Մոսոտե քաղաքում զանգվածային սպանության զոհերի հիշատակին նվիրված հուշարձան
**Կոտորած Մոսոտեում** (իսպ.՝ Masacre de El Mozote), Սալվադորի Մորասան դեպարտամենտի Մոսոտե գյուղում (Էլ Մոսոտե) 1981 թվականի դեկտեմբերի 11-ին քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում տեղի ունեցած զանգվածային սպանություն, երբ կառավարական զորքերի կողմից զոհվել է շուրջ 800-1200 խաղաղ բնակիչ (խորհրդային տվյալներով՝ 962 մարդ, այդ թվում՝ 300 երեխա, ամերիկյան տվյալներով՝ «առնվազն 792 բնակիչ», այդ թվում՝ 280 երեխա)։ 2011 թվականի դեկտեմբերին Սալվադորի կառավարությունը ներողություն է խնդրել այդ հանցագործության համար, սակայն մեղավորներն այդպես էլ դրա համար պատիժ չեն կրել։ Հանդիսանալով «Ատլակաթլ» գումարտակի հաշվին բազմաթիվ ռազմական հանցագործություններից մեկը՝ համարվում է Կենտրոնական Ամերիկայի երկրների պատմության մեջ ամենաարյունալի հանցագործություններից մեկը։

Համատեքստ
---------

1981 թվականին տարբեր ձախ պարտիզանական ջոկատներ միավորվել են Ֆարաբունդո Մարտիի անվան ազգային ազատագրման ճակատ՝ Սալվադորում աջ բռնապետության դեմ պայքարելու համար։ Կոտորածներից առաջ, ի տարբերություն շրջանի մյուս գյուղերի, Մոսոտեն ուներ չեզոքություն պահպանելու համբավ։ Մինչ հարևան բնակավայրերից շատերը հիմնականում հռոմեական-կաթոլիկ էին և համարվում էին համակրելի պարտիզաններ ազատագրության ձախ-կաթոլիկյան աստվածաբանության ազդեցության տակ, Մոսոտեն հիմնականում բնակեցված էր «ապաքաղաքական» ավետարանական բողոքականներով։ Գյուղը փողի դիմաց պարտիզաններին ինչ-որ բան էր մատակարարում, բայց այլևս օգնություն չէր տրամադրում և հայտնի էր որպես «մի տեղ, որտեղ կուսակցականները չպետք է նորակոչիկներ փնտրեն»։

Մոսոտե գյուղի ամենահարուստ մարդու սպանդից առաջ Մարկոս Դիասը հավաքել է համագյուղացիներին, որպեսզի զգուշացնի նրանց, որ իրենց թաղամասով պատժիչ գործողությամբ բանակ է անցնելու, սակայն հավաստիացրել է, որ տեղացիներից ոչ ոք չի տուժի, եթե նրանք տանը մնան։ Մոսոեի յուրահատկության պատճառով նրա բնակիչները իշխանություններից սպառնալիք չէին սպասում, այդ իսկ պատճառով մոտակա բնակավայրերից այնտեղ էին հավաքվել հարյուրավոր փախստական գյուղացիներ (այն դեպքում, երբ սովորաբար այնտեղ բնակվում էր 20-ից ոչ ավելի ընտանիք, նրանց թիվը կտրուկ աճել է փախստականների ներհոսքի պատճառով)։

Կոտորած
-------

1994 թվականի The Massacre at El Mozote-ի իր գրքում ամերիկացի լրագրող Մարկ Դենները վերականգնել է 1981 թվականի դեկտեմբերի 10-12-ի իրադարձությունների ընթացքը․

### Դեկտեմբերի 10

1981 թվականի դեկտեմբերի 10-ի ցերեկը Սալվադորի բանակի «Ատլակաթլ» ստորաբաժանումը ժամանել է Մոսոտեի հեռավոր գյուղ՝ Ֆարաբունդո Մարտիի անվան ազգային ազատագրման ճակատի պարտիզանների հետ բախվելուց հետո։ «Ատլակաթլ»-ը եղել է «արագ արձագանքման ուժերի» էլիտար գումարտակը, որը հատուկ պատրաստված է եղել հակապարտիզանական մարտական գործողությունների համար։ Այն Սալվադորի զինված ուժերում այդ տոհմի առաջին ջոկատն էր և պատրաստվել էր ԱՄՆ ռազմական խորհրդականների կողմից։ Նա իրականացրել է իր առաքելությունը, որը կոչվում է «Փրկություն» գործողություն (Operación Rescate), Մորասանի հյուսիսում գտնվող փոքր տարածքում ապստամբների ներկայությունը մաքրելու համար, որտեղ պարտիզանները երկու ճամբարներ և ուսումնական կենտրոն ունեին։

