**Վիշապները** կարևոր դեր են խաղում Եվրոպայի ժողովուրդների բանահյուսության մեջ, նրանց վաղ նախատիպերի հիշատակումները վերաբերում են հնագույն աղբյուրներին և Աստվածաշնչին (Կոլխիայի վիշապը) և ավելին, մինչև ուշ միջնադարի պատմությունները քրիստոնեական սրբերի պայքարի մասին հատուկ վիշապների հետ, ինչպիսին է Բաբելոնյան վիշապը։

Հռոմեացի բանաստեղծ Վիրգիլիոսը, իր «Culex» (տող 163-201) պոեմում նկարագրելով մի հովվի, որը կռվում է ինչ-որ օձային արարածի հետ, նրան անվանում է «օձ» և նաև «վիշապ»՝ ցույց տալով, որ իր ժամանակ այս երկու բառերը հավանաբար կարող էին նույն նշանակությունը ունենալ։

Քրիստոնեության ազդեցության տակ վիշապի կերպարը արևմտյան մշակույթում աստիճանաբար ստացել է ակնհայտ բացասական բնույթ և ասոցացվել սատանայի և մեղքի հետ, ինչը տարբերում է վիշապի այս տեսակն իր արևելյան տեսակներից (օրինակ՝ չինարենից կամ ճապոներենից)։ Ռուս ուղղափառ մշակույթում վիշապը չարի և «չար ոգիների» մարմնացումն է։ Հատկանշական կերպար է Գորինիչ օձը, որի հետ կռվում են հերոսները, որոնք այս դեպքում խաղում են վիշապասպանների դերը։

Հեքիաթներում վիշապի արյունը, ոսկորները կամ մաշկը հաճախ կախարդական հատկություններ ունեն։ Արևմտյան քրիստոնեական բանահյուսության մեջ բնորոշ վիշապը պաշտպանում է քարանձավը կամ ամրոցը, որը լցված է ոսկով և գանձերով։ Չար ու արյունարբու վիշապի նաախատիպը հաճախ ասոցացվում է մեծ հերոսի հետ, որը փորձում է սպանել նրան, հազվագյուտ աղբյուրներում վիշապը կարող է բարեհոգի լինել, նա նույնիսկ կարող է խոսել և մի քանի իմաստուն խորհուրդ տալ հերոսներին։

Արևմտյան վիշապի նախատիպը մինչ օրս մնում է ամենաճանաչված առասպելական արարածներից մեկը՝ հիմնականում ժամանակակից ֆանտաստիկ ստեղծագործությունների հանրաճանաչության շնորհիվ, մասնավորապես Ջոն Ռոնալդ Ռուել Թոլքինի ստեղծագործությունների, որոնց աշխատանքներում օգտագործվում են վիշապանման արարածների պատկերը գերմանա-սկանդինավյան դիցաբանությունից։

Բնավորության գծեր
-----------------

Եվրոպական վիշապի պատկեր MS Harley 3244-ում
Վաղ միջնադարում և դրանից հետո եվրոպական վիշապը սովորաբար պատկերվել է որպես մեծ, կրակ շնչող, հաճախ եղջյուրավոր, թեփուկավոր, մողեսանման արարած, որը նաև ունի կաշվե չղջիկի նման թևեր, չորս ոտքեր և երկար մկանուտ պոչ։

Այս նկարագրությամբ վիշապի մասին ամենավաղ հիշատակումներից մեկը անգլո-սաքսոնական «Բեովուլֆ» պոեմում է, որտեղ այն հիշատակվում է որպես «վիշապ», ինչպես նաև «օձ» (կամ նույնիսկ «որդ»)։ Նրա շարժումները նշվում են անգլո-սաքսոնական bugan բայով («ծալվել»), իսկ կծելը, ինչպես նաև նրա շունչը թունավոր են. ավելի մանրամասն նկարագրությունը ցույց է տալիս օձի նման մարմնի ձևը և շարժման նմանատիպ եղանակը, մինչդեռ վերջույթների կամ թևերի առկայությունը չի նշվում։ Այնուամենայնիվ, այս վիշապը ունի մի քանի առանձնահատկություններ, որոնք հետագայում հայտնի են դարձել, օրինակ՝ նա կրակ է շնչում, ապրում է գետնի տակ և հավաքում գանձեր։

Քարե քանդակները, հայտնաբերված Շվեդիայում և թվագրվում են վիկինգների դարաշրջանից (մոտ 1030 թվական) պատմում են հին սկանդինավյան Վյոլսունգների սագայի և նրա գլխավոր հերոս Զիգֆրիբ հետ կապված իրադարձությունների մասին։ Մի նկարում վիշապ Ֆաֆնիրը պատկերված է որպես մեծ և շատ երկար անթև օձ, որը շատ տարօրինակ է և փակում է ամբողջ նկարը։

