**ԱՄՆ-ի ավտոմիբիլային արդյունաբերություն,** ազգային արդյունաբերության առաջատար ոլորտներից մեկն է։ Այն ծագել է 1890-ական թվականներին, իսկ արդեն 1900-ականների կեսերին ամերիկյան ավտոարդյունաբերությունը դարձել է ինչպես ներքին շուկայում, այնպես էլ աշխարհում ամենամեծ ծավալով արտադրությունը։ Այն պահպանեց առաջատարի դիրքը մինչև 1981 թվականը, երբ Ճապոնիան ավտոմեքենաների արտադրությամբ ժամանակավորապես առաջ անցավ ԱՄՆ-ից։ Եվ միայն 2009 թվականին չինական ավտոմոբիլային արդյունաբերությունն այս ցուցանիշով վերջնականապես գերազանցեց ԱՄՆ-ին։ Ներկայումս ԱՄՆ-ն իր ծավալով զբաղեցնում է երկրորդ տեղը աշխարհի խոշորագույն արտադրողների շարքում՝ տարեկան 8-10 մլն ավտոմեքենա, որոնց մեծ մասը արդեն մարդատար չեն, այլ այսպես կոչված ամենագնացներ, բեռնատարներ, միկրոավտոբուսներ և փիքափներ։
ԱՄՆ ավտոարտադրության մեջ գերակշռում են այսպես կոչված. «Big Detroit Three»-ը ամերիկյան երեք խոշորագույն ավտոարտադրողները, որոնք տեղակայված են Դետրոյթ քաղաքում, (Միչիգան նահանգում) կամ նրա անմիջական հարևանությամբ՝ «General Motors»-ը, «Ford Motor Company»-ն և «Stellantis»-ը։

Պատմություն
-----------

Ջեներալ Մոթորսի գրասենյակը
ԱՄՆ-ում ավտոմոբիլային արդյունաբերությունը սկիզբ է առել 1890-ականներին (Հենրի Ֆորդ) և սկսել է արագ զարգանալ 1900-ականներին, երբ հայտնվեցին հարյուրավոր տարբեր արտադրողներ, էլեկտրական մեքենաների և գոլորշու մեքենաների արտադրողները նկատելիորեն տարածվեցին, բայց հաղթեցին ներքին այրման շարժիչով մեքենաները, որոնք հագեցած էին էլեկտրական մեկնարկիչով (1912 թվականից)։ Միայն մի քանի ընկերություններ կարողացան տիրապետել մեքենաների զանգվածային փոխակրիչային արտադրությանը 1910-ականներին (դրանցից առաջինը «Ford Motor»-ն էր «Ford T» մոդելով 1913 թ.), ինչը հանգեցրեց ձիաքարշ տրանսպորտի տեղահանմանը և՛ քաղաքներից (ազատեցին նրանց գոմաղբից), և՛ գյուղական վայրերից (ձիերի փոխարինումը մեքենաներով և տրակտորներով ազատվել է ԱՄՆ գյուղատնտեսական հողերի 1/6-ից 1/4-ը, որն օգտագործվում էր ձիերի կեր աճեցնելու համար)։
1908 թվականին Միացյալ Նահանգները ավտոմեքենաների արտադրությամբ առաջ անցավ Ֆրանսիայից, և Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտին նրանք հաստատապես առաջատար դիրքեր գրավեցին այս ոլորտում։ Դաժան մրցակցության արդյունքում մինչև 1920-ականների վերջը շուկայում մենաշնորհային դիրք գրավեցին և պահպանեցին միայն երեք խոշորագույն կոնցեռները՝ «General Motors»-ը, «Ford Motor»-ը և «Chrysler Corporation»-ը, որոնք կազմում էին այսպես կոչված «Big Detroit Three»-ը, որը հաջողությամբ վերապրեց [[Մեծ դեպրեսիա|Մեծ դեպրեսիան]], երբ ամերիկյան ավտոմեքենաների արտադրությունը 1929-1932 թվականներին ընկավ 4,5 միլիոնից մինչև 1,7 միլիոն։ Մի քանի փոքր ընկերություններ նույնպես գոյատևեցին, այդ թվում՝ «Hudson», «Nash», «Studebaker», «Willys-Overland», «Graham-Paige», Ամերիկյան Օսթին (Բանտամ) և այլն։

