recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Հելեն Էլիզաբեթ Քլարկ** (անգլ.՝ Helen Elizabeth Clark, փետրվարի 26, 1950(1950-02-26)[…], Te Pahu, Waipa District, Ուակիթո, Նոր Զելանդիա), Նոր Զելանդիայի Լեյբորիստական կուսակցության առաջնորդ, Նոր Զելանդիայի վարչապետ 1999 թվականի դեկտեմբերի 5-ից մինչև 2008 թվականի դեկտեմբերի 18-ը։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է ֆերմերի և ուսուցչուհու ընտանիքում։ Օքլենդի համալսարանում սովորել է քաղաքագիտություն, 1973-1981 թվականներին նույն տեղում դասավանդել է։ 1973 թվականից Լեյբորիստական կուսակցության անդամ։ 1981 թվականին առաջին անգամ ընտրվել է խորհրդարան։ 1987-1989 թվականներին աշխատել Է Դեյվիդ Լոնգի, Ջեֆրի Պալմերի և Մայք Մուրի Լեյբորիստական կառավարություններում՝ սկզբում շինարարության նախարար, ապա՝ առողջապահության նախարար և փոխվարչապետ։ 1989 թվականին տեղի ունեցած խորհրդարանական ընտրություններում Ազգային կուսակցությունից կրած պարտությունից հետո Լեյբորիստական կուսակցությունը դարձել է ընդդիմություն։ 1993 թվականից մինչև 2008 թվականը Հելեն Քլարկը Լեյբորիստական կուսակցության առաջնորդն էր։

1999 թվականին Լեյբորիստական կուսակցությունը կոալիցիա է կազմել դաշինքի կուսակցության հետ, և Հելեն Քլարկը գլխավորել է կառավարությունը։ Նա զբաղեցրել է նաև մշակույթի նախարարի պաշտոնը։ Կողմ է Նոր Զելանդիայի ոչ միջուկային կարգավիճակի պահպանմանը, սոցիալական ապահովության համակարգի կատարելագործմանը։

2002 թվականին կոալիցիան փլուզվել է, և տեղի են ունեցել նոր ընտրություններ։ Նրանցից հետո լեյբորիստները կոալիցիա են կազմել Առաջադիմական կուսակցության հետ և կառավարություն ձևավորել ապագայի կուսակցության և Կանաչների աջակցությամբ։ 2003 թվականին Քլարկը դատապարտել է ներխուժումը նույն թվականին նա հայտարարել է, որ Նոր Զելանդիան հանրապետություն դարձնելը անխուսափելի է (ներկայում պաշտոնապես երկրի ղեկավար է համարվում Մեծ Բրիտանիայի թագուհին, որը ներկայացրել է գեներալ-նահանգապետը)։

2005 թվականի սեպտեմբերի 17-ին տեղի ունեցան հերթական խորհրդարանական ընտրությունները։ Այս անգամ լեյբորիստները ստացել են 50 տեղ՝ Ազգային կուսակցության 48-ի դիմաց, 121 տեղանոց խորհրդարանում։

2016 թվականի համար նա ՄԱԿ-ի զարգացման ծրագրի ղեկավարն է և ՄԱԿ-ի Գլխավոր քարտուղարի պաշտոնի թեկնածուն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Internet Movie Database — 1990.
2. 1 2  Encyclopædia Britannica
3. 1 2  Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.) / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag

Արտաքին հղումներ
----------------

* Сайт премьер-министра Новой Зеландии(անգլ.)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Թվիթթեր |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | Internet Movie Database · WikiTree |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Notable Names Database |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| CiNii: DA17584711 · GND: 124531156 · ISNI: 0000000114620903 · LCCN: no2001051714 · NKC: js20061027003 · NLA: 51996974 · NTA: 287502872 · LIBRIS: 389826 · SUDOC: 060591560 · VIAF: 84255351 · WorldCat VIAF: 84255351 |

 |

 |
Նոր վարակված բույս:
**Կեղծ ալրացող**, բույսերի սնկային հիվանդություն։ Սովետական գրականության մեջ միլնդյուն սովորաբար անվանվում է միայն խաղողի վազի կեղծ ալրացող։ Ունի ամերիկյան ծագում։ Եվրոպայում առաջին անգամ նկատվել է 1878 թվականին Ֆրանսիայում։

Հիվանդության հարուցիչը *Plasmopara viticola Berl․ et de Toni* մակաբույծ սունկն է։ Ձմեռում է գլխավորապես վարակված, թափված տերևների մեջ, կլորավուն թաղանթապատված օօսպորների (հանգստի սպորներ) ձևով։ Գարնանը, թափված տերևների փտելու ժամանակ, օօսպորները հողի մեջ 11 °C-ից բարձր ու բավարար խոնավության պայմաններում ծլում են, առաջացնելով հիֆեր, որոնց գագաթներում գոյանում են մակրոկոնիդիումներ։ Վերջիններս քամու միջոցով տարածվում են տերևների վրա։ Դրանց մեջ առաջանում են զոոսպորներ (շարժուն սպորներ), որոնք տերևի վրա խոնավության առկայության պայմաններում ծլում են։ Առաջացած հիֆերը հերձանցքերից թափանցում են տերևների մեջ, ուր զարգանում է սնկի միցելիումը։ Հիվանդ տերևների հյուսվածքներն սկսում են մահանալ, առաջանում են դեղնավուն բծեր, իսկ ստորին երեսի վրա՝ սնկի ամառային սպորակիրներ (զոոսպորանգիումներով կոնիդիումներ), որոնց միջից զոոսպորները դուրս գալով նորից են վարակում։ Միլդյուն վնասում է խաղողի վազի բոլոր կանաչ օրգանները (տերևները, ծաղկաբույլերը, պտուղները, բեղիկները և այլն)։ Վնասված հյուսվածքները 10-15 օր հետո գորշանում և չորանում են։ Միլդյուի զարգացմանը նպաստում են մթնոլորտային տեղումները, ցողը, մառախուղը, բարձր ջերմաստիճանը, իսկ Կոնիդիալ սպորատվությանը՝ օդի բարձր խոնավությունը (95-100%)։ Չոր և շոգ եղանակին միլնդյուի զարգացումն ընդհատվում է։

Միլդյու-դիմացկուն սորտերի ներդրում, վազի ժամանակին ծերատում ու բջջատում, թափված տերևների ոչնչացում, վեգետացիայի ընթացքում միջշարքերի փխրեցում և այգիների սրսկում (4-5 անգամ) բորդոյան հեղուկի 1% կամ ցինկի 0,5%, կուպրոզանի 0,4%-անոց լուծույթներով։

Միլդյուին Արարատյան դաշտում այգեգործներն անվանում են «չոռ», հյուսիսարևելյան շրջաններում՝ «կարմրուկ», իսկ Մեղրիում, Գորիսում՝ «խորշակ»։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 535)։*  |
**Նապոլեոն Վասիլի Անդրիասյան** (հունվարի 10 (22), 1897, Բոլնիս-Խաչեն, Բորչալուի գավառ, Ռուսական կայսրություն - նոյեմբերի 12, 1973(1973-11-12), Մոսկվա, ԽՍՀՄ), խորհրդային պետական կուսակցական աշխատող։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է հունվարի 10 (23)–ին, Թիֆլիսի նահանգի Բորչալուի գավառի Բոլնիս-Խաչեն գյուղում։ ԽՄԿԿ անդամ 1916-ից։ Սովորել է Ներսիսյան դպրոցում։ Մասնակցել է Փետրվարյան և Հոկտեմբերյան հեղափոխություններին։ 1920-ի դեկտեմբերից մինչև 1921-ի մայիսը եղել է Հայկոմկուսի ԿԿ-ի լիազորը Դարալագյազում, ապա՝ Երևանի հեղկոմի նախագահը։

Այնուհետև կուսակցական ղեկավար աշխատանք է վարել Դոնբասում և Մոսկվայում։

Աշխատանք
--------

1946–1949 թվականներին աշխատել է որպես ԽՍՀՄ սննդհամի արդյունաբերության մինիստրի տեղակալ։ Ընտրվել է Համ(բ)ԿԿ XIV և XVII համագումարների պատգամավոր։

Պարգևներ
--------

Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով։ Մահացել է նոյեմբերի 12-ին, Մոսկվայում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 1. — էջ 395.


