**Շապին Գարահիսար** (նաև՝ Շաբին-Կարահիսար, թուրքերեն՝ Şebinkarahisar), քաղաք Թուրքիայի Գիրեսունի մարզում, պատմական Փոքր Հայքի Նիկոպոլսի գավառում։ Համանուն շրջանի շրջկենտրոնն է։

Աշխարհագրական դիրք
------------------

Գտնվում է Սև ծովի ավազանին պատկանող Գայլ (Կելկիթ) գետի Ակշեհր վտակի ափին, ծովի մակարդակից 1482 մ բարձրություն ունեցող ժայռոտ լեռան ստորոտին, շրջապատված բավական արգավանդ հողատարածություններով։ Ձմեռը ձյունառատ է, ձյունածածկը պահպանվում է հոկտեմբերից մինչև մարտի կեսերը։ Քաղաքի շրջակայքում կան արծաթախառն կապարի հանքեր, որոնք շահագործվել են հին ժամանակներից։

Պատմություն
-----------

Հիմնադրվել է մ.թ.ա. 60-ական թվականներին, հռոմեացի զորավար Գնեոս Պոմպեոսի կողմից և կոչվել է Կոլոնիա (Կողոնիա)։ Եղել է սահմանային բերդաքաղաք Պոնտոսի և Փոքր Հայքի միջև։

Փոքր Հայքի մյուս ավելի քան 10 քաղաքների հետ միասին Կոլոնիան նույնպես հիմնովին վերակառուցվել է Հուստինիանոս կայսեր (527-565 թթ.) կողմից։ Վարչականորեն մտնում էր Առաջին Հայք նահանգի, իսկ Հուստինիանոսի բարեփոխումներից հետո՝ Երկրորդ Հայքի մեջ։ Բյուզանդական տիրապետության շրջանում ունեցել է 25-30 հազար բնակիչ։

1473 թ. գրավվել է օսմանյան թուրքերի կողմից։ Եղել է Տրապիզոնի, ապա՝ Սեբաստիայի համանուն գավառի կենտրոնը։

### Հայկական ջարդեր

Իրադարձությունները սկսվեցին 1915 թվականի հունիսին, երբ օսմանցի զինվորները քաղաք մտան՝ գերեվարելու փախած հայ զինյալներին։ Այս ընթացքում հայկական ավազակախմբերը լրացրել էին իրենց թերությունները։ Նրանք կրակ են բացել քաղաք մտած թուրք ժանդարմների վրա։ Սրանով չբավարարվելով` կտրեցին թաղի հեռագրային ու հեռախոսային լարերը, պաշարներով, զենքերով ու զինամթերքով շրջանի բոլոր հայերին հանեցին թաղի ամրոց ու ապահովվեցին։ Ամրոցը նախօրոք պատրաստվել և պատրաստվել է երկարատև պաշտպանության։ Սակայն ապստամբության նախապատրաստական ​​փուլում Շեբինկարահիսար եկան շուրջ 500 հայեր ամբողջ երկրից և ամրոցում դիմադրություն սկսեցին։ Ամրոցում գրեթե երկու հազար հայ կար։ Կամավորական զորքերը միացան ժանդարմներին՝ որպես ուժեղացում օսմանյան զորքերին Գիրեսունից, որին այժմ կցված է Շեբինկարահիսարը։ Չնայած ամեն ինչին, Օսմանյան կայսրությունը, որը ցանկանում էր դադարեցնել ապստամբությունն առանց հետագա արյունահեղության, պատվիրակություն ուղարկեց հայերի մոտ և տեղեկացրեց, որ նրանք պետք է դադարեցնեն ապստամբությունը, որ ապստամբության ավարտից հետո նրանց խնդրանքները լսելի կլինեն, և նրանք, ովքեր տեղին կհամարվեն։ կընդունվեր, և որ ապստամբ հայերը կներվեին։ Մյուս կողմից, հայերը չէին հետաքրքրվում այս առաջարկներով և կարծում էին, որ Ռուսաստանն ու նրա դաշնակիցները կգան իրենց օգնության։ Հայ հովիվ Կիրըհը և բարոն Վարթիյան Անտրանիկը նշել են, որ կգնահատեն այս առաջարկները և նպատակ ունեն ժամանակ շահել։ Հունիսի 24-ին նրանք օսմանյան զորքերին գրեցին ու նամակ ուղարկեցին, թե իբր պատրաստվում են հանձնվել։ Մյուս կողմից, հայերը չէին հետաքրքրվում այս առաջարկներով և կարծում էին, որ Ռուսաստանն ու նրա դաշնակիցները կգան իրենց օգնության։ Հայ հովիվ Կիրըհը և բարոն Վարթիյան Անտրանիկը նշել են, որ կգնահատեն այս առաջարկները և նպատակ ունեն ժամանակ շահել։ Մյուս կողմից, հայերին դա չի հետաքրքրում և կարծում են, որ Ռուսաստանն ու նրա դաշնակիցները օգնություն են առաջարկում։ Հայ հովիվ Կիրեհը և բարոն Վարդյան Անտրանիկը նշել են, որ այս առաջարկներն ու թիրախները ժամանակ են խնայում։ Հունիսի 24-ին նրանք գրեցին օսմանյան զորքերին և հայտարարեցին, որ հանձնվելու են։ Նրանք այրել են մուսուլմանական թաղամասը։ Հայերը սկսեցին խոշտանգել ու սպանել իրենց ընդունած և ներել ցանկացող թուրք զինվորներին։ Շուրջ հավաքված հայկական ավազակախմբերը հարձակվել են նաև զինվորների և ժանդարմերիայի ստորաբաժանումների վրա։ Այս իրավիճակի դեմ այլ շրջանների ուժերը փրկվեցին և բերվեցին Շեբինկարահիսար, իսկ հայկական ավազակախմբերը շրջափակվեցին։
Հայկական ավազակախմբերը կա՛մ կհանձնվեին, կա՛մ կփորձեին ճեղքել պաշարումը, նրանք կարողացան փախչել Հին գյուղի տեղանքից և լեռնաշղթայից դեպի Կիլիբաբա անտառ

