recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Հրվոե Չալե** (խորվ.՝ Hrvoje Čale, մարտի 4, 1985(1985-03-04), Զագրեբ, ՀՍՖՀ), խորվաթ ֆուտբոլիստ, պաշտպան։

Կարերիա
-------

### Ակումբային

Ֆուտբոլով սկսել է զբաղվել 9 տարեկանից։ Զագրեբյան «Դինամո» ակումբի սան է։ 2003 թվականին նա իր նորամուտն է նշել թիմի կազմում, սակայն հիմնականում փոխարինման է դուրս եկել կամ մասնակցել ցածր որակավորում ունեցող խաղերի։ 2004/05 խաղաշրջանում վարձավճարով հանդես է եկել Զապրեշիչի «Ինտեր» ակումբում, այնտեղ բավականաչափ փորձ է ձեռք բերել և վերադառնալով Զագրեբ` ավելի հաճախ է խաղացել հիմնական կազմում։

2008 թվականի մայիսին Դավոր Վուգրինեցի խորհրդով նա 2,5 միլիոն եվրոյով տեղափոխվել էր թուրքական «Տրամբզոնսպոր» ակումբ։ Չալեն դարձել է ակումբի 68-րդ լեգեոները և երկրորդ խորվաթը (Վուգրինեցն ակումբի առաջին խորվաթն էր): Ձախ պաշտպանի դիրքում անց է կացրել 36 խաղ, 2009/2010 խաղաշրջանում նվաճել է Թուրքիայի գավաթը և մասնակցել է «Բուրսասպորտի» դեմ Սուպերգավաթի հանդիպմանը (խաղն ավարտվել է հաղթանակով` 3:0 հաշվով)։ 2011 թվականի հուլիսի 19-ին եկկողմ համաձայնությամբ խզել է պայմանագիրը, օգոստոսի 22-ին մինչև 2014 թվականի հունիսի 30-ը պայմանագիր է ստորագրել «Վոլսֆսբուրգի» հետ և ստացել է 26 համարը։ 2013 թվականի մայիսին պայմանագիր է ստորագրել «Վասլանդ-Բևերեն» ակումբի հետ։

### Հավաքական

Ելույթ է ունեցել Խորվաթիայի պատանեկան և երիտասարդական բոլոր հավաքականներում։ 2009 թվականի փետրվարի 11-ին Ռումինիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականի դեմ խաղում իր նորամուտն է նշել երկրի ազգային հավաքականի հիմնական կազմում։

Տիտղոսներ
---------

* Թուրքիայի գավաթակիր 2009/10
* Թուրքիայի սուպեր գավաթակիր 2010

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  FBref.com(բազմ․)
2. 1 2  Արգենտինական ֆուտբոլի տվյալների շտեմարան (իսպ.)
3. 1 2  Hrvoje Cale: «Baskı altında oynamaya alışkınım»(թուրքերեն)
4. ↑  Cale Trabzon’un 68. yabancısı Archived 2013-01-04 at Archive.is(թուրքերեն)
5. ↑  Hrvoje Čale i Drago Gabrić pobjednici Kupa Turske! Archived 2011-07-26 at the Wayback Machine.(խորվ.)
6. ↑  «Trabzonspor'da Cale defteri kapandı» (թուրքերեն)։ Ntvspor.net։ հուլիսի 19, 2011։ Վերցված է հուլիսի 21, 2011
7. ↑  «Profesyonel Futbolcu Hrvoje Cale'nin Sözleşmesinin Karşılıklı Olarak Fesih Edilmesi»։ *Trabzonspor* (թուրքերեն) (Turkish Public Disclosure System (KAP))։ հուլիսի 19, 2011։ Վերցված է սեպտեմբերի 23, 2011

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պրոֆիլը *transfermarkt.com* կայքում(անգլ.)
* Ֆուտբոլիստի էջը *soccerway.com* կայքում(անգլ.)
* Վիճակագրությունը *National Football Teams* կայքում(անգլ.)

* Պրոֆիլը Weltfussball.de կայքում(գերմ.)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | BDFA · eu-football.info (խաղացող) · FootballDatabase.eu · National Football Teams.com · Soccerway · Transfermarkt (խաղացող) · worldfootball.net (խաղացող) · ԹՖՖ (խաղացող) · ԽՖՄ · ՖԻՖԱ |

 |
**Համահայկական յոթերորդ խաղեր**, անցկացվել են օգոստոսի 6-ից-9-ը՝ Արցախում (Ստեփանակերտ, Մարտունի, Մարտակերտ), 9-17-ը՝ Երևանում։ Համահայկական խաղերի բացման հանդիսավոր արարողությունը տեղի է ունեցել օգոստոսի 6-ին՝ Ստեփանակերտի Ստեփան Շահումյանի անվան հանրապետական մարզադաշտում, խաղերի փակման հանդիսավոր արարողությունը տեղի կունենա օգոստոսի 17-ին՝ Երևանի Ազատության հրապարակում։

Բացման արարողություն
--------------------

Համահայկական խաղերի բացման հանդիսավոր արարողությունը տեղի է ունեցել Ստեփանակերտի Ստեփան Շահումյանի անվան հանրապետական մարզադաշտում։ Այն սկսվել է մարզական շքերթով, որից հետո ելույթ են ունեցել ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը, Արցախի նախագահ Բակո Սահակյանը, Համահայկական խաղերի համաշխարհային կոմիտեի նախագահ Իշխան Զաքարյանը։

Համահայկական յոթերորդ խաղերի ջահը վառել են օլիմպիական չեմպիոն Հրաչյա Պետիկյանը, Արցախի թեմի առաջնորդ Պարգև արքեպիսկոպոս Մարտիրոսյանը, Համահայկական խաղերի համաշխարհային գործկոմի փոխնախագահ Ալբերտ Բոյաջյանը։

Մասնակից երկրներ
----------------

Համահայկական յոթերորդ խաղերին մասնակցում են 35 երկրի մոտ 5244 մասնակից։

* Ռուսաստանի Դաշնություն-368 մասնակից
* ԱՄՆ-318 մասնակից
* Ֆրանսիա-178 մասնակից
* Ավստրալիա-86 մասնակից

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  AzatNewsTV։ «Համահայկական 7-րդ ամառային խաղերի մասնակիցներն ու հյուրերն ապահովված կլինեն մնալու տեղերով. Իշխան Զաքարյան | Azat News» (հայերեն)։ Վերցված է 2019 թ․ օգոստոսի 9  CS1 սպաս․ հայերենը նշված է (link)(չաշխատող հղում)
2. ↑  «Համահայկական խաղերի բացումը՝ Ստեփանակերտում, փակումը՝ Երեւանի Ազատության հրապարակում | NEWS.am Sport - Ամենը՝ սպորտի մասին»։ *sport.news.am*։ Վերցված է 2019 թ․ օգոստոսի 7
3. 1 2  «Ստեփանակերտում կայացավ Համահայկական խաղերի բացման արարողությունը»։ *«Ազատ Եվրոպա/Ազատություն» ռադիոկայան*։ Վերցված է 2019 թ․ օգոստոսի 7
4. ↑  «Yerevan.Today | Համահայկական խաղերի բացումը կկայանա Արցախում»։ *yerevan.today*։ Վերցված է 2019 թ․ օգոստոսի 7
5. ↑  «Համահայկական խաղերի հանդիսավոր բացումը Ստեփանակերտում (Live) | NEWS.am Sport - Ամենը՝ սպորտի մասին»։ *sport.news.am*։ Վերցված է 2019 թ․ օգոստոսի 7
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Կոնդոխավանք (այլ կիրառումներ)

**Կոնդոխավանք**, ավերված ամրոց Տավուշի մարզի Կողբից 4 կմ հարավ-արևմուտք։ Ամրոցի ավերակները գտնվում են անտառապատ վայրում։ Ընդգրկած տարածքը հյուսիսային, հյուսիսարևելյան և արևմտյան կողմերից շրջապատված է դժվարամատչելի թոեքադիր լանջերով, իսկ ամրոցը գտնվում է դրա գագաթին՝ հարթության վրա։ Ունի անկանոն ուղղանկյուն հատակագիծ ունեցող պարսպապատերով։ Ամրոցը ավերված է։ Համեմատաբար լավ են պահպանվել արևելյան և հարավարևելյան կողմերի 2․5-3 մետր լայնություն ունեցող պատերի ստորին շերտերը։ Այն կառուցված է անմշակ և խոշորածավալ քարերով, որոնց արանքում կա մանր քարերով լիցք։ Մուտքի կողմը չի նշմարվում, սակայն կարելի է ենթադրել որ եղել է համեմատաբար ավելի մատչելի հարավային կողմից։ Տարածքում կան ավերված այլ շինությունների ավերակներ։ Պահպանության տարածքը կազմում է 2,76 հա հողատարածք, իսկ հուշարձանինը՝ 0,44 հա։

ՀՀ կառավարության 2004 թվականի դեկտեմբերի 30-ի թիվ 1929-Ն որոշմամբ ներառվել է Կողբի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում։