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 17315 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 395)։*  |
**Հեղինակության վկայակոչումը** (լատին․՝ **Argumentum ad verecundiam** - «փաստարկ ուղղված համեստությանը»), տրամաբանական փաստարկի սխալ տեսակ։ Որոշ փաստարկների ճիշտ համարելը, միայն այն պատճառով, որ այն պնդվել է մի աղբյուրի կողմից, որը համարվում է հեղինակավոր։

Տրամաբանական սխալը նրանում է, որ արտահայտվածի ճիշտ կամ սխալ լինելը կարող է կախված չլինել օգտագործված հեղինակավոր աղբյուրից։ Բացի այդ հեղինակավոր աղբյուրը կարող է սխալվել իր եզրակացություններում, անգամ եթե հենվում է ճիշտ նախադրյալների վրա։.

Մյուս կողմից հեղինակությանը դիմելը ոչ ֆորմալ տրամաբանության կարևոր մասն է։ Քանի որ հնարավոր չէ գիտակ լինել ժամանակակից գիտելիքի բոլոր ասպարեզներում, հաճախ ստիպված վստահում ենք տարբեր ասպարեզներում հեղինակությունների կարծիքին։ Պնդումը, թե հեղինակության տվյալ միտքը ճիշտ է՝ տրամաբանորեն սխալ չէ։ Սակայն այդ սխալը ծագում է, եթե փորձենք պնդել, թե հեղինակավոր կարծիքը սկզբունքորեն միշտ ճիշտ է և հետևաբար քննադատության ենթակա չէ։ Այսպիսի սխալ ծագում է նաև այն ժամանակ, երբ գերադասվում է հեղինակավոր կարծիքը, եթե անգամ նա տվյալ ասպարեզի՝ որին վերաբերվում է փաստարկը, գիտակը չէ։

«Argumentum ad verecundiam» արտահայտությունը առաջին անգամ օգտագործել է անգլիացի իմաստասեր Ջոն Լոքը իր «Փորձ մարդկային ըմբռնողության մասին» գրքում (անգլ.՝ *Essay Concerning Human Understanding*). Լատիներեն «verecundia» նշանակում է համեստություն «Argumentum ad verecundiam», բառացի «փաստարկ ուղղված համեստությանը»։ Լոքը իր առաջարկած եզրը բացատրում էր այսպես, «Երբ որոշ մարդիկ հասնում են բարձր դիրքի, ապա ուրիշները անհամեստություն են համարում նրանց արժանապատվությունը թերագնահատել և կասկածի տակ առնել հեղինակությունը։»

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  The Nizkor Project. Appeal to Authority Archived 2012-09-02 at the Wayback Machine. (անգլ.)
2. ↑  John Locke, *Essay Concerning Human Understanding* 1690, գիրք IV, մաս XVII (անգլ.)


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2776376964 |

 |
**Ղեյրաթի** (իսկական անունը՝ **Հովհաննես**, 1824, Կարին, Օսմանյան կայսրություն - 1848, Ալեքսանդրապոլ, Թիֆլիսի նահանգ, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն), հայ աշուղ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1824 թվականին Էրզրումում։ 

Ղեյրաթիի ընտանիքը 1831 թվականին գաղթել է Ախալցխա, 1838 թվականից ապրել է Ալեքսանդրապոլում (ներկայում՝ Գյումրի), որտեղ հիմնադրել է սրճարան («Ղեյրաթու ղայֆե») և իր շուրջ հավաքել ժամանակի անվանի աշուղներին (Մալուլ, Զահրի, Հավեսի), որի շնորհիվ Ալեքսանդրապոլը ճանաչվել է «աշուղների ոստան»։ 

1870-ական թվականներից աշուղական երգը հնչել է միայն հայերեն։ Նա նույնպես հորինել է հայերեն երգեր, շրջագայել Կովկասի հայաբնակ վայրերում։

Ղեյրաթիից պահպանվել են սակավաթիվ երգեր՝ Կարնո բարբառով։ 

Մահացել է 1848 թվականին Ալեքսանդրապոլում։

Մատենագիտություն
----------------

* Շիրակի հայ աշուղները, [ժող.], Երևան, 1986, էջ 28։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայտնի գյումրեցիներ


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
արյուն
արյան էրիթրոցիտ
**Հեմագլյուտինացիա** (հեմո... և ագլուտինացիա), արյունազանգվածում, արյան էրիթրոցիտների սոսնձման և նստման պրոցես, առաջանում է էրիթրոցիտների մակերեսին ադսորբվելու հատկությամբ օժտված ագենտներով՝ հեմագլուտինիններով, բակտերիաներով և վիրուսներով։ Հեմագլյուտինացիայի դեպքում առաջանում են էրիթրոցիտների աչքով տեսանելի կուտակումներ՝ կույտերի, բեկորների և գնդիկների ձևով։ Հեմագլյուտինացիան որոշվում է էրիթրոցիտներում գտնվող ագլուտինոգենների և պլազմայի ագլուտինինների փոխազդեցությամբ. յուրաքանչյուր ագլուտինոգեն ունի համապատասխան ագլուտինինը։ Հեմագլյուտինացիայի ռեակցիայի վրա են հիմնված արյան փոխներարկման և արյան խմբերի որոշման օրինաչափությունները։ Անհամատեղելի արյան փոխներարկման ժամանակ հեմագլյուտինացիա կարող է առաջանալ արյան հունում և հանգեցնել ծանր (երբեմն՝ մահացու) բարդությունների։ Դասական բժշկության մեջ հեմագլյուտինացիայի ռեակցիան կիրառվում է արյան բծերի պատկանելությունը որոշելու համար և որպես լրացուցիչ մեթոդ՝ վիճելի հայրությունը պարզելու հարցերում։ Տարբերում են ակտիվ հեմագլյուտինացիա, որն առաջանում է էրիթրոցիտների վրա համապատասխան գործոնի անմիջական ներգործությունից և պասիվ հեմագլյուտինացիա, որը տեղի է ունենում էրիթրոցիտների մակերեսին նախօրոք ադսորբցված անտիգենի և հատուկ իմուն շիճուկների փոխազդեցությունից (աես Հակածին)։ Հեմագլյուտինացիա կարող է առաջանալ նաև տուբերկուլոզի, ժանտախտի, տուլարեմիայի բակտերիաների, աղիքային ցուպիկի պոլիսախարիդների, ինչպես նաև գրիպի, խոզուկի, դեղին տենդի և վիրուսների ու ծաղկի վակցինայի ազդեցությունից։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 349)։*  |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · MESH ID · Universalis |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 11964984d · LCCN: sh85014928 · Microsoft: 34343649 |

 |
Օպտիկական մալուխ
**Մալուխ,** էլեկտրական, պաշտպանական ծածկույթով պատված, հերմետիկ պատյանով մեկ կամ մի քանի մեկուսացված հոսանքատար ջղեր։ Կիրառվում են էլեկտրաէներգիայի կամ էլեկտրական ազդանշանների հաղորդման համար։ Մալուխների հիմնական կոնստրուկցիոն տարրերն են հոսանքատար ջղերը, մեկուսացումը և պատյանը։ Մալուխները լինում են՝ ուժային (ցածրավոլտ, բարձրավոլտ, գերբարձրավոլտ), էլեկտրաէներգիայի հաղորդման և բաշխման հոսանքատար ջղերը հիմնականում պատրաստվում են էլեկտրատեխնիկական պղնձից և ալյումինից։ Կախված նշանակումից և շահագործման պայմաններից հոսանքատար շղերը կարող են ունենալ ճկունության տարբեր աստիճաններ, նորմալ (անշարժ միջադիրի համար), ճկուն (մոնտաժի ժամանակ մեծ ճկունություն պահանջող անշարժ միջադիրի համար), առանձնապես ճկուն (1946)։

