**«Կլեոպատրա և Կեսար»** (ֆր.՝ Cléopâtre et César, ինչպես նաև **«Կլեոպատրան Կեսարի առջև»** (ֆր.՝ Cléopâtre devant César)), ֆրանսիացի նկարիչ Ժան Լեոն Ժերոմի նկարը՝ ստեղծված 1866 թվականին։

Պատմական համատեքստ
------------------

Ժան Լեոն Ժերոմ: Ինքնադիմանկար, 1886 թվական
Ֆրանսիացի գեղանկարիչ և քանդակագործ Ժան Լեոն Ժերոմը (1824-1904) բազմիցս ճանապարհորդել է ամբողջ Մերձավոր Արևելքում, մասնավորապես շատ անգամներ եղել է Եգիպտոսում՝ լինելով 19-րդ դարի ակադեմիզմի գեղանկարչական ուղղության առաջատարներից մեկը, որ մասնագիտացած էր օրիենտալիստական ու պատմական գեղանկարչության մեջ։ Նեոդասականության վերջում և իմպրեսիոնիզմի զարգացման շրջանում Ժերոմը, որ հայտնի էր ֆրանսիական արիստոկրատիայի շրջանում, շարունակում էր նկարել իրատեսական ոճով և լուսանկարչական ճշգրտությամբ նկարներ։ Նա հայտնի էր դարձել մերկ ստրուկների, հարեմների տեսարաններով, հասարակ ժողովրդի կենցաղը և այլ կերպարներ պատկերող կտավներով, որոնք մարմնավորում էին Արևելքի կարծրատիպերը՝ որպես զգացմունքայնության, բարոյալքման և դաժանության խառնուրդ։

Ստեղծում և ճակատագիր
--------------------

1860 թվականի դեկտեմբերին ֆրանսիացի գրող Պրոսպեր Մերիմեն Ժան Լեոն Ժերոմին ուղարկված նամակում առաջին անգամ նրան առաջարկել է ստեղծել նկար Կլեոպատրիայի և Կեսարի հարաբերությունների թեմայով։ Ժերոմի նկարի համար որպես հիմք է վերցրել նրանց հանդիպման տեսարանը, որը նկարագրված է հույն պատմիչ Պլուտարքոսի (46-127) «Զուգահեռ վարքագրություններ» ստեղծագործության մեջ՝ գրված այդ իրադարձությունից ավելի քան մեկ դար հետո։ Ըստ Ռայսի համալսարանի պատմաբան Ջորջ Ուայտինգի տվյալների՝ երբ 1857 թվականին Ժերոմն այցելել է Եգիպտոս, «նա ձեռք է բերել տեղական կոլորիտի բազմաթիվ տարրեր և ճշգրիտ մանրամասներ», որոնք հետագայում նրան օգնել են նկարի վրա աշխատելիս։ Նկարի պատվիրատուն հարուստ կուրտիզանուհի Պաիվան էր, որը մտադիր էր այն կախել Ելիսեյան դաշտերի իր առանձնատանը։

