recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
| **՞**Ոզնի-ձուկ |
| --- |
| Ոզնի-ձուկ  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Ճառագայթալողակ ձկներ |
|
|
|
| Կարգ | Ձուլածնոտայիններ |
|
|
|
| Ընտանիք | Ոզնի-ձկներ |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | **Ոզնի-ձուկ** |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Diodon hystrix
Linnaeus, 1758 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : ??? |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Ոզնի-ձուկ** կամ **երկատամ** (լատին․՝ Diodon hystrix), ձուլածնոտայինների կարգի ոզնի-ձկների կամ երկատամայինների ընտանիքին պատկանող օվկիանոսային ձկնատեսակ։

Ունի յուրօրինակ դեֆորմացվող ֆիզիոլոգիական կառուցվածք, որի շնորհիվ էլ Օվկիանիայի և Չինաստանի Ժողովրդավարական Հանրապետության բնակիչները այս ձուկը փչում են և օգտագործում, որպես յուրօրինակ կրեատիվ փուչիկ։

Օգտագործվում է նաև արդյունաբերության մեջ։ Չինացիները ձկանը չորացնելուց հետո պատրաստում են չինական լապտերներ։

Տարածվածություն
---------------

Օվկիանոսային ձուկ է։ Տարածված է արևադարձային և մերձարևադարձային տաք ջրերում։ Հայտնաբերվել է աշխարհի բոլոր արևադարձային ջրերում, այդ թվում և Միջերկրական ծովում։

Կարող են լողալ մինչև 50 մետր խորություններում։ Առավել շատ են Չինաստանի ափամերձ գոտում։

Նկարագրություն
--------------

Միջին չափերի կլորավուն ձուկ է։ Միջին չափը կազմում է 40 սմ, սակայն կան նաև այնպիսի առանձնյակներ, որոնց երկարությունը հասնում է մինչև 91 սմ։

Ունեն յուրահատուկ ատամնային կառուցվածք։ Ոզնի-ձկան ատամները միաձուլված են և կազմում են վերին և ստորին յուրատեսակ կտրող թիթեղ՝ ատամ։

Մարմինը պատված է փշերով։ Արևադարձային այս ձկան մարմինը սովորաբար ունի երկարավուն ձև, սակայն կարող է փքվել և լողակները ներս քաշելով դառնալ փշապատ գունդ՝ ոզնու նմանությամբ։ Կենդանու փշերը թունավոր չեն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հ․Ջ․ Գրիգորյան, *Ողնաշարավորներ*, Հայերեն կենդանաբանական տերմինաբանություն (վերլուծություն և սկզբունքներ) (խմբ. Հ․Գ․ Խաչատրյան), «ՀՀ ԳԱԱ Գիտություն հրատարակչություն», 2008, էջ 103 — 264 էջ. — 300 հատ, ISBN 978-5-8080-0723-9։

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ոզնի-ձուկ» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ոզնի-ձուկ» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | UNII |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2779140683 |

 |
**Օրլովաչի քարանձավ** (սերբ.՝ Пећина Орловача), քարանձավ Բոսնիա և Հերցեգովինայի Սերբիայի հանրապետության Պալե համայնքի տարածքում։ Բոսնիա և Հերցեգովինայի երկրորդ ամենաերկար և Սերբիայի հանրապետության ամենաերկար քարանձավն է։ Գտնվում է Օրլովաչա լեռան վրա, Պալեից 10 կիլոմետր արևմուտք և Սարաևոյից 15 կիլոմետր արևելք՝ Պալե֊Սոկոլաց ավտոճանապարհից 700 մետր հեռավորության վրա։ Նախկինում հայտնի է եղել որպես Սավվայի քարանձավ։

Նկարագիր
--------

Մուտքը գտնվում է Սումբուլովաց գյուղի վերևի ծովի մակարդակից 1056 մետր բարձրության զառիթափ ժայռի վրա։ Քարանձավի առաջին հատակագիծը կազմվել է 1975 թվականին։ Հետագայում հայտնաբերվել և մաքրվել է քարերով փակված քարանձավի երկրորդ մուտք։ Ընդհանուր խորությունը մոտ 560 մետր է, ուսումնասիրված անցումների ընդհանուր երկարությունը՝ մոտ 2500 մետր։ Քարանձավ չորս մակարդակ ունի, ստորին մակարդակում հոսում է Սինևա գետը։ Բազմաթիվ կաթիլային կազմավորումներ կան՝ ստալակտիտներ, ստալագմիտներ և այլն։ Քարանձավի միկրոկլիմատը կայուն է՝ տարվա միջին ջերմաստիճանը 8,8 °C է, իսկ խոնավությունը՝ ավելի քան 90%։

Քարանձավում հայտնաբերվել են քարանձավային արջի ոսկորներ, որոնց տարիքը գնահատվում է 16000 տարի։ Այդ ոսկորները պահվում են քարանձավի թանգարանում։ Քարանձավի շրջակայքում նույնպես հնագիտական գտածոներ են հայտնաբերվել՝ կացնի մնացորդներ և կերամիկայի բեկորներ։

Պահպանման կարգավիճակ և օգտագործում
----------------------------------

2011 թվականից մինչ օրս քարանձավը բնական հուշարձան է, հուշարձանի մակերեսը կազմում է 27,1 հա։ 1980 թվականից քարանձավի անցուղիների մի մասը սարքավորվել են և բացվել է զբոսաշրջիկների համար։ 1992-1995 թվականների պատերազմի պատճառով, այցերը դադարել են։ 2002 թվականին քարանձավը վերաբացվել է զբոսաշրջիկների համար:։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Nationally designated areas (CDDA)
2. ↑  Редакција (2021 թ․ ապրիլի 11). «Од четвртка пећина Орловача доступна за посјетиоце». *Соколац срце Романије* (սերբերեն). Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 16-ին.
3. 1 2  Елена Арсениевич. «Пещера Орловача». *Путеводитель по Боснии и Герцеговине* (ռուսերեն).
4. ↑  «Регистар заштићених природних добара» (սերբերեն). Републички завод за заштиту културно-историjског и природног насљеђа. Վերցված է 2017 թ․ հուլիսի 25-ին.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Օրլովաչայի քարանձավ» հոդվածին։ |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | VIAF: 216144782721803279658 · WorldCat VIAF: 216144782721803279658 |

 |
**Արա Արամի Վրույր** (1896, Թիֆլիս, Ռուսական կայսրություն - 1943, Նովոռոսիյսկ, Կրասնոդարի երկրամաս, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ լուսանկարիչ, դերասան։

Արամ Վրույրի որդին, Արտաշես Վրույրի եղբայրը։

Կենսագրություն
--------------

Արա Վրույրը ծնվել է 1896 թվականին։ Եղել է կենսախինդ, սրամիտ, կատակասեր, ուրախ անձնավորություն։ Լուսանկարել է Ավանի, Պտղնիի, Թարգմանչաց վանքի, Աշտարակի Կարմրավոր և Մարինե, Եղվարդի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցիները, Կամսարականների Թալինի եկեղեցին և բազիլիկան, Սանահինի կամուրջը, Մուղնիի, Հովհանավանքի, Սաղմոսավանքի, Բջնիի, Կեչառիսի, Սևանի, Մակարավանքի, Ամաղու Նորավանքի հուշարձանները։ Հոր` Արամ Վրույրի հետ լուսանկարել է Ջուղայի խաչքարերը։ Եղբոր հետ միասին շրջել են Հայաստանի մի շարք վայրերով, կատարել լուսագրումներ` Ամբերդ, Աշտարակ, Էջմիածին, Գառնի, Գեղարդ, լուսանկարել են Ախթալայի վանքը և Գառնիի հեթանոսական տաճարի ավերակները։

1930-1932 թվականներին եղել է թատրոնի դերասան։

1936 թվականին լուսանկարել է Երևանի բնակելի տներ (այդ կառույցները չեն պահպանվել)։ 1939 թվականին զբաղեցրել է Ճարտարապետության ամբիոնի լուսանկարչական լաբորատորիայի վարիչի պաշտոնը։ Եղել է Վարազդատ Հարությունյանի գործընկերը։

