Հնագույն կուժ
Ատամի մետաղ-կերամիկական պրոթեզ
Կերամիկական էլեկտրահաղորդման գծերի հենարանների մեկուսիչ
**Կերամիկա** (հին հունարեն՝ κέραμος՝ կավ), նյութեր, որոնք պատրաստված են կավերից կամ հանքային հավելումներ պարունակող (և երբեմն այլ անօրգանական միացություններ) դրանց խառնուրդներից բարձր ջերմաստիճանի ազդեցության տակ, որին հաջորդում է սառեցումը, ինչպես նաև այդ նյութերից պատրաստված իրեր։

Նեղ իմաստով «կերամիկա» բառը նշանակում է կավ, որը կրակալվել է։

Ամենավաղ կերամիկան օգտագործվել է որպես կավից կամ այլ նյութերի հետ խառնուրդներից պատրաստված սպասք։ Ներկայումս կերամիկան որպես նյութ օգտագործվում է արդյունաբերության մեջ (մեքենաշինություն, գործիքաշինություն, ավիացիոն արդյունաբերություն և այլն), շինարարություն, արվեստ, լայնորեն օգտագործվում է բժշկության, գիտության մեջ։ 20-րդ դարում ստեղծվել են նոր կերամիկական նյութեր՝ կիսահաղորդչային արդյունաբերության և այլ ոլորտներում օգտագործելու համար։

Ժամանակակից բարձր ջերմաստիճանի գերհաղորդիչ նյութերը նույնպես կերամիկական են.

Կերամիկայի տեսակներ
-------------------

Կախված կառուցվածքից՝ առանձնանում են բարակ, նուրբ կերամիկա (ապակենման կամ մանրահատիկ բեկոր) և հաստ, կոպիտ (կոպիտ բեկոր)։ Նուրբ կերամիկայի հիմնական տեսակներն են․ ճենապակի, կիսաֆարֆոր, կավաքարային զանգվածներ, հրակավ, հախճապակյա ամանեղեն, մայոլիկա։ Կոպիտ կերամիկայի հիմնական տեսակներն են ճարտարապետական և շինարարական կերամիկա (աղյուս, սալիկներ, և այլն), հրակայուն կերամիկա (սալեր, կարասներ, պարկուճներ և այլն՝ արտադրանքը հալեցնելու և կրակալելու համար), ինչպես նաև խեցեգործական կերամիկա։

Բացի այդ, առանձնանում են կարբիդային (վոլֆրամի կարբիդ, սիլիցիումի կարբիդ), ալյումինի օքսիդային, ցիրկոնիումային (ZrO2-ի հիման վրա), նիտրիդային (AlN-ի հիման վրա) և այլ տեսակի կերամիկաներ։

Ճենապակին ունի սպիտակ գույնի խիտ ձուլված բեկոր (երբեմն կապտավուն երանգով) ջրի ցածր թափանանցելիությամբ (մինչև 0,2%), թակելիս այն արձակում է բարձր մեղեդային ձայն, բարակ շերտերում այն կարող է փայլել։ Ջնարակը չի ծածկում ճենապակու եզրագիծը կամ հիմքը։ Ճենապակու հումքը կաոլինն է, ավազը, դաշտային սպաթներ և այլ հավելումներ։

Հրակավն ունի ծակոտկեն սպիտակ թաղանթ՝ դեղնավուն երանգով, որի ծակոտկենությունը՝ 9-12% է։ Բարձր ծակոտկենության պատճառով հախճապակյա արտադրանքները ամբողջությամբ ծածկված են ցերմաստիճանի ցածր դիմադրություն ունեցող ջնարակի անգույն փայլով։ Հրակավն օգտագործվում է ամենօրյա օգտագործման ճաշատեսակների արտադրության համար։ Հախճապակե արտադրության հումք է սպիտակ կավը՝ կավիճի և քվարց ավազի հավելումով։

Կիսաճենապակին իր հատկություններով զբաղեցնում է միջանկյալ դիրք ճենապակու և հախճապակու միջև, բեկորը սպիտակ է, ջրի կլանումը ՝ 3-5%, օգտագործվում է սպասքի արտադրության մեջ։

