Ցուցարարները բախվել են Հոնկոնգի ոստիկանության հետ Վան Չայ ծովափնյա տարածքում 2005 թվականի ԱՀԿ նախարարական համաժողովի ժամանակ:
**Առևտրի համաշխարհային կազմակերպություն (ԱՀԿ),** իր ստեղծման օրվանից սկսած՝ 1995 թվականից, աշխատել է միջազգային առևտուրը պահպանելու և զարգացնելու ուղղությամբ։ Որպես խոշորագույն միջազգային տնտեսական կազմակերպություններից մեկը՝ Արժույթի միջազգային հիմնադրամի (ԱՄՀ) և Համաշխարհային բանկի հետ մեկտեղ՝ այն ուժեղ ազդեցություն և վերահսկողություն ունի առևտրային կանոնների և համաձայնագրերի վրա, և, հետևաբար, ունի երկրի տնտեսության վրա անչափ ազդելու ունակություն։ ԱՀԿ-ի քաղաքականությունը նպատակ ունի հավասարակշռել մաքսատուրքերը և տնտեսական պաշտպանության այլ ձևերը առևտրի ազատականացման քաղաքականության հետ և «*ապահովել, որ առևտրի հոսքերը հնարավորինս սահուն, կանխատեսելի և ազատ լինեն*»։ Իսկապես, ԱՀԿ-ն պնդում է, որ իր գործողությունները «կրճատում են կյանքի ծախսերը և բարձրացնում ստանդարտները, խթանում են տնտեսական աճն ու զարգացումը, օգնում են երկրներին զարգանալ և թույլերին ավելի ուժեղ ձայն են տալիս»։ Վիճակագրորեն, վերջին տասնամյակում համաշխարհային առևտուրը հետևողականորեն աճել է տարեկան մեկից վեց տոկոսի միջև, և 2016 թվականին Առևտրի օգնությանը հատկացվել է 38,8 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։

Այնուամենայնիվ, ԱՀԿ-ի մի քանի քննադատություններ ժամանակի ընթացքում առաջացել են մի շարք ոլորտներից, ներառյալ տնտեսագետներ, ինչպիսիք են Դանի Ռոդրիկը և Հա Ջուն Չանգը, մարդաբաններ, ինչպիսիք են՝ Մարկ Էդելմանը, ովքեր պնդում են, որ ինստիտուտը « *ծառայում է միայն բազմազգ կորպորացիաների շահերին, խաթարում է տեղական զարգացումը, պատժում է աղքատ երկրներին և ավելացնում անհավասարությունը*», և պնդում են, որ գյուղատնտեսության և դեղագործական ապրանքների վերաբերյալ որոշ համաձայնագրեր հանգեցրել են սննդի և առողջապահական ապրանքների հասանելիության սահմանափակմանը՝ այդպիսով առաջացնելով մեծ թվով մահվան դեպքեր (մահացություններ)։ Ենթադրվում է, որ մի քանի գործոններ նպաստում են այս պայմաններին, բայց չսահմանափակվելով հետևյալով՝ առավել բարենպաստ ազգի կանոն (MFN), վերաբերմունքի ազգային քաղաքականություն և մանկական արդյունաբերության փաստարկ։ Քննադատները պնդում են, որ քաղաքականությունը, որն աջակցում է այս սկզբունքներին, չի կարողանում պաշտպանել զարգացող երկրներին և որոշ դեպքերում օգտվում է դրանցից։ Օրինակ, UNCTAD-ը գնահատում է, որ շուկայի խեղաթյուրումները զարգացող երկրներին տարեկան 700 միլիարդ դոլար են արժենում արտահանման կորցրած եկամուտից։

Մարտին Հոր
----------

Մարտին Հորը պնդում է, որ ԱՀԿ-ն անկողմնակալորեն չի կառավարում գլոբալ տնտեսությունը, բայց իր գործունեության մեջ համակարգված կողմնակալություն ունի հարուստ երկրների և բազմազգ կորպորացիաների նկատմամբ՝ վնասելով փոքր երկրներին, որոնք ավելի քիչ բանակցային ուժ ունեն։ Այս կողմնակալության որոշ առաջարկված օրինակներ են. 

* Հարուստ երկրներն ի վիճակի են պահպանել ներմուծման բարձր մաքսատուրքեր և քվոտաներ որոշակի ապրանքների համար՝ արգելափակելով ներմուծումը զարգացող երկրներից (օրինակ՝ հագուստ),
* Համաձայն Միավորված ազգերի կազմակերպության Առևտրի և զարգացման կոնֆերանսում (UNCTAD, 2005 թվական) արված հայտարարությունների՝ NTB-ների (ոչ սակագնային խոչընդոտների) օգտագործումը, հիմնված գների մակարդակի քանակի և վերահսկողության վրա, զգալիորեն նվազել է՝ 1994 թվականի 45%-ից մինչև 2004 թվականին 15%-ի, մինչդեռ այլ NTB-ների օգտագործումը 1994 թվականի 55%-ից աճել է մինչև 85% 2004 թվականին, ինչպես, օրինակ, զարգացող երկրների դեմ թույլատրված հակադեմպինգային միջոցառումները,
* Զարգացած երկրներում գյուղատնտեսության բարձր պաշտպանվածության պահպանում, մինչդեռ զարգացող երկրները ճնշում են իրենց շուկաները բացելու համար,
* Շատ զարգացող երկրներ չունեն բանակցություններին հետևելու և Դոհայի փուլին ակտիվորեն մասնակցելու հնարավորություններ,
* Մտավոր սեփականության իրավունքների առևտրին առնչվող ասպեկտների մասին համաձայնագիրը (TRIPs), որը սահմանափակում է զարգացող երկրներին արտերկրից ծագած որոշ տեխնոլոգիաներ օգտագործելու իրենց տեղական համակարգերում (ներառյալ դեղերը և գյուղատնտեսական ապրանքները)։

