recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
| **՞**Դորոնիկում Բալանզայի |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Բաժին | Ծածկասերմեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Բարդածաղկավորներ |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Դորոնիկում Բալանզայի |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Doronicum balansae

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Դորոնիկում Բալանզայի** (լատ.՝ Doronicum balansae), բարդածաղկավորների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

60-100 սմ բարձրությամբ բազմամյա բույս է։ Արմատամերձ տերևները սրտաձև–ձվաձև են և երկար կոթուններով։ Ծաղկակիրները վերին մասում ունեն գեղձային թավոտություն։ Զամբյուղները գտնվում են վահանիկանման ծաղկաբույլերում։ Եզրի ծաղիկները միաշարք են, լեզվակավոր, իգական և դեղին։ Միջին ծաղիկները խողովակաձև են և երկսեռ։

Տարածվածություն
---------------

Աճում է Վերին Ախուրյանի (Օկսյուզ և Աղբաբա լեռնագագաթներ, Ջավախեթի լեռնաշղթա) և Զանգեզուրի (Տաշտունի լեռնանցք) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Աճում է նաև Հյուսիսարևելյան Անատոլիայում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է վերին լեռնային և ենթալպյան գոտիներում՝ ծովի մակարդակից 1800–2500 մ բարձրությունների վրա, ինչպես նաև մարգագետիններում։ Ծաղկում է հունիս ամսին, պտղաբերում՝ հուլիսին։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է։ Հայկական բարձրավանդակի էնդեմիկ բույս է։ Տարածման շրջանի մակերեսը 5000 կմ²-ից պակաս է, բնակության շրջանի մակերեսը՝ 500 կմ²-ից պակաս։ Գերարածեցման արդյունքում և աճելավայրերի պայմանների փոփոխության պատճառով տեսակին սպառնում է տարածման և բնակության շրջանների կրճատման վտանգ։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես հազվագյուտ տեսակ։ CITES–ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

Պոպուլյացիայի մի մասը պահպանվում է «Արփի լիճ» ազգային պարկի տարածքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Armeniapedia |

 |
|  |
| --- |
| **Կեղծճանկաթաթիկ դիխոտոմիկ** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Կաղամբածաղկավորներ (Brassicales) |
| **Ընտանիք** | Կաղամբազգիներ (Brassicaceae) |
| **Տրիբա** | *Alysseae* |
| **Ցեղ** | Կեղծճանկաթաթիկ *(Clypeola)* |
| **Տեսակ** | **Կեղծճանկաթաթիկ դիխոտոմիկ** *(C. dichotoma)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Clypeola dichotoma***Boiss. 1842 |

**Կեղծճանկաթաթիկ դիխոտոմիկ** (լատ.՝ Pseudoanastatica dichotoma), խաչածաղկավորների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Դիխոտոմիկ, 3-10 սմ ցողունով, միամյա, նուրբ բույս է։ Տերևները երկարավուն են, 5 ջղերով։ Ծաղկաբույլը կարճացած ողկույզ է և ծածկված է վերին տերևներով։ Ծաղիկները դեղին են, քառատիպ։ Պատիճակները ծածկված են պարզ գլխիկավոր մազիկներով, ձվաձև են, տափակ, միաբույն և միասերմ։

Տարածում
--------

Հայաստանում հանդիպում է Երևանի (Վեդի, Արարատ, Սուրենավան, Արմաշ, Ենգիջա, Երախի և Ուրծի լեռնաշղթաներ) ֆլորիստիկական շրջանում։ Հանդիպում է նաև |Նախիջևանում, Արևելյան Անդրկովկասում, Իրանում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ստորին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 800-1000 մ բարձրությունների վրա։ Ծաղկում է ապրիլ ամսին, պտղակալում՝ մայիսին։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է։ Հայտնի է միայն Արարատի մարզում։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս է։ Կապված անթրոպոգեն գործոնների հետ՝ տեսակին սպառնում է անհետացում։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանության միջոցառումներ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF · NCBI |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* GBIF: 5375335
* IPNI: 281326-1
* NCBI: 1366954
* Plant List: kew-2728728
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:281326-1
* Tropicos: 4100411

 |

 |
Օրիսաբա լեռը
**Մեքսիկական բարձրավանդակ**, գտնվում է Հյուսիսային Ամերիկայի հարավում։ Գրավում է Մեքսիկայի մեծ մասը։ Կազմված է ընդարձակ սարահարթից և նրան արևելքից, հարավից և արևմուտքից եզրավորող լեռնաշղթաներից։ Տարածությունը մոտ 1200 հզ․ կմ2 է։ Մակերևույթի մեծ մասն ունի 1000—2000 մ բարձրություն։ Մեքսիկական բարձրավանդակի արևելքում ձգվում են Արևելյան Սիեռա Մադրե (4054 մ), արևմուտքոում՝ Արևմտյան Սիեռա Մադրե (3150 մ), հարավում՝ հանգած և գործող հզոր հրաբուխների շարքը՝ Ընդլայնական կամ հրաբխային Սիեռա լեռնաշղթաները։ Նշանավոր հրաբուխներից են Օրիսաբան (5700 մ, Մեքսիկական բարձրավանդակի առավելագույն բարձրությունը) Պոպոկատեպետլը, Կոլիման, Պարիկուտինը (վերջին ժայթքումը՝ 1943 թվականին) և այլն։ Մեքսիկական բարձրավանդակի ներքին մասը բաժանվում է հյուսիսային և Կենտրոնական Մեսաների։ Հյուսիսային Մեսան կազմված է 900—1200 մ բարձրության առանձին հարթ տեղամասերից (բոլսոններից), Կենտրոնական Մեսան՝ հրաբխային սարահարթերից (2000—2400 մ բարձրությամբ)։ Մեքսիկական բարձրավանդակը բաղկացած է կրաքարերից, ավազաքարերից ու մերգելներից։ Տարածված են նաև լավային ծածկույթները և ալյուվիալ-դելյուվիալ նստվածքները։ Հարուստ է օգտակար հանածոներով։ Կան արծաթի, կապարի, ծարիրի, ցինկի, երկաթի, մանգանի, ոսկու և պղնձի հանքավայրեր։ Կլիման արևադարձային է, հարավում՝ մեղմ, խոնավ, հյուսիսում՝ չոր ցամաքային։ Ձյան սահմանը գտնվում է 4500 մ վրա։ Բարձր լեռնագագաթները մշտապես ծածկված են ձյունով։ Բարձրավանդակի հյուսիսում գետերը սակավաջուր են, ունեն ժամանակավոր հոսք (բացառությամբ Կոնչոս գետի), հարավում համեմատաբար ջրառատ են։ Ակտիվ հրաբխականության և երկրաշարժերի շրջանում կան արգելափակոցային և տեկտոնական բազմաթիվ լճեր (Չապալա, Կուիցեո և այլն)։ Բուսական աշխարհը հարուստ է և ինքնատիպ (կա ավելի քան 8 հզ․ էնդեմիկ տեսակ)։ Կենդանիների մեծ մասը պատկանում է նեոարկտիկական (նոր արկտիկական) կենդանաաշխարհագրական մարզին։ Մեքսիկական բարձրավանդակի մեծ մասը նոսր է բնակեցված։ Հարավի արգավանդ հովիտներում և գոգավորություններում ապրում է Մեքսիկայի բնակչության մոտ կեսը։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 514)։*  |
**Հովհաննես Թումանյանի սիրտ (մատուռ)**, Հովհաննես Թումանյանի սիրտն ամփոփող մատուռ, որը գտնվում է Լոռվա Դսեղ գյուղում՝ Թումանյանի տուն-թանգարանի բակում։

Պատմություն
-----------

1921 թվականին Թումանյանը վատառողջ էր. նա ապրում էր Թիֆլիսում և Թիֆլիսի բժիշկները որոշեցին վիրահատել։ Դա չօգնեց Թումանյանին։ Նա տեղեկացավ, որ Բեռլինում իրականացնում են ճառագայթային բուժում և շատ էր ցանկանում Մոսկվայով այցելել Բեռլին։