Մայոլիկան ունի ծակոտկեն կեղև, ջրի կլանումը մոտ 15% է, արտադրանքներն ունեն հարթ մակերես, փայլ, պատերի փոքր հաստություն, ծածկված են գունավոր փայլերով և կարող են ունենալ դեկորատիվ ռելիեֆային զարդեր։ Մայոլիկայի արտադրության համար օգտագործվում է ձուլում։ Հումքը սպիտակահալ կավ է (հախճապակյա մայոլիկա) կամ կարմրահալ կավ (խեցեգործական մայոլիկա), պլավնի, կավիճ, քվարցային ավազ։

Խեցեգործական կերամիկան ունի կարմիր-շագանակագույն գույնի բեկոր (օգտագործվում են կարմիր խտացնող կավեր), մեծ ծակոտկենություն, ջրի կլանում մինչև 18%։ Ապրանքները կարող են ծածկվել անգույն փայլերով, ներկված են գունավոր կավե ներկերով՝ անգոբներով։

Պատմություն
-----------

Դոլնի Վեստոնիցեի Վեներա
Հնդկական կերամիկա
Սանկտ Պետերբուրգի Մայր Տաճարի մզկիթի մայոլիկա
Վեդժուդ
Կերամիկան հայտնի է հին ժամանակներից և, հնարավոր է, մարդու կողմից ստեղծված առաջին արհեստական նյութն է։ Ենթադրվելր է, որ կերամիկայի առաջացումը ուղղակիորեն կապված է մարդու նստակյաց ապրելակերպին անցնելու հետ, ուստի այն տեղի է ունեցել շատ ավելի ուշ, քան զամբյուղների առաջացումը։ Մեր օրերում հայտնի կերամիկայի առաջին նմուշները պատկանում են վերին պալեոլիթի դարաշրջանին (գրավետական մշակույթ)։ Այրված կավից պատրաստված ամենահին առարկան թվագրվում է մ.թ. ա. 29-25 հազարամյակներով։ Սա Դոլնի Վեստոնիցեի Վեներան է, որը պահվում է Բռնոյի Մորավյան թանգարանում։

ՉԺՀ-ի հարավ-արևելքում գտնվող Ցզյանսի նահանգի Սյանժենդոն քարանձավից 1993 թվականին հայտնաբերված կաթսաները ձուլվել են 20-19 հազար տարի առաջ։ Չինաստանի հարավ-արևելքում գտնվող Հունան նահանգի Յույչանյան քարանձավում հայտնաբերված սրածայր անոթի բեկորները թվագրվում են 18․3-17․5 հազար տարի առաջ։ Ամուրի շրջանում Գրոտուխա գետի վրա (Զեյի վտակ) խեցեղենը հայտնվել է մոտ 15․5 հազար տարի առաջ։

Պիթեր Ջորդանը (Գրոնինգեն, Նիդեռլանդներ) կարծել է, որ կերամիկան տարածվել է նորարարության երկու կենտրոններից՝ Արևելյան Ասիա( մոտ 16000 տարի առաջ) և Հյուսիսային Աֆրիկա(մոտ 12000 տարի առաջ)։

Ռուսաստանում ամենահին կերամիկական սպասքը ( մ.թ.ա 12-րդ հազարամյակ) հայտնաբերվել է Տրանսբայկալիայում (Ուստ-կարենգ մշակույթի հնագիտական հուշարձաններում) և Հեռավոր Արևելքում (գրոմատուխինսկայա, օսիպովսկայա, սելեմջինսկայա մշակույթներ)։ Ռոստովի մարզի Ռակուշեչնի Յար բնակավայրի ստորին շերտերը թվագրվում են Մ.թ. ա. 7-րդ հազարամյակի երկրորդ կեսով։ Ելշանի մշակույթը միջին Վոլգայի շրջանում թվագրվում է մ. թ. ա. 7-րդ հազարամյակ։

Բուսական մոմի հաստ շերտով և ճարպային նստվածքով կերամիկա՝ հայտնաբերվել է Սահարայում գտնվող Լիբիական Ույան Աֆուդա (Uan Afuda) և Տակարտորի (Takarkori) վայրերում, թվագրվում է մ. թ. ա. 8200-6400 թվականներով։