Ժերոմի մատիտով ուրվանկարը (1865-1866)
Նկարի այլընտրանքային 2 տարբերակներից մեկը (1866)
Հիմնական պատկերը նկարելուն նախապատրաստվելիս Ժերոմն արել է յուղաներկով առնվազն 2 նախնական աշխատանք և մի շարք ուրվանկարներ։ Մի դեպքում Կլեոպատրան պառկել է գետնին՝ ձգվելով դեպի Կեսարի կողքին կքանստած Ապոլլոդորոսի կողմը։ Մյուս տարբերակում, որ նկարել է նախքան վերջնական տարբերակը, Կեսարը, ձեռքերը սեղանին դրած, նայում է Կլեոպատրիային։ 1866 թվականին ավարտած նկարում Ժերոմը փոխել է Կլեոպատրիայի դիրքը՝ նրան կանգնեցնելով Կեսարի առջև խոնարհված Ապոլլոդորոսի մոտ, իսկ Կեսարի կողքին նստած են 4 քարտուղարներ։ Շարունակելով իր նկարներում բառախաղի ավանդույթը՝ Ժերոմը Կլեոպատրիայի գոտու ճարմանդի վրա պատկերել է առյուծի գլուխ՝ ակնարկելով իր անունը և սեռական հրապուրանքի սեփական զգացողությունը, ինչպես նաև տիկին Պաիվայի հակումները։ Ֆիգուրաները պատկերված են բնական չափերի մոտավորապես կեսի չափով, նկարի չափսերն են 183 × 129,5 սմ
: Ժերոմը որպես հանդիպման ֆոն ընտրել է Դեյր էլ-Մեդինա տաճարի շենքը՝ նրա պատկերը վերցնելով «Եգիպտոսի նկարագրություն» (1809-1829) հրատարակությունից։ Ամերիկացի արվեստագետ Էրլ Շիննի տվյալներով՝ սկզբում աշխատանքը յուղաներկով նկարված է եղել մետաքսի վրա նրա համար, որպեսզի Պաիվայի առանձնասենյակում «փոքրացնի կամ մեծացնի թափանցիկությունը երկար հյուրասենյակի կիսաճանապարհին»։ Սակայն Պաիվային դուր չի եկել պատրաստի նկարը, և նա շատ բարձր գնով Ժերոմին է վերադարձրել այն։ Դրանից հետո վերջինս ձևափոխել է այն՝ ամրության համար ավելացնելով ևս մեկ կտավ։

Պաիվայի՝ նկարից հրաժարվելուց հետո այն գնել է Ֆրանսիայում 19-րդ դարի առաջատար արտ-դիլեր և «Goupil & Cie» ընկերության ղեկավար Ադոլֆ Գուպիլը (1806-1893)։ Ժերոմն Գուպիլի հետ առաջին անգամ հանդիպել է 1859 թվականին, իսկ 1863 թվականին ամուսնացել է նրա դստեր՝ Մարիի հետ։ «Կլեոպատրա և Կեսար» նկարը Ժերոմի 3 աշխատանքներից մեկն է, որ 1866 թվականին ներկայացվել է Փարիզյան սալոնում և 1871 թվականին ցուցադրվել Գեղարվեստի թագավորական ակադեմիայում, այն կրել է «Կլեոպատրան գորգի մեջ փաթաթված մատուցվել է Կեսարին» (ֆր.՝ Cléopâtre apportée à César dans un tapis) անվանումը։ Այն ժամանակ, երբ նկարը հայտնի էր նաև «Կլեոպատրան Կեսարի առջև» (ֆր.՝ Cléopâtre devant César) անվանումով, դարձել էր աշխարհահռչակ։ 1881 թվականին աշխատանքը Ալբերտ Հերթլերի կողմից ձևակերպված էր բանկիր և բարերար Դարիուս Օգդեն Միլլսի պատկերասրահում (Միլբրե, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ)։ Ներկայումս «Կլեոպատրա և Կեսար» նկարը գտնվում է ԱՄՆ-ում՝ մասնավոր հավաքածուում։

2012 թվականի նոյեմբերին Ժերոմի ուրվանկարներից մեկը 50 հազար ֆունտ ստերլինգով ներկայացվել է «Sotheby's» աճուրդում։

Նկարագրություն
--------------

Նկարում պատկերված է մեր թվարկությունից առաջ 48 թվականի իրադարձություն. Եգիպտոսի 22-ամյա թագուհին՝ Կլեոպատրան, որը քաղաքացիական պատերազմի մեջ էր գտնվում իր կրտսեր եղբայր և կառավարչակից Պտղոմեոս XIII-ի հետ, կանգնած է հռոմեական զորահրամանատար Հուլիոս Կեսարի առաջ, որը ռազմական ուժի օգնությամբ գրավել էր նրա նախկին պալատը։ Ապոլլոդորոս ծառան, անցնելով հռոմեացի պահակների կողքով, Կլեոպատրային գորգի մեջ գաղտնի բերել է պալատ՝ Կեսարի մոտ։ Կլեոպատրան գրեթե անկշիռ հագուստով ու ոսկյա խոշոր զարդերով կանգնած է գորգի ամենածայրում և նայում է ուղիղ Կեսարին, կարծես փորձում է նրան հմայել։ Ճաղատ զորահրամանատարը սեղանի մոտ նստած է իր 4 քարտուղարների հետ՝ գրեթե անհետանալով ստվերում։ Կեսարը զարմանքով բարձրացրել է ձեռքը, որի տակ կարելի է հասկանալ իրավիճակն իր իրավասության տակ վերցնելու նրա մտադրությունը։ Ներկայացված նուբիացի Ապոլլոդորոսն ստրուկի դիրքով ծնկի է եկել՝ խոնարհվելով տիկնոջ գեղեցկության առաջ, որի մարմնավորումն է դարձել նրա թուխ մաշկի ու թագուհու թագավորական սպիտակության միջև եղած հակադրությունը։ Կլեոպատրան պատկերված է ուժեղ և հրապուրիչ, ինչի շնորհիվ էլ շուտով Կեսարին դարձրել է իր սիրեկանն ու համախոհը։

