Հարավային Ամերիկայի ֆիզիկական, քաղաքական և ժողովրդագրական պատկերը 2018 թվականի դրությամբ։
**Հարավային Ամերիկայի պատմությունը** կարելի է պայմանականորեն բաժանել երեք փուլի.առաջինը ավտոթտոն քաղաքակրթությունների (ինկերի և այլն) ձևավորման, ծաղկման և անկման շրջանն է։ Երկրորդը եվրոպական նվաճումների և գաղութատիրության դարաշրջանն է 1500-1800 թվականներին, երբ մայրցամաքի մեծ մասը կախված էր երկու եվրոպական երկրներից (Իսպանիա և Պորտուգալիա)։ Երրորդը անկախությունից հետո շրջանն է։

Նախապատմություն
---------------

Թռչնի աչքի տեսարան դեպի Ամազոնի անձրևային անտառ, Մանաուսի մոտ
Հարավային Ամերիկայի հյուսիսային մասի պալեոգեոգրաֆիան մոտ 105 միլիոն տարի առաջ
Պալեոզոյան և վաղ Մեզոզոյան դարաշրջանում Հարավային Ամերիկան և Աֆրիկան միացված էին Գոնդվանա կոչվող վարկածային մայրցամաքին՝ որպես Պանգեա գերմայրցամաքի մաս։ Ալբիական ժամանակաշրջանում ՝ մոտ 110 միլիոն տարի առաջ, Հարավային Ամերիկան և Աֆրիկան սկսեցին ցրվել Հարավային միջինատլանտյան լեռնաշղթայի երկայնքով, որի արդյունքում ձևավորվեց Անտարկտիդայի և Հարավային Ամերիկայի ցամաքը։ Ուշ էոցենում՝ մոտ 35 միլիոն տարի առաջ, Անտարկտիդան և Հարավային Ամերիկան բաժանվեցին, և Հարավային Ամերիկան վերածվեց հսկայական, կենսաբանորեն հարուստ կղզի-մայրցամաքի։ Մոտ 30 միլիոն տարվա ընթացքում Հարավային Ամերիկայի կենսաբանական բազմազանությունը մեկուսացվել է մնացած աշխարհից, ինչը հանգեցրել է մայրցամաքի ներսում տեսակների էվոլյուցիայի։

66 միլիոն տարի առաջ դինոզավրերի զանգվածային ոչնչացման պատճառ դարձած իրադարձությունը հանգեցրեց նեոտրոպիկ անձրևային անտառների բիոմների առաջացմանը, ինչպիսին է Ամազոնիան՝ փոխարինելով բնիկ անտառների տեսակների կազմը և կառուցվածքը։ Բույսերի բազմազանության նախկին մակարդակի վերականգնման 6 միլիոն տարվա ընթացքում դրանք զարգացել են լայնորեն տարածված, գերակշռող անտառներից մինչև խիտ պսակներով անտառներ, որոնք արգելափակում են արևի լույսը, գերակշռող ծաղկող բույսերը և բարձր ուղղահայաց շերտերը, որոնք հայտնի են այսօր:

Երկրաբանական ապացույցները ցույց են տալիս, որ մոտ 3 միլիոն տարի առաջ Հարավային Ամերիկան կապվեց Հյուսիսային Ամերիկայի հետ, երբ անհետացավ Բոլիվարյան խրամատի ծովային պատնեշը և ձևավորվեց Պանամայի ցամաքային կամուրջը։ Այս երկու ցամաքային զանգվածների միացումը հանգեցրեց ամերիկյան Մեծ փոխանակմանը, որի ընթացքում երկու մայրցամաքների բիոտան ընդլայնեց իր տիրույթները։ Առաջին Հայտնի տեսակը, որը գաղթեց դեպի հյուսիս, Pliometanastes-ն էր, որը մոտավորապես ժամանակակից Սև արջի չափ էր։ Դեպի Հարավային կիսագունդ միգրացիաները ձեռնարկվել են Հյուսիսային Ամերիկայի մի քանի մսակեր կաթնասունների կողմից։ Հյուսիսամերիկյան կենդանական աշխարհի ընդլայնման արդյունքը զանգվածային ոչնչացումն էր, որի արդյունքում հարյուրավոր տեսակներ անհետացան համեմատաբար կարճ ժամանակում։ Ժամանակակից հարավամերիկյան կաթնասունների մոտ 60%-ը սերում է հյուսիսամերիկյան տեսակներից։ Հարավային Ամերիկայի որոշ տեսակներ կարողացան հարմարվել և տարածվել Հյուսիսային Ամերիկայում։ Բացի Pliometanastes-ից, կաթնասունների ցամաքային փուլերի իրվինգթոնի փուլում, մոտ 1,9 միլիոն տարի առաջ, այնպիսի տեսակներ, ինչպիսիք են պամպատերիումը, հսկա արմադիլոն, հսկա մրջնակեր միրմեկոֆագան, նեոգեն կապիբարան (Hydrochoerus), Մեյզոնիքսը, գնացին դեպի հյուսիս։ Տիտանիս թռչունը՝ Հարավային Ամերիկայի միակ խոշոր գիշատիչ կենդանին, տարածվել Է Հյուսիսային Ամերիկայում։

Մինչկոլումբոսյան քաղաքակրթություններ
------------------------------------

Ենթադրվում է, որ հնդկացիների և էսկիմոսների նախնիները տեղափոխվել են Ամերիկա մոտ 15 հազար տարի առաջ՝ Հյուսիսարևելյան Ասիայից Բերինգի ծովի տարածաշրջանով և Բերինգի նեղուցով։ Առաջին վերաբնակիչների մշակույթի մակարդակը համապատասխանում էր Հին աշխարհի ուշ պալեոլիթի և մեզոլիթյան մշակույթներին։ Հնդկացիների բնակեցումը երկու մայրցամաքներում և նրանց նոր հողերի ուսումնասիրությունը տևեց շատ հազարամյակներ։ Y-քրոմոսոմային գարլոխմբի Q ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ Հարավային Ամերիկայի բնակեցումը սկսվել է դեռևս 18 հազար տարի առաջ։

Մինչև եվրոպական գաղութացումը (սկսվել է 16-րդ դարում), Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկայի ցեղերի մեծ մասը գտնվում էր համայնքային կլանային համակարգի տարբեր փուլերում, մինչդեռ մյուսները ձևավորվել են հայրական կլանի կողմից (Հյուսիսային Ամերիկայի հյուսիս-արևմուտքի և հարավ-արևմուտքի ցեղերը, Հարավային Ամերիկայի շատ ցեղեր)։ Որոշ ժողովուրդներ գտնվում էին ցեղայինից դասակարգային հասարակության անցման տարբեր փուլերում։ Կենտրոնական և Հարավային Ամերիկայի հնդկացիները (ացտեկներ, մայաներ, ինկեր) արդեն ապրում էին դասակարգային հասարակություններում։

Հարավային Ամերիկայի գաղութացում եվրոպացիների կողմից
---------------------------------------------------

1498 թվականին Կոլումբոսի արշավախումբը, որը նախկինում հայտնաբերել էր Արևմտյան Հնդկաստանի կղզիները, հասավ Օրինոկո գետի դելտան՝ ժամանակակից Վենեսուելա։ 1499 թվականին մեկ այլ ճանապարհորդ՝ Ալոնսո դե Օխեդան Ամերիգո Վեսպուչիի հետ միասին հասավ Սուրինամ և շարժվեց ամերիկյան ափով դեպի Վենեսուելա։ 1500 թվականին պորտուգալացի ծովագնաց Կաբրալը հասել է Բրազիլիայի ափ (Terra da Vera Cruz): 1509 թվականին Ալոնսո դե Օխեդան ուսումնասիրեց ժամանակակից Կոլումբիայի Կարիբյան ափերը։ Միաժամանակ հիմնադրվեց Հարավային Ամերիկայի առաջին իսպանական բնակավայրը՝ Սան Սեբաստիանը։ 1513 թվականին Օջեդայի համախոհ Նունես դե Բալբոան հատեց Պանամայի Իսթմուսը և հասավ Խաղաղ օվկիանոս։ Տեղի բնակիչներից նա իմացավ հարավում գտնվող հարուստ երկրի մասին, ինչը խթանեց հետագա բացահայտումները։ 1516 թվականին ճանապարհորդ Խուան Դիաս դե Սոլիսը հասնում է ժամանակակից Արգենտինայի ափերին։