Ուժային մալուխներում ջղերը մեկուսացվում են նավթային և սինթետիկ յուղերով տոգորված տարբեր հաստության (0,045, 0,03, 0,12 և 0,17 մմ) մալուխային թղթով կամ իներտ գազով լցված թղթով, պոլիվինիլքլորիդով, վուլկանացված ռետինով, կապի մալուխներում՝ պոլիէթիլենով, օդապլաստմասսայով և կիսաօդային մեկուսացումով։ Մեկուսացման հիմնական պարամետրերն են՝ մեկուսիչի ծավալային դիմադրությունը (Մ), դիէլեկտրիկ կորուստների անկյան տանգենսը (tg6), դիէլեկտրիկ թափանցելիությունը (g), էլեկտրական ամրությունը (E)։ Նշանակումից և շահագործման պայմաններից կախված մալուխային մեկուսացմանը ներկայացվում են հատուկ պահանջներ՝ ջերմակայունություն, խոնավակայունություն, ճառագայթակայունություն և այլն։ Պատյանը նախատեսված է ջղերի մեկուսացումը խոնավության, լույսի, քիմիական նյութերի ազդեցությունից և մեխանիկական վնասվածքներից պաշտպանելու համար։ Պատյանը հիմնականում պատրաստվում է մետաղից պոլիէթիլենից և պոլիամիդային խեժերից։ Պաշտպանական ծածկույթները (պողպատե ժապավեններ և տարբեր պրոֆիլի մետաղալարեր) ծառայում են պատյանը մեխանիկական վնասվածքներից և կոռոզիայից պաշտպանելու համար։

Մալուխի արդյունաբերությունը բարձր տեմպերով սկսել է զարգանալ 19-րդ դարի 80-ական թթ. Գերմանիայում, Իտալիայում, Անգլիայում, ԱՄՆ-ում, Ճապոնիայում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 164)։*  |
**Միխայիլ Սվենչիկով** (ռուս.՝ Свечников, Михаил Степанович, սեպտեմբերի 30, 1881(1881-09-30), Serafimovich, Դոնի զորքի մարզ, Ռուսական կայսրություն - օգոստոսի 26, 1938(1938-08-26), Մոսկվա, ԽՍՀՄ), Ռուսական կայսրության բանակի փոխգնդապետ, խորհրդային զորահրամանատար, զինվորական պատմաբան և տեսաբան։ Հայտնի է որպես 1918 թվականի Ֆիննական քաղաքացիական պատերազմի Կարմիրբանակայինների զինվորական լավագույն առաջնորդներից մեկը։

Կարիերա
-------

Ռուսական կայսրության բանակում ծառայելուց հետո Սվենչիկովը 1917 թվականին մասնակցել է Հոկտեմբերյան Հեղափոխությանը։ 1918 թվականին Ֆիննական քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում նա աշխատել է որպես Կարմիր բանակայինների ռազմական խորհրդատու։ 1918 թվականի փետրվարին Սվենչիկովը կարճ ժամանակով եղել է Հյուսիսային ճակատի հրամանատարը, իսկ հետագայում նրան փոխարինել է Հյուգո Սալմելան։ Եղել է ռուս ամենաբարձրաստիճան զինվորականը, որը միացել էր ֆիննական Կարմիր բանակին։

Ֆիննական քաղաքացիական պատերազմի ավարտից հետո Սվենչիկովը մասնակցել է Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմին, որտեղ նա գլխավորում էր Կասպից-կովկասյան ճակատը Հյուսիս-կովկասյան անհաջող գործողության ժամանակ (1918–1919)։

1922 թվականից ի վեր նա աշխատել է որպես ռազմական դասախոս։ 1934 թվականին Սվենչիկովը տեղափոխվել է Մ. Վ. Ֆրունզեի անվան ռազմական ակադեմիա։ Նա ձերբակալվել է 1937 թվականին, մեղադրվելով «ֆաշիստական դավադրության» համար, իսկ հետագայում մահապատժի ենթարկվել է Մոսկվայում գտնվող Կոմունարկա հրաձգարանում։ Սվենչիկովը արդարացվել է 1956 թվականին՝ Ստալինի մահից հետո։

Պարգևներ
--------

* Սուրբ Աննայի 4-րդ աստիճանի շքանշան *Խիզախության համար* (1904) մակագրությամբ
* 3-րդ աստիճանի Սուրբ Ստանիսլավի շքանշան` սրերով և ժապավենով (1904)
* 3-րդ աստիճանի Սուրբ Աննայի շքանշան` սրերով և ժապավենով (1904)
* 2-րդ աստիճանի Սուրբ Ստանիսլավի շքանշան` սրերով (1905)
* 4-րդ աստիճանի Սուրբ Վլադիմիրի շքանշան` սրերով և ժապավենով (1915)
* 2-րդ աստիճանի Սուրբ Աննայի շքանշան` սրերով (24.05.1916)
* Գեորգիեևյան զենք (26.09.1916)
* 4-րդ աստիճանի Սուրբ Գևորգի շքանշան (26.09.1916)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Свечников Михаил Степанович // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1976. — Т. 23 : Сафлор — Соан. — С. 75.
2. ↑  ″Suomen itsenäistymisen kronikka″, Gummerus, 1992. 951-20-3800-5.


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: no90001466 · NKC: uk2013753437 · VIAF: 298897467 · WorldCat VIAF: 298897467 |

 |
Տարբեր մածուցիկությամբ երկու հեղուկների սիմուլյացիա։ Աջ հեղուկն առավել մածուցիկ է քան ձախը։
Տարբեր մածուցիկության 3 հեղուկ պատկերող տեսանյութ

**Մածուցիկություն**, ներքին շփում, գազերի և հեղուկների՝ իրենց առանձին մասերի փոխադարձ տեղաշարժմանը դիմադրություն ցույց տալու հատկությունը։ Քանակապես որոշվում է η մեծության արժեքով, որը կոչվում է դինամիկական մածուցիկության գործակից կամ պարզապես մածուցիկություն (ներքին շփման գործակից)։ 1/η մեծությունը կոչվում է հոսունություն։ Հաճախ դիտարկում են նաև ν= η/ρ մեծությունը, որը կոչվում է կինեմատիկական մածուցիկություն (ρ-ն գազի կամ հեղուկի խտությունն է)։ Միավորների միջազգային համակարգում մածուցիկության միավորն ունի Պլ վ, իսկ CGS (ՍԳՎ) համակարգում՝ գ/սմ վրկ (պուազ) չափայնություն. 1պզ=0, 1 ն վրկ/մ2։ Կինեմատիկական միավորներն են, համապատասխանաբար, մ2/վրկ և սմ2/վրկ (ստոքս)։ Գազերի և հեղուկների մածուցիկություն որոշում են մածուցիկաչափով։ Հաստատուն ջերմաստիճանում լամինար հոսանքի պայմաններում գազերի և նորմալ հեղուկների (այսպես կոչված, նյուտոնյան հեղուկներ) մածուցիկություն արագության գրադիենտից անկախ հաստատուն մեծություն է։ Մածուցիկությունը նյութի կարևորագույն ֆիզիկաքիմիական բնութագիրն է։ Մոլեկուլային-կինետիկ տեսությունն այն բացատրում է մոլեկուլների շարժմամբ և փոխազդեցությամբ։ Գազերում մածուցիկությունը պայմանավորված է արագ շարժվող շերտի մոլեկուլներից դանդաղ շերտի մոլեկուլներին շարժման քանակի փոխանցմամբ, իսկ սովորական հեղուկներում՝ մոլեկուլների շարժունակությունը սահմանափակող միջմոլեկուլային փոխազդեցությամբ։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 168)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · MESH ID · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX534455 · BNF: 11976017g · GND: 4063625-2 · LCCN: sh85143858 · Microsoft: 127172972 · NDL: 00568098 · NKC: ph117913 |

 |

 |
**Մարգարիտ Իվանի Հովսեփյան** (հուլիսի 24, 1955(1955-07-24), Կրասնոդար, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ երգչուհի (քնարակոլորատուրային սոպրանո), Երևանի պետական համալսարանի պրոֆեսոր։

