**Քիթ**, մարդու դեմքի առավել ցայտուն հատված։ Քիթը շնչառական համակարգի առաջին օրգանն է։ Այն նաև հոտառական համակարգի հիմնական օրգանն է։ Քթի ձևը որոշվում է քթոսկրերով և քթի աճառներով, ներառյալ քթի միջնապատը, որը բաժանում է քթի խոռոչը երկու մասի։

Քիթը կատարում է կարևոր շնչառական գործառույթ։ Քթի լորձաթաղանթը, որը պատում է քթի խոռոչը և հարքթային խոռոչները, ապահովում է ներշնչվող օդի անհրաժեշտ օդափոխումը՝ տաքացնելով և խոնավացնելով այն։ Քթի խոռոչները նույնպես կարևոր դեր են խաղում այս գործընթացում։ Օդի ֆիլտրումը կանխում է օդի խոշոր մասնիկների մուտքը դեպի թոքեր։ Փռշտոցը օդի անցանկալի, լորձաթաղանթը գրգռող մասնիկները քթի խոռոչից արագորեն հեռացնելու ռեֆլեքսն է։ Փռշտոցը կարող է հանգեցնել վարակների փոխանցման, քանի որ դրա արդյունքում առաջանում են աերոզոլներ, որոնց կաթիլները կարող են պարունակել պաթոգեն միկրոօրգանիզմներ։

Քթի մյուս կարևոր գործառույթը հոտառությունն է։ Քթի խոռոչի միջին և վերին հարկում գտնվող հոտառական էպիթելի տարածքը պարունակում է այս գործառույթի համար պատասխանատու մասնագիտացված հոտառական բջիջներ։

Քիթը մասնակցում է խոսքի գործառույթին նույնպես։ Քթային ձայնավորներն ու  բաղաձայններն առաջանում են քթի ռնգայնության ձևավորման գործընթացում։ Հարքթային խոռոչները գործում են որպես ձայնային խորշեր, որոնք փոփոխում և ուժեղացնում են ձայնային հնչյունների ինտենսիվությունը։

Գոյություն ունեն քթի մի քանի պլաստիկ վիրահատություններ (ռինոպլաստիկա), որոնք կատարվում են տարբեր կառուցվածքային արատներ շտկելու կամ քթի ձևը փոխելու համար։ Արատները կարող են լինել բնածին կամ առաջանալ քթի հիվանդությունների կամ վնասվածքների արդյունքում։ Ռինոպլաստիկան ռեկոնստրուկտիվ (վերականգնողական) և կոսմետիկ վիրաբուժության տեսակ է։

Կառուցվածք
----------

Մի քանի ոսկորներ և աճառներ կազմում են քթի ոսկրաաճառային եզրագիծը և դրա ներքին կառուցվածքը։ Քիթը բաղկացած է նաև փափուկ հյուսվածքներից, ինչպիսիք են մաշկը, լորձաթաղանթը, մկանները, նյարդերը և արյունատար անոթները։ Մաշկում կան ճարպագեղձեր, իսկ լորձաթաղանթում՝ լորձարտադրող գեղձեր։ Ոսկրերն ու աճառներն ապահովում են քթի ներքին կառուցվածքների հուսալի պաշտպանությունը։ Կան մի քանի մկաններ, որոնք ներգրավված են քթի շարժումների մեջ։ Դրանց առկայությունն ապահովում է շնչառության ընթացքում ներշնչվող և արտաշնչվող օդի հոսքի փոփոխությունը։

### Ոսկրեր

Քթի ոսկրեր և միջնապատի քառանկյուն աճառ
Բերանի առաստաղը, որը ցույց է տալիս քմոսկրերը, որոնք կազմում են քթի խոռոչի հատակը, որը վերջում առաջացնում է հետին քթային փուշը, որին ամրանում է լեզվակի մկանը
Քթի ոսկրային կառուցվածքի հիմնական մասն ապահովում են վերին ծնոտի ճակատային ելունը, ճակատոսկրը, քթոսկրերը և մի շարք փոքր ոսկորներ։

Քթի վերին ոսկրային մասը ձևավորվում է ճակատոսկորի քթային հատվածով, որը գտնվում է հոնքերի կամարների միջև և ավարտվում է զիգզագաձև կարանով։ Ձախ և աջ քթոսկրերը միանում են համապատասխան կողմի ճակատի քթային ելունների հետ, մյուս կողմից՝ արցունքոսկրերին և վերին ծնոտի ճակատային ելուններին։ Քթի խոռոչի առաստաղը բաղկացած է մաղոսկրի հորիզոնական ծակոտկեն թիթեղից, որի միջով անցնում են հոտառական նյարդի զգացողական մանրաթելերը։ Այդ թիթեղից ներքև և հետ ուղղվող անկյան տակ գտնվում է հիմային ոսկրի առաջային հատվածը։

Քթի երկու խոռոչները բաժանող պատը՝ քթի միջնապատը, բաղկացած է հետին ոսկրային հատվածից և առաջային աճառային հատվածից։ Ոսկրային հատվածը ձևավորվում է վերևից մաղոսկրի ուղղահայաց թիթեղով, իսկ ներքևից՝ խոփով։ Քթի հատակը բաղկացած է քմոսկրերի հորիզոնական թիթեղներից, որով կազմվում են նաև փափուկ և կարծ քիմքը։ Երկու հորիզոնական թիթեղները միանում են միջին գծով և կազմում են հետին քթային փուշը, որին միանում է լեզվակի մկանը։

Երկու վերծնոտային ոսկրերը միանում են քթի հիմքում՝ քթի ստորին միջին գծի վրա ՝ քթանցքերի առջևում՝ ձևավորելով առաջային քթային փուշը։ Այս բարակ ոսկրային ելունը պահում է քթի աճառային հատվածը։ Այն նաև կարևոր ցեֆալոմետրիկ նշան է։

### Աճառներ

Քթի աճառներ
Քթի աճառներն են քառանկյուն, կողմային, մեծ և փոքր թևակերպ աճառները:Գոյություն ունի աճառի նեղ հատված, որը կոչվում է խոփաքթային աճառ և գտնվում է խոփի և քառանկյուն աճառի միջև։ Այս հատվածը համարվում է աճի զոնա՝ մինչև 14 տարեկանը։

Քթի միջնապատը քառանկյուն է. վերին կեսը կցվում է երկու կողմնային աճառներին, որոնք միաձուլվում են մեջքի միջին գծի երկայնքով։ Միջնապատը կողմնայնորեն կցվում է առաջային քթային բացվածքին, մինչդեռ դրանց ստորին ծայրերը ազատ են (կցված չեն)։ Երեք կամ չորս փոքր թևակերպ աճառներ հարում են կողմնային աճառին, որը պահվում է շարակցական հյուսվածքի թաղանթով, որը միացնում է կողմնային աճառները վերին ծնոտի ճակատային ելունին։

Քթի վերին հատվոծում գտնվող քթոսկրերը միացված են միջին քթային կարանով։ Դրանք  քառանկյուն աճառի հետ միանում են մի հատվծում, որը հայտնի է որպես ռինիոն։

Մեծ թևակերպային աճառները քթի յուրաքանչյուր կողմում գտնվող բարակ, U-աձև աճառի թիթեղիկներ են, որոնք կազմում են նախադռան կողմնային և միջային պատերը, անվանվում են նաև կողմնային և միջային ոտիկներ։ Միջային ոտիկները կցվում են քառանկյուն աճառին՝ միջնապատի յուրաքանչյուր կողմում քթանցքների առջևի մասում կազմելով կոլումելան և բլթակը։ Բլթակը կազմված է քթի ծայրից, իսկ դրա հիմքում գտնվում են քթանցքերը։ Միջին ոտիկների գագաթները կազմում են գմբեթներ, որոնք պայմանավորում են քթածայրը։ Այնուհետև դրանք թեքվում են դեպի դուրս, քթանցքերի վերևում և դեպի կողմնայնորեն՝ կազմելով կողմնային ոտիկները։ Մեծ թևակերպ աճառներն ազատորեն շարժվում են և ենթարկվում են մկանների կծկումներին, որոնք լայնացնում կամ սեղմում են քթանցքերը։

Գոյություն ունի ամրացնող կառույց, որը հայտնի է որպես քթի առաստաղ, որը դիմակայում է նորմալ շնչառության հետևանքով ստեղծված օդի հոսքի ճնշումներին։ Այս կառույցը ձեւավորվում է կողմնային և միջային աճառների միացումով։ Նրանց եզրերը միանում են՝ ոլորվելով դեպի վար և վեր։

### Մկաններ

Քթի մկանները դեմքի մկանների ենթախումբ են։ Նրանք ներգրավված են շնչառության և դեմքի միմիկայի մեջ։ Քթի մկանները ներառում են քիթի մաշկը բարձրացնող մկանը, քթամկանը, քթի միջնապատն իջեցնող մկանը, վերին շրթունքը բարձրացնող մկանը, քթի թևակերպ մկանները և բերանի օղակաձև մկաը։ Դեմքի բոլոր մկանների նման, քթի մկանները նյարդավորվում են դիմային նյարդից և դրա ճյուղերից։ Քթի մկանները կազմում են շարունակական շերտ՝ մակերեսային մկանային ապոնևրոտիկ համակարգի (SMAS) և քթի մկանների և կապանների բոլոր բաղադրիչների միջև կապերով։ SMAS-ը շարունակվում է քթաճակատային ելունից մինչև քթի ծայրը։ Քթի փականի մակարդակում այն բաժանվում մակերեսային և խորանիստ շերտերի, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի միջային և կողմնային բաղադրիչներ։

Քթամաշկը մկանը ծալքեր է առաջացնում քթի կամրջի վրա և ակտիվանում է ուշադրության կենտրոնացման և հոնքերը խոժոռելու ժամանակ։ Սա ճակատի հատվածում բոտոքսային բուժման հիմնական թիրախն է՝ աչքերի կողքի կնճիռները վերացնելու համար։

