recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
|  |
| --- |
| **Ճայկտուց Սոսնովսկու** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Խորդենածաղկավորներ (Geraniales) |
| **Ընտանիք** | Խորդենազգիներ (Geraniaceae) |
| **Ցեղ** | Արագլախոտ *(Erodium)* |
| **Տեսակ** | **Ճայկտուց Սոսնովսկու** *(E. sosnowskianum)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Erodium sosnowskianum***Fed. 1941 |
|
| **Կարգավիճակ** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Կրիտիկական վիճակում գտնվող |

**Ճայկտուց Սոսնովսկու** (լատին․՝ Erodium sosnowskianum), խորդենազգիների ընտանքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Բազմամյա խոտաբույս է։ Ցողունի երկարությունը հասնում է 5-10 սմ-ի։ Տերևները փետրաձև հատված են, կոթունավոր, գծային կամ սեպաձև։ Ծաղկաբույլը 3-5 ճառագայթներով է։ Ծաղիկները մանր են, մանուշակագույն։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հանդիպում է Արագածի (լեռնագագաթ՝ Արագած) և Գեղամի (Ակնա լճի շրջակայք) ֆլորիստիկական շրջաններում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ալպյան գոտում՝ ծովի մակարդակրց 2500-3000 մ բարձրությունների վրա, ալպյան մարգագետիններում։ Ծաղկում է հունիս ամսին, պտղաբերում՝ հուլիսին։

Պահպանություն
-------------

Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է, որի տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 10 կմ²-ից պակաս է։ Համարվում է Հայաստանի էնդեմիկ։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանության գործողություններ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist |

 |
**Յուե** կամ **Յուեհ**, չինարենի հիմնական ճյուղերից մեկը, որով խոսում են Հարավային Չինաստանում, մասնավորապես՝ Գուանդուն և Գուանսի շրջաններում, որոնք միասին կոչվում են Լիանգուանգ։
**Կանտոներեն** անվանումը հաճախ օգտագործվում է ամբողջ ենթախմբի համար, բայց լեզվաբանները նախընտրում են այս տերմինը պահպանել որպես Գուանչժոու շրջանի, Հոնկոնգի և Մակաո բարբառի անվանում, որը էլիտար բարբառ է։ Թայշաներենը Ջիանմենի ափային տարածքներում տեղեկայված լեզու է, որը 19-րդ դարի Գուանչժոուից հարավարևմտյան Ասիա և Հյուսիսային Ամերիկա արտագաղթյալների լեզուն էր։ Ավելի ուշ գաղթականները սկսել են խոսել Կանտոներեն։

Յուեի տարատեսակները փոխադարձաբար հասկանալի չեն չինարենի այլ տարատեսակների հետ։ Նրանք ամենապահպանողական տարատեսակներից մեկն են՝ ի շնորհիվ միջին չինարենից բաղաձայների և տոնային կատեգորիաների պահպանման, բայց կորցրել են որոշ նախնական և միջին բաղաձայներ, որոնք պահպանվել են չինարենի այլ տարբերակներում։

Պատմություն
-----------

Նանլինգի լեռներից հարավ գտնվող Չինաստանի տարածքը հայտնի է որպես Լինգնան, որն եղել է չինացիների կողմից հայտնի որպես հարյուր Յուե (Բայյուե) ժողովրդի բնօրրանը։ Հաների գաղթը դեպի այս տարածք եղել է Ցին դինաստիայի արշավանքների ընթացքում մ․թ․ա․ 214 թվականին։  Գաղթի հաջոչդական ալիքներ են տեղի ունեցել Հյուսիսային և Կենտրոնական Չինաստաններում հեղաշրջումների ժամանակ, ինչպիսիք են Հան, Թանգ և Սոնգ արքայատոհմերի անկումները։  Ամենահայտնի ճանապարհը Սիանգ գետի երկայնքով, որը Ցինը Լինգցու ջրանցքի միջոցով կապում է Լի գետի հետ, և Սի Ծիանի հովիտով անցնող ճանապարհն է։ Երկրորդական ճանապարհները եղել են Գան գետի երկայնքով ճանապարհը և Հյուսիսային գետի երկայնքով արևելյան Գուանդոնգ տանող ուղին։ Յուեախոսները հետագայում միացան Հակկա Չինացիներին, ովքեր եկել էին Հյուսիսային գետի ճանապարհով, և Մին չինարեն խոսողներին, ովքեր եկել էին ծովով։

Ցինի անկումից հետո, Լինգնանի տարածքը դարձավ Նանյուեի անկախ շրջան,ոտավորապես մեկ դար, ապա միացվեց Հան կայսրությանը մ․թ․ա․ 111 թվականին։ Թան արքայատոհմերի անկումից հետո, տարածքի հիմնական մասը դարձավ Հարավային Հան շրջանի մաս,5 արքայատոհմերի և 10 թագավորությունների ամենաերկարակյաց շրջաններից մեկը, 917 թվականից մինչև 971 թվականները։

Չինական մեծ ալիքները հաջորդական արքայատոհմերի ժամանակներում յուե տեղաբնիկներին ասիմիլացրեցին հաների հետ, որի արդյունքում այսօրվա հարավային Հան չինացիները, ովքեր յուեախոս են, համարվում են 2 խմբերի հետնորդներ։ Յուեի տարատեսակներից ոչ պաշտոնական շերտերը ազդեցություն են ստացել Թայ լեզվից, որը նախկինում խոսվել է տարածքում և մինչ այժմ խոսվում է Ջուանգների և Կամերի կողմից։{{sfnp|Yue-Hashimoto|1972|p=6

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ethnologue — 25, 19 — Dallas, Texas: SIL International, 2022. — ISSN 1946-9675
2. ↑  "Yueh", *Webster's Third International Dictionary*.
3. ↑  Victor H. Mair (2009): Mutual Intelligibility of Sinitic Languages
4. 1 2  Yue-Hashimoto (1972), էջ. 1.
5. 1 2 3  Yue-Hashimoto (1972), էջ. 2.
6. ↑  Yue-Hashimoto (1972), էջ. 3.
7. ↑  Yue-Hashimoto (1972), էջ. 4.


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |

 |
**Յուհան Շեֆֆել** (շվեդերեն՝ Johan Scheffel, ապրիլի 9, 1690(1690-04-09), Վիսմար, Շվեդիա - դեկտեմբերի 21, 1781(1781-12-21), Västerås domkyrkoförsamling, Շվեդիա) շվեյցարացի նկարիչ–դիմանկարիչ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1690 թվականին Վիսմարում, ընտանիքում եղել են մի քանի հայտնի անդամ, այդ թվում նաև եղբայրը՝ Մորտեն Ֆեդերիկը, որը եղել է ասպետ և ազնվական։ Շեֆֆելը 1723 թվականին մեկնել է Ստոկհոլմ, մինչ այդ սովորել է Գերմանիայում և Նիդեռլանդներում։ Ճանաչել է Դավիթ ֆոն Կրաֆտին, որը մտերմիկ հարաբերությունների մեջ է եղել Շեֆֆելի հետ։ Շուտով նրա անունը Շվեդիայում դասվում է հայտնի նկարիրչների շարքին։ 1735 թվականին նա դարձել է այն ժամանակվա նկարչության ակադեմիայի անդամ, 1763 թվականին՝ տնօրեն։ Ստոկհոլմում նկարիչը մնացել է մինչև 1765 թվականը և վերադարձել Վեստերոս։

Յուհան Շեֆֆելի նկարները գտնվում են Շվեդիայի մասնավոր հավաքածուներում և բազմաթիվ թանգարաններում, այդ թվում նաև Ստոկհոլմի ազգային թանգարանում։ Նրա ուսանողներից է եղել շվեդ-դանիացի Յոհան Հյուրները։

Մահացել է 1781 թվականի դեկտեմբերի 21–ին Վեստերոսում։

Եղել է ամուսնաված Աննա Մարգարետա Բարգարետայի հետ, նրանց որդին՝ Մարտին Շեֆֆելը եղել է նկարիչ և երաժիշտ, դուստրը՝ Մարգարետան՝ նկարչուհի։

