**Սեմյոն Լյուդվիգովիչ Ֆրանկ** (ռուս.՝ Семен Людвигович Франк, հունվարի 16 (28), 1877, Մոսկվա, Ռուսական կայսրություն - դեկտեմբերի 10, 1950(1950-12-10), Լոնդոն, Միացյալ Թագավորություն), ռուս փիլիսոփա և կրոնական մտածող։

«Проблемы идеализма»» (1902), «Вехи» (1909) և «Из глубины» (1918) ժողովածուների խմբագրական կազմի անդամ է։ Նա ձգտել է ռացիոնալ մտքի և կրոնական հավատքի սինթեզ ստեղծել ապոֆատիկ փիլիսոփայության և քրիստոնեական պլատոնիզմի ավանդույթներում, ենթարկվել է Պլոտինոսի և Նիկոլաս Կուսացու ազդեցությանը։

Արդեն աքսորում նա հայտնաբերեց իր հետազոտությունների նմանությունը Վլադիմիր Սոլովյովի գաղափարների հետ (հատկապես դրական համամիասնության հայեցակարգի լույսի ներքո)։
Ռուս փիլիսոփայության պատմաբան, վարդապետ Վասիլի Զենկովսկին Ֆրանկի համակարգը անվանել է «ռուսական փիլիսոփայության զարգացման ամենաբարձր կետը»։

Կենսագրություն
--------------

### Մանկություն

Ծնվել է 1877 թվականի հունվարի 16-ին (28) Մոսկվայում, հրեական ընտանիքում։
Նրա հայրը՝ բժիշկ Լյուդվիգ Սեմյոնովիչ Ֆրանկը (1844-1882) - Մոսկվայի համալսարանի շրջանավարտ (1872) է, 1863 թվականին լեհական ապստամբության ժամանակ տեղափոխվել է Մոսկվա Վիլնայի գավառից, որպես ռազմական բժիշկ մասնակցել է 1877 թվականի ռուս-թուրքական պատերազմին։ 1878 թվականին Ռուսական կայսրությանը ցուցաբերած արիության և նվիրվածության համար պարգևատրվել է Սուրբ Ստանիսլավ 3-րդ աստիճանի շքանշանով և անձնական ազնվականության շքանշանով։

Լ. Ս. Ֆրանկը աշխատել է ՆԳՆ առողջապահության վարչությունում, ընտանիքն ապրում էր Պյատնիցկայա փողոցում, այնուհետև Մյասնիցկի թաղամասում։ Նրանց հետ ապրել են հոր մայրը (փիլիսոփայի տատիկը) Ֆելիսիա Ֆրենկելը, ինչպես նաև հոր քույրերը՝ Թեոֆիլիան և Եվան։ 
1891 թվականին՝ ամուսնու մահից 9 տարի անց, Ս. Լ. Ֆրանկի մայրը՝ Ռոզալիա Մոիսեևնա Ռոսյանսկայան (1856, Կովնո - 1908, Նիժնի Նովգորոդ) կրկին ամուսնացել է դեղագործ Վասիլի Իվանովիչի հետ (Ցալել Իցիկովիչ, ով 1884 թվակաին վերադարձել է վեցամյա սիբիրյան աքսորից։ Ասքորված է եղել է «Նարոդնայա վոլյա»-ին անդամակցելու համար։ Մանուկ հասակում Սեմյոն Ֆրանկը կրթություն է ստացել տանը` պապի` առաջին գիլդիայի վաճառական Մովսես Միրոնովիչ Ռոսյանսկու (1830-1891) մոտ, որը ծնվել է Կովնոյում, ով XIX դարի 60-ականների վերջին Մոսկվայի հրեա համայնքի հիմնադիրներից էր և ում թոռը հետաքրքրված էր կրոնի փիլիսոփայական խնդիրներով։

