**Ախալթեքեյան ձի** (թուրքմ.՝ Ahal-teke aty), հեծկան ձիերի հնագույն ցեղ։ Ազդել է բազմաթիվ ցեղատեսակների վրա՝ արաբական, զտարյուն (անգլ.՝ Thoroughbred) և այլն։ Արաբականի հետ մեկտեղ պատկանում է զտարյուն տեսակին, քանի որ այն էտալոնային ձի է և 5000 տարվա ընթացքում չի խաչասերվել այլ ցեղատեսակների հետ։ Լավ հարմարված է տաք, չոր կլիմային և հեշտությամբ կլիմայավարժվում է այլ պայմանների։ Գրականության մեջ հանդիպում են Ախալ-Թեքինյան, թեքինյան կամ թուրքմենական ձի անվանումները։

Ընդհանուր բնութագիր
-------------------

Ունի նուրբ, չոր կազմվածք, թեթև գլուխ, երկար, բարձր պարանոց, նեղ, ոչ խոր կուրծք, երկար մեջք և գավակ։ Կրծքավանդակը խորն է, օվալաձև, երկար կեղծ կողիկներով։ Վզակոթը բարձր է և երկար, լավ մկաններով։ Մեջքը և գոտկատեղը երկար են։ Գավակը մի քիչ թեք է, լայն և երկար, լավ զարգացած մկաններով, պոչը ցածր է։ Վերջավորությունները երկար են, բարակ, ջլերը՝ ամուր, սմբակները՝ կարծր։ Գերակշռող թույրը՝ աշխետ, մոխրագույն, շիկագույն (ոսկեփայլ երանգով)։ Աչքի են ընկնում գլխի և պարանոցի յուրահատուկ ձևով։ Գլուխն ունի ուղիղ կամ կոկիկ ձև, երբեմն մի փոքր ուռուցիկ ճակատով, դեմքի մասը նրբագեղ է և երկարացված։ Զամբիկների մնդավի բարձրությունը 152 սմ է, իրանի թեք երկարությունը՝ 154 սմ, կրծքի փաթը՝ 165 սմ, դաստակինը՝ 18 սմ։
Ականջները երկար են, բարակ, բավականին լայն դասավորված։ Աչքերը մեծ են, արտահայտիչ, բայց ունեն անսովոր երկար, փոքր-ինչ շեղ ձև («ասիական աչք»)։ Պարանոցն ունի բարձր դիրք, բարակ, երկար, ուղիղ կամ S-աձև (հաճախ նկատվում է այսպես կոչված «եղջերուի» պարանոց)՝ երկար ծոծրակով։

Մաշկը բարակ է, և դրա միջով հեշտությամբ անցնում է արյունատար անոթների ցանցը։ Մազածածկը չափազանց բարակ է, նուրբ և մետաքսյա։ Մազի տեսակը հազվադեպ է և նոսր, և հաճախ դրանք ընդհանրապես կտրում են, որը տարբերում է ախալթեքինյան ձիերին այլ ցեղատեսակներից։ Խառնվածքը բուռն է։

Մաշկի գույները բազմազան են, բացի հիմնական և ամենատարածվածներից՝ աշխետ, սև, կարմիր և մոխրագույն, հանդիպում են հազվագյուտ շագանակագույն, գիշերային, իզաբելլա, կարկաչ, շագանակագույն տարբերակները։ Բոլոր մաշկի գույներին բնորոշ են մորթու վառ ոսկեգույն կամ արծաթագույն փայլը։

Ցեղատեսակի առանձնահատկություններ
--------------------------------

Ցեղատեսակի վրա ազդել է կյանքի այն կացությունը, որը բնորոշ էր թուրքմեններին։ Կերակրման, ավանդական ուսուցման և օգտագործման առանձնահատկությունները՝ կարճ տարածությունների և երկար հոգնեցուցիչ արշավների համադրությունը, ազդել են ցեղի արտաքին և ներքին բնութագրերի վրա, ձիերը դարձել են նիհար և չոր, առանց ավելորդ ճարպի, անսովոր դիմացկուն և ոչ պահանջկոտ սննդի քանակի (և որակի) նկատմամբ։