1932 թվականին Ford-ը սկսեց V8 շարժիչների զանգվածային արտադրությունը։ 

Ford Model A
Ford Motor կազմակերպությունը 1930-1934 թթ մասնակցել է Գորկու ավտոմոբիլային գործարանի ստեղծմանը։ Խորհրդային ավտոմոբիլային գործարան «ЗИС»-ը 1930-1933 թվականներին վերակառուցվել է նաև Autocar-ի մասնակցությամբ։ Ամերիկյան շքեղ մեքենաների շուկան այս տարիներին ձևավորվել է ամերիկյան ավտոմոբիլային արդյունաբերության վերնախավը, այսպես կոչված, «երեք Պ»-ների՝ «Packard»-ի, «Pierce-Arrow»-ի և «Peerless»-ի կողմից։ Շքեղ մեքենաների մի շարք փոքր արտադրողներ նույնպես գոյատևեցին Մեծ դեպրեսիայի ժամանակ, բայց նրանցից շատերը՝ Օբերնը, Քորդը, Դենսենբերգը, Փիրս-Արոուն, Փերլեսը, Ֆրանկլինը, Մարմոնը, Ռաքսթոնը, Սթերնս-Նայթը և Շտուցը, ստիպված դադարեցրին մարդատար մեքենաների արտադրությունը 1930-ական թվականներին։

Ֆորդի գրասենյակ
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը հսկայական շահույթ բերեց ամերիկյան ավտոարդյունաբերությանը (ինչպես նաև ամբողջ ամերիկյան արդյունաբերությանը)՝ արդյունաբերությունը պատերազմի հիմքի վրա տեղափոխելու պատճառով, երբ ավտոմոբիլային ընկերությունները բացի ռազմական մեքենաներից (դրանցից ամենահայտնին ՝ «Willys») արտադրում էին. «MB», «Dodge» «WC-51», «GMC CCKW», «Studebaker US6»), տանկեր «- M3 Lee», «M4 Shermann» և այլն, զրահափոխադրիչներ «M2 և M3», երկկենցաղներ «Ford GPA» և «DUKW-353» և այլն, ինքնաթիռ «Consolidated B-24 Liberator», «Grumman TBF Avenger», տորպեդո նավակներ, ավիացիոն և տանկային շարժիչներ և այլ զինատեսակներ։

1942 թվականին փետրվարին արգելք մտցվեց մեքենաների արտադրության վրա (թիկունքի ծառայությունների և շտաբի կարիքների համար արտադրվում էին միայն ամենագնացներ և սեդանների առանձին խմբաքանակ), որը չեղարկվեց 1945 թվականի օգոստոսին, ինչը շուկայում ստեղծեց հսկայական պակասուրդ (դեֆիցիտ), իսկ քաղաքացիների աշխատավարձերն ու ԱՄՆ դոլարով խնայողությունները չեն արժեզրկվել, ինչպես այլ երկրներում։ Պատերազմից հետո՝ 1945-1949 թվականներին, պակասուրդի պատճառով նոր մեքենաները վաճառվում էին միայն կանխիկ գումարով և, որպես կանոն, մեծ կանխավճարով, որի պատճառով Մեծ եռյակը շարունակեց իր հաջող զարգացումը և մինչև 1950 թվականը արտադրեց աշխարհի բոլոր մեքենաների մոտ երեք քառորդը (10,577,426-ից 8,005,859)։ Սակայն 1948 թվականին «Tucker»-ի նման նորարարական նախագիծը ձախողվեց։ Արդյունքում, 1950-ականների երկրորդ կեսի մյուս փոքր ավտոմոբիլային ընկերությունները զույգերով միավորվեցին երեք ընկերությունների մեջ՝ «American Motors», «Kaiser-Willys» և «Studebaker-Packard»: Վերջինս սնանկացավ 1962 թվականին, իսկ 1970 թվականին «Kaiser-Jeep»-ը ձեռք բերվեց «American Motors»-ի կողմից, որն իր հերթին 1987 թվականին վերցրեց «Chrysler»-ը։ 1950-ականների վերջից արևմտյան գերմանական «Volkswagen» ընկերությունը զգալի մրցակից է եղել ամերիկյան շուկայում Beetle մոդելով ենթակոմպակտ մեքենաների հատվածում:Ի պատասխան՝ մշակվեցին մի շարք կոմպակտ մոդելներ՝ դասական «Rambler» և «Ford Falcon» և հետևի շարժիչով «Chevrolet Corvair»: Վերջին մոդելն այնքան վտանգավոր էր, որ առաջացրեց հանրային լայն քննադատություն («Վտանգավոր է ցանկացած արագությամբ» գիրքը), որը հանգեցրեց ավտոմեքենաների անվտանգության օրենքների` (ներառյալ բնապահպանական) թողարկմանը։ 1960-ականներին ավելի ուժեղացավ,համեմատաբար էժան սպորտային մեքենաների նորաձեւությունը, ինչպիսին «Pony Car»-ն է, որոնցից ամենահայտնին «Ford Mustang»-ն էր, որը թողարկվեց 1964 թվականին «Ford Motor Company»-ի փոխնախագահ Լի Յակոկայի կողմից։