Տես նաև
-------

* Կողբի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Տավուշի մարզ)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Wiki Loves Monuments monuments database — 2017.
2. ↑  *Ս․ Ս․ Չիլինգարյան «Նոյեմբերյանի կիկլոպյան ամրոցներ»*։ էջեր 228–229
3. ↑  Անահիտ Գրիգորյան, Վահագն Հովհաննիսյան «Կոնդոխավանք ամրոցի նկարագրական-բնութագրական տեղեկանք»
4. ↑  «ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՏԱՎՈՒՇԻ ՄԱՐԶԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ԱՆՇԱՐԺ ՀՈՒՇԱՐՁԱՆՆԵՐԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՑՈՒՑԱԿԸ ՀԱՍՏԱՏԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ»։ *www.arlis.am* (հայերեն)։ Վերցված է 2020 թ․ մարտի 13  CS1 սպաս․ հայերենը նշված է (link)
Հավասարաչափ աղմուկի տարածումը
**Հավասարաչափ աղմուկ**, սպիտակ աղմուկ, որի յուրաքանչյուր արժեքի հավանականությունը նույնն է տվյալ էներգիաների ձայնածավալում, այսինքն U(t)-ն անվերջ հավասարաչափ տարածվում է։ Հավասարաչափ աղմուկը չի հանդիպում առօրյայում, սակայն օգտագործվում է որպես խոչընդոտների ազդեցության պարզեցված տարբերակ։ Դրա վերլուծությունն զգալիորեն ավելի հեշտ է, քան այլ տեսակներինը, ինչը թույլ է տալիս արագացնել մոտավոր հաշվարկները։

Նկարագրություն
--------------

Սպիտակ աղմուկի գրաֆիկ
Հավասարաչափ աղմուկի կոռելյացիայի շառավիղը շատ ավելի փոքր է աղմուկի աղբյուրի բոլոր բնորոշ ժամանակային պարամետրերից՝ տևողություն, տատանումների պարբերություն և այլն։

Հավասարաչափ աղմուկի տատանման լայնույթի սպեկտրները ունեն հորիզոնական ուղիղ ձև՝ մշտական մակարդակից աննշան պատահական շեղումներով։

Հավասարաչափ աղմուկի մոդելը օգտագործվում է այն պրոցեսներում, ինչպիսիք են ջոնսոնական աղմուկը (ջերմային) կամ կոտորակային աղմուկը։ Որպես հավասարաչափ աղմուկ կարելի է նկարագրել պատահական չափման սխալները, որոնք առաջացել են կոնկրետ աղբյուրից։ Լսելի հաճախությունների տիրույթում հավասարաչափ աղմուկի օրինակ է ջրվեժի աղմուկը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Астронет > Белый шум»։ Астронет։ Վերցված է 2016 թ․ հունվարի 29
2. 1 2  «Белый шум. РЕАЛЬНАЯ ФИЗИКА. Глоссарий по физике»։ bourabai.ru։ Վերցված է 2016 թ․ հունվարի 29

Արտաքին հղումներ
----------------

1. 
2.
**Լուիզա Զամայչ**(լատիշ․՝ Lūcija Zamaiča փետրվարի 26, 1893(1893-02-26) - հունվարի 17, 1965(1965-01-17), Ռիգա, Լատվիական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), լատվիացի գրող և ֆեմինիստ։

Կենսագրություն
--------------

1907 թվականին ավարտել է Բաուսկայի կանանց դպրոցը, այնուհետև՝ Ելգավայի առևտրային դպրոցը (1908-1910)։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ 1905 թվականից ապրել է Վյատյան նահանգում և Արխանգելսկում, որտեղ աշխատել է որպես գրադարանավարուհի։

1925 թվականից մինչև 1927 թվականները շարունակել է ուսումը Ֆրանսիայում, Իտալիայում և Ալժիրում։

1927 թվականից ապրել է Ռիգայում, եղել է ժամանակակից կին, կանանց իրավունքների ակտիվ պաշտպան՝ իր գրական գործունեության շնորհիվ։ 1920-1930-ական թվականներին մեղադրվել է հասարակական բարոյական նորմերի խախտման մեջ։ Սիրել է շփոթության մեջ պահել հանրությանը։ Համատարիվ է եղել սոցիալիստական գաղափարներին, իր աշխատանքներում հաճախ է խոսել կապիտալիստական հասարակությունում կնոջ դերի մասին, գրել է ինչպես քաղաքացիական ամուսնությունների, այնպես էլ օրինական մարմնավաճառության մասին։

Նա մասնավոր դասեր է տվել այն աղջիկներին, ովքեր չէին կարողանում կրթություն ստանալ, դասավանդել է լատվիերեն, ռուսերեն, գերմաներեն և անգլերեն լեզուներ և գրականություն։

Գերմանական օկուպացիայի ժամանակ՝ 1941 թվականին, ձերբակալվել և ազատազրկվել է 9 ամիս։ 1942 թվականից մինչև 1946 թվականը զբաղվել է առևտրով։

Պատերազմի ժամանակ նրա բոլոր ձեռագրերը ոչնչացվել են։ Հին Ռիգայի փողոցներում իր զբոսանքների ժամանակ Զամայչը շարունակել է բանաստեղծություններ հորինել, բայց ոչ մի տեղ դրանք չի տպագրել։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Romana Sutas un Aleksandras Beļcovas muzejs»։ *www.facebook.com* (հայերեն)։ Վերցված է 2020-04-29  CS1 սպաս․ հայերենը նշված է (link)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Lūcija Zamaiča (լատիշերեն)

* Lūcija Zamaiča (լատիշերեն)


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 1245652192 · ISNI: 0000000417462375 · LCCN: nr91030203 · VIAF: 190328089 · WorldCat VIAF: 190328089 |

 |
**Համամիութենական լենինյան կոմունիստական երիտասարդական միություն**, **ՀամԼԿԵՄ** (ռուս.՝ *Всесоюзный ленинский коммунистический союз молодёжи, ВЛКСМ*, (Բացել ֆայլի մասին տվյալները արտասանություն)), **Կոմսոմոլ** (ռուս.՝ *Комсомол*, **Ком**мунистический **Со**юз **Мол**одёжи [***Կոմ**ունիստիչեսկիյ **սո**յուզ **մոլ**ոդյոժի*, թարգ․՝ կոմունիստական երիտասարդական միություն, կոմերիտմիություն] վանկային հապավումից), Խորհրդային Միության Կոմունիստական կուսակցության (ԽՄԿԿ) երիտասարդական կազմակերպություն։ Խորհրդային Միության գոյության ողջ ընթացքում ներկայացվել է որպես ԽՄԿԿ երիտասարդական թև, չնայած պաշտոնապես եղել է անկախ կառույց։

Հիմնադրվել է 1918 թվականի հոկտեմբերի 29-ին, Համառուսաստանյան բանվորա-գյուղացիական երիտասարդության առաջին համագումարի ժամանակ, որպես **Ռուսաստանի կոմունիստական երիտասարդական միություն** (ՌԿԵՄ, *Российский коммунистический союз молодёжи, РКСМ*)։ 1922 թվականին՝ ԽՍՀՄ կազմավորվամբ, կազմակերպությունը ձեռք բերեց համամիութենական կարգավիճակ։ 1924 թվականին ՌԿԵՄ-ին կցվեց Վլադիմիր Լենինի անունը։

1977 թվականի դրությամբ ՀամԼԿԵՄ-ն ունեցել է ավելի քան 36 միլիոն անդամ՝ 14-28 տարեկան։ 9-15 տարեկան երեխաների համար գործել է Համամիութենական պիոներական կազմակերպությունը, իսկ 7-9 տարեկանների համար՝ Հոկտեմբերիկների խմբերը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Рогозин отметил важную роль комсомола в развитии советской космической промышленности» (ռուսերեն)։ ՏԱՍՍ։ Վերցված է 2020-01-08
2. ↑  Комсомольцы, избранные в руководящие органы ВЛКСМ, могли состоять в организации до достижения возраста 35 лет.
3. ↑  Britannica Komsomol article

Արտաքին հղումներ
----------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ՀամԼԿԵՄ Վիքիպահեստում |

* Կոմսոմոլ Ռուսաստան(ռուս.)
**Խաչատուր Սերոբյան** (1825, Կոստանդնուպոլիս - 1874, Կոստանդնուպոլիս), հայ գիտնական, քիմիկոս։

Կենսագրություն
--------------

Խաչատուր Սերոբյանը ծնվել է 1825 թվականին Կոստանդնուպոլիսում։ Հայտնի է նաև Քրիստափոր Տեր-Սերոբյան անվամբ։ 1842 թվականին մեկնել է ԱՄՆ և ընդունվել Եյլի համալսարան։ Ուսանել է քիմիա, աստվածաբանություն և բժշկություն, համալսարանում առաջինն է ներմուծել դաստամատյանների գործածությունը։ 1843 թվականին նա բազմաթիվ քիմիական փորձարկումներից հետո ստանում է ներկի յուրահատուկ բաղադրություն, որն անհնար էր կեղծել։