Ախալթեքեյան ձին շատ հարմար է ձիավարելու համար, նրա շարժումները առաձգական են և ձիավորի համար հոգնեցուցիչ չեն։ Միևնույն ժամանակ, կոպտությունը կամ անտեսումը շատ ավելի են վնասում ախալթեքինեցին, քան շատ այլ ձիերի։ Բոլոր մաքուր ձիերի նման, ախալթեքեյան ցեղատեսակը ոչ մի կերպ չի համապատասխանում «սպորտային հանդերձ» դերին, որը բավարարում է ձիավորի ցանկացած պահանջը, այն պահանջում է հատուկ մոտեցում։ Ուստի շատ մարզիկներ, որոնք սովոր են ավելի ֆլեգմատիկ և ենթարկվող ձիերի, ախալթեքեյան ձիերին համարում են դժվար աշխատանքի համար։ Բայց խելացի և համբերատար ձիավորի ձեռքում ախալթեքինեցն ի վիճակի է ցույց տալ բարձր սպորտային արդյունքներ։

Լինելով վայրի և տնային ձիերի սերունդ, որոնք դաստիարակվել են կոշտ անապատում, և ապրելով Կարակում անապատի ավազներում՝ ախալթեքեյան ձիերը չէին կարող իրենց նախնիներից չժառանգել անհավատալի տոկունություն և հարմարվողականություն շրջակա միջավայրին։ Հենց մածուցիկ հողի առանձնահատկություններով է պայմանավորված ախալթեքինեցների անսովոր քայլքը. քայլելիս և վարգի ժամանակ թվում է, թե ձին սահուն լողում է գետնի վրայով՝ առանց ոտքերով հողին դիպչելու։ Շարժման այս մեթոդը ախալթեքինեցներին օգնում է հեշտությամբ քայլել նույնիսկ շարժուն ավազի վրա։

Չնայած բարակ, նուրբ մաշկին և շատ կարճ մազերին, ախալթեքեյան ձին կարող է հանդուրժել ջերմաստիճանի լայն տիրույթ՝ -30-ից + 50 °C, ինչպես նաև ջերմաստիճանի լուրջ փոփոխություններ։

Ցեղի արտաքին փխրունությունը թաքցնում է անհավատալի տոկունություն։ Ինչպես պատմում են պատմաբանները, եղել են դեպքեր, երբ մարտում սրային հարվածից վիրավորված ախալթեքինեցն իր մեջքին տարել է երկու մեծահասակ տղամարդու՝ նրանց հետ հեռանալով շարժուն ավազներից։ Ախալթեքինյան ցեղատեսակի ձիերը ժամանակակից պատմության մեջ բազմիցս կատարել են ռեկորդային բազմօրյա արշավներ և սպորտային վազքարշավներ։ Ախալթեքինեցների ամենահայտնի վազքը տեղի է ունեցել 1935 թվականին Աշխաբադ-Մոսկվա երթուղով։ Այս հեռավորությունն անցել է 84 օրվա ընթացքում, ընդ որում, ձիավորները Կարակումի ավազները հաղթահարել են երեք օրվա ընթացքում՝ առանց սննդի, խմելու կամ քնի։ Բոլոր ձիերն առողջ են մնացել և հասել են Մոսկվա։ Այդ վազքի հաղթող է դարձել Թարլան քուռակը։

Ինչպես անապատի իրական ձիերը, ախալթեքինեցները հեշտությամբ հանդուրժում են ծարավը։

Անվան ծագում
------------

Ցեղատեսակի ժամանակակից անվանումը տրվել է ըստ տեղամասի, որտեղ այս ձիերը պահպանվել են մաքուր Ախալի օազիսում, որը ձգվում է Կոպետ-Դագի հյուսիսային ստորոտի երկայնքով՝ Բախարդենից մինչև Արտիկ, որը բնակեցված էր թեքե ցեղով։ Այսպիսով, բառացիորեն «ախալ-թեքե» նշանակում է Ախալ օազիսից թեքե ցեղի ձի։ Այս անունով ցեղատեսակը հայտնի է դարձել Ռուսական կայսրությունում Թուրքմենստանի միավորումից հետո և մասնավորապես խորհրդային տարիներին։ Ցեղատեսակի այս անվանումը, որին եվրոպացիները կրկին ծանոթացել են 20-րդ դարում, նմանապես հնչում է նաև այլ լեզուներով, օրինակ՝ անգլ.՝ Akhal-Teke, ֆր.՝ Akhal-Teke, հոլ.՝ Akhal-Teke, գերմ.՝ Achal Tekkiner, շվեդ.՝ Achaltekeer և այլն։

Պատմություն
-----------

Ախալթեքեյան ձին սելեկցիայի ոլորտում ձիաբույծների շատ սերունդների աշխատանքի արդյունքն է, հին ժամանակների ձիաբուծական մշակույթների ժառանգությունը։ Արմինի Վամբերին, 19-րդ դարում ճանապարհորդելով Միջին Ասիայում, գրել է․