1941 թվականին զորակոչվել է բանակ, մասնակցել Հայրենական մեծ պատերազմին։ 1943 թվականին զոհվել է Նովոռոսիյսկ քաղաքի ճակատամարտի «Սախարնայա գոլովկա» տեղամասում` կապի ընդհատված գիծը վերանորոգելու հրամանը կատարելիս։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Արամ և Արտաշես Վրույրների լուսանկարչական վաստակը». Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ ապրիլի 21-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 18-ին.
2. 1 2  Վահան Քոչար, «Հայ լուսանկարիչներ», Երևան, Հեղինակային հրատարակություն, 2007
**Կարապետ Գևորգի Տողանյան** (1922), հայ մանկավարժ։ Հայկական ԽՍՀ վաստակավոր ուսուցիչ (1960): Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակից։

Կենսագրություն
--------------

Կարապետ Տողանյանը ծնվել է 1922 թվականին, Արևմտյան Հայաստանում։ 1926 թվականին ընտանիքով տեղափոխվել են Խորհրդային Հայաստան։ 1941 թվականին ավարտել է Ամասիայի շրջկենտրոնի միջնակարգ դպրոցը և նշանակվել նույն դպրոցի ուսուցիչ։

1942 թվականին զորակոչվել է բանակ։ Ավարտել է գնդի սերժանտական դպրոցը և որպես գնդացրային դասակի հրամանատարի օգնական 409-րդ հայկական հրաձգային դիվիզիայի 677-րդ գնդի կազմում մասնակցել է Հյուսիսային Կովկասի ազատագրմանը։ Մարտերում ցուցաբերած խիզախության համար Տողանյանը պարգևատրվել է Կարմիր աստղի շքանշանով և մեդալներով։ Ռազմաճակատում ծանր վիրավորվել է, ապաքինվելուց հետո 1943 թվականին զորացրվել է բանակից։

Զորացրվելուց հետո Տողանյանն անցել է աշխատանքի Ամասիայի շրջկենտրոնի միջնակարգ դպրոցում որպես զինղեկ։ 1946-1961 թվականներին եղել է նույն դպրոցի տնօրենը։ 1961 թվականից եղել է մայրաքաղաքի № 22 հատուկ գիշերօթիկ դպրոցի ուսմասվարը։ Տողանյանը ավարտել է Երևանի պետական մանկավարժական ինստիտուտի պատմության ֆակուլտետը։ 1960 թվականին արժանացել է հանրապետության վաստակավոր ուսուցչի պատվավոր կոչման։ Անբասիր աշխատանքի համար պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով, արժանացել է «Ժողովրդական կրթության գերազանցիկ» կրծքանշանի։

Պարգևներ
--------

* Հայկական ԽՍՀ վաստակավոր ուսուցիչ (1960)
* Կարմիր աստղի շքանշան
* Լենինի շքանշան
* «Ժողովրդական կրթության գերազանցիկ» կրծքանշան

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Հայաստանի ուսուցիչները մեծ հայրենականում (Ա. Հ. Հարությունյան, Լ. Ս. Մելքումյան, Ա. Ղ. Սուքիասայան), «Լույս» հրատարակչություն, Երևան, 1982:
**Ռաֆիկ Խաչատուրի Օրդյան** (, Այգեձոր), հայ մանկավարժ, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Խորհրդա-գերմանական ճակատի (*«Հայրենական մեծ պատերազմ»*, 1941-1945) մասնակից, լեյտենանտ։

1930 թվականին ավարտել է Դիլիջանի մանկավարժական ուսումնարանը և անցել ուսուցչական աշխատանքի։ Պատմություն է դասավանդել Այգեձորի և Ներքին Կարմիրաղբյուրի դպրոցներում։ 1940 թվականին ավարտել է Երևանի հեռակա մանկավարժական ինստիտուտի պատմության ֆակուլտետը։ 1940-1942 թվականներին եղել է Վերին Կարմիրաղբյուր գյուղի միջնակարգ դպրոցի տնօրենը։

Բանակ է զորակոչվել 1942 թվականին։ Ավարտել է Թբիլիսիի ռազմական ուսումնարանը և լեյտենանտի կոչումով մեկնել ռազմաճակատ։ Վարել է դասակի հրամանատարի և վաշտի հրամանատարի քաղաքական գծով տեղակալի պաշտոններ։ Մարտնչել է Բելոռուսիայի ազատագրման համար, վիրավորվել է և ապաքինվելուց հետո կրկին վերադարձել գործող բանակ։ 1944 թվականին Բելոռուսիայի ազատագրման համար մղված մարտերից մեկում զոհվել է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ա. Հ. Հարությունյան, Հ. Ս. Մելքումյան, Ա. Ղ. Սուքիասյան, Հայաստանի ուսուցիչները մեծ Հայրենականում, գիրք 2, Ե. «Լույս», 1982, էջ 299-300։
**Գաղթական մայրը** (անգլ.՝ Immigrant Mother), բրոնզե հուշարձան՝ տեղադրված ԱՄՆի Վիսկոնսին նահանգի Միլուոքի քաղաքի Մայր տաճարի հրապարակում։ Հուշարձանի պատվանդանը կարմիր գրանիտից է։ «Գաղթական մայրը» հուշարձանը, որի հեղինակն է խորվաթ քանդակագործ Իվան Մեշտրովիչը, ներկայացնում է իր երեխաների հետ կանգնած մորը։

Նկարագրություն
--------------

Մեշտրովիչի «Գաղթական մայրը» գտնվում է Միլուուկիի Սբ. Հովհաննես ավետարանչի տաճարի դիմաց։ Հուշարձանն ունի 2 մետր բարձրություն և կանգնած է 1,3 մետր բարձրություն ունեցող պատվանդանի վրա։ Կինն մի երեխային գրկել է, իսկ մյուս երեխան կանգնած է նրա կողքին։ Քանդակի կոշտ մակեսին նկատվում են գործիքի ակնհայտ հետքեր:Պատվանդանի առջև կա արձանագրություն.

ՆՎԻՐՎՈՒՄ Է
ՔԱՋ ԳԱՂԹԱԿԱՆ ՄԱՅՐԵՐԻՆ
ՎԻԼՅԱՄ ՋՈՐՋ ԲՐՅՈՒՍԻ ԿՈՂՄԻՑ
ԻՎԱՆ ՄԵՇՐՈՎԻՉ
ՔԱՆԴԱԿԱԳՈՐԾ։

Պատմական տեղեկատվություն
------------------------

Վիլյամ Ջորջ Բրյուսը (1856-1949) այն մարդն էր, որի շնորհիվ իրականացավ «Գաղթական մայրը» ստեղծումը։ Գերմանացի ծնողների զավակ Բրյուսը թերթի բիզնեսի ղեկավար էր։ Նա ստեղծեց «Բրյուս» հրատարակչությունը և հայտնի է «Միլուոքիի լսարան» (այժմ «Miller High Life Theatre») կոչվող թատրոնի զարգացման և տնօրինման իր ջանքերով։ Հարգարժան գործարարը Միլուոքի նահանգի հանձնաժողովի նախագահն էր և ջանում էր Միլուոքին դարձնել համաշխարհային նավահանգիստ, ծովային գոտի։ Նա նույնիսկ հրատարակեց Միլուոքի քաղաքի երեք հատորանոց պատմությունը։

```
«Ի շնորհիվ իր նվիրյալ հանրային ծառայությանը  Բրյուսը արժանացել է «Պարոն Միլուոքի» պատվավոր կոչմանը։»
```

Բրյուսը 30,000 դոլար է նվիրաբերել Միլուոքի քաղաքին `քանդակի ստեղծման համար, որը խորհրդանշում էր համընդհանուր մայրությունը։ Այն նվիրված է իր մորը՝ Ապոլոնիա Բեքեր Բրյուսին, ինչպես նաև բոլոր այն գաղթական մայրերին, ովքեր Ամերիկայում աշխարհ էին բերում երեխաներին։ 

```
 «Բրյուսի ժառանգորդները ընտրեցին Իվան Մեշտրովիչին որպես այս նախագիծը իրագործողի, քանի որ Մեշտրվիիչը անմահացրել էր իր սեփական մոր կերպարը մի շարք կրոնական քանդակներում և Միլուոքիի «Գաղթական մայրը» քանդակը կարող է լինել այս հարգանքի օրինակը»։ 
```