Կերամիկան ի սկզբանե ձուլվել է ձեռքով։ Կավագործական անիվի գյուտը մ. թ. ա. երրորդ հազարամյակում (ուշ էնեոլիտ՝ վաղ բրոնզի դար) հնարավորություն տվեց զգալիորեն արագացնել և պարզեցնել արտադրանքի ձևավորման գործընթացը։ Ամերիկայի նախակոլումբիական մշակույթներում բնիկ ամերիկյան կերամիկան պատրաստվել է առանց խեցեգործական անիվի՝ մինչև եվրոպացիների ժամանումը։

Կերամիկայի որոշակի տեսակներ աստիճանաբար ձևավորվել են, քանի որ արտադրական գործընթացները բարելավվել են՝ կախված հումքի հատկություններից և ստացված վերամշակման պայմաններից։

Կերամիկայի ամենահին տեսակներն են տարբեր անոթներ, պտտաձողեր, հյուսող կշիռներ և այլ առարկաներ։ Այս կենցաղային կերամիկան ազնվացվել է տարբեր ձևերով՝ ռելիեֆը ենթարկվել է դրոշմման, գծագրման, կպչուն տարրերի միջոցով։ Անոթները ստացել են տարբեր գույներ՝ կախված կրակալվելու եղանակից։ Դրանք կարող էին հղկվել, ներկվել կամ նկարվել զարդանախշերով, ծածկվել անգոբով, փայլուն շերտով (հունական կերամիկա և հռոմեական «Terra sigillata»), գունավոր ջնարակով (Վերածննդի «Գաֆներկերամիկա»)։

Ոսկե Հորդայի Կերամիկա
Քարե կերամիկան պատրաստվել է Անգլիայում Վեդժվուդ ընկերության կողմից։ Նուրբ հախճապակյա ամանեղենը, որպես կերամիկայի հատուկ տեսակ, սպիտակ ծակոտկեն բեկորով, որը ծածկված է սպիտակ փայլով, հայտնվել է Անգլիայում 18-րդ դարի առաջին կեսին։ Հախճապակին, կախված ամրությունից, լինում է 3 տեսակի՝ փափուկ բարակ՝ կրաքարի բարձր պարունակությամբ, միջին՝ ավելի ցածր պարունակությամբ և պինդ՝ ընդհանրապես առանց կրաքարի։ Այս վերջինն իր կազմով և ամրությամբ հաճախ հիշեցնում է քարե կերամիկա կամ ճենապակի։

Խեցեգործական ձուլվածքների պատրաստում՝ խեցեգործական անիվի օգտագործմամբ և առանց դրա
---------------------------------------------------------------------------------

Օտիս Թաֆթոն Մեյսոնը նկարագրել է ամերիկյան հնդկացիների զամբյուղի հյուսման տեխնիկան և նաև ցույց է տվել, թե ինչպես կարելի է օգտագործել զամբյուղը որպես հիմք կուժի հատակը պատրաստելու համար։

Կերամիկայի առաջացում Ռուսաստանում
---------------------------------

Ձեռքի խեցեգործական անիվ
Ոտքի խեցեգործական անիվ
Կավե լարանի փաթաթում
Սափորի մակերեսի հարթեցում
Հին ռուսական քաղաքային խեցեգործության նշանավոր ճյուղը ոռոգման սպասքի արտադրությունն է եղել։ Դրա նմուշները սովորաբար հայտնաբերվել են քաղաքների պեղումների ժամանակ, գյուղական բնակավայրերում, շատ քիչ են եղել գերեզմանաքարերի կազմի մեջ։ X-XI դարի վերջին հին ռուսական արտադրության ոռոգման կերամիկան կենտրոնացած է եղել հիմնականում Հարավային Ռուսաստանի՝ Կիև, Չեռնիգով, Վիշգորոդ քաղաքներում, այսինքն՝ հին ռուսական պետության հնագույն կենտրոններում։ Հին Ռուսաստանում հիմնականում օգտագործվել են երկհարկանի (ստորին, վառարանի աստիճանը թաղված է եղել հողի մեջ) խեցեգործական եղջյուրներ, բայց նաև օգտագործվել են մեկ հարկանիները։

Կավե ամանների ուղղակի արտադրության առաջին փուլը հիմքի ձևավորումն է։ Ա. Ա. Բոբրինսկին, Արևելյան Եվրոպայի խեցեգործության պատմության մեջ հնագիտական և ազգագրական նյութերի օգտագործմամբ, առանձնացրել է հիմքերի նախագծման 4 ծրագիր․

