recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Տիվադար Կոստկա Չոնտվարի** (հունգ.՝ Csontváry Kosztka Tivadar, հուլիսի 5, 1853(1853-07-05)[…], Սաբինով, Հունգարիայի թագավորություն, Ավստրիական կայսրություն - հունիսի 20, 1919(1919-06-20)[…], Բուդապեշտ, Հունգարական Խորհրդային Հանրապետություն), նկարիչ։

Կենսագրություն
--------------

Չոնտվարիի արձանը
1865 թվականին Չոնտվարիի ընտանիքը տեղափոխվեց Սրեդնեե գյուղ (այժմ Զակարպատյան մարզ)։ Տիվադարին ուղարկեցին սովորելու Ուժգորոդի առևտրի դպրոցում։ Նա աշխատել է որպես դեղագործ, ինչպես նրա հայրը։ 1881 թվականին նա պայծառատեսություն ունեցավ, որը նրան կանխորոշեց դառնալ հայտնի բնանկարիչ, «ավելի նշանավոր, քան ինքը` Ռաֆայելը»։

1883 թվականին Փարիզում նա հանդիպեց Միխայել Մունկաչիի հետ, ով համարվում է հունգարացի խոշորագույն նկարիչ։ Նա ճանփորդում էր Դալմատիայով, Իտալիայով, Հունաստանով, Հյուսիսային Աֆրիկայով և Մերձավոր Արևելքով։ 1900 թվականին նա փոխել է իր Կոստա ազգանունը Չոնտվարի կեղծանվան։

Ստեղծագործություն
-----------------

Չոնտվարին սկսել է նկարել 1880-ական թվականների կեսերից։ Նա ունի ավելի քան հարյուր կտավներ։ Դրանք իրենց ոճով մոտ են իմպրեսիոնիզմին, որոնք ստեղծվել են 1903-1909 թվականների ընթացքում։ Իր նկարներում նույնպես կային կախարդական ռեալիզմի, սիմվոլիկան, առասպելական սյուրռեալիզմի, հետիմպրեսիոնիզմի հատկանիշներ։

Չոնտվարիի ստեղծագործությունները ցուցադրվել են Փարիզում (1907, 1910) և Եվրոպայի այլ քաղաքներում, բայց ճանաչում չունեին իր հայրենիքում։ Հունգարիաում նկարիչը ուներ խենթի համբավ` տարօրինակ պահվածքի, ճգնավոր կյանքի և շփման մեջ մարգարեական տոն օգտագործելու համար։ 
Վերջին տարիներին նա գրել է գիրք, մի բրոշյուր, «էներգիան և արվեստը», «Քաղաքակիրթ մարդու սխալը» և «Հանճարը» հետազոտությունը. «Ով կարող է և ով չի կարող լինել հանճար»։ Իր կյանքի ընթացքում նա չի վաճառել ոչ մի նկար։ Հիմնական աշխատանքները նկարիչը հավաքել է Պեչ քաղաքի թանգարանում։

Ճանաչում
--------

Չոնտվարիին նվիրված է համանուն գեղարվեստական ֆիլմը, որի ռեժիսորն է Զոլտանա Հուսարիկան (1980)։

Պատկերասրահ
-----------

* Ուխտագնացություն դեպի լիբանանյան մայրին, 1907*Ուխտագնացություն դեպի լիբանանյան մայրին*, 1907
* Մոստար, հռոմեական կամուրջ, 1903*Մոստար, հռոմեական կամուրջ*, 1903
* Ծեր ձկնորս, 1902*Ծեր ձկնորս*, 1902

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2 3 4  Csontváry (նիդերլ.)
3. 1 2 3 4  Csontvary — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7
4. 1 2 3 4  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #118872273 // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.
5. ↑  scolio | EA Culture | էջ 2564


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Discogs · RKDartists · Find A Grave · gravsted.dk |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 12370163k · CiNii: DA07762948 · CONOR: 251402851 · GND: 118872273 · ISNI: 0000000083777050 · LCCN: n50070280 · LNB: 000257375 · NKC: ola2002150775 · NLA: 36504246 · NLG: 87404 · NSK: 000615697 · NTA: 070417695, 130636916 · NSZL: 000000000561 · NUKAT: n02060221 · LIBRIS: 182986 · SUDOC: 03272697X · VIAF: 44377233 · ULAN: 500115584 · WorldCat VIAF: 44377233 |

 |

 |
«**Գումարտակները կրակ են խնդրում**» (ռուս.՝ «Батальоны просят огня»), Յուրի Բոնդարևի պատմվածքը, որի գործողությունները իրականում են 1943 թ. Ուկրաինայում։ Առաջին անգամ հրատարակվել է 1957 թվականին «Երիտասարդ Գվարդիա» ամսագրում։ 1985 թվականին ըստ պատմվածքի նկարահանվել է համանուն ֆիլմ։

Սյուժե
------

Սյուժեի հիմքը Հայրենական մեծ պատերազմի կարևոր փուլերից մեկն է՝ 1943 թվականի ամառ-աշուն պատերազմաշրջանում խորհրդային զորքերի կողմից Դնեպր գետի անցումը, մասնավորապես Կիև քաղաքից հարավ գտնվող Բուկրինյան պլացդարմում կատարվող իրադարձությունները։

85-րդ հրաձգային գնդի երկու գումարտակ՝ մայորներ Բուլբանյուկի և Մաքսիմովի հրամանատարությամբ, պետք է անցնեն Դնեպրը, պլացդարմ ստեղծեն Նովոմիխայլովկա գյուղի շրջանում, Դնեպրով քաղաքից հարավ (մտացածին անվանում), գնդի հետագա հարձակողական գործողությունների զարգացման նպատակով, քանի որ դրվել է ռազմական առաջադրանք։ Բատալիոններին հրաման է տրվում՝ պլացդարմում ամրանալով և ճակատամարտ սկսելով գնդին նշան տալ «կրակ ենք խնդրում», որից հետո ամբողջ դիվիզիոն հրետանին պետք է հարված հասցնի հակառակորդին։ Բատալիոնների գետանցումի և ճակատամարտ սկսելու համար հատկացվում է հրետանային գնդի երկու միավոր և հրետանաձիգների երկու հաշվարկ՝ լեյտենանտ Երշովի և կապիտան Երմակովի հրամանատարությամբ, որը մինչ վիրավորվելը ղեկավարել էր գնդապետ Գուլյաևի հրաձգային գնդի մարտկոցով։

Այդպիսին էր ծրագիրը։ Սակայն շուտով հրամանատարությունը փոխում է հարձակման ծրագիրը՝ տվյալ գնդին հրաման տալով դուրս գալ զբաղեցրած դիրքերից, տեղափոխվել Դնեպրովից հյուսիս և միանալով մեկ այլ գնդի, որը վերջերս կայացած մարտերում մեծ կորուստներ էր կրել, քաղաքի վրա հարձակվել հյուսիսից։ Արդեն մարտի բռնված բատալիոններին հրամայվում է չնահանջել, այժմ նրանց գործողությունները պետք է կրեն շեղող բնույթ։ Դիվիզիայի հրամանատար Իվերզևը շտապ կերպով հետ է կանչում բոլոր գնդերը, այդ թվում նաև հրետանային գունդը՝ բատալիոնները թողնելով առանց կրակային աջակցության, որով բատալիոններին դատապարտում է անխուսափելի մահվան...