Պատկերասրահ
-----------

* Որոշ դիմանկարներ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  RKDartists (նիդերլ.)
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Johan Henric Scheffel (շվեդերեն) — 1917.
3. 1 2 3 4  Benezit Dictionary of Artists — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7
4. ↑  Շվեդիայի Ազգային թանգարանի նկարիչների ցանկ — 2016.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Johan Henric Scheffel
* Scheffel, Johan Henrik
* Johan Henrik Scheffel (1690—1781)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | RKDartists |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Շվեդական կենսագրական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BAV: ADV12432063 · GND: 128420685 · ISNI: 0000000073288536 · LCCN: no2009194161 · VIAF: 67518187 · ULAN: 500021476 · WorldCat VIAF: 67518187 |

 |

 |
Իսրայելի Սդերոտ քաղաքում գտնվող հասարակական ապաստան
**Մերխավ մուգան** (եբրայերեն՝ מרחב מוגן‎ - պահպանվող տարածք), որը նաև հայտնի է որպես «*միկլաթ*» կամ որպես «*մամադ»*, անվտանգության ուժեղացված սենյակ, որը Իսրայելի օրենքով պահանջվում է բոլոր նոր շենքերում։ Մերխավ մուգանը համարվում է առավել նախընտրելի ռմբապաստարան, երբ նախազգուշացման ժամանակը շատ կարճ է բնակիչների որոշ հեռավորության վրա գտնվող ապաստարան հասնելու համար։ Այն նաև առաջարկում է բարձր աստիճանի պաշտպանություն հրթիռներից և քիմիական զենքից։

Պատմություն
-----------

Թամա 38-ի համաձայն ամրացված շենք Հայֆայում
Անվտանգության սենյակները կառուցվում են 1951 թվականի քաղաքացիական պաշտպանության օրենքի հիման վրա, որը մի քանի վերանայման է ենթարկվել։ Այն բանից հետո, երբ Պարսից ծոցի պատերազմում Իսրայելը ենթարկվել է Scud հրթիռների հարձակման, Իսրայելի ներքին ճակատի հրամանատարությունը սահմանել է քաղաքացիական պաշտպանության նոր ուղեցույցներ։ 1992 թվականին կազմվել են տեխնիկական բնութագրեր բնակելի տներում հատուկ պահպանվող տարածքների համար։ Մերխավ մուգանը կարող է դիմակայել սովորական զենքերի պայթյուններին և բեկորներին և առաջարկում է պաշտպանություն քիմիական և կենսաբանական զենքերից։ Ունի երկաթբետոնե պատեր և առաստաղներ՝ 20-30 սմ հաստությամբ հատակներ և հերմետիկ պողպատե դռներ և պատուհաններ։

Տեսակներ
--------

* *Միկլաթ ցիբուրի* (מקלט ציבורי) - հասարակական ապաստարան, մասամբ ստորգետնյա շինություն՝ տեղադրված բնակելի թաղամասերում։ Դրանք սովորաբար օգտագործվում են համայնքի կարիքների համար (ակումբներ, կրթության հաստատություններ և այլն)։ Պահպանվում է տեղական կառավարման և Home Front-ի կողմից։ Դրանք գտնվում են փողոցներում և հասարակական նշանակության օբյեկտների մոտ։
* *Միկլաթ բեբայիթմեշուտաֆ* (מקלט בבית משותף) - ապաստան համատիրությունում, շինություն, որը կառուցված է որպես համատիրություն հայտարարված շենքի մեջ (սովորաբար ցածրահարկ շենքում ) այն ներառում է բոլոր այն հարմարությունները, որոնք ունի հասարակական ապաստարանը, սակայն պահպանվում է շենքի բնակիչների կողմից։
* *Մերխավ մուգան դիրաթի* (מרחב מוגן דירתי կամ ממ״ד) - տեղադրվում է բնակելի բնակարաններում
* *Մերխավ մուգան կոմատի* (מרחב מוגן קומתי կամ ממ״ק) - ընդհանուր տարածք բազմաբնակարան շենքերում, որտեղ չկա *Մերխավ Մուգան Դիրատի* յուրաքանչյուր բնակարանում և այլ բազմահարկ շենքերում (հիմնականում գրասենյակներ և արդյունաբերություն)։
* *Մերխավ մուգան մոսադի* (מרחב מוגן מוסדי կամ ממ״מ) - տեղադրված է յուրաքանչյուր հասարակական կառույցում։

Սդերոտում *Մերխավ մուգան դիրաթի*ի ամրացված սենյակների կառուցումը որպես գոյություն ունեցող շենքի հավելում, որը կատարվել է Քասամ հրթիռների դեմ

Տես նաև
-------

* Իսրայելի ճարտարապետություն

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Questions of survival
2. ↑  Living under the rocket's roar
3. ↑  Building for a Secure Future
4. ↑  Responsibility for Miklat Zibury and Miklat in a Condominium Archived 2018-10-23 at the Wayback Machine.
**Ճառագայթման ապակտիվացում**, ախտահարված օբյեկտների մակերևույթներից և միջավայրից ռադիոակտիվ նստվածքների հեռացումը՝ ճառագայթման ախտահարման կանխման նպատակով։

Մեթոդներ
--------

Ապակտիվացման համար կիրառում են մեխանիկական ֆիզիկաքիմիական և կենսաբանական մեթոդներ։ Առաջին 2 մեթոդներն առավել հաճախ համակցվում են։ Որպես ապակտիվացնող միջոց՝ օգտագործում են լվացամիջոցներ և թթվային լուծույթներ։ Անասնաբուծական շինությունների ապակտիվացումն սկսում են աղբի և գոմաղբի մեխանիկական մաքրումով, հատակի նախնական թրջմամբ։ Առաստաղից, պատերից, հենասյուներից թաց խոզանակներով հեռացվում է փոշին, մսուրները, միջանցքներն ու հատակը լվանում են ջրով ու թթվային լուծույթներով։ Լվացամիջոցներով և ճնշումային հոսող ջրով հատուկ սարքավորված հարթակներում լվանում են կենդանիների մաշկը։ Տարածքի ապակտիվացման դեպքում հողը հավաքվում է և թաղվում խրամուղիներում։ Պինդ ծածկույթները լվացվում են ջրային և թթվային լուծույթների ճնշաշիթերով։ Ապակտիվացման արդյունավետությունը որոշում են բաժնեչափիչներով (դոզիմետրեր), իսկ աշխատանքներն իրականացվում են անհատական պաշտպանության միջոցներով։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Գրիգորի Շալջյան Հարություն** (1898, Վան, Վանի վիլայեթ, Օսմանյան կայսրություն - փետրվարի 3, 1970(1970-02-03), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ դրամատուրգ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թվականից։ ԽՄԿԿ անդամ 1925 թվականից։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է Արևմտյան Հայաստանի Վան քաղաքում։ 1915 թվականին գաղթել է Երևան։ 1915-1916 թվականներին աշխատել է Աբրահամովների բամբակազտիչ գործարանում։ 1920-1923 թվականներին ծառայել է կարմիր բանակում։ 1923 թվականին Ալեքսանդրապոլի (այժմ՝ Գյումրի) երկաթգծի բանվորական ակումբի վարիչն էր։ 1924-1927 թվականներին աշխատել է Լենինականի գավկոմում։ 1927-1929 թվականներին եղել է Լենինականի թատրոնի, 1929 թվականին՝ Երևանի Գ. Սունդուկյանի անվան պետական թատրոնի տնօրենը, 1931-1934 թվականներին՝ Թալինի շրջխորհրդի գործկոմի նախագահը, 1936-1939 թվականներին՝ Հայաստանի գրողների միության գրական ֆոնդի տնօրենը, 1939-1941 թվականներին՝ Հայդրամկոմի տնօրենը։ 1941-1943 թվականներին ծառայել է խորհրդային բանակում։ 1945-1948 թվականներին աշխատել է արտասահմանից ներգաղթած հայերի ընդունման կոմիտեում։ 1954 թվականից ՀԽՍՀ սննդի արդյունաբերության նախարարության կադրերի բաժնի վարիչն էր։

