Ուկրաինայի Տ․ Շևչենկոյի անվան ազգային օպերայի շենքը, առաջին պլանում՝ ուկրաինական օպերայի հիմնադիր Նիկոլայ Լիսենկոյի հուշարձանը
**Ուկրաինական օպերա**, որպես անկախ ազգային օպերա, առաջացել է 19-րդ դարի վերջին երրորդում՝ հիմնվելով  եվրոպական և ժողովրդական երաժշտական թատրոնի ավանդույթների վրա։ Ազգային երգացանկում ամենահինը համարվում է Սեմյոն Գուլակ-Արտեմովսկու «Զապորոժցին Դանուբից այն կողմ» օպերան, որը գրվել է 1863 թվականին, բայց ժանրի հիմնադիրը համարվում է Նիկոլայ Լիսենկոն, ով համակարգված աշխատել է այդ ժանրում։

Ուկրաինայի օպերային բեմերից են համարվում Տարաս Շևչենկոյի անվան ազգային օպերան Կիևում, օպերային թատրոնները Խարկովում, Օդեսայում, Լվովում, Դոնեցկում, Դնեպր քաղաքում։ Բացի այդ, օպերաները բեմադրվում են այդ քաղաքների կոնսերվատորիաներին կից օպերային ստուդիաներում։

Ուկրաինական օպերան մինչև 1917 թվական
------------------------------------

### Օպերայի ներթափանցումը Ուկրաինա

Դմիտրի Բորտնյանսկի   

Օպերան հայտնվել է ժամանակակից Ուկրաինայի տարածքում համեմատաբար ուշ, քանի որ երկիրը գտնվել է այն ժամանակվա երկրների (Ռուսական կայսրություն, Ավստրո-Հունգարիա) ծայրամասում։ Եկատերինա II-ի ժամանակներից Սանկտ Պետերբուրգում սկսել են բեմադրվել իտալական և ֆրանսիական օպերաներ, ավելի ուշ այդ օպերաները սկսել են բեմադրվել նաև լեհ ազնվականների կողմից Ուկրաինայի տարածքում։ Ուկրաինացի հեղինակի առաջին հայտնի օպերան Մաքսիմ Բերեզովսկու (1745-1777) «Դեմոֆոնտ» օպերան է եղել, տիպիկ իտալական operaseria Պիետրո Մետաստազիոյի լիբրետոյով, որի պրեմիերան կայացել է 1773 թվականին Լիվորնոյում։ Իտալական և ֆրանսիական լիբրետոներով մի քանի օպերաների հեղինակ Դմիտրի Բորտնյանսկին (1751-1825) նույնպես եղել է Ուկրաինայից։

Ժամանակակից Ուկրաինայի տարածքում առաջին պետական օպերային թատրոնը բացվել է Լվովում՝ Գալիցիայի կենտրոնում, որն այն ժամանակ Հաբսբուրգների միապետության մաս է կազմել (1772)։ 1774 թվականից այստեղ բեմադրվել են գերմանական օպերաներ (մինչև 1872 թվականը), 1780 թվականից՝ լեհական օպերաներ (մինչև 1939 թվականը)։ Լվովի թատրոնը հատկապես հայտնի է եղել 1873-1900 թվականներին, երբ Հենրիխ Յարեցկին աշխատել է որպես խմբի երկրորդ, իսկ հետո՝ առաջին ղեկավար։

Լվովի թատրոնի նախկին շենքը, ջրաներկ, 1900
Ուկրաինայի տարածքում, որը մտնում էր Ռուսական կայսրության կազմում, 1780 թվականին Խարկովում բացվել է առաջին թատրոնը։ 1803 թվականից Կիևում բեմադրվել են օպերային ներկայացումներ, իսկ 1810 թվականին Օդեսայում նույնպես կառուցվել է օպերային թատրոն (Ռուսաստանի օպերային հասարակությունը այստեղ առաջացել է մեկ տարի առաջ)։ Սկզբում Ուկրաինայի տարածքում թատրոնները չեն ունեցել սեփական արտիստներ, բայց ընդունել են արտասահմանյան հրավիրյալ կատարողներ, հիմնականում իտալական օպերային երգչախմբեր։ Օդեսան դարձել է իտալական և ֆրանսիական օպերայի կարևորագույն կենտրոն՝ շնորհիվ իր կարևոր միջազգային նշանակության՝ որպես առևտրի կենտրոն։ Տեղացի կոմպոզիտորները նույնպես իրենց ներդրումն են ունեցել իտալական երգացանկում (Alexander Katakuzenos: Antonio Foscarini 1860, Jurjevič: Marino Faliero a Pietro di Calabria) և մինչև 20-րդ դարի սկիզբը խաղացանկը սահմանափակվել է իտալական օպերաներով։