«Գաղթական մայրը» քանդակը տեղադրվել է Միլուոքիի մայր տաճարի հրապարակում ի ճանաչում Բրյուսի նվիրվածությանը կաթոլիկ եկեղեցուն

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  , SIRIS.
2. 1 2  Buck, Diane M. and Virginia A. Palmer (1995). *Outdoor Sculpture in Milwaukee: A Cultural and Historical Guidebook*, p. 24. The State Historical Society of Wisconsin, Madison. - Դայան Մ. և Վիրջինիա Ա. Փալմեր (1995)։  *Արտաքին քանդակը Միլուոքի քաղաքում `մշակութային և պատմական ուղեցույց* , p. 24. Վիսկոնսինի Պետական Պատմական Միություն, Մեդիսոն
3. ↑  , William George Bruce.
| **՞**Ֆիլոտոպսիս բնավորվող |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Սնկեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Pleurotaceae |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Ֆիլոտոպսիս բնավորվող |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Phyllotopsis nidulans

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Ֆիլոտոպսիս բնավորվող**, (լատին․՝ Phyllotopsis nidulans) Pleurotaceae ընտանիքին պատկանող սունկ։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Տհաճ հոտով և համով, ուտելի պտղամարմնով սունկ է, որի 3-10 սմ տրամագծով, թարմ վիճակում բոսորավարդագույն կամ նարնջադեղին, չորացած՝ դեղնաշագանակագույն գլխարկը թավշյա է, տափակ կամ ուռուցիկ։ Թույլ վարդագույն, դեղնավուն պտղամիսը զաֆրանադեղին է, չորացած վիճակում՝ սպիտակ։ Թիթեղները գլխարկի գույնից ավելի վառ են։ Ոտիկը բացակայում է։ Սպորափոշին բաց գորշավուն է։ Էլիպսաձև կամ լոբաձև, հարթ սպորները 5-6 x 2,5-3,5 մկմ են։

Տարածվածություն
---------------

Ընդհանուր արեալը ընդգրկում է Եվրոպան, Ասիան, Հյուսիսային Աֆրիկան, Հյուսիսային Ամերիկան, Հարավային Կովկասը (Վրաստան, Հայաստան)։ Հայաստանում հայտնաբերված է Իջևանի ֆլորիստիկական շրջանում՝ «Դիլիջան» ազգային պարկ։

Էկոլոգիա
--------

Հայաստանում հանդիպում է հազվադեպ, 1600 մ բարձրության վրա, խմբերով, չորացած ծառերի ոստերի վրա, կաղնու-բոխու անտառներում, հոկտեմբեր ամսին։ Քսիլոտրոֆ է։

Պահպանություն
-------------

Հայաստանում պահպանվում է «Դիլիջան» ազգային պարկի համապատասխան էկոհամակարգերի կազմում։ Վտանգված տեսակ է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*. Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն. 2010. ISBN 978-99941-2-420-6.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ֆիլոտոպսիս բնավորվող» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2777042961 |

 |
**Ալավերդի Հասրաթի Ֆայրոյան** (), հայ մանկավարժ, ՀԽՍՀ վաստակավոր ուսուցիչ, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Խորհրդա-գերմանական ճակատի (*«Հայրենական մեծ պատերազմ»*, 1941-1945) մասնակից։

Ալավերդի Ֆայրոյանը, Մեծ եղեռնի տարիներին կորցնելով ծնողներին, մի կերպ տեղափոխվել է Արևելյան Հայաստան և մինչև 1929 թվականը ապրել մանկատներում։ 1929 թվականին ավարտել է Լենինականի մանկավարժական ուսումնարանը և ուսուցչական աշխատանք կատարել Արթիկի ու Անիի շրջաններում։ Ավարտել է 26 կոմիսարների անվան Անդրկովկասյան կուսակցական բարձրագույն դպրոցը, Երևանի հեռակա մանկավարժական ինստիտուտի պատմության ֆակուլտետը։

1941 թվականին զորակոչվել է բանակ։ Սովորել է Բաքվում, քաղղեկի դասընթացներում։ 1942 թվականին նշանակվել է 390-րդ դիվիզիայի 789-րդ գնդի 2-րդ գումարտակի 2-րդ վաշտի քաղղեկ։ Թեոդոսիայի մոտերքում նրանց գումարտակը շրջապատման մեջ է ընկնում։ Մարտի 21-ին Ֆայրոյանը ոտքից ծանր վիրավորվում է։ Նա իր մարտական ընկերների հետ արյունաքամ ընկած է լինում ռումբի պայթյունից առաջացած փոսում։ Այստեղ էլ նա գերի է ընկնում։ 1943 թվականի հունվարի 21-ին ուկրաինական պարտիզանների օգնությամբ, մի խումբ ռազմագերիների հետ միասին, Ա. Ֆայրոյանին հաջողվում է փախչել ճամբարից։ 1943 թվականի հունվար-մարտ ամիսներին ստեղծվում է 21 հոգուց բաղկացած հայկական պարտիզանակն ջոկատ, որը կոչվում էր «Պոբեդա»։

1944 թվականի հունվարի 21-ին «Պոբեդա» ջոկատը միանում է ԽՍՀՄ կրկնակի հերոս Սիդոր Կովպակի հրամանատարությամբ գործող պարտիզանական միավորմանը։ Ալավերդի Ֆայրոյանը 2-րդ վաշտի կուսկազմակերպության քարտուղարն էր և ականանետային ջոկատի հրամանատարը։ Մարտական գործողություններից մեկի ժամանակ Ֆայրոյանը ծանր վիրավորվում է և երկարատև բուժումից հետո տուն վերադառնում։

1945-1962 թվականներին Ալավերդի Ֆայրոյանը եղել է Լենինականի մանկավարժական տեխնիկումի տնօրենը։ Այնուհետև, մոտ տասը տարի, աշխատել է Լենինականի ժողկրթբաժնի վարիչի պաշտոնում։ 1971 թվականից ղեկավարել է ուսուցիչների կատարելագործման հանրապետական ինստիտուտի Լենինականի մասնաճյուղը։

Ալավերդի Ֆայրոյանը պարգևատրվել է «Հայրենական պատերազմի» երկրորդ աստիճանի շքանշանով և հինգ մարտական մեդալով։ Աշխատանքային գործունեության ընթացքում արժանացել է Լենինի շքանշանի, հինգ մեդալների ու մի շարք պատվոգրերի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ա. Հ. Հարությունյան, Հ. Ս. Մելքումյան, Ա. Ղ. Սուքիասյան, Հայաստանի ուսուցիչները մեծ Հայրենականում, գիրք 2, Ե. «Լույս», 1982, էջ 300-301։
**Վարանդայի հովիտ**, Արցախի Հանրապետության Ասկերանի շրջանում տարածք, որը տեղակայված է Քիրսի և նրա Մրխաթուն և Խաչմաչ լեռնաճյուղերի միջև։ Հյուսիսում սահմանակից է Կարկառի, հարավ-արևելքից Ամարասի հովիտներին, հարավ-արևմուտքից Տողաձորին։ Հովտի միջով հոսում է Վարանդա գետը։ Այս հովտում արձանագրվել են շատ պատմաճարտարապետական կոթողներ, և դա հիմք է հանդիսացել հետագա ուսումնասիրությունների համար։

Բնակավայրեր
-----------

Բնակավայրերը հիմնականում տեղաբաշխված են այնտեղ, որտեղ կան կենսագործունեություն ծավալելու նախապայմաններ, օրինակ՝ հողագործությամբ կամ այգեգործությամբ զբաղվելու անհրաժեշտ ռելիեֆ, կլիմա և այլն։ Այս շրջանում ամենամեծ ու հայտնի գյուղը Ավետարանոցն է։ Այն դեռևս 5-րդ դարից հիշատակվող գյուղ է, ուշ միջնադարում եղել է Վարանդայի մելիքության վարչական կենտրոնը։ Նրանից դեպի Շուշի Սղնախն է՝ Արցախի նշանավոր զորանոցը։ Հարավային եզրին Կարմիր գյուղն է, որը հաճախ կոչվում է նաև Դռնավազ, նրանից հարավ՝ Շոշկավանքի հարևանությամբ՝ Խաչմանը։