Երբ գումարտակը մտաել է գյուղ, զինվորները հավաքել են բոլոր բնակիչներին, կանգնեցրել նրանց դեմքով ներքև և կարգադրել մինչև հաջորդ օրը չլքել իրենց տները գնդակահարության վախի ներքո։

### Դեկտեմբերի 11 և 12

Հաջորդ առավոտ՝ վաղ առավոտյան, զինվորները ամբողջ գյուղը հավաքել էին հրապարակում։ Նրանք տղամարդկանց առանձնացրել էին կանանցից և երեխաներից և փակել էին նրանց առանձին խմբերով եկեղեցում, վանքում և տարբեր տներում։

Առավոտյան ժամը 8-ից մինչև կեսօր զինվորականները հարցաքննել, խոշտանգել և գնդակահարել են տարբեր վայրերում փոքր խմբերով տղամարդկանց և դեռահասների։ Կեսօրին «Ատլակաթլը» ընտրել է 10 տարեկանից բարձր բոլոր երիտասարդ կանանց և աղջիկներին, որոնց զանգվածային բռնաբարությունից հետո նույնպես գնդակահարել են գնդացիրները։ Դրանից հետո մանկահասակ երեխաներին փակել են եկեղեցում, իսկ մնացած կանանց տարել են գյուղի ծայրամաս՝ գնդակահարության։ Վերջում զինվորները սկսել են գնդակահարել, կտրել կոկորդները և կախել երեխաներին ու մանուկներին։ Վկաներից մեկը նկարագրել է, թե ինչպես է զինվորը նետել երեք տարեկան երեխային և դանակահարել նրան սվինով։ Ոչնչացնելով տեղի բնակչությանը՝ զինվորականներն այրել են տները։

Գումարտակը Մոսոտեում մնացել է դեռ գիշերը, իսկ հաջորդ օրը, բանակային այլ ստորաբաժանումների հետ միասին, շարունակել է ծեծը Ռանչերիա և Լոս Տերիլոս գյուղերում, որոնք գտնվում են Մոսոտեից դեպի հյուսիս։ Տղամարդկանց, կանանց և երեխաներին կրկին վռնդել են իրենց բնակարաններից, ոչնչացրել, թալանել և գնդակահարել, որից հետո այրել են նրանց տները։ Դեռևս մեկ օր անց՝ դեկտեմբերի 13-ին, կոտորածը կրկնվել է Մոսոտեից հարավ գտնվող Հոքոտե Ամարիլյո և Սերո Պանդո գյուղերում։

Հին եկեղեցու տեղում:

Առաջին լուրեր և հակասություններ
-------------------------------

Էլ Մոսոտեում սպանդի մասին առաջին տեղեկությունը տարածել է պարտիզանական «Վենսերեմոս» ռադիոն։ Համաշխարհային լրատվամիջոցներում կոտորածի մասին լուրերն առաջին անգամ հայտնվել են 1982 թվականի հունվարի 27-ին «The New York Times»-ում և «The Washington Post»ում հրապարակված զեկույցներում, որոնց թղթակիցները, ժամանելով դեպքի վայր, զրուցել են իրադարձությունների վերապրած ականատես Ռուֆինա Ամայայի հետ, որը կորցրել է իր ամուսնուն և չորս երեխաներին։ Գյուղացիները «The New York Times»-ի լրագրող Ռեյմոնդ Բոններին տրամադրել են կառավարական զորքերի զինվորների կողմից սպանված 733 անուններից բաղկացած ցուցակ։

Մեքսիկացի լրագրող Ալմա Գիլիերմոպրիետոն, որը մի քանի օր անց հայտնվել է գյուղում, «The Washington Post»-ում գրել է տասնյակ մահացած մարմինների մասին, որոնք նկատել են մոտակա դաշտերում ընկած, թեև զանգվածային սպանությունից անցել է արդեն մեկուկես ամիս։