1529 թվականին իսպանացի թագավորը Հարավային Ամերիկայի հողի վրա հիմնեց Նոր Կաստիլիայի նահանգապետարանը։ Գաղութարարները ստեղծում են հացիենդաներ, որոնց հնդիկները կցված են որպես ճորտեր (Encomienda)։ 1532 թվականին Ֆրանցիսկո Պիսարոն նվաճեց Ինկերի նահանգը, որը գտնվում է ժամանակակից Պերուի տարածքում։ Նույն թվականին պորտուգալացիները հիմնեցին իրենց առաջին բրազիլական բնակավայրը՝ Սան Վինսենտեն, իսկ պորտուգալական Բրազիլիայում տարածքը բաշխվեց ֆեոդալական կապիտանների միջև։ Հայտնվում են բանդեյրանցները, ովքեր ընդլայնում են Բրազիլիայում պորտուգալական ունեցվածքի սահմանները և հնդկացիներին դարձնում ստրուկներ՝ հացիենդաներում աշխատելու համար։ 1535 թվականին Պիսարոն հիմնադրեց Լիմա քաղաքը՝ Հարավային Ամերիկայի իսպանական ունեցվածքի մայրաքաղաքը։ 1536 թվականին Պեդրո դե Մենդոզան, որը վերջերս նշանակվել է Նուևա Անդալուսիայի նահանգապետ, հիմնադրել է Բուենոս Այրես քաղաքը։ Հարավային Ամերիկայում հիմնադրվել է Կուսկոյի կաթոլիկ արքեպիսկոպոսությունը։ 1542 թվականին Հարավային Ամերիկայի իսպանական նահանգները վերակազմավորվեցին Պերուի փոխարքայության։ Դատական ​​վեճերը լուծելու համար ստեղծվում են լսարաններ։ Բլասկո Նունես Վելան դարձավ առաջին իսպանացի փոխարքայությունը։ 1551 թվականին Լիմայում Դոմինիկյան վանական դպրոցի հիման վրա ստեղծվեց Սան Մարկոս համալսարանը։

1555 թվականին ֆրանսիական հուգենոտները անհաջող փորձ կատարեցին Ռիո դե Ժանեյրոյում գաղութ հիմնելու համար։ 1587 թվականին Չիկիտոս հնդկացիների (Բոլիվիա) հողերում հայտնվեցին ճիզվիտական ​​առաքելություններ։ 18-րդ դարի կեսերին բռնկվեց Գուարանի պատերազմը, որը հանգեցրեց ճիզվիտների կարգի արգելմանը։

Իսպանացի կոնկիստադոր Ֆրանցիսկո Պիզարոն հանդիպում է ինկերի կայսր Ատահուալպայի հետ, 1532 թվական 1532
Մինչև եվրոպացիների ժամանումը Հարավային Ամերիկայում ապրում էր 20-30 միլիոն մարդ։

1452-1493 թվականներին պապական բուլեր (Dum Diversas, Romanus Pontifex և Inter caetera) նոր աշխարհում ճանապարհ հարթեցին եվրոպական գաղութացման և կաթոլիկ առաքելությունների համար։ Նրանք թույլ տվեցին եվրոպական քրիստոնյա ազգերին «տիրել» ոչ քրիստոնեական հողերին և խրախուսեցին Աֆրիկայի և Ամերիկայի ոչ քրիստոնյա ժողովուրդների հպատակությունն ու դարձը[*փա՞ստ*]։

1494 թվականին Պորտուգալիան և Իսպանիան՝ ժամանակի երկու մեծ ծովային տերությունները, ստորագրեցին Տորդեսիլյասի պայմանագիրը՝ սպասելով Արևմուտքում նոր հողերի հայտնաբերմանը։ Պայմանագրի համաձայն՝ նրանք համաձայնել են, որ Եվրոպայից դուրս գտնվող բոլոր հողերը պետք է լինեն բացառիկ երկիշխանություն երկու երկրների միջև։ Պայմանագրով ստեղծվել է երևակայական գիծ Հյուսիս-հարավ միջօրեականի երկայնքով՝ հրվանդանի կղզիներից 370 լիգա դեպի արևմուտք, մոտավորապես 46° 37' արևմտյան երկայնություն։ Պայմանագրի պայմանների համաձայն, գծից արևմուտք գտնվող բոլոր հողերը (որոնք այժմ հայտնի են, որ ներառում են հարավամերիկյան տարածքի մեծ մասը) պատկանելու են Իսպանիային, իսկ արևելքում գտնվող բոլոր հողերը ՝ Պորտուգալիային։ Քանի որ այդ ժամանակ երկայնության ճշգրիտ չափումները հնարավոր չէին, գիծը խստորեն չպահպանվեց, ինչը հանգեցրեց Բրազիլիայի պորտուգալական ընդլայնմանը միջօրեականի երկայնքով[*փա՞ստ*]:

1498 թվականին, Ամերիկա կատարած իր երրորդ ճանապարհորդության ժամանակ, Քրիստոֆեր Կոլումբոսը նավարկեց Օրինոկո Դելտայի մոտ, այնուհետև իջավ Պարիա ծոցում (ներկայիս Վենեսուելա)։ Զարմանալով քաղցրահամ ջրի հզոր առափնյա պաշարներով, Կոլումբոսը Իզաբելլա I-ին և Ֆերդինանդ II-ին ուղղված իր հուզիչ նամակում հայտնեց, որ նա հասել է դրախտ երկրի վրա։

1499 թվականից սկսած ՝ Հարավային Ամերիկայի բնակչությունն ու բնական պաշարները բազմիցս շահագործվել են օտարերկրյա նվաճողների կողմից ՝ Նախ Իսպանիայի, ապա Պորտուգալիայի։ Այս մրցակից գաղութային տերությունները հայտարարեցին հողի և ռեսուրսների նկատմամբ իրենց իրավունքները և բաժանեցին այն գաղութների։

Եվրոպական հիվանդությունները (ջրծաղիկ, գրիպ, կարմրուկ և տիֆ), որոնց նկատմամբ բնիկ բնակչությունը դիմադրություն չուներ, Ամերիկայի բնիկ բնակչության ապաբնակեցման հիմնական պատճառն էին։ Իսպանիայի վերահսկողության տակ գտնվող բռնի հարկադիր աշխատանքային համակարգերը (ինչպիսիք են էնկոմիենդասը և mita-ն հանքարդյունաբերության մեջ) նույնպես նպաստեցին բնակչության տեղահանմանը։ Ստորին սահմանի գնահատականները խոսում են բնակչության մոտ 20-50 տոկոս կրճատման մասին, մինչդեռ բարձր գնահատականները հասնում են 90 տոկոսի։ Դրանից հետո նրանց արագ փոխարինեցին ստրկացած Աֆրիկացիները, որոնց մոտ իմունիտետ էր առաջացել այդ հիվանդությունների նկատմամբ։

Իբերիական միությունը 1598 թվականին Իսպանիայի և Պորտուգալիայի թագավոր Ֆիլիպ II-ի օրոք
Իսպանացիները, հավատարիմ մնալով իրենց՝ ամերիկացի հպատակներին քրիստոնեություն դարձնելու ծրագրին, արագորեն ոչնչացրեցին տեղական մշակութային սովորույթները, որոնք խոչընդոտում էին այդ նպատակին։ Այնուամենայնիվ, այս ուղղությամբ նախնական փորձերի մեծ մասը միայն մասամբ էր հաջող. ամերիկյան խմբերը պարզապես խառնում էին կաթոլիկությունը իրենց ավանդական հավատալիքների հետ։ Իսպանացիները չեն պարտադրել իրենց լեզուն այնքանով, որքանով պարտադրել են իրենց կրոնը։ Փաստորեն, Հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցու միսիոներական գործունեությունը Կեչուա, Նահուատլ և Գուարանի լեզուներով իրականում նպաստեց այս ամերիկյան լեզուների տարածմանը՝ դրանք մատակարարելով գրային համակարգերով[*փա՞ստ*]:

Ի վերջո, բնիկներն ու իսպանացիները խաչասերվեցին ՝ կազմելով մետիսների դաս։ Մետիսները և բնիկ ամերիկացիները հաճախ ստիպված էին անարդար հարկեր վճարել Իսպանիայի կառավարությանը (չնայած հարկերը վճարում էին բոլոր հպատակները) և խստորեն պատժվում էին իրենց օրենքներին չենթարկվելու համար։ Տեղական արվեստի շատ գործեր համարվում էին հեթանոսական կուռքեր և ոչնչացվեցին իսպանացի հետազոտողների կողմից։ Սա ներառում էր մեծ թվով ոսկե և արծաթե քանդակներ, որոնք հալվել էին նախքան Եվրոպա ուղարկվելը։

