**Եկատերինա Դմիտրիևնա Կուսկովա** (ռուս.՝ Екатери́на Дми́триевна Куско́ва դեկտեմբերի 5, 1869(1869-12-05) կամ 1869, Ուֆա, Բաշկիրական Խորհրդային Սոցիալիստական Ինքնավար Մարզ, ՌԽՖՍՀ, Ռուսական կայսրություն - դեկտեմբերի 22, 1958(1958-12-22), Ժնև, Շվեյցարիա), ռուս քաղաքական և հասարակական գործիչ, հրապարակախոս և հրատարակիչ, հեղափոխական, լիբերալ և մասոնական շարժումների ակտիվիստ։ Տնտեսագետ Ս. Պրոկոպովիչի կինը։

Կենսագրություն
--------------

### Վաղ տարիներ և հեղափոխական գործունեություն

Եկատերինա Կուսկովան ծնվել է 1869 թվականին Ուֆայում՝ գիմնազիայի ուսուցչի ընտանիքում։ Հայրը բանահյուսություն է դասավանդել տեղական գիմնազիայում, այնուհետև ակցիզային ծառայող է աշխատել, մայրը կիսագրագետ թաթար է եղել։ Կուսկովան նախնական կրթություն է ստացել Սարատովի աղջիկների գիմնազիայում։ 1884 թվականին 15 տարեկանում նա մնացել է առանց ծնողների։ Հայրն ինքնասպան է եղել, իսկ մայրը մահացել է տուբերկուլոզից։ Իրեն և իր կրտսեր քրոջը կերակրելու համար Կուսկովան ստիպված է եղել ստանձնել մոր պարտականությունները։ Դասերը բաց թողնելու համար նրան հեռացրել են վարժարանից, բայց 1885 թվականին հաջողությամբ ավարտել է այն՝ հանձնելով քննություններ որպես երթևեկ ուսանող։ Նույն թվականին նա ամուսնացել է Ի. Յուվենալիևի՝ գիմնազիայի ուսուցչի հետ, որից նա ունեցել է երկու երեխա։ Յուվենալիևը նախկինում նարոդնիկության շրջանակի անդամ է եղել, և նա իր կնոջ հետ բնակարանում կազմակերպել է տնային համալսարան, որտեղ բնական գիտությունների գիմնազիայի ուսանողներին դաս էին տալիս և կարդում նարոդնիկ գրողների աշխատություններ։ 1889 թվականին Յուվենալիևը մահացել է տուբերկուլոզից, իսկ Եկատերինան դարձել է այրի։

1890 թվականին Կուսկովան տեղափոխվել է Մոսկվա և ընդունվել մանկաբարձական դասընթացների։ Այստեղ նա հայտնվել է ուսանողական նարոդիկների շրջանակում, զբաղվել է արգելված գրականության տարածմամբ։ 1891 թվականին նա վերադարձել է Սարատով, որտեղ ընդունվել է ֆելդշերական դասընթացների։ Նա մասնակցել է խոլերայի համաճարակի դեմ պայքարին։ Սարատովում նա շարունակել է իր ընդհատակյա գործունեությունը, միացել է Ն. Աստիրևի խմբակին, հանդիպել է հայտնի հեղափոխականներ Մ. Նատանսոնին և Վ. Չերնովին։ Նա մասնակցել է հեղափոխական «Ժողովրդական իրավունք» հեղափոխական կուսակցության ստեղծմանը, որը ոստիկանության կողմից հետապնդվել է հիմնադրումից անմիջապես հետո։ Հեղափոխական շրջանակին մասնակցության համար քրեական պատասխանատվության է ենթարկվել, 1 տարի բանտում է եղել և 3 տարի գտնվել է ոստիկանության հսկողության ներքո։ Կեղծ ամուսնություն է կնքել բանտարկյալ Կուսկովի հետ, որը հացադուլ էր հայտարարել՝ բանտից ազատվելու նպատակով։ Այդ ժամանակվանից նա կրել է *Կուսկովա* ազգանունը, որով էլ ճանաչման է հասել։

Ի 1894 թվականին տեղափոխվել է Նիժնի Նովգորոդ, որտեղ ծանոթացել է Վլադիմիր Կորոլենկոյի, Ն. Անենսկու, Մաքսիմ Գորկու և իր ապագա ամուսնու՝ Սերգեյ Պրոկոպովիչի հետ։ Այստեղ նարոդնիկությունից անցում է կատարել նոր մարքսիզմ ուսմունքին։ Զբաղվել է քարոզչությամբ Սորմովի աշխատողների շրջանում։ 1895 թվականին ամուսնացել է Ս. Պրոկոպովիչի հետ, իսկ 1896 թվականին նրա հետ մեկնել է արտերկիր՝ տուբերկուլոզից բուժվելու համար։ Արտասահմանում հանդիպել է Գեորգի Պլեխանովին և Ռուսաստանի սոցիալ-դեմոկրատիայի այլ առաջնորդների հետ, ամուսնու հետ միացել է արտերկրում գտնվող Ռուսաստանի սոցիալ-դեմոկրատների միությանը։ Բրյուսելի համալսարանում սոցիալական գիտությունների վերաբերյալ դասախոսություններ է լսել, ուսումնասիրել է եվրոպական արհմիութենական շարժումը։ Որոշ ժամանակ անց գաղափարական տարաձայնություններ է ունեցել Ռուսաստանի սոցիալ-դեմոկրատների հետ։