Ընդունում
---------

Ջորջ Մեյսոնի համալսարանի «The American Egyptomania» նախագծում նկարը ներկայացված է որպես եգիպտամոլության օրինակ, որ պարունակում է «ստրկություն, մերկություն և անկում»։ Հետազոտող Լյուսի Հյուպերն այն նման է համարել Ժերոմի՝ ավելի վաղ ստեղծված «Ֆրինան Արեոպագոսի առջև» աշխատանքին (1861)։ Այս նկարը և Էժեն Դելակրուայի «Կլեոպատրան և գյուղացին» (1838) աշխատանքը դարձել են 19-րդ դարում Կլեոպատրայի ամենահայտնի 2 նկարները։

|  |  |
| «Ֆրինան Արեոպագոսի առջև» (1861), Ժան-Լեոն Ժերոմ | «Կլեոպատրան և գյուղացին» (1838), Էժեն Դելակրուա |

Ժերոմի և Գուպիլի մասնագիտական հարաբերությունները թույլ էին տալիս նրա նկարը դարձնել զանգվածային արտադրության օբյեկտ՝ փորագրանկարների և լուսանկարների տեսքով։ Նկարը ոգեշնչման աղբյուր է դարձել կերպարվեստի, թատրոյի և կինոյի գործիչների համար, մասնավորապես Հոլլիվուդում։ Նրա ազդեցությունը նկատելի է ամերիկացի նկարիչ Ռ. Հ. Իվա Գեմելլի «Սուլամիթայի երազանքը» (1934) աշխատանքի գաղափարի և կոմպոզիցիայի վրա։ Ուայթինգը պնդում է, որ Ժերոմի աշխատանքն ազդել է իռլանդացի դրամատուրգ Ջորջ Բեռնարդ Շոուի «Կեսար և Կլեոպատրա» պիեսի վրա (1898), մասնավորապես 3-րդ գործողության գորգի տեսարանի վրա։ Ժերոմի բազմաթիվ նկարներ ազդեցություն են ունեցել հնագույն պատմությունը ներկայացնող ֆիլմերի վրա։

