recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Գեորգ Մխլայիմ Կոստանդնուպոլսեցի**, 18 դարի 1-ին կեսի աստվածաբան, մատենագիր, վարդապետ։

Կենսագրություն
--------------

Սովորել է Փարիզում, տիրապետել լատիներենին, հունարենին և ֆրանսերենին։ Բուռն գործունեություն է ծավալել հատկապես Հովհաննես Կոլոտի պատրիարքության (1715-1741) տարիներին։ 

Գրել է դավանաբանական երկեր և ճառեր, որտեղ շոշափել է ժամանակի եկեղեցական գաղափարկան պայքարի հարցեր։

Գեորգ Մխլայիմ Կոստանդնուպոլսեցու առաջին՝ «Գիրք վիճաբանութեան ընդդէմ երկաբնակաց» երկը երկար ժամանակ ընդունվել է որպես հեղինակային ամբողջական գործ, բայց իրականում բաղկացած է 2 գրքից՝ «Ճշմարիտ նշանակութիւն կաթուղիկէութեան եւ հերձուածողութեան» հեղինակային երկից և «Յաղագս Պահոց»՝ լատիներենից նրա թարգմանած ու ժամանակի դասական գրաբարով շարադրած աշխատությունից։ 

2-րդ գրքի տիտղոսաթերթին՝ «Պահք առաջին քրիստոնէից. ցուցեալ ի թղթոյն սրբոյն Օգոստինոսի։ Թարգմանութեամբ շարադրողի վերոյ գրեցեալ գրքոյն»։ Տպագրվել է 1734 թվականին Կոստանդնուպոլսում՝ Մարտիրոս Սարգսյանի
տպարանում (256 էջ, 4o, 17 x 12սմ)։ Վերահրատարակվել է 1750 թվականին՝ նույն տպարանում՝ «Ճշմարիտ նշանակութիւն կաթուղիկէութեան» վերնագրով (272 էջ, 8o, 11,1 x 6,7 սմ)։

Հայ հնատիպ գրքի շրջանում տպագրվել են նաև Գեորգ Մխլայիմ Կոստանդնուպոլսեցու՝ «Ճառ վասն Ծննդեան եւ Չարչարանաց Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի» հայատառ թուրքական գիրքը. առաջին անգամ՝ 1787 թվականին Կոստանդնուպոլսում՝ Հովհաննես և Պողոս տպարանում (67 էջ, 80)։ Վերահրատարակվել է՝ 1796 թվականին Կոստանդնուպոլսում՝ Պողոս Հովհաննիսյանի տպարանում։ Տիտղոսաթերթին՝ «Ճառ ամենամաքուր Ծննդեան, եւ կտակ՝ Չարչարանաց…» (63 էջ, 8o, 12,6 x 8 սմ)։ 

1793 թվականին Կոստանդնուպոլսում՝ Մայր դպրատան տպարանում (71 էջ, 8o, 13,2 x 8 սմ)։ «Վկայութիւնք Հայրապետաց յաղագս միոյ բնութեանն Քրիստոսի» (1749–1750 թվականներին) երկը. առանց տպագրության վայրի և տպարանի
հիշատակության (118 էջ, 8o, 11 x 6,5 սմ)։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Գեորգի Գերասիմի Ավթանդիլով** (սեպտեմբերի 21, 1922(1922-09-21), Ղզլար, Kizlyarsky Otdel, Թերեքի մարզ, Խորհրդային Ռուսաստան), հայ ախտաբան։ Բժշկական գիտությունների դոկտոր (1965), պրոֆեսոր (1971)։ Խորհրդային Միության գիտության վաստակավոր գործիչ (1990)։ Ռուսաստանի բնական Գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս (1992)։ Հյուսիսային Օսիա-Ալանիա Հանրապետության գիտության վաստակավոր գործիչ (1999)։ Կաբարդա-Բալկարական Ինքնավար Հանրապետության վաստակավոր բժիշկ։

Կենսագրություն
--------------

1951 թվականին ավարտել է Հյուսիսային Օսիայի պետական բժշկական ինստիտուտը։ 1951-1965 թվականներին եղել է Կաբարդա-Բալկարիայի գլխավոր հիվանդանոցի ախտաբանական բաժանմունքի վարիչը, 1965-1975 թվականներին՝ Մոսկվայի բժշկական գիտությունների ակադեմիայի մարդու ձևաբանության ինստիտուտի ձևաչափության ամբիոնի վարիչ, 1965-1979 թվականներին՝ Ախտաբանների համամիութենական գիտական ընկերության գլխավոր քարտուղար,
1974-1984 թվականներին՝ Խորհրդային Միության առողջապահության նախարարության գլխավոր ախտաբան-անատոմ, 1975-1990 թվականներին՝ Բժշկական կենտրոնական ինստիտուտի ախտաբանաանատոմային ամբիոնի վարիչ։ Մոսկվայի ախտաբանական միջազգային դպրոցի հիմնադիրն է։ 1992 թվականին Մեծ Բրիտանիայի և Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների բժշկագիտական ընկերությունների կողմից ճանաչվել է տարվա մարդ։

Աշխատանքները վերաբերում են սիրտանոթային և կենտրոնական նյարդային համակարգերի ախտաբանության, չարորակ ուռուցքների ձևաչափության, եղանակների մշակման հարցերին։

Մրցանակներ
----------

* Պավլովի անվան արծաթե մեդալ
* Շվեյցերի անվան մեդալ

Երկեր
-----

* Сосудистые сплетения головного мозга (морфология, функция, патология). Кабардино-Балкария, Нальчик, 1962 г.
* Введение в количественную патологическую морфологию. Москва, 1980 г.
* Медицинская морфометрия. Москва, 1990 г.

Գրականություն
-------------

* Айриян А. П. Армянские учёные-медики.- Ереван, 1998 г.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005*


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 11255 |

 |
**Բազիլիկ**, ձգված ուղղանկյուն հատակագծով կառույց, որ ծածկը կրող սյունաշարերով (մույթաշարերով) ներքուստ բաժանված է 3 կամ 5 երկայնական մասերի՝ այսպես կոչված նավերի։ Աբսիդով վերջափակվող միջին ավելի լայն ու բարձր նավը, որ անվանում են նաև գլխավոր, լուսավորվում է կողային նավերի միաթեք տանիքներից վեր բարձրացող պատերին արված լուսամուտներից։ Բազիլիկը՝ որպես հասարակական կառույց, առաջացել է Հունաստանում։ Այնտեղ բազիլիկը բարձր սրահ էր, որում բասիլևսը նիստեր էր գումարում։ Հռոմում այն կազմակերպվել է որպես ճարտարապետական օրգանիզմ, որը գործածվել է որպես դատավարության սրահ, շուկա, բորսա և մեծ մասամբ եղել է ֆորումի կազմում։ Քրիստոնեությանը անցման շրջանում հին բազիլիկները օգտագործվել են որպես համայնքի ժողովատեղի։ Հայկական «բազիլիկ» կոչված տաճարները հիմնականում երկթեք տանիքի տակ առնված թաղածածկ եռանավ սրահներ են՝ իրենց զարգացմամբ ինքնատիպ։ Հայաստանում նշանավոր են Քասախի, Տեկորի, Երերույքի, Աշտարակի, Եղվարդի և այլ բազիլիկները։

Պատկերասրահ
-----------

* Տեկորի բազիլիկը 1840 թվականի նկարումՏեկորի բազիլիկը 1840 թվականի նկարում
* Երերույքի կիսավեր բազիլիկըԵրերույքի կիսավեր բազիլիկը
* Աշտարակի Սպիտակավոր եկեղեցինԱշտարակի Սպիտակավոր եկեղեցին

