**Կարմիրգյուղ**, գյուղ, Հայաստանի Հանրապետության Գեղարքունիքի մարզի Գավառ համայնքում։

Անվանում
--------

Գյուղը նախկինում կոչվել է Ղուլալի։ ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի 1940 թվականի հունիսի 1-ի հրամանագրով վերանվանվել է Կարմիրգյուղ։

Ֆիզիկա-աշխարհագրական բնութագիր
------------------------------

Գյուղի երկարությունը հյուսիսից հարավ 4200 մ է, իսկ լայնությունը արևելքից արևմուտք՝ 1200 մ։ Զբաղեցնում է 500 հա տարածություն:Կարմիրգյուղը մայրաքաղաք Երևանից գտնվում է 102 կմ հեռավորության վրա։ Համայնքը զբաղեցնում է 488 հա տարածք, իսկ համայնքի ընդհանուր մակերեսը կազմում է 3532 հա։ Հատակագիծը անկանոն է, երկարավուն տեսքով։ Ռելիեֆը ըդհանուր առմամբ հարթավայրային է, գտնվում է ծովի մակարդակից 1975 մետր բարձրության վրա և համարվում ՀՀ լեռնային բնակավայրերից` (ծովի մակերևույթից 1700-2000 մետր բարձրության վրա գտնվող Հայաստանի Հանրապետության լեռնային բնակավայրեր), մասնատված է առանձին հատվածների, որոնք իրարից բաժանված են զառիթափ լեռնալանջերով (Հորթերի դոշ, Դարի գլուխ)։

Շրջակայքը հարուստ է բազալտի և ավազի հանքերով, որոնց պաշարները գործականում անսպառ են։

Գյուղի միջով հոսում է Գավառագետը, որը գյուղը բաժանում է երկու մասի։ Սևանա լճից գտնվում է 6 կմ դեպի արևմուտք, Գավառ քաղաքից՝ 4 կմ հարավ։ Գյուղը սահմանակից է՝ հարավից Սարուխան և Լանջաղբյուր գյուղերին, արևմուտքից՝ Գանձակին, իսկ հյուսիսից Գավառ քաղաքին։

Տարածքի ամենաբարձր կետը Կողի գլուխն է, որն ունի 2178 մետր բարձրություն։

Բնակչություն
------------

Ղուլալիի բնակիչների նախնիները ներգաղթել են Էրզրումի նահանգի Բայազետի գավառից 1830 թվականին 140 ընտանիք՝ 709 բնակիչներով, որոնցից 361՝ տղամարդ, 348 կին։ Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Կարմիրգյուղի մշտական բնակչությունը կազմել է 4964, առկա բնակչությունը՝ 4399։ 2022 թվականի հունվարին բնակչության թիվը հասել է 6033-ի։ 

Բնակիչները հայեր են, որոնց նախնիները ներգաղթել են Բայազետի գավառի գյուղերից։ Կարմիրգյուղի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում` ստորև. 


| Բնակչության 1831-2021 թվականների վիճակագրություն |
| --- |
| 

| Տարի | Բնակչություն |
| --- | --- |
| 1831 | 709 մարդ |  |
| 1873 | 1061 մարդ |  |
| 1897 | 1744 մարդ |  |
| 1926 | 2442 մարդ |  |
| 1939 | 2895 մարդ |  |
| 1959 | 3466 մարդ |  |
| 1970 | 4389 մարդ |  |
| 1979 | 4714 մարդ |  |
| 1989 | 5600 մարդ |  |
| 2001 | 5448 մարդ |  |
| 2011 | 4964 մարդ |  |
| 2021 | 6291 մարդ |  |

 |

Պատմություն
-----------

Դժվար է ասել, թե երբ է հիմնադրվել Նոր Բայազետից դեպի հարավ – արևելք գտնվող Ղուլալի անվանված (ներկայումս՝ Կարմիրգյուղ) այս տարածքը, սակայն ավերակների, գերեզմանաքարերի, խաչքարերի արձանագրությունները վկայում են, որ այն հնագույն բնակավայր է եղել։