Արևմտյան վիշապի ժամանակակից ոճով ամենահին ճանաչելի պատկերը գտնվում է MS Harley 3244-ում, որը հրատարակվել է մոտ 1260 թվականին։ Ձեռքով նկարված այս վիշապն ունի երկու զույգ թևեր, սակայն մնացած դետալները ակնհայտորեն ցուցադրում է ժամանակակից եվրոպական վիշապների մեջ հայտնաբերված շատ բնութագրեր։

Եվրոպական վիշապի ժամանակակից կերպարը ձևավորվել է Արևմտյան Եվրոպայում միջնադարում ավելի վաղ արարածների նկարագրությունների բնորոշ հատկանիշների համակցության շնորհիվ, որոշ մերձավորարևելյան վիշապներ Աստվածաշնչից, ինչպես նաև մի շարք նշաններ արևմտաեվրոպական ժողովրդական ավանդույթներից, այդ թվում՝ կենդանիների նկարագրություններից և գծագրերից, ինչպիսիք են սողունները, բայց մարմնի ոչ ճիշտ գծված մասերով (թևեր և/կամ վերջույթներ)։ 11-13-րդ դարերի միջև ընկած ժամանակահատվածը ներկայացնում է վիշապների՝ որպես պոտենցիալ իրական կենդանի էակների նկատմամբ եվրոպական հետաքրքրության գագաթնակետը։ Որոշ միջնադարյան բեսգիաներում վիշապները դիտարկվում են իրական կենդանիների հետ միասին, իսկ հնագույն քարտեզներում չուսումնասիրված հողերը նշված են Hic sunt dracones («այստեղ վիշապներ են ապրում» մակագրությամբ։

Հին Հունաստան և Հռոմ
--------------------

Տրայանոսի սյունակի վրա դակյան վիշապի գլուխը պատկերող խորաքանդակ
Հին հռոմեական վիշապների պատկերը գալիս է օձաձև հունական վիշապների նկարագրություններից, որոնք ներառում են նաև Մերձավոր Արևելքի վիշապների առանձնահատկությունները՝ հաշվի առնելով հունական/արևելյան հելլենիստական մշակույթի ազդեցությունը։ Բաբելոնյան սիրրուշը մերձավորարևելյան վիշապի դասական պատկերն է։ Հովհաննես Ավետարանչի Հայտնությունը, որը հունական, ոչ թե հռոմեական աղբյուր է, նկարագրում է Սատանային որպես «մեծ վիշապ, բոցավառ կարմիր գույնի, յոթ գլուխներով և տասը եղջյուրներով»։ Սուրբ Հովհաննեսի Հայտնության մեծ մասը հին եբրայերեն և հունարեն լեզուներով է, և դրանում հիշատակված վիշապը, ամենայն հավանականությամբ, խորհրդանշել է Մերձավոր Արևելքի վիշապներին։ Հռոմեական կայսրությունում յուրաքանչյուր զինվորական խումբ ունեղել է իր նույնականացման նշանը (ռազմական ստանդարտ), Արևելքում Տրայանոս կայսեր պարթևական և դակիական պատերազմներից հետո դակիական վիշապի պատկերով ռազմական չափանիշը մտել է Լեգեոն Սարմատի և Դակիական կոհորտայի հետ միասին։ Դա օձաձև և վիշապանման գլուխով արարած է, որը ամրացված է նիզակի ծայրին, արծաթից բացված մեծ ծնոտներով, իսկ մարմնի մնացած մասը՝ գունավոր մետաքսից։

Հին Կտակարանում կան մի քանի դրվագներ, որոնք ակնարկում են չարը մարմնավորող արարածների մասին և իրենց հատկանիշներով նման են վիշապներին։ Վուլգաթայում արարածների անունները լատիներեն թարգմանվում են որպես վիշապ (draco): Հղումներ կան այնպիսի տեքստերում, ինչպիսիք են Երկրորդ օրենք (32:33), Հոբի գիրքը (30:29), Սաղմոսները (73:13, 90:13 և 43:20), Եսայի գիրքը (13:21, 27:1, 34:13 և 43:20), Երեմիայի գիրքը (9:11) և Մաղաքիայի գիրքը (1:3)։