Հորը պնդում է, որ զարգացող երկրները չեն շահել ԱՀԿ-ի Ուրուգվայի փուլի համաձայնագրերից, և, հետևաբար, ԱՀԿ առևտրային համակարգի վստահելիությունը կարող է խաթարվել։ Ըստ Հորի՝ «*Ուրուգվայի փուլի իրականացման խնդիրներից մեկն* *այն է, թե ինչպես հյուսիսային երկրները չեն համապատասխանել իրենց պարտավորությունների ոգուն՝ իրականացնելու (կամ չկատարելու) իրենց պարտավորությունները, որոնք համաձայնեցվել են տարբեր համաձայնագրերով*»։ Հորը նաև կարծում է, որ Դոհայի փուլի բանակցությունները «*շեղվել են իրենց հռչակած ուղղությունից՝ ուղղված դեպի զարգացմանը նպաստող արդյունքի, դեպի «շուկա հասանելիության» ուղղության, որտեղ զարգացող երկրները ճնշում են գործադրում՝ բացելու իրենց գյուղատնտեսական, արդյունաբերական և ծառայությունների ոլորտները*»։ Ջագդիշ Բհագվաթին, սակայն, պնդում է, որ աղքատ երկրներում արտադրողների համար ավելի մեծ սակագնային պաշտպանություն կա, որոնք նույնպես գերազանցում են հարուստ երկրներին հակադեմփինգային փաստաթղթերի քանակով։

Գյուղատնտեսություն
------------------

Գյուղատնտեսությունը եղել է կենտրոնական խնդիրներից մեկը, որը ԱՀԿ-ն փորձել է լուծել ավելի քան երկու տասնամյակների ընթացքում, և այն կարևոր «*պատուհան*» է տալիս կազմակերպության շուրջ քննադատություններին։ Որպես ավելի ու ավելի գլոբալացված և բազմակողմ շուկայական ոլորտ՝ գյուղատնտեսությունը ներգրավված է տարբեր խնդիրների մեջ՝ ներառյալ առևտուրը, բուսասանիտարական միջոցառումները, մտավոր սեփականության իրավունքները, կենդանիների և մարդկանց առողջությունը, բնապահպանական քաղաքականությունը, մարդու իրավունքները, կենսատեխնոլոգիան, գենդերային հավասարությունը և օրենսդրային ինքնիշխանությունը։ Հետևաբար, վերլուծելով ԱՀԿ-ի ազդեցությունը գյուղատնտեսության վրա, անխուսափելիորեն այն կապում է այլ ոլորտների հետ և լույս է սփռում կազմակերպության դեմ ուղղված ընդհանուր քննադատությունների վրա։

### Պատմական նախադրյալներ

ԱՀԿ-ի ներխուժումը գյուղատնտեսության ոլորտում սկսվեց Բրետտոն Վուդսի քաղաքականության տապալմամբ։ ԱՀԿ-ի նախորդը՝ Սակագների և առևտրի ընդհանուր համաձայնագիրը (GATT), որն ինքնին Բրետտոն Վուդսի հաստատություն է, 1947 թվականին իր ստեղծման ժամանակ բացահայտորեն բացառել էր գյուղատնտեսությունը։ Արդյունքում, այս ընթացքում գյուղատնտեսության ոլորտին վերաբերող Համաձայնագրում լրացումները և՛ սահմանափակ են եղել, և՛ չեն ունեցել կիրարկման համաձայնեցված մեթոդներ։ Այնուամենայնիվ, «ալիքները շրջվեցին» 1980-ականների ֆերմերային ճգնաժամի հետ, երբ ԱՄՆ-ն արտադրեց հացահատիկի մեծ ավելցուկ, ինչը հանգեցրեց հողերի և ապրանքների գների կտրուկ անկմանը, տոկոսադրույքների աճին և չվճարված վարկերի աճին։ Սա գյուղատնտեսությանը դրեց միջազգային առևտրային դիվանագիտության ուշադրության կենտրոնում, և GATT-ը սկսեց Ուրուգվայի ռաունդը 1986 թվականին՝ կենտրոնանալով «հզոր ինստիտուցիոնալ շրջանակի զարգացման վրա…կարգավորել բազմակողմ առևտրի կանոնները համաշխարհային գյուղատնտեսության համար»։ 1993 թվականին՝ փուլերի ավարտին, GATT-ը լուծարվեց հօգուտ նորաստեղծ Առևտրի համաշխարհային կազմակերպության, որը պետք է ընդլայնվեր այլ ոլորտներում, ինչպիսիք են՝ գյուղատնտեսությունը և «*ծառայությունների և մտավոր սեփականության ծածկույթի առևտուրը*», ինչպես նաև GATT-ի շրջանակներում նախկինում կառավարվող ապրանքների շրջանակը։