1. Ստորին՝ սկզբում արտադրվում է միայն ապագա ամանի հատակը,
2. Ստորին-ծավալային՝ ամանի ստեղծումը սկսվում է ներքևի մասից և ավարտվում է պատերով ընդհանուր բարձրության ամբողջ կամ որոշ մասի համար,
3. Ծավալային՝ պատրաստի արտադրությունը սահմանափակվում է միայն ամանի պատերի կառուցմամբ,
4. Ծավալային-ստորին՝ ամանի արտադրությունը սկսվում է դրա ապագա վերին մասից (պսակ, պարանոց կամ մարմին), որպես ամբողջություն, և ավարտվում է ներքևի մասով։

Սպիտակ կավե ոռոգման սափորների բեկորներ հայտնաբերվել են 11-րդ դարում Կիևում՝ Սուրբ Սոֆիայի տաճարի մոտ, Կիևի Պեչերսկի լավրայի տարածքում, Վիշգորոդում, Գորոդսկում, Լյուբեչում, Չեռնիգովում պեղումների ժամանակ։ Նրանց գնդաձև և երկարավուն մարմինը կոկորդից անջատված է եղել կաղապարված գլանով։

Նովգորոդում ևս կան ոռոգման կերամիկական ամաններ։ Նրանք առանձնանում են ոռոգման բծերով՝ կանաչադեղնաբուն կամ շագանակագույն բծերով։ Դրանք ձևով մոտ են Նովգորոդի  XII-XII դարերի սպասքին։ Դրանցից ամենավաղը հանդիպել է XI-XII դարերին։ Խեցեգործությունը շարունակել է գոյություն ունենալ նույն ձևով XIV-XVII դարերում. դրանք եղել են կաթսաներ, ջրհոսներ, խաղալիքներ։

Ռուսաստանի հյուսիսային շրջանների ոռոգման կերամիկայի գաղափարը ծագել է Բելոօզերի գտածոներով։ Կիևից բերված կերամիկայի հետ մեկտեղ այստեղ հայտնաբերվել են բավականին յուրահատուկ բարակ պատերով անոթներ՝ հեղուկանման խայտաբղետ կանաչ ջրմամբ, պիսանկաներով։

Նովգորոդի գտածոներից պարզ է դարձել, որ 13-րդ դարից հետո ոռոգման ավանդույթները չեն կորել։ Դա հաստատվել է նաև Մոսկվայի և Մերձմոսկովյան շրջանի նյութերով։ Նախամոնղոլական ժամանակի մոսկովյան շերտերում հանդիպել են մոխրագույն կավից պատրաստված ոռոգման կերամիկայի առանձին բեկորներ։ Հավանաբար, Մոսկվայում ոռոգման կերամիկայի արտադրությունը բավականին զարգացած է եղել արդեն 14-րդ դարի կեսերին։ Կիևի ավանդույթների դերը դրանում անկասկած է։

սկովյան խեցեղենը, ինչպիսին է սպասքը, ճանաչելի է իր ձևով։ Պսկովի արհեստավորների արվեստը հստակ դրսևորվել է դեկորատիվ կերամիկայի արտադրության մեջ։

Ռուսական, ապա ժամանակակից ռուսական կերամիկայի առանձին ուղղություն է Գժելը (քաղաքի անունով)։ Այս ապրանքները պատրաստված են սպիտակ և կապույտ ոճով։

Թափանցիկ կերամիկա
-----------------

Կերամիկական նյութերը անթափանց են իրենց կառուցվածքի առանձնահատկությունների պատճառով։ Այնուամենայնիվ, նանոմետր մասնիկների սինթրումը թույլ է տվել ստեղծել թափանցիկ կերամիկական նյութեր, որոնք ունեն հատկություններ (ճառագայթման աշխատանքային ալիքի երկարության տիրույթ, ցրվածություն, բեկման ինդեքս), որոնք ընկած են օպտիկական ապակիների ստանդարտ արժեքների տիրույթից դուրս։