Այրված շենքի ավերակները։
Սալվադորի ռազմական խունտան հերքել է այդ հաղորդագրությունները, իսկ իրեն սատարող ԱՄՆ նախագահ Ռեյգանի վարչակազմի պաշտոնյաները դրանք անվանել են «կոպիտ չափազանցություն»։ The Associated Press-ը հաղորդել է, որ «ԱՄՆ դեսպանատունը վիճարկում է զեկույցները՝ հայտարարելով, որ իր սեփական հետաքննությունը որոշել է... որ Մոսոտեում ապրել է 300-ից ոչ ավելի մարդ»։

Accuracy in Media պահպանողական կազմակերպությունը հայտարարել է երկու առաջատար հրատարակություններ, որոնք աշխարհին պատմել են Մոսոտեի ողբերգության մասին, որ նրանք հատուկ իրենց հոդվածները հրապարակել են կոնգրեսում բանավեճերի նախօրեին, իսկ դրա ղեկավար Ռիդ Իրվինը հայտարարել է, որ «պարոն Բոնները կանգնած է Կենտրոնական Ամերիկայի կոմունիստների դիվիզիային»։ Միջամերիկյան հարցերով պետական քարտուղարի օգնական Թոմաս Էնդերսը Սենատի կոմիտեի առջև հայտարարել է, որ սովորական մարտ է տեղի ունեցել և հիմքեր չկան «հաստատելու, որ կառավարական զորքերը պարբերաբար ոչնչացրել են խաղաղ բնակիչներին»։

Փետրվարի 8-ին ԱՄՆ պետքարտուղարի՝ մարդու իրավունքների և հումանիտար հարցերով օգնական Էլիոթ Աբրամսը, որը ղեկավարում էր Վաշինգտոնի աջակցությունը Կենտրոնական Ամերիկայի երկրներում (Սալվադոր, Հոնդուրաս, Գվատեմալա, Նիկարագուա) հակամունիստական ուժերին և հետագայում «Իրան-կոնտրաս» սկանդալին մասնակցության համար դատված, կոմիտեին հայտնել էր, որ Մոսոտե հարյուրավոր մարդկանց մահվան մասին զեկույցները «անարժանահավատ են», իսկ «միջադեպը չարաշահում են» պարտիզանները (հետագայում Աբրամսը Սալվադորում ԱՄՆ այն ժամանակվա քաղաքականության մասին արտահայտվել է որպես «փայլուն ձեռքբերում»)։

Կառավարամետ ԶԼՄ-ները, այդ թվում «The Wall Street Journal»- ը, քննադատել են այն լրագրողներին, որոնք Սալվադորում եղել են որպես «ավելորդ դյուրահավատ» և «կոմկուսի քարոզչությանը մասնակցող»։ «Time» ամսագրում ասվում էր, որ Բոնները, իբր, տեսադաշտից բաց է թողել, որ կանայք և երեխաները նույնպես կարող են լինել պարտիզանական պատերազմի ակտիվ մասնակիցներ, այլ ոչ թե պարզապես քաղաքացիական անձինք։ Վնասվածքների արդյունքում Բոնները օգոստոսին հետ էր կանչվել Նյու Յորք և ավելի ուշ լքել թերթը։

Մոսոտե քաղաքում տեղի ունեցած սպանդի փաստի լայն հրապարակումը հարցականի տակ է դրել Ռեյգանի վարչակազմի ողջ քաղաքականությունը տարածաշրջանում, որտեղ նա հակակոմունիզմի դրոշի ներքո աջակցություն է ցուցաբերել աջ բռնաճնշիչ ռեժիմներին և մահվան ծայրահեղ աջ «էսկադրոններին»։ Նա կտրուկ քննադատության է ենթարկվել ընդդիմության կողմից, այդ թվում՝ Կոնգրեսում, ոչ պակաս՝ Սալվադորում տեղի ունեցած բազմաթիվ վայրագությունների պատճառով։ Ռազմական իմաստից զուրկ խաղաղ բնակչության սադիստական սպանդը, որը կապ չունի պարտիզանների հետ, կարող էր բացասաբար ընկալվել ամերիկյան հասարակական կարծիքի կողմից (հատկապես կառավարական ուժերի ռազմագերիների հետ պարտիզան Ֆարաբունդո Մարտիի անվան ազգային ազատագրման ճակատի լավ վերաբերմունքի մասին տեղեկությունների ֆոնին), իսկ Սալվադորի և ԱՄՆ-ի իշխանությունների՝ հանցագործության փաստը լռեցնելու փորձերը միայն խորացրել են այդ վերաբերմունքը։