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 209)։*  |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Կրուգոսվետ · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Շվեյցարական կենսագրական · Ուղղափառ |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4004629-1 · LCCN: sh85012100 · LNB: 000085679 · Microsoft: 2910596006 · NKC: ph118785 |

 |
**Բայական բառակապակցություն**, բառակապակցություն, որին բնորոշ է այն, որ գերադաս անդամը բայ է կամ տարբեր դերբայներ, իսկ ստորադաս անդամը՝ լրացումը, կարող է լինել գոյական կամ գոյականաբար առնված բառ, ածական, դերանուն, մակբայ դերբայ և այլն։

Բառակապակցության շարադասությունը գրեթե ազատ է, ոչ միատիպ, և գերադաս անդամը կարող է ունենալ նախադաս և հետադաս լրացումներ, իսկ լրացումը կարող է արտահայտվել բոլոր հոլովներով, նաև կապական հոլովառությամբ։ Շարահյուսական հարաբերակցությունը գերազանցապես խնդրառական-պարագայական է։

Կաղապարումն, ըստ գերադաս անդամի դերբայական արտահայտության, իրականացվում է անորոշ դերբայով (ժամանակ շահել, երկրներ գրավել, կողքին ընկնել), անկատար դերբայով (տուն գնալիս, գլանակ ծխելիս, բաժակ բռնելիս, քաղաքից վերադառնալիս), հարակատար դերբայով (երեկվա գրած, ձեռքից թռցրած, ուրախությունից շշմած), ենթակայական (պայմանական) դերբայով (անձրևից փախչող, թշնամուց հալածվող, համալսարանում սովորող, մատիտով գրող)։ Բայական բառակապակցությունը, ըստ ստորադաս անդամի խոսքիմասային արտահայտության, իրացվում է գոյականով (ծաղիկ քաղել, ջրում լողանալ, տիեզերք թռչել), ածականով (սուտ խոսել, մաքուր հագնվել, ազատ զգալ), մակբայով (արագ հեռանալ, շատ խոսել, շուտ վերադառնալ, կանգնել դեմառդեմ), դերբայով (հուզված արտասանել, հոգնած աշխատել, վազելիս ընկնել, քայլելիս սայթաքել), գոյականաբար առնված բառով (արածից հիասթափվել, լավով հպարտանալ, վիրավորին օգնել), դերանունով (այսքան խոսել)։

Ստորադաս անդամը կարող է արտահայտվել ուղղական-հայցական հոլովով (սիրել հայրենիքը, բերել տուն, ջրել այգին), սեռական-տրականով (քամու բերած, գնալ ջրի, անդրադառնալ հարցին), բացառական հոլովով (հեռանալ տանից, ուտել հացից, խանձվել արևից), գործիական հոլովով (աշխատել ուրագով, ուշանալ ժամերով, քայլել մայթով), ներգոյական հոլովով (ապրել քաղաքում, լողալ ծովում)։

Բայական բառակապակցության ստորադաս անդամը կարող է արտահայտվել կապական հոլովառությամբ (խոսել ապագայի մասին)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հ.Զ. Պետրոսյան, Հայերենագիտական բառարան, Երևան, 1984
Գեորգի Սաակաձեի ձիավոր արձանը Թբիլիսիի Սաակաձեի անվան հրապարակում։
**Գեորգի Սաակաձե**, Մեծ մոուրավի (1570, Քարթլիի թագավորություն - հոկտեմբերի 3, 1629(1629-10-03), Հալեպ, Օսմանյան կայսրություն), վրաց քաղաքական գործիչ և զորավար։

Ծագումով թագավորական ազնաուրներից։ 1608 թվականից Թիֆլիսի մոուրավի (կառավարիչ)։ Պայքարել է թավադների (խոշոր ֆեոդալների) դեմ՝ երկրի կենտրոնացման համար։ 1612 թվականին պալատական բանսարկությունների պատճառով անցել է Իրան, որտեղ ձեռք է բերել շահ Աբբաս I-ի վստահությունը։ 1620 թվականին շահը Սաակաձեին նշանակել է Քարթլիի մանկահասակ թագավոր Սիմոն II-ի խնամակալ, և Սաակաձեն փաստորեն դարձել է Քարթլիի կառավարիչը։ Սակայն, երբ պարսկական զորքերը սկսել են կոտորել Քարթլիի բնակիչներին, նպատակ ունենալով լիովին նվաճել երկիրը, Քարթլիի և Կախեթի բնակչությունը ապստամբել է։ Ապստամբության գլուխ է կանգնել Սաակաձեն։ 1625 թվականի հուլիսի 1-ի Մարաբդայի ճակատամարտում պարտվելուց հետո ապստամբները, պարտիզանական պայքար են սկսել։ Պարսիկները հարկադրված ճանաչել են թագավոր Թեյմուրազ I-ի թագավորությունը Քարթլ-Կախեթում։ Շուտով թավադներին հաջողվել է գժտեցնել Թեյմուրազ I-ին և Սաակաձեին։ Սաակաձեն ապստամբել է և 1626 թվականին Բազալեթի ճակատամարտում պարտվելով փախել է Թուրքիա։ Սաակաձեն սպանվել է Հալեպում։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Rodovid |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 128853379 · ISNI: 0000000045272318 · LCCN: n94050076 · VIAF: 6624022 · WorldCat VIAF: 6624022 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 105)։*  |
**«Բազուդին»**, դիազինոն, քիմիական պատրաստուկ՝ բույսերը վնասատու միջատներից պաշտպանելու համար։ Շփման ազդեցության միջատասպան է։

Արտադրություն
-------------

Արտադրվում է 40 տոկոսանոց թրջելի փոշու, 60 տոկոսանոց խտացված էմուլսիայի, 10 և 5 տոկոանոսանոց հատիկների ձևով։

Կիրառություն
------------

Կիրառվում է 1–2 անգամ շաքարի ճակնդեղի, ցորենի, առվույտի, եգիպտացորենի, բանջարեղային մշակաբույսերի բազմաթիվ կրծող և ծծող վնասատուների դեմ (ցանքերի սրսկում, հատիկների ներմուծում հող)։ Բազուդինի ծախսի չափաքանակը կախված է մշակաբույսի և պատրաստուկի ձևից։

Մշակում
-------

Վերջին մշակումը թույլատրվում է բերքահավաքից առաջ՝ 20–30 օրից ոչ ուշ։ Խիստ թունավոր է մարդկանց և կենդանիների համար։ Առավելագույն թույլատրելի կոնցենտրացիան սննդամթերքներում (հատիկ, սոխ, կաղամբ, կարտոֆիլ) 0,1 մգ/կգ է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Դոնոր** (լատ․ donor — նվիրում եմ) անձ, որը հիվանդին (ռեցիպիենտին) է տալիս իր արյունը՝ ներարկելու, հյուսվածքները (օրինակ, մաշկը) կամ օրգանը (օրինակ, երիկամը) պատվաստելու համար։ Դոնորությունը կամավոր է։ Դոնորներ կարող են դառնալ հատուկ բժշկական քննության ենթարկված առողջ, ֆիզիկապես լիարժեք, 18 տարեկանից ոչ ցածր անձինք։ 

Հայաստանում, որպես արյան դոնոր, տարեկան հանդես է գալիս շուրջ 15 հազար մարդ, բայց դոնորական արյան պահանջն ամբողջությամբ բավարարելու համար անհրաժեշտ է, որպեսզի բնակչության 2%-ը լինի արյան դոնոր։ Կարևոր պայման է հանդիսանում նաև քաշը. տղաները հագուստով պետք է կշռեն առնվազն 65, աղջիկները՝ 55 կիլոգրամ։

Արյան դոնոր
-----------

Հունիսի 14-ը Արյան դոնորի համաշխարհային օրն է։ Ողջ աշխարհում արյան դոնորությունը համարվում է բարեգործություն։ Գոյություն ունեն արյան դոնորության մշտական և ժամանակավոր բացառություններ։ Ժամանակավոր բացառված է արյուն վերցնել հղիության, մաշկի և լորձաթաղանթի հետ կատարված միջամտության, ականջի բլթակի ծակելու, ասեղնաբուժության, ջերմության բարձրացման, դեղորայքների ընդունման դեպքերում։ Մշտապես հակացուցվում են սրտանոթային, հոգեկան, ուռուցքային հիվանդությունների, սիֆիլիսի, ՄԻԱՎ-ի և այլ դեպքերում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 438)։*  |
**«Բանբեր Երևանի պետական բանասիրական համալսարանի»**, գիտական հանդես։ 

