**Ձեռագրացուցակ** (ցուցակձևռագրաց), մատենադարաններում, գրադարաններում, գիտաուսումնական հաստատություններում, վանքերում ու եկեղեցիներում պահվող, երբեմն նաև անհատներին պատկանող հնագույն ձեռագիր (գրչագիր) գրքերի մատենագիտական ցանկ։

Վերնագրեր
---------

Ձեռագրացուցակներում կամ սոսկ թվարկվում են ձեռագրերի վերնագրերը, կամ մանրամասն տեղեկություններ են տրվում նրանցից յուրաքանչյուրի հեղինակի, վերնագրի, գրության ժամանակի, վայրի, ընդօրինակողի, ծաղկող-նկարազարդողի, բովանդակության, հիշատակարանի, թղթի թե մագաղաթի վրա գրված լինելու, գրերի տեսակների, էջերի քանակի, վիճակի մասին և այլն։

Գրի և գրչության սկզբնավորումից ի վեր տարբեր լեզուներով ձեռագրացուցակներ սկսել են կազմվել, սակայն դրանց կազմումը նոր իմաստ ու բովանդակություն է ստացել տպագրության գյուտից հետո, երբ ձեռագրերը սկսել են դիտվել իբրև պատմական ժառանգություն, անցյալի մտավոր կյանքի հուշարձան, և դրանք տպագիր գրքերից առանձին ներկայացնելու կարիք է զգացվել։ Հայկայկական ձեռագրացուցակներ սկսել են կազմվել 5-6-րդ դարերին։

սկզբում դրանք եկեղեցու կողմից ընդունելի և մերժելի գրքերի կամ որևէ նյութի նվիրված ոչ մեծ ցանկեր էին («Թիւք արտաքին գրոց», «Թիւք ներքին գրոց», «Ցուցակ պատմագրաց հայոց» և այլն)։ Առավել ծավալուն ցուցակներ կազմվել են հետագայում։ Մեզ հասած այդպիսի ձեռագրացուցակներից են 11-12-րդ դարերի մտածող -Հովհաննես Մարկավագի «Կարգադրութիւնք գրոց սրբոց»-ը, 13-րդ դարի գործիչ Գրիգոր Որդի Աբասայի «Գիրք պատճառաց»-ը, Սաղմոսավանքի՝ 15-րդ դարի անհայտ հեղինակի ձեռագրացուցակը, 17-րդ դարի մատենագետ Վարդան Բաղիշեցու՝ Ամրդոլու վանքի Ձեռագրացուցակ («Ցուցակ ձեռագրաց Մաշտոցի անվան Մատենադարանի», ձեռագրացուցակ, ընդգրկում է նաև փոքր թվով տպագիր գրքեր)։ 18-րդ դարի սկզբներին Եվրոպայում, ապա նաև Ռուսաստանում արևելագիտության զարգացման շնորհիվ հայագիտությունը համարվել է համաշխարհային մշակույթի բաղկացուցիչ մասը, և հայերեն ձեռագրացուցակներ են կազմել նաև եվրոպացի հայագետները։

Հրատարակություններ
------------------

1739 թվականին Փարիզում Բեռնարդոդը Մոնֆոկոնհէ եվրոպական լեզուներով հրատարակնլ է մի ընդարձակ ձեռացուցակը՝ նրանում տեղ հատկացնելով նաև հայագետ Գուլիելմոս Վիլֆրուայի կազմած Փարիզի Կայսերական գրադարանի ձեռագրացուցակին, որը նույն թվին լույս է տեսել նաև առաևձիև գրքով։

1840 թվականին Ռուսաստանի ԳԱ անդամ Մ. Բրոսսեն Պետերբուրգում ռուս, և ֆրանսիայում հրատարակել է Հ. Շահխաթունյանցի՝ էջմիածնի գրադարանի տպագիր ու ձեռագիր գրքերի ցանկը։ Հայ նոր բանասիրության մեջ, իր ժամանակի չափանիշներով, առաջին լիակատար ձեռագրացուցակը կազմել է Էջմիածնի միաբան Դ. Շահնազարյանցը։ 1

1863 թվականին Թիֆլիսում, Հ. Կարենյանցի հրատարակությամբ, լույս է տեսել նրա «Մայր ցուցակ ձեռագիր մատենից գրադարանի Մ. Աթոռոյն էջմիածնի» աշխատությունը։

1891 թվականին Վիեննայի Մխիթարյանները որոշեցին աշխարհի հայագետ-բանասերների աջակցությամբ հրատարակել հայկական բոլոր ձեռագիր հավաքածուների ցուցակները։

Կարճ ժամանակից հետո լույս տեսան Մյունխենի, Վիեննայի, Պետերբուրգի և այլ վայրերի հայկական ձեռագրացուցակները։ Դրանց մեջ առ այսօր չգերազանցվածը Հ. Տաշյանի «Ցուցակ հայերէն ձեռագրաց Մատենադարանին Մխիթարեանց ի Վիեննա» (1895) գործն է։ Մինչ այդ և հետագայում կազմված հայերեն ձեռացուցակների թիվը հասնում է 200-ի։

Գիտական արժանիքներ
------------------

Գիտական արժանիքներով, ընդգրկած ձեռագրերի քանակով, նկարագրությունների հարստությամբ լավագույններից և այլն. Ֆ. Մակլերի «Փարիզի Ազգային գրադարանի հայերեն և վրացերեն ձեռագրերի ցուցակ»-ը (Ֆրանսիայում, 1908), Ֆր. Կոնիբերի «Բրիտանական թանգարանի հայերեն ձեռագրերի ցուցակ»-ը (Անգլիայում, 1913), Բ. Սարգիսյանի «Մայր ցուցակ հայերեն ձեռագրաց Մատենադարանին Մխիթարյանց ի Վենետիկ»-ը (հատոր 1-3, 1914-1966), Օ. Եգանյանի, Ա. Զեյթունցյանի, Փ. Անթաբյանի «Ցուցակ ձեռագրաց Մաշտոցի անվան Մատ հնադարանի »-ն (հատոր 1-2, 1965-1970)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 696)։*  |