Հայկական ավազակախմբերը այրել են բազմաթիվ տներ ու գոմեր թուրքական թաղամասերում, գնդակահարել պաշտամունքի վայրերը, կոտորել հարյուրավոր թուրքերի, կանանց ու երեխաների

Բնակչություն
------------

19-րդ դարի սկզբներին Շապին Գարահիսարի հայ բնակչությունը մոտ 400 տուն էր։ Գրեթե նույնքան էին հույներն ու թուրքերը միասին վերցրած։ 1872-1873 թթ. այստեղ կային հայկական 502, հունական 150 և թուրքական 2000 տուն բնակիչ։ Ըստ վկայությունների՝ 20-րդ դարի սկզբներին Շապին Գարահիսարի բնակչությունը կազմում էր 20000 մարդ։
Բնակչության հիմնական զբաղմունքները կազմում էին 2 տասնյակի հասնող արհեստները, ներքին և արտաքին առևտուրը. քաղաքի շուկան ուներ 60-ից ավելի խանութներ ու կրպակներ։ Քաղաքի բնակչության զգալի մասը՝ գլխավորապես թուրքերը զբաղվում էին հողագործությամբ։

Այժմ քաղաքի բնակչությոնը կազմում է 12000 մարդ (2008 թ.)։

Հայտնի շապինգարահիսարցիներ
--------------------------

* Անդրանիկ Օզանյան
* Թորոս Թորամանյան
* Լևոն Էսաճանյան
* Հարություն Շահրիկյան
* Արամ Հայկազ

Աղբյուրներ
----------

* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ. Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Արտաքին հղումներ
----------------

* Շապին Գարահիսար
* Թադևոս Հակոբյան «Պատմական Հայաստանի քաղաքները»։

Տես նաև
-------

* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4229725-4 · LCCN: n2002057868 · VIAF: 145612586 · WorldCat VIAF: 145612586 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Հայաստանի պատմական քաղաքներ |
| --- |
|  |
| Ադամակերտ • Ալաշկերտ • Ակն • Ամասիա • Անի • Արաբկիր • Արդահան • Արդվին • Արծկե • Արծն • Արղանա-Մադեն • Արճեշ • Արմավիր • Արշակավան • Արշամաշատ • Արտամետ • Արտանուջ • Արտաշատ • Բաբերդ • Բագարան • Բալու • Բայազետ • Բերկրի • Բիթլիս • Գյումուշխանա • Դիադին • Դիարբեքիր • Դիլման • Դվին • Երազգավորս • Երզնկա • Երվանդաշատ • Զարեհավան • Զարիշատ • Իգդիր • Խարբերդ • Խլաթ • Խնուս • Խոզաթ • Խոյ • Կաղզվան • Կամախ • Կապան Մադեն • Կարաքիլիսա • Կարկաթիոկերտ • Կարին • Կարս • Հազրու • Հասանկալա • Ճապաղջուր • Մալաթիա • Մակու • Մամախաթուն • Մանազկերտ • Մեծկերտ • Մոկս • Մուշ • Շապին Գարահիսար • Շատախ • Ոստան • Չմշկածագ • Ջերմուկ • Սալմաստ • Սարիղամիշ • Սեբաստիա • Սպեր • Սղերդ • Վաղարշապատ • Վաղարշավան • Վան • Տևրիկ • Տիգրանակերտ • Փերի • Ուրմիա • Քղի • Օլթի |
|  |
| Պորտալ:Հայաստան |

