recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Այմարա լեզուներ** (*Aymar aru*), Հարավային Ամերիկայի հնդկացիական լեզուների խումբ՝ Էկվադորում և Բոլիվիայում։ Այն կեչուայի հետ կենտրոնական Անդերի երկու հիմնական լեզվական խմբերից մեկն է։ 1978 թվականին Հարդմանն առաջարկել է այս լեզուն անվանել խաքի, Ալֆրեդո Տորերոն՝ արու՝ «խոսել», իսկ Ռոդոլֆո Կեռոն Պալոմինոն՝ այմարա՝ երկու ճյուղերով՝ հարավային (անտիպլանո) այմարան և կենտրոնական այմարան (խաքարու և կաուկի)։

Կեչուա լեզուները, հատկապես հարավայինները, այմարա լեզվի հետ ունեն շատ ընդհանուր բառեր, որի պատճառով հաճախ ընդհանրացվում են մեկ խմբի մեջ։ Այս առաջարկը սակայն հակասական է։

Տարածվածություն
---------------

Այմարա լեզվով Բոլիվիայում կան համարյա երկու միլիոն խոսողներ, կես միլիոն՝ Պերուում և ենթադրաբար՝ մի քանի հազար խոսողներ Չիլիում։ 16-րդ դարում իսպանական գաղութարարների ժամանումից առաջ, այմարան շատ ավելի մեծ աշխարհագրական տարածք էր զբաղեցնում՝ ներառելով Պերուի լեռնաշխարհի հարավային հատվածը։ Դարերի ընթացքում այմարան իր տեղը զիջում է իսպաներենին և կեչուային։ Շատ պերուացի և բոլիվիացի համայնքներ, որոնք ժամանակին խոսում էին այմարայով, այժմ խոսում են կեչուայով։ Խաքարուն ունի մոտ 725 խոսողներ Պերուում, Լաեքին 2005 թվականի դրությամբ ուներ ընդամենը 9 կենդանի խոսողներ։

Դասակարգում
-----------

Այմարան լեզուները ներառում են երկու լեզու՝

* Այմարա լեզու
* Խաքարու

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան (խմբ. Էդ. Բ. Աղայան), Երևան, «Հայկական ՍՍՀ Գիտությունների Ակադեմիայի հրատարակչություն», 1975, էջ 10։
2. ↑  Ethnologue: 1.785 million in Bolivia in 1987; 442 thousand of the central dialect in Peru in 2000, plus an unknown number of speakers of the southern dialect in Peru; 900 in Chile in 1994 out of a much larger ethnic population.
3. ↑  Xavier Albó, "Andean People in the Twentieth Century," in *The Cambridge History of the Native Peoples of the Americas. Vol. III: South America*, ed. Frank Salomon and Stuart B. Schwartz (New York: Cambridge University Press, 1999), 765-871.


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ կատալոնական |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Լենինի հուշարձան (այլ կիրառումներ)

**Լենինի հուշարձան** (ռուս.՝ Памятник Ленину),Վլադիմիր Լենինի հուշարձան, որը 1970 թվականին տեղադրվել է ՌԴ Ռոստովի մարզի Տագանրոգ քաղաքի Հոկտեմբերյան հրապարակում։ Քանդակագործն է Նիկոլայ Տոմսկին, ճարտարապետը` Ալեքսանդր Զավարզինը, ճարտարագետը` Սերգեյ Խաջիբարոնովը։ ՌԴ մշակութային ժառանգության օբյեկտ է, մոնումենտալ արվեստի հուշարձան։

Հուշարձան
---------

Բրոնզե քանդակի բարձրությունը 4,62 մետր է, պատվանդանինը` 2,74 մ։ Պատվանդանը երեսպատված է ողորկված մարմարե սալիկներով։

Պատմություն
-----------

Սա քաղաքում Լենինի երրորդ արձանն է։ Առաջինը (որը նաև առաջինն էր ամբողջ Ռոստովի մարզում) 1925 թվականին տեղադրվել էր Պետրոս I-ի հուշարձանի փոխարեն։ Հեղինակը լենինգրադցի քանդակագործ Վ. Վ. Կոզլովն էր։ Իսկ երկրորդ արձանը տեղադրվել և բացվել է 1935 թվականին Ապստամբության հրապարակում` երկաթուղային կայարանի շենքի առջև։ Քանդակագործը Դավիդ Յակերսոնն էր։ 1941 թվականի աշնանը, Տագանրոգի օկուպացիայի ժամանակ, հուշարձանը ոչնչացվել է գերմանացիների կողմից։

Լենինի արձանի հիմնադրումը Հոկտեմբերյան հրապարակում տեղի է ունեցել առաջնորդի 100-ամյակի օրը` 1970 թվականի ապրիլի 22-ին։ Հուշարձանի հանդիսավոր բացումը տեղի է ունեցել 1970 թվականի նոյեմբերի 6-ին։

ՌԽՖՍՀ Նախարարների խորհրդի 1974 թվականի դեկտեմբերի 4-ի № 624 որոշմամբ հուշարձանը դասվել է ՌԴ մշակութային ժառանգության օբյեկտների շարքին որպես մոնումենտալ արվեստի հուշարձան։

Ամեն տարի Լենինի ծննդյան օրը` ապրիլի 22-ին, ՌԴ կոմկուսի Տագանրոգի բաժանմունքի անդամները ծաղիկներ են տեղադրում հուշարձանի մոտ։

Տես նաև
-------

* Լենինի հուշարձան (1935, Տագանրոգ)
* Լենինի կիսանդրի (Տագանրոգ)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Объект культурного наследия РФ № 6101307000. ПАМЯТНИК В.И.ЛЕНИНУ»։ Վերցված է 2017 Մարտ 2 (չաշխատող հղում)
2. ↑  *Киричек М. С.* Музей под открытым небом. — Таганрог: ИП Стадников, 2010. — С. 78.
3. ↑  *Киричек М. С.* Восстания площадь // Таганрог. Энциклопедия. — Таганрог: Антон, 2008. — С. 266.
4. ↑  *Емельянов С. Н.* Памятники В. И. Ленину в Таганроге // www.proza.ru. — 2009. — 7 апр.
5. ↑  *Собств. корр.* Коммунисты Таганрога возложили цветы к памятнику В.И. Ленина Archived 2014-04-24 at the Wayback Machine. // Таганрогская правда. — 2014. — 23 апр.
**Պարամագնիսականություն** կամ **մագնիսականություն**, արտաքին մագնիսական դաշտի ուղղությամբ մարմինների մագնիսացման հատկությունն է։ «Պարամագնիսականություն» տերմինը 1845 թվականին ներմուծել է Մայքլ Ֆարադեյը։ Պարամագնիսականուտթյանը բնորոշ է սեփական մագնիսական
մոմենտ ունեցող մասնիկներ՝ ատոմներ, մոլեկուլներ, իոններ և միջուկներ պարունակող նյութերին, որոնք կոչվում են պարամագնիսական նյութեր և բնութագրվում են՝ դրական, մագնիսական ընկալունակությամբ։ Մագնիսական դաշտի բացակայությամբ մագնիսական մոմենտ ունեցող մասնիկների տարրական, մագնիսակա մոմենտների, քաոսային ջերմային շարժման հետևանքով պարամագնիսների մագնիսացումը հավասար է զրոյի։ Արտաքին, մագնիսական դաշտի ազդեցությամբ՝ տարրական մագնիսական մոմենտները, ի տարբերություն դիամագնիսականության, կողմնորոշվում են դաշտի ուղղությամբ, և պարամագնիսական նյութը մագնիսանում է։ Թույլ մագնիսական դաշտերում, երբ դաշտով պայմանավորված էներգիան շատ ավելի փոքր է մասնիկների ջերմային շարժման միջին էներգիայից դիտվում է I մագնիսացման աճ՝ մագնիսական դաշտի Н լարվածության մեծացմանը զուգընթաց։ Այստեղ մագնիսական ընկալունակությունն անկախ է դաշտի լարվածությունից, սակայն նվազում
ջերմաստիճանի աճի հետ Կյուրիի օրենքով։ Կյուրիի օրենքին են ենթարկվում այն պարամագնիսները, որոնց բնորոշ է թույլ փոխազդեցությունը մագնիսական մոմենտ ունեցող մասնիկների միջև։ Ուժեղ մագնիսական դաշտերում և ցածր ջերմաստիճանների տիրույթում, երբ մագնիսական դաշտը լիովին ճնշում է ջերմային շարժման ապակողմնորոշող ազդեցությունը, և նյութում հաստատվում է մագնիսական հագեցում։ Այս դեպքում մագնիսական ընկալունակության ջերմաստիճանային վարքը նկարագրվում է Կյուրի-Վեյսի օրենքով։ Այս օրենքին են ենթարկվում օրինակ՝ անցումային խմբի և հազվագյուտ հողերի տարրերը։ Մետաղների պարամագնիսականությունը պայմանավորված է հիմնականում ազատ էլեկտրոնների և բյուրեղային ցանցի ատոմների իոնների էլեկտրոնային թաղանթների մագնիսական մոմենտներով։ Զուտ հաղորդականության էլեկտրոնների ներդրումն անկախ է ջերմաստիճանից, դա ակնհայտ է ալկալիական և հողալկալիական մետաղներում, որոնցում մագնիսական մոմենտ ունեն միայն ազատ էլեկտրոնները։ Ֆիզիկայում, պարամագնիսական նյութերն օգտագործվում են գերցածր ջերմաստիճանների ստացման համար։

