Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Կրետե (այլ կիրառումներ)

**Կրետե** (հուն․՝ Κρήτη *Կրիտի*), Հունաստանի ամենամեծ և ամենախիտ բնակեցված կղզին։ Ըստ տարածքի՝ 88-րդն է աշխարհում և հինգերորդը Միջերկրական ծովում՝ Սիցիլիայից, Սարդինիայից, Կորսիկայից և Կիպրոսից հետո։

Կրետե կղզին հարակից մի շարք մանր և միջին չափի կղզիների հետ միասին կազմում է Կրետեի պերիֆերիան (հուն․՝ Περιφέρεια Κρήτης), որը հանդիսանում է Հունաստանի Հանրապետության 13 վարչատարածքային միավորներից մեկը։ Կրետեի մայրաքաղաքը և խոշորագույն քաղաքը Հերակլիոնն է՝ 623․065 մարդ բնակչությամբ (ըստ 2011 թվականի տվյալների)։

Կրետեն կարևոր դեր ունի Հունաստանի տնտեսության և մշակույթի մեջ։ Կրետեի Մինոսյան քաղաքակրթությունը, որ գոյատևել է մ.թ.ա. 2600 թվականից մինչև մ.թ.ա. 1400 թվականը, համարվում է Եվրոպայի ամենահին քաղաքակրթությունը, իսկ Կրետեի ծովապետությունը՝ հնագույն քաղաքակրթության օրրաներից մեկը :

Անվանում
--------

Կրետեի մասին առաջին հիշատակումներն եղել են մ.թ.ա. 18-րդ դարի սիրիական Մարի քաղաք-պետությանը նվիրված աշխատությունում, նեո-ասորեստանյան գրառումներում և Աստվածաշնչում։ Կրետե կղզու անվանումը հիշատակված է նաև հինեգիպտական գրառումներում, որտեղ այն նշվում է *կեդտիու* անվանումով։

Կղզու ներկայիս անվանումը հիշատակված է միկենյան հունական տեքստերում՝ «𐀐𐀩𐀳» գրությամբ (*Կե-րե-տե*, հետագա հունարենում՝ «Κρῆτες», որը «Κρής» բառի հոգնակին է): Հին հունարեն լեզվով Կրետե կղզու մասին առաջին գրվածքը հանդիպում է «պատմության հոր»՝ հին հույն պատմիչ Հոմերոսի «Ոդիսականը» ստեղծագործության մեջ։ Դրա ստուգաբանությունն անհայտ է։ Լատիներենով կղզին անվանվում է ժամանակակից *Կրետե* (լատին․՝ Creta) անվամբ։

Կրետեի բնօրինակ արաբերեն անվանումն է *Իքրիթիշ* (արաբ․՝ اقريطش‎‎): Կրետեի էմիրության հիմնադրումից հետո նրա մայրաքաղաքը կոչվել է *Ռաբդ ալ-Հանդաք* (արաբ․՝ ربض الخندق‎‎): Ներկայումս այդ քաղաքը կոչվում է Հերակլիոն։

Հետագայում կղզին կոչվել է նաև *Քսանդաքս* (հուն․՝ Χάνδαξ) կամ *Քսանդակաս* (հուն․՝ Χάνδακας): Օսմանյան կայսրության տիրապետության տարիներին հին թուրքերեն լեզվով քաղաքն անվանվել է *գիրիտ* (كريت):

Պատմություն
-----------

Քարե հուշատախտակ «Մեծ մակագրություն» Ղորտինայում՝ Տիմպակիի և Այիա Վարվառայի միջև
 Կնոսոսի պալատ
Ղորտինայի հնագույն օրենքի ժամանակակից գրագրություն (գրելու տեսակ՝ բուստրոֆեդոն) 
Կրետեի հարավային ափի Պլակիաս գյուղի մոտակայքում հայտնաբերվել են Աշելյան մշակույթի քարե գործիքներ, որոնք ավելի քան 130 հազար տարեկան են։ Կրետեի հարավում (Էտոկրեմնոս) պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել է 11-13 հազար տարեկան բնակավայր։

Նեոլիթի ժամանակաշրջանում՝ մ.թ.ա. մոտ 7000 թվականին ստեղծվել են առաջին բնակավայրերը (Կնոսոս, Մագասա, Տրապեզա), որոնց բնակիչներն անասուններ, ոչխարներ, այծեր, խոզեր էին պահում, ինչպես նաև հացահատիկային մշակաբույսեր և լոբազգիներ աճեցնում։ Նրանք ապրում էին քարե տներում, ավելի հազվադեպ՝ քարանձավներում։ Իլիթիասի (հուն․՝ Ειλειθυίας), Ստրավոմիտիի (հուն․՝ Στραβομύτη), Էլինոսպիլեոյի (հուն․՝ Ελληνοσπήλαιο) քարանձավներում հայտնաբերվել են զենք, գործիքներ, շինարարական աշխատանքներ, քարից պատրաստված դանակներ և ոսկոր, ինչպես նաև կրոնական առարկաներ, որոնք նվիրված են պտղաբերության աստվածուհուն։

Մ․թ․ա․ 2-րդ հազարամյակի սկզբին Կրետե կղզում ստեղծվել են չորս տեղական թագավորություններ՝ Կնոսոս, Ֆեստոս, Մալիա և Զակրոս քաղաքներում։ Կղզու բնակչությունը բաղկացած էր մինոացիներից (հուն․՝ ετεόκρητες), կիդոններից (հուն․՝ κύδνες), ինչպես նաև մայրցամաքից գաղթած պելասգներից, կարիացիներից և փյունիկացիներից։ Սանտորինի հրաբխի ժայթքումից առաջ Կրետեն ուներ 1 միլիոն բնակչություն, որից 100 հազարն ապրում էր Կնոսոսում։

Մ․թ․ա․ 1-ին հազարամյակի սկզբին դորիացիները հայտնվել էին Կրետեում՝ կազմելով շուրջ 20-100 պոլիսներ։ Յուրաքանչյուր պոլիսի գլխուխն էր խորհուրդը (բուլա), որը բաղկացած էր 30 անդամից և 10 կոսմոսից՝ պրոտոկոսմի գլխավորությամբ։ Բնակչությունը բաղկացած էր պերիեկների լիարժեք քաղաքացիներից, պետական ճորտերից՝ մնոիտներից (մասնավոր ճորտերից), կլարոտներից կամ ամաֆիոտներից, և գնված ստրուկներից՝ քրիզոնետներից։ Կրետեի պոլիսները բաղկացած էր մեկնարկներից, իսկ մեկնարկները՝ էտերիեից։

75 թվականին ստեղծվել է Կրետե և Կիրենաիկա պրովինցիան։ 767 թվականին կազմավորվել է Կրետե թեմը։ 824-961 թվականներին այն գրավվել է մուսուլմանների կողմից և գոյություն ունեցել որպես Կրետական էմիրություն։ 1205 թվականին այն գրավել են կաթոլիկները և գոյություն է ունեցել որպես Կրետեի Թագավորություն։ 1210 թվականից մի քանի դար այն գտնվում էր Վենետիկի վերահսկողության տակ։ 1669 թվականին այն ետ են գրավել մուսուլմանները և գոյություն է ունեցել որպես Կրետեի Վիլայեթ։ 1896-1897 թվականների ապստամբությունից (1897-1898 թվականների Կրետական ապստամբություն) հետո, 1898 թվականին ստեղծվել է Կրետական պետությունը։ 1913 թվականին Կրետական պետությունը վերամիավորվել է Հունաստանին։

### Դիցաբանություն

Հիմնական հոդված՝ Հունական դիցաբանություն
Հին հունական դիցաբանությունը հատկապես առանձնացրել է այս կղզին՝ ճանաչելով նրա երկիրը որպես բոլոր աստվածների և մարդկանց հայր՝ Զևսի ծննդավայր։ Նրա մայրը Հռեան, փախչելով իր ամուսնու՝ Կռոնոսի ձեռքից, որը կուլ էր տալիս իր բոլոր երեխաներին, որպեսզի նրանք իրենից իշխանություն չվերցնեն, Գեայի և Ուրանոսի օգնությամբ եկել է Կրետե և տեղի քարանձավներից մեկում ծնել Զևսին։ Նիմփաները զբաղվում էին աստծու դաստիարակությամբ, և երբ Զևսը հասունացել է, նա պայքարի մեջ է մտել իր հոր հետ և, հաղթահարելով նրան, դարձել երկնքի տերը։

 Թեսևսը կռվում է Մինոտավրոսի հետ։ Մ.թ.ա. 6-րդ դարի աման, Հերակլիոնի հնագիտական թանգարան
Զևսի և Եվրոպայի ամուսնությունից, որը նա վերածվել է սպիտակ ցուլի, առևանգել է Փյունիկիայից և բերել Կրետե, որտեղ ծնվել է երեք որդի՝ Մինոսը, Ռադամանտուսը և Սարպիդոնը։ Երեք եղբայրներից ամենամեծ պատիվը և փառքը ստացել է Մինոսը՝ Կրետեի արդար և իմաստուն թագավորը, որի մայրաքաղաքը Կնոսոսն էր, իսկ ամենակարևոր կենտրոնները՝ Ֆեստոսը և Կիդոնիան։ Մինոսի օրոք Կրետեն դարձել է հարուստ երկիր, որտեղ մշակույթն ու արվեստը հասել է բարձր մակարդակի, և մարդիկ ապրում էին խաղաղության և արդարության մեջ։ Նրա եղբայր Ռադամանտուսն օգնել է Մինոսին ղեկավարել պետությունը, մինչդեռ Սարպիդոնը Լիկիայում հիմնել է իր սեփական պետությունը։

Մինոսի հետ կապված են այլ հայտնի առասպելներ։ Դրանց թվում են Մինոտավրոսի առասպելը և աթենացի քաջ արքա Թեսևսի սխրանքը, որը հին հունական դիցաբանության ամենաակնառու հերոսներից մեկն է։ Պոսեյդոնը Մինոսին պատժելու համար ստիպել է իր կնոջը՝ թագուհի Պասիֆային, սիրահարվել ցուլին։ Ցուլի հետ թագուհու անբնական փոխհարաբերությունից ծնվել է մի հրեշ ցլիկի գլխով և մարդկային մարմնով, որը կոչվում էր Մինոտավրոս։ Մինոսը հրեշին փակել էր լաբիրինթոսում՝ իր պալատի նկուղում, որը կառուցել էր Դեդալոսը։

 Զևսի պատկերը, որը առևանգում է Եվրոպան, հին եգիպտական կտորի վրա, մ.թ.ա․ 4-6-րդ դարեր, Դումբարտոն Օաքսի թանգարան, Վաշինգտոն
Այդ ժամանակ Աթենքի պետությունը Մինոսին արյունոտ տուրք էր վճարում՝ ուղարկելով յոթ ազնիվ երիտասարդների և յոթ գեղեցիկ ազնվական աղջիկների՝ Մինոտավրոսի կողմից կուլ տալու համար։ Աթենքի արքա Էգեոսի որդին` ազնիվ Թեսևսը, որոշեց ազատել իր հայրենիքը այս նվաստացուցիչ ու սարսափելի տուրքից։ Նա նավարկեց դեպի Կրետե Մինոսի մոտ՝ հրեշին սպանելու մտադրությամբ։ Էգեոս արքայի հետ համաձայնեցվեց, որ հաջողության դեպքում նավի սև սգո առագաստի փոխարեն բարձրացվի հաղթական սպիտակ առագաստը։ Ամենաբարդ խնդիրը լաբիրինթոսից ելք գտնելն էր։ Արիադնեն՝ Մինոսի և Պասիֆայի դուստրը, սիրահարվել է Թեսևսին և օգնել նրան պայմանով, որ արքան ամուսնանա իր հետ և տանի Աթենք։ Արիադնեն նրան մի թել գնդակ է տվել։ Թեսևսը մտավ լաբիրինթոսը և բացելով գնդակը, հասավ Մինոտավրոսի տեղը, սպանեց նրան, ապա «Արիադնեի թելը» գնդակի մեջ ոլորելով գտավ ելքը։ Աթենքի երիտասարդների և Արիադայի Տեսեյի հետ ուղևորվեցին Աթենքի տրիերա՝ դեպի հայրենիքի ափերը։ Սակայն Մինոտավրոսին սպանելիս այնքան ուրախություն կար, որ Թեսևսը մոռացել էր իջեցնել սև առագաստը և բարձրացնել սպիտակը։ Էգեոս արքան անհամբեր սպասում էր նավի հայտնվելուն ժայռերի վրա։ Հեռվում տեսնելով սև առագաստը՝ նա որոշեց, որ աթենացի երիտասարդները կրկին զոհաբերվել են, և նրանց հետ մահացել է իր սիրելի որդին։ Էգեոսը խղճալով իջեցրեց գլուխը և նետվեց իր անունը կրող ծովը՝ Էգեյան ծովը։ Սակայն Արիադնեի և Թեսևսի սերը նույնպես երջանիկ չէր։ Առասպել կա այն մասին, որ հերոսն արքայադստերը թողել է Դիա կղզում` սիրային գիշերից հետո, և մեկ այլ վարկածի համաձայն, Արիադնեին իր հետ է տարել իրեն սիրահարված Դիոնիսոս աստվածը։

