Գարնան և աշնան շրջան (մ.թ.ա. 771-256 թթ.)
**Գարնանային և աշնանային ժամանակաշրջան** (Ցունցու շիդեի ժամանակաշրջան), Չինաստանի պատմության Մ.թ.ա. 770-ից մինչև Մ.թ.ա. 403 թվականների միջև ընկած ժամանակաշրջան ( Չժոու դինաստիայի անկումից մինչև Ձին դինաստիայի միավորումը)։ Անվանումն առաջացել է Կոնֆուցիոսի «Գարուն և աշուն» գրքից (չինարեն՝ 春秋): Գարնանային և աշնանային ժամանակաշրջանների և պատերազմող պետությունների ժամանակաշրջանի վերջը համարվում է Մ.թ.ա. 403 թվականը, երբ ազգերի մեծ տերությունը՝ Ձինը, գարնան և աշնան ընթացքում բաժանվեց երեք թագավորությունների՝ Ջո, Վի և Հան։ Այնուամենայնիվ, կա նաև տեսություն, որ Մ.թ.ա. 453 թվականին, երբ երեք թագավորությունները փաստացիորեն բաժանվեցին և Ջիբաեկը Ձինի իշխանության տակ կործանվեց։ Մեծ թագավորությունները նվաճեցին փոքրերը։ Հին Չինաստանում գարնան և աշնան ժամանակահատվածում կար առնվազն 148 նահանգ, բայց պատերազմող պետությունների ժամանակաշրջանում, երկար տարիներ շարունակվող ագրեսիվ պատերազմներից հետո, դրանք տասն անգամ ավելի քիչ էին։ Նրանցից աչքի ընկան «յոթ ամենաուժեղները»,՝ Չու (չինարեն՝ 楚), Հան (չինարեն՝ 鐩), Ձին (չինարեն՝ 秦), Վեյ (չինարեն՝ 魏), Յան (չինարեն՝ 燕), Ժաո (չինարեն՝ 赵): Մյուս թագավորություններից ամենահզորներն էին Շու, Սոնգ, Յուեն։ Յոթ թագավորությունների կառավարիչները Մ.թ.ա. 335-ից հետո յուրացրեցին վանգ (արքա) տիտղոսը նախկին գոնգի (արքայազն) տիտղոսի փոխարեն, ինչի պատճառով Չժոու թագավորության վանգը նույնիսկ անվանապես կորցրեց իր նախկին իշխանությունն ու ազդեցությունը։

Գարնանային և աշնանային շրջանի սկիզբ
-----------------------------------

Տարածքի բաշխումը Ջու դինաստիայի ժամանակ
Այն ժամանակաշրջանը, երբ մի քանի իշխաններ կռվել են միմյանց դեմ, կոչվում է Գարնանային և Աշնանային պատերազմող պետությունների ժամանակաշրջան, իսկ ժամանակաշրջանի առաջին կեսը՝ Մ.թ.ա. 770-ից մինչև Մ․թ․ա․ 403 թվականը, կոչվում է գարնանային աշնան շրջան։ Այդ ժամանակ Չժոու դինաստիայի ֆեոդալական համակարգը սկսում էր փլուզվել։ Վերելքից հետո հզոր երկիրը քաղաք-պետությունից վերածվեց տարածքային պետության՝ միացնելով հարևան փոքր երկրներին։ Արևմտյան Չժոու դինաստիայի վերջին տարիներին կար մոտ 1800 երկիր, սակայն գարնանային և աշնանային ժամանակաշրջանի կեսերին թիվը կրճատվեց մինչև մի քանի տասնյակ։ Գարնանային և աշնանային շրջանի առաջին օրերին, երբ Ձինն ու Ցոն նվաճեցին մոտակա քաղաք-պետությունը, նրանք հողը չտվեցին իրենց ենթականերին որպես տարածք, այլ այն անվանեցին «հեոն» և այն դարձրին թագավորի տարածք։ Նույնիսկ ֆեոդալական կարգերի այս ձևով փլուզման մեջ, պարտվողի իշխանությունն է, որ գոնե աննշան, բայց պահպանում է իր տիտղոսը որպես տիրակալություն։ Պարտված կողմը հյուրընկալում է Հոյ Մենգին՝ կանխելու օտարերկրյա քաղաքացիների ներխուժումը, հարգում և երկրպագում է Չժոու թագավորական ընտանիքին, և վերահսկում է Կենտրոնական հարթավայրերը։ Այնուամենայնիվ, հարավային Չուն առաջ շարժվեց դեպի Կենտրոնական հարթավայրեր, ջախջախեց Քինին (Մ.թ.ա. 597 թվական) և հաղթանակ տարավ։ Չոյի թագավոր Ջանգը հարցնում է Ջուսիլի գահի խորհրդանիշի՝ մեծ կաթսայի քաշի մասին։ Ասում են, որ դա նշան էր, որ Ջանգ թագավորը մտադիր դառնալ Չժոու դինաստիայի թագաժառանգը։ Գարնանային և աշնանային շրջանը անցումային շրջան էր ֆեոդալիզմից դեպի ռազմական կառավարում, քաղաք-պետությունից դեպի տարածքային պետություն և ապակենտրոնացումից դեպի կենտրոնացում։ Բացի այդ, գարնան և աշնան կեսերին ի հայտ եկավ «երկաթյա բասկետբոլը»։ Երկաթե բասկետբոլի տարածումը պետք է նվազեր Պատերազմող պետությունների ժամանակաշրջանում, բայց դա խախտեց կլանային կարգը և նպաստեց դասակարգային տարբերակմանը։ Հողամասի սեփականությունը կոլեկտիվ մշակությունից անցել է անհատական կառավարման, և փոխվել է հարկային համակարգը։ Կարծիք կա, որ նման փոփոխությունը պետք է դիտարկել պատմական տեսանկյունից, քանի որ այն աստիճանաբար տարածվել է գարնան, աշնան և Պատերազմող պետությունների ժամանակաշրջանում։