Արտաքին հղումներ
----------------

* The Feynman Lectures on Physics Vol. II Ch. 34: The Magnetism of Matter

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
Այս հոդվածը թատերական ժանրի մասին է։  Այլ գործածությունների համար այցելեք Ֆարս (այլ կիրառումներ)։
Ֆարսի թատրոն, հեղինակ՝ Կուզմա Պետրով-Վոդկին
**Ֆարս** (ֆր.՝ farce, լատ.՝ farcio - սկսել, կապված նրա հետ, որ միջնադարյան միստերիաներն «սկսվել են» զավեշտախաղերով), ժողովրդական թատրոնի և գրականության տեսակ XIV-XVI դդ․ արևմտաեվրոպական երկրներում։ Ֆարսն առանձնացել է կոմիկական, հաճախ երգիծական ուղղվածությամբ, ռեալիստական կոնկրետությամբ, կենսուրախ ազատախոհությամբ։ Ֆարսի հերոսները քաղաքաբնակներ են։ Գյուղացիները, ինչպես և մանր ազնվականության ներկայացուցիչները, ծաղրվել են։ Անհատականությունից զուրկ դիմակ-կերպարները (հիմար ամուսին, կռվազան կին, բութ դատավոր, խաբեբա և այլն) եղել են սոցիալական տիպեր ստեղծելու նախափորձեր։ Ֆարսերը հագեցված են եղել բուֆոնադով։

Ֆարսը տարբեր երկրներում
-----------------------

Հանրահայտ են ֆրանսիական ֆարսերը, օրինակ XV դարի «Փաստաբան Պատլենը»։ Ժողովրդական ֆարսի ավանդույթները մեծապես ազդել են ֆրանսիական դերասանական արվեստի դեմոկրատական ուղղության զարգացման, Մոլիերի ստեղծագործության վրա։ Իտալական ֆարսի ավանդույթները դարձել են կոմեդիա դելլ'արտեի հիմքը, անգլիական ֆարսը կիրառվել է Շեքսպիրի կատակերգություններում, իսպանական ֆարսերը՝ Լոպե դե Ռուեդայի մի գործողությամբ պիեսներում, Միգել դե Սերվանտեսի ինտերմեդիաներում, գերմանական ֆարսին (ֆաստնախտշպիլ) գրական մարմնավորում է տվել Հանս Սաքսը։

Ֆարսը նոր ժամանակներում
-----------------------

Ֆարսը մասամբ վերածնվել է XIX դ․ վերջին և XX դարում Ալֆրեդ Ժարրիի, Բերտոլդ Բրեխտի երգիծական պիեսներում։ Ֆարսային բուֆոնադի հնարքները պահպանվել են կրկեսում՝ ծաղրածուների ելույթներում։

XIX-XX դարերում արդեն ֆարսը դարձել է ժողովրդական ավանդույթների հետ կապ չունեցող բուրժուական շահութաբեր թատրոնի ժանր, անբովանդակ, հաճախ անվայելուչ կատակերգություններ՝ կառուցված արտաքին կոմիկական հնարքների վրա։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |

Վիքիբառարան

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ընթերցե՛ք **«ֆարս»** բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։ |
**Այծի և ոչխարի մասին** (ռուս.՝ Про козла и барана), 2005 թվականին նկարված ռուսական անիմացիոն ֆիլմ, որը նկարահանվել է «Անիմոս» ստուդիայում։ Ռեժիսոր Սերգեյ Գլագոլևը ստեղծել է մուլտֆիլմն ըստ Յուրի Կովալի հեքիաթի։

Սյուժե
------

Ձմռանը Կոզմա Միկիտիչ այծին և Բորիսիչ ոչխարին դուրս է անում ծույլ տերը, որը չի կարողանում նրանց կերակրել։ Նրանք գնում են անտառ` տնից գայլի գլուխը վերցնելով, որը դնում են պայուսակի մեջ։ Անտառում նրանք հանդիպում են կրակի շուրջը հավաքված գայլերի մի խմբի։ Այծը և ոչխարը ձևացնում են, որ իրենց պայուսակը լի է գայլի գլուխներով, և նրանք պատրաստվում են դոնդող պատրաստել։ Գայլերը վախենում են և փախչում։ Արջին հանդիպելուց հետո գայլերը վերադառնում են, իսկ այծն ու ոչխարըն այդ ժամանակ բարձրանում են կաղնու ծառի վրա։ Երբ գայլերը կաղնու տակ հավաքվում են, ոչխարն ընկնում է նրանց վրա, իսկ այծն ընկնում է արջի վրա։ Գայլերն ու արջը վերջնական վախենում են։ Այծն ու ոչխարը մնում են անտառում ապրելու, իսկ գայլերը նրանց օգնում են տնտեսության գործերով։

Հեղինակներ
----------

* Ռեժիսոր` Սերգեյ Գլագոլև
* Սցենարի հեղինակ` Սերգեյ Գլագոլև
* Բեմադրող նկարիչ` Գալինա Էստիս
* Օպերատոր` Ալեքսանդր Չեխովսկի
* Հնչյունային ռեժիսոր` Վիկտոր Բրուս
* Անիմատորներ` Սերգեյ Գլագոլև, Ֆազիլ Հասանով, Վլադիմիր Կադուխին, Յուլիյա Արոնովա, Իլյա Պանկրատով
* Կոմպոզիտոր` Իլյա Շևց
* Պրոդյուսեր` Թենգիզ Սեմյոնով
* Դերերը հնչյունավորել են` Ալեքսեյ Բլոխին, Սերգեյ Ռյաբցև, Եվգենի Ռեդկո, Ալեքսանդր Պախոմով
* Հեղինակները ներկայացված են ըստ մուլտֆիլմերի լուսագրերի։

Մրցանակներ
----------

* Ֆիլմը մասնակցել է «Սյուզդալ-2006» անիմացիոն ֆիլմերի բաց ռուսական փառատոնի մրցութային ծրագրին։
* 2006 թվականի Բրեդֆորդ քաղաքի փառատոնի լավագույն մանկական ֆիլմ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Открытый Российский фестиваль анимационного кино Суздаль-2006

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Այծի և ոչխարի մասին» մուլտֆիլմը «Անիմատոր.ռու» կայքում
* «Այծի և ոչխարի մասին» — animos.ru