Լեռների գագաթամերձ լանջերին փռված են Սարուշենն ու Սխտորաշենը՝ Բիլիբիլաք և Փիրումաշեն ավերակ բնակատեղիներով հանդերձ։ Ավետարանոցից ներքև Մադաթշենն է՝ 19-րդ դարի ռուսական բանակի հայ զորավար Վալերի Մադաթովի հայրենի գյուղը, նրա կողքին Թուխնակալ գյուղատեղին է, ապա Ներքին և Վերին Սզնեք գյուղերը։ Ներքևում՝ բլրի գագաթին են գտնվում Սարգսաշենն ու Ղարաբուլաղը։ Անտառի մեջ, Ղևոնդաց անապատի հարավարևմտյան կողմում Մոշխմհատ, Զարդարաշեն գյուղերն են, Մրխթաունի արևելյան թևում Շեխերն է, իսկ ձորում, անմիջապես Վարանդայի ափերին՝ Կարմիր Շուկան, Վերին Թաղավարդը, ներքին Թաղավարդը՝ հայտնի վաղ հայկական շրջանի դամբարանադաշտերով, միջնադարյան եկեղեցիներով, վանքերով, բերդ-ամրոցներով։ Թաղավարդ, Զարդարաշեն, Շեխեր, Սարգսաշեն, Սխտորաշեն և Կարմիր շուկա բնակավայրերը գտնվում են Մարտունու շրջանում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Մկրտչյան, Շ․ Մ․ (1985). *ԼՂՀ պատմաճարտարապետական հուշարձանները*. Երևան: «Հայաստան». էջ 169. ISBN 4902020000. `{{cite book}}`: Check `|isbn=` value: checksum (օգնություն)
| **՞**Ցանցակիր կրկնապատկված |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Սնկեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Phallaceae |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Ցանցակիր կրկնապատկված |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Dictyophora duplicata

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Ցանցակիր կրկնապատկված** (լատին․՝ Dictyophora duplicata), Phallaceae ընտանիքին պատկանող սունկ։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Սուր տհաճ հոտով ուտելի սունկ է։ 4-5 սմ տրամագծով, սպիտակ, դեղնավուն, հետո՝ բաց շագանակագույն, երիտասարդ փակ պտղամարմինները գնդաձև կամ ձվաձև են, երբեմն՝ գլանաձև, հարթ, հիմքում սպիտակ միցելիումով։ 3-5 սմ բարձրությամբ գլխարկը կոնաձև է, մուգ կանաչ, ձիթապտղագույն և լորձնային գլեբայով։ Գլխարկի տակից թափվում է սպիտակ, զանգակաձև ցանց։ 10-17 x 2-3 սմ երկարությամբ գլանաձև ոտիկից կազմված ռեցեպտակուլը կեղտոտ սպիտակ գույնի է, սնամեջ, հիմքային մասում պատված սպիտակավուն կամ բաց շականակագույն պատյանով (վոլվա)։ Սպորափոշին սպիտակավուն է։ Անգույն, էլիպսաձև, հարթ սպորները 3,5-4,5 x 1,2-2 մկմ են։

Տարածվածություն
---------------

Ընդհանուր արեալը ընգրկում է Եվրոպան, Ասիան, Հյուսիսային Ամերիկան, Հարավային Կովկասը (Հայաստան)։ Հայաստանում հանդիպում է հազվադեպ, եզակի առանձնյակներով։ Հայտնաբերված է Իջևանի ֆլորիստիկական շրջանում՝ «Դիլիջան» ազգային պարկ, Պապանինոյի շրջակայք։

Էկոլոգիա
--------

Հանդիպում է 1400-1600 մ բարձրություններում, հողի վրա, լայնատերև անտառում, սեպտեմբեր ամսին։ Հումուսային սապրոտրոֆ է։ Օգտագործվում է ժողովրդական բժշկության մեջ։

Պահպանություն
-------------

Հայաստանում պահպանվում է «Դիլիջան» ազգային պարկի համապատասխան էկոհամակարգերի կազմում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*. Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն. 2010. ISBN 978-99941-2-420-6.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ցանցակիր կրկնապատկված» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2779662031 |

 |
**Արամ Թորոսի Ֆիդանյան** (1919, Արթիկի շրջան - 1948), հայ գեղանկարիչ։ ԽՄԿԿ անդամ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Արևելյան ռազմաճակատի (*«Հայրենական մեծ պատերազմ»*, 1941-1945) մասնակից։

Կենսագրություն
--------------

Արամ Ֆիդանյանը ծնվել է 1919 թվականին, Արթիկի շրջանի Ղոնաղրան գյուղում։ 1939 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստի ուսումնարանը։ Նոր էր աշխատանքի անցել իր ծննդավայրում՝ Լենինականի նկարչական դպրոցում, երբ սկսվել է պատերազմը։ Արամն ավարտել է Պյատիգորսկի զինուսումնարանը, սկզբում ծառայել է 89-րդ Թամանյան դիվիզիայում, եղել է հետախույզ և դասակի հրամանատար, մարտնչել է Հյուսիսային Կովկասի, Թամանի, Կերչի, Ուկրաինայի համար մղվող մարտերին, ռազմադաշտում էլ ընդունվել է ԽՄԿԿ շարքերը։ Խիզախության համար պարգևատրվել է Կարմիր աստղի շքանշանով, Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի համար և Աշխատանքային արիության համար մեդալներով։ Պատերազմի ավարտից հետո Ֆիդանյանը վերադարձել է տուն, ռազմի օրերի ապրումները խտացրել է իր ստեղծագործություններում, որոնք 1945 թվականին ցուցադրվել են Լենինականում։ Ստեղծագործությունները գտնվում են Հայաստանի ազգային պատկերասրահում։ Ստեղծագործել է բնանկարի, դիմանկարի ժանրերում, ունի տարբեր ներկայացումների համար ստեղծված էսքիզներ։

Պարգևներ
--------

* Կարմիր աստղի շքանշան
* Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի համար մեդալ
* Աշխատանքային արիության համար մեդալ

Ստեղծագործություններ
--------------------

* «Հաղթանակի օրը Լենինականում» (կտավ. յուղաներկ, 56×49)
* «Անձրևային երեկո»
* «Գետակ»
* «Գարուն»

#### Դիմանկարներ

* «Խորհրդային Միության հերոս Աշոտ Ամատունի» (կտավ. յուղաներկ, 65×50)
* «Ցոլակ Ամերիկյան»

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Մուսաները չլռեցին։ Հայաստանի մշակույթի գործիչները 1941-1945 թթ. հայրենական մեծ պատերազմում, զոհված հայ արվեստագետներ։ Գիրք I. - Եր.: Խորհրդային գրող, 1989 թ. 392 էջ:
2. ↑  Դանիել Դզնունի, Հայ կերպարվեստագետներ, համառոտ բառարան
3. ↑  Ֆիդանյանի աշխատանքները ՀԱՊ-ում
| **՞**Վերպա կոնաձև |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Սնկեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Morchellaceae |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Վերպա կոնաձև |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Verpa conica

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Վերպա կոնաձև**  (լատին․՝ Verpa conica), Morchellaceae ընտանիքի պատկանող սունկ, որը գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

10 սմ բարձրությամբ պտղամարմինը ուղիղ է։ 1-3 x 1-1,5 սմ գլխարկը մատնոցանման է, ազատ եզրերով, զանգակաձև կամ ձվաձև, թույլ ալիքավոր կամ ծալքավոր, վերևից բաց շագանակագույն, իսկ ներքևից՝ սպիտակ։ Բարակ, մոմանման պտղամիսը առանց յուրահատուկ համի և հոտի է։ Ոտիկը 5-10 x 1-1,5 սմ է, բաց դեղնավուն, սպիտակավուն, ալրանման փառով։ Գլանաձև պայուսակները պարունակում են 8 սպոր։ Մինչև 10 մկմ պարաֆիզները շականակագույն են, թելանման, գագաթնային մասում լայնացած։ Սպորները 20-25 x 12-18 մկմ են, կլորավուն կամ էլիպսաձև, անգույն, հարթ։

Տարածվածություն
---------------

Ընդհանուր արեալը ընդգրկում է Եվրոպան, Ասիան, Հյուսիսային Ամերիկան, Հյուսիսային Կովկասը (Վրաստան, Հայաստան)։ Հայաստանում հայտնաբերված է Երևանի ֆլորիստիկական շրջանում՝ «Խոսրովի անտառ» արգելոց, Զանգեզուրի ֆլորիստիկական շրջան։