Դեդալոսի և Իկարոսի մասին լեգենդը նույնպես կապված է Կրետեի հետ՝ Մինոսի օրոք։ Պալատի հմուտ ճարտարապետը և լաբիրինթոսը ստեղծող Դեդալոսը առաջացրեց Մինոսի զայրույթը, քանի որ նա օգնել է իր կնոջը անբնական հարաբերությունների մեջ մտնել ցուլի հետ։ Ցանկանալով իր որդու՝ Իկարոսի հետ փախչել կղզուց, և հաշվի առնելով այն փաստը, որ ցարը վերահսկում էր բոլոր ծովային ուղիները, Դեդալոսը որոշեց, որ նրանք կարող են փախչել միայն թռչունների նման թռչելով։ Այսպիսով, նա պատրաստեց երկու զույգ թև, մոմով ամրացրեց փետուրները և դրանցից մեկը կապեց որդու ուսերին, իսկ մյուսը՝ իր։ Սակայն թռիչքի ընթացքում, հիացած լինելով գեղեցկությամբ և շարժման արագությամբ, Իկարոսը շատ բարձրացավ դեպի արևը։ Մոմը հալվեց, Իկարոսը ընկավ և խեղդվեց ծովի մեջ, և դրանից հետո ծովը սկսել է կոչվել իր անունով՝ Իկարիական ծով։ Դեդալոսը, ավելի զգույշ թռչելով, կարողացավ հասնել Սիցիլիա։ Մինոսի մահը անփառունակ էր. երբ նա հասավ Սիցիլիա՝ պատժի համար պահանջելով վերադարձնել Դեդալոսին, նրան սպանեցին այդտեղի ցար Կոկալոսի դուստրերը։

#### Հետաքրքիր փաստեր

Կրետեն ունի հարուստ դիցաբանություն, որը մեծապես կապված է հին հունական աստվածների և մասամբ նաև՝ մինոական քաղաքակրթության հետ։

* Իդա լեռան Իդայոն քարանձավում է ծնվել Զևս աստվածը, որի մայրը՝ Հռեան, փախել էր իր ամուսին Քրոնոսից։
* Պաքսիմադիա կղզիները Արտեմիս ստվածուհու և Ապոլլոն աստծո ծննդավայրն են։ Փաիստոսում տարածված էր նրանց մոր՝ Լետոն աստվածուհու պաշտամունքը։
* Աթենաս աստվածուհին լողացել է Վուլիսմենի լճում։
* Զևս աստվածը Կրետեում շանթահարել է կղզին ահաբեկող հսկա մողեսին։ Մողեսը վայրկենապես քարացել է և դարձել Դիա անունով կղզին։ Կղզին երևում է Կնոսոսից և ունի հսկայական մողեսի ձև։
* Լեֆկայի կղզյակները սիրենների և մուսաների մրցույթի հետևանք են։ Մուսաներն այնքան էին վշտացել պարտության համար, որ պոկել են իրենց մրցակիցների թևերի փետուրները։ Սիրենները սպիտակել են և թափվել ծովի մեջ՝ Ապտերայի («անփետուր») մոտ, և Լեֆկայի ծովախորշում ձևավորել են կղզիներ։
* Հերակլեսն իր հրաշագործություններից մեկի ժամանակ Կրետեի ցուլին տարել է Պելոպոնես։
* Եվրոպայի ու Զևսի ամուսնությունից ծնվել է երեք որդի՝ Մինոսյան քաղաքակրթության հիմնադիրներ Ռադամանտուսը և Մինոսը և Լիկիայում իր պետությունը հիմնած Սարպեդոնը։
* Մահից հետո Մինոս թագավորը դարձել է Հադեսի մեռյալների դատավոր։
* Կնոսոսի պալատի լաբիրինթոսի հետ է կապված Թեսևսի և Մինոտավրոսի առասպելը, որում Թեսևսը տապալում է Մինոտավրոսին։
* Մինոս արքայի մոտ գերի ընկած Իկարոսն ու Դեդալոսը նրանից ազատվելու համար պատրաստել են թևեր, ամրացրել իրենց վրա և թռել երկինք։

Աշխարհագրություն
----------------

Տե՛ս նաև՝ Հունաստանի աշխարհագրություն
Կրետեն Հունաստանի ամենամեծ կղզին է և Արևելյան Միջերկրական ծովի երկրորդ ամենամեծ կղզին։ Ձգվում է 260 կմ արևմուտքից արևելք, առավելագույն լայնությունը՝ 60 կմ։ Տարածքը կազմում է մոտ 8336 կմ²։ Հյուսիսից այն ողողվում է Կրետական ծովով, հարավից՝ Լիբիական ծովով։

### Ջրափնյա գիծ և հարակից կղզիներ

Ակրոտիրի թերակղզին Խանիա օդանավակայանի և Սուդա ծոցի հետ
Կրետեի առափնյա գծի ընդհանուր երկարությունը 1046 կմ է։ Հյուսիսային ափին (արևմուտքից արևելք) կան մի քանի խոշոր ծովածոցեր.

* Կիսամոս ծովածոց (սահմանափակված է Գրամվուսա և Ռոդոպոս թերակղզիներով)
* Խանիա ծովածոց (սահմանափակված է Ռոդոպոս և Ակրոտիրի թերակղզիներով)
* Սուդա ծովածոց (ձևավորվում է Ակրոտիրի թերակղզում)
* Միրաբելու ծովածոց, որտեղ գտնվում է Սպինալոգա փոքր թերակղզին

Կղզու հարավային ափին է գտնվում Մեսարա ծոցը, ինչպես նաև մի քանի փոքր ծովածոցեր։

Իմերի Գրամվուսա ծովահենական կղզի
Կրետեն շրջապատող փոքր կղզիներն են․

* հյուսիս-արևմուտքում գտնվող Աղրիա-Ղրամվուսա և Իմերի-Ղրամվուսա կղզիները
* Այի Թեոդորի կղզիներ՝ Խանիա ծովածոցում
* Սոուդա կղզի՝ Սուդա ծովածոցում
* Դիյա կղզին Կենտրոնական Կրետեում՝ Հերակլիոնի դիմաց
* Փսիրա կղզի՝ Միրաբելու ծովածոցում
* Դիոնիսադես կղզի (Յանիսադա, Դրագոնադա, Պաքսիմադա)՝ Կրետեի հյուսիսարևելյան ափին
* Էլասա և Գրանդես կղզիներ՝ արևելյան ափին
* Կուֆոնիսիոն կղզի՝ հարավ-արևելք ափին
* Խրիսի և Միկրոնիսի կղզիներ
* Պաքսիմադիա կղզի՝ Մեսարա ծովածոցից դուրս
* Գավդոս և Գավդոպուլա կղզիներ՝ հարավ-արևմուտքում
* Էլաֆոնիսի կղզի

Կղզու ծայրահեղ կետերն են․ հյուսիսային մասում Սպատա հրվանդանը, արևելքում Պլակա հրվանդանը, հարավում Լիտինոնի հրվանդանը և արևմուտքում Կրիոս հրվանդանը։

### Ռելիեֆ

Կրետեն ունի լեռնային ռելիեֆ, կա 3 հիմնական լեռնաշղթա (արևմուտքից արևելք).

* Լեֆկա Օրի («Սպիտակ լեռներ»), որը գտնվում է կղզու արևմուտքում (բարձրությունը մինչև 2243 մ, գագաթը՝ Պախնես)
* Իդան կամ Փսիլորիտիսը տեղակայված է կենտրոնական մասում (բարձրությունը մինչև 2456 մ, գագաթը՝ Տիմոս Ստավրոս (հուն․՝ Τίμιος Σταυρός - «Սուրբ խաչ»)
* Դիկտի (բարձրությունը մինչև 2148 մ, գագաթը՝ Դիկտի)

Կրետեի տեղագրական քարտեզ
Մի շարք լեռնային համակարգեր զգալիորեն ցածր գագաթներով՝ Աստերուսյան կամ Կոֆին լեռները, որոնք կապում են Իդան Դիկտիի, Վիրգիոմենոյի, Տուբայի, Մուցունասի, Սելենասի հետ, որոնք Դիկտայի, Ֆրիպտա լեռների շարունակությունն են և բարձրանում են Իերապետրայից և այլոց արևելք։

Կրետեն շատ սարահարթեր ունի, պարարտ հողով և գյուղատնտեսության համար բավարար քանակությամբ ջուր։ Դրանցից ամենամեծներն են.

* Լեսիթիոն սարահարթ, որը գտնվում է Դիկտի լեռներում, մոտ 900 մետր բարձրության վրա,
* Կատարո սարահարթ,
* Նիդա սարահարթ, որը գտնվում է Իդայի լեռնազանգվածի գագաթների միջև մոտ 1400 մետր բարձրության վրա,
* Օմալոսի սարահարթ, որը գտնվում է Լեֆկա Օրի լեռնազանգվածում 700 մետր բարձրության վրա։

Առափնյա ցածրադիր վայրերն աննշան են, որոնցից ամենամեծը Մեսարան է, որը գտնվում է կղզու հարավային մասում։ Այլ հարթավայրերից (արևմուտքից արևելք) ընդգրկում են Կաստելի Կիսամա դաշտը, Այիա դաշտը, Խանիա դաշտը, Ռեթիմնո դաշտը, Մոնոֆացիա և Կաստելի Հերակլիոն բարձրադիր դաշտերը, Խերսոնեսոս և Մալիա ծովափնյա դաշտը և Սիտիա դաշտավայրը։

Կրետեի լեռները, որոնք կազմված են հիմնականում կրաքարից և թերթաքարից (արևմուտքում), ունեն կտրուկ լանջեր և մասնատված են խորը կիրճերով։ Մշակվում են կարստային երևույթներ։

Դիկտեյական քարանձավ
Բազմաթիվ քարանձավներ կան, որոնցից մի քանիսը հին ժամանակներում օգտագործվել են որպես երկրպագության վայրեր, ինչի մասին վկայում են բազմաթիվ հնագիտական գտածոներ։

Կրետեի առանձնահատկությունը կրաքարերի ժայռերի վրա ջրի երկարատև կարստային ազդեցության արդյունքում առաջացած մեծ թվով քարանձավների առկայությունն է։ Քարանձավների մեծ մասը հայտնի էր նույնիսկ նախապատմական ժամանակներում։ Դրանք օգտագործվել են որպես տարածքներ և երկրպագության վայրեր, ինչի մասին վկայում են հնագետների գտած տարբեր նմուշները։ Կղզու նշանակալից քարանձավներից են․

* Դիկտեյական քարանձավ (Դիկտիի վրա, Պսիխրո գյուղի մոտ),
* Իդեյական քարանձավ (Իդայի վրա, Անոյիա գյուղի մոտ),
* Մելոդոնական քարանձավ (Ապոկորոն պրովինցիայի համանուն գյուղի մոտ),
* Օմալոսի քարանձավ Խանիայի շրջանում (հայտնի է որպես Ապոստոլոս Ձանիսի անդունդի քարանձավ),
* Սենտոնի քարանձավ (Սֆենդոնի)՝ Ռեթիմնոյի շրջանում։

#### Կիրճեր

Սամարիա կիրճ
Ձորերը կղզու ռելիեֆի բնութագրական առանձնահատկությունն են։ Ամենահայտնի և ամենամեծ կիրճը Սամարիայի կիրճն է՝ Լեֆկա Օրի լեռնազանգվածի հարավային մասում։ Այնտեղ է գտնվում նաև Իմբրոս կիրճը, ինչպես նաև` Ռեթիմնոյի շրջանում Կուրտալիոտյան կիրճը, Պլակիս քաղաքի մերձակայքում Կուրտալիոտիկո կիրճը։ Կղզու արևելյան մասում գտնվում է Խա կիրճը, Կարմիր թիթեռների կիրճը և Մեռյալների կիրճը, ինչպես նաև մի շարք այլ փոքր կիրճեր (Սարակինա, Մեսոնա, Միլոնա)։

### Ջրային ռեսուրսներ

Կրետեում քիչ գետեր կան, և դրանք փոքր են։ Կղզու աննշան լայնության պատճառով լեռների լանջերին գոյացող հոսքերը ժամանակ չունեն զարգանալու մինչև ծով թափվելը։ Հիմնական գետերն են՝ Մեսարայի դաշտում Յերոպոտամոս և Անապոդյարիս գետերը, Խանիա դաշտում Տիֆլոս, Կոլենիս և Ալմիրոս գետերը, Սիտիայում Կուրտալիոտ և Պատելիս գետերը։

Կղզին ունի երկու քաղցրահամ լիճ, ամենամեծը Կուրնան է Ապոկորոն պրովինցիայում, երկրորդը՝ Վուլիսմենի լիճը՝ Այոս Նիկոլաոս քաղաքում։ Կրետեում մեծ լեռնային աղբյուրներ չկան։