Լրացուցիչ տեղեկություն
----------------------

* Պատմվածքի դրվագները Յու. Բոնդարևի կողմից օգտագործվել են «Ազատագրում» կինոէպոպեայի երկրորդ ֆիլմի սցենարում՝ «Ճեղքում» (1969 թ.)։
* 2013 թ. պատմվածքը ընդգրկվում է «100 գրքերի» ցուցակում, որոնք Ռուսաստանի Դաշնության Կրթության և գիտության նախարարության կողմից խորհուրդ են տրվում դպրոցականներին ինքնուրույն ընթերցանության համար։

Աղբյուրներ
----------

* booksonline.com.ua
* litmir.club/bd Archived 2023-02-28 at the Wayback Machine.
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Մարության ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Տիրան Հարությունի Մարության** (նոյեմբերի 24 (դեկտեմբերի 7), 1911, Ղարաքիլիսա, Ալեքսանդրապոլի գավառ, Երևանի նահանգ, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն - նոյեմբերի 8, 2007(2007-11-08))), հայ խորհրդային ճարտարապետ, ՀԽՍՀ վաստակավոր շինարար (1961)։

Կենսագրություն
--------------

Ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի ճարտարապետական բաժինը (1937)։ 1939 թվականից աշխատել է «Հայհիդրոնախագիծ» ինստիտուտում (1952 թվականից՝ գլխավոր ճարտարապետ)։

Հեղինակ է Սևանի (վերերկրյա մասի), Աթարբեկյանի, Գյումուշի, Արզնու, Երևանի, Տաթևի ու Բուի (Գանա, Աֆրիկա, վերջին երկուսը՝ Ռ․ Ա․ Յագուբովի և Ս․ Բ․ Պետրոսյանի հետ), Շամբի, Սպանդարյանի, Զարամագի I, II (Հյուսիսային Օսեթիա), նաև գյուղական շուրջ 10 ՀԷԿ-երի համալիրների ճարտարապետական մասի։

Մարությանի նախագծերով ստեղծվել են 250-ից ավելի կառույցներ, այդ թվում՝ մշակույթի տներ և ակումբներ, աղբյուր-հուշարձաններ, ուսումնական մանկական և առողջական հաստատություններ, բնակելի տներ (Երևանի Ազատության պողոտայի սկզբնամասը, Մոսկովյան և Դեմիրճյան փողոցներում), մեծ թվով գյուղական և ավանային բնակավայրեր՝ Լուսավան (այժմ՝ Չարենցավան), Լուսակերտ, Արզնի (այժմ՝ Առողջաբան N1), Գագարին, Գառնի և այլն։

Գրականություն
-------------

* Հայ ճարտարապետության վարպետները. Տիրան Հարությունի Մարության, Երևան, 2002։

Պատկերասրահ
-----------

* Երևանի Ազատության պողոտայի սկզբնամասըԵրևանի Ազատության պողոտայի սկզբնամասը
* Ճարտարապետ Տիրան Մարությանի նախագծով է կառուցվել 1-12 շենքերի համալիրը, 1955 թ.-1965 թ. Ազատության պողոտա, ԵրևանՃարտարապետ Տիրան Մարությանի նախագծով է կառուցվել 1-12 շենքերի համալիրը, 1955 թ.-1965 թ. Ազատության պողոտա, Երևան

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) — Երևան: 1981. — հատոր 7. — էջ 354.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ճարտարապետ Տիրան Մարության Archived 2014-12-02 at the Wayback Machine.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  ⛭  | 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 15705879r · ISNI: 0000000442424864 · LCCN: n85026689 · NTA: 393853268 · SUDOC: 147974607 · VIAF: 12714791 · WorldCat VIAF: 12714791 |

 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 354)։*  |
**Օդալիսկա** կամ որոշ արտասանություններում **ադալիսկա** հայերենում նրանց կոչում են նաև տարփուհի (թուրքերեն՝ odalık / اوطه‌لق)։ Պալատական անառակ կամ հարեմում կին, որը ծառայում է միայն սեռական հաճույքների բավարարման համար, և չի արժանանում կնոջ կարգավիճակի։ Նրանք արաբական հասարակություններում ապրել են որպես սեռական ստրուկներ։

Մարիանո Ֆորտունի – *Օդալիսկան*
Օդալիսկա բառը ֆրանսիական ծագում ունի, որը փոխակերպվել է թուրքերենի՝ օդա (սենյակ) և լիսկա (աղջիկ կամ կույս)։ Օդալիսկանները հարեմի դասակարգի ամենացածր կանայք էին, որոնք ծառայում էին սուլթանին և հարճերին ո՛չ որպես տնային ծառաներ, այլ սեռական։ Օդալիսկաններին սովորաբար նվիրում էին որպես կենդանի նվեր։

### Պատմություն

Օդալիսկանները պալատներում հագնվում էին որպես տղամարդ ծառայողներ, այնպիսի հագուստով ինչպես պալատական տղամարդ ծառայողները։ Հարեմում ապրելու պայմանները նրանց համար բավական խիստ էին, նրանք չէին ստանում նվերներ, ինչպես մնացյալ կանայք, և չէին արժանանում սիրալիր վերաբերմունքի։ Միայն բացառիկ տաղանդների՝ երգեցողության, գիտելիքների պարագայում սուլթանի կամ տղամարդու կողմից կարող էր բարձրացվել օդալիսկայի կարգավիճակը։ Մեր օրերում արաբական մշակույթում օդալիսկա տերմինը գործածում են որպես վիրավորանք՝ թեթև բարքի տեր կանանց մատնանշելիս։

### Արվեստում

Բավական տարածում գտավ 19-րդ դարում Օսմանյան կայսրության մասին նկարները և դրանց թվում նաև օդալիսկանների պատկերումը։ Նրանց սովորաբար պատկերում էին արևելյան հագուստով, գեղեցիկ ինտերիերով և կիսամերկ, սովորաբար պառկած։ Ավելի հայտնի կտավ է Դոմինիկ Էնգրի Գլխավոր տարփուհին (նկար)։

Դոմինիկ Էնգր, Grande Odalisque

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. ↑
**Վյաչեսլավ Գոժան** (մայիսի 18, 1983(1983-05-18), Grimăncăuți, Briceni District, Մոլդովական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), մոլդովացի բռնցքամարտիկ, միջազգային կարգի վարպետ, 2008 թվականի Օլիմպիական խաղերի բրոնզե մեդալակիր, 2011 թվականի Եվրոպայի չեմպիոն։

Կենսագրություն
--------------

Վյասչեսլավ Գոժանը բռնցքամարտով զբաղվել սկսել է 11 տարեկանում Պետրու Կադուկի ղեկավարությամբ։

2002 թվականի Եվրոպայի առաջնությունում արժանացել է արծաթե մեդալի նվազագույն քաշային կարգում։

2008 թվականի Մոսկվայում անցկացված աշխարհի գավաթի խաղարկությունում դարձել է արծաթե մեդալակիր։

2008 թվականի Պեկինում անցկացված Ամառային օլիմպիական խաղերում նվաճել է Մոլդովայի ազգային հավաքականի միակ մեդալը` բրոնզե մեդալ 54 կգ քաշային կարգում։

Պեկինի օլիմպիական խաղերում նվաճած բրոնզե մեդալի շնորհիվ Գոժանը ներկայացվել է «Մոլդովայի տարվա մարզիկ» անվանակարգում, որը սահմանվել է Մոլդովայի սպորտային մամուլի ասոցիացիայի կողմից։

2011 թվականի հունիսի 24-ին Անկարայում (Թուրքիա) անցկացվող Եվրոպայի առաջնության եզրափակչում Գոժանը հաղթել է ռուսաստանցի Դմիտրի Պոլյանսկուն 16-14 (4-3, 7-6, 5-5 ըստ տուրերի) միավորներով։

Ընդհանուր առմամբ նա անցկացրել է 180 մարտ, որից 163-ում հաղթանակ է տարել։ Ութ անգամ դարձել է Մոլդովայի չեմպիոն, բազմիցս դարձել միջազգային մրցաշարերի հաղթող և մրցանակակիր։

Իր ձեռքբերումների համար արժանացել է Մոլդովայի կառավարության մրցանակին` Գլորիա Մունչիի շքանշանի։

Ներկայում հանդես է գալիս գերմանական «German Eagles» ակումբում, որի կազմում տարել է երեք հաղթանակ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Вячеслав Гожан — спортсмен года в Молдове»

Արտաքին հղումներ
----------------

* Վյաչեսլավ Գոժան Archived 2012-12-17 at the Wayback Machine. ի օլիմպիական վիճակագրությունը Sports-Reference.com կայքում (անգլ.)
* Վյաչեսլավ Գոժանի էջը moldova.sports.md կայքում

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | BoxRec |

 |
Արդիական օդային պտուտակ (Airbus A400M մարդատար ինքնաթիռի)
**Օդային պտուտակ**  (լատին․՝  մղել, հրել), պրոֆիլավորված շառավղային թևերով շարժասարք, որը նախատեսված է ավիացիոն շարժիչի լիսեռի պտտող մոմենտը քարշ ուժի վրա փոխակերպելու համար։

Պտուտակ օդայինի պտույտի ընթացքում օդի վրա եկող հոսքը ստեղծում է աերոդինամիկ ուժ, որի բաղադրիչներից մեկը քարշուժն է։

Տեսակներ
--------

Տարբերում են.

