**Իվան Ստրանսկի** (բուլղար․՝ Иван Николов Странски, հունվարի 2, 1897(1897-01-02), Սոֆիա, Բուլղարիա - հունիսի 19, 1979(1979-06-19), Սոֆիա, Բուլղարիա), բուլղարացի ֆիզիկոքիմիկոս, բուլղարական ֆիզիկոքիմիայի դպրոցի հիմնադիրը, որը համարվում է բյուրեղների աճեցման «հայրը»։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է Սոֆիայում, Նիկոլա Ստրանսկու՝ պալատական դեղագործի և Մարիա Ստրանսկոյ-Կորնի՝ Մերձբալթյան գերմանուհու ընտանիքում։ Ստրանսկիների ընտանիքից է․ պապը՝ հեղափոխական և քաղաքական գործիչ Գեորգի Ստրանսկին է, զարմիկը՝ հողագետ Իվան Տոդորոնյոզովը, որն այդ ժամանակ անբուժելի հիվանդ էր։ Ավարտել է Սոֆիայի 1-ին տղամարդկանց վարժարանը։ Ի սկզբանե ցանկանում էր բժշկություն ուսումնասիրել, որպեսզի իր հիվանդության դեմ դեղամիջոց գտնի, սակայն մեկ տարի Վիեննայում սովորելուց հետո հիասթափվեց ընտրությունից։ 1922 թվականին ավարտել է Սոֆիայի համալսարանի քիմիայի ֆակուլտետը, Բեռլինում Պաուլ Գյունտերի ղեկավարությամբ պաշտպանել է դոկտորական ատենախոսություն ռենտգենյան սպեկտրոսկոպիայի թեմայով։ 1922 թվականին ավարտել է Սոֆիայի համալսարանի քիմիայի ֆակուլտետը, Բեռլինում Պաուլ Գյունտերի ղեկավարությամբ պաշտպանել է դոկտորական ատենախոսություն ռենտգենյան սպեկտրոսկոպիայի թեմայով։ 1925 թվականին ընտրվել է Սոֆիայի համալսարանի ֆիզիկամաթեմատիկական ֆակուլտետի ֆիզիկական քիմիայի ամբիոնի դոցենտ և դարձել է Բուլղարիայում ֆիզիկական քիմիայի առաջին դասախոսը։ 1929 թվականին դարձել է ասոցիատիվ պրոֆեսոր, 1937 թվականին՝ պատվավոր պրոֆեսոր։ Ֆիզիկական քիմիայի վերաբերյալ դասախոսություններ եմ կարդացել, աշխատանքի է հրավիրել այնպիսի մարդկանց, ինչպիսիք են Ռոստիսլավ Կաիշևը և Լյուբոմիր Կրիստանովը, որոնց հետ խոշոր հետազոտություններ է իրականացրել։

1930 թվականին Ռոքֆելլերի հիմնադրամի կրթաթոշակի շնորհիվ Ստրանսկին աշխատանքի է տեղավորվել Բեռլինի տեխնիկական համալսարանում՝ աշխատելով Մաքս Ֆոլմերի և Կաիշևի հետ միասին։ 1935-1936 թվականներին Կաիշևը հրատարակել է հիմնարար աշխատություններ միջին հարդարման աշխատանքների տեսության վերաբերյալ, իսկ Ստրանսկին Քրեստանովների հետ ենթադրել է բյուրեղների աճեցման սկզբունքը մեկ այլ կրիստալի հիման վրա։ Նրա աշխատանքներում առաջ է քաշվել Ստրանսկու աճի մեխանիզմը։ 1935-1936 թվականներին գլխավորել Է Սվերդլովսկի Ուրալի ֆիզիկայի և մեխանիկայի ինստիտուտի ամբիոնը։

Վալտեր Կոսելի առաջարկով տեղափոխվել է Վրոցլավ։ Պատերազմի ժամանակ զբաղվել է կիրառական մշակումներով (օրինակ՝ գերմանական ինքնաթիռների սառցակալման կանխումը)։ Վերադարձել է Բեռլին պատերազմի ավարտին, որտեղ աշխատել է Կայզեր Վիլհելմի անվան ֆիզիկական և Էլեկտրական քիմիայի ինստիտուտում։ Ֆոլմերի ձերբակալությունից և ԽՍՀՄ-ից նրա դուրս բերումից հետո Ստրանջսկին գլխավորել Է Բեռլինի տեխնիկական համալսարանի ֆիզիկական քիմիայի ամբիոնը՝ վերսկսելով պարապմունքները 1945 թվականին։ Ընդհանուր և ինժեներական գիտությունների ֆակուլտետի դեկան 1948-1949 թվականներին, ռեկտորի տեղակալ։ 1953 թվականին գլխավորել է Ֆրից Գաբերի ինստիտուտը, որի տնօրեններն են Մաքս ֆոն Լաուեն և Ալբերտ Այնշտայնը։