Էկոլոգիա
--------

Հայաստանի հանդիպում է հազվադեպ, եզակի առանձնյակներով, հողի վրա, լայնատերև անտառներում, 1300-1900 մ բարձրություններում, մայիս-հունիս ամիսներին։ Հումուսային սապրոտրոֆ է։ Պտղամարմինները ուտելի են։

Պահպանություն
-------------

Խոցելի տեսակ է։ Հայաստանում պահպանվում է «Խոսրովի անտառ» արգելոցի համապատասխան էկոհամակարգերի կազմում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*. Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն. 2010. ISBN 978-99941-2-420-6.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Վերպա կոնաձև» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2779665960 |

 |
**Եգոր Հովսեփի Առաքելյան** (1919, Սարչապետ, Հայաստան - *անհայտ*), հայ մանկավարժ։ ՀԽՍՀ վաստակավոր ուսուցիչ (1978): ԽՄԿԿ անդամ (1941): Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Արևելյան ռազմաճակատի (*«Հայրենական մեծ պատերազմ»*, 1941-1945) մասնակից։

Կենսագրություն
--------------

Եգոր Առաքելյանը ծնվել է 1919 թվականին Կալինինոյի շրջանի Սարչապետ գյուղում։ 1938 թվականին ավարտել է Ստեփանավանի միջնակարգ դպրոցը և աշխատանքի անցել Սարչապետ գյուղի միջնակարգ դպրոցում։ 1942 թվականին մեկնել է բանակ, տեղափոխվել նոր կազմակերպվող 409-րդ հայկական հրաձգային դիվիզիայի 684-րդ հրաձգային գնդի հակատանկային վաշտ, որտեղ ընտրվել է կոմերիտական կազմակերպիչ։ 1942 թվականի դեկտեմբերին Առաքելյանը մարտնչել է Մոզդոկի շրջանում, այնուհետև մասնակցել՝ Կովկասի շատ բնակավայրերի ազատագրմանը։

1943 թվականի հունիսին սովորել է քաղաքական աշխատողների դասընթացներում, նշանակվել է 53-րդ հրաձգային դիվիզիայի 12-րդ գնդի կոմերիտական կազմակերպիչ։ 1944 թվականի փետրվարին Կիրովոգրադի մարզի Պերվոմայսկ քաղաքի մոտ Առաքելյանը վիրավորվել է, ապաքինվելուց հետո նշանակվել է 36-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիայի 104-րդ գնդի 2-րդ գումարտակի կուսակցական կազմակերպիչ։ 1944 թվականի օգոստոսին զորամասը գտնվել է Ռումինիայի Տուրգոն-Ֆորմոս քաղաքի արևելյան շրջանում, որտեղ էլ գրավել է 126-րդ բարձունքը։ Առաքելյանը պարգևատրվել է «Հայրենական պատերազմի» 2-րդ աստիճանի շքանշանով։ Մասնակցել է Հունգարիայի մայրաքաղաք Բուդապեշտի ազատագրմանը և Բալատոն լճի շրջանում տեղի ուեցած մարտերին։

Պատերազմի ավարտից հետո Առաքելյանը լեյտենանտի կոչումով զորացրվել է բանակից։

Որպես ուսմասվար աշխատել է Սարչապետ գյուղի միջնակարգ դպրոցում, մինչև 1979 թվականը՝ դպրոցի տնօրեն։ 1979 թվականին Առաքելյանը անցել է կենսաթոշակի և շարունակել դասավանդել նույն դպրոցում։

Պարգևատրվել է «Պատվո նշան» շքանշանով, Խաչատուր Աբովյանի անվան մեդալով, 1978 թվականին նրան շնորհվել է ՀԽՍՀ վաստակավոր ուսուցչի կոչում։

Պարգևներ
--------

* ՀԽՍՀ վաստակավոր ուսուցիչ (1978)
* «Պատվո նշան» շքանշան
* Խ. Աբովյանի անվան մեդալ
* Հայրենական մեծ պատերազմի 2-րդ աստիճանի շքանշան

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  Հայաստանի ուսուցիչները Մեծ հայրենականում։ 3 գիրք։ Հարությունյան, Աշոտ Հովսեփի, Մելքումյան, Հայկազ Ստեփանի, Սուքիասյան, Աղվան Ղազարի։ Երևան, «Լույս», 1987:
**Հակոբ Հարությունի Անանիկյան** (դեկտեմբերի 20, 1919(1919-12-20), Ալեքսանդրապոլ, Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն - մարտի 5, 1977(1977-03-05), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ նկարիչ։ ՀԽՍՀ վաստակավոր մանկավարժ (1965)։

Կենսագրություն
--------------

Հակոբ Անանիկյանը ծնվել է Ալեքսանդրապոլում։ 1939 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստի ուսումնարանը։ 1940 թվականին ընդունվել է Մոսկվայի դեկորատիվ-կիրառական արվեստի ինստիտուտ։ 1939-1941 և 1944-1966 թվականներին դասավանդել է Գյումրիի նկարչական դպրոցում։ 1941-1945 թվականներին մասնակցել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Արևելյան ռազմաճակատի (*«Հայրենական մեծ պատերազմ»*) գործողություններին։ 1947-1966 թվականներին եղել է Լենինականի քաղաքային թանգարանի տնօրենը։ 1952 թվականին էքստերն կարգով ավարտել է Երևանի Գեղարվեստի ինստիտուտը։ 1965 թվականին արժանացել է Հայաստանի վաստակավոր մանկավարժի կոչման

Ստեղծագործություններ
--------------------

Ստեղծել է բնապատկերներ`

* «Լենինական» (1940, Հայաստանի ազգային պատկերասրահ)
* «Երդում» (1947)
* «Տեսարան Մանթաշից» (1959)
* «Կառնուտ գյուղը» (1962)
* «Աշունը Ջաջուռի սարերում» (1963)

Դիմանկարներ՝ 

* «Երկաթուղային Կիրակոսյանը» (1949, ՀԱՊ)
* «Աղջիկը ծառի տակ» (1960)
* «Ծեր կոշկակարը» (1971, Ժամանակակից արվեստի թանգարան (Երևան))
* «Պոլոզ Մուկուչը» (1973, ԺԱԹ)

Ցուցահանդեսներ
--------------

1940 թվականից մասնակցել է հանրապետական, իսկ ավելի ուշ՝ համամիութենական և միջազգային ցուցահանդեսների (Հայաստան, Ռուսաստան, Չեխոսլովակիա, Լեհաստան, Արգենտինա, Մոնղոլիա)։ Դասավանդել է Սերգեյ Մերկուրովի անվան նկարչական դպրոցում (Լենինական)։

1978 թվականին կազմակերպվել է հետմահու ցուցահանդես (Հայաստանի նկարիչների միություն, Երևան)։

Աշխատանքները գտնվում են Ժամանակակից արվեստի թանգարանում (Երևան), Հայաստանի Ազգային պատկերասրահում (Երևան), Հայաստանի մշակույթի նախարարության ֆոնդերում (Երևան), Հայաստանի տարբեր մարզերի մշակույթի տներում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005*.
2. ↑  Հակոբ Անանիկյան(չաշխատող հղում)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հակոբ Անանիկյան Արխիվացված 2021-04-17 Wayback Machine
* Հակոբ Անանիկյան Արխիվացված 2021-04-17 Wayback Machine
**Վարակում**, վիճակ է, երբ օրգանիզմ ներթափանցում են կամ այն բնակեցվում է վնասակար օրգանիզմներով կամ մակաբույծներով։ Սա կարող է վերաբերել նաև այն օրգանիզմներին, որոնք ապրում են տիրոջ մարմնի մակերեսին կամ ներսում։

Տերմինաբանություն
-----------------

Ընդհանուր առմամբ, «վարակում» տերմինը վերաբերում է մակաբուծային հիվանդություններին, որոնք առաջանում են կենդանիների կողմից, ինչպիսիք են հոդվածոտանիները (այսինքն՝ տզեր, ոջիլներ) և որդերը), բայց բացառելով նախակենդանիների, սնկերի, բակտերիաների և վիրուսների առաջացրած վիճակները, որոնք կոչվում են ինֆեկցիա։