Մինչև 19-րդ դարի վերջին երրորդը բավարար պայմաններ չեն եղել քաղաքներում մշտական թատրոններ հիմնելու համար և առաջին հերթին՝ որակյալ կադրեր, նվագախմբեր և դերասանական թատերախմբեր կարող էին իրենց թույլ տալ պահպանել միայն ազնվականները, մինչև 1861 թվականին ճորտատիրության վերացումը։ Եվ միայն ճորտատիրության վերացումից հետո հեռացված երաժիշտներն են հնարավորություն ստացել աշխատելու թատրոններում, որոնցից առաջինը Ռուսական կայսրության ուկրաինական տարածքներում Կիևի թատրոնն է եղել (Սանկտ Պետերբուրգի և Մոսկվայի թատրոններից հետո)]։ 1867 թվականի հոկտեմբերի 27-ին այստեղ բեմադրվել է Ալեքսեյ Վերստովսկու «Ասկոլդի գերեզմանը» օպերան, նվագախմբի անդամներին աշխատանքի են ընդունել հիմնականում կոմս Պյոտր Լոպուխինի (1788-1873) լուծարված ճորտական նվագախմբից, մինչդեռ երգիչներին բերել է գործարար Ֆերդինանդ Բերգերը Սանկտ Պետերբուրգից։ 1874 թվականից ռուսերեն օպերաներ են բեմադրվել նաև Խարկովում, որտեղ բիզնեսի կազմակերպման պատասխանատուն եղել է Ալեքսանդր Ռապպորտը։ 1886 թվականին Խարկովի թատրոնը անկում է ապրել, սակայն 1890 թվականին վերականգնվել է։ Այստեղ որպես դիրիժոր է աշխատել Վացլավ Սուկը, ով ներկայացրել է իր սեփական օպերան՝ *Lesůvpán*-ը (1892)։ Ռուսական օպերաները սկսել են բեմադրվել Օդեսայում 1873 թվականին, իսկ 1910 թվականին իտալական օպերաները դուրս են մղվել։ 1883 թվականի հրդեհից հետո թատրոնը վերակառուցվել է 1887 թվականին։ Բոլոր երեք թատրոնների երգացանկը կողմնորոշված է եղել դեպի Սանկտ Պետերբուրգի (Մարիինյան թատրոն) և Մոսկվայի (Մեծ թատրոն) ցարական օպերային, տեղացի երաժիշտները կարողացել են ներկայացնել իրենց գործերը, սակայն նրանցից ոչ մեկը վառ անհատականություն չի ցուցաբերել։ 19-րդ և 20-րդ դարերի վերջին այստեղ բեմադրվել են նաև ուկրաիներեն ներկայացումներ, բայց հիմնականում միջսեզոնային ժամանակահատվածներում, երբ շենքերը վարձակալել են ուկրաինական թատերական հասարակությունները։

1877 թվականից Չեռնովցիում գործել է գերմանալեզու պրոֆեսիոնալ թատրոն, նախ՝ քաղաքի, իսկ 1884 թվականից՝ տեղական թատերախմբի խնամակալությամբ։ Չեռնովցիում օպերայի (և ընդհանրապես երաժշտական կյանքի) ծաղկման շրջանը կապված է կոմպոզիտոր Վոյտեխ Գրժիմալիի անվան հետ, ով այստեղ բեմադրել է իր սեփական օպերաները չեխերեն՝ *Zakletý princ*-ը և *Švandadudák*-ը։