### Սոցիալ-ժողովրդավարություն, ռևիզիզիզմ և տնտեսագիտություն

Ապրելով արտասահմանում ՝ Կուսկովան և Պրոկոպովիչը ծանոթացել են եվրոպական սոցիալական ժողովրդավարության վերջին ռևիզիոնիստական միտումներին։ Այս հոսանքների առանձնահատկությունը, այն էր, որ նրանք շեշտում էին աշխատավոր դասակարգի *տնտեսական* պայքարը ի վնաս *քաղաքականի*։ Վերադառնալով Ռուսաստան, Կուսկովան և Պրոկոպովիչը սկսել են քարոզել սոցիալական ժողովրդավարության նոր ըմբռնումը, ինչը նրանց հանգեցրել է բախման ռուս մարքսիստների հետ։ 1899 թվականին Կուսկովան գրել է մի փաստաթուղթ, որում ամփոփված էր իր ռևիզիոնիզմի հայացքները։ Փաստաթուղթը, որը նախատեսված չէր հրապարակման համար, ճանաչում էր ձեռք բերել մարքսիստական շրջանակներում «Կրեդո» անվան տակ (լատ.«Credo»): Փաստաթղթում Կուսկովան պնդում էր, որ Սոցիալ-դեմոկրատների պայքարը պրոլետարական կուսակցության ստեղծման և Ռուսաստանում քաղաքական իշխանության զավթման համար որևէ հեռանկար չունի։ Հետևաբար, Ռուսաստանի Սոցիալ Դեմոկրատների խնդիրը չպետք է լինի իշխանությունը զավթելը, այլ մասնակցելը կապիտալիստների դեմ աշխատողների տնտեսական պայքարին և այլ ընդդիմադիր ուժերին օգնությունը քաղաքական ազատության պայքարում։ Նման տեսակետները կոչվում էին «տնտեսագիտություն»։

Կուսկովոյի «Կրեդոն» կտրուկ արձագանք է առաջացրել ուղղափառ մարքսիստների կողմից։ Աննա Ելիզարովա-Ուլյանովայի նախաձեռնությամբ «Կրեդոն» ուղարկվել է Մինուսինսկյան աքսոր, որտեղ էր պատիժը կրում նրա եղբայր Վլադիմիր Լենինը։ Փաստաթուղթը զննելուց հետո Լենինը դրանում մահացու վտանգ է տեսել Ռուսաստանի սոցիալական ժողովրդավարության համար և անմիջապես սկսեց գրել դրա հերքումը։ Լենինի կողմից գրված այդ հոդվածը վերնագրվել է՝ «Ռուսաստանի սոցիալ-դեմոկրատների բողոքը»։ Դրա տակ հավաքվել էին Մինուսինսկու և Թուրուխանսկի տարածքների աքսորված մարքսիստների ստորագրությունները, այս ձևով այն ուղարկվել է արտերկիր և հրապարակվել մարքսիստական մամուլում։ Հոդվածում Լենինը պնդում էր, «Պրոլետարիատը պետք է ձգտի ստեղծել անկախ քաղաքական աշխատավորական կուսակցություններ, որոնց հիմնական նպատակը պետք է լինի քաղաքական ուժի գրավումը» պնդրում էր Լենինը։

Լենինի բողոքի ցույցին աջակցել են նաև արտասահմանում գտնվող Ռուսաստանի սոցիալ-դեմոկրատների առաջնորդները՝ Գ.Վ. Պլխանովի ղեկավարությամբ։  Պլխանովի նախաձեռնությամբ Կուսկովան և Պրոկոպովիչը արտաքսվել են արտասահմանում գտնվող Ռուսաստանի սոցիալ-դեմոկրատների միությունից, և նրանց տեսակետները դատապարտվել են։

### «Ազատագրման միությունը» և ռուսական առաջին հեղափոխության սկիզբ

Խզելով հարաբերությունները հեղափոխական կուսակցությունների հետ ՝ Կուսկովան և Պրոկոպովիչը 1900-ականների սկզբին միացել են լիբերալ շարժմանը և մասնակցել են Ազատության միության ապօրինի կազմակերպության ստեղծմանը։ Կազմակերպություն ստեղծելու որոշումը կայացվել է 1903 թվականին Շաֆհաուսենում կայացած համագումարում, որին մասնակցել է մոտ 20 մարդ, այդ թվում ՝ Կուսկովան և Պրոկոպովիչը։ Ազատական «Ազատագրման միությունը» իր հիմնական և իրականում միակ նպատակը դարձրել է Ռուսաստանում քաղաքական ազատության նվաճումը, ինչը նրանց թույլ է տվել միավորել տարբեր քաղաքական համոզմունքների մարդկանց։ Մտնելով Ազատագրության միությանը՝ Կուսկովան և Պրոկոպովիչը դրանում բարձր դիրք էին գրավում և ակտիվ մասնակցություն էին ունենում նրա գործունեության մեջ։ «Այստեղ, - հիշեցրել է Կուսկովան, - հնարավոր էր անել«հեղափոխական գործ»՝ չվախենալով հոգին սատանային վաճառել, նա միակ լուսավոր կետն էր մեր քաղաքական կարիերայում»։ 1904 թվականի հունվարին Ազատության միության համագումարում Կուսկովան և Պրոկոպովիչը ընտրվել են նրա կառավարման խորհրդի կազմում։

