Հողագործությունը միջնադարում
**Միջնադարի գյուղատնտեսություն,** Արևմտյան Հռոմեական կայսրության անկումից` 476 թվականից մինչև մոտ 1500 թվականը, գյուղատնտեսական մեթոդների, մշակաբույսերի, տեխնոլոգիաների և Եվրոպայի գյուղատնտեսական հասարակության ու տնտեսության ամբողջությունը։

Միջնադարը երբեմն անվանում են միջնադարյան դարաշրջան կամ ժամանակաշրջան։  Միջնադարը նույնպես բաժանվում է վաղ, բարձր և ուշ միջնադարի։  Վաղ ժամանակակից շրջանը հաջորդել է միջնադարին։

Համաճարակները և կլիմայական սառեցումը 6-րդ դարում առաջացրել են Եվրոպայի բնակչության մեծ նվազում։ Հռոմեական ժամանակաշրջանի համեմատությամբ՝ Արևմտյան Եվրոպայում միջնադարի գյուղատնտեսությունն ավելի կենտրոնացած էր ինքնաբավության վրա։

Ֆեոդալական շրջանը սկսվեց մոտ 1000 թվականին։ Հյուսիսային Եվրոպայում ֆեոդալիզմի տակ գտնվող գյուղատնտեսական բնակչությունը սովորաբար ստեղծվում էր կալվածքների մեջ, որոնք բաղկացած էին մի քանի հարյուր կամ ավելի ակր հողերից, որոնք ղեկավարում էր կալվածքի սեփականատերը ՝ հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցու և քահանայի հետ։ Կալվածքում ապրող մարդկանց մեծ մասը գյուղացի ֆերմերներ կամ ճորտեր էին, ովքեր իրենց համար բերք էին աճեցնում և բացի այդ աշխատում էին տիրոջ և եկեղեցու համար, կամ վարձավճար էին տալիս իրենց հողի համար։ Գարին և ցորենը ամենակարևոր մշակաբույսերն էին եվրոպական տարածաշրջանների մեծ մասում. տարբեր բանջարեղենների և մրգերի հետ միասին աճեցվում էին նաև վարսակ և տարեկանի։ Եզերն ու ձիերը օգտագործվում էին որպես բեռնակիր կենդանիներ։ Ոչխարներ էին բուծում բրդի, իսկ խոզերը՝ մսի համար։

Վատ եղանակի պատճառով բերքի ձախողումները հաճախակի էին միջնադարում, և սովը հաճախ դրա հետևանքն էր։

Գյուղատնտեսության միջնադարյան համակարգը սկսեց քայքայվել 14-րդ դարում՝ ցածր երկրներում գյուղատնտեսական ավելի ինտենսիվ մեթոդների մշակմամբ և 1347–1351 թվականներին Սև մահվան ժամանակ բնակչության կորուստներից հետո ավելի շատ հողեր հասանելի դարձան նվազող թվով ֆերմերների համար։ Այնուամենայնիվ, միջնադարյան գյուղատնտեսությունը, սլավոնական շրջաններում և որոշ այլ տարածքներում փոքր փոփոխությամբ շարունակվեց մինչև 19-րդ դարի կեսերը։

Նախապատմություն
---------------

Եվրոպան և Մերձավոր Արևելքը 476 թվականին՝ Արևմտյան Հռոմի վերջին կայսրի անկումից հետո։
Երեք իրադարձություններ հիմք դրեցին և դարեր շարունակ կազդեն Եվրոպայում գյուղատնտեսության վրա։ Առաջինը արևմտյան Հռոմեական կայսրության անկումն էր, որը սկսեց տարածքներ կորցնել բարբարոս զավթիչների պատճառով մոտ 400 թվականին։ Վերջին արևմտյան հռոմեական կայսրը հրաժարվեց գահից 476 թվականին։ Այնուհետև նախկին արևմտյան Հռոմեական կայսրության հողերն ու ժողովուրդները բաժանվեցին տարբեր էթնիկ խմբերի միջև, որոնց իշխանությունը հաճախ անցողիկ էր և անընդհատ փոփոխվող։ Եվրոպայի միավորող գործոններն էին եվրոպացիների մեծամասնության կողմից քրիստոնեական կրոնի աստիճանաբար ընդունումը իսկ արևմտյան Եվրոպայում լատիներենի օգտագործումը որպես միջազգային հաղորդակցության, գիտության և ընդհանուր լեզու։ Հունարենը նման կարգավիճակ ուներ Արևելյան Հռոմեական կայսրությունում։

Երկրորդը գլոբալ սառեցման դարաշրջանն էր, որը սկսվեց 536 թվականին և ավարտվեց մոտ 660 թվականին։ Սառեցման պատճառը հրաբխային ժայթքումներն էին 536, 540 և 547 թվականներին։ Բյուզանդացի պատմաբան Պրոկոպիոսն ասաց, որ «արևն իր լույսն արձակեց առանց պայծառության»։

Ամառային ջերմաստիճանը Եվրոպայում նվազեց մինչև 2,5 °C (4,5 °F), իսկ երկինքը 18 ամիս մթագնեց հրաբխային փոշուց, ինչը բավարար էր բերքի ձախողման և սովի պատճառ դառնալու համար։ Ջերմաստիճանը ավելի քան հարյուր տարի մնաց շատ ցածր։

Երրորդը՝ Հուստինիանոսի ժանտախտն էր, որը սկսվեց 541 թվականին, տարածվեց ամբողջ Եվրոպայում և պարբերաբար կրկնվեց մինչև 750 թվականը։ Ժանտախտը սպանել է Արևելյան Հռոմեական կամ Բյուզանդական կայսրության մարդկանց մինչև 25 տոկոսը, և նմանատիպ քանակությանը Արևմտյան և Հյուսիսային Եվրոպայում։

Բնակչության վրա կլիմայական սառեցման և ժանտախտի կրկնակի ազդեցությունը հանգեցրեց հացահատիկի բերքի կրճատմանը։ Գյուղական վայրերով ճանապարհորդության մասին Եփեսացու պատմվածքում գրվում է ցորենի բերքի մասին. «սպիտակ և կանգնած, բայց ոչ ոք չկար, որ դրանք հնձեր և պահեր ցորենը» և «Այգիներ, որոնց հավաքման սեզոնը գալիս ու գնում էր, առանց որևէ մեկի քաղելու»։ Ջոնը խոսում է նաև «դաժան ձմռան» մասին, որը ենթադրաբար առաջացել է հրաբխային փոշու հետևանքով։