Քթի մկանները բաղկացած են երկու հիմնական մասերից․ լայնակի մաս, որը կոչվում է քթանցքերը սեղմող և թևակերպային մաս, որը կոչվում է քթանցքերը լայնացնող։ Քթանցքերը սեղմոմ մկանները սեղմում են քթանցքները և կարող են ամբողջությամբ փակել դրանք։ Թևակերպային մասը, որը լայնացնում է քթանցքները, հիմնականում բաղկացած է հետին լայնացնող մկանից և առաջային լայնացնող մկանից, և այս մկանը լայնացնում է քթանցքները։ Լայնացնող մկանն օգնում է ձևավորել քթի գագաթի վերին հատվածը։ Առաջային և հետին լայնացնող մկանները (քթամկանի թևակերպային հատվածները) ապահովում են քթի փականների աշխատանքը։

Վերին շրթունքը բարձրացնող մկանը բաժանվում է միջային և կողմնային ծալքերի։ Միջին ծալքն անցնում է մեծ թևակերպային աճառի վերնաճառի և այն ծածկող մաշկի մեջ։ Կողմնային ծալքը վերին շրթունքի կողքին միանում է բերանի շրջանաձև մկանին։ Կողային ծալքը բարձրացնում է վերին շրթունքը, խորացնում և մեծացնում է քիթշրթունքային շալքը։ Միջին ծալքը բարձրացնում է կողային ոտիկը դեպի վեր և փոխում է քթանցքների թևակերպային հատվածի կորը, ինչպես նաև լայնացնում է քթանցքները։

### Փափուկ հյուսվածքներ

Քթի մաշկի հաստությունը տատանվում է քթի ամբողջ երկարությամբ։ Հոնքամեջից մինչև քթի կամուրջ (քիթճակատային անկյուն) մաշկը հաստ է, բավականին առաձգական և շարժուն։ Այն նեղանում է դեպի քթի կամուրջը, որտեղ այն ամենաբարակն է և ամենաքիչ ճկունը, քանի որ այն ամենամոտ է հիմքում ընկած ոսկրին։ Քթի կամրջից մինչև քթի ծայրը մաշկը բարակ է։ Քթածայրը ծածկված է նույն հաստության մաշկով, ինչ վերին մասը և ունի բազմաթիվ խոշոր ճարպագեղձեր։ Մաշկի հաստությունը տատանվում է, բայց այն, միևնույն է, առանձնացած է հիմքում ընկած ոսկորներից և աճառից չորս շերտերով՝ մակերեսային ճարպային շերտով, SMAS-ից շարունակվող ֆիբրոմկանային շերտով, խորանիստ ճարպային շերտով և վերնոսկրով։

Փափուկ հյուսվածքներ առկա են նաև այնտեղ, որտեղ աճառային հենքը բացակայում է։ Դրանք ներառում են միջնապատի կողմնային հատվածները, պրեսեպտալ հատվածը, քթանցքների վերին մասում գտնվող տարածքը և այլն։

### Արտաքին քիթ

Քթարմատը քթի վերին հատվածն է, որը քիթը կապում է ճակատին։ Քթարմատը գտնվում է քթի կամրջի վերևում և հոնքամեջի տակ՝ կազմելով փոսություն, որը հայտնի է որպես քթաճակատային կարի միջին փոսություն, որտեղ ճակատոսկրը միանում է քթոսկրերին։ Քթի մեջքը, որը հայտնի է նաև որպես քթի բուրգ, հայտնի է որպես քթարմատի և քթի ծայրի միջև ընկած հատված, որը պրոֆիլում կարող է ունենալ տարբեր տեսք։ Քթի թևերը կարող են ունենալ տարբեր տեսք։ Քթի թևերը արտաքին քթի ստորին կողմնային մասերն են, որոնք ձևավորվում են թևակերպային աճառներով և ծածկված են խիտ շարակցական հյուսվածքով։ Քթանցքները լայնանում են՝ կազմելով քթանցքի շուրջ կլորացված բարձրություններ։ Սեռական դիմորֆիզմը դրսևորվում է արուի մոտ ավելի մեծ քթի չափերով։ Դա պայմանավորված է տեստոստերոնի բարձր մակարդակով, որը խտացնում է հոնքերը և քթի կամուրջը՝ դարձնելով այն ավելի լայն։

Քթի համաչափությունների տարբերությունների վերաբերյալ կան բազմաթիվ ուսումնասիրություններ։ Ասիմետրիան դրսևորվում է հիմնականում  քթի և դեմքի ձախ կեսի լայնությամբ։

### Քթի խոռոչ

Հիմնական հոդված՝ Քթի խոռոչՔթի խոռոչը քթի ներսի տարածությունն է, որը բաղկացած է երկու մասից՝ քթի նախադռնից և քթի խոռոչից։ Քթի նախադուռը քթի խոռոչի առաջնային հատվածն է՝ շրջապատված աճառներով։ Նախադուռը ծածկված է եղջերացող էպիթելով, մազերով և մեծ քանակությամբ ճարպագեղձերով։ Լորձային ելուստը, որը հայտնի է որպես «limen nasi», նախադուռը բաժանում է քթի խոռոչի հետին հատվածից և իրենից ներկայացնում է շնչառական էպիթելի անցման վայրը։ Այս տարածքը հայտնի է նաև որպես լորձամաշկային միացում և ունի խիտ արյան շրջանառության ցանց:

Քթի խոռոչի անատոմիա․ NALT- քիթ-ասոցացված լիմֆոիդ հյուսվածք
Քթի խոռոչը միջնապատով բաժանված է երկու խոռոչների, որոնցից յուրաքանչյուրը ունի իր քթանցքը։ Երկու խոռոչների բաժանումն ապահովում է քթային ցիկլի աշխատանքը, ինչը դանդաղեցնում է ներշնչվող օդի օդափոխումը։ Քթի խոռոչի հետին հատվածում կան երկու բացվածքներ, որոնք կոչվում են խոաններ (նաև հետին քթանցքներ) և ապահովում են մուտքը դեպի քիթըմպան և մնացած շնչուղիներ։

Յուրաքանչյուր խոռոչի դրսային պատերին տեղակայված են երեք ոսկրեր կամ ոսկրային ելուններ, որոնք կոչվում են խեցիներ․ դրանք տեղակայվում են ստորին, միջին և վերին հարկերում։ Յուրաքանչյուր խեցու տակ կա համապատասխան վերին, միջին և ստորին անցուղի։ Երբեմն, երբ վերին խեցին նեղ է լինում, ի հայտ է գալիս նաև չորրորդ խեցին, որը տեղակայվում է վերին երրորդ խեցու վերևում։ Խեցի տերմինը վերաբերում է բուն ոսկորին, որը ծածկված է փափուկ հյուսվածքներով և լորձաթաղանթով։ Արցունքապարկում արցունքի կուտակման արդյունքում առաջացած ավելորդ հեղուկն արտահոսում է քթաարցունքային խողովակներով դեպի ստորին քթային անցուղի։

Քթի խոռոչը և հարքթային ծոցերը պատված են շնչառական էպիթելիով ներկայացված լորձաթաղանթով։ Յուրաքանչյուր խոռոչի տանիքում կա մասնագիտացված հոտառական էպիթելի շերտ։ Այս տարածքը զբաղեցնում է մոտ 5 քառակուսի սանտիմետր տարածք և ընդգրկում է վերին խեցին, մաղոսկրի ծակոտկեն թիթեղը և քթի միջնապատը։

Քթի խոռոչն ունի քթի փականային տարածք, որը ներառում է արտաքին քթային փականը և ներքին քթային փականը։ Արտաքին քթային փականը սահմանվում է միջայնորեն՝ կոլումելլայով, կողմնայնորեն՝ կողմնային թևակերպային աճառով, հետևից՝ քթանցքերով։ Ներքին քթային փականը կողմնայնորեն սահմանվում է կողմնային թևակերպային աճառի պոչային սահմանով, միջայնորեն՝ քթի միջնապատով, ներքևից՝ ստորին խեցու եզրով։ Ներքին քթային փականը քթի խոռոչի ամենանեղ հատվածն է և դիմադրություն առաջացնող հիմնական հատվածը։ Փականները կարգավորում են օդի հոսքը և դիմադրությունը։ Ներշնչված օդն անցնում է նեղ ներքին քթիային փականի միջով, այնուհետև ընդլայնվում է՝ մուտք գործելով քթի խոռոչ։ Օդի հոսքի արագությունը և ճնշման կտրուկ փոփոխությունը ստեղծում է տուրբուլենտություն, որն ապահովում է շնչուղիների էպիթելի հետ օպտիմալ շփումը՝ անհրաժեշտ տաքացման, խոնավացման և ֆիլտրման համար։ Տուրբուլենտությունը օդի հոսքին թույլ է տալիս անցնել դեպի հոտառական շրջան և հոտառական էպիթելին տեղեկություններ փոխանցել հոտի մասին։ Միջնապատի և կողային պատի միջև եղած անկյան մեծությունը պետք է բավարար լինի օդի հոսանքի անխափան անցման համար․ այն սովորաբար տատանվում է 10-15 աստիճանի սահմաններում։

Քթի յուրաքանչյուր խոռոչ սահմանվում է տանիքով, հատակով, միջին (միջնապատ) և կողմնային պատերով։ Քթի տանիքի միջին մասը բաղկացած է մաղոսկրի հորիզոնական ծակոտկեն թիթեղից, որի միջով հոտառական նյարդի զգայական մանրաթելերն անցնում են գանգի խոռոչ։