Երևանի պետական լեզվաբանական համալսարանի հրատարակություն։

Պատմություն
-----------

Լույս է տեսնում 2011 թվականից Երևանում։ 

Տպագրում է հոդվածներ լեզվաբանության, գրականագիտության, ռոմանական լեզվաբանության, ռուսական և եվրոպական գրականության, փիլսոփայության, քաղաքագիտության, երկրագիտության, մարդու իրավունքի
և պատմության, մշակութաբանության, լեզվաքաղաքականության, կրթության կառավարման, մանկավարժության, օտար լեզուների դասավանդման մեթոդիկայի, հասարակական գիտությունների, հայագիտության,
ռուսաց լեզվի, թարգմանության տեսության վերաբերյալ։ 

2012 թվականից հրատարակվում է 5 մասնագիտական պրակներով՝ «Լեզու, մշակույթ, հաղորդակցություն», «Ռոմանա-­գերմանական բանասիրություն», «Կրթության կառավարում», «Հայագիտություն և զուգադրական լեզվաբանություն», «Ռուսաստանագիտության խնդիրներ»։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Ավետիս**, Ավետիք (ծննդյան թվականը անհայտ է մոտ 1381), 14-րդ դարի 2-րդ կեսի հայ մանրանկարիչ, գրիչ և կազմող։

Կենսագրություն
--------------

Ապրել և ստեղծագործել է Սուրխաթում (Ղրիմ)։ Ավետիսի ընտանիքը Ղրիմ է գաղթել Բաբերդից 14-րդ դարի 40-ական թվականներին։ Գրչության արվեստը սովորել է հորից՝ Նատերից։ Գրիչներ են եղել նաև եղբայրները՝ Գրիգորը և Ստեփանոսը։ Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվում են Ավետիսի ընդօրինակած և պատկերազարդած 1344, 1346, 1347, 1348 թվականներին Ավետարանները (ձեռագրերից № № 7636, 7637, 7742, 7857, 1364, 1371 թվականներին ճաշոցները (ձեռագրերից № 4656, 7449) և 1355 թվականին ընդօրինակած ժողովածուն (ձեռագրերից № 6938)։

Նրա ձեռագրերից կան նաև Բրիտանական թանգարանում (Լոնդոն), Վիեննայի Մխիթարյան մատենադարանում և ՎՍԽՀ ԳԱ Կեկելիձեի անվան հին ձեռագրերի ինստիտուտում (Թբիլիսի)։ Ավետիսի արվեստին հատկանշական է բուն Հայաստանի և կիլիկյան գեղանկարչության ավանդույթների զուգորդումը, սակայն նկարիչն ավելի հակված է կապույտ խորքով նկարների մոնումենտալ լուծմանը, շեշտված ուրվագծերին, ցայտուն արտահայտված արևելյան դեմքերով ֆիգուրների պատկերմանը, որ հատուկ են բուն Հայաստանի արվեստին։ Մահացել է 1381 թվականից առաջ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 1. — էջ 610.


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 611)։*  |
**Բալաբեկ Գրիգորի Մելյան** (դեկտեմբերի 12, 1926(1926-12-12) - սեպտեմբերի 12, 2020), հայ գրադարանագետ, մատենագետ, բանասեր, բանասիրական գիտությունների թեկնածու (1985), պրոֆեսոր (1986)։

Կենսագրություն
--------------

Բալաբեկ Մալյանը ծնվել է 1926 թվականի դեկտեմբերի 12-ին Կարմիրաղբյուր գյուղում (այժմ՝ ՀՀ Տավուշի մարզում)։ 1964 թվականին ավարտել է Երևանի հեռակա մանկավարժական ինստիտուտի գրադարանագիտության, իսկ 1966 թվականին՝ բանասիրության բաժինները։ 1961-1962 թվականներին աշխատել է Երևանի Ա. Իսահակյանի անվան քաղաքային, 1962-1972 թվականներին՝ Խնկո Ապոր անվան ազգային մանկական գրադարաններում։ 1972 թվականին սկսել է դասավանդում է ՀՊՄՀ-ում. 1986-1998 թվականներին եղել է գրադարանագիտության և մատենագիտության ամբիոնի վարիչ։

Լույս են տեսել Բալաբեկ Մելյանի «Մանկական գրականության մատենագիտություն» (1982), «Կարմիր աքլոր» շաբաթաթերթի մատենագիտությունը» (1982), ««Կարմիր ծիլեր» հանդեսի մատենագիտությունը (1923–1941 թթ.)» (1983), «Գիտա-ճանաչողական մանկական գրականության մատենագիտությունը» (հ. 1, 2, 1985, 1988), «Լևոն բեկ» (1999), «Գրքի երախտավորներ» (2002), «Տավուշյան ավանդապատումներ» (2009), «Գիրքը Վախթանգ Անանյանի կյանքում» (2003), «Գրքագիտություն» (2012) աշխատությունները, «Հովհաննես Շիրազին։ Ձոներգեր, նմանակումներ, երգեր» (2003) բանաստեղծությունների ժողովածուն, «Իմ Շիրազը» (2009) հուշագրությունը, «Մելունց Շամիրը» (2011), «Մեր ժամանակը» (2013) վավերագրական վիպակները, կազմել է Հ. Շիրազի, Խնկո Ապոր, Մ. Դարբինյանի, Վ. Անանյանի և ուրիշների կենսամատենագիտությունները, կազմել և հրատարակել է «Շիրազյան խնկաբույր մասունքներ» (2007) բանաստեղծությունների ժողովածուն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Գրքի երախտավորներ», Բալաբեկ Մելյան

Արտաքին հղումներ
----------------

* Բալաբեկ Մելյան
* Մշակութային օրագիր. Բալաբեկ Մելյան

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |


1. ↑  «Մշակութային օրագիր. Բալաբեկ Մելյան»։ 10,05,2022
|  |
| --- |
| **Բալենի սովորական** |
| Բալենի սովորականԲալենի սովորական |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Վարդածաղկավորներ (Rosales) |
| **Ընտանիք** | Վարդազգիներ (Rosaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Սալորայիններ (Amygdaloideae) |
| **Տրիբա** | *Amygdaleae* |
| **Ցեղ** | Սալորենի *(Prunus)* |
| **Տեսակ** | **Բալենի սովորական** *(P. cerasus)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Prunus cerasus***L. 1753 |

 **Բալենի սովորական**  (լատին․՝ Cerasus vulgaris Mill.), մինչև 3-4 մ բարձրությամբ ցածրաճ ծառ է՝ գնդաձև սաղաթով։

Կենսաբանական նկարագիր
---------------------

Տերևները էլիպսաձև են կամ հակառակ ձվաձև։ Ծաղիկները հավաքված են հովանոցաձև ծաղկաբույլերում, 2-4 -ական են, սպիտակ։ Կորիզապտուղները բաց կարմրավուն են, համեղ և հյութալի։ Ծաղկում է ապրիլին, պտուղները հասունանում են հունիս-հուլիսին։ Երիտասարդ ընձյուղները սկզբում կանաչ են, այնուհետև ստանում են կարմրագորշավուն գունավորում։ Պատկանում է վարդազգիների ընտանիքին սալորայինների ենթաընտանիքին։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Կովկասում, Ղրիմում, Եվրոպայում։ Հայաստանում վայրիացած հանդիպում է գրեթե բոլոր շրջաններում։Հայկական ՍՍՀ-ում հանդիպում է հյուսիսային և կենտրոնական շրջաններում։ Մշակվում է ամենուրեք։ Բնական պայմաններում աճում է բոլոր գոտիներում, համեմատաբար հարուստ և խոնավ հողերի վրա։