17-րդ և 18-րդ դարեր
-------------------

1616 թվականին Հոլանդացիները Էլդորադոյի լեգենդով ոգևորված, հիմնեցին բերդ Գուայանայում և հաստատեցին երեք գաղութներ։

1624 թվականին Ֆրանսիան փորձեց բնակություն հաստատել ներկայիս Ֆրանսիական Գվիանայի տարածքում, բայց ստիպված եղավ հրաժարվել դրանից ՝ Ի դեմս պորտուգալացիների թշնամանքի, որոնք դա դիտում էին որպես Տորդեսիլյասի խաղաղության պայմանագրի խախտում։ Այնուամենայնիվ, ֆրանսիացիները վերադարձան 1630 թվականին և 1643 թվականին Նրանց հաջողվեց բնակություն հաստատել Կայեննայում ՝ մի քանի փոքր տնկարկներով[*փա՞ստ*]:

16-րդ դարից սկսած ՝ իսպանական և պորտուգալական գաղութային համակարգից դժգոհության մի քանի շարժումներ են եղել։ Այս շարժումների շարքում առավել հայտնի էր Մարոնների շարժումը. ստրուկներ, ովքեր փախան իրենց տերերից և անտառային համայնքների քողի տակ կազմակերպեցին ազատ համայնքներ։ Թագավորական բանակի կողմից նրանց իրենց հպատակեցնելու փորձերը ձախողվեցին, քանի որ մարոնները սովորեցին ապրել հարավամերիկյան ջունգլիներին։ 1713 թվականի թագավորական հրամանագրով թագավորը օրինականություն տվեց մայրցամաքի առաջին ազատ բնակչությանը՝ ներկայիս Կոլումբիայի Պալենկե դե Սան Բազիլիոն, որը ղեկավարում էր Բենկոս Բիոհոն։ Բրազիլիան ականատես եղավ իր հողում իսկական Աֆրիկյան Թագավորության ձևավորմանը՝ Պալմարիսը[*փա՞ստ*]:

1721-1735 թվականներին Պարագվայի կոմուներոսի ապստամբությունը տեղի ունեցավ պարագվայցի բնակիչների և ճիզվիտների միջև բախումների պատճառով, որոնք ղեկավարում էին խոշոր և բարգավաճ ճիզվիտական համայնքները և վերահսկում էին մեծ թվով քրիստոնեություն ընդունած բնիկների[*փա՞ստ*]:

1742-1756 թվականներին Պերուի Կենտրոնական ջունգլիներում տեղի ունեցավ Խուան Սանտոս Աթահուալպայի ապստամբությունը։ 1780 թվականին Պերուի փոխարքայությունը բախվեց կուրակ Ջոզեֆ Գաբրիել Կոնդորկանկիի կամ Տուպակ Ամարուիի-ի ապստամբությանը, որը շարունակվեց վերին Պերուում Տուպակ Կատարիի կողմից[*փա՞ստ*]։

1763 թվականին աֆրիկացի Քոֆին առաջնորդեց Գայանայի ապստամբությունը, որը արյունահեղորեն ճնշվեց հոլանդացիների կողմից։ 1781 թվականին կոմուներոսի ապստամբությունը (Նոր Գրանադա), գյուղացիների ապստամբությունը Նոր Գրանադայի փոխարքայությունում, ժողովրդական հեղափոխություն էր, որը միավորում էր բնիկ բնակչությանը և մետիսներին։ Գյուղացիները փորձեցին դառնալ գաղութային տերություն, և չնայած հանձնման՝ կապիտուլիացիայի ստորագրմանը, փոխարքա Մանուել Անտոնիո Ֆլորեսը չհնազանդվեց և փոխարենը դիմեց գլխավոր առաջնորդներին՝ Խոսե Անտոնիո Գալանին։

1796 թվականին Էսսեկիբոյի հոլանդական գաղութը գրավվեց անգլիացիների կողմից ֆրանսիական հեղափոխական պատերազմների ժամանակ։

1806-1807 թվականներին Բրիտանական զինված ուժերը փորձեցին ներխուժել Ռիո դե լա Պլատա տարածք՝ Հոմս Ռիգս Պոպհեմի, Ուիլյամ քար Բերեսֆորդի և Ջոն Ուայթլոկի հրամանատարությամբ։ Արշավանքները հետ մղվեցին, բայց մեծապես ազդեցին իսպանական իշխանության վրա[*փա՞ստ*]:

Պատերազմ անկախության համար
--------------------------

Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկայի երկրներն ըստ անկախության տարեթվի
Իսպանական գաղութները նվաճեցին իրենց անկախությունը 19-րդ դարի առաջին քառորդում՝ իսպանա-ամերիկյան անկախության պատերազմների ընթացքում։ Սիմոն Բոլիվարը (Մեծ Կոլումբիա, Պերու, Բոլիվիա), Խոսե դե Սան Մարտինը (Ռիվեր Փլեյթ, Չիլի և Պերու) և Բերնարդո Օ'Հիգինսը (Չիլի) առաջնորդեցին իրենց պայքարը անկախության համար։ Չնայած Բոլիվարը փորձեց պահպանել մայրցամաքի իսպանախոս մասերի քաղաքական միասնությունը, այնուամենայնիվ նրանք արագորեն անկախացան միմյանցից։

Ի տարբերություն իսպանական գաղութների, Բրազիլիայի անկախությունը Պորտուգալիա նապոլեոնյան արշավանքների անուղղակի հետևանքն էր. ֆրանսիական ներխուժումը գեներալ Յունոտի հրամանատարությամբ հանգեցրեց Լիսաբոնի գրավմանը 1807 թվականի դեկտեմբերի 8-ին։ Իր ինքնիշխանությունը չկորցնելու համար Պորտուգալիայի արքունիքը մայրաքաղաքը Լիսաբոնից տեղափոխեց Ռիո դե Ժանեյրո որը Պորտուգալիայի կայսրության մայրաքաղաքն էր 1808-1821 թվականներին և մեծացրեց Բրազիլիայի կարևորությունը պորտուգալական կայսրության շրջանակներում։ 1820 թվականի Պորտուգալիայի ազատական հեղափոխությունից և Պարայում և Բահիայում մի քանի մարտերից և փոխհրաձգություններից հետո Պեդրոն՝ Պորտուգալիայի թագավոր Հովհաննես VI-ի որդին, 1822 թվականին հռչակեց երկրի անկախությունը և դարձավ Բրազիլիայի առաջին կայսրը (Հետագայում նա նաև ղեկավարեց որպես Պեդրու IV Պորտուգալացի)։ Դա մարդկության պատմության մեջ երբևէ տեսած ամենախաղաղ գաղութային անկախություններից մեկն էր:

Տարածքային վեճերը Հարավային Ամերիկայում 19-րդ դարում
Իշխանության համար պայքարը սկսվեց նոր ազգերի միջև, և շուտով հաջորդեցին ևս մի քանի պատերազմներ։

Առաջին մի քանի պատերազմները մղվեցին մայրցամաքի հյուսիսային և հարավային մասերում գերիշխանության համար։ Հյուսիսային պատերազմը Գրան Կոլումբիայի և Պերուի միջև և Ցիսպլատինյան պատերազմը (Բրազիլական կայսրության և Միացյալ Ռիվեր Փլեյթ Նահանգների միջև) փակուղով ավարտվեցին, չնայած վերջինս հանգեցրեց Ուրուգվայի անկախությանը (1828)։ Մի քանի տարի անց՝ 1831 թվականին Մեծ Կոլումբիայի փլուզումից հետո, ուժերի հավասարակշռությունը փոխվեց հօգուտ նորաստեղծ Պերու-Բոլիվիայի Համադաշնության (1836-1839)։ Այնուամենայնիվ, իշխանության այս կառուցվածքը ժամանակավոր եղավ՝ կապված Բոլիվիայի հետ համադաշնային պատերազմում (1836-1839) Հարավային Պերուի պետության նկատմամբ Հյուսիսային Պերուական պետության հաղթանակի և Գուերա Գրանդեում Արգենտինայի Համադաշնության պարտության արդյունքում (1839-1852)։

