**էվանջելիստա Տորիչելլի** (իտալերեն՝ Evangelista Torricelli, հոկտեմբերի 15, 1608(1608-10-15)[…], Հռոմ, Պապական մարզ - հոկտեմբերի 25, 1647(1647-10-25)[…], Ֆլորենցիա), իտալացի ֆիզիկոս և մաթեմատիկոս։

Կենսագրություն
--------------

1627 թվականին տեղափոխվել է Հռոմ։ Մաթեմատիկական կրթությունը ստացել է Հռոմում, Գ․ Գալիլեյի աշակերտ Բ․ Կաստելլիի ղեկավարությամբ։ 1641 թվականին տեղափոխվել է Արչետրի, ուր օգնել է Գալիլեյին մշակելու իր աշխատությունները։ 1642 թվականից, Գալիլեյի մահից հետո, եղել է Տոսկանիայի մեծ դքսի պալատական մաթեմատիկոսը և միաժամանակ Ֆլորենցիայի համալսարանի մաթեմատիկայի և ֆիզիկայի պրոֆեսոր։ Առավել հայտնի են պնևմատիկայի և մեխանիկայի բնագավառում կատարած աշխատանքները։

Հիշատակի հավերժացում
--------------------

Ի պատիվ գիտնականի՝

* Ճնշման միավորը (միլիմետր Հերց)
* Լուսնային խառնարան
* Սուզանավերի շարք
* Փողոց Փարիզում (17-րդ թաղամաս)

Աշխատություններ
---------------

Մշակել է մթնոլորտային ճնշման տեսությունը, ապացուցել, այսպես կոչված, տորիչելյան դատարկության ստացման հնարավորությունը, ստեղծել սնդիկային բարոմետր (1644)։ «Ազատ ընկնող և նետված ծանր մարմինների շարժման մասին» (1641) աշխատության մեջ զարգացրել է Գալիլեյի գաղափարները շարժման վերաբերյալ, ձևակերպել ծանրության կենտրոնների շարժման սկզբունքը, շարադրել հիդրավլիկայի հիմունքները, արտածել անոթից իդեալական հեղուկի արտահոսման արագության բանաձևը (Տորիչելլիի բանաձև)։ Ունի նաև մաթեմատիկային (մասնավորապես, զարգացրել է «անբաժանելիների» մեթոդը), բալիստիկային, օպտիկական սարքերի կատարելագործմանը, ոսպնյակների հղկմանը վերաբերող աշխատանքներ։

Գիտական նվաճումները
-------------------

### Մեխանիկա

Մեխանիկայից նրա հիմնական աշխատությունում (ազատ անկում ապրող և գծած ծանր մարմինների մասին), 1641 թվականին Տորիչելին զարգացրեց Գալիլեյի շարժման գաղափարը, ձևակերպեց ծանրության կենտրոնի շարժման սկզբունքը, լուծեց մի շարք խնդիրներ ձգաբանությունից։ Օգտագործեց շարժագիտական պատկերացումները, մասնավորապես շարժումների գումարման սկզբունքը, շարժման հասկացողության մեջ իներցիայով ավելի առաջ անցավ Գալիլեյից։

### Մթնոլորտային ճնշում և առաջին բարոմետր

Տորիչելին փորձի ժամանակ
Տորիչելիի անունը մտել է Ֆիզիկոսների պատմության մեջ, ինչպես մարդու անուն, առաջին անգամ ցույց տվեց մթնոլորտային ճնշման գոյությունը և կառուցեց առաջին բարոմետրը։ Մինչև 17-րդ դարի կեսերը հույն գիտնական Արիստոտելի պնդումն համարվում էր անվիճելի, որ ջուրը բարձրանում է պոմպի մխոցը, քանի որ «բնությունը չի հանդուրժում դատարկություն»։ Սանակայն շատրվանների շինարարությունը Ֆլորենցիայում հայտնաբերել է, որ ջրի պոմպը 34 ֆունտից չի բարձրանում։ Շփոթված շինարարները դիմել են տարեց Գալիլեյին, ով հեգնանքով ասաց, որ թերևս բնությունը չի վախենում 34 ֆունտ բարձրություն դատարկությունից, բայց առաջարկեց հարցնել իր աշակերտներին՝ Տորիչելիին և Վիվիանիին։ Դժվար է ասել, թե ով առաջինը հասկացավ, որ պոմպի մխոցի բարձրանալու բարձրությունը պետք է լինի այնքան փոքր, որքան մեծ է նրա խտությունը։ Քանի որ սնդիկը 13 անգամ ավելի խիտ է, քան ջուրը, ապա նրա բարձրությունը մխոցը բարձրացնելիս կլինի այդքան անգամ ավեի քիչ։ Այսպիսով ցույսը հնարավորություն է տալիս «անցնել» շինհրապարակից լաբորատորիա, որը կայացել է Տորիչելիի և Վիվաինի նախաձեռնությամբ։ Փորձի արդյունքը հասկանալու համար 1643 թվականին Տորիչելին պատրաստեց 2 զրակացություն։ Սնդիկի խողովակի վերևի տարածքը դատարկ է (հետագայում կոչվում է «Տորիչելյան դատարկություն») և սնդիկը դուրս չի տալիս խողովակից, քանի որ օդի ճնշումը սնդիկի մակերևույթին թույլ չի տալիս։ Դրան նախորդել է, որ օդն ունի քաշ։ Այս հայտարարությունը թվացել է անհավանական, այդ պատճառով էլ չի ընդունվել ժամանակի գիտնականների կողմից։

