Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Հանգ (այլ կիրառումներ)
**Հանգ**, չափածո ստեղծագործության հնչյունային ձևավորման հիմնական կողմերից մեկը։ Հանգը այն երևույթն է, երբ բանաստեղծության մեջ երկու կամ ավելի տողեր ունեն նման (համահնչուն) վերջավորություն։ Օրինակ.

a Գիշերը ամբողջ հիվանդ, խելա**գար**
b Ես երազեցի արևի մա**սին**,
a Շուրջս ո՛չ մի ձայն ու շշուկ չ**կար**-
b Գունատ էր շուրջս՝ գիշեր ու լու**սին**։
Ժողովրդական ստեղծագործության հնագույն նմուշները, անտիկ գրականությունը և միջնադարյան պոեզիայի շատ ստեղծագործություններ դեռ հանգ չունեին։ Հանգը ծագում է միջին դարերում։ Օրինակ, հայ գրականության մեջ այն տարածվում է հիմնականում 12-13-րդ դարերից՝ Ներսես Շնորհալու, Ֆրիկի և նրանց հաջորդների տաղերում և պոեմներում։

Սկզբում հանգերը միապաղաղ էին՝ ամբողջ բանաստեղծության կամ նրա մեծ հատվածների տողերը վերջանում էին միևնույն հանգով, որը վարպետության ցուցանիշ է համարվում (օրինակ՝ Ֆրիկի «Գանգատ» երկարաշունչ բանաստեղծության բոլոր տողերն անխտիր ավարտվում են *ի* ձայնավորով)։ Ժամանակի ընթացքում հանգերն ավելի ու ավելի բազմազան են դառնում։ Բայց հանգի առաջացումից հետո էլ գրվում են անհանգ գործեր (մանավանդ չափածո դրամատիկական երկեր), որոնք կոչվում են սպիտակ ոտանավոր։ Մասնավորապես անհանգ է գրվել չափածո դրամատիկական գործերի մեծ մասը (օրինակ՝ Շեքսպիրի և Պուշկինի պիեսները)։

Հանգի ամենակարևոր դերն այն է, որ հանդես գալով տողերի վերջում՝ այն ավելի է ընդգծում տողի՝ իբրև ոտանավորի հիմնական ռիթմական միավորի, ինքնուրույնությունը։ Հանգը կարծես մի ազդանշան է, որը հիշեցնում է տողի ավարտվելը։ Դրանով իսկ նա ուժեղացնում է ոտանավորի ռիթմը։ Բացի այդ, հանգն ավելի ներդաշնակ, երաժշտական է դարձնում բանաստեղծական խոսքը։

Հանգը հաճախ նաև *իմաստային* զգալի դեր է խաղում։ Բանաստեղծները ձգտում են տողերի վերջում դնել և հանգավորել առավել կարևոր բառերը, որոնք կրկնվող հնչյունների շնորհիվ ավելի մեծ ուշադրություն են գրավում։

Հանգերն ըստ վերջին շեշտված վանկի տեղի
-------------------------------------

Հանգերն իրենց բնույթով շատ բազմազան են։ Նախ, նրանք տարբերվում են ըստ վերջին շեշտված վանկի տեղի։ Եթե տողն ավարտվում է շեշտված վանկով, հանգը կոչվում է **արական**։ Օրինակ.

a Եվ հարազատ աչքի նըմ**ա՛ն**
a Քեզ կըժտա վճիտ Սև**ա՛ն**,
b Որ լեռների շուքի հ**ետ**
b Խաղ է անում, խայտում վետ-վ**ետ**...
(Հովհաննես Թումանյան)
Քանի որ հայերենում բառերի մեծ մասը վերջահար շեշտ ունի, մեր պոեզիայում էլ գերակշռում է արական հանգը։ Հայերենում շատ ավելի քիչ են **իգական** հանգերը, որոնց մեջ շեշտվում է տողի նախավերջին վանկը։ Օրինակ.

a Ցուրտ հոկտեմբերն է ծեծում իմ դ**ո՛ւռը**,
b Եվ մրրկում է հողմը գիշ**ե՛րս**.
a Բոլորն անզոր է, բոլորն ի**զո՛ւր է**
b Եվ անամոք է, որպես հուշ**ե՛րս**։
(Վահան Տերյան)
Արական և իգական հանգերը կարող են հանդես գալ կողք-կողքի, ինչպես հետևյալ քառատողում.

a Հնչում են օրերը, կա**նչո՛ւմ են**,
b Օրերը-կարմիր ու բո**սո՛ր**.
a Օրերը ղողանջ ու հ**նչյո՛ւն են**,
b Զնգում են՝ հրե ու հ**զո՛ր**։
(Եղիշե Չարենց)
Ռուսերենում և այլ լեզուներում հանդիպում են այսպես կոչված *դակտիլային* հանգեր (տողի վերջից երրորդ շեշտված վանկով, օր.՝ откры՛тая-ядови՛тая) և նույնիսկ *հիպերդակտիլային* հանգեր (վերջից չորրորդ շեշտված վանկով), որոնք հայերենին բնորոշ չեն։

Սովորաբար իրար հետ հանգավորվում են նույնատիպ վերջավորությունները, բայց երբեմն արական հանգը կարող է կապվել իգականի հետ, օր.՝ Չարենցի տողերում,- թեթև՛-ետև՛ը, Մասի՛սը-սառցանի՛ստ։