Հունական դիցաբանության մեջ վիշապանման արարածները հաճախ պահպանում են գանձերը։ Օրինակ՝ Լադոնը՝ 100 գլխանի օձ-վիշապը, պահպանել է հեսպերիդների ծառը, մինչև Հերկուլեսի հետ պարտությունը։ Պիթոնը՝ Գայա աստվածուհու սերունդը, պահպանել է Դելփյան մատյանը մինչև սպանվել է Ապոլլոնի կողմից՝ վրեժ լուծելով մոր համար։ Հերկուլեսի կողմից պարտված բազմագլուխ, օձաձև ճահճային հրեշ Լերնեյան հիդրային նույնպես ինչ-որ կերպ կարելի է վիշապ համարել։

Միջնադար
--------

Վաղ միջնադարում եվրոպական մշակույթը դարեր շարունակ հիմնականում կապ չի ունեցել դասական հին գրականության հետ։ Այս ընթացքում բանավոր և գրավոր աղբյուրներում, այդ թվում՝ միջնադարյան բարձրագույն գրականության մեջ, աստիճանական փոփոխություն է տեղի ունեցել վիշապի սովորական «մտավոր կերպարի», այսինքն՝ լատիներեն «draco»-ի և նրա համարժեքների ժողովրդական լեզուներում։ Դա հանգեցրել է վաղ միջնադարի եվրոպական ժողովուրդների դիցաբանության մեջ ժամանակակից տիպի վիշապների հայտնվելուն։

### Լեգենդներում

Վիշապների ճակատամարտի նկարազարդում «Բրիտանական թագավորների պատմությունից» (XV -րդ դար):
12-րդ դարի ուելսցի քահանա Ջեֆրի Մոնմութացին իր հայտնի «Բրիտանիայի թագավորների պատմությունը» աշխատության մեջ նկարագրել է մի լեգենդ, որում Մեռլինը դեռ մանուկ հասակում ականատես է լինում, թե ինչպես է Ռոմանո-կելտական զորահրամանատար Վորտիգերնը հրամայում կառուցել աշտարակ Սնոուդոն լեռան վրա, որպեսզի պաշտպանվի անգլոսաքսերից, սակայն աշտարակը կառուցումից հետո այն սկսել է սուզվել հողի մեջ։ Մեռլինը հայտնում է Վորտիգերնին, որ կառուցված հիմքի տակ գտնվում է ստորերկրյա ջրերի ավազանը, որտեղ քնում են երկու վիշապներ։ Վորտիգերնը հրամայում է ցամաքեցնել լողավազանը՝ արթնացնելով կարմիր և սպիտակ վիշապներին, որոնք անմիջապես սկսում են կռվել։ Մեռլինը մարգարեանում է, որ սպիտակ վիշապը կհաղթի կարմիրին, ինչը խորհրդանշում է Անգլիայի կողմից Ուելսի նվաճումը, բայց հետո հայտարարում է, որ կարմիր վիշապը ի վերջո վերադառնալու է և հաղթի սպիտակին։ Այս լեգենդը հայտնի է մնացել ամբողջ 15-րդ դարում։

13-րդ դարի Ոսկե լեգենդը նկարագրում է Սուրբ Մարգարիտ Անտիոքացու պատմությունը, որը կույս նահատակ էր Դիոկղետիանոս կայսեր կողմից քրիստոնյաների հալածանքների ժամանակաշրջանում։ Իր հավատքի համար տանջվելուց հետո նրան նորից բանտ են նետել և այնտեղ հանդիպել սատանային՝ հրեշավոր վիշապի տեսքով։ Մարգարիտան խաչակնքվել է, իսկ վիշապն անհետացել է։ Ավանդության մեկ այլ տարբերակում վիշապը կուլ է տալիս նրան ամբողջությամբ, բայց սուրբը, խաչը նշան անելով վիշապի ստամոքսում կամ օգտագործելով կրծքավանդակի խաչը, որը քայքայել է հրեշի ներսը, դուրս է գալիս անվնաս։

Միջնադարյան ֆրանսիական լեգենդներից մեկը վիշապներին կապում է գարգոիլների՝ քիմերային արարածների հնագույն քանդակների հետ։ Հին ժամանակներում սարսափելի վիշապը, որը հայտնի է եղել Լա Գարգոյլ անունով, ջրհեղեղներ է առաջացրել և նավեր խորտակել Սեն գետի վրա, և Ռուանի բնակիչները ամեն տարի մարդկային զոհաբերություն են արել վիշապին՝ փորձելով հագեցնել նրա քաղցը։ Այնուհետև, մոտ 600 թվականին, Ռոման Ռուանից անունով մի քահանա խոստացել է, որ եթե մարդիկ եկեղեցի կառուցեն, նա կազատի նրանց վիշապից։ Այնուհետև նա սպանել է վիշապին, և նրա կտրված գլուխը ամրացվել է քաղաքի պարիսպներին՝ որպես առաջին գարգոիլ։

