**Երուսաղեմի պաշարում**, մ.թ.ա. 63 թվականին պաշարում Պոմպեոս Մեծի Արևելքի արշավանքի ժամանակ, հռոմեացիների Միհրդատյան երրորդ պատերազմում հաղթանակից անմիջապես հետո։ Հիրկան Երկրորդը օգնություն խնդրեց Պոմպեոսից Հասմոնյան գահի համար իր և Արիստոբուլուս Երկրորդի միջև ծագած հակամարտության համար։ Պոմպեոսի կողմից Երուսաղեմի գրավումը, այնուամենայնիվ, վերջ տվեց հրեական անկախությանը։ Հրեաստանը դարձավ Հռոմեական հանրապետության պրոտեկտորատը։

Նախապատմություն
---------------

Հասմոնյան թագուհի Ալեքսանդրա Սալոմեի մահից հետո Հրեաստանում քաղաքացիական պատերազմ սկսվեց նրա երկու որդիների՝ Հիրկանի և Արիստոբուլուսի միջև։ Այն բանից հետո, երբ Արիստոբուլոսը վտարեց ավագ եղբորը՝ նրան զրկելով գահից և Իսրայելի քահանայապետի կոչումից, Եդումեացի Անտիպատրը խորհուրդ տվեց Հիրկանոսին օգնություն խնդրել նաբաթեայի թագավոր Արետա երրորդից։ Տարածքային զիջումների խոստման դիմաց Արետան ուղարկեց 50 000 զինվոր՝ օգնելու Հիրկանին, և նրանց միացյալ ուժերը Երուսաղեմում պաշարեցին Արիստոբուլոսին։

Պոմպեոս Մեծը, Միտրիդատի երրորդ պատերազմի հաջող ավարտից հետո, մ.թ.ա. 64 և 63 թվականներն անցկացրեց նորաստեղծ Սիրիայի պրովինցիայում՝ կարգուկանոն մտցնելով տարածաշրջանում։ Հրեաստանում իրադարձությունները սկսվելուց հետո Դամասկոսում Պոմպեոսի սուրհանդակ Էմիլիուս Սկավրուսը ժամանեց Երուսաղեմ։ Թե՛ Հիրկանը, և՛ Արիստոբուլուսը բանակցում էին Սկավրուսի հետ, սակայն Սկավրուսը կաշառքից հետո թեքվեց Արիստոբուլուսի կողմը, և Սկավրուսը հրամայեց Արեստեսին վերջ տալ քաղաքի պաշարմանը։ Այն բանից հետո, երբ նաբաթյան բանակը սկսեց շարժվել դեպի Ամման, Արիստոբուլուսը սկսեց հետապնդումը և, ի վերջո, նրանց հաղթեց նրանց Պապիրոնի մոտ։

Երբ մ.թ.ա. 63 թվականին Պոմպեոս Մեծը անձամբ եկավ Դամասկոս, նա հանդիպեց երկու պատերազմող եղբայրների հետ։ Պոմպեոսը հակառակորդներին տեղեկացրեց, որ ինքը կլուծի իրենց խնդիրը Հրեաստան ժամանելուց հետո։ Արիստոբուլոսը չսպասեց Պոմպեոսի որոշմանը և հեռացավ Դամասկոսից՝ ապաստան գտնելու Ալեքսանդրիոնի ամրոցում։ Սա վրդովեցրեց Պոմպեոսին և նա բանակով մտավ Հրեաստան։ Արիստոբուլուսը ստիպված էր հանձնվել։ Այնուամենայնիվ, երբ Աուլուս Գաբինինուսը իր զինվորներին առաջնորդեց Երուսաղեմ, Արիստոբուլուսի կողմնակիցները հրաժարվեցին հռոմեացիներին քաղաք թողնել։ Սա ավելի շատ զայրացրեց Պոմպեոսին, և նա հրամայեց Արիստոբուլուսին ձերբակալել և սկսել պաշարման նախապատրաստությունները։

Պաշարում
--------

Երբ Պոմպեոսը հասավ Երուսաղեմի պատերի մոտ, նա անձամբ գնահատեց քաղաքում տիրող իրավիճակը.