Ուշ հետաքննություն
------------------

1990 թվականի հոկտեմբերի 26-ին Պեդրո Չիկաս Ռոմերոն Լա Հոյայից, որը կոտորած էր վերապրել, թաքնվելով մոտակա քարանձավում, «Ատլակաթլ» գումարտակի դեմ դատական հայց էր ներկայացվել զանգվածային սպանության համար։

1992 թվականին Մեխիկոյում հունվարի 16-ին ստորագրված և քաղաքացիական պատերազմի ավարտը նշանավորած Չապուլտեպեկի խաղաղ համաձայնագրերի խաղաղ կարգավորման շրջանակներում Միավորված ազգերի կազմակերպությունը արտոնել է Սալվադորի համար ճշմարտության հանձնաժողովի ստեղծումը, որը հետաքննում է պատերազմի ժամանակ մարդու իրավունքների խախտումները։ Նոյեմբերի 17-ից արգենտինական դատական փորձագետների թիմի մասնակցությամբ զոհերի արտաշիրմում է սկսվել։ Նա հաստատել է Բոնների և Գիլյերմոպրիետոյի նախորդ հաղորդագրությունները տեղում սպանված հարյուրավոր քաղաքացիական անձանց մասին։ Այսպես, եկեղեցու մերձակա շինությունում գտնվող եղբայրական գերեզմանում 3x5 մետր հատվածում 146 մասերից 140-ը պատկանել են նորածիններից մինչև 12 տարեկան երեխաներին։

Սալվադորի պաշտպանության նախարարը և զինված ուժերի միացյալ շտաբի պետը ճշմարտության հանձնաժողովին հայտնել են, որ իբր իրենք տեղեկատվություն չունեն, որը թույլ կտար տեղակայել «Փրկություն» գործողությանը մասնակցած ստորաբաժանումներ և սպաներ։ Նրանք պնդում էին, որ այդ ընթացքում ոչ մի գրառում չի եղել։

Կրկին կառուցված տաճար Էլ Մոսոտեում
1993 թվականին Սալվադորն օրենք է ընդունել, որը փաստացի ազատել է բանակը քրեական պատասխանատվությունից։ Նույն թվականին Դենները «The New Yorker»-ի դեկտեմբերի 6-ի համարում հոդված էր հրապարակել, որը բուռն բանավեճ էր առաջացրել, քանի որ այն բարձրացրել էր 1970-ականներին և 1980-ականներին Կենտրոնական Ամերիկա ԱՄՆ-ի միջամտության և ավտորիտար ռեժիմների ու մարդու իրավունքների խախտումների աջակցության թեման։ Հետագայում հեղինակն ընդլայնել է իր «Ճշմարտությունը Էլ Մոսոտեի մասին» «Կոտորած Էլ Մոսոտեում» գրքում (*The Massacre at El Mozote*, 1994)։

1993 թվականին Պետդեպարտամենտի հատուկ հանձնաժողովը, որն ուսումնասիրում էր Սալվադորում մարդու իրավունքների վերաբերյալ ամերիկացի դիվանագետների գործողությունները, հանգել է այն եզրակացության, որ «սխալներ, անկասկած, թույլ են տրվել ... հատկապես այն բանում, որ չեն կարողացել ճշմարտությունն ստանալ 1981 թվականի դեկտեմբերին տեղի ունեցած սպանդի մասին»։ Իր հետազոտության մեջ ԶԼՄ-ները և Ռեյգանի վարչակազմը «On Bended Knee» գրքում ամերիկացի հեղինակ Մարկ Հերտսգաարդը գրել է կոտորածի մասին առաջին հաղորդագրությունների նշանակության մասին։

> …նրանք հերքել են հիմնարար բարոյական պահանջները, որոնք ընկած են ԱՄՆ քաղաքականության հիմքում։ Նրանք նշել են, որ Միացյալ Նահանգները Կենտրոնական Ամերիկայում աջակցել է ոչ թե ժողովրդավարությանը, այլ բռնաճնշումներին։ Այդ պատճառով նրանք սպառնում էին քաղաքական բանավեճը տեղափոխել միջոցների քննարկումից նպատակների քննարկման՝ բանավեճերից, ինչպես լավագույնս պայքարել ենթադրյալ կոմունիստական սպառնալիքի դեմ՝ ուղարկել ԱՄՆ զորքեր, թե՞ պարզապես օգնել ԱՄՆ-ին․ ինչու է Միացյալ Նահանգները գերադասում աջակցել պետական ահաբեկչությանը։
> 
> 

