Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Էրեբունի (այլ կիրառումներ)

**Էրեբունի ամրոց**, պատմական հուշարձան, գտնվում է Հայաստանի մայրաքաղաք Երևանի Էրեբունի վարչական շրջանում՝ Արին բերդ բլրի վրա։ Հիմնադրվել է Ք․ ա․782 թվականին Վանի թագավորության արքա Արգիշտի Ա-ի կողմից։

Պատմական ակնարկ
---------------

Էրեբունի ամրոց
Երևանի հարավ-արևելյան ծայրամասում տեղակայված Արին բերդ բլրի վրա են պահպանվում Հայաստանի Հանրապետության հնագիտական ժառանգության ամենանշանավոր հուշարձաններից մեկի` Էրեբունի բերդաքաղաքի մնացորդները։ Այն կառուցվել է Ք․ ա․ 782թ. ուրարտական տերության հզորագույն արքաներից մեկի ՝ Արգիշտի I-ի (Ք․ ա. մոտ. 786-765/764 թթ.) կողմից, ով, համաձայն Խորխորյան արձանագրության, Հայկական լեռնաշխարհի արևմտյան մասում գտնվող Խաթե և Ծուփանի երկրներից այստեղ է  վերաբնակեցրել 6600 զինվորների։ Դեռևս 1879-ին բլրի ստորոտից հայտնաբերված առաջին սեպագիրը, այնուհետև   ռուս հնագետ Ա. Ա. Իվանովսկու ուսումնասիրությունները, միանշանակ, ձևավորում են մասնագիտական հետաքրքրություն հնավայրի նկատմամբ, իսկ 1950-ին սկսվում են Էրեբունի ամրոցի կանոնավոր պեղումները՝ Կ. Հովհաննիսյանի ղեկավարությամբ։ Հենց առաջին իսկ տարում հայտնաբերված սեպագիր արձանագրությունից պարզվում է, որ այս ամրոցը կառուցվել է Արգիշտի I արքայի կողմից իր թագավորության հինգերորդ տարում` Ք․ ա․ 782թ. և անվանվել Էրեբունի (Էրբունի)։ Այսօր արդեն  2800-ամյա Երևանը` Հայաստանի Հանրապետության և համայն հայության մայրաքաղաքը, այդ բերդաքաղաքի ուղղակի ժառանգորդն է և ի հպարտություն բոլոր երևանցիների` մեկը աշխարհի հնագույն մայրաքաղաքներից։ Էրեբունին այսօր լայն հասարակության համար բաց հայտարարված միակ  հնագիտական հուշարձանն է  Երևան քաղաքում, իսկ «Էրեբունի» պատմահնագիտական արգելոց-թանգարանը` ուրարտագիտության կարևոր կենտրոններից մեկը մեր տարածաշրջանում։

Ամրոցի կառուցվածքը
------------------

Ամրոցը
Էրեբունին ամփոփ ճարտարապետական համալիր է` պալատական, կրոնական և տնտեսական  կառույցներով։ Կրոնական հատվածում է գտնվել որմնանկարներով զարդարված Վանի թագավորության գերագույն աստված Խալդիի տաճարը, որի մի հատվածն ավելի ուշ շրջանում (Ք․ ա․ VIդ.) վերակառուցվել ու վերածվել է սյունասրահի` ապադանայի։ Վերակառուցումներ են կատարվել նաև տնտեսական մասում։ Դատելով հայտնաբերված հնագիտական նյութերից` այն հանդիսությունների մեծ դահլիճ է եղել` զարդարված ծիսական ու կենցաղային բնույթի բազմերանգ որմնանկարներով։ Մասնավորապես, այդ  են վկայում նաև տեղում պահպանված 5 բազալտե սյունախարիսխները, որոնց վրա արձանագրած տեքստերը հաղորդում են, որ այդ պալատը կառուցել է Արգիշտի I-ը։ Հավանաբար Սարդուրի II ի կամ նրա հաջորդների օրոք, երբ Վանի թագավորությունը կորցրել է իր դերն ու հզորությունը, դահլիճը վերածվել է հսկայական մառանի, ուր տեղադրվել են մոտ 40 000 լ ընդհանուր տարողություն ունեցող 40 և ավելի հսկայական կարասներ` գարեջրի և գինու համար։ Վարչապալատական հատվածում են գտնվել կառավարչի` 3 սենյակներից կազմված կառույցը, Իվարշա աստծուն նվիրված Սուսի ուղղանկյունաձև տաճարը և, հավանաբար, վերջինիս գործունեությանն առնչվող կցակառույց սենյակների համալիրը, որը դարձյալ մասնակի վերակառուցումների է ենթարկվել Ք, ա. VI դարում։