* երկթև,
* եռաթև,
* քառաթև,
* ինչպես նաև համառանցք (տարբեր ուղղություններով պտտվող) պտուտակ օդային։

Թևերը Համառանցք օդային պտուտակ պատրաստում են դուրալյումինից, պողպատից, փայտից և կոմպոզիցիոն նյութերից։ Շարժիչի աշխատանքի տարբեր ռեժիմներում Պտուտակ оդայինի օգտակար գործողության գործակից (հզորությունը) մեծացնելու համար թռիչքի ընթացքում պտուտակ оդայինի թևերը հիդրավլիկական կամ էլեկտրական մեխանիզմների միջոցով պտտեցնում են երկայնական առանցքի շուրջը (այսպես կոչված, թռիչքում փոփոխվող քայլով պտուտակ օդային)։

Պտուտակ օդային կիրառվում է մխոցավոր և տուրբա-պտուտակավոր շարժիչներով ինքնաթիռներում, ուղղաթիռներում, դիրիժաբլներում և օդասահնակներում։ Պտուտակ оդայինի գաղափարը առաջարկել է Լեոնարդո դա Վինչին 1475 թվականին, իսկ 1754 թվականին պտուտակ օդային ուղղաթիռի մոդելի համար առաջին անգամ կիրառել է Միխայիլ Լոմոնոսովը։ Այդ նույն տարիներին Դանիել Բեռնուլին տեսականորեն հիմնավորել է պտուտակ օդայինիի կիրառման գաղափարը, իսկ ժամանակակից տեսությունը մշակել է Նիկոլայ Ժուկովսկին։

Գրականություն
-------------

* Воздушный винт. // Энциклопедия «Техника». — М.: Росмэн. 2006.
* Воздушный винт. // Авиация: Энциклопедия. — М.: Большая Российская Энциклопедия. Главный редактор Г. П. Свищев. 1994.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 415)։*  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 1033660159 · Microsoft: 79371030 · NKC: ph271412 |

 |
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Ժամկոչյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Տիգրան Հրանտի Ժամկոչյան** (1940, Բեյրութ, Լիբանան), հայ օպերային երգիչ (բարիտոն)։

Կենսագրություն
--------------

Տիգրան Ժամկոչյանը ծնվել է 1938 թվականի մարտի 15-ին Բեյրութում։ 1963 թվականին ավարտել է Բեյրութի կոնսերվատորիան, 1965 թվականին՝ Վենետիկի կոնսերվատորիան (վարպետի կոչումով)։ 1966-1969 թվականներին կատարելագործվել է Միլանի կոնսերվատորիայում։

Օպերային դերերգերով հանդես է եկել Ֆրանսիայում, Բելգիայում, Գերմանիայում, Լիբանանում, ԱՄՆ-ում, մենահամերգներով՝ Եգիպտոսում, նաև Ստամբուլում, Վենետիկում, Միլանում, Լոզանում, Ամստերդամում, Ստոկհոլմում, Նյու Յորքում, Մոսկվայում (երկացանկում՝ նաև հայկական երգեր) և այլուր։ 

Երևանում 1965 թվականին հանդես է եկել Հայաստանի սիմֆոնիկ նվագախմբի հետ, նաև Ժերմոնի (Ջ. Վերդիի «Տրավիատա»), 1982 թվականին՝ Էսկամիլիոյի (Ժ. Բիզեի «Կարմեն»), 1963 թվականին Բեյրութում՝ Մարգարի (Տ. Չուխաճյանի «Լեբլեբիջի Հոր-հոր աղա»), 1968 թվականին Ստամբուլի օպերային թատրոնում՝ Էնրիկոյի (Գ. Դոնիցետտիի «Լյուչիա դե Լամերմուր»), 1966 թվականին Գերմանիայում՝ Դոն Ֆեռնանդոյի (Լ. վան Բեթհովենի «Ֆիդելիո»), 1970 թվականին՝ Հերակլեսի (Գ. Հենդելի «Հերակլես», առաջին բեմելը, Վաշինգտոն) դերերգերով, մասնակցել է Վենետիկի ամառային փառատոնին (1964-1965, 1968)։ 

1969 թվականին Ժամկոչյանի կատարմամբ Ստամբուլի ռադիոյով առաջին անգամ հնչել է հայերեն երգ (Ա. Խաչատրյանի «Կենաց երգ»-ը)։ Վաշինգտոնում հիմնադրել է «Տիգրան Ժամկոչյան» երգչախումբը (1971-1981), «Ամերիկահայ բարեկամության հիմնարկը» (1973)։ 

Երևանում վարել է վարպետության դասեր (1981-1982)։ ՀՀ ռադիոյի ոսկե ֆոնդում ունի ձայնագրություններ (40 երգ՝ Հայաստանի սիմֆոնիկ նվագախմբի հետ)։ Դասավանդել է Ինդիանայի «Բոլ Սթեյթ» (1970-1971) և Մերիլենդի (1971-1972) համալսարաններում։ 

Մասնակցել է Երիտասարդ երգիչների միջազգային մրցույթին (1966, 1968, Միլան)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Տոկոֆերոլներ**, քիմիական միացությունների խումբ են՝ մեթիլացված ֆենոլներ։ Շատ տոկոֆերոլներ, ինչպես նաև դրանց համապատասխան տոկոտրիենոլները կենսաբանորեն ակտիվ նյութեր են և համախառն դրանք անվանվում են վիտամին E։ Սինթեզվում են բույսերում և մեծ քանակությամբ հանդիպում են բուսական յուղերում։

Կառուցվածք
----------

Հիմքում ընկած է քրոմանի օղակը։ Տոկոֆերոլները տոկոլի ածանցյալներն են, որը 2-մեթիլ-2(4՛,8,՛12՛-տրիմեթիլտրիդեցիլ)-6-օքսիքրոման է։
Տոկոլը 2-րդ դիրքում պարունակում է մեկ մեթիլ խումբ և հագեցած ածխածնի 16 ատոմներից կազմված իզոպրենոիդային կողմնային շղթա, վեցերորդ դիրքում ունի հիդրօքսիլ խումբ, որով պայմանավորված է դրա հակաօքսիդանտային հատկությունը։ Տոկոֆերոլները քրոմանային օղակում միմյանցից տարբերվում են մեթիլ խմբերի քանակով և դրանց դասավորվածությամբ։ Ըստ դրա տարբերում ենք՝

* α-տոկոֆերոլ
* β-տոկոֆերոլ
* γ-տոկոֆերոլ
* δ-տոկոֆերոլ

 տոկոֆերոլի հիմնական կառուցվածքները.

| Անվանումը | R1 | R2 | R3 | կառուցվածքը |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| *α*-տոկոֆերոլ | CH3 | CH3 | CH3 |  |
| *β*-տոկոֆերոլ | CH3 | H | CH3 |  |
| *γ*-տոկոֆերոլ | H | CH3 | CH3 |  |
| *δ*-տոկոֆերոլ | H | H | CH3 |  |

Տոկոֆերոլնորը անգույն յուղանման հեղուկներ են, լավ լուծվում են բուսական յուղերում, սպիրտներում, եթերներում։ Դրանք օպտիկապես ակտիվ միացություններ են։ Ամենամեծ կենսաբանական ակտիվությամբ օժտված է α-տոկոֆերոլը, քանի որ դրա կառուցվածքում հիդրօքսիլ խումբն ամբողջությամբ էկրանացված է երեք մեթիլ խմբերով։ Այսպիսով, տոկոֆերոլների միջև հակաօքսիդանտային հատկությունների տարբերությունը պայմանավորված է հիդրօքսիլ խմբի պաշտպանվածության աստիճանով։ Ջերմության նկատմամբ կայուն են (մինչև 170°С)։

Սինթեզվում են միայն բույսերում։ Մարդը և կենդանիները տոկոֆերոլներ ստանում են սննդանյութերի հետ։ Տոկոֆերոլների անբավարարության ժամանակ նկատվում են նյարդային համակարգի, արուների սեռական գեղձերի ախտաբանական փոփոխություններ, անպտղություն՝ սերմնաբջիջները լիարժեք չեն լինում։ Տոկոֆերոլներ խթանում են սեռական գեղձերի ֆունկցիան, նպաստում ուրիշ ճարպալայծ վիտամինների կուտակմանը ներքին օրգաններում։ Պարունակվում են բուսական յուղերում, հատկապես արևածաղկի յուղի մեջ, բանջարեղենի տերևներում։ Տոկոֆերոլների օրական պահանջը հասուն մարդկանց համար 10—20 մգ է, երեխաներինը՝ 0,5 մգ/կգ քաշին։ Տոկոֆերոլներր բժշկության մեջ կիրառվում են նյարդային, մաշկային, սիրտանոթային և այլ հիվանդությունների բուժման համար։