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Animator.ru |

 |
Էկոլոգիական հավասարակշռությունը խորհրդանշող հուշարձանը Վիսախապատնամում
**Էկոլոգիական հավասարակշռություն**, էկոհամակարգի բաղադրիչների՝ կենդանի օրգանիզմների տեսակային կազմի, թվաքանակի, տարածվածության, վերարտադրության, ինչպես նաև բնական միջավայրի ժամանակային փոփոխությունների, բնական համակեցություններում նյութերի կենսահարույց շրջապտույտի և այլ կենսաբանական շարժընթացների հարաբերական կայունությունը։ Էկոհամակարգերի էկոլոգիական հավասարակշռության հիմքում ընկած են նյութերի կենսահարույց շրջապտույտի հաստատունությունն ու փակ լինելը, ինչը յուրաքանչյուր կոնկրետ էկոհամակարգում ունի իր առանձնահատկությունները։ Այս դեպքում վճռական նշանակություն ունի ինքնասուն (ավտոտրոֆ՝ լուսասինթեզի կամ քեմոսինթեզի միջոցով անօրգանական նյութերն օրգանականի փոխարկող) և տարասուն (հետերոտրոֆ՝ այլ օրգանիզմների ստեղծած օրգանական նյութերով սնվող) օրգանիզմների հարաբերակցությունը, ինչպես նաև միմյանց և բնակմիջավայրին նրանց յուրահատուկ հարմարումը։ Այս գործոնների ամբողջությունը, ձևավորվելով էվոլյուցիայի ընթացքում, ապահովում է էկոհամակարգի կայունությունը կամ նրա հոմեոստազը։ Որպես էկոհամակարգերի կայունության չափանիշ՝ հաճախ ընդունում են նրանց տեսակային բազմազանությունը, և որքան շատ է այն, այնքան հուսալի է էկոլոգիական հավասարակշռության պահպանումը։ Տվյալ էկոհամակարգի համար միջավայրի պայմանների սովորականից ավելի տատանումների դեպքում տեղի է ունենում էկոլոգիական հավասարակշռության խախտում, որը հանգեցնում է մի տեսակի թվաքանակի նվազման և մյուսների կտրուկ աճման։ Օրգանիզմների բնական համակեցությունները կարող են դիմադրել տարբեր վնասակար ազդեցությունների և բնականոն պայմանների վերականգնման դեպքում վերադառնալ նախկինին մոտ վիճակի (այսինքն՝ ունեն որոշակի կայունություն)։ Անբարենպաստ պայմաններում այս կամ այն տեսակի խտությունը նվազում է, իսկ բարենպաստ պայմաններում աճում է բազմացման, աճի և զարգացման արագությունը, և տեսակի խտությունը վերականգնվում է։

Էկոլոգիական հավասարակշռության գոյությունը չի նշանակում ժամանակի ընթացքում օրինաչափ փոփոխությունների բացակայություն, ընդհակառակը, այն սերտորեն կապված է տվյալ էկոհամակարգի լինելիության և զարգացման շարժընթացների հետ։ Հաճախ, էկոլոգիական հավասարակշռության խախտում ասելով՝ հասկանում են ոչ միայն տարբեր կենսահարույց գործոնների փոփոխությունները, այլև մթնոլորտի գազային բաղադրության, ջրաբանական ռեժիմի, շրջակա միջավայրի խոշորաչափ աղտոտման նշանակալի տատանումները, այսինքն՝ բնական շարժընթացների բոլոր էական շեղումները։ Առանց էկոլոգիական հավասարակշռության բարդ ու փոխկապակցված մեխանիզմների իմացության՝ հնարավոր չէ իրականացնել արդյունավետ բնօգտագործուվ կանխատեսել տնտեսական գործունեության ճիշտ կազմակերպում և պահպանել բնական միջավայրը կյանքի համար պիտանի վիճակում։


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
**Մարկշեյդերական գործ**, հանքային գիտության բաժին, որն օգտագործում է երկրի մակերևույթի վրա և հանքափորվածքներում կատարված տարածական-երկրաչափական չափումների տվյալները տեխնիկական խնդիրների լուծման համար՝ օգտակար հանածոների հանքավայրերի հետախուզման և շահագործման ժամանակ, ինչպես նաև լեռնաշինարարական աշխատանքներ կատարելիս։ Աշխատանքները կատարվում են Մարկշեյդերական գործիքներով։ Մարկշեյդերական գործը լեռնահանքային արդյունաբերության բոլոր Էտապների անբաժանելի մասն է։ Մարկշեյդերական աշխատանքներն իրականացնում է Մարկշեյդերական ծառայությունը, որը մտնում է հանքային ձեռնարկության կամ կազմակերպության մեջ։ Հանքավայրերի մանրամասն հետախուզության ժամանակ այդ ծառայության խնդիրն է հենացանցի կառուցումը, երկրի մակերեույթի, բոլոր գործող հանքափորվածքների, բնական և արհեստական մերկացումների հանույթը։ Հանքային ձեռնարկությունների նախագծման դեպքում մարկեյդակները մասնակցում են նախագծա-որոնողական աշխատանքներին, հանքային ձեռնարկությունների սահմանների և հանքավայրերի մշակման համակարգի նախագծմանը, շենքերի և կառույցների տեղաբաշխմանը և այլն։ Հանքային ձեռնարկությունների շինարարություն կատարելիս Մարկշեյդերական ծառայությունը իրականացնում է հենակետերի ցանցի կառուցումը և շինարարության նախագծի երկրաչափական տարրերի փոխադրումը տեղանք։ Հանքավայրը շահագործելուլ դեպքում Մարկշեյդերական ծառայությունը արձանագրում է հանքային ձեռնարկության արտադրական պրոցեսի դինամիկան և կազմում հանքային գրաֆիկական փաստագրման գծագրերը, հանքափորվածքների առաջանցմանը զուգընթաց ճշգրտում է հանքավայրերի տեղադրման պայմանները, օգտակար հանածոյի որակը, մարմինների ձևը, ներփակող ապարների հատկությունները։ Հանքային ձեռնարկության լուծարքի կամ գործունեության դադարի դեպքում Մարկշեյդերական ծառայությունը որոշում է օգտակար հանածոյի հանույթի լրիվությունը և լրացնում հանքային գրաֆիկական փաստագրման գծագրերը՝ տվյալ ժամանակին համապատասխան։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 324)։*  |
**Խարբերդի բարբառ**, հայերենի բարբառ։ Ըստ ձևաբանական դասակարգման պատկանում է «կը» ճյուղին, ըստ բազմահատկանիշ վիճակագրական դասակարգման՝ Փոքր Ասիայի կամ արևմտյան բարբառախմբին։ Գրական հայերենի ձայնավորներից բացի ունի ա, ու, օ քմայիններ (վերջին երկուսը միայն փոխառյալ բառերում)։ Գրաբարի ձայնավորները Խարբերդի բարբառում համարյա փոփոխություն չեն կրել։ Երկբարբառները պարզեցվել են՝ այ>ա, ոյ>օ, իւ>ի (հայր>հար, քոյր> քօր, ալիւր>ալիր)։ Բառասկզբի ձայնեղ պայթականներին համապատասխանում են խուլեր, խուլերին՝ ձայնեղներ (բերան>պէրան, տուն>դուն)։ Բառամիջում՝ հ>յ (սահման>սայման)։ Տն հնչյունակապակցության դիմաց առկա է նն, տր-ի և եր-ի դիմաց՝ յր (գտնել>կըննէլ, կոտրել>գօյրէլ, ծանր>ձայր)։ Բառասկզբում սպ, ստ հնչյունակապակցությունների ս ընկել է (սպանել>բաննէլ, ստեպղին>դէղբինդ)։

Խարբերդի բարբառի հոգնակիակերտներն են՝ էր, նէր, վի/վընի/վըներ, աոան։ Գոյականը հանդես է գալիս չորս հոլովաձևով՝ ուղղական-հայցական, սեռական-տրական, բացառական, գործիական։ Բացառականի թեքույթներն են՝ էն, մէն, մընէ, գործիականինը՝ օվ, մօվ։ Կան ի, ու, օչ, վա, ան, ց, ա, օ և, հոգնակի թվում, ու հոլովումները։ Առատ է ցուցական դերանուններով՝ աս, ասի, ըս, սը, սըվի, սըվիլ։ Բայը հանդես է գալիս երեք լծորդությամբ՝ է, ի, ա, որոնք իբրև խոնարհիչներ պահպանվում են խոնարհման համակարգում։ Դերբայներն են՝ անորոշ (էլ, իլ, ալ), վաղակատար (էր, ար), հարակատար (ած), ենթակայական (օղ), ժխտման (էր, իր, ար), ընթացակցական (էն)։ Բայը խոնարհվում է երեք եղանակով՝ սահմանական, ըղձական, հրամայական։ Ներկա ժամանակում կը նախադաս է։ Ապառնի ժամանակը կազմվում է դը, դի (<պիտի) մասնիկով։ Կը-ով և դը-ով ձևերը բազմիմաստ են։ Առաջինն արտահայտում է նաև բուն ապառնիի և պայմանական եղանակի ժամանակների, երկրորդը՝ հարկադրական եղանակի իմաստներ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 39)։*  |
Շոգեկաթսայի մանոմետր
**Մանոմետր**, (հուն․՝ manós – նոսր, ոչ խիտ, և métron – չափ, չափիչ սարք), հեղուկների և գազերի ճնշումը չափելու սարք է։