1886-1892 թվականներին Սեմյոն Ֆրանկը սովորել է Լազարյան արևելյան լեզուների ինստիտուտում, որտեղ անմիջապես ընդունվել է երկրորդ դասարան։ 1891 թվականին մայրը տեղափոխվում է իր նոր ամուսնու մոտ՝ Նիժնի Նովգորոդ և հաստատվում Կանավինոյում, մեկ տարի անց Սեմյոնը միանում է նրանց։ Ավարտել է Նիժնի Նովգորոդի գիմնազիան, մասնակցել մարքսիստական խմբակներին։

### Գիտական կարիերա

1894 թվականին ընդունվել է Մոսկվայի Կայսերական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը։ Նա գրեթե չէր հաճախում դասախոսությունների, բայց զբաղվում էր տեսական վեճերով մարքսիստական շրջանակներում և նույնիսկ սոցիալ-դեմոկրատական գաղափարների քարոզչությամբ։ Սակայն նա ստացել է ութ կիսամյակի ավարտական վկայական, առանց պետական քննությունները հանձնելու։ 1899 թվականին ձերբակալվել և երկու տարով վտարվել է Մոսկվայից՝ առանց համալսարանական քաղաքներում բնակվելու իրավունքի. գնացել է Նիժնի Նովգորոդի իր հարազատների մոտ։

1901 թվականին Պ. Բ. Ստրուվեն Ֆրանկին ներգրավեց մասնակցելու իր «Իդեալիզմի հիմնախնդիրներ» ժողովածուին (հրատարակվել է 1902 թվականին), որտեղ քննադատվում էին մատերիալիզմն ու պոզիտիվիզմը։

Դրանից անմիջապես հետո Ֆրանկը մեկնեց արտասահման, Հայդելբերգի և Մյունխենի համալսարաններում մասնակցեց քաղաքական տնտեսության և փիլիսոփայության վերաբերող դասախոսություններին։ Գերմանիայում գրել է «Մարքսի տեսության արժեքը և դրա նշանակությունը. քննադատական ուսումնասիրություն» (Մոսկվա, 1900)։ 1901 թվականի գարնանը վերադարձել է Ռուսաստան և, հանձնելով Կազանի համալսարանի պետական քննությունները, ստացել է թեկնածուի աստիճան։

1902 թվականին «Իդեալիզմի հիմնախնդիրները» ժողովածուում լույս է տեսել նրա առաջին փիլիսոփայական ուսումնասիրությունը («Նիցշեն և սերը հեռավոր նկատմամբ»), այդ ժամանակվանից Ֆրանկի ստեղծագործությունն ամբողջությամբ կապված է փիլիսոփայության խնդիրների հետ։ Նույն թվականին նա հրաժարվեց ստեղծվող Սանկտ Պետերբուրգի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում իրեն առաջարկված պրոֆեսորի պաշտոնից, քանի որ դա պայմանավորված էր նրա կողմից քրիստոնեության ընդունմամբ։ Ցարական կառավարության քաղաքականության հետ անհամաձայնությունը նրան դրդել է 1903 թվականին մասնակցել «Ազատագրման միություն» շարժման ստեղծմանը և ակտիվորեն մասնակցել նրա պայքարին հանուն քաղաքական ազատության։ Նա կադետների կուսակցության անդամ էր, հարում էր նրա աջ թևին։ Մագիստրատուրայի քննությունը հանձնելուց հետո (1912) Ֆրանկը դառնում է Սանկտ Պետերբուրգի Համալսարանի դոցենտ և նույն թվականին էլ ընդունեց ուղղափառություն։

1915 թվականին պաշտպանել է իր մագիստրոսական թեզը՝ «Գիտելիքի առարկան», որտեղ ինտուիցիա հնարավորության գոյաբանական պայմանները դիտարկել է որպես իրականության անմիջական ընկալում, դրանով իսկ հավատարիմ մնալով ինտուիցիայի հոսքին։ «Մարդու հոգին» գիրքը, որը հրատարակվել է 1918 թվականին, Ֆրանկը ներկայացրել է որպես դոկտորական ատենախոսություն, սակայն ռուսական կյանքի արտաքին պայմանների պատճառով նրա պաշտպանությունն այլևս չի կարող կայանալ։
1917 թվականին ղեկավարել է Սարատովի համալսարանի պատմաբանասիրական ֆակուլտետը, իսկ 1921 թվականին՝ Մոսկվայի համալսարանի փիլիսոփայության ամբիոնը։