Հնագիտական ուսումնասիրություններ, պեղումներ
-------------------------------------------

### Հայ-ֆրանսիական համատեղ պեղումներ

Էրեբունի ամրոցում հնագիտական ուսումնասիրությունները շարունակելու և ընդլայնելու անհրաժեշտությունից ելնելով՝ 2008 թվականից արգելոց-թանգարանը գիտական և տեխնիկական համագործակցություն է իրականացնում Բրետանի (Ֆրանսիա) հնագիտական առաքելության հետ` Ֆրանսիայի արտաքին գործերի նախարարության կողմից 2008-2016թթ. համար արտոնված ծրագրի շրջանակում և Ֆրանսիայի մշակույթի և հաղորդակցության նախարարության ու Գիտական ուսումնասիրությունների ազգային կենտրոնի աջակցությամբ։ Այդ համագործակցության նպատակը կողմերի միջև պարբերաբար գիտական և տեխնիկական տվյալների փոխանակությունն է` հնավայրի լավագույնս գիտական ճանաչման, հայտնաբերված և դեռևս հայտնաբերման ենթակա մնացորդների անվտանգ պահպանության, ինչպես նաև գիտական տվյալների հիման վրա հնավայրի ու թանգարանի հանրահռչակման և մշակութային ծրագրերի  խթանման համար։ Համագործակցության առանցքում դրված են հնավայրի ուսումնասիրության պատմությանը վերաբերող փաստավավերագրական նյութի ամբողջացումը և գիտակրթական նշանակության կարևորումը` մասնավորապես մասնագիտական կրթություն ստացող ուսանողներին պեղումների գործաշրջանին ներգրավելու միջոցով։

Էրեբունի ամրոցը

2012 թ. ծրագիրը
---------------

«Էրեբունի» հնավայրի վերականգնման, թանգարանի արդիականացման և այցելուների սպասարկման բարելավման նպատակով «Էրեբունի» պատմահնագիտական արգելոց-թանգարանը 2012թ. մշակել է ծրագիր, որը նախատեսում է հնավայրի ցանկապատում, Էրեբունի միջնաբերդի վերականգնում, հնավայրում սպասարկման ենթակառուցվածքների ստեղծում, միջնաբերդին հանդիպակաց բլրի լանջին ամֆիթատրոնի կառուցում, թանգարանի շենքի վերակառուցում, օժանդակություն սահմանափակ կարողություններով մարդկանց ( արդեն իրականացվել է ) և այլն։  

Էրեբունին Հին Արևելքի այն եզակի քաղաքներից է, որտեղ հանգուցվում են 2 հինավուրց մշակույթներ` ուրարտական և աքեմենյան-իրանական։ Մյուս կողմից` Էրեբունիի կառույցները հայկական դասական ճարտարապետության համար կարևոր ու հիմնական ելակետ են հանդիսացել։ Էրեբունիի պեղումները բացահայտել են ուրարտական մշակույթի բազմազանությունը բնութագրող հարուստ հնագիտական նյութ՝ Ուրարտուի տնտեսության, կերպարվեստի ու քաղաքաշինության, ի մասնավորի՝ ամրաշինական, պաշտամունքային ու պալատական ճարտարապետության, շինարվեստի, խեցեգործության և այլ բնագավառների վերաբերյալ։ Հատկապես ուշադրության են արժանի ամրոցի տարածքից գտնված կոթողային ոճի 23 սեպագիր արձանագրությունները, ինչը բացառիկ երևույթ է ուրարտական ամրոցների մեջ։ Գտնված 2 նույնօրինակ սեպագրերը համարվում են ՀՀ քաղաքամայր Երևանի ծննդյան վկայագրերը, որոնք թույլ են տալիս այն դասել աշխարհի հնագույն մայրաքաղաքների շարքին։ Էրեբունի քաղաք-ամրոցի գոյությունը Երևանին հաղորդում է մեկ այլ նշանակություն, որը կարելի է սահմանել որպես՝ գեղագիտական, պատմական, գիտական, սոցիալական, հոգևոր նշանակություն` թե´ անցյալի, թե´ ներկա և թե´ ապագա երևանցիների համար։