Իր կազմի մեջ «Ազատագրման միությունը» բաժանվել է երկու թևի ՝ աջ և ձախ։ Աջ կողմում ներառված էին «Զեմստվոսի» լիբերալ ներկայացուցիչները, իսկ ձախը հիմնականում բաղկացած էր սոցիալ-դեմոկրատական մարդկանցից։ Այդ թևի մեջ էին մտնում բազմաթիվ հայտնի մտածողներ և հասարակական գործիչներ ՝ Պ. Բ. Ստրուվե, Ն. Ա. Բերդյաև, Ս. Ն. Բուլգակով, Ս. Լ. ֆրանկ, Բ. Ա. Կիստյակովսկի, Վ. Յակովլև-Բոգուչարսկի և ուրիշներ։ Կուսկովան և Պրոկոպովիչը հարում էին այս ձախ թևին։ Ձախ թևը հատկապես ուժեղ ազդեցություն է ունեցել Սանկտ Պետերբուրգում։ Այստեղ «Ազատագրման միության» ներկայացուցիչներին հաջողվել է մտավորականների լայն շերտեր բերել իրենց շարքերը։ Նրանց հաջողվել է իրենց ազդեցությանը ենթարկել այնպիսի հասարակական կազմակերպություններ, ինչպիսիք են Ազատ տնտեսական հասարակությունը, տեխնիկական հասարակությունը և այլն։ Աշխատելով Ազատագրման միությունում ՝ Կուսկովան զբաղվում էր ապօրինի գրականության բաշխմամբ, մասնավորապես Ստրուվեի հրատարակած «Ազատագրում» ամսագրի տարածմամբ։ 1904 թվականի աշնանը ՝ ռուս-ճապոնական պատերազմում ձախողումների ֆոնին, Ազատության միության նախաձեռնությամբ երկրում սկսվել է հանրագրերի արշավը։  

Որպեսզի ընդլայնեն իրենց ազդեցությունը, Սանկտ Պետերբուրգի «Ազատագրողները» սկսել են քարոզչություն իրականացնել սովորական մարդկանց շրջանում։ 1904 թվականի աշնանը բնակչությանը գրգռելու համար նրանք սկսեցին հրատարակել էժան թերթեր «Մեր կյանքը և մեր օրերը»։ «Մեր կյանքը» թերթի խմբագիրն ընտրվել է Կուսկովան։ Թերթը ժողովրդականացնում էր ժողովրդական ներկայացուցչության և քաղաքական ազատության գաղափարները, և աշխատողների տնտեսական իրավիճակը կապված էր նրանց քաղաքական անբավարարության հետ։ Աշխատանքային միջավայրին ծանոթանալու համար,1904 թվականի նոյեմբերին Կուսկովան, Պրոկոպովիչը և Բոգուչարսկին հանդիպեել են «Սանկտ Պետերբուրգի Ռուսական գործարանային բանվորների ժողով» իրավաբանական կազմակերպության առաջնորդ, քահանա Գիորգի Գապոնի հետ։ Հանդիպմանը նրանք հրավիրեցին նրան և աշխատողներին մասնակցելու միջնորդության արշավին և Գապոնը ոգևորությամբ ընդունել է այս առաջարկը։ Գապոնի հետ պայմանավորվելով, «Մեր կյանքը և մեր օրերը» թերթերը սկսել են տարածվել Սոբրանիայի բաժանմունքներում։ Աշխատավորները կարդում էին դրանք, իսկ «ժողովի» ղեկավարները նրանց անհրաժեշտ մեկնաբանություն էին տալիս, ինչը հանգեցրել Է Պետերբուրգի աշխատանքային բնակչության արագ քաղաքականացմանը։ 1905 թվականի հունվարի 9-ին Պետերբուրգի ավելի քան 200,000 աշխատողներ ՝ քահանա Գապոնի առաջնորդությամբ, տեղափոխվել են Ձմեռային պալատ ՝ պահանջելով քաղաքական ազատություններ և ժողովրդական ներկայացուցչություն։ Այդ երթի թագավորական զորքերի կողմից գնդակահարությունը սկիզբ դրեց 1905 թվականից մինչև 1907 թվականների առաջին ռուսական հեղափոխությանը։ Ցարի հրամանով զորքերը գնդակոծեցին անզեն բանվորներին, սպանվեց ավելի քան հազար, վիրավորվեց երկու հազար մարդ։