Կենսագրություն
--------------

Մարգարիտ Հովսեփյանը ծնվել է 1955 թվականի հուլիսի 24-ին Կրասնոդարում։ Ավարտել է Կրասնոդարի Ն. Ա. Ռիմսկի-Կորսակովի անվան երաժշտական ուսումնարանի դաշնամուրի (դասատու՝ Մ. Ռիբիցկայա), մեներգեցողության (1974, դասատու՝ Մ. Կոստանյան-Սահաթչյան), Դոնի Ռոստովի կոնսերվատորիայի մեներգեցողության (1980, Ա. Բելյաևայի դասարան) բաժինները, Երևանի պետական կոնսերվատորիայի ասպիրանտուրան (1993, ղեկ.՝ Ա. Սարաջևա)։ 

1977 թվականից եղել է Դոնի Ռոստովի, Կրասնոդարի ֆիլհարմոնիաների մեներգչուհի։ 1985 թվականին դարձել է Հայաստանի պետական երգչախմբի, ապա՝ Երևանի օպերայի և բալետի թատրոն մեներգչուհի. դերերգերից են՝ Ջիլդա (Ջ. Վերդիի «Ռիգոլետտո»), Շամախանի թագուհի (Ն. Ա. Ռիմսկի-Կորսակովի «Ոսկե աքաղաղ»), Ռոզինա (Ջ. Ռոսսինիի «Սևիլյան սափրիչ»), Ֆրասկիտա (Ժ. Բիզեի «Կարմեն») և այլն։ 

Հանդես է եկել մենահամերգներով. երգացանկում՝ Ա. Հարությունյանի, Լ. Չաուշյանի, Կ. Զաքարյանի, Վ. Բաբայանի, Է. Միրզոյանի, Գ. Չթչյանի, Մ. Պ. Մուսորգսկու, Ս. Մ. Սլոնիմսկու և ուրիշների երգաշարեր։

Ֆ. Պուլենկի «Մարդկային ձայն» և Ս. Ազնավուրյանի «Հույս» (նվիրված է Հովսեփյանին) մոնոօպերաների առաջին կատարողն է Հայաստանում։ Համերգներով շրջագայել է Ս. Պետերբուրգում, Մոսկվայում, Կրասնոդարում և այլուր։

Մրցանակներ
----------

* 2012 – Միջազգային Muzika klassica մրցանակաբաշխության Մեծ մրցանակ (Մոսկվա-Ռազա)։

Երկեր
-----

* Հետք ամբողջ կյանքում, Երևան, 2005։
* Խոսքի նշանակությունը երաժշտագեղարվեստական կերպարի ստեղծման մեջ (ուսում­նամեթոդական աշխատանքների ժողովածու, № 5), Երևան, 2008։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Մարգարիտ Ալֆրեդի Սարգսյան** (փետրվարի 22, 1969(1969-02-22), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ դաշնակահարուհի, պրոֆեսոր (2011)։

Կենսագրություն
--------------

Մարգարիտ Սարգսյանը ծնվել է 1969 թվականի փետրվարի 22-ին Երևանում։ 1987 թվականին ավարտել է Երևանի Պ. Ի. Չայկովսկու անվան երաժշտական դպրոցը, 1992 թվականին՝ Երևանի պետական կոնսերվատորիայի դաշնամուրի բաժինը։ 1995 թվականին ավարտել է ասպիրանտուրայի նվագակցության բաժինը (Ա. Հակոբյանի դասարան)։ Կոմպոզիցիայի դասեր է առել Էդվարդ Միրզոյանից (1987-1988), 1997-1999 թվականներին կատարելագործվել է Պրետորիայի «Մոցարտ» ակադեմիայում (ղեկավարներ՝ Ի. Թոման, Ա. Զաց), նվագակցել Ք. Մայերի, Է. Բլահովայի, Մ. Լետիեկի և ուրիշների դասարաններում։

1992 թվականից հանդես է եկել որպես կոնցերտմայստեր, դասավանդել է նաև Երևանի պետական կոնսերվատորիայում (նվագակցություն)։ Համերգներով շրջագայել է Ռուսաստանում, Լեհաստանում, Հունգարիայում, Չեխիայում, Իտալիայում, Կանադայում, Իսրայելում, Պարսկաստանում, Կիպրոսում, Ստամբուլում և այլուր։

Ունի ֆոնդային ձայնագրություններ (Վ. Հարությունովի, Աննա Մայիլյանի, Դիանա Հարությունյանի, Նարինե Անանիկյանի և ուրիշների հետ)։ Մշակել է Նիկոլ Գալանդերյանի շուրջ 30 մեղեդի (2015)։

Հեղինակել է «Տասը վոկալիզներ» (2005, երգիչների համար), «Տասնհինգ վոկալիզներ» (2008) ժողովածուները։

Պարգևներ
--------

2017 թվականին արժանացել է Հայաստանի Հանրապետության մշակույթի նախարարության ոսկե մեդալի։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Ռուսաստանի Գիտությունների Ակադեմիայի Ն.Ն. Միկլուխո-Մակլայի անվան ազգագրության և մարդաբանության ինստիտուտ, ՌԳԱ ԱՄԻ** (ռուս.՝ Институт этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая РАН, ИЭА РАН), նախկինում՝ *Միկուխո-Մակլայի անվան ԽՍՀՄ ԳԱ ազգագրության ինստիտուտ* (ռուս.՝ Институт этнографии АН СССР им. Миклухо-Маклая), Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի հասարակական-մշակութային և ֆիզիկական մարդաբանության ոլորտի գիտահետազոտական ինստիտուտ։

Պատմություն
-----------

Ինստիտուտի նախորդն է եղել 1714 թվականին Սանկտ Պետերբուրգում հիմնած Կունստկամերան։ 1836 թվականին նրանից առանձնացել են մարդաբանական և անատոմիական թանգարանները, որոնք 1878 թվականին միավորվել են Մարդաբանության և ազգագրության թանգարանի։ 1917 թվականին Գիտությունների ակադեմիային կից կազմակերպվել է Ռուսաստանի և հարակից երկրների բնակչության ցեղային կազմի հետազոտության կոմիսիա, իսկ 1930 թվականին դրա հիման վրա ձևավորվել է ԽՍՀՄ ժողովուրդների հետազոտության ինստիտուտ։ 1933 թվականին ստեղծվտլ է Մարդաբանության, հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտը (ՄՀԱԻ), որի մեջ են մտել ԽՍՀՄ ժողովուրդների հետազոտության ինստիտուտը և Մարդաբանության և ազգագրության թանգարանը։ 1937 թվականին ԽՍՀՄ ԳԱ նյութական մշակույթի պատմության ինստիտուտի ստեղծման և առանձնացման պատճառով ՄՀԱԻ-ին վերակազմվել և վերանվանվել է ԽՍՀՄ ԳԱ ազգագրության ինստիտուտի (մինչև 1943 թվականը գտնվում էր Լենինգրադոմ, իսկ աշխատանքի կենտորնը տեղափոխվել է Մոսկվա Լենինգրադում Մարդաբանության և ազգագրության թանգարանի բաժանմունքի պահպանմամբ)։ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո հաստատությունը վերանվանվել է Ռուսաստանի Գիտությունների Ակադեմիայի Ն.Ն. Միկլուխո-Մակլայի անվան ազգագրության և մարդաբանության ինստիտուտ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ինստիտուտի պատմությունը Խորհրդային մեծ հանրագիտարանում


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | ՎԿ · Ֆեյսբուք |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | ՅուԹյուբ |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ISNI: 0000000123429780 · LCCN: n95113233 · VIAF: 312740137 · WorldCat VIAF: 312740137 |

 |
**Հենրի Վիլենի Մանգասարյան** (օգոստոսի 21, 1947(1947-08-21), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ - դեկտեմբերի 29, 2003(2003-12-29), Երևան, Հայաստան), հայ դիրիժոր։

Կենսագրություն
--------------

Հենրի Մանգասարյանը ծնվել է 1947 թվականի օգոստոսի 21-ին Երևանում։ Սովորել է Երևանի պետական կոնսերվատորիայում, որն ավարտել է 1974 թվականին։ Դասավանդել է Երևանի պետական կոնսերվատորիայում և ՀՊՄԻ-ում։ 1980-1987 թվականներին եղել է Հայաստանի ժողովրդական գործիքների անսամբլի դիրիժոր, 1987 թվականին դարձել է գեղարվեստական ղեկավար, իսկ 1996 թվականին՝ Թեհրանի «Արարատ» ժողովրդական և էստրադային վոկալ-գործիքային խմբի ղեկավար։