Ուկրաինական թեմատիկային անդրադարձել են նաև ռուս կոմպոզիտորները, այդ թվում՝ Ռիմսկի-Կորսակովը (Սուրբ Ծննդյան գիշեր, մայիսյան գիշեր), Չայկովսկին (Մազեպան և կոշիկները)։ Ուկրաինական շրջանակներում այս օպերաներն ընկալվել են ոչ միանշանակ, քանի որ դրանք միայն հեռվից են փոխանցել ուկրաինական ոգին։

Ուկրաինական օպերայի ազգային արմատներ
------------------------------------

Ի տարբերություն շատ այլ ազգային օպերային դպրոցների, ուկրաինական օպերան ընդգծված ձևով հենվում է ժողովրդական ավանդույթների վրա, ինչպես երաժշտական, այնպես էլ դրամատիկական առումներով։

#### Դպրոցական դրամա

17-րդ դարի սկզբին Ուկրաինայի տարածքում հայտնվեց դպրոցական դրաման, որի ակունքները կապված են ճիզվիտական մոդելի հետ՝ միջնորդավորված լեհական կաթոլիկ մշակույթի և ուղղափառ հաստատությունների, մասնավորապես Կիև-Մոգիլայի ակադեմիայի ժառանգության հետ։

Դպրոցի աշակերտները Սուրբ Ծննդյան և Զատիկի տոներին բեմադրել են դրամաներ (միստերիաներ), ինչպես նաև միջնադարյան կրոնական դրամաներ (սրբերի կյանքից), մորալիտեներ (ուսուցողական այլաբանական դրամա) և պատմական դրամաներ։ Սկզբում դրանք ունեցել են հստակ երաժշտական (վոկալ և գործիքային) և պարային բաղադրիչներ։ Դպրոցական դրաման խաղարկվել է երկու մակարդակով՝ վերին մակարդակում խաղարկվել են լուրջ գործողություններ, իսկ կերպարները խոսել են օտար լեզուներով՝ եկեղեցական սլավոներեն, լեհերեն, ռուսերեն կամ լատիներեն, իսկ ստորին մակարդակի լուրջ գործողությունների միջև խաղարկվել են ինտերմեդիաներ, որոնց կերպարները սովորական մարդիկ են եղել, ովքեր խոսել են տեղական լեզվով։ Ներկայացումներում օգտագործվել է տարբեր երաժշտություն՝ հաճախ ժողովրդական կամ ժողովրդականին մոտ։

#### Տիկնիկային ներկայացումներ

Բացի այդ, 17-րդ դարից Ուկրաինայի տարածքում հաստատվել է ժողովրդական թատրոնի ավանդույթ, որը կոչվում է տիկնիկային ներկայացում։ Նրա դրամատուրգիան մոտ է դպրոցական դրամային. այն ունեցել է երկու մաս՝ կրոնական (խաղում են միայն Սուրբ Ծնունդ) և աշխարհիկ, որոնք խորհրդանշականորեն բաժանված են բեմի երկու մակարդակի։ Ծննդյան տեսարանները առանձնահատուկ զարգացում են ստացել 1765 թվականից հետո, երբ Կիև-Մոգիլայան ակադեմիայում արգելվել են դպրոցական դրամաները։ Այդ սիրված տիկնիկային ներկայացումներն ուղեկցվել են կենդանի երաժշտությամբ։ Եղել է նաև այսպես կոչված «կենդանի տիկնիկային ներկայացում», որտեղ տիկնիկների փոխարեն խաղացել են սովորական դերասանները։ Բացի այդ, տիկնիկային ներկայացումներն առանձնացել են «երկրային» մասի առավել մանրամասնությամբ, բյուրեղացած բնորոշ կերպարներով ու հումորով լի իրավիճակներով։ Գլխավոր հերոսը կարող է լինել խիզախ զապորոժյան կազակը, հիմար պապը և կնճռոտ կինը, գեղեցկուհի Դարինա Իվանովնան, պանդոկի անլուրջ սպասուհի Խվասյան, գեդոնիստ գործավարը (կապլան), ինչպես նաև այլ ազգեր ներկայացնող կերպարներ՝ մոկալներ, մագյարներ, լեհեր, գնչուներ կամ հրեաներ։ Այս տեսարանները հաճախ ներառում էին ժողովրդական ծեսեր կամ խաղեր և պարունակել են ժողովրդական երգեր ու պարեր։