Նանոկերամիկա
------------

Նանոկերամիկան կերամիկական նանոկառուցվածքային նյութ է (անգլ. nanoceramics)՝ կոմպակտ նյութ, որը հիմնված է օքսիդների, կարբիդների, նիտրիդների, բորիդների և այլ անօրգանական միացությունների վրա և բաղկացած է մինչև 100 նմ միջին չափի բյուրեղներից (հատիկներից)։ Նանոկերամիկան օգտագործվում է զրահապատ կերամիկայի, միկրոալիքային գեներատորի լամպերի, կիսահաղորդչային սարքերի ենթաշերտերի, վակուումային աղեղների մարման խցիկների մեկուսիչների համար, էլեկտրական կիսահաղորդչային սարքերի և էլեկտրաօպտիկական փոխարկիչների արտադրության համար գիշերային տեսողության սարքերում։

Կերամիկական արտադրանքի արտադրության տեխնոլոգիա
----------------------------------------------

Կերամիկական սալիկների արտադրության տեխնոլոգիական սխեման ներառում է հետևյալ հիմնական փուլերը.

1. Շլիկերի պատրաստում,
2. Արտադրանքի կաղապարում,
3. Չորացում,
4. Ջնարակի և ապակեպատման պատրաստում (էմալապատում),
5. Կրակալում։

Կերամիկական զանգվածների համար հումքը լինում է պլաստիկ ( կավ և կաոլիններ ) և ոչ պլաստիկ։ Շամոտի և քվարցի հավելումները նվազեցնում են արտադրանքի կրճատումը և կաղապարման փուլում ճաքելու հավանականությունը։ Կապարն ու բորակն օգտագործվում են որպես ապակի ձևավորողներ։

### Շլիկերի պատրաստման մեխանիզմ․

Շլիկերի պատրաստումն իրականացվում է երեք փուլով.

1. Առաջին փուլ. սպաթի և ավազի մանրացում (հղկումը տևում է 10-ից 12 ժամ),
2. Առաջին փուլում ավելացվում է կավ,
3. Երկրորդ փուլում ավելացվում է կաոլին։ Պատրաստի շլիկերը լցնում են տարաների մեջ և հնեցնում

Հումքի պահեստից տեղափոխումն իրականացվում է բեռնիչի միջոցով դեպի ընդունող բունկերներ։ Այնտեղից այն ուղարկվում է կամ գնդիկավոր գործարան (հղկման համար) կամ տուրբո լուծիչներ (կավը և կաոլինը լուծելու համար)։

### Ջնարակի պատրաստման տարածք

Ջնարակները փայլուն համաձուլվածքներ են, որոնք հալվում են կերամիկական բեկորի վրա 0․12-0․40 մմ հաստությամբ շերտով։ Ջնարակը կիրառվում է արտադրանքի բեկորը խիտ և հարթ շերտով ծածկելու համար, ինչպես նաև խիտ բեկորով արտադրանքին ավելի մեծ ամրություն և գրավիչ տեսք հաղորդելու, դիէլեկտրական հատկությունները երաշխավորելու և դեկորը մեխանիկական և քիմիական ազդեցություններից պաշտպանելու համար։

Ջնարակը պարունակում է մանր աղացած ցիրկոն, կավիճ և ցիրկոնիումի օքսիդ։ Պատրաստի ջնարակը բեռնվում է տեխնոլոգի կողմից որոշված տարաներից մեկում։ Այն մի քանի անգամ անցնում է թրթռացող էկրանների և մագնիսական թակարդների միջով՝ մետաղի կեղտերը հեռացնելու համար, որոնց առկայությունը ջնարակի մեջ կարող է հանգեցնել արտադրության ընթացքում թերությունների առաջացման։ Կազմին սոսինձ են ավելացնում, իսկ ջնարակը ուղարկվում է դեպի շրջանառություն։

### Կաղապարում

Նախքան կաղապարելը, շլիկերը բեռնվում է տարաներից մեկի մեջ։ Երեք կոնտեյներ օգտագործվում են հերթափոխով (փոխվում է մոտավորապես օրական մեկ անգամ) կոնկրետ տակդիրի համար։ Կաղապարը նախապես մաքրվում է նախորդ ձուլվածքի շլիկերի մնացորդներից, մշակվում շլիկերային ջրով և չորանում։

Շլիկերը լցնում են չորացրած կաղապարների մեջ։ Ձևաթղթերը նախատեսված են 80 լրացման համար։ Ձուլման ժամանակ օգտագործվում է լցնովի մեթոդը։ Կաղապարը կլանում է ջրի մի մասը, իսկ շլիկերի ծավալը նվազում է։ Պահանջվող ծավալը պահպանելու համար կաղապարին ավելացվում է շլիկեր։

