**Աղբերք** գյուղ, գտնվում է Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզի Արտանիշ թերակղզու հյուսիսում՝ Արեգունի լեռնաշղթայի հարավարևելյան կողմում։

Անվանում
--------

Բնակավայրի պատմական անվանումը հայտնի չէ։ 19-րդ դարի սկզբներին թուրքական քոչվոր ցեղերը բնակություն են հաստատում գյուղում՝ այն անվանելով մոտակայքում գտնվող ստորջրյա աղբյուրների պատվին՝ Աղբուլախ, որը թուրքերենից թարգմանաբար նշանակում է սպիտակ աղբյուր։ 1991 թվականի ապրիլի 3-ին բնակավայրը պաշտոնապես վերանվանվել է Աղբերք։

Աշխարհագրություն
----------------

Աղբերքը գտնվում է Արեգունի լեռների հարավարևելյան մասից դեպի Արտանիշի թերակղզի տանող ճանապարհի վրա՝ մարզկենտրոն Գավառից 68 կմ հյուսիս-արևելք։ Ծովի մակերևույթից բարձր է 2150 մ։

Պատմություն
-----------

Գրավոր հիշատակություններ գյուղի մասին չեն պահպանվել։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ խզվել է կապը բնակավայրի մոռացված բուն հայկական և վերջին 150 տարիների ընթացքում շրջանառվող անվան միջև։ Գրավոր աղբյուրներում Ալբուլաղ անվամբ առաջին անգամ հիշատակվում է 19 դարի առաջին կեսերից, սակայն գյուղում պահպանված նյութական մշակույթի հուշարձանների մնացորդները վկայում են բնակավայրի գոյությունն առնվազն ուշ միջնադարից։

Բնակչություն
------------

Ըստ պահպանված հայկական գերեզմանական հուշարձանների՝ Աղբերք գյուղը հայաբնակ է եղել 17-18 դարերում։ 1604 թվականից Շահ Աբասի բռնագաղթի հետևանքով գյուղը դատարկվել է բնիկներից։
Հետագայում՝ 1829 - 1830- ական թվականներին գյուղում հաստատվում են Սարուխանից տեղափոխված մի քանի թուրքեր (վերջններիս պատկանող գերեզմանոցում առկա արձանագիր քարերի հնագույնը կրում է հիջրի 1314)
Հայտնի էր, որ գյուղաբնակ թուրքերը հետ չէին մնում իրենց ցեղին հատուկ արարքներից։ Նրանք ավերում, թալանում, կողոպտում և սպանում էին շրջանի խաղաղ բնակչությանը, ինչպես նաև ոչնչացնում նրանց ստեղծած արժեքները։
Դեռևս 1862 - 1863 թվականներին շրջանում ուսումնասիրություններ կատարած Մ. Սմբատյանցն այդ ամենի մասին նշում է.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ողորմելի թուրքերը ամեն տեղ կրօնամոլությունը ցույց են տալի, փոխանակ ամաչելոյ՝ որ իրենք աղօթարան չունին, աշխատում են քրիստոնէից աղօթարաններն ջնջել անհետացնել... |  |

Իրավիճակը նույնն էր նաև 20-րդ դարի սկզբին։ Սևանի ավազանում թուրքերի՝ հաճախակի դարձած ավազակային հարձակումներին վերջ տալու նպատակով 1917 թվականի ամռանը ռուսական բանակը, որոշակի գործողություններ է ձեռնարկում։ 
1991 թվականի մայիսին, այստեղ են հաստատվում տեղահանված գետաշենցիները, իսկ 1992 թվականի օգոստոսին՝ արծվաշենցիները։
Աղբերքի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Տարի | 1897 | 1926 | 1939 | 1959 | 1970 | 1989 | 2001 | 2011 |
| Բնակիչ | 806 | 1229 | 1504 | 1141 | 1563 | 688 | 298 | 278 |
|

Տնտեսություն
------------

Բնակչությունը զբաղվում է անասնաբուծությամբ, ծխախոտագործությամբ և դաշտավարությամբ։

Պատմամշակութային կառույց
------------------------

Գյուղից հյուսիս պահպանված է հայկական հին գերեզմանոց (17-18 -րդ դարեր)։
Վերջին տարիներին կատարված տարաբնույթ աշխատանքների ժամանակ տեղաբնակ հայերը հայտնաբերել են տների և գոմերի որմերում օգտագործված 5 (2-ը արձանագիր) միավոր խաչքար կամ խաչքարի բեկոր։ Ըստ ոճական առանձնահատկությունների՝ բոլորն էլ թվագրվում են 17-18-րդ դարերով։
1988 թվականից հետո հայկական նոր գերեզմանոց է գոյացել գյուղից մոտ 150 մ արևմուտք։

