**Ասպիդները** կամ ասպիդ օձերը (լատ. Elapidae) թունավոր օձերի ընդարձակ ընտանիք է, որը ներառում է 384 տեսակ ՝ միավորված 61 սեռում և 2-3 ենթաընտանիքում։ Նախկինում ծովային օձերի (Hydrophiinae) ենթաընտանիքը համարվում էր առանձին ընտանիք (Hydrophidae):

Գիտական անունը գալիս է հին հունարենից։ ἀσπίς, ἀσπίδος - «asp»:

**Նկարագրություն**

Սլացիկ կազմվածքով, հարթ մեջքային կշեռքներով և գլխի վրա մեծ սիմետրիկ սկուտեղներով, ասպիդներն արտաքնապես նման են իժերի. դրանք հաճախ կոչվում են նաև «թունավոր իժեր»։ Մարմնի երկարությունը տատանվում է 40 սմ -ից (Արիզոնական ասպիդ) մինչև 4 մ (Սև Մամբա) և անգամ 5,5 մ (Արքայական Կոբրա)։ Տեսակների մեծ մասի գլուխը կլորացված է առջևից և չի առանձնացված մարմնից պարանոցային հատվածում։ Աչքի բիբը կլոր է, թունավոր օձերի մոտ՝ ուղղահայաց։ Ձախ թոքը տարրական է կամ ընդհանրապես բացակայում է։

Գույնը բազմազան է, բայց ամենատիպիկը երկուսն են։ Ցամաքային և ծառաբուծական խոշոր ձևերը (կոբրաներ, մամբաներ և այլն) մոխրագույն են, ավազե, շագանակագույն կամ կանաչ գույնի, միատեսակ կամ անհասկանալի նախշով։ Ավելի փոքր ձևերը (մարջան և զարդարված ասպիդներ) մարմնի վրա ունեն պայծառ, հակապատկեր նախշ, որը բաղկացած է փոխարինվող կարմիր, դեղին, սև օղակներից։

**Սնուցում**

Ասպիդների սնուցումը շատ բազմազան է։ Elapidae ընտանիքի օձերը կարող են սնվել կաթնասուններով, թռչուններով, օձերով, մողեսներով, գորտերով և ձկներով։ Նրանցից շատերը սնվում են գրեթե ցանկացած հարմար սննդով, որը գտնում են, իսկ մյուսները միայն մեկ կամ երկու տեսակի կենդանիներ են ուտում։ Օրինակ, աֆրիկյան օձիքավոր կոբրա Hemachatus haemachatus- ը նախընտրում է տատրակները։ Այս ընտանիքի ծովային տեսակների մեծ մասն ապրում է կորալյան խութերում, որտեղ նրանք սնվում են ձկներով, օձաձուկով և կաղամարով։ Elapidae ընտանիքի տեսակների մեծ մասն ակտիվ որս է անում։ Օձը հետապնդում է զոհին, այնուհետև ատամներով հարձակվում և ծակում է նրան։ Ատամները թույն են արձակում, ինչը հանգեցնում է զոհի սրտի և շնչառության կանգի, որից հետո օձը ազատորեն կուլ է տալիս սպանված կենդանուն։ Այնուամենայնիվ, ավստրալիական մահացու օձ Acanthophis antarcticus-ը նախընտրում է որսի այլ եղանակ։ Որս գտնելով ՝ նա նրան գայթակղում է, իր մոտ կանչելով։ Օձը մնում է անշարժ ՝ շարժելով միայն պոչի ծայրը, որն ընդօրինակում է միջատների թրթուրը: Հենց կենդանին մոտենում է բռնելու համեղ թրթուրը, օձը հարձակվում է։

**Բազմացում**

Ասպերը սկսում են բազմանալ տարին մեկ անգամ գարնանը, հաճախ՝ էգերի համար արուների պայքարից հետո։ Բոլոր կորալային օձերը, մամբաները, ցամաքային քրեյթները, ծովային քրեյթերը, գրեթե բոլոր կոբրաները և ավստրալիական ասպիդների մոտ կեսը ձվադրող են։ Կենդանի ծնունդը տեղի է ունեցել այս խմբում մի քանի անգամ և ինքնուրույն։ Կենդանի ծնունդը ավելի տարածված է ավելի ցուրտ կլիմայական պայմաններում, քանի որ ենթադրվում է, որ էգը կարող է վերահսկել ձագերի զարգացման ջերմաստիճանը վարքային ջերմակարգավորման միջոցով։ Այս ունակությունը հիմնականում կարևոր է կարճ ամառային պայմաններում։ Այնուամենայնիվ, կոբրայի մեկ տեսակի մոտ նույնպես կենդանի ծնունդ է ձևավորվել։ Միակ կենդանածին կոբրան աֆրիկյան օձիքավոր կոբրան է (Hemachatus haemachatus), որի խարամում կա մինչև 60 ձագ։