1922 թվականի դեկտեմբերյան ցրտաշունչ մի օր Թումանյանը ճանապարհվեց Մոսկվա։ Թումանյանին ուղեկցում էին կրտսեր որդին՝ Արեգը, Աշխեն և Նվարդ դուստրերը և բժիշկ Սաղյանը։ Մոսկվայի Օստոումովյան հիվանդանոցի բժիշկները խորհուրդ չտվին, որ Թումանյանը գնա Բեռլին. պատճառը Բեռլինում քաղաքական խառն իրադրությունն էր և Թումանյանի ենթաստամոքսային գեղձի չարորակ ուռուցքի ուշացած բուժումը։

1923 թվականի մարտի 23-ին Թումանյանը մահացավ Մոսկվայում։ Բանաստեղծի մարմինը բացելու ժամանակ նրա որդին՝ Արեգը, թաքուն վերցրեց հոր սիրտը և ֆորմալինի սրվակի մեջ այն բերեց տուն՝ Թիֆլիս։ Եղբորը գրած նամակում Արեգն իր արարքը բացատրում է նրանով, որ «չցանկացավ իր աննման հայրիկի՝ աշխարհն ընդգրկող սիրտը հենց այնպես շպրտեն»։

Սիրտը որոշ ժամանակ տանը պահելուց հետո ուղարկեցին Երևանի բժշկական ինստիտուտ, որտեղ այն պահվեց մինչև Թումանյանի 125-ամյակը։ 1994 թվականին սիրտը Կառավարական հանձնաժողովի որոշմամբ բերեցին Դսեղ և ամփոփեցին տուն-թանգարանի բակում՝ ճարտարապետ Ռոմեո Ջուլհակյանի նախագծով կառուցած մատուռում։ Բանաստեղծի աճյունն ամփոփված է Թիֆլիսում՝ Խոջիվանքի պանթեոնում։

Սիրտը մատուռի մեջ դրեց Ներսես արքեպիսկոպոս Պոզապալյանը։ Այսօր մատուռն ուխտատեղի է հազարավոր այցելուների համար։

Գրականություն
-------------

* Նվարդ Թումանյան, «Հուշեր և զրույցներ», Էդիթպրինտ, 1987 թ․

Ծանոթագրություններ
------------------

և Գրականության թանգարանի պաշտոնական կայք
**Սվարթիսեն** (նորվ.՝ Svartisen), սառցադաշտ Նորվեգիայի հյուսիսում։ Այն բաղկացած է երկու առանձին սառցադաշտերից՝ արևմտյան և արևելյան։

Անվանում
--------

Սառցադաշտի անվան սկզբնամասը (*svart*) նշանակում է «սև», իսկ վերջնամասը (*is*), նշանակում է «սառույց», «սառցադաշտ»։ Հավանաբար անվանման մեջ ներառված իմաստային բառերը պայմանավորված են այն հանգամանքով, որ սառցադաշտի հին շերտը, համեմատած նոր ձևավորվածի, ունի մուգ գույն։

Կառուցվածք
----------

Արևմտյան սառցադաշտը կոչվում է Վեսթրե (նորվ.՝ Vestre) Սվարթիսեն։ Ունի 221 կմ² մակերես և համարվում է մայրցամաքային Նորվեգիայի երկրորդ ամենամեծ սառցադաշտը Յուսթեդալսբրին նորվ.՝ Jostedalsbreen) սառցադաշտից հետո։

Արևելյան սառցադաշտը կոչվում է Էսթրե (նորվ.՝ Østre) Սվարթիսեն։ Ունի 148 կմ² մակերես և համարվում է մայրցամաքային Նորվեգիայի մեծությամբ չորրորդ սառցադաշտը։  

Սվարթիսենը Եվրոպական մայրցամաքի ամենացածր սառցադաշտն է։ Այն գտնվում է ծովի մակարդակից 20 մ բարձրության վրա։ Սառցադաշտի ամենաբարձր կետը 1594 մ է, առավելագույն հաստությունը՝ 450 մ։

Հարևանությամբ կան նաև բազմաթիվ փոքր սառցադաշտեր, ինչպիսիք են Մելյոյ կոմունայի հյուսիսում գտնվող Գլումբրինը, Բեիարն կոմունայում գտնվող Սիմլեբրինը։ Սվարթիսենի փոքր սառցադաշտերից Էնգաբրինի վերջավորությունը համարվում է Եվրոպա մայրցամաքում գտնվող սառցադաշտերի ամենացածր կետը։ 2007 թվականին այդ ցուցանիշը կազմում է ծովի մակարդակից 20 մ բարձր։ Սկսած 1974 թվականից Նորվեգիայի ջրային ռեսուրսների և էներգիայի վարչությունը հետևում է սառցադաշտի հաշվեկշռին։

Սվարթիսենը ընդգրկված է Սալթֆելեթ-Սվարթիսեն ազգային պարկի կազմում, որը տեղակայված է, Սալթֆելեթ լեռնաշղթայի հարավային կողմում։

Սառցադաշտի հալոցքից առաջացած ջուրը հավաքվում է և օգտագործվում հիդրոէլեկտրակայանների աշխատանքում։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Добро пожаловать на Свартисен. (ռուս.)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Նորվեգիայի բնօգտագործման վարչություն: Archived 2004-10-15 at the Wayback Machine. (նորվ.)
**Կապի համակարգ** կամ **հեռահաղորդակցություն**, էլեկտրական ազդանշանների միջոցով ինֆորմացիայի հաղորդման էլեկտրոնային սարքերի համալիր։ Տարբերում են հաղորդալարային կապի և ռադիոկապի համակարգեր։ Ավտոմատ բազմականալ կապի զարգացման շնորհիվ այժմ այդ երկու համակարգերը էապես քիչ են տարբերվում։ Հետևաբար կարելի է դիտարկել կապի ընդհանրացված համակարգը, որի ֆունկցիոնալ սխեման պարունակում է հետևյալ հանգույցները՝ հաղորդագրության (խոսք, գիր, պատկեր և այլն) աղբյուր, հաղորդագրությունը էլեկտրական ազդանշանի փոխակերպող սարք (միկրոֆոն, ֆոտոէլեմենտ և այլն), մոդուլյատոր, որը ցածր հաճախականության ազդանշանը վերածում է բարձրահաճախայինի։

Հնում դա արվում էր դրոշների, թմբկազարկերի, ազդանշանային խարույկների օգնությամբ կամ սուրհանդակների միջոցով։ 19-րդ դարում մարդիկ սովորեցին հաղորդալարերով էլեկտրական ազդանշաններ ուղարկել. ծածկագրված հաղորդագրություններն ուղարկվում էին Մորզեի այբուբենով (կարճ ու երկար ազդանշաններով՝ կետերով և գծերով)։ Էլեկտրական հեռահաղորդակցության առաջին համակարգը մետաղալարային հեռագիրն էր, որն ստեղծվեց 1830–40-ական թվականներին Ռուսաստանում, Մեծ Բրիտանիայում և ԱՄՆ-ում։ 1876 թվականին ամերիկացի գյուտարար Ալեքսանդր Բելը հայտնագործեց մարդու ձայնը հեռագրահաղորդալարերով հաղորդելու եղանակ՝ հեռախոսակապը, որը շատ արագ տարածվեց ու զարգացավ. հեռախոսի գյուտից 21 տարի անց աշխարհում արդեն կար 1 միլիոն հեռախոսագիծ։

Ռադիոկապում մոդուլյատորն անհրաժեշտ է ազդանշանը առանց հաղորդալարի մեծ հեռավորությունների վրա հաղորդելու համար, իսկ հաղորդալարային կապում դրանով լուծվում է գծի հաճախային «խտացման»՝ նույն գծով բազմաթիվ ազդանշանների միաժամանակյա հաղորդման խնդիրը։ Այնուհետև բարձրահաճախային (մոդուլված) ազդանշանը ուժեղացվում է և ուղարկվում գիծ։ Ռադիոգծում այն նախապես փոխակերպվում է էլեկտրամագնիսական ալիքների՝ անտենայի միջոցով։ Ընդունման կետում բարձրահաճախային ազդանշանը անտենայի կամ հաղորդալարի ելքից անցնում է ընտրողունակ սարքին (հաճախային զտիչ, եթե «խտացումը» կատարվել է ըստ հաճախականության), ապա ուժեղացվում է և արվում դետեկտորին, որը մոդուլված ազդանշանից անջատում է ցածր հաճախականության ինֆորմացիան։ Սովորաբար ինֆորմացիոն ազդանշանը նորից է ուժեղացվում և փոխակերպվում ոչ էլեկտրական բնույթի հաղորդագրության (խոսք, գիր, պատկեր և այլն)։ Կապի տարբեր համակարգերում այս կամ այն հանգույցը կարող է բացակայել կամ իր հերթին կազմել հանգույցների համալիր (օրինակ, մոդուլյատորը թվային կապում)։ Բարձրորակ և օպերատիվ հաղորդում իրականացնելու նպատակով ստեղծվել է *կապի միասնական ավտոմատացված համակարգ՝ ԿՄԱՀ (EACC)*։