Իրավիճակը գարնանային և աշնանային շրջանի վերջին
----------------------------------------------

Չինաստանի պատմություն
Գարնանային և աշնանային ժամանակաշրջանի վերջում տեղի ունեցավ մի իրավիճակ, երբ Ձինը՝ հյուսիսում, և Չունը՝ հարավում, կորցրեցին իրենց իշխանությունը։ Երկու երկրները՝ Վոլը և Օն, հանկարծակի առաջացան Յանցզի գետի հարավում։ Այս երկու երկրների պատմության մասին քիչ բան է հայտնի, սակայն գարնանային և աշնանային շրջանի երկրորդ կեսին Օն առաջին անգամ հայտնվում է պատմության մեջ։ Ձինը աջակցեց Օի ռազմական արդիականացմանը, որպեսզի զսպի Ցոի առաջխաղացումը դեպի հյուսիս։ Արդյունքում, Օն գրավեց Ցոյի մայրաքաղաքը, և Ցոն դաշինք կնքեց Վոլի հետ։ Արդյունքում Օի և Վոլի միջև ճակատամարտը կրկնվեց։ Սա հայտնի պատմական իրադարձություն է դարձել, որը կոչվում է «պառկել վառելափայտի վրա և դառը լեղի համտեսել»։ Արդյունքում Օ դինաստիայի արքա Բուչան պարտվում է և ինքնասպան է լինում, և Օ դինաստիան կործանվում է։

Վոլի հաղթական արքա Գու Ցիանը առաջ մղեց իր իշխանությունը դեպի հյուսիս, իր տիրապետության տակ վերցրեց Շանդուն և Հենան նահանգների հարավարևելյան շատ երկրներ և մի անգամ մայրաքաղաքը տեղափոխեց Նանգյա։ Հետագայում Օ դինաստիան նորից ոտքի ելավ և հաղթեց Լուին և Քիին, իսկ մ.թ.ա. 482 թվականին Հվանջիում հավաքեց իշխաններին և պայքարեց Ձին դինաստիայի դեմ։ Անհասկանալի է, թե ինչու հանկարծ այս երկու երկրները հայտնվեցին գարնան երկրորդ կեսին և աշնանը, և ժամանակին այնպիսի իրավիճակ ունեցան, որը գերազանցեց Ցո և Ձին դինաստիաներին։ Օն, որը ներառում էր Վոլի տիրույթը, նույնպես շուտով անկում ապրեց, սակայն դրա պատճառը պարզ չէ։

 Հինգ դինաստիաները
Ձինի հյուսիսային հատվացում այնպիսի իրավիճակ էր, որ երկիրը կանգնեց մասնատման եզրին։ Դրա պատճառը վեց ազնվակների՝ Բոի, Ջունգհենգի, Ջիի, Չժաոի, Վեյի և Հանի կոչերն եին։ Ազնվականներն, ինչպիսիք են Բոն և Ջունգհենգը, որոնք Ջին ընտանիքի անդամներ չեն, հող են ստացել հեռավոր վայրերում, ուստի նրանք ձեռք են բերել հողը և մեծացնել են իրենց իշխանությունը, այլ ոչ թե հաղթել են Ձին ընտանիքի ազնվականներին, և իրական իշխանության են հասել քաղաքականության մեջ։ Ավելին, Ձին դինաստիայում քիչ էին վարչական կազմակերպությունները, և քաղաքականությունը վարում էին այս վեց ազնվականները։ Ձինհուի դիրքորոշումը իրական ուժ չուներ, նույնիսկ Ձինհուի անմիջական վերահսկողության տակ գտնվող տարածքը չի հասել վեց ազնվականներից մեկին։ Արդյունքում, այն եղել է հյուսիսային դինաստիայի կենտրոնը Մուն Գոնգից ի վեր, սակայն այն շարժվեց դեպի մասնատում։ Այս վեց ազնվականները Ձինհուին բացառում էին քաղաքականությունից և պայքարում էին իշխանության համար։ Արդյունքում երկու ընտանիքները՝ Բոն և Չժոնհենգը, ոչնչացվեցին մյուս չորս ընտանիքների կողմից, և նրանց տարածքները բաժանվեցին հաղթողների միջև։