1922 թվականին վտարվել է Ռուսաստանից, հաստատվել է Բեռլինում և դարձել կրոնափիլիսոփայական ակադեմիայի անդամ, որը կազմակերպել է Ն. Ա. Բերդյաևը, որի հետ աշխատել է կրկին Մոսկվայում (Հոգևոր մշակույթի ակադեմիայում)։ 1938 թվականի սկզբին տեղափոխվել է Ֆրանսիա, որտեղից 1945 թվականին տեղափոխվել է Լոնդոն։

### Ընտանիք

* Եղբայրը՝ մաթեմատիկոս Միխայիլ Լյուդվիգովիչ Ֆրանկ, պրոֆեսոր, երկրաչափության, դիֆերենցիալ հավասարումների և ավիացիայի պատմության վերաբերյալ աշխատությունների հեղինակ է։
* Եղբորորդիները (Միխայիլ Լյուդվիգովիչ Ֆրանկի որդիները) ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակակիր Իլյա Միխայլովիչ Ֆրանկն են և կենսաբան, ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոս Գլեբ Միխայլովիչ Ֆրանկը։
* Կրտսեր եղբայրը (մոր կողմից) նկարիչ, քանդակագործ, բեմանկարիչ և գրքի նկարազարդող Լեոն (Լև Վասիլևիչ) Զակն է, ով բանաստեղծություններ է տպագրել Մ. Ռոսիանսկի և Խրիսանֆ բանաստեղծական կեղծանուններով, ով էգո-ֆուտուրիստական շարժման գաղափարախոսներից էր 1910-ական թվականներին։ Նրա կինը՝ Նադեժդա Ալեքսանդրովնա Բրաուդոն (1894-1976), երգեհոնահար և երաժշտության ուսուցիչ Իսայա Բրաուդոյի քույրն էր։ Նրանց դուստրը՝ Իրինա Զակը (Irène Zack, 1918-2013) քանդակագործ է։
* Կինը (1908 թվականից) - Տատյանա Սերգեևնա Ֆրանկ (ծն. Բարցևա, 1886-1984), «Սրտի հիշողություն» հուշերի հեղինակ։ Որդին՝ Վիկտոր Սեմյոնովիչ Ֆրանկ (1909-1972) - գրականագետ, ռադիոլրագրող, ղեկավարել է Ազատություն ռադիոկայանի լոնդոնյան բյուրոն։ Կրտսեր որդին՝ Վասիլի Սեմյոնովիչ Ֆրանկը (1920-1996), նույնպես լրագրող է աշխատել Մյունխենի Ազատություն ռադիոկայանում (1964 թվականից)։ Մյուս երեխաներն են Ալեքսեյը (ծնված 1910 թվականին) և Նատալիան (ծնված 1912 թվականին)։

Փիլիսոփայական հայացքներ
-----------------------

### Ֆրանկը միասնության մասին

Ֆրանկը կարծում էր, որ կան լուրջ փիլիսոփայական և տրամաբանական փաստարկներ սուբյեկտիվ իդեալիզմի դեմ։
Սուբյեկտիվ իդեալիզմը գալիս է «ես»-ից, որը կանգնած է տիեզերքի կենտրոնում։ Աշխարհի հետ երկխոսության ընթացքում մարդն իր մեջ բացահայտում է մի բան՝ մի բան, որը կարելի է անվանել «դու»։ Բայց կա մեկ այլ բան՝ այն, ինչ մենք անվանում ենք «մենք»։

