քահանա ուներ։

Տես նաև
-------

* Մովսեսգյուղ
* Նորաշենի կիկլոպյան ամրոց

Գրականություն
-------------

* Ռուբեն Սիմոնյան, Տավուշի մարզ, Երևան, ««Ոսկան Երևանցի»», 2003 — 254 էջ. — 500 հատ։
* Լավրենտի Միրզոյան, Տավուշ, Երևան, «Ասողիկ», 2010 — 856 էջ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  եպ. Մակար Բարխուդարյանց, Արցախ, Բաքու, «Արօր» — 329, էջեր 329 — 405 էջ։
2. ↑  Ռուբեն Սիմոնյան, Տավուշի մարզ, Երևան, ««Ոսկան Երևանցի»», 2003 — 254, էջեր 254 — 254 էջ. — 500 հատ։
3. ↑  Արտակ Տեր-Գրիգորյան, Տավուշ (Շամշադին), Երևան, «Եգեա», 2013 — 196-201, էջեր 196-201 — 264 էջ։}}
**«Ես և նա»**, Նար-Դոսի պատմվածքներից, որ նա գրել է 1889 թվականին։ Պատմվածքն ունի «Մի կորած մարդու հիշատակարանից» ենթախորագիրը։

Սյուժե
------

Պատմվածքը բաղկացած է հեղինակի առաջաբանից ու երկու մասից՝ «Ես» և «Նա»։

Առաջաբանում հեղինակը պատմում է, որ պատահաբար իր ձեռքն է ընկել մի տետր, որում «կորած մարդը» տարիներ շարունակ գրի էր առել իր կյանքի անցուդարձը։ Տետրը վերնագրված էր «Ես և նա», ենթավերնագիրն էր՝ «Մի կորած մարդու հիշատակարանից»։ Նույն վերնագրով էլ ինքը հանձնում է տպագրության, սակայն ինքը բավական կրճատել է այն՝ թողնելով միայն ամենահետաքրքրականը։

### ԵՍ

Պատմվածքի հերոսը իրավագիտության վերջին կուրսի ուսանող է, որ խոստումնալից ապագայի հեռանկար ունի ու ներկայում էլ երջանիկ է. սիրում է մի աղջկա ու համոզված է, որ նա էլ իրեն է սիրում։ Բայց աղջիկն անսպասելի հեռանում է՝ նամակ գրելով, որ շուտով ամուսնանալու է, և խնդրում է մոռանալ իրեն, քանզի իր սիրո նախկին հավաստիացումները սոսկ թյուրիմացություն էին։ Այդ հարվածից հետո տղան թողնում է ուսումը, ու հարբեցողությունն ու վատ շրջապատը հետզհետե կործանում են նրան։ Նա հասկանում է, որ իր կործանման պատճառը պիտի որոնել հենց իր մեջ, և այն գտնում է մի պատմվածք ընթերցելուց հետո. դա իտալական մի սիրավեպ էր՝ «Վրեժ» վերնագրով, որի թարգմանությունը նա հիշատակարանում բերում է «Նա» վերնագրով՝ հակադրելու համար իր պատմությանը

### ՆԱ

Վենեցիայի մի ազնվական ընտանիքի միակ զավակն էր Ջուլիետան, որ այնքան գեղեցիկ էր, որ թվում էր, թե մի սիրո անդունդ է։ Նա ծանոթանում է Անտոնիոյի հետ, որ ջութակ էր նվագում աղջկա պատուհանի տակ։ Տղայի նվագն այնպես է գրավում աղջկա սիրտը, որ նա Անտոնիոյին է նետում իր կարմիր մեխակը։ Դրանից հետո նրանք հանդիպում էին ամեն օր, սակայն մի երեկո էլ Ջուլիետան դուրս չի գալիս, այլ մի երկտող է նետում պատուհանից. «Հայրս ասաց, որ իմ և քո միջև անանց անդունդ կա։ Մենք վերևն ենք, դու ներքևը, էլ մի՛ գա։ Մոռացի՛ր ինձ»։ Այդ օրվանից Անտոնիոն այլևս չի երևում Վենեցիայի փողոցներում։

Տարիներ անց Վենեցիա ժամանեց հռչակավոր ջութակահար Անտոնիո Բոնվինին։ Համերգից հետո Ջուլիետան գնում է նրա մոտ, սակայն Անտոնիոն ցույց է տալիս Ջուլիետայի նետած երկտողը, և ասում, որ ինքն այն օրը երդվել էր վրեժ լուծել, և դրա միակ միջոցը այնքան բարձրանալն էր, որ աղջիկն ինքը հայտնվեր ներքևում. «Այսօր ես հասա իմ նպատակին։ Բայց նորից սիրել նրան, ով խաղում է ուրիշի նվիրական զգացումների հետ, ով տարբերություն է դնում վերևի և ներքևի միջև, ավա՜ղ, սենյորա, ես չեմ կարող»։