Պատմական անճշտություն
---------------------

Պլուտարքոսի «Զուգահեռ վարքագրություններ» աշխատության թարգմանության մեջ, որ կատարել են Ջոն Լենգբորնն ու նրա եղբայր Ուիլյամը, և հրատարակվել է 1770 թվականին, նյութի նկարագրության մեջ, որով Կլեոպատրան թափանցել է պալատ, առաջին անգամ օգտագործվել է «գորգ» բառը՝ «խիտ նյութից գործվածք» իմաստով։ Միևնույն ժամանակ Պլուտարքոսը գրել է այն մասին, որ այժմ հայտնի է որպես ուսապարկ, սակայն գործածված բառի իմաստային փոփոխությունը լեգենդ է վերագրել գորգի մեջ թաքնված Կլեոպատրիայի մասին այլ իմաստով, որը պատմականորեն անստույգ է, սակայն ժամանակակից մշակույթում հայտնի է դարձել հիմնականում Ժերոմի շնորհիվ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Lucy H. Hooper* Léon Gérôme. — The Art Journal, 1877. — Vol. 3. — P. 26–28.
2. 1 2 3 4 5 6  *Earl Shinn* Gerome: A Collection of the Works of J.L. Gerome in One Hundred Photogravures. — New York: Samuel L. Hall, 1881. — Vol. 10.
3. 1 2 3 4  «The Spectacular Art of Jean-Léon Gérôme (1824–1904)». Musée d'Orsay. 2006. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ մարտի 4-ին. Վերցված է 20 июня 2015-ին. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|aithor=` ignored (օգնություն)
4. 1 2 3  *Gerald M. Ackerman* The Life and Work of Jean-Léon Gérôme. — Sotheby's, 1986. — P. 218. — 352 p. — ISBN 978-0-85667-311-5
5. ↑  *Étienne Charavay* Lettres Autographes Composant La Collection De M. Alfred Bovet. — Paris: Charavay Freres, 1884. — P. 320. — 488 p.
6. 1 2  *Christopher Pelling* Plutarch Caesar: Translated with an Introduction and Commentary. — Oxford: Oxford University Press, 2011. — P. 385. — 519 p. — ISBN 9780198149040
7. 1 2  George W. Whiting (январь 1960). «The Cleopatra Rug Scene: Another Source». The Shaw Review. Վերցված է 20 июня 2015-ին.
8. 1 2 3 4 5 6  «Jean-Léon Gérôme. Lot — CLÉOPÂTRE ET CÉSAR». Sotheby's. 20 ноября 2012. Վերցված է 20 июня 2015-ին.
9. 1 2 3  *Scott Trafton* Egypt Land: Race and Nineteenth-Century American Egyptomania. — Durham: Duke University Press, 2004. — P. 198, 298–299. — 376 p. — (New Americanists). — ISBN 9780822386315
10. ↑  «Caesar and Cleopatra». The Athenaeum. Վերցված է 20 июня 2015-ին.
11. ↑  *Christina Riggs* Ancient Egyptian Art and Architecture: A Very Short Introduction. — Oxford: Oxford University Press, 2014. — P. 113. — 152 p. — ISBN 9780191505256
12. ↑  *Algernon Graves* The Royal Academy of Arts: A Complete Dictionary of Contributors and their Work from its Foundation in 1769 to 1904. — London: H. Graves and co. ltd. 1905. — Vol. 3. — P. 226. — 516 p.
13. ↑  *Fanny Field Hering* Gérôme: The Life and Works of Jean Léon Gérôme. — New York: Cassell Pub. Co. 1892. — P. 112–113. — 394 p.
14. ↑  *Théophile Thoré-Bürger* Salons de W. Bürger 1861 à 1868. — Paris: Renouard, 1870. — Vol. 2. — P. 294–295. — 466 p.
15. ↑  «Cleopatra: Exotic Queen and Femme Fatale». Painting History. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ հոկտեմբերի 25-ին. Վերցված է 20 июня 2015-ին.
16. ↑  «The Story in Paintings: Jean-Léon Gérôme and the spectacular». The Eclectic Light Company. 7 февраля 2016. Վերցված է 10 октября 2016-ին.
17. ↑  «Cleopatra and Julius Caesar. Artwork of the Week». Музей искусств Толидо. 11 сентября 2015. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ հուլիսի 21-ին. Վերցված է 10 октября 2016-ին.
18. ↑  *Anthony Grafton, Glenn W. Most, Salvatore Settis* The Classical Tradition. — Cambridge: Harvard University Press, 2010. — P. 207. — 1067 p. — ISBN 9780674035720
19. ↑  *Jeffrey Richards* Hollywood's Ancient Worlds. — London: Continuum, 2008. — P. 11. — 227 p. — ISBN 9780826435385
20. 1 2  *Marta Garcia Morcillo, Pauline Hanesworth* Imagining Ancient Cities in Film: From Babylon to Cinecittà. — London: Routledge, 2015. — P. 118, 176, 181. — 330 p. — ISBN 978-0415843973
21. ↑  *Gerald M. Ackerman, Elizabeth Ives Hunter* Transcending Vision: R. H. Ives Gammell 1893–1981. — R.H. Ives Gammell Studios Trust, 2001. — P. 104. — 171 p.

Գրականություն
-------------

* Thoré, T. (1870). *Salons de W. Bürger 1861 à 1868*. Volume 2. Paris: Librairie de Ve Jules Renouard. pp. 294–295.