Նրա դրամաները, որոնք բեմադրվել են քաղաքային ու գյուղական բեմերում, թարգմանվել են ադրբեջաներեն ու քրդերեն։

«Հայֆիլմը» նրա սցենարով նկարահանել է (1938) «Լեռնային հեղեղ» կինոնկարը։ Մահացել է Երևանում։

Հ. Շալջյանի երկերի մատենագրություն
----------------------------------

* Հարձակում (պոեմ), Երևան, Պետհրատ, 1931, 36 էջ։
* Ունևորության ճանապարհին (պիես), Երևան, Պետհրատ, 1935, 51 էջ։
* Բարձրացող ամրոցներ (գրքում տեղ են գտել նաև «Բարձրացող ամրոցներ» և «Նոր ուղի» պիեսները), Երևան, Պետհրատ, 1936, 70 էջ։

Աղբյուրներ
----------

1. ↑  *Գրական տեղեկատու*։ Երևան: «Սովետական գրող»։ 1986։ էջ 419


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 10752 |

 |
**Հարություն Քրիստափորի Սարկիսով** ([դեկտեմբերի 27, 1908(1908-12-27), Բաքու, Ռուսական կայսրություն - ապրիլի 23, 2001(2001-04-23), Մոսկվա, Ռուսաստան), հայ խորհրդային անասնաբույժ, մանրէաբան։ Անասնաբուժության, սնկաբանության և միկոտոքսիկոզների մասին ուսմունքի հիմնադիրներից։ Կենսաբանական գիտությունների դոկտոր (1951), պրոֆեսոր (1952), ՀամԳԳԱ ակադեմիկոս) (1983), ՌԽՖՍՀ գիտությունների վաստակավոր գործիչ (1969)։

Կենսագրություն
--------------

1931 թվականին ավարտել է Անդրկովկասյան անասնաբուժական (այժմ՝ Երևանի անասնաբուծական-անասնաբուժական) համալսարանը։ 1932-1934 թվականներին եղել է Ադրբեջանի անասնաբուժական ԳՀԻ-ի, 1934-1939 թվականներին՝ Մոսկվայի անասնաբուժական պատրաստուկների գիաահսկման համալսարանի ավագ գիտաշխատող, 1939-1956 թվականներին՝ թունավոր սնկերի ուսումնասիրման համամիութենական գիտահետազոտական լաբորատորիայի վարիչ։ 1957 թվականից ՀամԳԳԱ փորձարարական անասնաբուժության համամիութենական համալսարանի անտիբիոտիկների և սնկաբանության լաբորատորիայի վարիչն է։ Գիտական աշխատանքները հիմնականում վերաբերում են կենդանիների ախտաբանության մեջ թունավոր սնկերի դերի ուսումնասիրման, մաշկային փորձանմուշի մեթոդով սնկերի թունավորության լաբորատոր ախտորոշման հարցերին։ Բացահայտել է մարդկանց սննդաթունային ալեյկիայի և կենդանիների ֆուզարիոտոքսիկոզի պատճառագիտությունը։ Մշակել է կենդանիների մաշկային հիվանդությունների՝ դերմատոմիկոզների ժամանակ իմունագոյացման տեսական հիմունքները։ Նրա ղեկավարությամբ ստեղծվել են (աշխարհում առաջինը) խոշոր եղջերավոր անասունների, ձիերի, մորթատու գազանների, ճագարների տրիխոֆիտիայի դեմ վակցինաները (ԽՍՀՄ պետական մրցանակ, 1973)։ Սարկիսովն առաջինն է ԽՍՀՄ-ում անասնապահության և անասնաբուժության մեջ կիրառել անտիբիոտիկներ։

Առաջարկել է գործնականում կիրառվող Գ. Ի․ Սարկիսով, Հ․ Սարկիսով, Ս․ Ա․ Սարկիսով, Ֆ․ Ի․ Սարկիսով բիովետին և բիովիտ պատրաստուկները։ Հեղինակ է 11 գյուտի և 18 արտոնագրի։ 1962 թվականից ՄԱԿ-ի առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (Ժնև) փորձագետն է անտիբիոտիկների և միկոտոքսինների հարցերի գծով։ ԽՄԿԿ անդամ է եղել 1951 թվականից։ Պարգևատրվել է Լենինի, Աշխատանքային կարմիր դրոշի, Կարմիր աստղի շքանշաններով, ԺՏՆՑ-ի ոսկե (3), Յա․ Պուրկինեի (Չեխոսլովակիա) մեդալներով։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Երկրի հերոսներ |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 7425 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 234)։*  |
**Մանուելա Գրետկովսկայա** (լեհ.՝ Manuela Gretkowska, հոկտեմբերի 6, 1964(1964-10-06), Լոձ, Łódzkie Voivodeship, Լեհաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն), լեհ գրող, էսսեիստ, կինոսցենարիստ, ֆելետոնիստ և ֆեմինիստ, հասարակական գործիչ։ «Լեհաստանի կանայք» կուսակցության հիմնադիրը։ Ժամանակակից Լեհաստանի ամենահայտնի մտավորականներից մեկը։

Կենսագրություն
--------------

Ավարտել է Կրակովի Յագելոնյան համալսարանի փիլիսոփայական ֆակուլտետը։ Այնտեղ համագործակցել է նաև «*brulion*» գրական ամսագրի հետ։ 1988 թվականին մի քանի տարով մեկնել է Ֆրանսիա։ Փարիզի Հասարակական գիտությունների բարձրագույն դպրոցում ուսումնասիրել է մարդաբանության դասընթաց։ 1987 թվականից ապրել է Շվեդիայում։

1990-ական թվականների սկզբին վերադարձել է հայրենիք։ Աշխատել է որպես «Elle» ամսագրի գլխավոր խմբագրի տեղակալ, այնուհետև ղեկավարել է այդ ամսագրի գրական բաժինը։ «Elle», «Cosmopolitan», «Wprost», «Politykа» և այլ ամսագրերի մի շարք ֆելետոնների հեղինակ։

Հասարակական գործունեություն
---------------------------

2007 թվականին վերակազմավորել է «Լեհաստանը կին է» հասարակական շարժումը։

Ներկայումս Մանուելա Գրետկովսկայան ապրում է Վարշավայից ոչ հեռու։

Մատենագրություն
---------------

* *My zdies' emigranty* (1991)
* *Tarot paryski* (1993)
* *Kabaret metafizyczny* (1994)
* *Podręcznik do ludzi* (1996)
* *Namiętnik* (1998)
* *Światowidz* (1998)
* *Silikon* (2000)
* *Polka* (2001)
* *Sceny z życia pozamałżeńskiego* (2003)
* *Europejka* (2004)
* *Kobieta i mężczyźni* (2007)
* *Na dnie nieba* (2007)
* *Obywatelka* (2008)
* *Miłość po polsku* (2010)
* *Trans* (2011)

Ֆիլմագրություն
--------------

* *Szamanka* (1996)
* *Egoiści* (1999)
* *Miasteczko* (հեռուստասերիալ)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. ↑


|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | AllMovie · ČSFD · Internet Movie Database |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 5098772 · BNE: XX1018984 · BNF: 12550328j · CiNii: DA14026261 · GND: 123927153 · ISNI: 0000000115767261 · LCCN: n96118744 · NKC: xx0077902 · NLA: 57094311 · NTA: 182715558 · NUKAT: n93125774 · LIBRIS: 220581 · SUDOC: 034785949 · VIAF: 85812397 · WorldCat VIAF: 85812397 |

 |

 |
**Կարմիր խավիարը** և կարագը քսված հացի շերտերի վրա
**Ձկնկիթ** կամ **խավիար**, ծովամթերք՝ պատրաստված ձկան վերամշակաված և չբեղնավորված ձվից (*ձկնկիթ*)։ Շատ ձկնատեսակների ձկնկիթը բացառիկ նուրբ համով և սննդարար մթերք է, քանի որ իր մեջ պարունակում է լիարժեք սպիտակուցներ, ճարպեր, հանքային նյութեր, A, D, B և PP խմբի վիտամիններ և բուրավետ նյութեր։ Հատկապես բարձր է գնահատվում թառափի և սաղմոնի ձկնկիթը։ Թառափի ձկնկիթի կազմը միջին տվյալներով հետևյալն է. 52-56% ջուր, 26-28% սպիտակուցներ, 14-18% ճարպեր։ Սաղմոնի պարագայում վերոնշյալ սննդանյութերը համապատասխանաբար կազմում են 55-60, 26-29 և 11-15%։