Վերջում «կորած մարդը» եզրակացնում է, որ իր կործանման պատճառն իր բուրժուական շրջապատն է, որտեղ ինքը մեծացել է որպես կամազուրկ ու փափկամարմին մի ինտելիգենտ, որ առաջին իսկ հարվածից ընկնում է ու այլևս չի կարողանում ելնել։ Այնինչ աշխատավոր ժողովրդի ծոցից ելած թափառական երաժիշտն օժտված է երկաթակուռ կամքով, հաղթահարում է ամեն դժվարություն ու վրեժ լուծում իրեն արհամարհողներից։

Աղբյուրներ
----------

* Պատմվածքներ և նովելներ հայ արձակից, Երևան, 1986։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պատմվածքը mskh.am կայքում
* Պատմվածքը lib.mindiaspora.am կայքում Archived 2015-03-13 at the Wayback Machine.
**Վարդապետ**, Հայաստանյայց Առաքելական Եկեղեցում կուսակրոն քահանաներին՝ աբեղաներին, տրվող գիտական աստիճան։

Պատմություն
-----------

Ոչ ամուսնացյալ քահանան՝ աբեղան, գիտական աշխատանք կատարելուց հետո կարգվում է վարդապետ, ինչը եկեղեցական-գիտական աստիճան է։ Վարդապետի տարբերակիչ նշաններից է ականակուռ լանջախաչը և վարդապետական գավազանը (երկգլխանի օձով գավազան, որը խորհրդանշում է իմաստություն և ուսուցանելու ու քարոզելու իրավունք)։ Ժամանակին միայն վարդապետից սկսած են իրավունք ունեցել քարոզելու և ուսուցանելու։ Վարդապետի աստիճան է ունեցել հայ երգահան, երգիչ, երաժշտական էթնոլոգ, երաժշտագետ և դասատու Կոմիտասը` ժամանակակից հայկական դասական երաժշտության հիմնադիրը։

Վարդապետին (ինչպես և Աբեղային) անվանում են Հայր Սուրբ, քանի որ սուրբ է կյանքի նրա ընտրած ճանապարհը։ Առօրյայում ողջունելիս նրանց ասում են «Աստված օգնական, Հա՛յր Սուրբ», ինչը նշանակում է, որ ողջունողը աղոթում է, որ Աստված օգնի Հայր Սուրբին իր դժվարին գործում։
Վարդապետին գրավոր կերպով դիմելիս անվանում են Հոգեշնորհ Հայր Սուրբ կամ դիմում անվամբ՝ օր. Հոգեշնորհ Տեր ԱՆՈՒՆ վարդապետ ԱԶԳԱՆՈՒՆ։

Հայ Եկեղեցին ձեռնադրությամբ իր քահանաներին երկու գիտական աստիճան է շնորհում։

* **Վարդապետություն**, որը համապատասխանում է աստվածաբանության մեջ մագիստրոսի աստիճանին
* **Ծայրագույն Վարդապետություն**, որը համապատասխանում է աստվածաբանության դոկտորի աստիճանին։

Միայն **կուսակրոն** քահանան կարող է գիտական աստիճաններ ստանալ ձեռնադրությամբ։ Միայն այն եպիսկոպոսները, ովքեր ունեն ծայրագույն վարդապետի աստիճան, իրավասու են ձեռնադրել վարդապետներ կամ ծայրագույն վարդապետներ։

Գրականություն
-------------

* **Բ. Կիւլեսերեան**, Վարդապետութեան աստիճանները Հայ Եկեղեցւոյ մէջ, Անթիլիաս, 1980։
* **Garabed Amadouni**, Le role historique des hieromoines armeniens. In: Monachesimo, S. 279–305.
* **R. W. Thomson**, Vardapet in the Early Armenian Church. In: Le Muséon 75 (1962), S. 367–384.
* **Ա. Ղազարյան**, Վարդապետ, «Քրիստոնյա Հայաստան հանրագիտարան», Երևան, 2002, էջ 971-972։