#### Հարքթային խոռոչներ

Հարքթային խոռոչներ
Քթի խոռոչը ծածկող լորձաթաղանթը տարածվում է նաև հարքթային ծոցերի վրա։ Քիթը և հարակից խոռոչները կազմում են սինոնազալ համալիրը կամ սինոնազալ շրջան, և դրա անատոմիան եզակի է ու բարդ։ Չորս զույգ հարքթային խոռոչներն են՝ ճակատային խոռոչը, հիմային խոռոչը, էթմոիդալ խոռոչը և վերծնոտային կամ հայմորյան խոռոչը, որոնք կապված են քթի խոռոչի հետ։ Այս խոռոչները գանգի ոսկորի մեջ օդով լցված տարածություններ են։ Ճակատային խոռոչները տեղակայված են ճակատոսկրում, հիմային խոռոչները՝ հիմային ոսկորում, հայմորյան խոռոչները՝ վերին ծնոտներում, իսկ էթմոիդալ խոռոչները՝ մաղոսկրում։

Հարքթային խոռոչներից  յուրաքանչյուրն ունի նեղ բացվածք, որն ապահովում է հեղուկի դրենաժը դեպի քթի խոռոչ։ Հայմորյան խոռոչներն ամենամեծն են և պացվում է դեպի  միջին քթային անցուղի։ Բացվածքների մեծ մասը գտնվում է միջին քթային անցուղում, որտեղ այդ հատվածը կոչվում է օստիոմեատալ համալիր։ Մեծահասակների մոտ բացվածքների շրջանում թարթիչների թիվը մեծ է։ Այդ թարթիչներն ուղղված են դեպի քթի մուտքը։ Թարթիչների քանակի ավելացումը և խոռոչների բացվածքների նեղացումը ապահովում են խոնավացման և տաքացման ժամանակը։

### Արտաքին քթի տեսք

Քթի ձևը մեծապես տատանվում է քթոսկրերի ձևի և քթի բրգի ձևավորման տարբերությունների պատճառով։ Քթի որոշ ձևեր դասակարգվել են Էդեն Ուորվիկի վիրաբուժական միջամտությունների «Nosology» ամսագրում։ Հետագայում դրանք ներառվել են Փոլ Տոպինարդի *քթային ինդեքսում*։ Անտրոպոմետրիկ ուսումնասիրությունները կարևոր ներդրում են ունեցել գանգուղեղային վիրաբուժության մեջ, և քթի ինդեքսը ճանաչված մարդաչափական միջոց է, որն օգտագործվում է քթի վիրահատությունների ժամանակ։

* Դաս I. Արծվաքիթ Դաս I. Արծվաքիթ
* Դաս II. Հունական քիթ Դաս II. Հունական քիթ
* Դաս III. Աֆրիկյան քիթ Դաս III. Աֆրիկյան քիթ
* Դաս IV. Բազեի քիթ Դաս IV. Բազեի քիթ
* Դաս V. Կճատ քիթ Դաս V. Կճատ քիթ
* Դաս VI. Երկնային քիթ Դաս VI. Երկնային քիթ
* Թամբանման քիթ (հերեդոսիֆիլիս)Թամբանման քիթ (հերեդոսիֆիլիս)

Տոպինարդի քթային ինդեքսում օգտագործված քթի տեսքերՊոլ Թոփինարդը մշակել է քթային ինդեքսը՝ որպես էթնիկ խմբերի դասակարգման մեթոդ։ Ինդեքսը հիմնված է քթի լայնության և բարձրության հարաբերակցության վրա։ Այդ հարաբերակցություններն օգտագործվում են նաև քթի տեսքը հինգ հիմնական խմբերի բաժանելու համար։ Հիպերլեպտոռինան շատ երկար, նեղ քիթ է, որի ինդեքսը տատանվում է 40-55-ի սահմաններում։ Լեպտոռինան նկարագրվում է երկար, նեղ քիթով՝ 55-70 ինդեքսով։ Մեզոռինան միջին չափի քիթն է՝ 70-85 ինդեքսով։ Պլատիռինան կարճ, լայն քիթն է՝ 85-99,9 ինդեքսով։ Հինգերորդ տեսակը հիպերպլատիռինան է, որի ինդեքսը 100-ից ավել է։ Էթնիկ խմբերի միջև քթի չափի տարբերությունները կարելի է բացատրել տեղային ջերմաստիճանի և խոնավության հանդեպ տարբեր էվոլյուցիոն հարմարվողականությամբ։ Այլ գործոնները, ինչպիսիք են սեռի ընտրությունը, նույնպես կարող են բացատրել քթի ձևի էթնիկական տարբերությունները։

Թամբաձև քիթը բնութագրվում է վերին հատվածում ավելցուկային հյուսվածքով, որն անհամաչափ է քթի մնացած մասերի համեմատ։ Բնորոշ է նաև ցածր և թերզարգացած քթի բուրգը։ Քթի թամբաձև դեֆորմացիան, որն ուղեկցվում է քթի բրգի տեղաշարժով, հիմնականում կապված է քթի տրավմայի հետ, սակայն կարող է առաջանալ նաև բժշկական սխալի, բորոտության հետևանքով։

Վերների սինդրոմի ժամանակ, որը կապված է վաղաժամ ծերացման հետ, քիթը սեղմելիս դառնում է թռչնանման։

Դաունի համախտանիշը սովորաբար արտահայտվում է հարթեցված քթի կամրջով։ Դա կարող է պայմանավորված լինել մեկ կամ երկու քթոսկրերի բացակայությամբ, դրանց կարճությամբ կամ դրանց միաձուլման խանգարմամբ։

Արյունամատակարարում և դրենաժ
----------------------------

### Արյունամատակարարում

Քնային զարկերակի ճյուղեր
Քիթն անոթավորվում է բազմաթիվ զարկերակներով․ միջնապատն անոթավորվում է առաջային և հետին էթմոիդալ զարկերակներով՝ վերևում, հիմաքմային զարկերակով՝ հետևում, առաջային էթմոիդալ և վերին շրթունքային զարկերակներից՝ միջնապատի աճառի վերևում։ Այս զարկերակների բերանակցումը կոչվում է Կիսելբախի հանգույց
Քթի արյան մատակարարումն ապահովվում է ակնային, վերծնոտային և դիմային զարկերակների ճյուղերով՝ որոնք արտաքին և ներքին քնային զարկերակների ճյուղեր են։ Այս զարկերակների ճյուղերն անաստոմոզավորվում են՝ քթի լորձաթաղանթում կազմելով հյուսակներ։ Միջնապատի առաջային հատվածում գտնվող Կիսելբախի հանգույցը քթից արյունահոսության տարածված տեղն է։

Ակնային զարկերակի ճյուղերը՝ առաջային և հետին մաղոսկրային զարկերակները, մատակարարում են քթի տանիքը, միջնապատի ոսկրային հատվածի վերին մասը, ինչպես նաև մաղոսկրային և ճակատային խոռոչները։ Առաջային մաղոսկրային զարկերակը մատակարարում է նաև միջնապատի աճառի հետին հատվածները։ Մյուս ճյուղը  քթի մեջքային զարկերակն է, որը մատակարարում է քթի մեջքը և թևերը։

Վերծնոտային զարկերակի ճյուղերը ներառում են մեծ քմային զարկերակը, սեպաքմային զարկերակը և դրա ճյուղերը՝ հետին կողմնային քթի զարկերակները և հետին միջնապատային ճյուղերը, ըմպանային ճյուղը, և ստորին ակնակապճային զարկերակը և դրա ճյուղերը՝ առաջային վերին և հետին ալվեոլային զարկերակները։

Սեպաքմային և մաղոսկրային զարկերակները անոթավորում են քթի խոռոչի արտաքին պատերը։ Դիմային զարկերակի ճյուղերից վերին շրթունքային զարկերակը ապահովում է լրացուցիչ արյունամատակարարում։ Սեպաքմային զարկերակը լորձաթաղանթի արյունամատակարարման հիմնական աղբյուրն է։

Քթի մաշկն անոթավորվում է դիմային զարկերակի միջնապատային և քթային կողմնային ճյուղերով։ Քթի թևերի և արտաքին մաշկի անոթավորումը կատարվում է արտաքին քթային զարկերակով, որը ակնային զարկերակի ճյուղ է։ Երկրորդ աղբյուրը վերծնոտային զարկերակի ինֆրաօրբիտալ ճյուղն է։

### Դրենաժ

Քթից արյուն տանող երակները ներառում են անկյունային երակները, որոնք արյունը հավաքում են քթի տվյալ կեսից։ Անկյունային երակը հաղորդակցվում է վերին շրթունքային երակի հետ։ Քթի մեջքի մի քանի փոքր երակներ հոսում են դեպի ճակատային երակի քթային աղեղներ՝ քթարմատի մոտ։

Խոռոչի հետին հատվածում, մասնավորապես՝ ստորին քթային անցուղու հետին հատվածում, գտնվում է Վուդրաֆի երակային հյուսակը։ Այս հյուսակը բաղկացած է մեծ, բարակ պատերով երակներից, որոնք պարունակում են փոքր քանակությամբ փափուկ հյուսվածքներ։ Հյուսակի լորձաթաղանթը բարակ է՝ սակավ բաղկացուցիչներով։

### Ավշի դրենաժ

Քթի տարբեր հատվածներից մակերեսային ավշային անոթները հեռանում են երակների հետ միասին, մինչդեռ խորը ավշային անոթները հեռանում են զարկերակների հետ միասին։ Ավիշը հեռանում է քթի խոռոչի առաջային կեսից, ներառյալ ինչպես միջային, այնպես էլ կողմնային պատերը, միանում է քթի արտաքին մաշկին և հոսում  դեպի ստործնոտային ավշային հանգույցներ։ Քթի խոռոչի և հարքթային խոռոչների մնացած հատվածներից ավիշը հոսում է պարանոցային վերին խորանիստ ավշային հանգույցների մեջ՝ ուղղակիորեն կամ հետըմպանային ավշանոթների միջոցով։ Քթի հետին հատվածներից ավիշը թափվում է hարականջային ավշային հանգույցների մեջ։

Նյարդավորում
------------

Քթի և հարքթային խոռոչների նյարդավորումը կատարվում է եռվորյակ նյարդի (5-րդ զույգ) երկու ճյուղերից՝ ակնային ճյուղից և վերծնոտային ճյուղից։

