**Հենրիկ Արցտովսկի** (անգլ.՝ Henryk Arctowski,, ծնունդով՝ *Հենրիկ Արցտ* հուլիսի 15, 1871(1871-07-15), Վարշավա, Ռուսական կայսրություն - փետրվարի 21, 1958(1958-02-21), Վաշինգտոն, Կոլումբիայի շրջան, ԱՄՆ), լեհ գիտնական, բևեռախույզ։ Մասնակցել է անտարկտիկական առաջին ձմեռմանը, համաշխարհային ճանաչում ունեցող օդերևութաբան է։ Նրա պատվին են անվանակոչվել աշխարհագրական մի շարք օբյեկտներ, լեհական անտարկտիկական կայանը, ԱՄՆ գիտությունների ազգային ակադեմիայի մի շքանշան։

Կենսագրություն
--------------

Հենրիկ Արցտովսկին ծնվել է 1871 թվականի հուլիսի 15-ին Վարշավայում, վյուրթեմբերգյան արմատներով ընտանիքում։ 1888 թվականին ընդունվել է Լիեժի համալսարան, որտեղ ուսանել է մաթեմատիկա, ֆիզիկա, աստղագիտություն, իսկ ավելի ուշ Սորբոնում սովորել է քիմիա և երկրաբանություն։ Ուսումն ավարտելուց հետո 1893 թվականին վերադարձել է Լիեժ, որտեղ աշխատել է պրոֆեսոր Շպրինգի լաբորատորիայում։ 1893 թվականին դիմել է բելգիական կառավարությանը՝ խնդրելով, որ ազգանունը փոխեն *Արցտովսկի*։

1895 թվականին մասնակցել է Բելգիայի անտարկտիկական արշավախմբի աշխատանքներին, որն առաջինն էր, որ ձմեռելու էր հարավային բևեռում։ Արշավախմբի նրա ընկերներից էին Ռուալ Ամունդսենը, Ֆրեդերիկ Կուկը և Էմիլ Ռակովիցան։ Արցտովսկին զբաղվել է գիտական աշխատանքի կոորդինացմամբ, և ինքն էլ կատարել է ֆիզիկական որոշ դիտարկումներ։ Նրա օգնականը եղել է ազգությամբ լեհ Անտոնի Դոբորովոլսկին։

Անտարկտիկայից վերադառնալուց հետո Հենրիկն ապրել է Բրյուսելում՝ Բելգիայի թագավորական աստղադիտարանում (այն ժամանակ ղեկավարը Ժորժ Լեկոնտն էր, որը գիտարշավի ղեկավարի օգնականն էր)՝ վերլուծելով գիտարշավի արդյունքները։ Նա հրապարակել ու կարդացել է դասախոսություններ ինչպես Բելգիայում, այնպես էլ նրա սահմաններից դուրս, շուտով ստացել է Բելգիայի քաղաքացիություն։ Լոնդոնում նա հանդիպել է ամերիկացի դերասանուհի և օպերային երգչուհի Արիան Ջեյն Էդիին, և 1909 թվականին նրանք ամուսնացել են։ Կնոջ հետ տեղափոխվել է Նյու Յորք, որտեղ 1911-1919 թվականներին գլխավորել է Նյու Յորքի հանրային գրադարանի գիտական բաժանմունքը։ 1915 թվականին ստացել է ԱՄՆ-ի քաղաքացիություն։ Դարձել է «Հետազոտողների ակումբի» անդամ, որը հիմնադրել էր արշավախմբի նրա ընկեր Ֆրեդերիկ Կուկը։

