**Արևմտյան Բեռլին** (անգլ.՝ West Berlin, ֆր.՝ Berlin-Ouest, գերմ.՝ West-Berlin), քաղաք-պետություն, քաղաքական կազմավորում, որը գոյություն է ունեցել 1949-1990 թվականներին Բեռլինի գրավման ամերիկյան, ֆրանսիական և բրիտանական հատվածների տարածքում։

Արևմտյան Բեռլինը անկլավ էր, որը բոլոր կողմերից շրջապատված էր ԳԴՀ տարածքով, որը դե ֆակտո ներառում էր Արևելյան Բեռլինը՝ ԳԴՀ մայրաքաղաքը։ Քաղաք-պետությունը կլանվել է Գերմանիայի կողմից 1990 թվականին՝ Գերմանիայի միավորման ժամանակ։

Քաղաքական կարգավիճակ
--------------------

Արևմտյան (կանաչ) և արևելյան (մոխրագույն) Բեռլին: Նշված են Արեւմտյան Բեռլինի թաղամասերը։
Արևմտյան Բեռլինի կարգավիճակը որոշվել է ԽՍՀՄ-ի, Մեծ Բրիտանիայի, ԱՄՆ-ի և Ֆրանսիայի քառակողմ պայմանագրերով։

Բեռլինի Սահմանադրությունը, որն ընդունվել է 1950 թվականի սեպտեմբերի 1-ին, հոդված 1-ում Բեռլինը (մասնավորապես՝ ամբողջ Բեռլինը Մեծ Բեռլինի սահմաններում, և ոչ Արևմտյան Բեռլինը - տես նաև հոդված 4) հռչակեց Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության հող և Բեռլինի տարածքում պարտադիր հայտարարեց ԳԴՀ սահմանադրության և օրենքների դրույթները։ Գերմանիայի սահմանադրության 23-րդ հոդվածը` վավերական մինչև 1990 թվականը, ներառել է նաև Մեծ Բեռլինը Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության հողերի ցանկում:Այս կարգավիճակը, սակայն, չճանաչվեց օկուպանտ տերությունների կողմից։ Այս առումով Բեռլինի սահմանադրությունն ուներ հատուկ հոդված 87, որը սահմանում էր, որ հոդված 1-ի դրույթները ժամանակավորապես ուժի մեջ չեն և ուժի մեջ կմտնեն առկա սահմանափակումների վերացումից անմիջապես հետո, և մինչ այդ ԳԴՀ օրենքների ընդլայնումը Բեռլին տեղի չի ունեցել ինքնաբերաբար, այլ Բեռլինի խորհրդարանի անդամների վավերացման միջոցով։ Այդ նպատակով Գերմանիայում այս տարիների ընթացքում ընդունված բոլոր օրենքները պարունակում էին այսպես կոչված «Բեռլինյան դրույթ»։ Չնայած օկուպանտ տերությունների կողմից Արևմտյան Բեռլինի պատկանելությունը Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությանը չճանաչելուն, ԳԴՀ սահմանադրական դատարանը 1966 թվականին հաստատեց, որ «Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության հիմնական օրենքը կիրառվում է նաև Բեռլինի տարածքի վրա», և որ «Բեռլինը, չնայած օկուպացիոն իշխանությունների սահմանափակումներին, Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության հողն է»։

Շյոնեբերգի քաղաքապետարան - Բեռլինի իշխող քաղաքապետի և Բեռլինի խորհրդարանի նստավայրը
Արևմտյան Բեռլինի ներկայացուցիչները ԳԴՀ Բունդեսթագում ունեին միայն խորհրդատվական կարգավիճակ՝ առանց ձայնի իրավունքի, թեև ԳԴՀ Դաշնային ժողովում ունեին ձայնի լիարժեք իրավունք։ Արևմտյան Բեռլինի քաղաքացիները ազատված էին զինվորական պարտականություններից, իսկ Արևմտյան Բեռլինի զինված ուժերը Ֆրանսիայի, Մեծ Բրիտանիայի և ԱՄՆ-ի օկուպացիոն ուժերն էին։ 1968 թվականից Գերմանիայի և Արևմտյան Բեռլինի միջև ցամաքային և օդային միջանցքներով շարժվելիս գործում էր անձնագրային հսկողություն։ Այնուամենայնիվ, Արևմտյան Բեռլինը որպես արժույթ օգտագործում էր Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության գերմանական մարկը, որը թողարկվում էր Deutsche Länder-ի կողմից, որը ենթակա էր օկուպացիոն իշխանություններին մինչև 1951 թվականը, իսկ դրանից հետո՝ ԳԴՀ ֆինանսների դաշնային նախարարությանը։ Արևմտյան Բեռլինը չուներ իր դեսպանատները, արևմտյան Բեռլինի շահերն օտար երկրներում ներկայացնում էին ԳԴՀ դեսպանությունները, ՄԱԿ-ում ԳԴՀ-ի ներկայացուցիչը ներկայացնում էր նաև Արևմտյան Բեռլինը։