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Այս գեղեցիկ կենդանիները արժանի են իրենց վրա ծախսված ամբողջ աշխատանքին… Իրականում այս արարածները զարմանալի են, անապատի որդիների կողմից ավելի թանկ են գնահատվում, քան կանայք, երեխաները և սեփական կյանքը։ Նրանց վազքի ու տոկունության պատմությունները բոլորովին էլ չափազանցված չեն։ |  |

Այս ցեղատեսակի պատմությունը սկսվում է հեռավոր ժամանակներից, երբ Միջին Ասիայի տարածքում բնակված բազմաթիվ իրանախոս ժողովուրդներ սկսեցին բուծել ձիեր, որոնք մյուսներին գերազանցում էին ուժով և գեղեցկությամբ։ Նրանց մոտ կար ձիու իրական պաշտամունք։ Ընդհակառակը, իրանցիների հարևան հին քաղաքակրթությունները երկար ժամանակ ձիեր չունեին, և ձիերը Միջագետք, Հին Եգիպտոս, Մերձավոր Արևելքի և Միջերկրական ծովի այլ երկրներ թափանցել են Միջին Ասիայից և Կովկասից։
Չինական աղբյուրներում հին Թայյուանը (Ֆերգանա մ.թ.ա. 2-րդ դար) ամբողջ աշխարհում հայտնի էր իր ձիերով։ Պատահական չէ, որ Թայյուանը կոչվել է «երկնային ձիերի» երկիր։ Ֆերգանայի ձիերը սերում էին հենց աստվածներին պատկանող ձիերից։ Ի դեպ, վազքի գեղեցկության, ճարպկության ու տոկունության հարցում նրանք հավասարը չունեին։ Ձիերի բոլոր գիտակները, ներառյալ հարևան և հեռավոր ժողովուրդները, կարծում էին, որ չկա ավելի արժեքավոր ապրանք և նվեր, քան Ֆերգանայի ձիերը։ Համաձայն ժողովրդական լեգենդի․ 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Թուրքմենների ներկա աշխարհահռչակ ախալթեքեյան ձիերը այդ տայյուանական ձիերի հետնորդներն են։ «Երկնային ձիերի» պատկերները մինչ օրս պահպանվել են Ֆերգանայի հովտի ժայռերի վրա։ |  |

Անտիկ շրջանում Միջին Ասիայի ձիաբուծության մասին կարծիք կարելի է կազմել հույն և հռոմեական պատմաբանների և աշխարհագրագետների խոսքերից։ Հերոդոտոսը ասել է․ «Մարաստանում Նեսեա հարթավայր կա, որտեղ վեհ ձիեր են բուծում»։ Նեսեայի տակ, ըստ երևույթին, գտնվում է ներկայիս Նիշապուրի հարթավայրը Թուրքմենիայի սահմանակից հյուսիսային Իրանի շրջաններում։ Այլ հեղինակներ նշում են, որ նեսեական ձիերը լավագույնն էին աշխարհում, և դրանցով երթևեկում էին պարսկական թագավորները։

Բնակեցում
---------

Հովատակներինը համապատասխանաբար՝ 154 սմ, 158 սմ, 167 սմ, 19 սմ։ Ախալթեքեյան ձիերը հարմարված է անապատային պայմաններին, դիմացկուն է. 1935 թվականին Աշխաբադ-Մոսկվա տարածությանը (4300 կմ) անցել է 84 ընթացքային օրում։ , օգտագործվում է ձիասպորտում։ Այդ ցեղի ձիերի 90%-ից ավելին սերում է 1885 թվականին ծնված ոսկեփայլշիկագույն Բոյ-Նոու զամբիկի սերնդից։
Հետագա դարաշրջաններում այս ձիերը հայտնվել են այլ անուններով, սակայն մանրամասն զննումները ցույց են տալիս, որ այն է եղել միևնույն ցեղատեսակը՝ հին մշակույթներից ժառանգվելով նորին։ Շարունակականությունը նկատելի է նույնիսկ բնորոշ հատկանիշներով։ Այսպես, Հերոդոտոսը նշել է, որ«Նիսայի (Պարթևստանի մայրաքաղաքի) բոլոր ձիերը դեղին էին», իսկ ձիերը, որոնց գտել են Ալեքսանդր Մակեդոնացու զինվորները ներկայիս Թուրքմենստանի տարածքում, «սպիտակ և ծիածանափայլ էին, ինչպես նաև առավոտյան արշալույսի գույներով»։ Ըստ երևույթին, հին իրանցիների համար ոսկե երանգը սրբազան իմաստ ուներ, քանի որ ձին նվիրվում էր արևի աստվածությանը։