Այս գործոնների հետևանքն այն էր, որ Եվրոպայի բնակչությունը 600 թվականին զգալիորեն ավելի քիչ էր, քան 500 թվականին։

Գիտնականներից մեկի գնահատականն այն էր, որ իտալական թերակղզու բնակչությունը 500 թվականից մինչև 600 թվականը, 11 միլիոնից նվազել է մինչև 8 միլիոն և այդ մակարդակում մնացել է մոտ 300 տարի։ Եվրոպայի մյուս մասերի բնակչության նվազումը, հավանաբար, նման մեծության էր։

Վաղ միջնադար
------------

Տարածված տեսակետ է, որ Արևմտյան Հռոմեական կայսրության անկումը Արևմտյան Եվրոպայում ` առաջացրեց «մութ դարաշրջան», որտեղ «գիտելիքն ու քաղաքավարությունը», «նրբագեղության արվեստը» և «օգտակար արվեստներից շատերը» անտեսվեցին կամ կորչեցին։ Հռոմի անկումը տեսավ «հարկային բեռի կրճատում, արիստոկրատիայի թուլացում և, հետևաբար, գյուղացիների ավելի մեծ ազատություն»։ Հռոմեական կայսրության գյուղական վայրերը լի էին «վիլլաներով» կամ կալվածքներով, որոնք Պլինիոս Ավագը բնութագրում էր որպես «Իտալիայի ավերակ»։ Կալվածքները պատկանում էին հարուստ արիստոկրատներին որտեղ մասամբ աշխատում էին ստրուկները։ Հայտնի է, որ միայն Անգլիայում գոյություն են ունեցել ավելի քան 1500 վիլլաներ։ Հռոմի անկումից հետո վիլլաները լքվեցին կամ ծառայեցին ուտիլիտարիստական օգտագործման համար։ «Արևմտյան Եվրոպայում, հետևաբար, մենք կարծես թե տեսնում ենք հռոմեական կայսերական շուկայի, բանակի և հարկերի ճնշումից ազատվելու և հողագործության վերադարձի ազդեցությունը՝ ավելի շատ տեղական կարիքների վրա հիմնված»։

6-րդ դարում բնակչության թիվը նվազում է, և, հետևաբար, աշխատուժի պակասը կարող էր նպաստել ավելի մեծ ազատության գյուղացիների շրջանում, ովքեր կա՛մ ստրուկներ են եղել, կա՛մ հողին կապված են եղել հռոմեական օրենքով։

Եվրոպան Կառլոս Մեծի մահվան ժամանակ, 814 թ.
### Արևելյան Հռոմեական կայսրություն

Վաղ միջնադարում Արևելյան Հռոմեական կայսրության գյուղատնտեսական պատմությունը տարբերվում էր Արևմտյան Եվրոպայի պատմությունից։

5-րդ և 6-րդ դարերում նկատվեց շուկայական և արդյունաբերական գյուղատնտեսության, հատկապես ձիթապտղի յուղի և գինու ընդլայնումը, ինչպես նաև նոր տեխնոլոգիաների ընդունումը, ինչպիսիք են ձեթի և գինու մամլիչները։ Արևելքում բնակավայրերի օրինաչափությունները նույնպես տարբեր էին արևմուտքից։ Արևմուտքում գտնվող Հռոմեական կայսրության վիլլաների փոխարեն, արևելքի ֆերմերներն ապրում էին գյուղերում, որոնք շարունակում էին գոյություն ունենալ և նույնիսկ ընդարձակվել։

### Պիրենեյան թերակղզի

Պիրենեյան թերակղզին, կարծես, տարբեր փորձառություններ է ունեցել, քան արևելյան և արևմտյան Եվրոպան։ Ապացույցներ կան գյուղատնտեսական հողերի լքման և անտառվերականգնման մասին՝ ամայացման պատճառով, բայց նաև վկայում են ընդլայնված արածեցման և շուկայական ուղղվածությամբ ձիերի, ջորիների և էշերի անասնապահության մասին։ Պիրենեյան թերակղզու տնտեսությունը, կարծես, անջատվել է մնացած Եվրոպայից և, փոխարենը, այն դարձել է Հյուսիսային Աֆրիկայի հիմնական առևտրային գործընկերը հինգերորդ դարում, 711 թվականին թերակղզու օմայադների նվաճումից շատ առաջ։

Գյուղատնտեսությունը Իբերիայում
------------------------------

Հռոմեական կամուրջ և իսլամական ջրային անիվ ոռոգման համար Կորդովայում, Իսպանիա
Այն, ինչ պատմաբան Էնդրյու Ուոթսոնն անվանել է Արաբական գյուղատնտեսական հեղափոխություն, Ալ Անդալուսի մեծ մասի արաբ մուսուլման կառավարիչները (8-ից մինչև 15-րդ դարեր) ներմուծել կամ տարածել են մեծ թվով նոր մշակաբույսեր և գյուղատնտեսական նոր տեխնոլոգիաներ Պիրենեյան թերակղզի (Իսպանիա և Պորտուգալիա)։ Արաբների կողմից ներմուծված մշակաբույսերից էին` շաքարեղեգը, բրինձը, կոշտ ցորենը, ցիտրուսը, բամբակը և թուզը։ Այս մշակաբույսերից շատերը պահանջում էին ոռոգման, ջրի կառավարման բարդ մեթոդներ, և գյուղատնտեսական տեխնոլոգիաներ, ինչպիսիք են` ցանքաշրջանառությունը, վնասատուների դեմ միջոցները և մշակաբույսերի բնական միջոցներով պարարտացում։ Որոշ գիտնականներ կասկածի տակ են դրել այն, թե որքանով էր արաբական (կամ մուսուլմանական) գյուղատնտեսական հեղափոխությունը եզակի, և որքանով էր տեխնոլոգիայի վերածնունդն ու ընդլայնումը զարգացած Մերձավոր Արևելքում հռոմեական տիրապետության ընթացքում։ Անկախ նրանից, թե որ վարկածն է պատկանում Մերձավոր Արևելքի ժողովրդին Հռոմեական կայսրության, թե արաբների ժամանման ժամանակ, «պիրենեական լանդշաֆտը խորապես փոխվեց» սկսած 8-րդ դարից։