### Բուսական և կենդանական աշխարհ

Բուսական ծածկույթում գերակշռում է ֆրիղանան։ Անտառի ծածկը (կաղնի, սոճի, նոճի) զբաղեցնում է կղզու տարածքի միայն 2 %-ը։ Լեռների գագաթները ծածկված են մարգագետիններով։ Հարթավայրերը մեծ տարածք չեն զբաղեցնում, ուստի կրետացիները մշակում են նաև լեռների և բլուրների նուրբ լանջեր, ինչպես նաև ծովափերի խորքում գտնվող որոշ ափամերձ տարածքներ, որոնք հարմար են որոշակի մշակաբույսերի համար։ Հիմնական մշակաբույսերն են՝ խաղող, ձիթապտուղ, ցորեն, եգիպտացորեն։ Հսկայական Մեսարա դաշտավայրը հնուց ի վեր հացահատիկ է ապահովել ամբողջ կղզու համար։

Կրետեում շատ թռչուններ կան։ Գոյություն ունեն օձերի մի քանի տեսակներ, բայց չկան թունավոր և մարդու համար վտանգավոր օձեր։ Կղզու հեռավոր լեռնային շրջաններում և շրջակա փոքր կղզիներում կան բեզոարյան այծեր


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
| Դիկտա կամ Լազիթյան լեռներ | «Զևսի քարանձավ» (Դիկտեյակայա քարանձավ) | Սամարիա կիրճ | Քարանձավներ Մատալի գյուղում |

Կլիմա
-----

Կրետեն տեղակայված է երկու կլիմայական գոտիներում՝ Միջերկրածովյան և Հյուսիս Աֆրիկյան։ Կղզու կլիման միջերկրածովյան է։ Կղզում եղանակը բնութագրվում է մեղմ անձրևոտ ձմեռներով և չոր ու շոգ ամառներով։ Խոնավությունը փոխվում է, կախված ծովին մոտ լինելուց։ Ամռան ընթացքում միջին ջերմաստիճանը տատանվում է +20 °C մինչև +30 °C՝ 50 % խոնավությամբ։ Բացառություն կարող է լինել Կրետեի հարավային ափը, որը Հյուսիս Աֆրիկյան կլիմայական գոտու մաս է կազմում, և արդյունքում ամռանն ավելի բարձր ջերմաստիճան է լինում և ավելի մեղմ ձմեռներ։

Ձմռանը միջին ջերմաստիճանը հասնում է +16 °C-ի՝ 75 խոնավությամբ։ Ձմեռները մեղմ են, բայց քամոտ։ Հարթավայրերում ձյունը գործնականում չի թափվում, բայց շատ հաճախ թափվում է լեռնային տարածքում։

* *Հունվար՝* ցուրտ, անձրևոտ և քամոտ։ Բայց հունվարին, որպես կանոն, մեկ շաբաթվա ընթացքում լավ, անհողմ եղանակ է։ Այս ժամանակահատվածը կոչվում է «հանգիստ օրեր»։
* *Փետրվար՝* հունվարից մի փոքր ավելի տաք և արևոտ է, սակայն կան ցուրտ օրեր։ Սկսում են բողբոջել նշի ծառերը։
* *Մարտ՝* սովորաբար ցուրտ է և քամոտ, բայց կան նաև արևոտ օրեր։ 2001 թվականի մարտին ջերմաստիճանը բարձրացել է մինչև 30 °C.
* *Ապրիլ՝* բնութագրվում է միջին ջերմաստիճանով և ժամանակ առ ժամանակ կարճաժամկետ անձրևներով։ Կղզու վայրի ծաղիկները սկսում են ծաղկել։
* *Մայիս՝* եղանակը դառնում է ավելի տաք և արևոտ։ Անձրևները քիչ հավանական են մայիսի 10-ից հետո։ Մելտեմի՝ հյուսիսային քամին, որը բնորոշ է ամառային սեզոնի, դեռ չի փչում։
* *Հունիս՝* արևոտ և շոգ։
* *Հուլիս՝* քամոտ և շոգ։ Սկսվում են հյուսիսային քամիները։
* *Օգոստոս՝* քամոտ և շոգ։ Ջերմաստիճանը հասնում է 30 - 35 °C։
* *Սեպտեմբեր՝* արևոտ, հնարավոր է ավելի քիչ քամոտ, ընդհատվող անձրևներով, հատկապես կղզու արևմտյան մասում։
* *Հոկտեմբեր՝* արևոտ, ոչ շատ քամոտ։
* *Նոյեմբեր՝* հնարավոր են ինչպես արևային, այնպես էլ անձրևոտ օրեր։ Այս ամսվա համար բնորոշ է հարավային քամին։
* *Դեկտեմբեր՝* եղանակն անկայուն է։


|  **Ջերմաստիճանի և տեղումների տարեկան միջին ցուցանիշները Կրետե** |
| --- |
| Ամիս | հունվ | փետ | մարտ | ապր | մայ | հուն | հուլ | օգոս | սեպ | հոկ | նոյ | դեկ | տարին |
| միջին առավելագույնը (°C) | 15 | 15 | 16 | 20 | 23 | 27 | 29 | 29 | 27 | 24 | 20 | 16 | 21,8 |
| միջին նվազագույնը (°C) | 9 | 9 | 10 | 12 | 15 | 19 | 22 | 22 | 20 | 17 | 14 | 11 | 15 |
| տեղումների քանակը (մմ) | 59,8 | 48 | 46,2 | 21,5 | 8,2 | 1,1 | 0,4 | 1 | 6,1 | 26,5 | 55,9 | 72,6 | 347,3 |
| *Աղբյուր՝ Եղանակ MSN* |

Տարածքային բաժանում
-------------------

Կրետեի տարածքային բաժանում
Կրետե կղզին Հունաստանի ծայրամասերից մեկն է։ Բաղկացած է չորս նոմից.

* Խանիա
* Ռեթիմնո
* Հերակլիոն
* Լեսիթիոն

Քաղաք
-----

Այոս Նիկոլաոս
Կրետեի ամենամեծ քաղաքներն են․

* Հերակլիոն, կղզու մայրաքաղաք (բնակչություն՝ 275 000)
* Խանիա (բնակչություն՝ 59 838)
* Ռեթիմնո (բնակչություն՝ 32 694)
* Իերապետրա (բնակչություն՝ 21 025)
* Այոս Նիկոլաոս (բնակչություն՝ 19 667)
* Սիտիա (բնակչություն՝ 9075)

Բնակչություն և ժողովրդագրություն
--------------------------------

2001 թվականի մարդահամարի տվյալներով կղզում բնակվում է 601 159 բնակիչ՝ 297 288 կին և 303 871 տղամարդ։

Ընդհանուր բնակչության մեկ երրորդից ավելին կենտրոնացած է երեք խոշոր քաղաքներում՝ մայրաքաղաք Հերակլիոնում՝ 137 766, Խանիայում՝ 53 046 և Ռեթիմնոյում՝ 32 468 բնակիչ։ Այոս Նիկոլաոսն ունի 19 677 բնակիչ, Սիտիայում և Իերապետրայում՝ համապատասխանաբար 14,431 և 22,700 բնակիչ։ 2005 թվականի մարդահամարի տվյալներով Կրետեի բնակչությունն արդեն կազմում է 623 666 մարդ։

|
|  |
**Կրետեի բնակչության աճը նոմերում 1951-2001**|  *Նոմոս* |  1951 |  1961 |  1971 |  1981 |  1991 |  2001 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Հերակլիոն | 189 637 | 208 374 | 209 670 | 243 622 | 263 868 | 294 312 |
| Խանիա | 126 524 | 131 061 | 119 797 | 125 856 | 133 060 | 149 163 |
| Ռեթիմնո | 72 179 | 69 943 | 60 949 | 62 634 | 69 290 | 81 781 |
| Լեսիթիոն | 73 784 | 73 880 | 66 226 | 70 053 | 70 762 | 75 903 |
| Ընդհանուր | 462 124 | 483 258 | 456 642 | 502 165 | 536 980 | 601 159 |

1951-1991 թվականների ընթացքում Կրետեի բնակչությունն աճել է 15%-ով։ Մասնավորապես, Հերակլինում՝ 39%-ով, Խանիայում՝ 5%-ով։ Նախկինում, Ռեթիմնոյում և Լեսիթիոնում, ընդհակառակը, մարդկանց թիվը նվազել էր 4%-ով։ 60-ականներին (1961-1971 թվականներին) Կրետեի բնակչությունը սկսել է նվազել թույլ տնտեսության պատճառով։ Բնակիչները սկսեցին արտագաղթել արտերկիր՝ Ավստրալիա, Կանադա, ԱՄՆ և այլ երկրներ։

Այժմ կղզու բնակչության խտությունը 80,81 մարդ/կմ² է։ Ծնելիության մակարդակը 9,0 է՝ 1000 մարդու համար, մահացությունը 9,4՝ 1000 մարդու համար, երեխայի մահացությունը 7,26՝ 1000 նորածինների համար։ 15 տարեկանից ցածր բնակիչների թիվը Կրետեի բնակչության 16%-ն է, 15-65 տարեկանը՝ 67%, 65 տարեկանից բարձր՝ 17%:

Գրագիտությունը կազմում է բնակչության 95%-ը, տղամարդկանց շրջանում՝ 98%, կանանց շրջանում` 93%։

Կղզու բնակիչների բացարձակ մեծամասնությունը կազմում է հույներ` 98%, այլ ազգություններ` 2%։ Մինչև 1923 թվականի հույն-թուրքական բնակչության փոխանակումը Կրետեում ապրում էին էթնիկ խումբ` կրետական մուսուլմաններ։

Կղզու բնակչության մեծամասնությունը Կրետական Ուղղափառ եկեղեցու ծխականներն են (98%)։ Մուսուլմանները կազմում եմ 1,3%-ը, այլ դավանանքի ներկայացուցիչները` 0,7%։

Սոցիալական ենթակառուցվածքներ
----------------------------

### Կրթություն և գիտություն

Կրետեի տեխնոլոգիական համալսարանի գրադարանը Խանիայում
Կրետեի դպրոցականները, ինչպես բոլոր հույները, 6 տարեկանում գնում են դպրոց և սովորում մինչև 15 տարեկանը։ Դպրոցն ավարտելուց հետո նրանք ստանում են դիպլոմներ, որոնք թույլ են տալիս մուտք գործել բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ։

* Նախնական դպրոց՝ 6 տարի (պարտադիր է)
* Ավագ դպրոց՝ 3 տարի (պարտադիր է)
* Լիցեյ՝ 3 տարի
* Համալսարան՝ 4-6 տարի

Կրետե կղզում կան երեք բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ.

* Կրետեի համալսարան, հիմնադրվել է 1973 թվականին և ունեցել է մոտավորապես 23 500 ուսանող։ Ունի դպրոցներ Հերակլիոնում և Խանիայում։
* Կրետեի տեխնիկական համալսարան, կառուցվել է 1977 թվականին Խանիայում, բայց առաջին ուսանողներին ընդունել են 1984 թվականին։
* Կրետեի տեխնոլոգիական ինստիտուտ (հուն․՝ Τομέας Επιστήμης Υπολογιστών), տեղակայված է Հերակլիոնում և ունի իր նախապատրաստական դպրոցները Այոս Նիկոլաոսում, Իերապետրայում, Խանիայում և Սիտիայում։

Հերակլիոնում է գտնվում Հունաստանի ամենամեծ և ամենակարևոր հետազոտական կենտրոններից մեկը` Հետազոտությունների և տեխնոլոգիական հիմնադրամ Hellas (FORTH) (հուն․՝ Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας – ΙΤΕ), որը բաղկացած է հինգ հետազոտական ինստիտուտներից։ Գուվես քաղաքում և Հերակլիոնում, գտնվում է Ծովային կենսաբանության ինստիտուտը, որն ունի մեծ թվով հաստատություններ ագրոնոմիայի ոլորտում (Խաղողագործության ինստիտուտ, Բերքահավաքի և ծաղկաբուծության ինստիտուտ Հերակլիոնում, Խանիայում գտնվող Մերձարևադարձային բույսերի և ձիթապտղի ինստիտուտ, Միջերկրածովյան ագրոնոմիայի ինստիտուտ Խանիայում և այլն)։

Այսօր Կրետեն պարունակում է մեծ թվով հնագիտական և պատմական հետազոտություն Հունաստանի մշակույթի նախարարության և Կրետեի համալսարանի կողմից։

Խանիայում կա անգլիական դպրոց, որը ֆինանսավորվում է Ֆինլանդիայի ազգային կրթության խորհուրդը։ Այն բացվել է 1994 թվականին։ 2005 թվականիին Հերակլիոնում բացվել է *The European School* անգլիական դպրոցը, որտեղ ուսուցումն անվճար է։

### Բժշկություն

Կրետեն համարվում է Հունաստանի առավել ինքնաբավ շրջաններից մեկը։ Կղզում բժիշկների ընդհանուր թիվը կազմում է 1698։ Այսինքն, մեկ բժիշկին բաժին է ընկնում 318 բնակիչ (կամ 1000 բնակչի հաշվով 3,15 բժիշկ)։ Այն մի փոքր ավելի քիչ է, քան միջին Հունաստանում։ Ավելին, կղզում բուժքրոջ ընդհանուր թիվը կազմում է 2182։ Այսինքն, մեկ բուժքրոջը բաժին է ընկնում կղզու 247 բնակիչ (կամ 1000 բնակչի հաշվով 4,05 բուժքույր), ինչը մի փոքր ավելի է բուժանձնակազմի բնակչության ապահովվածության միջին ցուցանիշից։

