**Թիվ**, քերականական կարգ, դրսևորվում է գոյականական, դերանվանական ու բայական համակարգերում, հին հայերենում` նաև ածականների ու թվականների մեջ։ Ժամանակակից հայերենում ունի երկու դրսևորում` եզակի թիվ և հոգնակի թիվ։ Գրաբարում, միջին գրական հայերենում, ինչպես նաև որոշ բարբառներում պահպանվում են նաև երկակի թվի հետքեր։

Գոյականի թվի քերականական կարգ
-----------------------------

### Եզակի թիվ

Հիմնական հոդված՝ եզակի թիվ
Եզակի թիվը ցույց է տալիս մեկ առարկա։ Սովորաբար այն բառի ուղիղ ձևն է։ Եզակին բազմանշանակ է, այն ցույց է տալիս ոչ միայն մեկ առարկա, այլև տվյալ տեսակի առարկաներից յուրաքանչյուրի քանակային հարաբերությունը, նրանց այս կամ այն խումբը և այլն, օրինակ՝ *Ծառից խնձոր ընկավ։ Խնձորն օգտակար միրգ է։ Աղջիկը խնձոր էր քաղում։* Առաջին նախադասության մեջ խոսքը վերաբերում է մեկ առարկայի, երկրորդում՝ տվյալ տեսակի բոլոր առարկաներին, իսկ երրորդում եզակի թվով դրված բառը վերաբերում է նույն տեսակի առարկաների մի խմբին։

### Հոգնակի թիվ

Հիմնական հոդված՝ հոգնակի թիվ
Հոգնակի թիվը ցույց է տալիս մեկից ավելի միատեսակ առարկաներ։

Հոգնակին կարող է կազմվել տարբեր եղանակներով՝

* Կրկնություն (*«ճապ.՝ yama» — «լեռ», «yamayama» — «լեռներ»*)։
* Վերջավորությունների միջոցով՝ (*նստարան - նստարաններ, ռուս.՝ «крот» — «խլուրդ», «кроты» — «խլուրդներ»*)։
* Բառահիմքի փոփոխությամբ - (*ռուս.՝ «человек» -մարդ, «люди» - մարդիկ*).
* Հնչյունափոխությամբ - («արաբ․՝ կիտաբ‎‎» — «գիրք», «կուտուբ» — «գրքեր»).

Հայերենում հոգնակին կազմվում է *-եր* (միավանկ բառերի դեպքում) և *-ներ* հոգնակերտերով, իսկ որոշ բառերի հոգնակին կազմվում է *իկ* (*մարդիկ*), *այք* (*կանայք, տիկնայք, պարոնայք*), *ինք* (անձինք), *ք* (հատուկ է բարբառներին, օրինակ՝ *գյուղացիք*) վերջավորություններով։

Հոգնակի թիվը կարող է արտահայտել տարբեր նշանակությւոններ՝

* «մեկից ավելի» - «Սեղանին գրքեր կան։» = «Սեղանին մեկից ավելի գրքեր կան։»,
* «յուրաքանչյուրը» - «Էլեկտրոններն ունեն բացասական լիցք։» = «Յուրաքանչյուր էլեկտրոն ունի բացասական լիցք։»,
* «տիպականություն» - «Թռչունները կարողանում են թռչել։» = «Տիպիկ թռչունը կարող է թռչել։»,
* «վերոհիշյալներից յուրաքանչյուրը» - «Մեր տուն եկան Արամն ու Արմենը։ Հյուրերը մնացին մինչ երեկո։»,
* «մեծամասնություն» - «Հայերը քվեարկեցին հանուն անկախության։»,
* «մեծ խումբ» - «Խավարասերների ներկայությունը տունը դարձնում է անտանելի։»,
* հարգալից դիմում - «Դուք կարող եք ներս մտնել։» և այլն։

### Հավաքական գոյականներ

*Հավաքական գոյականները* ցույց են տալիս միատեսակ առարկաների հավաքական ամբողջություն, բազմություն։ Դրանք ձևով եզակի են, նախադասության մեջ գործածվում են որպես եզակի գոյականներ, բայց արտահայտում են հոգնակի թվի իմաստ, օրինակ՝ *ուսանողություն, հայություն, գյուղացիություն։ Ուսանողությունը նշեց բուհի հիմնադրման 20-ամյակը։*։ Սրանք սովորաբար կարող են փոխարինվել համապատասխան հոգնակի թվով, օրինակ՝ *Ուսանողները նշեցին բուհի հիմնադրման 20-ամյակը*։