Ավելի ուշ Հարավամերիկյան ազգերի միջև հակամարտությունները շարունակում էին որոշել նրանց սահմանները և տերության կարգավիճակը։ Խաղաղ օվկիանոսի ափին Չիլին և Պերուն շարունակում էին ցույց տալ իրենց աճող գերակայությունը՝ հաղթելով Իսպանիային Չինչա կղզիների համար պատերազմում։ Վերջապես, Խաղաղ օվկիանոսի պատերազմի ընթացքում Պերուի անվստահ պարտությունից հետո (1879-1883) Չիլին դարձավ գերիշխող տերություն Հարավային Ամերիկայի Խաղաղ օվկիանոսի ափին։ Ատլանտյան ափին Պարագվայը փորձեց ավելի գերիշխող կարգավիճակ ձեռք բերել տարածաշրջանում, բայց Արգենտինայի, Բրազիլիայի և Ուրուգվայի միությունը (1864-1870 թվականների Եռակի դաշինքի պատերազմի արդյունքում) վերջ դրեց Պարագվայի հավակնություններին։ Դրանից հետո Հարավային կոնի երկրները ՝ Արգենտինան, Բրազիլիան և Չիլին, մտան 20-րդ դար ՝ որպես ամենամեծ մայրցամաքային տերություններ։

Մի քանի երկրներ անկախություն ձեռք բերեցին միայն 20-րդ դարում։

* Պանամա, Կոլումբիայից, 1903 թվականին
* Տրինիդադ և Տոբագո, Մեծ Բրիտանիայից, 1962 թվականին
* Գայանա, Մեծ Բրիտանիայից, 1966 թվականին
* Սուրինամ, Հոլանդիայից, 1975 թվականին

Ֆրանսիական Գվիանան մնում է Ֆրանսիայի անդրծովյան դեպարտամենտը։

### Նախադրյալներ

Պատերազմի պատճառն էր բնակչության մեծ հատվածի դժգոհությունը մեգապոլիսի քաղաքականությունից՝ լայն արգելքներ, խտրականություն և բարձր հարկեր, որոնք խոչընդոտում էին գաղութների տնտեսական զարգացմանը։ Պատերազմի բռնկմանը նպաստեցին նաև ազգային գիտակցության զարթոնքը, Ամերիկայի անկախության պատերազմի, Ֆրանսիական մեծ հեղափոխության և Սեն-Դոմինգում ստրուկների ապստամբության ազդեցությունը (1791-1803)։

Գաղութների վերնախավը Իսպանիայից ուղարկված պաշտոնյաներ, գեներալներ և սպաներ էին, որոնք արհամարհանքով էին վերաբերվում Իսպանիայից ավելի վաղ ներգաղթյալների ժառանգներին՝ կրեոլներին։ Նրանց թույլ չեն տվել զբաղեցնել բարձր վարչական պաշտոններ։

Կրեոլները դժգոհում էին այն փաստից, որ իսպանական իշխանություններն արգելում էին գաղութներին առևտուր անել այլ երկրների հետ, ինչը իսպանացի առևտրականներին թույլ տվեց ուռճացնել իրենց ապրանքների գները։ Մեծ Բրիտանիան ցանկանում էր Իսպանիայից ազատություն ստանալ իր գաղութներում առևտրի համար։ Ուստի կրեոլները հույս ունեին նրա աջակցության համար իսպանական իշխանությունների դեմ պայքարում։

Ազատագրական շարժման մասնակիցների մեջ տարբեր հետաքրքրություններ ու ուղղություններ կային։ Ազատագրական շարժման գլխին կանգնած էին կրեոլական ազնվականների սպաները։ Այնուամենայնիվ, ազատագրական շարժման ամենաարմատական ​​ուժը հնդկացիներից և մեստիզոսներից սերող գյուղացիներն ու արհեստավորներն էին, ովքեր ցանկանում էին ազատվել հողատերերի և դրամատերերի ճնշումներից, դառնալ իրենց հողի տերերը, ինչպես նաև սև ստրուկները, ովքեր ակնկալում էին ազատություն ձեռք բերել։

Պատերազմի բռնկման խթան հանդիսացան 1808 թվականին Իսպանիայում տեղի ունեցած իրադարձությունները, որոնք հաջորդեցին Նապոլեոնի զորքերի ներխուժմանը և հանգեցրին երկրի կախվածությանը Ֆրանսիայից։

1809 թվականին անկարգություններ տեղի ունեցան Չուկիսակայում (այժմ՝ Սուկրե), Լա Պազում և Վերին Պերուի (այժմ՝ Բոլիվիա) այլ շրջաններում, Կիտոյում, և հակաիսպանական դավադրություն սկսվեց Վալյադոլիդում (այժմ՝ Մորելիա, Մեքսիկա)։ Չնայած ապստամբները ոչ մի տեղ հաջողության չհասան, սակայն գաղութներում իրավիճակը կտրուկ վատացավ։ Մետրոպոլիսում իսպանական զորքերի պարտության մասին լուրը (1810 թվականի սկիզբ) և ֆրանսիացիների կողմից երկրի մեծ մասի օկուպացումը ազդանշան էր իսպանական Ամերիկայում զինված ապստամբությունների համար։

### Վենեսուելայի Հանրապետություն

Բոլիվարը ակտիվ մասնակցություն է ունեցել Վենեսուելայում իսպանական տիրապետությունը տապալելու (1810 թվական, ապրիլի 19) և այն անկախ հանրապետություն հռչակելու (1811 թվականին, հուլիսի 5) գործում։ Նույն թվականին Բոլիվարը հեղափոխական խունտան (ժողովրդական ժողով) ուղարկեց Լոնդոն՝ աջակցություն ստանալու համար բրիտանական կառավարությունից։ Վերջինս, սակայն, նախընտրեց չեզոք մնալ։ Բոլիվարը գործակալ Լուի Լոպես Մենդեզին թողել է Լոնդոնում՝ Վենեսուելայի անունից վարկի և զինվորների հավաքագրման վերաբերյալ համաձայնագիր կնքելու և հետ է վերադարձել զենքի փոխադրմամբ։

Շուտով իսպանացի գեներալ Մոնտեվերդեն օգնության խնդրանքով դիմեց վենեսուելական տափաստանների կիսավայրի բնակիչներին՝ «լանոսներին»՝ ռազմատենչ լաներոսներին։ Լլաներոսների անկանոն կազմավորումների գլխին դրվեց աստուրացի Խոսե Թոմաս Բովեսը՝ «Բովես ճչացող» մականունը։ Պատերազմը դարձավ չափազանց դաժան։ Բոլիվարը որոշեց նույն կերպ պատասխանել՝ հրամայելով ոչնչացնել բոլոր գերիներին։ Իսպանական զորքերի կողմից Բոլիվարի բանակի պարտությունից հետո 1812 թվականին հաստատվել է Նոր Գրանադայում (այժմ՝ Կոլումբիա), որտեղ գրել է «Մանիֆեստը Կարթագենայից», իսկ 1813 թվականի սկզբին վերադարձել է հայրենիք։ 1813 թվականի օգոստոսին նրա զորքերը գրավեցին Կարակասը։ Կարակասի քաղաքապետարանը Բոլիվարին հանդիսավոր կերպով հռչակեց «Վենեսուելայի ազատագրող։ Ստեղծվեց Վենեսուելայի Երկրորդ Հանրապետությունը՝ Բոլիվարի գլխավորությամբ։ Վենեսուելայի ազգային կոնգրեսը հաստատել է նրան շնորհված Ազատարարի կոչումը։ Սակայն, չհամարձակվելով բարենորոգումներ իրականացնել ի շահ ցածր խավերի, նա չկարողացավ ստանալ նրանց աջակցությունը և պարտություն կրեց 1814 թվականին։ 1814 թվականի հուլիսի 6-ին Սիմոն Բոլիվարի բանակը, ճնշված իսպանական զորքերի կողմից, ստիպված եղավ լքել մայրաքաղաքը։ Ստիպված ապաստան փնտրելով Ջամայկայում՝ Բոլիվարը 1815 թվականի սեպտեմբերին այնտեղ բաց նամակ է հրապարակել՝ վստահություն հայտնելով իսպանական Ամերիկայի մոտալուտ ազատագրմանը։ 

### Կոլումբիայի ձևավորում

Ի վերջո, գիտակցելով ստրուկներին ազատելու և սոցիալական այլ խնդիրներ լուծելու անհրաժեշտությունը՝ Բոլիվարը համոզեց Հաիթիի նախագահ Ա. Պետիոնին ռազմական օգնություն ցուցաբերել ապստամբներին և 1816 թվականի դեկտեմբերին վայրէջք կատարեց Վենեսուելայի ափին։ Ստրկության վերացումը (1816 թվական) և 1817 թվականին ազատագրական բանակի զինվորներին հող հատկացնելու մասին հրամանագիրը թույլ տվեցին ընդլայնել իր սոցիալական բազան։ Լլաներոսի ջոկատները անցան Սիմոն Բոլիվարի կողմը, ով Բովեսի մահից հետո (1814) ուներ նոր առաջնորդ՝ Խոսե Անտոնիո Պաեսը, որը բնիկ էր։