#### Քաղքենիական վոդեվիլ

Ուկրաինական թատրոնի ձևավորման գործում կարևոր դեր է խաղացել Իվան Պետրովիչ Կոտլյարևսկին (1769-1838)։ Լինելով արդեն ուկրաինական երգիծական էպոսի առաջին նմուշի՝ Էնեիդա պոեմի հեղինակը, 1819 թվականին նա գրել է երկու կատակերգություն Պոլտավայի ժողովրդական թատրոնի համար՝ «Նատալկա Պոլտավկա» և «Կախարդ զինվորը», 1819։ Այդ պիեսները, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում ուկրաինական գյուղերում, ունենում էին վոդևիլի ձև, որը պարունակում է երգեր և խմբերգեր, որոնց մեղեդիները մասամբ գրում էր Կոտլյարևսկին, բայց հիմնականում օգտագործել են հայտնի քաղաքային և գյուղական երգեր։ Դրամատուրգիայի մեջ հեղինակն օգտագործել է ինտերմեդիայի, տիկնիկային ներկայացումների և ուկրաինական բանահյուսության իր գիտելիքները։ Ժամանակին ամենահայտնին եղել է Նատալկա Պոլտավկան, որը բեմադրվել է և՛ սիրողական, և՛ շրջիկ, և՛ պրոֆեսիոնալ թատրոնների կողմից, հայտնի դրամատուրգ և թատրոնի կազմակերպիչ Իվան Կարպենկո-Կարին նրան անվանել է «ուկրաինական ազգային թատրոնի մայր»։

Շուտով ի հայտ են եկել նմանատիպ այլ ներկայացումներ, որոնց հեղինակներն են եղել Գրիգորի Կվիտկա-Օսնովյանենկոն (1778-1843), «Խնամախոսություն Գոնչարովկայում» (1835) և «Սպասավոր Շելմենկոն» (1837) հայտնի կատակերգությունների հեղինակը կամ «Սևծովյան կենցաղը Կուբանում 1794-1796 թվականներին» (1836) ազգագրական կատակերգության հեղինակ, կազակ գեներալ Յակով Կուխարենկոն (1799/1800-1862)։ Համեմատած մյուս եվրոպական մշակույթների (այդ թվում ռուսական) հետ, որտեղ այս ժանրը աստիճանաբար դուրս է եկել նորաձևությունից, ուկրաինական վոդևիլը 19-րդ դարում շատ տարածված է եղել, օրինակ՝ Անտոն Յանկովսկու «Մեռած օպանասը», Միխայիլ Ստարիցկու «Երշիկի և բաժակի նման, վիճաբանությունն էլ կանցնի», կամ Մարկ Կրոպիվնիցկու «Վերստուգման պատճառով»։ Այս բոլոր վոդևիլները լայնորեն բեմադրվել են տարբեր ադապտացիաներով և երաժշտական կատարումներով, իսկ  առանձին երգեր և նույնիսկ տեսարաններ, որոնք նույնիսկ կապ չեն ունեցել սյուժեի հետ, տեղափոխվել են մի բեմականացումից մյուսը։