Արևմտյան Բեռլինի քաղաքացիներն ունեին հատուկ նույնականացման քարտեր (Berliner behelfsmäßige Personalausweis), որոնք արտաքնապես նման չէին գերմանական անձնագրերին, որտեղ գրված էր. «Այս փաստաթղթի տերը Գերմանիայի քաղաքացի է»՝ առանց պետության նշելու։ Այնուամենայնիվ, հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ ԳԴՀ-ն իրեն համարում էր Գերմանական կայսրության իրավահաջորդը և, հետևաբար, չուներ ԳԴՀ-ի անկախ «քաղաքացիություն» (ի տարբերություն ԳԴՀ-ի, որտեղ ԳԴՀ քաղաքացիությունը մտցվեց 1961 թվականին) և շարունակեց օգտագործել «Գերմանական քաղաքացիություն» անվանումը, բոլոր այն անձինք, ովքեր 1913 թվականի դրությամբ ունեին Գերմանիայի քաղաքացիություն, ինչպես նաև նրանց ժառանգները, ներառյալ ԳԴՀ և Բեռլինի քաղաքացիները, շարունակեցին համարվել Գերմանիայի քաղաքացիներ։ Հետևաբար, Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության ներքին գործերի նախարարության Արևմտյան Բեռլինում գտնվող ներկայացուցչությունը Արևմտյան Բեռլինի բնակիչներին տվել է սովորական գերմանական անձնագրեր, որոնք, սակայն, չեն ճանաչվել «Արևելյան բլոկի» երկրների կողմից։

Պահանջելով Բեռլինի ողջ տարածքը՝ Արևմտյան Բեռլինի իշխանությունները կրում էին համապատասխան անուններ։ Օրենսդիր իշխանությունն իրականացնում էր Բեռլինի խորհրդարանը՝ չորս տարով ընտրված բնակչության, գործադիրի կողմից — Բեռլինի սենատը՝ իշխող բուրգոմստրի գլխավորությամբ։ Վերաքննիչ դատարան` պալատի դատարան (Kammergericht), առաջին ատյանի դատարան՝ Բեռլինի շրջանային դատարան (Landgericht Berlin),դատական համակարգի ամենացածր մակարդակը՝ շրջանային դատարանները (*Amtsgericht*), Վարչական արդարադատության վերաքննիչ դատարան - Բեռլինի բարձրագույն վարչական դատարան (*Bundesverwaltungsgericht Berlin*),վարչական արդարադատության առաջին ատյանի դատարաններ՝ Բեռլինի վարչական դատարան (*Verwaltungsgericht Berlin*), դատախազության վերահսկողության մարմինները՝ Բեռլինի գլխավոր դատախազ (*Generalstaatsanwalt von Berlin*)և մարզային դատարանների դատախազությունները։ Արեւմտյան Բեռլինի տարածքը բաժանվել է քաղաքային թաղամասերի (*Stadtbezirk*), քաղաքային թաղամասերի ներկայացուցչական մարմիններ՝ լիազորվածների շրջանային ժողովներ (*Bezirksverordnetenversammlung*), գործադիր մարմիններ՝ շրջանային վարչություններ (*Bezirksamt*), կազմված բուրգոմաստերից(*Bürgermeister*) և շրջանի վարչակազմի անդամներից։ Ուժային կազմակերպություն՝ Բեռլինի ոստիկանական բաժանմունք (*Polizeipräsident in Berlin*): Քաղաքում գերագույն իշխանությունն իրականացնում էր միջդաշնակցային հրամանատարության գրասենյակը։