### Հիդրավլիկա

1641 թվականին Տորիչելին ձևակերպեց հեղուկի խտությանը բաց անոթում և ստացվեց բանաձևը որոշելու տոկոսադրույքի օրենքը (Տորիչելիի բանաձևը)։ Ի դեպ, այս ուսումնասիրությունը հիմք է տեսական հիդրավլիկացիայի, որի կառուցումը 100 տարի անց ավարտեց Դանիել Բերնուլլը։

### Մաթեմատիկա

Մաթմատիկայում Տորիչելին գտավ բաժանարարների մեթոդը։ Նա օգտագործոց այն (չնայած Ռոբերվալի մի փոքր ուշ) քառակուսի երրորդականների համար և իհարկե խնդիրների մեջ։ Դեկորտոից հետո նա գտել է լոգարիթմիկ պարույրի աղեղի երկարությունը։ Նա ամփոփել է քառակուսի պարաբոլի կամայակն չափերը։ Պարաբոլների մի ընտանիք՝ ուսումնասիրությամբ սկսեց ծրարի հասկացողությունը։

### Տորիչելիի կետ

*Տորիչելիի կետ* - մի կետ եռանկյան հարթության վրա, գագաթների միջև հեռավորությունը եռանկյան նվազագույն արժեքն է։ Խնդիրը՝ այդպիսի կետ գտնելու համար ունի երկար պատմություն։ Նրանց առավել հետաքրքրում են Վերածննդի առավել հայտնի գիտնականները՝ Վիվիանին, Կավալերին և այլն։ Տորիչելիի խնդիրը՝ գտնել կետը, հեռավորությունների գումարը, որից երեք կետի տվյալները նվազագույնն են, ունեն մեշ օգտագործում տարբեր տեխնիկական և տնտեսական խնդիրներ լուծելու համար։ Օրինակ՝ P1, P2, P3, արդյունահանվող որոշ նյութեր են։ Պատասխան՝ P-ն Տորիչելլի կետ է P1, P2, P3 եռանյան վրա։

Օրինակ ըստ այս սկզբունքի տեղադրված է Չերեպովական պողպատե կոմբինատը՝ նահանգի, որը մշակվել է գիտնականների կողմից, գլխավորությամբ ակադեմիկոս Բադինի։

Հիմնական աշխատանքները
---------------------

* Trattato del moto (1640)
* Opera geometrica (1644)
* Lezioni accademiche (1715)
* Esperienza dell’argento vivo (Բեռլին, 1897)

Տես նաև
-------

* Բարոմետր
* Կավալիերին սկզբունք
* Տորիչելիի սուզանավ
* Տորիչելիի օրենք
* Շտայների խնդիր

Գրականություն
-------------

* Боголюбов А. Н. Математики. Механики. Биографический справочник, Կիև, Նաուկովա դումկա, 1983:
* Кудрявцев, П. С. Курс истории физики, 2-րդ հրատ. Մոսկվա, 1982, 448 էջ։
* Торричелли Евангелиста // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона, 86 հատորով (82 հատ. և 4 լրաց.), 1890-1907:
* Храмов Ю. А. Торричелли Эванджелиста (Torricelli Evangelista) // Физики: Биографический справочник, 2-րդ հրատ. Մոսկվա, 1983:

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2 3 4  Մակտյուտոր մաթեմատիկայի պատմության արխիվ
3. 1 2 3 4  Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.) / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
4. 1 2 3 4 5  *Favino F.* Dizionario Biografico degli Italiani (իտալ.) — 2019. — Vol. 96.
5. 1 2  *Гельфер Я. М.* Торричелли Эванджелиста // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1977. — Т. 26 : Тихоходки — Ульяново. — С. 116.
6. ↑  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
7. ↑  Mathematics Genealogy Project — 1997.
8. ↑  Mathematics Genealogy Project — 1997.


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Մակտյուտոր մաթեմատիկայի պատմության արխիվ · Mathematics Genealogy Project · Zentralblatt MATH database · WikiTree · Rodovid |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրոքհաուս · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Իտալացիների կենսագրական բառարան · Կրուգոսվետ · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ ռուսական · Catholic (1997—…) · Notable Names Database · Treccani · Treccani · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BAV: ADV11315811 · BIBSYS: 90408882 · BNC: a11403391 · BNE: XX1762491 · BNF: 12117674q · CiNii: DA11598666 · GND: 118623427 · ICCU: RAVV037977 · ISNI: 0000 0000 8076 6399 · LCCN: n85800789 · NKC: mzk2003202318 · NLA: 35791203 · NLG: 246997 · NLP: A27144392 · NTA: 128991682 · NUKAT: n2011214286 · PTBNP: 1267092 · SUDOC: 029581206 · VIAF: 24633476 · WorldCat VIAF: 24633476 |

 |

 |