Արտաքին Հղումներ
----------------

* Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին
* Արարատյան Հայրապետական թեմ Archived 2019-04-07 at the Wayback Machine.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Armeniapedia · Մեծ կատալոնական |

 |
Հենաձողիկի օգտագործման օրինակ
**Հենաձողիկ** (լեհ.՝ musztabel), հարմարանք, որն օգտագործում են գեղանկարիչները, որպեսզի նկարի մանր դետալների հետ աշխատելիս պահեն աշխատող ձեռքը։

Կառուցվածք
----------

16-19-րդ դարերում նկարիչների նկարներում, ներառյալ ինքնանկարներում, հենաձողիկը հաճախ ներկայացվում է որպես նկարչի տեխնիկայի բաղկացուցիչ մաս։

Որպես կանոն` հենաձողիկը պատրաստվում է փայտից։ Կարող է կազմված լինել 2-3 մասից և ունենալ 0.5-1 մետր երկարություն։

Հենաձողիկի մի կողմում գտնվում է գնդիկ, որը նկարիչը հենում է նկարին, իսկ մյուս ծայրը բռնում է ձախ (չնկարող) ձեռքով։

Պատկերասրահ
-----------

* Ուիլյամ Բուգրոն` նկարչական պարագաները ձեռքինՈւիլյամ Բուգրոն` նկարչական պարագաները ձեռքին
* Կատերինա վան Հեմեսենի ինքնանկարըԿատերինա վան Հեմեսենի ինքնանկարը
* Սոֆոնիսբա Անգիսոլայի ինքնանկարըՍոֆոնիսբա Անգիսոլայի ինքնանկարը
* Եվա Գոնսալեսի դիմանկարը, Էդուարդ ՄանեԵվա Գոնսալեսի դիմանկարը, Էդուարդ Մանե

Տես նաև
-------

* Վրձին
* Մոլբերտ
* Մածկիչ
* Ներկապնակ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Семенов А.В. Этимологический словарь русского языка. -П


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
**Նկարչական գործիքներ** |
| --- |
|  |
| 
 Վրձին • Մոլբերտ • Ներկապնակ • Մածկիչ • Հենաձողիկ |

 |
**Հայերը Բուենոս Այրեսում** 21-րդ դարի սկզբին կազմել են շուրջ 60 հազար բնակիչ։ Համայնքը ձևավորվել է 1909-1914 թվականներին՝ հիմնականում Ադանայի կոտորածից հետո։ Բուենոս Այրեսում գործում են հայ առաքելական վեց, կաթոլիկ մեկ և ավետարանական երկու եկեղեցիներ։ Կա հայկական գերեզմանատուն։ 1983 թվականին այստեղ բացվել է Արգենտինայի հայոց թեմը։ Գործում են Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ, ՀԲԸՄ Մարի Մանուկյան, Խրիմյան կրթական հաստատությունները, Մխիթարյան, Բուենոս Այրեսի սուրբ Գևորգ եկեղեցին, Լոպեսի ազգային, Արծրունի և Պահչեճյան վարժարանները։

1988-1992 թվականներին գործել է նաև Վահե Չըննոգյան հայկական ուսուցչանոցը։ 1992 թվականից Դել Սալվադոր համալսարանի արևելագիտության ֆակուլտետում գործում է հայագիտանակա մշտական ամբիոն, Բուենոս Այրեսի պետական համալսարանում և Քենեդի համալսարանում հայագիտական ազատ (ոչ մշտական) ամբիոն, իսկ ճարտարապետության ֆակուլտետում դասավանդվում է հայկական ճարտարապետության դասընթաց։

Գաղութի մշակութային կյանքը ներկայացնում են Արգենտինահայ մշակութային միությունը, Համազգային, Թեքեյան և Նոր սերունդ մշակութային միությունները, «Ժորժ Սարգիսյան» և «Մհեր Մկրտչյան» թատերախմբերը, «Մասիս», «Գայանե», «Նաիրի» պարախմբերը, «Արաքս», «Կոմիտաս», «Շնորհալի», «Արևագալ», «Ալագյազ», «Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ» և «Մաշտոց» երգչախմբերը, զանազան նվագախմբեր։

Հրատարակվում են «Արմենիա», «Սարդարապատ», «Նոր Հաճըն», «Նոր Սևան», «Generacion 3», «Արարատ» և «Dibet» պարբերականները։ Բուենոս Այրեսում լույս է տեսել «Արգենտինահայ ուղեցույց» տեղեկատվական ծավալուն հատորը (հեղինակ և հրատարակիչ՝ Լուսիա Դհրհբյան)։ Գործում է հայկական հինգ ռադիոժամ։