Առաջին բուժօգնություն
Առողջապահության ազգային համակարգն ապահովում է կղզում հիվանդանոցների, կլինիկաների, բնակիչներին ամբուլատոր պայմաններում վիրահատության և առաջին բուժօգնության ցուցաբերումը։ Տեղական իշխանությունները հիմնականում հոգ են տանում առաջին բուժօգնության մասին։

|
|  |
**Հիվանդանոցի տեղաբաշխման աղյուսակը Կրետեում**|  *Նոմոս* | Քանակ | Վայր |
| --- | --- | --- |
| Հերակլիոն | 6 | Մոյրես • Սանտա Բարբարա • Արկալոխորի • Կաստելի • Խարակաս • Բիանոս |
| Լեսիթիոն | 4 | Ձերմիադո • Իերապետրա • Սիտիա • Նեապոլի |
| Խանիա | 3 | Խանիա • Վամոս • Կիսամոս • Կանտանոս |
| Ռեթիմնո | 4 | Սպիլի • Սանտա Ֆոտինի • Պերամա • Անոյիա |

Առաջին բուժօգնության ծառայությանը դիմող բնակիչների ընդհանուր թիվը կազմում է 165 696։ Սա երկրի ընդհանուր բնակչության 6,5 %-ն է։

Առողջապահության ազգային համակարգի համաձայն, Կրետեում գործում է 8 պետական հիվանդանոց։ Համալսարանական տարածաշրջանային հիվանդանոցը և Վենիզելոսի անվան հիվանդանոցը գտնվում են Հերակլիոնում։ Նաև կա մեկ հիվանդանոց Ռեթիմնոյում, Խանիայում և Լեսիթիոնում։ Խանիայում է տեղակայված նաև ռազմածովային հոսպիտալը և հոգեբուժարանը։ Հանրային հիվանդանոցներում ընդհանուր տեղերը 1659 է։

### Փոստ

Ռուսական նամականիշ Կրետեի չորրորդ հրատարակությունում, (1899) 
Ավստրո-հունգարական փոստային նամականիշ Կրետեում, Ֆրանց Յոզեֆ I-ի պատկերով (1905)
1669 թվականին Կրետեն գերեվարվել է Օսմանյան կայսրության կողմից։ 1897 թվականի հույն-թուրքական պատերազմից հետո Մեծ Բրիտանիայի, Ռուսաստանի, Ֆրանսիայի և Իտալիայի խնդրանքով Կրետեն ստացել է վարչական ինքնավարություն։ Օսմանյան վարչության գործողությունները դիտարկելու համար մի շարք երկրներ պատերազմական նավեր են ուղարկել կղզի։ Կրետեի նավահանգիստներում ինքնավարության երաշխավոր պետությունների ռազմական վարչակազմերի կողմից կազմակերպվել են ժամանակավոր փոստային ծառայություններ։ Կրետեում կար 5 օտարերկրյա փոստային գրասենյակ՝ ավստրո-հունգարական (1845-1914), բրիտանական (1898-1899), իտալական (1900-1914), ռուսական (1899) և ֆրանսիական (մինչև 1914)։

1900-1907 թվականներին թողարկվում էին կրետական պետության բնօրինակ նկարների սեփական փոստային նամականիշները։ 1908-1910 թվականներին այդ նամականիշերը թողարկվում էին «ΕΛΛΑΣ» (Հունաստան) մակագրությամբ։ 1905 թվականին իր սեփական նամականիշերը թողարկել է նաև Կրետեի ապստամբական *Հեղափոխական ժողով* կազմակերպությունը, որը տեղակայված է Թերիսո փոքր գյուղում (Խանիայի շրջան)։ 1913 թվականին Կրետեն Հունաստանի հետ վերամիավորվելուց հետո կղզու փոստային բաժանմունքները սպասարկվում են հունական փոստային ծառայության կողմից։

Տրանսպորտ
---------

### Ավտոմոբիլային

Եվրոպական E75 երթուղու թունելը՝ Հերակլիոնի մոտակայքում
ԵՄ-ին միանալուց հետո ճանապարհային հաղորդակցությունը զգալիորեն ընդլայնվել է։ Շվեդական Մալմյո քաղաքից մինչև Խանիա անցնում է E65 եվրոպական ավտոմոբիլային երթուղին։ Մեկ այլ եվրոպական երթուղի E75-ը սկսվում է Նորվեգիայի Վարդյո քաղաքից, անցնում է Խանիա, Հերակլիոն, Այոս Նիկոլաոս քաղաքներով և ավարտվում է Սիտիայում։ Կրետեն ունի լավ ճանապարհային ցանց և կանոնավոր քաղաքային և միջքաղաքային ավտոբուսային հաղորդագրություն։ Ավտոբուսային երթուղիները սպասարկում է տեղի KTEL ավտոբուսային ընկերությունը, որը հիմնադրվել է 1927 թվականին։ Կրետեի գլխավոր ավտոմայրուղին Նոր ազգային ճանապարհ է, որն անցնում է ամբողջ կղզու հյուսիսային ափի երկայնքով և հիմնական քաղաքները կապում է Կիսամոսից արևմուտք դեպի Վայ արևելք։ Դրանից հեռանում են տեղական ճանապարհները դեպի բնակավայրեր, որոնք գտնվում են կղզու խորքում։ Այստեղ կարելի է ճանապարհորդել հարավային ափերի երկայնքով ամենուր, բացառությամբ Սամարիայի ազգային պարկի տարածքում գտնվող փոքր հատվածից։

### Ավիացիոն

Իոաննիս Դասկալոյաննիս միջազգային օդանավակայանը Խանիայում
Կրետեն օդային կապ ունի մայրցամաքային Հունաստանի և Կիպրոսի հետ, ինչպես նաև Եվրոպայի բոլոր երկրների հետ, որտեղ իրականացվում են կանոնավոր չարտերային չվերթներ։ Կրետեի օդանավակայանները սպասարկող ամենամեծ ավիաընկերություններն են՝ Olympic Airways, Bluebirdair, Aegean Airlines և Cyprus Airways։ Ամռանը թռիչքների քանակը մեծանում է։ Մայրաքաղաքի օդանավակայան է ժամանում օրական ավելի քան 130 ինքնաթիռ։
Կղզում կա երեք օդանավակայան, որոնցից երկուսը միջազգային են, իսկ մեկը տեղական․

* Հերակլիոն (Նիկոս Կազանձակիս), միջազգային, ծածակագիրը՝ IATA HER
* Խանիա (Իոաննիս Դասկալոյաննիս), միջազգային, ծածակագիրը՝ CHQ
* Սիտիա, տեղական, ծածակագիրը՝ JSH

### Ծովային

Հերակլիոնի նավահանգիստ
Կրետեն ունի երկու կարևոր նավահանգիստ Արևելյան Միջերկրական ծովում՝ Հերակլիոնի նավահանգիստը և Խանիայի նավահանգիստը (Սուդա)։ Կղզին ծովային կապ ունի մայրցամաքային Հունաստանի, ինչպես նաև Էգեյան ծովի, Եվրոպայի և աշխարհի այլ երկրների կղզիների հետ։ Այս երկու նավահանգիստները նշանակալի դեր են խաղում Կրետեի կայացման գործում՝ որպես Միջերկրական ծովի խոշորագույն առևտրային կենտրոններից մեկը։ Փոքր նավահանգիստները տեղակայված են Ռեթիմնո և Այոս Նիկոլաոս քաղաքներում։ Բացի այդ, կղզու վրա կան մեծ թվով փոքր նավահանգիստներ, ծովախորշեր և խարիսխ ավտոկայանատեղիներ։ Ինչպես նաև կապ կա Պալեոխորա և Խորա Սֆակիոն քաղաքների միջև, հարավ-արևմտյան Կրետեի և Գավդոս կղզու միջև։ 

Վուլիսմենի լիճը՝ Այոս Նիկոլաոսի կենտրոնում

Տնտեսություն
------------

Շուկա Հերակլիոնում
Շուկա Խանիայում
Մինչև 1913 թվականը Կրետեի միացումը Հունաստանին՝ կղզու տնտեսությունը բնութագրվում էր թույլ զարգացումով։ Թուրքական օկուպացիայի ընթացքում անտառների և դաշտերի մեծ մասը ոչնչացվել է հրդեհների արդյունքում։ Չնայած այն հանգամանքին, որ Կրետեն լեռնային կղզի է փոքր հարթավայրային տարածքում, նրա գյուղատնտեսությունը բնութագրվում է մեծ քանակությամբ բերքահավաքներով՝ բերրի հողի և բարենպաստ կլիմայի պատճառով։ Կղզու կենտրոնում գտնվող ափամերձ հատվածներում և Մեսարա հարթավայրում աճում են ձիթապտղի ծառերն ու խաղողի այգիները, որոնք կազմում են գյուղատնտեսության հիմքը։ Խաղողից արտադրվել են հայտնի կրետական գինի և սուլթանինի չամիչ։ Կրետեի լավագույն գինիներն են՝ Արխանեսա, Պեսա, Սիտի, որոնք ունեն մեծ պահանջարկ, ինչպես նաև արտահանվում են։ Վերջին տարիներին կղզու հարավ-արևելքում սկսել են տարբեր տեսակի ծաղիկներ աճեցնել։

Կրետեի տնտեսությունը նախկինում հիմնականում հիմնված էր գյուղատնտեսության վրա, սակայն 1970-ական թվականների բարեփոխումների շնորհիվ այս իրավիճակը սկսել է փոխվել։ Չնայած այժմ գյուղատնտեսությունը, շնորհիվ կլիմայի և բերրի հողի, էական դեր է խաղում տնտեսության մեջ, ծառայությունների ոլորտում նկատվում է արտադրության աճ (հիմնականում զբոսաշրջության հետ կապված)։ Կրետեի տնտեսության բոլոր երեք ոլորտները (գյուղատնտեսությունը, վերամշակումը և ծառայությունները) համակցված են և փոխկապակցված։
Գործազրկությունը կղզում գտնվում է 4% մակարդակի վրա (գործազրկության միջին մակարդակը Հունաստանում 8% է)։ Ինչպես Հունաստանի մյուս շրջաններում, այնպես էլ Կրետեում ձիթապտղի մշակումը մեծ տեղ է գրավում տնտեսության մեջ։

Կրետեն ակտիվորեն արտահանում է՝ ձիթայուղ, ձիթապտուղ, խաղող (ինչպես դեսերտային, այնպես էլ գինու սորտեր), ցիտրուսային բույսեր, բալ, ավոկադո, թուզ, դեղձ և կիվի, բանան, անուշաբույր և բուժիչ բույսեր, ծառի պտուղներ և այլն։ Բացի այդ, կղզին ունի մեծ քանակությամբ մեղվապահներ։ Այստեղ արտադրվում է հատուկ համով և բուժիչ հատկություններով մեղր։ Ավելի շատ արժեվորում են ուրցի մեղրը։

Կրետեի արտահանման մեջ առաջին տեղում է ձիթապտղի յուղը, իսկ երկրորդ՝ կրետական չամիչը։ Դանիայում կայացած միջազգային մրցույթում կրետական չամիչը ճանաչվել է լավագույնն աշխարհում։

Կղզու տնտեսության մեջ նշանակալի դերը պատկանում է անասնաբուծական և ձկնորսական արդյունաբերությանը։ Կրետեի արոտավայրերում հիմնականում բուծում են այծեր և ոչխարներ, իսկ դրանցից ստացված հում կաթնամթերքը (կրետական պինդ *անֆոտիրոս* պանիր, *միզիֆրա* պանիր) առանձնանում են բարձր որակով և հատուկ համով։

Կրետեի հողի ընդերքը հարուստ է հանքանյութերով՝ ասբեստ, կրաքար և լիգնիտ։ Սակայն հանքարդյունաբերությունը սահմանափակվում է կրաքարային հանքարդյունաբերությամբ։

### Զբոսաշրջություն

Զբոսաշրջությունը կղզու տնտեսության ամենակարևոր բաղադրիչներից մեկն է։ Կրետեում ավելի լավ է զարգացած զբոսաշրջային ենթակառուցվածքները, քան հունական մյուս կղզիներում։ Ընդհանուր առմամբ Կրետե այցելում են տարեկան ավելի քան 2,5 մլն զբոսաշրջիկ, հիմնականում՝ եվրոպացի։ Շնորհիվ ջերմ ծովի, մերձարևադարձային կլիմայով, զբոսաշրջային կենտրոնների զարգացած ցանցով և հարմարավետ հյուրանոցային համալիրներով, Կրետեն եվրոպական ամենահայտնի առողջարաններից մեկն է։