Մեր օրերում լայնորեն գործածվում են «անթել»՝ բջջային հեռախոսները, որոնք հնարավորություն են տալիս խոսել ցանկացած վայրից, ուղարկել կարճ հաղորդագրություններ և նույնիսկ միանալ համացանցին (ինտերնետ)։

Տես նաև
-------

* Հեռահաղորդակցությունը Հայաստանում

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 252)։*  |
Ստերջության պատճառները
Բեղմնավորման պահը
**Ստերջություն**, ամլություն, չբերություն, անպտուղամուսնություն, հասուն օրգանիզմի սերունդ տալու աննդունակությունը։ Ստերջություն մարդ ու անպտուղ է համարվում այնամուսնությունը, որի դեպքում ամուսնական կյանքի 2—3 տարում, առանց հակաբեզմնավորիչ միջոցների օգտագործման, հղիություն տեղի չի ունենում։ Ստերջությունյան պատճառների 60%֊ը կնոջ, 40%֊ը տղամարդկանց օրգանիզմում առաջացած ախտաբանական փոփոխություններն են։

Տարբերում են բացարձակ Ստերջություն, երբ կնոջ կամ տղամարդու օրգանիզմում ախտաբանական պրոցեսները խորն են, անդարձելի, և հարաբերական Ստերջություն, երբ պատճառները հնարավոր է վերացել։ Կանանց Ստերջություն լինում է առաջնային, երբ կինը ոչ մի հղիություն չի ունեցել և երկրորդային՝ Ստերջությունի հայտ է եկել ծննդաբերությունից կամ աբորտից հետո։ Կնոջ Ստերջությունյան հիմնական պատճառները սեռական օրգանների անատոմիական (առավել հաճախ՝ արգանդաՓողերի կպումներ առաջացնող բորբոքային հիվանդությունները) և ֆունկցիոնալ (ձվարանների, վահանագեղձի, հիպոֆիզի և ներզատիչ այլ գեղձերի հիվանդությունների ու զարգացման արատների հետեանքով առաջացած նյարդահումորալ խանգարումները) փոփոխություններն են։

Կարեոր է նաե հոգեկան տարբեր գործոնների ազդեցությունը, որը կարող է հանգեցնել ձվազատման խանգարումների և արգանդափողերի սպազմի։ Տղամարդու Ստերջությունյան հիմնական պատճառը սերմի ոչ լիարժեքությունն է, որն առաջանում է սերմնագոյացման (սպերմատոգենեզի) խանգարումների կամ սերմնատար ուղիների փոփոխությունների հետեանքով։ Հազվադեպ լինում է սեռական անկարության և զարգացման արատների դեպքում։ Ստերջության ախտորոշման համար կինը և տղամարդը պետք է ենթարկվեն բժշկի մանրակրկիտ հետազոտության, այդ նպատակով կանանց կոնսուլտացիաներում գործում են ստերջության, ամուսնության և ընտանիքի հարցերը կարգավորող հատուկ կաբինետներ։

Բուժումը պատճառի վերացում, ներծծող, դեղորայքային, հորմոնային և ֆիզիոթերապետիկ պրոցեդուրներ։ Կպումային պրոցեսների առկայության և արգանդափողերի անանցանելիության դեպքում, երբ 3—4 տարվա պահպանողական բուժումն անարդյունավետ է, վիրապատություն։
Ալֆրեդ Նոբել
Նոբելիում
**Նոբելիում** (Nobelium), No, տարրերի պարբերական համակարգի VII պարբերության տարր։ Կարգահամարը՝ 102, արհեստականորեն ստացված (1963 թվական) ռադիոակտիվ տարր է, ակտինդի։ f տարր է, ատոմի էլեկտրոնային թաղանթի հավանական կառուցվածքն է 5s25pe5d105f146s2 6pe7s2, К, Լ, М, N թաղանթները լրացված են։ Նոբելիումի․ անվանումը վիճելի է։ Այն ի պատիվ Ալբերտ Նոբելի, առաջարկել է Ստոկհոլմում աշխատող ամերիկյան, անգլիական և շվեդական գիտնականների խումբը, որը 1957 թվականին հաղորդեց N 102 տարրի ստացման մասին։ Սակայն ամերիկյան (Բերկլի, ԱՄՆ) և խորհրդային (Դուբնա, ԽՍՀՄ) ֆիզիկոսների հետազոտությունները ցույց տվեցին այդ հաղորդման անճշտությունը։ N 102 տարրը առաջինը սինթեզել են Դ․ Ֆլերովի ղեկավարությամբ աշխատող խորհրդային ֆիզիկոսները [Դուբնա, 1963 թվականին, որոնք առաջարկեցին այն անվանել ժոլիոտիում (Joliotium, քիմ․ նշանը՝ J1), ի պատիվ Պիեռ Կյուրիի։ N 102 տարրը առայժմ համընդհանուր ճանաչում գտած անվանում չունի։ Ֆլերովը և աշխատակիցները Ne, Օ և N արագացված իոններով ուրանի, պլուտոնիումի և ամերիկումի իզոտոպների միջուկները ռմբակոծելով ստացան նոբելիումի 251-256 զանգվածի թվերով իզոտոպների հարյուրավոր ատոմներ (1963—1967 թվականներին), որոնցից ամենակայունը No իզոտոպն է (Ti/3=։ 180 վրկ)։ Ավելի ուշ սինթեզվեցին նաև 257-259 իզոտոպները։ Ամենաերկարակյաց իզոտոպը՝ (02No (Ti/2=1, 5±0, 5 ժ), ստացվել է Օկ-Ռիջում (ԱՄՆ, 1970 թվական)՝ 248Cm իզոտոպը 180-ի արագացված իոններով ռմբակոծելով։ Նոբելիումի քիմիական հատկություններն առաջինն ուսումնասիրել են Ֆլերովի աշխատակիցները։ Քիմիական հատկություններով նոբելիումը նման է ֆերմիումին և կալիֆոոնիումին։ Նոբելիումի քլորիդը քիչ ցնդող է։ Ջրային լուծույթներում կայուն է 2+ օքսիդացման աստիճան ունեցող նոբելիում․։ Ուժեղ օքսիդիչները օքսիդացնում են այն մինչև 3+։ Ավելի բարձր օքսիդացման աստիճան նոբելիումի համար չի ստացվել։

* Պարբերական աղյուսակ

| * դ
* ք
* խ
 Պարբերական աղյուսակ |
| --- |
| H |   | He |
| Li | Be |   | B | C | N | O | F | Ne |
| Na | Mg |   | Al | Si | P | S | Cl | Ar |
| K | Ca |   | Sc | Ti | V | Cr | Mn | Fe | Co | Ni | Cu | Zn | Ga | Ge | As | Se | Br | Kr |
| Rb | Sr |   | Y | Zr | Nb | Mo | Tc | Ru | Rh | Pd | Ag | Cd | In | Sn | Sb | Te | I | Xe |
| Cs | Ba | La | Ce | Pr | Nd | Pm | Sm | Eu | Gd | Tb | Dy | Ho | Er | Tm | Yb | Lu | Hf | Ta | W | Re | Os | Ir | Pt | Au | Hg | Tl | Pb | Bi | Po | At | Rn |
| Fr | Ra | Ac | Th | Pa | U | Np | Pu | Am | Cm | Bk | Cf | Es | Fm | Md | No | Lr | Rf | Db | Sg | Bh | Hs | Mt | Ds | Rg | Cn | Nh | Fl | Mc | Lv | Ts | Og |


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 333)։*  |
**Հուջարաթական գրականություն**, հուջարաթցիների՝ Հնդկաստանի Հուջարաթ նահանգում և Բոմբեյում ապրող ժողովրդի գրականությունը։