Նշանակություն
-------------

Պտուղները օգտագործվում են թարմ վիճակում և վեամշակված (մուրաբա, տարբեր հյութեր ու ըմպելիքներ)։ Պտուղները պարունակում են 6-15% շաքարներ, 13-15% C վիտամին, կարոտիններ և այլն։ Չորադիմացկուն է, լուսասեր, ցրտադիմացկուն։ Մշակության մեջ հայտնի են բալենու բազմաթիվ սորտեր, որոնց համար որպես հիմնական պատվաստակալ հանդիսանում է սովորական բալենին։ Գնահատվում է նաև որպես բարձր գեղազարդ ծառատեսակ։Լավ մեղրատու է, մեկ ծառից ստացվում է մինչև 4,3 կգ մեղր։ Պարունակում են 80-86 % ջուր, 1,5-2,5 % թթուներ, 0,75-1,3 % ազոտային նյութեր։ Կորիզը պարունակում է 35 % ճարպ, որն օգտագործում են օճառի արտադրության պրոցեսում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Լ․Վ․ Հարությունյան, Քո շրջապատի ծառերը

Գրականություն
-------------

* Ծառագիտություն, Ժ. Հ. Վարդանյան

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | UNII |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4132266-6 · LCCN: sh85125443 · NKC: ph281335, ph498558 |

 |
|  |
| --- |
| **Բերե Արդանպոն** |
|  |

**Բերե Արդանպոն**, **Արդանպոն**, **Ֆերդինանտ**, տանձենու բելգիական սորտ, որը ստացվել է անհայտ սորտի սերմնացանքից։

Ծագում
------

Սորտը 1759 թվականին ստացել է Նիկոլա Հարդենփոնը, որը քահանա էր և հոգևոր խարհրդական Բելգիայում՝ Մոնտ Պանիսելում։

Նկարագրություն
--------------

Ծառը միջին բարձրության կամ բարձր է՝ բրգաձև խիտ սաղարթով։ Պտղաբերությունը՝ տնկման 10-12-րդ, գաճաճ պատվաստակալի վրա աճեցրածինը՝ 3-4-րդ տարում։ Պտուղը՝ խոշոր (150-400 գ), զանգակաձև, անհավասարակողմ։ Պտղի երկարությամբ ձգված են լայն, պարզ արտահայտված կողեր։ Մաշկը՝ հարթ, շատ նուրբ, միջին հաստության, փայլուն կամ փայլատ (խոնավ վայրերում), բերքահավաքի ժամանակ՝ բաց կանաչ, արևահայաց կողմում՝ աղյուսակարմիր շառագունած, լրիվ հասունացման ժամանակ՝ բաց դեղին։ Պտղամիսը՝ սպիտակ, շատ նուրբ, հյութալի, հալվող, քաղցր, հաճելի թթվությամբ ու բույրով և յուրահատուկ հաճելի թույլ տտիպությամբ, գերազանց աղանդերային որակի։ Բերքահավաքը՝ հոկտեմբերի կեսին։ Սպառողական հասունացումը՝ դեկտեմբեր-հունվարին, պահպանվում է մինչև հունվարի վերջը (սառնարանում՝ 6-7 ամիս)։ Բերքատվությունը՝ 150-200 ց/հա։ Համեմատաբար ցրտադիմացկուն է։ Ինքնամուլ է։ Լավագույն փոշոտիչներն են՝ տանձենու Բերեբոսկ, Վիլյամս, Կլապպիսիրելի, Պասս Կրասսա, Սեն Ժերմեն, Ձմեռնուկ սորտերը։ Պտուղներն օգտագործվում են թարմ վիճակում։

Հոմանիշներ
----------

* *Poire Beurré d'Ardenpont*
* *Beurré de Cambron*
* *Goulu morceau*
* *Glout Morceau*
* *Gloux Morceau*
* *Hardenponts Winterbutterbirne*
* *Beurré d'Hardenpont Belge*
* *Beurré de Kent*
* *Beurré Lombard*
* *Beurré d'Arenberg*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Poires d'hiver*, tome 1.
2. ↑  André Leroy, *Dictionnaire de pomologie*, tome 1, 1867, P..
3. ↑  *Pomone tournaisienne*, Barthélemy Charles Joseph Dumortier, M. W. Brown, Société royale d'horticulture et d'agriculture de Tournai, Casterman, 1869, 244 pages.


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Ավտոախտահանիչ կայանք**, շինությունների և տարածքի (անասնաբուծական ֆերմաների, սպանդանոցների, կենդանիների բեռնման և բեռնաթափման կայանների, հացահատիկապահեստարանների, բանջարապահոցների և այլն) ախտահանման և միջատազերծման մեքենա։

Նկարագրություն
--------------

Ավտոախտահանիչ կայանքով հնարավոր է ջուր, ախտահանող և այլ հեղուկներ տեղափոխել և լցնել հակատզային ու հակաքոսային գուռերը։ Ցիստեռնը լցնում են հեղուկով, որտեղից այն բեռնատար ավտոմեքենայի (որի շասսիի վրա տեղակայված է կայանքը) շարժիչի ստեղծած վակուումի և ճնշման ազդեցությամբ մղվում է ախտահանվող օբյեկտներ։ Օդը նոսրացնելու նպատակով ցիստեռնը խողովակաշարով միացնում են շարժիչիներ թողման համակարգին։ Ցիստեռնում ճնշում ստեղծելու համար որոշ ավտոախտահանիչ կայանքներում օգտագործում են ճնշակ։ Ջերմամեխանիկական աերոզոլային գեներատորի համար նախատեսված՝ ավտոախտահանիչ կայանքի սարքավորումների համալիրի մեջ մտնող ախտահանիչ լուծույթներն ու աերոզոլային հեղուկը պահվում են ցիստեռնի կողքերին ամրացրած տակառներում։ Թողարկվում են հեղուկաօդաճնշիչ կայանքներ, ախտահանող մեքենաներ և ավտոախտահանիչ կայանքի այլ տեսակներ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
Էդգար Դեգա. «Բալետմայստեր Ժյուլ Պերոն» 1875
**Բալետմայստեր** (գերմ.՝ Ballettmeister), բալետի, պարերի, երգչախմբային համարների, օպերայում և բալետում պարային համարների հեղինակ և բեմադրող։ Բալետմաստերը ստեղծում է պարային համարներ, կարգավորում է շարժումները, ընտրում է կերպարների գրիմը ու հագուստները, ինչպես նաև դեկորային ցուցադրությունները։ Այս ամենը միտված են իդեալական մթնոլորտ ստեղծելու համար։ Պարի կամ ներկայացման պատրաստությունը տեղի է ունենում փորձերի ժամանակ։ Եզրափակիչ արարողությունը լինում է հանդիսատեսին կամ հեռուստադիտողին ներկայացման կամ բալետի ցուցադրությունը։

Հենվելով գրական սցենարի՝ լիբրետտոյի թեմատիկ զարգացման և երաժշտական կառուցվածքային ձևերի, ներկայացման նկարչական-դեկորատիվ ձևավորման վրա, օգտագործելով պարի և մնջախաղի արտահայտչամիջոցները՝ ստեղծում է բալետի բեմական գործողության ռեժիսորական կոմպոզիցիան և խորեոգրաֆիկ տեքստը։ Բեմադրման տարբեր փուլերում համագործակցում է կոմպոզիտորի, դիրիժորի, նկարչի, սցենարիստի և դրամատիկական տեսարանների ռեժիսորի հետ։ Գեղարվեստական մտահղացման իրագործումն անմիջականորեն պայմանավորված է պարող-արտիստներով։ Բալետի բեմադրությանը մեծապես նպաստում է նաև բալետմայստեր-փորձավարը, որի շնորհիվ պարողները յուրացնում են դերապարերը։

Հայկական բալետի ձևավորմանն ու զարգացմանը մեծապես նպաստել են բալետմայստերներ Իլյա Արբատովը, Ազատ Ղարիբյանը, Վիլեն Գալստյանը, Մաքսիմ Մարտիրոսյանը, Եվգենի Չանգան, Զարեհ Մուրադյանը, Ա. Ասատրյանը և ուրիշներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Балетмейстер* հոդվածը Սովետական մեծ հանրագիտարանում