Սաղմոնի խավիար
Ձկնկիթ Արարատյան դաշտի տնտեսություններից

Տեսակներն ըստ պատրաստման տեխնոլոգիաների
---------------------------------------

Որքան բաց է ձկնկիթի գույնը, այնքան այն համարվում է հասուն և բարձրորակ։ Տարբերում են *հատիկավոր*, *մամլած* և *թաղանթով* ձկնկիթներ։

* **Հատիկավոր ձկնկիթը** 1-3 րոպե պահում են աղաջրում, որից հետո հանում և լցնում են տարաները
* **Մամլած ձկնկիթն** ստանում են մանր սևրյուգայից կամ թառափազգիների այլ ձկներից։ Թաղանթից անջատված ձկնկիթը 1,5-ից 2 րոպե պահում են, նախօրոք եռացրած և մինչև 38-45 °C պաղեցրած աղաջրում, որի խտություն պիտի կազմի 1,19-1,20։ Դրանից հետո ձկնկիթը լցնում են պարկերը և ենթարկում մամլման՝ աղաջուրը հեռացնելու նպատակով։ Քամած ձկնկիթը լցնում են կամ կաղնու տակառները, կամ էլ էլ մետաղյա և ապակե ամանները՝ դրանք հերմետիկ փակելով։
* **Թաղանթով ձկնկիթը** պատրաստում են գերհասունացած և չհասունացած, ինչպես նաև հալեցրած ձկից անջատած թաղանթից։ Գաստրոնոմիական արժեքով այն զիջում է հատիկավոր և մամլած ձկնկիթներին։

Թառափի և սաղմոնի ձկնկիթ
-----------------------

Սև խավիար
### Թառափի ձկնկիթ

Թառափի ձկնկիթը բաց մոխրագույնից մինչև մուգ մոխրագույն է, գրեթե սև, ուստի ժողովուրդն այն հաճախ անվանում է *սև խավիար*։

### Սաղմոնի ձկնկիթ

Սաղմոնի ձկնկիթը հաճախ անվանում են նաև *կետի* կամ *կարմիր խավիար*։ Համային հատկություններով տարբերվում են հատկապես կետի և սապատաձկան ձկնկիթները։ Սաղմոնազգիների մնացած ձկների ձկնկիթն ունի արտահայտված դառնություն և թույլ բուրմունք։ Սաղմոնի ձկնկիթի 98-99%-ը վերամշակում են հատիկի ձևով, որը 6-18 րոպե պահում են եռացրած և մինչև 10 °C պաղեցրած աղաջրում։ Այնուհետև, ձկնկիթին ավելացնում են որևէ հակասեպտիկ նյութ (ուրոտրոպինի և սորբինաթթվի խառնուրդ), ապա բուսական յուղի ու գլիցերինի խառնուրդ։

Արհեստական ձկնկիթ
-----------------

Արհեստական ձկնկիթը ստացվում է կազեինից և դոնդողանյութից (ժելատին), ավելացնելով վիտամիններ, ձկան յուղ, աղ, բուսական յուղ, բուրումնավետ և համեմունքային նյութեր։ Ձևավորված ձկնկիթները մշակում են կանաչ թեյի դաբաղանյութերով և համապատասխան ձկնկիթի գույնի ներկում անվնաս ներկերով։

Արտաքին տեսքով արհեստական ձկնկիթը չի տարբերվում բնականից։ Դրա փաթեթի վրա նշվումն է «Սպիտակուցային» ձկնկիթ։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ինչպես մատուցել խավիարը (անգլերեն)
* Ձկնկիթի պատրաստումը (անգլերեն)

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 708)։*  |
**Մեքենայացում**, արտադրության, ձեռքի աշխատանքի միջոցների մասնակի կամ լրիվ փոխարինում մեքենաներով, մեխանիզմներով ու սարքերով։ Ընդգրկում է նաև մտավոր աշխատանքի ոլորտը։

Մեքենայացման գլխավոր նպատակը աշխատանքի արտադրողականության բարձրացումը և ծանր, աշխատատար ու հոգնեցուցիչ օպերացիաներ կատարելուց մարդուն ազատելն է։ Այն նպաստում է հումքի, նյութերի, էներգիայի ռացիոնալ օգտագործմանը, արտադրանքի որակի բարձրացմանը, ինքնարժեքի իջեցմանը։ Մեքենայացման տեխնիկայի առաջընթացի գլխավոր ուղղություններից է, արտադրության արդյունավետության բարձրացման և արտադրողական ուժերի զարգացման նյութական հիմքը։

Տեսակներ
--------

Տարբերում են մասնակի ու համալիր մեքենայացումներ։

**Մասնակիի** դեպքում մեքենայացվում են արտադրական առանձին օպերացիաներ կամ աշխատանքներ (առավել աշխատատար), բայց պահպանվում է ձեռքի աշխատանքի զգալի մասը։

**Համալիր մեքենայացման** ժամանակ տեխնոլոգիական պրոցեսի բոլոր հիմնական օպերացիաներում և օժանդակ աշխատանքներում ձեռքի աշխատանքի միջոցները փոխարինվում են մեքենաներով։ Համալիր մեքենայացումից հետո արտադրական գործընթացի զարգացման հաջորդ աստիճանն արտադրության ավտոմատացումն է։

Մեքենայացումը գնահատվում է տարբեր ցուցանիշներով․ աշխատանքի մեքենայացման գործակից (մեքենայացված ու ձեռքի աշխատաժամանակների հարաբերություն), արտադրության մեքենայացման գործակից (մեքենայական եղանակով թողարկված արտադրանքի և արտադրանքի ընդհանուր ծավալների հարաբերություն), աշխատանքի մեքենազինվածություն (արտադրական մեքենաների ու մեխանիզմների արժեքի ու բանվորների թվի հարաբերություն), աշխատանքի էներգազինվածություն կամ, երբեմն՝ էլեկտրազինվածություն (մեխանիկական և էլեկտրական էներգիայի ու բանվորների թվի հարաբերություն) և այլն։

Հասարակական արտադրության մեքենայացումը սկսվել է 18-րդ դարի վերջերին։ Այն ընթացել է աշխատաձևերի ու աշխատամիջոցների զարգացման, ունիվերսալ շոգեմեքենայի ստեղծման, մեքենաների ու մեխանիզմների կիրառման ուղիով, որի շնորհիվ հեղաշրջում է կատարվել արդյունաբերության մեջ, և բոլոր զարգացած երկրներում լայն տարածում է ստացել մեքենայական արտադրությունը։ Աստիճանաբար կիրառվել է ներքին այրման շարժիչը, ստեղծվել են բանող ու տրանսպորտային մեքենաներ, էներգիայի փոխակերպման նոր եղանակներ, էլեկտրական հոսանքի գեներատորներ, էլեկտրաշարժիչներ և այլն։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 501)։*  |
| **՞**Մագելանյան պինգվին |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Թռչուններ |
|
|
|
| Կարգ | Պինգվինանմաններ |
|
|
|
| Ընտանիք | Պինգվիններ |
|
|
|
| Ցեղ | Աչքավոր պինգվիններ |
|
|
| Տեսակ | Մագելանյան պինգվին |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| *Spheniscus magellanicus*
*Forster*, 1781 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Վտանգման սպառնացող վիճակին մոտ գտնվող տեսակIUCN 3.1 *Near Threatened* : ??? |
|  Արեալ |
| պատկեր |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | ITIS**174464**NCBI**37081**