Իր կատարած գյուտն արտոնագրել է 1854 թվականին, սակայն անվտանգության նկատառումներով արտոնագրի մասին ողջ տեղեկատվությունը մինչ օրս պահվում է հույժ գաղտնի։ Դոլարի ներկագույների գյուտի համար արժանացել է ԱՄՆ կառավարության շքանշանին և իր իսկ կողմից հեղինակած ներկերով տպված՝ նոր տեսակի 6000 ԱՄՆ դոլար պարգևավճարի, որով շարունակում է ուսումը Յեյլի համալսարանում, դառնում դեղագործ։ Այդ գյուտի համար ամերիկյան կառավարության կողմից արժանացել է շքանշանի։ 1860 թվականին վերադարձել է Կոստանդնուպոլիս, եղել արքունի բժիշկ, պաշտոնավարել օսմանյան դրամահատարանում և պարգևատրվել Մեջիդիե շքանշանով։

Տեր-Սերոբյանը մահացել է 1874 թվականին Կոստանդնուպոլսում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  studio 5165m։ «Anunner.com - ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՍԵՐՈԲՅԱՆ»։ *www.anunner.com*։ Վերցված է 2021 թ․ հուլիսի 13
2. ↑  «Դոլարն ունի հայկական ծագում»։ *YerevanStyle.com* (en-US)։ 2015 թ․ հուլիսի 11։ Վերցված է 2021 թ․ հուլիսի 13
3. ↑  «Armenians in the world: Green dollar»։ *www.iammedia.am*։ Վերցված է 2021 թ․ հուլիսի 13
4. ↑  «Քրիստափոր Տեր-Սերոբյանը, Ամերիկյան դոլար»։ *www.mersoft.am*։ Վերցված է 2021 թ․ հուլիսի 13
5. ↑  «Աշխարհն ավելի լավը դարձրած հայեր․ Մաս 2»։ *www.iammedia.am*։ Վերցված է 2021 թ․ հուլիսի 13
6. ↑  «Армянский след на американских долларах: как Христофор Тер-Серобян изобрел краску для банкнот, которые невозможно было подделать - Фото»։ *radiovan.fm* (ռուսերեն)։ Վերցված է 2021 թ․ հուլիսի 13

Արտաքին հղումներ
----------------

* Armenians in the world: Green dollar
**Խաչիկ Բորիսի Պետրոսյան** (նոյեմբերի 1, 1974(1974-11-01), Սևանա լիճ, Գեղարքունիքի մարզ, Հայաստան), Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողովի նախկին պատգամավոր։

Կենսագրություն
--------------

Խաչիկ Պետրոսյանը ծնվել է 1974 թվականի նոյեմբերի 1-ին Սևանում։ 2001 թվականին ավարտել է Մոսկվայի պետական համալսարանը։ Ստացել է տնտեսագետ-մենեջերի որակացորումը։ 1993-1995 թվականներին աշխատել է Սևանի պետական մատակարարման մանրածախ առևտրի թիվ 11 ֆիրմայում առևտրի գծով փոխտնօրեն, 1997-1998 թվականներին եղել է Հայաստանի Հանրապետության կառավարության աշխատակազմի սննդի միավորման ընդունելությունների տան մենեջեր, արտադրության պետ։

1998-2003 թվականներին եղել է Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական ավիացիայի գլխավոր վարչության «Հայկական ավիաուղիներ» ՊՓԲԸ ինքնաթիռների կենցաղային սարքավորումների սպասարկման ծառայության պետի տեղակալ, պետ, եղել է «Զվարթնոց» միջազգային օդանավակայանի ավիացիոն անվտանգության հատուկ ծառայության պետ, «Հայկական ավիաուղիներ» ՊՓԲԸ առևտրային ծառայության մենեջեր, ուղևորների սպասարկման ծառայության տնօրեն։

2003-2007 թվականներին եղել է Ազգային ժողովի պատգամավոր (թիվ 33 ընտրատարածք)։ Եղել է Ազգային ժողովի պաշտպանության, ազգային անվտանգության և ներքին գործերի մշտական հանձնաժողովի, ՕԵ խմբակցության անդամ։ 2007 թվականի մայիսի 12-ին Ազգային ժողովի պատգամավոր է ընտրվել համամասնական ընտրակարգով «Օրինաց երկիր» կուսակցությունից։

Անձնական կյանք
--------------

Ամուսնացած է, ունի մեկ երեխա։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «National Assembly of Armenia | Official Web Site | parliament.am»։ *www.parliament.am*։ Վերցված է 2021-01-14
2. ↑  Петросян Хачик Борисович
3. ↑  «National Assembly of Armenia | Official Web Site | parliament.am»։ *www.parliament.am*։ Վերցված է 2021-01-14
**Հարավային Օսիայի զինանշան** (օսերեն՝ Республикæ Хуссар Ирыстон, ռուս.՝ Герб Республики Южная Осетия, վրաց.՝ გერბი, რომ სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკის), Հարավային Օսիայի ազգային խորհրդանիշներից մեկը` դրոշի և օրհներգի հետ միասին։

Զինանշանը ստեղծվել է 1999 թվականի մայիսի 19-ին։ Զինանշանի դիզայնը վերցված է Հյուսիսային Օսիայի զինանշանից, սակայն կատարվել են որոշ փոփոխություններ։

Նկարագրություն
--------------

Հարավային Օսիայի զինանշանը իրենից ներկայացնում է կարմիր վահան։ Վահանը պաշտպանում է Առաջավորասիական ընձառյուծը, որը ունի դեղին գունավորում։ Զինանշանի հետևի մասում գտնվում են Կովկասյան լեռները, որոնք Հարավային Օսիայի խորհրդանիշներից են։ Զինանշանի շրջակա մասում գտնվում են գրություններ` երկու լեզուներով՝ օսերեն (*«Республикæ Хуссар Ирыстон»*) և ռուսերեն (*«Республика Южная Осетия»*)։ Զինանշանի գույները համապատասխանում են Հարավային Օսիայի դրոշի գույներին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Gigauri David։ «FOTW Site regarding South Ossetia»։ Վերցված է 2007 թ․ հունվարի 5
2. ↑  Tabuev Soslan։ «The State Emblem of RSO»։ Վերցված է 2007 թ․ հունվարի 5
**Լքված տիկնիկը** (ֆր.՝ La Poupée abandonnée), Սյուզաննա Վալադոնի 1921 թվականի յուղանկարը։ Նկարը հանդիսանում է Վալադոնի հասուն շրջանի վառ օրինակ։ Գտնվում է Վաշինգտոնի Կանացի արվեստի ազգային թանգարանի հավաքածուում։

Նկարը
-----

Նկարը Սյուզաննա Վալադոնի նյու ժանրի նկարներից է։ «Լքված տիկնիկը» Մարի Կոլայի (ֆր.՝ Marie Cola) և նրա դստեր Ժիլբերտայի՝ Վալադոնի զարմուհու, երկու զույգ դիմանկարներից մեկն է։

Սյուժե
------

Նկարի թեման միանշանակ չէ։ Նկարի կենտրոնում աղջիկ է դեռևս մանկական սանրվածքով, իսկ նրա առաջ՝ նկարի առաջին պլանում գետնին նետված տիկնիկ է։ Աղջիկը սեռական հասունության է հասել և միանշանակ չէ, թե նրա մարմինը սրբիչով մաքրող կինը մայրն է, թե պոռնկատան տիրուհին։ Աղջիկը երկտեղանի մահճակալին է նստած ու շրջված իրեն է զննում ձեռքի փոքր հայելու մեջ։ Անհայտ է, թե կողքին նստած՝ լիովին հագնված կինը աղջկան օգնում է հաղթահարել անցումային շրջանի խնդիրները, թե նախապատրաստում է նրան կին դառնալու։ Գործողությունը կատարվում է շատ փոքր սենյակում։ Հեղինակը նկարի սյուժեի իմաստը բացատրող ոչ մի հուշում չի տալիս։

Տիկնիկն ու աղջիկը նույն՝ մեծ ժապավենով սանրվածքն ունեն։ Տիկնիկը նետված է և խորհրդանշում է մանկությանը հրաժեշտ տալը։ Դիտողին մնում է միայն գուշակել, թե աղջկան ինչ ճակատագիր է սպասում մեծահասակների աշխարհում։

Ազդեցություն
------------

Նկարը Սյուզաննա Վալադոնի հասուն շրջանի գործերից է՝ վառ գույներով, մուգ ընգծումներով։ Մարմինների դիրքերը տարօրինակ են, ինչ-որ առումով անհարմար, պարզեցված և աղճաճված անատոմիայով։ Նման գծեր հանդիպում են Պոլ Գոգենի և Անրի Մատիսի մոտ, բայց Վալադոնը հերքում էր որևէ ազդեցություն այլ նկարիչներից, և միշտ խուսափել է իր ստեղծագործությունների ոճի դասակարգումից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4
2. 1 2  «The Abandoned Doll»։ nmwa.org։ Վերցված է 20 Մարտ 2017
Միջնադարյան Համար ամրոցի ավերակները:
**Համարհուս,** Նորվեգիայի Հեդմարկ քաղաքում կառուցված ամրոց՝ կաթոլիկ թեմի եպիսկոպոսների համար։ Ամրոցը գտնվում է Համարի Մայր տաճարից արևելք և անմիջականորեն կապված է ամրոցի հետ։ Ամրոցը կառուցվել է փուլերով. ամենահին կառուցված հատվածը կառուցվել է մոտ 1250 տարի առաջ և բաղկացած է երեք կամարակապ նկուղներներից ու սպիտակ տանիքից։