Աղբյուրներ
----------

* Weiser H, Riss G, Kormann AW (1 October 1996). "Biodiscrimination of the eight alpha-tocopherol stereoisomers results in preferential accumulation of the four 2R forms in tissues and plasma of rats". J. Nutr. 126 (10)։ 2539–49. PMID 8857515.
* Հ. Գ. Վահրադյան, Մ. Ի. Աղաջանով, «Կենսաքիմիա» 2009 թ.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Drugbank · UNII |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · MESH ID · Treccani |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 12006472v · LCCN: sh85143987 · Microsoft: 2781449162 |

 |
Հայկական ճարտարապետական խոյակի նմուշներ
**Խոյակ**, թակաղակ, սյունագլուխ, ախավեղագես, ճարտարապետական կառուցվածքային տարր, սյունը (մույթը) պսակող պլաստիկ ձևավորմամբ շեշտված մասը։ Որմնասյան վերին մասը անվանվում է «որմնախոյակ»։ Կառույցի վերին մասի բեռը բուն սյանն է հաղորդվում խոյակի միջոցով։ Տարբերվելով պլաստիկ ձևերի հարուստ բազմազանությամբ՝ խոյակները, որպես կառուցվածքային տարր, միատիպ են։

Տարբեր ժողովուրդների փայտի և քարի ճարտարապետության մեջ հնագույն ժամանակներից ստեղծվել են խոյակների բազմազան տարբերակներ։ Անտիկ դարաշրջանում կերպավորվել են դասական խոյակների երեք հիմնական (դորիական, հոնիական, կորնթական) և մեկ ածանցյալ (կոմպոզիտ՝ միահյուսում է հոնիականի և կորնթականի պլաստիկ տարրերը) ձևեր։

Դասական խոյակները լայնորեն կիրառվել և զանազանակերպվել են եվրոպական ճարտարապետության մեջ։ Յուրօրինակ խոյակներ են ստեղծվել Եգիպտոսի, Չինաստանի, Ճապոնիայի, Մեքսիկայի, Բյուզանդիայի, Վրաստանի, Հայաստանի, Ռուսաստանի, միջինասիական երկրների ճարտարապետության մեջ։

IV—VII դդ. հայկական ճարտարապետական մույթերի և որմնամույթերի խոյակները ընդհանուր ծավալով ուղղանկյուն բարձր քարեր են, որոնք փորեկի միջոցով փոխարկվում են սալի։ Վաղ ժամանակաշրջանի կառույցներում (Երերույք, Տեկոր, Ծոփք և այլն) քանդակազարդվել են բուսական, կենդանական պատկերներով, արմավիկներով։ X դարում և հետագա դարերում խոյակները հիմնականում կերպավորվում են գլանի և սալի համակցությամբ։ Բազմազան և յուրատիպ են հայկական պալատների, եկեղեցիների, գավիթների խոյակները (Դվին, Արուճ, Զվարթնոց, Իշխան, Բանակ, Հաղպատ, Սանահին, Անիի կառույցները)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 70)։*  |
«**Տիգրան Մեծ**», հրատարակչություն։

Պատմություն
-----------

Հիմնադրվել է 1968 թվականին Երևանում՝ որպես ՀԿԿ ԿԿ հրատարակչություն։ 1991 թվականին դարձել է Կառավարությանն առընթեր «Պարբերական» հրատարակչություն։ 1997 թվականին սեփականաշնորհվել է և վերանվանվել «Տ. Մ.»: 

Տպագրում է գեղարվեստական գրքեր, դասագրքեր, ամսագրեր, գովազդային նյութեր, պաստառներ, բուկլետներ, կատարում է տպագրական այլ գործառույթներ։

Հրատարակչության տնօրեններ են եղել Հակոբ Կարապետյանը, Լևոն Վարդանյանը, Բենիկ Վարդազարյանը, Բենիկ Գանջալյանը, Սոս Մովսիսյանը, Եղիշե Հովհաննիսյանը, Ալեքսանդր Քյուրքչյանը, Գրիգորի Թորոսյանցը, Վրեժ Մարկոսյանը, Տիգրան Քոթանջյանը (2013 թվականից)։

«Տ. Մ.»-ի տպագրած գրքերից են՝ «Աստվածաշունչ մանուկների համար» (2002), Մ. Սարյանի «Նամակներ» (2002), Մ. Սթոունի, Տ. Գույումջյանի և Հ. Լեմաննի «Հայկական հնագրության ալբոմ» (2002), Հ. Իգիթյանի «Մինասը Ջաջուռից» (ռուս. 2007), Վ. Խաչատուրի «Գույնը Դ–ԺԹ դդ. հայկական ճարտարապետության մեջ» (2008), Գ. Բաղդասարյանի «Երևան» (2009), Շ. Խաչատրյանի «Հովհաննես Այվազովսկի» (2010), Գրիգոր Տաթևացու «Գիրք հարցմանց» (2010), Ս. Սարգսյանի «Ոտնամաններս» (2012), Ա. Ազատյանի «Թռչող աֆրիկացին» (2013) և այլն, նաև «Հայկական հանրագիտարանային հրատարակչության» հրատարակությունների մեծ մասը։ 

«Տ. Մ.» մասնակցում է Մոսկվայում, Ֆրանկֆուրտում, Լայպցիգում և այլուր տեղի ունեցող գրքի միջազգային ցուցահանդես-տոնավաճառներին. արժանացել է մի շարք մրցանակների։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
Խորաքանդակ Անգկոր Վատի պատին
**Խորաքանդակ** (ֆր.՝ bas-relief — ցածր ռելիեֆ), քանդակագործության տեսակ։ Հարթությունից (կամ մակերեսից) խոր ընկած քանդակապատկեր։ Խորաքանդակը (այսպես կոչված՝ կոյլանոգլիֆ կամ «en creux» ռելիեֆը, այսինքն՝ հարթության վրա փորագրված ուրվապատկեր) կիրառվել է Հին Եգիպտոսի քանդակագործության մեջ, հին արևելյան և անտիկ գլիպտիկայում։

Խորաքանդակը ճարտարապետական կառույցների զարդարման տարածված ձև և բոլոր ժամանակների դեկորատիվ եղանակ, որն հայտնի է պալեոլիթի ժամանակներից. առաջին խորաքանդակները ժայռափոր պատկերներն էին։ Խորաքանդակները նաև հաճախ տեղ են գտնում հուշարձանների պատվանդաններին, կոթողների, հուշատախտակներին, մետաղադրամներին, շքանշաններին և գեմմաներին։

Որպես ճարտարապետական դեկորի մի մաս խորաքանդակը կարող է զարդարել հենասյունները, ճակտոնները, եզրազարդերը, կամարները, խոյակները։

Տես նաև
-------

* Հարթաքանդակ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ա. Ի. Սոմով (1890–1907)։ «Ваяние»։ *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*։ Սանկտ Պետերբուրգ

Գրականություն
-------------



* «Барельеф»։ *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 87)։*  |
ՀՀ թղթադրամ, Հովհաննես Թումանյանի պատկերով
Ռուբլին (հայերեն ՝ ռուբլի, ռուս. ՝ рубль) եղել է Հայաստանի Առաջին Հանրապետության և Հայաստանի Սովետական Սոցիալիստական Հանրապետության անկախ արժույթը 1919-1923 թվականներին:
**Թղթադրամ**, **բանկնոտ**, (անգլ.՝ անգլերեն — bank և note — անդորրագիր), բանկային տոմս, դրամանիշ, այն հիմնականում պատրաստված է բամբակե թղթից,ավելի քիչ վուշի մանրաթելից,լինում են նաև պոլիմեր նյութից,այսինքն ամբողջովին մոմլաթե բաղադրությամբ,կան թղթադրամներ,որոնք արտադրված են հիբրիդ ձևի,այսինքն պարունակում են թե պլաստիկ,թե բամբակե թուղթ:Նախկինում դրանք ​ պատրաստված են եղել խիտ գործվածքից (սովորաբար մետաքսից), կաշվից, փայտից կամ մետաղից, սովորաբար ուղղանկյուն տեսքի:ՀԻմա թղթադրամները թողարկում և շրջանառության մեջ են դնում երկրների կենտրոնական բանկերը։ Որոշ երկրներում թղթադրամի տպագրությունն ու շրջանառության մեջ դնելը հանձնված է մասնավոր ընկերության՝ ինչպիսին է,օրինակ ԱՄՆ-ի Ֆեդերալ Ռեզերվային Բանկը։ Բանկային տոմսերի քանակը ելնում է դրա նկատմամբ եղած պահանջից։ Դրանք, որպես կանոն, ապահովված են ոսկով, թանկարժեք մետաղով, բանկի այլ ակտիվներով, ինչպես նաև ապրանքային զանգվածով։