Արտաքին և ներքին վարակում
-------------------------

Վարակումները կարող են դասակարգվել որպես արտաքին կամ ներքին՝ կախված տիրոջ նկատմամբ մակաբույծների տեղակայությունից։

Արտաքին կամ էկտոմակաբուծությունը վարակման վիճակ է, երբ օրգանիզմները հիմնականում ապրում են տիրոջ մարմնի մակերեսին (չնայած պորոցեֆալիազը կարող է ներս ներթափանցել)։ Ներառում է տզերով, գլխամաշկի ոջիլներով և անկողնային փայտոջիլներով վարակվելը։

Ներքին կամ էնդոմակաբուծությունը վարակման վիճակ է, երբ օրգանիզմներն ապրում են տիրոջ ներսում։ Ներառում է որդերով վարակումը (չնայած շիստոսոմային դերմատիտը մնում է մակերեսին մոտ)։

Բժշկական առումով "վարակում" տերմինը հաճախ օգտագործվում է միայն արտաքին էկտոմակաբուծային վարակների համար, մինչդեռ "ինֆեկցիա" տերմինը վերաբերում է ներքին էնդոմակաբուծային վարակման վիճակներին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «infestation» *Դորլանդի բժշկական բառարանում*
2. ↑  «Infestation - Definition and More from the Free Merriam-Webster Dictionary».
3. ↑  Harvard Medical School; Anthony L. Komaroff (2004 թ․ դեկտեմբերի 28). *Harvard Medical School Family Health Guide*. Simon & Schuster. էջեր 889–. ISBN 978-0-684-86373-3. Վերցված է 2010 թ․ ապրիլի 24-ին.
4. ↑  «Bed Bug Information». 2013 թ․ մարտի 4.
5. ↑  «Bedbugs». Skin Problems & Treatments Health Center. Վերցված է 2013 թ․ նոյեմբերի 20-ին.
6. ↑  Leland S. Shapiro; Leland Shapiro (2005). *Pathology and parasitology for veterinary technicians*. Cengage Learning. էջեր 111-. ISBN 978-1-4018-3745-7.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Introduction to Anaerobic Soil Disinfestation as a Fumigant Alternative Արխիվացված 2022-06-18 Wayback Machine
* New technique predicts risk of plant disease and infestation
| **՞**Հելվելա սև |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Սնկեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Helvellaceae |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Հելվելա սև |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Helvella atra

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Հելվելա սև** (լատին․՝ Helvella atra), Amanitaceae ընտանիքին պատկանող սունկ, որը գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

3-5 սմ բարձրությամբ պտղամարմիններով պսամոտրոֆ սունկ է։ 1-3 սմ տրամագծով, ազատ կամ թույլ սերտաճած եզրերով գլխարկը վերին մասում սև է, ստորին մասում՝ մոխրագույն, թամքաձև, երկբլթականի։ Գլանաձև պայուսակները 310-340 x 15-17,5 մկմ են։ Բաց շագանակագույն, թելանման պարաֆիզներն 315-350 x 2,5 մկմ են և ծայրերին լայնանում են մինչև 5-7 մմ։ Էլիպսաձև, տափակ ծայրերով, հարթ, մեկ շարքով դասավորված սպորները 19-22 x 14-17 մկմ են։

Տարածվածություն
---------------

Ընդհանուր արեալն ընդգրկում է Եվրոպան, Ասիան, Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկան, Հարավային Կովկասը (Վրաստան, Հայաստան)։ Հայաստանում հանդիպում է հազվադեպ, հայտնաբերված է Իջևանի («Դիլիջան» ազգային պարկ) և Սևանի («Սևան» ազգային պարկ, Պարզ լճի շրջակայք) ֆլորիստիկական շրջաններում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է լեռնային գոտիներում՝ ծովի մակարդակից 1700-2200 մ բարձրությունների վրա, ավազոտ հողերի վրա և կիսաանապատներում, մայիս-հունիս ամիսներին։

Պահպանություն
-------------

Խոցելի տեսակ է, Հայաստանում պահպանվում է «Դիլիջան» և «Սևան» ազգային պարկերի համապատասխան էկոհամակարգերի կազմում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*. Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն. 2010. ISBN 978-99941-2-420-6.
|  |
| --- |
| **Կլավարիադելֆուս վարսանդավոր** |
| Կլավարիադելֆուս վարսանդավորԿլավարիադելֆուս վարսանդավոր |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Սնկեր (Fungi) |
| **Ենթատիպ** | *Agaricomycotina* |
| **Դաս** | Ագարիկոմիցետներ (Agaricomycetes) |
| **Ենթադաս** | *Phallomycetidae* |
| **Կարգ** | *Gomphales* |
| **Ընտանիք** | Կլավարիադելայիններ (Clavariadelphaceae) |
| **Ցեղ** | Կլավարիադելֆուս *(Clavariadelphus)* |
| **Տեսակ** | **Կլավարիադելֆուս վարսանդավոր** *(C. pistillaris)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Clavariadelphus pistillaris***Donk, 1933 |

**Կլավարիադելֆուս վարսանդավոր** (լատին․՝ Clavariadelphus pistillaris), Կլավարիադելայինների ընտանիքին պատկանող սունկ, որը գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

5-15 (20) x 0,5-4 (6) սմ, միամյա, ուտելի պտղամարմինները սկզբում բաց դեղին են, ապա՝ դեղնավուն գունավորությամբ, երբեմն՝ սպիտակավուն, դեղնավուն կամ գորշավուն երանգով, գավազանաձև, գլանաձև, լախտանման կամ լեզվանման, պարզ կամ խմբերով, հաճախ բաց է։ Կտրելիս կարմրագորշավուն պտղամիս սպունգանման է և սպիտակ։ Պտղամարմնի ամբողջ մակերեսը (բացի ոտիկի ստորին հատվածից) ծածկված է սպորների շերտով։ Ոչ ամիլոիդ, լայն օվալաձև, հարթ, սպիտակ կամ դեղնավուն սպորները 11-16 x 6-10 մկմ են։

Տարածվածություն
---------------

Ընդհանուր արեալն ընդգրկում է Ասիան, Եվրոպան, Հյուսիսային Ամերիկան, Հարավային Կովկասը (Վրաստան, Հայաստան)։ Հայասանում հանդիպում է հազվադեպ։ Հայտնաբերված է Իջևանի ֆլորիստիկական շրջանում՝ «Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքում, Տավուշի մարզի շրջակայքում 
:

Էկոլոգիա
--------

Աճում է 1100-1800 մ բարձրություններում, հողի վրա, լայնատերև և խառը անտառներում, խոնավ վայրերում, օգոստոս-հոկտեմբեր ամիսներին։ Հումուսային սապրոտրոֆ է։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է։ Հայաստանում պահպանվում է «Դիլիջան» ազգային պարկի համապատասխան էկոհամակարգերի կազմում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*. Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն. 2010. ISBN 978-99941-2-420-6.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Կլավարիադելֆուս վարսանդավոր» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Կլավարիադելֆուս վարսանդավոր» հոդվածին։ |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG |

 |
**Սարգիս Առաքելի Ամիրխանյան** (1910, Սարիգյուղ, Հայաստան), հայ մանկավարժ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Արևելյան ռազմաճակատի (*«Հայրենական մեծ պատերազմ»*, 1941-1945) մասնակից։

Կենսագրություն
--------------

Սարգիս Ամիրխանյանը ծնվել է 1910 թվականին, Իջևանի շրջանի Սարիգյուղում։ Միջնակարգ կրթությունը ստացել է Դիլիջան քաղաքում։ 1940 թվականին ավարտել է Երևանի հայկական մանկավարժական ինստիտուտը։ 1931-1932 թվականներին աշխատել է Թումանյանի շրջանի Դսեղ գյուղի դպրոցի տնօրեն։

1941 թվականի հունիսի 23-ին կամավոր մեկնել է ռազմաճակատ, կռվել 47-րդ բանակի 236 դիվիզիայի 814-րդ գնդում, որպես վաշտի, ապա՝ գումարտակի հրամանատար։ Նրա գումարտակը աչքի է ընկել Ղրիմի ազատագրման մարտերում։ Ռազմաճակատում Ամիրխանյանը ծանր վիրավորվել է և տեղափոխվել թիկունք։ Ապաքինվելուց հետո վերադարձել է գործող բանակ, մարտնչել է 409-րդ հրաձգային դիվիզիայում, որը գտնվել է Ռումինիայում։ Առողջության վատթարացման պատճառով 1944 թվականի օգոստոսին Ամիրխանյանը զորացրվել է բանակից՝ փոխգնդապետի կոչումով։

