**Գրիգոր Այվազի Ղափանցյան** (փետրվարի 17, 1887(1887-02-17), Աշտարակ, Էջմիածնի գավառ, Երևանի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - մայիսի 3, 1957(1957-05-03), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ լեզվաբան-հայագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր (1942), պրոֆեսոր (1930)։ ՀԽՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս (1943), ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1942)։

Նկարչուհի Արփենիկ Ղափանցյանի հայրը։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է Աշտարակում։ Սովորել է տեղի երկդասյան դպրոցում։ Բարձրագույն կրթությունն ստացել է Պետերբուրգի համալսարանում, աշակերտել է Նիկողայոս Մառին։ 1913 թվականին ավարտել է Պետերբուրգի համալսարանի արևելյան ֆակուլտետի հայ-վրաց-պարսկական բաժինը և աշխատանքի անցել Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում։ 1914 թ. մասնակցել է Անիի Նիկողայոս Մառի կազմակերպած պեղումներին։ Միաժամանակ գրել է «Լեզվաբանական դիսցիպլինաներ և լեզու» գիտական գործը։ 1921 թվականին հրավիրվել է Երևանի համալսարան և մինչև 1954 թ. ղեկավարել է լեզվաբանության ամբիոնը։

Զբաղվել է գիտամանկավարժական գործունեությամբ նախ՝ Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում, ապա ԵՊՀ-ում (1921-ից)։ Եղել է ընդհանուր լեզվաբանության ամբիոնի վարիչ, ՀԽՍՀ ԳԱ լեզվի ինստիտուտի տնօրեն (1950-1956)։ 1930 թվականին ստացել է պրոֆեսորի կոչում, 1942 թվականին՝ գիտության վաստակավոր գործչի կոչում, ՀԽՍՀ ԳԱ հիմնադիր անդամներից է, եղել է նրա հասարակագիտական բաժանմունքի ակադեմիկոս քարտուղար, ունեցել է պատմաբանասիրական հետաքրքրություններ։ Տիրապետել է խեթերեն, ուրարտերեն, խուռիերեն և պալայերեն լեզուներին և պարզել է հայերենի և խեթերենի էթնիկական կապը։

Հայերենի ծագման և ցեղակցության վերաբերյալ զարգացրել է այն տեսությունը, թե նրա մեջ առկա է երկու շերտ՝ հնդեվրոպական և տեղական, ընդ որում հիմնականը տեղական շերտն է։ Տեղական ասելով նա հասկանում էր փոքրասիական և կովկասյան այն լեզվանստվածքը, որ, անվանի հայագետի կարծիքով, խոր արմատներ ունի հայերենում։

Իր մենագրություններում և բազմաթիվ հոդվածներում ուշագրավ դիտողություններ է արել տեսական լեզվաբանության, հայերենի զարգացման պատմության, հայժողովրդի կազմավորման ակունքների, նրա հնագույն լեզվաէթնիկական առնչությունների վերաբերյալ։

1939 թվականին գրել է «Ընդհանուր լեզվաբանություն» աշխատությանը, որտեղ լեզուն բնորոշել է որպես պատմահասարակական երևույթ։ Նշանավոր աշխատություններն են «Ուրարտուի պատմությունը», «Լեզվական ընդհանուր տարրեր ուրարտական և խեթական լեզուների միջև», «Հին Հայաստանի տեղանունների պատմա-լեզվաբանական նշանակությունը», «Խեթական աստվածները հայերի մոտ», «Ածանցները և ածանցված բառերը հին Փոքր Ասիայի տեղանուններում», «Հայերենի և լազո-մեգրելական լեզուների փոխհարաբերության մասին», «Հայասան՝ հայերի բնօրրան » և այլն։ Վերոհիշյալ աշխատություններում Ղափանցյանը քննել է հայերի և դրացիների քաղաքական և մշակութային կապերը, ձգտել է որոշել վերջիններիս դերը հայ ժողովրդի և հայոց լեզվի կազմավորման գործընթացում։ Միաժամանակ նա փորձել է տեսականորեն հիմնավորել լեզուների խաչավորման տեսությունը՝ հայոց լեզվի միջոցով, այն համարելով ոչ միայն հնդեվրոպական, այլև ասիա-կովկասյան լեզու։ Ղափանցյանի վերջին աշխատությունը «Հայոց լեզվի պատմությունն է», որտեղ քննության են առնված հայ ժողովրդի կազմավորման հարցերը, հայոց լեզվի հնդեվրոպական նստվածքը։