#### Օպերետ

19-րդ դարի երկրորդ կեսին երգեցողությամբ պիեսի և օպերայի միջև միջանկյալ քայլը դարձել է օպերետը։ Օպերետային ժանրը արագորեն տարածվել է ֆրանսիական արքունիքից և արդեն հայտնի է եղել Լվովի գերմանական և լեհական թատրոններում 60-ականների սկզբին։ Այս քաղաքում ուկրաինական պրոֆեսիոնալ թատրոնի բացմամբ Միխայիլ Վերբիցկին (1815-1870) դիմել է օպերետի ժանրին՝ միաժամանակ հենվելով ուկրաինական վոդևիլի ավանդույթների վրա։ Մասնավորապես, մեծ ճանաչում է ձեռք բերել նրա «Պոդգորյաները» (1865) օպերետը և շուտով հայտնվեցին այլ գործեր, օրինակ՝ «Գյուղական լիազորները» (1879)։ «Պոդգորյանները» ունեցել են ուկրաինական «ժողովրդական» օպերետի, ուկրաինական գյուղական միջավայրի և ժողովրդական երաժշտության բնորոշ գծեր։ Օպերետների մեկ այլ հայտնի հեղինակ է եղել Սիդոր Վորոբկևիչը (1836-1903), «Գանտ Պրիբլուդա», «Աղքատ Մարթան» և «Ոսկե շունը» օպերետների հեղինակը։ Ռուսական Ուկրաինայում օպերետի առաջին օրինակներ կարելի է համարել Կրոպիվնիցկիի «Հիմարների մոտ կարվածը» (1875) և «Վիյ» (1895) կատակերգական գործերը կամ Վլադիմիր Ալեքսանդրովի «Նեմանի համար  եմ գնում» (1872) և «Մի գնա, Գրիցյա, երեկույթի» ստեղծագործությունները (1873)։ Նիկոլայ Լիսենկոյի «Չեռնոմորցի», «Սուրբ Ծննդյան գիշեր» (տարբերակ 1) և «Նատալկա Պոլտավկա» ստեղծագործություններում ժողովրդական երգի օպերետը մոտենում է օպերային ժանրին և խթան է հանդիսանում օպերային ժանրի զարգացման համար։

1860-ականների սկզբին հայտնվելուց հետո օպերետը ուկրաինական երաժշտական թատրոնում զարգացել է հաջորդ հարյուր տարիների ընթացքում այնպիսի կոմպոզիտորների ստեղծագործություններում, ինչպիսիք են Կիրիլո Ստեցենկոն, Ալեքսեյ Ռյաբովը, Ալեքսանդր Բիլաշը, Վադիմ Հոմոլյական, Կոնստանտին Դանկևիչը, Վադիմ Իլինը, Դմիտրի Կլեբանովը, Պյոտր  Պոլյակովը, Ալեքսանդր Կրասոտովը, Վսևոլոդ Պետրովիչ Ռոժդեստվենսկին, Բոգդան Կրիժանովսկին, Օսկար Սանդլերը, Անատոլի Կոս-Անատոլսկին, Արկադի Ֆիլիպենկոն, Յակով Ցեգլյարը, Վիտալի Գուբարենկոն, Լև Կոլոդուբը և ուրիշներ։ Ուկրաինական ծագում ունի նաև ռուս հայտնի կոմպոզիտոր, օպերետների հեղինակ Իսահակ Դունաևսկին (1900-1955)։

### Ուկրաինական երաժշտական թատրոնը ռուսական տիրապետության օրոք

Տեսարան Մարկ Կրոպիվնիցկու շրջիկ թատրոնից (1885)
Պետր Սոկալսկի 
### Ուկրաինական օպերայի առաջին նմուշները՝ Պյոտր Սոկալսկին և «Զապորոժցին Դանուբից այն կողմ»

Ուկրաինական թատերական բիզնեսում տիրող իրավիճակը խանգարել է ուկրաինացի կոմպոզիտորների օպերային ժանրում ներգրավելուն։ Օպերային հնարավոր թեմաների շրջանակը սահմանափակվել է ոչ միայն թատրոնների կողմնորոշմամբ դեպի հանրաճանաչ հանդիսատես, այլ նաև ցարական գրաքննությամբ, որը թույլ է տվել զվարճալի կամ սենտիմենտալ ժողովրդական հեքիաթներ, բայց թույլ չի տվել անդրադառնալ լուրջ սոցիալական կամ պատմական թեմաների։ Բացի այդ, ստեղծագործությունները կատարել են սիրողական թատերախմբերը, կամ, ավելի ուշ, պրոֆեսիոնալ դերասանները, այլ ոչ թե լավ պատրաստված երգիչներն առանց մեծ նվագախմբի։ Բացի այդ, մինչև 1917 թվականը երաժշտական լուրջ ստեղծագործությունները բեմ չեն բարձրացել, քանի դեռ հեղինակը չի համարձակվել գրել ռուսերեն տեքստ։ Այսպիսով, այդ շրջանի որոշ օպերաներ մնացել են չբեմադրված, անավարտ կամ միայն մտահղացման փուլում, բացի այդ, ուկրաինացի կոմպոզիտորների մեծ մասը ունեցել է նվագախմբի և երաժշտական դրամատուրգիայի վարպետության պակաս։