Գրել է երգեր, նվագախմբային երկեր, մշակել ժողովրդական և աշուղական երգեր։

Հենրի Մանգասարյանը մահացել է 2003 թվականի դեկտեմբերի 29-ին Երևանում։

Մրցանակներ
----------

* «Մայիսյան խաղեր» միջազգային փառատոնի արծաթե մեդալ (Վիսբադեն, Գերմանիա),
* Բաբելոնյան փառատոնի Մեծ մրցանակ (Իրաք),
* Ժողովրդական գործիքների նվագախմբերի փառատոնի դափնեկիր (Ֆրանսիա),
* «Սայաթ-Նովա» համահայկական երգի փառատոնի 1-ին մրցանակ (2000, Երևան)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հենրի Մանգասարյան


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Միհրան Մեսրոպյանի առանձնատուն** անգլ.՝ (Mihran Mesrobian House), պատմական շինություն, որը գտնվում է ԱՄՆ-ի Մերիլենդ նահանգի Մոնտգոմերի շրջանի Չևի Չեյս քաղաքում։ Տան նախագիծը պատրաստել է Միացյալ Նահանգների մայրաքաղաք Վաշինգտոնում ու մերձակա տարածաշրջանում լայն ճանաչում ու համբավ ձեռք բերած ճարտարապետ Միհրան Մեսրոպյանը։ Դա միակ առանձնատունն է, որ նա նախագծել է իր և իր կնոջ՝ Զաբելի համար։ Մեսրոպյանն առավելապես համբավվել էր 1920-ականներին Beaux-Arts և 1930-ականներին՝ Art Deco ոճով արած նախագծերով, իսկ իր տան համար ընտրել է Art Moderne ոճը։ Նրա նախագծի հիման վրա շինարարությունն իրականացվել է 1941 թվականին։ Կառույցն առանձնանում է հարևանությամբ գտնվող շենքերից, որոնք կառուցված են ավանդական ոճով։ Տան համար Մեսրոպյանի ավելի վաղ արած նախագծերում արտացոլված է «շատ ավելի արմատական, մոդեռնիստական դիզայն», բայց վերջնական տարբերակում նա ընդառաջել էլ «Chevy Chase Land Company-ի առավել պահպանողական մոտեցումներին»։ 

Միհրան Մեսրոպյան տունը Կոնեկտիկուտի պողոտայում,Չևի Չեյսում, Մերիլենդ Աղյուսով երեսպատված երկհարկանի կառույցն ունի ամուր հիմք և ընդարձակ նկուղ։ Այն աչքի է զարնում ասիմետրիկ զանգվածով, սպիտակեցված աղյուսով, որը բետոն է հիշեցնում, ապակե բլոկատիպ պանելներով, երկրորդ հարկում գտնվող արևային գավիթով և ցածր տանիքով։ Մեսրոպյանի նախագծերով են արվել նաև դասական ձուլածո դեկորատիվ տարրերով աղյուսե բլոկը և պարագծային պարիսպն ու դարպասը։

Մեսրոպյանն այս տանն է ապրել մինչև իր մահը, որը տեղի է ունեցել 1975 թվականին։ Շինությունը 2017 թվականին գրանցվել է Պատմական վայրերի ազգային ռեգիստրում/ գրանցամատյանում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Mihran Mesrobian Residence, Montgomery County, Inventory No.: M: 35-99-1
2. ↑  "National Register Information System". National Register of Historic Places. National Park Service

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Միհրան Մեսրոպյանի առանձնատուն** կատեգորիայում։ |
| **՞**Ճահճային կրիա |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Սողուններ |
|
|
|
| Կարգ | Կրիաներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Emydidae |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Emys orbicularis |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Testudines

 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Վտանգման սպառնացող վիճակին մոտ գտնվող տեսակIUCN 3.1 *Near Threatened* : ??? |
|  Արեալ |
| պատկեր |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Ճահճային կրիա** (Emys orbicularis), սովորական կրիա, աչիկավոր կրիա, ջրային կրիաների ընտանիքի կենդանի։ Հայաստանում հանդիպում է միայն Տավուշի մարզում։ Տարածված է հիմնականում տաք կամ բարեխառն կիսաչորային գոտիներում։ Բնակվում է հոսող և կանգուն բնական ու արհեստական, ջրավազաններում և ջրամերձ տարածքներում։

Կառուցվածք
----------

Զրահի երկարությունը փոխվում է տարիքի հետ (2,2-29 սմ)։ Պոչը համեմատաբար երկար է (զրահից 1,4-3 անգամ կարճ է)։ Զրահի մեջքային մակերեսը՝ կարապաքսը, համեմատաբար ուռուցիկ է, վահանիկները՝ հարթ։ Զրահի որովայնային մասը՝ պլաստրոնը, շարժուն է։ Կարապաքսն ու պլաստրոնը միացած են կապանով։ Գլուխը ծածկված է հարթ մաշկով։ Մատների միջև, զարգացած են լողաթաղանթներ։ Կարապաքսի գույնը գորշ կանաչավունից գրեթե սև է՝ կախված մանր, սև ու սպիտակավուն, դեղնավուն կամ նարնջագույն բծերի խտությունից։ Պլաստրոնի գույնը սպիտակավունից դեղնավուն է կամ վարդագույն՝ կախված բաց գույնի բծերի ընդհանուր գունավորումից։ Մաշկի մուգ ընդհանուր գունավորման վրա ևս առկա է բաց դեղնավունից նարնջագույն երանգներով մանր բծերի խճանկար։ Գլուխն ու վերջույթները նույնպես մուգ գույնի են՝ ծածկված մանր դեղնավուն գծերով։ Երիտասարդ կրիաները խայտաբղետ են։ Սնվում է որդերով, հոդվածոտանիներով, փափկամարմիններով, մանր ողնաշարավորներով, լեշերով, նաև ջրային բուսականությամբ։ Ձմեռում է հիմնականում հոսող ջրավազանների հատակին՝ թաղվելով տիղմի մեջ (1 մ խորություն)։

Ձվադրումը
---------

Ձմեռման տևողությունը կախված է կլիմայի պայմաններից (հաճախ՝ հոկտեմբերից մարտի վերջը)։ Զուգավորումը սկսվում է ապրիլին, շարունակվում մինչև հունիսի կեսերը։ Մայիսի վերջից հուլիսի սկիզբը էգը ձվադրում է 2-3 անգամ, յուրաքանչյուր անգամ դնում երկարավուն, 28-33 մմ × 18-20 մմ տրամագծով 5-10 ձու և դրանք թաղում հողի մեջ։ Ձագերը ծնվում են օգոստոսի վերջերին-սեպտեմբերի սկզբին։ Սեռահասուն է դառնում 6-8 տարեկանում։ Պահպանության նպատակով խնամվում և բազմացվում է նաև անազատ պայմաններում։ Օգտագործվում է գիտահետազոտական նպատակներով, միսն ու ձուն՝ որպես սնունդ։ Գրանցված է Բնության պահպանության միջազգային միության Կարմիր գրքում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4556267-2 · LCCN: sh85042956 · NKC: ph886994 |

 |
**Հենրիետա Բրաուն** (ֆր.՝ Henriette Browne, իրական անունը՝ **Սոֆի դե Բուտեյե**, ֆր.՝ Sophie de Bouteiller, հունիսի 16, 1829(1829-06-16), Փարիզ - մարտի 14, 1901(1901-03-14), Փարիզ), ֆրանսիացի նկարչուհի, օրիենտալիզմի ներկայացուցիչ և այդ ժանրի առաջին ներկայացուցիչներից մեկը։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է 1829 թվականի հունիսի 16-ին Փարիզում։ Նրա հայրը՝ Գիյոմ Բուտեյեն, եղել է սիրողական երաժիշտ, իսկ մայրը՝ երգչուհի։ Բուտեյե ընտանիքը Սոֆիի հոր շնորհիվ հասարակության մեջ ունեցել է արտոնյալ դիրք, քանի որ նա ծագումով բրետոնյան նշանավոր ընտանիքից էր։ Վաղ տարիքից աղջիկը սովորել է երաժշտություն և զբաղվել նկարչությամբ։