Որոշ բարեփոխումներ կատարելուց հետո՝ եպիսկոպոսը օգտնվում էր նաև տեղի Լենշերեն ամրոցից։ Երկու ամրոցներն էլ ավերվել են 1567 թվականին, երբ շվեդական զորքի՝ Հյուսիսային 7-րդ պատերազմի հարձակման ժամանակ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Gjerset, p. 154
2. ↑  «Storhamar»։ lokalhistoriewiki.no։ Վերցված է 2017 թ․ հունիսի 1
3. ↑  Jon Gunnar Arntzen։ «Storhamar»։ Store norske leksikon։ Վերցված է 2017 թ․ հունիսի 1
4. ↑  «Storhamar, Vang herad, Hedmark»։ Matrikkelutkastet av 1950։ Վերցված է 2017 թ․ հունիսի 1

Աղբյուրներ
----------

* Ersland, Geir Atle; Sandvik, Hilde (1999). *Norsk historie 1300-1625* ( Oslo: Samlaget) 82-521-5182-5
* Gjerset, Knut (1915) *History of the Norwegian People* (The MacMillan Company, Volume II)
* *Gunnarsjaa, Arne (2006)* Norges Arkitekturhistorie *(Abstrakt forlag) 9788279351276*
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Մուրադյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին։*

**Հարություն Բախտիբեկի Մուրադյան** (մայիսի 2, 1953(1953-05-02), Մարտունի, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ - մարտի 12, 2023(2023-03-12)), քաղաքական գործիչ, Հայաստանի Ազգային ժողովի նախկին պատգամավոր,

Կենսագրություն
--------------

Հարություն Մուրադյանը ծնվել է 1953 թվականի մայիսի 2-ին Մարտունու շրջանի Թազագյուղ գյուղում։ 1975 թվականին ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը։ Ստացել է ճարտարագետ-շինարարի որակավորումը։ 1975-1981 թվականներին Մարտունու շրջանի «Գյուղշին» թիվ 7 տրեստի թիվ 41 ՇՄՇ-ում աշխատել է շինվարպետ, շինաշխղեկ, 1981-1987 թվականներին՝ Մարտունու շրջխորհրդի գործկոմի շինվերանորոգման գրասենյակի պետ, իսկ 1987-1990 թվականներին՝ շրջխորհրդի գործկոմի արտադրական կոմբինատի տնօրեն։ 1990-1998 թվականներին եղել է Թազագյուղի գյուղխորհրդի նախագահ, գյուղապետ։

1999-2003 թվականներին եղել է Ազգային Ժողովի պատգամավոր (թիվ 42 ընտրատարածք)։ Եղել է Ազգային Ժողովի պետական-իրավական հարցերի մշտական հանձնաժողովի անդամ։ Եղել է «Կայունություն», ապա «Ժողովրդական պատգամավոր» պատգամավորական խմբի անդամ։ 2003 թվականի մայիսի 25-ին ընտրվել է Ազգային Ժողովի պատգամավոր ԱՄ կուսակցության համամասնական ընտրացուցակով։ Եղել է Ազգային Ժողովի պետական-իրավական հարցերի մշտական հանձնաժողովի անդամ։ Եղել է ԱՄ խմբակցության անդամ։ Ոչ մի կուսակցության չի պատկանում։

Անձնական կյանք
--------------

Ամուսնացած է, ունի չորս երեխա։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «National Assembly of Armenia | Official Web Site | parliament.am»։ *www.parliament.am*։ Վերցված է 2021-06-24
2. ↑  «Мурадян Арутюн Бахтибекович — Энциклопедия фонда «Хайазг»»։ *ru.hayazg.info*։ Վերցված է 2021-06-24
3. ↑  Тазагюх рутюн Бахтибекович Мурадян арм Հարություն Մուրադյան Армянский депутат Дата рождения: 2 мая 1953Место рождения: село, Мартуни, ССР Армянская, СССР։ «Мурадян, Арутюн Бахтибекович - это... Что такое Мурадян, Арутюн Бахтибекович?»։ *Словари и энциклопедии на Академике* (ռուսերեն)։ Վերցված է 2021-06-24
4. ↑  «National Assembly of RA»։ *www.parliament.am*։ Վերցված է 2021-06-24

Արտաքին հղումներ
----------------
**Ձորիգեղի կամուրջ**, գտնվում է Լոռու մարզի Թեղուտ գյուղում, կառուցվել է 17-րդ դարում։

Լոռու մարզի Թեղուտ և Շնող գյուղերը հաշվառվել են որպես մեկ համայնք, գյուղերի շրջակա միջավայրերում կարելիե տեսնել հնագույն և միջնադարյան հուշարձաններ, որոնք ունեն ինքնատիպ և խայտաբղետ անուներ՝ Փիջուտ, Բովեր, Բրագձոր, Բացրել, Կայծոն, Մանստև, Ձորիգեղ, Խռատանոց, Ղարաքոթուկ, Շինու խեչ, Դուքանաձոր։

Ձորիգեղի կամուրջը գտնվում է Թեղուտ գյուղից 3 կմ հյուսիս-արևելք` Գուլաբի կոչվող սարի ստորոտում, Մանստև գետակի աջափնյա անտառապատ հատվածում, ժայռեղեն նեղ ափեր ունեցող վայրում։ Քարե կամուրջը կապում է Մանստևի Սրբավայրը Ձորիգեղ կոչվող հին բնակավայրի հետ։ Կամուրջը միաթռիչք է, ունի 6 մ լայնությամբ կիսաշրջան կամարային բացվածք իսկ երթևեկելի մասը հողածածկ է` 3մ լայնությամբ։ Կամուրջը կառուցված է սրբատաշ բազալտե ոչ խոշոր քարերով։ Կամուրջն այս տեսքով մեզ է հասել 17-րդ դարի վերջնանորոգման շնորհիվ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Wiki Loves Monuments monuments database — 2017.
2. ↑  hushardzantest։ «ՁՈՐԻԳԵՂԻ ԿԱՄՈՒՐՋԸ»։ *Պատմամշակութային արգելոց-թանգարանների և պատմական միջավայրի պահպանության ծառայության* (am-AM)։ Վերցված է 2021 թ․ հունիսի 14
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Հարություն Կարապետյան (այլ կիրառումներ)

**Հարություն Ալեքսանդրի Կարապետյան** (ապրիլի 7, 1950(1950-04-07), Ախալցխա, Վրացական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ - 2003), հայ գրականագետ, մանկավարժ, պետական և քաղաքական գործիչ։ Հայաստանի գրողների միության անդամ 1980 թվականից։

Կենսագրություն
--------------

Հարություն Կարապետյանը ծնվել է 1950 թվականի ապրիլի 7-ին, Վրացական ԽՍՀ Ախալցխա քաղաքում։ 1972 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի ռուսական բաժինը։ 1972-1975 թվականներին աշխատել է որպես ուսուցիչ, դպրոցի տնօրեն, կոմերիտմիության շրջկոմի հրահանգիչ։ 1975 թվականից աշխատել է Հայաստանի գրողների միությունում որպես գրական խորհրդական։ 1987 թվականին աշխատել է ՀԿԿ կենտկոմում, եղել ՀԿԿ կենտրոնական կոմիտեի մամուլի կենտրոնի ղեկավար, Կոմկուսի կենտրոնական կոմիտեի գաղափարախոսության բաժնի պետ, մամուլի կենտրոնի ղեկավար։ 1991-1995 թվականներին եղել է Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր, ՀՀ ԳԽ լրատվության հարցերի մշտական հանձնաժողովի անդամ։ 1992 թվականից «Ռամկավար ազատական կուսակցության» անդամ։ 1996-1999 թվականներին եղել է Հայաստանի Ռամկավար ազատական կուսակցության Հանրապետական վարչության նախագահ, 1995 թվականից՝ «Պայքար» սոցիալական և քաղաքական ամսագրի գլխավոր խմբագիր։
1995-1999 թվականներին եղել է ՀՀ կառավարությանն առընթեր տեղեկատվության և մամուլի բաժնի պետ, ՀՀ նախագահի խորհրդական։ Կյանքի վերջին տարիներին աշխատել է ՀՀ Սահմանադրական դատարանում։ ԽՄԿԿ անդամ 1979 թվականից

Ստեղծագործական ուղի
-------------------

Կազմել է «Խոսք Դերենիկ Դեմիրճյանի մասին» հոդվածների ժողովածուն (Երևան, 1977), «Բազմաձայնություն» անթոլոգիան (Երևան, 1978), Գևորգ Էմինին նվիրված հոդվածների ժողովածուն (Երևան, 1980), «Հայկական պատմվածքներ» և «Ժամանակակից հայկական վիպակներ» ժողովածուները։

Պարգևներ
--------

1979 թվականին արժանացել է ՀԼԿԵՄ Կենտկոմի «Տարվա լավագույն ստեղծագործության համար» ամենամյա մրցանակին։