Կառուցվածքը և աշխատանքի սկզբունքը
---------------------------------

Մանոմետրի հիմնական կառուցվածքային տարրը զգայուն տարրն է՝ ճնշման սկզբնական փոխակերպիչը։ Ըստ աշխատանքի սկզբունքի և զգայուն տարրի կառուցվածքի, մանոմետրերը լինում են զսպանակավոր (խողովակային, մեմբրանային, սիլֆոնային), հեղուկային, մխոցավոր, դեֆորմացիոն։ Կիրառվում են նաև այն սարքերը, որոնց աշխատանքը հիմնված է ճնշման ազդեցությամբ տարբեր նյութերի ֆիզիկական հատկությունների փոփոխությունների չափման վրա։ Ժամանակակից մանոմետրերի մեծ մասը մի քանի ֆունկցիոնալ բլոկներից բաղկացած չափիչ բարդ սարքեր են։ Ցուցմունքներն անմիջականորեն գրանցող կամ հաշվարկող մանոմետրերից բացի լայնորեն կիրառվում են նաև անսանդղակ մանոմետրերը (պնևմատիկ կամ էլեկտրական միասնականացված ելքային ազդանշաններով), որոնք օգտագործվում են վերահսկման, ավտոմատ կարգավորման և տեխնոլոգիական տարբեր պրոցեսների կառավարման համակարգերում։

Տեսակները
---------

Լինում են զրոյից (լրիվ վակուումից) հաշվարկվող բացարձակ ճնշման, ավելցուկային ճնշման (բացարձակ և մթնոլորտային ճնշումների տարբերությունը, երբ բացարձակ ճնշումը մեծ է մթնոլորտայինից) չափումների համար նախատեսված մանոմետրեր և դիֆմանոմետրեր, որոնցով չափում են մթնոլորտայինից տարբեր երկու ճնշումների տարբերությունը։ Մթնոլորտայինին հավասար ճնշումների չափման համար կիրառվում է բարոմետրը, իսկ զրոյին մոտ ճնշումների համար՝ վակուումաչափը։

Կիրառումը
---------

Մանոմետրերը կիրառում են բոլոր այն դեպքերում, երբ անհրաժեշտ է իմանալ, վերահսկել և կարգավորել ճնշումը։ Առավել հաճախ մանոմետրերը կիրառում եմ ջերմաէներգետիկայում, քիմիական ու նավթաքիմիական ձեռնարկություններում, սննդային բնագավառի ձեռնարկություններում։

Գունային մակնշումը
------------------

Բավականին հաճախ մանոմետրերի կորպուսները, որոնք ծառայում են գազերի ճնշման չափման համար, ներկում են տարբեր գույներով։ Կապույտ գույնի կորպուս ունեցող մանոմետրերը նախատեսված են թթվածնի ճնշման չափման համար։ Դեղին գույնի կորպուս ունեն ամոնիակ (ավշակ, անուշադրի սպիրտ) պարունակող մանոմետրերը, սպիտակ՝ ացետիլեն (գազ) պարունակող մանոմետրերը, մուգ կանաչ՝ ջրածին պարունակող մանոմետրերը, գորշ կանաչ՝ քլոր պարունակող մանոմետրերը։ Պրոպան և այլ դյուրավառ գազեր պարունակող մանոմետրերը ունեն կարմիր գույնի կորպուս։ Սև գույնի կորպուս ունեն ոչ դյուրավառ գազերի հետ աշխատանքի համար նախատեսված մանոմետրերը։

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Մանոմետր** կատեգորիայում։ |
**Վերա Ֆեոդոսիևնա Կլիմենկո-Ժուկովա** (ուկրաիներեն՝ Клименко-Жукова Віра Феодосіївна, դեկտեմբերի 22, 1921(1921-12-22), Պետրիկովկա (քաղաքատիպ ավան, Ուկրաինա), Նովոմոսկովյան ուեզդ, Եկատերինոսլավի նահանգ, Ուկրաինական ԽՍՀ - մարտի 28, 1965(1965-03-28), Կիև, Ուկրաինական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), ուկրաինացի նկարչուհի, պետրիկովյան նկարազարդման վարպետ, Ուկրաինայի նկարիչների ազգային միության անդամ։ Հայտնի է որպես ճենապակու վրա պետրիկովյան նկարազարդման կիրառման հիմնադիրներից մեկը։

Կենսագրություն
--------------

Վերա Ֆեոդոսիևնան ծնվել է Պետրիկովկա գյուղում (ներկայումս Պետրիկովի շրջանի քաղաքատիպ ավան), սովորել է Պետրիկովսկի դեկորատիվ նկարազարդման դպրոցում, որն ավարտել է 1939 թվականին, որտեղ նրա ուսուցչուհին է եղել պետրիկովյան նկարազարդման հայտնի վարպետ Տատյանա Պատան։ Աշխատել է մի քանի տարբեր գեղարվեստական ստեղծագործությունների վրա, 1944 թվականից մինչև կյանքի վերջն աշխատել է Կիևի փորձարարական կերամիկա- գեղարվեստական գործարանում։ Նրա հետ մեկտեղ այնտեղ աշխատել են Պետրիկովկայի այլ հայտնի վարպետ-կանայք՝ Մարֆա Տիմչենկոն, Պելագեյա Գլուշչենկոն, Վերա Պավլենկոն, Գալինա Պավլենկո-Չերնիչենկոն։ 1947 թվականից ղեկավարել է այդ գործարանի գեղարվեստական արտադրամասը։

Առաջին հերթին հայտնի է ճենապակու վրա կատարած նկարազարդումներով, պետրիկովյան նկարազարդումների կիրառման հիմնադիրներից մեկն է և համարվում է այդ ուղղության ամենահայտնի նկարչուհին։ Թղթի և մետաղի վրա ստեղծել է նաև դեկորատիվ նկարազարդման աշխատանքներ։ 1946 թվականից մասնակցել է բազմաթիվ հանրապետական, միութենական և միջազգային ցուցահանդեսների։

Գրականություն
-------------

* Глухенькая Н. Петриковские росписи. Киев: Искусство, 1973.
* Петриковка: Альбом репродукций. Днепр: Днепрокнига, 2001 (переиздание 2004). 216 с.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Энциклопедия современной Украины: Вера Феодосиевна Клименко-Жукова
* Выставка произведений Веры Феодосиевны Клименко-Жуковой
**«Մոլեռանդության զոհը»** (ուկրաիներեն՝ Жертва фанатизму), ուկրաինացի նկարիչ, Գեղարվեստական շրջիկ ցուցահանդեսների ընկերության կարկառուն ներկայացուցիչ Նիկոլայ Պիմոնենկոյի նկարներից։ Կտավը հեղինակը վրձնել է 1899 թվականին։ Յուղաներկով կտավի չափերն են 180 × 224 սմ։ «Մոլեռանդության զոհը» ստեղծագործությունն այսօր պահպանվում և ցուցադրվում է Խարկովի գեղարվեստի թանգարանում (Խարկով, Ուկրաինա)։

Ստեղծման պատմություն
--------------------

«Մոլեռանդության զոհը» սոցիալ-մերկացնող ստեղծագործությունը Նիկոլայ Պիմոնենկոն ստեղծել է այն բանից հետո, երբ թերթերից մեկում կարդացել է, թե հրեական համայնքում ծեծել են հրեա աղջկան, որը քրիստոնեություն էր ընդունել։ Անհանգստանալով այդ փաստից՝ նկարիչը նախքան կտավը ստեղծելը, այցելում է Կրեմենեց բնակավայր, որտեղ մի քանի էտյուդներ է կատարում։

Նկարի սյուժե
------------

Կտավի աջ հատվածում նկարված է երիտասարդ աղջիկ՝ պատառոտված վերնաշապիկով։ Նա կատաղած ամբոխից ազատվելով սեղմվել է ցանկապատին։ Աղջկա պարանոցին երևում է խաչը։ Ուղիղ նրա դիմաց կանգնած է հուդայական կրոնական զգեստով հագնված մի տղամարդ, որը բռունցքներն է թափահարում։ Ամբոխի մնացած մարդիկ հանգնված են սովորական ձևով։ Նրանցից ոմանք զինված են փայտե փողերով, հովանոցներով և եղանաբռնելիներով։ Երիտասարդ աղջկա ծնողները գտնվում են նկարի աջ հատվածում՝ մեկուսացած բոլորից։ Մայրը նստած, գլուխն ափեր մեջ առած, ողբում է, իսկ հայրը աջ ձեռքն է բարձրացրել՝ ի նշան աղջկանից հրաժարվելու։

Տեխնիկական դետալներ
-------------------

«Մոլեռանդության զոհը» ստեղծագործությունը ստեղծված է յուղաներկով՝ կտավի վրա։ Ներկայիս դրությամբ պահպանվում և ցուցադրվում է ուկրաինական Խարկով քաղաքի գեղարվեստի թանգարանում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Кауфман 3. С.* Евреи в творчестве нееврейских художников Archived 2008-07-25 at the Wayback Machine..