Փոստային նամականիշ՝ Սեմյոն Գուլակ-Արտեմովսկու դիմանկարով և տեսարան «Զապորոժցին Դանուբից այն կողմ» օպերայից                         

Այդպիսին է եղել Պետր Պետորվիչ Սոկալսկու (1832-1887) ուկրաինական տեքստերի վրա հիմնված առաջին օպերաների ճակատագիրը։ 1857-1859 թվականների նրա «Մազեպա» պատմական օպերան պատկերում է կազակ Իվան Մազեպայի ճակատագիրը՝ հիմնված Ալեքսանդր Պուշկինի «Պոլտավա»  պոեմի վրա և համարվում է առաջին ուկրաինական օպերան, որը գործնական գրաքննության պատճառով չի բեմադրվել։ Ուկրաինական իրականությունն այս օպերայում ցուցադրվում է հիմնականում երգչախմբերի միջոցով, սակայն այլ առումներով օպերան պահպանում է կողմնորոշումը դեպի իտալական ավանդույթները, բացի այդ, պարունակում է որոշակի դրամատիկ և կոմպոզիցիոն թերություններ։ Չի բեմադրվել նաև «Մայիսյան գիշեր»-ը, որը Սոկալսկին գրել է 1862-1876 թվականներին Նիկոլայ Գոգոլի պատմվածքի հիման վրա։ Եվ այս օպերայում գերակշռում էին ինչպես լիբրետոյի (համախմբված էին Գոգոլի և Տարաս Շևչենկոյի ժողովրդական երգերի տեքստերը), այնպես էլ երաժշտական նյութի մասնատվածությունը (օգտագործված է և՛ գյուղացիական, և՛ քաղաքային բանահյուսությունը)։ 1878 թվականին Սոկալսկին գրում է չորս գործողությամբ օպերա ռուսական լիբրետոյի համար՝ «Դուբնոյի պաշարումը»՝ հիմնված Նիկոլայ Գոգոլի Տարաս Բուլբա պատմվածքի վրա, այդ օպերայի կլավիրը լույս է տեսել 1884 թվականին, սակայն օպերան չի բեմադրվել և նշանավորվել է էկլեկտիզմով։

Ներկա իրավիճակ
--------------

Միրոսլավ Սկորիկի «Մովսես» օպերան (հիմնված Իվան Ֆրանկոյի համանուն պոեմի վրա) բեմադրվել է Վատիկանի միջոցներով՝ 2001 թվականին Լվովի Ս. Կրուշելնիցկու անվան օպերային թատրոնում Հռոմի պապի Ուկրաինա կատարած այցի հետ կապված և Ուկրաինայի Տ. Շևչենկոյի անվան ազգային օպերայում 2006 թվականին։

1978 թվականին Եվգենի Ստանկովիչի «Երբ ծաղկում է ձարխոտը» օպերան չի բեմադրվել գրաքննության արգելքի պատճառով, այն ներկայացվել է համերգային կատարմամբ 2011 թվականին։