Ընտանիք
-------

Ունի երկու որդի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Հայաստանի գրադարանների համահավաք գրացուցակ
2. ↑  «Koha online catalog › Authority search result»։ *haygirk.nla.am*։ Վերցված է 2019-01-27
3. ↑  «National Assembly of RA»։ *www.parliament.am*։ Վերցված է 2019-01-27
4. ↑  Հարություն Ալեքսանդրի Կարապետյան
5. ↑  «Harutyun Karapetian Appointed Head of Info. and Publications»։ *Asbarez.com* (en-US)։ 1998-05-14։ Վերցված է 2019-01-27
6. ↑  Գրական տեղեկատու, Երևան, Սովետական գրող, 1981, 544 էջ, էջ՝ 195:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 9617 · VIAF: 3172154260648124480003 · WorldCat VIAF: 3172154260648124480003 |

 |
**Խորհրդա-գերմանական սահմանագծային պայմանագիր** օգոստոսի 23-ին կնքված Մոլոտով-Ռիբենտրոպ պակտի երկրորդ լրացուցիչ արձանագրություն էր։ Այն գաղտնի համաձայնություն էր կնքված 1939 թվականի սեպտեմբերի 28-ին Նացիստական Գերմանիայի և ԽՍՀՄ-ի միջև միացյալ ուժերով Լեհաստան ներխուժելուց հետո։ Այն ստորագրել են երկու երկրների արտաքին գործերի նախարարներ Իոահիմ ֆոն Ռիբենտրոպը և Վյաչեսլավ Մոլոտովը Իոսիֆ Ստալինի ներկայությամբ։ Արձանագրության միայն փոքր հատվածն էր, որ դարձավ հանրային Նացիստական Գերմանիայում, իսկ ԽՍՀՄ-ում մնաց գաղտնի։ Պակտի երրորդ գաղտնի արձանագրությունը ստորագրվեց 1941 թվականի հունվարի 10-ին Ֆրիդրիպ Վերներ ֆոն Շուլենբերգի և Մոլոտովի միջև, որով Գերմանիան հայտնեց իր նկրտումների մասին Լիտվայի բաժանման հարցում, որից մի քանի ամիս անց սկսվեց հակախորհրդային Բարբարոսա ռազմագործողությունը։

Գաղտնի հոդվածներ
----------------

Նացիստների արտաքին գործերի նախարար Յոախիմ ֆոն Ռիբենտրոպը ստորագրում է Գերմանա-խորհրդային պակտը 1939 թվականի սեպտեմբերի 28-ին։
Պայմանագրում ներառվեցին մի շարք գաղտնի հոդվածներ։ Այս հոդվածները թույլ տվեցին փոխանակել գերմանացի և խորհրդային ազգերին Լեհաստանի օկուպացված հատվածներում, վերախմբագրել Մոլոտով-Ռիբենտրոպ պակտով սահմանված հետաքրքրության շրջանակները, բացի այտ համաձայնություն ձեռք բերել արգելել որևէ լեհական գաղափարախոսություն, որն ուղղված կլինի մյուս կողմի դեմ։

Լեհաստան ներխուժման ժամանակ գերմանական *Վերմախտը* նվաճել էր Լյուբլինի վոևոդությունը և և Վարշավայի վոևորդությունը, որոնք Մոլոտով-Ռիբենտրոպ պակտով գտնվում էին խորհրդային հետաքրքրությունների 
շրջանակում։ Որպեսզի փոխհատուցվի ԽՍՀՄ-ի այս «կորուստ»-ը, պայմանագրի գաղտնի լրացմամբ Լիտվան մտավ ԽՍՀՄ-ի հետաքրքրությունների շրջանակում, բացառությամբ փոքր հատվածի։
Այս փոփոխությունից հետո ԽՍՀՄ-ը վերջնագիր ներկայացրեց Լիտվային, օկուպացրեց այն 1940 թվականի հունիսի 15-ին և հիմնադրեց Լիտվական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Sharon Korman (1996)։ *The Right of Conquest : The Acquisition of Territory by Force in International Law and Practice*։ Oxford University Press։ էջ 167։ ISBN 0191583804։ Վերցված է 2015 թ․ ապրիլի 25։ «For the text of the *German-Soviet Frontier Treaty* see Degras, *Soviet Documents on Foreign Policy*, iii. 377.»
2. ↑  Davies 2008, page 30 (ibidem).
3. ↑  Davies Norman (2008) [1996]։ *Europe: a History*։ Oxford University Press, Pan Macmillan։ էջեր 1001, 1004։ ISBN 0-19-820171-0
4. ↑  Britannica (2015)։ «A secret supplementary protocol (signed September 28, 1939)»։ *German-Soviet Nonaggression Pact*։ Encyclopædia Britannica։ Վերցված է 2015 թ․ ապրիլի 25
**Համքարապետ Ալեքսեյ Ստրելցովի տուն** (ռուս.՝ Дом цехового Алексея Стрельцова), պատմական առանձնատուն Մոսկվայի կենտրոնում (Պետրովսկի բուլվար, տուն 19/2, շինություն 1)։ Կառուցվել է 18-րդ դարից ոչ ուշ, 1812 թվականի հրդեհից հետո վերակառուցվել է ամպիր ոճով։ Այս տանն է ծնվել անվանի մաթեմատիկոս Սոֆյա Կովալևսկայան։ Առանձնատունն ունի մշակութային ժառանգության դաշնային նշանակության օբյեկտի կարգավիճակ։

Պատմություն
-----------

17-րդ դարում այդ տարածքում գտնվում էր Ստրելեցկայա ավանը, որը լուծարվել է Պետրոս I-ի օրոք։ 18-րդ դարից ոչ ուշ այստեղ կառուցվել է համքարապետ (ճոթավաճառ) Ալեքսեյ Ստրելցովի առանձնատունը։ 1812 թվականի հրդեհի ժամանակ տունը լրջորեն տուժել է և 1820-ական թվականներին - 1830-ական թվականների սկզբին վերակառուցվել է ամպիր ոճով։ Տունը վերակառուցվել է նաև հետագայում։

19-րդ դարի կեսերին առանձնատանն ապրում էր գնդապետ Վասիլի Վասիլևիչ Կոորվին-Կրուկովսկու ընտանիքը։ Հենց այստեղ 1850 թվականի հունվարի 3 (15)-ին ծնվել է նրա դուստրը՝ Սոֆյա Կովալևսկայան։ 1850-1860-ական թվականներին առանձնատունը պատկանել է հայտնի բժիշկ-թերապևտ Պ. Լ. Պիկուլինին։ Այն ժամանակ նրա տանը հաճախ էին հավաքվում Մոսկվայի մտավորականության ներկայացուցիչները՝ բանաստեղծ Աֆանասի Ֆետը, արձակագիրներ Դմիտրի Գրիգորովիչը և Ալեքսանդր Ստանկևիչը, իրավաբան Բորիս Չիչերինը, թարգմանիչ Նիկոլայ Կետչերը, բժիշկ Սերգեյ Բոտկինը։

Ճարտարապետություն
-----------------

Համքարապետ Ալեքսեյ Ստրելցովի տունը Բուլվարնոյե կոլցոյի հետհրդեհային կառուցապատման տիպիկ օրինակ է։ Սկզբնապես այն ունեցել է փայտե կիսահարկ և սյունավոր նախամուտք (այժմ կորսված)։ Երեք պատուհանների տեղում առաջին հարկի կամարաձև բացվածքներում նախկինում եղել է շքամուտքը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Постановление Совета Министров РСФСР № 624 от 04.12.1974
2. 1 2 3 4  Алексей Дедушкин։ «Дом цехового Алексея Стрельцова»։ Узнай Москву։ Վերցված է 2018-05-12
3. 1 2 3  Лев Колодный (2013-04-23)։ ««Принцесса математики»»։ Московский комсомолец։ Վերցված է 2018-05-12
4. ↑  Дом цехового Алексея Стрельцова, XVII-XIX вв. Archived 2018-05-13 at the Wayback Machine. // data.mos.ru
5. ↑  *Федосюк Ю. А.* Москва в кольце Садовых. — М.: Московский рабочий, 1983. — С. 308.
6. ↑  Москва: Архитектурный путеводитель / И. Л. Бусева-Давыдова,. — М.: Стройиздат, 1997. — С. 201. — 512 с. — ISBN 5-274-01624-3
**Խրիստոս Աֆրոուդակիս** (հուն․՝ Χρήστος Αφρουδάκης, մայիսի 23, 1984(1984-05-23), Աթենք, Հունաստան), հույն ջրագնդակի խաղացող, ով Հունաստանի կազմում մասնակցել է երեք Օլիմպիական խաղերի։

Ջրագնդակի մարզաձևում ներկայացրել է Հունաստանը 2004 թվականի, 2008 թվականի և 2012 թվականի Ամառային Օլիմպիական խաղերում և նվաճել տիտղոսներ։

Կարիերա
-------

Խրիստոս Աֆրոուդակիսը իր պրոֆեսիոնալ սպորտային կարիերան սկսել է 2002 թվականին` 18 տարեկան հասակում կնքելով իր առաջին պայմանագիրը հունական Վոուլիագմենի սպորտային ակումբի հետ։