Ինչպես իր նախորդները՝ Սերգեյ Տրուբեցկոյն ու Սոլովյովը, Ֆրանկն էլ ընդգծեց, որ մարդկային գիտակցությունները, մարդկային «ես»-ը կտրված չեն միմյանցից։ Իրական գիտելիքը, իրական լինելը հնարավոր են միայն այն ժամանակ, երբ մարդկանց միջև շփում է առաջանում, առաջանում է միասնություն։ Մենք ապրում ենք ոչ թե մեկուսացված կղզիներում, այլ մեկ մայրցամաքում։ Եվ այս մայրցամաքը, որը միավորում է մեզ բոլորիս, գիտելիքի վերջին և իրական օբյեկտն է։ Մարդը ճանաչում է ոչ միայն սեփական զգացմունքների արտացոլումը, այլ ճանաչում է որոշակի ենթաշերտ, խորություն։ Ավելի ուշ գերմանացի փիլիսոփա Պոլ Թիլիչը գրել է, որ Աստված մեր վերևում գտնվող երկինքը չէ, այլ գոյության խորությունը։ Այնուամենայնիվ, Ֆրանկն էր, ով առաջինն ասաց դա։

1917 թվականին Ֆրանկը հրատարակեց «Մարդու հոգին» գիրքը, որը հետագայում մեկից ավելի անգամ հրատարակվեց օտար լեզուներով։ Ֆրանկը թարգմանվել է բազմաթիվ լեզուներով, այդ թվում՝ ճապոներեն, չեխերեն, լեհերեն, գերմաներեն, անգլերեն; Բնականաբար, նա ինքն էլ գրքեր է գրել այդ լեզուներով։ Այս գիրքը վերլուծում է հոգևոր կյանքի միասնության հարցը, որը հնարավոր չէ կտրել, բաժանել։ Այս միասնությունը վերաբերում է ոչ միայն մեր «ես»-ին, այլեւ այն դաշտին, որտեղ կան այն «ես»-երը, որոնց հասցեագրված ենք։ Այսինքն՝ «ես», հետո «մենք» և վերջապես որոշակի առեղծվածային ենթաշերտ, որն անհասկանալին է։

Միաժամանակ Ֆրանկը բացասաբար էր վերաբերվում կոլեկտիվիզմին, որը տրորում է անհատին։ Ցանկացած թելադրանք հակասում է ազատությանը, իսկ աստվածային միասնությունը չի կարող գոյություն ունենալ առանց ազատության, այն ազատ է։

Ֆրանկ սոցիալիզմի մասին գրել է.

«Սոցիալիզմն իր հիմնական սոցիալ-փիլիսոփայական ծրագրում ամբողջ անհատական կամքը կոլեկտիվ կամքով փոխարինելն է… դրա տեղը դնելով «կոլեկտիվի» գոյությունը, ինչպես ձևավորել կամ սոսնձել մոնադները «զանգվածի մեկ շարունակական խմորի մեջ», կա մի անիմաստ գաղափար, որը խախտում է սոցիալական հիմնական անքակտելի սկզբունքը և որը կարող է հանգեցնել միայն հասարակության անդամալույծի և քայքայման։ Այն հիմնված է խելագար ու սրբապիղծ երազի վրա, որ մարդը, հանուն իր տնտեսության կանոնավորության և կարգուկանոնի և տնտեսական օգուտների արդար բաշխման, կարող է հրաժարվել իր ազատությունից, իր «ես»-ից և դառնալ ամբողջությամբ և առանց հետքի։ Իրականում, դա չի կարող հանգեցնել այլ բանի, քան բռնապետական իշխանության անսանձ բռնակալությանը և հպատակների հիմար պասիվությանը կամ գազանային ապստամբությանը»։