Առաջացում
---------

Արևմտյան Բեռլինի գտնվելու վայրը մասնատված Գերմանիայում
1945 թվականի մայիսի 2-ին Գերմանիայի մայրաքաղաքը գրավել են խորհրդային զորքերը Բեռլինի հարձակման ժամանակ։ Դաշնակիցների համաձայնությամբ Բեռլինը բաժանվեց երեք (հուլիսի 26-ից չորսի, այդ թվում՝ ֆրանսիական) օկուպացիոն գոտիների։ Խորհրդային զորքերի կողմից գրավված արևելյան գոտին հետագայում դարձավ Գերմանիայի Դեմոկրատական Հանրապետության մայրաքաղաքը։ Արեւմտյան երեք գոտիներում վերահսկողություն են իրականացրել ԱՄՆ-ի, Մեծ Բրիտանիայի եւ Ֆրանսիայի օկուպացիոն իշխանությունները։

1948-ին ԽՍՀՄ-ի և արևմտյան դաշնակիցների միջև ծագեցին տարաձայնություններ, որոնք հանգեցրին լայնածավալ ճգնաժամի, որի անմիջական պատճառը Տրիզոնիայում արժութային ռեֆորմն էր, ԱՄՆ-ի, Մեծ Բրիտանիայի և Ֆրանսիայի օկուպացիոն գոտիների միավորումը։

Մինչ Բեռլինի պատի կառուցումը արևմտյան և արևելյան Բեռլինի սահմանը համեմատաբար բաց էր։ 44,75 կմ երկարությամբ բաժանարար գիծը (Արևմտյան Բեռլինի և ԳԴՀ սահմանի ընդհանուր երկարությունը 164 կմ էր) անցնում էր ուղիղ փողոցներով և տներով, ինչպես նաև Սպրե գետով, ջրանցքներով և այլն։ Պաշտոնապես կար 81 փողոցային անցակետ, 13 անցում մետրոյի և քաղաքային երկաթուղային կայարաններում։ Բացի այդ, հարյուրավոր ապօրինի երթուղիներ են եղել։ Ամեն օր քաղաքի երկու հատվածների սահմանը տարբեր պատճառներով հատել է 300-ից 500 հազար մարդ։

Գոտիների միջև հստակ ֆիզիկական սահմանի բացակայությունը հանգեցրեց հաճախակի բախումների և ԳԴՀ-ից մասնագետների զանգվածային արտահոսքի։ Արևելյան գերմանացիները նախընտրում էին կրթություն ստանալ ԳԴՀ-ում, որտեղ այն անվճար էր, և աշխատել Արևմտյան Բեռլինում կամ ԳԴՀ-ում։

Արևմտյան Գերմանիայի կառավարությունը Կոնրադ Ադենաուերի գլխավորությամբ 1957 թվականին ընդունեց «Հալշտայնի դոկտրինը», որը նախատեսում էր դիվանագիտական հարաբերությունների ավտոմատ խզում ԳԴՀ ճանաչած ցանկացած երկրի հետ։ ԳԴՀ-ն կտրականապես մերժեց գերմանական նահանգների համադաշնություն ստեղծելու արևելյան գերմանական կողմի առաջարկները՝ փոխարենը պնդելով համագերմանական ընտրությունների անցկացումը։ Իր հերթին ԳԴՀ իշխանությունները 1958 թվականին հայտարարեցին Արևմտյան Բեռլինի նկատմամբ ինքնիշխանության մասին իրենց հավակնությունների մասին՝ պատճառաբանելով, որ այն գտնվում է ԳԴՀ տարածքում։

Խորհրդային բլոկի երկրները պահանջում էին Արեւմտյան Բեռլինի չեզոքություն եւ ապառազմականացում։ Իր հերթին ՆԱՏՕ-ի երկրների արտաքին գործերի նախարարները 1961 թվականի մայիսին հաստատեցին իրենց մտադրությունը երաշխավորելու արևմտյան տերությունների զինված ուժերի ներկայությունը քաղաքի արևմտյան մասում և դրա «կենսունակությունը»։ Արևմտյան առաջնորդները հայտարարեցին, որ իրենք ամբողջ ուժով պաշտպանելու են «Արևմտյան Բեռլինի ազատությունը»։