Արին բերդ բլուր
Էրեբունիի հնագիտական ուսումնասիրությունները պարզորոշ ապացուցել են, որ կյանքն այս քաղաքում շարունակվել է նաև հետագա դարերում, ընդհուպ մինչև ժամանակակից Երևանը, նույն անվամբ, միայն դարերի ընթացքում փոխակերպված ձևով` Էրեբունի, Երեվունի, Երևան։ Վստահորեն կարելի է ասել, որ հուշարձանը դեռևս թաքցնում է շատ գաղտնիքներ, որոնց բացահայտումը և ուսումնասիրությունը մեծապես կլրացնի Էրեբունի ամրոցի պատմությունը։                                                                                                                              

Ուրարտուի թագավոր Արգիշտի I֊ի կողմից կառուցված Էրեբունի ամրոցի մասին կառուցման արձանագրություն|  |  |
| **Հայտնաբերվել է 1950 թվականին** |  |
| **Թարգմանություն՝** Խալդ աստծո մեծությամբ Արգիշտին՝ Մենուայի որդին, այս անառիկ ամրոցը կառուցեց և անվանեց Էրեբունի քաղաք՝ ի հզորություն Բիայնա երկրի և ի սարսափ թշնամիների։ Արգիշտին ասում է… Հողն ամայի էր, այստեղ ես մեծ գործեր կատարեցի։ Խալդ աստծո մեծությամբ Արգիշտի՝ Մենուայի որդի, արքա հզոր, արքա Բիայնա երկրի, տերը Տուշպա քաղաքի». |

Էրեբունի թանգարան
-----------------

Հիմնական հոդված՝ Էրեբունի պատմահնագիտական արգելոց-թանգարան

Հնավայրի ներկա վիճակը
---------------------

Ամրոցի կենտրոնական հատվածում գտնվող Խալդի աստծո տաճարի պատ, որը ենթարկվել է վանդալիզմի
Էրեբունի ամրոցը, չնայած հանդիսանում է 

Հայաստանի Հանրապետության հանրապետական նշանակության հուշարձան, գտնվում է անմխիթար վիճակում։ Ամրոցի պարսպի և շինությունների որոշ հատվածներ վերջին տարիներին փլուզվել կամ քայքայվել են։ Որմնանկարներով պատված պատերին առկա են վանդալիզմի հետքեր և մերօրյա գրություններ։

Տես նաև
-------

* Հայոց պատմություն
* Վանի թագավորություն

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  "Պատմական ակնարկ". Արխիվացված է the original 2018 թ․ հունիսի 6-ին. Retrieved 2018 թ․ ապրիլի 28. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
2. 1 2  "Պեղումներ". Արխիվացված է the original 2018 թ․ ապրիլի 6-ին. Retrieved 2018 թ․ ապրիլի 28. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
3. ↑  «Էրեբունի» պատմահնագիտական արգելոց-թանգարանի ֆոնդեր

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 90)։*  |


Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Էրեբունի ամրոց** կատեգորիայում։ |


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 
Վանի թագավորություն

|  |  |
| --- | --- |
| Էրեբունի ամրոց (Ուրարտու)Էրեբունի ամրոց (Ուրարտու)Թեյշեբաինի
Ռուսախինիլի
**Տուշպա**
Արգիշտիխինիլի
Էրեբունի
Մենուախինիլի
Ուլխու
Մուսասիր
Վանալիճ
Ուրմիալիճ
Սևանալիճ | Տնտեսություն | Արվեստ | Ճարտարապետություն | Դիցարան
 |