Քթի խոռոչի լորձաթաղանթը նյարդավորման տեսանկյունից բաժանվում է հետին ստորին և ճակատային վերին մասերի։ Հետին մասը մատակարարվում է վերծնոտային նյարդի ճյուղով՝ նազոֆարինգեալ նյարդով, որը նյարդավորում է միջնապատը։ Մեծ քմային նյարդի կողմնային քթի ճյուղերը նյարդավորում են կողմնային պատը։

Վերին ճկատային մասը մատակարարվում է ակնային նյարդի ճյուղով՝ քթաթարթչային նյարդով, և դրա ճյուղերով՝ առաջային և հետին էթմոիդալ նյարդերով։

Արտաքին քթի մեծ մասը՝ մեջքը և գագաթը, նյարդավորվում են ինֆրակոխլեար նյարդով (քթաարցունքային նյարդի ճյուղ)։ Առաջային մաղոսկրային նյարդի արտաքին ճյուղը նյարդավորում արմատի և թևերի միջև գտնվող մաշկը։

Քթի մուտքն անոթավորվում է եռվորյակ նյարդի քթային ճյուղերով, ստորակնակապճային նյարդով և դրա ներքին քթի ճյուղերով, որոնք սնուցում են միջնապատը և նախադուռը։

Վերծնոտային խոռոչը նյարդավորվում է վերին ատամնաբնային նյարդերով։ Ճակատային խոռոչը նյարդավորվում է վերակնակապճային նյարդի ճյուղերով։ Մաղոսկրային խորշիկները նյարդավորվում են քթաթարթչային նյարդի առաջային և հետին մաղոսկրային ճյուղերով։ Հիմային խոռոչը նյարդավորվում է հետին մաղոսկրային նյարդերով։

### Շարժում

Քթի մկանները նյարդավորվում են դիմային նյարդի թշային ճյուղերով։ Այն կարող է նյարդավորվել նաև այտային ճյուղերից մեկով։ Քիթը բարձրացնող մկանը նյարդավորվում է դիմաին նյարդի քունքային ճյուղերով և ստորին այտային ճյուղերով․ հանդիպում է նաև թշային ճյուղից մատակարարումը։ Քթի միջնապատն իջեցնող մկանը նյարդավորվում է այտային ճյուղով, երբեմն՝ դիմային նյարդի այտային ճյուղով։ Վերին շրթունքը բարձրացնող մկանները նյարդավորվում են դիմային նյարդի այտային և վերին թշային ճյուղերով։

### Հոտառություն

Հոտառությունը հաղորդվում է հոտառական նյարդերի միջոցով։ Հոտառական նյարդերը շատ փոքր, չմիելինացված աքսոնների խրձեր են, որոնք բխում են հոտառական լորձաթաղանթի հոտառական ընկալիչների նեյրոններից։ Այս նեյրոնները հոտառական նյարդերի բջիջների մարմիններն են։ Աքսոնները գտնվում են հասունության տարբեր փուլերում, որն ապացուցում է հոտառական էպիթելիում նեյրոնների անընդհատ փոփոխության տեսությունը։ Սեփական թաղանթի մեջ ձևավորվում է աքսոնների փնջերից կազմված հյուսականման ցանց։ Մոտ քսան աքսոններից կազմված խյուղերը հատում են ծակոտկեն թիթեղը և մտնում հոտառական կոճղեզ, ավարտվում են գլոմերուլներում։ Յուրաքանչյուր ճյուղ շրջապատված է արտաքին կարծրենիով, որն վերափոխվում է քթի վերնոսկրի։

Զարգացում
---------

Մոտ չորս շաբաթական զարգացող գլուխը: Վերևում երևում է հոտառական փոսը
### Քթի ձևավորումը

Սաղմնային զարգացման վաղ փուլերում նյարդային բջիջները գաղթում են՝ կազմելով մեզենքիմային հյուսվածք, որպես ըմպանային կամարների էկտոմեզենքիմա։ Չորրորդ շաբաթվա վերջում ըմպանային կամարների առաջին զույգը կազմում է հինգ դիմային ելուններ՝ կենտ քթաճակատային ելուն, զույգ ստործնոտային ելուններ և զույգ վերծնոտային ելուներ։ Քիթը հիմնականում ձևավորվում է դեմքի այս հինգ ելունների միաձուլմամբ։ Քթաճակատային ելունն առաջացնում է քթի կամուրջը։ Քթի միջային ելունները կազմում են քթի գագաթն ու քթածայրը, մինչդեռ կողմնային քթային ելունները կազմում են թևերը։ Քթաճակատային ելունն իրենից ներկայացնում է առաջային ուղեղային բշտերի մեզենքիմայի պրոլիֆերացիա։

Հինգերորդ շաբաթվա ընթացքում վերծնոտային ելունները չափերով մեծանում են, միևնույն ժամանակ քթաճակատային ելունի էկտոդերմը կողքերում խտանում է և նույնպես մեծանում է չափերով՝ կազմելով քթային պլակոդներ։ Քթային պլակոդները հայտնի են նաև որպես հոտառական պլակոդներ։ Այս զարգացումը հսկվում է նախուղեղի կենտրոնական մասի կողմից։ Վեցերորդ շաբաթվա ընթացքում յուրաքանչյուր քթային պլակոդի էկտոդերմը ենթարկվում է ինվագինացիայի՝ կազմելով օվալաձև փոսություն, որն առաջացնում է շրջապատող հյուսվածքի մակերեսների բարձրացում։ Յուրաքանչյուր քթային փոսություն առաջացնում է բրգերի բաժանում․ արտաքին ելուններից զարգանում է քթի արտաքին ուրվագիծը, միջային ելուններից՝ ներքին քթի ուրվագիծը։

Վեցերորդ շաբաթվա ընթացքում քթային փոսությունները խորանում են՝ խորանալով դեպի ստորադիր մեզենքիմ։ Այս պահին միջին քթի ելունները գաղթում են միմյան հանդեպ և միաձուլվում՝ կազմելով քթի կամրջի և միջնապատի բողբոջը։ Միգրացիային նպաստում է վերծնոտային ելունների միջային ուղղությամբ միգրացիան, որը սեղմում է միջին քթի ելունները դեպի միջին գիծ։ Նրանց միաձուլումը տեղի է ունենում ինչպես մակերեսայնորեն, այնպես էլ ավելի խորը մակարդակում։ Այդ միաձուլումը կազմում է միջվերծնոտային հատված։ Վերծնոտային ելունների ծայրերը նույնպես աճում և միաձուլվում են միջվերծնոտային ելունի հետ։ Միջվերծնոտային ելունն առաջացնում է վերին շրթունքի եղրագծերը։

Վեցերորդ շաբաթվա վերջում քթային փոսություններն էլ ավելի են խորանում և միաձուլվում են՝ կազմելով մեծ էկտոդերմալ քթային պարկը։ Այս պարկը տեղակայվում է միջվերծնոտային ելունից վեր և հետ։ Յոթերորդ շաբաթվա ընթացքում քթային պարկի հատակը և հետին պատն աճում են՝ կազմելով խիտ, շերտավոր էկտոդերմալ կառուցվածք, որը կոչվում է քթի լողակ։ Քթի լողակը բաժանում է քթային պարկը բերանի խոռոչից։ Լողակի ներսում զարգանում են վակուոլներ, որոնք միաձուլվում են քթային պարկի հետ։ Սա մեծացնում է քթային պարկը և միևնույն ժամանակ նոսրացնում է լողակի և բերանաքթային թաղանթի միջև տարածությունը, որը քթային պարկերը բերանի խոռոչից։ Յոթերորդ շաբաթվա ընթացքում բերանաքթային թաղանթը պատռվում և քայքայվում է՝ առաջացնելով պարզ խոանը։ Միջվերծնոտային հատվածն ընդլայնվում է հետին մասում՝ կազմելով առաջնային քիմքը, որը կազմում է քթի խոռոչի հատակը։ Վերծնոտային ելունի միջային պատերից ութերորդ և իններորդ շաբաթվա ընթացքում ձևավորվում են զույգ բարակ ելուններ։ Այս գործընթացները կոչվում են քմային դարակներ, որոնք կազմում են երկրորդային քիմքը։ Երկրորդային քիմքը ոսկրանում է՝ ձևավորելով կարծր քիմքը (քթի խոռոչի հատակի վերջնական փուլը)։ Այս ընթացքում քթաճակատայի ելունի էկտոդերմը և մեզոդերմը կազմում են միջնապատը։ Միջնապատը աճում է քթի խոռոչի կամարից ներքև և միաձուլվում է միջին գծի երկայնքով ձևավորվող քիմքի հետ։ Միջնապատը բաժանում է քթի խոռոչը երկու հատվածների, որոնք խոանների միջոցով շարունակվում են դեպի կոկորդ։

Տասներորդ շաբաթվա ընթացքում բջիջները տարբերակվում են մկանների, աճառների և ոսկորների։ Զարգացման այս փուլում առաջացող խնդիրները կարող են առաջացնել բնածին արատներ, ինչպիսիք են խոանների ատրեզիան (բացակայություն կամ անցման նեղացում), քիթշրթունքային ծալքի ճեղքվածք և քթի դիսպլազիա (խանգարված կամ թերի զարգացում), չափազանց հազվադեպ դեպքերում՝ պոլիրիա կամ կրկնակի քթի ձևավորում։

Նորմալ զարգացումը շատ կարևոր է, քանի որ նորածինն առաջին վեց շաբաթների ընթացքում շնչում է միայն քթով, և ցանկացած խանգարման դեպքում անհրաժեշտ է լինում շտապ գործողությունների կիրառում, ընդհուպ՝ վիրահատություն։