Խորհրդային դիվանագետ Յուլիուս Կվիցինսկին հիշեց. «Արևմուտքի խաղաքարտերի ուժեղ հաղթաթուղթից, որը մեզ դուրս մղեց Գերմանիայից և Արևելյան Եվրոպայից, Արևմտյան Բեռլինը սկսեց վերածվել իր աքիլլեսյան գարշապարի։ Դա հասկացավ Խրուշչովը, ով թույլ տվեց Ուլբրիխտին փակել սահմանը, ինչը կտրուկ սահմանափակեց Արևմուտքի հնարավորությունը՝ հարձակողական գործողություններ իրականացնելու այս քաղաքով Եվրոպայում մեր դիրքերի դեմ»։

Մատակարարում և կյանք
--------------------

Տանկային դիմակայություն «Չարլի» անցակետի մոտ, 1961 թվականի հոկտեմբեր
Արևմտյան Բեռլինը բոլոր կողմերից շրջապատված էր ԳԴՀ պետական սահմանով և մատակարարվում էր Գերմանիայից, ԱՄՆ-ից, Մեծ Բրիտանիայից և Ֆրանսիայից։ Քաղաքի մատակարարումն իրականացվում էր ջրային, օդային, ճանապարհային և երկաթուղային տրանսպորտով։ Այդ նպատակների համար ԳԴՀ տարածքով կային հատուկ տրանսպորտային միջանցքներ, որոնք վերահսկվում էին ԳԴՀ ազգային ժողովրդական բանակի սահմանապահների կողմից։ Քաղաքի պատմության մեջ կան մի քանի դրվագներ, երբ Արևմտյան Բեռլինի շրջափակման սպառնալիք է առաջացել։ Առաջին անգամ բռնկվեց այսպես կոչված 1948-1949 թվականների Բեռլինի ճգնաժամը, երկրորդ անգամ լարվածությունն առաջացավ Բեռլինի պատի կառուցման և 1961 թվականի Բեռլինի ճգնաժամի ժամանակ։ Արևմտյան Բեռլինը ուներ մի քանի էլեկտրակայաններ, հիվանդանոցներ, դպրոցներ, համալսարաններ, մարզադաշտեր, օդանավակայաններ։ Լուծվեց նաև գերեզմանատների հարցը։ Քանի որ Արևմտյան Բեռլինի տարածքը սահմանափակ էր և նոր թաղումների համար տեղ չկար, քաղաքում գործում էին դիակիզարաններ, իսկ կոլումբարիաները բացվեցին գոյություն ունեցող գերեզմանատներում։ Հասարակական տրանսպորտը ներառում էր տրամվայի համակարգ (փակվել է 1967 թվականին), քաղաքային ավտոբուս, քաղաքային գնացք և մետրո։ Բեռլինի պատի կառուցումից հետո Բեռլինի մետրոյի գծերի մեծ մասը մնաց Արևմտյան Բեռլինում, իսկ քաղաքային էլեկտրագնացքի կայանները, ընդհակառակը, Արևելքում։

1971 թվականին Արևմտյան Բեռլինի վերաբերյալ քառակողմ համաձայնագրի կնքմամբ քաղաքի դիրքը զգալիորեն բարելավվեց։ Նրա շահերը միջազգային ասպարեզում ներկայացնում էր Գերմանիան։ Գերմանիայի Դեմոկրատական հանրապետության հետ սահմանին կառուցվել են ժամանակակից անցակետեր, որոնք թույլ են տվել ավելի մեծ քանակությամբ ապրանքներ և ուղևորներ անցնել, ճանապարհային ենթակառուցվածքներ օտարերկրացիների համար, ովքեր քաղաք են այցելել ԳԴՀ տարածքով ավտոտրանսպորտով։ Բոնը զգալի միջոցներ է հատկացրել ԳԴՀ-ում ճանապարհների պահպանման համար, որոնք ծառայում էին որպես տարանցիկ միջանցքներ ԳԴՀ-ից Արևմտյան Բեռլին։ Զգալիորեն աճել է քաղաք այցելող զբոսաշրջիկների թիվը։ Արևմտյան Բեռլինը սկսեց էլեկտրաէներգիա գնել ԳԴՀ-ից։