Դատարանի ուշացած որոշումը չեղարկել է համաներումը «մարդու իրավունքների կոպիտ խախտումների» մեջ կասկածվող անձանց համար, սակայն գործի քննությունը նախաձեռնելու սալվադորցի իրավապաշտպանների բազմաթիվ փորձերը արդյունք չեն տվել։

Ժառանգություն
-------------

2005 թվականի մարտի 7-ին Ամերիկյան պետությունների կազմակերպությունը և նրա Մարդու իրավունքների միջամերիկյան հանձնաժողովը վերսկսում էին Մոսոտե կոտորածների հետաքննությունը՝ արգենտինացի դատական մարդաբանների կողմից հայտնաբերված ապացույցների հիման վրա։ Ակտիվիստները շարունակում էին լոբբինգի ենթարկել Մարդու իրավունքների միջամերիկյան դատարանի գործը։

2007 թվականի հունվարին «The Washington Post» թերթում հրապարակված լուրում սալվադորցի նախկին զինվոր Խոսե Վիլֆրեդո Սալգադոն պատմել է արյունալի հաշվեհարդարից մի քանի ամիս անց Էլ Մոսոտե վերադառնալու և «մոմակալների» ու թալիսմանների համար մանկահասակ զոհերի գանգերի հավաքման մասին։

Մինչ իշխանության ղեկին էր գտնվում ազգայնական հանրապետական դաշինք աջ պահպանողական կուսակցությունը, որը կապված էր քաղաքացիական պատերազմի ժամանակաշրջանի «մահվան էսկադրոնների» հետ, Սալվադորի կառավարությունը հրաժարվում էր ներողություն խնդրել իշխանամետ ուժերի կողմից նման սպանդի համար, Սալվադորի պետությունը պաշտոնապես դատապարտել էր միայն 2011 թվականի դեկտեմբերին՝ Ֆարաբունդո Մարտիի անվան ազգային ազատագրման նախկին ապստամբական ճակատի ընտրություններում տարած հաղթանակից հետո, որը վերածվել էր խորհրդարանական ձախակողմյան կուսակցության։ ԱԳ նախարար Ուգո Մարտինեսը, ելույթ ունենալով կառավարության անունից, կոտորածը որակել է «պետական բռնության կուրության» դրսևորում և ներողություն խնդրել։ Այնուհետև երկրի նախագահ Մաուրիսիո Ֆունեսը պետության անունից ներողություն է խնդրել սալվադորցիներից։

2012 թվականի հոկտեմբերին Մարդու իրավունքների միջամերիկյան դատարանը Սալվադորին պարտավորեցրել էր հետաքննել Մոսոտե քաղաքում տեղի ունեցած սպանդը և մեղավորներին պատասխանատվության ենթարկել։ Դատարանը վճռել է, որ համաներման մասին օրենքը չի տարածվում սպանությունների վրա։ Որպես փոխհատուցում պետությունը պետք է վճարի շուրջ 17,7 մլն ԱՄՆ դոլար։

Մատենագրություն
---------------

* *Danner, Mark* The Massacre at El Mozote: A Parable of the Cold War. — Granta, 2005. — ISBN 1862077851
* *Binford, Leigh* The El Mozote Massacre: Anthropology and Human Rights. — Tucson, Arizona: University of Arizona Press[en], 1996. — ISBN 0-8165-1662-6