Վաղ շրջանին (12-14 դդ.) բնորոշ են ժողովրդական տոնակատարությունների հետ կապված գեղարվեստակաև ձևերը, ինչպես նաև ջայնական քարոզիչների կրոնախրատական պոեմները (ռասո)։ 14-16 դդ. Հուջարաթական գրականություն ներթափանցված էր դեմոկրատական կրոնա-բարենորոգչական բհաքթի («Սեր առ աստված») շարժման գաղափարներով։ Նարսինհ Մեհթայի (1414-80), Միրա Բաիի (1499-1547), Բհալանի (14341514) պոեզիան ուղղված էր բարձր դասերի և ուղղափառ հինդուիզմի դեմ։ Լայնորեն օգտագործվում էին հին հնդկական «Մահաբհարաթա» և «Ռամայանա» էպոսի դասական սյուժեները։ Պադմանաբհի «Ասք Կանհադադի մասին» (1456) պոեմը նվիրված է 13-14 դդ. մուսուլման զավթիչների դեմ հուջարաթցիների պայքարին։ 17-18 դդ. ուժեղանում են կրոն, թեմաներից հեռանալու միտումները։ Աքոն (1591-1656), Պրեմանանդը (1636-1734) և Շամալը (1684-1769) խարազանում են կրոն, խավարամոլությունը, դասային բացառիկությունը, բողոքում կնոջ իրավազուրկ վիճակի դեմ։ Հուջարաթական գրականության միջնադարյան շրջանն ավարտվում է Դայարամի (1777-1852) ստեղծագործությամբ։ 19-րդ դ. հուջարաթական գրականությունը հագեցած էր հումանիստական գաղափարներով։ Նոր գրականության հիմնադիրներ Դալպատրամը (1820-98) և Նարմադշանկարը (1833֊ 1886) հանդես եկան հնդկա-մուսուլմանական երկպառակության, դասային անհավասարության, կնոջ ծանր վիճակի դեմ։ Դովանդհանրամ Տրիպատհի (1855-1907) «Սարասվատիչանդրա» վեպը հնդկական լուսավորական գրականության խոշորագույն ստեղծագործություններից է։ Այդ շրջանում հաստատվել են նոր ժանրեր՝ վեպ, պատմվածք, սոնետ, էլեգիա։ Հուջարաթերեն են թարգմանվել եվրոպական գրականության շատ գործեր։ 20-րդ դարին ուժեղացան ռեալիստական միտումները [Ռամանլալ Դեսաի, 1892-1954, Կանյալալ Մունշի (ծն, 1887), Զավերչանդ Մեգհանի, 1897-1947 և այլն], զարգացավ քննադատական ռեալիզմը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 681)։*  |
Կիսախումբը հանրահաշվական կառուցվածք է՝ բաղկացած բազմությունից, որի վրա սահմանված է ասոցիատիվ բինար գործողություն։ Կիսախմբից սերում է մոնոիդը, որում առկա է նաև միավոր տարրը։ Նրանից սերում է նաև խումբը, որում ցանկացած տարր հակադարձելի է։

Կիսախումբը արդի հանրահաշվի հիմնական գաղափարներից է։ Կ. է կոչվում զուգորդական երկտեղանի գործողությամբ օժտված բազմությունը։ Մի կողմից Կ. կարելի է դիտել որպես խմբակերպի մասնավոր դեպք, մյուս կողմից՝ խմբի ընդհանրացում։ Կ–ի պարզագույն օրինակ է բնական թվերի բազմությունը գումարման գործողության նկատմամբ։ Կ–ի հետևյալ օրինակը որոշ իմաստով ամենաընդհանուրն է։ Դիցուք՝ X-ը որևէ բազմություն է, Տ–ը՝ X-ն իր մեջ արտապատկերումների (ձևափոխությունների) որևէ համախմբություն։ Եթե կամայական երկու ձևափոխությունների հետ Տ–ը պարունակում է նաև հաջորդաբար կիրառման արդյունք հանդիսացող ձևափոխությունը, ապա Տ–ը այդպիսի գործողության նկատմամբ կազմում է Կ.: Կամայական Կ. իզոմորֆ է ձևափոխությունների որոշակի Կ–ի։ Կ–երի տեսությունը ֆունկցիոնալ անալիզի, դիֆերենցիալ երկրաչափության, գրաֆների տեսության և մաթ. այլ ասպարեզների հետ կապվում է հատկապես ձևափոխությունների Կ–ի միջոցով։

Եթե Տ–ը X բազմության (այբուբենի) բոլոր վերջավոր կարգավորված ենթաբազմությունների (բառերի) համախմբությունն է, և բառերի յուրաքանչյուր կարգավորված զույգին համապատասխանեցվել է դրանց համադրումից առաջացած բառը, ապա Տ–ը նշվսծ երկտեղանի գործողության նկատմամբ կազմում է Կ. որը կոչվում է X այբուբենով ազատ Կ.:
Կամայական Կ. որևէ ազատ Կ–ի հոմոմորֆ պատկերն է։ Կ–երի տեսությունը ուսումնասիրում է Կ–երի կառուցվածքը, դասակարգումը, ներկայացումները (մատրիցներով, օպերատորներով, ձևափոխություններով), Կ–երի հատուկ դասերը (պարզ, ինվերս, ինվոլյուտիվ, տոպոլոգիական ևն)։

Սահմանում
---------

S բազմությունը կոչվում է կիսախումբ, եթե

1. {\displaystyle \forall a,b\in M} {\displaystyle a\cdot b\in M} ( փակ է "\cdot "գործողության նկատմամբ)  

2. {\displaystyle (a\cdot b)\cdot c=a\cdot (b\cdot c)\,\forall a,b,c\in S} ( ասոցիատիվ է )

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 444)։*  |
**Defender**, ռուսական ապրանքանիշ, որն արտադրում է պերիֆերիկ սարքեր և համակարգչային աքսեսուարներ։

Պատմություն
-----------

Բրենդ Defender-ը հիմնադրվել է 1990 թվականին։ ԵՎ իր պատմությունը սկսել է մոնիտորների համար պաշտպանիչ էկրանների արտադրությամբ, որոնք այն տարիներին համատարած օգտագործվել են համակարգչային ճառագայթման վնասակար ներգործության նվազեցման համար։ Այստեղից էլ գալիս է բրենդի անվանումը (Defender անգլերենից թարգմանաբար նշանակում է "պաշտպան"). 1992 թվականին ապրանքանիշի տեսականին սկսեց ընդլայնվել։ Defender ապրանքները արդադրվում են Արևմտյան Եվրոպայի և Արևելյան Ասիայի գործարաններում։

Այսоր Դեֆենդեռ ապրանքանիշը մաքրող միջոց է մոնիտորներ և նոութբուքերի, ստեղնաշարեր և մկնիկներ, ցանցային ֆիլտրեր, պայուսակներ դյուրակիր համակարգիչների և շարժական սարքերի համար, տակդիրներ, ականջակալներ, ջյոստիկկներ, ոոսափողեր, վեբ-տեսախցիկներ, մի խոսքով, ամեն ինչ է, ինչով հպարտ է մեծ չինական արդյունաբերությունը։ հայրենական սեփականատերերի հետ, միայն մարքեթինգ է։ Ի դեպ, դա այն սպառողական հատվածը չէ, որտեղ կարեւոր է բրենդը, թեև առանձին տեսակի ապրանքների շրջանում, անշուշտ, գոյություն ունեն հեղինակավոր արտադրողների բարձրորակ արտադրանք, բայց Defender-ի ֆոնի վրա նրանք այդպես էլ հեշտ նկատելի են։

Արտադրանք
---------

* Ստեղնաշարեր, մկնիկներ
* Ցանցային ֆիլտրեր, լարման կայունարարներ
* Ակուստիկ համակարգեր
* Խաղային ղեկ, ջյոստիկներ, գեյմպադներ, խաղային կոնսոլներ, բազմաֆունկցիոնալ կոնսոլներ
* Ականջակալներ, խոսափող, վեբ տեսախցիկներ
* Բջջային սարքերի և տեխնիկայի Մաքրող միջոցներ
* Պայուսակներ և ուսապարկեր դյուրակիր սարքերի համար
* Տեխնիկայի համար տակդիրներ մկնիկների գորգեր