### Հոկտեմբեր 17-ի մանիֆեստը և «Առանց վերնագրի» խումբը

«Առանց վերնագիր» ամսագիրը
1905 թվականից մինչև 1907 թվականների հեղափոխության ընթացքում Կուսկովան ակտիվորեն աշխատել է ազատագրական շարժման մեջ։ Նա շարունակել է խմբագրել «Մեր կյանքը» թերթը, որը քարոզում էր քաղաքական ազատության համար։ Նա մասնակցել է «Ազատագրման միության» համագումարներին, հանդես է եկել ընդդիմադիր բոլոր ուժերի միաբանության միասնական ճակատում։

Հոկտեմբեր 17-ի մանիֆեստից հետո «Ազատության միության» շարքերում պառակտում տեղի ունեցավ։ Կազմակերպության աջ թևի ներկայացուցիչները որոշեցին աջակցել կառավարության նախաձեռնությանը և սկսեցին ստեղծել խորհրդարանական կուսակցություն, որը կոչվում է Սահմանադրական ժողովրդավարական կուսակցություն (կուրսանտներ)։ Կուրսանտները պատրաստվում էին Պետդումայում խորհրդարանական գործունեությանը, ինչը ենթադրում էր ցարական կառավարության հետ համագործակցության պատրաստակամություն։ Ձախ թևը, Կուսկովայի գլխավորությամբ, հրաժարվել է աջակցել կառավարությանը և պնդել է, որ շարունակելու է միապետական համակարգը տապալելու պայքարը:Այդ խմբի իդեալը հիմնադիր ժողովի գումարումն էր և Ժողովրդավարական Հանրապետության հաստատումը։ Այս կապակցությամբ ձախ թևի ներկայացուցիչները հարում էին հեղափոխական կուսակցություններին` Սոցիալ-դեմոկրատներին և սոցիալիստ-հեղափոխականներին, որոնք նույնպես հոկտեմբերի 17-ին չէին ընդունում մանիֆեստը։

1905 թվականի հոկտեմբերին սահմանադրա-դեմոկրատական կուսակցության հիմնադիր համագումարում Կուսկովան ընտրվել է այդ կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի կազմում, սակայն հրաժարվել է անդամակցել նրան։ Մի խումբ համախոհների հետ միասին նա փորձել է պահպանել «Ազատագրման միությունը», և վերջնական լուծարումից հետո նա ստեղծել է «Առանց վերնագրի» հատուկ անկուսակցական խումբը։ Խմբում ընդգրկված էին «Ազատության միության» ձախ թևի այն ներկայացուցիչները, որոնք հրաժարվել էին անդամակցել կուրսետային կուսակցությանը։ Խմբի կորիզը կազմում էին Ե.Դ. Կուսկովան, Ս.Ն. Պրոկոպովիչը և Վ.Յ. Յակովլևը, բացի նրանցից այստեղ էին նաև Վ. Վ. Խիժնյակովը, Վ.Պորտուգալովը,Ս.Իզգոյևը, Վ.Ս. Գոլուբևը ուրիշներ։ 1906 թվականի սկզբից «Առանց վերնագրի» խումբը սկսեց հրատարակել նույն անունով քաղաքական ամսագիր «Առանց վերնագրի» ամսագրի հրատարակիչը Կուսկովան էր, իսկ խմբագիրն էր Պրոկոպովիչը։ Ամսագրի էջերը քննադատում էին ինչպես աջ, այնպես էլ ձախ կուսակցությունները, աջը `կառավարության հետ համագործակցության պատրաստակամության համար, ձախ` կուսակցական անհանդուրժողականության, աղանդավորության և ծայրահեղականության։ Ծրագրային հոդվածում Կուսկովան պնդում էր, որ կուսակցությունների բաժանումը պառակտում է ցարական ռեժիմի հետ պայքարի միասնական ճակատը և թուլացնում ընդդիմության ուժերը։ Կուսկովան ինքն իրեն հայտարարել է Է. Բերնշտեյնի «քննադատական սոցիալիզմի» կողմնակից։

«Առանց վերնագրի» խմբավորումը քաղաքական մեծ ազդեցություն չստացավ և մնաց լուսանցքային միտում Ռուսաստանի քաղաքական կյանքում։ Ստոլիպինի արձագանքի սկսվելուց հետո «Առանց վերնագրի» ամսագիրը փակվել է, և խումբը դադարեց գոյություն ունենալ։ Ամսագրի փակվելուց հետո Կուսկովան շարունակեց լրագրողական գործունեությունը այլ հրատարակություններում։ Համագործակցել է Թովարիշչ (1906-1907) թերթում, ռուսերեն «Վեդոմոստի» (1908) թերթում, «Մեր ժամանակակիցը» (1912-1914) ամսագրում և այլն։ Նա մասնակցել է կանանց հավասարության պայքարին, ինչպես նաև համագործակցային շարժմանը։  