Մշակույթ և ավանդույթ
--------------------

### Թանգարաններ

Հերակլիոնի կերպարվեստի թանգարան
Կրետեի թանգարանի ժառանգությունը մեծ մշակութային նշանակություն ունի։ Թանգարանները հիմնականում գտնվում են կղզու ամենամեծ քաղաքներում՝ Հերակլիոնում, Խանիայում, Ռեթիմնոյում, Այոս Նիկոլաոսում և այլն։ Հերակլիոնի հնագիտական թանգարանը ոչ միայն կղզու ամենահայտնի և խոշորագույն թանգարաններից մեկն է, այլ նաև ամբողջ երկրի, որը հիմնադրվել է 1883 թվականին։ Նրա 20 սրահներում պահվում են մինոական Կրետեի քաղաքակրթության հիմնական և կարևորագույն ցուցանմուշները՝ կերամիկա, ակնագործություն, վիմագրություններ, սարկոֆագ, որմնանկարներ, միկրոքանդակագործություններ և այլն։ Հերակլիոնի պատմա-ազգագրական թանգարանում ներկայացված են Կրետեի ժողովրդական մշակույթի ցուցադրանմուշները՝ ֆրեսկո, սրբապատկերներ, ձեռագրեր և քարտեզներ, գրքեր, ձեռագործ իրեր, կրետական ավանդական հագուստ և զարդեր, դիմանկարներ և զենքներ, սուլթանական ֆիրմաներ։ Բացի այդ, սրահներում ցուցադրվում են նաև ամենօրյա օգտագործման առարկաներ, երաժշտական գործիքներ, փայտե սնդուկներ և այլն։ Հերակլիոնի այլ թանգարանների շարքում է՝ Կերպարվեստի թանգարան (որը պահում է Կրետեի միջնադարյան և ժամանակակից պատմության ցուցադրանմուշները), Կրետեի պատերազմի և ազգային ապստամբության թանգարան, Եկեղեցական արվեստի թանգարան (որը ներկայացնում է 13-14 դարերի որմնանկարները, քրիստոնեական մասունքները, ձեռագրերը, եկեղեցական գրքերը, փայտե փորագրություն և մեծ թվով բյուզանդական սրբապատկերներ)։

* Իերապետրայի Հնագիտական թանգարանում, որը գտնվում է Օսմանյան դպրոցի տանը, ցուցադրվում են Իերապետրայի տարածքում հայտնաբերված գտածոները, որոնք վերաբերում են տարբեր դարաշրջաններին։ Կարևոր ցուցադրանմուշների թվում են՝ սպասք, պիֆոս և լաբրիսներ, կավե բրուտագործական շրջան, դեկորատիվ սարկոֆագներ, եպիսկոպոսական սարկոֆագ՝ տասներկու տեսարանների պատկերով, արձանիկներ, երկրաչափական և արխայական դարաշրջանների ռելիեֆային սալիկներ, ռելիեֆային դեկորով հռոմեական լուսատուներ, հռոմեական ժամանակաշրջանի արձաններ՝ Վիգլիայից և Դեմետրա աստվածուհու արձանը։
* Այոս Նիկոլաոս հնագիտական թանգարանում են՝ փայտի փորագրության, ինչպես նաև տեղական ավանդական հագուստի և բյուզանդական սրբապատկերների ցուցադրանմուշները։
* Սիտիայի հնագիտական թանգարանում ցուցադրվում են Այիա Ֆոտիայի, Մոխլոսի, Փսիրայի, Պալեկաստրոնի և Զակրոսի սպասքը։ Այնտեղ նաև պահվում են Զակրոսի պալատից գծային Ա ցուցանակներ։ Սիտիայի ազգագրական թանգարանը պարունակում է մեծ թվով ցուցադրանմուշներ՝ գործվածք, ասեղնագործություն, ավանդական տեղական հագուստ և կահույք, սպասք, ջուլհակ և այլն։
* Ռեթիմնոյի հնագիտական թանգարանում կարելի է տեսնել արձանիկներ, զարդեր, աշխատանքի զանազան գործիքներ, նեոլիթյան դարաշրջանի նիզակներ և ծայրեր Գերանիի և Էլինեսի քարանձավներից, ուշմինոսյան դարաշրջանի խեցեգործություն՝ Մաստաբաս-Ռեթիմնոյից և նեկրոպոլիս՝ Հայաստանում, գեմմա, Լառնակու, տարբեր վայրերից տարբեր ժամանակների մետաղադրամների հավաքածու։ Ռեթիմնոյի պատմա-ազգագրական թանգարանում պահվում են գործվածքների, նկարների, ինչպես նաև մեծ թվով ազգագրական ցուցադրանմուշների հավաքածուներ։ Գրեչանի լիցեյ ազգագրական հավաքածուն ցուցադրում է տեղական ավանդական հագուստի և զարդերի հավաքածուներ, ասեղնագործության, գործվածքի, փայտե փորագրություն և կավե սպասք։
* Խանիայի հնագիտական թանգարանը պարունակում է գտածոներ, որոնք արվել են Խանիայի տարածքում և ամբողջ Արևմտյան Կրետեում՝ նեոլիթից մինչև հռոմեական դարաշրջան։ Ամենակարևոր ցուցանմուշներն են՝ գծային A ցուցանակները և գծային B նամակի նշաններով ամֆորայի բեկորները, ներկված սարկոֆագեր և սարկոֆագեր, որոնք պատկերում էին Հայաստանի նեկրոպոլից սրբազան որս, հռոմեական խճանկարներ Խանիայից՝ Պոսեյդոնի և Ամինոնի, Դիոնիսոսի և Արիադնեի պատկերներով, դասական և հելլենիստական դարաշրջաններից արձանիկներ, մետաղադրամների հավաքածու, ապակե անոթներ հունա-հռոմեական ժամանակաշրջանի հայկական վարունգ։ Խանիայում է գտնվում Կրետեի պատմական արխիվները և թանգարանը, որը պարունակում է տարբեր հավաքածուներ, արխիվներ, եկեղեցական գործիքներ, քարտեզներ, մետաղադրամներ, հատուկ սենյակում ցուցադրվում են Էլեֆթերիոս Վենիզելոսի անձնական իրերը, ինչպես նաև արժեքավոր գրադարան և ազգագրական հավաքածու։ Խանիայի ծովային թանգարանը տեղակայված է Ֆիրկաս ամրոցում և ցուցադրում է նավերի մոդելներ, ինչպես նաև Հունաստանի նավատորմի մասունքներ։


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
| Սարկոֆագը Հայաստանի նեկրոպոլից, մ.թ.ա. 1400-1200 թվականներ, Հնագիտական թանգարան Խանիայում | Ռիտոն երկնային բյուրեղապակի, որը հայտնաբերվել է Զակրոսում, Հերակլիոնի հնագիտական թանգարան | Միջինմինոական նավակի մոդել, մ.թ.ա. 1900-1700 թվականներ, Խանիայի հնագիտական թանգարան |

* *Homo Sapiens* թանգարանը գտնվում է քարանձավից մի քանի կիլոմետր հեռավորության վրա, որտեղ, ըստ ավանդության, ծնվել է Զևսը։ Այստեղ են գտնվում նաև հուշարձաններ նվիրված՝ Գագարինին և Լայկա շանը, Ապոլոնին, միությունների և շաթլների (ընդամենը 21 մարդ) և Նիլ Արմսթրոնգին՝ Լուսնի վրա զբոսանքի համար։

### Պատմամշակութային հուշարձաններ

Ֆեստոսի պալատ
Մալիայի պալատ
Կղզու հիմնական պատմական, մշակութային և ճարտարապետական տեսարժան վայրերը ներառում է․   

**Կնոսոս**. Կնոսոսի պալատը մ.թ.ա. 1900-1450 թվականներին մինոական քաղաքակրթության մշակութային և քաղաքական կենտրոններից մեկն էր։ Կնոսոսը իր ծաղկման ու հզորության ընթացքում եղել է Միջերկրածովյան ամենաազդեցիկ պոլիսներից մեկը։ Մարդկության պատմության մեջ առաջին անգամ Կնոսոսի պալատում կիրառվել են այնպիսի ինժեներական և ճարտարապետական գաղափարներ, ինչպիսիք են բազմահարկ շենքերը, բնական և արհեստական լուսավորությունը, ջրմուղը և կոյուղին, օդափոխությունը, ջեռուցումը և ասֆալտապատ ճանապարհները։ Կնոսոսում տեղի ունեցած իրադարձություններն ազդել են մի քանի դար անց ի հայտ եկած հունական էպոսի վրա։

**Ֆեստոս**. Հնագիտական գիտության համար կարևորության տեսանկյունից Ֆեստոսը երկրորդ տեղում է Կնոսոսից հետո։ Ֆեստոսը շատ հարուստ, բազմամարդ և անկախ քաղաք էր։ Ֆեստոսի շրջանը բնակեցված է եղել նեոլիթի դարաշրջանից, ինչի մասին վկայում են նեոլիթյան կացարանների հիմքերը, գործիքները, արձանիկներն ու սպասքը, որոնք հայտնաբերվել են պալատի պահեստների տակ պեղումների ժամանակ։ Քաղաքի տարածքում պեղումները, որոնք սկսվել են Իտալիայի հնագիտական դպրոցի կողմից Ֆեդերիկո Հալբհերի ղեկավարությամբ, շարունակվել են Լուիջի Պերնիեի և Դ.Լևիի ղեկավարությամբ և տվել են մինոական, երկրաչափական և հելլենիստական ժամանակաշրջանների նշանակալի գտածոներ Էլլադայի պատմության մեջ։

**Մալիա**. Մալիան մինոական ծովագնացության և առևտրի ամենակարևոր կենտրոններից մեկն էր։ Պոլիսի տարածքում պեղումները սկսվել են 1915 թվականին Իոսիֆ Խաձիդակիսի կողմից և այժմ շարունակվում են Ֆրանսիական հնագիտական դպրոցում։ Մինոական քաղաքի տարածքում, Խրիսոլակոսիում պեղվել են բազմաթիվ մասնավոր բնակարաններ և գերեզմանատներ։ Այս տարածքը բնակեցված է եղել նեոլիթի դարաշրջանից։ Առաջին պալատը կառուցվել է մ.թ.ա. մոտ 1900 թվականին, ավերվել է՝ մ.թ.ա. մոտ 1700 թվականին, որից հետո կառուցվել է նոր պալատ, որը նույնպես ավերվել է մ.թ.ա. մոտ 1450 թվականին։

**Վաթիպետրո**․ պեղվել է 1949 թվականին Սպիրիդոն Մարինատոսի կողմից։ Այն փոքր շինություն է, որի որոշ հատվածներ երկհարկանի էին, գունավոր սվաղով պատված պատերով, առանց որմնանկարների։ Ենթադրվում է, որ մեգարոնը կառուցվել է մ.թ.ա. մոտ 1600 թվականին։ Ավերվել և լքվել է՝ մ.թ.ա. մոտ 1550 թվականից։ Պալատի տարածքում հայտնաբերվել և վերականգնվել են ձիթահաններն ու խաղողի համար ճզմիչները։ Հնէաբանները գտել են ջուլհակներ և խեցեգործական շրջանակներ։ Կարևոր գտածոներից մեկը կարագի համար նախատեսված մեծ զարդանախշված ամֆորան է։

**Ղորտինա**. Ղորտինան Կրետեի ամենահին և ամենահզոր քաղաքներից մեկն էր, իսկ հռոմեական և վաղ բյուզանդական ժամանակաշրջանում՝ կղզու մայրաքաղաքը։ Ղորտինայի տարածքում կան հռոմեական նախասրահի ավերակներ (մ.թ. 4-րդ դարի կառուցում), երկու նիմֆեի, Ապոլլոն տաճարի Պիթիա), եգիպտական աստվածների սրբավայր, երկու թատրոն, ամֆիթատրոն, ջրանցույց և լոգարան։

#### Այլ տեսարժան վայրեր

##### Պատմական հուշարձաններ

Մինական դամբարաններ Ֆուրնեում, Արխան
Արկադի վանք
Պիրգոս
* Այիա Ֆորիա
* Այիա Տրիադա (Ֆեստոսի մոտ գտնվող Այիա Տրիադայի արքայական վիլլայի ավերակները)
* Ամնիս (Մինոական նավահանգիստ)
* Անեմոսպիլիա (Մինոական տաճար, որտեղ կատարվում էին նվիրատվության ծեսեր)
* Արխան (Մինոական ամառային պալատ)
* Արմենի (ուշ մինոական նեկրոպոլիս)
* Գրամվուսա (ծովահեն կղզի, Վենետիկյան ամրոց)
* Էլեֆթերնա (հռոմեական քաղաք)
* Ֆուրնե (նեկրոպոլիսը Արխանում)
* Ֆուրնե Կորֆու (վաղ մինոական բնակավայր)
* Գուրնիա (մինոական քաղաք)
* Իտանոս (մինոական և դորիական քաղաքի նավահանգիստ)
* Կատո Զակրոս (Մինոական պալատ)
* Արկադի վանք
* Պրևելի (վանք)
* Գոնիա վանք Կոլիմվարիում
* Տոպլա վանք
* Լասեա (հռոմեական բնակավայր)
* Լատո (դորիական բնակավայր)
* Օլուս (հին խորտակված քաղաք)
* Պալեկաստրոն (մինոական քաղաք)
* Ֆալասարնա (հունահռոմեական քաղաքային նավահանգիստ)
* Պիրգոս (մինական բնակավայր)
* Ռիզենիա (հնագույն քաղաք)
* Տիլիսոս (մինոական կալվածք)
* Վաֆիպետրո (մինոական կալվածք)
* Ֆրանգոկաստելո (վենետիկյան ամրոց)
* Գերմանական ռազմական գերեզմանոց Մալեմեում