#### Համաձայնագիր գյուղատնտեսության մասին

ԱՀԿ-ին միանալու համար կան մի քանի պահանջներ կամ մանդատներ, որոնք երկիրը պետք է կատարի։ Գյուղատնտեսության մասին համաձայնագիրը (AoA) այն մանդատներից մեկն է, որը հաստատվել է կազմակերպության հիմնադրման ժամանակ։ Փաստաթուղթն իր հիմքում սահմանում է «մի շարք ժամանակացույցեր, որոնք սահմանում են այն չափը, որով ստորագրող կառավարությունները կարող են պաշտպանական օգնություն տրամադրել գյուղատնտեսությանը»։ Նախ, կա վեճ ազգային ինքնիշխանության թուլացման մասին. յուրաքանչյուր ազգի ներսում գյուղատնտեսության բյուջեն թելադրելիս (ի տարբերություն ազգերի միջև)՝ սա սկիզբ դրեց մի շարք «*միջազգային պարտադիր կանոնների, որոնք աստիճանաբար կվերացնեն ազգերի կարողությունները սուբսիդավորելու իրենց գյուղական տնտեսությունները»*, ինչպես նաև ստեղծեցին մի համակարգ, որում, երբ ազգային կառավարությունները միանում են ԱՀԿ-ին, նրանք «*հրաժարվում են իրենց սեփական պարենային և գյուղատնտեսական քաղաքականությունը սահմանելու հնարավորությունից»*։ Քննադատները նաև պնդում են, որ երկրները իրենց գյուղատնտեսական հատվածը պաշտպանելու սահմանափակումներ սահմանելով՝ կազմակերպությունը ֆերմերներին, հատկապես գյուղացի ֆերմերներին, որոնք կազմում են բազմաթիվ զարգացող երկրների բնակչության զգալի մասը, խոցելի է թողնում պարենային անապահովության նկատմամբ և, հետևաբար, խախտում է սննդի վերաբերյալ միջազգային իրավունքը՝ որպես մարդու իրավունք։

### Տնտեսական ազդեցություն

Իր ստեղծման օրվանից ԱՀԿ-ն պարտադրել է քաղաքականություն, որը խրախուսել է նեոլիբերալիզմի աճը և խորացրել անջրպետը հարավի և հյուսիսի միջև։ Օրինակ՝ նրա պրոտեկցիոնիստական քաղաքականությունը, թվում է, հետևողականորեն ձեռնտու է Գլոբալ Հյուսիսին, ընդ որում ՏՀԶԿ երկրներն իրենց ֆերմերներին տրամադրում են «*աջակցություն, որը համարժեք է ֆերմերային դարպասների արտադրության արժեքի 40.43%-ին*» 1986–1988 թվականներին։ Թեև աջակցության այս մակարդակը իմաստ ունի՝ հաշվի առնելով 1980-ականների ֆերմերային ճգնաժամը։ Այդ ցուցանիշը դեռևս 1999 թվականին եղել է ապշեցուցիչ 40,07%-ի սահմաններում։ Բացի այդ, միայն ԱՄՆ-ում «ԱՄՆ կաթի, շաքարավազի և բրնձի արտադրողների ընդհանուր եկամուտի մոտ 50%-ը վերագրվում է գյուղատնտեսական ծրագրերին»։ Միևնույն ժամանակ, գլոբալ հարավում գյուղատնտեսությունը և աղքատությունը ավելի ու ավելի են կապված միմյանց հետ, որտեղ աղքատության ազգային ցուցանիշները փոխկապակցված են գյուղատնտեսության ոլորտում մասնագիտացված տնային տնտեսությունների թվի հետ։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ ԱՀԿ-ի պահանջած նեոլիբերալ բարեփոխումները ոչնչացրել են երաշխավորված գները և պետության կողմից հովանավորվող ընդլայնման ծառայությունները, և Գլոբալ հարավի կառավարությունները ստիպված են եղել քանդել պարենային անվտանգության և գյուղական աջակցության ծրագրերը՝ հօգուտ նրանց, որոնք կօգնեն իրենց կատարել ԱՀԿ մանդատները, հաճախ՝ «*զգալի քաղաքական ծախսերով*»։ Օրինակ՝ ԱՀԿ-ին միանալուց ի վեր Մեքսիկան կիրառում է «վերաբնակեցման» ծրագրեր, որոնք բաղկացած են երկու մասից. նախ՝ խթանել ուրբանիզացիան՝ այդպիսով գյուղական բնակչությանը բաժանելով ավելի փոքր և ավելի շատ գյուղական համայնքների, և երկրորդ՝ խրախուսել գյուղատնտեսության ոլորտում «աճն ու զարգացումը»։ Զարգացման այս մեթոդները ներառում են ճնշումներ ֆերմերների վրա՝ որոշակի թունաքիմիկատներ և պարարտանյութեր օգտագործելու համար. պատվաստել պտղատու ծառեր, աճեցնել այնպիսի ապրանքներ, որոնք չափազանց թանկ են իրենց սպառման համար։ Սա հանգեցրել է «*գյուղացիական կենցաղային ձեռնարկությունների քայքայմանը*»։

Ընդհակառակը, Տնտեսական քաղաքականության հետազոտությունների կենտրոնի, Տնտեսական հետազոտությունների կենտրոնի, CESifo Group-ի և Maison des Sciences de l'Homme-ի համատեղ ջանքերով իրականացված հետազոտությունը ցույց է տալիս, որ ԱՀԿ պոտենցիալ քաղաքականության զգալի ազդեցությունը, ինչպես պաշտպանողական, այնպես էլ լիբերալ, կթուլացնի զարգացած և զարգացող երկրների միջև անջրպետի խորացումը։ Զարգացած երկրներում գյուղատնտեսությունը համեմատաբար ցածր ազդեցություն ունի տնտեսության վրա։ ԱՄՆ-ի ֆերմերային տնային տնտեսությունների ընդհանուր եկամտի միայն 8%-ն է ստացվում ֆերմայից, ընդ որում այդ թիվը հասնում է 10%-ի Կանադայում և 12%-ի Ճապոնիայում։ Այնուամենայնիվ, հարավի գյուղացիական համայնքների մեծ մասը հիմնականում կախված է գյուղատնտեսությունից՝ որպես ընտանիքի եկամտի հիմնական աղբյուրի։ Արդյունքում, առևտրային բարեփոխումները կհանգեին լուրջ կորուստների…Միացյալ Նահանգների մի քանի խիստ պաշտպանված ենթաոլորտների խոշոր, հարուստ ֆերմերների համար, վերոհիշյալ հետազոտական խմբերը գնահատում են, որ աղքատության կրճատումը կարող է երկնիշ լինել և «*կարող է աղքատությունից դուրս բերել զարգացող երկրի գյուղատնտեսական մեծ թվով տնային տնտեսություններ*»։

