**Դոնատո Ֆրանցիսկո Մատերա** (անգլ.՝ Donato Francisco Mattera, նոյեմբերի 30, 1934(1934-11-30), Յոհաննեսբուրգ, Տրանսվաալ, Հարավաֆրիկյան Միություն - հուլիսի 18, 2022(2022-07-18), Յոհաննեսբուրգ, ՀԱՀ), առավել հայտնի է որպես **Դոն Մատերա** (անգլ.՝ Don Mattera), հարավաֆրիկացի բանաստեղծ, լրագրող, ձախակողմյան քաղաքական գործիչ և հասարակական գործիչ։ Պատանեկության տարիներին եղել է գանգստերական «հեղինակություն», փողոցային կազմակերպված հանցավոր խմբի առաջնորդ։ Ապարտհեյդի դեմ պայքարի շարժման մասնակից է։ Ապարտհեյդի դեմոնտաժից հետո եղել է հասարակական ակտիվիստ և գրականագետ։

Ծագում
------

Ծնվել է մի ընտանիքում, որը, ըստ ՀԱՀ և ՀՄ իշխանությունների պաշտոնական դասակարգման, դասվել է գունավորներին։ Դոնատո Մատերայի պապը Իտալիայից ներգաղթել է Հարավային Աֆրիկա և ամուսնացել սևամորթի հետ։ Հայրն ազգությամբ իտալացի էր, մայրը՝ թսվանա։

Ութ տարեկանում Դոնատոն պապի համառ պահանջով ուղարկվել է Դուրբան, որտեղ ավարտել է կաթոլիկ դպրոցը։ 14 տարեկանում վերադարձել է հայրենի Յոհաննեսբուրգ։ Բնակություն է հաստատել Սոֆիաթաունի բազմամշակութային, քրեականացված շրջանում։

Քաղաքականացված կրիմինալում
--------------------------

Դոն Մատերան Սոֆիաթաունում գլխավորել է խոշորագույն երիտասարդական ավազակախումբը, որն ընդունել է *Vultures* (*Գիշանգղներ*) անվանումը։ Անձամբ մասնակցել է ծեծկռտուքների, ստացել դանակի և հրազենային վնասվածքներ։ Դոն Մատերայի կազմակերպված հանցավոր խումբը զբաղվում էր շորթմամբ, կողոպուտով և վերահսկում էր ալկոհոլային խմիչքների անօրինական վաճառքը։ Հետագայում Մատերան հիշում էր, որ ցավով և դառնությամբ հետևում էր, թե ինչպես էին երիտասարդ Աֆրիկացիները միմյանց ոչնչացնում գանգստերական պատերազմներում։

Միևնույն ժամանակ Դոն Մատերան սկսել է հետաքրքրվել հասարակական խնդիրներով։ Կյանքի փորձը բազմամշակութային Սոֆիաթաունում նպաստել է հակառասիստական հայացքների ձևավորմանը։ Մատերան ատելությամբ է լցվել ապարտհեյդի և աֆրիկացի ազգայնականների պետության հանդեպ։

> 
> Ես դարձա անապաստան և փողոցային գանգստեր։ Մեր աչքի առաջ քաղաքական ծաղրերգություն էր խաղարկվում։ Մենք լսել ենք ապարտհեյդի համակարգի, նրա կողմնակիցների և ֆունկցիոներների դեմ պայքարի կոչեր։ Ինձ համար փողոցների կապանքները կտրելը, աղքատությունը, ավազակությունը, սոցիալական գործընթացներին ներգրավվելը ժամանակի հարց էր։
>   
> 
> *Դոն Մատերա*։
> 
> 
> 

1952 թվականից «Գիշանգղները» սկսել են քաղաքական դրդապատճառներով հարձակումներ իրականացնել ոստիկանության վրա։ Նրանց աջակցել են այլ հանցավոր խմբավորումների անդամները։ Սոֆիաթաունում լուրջ բախումներ և փոխհրաձգություններ են սկսվել։

Միաժամանակ Մատերան շարունակել է ակտիվ հանցավոր գործունեությունը։ Նրա խոստովանությամբ՝ 1956 թվականին «Գիշանգղները» ծրագրել էին հետաքննիչ լրագրող Արթուր Մեյմանի սպանությունը, որը հետագայում հայտնի գրողի կողմից անցկացվել էր ալկոհոլի ապօրինի առևտրի հետաքննության համար։

ՀՄ-ի կառավարությունը մտահոգված էր Սոֆիաթաունում տիրող իրավիճակով, ոչ այնքան հետնախորշային թաղամասի սոցիալական անբարեհաջողությամբ, որքան «ցեղերի անվերահսկելի խառնվածքով»։ 1950 թվականին դոկտոր Մալանի գրասենյակն ընդունել է տարածքային ռասայական տարանջատման մասին օրենք։ 1959 թվականին Հենդրիկ Ֆերվուրդի կառավարությունը սկսել է Սոֆիաթաունի հարկադիր վերաբնակեցումը։

Ռադիկալ ակտիվիստ
----------------

Շարպևիլում գնդակահարությունից հետո Դոն Մատերան կենտրոնացել է ապարտհեյդի դեմ քաղաքական պայքարի վրա։ Եղել է *Սև գիտակցության շարժման* և Աֆրիկայի ազգային կոնգրեսի երիտասարդական լիգայի անդամ։ Նա կազմակերպել է ընդհատակյա խմբեր, զբաղվել բողոքական հրապարակախոսությամբ, եղել է «Սև լրագրողների միության» կազմակերպիչը։ Ռեժիմի դեմ ելույթների համար բազմիցս ձերբակալվել է, ենթարկվել կտտանքների, մի քանի տարի անցկացրել տնային կալանքի տակ։