Գրականություն
-------------

* Гордійчук, М. М, Історія української музики в 6-ти томах. Київ : Наукова думка (Академія наук УРСР / Академія наук України), (1,2) 1989, (3) 1990, (4) 1992, (5) 2004. 6 svazků ISBN 5-12-009267-5.
* Сердюк О.Б; Уманець О. В; Слюсаренко Т. О. Українська музична культура: Від джерел до сьогодення. Харків  : Основа, 2002. 400 с. Dostupné online. ISBN 5-7768-0708-5.
* STANIŠEVSKYJ, Jurij Aleksandrovyč. Opernyj teatr Radjanskoji Ukrajiny. Kyjiv : Muzyčna Ukrajina, 1988. 248 s. ISBN 5-88510-020-9.
* Корній, Лідія Пилипівна; Сюта, Бондан Омелянович. Історія української музичної культури. Київ : НМАУ ім. П.І Чайковського, 2011. 719 s. ISBN 978-966-7357-58-0.
* Корній, Лідія Пилипівна. Історія української музики. Київ, Харків, Нью Йорк : НМАУ ім. П.І Чайковського, (1) 1996, (2) 1998, (3) 2001. 3 томи ((1) 315, (2) 387, (3) 479 s.) ISBN 966-7714-79-9.
* NEEF, Sigrid. Handbuch der russischen und sowjetischen Oper. Berlin : Henschelverlag Kunst und Gesellschaft, 1985. 760 с. ISBN 978-3761809259. (нім.)
* Mуха, Антон Іванович. Композитори України та української діаспори: Доідник. Київ : Музична Україна, 2004. 352 с. ISBN 966-8259-08-4.
* The New Grove Dictionary of Opera. London : Oxford University Press, 2007. (англ.)
* Келдиш, Юрій Веводолович. Музьікальная єнциклопедия. Москва : Советская єнциклопедия : Советский композитор, (1) 1973, (2) 1974, (3) 1976, (4) 1978, (5) 1981, (6) 1982. 6 томів Dostupné online. (рос.)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  NEEF, Sigrid.
2. ↑   Serf theater.
3. ↑  HORDYJČUK, М.
4. ↑  KUZMA, Marika.
5. ↑  Istorija ukrajinskoj muzyky 1, kap. Музичний театр, s. 257—261.
6. ↑  GUZY-PASIAKOWA, Jolanta; BALEY, Virko.
7. 1 2  BULAT, Т.
8. 1 2  Neef, s. 85.
9. 1 2 3 4 5  BALEY, Virko.
10. ↑   Charkovskij těatr opery i baleta (heslo).
11. ↑   Ukrainskij těatr opery i baleta (heslo).
12. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21  Istorija ukrajinskoj muzyky 2, kap.
13. ↑  SEEGER, Horst.
14. 1 2 3 4  GORDEJČUK, N. M; GRICA, S. I. Ukrainska muzyka (heslo).
15. 1 2  ZAHAJKEVYČ, M. P; KALENYČENKO, A. P; SEMENENKO, N. F, a kol.
16. ↑  STANIŠEVSKYJ, Jurij Aleksandrovyč.
17. ↑  GLIBOVYTSKIJ, Igor.
18. ↑  YEKELCHYK, Serhy.
19. ↑  Istorija ukrajinskoj muzyky 3, kap. uzyčno-teatralna tvorčisť (Mucha А. І.), s. 140.
20. 1 2 3 4 5 6 7 8  SERDJUK, O. V; UMANEC, О.
21. ↑   School drama.
22. ↑   Intermede.
23. 1 2  Serdjuk a kol. část I, oddíl 3.
24. ↑  Neef, s. 83-84.
25. ↑  K vertepu podrobně FEDAS, Josyp Juchymovyč.
26. 1 2   Vertep.
27. ↑  K vertepu blíže Istorija ukrajinskoj muzyky 1, kap.
28. ↑  PETRENKO, Pavlo.
29. 1 2 3  Istorija ukrajinskoj muzyky 1, kap.
30. ↑  STANISHEVSKY, Yuri.
31. 1 2 3  Istorija ukrajinskoj muzyky 3, kap.
32. ↑  KOSHELIVETS, Ivan.
33. ↑   Kukharenko, Yakiv.
34. ↑  Serdjuk a kol. část ІІ, oddíl 3, 3.6.1.
35. ↑  Serdjuk a kol. část ІІ, oddíl 2, 2.3.
36. ↑   Operetta.
37. ↑  Ukrajinska muzyčna kultura, passim.
38. ↑  SCHNEIDEREIT, Otto.
39. ↑   Sokalskij, Sokolskij Pjotr Petrovič (heslo).
40. ↑  SPENCER, Jennifer.
41. ↑  Володимир Прохоренко. «Мойсей» — на українській оперній сцені(ուկր.)
42. ↑  «Опера «Моисей» родилась благодаря поддержке Папы Римского». Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ հունիսի 20-ին. Վերցված է 2022 թ․ փետրվարի 18-ին.
43. ↑  Music-Review Ukraine. «Коли цвіте папороть: розвінчана міфологема… | Music-Review Ukraine». m-r.co.ua. Վերցված է 2016 թ․ մայիսի 28-ին.