**էլեկտրոն-վոլտ** (հազվադեպ **էլեկտրոնվոլտ**, հայերեն նշանակումը՝ **էՎ**, միջազգայինը՝ **eV**), էներգիայի արտահամակարգային չափման միավոր, որը օգտագործվում է ատոմային և միջուկային ֆիզիկայում, տարրական մասնիկների ֆիզիկայում, ինչպես նաև ֆիզիկային մոտ ոլորտներում (կենսաֆիզիկայում, քիմիական ֆիզիկայում, աստղաֆիզիկայում և այլուր)։

Հիմնական տեղեկություններ
------------------------

Մեկ էլեկտրոն-վոլտն այն էներգիան է, որը պահանջվում է էլեկտրաստատիկ դաշտում տարրական լիցքը 1 Վ պոտենցիալների տարբերություն ունեցող կետերի միջև տեղափոխելու համար։ Քանի որ *q* լիցքի տեղափոխման աշխատանքը հավասար է *qU* (որտեղ *U*-ն պոտենցիալների տարբերությունն է), իսկ տարրական մասնիկների լիցքը, օրինակ՝ էլեկտրոններինը −1,602 176 6208(98)×10−19 Կլ է, ապա

**1 էՎ = 1,602 176 6208(98)×10−19 ջոուլ = 1,602 176 6208(98)×10−12 էրգ**։

Տարրական մասնիկների ֆիզիկայում սովորաբար էլեկտրոն-վոլտերով նշանակում են ոչ միայն էներգիան, այլ նաև տարրական մասնիկների *m* զանգվածը։ 
Դա պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ զանգվածի և էներգիայի համարժեքության ուժով գործում է *Е = mc*2, որտեղ *c*-ն լույսի արագությունն է։ Քանի որ *c*-ն հիմնարար հաստատուն է և չի փոխվում կախված պայմաններից, հետևաբար տարրական մասնիկի զանգվածը էլեկտրոն-վոլտերով արտահայտված էներգիայով բնութագրելը միարժեքորեն որոշում է զանգվածը ցանկացած ավանդական միավորների համար և թյուրիմացությունների չի հանգեցնում։

Զանգվածի միավորով 1 էվ = 1,782 661 907(11)×10−36 կգ, և հակառակը, 1 կգ = 5,609 588 650(34)×1035 էՎ։ 1 զ. ա. մ. = 931,494 0954(57) ՄէՎ: Տարրական մասնիկների իմպուլսը ևս կարելի է չափել էլեկտրոն-վոլտերով (խստորեն ասած՝ էՎ/*c*)։
Էլեկտրոն-վոլտը, ի տարբերություն էներգիայի, որը բնութագրական է միջուկային պրոցեսների մեծամասնության համար, փոքր մեծոթյուն է, ավելի շատ օգտագործում են նրա բազմապատիկ միավորները՝

* Կիլոէլեկտրոն-վոլտ (կէՎ)- 1000 էՎ
* Մեգաէլեկտրոն-վոլտ (ՄէՎ)- 1 միլիոն էՎ
* Գիգաէլեկտրոն-վոլտ (ԳէՎ)- 1 մլրդ էՎ
* Տերաէլեկտրոն-վոլտ (ՏէՎ) - 1 տրլն էՎ

Տարրական մասնիկների վերջին սերունդները թույլ են տալիս հասնել մինչև մի քանի տերաէլեկտրոն-վոլտի (ՏէՎ)։ 1 ՏէՎ-ը մոտավորապես հավասար է թռչող մոծակի էներգիային (կինետիկ)։ 
Ջերմաստիճանը, որը համարվում է տարրական մասնիկների միջին կինետիկ էներգիայի սահման՝ նույնպես երբեմն արտահայտվում է էլեկտրոն-վոլտերով՝ ելնելով միատոմ իդեալական գազի մասնիկների էներգիայի և ջերմաստիճանի *E*կին = 3⁄2*kТ* առնչությունից։ Ջերմաստիճանային միավորով 1 էՎ  համապատասխանում է 1,160 452 21(67)×104 Կելվին (տես Բոլցմանի հաստատուն)։

