**Պղնձեքարի /խալկոլիթյան, նաև էնեոլիթյան/ դարաշրջան,** հարավ-արևմտյան Ասիայում սկսվել է Ք. ա. 5500-5200 թվերին և հարատևել է շուրջ երկու հազարամյակ՝ մինչև Ք. ծ. ա. 3500 թ.։ Այն բնորոշվում է պղնձագործության զարգացմամբ, թեև տնտեսության մեջ քարե գործիքները դեռևս շարունակում էին գերիշխել։

Խալկոլիթյան բնակավայրեր
-----------------------

Վերջին չորս տասնամյակներում խալկոլիթյան մեծաթիվ բնակավայրեր են բացահայտվել ժամանակակից Հայաստանի ամբողջ տարածքում։ Դրանցից չորսը` Ադաբլուրը և Թեղուտն Արարատյան դաշտում, Արենի-1-ը՝ Վայոց Ձորում, Գոդեձորը՝ Սյունիքում, մասնակիորեն պեղվել են։ Սրանք բոլորն էլ թվագրվում են Ք. ա. 4500-3400 թթ.։ 

#### Թեղուտ

Թեղուտը յայլաղային անասնապահությամբ զբաղվող հովիվների փոքրիկ գյուղակ էր՝ բաղկացած կիսագետնափոր, կլոր հատակագծով խրճիթներից։ Այստեղ հայտնաբերվել են բարձրորակ կավամաններ, ինչպես նաև պղնձե գործիքներ՝ ներկրված այլ վայրերից։ 

#### Ադաբլուր

Ադաբլուրն ակնհայտորեն ավելի մեծ էր։ Բնակատեղին բաղկացած էր ընդարձակ, բազմասենյակ համալիրներից, որոնք ձգվում էին փողոցների երկայնքով։ Այստեղ հայտնաբերվել են արհեստանոցների մնացորդներ և կավե քանդակներ։ 

#### Արենի-1

Արփա գետի կիրճի Արենի-1 քարանձավի չոր միջավայրը և կայուն ջերաստիճանը ձևավորել են հիանալի պայմաններ օրգանական նյութերի պահպանման համար։ Հացահատիկը, մրգերը, կտորը, կաշին և նույնիսկ խոտը, որոնք սովորաբար չեն պահպանվում այլ վայրերում, մեզ տանում են արտեֆակտերի մի անհայտ աշխարհ, որն ստեղծվել է խալկոլիթյան ժամանակաշրջանում։ Եզակի են քարանձավի խորքում հայտնաբերված` աշխարհում մինչ այժմ հայտնի գինու ամենահին հնձանը, որը թվագրվում է Ք. ա. 4000 թ. և տրեխը՝ Ք. ա. 3600 թ.։

#### Գոդեձոր

Գոդեձորը տեղակայված է բարձր լեռնային, ալպիական արոտավայրերի միջավայրում։ Այն կարևոր անցակետ ու փոխանակման կենտրոն էր շարժունակ հովիվների համար։ Այստեղ կուտակվում էր հետիոտնի երկու-երեք օրվա ճանապարհի հեռավորությամբ հանքավայրերից բերված վանակատը և ապա արտահանվում։ Կավի վրայի կնիքների դաջվածքները վկայում են մասնավոր, շատ հավանական է՝ ընտանեկան ունեցվածքի նշագրման ավանդույթի մասին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Հայկական ճարտարապետության պատմություն*. Երևան: ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատարակչություն. 1996.
2. ↑  Джавахишвили, А. И. (1973). *Строительное дело и архитектура поселений Южного Кавказа V-III тысячелетий до н.э. Тбилиси*.
3. ↑  Areshian Gregory E. Gasparyan Boris, Avetisyan Pavel S. Pinhasi Ron, Wilkinson Keith, Smith Alexia, Hovsepyan Roman, Zardaryan Diana (2012). *The chalcolithic of the Near East and south-eastern Europe: discoveries and new perspectives from the cave complex Areni-1*. Antiquity 86. էջեր 115–130.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
4. ↑  Frangipane, M. u.a. (Hrsg.) (1993). *Between the Rivers and over the Mountains, Archaeologica Anatolica et Mesopotamica Alba Palmieri dedicata*. Rome. էջեր 37–69.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)
5. ↑  Թորոսյան, Ռ. (1976). *Թեղուտի վաղ երկրագործական բնակավայրը (մ. թ. ա. IV հազարամյակ), Հնագիտական պեղումները Հայաստանում, N 14*. Երևան: Հայկական ՍՍՀ գիտությունների ակադեմիայի հրատարակչություն.
6. ↑  Simonyan, Hakob (2022). *HISTORICAL AND CULTURAL HERITAGE OF ARMENIA*. Yerevan: Ministry of Education, Science, Culture and Sports of the Republic of Armenia / "Scientific Research Center of Historical and Cultural Heritage" SNCO. ISBN 978-9939-9087-1-7.