Ֆեոդալիզմ
---------

Աստիճանաբար, հռոմեական վիլլաների և գյուղատնտեսական կալվածքների համակարգը, որոնք օգտագործում էին մասամբ ստրկական աշխատանք, փոխարինվեց գյուղատնտեսությամբ և ճորտատիրությամբ։ Պատմաբան Փիթեր Սարրիսը բացահայտել է ֆեոդալական հասարակության առանձնահատկությունները 6-րդ դարում Իտալիայում և նույնիսկ ավելի վաղ Բյուզանդական կայսրությունում և Եգիպտոսում։ Վիլլայի և միջնադարյան կալվածքի միջև եղած տարբերություններից մեկն այն էր, որ վիլլայի գյուղատնտեսությունը առևտրային ուղղվածություն ուներ և մասնագիտացված էր, մինչդեռ կալվածքն ուղղված էր ինքնաբավության (ինքնուրույն իր կարիքները հոգալու վրա)։

Ստրկությունը կարևոր նշանակություն ուներ Հռոմեական կայսրության գյուղատնտեսական աշխատուժի համար և արևմտյան Եվրոպայում վերացավ 1100 թվականին։ Հռոմեական կայսրության ստրուկները սեփականություն էին, ինչպես կենդանիները, առանց անձի իրավունքի էին և կարող էին վաճառվել կամ աճուրդի հանվել իրենց սեփականատիրոջ կամքով։

Ֆեոդալիզմը 1000 թվականին ծաղկում էր հյուսիսային Եվրոպայի մեծ մասում, և նրա կենտրոնը հարուստ գյուղատնտեսական հողերն էին Ֆրանսիայի Սեն և Անգլիայի Թեմզա հովիտներում։ Միջնադարյան բնակչությունը բաժանված էր երեք խմբի՝ «աղոթողներ» (հոգևորականներ), «կռվողներ» (ասպետներ, զինվորներ, արիստոկրատներ) և «աշխատողներ» (գյուղացիներ)։ Ճորտն ու ֆերմերը աշխատուժով և հարկերով աջակցում էին աղոթող հոգևորականներին, կռվող ազնվական տերերին, ասպետներին և մարտիկներին։ Փոխարենը ֆերմերը ստանում էր եկեղեցու ծառայություններ, և պաշտպանություն` հեծյալ և ծանր զրահապատ զինվորների կողմից։ Եկեղեցին վերցրեց իր տասանորդը, և զինվորները մեծ տնտեսական ներդրումներ էին պահանջում։ Սոցիալական և իրավական անդունդ առաջացավ քահանայի, ասպետի և ֆերմերի միջև։ Ավելին, Կարոլինգյան կայսրության ավարտով (800–888 թվականներ) թագավորների իշխանությունը անկում ապրեց, և կենտրոնական իշխանությունը մի փոքր զգացվեց։ Այսպիսով, եվրոպական գյուղերը վերածվեցին տերերի և հոգևորականների փոքր, կիսաինքնավար տիրույթների կարկատան, որոնք իշխում էին հիմնականում ֆերմերներից կազմված բնակչության վրա, նրանցից ոմանք համեմատաբար բարեկեցիկ էին, ոմանք՝ հողատարածքներով, իսկ ոմանք՝ հողազուրկ։

Հիպոթետիկ եվրոպական միջնադարյան կալվածքի հատակագիծը բաց դաշտային համակարգով։
Ֆերմերները սովորաբար ունեին ավելի քան մեկ տասնյակ երկար և նեղ հողատարածքներ, որոնք ցրված էին լեռնաշղթայի և ակոսների միջև
Եվրոպայի մեծ մասում ֆեոդալիզմի մահվանը նպաստող հիմնական գործոնը 1347–1351 թվականների սև մահն էր և հետագա համաճարակները, որոնք սպանեցին Եվրոպայի մարդկանց մեկ երրորդը կամ ավելին։ Սև մահից հետո հողն առատ էր, իսկ աշխատուժը՝ սակավ, և փոխվեցին կոշտ հարաբերությունները ֆերմերների, եկեղեցու և ազնվականության միջև։ Ֆեոդալիզմը, ընդհանուր առմամբ, համարվում է, որ ավարտվել է Արևմտյան Եվրոպայում մոտ 1500 թվականին, չնայած ճորտերը Ռուսաստանում վերջնականապես չեն ազատվել մինչև 1861 թվականը։

Կալվածք
-------

Գյուղատնտեսական հողերը միջնադարում ֆեոդալիզմի օրոք սովորաբար կազմակերպվում էին կալվածքներով։ Միջնադարյան կալվածքը բաղկացած էր մի քանի հարյուր (կամ երբեմն հազար) ակր հողից։ Մեծ կալվածքը ծառայում էր որպես կալվածքի տիրոջ տուն կամ կես դրույքով տուն։ Որոշ կալվածքներ գտնվում էին կաթոլիկ եկեղեցու եպիսկոպոսների կամ վանահայրերի իշխանության տակ։ Որոշ տերեր ունեին մեկից ավելի կալվածքներ, իսկ եկեղեցին վերահսկում էր մեծ տարածքներ։ Գյուղատնտեսության հողերում, ծխական եկեղեցին և ֆերմերներով բնակեցված գյուղը սովորաբար գտնվում էր կալվածքի մոտ։ Կալվածատիրոջ տունը, եկեղեցին և գյուղը շրջապատված էին մշակովի ու անառատ հողերով, անտառներով և արոտավայրերով։ Հողատարածքի մի մասը տիրոջ սեփականությունն էր, մի մասը հատկացվել է անհատ ֆերմերներին, իսկ մի մասը՝ ծխական քահանային։ Անտառների և արոտավայրերի մի մասը ընդհանուր էին և օգտագործվում էին արածեցնելու և փայտ հավաքելու համար։ Շատ կալվածքներ ունեին հացահատիկը ալյուրի վերածելու ջրաղաց և հաց թխելու համար վառարան։