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4452780-9 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 230)։*  |
**«Բանք քերթողականք»**, միջնադարյան ձեռագիր բառարան. հայտնի է տասնյակ գրչագիր օրինակներով։

Պատմություն
-----------

Հնագույնը, ընդօրինակված 1282 թվականին, պահվում է Փարիզի ազգային գրադարանում։ 

Կան «Բանք քերթողականք»-ի 10-ից ավելի տարբերակներ (Մատենադարան, ձեռագեր № 267, 451, 531, 1654, 2019, 2381, 3170, 3937, 4149, 4612, 7250, 8198)։

Բառարանի ամենահին ձեռագիրը Երզնկայում 1303-1305 թվականներին Կարապետ Երեց, Սարգիս և Շահինշահ գրիչների ընդօրինակածն է։

«Բանք քերթողականք» շարունակ փոփոխվել ու համալրվել է, բառացանկ են ներառվել խոսակցական լեզվում և գրական երկերում օգտագործված նոր բառեր (ընդգրկում է շուրջ 9500 բառ)։ 

Բառարանի համառոտ գրչագրերից մեկի հիման վրա Երեմիա Մեղրեցին 1485 թվականին կազմել է «Բառգիրք հայոց»-ը, որն ավելի ուշ համալրվել և տպագրվել է 1698 թվականին՝ դառնալով հայերեն առաջին տպագիր բացատրական բառարանը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Արչիդոնայի ամրոց** (իսպ.՝ Castillo de Archidona), հանդիսանում է ամրություն Արչիդոնա քաղաքում (Իսպանիա) Մալագա նահանգում, որը գտնվում է ավերակների մեջ։
Ամրոցը գտնվում է Սիերրա դե Գրասիայի ամենաբարձր մասում և բաղկացած է երկու մասնաբաժնից։ Պահպանվել են ամրոցի պատերի հետքերը, ջրամբարը և հիմնական աշտարակը։ Մզկիթի ներսի մասի մնացորդները նույնպես պահպանվել են, որի վրա հետո կառուցել է Տիրամայր Գրասիայի սրբարանը։ Պատերի մնացորդների վրա արաբների կողմից 9-րդ դարում եղել է վերակառուցում, Նազարի ժամանակաշրջանում` XIII դարում, ամրոցը վերակառուցվել է։
Արչիդոնան կոչվել է Մեդինա Արխիդունա, եղել է մուսուլմանների կարևոր կենտրոն` մայրաքաղաքը Սորա-դե-Ռայյա, որի մեծ մասը մտնում է Մալագա պրովինցիայի մեջ, որտեղ 756 թվականին էմիր է հռչակվել Աբդերրաման I-ը։ Ամրոցը մի քանի անգամ գրավվել է Իբն Խաֆսունի կողմից, հետագայում` 907 թվականին, գրավվել է Աբդերրաման III կողմից։

Ամրոցի մնացորդները հայտարարվել են Մշակութային հետաքրքրություն։

Տես նաև
-------

* Anexo:Fortificaciones de la provincia de Málaga

Արտաքին հղումներ
----------------

* Fotografías e historia del Castillo de Archidona Archived 2009-08-20 at the Wayback Machine.

1. ↑  Digital Guide to the Cultural Heritage of Andalusia (իսպ.)
2. ↑  Wiki Loves Monuments monuments database — 2017.
Ֆրեդերիկ Շոպենի չորս բալլադներից առաջինը, կատարում է Ֆրանկ Լևին
**Բալլադ** (ֆր.՝ *ballade*, պրովանս.՝ *balada*, < լատ. *ballo* – պարել), նախապես՝ ժողովրդական պարերգ։ Միջնադարում՝ ռոմանական ժողովուրդների քնարական խմբային պարերգ՝ կրկներգով։ 12–13-րդ դարերում եղել է տրուբադուրների և տրուվերների երաժշտաբանաստեղծական կարևոր ժանրերից։ Վերածննդի դարաշրջանում բալլադը դարձել է քնարական բնույթի, ձևավորվել է նրա բազմաձայն տեսակը (առավել զարգացած նմուշներ ստեղծել է Գիյոմ դը Մաշոն՝ Ֆրանսիայում)։

Պատմություն
-----------

15-րդ դարում այն մոտեցել է շանսոնին։ Աստիճանաբար (հատկապես՝ Անգլիայում) ձևավորվել է որպես պատմողական, սյուժետային բնույթի երգ (կատարել են մենակատար երգիչն ու երգչախումբը)։ Վոկալ բալլադի վերելքը պայմանավորված էր 18-րդ դարի կեսի պրոֆեսիոնալ պոեզիայում բալլադի վերածննդի հետ։ Ռոմանտիզմի շրջանում երաժշտության մեջ ձևավորվել է գործիքային բալլադ, որտեղ էպիկական պատումը համադրվել է սուր դրամատիկական, հաճախ՝ սյուժետային զարգացման, իսկ դաշնամուրային քնարականությունը՝ գեղանկարչական պատկերների հետ։ Լավագույն նմուշներ են Ֆրեդերիկ Շոպենի չորս բալլադները։

Ժամանակակից երաժշտության մեջ տարբերում են բալլադի բանահյուսական, հերոսական և այլ տեսակներ։

### Բալլադը հայ պրոֆեսիոնալ երաժշտության մեջ

Հայ պրոֆեսիոնալ երաժշտության մեջ հայտնի են Ալեքսանդր Սպենդիարյանի «Ձկնորսն ու փերին», Ռոմանոս Մելիքյանի «Ծերուկ ալևոր կար մի թագավոր», Արամ Խաչատրյանի «Բալլադ բասի համար», Անուշավան Տեր-Ղևոնդյանի «Բալլադ 26 կոմիսարների մասին» (ձայնի և նվագախմբի համար), Առնո Բաբաջանյանի «Հերոսական բալլադը»՝ դաշնամուրի և նվագախմբի համար, Հարո Ստեփանյանի, Ալեքսանդր Հարությունյանի դաշնամուրի և այլ բալլադներ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Էուսեբիո Բերնարդինո Լարգի** (իտալ.՝ *Eusebio Bernardino Larghi*, փետրվարի 27, 1812(1812-02-27), Վերչելի, Պիեմոնտ, Իտալիա - հունվարի 2, 1877(1877-01-02)), իտալացի վիրաբույժ, ով ոսկրային վիրաբուժության ռահվիրաներից է։ Նա մշակել է ոսկրային բեկորների հեռացման հմտություն, ինչը հեշտացնում էր դրանց վերականգնումը։ Նա նաև օգտագործել է արծաթի նիտրատը` վարակված հյուսվածքի խարանման նպատակով։ Լարգին մշակել է վիրաբուժական գործիքներ` ոսկրերի տեղում հատման համար։

Բերնարդինո Լարգին ծնվել է Վերչելի քաղաքում, Ֆրանչեսկո ու Մարիա Ջուդիչեների ընտանիքում։ Նա բժշկություն է ուսումնասիրել Թուրինի և Ջենովայի համալսարաններում, ինչից հետո սկսել է բժշկել իր տանը։ 1838 թվականին նա աշխատանքի է անցել Վերչելիի գլխավոր հիվանդանոցում։ 1844 թվականին դարձել է դրա գլխավոր բժիշկը և պաշտոնավարել է մինչև 1860 թվականը։ Նա ուսումնասիրել է բժիշկ Միկելե Տրոյայի աշխատությունները, որոնցում վերջինս անդրադարձել է ոսկրի տեղում վերականգնմանը։

1852 թվականին նա կարողացել է կանխարգելել հիվանդի մոտ նեկրոզի զարգացումը ստորին ծնոտում` հատուկ վիրահատական գործիքներով հյուսվածքի հեռացման շնորհիվ։