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Մագելանյան պինգվիններ** (լատին․՝ *Spheniscus magellanicus*), աչքավոր պինգվինների ցեղի թռչուն։ Անվանակոչվել է ի պատիվ Ֆեռնան Մագելանի, ով առաջինն է հայտնաբերել նրանց բնակավայրը։

Արեալ
-----

Բնադրման հիմնական արեալ համարվում են Ֆոլկլենդյան կղզիները, պատագոնյան ափը (Հարավային Ամերիկայում), Խուան Ֆեռնանդես կղզեխումբը։ Առանձին տեսակներ հանդիպել են Ռիո դե Ժանեյրոյի հյուսիսային շրջաններում և Պերուի հարավում։ Բնակվում են նաև Հարավային Ամերիկայի ափերին՝ Կոկվիմբոյից (Չիլի) հյուսիս։

Նկարագիր
--------

Հասուն առանձնյակները կարող են լինել 70-80 սմ, իսկ քաշը կազմում է 5-6 կգ։ Մեջքի վերին հատվածը սև է, առջևի հատվածը՝ սպիտակ, պարանոցի վրա երկու կամ մեկ սև շերտագծով։ Կտուցը և թաթերը մուգ մոխրագույն է, կարմիր կամ նարնջագույն երանգով։

Մագելանյան պինգվինների թվաքանակը կազմում է մոտավորապես 1,8 միլիոն առանձնյակ։

Կյանքի տևողությունը մոտ 15 տարի է, ավելի հազվադեպ 20 տարի, անազատության մեջ ապրում են 20-25 տարի։ Մագելանի պինգվինը սնվում է մանր ձկներով։ Բույնը կառուցում են փափուկ գրունտների արանքում։ Բազմանում են ձվադրելով։ Ձվերի վրա նստում են և էգը և արուն։ Ինկուբացիոն շրջանը տևում է 40 օր։

18-19-րդ դարերում մագելանի պինգվինները սկսեցին քշվել եվրոպացիների կողմից, որոնք մեծ թվով հայտնվել էին Մագդալենա և Մարտա կղզիներում։ Միայն Մագդալենա կղզում եվրոպացիները 1 տարում քշեցին 14 հազար պինգվինների։ Կենդանիների թվաքանակն սկսեց պակասել։ Եվ, չնայած որ ներկայումս այդ կղզիներում ազգային պարկ կա, թվաքանակը միևնույն է չի ավելանում։ Թվաքանակի վրա ազդում են նաև զբոսաշրջիկները, ովքեր անհանգստացնում են նրանց և ոչնչացնում նրանց բները։ Նրանց ձվերը վաճառվում են, որը ևս ազդում է նոր սերնդի ավելացման վրա։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Магелланов пингвин


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | Avibase · eBird · GBIF · iNaturalist · NCBI · Neotropical Birds · IRMNG · ITIS TSN · SeaLifeBase · WoRMS |

 |
| **՞**Հացենի ամերիկյան |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Ծածկասերմեր |
|
|
|
|
|
| Դաս | Երկշաքիլավորներ |
|
|
|
| Կարգ | Բոգածաղկավորներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Ձիթազգիներ |
|
|
|
| Ցեղ | Հացենի |
|
|
| Տեսակ | Հացենի ամերիկյան |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Fraxinus americana

 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակIUCN 3.1 *Critically Endangered* : ??? |
|  Արեալ |
| պատկեր |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |



**Հացենի ամերիկյան** (լատին․՝ Fraxinus americana), ձիթազգիների ընտանիքի, հացենի ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Խոշոր ծառեր են՝ 20-35 (երբեմն՝ 40) մ բարձրությամբ և մինչև 1 մ-ի հասնող բնի տրամագծով։ Երիտասարդ տարիքում կեղևը մոխրավուն է, հարթ, ավելի ուշ մուգ մոխրավուն է, ճաքճքված։ Սաղարթը լայն-ձվաձև է։ Ընձյուղները կապտամոխրավուն կամ դարչնագույն են, մերկ կամ թեթևակի մազմզուկապատ, սպիտակավուն ոսպնյակներով։ Բողբոջները գորշաշիկավուն են կամ բաց դարչնագույն։ Տերևները ունեն մինչև 30 սմ երկարություն, կազմված 7 (երբեմն՝ 3-9) տերևիկներից, որոնք երկարավուն ձվաձև են կամ երկարավուն էլիպսաձև, գագաթում աստիճանաբար սրված, սեպաձև կամ կլորավուն հիմքով, ամբողջաեզր կամ վերևի մասում ատամնաեզր, վերևի կողմից՝ մուգ կանաչ, երբեմն՝ դեղնականաչ, ներքևի կողմից՝ բաց կանաչավուն կամ կապտականաչավուն, մինչև 15 սմ երկարությամբ և 6 սմ լայնությամբ, բարակ կոթունավոր (0,5-1,5 սմ)։ Ծաղիկները բաժանասեռ են։ Վարսանդային ծաղիկներն ունեն մինչև 10 սմ երկարություն, առէջայինները հավաքված են կարճ փնջերում։ Սևապտուղներն ունեն 2,5-3,5 սմ երկարություն, փոսիկավոր կամ հազվադեպ՝ սուր գագաթով։ Ընկուզիկը գլանաձև է, փքված։ Ցանքից առաջ սերմերը 3-4 ամիս տևողությամբ ստրատիֆիկացիայի են ենթարկում։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Հյուսիսային Ամերիկայում, Նոր Շոտլանդիայից և Նյու-Բրանսուիկայից մինչև Ֆլորիդա, արևմուտքում՝ հյուսիսային Քվեբեկով և Օնտարիոյով մինչև արևելյան Միննեսոտի, Նեբրասկա, Կանզաս, Օկլահոմա, հյուսիսարևմտյան Արկանզաս և Տեխաս։ Արագ է աճում, լուսասեր է, ավելի ցրտադիմացկուն, քան մյուս տեսակները, երաշտադիմացկուն է, հողի նկատմամբ պահանջկոտ չէ։ Առանձնապես մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում ընկուզատերև այլատեսակը, որի տերևները խոշոր են, աշնանը գունավորվում են ծիրանագույն կամ դեղին։ Մեր հանրապետությունում տարածված է ամենուրեք, սակայն աննշան քանակությամբ։

Էկոլոգիական խումբը՝ XII: Մշակության հավանական շրջանները՝ 1-32:

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 2, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ 235։


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | UNII |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh85146460 |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Մագմա (այլ կիրառումներ)

**Մագմա**, հրահեղուկ զանգված, որը հարստացած է զանազան գազերով։ Երկրի մակերևույթի վրա մագմայի գազազրկման և ջրազրկման հետևանքով առաջանում է լավա։

### Մագմայի առաջացումը

Գոյություն ունեն մագմայի առաջացման վերաբերյալ տարբեր վարկածներ։ Ամենատարածվածը այն է, որ մագման առաջանում է երկրակեղևի խորքում, բարձր ջերմության և ճնշման պայմաններում, տարբեր տիպի ռադիոակտիվ էլեմենտների տրոհման հետևանքով։ Միաժամանակ մագմայի առաջացման գործում կարևոր դեր է խաղում սալերի տեկտոնիկան, երկու տարբեր տեկտոնական սալերի սահմանային գոտում շփումային շարժումների հետևանքով անջատվում է լրացուցիչ ջերմություն, ինչի հետևանքով տեղի է ունենում սալը կազմող ապարների հալեցում և առաջանում է մագմա։ Մագմայի առաջացումը կատարվում է տարբեր խորությունների վրա` կախված տեղանքի երկրաբանական առանձնահատկություններից։ Երբեմն մագման երկրակեղևի վերին շերտեր է բարձրանում աստենոսֆերայից՝ այդպիսով ձևավորվելով տասնյակ և նույնիսկ հարյուր և ավելի կմ խորությունների վրա։ Մեկ այլ դեպքում մագման առաջանում է երկրակեղևի ոչ մեծ խորություններում։ Երկրի ընդերքից դեպի մակերևույթ բարձրանալիս մագման իր մեջ է լուծում տարբեր կազմի ապարներ ու միներալներ և ձևավորում է այսպես կոչված մագմատար խողովակը, որի միջոցով սնուցում է հրաբուխներին։ մագմատար խողովակը ունի բարդ ճյուղավորված կառուցվածք։