Բարեբախտաբար նրա համար, Հիրկանը քաղաքում դեռ ուներ համախոհներ։ Նրանք բացեցին դարպասները, որոնք, հավանաբար, գտնվում էին քաղաքի պատերի հյուսիս-արևմտյան մասում, և ներս թողեցին հռոմեացիներին։ Սա թույլ տվեց Պոմպեոսին հենակետ ձեռք բերել վերին քաղաքում, ներառյալ Թագավորական պալատը, այն ժամանակ, երբ Արիստոբուլուսի կողմնակիցները շարունակում էին պահել քաղաքի արևելյան մասը, ներառյալ Տաճարի լեռը և Դավթի քաղաքը։ Հրեաները ամրապնդեցին իրենց դիրքերը՝ քանդելով վերին քաղաքը Տաճարի լեռան հետ կապող Տիրոպեոն հովտի կամուրջը։ Պոմպեոսը պաշտպաններին առաջարկեց հանձնվել, բայց երբ նրանք մերժեցին, պաշարումը շարունակեց նոր եռանդով։ Նա հրամայեց իր զորքերին կառուցել ամրացված գիծ հրեաների կողմից պահվող դիրքերի շուրջ, այնուհետև ճամբար դրեց քաղաքի պատերի ներսում, Տաճարից դեպի հյուսիս։ Կար նաև անցուղի, որի միջոցով կարելի էր գնալ դեպի Տաճար, որը հսկվում էր ամրոցով, հայտնի որպես Բարիս, և ամրացված փոսով։ Հռոմեացիների երկրորդ ճամբարը գտնվում էր տաճարից հարավ-արևելք։

Այնուհետև հռոմեական ուժերը սկսեցին փոսը լցնել տաճարի պարսպի հյուսիսային հատվածի մոտ և կանգնեցրեցին երկու թեքահարթակներ՝ մեկը Բարիսի կողքին, մյուսը՝ դեպի արևմուտք, մինչդեռ պաշտպանները, առավել շահեկան դիրք գրավելով, փորձեցին խանգարել հռոմեացիների ջանքերին։ Երբ փոսերը լցնելն ավարտվեց, Պոմպեոսը կառուցեց պաշարման աշտարակներ և Տյուրոսից բերեց պաշարման զենքեր և պատեր քանդող գերաններ։ Քարանետներով զինված մարտիկների պաշտպանության տակ, որոնք պատերից հեռացնում էին պաշտպաններին, մնացած հռոմեական զորքերը սկսեցին քանդել պատը Տաճարի շուրջը։ Երեք ամիս անց Պոմպեոսի զինվորներին վերջապես հաջողվեց ոչնչացնել բերդի աշտարակներից մեկը և գնալ դեպի Տաճար միաժամանակ միջնաբերդից և արևմուտքից։ Նախկին դիկտատորի որդին և Պոմպեոսի բանակի ավագ սպաներից մեկը՝ Փավստոս Կորնելիուս Սուլլան, առաջինն էր, որ ներխուժեց պատերից ներս։ Անմիջապես նրան հաջորդեցին երկու հարյուրապետ՝ Փուրիոսը և Փաբիուսը, որոնցից յուրաքանչյուրը ղեկավարում էր իր խմբավորումը։ Հաջորդ ճակատամարտում հռոմեացիները հաղթեցին հրեաներին, որոնցից 12 հազարը սպանվեցին, իսկ հռոմեացիները կրեցին փոքր կորուստներ։

Պոմպեոսն անձամբ մտավ Տաճարի Սուրբ Սրբոցը, որտեղ կարող էր մտնել միայն գլխավոր քահանան, դրանով իսկ պղծելով այս վայրը։ Նա այնտեղից ոչ մի գանձ չվերցրեց և հաջորդ օրը հրամայեց տաճարը կարգի բերել և շարունակել երկրպագություններն այնտեղ։ Այնուհետև Պոմպեոսը շտապեց Հռոմ՝ իր հետ վերցնելով Արիստոբուլոսին հաղթական երթին մասնակցելու համար։