Հին Ռուսաստանում ախալթեքինեցը հայտնի էր արգամակ անունով, ընդ որում, այդպես էին անվանում արևելյան ցեղատեսակի բոլոր ձիերին։ Ախալթեքեյան արյունը հոսում է ռուսական շատ ցեղատեսակներում, մասնավորապես՝ դոնի և ռուսական ձիերի մեջ։ Մեծ է նրա ներդրումը նաև Արևելքի և Արևմուտքի ձիաբուծության մեջ, իսկ խորհրդային գիտնական Տ. Ռյաբովան նշել է․

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ասիայի ամբողջ մշակութային ձիաբուծությունը՝ Չինական մեծ պատից ու Ինդոսի ափերից մինչև Եգիպտոս, դարեր շարունակ ձևավորվել է թուրքմենական ձիերի անմիջական ազդեցության ներքո։ |  |

Ենթադրվում է, որ հենց ախալթեքինեցներն են եղել զտարյուն ձիու ցեղի նախնիների շրջանում՝ սկսած 19-րդ դարից զբաղեցնելով առաջին տեղը այլ ցեղատեսակների վրա ազդեցության առումով։ Արաբական ցեղատեսակի ձևավորման պատմության մեջ նույնպես նկատելի է ախալթեքեյան ազդեցությունը (թեև «ախալթեքինեց» ժամանակակից անվանումն այդ ժամանակներում դեռ գոյություն չի ունեցել)։ Խորհրդային հիպոլոգ Վ. Օ. Վիտտի խոսքով՝ ախալթեքեյան ցեղատեսակը «ամբողջ աշխարհի ձիերի ոսկե ֆոնդն է, զտարյուն տեսակի այն վերջին կաթիլները, որոնք ստեղծել է ձիաբուծությունը»։

Միջնադարում Կենտրոնական Ասիայում հաստատվել են թյուրքերը։ Դարեր անց Կենտրոնական Ասիայի շատ շրջաններ խոսում էին թյուրքերեն, բայց եկվորները շատ բան ընկալել են տեղաբնիկների մշակույթից և խառնվել նրանց հետ։ Այդ նույն ժամանակակից թուրքմենները մարդաբանական առումով շատ ընդհանրություններ ունեն հին իրանական ժողովրդի հետ։ Թուրքմենները հնագույն բակտրիացիներից և պարթևներից ժառանգել են նաև այդ ցեղատեսակը, որը պահպանել են մաքուր և բոլոր լավագույն որակներով։

Թուրքմենները եղել են ձիարշավի մեծ սիրահար և ձիերի նախապատրաստմանը վերաբերել են ամենայն լրջությամբ։ Այդ փորձը փոխանցվել է սերնդեսերունդ։ Խորհրդային գիտնականները, հետազոտելով ախալթեքեյան ցեղատեսակը, նշել են, որ թուրքմենական մարզիչների՝ սեյիսների մարզման համակարգը շատ ընդհանրություններ է ունեցել զտարյուն ձիերին ձիարշավների նախապատրաստման Եվրոպական փորձի հետ։ Փաստացի ախալթեքինեցը աշխարհի ամենաարագավազ ցեղերց մեկն է, և նրա ամբողջ կառուցվածքը ընդգծում է նրա՝ բնածին նժույգ լինելու հանգամանքը։

* Ամենահայտնի ախալթեքինեցը՝Բոյնոուն (ծնված՝ 1885)Ամենահայտնի ախալթեքինեցը՝  
Բոյնոուն (ծնված՝ 1885)
* Բոյնուի քուռակը՝ Մելեկուշը (ծնված՝ 1909)Բոյնուի քուռակը՝ Մելեկուշը (ծնված՝ 1909)

Խորհրդային ժամանակաշրջանում ախալթեքեյան ձիու ցեղատեսակը բուծում էին ոչ միայն Թուրքմենական ԽՍՀ-ում, այլ նաև Ղազախական ԽՍՀ-ի և ՌԽՖՍՀ-ի տարածքում։ Այդ ընթացքում ցեղատեսակի սելեկցիոն աշխատանքը հիմնականում ուղղված էր այն ժամանակ գոյություն ունեցող որոշ արտաքին թերությունների շտկմանը, ինչպես նաև աճի ավելացմանը։