1849 թվականին Սոֆին որոշել է լրջորեն զբաղվել նկարչությամբ և դարձել է Էմիլ Պերենի աշակերտուհին։ 1851 թվականից սովորել է Շառլ Շապլենի մոտ՝ կանանց համար նրա դասարանում։ Շապլենի ստուդիայում Սոֆին հնարավորություն է ունեցել ուսումնասիրելու կենդանի բնորդների անատոմիան և համամասնությունը։

Հենրիետա Բրաուն կեղծանունով սկսել է հանդես գալս 1853 թվականից, այդ թվում և Փարիզյան սալոնում։

Ամուսնացած է եղել Ալեքսանդր Կոլոնա Վալևսկու քարտուղար դիվանագետ Անրի Ժյուլ դե Սոյի հետ (ֆր.՝ Henry Jules de Saux): Շատ է ճանապարհորդել ամուսնու հետ (Իտալիա, Նիդեռլանդներ, Կոստանդնուպոլիս, Մարոկկո, Եգիպտոս, Սիրիա և այլն)։

Ճանաչման է հասել Ֆրանսիայում և Մեծ Բրիտանիայում որպես և օրիենտալիստ նկարչուհի, օգտվել է Նապոլեոն III-ի և կայսրուհի Եվգենյայի հովանավորչությունից։

Մահացել է 1901 թվականին։

Ժառանգություն
-------------

Նկարչուհու աշխատանքները գտնվում են Վիկտորիայի և Ալբերտի թանգարանում, Քրայստչերի պատկերասրահում, Լոնդոնի ազգային պատկերասրահում և այլ թանգարաններում ու պատկերասրահներում, ինչպես նաև մասնավոր հավաքածուներում։

Պատկերասրահ
-----------

* Հիասքանչ հրեուհին, 1865*Հիասքանչ հրեուհին*, 1865
* Գրող աղջիկը, 1860-1880 թվականների միջակայքում*Գրող աղջիկը*, 1860-1880 թվականների միջակայքում
* Գթասրտության քույրերը, 1859*Գթասրտության քույրերը*, 1859
* Մավրիտանացի աղջիկը թութակի հետ, 1875*Մավրիտանացի աղջիկը թութակի հետ*, 1875

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Artists of the World Online, Allgemeines Künstlerlexikon Online, AKL Online (գերմ.) / Hrsg.: A. Beyer, B. Savoy — B: K. G. Saur Verlag, Verlag Walter de Gruyter, 2009. — ISSN 2750-6088 — doi:10.1515/AKL
2. 1 2
3. ↑  RKDartists (նիդերլ.)
4. 1 2  King, 1997, էջ 327
5. ↑  King, 1997, էջ 326

Գրականություն
-------------

* *King, Julie* Browne, Henriette // Dictionary of Women Artists / Gaze, Delia (ed.). — London: Fitzroy Dearborn, 1997. — P. 326–327. — ISBN 978-1884964213

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | RKDartists · Rodovid |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 90889671 · BNF: 14965511r · GND: 119399040 · ISNI: 0000000066636264 · LCCN: n95040155 · NTA: 145912590 · SUDOC: 253193079 · VIAF: 255149196539974792397 · ULAN: 500027306 · WorldCat VIAF: 255149196539974792397 |

 |

 |
Գուշակների եղեդփակ, Salvia divinorum
**Նարկոտիկ բույսեր** (հունարեն՝ νάρχωϊιχόϛ - թմրեցնող, անզգայացնող), բույսեր, որոնք պարունակում են կենտրոնական նյարդային համակարգը գրգռող կամ ընկճող նյութեր։ Մեծ մասամբ բարձրակարգ են, ստորակարգ են միայն որոշ սնկեր։

Բույսերի օրինակներ
------------------

Նարկոտիկ բույսերից են քնաբեր խաշխաշը, ծխախոտը, հնդկական կանեփը, ելաբույսը, մահամորմը,բանգին, թեյը, սրճենին և այլն։ Նարկոտիկ բույսերի ազդող նյութը գլխավորապես ալկալոիդներն են։ Մեկ բույսը կարող է պարունակել մի քանի ալկալոիդ (օրինակ, քնաբեր խաշխաշի ափիոնը բաղադրում է 25 տարբեր ալկալոիդ՝ մորֆին, նարկոտին, պապավերին, կողեին և այլն), որոնք մեծ մասամբ գտնվում են օրգանական թթուների աղերի ձևով և ունեն ֆիզիոլոգիական մեծ ակտիվություն։ Դրանով է պայմանավորված Նարկոտիկ բույսեր-ի ուժեղ ներ գործությունը օրգանիզմի վրա։

Կիրառումը
---------

Շատ նարկոտիկ բույսեր արժեքավոր դեղաբույսեր են և կիրառվում են նյարդային համակարգի, ներքին օրգանների ու այլ հիվանդությունների բուժման համար)։ Բազմաթիվ նարկոտիկ բույսեր խիստ թունավոր են, և դրանցից ստացված պատրաստուկները հաճախակի օգտագործելիս առաջանում է թմրամոլություն։ Շատ ժողովուրդներ նարկոտիկ բույսերն օգտագործում են ծխելու, ծամելու համար։ Որպես ըմպելիք տարածված են թեյը, սուրճը, կակաոն։ Ծխախոտից ստացվող նիկոտինը, ելաբույսից՝ անաբազինն օգտագործում են որպես միջատասպան։ Մախորկայից ստացվում է կիտրոնաթթու։

Տարածված շրջաններ
-----------------

Նարկոտիկ բույսերը տարածված են Հարավային Ամերիկայի արևադարձային շրջաններում, Հյուսիսային Ամերիկայում, Կենտրոնական Ասիայում։ ԽՍՀՄ-ում նարկոտիկ բույսերից մշակվում էր մահամորմը, թեյը, ծխախոտը։ ՀԽՍՀ-ում աճում են սովորական արջընկույզը, մշակվում է ծխախոտ։

Տես նաև
-------

* Նարկոտիկ դեղանյութեր
* Թմրամոլություն

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 206)։*  |
| **՞**Ճապկի արնակարմիր |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Կարգ | Հոնածաղկավորներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Հոնազգիներ |
|
|
|
| Ցեղ | Ճապկի |
|
|
| Տեսակ | Ճապկի արնակարմիր |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Cornus sanguinea
L. |
|  Արեալ |
| պատկեր |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Ճապկի արնակարմիր** (լատին․՝ Cornus sanguinea), հոնազգիների ընտանիքի, ճապկի ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Թուփ է՝ մինչև 4 մ բարձրությամբ, ցրված և դեպի ցած հակված ճյուղերով։ Երիտասարդ ընձյուղները պառկած մազմզուկապատ են, կանաչ, հետագայում՝ ծիրանագույն կամ գորշակարմրավուն, երկամյա շիվերը մերկ են, դեղնամոխրագույն կամ գորշավուն։ Տերևադասավորությունը հակադիր է։ Տերևները լայն էլիպսաձև են, ձվաձև, էլիպսաձվաձև, 4-10 սմ երկարությամբ, 2,5-6,5 սմ լայնությամբ, երկար կամ կարճ սրածայր, կլորավուն կամ լայն սեպաձև հիմքով, վերևի կողմից՝ վառ կանաչ, ծածկված պառկած մազմզուկներով, ներքևի կողմից՝ բաց կանաչավուն, ավելի խիտ մազմզուկապատ, 0,6-1,5 սմ երկարությամբ կոթունով։ Ծաղկաբույլերը վահանաձև են, խիտ, համարյա տափակ կամ թեթևակի ուռուցիկ, մազմզուկապատ առանցքով։ Ծաղիկները աղոտ սպիտակ են, նշտարաձև կամ գծանշտարաձև պսակաթերթիկներով։ Սերմնարանը սափորանման է, մետաքսամազմզուկապատ, սռնակը գլանաձև է։ Կորիզապտուղը գնդաձև է, կապտասևավուն։ Ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին, պտուղները հասունանում են օգոստոս, սեպտեմբերին։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Մերձբալթիկայից մինչև Դոն գետի ստորին հոսանքները, Սկանդինավիայի հարավային մասում, Մերձատլանտյան և Միջին Եվրոպայում, մինչև Բալկանյան թերակղզու հյուսիսային շրջանները։ Հանդիպում է լայնատերև և խառը անտառների ենթանտառում, թփուտներում, գետերի և լճերի ափերին, չոր, արևոտ լանջերում։ Հայաստանում մշակվում է ամենուրեք, հանդես բերելով մեծ դիմացկունություն։