Հետևանքներ
----------

Հասմոնյան թագավորության համար Երուսաղեմի պաշարումը և գրավումը իսկական աղետ էր։ Պոմպեոսը վերականգնեց Հիրկան Երկրորդին որպես Քահանայապետ, այնուամենայնիվ, նրանից վերցրեց թագավորական տիտղոսը, չնայած որ ավելի ուշ, մ․թ․ա․ 47 թվականին, Հռոմը նրան ճանաչեց որպես կառավարիչ։ Հրեաստանը մնաց ինքնավար, բայց նրա բնակիչները պարտավորվեցին տուրք վճարել և ենթարկվել Հռոմեական կառավարմանը Սիրիայում։ Թագավորությունը մասնատվեց. հրեաները ստիպված եղան ծովափնյա հողեր զիջել՝ դրանով իսկ մնալով առանց Միջերկրական ծով մուտքի, ինչպես նաև Իդումեայի և Սամարիայի որոշ մասեր։ Հրեաստանի նախկին տարածքում գտնվող մի քանի հելլենիստական քաղաքներ ձեռք բերեցին ինքնավարություն և կազմեցին Դեկապոլիսը։

Տես նաև
-------

* Երուսաղեմի պաշարում (մ․թ․ա․ 37)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Sartre, 2005, էջ 40—42
2. 1 2  Ben-Sasson, 1976, էջ 222—224
3. ↑  Sartre, 2005, էջ 39—40
4. ↑  *Иосиф Флавий*. Иудейская война. I, 128
5. 1 2 3 4 5 6 7  Rocca, 2008, էջ 44—46
6. ↑  *Иосиф Флавий*. Иудейская война. I, 143
7. ↑  *Wightman, Gregory J.* Temple Fortresses in Jerusalem Part II: The Hasmonean Baris and Herodian Antonia(անգլ.) // *Bulletin of the Anglo-Israeli Archaeological Society*. — 1991. — Т. 10. — С. 7—35.
8. ↑  *Иосиф Флавий*. Иудейские древности. XIV, 61
9. ↑  *Иосиф Флавий*. Иудейская война. I, 145—147
10. ↑  *Иосиф Флавий*. Иудейские древности. XIV, 62
11. ↑  *Иосиф Флавий*. Иудейская война. I, 149—151
12. ↑  *Иосиф Флавий*. Иудейские древности. XIV, 70—71
13. ↑  *Иосиф Флавий*. Иудейская война. I, 152—153
14. ↑  Barker, 2003, էջ 146
15. ↑  Losch, 2008, էջ 149
16. ↑  Rocca, 2009, էջ 7

Գրականություն
-------------

* *Barker, Margaret* The Great High Priest: The Temple Roots of Christian Liturgy. — London ; New York: T&T Clark, 2003. — ISBN 978-0-567-08942-7
* *Losch, Richard R.* All the people in the Bible. — Grand Rapids, Mich.: Wm. B. Eerdmans Publishing, 2008. — 578 p. — ISBN 978-0-8028-2454-7
* A history of the Jewish people / Edited by Haim Hillel Ben-Sasson. — Harvard: Harvard University Press, 1976. — ISBN 978-0-674-39731-6
* *Rocca, Samuel* The Forts of Judaea 168 BC – AD 73. — Oxford, United Kingdom: Osprey Publishing, 2008. — ISBN 978-1-84603-171-7
* *Rocca, Samuel* The Army of Herod the Great. — Oxford, United Kingdom: Osprey Publishing, 2009. — ISBN 978-1-84603-206-6
* *Sartre, Maurice* The Middle East under Rome. — Harvard: Harvard University Press, 2005. — ISBN 978-0-674-01683-5