Ներկայումս Ռուսաստանն ունի ախալթեքեյան ցեղատեսակի հիմնական և որակապես լավագույն գլխաքանակը։ Ախալթեքինեցներին բուծում են Ստավրոպոլի № 170 ձիաբուծարանում, Վլադիմիր Շամբորանտի անվան «ՇաԷլ»-ում, Դաղստանի, Կալմիկիայի և Մոսկվայի մարզի մի շարք գործարաններում։

Ժամանակակից ախալթեքեյան ձին 100, 300 և 1000 տարի առաջ եղած ձիերից տարբերվում է ավելի բարձր հասակով և մարմնի ավելի ճիշտ կառուցվածքով։ Ցեղատեսակի բոլոր արտաքին և ներքին առանձնահատկությունները պահպանվել են։

Օգտագործում
-----------

Ախալթեքեյան ձին ունի մեծ ներուժ, որը կիրառելի է ձիասպորտի բազմաթիվ մարզաձևերում։ Ախալթեքեյան ձիերի ձիարշավները կարգավորվել են ԽՍՀՄ կազմավորմամբ։ Ձիարշավի համար սահմանվել են բոլոր դասական մրցանակները, բոլոր տարիքային և սեռային խմբերը, որոնք ընդհանուր առմամբ ընդունված են զտարյուն ձիերի ձիարշավներում։ Դա առաջին հերթին «Դերբի» մրցանակն է՝ բոլոր ձիերի ձիարշավարանների համար հիմնական մրցանակը, և բոլոր ավանդական մրցանակները, որտեղ փոխվում է միայն անվանումը, իսկ հեռավորությունը մնում է դասական՝ մշակված դեռևս Անգլիայում։

Բոլոր հիմնական մրցանակները, այդ թվում՝ ախալթեկինյան ցեղատեսակի համար «Համառուսաստանյան դերբիները», անցկացվում են Ռուսաստանի մեծությամբ և նշանակությամբ երկրորդ ձիարշավարանում՝ Պյատիգորսկում։ Ախալթեքեյան ձիերի ձիարշավները կարելի է տեսնել նաև Կրասնոդարի, Աշխաբադի և Տաշքենդի ձիարշավարաններում։ Մոսկովյան ձիարշավարանում ախալթեքեյան ձիերն առաջին անգամ հանդես են եկել 2005 թվականին, երբ նրանց համար խաղարկվել են «Ռուսական Արգամակ» և «Շամբորանտի անվան գավաթ» մրցանակները։

Ախալթեքինցներն ունեն ռեկորդային շարժունություն հարթ մրցավազքում․ 2 տարեկանները՝ 1000 մետրը 1 րոպե 03,5 վայրկյանում, 3 տարեկանները՝ 2000 մետրը 2 րոպե 11,5 վայրկյանում, 2400 մետրը՝ 2 րոպե 41,6 վայրկյանում։

Ձիասպորտի դասական տեսակներում ախալթեքինեցները դրսևորում են յուրահատուկ տաղանդ։ Աչքի են ընկել Արաբը, Պոսմանը և Պենտելին։ Առանձնահատուկ թռիչքային տաղանդ է ցուցաբերել մոխրագույն Արաբը՝ հաղթահարելով 2 մ 12 սմ բարձրությունը։

Արաբի քուռակը՝ Աբսենտը, հայտնի է դարձրել այս ցեղատեսակը ամբողջ աշխարհում։ 1960 թվականին հանդես գալով Հռոմում կայացած Ամառային օլիմպիական խաղերում՝ Աբսենտը և նրա ձիավոր Սերգեյ Ֆիլատովը դարձել են օլիմպիական չեմպիոն։ Մարզումների ամբողջ օլիմպիական պատմության ընթացքում Աբսենտը եղել է այդ սպորտաձևի միակ ձի օլիմպիական չեմպիոնը, որը չի ունեցել գերմանական ծագում։ Օլիմպիական չեմպիոնի կոչումից բացի Աբսենտը եղել է նաև Եվրոպայի չեմպիոն և ԽՍՀՄ մրցաշարերի բազմակի հաղթող։ 1964 թվականին՝ Տոկիոյում կայացած Ամառային օլիմպիական խաղերում, ԽՍՀՄ վաստակավոր վարպետ Սերգեյ Ֆիլատովի ղեկավարությամբ Աբսենտը նվաճել է բրոնզե մեդալ, իսկ Մեխիկոյում կայացած Ամառային օլիմպիական խաղերում՝ Իվան Կալիտայի ղեկավարությամբ, կիսել է Խորհրդային հավաքականի խմբային արծաթը։