Գյուղատեղի
----------

Գտնվում է Աղբերքից 1,5 կմ արևելք և փռված է գրեթե ցամաքած մի աղբյուրի հարևանությամբ։
Մինչև 17-18-րդ դարեր հայաբնակ գյուղը հետագայում չի բնակեցվել։
Գյուղատեղիի տարածքում պահպանվում են մոտ մեկ տասնյակ զանազան շինությունների հետքեր։
Ողջ մակերեսին առկա է ուշմիջնադարյան խեցեղեն, իսկ գյուղատեղիից արևելք նշմարվում են հողագործ բնակիչների կառուցած սանդղավանդներ։

Տես նաև
-------

* Աղբերքի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  2011 թ Հայաստանի մարդահամարի արդյունքները
2. 1 2  Տեղահանված խաչքարերի հավաք ծրագիր, Աղբերք գյուղ, Րաֆֆի Քորթոշյան, ՀՃՈՒ հիմնադրամ, 2019 թվական։
3. ↑  Հայաստանի Հանրապետության բնակավայրերի բառարան, Երևան, 2008 թվական, էջ 14։
4. ↑  "Տեղահանված խաչքարերի հավաք ծրագիր. Աղբերք գրքի 1-ից 8 էջեր" (PDF). Արխիվացված է the original (PDF) 2021 թ․ հունիսի 2-ին. Retrieved 2021 թ․ օգոստոսի 4.
5. ↑  Սմբատեանց Մ. Տեղագիր Գեղարքունիքի Ծովազարդ գավառի, Էջմիածին, 1895
6. ↑  "Հայաստանի հանրապետության բնակավայրերի բառարան, էջ 14" (PDF). Արխիվացված է the original (PDF) 2014 թ․ սեպտեմբերի 12-ին. Retrieved 2015 օգոստոսի 11.
7. ↑  "Տեղահանված խաչքարերի հավաք ծրագիր. Աղբերք գրքի 6-ից 8 էջեր" (PDF). Արխիվացված է the original (PDF) 2021 թ․ հունիսի 2-ին. Retrieved 2021 թ․ օգոստոսի 4.
8. ↑  "Տեղահանված խաչքարերի հավաք ծրագիր. Աղբերք գրքի Էջ 13" (PDF). Արխիվացված է the original (PDF) 2021 թ․ հունիսի 2-ին. Retrieved 2021 թ․ օգոստոսի 4.

Արտաքին հղումներ
----------------

* 2001 թվականի Հայաստանի մարդահամարի արդյունքները, Հայաստանի վիճակագրական կոմիտե
* Kiesling, Brady (2005), *Rediscovering Armenia: Guide*, Yerevan, Armenia: Matit Graphic Design Studio
* Brady Kiesling, *Rediscovering Armenia*, p. 49, available online at the website of the Internet Archive:


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Գեղարքունիքի մարզ |
| --- |
|  |
| Քաղաքներ | Գավառ • Ճամբարակ • Մարտունի • Սևան • Վարդենիս |  |
|  |
| Գյուղեր | Ազատ • Ախպրաձոր • Ակունք • Աղբերք • Այգուտ • Այրք • Անտառամեջ • Աստղաձոր • Ավազան • Արեգունի • Արծվանիստ • Արծվաշեն1 • Արտանիշ • Արփունք • Բերդկունք • Գանձակ • Գեղամաբակ • Գեղամասար • Գեղամավան • Գեղարքունիք • Գեղաքար • Գեղհովիտ • Գետիկ • Դարանակ • Դդմաշեն • Դպրաբակ • Դրախտիկ • Երանոս • Զոլաքար • Զովաբեր • Թթուջուր • Լանջաղբյուր • Լիճք • Լճաշեն • Լճավան • Լճափ • Լուսակունք • Խաչաղբյուր • Ծակքար • Ծաղկաշեն • Ծաղկունք • Ծափաթաղ • Ծովագյուղ • Ծովազարդ • Ծովակ • Ծովասար • Ծովինար • Կալավան • Կախակն • Կարճաղբյուր • Կարմիրգյուղ • Կութ • Կուտական • Հայրավանք • Ձորագյուղ • Ձորավանք • Մադինա • Մարտունի • Մաքենիս • Մեծ Մասրիկ • Ներքին Գետաշեն • Ներքին Շորժա • Նորաբակ • Նորակերտ • Նորաշեն • Նորատուս • Շատջրեք • Շատվան • Շորժա • Չկալովկա • Ջաղացաձոր • Ջիլ • Սարուխան • Սեմյոնովկա • Սոթք • Վահան • Վաղաշեն • Վանևան • Վարդաձոր • Վարդենիկ • Վարսեր • Վերին Գետաշեն • Վերին Շորժա • Տորֆավան • Տրետուք • Փամբակ • Փոքր Մասրիկ
1 — գյուղը գտնվում է Ադրբեջանի վերահսկման տակ |
|  |
| Պորտալ:Գեղարքունիքի մարզ |

 |