Հայերենում հավաքական գոյականներ են կազմվում *-ություն, -եղեն, -անք, -ենք, -ոնք, -այք, -անի* ածանցներով, ինչպես՝ *երիտասարդություն, Վարդանանք, ամանեղեն, դեղորայք, առածանի* և այլն։

### Անեզական գոյականներ

*Անեզական գոյականները* (լատ.՝ Pluralia tantum - «միայն հոգնակի»}) գործածվում են միայն հոգնակի ձևով, բայց ունեն եզակիի իմաստ։ Դրանք մեծ մասամբ աշխարհագրական անուններ են, օրինակ՝ *Նիդերլանդներ, Ֆիլիպիններ, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ, Ալպեր, Հիմալայներ* և այլն։ Որոշ լեզուներում մի շարք բառեր ունեն մաիյն հոգնակիի ձև, իսկ դրանց հայերեն համարժեքներն ունեն եզակիի ձև, օրինակ՝ ռուսերեն *брюки, качели, ножницы, очки, часы, шахматы, шашки*, անգլերեն *scissors, glasses, trousers* բառերը։

### Անհոգնական գոյականներ

*Անհոգնական գոյականները* (լատ.՝ Singularia tantum - «միայն եզակի») իրենց արտահայտած հատուկ իմաստների պատճառով (հաշվարկելի չեն) ունեն միայն եզակիի ձև։ Նման բառերը երբեմն կարող են գործածվել նաև հոգնակի թվով, սակայն այս դեպքում հոգնակին ունի որոշակիորեն յուրահատուկ և համեմատաբար հազվադեպ կիրառություն։

Սովորաբար միայն եզակի թվով են գործածվում՝

* Հատուկ անունները (անձնանունները, ազգանունները, տեղանունները և այլն), օրինակ՝ *Արամ, Աշոտ, Արագած, Երևան, Հայաստան* և այլն։ Սրանք հոգնակի թվով գործածվում են այն դեպքում, երբ ցույց են տալիս նույն անունը ունեցող անձինք կամ նույն ընտանիքի, տոհմի անդամներ, օրինակ՝ *Դասարանում երկու Արամներ կան։ Արշակունիները Հայաստանում թագավորել են համեմատաբար կարճ ժամանակ։*
* Գիտությունների, ուսմունքների, կրոնների անունները՝ *ֆիզիկա, լեզվաբանություն, մատերիալիզմ, նատուրալիզմ, քրիստոնեություն* և այլն։
* Վերացական հասկացությունների անուները՝ *հպարտություն, խաղաղություն, սեր, զայրույթ* և այլն։
* Նյութերի անուները, օրինակ՝ *ջուր, գինի, ավազ, ազոտ, ձավար* և այլն։ Հոգնակի թվով գործածվելիս այս բառերը ցույց են տալիս նրա տարբեր տեսակներ (օրինակ՝ *գինիներ, հյութեր*) կամ առատությունը (օրինակ՝ *անձրևներ, ջրեր, ցրտեր*)։
* Շաբաթվա օրերի, ամիսների անունները՝ *երկուշաբթի, կիրակի, հուլիս, մարտ* և այլն։
* Բնության մեջ հանիպող եզակի երևույթների անունները, օրինակ՝ *Լուսին, Արև, Երկիր, հյուսիս, հարավ* և այլն։

Բայի թվի քերականական կարգ
-------------------------

Բայի թիվը ցույց է տալիս՝ մե՞կ, թե՞ մեկից ավելի անձինք կամ առարկաներ են կատարում գործողությունը։ Ըստ այդմ էլ տարբերում են բայի երկու թիվ՝ եզակի և հոգնակի։

Բայի եզակի թիվը ցույց է տալիս մեկ անձի կամ առարկայի կատարած գործողություն, օրինակ՝ *գնում եմ, երգում է, հեռացի՛ր, կանչես* և այլն։

Բայի հոգնակի թիվը ցույց է տալիս երկու կամ ավելի անձերի կամ առարկաների կատարած գործողություն, օրինակ՝ *գրել ենք, կհասնեք, պիտի մարտնչեք* և այլն։

Հայերենում բայի թվի և դեմքի քերականական կարգերն արտահայտվում են դիմաթվային նույն վերջավորություններով, օրինակ՝ *տեսնում եմ, խոսես, կարդանք, հասնեն* և այլն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հ. Պետրոսյան, Հայերենագիտական բառարան, Երևան, 1987, էջ 226։