Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Երկաթ (այլ կիրառումներ)

|  |  |
| --- | --- |
| 26 | Երկաթ |
| Fe55,847 |
| 3d64s2 |

**Երկաթ**, քիմիական նշանը՝ **Fe** (լատին․՝ Ferrum)։ Երկաթը d-տարր է, պարբերական համակարգի ութերորդ խմբի երկրորդական ենթախմբում է, ատոմային համարը՝ 26։ Այն սպիտակ-արծաթափայլ մետաղ է։ Ատոմի էլեկտրոնային բանաձևն է 1s22s22p63s23p63d64s2։ Բացի Էներգիական չորրորդ մակարդակի 2 էլեկտրոնից, քիմիական կապերի առաջացմանը կարող են մասնակցել նաև երրորդ մակարդակի d-էլեկտրոնները։ Երկաթին բնորոշ են գերազանցապես +2 և +3 օքսիդացման աստիճանները։ Սակայն կան շատ քիչ թվով խիստ անկայուն միացություններ, որոնցում դրսևորվում է +6 օքսիդացման աստիճան։ Բնության մեջ տարածվածությամբ (4,65%) զբաղեցնում է չորրորդն է՝ թթվածնից(O), սիլիցիումից (Si) և ալյումինից (Al).) հետո։ Ազատ վիճակում երբեմն հանդիպում է միայն որոշ երկաթաքարերի տեսքով։ Գտնվում է հիմնականում օքսիդային հանքաքարերում, որոնցից կարևորներն են գորշ երկաթաքարը (լիմոնիտ)(Fe2O3. nH2O), կարմիր երկաթաքարը (հեմատիտ)(Fe2O3), մագնիսական երկաթաքարը (մագնետիտ) (Fe3O4), սիդերիտը (FeCO3), պիրիտ (հրաքար)՝ FeS2 և այլն։ Մարդու օրգանիզմում կա ~ 3գ երկաթ տարր գերազանցապես հեմոգլոբինի բաղադրության մեջ։

Անվան ծագում
------------

Սլավոներենում *\*želězo* (բելառուս․՝ жалеза, ուկրաիներեն՝ залізо, հին սլավոներեն՝ желѣзо, բուլղար․՝ желязо, լեհ.՝ żelazo, չեխ․՝ železo, սլովեն.՝ železo) ունի հստակ զուգահեռներ Բալթյան Լեզուներ հետ (լիտ.՝ geležis, լատիշ․՝ dzelzs)։ Կա մի քանի տարբերակներ նաև բալթո-սլավոնական բառերի ստուգաբանությունում։ Դրանցից մեկը կապվում է հունարեն բառի՝ χαλκός հետ, որը նշանակում է երկաթ ու պղինձ, համաձայն մի ուրիշ վարկածի *\*želězo* բառը *\*žely* նշանակում է «կրիա» և *\*glazъ*-«ժայռ», ընդհանուր անվամբ «քար».։ Ռոմանական լեզուներում՝ (իտալ.՝ ferro, ֆր.՝ fer, իսպ.՝ hierro, պորտ.՝ ferro, ռումիներեն՝ fier) շարունակվում է լատին․՝ ferrum ։ Լատրներենում՝ ferrum (< *\*ferzom*), ամենայն հավանականությամբ, վերցված է որոշ արևելյան լեզուներից, երևի փյունիկյան լեզուներից։

Գերմանական լեզուներից երկաթի անվանումը վերցվել է (գոթ.՝ eisarn, անգլ.՝ iron, գերմ.՝ Eisen, հոլ.՝ ijzer, դան․՝ jern, շվեդերեն՝ järn) հինականում կելտերենից։ Պրակելտական բառը *\*isarno-* (> др.-ирл. iarn, др.-брет. hoiarn), հավանաբար թվագրվում է «ուժեղ, սուրբ, տիրապետող, գերբնական ուժեր»։ հասկացությունների մասին։ Հունարենում բառը σίδηρος, հնարավոր է վերցվել է նույն աղբյուրից, ինչը սլավոնական լեզուներում էր, գերմաներենում և բալթյան լեզուներում վերցվել է արծաթ բառից։ Բնական երկաթի կարբոնատի անվանումը գալիս է լատին․՝ sidereus - աստղ բառից, իսկապես, առաջին անգամ երկաթը հայտնվելով մարդու ձեռքին ունեցել է երկնաքարային ծագում։ Հնարավոր է նաև որ այդ համընկնումը պատհական չի եղել։ Մասնավորապես, հունարենում բառը նշանակում *սիդերիտ (σίδηρος)* երկաթի համար և լատիներենից *sidus*, «աստղ» բառից։