### Մագմայի տեսակներ

Ըստ քիմիական և միներալոգիական կազմի, առանձնանում են մագմայի 4 հիմնական տիպեր՝ գերհիմնային, հիմնային, միջին և թթվային։ Սրանցից յուրաքանչյուրը երկրի մակերևույթին կամ երկրակեղևի խորքում ձևավորում է տարբեր տիպի հրային ապարներ։ Ըստ այդմ էլ բոլոր հրային ծագում ունեցող ապարները լինում են երկու տեսակի՝ ինտրուզիվ (ներժայթուքային) և էֆուզիվ (արտաժայթուքային)։

Գերհիմնային է համարվում այն մագման, որի կազմում SiO2-ի քանակը կազմում է մինչև 45%։ Մագմայի այս տիպը բնորոշվում է շատ բարձր ջերմությամբ և մուգ գունավորմամբ, քանի որ սրանց կազմի մեջ գերակշռում են մուգ հանքանյութերը։ Մագմայի այս տիպը հիմնականում առաջացնում է ինտրուզիվ ապարներ, որոնք դուրս չեն գալիս երկրի մակերևույթ։ Դրանցից են դունիտները, պերիդոտիտները, վեբստերիդները և այլն։

Հիմնային է համարվում այն մագման, որի կազմի մեջ SiO2-ի պարունակությունը կազմում է 45-52,5%։ Հինքային մագման առաջացնում է ինչպես ներժայթուքային, այնպես էլ արտաժայթուքային ապարներ։ Առաջիններից ամենալայն տարածում ունեն գաբրոները, որոնք աչքի են ընկնում իրենց գերհեղուկությամբ։ Հիմքային արտաժայթուքային ապարներից ամենատարածվածը բազալտներն են ու դիաբազերը։ Բազալտներն աչքի են ընկնում իրենց բարձր ջերմությամբ, որը կարող է հասնել մինչև 1200 °C-ի։ Ունեն բարձր հոսունակություն, ցածր մածուցիկություն և աչքի են ընկնում իրենց հոծ կառուցվածքով։ Բազալտային առանձին հոսքերի արագությունը կարող է հասնել նույնիսկ մի քանի հարյուր կմ/ժ-ի։ Բազալտային հոսքերը կարող են առաջացնել հազարավոր քառ. կմ-երի հասնով ծածկույթներ։ Միջին կազմի մագմայում SiO2-ի պարունակությունը տատանվում է 52,5-63%։ Սրանց ներժայթուքային տեսակներից են դիորիտները, իսկ արտաժայթուքային տեսակներից ամենատարածվածը անդեզիտներն են։

Թթվային կազմի մագման պարունակում է 63%-ից բարձր SiO2։ Արտաժայթուքային ապարներից են դացիտները, ռիոլիտները, իսկ ներժայթուքային տեսակներից են գրանիտները և գրանոդիորիտները։
**Մաուգլի** (անգլ.՝ Mowgli), Ռեդյարդ Քիփլինգի «Ջունգլիների գիրքը» և «Ջունգլիների երկրորդ գիրքը» ստեղծագործությունների, ինչպես նաև մի շարք ֆիլմերի ու մուլտֆիլմերի գործող անձ։

Ռեդյարդ Քիփլինգը երկար տարիներ ապրել է Հնդկաստանում, տեղացիներից լսել շատ ավանդույթներ, որոնց թվում և այն տղայի մասին, որն ապրել է գայլերի ոհմակում։ Հենց այդ ավանդությունն էլ Քիփլինգն օգտագործել է «Մաուգլի» հեքիաթը գրելիս։

Գրքում Մաունգլին սկվսում է այն պահից, երբ նա մտնում է գայլի որջը և ահեղ մայր գայլ՝ Ռաքշայի ձագուկների հետ սկսում ծծել նրա կաթը։ Այսպես նա դառնում է Ռաքշայի հոգեզավակը։ Հայր գայլը Մաուգլիին որսորդություն է սովորեցնում, իսկ Բալու արջը բացատրում է Ջունգլիների օրենքները։ Գայլ-տղան սկսում է հասկանալ թռչունների և օձերի լեզուն, խոտերի և տերևների ամեն մի շարժման իմաստը։ Նա սովորում է հովազի պես ծառ մագլցել, ձկան պես լողալ ու կապիկի պես ճյուղից ճյուղ ցատկոտել։

Գրքի հերոսները կենդանիներ են, բայց մարդու նման են իրենց պահում՝ սիրում են, ատում, դավեր նյութում, նույնիսկ առասպելներ պատմում։ Մարդ Մաուգլին և վայրի կենդանիները ապրում են միևնույն արդարացի օրենքներով։ Այդ օրենքները խախտում էր միայն շերտավոր հրոսակը՝ վագր Շերխանը։

Շերխանը Մաուգլիի մահացու թշնամին էր։ Դեռ փոքրիկ տղա էր Մաուգլին, որ Շերխանը սկսեց հետապնդել նրան՝ ամենուրեք կտրելով նրա ճանապարհը։ Բայց Մաուգլին կարողանում էր պաշտպանվել, և ի վերջո սպանել շերտավոր թշնամուն, և նրա մորթին փռել Խորհրդի ժայռին։

Շերխանին Մաուգլին չէր կարողանա հաղթել, եթե նրան չօգնեին իր բարեկամները, առաջին հերթին՝ նրա եղբայր-գայլերը, ապա իմաստուն Բալու արջը, ջունգլիների սարսափ Բագիրա սև հովազը, Ակելա գայլը, Կաա վիշապը։ Ստացվում է, որ ջունգլիների ամենահզոր բնակիչը մարդն է։ Նույնիսկ այն ժամանակ, երբ Մաուգլին հեռանում է ապրելու իր ցեղակիցների՝ մարդկանց հետ, դարձյալ մնում է ջունգլիների տերը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *The Walt Disney Company* The Jungle Book Press Kit

Արտաքին հղումներ
----------------

* Քիփլինգի գրքերը

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: nb2015010670 |

 |
|  |
| --- |
| **Յուրինեա չնկատված** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Կարգ** | Աստղածաղկավորներ (Asterales) |
| **Ընտանիք** | Աստղածաղկազգիներ (Asteraceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Տատասկափշայիններ (Carduoideae) |
| **Տրիբա** | *Cynareae* |
| **Ենթատրիբա** | *Carduinae* |
| **Ցեղ** | **Jurinea** |
| **Տեսակ** | **Յուրինեա չնկատված** *(J. praetermissa)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Jurinea praetermissa***Galushko & Nemirova, 1974 |
|
| **Կարգավիճակ** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Վտանգված տեսակ |