Աշխատանքից հեռանալուց հետո նա ներքաշվել է իր` մահացած պարտապան եղբոր դեմ դատական գործերի մեջ և սնանկացել է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Arieti, Stefano (2004)։ «Larghi, Eusebio Bernardino»։ *Dizionario Biografico degli Italiani. Volume 63*
2. ↑  Lazzeri Davide, Gatti Gian Luca, Romeo Gianfranco, Balmelli Bruno, Massei Alessandro (2009)։ «Bone Regeneration and Periosteoplasty: A 250-Year-Long History»։ *The Cleft Palate-Craniofacial Journal* (անգլերեն) **46** (6): 621–628։ ISSN 1055-6656։ doi:10.1597/08-085.1
3. ↑  Spina, Nunzio (2018)։ «Il chirurgo solitario che apriva nuove vie!B. Larghi da Vercelli»։ *Giornale Italiano di Ortopedia e Traumatologia* (իտալերեն) **44**: 150–158


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Իտալացիների կենսագրական բառարան |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | VIAF: 88629380 · WorldCat VIAF: 88629380 |

 |
**Գլեն Անտոն (Դոք) Ռիվերս** (անգլ.՝ *Glenn Anton "Doc" Rivers*, հոկտեմբերի 13, 1961(1961-10-13), Չիկագո), ամերիկացի նախկին բասկետբոլիստ, բասկետբոլային մարզիչ։ Ներկա պահին հանդիսանում է Բասկետբոլի ազգային ասոցիացիայի (NBA) «Լոս Անջելես Կլիպերս» ակումբի գլխավոր մարզիչը և բասկետբոլային գործառնությունների նախագահը։

Դպրոցական կարիերան անցկացրել է Մեյվուդի (Իլինոյս նահանգ) «Պրովիզո սթրիթ» ավագ դպրոցում, որից հետո ընդունել է Մառքեթի համալսարանի կրթաթոշակային ծրագիրը։ Համալսարանի բասկետբոլային հավաքականում Ռիվերսն անցկացրել է 3 ուսումնական տարի, որից հետո ընտրվել է NBA-ի 1983 թվականի դրաֆթի 2-րդ ռաունդի 31-րդ ընտրությամբ՝ «Ատլանտա Հոքսի» կողմից։ Մասնագիտական կարիերայի ընթացքում Ռիվերսն հանդես է եկել «Ատլանտա Հոքս» (1983-1991), «Լոս Անջելես Կլիպերս» (1991–1992), «Նյու Յորք Նիքս» (1992–1994) և «Սան Անտոնիո Սփըրս» (1994–1996) ակումբներում՝ որպես խաղարկող և հարձակվող պաշտպան։

Մարզչական կարիերայով Ռիվերսն սկսել է զբաղվել 1999 թվականին։ 2000 թվականին ճանաչվել է տարվա մարզիչ, իսկ 2008 թվականին «Բոստոն Սելտիքսի» կազմում դարձել է NBA չեմպիոն։

Ռիվերսի որդին՝ Օսթին Ռիվերսը ներկա պահին հանդես է գալիս «Լոս Անջելես Կլիպերս» ակումբում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Արտաքին հղումներ
----------------

* Էջը NBA.com կայքում
* Էջը Բասկետբոլ-ռեֆերենսում
**Ավտոմատ մանիպուլյատոր**, ձեռքով կատարվող գործողություններն ավտոմատ կատարող սարք։

Նկարագրություն
--------------

Անասնաբուծության մեջ, օրինակ՝ ավտոմատ մանիպուլյատոր. օգտագործում են կենդանու կուրծը կթից առաջ սանիտարական մշակման ենթարկելու, կթի ժամանակ որոշ գործողություններ կատարելու և այլնի համար։ Կրծի նախակիթային մշակման Ավտոմատ Մանիպուլյատորը բաղկացած է անցաթող ման հաստոցից, ակտիվ բանող մարմնով (կողքերից կրծին մոտեցող, տարբեր ուղղություններով պտտվող հետադարձ-առաջընթաց շարժվող գլանաձև 2 խոզանակներ) կրծի լվացման համակարգից, ջրատաքացուցիչից (մինչև 30–45), հաստոցում կովի առկայությունը ցույց տվող սարքից, ավտոմատ կառավարման համակարգերից։ 

Ավտոմատ մանիպուլյատորը միացնելուց հետո ինքնաշխատ բացվում է մուտքի դուռը, կովը մտնում է հաստոցի մեջ, միացվում է ցուցասարքը։ Դուռն ինքնաշխատ փակվում է, պտտվող խոզանակները մոտենում են կրծին, վրան տաք ջուր ցողում և լվանում 25 վարկյան։ Այնուհետև խոզանակները հեռանում են, բացվում է ելքի դուռը, և կովը դուրս է գալիս հաստոցից։ Ավտոմատ մանիպուլյատորի զանգվածը 300 կգ է, 1 մշակման ընթացքում ծախսվում է 2–2,3 լիտր ջուր, արտադրողականությունը 1 ժամում՝ մինչև 100 կով։ 

Կովերի կթման ավտոմատ մանիպուլյատորը կատարում է ձեռքի գործողությունները՝ վակուումային կթի ապարատով կթելիս։ 

Տարբերում են անշարժ, տեղափոխվող և շարժական Ավտոմատ Մանիպուլյատորներ։ Առավել տարածված են կթելու հաստոցներում կթի համար նախատեսված անշարժ ավտոմատ մանիպուլյատորները, որոնք ավտոմատացնում են եզրափակող գործողությունները՝ կթելու ապարատի հետ քաշումն ու անջատումը (ապարատի մի ացնելն ու կրծին հագցնելը կատարվում է ձեռքով)։ Առավել հաճախ օգտագործում են Ռուսաստանում արտադրվող ՄԴ-Ֆ-1 մակնիշի ավտոմատ մանիպուլյատորները, որոնք նախատեսված են «Տանդեմ» և «Յոլոչկա» հաստոցներով կթող սարքերի համար։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Բալկանյան պատերազմներ**  (1912 թ.-ի հոկտեմբեր — 1913 թ.-ի մայիսի 30), Առաջին Բալկանյան պատերազմը, տեղի է ունեցել Բալկանյան դաշինքի (Բուլղարիա, Հունաստան. Սերբիա, Չեռնոգորիա) ու Թուրքիայի միջև և ավարտվել վերջինիս պարտությամբ։ Լոնդոնի պայմանագրով Թուրքիան կորցրել է իր բոլոր եվրոպական տիրույթները, բացառությամբ Ստամբուլի և արևելյան Թրակիայի մի փոքր մասի։

2-րդ Բալկանյան պատերազմը (1913 թ.-ի հունիս - օգոստոսի 10) տեղի է ունեցել մի կողմից Բուլղարիայի, մյուս կողմից՝ Մերբիայի և Հունաստանի միջև, որոնց միացել են Չեռնոգորիան և Թուրքիան։ Ավարտվել է Բուլղարիայի պարտությամբ, որը Բուխարեստի պայմանագրով Ռումինիային զիջեց Հարավային Դոբրուջան, Թուրքիային՝ Հարավային Մակեդոնիան ու Արևմտյան Թրակիայի մի մասը, Մերբիային՝ Հյուսիսային Մակեդոնիան։ Բալկանյան պատերազմները հանգեցրին միջազգային հակասությունների սրմանը Բալկաններում և Եվրոպայում, արագացրին առաջին համաշխարհային պատերազմի սանձազերծումը։