Անհրաժեշտություն
----------------

Թղթադրամի անհրաժեշտությունն առաջացել է այն ժամանակ, երբ մետաղադրամների հետ կապված ի հայտ են եկել դժվարություններ, ինչպիսիք են ոսկու և արծաթի հայթայթումն ու դրանց տեղափոխումը։

Արժենիշ
-------

«Ռուբլին», «դոլարը», «ֆրանկը», «մարկը» և այլն թղթադրամի նշանակումներ են, որոնցից յուրաքանչյուրը որպես դրամական միավոր արտահայտում է որոշակի մետաղի քանակային կշիռ։ Թղթադրամը հանդես է գալիս նաև որպես գնման և վճարման միջոց, սակայն, չունենալով սեփական արժեք, չի կարող կատարել փողի մյուս ֆունկցիաները (արժեչափ, կուտակման միջոց կամ գանձ, համաշխարհային փող)։

Աղբյուրներ
----------

* Մ. Չոբանյան «Բիզնեսի համառոտ բառարան», 1992 թ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 54)։*  |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Ժամանակակից Ուկրաինայի · Մեծ կատալոնական · Շվեյցարական կենսագրական · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4138996-7 · LCCN: sh85011581 · Microsoft: 2779681140 · NDL: 00570906 · NKC: ph118749, ph123956, ph115666 |

 |
**Վուդու ամրոցը** (նախկինում **Վուդու թանգարան**) գտնվում է Ֆրանսիայի Էլզաս մարզի Ստորին Հռենոս գավառի Ստրասբուրգ քաղաքում։

Նկարագրություն
--------------

Ամրոցը ջրի թանգարանի տարածքում
Թանգարանը ստեղծվել է 2014 թվականի հունվար ամսին՝ Մերի-Լյուսի և Մարկ Արբոգաստի կողմից, ինչպես նաև շահ չհետապնդող տեղային կազմակերպության օժանդակությամբ։ Այս թանգարանը համարվում է Ֆրանսիայի հռչակավոր վուդու թանգարաններից մեկը, քանզի այն ներառում է ամենաարժեքավոր վուդու արվեստի հավաքածուներ.։

Ամրոցի արտաքնապատը կարելի է տեսնել հին Ստրասբուրգի ջրի ամրոցում։ Վերջինս հիմնադրված է 1878 թվականին և 1984 թ․–ից սկսած գտնվում է Ֆրանսիայի պատմական հուշարձանների ցանկում։.

Թանգարանն իր դռները բացում է չորեքշաբթիից՝ կիրակի, ժամը 14–ից մինչև 18–ը։ Ամրագրման դեպքում թանգարանը հասանելի կարող է լինել խմբային այցելության համար (նվազագույնը 8 հոգի) սահմանված ժամերից դուրս ևս։ Երիտասարդ այցելուները նույնպես կարող են այցելություն կատարել թանգարան՝ ծանոթանալու վուդու արվեստի բազում գաղտնիքների հետ։

Հավաքածու
---------

Մարկ Արբոգաստն ու Մերի-Լյուսը հավաքել են շուրջ 1060 արվեստի գործոցներ Տոգոյից, Բենինից, Գանայից և Նիգերիայից, որոնցից 220 ցուցադրված են « վուդուն՝ արվեստ, այլ կերպով դիտելու համար » (ֆրանսերեն՝ « le vodou, l’art de voir autrement ») մշտական ցուցահանդեսում։ Սա աշխարհում աֆրիկյան վուդու առարկաների ամենամեծ հավաքածուն է։

Հավաքածուի ստեղծողները դրա մասին արտահայտվել են հետևյալ կերպ․ «*Վուդու ամրոցը ներկայացնում է Աֆրիկայի հանդեպ իմ ունեցած կիրքը, որը ներառում է ավանդական գիտելիքների, քիմիայի և որսորդության շուրջ հետաքրքրություններս։ [...] Ինչպես Աֆրիկայում իմ կատարած ճամփորդությունները, ցանկանում եմ, որ թե՛ այս թանգարանը և թե՛ իր հավաքածուները առաջացնեն զարմանալի և համարձակ արձագանքներ այն մարդկանց կողմից, ովքեր դեռ օրս լի են մարդկային բնության հանդեպ հետաքրքրվածությամբ։ Հենց այդ հետաքրքրությունն է, որն առկա է եղել վուդուի այս ստեղծագործությունները կազմելու ընթացքում՝ միշտ մարդկային խորը ուշադրությամբ։* »

* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
*

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք
* Dossier de presse

### Գրքեր

* Պասկալ Կոքի, « L'esprit Vodou », հրապարակված Les Saisons d'Alsace–ում, համար 64, 2015 թ․, էջ․ 18-23
* Պոլին Մոներիո, « Initiation au vodou », հրապարակված է Cahier Vodou–ում, խմբագրված է Association des Amis du Château Vodou–ի կողմից, Ստրասբուրգ, 2015 թ․, 24 էջ
* Բերնարդ Մուլեր և Նանետ Ջակոմինջ Սնոեպ, *Vodou : autour de la collection Arbogast*, Փարիզ, 2013 թ․, 271 էջ

### Ֆիլմեր

* *Sur la piste du vaudou*, Դավիթ Առնոլդի վավերագրական ֆիլմը Bix Films/France Télévisions–ի համար, 2012 թ․, 52 րոպե

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Stéphane Hilarion, « Ouverture du Musée Vodou de Strasbourg : voyage au pays des fétiches », sur le site *culturebox.francetvinfo.fr*, 14 janvier 2014.
2. ↑  Կաղապար:Base Mérimée


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 16736071s · LCCN: nb2014022616 · SUDOC: 176154795 · VIAF: 306260491 · WorldCat VIAF: 306260491 |

 |
**Օլգա Օսիպովնա Սադովսկայա** (հունիսի 25 (հուլիսի 7), 1849, Մոսկվա, Ռուսական կայսրություն - դեկտեմբերի 8, 1919(1919-12-08), Մոսկվա, Խորհրդային Ռուսաստան), ռուս դերասանուհի, Կայսերական թատրոնների վաստակավոր դերասանուհի (1911 թվական)։

Կենսագրություն
--------------

Օլգա Սադովսկայան (ծննդյամբ՝ Լազարևա) ծնվել է կայսերական թատերախմբի օպերային երգիչ Օսիպ Լազարևի ընտանիքում։ Նա հորից ժառանգել է երաժշտական-վոկալային տվյալները և հետաքրքրությունը ժողովրդական երգի հանդեպ։ От своей няни крепостной Евпраксии усвоила чистоту и красоту речи, её богатство, узнала старинный уклад жизни.

երիտասարդության տարիներին Օլգա Օսիպովնան պատրաստվում էր դառնալ դաշնակահարուհի և սովորում էր երգել։ Բայց 1867 թվականին նա պատահաբար ելույթ է ունեցել «Արտիստական խմբակի» ներկայացմանը «Ուրիշի խնջույքի խումարաթողին»։ Հենց դրանից հետո էլ նա գիտակցել է իր կոչումը բեմում։

Օլգա Սադովսկայան ամուսնացած է եղել դերասան Միխայիլ Պավլովիչ Սադովսկու հետ։ 1872 թվականի ապրիլի 23-ին (մայիսի 5-ին) ծնվել է նրանց դուստրը՝ ապագա դերասանուհի Ելիզավետա Սադովսկայան (բեմական անունը մոր կենդանության օրոք՝ Սադովսկայա-2-րդ)։ 1874 թվականի օգոստոսի 21-ին ծնվել է նրանց որդին՝ ապագա դերասան Պրով Սադովսկի կրտսերը։ 1878 թվականին ծնվել է Միխայիլ Միխայլովիչ Սադովսկին (ավագ).

