**Ֆելիքս Զանդման** (լեհ.՝ Feliks Zandman, մայիսի 7, 1928(1928-05-07), Գրոդնո, Białystok Voivodeship, Լեհաստանի Երկրորդ Հանրապետություն - հունիսի 4, 2011(2011-06-04), Ֆիլադելֆիա, Փենսիլվանիա, ԱՄՆ), գիտնական և ինժեներ, «Vishay Intertechnology» միջազգային ընկերության հիմնադիր և գլխավոր տեխնիկական տնօրեն, որն աշխարհում էլեկտրոնային բաղադրիչների խոշորագույն մատակարարներից մեկն է։ 

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին Ֆելիքս Զանդմանը և հինգ այլ հրեաներ փրկվել են աղետից՝ աշխարհի արդարակյացների՝ Աննա և Յան Պուխալսկիների օգնության շնորհիվ։

1946-1949 թվականներին սովորել է Ֆրանսիայի Նանսիի համալսարանում՝ ֆիզիկա և տեխնիկա մասնագիտությունների գծով, զուգահեռաբար՝ *Grande école d’ingénieurs* տեխնիկական համալսարանում։ Փիլիսոփայության դոկտորի աստիճան է ստացել Սորբոնի համալսարանում՝ պաշտպանելով ֆոտոառաձգականության թեմայով դիսերտացիա։

Ֆելիքս Զանդմանը պարգևատրվել է Է.Լոնգստրետի մեդալով (Ֆրանկլինի ինստիտուտ, 1962) և այլ մրցանակներով։

Կենսագրություն
--------------

Ֆելիքս Զանդմանը ծնվել է Ահարոն և Գենի Զանդմանի ընտանիքում՝ Գրոդնո քաղաքում 1927 թվականին (որոշ տվյալներով՝ 1928 թվականին)։ Սովորել է լեհական գիմնազիայում՝ եբրայերեն լեզվով հիմնական առարկաների ուսուցմամբ։

1941 թվականի հոկտեմբերին նացիստական զորքերի կողմից քաղաքի բռնազավթումից հետո նրանց ամբողջ մեծ ընտանիքը տեղափոխվել է Գրոդնոյի գետտո, ապա տեղափոխվել է Կելբասինի տարանցիկ համակենտրոնացման ճամբար գետտոյի ոչնչացումից առաջ՝ 1942 թվականին։ Ավելի ուշ Ֆելիքսի ողջ ընտանիքը մահացել է, իսկ նա ողջ է մնացել միայն աշխարհի արդարակյացներ Աննա և Յան Պուխալսկիների շնորհիվ և ապրել մեծ Լոսոսնա գյուղում (այժմ Լեհաստանում, Բելառուսի հետ սահմանից 20 կմ հեռավորության վրա)։ Աննան՝ 5 երեխաների մայրը, պատերազմից առաջ աշխատել է որպես Ֆրեյդովիչեի ընտանիքի ամառանոցի պահակ և 1943 թվականի փետրվարին թաքցրել է Ֆելիքսին՝ ի նշան երախտագիտության նրա տատիկի, որը անցյալում փրկել էր նրա երեխային։ Բացի Ֆելիքսից, Պուխալսկիները փրկել են նրա հորեղբայր Սենդեր Ֆրեյդովիչին և չորս լեհ հրեաների։ Հիմնական վայրը, որտեղ նրանք անցկացրել են 17 ամիս, դարձել է փորված փոս-ապաստանը, որի չափերն էին 1.7 x 1.5, իսկ խորությունը 1.2 մետր։ Չնայած ծանրագույն պայմաններին՝ փրկվածները կարողացել են լավ հարաբերություններ պահպանել միմյանց հետ, նույն տեղում Սենդերը մթության մեջ սովորեցրել է Ֆելիքսին եռանկյունաչափություն, մաթեմատիկա և պատմություն, ինչը թույլ է տվել նրան ազատ արձակվելուց հետո մեկ տարվա ընթացքում անցնել երեք դասարան և ավարտել տասնամյա դպրոցը։

Ֆ. Զանդմանի նվիրատվության հուշատախտակը Գրոդնոյի մեծ երգչախմբի սինագոգի վերանորոգման համար
Այն բանից հետո, երբ 1944 թվականի կեսերին Խորհրդային բանակի առաջնորդող մասերը ազատ են արձակել փախստականներին, Ֆելիքսը հորեղբոր հետ տեղափոխվել է Գդանսկ, որտեղ ընդունվել է համալսարան, սակայն Լեհաստանում հետպատերազմյան հրեական ջարդերի պատճառով նրանք 1946 թվականի ամռանը գաղթել են Ֆրանսիա։