Դաշտեր
------

Երեք դաշտային համակարգ, որն ընդհանուր է միջնադարյան Եվրոպայի համար:
Շոտլանդիայի այս բաց դաշտում գոյատևում են միջնադարի առանձնահատուկ գագաթն ու ակոսը:
Միջնադարյան Եվրոպայի դաշտային համակարգերը ներառում էին բաց դաշտային համակարգը, որն այսպես կոչվեց, քանի որ տարբեր ֆերմերներին պատկանող դաշտերի միջև խոչընդոտներ չկան։ Լանդշաֆտը երկար ու անխռով տեսարաններից էր։ Իր արխետիպային ձևով մշակվող հողատարածքը բաղկացած էր երկար, նեղ հողաշերտերից՝ առանձնահատուկ գագաթներով և ակոսներով։ Անհատ ֆերմերները ունեին կամ մշակում էին մի քանի տարբեր հողատարածքներ, որոնք սփռված էին գյուղատնտեսական տարածքում։ Ֆերմերների ցրված հողաշերտեր ունենալու պատճառն ակնհայտորեն ռիսկի նվազեցումն էր. եթե մի շերտի բերքը ձախողվի, այն կարող է ծաղկել մեկ այլ շերտում։ Կալվածքի տիրակալը նույնպես ուներ հողաշերտեր ցրված դաշտերի շուրջը, ինչպես և ծխական քահանան՝ եկեղեցու պահպանման համար։ Բաց դաշտի համակարգը պահանջում էր համագործակցություն համայնքի բնակիչների, տիրոջ և քահանայի հետ։ «Հողամասերը մշակվում էին առանձին-առանձին, սակայն ենթակա էին կոմունալ ռոտացիաների և սովորաբար ցանքատարածությունների համայնքային կարգավորմանը»։

Բաց դաշտային համակարգին բնորոշ էին մշակության երկու օրինաչափություններ. Առաջինում վարելահողերը բաժանվել են երկու դաշտերի։ Մի կեսը մշակվում էր, իսկ մյուսը` թողնում էին ամեն տարի։ Ամեն տարի մշակաբույսերը պտտվում էին երկու դաշտերի միջև, ընդ որում ցանքատարածությունը վերականգնում էր իր բերրիությունը և օգտագործվում էր արածեցնելու համար, երբ այն նախատեսված չէր բերք աճեցնելու համար։

Եռադաշտի օրինաչափությունը բնորոշ էր ավելի ուշ միջնադարին հյուսիսային Եվրոպայում՝ իր ավելի խոնավ կլիմայով։ Մեկ արտը սերմանվել է աշնանը, մի արտը գարնանը, իսկ երրորդը մնացել է առանց սերմանելու։ Մշակաբույսերը տարեցտարի և դաշտից դաշտ էին փոխում։ Այսպիսով, մշակումն ավելի ինտենսիվ էր, քան երկու դաշտային օրինակով։ Երկու օրինաչափություններում էլ փայտի և արոտավայրերի ընդհանուր տարածքները, ինչպես նաև անսերմ դաշտերը օգտագործվել են արածեցման և փայտահավաքի համար։

Ընդհանուր հողեր պարունակող անտառներն ու մարգագետինները բաց էին կալվածքի բոլոր ֆերմերների համար, բայց անասնագլխաքանակի խիստ հսկողության ներքո յուրաքանչյուր ֆերմերին թույլ տրվեց խուսափել գերարածեցումից։ Անտառային դաշտերը դիտվում էին որպես սովորական արածեցման հողեր։

Բաց դաշտի համակարգն ուներ ավելի անհատական, ավելի քիչ համայնքային տարբերակ, որը սովորաբար տարածված էր գյուղատնտեսության համար ոչ արդյունավետ տարածքներում։ Ֆերմերների կողմից մշակվող հողաշերտերը ավելի կենտրոնացած էին, երբեմն մեկ հողամասի մեջ, այլ ոչ թե ցրված տնտեսություններում։ Բուսաբուծության մասին որոշումները հաճախ ընդունվում էին անհատների կամ ֆերմերների փոքր խմբի, այլ ոչ թե մի ամբողջ գյուղի կողմից։ Անհատ ֆերմերը կարող էր ունենալ ոչ միայն մշակովի հողատարածք, այլև անտառներ և արոտավայրեր, այլ ոչ թե մաքուր դաշտային համակարգի ընդհանուրը։

Անգլիայի հարավ-արևմտյան հատվածում քարե երեսպատում է ցանկապատի բաժանարար դաշտերը:
Փակ դաշտային համակարգ հայտնաբերվել է հիմնականում հովվական տարածքներում, խառը երկրագործության և արոտավայրերի և ավելի ծայրամասային գյուղատնտեսական տարածքներում։ Փակ դաշտային համակարգը բնութագրվում էր անհատական որոշումների կայացմամբ։

Ֆերմերային տնտեսություններ
--------------------------

Ֆերմերները հավասար չէին իրենց մշակած հողերի քանակով։ 1279 թվականին անգլիական յոթ շրջաններում անցկացված հարցման ժամանակ, որը, հավանաբար, բնորոշ է ամբողջ Եվրոպային, ֆերմերների 46 տոկոսը տիրապետում էր 10 ակրից պակաս տարածք (4,0 հա), ինչը բավարար հող չէր ընտանիք պահելու համար։ Ոմանք բոլորովին հողազուրկ էին կամ ունեին միայն իրենց տան հարևանությամբ մի փոքրիկ այգի։ Այս աղքատ ֆերմերները հաճախ աշխատում էին ավելի հարուստ ֆերմերների մոտ կամ զբաղվում էին արհեստով, բացի հողագործությունից։

Ֆերմերների 33 տոկոսին բաժին էր ընկնում հողատարածքի մոտավորապես կեսը (12 ակր (4,9 հա) մինչև 16 ակր (6,5 հա)), որը շատ տարիների ընթացքում բավարար էր ընտանիք պահելու համար։ Ֆերմերների 20 տոկոսն ուներ գրեթե մեկ ու կես վիգատ հող, որը բավարար էր ոչ միայն ընտանիք պահելու, այլև ավելցուկ արտադրելու համար։

Մշակաբույսեր
------------

Եվրոպայում ուշ Հռոմեական կայսրությունում ամենակարևոր մշակաբույսերն էին հացահատիկը Իտալիայում, և գարին հյուսիսային Եվրոպայում և Բալկաններում։

Միջերկրական ծովի մոտ խաղողագործությունն ու ձիթապտուղը կարևոր էին։ Տարեկանն ու վարսակը միայն կամաց-կամաց դառնում էին հիմնական մշակաբույսեր։ Հռոմեացիները խաղողագործությունը ներմուծեցին ավելի հյուսիսային շրջաններ, ինչպիսիք են Փարիզը, Մոզել և Հռենոս գետերի հովիտները։ Ձիթապտղի մշակումը միջնադարյան Ֆրանսիայում ավանդական էր հարավարևելյան ափին, որը սահմանակից է Իտալիային, բայց, ըստ երևույթին, ձիթապտղի մշակումը Լանգեդոկում մեծ մասշտաբով սկսվեց տարածվել միայն 15-րդ դարում։