Ախալթեքինեց տեսակի հայտնի ներկայացուցչի պատվին հուշարձան է կանգնեցված նրա հայրենիքում՝ Ղազախստանում՝ Լուգովսկու ձիաբուծարանի տարածքում։

Բուծում
-------

Ախալթեքինեցը պատկերված է Թուրքմենիայի պետական զինանշանի վրա
Ցեղատեսակում մշակվում են հատկություններ, որոնք ծագում են հիմնականում 19-րդ դարի հայտնի Բայնոու ձիուց․ Մելեկուշ (Բոյնոու Օրազ Նիյազ Կարադիշլի 1909, 1956 թվականին մատուցվել է Ն.Ս. Խրուշչովին որպես Եղիսաբեթ II-ի նվեր), Էվերդի Տելեկե և Սապար Խանին։ Ժամանակակից Մերձբալթիկայի ցեղի մյուս հիմնական ծագումնաբանական գծերն են Գելիշիկլի (Ֆաքիր Սուլու-Գեզել 1949), Արաբա, Կապլանա, Կիր Սակարա (Ալգիր-Այդեն 1936), Ելյա (Տուղուրբայ-Ելկաբ 1932) և Ֆակիրպելվան (Ֆակիր Սուլու-Եգոզ 1951)։

Ախալթեքեյան ձիերին ցուցադրում են ձիարշավներում, ինչպես նաև Ռուսաստանի և աշխարհի առաջնությունների շոու-ռինգերում, ինչպես նաև ձիերին նվիրված խոշոր միջոցառումների ռինգերում, օրինակ, Մոսկվայում կայացած «Էկվիրոս» միջազգային Ձիարշավային ցուցահանդեսում։ «Էկվիրոսում» ամեն տարի անցկացվում է շոու-աշխարհի գավաթի առաջնությունը, որը հիմնվել Է Վլադիմիր Շամբորանտի անվան ձիարշավի գործարանի կողմից։ Աշխարհի գավաթն ամենամեծ իրադարձությունն է՝ ախալթեքինեց ցեղատեսակի ստուգատեսը։

Ցեղատեսակը բուծվում է աշխարհի շատ երկրներում։

Այլ
---

Ախալթեքինեցը ներկայացված է թուրքմենական պետական զինանշանի, Թուրքմենիայի և Բելառուսական հանրապետության դրամանիշների վրա, ինչպես նաև Թուրքմենիայի և այլ երկրների փոստային նամականիշների վրա։ 

* Ախալթեքեյան ձին փոստային նամականիշների և դրամանիշների վրա
* Ամենահայտնի ախալթեքինեցը՝Բոյնոուն (ծնված՝ 1885)Ամենահայտնի ախալթեքինեցը՝  
Բոյնոուն (ծնված՝ 1885)
* Բոյնուի քուռակը՝ Մելեկուշը (ծնված՝ 1909)Բոյնուի քուռակը՝ Մելեկուշը (ծնված՝ 1909)

Հուշարձան Ահալի վելայաթում
Խորհրդային ժամանակաշրջանում ախալթեքեյան ձիու ցեղատեսակը բուծում էին ոչ միայն Թուրքմենական ԽՍՀ-ում, այլ նաև Ղազախական ԽՍՀ-ի և ՌԽՖՍՀ-ի տարածքում։ Այդ ընթացքում ցեղատեսակի սելեկցիոն աշխատանքը հիմնականում ուղղված էր այն ժամանակ գոյություն ունեցող որոշ արտաքին թերությունների շտկմանը, ինչպես նաև աճի ավելացմանը։
Ներկայումս Ռուսաստանն ունի ախալթեքեյան ցեղատեսակի հիմնական և որակապես լավագույն գլխաքանակը։ Ախալթեքինեցներին բուծում են Ստավրոպոլի № 170 ձիաբուծարանում, Վլադիմիր Շամբորանտի անվան «ՇաԷլ»-ում, Դաղստանի, Կալմիկիայի և Մոսկվայի մարզի մի շարք գործարաններում։

Ժամանակակից ախալթեքեյան ձին 100, 300 և 1000 տարի առաջ եղած ձիերից տարբերվում է ավելի բարձր հասակով և մարմնի ավելի ճիշտ կառուցվածքով։ Ցեղատեսակի բոլոր արտաքին և ներքին առանձնահատկությունները պահպանվել են։