### Հարքթային ծոցերի ձևավորում

Հարքթային ծոցերի չորս զույգերը՝ հայմորյան, մաղոսկրային, հիմային և ճակատային, զարգանում են քթի խոռոչից՝ համապատասխան ոսկրերի մեջ ինվագինացիաների տեսքով։ Ներարգանդային զարգացման ընթացքում ձևավորվում են երկու զույգ հարքթային ծոցերը, իսկ ծնվելուց հետո՝ մյուս երկու զույգը։ Հայմորյան խոռոչներն առաջինը հայտնվում են պտղի կյանքի երրորդ ամսում։ Նրանք դանդաղորեն ընդլայնվում են դեպի վերծնոտային ոսկրերի ներսը և շարունակում են խորանալ ամբողջ մանկության ընթացքում։ Հայմորյան խոռոչները ձևավորվում են որպես քթային պարկի ինվագինացիա։ Մաղոսկրային խորշիկները հայտնվում են պտղի կյանքի հինգերորդ ամսում՝ որպես միջին անցուղիների ինվագինացիաներ։ Մաղոսկրային խորշիկները չեն աճում էթմոիդ ոսկորի մեջ և լիովին զարգացանում են սեռական հասունացման վերջում։

Ճակատային ծոցերը զարգանում են միայն կյանքի հինգերորդ կամ վեցերորդ տարում և շարունակում են մեծանալ պատանեկության ընթացքում։ Յուրաքանչյուր ճակատային ծոց համարվում է մյուսից անկախ։ Դրանք զարգանում են երկու տարբեր աղբյուրներից. մեկը՝ մաղոսկրային խորշիկների ընդլայնումից դեպի ճակատոսկր, իսկ մյուսը զարգանում է ինվագինացիայի միջոցով։ Նրանք երբեք չեն միաձուլվում, ուստի միմյանցից անկախ են։

Հիմային խոռոչները մաղոսկրային խորշիների լայնացումներն են դեպի հիմային ոսկոր։ Նրանք սկսում են զարգանալ մոտ երկու տարեկան հասակում և շարունակում են աճել մինչև սեռահասունություն։

Ֆունկցիա
--------

### Շնչառություն

Օդը քթի միջոցով մուտք է գործում վերին շնչուղիներ: Նկարում երևում են խեցիները։
Քիթը շնչառական համակարգում վերին շնչուղիների առաջին օրգանն է։ Դրա հիմնական գործառույթը ներշնչված օդի մասնիկները տաքացնելը, խոնավացնելը և զտելն է, որն այնուհետև մատակարարվում է թոքերին։ Քթանցքերում աճող մազերը թակարդում են խոշոր մասնիկները՝ կանխելով դրանց մուտքը դեպի թոքեր։

Յուրաքանչյուր խոռոչում գտնվող երեք խեցիները կազմում են չորս օդատար ակոսներ, որոնք օդը շրջանառում և տեղափոխում են քիթըմպան։ Ներքին կառուցվածքներն ու խոռոչները, ներառյալ խեցիները և հարքթային ծոցերը, կազմում են քթով ներշնչված օդի օդափոխման մեծ համակարգ։ Այս գործառույթի մեջ մեծ է նաև քթի լորձաթաղանթի դերը։ Խեցիների և խոռոչների կողմից առաջացած տուրբուլենտությունը օպտիմալացնում է լորձաթաղանթի տաքացումը, խոնավացումը և ֆիլտրումը։ Այսպիսով, վերին շնչուղիների այս կառուցվածքները կարևոր պաշտպանիչ դեր են խաղում, մինչ օդն անցնում է ստորին շնչուղիների ավելի զգայուն կառուցվածքներ։

Փռշտոցը կարևոր պաշտպանիչ ռեֆլեքս է, որը թողարկվում է քթի լորձաթաղանթի գրգռմամբ՝ բերանի և քթի միջոցով անցանկալի մասնիկները հեռացնելու համար։ Լույսից առաջացած փռշտոցը ռեֆլեքս է, որն առաջանում է այլ գրգռիչների կողմից, որոնցից է պայծառ լույսը։ Քիթը կարող է նաև զգայական տեղեկատվություն փոխանցել ներշնչված օդի ջերմաստիճանի մասին։

Ենթադրվում է, որ քթի ձևերի տարբերությունները, հնարավոր է,  ջերմաստիճանային և խոնավության տարածաշրջանային պայմաններին հարմարվելու հետևոնք են, չնայած դրանք կարող են պայմանավորված լինել նաև այլ գործոններով, ինչպիսին է սեռական ընտրությունը։

### Հոտի ընկալում

Նկարում ցուցադրված են քիթը ծածկող բջիջները, որոնք ներգրավված են հոտառության ֆունկցիայի իրականացման մեջ։
Քիթը կարևոր դեր է խաղում նաև հոտառական համակարգի գործունեությոան մեջ։ Այն պարունակում է մասնագիտացված բջիջների՝ հոտառական ընկալիչների նեյրոնների խրձեր, որոնք պատասխանատու են հոտառության համար։ Քթի խոռոչի վերին մասում գտնվող հոտառական լորձաթաղանթը պարունակում է գեղձերի մի տեսակ, որոնք կոչվում են հոտառական գեղձեր կամ Բոումենյան գեղձեր, և օգնում են հոտառությանը։ Քթի խոռոչները նույնեպես մասնակցում են հոտառության գործառույթին՝ օդի հոսքն ուղղելով դեպի հոտառական էպիթելի տարածք։

### Խոսք

Հիմնական հոդված՝ Խոսք
Խոսքը ստեղծվում է թոքերի առաջացրած ճնշման միջոցով։ Սա կարող է փոփոխվել քթի միջով օդի հոսքի փոփոխման միջոցով՝ որն անվանում են նազալիզացիա։ Սա ներառում է փափուկ քիմքի իջեցումը՝ քթային ձայնավորներն ու բաղաձայններն արտասանելու համար, ինչը թույլ է տալիս, որ օդը դուրս գա ինչպես քթից, այնպես էլ բերանից։ Հարքթային ծոցերի մեծ խոռոչները գործում են որպես ռեզոնանսային ծոցեր, որոնք փոխում և ուժեղացնում են դրանց միջով անցնող խոսքի և ձայնային ամպլիտուդները։

Կլինիկական նշանակություն
------------------------

Քթի հետ կապված ամենատարածված հիվանդություններից մեկը քթային արյունահոսությունն է (էպիստաքսիս)։ Քթային արյունահոսության մեծ մասը տեղի է ունենում Կիսելբախի հանգույցից՝ որը միջնապատի առաջաստորին հատվածում գտնվող 4 զարկերակների միացման արդյունք է։ Քթային արյունահոսության ավելի փոքր մասը, որը, որպես կանոն, ոչ տրավմատիկ է, տեղի է ունենում Վուդրաֆի հյուսակից։ Վուդրաֆի հյուսակը ստորին քթային անցուղու հետին հատվածում գտնվող խոշոր, բարակ պատերով երակներից առաջացած հյուսակ է։

Մեկ այլ տարածված ախտաբանական վիճակ է քթի փակվածությունը, որը սովորաբար վարակի, մասնավորապես սինուսիտի կամ քթի լորձաթաղանթի մեկ այլ բորբոքման ախտանիշ է, ներառյալ ալերգիկ և ոչ ալերգիկ ռինիտները։ Քրոնիկ քթի փակվածությունը, որը հանգեցնում է բերանով շնչառության, կարող է զգալիորեն վատթարացնել կամ արգելակել քթանցքների լայնացումը։ Խռմփոցի պատճառներից մեկը քթի փակվածությունն է, և խռմփոցի դեմ սարքերը, որոնցից են քթի ստրիպերը, օգնում են լայնացնել քթանցքները և բաց պահել շնչուղիները։ Քթի փակվածությունը սովորաբար նկատվում է երեխաների մոտ, երբ նրանք դժվարանում են շնչել։ Քթի փակվածությունը կարող է հանգեցնել հոտառության կորստի (անօսմիա)։ Այն կարող է առաջանալ նաև վնասվածքից հետո, Կալմանի համախտանիշի կամ Պարկինսոնի հիվանդության դեպքում։ Հարքթային ծոցի մուտքի բացվածքի խցանումը հանգեցնում է ծոցում հեղուկի կուտակմանը։

Երեխաների մոտ քթի օտար մարմիններ հաճախ են հանդիպում։ Քիթը ցրտահարության ենթարկվող տարածված տարածքներից մեկն է։

Մարդու քթի և հարակից տարածքի արյունամատակարարման հատուկ բնույթի պատճառով քթում առկա վարակները կարող են հետադարձ ճանապարհով տարածվել դեպի ուղեղ։ Այդ պատճառով բերանի անկյուններից մինչև քթի կամուրջ, ներառյալ քիթը և վերին ծնոտը, հայտնի է որպես դեմքի վտանգավոր կամ «մահվան եռանկյուն»։

Քթի վնասման հանգեցնող հիվանդությունների խումբը ներառում է ռինոֆիման, քթի մաշկի քաղցկեղը, հատկապես բազալ բջջային քաղցկեղը, հարքթային խոռոչների և քթի խոռոչի քաղցկեղը, գրանուլեմատոզ պոլիանգիիտը, սիֆիլիսը, բոր ը, կոկայինի, քրոմի և այլ տոքսինների օգտագործումը։ Քթի հավելյալ աճ նկատվում է ակրոմեգալիայի ժամանակ, որը աճի հորմոնի ավելցուկի հետևանք է։

Զարգացման խանգարումների տարածված տեսակներից է խեցու ներսում գտնվոցզ օդով լցված խոռոչը, որը հայտնի է որպես խեցու բուլլա։ Հազվադեպ այդ բշտի ներսում կարող է պոլիպ զարգանալ։ Սովորաբար խեցու բուլլան փոքր է և ասիմպտոմատիկ, բայց մեծ չափերի դեպքում կարող է առաջացնել ծոցի բացվածքի խցանում և դրենավորման խանգարում։

