**Միցուխիրո Մոմոտա** (ճապ.՝ 百田 光浩, ծնունդով **Կիմ Շին Ռակ** (կորեերեն՝ 김신락)  ), ավելի հայտնի որպես **Ռիկիդոդզան** (ճապ.՝ 力道山), կորեա–ճապոնացի ըմբիշ և սումոյի մարտիկ։ Նա հայտնի է որպես «պուրորեսուի հայր» և ըմբշամարտի պատմության ամենաազդեցիկ մարդկանցից մեկը: Ի սկզբանե նա հայրենի Կորեայից տեղափոխվեց Ճապոնիա՝ սումո ըմբիշ դառնալու համար: Նրան վերագրում են ըմբշամարտը Ճապոնիա բերելու արժանիքը։ Այն ժամանակ, երբ ճապոնացիներին պետք էր տեղական հերոս ընդօրինակելու համար, նրանք Ռիկիդոդզանին հռչակեցին ազգային հերոս: 2017-ին նա ընդգրկվեց WWE Փառքի սրահում ՝ դառնալով առաջին կորեացին և պուրորեսոյի երրորդ աստղը Անտոնիո Ինոկիից և Տացումի Ֆուջինամիից հետո: Նա սպանվել է 1963 թվականին յակուձայի անդամի հետ փողոցային կռվի ժամանակ ։

Կարիերա ըմբշամարտի մեջ
----------------------

1951 թվականի հուլիսին Տոկիոյի Տորի օազիս Շրայնըրս (Torii Oasis Shriners Club) ակումբը հայտարարեց հաշմանդամ երեխաների համար բարեգործական ակցիան հովանավորելու մտադրության մասին, ինչի համար նրանք կազմակերպում էին ըմբշամարտի մրցաշար։ Այս միջոցառումների հովանավորն էր Հոնոլուլուի գործարար Մո Լիպթոնը: Մոտավորապես այս ժամանակ Ռիկիդոդզանը, ըստ լուրերի, հետաքրքրություն է հայտնել ըմբիշ դառնալու հարցում: Սեպտեմբերին Հոնոլուլուում գործող mid-Pacific Promotions-ի ըմբշամարտի պրոմոութեր Ալ Կարասիկը հայտարարեց, որ *NWA San Francisco-ի* Ջո Մալցևիչի հետ գործարք է կնքել Լիպտոնի հետ։ Կարասիկն ու Մալչևիցը վեց ըմբիշ են ուղարկել տասներկուօրյա մրցաշարի, որը տեղի է ունեցել սեպտեմբերի 30-ից դեկտեմբերի 11-ը։ Այս ըմբիշների թվում էին Հարոլդ Սակատան և *Mid-Pacific–ի* բուքեր Բոբի Բրունսը: Երբ Բրունսը շրջագայությունից առաջ Ճապոնիայում էր, նա հրավիրեց Ռիկիդոզանին, ինչպես նաև ձյուդոիստներ Կոկիտի Էնդոյին և Յասույուկի Սակաբեին մասնակցելու այս շոուներին: Մեկ ամիս մարզվելուց հետո, 1951 թվականի հոկտեմբերի 28-ին, Ռիկիդոդզանը իր դեբյուտը կատարեց ըմբշամարտում *Ryogoku Memorial Hall-ում* ՝ ոչ-ոքի խաղալով Բրունսի հետ։ Նա շարունակեց աշխատել մինչև շրջագայության ավարտը, չնայած ավելի ուշ նա կասի, որ դա արել է մեծ դժվարությամբ, քանի որ նրան պակասում էր ըմբիշին անհրաժեշտ դիմացկունությունը:

Ռիկիդոզանը լքեց Ճnապոնիան 1952-ի փետրվարին։ Նա մեկնեց Ամերիկա հետագա ուսման և փորձ ձեռք բերելու համար: Նա հինգ ամիս մնաց *Mid-Pacific Promotions-ում*, որտեղ նրան մարզում էր Օկի Շիկինան:

Նա հաստատվեց որպես ճապոնական ըմբշամարտի ամենամեծ աստղը՝ մեկը մյուսի հետևից հաղթելով ամերիկացի ըմբիշներին: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից անմիջապես հետո ճապոնացիներին պետք էր մեկը, ով կարող էր դիմակայել ամերիկացիներին: Այսպիսով, Ռիկիդոզանը հսկայական ժողովրդականություն է ձեռք բերել Ճապոնիայում։ Նրա ամերիկացի հակառակորդները օգնեցին նրան՝ ներկայանալով որպես չարագործներ, ովքեր խաբում էին իրենց խաղերում: Ինքը ՝ Ռիկիդոզանը, Ամերիկայում իր կարիերայի սկզբում հանդես էր գալիս որպես չարագործ, բայց հետագայում դարձավ առաջին ճապոնացի ըմբիշներից մեկը, ով Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Ամերիկայում ընդունվեց որպես դրական կերպար:

### NWA–ի ծանրքաշայինների միջազգային մրցաշար (1958—1963)

Ռիկիդոզանը համաշխարհային համբավ ձեռք բերեց, երբ 1958 թվականի օգոստոսի 27-ին Ճապոնիայում հաղթեց Լու Տեսզին NWA ծանրքաշային կարգի միջազգային տիտղոսի համար պայքարում: Հետագայում նա նվաճեց NWA-ի մի քանի տիտղոսներ ինչպես Ճապոնիայում, այնպես էլ արտերկրյա մրցաշարերում: Ռիկիդոդզանը նաև մարզում էր ըմբշամարտիկների, որոնց թվում էին ըմբշամարտի ապագա լեգենդներ Անտոնիո Ինոկին, Օոկի Կինտարոն և հսկա Բաբան:

Նրա հեղինակային քայլը կարատեի հարվածն էր, որն իրականում հիմնված էր սումոյի խարիտեի վրա, այլ ոչ թե իրական կարատեի: Ռիկիդոզանը, հավանաբար, հորինել է այս հնարքը կորեական ծագում ունեցող Կարատեկա Հիդեո Նակամուրայի ընկերությունում գտնվելու ժամանակ, ով Ռիկիդոդզանի ամենամոտ ընկերներից մեկն էր: Լուրեր էին շրջանառվում, որ նա մարզել է կորեացի Մասուտացու Օյաման։

1953 թվականին Նա հիմնադրել է *Japan Pro Wrestling Alliance-ը (JWA)*, որը Ճապոնիայում առաջին ըմբշամարտի հաղորդումն է։ Նրա առաջին խոշոր կռիվը հայտնի ձյուդոիստ Մասահիկո Կիմուրայի դեմ էր, որին Ռիկիդոզանը հրավիրել էր մրցելու որպես ըմբիշ։ Այլ հայտնի առճակատումների թվում էին 1957-58 թվականներին Թեսսի, 1962 թվականին Ֆրեդի Բլասիի և 1963 թվականին Ռազռուշիտելի հետ կռիվը։ Լրագրող Ջոն Մ.Մոլինարոյի «բոլոր ժամանակների 100 լավագույն ըմբիշները» գրքում, որը հրատարակվել է 2002 թվականին, նշվում է, որ Ռիկիդոզանի երկու հանդիպումները տեղ են գտել Ճապոնիայի բոլոր ժամանակների լավագույն մենամարտերի տասնյակում։