Հեղափոխության բոլոր առաջնորդներին իր շուրջը հավաքելու անհաջող փորձից հետո՝ ընդհանուր ծրագրի համաձայն գործելու համար, Բոլիվարը հոլանդացի վաճառական Բրիոնի օգնությամբ 1817 թվականի մայիսին գրավեց Անգոստուրան և ամբողջ Գվիանան բարձրացրեց Իսպանիայի դեմ։ Այնուհետև Բոլիվարը հրամայեց ձերբակալել իր նախկին համախոհներ Պիարային և Մարինոյին (նախկինը մահապատժի է ենթարկվել 1817 թվականի հոկտեմբերի 16-ին)։ 1818 թվականի փետրվարին Լոնդոնից վարձկան զինվորներ ուղարկելու շնորհիվ նրան հաջողվում է նոր բանակ ստեղծել։ Վենեսուելայում հաջող գործողություններից հետո նրա զորքերը 1819 թվականին ազատագրեցին Նոր Գրանադան։ 1819 թվականի դեկտեմբերին ընտրվել է Անգոստուրայում (այժմ՝ Սյուդադ Բոլիվար) Ազգային Կոնգրեսի կողմից հռչակված Կոլումբիայի Հանրապետության նախագահ, որը ներառում էր Վենեսուելան և Նոր Գրանադան։ 1822 թվականին կոլումբիացիները վտարեցին իսպանական զորքերը Կիտո գավառից (այժմ՝ Էկվադոր), որը միացրել էր Կոլումբիան։

Կոլումբիայի ֆեդերացիայի փլուզում
--------------------------------

Բոլիվարի պլանի համաձայն, ձևավորվեց Հարավային Միացյալ Նահանգները (Sur de Estados Unidos), որը պետք է ներառեր Կոլումբիան, Պերուն, Բոլիվիան, Լա Պլատան և Չիլին։ 1826 թվականի հունիսի 22-ին Բոլիվարը Պանամայում հրավիրեց Կոնգրես այս բոլոր նահանգների ներկայացուցիչներից, որը, սակայն, շուտով փլուզվեց։ Պանամայի Կոնգրեսի ձախողումից հետո Բոլիվարը սրտում բացականչեց. Ես նման եմ այն ​​խելագար հույնին, ով ժայռի վրա նստած փորձում էր հրամայել անցնող նավերին...

Շուտով այն բանից հետո, երբ Բոլիվարի նախագիծը լայնորեն հայտնի դարձավ, նրան սկսեցին մեղադրել իր իշխանության ներքո կայսրություն ստեղծելու ցանկության մեջ, որտեղ նա կխաղար Նապոլեոնի դերը։ Կոլումբիայում սկսվեցին կուսակցական վեճերը. որոշ պատգամավորներ գեներալ Պաեզի գլխավորությամբ հռչակեցին ինքնավարություն, մյուսները ցանկանում էին ընդունել Բոլիվիայի օրենսգիրքը։

Բոլիվարը արագ ժամանեց Կոլումբիա և, ստանձնելով բռնապետական ​​իշխանություն, 1828 թվականի մարտի 2-ին Օկանայում գումարեց ազգային ժողով՝ քննարկելու «Պետք է արդյոք բարեփոխել պետության սահմանադրությունը» հարցը։ Կոնգրեսը չկարողացավ վերջնական համաձայնության գալ և մի քանի նիստից հետո ընդմիջվեց։

Մինչդեռ պերուացիները մերժեցին Բոլիվիայի օրենսգիրքը և Բոլիվարից խլեցին ցմահ նախագահի տիտղոսը։ Կորցնելով իշխանությունը Պերուում և Բոլիվիայում՝ Բոլիվարը 1828 թվականի հունիսի 20-ին մտավ Բոգոտա, որտեղ հաստատեց իր նստավայրը՝ որպես Կոլումբիայի կառավարիչ։ Բայց արդեն 1828 թվականի սեպտեմբերի 25-ին ֆեդերալիստները ներխուժեցին նրա պալատ, սպանեցին պահակներին, իսկ ինքը՝ Բոլիվարը, փրկվեց միայն հրաշքով։ Այնուամենայնիվ, բնակչության մեծ մասը բռնեց նրա կողմը, և դա թույլ տվեց Բոլիվարին ճնշել ապստամբությունը, որը ղեկավարում էր փոխնախագահ Սանտանդերը։ Դավադիրների ղեկավարը նախ դատապարտվել է մահապատժի, ապա վտարվել երկրից՝ իր 70 համախոհների հետ միասին։

Հաջորդ տարի անարխիան սաստկացավ։ 1829 թվականի նոյեմբերի 25-ին Կարակասում 486 ազնվական քաղաքացիներ հայտարարեցին Վենեսուելայի անջատումը Կոլումբիայից։

### Բրազիլիայի Անկախության հռչակագիր

Հարավային Ամերիկայում պորտուգալական ունեցվածքի անկախությունը ձեռք բերվեց շատ ավելի անարյուն ճանապարհով, քան իսպանական գաղութների դեպքում։

1808 թվականին, երբ Նապոլեոնի բանակը պատերազմ սկսեց Պորտուգալիայի դեմ, որոշում կայացվեց թագավորին և նրա արքունիքը տեղափոխել Ռիո դե Ժանեյրո, որտեղ նրանք մնացին մինչև 1821 թվականը։ Բրիտանական կառավարությունն ուղղակիորեն ներգրավված էր այս քայլին։ Այն օգտվեց Պորտուգալիայի ծանր վիճակից և, մտադրվելով առևտրի ոլորտում էլ ավելի մեծ արտոնություններ ձեռք բերել, տրամադրեց թագավորական ընտանիքի տեղափոխության համար անհրաժեշտ նավերը։

Դոն Ժուան VI-ը պորտուգալական կառավարական հաստատությունները տեղափոխեց Ռիո դե Ժանեյրո, հիմնեց թագավորական գրադարան, ռազմական ակադեմիա, բժշկական և իրավաբանական դպրոցներ։ 1815 թվականի դեկտեմբերի 16-ի հրամանագրով նա բոլոր պորտուգալական ունեցվածքին շնորհեց Պորտուգալիայի Միացյալ Թագավորության, Բրազիլիայի և Ալգարվեսի կարգավիճակը՝ դրանով իսկ Բրազիլիան հավասարեցնելով Պորտուգալիային։

1811 թվականին, օգտվելով իսպանական Ամերիկայում ազգային-ազատագրական շարժման ժամանակ Լա Պլատա տարածաշրջանի անկայունությունից, Խուանը զորքեր ուղարկեց Արևելյան գոտի (այժմ՝ Ուրուգվայ), բայց բրիտանական միջնորդության շնորհիվ մայիսի 26-ին ստորագրվեց Հերերա-Ռադեմեյքեր պայմանագիրը։ 1812 թվականի պայմանագրի երրորդ հոդվածի համաձայն՝ պորտուգալական զորքերը պետք է լքեին «իսպանական տարածքը»։

Բայց 1816 թվականին Խուանը կրկին զորքեր ուղարկեց Արևելյան գոտի և գրավեց այն 1817 թվականին։

1821 թվականին Ժոան VI թագավորը ստիպված եղավ ենթարկվել Պորտուգալիայի քաղաքական ճնշմանը և վերադառնալ Լիսաբոն՝ թողնելով իր ժառանգ Պեդրոյին Ռիոյում և նրան տալով փոխարքայական ռեգենտի տիտղոս։

1821 թվականի սեպտեմբերին Պորտուգալիայի խորհրդարանը քվեարկեց Բրազիլիայի Թագավորությունը և Ռիո դե Ժանեյրոյի թագավորական հաստատությունները լուծարելու օգտին՝ դրանով իսկ Բրազիլիայի բոլոր նահանգները ենթարկելով անմիջապես Լիսաբոնին։ Միաժամանակ զորամասեր ուղարկվեցին Բրազիլիա և բրազիլական բոլոր զորամասերը դրվեցին պորտուգալական հրամանատարության տակ։ Հրաժարվելով կատարել հրամանը՝ Դոն Պեդրոն 1822 թվականի սեպտեմբերի 7-ին հռչակեց Բրազիլիայի անկախությունը և 1822 թվականի հոկտեմբերի 12-ին թագադրվեց նրա առաջին կայսր Պեդրո I-ին։