Օլգա Օսիպովնա Սադովսկայան մահացել է 1919 թվականի դեկտեմբերի 8-ին Մոսկվայում։

Ստեղծագործություններ
--------------------

### Դերեր թատրոնում

* 1867 թվական — «Ուրիշի խնջույքի խումարաթողին» Ա. Ն. Օստրովսկի, *Նաստասյա Պանկրատիևնա*

#### Փոքր թատրոն

* 1879 թվական — Ա. Ն. Օստրովսկու «Աշխույժ վայրում»  — *Եվգենիա*
* 1879 թվական — Ա. Ն. Օստրովսկու «Ամպրոպ» — *Վարվարա*
* 1879 թվական — Ա. Ն. Օստրովսկու «Հին ընկերն ավելի լավ է, քան երկու նորը» — *Գուշչինա*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  Большая советская энциклопедия. Гл. ред. А. М. Прохоров, 3-е изд. Т. 22. Ремень — Сафи. 1975. 628 с. илл.; 37 л. илл. и карт.
2. 1 2 3  Театральная энциклопедия. Гл. ред. П. А. Марков. Т. 4 — М.: Советская энциклопедия, Нежин — Сярев, 1965, 1152 стб. с илл. 6 л. илл.
3. ↑  Русский драматический театр: Энциклопедия / Под общ. ред. М. И. Андреева, Н. Э. Звенигородской, А. В. Мартыновой и др. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2001. — 568 с.: ил. ISBN 5-85270-167-X (С. 400)
**Հեղափոխական դեմոկրատիա**, ժողովրդավարության գաղափարական հոսանք, որը ենթադրում է զանգվածային հեղափոխության միջոցով սոցիալապես արդար հասարակության ստեղծումը։

Հանդես է գալիս որպես գյուղացիական հեղափոխության, արևմտամետության և ուտոպիստական սոցիալիզմի սկզբունքների համադրություն, որն ունի հակաֆեոդալական, հակակապիտալիստական, հակաիմպերիալիստական պայքարի բնույթ, ինչը հակազդում է ռեակցիոն ժողովրդավարությանը։

Հայ իրականության մեջ հեղափոխական-դեմոկրատական հոսանքը հանդես եկավ և ձևավորվեց XIX դարի կեսին, ներքին և արտաքին կեղեքիչների դեմ հայ ժողովրդի մղած սոցիալական և ազգային-ազատագրական պայքարի պայմաններում։ XIX դ. 50-60-ական թվականներին հայ հասարակական մտքի ամենախոշոր և կենտրոնական դեմքը հեղափոխական-դեմոկրատական ուղղության հիմնադիր Միքայել Նալբանդյանն էր։ Արևմտահայ դեմոկրատիայի ներկայացուցիչներն էին Ս. Ոսկանյանը, Հ. Սվաճյանը, Ս. Թագվորյանը և ուրիշներ։ 1850-1860-ական թվականներին դեմոկրատական և լուսավորական շարժումը հայ ժողովրդի քաղաքական և գաղափարական հասունության արտահայտությունն էր, այն մեծ դեր կատարեց հայ ազատագրական պայքարի, հասարակական մտքի ու մշակույթի հետագա զարգացման գործում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 344)։*  |
**Տիքսատրոպիա**, թիքսատրոպիա, փոփոխություն, մեխանիկական ազդեցություններից քայքայված կառուցվածքը իզոթերմ պայմաններում վերականգնելու համակարգերի ունակություն։ Բնորոշ է կառուցվածքավոր դիսպերս համակարգերին, բարձրամոչեկուչային միացությունների հալույթներին ու խիտ լուծույթներին։ Հեղուկ համակարգերում, օրինակ, հոսքի ժամանակ տեղի է ունենում հեղուկի մածուցիկության խիստ նվագում, հոսքը դադարեցնելիս՝ մածուցիկության աստիճանական աճ մինչև նրա նախնական արժեքը։ Մածուցիկապլաստիկ միջավայրերում դեֆորմացիաներից փոքրանում է համակարգի ամրության սահմանը, դեֆորմացիաները վերացնելիս վերականգնվում է այդ սահմանի սկզբնական մեծությունը։ Բյուրեղական պոլիմերներում ու էլաստոմերներում հաջորդական «ծանրաբեռնում-հանգիստ» փուլերում տեղի է ունենում նյութի կաոուցվածքի դարձելի փոփոխություն՝ փոխվում է մակրոմոլեկուլի կոնֆորմացիան, քայքայվում ու վերականգնվում են ինչպես։ Կոագուլվող համակարգերում տիքսատրոպիան տեղի է ունենում շատ թույլ մեխանիկական ազդեցություններից, արագ քայքայվում է միջմոլեկուլային թույլ ուժերով պայմանավորված կառուցվածքը, որն արագ վերականգնվում է այդ ազդեցությունը վերացնելիս։ Այսպիսով, լայն առումով տիքսատրոպիան մածուցիկահոսուն կամ պլաստիկ համակարգերի արդյունարար մածուցիկության ժամանակավոր իջեցումն է համակարգերի դեֆորմացիաների հետևանքով, անկախ նրանցում տեղի ունեցող փոփոխությունների ֆիզիկ, բնույթի։

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · Մեծ կատալոնական · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 56918372 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 12, էջ 20)։*  |
**Ամալիա Ալիշ ղիզի Փանահովա** (ադրբ.՝ Amaliya Əliş qızı Pənahova, հունիսի 15, 1945(1945-06-15), Գանձակ, Ադրբեջանական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ - նոյեմբերի 8, 2018(2018-11-08), Բաքու, Ադրբեջան), ադրբեջանցի թատրոնի և կինոյի դերասանուհի, հեռուստատեսային ռեժիսոր, Ադրբեջանական ԽՍՀ պետական մրցանակի դափնեկիր (1972), պրոֆեսոր, Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի (1985), Հայաստանի ԽՍՀ-ի ժողովրդական արտիստուհի (1985), 2000-2005 թվականներին Ադրբեջանի ազգային ժողովի անդամ, Բաքվի քաղաքային թատրոնի գեղարվեստական ղեկավար և տնօրենը։

Կենսագրություն
--------------

Ամալիա Փանահովան ծնվել է 1945 թվականին Գանձակում։ 1965 թվականին ավարտել է Ադրբեջանի պետական թատերական ինստիտուտի (ներկա Ադրբեջանի պետական մշակույթի և արվեստի համալսարան) դրամատիկական կինոյի ֆակուլտետը։ 1964 թվականից մինչև իր կյանքի ավարտը նա ստեղծեց ավելի քան հինգ հարյուր կերպարներ թատրոնում և կինոյում։ Նրանց թվում են Թոմրիսը, Նաթավանը, Մեդեյան, Բուրլա Հատունը, Մեխսեթին, Լարիսան, Օֆելիան, Լինսան և այլն դերերը։

1968 և 1972 թվականներին նա պարգևատրվել է Ադրբեջանի Լենինի կոմսոմոլի մրցանակով և Ադրբեջանական ԽՍՀ պետական մրցանակի դափնեկրի կոչում։

Թատրոնի և կինոյի զարգացման գործում ունեցած մեծ ավանդի համար 1974 թվականին արժանացել է Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի վաստակավոր արտիստի և 1985 թվականին Ադրբեջանական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստի կոչման։ 1982 թվականին դարձել է տարվա դերասանուհի։

Ամալիա Փանահովան մահացել է 2018 թվականի նոյեմբերի 8-ին Բաքվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4   (ռուս.)
2. ↑  Ամալիա Ալիշ կըզի Փանահովա
3. ↑  Панахова Амалия
4. ↑  Амалия Панахова свою жизнь посвятила театральному искусству – Рафаэль Дадашев
5. ↑  Панахова, Амалия Алиш кызы
6. ↑  ԽՍՀ ժողովրդական արտիստ
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Գուրգեն Միրզոյան (այլ կիրառումներ)
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Միրզոյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Գուրգեն Լևոնի Միրզոյան** (հոկտեմբերի 29, 1911(1911-10-29) - ապրիլի 21, 1975(1975-04-21)), հայ քամանչահար, մանկավարժ, երաժշտական-հասարակական գործիչ։ ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1967 թ.)։

Կենսագրություն
--------------

Սովորել է Հայարտան երաժշտական ստուդիայում (Սաշա Օգանեզաշվիլու դասարան)։ Եղել է Հայաստանի արևելյան սիմֆոնիկ նվագախմբի, ռադիոկոմիտեի ժողովրդական գործիքների անսամբլի կոնցերտմայստեր և մենակատար (1929-1931 թթ.), Հայֆիլհարմոնիայում ղեկավարել է ժողովրդական գործիքների անսամբլ (1935-1958 թթ.)։

Դասավանդել է Երևանի կոնսերվատորիային կից (1933-1937 թթ.) և Ռոմանոս Մելիքյանի անվան երաժշտական (1945-1951 թթ.) ուսումնարանների ժողովրդական գործիքների բաժնում։

Պարգևներ
--------

* Պատվո նշան շքանշան (2) շքանշան
* ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1967)