Պնդանալուց հետո արտադրանքը չորանում է, իսկ սկզբում կարող է առաջանալ ճաքեր, դեֆորմացիաներ։

### Արտադրանքների ձեռքով մշակում

Կերամիկական տակառ, ՈւԽՍՀ
Ձուլումից հետո արտադրանքը ուղարկվում է ձեռքով մշակման արտադրամաս։

Ջնարակը քսելուց հետո արտադրանքն ուղարկվում է ջեռոց՝ կրակալելու։ Վառարանը հագեցած է նախնական չորացման մոդուլով, փոշու հեռացման և փչող խցիկներով։ Ջերմային բուժումն իրականացվում է 1230 աստիճան ջերմաստիճանում, վառարանի երկարությունը մոտ 89 մետր է։ Բեռնումից մինչև բեռնաթափում տևողությունը մոտավորապես մեկուկես օր է։ Վառարանում արտադրանքի կրակալումը տեղի է ունենում ամբողջ օրվա ընթացքում։

Կրակալելուց հետո իրականացվում է տեսակավորում՝ նմանատիպ ապրանքների խմբերի բաժանում, թերությունների բացահայտում։ Եթե թերությունները շարժական են, դրանք ուղարկվում են վերանայման և ձեռքով հեռացվում վերականգնման վայրում։ Հակառակ դեպքում ապրանքը համարվում է թերի։

Տես նաև
-------

* Սափորանկարչություն
* Խեցեգործություն
* Տերակոտա
* Ճենապակի
* Հախճապակի
* Հրակավ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Կերամիկա* — հոդված Սովետական մեծ հանրագիտարանից.
2. ↑  The Nobel Prize in Physics 1987: J. Georg Bednorz, K. Alex Müller Արխիվացված 2008-09-19 Wayback Machine. Nobelprize.org. Retrieved on 2015-01-17.
3. ↑  черепок — масса в обожжённом виде для изготовления керамических изделий
4. ↑  Academia.edu | NOVÉ NÁLEZY KERAMICKÝCH FRAGMENTŮ A OTISKŮ V GRAVETTIENU JIŽNÍ MORAVY (NEW FINDS OF CERAMIC FRAGMENTS AND IMPRINTS IN THE SOUTH MORAVIAN GRAVETTIAN) | Miriam Ný …
5. ↑  «Открыть, ещё открыть. Самые яркие археологические истории 2012 года». Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ դեկտեմբերի 28-ին. Վերցված է 2013 թ․ հունվարի 1-ին.
6. ↑  «Early Pottery at 20,000 Years Ago in Xianrendong Cave, China, 2012». Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ հուլիսի 13-ին. Վերցված է 2016 թ․ նոյեմբերի 11-ին.
7. ↑  Археологи: Найденной на Дальнем Востоке керамической посуде 15 тыс. лет Արխիվացված 2020-09-20 Wayback Machine, 16 августа 2020
8. ↑  *Peter Jordan, Kevin Gibbs, Peter Hommel, Henny Piezonka, Fabio Silva* and *James Steele.* Modelling the diffusion of pottery technologies across Afro-Eurasia: emerging insights and future research Արխիվացված 2017-04-10 Wayback Machine, 17 May 2016
9. ↑  *Ветров В. М.* Древнейшая керамика на Витиме. Некоторые вопросы датирования и периодизации в каменном веке Восточной Азии // Древние культуры Монголии и Байкальской Сибири. Археология и современность: материалы 1-й Международной научной конференции. — Улан-Удэ, 2010.
10. ↑  «*Шевкомуд И. Я.* Археологические комплексы финала плейстоцена-начала голоцена в Приамурье и проблема древнейшей керамики // Вестник КРАУНЦ Гуманитарные науки. № 2, 2005». Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ նոյեմբերի 13-ին. Վերցված է 2016 թ․ դեկտեմբերի 21-ին.
11. ↑  *Котова Н. С.* «Древнейшая керамика Украины». *www.academia.edu*. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ ապրիլի 18-ին. Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 13-ին. // Киев-Харьков, 2015
12. ↑  «Earliest direct evidence of plant processing in prehistoric Saharan pottery, 2016». Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ դեկտեմբերի 3-ին. Վերցված է 2016 թ․ դեկտեմբերի 21-ին.
13. ↑  Terra-sigillata Արխիվացված 2011-11-25 Wayback Machine на Портале «Археология России», 2005, по:

	* + *Монгайт А. Л.*, Археология Западной Европы. Бронзовый и железный века, Издательство «Наука», 1974; стр. 337, по:
			- V. Sakar. Terra sigillata. — В кн.: J. Filip. Enzyklopädisches Handbuch zur Ur- und Frühgeschichte Europas, 2. Prag, 1969, стр. 1444—1451
14. ↑  «Official Wedgwood UK website». Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ հունվարի 11-ին. Վերցված է 2015 թ․ հունվարի 17-ին.
15. ↑  «Official Wedgwood website». Արխիվացված օրիգինալից 2009 թ․ հունվարի 5-ին. Վերցված է 2022 թ․ փետրվարի 23-ին.
16. ↑  «О. Т. Мейсон Техника плетения корзин коренными американцами» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2015 թ․ սեպտեմբերի 23-ին. Վերցված է 2012 թ․ հուլիսի 21-ին.
17. ↑  Archive copy Wayback Machine-ի միջոցով: Woman’s Share in Primitive Culture. By Otis Tufton Mason. Anthropological Series, No. 1. New York: D. Appleton & Co. 1894. Оценка работы Мейсона, напечатанной в Anthropological Series со стороны Popular Science
18. ↑  «Самарская база эталонов по керамической трасологии» (PDF). Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2022 թ․ հունվարի 21-ին. Վերցված է 2022 թ․ հուլիսի 3-ին.
19. ↑  *Шарганова О. Л.* О некоторых особенностях конструирования лепной керамики Гнёздова // Новые материалы и методы археологического исследования: Научная конференция молодых учёных. Тезисы докладов. – М.: ИА РАН. 2011. С. 46
20. ↑  *Бобринский А. А.* Гончарство Восточной Европы: источники и методы изучения. М.: Наука. 1978. С. 114
21. ↑  *Макарова Т. Н.* Поливная посуда. Из истории керамического импорта и производства древней Руси, 1967. Табл. XIII
22. ↑  Голубева Л. А. 1973. С. 167—169. Рис. 60, 2, 3.
23. ↑  Авдусина Т. Д. Владимирская Я. С. Панова Т. Д. 1984. С. 48-50.
24. ↑  «Гончарная керамика». Արխիվացված օրիգինալից 2009 թ․ հոկտեմբերի 22-ին. Վերցված է 2009 թ․ սեպտեմբերի 27-ին.
25. ↑  «Нанокерамика в словаре нанотехнологических терминов». Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ նոյեմբերի 30-ին. Վերցված է 2011 թ․ նոյեմբերի 30-ին.
26. ↑  «Броневая керамика [[Вириал (компания)|Вириал]]». Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ ապրիլի 13-ին. Վերցված է 2011 թ․ նոյեմբերի 30-ին.

Գրականություն
-------------

* Арциховский А. В. Введение в археологию, 3 изд. М. 1947;
* Августиник А. И. Керамика, М. 1957;
* Технология керамики и огнеупоров, под ред. П. П. Будникова, 3 изд. М. 1962;
* Салтыков А. Б. Избр. труды, М. 1962;
* Черепанов А. М. Тресвятский С. Г. Высокоогнеупорные материалы и изделия из окислов, 2 изд. М. 1964;
* Кинджери У.-Д. Введение в керамику, 2 изд. пер. с англ. М. 1967; Искусство керамики. Сб. под ред. Н. С. Степанян, М. 1970;
* Encyclopedia of world art, v. 3, N. Y. — Toronto — L. 1960.

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Керамика». *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*. Սանկտ Պետերբուրգ. 1890–1907.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)
* Фарфор и керамика Արխիվացված 2021-12-02 Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
|  | Տես՝ ***կերամիկ*** Վիքիբառարան, բառարան և թեզաուրուս |

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Կերամիկա** կատեգորիայում։ |


|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Կերամիկա» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Giant Bomb |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Կրուգոսվետ · Մեծ նորվեգական · Շվեյցարական կենսագրական · Ուղղափառ · MESH ID · Universalis · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX524836 · BNF: 11935435f · GND: 4030270-2, 4392837-7 · LCCN: sh85022017 · Microsoft: 134132462, 2777742577 · NDL: 00570816 · NKC: ph121575 |

 |

 |