Ակումբում իր գործունեությունը դադարեցրել է 2004 թվականին և ակումբի կազմում չի նվաճել ոչ մի միջպետական տիտղոս։ 2004-2006 թվականներին գործունեություն է ծավալել հայրենիքից դուրս` Իտալիայում և Հունաստան վերադարձել միայն 2006 թվականի ամռանը։ Հունաստանում նա շարունակել է իր պրոֆեսիոնաl կարիերան Պիրեյ քաղաքում։

2007 թվականին Խրիստոսը պայմանագիր է ստորագրել Պիրեյի Օլիմպիակոսի հետ։ Պայմանագիրը լրացել է 2011 թվականին և նույն թվականին Խրիստոսը լքել է ակումբը։ Այս ակումբի կազմում նա չորս անգամ հաղթել է հունական առաջնությունը (2008, 2009, 2010, 2011) և մասնակցել այլ նշանավոր մրցարշարերի։ Երեք անգամ մասնակցել է Օլիմպիական խաղերի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Afroudakis | Japanese to English, English to Japanese»։ *www.mp3home.net*։ Վերցված է 2015-11-21 (չաշխատող հղում)
2. ↑  «Christos Afroudakis»։ *Zimbio*։ Վերցված է 2015-11-21
**Հարվարդի բիզնես դպրոց** (անգլ.՝ Harvard Business School), բարձրագույն ուսումնական հաստատություն, որը գտնվում է ԱՄՆ-ի Մասաչուսեթս նահանգի Բոստոն քաղաքում։ Հարվարդի համալսարանի մի մասն է կազմում։ Դպրոցն առաջարկում է *MBA* (*Master of Business Administration*) ծրագրով ուսուցում անցնելու ամբողջական ծրագիր, ինչպես նաև դոկտորական և շատ այլ կրթական ծրագրեր։ Դպրոցը պատկանում է *Harvard Business School Publishing* հրատարակչությանը, որը պարբերաբար հրատարակում է բիզնես-թեմաներով, օնլայն-մենեջմենթով, կորպորատիվ կառավարման, «քեյս-սթադիս» և այլ հրատարակությունների գրքեր, ինչպես նաև Harvard Business Review ամսաթերթը։

Ըստ *U.S. News & World Report* հրատարակչության՝ դպրոցն առաջին տեղն է զբաղեցնում ամերիկյան բիզնես դպրոցների ցանկում, իսկ ըստ Financial Times-ի (*Financial Times Global MBA Rankings 2010*)՝ երրորդ հորիզոնականը՝ գտնվելով Լոնդոնի բիզնես դպրոցի և Ուորտոնի (անգլ.՝ Wharton School of Business) բիզնես դպրոցի մեջտեղում։ Մշտապես գտնվում է ամերիկյան և համաշխարհային բիզնես դպրոցների ցանկի առաջին տասնյակում, ընդգրկված է Բաղեղի լիգայի համալսարանների վեց բիզնես դպրոցների շարքում։

Պատմություն
-----------

Դպրոցը հիմնադրվել է 1908 թվականին։ Դպրոցի գոյության առաջին տարում այնտեղ սովորում էր 59 ուսանող։ Առաջին անգամ ուսուցման գործընթացի մեջ մտցնելով «քեյս-ստադիս» (իրական կյանքից միանգամայն կոնկրետ օրինակներով տեսական և գործնական ուսուցում, դրանց վերլուծության և հնարավոր գործողությունների մշակում) մեթոդաբանությունը՝ *HBS*-ն ունեցել է ուսանողների թվաքանակի զգալի աճ, նրանց թիվը 10 տարվա ընթացքում հասել է 500-ի։ 1926 թվականին դպրոցը տեղափոխվում է Բոստոն։ Իգական սեռի անձինք առաջին անգամ ընդունվել են *MBA* 1965 թվականին՝ ստանդարտ երկամյա հիմունքների համաձայն պարապմունքների։ *HBS*-ի ռեկտորը Նիթին Նոհրիան է։

Հայտնի շրջանավարտներ
--------------------

* Ուիլյամ Օ’Նիլ
* Սթիվեն Քովի
* Սթիվեն Շվարցման

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑   Archived 2009-04-26 at the Wayback Machine.. *U.S. News & World Report*, 2009. Retrieved on October 8, 2009.
2. ↑  «FT Global MBA Rankings 2010.» (անգլերեն)։ rankings.ft.com։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-04-14-ին։ Վերցված է 2010-04-21
3. ↑   Archived 2011-05-04 at the Wayback Machine.. *Financial Times*, 2009. Retrieved on October 8, 2009.

Գրականություն
-------------

* Cruikshank, Jeffrey L. (1987). A Delicate Experiment: The Harvard Business School, 1908—1945. Boston, MA: Harvard Business School Press. ISBN 087584135X.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք · Թվիթթեր · Թվիթթեր |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Ինստագրամ |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ սովետական (1 հրտ.) |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| CiNii: DA00270526 · GND: 42800-0 · ISNI: 0000000110915405, 0000000419367566 · LCCN: n79055350 · NKC: kn20140812003 · SUDOC: 026631121 · VIAF: 261659719 · WorldCat VIAF: 261659719 |

 |

 |
**«Ծաղրածուներ»** (ռուս.՝ «Клоуны»),Ռուսաստանի Դաշնության մայրաքաղաք Մոսկվայի տեսարժան վայրերից մեկը, որը 2002 թվականին տեղադրվել է Ցվետնոյ բուլվարի կրկեսի դիմաց։ Արձանախմբի զբաղեցրած մակերեսը շուրջ 60 քառակուսի մետր է։ Հուշարձանը նվիրված է կրկեսի ժառանգական արտիստ և Ցվետնոյ բուլվարի կրկեսի հիմնադիր Ալբերտ Սալամոնսկուն և մեծանուն ծաղրածու և դերասան Յուրի Նիկուլինին։ Հեղինակն է քանդակագործ Զուրաբ Ծերեթելին։

Պատմություն և գտնվելու վայր
---------------------------

Հուշարձանը հանդիսավորությամբ բացվել է 2002 թվականի հունիսի 14-ին Մոսկվայի այն ժամանակվա քաղաքապետ Յուրի Լուժկովի ներկայությամբ։ Բացման իրական ամսաթվին հակասում է հորինվածքն ավարտող ճամպրուկի վրայի «Ծերեթելի 2004» մակագրությունը։ Ենթադրվում է, որ դա հուշարձանի բացման նախատեսվող տարեթիվն է։

Հորինվածքը տեղադրված է Ցվետնոյ բուլվարի Նիկուլինի անվան մոսկովյան կրկեսի դիմացի մայթին, քանի որ անմիջապես կրկեսի հարևանությամբ տեղ չի գտնվել։ Հուշարձանը տեղադրելու համար ամրացվել է հողը և սալարկվել են ճեմուղիները, իսկ հանգստացողների հարմարավետության համար տեղադրվել են նստարաններ։

Այս քանդակի փոքր պատճենը տեղադրվել է Վրացական հրապարակում, քանդակի հեղինակ Զուրաբ Ծերեթելիի արվեստանոցի մոտ։

Նկարագրություն
--------------

Հորինվածքի կենտրոնը շատրվանն է, որի թասը թաքնված է բրոնզե ճաղերի տակ, որի միջով ցայտում են ջրի տարբեր շիթեր, այդ թվում՝ թույլ, որոնք ամռանը գրավում են երեխա ուշադրությունը։ Շատրվանի կենտրոնում տեղադրված է միանիվ հեծանվի վրա նստած և «անձրևի» տակ ընկած ծաղրածուի քանդակը։ Արտիստն ակնհայտորեն ինչ-որ տեղ է շտապում, բացում է իր անձրևանոցը և չի նկատում, թե ինչպես է իր ճամպրուկից ընկնում ևս մեկ ծաղրածու, որը ոտքերով հուսահատ կառչում է ճամպրուկի եզրերից՝ հույս ունենալով խուսափել անկումից։

Հորինվածքի երկրորդ մասում մեկը մյուսի վրայով ցատկող երկու ծաղրածուներն են։ Հաջորդ քանդակը պատկերում է ծաղրածուի, որը զարմացած քարացել է գլուխկոնծի տալուց առաջ։ Հորինվածքի չորրորդ մասում նստած ծաղրածու է, որն ակնհայտ հետաքրքրությամբ հետևում է տեղի ունեցող ամեն ինչին։ Յուրօրինակ ավարտ են ծառայում ծաղրածուական մոռացված պարագաները՝ ճամպրուկը, կոշիկը, ձեռնափայտը և գլխարկը։

Պատկերասրահ
-----------

* Արձանախմբի կենտրոնական հատվածը շատրվանովԱրձանախմբի կենտրոնական հատվածը շատրվանով
* Կենտրոնական հատվածի ծաղրածուներըԿենտրոնական հատվածի ծաղրածուները
* Մեկը մյուսի վրայով ցատկող ծաղրածուներըՄեկը մյուսի վրայով ցատկող ծաղրածուները
* Ծաղրածուներից մեկըԾաղրածուներից մեկը

