**«Մահմուդ և Մարիամ»** (ադրբ.՝ Mahmud və Məryəm), ադրբեջանցի գրող Էլչին Էֆենդիևի վեպը, որը պատմում է Գանձակի խան Մահմուդի և հայ հոգևորականի դստեր՝ Մարիամի սիրո պատմությունը։ Դեպքերը տեղի են ունենում ուշ միջնադարում շահ Իսմայիլի կառավարման ժամանակ՝ ժամանակակից Ադրբեջանի տարածքում և Մերձավոր Արևելքում տեղի ունեցող իրադարձությունների ֆոնին։ Վեպն առաջին անգամ հրատարակվել է 1983 թվականին։ Վեպը ռուսերենով հրատարակվել է 1984 թվականին Բաքվում՝ «Գրական Ադրբեջան» ամսագրում։

Վեպի սյուժեն չունի պատմական հենք։ Էլչին Էֆենդիևը վեպը գրել է՝ հիմնվելով «Ասլը և Քերեմ» դասթանի վրա, որի սյուժեն պատմում է ադրբեջանցի պատանու և հայ աղջկա սիրո մասին։ Այս վեպում գրողը, լեզվաբան Վագիֆ Մինադ օղլի Արզումանովի կարծիքով, «հիշվող պատկերների տեսքով տվել է ժամանակի պատմաքաղաքական պատկերը, առկա խնդիրները»։

Վեպը սկսվում է՝ պատմելով Գանձակի խանի որդու Մահմուդի կյանքը։ Այնուհետև պատմությունը նոր ընթացք է ստանում։ Մահմուդին հետաքրքրում է ոչ միայն սերը, այլև հարազատ շրջանների ճակատագիրը։ Նա մտածում է մարդկային ճակատագրի մասին, նա մշտապես փիլիսոփայական մտածմունքների մեջ է։ Համաձայն Արզումանովի, վեպում 16-ամյա Մահմուդը խանի լկտի որդուց վերածվում է մի մարդու, ով մտահոգված է մարդկային տեսակին անհանգստացնող խնդիրներով, որն էլ հանդիսանում է վեպի լեյտմոտիվը։ Հետևելով իր սիրուն Մահմուդը լքում է հայրենի քաղաքը, երկիրը և ավելի շատ բան սկսում հասկանալ։

Գրականագետ Ակիֆ օղլի Մամեդ Հուսեյնովի խոսքերով, այս վեպում Էլչինը օգտագործում է տարբեր հնարքներ, պատմողական ոճի տարբեր անցումներ, սյուժեի հանկարծակի փոփոխություններ։ Ինչպես նշում է Հուսեյնովը, «Մահմուդ և Մարիամ» վեպում իրար են բախվում մեղքերի և իրականության աշխարհները։ Համաձայն գրականագետ Բեքիր Նաբիևի, այս վեպում պատմական իրողությունները խառնվում են ազգային բանաստեղծական արվեստի մոտիվների հետ։

Ինքը՝ հեղինակը իր «Ժամանակ և բառ» վեպում, անվանելով իր վեպը պատմափիլիսոփայական, գրել է. 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Պատրաստվում եմ գրել «Մահմուդ և Մարիամ» պատմափիլիսոփայական վեպը՝ օգտագործելով «Ասլը և Քերեմ» դասթանի սյուժեն։ Վաղ առավոտից մինչև ուշ երեկո, իմ մտքերը զբաղված են միայն վեպով և մտքումս հայտնվում են համաշխարհային պատմության որոշ դրվագներ, պատմական հնարավոր բոլոր սիրավեպերը։ |  |

2013 թվականին, վեպի մոտիվներով, Թուրքիան և Ադրբեջանը համատեղ նկարահանել են համանուն ֆիլմ։ Գլխավոր դերերում հանդես են գալիս Արաս Բուլութ Իյնեմլին և Եվա Դոդովան։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Эльчин, 1984, էջ 28
2. 1 2 3 4  *Арзуманов В.* Великолепное служение литературе… // *Литературный Азербайджан*. —Б. 1988. — С. 105.
3. ↑  Эльчин, 1984, էջ 44
4. 1 2  Гусейнов, 1985, էջ 160
5. 1 2  *Эльчин.* Время и слово // *Литературный Азербайджан*. — 2003. — № IV. — С. 23.
6. ↑  Эльчин, 1984, էջ 8
7. 1 2  *Гусейнов Ч.* Этот живой феномен: советская многонациональная литература вчера и сегодня. — М.: Советский писатель, 1988. — С. 87. — 429 с.
8. ↑  *Набиев Б.* Доклан // *Стенографический отчет VIII съезда писателей СССР*. — М.: Советский писатель, 1988. — С. 79.
9. ↑  Малахат Аббасова рассказала о премьере фильма «Махмуд и Марьям»: «Это очень счастливый день в моей жизни»

Աղբյուրներ
----------

* *Эльчин.* Махмуд и Мариам // *Литературный Азербайджан*. —Б. 1984.
* *Гусейнов А.* Тенденции развития современной азербайджанской прозы, 1960-1980 гг. — Б.: Элм, 1985. — 172 с.