Հուշատախտակ «Ապակե տան» տեղում
**Ապակե տուն** (հունգ.՝ Üvegház), շինություն, որն օգտագործել է շվեյցարացի դիվանագետ Կառլ Լուցը՝ Հոլոքոստի ժամանակ Բուդապեշտում հրեաներին օգնելու համար։

Հոլոքոստի ժամանակ
-----------------

Ժամանակին մոտ 3000 հրեաներ ապաստան են գտել «Ապակե տանը» և հարևան շենքում մեծ թվով հունգար ֆաշիստներից, հակասեմիտներից և նացիստներից։ «Ապակե տունը» ավելի լայն ազդեցություն է ունեցել, քանի որ այն օգտագործվել է որպես հրեական երիտասարդության ընդհատակյա շտաբ-բակարան, որը փրկել է բազմաթիվ կյանքեր։

Շենքը, որտեղ ժամանակին ապակու գործարան է եղել, գտնվում է Վադաշ փողոցի 29 հասցեում՝ Սուրբ Ստեփանոս տաճարի և Հունգարիայի խորհրդարանի մոտ։

Կառլ Լուտցը Հոլոքոստից փրկել է 62,000 հրեաների կյանքը՝ նրանց «անվտանգության վկայականներ» տրամադրելով, որը դիվանագիտական ​​կյանք փրկող գործիք է եղել: Նա օգնել է նաև 10000 հրեա երեխաների գաղթել Իսրայել, երբ 1942 թվականին ղեկավարել է Բուդապեշտում Շվեյցարիայի արտաքին շահերի բաժինը: 1944 թվականին Լուտցը ներկայացրել է 12 երկրների շահեր, այդ թվում՝ Շվեյցարիայի և ԱՄՆ-ի։

Հրեաները հերթ են կանգնած Ապակե տան մոտ, Բուդապեշտ, 1944
Լուտցը ծնվել է Շվեյցարիայում 1895 թվականին և 18 տարեկանում գաղթել է ԱՄՆ, որտեղ ապրել է ավելի քան 20 տարի։ 1942 թվականին, նշանակվելով Շվեյցարիայի փոխհյուպատոս Բուդապեշտում, Լուտցը սկսել է աշխատել Հրեական գործակալության հետ՝ թողարկելով շվեյցարական փաստաթղթեր, որոնք թույլ են տվել հրեա երեխաներին արտագաղթել։ Երբ 1944 թվականին նացիստները գրավել են Բուդապեշտը և սկսել հրեաներին արտաքսել մահվան ճամբարներ, Լուտցը հատուկ գործարք է կնքել Հունգարիայի կառավարության և նացիստների հետ․ նա թույլտվություն է ստացել վկայականներ տալ 8000 հունգարացի հրեաների՝ Պաղեստին գաղթելու համար:

Համագործակցելով Միկլոշ "Մոշե" Կրաուշի հետ, Լուտցը միտումնավոր սխալ է մեկնաբանել 8000 մարդու թույլտվությունը որպես ընտանիքների, այլ ոչ թե անհատների և շարունակել տրամադրել տասնյակ հազարավոր լրացուցիչ պաշտպանության վկայականներ, որոնք ունեցել են 1-ից մինչև 8000 համարներ։ Նա նաև ստեղծեց մոտ 76 կոնսպիրատիվ տներ Բուդապեշտի շրջակայքում՝ դրանք հռչակելով շվեյցարական պատվիրակության կցորդներ։ Այդ ապաստարաններից ամենահայտնին ապակե տունն է եղել, որտեղ ավելի քան 3000 հրեաներ ապաստան ու պաշտպանություն են գտել իրենց հալածողներից:

Պատերազմից հետո Լուտցը սկզբում նկատողություն է ստացել իր լիազորությունները գերազանցելու համար, սակայն 1957 թվականին արդարացվել է։ 1961 թվականին թոշակի է անցել։

Քանի որ նա վտանգել է իր կյանքը Հոլոքոստի ժամանակ հրեաներին օգնելու համար, Լուտցը 1964 թվականին դարձել է Շվեյցարիայի առաջին քաղաքացին, ով ստացել է «Աշխարհի ժողովուրդների արդար մարդ» կոչումը։

Լուտցը մահացել է Բեռնում, 1975 թվականին։

Հիշատակ
-------

Կառլ Լուտցի հուշատախտակը
Ապակե տունն այժմ բաց է այցելուների համար՝ որպես Կառլ Լուտցի և նրա գործունեության պատմությունը փաստող թանգարան: 1991 թվականին Բուդապեշտի հին գետտոյի մուտքի մոտ նրա պատվին պատի վրա հուշատախտակ է կանգնեցվել։ Չնայած Հոլոքոստի ժամանակ ավելի քան 400000 հունգարացի հրեաներ սպանվել են, 125000-ը ողջ են մնացել, որոնց կեսը Կառլ Լուտցի ջանքերի շնորհիվ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Braham, Randolph L.; Scott Miller (1998). *The Nazis' Last Victims: The Holocaust in Hungary*. Wayne State University Press. էջեր 143–144. ISBN 0-8143-3095-9. Արխիվացված է Հուլիս 16, 2022 Wayback Machine-ի միջոցով:
2. 1 2 3  «Five Rescuers of Those Threatened by the Holocaust». Արխիվացված է օրիգինալից 2022-07-16-ին. Վերցված է 2022-07-16-ին. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (օգնություն)
3. ↑  «An Israeli moshav fills in the blanks on a WWII rescue». *The Times of Israel*. Արխիվացված է օրիգինալից 2022-07-16-ին. Վերցված է 2022-07-16-ին. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (օգնություն)
4. ↑  «Jerusalem street to be named after rescuer of WWII Jews». *Ynetnews*. 2015-08-24. Արխիվացված է օրիգինալից 2021-09-07-ին. Վերցված է 2022-07-16-ին.
5. ↑  «Archived copy». Արխիվացված է օրիգինալից 2016-03-21-ին. Վերցված է 2016-03-20-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ արխիվը պատճենվել է որպես վերնագիր (link)
6. ↑  Source: Hungarian Embassy, FDFA Switzerland

Արտաքին հղումներ
----------------

* Стеклянный дом в Будапеште (Üvegház)