### Հասարակության ուսումնասիրության մոտեցում

Ֆրանկը պարզեց, որ մարդկանց միջև փոխազդեցությունների ուսումնասիրությունը միայն պոզիտիվիստական գիտության տեսանկյունից, այսինքն՝ սոցիալական հարաբերությունների գաղափարը որպես տնտեսական փոխանակում կամ զուտ կենսաբանական փոխազդեցություն, իսկ հասարակության մասին՝ որպես ինչ-որ մեխանիզմի, խորությունը բացակայում է։ Փիլիսոփան կարծում էր, որ մարդկային հաղորդակցության հիմքը մարդկանց ոգին է, ինչից առաջանում է գիտնականի կողմից այդ հարաբերությունների խորքում ընկղմվելու անհրաժեշտությունը՝ բարոյական, հոգևոր և նույնիսկ կրոնական մակարդակներում։
Քանի որ հասարակության մեջ մարդկանց փոխհարաբերությունները, և ամբողջը, որպես ամբողջություն, պարունակում են երկու սկզբունք՝ նյութապաշտական և հոգևոր, ապա հասարակագետն իր հետազոտության մեջ պետք է համատեղի երկու մոտեցումներն էլ. օգտագործի և՛ դրական գիտության, և՛ փիլիսոփայության մեթոդները։

Հիմնվելով միասնության հայեցակարգի վրա՝ Ֆրանկը նաև մերժեց հասարակության գաղափարը՝ որպես տարբեր առարկաների պարզ հավաքածու (սոցիալական նոմինալիզմ կամ մեթոդական անհատականություն)։ Նա այն համարեց շատ ավելի վեհ, անդրժամանակային և բացարձակապես ոչ նյութական առանցք ունեցող՝ ավանդույթներ, պատմություն, լեզու և այլն։ Փիլիսոփան պնդում էր, որ հասարակության գոյությունն ուղղակի անհնար է, եթե հիմնված չէ մարդկանց գոնե մասնակի սկզբնական միասնության վրա։ Նույնիսկ ամենաչոր, զուտ տնտեսական, պայմանագրային հարաբերություններում նա տեղ գտավ գործընկերության, կարեկցանքի, համերաշխության համար։ Ֆրանկը համոզված էր, որ բոլոր սոցիալական հարաբերությունները, որոնք անհատներին միավորում են հասարակության ներսում, կառուցված են կրոնական գործունեության, հոգևոր պրակտիկայի գործընթացում մարդկանց միասնության վրա։ Փիլիսոփան սահման է գծել նաև հասարակության արտաքին և ներքին շերտերի միջև։ Առաջինը նա բնութագրեց «հանրային» հասկացությամբ։ Հասարակության մեջ տեղի է ունենում մարդկային առաջնային «մենք»-ի քայքայումը՝ կա «ես»-ի մի բազմություն, որոնք կարող են մրցել միմյանց հետ։ Հենց դրա՝ արտաքին շերտին է բնորոշ ուժի կիրառումը, մրցակցությունը, իշխանության համար պայքարը։ Հենց արտաքին շերտի վրա է գտնվում հասարակության քաղաքական և իրավական դաշտը՝ որպես այն կարգավորող։ Այստեղ հաճախ տեղի է ունենում անհատների պարտադրանք՝ իրականացնելու ինչ-որ ընդհանուր, «սոցիալական» նպատակ, ինչպես նաև ճնշել նրա բնական նկրտումները։ Բացի այդ, Ֆրենկը հասարակության արտաքին շերտը բնութագրում է «առանձին բազմակիություն» հասկացությամբ։

Ներքին շերտի նկարագրությունը կրկին սերտորեն կապված է միասնության հասկացության հետ։ Եթե մտածողն արտաքին շերտը սահմանել է որպես «հանրային», ապա ներքինը բնութագրվում է «կաեդերալիզմ» հասկացության միջոցով։ Նա այն սահմանեց որպես հասարակության գոյաբանական բովանդակություն, որը նկարագրվեց վերևում։ Սա ողջ մարդկային «ես»-ի հոգևոր ամուր կապն է, միաձուլվելով «մենք»-ին, և այն գոյություն չունի պրակտիկայի շնորհիվ, չի կարող հայտնաբերվել էմպիրիկորեն, այլ կա և կարող է ճանաչվել մարդու կողմից։ Այս մակարդակում Ֆրենկը ընտանիքը և ամուսնությունը, մարդկային կյանքի կրոնական ոլորտը և ինչ-որ «միասնություն», կամ «կյանքի և ճակատագրի համայնքը», համարում էր որպես ամենակարևոր հաստատություններ։