Բաց և փակ հանգեր
----------------

Եթե հանգ կազմող բառն ավարտվում է ձայնավորով, հանգը կոչվում է **բաց**, բաղաձայնով ավարտվելու դեպում՝ **փակ**։

Հանգերն ըստ կազմության
----------------------

Հանգերը բազմազան են նաև իրենց կազմությամբ, կարող են կրկնվել տարբեր թվով հնչյուններ։ Եթե կրկնվում են միայն արական հանգի շեշտված ձայնավորն ու նրան հաջորդող հնչյունները, դա կոչվում է **թույլ** (կամ **աղքատ**), օր.՝ վր**ա** - հեռաց**ա**, այնտ**եղ** - ահ**եղ**, տ**ուն** - սյ**ուն**, աստ**եր**-աչք**եր**, վ**առ**-պայծ**առ**։ **Ուժեղ** (կամ **հարուստ**, **խոր**) հանգի մեջ կրկնվում են նաև շեշտված ձայնավորից առաջ եղած հնչյունները, օր.՝ բուրվ**առներ** - խ**առներ**, եր**կիր** - գր**կիր**, օ**դում** - կար**ոտում**, տ**ալիս** - հեռան**ալիս** (Վահան Տերյան), վ**առված**-խելագ**արված**, թափ**առում**-մ**արում**, կ**անչում**-կար**կաչում**։

Լինում են նաև **բարդ** կամ **բաղադրյալ** հանգեր, որոնք կազմված են երկու կամ ավելի բառերի հնչյուններից (վ**ար ծաթեց** - **արծաթեց**, **վարսերը նրա** - **վառ սերը նրա**, **քո մի թասը** - **Կոմիտասը**, Թումանյանից՝ Մեծ անտառ**ից նա զատված**-Մարդու կացնից ազատված, անցավոր-անցավ օր)։ Բարդ հանգեր հատկապես շատ է ստեղծել Մայակովսկին՝ пистолет-сто лет, под дождем-подождем, убери твою-бритвою։

Հանգերի մեջ հնչյունների համընկնումը կարող է լինել լրիվ և մասնակի։ Երբ տողավերջի հնչյունները նույնությամբ կրկնվում են մի ուրիշ տողի մեջ, այդպիսի հանգը կոչվում է **ճշգրիտ** (ծեգին-հոգին, արյունամած-քամած, սարերի-օրերի)։ **Մոտավոր** հանգերի մեջ, նման հնչյունների կողքին, լինում են նաև մեծ կամ փոքր չափով իրարից շեղվող կամ ակնհայտորեն տարբեր հնչյուններ (ձայնավորներ և բաղաձայններ)։ Օրինակ, Տերյանը հանգավորում է այսպիսի բառեր՝ մանուկ-անամոք, ավար է-խավարը, տրտում, ապարդյուն, Չարենցը՝ մահ-համար-հիմա, անդին-անթիվ, հանդեպ-անդեմ, վերելք-քերենք, կրակ-գրած, փախչող-թախծոտ, այնտեղ-անթև, և այլն։ Մոտավոր հանգի մեջ կրկնվում են ոչ թե նույն, այլ իրար նման, իրար հիշեցնող հնչյուններ, կամ հանգ կազմող հնչյունների միայն մի մասը (խաղաղ-աղա, ճակատ-հագած, գլխարկը-գլխահակ, վարդը-կարդաք, անիրական-բարեկամ)։ Մոտավոր հանգերը կոչվում են նաև **ասոնանսային հանգեր**։

Նման վերջավորություններ կարող են ունենալ նաև միևնույն կամ հարևան տողերի ներսում եղած բառերը։ Այդպիսի կրկնությունները կոչվում են ներքին հանգ։

Հանգերն ըստ դասավորության
-------------------------

Հանգավորման տեսակները բանաստեղծական տողերի համանման վերջավորությունների՝ հանգերի դասավորման տարբեր եղանակները։ Օրինակ, քառատող տան մեջ լինում է հանգավորման երեք հիմնական տեսակ.

ա) **Կից հանգավորում** (հանգով կապվում են հարևան տողերը) - aabb.

Ցրտահա՜ր, հողմավա՜ր
Դողացին մեղմաբար
Տերևները դեղին,
Պատեցին իմ ուղին...
(Վահան Տերյան)
բ) **Խաչաձև հանգավորում** (կենտ տողերը հանգով կապվում են իրար հետ, իսկ զույգերն՝ իրար) - abab.

Ով կհանդիպի, ով կբարևի,
Ում հոգեհամբույր խոսքը կլսեմ,
Ում ուրախացած դեմքը կարևի՝
Բարեկամական հրճվանքով վսեմ։
(Եղիշե Չարենց)
գ) **Օղակաձև հանգավորում** (հանգով կապվում են առաջին և չորրորդ տողերն իրար հետ, իսկ միջին տողերն՝ իրար) - abba

Համբյուրիդ, գիշե՜ր, պատուհանս է բաց,
Թո՛ղ որ լիառատ ծծեմ՝ հեշտագին
Կաթը մեղմահոս լույսիդ տարփանքին՝
Ու զով շաղերուդ կախարդանքը թաց։
(Միսաք Մեծարենց)

Աղբյուրներ
----------

1. ↑  Էդ. Ջրբաշյան, Հ. Մախչանյան (1972)։ *Գրականագիտական բառարան*։ Երևան: «Լույս»։ էջ 162-163
2. ↑  Էդ. Ջրբաշյան, Հ. Մախչանյան (1980)։ *Գրականության տեսություն*։ Երևան: «ԵՊՀ»։ էջ 308


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 217)։*  |