Վախճանվել է Երևանում։

Հիշատակ
-------

1987 թվականից Աշտարակի Գրիգոր Ղափանցյանի անվան № 4 դպրոցում գործում է Եղիշե Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանի մասնաճյուղ հանդիսացող Գրիգոր Ղափանցյանին նվիրված թանգարան։

Ղափանցյանի բրոնզաձույլ կիսանդրին տեղադրված է Երևանի պետական համալսարանի կենտրոնական մասնաշենքի նախասրահում։

Երկեր
-----

* Լեզվաբանական դիսցիպլինա և լեզու, 1914։
* Ընդհանուր լեզվաբանություն, Երևան, 1937-39։
* Ուրարտուի պատմությունը, 1940։
* Հայասա՝ հայերի բնօրրան (ռուսերեն), 1947։
* Հայերենի և լազրոմեգրելական լեզուների փոխհարաբերությունների մասին (ռուսերեն), Երևան, 1952։
* Հայոց լեզվի պատմություն, Երևան, 1961։
* Историко-лингвистеческие работы, 1-2, Е. 1956-1975։

### Մամուլ

* Հոդվածների մատենագիտություն

Գրականություն
-------------

* Գրիգոր Այվազի Ղափանցյան (գիտական գործունեության համառոտ ակնարկ), Երևան, 1959։
* Է. Բ. Աղայան, Հայ լեզվաբանության պատմություն, հ. 2, Երևան, 1962։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիայի իսկական անդամներ». Վերցված է 2023 թ․ հունիսի 8-ին.
2. ↑  «Ով ով է։ Հայեր» հանրագիտարան, հատոր առաջին, գլխավոր խմբագիր՝ Հովհաննես Այվազյան, Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, Երևան, 2007։
3. ↑  «Ղափանցյան Գրիգոր | armenianlanguage.am». *www.armenianlanguage.am*. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ փետրվարի 13-ին. Վերցված է 2019 թ․ փետրվարի 17-ին.
4. ↑  «AV Production - Գրիգոր Ղափանցյան». *avproduction.am*. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ հոկտեմբերի 20-ին. Վերցված է 2019 թ․ փետրվարի 17-ին.
5. ↑  Հ. Զ. Պետրոսյան (1987). *Հայերենագիտական բառարան*. Երևան: «Հայաստան». էջ 448.
6. ↑  «ԳՐԻԳՈՐ ԱՅՎԱԶԻ ՂԱՓԱՆՑՅԱՆ». *www.ysu.am*. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ փետրվարի 23-ին. Վերցված է 2019 թ․ փետրվարի 17-ին.
7. ↑  Ղափանցյան, Գրիգոր Այվազի (1940). *Ուրարտուի պատմությունը*. ԵՊՀ հրատ.
8. ↑  «ՀՀ ԳԱԱ հիմնարար գիտական գրադարանի էլ․ քարտարան- Գրիգոր Ղափանցյան». Վերցված է 2023 թ․ հունիսի 8-ին.
9. ↑  «ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոսների կենսամատենագիտություններ». Վերցված է 2023 թ․ հունիսի 8-ին.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  ՀՀ ԳԱԱ հիմնադիր անդամներ |
| --- |
|  |
| Հրաչյա Աճառյան  • Ավետիք Իսահակյան  • Գրիգոր Ղափանցյան  • Ստեփան Մալխասյանց  • Արսեն Տերտերյան  • Հովսեփ Օրբելի  • Ալեքսանդր Թամամշև  • Միքայել Թումանյան  • Սահակ Կարապետյան  • Հրաչյա Բունիաթյան  • Վարդան Գուլքանյան  • Խաչատուր Կոշտոյանց  • Լևոն Օգանեսով  • Լևոն Օրբելի  • Աբրահամ Ալիխանով  • Արտեմ Ալիխանյան  • Իվան Եղիազարով  • Վաչե Իսագուլյան  • Ալեքսանդր Հակոբյան  • Վիկտոր Համբարձումյան  • Կոնստանտին Պաֆֆենհոլց |  |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Ստեղծագործությունների տեքստ | Հայ մատենագրութեան թուանշային գրադարան |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | ՀՀ ԳԱԱ |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | AV Production |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 16530219f · GND: 142881708 · ISNI: 000000010764507X · LCCN: nr91011718 · NTA: 128813067 · NUKAT: n2009703925 · SUDOC: 147539595 · VIAF: 160332365 · WorldCat VIAF: 160332365 |

 |

 |