Բուլղարական բանակի Մակեդոնա-Օդրինյան երկրապահ զորքերի կազմում 1-ին Բալկանյան պատերազմին մասնակցեց նաև հայկական կամավորական վաշտը (270 մարդ) պոդպորուչիկ Գարեգին Նժդեհի և վոյեվոդա Անդրանիկ Օզանյանի հրամանատարությամբ։ Զորամասը մասնակցեց Մեսթանլիի, Ուզուն-Համիթլարի, Բալկան Թորեսի, Մերհամլի (որտեղ գերվեց թուրք, զորահրամանատար Յավեր փաշան) մարտերին, Մխրետ և ՇարՔյոյ քաղաքների գրավմանը, պաշտպանեց Մարմարայի ծովափը (1912 թ-ի դեկտեմբեր -1913 թ.-ի հունվար)։ Բուլղարական կառավարությունը բարձր գնահատեց հայկական վաշտի մարտական ծառայությունները. շատ ռազմիկներ ու սպաներ արժանացան կառավարական պարգևների։ Զորամասը լուծարքի ենթարկվեց 1913 թ.-ի մայիսի 28-ին։

Մակեդոնիայի բաժանման առաջարկություն (մայիսի 15, 1913):
Բալկանյան պատերազմի և հատկապես Օսմանյան կայսրության պարտությունը 1-ին Բալկանյան պատերազմում հող նախապատրաստեցին հայկական հարցի նոր արծարծման համար, երբ հայ հասարակական շրջանների նախաձեռնությամբ ու ռուս, կառավարության գործուն մասնակցությամբ արևմտյան Հայաստանի բարենորոգումների հարցը վերստին դարձավ միջազգային դիվանագիտության քննարկման առարկա։

Գրականություն
-------------

* Սյունի Արմեն, Հայկական վաշտը Անդրանիկի առաջնորդությամբ 1912-1913 թթ Բալկանյան պատերազմում, Բաքու, 1914 թ.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է* *«Հայկական հարց» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 235)։*  |
**Բառգիրք հայկազյան լեզվի**, Մխիթար Սեբաստացու և իր աշակերտների նախաձեռնությամբ կազմված հայերեն երկհատոր բառարան։ Դարակազմիկ կոթողային աշխատություն է, աչքի է ընկնում գիտական բարձր արժեքով, հայերենի լեզվական իրողությունները քննելու խորիմացությամբ, լեզվի նախկին անաղարտությունը վերականգնելու հմտությամբ։ Այն նշանակալի երևույթ է ոչ միայն հայ, այլև համաշխարհային բառարանագրության մեջ։

Պատմություն
-----------

Նախաբանում հեղինակը (արդեն՝ մահամերձ) այն ընծայել է մայր ժողովրդին. 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | «Խոնարհամիտ սրտիւ ընծայեմ քեզ՝ զպտուղ բազմամեայ աշխատութեանս՝ նուէր սիրոյ. զի ցանկալի է ինձ յինէն առնուլ եւ քեզ տալ։» 
(«Բան առ ընթերցօղս», էջ 19) |  |

Բառարանը ներառում է Աստվածաշնչի հայերեն թարգմանության բառապաշարը և հայ մատենագրության մեջ օգտագործված բառերը (անուանք, կենդանաց, տնկոց, ականց, չափուց, դրամոց, գործեաց և այլոց կահուց, և կարասեաց), որոնց զգալի մասը ստուգաբանված է, գիտական բացատրություն է տրվել հատկապես հունարենից, պարսկերենից և եբրայերենից փոխառյալ բառերին։ Բառարանի 2-րդ հատորը, որն ըստ էության 1-ին հատորի հավելվածն է, ներառում է այնտեղից դուրս մնացած բառերը, ինչպես նաև հատուկ անունների բառարանը, գրաբար-աշխարհաբար և աշխարհաբար-գրաբար բառարանները։ Աշխարհաբար-գրաբար բառարանում արձանագրված են այդ ժամանակ արդեն մեր ժողովրդական լեզվում օգտագործված թուրքերեն բառերը. այն փաստորեն նաև թուրքերենից փոխառյալ բառերի առաջին բառարանն է։ «Բառգիրք հայկազյան լեզվի»-ի 1-ին հատորը տպագրվել է 1749 թվականին Վենետիկում՝ Անտոնի Բորտոլիի տպարանում (1273 էջ, 40, 20,8 x 12,8 սմ), 2-րդը՝ 1769 թվականին նույն տպարանում (1770 էջ, 40, 20,8 x 12,8 սմ)։ Վերահրատարակվել է 1846 թվականին (Կոստանդնուպոլիս, Պողոս Արապյանի տպարան)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
|  |
| --- |
| **Գինեծաղիկ գազարատերև** |
| Գինեծաղիկ գազարատերևԳինեծաղիկ գազարատերև |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Հովանոցածաղկավորներ (Apiales) |
| **Ընտանիք** | Նեխուրազգիներ (Apiaceae) |
| **Ցեղ** | Գինեծաղիկ *(Oenanthe)* |
| **Տեսակ** | **Գինեծաղիկ գազարատերև** *(O. silaifolia)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Oenanthe silaifolia***M.Bieb. |
|
| **Կարգավիճակ** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Քիչ մտահոգող տեսակ |

**Գինեծաղիկ գազարատերև** (լատին․՝  Oenanthe silaifolia), հովանոցավորների ընտանիքին պատկանող բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Բազմամյա խոտաբույս է։ Ունի 25-50 սմ բարձրություն և պալարանման հաստացած արմատներ։ Արմատամերձ տերևները կրկնակի-եռակի փետրաձև հատված են։ Ճառագայթները 3-10-ն են, որոնք պտղի ժամանակ թեթևակի հաստացած են և սեղմված։ Ծածկոցը, որը հովանոցիկներից կարճ է, ունի 7-11 թերթիկ։ Բաժակի ատամները նշտարաձև են, պտղի ժամանակ պահպանվող։ Պտուղները պրիզմաձև են, 2-2,5 մմ երկարությամբ, առանց ազատ սյունի։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հանդիպում է միայն Երևանի ֆլորիստական շրջանում և Արտաշատի շրջակայքում։ Աճում է նաև Նախակովկասում, Մեծ Կովկասում, Արևելյան Անդրկովկասում, Թալիշում, Եվրոպայում, Հյուսիսարևմտյան Աֆրիկայում, Անատոլիայում, Հյուսիսային Իրանում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ստորին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 800-1000 մ բարձրության վրա։ Ծաղկում է մայիս ամսին, պտղաբերում է հունիս-հուլիս ամիսներին։

Պահպանություն
-------------

Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է։ Հայտնի է մեկ պոպուլյացիա։ Տեսակին սպառնացող հիմնական վտանգներն են՝ սահմանափակ տարածման շրջանները, մելիորացիան, գյուղատնտեսական հանդակների ընդլայնումը։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-Ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանություն չի իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · iNaturalist · NCBI |

 |
|  |
| --- |
| **Բակխարիս կարապատերև** |
| Բակխարիս կարապատերևԲակխարիս կարապատերև |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Աստղածաղկավորներ (Asterales) |
| **Ընտանիք** | Աստղածաղկազգիներ (Asteraceae) |
| **Տրիբա** | *Astereae* |
| **Ենթատրիբա** | *Baccharidinae* |
| **Ցեղ** | Բակխարիս *(Baccharis)* |
| **Տեսակ** | **Բակխարիս կարապատերև** *(B. halimifolia)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Baccharis halimifolia***L. 1753 |
|
| **Կարգավիճակ** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Քիչ մտահոգող տեսակ |