##### Բնական հուշարձաններ

Լողափ Կոմոսո*ւմ*
Արմավենու լողափ Պրևելիում
Արմավենու լողափ Պրևելիում
Արմավենու լողափ Վայում
 ***Ջրային մարմիններ***

* Լիճ Կուրնա
* Լիճ Վուլիսմենի

 ***Լեռներ***

* Անապոլիսե, սարահարթ
* Ասկիֆու
* Յիուս Կաբոս
* Լասիֆիական սարահարթ
* Նիդա, սարահարթ
* Օմալոս (Լեֆկո Օրի)

***Լողափեր և ծովափեր***

* Ամուդի
* Բալոս
* Դամնոնի
* Էլաֆոնիսի
* Ֆրանգոկաստելո
* Կոմոս
* Արմավենու լողափ Պրևելիում
* Կարմիր լողափ
* Սխինարիա
* Տրիոպետրա
* Վայ արմավենու լողափ
* Գուվես

 ***Կիրճեր***

* Ռիխտիսի կիրճ
* Արադենայի կիրճ
* Նիմբրոսկայի կիրճ
* Այիա Իրինիի կիրճ
* Կալիկրատիսի կիրճ
* Կոցիֆուի կիրճ
* Կարմիր թիթեռների կիրճ
* Խա կիրճ
* Կուրտալիոտսկայի կիրճ
* Պերվոլակիիսի կիրճ
* Սամարիա կիրճ

***Այլ հուշարձաններ***

* Սպինալոգա (Կալիդոնիա)
* Պանայիա Կերա

### Ավանդական հագուստ

Կրետացի տղամարդկանց հագուստը բազմիցս փոխում է իր տեսքը՝ կախված դարաշրջանից և տեղական պայմաններից, մինչդեռ 16-րդ դարի վերջին հայտնի է դարձել Էգեյան ծովի բոլոր կղզիներում տարածված տղամարդու հագուստի տարրը՝ տաբատը (*վրակա*)։ Հագուստը ունի երկու տարբերակ` ամենօրյա և տոնական, դրանց տարբերությունը կայանում է նյութի որակի և զարդարանքների մեջ:

Կրետական ավանդական հագուստՏոնական հագուստը բաղկացած է կապույտ կտորի տաբատից, զարդարված ժիլետից (*մեյտանոգելեկո*), կապույտ կամ կարմիր գոտուց և սպիտակ հյուսված վերնաշապիկից։ Գլխին տղամարդիկ կրում են ծալված (Սֆակյան) ֆես, որի կողքից կախված է կապույտ շղարշ՝ ֆարեոն, կամ սև գլխարկ կամ ծալքավոր գլխարկ։ Ոտքերին կրում են բարձր կոշիկներ (*ստիվանյա*) և *կալցոնյա* (տրիկոտաժե մետաքսե գուլպաներ)։ Տղամարդու կոստյումի կարևոր լրացում է Կադենան (շղթա), որը կախված է պարանոցից և կիսով չափ թաքնված, ինչպես նաև գոտու արծաթե դաշույնը։

Կրետական կանացի հագուստը ներկայացվում է տարբեր տեսակների մեջ՝ կախված տեղանքից (*սարձա* Սֆակիայում և Ագոնիում և այլն)։ Ամենատարածված տեսակը վրակայի (ներքնազգեստ) ձևն է, որը կապում են կոճերի, *սակոֆուստանոյի* (կիսաշրջազգեստ) և գոգնոցի վրա։ Կանայք գլխին դույլեր (գլխաշոր) են կրում, իսկ լեռնային շրջաններում՝ փոքրիկ կարմիր ֆեսկու*պապազի*։ Ոտքերին կրում են կոշիկներ, որոնք տղամարդկանց կոշիկներից փոքր-ինչ ցածր են։

Կրետական ավանդական հագուստը դուրս է եկել առօրյա գործածությունից։ Այն կարելի է տեսնել հիմնականում բանահյուսական ներկայացումներում, ժողովրդական պարերով պանդոկներում, ազգագրական թանգարաններում կամ հավաքածուներում։ Որոշ գյուղերում կան տարեց տղամարդիկ և կանայք, որոնք կրում են կրետական պարզեցված հանդերձանք, որը հիմնված է՝ տղամարդկանց համար վրակաների և կանանց համար նախատեսված սակոֆուստանոյի վրա։

### Արվեստ

#### Երաժշտություն

Կրետական լիրա
Կրետեի երաժշտությունը հունական ժողովրդական երաժշտության ավանդական ձև է, որը կոչվում է *Կրիտիկո* (հուն․՝ κρητικά)։ Կրետական քնարը կղզու հիմնական ժողովրդական գործիքն է (փոքրիկ երեք լարային աղեղնավոր գործիք)՝ պատրաստված թթենուց կամ ընկույզից։ Որպես նվագակցում օգտագործվում են կրետական լյուտնյա՝ *լաուտ* (հուն․՝ laoúto) և *տամբուրաս*։ Թանասիս Սկորդալոսը և Կոստաս Մունդակիսը ամենահայտնի կրետացի քնարահարներն են։

Տեղական երգերը բաժանվում են երգերի, որոնք երգում են կղզու բոլոր շրջաններում, և տարածաշրջաններում։ Առաջինը ներառում է *մանտինադներ* (հիմնականում սիրո երկտողեր, ինչպես նաև երգիծական, պատմական, սոցիալական բովանդակություն)։ Մանտինադայի հիմնական բնութագրական առանձնահատկությունը Իմպրովիզացիան է, որը սովորաբար այն վերածում է բանաստեղծական մենամարտի՝ երգչի և քնարահարի միջև։ Համակրիտական սովորական երգերը նույնպես հանգավորում են ռիմադորները։ Դրանք բաղկացած են պատմական, սոցիալական կամ սիրային բովանդակությամբ հոմեոկատալեկտիկական (համանման ավարտով) պատմողական բանաստեղծություններից։

Տարածաշրջանային երգերը ներառում են *ռիզիտիկա*, Արևմտյան Կրետեի երգեր։ Դրանց կազմավորման վայրը Սպիտակ լեռների նախալեռներն են։ Ռիզիտիկան բաժանված է *տավլասի* և *ստրատասի* երգերով։ Առաջինը կատարվում է որպես բյուզանդական սաղմոս՝ առանց գործիքային նվագակցության, սեղանի շուրջ նստած (տավլա)՝ ուրախ իրադարձությունների ժամանակ։ Երկրորդները երգվում են երաժշտության նվագակցությամբ ճանապարհին (կատարում)։ Կրետեում սովորական հունական երգերը նույնպես կատարվում են տարբեր տատանումներով և տեղական բարբառով՝ Ակրիտական, ինչպես նաև պատմական, աշխարհիկ և այլն։ Բացի այդ, հայտնի են նաև «Էրոտոկրիտոսից» և կրետական գրականության այլ ստեղծագործություններից հաճախ օգտագործվող հատվածներ։

#### Պարեր

Պարողներ Կրետեում
Կրետական ավանդական պարերը սկիզբ են առել հնագույն ժամանակներից և համարվում են Լաբիրինթոսի ծիսական պարի էվոլյուցիոն ձև, որը Թեսևսը տեղափոխել է մայրցամաքային Հունաստան, որտեղ այս պարը կատարվել է ի հիշատակ Մինոտավրոսի դեմ տարած հաղթանակի։ Այսօր ոչ միայն Կրետեում, այլ ամբողջ Հունաստանում պարի ասոցիացիաները և անսամբլը փորձում են պահպանել կրետական կենսակերպի ավանդույթները։
Այսպիսով, պահպանվել են տեղական վարիացիաներով 5 հիմնական պարեր։

* ***Սիգանոս*** (*դանդաղ*), պարը կոչվում է նաև «Թեսևսի պար»։ Տղամարդիկ և կանայք պարում են ձեռքերն ուսերին։ Պարը *պենտոզալիսի* ներածական մասն է։ Ոտնաձայները հիշեցնում են պենտոզալիսին, բայց այստեղ դրանք ավելի մեղմ են, դանդաղ և ուղեկցվում են քնարի կամ Լաուտի հնչյուններով։
* ***Պենտոզալիս***, պարն իր անունը ստացել է հինգ (*պենտա*) հիմնական աստիճաններից` *դահլիճ*, ինչպես կրետացիներն են ասում (կրկնելիս` տաս)։ Տղամարդիկ և կանայք պարում են, բռնելով ուսերը և ձգելով ձեռքերը, կազմելով բաց շրջան։ Այս պարը կրակոտ է, ցատկով, ռազմաշունչ, ցույց է տալիս պարողների երիտասարդությունը և հնարավորություններ է տալիս մեծ թվով իմպրովիզացիաների՝ քնարի կամ Լաուտի նվագակցությամբ։
* ***Սիրտոս*** (*ձգվող*), սովորական հունական պար, որը կոչվում է նաև *խանիոտիկոս* (խանիական)։ Կրետեում այն կատարվում է տեղական տարբերակով։ Պարողները՝ տղամարդիկ և կանայք, միմյանց ձեռքերը պահում են ուսի մակարդակում, շարժվում են դանդաղ՝ «ձգձգված» քայլերով՝ բաց շրջանակի մեջ։ Շարժումները պարզ են և միապաղաղ։
* ***Կաստրինոս***  կամ *պիդիխտոս*, պարն իր անունը ստացել է *Մեղալո Կաստրոյից* (Μεγάλο Κάστρο), այսինքն՝ Հերակլիոնից։ Սա բացառապես արական պար է, որը բաղկացած է ութ քայլից դեպի շրջանի կենտրոն և ութ քայլ հետ։
* ***Սուստա***  (բառացիորեն՝ երկանիվ սայլակ), պարն իր անունը ստացել է մարմնի վեր ու վար ռիթմիկ շարժումներից և թեթև օրորվելով։ Այն կատարում են տղամարդիկ և կանայք, որոնք միմյանց հակառակ են և կրում են սիրային բնույթ։ Պարը բաղկացած է վեց ցատկող քայլերից (կրկնելիս՝ 12):

Նախկինում պարում էին նաև կրետական այլ պարեր (*ապանոմերիտիս*, *կացիբարդիանոս*, *պիրիխի*), որոնք մեր ժամանակներում գրեթե երբեք չեն կատարվում։

#### Նկարչություն և գրականություն

> 
> 
> Մենք, ովքեր մեռնում ենք, ավելի լավ ենք գործում, քան նրանք, ովքեր պատրաստվում են ապրել։ Կրետեին տերեր պետք չեն, նրան անհրաժեշտ է միայն մեզ պես խենթ մարդիկ։ Այս խենթերը Կրետեն անմահ են դարձնում:— Նիկոս Կազանձակիս
> 
> 

 Կրետական նկարչությունը ծաղկում է ապրել Վերածննդի դարաշրջանում։ Այնուհետև կղզում հիմնվել է կրետական նկարչական դպրոց։ Այդ ժամանակի ամենահայտնի նկարիչներն են Էմանուիլ Ձանեսը և Թեոդորոս Պուլակիսը (16-րդ դար)։ Այս ժամանակաշրջանում նաև զգալի ծաղկում է ունեցել Կրետական թատրոնը, որի հիմնական ներկայացուցիչներն էին Գեորգի Խորտաձիսը («*Էրոֆիլա*», «*Պանորիա*») և Վիցենձոս Կորնարոսը («*Ավրաամի զոհաբերությունը*», «*Էրոտոկրիտոս*»)։ «Էրոտոկրիտոս» («սիրով փորձված»), սիրային ռոմանտիկ բանաստեղծություն, 10 հազար տող երկարությամբ, որը գրել է Կորնարոսը 17-րդ դարի սկզբին, համարվում է հունական Վերածննդի գրականության դասական։ Կրետեն եղել է նաև ականավոր նկարիչ Դոմենիկոս Թեոտոկոպուլոսի (1541-1614) ծննդավայրը, որն առավել հայտնի է որպես Էլ Գրեկո։

Հերակլիոնում ծնվել է նշանավոր կրետացի գրող, բանաստեղծ, դրամատուրգ և փիլիսոփա Նիկոս Կազանձակիսը (1883-1957)
։ Նրա ամենահայտնի վեպը՝ «Հույն Զոռբան», նկարահանվել է 1964 թվականին ռեժիսոր Միխալիս Կակոյանիսի կողմից։ Կրետացի հայտնի այլ գրողների թվում են Օդիսեաս Էլիտիսը (1911-1996), 1979 թվականի Գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր, Խրիստոֆորոս Լիոնտակիսը (1945-2019), Մարո Դուկան (ծնված՝ 1947) և Միմիս Անդրուլակիսը (ծնված՝ 1951):