Որոշ դեղաձևեր նախատեսված են դեղամիջոցով անմիջապես քթի խոռոչի լորձաթաղանթը պատելու համար։ Դրանցից ամենատարածվածները քթի ցողաշիթերն են։ Միջնապատի աճառը կարող է քայքայվել թմրանյութերի, օրինակ՝ կոկայինի ներշնչումից։ Սա, իր հերթին, կարող է հանգեցնել քթի կմախքի ավելի տարածուն քայքայման։

Փռշտոցը կարող է հանգեցնել օդակաթիլային վարակների փոխանցման։ Այս ուղին կոչվում է օդակաթիլային կամ աերոզոլային ուղի։

### Վիրաբուժական միջամտություններ

17-րդ դարի պրոսթեզային քիթ
Սխալ տեղադրված քթի թևակերպ աճառը կարող է ազդել արտաքին քթի փականային աշխատանքի վրա։ Սա կարող է շնչառության հետ կապված խնդիրներ առաջացնել, հատկապես խորը ներշնչելիս։ Քթի կառուցվածքի խանգարումների պատճառով շնչառության հետ կապված խնդիրները շտկելու վիրաբուժական միջամտությունը կոչվում է ռինոպլաստիկա․ դա կոսմետիկ վիրաբուժության տարատեսակ է։ Ռինոպլաստիկայի ընթացքում քիթը բաժանվում է մի քանի ենթամիավորների և հատվածների։ Այն օգտագործում է ինը էսթետիկ քթի ենթամիավորներ և վեց էսթետիկ քթի հատվածներ։ Սեպտոպլաստիկան քթի միջնապատի ծռցվածությունը շտկելուն ուղղված հատուկ գործողություն է։

Քթի կոտրվածքը կարող է լինել տրավմայի արդյունք։ Փոքր կոտրվածքները կարող են ինքնուրույն բուժվել։ Մեծ ծավալով կոտրվածքները պահանջում են միջամտություն վիրահատարանային պայմաններում։

Քթի և հարքթային ծոցերի մի քանի վիրահատություններ կարող են իրականացվել նվազագույն ինվազիվ եղանակով՝ ներդիտակների միջոցով։ Այս վիրահատությունները նպատակ ունեն վերականգնել ծոցերի օդափոխությունը, լորձաթաղանթի ֆիլտրումը և պահպանել ծոցերի լորձաթաղանթի առողջությունը։

Որոշ վիրահատություններ, որոնք չեն միջամտում քթին, կարող են կատարվել ներդիտակը քթի միջով անցկացնելով։ Այս ներդիտակային ներքթային վիրահատություններն օգտագործվում են գանգի հիմքի առջևի մասում ուռուցքների հեռացնման համար։

Այտուցված խեցիները կարող են առաջացնել քթի խցանում․ դրանք կարող են բուժվել վիրաբուժական միջամտությամբ՝ տուրբինեկտոմիայի միջոցով։

Հասարակություն և մշակույթ
-------------------------

Որոշ մարդիկ որոշում են դիմել կոսմետիկ վիրահատության (ռինոպլաստիկա)՝ իրենց քթի տեսքը փոխելու համար։ Քթի պիրսինգները, որոնք ընդգրկում են քթանցքերը, միջնապատը կամ կոլումելան, նույնպես տարածված են։ Ասիական որոշ երկրներում, ինչպիսիք են Չինաստանը, Ճապոնիան, Հարավային Կորեան, Մալայզիան, Թաիլանդը և Բանգլադեշը, ռինոպլաստիկան սովորաբար կատարվում է ավելի արտահայտված քթի բուրգ կամ բարձր քիթ ստանալու համար։ «DIY» քթի էլեվատորները բազմակի օգտագործման միջոցներ են, հայտնի են դարձել և վաճառվում են ասիական շատ երկրներում, ինչպիսիք են Չինաստանը, Ճապոնիան, Հարավային Կորեան, Թայվանը, Շրի Լանկան և Թաիլանդը։ Բարձր բուրգով քիթը տարածված գեղեցկության իդեալ է ասիական շատ մշակույթներում՝ վերադառնալով Հին Չինաստանի և Հնդկաստանի գեղեցկության իդեալներին։

Նոր Զելանդիայում քթի սեղմումը (հոնգի) ավանդական ողջույնի ձև է, որն առաջացել է Մաորիների մոտ։ Սակայն ներկայումս այն սովորաբար սահմանափակվում է որոշ ավանդական տոնակատարություններով։

Քիթը քչփորելը տարացված, տաբուացված սովորություն է։ Բժշկական ռիսկերը ներառում են վարակների տարածումը, քթային արյունահոսությունները և, հազվադեպ, քթի միջնապատի թափածակումը։ Երբ այն դառնում է կոմպուլսիվ որևույթ,դա անվանում են ռինոտիլլեքսոմանիա։ Քթի արագ կամ կոպիտ սրբումը կարող է նաև առաջացնել ծալք (հայտնի է որպես լայնակի քթի ծալք կամ ակոս), որն անցնում է քթի միջով և կարող է հանգեցնել մանկության և մեծահասակների շրջանում նկատվող մշտական ֆիզիկական դեֆորմացիաների։