Հաշվի առնելով այն մեծ կառուցվածքային փոփոխությունները, որոնք ԱՀԿ-ն իրականացրել է AoA-ի նման մանդատներով, պարզ է, որ այն «*կարող է անշուշտ բարեփոխել հյուսիսի ամենահարուստ ֆերմերների արտոնությունները՝ հանուն հարավի աղքատ ֆերմերների*»։ Դա կարելի է անել՝ «մղելով ավելի աղքատ գյուղացիական տնտեսություններին և սննդամթերքի սակագների կրճատմանը, քանի որ այս ապրանքները մեծ են աղքատների տնային տնտեսությունների բյուջեներում և վերջիններիս սննդամթերքին հասանելիություն տալ համաշխարհային շուկայական գներով» (ճշգրտված շուկայավարման մարժաների համար)։ Իրոք, շատ զարգացող երկրներ՝ սկսած Հարավային Ամերիկայից (Արգենտինայից, Չիլիից, Էկվադորից, Պերուից) մինչև Ասիա (Չինաստան, Հնդկաստան, Ֆիլիպիններ, Թաիլանդ) մղել են հենց այս քաղաքականությունը, միայն թե ԱՀԿ-ն մերժի դրանք, ինչպես եղավ 2003 թվականի Դոհայի զարգացման փուլի Կանկունյան հանդիպումներում առևտրային բանակցությունների աղետալի տապալման ժամանակ։

### Գյուղացիական բողոքի ցույցեր

Բազմակողմ կազմակերպությունները, ինչպիսին է ԱՀԿ-ն, անպայմանորեն աջակցում են գլոբալացմանը՝ ազգերի միջև առևտուրը խրախուսելու հարցում։ Սա ունի որոշ անհերքելի առավելություններ. երկրների մեծամասնությունը տեսնում է ավելի շատ զբաղվածության հնարավորություններ, իրական աշխատավարձի բարձրացում, տեխնոլոգիական նորարարությունների ավելի բարձր տեմպեր և ընդհանուր կյանքի ավելի բարձր որակ, հատկապես քաղաքային բնակչության համար։ Այնուամենայնիվ, քանի որ այս առավելությունները վերաբերում են միայն որոշ ոլորտներին, շատ բնակչություններ տուժում են գլոբալացման քաղաքականության անցանկալի հետևանքներից։

Սրա օրինակը կարելի է ընդգծել ամբողջ աշխարհի գյուղացիական բնակչության դեպքում։ Ազգի ոլորտները դիվերսիֆիկացնելու ճնշումների և AoA-ի ճնշող պայմանների միջև՝ զարգացող երկրների կառավարությունները տարիների ընթացքում հետևողականորեն նվազեցնում են աջակցությունը գյուղատնտեսական համայնքին։ Գյուղատնտեսության ոլորտի ազատականացումը հանգեցրել է գյուղատնտեսության և ապրանքների գների իջեցմանը, «հսկա ագրոբիզնեսների համախմբմանը, պարենային գլոբալ համակարգի համասեռացմանը և մատակարարման կառավարման մեխանիզմների էրոզիայի»։ Միևնույն ժամանակ, պետական սուբսիդիաները զրկվել են, և կառուցվածքային այլ օժանդակ միջոցներ, ինչպիսիք են պետական զարգացման բանկերը, ընդլայնման գործակալությունները և ապրանքային խորհուրդները, սեփականաշնորհվել են։ Բացի այդ, գյուղացիների կախվածությունը ժամանակակից տեխնոլոգիաների և պարարտանյութերի վրա աճել է՝ կապելով նրանց ապրանքների, վարկերի, տեխնոլոգիաների և հողի շուկաներին։ Իրենց վերահսկողությունից դուրս գործոնների տարածման պատճառով նրանք ավելի խոցելի են դարձել այնպիսի խնդիրների նկատմամբ, ինչպիսին է պարենային անապահովությունը։ Ապակայունացնող ուժերի աճով և պրոտեկցիոնիստական միջոցառումների նվազմամբ գյուղացիները ստիպված են եղել այլընտրանքային միջոցներ փնտրել գոյատևման համար, և օրինաչափությունները ցույց են տալիս տեղական վարկային շնաձկներից կախվածության ավելի բարձր տեմպերը և ոչ ֆորմալ տնտեսության մեջ մասնակցության աճը։

Այնուամենայնիվ, գյուղատնտեսության ոլորտի մուտքը համաշխարհային տնտեսություն նշանակում է, որ գյուղացիները պետք է «սովորեն բանկիրների և իրավաբանների լեզուն, շուկայի հետախուզությունը և համակարգիչները, բիզնեսի վարչարարությունը և բուսասանիտարական միջոցառումներ, կենսատեխնոլոգիա և մտավոր սեփականություն, և առնվազն առևտրային քաղաքականության և մակրոտնտեսության հիմքերը։ Նրանք դարձել են բարդ և աշխարհիկ։ Այսպիսով, զինված այս նոր գիտելիքներով, զարմանալի չէ, որ նրանք կրկին ու կրկին ձևավորել են բողոքի տեղական, ազգային և համաշխարհային համայնքներ։ Թեև բողոքի ավելի շատ տեղական ձևեր գոյություն են ունեցել դարեր շարունակ, օրինակ՝ 17-րդ դարի ֆրանսիական գյուղացիների բողոքի ցույցերը՝ ԱՀԿ-ի նման բազմակողմ կազմակերպությունների ստեղծումը նաև անդրազգային բողոքի ցույցերի է հանգեցրել։