#### Ժողովրդական արվեստ

Կրետացիները հայտնի են ձեռքով տարբեր իրեր ստեղծելու ունակությամբ, որոնց մեծ մասը առօրյա գործածության առարկաներ են։ Կանայք զբաղվում են մանածագործությամբ, ասեղնագործությամբ և զամբյուղներ հյուսելով, տղամարդիկ՝ փայտագրությամբ, ժողովրդական գործիքների, դանակների արտադրությամբ և զամբյուղներ հյուսելով։

* ***Մանածագործություն***․ Յուրաքանչյուր գյուղական տան մեջ ջուլհակահաստոցն առանձնահատուկ տեղ է գրավում։ Կրետական գործվածքներն առանձնանում են խիտ հյուսվածքով, գույներով և դեկորով (նախշերով և ասեղնագործությամբ)։ Կրետական գործվածքներում գերակշռում է կարմիր գույնը, մինչդեռ ասեղնագործությունը լինում է բազմագույն, իսկ նյութը՝ բամբակ, մորթի, վուշ, մետաքս, կախված գործվածքների տեսակից և նպատակներից։ Նախկինում կանայք իրենք էին ներկում թելերը`օգտագործելով բնական ներկանյութեր` բույսերի արմատներ, տերևներ, ծաղիկներ, պտուղներ, ծառի կեղև և այլն, ինչպես նաև վառարանի մուր և մեթիլենային կապույտ (սովորաբար վրակայի պատրաստման նյութը ներկելու համար)։ Գունավորելու գործընթացը բարդ էր և պահանջում էր շատ ժամանակ և փորձ։ Կրետական գործվածքներն առօրյա գործածության առարկաներ են, որոնք անհրաժեշտ են գյուղական կյանքում կամ հագուստը՝ *պատանյես* և *խրամյա* (ծածկոցների տեսակներ), սրբիչներ, սփռոցներ։ Բացի այդ, դրանք *դրուվադես* (պայուսակներ), *պրոսոմիա* (բազմագույն գործվածքներ, որոնք կանայք օգտագործում էին ուսը ծածկելու համար, որի վրա սափոր ջուր էին դնում), գոգնոց և նորածինների համար նախատեսված բարուրներ, *վրակոզոնես* (տղամարդկանց հագուստի գոտիներ) և այլ իրեր են։
* ***Ասեղնագործություն***. Կրետացի կանայք, բացի ջուլհակահաստոցի վրա աշխատելուց, զբաղվում էին նաև ասեղնագործությամբ (և մեծ մասը դեռ անում են)։ Ընտրելով ճիշտ գույների համադրություններ և ներդաշնակ կոմպոզիցիաներ՝ նրանք ստեղծում են կրետական ժողովրդական արվեստի գլուխգործոցներ։ Ամենահայտնի ասեղնագործությունը ռեթիմնական ասեղնագործությունն է, որը պատրաստված է բնորոշ ռեթիմնական կամ կրետական ասեղով։
* ***Կերամիկա***. Կավի հետ աշխատելու արվեստը սկիզբ է առել մինոական դարաշրջանից։ Խեցեգործության խոշոր կենտրոնները Անախորժություն են ունեցել Խանիայի տարածքում, Մարգարիտները՝ Ռեթիմնոյի տարածքում և Կենտրին՝ Իերապետայի մոտակայքում։ Այնուամենայնիվ, ամենահայտնին Հերակլիոնի շրջանի Թրափսանո գյուղն էր, որի բնակիչները խեցեգործությամբ էին զբաղվում վենետիկյան կառավարման ժամանակներից։ Նրանք հիմնականում պատրաստում էին պիֆոսներ, որոնք օգտագործվում էին յուղ պահելու համար։ Բացի այդ, արտադրվել են կերամիկայի այլ փոքր ձևեր (կադոբաներ, սափորներ և այլն)՝ տնային գործածության համար։ Ներկայումս Կրետեում կան բրուտագործներ, որոնք դեկորատիվ կերամիկա են պատրաստում։
* ***Զամբյուղների հյուսում***. Կրետացիները հյուսել են զամբյուղներ առօրյա օգտագործման համար. *կոֆես*՝ խաղողի տեղափոխման համար հավաքման ընթացքում, *ստարոկոֆինիդես*՝ մրգեր պահելու համար, *տուպիա*՝ պանիր պատրաստելու համար, *փսոմոկոֆինիդես*՝ հաց պահելու համար և այլն։
* ***Դանակների պատրաստում***. Խանիայում և Հերակլիոնում եղել են բազմաթիվ արհեստանոցներ, որոնցում պատրաստվում էին դանակներ (մի քանիսը պահպանվում են մինչ օրս)։ Կրետական ավանդական դանակները հայտնի են իրենց շնորհով, զարդարանքով և ամրությամբ։ Դանակներն արծաթե են՝ փորագրված տարբեր ժողովրդական մոտիվներով։
* ***Փայտագրություն***. Հնում փորագրողները հիմնականում զբաղվում էին եկեղեցական արվեստով։ Նրանք փորագրում էին պատկերակալը և գրքակալը, ամբիոնը և աշտանակը և այլ ապրանքներ արևելքի տարրերով, որոնք օգտագործվում էին եկեղեցիները զարդարելու համար։ Փայտի փորագրության տեսակներից մեկը ժողովրդական գործիքների արտադրությունն էր։ Այսօր այդպիսի վարպետները շատ քիչ են մնացել, բայց մի քանի տարածքներում (հիմնականում լեռներում) կան մարդիկ, որոնք պատրաստում են տարբեր նուրբ փոքր ապրանքներ՝ գդալներ, պատառաքաղներ, պրոսֆորայի կնիքներ, քնարեր և այլ առարկաներ։

### Իրադարձություններ, տոներ և փառատոներ

***Հերակլիոնի շրջան*** 
Հուլիսի 1 - սեպտեմբերի 15․ «Հերակլիոն-Ամառ» փառատոն։ Հերակլիոնի կառավարությունը տարիներ շարունակ անցկացնում է այս տոնը։ Ծրագիրը ներառում է երաժշտություն, երգեր, երգչախմբային կատարումներ, պարեր (հունական և միջազգային, ժամանակակից և ֆոլկլորային անսամբլներ, թատրոն, կերպարվեստ և այլ արվեստներ)։ *Մշակութային իրադարձությունները տեղի են ունենում հետևյալ վայրերում.*

* Նիկոս Կազանձակիսի թատրոն-այգի,
* Փոքր քաղաքային թատրոն-այգի,
* Պորտոյի քաղաքային թատրոն,
* Սուրբ Մարկոսի տաճար,
* Մորոզինի շատրվանին հարող «Դոմենիկոս Թեոտոկոպուլոս» սրահ։

Ձմռանը Քաղաքապետարանը և տեղի մշակութային կազմակերպությունները մի շարք այլ միջոցառումներ են անցկացնում` դասախոսություններ, ներկայացումներ, համերգներ և այլն։ Հերակլիոնում նշվում են նաև հետևյալ տոները.

* օգոստոսի 25․ Սուրբ Տիտոսի տոն
* նոյեմբերի 11․ Սուրբ Մինայի տոն

Շրջանի շատ գյուղերում տեղի մշակութային միությունները հուլիսի վերջին-օգոստոսի կեսերին կազմակերպում են տարբեր մշակութային ծրագրեր։

***Լեսիթիոնի շրջան*** 

* *Այոս Նիկոլաոս*․ Զատիկ։ Լճի մեջտեղում կանգնեցվում է մի հարթակ, որի վրա «վառվում է Հուդան»՝ Զատկի ավանդական սովորույթ։ Ամռանը քաղաքի մշակույթի կենտրոնը կազմակերպում է փառատոն, որը կոչվում է «ԼԱՏՈ»՝ մեծ մշակութային ծրագրով, պարերով, երաժշտությամբ, երգերով, թատերական ներկայացումներով երեխաների և մեծահասակների համար և այլն։ Փառատոնին մասնակցում են տեղի գեղարվեստական խմբերը, ինչպես նաև արտիստներ ամբողջ Հունաստանից։
* *Էլունդա*․ Ամռանը տեղի ասոցիացիան կազմակերպում է մշակութային միջոցառումներ։
* *Իերապետրա*․ հուլիս-օգոստոս՝ «Կիրվիի» արվեստի փառատոն, որի ծրագիրը ներառում է երաժշտություն, պարեր, ցուցահանդեսներ։
* *Կրիցա*․ Օգոստոսի 6` Փրկչի կերպարանափոխության տոնը Կաֆորյան սարահարթում։ Օգոստոսի 15՝ պատարագ Սուրբ Աստվածածնի բյուզանդական եկեղեցում։
* *Տոպլու վանք*․ Տիրոջ համբարձում։ Ամբողջ գիշեր պատարագ վանքում։
* *Նեապոլ*․ Օգոստոսի 15՝ Աստվածածնի տոն։
* *Լեսիթյան սարահարթ*. Ավանդական շատ փառատոներ նշվում են Լեսիթյան սարահարթում։
* *Սիտիա*․ Ամռան ամիսներին Քաղաքապետարանը կազմակերպում է «Կորնարիի» փառատոնը։ Օգոստոսի 15 - օգոստոսի 20՝ Սուլթանի օր։

***Ռեթիմնոյի շրջան*** 

* *Ռեթիմնո*․ Մեսլենիցայում անցկացվում է Ռիթիմնիոտական կառնավալը՝ պարերով և երգերով։ Հուլիսի վերջին քաղաքի զբոսայգում անցկացվում է գինու փառատոն։ Հուլիսի վերջին` օգոստոսի առաջին օրերին, անցկացվում է Ռեթիմնոյի Վերածննդի փառատոնը, որը ներառում է մշակութային ծրագիր (համերգներ, թատրոն, պարեր, մնջախաղ), ինչպես նաև Վերածննդի դարաշրջանի հետ կապված այլ միջոցառումներ։ Այս իրադարձությունների մեծ մասը տեղի է ունենում Ֆորտեցա Թատրոնում։ Նոյեմբերի 8-ը «Արկադիայի վանքի պայթյունի» տարեդարձի առթիվ մշակութային ծրագրով ազգային տոն է։
* *Անոյիա*․ Համբարձման տոն, տոն անասնապահների համար։ Օգոստոսի կեսերին՝ «Անոյիա» փառատոն։ Օգոստոսի 15-ին նշվում է Աստվածածնի տոնը։
* *Արկադիայի վանք*․ Նոյեմբերի 8՝ «Արկադիայի վանքի պայթյունի» տարելիցի տոն։
* *Պանորմ*։ Մասլենիցա՝ Մաքուր երկուշաբթի, ավանդական կառնավալ։ Ամռանը մշակութային միջոցառումներ են անցկացվում «Կրետյան գիշերները»։

***Խանիայի շրջան*** 

* *Խանիա*․ Մայիսին անցկացվում է «Վենիզելիա» մարզական մրցումներ։ Օգոստոսին Խանիա քաղաքը կազմակերպում է մշակութային միջոցառումներ՝ բազմազան արվեստի ծրագրով և ցուցահանդեսներով։
* *Վամոս*․ Օգոստոսի սկզբին անցկացվում են մշակութային միջոցառումներ` երաժշտությամբ, պարով, երգերով և ցուցահանդեսներով։
* *Կաստելի*․ Օգոստոսին անցկացվում է «Գրամվուսա» արվեստի փառատոն, ներառյալ երաժշտական երեկոներ, ցուցահանդեսներ և այլն։
* *Մալոե*․ Մայիս՝ Կրետեի ճակատամարտի տոնակատարություն։
* *Պալեոխորա*․ Օգոստոսի սկզբին անցկացվում է «Երաժշտական օգոստոս» արվեստի փառատոնը։

*Ստորև բերված աղյուսակը ցույց է տալիս ընդհանուր հունական և տարածաշրջանային տոները․*

| Ամսաթիվ | Անվանում | Նկարագրություն |
| --- | --- | --- |
| Հունվարի 1-7 | Աստվածահայտնություն |  |
| Հունվար | Կառնավալ | Դիմակահանդես մինչև Մեծ պահքի սկիզբը |
| Մարտ-ապրիլ | Զատիկ |  |
| Մարտի 25 | Անկախության օրվա տոնակատարություն | Զորահանդեսներ և պարեր |
| Մայիսի 1 |  | Նշում են գարնան գալուստը |
| Մայիսի 20-27 | Կրետեի ճակատամարտի տոնակատարություն | Նշվում է Խանիայում |
| Հունիս | Ծովային շաբաթ | Ցուցահանդեսներ և հրավառություն |
| Օգոստոսի 25 | Սուրբ Տիտոսի տոն | Նշվում է Հերակլիոնում |
| Հոկտեմբերի 28 | 'Οχι-ի օր | Ազգային տոն |
| Նոյեմբերի 7-9 | «Արկադի վանքի պայթյունի» տոնակատարություն | Ազգային տոն |