1920 թվականին Արցտովսկին վերադարձել է արդեն անկախ Լեհաստան։ Իգնացի Յան Պադերևսկին նրան առաջարկել է կրթության նախարարի պաշտոն, սակայն գիտնականը հրաժարվել է և Յան Կազիմիրի համալսարանում ստանձնել երկրաֆիզիկայի ու օդերևութաբանության պրոֆեսորի պաշտոն։ Այս շրջանում Արցտովսկին գիտական ակտիվ գործունեություն է ծավալել. նրա և իր օգնականների ջանքերով տպագրվել է ավելի քան 140 գիտական աշխատանք։ Նա մասնակցել է նաև Գեոդեզիայի և գեոֆիզիկայի միջազգային միության գործունեությանը։ 1939 թվականին Արցտովսկին կնոջ հետ մեկնել է ԱՄՆ՝ *IUGG* համաժողովին մասնակցելու նպատակով։ Հենց այդ ժամանակ էլ սկսվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմը, և նրանք այլևս երբեք չեն վերադարձել հայրենիք։

Ամերիկայում Արցտովսկին դարձել է Սմիթսոնյան ինստիտուտի գիտաշխատող և չի դադարեցրել գիտական գործունեությունը մինչև իր մահը, նույնիսկ երբ 1950 թվականին ստիպված է եղել դուրս գալ աշխատանքից հիվանդության պատճառով։

Մահացել է 1958 թվականի փետրվարի 21-ին Բեթեսդայում (Մերիլենդ)։

Ժառանգություն
-------------

Արցտովսկու անունով է կոչվել այն էֆեկտը, երբ լույսը, մթնոլորտում բեկվելով սառույցի բյուրեղներին, արևի շուրջ ստեղծում է լույսի երկու լրացուցիչ սիմետրիկ աղեղներ։ Նրա պատվին են կոչվել նաև աշխարհագրական օբյեկտներ՝ Արցտովսկու լեռը և Արցտովսկու սառցադաշտը Շպիցբերգենում, Արցտովսկու գմբեթը, Արցտովսկու ծովախորշը, Արցտովսկու թերակղզին, Արցտովսկու նունատակը, Արցտովսկու պիկը Անտարկտիդայում։ Բացի այդ, նրա անունն է կրում լեհական հետազոտական կայանը Քինգ Ջորջ կղզում, և լեհական ռազմական ուժերի *ORP Arctowski* հետազոտական նավը։ Գիտնականի կինը սահմանել է *Արցտովսկու հուշամեդալ*, որով երկու տարին մեկ գիտությունների ակադեմիան պարգևատրում է «Արեգակի ֆիզիկայի և Երկիր-Արեգակ հարաբերությունների ուսումնասիրման» ոլորտում ձեռքբերումների համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2 3 4  Առցանց լեհական կենսագրական բառարան (польск.)
3. 1 2 3 4  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #12279804X // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.
4. ↑  Henryk Arctowski and Antoni B. Dobrowolski
5. 1 2 3  *Verlinden, Jozef* Naar Antarctica - Belgen en Nederlanders op Expeditie naar de Zuidpool. — Tielt, 2009. — ISBN 978-90-209-8613-6
6. 1 2  Pinkowski, Edward (2009). «Arctowski, Henryk». *The Pinkowski Files*. Poles in America Foundation, inc. Վերցված է 2016 թ․ մարտի 28-ին.
7. ↑  «Henryk Arctowski, expert on weather». *New York Times*. AP. 1958 թ․ փետրվարի 23. Վերցված է 2013 թ․ ապրիլի 19-ին.
8. ↑  *Jacek Machowski.* Contribution of H. Arctowski and A. B. Dobrowolski to the Antarctic Expedition of *Belgica* (1897-1899) // Polish polar research. — 1998. — Т. 19, № 1—2. Արխիվացված 2014-08-15 Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Հենրիկ Արցտովսկի» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Find A Grave · WikiTree |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ սովետական (1 հրտ.) |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 99023580 · BNE: XX1194912 · BNF: 12976546k · CiNii: DA15398931 · GND: 12279804X · ISNI: 0000000108673267 · LCCN: nr2003040351 · NLA: 35200155 · NLG: 141653 · NTA: 084815612 · NUKAT: n2003081785 · PTBNP: 270315 · SUDOC: 085877085 · VIAF: 7520380 · WorldCat VIAF: 7520380 |

 |

 |