XX դար
------

Քսաներորդ դարի սկիզբը Հարավային Ամերիկայում նշանավորվեց Արգենտինայի, Բրազիլիայի և Չիլիի միջև ռազմածովային սպառազինությունների մրցավազքով, որը սկսվեց 1907 թվականին։ Ծովային մրցակցության սրման պատճառը Բրազիլիայի հրամանն էր Մեծ Բրիտանիայից երեք «dreadnought»-ի մասին, որն այն ժամանակ ներկայացնում էր խոշոր վերգետնյա նավերի նորագույն դասը և ուներ ամենամեծ կրակային ուժը։ Արգենտինա-Չիլիական սպառազինությունների մրցավազքը (1887-1902), որը համընկավ Բրազիլիայի միապետության անկման և երկրում ընդհանուր անկայունության հետ, բրազիլական նավատորմը դրեց այնպիսի դիրքում, որում նա զիջում էր իր մրցակիցներին և՛ որակով, և՛ տոննայով։ 1904 թվականին բրազիլացի քաղաքական գործիչները առաջին անգամ բարձրացրին ազգային նավատորմի հզորացման հարցը՝ ընդհանուր նպատակ ունենալով Բրազիլիան դարձնել համաշխարհային տերություններից մեկը։ 1905 թվականի վերջին պատվիրվել է երեք մարտանավ, սակայն պատվերը չեղարկվել է 1906 թվականին՝ Բրիտանիայի կողմից հեղափոխական Dreadnought-ի կառուցումից անմիջապես հետո։ Ռազմական նավերի փոխարեն անգլիական պաշարների վրա դրվեցին բրազիլական «Մինաս Ժերայս» տիպի 2 dreadnought-ի կորպուսները՝ ապագայում ևս մեկը կառուցելու ակնկալիքով։

Արգենտինան և Չիլին ժամանակից շուտ խզեցին 1902 թվականին կնքված ռազմածովային սպառազինությունների սահմանափակման պայմանագիրը և պատվիրեցին իրենց տեսակի երկու նավ. Արգենտինայի համար նախատեսված «Rivadavia» տիպը կառուցվել է ԱՄՆ-ում, չիլիական «Almirante Latorre» տիպը կառուցվել է Բրիտանիայում։ Միևնույն ժամանակ, բրազիլական երրորդ dreadnought-ի՝ Ռիո դե Ժանեյրոյի շինարարությունը չեղարկվեց՝ հօգուտ էլ ավելի հզոր նավի։ Վերջինիս նախագիծը շինարարության ընթացքում մի քանի անգամ վերանայվել է, սակայն նախագծի վերջնական հաստատումից հետո Բրազիլիայի կառավարությունը հասկացել է, որ նոր նավը զիջելու է մինչ այդ հայտնված սուպեր-դրեդնոթներին։ Անավարտ Ռիո դե Ժանեյրոն աճուրդի է հանվել և շուտով վաճառվել Օսմանյան կայսրությանը։ Փոխարենը, նրանք նախատեսում էին Արմսթրոնգի նավաշինարանում կառուցել գերհզոր Ռիաչուելոն, սակայն Առաջին համաշխարհային պատերազմի բռնկումը խանգարեց այս ծրագրի իրականացմանը։ Չիլիական երկու dreadnough-ները գնվել են Մեծ Բրիտանիայի կողմից և դարձել նրա նավատորմի մի մասը։ Արգենտինական երկու նավ, որոնք կառուցվել են չեզոք ԱՄՆ-ում, պատվիրատուին են հանձնվել 1915 թվականին։

Առաջին համաշխարհային պատերազմը վերջ դրեց հարավամերիկյան dreadnough մրցավազքին։

### Բռնապետություններ Հարավային Ամերիկայում

1912 թվականին Արգենտինան ընդունել է օրենք, որը սահմանում է համընդհանուր ընտրական իրավունքը գաղտնի քվեարկությամբ. դա երկրում երբևէ իրականացված կարևորագույն քաղաքական բարեփոխումներից մեկն էր։ Նոր օրենքը հնարավորություն տվեց մեծամասնական կուսակցությանը՝ արմատականներին, նախագահ ընտրել իրենց առաջնորդ Հիպոլիտո Յրիգոենին։ Նրա իշխանության օրոք (1916–1922) կառավարությունը մեծ ուշադրություն է դարձրել սոցիալական ապահովության և կրթության հարցերին։ Յրիգոենին հաջողվել է պաշտպանել Արգենտինայի չեզոքությունը Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։ 6 տարի (1922–1928) հետո մեկ այլ արմատականի՝ դոկտոր Մարսելո Տորկուատո դե Ալվեարի նախագահությամբ, Յրիգոենը վերընտրվեց 1928 թվականին։

Ճգնաժամի պայմաններում երկիրը կառավարելու Յրիգոենի անկարողությունը պատրվակ եղավ պետական ​​հեղաշրջման համար. 1930 թվականի սեպտեմբերին նախագահը գահընկեց արվեց։ Այս հեղաշրջումն իրականացվել է Պահպանողական կուսակցության (որը անունը փոխեց Ազգային դեմոկրատական ​​կուսակցության) բարձրաստիճան սպաների և քաղաքացիական առաջնորդների, ինչպես նաև Արմատական ​​կուսակցությունից անջատված ընդդիմադիր թևի համատեղ ջանքերով։ Կառավարությունը գլխավորում էր ավտորիտար իշխանության կողմնակից գեներալ Խոսե Ֆելիքս Ուրիբուրուն, ով անհաջող փորձ կատարեց ֆաշիստական ​​դիկտատուրա հաստատել՝ ի շահ խոշոր կորպորացիաների։

1931 թվականին Ուրիբուրուի ռազմական հակառակորդները ստիպեցին գեներալին ընտրություններ նշանակել։ Սակայն Ռադիկալ կուսակցությանն արգելվեց մասնակցել դրանց, և իշխող կոալիցիայի հիմնական մրցակիցները, պարզվեց, սոցիալիստներն ու առաջադեմ դեմոկրատներն էին, որոնք միասին էին գործում։ 1932 թվականին հաղթանակ տարավ գեներալ Ագուստին Պեդրո Խուստոն՝ արմատական, ով վայելում էր պահպանողականների աջակցությունը։ Նրա պաշտոնավարման ժամկետի ավարտից հետո կոալիցիան նախագահի պաշտոնում առաջադրեց իր թեկնածու Ռոբերտո Մարսելինո Օրտիսին, իսկ փոխնախագահի պաշտոնում՝ պահպանողական Ռամոն Կաստիլյոյին։ 1938 թվականին նրանք հայտարարեցին, որ հաղթել են ընտրություններում՝ չնայած ընտրակեղծիքների մասին բազմաթիվ հաղորդումներին։

### Հարավային Ամերիկան ​​Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում

Եվրոպայում ռազմական գործողությունների բռնկմամբ՝ սեպտեմբերի 4-ին Արգենտինան չեզոքություն հայտարարեց։ Իշխող նախագահ Ռոբերտո Մարիա Օրտիսը, ով իշխանության եկավ ընտրություններում ձայները կեղծելով, հակահիտլերյան կոալիցիայի կողմնակիցն էր, սակայն բանակում ընդդիմության պատճառով նա չխզեց հարաբերությունները Առանցքի երկրների հետ։ Այնուամենայնիվ, առանցքի երկրների նավահանգիստները շրջափակող անգլո-ամերիկյան նավատորմը զրոյացրեց Արգենտինայի առևտուրը Եվրոպայի հետ։ Գյուղմթերքի հսկայական պաշարներ սկսեցին կուտակվել պահեստներում։ Երկրում խաթարվել է առևտրատնտեսական կյանքը։ Եթե ​​մինչ պատերազմն ամեն օր մայրաքաղաքի նավահանգիստ էր հասնում մինչև 150 առևտրային նավ, ապա արդեն ռազմական գործողությունների առաջին ամիսներին այդ ցուցանիշը իջավ շաբաթական 26-ի։ Այս պայմաններում Բուենոս Այրեսը սկսեց կենտրոնանալ Վաշինգտոնի և Լոնդոնի վրա։ Բացի այդ, 1939-1940 թվականներին պայմանագրեր են կնքվել Լատինական Ամերիկայի տարածաշրջանի երկրների, ինչպես նաև Դանիայի և Ճապոնիայի հետ։ Այսպիսով, եթե 1939 թվականին Լատինական Ամերիկայի երկրներին բաժին էր ընկնում արտահանման 21%-ը և ներմուծման 32%-ը, ապա արդեն 1945 թվականին այդ ցուցանիշները կազմում էին համապատասխանաբար 49% և 61%։