Անկլավում մեկուսացված՝ քաղաքի բնակիչները շարունակում էին իրավիճակի անկայունություն զգալ։ 1980-ականների սկզբին նոր լարվածությամբ փոխարինված լիցքաթափում, օկուպացիոն զորքերի ներկայություն։ Քննարկվել է բանակների հնարավոր ներխուժումը կամ Վարշավայի բլոկի միջուկային հրթիռակոծումը։ Հաճախ քաղաքական իրավիճակը բարդանում էր Գերմանիայի Դեմոկրատական  հանրապետության քաղաքացիների Բեռլինի պատի միջոցով Արևմտյան Բեռլին փախչելու պատճառով։

Կրոն
----

Հավատացյալների մեծ մասը բողոքականներ էին, ամենամեծ բողոքական դավանանքը Բրանդենբուրգի և Բեռլինի Ավետարանական եկեղեցին էր, որը մինչև 1972 թվականը ընդհանուր էր Արևելյան Բեռլինի և Բրանդենբուրգի շրջանների հետ, բայց 1972 թվականին ձևավորեց առանձին կոնսիստորիա։ Կաթոլիկները ներկայացված էին Բեռլինի թեմի կողմից (մինչև 1973 թվականը մտնում էր Վրոցլավ եկեղեցական նահանգի մեջ, 1973 թվականից գտնվում էր Սուրբ Աթոռի անմիջական ենթակայության տակ), որը ներառում էր, բացի Բեռլինից, Բրանդենբուրգի շրջանները, 1976 թվականից Արևմտյան Բեռլինի կաթոլիկ ծխերը կառավարվում էին առանձին գլխավոր փոխանորդության կողմից՝ ամբողջ թեմի համար ընդհանուր եպիսկոպոսի ներկայությամբ։

Սպորտ
-----

Արևմտյան Բեռլինի սպորտային ակումբներն ու մարզիկները հանդես են եկել ԳԴՀ մրցումներում (օրինակ՝ ֆուտբոլային «Հերտա» կամ հոկեյի «Բեռլիներ Շլիտշուկլաբ»)։ Արևմտյան Բեռլինը ուներ իր հեռուստաալիքը՝ SFB1 և ռադիոալիքը՝ «Ռադիո Բեռլին 88,8», որը մտնում է SFB (Sender Freies Berlin) հեռուստաընկերության մեջ, որը 1953 թվականին առանձնացավ NWDR հեռուստաընկերությունից։

Տրանսպորտ
---------

Արևմտյան Բեռլինի հասարակական տրանսպորտը ներկայացված էր՝ մետրոպոլիտենով (U-bahn), քաղաքային գնացքի գծերով (S-bahn), ավտոբուսով, տրոլեյբուսով (մինչև 1965 թվականը), տրամվայով (մինչև 1967 թվականը)։ Բեռլինի պատի կողմից քաղաքի բաժանումից հետո մետրոյի գծերի մեծ մասը մնաց արևմտյան հատվածում, որոնցից մի քանիսը մասամբ անցնում էին Արևելյան Բեռլինի տակով։ Քաղաքային գնացքները մնացին ԳԴՀ երկաթուղու հետևում, ուստի դրանք սպասարկվում էին Արևմտյան Բեռլինում արևելյան հատվածի անձնակազմի կողմից։ Օդային տրանսպորտը սպասարկում էին «Բեռլին-Տեմպելհոֆ» և «Բեռլին-Թեգել» միջազգային օդանավակայանները։

Մշակույթ
--------

Քաղաքում գործում էին թանգարաններ և համալսարաններ։ 1988 թվականին քաղաքը հռչակվել է Եվրոպայի մշակութային մայրաքաղաք։