 |


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Շապին Գարահիսարի գավառ |
| --- |
|  |
| Քաղաքներ | Շապին Գարահիսար |
|  |
| Գյուղեր | Աբանա • Ագարակ • Ագշեհեր • Ադա • Ադեփլի • Ադրին • Ազբդեր • Ազբդեր-Բալա Վերին • Ազիբետերզիր Ստորին • Ազուրջու • Ալամա • Ալամոնիկ • Ալաջես • Ալար • Ալաքիլիսա • Ալենե • Ալիբոյուք • Ալիօրան • Ալման • Ալշար • Ալուջոր • Ախուրլու • Ածպտեր • Ածպտեր Ներքին • Ածպտեր Վերին • Աղավնիս • Աղըլղազի • Աղջաղար • Աղրավիս • Այվանոս • Աներղի • Անստաս • Ասու • Ավաձոր • Ավան • Ավարա • Ավարա-Օզու • Ավսունտու • Արիկ-Մուսաքյոյ • Արչեվիս • Արումաշա • Արփաջա • Աքսեվինտիկ • Բալջանա • Բաղնիք • Բայդարլի • Բեդրի • Բեկտաշ • Բոյուք-Շարիթիա • Բոստանղոլ • Բորու • Բուզբաղ • Բուլդուր • Բուսեյիդ • Բուրգ • Գյոզքյոյ • Գյոլուքյոյ • Գյումիշմադեն • Գոմշատուն • Դամիրչիլիք • Դայլի • Դաշտեմիր • Դարիդերե • Դերեչուկ • Դիշքյոյ • Դմլուճ • Եկալե • Եմիշլի • Ենի-Ասլան • Ենիջա • Ենիքյոյ • Եպսեկ • Զիլ • Զիլարքյոյ • Զինա • Զիքարա • Զուն • Էլմաջիկ • Էսկի մեդան • Էսկիշեհիր • Էսհեն • Էրիկ • Թաթարքյոյ • Թամզարա • Թանտրճըգ • Թենևլի • Թոզաթ • Թոխլի • Թոնար • Թոնուկ • Թուրխալա • Թուփչի • Իդրեն • Իմոնյու • Իսլամլի • Իսկանդեր • Լթառիճ • Լճեսի • Խազանլի • Խաիս • Խալաշաքյոյ • Խասխաս • Խյուտուկ • Ծիպեռի • Կալեդերե • Կամինի • Կավաջիկ • Կատիրքյոյ • Կարաթոդոր • Կափու-Աղզի • Կթանոց • Կոյլուհիսար • Կիզիքլար • Կոմանա • Համամ • Հասան • Հասանշեխ • Հավրան • Հերիսե • Ղադիքյոյ • Ղավազ • Ղարաաղաջ • Ղարամերկ • Ղրաջ • Ղուլե • Ղուրզու • Մադասուքյոյ • Մադեն • Մահմադ • Մասուդիե • Մեզարղի • Մեզմեկ • Մեզմեկ (գյուղակ) • Մելիքշերիֆ • Մշակնոց • Մշկնոց • Մուավի • Մուզամա • Մուշազ • Մուրադլի • Յալաուսփա • Յաղբասան • Յաղսիան • Յավադուքյոյ • Յումունջակ • Նոր գյուղ Ստորին • Նոր գյուղ Վերին • Շիկմուր • Չախմանիս • Չամլըջա • Չայդերեսի • Չանղալ • Չարբախ • Չեքուշլի • Չիֆթլիկ (կենտրոնից արևելք) • Չիֆթլիկ (կենտրոնից հարավ-արևմուտք) • Չոնուկ • Չորախ • Չորաղ • Չորտուն • Չրտխի • Չուքլար • Պալատիզ • Պոլուս • Պուսեյիտ • Սադըք • Սարաջուղ • Սիլեդի • Սինոռ • Սիս Վերին • Սիս Ստորին • Սիսորթա • Սպանա • Սուլուք • Սուլքյոյ • Սևինդիկ • Վանք • Վարգանիս • Ուլջակ • Ուզկենի • Փարախ (կենտրոնից արևելք) • Փարախ (կենտրոնից հյուսիս-արևելք) • Փարամազ • Փարդու • Փարթեշ • Փարչի • Քելչիբաբա • Քեչելի • Քեչեյուրդ • Քոշար • Քունդուզ • Քուջուլա • Օրեյբիլ • Օրթաքյոյ • Օրմուլու • Ֆելերե • Ֆունդուխլի |
|  |
| Պորտալ:Արևմտյան Հայաստան |

 |