Բուենոս Այրեսի հրապարակներից մեկը կոչվում է Հայաստան (կան նաև փողոցներ այղ անվամբ), մեկ ուրիշը՝ Արարատ, որտեղ կանգնեցված է Մեծ Եղեռնի նահատակներին նվիրված հուշակոթող։ Քաղաքի Պալերմո թաղամասի Արմենիա փողոցում (այստեղ են կենտրոնացած համայնքի ազգային հաստատությունների մեծ մասը) 1998 թվականին կառուցվել է Սարդարապատի հերոսամարտի հուշարձան-կոթող։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է* *«Հայ Սփյուռք» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
**Հնէամագնիսականություն**, **հնամագնիսականություն**, **պալեոմագնետիզմ**, գիտության ճյուղ, ուսումնասիրում է Երկրի մագնիսական դաշտը երկրաբանական անցյալում։ Հնէամագնիսական հետազոտության ենթարկվում են մագնետիտի, հեմատիտի կամ երկաթի այլ օքսիդների համեմատաբար մեծ քանակությամբ մանր մասնիկներ պարունակող ապարները (խոշոր չափի ռեգիոնալ թերմո ու դինամոմետամորֆիզմի և տեղական քիմիական փոփոխությունների հատկանիշներով հաստվածքներն ու հրաբխային մարմինները, հնէամագնիսական հետազոտության համար պիտանի չեն)։ Այդ ապարների առաջացումն ուղեկցվել է նրանց մեջ մնացորդային մագնիսացման ստեղծմամբ, որն ունի Երկրի համապատասխան ժամանակաշրջանի մագնիսական դաշտի ուղղությունը։ Այդ մագնիսացումը կարող է պահպանվել մինչև ներկա ժամանակները, ի հայտ գալով որպես բնական մնացորդային մագնիսացման նախնական բաղադրիչ, որը և օբյեկտ է ծառայում հնէամագնիսական ուսումնասիրության համար։ Տարբեր հասակի ապարների նախնական մագնիսացման ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս տվյալներ ստանալ Երկրի հին մագնիսական դաշտի ժամանակային փոփոխությունների, իսկ զանազան ռեգիոններում հետազոտություններ կատարելու դեպքում՝ նրա տարածական տեղաբաշխման մասին։ Երկրաբանական անցյալում Երկրի մագնիսական դաշտի փոխությունների բնույթը պայմանավորում է հնէամագնիսական հետազոտությունների նշանակությունը երկրաբանական ժամանակագրության և շերտագրության բնագավառում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 493)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Վարդան Բաղիշեցի (այլ կիրառումներ)

**Վարդան Բաղիշեցի Եղիայի** (ծնված թվականն անհայտ, Խողց գյուղաքաղաք —1705 թվականի մարտի 31-ին(1704), թաղվել է Ամրդոլու վանքի եկեղեցում (Բաղեշ)), հայ ժամանակագիր, Ամրդոլու վանքի դպրոցի ամենանշանավոր ներկայացուցիչը, եկեղեցական գործիչ։ Սովորել է Ամրդոլի վանքում, դարձել վարդապետ և նույն վանքի առաջնորդ (1663)։

Ծավալել է մշակութային և շինարար, աշխույժ գործունեություն։ Մեզ է հասել Վարդան Բաղիշեցիի դիմանկարը, որ նկարել է տվել Երուսաղեմի պատրիարք Գրիգոր Շիրվանցի Շղթայակիրը և պահել մատուռում՝ ի հիշատակ սիրելի ուսուցչի։ Վարդան Բաղիշեցին 1669—1671 թվականներին այցելել է Հայաստանի հոգևոր կենտրոնների դպրոցները։ Եղել է Լիմում ու Տարոնում․ այստեղ Փակել է Սուրբ Առաքելոց վանքի պարտքերը, նորոգել եկեղեցու գմբեթը և վերստին շինել տվել Սուրբ Ստեփանոսի տաճարը, որ կործանվել էր Լենկթեմուրի արշավանքների հետևանքով։

Վարդան Բաղիշեցուց մեզ են հասել Ամրդոլու մատենադարանի ձեռագիր ու տպագիր գրքերի ցուցակը, ապա մի ժամանակագրություն, որն ընդգրկում է 1170-1657 թվականների Հայաստանի պատմական անցքերի համառոտ շարադրանքը, ինչպես նաև ցանկեր՝ հայ պատմիչների գործերի և օտարազգի պատմիչների հայերեն թարգմանությունների (5-րդ դարից —18-րդ դարի սկիզբ)։ Ցանկերում նշված են նաև այնպիսի պատմիչների անուններ, որոնք թեև հայտնի են, բայց նրանց պատմությունները մեզ չեն հասել․ Վարդան Բաղիշեցու ջանքերով նրանց երկերը ժողովվել են Ամրդոլու վանքում։