#### Հարսանիք

Կրետեի գյուղերում, ըստ վաղեմի ընտանեկան սովորույթների, նախքան հարսանիք կատարելը, անհրաժեշտ էր ծնողների, հատկապես՝ հոր համաձայնությունը։ Դրանից հետո, ապագա ամուսիններն իրենց ծնողներից համաձայնություն և օրհնություն էին խնդրում։ Հարսանիքին նախորդել է նշանադրությունը (խնամախոսության արարողություն)՝ հարսնացուի տանը, որը օծվել է քահանայի կողմից, և դրանից հետո կազմվել է օժիտի պայմանագիր։

Սովորաբար հարսանիքը տեղի էր ունենում կիրակի օրը կամ մեկ այլ տոնական օր, բայց երբեք՝ երեքշաբթի, չորեքշաբթի կամ մայիսին։ Հարսանիքից մի քանի օր առաջ հրավիրվածները նվերներ էին ուղարկում՝ գինի, կարագ, պանիր և միս։ Արարողությունից առաջ օժիտը, որը հիմնականում բաղկացած էր գործվածքներից, ասեղնագործությունից և տնային իրերից, երիտասարդի տնից բերում էին փեսայի տուն, որտեղ պետք է ապրեր ապագա զույգը։ Օժիտը տեղափոխվում էր ձիով, ուղեկցվում էր քնար, երգ ու կրակոց, որը կազմակերպում էին տոնական երթին մասնակցող հարազատներն ու ընկերները։

Ամուսնության հաղորդությունն իրականացվում էր եկեղեցական ծիսակարգերին համապատասխան, որից հետո երիտասարդները հյուրերի ուղեկցությամբ պարու էին պարտեզում երաժշտության ու հարսանեկան երգերի հնչյունների ներքո։ Պարը շարունակվում էր տանը։ Նախքան տուն մտնելը, հարսնացուն մեղրով խաչի նշան էր գծում և մուտքի մոտ կոտրում նռան պտուղը։ Այս բոլոր գործողություններն ունեին խորհրդանշական նշանակություն, որը բաղկացած էր այն փաստից, որ երիտասարդների կյանքը պետք է լիներ մեղրի պես քաղցր, ամուր և ստեղծագործ, ինչպես խոփը, հանգիստ, ինչպես գառնուկը, արգասաբեր և առատ, ինչպես նռան հատիկները։ Դրանից հետո երիտասարդները նստում են մահճակալի վրա՝ զարդարված ծաղիկներով և խորհրդանշական ճյուղերով, իսկ հյուրերը նրանց համար երգում են *պաստիկա*՝ ընտանեկան կյանքի ուրախությունը փառաբանող երգեր։ Հետո սկսվում էր երգ ու պարով խնջույք, որը տևում էր երկու օր անընդմեջ։

Կրետական ավանդական հարսանիքների բազմաթիվ տարրեր կղզու շատ վայրերում մինչ օրս շարունակվում են։

### Խոհանոց

Կրետական սեղանին միշտ տեղական են ձիթապտուղներն ու պանիրը, դաշտային խոտաբույսերով աղցանները՝ համեմված ձիթապտղի յուղով և լոբազգիներով։

Կրետական տիպիկ կերակրատեսակներն են՝ *խոխլի* (խխունջ), միս *օֆտո* (ոչխարի կամ այծի մեծ կտոր միս՝ թխած ածուխի վրա, եփած այծի միս), *ստակա* (կարագից և ալյուրից պատրաստված), *սֆակիանի Տուրտա* (կաթնաշոռով ոչխարի միս թերթիկի խմորի վրա, վառարանում թխած), *կալիցունյա* (փոքրիկ կարկանդակներ՝ պատրաստված ձեռքի թերթիկ խմորից, լցոնված փափուկ սպիտակ պանիրով` *անֆոտիրոսով*, տապակած ձիթապտղի յուղով), *մուսատկա* (ոչխարի միս, սմբուկ և լոլիկ, որը լցվում է կաթի սոուսով, ալյուր, պանիր և ձու, թխվում է ջեռոցում)

Գյուղերում հավաքում են խխունջներ, որոնք պատրաստվում են խնկունիով և գինով։ Փոքր եղջերավոր անասունները, բացի մսից, տալիս են նաև տարբեր կաթնամթերք` կաթ, պանիրներ, այդ թվում` *միզիֆրա*, *գրավիերա*, *ֆետա* և յուրօրինակ *ստակովուտիրո*` ավանդական կրետական *Կոտոպուլո* փլավի համար։ Բացի այդ, գյուղերում հավ և ճագար են պահում։ Կրետական խոհանոցի բարձր համը վերագրվում է ձիթապտղի յուղի առատ օգտագործմանը։ Ձիթապտղի տեղական գարու *պակսիմադիան* հաճախ կղզու բնակիչների համար կազմում է միանգամյա ամբողջական կերակուր։ Հայտնի ուտեստը *կրետական Դակոս* ուտեստն է, պատրաստված տեղական թարմ մթերքներից` գարեհաց, ձիթապտղի յուղ և աղ։ Ձմռանը պատրաստում են երշիկեղեն և *օմաֆյես* կամ *ցիլադյա* (դոնդող) խոզի մսով)։

Ճաշի հետ մատուցվում է կրետական գինի։ Կրետական տիպիկ ըմպելիքը *ցիկուդիան* կամ *ռակին* ուժեղ ալկոհոլային ըմպելիքներ են, որոնք պատրաստվում են թթենուց կամ խաղողից։ Ծովամթերքի խոհանոցը ներկայացված է մի շարք ձկներով, ծովոզնիներով, կաղամարներով, սիպելով, օմարներով, ծովախեցգետնով և փափկամարմիններով։

Աղանդերի համար կրետացիներն ուտում են տնական մթերքներից պատրաստվող ավանդական տնական քաղցրավենիք՝ *միզիֆրոպիտակիա*, *քսերոտիգանա*, *լիխնարակիա* և ջեմ։

Կղզին ունի բազմաթիվ պանդոկներ և ռեստորաններ, որոնք մատուցում են կրետական ավանդական սնունդ, խորտիկներ, գինի և ցիկուդիա։

Խոշոր կրոնական փառատոների և նշանակալի իրադարձությունների ժամանակ կրետացի կանայք սովորաբար պատրաստում են խմոր, թխում և զարդարում ավանդական խմորեղեն։ Սուրբ ծննդյան տոնի առթիվ նրանք պատրաստում են *խրիստոփսոմա* կամ *ստավրոփսոմա* («Քրիստոսի հաց»), Զատկի համար՝ *ավգոկուլուրես* («ձվի տորթեր») կամ *լամպրոկուլուրես* («զատկի կալաչներ»), օգոստոսի 15-ին Աստվածածնի Վերափոխման տոնին՝ *ֆտազիմա* («ինքնաշեն հաց»)։ Հարսանիքների, կնունքների և այլ միջոցառումների համար թխում են հատուկ հացեր։ Նման հացը զարդարված է խմորի ռելիեֆային դեկորով և, հետևաբար, համարվում է ժողովրդական արվեստի հատուկ օրինակ։ *Խորոնդոսը* պատրաստվում է աղացած ցորենից, որը օգտագործվում է շատ ուտեստներ պատրաստելու և, առաջին հերթին, հատուկ տեսակի ապուր պատրաստելու համար։

Կրետեում ծնված նշանավոր մարդիկ
------------------------------

* Էլ Գրեկո՝ Վերածննդի դարաշրջանի նկարիչ
* Նանա Մուսխուրի՝ երգչուհի
* Օդիսեաս Էլիտիս՝ բանաստեղծ, 1979 թվականի գրականության Նոբելյան մրցանակակիր
* Յորգոս Սամարաս՝ ֆուտբոլիստ
* Էլեֆթերիոս Վենիզելոս՝ Հունաստանի նախկին վարչապետ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  archINFORM (գերմ.) — 1994.
2. ↑  Απογραφή Πληθυσμού - Κατοικιών 2011 (հուն.) — Ελληνική Στατιστική Αρχή, 2011.
3. ↑  Հովհաննես Բարսեղյան (2006). «Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում». *Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու*. Երևան: 9-րդ հրաշալիք. էջ 51. ISBN 99941-56-03-9.
4. ↑  Հին Կրետե Արխիվացված 2020-05-30 Wayback Machine Օքսֆորդի գրադարանն օնլայն՝ դասականներ
5. ↑  Stephanie Lynn Budin, *The Ancient Greeks: An Introduction* (New York: Oxford UP, 2004), 42.
6. ↑  O. Dickinson, *The Aegean Bronze Age* (Cambridge, UK: Cambridge UP, 1994), 241-244.
7. ↑  «The Linear B word ke-re-si-ji». *Palaeolexicon. Word-study tool for ancient languages*.
8. ↑  Book 14, line 199; Henry George Liddell, Robert Scott, *A Greek-English Lexicon*
9. ↑  Edwin L. Brown, "Linear A on Trojan Spindlewhorls, Luvian-Based ϜΑΝΑΞ at Cnossus", in *Qui miscuit utile dulci: Festschrift Essays for Paul Lachlan MacKendrick*, eds. Gareth Schmeling, Jon D. Mikalson, 1998, p. 62.
10. ↑  Неандертальцы — мореплаватели
11. ↑  «В. В. Латышев. Очерк греческих древностей : Греческие колонии». Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ հոկտեմբերի 5-ին. Վերցված է 2010 թ․ նոյեմբերի 15-ին.
12. 1 2  Eπιφάνεια, πραγματικός και μόνιμος πληθυσμός των κατοικημένων νήσων της Eλλάδος (греч.) // Σtatiσtikh eπethpiδa τησ Eλλαδοσ 2009 & 2010. — Πειραιάς: Ελληνική Στατιστική Αρχή, 2011. — Σ. 47. — ISSN 0081–5071.
13. ↑  «Local Information». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ ապրիլի 26-ին. Վերցված է 2014 թ․ ապրիլի 25-ին. -PennState University
14. 1 2  Крит // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
15. ↑  Погода MSN Արխիվացված 2010-09-07 Wayback Machine — Погода MSN.(գերմ.)
16. 1 2  Introduction to Crete(անգլ.)
17. 1 2  Население Крита (перепись 2001)(անգլ.)
18. ↑  «Перепись населения 2005». Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ փետրվարի 13-ին.
19. ↑  People of Crete(անգլ.)
20. 1 2  Technical University of Crete Արխիվացված 2009-04-25 Wayback Machine(անգլ.)
21. 1 2 3 4 5 6 7  People of Crete
22. ↑  «1» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2009 թ․ մարտի 18-ին. Վերցված է 2019 թ․ փետրվարի 27-ին.
23. ↑  «КТЕЛ». Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ հոկտեմբերի 6-ին. Վերցված է 2010 թ․ սեպտեմբերի 25-ին.
24. ↑  «Bluebird Airways». Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ նոյեմբերի 27-ին. Վերցված է 2021 թ․ հունիսի 21-ին.
25. ↑  Карта, Фото 1, Фото 2
26. ↑  *D. Holton*, Μελέτες για τον Ερωτόκριτο και άλλα νεοελληνικά κείμενα — Studies on Erotokritos and other Modern Greek texts, ed. Kastaniotis. — Athens, 2000.
27. ↑  «Nikos Kazantzakis». Վերցված է 2019 թ․ փետրվարի 27-ին.

Գրականություն
-------------

* *Theocharis E. Detorakis* History of Crete. — New edition.
* *Oliver Rackham, Jennifer Moody* The making of the Cretan landscape. — Manchester University Press.
* Traveling Guide of Crete. — 32 IPIROU STR, KATO CHALANDRI, 152 31 ATHENS: Adam Editions-Pargamos SA.
* *Мишель Строгов, Пьер-Кристиан Броше, Доминик Озиас* Крит. Путеводитель Пти Фюте. — 4-е. — Авангард. — (Petit Fute).
* *Costas N. Hadjipateras, Maria S. Fafalios* Crete 1941: Eyewitnessed. — Efstathiadis Group. — 328 p.
* *Jonnie Godfrey, Elizabeth Karslake* Landscapes of Western Crete. — 4th Revised edition. — Sunflower Books, 2003. — 136 p.
* *Antony Beevor* Crete: The Battle and the Resistance. — Westview Press. — 384 p.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Կրետե» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Աստվածաշնչյան · Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Դասական հնությունների իրական բառարան · Համառոտ հրեական · Հրեական Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Սիտինի ռազմական · Treccani · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX450789 · GND: 4073791-3 · LCCN: n79150324 · NDL: 00628446 · NKC: ge134296 · NLG: 7325 · SUDOC: 027297810 · VIAF: 237254468, 151226384 · WorldCat VIAF: 237254468, 151226384 |

 |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Հունաստանի վարչական բաժանում (պերիֆերիաներ) |  |
| Ատտիկա • Կենտրոնական Հունաստան • Կենտրոնական Մակեդոնիա • Կրետե • Արևելյան Մակեդոնիա և Թրակիա • Էպիրուս • Հոնիական կղզիներ • Հյուսիսային Եգեյան կղզիներ • Պելոպոնես • Հարավային Եգեյան կղզիներ • Թեսալիա • Արևմտյան Հունաստան • Արևմտյան Մակեդոնիա |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 686)։*  |