1944 թվականին Հայրենական ճակատի իշխանության գալուց հետո Ստրանսկիին հեռացրել են Սոֆիայի համալսարանի ամբիոնից՝ մեղադրելով հիտլերների հետ համագործակցելու մեջ։ Սակայն նրա աշակերտների ջանքերով 1960-ականներին Ստրանսկին ընտրվել է Բուլղարիայի գիտությունների ակադեմիայի արտասահմանյան անդամ, իսկ 1967 թվականին պատերազմից հետո առաջին անգամ եկել է հայրենիք։ Մահացել է 1979 թվականին, թաղված է Բեռլինում։

Գոթինգենի գիտությունների ակադեմիայի (1939), Բավարիայի գիտությունների ակադեմիայի (1959), Նյու Յորքի Գիտությունների ակադեմիայի և Շվեդիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամ։ Բեռլինի Արևմտյան Բեռլինի տեխնիկական համալսարանի պատվավոր սենատոր (1962)։ Ստրանսկու անունը շնորհվել Է Բեռլինի տեխնիկական համալսարանի ֆիզիկայի և քիմիայի ինստիտուտին և Օբերհաուզենի մետալուրգիայի ինստիտուտին։ Կյուրեղ և Մեթոդիոս շքանշանի կրկնակի ասպետ, բազմաթիվ միջազգային մրցանակների և մրցանակների դափնեկիր։

Գիտական աշխատանքներ
-------------------

Կոսելի հետ Ստրանսկին հիմնադրել է բյուրեղների ձևավորման և աճի մոլեկուլային կինետիկ տեսությունը, առաջինը ներկայացրել է կիսաբյուրեղի դիրքը հասկացությունը։ Ռոստիսլավ Կաիեշվի հետ միասին կապ է հաստատել մոլեկուլյար մեկնաբանության հիման վրա բյուրեղներում միջոլեկուլյար փոխգործակցության ֆորմատի, կառուցվածքի և ուժի միջև։ Մշակել է միջին հարդարման աշխատանքների մեթոդ՝ մոլեկուլային կինետիկ մեթոդ, որը դեր է խաղացել բյուրեղների առաջացման տեսության և աճի զարգացման գործում։

Մատենագիտություն
----------------

* *I. N. Stranski*, Zur Theorie des Kristallwachstums, Z. physik, Chem. **136**, 259 (1928)
* *I. N. Stranski, D. Totomanow*, Die Ostwald'sche Stufenregel, Naturwissenschaften, **20**, 905 (1932)
* *I. N. Stranski, L. Krastanov*, Zur Theorie der orientierten Ausscheidung von Ionenkristallen aufeinander, Sitzungsber. d. Akad. d. Wissensch. Wien, Math.-naturw. Kl. Abt. IIb, **146**, 797 (1938)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #118618873 // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.
2. 1 2  "Surface structures of ionic crystals". Արխիվացված է the original 2018 թ․ դեկտեմբերի 7-ին. Retrieved 2019 թ․ ապրիլի 30.
3. ↑  Beiträge zur Röntgenspektralanalyse
4. ↑  Die Vorgänge an Kristalloberflächen: Vortrag, gehalten an der Chalmers Tekniska Högskola, Göteborg, am 16.6.1950
5. ↑  Gedenkkolloquium anläßlich des ersten Todestages von Prof. Dr. phil. Dr. h. c. mult. Iwan N. Stranski: Berlin, 18. Juni 1980.
6. ↑  On structure irregularity in the surface of ionic crystals
7. ↑  The electron emission of crystalline metal surfaces and its relation to the laws of crystal structure. II: Single-crystal surfaces with absorbed foreign atoms
8. ↑  Rastitelni otnošenija v Srědnitě Rodopi
9. ↑  The electron emission of crystalline metal surfaces and its relation to the laws of crystal structure. I: pure single-crystal surfaces
10. ↑  Die Vorgänge an Kristalloberflächen
11. ↑  Technische Universität Berlin-Charlottenburg
12. ↑  "Katalyse": Festrede, anlässlich der, Rektoratsübergabe an der Technischen Universität Berlin-Charlottenburg 1951
13. ↑  Single-crystal surfaces with adsorbed foreign atoms

Արտաքին հղումներ
----------------

* Страница на сайте Берлинского технического университета
* Gutzov, Ivan S. (1997). "In Memoriam: Prof.Dr. Ivan Stranski (1897 – 1979): one of the Founders of the Present-day Theory of Crystal Forms, Crystal Nucleation and Growth". *Cryst. Res. Technol*. **32** (6): 753–758. Retrieved 29 май 2018. `{{cite journal}}`: no-break space character in `|pages=` at position 4 (help); no-break space character in `|title=` at position 42 (help)
* In Memoriam

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Zentralblatt MATH database · Scopus |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 118618873 · ISNI: 0000000010636951 · LCCN: no2016076854 · NTA: 243407831 · VIAF: 3827149108408968780007 · WorldCat VIAF: 3827149108408968780007 |

 |