Մ.թ.ա 453 թվականին երեք տոհմերը՝ Հանը, Վին և Չժաոն, հարձակվեցին ամենահզոր դինաստիայի՝ Ձին կլանի վրա։ Այս երևույթը, որտեղ ազնվականությունը ճնշում է արքայազնին և զավթում է երկրի քաղաքական իշխանությունը, կարելի է գտնել նաև Նոյում և Գիում, և ընդհանուր միտումը դիտվում էր գարնան և աշնան շրջանի երկրորդ կեսին։ Միջազգային դիվանագիտություն իրականացվեց նաև «Երգ խաղաղության» կոնֆերանսում։ Այսինքն, գրեթե ամբողջն արվել է ազնվականների ձեռքերով։ Երեք տոհմերը՝ Հանը, Վին և Չժաոն, ճանաչվել են որպես արքայազներ Չժոու թագավորի կողմից Մ.թ.ա. 403 թվականին, սակայն որպես անկախ պետություններ դառնում են Մ.թ.ա. 453 թվականից։ Այս տարին տարվա բեկումնային պահն էր, երբ Ձինը, Գարնան և Աշնան ժամանակահատվածում, բոլորովին ոչնչացվեց։ Դրանից հետո այն կոչվում է Պատերազմող պետությունների շրջան։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Kiser, Cai
2. ↑  Hsu, 1990, էջ 547
3. ↑  Zuo Zhuan, Duke Xuan
4. ↑  Hui, 2004, էջ 186
5. ↑  Hui, 2004, էջ 186

Աղբյուրներ
----------

* Blakeley, Barry B (1977), «Functional disparities in the socio-political traditions of Spring and Autumn China: Part I: Lu and Ch'i», *Journal of the Economic and Social History of the Orient*, **20** (2): 208–43, doi:10.2307/3631778, JSTOR 3631778
* Chinn, Ann-ping (2007), *The Authentic Confucius*, Scribner, ISBN 978-0-7432-4618-7
* Higham, Charles (2004), *Encyclopedia of Ancient Asian Civilizations*, Infobase
* Hsu, Cho-yun (1990), «The Spring and Autumn Period», in Loewe, Michael; Shaughnessy, Edward L (eds.), *The Cambridge history of ancient China: from the origins of civilization to 221 BC*, Cambridge University Press, էջեր 545–86, ISBN 9780521470308 `{{citation}}`: More than one of `|author=` and `|last=` specified (օգնություն)
* Hui, Victoria Tin-bor (2004), «Toward a dynamic theory of international politics: Insights from comparing ancient China and early modern Europe», *International Organization*, **58** (1): 175–205, doi:10.1017/s0020818304581067, S2CID 154664114
* Kiser, Edgar; Cai, Young (2003), «War and bureaucratization in Qin China: Exploring an anomalous case», *American Sociological Review*, **68** (4): 511–39, doi:10.2307/1519737, JSTOR 1519737
* Lewis, Mark Edward (2000), «The City-State in Spring-and-Autumn China», in Hansen, Mogens Herman (ed.), *A Comparative Study of Thirty City-State Cultures: An Investigation*, vol. 21, Copenhagen: The Royal Danish Society of Arts and Letters, էջեր 359–74, ISBN 9788778761774
* Pines, Yuri (2002), *Foundations of Confucian Thought: Intellectual Life in the Chunqiu Period (722–453 BCE)*, University of Hawaii Press
* Shaughnessy, Edward L (1990), «Western Zhou History», in Loewe, Michael; Shaughnessy, Edward L (eds.), *The Cambridge history of ancient China: from the origins of civilization to 221 BC*, Cambridge University Press, էջեր 292–351, ISBN 9780521470308
* Ye, L (2007), *China: five thousand years of history and civilization*, Hong Kong: University of Hong Kong Press, ISBN 9789629371401