**Բակխարիս կարապատերև** (լատին․՝  B. halimifolia Լ․), աստղածաղկազգիների ընտանիքի, բակխարիս ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Տերևաթափ թուփ է՝ մինչև 4 մ բարձրությամբ։ Տերևները կարճ կոթունավոր են,
հակառակ ձվաձևից մինչև երկարավուն ձև ունեն, 4-7 սմ երկարությամբ և 2-3 սմ
լայնությամբ, խոշոր ատամնաեզր, հիմքում սեպաձև սեղմված։ Վերին տերևները համարյա նստադիր են, նեղ էլիպսաձև, 2-3 սմ երկարությամբ և 0,5-0,8 սմ լայնությամբ, ամբողջաեզր, երկու ծայրերից սեղմված։ Զամբյուղները 3-5-ական հավաքված
են փնջերում, կոթունավոր են, առաջացնում են նոսր հուրաններ։ Փաթաթոցը կազմված է 3-4 շարք աղյուսաձև դասավորված տերևիկներից։ Սերմնապտուղներն ունեն
1 -1,5 մմ երկարություն։ Ծաղկում է օգոստոս-սեպտեմբեր ամիսներին, պտուղները
հասունանում են հոկտեմբեր-նոյեմբերին։
Տալիս է դեղին ներկ և բակխարին ալկալոիդը, որն ունի բուժիչ հատկություն։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է հյուսիսային Ամերիկայում, Տեխասում և Միսսիսիպիի ստորին հոսանքի ավազանում։ Մշակվում է Երևանում, որտեղ միանգամայն դիմացկուն է, հազվադեպ է ցրտահարվում, առատորեն ծաղկում և պտղաբերում է, ինքնացանք է տալիս։
Խիստ վարակվում է գայլուկով։ Հեռանկարային է հանրապետության ստորին լեռնային գոտու համար։
Էկոլոգիական խումբը՝ IV:

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. (2), Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ (324-326)։


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | UNII |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2777395240 |

 |
**«Գիշեր»,** հայ նկարիչ Մինաս Ավետիսյանի որմնանկարը, որը նա նկարել է 1973 թվականին, Գյումրու «Օմեգա» գործարանի պատին։

Պատմություն
-----------

1973 թվականին Գյումրիի գործարաններից մեկի պատին «Գիշեր» որմնանկարի դիմացի պատին հեղինակը ստեղծել է նաև «Ցերեկ» որմնանկարը։ Երկու որմնանկարն էլ լրջորեն վնասվել էին 1988 թվականի Սպիտակի երկրաշարժի ժամանակ։

2019 թվականին իտալացի վերականգնող Ֆաբրիցիո Իակոպինիի գլխավորությամբ «Գիշեր» որմնանկարն ապամոնտաժվել է և ենթարկվել վերականգման։ Վերականգնման աշխատանքներին մասնակցել են նաև Ֆաբրիցիո Իակոպինիի ուսանողները։ Որմնանկարի վերականգնման աշխատանքներն իրականացվել են գործարար Սամվել Ալեքսանյանի ընտանիքին պատկանող «Ալեքսանյանների ընտանիք» ՀԿ֊ի միջոցներով։

Վերականգնումից հետո Մինաս Ավետիսյանի «Գիշեր» որմնանկարը տեղադրվել է Նոր Նորք վարչական շրջանում գտնվող Մեգամոլ Արմենիա առևտրի և ժամանցի կենտրոնում, որտեղ որմնանկարի համար առանձին տարածք է հատկացվել։

Որմնանկարը համարվում է պատմամշակութային հուշարձան և պատկանում է Հայաստանի Հանրապետությանը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Մինասի «Գիշեր» որմնանկարը ոչնչացման եզրին է
2. ↑  Իր դռներն է բացել Հայաստանի ամենամեծ մոլը՝ «Մեգամոլ Արմենիա»-ն
3. ↑  Հայ որմնանկարիչ Մինաս Ավետիսյանի «Գիշեր» որմնանկարը կվերականգնվի և կտեղափոխվի Երևան
4. ↑  Արման Ավետիսյան․ Մինասի որմնանկարների խնդիրը լուծված է
5. ↑  Կայացավ «Մեգամոլ Արմենիայի» շնորհանդեսը. ի՞նչ է այցելուին առաջարկում ՀՀ–ի ամենամեծ մոլը

Արտաքին հղումներ
----------------

* Մինասի «Գիշեր» որմնանկարը կործանման եզրին է Գյումրի քաղաքի կիսավեր գործարաններից մեկում գտնվող Մինաս Ավետիսյանի «Գիշեր» որմնանկարը կործանման եզրին է։
**Դրազարկի գրչության կենտրոն**, գրչության արվեստի և մշակույթի կենտրոն Կիլիկիայում՝ Տավրոս լեռան ստորոտին՝ Սսից աևրմուտք։

Հիմ­նադրման տարեթիվն անհայտ է։

Պատմություն
-----------

Գևորգ Մեղրիկ Վասպուրականցին (1045–1114) և Կիրակոս Գիտնականը (ծ. թ. անհտ–1121) միաբանության համար մշակել են կանոնադրություն, ըստ որի՝ միաբանները պետք է զբաղվեին նաև ընթերցանությամբ ու ձեռագրերի ընդօրինակմամբ։ Նրանց օրոք սրբագրվել են հունարենից թարգմանված «Գործք առաքելոցը», «Յովհաննու Աւետարանի մեկնութիւնը», լրացվել Տոնամակը կամ Ճաշոցը, թարգմանվել են նոր վարքեր ու վկայաբանություններ։ Հետագայում Դրազարկի գրչության կենտրոնում են գործել Թորոս Փիլիսոփան, Բարսեղ Գիտնավորը, Վարդան Այգեկցին, Սարգիս Պիծակը, կազմարար Առաքել Հնազանդենցը։

Դրազարկի գրչության կենտրոն հռչակված էր Մանրուսում և Շարակնոց ժողովածուների ընտիր նմուշներով։

Ձեռագրեր են ընդօրինակվել Կիլիկիայի թագավորների պատվերներով։ Մեզ հասած շուրջ 40 ձեռագիր մատյաններ (մեծ մասը՝
մագաղաթ, բոլորգիր), նկարազարդել են վարպետ մանրանկարիչները՝ ոսկով ու բազմերանգ գույներով։

Հնագույն ձեռագիրը 1113 թվականի Ավետարանն է (պատվիրատու՝ Կիրակոս Գիտնական, գրիչ՝ Գևորգ)՝ ընդօրինակված Սահակ Պարթևի «ընտիր և ստույգ» օրինակից (Մատենադարան, ձեռագիր № 6763)։

Վերջին ձեռագիրը 1371 թվականից է։ Մատենադարանում են պահվում նաև Դրազարկի գրչության կենտրոնում ընդօրինակված մի շարք ձեռագրեր (ձեռագիր № 154, 199, 1576, 3792, 3845, 3929, 5736, 6290, 10524)՝ Ավետարաններ, Շարակնոցներ, Մանրուսում­ներ, Մեկնություններ. հնագույններից է Նարեկացու «Մատեան ողբերգութեան» պոեմը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Բարակ աղիքների բորբոքում**, էնտերիտ, բարակ աղիքների լորձաթաղանթի բորբոքում։ Միաժամանակ բորբոքվում են բարակ և հաստ աղիքների լորձաթաղանթները (էնտերոկոլիտ) կամ ամբողջ ստամոքս–աղիքային համակարգը (գաստրոէնտերոկոլիտ)։ Բարակ աղիքների բորբոքումը լինում է սուր և քրոնիկական։

Պատճառներ
---------

Պատճառներն են՝սննդային թունավորումները, արդյունաբերական թույները (կապար, սնդիկ, ֆոսֆոր), մի շարք վարակիչ հիվանդությունները (դիզենտերիա, որովայնային տիֆ ևն), ջերմության խիստ բարձրացումը (հատկապես երեխաների մոտ)։

Սուր էնտերիտի ախտանշաններն են՝ հանկարծակի փսխումներ, փորլույծ, ցավեր որովայնի շրջանում, ջերմության բարձրացում ևն։ Քրոնիկականինը՝ քաշի անկում, հոգնածության մշտական զգացում, որովայնի փքվածություն և ցավեր, սննդանյութերի ներծծման խանգարում և այլն։

Կանխարգելում
------------

Թարմ սննդամթերքների օգտագործում, անձնական հիգիենայի կանոնների պահպանում։

Բուժում
-------

Սուր էնտերիտի ժամանակ՝ ստամոքսի լվացում, ջեռուկներ փորի շրջանում, անտիբիոտիկներ ևն։ Քրոնիկականի դեպքում՝ սննդային ռեժիմ, վիտամիններ, անտիբիոտիկներ, կուրորտային բուժում (Եսենտուկի, Ժելեզնովոդսկ ևն)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 308)։*  |