**องค์สมเด็จพระมหาจักพรรดิประดู่ คำหงษาเอลิซาเบทที่4ผู้บริหารองค์กรสูงสุดԲավարիայի լուսավորչական ընկերություն** (գերմ.՝ der Illuminatenorden), 18-րդ դարի գերմանական գաղտնի ընկերություն, որը հիմնադրվել է 1776 թվականի մայիսի 1-ին Ինգոլշտադում։ Հիմնադիրը դեիզմի հայտնի կողմնակից փիլիսոփա և աստվածաբան Ադամ Վեյսհաուպտն էր, որը մտադիր էր օգտագործել իր կազմակերպությունը այս ուսմունքը, ինչպես նաև եվրոպական Լուսավորության ազատական գաղափարները տարածելու և ժողովրդականացնելու համար։

Պաշտոնապես հայտարարվել է Իլյումինատների նպատակը՝ բարելավել և ազնվացնել մարդկությունը՝ «նոր Երուսաղեմ կառուցելու» միջոցով։ Հրամանը ենթարկվել է ներքին պառակտման՝ նախքան 1785 թվականին Բավարիայի իշխանությունների կողմից արգելվելը։ Այն պատմության մեջ ամենահայտնի Իլյումինատների արհմիություններից մեկն էր։

Պատմություն
-----------

Բավարական լուսավորության հասարակությունը հիմնադրվել է 1776 թվականի մայիսի 1-ին Ինգոլշտադի համալսարանում իրավագիտության պրոֆեսոր Ադամ Վեյսհաուպտի կողմից և բաղկացած է եղել ընդամենը հինգ անդամից։ Իլյումինատներն իրենց շարքերը բացահայտորեն չէին համալրում՝ նախընտրելով ինքնուրույն ընտրել և հավաքագրել անդամներ, երբեմն բավականին երկար ժամանակ աստիճանաբար պատրաստում էին թեկնածուին՝ ծառայելու կարգին։

### Գաղափարներ

Ադամ Վեյսհաուպտ
Վեյսհաուպտն իր հասարակությունն անվանել է կատարելագործվողների (Perfektibilisten) միաբանություն։ Նա ստիպված էր պայքարել սնահավատության և տգիտության դեմ՝ տարածելով լուսավորություն և բարոյականություն։ Նրա վերջնական նպատակը՝ քրիստոնեության փոխարինումը դեիզմով, ինչպես նաև միապետական իշխանության փոխարինումը հանրապետականով, հաղորդվում էր միայն նախաձեռնողներից մի քանիսին։ Այդ նպատակին հասնելու համար անխուսափելի էր համարվում անհատների անվերապահ հնազանդությունը ղեկավարի կամքին և հրամաններին։ Ուստի, Վեյսհաուպտը կազմակերպությունը փոխառել էր ճիզվիտական կարգից։

Սկզբում Վեյսհաուպտը հույս ուներ ստեղծել իր կազմակերպությունը մասոնական ավանդույթների հիման վրա, բայց հետագայում մտափոխվել է՝ համարելով մասոնների «գաղտնիքները» չափազանց հասանելի և առանց լուրջ բովանդակության։

Վեյսհաուպտը պնդում էր, որ բանական մարդը բնույթով վատը չէ։ Նրան հիմար է դարձնում միջավայրը, մասնավորապես՝ կրոնը, պետությունը և արտաքին ազդեցությունները։ Այսպիսով, եթե մարդն ազատվի սոցիալական ինստիտուտների ճնշումից և սկսի առաջնորդվել բացառապես սառը բանականությամբ և գիտելիքներով, բարոյական խնդիրներն ինքնուրույն կվերանան։

Իր գոյության սկզբնական շրջանում հասարակությունը ներգրավում էր նոր անդամների Ինգոլշտադի համալսարանի դասախոսներից, և նրա շարքերը դանդաղ էին աճում։ Նոր համախոհներ գրավելու համար Վեյսհաուպտը 1777 թվականի սկզբին միացել է Մյունխենի մասոնական օթյակին։

### Ադոլֆ Կնիգգե

Ադոլֆ Կնիգգե
Մասոնների ներգրավումը ընկերության մեջ և թվաքանակի աճը հնարավոր է դարձել հիմնականում բարոն Ադոլֆ Կնիգգեի գործունեության շնորհիվ, որը դարձել է կազմակերպության հիմնադրի ամենամոտ գործակիցը։ 1782 թվականի օգոստոսին՝ մասոնների կողմից իրենց դիրքերը մերձեցնելու համար անցկացրած Վիլհելմսբադի համագումարի արդյունքում, որոշ մասոններ միացել են Ինգոլշտադի հասարակությանը՝ Վեյսհաուպտի և Ադոլֆ Կնիգգեի ղեկավարած ակտիվ քարոզչության շնորհիվ։

### Միության կազմակերպում

Սկզբնապես Իլյումինատների կազմակերպության կառուցվածքը ներառում էր ձեռնադրության երեք աստիճան՝ «նորեկ» (noviss, neophyte), «միներվալ» և «լուսավորված միներվալ»։ Նեոֆիտը տեղափոխվել է մենթորի ղեկավարության տակ, որին նա պետք է անառարկելիորեն ենթարկվեր։ Բացի այդ, սկսնակներին հանձնարարվում էր միությանը տրամադրել համապարփակ տեղեկատվություն իրենց անձնական կյանքի մասին։ Նորեկ լինելու շրջանը մոտ երկու տարի էր, որից հետո ձեռնադրվում էին միներվալ։