Ծանոթագրություններ
------------------



|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 618)։*  |
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Զիլֆյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Վրեժ Նշանի Զիլֆյան** (հունվարի 3, 1921(1921-01-03), Անկարա, Անկարայի վիլայեթ, Օսմանյան կայսրություն - դեկտեմբերի 31, 1997(1997-12-31), Երևան, Հայաստան), հայ բժիշկ, ուռուցքաբան։ Բժշկական գիտությունների դոկտոր (1966), պրոֆեսոր (1964)։

Կենսագրություն
--------------

1946 թվականին ավարտել է Երևանի բժշկական ինստիտուտը։ 1946-1962 թվականներին աշխատել է հակաժանտախտային կայանում, 1967-1977 թվականներին եղել է ռենտգենաբանության և ուռուցքաբանության ԳՀԻ փորձարարական ուռուցքաբանության լաբորատորիայի վարիչը, 1977 թվականից՝ փոխտնօրեն։

Ուսումնասիրել է չարորակ նորագոյացությունների առաջացման իմունաբանական, ժառանգական մեխանիզմները, Հայաստանի արդյունաբերության մեջ օգտագործվող տարբեր քիմիական նյութերի ուռուցքածին և մուտածին հատկությունները, հակաուռուցքային պատրաստուկների թունածին ու մուտածին ազդեցությունները, առաջարկել իմունաբանական բուժման մեթոդ՝ տուլարեմիայի շիճուկի օգտագործմամբ։

Մրցանակ
-------

* Ամերիկայի կենսագրական ընկերության նվաճումների ոսկե սկավառակ, 1977 թ.

Ընտանիք
-------

* Կինը՝ Վարվառա Ալեքսանյան, համաճարակաբան
* Որդին՝ Արտո Զիլֆյան, Ախտաբան-ֆիզիոլոգ
* Դուստրը՝ Մարգարիտա Զիլֆյան, բժշկական գիտությունների թեկնածու
* Թոռը՝ Արտաշես Արտոյի Զիլֆյան, ակնաբույժ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005*
2. ↑  «Կոչումով բժիշկ». Ալեքսանյաններ-Զիլֆյաններ


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |

 |
**Օլյա Յուրիկի Նուրիջանյան** (ապրիլի 21, 1978(1978-04-21), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ երաժշտագետ, արվեստագիտության թեկնածու (2011)։

Կենսագրություն
--------------

Օլյա Նուրիջանյանը ծնվել է 1978 թվականի ապրիլի 21-ին Երևանում։ 1996 թվականին ավարտել է Երևանի Պյոտր Չայկովսկու անվան երաժշտական դպրոցի տեսության բաժինը, 2001 թվականին՝ Երևանի պետական կոնսերվատորիայի վոկալ-տեսության ֆակուլտետի երաժշտագիտության բաժինը (ղեկ.՝ Զարուհի Տեր-Ղազարյան), իսկ 2004 թվականին՝ ասպիրանտուրան (գիտական ղեկավար՝ Աննա Արևշատյան)։ 2006 թվականին ավարտել է Երևանի հեռուստա- և ռադիոհաղորդավարների դպրոցը (ղեկ.՝ Ս. Ալեքսանյան)։

2001-2005 թվականներին դասավանդել է Երևանի Պյոտր Չայկովսկու անվան երաժշտական դպրոցում, 2001 թվականից աշխատել Երևանի պետական կոնսերվատորիայի ձայնադարանում, գրադարանում, 2004 թվականից (2018 թվականից՝ գիտքարտուղար) երաժշտության պատմության ամբիոնում վարում է «Արտասահմանյան երաժշտության պատմություն», «Վոկալ արվեստի պատմություն», «Հայ վոկալ արվեստի պատմություն» դասընթացները։ 2006 թվականին սկսել է աշխատել «Վէմ» ռադիոկայանում (2008-2013 թվականներին՝ երաժշտական խմբագիր) «Հայ կոմպոզիտորներ և կատարողներ» հեղինակային հաղորդաշարը (ուղիղ եթերում՝ 2014 թվականից)։ 

2011 թվականին կատարելագործվել է «Deutsche Welle» - Akademie-ում։ 

Հեղինակել է մի շարք հոդվածներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Օլյա Նուրիջանյան

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ջուզեպպե Վերդի. Օլյա Նուրիջանյան
* [aravot.am/tag/օլյա-նուրիջանյան/ Օլյա Նուրիջանյանի հեղինակած հոդվածները «Առավոտ» պարբերականի կայքում]

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Կրասնոարմեյսկայա փողոց (այլ կիրառումներ)

**Կրասնոարմեյսկայա փողոց** (ռուս.՝ Красноарме́йская у́лица, նախկինում՝ Զավալսկայա, Սոլդատսկայա), Եկատերինբուրգի փողոցներից մեկը (երկարությունը` 2250 մ` կառուցապատված տեղամասերի հետ միասին)։ Գտնվում է Եկատերինբուրգի կենտրոնական բնակելի թաղամասում, անցնում է հյուսիս-հարավ ուղղությամբ, Լենինի պողոտայի (Փարիզյան կոմունայի հրապարակի շրջանում), Իսետ գետի ափով և Բոլշակովի (նախկինում՝ Բոլոտնի) փողոցի հետ հատման մասով։

Պատմություն և տեսարժան վայրեր
-----------------------------

Փողոցն առաջացել է Եկատերինբուրգի ամրոցի (արևելյան արվարձան) տարածքից դուրս գտնվող հատվածի կառուցապատման ընթացքում, 18-րդ դարի վերջին, երբ վերացավ պաշտպանական նպատակներով քաղաքային ամրությունների կառուցման անհրաժեշտությունը։ Այն սկսվում էր Դրովյանոյ հրապարակից, հատում էր Սենի հրապարակը և դուրս գալիս Իսետ գետի ափ։ 

19-րդ դարի կեսերից փողոցը կառուցապատվում էր պաշտոնյաների, ձեռնարկատերերի և անվանի մարդկանց առանձնատներով։ Այդ փողոցի վրա կառուցված տներից շատերը պահպանվել են մինչև մեր օրերը և համարվում են ճարտարապետական հուշարձաններ, դրանցից են Նալիմովի տունը (ճարտարապետ` Ս. Ս. Կոզլով), որտեղ 20-րդ դարի սկզբին ապրել է ճանաչված ճարտարապետ Կ. Տ. Բաբկինը, 2000 թվականին քանդված Ի. Լ. Ֆալկովսկու առանձնատունը (ճարտարապետ` Յուրի Օսիպովիչ Դյուտել), Ուսանինների տունը, որտեղ ապրել է լրագրող և պատմաբան-գավառագետ Ա. Վ. Վեսնովսկին, Ֆ. Տ. Շումակովի և Ռ. Մ. Շմիդենի առանձնատները (ճարտարապետ` Մ. Լ. Ռեուտով), Մենշիկովների (ճարտարապետ` Ս. Ս. Կոզլով), Դոլգանովա-Կլիմենտևայի, առևտրական Վ. Ս. Պոտապովի (ճարտարապետ` Մ. Լ. Ռեուտով), Ս. Գ. Սազոնովի (ճարտարապետ` Ե. Մ. Կոսյակով), Պուշկինների և այլոց տները։

Փողոցի սկզբում (Օպերային թատրոնի ետևում) 1929-1932 թվականներին կառուցվեց կոնստրուկտիվիզմի նմուշներից մեկը համարվող «Մեծ Ուրալ» (ճարտարապետ` Ս. Բ. Զախարով, Վ. Ի. Սմիրնով) հյուրանոցի շենքը։ 2010 թվականին փողոցը լրացնում են Մալիշևայի փողոցի կողմից կառուցվող բնակելի շենքերը, Ուրալի պետական համալսարանի տեխնիկական ֆակուլտետի շենքը Կույբիշևի փողոցի կողմից,Պավլիկ Մորոզովի անվան զբոսայգու մանկական տեղամասը (նախկինում՝ Սենայա հրապարակ)։ Կրասնոարմեյսկայա 10 հասցեում է գտնվում 2006-2010 թվականներին կառուցված Մոսկվայի տարածքից դուրս գտնվող Ռուսաստանի ամենաբարձր երկնաքերը` «Վիսոցկին»։

Գրականություն
-------------

* *Зорина Л. И. Слукин В. М.* Улицы и площади старого Екатеринбурга. — Екатеринбург: «Баско», 2005. — 256 с. — ISBN отсутствует
* *Рабинович Р. И. Шерстобитов С. Л.* Улицы Свердловска. — 2-е издание. — Свердловск: Средне-Уральское книжное издательство, 1965. — 25 000 экз.
* *Худякова М. Ф.* Улицы Екатеринбурга. — Екатеринбург: Средне-Уральское книжное издательство, 2003. — 336 с. — ISBN 5-7529-0048-4