Սկզբում ֆրանսերեն չիմանալով՝ Ֆելիքսը կարողացել է 1949 թվականին ավարտել Նանսի համալսարանը՝ «դարի ուսանող» կոչումով։ Այնուհետև պաշտպանել է դոկտորական ատենախոսություն Սորբոնում՝ մշակելով «նոր մեթոդ և լարման չափման յուրահատուկ տեխնոլոգիա»։

Իր կնոջը՝ Ռուտա Զանդմանին 40 տարի արդեն իր «գլխավոր խորհրդականն» է համարել։ 1994 թվականին, լինելով ԱՄՆ քաղաքացի (իսկ մինչ այդ՝ Լեհաստանի և Ֆրանսիայի), ընդունել է Իսրայելի քաղաքացիություն։

Մահացել Է ԱՄՆ-ում 2011 թվականի հունիսի 4-ին։ Թաղված է Իսրայելում։

Մասնագիտական գործունեություն
----------------------------

Ուսումն ավարտելուց հետո Զանդմանը որոշ ժամանակ դասավանդել է Ֆրանսիայի *Ecole de l’Air* օդանավորդության ակադեմիայում, իսկ հետո մի քանի տարի աշխատել է Ֆրանսիայի ավիացիոն արդյունաբերության ոլորտում։

1956 թվականին Զանդմանն առաջարկ է ստացել տեղափոխվել ԱՄՆ, որտեղ նա աշխատել է *Budd* ընկերությունում գիտական հետազոտությունների և մշակումների դեպարտամենտի տնօրենի պաշտոնում՝ զարգացնելով դեֆորմացիաների չափման իր մեթոդիկան («ֆոտոսթրես»)։ Այսպիսով, նա եկել է գերճշգրիտ, բարակ թաղանթային ռեզիստոր ստեղծելու գաղափարին, սակայն *Budd* ընկերությունը հեռանկարային չի համարել այդ բիզնեսը, և 1962 թվականի փետրվարի 22-ին Զանդմանը ստեղծել է սեփական ընկերությունը։ Զանդմանն ու իր մերձավոր ազգական Ալֆրեդ Սլաները (Alfred P. Slayer) նոր ընկերություն անվանել են «*Vishay*»՝ ի հիշատակ Ֆելիքսի տատիկի, որը ծնվել է լիտվական Վիշեյ փոքրիկ քաղաքում (Վեյսիյայ)։

Արձագանքելով իսրայելական «Մերկավա» տանկի գլխավոր կոնստրուկտոր Իսրայել Տալի խնդրանքին՝ Ֆելիքս Զանդմանն անհատույց իրականացրել է տանկի թնդանոթի արդիականացումը, ինչը թույլ է տվել կտրուկ բարձրացնել նրա հրաձգության ճշգրտությունը։

Vishay Intertechnology
----------------------

Ընկերության առաջին արտադրանքն են դարձել Ֆելիքս Զանդմանի արտոնագրված տեխնոլոգիայով պատրաստվող եզակի բարձր ճշգրտությամբ բարակ թաղանթային ռեզիստորները։

Այսօր «Vishay»-ն ունի արտադրական ձեռնարկություններ Իսրայելում, Չինաստանում և Ամերիկայի 5 այլ երկրներում, Եվրոպայում և Ասիայում, որտեղ արտադրում են ուղղիչներ, դիոդներ, մոպ-տրանզիստորներ, օպտոէլեկտրոնային բաղադրիչներ, մասնագիտացված ինտեգրալ սխեմաներ, ռեզիստորներ, կոնդենսատորներ և ինդուկտորներ։

«Vishay Intertechnology»-ի եկամուտները 2009 թվականին կազմել են ավելի քան 2042 մլն դոլար։ 2009 թվականի դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ ընկերությունում եղել են շուրջ 22 300 հաստիքային աշխատակիցներ։

Գրքեր
-----

* Photostress: principles and applications, 1959
* Photoelastic Coatings, 1977
* Cherez terni k zvezdam: Ot Vishei — k Vishei, 1994
* Never the last journey, 1995
* Nie die letzte Reise.: Vom polnischen Ghetto an die Wallstreet. 1999
* Resistor theory and technology, 2002