Գրականություն
-------------

* *Н. А. Езерская*. «Передвижники и национальные художественные школы народов России», Москва, издательство «Изобразительное искусство», 1987 год.
**Թուրքիայի հանրապետության օր** (թուրքերեն՝ Cumhuriyet Bayramı), ազգային և պետական տոն Թուրքիայում և Հյուսիսային Կիպրոսում։ Տոնը նշվում է 1923 թվականից ի վեր, ամեն տարի հոկտեմբերի 29-ին։ Տոնակատարությունը տևում է 35 ժամ՝ սկսվելով հոկտեմբերի 28-ին ցերեկը ժամը 13:00-ից:

Տոնը առաջին անգամ նշվել է 1923 թվականի հոկտեմբերի 29-ին, երբ Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքը հայտարարեց, որ Թուրքիան այսուհետ համարվում է հանրապետություն։ Թուրքիան դե ֆակտո համարվում էր հանրապետություն 1920 թվականի ապրիլի 23-ին, որը համարվում է Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կազմավորման սկիզբը։ Սակայն դե յուրե Թուրքիան հռչակվեց հանրապետության դրանից միայն երեք ու կես տարի անց։ 1923 թվականի հոկտեմբերի 29-ին հայտարարվեց, որ Թուրքիան ունի նոր անվանում «Թուրքիայի Հանրապետություն» (Türkiye Cumhuriyeti): Դրանից հետո, Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքը ընտրվեց Թուրքիայի առաջին նախագահ։ Նրան տրվեց «Աթաթուրք» մականունը, որը թարգմանվում է որպես *թուրքերի հայր*։

1923 թվականին հանրապետություն հռչակելուց հետո կատարվել են բուրժուա-ազգայնական բնույթի բարեփոխումներ։ Պետությանը տրվեց աշխարհիկ բնույթ, մայրաքաղաքը Ստամբուլից տեղափոխվեց Անկարա, վերացվեց կրոնի գործերով նախարարությունը, պետականացվեց հոգևորականության ունեցվածքը, փակվեցին մուսուլմանական դպրոցները, կրթությունն ու արդարադատությունը հոգևորականության վերահսկողությունից հանձնվեցին պետության վերահսկողությանը։

Հետագա տարիներին ընդունվեցին եվրոպական նմուշի քրեական և քաղաքացիական օրենսգրքեր, արգելվեց բազմակնությունը, մտցվեց լատինական այբուբեն, մտցվեցին ազգանուններ, սահմանադրությունից հանվեց այն դրույթը, ըստ որի իսլամը հանդիսանում է պետական կրոն։

Այդ ամենի հետ մեկտեղ, 1924 թվականին թուրքական սահմանադրությունը Թուրքիայի բոլոր բնակիչներին հայտարարում էր թուրքեր, դրանով օրենսդրորեն արգելելով այդ երկրում ազգային փոքրամասնությունների գոյությունը, օրիկանականացնելով նրանց ասիմիլյացիան։ Սակայն Լոզանի պայմանագրի կնքումից հետո, երկրում որպես ազգային փոքրամասնություններ ճանաչվեցին հայերը, հույները և հրեաները։ Այս դրույթը ամրագրված է նաև Թուրքիայի Սահմանադրության մեջ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Marat Terterov, *Turkey: A Business And Investment Review*, GMB Publishing Ltd, 2006, p. 94.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Thirty poems that highlight the beauty and virtues of Republic Day. Archived 2019-02-03 at the Wayback Machine. in muallimce (Teaching Language) Archived 2019-02-03 at the Wayback Machine.. (թուրքերեն)
**էկոլոգիական քիմիա**ն ՝ որպես գիտության նոր բնագավառ, ՀՀ-ում ձևավորվել է 20-րդ դարի 2րդ կեսին ԵՊՀ քիմիայի ֆակուլտետում Ա. Ավետիսյանի նախաձեռնությամբ ստեղծված էկոլոգիական քիմիայի միջամբիոնային լաբորատորիայում (1992 թ.-ից՝ էկոլոգիական քիմիայի բաժնում, 2006 թ.-ին ստեղծվել է նաև էկոլոգիական քիմիայի ամբիոնի վարիչ՝ Գ. Փիրումյան)։ Ոաումնասիրվել են բնական մակերևութային ջրերում առկա ամինաթթուների, տարբեր պեստիցիդների, քիմիական նյութերի, մասնավորապես ԵՊՀ օրգանական քիմիայի ամբիոնում սինթեզված օրգանական միացությունների՝ որպես ձկների աճի խթանիչների փոխակերպումները (հիդրոլիզ, ուղիղ և զգայունացված լուսաքիմիական տարրալուծում, բնական ջրերում առկա փոփոխական արժեքականությամբ մետաղների ներկայությամբ՝ կատալիտիկ, և ռադիկալների մասնակցությամբ օքսիդացման շարժընթացներ, կենսակուտակման հնարավորություն և այլ էկոքիմիական բնութագրեր)։ Քանակապես բնութագրվել է HO ռադիկալների մասնակցությամբ շարժընթացների դերն աղտոտիչների փոխակերպման դեպքում։ Բացահայտվել է, որ կենսաբանական ծագման վերականգնիչները թունավորում են բնական ջրերը, որը վերանում է ջրային միջավայր ջրածնի պերօքսիդ ավելացնելիս։ Ցույց է տրվել, որ մեծ լճերում ու ջրամբարներում ինֆուզորիաները (Tetrahymena piriformis) որպես թեստօբյեկտ օգտագործելով՝ կարելի է գնահատել տարբեր մարդահարույց ազդեցությունները բնական ջրային միջավայրի վիճակի վրա։ Առաջին անգամ քանակապես գնահատվել է տրիպ տոֆանի և նրա կոմպլեքսների դերը բնական ջրային մի ջավայրում տարբեր աղտոտիչների լուսաքիմիական փոխարկումևերի ժամանակ։ Արդյունաբերական և կոմունալ-կենցաղային թափոնաջրերի մաքրման համար օգտագործվել են տեղական հումքից ստացվող կլանիչներ, մասնավորապես՝ սերպենտինաց ված գերհիմնային ապարներից պատրաստված սիլի կագելերը, խեցգետնակերպների պարկուճներից ստաց վող խիտոզանը։ Առաջարկվել են մթնոլորտային տեղումների աղ տոտվածությունների մակարդակների գնահատման ցուցանիշների նոր սանդղակներ, որոշվել են շրջակա միջավայրի առանձին օբյեկտներում, սննդամթերքի և դիմահարդարման միջոցների տարբեր տեսակներում ծանր մետաղների (սնդիկ, կադմիում, կապար) պարունակությունները և դրանց տեղաշարժի ուղիները։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստան հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
**Երասխի ինքնապաշտպանություն**, ինքնապաշտպանական մարտերը մղվել են 1990 թվականի հունվարի 17-19-ին։ Երասխը գյուղ է ՀՀ Արարատի մարզում՝ Երևանից 80 կմ հարավ, սահմանակից է Նախիջևանին։ Բնակչության քանակը կազմում է 800 մարդ (2003 թ.)։

Սումգայիթի ցեղասպանությունից, Բաքվի և Կիրովաբադի ջարդերից հետո ադրբեջանցի ազգայնամոլները զինված հարձակումներ են գործել ՀՀ սահմանամերձ գյուղերի վրա։ Հակառակորդը, օգտագործելով իր հարմարավետ դիրքը, Նախիջևանի Հանրապետության Սադարակի բարձունքից հրետակոծել է Արարատի շրջանի սահմանամերձ գյուղերը։ Հրետակոծումից վնասվել են Արարատի գինու կոմբինատը, թռչնաբուծական ֆաբրիկան, առանձնատները՝ պատճառելով մարդկային և նյութական զգալի կորուստներ։ Հակառակորդը հաշված օրերի ընթացքում Երասխի սահմանի երկարությամբ զինված ուժեր և զինտեխնիկա է կուտակել։