Անձնական կյանք
--------------

Ըմբշամարտում հաջողության հասնելով՝ Ռիկիդոդզանը սկսեց ձեռք բերել այնպիսի գույք, ինչպիսիք են գիշերային ակումբները, հյուրանոցները, համատիրությունները: Ռիկիդոդզանի շքեղ բնակարանները, որոնք հայտնի են որպես «Ռիկիի Առանձնատուն», գտնվում են Ակասակա քաղաքում և ճանաչելի են շենքի կողքին տպված մեծ «R» տառով: Ռիկիդոդզանին նաև պատկանում էր 9 հարկանի «Ռիկի սպորտային պալատը» Տոկիոյի Շիբույայում, որը ներառում էր բիլիարդի սենյակ, բար, որը հայտնի է որպես «Ռիկի Ակումբ» և ռեստորան, որը հայտնի է որպես «Ռիկի Ռեստորան»: Իր մահից անմիջապես առաջ Ռիկիդոդզանը հող ձեռք բերեց Սագամի ծովածոցում և սկսեց աշխատել Lakeside Country Club կոչվող լայնածավալ գոլֆի խաղադաշտի ստեղծման վրա, որը պետք է ներառեր այնպիսի հարմարություններ, ինչպիսիք են հրաձգարանը, փակ սահադաշտը, հյուրանոցը և այլն: Այնուամենայնիվ, նրա մահվան պատճառով նախագիծը մնաց անավարտ և, ի վերջո, վաճառվեց և վերածվեց *Sagami Lake Resort* հյուրանոցի:

Հայտնի է, որ Ռիկիդոդզանը իր կյանքի ընթացքում ունեցել է բազմաթիվ ընկերուհիներ, և նա հաճախ միաժամանակ հանդիպել է բազմաթիվ կանանց հետ: Մահվանից անմիջապես առաջ նա ամուսնացավ Կեյկո Տանակայի հետ։ *Playboy* շաբաթաթերթի 1984 թ. հոդվածը մեծ ուշադրություն գրավեց այն բանից հետո, երբ պարզվեց, որ Ռիկիդոդզանը իրականում ծագումով Կորեայից էր, ամուսնացած էր և երեխաներ ուներ նախքան Տանակայի հետ հանդիպելը, ինչը Ճապոնիայում անթույլատրելի է համարվում:

Հանդիպումներից հետո նա հաճախ անմիջապես գնում էր «Ռիկի սպորտային պալատ» և սկսում խմել։ Հայտնի է, որ նա կատակում էր բարի անձնակազմի հետ և ասում. «աշխատանքն այսօր սարսափելի էր»,այն դեպքում նա արյան մեջ էր կամ դեմքին մեծ սպի:

Ռիկիդոզանը ազատ ժամանակն անցկացնում էր որս անելով և ասում են, որ իր մահվան պահին մի քանի որսորդական հրացաններ է ունեցել: Նրա ինքնակենսագիրը նաև պնդում էր, որ Ռիկիդոդզանը ստիպել է իր կնոջը զենք կրել ուր էլ որ նա գնա։ 

Ռիկիդոդզանի մահից հետո դերասան Իկուրո Օցուջին իր կյանքի վերջին տարիներին ապրել է «Ռիկիի Առանձնատանը»։

Ռիկիդոդզանի մահից հետո նրա որդին՝ Միցուո Մոմոտան, ասաց, որ չնայած հայրը մեծ քանակությամբ գույք ուներ, նա նաև շատ պարտքեր ուներ, և նրա անշարժ գույքի հարկը կազմում էր մինչև 20,000,000 իեն (180,000 ԱՄՆ դոլար), Քանի որ Ռիկիդոդզանը միլիոնավոր իեն էր պարտք չվճարված հարկերի համար:

Շնորհիվ այն փառքի, որը նա ձեռք բերեց իր ըմբշամարտի կարիերայից, Ռիկիդոդզանը հայտնի անձնավորություն էր Ճապոնիայում և հաճախ քննարկվում էր հաղորդումներում և ամսագրերում: Չնայած ազգային հերոսի կերպարին ՝ Նա կռվարարի համբավ ուներ, հատկապես իր կարիերայի վերջին տարիներին։ Ֆիզիկական առողջության վատթարացման պատճառով Ռիկիդոդզանը 1960-ականների սկզբին սկսեց չարաշահել ցավազրկողները և խթանիչներ էր ընդունում իր խաղերից առաջ և հետո:

Երբ Ռիկիդոդզանը լավ տրամադրություն ուներ, նա բարի անձնակազմին թողնում էր մինչև 10,000 իեն թեյավճար, բայց երբ նա վատ տրամադրություն ուներ, բարում կռիվներն ու բռնությունները գրեթե ամենօրյա իրադարձություն էին: Նա կռվում էր հակառակորդների հետ, իսկ հետո երևում էր, թե ինչպես խմելուց հետո շփվում է նրանց հետ ընդամենը մի քանի ժամ անց: Մի անգամ Ռիկիդոդզանը բարում էր Ռոբերտո Բարբոնի հետ, որը կուբացի բեյսբոլիստ էր *Hankyu Braves-*ից, ով հարբած էր և սկսեց վիրավորել Ռիկիդոզանին՝ ըմբշամարտը կեղծ անվանելով: Ռիկիդոդզանը ագրեսիվ է դարձել ՝ սպառնալով բռնությամբ և ներողություն պահանջելով, ինչին Բարբոնը համաձայնել է։

Մահ
---

1963 թվականի դեկտեմբերի 8-ին Ռիկիդոդզանը գիշերային ակումբում տեղի ունեցած վեճից հետո դանակով մեկ հարված է ստացել Յակուզայի անդամ Կացուսի Մուրատից։ Ռիկիդոզանը պնդել է, որ Մուրատը ոտքը դրել է իր կոշիկի վրա և ներողություն է պահանջել։ Մուրատան հրաժարվել է, և նրանք սկսել են վիճել, ինչը հանգեցրել է նրան, որ Ռիկիդոզանը հարվածել է Մուրատի դեմքին՝ նրան գցելով պատին: Այնուհետև Ռիկիդոդզանը հարձակվել է Մուրատի վրա և շարունակել հարվածել նրան, մինչև Մուրատը դանակով հարվածել է Ռիկիդոդզանի ստամոքսին: Երկուսն էլ անմիջապես փախել են դեպքի վայրից, իսկ Ռիկիդոզանը տեղափոխվել է հիվանդանոց, որտեղ բժիշկը վերքը լուրջ չի ճանաչել, սակայն Ռիկիդոդզանին խորհուրդ է տվել վիրահատվել։ Վիրահատությունը հաջող է անցել, և նա վերադարձել է տուն, բայց հակառակ բժշկի ցուցումներին, նույն օրը սկսել է ուտել և խմել ՝ իր օգնականին ուղարկելով խանութ ՝ սուշի և սակե գնելու: Մեծ քանակով խմելու պատճառով Ռիկիդոդզանի իր վիճակը վատթարացել է և մեկ շաբաթ անց երկրորդ վիրահատության կարիք ունեցավ, բայց զարգացել է պերիտոնիտ, որից էլ մահավել է 1963 թվականի դեկտեմբերի 15-ին, ժամը 21:50-ին: Նա 39 տարեկան էր։

Ռիկիդոդզանի հուղարկավորությունը տեղի է ունեցել 1963 թվականի դեկտեմբերի 20-ին Տոկիոյի Իկեգամի Հոնմոնդջի տաճարում։ Ներկաների թվում էին Ռիկիդոզանի աշակերտները՝ Անտոնիո Ինոկին, հսկա Բաբան և Կինտարո Օկին, ինչպես նաև տարբեր հակառակորդներ, որոնց հետ նա հանդիպել է իր կարիերայի ընթացքում:

Կացուսի Մուրատը մեղավոր է ճանաչվել չկանխամտածված սպանության մեջ 1964 թվականի հոկտեմբերին և ութ տարի անցկացրել բանտում, որից հետո ազատ է արձակվել 1972 թվականին։ Մուրատն ազատ արձակվելուց հետո ամեն տարի դեկտեմբերի 15-ին այցելում էր Ռիկիդոդզանի գերեզմանը: Նա նաև ամեն տարի զանգահարում էր Ռիկիդոդզանի որդիներին և ներողություն խնդրում։ Ազատ արձակվելուց հետո Մուրատը դարձավ յակուզայի բարձրաստիճան անդամ։ Մուրատն մահացել է 2013 թվականի ապրիլի 9-ին բնական պատճառներով։

Ժառանգություն
-------------

Ռիկիդոդզանը հետմահու դարձավ *Wrestling Observer Newsletter*-ի Փառքի սրահի առաջին անդամներից մեկը 1996 թվականին, իսկ 2006 թվականին հետմահու ընդունվեց ըմբշամարտի Փառքի սրահ և թանգարան, ինչպես նաև 2017 թվականին WWE Փառքի սրահի ժառանգություն։ 2002 թվականին Ռիկիդոդզանը ճանաչվեց բոլոր ժամանակների 

3-րդ մեծագույն ըմբիշը Ռիկ Ֆլերից և Լու Տեսզից հետո «բոլոր ժամանակների 100 ըմբիշներ» հոդվածում, որը գրվել է Ջոն Մոլինարոյի կողմից՝ Դեյվ Մելտցերի և Ջեֆ Մարեկի խմբագրությամբ ։

2004 թվականին Էկրան բարձրացավ հարավկորեա-Ճապոնական «Ռիկիդոդզան» ֆիլմը (ռեժ. Song He Song): Ֆիլմը հիմնված է Ռիկիդոդզանի կյանքի և կարիերայի վրա, գլխավոր դերը կատարել է Սոլո Քեն-Գյուն։

Ծանուցումներ
------------

1. ↑  *Yamaguchi, Haruo; Miyamoto, Koji; Teal, Scott* The Great Pro Wrestling Venues, Volume 4: Japan: The Rikidozan Years. — 2019. — ISBN 978-1-940391-26-7
2. 1 2  将棋ペンクラブログ (2013-05-07). «剱持松二四段（当時）と力道山アマ三段». *将棋ペンクラブログ* (ճապոներեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2021-02-07-ին. Վերցված է 2021-07-23-ին. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (օգնություն)
3. ↑  «父・力道山の死から５１年…百田光雄＜１＞». *YOMIURI ONLINE（読売新聞）*. 2014-12-08. Արխիվացված է օրիգինալից 2019-01-13-ին. Վերցված է 2019-01-12-ին. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (օգնություն)
4. ↑  Imgur. «Imgur». *Imgur*. Արխիվացված է օրիգինալից 2021-07-22-ին. Վերցված է 2019-01-12-ին. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (օգնություն)
5. ↑  «二宮清純「戦後の英雄・力道山はなぜ死んだのか!?」（二宮 清純）». *現代ビジネス*. Արխիվացված է օրիգինալից 2021-07-23-ին. Վերցված է 2019-01-12-ին. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (օգնություն)
6. ↑  «第103回 力道山（その四）総費用1億円の結婚式を挙げ、新婚旅行は1ヵ月。豪奢な幸福の後に……（福田 和也）». *現代ビジネス*. Արխիվացված է օրիգինալից 2021-07-24-ին. Վերցված է 2019-01-12-ին. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (օգնություն)
7. ↑  «第四話 プロレスの殿堂・リキパレス（９）». *www.interq.or.jp*. Արխիվացված է օրիգինալից 2016-11-27-ին. Վերցված է 2019-01-12-ին. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (օգնություն)
8. ↑  «Yakuza who stabbed famed wrestler Rikidozan dies in Tokyo». 2013-04-14. Արխիվացված է օրիգինալից 2021-07-22-ին. Վերցված է 2021-07-22-ին. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (օգնություն)
9. ↑  «"I Reflected on Myself in Rikidozan"». *www.donga.com* (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2021-07-30-ին. Վերցված է 2021-07-30-ին. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (օգնություն)