Բեռլինի պատ
-----------

Բեռլինի քարտեզ (1961-1989)կարմիր կետերով նշված են անցակետերը Արևմտյան Բեռլինի և ԳԴՀ-ի սահմանին:
Արևմտյան և Արևելյան Բեռլինի քարտեզ, սահմանային անցումներ, մետրոյի ցանց (ինտերակտիվ քարտեզ)
Հիմնական հոդված՝ Բեռլինի պատ
1961 թվականի օգոստոսին ԳԴՀ իշխանությունները ձեռնամուխ եղան պահպանվող սահմանային պատի կառուցմանը, որը ֆիզիկապես առանձնացնում էր Արևմտյան Բեռլինը ԳԴՀ-ից։ Բեռլինի պատը դարձել է սառը պատերազմի խորհրդանիշ։ ԱՄՆ նախագահ Քենեդին այն անվանել է «ապտակ ողջ մարդկությանը»։ ԳԴՀ-ի 138 քաղաքացիներ, նրանցից, ովքեր փորձել են փախչել Արևմուտք, զոհվել են Բեռլինի պատը հաղթահարելիս (բարձրանալով դրա վրայով, փորվածքներ անելով և այլն), մոտ 5 հազար մարդ հաջողությամբ հաղթահարել է այն։

Բեռլինի մետրոպոլիտենը բաժանված էր երկու ինքնուրույն աշխատող տրանսպորտային համակարգերի։ Դրանցից երկուսը, անցնելով քաղաքի կենտրոնով, անցնում էին ԳԴՀ տարածքով. այնտեղ գտնվող կայանները փակ էին։

1971 թվականի սեպտեմբերի 3-ին քառակողմ համաձայնագրի կնքմամբ ԳԴՀ-ի, Արևմտյան Բեռլինի և ԳԴՀ-ի միջև հարաբերությունները նոր իրավական հիմք ստացան։ Արևմտյան Բեռլինում պահպանվում էր օկուպացիոն ռեժիմը։ Արևմտյան Բեռլինի իրավական համակարգը պահպանեց դաշնակցային օրենսդրությամբ սահմանված առանձնահատկությունները, որոնք շատ ընդարձակ էին ծավալով։

Բեռլինի միավորում
-----------------

Հիմնական հոդված՝ Գերմանիայի միավորում (1990)
1990 թվականի հունիսի 8-ին Արևմտյան Բեռլինի դիտորդները Բունդեսթագում ձայնի իրավունք ստացան։ 1990 թվականի սեպտեմբերի 12-ին Մոսկվայում ստորագրվեց «երկու գումարած չորս» պայմանագիրը (ԳԴՀ և ԳԴՀ + ԽՍՀՄ, ԱՄՆ, Մեծ Բրիտանիա, Ֆրանսիա), որը սկիզբ դրեց Գերմանիայի միավորմանը։ Արևմտյան Բեռլինի ներկայացուցիչները չեն մասնակցել դրա ստորագրմանը։

Պաշտոնապես Արևմտյան Բեռլինը դադարել է գոյություն ունենալ 1990 թվականի հոկտեմբերի 3-ին, Կենտրոնական Եվրոպայի ժամանակով 0:00-ին, Բեռլինի արևմտյան և արևելյան մասերը միավորվեցին մեկ քաղաքի մեջ 1991 թվականի հունվարի կեսերին։ Հետագայում միասնական Բեռլինը դարձավ Գերմանիայի մայրաքաղաքը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Alle politisch selbständigen Gemeinden mit ausgewählten Merkmalen am 31.12.1975 — Federal Statistical Office, 2018.
2. ↑  Art. 23 GG a.F. Արխիվացված 2017-04-25 Wayback Machine(գերմ.)
3. ↑  Verfassung von Berlin Արխիվացված 2016-11-30 Wayback Machine(գերմ.)
4. ↑  BVerfGE 19, 377 — Berlin-Vorbehalt II Արխիվացված 2017-01-01 Wayback Machine(գերմ.)
5. ↑  «Субъекты международного права». Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ հունվարի 6-ին. Վերցված է 2017 թ․ մարտի 22-ին.
6. ↑  Berlin-Status: Ein dritter deutscher Staat? Արխիվացված 2017-03-26 Wayback Machine(գերմ.)
7. ↑  STAATSANGEHÖRIGKEIT: Offene Tür Արխիվացված 2017-03-26 Wayback Machine(գերմ.)
8. ↑  Официальный сайт газеты Советская Россия — Политик из великой истории Արխիվացված 2016-03-09 Wayback Machine
9. ↑  «Geschichte der Deutschen Bischofskonferenz» (PDF). Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2018 թ․ հուլիսի 11-ին. Վերցված է 2018 թ․ հուլիսի 11-ին.
10. ↑  В список погибших при попытке преодолеть берлинскую стену добавили ещё одно имя Արխիվացված 2014-12-28 Wayback Machine.