Երևանի Անկախության հրապարակում տեղի ունեցած հերթական հանրահավաքի ժամանակ հայտարարվել է Երասխին սպառնացող վտանգի մասին։ Անմիջապես հրապարակից Երասխ եմ մեկնել կամավորականներ։ Արարատում, Արտաշատում, Մասիսում, Նոր Հաճնում, Վաղարշապատում, Արմավիրում կազմավորվել են ինքնապաշտպանական ջոկատներ և, զինվելով ինքնաշեն զենքերով, հասել են Երասխ։ Ջոկատներից և առանձին կամավորականներից կագմավորվել է աշխարհազորային գումարտակ (ընդհանուր հրամանատար՝ Վազգեն Սարգսյան)։ Առաջին զինված ընդհարումը տեղի է ունեցել 1990 թվականի հունվարի 17-ին։ Հայկական ինքնապաշտպանական ուժերը դիրքավորվել են Արաքսի հովտում, հակառակորդը՝ բնական ամրություններով պաշտպանված բարձունքներին։ Չկարողանալով շոշափելի հաջողությունների հասնել՝ հայկական ինքնապաշտպանական ուժերի հրամանատարները հունվարի 17-ի գիշերը ռազմական խորհրդի նիստ են գումարել, որոշել գրոհի արդյունավետ ուղղությունները։ Հունվարի 18-ի ուշ երեկոյան վճռական հարձակման անցնելով՝ հայկական ուժերը դուրս են մղել հակառակորդին և գրավել գրեթե բոլոր ռազմավարական բարձունքները։ Հունվարի 19-ին հակառակորդը հետ է մղվել դեպի Նախիջևան, ոչնչացվել են բոլոր կրակակետերը։ Երասխի մարտերում զոհվել են ՀՀ Ազգային հերոս Մովսես Գորգիսյանը և ազատամարտիկ Երվանդ Սաղումյանը։

Գրականություն
-------------

* Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ (1988-1994 թթ.) հանրագիտարան, Երևան, 2004, էջ 190-191։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ (1988—1994) հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
| **՞**Պարակար նոսրածաղիկ |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Բաժին | Ծածկասերմեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Գողտրիկազգիներ |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Պարակար նոսրածաղիկ |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Paracaryum laxiflorum

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Պարակար նոսրածաղիկ** (լատ.՝ Paracaryum rugulosum), գողտրիկազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Երկամյա կամ բազմամյա, ոչ խիտ խոզանաձև-մազոտ բույս է։ Ունի 20-40 սմ բարձրություն։ Արմատամերձ և ստորին ցողունային տերևները երկար կոթերով են, երկարավուն-նշտարաձև։ Ծաղկաբույլը հուրանաձև է՝ 2 գագաթնային և մի քանի եզրային ոլորքներով։ Բաժակը համարյա մինչև հիմքը բաժանված է նեղ-նշտարաձև մասերով։ Պսակը մանր է, սովորաբար մուգ ծիրանագույն։ Ընկույզիկները տափակած-գնդաձև, չփքված, տափակ-մանր-սրատամ և կարճ փշիկներով ծածկված թևով են։

Տարածվածություն
---------------

Հանդիպում է միայն Շիրակի ֆլորիստիկական շրջանում (Ջաջուռի լեռնանցք, լեռնագագաթ Ցլասար)։ Աճում է նաև Արևելյան Անատոլիայում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է վերին լեռնային գոտում` ծովի մակարդակից 1700-2000 մ բարձրությունների վրա, չոր քարքարոտ լանջերին։ Ծաղկում է հունիսին, պտղաբերում՝ հուլիսին։

Պահպանություն
-------------

Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է։ Հայտնի է մեկ ֆլորիստիկական շրջանում։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 10 կմ²-ից պակաս է։ Հիմնական սպառնալիքը արեալի սահմանափակությունն է և գերարածեցումը։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես ոչնչացման սպառնալիքի ենթակա տեսակ։ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

Պահպանության գործողություններ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Armeniapedia |
|  |
| Տաքսոնոմիա | GBIF · NCBI |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* GBIF: 4064877
* IPNI: 120064-1
* NCBI: 1421753
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:120064-1
* Tropicos: 4002354

 |

 |
**Նիկոս Պապազոգլու** (հուն․՝  Νίκος Παπάζογλου, մարտի 20, 1948(1948-03-20), Սալոնիկ, Հունաստան - ապրիլի 17, 2011(2011-04-17), Սալոնիկ, Հունաստան), հույն երգիչ, երգահան, երաժիշտ։ Ծնվել, ապրել ու մահացել է Սալոնիկում (Թեսաղոնիկե)։ Բեմերում յուրահատուկ էր իր կարմիր փողկապով։ Նա ունեցել է բացառիկ խոր ձայն, բանաստեղծական կրքոտ երգերով։ Հիմնականում երգեր է ստեղծագործել հին ու ավանդական ժանրերը մեկտեղելով Ժամանակակից ձայների հետ։

Պապազոգլուն իր երգի ասպարեզն սկսել է 1960-ականների կեսերին Հունաստանում, ելույթ ունենալով տեղական տարբեր երաժշտական խմբերի հետ։ 1972 թվականին, Հունական «Զիլոտիս» խմբի հետ անցել է Գերմանիայի Աախեն քաղաքը, միջազգային ճանաչում ձեռք բերելու նպատակով։ Այնուհետև, կարճ ժամանակով մեկնել է Իտալիայի Միլան քաղաքը նոր երգեր ձայնագրելու համար։ Շատ չանցած, նա երադարձել է Հունաստան։

1976 թվականին, Ախարնիս փառատոնի շրջանակներում, Պապազոգլուն ծանոթացել է երգահան-կոմպոզիտոր Մանոլիս Ռասուլիսին հետ, որտեղից էլ սկսել է նրանց համագործակցությունը։ 1978 թվականին թողարկել են *Էկդիկիսի դիս Կիֆտիաս* (հուն․՝ Εκδίκηση της γυφτιάς, նշանակում է՝ Գնչուների վրեժը Հունաստանում) վիճահարույց ալբոմը։ Նրանց համագործակցությունը տևել է մինչև նրանց մահը։

1984 թվականից, Պապազոգլուն սկսել է համերգներով շրջագայել Հունաստանի զանազան շրջաններում իր հետ ունենալով Լոքսի Ֆալագա երաժշտական խումբը։ Այս բոլորի արդյունքում, Պապազոգլուն մեծ համբավ է ձեռք բերել Հունաստանում և արտերկրում որպես "կարմիր փողկապով բագլամասը ձեռքին կրող" երգիչ։

Նրա հայտնի երգերից են *Ախ Էլլադա*, *Ի մագես դեն իփարխուն փիա*, *Կանիս էդո դեն տրագուդա*, *Իդրոխոս*, և այլն։

Նիկոս Պապազոգլուն ապրել ու ստեղծագործել է իր ծննդավայր Սալոնիկում, կողքին ունենալով կնոջն ու 2 զավակներին։ Մահացել է 2011 թվականին քաղցկեղից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. ↑  Նիկոս Փափազոգլուն մահացել է (Անգլերեն)


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | Discogs · Internet Movie Database · MusicBrainz · WikiTree |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 134902505 · ISNI: 0000 0000 5623 4747 · NLG: 26795 · VIAF: 79845820 · WorldCat VIAF: 79845820 |

 |
| **՞**Ճապոնական  սղոցաքիթ շնաձուկ |
| --- |
| Ճապոնական սղոցաքիթ շնաձուկ  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Կռճիկային ձկներ |
| Ենթադաս | Շնաձկներ |
|
|
| Կարգ | Սղոցաքթավորներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Սղոցաքթայիններ |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | **Ճապոնական**  **սղոցաքիթ շնաձուկ** |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Pristiophorus japonicus
Günther, 1870 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Տվյալների անբավարարությունIUCN *Data Deficient* : 161634 |
|  Արեալ |
| պատկեր |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Ճապոնական սղոցաքիթ շնաձուկ** կամ պարզապես **ճապոնական սղոցաքիթ** (լատ.՝ Pristiophorus japonicus), սղոցաքթավոր շնաձկների կարգի սղոցաքթայինների ընտանիքին պատկանող կռճիկային ձուկ։