Գյուղում գտնվել է Արտաշես Առաջինի սահմաքար՝ արամեերեն արձանագրությամբ։ Արամեերեն արձանագրությամբ սահմանաքարերից մինչև այժմ գտնված վեցից հինգը հայտնաբերվել են Գեղարքունիքում։

Կարմիրգյուղը XV դարից եղել է Գեղարքունիքի մելիքներից Փիրհամզայի տոհմի նստավայրը։ Անշուշտ, անմտություն կլինի կարծել, թե գյուղը, որպես բնակավայր գոյություն է ունեցել հենց այս շրջանից։ Նոր Բայազետի վրա գերիշխող բլրի վրա,այսօր էլ պահպանվում են ուրարտական Խալդի աստծուն նվիրված ամրոցի մնացորդները, որը կառուցվել է Ռուսա I-ի օրոք։

Գյուղի հայկական հին անունը մոռացվել է։ Եղած նյութերով վերականգնել հնարավոր չի։ Ըստ մի ձեռագրի՝ 1664թ․-ին գյուղը կոչվել է Ղուլալի, ինչի մասին վկայում է  «գրեցաւ․․․ ի յերկիրս Գեղամա, ի գիւղս որ կոչի Ղուլալի» արձանագրությունը։

Տաթևի վանքի ձեռագրերում պահպանվել է մի փաստաթուղթ, ըստ որի Գեղարքունիքի մելիքներն ու տանուտերերը 1513 թվականին եկել են Տաթև, քանի որ  Գեղարքունիքը գտնվել է վանքի թեմի կազմում։ Վավերագրերում հիշատակվող մելիք Փիրհամզայի նստավայրը՝ ըստ արձանագրությունների և խաչքարերի գրությունների, եղել է Ղուլալիում։ Այստեղ է եղել նաև Փիրհամզայի գերդաստանի գերեզմանատունը։

Գյուղը նախկինում մտնում էր Երևանի նահանգի Նոր Բայազետի գավառի մեջ։ Կարմիրգյուղ համայնքի բնակիչների նախնիները ներգաղթել են Էրզրումի նահանգի Բայազետ գավառից 1830 թվականին, 140 ընտանիք՝ 709 բնակիչներով։ Այժմ ունի 6033 բնակիչ (2022թ.)։

Տնտեսություն
------------

Գյուղի բնակչությունը զբաղվել և այժմ էլ զբաղվում է անասնապահությամբ, բանջարաբուծությամբ, երկրագործությամբ։

1976 թ. գյուղը գազաֆիկացվել է։

Կարմիրգյուղ գյուղն ունի երկու միջնակարգ դպրոց, մեկ մանկապարտեզ, բուժամբուլատորիա, երաժշտական դպրոց, գրադարան և երկու նախակրթարան

Պատկերասրահ
-----------

* 
* Կարմիրգյուղի Ս. Գրիգոր եկեղեցի
* 
* 

Նախկինում գյուղում արդյունաբերություն չի եղել։ Եղել են ձիթհաններ, ջրաղացներ, դուքաններ։ Պահպանվել է ջրաղացներից մեկը` իր նախնական վիճակում, որը գործում է ըստ անհրաժեշտության։ Այժմ գյուղն ունի հացի կոմբինատ, որը հիմնադրվել է 1968 թ. գուլպայի արտադրամաս։ 1958 թ. գյուղում շահագործման հանձնվեց գորգի ֆաբրիկայի շենքը, որտեղ աշխատում էին մոտ 600 գորգագործներ։ Համաշխարհային ճանաչում ունեն ֆաբրիկայի արտադրած Վան, Գյումրի, Լոռի, Այգեստան, Կարս, Զանգեզուր և այլ գորգերը։

1996 թ. ֆաբրիկան սեփականաշնորհվեց և անվանվեց «Հայր և որդի Ենգոյաններ» ՍՊԸ։

Գյուղն ունի բազում արհեստավորներ՝ հյուսներ, որմնադիրներ, դերձակներ, բրուտներ, դարբիններ, սափրիչներ, ոսկերիչներ, կոշկակարներ, ներկակարներ և այլն։