Անդրազգային գյուղացիական շարժումների սկիզբը սկսվեց *Movimento dos Trabalhadores Rurais sem Terra*-ի (MST, կամ Բրազիլական հողազուրկ շարժում) հաջողությամբ, որտեղ գյուղական բնակչությունը, նրանցից շատերը բնիկ, միավորվեցին՝ պահանջելու հողի սեփականության իրավունքը։ Այս շարժումը ոչ միայն ցույց տվեց տարբեր ազգերի միավորվելու ունակությունը և այդպիսով ոգեշնչեց կոլեկտիվ գործողությունները գլոբալ մասշտաբով, այլ նաև ներառում է հետևյալ արշավների շրջանակը, ներառյալ՝ շեշտը դնելով ժողովրդական քաղաքական մասնակցության և ռեսուրսների համար ոչ կառավարական կազմակերպությունների (ՀԿ-ների) օգտագործման վրա։ Այս խմբերը միասին բարձրացրել են իրենց երկրների արտաքին պարտքի կործանարար ազդեցության մասին իրազեկվածությունը և նույնիսկ կազմակերպել են ռազմատենչ ապստամբություններ, բայց երկու կենտրոնական պահանջներ են շրջանառվել անընդհատ՝ «հանել գյուղատնտեսությունը ԱՀԿ-ի իրավասությունից» և պարենային ինքնիշխանության հայեցակարգը։

«Հեռացրե՛ք գյուղատնտեսությունը ԱՀԿ-ից» հնչում էր «աճող հաճախականությամբ 1999 թվականի Սիեթլի բողոքի ցույցերից հետո», ներառյալ 2000 թվականի Դոհայի ռաունդի և 2003 թվականի Կանկունի հանդիպումների ժամանակ։ Համաշխարհային համայնքները, ինչպիսիք են La Via Campesina-ն (Գյուղացիական ճանապարհ) և ավելի քան հիսուն այլ կազմակերպություններ, միավորվեցին՝ պահանջելու, որ «ԱՀԿ-ն ոչ ժողովրդավարական և անպատասխանատու է, ավելացրել է գլոբալ անհավասարությունն ու անապահովությունը, խթանում է արտադրության և սպառման ոչ կայուն ձևերը, քայքայում է բազմազանությունը և խաթարում սոցիալական և բնապահպանական առաջնահերթությունները»։ Այսպիսով, նրանք պահանջում էին վերացնել ոչ միայն AoA-ն, այլ նաև ցանկացած այլ համապատասխան համաձայնագիր, ներառյալ Մտավոր սեփականության իրավունքների առևտրի հետ կապված ասպեկտների մասին համաձայնագիրը (TRIPS), Ծառայությունների առևտրի մասին ընդհանուր համաձայնագիրը (GATS), սանիտարական և բուսասանիտարական միջոցառումները (SPS), քանակական սահմանափակումներ (QRs), սուբսիդիաները և հակակշռող միջոցները (SCM): Պարենային ինքնիշխանությունը ընդգծում է, որ սնունդը մարդու հիմնարար իրավունքն է և դատապարտում է ԱՀԿ-ի վերաբերմունքը գյուղատնտեսությանը զուտ որպես ապրանքի, այլ ոչ թե «որպես ապրուստի և սնուցման միջոց գյուղացիների և մանր ֆերմերների համար»։

Նմանատիպ բողոքի ակցիաներ կազմակերպվել են ԱՀԿ նախարարների նիստերի ժամանակներից դուրս. հատկապես Գյուղատնտեսական արտադրանք արտադրողների միջազգային ֆեդերացիայի (IFAP) ձևավորումը, Հնդկաստանի բողոքը TRIPS-ի և Հնդկաստանում բնիկ նեմի ծառի արտասահմանյան կորպորատիվ արտոնագրերի դեմ, ֆրանսիացի ֆերմերների բողոքը կեղծ ռոքֆոր պանրի դեմ և APM-Afrique-ի ստեղծում՝ սուրճի և բամբակի ոլորտները բարելավելու համար։

#### Բնիկ բնակչություններ

Հարկ է նշել, որ գյուղացիական և բնիկ համայնքները մեծապես կապված են միմյանց հետ, հատկապես Կենտրոնական և Հարավային Ամերիկայում։ Այսպիսով, գյուղացիական կազմակերպություններից և շարժումներից շատերը նաև պայքարում են բնիկների իրավունքների համար, ներառյալ հողի իրավունքը և սեփական ժողովրդի կառավարումը։

Աշխատանք և շրջակա միջավայր
--------------------------

Մյուս քննադատները պնդում են, որ աշխատանքի և շրջակա միջավայրի հարցերը համառորեն անտեսվում են։ Սթիվ Չարնովիցը՝ Գլոբալ շրջակա միջավայրի և առևտրի ուսումնասիրության (GETS) նախկին տնօրենը, կարծում է, որ ԱՀԿ-ն «պետք է սկսի լուծել առևտրի և աշխատուժի և բնապահպանական մտահոգությունների միջև կապը»։ Նա նաև պնդում է, որ «*բնապահպանական պատշաճ կարգավորման և ռեսուրսների կառավարման բացակայության դեպքում առևտրի աճը կարող է այնքան անբարենպաստ վնաս պատճառել, որ առևտրից օգուտները ավելի քիչ կլինեն, քան բնապահպանական ծախսերը*»։ Ավելին, արհմիությունները դատապարտում են զարգացող երկրների աշխատանքային իրավունքների վիճակը՝ պնդելով, որ որքանով ԱՀԿ-ին հաջողվում է խթանել գլոբալիզացիան, նույն չափով տուժում են շրջակա միջավայրը և աշխատանքային իրավունքները։