Կիրառություն
------------

Առատորեն ծաղկում և պտղաբերում է։ Ճկուն ճյուղերից զամբյուղներ են գործում։ Պտղամիսը և սերմերը պարունակում են 19—45 % չչորացող յուղեր, որոնք օգտագործում են տեխնիկական նպատակներով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 2, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ 153։


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2780371981 · NKC: ph546073 |

 |
**Նեդ Բրուքս** (անգլ.՝ **Ned Brooks**, օգոստոսի 13, 1901(1901-08-13), Կանզաս Սիթի, Միսսուրի, ԱՄՆ - 1969, Մերիլենդ, ԱՄՆ), ամերիկյան հեռուստատեսության և ռադիոյի լրագրող, NBC-ի «*Meet the Press*» հեռուստաընկերության մոդերատոր 1953 թվականից մինչև 1965 թվականը, իսկ ավելի վաղ աշխատել է ռադիոյում։ Բրուկսը Թիմ Ռուզերտից հետո ծրագրի երկրորդ ամենաերկարակյաց մոդերատորն է։

Նա ծնվել է Միսուրի նահանգի Կանզաս նահանգում և մեծացել Օհայո նահանգի Ուորեն քաղաքում և հաճախել այնտեղի հանրակրթական դպրոցները։ Նա 1924 թվականին Օհայոյի նահանգի համալսարանի շրջանավարտ էր, որտեղ էլ դարձել է «*Phi Kappa Tau*» եղբայրության անդամ։ Նա իր կարիերան սկսել է Օհայո նահանգում և Սքրիփս-Հովարդ թերթերի զեկուցագրերում թերթերի հաշվետվությունների համար աշխատանքով. Նեդը Կոնգրեսի կազմում եղել է 1932 թվականից մինչև 1947 թվականը։ Հինգ տարի շարունակ նա ղեկավարել է Յանգստաունի (Օհայո) հեռագիրի խմբագիրը։ Նա հետագայում նաև հաղորդավար է եղել «*Three-Star Extra*»-ում, որը հեռարձակվում էր NBC ռադիոյով (բայց գովազդային գործակալության կողմից արտադրվում էր նրա հովանավոր *Sunoco*-ի կողմից)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  SNAC — 2010.
2. 1 2  Faceted Application of Subject Terminology


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: n93047046 · VIAF: 31207629 · WorldCat VIAF: 31207629 |

 |
**Մամիկոն Ասատուրի Մնացականյան** (ապրիլի 17, 1942(1942-04-17), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ - ապրիլի 12, 2021(2021-04-12), Երևան, Հայաստան), հայ աստղաֆիզիկոս և մաթեմատիկոս։ Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտոր (1984), պրոֆեսոր (1989)։

Ասատուր Շմավոնի Մնացականյանի որդին։

Կենսագրություն
--------------

Մամիկոն Մնացականյանը ծնվել է 1942 թվականի ապրիլի 17-ին, Երևան քաղաքում։ 1962-1965 թվականներին սովորել և ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի ֆիզիկա-մաթեմատիկական ֆակուլտետը։ 1969 թվականին պաշտպանել է «Ընդհանրացված հարաբերականության ընդհանուր տեսություն» թեմայով թեկնածուական թեզ։ 1984 թվականին պաշտպանելով «Ճառագայթման տեղափոխման տեսության նոր ապարատ» թեմայով թեզը, արժանացել է ֆիզիկա-մաթեմատիկական գիտությունների դոկտորի գիտական աստիճանի։ 1975-1985 թվականներին եղել է ՀՀ ԳԱԱ Բյուրականի աստղադիտարանի գիտքարտուղար։ Դասավանդել է ԵՊՀ ֆիզիկայի ֆակուլտետում, 1985-1991 թվականներին՝ տեսական աստղաֆիզիկայի լաբորատորիայի վարիչ, 1989 թվականից պրոֆեսոր է։ Եղել է ԲԱ գիտական քարտուղարը, ապա ԲԱ կից մասնագիտական խորհրդի գիտական քարտուղարը, ՀՀ ԳԱԱ Ֆիզիկական պրոցեսների մաթեմատիկական մոդելավորման կենտրոնի տնօրենը։ Այնուհետև 1991 թվականին տեղափոխվել է ԱՄՆ և 1997 թվականից աշխատում է Կալիֆոռնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտում (Փասադենա, ԱՄՆ), որպես «Մաթեմատիկա» ծրագրի աշխատակից։

Աշխատանքները վերաբերում են Էյնշտեյնի ընդհանրացված գրավիտացիայի տեսության կիրառությանը տիեզերագիտության մեջ տեսական ֆիզիկային և աստղաֆիզիկային, մասնավորապես՝ փոփոխական գրավիտացիոն հաստատունով ընդհանրացված հարաբերականության ընդհանուր տեսությանը, աստղային վիճակագրությանը և դինամիկային (բաբախիչներ, բռնկվող աստղեր, աստղասփյուռներ և աստղային ագրեգատներ), ճառագայթման տեղափոխման տեսության մեջ նոր եղանակների մշակմանը և կիրառմանը։ Հեղինակ է ուսումնամեթոդական ձեռնարկների։

Անդամակցություն
---------------

* Միջազգային աստղագիտության միության անդամ (1978)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Միջազգային տիպօրինակ անունների նույնացուցիչ — 2012.
2. 1 2  Մահացել է հայտնի աստղագետ, պրոֆեսոր Մամիկոն Մնացականյանը
3. ↑  Мнацаканян, Мамикон Асатурович
4. ↑  Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր երկրորդ, Երևան, 2007, էջ 155։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Visual Calculus and Theoretical Astrophysics
* Mamikon's Proof of the Pythagorean Theorem

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Zentralblatt MATH database · Scopus |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 13023479 · BNF: 169411675 · GND: 1033284548 · ISNI: 0000000382258146 · LCCN: n90653972 · NDL: 001242483 · NUKAT: n2014079265 · SUDOC: 176086552 · VIAF: 264435736 · WorldCat VIAF: 264435736 |

 |

 |
**Մարզական կառույց**, առանձին շենքեր և համալիր կառույցներ, որոնք նախատեսված են կազդուրիչ և ուսումնամարզական պարապմունքների, տարբեր մարզաձևերի մրցումների համար։ Մարզական կառույցների նախատիպ են անտիկ պալեստրաներն ու գիմնասիոնները, ստադիոնները, ձիարշավարաններն ու կրկեսներր։ 

Հին Հռոմի ամֆիթատրոններում արտահայտվեց ստադիոնի ու կրկեսի միավորման գաղափարը, իսկ հին հունական պալեստրաների տաքացվող ջրով լողարաններն իրենց զարգացումն ստացան հին հռոմեական թերմերում։ Քրիստոնեության տարածումով, որը մերժում էր ներդաշնակ զարգացած մարդկային մարմնի պաշտամունքը, մարզական կառույցների շինարարությունը փաստորեն դադարեց և վերսկսվեց միայն 19-րդ դարում։ 1828-1830 թվականներին կառուցվեցին առաջին արհեստական լողավազանները, իսկ դարակեսին՝ մարմնամարզական դահլիճները։ Մարզական կառույցների շիննարարության ծավալմանը նպաստեց օլիմպիական խաղերի վերածնունդը (1896)։ 