Խորհրդա-գերմանական պատերազմում ցուցաբերած արիության ու տոկունության համար Ամիրխանյանը պարգևատրվել է Կարմիր դրոշի, Հայրենական պատերազմի 1-ին աստիճանի, Կարմիր աստղի շքանշաններով և մի շարք մեդալներով։

Զորացրվելուց հետո աշխատել է որպես Կիրովականի քաղսովետի գործկոմի նախագահ, ապա նախագահի տեղակալ, որտեղից էլ անցել է կենսաթոշակի։

Պարգևներ
--------

* Կարմիր դրոշի շքանշան
* Հայրենական պատերազմի 1-ին աստիճանի շքանշան
* Կարմիր աստղի շքանշան

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Հայաստանի ուսուցիչները Մեծ հայրենականում։ 3 գիրք։ Հարությունյան, Աշոտ Հովսեփի, Մելքումյան, Հայկազ Ստեփանի, Սուքիասյան, Աղվան Ղազարի։ Երևան, «Լույս», 1987:
Դայսյո թուրը պատվանդանի վրա, Էդո դարաշրջան
**Դայսյո** (ճապ.՝ 大小, բառացիորեն թարգմանվում է որպես «մեծ-փոքր»), սամուրայի զույգ թրեր, որոնք բաղկացած են *սյոտո* (կարճ թրից) և *դայտո* (երկար թրից)։ *Դայտո* թրի երկարությունը 66 սմ-ից ավելի է, իսկ *սյոտո* թրի երկարությունը` 33—66 սմ։ *Դայտո* թուրը սամուրայի հիմնական զենքն էր, իսկ *սյոտո* թուրը` լրացուցիչ զենք։

Դայսյոն օգտագործվում էր բացառապես սամուրայական դասի կողմից։ Այդ օրենքը սրբորեն պահպանվում էր և բազմիցս հաստատվում ռազմական առաջնորդների և սյոգունների կողմից։

Դայսյոն սամուրայի համազգեստի բաղկացուցիչ մասն էր կազմում, նրա դասային վկայականը։ Ռազմիկներն իրենց զենքի հետ վարվում էին համապատասխան կերպով` հետևում էին նրա վիճակին, իրենց մոտ էին պահում նույնիսկ քնելու ժամանակ։ Այլ դասերը կարող էին օգտագործել միայն վակիձասի կամ տանտո տիպի թրերը։

Սամուրայական էթիկան պահանջում էր տուն մտնելիս հանել երկար թուրը (որպես կանոն, այն մնում էր ծառայի մոտ կամ հատուկ պատվանդանի վրա), իսկ կարճ թուրը սամուրայները միշտ կրում էին իրենց հետ և օգտագործում էին այն որպես անձնական զենք։

Դայտո և սյոտո։ Պատմական ակնարկ
------------------------------

Մինչ 14-րդ դարը *կատանա* անվանում էին երկար դաշույնը կամ կարճ թուրը, որը կրում էին գոտկատեղի վրա։ Այդ ժամանակ կատանան կատարում էր*սյոտո* թրի դերը, իսկ որպես *դայտո* օգտագործվում էր տատի թուրը։

14-15-րդ դարերում *կատանա* սկսեցին անվանել երկար թուրը (համապատասխանաբար, *կատանան* սկսեց կատարել *դայտո*) թրի դերը։ Որպես *սյոտո* սկսեց օգտագործվել կարճ թուր վակիձասին։

Այսպիսով, *դայտոն* և *սյոտոն* համարվում են թրերի դաս, բայց ոչ թե որոշակի զենքի անվանում։ Այդ հանգամանքը դարձել է տերմինների սխալ օգտագործման պատճառ։ Օրինակ, եվրոպական և ռուսական գրականության մեջ *կատանա* **սխալմամբ** կոչվում է միայն երկար թուրը (*դայտո*)։

Սովորաբար մարտի ժամանակ օգտագործվում էր դայսյո թրերից միայն մեկը։ Երկու թրերով մարտը դասվում էր *Ռյոտո* էկզոտիկ տեխնիկային (ճապ.՝ 両刀術), որը համարվում է Տենսին Սյոդեն Կատորի Սինտո-ռյու դպրոցի մասը։ Նմանատիպ տեխնիկան համարվում է նաև Խյոխո Նիտեն Իտի-ռյու դպրոցի մասը (ճապ.՝ 兵法二天一流), որը ստեղծել է Միյամոտո Մուսասին։

Հետաքրքրաշարժ փաստեր
--------------------

* Ըստ առասպելի առաջին սամուրայական թուրը (կլորացված ձևով) ձուլել է Ամակունին և նրա որդի Ամակուրան.
* Սովորական դարբինն իր կյանքի ընթացքում պատրաստել է միջինը մոտ հարյուր թուր։
* Չնայած նրան, որ դարբինների մեծ մասը պատկանում էր արհեստագործների դասին, թրերի ձուլման գործընթացի ժամանակ նրանց թույլատրվում էր հագնել պալատական արիստոկրատիայի` կուգեի հագուստը։
* Որոշ դարբիններ պատկանում էին վերին խավերին, որոնցից առավել հայտնի է Կայսր Գո-տոբան, ով իր ձեռքով պատրաստել է մի քանի թուր։
* Հայտնի դարբինները տիտղոսներ էին ստանում, երբեմն` պալատական կոչումներ։
* Գերմանիայում երկկոթանի թուրը հաճախ կրում էին կարճ թրի հետ միասին, որը կոչվում էր կացբալգեր։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
*

Տես նաև
-------

* Վակիձասի
* Կատանա
* Տանտո
* Տատի
* Օդատի
* Ճապոնական թուր

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *The Japanese sword*, Kanzan Satō, Kodansha International, 1983 p.68
2. 1 2 3 4 5  К. С. Носов «Вооружение Самураев»

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ճապոնական սամուրայական թուր Արխիվացված 2006-04-09 Wayback Machine
* Ճապոնական թրերի պատրաստման պատմությունը և տեխնոլոգիան Արխիվացված 2006-04-15 Wayback Machine
**Ջովաննի Մեսսե** (իտալ.՝ Giovanni Messe, դեկտեմբերի 10, 1883(1883-12-10), Մեզանե, Իտալիայի թագավորություն - դեկտեմբերի 18, 1968(1968-12-18), Հռոմ, Իտալիա), իտալացի ռազմական և քաղաքական գործիչ, Իտալիայի մարշալ։

Վաղ Տարիներ և Առաջին համաշխարհային պատերազմ
-------------------------------------------

Ծնվել է 1883 թվականի դեկտեմբերի 10-ին Ապուլիայում` Բրինդիզի գավառի Մեսանյե գյուղում։ 1901 թվականի դեկտեմբերին սկսել է իր ռազմական կարիերան`ընդունվելով բանակ որպես կամավոր։ Մասնակցել է 1913 թվականին Իտալիայի կողմից Լիբիայի նվաճմանը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ կռվել է «*Arditi*» («Խիզախներ») հարձակվողական շարքերում, հատուկ հետևակներում։ Իրեն խիզախ դրսևորելով այդ պատերազմների ժամանակ` 1923 թվականին Մեսսեն դարձել է Իտալիայի թագավորի` Վիկտոր Էմմանուել 3-րդի ադյուտանտը (օգնականը)։ 1927-1935 թվականներին ղեկավարել է բերսալյերների 9-րդ գունդը` գնդապետի կոչմամբ։ 1935 թվականի սեպտեմբերի 16-ին նշանակվել է 3-րդ մոտոհրաձգային բրիգադի հրամանատար Վերոնայում, որի համար հրամանատար է եղել նաև Իտալա-եթովպական երկրորդ պատերազմի ժամանակ։ Արդյունավետ գործողությունների համար Մեսսեին տրվել է գեներալ-մայորի կոչում։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
------------------------------

