**Հովհաննես Ը Կարբեցի** (1762, Օհանավան, Կարբիբասարի գավառ, Երևանի խանություն, Աֆշարյան կայսրություն - մարտի 25, 1842(1842-03-25), Վաղարշապատ, Էջմիածնի գավառ, Հայկական մարզ, Ռուսական կայսրություն), հայ հոգևորական գործիչ, Ամենայն Հայոց կաթողիկոս (1831-1842), Վիրահայոց թեմի առաջնորդ (1829-1831)։

Կենսագրություն
--------------

Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Հովհաննես Ը Կարբեցու գերեզմանը՝ Էջմիածնի Մայր Տաճարի դռան առջև՝ զանգակատան հյուսիսային կողմում։
Հովհաննես Կարբեցին ծնվել է 1762 թվականին Երևանի խանության Կարբիբասարի գավառի Օհանավան գյուղում (Կարբի գյուղից ոչ հեռու)։ Սովորել է Մուղնու վանական և էջմիածնի ժառանգավորաց դպրոցներում։ Կուսակրոն քահանա է ձեռնադրվել Ղուկաս Ա Կարնեցի կաթողիկոսի օրոք։ Վարդապետական աստիճան ստանալուց հետո ուղարկվել է նվիրակության։ 1807 թվականին Դանիել Ա Սուրմառեցու կողմից օծվել է եպիսկոպոս։ Մայր Աթոռում զբաղեցրել է երկրորդական պաշտոններ։ Հետագայում հմտորեն օգտագործելով Եփրեմ Ա Ձորագեղցու և Ներսես արքեպիսկոպոս Աշտարակեցու միջև գոյություն ունեցող որոշ տարաձայնություններ՝ կարևոր դիրք է գրավել եկեղեցու կառավարման մեջ։

Կաթողիկոսական գործունեություն
-----------------------------

1829-1831 թվականներին եղել է Վիրահայոց թեմի հոգևոր առաջնորդ։ 1830 թվականի հոկտեմբերի 8-ին հրաժարական է տալիս Եփրեմ Ա Ձորագեղցին, որից հետո Էջմիածնի միաբանության կողմից Ամենայն Հայոց կաթողիկոս է առաջադրվում Հովհաննես Կարբեցին։ Նրա թեկնածությունը պաշտպանվում է Ռուսական կայսրության կառավարության կողմից։ Ընտրությունները տեղի են ունենում կառավարության կողմից մշակված «Կանոններ ընտրությունների մասին» փաստաթղթի հիման վրա, որի արդյունքում Հովհաննես Կարբեցին ընտրվում է Ամենայն Հայոց կաթողիկոս։ 1831 թվականի հունիսի 30-ի Նիկոլայ Ա-ի հատուկ հրովարտակով վավերացվում է այդ ընտրությունը։ Օծումը տեղի է ունենում 1831 թվականի նոյեմբերի 8-ին։

Հովհաննես Ը Կարբեցին Հայոց կաթողիկոսներից առաջինն է, որին տրվել է թվահամար և մակդիր՝ Հովհաննես Ը (Ութերորդ), նրա ժամանակ էլ ընդունվել է նախորդ Հայոց կաթողիկոսներին պատմականորեն թվահամար-մակդիրով տարբերակելու սկզբունքը։ Հովհաննես Ը Կարբեցին չի վայելել ոչ միայն Կոստանդնուպոլսի և Երուսաղեմի պատրիարքական աթոռների համակրանքը, այլև Մայր Աթոռի և ներքին թեմերի բարձրաստիճան շատ հոգևորականներ նրա հանդեպ որդեգրել են շեշտված ընդդիմադիր կեցվածք։

Հովհաննես Ը Կարբեցու օրոք սկսվել է ցարական իշխանության կողմից Մայր Աթոռի գործունեությունը Ռուսական կայսրության կարգերին համապատասխանեցնելու քաղաքականությունը։ Ցարական կառավարությունը Արևելյան Հայաստանի միացումից անմիջապես հետո ձեռնամուխ է լինում Հայոց եկեղեցու վերաբերյալ կանոնադրության մշակմանը։ Դեռևս 1830 թվակականի մարտին հատուկ գաղտնի հանձնաժողովը Կովկասի կառավարչապետ Իվան Պասկևիչին ներկայացնում է Հայոց եկեղեցու ներքին կյանքը կարգավորող կանոնադրության նախագիծը։ Հովհաննես Ը Կարբեցին չի կարողանում դիմակայել ցարիզմի եկեղեցական քաղաքականությանը և միայն «մասնավոր» կարգով է փորձում միջամտել կանոնադրության նախագծի մշակմանը։ Կանոնադրության նախագիծը որոշ փոփոխությունների ենթարկելուց հետո Նիկոլայ Ա–ի կողմից վավերացվում է 1836 թվականի մարտի 11-ին և սկսում գործադրվել 1837 թվականի հունվարի 1–ից։ Այս կանոնադրությունը էապես կրճատում է Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի և ընդհանրապես Հայոց եկեղեցու իրավասությունները։ Հովհաննես Ը Կարբեցին խուլ տրտունջով է ընդունում այս ամենը, թեև առարկություններ է ներկայացնում կառավարությանը, սակայն դրանք հաշվի չեն առնվում։ Ռուսական կայսրության համակրանքը վայելելով հանդերձ, չի կարողացել որևէ կերպ օգտակար լինել իր ազգին։

Կրթական գործունեություն
-----------------------

Հովհաննես Ը Կարբեցու առջև ծառացած կարևոր խնդիրներից է եղել հոգևոր ուսումնական համակարգի՝ ծխական դպրոցների, սեմինարիաների և ճեմարանի կազմակերպումը։ Կարողացել է վերականգնել ժառանգավորաց դպրոցի և տպարանի գործունեությունը, կազմակերպել Երևանի (1837), Ղարաբաղի (1838) և Աստրախանի սեմինարիաների աշխատանքը։

Հայոց եկեղեցու դեմ հարձակումներ
-------------------------------

Հովհաննես Ը Կարբեցու կաթողիկոսության վերջին շրջանում ռուսական մամուլում և առանձին մասնագիտական հրատարակություններում ուժեղանում են հարձակումները Հայոց եկեղեցու և նրա պաշտոնական դավանանքի դեմ, որոնցում հայերն անվանվում են արիոսական և հերետիկոս։ Հովհաննես Ը Կարբեցին 1841 թվականիի հուլիսի 31-ին Նիկոլայ Ա-ին ուղղված պաշտոնական հիշատակագրով հերքում է այդ մեղադրանքները։ Արդյունքում ցարական կառավարությունը արգելում է Հայոց եկեղեցու դեմ նմանատիպ գրությունների հրատարակությունը։

Շինարարական գործունեություն
---------------------------

Հովհաննես Ը Կարբեցու օրոք կառուցվել է էջմիածնի Սինոդի շենքը, կարգավորվել է գրադարանը, կատարվել են առանձին շինարարական ձեռնարկներ։

Հայրապետական խույր
------------------

Հիմնական հոդված՝ Հայրապետական խույր (թագ)
Հովհաննես Ը Կարբեցին բարեկամական հարաբերություններ է հաստատում Կովկասի կառավարչապետ Գրիգորի Ռոզենի հետ։ Մի անգամ Ռոզենի կինը՝ Ելիզավետան, ով ագահ ու արծաթասեր կին էր, համարձակվում է խնդրել կաթողիկոսին հայրապետական խույրն իրեն ուղղարկել, որպեսզի տեսնի։ Կաթողիկոսը նրան չի մերժում և թագն ուղղարկում է։ Թագն այնտեղ մնում է վեց ամիս, կաթողիկոսը սկսում է անհանգստանալ։ Երբ թագն Էջմիածին են ուղղարկում, պարզվում է, որ թանկագին քարերը ապակիներով են փոխարինվել։ Կաթողիկոսը, սակայն չի կարողանում խոսել։ 1837 թվականի հոկտեմբերին, երբ Նիկոլայ Ա-ն այցելում է Էջմիածին, ցանկություն է հայտնում տեսնել գանձարանը և այնտեղ պահվող մեծարժեք թագը։ Թագի վրա ապակիներ տեսնելով նա զարմանք է հայտնում, և կաթողիկոսը ստիպված է լինում ամեն ինչ պատմել կայսրին։ Կայսրը Պետերբուրգ վերադառնալուց հետո Ռոզենին ազատում է Կովկասի կառավարչապետի պաշտոնից։

Մահը և գերեզմանը
----------------

Մահացել է 1842 թվականի մարտի 25-ին Վաղարշապատում և ամփոփվել է Մայր տաճարի դռան առջև՝ զանգակատան հյուսիսային կողմում։ Կաթողիկոսական գահին Հովհաննես Ը Կարբեցուն հաջորդել է Ներսես Ե Աշտարակեցին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1974. — հատոր 6. — էջ 561.
2. 1 2 3 4 5 6  «Հայոց անձնանունների բառարան», Հրաչյա Աճառյան, Երևան, 1942, Հատոր 3, Ցուցակ 1, Էջ 704.
3. 1 2 3 4 5 6  «Ազգապատում», Մաղաքիա Օրմանյան, Կ․Պոլիս, 1932, հատոր Գ, 3625-3766․
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  "«Հովհաննես Ը Կարբեցի»". Արխիվացված է the original 2021 թ․ նոյեմբերի 21-ին. Retrieved 2021 թ․ հուլիսի 31. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |

 |

|
|  |
| Նախորդող՝**Եփրեմ Ա Ձորագեղցի** | **Կաթողիկոս**1831–1842 | Հաջորդող՝**Ներսես Ե Աշտարակեցի** |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
**Հայ Առաքելական Եկեղեցու Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսներ** |
| --- |
|  |
| 4-րդ — 7-րդ դարեր | Գրիգոր Ա · Արիստակես Ա · Վրթանես Ա · Հուսիկ Ա · Դանիել Ա · Փառեն Ա · Ներսես Ա · Շահակ Ա · Զավեն Ա · Ասպուրակես Ա · Սահակ Ա · Հովսեփ Ա · Մելիտե Ա · Մովսես Ա · Գյուտ Ա · Հովհաննես Ա · Բաբկեն Ա · Սամվել Ա · Մուշե Ա · Սահակ Բ · Քրիստափոր Ա · Ղևոնդ Ա · Ներսես Բ · Հովհաննես Բ · Մովսես Բ · Աբրահամ Ա · Կոմիտաս Ա · Քրիստափոր Բ · Եզր Ա · Ներսես Գ · Անաստաս Ա · Իսրայել Ա · Սահակ Գ |
|  |
| 8-րդ — 13-րդ դարեր | Եղիա Ա · Հովհաննես Գ · Դավիթ Ա · Տրդատ Ա · Տրդատ Բ · Սիոն Ա · Եսայի Ա · Ստեփանոս Ա · Հովաբ Ա · Սողոմոն Ա · Գևորգ Ա · Հովսեփ Բ · Դավիթ Բ · Հովհաննես Դ · Զաքարիա Ա · Գևորգ Բ · Մաշտոց Ա · Հովհաննես Ե Դրասխանակերտցի · Ստեփանոս Բ · Թեոդորոս Ա · Եղիշե Ա · Անանիա Ա · Վահան Ա · Ստեփանոս Գ · Խաչիկ Ա · Սարգիս Ա · Պետրոս Ա · Խաչիկ Բ · Գրիգոր Բ · Բարսեղ Ա · Գրիգոր Գ · Ներսես Դ · Գրիգոր Դ · Գրիգոր Ե · Գրիգոր Զ · Հովհաննես Զ · Կոնստանդին Ա · Հակոբ Ա · Կոնստանդին Բ · Ստեփանոս Դ · Գրիգոր Է |
|  |
| 14-րդ - 18-րդ դարեր | Կոնստանդին Գ · Կոնստանդին Դ · Հակոբ Բ · Մխիթար Ա · Հակոբ Բ · Մեսրոպ Ա · Կոնստանդին Ե · Պողոս Ա · Թեոդորոս Բ · Կարապետ Ա · Հակոբ Գ · Գրիգոր Ը · Պողոս Բ · Կոնստանդին Զ · Գրիգոր Թ · Կիրակոս Ա · Գրիգոր Ժ · Արիստակես Բ · Սարգիս Բ · Հովհաննես Է · Սարգիս Գ · Զաքարիա Բ · Սարգիս Դ · Գրիգոր ԺԱ · Ստեփանոս Ե · Միքայել Ա · Գրիգոր ԺԲ · Դավիթ Դ · Մովսես Գ · Փիլիպոս Ա · Հակոբ Դ · Եղիազար Ա · Նահապետ Ա · Աղեքսանդր Ա · Աստվածատուր Ա · Կարապետ Բ · Աբրահամ Բ · Աբրահամ Գ · Ղազար Ա · Մինաս Ա · Ալեքսանդր Բ · Հակոբ Ե · Սիմեոն Ա · Ղուկաս Ա |
|  |
| 19-րդ - 21-րդ դարեր | Դավիթ Ե · Դանիել Ա · Եփրեմ Ա · Հովհաննես Ը · Ներսես Ե · Մատթեոս Ա · Գևորգ Դ · Մակար Ա · Մկրտիչ Ա · Մատթեոս Բ · Գևորգ Ե · Խորեն Ա · Գևորգ Զ · Վազգեն Ա · Գարեգին Ա · Գարեգին Բ |
|  |
| Հայոց Առաքելական Եկեղեցու պատկերանիշըԱմենայն Հայոց Կաթողիկոսների ցանկ |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 561)։*  |