 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Flag of Yerevan Երևանի վայրեր |
| --- |
|  |
| Պատմական և այլ վայրեր | 
* Շենգավիթ հնավայր
* Էրեբունի ամրոց
* Թեյշեբաինի
* Սուրբ Կաթողիկե Ծիրանավոր եկեղեցի
* Կաթողիկե (Սուրբ Աստվածածին) եկեղեցի
* Կարմիր կամուրջ
* Զորավոր Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի
* Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցի
* Կապույտ մզկիթ
* Մորդեխայ Նավի սինագոգ
* Սուրբ Սարգիս եկեղեցի
* Սուրբ Աստվածածին ռուսական եկեղեցի
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ մայր եկեղեցի
* Երևանի Արարատ կոնյակի-գինու-օղու կոմբինատ
* Երևանի կոնյակի գործարան
* Մայր Հայաստան հուշահամալիր
* Հայոց ցեղասպանության զոհերի հուշահամալիր
* Կասկադ համալիր
* Երևանի հեռուստաաշտարակ
* Կոմիտասի անվան պանթեոն
* Եռաբլուր պանթեոն
* Էլիտ Պլազա

 |  |
|  |
| Բնություն և այգիներ | 
* Հրազդան գետ
* Երևանյան լիճ
* Սիրահարների այգի
* Անգլիական այգի
* Երևանի բուսաբանական այգի
* Երևանի կենդանաբանական այգի
* Աբովյան պուրակ
* Օղակաձև զբոսայգի
* Հաղթանակի զբոսայգի
* Լիոնի այգի
* Թումանյանի անվան այգի
* Բուենոս Այրեսի այգի
* Երևանի 2800-ամյակի այգի

 |
|  |
| Ժամանց և հանգիստ | 
* Գրանդ Հոթել Երևան
* Երևանի մանկական երկաթուղի
* Արմենիա Մարիոթ
* Անի Պլազա Հոթել
* Ջրաշխարհ
* Ռեդիսոն Բլու Հոթել Երևան
* Դալմա Գարդեն Մոլ
* Երևան Մոլ
* Ռոսիա Մոլ

 |
|  |
| Մշակույթ և արվեստ | 
* Ազգային գրադարան
* Ազգային արխիվ
* Խնկո Ապոր անվան ազգային մանկական գրադարան
* Ավետիք Իսահակյանի անվան կենտրոնական գրադարան
* Ա. Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի ազգային ակադեմիական թատրոն
* Գաբրիել Սունդուկյանի անվան ազգային ակադեմիական թատրոն
* Երևանի պետական տիկնիկային թատրոն
* Կ. Ստանիսլավսկու անվան ռուսական պետական դրամատիկական թատրոն
* Հակոբ Պարոնյանի անվան երաժշտական կոմեդիայի պետական թատրոն
* Հրաչյա Ղափլանյանի անվան դրամատիկական թատրոն
* Կոմիտասի անվան Կամերային երաժշտության տուն
* Մոսկվա կինոթատրոն
* Նաիրի կինոթատրոն
* Երևանի կրկես
* Ազգային պատկերասրահ
* Վերնիսաժ

 |
|  |
| Թանգարաններ | 
* Հայաստանի պատմության թանգարան
* Եղիշե Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարան
* Երևանի պատմության թանգարան
* Մատենադարան
* Էրեբունի պատմահնագիտական արգելոց-թանգարան
* Ժամանակակից արվեստի թանգարան
* Արամ Խաչատրյանի տուն-թանգարան
* Սիլվա Կապուտիկյանի տուն-թանգարան
* Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան
* Սերգեյ Փարաջանովի թանգարան
* Արա Սարգսյանի և Հակոբ Կոջոյանի տուն-թանգարան
* Միջին Արևելքի արվեստի թանգարան
* Գաֆէսճեան արվեստի կենտրոն
* Հ. Յ. Դաշնակցութեան պատմութեան թանգարան հիմնադրամ
* Ազնավուր կենտրոն
* Կոմիտասի թանգարան-ինստիտուտ
* Հայաստանի երկաթուղու թանգարան