Արտուրո Ռոուսոնը և Պեդրո Ռամիրեսը Casa Rosada նախագահական պալատի պատշգամբում
Չեզոք (մինչև 1940 թվականը) Իտալիան և ֆրանկոիստական ​​Իսպանիան, որոնք դարձան Արգենտինայի և Գերմանիայի, ինչպես նաև Պորտուգալիայի ապրանքաշրջանառության վերաարտահանողներ, նպաստեցին տնտեսության որոշակի բարելավմանը։ Պերլ Հարբորից հետո, երբ Ճապոնիայի հետ բաց առևտուրը դարձավ հակահիտլերյան կոալիցիայի երկրների հարձակումների թիրախը, արգենտինական ապրանքներով նավերը շարժվեցին դեպի պորտուգալական Մակաո գաղութ։

1939 թվականի դեկտեմբերի 13-ին Արգենտինայի ափերի մոտ՝ Լա Պլատայի ծոցում, տեղի ունեցավ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի առաջին խոշոր ռազմածովային ճակատամարտը՝ գերմանական ծանր հածանավ «Ադմիրալ Գրաֆ Սփի» և բրիտանական նավերի միջև։ Դժվար ճակատամարտից հետո, որի ժամանակ վնասվեցին բրիտանական նավերը, գրպանային մարտանավը մեկնեց Մոնտեվիդեո, և դեկտեմբերի 17-ին նավը Հիտլերի անձնական հրամանով պայթեցվեց և խորտակվեց չեզոք ջրերում՝ 34°58′25″ S կոորդինատներով։ Անձնակազմը՝ հրամանատար Հանս Լանգսդորֆի գլխավորությամբ, ինտերնավորվել է Բուենոս Այրեսում, որտեղ Լանգսդորֆը կրակել է իր վրա դեկտեմբերի 20-ին։

1940 թվականին նախագահ Օրտիսը ծանր հիվանդացավ, իսկ փոխնախագահ Ռամոն Կաստիլյոն դարձավ պետության փաստացի ղեկավար։ Պերլ Հարբորից հետո Կաստիլյոն երկրում պաշարման դրություն մտցրեց, որը տևեց մինչև պատերազմի ավարտը։ Բրիտանական հետախուզության պատմաբան Է.Հ. Քուքրիջն իր գրքում պնդում էր, որ ինքը կարդացել է ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի զեկույցները Կաստիլյոյի կողմից Հիտլերին ուղղված գաղտնալսված հաղորդագրությունների մասին, որոնք նրան խնդրում էին զենք և ինքնաթիռ ուղարկել Արգենտինային Միացյալ Նահանգների և Մեծ Բրիտանիայի դեմ պատերազմի մեջ մտնելու համար։

Միևնույն ժամանակ, Ֆրանսիական Գվիանայում, տեղական վարչակազմը, չնայած տեղի բնակչության լայն աջակցությանը Շառլ դը Գոլին, աջակցում էր կոլաբորացիոնիստների ռեժիմին։ Բայց 1943-ի մարտին այս վարչակազմը հեռացվեց։ Ֆրանսիական Գվիանան միացավ Ազատ ֆրանսիական շարժմանը։

1942 թվականի հունվարին Ռիո դե Ժանեյրոյում տեղի ունեցավ ամերիկյան նահանգների արտաքին գործերի նախարարների հանդիպումը։ Այն խորհուրդ էր տալիս խզել հարաբերությունները նացիստական ​​բլոկի երկրների հետ և դադարեցնել բոլոր առևտրային կապերը նրանց հետ։ Չնայած ԱՄՆ ճնշմանը, Արգենտինան, բրիտանացիների աջակցությամբ, հրաժարվեց իրականացնել այս հանձնարարականը։
1942 թվականի հունիսին Օրտիսը հիվանդության պատճառով հրաժարական տվեց և մեկ ամիս անց մահացավ։

Արգենտինացի կամավորները մարտերին մասնակցել են ճակատի երկու կողմերում։ Հակահիտլերյան կոալիցիայի համար կռվողներից ամենահայտնին Մորին Դանլոպն ու Քենեթ Չարնին էին։ Մորինը, որը ծնունդով Քիլմեսից է, ծառայել է ATA-ի (Օդային տրանսպորտի օժանդակ կազմակերպություն) թռիչքային ստորաբաժանումներում՝ ինքնաթիռներ տեղափոխելով մարտական ​​դիրքեր։ Նա լայնորեն հայտնի դարձավ շնորհիվ իր լուսանկարի՝ Fairey Barracuda ինքնաթիռի դիմաց, որը հրապարակվել է Picture Post ամսագրում։ Պատերազմից հետո նա վերադարձավ Արգենտինա։ Քենեթ Չարնին, որը նույնպես ծագումով Կիլմեսից է, ստացել է «Մալթայի սև ասպետ» մականունը Մալթայի երկնքում իր մարտերի համար։ Նա ունի 18 հաղթանակ։

Նույնիսկ պատերազմի պաշտոնական մուտքից առաջ մոտ 600 արգենտինացի կամավորներ, հիմնականում անգլո-արգենտինական ծագումով, միացան բրիտանական և կանադական օդային ուժերին։ Նրանց թվից թագավորական ռազմաօդային ուժերում կազմավորվեց 164-րդ էսկադրիլիա։ 1944 թվականին այս ստորաբաժանումը մասնակցել է Նորմանդիայում դաշնակիցների վայրէջքներին։ Այնուհետև, որպես 21-րդ բանակային խմբի մաս, նա մասնակցեց մարտերին հյուսիսային Ֆրանսիայում և Բելգիայում։

Բրազիլիան մասնակցել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին Հակահիտլերյան կոալիցիայի կողմից 1942 թվականի օգոստոսի 22-ից մինչև պատերազմի ավարտը։ Բրազիլիան Հարավային Ամերիկայի միակ երկիրն է, որը մասնակցել է ռազմական գործողություններին, չնայած այն հանգամանքին, որ մայրցամաքի բոլոր երկրները վաղ թե ուշ մտել են պատերազմի մեջ։

Երբ սկսվեց 1939–1945 թվականների Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը, Բրազիլիայի Վարգասի կառավարությունը չէր կարող անտարբեր մնալ։ Բրազիլիայի ափերի մոտ գերմանական նավերի թշնամու զորավարժություններից մտահոգված բնակչության ճնշման ներքո նախագահը ստիպված եղավ հրաժարվել չեզոքության քաղաքականությունից։ 1942 թվականի օգոստոսին Վարգասը պատերազմ հայտարարեց առանցքի ուժերին։ Բրազիլիան զինել է 25000 հոգանոց արշավախումբ, որը կռվել է Իտալիայում ամերիկյան 5-րդ բանակի հետ։ Բրազիլիան լատինաամերիկյան միակ երկիրն էր, որը զինվորներ ուղարկեց Եվրոպա կռվելու։

### Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո

Վաշինգտոնի կոնսենսուսը ձևակերպվել է անգլիացի տնտեսագետ Ջոն Ուիլյամսոնի կողմից 1989 թվականին՝ որպես Լատինական Ամերիկայի երկրների տնտեսական քաղաքականության կանոնների մի շարք։ Փաստաթուղթը նախատեսված էր նշելու այս երկրների հեռանալը 1960-1970-ականների տնտեսական զարգացման հրամանատարական մոդելից և նրանց կողմից զարգացած երկրների մեծ մասի համար ընդհանուր տնտեսական քաղաքականության սկզբունքների ընդունումը։ Սրանք սկզբունքներ էին, որոնք, ըստ Ուիլյամսոնի, արտացոլում էին ԱՄՆ վարչակազմի, հիմնական միջազգային ֆինանսական կազմակերպությունների՝ ԱՄՀ-ի և Համաշխարհային բանկի, ինչպես նաև ամերիկյան առաջատար վերլուծական կենտրոնների միասնական դիրքորոշումը։ Նրանց շտաբը գտնվում էր Վաշինգտոնում, որտեղից էլ առաջացել է «Վաշինգտոնի կոնսենսուս» տերմինը։

«Եկավ Թեչերիզմի և Ռեյգանիզմի դարաշրջանը, երբ տնտեսության մեջ կառավարության միջամտության շրջանակը սկսեց նվազել, սկսվեց սեփականաշնորհումը», - նշեց պրոֆ. Հու Անգանգ։

Նրա ճակատագրում առանձնահատուկ դեր խաղացին Արևելյան Եվրոպայում և հետխորհրդային տարածքում տեղի ունեցած բուռն իրադարձությունները, որոնք համընկան Ուիլյամսոնի զեկույցի հրապարակման հետ։ Պլանավորված տնտեսությունները շուկայականի վերածելու գործընթացում ծագած խնդիրները բարեփոխիչներին և նրանց Վաշինգտոնի խորհրդատուներին թվացին համահունչ այն խնդիրների հետ, որոնք նախատեսված էր լուծել Վաշինգտոնի կոնսենսուսը։