Սովորաբար մարդկանց վրա չի հարձակվում և այդ տեսանկյունից վտանգ չի ներկայացնում, սակայն կարող է հարձակվել նավակների վրա։

Տարածվածություն
---------------

Ճապոնական սղոցաքիթ շնաձուկը տարածված է Խաղաղ օվկիանոսի տաք ջրերում և հանդիպում է մինչև 800 մետր խորություններում։

Լինում է Ճապոնիայի, Կորեայի և Հյուսիսային Չինաստանի ափամերձ ջրերում։ Գրանցված է Բնության պահպանության միջազգային միության Կարմիր գրքի մեջ՝ որպես ոչնչացող տեսակ։

Նկարագրություն
--------------

Միջին չափերի ձուկ է։ Մարմնի երկարությունը հասնում է 1,5 մետրի։ Դունչը երկար է, սղոցանման։ Ճապոնական շնաձկան դնչի կողքերին կան բազմաթիվ ատամնային ելուններ։

Ելունները կենդանու քիթը դարձնում են երկկողմանի սղոցի նման։ Շնաձկան դնչի վրա կան նաև բեղիկներ։ Շնչառության օրգանները՝ խռիկները, տեղակայված են գլխի կողքերին։

Սնվում է ձկներով։ Ճապոնական սղոցաքիթ շնաձկան միսը հազվադեպ է օգտագործվում մարդու կողմից։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ սղոցաքիթ շնաձուկը ունի բավականին կոշտ միս, որը կարելի է օգտագործել միայն հատուկ մշակումից հետո։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հ․Ջ․ Գրիգորյան, *Ողնաշարավորներ*, Հայերեն կենդանաբանական տերմինաբանություն (վերլուծություն և սկզբունքներ) (խմբ. Հ․Գ․ Խաչատրյան), «ՀՀ ԳԱԱ Գիտություն հրատարակչություն», 2008, էջ 101 — 264 էջ. — 300 հատ, ISBN 978-5-8080-0723-9։


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · WoRMS |

 |
**Վիկտոր Համբարձումյանի հուշարձան**, գտնվում է Երևանի կենտրոնում՝ Աբովյան և Տերյան փողոցների միջև գտնվող Ուսանողական պուրակում, Երևանի աստղադիտարանի հարևանությամբ, տեղադրվել է 2009 թվականի դեկտեմբերի 15-ին։

Հեղինակներ
----------

* Ճարտարապետ՝ Հայկ Ասատրյան
* Քանդակագործ՝ Տարիել Հակոբյան

Տվյալներ
--------

Հուշարձանը կառուցված է բրոնզից։

Պատմություն
-----------

Արձանի տեղադրման ձեռնարկն իրականացվել է Վիկտոր Համբարձումյանի ծննդյան 100-ամյակի հոբելյանական հանձնաժողովի կողմից։

Գիտնականի բրոնզաձույլ արձանը կանգնած է պատվանդանին, կարծեք, գալակտիկայի կենտրոնում՝ խորհրդանշելով հավերժություն և անսահմանություն։ Արձանի հեղինակները կոմպոզիցիայի հիմքում դրել են Գրիգոր Նարեկացու խոսքը՝ «անմատչելի հեռավոր և անընդմիջելի մերձավոր», այսինքն՝ դեռևս չբացահայտված շատ բաներ կան տիեզերքում։ Գիտնականը պատկերված է շարժման մեջ, ինչպիսին էր իր ապրած և կերտած ժամանակաշրջանը՝ զարգացում, շարժում և առաջընթաց։

Հուշարձանի հանդիսավոր բացումը տեղի է ունեցել 2009 թվականի դեկտեմբերի 15-ին Աբովյան և Տերյան փողոցների միջև գտնվող Ուսանողական պուրակում, Երևանի աստղադիտարանի հարևանությամբ։ Արարողությանը մասնակցել են Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսյանը, Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիայի նախագահ Ռադիկ Մարտիրոսյանը և այլք։

Վիկտոր Համբարձումյանին նվիրված կիսանդրի կա նաև Գեղարքունիքի մարզի Վարդենիս քաղաքում։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Երևանում տեղադրվեց աշխարհահռչակ գիտնական Վիկտոր Համբարձումյանի արձանը
**Պիցցայի վաճառքի ավտոմատ (պիցցեմատ)**, պիցցա վաճառող վենդինգային ավտոմատ։ Այս առևտրային ապարատի հիմնական տեսակներն են սառեցված պիցցան (որն ավտոմատը տաքացնում է) վաճառող և պիցցան անմիջապես վաճառքից առաջ պատրաստող (այդ թվում նաև պատրաստում է խմորը) ավտոմատները։

Պատմություն
-----------

Պիցցեմատի ստեղծման գաղափարը ծագել է Իտալիայում, սակայն ներկայում պիցցեմատների արտադրություն գործում է նաև մի շարք այլ երկրներում։

Նկարագրություն
--------------

Պիցցեմատը մետաղյա պատյանի մեջ ամփոփված ավտոմատացված մեխանիզմ է, որի ընդհանուր մակերեսը կազմում է մոտ 2 մետր, նրանում զգալի տեղ է զբաղեցնում սառնարանային հատվածը։ Սառնարանային խցիկում դրված են պոլիէթիլենով պատված սառը պիցցաներ, որոնք հատուկ մեխանիզմով տեղափոխվում են բաժանմունք, որտեղ նրանք ազատվում են պոլիէթիլենից և ուղարկվում վառարան։ Սառը (այլ ոչ թե սառեցված) պիցցաների պահպանման այս տեխնոլոգիան ստացել է «կենդանի մթնոլորտ» անվանումը, որը հիմնված է այն բանի վրա, որ չսառեցված արտադրանքի համն էապես տարբերվում է այն մթերքների համից, որոնք ստանդարտ սառեցում են անցել և հետևաբար, կորցրել են իրենց մի շարք հատկությունները։

Ավելի առաջադեմ տարբերակների մեջ բաղադրիչները պահվում են առանձին և խառնվում են պատրաստման ընթացքում։ Նման մեքենաների աշխատանքի ժամանակը շատ ավելի երկար է, քանի որ գործընթացը կարող է ներառել խմորի պատրաստումն անմիջապես պատրաստման գործընթացում։

Պիցցայի օպտիմալ թխման համար օգտագործվում է փայտի վառարանի էֆեկտով տեխնոլոգիա (խողովակաձև էլեկտրատաքացուցիչների օգտագործումը տվյալ տեխնոլոգիայի տարատեսակներից մեկն է)։ Պատրաստի արտադրանքի համային որակները ուղղակիորեն կախված են այն ջերմաստիճանից, որով պիցցան թխվում է վառարանում։ Այսպես, խողովախաձև էլեկտրատաքացուցիչների օգտագործման վրա հիմնված տեխնոլոգիայի կիրառման դեպքում օպտիմալ ջերմաստիճան է համարվում 300 °C ջերմաստիճանը։

Պիցցեմատի ժողովրդականությունը հիմնված է ներկայում սնվելու տարածված ձևի՝ տան, աշխատանքի գնալու կամ աշխատանքից վերադառնալու ճանապարհին ուտելու վրա։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Это интересно: пиццамат. Статья с сайта "Век вендинга"

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք
**Կառլիս Լոբե** (լատիշ․՝ Kārlis Lobe, մարտի 26, 1895(1895-03-26), Յաունպիենբելգի շրջան, Յաունպիեբալգայի շրջան, Լատվիա - հուլիսի 9, 1985(1985-07-09), Ստոկհոլմ, Շվեդիա), լատվիացի ռազմական գործիչ, Լատվիայի կամավորական լեգեոնի շտանդարտենֆյուրեր, ռուսական և լատվիական բանակների սպա։

Երիտասարդ տարիներին Կառլիսը կռվել է ընդդեմ խորհրդային կարմիր բանակի, իսկ հետո նշանակվել Հեռավոր Արևելքում կռվող «Իմանտա» զորագնդի ռազմահրամանատար։ Այնուհետև ծառայության է անցել Լատվիայի բանակում, որից հետո ղեկավարել է վենտսպիլյան երկրորդ շտաբը։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Կառլիսը զբաղեցրել է Լատվիայում գերմանացի նացիստների կողմից ստեղծված տարբեր զինվորական կազմավորումների բարձր պաշտոններ։ Մինչև 1941 թվականի օգոստոսի 29-ը գլխավորել է Վենտսպիլի պաշտպանական ուժերը, ապա նաև 280-րդ ոստիկանական գումարտակը։