Վարդան Բաղիշեցու կրթել և ուսուցանել է շատ աշակերտներ, որոնցից նշանավոր են Հովհաննես Կոլոտը, Աբրահամ Քեղեցին և ուրիշներ։ Վարդան Բաղիշեցուն ներբողել է Գրիգոր Շղթայակիրն իր «Վիպասանութեան» մեջ․ նրան է ձոնվել նաև աշուղական մի երգ՝ «Գովասանք Վարդան վարդապետին Բաղի շեցլոյ, ասացեալ յաշըղներաց» խորագրով։

Գրականություն
-------------

* Ալիշան Ղ․ , Հայապատում, Վենետիկ,1901
* Օրմանյան Մ․, Ազգապատում, հատոր 2, Կոստանդնուպոլիս, 1914
* Ակինյան Ն․, Բաղեշի դպրոցը, Վենետիկ, 1952, էջ 231—311
* Լեո, Երկերի ժողովածու, հատոր 3, Երևան , 1969

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 313)։*  |
Նոտագրում Յոհան Սեբաստյան Բախի ձեռքով
**Նոտագրություն**, գրաֆիկական նշանների համակարգ՝ երաժշտությունը գրի առնելու համար, նաև երաժշտության բուն գրառումը։

Ծագում
------

Սկզբնավորվել է հեռավոր անցյալում։ Դեռևս Հին Հունաստանում գոյություն է ունեցել հնչյունները նշելու տառային համակարգ, որը ֆիքսում էր միայն դրանց բարձրությունը, այլ ոչ տևողությունը։ Այն երաժշտական պրակտիկայում պահպանվել է մինչև 10-րդ դարը, երբ հունական տառերը փոխարինվեցին լատինականով։ Միջին դարերում տարածում է գտել նևմային նոտագրությունը։ Հատուկ նշանները՝ նևմերը գրառվել են խոսքային տեքստի վրա՝ երգեցողության մեղեդիները հիշեցնելու համար։ Ավելի ուշ՝ հնչյունների բարձրությունը ավելի ստույգ նշելու համար սկսել են կիրառել հորիզոնական գծեր։ 11-րդ դարի իտալացի երաժիշտ Գվիդո դ Արեցցոն մտցրեց 4 նոտային գծերի համակարգը, որը ժամանակակից հնգագծի նախատիպն էր։ Գծերի սկզբում նա տեղադրեց լատիներեն տառեր, որոնք նշում էին գծերի վրա գրառված հնչյունների բարձրությունը, այդ տառերը ժամանակակից բանալիների նախատիպերն էին։ Հետագայում գծերի թիվը հասցվեց հինգի, իսկ նևմային նշանները փոխարինվեցին քառակուսի գլխիկներ ունեցող նոտաներով։ Այդ համակարգը լայնորեն կիրառվել է Գրիգորյան խորալի գրառման համար և կոչվել է խորալային նոտագրություն։ Հաջորդ փուլը այսպես կոչված մենզուրային նոտագրությունն էր, որը ֆիքսում էր հնչյունների ինչպես բարձրությունը, այնպես էլ տևողությունը։ 15-ից 17-րդ դարերում միաժամանակ գոյություն ուներ տառային կամ թվային համակարգը, որը կոչվում էր տաբուլատուրա և ծառայում էր գործիքային երաժշտության գրառման համար։

Ժամանակակից նոտագրություն
-------------------------

Ժամանակակից նոտագրությունը նշում է նոտաների ձայնաբարձրական դրությունը և դրանց մետրա-ռիթմական փոխհարաբերությունը։ Տեմպային, դինամիկ, արտահայտչական և այլ լրացուցիչ նշումների զարգացած համակարգի հետ մեկտեղ դա հնարավորություն է տալիս ճշգրիտ ֆիքսել երաժշտական ստեղծագործության նոտային տեքստը, միևնույն ժամանակ, այդպիսի ֆիքսացիան միանշանակ չէ և կատարողը, չհեռանալով նոտային տեքստից, ստեղծագործությանը տալիս է սեփական մեկնաբանությունը։

Աղբյուրներ
----------

1. ↑  Հայկական Սովետական Հանրագիտարան

Տես նաև
-------

* Նոր հայկական նոտագրություն
* Խազեր
* Խազագրություն