Պարգևատրումներ
--------------

Defender արտադրանքը բազմիցս պարգևատրվել է այնպիսի հեղինակավոր և առաջատար տպագիր և էլեկտրոնային համակարգչային պարբերականների կողմից, ինչպիսիք են "Արդիականացում", "Երկաթ", "չիպ", "ռոքնգալսոֆթ", "Սպառող", ixbt.com, ferra.ru, techlabs.ru:

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑

Արտաքին հղումներ
----------------

* Официальный русскоязычный сайт Defender
**Նինել Մաթևոսի Ղարաջյան** (հունվարի 10, 1916(1916-01-10), Հոբարձի, Հայաստան - հունվարի 22, 2001(2001-01-22)), Հայաստանի առաջին կին օդաչուն։

Կենսագրություն
--------------

Նինել Ղարաջյանը ծնվել է 1916 թվականի հունվարի 10-ին, Հոբարձի գյուղում։ Դպրոցն ավարտելուց հետո սովորել է մանկավարժական տեխնիկումում և ավարտել է 1936 թվականին։ 1935 թվականին ընդունվել է աերո ակումբի օդաչուական դպրոցը։ Առաջին թռիչքը կատարել է 1935 թվականի ապրիլի 29-ին Երևանի օդանավակայանում՝ 600 մ բարձրությունից։ Այնուհետև հաջորդեցին մի շարք այլ թռիչքներ, այդ թվում՝ այն ժամանակ ընդունված ագիտ-թռիչքներ տարբեր շրջաններում, մասնավորապես Ստեփանավանում։ Թբիլիսիում կատարել է նաև առաջին՝ հապաղումով պարաշուտային թռիչքը։ Ընդհանուր առմամբ կատարել է 14 պարաշյուտային թռիչք և օդանավի 25 ինքնուրույն թռիչք։

Նինել Ղարաջյանի հուշատախտակը Երևանի Խորենացու փողոցի 26 հասցեում
1938-1941 թթ. սովորել է Երևանի պետական համալսարանի պատմության ֆակուլտետում։ 1936 թվականին Կոմերիտմիության Երևան քաղաքային կոմիտեն նրան հեռացրել է կոմսոմոլից, սակայն ՀԼԿԵՄ կենտրոնը չի հաստատել այդ որոշումը։ ՍՄԿԿ անդամ ՝ 1941 թ։ 1947 թվականից հետո աշխատել է Խաչատուր Աբովյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտում, եղել է ՍՄԿԿ պատմության կաբինետի վարիչ, միաժամանակ դասավանդել է։ Եղել է ՀԼԿԵՄ IX համագումարի (1935 ) և ՀամԼԿԵՄ X համագումարի (1936) պատվիրակ։

2014 թվականին Երևանի Խորենացի 26 հասցեում բացվել է Նինել Ղարաջյանի անվան հուշատախտակը այն տան պատին, որտեղ նա ապրել է 1960 թվականից մինչև իր կյանքի վերջ՝ 2001 թվականը։

Պարգևներ
--------

Պարգևատրվել է բազմաթիվ մեդալներով, պատվոգրերով։ Ստացել է ՀԽՍՀ Գերագույն Սովետի պատվոգիր (1972 թ. դեկտեմբերի 8-ին)։
Հայրենի գյուղը նրան շնորհել է պատվավոր կոչում (1991, 17 օգոստոս)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Երևանում բացվեց առաջին հայ կին օդաչուի և պարաշյուտիստի հուշատախտակը

Արտաքին հղումներ
----------------

* Խորհրդահայ օդաչու Նինել Ղարաջյանի հիշատակը հավերժացնող հուշատախտակի բացում
* «Այստեղ ապրել է...» Նինել Ղարաջյանը
* «Օդաչուի հուշերը» գրքի շնորհանդեսը
**Լազար Սամսոնի Ագրիյան** (փետրվարի 6, 1911(1911-02-06), Կագան, Բուխարայի էմիրություն, Թուրքեստան, Ռուսական կայսրություն - 2001), հայ գեղանկարիչ, գրաֆիկ։

Կենսագրություն
--------------

1931-1932 թթ. սովորել է Ադրբեջանի գեղարվեստական տեխնիկումում, 1932-1933 թթ.՝ Լենինգրադի նկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության ինստիտուտում։ Ցուցահանդեսներին մասնակցել է 1933 թվականից։ 1942 թվականին անհատական ցուցահանդես է ունեցել Երևանում։

Գլխավոր գործերից են՝ «Ս. Մուսայելյանի, Բ. Ղարիբջանյանի և Ս. Ալավերդյանի գնդակահարումը», «Մայոր Դարբինյանը մարտի է գնում», «Ուզբեկուհի», ինչպես նաև «Սամարղանդ», «Կոլտնտեսային նկարներ» ջրաներկ աշխատանքների շարքը։ «Շահումյանի փողոցը Էրիվանում» (1937) և «Դպրոցի կառուցումը Երևանում» (1937) ստեղծագործությունները գտնվում են Հայաստանի ազգային պատկերասրահում։

Ապրել է Սամարղանդում։

Գրականություն
-------------

* Լ. Ագրիյանի, Հ. Մուրադյանի, Ա. Պարունակյանի հաշվետու ցուցահանդեսի կատալոգ. Ե. 1942։
* Художники Советского Узбекистана, Сборник. Ташкент, 1959.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Շահումյանի փողոցը Էրիվանում»
2. ↑  «Դպրոցի կառուցումը Երևանում»
3. ↑  Դանիել Դզնունի, Հայ կերպարվեստագետներ (համառոտ բառարան), Ե. «Լույս», 1977, էջ 13։
**Տեղական ինքնավարություն**, պետական կառավարման տեսակ տեղերում, որի դեպքում վարչատարածքային միավորի բնակչությունը պետության սահմանած իրավունքների շրջանակներում տեղական գործերը վարում է ինքնուրույն (ընտրովի մարմինների միջոցով կամ անմիջականորեն)։ Տեղական ինքնավարությունը ինքնավարության տեսակներից է։ Տեղական ինքնավարության համակարգն առաջին անգամ հիմք է դրվել Արևմտյան Եվրոպայում՝ բուրժուական հեղափոխություններից հետո։ Տեղական ինքնավարությունը կիրառվել է չափազանց նեղ շրջանակներում և սոցիալ-քաղաքական առումով կրել ձևական բնույթ, որովհետև հասարակայնության ներկայացուցիչները թեև դիտվել են որպես կառավարման սուբյեկտներ, իրականում շահագործվող զանգվածները դուրս են մնացել կառավարման ոլորտից։ Իմպերիալիզմի դարաշրջանում տեղական ինքնավարությունը կորցրել է նույնիսկ այդ սահմանափակ ինքնուրույնությունը և վերածվել պետական կառավարման վարչական ապարատի անբաժանելի մասի։ Ժամանակակից կապիտալիստական երկրներում տեղական ինքնավարության մարմինների իրավունքների ընդլայնումը բանվոր դասակարգի համադեմոկրատական պահանջներից է։ Սակայն տեղական ինքնավարության դեմոկրատացումը, տեղական ընտրովի մարմինների՝ մունիցիպալիտետների ֆունկցիաների ընդարձակումը ինքնին չեն կարող փոխել բուրժուական պետության, կապիտալիստական կարգի բնույթը։ Մերկացնելով բուրժուան, այսպես կոչված, մունիցիպալային սոցիալիզմի օպորտունիզմը՝ Վ․ Ի․ Լենինը մատնանշում է բուրժուիստական տեղական ինքնավարության դասակարգային սահմանափակ բնույթը, անկարողությունը կենտրոնական իշխանությունների առջև։ Լրիվ, հետևողական դեմոկրատական տեղական ինքնավարությունը ձևավորվում է միայն սոցիալիստական հեղափոխության հաղթանակից հետո։ Սոցիալիստական պետություններում տեղական ինքնավարությունը կազմակերպվում է այնպես, որ ապահովում է աշխատավորների մասնակցությունն ինչպես տեղական կառավարմանը, այնպես էլ համապետական հարցերի լուծմանը։ Սոցիալիստական հասարակությունում աշխատավորները քաղաքական իշխանությունը իրականացնում են պետության և հասարակական կազմակերպությունների միջոցով։ Աշխատավորների հոգևոր և նյութական պահանջների բավարարման, պետական խնդիրների իրականացման գծով նրանց գործունեությունը հասարակական ինքնավարության ձևերից է, սոցիալիստական դեմոկրատիայի, ժողովրդաիշխանության դրսևորումներից։ Հասարակական կազմակերպություններն ու բնակչության հասարակական ինքնագործունեության մարմինները սոցիալիստական հասարակության քաղաքական կազմակերպման մասն են։ Սոցիալիստական պետության զարգացմանը, դրա քաղաքական կարգի կատարելագործմանը զուգընթաց, պայմաններ են առաջանում կոմունիստական ինքնավարությանը անցնելու համար։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 646)։*  |
1291 թ. Շվեյցարական դաշնության հրովարտակը կնիքներով
**Կնքագիտություն**, կնիքները ուսումնասիրող պատմական գիտության օժանդակ ճյուղ է։ Որպես գիտության առանձին ճյուղ ձևավորվել է 18-րդ դարում։ Նպատակն է փաստաթղթերի թվագրումը և իսկության հաստատումը վրայի կնիքների օգնությամբ։ 19-րդ դարի վերջին, երբ պեղումների շնորհիվ հայտնաբերվել էին բազմաթիվ կնիքներ (հին եգիպտական, հին պարսկական, հին հնդկական, հին ռուսական և այլն), սկսվեց կնքագիտության զարգացման նոր փուլ, կնքագիտությունը դարձավ կնիքների ժամանակագրական դասակարգման հիման վրա հնագույն պետական ինստիտուտների զարգացումն ուսումնասիրող, պետական ապարատի փոփոխությունները որոշակիորեն արտահայտող գիտության մասնաճյուղ։ Կնքագիտության նյութերը կարևոր սկզբնաղբյուր են կիրառական արվեստի, հերալդիկայի (գերբագիտություն), դրամագիտության, օնոմաստիկայի (անվանագիտություն), հին արխիվների պարունակության պարզաբանման համար։