Ախալթեքեյան ձիերի գեղեցկության մրցույթ
--------------------------------------

2012 թվականի նոյեմբերին Թուրքմենստանի նախագահ Գուրբանգուլի Բերդիմուհամեդովը որոշում է ստորագրել ամեն տարի ապրիլին անցկացնել ախալթեքեյան ձիերի գեղեցկության միջազգային մրցույթ՝ նվիրված թուրքմենական նժույգի օրվան։ Սահմանվել է նաև նկարիչների, քանդակագործների, գորգագործների, ոսկերիչների, լուսանկարիչների, հրատարակչության աշխատակիցների, դիզայներների, հեռուստաօպերատորների մրցույթ՝ ախալթեքինեցների լավագույն գեղարվեստական պատկերման համար։

Պատկերասրահ
-----------

* Ախալթեքեյան ձին նամականիշի և թղթադրամի վրա
* Ադրբեջան (1993)Ադրբեջան (1993)
* Ադրբեջան (1997)Ադրբեջան (1997)
* Ղազախստան (2002)Ղազախստան (2002)
* ԽՍՀՄ (1968)ԽՍՀՄ (1968)
* Թուրքմենստան (1992)Թուրքմենստան (1992)
* Թուրքմենստան (2001)Թուրքմենստան (2001)
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. 1 2 3 4 5 6  Ахалтекинские экспедиции // Ангола — Барзас. — М. : Советская энциклопедия, 1970. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 2).(Ստուգված է 8 Ապրիլի 2017)
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  «Из истории древнейшей породы». *О породе*. Официальный сайт Исполнительной дирекции и Селекционного центра Международной ассоциации ахалтекинского коннозаводства (МААК). Վերցված է 2010 թ․ դեկտեմբերի 31-ին.
4. 1 2 3 4 5 6  Климук А. «Ахалтеке — последние капли из первоисточника». *История породы*. Конный завод им. Владимира Шамборанта. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ հուլիսի 16-ին. Վերցված է 2010 թ․ դեկտեմբերի 31-ին. `{{cite web}}`: Invalid `|url-status=400` (օգնություն)
5. ↑  Лошадь // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 4 т. — СПб. 1907—1909.
6. 1 2 3 4 5 6 7 8  Ковалевская В. Походы за «небесными конями» в Среднюю Азию. Энциклопедия конника. Конный дворик. Дата обращения: 31 декабря 2010.
7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26  Волкова Е. Ахалтекинцы // Конный мир. — 2000. — № 1. (Проверено 31 декабря 2010)
8. ↑  *Дорофеев В. Дорофеева Н.* Ахалтекинцы в спорте Արխիվացված 2007-09-27 Wayback Machine // Коневодство и конный спорт. Արխիվացված 2007-05-31 Wayback Machine — 1982. — № 6.(Ստուգված է 31 Դեկտեմբերի 2010)
9. ↑  «Ахал-Теке». *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*. Սանկտ Պետերբուրգ. 1890–1907.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)(Ստուգված է 30 Դեկտեմբերի 2010)
10. 1 2  *Айдогдыев М. Языев А.* Коневодческая культура огузов-туркмен Արխիվացված 2007-03-11 Wayback Machine // Нейтральный Туркменистан. — 2002. — 22, 26, 27 апреля.(Ստուգված է 30 Դեկտեմբերի 2010)
11. ↑  Петерсон Е. Е. «Небесные аргамаки». В мире животных; Телерадиокомпания АСС-ТВ. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ սեպտեմբերի 29-ին. Վերցված է 2007 թ․ հունիսի 15-ին.
12. ↑  Т.Рябова (1982 թ․ նոյեմբերի 6). «Ахалтекинцы прежде и теперь». Журнал "Коневодство и конный спорт". Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ սեպտեմբերի 27-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 30-ին.
13. ↑  *Рябова Т*. Ахалтекинцы прежде и теперь Արխիվացված 2007-09-27 Wayback Machine // Коневодство и конный спорт. — 1982. — № 6.(Ստուգված է 2 փետրվարի 2011)
14. 1 2  «История породы». Конный завод им. Владимира Шамборанта. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ հուլիսի 16-ին. Վերցված է 2010 թ․ դեկտեմբերի 31-ին. `{{cite web}}`: Invalid `|url-status=unknown-host` (օգնություն)
15. ↑  «Ахалтекинский Митинг. Положение». *Архив документов*. Loshadi.ru; Loshadi Creative Team. 2002. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ ապրիլի 8-ին. Վերցված է 2011 թ․ հունվարի 1-ին.
16. ↑  «Положение о проведении XI Международного скакового Митинга». *Архив документов*. Loshadi.ru; Loshadi Creative Team. 2003. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հունիսի 17-ին. Վերցված է 2011 թ․ հունվարի 1-ին.
17. ↑  «Выставки. Реклама. Испытание двигательных качеств. Соревнования». *Архив документов*. Loshadi.ru; Loshadi Creative Team. 2003. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ ապրիլի 9-ին. Վերցված է 2011 թ․ հունվարի 1-ին.
18. ↑  «В эти выходные на ЦМИ». *Архив новостей конного спорта*. Loshadi.ru; Loshadi Creative Team. 2005 թ․ հուլիսի 20. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ մարտի 5-ին. Վերցված է 2011 թ․ հունվարի 1-ին.
19. ↑  «Аргамак 2005». *Коннозаводство*. Loshadi.ru; Loshadi Creative Team. 2005. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ մարտի 3-ին. Վերցված է 2011 թ․ հունվարի 1-ին.
20. ↑  Самигулин, Ильяс. — Опубликовано в журнале «Простор»«Абсент — олимпийский чемпион». *История*. Коневодство и конный спорт Казахстана. Վերցված է 2010 թ․ դեկտեմբերի 31-ին.
21. ↑  *Рябова Т. Климук А.* Бойноу Արխիվացված 2007-09-27 Wayback Machine // Коневодство и конный спорт. — 1985. — № 6.(Ստուգված է 2 փետրվարի 2011)
22. ↑  *Кузнецова Ю.* Подарки для царей. Ход конём Արխիվացված 2012-03-24 Wayback Machine // Золотой Мустанг. — 2001. — № 3. (Ստուգված է 31 Դեկտեմբերի 2010)
23. ↑  Монета «Ахалтекинский конь»(չաշխատող հղում)
24. ↑  В Туркмении объявлен конкурс красоты ахалтекинских коней