Էլեկտրոն-վոլտերով են չափվում էլեկտրամագնիսական ճառագայթման քվանտի՝ (ֆոտոնի) էներգիան։ ν հաճախությամբ մասնիկների էներգիան էլեկտրոն-վոլտերով հավասար է *h*ν/*E*էՎ, իսկ λ ալիքով ճառագայթումը՝ *hc*/(λ*E*էՎ), որտեղ *h*-ը Պլանկի հաստատունն է, իսկ *E*էվ-էներգիան է, որը հավասար է 1 էՎ, արտահայտված է այն նույն միավորների համակարգով, ինչ և *h*-ը, ν-ն և λ-ն։
Քանի որ ուլտրառելյատիվիստիկ մասնիկների համար, այդ թվում ֆոտոնների, λ*E = hc*, հետևաբար տրված ալիքի երկարությամբ մասնիկների էներգիան որոշելու համար (նաև հակառակը) հաճախ օգտակար է փոխարկման գործակիցը՝ էՎ·նմ, որը իրենից ներկայացնոմ է Պլանկի հաստատունի և լույսի արագության արտադրյալ։
*hc* = 1239,841 9739(76) *hc* = 1239,841 9739(76) էՎ·նմ ≈ 1240 էՎ·նմ
Այսպես, 1նմ ալիքի երկարություն ունեցող ֆոտոնի էներգիան 1240 էՎ, 10 էՎ էներգիա ունեցող լույսի ալիքը հավասար է 124 նմ երկարություն և այլն։
Քիմիայում հաճախ օգտագործվում է էլեկտրոն-վոլտի մոլային համարժեքը։ Եթե 1 մոլ էլեկտրոնները կամ նույնանուն լիցքերը տեղափոխեն 1 Վ պոտենցիալների տարբերությամբ կետեր, ապա այն ձեռք է բերում (կամ կորցնում է) *Q* = 96 485,332 89(59) Ջ էներգիա, որը հավասար է 1 էՎ-ի և Ավոգադրոյի հաստատուն արտադրյալին։ Այս մեծությունը թվապես հավասար է Ֆարադեյի հաստատունին։ Նույն ձևով, եթե քիմիական ռեակիցիայի ժամանակ 1 մոլ նյութը անջատում (կամ կլանում) է 96,5 Ջ, ապա համապատասխանաբար յուրաքանչյուր մոլեկուլ կորցնում է (կամ ստանում է) 1 էՎ էներգիա։
էլեկտրոն-վոլտերով է չափվոմ նաև տարրական մասնիկների և մյուս քվանտամեխանիկական վիճակների Γ տրոհման լայնությունը, օրինակ՝ միջուկային էներգիական վիճակներինը։ Տրոհման լայնությունը վիճակի էներգիայի անորոշությունն է, որը τ կյանքի տևողության հետ կապված է անորոշությունների առնչություններով`

Γ = ħ/τ։
1 էՎ տրոհման լայնություն մասնիկն ունի 6,582 119 514(40)×10−16 վ կյանքի տևողություն։
Համանման ձևով 1վ կյանքի տևողությամբ քվանտամեխանիկական վիճակն ունի 6,582 119 514(40)×10−16 էՎ լայնություն։

«էլեկտրոն-վոլտ» տերմինն առաջիններից մեկն օգտագործել է ամերիկացի ինժեներ Կ. Կ. Դարոուն 1923 թվականին։

Բազմապատիկ և կոտորակային միավորներ
----------------------------------

Միջուկային և բարձր էներգիաների ֆիզիկայում սովորաբար օգտագործվում են բազմապատիկ միավորներ. կիլոէլեկտրոն-վոլտ (կէՎ, keV, 103 էՎ), մեգաէլեկտրոն-վոլտ (ՄէՎ, MeV, 106 էՎ), գիգաէլեկտրոն-վոլտ (ԳէՎ, GeV, 109 էՎ) և տերաէլեկտրոն-վոլտ (ՏէՎ, TeV, 1012 էՎ)։ Տիեզերական ճառագայթների ֆիզիկայում նաև օգտագործվում են պետաէլեկտրոն-վոլտ (ՊէՎ, PeV, 1015 էՎ) և հեքսաէլեկտրոն-վոլտ (ՀէՎ, EeV, 1018 էՎ)։ 
Պինդ մարմինների գոտիների տեսությունում, կիսահաղորդիչների ֆիզիկայում և նեյտրինոյի ֆիզիկայում օգտագործում են կոտորակային միավորներ՝ միլիէլեկտրոն-վոլտ (մէՎ, meV, 10−3 էՎ)։

Էներգիաների և զանգվածների որոշ արժեքներ՝ արտահայտված էլեկտրոն-վոլտերով
----------------------------------------------------------------------