Հռոմեական ժամանակներում ցորենի մի տեսակ ամենատարածված հացահատիկն էր, որն աճեցվում էր վերին Դանուբ գետի վրա, Շվաբիայում, Գերմանիա, և միջնադարում շարունակեց մնալ կարևոր մշակաբույս Եվրոպայի շատ տարածքներում։ Էմմեր ցորենը շատ ավելի քիչ նշանակություն ուներ Շվաբիայում և Եվրոպայի մեծ մասում։ Ցորենը համեմատաբար անկարևոր էր Շվաբիայում։

8-11-րդ դարերում հյուսիսային Ֆրանսիայում ամենակարևոր մշակաբույսերն էին (մոտավոր հերթականությամբ) տարեկանը, հացահատիկը, գարին և վարսակը։ Գարին և վարսակը ամենակարևոր մշակաբույսերն էին Նորմանդիայում և Բրիտանիայում։ Տարեկանը ավելի դիմացկուն է ձմռանը և աղքատ հողերի նկատմամբ, քան ցորենը, և այդպիսով դարձել է գերիշխող մշակաբույսը շատ ծայրամասային և ամենահյուսիսային եվրոպական վայրերում։ Մեկ այլ դիմացկուն բերք՝ գարու մի տեսակ, աճեցվում էր Սկանդինավիայում և Անգլիայում և հատկապես Շոտլանդիայի ծայրամասային գյուղատնտեսական տարածքներում։

Նիդեռլանդների ցածրադիր վայրերում և հարակից Ֆրանսիայում հողը ազդել է տնկված բերքի վրա։ Ավազոտ հողերի վրա, եռադաշտային համակարգում, ցորենը գրեթե բացակայում էր որպես բերք, որտեղ ցորենը որպես ձմեռային բերք էր, իսկ վարսակն ու գարին՝ գարնանացանի հիմնական մշակաբույսեր։ Ավելի բերրի և կավային հողերի վրա ցորենը շատ ավելի կարևոր դարձավ շատ տարածքներում, փոխարինելով տարեկանին։ Մյուս մշակաբույսերը ներառում էին ընդեղեն (լոբի և ոլոռ), մրգեր ու բանջարեղեն։  Կավային հողերի վրա աշխատող ֆերմերները տնկում էին ավելի լայն տեսականի, քան ավազոտ հողերի վրա գտնվողները։

Անգլիայի Ուիլթշիրում 13-րդ և 14-րդ դարերում ցորենը, գարին և վարսակը երեք ամենատարածված մշակաբույսերն էին, որոնցից յուրաքանչյուրը տարբեր կալվածատներում էր։ Լոբազգիները տնկվել են ընդհանուր դաշտերի մինչև 8 տոկոսի վրա։ Բացի բաց դաշտային համակարգի ընդհանուր հացահատիկային կուլտուրաներից, ֆերմերները իրենց տների  մոտ սովորաբար ունեին փոքրիկ այգի, որտեղ աճեցնում էին բանջարեղեն, ինչպիսիք են` կաղամբը, սոխը, ոլոռը և լոբին, ինչպես նաև խնձորի, բալի կամ տանձի ծառ, և պահում էին մեկ կամ երկու խոզ և սագեր։

Անասնաբուծություն
-----------------

Անասնաբուծությունն ավելի կարևոր էր Հյուսիսային Եվրոպայում, քան Միջերկրական ծովի տարածքում, որտեղ ամառային չոր եղանակը նվազեցնում էր կենդանիների համար հասանելի կերերը։ Միջերկրական ծովի մոտ ոչխարներն ու այծերը գերմանական ամենակարևոր կենդանիներն էին, և տարածաշրջանում անասունների սեզոնային տեղաշարժը տարածված էր։ Հյուսիսային Եվրոպայում խոշոր եղջերավոր անասունները, խոզերը և ձիերը նույնպես կարևոր էին։ Միջերկրածովյան հողերն ավելի թեթև էին, քան այն, ինչ սովորաբար հանդիպում է Հյուսիսային Եվրոպայում, այդպիսով նվազեցնելով միջերկրածովյան ֆերմերների կարիքը եզների և ձիերին որպես քարշակ կենդանիներ օգտագործելու։ Մեծ եղջերավոր անասունները, հատկապես եզները, կենսական նշանակություն ունեին հյուսիսային Եվրոպայում որպես քարշակ կենդանիներ։ Ծանր հողերը հերկելու համար անհրաժեշտ էին գութաններ, որոնք իդեալականորեն բաղկացած էին ութ եզներից։

Քիչ ֆերմերներ բավականաչափ հարուստ էին, որպեսզի կարողանային լիարժեք թիմ ունենալ, և այդպիսով հերկելը պահանջում էր համագործակցություն և քարշակ կենդանիների փոխանակում ֆերմերների միջև։ Հռոմեական ժամանակներում ձիերը պատկանում էին հիմնականում հարուստներին, բայց դրանք ավելի ու ավելի շատ էին օգտագործվում եզներին փոխարինելու համար 1000 թվականից հետո։ Եզերը ավելի էժան էին ունենալ և պահելու համար, բայց ձիերն ավելի արագ էին։ Խոզերը միջնադարյան Անգլիայում և հյուսիսային Եվրոպայի այլ մասերում մսի համար նախատեսված ամենակարևոր կենդանիներն էին։  Խոզերը նաև քիչ խնամք էին պահանջում։

Ոչխարները արտադրում էին բուրդ, կաշի (մագաղաթի համար), միս և կաթ, թեև շուկայում ավելի քիչ արժեքավոր էին, քան խոզերը։

Արտադրողականություն
-------------------

Ժամանակակից լանդշաֆտ, որը հիշեցնում է միջնադարյան գյուղական տեսարան՝ շրջապատված բաց դաշտերով: Խոշոր արտերից յուրաքանչյուրը բաժանված էր տարբեր ֆերմերների կողմից մշակված հողատարածքների երկար, նեղ շերտերի։
Միջնադարում մշակաբույսերի բերքատվությունը չափազանց ցածր էր 21-րդ դարի համեմատ, չնայած, հավանաբար, չէր զիջում միջնադարին նախորդող Հռոմեական կայսրության մեծ մասի և միջնադարին հաջորդող վաղ ժամանակակից շրջանի բերքատվությանը։ Բերքատվությունը հաշվարկելու ամենատարածված միջոցը եղել է հավաքված սերմերի քանակը՝ համեմատած ցանված սերմերի քանակի հետ։