«Կաեդերալիզմ» հասկացությունը ենթադրում է այս երևույթի մի շարք առանձնահատկություններ, որոնք այն տարբերում են հասարակագիտական այլ հասկացություններից։ Առաջին հերթին այն առաջանում է հասարակության առանցքում, որտեղ պատերազմող մարդկային «ես»-ը ձուլվում է մեկ «մենք»-ին։ Սակայն նրա ներսում անհատականությունը չի ջնջվում, քանի որ «Կաեդերալիզմ»ը կառուցված է սիրո վրա, իսկ սերը, ըստ Ֆրանկի, կարող է ուղղված լինել միայն անհատական, յուրահատուկ հատկանիշներին։ Սոցիալական փոխազդեցությունների այս մակարդակի ամենակարևոր կողմը կրոնականությունն է, մասնավորապես՝ կրոնական գործունեությունը։ Փիլիսոփան կարծում էր, որ կրոնական պաշտամունքի ժամանակ է, որ մարդիկ, զգալով կրոնական զգացմունքները, իսկապես կապում են իրենց «ես»-ը միջժամանակային միասնության հետ, և որ կրոնում ապագան և անցյալն ապրում են ներկայով։ Ավելին, ցանկացած սոցիալական կապ, ըստ Ֆրանկի, ծագում է հենց կրոնից։

Աշխատություններ
---------------

* 1898 Психологическое направление в теории ценности
* 1900 Теория ценности Маркса и её значение: критический этюд
* 1902 Фр. Ницше и этика «любви к дальнему»
* 1904 Государст1923 Из размышлений о русской революции
* 1923 Живое знание
* 1923 Введение в философию
* 1924 Религиозно-исторический смысл русской революции
* 1924 Крушение кумиров
* 1925 Религиозные основы общественности
* 1925 Я и мы. Сборник статей, посвящённых Петру Бернгардовичу Струве
* 1926 Смысл жизни
* 1926 Основы марксизма
* 1930 Духовные основы общества. Введение в социальную философию
* 1931 По ту сторону «правого» и «левого»
* 1933? Личная жизнь и социальное строительство
* 1937 Пушкин как политический мыслитель
* 1939 Проблема «христианского социализма»
* 1939 Непостижимое. Онтологическое введение в философию религии
* 1946 С нами Бог
* 1949 Свет во тьме. Опыт христианской этики и социальной философии
* 1956 Реальность и человек. Метафизика человеческого бытия
* 1956 Биография П. Б. Струве
* 1986 Предсмертноево и личность (По поводу 40-летия судебных уставов Александра II)
* 1905 Проблема власти
* 1905 Политика и идеи (О программе «Полярной звезды»)
* 1905 Проект декларации прав
* 1906 Молодая демократия
* 1906 Интеллигенция и освободительное движение
* 1907 Философские предпосылки деспотизма
* 1909 Этика нигилизма (К характеристике нравственного мировоззрения русской интеллигенции)
* 1910 Природа и культура
* 1910 Философия и жизнь. Этюды и наброски по философии культуры
* 1915 Предмет знания. Об основах и пределах отвлечённого знания
* 1917 Демократия на распутье
* 1917 Мёртвые молчат
* 1917 Душа человека. Опыт введения в философскую психологию
* 1918 De profundis
* 1922 Очерк методологии общественных наук

