**Հուսկան Նահատակ վանք** ներկայիս Ադրբեջանի Հանրապետության Շամքորի շրջանում, պատմական Մեծ Հայքի Ուտիք նահանգում։ Գտնվում է Դաշբուլաղ գյուղից 0,5 կմ արևելք՝ Բադա (Լղարակ) և Խաչիսար (Չարդախլու) գյուղերի միջև, ծովի մակերևույթից 1200 մ բարձրության վրա։

Հիմնադրում
----------

Հուսկան, Ոսկան Ճգնավորի, Ոսկան կամ Ոսկյանց վանքը ավանդաբար կապված է ոմն նահատակ ճգնավորի անվան հետ, որի մարմինն ամփոփված է եղել վանքում.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | «Մատուռի հարաւակողմը, մի փոքրիկ խուցաձեւ շինութեան մէջ, կայ մի անյայտ գերեզման, որն եւ անուանում են Ոսկան նահատակ, եւ որին ուխտ են գալիս եւ թուրքեր, վերջիններս անուանում են այս ուխտատեղը Բալաճխ»։-  |  |

Պատմություն
-----------

1883 թվականին հնավայր այցելած Հ. Մանասյանցը ցավով արձանագրել է վանքի անմխիթար վիճակը.

1884-1885 թվականներին եկեղեցին նորոգել է բադացի Կարապետ Սափարյանցը, որը *«...ժրաջան աշխատութեամբ իւր առաջուան խարխուլ և կիսաւերակ դրութիւնից կատարեալ վերանորոգած է»*։

1888 թվականին եկեղեցու տարածքն էլ է բարեկարգվել։

Վանքի կառույցները շարունակ քայքայվելով և երկար ժամանակ լուրջ նորոգությունների չենթարկվելու պատճառով 1893 թվականին հայտնվել էին անմխիթար դրության մեջ. *«…Եկեղեցին ունէր 4 սենեակ, իսկ այժմ մնացել է 2-ը և դրանք էլ շուտով կքանդուեն։ …Սրանից մի տարի առաջ իբրև ժամկոչ այդտեղ բնակւում էր մի ծերունի, որը նայում և պահպանում էր եկեղեցին. այժմ այդ ծերունին վախճանուել է և եկեղեցին բարձի թող է արած»*։

1890 թվականին վանքի հերթական այցելուն նշել է.

Հայ-թուրքական ընդհարումների ընթացքում, մասնավորապես 1905 թվականի նոյեմբերին թուրքերը եկեղեցին ավերել ու կողոպտել են։

1907 թվականին վանահայր Մեսրոպ Տեր-Ստեփանոսյանցը կառույցի վերանորոգության համար կազմել է վանքի եկամուտների հաշվեմատյանը։

1985 թվականին ՀՃՈւԿ-ի հետազոտական խմբի այցելության ժամանակ, եկեղեցին գտնվում էր խիստ քայքայված վիճակում, և դեռևս նկատվում էին միաբանության սենյակների մնացորդները (ամենայն հավանականությամբ, դրանք սկզբում ծառայել են որպես վանահոր բնակարան, իսկ ավելի ուշ՝ սոսկ կացարաններ ուխտավորների համար)։

Ճարտարապետություն
-----------------

Հուսկան Նահատակ վանքի գլխավոր կառույցը Սուրբ Գևորգ եկեղեցին է։ Արտաքին չափերն են՝ 14×7,95 մետր։ Միանավ հորինվածքով թաղածածկ շինություն է։ Աղոթասրահի մեկ զույգ որմնասյուների վրա հենված թաղակապ ծածկն առնված է երկթեք տանիքի տակ։ Ավանդատներ չունի։ Խորանի և եկեղեցու բոլոր պատերի մեջ բացված են խորշեր։ Միակ մուտքը հարավից է։ լուսավորությունն իրականացված է չորս ճակատներից բացված պատուհանների միջոցով։ Հիմնականում կառուցված է անմշակ քարով, կրաշաղախով։ Սրբատաշ են միայն անկյունաքարերը։ Պատերը բավականին հաստ են՝ 123 սմ, որը բնորոշ է տարածաշրջանի ուշ միջնադարյան պաշտամունքային այլ կառույցներին ևս։ Ներքուստ սվաղված է։ Կառույցն առանձնահատուկ է պատերի մեջ արտաքուստ ագուցված բազմաթիվ խաչքարերով, տապանաքարերով և դրանց բեկորներով, որոնք ոճական և գեղարվեստական առումով վերաբերում են 16-17-րդ դարերին։ Կատարված վերանորոգումների հետքերն ակնհայտ են։

Եկեղեցու հարավային պատի արևմտյան անկյանը կից է ուղղանկյուն հատակագծով, միաթեք ծածկով թաղակապ տապաատունը (դամբարանամատուռ)։ Արտաքին չափերն են՝ 4,55×3,27 մետր։ Ճարտարապետական հարդարանքի ամենաշքեղ հատվածը արևելքից բացված մուտքն է, որը հազվադեպ երևույթ է։

Եկեղեցուց արևմուտք տարածված է ընդարձակ գերեզմանոցը։ Թաղումներն ունեն խիստ դասավորություն։ Պահպանված բոլոր սալատապանները զուրկ են արձանագրություններից և հարդարանքից։

Կալվածքներ
----------

Հուսկան նահատակ վանքի կալվածքների զբաղեցրած սահմանների, դրանց տնտեսական կացության և եկամուտների մասին որոշ տվյալներ մեզ հայտնի են միայն ԺԹ (19-րդ) դարավերջից։ Հայտնի է, որ 1888 թվականին կալվածական եկամուտը ծառայում էր ի նպաստ Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցի.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | «...յաճախում են բաւական ուխտաւորներ, և որի արդիւնքը ստանում է Ներսիսեան դպրանոցը»։ |  |

1910 թվականին վանքի անշարժ ունեցվածքը բավականին կրճատվել է՝ հայտնվելով բարձիթող վիճակում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Սամվել Կարապետյան, Հյուսիսային Արցախ, Երևան, 2004, էջ 488-491
2. ↑  *Knight's Forensic Pathology, 3Ed*։ CRC Press։ 2004-01-30։ էջեր 488–491։ ISBN 978-0-340-76044-4
3. ↑  «Արձագանք», 1886, N 20, 23, 24, էջ 87
4. ↑  Գասպարեան Յովհ. Չարդախլուն և նրա պատմութիւնը, «Նոր Դար», 1889, N 197, էջ 3
5. ↑  Եղիշե Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարան, Ս. Քամալյանի ֆ. տետր N 1, VI-11, թ. 15
6. ↑  «Արձագանք», 1888, N 7, էջ 87.
> «...այժմու պահապանը սկսած է սենեակներ շինել և եկեղեցւոյ չորս կողմը մաքրել»
7. ↑  «Նոր-Դար», 1893, N 133, էջ 2
8. ↑  Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3764, թ. 278
9. ↑  Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. Պ461, ց. 1, գ. 56, թ. 3

Գրականություն
-------------

1. Ս. Կարապետյան, ՀՅՈՒՍԻՍԱՅԻՆ ԱՐՑԱԽ, էջ 488-491։
2. Բարխուտարեանց Մ. Արցախ, էջ 321։
3. Լալայեան Ե. Գանձակի գաւառ, էջ 343։