Տեսարժան վայրեր
---------------

Գյուղում և շրջակայքում պահպանվել են գյուղատեղի, եկեղեցի (խոնարհված վանք), մատուռ (Թուխ Մանուկ), կիկլոպյան ամրոցի ավերակներ, խաչքարեր, գերեզմանոցներ, դամբարաններ։ Առաջին անգամ հիշատակվում է 1654 թվականին։

Կարմիրգյուղի տարածքում կան բազմաթիվ պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձաններ։

Տես նաև
-------

* Գեղարքունիքի մարզ

Արտաքին հղումներ
----------------

* Կարմիրգյուղ բնակավայրը «GEOnet Names Server» կայքում։
* World Gazeteer: Armenia(չաշխատող հղում)
 – World-Gazetteer.com
* 2001 թվականի Հայաստանի մարդահամարի արդյունքները, Հայաստանի վիճակագրական կոմիտե
* Kiesling, Brady (2005), *Rediscovering Armenia: Guide*, Yerevan, Armenia: Matit Graphic Design Studio
* Brady Kiesling, *Rediscovering Armenia*, p. 44, available online at the website of the Internet Archive:

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Գեղարքունիքի մարզի համայնքների մասին տեղեկություններ մարզպետարանի կայքում, *(արխիվացված 12․08․2023 թվականին)*։
2. ↑  «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», հտ. 3, էջ 53
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Հայաստանի Հանրապետության բնակավայրերի բառարան (հայ.) — Երևան: 2008. — էջ 110. — 184 p.
4. ↑  *Կորկոտյան Զ.* Խորհրդային Հայաստանի բնակչությունը վերջին հարյուրամյակում (1831-1931) (հայ.) — Երևան: 1932. — 185 p.
5. ↑  Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքները (հայ.)
6. ↑
7. ↑  Վաչիկ, Շահբազյան. *Կարմիրգյուղ*. Տոներ. էջեր 11–13.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Գեղարքունիքի մարզ |
| --- |
|  |
| Քաղաքներ | Գավառ • Ճամբարակ • Մարտունի • Սևան • Վարդենիս |  |
|  |
| Գյուղեր | Ազատ • Ախպրաձոր • Ակունք • Աղբերք • Այգուտ • Այրք • Անտառամեջ • Աստղաձոր • Ավազան • Արեգունի • Արծվանիստ • Արծվաշեն1 • Արտանիշ • Արփունք • Բերդկունք • Գանձակ • Գեղամաբակ • Գեղամասար • Գեղամավան • Գեղարքունիք • Գեղաքար • Գեղհովիտ • Գետիկ • Դարանակ • Դդմաշեն • Դպրաբակ • Դրախտիկ • Երանոս • Զոլաքար • Զովաբեր • Թթուջուր • Լանջաղբյուր • Լիճք • Լճաշեն • Լճավան • Լճափ • Լուսակունք • Խաչաղբյուր • Ծակքար • Ծաղկաշեն • Ծաղկունք • Ծափաթաղ • Ծովագյուղ • Ծովազարդ • Ծովակ • Ծովասար • Ծովինար • Կալավան • Կախակն • Կարճաղբյուր • Կարմիրգյուղ • Կութ • Կուտական • Հայրավանք • Ձորագյուղ • Ձորավանք • Մադինա • Մարտունի • Մաքենիս • Մեծ Մասրիկ • Ներքին Գետաշեն • Ներքին Շորժա • Նորաբակ • Նորակերտ • Նորաշեն • Նորատուս • Շատջրեք • Շատվան • Շորժա • Չկալովկա • Ջաղացաձոր • Ջիլ • Սարուխան • Սեմյոնովկա • Սոթք • Վահան • Վաղաշեն • Վանևան • Վարդաձոր • Վարդենիկ • Վարսեր • Վերին Գետաշեն • Վերին Շորժա • Տորֆավան • Տրետուք • Փամբակ • Փոքր Մասրիկ
1 — գյուղը գտնվում է Ադրբեջանի վերահսկման տակ |
|  |
| Պորտալ:Գեղարքունիքի մարզ |

 |