Մյուս կողմից, Հորը պատասխանում է, որ «*եթե շրջակա միջավայրը և աշխատուժը մտնեն ԱՀԿ համակարգ, հայեցակարգային առումով դժվար կլինի վիճարկել, թե ինչու չպետք է մտնեն նաև այլ սոցիալական և մշակութային խնդիրներ»*։ Գիտնականները GATT-ի XX-րդ հոդվածը նշել են որպես հիմնական բացառության դրույթ, որին կարող են դիմել պետությունները՝ առևտրի ազատականացմանը հակասող քաղաքականություն կիրառելու համար։

Բհագվատին նաև քննադատում է «*հարուստ երկրների լոբբիները, որոնք ձգտում են իրենց անկապ օրակարգերը պարտադրել առևտրային համաձայնագրերին»։* Բհագվատիի խոսքերով, այս լոբբիները և հատկապես «*հարուստ բարեգործական կազմակերպությունները այժմ դիմել են առևտրի հարցերի շուրջ զբաղվածության՝ էներգիայի մեծ ըմբռնմամբ»*։ Հետևաբար, և՛ Բհագվատին, և՛ Արվինդ Պանագարիան քննադատել են TRIPS-ի (Մտավոր սեփականության իրավունքների առևտրի հետ կապված ասպեկտներ) ներդրումը ԱՀԿ շրջանակներում՝ վախենալով, որ նման ոչ առևտրային օրակարգերը կարող են գերակշռել կազմակերպության գործառույթը։ Ըստ Պանագարիայի՝ «առանձին վերցված՝ TRIPS-ը հանգեցրեց զարգացող երկրների և ամբողջ աշխարհի բարեկեցության նվազմանը»։ Բհագվաթին պնդում է, որ «մտավոր սեփականությունը չի պատկանում ԱՀԿ-ին, քանի որ դրա պաշտպանությունը պարզապես հոնորարների հավաքագրման խնդիր է։ Դեղագործական և ծրագրային ապահովման արդյունաբերությունը Ուրուգվայի փուլի ընթացքում ԱՀԿ-ի օրակարգ մտցրեց, թեև դա վտանգում էր ԱՀԿ-ն վերածել փառաբանված հավաքագրման գործակալության»։

Որոշման կայացում
----------------

Մեկ այլ քննադատ ԱՀԿ-ում «կանաչ սենյակի» քննարկումները բնութագրել է որպես ոչ ներկայացուցչական և ոչ ներառական։ Ավելի ակտիվ մասնակիցները, որոնք ներկայացնում են ավելի բազմազան շահեր և նպատակներ, բարդացրել են ԱՀԿ որոշումների կայացումը, և «համաձայնության ձևավորման» գործընթացը խափանվել է։ Կանաչ սենյակի քննարկումների արդյունքները ներկայացվում են ԱՀԿ մնացած անդամներին, որոնք կարող են քվեարկել արդյունքների վերաբերյալ։ Նրանք այսպիսով առաջարկել են ստեղծել ոչ ֆորմալ կառավարման կոմիտե (խորհրդակցական խորհուրդ), որին կարող է վերապահվել անդամ երկրների միջև առևտրային հարցերի շուրջ կոնսենսուս մշակելու պատասխանատվությունը։ Երրորդ համաշխարհային ցանցը ԱՀԿ-ին անվանել են «*միջազգային կազմակերպություններից ամենաանթափանցիկ կազմակերպությունը*», քանի որ «*զարգացող երկրների ճնշող մեծամասնությունը շատ քիչ իրական խոսք ունի ԱՀԿ համակարգում*»։

Շատ ոչ կառավարական կազմակերպություններ, ինչպիսիք են Համաշխարհային դաշնային շարժումը (Գլոբալ քաղաքականության ինստիտուտը), կոչ են անում ստեղծել ԱՀԿ խորհրդարանական վեհաժողով, որը թույլ կտա ավելի ժողովրդավարական մասնակցություն ԱՀԿ որոշումների կայացմանը։ Դոկտոր Քերոլայն Լուկասը խորհուրդ է տվել, որ նման վեհաժողովը «ա*վելի նշանակալից դեր ունենա խորհրդարանական վերահսկողության, ինչպես նաև ԱՀԿ գործընթացների և դրա կանոնների բարեփոխմանն ուղղված ավելի լայն ջանքերում»*։ Այնուամենայնիվ, դոկտոր Ռաուլ Մարկ Ջեննարը պնդում է, որ խորհրդատվական խորհրդարանական վեհաժողովն անարդյունավետ կլինի հետևյալ պատճառներով.

1. Այն չի լուծում «ոչ պաշտոնական հանդիպումների» խնդիրը, երբ արդյունաբերական զարգացած երկրները բանակցում են ամենակարևոր որոշումների շուրջ,
2. Այն չի նվազեցնում դե ֆակտո անհավասարությունը, որը գոյություն ունի երկրների միջև ԱՀԿ բոլոր մարմինների բոլոր գործողություններին արդյունավետ և արդյունավետ մասնակցության առումով,
3. Այն չի շտկում օրենքի ընդհանուր սկզբունքների բազմաթիվ խախտումները, որոնք ազդում են վեճերի կարգավորման մեխանիզմի վրա։