**Թույն**

Այս ընտանիքի բոլոր տեսակները թունավոր են։ Թույնի արտազատման համակարգը ներառում է թույն արտադրող խցուկներ, մկաններ, որոնք թույնը դուրս են մղում գեղձերից, ուղի, որով սեկրեցները գեղձից տեղափոխվում են ներարկման համակարգ և թունավոր ատամներ, որոնց օգնությամբ թույնը ներարկվում է զոհին։ Զույգ թունավոր ատամները տեղակայված են կրճատված դիմածնոտային ոսկրերի առջևի մասում. դրանք նկատելիորեն ավելի մեծ են, քան մնացած ատամները, ետ են թեքված և հագեցած են թույն փոխադրող ուղիով՝ ֆիքսված անշարժ (պարզունակ հատկություն)։ Այս առումով բացառություն է համարվում ավստրալիական մահացու օձը `Acanthophis antarcticus- ը, որը ձևաբանությամբ և սննդառությամբ շատ նման է ցամաքային իժերին։ Նրանց թունավոր ատամները ամրացված են գերշարժունակ քառակուսի ոսկորի վրա։ Սովորաբար թունավոր ատամներից միայն մեկն է գործում, երկրորդը «փոխարինող» է առաջինի կորստի դեպքում։ Ժանիքներից բացի շատ ասպիդների վերին ծնոտը հագեցած է փոքր ատամներով. մամբաներն ու ամերիկյան ասպիդները դրանք չունեն։

Ընդհանուր առմամբ, օձերի թույնում գերակշռում են նեյրոտոքսինները, ինչը կծելիս տալիս է բնորոշ կլինիկական պատկեր։ Կծվածքի շրջանում բնորոշ երևույթները գրեթե չեն զարգանում (ո՛չ այտուց կա, ո՛չ կարմրություն), բայց մահը արագ է տեղի ունենում նյարդային համակարգի ճնշման, առաջին հերթին ՝ շնչառական կենտրոնի կաթվածի պատճառով։ Մեծ ասպիդների, օրինակ ՝ կոբրաների կծածը, մահացու է մարդկանց համար։ Այս ընտանիքին է պատկանում աշխարհի ամենաթունավոր ցամաքային օձը ՝ Թայպան Մակքոյը (Oxyuranus microlepidotus):

**Բաշխում**

Ասպիդները բնակվում են աշխարհի բոլոր մասերի արևադարձային և մերձարևադարձային շրջաններում (բացի Եվրոպայից), երբեմն հանդիպում են բարեխառն լայնությունների տափաստաններում։ Տեսակների ամենամեծ բազմազանությունն ու հարստությունը հասնում են Ավստրալիայում և Աֆրիկայում։

Ավստրալիայում բնակվում են ասպիդների ամենահին և պարզունակ տեսակները, և ընտանիքի ցեղերի կեսից ավելին (22) ներկայացված են այս մայրցամաքում։ Քանի որ թունավոր օձերի կրտսեր ընտանիքները ՝ իժերը և փոսագլուխ օձերը, չեն ներթափանցել Ավստրալիա, ասպիդները այստեղ զբաղեցրել են տարբեր էկոլոգիական խորշեր, իսկ կոնվերգենտ ադապտացիայի արդյունքում նրանց մեջ առաջացել են տեսակներ, որոնք նման են իժերին և փոսագլուխ օձերին (օրինակ. իժանման մահացու օձ Acanthophis antarcticus, որի մասին վերը նշված է)։

Ասպիդների տարածման մեկ այլ հնագույն կենտրոն գտնվում է Աֆրիկայում, սակայն Ավստրալիայի համեմատ այստեղ ապրում են ավելի երիտասարդ և առաջադեմ տեսակներ։ Աֆրիկյան ասպիդները շատ բազմազան են (10 սերունդ, 21 տեսակ). Դրանց թվում կան և՛ ցամաքային, և՛ ակոսային օձեր։ Միայն այստեղ են հայտնաբերվել իսկական ծառաբնակ տեսակներ (մամբաներ) և զուտ ջրային օձեր (ջրային կոբրաներ)։

Ասիայում ասպիդները ներկայացված են որպես էվոլուցիոն երիտասարդ և համեմատաբար մասնագիտացված ձևեր (6 սեռ, 31 տեսակ)։ Ամենամեծ տեսակային բազմազանությունը այստեղ ձևավորում են կրայտները և զարդարված ասպիդները։ Բոլոր թունավոր օձերից ամենամեծը ՝ արքայական կոբրան, նույնպես ապրում է Ասիայում։ Գերակշռում են ցամաքային և ակոսային տեսակները։

Ամերիկան ասպիդներով բնակեցվել է ավելի ուշ, քան մյուս մայրցամաքները, և տեսակների բազմազանությունն այստեղ փոքր է (51 տեսակ ՝ համակցված 3 ցեղի)։ Ամերիկյան ասպիդները շատ միատարր են իրենց ձևաբանության և էկոլոգիայի առումով։ Նրանք տարբերվում են բարձր մասնագիտացված ատամնային ապարատով. նրանց դիմածնոտային ոսկորը շատ կրճատված է, և վերին ծնոտի վրա կան միայն զույգ թունավոր ատամներ։

Ասպիդները բնակվում են տարբեր կենսատոպերում ՝ չոր տափաստաններից և անապատներից մինչև խոնավ արևադարձային անտառներ։ Հիմնականում դրանք ցամաքային և ծառաբնակ օձերն են, իսկ որոշ տեսակներ վարում են ակոսային կենսակերպ։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Աստվածաշնչյան · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Վ. Դալի · Հրեական Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · Սիտինի ռազմական · MESH ID |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN · WoRMS |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 12565976g · GND: 7535807-4 · LCCN: sh85041501 · Microsoft: 2777009914 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 573)։*  |