Իզոտոպներ
---------

Հիմնական հոդված՝ Երկաթի իզոտոպներ
Բնական երկաթը ունի չորսը կայուն իզոտոպներ. 54Fe (իզոտոպի տարածվածությունը 5,845 %), 56Fe (91,754 %), 57Fe (2,119 %) և 58Fe (0,282 %)։ Հայտնի է ավելի քան 20 անկայուն երկաթի իզոտոպներ հետևյալ զանգվածային թվերով 45-ից 72, որոնցից առավել կայուն է 60Fe իզոտոպը։ 56Fe երկաթի իզոտոպը պատկանում է առավել կայուն միջուկների թվին. հետևյալ բոլոր տարրերը կարող են փոքրացնել էներգիայի կապը մեկ նուկլոնի անկման միջոցով, իսկ բոլոր նախորդ տարրեր, սկզբունքորեն, կարող են նվազեցնել պարտադիր էներգիայի կապը մեկ նուկլոնի սինթեզի միջոցով։

Երկաթի ստացում
--------------

Արդյունաբերությունում երկաթը ստանում են երկաթի հանքաքարից հիմնականում հեմատիտից (Fe2O3) և մագնիտից (FeO·Fe2O3)։ Գոյություն ունեն տարբեր որակական եղանակներ երկաթը հանքաքարից ստանալու համար։ Առավել տարածված եղանակներից է, երբ երկաթը ստանում են բացառապես հրամետաղարտադրական եղանակով՝ դոմնային վառարանում։

##### Արտադրության առաջին փուլ

Երկաթը վերականգնում են ածխածնով դոմնային վառարանում 2000 °C ջերմաստիճանում։ Ստանում են ածխածնով կամ ածխածնի օքսիդով օքսիդներից վերականգնման միջոցով։ Վառարանում ածխածինը օքսիդանում է մինչև ածխածնի մոնօքսիդը.

{\displaystyle {\mathsf {2C+O\_{2}\rightarrow 2CO}}}
Իր հերթին ածխածնի մոնօքսիդը վերականգնում է երկաթը հանքաքարից։ Որպեսզի հետևյալ ռեակցիան ընթանա արագ, տաքացված շմոլ գազը բաց են թողնում երկաթի(III) օքսիդի վրայով.

{\displaystyle {\mathsf {3CO+Fe\_{2}O\_{3}\rightarrow 2Fe+3CO\_{2}}}}
{\displaystyle {\mathsf {Fe+C\rightarrow Fe+CO}}}
{\displaystyle {\mathsf {Fe\_{2}O\_{3}+3C\rightarrow 2Fe+CO}}}
Օդում, խոնավության առկայությամբ, հեշտությամբ օքսիդանում է (ժանգոտում է).

{\displaystyle {\mathsf {4Fe+3O\_{2}+6H\_{2}O\rightarrow 4Fe(OH)\_{3}}}}

Ֆիզիկական հատկություններ
------------------------

Երկաթը արծաթափայլ, սպիտակ, պինդ մետաղ է, խտությունը 7,87 գ/սմ3 է, հալման ջերմաստիճանը՝ 1539 °C։ Շնորհիվ ատոմում առկա չզույգված շատ էլեկտրոնների՝ երկաթն ունի պարամագնիսական հատկություն. ձգվում է մագնիսի կողմից։ Այդ մետաղին բնորոշ են արագ մագնիսանալու և ապամագնիսանալու հատկությունները, ինչը հնարավորություն է տալիս երկաթը լայնորեն օգտագործելու էլեկտրատեխնիկայում և էլեկտրոնային սարքերում։ Չափազանց մաքուր երկաթը բավականին կայուն է օդի թթվածնի նկատմամբ, սակայն սովորական մետաղը (խառնուկներ պարունակող) օդում աստիճանաբար ենթարկվում է կերամշակման, մանավանդ խոնավության առկայությամբ.

{\displaystyle {\mathsf {2Fe+O\_{2}+2H\_{2}O\rightarrow 2Fe(OH)\_{2}}}}

Քիմիական հատկություններ
-----------------------

##### Օքսիդացման աստիճանի բնույթ

| Օքսիդացման աստիճանը | օքսիդ | Հիդրօքսիդ | Բնույթը | Ծանոթությունը |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| +2 | FeO | Fe(OH)2 | Թույլ հիմնային | Թույլ վերականգնող |
| +3 | Fe2O3 | Fe(OH)3 | Շատ թույլ հիմնային, հաճախ ամֆոտերիկ | Թույլ օքսիդացնող |
| +6 | ձեռք չի բերվել | H2FeO4\* | Թթու | Ուժեղ օքսիդացնող |

Երկաթի տաքացված լարը թթվածնի մեջ մտցնելիս բուռն այրվում է՝ արձակելով շիկացած շիթեր և վերածվելով, այսպես կոչված, «խառը» օքսիդի՝ Fe3O4. 

{\displaystyle {\mathsf {3Fe+2O\_{2}\rightarrow Fe\_{3}O\_{4}}}}
Ջրածնի հետ երկաթը չի փոխազդում։ Հալոգենների հետ օքսիդանում է մինչև +3 օքսիդացման աստիճան։ Օրինակ՝ 

{\displaystyle {\mathsf {3Fe+3Cl\_{2}\rightarrow 2FeCl\_{3}}}}
Դիտարժան է նաև երկաթի ռեակցիան ծծմբի հետ։ Այդ նյութերի փոշիների խառնուրդը փորձանոթում տաքացնելիս սկսվում է բուռն ջերմանջատիչ ռեակցիա, որի հետևանքով գոյանում է երկաթի սուլֆիդ.

{\displaystyle {\mathsf {Fe+S\rightarrow FeS}}}
Երկաթը սովորական թթուներից անջատում է ջրածին՝ առաջացնելով երկվալենտ երկաթի աղ։ Օրինակ՝

{\displaystyle {\mathsf {Fe+2HCl\rightarrow FeCl\_{2}+H\_{2}}}}
{\displaystyle {\mathsf {Fe+H\_{2}SO\_{4}\rightarrow FeSO\_{4}+H\_{2}}}}
Օքսիդիչ թթուներից խիտ ծծմբականի հետ չի փոխազդում սովորական ջերմաստիճաններում, ինչը հնարավորություն է տալիս մեծաքանակ թթուն տեղափոխելու երկաթե տարողություններով։ Խիտ ազոտական թթուն ևս չի փոխազդում երկաթի հետ։ Նշված երկու թթուներն էլ պասիվացնում են երկաթը՝ վերջինիս մակերևույթի վրա առաջացնելով օքսիդացման այնպիսի արգասիքներ, որոնք արգելափակում են թթվի անմիջական հպումը մետաղի հետ։ Նոսր ազոտական թթուն, այնուամենայնիվ, փոխազդու է երկաթի հետ.

{\displaystyle {\mathsf {8Fe+30HNO\_{3}\rightarrow 8Fe(NO\_{3})\_{3}+3NH\_{4}NO\_{3}+9H\_{2}O}}}
Երկաթն ակտիվ մետաղ է և կարող է մի շարք մետաղների դուրս մղել իրենց աղերի ջրային լուծույթներից.

{\displaystyle {\mathsf {Fe+CuCl\_{2}\rightarrow FeCl\_{2}+Cu}}}
Ջրի հետ փոխազդում է միայն շատ բարձր ջերմաստիճաններում (ջրային գոլորշու հետ).

{\displaystyle {\mathsf {3Fe+4H\_{2}O\rightarrow Fe\_{3}O\_{4}+4H\_{2}}}}
##### Փոխազդեցությունը թթուների հետ

* Աղաթթվի հետ.

{\displaystyle {\mathsf {Fe+2HCl\rightarrow FeCl\_{2}+H\_{2}\uparrow }}}
* Նոսր ծծմբական թթվի հետ.

{\displaystyle {\mathsf {Fe+H\_{2}SO\_{4}\rightarrow FeSO\_{4}+H\_{2}\uparrow }}}
* Խիտ ազոտական և ծծմբական թթուների հետ.

{\displaystyle {\mathsf {2Fe+6H\_{2}SO\_{4}\rightarrow Fe\_{2}(SO\_{4})\_{3}+3SO\_{2}\uparrow +6H\_{2}O}}}
* Երկաթը արյվում է օդում

{\displaystyle {\mathsf {3Fe+2O\_{2}\rightarrow Fe\_{3}O\_{4}}}}
* Այրումը մաքուր թթվածնով.

{\displaystyle {\mathsf {4Fe+3O\_{2}\rightarrow 2Fe\_{2}O\_{3}}}}
{\displaystyle {\mathsf {2Fe+O\_{2}\rightarrow 2FeO}}}
{\displaystyle {\mathsf {Fe+S\rightarrow FeS}}}
{\mathsf {2Fe+3Cl\_{2}\rightarrow 2FeCl\_{3}}}
{\displaystyle {\mathsf {2Fe+3Br\_{2}\rightarrow 2FeBr\_{3}}}}
{\displaystyle {\mathsf {3Fe+4I\_{2}\rightarrow Fe\_{3}I\_{8}}}}
{\displaystyle {\mathsf {6Fe+N\_{2}\rightarrow 2Fe\_{3}N}}}
{\displaystyle {\mathsf {Fe+P\rightarrow FeP}}}
{\displaystyle {\mathsf {2Fe+P\rightarrow Fe\_{2}P}}}
{\displaystyle {\mathsf {3Fe+P\rightarrow Fe\_{3}P}}}
{\displaystyle {\mathsf {3Fe+C\rightarrow Fe\_{3}C}}}
{\displaystyle {\mathsf {Fe+Si\rightarrow FeSi}}}
{\mathsf {3Fe+4H\_{2}O\rightarrow Fe\_{3}O\_{4}+4H\_{2}\uparrow }}
{\displaystyle {\mathsf {Fe+CuSO\_{4}\rightarrow FeSO\_{4}+Cu}}}
{\displaystyle {\mathsf {Fe+2FeCl\_{3}\rightarrow 3FeCl\_{2}}}}

Արտաքին հղումներ
----------------

* Երկաթը Webelements
* Երկաթը հայտնի քիմիական տարրերի գրադարանում
* Երկաթի լուսանկարները «Քիմիա և Քիմիկոսներ» կայքում
* Երկաթը XuMuK.ru կայքում
* Երկաթի հանքավայրեր Archived 2007-09-28 at the Wayback Machine.
* Հիվանդություները մարդու օրգանիզմում, որոնք առաջանում են երկաթի անբավարարության դեպքում

Տես նաև
-------

* Պարբերական աղյուսակ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Карапетьянц М. Х. Дракин С. И.* Общая и неорганическая химия: Учебник для вузов. — 4-е изд. стер. — М.: Химия, 2000, ISBN 5-7245-1130-4, с. 529
2. ↑  *М. Фасмер.* Этимологический словарь русского языка. — Прогресс. — 1986. — Т. 2. — С. 42—43.
3. ↑  *Трубачёв О. Н.* Славянские этимологии. // Вопросы славянского языкознания, № 2, 1957.
4. ↑  *Boryś W.* Słownik etymologiczny języka polskiego. — Kraków: Wydawnictwo Literackie. — 2005. — С. 753—754.
5. ↑  *Мейе А.* Основные особенности германской группы языков. — УРСС. — 2010. — С. 141.
6. ↑  *Matasović R.* Etymological Dictionary of Proto-Celtic. — Brill. — 2009. — С. 172.
7. ↑  *Mallory, J. P. Adams, D. Q.* Encyclopedia of Indo-European Culture. — Fitzroy-Dearborn. — 1997. — P. 314.


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 593)։*  |

| * դ
* ք
* խ
 Պարբերական աղյուսակ |
| --- |
| H |   | He |
| Li | Be |   | B | C | N | O | F | Ne |
| Na | Mg |   | Al | Si | P | S | Cl | Ar |
| K | Ca |   | Sc | Ti | V | Cr | Mn | Fe | Co | Ni | Cu | Zn | Ga | Ge | As | Se | Br | Kr |
| Rb | Sr |   | Y | Zr | Nb | Mo | Tc | Ru | Rh | Pd | Ag | Cd | In | Sn | Sb | Te | I | Xe |
| Cs | Ba | La | Ce | Pr | Nd | Pm | Sm | Eu | Gd | Tb | Dy | Ho | Er | Tm | Yb | Lu | Hf | Ta | W | Re | Os | Ir | Pt | Au | Hg | Tl | Pb | Bi | Po | At | Rn |
| Fr | Ra | Ac | Th | Pa | U | Np | Pu | Am | Cm | Bk | Cf | Es | Fm | Md | No | Lr | Rf | Db | Sg | Bh | Hs | Mt | Ds | Rg | Cn | Nh | Fl | Mc | Lv | Ts | Og |