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  «Скульптуры клоуны в Москве»։ Памятники и Фонтаны։ Վերցված է 2015-07-25
2. 1 2 3  «Клоуны»։ Необычные памятники Москвы։ Վերցված է 2015-07-25
**Ծանրամարտի միջազգային ֆեդերացիա** (անգլ.՝ International Weightlifting Federation (IWF)), միջազգային կազմակերպություն, որը զբաղվում է ծանրամարտի մրցումների անցկացմամբ։

Կազմակերպության անդամ են 187 երկրի ծանրամարտի ազգային ֆեդերացիաներ։ ԾՄՖ-ի և նրա եվրոպական մասնաճյուղի կենտրոնական գրասենյակը գտնվում է Բուդապեշտում։ Կազմակերպության պաշտոնական լեզուներն են անգլերենը, ֆրանսերենը, իսպաներենը և ռուսերենը, բայց քանի որ ԾՄՖ-ի կանոնադրությունը գրված է անգլերեն, բոլոր վիճելի հարցերը քննարկվում են միայն այս լեզվով։

Կազմակերպության ներկայիս ղեկավարությունն իրականացնում է կազմակերպության բյուրոն, բյուրոն կազմված է նախագահից, 6 փոխնախագահներից, գլխավոր քարտուղար-գանձապահից և կազմակերպության ևս 8 անդամներից։ Ամենակարևոր որոշումները կայացնում է Գերագույն մարմինը` տարեկան ամենամյա կոնգրեսում։

Պատմություն
-----------

Միջազգային կազմակերպություն ստեղծելու առաջին փորձը, որի հովանու ներքո անցկացվելու էին ծանրամարտի աշխարհի և մայրցամաքային աշխարհի բոլոր առաջնությունները, կատարվել է 1905 թվականին, սակայն այն չի պսակվել հաջողությամբ։ 1912 թվականին տեղի է ունեցել ծանրամարտի միջազգային առաջին կոնգրեսը, որի ժամանակ որոշվել է ստեղծել ծանրամարտի համաշխարհային միություն։ Այս կազմակերպության ստեղծման գործընթացը ձգձգվել և ընդհատվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմի պատճառով։

1920 թվականին ստեղծվել է ծանրամարտի միջազգային ֆեդերացիան (ֆր.՝ Federation International Halterophile- FIH): 1949 թվականից մինչև 1968 թվականը այն կոչվել է ծանրամարտի և բոդիբիլդինգի միջազգային ֆեդերացիա (FIHK): Հետագայում, կազմել է անկախ մարմնամարզության միջազգային ֆեդերացիան (IFBB) (անգլ.՝ International Federation of Body-Builders (IFBB) և կազմակերպությանը վերադարձվել է FIH անվանումը, իսկ 1972 թվականին ստացել է Ծանրամարտի միջազգային ֆեդերացիա անվանումը։

ԾՄՖ-ի նախագահներ
----------------

| # | Տարիներ | Նախագահ | Երկիր |
| --- | --- | --- | --- |
| 1. | 1905-1912 | *Հանձնաժողով առանց նախագահի* |
| 2. | 1912-1920 | Պիտեր Տատիչ | {{{2}}}Հունգարիա |
| 3. | 1920-1923 | Ժյուլ Ռոսեթ | {{{2}}}Ֆրանսիա |
| 4. | 1923-1924 | Ջիմ Լինդեն | Նիդերլանդներ |
| 5. | 1924-1937 | Ժյուլ Ռոսեթ | {{{2}}}Ֆրանսիա |
| 6. | 1937-1941 | Ջիմ Լինդեն | Նիդերլանդներ |
| 7. | 1941-1946 | *Պաշտոնը թափուր էր* |
| 8. | 1946-1952 | Ժյուլ Ռոսեթ | {{{2}}}Ֆրանսիա |
| 9. | 1952-1952 | Դիթտրիչ Ուորթման | Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ |
| 10. | 1952-1960 | Բրունո Նիգբերգ | Ֆինլանդիա |
| 11. | 1960-1972 | Կլարենս Ջոնսոնը | Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ |
| 12. | 1972-2001 | Գոթֆրիդ Շոդլեն | Ավստրիա |
| 13. | 2001 - մինչև հիմա | Թամաշ Այան | {{{2}}}Հունգարիա |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «About»։ *International Weightlifting Federation* (en-US)։ Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 10

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք · Թվիթթեր |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Ինստագրամ · ՅուԹյուբ |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| GND: 210109-9 · ISNI: 0000000123368615 · LCCN: n78081646 · PTBNP: 210875 · SUDOC: 122797728 · VIAF: 144852873 · WorldCat VIAF: 144852873 |

 |

 |
**«ԽՍՀՄ սպորտի վարպետ»** (սպորտային տեղեկատվական գրականության մեջ կրճատ տարբերակը՝ **ՍՎ**), սպորտային կոչում, ստեղծվել է 1935 թվականին ԽՍՀՄ Կենտրոնական Կատարողական Կոմիտեի ֆիզիկական կրթության բարձրագույն խորհրդի կողմից (շախմատային ՍՎ կոչումը ստեղծվել է ավելի վաղ)։

Պատմություն
-----------

Կոչումը շնորհվում էր ԽՍՀՄ մարզիկներին 1937 թվականից Միասնական համամիութենական սպորտային դասակարգման սահմանած չափորոշիչների իրականացման համար։ Կոչման շնորհումը դադարեցվել է 1992 թվականին։

1935 թվականի նմուշները համարներ չունեին։ 1949 թվականին ստեղծվեց նոր նշան, որն այլևս չփոխեց իր տեսքը։ № 1 նշանը շնորհվել է Ալբերտ Աբրամյանին ԽՍՀՄ-ի մարմնամարզության ազատ վարժությունների առաջնությունում հաղթելու համար։

1975 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ կոչում է ստացել շուրջ 108,1 հազար մարդ, իսկ 1988-ի դրությամբ՝ շուրջ 250 հազար։

* ԽՍՀՄ սպորտի վարպետի կրծքանշան, 1949 թվականի նմուշ ԽՍՀՄ սպորտի վարպետի կրծքանշան, 1949 թվականի նմուշ

Սպորտի պատվավոր վարպետ
----------------------

1959 թվականին ներմուծվել է «ԽՍՀՄ սպորտի վարպետի» պատվավոր նշանը, որը շնորհվել է այն մարզիկներին, որոնք 5 տարի անընդմեջ իրականացրել են ԽՍՀՄ սպորտի վարպետի չափորոշիչները։ ԽՍՀՄ-ի մարմնամարզության և սպորտի ռուսական ազգային կոմիտեի կողմից 1986 թվականի հունիսի 26-ից դադարացվել է այդ նշանով պարգևատրումը։ Սպորտային գրականության մեջ այս նշանը կրողները ստանում են «ԽՍՀՄ սպորտի պատվավոր վարպետ» (հապավումը՝ ՍՊՎ) անվանումը։

Ազգային մարզաձևերի սպորտի վարպետ
--------------------------------

1950-1960-ական թվականներին խորհրդային մի շարք երկրներում սահմանվել է «Ազգային մարզաձևերի սպորտի վարպետ» կոչումը։ Այն շնորհվել է հանրապետության սպորտկոմիտեի կողմից հիմնավորված մրցակցային կանոններ ունեցող ազգային մարզաձևերի համար։ 1970 թվականին ընդունված ազգային սպորտաձևերի համառուսական դասակարգումը իր մեջ ներառել է 17 մարզաձև՝ լծված եղջերուների մրցավազք, ազգային ըմբշամարտ, լապտա և այլն։

Այլ
---

* Շախմատի ԽՍՀՄ սպորտի վարպետ - կոչումը սահմանվել է 1925 թվականին։
* ԽՍՀՄ շախմատային կոմպոզիցիայի սպորտի վարպետ - կոչումը սահմանվել է 1934 թվականին։

Համանման կոչումներ
------------------

Համանման կոչումներ գոյություն են ունեցել Բուլղարիայում, Լեհաստանում (մինչև 1996 թվականը), Գերմանիայում, Ռումինիայում, Չեխոսլովակիայում։ 1992 թվականից սկսած՝ «սպորտի վարպետի» կոչում են սահմանել նաև նախկինում ԽՍՀՄ-ի կազմում ընդգրկված այլ պետություններ՝ Ռուսաստան, Ուկրաինա, Բելառուս, Ղազախստան, Ղրղզստան, Մոլդովա, Տաջիկստան, Ուզբեկստան։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  *Спортивные звания* հոդվածը Սովետական մեծ հանրագիտարանում
2. ↑  *Спортивные знаки и награды* հոդվածը Սովետական մեծ հանրագիտարանում
3. ↑  Мастер спорта — статья из Большого энциклопедического словаря
4. ↑  *Почётный знак «Мастер спорта СССР»* — статья из: Бокс. Энциклопедия / Авторы-составители В. А. Марков, В. Л. Штейнбах. — М.: «Человек», 2011. — С. 370.
5. ↑  Спортсмены стран социализма на международной арене / Составитель В. Л. Штейнбах. — М.: «Физкультура и спорт», 1974