2011 թվականի ապրիլին ԱՄՀ-ի ղեկավար Դոմինիկ Ստրոս-Կանը հայտարարություն տարածեց, որ «Վաշինգտոնի կոնսենսուսը» «իր պարզ տնտեսական տեսլականներով և դեղատոմսերով փլուզվեց համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամի ընթացքում և մնաց հետևում»։

Գրականություն
-------------

* Ермолаев В. И. Очерки истории Аргентины. — М.: Соцэкгиз, 1961. — 588 с.
* Кукридж Е. Х. Тайны английской секретной службы. — М.: Воениздат, 1959. — 308 с.
* Строганов А. И. Новейшая история стран Латинской Америки. — М.: Высшая школа, 1995. — С. 415. — ISBN 5-06-002830-5.
* Felipe Pigna. Los Mitos de la Historia Argentina, 3. — Planeta, 2006. — ISBN 978-9504915447.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  Marshall, Larry (July–August 1988). «Land Mammals and the Great American Interchange». *American Scientist*. **76** (4): 380–388. Bibcode:1988AmSci..76..380M.
2. ↑  «Dinosaur-killing asteroid strike gave rise to Amazon rainforest». *BBC News*. 2021 թ․ ապրիլի 2. Վերցված է 2021 թ․ մայիսի 9-ին.
3. ↑  Carvalho, Mónica R.; Jaramillo, Carlos; Parra, Felipe de la; Caballero-Rodríguez, Dayenari; Herrera, Fabiany; Wing, Scott; Turner, Benjamin L.; D'Apolito, Carlos; Romero-Báez, Millerlandy; Narváez, Paula; Martínez, Camila; Gutierrez, Mauricio; Labandeira, Conrad; Bayona, German; Rueda, Milton; Paez-Reyes, Manuel; Cárdenas, Dairon; Duque, Álvaro; Crowley, James L.; Santos, Carlos; Silvestro, Daniele (2021 թ․ ապրիլի 2). «Extinction at the end-Cretaceous and the origin of modern Neotropical rainforests». *Science* (անգլերեն). **372** (6537): 63–68. Bibcode:2021Sci...372...63C. doi:10.1126/science.abf1969. ISSN 0036-8075. PMID 33795451. S2CID 232484243. Վերցված է 2021 թ․ մայիսի 9-ին.
4. ↑  «Ученым удалось восстановить ДНК древних индейцев». Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ սեպտեմբերի 2-ին. Վերցված է 2014 թ․ հոկտեմբերի 4-ին.
5. ↑  *Paula B. Paz Sepúlveda* et al. Human Y chromosome sequences from Q Haplogroup reveal a South American settlement pre-18,000 years ago and a profound genomic impact during the Younger Dryas Արխիվացված 2022-08-21 Wayback Machine, August 17, 2022
6. ↑  Butzer, Karl W. (1992). «The Americas before and after 1492: An Introduction to Current Geographical Research». *Annals of the Association of American Geographers*. **82** (3): 347. ISSN 0004-5608. JSTOR 2563350.
7. ↑  Rutherford, Adam (2017 թ․ հոկտեմբերի 3). «A New History of the First Peoples in the Americas». *The Atlantic* (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2020 թ․ փետրվարի 21-ին.
8. ↑  Cook, Noble David. *Born To Die*, p. 13.
9. ↑  Baten, Jörg (2016). *A History of the Global Economy. From 1500 to the Present*. Cambridge University Press. էջ 163. ISBN 978-1-107-50718-0.
10. ↑  Nunn, Nathan; Qian, Nancy (2010 թ․ մայիսի 1). «The Columbian Exchange: A History of Disease, Food, and Ideas». *Journal of Economic Perspectives* (անգլերեն). **24** (2): 163–188, 181. doi:10.1257/jep.24.2.163. ISSN 0895-3309.
11. ↑  Cartwright, Mark. «The Gold of the Conquistadors». *World History Encyclopedia* (անգլերեն). Վերցված է 2022 թ․ հոկտեմբերի 26-ին.
12. ↑  Robertson, Ian A. (1977 թ․ դեկտեմբեր). «Dutch creole languages in Guayana». *Boletín de Estudios Latinoamericanos y del Caribe*. **23** (23): 61–67. JSTOR 25674996.
13. ↑  «Berbice Uprising in 1763». *Slavenhandel MCC (Provincial Archives of Zeeland)*. Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 7-ին.
14. ↑  Hoonhout, Bram; Mareite, Thomas (2019 թ․ հունվարի 2). «Freedom at the fringes? Slave flight and empire-building in the early modern Spanish borderlands of Essequibo–Venezuela and Louisiana–Texas». *Slavery & Abolition*. **40** (1): 61–86. doi:10.1080/0144039X.2018.1447806. hdl:1887/60431. ISSN 0144-039X. S2CID 148984945.
15. ↑  [vsemirnaya-istoriya.ru/istoriya-ameriki/88/603-obrazovanie-v-latinskoy-ameriki-nezavisemix-gosudarstv.html Образование в Латинской Америке независимых государств (конец XVIII — первая половина XIX в.)](չաշխատող հղում)
16. ↑  Ольга Калинина (2005 թ․ մայիսի 9). «Все участники второй мировой» (ռուսերեն). Ъ-Власть. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ նոյեմբերի 13-ին. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 26-ին.
17. ↑  Ермолаев, 1961, էջ 388
18. ↑  Ермолаев, 1961, էջ 384
19. ↑  Ермолаев, 1961, էջ 390
20. ↑  Ермолаев, 1961, էջ 398
21. ↑  Кукридж, 1959, էջ 36
22. ↑  «French Guinea turns from Giraud to be Gaulle» (անգլերեն). The Canberra Times. 1943. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ նոյեմբերի 26-ին.
23. ↑  Строганов, 1995, էջ 77
24. ↑  «La Semana Trágica — El Historiador, tomado de Los mitos de la historia argentina III, de [[Felipe Pigna]],» (իսպաներեն). Editorial Planeta, 2006. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ օգոստոսի 18-ին. Վերցված է 2011 թ․ փետրվարի 3-ին. `{{cite web}}`: URL–wikilink conflict (օգնություն)
25. ↑  «Maureen Dunlop de Popp». Daily Telegraph. 2012 թ․ հունիսի 15. Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ հունիսի 17-ին. Վերցված է 2012 թ․ հունիսի 18-ին.
26. ↑  Anne Keleny (2012 թ․ հունիսի 11). «Maureen Dunlop: Pilot for the Air Transport Auxiliary who made the cover of Picture Post». The Independent. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ օգոստոսի 17-ին. Վերցված է 2012 թ․ հունիսի 18-ին.
27. ↑  Lucy Waterlow (2012 թ․ հունիսի 18). «Pioneering female pilot who flew Spitfires during Second World War and became magazine cover girl dies aged 91». Daily Mail. Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ հունիսի 18-ին. Վերցված է 2012 թ․ հունիսի 18-ին.
28. ↑  Pablo Calcaterra (2010). «ICM 1/48 Spitfire IX» (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ դեկտեմբերի 11-ին. Վերցված է 2013 թ․ հոկտեմբերի 24-ին.
29. ↑  Александр Соловский (2009 թ․ սեպտեմբերի 1). «Вклад СССР в разгром фашизма был решающим - политолог Росендо Фрага». РИА Новости. Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ հոկտեմբերի 23-ին. Վերցված է 2014 թ․ մարտի 1-ին.
30. ↑  Jan Josef Safarik. «Air Aces: List of Argentine Participants». Math.fce.vutbr.cz. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ սեպտեմբերի 13-ին.
31. ↑  «Condecoran a aviadores argentinos que pelearon en la II Guerra para Gran Bretaña», Clarin, 08.04.2005 Արխիվացված է Հունիս 14, 2009 Wayback Machine-ի միջոցով: 
*Բնօրինակ տեքստ* (իսպ.)  

*Report about the ceremony at St. Clement Danes church, remembering the Argentines (including approximately 600 pilots) that fought in World War II on the allied side*
32. ↑  «Встреча». Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հոկտեմբերի 23-ին. Վերցված է 2024 թ․ հունվարի 11-ին.
33. ↑  ««Вашингтонский консенсус» не выдержал проверки экономическим кризисом». Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ հուլիսի 17-ին. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 27-ին.
34. ↑  «Стросс-Кан признал деятельность МВФ ошибочной». Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ ապրիլի 21-ին. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 27-ին.