Թափանցիկության բացակայությունը հաճախ դիտվում է որպես ժողովրդավարության խնդիր։ Քաղաքական գործիչները կարող են բանակցել այնպիսի կանոնակարգերի համար, որոնք հնարավոր չեն լինի ընդունել կամ ընդունվել են իրենց իսկ երկրներում ժողովրդավարական գործընթացում։ «Որոշ երկրներ միջազգային ատյաններում որոշակի կարգավորիչ ստանդարտներ են պահանջում, այնուհետև այդ կանոնակարգերը տուն են բերում ներդաշնակեցման և բազմակողմանիության քողի ներքո»։ Սա հաճախ կոչվում է «*քաղաքականության լվացում»։*

Ազգային ինքնիշխանություն
------------------------

Առևտրի համաշխարհային կազմակերպության պահպանողական և ազգայնական քննադատները պնդում են, որ այն խարխլում և սպառնում է ազգային ինքնիշխանությանը։ Այս փաստարկը հայտնի դարձավ 2019 թվականի Վերաքննիչ մարմնի դատավորների ընտրություններից առաջ, երբ ԱՄՆ նախագահ Թրամփը որոշեց արգելափակել ԱՀԿ-ն՝ ազգային ինքնիշխանությունը վերականգնելու համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Anne O. Krueger, "International Economics Organizations, Developing Country Reforms, and Trade," National Bureau of Economic Research.  (accessed February 24, 2020).
2. ↑  «Promoting fair competition». Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ հունիսի 6-ին. Վերցված է 2015 թ․ հունիսի 30-ին.
3. ↑  «WTO Homepage». Վերցված է 2015 թ․ հունիսի 29-ին.
4. ↑  World Trade Organization, "10 Things the WTO Can Do," World Trade Organization.  (accessed February 24, 2020).
5. ↑  WTO, "Global Trade Growth Loses Momentum As Trade Tensions Persist," WTO.  (accessed February 24, 2020).
6. ↑  WTO, *WTO Annual Report* 2019, introduction (WTO 2019), 6.
7. ↑  Dani Rodrik, "The WTO Has Become Dysfunctional." Financial Times, August 5, 2018.  (accessed April 26, 2020).
8. ↑  Ha Joon Chang. *Kicking Away the Ladder: Development Strategy in Historical Perspective.* London: Anthem, 2002.
9. ↑  Edelman, Marc. "Bringing the Moral Economy Back In…to the Study,of 21st Century Transnational Peasant Movements" *American Anthropologist* 107, no.3 (2005). ISSN 1548-1433 (accessed March 26, 2020).
10. ↑  WTO, "Top 10 Reasons to Oppose the World Trade Organization? Criticism, Yes…Misinformation, No!," WTO.  (accessed February 24, 2020).
11. ↑  Tejvan Pettinger, "Criticism of WTO," Economics Help.  (accessed February 24, 2020).
12. ↑  Pogge, Thomas. «Poverty and Human Rights» (PDF).
13. ↑  Khor, Martin (2000 թ․ հունվարի 28). «Rethinking Liberalization And Reforming The WTO». Third World Network. Արխիվացված է օրիգինալից 2006 թ․ հոկտեմբերի 6-ին. Վերցված է 2007 թ․ մարտի 22-ին.
14. ↑  Khor, Martin (November 2006). «The WTO's Doha Negotiations And Impasse: a Development Perspective». *Third World Network*: 16. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ մարտի 18-ին. Վերցված է 2007 թ․ մարտի 22-ին.
15. ↑  Bhagwati, Jagdish (January–February 2005). «Reshaping the WTO» (PDF). *Far Eastern Economic Review*. **162** (22): 26. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2005 թ․ փետրվարի 6-ին. Վերցված է 2007 թ․ մարտի 22-ին.
16. ↑  Edelman, Marc. "Transnational Peasant and Farmer Movements and Networks" in Global Civil Society, edited by Mary Kaldor, Helmut Anheier, and Marlies Glasius, 185-220. London: Oxford University Press, 2003.
17. ↑  Pritchard, Bill. "The Long Hangover From the Second Food Regime: a World-Historical Interpretation of the Collapse of the WTO Doha Round" Agriculture and Human Values 26 (2009). DOI 10.1007/s10460-009-9216-7 (accessed March 29, 2020).
18. ↑  189 Edelman 2003
19. ↑  298 Pritchard
20. ↑  WTO, "History of the multilateral trading system," WTO.  (accessed April 11, 2020).
21. ↑  300 Pritchard
22. ↑  300 ibid
23. ↑  Hawkes, Shona and Plahe, Jagjit Kaur, "Worlds Apart: The WTO’s Agreement on Agriculture and the Right to Food in Developing Countries," International Political Science Review 34, no.1 (Jan 2013).  (accessed March 20, 2020).
24. ↑  301 ibid
25. ↑  Hertel, Thomas W. Ivanic, Maros, Keeney, Roman, and Winters, Alan L. "Distribution Effects of WTO Agricultural Reforms in Rich and Poor Countries," Economic Policy 22, no.50 (Apr 2007).  (accessed March 16, 2020).
26. ↑  296 ibid
27. ↑  301Pritchard
28. ↑  336 Edelman 2005
29. ↑  300 Hertel et al
30. ↑  290 ibid
31. ↑  330 ibid
32. ↑  330 ibid
33. ↑  Clapp, Jennifer. "WTO Agriculture Negotiations: Implications for the Global South," Third World Quarterly 27, no.4 (2006).  (accessed March 20, 2020). p.268
34. ↑  Erixon, Fredrik. "The Economic Benefits of Globalization for Business and Consumers." European Centre For International Political Economy, January 2018.  (accessed April 27, 2020).
35. ↑  337 Edelman 2005
36. ↑  336-337 ibid
37. ↑  337 ibid
38. ↑  Scott, James. Seeing Like A State. New Haven: Yale University Press, 1998. p.48
39. 1 2  190-199 Edelman 2003
40. ↑  338 Edelman 2005
41. ↑  ibid