Սասեքսի Անգլիայի մի քանի կալվածքներում, օրինակ, 1350–1399 թվականների միջին բերքատվությունը կազմել է 4,34 սերմ՝ արտադրված ցորենի համար ցանված յուրաքանչյուր սերմի համար, 4,01՝ գարու և 2,87՝ վարսակի համար։ Ի հակադրություն, ցորենի արտադրությունը 21-րդ դարում կարող է ընդհանուր առմամբ հավաքվել 30-ից 40 սերմ՝ յուրաքանչյուր ցանված սերմի համար:) Անգլիայում հացահատիկային մշակաբույսերի միջին բերքատվությունը 1250-1450 թվականներին եղել է 7-ից 15 բուշել մեկ ակրում (470-ից 1000 կգ մեկ հա)։ Աղքատ տարիներին, սակայն, բերքատվությունը կարող է նվազել մինչև 4 բուշել մեկ ակրից պակաս։

Որպես միջնադարյան գյուղատնտեսության ցածր արտադրողականության գործոն նշվում է նաև «Փոստանի թեզը»։  Արտադրողականությունը տուժել է հողի արտադրողականությունը պահպանելու համար պարարտանյութերի անբավարար կիրառման պատճառով։

Դա պայմանավորված էր գյուղատնտեսական կենդանիների համար արոտավայրերի և, հետևաբար, վարելահողերի պարարտացման համար ազոտով հարուստ գոմաղբի բացակայության պատճառով։  Ավելին, 1000 թվականից հետո բնակչության աճի պատճառով ծայրամասային հողերը, արոտավայրերը և անտառները վերածվեցին վարելահողերի՝ հետագայում նվազեցնելով գյուղատնտեսական կենդանիների թիվը և գոմաղբի քանակը։ Արտադրողականության առաջընթացի ամենավաղ վկայությունները վերաբերում են 14-րդ և 15-րդ դարերին Նիդեռլանդներում, Բելգիայում և Ֆրանսիայի հյուսիսում գտնվող Ֆլանդրիայում։ Այնտեղ գյուղատնտեսական պրակտիկան ենթադրում էր հողատարածքների գրեթե ամբողջական վերացում՝ տնկելով ծածկող մշակաբույսեր, ինչպիսիք են՝ խոզուկը, լոբի, շաղգամ, ցախավել, ինչպես նաև բարձրարժեք մշակաբույսեր, ինչպիսիք են՝ սևուկը, տորոնը և գայլուկը։ Ի տարբերություն միջնադարյան ընդարձակ գյուղատնտեսության, այս նոր տեխնիկան ներառում էր փոքր հողատարածքների ինտենսիվ մշակում։

Մշակման ինտենսիվ մեթոդները արագորեն տարածվեցին Նորֆոլկ` Անգլիայի գյուղատնտեսությամբ ամենազարգացած շրջանը։ Այս առաջընթացները եթե մի կողմ թողնենք, ապա միայն 17-րդ դարում Անգլիան ապրեց գյուղատնտեսության արտադրողականության համատարած աճ՝ այսպես կոչված Բրիտանական գյուղատնտեսական հեղափոխության արդյունքում։

Ռուսաստանում և որոշ այլ շրջաններում միջնադարյան բերքատվության ցածր մակարդակը պահպանվել է մինչև 19-րդ դարը։ 1850 թվականին Ռուսաստանում հացահատիկի միջին բերքատվությունը կազմում էր 600 կիլոգրամ մեկ հեկտարից (մոտ 9 բուշել մեկ ակրում), ինչը այն ժամանակվա Անգլիայի և Նիդեռլանդների բերքատվության կեսից պակաս էր։

Սով
---

Սովը, որն առաջացել էր բերքի անբավարարության և նվազ տարիների պատճառով, մշտական վտանգ էր միջնադարյան Եվրոպայում։ Հաճախ անհնար էր սովից ազատել մի տարածքում՝ մեկ այլ տարածքից հացահատիկ ներմուծելով, քանի որ ցամաքային փոխադրման դժվարությունը բերում էր նրան, որ հացահատիկի գինը կրկնապատկվում էր յուրաքանչյուր 50 մղոն տեղափոխման համար։

Մի ուսումնասիրություն եզրակացրեց, որ Եվրոպայում սով է տեղի ունենում միջինը 20 տարին մեկ՝ 750-ից 950 թվականներին։

Հիմնական պատճառները եղանակային և կլիմայական անոմալիաներն էին, ինչը հանգեցրեց գյուղատնտեսական արտադրանքի կրճատմանը։  Պատերազմները չեն համարվել որպես սովի հիմնական պատճառ։ Անգլիայի Վինչեսթեր քաղաքում 1232-ից 1349 թվականներին բերքի խափանումների ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ ցորենի խափանումը տեղի է ունենում միջինում յուրաքանչյուր 12 տարին մեկ, իսկ գարու և վարսակի դեպքում՝ ամեն 8 տարին մեկ։

Տեղական սովը հնարավոր է տեղի է ունեցել այն տարիներին, երբ մեկ կամ մի քանի բերք չի հաջողվել։  Որպես հիմնական պատճառ դարձյալ նշվել է եղանակը։  Կլիմայի փոփոխությունը կարող է դեր ունենալ, քանի որ Փոքր սառցե դարաշրջանը սկսվել է 1275-ից 1300 թվականներին, ինչի արդյունքում ավելի նվազ տարի է սկսվել։

Պատերազմը, ըստ երևույթին, պատասխանատու էր 1243-1245 թվականներին Հունգարիայում մեծ սովի համար։ Սրանք մոնղոլների ներխուժման և համատարած ավերածությունների հետևանքների տարիներն էին։ Ենթադրվում է, որ Հունգարիայի բնակչության քսանից հիսուն տոկոսը մահացել է սովից և պատերազմից։ Միջնադարի ամենահայտնի և լայնածավալ սովը 1315–1317 թվականների Մեծ սովն էր (որը իրականում շարունակվեց մինչև 1322 թվականը), որի արդյունքում տուժեց Հյուսիսային Եվրոպայի 30 միլիոն մարդ, որոնցից հինգից տասը տոկոսը մահացավ։

Բնակչության աճի և բարգավաճման երեք դարերի վերջում սովը եկավ։  Պատճառները եղել են «դաժան ձմեռները ու անձրևոտ գարունները, ամառներն ու աշունները»։

Բուսաբուծության բերքատվությունը նվազել է մեկ երրորդով կամ մեկ քառորդով, իսկ մեծ թվով քարշակ անասուններ սատկել են։  1347–1352 թվականների սև մահը մահացու էր, բայց Մեծ սովը ուշ միջնադարի ամենավատ բնական աղետն էր։