### Մասնակցություն մասոնական գործունեության

1905 թվականից մինչև 1907 թվականների հեղափոխության պարտությունից հետո Կուսկովան և նրա համախոհները սկսել են որոնել պայքարի նոր ձևեր Ռուսաստանի քաղաքական ազատագրման համար։ Կուսկովայի խոսքով ՝ այդպիսի ձևերից մեկը ընտրվել է մասոնությունը ՝ նրա քաղաքականացված մասը, որը հեռացել է մասոնական աշխատանքի ավանդական ձևերից։ Մասոնությունը գոյություն է ունեցել Ռուսաստանում 18-րդ դարից և գաղտնի կազմակերպության հարմար ձև էր, որը միավորում է մարդկանց, որոնք իրենց առջև ընդհանուր նպատակներ են դնում:1910 թվականին ազատական ռուսական մասոնությունում տեղաշարժ եղավ դեպի քաղաքականություն։ 1912 թվականին հիմնադիր կոնվենցիայում ստեղծվել է հատուկ կազմակերպություն ՝ «Ռուսաստանի ժողովուրդների մեծ Արևելքը», որն իր առջև զուտ քաղաքական նպատակներ է դրել։  1955 թվականին Կուսկովան Ն. Վոլսկիին (Վալենտինովին) ուղղված նամակում ակս շարժման մասին հայտնել է հետևյալը .

* Շարժումը սկսվել է 1905 թվականից մինչև 1907 թվականների հեղափոխության և դրան հաջորդած քաղաքական հալածանքներից հետո,
* Շարժումը ոչ մի կապ չուներ արտասահմանյան մասոնության հետ, այնտեղ ոչ մի ծիսակատարություն և ոչ մի միստիկա չկա,
* Մասոնական շարժման նպատակը զուտ քաղաքական էր. «Ազատագրության միություն» նոր ձևով վերակենդանացնել և աշխատել Ռուսաստանը ազատագրելու համար,
* Ընտրվել է մասոնական շարժման ձևը `ներգրավելու համար վերին դասերի և իշխող շրջանակների ներկայացուցիչներին,
* Մասոնության նվիրումը միայն երդում էր, որը պարտավորեցնում էր պահպանել լիակատար և բացարձակ լռությունը։

Կուսկովայի պնդմամբ ՝ շարժման մասնակիցներից ոչ ոք այդ երդումը երբեք չի խախտել։ Պատմաբան Գ. Մ. Կատկովի հետազոտությունները հաստատում են, որ քաղաքական մասոնական շարժման մասին գրեթե ոչինչ հայտնի չէր ոստիկանության դեպարտամենտին, այդ գերատեսչության արխիվներում նրա մասին ոչ մի փաստաթուղթ չի հայտնաբերվել։ Մասոնական շարժման մեջ ոչ մի իրազեկ գործակալ չկար։ Նույն պնդմամբ հանդես է եկել նաև Գերագույն Ռադայի գլխավոր քարտուղար Ալեքսանդր Կերենսկին, որը Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո մուտք է ունեցել թագավորական արխիվներ։

Կուսկովայի հուշերի համաձայն ՝ շարժման մասնակիցների թիվը ներառում էր մեծ թվով հայտնի քաղաքական և հասարակական գործիչներ, գիտնականներ, վերին դասերի ներկայացուցիչներ։ «Մենք ամենուր ունեցել ենք մեր ժողովուրդ», - հիշում է Կուսկովան։ Իրականում «Ռուսաստանի ժողովուրդների մեծ Արևելք»-ի անդամների թիվը չի գերազանցել 400-ը, այդ կազմակերպության առավելագույն ծաղկման պահին։ Կուսկովայի հիշողությունների համաձայն ՝ նրա բնակարանում խորհրդակցություններ են տեղի ունեցել, որտեղ մշակվել են Ռուսաստանի քաղաքական ազատագրման պլանները։ Նման խորհրդակցություններից մեկում 1916 թվականի ապրիլին նախատեսվում էր ժամանակավոր կառավարության ապագա կազմը։ Ըստ տարբեր տեղեկությունների, ժամանակավոր կառավարության առաջին կազմի առնվազն հինգ անդամ մասոններ են եղել։ Հետագայում, իշխանության համար կուսակցական պայքարի պայմաններում, «Ռուսաստանի ժողովուրդների մեծ Արևելք»-ն, ենթադրաբար, փլուզվել է ներքին միջկուսակցական հակասությունների պատճառով։ Կա նաև մի վարկած, որն արտացոլված է պատմաբաններ Ա. Սերկովանի և Գ. Կարպաչևի, որ «Ռուսաստանի ժողովուրդների մեծ Արևելք»-ն դադարեցրել է իր գործունեությունը հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո, քանի որ այն կենտրոնացած էր քաղաքական նպատակների վրա, որոնք փլուզվել են ժամանակավոր կառավարության և նրա ղեկավար `Կերենսկու տապալմամբ։

### Փետրվարյան հեղափոխություն և բոլշևիկների հաղթանակ

Փետրվարյան հեղափոխության հաղթանակից հետո Կուսկովան դարձել է նոր համակարգի կայուն կողմնակիցներից մեկը։ Սերտ կապ պահպանելով Ա. Ֆ. Կերենսկու և ժամանակավոր կառավարության այլ առաջնորդների հետ ՝ մինչև վերջ պաշտպանում էր փետրվարյան հեղափոխության իդեալները։