 |
|  |
| Կրթություն | 
* Երևանի պետական համալսարան
* Ճարտարապետության և շինարարարության Հայաստանի ազգային համալսարան
* Երևանի պետական բժշկական համալսարան
* Խաչատուր Աբովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական համալսարան
* Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիա
* Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարան
* Հայաստանի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարան
* Երևանի Վ․ Բրյուսովի անվան պետական լեզվահասարակագիտական համալսարան
* Երևանի թատրոնի և կինոյի պետական ինստիտուտ
* Ֆիզիկական կուլտուրայի հայկական պետական ինստիտուտ
* Հայաստանի գեղարվեստի պետական ակադեմիա
* Հայաստանի պետական տնտեսագիտական համալսարան
* ՀՀ ճգնաժամային կառավարման պետական ակադեմիա
* Հայբուսակ
* Հայաստանի ամերիկյան համալսարան
* Հայաստանում ֆրանսիական համալսարան
* Հայ-ռուսական համալսարան
* Վազգեն Սարգսյանի անվան ռազմական համալսարան
* Ֆիզմաթ դպրոց
* Մխիթար Սեբաստացի կրթահամալիր
* Հայաստանում ֆրանսիական միջազգային դպրոց
* QSI միջազգային դպրոց
* Ավետիսյան դպրոց
* Այբ դպրոց
* Հայ-չինական բարեկամության դպրոց
* Հայաստանի եվրոպական համալսարան

 |
|  |
| Կրթություն և տեխնոլոգիա | 
* Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտ
* Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիա
* ՀՀ ԳԱԱ մաթեմատիկայի ինստիտուտ
* Երևանի մաթեմատիկական մեքենաների գիտահետազոտական ինստիտուտ
* Քենդլ
* Թումո

 |
|  |
| Սպորտ | 
* Վազգեն Սարգսյանի անվան Հանրապետական մարզադաշտ
* Հրազդան մարզադաշտ
* Երևանի ֆուտբոլի ակադեմիա
* Տիգրան Պետրոսյանի անվան շախմատի տուն
* Հովիկ Հայրապետյանի անվան ձիասպորտի կենտրոն
* Կարեն Դեմիրճյանի անվան մարզահամերգային համալիր
* Երևանի հեծանվահրապարակ
* Երևանի գեղասահքի և հոկեյի մարզադպրոց

 |
|  |
| Տրանսպորտ | 
* Երևան երկաթուղային կայարան
* Երևանի տրոլեյբուս
* Էրեբունի օդանավակայան
* Զվարթնոց միջազգային օդանավակայան
* Երևանի մետրոպոլիտեն

 |
|  |
| Հրապարակներ, փողոցներ  և կամուրջներ | 
* Հանրապետության հրապարակ
* Ազատության հրապարակ
* Գարեգին Նժդեհի հրապարակ
* Շառլ Ազնավուրի հրապարակ
* Արամի փողոց
* Աբովյան փողոց
* Մաշտոցի պողոտա
* Սայաթ-Նովայի պողոտա
* Մարշալ Բաղրամյան պողոտա
* Թամանյան փողոց
* Կոմիտասի պողոտա
* Ազատության պողոտա
* Հյուսիսային պողոտա
* Հաղթանակի կամուրջ
* Ջրանցույց
* Հրազդանի Մեծ կամուրջ
* Դավթաշենի կամուրջ

 |
|  |
| Կառավարություն | 
* Նախագահի նստավայր
* Կառավարական տուն
* Ազգային ժողովի շենք
* Ազգային անվտանգության ծառայություն
* Երևանի քաղաքապետարան
* Սահմանադրական դատարան
* Ոստիկանություն
* Կենտրոնական բանկ

 |
|  |
| Վարչական շրջաններ | 
* Աջափնյակ
* Արաբկիր
* Ավան
* Դավթաշեն
* Էրեբունի
* Քանաքեռ-Զեյթուն
* Կենտրոն
* Մալաթիա-Սեբաստիա
* Նորք-Մարաշ
* Նոր-Նորք
* Նուբարաշեն
* Շենգավիթ

 |
|  |
| Կատեգորիա:Երևան |

 |

 |