Իր քաղաքական գործունեության մեջ Դոն Մատերը կապված էր Աֆրիկյան ազգային կոնգրեսի և Հարավային Աֆրիկայի կոմունիստական կուսակցության ականավոր գործիչների հետ, այդ թվում՝ Վիննի Մանդելայի և Ռոնի Կասրիլսի հետ։ Միևնույն ժամանակ Մատերան շեշտել է, որ հայացքներով ոչ թե կոմունիստ է, այլ սոցիալիստ։

1978 թվականին Դոն Մատերան դարձել է Ազանիայի ժողովրդական կազմակերպության (AZAPO՝ ծայրահեղ գաղտնի կառույց, որի գաղափարախոսությունը հիմնված էր մարքսիզմի, աֆրիկյան սոցիալիզմի, «սև գիտակցության» և Սթիվ Բիկոի ժառանգության սինթեզի վրա) հիմնադիրներից մեկը։ Կազմակերպությունն ունեցել է իր AZANLA ռազմական թևը, որի զինյալները պատրաստություն էին անցնում արտասահմանում։ Գաղափարական և քաղաքական առումով AZAPO-ն ավելի ձախ և արմատական դիրքեր էր զբաղեցնում, քան Աֆրիկյան ազգային կոնգրեսը։ 1983 թվականին Պիտեր Բոտայի բարեփոխումների շրջանում Դոն Մատերան մասնակցել է Ազգային ֆորում արմատական բողոքական շարժման ստեղծմանը։

1986 թվականին Դոն Մատերան գնացել է Շվեդիա, որտեղ կապեր է հաստատել սոցիալ-դեմոկրատների և հակաֆաշիստական շարժման ձախ ակտիվիստների հետ։

Հասարակական գործիչ
------------------

1990-ական թվականների սկզբին ապարտեիդի ապամոնտաժումից հետո Դոնատո Մատերան զբաղվել է ակտիվ հասարակական գործունեությամբ, 143 կազմակերպությունների անդամ է։ Մատերայի հիմնական հասարակական կառույցները հիվանդ և անապաստան երեխաների, ինչպես նաև նախկին բանտարկյալների վերականգնման կենտրոններն են։ Ամուսնացած է, ունի 9 երեխա։

2013 թվականի դեկտեմբերին Դոն Մատերան հրապարակային ելույթ է ունեցել Նելսոն Մանդելայի մահվան կապակցությամբ՝ հայտարարելով, որ «հարավաֆրիկացիները պետք է սիրեն իրենց երկիրը և իրենց ժողովրդին այնպես, ինչպես սիրում էր Մանդելան»։

Լրագրող և բանաստեղծ
-------------------

Դոն Մատերան մասնագիտությամբ երկար տարիներ եղել է լրագրող, աշխատել խոշոր հրատարակչություններում, այդ թվում՝ «Star» օրաթերթում, որը ժամանակին խմբագրել է Արթուր Մեյմանը, որը քառասուն տարի առաջ քիչ էր մնում՝ դառնար իր զոհը։

Դոն Մատերան հայտնի է նաև որպես գրականագետ և բանաստեղծ, բազմաթիվ գեղարվեստական ստեղծագործությունների հեղինակ։ Նրա բանաստեղծական ոճը նշվում է պաթոսով և քնարականությամբ։ Մասնակցում է աֆրիկյան արվեստի փառատոնների կազմակերպմանը։ 1987 թվականին Մատերան մասնակցել է Հարավաֆրիկյան Գրողների կոնգրեսի հիմնադրմանը։

Դոն Մատերայի գլխավոր հեղինակային աշխատանքը համարվում է «Memory is the Weapon» ինքնակենսագրությունը (*Հիշողությունը զենք է*)։ 1986 թվականին Մատերան «Azanian love song» (Ազանիայի սիրո երգը) բանաստեղծական ժողովածուի համար արժանացել է շվեդական PEN միջազգային կազմակերպության մրցանակին։

Մրցանակներ
----------

* Բաոբաբի ոսկե շքանշան

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Tucholskypriset — Swedish PEN Club.
2. ↑  Don Mattera. Poet, Musician, and Community Activist
3. ↑  "Don Mattera. Author, Poet, Journalist and Activist in 143 organisations (Автобиографическое интервью Дона Маттеры)". Արխիվացված է the original 2016 թ․ մայիսի 4-ին. Retrieved 2016 թ․ ապրիլի 26. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
4. ↑  "Чёрные парни Софиятауна". Արխիվացված է the original 2016 թ․ մայիսի 3-ին. Retrieved 2021 թ․ ապրիլի 16. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
5. ↑  "Don Mattera: poet of compassion". Արխիվացված է the original 2013 թ․ օգոստոսի 29-ին. Retrieved 2013 թ․ օգոստոսի 26. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
6. ↑  Poet Don Mattera tells Capetonians to live Madiba’s message
7. ↑  Books by Don Mattera
8. ↑  Don Mattera. Four Poems
9. ↑  "Poetry sets Arts Alive tone". Արխիվացված է the original 2016 թ․ մայիսի 12-ին. Retrieved 2016 թ․ ապրիլի 26. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
10. ↑  Memory is the weapon. By Don Mattera. Published 2009
11. ↑  Azanian love song. By Don Mattera. Published 2011

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 90339276 · BNF: 120919915 · GND: 1120335213 · ISNI: 0000000084001107 · LCCN: n87911367 · NTA: 229926088 · SUDOC: 029254019 · VIAF: 91733621 · WorldCat VIAF: 91733621 |

 |

 |