Հեղափոխության հաղթանակից անմիջապես հետո՝ 1917 թվականի ապրիլին, Կուսկովան սկսել է հրատարակել ժողովրդավարական և սոցիալիստական «Ժողովրդի ուժը» ժողովրդավարական թերթը։ Թերթն իր առջև դրել է հետևյալ խնդիրները. «Քաղաքական ոլորտում ժողովրդավարական հանրապետության հզորացում և ժողովրդավարության գաղափարների իրականացում բնակչության լայն զանգվածների գիտակցության մեջ, սոցիալական ոլորտում `աշխատանքային դասերի շահերի պաշտպանություն և աշխատող զանգվածների միավորումը ստեղծագործական աշխատանքում` ամբողջ տնտեսական համակարգը սոցիալիզմի հիման վրա վերափոխելու» : Կուսկովան թերթը համագործակցում էր տարբեր ուղղությունների հայտնի քաղաքական գործիչների հետ Ս. Ն. Պրոկոպովիչ, Ա. Ն. Պոտրեսով, Մ. Մ. Վինվեր, Ս. Պ. Մելգունով, Ն. Բ Չայկովսկին, Բ Բ Սավինկովը և այլք։ Միևնույն ժամանակ, Կուսկովան ակտիվորեն մասնակցում էր համագործակցային շարժմանը, որից մեծ հույսեր ուներ։ Համագործակցելով ՝ նա տեսավ սոցիալիստական հասարակություն կառուցելու ուղի։ «Մարդկանց ուժը» թերթը հատուկ ուշադրություն է դարձրել համագործակցային շարժմանը։

Իր թերթի էջերում Կուսկովան կոչ էր անում միավորել երկրի բոլոր ժողովրդավարական ուժերը `կադետերից մինչև սոցիալիստներ։ Միևնույն ժամանակ, նա անողոք քննադատել է ձախ և աջ քաղաքական ծայրահեղականներին, որոնք ձգտում էին նվաճել իշխանությունը։ Հատկապես կտրուկ Կուսկովան հակառակվել է Վլադիմիր Լենինի և այլ բոլշևիկների, որոնք նա համարել է անպատասխանատու. «... Լենինը վնասակար է։ Լենինը գործում է անգիտակից գլուխների վրա։ Լենինը խառնաշփոթությունն ու տարրալուծումը բերում է բանակ։ Լենինը հրավիրում է առգրավման, Ռուսաստանում կան շատ լենիններ։ Լենինը անպատասխանատու է։ Լենինը լավագույն դեպքում ուտոպիստ է, որը ոտքերի տակ հող չի զգում ... լենինիզմի, այսինքն ' հող չճանաչող.. »: Նա այսպես է խոսել Լենինի մասին. «Նրա ամբողջ քաղաքականությունը դավաճանության քաղաքականություն է։ Նրա ամբողջ քաղաքականությունը դաշույն է ոչ միայն բանակի, այլև հեղափոխության հետևում»։

Ոչ պակաս կտրուկ, Կուսկովան քննադատել է կադետներին։ Ընդդիմանալով ցանկացած բռնապետության, Կուսկովան հավատում էր, որ «Կորնիլովիզմը դեմ է ժողովրդավարությանը»։ Կոռնիլովյան ապստամբության հետևանքով առաջացած քաղաքական ուժերի պառակտումից հետո Կուսկովան մնացել է ժամանակավոր կառավարության վերջին պաշտպաններից մեկը։ 1917 թվականի հուլիսին Կուսկովայի ամուսինը ՝ Ս. Ն. Պրոկոպովիչը, դարձել է Կերենսկու կառավարության վերջին նախարարներից մեկը։ Ինքը ՝ Կուսկովան, 1917 թվականի սեպտեմբերին Ժողովրդավարական խորհրդակցության ժամանակ ընտրվել է Ռուսաստանի Հանրապետության ժամանակավոր խորհրդում (Նախախորհրդարան) կոոպերատիվների պատվիրակը։ Ելույթ ունենալով Նախախորհրդարանի նիստում, նա կոչ է արել միավորվել ՝ պաշտպանելու երկիրը արտաքին թշնամուց։ Հոկտեմբերյան հեղաշրջման ժամանակ ակտիվորեն օգնել է Ձմեռային պալատում պաշարված ժամանակավոր կառավարության պաշտպաններին։ Բոլշևիկների հաղթանակից հետո նա շարունակել է հրատարակել «Ժողովրդի ուժը» և «Ժողովրդի իրավունքը» թերթերը, որոնք հակադրվում էին նոր կառավարությանը։ 1918 թվականին թերթերը փակվեցին բոլշևիկների կողմից։

### Բոլշևիկների իշխանությունն ու արտաքսումը Ռուսաստանից

Բոլշևիկների իշխանության գալուց հետո Կուսկովան և Պրոկոպովիչը չցանկացան արտագաղթել և որոշեցին մնալ Ռուսաստանում։ Տեղի ունեցած քաղաքացիական պատերազմում չեն միացել պայքարող կողմերից ոչ մեկին։ Նրանք հավասարապես դեմ արտահայտվեցին կարմիրի և սպիտակ բռնապետության դեմ։ Կուսկովայի խոսքով ՝ սպիտակ շարժման մասնակիցների վերականգնման ձգտումները նույնքան խորթ էին իրենց համար, որքան բոլշևիզմի ծայրահեղությունները։ Նրանք մնացին ապրելու բոլշևիկյան Ռուսաստանում ՝ «առանց գլուխները թեքելու, այդ գլուխները ամեն րոպե կորցնելու ռիսկով»։ Նրանք բացահայտ դատապարտել են բոլշևիկների պահվածքը սովետական բարձրաստիճան պաշտոնյաների հետ հանդիպումներում։