Գրականություն
-------------

* Буббайер Ф. С. Л. Франк: Жизнь и творчество русского философа. — М.: РОССПЭН, 2001. ISBN 5-8243-0269-3
* Глава V. Метафизика всеединства, а) Системы Л. П. Карсавина и С. Л. Франка // В. В. Зеньковский. История русской философии.
* А. В. Соболев. Франк С. Л. // Новая философская энциклопедия : в 4 т. / пред. науч.-ред. совета В. С. Стёпин. — 2-е изд. испр. и доп. — М. : Мысль, 2010. — 2816 с.
* Тюренков М. А. Франк Семён Людвигович // А. Ю. Андреев, Д. А. Цыганков Императорский Московский университет: 1755-1917 : энциклопедический словарь. — М.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН), 2010. — С. 785—786. — ISBN 978-5-8243-1429-8.
* Куприянов В. А. Трансформация философии длительности А. Бергсона в идеал-реализме С. Л. Франка // История философии. Т. 21. — № 1/2016. — С. 128—135.
* Аляев Г. Е. Оболевич Т. Резвых Т. Н. «Свет во тьме» и «С нами Бог»: неизвестные книги С. Л. Франка. — М.: Модест Колеров, 2021. — 528 с. — (Исследования по истории русской мысли. Т. 29).

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2  Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.) / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
3. ↑  CONOR.Sl
4. ↑  Зеньковский, Василий Васильевич|Василий Зеньковский. История русской философии. Ч. IV. XX век.
5. ↑  Запись о рождении в Книге для записи родившихся евреев по городу Москве Archived 2021-11-30 at the Wayback Machine. (Главархив Москвы. Фонд № 2372, Московская синагога ведомства министерства исповеданий. Единица хранения № 7, 1877, в поисковике стр. **11**, в книге запись под номером **13**). Запись: *Родился января 16 (Шевата 14), обрезан января 23 (Шевата 24) сын, имя дано ему Семён. Отец — врач Людвиг Семёнович Франк, мать — Розалия Моисеевна*.
6. ↑  «А. И. Франк о семье Франк» (PDF). Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2012 թ․ փետրվարի 3-ին. Վերցված է 2010 թ․ մարտի 19-ին.
7. ↑  «Родители С. Л. Франка» (PDF). Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2016 թ․ մարտի 4-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունիսի 17-ին.
8. ↑  Российский либерализм: идеи и люди
9. ↑  В ревизских сказках по Ковенской губернии за 1858 год, доступных на сайте еврейской генеалогии JewishGen.org, Хая-Рейзя Россиенская, 2-х лет, указывается как дочь Мойше-Лейба Мееровича Россиенского и Соры-Гитл Добринер.
10. ↑  Революционеры
11. ↑  В ревизских сказках за 1851, 1852, 1858 и 1868 годы, доступных на сайте еврейской генеалогии JewishGen.org, годом рождения Мойше-Лейба Мееровича (Моисея Мироновича) Россиенского указан 1830 год. Фамилия всей семьи указана как *Россиенский*. В переписи 1868 года Мойше-Лейб Россиенский ещё значится жителем Ковно.
12. ↑  Татьяна Франк «Один из столпов местной еврейской общины» Archived 2014-07-14 at the Wayback Machine.
13. ↑   *Франк Семен*՝ հոդվածը Հրեական էլեկտրոնային հանրագիտարանում
14. ↑  *Гапоненков А. А.* С. Л. Франк Archived 2013-12-31 at the Wayback Machine.
15. ↑  *Селезнёв Ф. А.* Конституционные демократы и буржуазия (1905—1917 гг.). Нижний Новгород: Издательство Нижегородского университета, 2006. — С. 22.
16. ↑  «О Л. В. Заке». Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ դեկտեմբերի 25-ին. Վերցված է 2010 թ․ փետրվարի 2-ին.
17. ↑  «Леон Зак». Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ հուլիսի 14-ին. Վերցված է 2016 թ․ դեկտեմբերի 30-ին.
18. ↑  *Курилов С. Н.* Идея всеединства как философская основа либерального консерватизма С. Л. Франка // *Соловьёвские исследования*. — 2012.