Տեխնոլոգիական նորարարություն
----------------------------

Միջնադարյան գութան
Ձիեր հերկելը. Կապարի ձին ունի կրծքի մանյակ:
Միջնադարում գյուղատնտեսության մեջ ամենակարևոր տեխնիկական նորարարությունը մոտ 1000 թվականի կաղապարային գութանների և նրանց մերձավոր ազգականների՝ ծանր գութանի լայն տարածումն էր։

Այս երկու գութանները միջնադարյան ֆերմերներին թույլ տվեցին շահագործել Հյուսիսային Եվրոպայի բերրի, բայց ծանր կավե հողերը։  Հռոմեական դարաշրջանում և թեթև հողերի վրա բավարար էր արդ-գութանը կամ քերիչ գութանը։

Ծանր գութանները շրջում էին հողը՝ հեշտացնելով մոլախոտերի դեմ պայքարը և դրանք հողի մեջ ներդնելով՝ բարձրացնելով բերրիությունը։  Կաղապարով հերկը նաև ստեղծեց միջնադարյան դաշտերի գագաթների և ակոսների ծանոթ նախշը, որն օգնեց հեռացնել ավելորդ խոնավությունը։

«Թույլ տալով բարելավված դաշտերի ջրահեռացումը, մուտքը դեպի առավել բերրի հողեր և խնայելով գյուղացիների աշխատուժը, ծանր գութանը խթանեց սննդի արտադրությունը և, որպես հետևանք, բնակչության աճը, ուրբանիզացումը և հանգստի աճը։ Երկու լրացուցիչ առաջընթաց, որոնք կիրառվել են Եվրոպայում մոտ 1000 թվականին՝ ձիու անուրն ու պայտը։

Ձիու անուրը մեծացնում էր ձիու ձգող ուժը։  Պայտը պաշտպանում էր ձիու սմբակները։  Այս առաջընթացը հանգեցրեց նրան, որ ձին դարձավ դանդաղ շարժվող եզների այլընտրանքը, որպես քարշակ կենդանի և փոխադրման միջոց։

Այս տեխնոլոգիական նորարարությունները և նրանց խթանած լրացուցիչ գյուղատնտեսական արտադրությունը հանգեցրին Եվրոպայի բնակչության զգալի աճին 1000-ից (կամ ավելի վաղ) մինչև 1300 թվականները, և այս աճը հակադարձվեց 14-րդ դարի Մեծ սովի և սև մահվան պատճառով։