Սովետական տիրապետության տակ շարունակվեցին հասարակական գործունեությամբ զբաղվելու փորձերը։ 1918 թվականի աշնանը Վլադիմիր Կորոլենկոյի և շարք այլ հասարակական գործիչների նախաձեռնությամբ նրանք կազմակերպել են «Երեխաների փրկության լիգա», որը զբաղվում էր փողոցային երեխաների համար ապաստարանների և գաղութների կառուցմամբ։ «Լիգայի» ղեկավարության կազմում ընդգրկված էին Եկատերինա Պեշկովան,Նիկոլայ Միխայլովիչը և այլ հայտնի մարդիկ։ «Լիգան» ուներ ավելի քան 18 գաղութներ, 11 մանկապարտեզ, առողջարաններ, մանկական ակումբներ և բանջարանոցներ։  Երեխաներին վերցնում էին հենց փողոցից։ Իր գոյության 2,5 տարիների ընթացքում «Լիգան» օգնել է 3,5 հազար որբ երեխաների։

1921 թվականին, երբ Ռուսաստանում դաժան սով է սկսվել, Կուսկովան, Պրոկոպովիչը և Կիշկինը որոշեցին հասարակական կոմիտե կազմակերպել սովյալներին օգնելու համար։ Այդ առաջարկով նրանք Մաքսիմ Գորկու միջնորդությամբ դիմել են խորհրդային իշխանություններին, որոնք հարցի քննարկումից հետո թույլտվություն են տվել նրանց։ 1921 թվականին հուլիսին Մոսկվայում ստեղծվել է Սովյալների օգնության հանձնաժողով, որը ներառում էր նախահեղափոխական մտավորականության շատ նշանավոր ներկայացուցիչներ։ Խորհրդի պատվավոր նախագահ է ընտրվել Վ. Գ. Կորոլենկոն, իսկ նրա ղեկավարության կազմում էին Ս. Ն. Պրոկոպովիչը, Ե. Դ. Կուսկովան, Ն. Մ. Կիշկինը, Ֆ. Ա. Գոլովինը, Հ. Ն. Կուտլերը և Մ. Վ. Սաբաշնիկովը։ Բոլշևիկները հանձնաժողովին տվել են «Պրոկուկիշ» հեգնական մականունը (ըստ կազմակերպիչների անունների առաջին վանկերի)։ Բոլշևիկների վերաբերմունքը հանձնաժողովի նկատմամբ խիստ կասկածելի էր, բայց նրանք որոշել են օգտագործել այն արտասահմանից սննդի օգնություն ստանալու համար։

Արդեն 1921 թվականի օգոստոսին Լենինին հասան լուրեր, որ հանձնաժողովի նիստերից մեկի ժամանակ Պրոկոպովիչն անցկացնում էր «հակակառավարական ելույթներ»։ Լենինը միանգամից նամակ է գրեԻոսիֆ Ստալինին, որում նա հանձնարարել է քաղբյուրոյին լուծարել հանձնաժողովը և ձերբակալել դրա ղեկավարներին։ Կոմիտեի գործողություններում Լենինը տեսել է խորհրդային ռեժիմի դեմ դավադրության բաց նախապատրաստումը։ Կուսկովին, Քիշկինին և այլոց կարգադրվել է, որ ուղարկվեն Մոսկվայից, իսկ Պրոկոպովիչը երեք ամիս բանտարկվել է, մինչև գործի բոլոր հանգամանքները պարզվեն։ Միևնույն ժամանակ, Լենինը հանձնարարել է կազմակերպել թերթի դեմ հալածանքները կոմիտեի անդամների։ 1921 թվականին նոյեմբերին Չեկայի որոշման արդյունքում Կուսկովան և Պրոկոպովիչը վարչական ճանապարհով արտաքսվեցին Վոլոգդայի մարզ, այնուհետև բնակվեցին Ռուսաստանի հյուսիսային այլ շրջաններում։ Հաջորդ տարի նրանք կրկին վերադարձել են Մոսկվա, իսկ 1922 թվականի հունիսին նրանց ուղարկվեցին արտերկիր։

### Կյանքն ու գործը աքսորում

Եկատերինա Կուսկովան
Ռուսաստանից արտաքսվելուց հետո Կուսկովան և Պրոկոպովիչը բնակություն հաստատեցին Բեռլինում։ Շարունակել են զբաղվել հասարակական գործունեությամբ և լրագրությամբ։ Բեռլինում Կուկովան ընտրվել է Բեռլինում Ռուսաստանում բանտարկյալներին և աքսորյալներին օժանդակելու կոմիտեի նախագահ (Քաղաքական Կարմիր խաչ)։ Այս կազմակերպությունը զբաղվում էր ռուս քաղբանտարկյալների օգնության կազմակերպմամբ։ Մոսկվայում նմանատիպ կազմակերպությունը գլխավորում էին Կուսկովայի ծանոթներտը Ե. Պեշկովան և Մ. Լ. Վինավերը, որոնց հետ նա ակտիվ նամակագրություն էր պահպանում։ 1924-ին Կուսկովան տեղափոխվել է Պրահա, որտեղ համագործակցել է տարբեր թերթերի՝ «Վերջին նորություններ», «Օրեր», «Նոր բառ» և ամսագրերում ՝ «Ժամանակակից գրառումներ», «Ռուսաստանի կամք», «Նոր հանդես» և այլն։