|  |  |
| --- | --- |
| 1 ՏՀց հաճախությամբ էլեկտրամագնիսական ճառագայթման քվանտի էներգիան 
  |  4,13 մէՎ  |
| Սենյակային ջերմաստիճանում մեկ մոլեկուլի շարժման ջերմային էներգիան
  |  0,025 էՎ  |
| 1240 նմ ալիքի երկարությամբ ֆոտոնի էներգիան (օպտիկական սպեկտրի մոտիկ ինֆրակարմիր տիրույթ)
  |  1,0 էՎ  |
| 500 նմ ալիքի երկարությամբ ֆոտոնի էներգիան (տեսանելի օպտիկական սպեկտրի կանաչի և երկնագույնի սահման)
  |  ~2,5 էՎ  |
| Ռիդբերգի հաստատուն (համարյա հավասար է ջրածնի ատոմի իոնացման էներգիային)
  |  13,605 693 009(84) էՎ |
| Էլեկտրոնի էներգիան հեռուստացույցի ճառագայթային խողովակում
  |  մոտ 20 կէՎ  |
| Տիեզերական ճառագայթների էներգիան
  |  1 ՄէՎ — 1×1021 էՎ  |
| Միջուկային տրոհման բնորոշ էներգիան |
| {\displaystyle \alpha }-մասնիկներ |  2—10 МէՎ |
| {\displaystyle \beta }-մասնիկներ |  0,1—6 ՄէՎ |
| {\displaystyle \gamma }-մասնիկներ |  0—5 ՄէՎ |
| Մասնիկների զանգվածներ |
| Նեյտրինո | Բոլոր երեք բույրերի գումարը < 0,28 էՎ  |
| էլեկտրոն |  0,510 998 9461(31) ՄէՎ  |
| Պրոտոն |  938,272 0813(58) ՄէՎ  |
| Հիգսի բոզոն |  125,09 ± 0,24 ԳէՎ  |
| t-քվարկ |  173,315 ± 0,485 ± 1,23 ԳէՎ  |
|
| Պլանկի զանգված |
| {\displaystyle M\_{P}={\sqrt {\frac {\hbar c}{G}}}} |  1,220 910(29)×1019 ԳէՎ |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11   Fundamental Physical Constants — Complete Listing
2. ↑  "Научно-популярный доклад на Президиуме РАН Л. Б. Окуня" (PDF). Արխիվացված է the original (PDF) 2012 թ․ հուլիսի 3-ին. Retrieved 2012 թ․ հուլիսի 3. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
3. 1 2  Электронвольт // Физическая энциклопедия / Гл. ред. А. М. Прохоров. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1998. — Т. 5. Стробоскопические приборы — Яркость. — С. 545. — 760 с. — ISBN 5-85270-101-7
4. ↑  В учебной и научно-популярной литературе массы элементарных частиц чаще выражаются в единицах СИ или в а. е. м.
5. ↑  Glossary — CMS Collaboration, CERN: «Electronvolt (eV): A unit of energy or mass used in particle physics».(անգլ.)
6. ↑  Conversion factors for energy equivalents
7. ↑  *Darrow K. K.* Some Contemporary Advances in Physics(անգլ.) // *Bell System Technical Journal*. — Vol. 2 (4). — P. 110.
8. 1 2 3  "Gamma-Ray Spectrum Catalogue" (PDF). Արխիվացված է the original (PDF) 2016 թ․ մարտի 4-ին. Retrieved 2015 թ․ հոկտեմբերի 31. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
9. 1 2 3 4  Единицы измерения расстояний, энергий и масс
10. ↑  "ATLAS и CMS обнародовали совместное измерение массы хиггсовского бозона". Արխիվացված է the original 2015 թ․ ապրիլի 2-ին. Retrieved 2015 թ․ հոկտեմբերի 31. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
11. ↑  Свойства топ-кварка: результаты

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Միավորների միջազգային համակարգի ՄՄՀ (ՍԻ/SI համակարգ) չափման միավորներ |
| --- |
|  |
| Հիմնական չափման միավորներ | Ամպեր • Կանդելա • Կելվին • Կիլոգրամ • Մետր • Մոլ • Վայրկյան |  |
|  |
| Ածանցյալ չափման միավորներ | Բեքերել • Վատտ • Վեբեր • Վոլտ • Հենրի • Հերց • Ցելսիուսի աստիճան • Գրեյ • Ջոուլ • Զիվերտ • Կատալ • Կուլոն • Լյուքս • Լյումեն • Նյուտոն • Նյուտոն-մետր • Օհմ • Պասկալ • Ռադիան • Սիմենս • Ստեռադիան • Տեսլա • Ֆարադ |
|  |
| ՄՀ-ի հետօգտագործվող միավորներ | Աստղագիտական միավոր • Հեկտար • Աստիճան կորի • Դալտոն • Օր • Դեցիբել • Լիտր • Րոպե • Աղեղի րոպե • Նեպեր • Վայրկյան կորի • Տոննա • Ժամ • Էլեկտրոն-վոլտ  Ատոմական միավորների համակարգ • Բնական միավորների համակարգ |
|  |
| Տես նաև | ՄՀ նախածանցներ • Ֆիզիկական մեծությունների համակարգ • Միավորների ձևափոխում • ՄՀ-ի նոր սահմանումներ • Մետրիկ համակարգի պատմությունը |

 |

Արտաքին հղումներ
----------------

* CODATA: Fundamental Physical Constants — Complete Listing
* Онлайн конвертор единиц электронвольт в другие системы счислений

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 35)։*  |