**Շահան Ջրպետյան**, Շահան Հակոբ Սարգսի (դեկտեմբերի 16, 1772(1772-12-16), Ուռհա - 1834[…], Թիֆլիս, Վրացական նահանգ, Ռուսական կայսրություն), հայ լեզվաբան։

Կենսագրություն
--------------

Սկզբնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրում։ 1787 թվականից ճանապարհորդել է Կիլիկիայում, Ասորիքում, այցելել Երուսաղեմ։ 1789 թվականին եղել է Հռոմում, ապա՝ Ֆլորենցիայում, Լիվոռնոյում, ապրել է Ջենովայում։ 1798 թվականին անձնական ծանոթություն է հաստատել Նապոլեոն Բոնապարտի հետ, նրա հրավերով բնակություն է հաստատել Ֆրանսիայում և աշխատանքի նշանակվել Փարիզի արքունական մատենադարանում։ Նույն տարում Փարիզի Արևելյան կենդանի լեզուների բարձրագույն դպրոցում հիմնադրել է հայոց լեզվի ամբիոն, 1799-1801 թվականներին դասավանդել հայոց լեզու, 1811-1826 թվականներին վերջնականապես սկզբնավորել հայոց լեզվի և հայագիտական առարկաների դասավանդումը նույն դպրոցում, որտեղ հայագիտության մեջ առաջին քայլերն են կատարել ապագա նշանավոր հայագետներ Պ․ Ֆլորիվալը, Ժ․ Ա․ Սեն Մարտենը և ուրիշներ։ 1826 թվականին հրավիրվել է Թիֆլիս, մի քանի տարի դասավանդել Ներսիսյան դպրոցում, ապա իր հիմնադրած մասնավոր դպրոցում։

Շահան Ջրպետյանը եղել է Բարձրագույն կարգադրություն Ռուսաստանում գտնվող հայոց լուսավորչական եկեղեցու կառավարության մասին «Կանոնադրության» ստեղծողներից։ 1812 թվականին Փարիզում ֆրանսերեն ու հայերեն տեքստերով, ծանոթագրություններով և առաջաբանով Շահան Ջրպետյան լույս է ընծայել Մատթեոս Ուռհայեցու «Պատմութիւն»-ից երկու հատված, 1824 թվականին՝ հունարեն, գրաբար և ֆրանսերեն տեքստերով «Քերականութիւն Դիոնէսիոսի Թրակացւոյ․․․» («Մեմուար դը լա Սոսիետե դը լինգուիստիք դը Պարի», «Мёmoire de la Sociёtё de linguistique de Paris», առանձին գրքով՝ 1830) աշխատությունը՝ տեքստաբանական ուսումնասիրությամբ և ծանոթագրություններով, 1829 թվականին՝ Ներսես Շնորհալու «Ողբ Եդեսիոյ» պոեմը։ Շահան Ջրպետյան արևելյան կենդանի լեզուների դպրոցում հայոց լեզու ուսուցանելու համար գրել և հրատարակել է «Քերականութիւն Արամեան լեզուի» (1823, ֆրանսերեն վերնագիրը՝ «Հայոց լեզվի քերականություն») դասագիրքը։ Ըստ Շահան Ջրպետյանի գրաբարը եղել է մեկուսացած լեզու, զերծ է մնացել այլ լեզուների ազդեցությունից, խառնուրդից։ Շահան Ջրպետյանը նկարագրել է հայոց լեզվի զարգացման ընթացքը, նրա պատմության վաղ շրջանի համար տարբերակել վեց հիմնական բարբառ (արարատցի, կորդուացի, աղուանցի, գուգարացի, փոքրհայեցի, պարսկահայեցի), իսկ ավելի ուշ շրջանի համար (14-րդ դար)՝ 30 բարբառ, որոնք անվանել է գավառականք կամ ռամկականք։ Բուն քերականությունը բաժանել է բառագիտության (ձևաբանությունը՝ խոսքի մասերով), շարահյուսության, լեզվաբանության (ուղղագրական, կետադրական, ստուգաբանական, բարբառագիտական, տաղաչափական և այլ հարցեր) բաժինների։ Չնայած Շահան Ջրպետյանի լեզվաբանական հայացքները մեծ մասամբ սխալ են, ստուգաբանությունները հիմնված են պատահական նմանությունների վրա և գիտական առանձին արժեք չեն ներկայացնում, այնուամենայնիվ նա որոշակի դրական դեր է կատարել Եվրոպայում հայոց լեզուն ուսումնասիրելու և հայագիտությունը բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում որպես առանձին գիտական առարկա դասավանդելու գործում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2  NUKAT — 2002.
3. 1 2  Հայաստանի գրադարանների համահավաք գրացուցակ

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | AV Production |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| ՀԳՀԳ: 12340 · BNF: 12436170n · GND: 116517646 · ISNI: 0000000011000613, 0000000010622322 · LCCN: nb2014008936 · NLP: a0000003188455 · NTA: 146674243 · NUKAT: n2017177764 · SUDOC: 033501130 · VIAF: 12400329, 74605271 · WorldCat VIAF: 12400329, 74605271 |

 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 546)։*  |