**Յուրինեա չնկատված** (լատին․՝ Jurinea praetermissa), բարդածաղկավորների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Կոճղարմատավոր բազմամյա բույս է։ Վարդակի տերևները վերևից կանաչ են, տակից՝ մոխրագույն-խավոտ, փետրաձև հատված։ Ցողունները սլաքանման են, ուղիղ կանգնած, երկարամազոտ, զամբյուղի տակ սպիտակ–թաղիքավոր և ունեն 7-20 սմ բարձրություն ։ Զամբյուղները միայնակ են, 2 սմ տրամագծով։ Ծաղիկները վարդագույն են։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում տարածված է Լոռու (Կուրթան գյուղի շրջակայք) և Իջևանի (Հաղպատ, Դսեղ, Ձորագյուղ, Շահալի, Փամբակ գյուղերի շրջակայք) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Աճում է նաև Արևելյան Անդրկովկասում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է միջին և վերին լեռնային գոտիներում՝ ծովի մակարդակից 1100-2300 մ բարձրությունների վրա, անտառների ժայռոտ տեղերում։ Ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հունիս–հուլիսին։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է։ Անդրկովկասի էնդեմիկ է։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 500 կմ²–ից պակաս է։ Տեսակին, աճելավայրերի պայմանների փոփոխության հետ կապված, սպառնում է տարածման և բնակության շրջանների կրճատում։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանություն չի իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · iNaturalist · NCBI · WoRMS |

 |
| **՞**Ձյունապտղիկ սովորական |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Կարգ | Տորոնածաղկավորներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Ցախեկեռասազգիներ |
|
|
|
| Ցեղ | Ձյունապտղիկ |
|
|
| Տեսակ | Ձյունապտղիկ սովորական |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Symphoricarpos orbiculatus

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Ձյունապտղիկ սովորական** (լատին․՝ Symphoricarpos orbiculatus), ցախեկեռասազգիների ընտանիքի, ձյունապտղիկ ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Տերևաթափ թուփ է` 0.5-2 մետր բարձրությամբ, բաց դարչնագույն կամ ծիրանագույն ճյուղերով։ Երիտասարդ ընձյուղները մազմզուկապատ են։ Բազմամյա ճյուղերի կեղևը մոխրավուն է, երկարավուն շերտերով անջատվող։ Տերևները հաստ են, էլիպսաձև, ձվաձև կամ համարյա կլորավուն, 1.5-3.5 (երբեմն՝ 6) սմ երկարությամբ, 3-4 սմ լայնությամբ, բութ կամ սրավուն գագաթով և կլորավուն հիմքով, ամբողջաեզր կամ ալիքաեզր, վերևի կողմից՝ մուգ կանաչ, մերկ կամ նոսր մազմզուկապատ, փոս ընկած ջղերով, ներքևի կողմից՝ բաց կանաչ կամ կապտավուն, նուրբ բրդանման աղվամազապատ, դուրս ցցված ջղերով։ Կոթունները կարճ են, 0.2-0.4 սմ երկարությամբ։ Ծաղիկները հավաքված են բազմածաղիկ, խիտ ու կարճ ծոցային ողկույզներում։ Բաժակն ունի 5 եռանկյունի, թարթիչաեզր ատամիկներ, որոնք պահպանվում են պտուղների վրա։ Պսակը կարճ կամ լայն զանգականման է, ներսի կողմից մազմզուկապատ, կանաչավարդագույն, 0.3-0.4 սմ երկարությամբ, ներքևի մասում փքված, համարյա խողովակին հավասար բլթակներով։ Սռնակը մազմզուկապատ է։ Պտուղը էլիպսաձև է, կորալլա կամ ծիրանակարմիր, կապտավուն խավով, 0.4-0.7 սմ երկարությամբ և 0.4-0.5 սմ լայնությամբ։ Կորիզը ձվաձև է։ Ծաղկում է հուլիսին, պտուղները հասունանում են հոկտեմբեր-դեկտեմբերին։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Հյուսիսային Ամերիկայում, Նյու Յորքից դեպի հարավ մինչև Ֆլորիդա և արևմուտքում՝ մինչև Տեխաս, Կոլորադո, հարավային Դակոդա։ Սովորաբար աճում է չոր, ավազոտ և քարքարոտ հողերում, գետափերին և արոտավայրերում։ Բավականին ստվերատար է։ Լավ է հարմարվում քաղաքի պայմաններում։ Մեր հանրապետությունում սահմանափակ քանակությամբ է մշակվում, սակայն հեռանկարային է ստորին և միջին լեռնային գոտիների համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 2, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ 279։

Արտաքին հղումներ
----------------
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ձորագետ (այլ կիրառումներ)

**Ձորագետ,** *Բերդուջ, Կամենկա, Ձոր, Մեծ ջուր, Պալըղ, Սազիմ, Տաշրաջուր*, գետ Հայաստանի Լոռու մարզում, Դեբեդի ձախ օժանդակը։

Երկարությունը 67 կմ է։ Սկիզբ է առնում Ջավախքի լեռնաշղթայի լանջերից։ Լեռնահարթավայրային տիպի գետ է։ Վերին հոսանքում՝ Լոռվա սարահարթում, ունի հարթավայրային բնույթ՝ դանդաղահոս է, ցածրադիր, երբեմն ճահճապատ ափերով և հաճախ առաջացնում է գալարներ։ Միջին հոսանքում՝ Ստեփանավան քաղաքից ներքև, գետը, ընդունելով Տաշիր խոշոր վտակը, մտնում է խոր, մինչև 100-120 մ խորությամբ կիրճերի մեջ։ Գետահովիտը նեղանում է՝ վերածվելով կիրճի, այնուհետև նեղ ու խորը կանիոնի։ Ձորագետի ջրահավաք ավազանի մակերեսը 1460 կմ2 է։

Առավել խոշոր վտակը Տաշիր գետն է, որը սկիզբ է առնում Վիրահայոց լեռնաշղթայի լանջերից, հոսում Լոռվա սարահարթով, թափվելով Ձորագետ՝ գետաբերանից 28 կմ հեռավորության վրա։ Վերին հոսանքում Գարգառ վտակն ընդունելուց հետո հովիտը լայնանում է, Ձորագետը միանում է Փամբակ գետին և սկզբնավորում Դեբեդ գետը։

Գետն ունի արևելք-հարավ-արևելք ուղղություն և մոտիկ է Բազումի լեռնաշղթայի ստորոտին, հետևաբար ավելի երկար վտակները միանում են ձախից, ինչպես օր.՝ Սևաբերդը, Տաշիրը, Ուռուտը, Հովանաձորը, որոնցից առաջին երկուսն ավելի ջրառատ են։ Աջակողմյան վտակներից են Չքնաղը և Գարգառը։

Գետի սնումը խառն է. 53.2%-ը կազմում են ձնաանձրևային, իսկ 46.8%-ը՝ ստորերկրյա ջրերը։ Վերջին ցուցանիշը Դեբեդի ավազանում ամենամեծն է։

Ձորագետի ջրերն օգտագործվում են ոռոգման և էլեկտրաէներգիա ստանալու նպատակներով։ Նրա գետաբերանում 1932 թվականին կառուցվել և գործում է Ձորագետի ջրաէլեկտրակայանը՝ 22,2 հազար կվտ ընդհանուր հզորությամբ, իսկ Ստեփանավան քաղաքի մոտ՝ Ստեփանավանի փոքր ջրէկ-ը։ Ձորագետի վտակ Տաշիրից սկիզբ է առնում Լոռվա ջրանցքը (50 կմ), որը ձգվում է մինչև Դեբեդ գետ և ոռոգում ավելի քան 4000 հա հողատարածություն։

Անվանում
--------

Հին աղբյուրներում հիշատակվում է Տաշրաջուր անունով։ Նախահեղափոխական շրջանի ռուսական քարտեզների վրա նշված է «Կամենկա» անունով։

Պատկերասրահ
-----------

Ստեփանավանի կամուրջըՍտեփանավանի կամուրջը Ձորագետ գետի կիրճի վրայով* Ձորագետի կիրճըՁորագետի կիրճը
* Ձորագետի կանիոնըՁորագետի կանիոնը
* 11-րդ դարի կամուրջ Ուռուտ վտակի վրա11-րդ դարի կամուրջ Ուռուտ վտակի վրա
* 
* 
* 
* Ձորագետի կիրճՁորագետի կիրճ
* 
* Գետի ստորին հոսանքի բարձրադիր ձախափնյակից, Արևածագ գյուղի մոտԳետի ստորին հոսանքի բարձրադիր ձախափնյակից, Արևածագ գյուղի մոտ
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայաստանի Հանրապետության Ֆիզիկաաշխարհագրական օբյեկտների համառոտ տեղեկատու-բառարան, Երևան, «Գեոդեզիայի և քարտեզագրության կենտրոն ՊՈԱԿ», 2007, էջ 76 — 150 էջ։
2. ↑  Հակոբյան Թ. Խ. Մելիք-Բախշյան Ստ. Տ. Բարսեղյան Հ. Խ. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 3 [-] (խմբ. Մանուկյան Լ. Գ.), Երևան, «Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն», 2001, էջ 482 — 992 էջ։
3. ↑  Հ. Ղ. Գրգեարյան, Ն. Մ. Հարությունյան (1987)։ *Աշխարհագրական անունների բառարան*։ Երևան: «Լույս»