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  К. С. Тарасов, В. В. Зубенко. Тайная война США против Латинской Америки. М. «Международные отношения», 1987. стр.172
2. ↑  Tim Golden. Salvador Skeletons Confirm Reports of Massacre in 1981 // «The New York Times» от 22 октября 1992
3. ↑  «The New York Times» от 16 февраля 1982
4. ↑  «El Salvador sorry for El Mozote massacre in 1981». BBC News. 2011 թ․ դեկտեմբերի 10. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ նոյեմբերի 4-ին. Վերցված է 2012 թ․ նոյեմբերի 4-ին.
5. ↑  «Enemies of War: El Salvador Civil War». Public Broadcasting Service. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ նոյեմբերի 4-ին. Վերցված է 2012 թ․ նոյեմբերի 4-ին.
6. ↑  Mark Danner (1993 թ․ դեկտեմբերի 6). «The Truth of El Mozote». *The New Yorker*. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ նոյեմբերի 4-ին. Վերցված է 2012 թ․ նոյեմբերի 4-ին. `{{cite web}}`: More than one of `|author=` and `|last=` specified (օգնություն)
7. ↑  Danner, 2005, էջ 67
8. ↑  *Джон Шварц*. Эллиот Абрамс, назначенный Трампом, чтобы дать Венесуэле «демократию», всю жизнь демократию громил // Скепсис
9. ↑  Danner, 2005, էջ 81
10. ↑  Raymond Bonner (1982 թ․ հունվարի 27). «Massacre of Hundreds Reported In Salvador Village». *The New York Times*. Վերցված է 2012 թ․ նոյեմբերի 4-ին. `{{cite news}}`: More than one of `|author=` and `|last=` specified (օգնություն)(subscription required)(subscription required)
11. ↑  Richard Boudreaux. "Many Die but No Agreement on How Many and Why, "(չաշխատող հղում)
 Associated Press, February 12, 1982. Retrieved 2008-05-04.(չաշխատող հղում)
12. ↑  Stanley Meisler. «El Mozote Case Study». Columbia School of Journalism. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ նոյեմբերի 4-ին. Վերցված է 2012 թ․ նոյեմբերի 4-ին. `{{cite web}}`: More than one of `|author=` and `|last=` specified (օգնություն)
13. ↑  *Robin Andersen* A Century of Media, a Century of War. — Peter Lang, 2006. — С. 89. — ISBN 9780820478937
14. ↑  Corn, David (2001 թ․ հունիսի 1). «Elliott Abrams: It's Back!». *The Nation*. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ սեպտեմբերի 15-ին. Վերցված է 2009 թ․ նոյեմբերի 16-ին.
15. ↑  Douglas Martin (2007 թ․ մարտի 9). «Rufina Amaya, 64, Dies; Salvador Survivor». *The New York Times*. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ նոյեմբերի 4-ին. Վերցված է 2012 թ․ նոյեմբերի 4-ին. `{{cite web}}`: More than one of `|author=` and `|last=` specified (օգնություն)
16. ↑  Tim Golden (1992 թ․ հոկտեմբերի 22). «Salvador Skeletons Confirm Reports of Massacre in 1981». *The New York Times*. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ նոյեմբերի 4-ին. Վերցված է 2012 թ․ նոյեմբերի 4-ին. `{{cite web}}`: More than one of `|author=` and `|last=` specified (օգնություն)
17. ↑  *Mark Hertsgaard* On bended knee: the press and the Reagan presidency. — Schocken Books[en], 1989. — С. 190. — ISBN 9780805209600
18. ↑  Ian Urbina (2005 թ․ մարտի 8). «O.A.S. to Reopen Inquiry Into Massacre in El Salvador in 1981». *The New York Times*. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ նոյեմբերի 4-ին. Վերցված է 2012 թ․ նոյեմբերի 4-ին. `{{cite web}}`: More than one of `|author=` and `|last=` specified (օգնություն)
19. ↑  Manuel Roig-Franzia (2007 թ․ հունվարի 29). «Former Salvadoran Foes Share Doubts on War». *The Washington Post*. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ նոյեմբերի 4-ին. Վերցված է 2010 թ․ մայիսի 1-ին. `{{cite news}}`: More than one of `|author=` and `|last=` specified (օգնություն)
20. ↑  «El Salvador told to investigate 1981 El Mozote massacre». *BBC News*. 2012 թ․ դեկտեմբերի 11. Վերցված է 2012 թ․ դեկտեմբերի 11-ին.
21. ↑  Сальвадор признался в убийстве детей

Արտաքին հղումներ
----------------

* Доклад Комиссии ООН по установлению истины по Мосоте (выдержки)
* Свидетельство Руфины Амайя — единственной выжившей после резни (на испанском языке)
* «The Dead: Victims at El Mozote and Nearby Villages». SOA Watch. Վերցված է 2012 թ․ հունվարի 22-ին. — список жертв резни
* El Salvador judge reopens case of 1981 massacre at El Mozote. *The Guardian,* 1 октября 2016.
* 35 Years After US-Backed El Mozote Massacre, Still No Justice. TeleSUR, 9 декабря 2016.
* *A Massacre in El Salvador’s Morazan Province: December 7-17, 1981*, памфлет 1982 года.