**Դիարբեքիրի մարզ** (թուրքերեն՝ Diyarbakır ili), նահանգ է Արևմտյան Հայաստանում, ներկայիս Թուրքիայի Հարավ-Արևելյան Անատոլիա տարածաշրջանում։

Պատմություն
-----------

Դիարբեքիրի կուսակալությունը տարածված էր Արևմտյան Տիգրիսի վերին հոսանքի ավազանում և շրջակա տարածքներում։ Կազմված էր պատմական Մեծ Հայքի Չորրորդ Հայքից և Աղձնիքի արևմտյան գավառներից։ 17 - 18-րդ դդ. այն հետագա շրջանի համանուն կուսակալության տարածքից բացի իր մեջ էր ընդգրկում նաև Խարբերդի նահանգը և Բիթլիսի նահանգի որոշ մասը։ 17-րդ դարում մասնատված էր 20 գավառի՝ Ամիդ, Խարբերդ, Արզնի, Չմշկածագ, Սղերդ, Նփրկերտ ևն։ Հիմնականում համապատասխանում է հնագույն Բիտ-Զամանի երկրին։ Սովորական վարչատարածքային միավորներից բացի գոյություն ունեին նաև քրդական հյուքյումեթություններ։ Հետագայում, քրդական ինքնավարությունները վերացնելուց հետո (19-րդ դարի երկրորդ կես), Դիրաբեքիր վիլայեթի տարածքից կազմվեցին նաև Հեքյարի, Խարբերդի ու Բիթլիսի նահանգները։ 20-րդ դարի սկզբներին Դիարբեքիր նահահանգն ուներ 37.500 կմ² տարածք

Բնակչություն
------------

Բնակչությունը նոր ժամանակներում բազմազգ էր։ 1882 թ. տվյալներով վիլայեթի հայ բնակչությունը հասնում էր 150 հազարի։ 1914 թ. վերջերին նրա ամբողջ բնակչության թիվը հասնում էր 296000 մարդու, որից հայ՝ 105 հազար (1895 թ. ջարդերի ժամանակ սպանվեցին հազարավոր հայեր և շատերն էլ արտագաղթեցին), քուրդ 55000, հույն ու ասորի՝ 60000, այլք՝ 31000։ 1915 թ. Մեծ Եղեռնի ժամանակ թուրքական կառավարությունը Դիարբեքիրի նահանգից տեղահանեց և բնաջնջեց շուրջ 100 հազար հայ։ 1975 թ-ին մարզում ապրում էր մոտ 4000 թրքախոս հայ բնակիչ։

Տնտեսություն
------------

Մինչև ընդհուպ 19-րդ դարը Դիարբեքիր վիլայեթի բնակչությունը զանգվածորեն զբաղվում էր քոչվորական և կիսաքոչվորական անասնապահությամբ, իսկ դրանից հետո սկսեցին կարևոր դեր խաղալ նաև գյուղատնտեսության մյուս ճյուղերը՝ դաշտավարություն, այգեգործություն, տեխնիկական կուլտուրաների մշակություն ևն։ Մշակում էին ցորեն, բամբակ, ծխախոտ, խաղող, մրգատու ծառեր։ Հայտնի էր հատկապես սեխով։ Նահանգն ունի աղահանքեր, նավթի պաշարներ, գունավոր մետաղների հայտնի հանքավայրեր։ 19-րդ դարի երկրորդ կեսից աստիճանաբար արմատավորվում է արդյունաբերությունը. գլխավորապես տեքստիլը, որի ձեռնարկությունները տնայնագործականից քիչ են տարբերվում։ Նահանգում բավական զարգացած են գորգագործությունը, կավագործությունը, պղնձագործությունը։ Առևտուր է կատարում հիմնականում գյուղատնտեսական արտադրանքներով՝ բամբակ, ծխախոտ, ցորեն, սեխ, մրգեր, անասուններ ևն։

Տես նաև
-------

* Աղձնիք
* Արևմտյան Հայաստան
* Թուրքիայի վարչական բաժանում
* Հարավ-Արևելյան Անատոլիա տարածաշրջան

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Թուրքիա Թուրքիայի վարչական բաժանում |
| --- |
|  |
| Արևելյան Անատոլիա | Աղրը  • Արդահան  • Բինգյոլ  • Բիթլիս  • Էլազըղ  • Էրզինջան  • Էրզրում  • Թունջելի  • Իգդիր  • Կարս  • Հաքյարի  • Մալաթիա  • Մուշ  • Վան | Թուրքիայի շրջաններ |
|  |
| Եգեյան տարածաշրջան | Այդըն  • Աֆյոնքարահիսար  • Դենիզլի  • Իզմիր  • Մանիսա  • Մուղլա  • Քյութահյա  • Ուշաք |
|  |
| Կենտրոնական Անատոլիա | Աքսարայ  • Անկարա  • Էսքիշեհիր  • Կայսերի  • Յոզգաթ  • Նիղդե  • Նևշեհիր  • Չանքըրը  • Սիվաս  • Քարաման  • Քոնյա  • Քըրըքքալե  • Քըրշեհիր |
|  |
| Հարավարևելյան Անատոլիա | Ադըյաման  • Բաթման  • Գազիանթեփ  • Դիարբեքիր  • Մարդին  • Շանլըուրֆա  • Շըրնաք  • Սիիրթ  • Քիլիս |
|  |
| Մարմարածովյան տարածաշրջան | Բալըքեսիր  • Բիլեջիք  • Բուրսա  • Էդիրնե  • Թեքիրդաղ  • Յալովա  • Չանաքքալե  • Սաքարյա  • Ստամբուլ  • Քըրքլարելի  • Քոջայելի |
|  |
| Միջերկրածովյան տարածաշրջան | Ադանա  • Անթալիա  • Բուրդուր  • Ըսփարթա  • Հաթայ  • Մերսին  • Քահրամանմարաշ  • Օսմանիե |
|  |
| Սևծովյան տարածաշրջան | Ամասիա  • Արդվին  • Բայբուրթ  • Բարթըն  • Բոլու  • Գիրեսուն  • Գյումյուշհանե  • Դյուզջե  • Զոնգուլդաք  • Թոքաթ  • Չորում  • Ռիզե  • Սամսուն  • Սինոփ  • Տրապիզոն  • Քասթամոնու  • Քարաբյուք  • Օրդու |

 |