Արտաքին հղումներ
----------------

* «ԽՍՀՄ «Սպորտի վարպետ» կոչման նշան»։ falerist.org։ Վերցված է 2017 թ․ մարտի 1
**Ծատուր խան** (1820 - 1905), իրանահայ գեներալ, երկրի դեսպանորդը Ռուսաստանում և շահ Մոզաֆար ադ-Դին Ղաջարի խորհրդականը։ Նա Ռուսաստանի մեծ իշխան Միխայիլ Նիկոլաևիչի մտերիմ ընկերն էր և Դավիթխանյանների ընտանիքի անդամը։

Կենսագրություն
--------------

 Ծատուր Խանը Իրանում Ռուսական կայսրության դեսպանի հետ
Ծատուր խանը իրանահայ դիվանագետ և ռազմական խորհրդական Սեթ խան Աստվածատրյանի և տիկին Զիզի խանումի որդին է, ծնվել է 1820 թվականին Թավրիզում։ Սովորել է Քեմբրիջի համալսարանում։ Քանի որ նա բարձրագույն կրթություն ուներ, իսկ հայրը եղել է պետական նշանավոր պաշտոնյա և Ղաջարիների մտերիմ ընկերը, Ծատուրը նշանակվել է Թավրիզում երիտասարդ թագաժառանգ Մոզաֆար ադ-Դին Ղաջարի խորհրդական։

Ծատուր խանը կնոջ հետ բնակություն է հաստատել Թավրիզում, որտեղ կատարել է պարսկական բանակի գեներալի պարտականությունները, ինչպես նաև դիվանագիտական պարտականություններ ստանձնել որպես Իրանի գլխավոր տեղակալ՝ օտարերկրյա բարձրաստիճան պաշտոնյաների հետ հանդիպման համար։ Այս դերում նա Նասր ալ-Դին Շահ Ղաջարի հետ այցելել է Անգլիա՝ շարունակելով իր ընտանիքի դիվանագիտության ավանդույթը։

Հատկանշական է, որ Մկրտիչ Խրիմյանը խնդրել է նրա օգնությունը՝ հայ համայնքը քրդերի և թուրքերի հարձակումներից պաշտպանելու համար։

Ծատուր խանը ամուսնացած էր հայ նկարիչ Հակոբ Հովնաթանյանի դստեր՝ Նինոն Հովնաթանյանի հետ։ Նրանց որդին՝ Ալեքսանդր խան Սեթխանյանը (1865 - 1953), իրանահայ գեներալ էր, պարսկական կազակական բրիգադի շտաբի պետը, Իրանի կայսերական բանակի հրամանատարը։

### Դեսպանորդ Ռուսաստանում

 Մեծ իշխան Միխայիլ Նիկոլաևիչ
Կովկասի մեծ իշխան Միխայիլ Նիկոլաևիչը մի զույգ որսորդական շներ էր նվեր ուղարկել շահ Մոզաֆար ադ-Դին Ղաջարին։ Փոխարենը արքայազնը որոշել էր վերադարձնել բարեհաճությունը՝ Ծատուր խանի գլխավորած պատվիրակության միջոցով մեծ իշխանին ուղարկելով մի զույգ շատ նրբագեղ արաբական ձի։ Իշխանը երախտապարտ էր ձիերի համար և տպավորված Ծատուր խանի վարվելակարգով։ Մեծ իշխանը հարցրել է, թե ինչպես է նա հասել դրան։ Ծատուր խանը պատմել է Քեմբրիջում իր կրթության մասին։ Իշխանի այն հարցին, թե ինչու էր Ծատուր Խանը այդքան հեռու ճանապարհորդել կրթություն ստանալու համար, քանզի հայտնի էր, որ իրանական ազնվականության շատ անդամներ կրթություն են ստացել Ռուսաստանում, Ծատուր խանը պատասխանել է, որ դա այն պատճառով էր, որ իր հայրը՝ Սեթ խան Աստվածատրյանը, ծառայել է որպես դեսպան Անգլիայում։ Մեծ իշխանը հայտարարել է, որ կների Ծատուր խանին՝ պայմանով, որ Ծատուրը խոստանա իրեն, որ իր երեխաներին Ռուսաստան կուղարկի կրթություն ստանալու՝ իշխանի հաշվին։ Ծատուր խանը համաձայնել է՝ այդպիսով սկսելով իր բարեկամությունը մեծ իշխանի հետ և ավելի սերտ հարաբերությունները Ռուսաստանի հետ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Navasargian Alice։ «Tsatur Khan»
2. 1 2 3  Yaghoubian David (July 8, 2014)։ *Ethnicity, Identity, and the Development of Nationalism in Iran* (English)։ Syracuse University Press
3. 1 2 3  Navasargian Alice։ «The Immortals»
4. ↑  Navasargian Alice (2012)։ *The Immortals*
5. ↑  Foundation Encyclopaedia Iranica։ «Welcome to Encyclopaedia Iranica»։ *iranicaonline.org* (en-US)։ Վերցված է 2022 թ․ ապրիլի 12
Ճանի դիրքերն ըստ ավագության՝ ուղտ (աղա), ձի (էշ), այծ (ռանչպար), ոչխար (գող)
Ճանի արձանը Ղրղզստանի Օշ քաղաքում
**Ճան** (վեգ, կոճ, կոռ), ոչխարի կամ այծի նախակճղակի, այսինքն ոտնաթաթի հոդային ոսկորներից է, որոնք Կենտրոնական Ասիայում, Անդրկովկասում և Մոնղոլիայում հավաքվում և գործածվում են խաղերի կամ գուշակությունների համար։ Օրինակ, գայլի ճանը գործածվում է որպես հմայիլ։

Ճանի կողմերն ըստ դիրքի, ունեն իրենց անվանումներն ու կարգավիճակները։

Խաղեր
-----

Ճանով խաղերը ամենատարածված բակային խաղերն են Կենտրոնական Ասիայում և ունեն ազգային խաղերի կարգավիճակ։ Ճանով խաղերը տարածված էին նաև Հայաստանի գյուղական վայրերում։

Յուրաքանչյուր խաղացող ունի ճաների իր հավաքածուն։ Խաղալու համար, որպես գլխավոր և հարվածող, ընտրվում է մեկը՝ ամենամեծոտն ու ամենածանրը։ Հնում շատերն այն կապարապատում էին, իսկ հարուստների երեխաները նույնիսկ ոսկեպատում։ Մնացած ճաները ներկում էին տարբեր գույներով։ Ճաները շարում են շրջանի կենտրոնում և մի քանի մետրից հարվածող ճանը նետում, որպեսզի շրջանից դուրս մղեն մնացած ճաները, իսկ հետո նաև հարվածներով շրջեն դրանք։ Կարևոր է, որ նետելուց հետո այն կանգնի որոշակի դիրքով։ Պարտվողը հաղթողին է հանձնում իր բոլոր ճաները։ Ի դեպ, գոյություն ունի ճանով խաղալու մոտ քսան խաղատեսակ։

Հարվածող ճանը հանվում է կենդանու հում հոդերից, քանի որ եփվելու ընթացքում ոսկորը կորցնում է իր քաշը, որն էլ վատ է անրադառնում նրա հարվածող ուժի վրա։ Ըստ մասնագետների, ճանով խաղերը զարգացնում են երեխաների աչքաչափը և դրական ազդեցություն թողնում ճարպկություն ձեռք բերելու հանգամանքի վրա։

Տարածվածություն
---------------

Ճանով խաղացող աղջկա Հին հռոմեական քանդակ, մ.թ.ա. 130—150 թթ.; Պերգամոն թանգարան, Բեռլին
Հայտնաբերվել են Հին եգիպտական մարդկանց և աստվածների արձանիկներ և նկարներ քարերի վրա, որոնք ճան են խաղում։ Նման պատկերներ պեղումների արդյունքում հայտնաբերվել են նաև մարդկային հին բնակավայրերում։ Հին Հռոմում ճաներով խաղը անվանել են լատիներեն tali բառով։

Ռուսաստանում տարածված էր խոշոր եղջերավոր կենդանիների ճանով խաղերը, որոնք համեմատաբար ավելի մեծ են, քան ոչխարինն ու այծինը։ Մոնղոլիայում և Բուրյաթիայում ճանով խաղերի մրցույթներ են տեղի ունենում Ցագան Սառ և Սուրխարբան ազգային տոնակատարությունների ընթացքում։ 2016 թվականին մշակվել է ճանի խաղատեսակներից մեկի (այկուր) սեղանի վրա խաղալու տարբերակը, որն աղերսներ ունի բիլիարդի սեղանի հետ և համարվում է բիլիարդի այլընտրանքային տարբերակ։

Ղազախական ժետիգեն կոչվող ազգային երաժշտական գործիքի բաղկացուցիչ մաս են կազմում նաև ճաները։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  «Энциклопедия игрушек»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-09-05-ին։ Վերցված է 2011-12-05
2. ↑  Library.ru: Игорный бизнес
3. ↑  «Тессера»։ *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907
4. ↑  "Золотой" айкур для мужчин. Элитные настольные игры в альчики
5. ↑  Игра султанов: что такое айкур и зачем там овечьи кости