ժամանակակից մարզական կառույցներ սպասարկում են բազմաթիվ մարզաձևերի։ Բաղկացած են՝ հիմնական (մարզասրահ, դաշտ, հրապարակ) և օժանդակ (հանդերձարան, ցնցուղարան, խաղավարների սենյակներ, գույքի պահասենյակներ և այլն), հանդիսատեսներին սպասարկող (տրիբունա, ճեմասրահ, բուֆետ, սանհանգույցներ և այլն) և ինժեներական սարքավորումների (ջրամատակարարման, ջեռուցման, էլեկտրամատակարարման և այլն) շահագործման տեխնիկական կառույցներից։ Մարզական կառույցներ լինում են՝ բաց և ծածկած։ Առանձին՝ մեկ կամ մի քանի մարզաձևերի սպասարկելու համար (օրինակ, մարմնամարզության և մարզական խաղերի ունիվերսալ սրահներ), և համալիր՝ բաղկացած նույն տարածքում գտնվող մի քանի մասնագիտացված կառույցներից՝ տարբեր մարզաձևերի համար։ Առանձին բաց մարզական կառույցներ են՝ թեթևաթլետիկական ու մարզախաղերի դաշտերը, հրապարակները, լողավազանները, թիավարության ջրանցքները, դահուկային ու սահնակային ուղիները, սահադաշտերը, հրաձգարանները, հեծանվահրապարակները, ցատկահարթակները և այլն։ Համալիր բաց կառույցներն են՝ մարզադաշտերը՝ խաղադաշտով ու խաղահրապարակներով, ձիասպորտային բազաները և այլն։ Ծածկած առանձին մարզական կառույցներ են՝ տարբեր մարզասրահները, թեթևաթլեաիկական ու մարզական խաղերի մանեժները, ջրավազանները, սահադաշտերը, կորտերը և այլն։ Ծածկված համալիր մարզական կառույցներից են բազմասրահ մասնաշենքերը, ունիվերսալ մարզասրահները, ծածկած մարզադաշտերը և այլն։ 

  


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 311)։*  |
Հեռամեխանիկա
------------

**Հեռուստամեխանիկա**, գիտության և տեխնիկայի բնագավառ, որի առարկան հեռավորությունից օբյեկտների կառավարման և վերահսկման նպատակով ազդանշանների ձևավորման, հաղորդման և ընդունման մեթոդների ու տեխնիկական միջոցների մշակումն է։ Հեռուստամեխանիկան հարակից բնագավառներից (հեռուստատեսություն, հեռախոսություն, հեռագրություն) տարբերվում է խիստ դանդաղ փոփոխվող տվյալների հաղորդման հնարավորությամբ, ավտոմատացման բարձր աստիճանով, ինֆորմացիայի մշակման կենտրոնացմամբ և այլն։ Հեռուստամեխանիկան սովորաբար օգտագործվում է մեծ տարածքում բաշխված և միմյանց հետ ընդհանուր տեխնոլոգիայով կապված օբյեկտները միավորելու համար, ինչպես նաև արտադրության այն պրոցեսներում, որտեղ մարդու ներկայությունն անցանկալի է կամ անհնար։ Հեռուստամեխանիկայի հիմնական խնդիրներն են ինֆորմացիայի հաղորդման հավաստիության, կապուղիների օգտագործման արդյունավետության բարձրացումը, հուսալի և եկամտաբեր սարքավորման ստեղծումը։ Հեռուստամեխանիկայի տեսական հիմքը ավտոմատ կառավարման, ինֆորմացիայի և կոդավորման տեսություններն են։ 

Հեռուստամեխանիկայի միջոցներով օբյեկտների կառավարումն ու վերահսկումն իրագործվում է կառավարման կամ դիսպետչերական պունկտից, որտեղ գտնվում է օպերատորը (դիսպետչեր)։ Կառավարման օբյեկտները կենտրոնացած են լինում մեկ կամ մի քանի վերահսկման պունկտերում։ Ինֆորմացիան հաղորդվում է կապի գծերով (լարային, մալուխային և այլն)։ Հրահանգները կապուղի են մտնում կոդավորված ազդանշանների ձևով և ընդունման ժամանակ փոխակերպվում կառավարող ազդանշանների։ Վերահսկման դեպքում օբյեկտի պարամետրերի փոփոխությունները գրանցող չափիչ սարքերից (թվիչներից) ստացվող ինֆորմացիան օբյեկտից հաղորդվում է օպերատորին։ Վերահսկման հաղորդագրությունները լինում են երկու բնույթի՝ ազդանշանային և չափիչ, իսկ համապատասխան պրոցեսները կոչվում են հեռուստաազդանշանում և հեռուստաչափում։ Երբեմն անհրաժեշտ է լինում կառավարման պարամետրի սահուն, անընդհատ փոփոխության. այդ դեպքում օպերատորն ուղարկում է անընդհատ ազդանշաններ։ Կառավարման այդ տեսակը կոչվում է հեոուստաակարգավորում։ Հեռավորությունից մեքենաների աշխատանքը կառավարելու և չափումներ կատարելու առաջին Փորձերն արվել են XIX դ. վերջին։ «Հեռուստամեխանիկա» տերմինն առաջարկել է ֆրանսիացի գիտնական է. Բրանլին 1905-ին։ Ազդանշանով կառավարումն առաջին անգամ 1927-ին իրագործվել է ԱՄՆ-ում (Օհայո)՝ երկաթուղային ճանապարհի 65 Կմ երկարության տեղամասում։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 362)։*  |
Զորավարժություն
**Հետևազոր** կամ **հետևակ**, ցամաքային զորքերի տեսակ։ Նախատեսված է համազորային մարտում հակառակորդին ջախջախելու և նրա տարածքը գրավելու համար։ Մարտ է մղում օրվա բոլոր ժամերին, տարվա բոլոր եղանակներին, ամենատարբեր տեղանքում։

Ամենահին զորատեսակն է, որը հասարակության զարգացմանը զուգընթաց էական փոփոխություններ է կրել։ Ստրկատիրական պետություններում (Եգիպտոս, Հունաստան, Հռոմ և այլն) հետևազորը եղել է գլխավոր զորատեսակ։ Ավատատիրական ասպետության և թաթար-մոնղոլական տիրապետության շրջանում հետևազորի նշանակությունը նվազել է և վերստին ուժեղացել հրազենի առաջացման ու զարգացման համեմատ։ Տարբերվում էր *ծանր և թեթև* հետևազոր, սակայն 20-րդ դարի սկզբին նման բաժանումը վերացվել է։ Հետևազորի կազմակերպական միավորներից են եղել լեգեոնը, այնուհետև՝ վաշտը, գումարտակը, գունդը, հետևակային բրիգադները, դիվիզիան, կորպուսը։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի (1914-1918) սկզբին առավել խոշոր պետությունների զինված ուժերում դիվիզիաները հաշվվում էին 16-21 հազար մարդ և բացի հետևազորից ընդգրկում հրետանի, հեծելազոր և սակրավորների ստորաբաժանումներ։ Ռազմական գործողություններում հետևազորը հիմնական զորատեսակն էր։ Տանկերի, ավիացիայի, քիմիական զորքերի երևան գալով, ինչպես նաև մարտում հրետանու, ինժեներական և կապի զորքերի քանակի ու նշանակության մեծացման հետևանքով պատերազմող կողմերի բանակներում հետևազորի քանակը կրճատվեց մինչև 40-50 տոկոսով (1918-ին)։ Մոտորացման համեմատ աճեց հետևազորի շարժունակությունը։

Առաջին և երկրորդ համաշխարհային պատերազմների միջև ընկած շրջանում հետևազորը հագեցվում էր մարտական տեխնիկայով, շարունակվում էր նրա մեքենայացումը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում (1939-1945) հետևազորը բոլոր բանակներում մնում էր որպես հիմնական զորատեսակ։

Ներկայումս զարգացած և հզոր պետությունների բանակները իրենց կազմում ունեն ցամաքային, ռազմածովային, օդադեսանտային հետևակային զորամիավորումներ, որոնք հագեցած են ժամանակակից զենքով ու մարտական մեքենաներով։ Հետևակային զինվորը մարտադաշտում գործում է ինչպես հետիոտն, այնպես և ռազմամեքենայի վրայից։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 372)։*  |