Տես նաև
-------

* Կնիք

### Գրականություն

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 498)։*  |
դետանդեր շարժիչի սխեման
**Դետանդեր** (ֆր.՝ detendre-թուլացնել), գազը սառեցնող մեքենա, գործում է նրա ադիաբատ ընդարձակման հաշվին, որի հետևանքով կատարվում է արտաքին աշխատանք։ Դետանդերը հակառակ կոմպրեսորի, ընդարձակիչ մեքենա է, հիմնականում օգտագործվում է սառնություն ստանալու համար։ Կիրառվում է նաև գազերի խոր հովացման և հեղուկացման մեթոդով գազային խառնուրդները տարանջատող տեղակայանքներում և օդաորակավորիչ համակարգերում։ Մխոցավոր դետանդերները ծավալային պարբերական գործողության մեքենաներ են, որոնցում սեղմված գազի ընդարձակման դեպքում նրա պոտենցիալ էներգիան փոխարկվում է արտաքին աշխատանքի։ Լինում են ուղղաձիգ և հորիզոնական, միայն բազմաշարք։ Հիմնականում կիրառվում են բարձր (15-20 Մն/մ²) և միջին (2-8 Մն/մ²) ճնշման սառնարանային ցիկլերով տեղակայանքներում՝ գազի չափավոր ծավալային ծախսերի դեպքում։ Տուրբանդետանդերներն անընդհատ գործողության թիակավոր մեքենաներ են, որոնցում հոսքն անցնում է ծայրափողակներով և ռոտորի պտտվող թիակների համակարգի փողով։ Առաջինում պոտենցիալ էներգիայի մի մասը փոխարկվում է կինետիկ էներգիայի, իսկ երկրորդում հոսքի էներգիան փոխարկվում է մեխանիկական աշխատանքի։ Կախված հոսքի շարժման ուղղությունից՝ լինում են կենտրոնաձիգ, կենտրոնախույս և առանցքային, ըստ ծայրափողակներում գազի ընդարձակման աստիճանի՝ ակտիվ ու ռեակտիվ, ըստ ընդարձակման աստիճանների թվի՝ միայն բազմաստիճան։ Տուրբադետանդերները հիմնականում կիրառվում են ցածր ճնշման (0,4-0,8 Մն/մ²) սառնարանային ցիկլերով տեղակայանքներում՝ գազի զգալի ծավալային ծախսերի (40-4000 մ³/ժ) համար։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 354)։*  |
**Հարավսլավիայի ֆուտբոլային միություն** (մակեդոներեն՝ Фудбалски Сојуз на Југославија, սերբախորվաթ․՝ Фудбалски Савез Југославије/Fudbalski Savez Jugoslavije, սլովեն.՝ Nogometna zveza Jugoslavije, խորվ.՝ Nogometni savez Jugoslavije), Հարավսլավիայում ֆուտբոլի վերահսկողություն և կառավարում իրականացնող կազմակերպություն։ Միությունը կազմակերպել և կառավարել է ֆուտբոլի ազգային հավաքականները (գլխավոր, երիտասարդական)։ Միության հովանու ներքո անցկացվել են Հարավսլավիայի տղամարդկանց և կանանց, ինչպես նաև շատ այլ առաջնություններ։

Պատմություն
-----------

Հարավսլավիայի ֆուտբոլային միություն հիմնադրվել է 1919 թվականին Զագրեբում՝ Խորվաթիայի ֆուտբոլայի միության հիմքի վրա, որից հետո տեղափոխվել է Բելգրադ։ 1923 թվականին ՖԻՖԱ-ն ճանաչել է ՀՖՄ-ն։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում միությունը վերակազմվել է և կառավարել է Հարավսլավիայի Հանրապետության այլ միությունների, իսկ 1948 թվականին կրկին միասնական է դարձել։ 1954 թվականին ՀՖՄ-ն դարձել է ՈՒԵՖԱ-ի անդամ-հիմնադիրներից մեկը։

1991 թվականին Հարավսլավիայի կազմալուծումից հետո անկախացած պետություններում հիմնվել և վերստեղծվել են ֆուտբոլի կառավարման տեղական մարմիններ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  История Футбольного союза Сербии на его официальном сайте Archived 2011-12-27 at the Wayback Machine.(սերբ.)
**Տավարի միս**, վայրի ցլերի ենթատեսակների մսի գյուղատնտեսական և խոհարարական դասակարգում։ Մսամթերքի որակը կարող է կախված լինել անասունի հասակից, ցեղից և բտվածության աստիճանից։ Համարվում է բարձրարժեք սննդամթերք մարդու համար, պարունակում է սպիտակուցներ, ճարպեր, ածխաջրեր, հանքանյութեր, ինչպես նաև A, B և D վիտամիններ։ Տավարամսի հիմնական սննդային արժեքը կախված է դրանում պարունակվող լիարժեք սպիտակուցներից և ճարպերից, որոնք գտնվում են մկանային և ճարպային հյուսվածքներում։

Տավարի մսի սննդանյութերն ունեն բարձր մարսելիություն։ Մարսելիությունը չոր նյութերի հաշվով կազմում է 95,0 %, սպիտակուցներինը՝ 95,7 %, ճարպերինը՝ 93,5 %, ածխաջրերինը՝ 97,0 % և հանքային նյութերինը՝ 81,8 %։

Տարբեր ցեղերի կենդանիների մսային մթերատվությունը պայմանավորված է դրանց մորՖոլոգիական (ձևաբանական) և ֆիզիոլոգիական առանձնահատկություններով, որոնք ձևավորվում և զարգանում են կենդանիների աճեցման ընթացքում ժառանգականության, կերակրման և պահվածքի ազդեցության ներքո։ Մսային մթերատվությունը բնութագրվում է որոշակի ժամանակահատվածում կենդանու սպանդից ստացված մսեղիքի ինչպես քանակական, այնպես էլ որակական ցուցանիշներով։

Տավարի սպանդից ստանում են մսեղիք, ճարպ, ենթամթերքներ և տեխնիկական հումք։

Գրականություն
-------------

* Սարգսյան Ռ.Թ. Չիթչյան Տ.Ժ. Հովհաննիսյան Ա.Հ.. *«Անասնաբուշություն»*, Երևան, «ՀՊԱՀ» (2012),
* Վ. Մ. Հովահաննիսյան. *«Մսի և մսամթերքի տեխնոլոգիա»*, Երևան, «ՀՊԱՀ»