Քթի ֆետիշիզմը (կամ նազոֆիլիա) սեռական հակում է քթի նկատմամբ։

Տես նաև
-------

* Հոտառություն
* Շնչառական համակարգ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  անատոմիայի հիմնարար մոդել
2. ↑
3. 1 2 3 4 5 6 7  Saladin, K (2011). *Human anatomy* (3rd ed.). McGraw-Hill. էջեր 633–636. ISBN 9780071222075.
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Singh, Vishram (2014). *Textbook of anatomy head, neck and brain. Volume 3* (Second ed.). Elsevier. էջեր 251–263. ISBN 9788131237274.
5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33  Standring, Susan (2016). *Gray's anatomy : the anatomical basis of clinical practice* (Forty-first ed.). Elsevier. էջեր 556–565. ISBN 9780702052309.
6. ↑  Standring, Susan (2015 թ․ օգոստոսի 7). *Gray's Anatomy E-Book: The Anatomical Basis of Clinical Practice* (անգլերեն). Elsevier Health Sciences. ISBN 9780702068515.
7. ↑  Knipe, Henry. «Anterior nasal spine fracture | Radiology Case | Radiopaedia.org». *radiopaedia.org* (անգլերեն). Վերցված է 2018 թ․ հոկտեմբերի 24-ին.
8. ↑  «Glossary: nasal spine (anterior)». ArchaeologyInfo.com. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ մարտի 1-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 28-ին.
9. ↑  Dory, Miri (March 13, 2014). "Cephalometric analysis", Cephx.
10. ↑  Lang, Johannes (1989). *Clinical Anatomy of the Nose, Nasal Cavity and Paranasal Sinuses* (անգլերեն). Thieme. ISBN 9783137384014.
11. ↑  «Vomeronasal cartilage».
12. ↑  Schünke, Michael; Ross, Lawrence M.; Schulte, Erik; Lamperti, Edward D.; Schumacher, Udo (2007). *Thieme Atlas of Anatomy: Head and Neuroanatomy* (անգլերեն). Thieme. ISBN 9781588904416.
13. ↑  Bell, Daniel J. «Columella | Radiology Reference Article | Radiopaedia.org». *Radiopaedia*.
14. 1 2  Ballenger, John Jacob; Snow, James Byron (2003). *Ballenger's Otorhinolaryngology: Head and Neck Surgery* (անգլերեն). PMPH-USA. ISBN 9781550091977. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 17-ին.
15. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18  Moore, Keith; Dalley, Arthur; Agur, Anne (2018). *Clinically oriented anatomy* (Eighth ed.). Wolters Kluwer. էջեր 963–973. ISBN 9781496347213.
16. ↑  Gubisch, Wolfgang (2017 թ․ նոյեմբերի 10). *Mastering Advanced Rhinoplasty* (անգլերեն). Springer. ISBN 9783319675374. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 17-ին.
17. 1 2  Saban, Y; Andretto Amodeo, C; Hammou, JC; Polselli, R (2009). «An anatomical study of the nasal superficial musculoaponeurotic system: surgical applications in rhinoplasty». *Archives of Facial Plastic Surgery*. **10** (2): 109–15. doi:10.1001/archfaci.10.2.109. PMID 18347238.
18. ↑  «Nasion definition and meaning | Collins English Dictionary». *www.collinsdictionary.com* (անգլերեն). Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 6-ին.
19. 1 2  Tortora, G; Anagnostakos, N (1987). *Principles of anatomy and physiology* (5th. Harper international ed.). Harper & Row. էջ 556. ISBN 978-0063507296.
20. ↑  «Effects of sexual dimorphism on facial attractiveness Testosterone». Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ նոյեմբերի 30-ին. Վերցված է 2007 թ․ հունիսի 18-ին.
21. ↑  Hafezi, F; Javdani, A; Naghibzadeh, B; Ashtiani, AK (2017 թ․ դեկտեմբեր). «Laterality and Left-sidedness in the Nose, Face, and Body: A New Finding». *Plastic and Reconstructive Surgery. Global Open*. **5** (12): e1590. doi:10.1097/GOX.0000000000001590. PMC 5889430. PMID 29632770.
22. ↑  Wolfram-Gabel, R; Sick, H (2002 թ․ փետրվար). «Microvascularization of the mucocutaneous junction of the nose». *Surgical and Radiologic Anatomy*. **24** (1): 27–32. doi:10.1007/s00276-002-0009-6. PMID 12197007. S2CID 19353809.
23. ↑  Thomas Hummel; Antje Welge-Lüssen (2006 թ․ հունվարի 1), *Taste and Smell: An Update*, Karger Medical and Scientific Publishers, էջեր 12–, ISBN 978-3-8055-8123-3
24. ↑  Navarro, Joao A. C. (2012 թ․ դեկտեմբերի 6). *The Nasal Cavity and Paranasal Sinuses: Surgical Anatomy* (անգլերեն). Springer Science & Business Media. ISBN 9783642568299. Վերցված է 2018 թ․ հոկտեմբերի 30-ին.
25. 1 2  Saladin, K (2011). *Human anatomy* (3rd ed.). McGraw-Hill. էջ 480. ISBN 9780071222075.
26. ↑  Saladin, Kenneth (2012). *Anatomy & physiology : the unity of form and function* (6th ed.). McGraw-Hill. էջեր 593–595. ISBN 978-0073378251.
27. ↑  Sulsenti, G.; Palma, P. (1989). «[The nasal valve area: structure, function, clinical aspects and treatment. Sulsenti's technic for correction of valve deformities]». *Acta Otorhinolaryngologica Italica*. 9 Suppl 22: 1–25. ISSN 0392-100X. PMID 2741675.
28. ↑  Hamilton, Grant S. (2017 թ․ մայիս). «The External Nasal Valve». *Facial Plastic Surgery Clinics of North America*. **25** (2): 179–194. doi:10.1016/j.fsc.2016.12.010. ISSN 1558-1926. PMID 28340649.
29. ↑  Murthy, V. Ashok; Reddy, R. Raghavendra; Pragadeeswaran, K. (2013 թ․ օգոստոս). «Internal Nasal Valve and Its Significance». *Indian Journal of Otolaryngology and Head & Neck Surgery*. **65** (Suppl 2): 400–401. doi:10.1007/s12070-013-0618-x. ISSN 2231-3796. PMC 3738809. PMID 24427685.
30. ↑  Fraioli, Rebecca E.; Pearlman, Steven J. (2013 թ․ սեպտեմբերի 1). «A Patient With Nasal Valve Compromise». *JAMA Otolaryngology–Head & Neck Surgery*. **139** (9): 947–950. doi:10.1001/jamaoto.2013.4163. ISSN 2168-6181.
31. ↑  Fischer, H; Gubisch, W (2006 թ․ նոյեմբեր). «Nasal valves--importance and surgical procedures». *Facial Plastic Surgery*. **22** (4): 266–80. doi:10.1055/s-2006-954845. PMID 17131269. S2CID 6294780.
32. ↑  Lewis JS, Jr (2016 թ․ մարտ). «Sinonasal Squamous Cell Carcinoma: A Review with Emphasis on Emerging Histologic Subtypes and the Role of Human Papillomavirus». *Head and Neck Pathology*. **10** (1): 60–67. doi:10.1007/s12105-016-0692-y. PMC 4746138. PMID 26830402.
33. ↑  Lewis, J (2014). «The sinonasal tract: another potential "hot spot" for carcinomas with transcriptionally-active human papillomavirus». *Head and Neck Pathology*. **8** (3): 241–9. doi:10.1007/s12105-013-0514-4. PMC 4126925. PMID 24338611.
34. 1 2  Wagenmann, M; Naclerio, RM (1992 թ․ սեպտեմբեր). «Anatomic and physiologic considerations in sinusitis». *The Journal of Allergy and Clinical Immunology*. **90** (3 Pt 2): 419–23. doi:10.1016/0091-6749(92)90161-t. PMID 1527330.
35. ↑  Dhulqarnain, AO; Mokhtari, T; Rastegar, T; Mohammed, I; Ijaz, S; Hassanzadeh, G (2020 թ․ դեկտեմբեր). «Comparison of Nasal Index Between Northwestern Nigeria and Northern Iranian Populations: An Anthropometric Study». *Journal of Maxillofacial and Oral Surgery*. **19** (4): 596–602. doi:10.1007/s12663-019-01314-w. PMC 7524939. PMID 33071509.
36. ↑  «Definition of AQUILINE». *www.merriam-webster.com* (անգլերեն). Վերցված է 8 December 2021-ին.
37. ↑  «Definition of HAWK NOSE». *www.merriam-webster.com* (անգլերեն). Վերցված է 8 December 2021-ին.
38. ↑  Leong, SC; Eccles, R (2009 թ․ հունիս). «A systematic review of the nasal index and the significance of the shape and size of the nose in rhinology». *Clinical Otolaryngology*. **34** (3): 191–8. doi:10.1111/j.1749-4486.2009.01905.x. PMID 19531167. S2CID 6384770.
39. 1 2 3  «Anthropometric\_evaluation\_of\_nasal\_height\_nasal\_breadth\_and\_nasal\_index\_among\_Bini\_children\_In\_Southern\_Nigeria». Վերցված է 2020 թ․ ապրիլի 9-ին.
40. ↑  Zaidi, Arslan; և այլք: (2017 թ․ մարտի 16). «Investigating the case of human nose shape and climate adaptation». *PLOS Genetics*. **1** (14): e1006616. doi:10.1371/journal.pgen.1006616. PMC 5354252. PMID 28301464.
41. ↑  Roe, J. O. (1989 թ․ փետրվարի 1). «The Deformity Termed 'Pug Nose' and Its Correction by a Simple Operation». *Archives of Otolaryngology–Head & Neck Surgery* (անգլերեն). **115** (2): 156–157. doi:10.1001/archotol.1989.01860260030010. PMID 2643972.
42. 1 2  Coordes, A; Loose, SM; Hofmann, VM; Hamilton GS, 3rd; Riedel, F; Menger, DJ; Albers, AE (2018 թ․ փետրվար). «Saddle nose deformity and septal perforation in granulomatosis with polyangiitis». *Clinical Otolaryngology*. **43** (1): 291–299. doi:10.1111/coa.12977. PMID 28881107. S2CID 24357553.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ թվային անուններ: authors list (link)
43. 1 2  Schreiber, BE; Twigg, S; Marais, J; Keat, AC (2014 թ․ ապրիլ). «Saddle-nose deformities in the rheumatology clinic». *Ear, Nose, & Throat Journal*. **93** (4–5): E45-7. PMID 24817241.
44. ↑  Oshima J, Martin GM, Hisama FM (2002 թ․ դեկտեմբերի 2) [Updated 2016-09-29]. Adam MP, Ardinger HH, Pagon RA, և այլք: (eds.). *Werner Syndrome*. Seattle, WA: University of Washington. PMID 20301687. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ հունվարի 18-ին. Վերցված է 2017 թ․ օգոստոսի 31-ին – via NCBI. `{{cite book}}`: `|work=` ignored (օգնություն)
45. ↑  Sonek, JD; Cicero, S; Neiger, R; Nicolaides, KH (2006 թ․ նոյեմբեր). «Nasal bone assessment in prenatal screening for trisomy 21». *American Journal of Obstetrics and Gynecology*. **195** (5): 1219–30. doi:10.1016/j.ajog.2005.11.042. PMID 16615922.
46. ↑  Persico, N; և այլք: (2012 թ․ մարտ). «Nasal bone assessment in fetuses with trisomy 21 at 16-24 weeks of gestation by three-dimensional ultrasound». *Prenatal Diagnosis*. **32** (3): 240–4. doi:10.1002/pd.2938. PMID 22430721. S2CID 23326973.
47. ↑  Solomon, Atyam. «Woodruff plexus | Radiology Reference Article | Radiopaedia.org». *Radiopaedia*. Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 26-ին.
48. 1 2  Chiu, TW; Shaw-Dunn, J; McGarry, GW (2008 թ․ հոկտեմբեր). «Woodruff's plexus». *The Journal of Laryngology and Otology*. **122** (10): 1074–7. doi:10.1017/S002221510800176X. PMID 18289456. S2CID 2866097.