42. ↑  "Our World Is Not For Sale, Priority to People’s Food Sovereignty, WTO Out of Food and Agriculture."  (accessed April 28, 2020).
43. ↑  ibid
44. ↑  Nash, June. "American Environments North and South: Indigenous Counterplots to Global Integration" Anthropology of Work Review 21, no.2 (2000). DOI 10.1525/awr.2000.21.2.1 (accessed March 29, 2020).
45. ↑  Charnovitz, Steve (1999 թ․ նոյեմբերի 1). «Addressing Environmental and Labor Issues in the World Trade Organization». *Trade and Global Markets: World Trade Organization*. Progressive Policy Institute. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ սեպտեմբերի 26-ին. Վերցված է 2007 թ․ մարտի 22-ին.
46. ↑  Kennedy, Kevin C. (2006). «The World Trade Organization: Ultimate Arbiter of International Sanitary and Phytosanitary Standards?». In Lawrence (Busch, Jim Bingen (ed.). *Agricultural Standards: The Shape of the Global Food And Fiber System*. Springer. էջ 46. ISBN 1-4020-3983-2.
47. ↑  Khor, Martin (2002). «How the South is Getting a Raw Deal at the WTO». In Robin Broad (ed.). *Global Backlash: Citizen Initiatives for a Just World Economy*. Rowman & Littlefield. էջ 154. ISBN 0-7425-1034-4.
48. ↑  Lea Brilmayer and William J. Moon, Regulating Land Grabs: Third Party States, Social Activism, and International Law, book chapter in *Rethinking Food Systems,* February 2014
49. ↑  Bhagwati, Jagdish (January–February 2005). «Reshaping the WTO» (PDF). *Far Eastern Economic Review*. **162** (22): 28. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2005 թ․ փետրվարի 6-ին. Վերցված է 2007 թ․ մարտի 22-ին.
50. ↑  Bhagwati, Jagdish (December 2005). «From Seattle to Hong Kong» (PDF). *Foreign Affairs*. **84** (7): Article 15. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2005 թ․ փետրվարի 6-ին. Վերցված է 2007 թ․ մարտի 22-ին.  
\* Panagariya, Arvind (1999 թ․ հուլիսի 20). «TRIPS and the WTO: an Uneasy Message». Արխիվացված է օրիգինալից 2006 թ․ հոկտեմբերի 6-ին. Վերցված է 2007 թ․ մարտի 22-ին.
51. ↑  Bhagwati, Jagdish (December 2005). «From Seattle to Hong Kong». *Foreign Affairs*. **84** (7): Article 15. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ ապրիլի 6-ին. Վերցված է 2007 թ․ մարտի 22-ին.
52. ↑  Blackhurst, Richard (August 2000). «Reforming WTO Decision Making: Lessons from Singapore and Seattle» (PDF). *Center for Research on Economic Development and Policy Reform* (Working Paper No 63): 1–20. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2007 թ․ հունիսի 4-ին. Վերցված է 2007 թ․ մարտի 23-ին.  
\* Schott, Jeffrey J.; Watal, Jayashree (March 2000). «Decision-Making in the WTO». Peter G. Peterson Institute for International Economics. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ դեկտեմբերի 24-ին. Վերցված է 2007 թ․ մարտի 23-ին.
53. ↑  «Transparency, Participation and Legitimacy Of the WTO». Third World Network. March 1999. Վերցված է 2007 թ․ մարտի 23-ին.
54. ↑  «Reform of the World Trade Organization and International Financial Organizations». *Global Economic Governance*. World Federalist Movement. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ փետրվարի 11-ին. Վերցված է 2007 թ․ մարտի 23-ին.
55. ↑  «The WTO: The role of Parliamentarians? – Public Symposium: The Doha Development Agenda and Beyond, (WTO) – Summary Report». Revista Inter-Forum. Արխիվացված է օրիգինալից 2006 թ․ մարտի 26-ին. Վերցված է 2007 թ․ մարտի 23-ին.
56. ↑  Jennar, Raoul Marc. «A "Consultative Parliamentary Assembly" to the WTO: a Reform that Changes Nothing». Unité de Recherche, de Formation et d'Information sur la Globalisation. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ փետրվարի 20-ին. Վերցված է 2007 թ․ մարտի 23-ին.
57. ↑  Hosein, Ian, 2004, "International Relations Theories and the Regulation of International Dataflows: Policy Laundering and other International Policy Dynamics"
58. ↑  «WTO | Seattle - misinformation». *www.wto.org*.
59. ↑  Movsesian, Mark (1999). «Sovereignty, Compliance, and the World Trade Organization: Lessons from the History of Supreme Court Review Lessons from the History of Supreme Court Review». *repository.law.umich.edu*. Վերցված է 2020 թ․ ապրիլի 10-ին.
60. ↑  «How the World Trade Organization Fueled the Rise of the Global Far-Right». 2019 թ․ դեկտեմբերի 12.
61. ↑  «WTO Reforms Are Needed, but Trump's Demands Could Destroy the Organization». *www.worldpoliticsreview.com*.
62. ↑  «The Real Threat to U.S. Sovereignty». *The Heritage Foundation*.
63. ↑  Kallis, Aristotle (2018 թ․ սեպտեմբերի 1). «Populism, Sovereigntism, and the Unlikely Re-Emergence of the Territorial Nation-State» (PDF). *Fudan Journal of the Humanities and Social Sciences*. **11** (3): 285–302. doi:10.1007/s40647-018-0233-z. S2CID 158092242.

Հետագա ընթերցում
----------------

* «Reforming WTO Decision Making: Lessons from Singapore and Seattle» (PDF). *live-scid.pantheon.io*.(չաշխատող հղում)