Ավելի ուշ նշանակվել է 43-րդ նռնակաձգային գնդի հրամանատար։ Շատ աղբյուրներ պնդում են, որ Կառլիս Լոբեն մասնակցել է Լատվիայում հրեաների նկատմամբ իրականացվող պատժիչ գործողություններին և զանգվածային սպանություններին։ Սակայն այս փաստը լիովին ապացուցված չէ։

Եղել է Շվեդիայում հիմնադրված «Դաուգավի ճուռակ» լատիշական ազգայնամոլական շարժման հիմնադիրը։

Աղբյուրներ
----------

* Հրեաների մասսայական ոչնչացումները Լատվիայում Archived 2012-03-24 at the Wayback Machine.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 1036675882 · ISNI: 0000 0004 1021 917X · LNB: 000170286 · VIAF: 304662690 · WorldCat VIAF: 304662690 |

 |
**Մոլեկուլային սպեկտրներ**, լույսի կլանման, առաքման և կոմբինացիոն ցրման օպտիկական սպեկտրներ, որոնք առաջանում են էներգետիկ մի մակարդակից մյուսը մոլեկուլնեոի անցման ժամանակ։

Մոլեկուլային սպեկտրները բարդ կազմություն ունեն և բաղկացած են խիտ դասավորված բազմաթիվ սեպկտրային գծերից գոյացած տարբեր լայնության շերտերից։ Ատոմային գծավոր սպեկտրների համեմատությամբ շերտավոր մոլեկուլային սպեկտրների բարդությունը բացատրվում է նրանով, որ մոլեկուլը կազմող ատոմների միջուկների նկատմամբ էլեկտրոնների շարժումից բացի (սպեկտրի ուլտրամանուշակագույն և տեսանելի տիրույթ) մոլեկուլում առկա են նաև այլ շարժումներ՝ միջուկների տատանումները հավասարակշռության դիրքերի շուրջը (ինֆրակարմիր տիրույթ) և մոլեկուլի պտույտն իբրև ամբողջություն (սպեկտրի հեռավոր ինֆրակարմիր և գերբարձր հաճախականության տիրույթ)։ Շարժման բոլոր այս տեսակները քվանտացած են, այսինքն՝ դրանց համապատասխանող էներգիան կարող է ընդունել միայն որոշակի ընդհատ արժեքներ։ Ըստ այդ շարժումների էլ հենց տարբերում են էլեկտրոնային, տատանողական և պտտական մոլեկուլային սպեկտրներ։ Մոլեկուլների էներգիայի համապատասխան մակարդակների միջև անցումները հանգեցնում են մոլեկուլային սպեկտրներում լրացուցիչ գծերի(ատոմային սպեկտրների համեմատությամբ) առաջացման։ Մոլեկուլային սպեկտրների կոնկրետ կազմությունը տարբեր մոլեկուլների համար տարբեր է և, որպես կանոն, ավելի բարդ է դառնում, երբ ատոմների թիվը մոլեկուլում ավելանում է։ Մոլեկուլային սպեկտրների ուսումնասիրումն արժեքավոր տեղեկություններ է տալիս մոլեկուլների կառուցվածքի մասին (միջատոմային հեռավորությունների, իներցիայի մոմենտների, տատանումների հաճախականության որոշում են) և ընկած է մոլեկուլային որակական ու քանակական սպեկտրային վերլուծության հիմքում։ Մոլեկուլային սպեկտրի միջոցով կարելի է լուծել քիմիայի, կենսաբանության և գիտության այլ բնագավառների ամենաբազմազան խնդիրներ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 688)։*  |
**Կառլիս Բաումանիս** (լատիշ․՝ Baumaņu Kārlis կամ Kārlis Baumanis, մայիսի 11, 1835(1835-05-11), Viļķene, Լատվիա - հունվարի 10, 1905(1905-01-10), Limbaži, Լատվիա), լատվիացի առաջին կոմպոզիտորներից, բանաստեղծ և դրամատուրգ (գրական կեղծանունը՝ Ակո)։ Երաժշտության առաջին լավագույն դասավանդողներից մեկը Լատվիայում։

Կենսագրություն
--------------

Կառլիս Բաումանիսը ծնվել է 1835 թվականի մայիսի 11-ին վարձակալ Յակոբ Բաումանի ընտանիքում։ Եղել է բազմազավակ ընտանիքի 6-րդ որդին․ ընտանիքում եղել է ութ որդի և չորս դուստր։

1837 թվականին ընտանիքի հետ տեղափոխվել է Լիմբաժի, որտեղ Կառլիս Բաումանիսը սովորել է ծխական դպրոցում (1846-1848), տարրական դպրոցում (1848-1850) և գավառական ուսումնարանում (1850-1852)։ Դպրոցական կրթությունն ավարտելուց հետո՝ 1853 թվականից մինչ 1856 թվականը, հաճախել է ուսուցիչների դասընթացի, որտեղ սովորել է ընդհանուր ուսումնական առարկաներ, մանկավարժություն, օտար լեզուներ, երգչախմբային երգ, ինչպես նաև նվագել երեգեհոն ու ջութակ։

1856 թվականի ամռանը Կառլիս Բաումանիսն ավարտում է դասընթացը՝ բոլոր առարկաներից ստանալով գերազանց գնահատականներ, և որպես դաստիարակ սկսում է աշխատել Ադերկասների ազնվականական ընտանիքում։ Սակայն ազգային ինքնասիրության ոտնահարման ու նվաստացուցիչ պայմանների պատճառով 1858 թվականին տեղափոխվում է Սանկտ Պետերբուրգ։

Գերմաներեն է դասավանդել Սմոլնիի ինստիտուտում, ինչպես նաև եղել է տնային ուսուցիչ։ Ազատ ժամանակ սովորել է երաշժտութուն, դաշնամուր նվագելու մասնավոր դասեր ստացել Սանկտ Պետերբուրգի կոնսերվատորիայում՝ պրոֆեսոր Ֆ․ Չորնիի մոտ։

1860 թվականին գերմաներենի ուսուցչի մշտական աշխատանք է ստանում Սանկտ Պետերբուրգի դպրոցներից մեկում, որտեղ աշխատել է ավելի քան 20 տարի։

Սանկտ Պետերբուրգում գրում է Լատվիայի ազգային հիմնը՝ «Աստված, օրհնիր Լատվիան»։ Եղել է առաջին Ատմոդայի (լատիշ․՝ Atmoda, բառացի՝ **Զարթոնք**)՝ լատվիական ազգային շարժման ակտիվ մասնակիցներից մեկը։ Բնակվելով Սանկտ Պետերբուրգում՝ նպաստել է առաջին Համալատվիական երգի տոնի կազմակերպմանը։

Իր կյանքի վերջին տարիները Կառլիս Բաումանիսն անցկացրել է Լիֆլյանդիայում։ Տարեց կոմպոզիտորը երկար ժամանակ հիվանդ է եղել, ապրել է աղքատության մեջ։ Մահացել է 1905 թվականի հունվարի 10-ին։ Թաղված է Լիմբաժիի գերեզմանատան։ Նրա շիրմաքարը պատրաստել է Գուստավ Շկիլտերսը (1920)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. ↑  *MĀRĪTE PURMALЕ* Карлис Бауманис -- личность в латышской культуре(լատիշերեն) = BAUMAŅU KĀRLIS – PERSONĪBA LATVIEŠU KULTŪRĀ // *монография* : Курсовая работа по культурологии. — Латвийский колледж культуры, 2005. — С. 3—45.

Արտաքին Հղումներ
----------------

* Limbažu Galvenās bibliotēkas datubāze ar materiāliem par Baumaņu Kārli
* Limbažu novads un tajā dzimušie un/vai dzīvojošie ievērojamie cilvēki Archived 2007-05-10 at the Wayback Machine.

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Discogs · MusicBrainz |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 16314144k · CiNii: DA14607297 · GND: 119112337 · ISNI: 0000 0000 8222 1333 · LCCN: no99068993 · LNB: 000035121 · NLP: A25233221 · VIAF: 39013982 · WorldCat VIAF: 39013982 |

 |

 |