Արտաքին հղումներ
----------------

* ԱՄՆ Գյուղդեպարտամենտի տավարի մսի գնահատման ստանդարտներ (PDF) Archived 2014-07-01 at the Wayback Machine. (անգլերեն)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | UNII |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա (օնլայն) · Վ. Դալի · Մեծ կատալոնական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh85012809 · NDL: 00562737 · NKC: ph137712 |

 |
**Ուզեիր Հաջիբեկովի տուն-թանգարան** (ադրբ.՝ Üzeyir Hacıbəylinin Ev Muzeyi), ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ, Ադրբեջանում պրոֆեսիոնալ երաժշտության հիմնադիր, Արևելքի առաջին օպերայի(Լեյլի և Մեջնուն), Ադրբեջանի պետական կոնսերվատորիայի և առաջին ժողովրդական նվագախմբի ստեղծող, Ադրբեջանի Հանրապետության օրհներգի կոմպոզիտոր Ուզեյիր Հաջիբեկովի տուն-թանգարան։ Թանգարանը գտնվում է Բաքվում, Շամիլ Ազիզբեկով 67 հասցեում։

Պատմություն
-----------

Թանգարանը հիմնադրվել է 1975 թվականին։ Թանգարանի բացման արարողությունը տեղի ունեցավ նոյեմբերի 20-ին։ Թանգարանի նախագծման և պատրաստման գործում մեծ ներդրում է ունեցել Ադրբեջանի ժողովրդական նկարիչ Կազիմ Կազիմզադեն և ճարտարապետ Եդուարդ Կրիիքին։ Կոմպոզիտորը այս տանն ապրել է 1915-1942 թվականներին։ Նա այս տանը շատ աշխատանքներ է ստեղծել, այդ թվում նաև «Քյոռօղլի» օպերան։

Թանգարանի տնօրենները
--------------------

* Շըխիև Ն․ Մ․ (1972-1975)
* Խալիլով Ռ․ Հ․ (1975-1999)
* Խալիլովա Ն․ Ռ․ (01.1999-09.1999)
* Միրզազադե Ս․ Ի․ (1999-2005)
* Ֆարաջով Ս․ Ֆ․ (2005-)

Տես նաև
-------

* Ուզեիր Աբդուլ Հուսեյն օղլի Հաջիբեկով
* Բյուլ-Բյուլի տուն-թանգարան
* Ադրբեջանի արվեստի ազգային թանգարան
* Բաքվի ժամանակակից արվեստի թանգարան
* Նիզամի Գյանջևիի անվան ադրբեջանական գրականության թանգարան
* Ջալիլ Մամեդկուլիզադեի տուն-թանգարան

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Uzeyir Hajibeyov's musical world
2. ↑  Bладикавказское-вдохновение-узеира-гаджибеков(չաշխատող հղում)
Знак ВесовЗнак Весов
Կշեռք
**Կշեռք** (լատ.՝ Libra), կենդանակերպի նշաններից յոթերորդը, որը համապատասխանում է խավարածիրի սեկտորին՝ 180°-210°` հաշված գարնանային գիշերահավասարի կետից։ Այն օդի կենդանակերպի հիմնական նշանն է։ Կշեռքի նշանի մոլորակ-պաշտպաններն են Վեներան և Սատուրնը։

Նկարագրություն
--------------

Կենդանակերպի նշաններում միակ անշունչ առարկան Կշեռքն է։

Արևմտյան աստղագուշակությունում համարվում է, որ Արևը կշեռքի նշանում գտնվում է մոտավորապես սեպտեմբերի 24-ից մինչև հոկտեմբերի 23-ը։ Պետք չէ շփոթել Կշեռքի նշանը Կշեռք համաստեղության հետ, որտեղ Արևը գտնվում է հոկտեմբերի 31-ից նոյեմբերի 22-ը։

Կշեռքի նշանը ղեկավարում է Վեներան։

Խորհրդանիշ
----------

Կշեռքի խորհրդանիշը` ♎, Յունիկոդում գտնվում է տասնորդական 9806 կամ տասնվեցերորդական 264E թվերի ներքո և կարող է HTML-կոդ ներմուծվել ինչպես `&#9806;`, այնպես էլ `&#x264E;` կոդով։

Պատկերասրահ
-----------

* Հայկական արծաթյա մետաղադրամ «Կշեռք»Հայկական արծաթյա մետաղադրամ «Կշեռք»
* Հայկական ոսկյա մետաղադրամ «Կշեռք»Հայկական ոսկյա մետաղադրամ «Կշեռք»

Տես նաև
-------

* Կշեռք (համաստեղություն)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  The Constellations of the Zodiac
2. ↑  *Аль-Бируни* Наука о звездах. — начало XI века.

Գրականություն
-------------

* Знаки астрономические // Советский энциклопедический словарь / Научно-редакционный совет: А. М. Прохоров (пред.). — М.: Советская энциклопедия, 1981. — С. 470. — 1600 с.

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Կշեռք (կենդանակերպի նշան)** կատեգորիայում։ |
|  |
| --- |
| **Լռջուն Սևանի** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Կաղամբածաղկավորներ (Brassicales) |
| **Ընտանիք** | Կաղամբազգիներ (Brassicaceae) |
| **Տրիբա** | *Isatideae* |
| **Ցեղ** | Լրջուն *(Isatis)* |
| **Տեսակ** | **Լռջուն Սևանի** *(I. sevangensis)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Isatis sevangensis*** |

**Լռջուն Սևանի** (լատ.՝ Isatis sevangensis), խաչածաղկավորների ընտանքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Թխակապույտ բազմամյա խոտաբույս է։ Ցողունի բարձրությունը հասնում է 30-50 սմ-ի։ Հաստ տերևները կաշենման են, երկարավուն արմատամերձները՝ հակաձվաձև, ցողունայինները՝ բութ ականջուկներով։ Դեղին ծաղիկները խմբված են երկարավուն ծաղկաբույլերում։ 20-22 մմ երկարությամբ, 7-8,5 մմ լայնությամբ, լայն-էլիպսաձև, հիմքի և գագաթի մոտ լայն-կլորացած, խիտ կարճաթավ պտուղը պատիճակ է, որը հասունանալիս մուգ գույնի է։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հանդիպում է Սևանի (Դարանակ, Արդանիշ) ֆլորիստիկական շրջանում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է վերին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 2000-2200 մ բարձրությունների վրա, ժայռոտ տեղերում, չոր լանջերին։ Ծաղկում է մայիս ամսին, պտղակալում՝ հունիս-հուլիսին։

Պահպանություն
-------------

Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է, որի տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 10 կմ²-ից պակաս է։ Համարվում է Հայաստանի էնդեմիկ։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես հազվագյուտ տեսակ։ Ընդգրկված չէ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Տեսակի աճելավայրերը պահպանվում են «Սևան» ազգային պարկի տարածքում։

Պահպանության գործողություններ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Armeniapedia |
|  |
| Տաքսոնոմիա | GBIF |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* GBIF: 5374236
* IPNI: 285854-1
* Plant List: tro-4103979
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:285854-1
* Tropicos: 4103979

 |

 |
**Նորման Ռոբերտ Պոգսոն** (անգլ.՝ Norman Robert Pogson, մարտի 23, 1829(1829-03-23), Նոթինգհեմ, Նոթթինգեմշիր, Անգլիա, Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն - հունիսի 23, 1891(1891-06-23), Չեննայ, Բրիտանական Հնդկաստան, Բրիտանական կայսրություն), անգլիացի աստղագետ։

18 տարեկան հասակում հաշվարկել է երկու գիսաստղերի ուղեծրերը։ 1850-1851 թվականներին աշխատել է Ջորջ Բիշոպի աստղադիտարանում։ 1851 թվականին դարձել է Ռեդքլիֆի աստղադիտարանի գիտաշխատող Օքսֆորդում, Անգլիա։ 1860 թվականին տեղափոխվել է Մադրաս, Հնդկաստան, որտեղ զբաղեցրել է պետական աստղագետի պաշտոնը։ Մադրասի աստղադիտարանում աշխատելիս հրատարակել է 11015 աստղերի կատալոգ։ Ինչպես նաև այնտեղ հայտնաբերել է հինգ աստերոիդ և վեց փոփոխական աստղ։