Ծանոթագրություն
---------------

1. ↑  «*APPENDIX VERGILIANA // Culex*». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ սեպտեմբերի 12-ին. Վերցված է 2023 թ․ օգոստոսի 17-ին.
2. ↑  *Кандидат искусствоведения Сталинская Е.П.* (2022 թ․ մայիսի 19). «*Дракон Востока и Запада. Особенности восприятия и интерпретации образа.*». КиберЛенинка. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ օգոստոսի 17-ին. Վերցված է 2023 թ․ օգոստոսի 17-ին.
3. ↑  «*British Library // Theological miscellany: Harley MS 3244, f.59r*» (անգլերեն). www.bl.uk. Վերցված է 2023 թ․ օգոստոսի 17-ին.
4. ↑  Malone, 2012
5. ↑  Jones, 2000
6. ↑  Fee, 2011
7. ↑  Blake, Erin C. (1999). «Where Be "Here be Dragons"?». *MapHist Discussion Group*. Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ ապրիլի 1-ին. Վերցված է 2023 թ․ օգոստոսի 17-ին.
8. ↑  Wallace, Howard (1948). «Leviathan and the Beast in Revelation». *The Biblical Archaeologist*. **11** (3): 61–68. doi:10.2307/3209231. JSTOR 3209231.
9. ↑  Kiessling, Nicolas K. (1970). «Antecedents of the Medieval Dragon in Sacred History». *Journal of Biblical Literature*. **89** (2): 167–177. doi:10.2307/3263046. JSTOR 3263046.
10. ↑  Nickel, Helmut (1989). «Of Dragons, Basilisks, and the Arms of the Seven Kings of Rome». *Metropolitan Museum Journal*. **24**: 25–34. doi:10.2307/1512864. JSTOR 1512864.
11. 1 2 3 4 5 6  Hughes, 2005
12. 1 2 3 4  Morgan, 2009
13. 1 2  Cipa, 2008
14. 1 2 3 4  Sherman, 2015

Գրականություն
-------------

* Cipa, Shawn (2008), *Carving Gargoyles, Grotesques, and Other Creatures of Myth: History, Lore, and 12 Artistic Patterns*, Petersburg, Pennsylvania: Fox Chapel Publishing Inc. ISBN 978-1-56523-329-4
* Fee, Christopher R. (2011), Chance, Jane (ed.), *Mythology in the Middle Ages: Heroic Tales of Monsters, Magic, and Might*, Praeger Series on the Middle Ages, Santa Barbara, California, Denver, Colorado, and Oxford, England, ISBN 978-0-313-02725-3, Արխիվացված է օրիգինալից 2022 թ․ մարտի 12-ին, Վերցված է 2024 թ․ հունվարի 23-ին`{{citation}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)
* Jones, David E. (2000), *An Instinct for Dragons*, New York City, New York and London, England: Routledge, ISBN 0-415-92721-8, Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ դեկտեմբերի 27-ին, Վերցված է 2016 թ․ սեպտեմբերի 22-ին `{{citation}}`: More than one of `|archivedate=` and `|archive-date=` specified (օգնություն); More than one of `|archiveurl=` and `|archive-url=` specified (օգնություն)
* Malone, Michael S. (2012), *The Guardian of All Things: The Epic Story of Human Memory*, New York City, New York: St. Martin's Press, ISBN 978-1-250-01492-4, Արխիվացված է օրիգինալից 2022 թ․ մարտի 12-ին, Վերցված է 2024 թ․ հունվարի 23-ին
* Hughes, Jonathan (2005), «Politics and the Occult in the Court of Edward IV», in Gosman, Martin; MacDonald, Alasdair; Vanderjagt, Arjo (eds.), *Princes and Princely Culture: 1450-1650*, Leiden, The Netherlands and Boston, Massachusetts: Brill, ISBN 90-04-13690-8, Արխիվացված է օրիգինալից 2022 թ․ մարտի 12-ին, Վերցված է 2024 թ․ հունվարի 23-ին
* Morgan, Giles (2009 թ․ հունվարի 21), *St George: Knight, Martyr, Patron Saint and Dragonslayer*, Edison, New Jersey: Chartwell Books, Inc. ISBN 978-0785822325
* Sherman, Josepha (2015) [2008], *Storytelling: An Encyclopedia of Mythology and Folklore*, New York City, New York and London, England: Routledge, ISBN 978-0-7656-8047-1, Արխիվացված է օրիգինալից 2022 թ․ մարտի 12-ին, Վերցված է 2024 թ․ հունվարի 23-ին