Մրցանակներ, ճանաչում
--------------------

Ֆելիքս Զանդմանը կյանքի ընթացքում արժանացել է հետևյալ պարգևների․

* 1962՝ Էդվարդ Լոնգստրետի մեդալ
* 2001՝ ԱՄՆ-ի էլեկտրոնային արդյունաբերության ձեռնարկությունների դաշինքի մեդալ
* 2009՝ ԱՄՆ էլեկտրոնային բաղադրիչների դիստրիբյուտորների ազգային ասոցիացիայի մրցանակ

Կինոյում
--------

Ֆելիքս Զանդմանի կյանքի մասին նկարահանվել է «Ոգու հաղթանակ» վավերագրական ֆիլմը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #121508803 // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.
3. 1 2
4. ↑  mako (երբ.) — 2008.
5. 1 2  Dr. Felix Zandman // Obituary Vishay
6. ↑  Felix Zandman GHN: IEEE Global History Network
7. ↑  Jr. Korn, Bertram, Jewish Exponent, 10-20-1995. «Survivor Triumphant: Felix Zandman’s life story is a saga of success» Archived 2012-11-03 at the Wayback Machine.
8. 1 2 3 4 5 6 7  Феликс Зандман: всем смертям назло, Сэм Ружанский Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine. «МЫ ЗДЕСЬ» № 307, 12-18 мая 2011
9. 1 2  "From Darkness to Photoelasticity // Felix Zandman: Scientist, Inventor and Industrialist, Dana Ashkenazi". Արխիվացված է the original 2020 թ․ նոյեմբերի 4-ին. Retrieved 2021 թ․ ապրիլի 13. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
10. 1 2  "VISHAY INTERTECHNOLOGY: портрет компании". Արխիվացված է the original 2010 թ․ դեկտեմբերի 3-ին. Retrieved 2021 թ․ ապրիլի 13. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
11. ↑  *Mordecai Paldiel.* Saving the Jews: amazing stories of men and women who defied the «final solution». — Schreiber, 2000. — С. 82-83. — 338 с. — ISBN 1887563555
12. ↑  Clarke, Peter (6 июня 2011). "Felix Zandman, founder of Vishay, dead at 83" (in անգլերեն). Արխիվացված է the original 2012 թ․ հուլիսի 31-ին. Retrieved 2011 թ․ հունիսի 10.
13. ↑  "Dr. Felix Zandman Receives Lifetime Achievement Award From the National Electronic Distributors Association". Արխիվացված է the original 2011 թ․ հուլիսի 15-ին. Retrieved 2021 թ․ ապրիլի 13. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
14. 1 2  Company Overview Archived 2011-09-11 at the Wayback Machine. Vishay Intertechnology
15. ↑  «Народы обретают свободу на поле боя». Глава V, Эли Лихтенштейн, 06.10.2010(չաշխատող հղում)
16. ↑  *Mordecai Paldiel.* Saving the Jews: amazing stories of men and women who defied the «final solution». — Schreiber, 2000. — С. 87. — 338 с. — ISBN 1887563555
17. ↑  Vishay Intertechnology, Inc. // Form 10-K for the year ended December 31, 2009 UNITED STATES SECURITIES AND EXCHANGE COMMISSION
(անգլ.)
18. ↑  Неполный список
19. ↑  "Felix Zandman // Year: 1962 // Subject: Engineering // Award: Longstreth // Franklin Laureate Database". Արխիվացված է the original 2010 թ․ մայիսի 31-ին. Retrieved 2021 թ․ ապրիլի 13. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
20. ↑  "Dr. Felix Zandman, Chairman and CEO of Vishay Intertechnology, to Receive EIA Medal of Honor, 17 Apr 2001". Արխիվացված է the original 2019 թ․ ապրիլի 15-ին. Retrieved 2021 թ․ ապրիլի 13. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
21. ↑  "Dr. Felix Zandman Receives Lifetime Achievement Award From the National Electronic Distributors Association, Dec 21, 2009". Արխիվացված է the original 2011 թ․ հուլիսի 15-ին. Retrieved 2021 թ․ ապրիլի 13. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)

Արտաքին հղումներ
----------------

* In Memoriam - Dr. Felix Zandman Archived 2018-09-28 at the Wayback Machine.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  ⛭  | 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 71012 · BNF: 13536923n · CiNii: DA12904983 · GND: 121508803 · ISNI: 0000000108869956 · LCCN: nr94035397 · NLP: a0000001182960 · NTA: 20734230X · NUKAT: n01717338 · LIBRIS: 233790 · SUDOC: 050670611 · VIAF: 34619812 · WorldCat VIAF: 34619812 |

 |

 |