Գրականություն
-------------

* *Его Превосходительство господин Гурбангулы Бердымухамедов, Президент Туркменистана.* Ахалтекинец — наша гордость и слава Արխիվացված 2014-01-06 Wayback Machine. — Ашхабад: Туркмендовлетхабарлары, 2008.
* *Его Превосходительство господин Гурбангулы Бердымухамедов, Президент Туркменистана.* Полёт небесных скакунов Արխիվացված 2014-01-07 Wayback Machine. — Ашхабад: Туркменская государственная издательская служба, 2011
* *Дрэйпер Дж.* Лошади и уход за ними. — Минск: Белфакс, 1997. — ISBN 985-407-043-3.
* *Камбегов Б. Д. Балакшин О. А. Хотов В. Х.* Лошади России: полная энциклопедия. — : РИЦ МДК, 2002. — 240 с. — ISBN 5-94079-010-0.
* *Климук А. Парфёнов В.* Вопросы селекции и испытаний ахалтекинских лошадей Արխիվացված 2007-09-27 Wayback Machine // Коневодство и конный спорт. — 1982. — № 6.
* Книга о лошади / Под ред. С. М. Буденного. —, 1952. — Т. 1.
* Конские породы Средней Азии: [Сб. ст.]. — 1937.
* *Шамборант В.* Из опыта прошлого (о тренинге ахалтекинских лошадей и его проблемах) Արխիվացված 2007-09-27 Wayback Machine // Коневодство и конный спорт. — 1990. — № 6. — С. 9—11.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Международной ассоциации ахалтекинского коневодства.
* Министерство ахалтекинских лошадей Туркменистана
* «www.shael-teke.ru». Վլադիմիր Շամբորտանայի անվան ձիաբուծարան — Официальный сайт завода (Московская область, Россия). Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ սեպտեմբերի 30-ին. Վերցված է 2010 թ․ դեկտեմբերի 31-ին.
* «Ставропольский конный завод». Stavropol Stud — Официальный сайт Ставропольского конного завода № 170. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հունվարի 27-ին. Վերցված է 2010 թ․ դեկտեմբերի 31-ին.
* «Ахалтекинская». *Породы лошадей*. Федерация конного спорта Казахстана. Վերցված է 2010 թ․ դեկտեմբերի 31-ին.(չաշխատող հղում)
* «Ахалтекинские лошади». *О клубе: Статьи: О лошадях*. Конно-туристический клуб «Петергоф». Վերցված է 2016 թ․ մարտի 22-ին.
* «The Akhalteke Horse of Turkmenistan». *History & Culture* (անգլերեն). Embassy of Turkmenistan, Washington, DC, USA — История породы на сайте Посольства Туркмении в США. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հունվարի 27-ին. Վերցված է 2010 թ․ դեկտեմբերի 31-ին.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ախալթեքեյան ձի» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 1059565099 · Microsoft: 2908629704 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 195)։*  |