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. ↑  Heather, Peter (2006), *The Fall of the Roman Empire*, Oxford: Oxford University Press, pp. 193-199, 429-430
2. ↑  Caltron, J.H Hayas (1953),*Christianity and Western Civilization*, Palo Alto: Stanford University Press, p.2
3. ↑  Dictionary of Medieval Latin,"  Արխիվացված 2018-08-09 Wayback Machine, accessed 24 Jul 2018
4. ↑  Dawkins, R.M. 1916. Modern Greek in Asia Minor. A study of dialect of Silly, Cappadocia and Pharasa. Cambridge: Cambridge University Press.
5. ↑  Horgan, John, "Justinian's Plague," *Ancient History Encyclopedia*, accessed 23 Jul 2018
6. ↑  Little, Lester K. ed. (2007), *Plague and the End of Antiquity: The Pandemic of 541-750*, Cambridge: Cambridge University Press, p. 7
7. ↑  Barbiera, Irene; Dalla-Zuanna, Gianpiero (2009). «Population Dynamics in Italy in the Middle Ages: New Insights from Archaeological Findings». *Population and Development Review*. **35** (2): 367–389. doi:10.1111/j.1728-4457.2009.00283.x. JSTOR 25487670.
8. ↑  Ward-Perkins, Bryan (2005), *The Fall of Rome and the End of Civilization,* Oxford: Oxford University Press, p. 2
9. ↑  Barbiera and Dall-Zuanna, p. 170
10. ↑  Pounds, N. J. G. (1990), *An Historical Geography of Europe,* Cambridge: Cambridge University Press, pp. 63-64
11. ↑  "The Emergency of Villa Landscapes,"  Արխիվացված 2021-03-08 Wayback Machine, accessed 24 Jul 2018
12. ↑  Lewit, Tamara (2009 թ․ հունվարի 16). «Pigs, presses and pastoralism: farming in the fifth to sixth centuries AD». *Early Medieval Europe*. **17** (1): 77–91. doi:10.1111/j.1468-0254.2009.00245.x. S2CID 162109297.
13. ↑  Maugh II, Thomas H. (6 May 2002), "An Empire's Epidemic," *Los Angeles Times,*, accessed 24 Jul 2018
14. ↑  Lewit, pp. 85-89
15. ↑  Lewit, pp. 88-91
16. ↑  "Cities of Light: The Rise and fall of Islamic Spain," , accessed 28 Aug 2018
17. ↑  Ruggles, D. Fairchild (2000), *Gardens, Landscape, and Vision in the Palaces of Islamic Spain.* University Park, PA: Penn State Press. p. 32
18. ↑  Sarris, Peter (2004 թ․ ապրիլի 1). «The Origins of the Manorial Economy: New Insights from Late Antiquity». *The English Historical Review*. **119** (481): 279–311. doi:10.1093/ehr/119.481.279. JSTOR 3490231.
19. ↑  Fynn-Paul, J. (2009 թ․ դեկտեմբերի 9). «Կայսրությունը, միաստվածությունը և ստրկությունը Մեծ միջերկրածովյան տարածաշրջանում հնությունից մինչև վաղ ժամանակակից դարաշրջան». *Past & Present*. **205** (1): 3–40. doi:10.1093/pastj/gtp036. JSTOR 40586930.
20. ↑  "Those who pray, those who work, and those who fight," *Medievalists.net* , accessed 27 Jul 2018
21. ↑  Levine, David, (2001), *At the Dawn of Modernity,* Berkeley: University of California Press, pp. 18-21
22. ↑  Levine, pp. 376-377
23. ↑  Ruiz-Diaz, Katherine E."Peasant Life and Serfdom under Tsarist Russia," , accessed 28 Jul 2018
24. ↑  Gies. Frances and Joseph (1990), *Life in a Medieval Village,* New York: Harper & Row, pp. 17-18
25. ↑  Bennett, H. S. (1974), *Life on the English Manor,* Cambridge: Cambridge University Press, pp. 56-60, 130-136
26. ↑  Hopcroft, Rosemary L. (1999), *Regions, Institutions, and Agrarian Change in Europe History,* Ann Arbor: University of Michigan Press, pp. 16-17
27. ↑  McCloskey, Donald N. (1991). «The Prudent Peasant: New Findings on Open Fields». *The Journal of Economic History*. **51** (2): 343–355. doi:10.1017/S0022050700038985. JSTOR 2122579. S2CID 154989181.
28. ↑  Hopcroft, pp. 16-17
29. ↑  Hanawalt, Barbara A. (1986), *The Ties that Bind: Peasant Families in Medieval England,* Oxford: Oxford University Press, pp. 22-23
30. ↑  Hopcroft, pp. 20-22
31. ↑  Gies, p. 72
32. ↑  Gies, pp. 72-80
33. 1 2 3  Pounds, p. 63
34. ↑  Ruas, Marie-Pierre (2005). «Վաղ միջնադարյան գյուղատնտեսության ասպեկտները միջերկրածովյան Ֆրանսիայի վայրերից». *Vegetation History and Archaeobotany*. **14** (4): 400–415. doi:10.1007/s00334-005-0069-8. JSTOR 23419296. S2CID 128473218.
35. ↑  «The olive industry in France». *ResearchGate*.
36. ↑  Le Roy Ladurie, Emmanuel (1976), *The Peasants of languedoc,* Urbana: University of Illinois Press, p. 57
37. ↑  Rösch, Manfred; Jacomet, Stefanie; Karg, Sabine (1992). «Հացահատիկային մշակաբույսերի պատմությունը նախկին Շվաբիայի դքսության (Herzogtum Schwaben) տարածաշրջանում հռոմեականից մինչև հետմիջնադարյան ժամանակաշրջան. հնաբուսաբանական հետազոտությունների արդյունքներ». *Vegetation History and Archaeobotany*. **1** (4): 193–231. doi:10.1007/BF00189499. JSTOR 23417098. S2CID 129589058.
38. ↑  Ruas, pp. 406-407
39. ↑  "Gramene Secale", accessed 2 Aug 2018
40. ↑  "Bere (barley)," , accessed 2 Aug 2018
41. ↑  Bakels, Corrie C. (2005 թ․ հունիսի 21). «Վաղ միջնադարյան ժամանակաշրջանում հարավային Նիդեռլանդներում և հյուսիսային Ֆրանսիայում արտադրված մշակաբույսերը. համեմատություն». *Vegetation History and Archaeobotany*. **14** (4): 394–399. doi:10.1007/s00334-005-0067-x. S2CID 129060427.
42. ↑  «Field Systems and Demesne Farming on the Wiltshire Estates of Saint Swithun's Priory, Winchester, 1248-1340». *The Agricultural History Review*. **43** (1): 1–18. 1995. JSTOR 40275378.
43. ↑  Bennett, pp. 231-232
44. ↑  «Medieval Technology Pages - the Heavy Plow». Արխիվացված է օրիգինալից 2005 թ․ նոյեմբերի 10-ին. Վերցված է 2018 թ․ օգոստոսի 8-ին.
45. ↑  Moore, John H. (1961). «The Ox in the Middle Ages». *Agricultural History*. **35** (2): 90–93. JSTOR 3740550.
46. ↑  Gies, pp. 147-148
47. ↑  Erdkamp, Paul (2005), The Grain Market in the Roman Empire, Cambridge: Cambridge University Press, էջ 35-54։ Էրդկամպը ընդունում է 8-ից որպես միջին բերքատվություն լավագույն ցորենի հողերում Սիցիլիայի լավագույն ֆերմաներում և ավելի բարձր՝ դեռևս Եգիպտոսում Հռոմեական կայսրության օրոք։ Հյուսիսային Եվրոպայում հացահատիկի աճեցման կլիմայական պայմաններն ավելի դժվար էին միջնադարյան ֆերմերների համար։
48. ↑  Clark, Gregory (1992). «The Economics of Exhaustion, the Postan Thesis, and the Agricultural Revolution». *The Journal of Economic History*. **52** (1): 61–84. doi:10.1017/S0022050700010263. JSTOR 2123345. S2CID 154101916.
49. ↑  Campbell, Bruce M. S. (1983). «Agricultural Progress in Medieval England: Some Evidence from Eastern Norfolk». *The Economic History Review*. **36** (1): 26–46. doi:10.1111/j.1468-0289.1983.tb01222.x. JSTOR 2598896.
50. ↑  Clark, p. 80
51. ↑  Blum, Jerome (1960). «Russian Agriculture in the Last 150 Years of Serfdom». *Agricultural History*. **34** (1): 3–12. JSTOR 3740859.
52. ↑  Heather, pp. 110-111
53. ↑  Newfield, Timothy P. (2013), "The Contours, Frequency and Causation of Subsistence Crises in Carolingian Europe (750-950 CE)" in *Crisis Alimentarian en la Edad Media,* Lleida, Spain: Universidad de Lleida, pp 118, 169
54. ↑  Dury, G. H. (1984). «Crop Failures on the Winchester Manors, 1232-1349». *Transactions of the Institute of British Geographers*. **9** (4): 401–418. doi:10.2307/621777. JSTOR 621777.
55. ↑  Fara, Andrea (2017). «Production of and Trade in Food Between the Kingdom of Hungary and Europe in the Late Middle Ages and Early Modern Era (Thirteenth to Sixteenth Centuries): The Roles of Markets in Crises and Famines». *The Hungarian Historical Review*. **6** (1): 138–179. JSTOR 26370717.
56. ↑  Jordan, William Chester in *Ecologies and Economies in Medieval and Early Modern Europe,* edited by Scott G. Bruce, Leiden: Brill, pp. 45-51
57. ↑  Andersen, Thomas Barnebeck; Jensen, Peter Sandholt; Skovsgaard, Christian Volmar (2016 թ․ հունվար). «The heavy plow and the agricultural revolution in Medieval Europe». *Journal of Development Economics*. **118**: 133–149. doi:10.1016/j.jdeveco.2015.08.006.
58. ↑  "Horse collar", accessed 16 Aug 2018
59. ↑  "Horses in the Middle Ages," , accessed 16 Aug 2018
60. ↑  Pounds, pp. 119-123

Գրականություն
-------------

* Decker, Michael (2019). «Syriac Agriculture 350–1250». *The Syriac World*. London: Routledge. էջեր 567–580. ISBN 9781138899018.