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Слукин В. М. Красноармейская, ул. // Энциклопедия Екатеринбурга [Электрон. ресурс] : электронная энциклопедия. — Электрон. дан. и прогр. — Екатеринбург. : ИИиА УрО РАН, год не указан. — 1 электрон. опт. диск (CD-ROM)
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Պերպերյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Օննիկ Ռեթեոսի Պերպերյան** (նոյեմբերի 11, 1888(1888-11-11), Կոստանդնուպոլիս, Օսմանյան կայսրություն - մարտի 26, 1959(1959-03-26)), հայ կոմպոզիտոր, դիրիժոր։

Բանաստեղծ, մանկավարժ, հրապարակախոս, տնտեսագետ Ռեթեոս Պերպերյանի որդին, երաժշտագետ, մանկավարժ, խմբավար Շահան Պերպերյանի եղբայրը։

Կենսագրություն
--------------

1909 թվականին ավարտել է Լոզանի համալսարանը, 1912 թվականին Փարիզում աշակերտել Վ. դ'Էնդիին։ 1919 թվականին վերադարձել է Կ․ Պոլիս, 1922 թվականին տեղափոխվել Կահիրե, 1938 թվականից հաստատվել է Փարիզում։ Գրել է ութ բալետ, սիմֆոնիկ երգեր՝ «Հայկական սիմֆոնիա», «Հայկական պատարագ», «Նարեկ», առանձնահատուկ տեղ է գրավում 5-րդ՝ «Հայրենիք» սիմֆոնիան։ Հեղինակ է նաև ջութակի, դաշնամուրի կոնցերտների, մեներգերի, խմբերգերի, դաշնամուրային պիեսների․ լարային նվագախմբի համար կատարել է Կոմիտասի խմբերգերի փոխադրումներ։ Իբրև դիրիժոր հանդես է եկել Ֆրանսիայում, ԱՄՆ-ում, Սիրիայում, Լիբանանում՝ կատարելով եվրոպական դասականների, հայ կոմպոզիտորների (Կոմիտաս, Արմեն Տիգրանյան, Շահան Պերպերյան, Արամ Սաթյան) և սեփական ստեղծագործությունները։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. ↑  Երաժշտություն (ֆր.)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Օննիկ Պերպերյան(չաշխատող հղում)

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 279)։*  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 161335048 · ISNI: 0000000071065654 · LCCN: n2019018277 · VIAF: 100350503 · WorldCat VIAF: 100350503 |

 |
**Օշական**, բերդ-ամրոց Մեծ Հայքի Այրարատ աշխարհի Արագածոտն գավառում, Քասաղ գետի աջ ափին։ Բերդի ավերակները գտնվում են Արագածոտնի մարզում, Աշտարակ քաղաքից 5 կմ հարավ-արևմուտք, Օշական գյուղի Դիդիկոնդ կոչվող բլրի վրա։

Պատմություն
-----------

Օշականի բերդի մասին առաջին հիշատակողը Փավստոս Բուզանդն է (5-րդ դար)․ «Եւ իբրև տեսին զնա յարձակեալ ի վերայ իւրեանց, փախեան ելին ի քաղաքէ անտի յառապարն ի կողմն յՕշական բերդին․․․»։ Օշականը որպես բերդ հիշատակում է նաև Եղիշեն (5-րդ դար)․ «... առեալ (Վասակի կողմնակիցները) զբազում տեղիս հայոց աշխարհին․․․ ԶՎարդանաշատն եւ զամուրն Օշական, զՓառախոտն․․․»։ Օշականի բերդը մ․թ․ 4-րդ դարի առաջին կեսին Արշակունի թագավորները որպես նվեր հանձնել են Ամատունիների նախարարական տանը։ Հավանաբար հենց այդ ժամանակներից էլ ամրոցի շուրջը առաջացել է փոքրիկ բնակավայր։ 6-10-րդ դարերում և հետո Օշականը որպես բերդ այլևս չի հիշատակվում։

Պեղումներ
---------

1971 թվականից պեղումների ժամանակ բլրի գագաթին բացվում է մ․թ․ա․ 7-5-րդ դարերի 0,25 հա տարածքով քառանկյուն ամրոց, որը ուրարտական եզակի հուշարձան է։ 1971-1972 թվականներին այստեղ կատարված պեղումները ղեկավարել է ԵՊՀ-ի պորֆեսոր Ստեփան Եսայանը։

Ճարտարապետություն
-----------------

Այն հսկայական քարերով կիկլոպյան կառույց է, որը պատկանում է դղյակ-ամրոցների տիպին։ Բաղկացած է բակից, մեծ դահլիճից, ենթադրյալ տաճարի շինությունից և երկհարկանի բնակելի ու նկուղային հարկերից։ 2,5-2,6 մ հաստությամբ արտաքին պատերը շարված են տուֆե խոշոր քարերով՝ ամրացված կավե շաղախով։ Հյուսիսից-հարավ անցնող միջնապատը բաժանում է ամրոցը, որի ներսում կան նկուղային և բնակելի մի շարք շինություններ։ Ամրոցի շրջակայքում եղել են մի շարք կառույցներ։ Ամրոցի փլատակների մեջ և նրա շրջակայքում պահպանվել են Օշական գյուղի շատ հնություններ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Հակոբյան Թ. Խ. Մելիք-Բախշյան Ստ. Տ. Բարսեղյան Հ. Խ. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 5 [-] (խմբ. Մանուկյան Լ. Գ.), Երևան, «Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն», 2001, էջ 480 — 916 էջ։
2. ↑  «Պատմություն Հայոց», Փավստոս Բուզանդ, թարգմ․՝ Ստեփան Մալխասյանի, Երևան 1968, 3-րդ դպր․ գլ․ է (էջ 76)․
**Քարերի այգի**,  (ճապ.՝ 枯山水, քարեսանսույ, *բառացի «չոր սարեր և ջրեր»*), նաև  (ճապ.՝ 石庭,  *«սեքիտեյ»,* , բառացի «քարե այգի»), մշակութա-գեղագիտական ​​շինություն Ճապոնիայում, ճապոնական այգու տարատեսակ, առաջացել է Մուրոմատի շրջանում (1336-1573)։

Նկարագրություն և հիմնական տարրեր
--------------------------------

Հիմնականում քարերի այգին հարթ տարածք է, որի մեծ մասը ծածկված է ավազով կամ գետաքարով, բայց այգու հիմանական տարրերը, առարին հայացքից ցաքուցրիվ, բայց իրականում հատուկ դասավորված քարերն են։ Քարերը ունեն հատուկ դասավորվածություն ձեն-բուդդիզմի աշխարահայցքին կապված։ Քարերը դասավորվում են երեքական, ըստ բուդդիզմի երորդության սկզբունքի։ Ավազի մակերեսը փոցխերով ակոսավորում են՝ այգու երկայնքով և օղակաձև՝ քարերի շուրջը։

Ավանդաբար համարվում է, որ այգու մակերեսը օվկիանոսի խորհրդանիշն է, իսկ քարերը կղզիներն են, բայց այգու այցելողը կարող է պատկերացնել ինչ-որ այլ բան։ Այգին հիմնականում կրկնում է տան ճարտարապետությունը և կախված է նրա ներքին ձևավորումից։ Քարերի այգին նախատեսված է առօրյա հոգսերից առանձնանալու և միայնության մեջ մեդիտացիայով զբաղվելու համար։ Այգու ձևավորումը հետևում է ձեն-Բուդդիզմի կանոններին, ընդգծում է ճապոնացիների ձգտումը բնությանը, խորհելուն և միայնությանը։

Այգու առանձնահատկություններից մեկն էլ այն է, որ ցանկացած կետում կանգնելով միշտ տեսնում ես հավասար թվով քարեր։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* Miniature Rock Garden for Home with Buddha Statue, Bonsai Tree and GemstonesMiniature Rock Garden for Home with Buddha Statue, Bonsai Tree and Gemstones

Աղբյուրներ
----------

* Քարերի այգի (ռուս.)
* ճապոնական այգու տեսակները Archived 2015-02-21 at the Wayback Machine. (ռուս.)
* Քարեսանսույ՝ Ճապոնական քարերի այգի կամ ձեն-այգի(չաշխատող հղում)
 (ռուս.)
* Ճապոնական քարերի այգու երկրաչափական սկզբունքները (ռուս.)

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 17144809d · GND: 7850347-4 · LCCN: sh85053139 · NDL: 01033461 · SUDOC: 203726340 |

 |