Ford Mustang
1960-ականների վերջից ճապոնական «Toyota», «Datsun», «Mazda» և «Mitsubishi» ապրանքանիշերի վաճառքներն ընդլայնվել են։ Ինչպես ցույց տվեցին Հարվարդի պրոֆեսոր Աբերնաթիի հետագա ուսումնասիրությունները, ամերիկյան մոդելների շուկայից տեղահանման պատճառը առաջատար ընկերությունների ղեկավարության շարքերում գաղափարական լճացումն էր.։

### Կանադա-ամերիկյան ավտոմոբիլային պայմանագիր (1965)

Մեծ եռյակին առաջին լուրջ հարվածը 1973 թվականի նավթային ճգնաժամն էր, որը հանգեցրեց նավթի գների 4 անգամ աճին, ինչը հանգեցրեց կորպուսների չափերի կրճատման և ամերիկյան մարդատար ավտոմեքենաների բազմլիտրանոց շարժիչների հզորության սահմանափակման քաղաքականությանը, իսկ երկրորդ նավթային ճգնաժամը՝ 1979-80 թթ. Իրանա-իրաքյան պատերազմի պատճառով հանգեցրեց վառելիքի գների կտրուկ աճի, վառելիքի սպառման կորպորատիվ սահմանափակումների «(CAFE)» ներդրման, ինչպես նաև կոմպակտ և վառելիք խնայող մեքենաների արտասահմանյան արտադրողների կողմից ԱՄՆ շուկայում մրցակցության զգալի աճի։ Սա դրդեց Մեծ եռյակին տեղափոխել իրենց շարքերի մեծ մասը առջևի շարժիչ և սկսել ներդնել վառելիքի ներարկման համակարգեր, ինչը համընկավ շրջակա միջավայրի վերահսկողության խստացման և կատալիտիկ փոխարկիչների համակարգերի լայն տարածման հետ:1980-ականներին նույնպես հայտնվեց խնայող ընտանեկան միկրոավտոբուսների նոր դաս, ինչպիսին «Chrysler T115» նախագիծն էր:1980-ականների սկզբին ճապոնական «Honda», «Toyota» և «Suzuki» արտադրողները ստեղծեցին հավաքման մասնաճյուղեր Միացյալ Նահանգներում, իսկ Մեծ եռյակը, որը հետ էր մնացել ժամանակակից տեխնոլոգիաների ներդրումից, սկսեց նրանց հետ համատեղ ձեռնարկություններ ստեղծել Կալիֆորնիայում, օրինակ՝ «NUMMI»՝ «GM-ի» և «Toyota»-ի համատեղ ձեռնարկությունը։ Մի շարք բեռնատարներ արտադրող «Autocar», «Freightliner», «Mack», «Navistar» կորցրեցին իրենց անկախությունը՝ փաստացի դառնալով «Volvo Trucks», «Mercedes-Benz» եվրոպական ընկերությունների մասնաճյուղեր։ Մեծ եռյակը նույնպես ազատվեց ծանր բեռնատարների արտադրությունից։
1990-ականներին ամենագնացներն ու փիքափները դարձան հեղինակավոր, ինչը 2000-ականներին լրջորեն ճնշում էր մարդատար մոդելներին, իսկ 90-ականների վերջից ԱՄՆ-ում սկսվել են «Honda Insight» և «Honda Civic Hybrid», «Toyota Prius» և «Toyota Camry Hybrid» հիբրիդային մարդատար մեքենաների վաճառքը։
2000-ականներին ավտոմոբիլային արդյունաբերության մեջ զգալիորեն զարգացել են անվտանգության, արդյունավետության և հարմարավետության բարելավման տարբեր էլեկտրոնային համակարգերը։
2008 թվականին արդյունաբերությունը ճգնաժամի մեջ էր։ Արդյունքում, «General Motors»-ը և «Chrysler»-ը նույնիսկ սնանկ ճանաչվեցին, բայց կառավարության վարկերի և վերակազմավորման շնորհիվ, ինչպես նաև «Chrysler»-ի և օտարերկրյա սեփականատիրոջ («Fiat») հերթական վաճառքի դեպքում նրանք կարողացան գոյատևել և նորից սկսել զարգանալ։