49. ↑  Moore, Keith L.; Agur, A. M. R.; Dalley (Ii), Arthur F. (2017 թ․ սեպտեմբեր). *Clinically Oriented Anatomy*. Wolters Kluwer. էջեր 865–867. ISBN 9781496347213.
50. ↑  Hu, KS; Kwak, J; Koh, KS; Abe, S; Fontaine, C; Kim, HJ (2007 թ․ հուլիս). «Topographic distribution area of the infraorbital nerve». *Surgical and Radiologic Anatomy*. **29** (5): 383–8. doi:10.1007/s00276-007-0227-z. PMID 17585363. S2CID 27511642.
51. ↑  *Dorland's illustrated medical dictionary* (32nd ed.). Saunders/Elsevier. 2011 թ․ մայիսի 2. էջ 1254. ISBN 9781416062578.
52. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Sadler, T (2006). *Langman's Medical Embryology*. Lippincott William & Wilkins. էջեր 280–284. ISBN 9780781790697.
53. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  Larsen, W (2001). *Human Embryology*. Churchill Livingstone. էջեր 365–371. ISBN 0443065837.
54. ↑  Hengerer AS, Oas RE (1987). *Congenital Anomalies of the Nose: Their Embryology, Diagnosis, and Management (SIPAC)*. Alexandria VA: American Academy of Otolaryngology.[*Հղում աղբյուրներին*]
55. ↑  «Polyrrhinia (Concept Id: C4274730) - MedGen - NCBI». *www.ncbi.nlm.nih.gov* (անգլերեն).
56. ↑  Anatomy *835134*, բաժին *Nasal Anatomy*(անգլ.) *EMedicine* կայքում
57. 1 2 3  Van Cauwenberge, P; Sys, L; De Belder, T; Watelet, JB (2004 թ․ փետրվար). «Anatomy and physiology of the nose and the paranasal sinuses». *Immunology and Allergy Clinics of North America*. **24** (1): 1–17. doi:10.1016/S0889-8561(03)00107-3. PMID 15062424.
58. ↑  Sahin-Yilmaz, A; Naclerio, RM (2011 թ․ մարտ). «Anatomy and physiology of the upper airway». *Proceedings of the American Thoracic Society*. **8** (1): 31–9. doi:10.1513/pats.201007-050RN. PMID 21364219.
59. 1 2  Betlejewski, S; Betlejewski, A (2008). «[The influence of nasal flow aerodynamics on the nasal physiology]». *Otolaryngologia Polska = the Polish Otolaryngology*. **62** (3): 321–5. doi:10.1016/S0030-6657(08)70263-4. PMID 18652158.
60. ↑  Songu, M; Cingi, C (2009 թ․ հունիս). «Sneeze reflex: facts and fiction». *Therapeutic Advances in Respiratory Disease*. **3** (3): 131–41. doi:10.1177/1753465809340571. PMID 19617285. S2CID 38183174.
61. ↑  García-Moreno, J. M. (2006 թ․ հունվար). «Photic sneeze reflex or autosomal dominant compelling helio-ophthalmic outburst syndrome». *Neurologia (Barcelona, Spain)*. **21** (1): 26–33. PMID 16525923.
62. 1 2  Geurkink, N (1983 թ․ օգոստոս). «Nasal anatomy, physiology, and function». *The Journal of Allergy and Clinical Immunology*. **72** (2): 123–8. doi:10.1016/0091-6749(83)90518-3. PMID 6350406.
63. ↑  Zaidi, Arslan A. Brooke C. Mattern, Peter Claes, Brian McEcoy, Cris Hughes, and Mark D. Shriver. "Investigating the case of human nose shape and climate adaptation." PLoS genetics 13, no. 3 (2017): e1006616.
64. ↑  Bluestone, Charles (2002). *Pediatric otolaryngology*. Elsevier Health Sciences. ISBN 978-0-7216-9197-8.
65. ↑  Ohala, John. «The Phonetics of Nasal Phonology:Theorems and Data» (PDF). *berkeley.edu*. Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 27-ին.
66. ↑  Saladin, Kenneth (2012). *Anatomy & physiology : the unity of form and function* (6th ed.). McGraw-Hill. էջեր 856. ISBN 9780073378251.
67. ↑  Tortora, G (2011). *Principles of anatomy & physiology* (13th. ed.). Wiley. էջ 875. ISBN 9780470646083.
68. 1 2  Moore, Keith; Dalley, Arthur; Agur, Anne (2018). *Clinically oriented anatomy* (Eighth ed.). Wolters Kluwer. էջեր 864–869. ISBN 9781496347213.
69. ↑  "«Snoring Causes». *Mayo Clinic*. 2015 թ․ ապրիլի 26. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 15-ին.
70. ↑  «Nasal flaring: MedlinePlus Medical Encyclopedia». *medlineplus.gov* (անգլերեն). Վերցված է 2019 թ․ հունիսի 15-ին.
71. ↑  «Foreign Body, Nose». Արխիվացված օրիգինալից 2008 թ․ դեկտեմբերի 20-ին. Վերցված է 2008 թ․ դեկտեմբերի 16-ին.
72. ↑  «Frostbite - Symptoms and causes». *Mayo Clinic* (անգլերեն).
73. ↑  Tüzün, Y; Wolf, R; Kutlubay, Z; Karakuş, O; Engin, B (2014 թ․ հոկտեմբեր). «Rosacea and rhinophyma». *Clinics in Dermatology*. **32** (1): 35–46. doi:10.1016/j.clindermatol.2013.05.024. PMID 24314376.
74. ↑  «Basal Cell Carcinoma». *British Skin Foundation* (անգլերեն).
75. ↑  «Paranasal Sinus and Nasal Cavity Cancer Treatment (Adult) (PDQ®)–Patient Version». *National Cancer Institute* (անգլերեն). 2019 թ․ նոյեմբերի 8.
76. ↑  Woods, CR (2009 թ․ հունիս). «Congenital syphilis-persisting pestilence». *The Pediatric Infectious Disease Journal*. **28** (6): 536–7. doi:10.1097/INF.0b013e3181ac8a69. PMID 19483520.
77. ↑  Feron, VJ; Arts, JH; Kuper, CF; Slootweg, PJ; Woutersen, RA (2001 թ․ մայիս). «Health risks associated with inhaled nasal toxicants». *Critical Reviews in Toxicology*. **31** (3): 313–47. doi:10.1080/20014091111712. PMID 11405443. S2CID 41349877.
78. ↑  Trimarchi, M; Bussi, M; Sinico, RA; Meroni, P; Specks, U (2013 թ․ փետրվար). «Cocaine-induced midline destructive lesions - an autoimmune disease?». *Autoimmunity Reviews*. **12** (4): 496–500. doi:10.1016/j.autrev.2012.08.009. PMID 22940554.
79. ↑  «Acromegaly | NIDDK». *National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases*.
80. ↑  Cukurova, I; Yaz, A; Gumussoy, M; Yigitbasi, OG; Karaman, Y (2012 թ․ մարտի 26). «A patient presenting with concha bullosa in another concha bullosa: a case report». *Journal of Medical Case Reports*. **6**: 87. doi:10.1186/1752-1947-6-87. PMC 3338398. PMID 22448660.
81. ↑  Erkan, AN; Canbolat, T; Ozer, C; Yilmaz, I; Ozluoglu, LN (2006 թ․ մայիսի 8). «Polyp in concha bullosa: a case report and review of the literature». *Head & Face Medicine*. **2**: 11. doi:10.1186/1746-160X-2-11. PMC 1471777. PMID 16681852.
82. ↑  Rodrigo Tapia, JP; Alvarez Alvarez, I; Casas Rubio, C; Blanco Mercadé, A; Díaz Villarig, JL (1999 թ․ օգոստոս). «[A giant bilateral concha bullosa causing nasal obstruction]». *Acta Otorrinolaringologica Espanola*. **50** (6): 490–2. PMID 10502705.
83. ↑  Jones, N (2001 թ․ սեպտեմբերի 23). «The nose and paranasal sinuses physiology and anatomy». *Advanced Drug Delivery Reviews*. **51** (1–3): 5–19. doi:10.1016/S0169-409X(01)00172-7. PMID 11516776.
84. ↑  Crowe, TP; Greenlee, MHW; Kanthasamy, AG; Hsu, WH (2018 թ․ փետրվարի 15). «Mechanism of intranasal drug delivery directly to the brain». *Life Sciences*. **195**: 44–52. doi:10.1016/j.lfs.2017.12.025. PMID 29277310. S2CID 46813008.
85. ↑  Menick, F (2014 թ․ նոյեմբեր). «Primary intranasal lining injury cause, deformities, and treatment plan». *Plast Reconstr Surg*. **134** (5): 1045–56. doi:10.1097/PRS.0000000000000694. PMID 25347637. S2CID 2757858.
86. ↑  Tellier, R; Li, Y; Cowling, BJ; Tang, JW (2019 թ․ հունվարի 31). «Recognition of aerosol transmission of infectious agents: a commentary». *BMC Infectious Diseases*. **19** (1): 101. doi:10.1186/s12879-019-3707-y. PMC 6357359. PMID 30704406.
87. ↑  Silva, EN (2019 թ․ փետրվար). «The Relation Between the Lower Lateral Cartilages and the Function of the External Nasal Valve». *Aesthetic Plastic Surgery*. **43** (1): 175–183. doi:10.1007/s00266-018-1195-x. PMID 30019240. S2CID 49865947.
88. ↑  Kühnel, T. S.; Reichert, T. E. (2015). «Trauma of the midface». *GMS Current Topics in Otorhinolaryngology, Head and Neck Surgery*. **14**: Doc06. doi:10.3205/cto000121. PMC 4702055. PMID 26770280.
89. ↑  Kumar, A; Yadav, N; Singh, N; Chauhan, N (2016 թ․ դեկտեմբեր). «Minimally invasive (endoscopic-computer assisted) surgery:Technique and review». *Annals of Maxillofacial Surgery*. **6** (2): 159–164. doi:10.4103/2231-0746.200348. PMC 5343621. PMID 28299251.
90. ↑  Komotar, RJ; Starke, RM; Raper, DM; Anand, VK; Schwartz, TH (2012 թ․ փետրվար). «Endoscopic endonasal compared with microscopic transsphenoidal and open transcranial resection of craniopharyngiomas». *World Neurosurgery*. **77** (2): 329–41. doi:10.1016/j.wneu.2011.07.011. PMID 22501020.
91. ↑  Ye, T; Zhou, B (2015 թ․ փետրվար). «Update on surgical management of adult inferior turbinate hypertrophy». *Current Opinion in Otolaryngology & Head and Neck Surgery*. **23** (1): 29–33. doi:10.1097/MOO.0000000000000130. PMID 25565284. S2CID 13199768.
92. ↑  «Miss Universe Malaysia pageant contestants 'look too western'». 2018 թ․ նոյեմբերի 28. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ սեպտեմբերի 22-ին.
93. ↑  Strochlic, Nina (2014 թ․ հունվարի 6). «DIY Plastic Surgery: Can You Change Your Face Without Going Under the Knife?». *The Daily Beast*.
94. ↑  «Connecting People Through News». *PressReader*. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ դեկտեմբերի 6-ին.
95. ↑  «Nose Shaper». *Shybuy*. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ հունիսի 5-ին. Վերցված է 2017 թ․ մայիսի 22-ին.
96. ↑  Marc S. Abramson (2011). *Ethnic Identity in Tang China*. University of Pennsylvania Press. էջ 88. ISBN 978-0-8122-0101-7. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ մայիսի 2-ին.
97. ↑  Johann Jakob Meyer (1989). *Sexual Life in Ancient India: A Study in the Comparative History of Indian Culture*. Motilal Banarsidass. էջ 433. ISBN 978-81-208-0638-2. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ մայիսի 2-ին.
98. ↑  Derby, Mark (2013 թ․ սեպտեմբեր). «Ngā mahi tika». Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ սեպտեմբերի 8-ին. Վերցված է 2017 թ․ սեպտեմբերի 8-ին.
99. ↑  «Greetings! Hongi Style! – polynesia.com | blog». *polynesia.com | blog* (ամերիկյան անգլերեն). 2016 թ․ մարտի 24. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ սեպտեմբերի 18-ին. Վերցված է 2017 թ․ սեպտեմբերի 18-ին.
100. ↑  «nasophilia». *The Free Dictionary*.

Լրացուցիչ գրականություն
-----------------------

* Nestor, James (2020). *Breath: The New Science of a Lost Art*. Riverhead Books. էջ 304. ISBN 978-0735213616.