Հետագայում՝ միության աճի հետ միասին, Իլյումինատների հասարակության կառուցվածքը փոխվել է՝ մոտենալով ճիզվիտական միաբանության կազմակերպման սխեմային և մի տեսակ մասոնական օթյակներին։ Իլյումինատները խստորեն հետևում էին գաղտնապահությանը՝ զուգորդելով կոշտ հիերարխիկ «բրգանման» կառույցի հետ։ Նրանց հասարակության միջուկը Վեյսհաուպտին առավել մոտ տասներկու անդամների «արեոպագոսն» էր։

Բավարական լուսավորության հասարակության նորացված կառուցվածքը ներառում էր ձեռնադրության հետևյալ աստիճանները.

|  |
| --- |
| լատին․՝ Areopagites |
| լատին․՝ Illuminatus dirigens |
| լատին․՝ Illuminatus major |
| լատին․՝ Illuminatus minor |
| լատին․՝ Insinuat |
| լատին․՝ Minervals |

Ձեռնադրության ընթացակարգը ներառում էր հատուկ ծեսեր (մասամբ փոխառված մասոններից), հանդիսավոր երդումներ և գաղտնի կեղծանունի սահմանում։ Ինքը՝ Վեյսհաուպտը, հայտնի էր որպես Սպարտակ։

Ձեռնադրությունից հետո նորաթուխ իլյումինատն սկսում էր մասնակցել Լուսավորչության փիլիսոփաների ստեղծագործությունների ուսումնասիրությանը նվիրված շրջանակների։ Եթե նա հետաքրքրություն էր ցուցաբերում հասարակության առավել արմատական կողմերի նկատմամբ, ապա նրան կարելի էր ձեռնադրել ավելի բարձր աստիճանով։

Միությունը ներկայացուցչություններ ուներ եվրոպական շատ երկրներում։ «Բավարիայի լուսավորիչների հասարակության» ծաղկման շրջանում այն բաղկացած էր շուրջ 2 հազար մարդուց։ 1778 թվականին՝ բարոն Ադոլֆ Կնիգգեի միանալուց հետո, հնարավոր է դարձել վերին խավերից լուսավորված մարդկանց հավաքագրել։ Իլյումինատներին միացել են որոշ հայտնի նկարիչներ, ինչպիսիք են Յոհան Գոթֆրիդ Հերդերը և Յոհան Վոլֆգանգ ֆոն Գյոթեն։

### Պառակտում

Վեյսհաուպտի և Ադոլֆ Կնիգգեի միջև միության շրջանակներում իշխանության մրցակցությունը հանգեցրել է 1784 թվականի հուլիսի 1-ին կազմակերպության պառակտմանը։ Ադոլֆ Կնիգգեն և նրա որոշ աջակիցներ հեռացել են հասարակությունից և հրատարակել Իլյումինատների վերաբերյալ մի շարք պամֆլետներ, որոնք բացահայտում էին միության իրական միտումներն ու կազմակերպումը։

### Իշխանությունների պատժամիջոցներ

Բավարիայի կուրֆյուրստ Կառլ Թեոդորը արգելել է բոլոր գաղտնի ընկերությունները։ Բավարիայի իշխանությունների համար վտանգավոր թվացող Իլյումինատների գործունեությունը 1784-1787 թվականներին հանգեցրել է նրանց դեմ հրապարակված չորս հրամանագրի ներկայացմանը։ Հռոմի պապ Պիոս 6-րդը նույնպես դատապարտել է Իլյումինատներին։

1786 թվականին իշխանությունները խուզարկություն են կատարել կազմակերպության ամենաազդեցիկ ներկայացուցիչներից մեկի` Քսավիեր ֆոն Ցվակի տանը և առգրավել մեծ թվով գրքեր և փաստաթղթեր, ներառյալ՝ միության գաղտնի գործունեությանն առնչվող։ 1787 թվականին Բավարիայի Իլյումինատներ հասարակությանն անդամակցությունը հայտարարվել է հանցագործություն, որը պատժվել է մահապատժով։ Միությունը հայտարարվել է օրենքից դուրս և ենթադրաբար կազմալուծվել։

Ադամ Վեյսհաուպտը զրկվել է պաշտոնից և փախել Բավարիայից։ Մինչև իր մահը՝ 1830 թվականը, աքսորվել է Թյուրինգիա։

Տես նաև
-------

* Իլյումինատներ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «David Chilton. James H. Billington's «Fire in the Minds of Men»» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2013 թ․ մայիսի 15-ին. Վերցված է 2013 թ․ հունվարի 14-ին.
2. 1 2 3 4 5 6 7  Vernor L. Stauffer «New England and the Bavarian Illuminati», Ch.III
3. 1 2 3 4  Hermann Gruber. Illuminati // Catholic Encyclopedia, 1910
4. 1 2 3 4  «Conrad Goeringer. The Enlightenment, Freemasonry, and The Illuminati». Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ հունվարի 28-ին. Վերցված է 2011 թ․ հունվարի 28-ին.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Բավարիայի լուսավորչական ընկերություն» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Ուղղափառ · Catholic (1997—…) · Treccani · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 5077537-6 · LCCN: n84193452 · NKC: ph395742 · SUDOC: 091992044 · VIAF: 143615086 · WorldCat VIAF: 143615086 |

 |