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 711)։*  |
**Մագնիսական նյութեր**, նյութեր, որոնք մագնիսական դաշտում տեղադրվելիս էապես փոխում են այդ դաշտի արժեքը։ Դեռևս հնում հայտնի է եղել բնական մագնիսացած միներալ մագնետիտը, որից ավելի քան 2 հազար տարի առաջ մագնիսական կողմնացույցի սլաքներ էին պատրաստում Չինաստանում։ Մագնետիտից զգալիորեն ավելի ուժեղ մագնետիկ է երկաթը, որի գործնական կիրառությունը իբրև մագնիսական նյութ սկսվել է XIX դարի, *Հանս էրստեդի, Մայքլ Ֆարադեյի, էմիլիյ Լենցի* և այլոց հայտնագործություններից հետո։ 1900 թվականից էլեկտրատեխնիկայում սկսել են կիրառել երկաթ-սիլիցիումային պողպատներ, մի փոքր ուշ՝ թույլ դաշտերում հեշտ մագնիսացող Fe-Ni համաձուլվածքները, որոնք լայն տարածում են գտել կապի տեխնիկայում։ Ֆեռոմագնիսականության տեսության զարգացումը զգալիորեն արագացրեց նոր մագնիսական նյութերի մշակման պրոցեսը։ XX դարի կեսին երևան եկան օքսիդային մագնիսական նյութեր՝ ֆերիտները, որոնք սկսեցին կիրառվել բարձր և գերբարձր հաճախականությունների տեխնիկայում։ Մագնիսացման և վերամագնիսացման պրոցեսների հեշտության տեսակետից մագնիսական նյութերը հիմնականում բաժանվում են մագնիսափափուկ և մագնիսակոշտ նյութերի։ Մագնիտափափուկ նյութերն օգտագործվում են փոփոխական պարամետրերով մագնիսական շղթաներում (ռելե, տրանսֆորմատոր, էլեկտրական գեներատոր և շարժիչ) իբրև մագնիսահաղորդիչ, իսկ մագնիսակոշտ նյութերը, որոնք օժտված են մնացորդային մագնիսացվածություն պահպանելու հատկությամբ, ծառայում են հաստատուն սակայն, ջերմամագնիսական համաձուլվածքները, մագնիսաստրիկցիոն նյութերը, մագնիսադիէլեկտրիկները և այլն։ Մագնիսական նյութերի որակն անընդհատ բարելավվում է՝ ավելի մաքուր ելանյութերի կիրառման և արտադրության տեխնոլոգիայի կատարելագործման շնորհիվ։ Ներկայումս մշակվում են այնպիսի մագնիսական նյութեր, որոնցում մագնիսական հատկությունները զուգակցվում են էլեկտրական, օպտիկական, ջերմային հատկությունների հետ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 117)։*  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Ժամանակակից Ուկրաինայի |

 |
**Մաջոնգ**, պասյանս սեղանի խաղ է մեկ անձի համար, որն իր կառույցով և խաղի օրենքներով նման է խաղաքարտերով պասյանսին։ Այն խաղում են Մաջոնգի՝ ասիական մոլախաղի մի շարք խաղային քարտերով կամ խաղանիշերով։ Այս պասյանսը պետք է զանազանել Մաջոնգ ասիական մոլախաղից։ Համակարգչային խաղերում ընդգրկվում է հենց այս տարբերակը, այլ ոչ թե մոլախաղը։ Ավելին, որոշ տարբերակները օգտագործում են պատահական իրերի կերպարներ Մաջոնգ քարտերի կամ խաղանիշերի փոխարեն՝ վերցնելով միայն դրանց անունները։

Պատմություն
-----------

Պասյանսը հորինել է Բրոդի Լոքարդը՝ իրականացնելով այն 1981 թ. PLATO համակարգչային ուսուցման ծրագրում։ Ինքը Լոքարդը ասել է, որ նա միայն փոփոխել է չինական մանկական խաղը։ Activision ընկերությունը վարձել էր Լոքարդին, և 1986 թվականին նա հորինել էր Շանհայ խաղը, որը շատ արագ դարձել էր հանրաճանաչ։ Այդ ժամանակից ի վեր հայտնվել են այս խաղի մի շարք համակարգչային տարբերակներ։

Պատկերասրահ
-----------

* Մաջոնգ խաղի քարերըՄաջոնգ խաղի քարերը
* Չինական զառՉինական զառ
* Որոշող զառ և խաղի ուղղությունը ցույց տվող նշանՈրոշող զառ և խաղի ուղղությունը ցույց տվող նշան
* Պատերը և խաղացողների տեղերը՝ դիլերի (E) տեղը ներառյալՊատերը և խաղացողների տեղերը՝ դիլերի (E) տեղը ներառյալ
* Լանչժոու քաղաքի բնակիչների խաղըԼանչժոու քաղաքի բնակիչների խաղը

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Մաջոնգ պասյանսների հավաքածու


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 12008217n · GND: 4133472-3 · LCCN: sh85079817 · NDL: 00567545 · NKC: ph623201 |

 |
Միզասեռական համակարգ
**Միզասեռական համակարգ**, մարդու և կենդանիների՝ անատոմիապես և ֆունկցիաներով միմյանց հետ կապված արտաթորության համակարգի և սեռական օրգանների ամբողջությունը։ Անողնաշարավորների արտաթորության և սեռական օրգանների կապն արտահայտվում է տարբեր ձևով։ Կարթագլուխների, պրիապուլիդների արտաթորության օրգանները պրոտոնեֆրիդներն են և բացվում են սեռական գեղձերի ծորաններում, բազմախոզան որդերի մեծամասնության, ուսոտանիների սեռական ծորանները, պահպանելով իրենց հիմնական ֆունկցիան, սերտաճում են արտաթորության օրգանների հետ, որոնցով դուրս են բերվում նաև սեռական արգասիքները։ Բազմախոզան որոշ որդերի արտաթորության օրգանները՝ մետանեֆրիդները, կատարում են սեռական արգասիքների արտազատման, իսկ առաջնային սեռական ծորանները (ցելոմոդուկտները)՝ մասամբ արտաթորության ֆունկցիա։ 

Բազմաթիվ փափկամորթների առաջնային սեռական ծորանները գործում են որպես արտաթորման օրգաններ, իսկ սեռական արգասիքները դուրս են բերվում սեռական գեղձերի երկրորդային ծորաններով։ Բոլոր ողնաշարավորների, այդ թվում և մարդու, արտաթորության օրգանների ծորանները ծառայում են միաժամանակ սեռական արգասիքների դուրս բերման համար։ Կենդանիների էգերի և կանանց սեռական արգասիքները դուրս են բերվում մյուլերյան խողովակից առաջացած ձվատարներով, ձկների մեծամասնության և երկկենցաղների արուների սեռական արգասիքները՝ վոլֆյան խողովակով։ Սողունների, թռչունների, կաթնասունների արուների և տղամարդկանց առաջնային երիկամը վերածվում է սերմնարանի (սերմնագեղձերի) հավելվածի, որով դուրս է հոսում սերմնահեղուկը, իսկ արտաթորության ֆունկցիան կատարում են երկրորդային երիկամը և միզածորանը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 533)։*  |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · MESH ID |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 12415529n · GND: 4132474-2 · LCCN: sh85053895 · Microsoft: 133507102 · NKC: ph116544 |

 |