Հատկապես հայտնի է իր այն դիտարկման շնորհիվ, ըստ որի տեսանելի աստղային մեծությունների համակարգում, որը ներդրվել էր հույն աստռղագետ Հիպարքոսի կողմից, առաջին մեծության աստղերը մոտ հարյուր անգամ պայծառ են, քան վեցերորդ մեծության աստղերը։ 1856 թվականին Պոգսոնը առաջարկեց այսպիսի հարաբերությունը ընդունել որպես ստանդարտ, այսինքն տեսանելի աստղային մեծության ամեն մեկ աստիճան իջեցումը պայմանավորվում է պայծառության անկմամբ, որը հավասար է 100-ի հինգերորդ աստիճանի արմատին (կամ մոտ 2, 512)։ *Պոգսոնի հարաբերությունը* դարձավ աստղերի մեծության գնահատման ստանդարտ ձև։

Պայծառության հարաբերությունը ներկայացված է հետևյալ բանաձևով՝

m\_{{2}}-m\_{{1}}=-2.5\log \_{{10}}(L\_{2}/L\_{1})
որտեղ՝ *m* - աստղային մեծությունն է, իսկ *L* - լուսատվությունը *1* և *2* աստղերի համար։

1868 և 1871 թվականներին Պոգսոնը մասնակցել է հնդկական արշավախմբերի, որոնք դիտարկում էին արևի խավարումները։

Կյանքի ընթացքում Պոգսոնը հայտնաբերել է ընդամենը ութ աստերոիդ և 21 փոփոխական աստղ։ Նա ղեկավարում էր Մադրասի աստղադիտարանը 30 տարվա ընթացքում, ընդհուպ մինչև մահը։

Ճանաչումը
---------

* Աստերոիդ (1830) Պոգսոն։
* Խառնարան Պոգսոն Լուսնի վրա։

Տես նաև
-------

* Նորման Թոմաս
* Քրիստիան Պետերս

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Brozović D. Ladan T.* Hrvatska enciklopedija (хорв.) — LZMK, 1999. — 9272 p. — ISBN 978-953-6036-31-8
2. 1 2  Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.) / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag

Արտաքին հղումներ
----------------

* Norman Robert Pogson — Irineu Gomes Varella Archived 2012-04-02 at the Wayback Machine. (պորտ.)
* Magnitudes of Thirty-six of the Minor Planets for the first day of each month of the year 1857, N. Pogson, MNRAS 17 pp 12 1856 in which Pogson first introduced his magnitude system (անգլ.)

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրոքհաուս · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Օքսֆորդի կենսագրական · Dictionary of National Biography |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 117687952 · ISNI: 0000 0000 2056 0129 · SUDOC: 159736005 · VIAF: 18005883 · WorldCat VIAF: 18005883 |

 |
**Թաթարստանի Հանրապետության նախագահ** (թաթ.՝ Татарстан Республикасы Президенты), հանրապետության ղեկավարը (սուբյեկտի, պետության) և բարձրագույն պաշտոնատար անձ, ով գլխավորում է Ռուսաստանի Դաշնության պետական իշխանության՝ Թաթարստանի Հանրապետության գործադիր մարմինների համակարգը։

Նրա լիազորությունները սահմանվում են Թաթարստանի Հանրապետության Սահմանադրության երկրորդ գլխի IV բաժնով։ Լիազորությունների ժամկետը հինգ տարի է։ Հանրապետության նախագահը պարտավոր է տիրապետել Թաթարստանի Հանրապետության պետական լեզուներին (թաթարերեն կամ ռուսերեն): Նախագահը չի կարող լինել 35 տարեկանից ցածր անձնավորություն։

Նախագահական պալատ Կազանի Կրեմլում
Թաթարստանի նախագահի նստավայրը համարվում է Կազանի Կրեմլի նախագահական պալատը, որը գտնվում է Թաթարստանի Հանրապետության մայրաքաղաք Կազանում։ Թաթարստանի նախագահի երկրորդ նստավայրը համարվում է քաղաքից դուրս գտնվող Բորովոյե Մատյուշինո ավանը։

Թաթարստանի Հանրապետության նախագահական իշխանության խորհրդանիշը հանդիսանում է ծառայողական կաբինետում հաստատված և Թաթարստանի Հանրապետության նախագահի նստավայրրերում բարձրացված շտանդարտը, որը իրենից ներկայացնում է Թաթարստանի Հանրապետության պետական դրոշը, իսկ կենտրոնում Թաթարստանի Հանրապետության պետական զինանշանի պատկերն է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  По смыслу ст. 5 Конституции Российской Федерации республика отождествляется с государством, при этом выражение «государство» выводится в скобках
2. ↑  Статья 89 Конституции Республики Татарстан
3. ↑  Глава 2. Президент Республики Татарстан // Конституция Республики Татарстан от 6 ноября 1992 г. (с изменениями и дополнениями)
4. ↑  Постановление Конституционного суда РТ от 30 мая 2003 г. N 9-П "По делу о толковании отдельных положений статей 5, 21, 91 Конституции Республики Татарстан"
5. ↑  Козлов П.Кремль не продлит договор с Татарстаном. Изменит ли это что-то? // Русская служба Би-би-си, 11.08.2017
| Ջերմային պրոցեսներ |
| --- |
|  |
| Ադիաբատ պրոցես |
| Իզոխոր պրոցես |
| Իզոբար պրոցես |
| Իզոթերմ պրոցես |
| Իզոէնտրոպ պրոցես |
| Իզոէնթալպ պրոցես  |
| Պոլիտրոպ պրոցես |
| Խմբագրել  |

Իզոբար պրոցեսում գազի կատարած W աշխատանքը
Իզոպրոցեսների գրաֆիկներ
**Իզոբար պրոցես**, հաստատուն արտաքին ճնշման պայմաններում ընթացող թերմոդինամիկական պրոցես։ Պարզագույն օրինակներ են բաց անոթում ջրի տաքացումը, գազի ընդարձակումը՝ ազատ շարժվող մխոցով գլանում (երկու դեպքում էլ ճնշումը մթնոլորտային է)։ Գործնականում Իզոբար պրոցես կարելի է համարել նաև գոլոշու առաջացումը շոգեկաթսաներում, վառելանյութի այրումը գազատուրբինների այրման խցիկներում ևն։ Այս պրոցեսում հաստատուն է մնում ճնշումը՝ {\displaystyle P=const}: Համակարգին տրված ջերմաքանակի հաշվին փոփոխվում են նրա ծավալն ու ջերմաստիճանը, ուստի զրոյից տարբեր կլինի և՛ ներքին էներգիայի {\displaystyle \Delta U} փոփոխությունը և՛ համակարգի կատարած {\displaystyle A'} աշխատանքը.

{\displaystyle A'=P\Delta V=vR\Delta T}
Այս առնչությունից կարելի է պարզել R գազային հաստատունի ֆիզիկական իմաստը. :R-ը թվապես հավասար է այն աշխատանքին, որը կատարվում է {\displaystyle v=1} մոլ իդելական գազն իզոբար պրոցեսում, երբ նրա ջերմաստիճանը բարձրանում է 1Կ-ով։
Օգտվելով իդեալական գազի ներքի էներգիայի արտահայտությունից՝ ջերմադինամիկայի առաջին օրենքը կարելի է ներկայացնել հետևյալ կերպ՝ 

{\displaystyle Q=\Delta U+A'=3/2vR\Delta T+vR\Delta T=5/2vR\Delta T}
համաձայն որի՝ գազը տաքացնելիս ({\displaystyle Q>0}) նրա ներքին էներգիան մեծանում է, և միաժամանակ գազը կատարում է դրական աշխատանք։ Եթե գազը սառչում է {\displaystyle (Q<0)}, ապա նրա ներքին էներգիան փոքրանում է, և միաժամանակ գազը կատարում է բացասական աշխատանք։
Ջերմունակության սահմանումից և առնչությունից սատանում ենք իզոբար պրոցեսում միատոմ իդելական գազի {\displaystyle C\_{P}} ջերմունակության արտահայտությունը՝ 

{\displaystyle C\_{P}={\frac {Q}{4}}T=C\_{v}+vR=2{\frac {1}{2}}}
Մասնավորապես, {\displaystyle v=1} մոլ քանակով գազի համար՝

{\displaystyle C\_{P,m}-C\_{V,m}=R}
Այս առնչությունը ստացել է Ռոբերտ Մայերը և կրում է նրա անունը։

Տես նաև
-------

* Գեյ-Լյուսակի օրենք
* Իզոթերմ պրոցես
* Իզոխոր պրոցես

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ֆիզիկայի 11-րդ դասարանի դասագիրք


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 313)։*  |