1939 թվականի ապրիլին որպես Ալբանիայի հատուկ կորպուսի (*Corpo di Spedizione in Albania*) հրամանատարի փոխարինող՝ մասնակցել է երկրի օկուպացմանը։ Հունական ռազմագործողության ժամանակ` 1940 թվականին, ղեկավարել է հեծելազորային կորպուսը և հաջողության հասել հունական զորքերի դեմ, որը ղեկավարվում էր Ալեքսանդր Պապագոսի կողմից։ Հունական բանակի հակահարձակման ժամանակ Մեսսեն գլխավորում էր զրահատանկային կորպուսը (*Corpo d’Armata*): 1941 թվականի ապրիլին Վերմախտի օգնությամբ ռազմագործողությունն ավարտվել է Առանցքի ուժերի հաղթանակով։

Հաշվի առնելով Ջովաննի Մեսսեի` տանկային պատերազմ տանելու փորձը, նա կարող էր ուղարկվել Հյուսիսային Աֆրիկայում իտալական կորպուսը ղեկավարելու, սակայն դրա փոխարեն նա նշանակվել է Ռուսաստանում իտալական հետազոտական կորպուսի ղեկավար (*Corpo di Spedizione Italiani in Russia — CSIR*):

1942 թվականի նոյեմբերի 1-ին Մեսսեն ուղարկվել է Իտալիա և նշանակվել XXX կորպուսի ղեկավար, որը նոյեմբերի վերջին տեղափոխվել է Թունիս։ 1943 թվականի հունվարի վերջին նշանակվել է Աֆրիկական կորպուսի նոր հրամանատար (Էրվին Ռոմելի փոխարեն), որը միանգամից վերանվանվել է «1-ին իտալա-գերմանական զրահատանկային բանակ»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2  Munzinger Personen (գերմ.)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ջովաննի Մեսսե» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Find A Grave |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Իտալացիների կենսագրական բառարան · Treccani |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX1365079 · BNF: 14449779m · GND: 120594579 · ICCU: RAVV025576 · ISNI: 0000000101861185 · LCCN: n90646180 · NTA: 216879809 · NUKAT: n2013167103 · SUDOC: 100581420 · VIAF: 15914885 · WorldCat VIAF: 15914885 |

 |

 |
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Արծրունի ազգանունով այլ մարդկանց մասին։*

**Երեմիա Գևորգի Արծրունի** (1804, Վան, Վանի էյալեթ, Օսմանյան կայսրություն - 1877, Թիֆլիս, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն), հայ պետական հասարակական գործիչ, գեներալ-մայոր (1861 թվականից)։

Գևորգ Արծրունու որդին, Գրիգոր և Անդրեաս Արծրունիների հայրը։

Կենսագրություն
--------------

Սովորել է Թիֆլիսի ազնվականական դպրոցում, ապա Պետերբուրգի ռազմական ուսումնարանում։ Որպես սպա մասնակցել է 1826-1828 թվականների ռուս-պարսկական և 1828-1929 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմներին։ 1830-ական թվականների վերջերին ստացել է գնդապետի աստիճան և նշանակվել Կովկասյան բանակի գլխավոր ինտենդանտ։

1840-ական թվականների սկզբին թողել է զինծառայությունը և բնակություն հաստատել Մոսկվայում։ 1841 թվականին ամուսանցել է իշխան Դավիթ Նազարյանի դստեր՝ Ագրիպինայի հետ, ում հետ ունեցել են 8 զավակ՝ 3 աղջիկ ու 5 տղա։ Որդիներից մեկը եղել է մեծ հրապարակախոս Գրիգոր Արծրունին։ Դուստրերից մեկը ամուսնացել է Քութաիսիի փոխնահանգաետ գերմանացի Ֆոն Բրուգենի հետ։

1857 թվականին տեղափոխվել է Թիֆլիս։ 1860 թվականին նորից անցել է զինծառայության, որից վերջնականապես հրաժարվել է 1864 թվականին։ Եղել է Թիֆլիսի առաջին քաղաքագլուխը (1867)։ Երեմիա Արծրունին գործուն մասնակցություն է բերել Թիֆլիսի հայերի հասարակական-մշակութային կյանքին, զբաղվել է դպրոցական-կրթական հարցերով։ 1872 թվականին հրատարակել է «Խնդիր երկաթէ ճանապարհի վերա դեպ ի Հնդկաստան» գրքույկը (հայերեն և ռուսերեն), որտեղ արծարծել է Անդրկովկասից (Պարսկաստանի վրայով) Հնդկաստան տանող երկաթգծի կառուցման գաղափարը։

Երեմիա Արծրունին մտերիմ է եղել Միքայել Նալբանդյանի հետ։ Մեծ աջակցություն է ունեցել Վարագա դպրոցի կյանքում, ինչպես նաև արևմտահայության վիճակը բարելավելու գործում։

Կյանքի վերջին տարիներին զբաղվում էր ընթերցանությամբ ու գրի էր առնում իր «Զինվորական հուշեր» գիրքը, որը սակայն մնում է անավարտ իր մահվան պատճառով։ 1877 թվականին Երեմիա Արծրունին մահանում է ու թաղվում Թիֆլիսի Վերայի գերեզմանատանը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1974.
2. ↑  Biographisches Jahrbuch und Deutscher Nekrolog (գերմ.) / Hrsg.: A. Bettelheim — B. — Vol. 3. — S. 325.
3. 1 2 3  «ԳԵՐՄԱՆԻՈՅ ՀԱՅ ՈՒՍԱՆՈՂՆԵՐԸ.- ՎԱՍՊՈՒՐԱԿԱՆԻ ԱՐԾՐՈՒՆԵԱՑ ՊԱՅԾԱՌԱՆՈՒՆ ՏՈՀՄԻ ՇԱՌԱՒԻՂԸ՝ ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳԻՐ ԳՐԻԳՈՐ ԱՐԾՐՈՒՆԻ (1845 – 1892) | Hairenik Weekly Newspaper». *hairenikweekly.com*. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ ապրիլի 21-ին. Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 30-ին.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիդարանն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Երեմիա Արծրունի» հոդվածին։ |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 17478 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 74)։*  |
**Բրանխոմիկոզ**, (Լատ․՝ Branchiomycosis), լճակի ձկների միկոզ, որն ազդում է մաղձի արյունատար անոթների վրա՝ հանգեցնելով մաղձի նեկրոզի և ձկների զանգվածային մահվան։ Հաճախ հանդիպում է Եվրոպական մայրցամաքի ձկնաբուծական տնտեսություններում։ Հիվանդության հարուցիչներն են՝ Branchiomyces demigrans և Branchiomyces sangunis մակաբուծական սնկերը։ (Ըստ որոշ հետազոտողների, այս երկու տեսակները նույնական են)։ Հիվանդությանը հակված են ծածանը, գետածածանը և նրանց հիբրիդները, պեսկարը, կարմրախայտը, ցուկինը և լինը։ Հիվանդության բուժումը դեռևս մշակված չէ։

Հիվանդության ընթացքը և ախտանիշները
----------------------------------

Հիվանդության սկզբում ձկները դադարում են սնվել։ Գազի դժվար փոխանակման պատճառով հիվանդ ձկները մոտենում են ջրի մակերևութային շերտերին, օդը կուլ տալիս և դանդաղ լողում ափի մոտ՝ չարձագանքելով իրենց մոտեցող մարդկանց կամ կենդանիներին։ Հիվանդության սուր ընթացքը բնութագրվում է խինդերի հեմոռագիկ բորբոքումով։ Ենթասուր ընթացքը բնութագրվում է մաղձի սարքի նեկրոտիկ քայքայմամբ։ Խրոնիկ ընթացքի ժամանակ պաթոլոգիական փոփոխությունները շատ թույլ են արտահայտված։ Երբեմն նկատվել է մաղձի փոքր հատվածների նեկրոզ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Р.Ф.Сосов и др.* Эпизоотология. — М.: Колос, 1969. — 400 с.

Արտաքին հղումներ
----------------

* *Шишков В. П. (гл. ред.)* Бранхиомикоз // Ветеринарный энциклопедический словарь. — Москва: Советская Энциклопедия, 1981.
* Бранхиомикоз рыб // Диагностика грибных болезней (микозов и микотоксикозов животных). — Москва, 1971. — С. 54—55.
* «Бранхиомикоз». Рыбоводство. Վերցված է 2013 թ․ հոկտեմբերի 19-ին.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |