**Աչքի լազերային վիրահատություն** կամ **տեսողության լազերային շտկում** (*լազերի օգնությամբ in situ keratomileusis, LASIK* ), ռեֆրակցիոն վիրահատության տեսակ է կարճատեսության, հիպերտրոպիայի և աստիգմատիզմի իրական բուժման համար, քանի որ այն գտնվում է եղջերաթաղանթի մեջ, աչքի լազերային վիրահատությունը կատարվում է ակնաբույժի կողմից, ով օգտագործում է լազեր կամ միկրոկերատոմ՝ աչքի եղջերաթաղանթը փոխելու համար՝ տեսողության սրությունը բարելավելու համար։

Աչքի լազերային վիրահատությունը շատ նման է մեկ այլ վիրաբուժական ուղղիչ պրոցեդուրաի՝ ֆոտոռեֆրակցիոն կերատեկտոմիայի (*PRK*) և *LASEK*-ին։ Բոլորը ներկայացնում են առաջընթաց ճառագայթային կերատոտոմիայում տեսողության ռեֆրակցիոն սխալների վիրաբուժական բուժման մեջ։ Միջինից բարձր կարճատեսությամբ կամ բարակ եղջերաթաղանթով հիվանդների համար, որոնք չեն կարող բուժվել *LASIK*-ով և *PRK*-ով, ֆակիկ ներակնային ոսպնյակը այլընտրանք է։

2018 թվականի դրությամբ մոտավորապես 9,5 միլիոն ամերիկացիներ արել են աչքի լազերային վիրահատություն, իսկ 1991-2016 թվականներին ամբողջ աշխարհում կատարվել է ավելի քան 40 միլիոն վիրահատություն։

Գործընթացը
----------

Եղջերաթաղանթի ձևավորման մեթոդների պլանավորումն ու վերլուծությունը, ինչպիսին է *LASIK*-ը, ստանդարտացվել է Ամերիկյան ազգային ստանդարտների ինստիտուտի կողմից, որը հիմնված է աստիգմատիզմի վերլուծության *Alpins* մեթոդի վրա։ *LASIK*-ի *FDA* կայքում ասվում է.

«Նախքան ռեֆրակցիոն պրոցեդուրան անցնելը, դուք պետք է ուշադիր կշռադատեք ռիսկերն ու օգուտները՝ հիմնվելով ձեր անձնական արժեքային համակարգի վրա և փորձեք խուսափել այն ընկերների ազդեցությունից, ովքեր անցել են պրոցեդուրան կամ բժիշկները ովքեր ձեզ խրախուսում են դա անել»։
Գործընթացը ներառում է աչքի վրա բարակ փականի ստեղծում, այնուհետև այն ծալվում է, որպեսզի հնարավոր լինի լազերի միջոցով կատարել միջամտությունը և վերականգնել փականը։

### Նախավիրահատական գործընթաց

#### Կոնտակտային լինզաներ

Փափուկ կոնտակտային ոսպնյակներ կրող հիվանդներին հանձնարարվում է դադարեցնել դրանք վիրահատությունից 5-21 օր առաջ։ Ելնելով առողջապահական նպատակներից խորհուրդ է տրվում, որ կոշտ կոնտակտային ոսպնյակներ կրող հիվանդները պետք է դադարեցնեն դրանք կրել առնվազն վեց շաբաթ առաջ, գումարած ևս վեց շաբաթ՝ յուրաքանչյուր երեք տարվա ընթացքում, երբ կոշտ կոնտակտները կրել են։ Եղջերաթաղանթը չի անոթավորվում է, քանի որ այն պետք է թափանցիկ լինի նորմալ գործելու համար, նրա բջիջները կլանում են թթվածինը արցունքաբեր թաղանթից։ Այսպիսով, ցածր թթվածնային թափանցելիությամբ կոնտակտային ոսպնյակները նվազեցնում են եղջերաթաղանթի թթվածնի կլանումը, ինչը երբեմն հանգեցնում է եղջերաթաղանթի նեովասկուլյարիզացիայի՝ արյան անոթների աճին դեպի եղջերաթաղանթ։ Սա հանգեցնում է բորբոքման տևողության և ապաքինման ժամանակի մի փոքր երկարացման և վիրահատության ընթացքում որոշակի ցավի՝ ավելի մեծ արյունահոսության պատճառով։ Թեև որոշ կոնտակտային ոսպնյակներ (հատկապես ժամանակակից RGP և փափուկ սիլիկոնային հիդրոգելային ոսպնյակներ) պատրաստված են ավելի մեծ թթվածնային թափանցելիությամբ նյութերից, որոնք օգնում են նվազեցնել եղջերաթաղանթի նեովասկուլյարիզացիայի ռիսկը, *LASIK*-ով հիվանդներին զգուշացվում է խուսափել կոնտակտային ոսպնյակների չափից ավելի կրումից։

#### Նախավիրահատական հետազոտություն և կրթություն

Միացյալ Նահանգներում *FDA*-ն հաստատել է աչքի լազերային վիրահատությունը կարելի է կատարել 18 կամ 22 և ավելի մեծ տարիքի անձանց, քանի որ տեսողությունը պետք է կայունանա։ Ավելի կարևոր է, որ հիվանդի աչքի անատոմիական և ֆունկցիոնալ վիճակը կայուն լինի վիրահատությունից առնվազն մեկ տարի առաջ։ Վիրահատությունից առաջ հիվանդի եղջերաթաղանթները հետազոտվում են պախիմետրով՝ դրանց հաստությունը որոշելու համար, իսկ տեղագրիչով կամ եղջերաթաղանթի տեղագրման մեքենայով՝ չափելու դրանց մակերեսի ուրվագիծը։ Օգտագործելով ցածր հզորության լազերներ, տեղագրագետը ստեղծում է եղջերաթաղանթի տեղագրական քարտեզը։ Պրոցեդուրան հակացուցված է, եթե տեղագրագետը հայտնաբերում է այնպիսի դժվարություններ, ինչպիսիք են կերատոկոնուսը։ Նախապատրաստական գործընթացում հայտնաբերվում են նաև աստիգմատիզմ և եղջերաթաղանթի ձևի այլ խախտումներ։ Օգտագործելով այս տեղեկությունը՝ վիրաբույժը հաշվարկում է հեռացվելիք եղջերաթաղանթի հյուսվածքի քանակը, չափը և տեղը։ Հիվանդին նախօրոք նշանակվում է հակաբիոտիկ և ինքնուրույն կիրառում է պրոցեդուրայից հետո վարակվելու վտանգը նվազագույնի հասցնելու համար, և երբեմն նրան առաջարկում են կարճ գործող հանգստացնող դեղամիջոցներ՝ որպես նախնական դեղամիջոց։ Գործընթացից առաջ ներարկվում են անզգայացնող աչքի կաթիլներ։ Գործոնները, որոնք կարող են բացառել աչքի լազերային վիրահատությունը որոշ հիվանդների համար, ներառում են մեծ բբերը, բարակ եղջերաթաղանթները և չափազանց չոր աչքերը։

### Վիրահատական միջամտություն

#### Փեղկերի ստեղծում

Փեղկի ստեղծում ֆեմտովայրկյան լազերով
Ֆլապորեքսիսը որպես ֆեմտովայրկյան լազերային փեղկը բարձրացնելու այլընտրանքային մեթոդ
Աչքի վրա կիրառվում է եղջերաթաղանթից ներծծվող փափուկ օղակ՝ աչքը տեղում պահելու համար։ Վիրահատության այս քայլը երբեմն կարող է առաջացնել փոքր արյունատար անոթների պայթում, ինչը հանգեցնում է արյունահոսության կամ ենթակոնյուկտիվային արյունահոսության՝ աչքի սկլերայի մեջ, անվնաս է կողմնակի ազդեցություններ չունի, վերանում է մի քանի շաբաթվա ընթացքում։ Ներծծման ավելացումն առաջացնում է տեսողության անցողիկ մթագնում բուժվող աչքում։ Աչքի անշարժացումից հետո եղջերաթաղանթի էպիթելի և Բոումենի շերտը կտրելու միջոցով ստեղծվում է փեղկ։ Այս գործընթացը ձեռք է բերվում մեխանիկական միկրոկերատոմի միջոցով՝ օգտագործելով մետաղական շեղբ, կամ ֆեմտովայրկյանական լազեր, որը ստեղծում է մի շարք փոքրիկ, սերտորեն դասավորված պղպջակներ եղջերաթաղանթի ներսում։ Այս կափարիչի մի ծայրը մնում է կապված չի հատվում։ Փեղկը ծալված է հետ՝ բացելով վիրահատակն դաշտը դեպի ստրոմա՝ եղջերաթաղանթի միջին հատվածը։ Փեղկը բարձրացնելու և հետ ծալելու գործընթացը երբեմն կարող է անհարմար լինել։

#### Լազերային վերափոխում

Գործընթացի երկրորդ քայլում օգտագործվում է էքսիմեր լազեր (193նմ) եղջերաթաղանթի ստրոման վերափոխելու համար։ Լազերը մանրակրկիտ վերահսկվող կերպով գոլորշիացնում է հյուսվածքը՝ չվնասելով հարակից ստրոման։ Հյուսվածքը հեռացնելու համար ջերմությամբ կամ իրական կտրվածքով այրում չի պահանջվում։ Հեռացված հյուսվածքի շերտերն ունեն տասնյակ միկրոմետր հաստություն։

Ավելի խորը եղջերաթաղանթի ստրոմայում լազերային աբլյացիան ապահովում է ավելի արագ տեսողական վերականգնման և ավելի քիչ ցավի, քան նախկին տեխնիկան՝ ֆոտոռեֆրակցիոն կերատեկտոմիան (PRK)։

Երկրորդ քայլի ընթացքում հիվանդի տեսողությունը դառնում է մշուշոտ, երբ կափարիչը հանվում է։ Հիվանդը կարողանում է տեսնել միայն սպիտակ լույսը, որը շրջապատում է լազերի նարնջագույն լույսին, ինչը կարող է հանգեցնել մեղմ ապակողմնորոշման։ Էքսիմեր լազերը օգտագործում է աչքի հետագծման համակարգը, որը հետևում է հիվանդի աչքի դիրքին վայրկյանում մինչև 4000 անգամ՝ վերահղելով լազերային իմպուլսները բուժման գոտի։ Տիպիկ իմպուլսները կազմում են մոտ 1 միլիջոուլ (մՋ) իմպուլսային էներգիա 10-20 նանովայրկյանում։

#### Փեղկի վերականգնում

Այն բանից հետո, երբ լազերը վերափոխում է ստրոմալ շերտը, վիրաբույժի կողմից աչքի լազերային վիրահատության կափույրը զգուշորեն վերադիրքավորվում է բուժվող տարածքում և ստուգվում օդային փուչիկների, բեկորների և աչքի վրա պատշաճ տեղակայման համար։ Կափույրը մնում է իր դիրքում բնական կպչման միջոցով մինչև ապաքինման ավարտը։

### Հետվիրահատական խնամք

Հիվանդներին սովորաբար տրվում է հակաբիոտիկ և հակաբորբոքային աչքի կաթիլներ։ Դրանք շարունակում են օգտագործել վիրահատությունից հետո մի քանի շաբաթ։ Հիվանդներին ասվում է, որ հանգստանան և նրանց տալիս են մուգ ակնոցներ՝ աչքերը վառ լույսից պաշտպանելու համար, իսկ երբեմն էլ պաշտպանիչ ակնոցներ՝ քնած ժամանակ աչքերի շփումը կանխելու և աչքերի չորությունը նվազեցնելու համար։ Նրանք նաև պետք է խոնավացնեն աչքերը առանց կոնսերվանտների արցունքներով և հետևեն դեղատոմսով կաթիլների ցուցումներին։ Երբեմն պրոցեդուրայից հետո վիրակապով կոնտակտային ոսպնյակ է տեղադրվում ապաքինմանը նպաստելու համար և սովորաբար հանվում է 3-4 օր հետո։ Հիվանդները պետք է պատշաճ կերպով տեղեկացված լինեն իրենց վիրաբույժների կողմից պատշաճ հետվիրահատական խնամքի կարևորության մասին՝ բարդությունների ռիսկը նվազագույնի հասցնելու համար։

### Տոպոգրաֆիայի օգնությամբ

Տոպոգրաֆիայի օգնությամբ *LASIK*-ը նախատեսված է ճշգրիտ առաջընթաց ունենալու և գիշերային տեսողության կողմնակի ազդեցությունները նվազեցնելու համար։ Սարքը ստացել է FDA-ի հաստատումը 2013 թվականի սեպտեմբերի 13-ին

Պատմություն
-----------

### Բարաքերի վաղ աշխատանքը

1950-ական թվականներին իսպանացի ակնաբույժ Խոսե Բարաքերի կողմից մշակվել է միկրոկերատոմի և կերատոմիլևսի տեխնիկան Կոլումբիայի Բոգոտա քաղաքում։ Իր կլինիկայում նա կտրում էր եղջերաթաղանթի բարակ (մմ հաստության մեկ հարյուրերորդ մասը) փեղկերը, որպեսզի փոխի դրա ձևը։ Բարաքերը նաև ուսումնասիրել է, թե որքան եղջերաթաղանթ պետք է մնա անփոփոխ՝ կայուն երկարաժամկետ արդյունքներ ապահովելու համար։ Այս աշխատանքին հաջորդեց ռուս գիտնական Սվյատոսլավ Ֆյոդորովի աշխատանքը, ով 1970-ականներին մշակեց ճառագայթային կերատոտոմիա (RK) և 1980-ականներին նախագծեց առաջին իմպլանտացվող կոնտակտային ոսպնյակները ( ֆակիկ ներակնային ոսպնյակներ )։

### Լազերային ռեֆրակցիոն վիրահատություն

1980 թվականին Ռանգասվամի Սրինիվասանը, Սամուել Է. Բլումը և Ջեյմս Ջ. Ուայնը IBM հետազոտական լաբորատորիայում հայտնաբերեցին, որ ուլտրամանուշակագույն էքսիմերային լազերը կարող է փորագրել կենդանի հյուսվածքը՝ ճշգրիտ և առանց ջերմային վնաս հասցնելու շրջակա հյուղվածքներին։ Երևույթը կոչվում էր «աբլատիվ ֆոտո-քայքայվածություն» (APD): Հինգ տարի անց՝ 1985 թվականին, Սթիվեն Թրոքելը Նյու Յորքի Կոլումբիայի համալսարանի Էդվարդ Ս. Հարքնեսի աչքի ինստիտուտում հրապարակեց իր աշխատանքը՝ օգտագործելով էքսիմեր լազերը ճառագայթային կերատոտոմիայի մեջ։ Նա գրել է.

«Կենտրոնական եղջերաթաղանթի հարթեցումը, որը ստացվել է ճառագայթային ադամանդե դանակի կտրվածքներով, կրկնօրինակվել է ճառագայթային լազերային կտրվածքների միջոցով 18 մարդու աչքերում։ Կտրվածքները, որոնք արվել են 193 նմ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման միջոցով, որը արտանետվել է էքսիմեր լազերից, առաջացրել է եղջերաթաղանթի հարթեցում։ Դիօպտրիա։ Ե՛վ եղջերաթաղանթի կտրվածքների խորությունը, և՛ կենտրոնական եղջերաթաղանթի հարթեցման աստիճանը փոխկապակցված են կիրառվող լազերային էներգիայի հետ։ Հիստոպաթոլոգիան բացահայտեց լազերային կտրվածքների զգալի հարթ եզրերը։
Տրոկելը իր գործընկերների՝ Չարլզ Մուններլինի և Թերի Քլաֆեմի հետ միասին հիմնադրել է VISX USA inc.։

### Արտոնագիր

LASIK-ի հետ կապված մի քանի տեխնիկայի համար տրվել են մի շարք արտոնագրեր։ *Rangaswamy Srinivasan*-ը և *James Wynne*-ը արտոնագրային հայտ են ներկայացրել 1986 թվականին ուլտրամանուշակագույն էքսիմերային լազերի վերաբերյալ, որը տրվել է 1988 թվականին։ 1989 թվականին Ղոլամ Ա. Պեյմանը ԱՄՆ արտոնագիր ստացավ եղջերաթաղանթի կորությունը փոփոխելու համար էքսիմեր լազեր օգտագործելու համար։

«Էքսիմեր լազերը կենդանի եղջերաթաղանթի կորությունը փոփոխելու սարքավորում է։ Կենդանի եղջերաթաղանթի վրա հեռացվում է բարակ շերտ՝ թողնելով բաց ներքին մակերես։ Այնուհետև մակերեսը կամ բարակ շերտը ենթարկվում է լազերի ճառագայթմանը նախապես որոշված օրինաչափության երկայնքով՝ ցանկալի հատվածները հեռացնելու համար։ Այնուհետև բարակ շերտը վերականգնվում է մակերեսի վրա։ Մակերևույթի կենտրոնական տարածքի կամ բարակ շերտի հեռացումը եղջերաթաղանթը դարձնում է ավելի քիչ կոր, մինչդեռ մակերեսի կամ շերտի կենտրոնից բաժանված օղակաձև հատվածը հեռացվում է, եղջերաթաղանթը դարձնում է ավելի կոր։ Ցանկալի արդյունքը ստացվում է փոփոխական չափի պտտվող բացվածքի, շարժական հայելիի կամ շարժական օպտիկամանրաթելային մալուխի օգտագործմամբ, որի միջոցով լազերային ճառագայթն ուղղվում է բացված ներքին մակերեսին կամ հեռացվում է բարակ շերտը»։
Այսպես կոչված լայնածավալ *LASIK* և *PRK* տեխնոլոգիաների հետ կապված արտոնագրերը տրվել են ամերիկյան ընկերություններին, ներառյալ *Visx*-ը և *Summit*-ը 1990-1995 թվականներին՝ հիմնվելով IBM-ին (1988 թ.) տրված ԱՄՆ-ի հիմնարար արտոնագրի վրա, որը նշում էր ուլտրամանուշակագույն լազերի օգտագործումը օրգանական հյուսվածքների հեռացման համար։

### Իրականացումը ԱՄՆ-ում

LASIK տեխնիկան ներդրվել է ԱՄՆ-ում՝ այլուր հաջողությամբ կիրառելուց հետո։ Սննդի և դեղերի վարչությունը (FDA) սկսել է էքսիմեր լազերի փորձարկումը 1989 թվականին։ Առաջին ձեռնարկությունը, որը ստացավ FDA-ի թույլտվությունը ֆոտոռեֆրակցիոն կերատեկտոմիայի համար էքսիմեր լազեր օգտագործելու համար Summit Technology-ն էր (հիմնադիր և գործադիր տնօրեն, դոկտոր Դեյվիդ Մյուլլեր)։ 1992 թվականին FDA-ի ղեկավարությամբ հույն ակնաբույժ Իոաննիս Պալիկարիսը LASIK-ին ներկայացրեց VISX տասը կենտրոններ։ 1998 թվականին «Kremer Excimer Laser»-ը, սերիական համարը KEA 940202, ստացավ FDA-ի հաստատումը LASIK-ի կատարման համար։ Այնուհետև Summit Technology-ն առաջին ընկերությունն էր, որը ստացավ FDA-ի թույլտվությունը զանգվածային արտադրության և էքսիմերային լազերների տարածման համար։ Այնուհետև հետևեցին VISX-ը և այլ ընկերություններ։

Էքսիմեր լազեր, որն օգտագործվել է Պալլիկարիսիի առաջին LASIK վիրահատությունների համար
Պալիկարիսը առաջարկել է, որ եղջերաթաղանթի փեղկը կարող է բարձրացվել միկրոկերատոմի միջոցով՝ նախքան էքսիմեր լազերային PRK-ն իրականացնելը։

### Վերջին տարիները

Ըստ ակնաբուժության վերաբերյալ տվյալների աղբյուրի՝ Market Scope-ի, կատարված վիրահատությունների քանակը Միացյալ Նահանգներում անկումային է եղել՝ նվազելով ավելի քան 50 տոկոսով՝ 2007-ին մոտ 1,5 միլիոն վիրահատությունից մինչև 2015-ին 604,000-ի։ *Cornea* ամսագրում կատարված ուսումնասիրությունը որոշեց *LASIK*-ի որոնումների հաճախականությունը Google-ում 2007-ից 2011 թվականներին Այս ժամանակահատվածում LASIK-ի որոնումները նվազել են 40%-ով Միացյալ Նահանգներում։ Այնպիսի երկրներ, ինչպիսիք են Մեծ Բրիտանիան և Հնդկաստանը, նույնպես անկում են գրանցել՝ համապատասխանաբար 22% և 24%։ Կանադան, սակայն, ցույց է տվել LASIK որոնումների աճ 8%-ով։ Հետաքրքրության այս նվազումը կարող է վերագրվել մի քանի գործոնների. ռեֆրակցիոն կատարակտի վիրահատության ի հայտ գալը, 2008թ. տնտեսական անկումը և LASIK-ի վերաբերյալ FDA-ի 2008թ. մամուլի հաղորդագրության անբարենպաստ լուսաբանումը։

Արդյունավետություն
------------------

2006 թվականին Մեծ Բրիտանիայի Առողջապահության Ազգային Ծառայության, Առողջապահության և Կլինիկական Գերազանցության Ազգային Ինստիտուտը (NICE) դիտարկեց լազերային վիրահատության արդյունավետության և հնարավոր ռիսկերի ապացույցները՝ նշելով, որ «ներկայիս ապացույցները ցույց են տալիս, որ ֆոտոռեֆրակցիոն (լազերային) վիրահատությունը ռեֆրակցիոն սխալների շտկման համար անվտանգ և արդյունավետ է համապատասխան ընտրված հիվանդների համար։ Բժիշկները, ովքեր իրականացնում են ֆոտոռեֆրակցիոն (լազերային) վիրահատություն ռեֆրակցիոն սխալների շտկման համար, պետք է ապահովեն, որ հիվանդները հասկանան ընթացակարգի առավելություններն ու հնարավոր ռիսկերը, տեսողական նոր խանգարումների, եղջերաթաղանթի վարակի և բարդությունների զարգացում։ Այս ռիսկերը պետք է կշռվեն ակնոցներ կամ կոնտակտային ոսպնյակներ կրելու հետ։ FDA-ն հաղորդում է «Ռեֆրակցիոն պրոցեդուրաների անվտանգությունն ու արդյունավետությունը որոշ հիվանդություններ ունեցող հիվանդների մոտ որոշված չէ»։

### Գոհունակություն

LASIK վիրաբուժության հարցումները ցույց են տալիս, որ հիվանդների բավարարվածության մակարդակը 92-ից 98 տոկոս է։ 2008 թվականի մարտին Կատարակտի և ռեֆրակտիվ վիրաբուժության ամերիկյան միությունը հրապարակեց հիվանդների բավարարվածության մետավերլուծություն՝ ավելի քան 3000 գրախոսվող հոդվածներից և միջազգային կլինիկական ամսագրերից։ 1988-ից 2008 թվականներին անցկացված գրականության համակարգված վերանայման տվյալները, որոնք բաղկացած էին 309 գրախոսվող հոդվածներից «պատշաճ անցկացված, լավ մշակված, պատահականացված կլինիկական փորձարկումների» մասին, ցույց տվեցին 95,4 տոկոս հիվանդների բավարարվածության մակարդակ LASIK-ով վիրահատվածների շրջանում։

LASIK վիրաբուժության հարցումները ցույց են տալիս, որ հիվանդների բավարարվածության մակարդակը 92-ից 98 տոկոս է։ 2008 թվականի մարտին Կատարակտի և ռեֆրակտիվ վիրաբուժության ամերիկյան միությունը հրապարակեց հիվանդների բավարարվածության մետավերլուծություն՝ ավելի քան 3000 գրախոսվող հոդվածներով միջազգային կլինիկական ամսագրերից։ 1988-ից 2008 թվականներին անցկացված գրականության համակարգված վերանայման տվյալները, որոնք բաղկացած էին 309 գրախոսվող հոդվածներից «պատշաճ անցկացված, լավ մշակված, պատահականացված կլինիկական փորձարկումների» մասին, ցույց տվեցին 95,4 տոկոս հիվանդների բավարարվածության մակարդակ LASIK-ով հիվանդների շրջանում։

### Դժգոհություն

LASIK վիրաբուժական պրոցեդուրաներից վատ արդյունքներ ունեցող որոշ մարդիկ նշում են, որ կյանքի որակը զգալիորեն նվազել է վիրահատության հետ կապված տեսողության խնդիրների կամ ցավի պատճառով։ Հիվանդների մի փոքր տոկոսին կարող է անհրաժեշտ լինել հետագա վիրահատություն, քանի որ նրանց վիճակը չափից ավելի ցածր է շտկված։ Որոշ հիվանդներ նույնիսկ բուժումից հետո պետք է կրեն կոնտակտային ոսպնյակներ կամ ակնոցներ։

LASIK-ով հիվանդների դժգոհության ամենատարածված պատճառը աչքի քրոնիկ չորությունն է։ Անկախ հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ հիվանդների 95%-ի մոտ նկատվում է չոր աչք առաջին հետվիրահատական շրջանում։ Այս թիվը մեկ ամսից հետո հասել է մինչև 60%-ի։ Հիվանդների ճնշող մեծամասնության մոտ ախտանշանները սկսում են բարելավվել վիրահատությունից հետո 6-12 ամիսների ընթացքում։ Այնուամենայնիվ, LASIK-ից հետո երրորդական ակնաբուժական խնամքի կենտրոններ ուղղորդումների 30%-ը պայմանավորված է աչքի քրոնիկ չորությամբ։

Մորիս Վաքսլերը՝ FDA-ի նախկին պաշտոնյան, ով ներգրավված էր LASIK-ի հաստատման մեջ, հետագայում քննադատեց դրա լայն կիրառումը 2010 թվականին Վաքսլերը հանդես եկավ լրատվամիջոցներով և հայտարարեց, որ ընթացակարգը 50%-ից ավելի ձախողման տոկոս է ունեցել։ FDA-ն պատասխանել է, որ Վաքսլերի տեղեկատվությունը «լցված է կեղծ հայտարարություններով, սխալ մեջբերումներով» և «արդյունքների սխալ բնութագրմամբ»։

2016 թվականի JAMA-ի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ LASIK-ից առաջացած բարդությունների տարածվածությունն ավելի բարձր է, քան նշված է, և ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ շատ հիվանդներ ունենում են տարբեր տեսողական խանգարումներ։ JAMA-ի հետազոտության մասնակիցների 43 տոկոսը (հրատարակված 2017 թվականին) հայտնել է նոր տեսողական ախտանիշներ, որոնք նախկինում չեն ունեցել։

### Պրեսբիոպիա

ԼԱՍԻԿ-ի մի տեսակ, որը հայտնի է որպես presbyLasik, կարող է օգտագործվել պրեսբիոպիաում։ Արդյունքները, սակայն, ավելի փոփոխական են, և որոշ մարդկանց մոտ տեսողության սրության նվազում է նկատվում։

Ռիսկերը
-------

### Ավելի բարձր կարգի շեղումներ

Ավելի բարձր կարգի շեղումները տեսողական խնդիրներ են, որոնք պահանջում են հատուկ թեստավորում ախտորոշման համար և չեն շտկվում սովորական ակնոցներով (ակնոցներով)։ Այս շեղումները ներառում են «աստղային պայթյուններ», «ուրվականներ», «հալոսներ» և այլն։ Որոշ հիվանդներ նկարագրում են այս ախտանշանները հետվիրահատական շրջանում և դրանք կապում են LASIK տեխնիկայի հետ, ներառյալ փեղկի ձևավորումը և հյուսվածքի հեռացումը։ Բբի չափի և շեղումների միջև կապ կա։

Մյուսներն առաջարկում են, որ ավելի բարձր կարգի շեղումները առկա են նախավիրահատական շրջանում։ Դրանք կարող են չափվել միկրոմետրերով (մկմ), մինչդեռ FDA- ի կողմից հաստատված ամենափոքր լազերային ճառագայթի չափը մոտ 1000 անգամ ավելի մեծ է՝ 0,65մմ։ *In situ keratomileusis*-ը, որն իրականացվում է ավելի ուշ տարիքում, մեծացնում է եղջերաթաղանթի ավելի բարձր կարգի շեղումների հաճախականությունը։ Այս գործոնները ցույց են տալիս LASIK բուժման համար հիվանդի զգույշ ընտրության կարևորությունը։

Ենթակոնյուկտիվային արյունազեղումը սովորական և աննշան հետվիրահատական բարդություն է:
### Չոր աչքեր

Հիվանդների 95%-ը նշում է չոր աչքի ախտանիշները LASIK-ից հետո։ Չնայած այն սովորաբար ժամանակավոր է, այն կարող է բարդանալ քրոնիկ և ծանր չոր աչքի համախտանիշի։ Կյանքի որակի վրա կարող է խիստ ազդել չոր աչքի համախտանիշը։

Չոր աչքի առաջացման հիմքում ընկած պայմանները, ինչպիսին է Շյոգրենի համախտանիշը, համարվում են Լասիկի հակացուցումներ։

Բուժումը ներառում է արհեստական արցունքներ, դեղատոմսով արցունքներ և պունկտային խցանումներ։ Պունկտալ խցանումն իրականացվում է արցունքաբեր ծորանում կոլագենի կամ սիլիկոնային խցան դնելով, որով սովորաբար արտահոսում է հեղուկը աչքից։ Որոշ հիվանդներ բողոքում են չոր աչքի շարունակվող ախտանիշներից՝ չնայած նման բուժումներին, և ախտանշանները կարող են մշտական լինել։

### Հալյուցինացիաներ

LASIK-ից հետո որոշ հիվանդներ գիշերը պայծառ լույսերի շուրջ տեսնում են լուսապսակներ և աստղային պայթյուններ։ Գիշերը բիբը կարող է լայնանալ և ավելի մեծ լինել, քան վիրահատական միջամտության փեղկը, որը տանում է դեպի ստրոմալ փոփոխությունների, որն էլ առաջացնում է լույսի տեսողական աղավաղում, որը չի առաջանում օրվա ընթացքում, երբ բիբը նեղացած է։ Աչքերը կարող են նախօրոք հետազոտվել մեծ բբի համար և գնահատել այս ախտանիշի վտանգը։

LASIK-ի հետևանքով առաջացած բարդությունները դասակարգվել են որպես բարդություններ, որոնք առաջանում են նախավիրահատական վաղ հետվիրահատական կամ ուշ հետվիրահատական ժամանակներում։

### Այլ բարդություններ

* Փեղկի բարդություններ – Փեղկի բարդությունների հաճախականությունը կազմում է մոտ 0,244%։ Շերտավոր բարդությունները (ինչպիսիք են փեղկերի տեղաշարժը կամ ծալքերը, որոնք պահանջում են վերադիրքավորում, ցրված շերտավոր կերատիտ և էպիթելի ներաճում) հաճախ են եղջերաթաղանթի վիրահատությունների ժամանակ, բայց հազվադեպ են հանգեցնում տեսողության սրության մշտական կորստի։ Այս միկրոկերատոմի հետ կապված բարդությունների հաճախականությունը նվազում է բժշկի փորձառության ավելացման հետ մեկտեղ։
* Սայթաքած փեղկ – եղջերաթաղանթի փեղկ է, որն անջատվում է եղջերաթաղանթի մնացած հատվածից։ Դրա հավանականությունը մեծ է վիրահատությունից անմիջապես հետո, ուստի հիվանդներին սովորաբար խորհուրդ է տրվում գնալ տուն և քնել, որպեսզի փեղկը կպչի և բուժվի։ Հիվանդներին սովորաբար տրվում են քնի ակնոցներ կամ աչքերի վահաններ, որոնք պետք է կրեն մի քանի գիշեր, որպեսզի քնած փեղկերը չտեղաշարժվեն։ Վիրահատության կարճ ժամանակահատվածը կարող է նվազեցնել այս բարդության հավանականությունը, քանի որ փեղկի չորացման համար ավելի քիչ ժամանակ է հարկավոր։
* Փեղկի ինտերֆեյսի մասնիկներ – հայտնաբերված է, որի կլինիկական նշանակությունը պարզված չէ։ Տարբեր չափերի և արտացոլման մասնիկներ կլինիկորեն տեսանելի են ճեղքող լամպի կենսամանրադիտակի միջոցով հետազոտված աչքերի մոտ 38,7%-ում և կոնֆոկալ մանրադիտակով հետազոտված աչքերի 100%-ում։
* Ցրված շերտավոր կերատիտ – բորբոքային պրոցես, որը ներառում է լեյկոցիտների կուտակում LASIK եղջերաթաղանթի և դրա տակ գտնվող ստրոմայի միջև։ Այն հայտնի է խոսակցական որպես «Sands of Sahara syndrome», քանի որ ճեղքող լամպի հետազոտության ժամանակ բորբոքային ինֆիլտրատը նման է ավազի ալիքներին։ USAeyes կազմակերպությունը հաղորդում է LASIK-ից հետո 2,3% դեպք։ Այն առավել հաճախ բուժվում է աչքի ստերոիդային կաթիլներով։ Երբեմն անհրաժեշտ է լինում, որ ակնաբույժը բարձրացնի փեղկը և ձեռքով հեռացնի կուտակված բջիջները։
* Վարակ – բուժմանը արձագանքող վարակի հաճախականությունը գնահատվել է 0,04%։
* Հետ-LASIK եղջերաթաղանթի էկտազիա – պայման, երբ եղջերաթաղանթը LASIK-ից հետո փոփոխական ժամանակ սկսում է առաջ ուռչել՝ առաջացնելով անկանոն աստիգմատիզմ, վիճակը նման է կերատոկոնուսին։
* Սուբկոնյուկտիվային արյունահոսություն – Զեկույցը ցույց է տալիս, որ ենթակոնյուկտիվային արյունահոսության հաճախականությունը գնահատվել է 10,5%։
* Եղջերաթաղանթի սպիացում – կամ եղջերաթաղանթի ձևի հետ կապված մշտական խնդիրներ, ինչը անհնար է դարձնում կոնտակտային ոսպնյակներ կրելը։
* Էպիթելի ներաճում – գնահատվել է 0,01%։
* Տրավմատիկ փեղկերի տեղաշարժեր – ԼԱՍԻԿ-ից մինչև տասներեք տարի անց արձանագրվել են ուշ տրավմատիկ տեղահանումների դեպքեր։
* Ցանցաթաղանթի անջատում գնահատվում է 0,36 տոկոս։
* Խորիոդային նեովասկուլյարիզացիա ՝ գնահատվում է 0,33 տոկոս։
* Ուվեիտ- գնահատվում է 0,18 տոկոս։
* Ալպինիստների մոտ հանդիպող բարդություններ – Թեև ԼԱԶԻԿ-ից հետո եղջերաթաղանթը սովորաբար ավելի բարակ է, ստրոմայի մի մասի հեռացման պատճառով ռեֆրակցիոն վիրաբույժները ձգտում են պահպանել առավելագույն հաստությունը՝ խուսափելու համար եղջերաթաղանթի կառուցվածքային թուլացումից։ Ավելի բարձր բարձրություններում մթնոլորտային ճնշման նվազումը չի ցուցադրվել որպես ծայրահեղ վտանգավոր LASIK-ով հիվանդների աչքերի համար։ Այնուամենայնիվ, որոշ լեռնագնացներ զգացել են կարճատես տեղաշարժ ծայրահեղ բարձրությունների վրա։
* Ուշ հետվիրահատական բարդություններ – Երկարատև բարդությունների հավանականության վերաբերյալ մեծ քանակությամբ ապացույցներ դեռևս հաստատված չեն և կարող են փոխվել վիրաբույժի փորձի, գործիքների և տեխնիկայի առաջընթացի շնորհիվ։
* Հնարավոր տեսողության կորուստը կարող է առաջանալ վիրահատությունից մեկ տարի անց՝ անկախ ակնոցների օգտագործումից։
* Աչքի նյարդային ցավ (եղջերաթաղանթի նեվրալգիա) – հազվադեպ։

### FDA-ի դիրքորոշումը

2009 թվականի հոկտեմբերին FDA-ն, Աչքի ազգային ինստիտուտը (NEI) և Պաշտպանության դեպարտամենտը (DoD) սկսեցին LASIK-ի կյանքի որակի համագործակցության նախագիծը (LQOLCP)՝ օգնելու ավելի լավ հասկանալ լուրջ խնդիրների հնարավոր ռիսկը, որոնք կարող են առաջանալ LASIK-ից, ի պատասխան LASIK աչքի լազերային վիրահատությունից հետո հիվանդների կողմից առաջացած խնդիրների մասին տարածված զեկույցների։ Այս նախագիծը ուսումնասիրել է հիվանդների կողմից ներկայացված արդյունքները LASIK-ով (PROWL): Ծրագիրը բաղկացած էր երեք փուլից՝ փուլ I (փորձնական), փուլ II (PROWL-1) և փուլ III (PROWL-2): Վերջին երկու փուլերն ավարտվել են 2014թ.

LASIK-ի կյանքի որակի ուսումնասիրության արդյունքները հրապարակվել են 2014 թվականի հոկտեմբերին։

FDA-ի ակնաբուժական սարքերի բաժնի տնօրենը LASIK հետազոտության մասին ասել է. «Հաշվի առնելով տարեկան LASIK ենթարկվող հիվանդների մեծ թիվը, հիվանդների զգալի թվի մոտ կարող են առաջանալ դժգոհություն և հաշմանդամության ախտանիշներ»։ Նաև 2014-ին FDA-ն հրապարակեց հոդված, որտեղ ընդգծվում էր ռիսկերը և գործոնների ու պայմանների ցանկը, որոնք անհատները պետք է հաշվի առնեն ռեֆրակցիոն վիրահատության համար բժիշկ ընտրելիս։

### Հակացուցումներ

Ոչ բոլորը կարող են ստանալ LASIK: Ծանր կերատոկոնուսը կամ բարակ եղջերաթաղանթները կարող են որակազրկել հիվանդներին LASIK-ից, թեև այլ պրոցեդուրաները կարող են լինել կենսունակ տարբերակներ։ Նրանք, ովքեր ունեն Ֆուկսի եղջերաթաղանթի էնդոթելիային դիստրոֆիա, եղջերաթաղանթի էպիթելային թաղանթի դիստրոֆիա, ցանցաթաղանթի արցունքներ, աուտոիմուն հիվանդություններ, աչքերի ուժեղ չորություն և նշանակալի բլեֆարիտ, պետք է բուժվեն՝ նախքան ԼԱՍԻԿ-ի քննարկումը։ Հղի կամ կերակրող կանայք հիմնականում չեն կարող անցնել LASIK:

Մեծ բբեր ունեցող մարդիկ (օրինակ՝ դեղեր ընդունելու պատճառով կամ ավելի երիտասարդ տարիքային խմբում) կարող են հատկապես հակված լինել այնպիսի ախտանիշների, ինչպիսիք են աստղային պայթյունները և ուրվականների պատկերները (կրկնակի տեսողություն) վիրահատությունից հետո։ Քանի որ լազերը կարող է աշխատել միայն եղջերաթաղանթի ներքին հատվածի վրա, արտաքին եզրը մնում է անփոփոխ։ Աղոտ լուսավորության դեպքում հիվանդի բբերը լայնանում են և կարող են հակված լինել օպտիկական շեղումների՝ երկու շրջանների բեկումային ասինխրոնիայի պատճառով մուտքային լույսի նկատմամբ։

### Փորձարարական տեխնիկա

* «պարզ» ԼԱՍԻԿ՝ ԼԱՍԵԿ, Էպի-ԼԱՍԻԿ,
* առաջադեմ ներակնային ոսպնյակներ,
* Ֆեմտովայրկյան լազերային ներստրոմալ տեսողության ուղղում. օգտագործելով ամբողջ ֆեմտովայրկյան շտկում, օրինակ՝ ֆեմտովայրկյան ոսպնյակի հեռացում, FLIVC կամ IntraCOR),
* Keraflex՝ ջերմաքիմիական լուծույթ, որը ստացել է CE նշան՝ բեկման ուղղման համար և գտնվում է եվրոպական կլինիկական փորձարկումներում կարճատեսության և կերատոկոնուսի շտկման համար։
* Technolas FEMTEC լազեր՝ պրեսբիոպիայի համար առանց կտրվածքի IntraCOR աբլյացիայի համար, կարճատեսության և այլ պայմանների համար շարունակվող փորձարկումներով։
* LASIK-ը IntraLase ֆեմտովայրկյանական լազերով. կարճատեսության շտկման համար միկրոկերատոմներով LASIK-ի հետ համեմատած վաղ փորձարկումները ցույց են տալիս, որ անվտանգության կամ արդյունավետության էական տարբերություններ չկան։ Այնուամենայնիվ, ֆեմտովայրկյան լազերը կանխատեսելիության պոտենցիալ առավելություն ունի, թեև այս բացահայտումը նշանակալի չէր։

Համեմատություն ֆոտոռեֆրակցիոն կերատեկտոմիայի հետ
------------------------------------------------

Համակարգված վերանայումը, որը համեմատում էր PRK-ն և LASIK-ը, եզրակացրեց, որ LASIK-ն ունի վերականգնման ավելի կարճ ժամանակ և ավելի քիչ ցավ։ Երկու վիրահատակն տարբերակներն էլ մեկ տարի հետո ունենում են նմանատիպ արդյունքներ։

2017-ի համակարգված վերանայումը հայտնաբերել է անորոշություն տեսողության սրության մեջ, սակայն պարզվել է, որ մեկ ուսումնասիրության ժամանակ նրանք, ովքեր ստացել են PRK, ավելի քիչ հավանական է, որ հասնեն ռեֆրակցիոն սխալի և ավելի քիչ հավանական է, որ ունենան ավելորդ ուղղում, քան LASIK-ի համեմատ։

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. ↑  «Phakic intraocular lenses». *Survey of Ophthalmology*. **50** (6): 549–87. Nov–Dec 2005. doi:10.1016/j.survophthal.2005.08.011. PMID 16263370.
2. ↑  «Comparison of implantable contact lens and laser assisted in situ keratomileusis for moderate to high myopia». *Cornea*. **22** (4): 324–31. 2003 թ․ մայիս. doi:10.1097/00003226-200305000-00009. PMID 12792475.
3. 1 2 3  Rabin, Roni Caryn (2018 թ․ հունիսի 11). «Lasik's Risks Are Coming Into Sharper Focus – Some patients who undergo the eye surgery report a variety of side effects. They may persist for years, studies show». *The New York Times*. Վերցված է 2018 թ․ հունիսի 11-ին.
4. ↑  Lindfield, Dan; Poole, Tom. «Nd:YAG Treatment of Epithelial Ingrowth». Cataract and Refractive Surgery Today. Վերցված է 2013 թ․ սեպտեմբերի 12-ին.
5. ↑  Stodola, Ellen (2016 թ․ ապրիլի 1). «LASIK worldwide». *EyeWorld.org*. Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ հունիսի 12-ին. Վերցված է 2018 թ․ հունիսի 12-ին.
6. ↑  «A Look at LASIK Past, Present and Future». EyeNet Magazine. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հուլիսի 31-ին. Վերցված է 2013 թ․ սեպտեմբերի 12-ին.
7. 1 2  «Macroeconomic landscape of refractive surgery in the United States». *Current Opinion in Ophthalmology*. **26** (4): 249–54. 2015 թ․ հուլիս. doi:10.1097/ICU.0000000000000159. PMID 26058020.
8. ↑  «US FDA/CDRH: LASIK – What are the risks and how can I find the right doctor for me?». *Fda.gov*. 2014 թ․ հունիսի 9. Վերցված է 2016 թ․ դեկտեմբերի 23-ին.
9. ↑  «Am I a Candidate For LASIK Surgery? TLC Laser Eye Centers». *Tlcvision.com*. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 20-ին.
10. ↑  «Laser-assisted in-situ keratomileusis (LASIK) versus photorefractive keratectomy (PRK) for myopia». *The Cochrane Database of Systematic Reviews*. **1** (1): CD005135. 2013 թ․ հունվար. doi:10.1002/14651858.CD005135.pub3. PMID 23440799. «There was evidence that LASIK gives a faster visual recovery than PRK and is a less painful technique. Results at one year after surgery were comparable: most analyses favoured LASIK but they were not statistically significant.»
11. ↑  «Patent: ultraviolet solid state laser». *Freepatentsonline.com*. Վերցված է 2011 թ․ դեկտեմբերի 10-ին.
12. ↑  Azar, Dimitri T.; Gatinel, Damien (2007). *Refractive surgery* (2nd ed.). Philadelphia: Mosby Elsevier. ISBN 978-0-323-03599-6.
13. ↑  «Nidek EC-5000 Excimer Laser System – P970053/S011». Food and Drug Administration. 2013 թ․ հոկտեմբերի 13. Վերցված է 2016 թ․ մայիսի 1-ին.
14. ↑  Stulting, Doyle (2014 թ․ ապրիլի 28). «Topography-guided LASIK: A paradigm shift in refractive laser treatment» (PDF). EyeWorld Daily News. Վերցված է 2016 թ․ մայիսի 1-ին.
15. ↑  «Refractive keratoplasty: keratophakia and keratomileusis». *Transactions of the American Ophthalmological Society*. **76**: 329–39. 1978. PMC 1311630. PMID 382579.
16. ↑  «Prize for the Industrial Application of Physics Winner – American Institute of Physics». *Aip.org*. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ սեպտեմբերի 28-ին. Վերցված է 2011 թ․ դեկտեմբերի 10-ին.
17. ↑  «James Wynne». *laserfest.org*. Արխիվացված է օրիգինալից 2023-02-05-ին. Վերցված է 2021 թ․ դեկտեմբերի 30-ին.
18. ↑  «Excimer laser radial keratotomy». *Ophthalmology*. **92** (2): 206–8. 1985 թ․ փետրվար. doi:10.1016/s0161-6420(85)34052-6. PMID 3982798.
19. ↑  «VISX - World Leader in Laser Vision Correction Technology used for Conventional LASIK, Wavefront Guided LASIK, PRK, LASEK, and PTK Procedures». Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ հոկտեմբերի 19-ին. Վերցված է 2019 թ․ հունվարի 25-ին.
20. ↑  «Excimer laser ablation in a human eye. Case report». *Archives of Ophthalmology*. **107** (5): 641–2. 1989 թ․ մայիս. doi:10.1001/archopht.1989.01070010659013. PMID 2719572.
21. 1 2 3  US4784135, Samuel E. Blum, Rangaswamy Srinivasan, James J. Wynne, "Far ultraviolet surgical and dental procedures", issued 1988-11-15
22. ↑  US4840175, Gholam A. Peyman, "Method for modifying corneal curvature", issued 1988-6-20
23. ↑  «FDA-Approved Lasers for PRK and Other Refractive Surgeries». *Fda.gov*. Վերցված է 2011 թ․ դեկտեմբերի 10-ին.
24. 1 2  «List of FDA-Approved Lasers for LASIK». *Fda.gov*. Վերցված է 2011 թ․ դեկտեմբերի 10-ին.
25. ↑  Schoenberg, Nara (2016 թ․ մայիսի 23). «Lasik surgery falling out of favor with patients». *Chicago Tribune*.
26. 1 2 3 4  «Gauging interest of the general public in laser-assisted in situ keratomileusis eye surgery». *Cornea*. **32** (7): 1015–8. 2013 թ․ հուլիս. doi:10.1097/ICO.0b013e318283c85a. PMC 3679260. PMID 23538615.
27. ↑  «Photorefractive (laser) surgery for the correction of refractive errors» (pdf). National Health Service. 2006 թ․ մարտ.
28. ↑  «LASIK – When is LASIK not for me?». *FDA*. 2018 թ․ նոյեմբերի 3. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 20-ին.
29. 1 2  «[Lasik, PRK and quality of vision: a study of prognostic factors and a satisfaction survey]». *Journal Français d'Ophtalmologie* (ֆրանսերեն). **27** (7): 755–64. 2004 թ․ սեպտեմբեր. doi:10.1016/S0181-5512(04)96210-9. PMID 15499272.
30. 1 2  «Patient satisfaction and visual symptoms after laser in situ keratomileusis». *Ophthalmology*. **110** (7): 1371–8. 2003 թ․ հուլիս. doi:10.1016/S0161-6420(03)00455-X. PMID 12867394.
31. 1 2  «Functional, psychological, and satisfaction outcomes of laser in situ keratomileusis for high myopia». *Journal of Cataract and Refractive Surgery*. **26** (4): 497–509. 2000 թ․ ապրիլ. doi:10.1016/S0886-3350(00)00312-6. PMID 10771222.
32. 1 2  «LASIK world literature review: quality of life and patient satisfaction». *Ophthalmology*. **116** (4): 691–701. 2009 թ․ ապրիլ. doi:10.1016/j.ophtha.2008.12.037. PMID 19344821.
33. ↑  «Post-LASIK dry eye». *Expert Review of Ophthalmology*. **6** (5): 575–582. 2011 թ․ հոկտեմբեր. doi:10.1586/eop.11.56. PMC 3235707. PMID 22174730.
34. ↑  «Referrals to the Wills Eye Institute Cornea Service after laser in situ keratomileusis: reasons for patient dissatisfaction». *Journal of Cataract and Refractive Surgery*. **34** (1): 32–9. 2008 թ․ հունվար. doi:10.1016/j.jcrs.2007.08.028. PMID 18165078.
35. ↑  «Survey of complications and recommendations for management in dissatisfied patients seeking a consultation after refractive surgery». *Journal of Cataract and Refractive Surgery*. **30** (9): 1867–74. 2004 թ․ սեպտեմբեր. doi:10.1016/j.jcrs.2004.01.020. PMID 15342048.
36. ↑  Rodemich, Karen (2010). «Former FDA official warns of LASIK risks: the man who OK'd LASIK now warns of an "epidemic" of eye problems». *Review of Optometry*. **147** (10): 4.
37. ↑  «PresbyLASIK approach for the correction of presbyopia». *Current Opinion in Ophthalmology*. **26** (4): 265–72. 2015 թ․ հուլիս. doi:10.1097/icu.0000000000000162. PMID 26058023.
38. ↑  «Risk factors for night vision complaints after LASIK for myopia». *Ophthalmology*. **111** (1): 3–10. 2004 թ․ հունվար. doi:10.1016/j.ophtha.2003.09.022. PMID 14711706.
39. ↑  «Ocular aberrations after wavefront optimized LASIK for myopia». *Indian Journal of Ophthalmology*. **58** (4): 307–12. Jul–Aug 2010. doi:10.4103/0301-4738.64139. PMC 2907032. PMID 20534921.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ չպիտակված ազատ DOI (link)
40. ↑  "Individual Risk Factors of Halos, Loss of Contrast Sensitivity, Glare and Starbursts after LASIK." operationauge.com
41. ↑  «Ocular higher-order aberrations and contrast sensitivity after conventional laser in situ keratomileusis». *Investigative Ophthalmology & Visual Science*. **45** (11): 3986–90. 2004 թ․ նոյեմբեր. doi:10.1167/iovs.04-0629. PMID 15505046.
42. ↑  «Higher order wavefront aberrations of cornea and magnitude of refractive correction in laser in situ keratomileusis». *Ophthalmology*. **109** (6): 1154–8. 2002 թ․ հունիս. doi:10.1016/S0161-6420(02)01028-X. PMID 12045059.
43. 1 2  «Laser eye surgery». NHS Choices. 2012 թ․ մարտի 5. Վերցված է 2013 թ․ հոկտեմբերի 26-ին.
44. ↑  «LASIK – What are the risks and how can I find the right doctor for me?». Food and Drug Administration. 2011 թ․ սեպտեմբերի 12. Վերցված է 2013 թ․ հոկտեմբերի 26-ին.
45. ↑  «Laser in situ keratomileusis in patients with collagen vascular disease: a review of the literature». *Clinical Ophthalmology*. **6**: 1827–37. 2012. doi:10.2147/OPTH.S36690. PMC 3497460. PMID 23152662.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ չպիտակված ազատ DOI (link)
46. ↑  «LASIK». *Fda.gov*. 2018 թ․ օգոստոսի 8. Վերցված է 2022 թ․ հուլիսի 17-ին.
47. ↑  Majmudar, PA. "LASIK Complications." Արխիվացված 2006-03-11 Wayback Machine *Focal Points: Clinical Modules for Ophthalmologists.* American Academy of Ophthalmology. September, 2004. Error in Webarchive template: Empty url.
48. ↑  «Incidence of complications during flap creation in LASIK using the NIDEK MK-2000 microkeratome in 26,600 cases». *Journal of Refractive Surgery*. **21** (5 Suppl): S655-7. 2005. doi:10.3928/1081-597X-20050902-20. PMID 16212299.
49. ↑  «Eye Surgery Education Council». *Lasikinstitute.org*. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ սեպտեմբերի 28-ին. Վերցված է 2011 թ․ դեկտեմբերի 10-ին.
50. ↑  «Microkeratome complications of laser in situ keratomileusis». *Ophthalmology*. **107** (5): 920–4. 2000 թ․ մայիս. doi:10.1016/S0161-6420(00)00004-X. PMID 10811084.
51. 1 2  «Corneal stromal changes induced by myopic LASIK». *Investigative Ophthalmology & Visual Science*. **41** (2): 369–76. 2000 թ․ փետրվար. PMID 10670464.
52. 1 2 3 4  «Efficacy and safety of LASIK in 10,052 eyes of 5081 myopic Chinese patients». *Journal of Refractive Surgery*. **21** (5 Suppl): S633-5. 2005. doi:10.3928/1081-597X-20050902-15. PMID 16212294.
53. ↑  «Ectasia After LASIK». American Academy of Ophthalmology.
54. ↑  «Traumatic corneal flap avulsion and loss 13 years after LASIK». *Saudi Journal of Ophthalmology*. **33** (2): 172–176. April–June 2019. doi:10.1016/j.sjopt.2018.08.001. PMC 6664271. PMID 31384163.
55. 1 2  «Incidence of retinal disease following refractive surgery in 9,239 eyes». *Journal of Refractive Surgery*. **19** (5): 534–47. 2003. doi:10.3928/1081-597X-20030901-08. PMID 14518742.
56. ↑  «Anterior uveitis after laser in situ keratomileusis». *Journal of Cataract and Refractive Surgery*. **28** (10): 1793–8. 2002 թ․ հոկտեմբեր. doi:10.1016/S0886-3350(02)01364-0. PMID 12388030.
57. ↑  «Effect of high-altitude exposure on myopic laser in situ keratomileusis». *Journal of Cataract and Refractive Surgery*. **27** (12): 1937–41. 2001 թ․ դեկտեմբեր. doi:10.1016/S0886-3350(01)01074-4. PMID 11738908.
58. ↑  «The ascent of Mount Everest following laser in situ keratomileusis». *Journal of Refractive Surgery*. **19** (1): 48–51. 2003. doi:10.3928/1081-597X-20030101-10. PMID 12553606.
59. ↑  «[Correction and induction of high-order aberrations after standard and wavefront-guided LASIK and their influence on the postoperative contrast sensitivity]». *Klinische Monatsblätter für Augenheilkunde* (գերմաներեն). **223** (3): 217–24. 2006 թ․ մարտ. doi:10.1055/s-2005-858864. PMID 16552654.
60. ↑  «Wavefront-guided versus standard LASIK enhancement for residual refractive errors». *Ophthalmology*. **113** (2): 191–7. 2006 թ․ փետրվար. doi:10.1016/j.ophtha.2005.10.004. PMID 16378639.
61. ↑  «Conventional vs wavefront-guided LASIK using the LADARVision4000 excimer laser». *Journal of Refractive Surgery*. **21** (6): S786-91. 2005. doi:10.3928/1081-597X-20051101-28. PMID 16329381.
62. ↑  Health, Center for Devices and Radiological (2018 թ․ նոյեմբերի 3). «LASIK – What are the risks and how can I find the right doctor for me?». *FDA*. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 20-ին.
63. ↑  «LASIK laser eye surgery». *Webmd.boots.com* (բրիտանական անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ մայիսի 15-ին. Վերցված է 2016 թ․ մայիսի 6-ին.
64. 1 2  «LASIK Quality of Life Collaboration Project». U.S. Food and Drug Administration. Վերցված է 2014 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
65. ↑  «Latest on FDA's LASIK Program». U.S. Food and Drug Administration. 2019 թ․ ապրիլի 26.
66. ↑  Eydelman, Malvina B. *LASIK Quality of Life Collaboration Project (LQOLCP)* (PDF), U.S. Food and Drug Administration
67. ↑  LASIK Quality of Life Collaboration Project: Study Results Presented at the Refractive Surgery Subspecialty Day of the American Academy of Ophthalmology (AAO) on October 17, 2014 (PDF – 1.8MB)
68. ↑  «What are the risks and how can I find the right doctor for me?». U.S. Food and Drug Administration. Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 3-ին.
69. ↑  «LASIK for Myopia and Astigmatism: Safety and Efficacy – EyeWiki». *eyewiki.aao.org*. Վերցված է 2019 թ․ օգոստոսի 6-ին.
70. ↑  Health, Center for Devices and Radiological (2018 թ․ նոյեմբերի 3). «When is LASIK not for me?». *FDA* (անգլերեն).
71. ↑  «You are being redirected...» (PDF). *Avedro.com*. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2013 թ․ նոյեմբերի 4-ին. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 20-ին.
72. ↑  «CRSTodayEurope.com > May 2010 > Industry interview: Aiming to change the face of refractive surgery—again». *Bmctoday.net*. 2010 թ․ ապրիլի 16. Արխիվացված է օրիգինալից 2011-08-18-ին. Վերցված է 2011 թ․ դեկտեմբերի 10-ին.
73. ↑  «IntraCOR for presbyopia» (PDF). *2010pv.com*. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2011 թ․ սեպտեմբերի 2-ին. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 20-ին.
74. ↑  «IntraCOR for myopia» (PDF). *2010pv.com*. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2011 թ․ սեպտեմբերի 2-ին. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 20-ին.
75. ↑  «IntraLase femtosecond laser vs mechanical microkeratomes in LASIK for myopia: a systematic review and meta-analysis» (PDF). *Journal of Refractive Surgery*. **28** (1): 15–24. 2012 թ․ հունվար. doi:10.3928/1081597x-20111228-02. PMID 22233436. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2022 թ․ հունվարի 7-ին. Վերցված է 2024 թ․ հունվարի 22-ին.
76. 1 2  «Laser-assisted in-situ keratomileusis (LASIK) versus photorefractive keratectomy (PRK) for myopia». *The Cochrane Database of Systematic Reviews*. **1** (1): CD005135. 2013 թ․ հունվար. doi:10.1002/14651858.CD005135.pub3. PMID 23440799.
77. ↑  «Laser-assisted subepithelial keratectomy (LASEK) versus laser-assisted in-situ keratomileusis (LASIK) for correcting myopia». *The Cochrane Database of Systematic Reviews*. **2017** (2): CD011080. 2017 թ․ փետրվար. doi:10.1002/14651858.CD011080.pub2. PMC 5408355. PMID 28197998.