Ներկա վիճակ
-----------

Tesla Roadster
2010-ականներին վերականգնվող ամերիկյան շուկայում հայտնվեցին զանգվածային արտադրության էլեկտրական մեքենաներ, օրինակ՝ «Tesla»-ն զգալի առաջընթաց գրանցեց (2017 թվականին Tesla Inc.-ի կապիտալիզացիան աճել է 46%-ով և կազմել 52,3 մլրդ դոլար՝ առաջ անցնելով 2017թ. «Ford Motor» կոնցեռնի կապիտալացումը և զիջում է միայն «GM»-ին, չնայած այն հանգամանքին, որ «Tesla» էլեկտրական մեքենաների ֆիզիկական վաճառքը ԱՄՆ շուկայում կազմել է ընդամենը 55,12 հազար (+13,1%) (2017 թվականին «Tesla» էլեկտրական մեքենաների համաշխարհային մատակարարումները կազմել են 104 հազար, ինչը 33%-ով ավելի է 2016թ.-ի համեմատ) «Ford»-ի 2 մլն 575,2 հազար (-0,9%) գրանցումների և «GM»-ի 3 մլն 2,2 հազար (-1,3%) գրանցումների դիմաց։

2020-2030-ականների համար ԱՄՆ-ի ավտոարդյունաբերությունը պատրաստվում է աստիճանաբար (բայց անշեղորեն) հեռացնել «ДВС» մեքենաները և դրանք փոխարինել էլեկտրական մեքենաներով (հիմնականում Կալիֆորնիա նահանգում, որը մտադիր է մինչև 2040 թվականն արգելել հանածո վառելիքով աշխատող մարդատար նոր մեքենաների և բեռնատարների վաճառքը՝ ներառյալ անօդաչուները։
Զարգանում է անօդաչու մեքենաների ուղղությունը, որոնք 2010-ականների վերջից ակտիվորեն փորձարկվում են ճանապարհներին։

Արտադրության ծավալը
-------------------

| Տարի | Արատադրության ծավալ |
| --- | --- |
| 1945 | 725 215 |
| 1950 | 8 005 859 |
| 1955 | 9 204 049 |
| 1960 | 7 905 119 |
| 1965 | 11 137 830 |
| 1970 | 8 283 949 |
| 1975 | 8 986 513 |
| 1980 | 8 009 841 |
| 1985 | 11 652 743 |
| 1990 | 9 782 997 |
| 1995 | 11 985 457 |
| 2000 | 12 799 857 |
| 2005 | 11 946 653 |
| 2006 | 11 263 986 |
| 2007 | 10 780 729 |
| 2008 | 8 705 239 |
| 2009 | 5 711 823 |
| 2010 | 7 761 443 |
| 2011 | 8 653 560 |
| 2012 | 10 328 884 |
| 2013 | 11 066 432 |
| 2014 | 11 660 699 |
| 2015 | 12 100 000 |
| 2016 | 12 232 605 |
|

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Гринспен, Вулдридж, 2020, էջ 252
2. ↑  Гринспен, Вулдридж, 2020, էջ 253

Գրականություն
-------------

* *Wright, Nicky* Classic American Automobiles. — New York: Galahad Books, 1980. — ISBN 0-88365-454-7
* *Coffey, Frank; Layden, Joseph* America on Wheels: The First 100 Years: 1896-1996. — Los Angeles: General Pub. Group, 1996. — ISBN 1-881649-80-6
* The Automobile. — New York: Marshall Cavendish Benchmark, 2006. — ISBN 0-7614-1877-6 автор=Collier, James L.
* Birth of a Giant: The Men and Incidents That Gave America the Motorcar. — Philadelphia, 1969.
* *Wright, Nicky* The American Automobile: A Centenary, 1893-1993. — New York: Smithmark, 1992. — ISBN 0-8317-0286-9