Չեխոսլովակիայում Կուսկովան շարունակում էր նշանակալի դեր ունենալ Պավել Միլյուկովի հետ վարել է բանակցությունները Հանրապետական ժողովրդավարական ասոցիացիայի ստեղծման վերաբերյալ։ Կուսկովան խորհրդային իշխանության դեմ ռազմական արշավների հակառակորդ էր և վստահություն էր հայտնել, որ ՆԷՊ-ի պայմաններում խորհրդային կարգերի ներքին էվոլյուցիայի հնարավորություն կա։ Իր հրապարակումներում և ռադիոյի ներկայացումներում նա կոչ էր անում արտագաղթողներին փնտրել հայրենիք վերադառնալու պարկեշտ ուղիներ։

1939 թվականին Հիտլերի կողմից Չեխոսլովակիայի գրավումից հետո Կուսկովան և Պրոկոպովիչը տեղափոխվեցին Ժնև, որտեղ նրանք ապրում էին մինչև իրենց կյանքի վերջը։ Կուսկովան շարունակել է զբաղվել լրագրողական գործունեությամբ, համագործակցել է «Նոր ռուսերեն բառ» թերթում, «Նոր ամսագրում» և այլ հրապարակումներում։ Երկրորդ աշխարհամարտի տարիներին զբաղեցնում էր Խորհրդային Միության կողմը, հույս ուներ, որ ֆաշիզմի դեմ հաղթանակից հետո հնարավորություն կստեղծվի վերադառնալ Ռուսաստան։ Կուսկովան ավելի քան 35 տարի ապրեց աքսորի մեջ ՝ լիովին հավատալով Ռուսաստան վերադառնալու հնարավորությանը։ 1955 թվականին մահացել է Սերգեյ Պրոկոպովիչը, իսկ Կուսկովան է մահացել Ժնևում 1958 թվականի դեկտեմբերի 22-ին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  WeChangEd
2. 1 2 3 4  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #130497126 // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.
3. 1 2  Encyclopædia Britannica
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  «Наш спор с Вами решит жизнь»: Письма М. Л. Винавера и Е. П. Пешковой к Е. Д. Кусковой. 1923—1936. Сост. Л. А. Должанской. М. «Братонеж», 2009.
5. 1 2  В. И. Ленин. Протест российских социал-демократов / Полное собрание сочинений. М. 1967, том 4.
6. ↑  Статья «Экономизм» в Большой Советской энциклопедии.
7. ↑  В. П. Волков. «Либеральная идея в жизни и деятельности В. И. Вернадского». Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ մայիսի 4-ին. Վերցված է 2010 թ․ նոյեմբերի 13-ին.
8. 1 2  Р. Пайпс. Струве. Биография. Том 1. Струве: левый либерал. 1870—1905. М. 2001 г.
9. 1 2 3 4  Из письма Е. Д. Кусковой — Н. В. Вольскому (Валентинову) 10 ноября 1955 г.
10. ↑  A. В. Тыркова-Вильямс. На путях к свободе. М. 2007 г.
11. ↑  И. П. Белоконский. Земское движение. М. «Задруга», 1914 г.
12. ↑  С. И. Потолов. Георгий Гапон и либералы (новые документы) / Россия в XIX—XX вв. Сборник статей. СПб. 1998 г.
13. ↑  Л. Я. Гуревич. Народное движение в Петербурге 9 января 1905 г. / Былое, 1906, № 1.
14. ↑  Без заглавия. Политический еженедельник. Издание Е. Д. Кусковой. 1906, № 1.
15. ↑  Е. Д. Кускова. Ответ на вопрос — кто мы? / Без заглавия. Политический еженедельник. 1906, № 3.
16. ↑  Г. М. Катков. Февральская революция. Париж, YMCA-Press; М. Русский путь, 1997 г.
17. ↑  А. Ф. Керенский о масонстве / А. Ф. Керенский. Россия на историческом повороте. Мемуары. М. 1993 г.
18. ↑  П. Н. Милюков. Воспоминания (1859—1917). 1-2 тома. Нью-Йорк, 1955 г.
19. 1 2 3 4 5  Кускова Екатерина Дмитриевна. Из статьи В. Л. Боечина в кн.: Политические деятели России 1917. Биографический словарь. М. 1993.
20. 1 2 3 4  Макаров, B. C. Христофоров. В. Г. К истории Всероссийского комитета помощи голодающим.
21. ↑  Республиканско-демократический лагерь российской эмиграции.(չաշխատող հղում)

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 130497126 · ISNI: 0000000021207976 · SUDOC: 243823525 · VIAF: 40484865 · WorldCat VIAF: 40484865 |

 |