Թուքը հանքային տարրերով
**Բերանային հեղուկը** կպչուն հեղուկ է, որը ապահովում է ատամների և բերանի խոռոչի լորձաթաղանթի ֆունկցիոնալ նորմալ վիճակը։ Բերանային հեղուկը այն միջավայրն է, որտեղ գտնվում են բերանի խոռոչի օրգանները։ Բերանային հեղուկի միջին խտությունը կազմում է 1, 001-1, 017։ Ապացուցված է, որ բերանային հեղուկի մեջ գտնվող թուքը 0, 1մմ հաստությամբ շերտով պատում է ատամների և բերանի խոռոչի ամբողջ լորձաթաղանթը [*փա՞ստ*]։ Թուքը պարունակում է 99,4% ջուր, թույլ հիմնային է։ Նրա կազմի մեջ մտնում են նաև ֆերմենտներ և մանրէասպան նյութ` լիզոցիմ։ Թքի մեջ պարունակվում է պտիալին ֆերմենտը, որն օսլայի մի մասը քայքայում է և դարձնում մալթոզ շաքար, սա էլ մալթազ ֆերմենտի ներգործությամբ ճեղքավորվում է գլյուկոզի։

Բերանային հեղուկի կազմության, հատկությունների և արտադրման քանակի վրա ազդում են հետևյալ գործոնները՝

* օրգանիզմի ընդհանուր վիճակը
* թքագեղձերի ֆունկցիոնալ վիճակը
* թքի արտադրման արագությունը
* սննդի մնացորդնորի առկայությունը
* բերանի խոռոչի հիգիենան

Այն կազմված է՝

* թքագեղձերի արտազատուկից՝ թքից
* էպիթելի բջիջներից, լեյկոցիտներից
* միկրոօրգանիզմներից
* սննդի մնացորդներից
* լնդային հեղուկից։

Թքագեղձեր
---------

Տարբերում ենք մեծ և փոքր թքագեղձեր։

Մեծ թքգեղձերն են՝

1. հարականջային (glandula parotidea)
2. ենթալեզվային (glandula sublingualis)
3. ենթածնոտային (glandula submandibularis)

Փոքր թքագեղձերն են՝ թշային, շրթունքային, լեզվային, քմային։

Մեծ թքագեղձերը բլթավոր են և շոշափվում են բերանի խոթոչի լորձաթաղանթի կողմից։ Փոքր թքագեղձերը 1—5մմ են և տեղակայված են խմբերով։

### Հարականջային թքագեղձ

Հարականջային թքագեղձ
Ամենամեծ թքագեղձն է, այն կշռում է 20 — 30 գրամ։ Այն համարվում է ներքին սեկրեցիայի թքագեղձ։ Արտադրում են պարոտին հորմոն, որը ազդում է հանքային և սպիտակուցային փոխանակության վրա։ Գտնվում է հարականջածամողական շրջանում, ուղղակիորեն մաշկի տակ, առաջային և ստորին պատը ականջախեցին է, հետին պատը՝ ծամողական մնակը, իսկ վերին պատը՝ այտոսկրի աղեղը՝ համապատասխանաբար աջ և ձախ կողմերում։

Հարականջային թքագեղձի ծորանը բացվում է թշի լորձաթաղանթի մոտ՝ մեծ աղորիքների շրջանում, որոնք ունեն կլապաններ և սիֆոններ և որոնք կարգավորում են թքի արտազատումը։ Հարականջային թքագեղձը արտադրում է պարոտիլ հորմոնը, որը մասնակցում է հանքային և սպիտակուցային փոխանակությանը։

#### Ենթալեզվային թքագեղձ

Թվով կենտ է, այն շճա-լորձային թուք է արտադրում, նրա ծորանը բացվում է բերանի խոռոչի հատակում՝ ենթալեզվային պտկիկում։

#### Ենթածնոտային թքագեղձ

Երկուսն են, համապատասխանաբար աջ և ձախ կողմերում, արտազատում է շճա-լորձային թուք։ Ծորանը բացվում է ենթալեզվային պտկիկում։

Թուք
----

Թուքը (saliva) անգույն թափանցիկ հեղուկ է, կենսամիջավայրի դեր ունի և արտադրվում է երեք մեծ և բազում փոքր թքագեղձերի կողմից։ Մարդու մոտ օրական միջինում արտադրվում է 1500-2000մլ թուք։ Թքի թթվահիմնությունը 5,6-ից 7,6 pH է՝ կախված է թքի արտադրման արագությունից։ Թքի ինտենսիվ արտադրման դեպքում այն ավելի հիմնային է՝ հասնելով 7,8 pH։ Թքի մեկ երրորդը արտադրվում է հարակաջային թքագեղձի կողմից։ Թքի արտադրման արագությունը տարբեր է հաց ուտելիս և հարաբերական հանգստի ժամանակ։ Հաց ուտելիս, երբ թքագեղձերը ստիմուլացված վիճակում են, թքի արտադրման արագությունը հասնում է 2, 0—2, 5 մլ/րոպե, իսկ հանգստի ժամական, օրինակ քնի դեպքում՝ 0,25-0, 5 մլ/րոպե։ Թուքը սննդի օգտագործման ժամանակ ավելի մածուցիկ է՝ հարուստ մուցինով, ֆերմենտներով։ Հանգստի վիճակում արտադրվող թուքը կատարում է խոնավացնող ֆունկցիա։

Թքի արտադրման արագությունը նաև կախված է տարիքից։ Տարիքի հետ այն նվազում է։ Թքի արտադրության արագության վրա ազդում է նաև մարդու նյարդային համակարգի վիճակը, ստամոքս֊աղիքային համակարգի վիճակը։

### Թքի դերը օրգանիզմում

* լուծում է սնունդը
* մասնակցում է խոսքի ֆունկցիային
* նպաստում է սննդախյուսի առաջացմանը
* հեշտացնում է ծամելու և կուլ տալու գործընթացը
* համի ավելի հեշտ ընկալմանը
* խոնավացնում է բերանի խոռոչի լորձաթաղանթը՝ հեշտացնելով արտիկուլացիոն՝ խոսքի հոդաբաշխ ֆուկցիային
* կատարում է բակտերիոցիդ ֆունկցիա՝ իր մեջ պարունակվող հակաբակտերալ նյութերի հաշվին՝ լիզոցիմ, պերօքսիդազներ, սեկրետոր իմունոգլոբոիլին А.
* պաշտպանում է ատամները կարիոզ ախտահարումներից
* հիդրոլիտիկ ֆերմենտների առկայությունը բերում է ատամների մակերևույթներից սննդի մնացորդների լուծմանը
* թքի արտադրման նվազեցումը բերում է ծարավի զգացողությանը՝ խթանելով հեղուկների օգտագործմանը
* մասնակցում է ջերմակարգավորմանը՝ գոլորշիացմանը
* արտազատում է հումորալ աճի ֆակտորներ
* կրծքահասակ երեխաների մոտ կատարում է հերմետիզացնող ֆունկցիա՝ հեշտացնելով ծծման ակտը
* կանխարգելում է բերանի խոռոչի լորձաթաղանթի հիվանդությունների առաջացմանը՝ խոնավացնելով այն և պահպանելով ամբողջականությունը

Թքի քանակի արտադրման քանակի փոփոխությունները՝ հիպերսալիվացիան (նորմայից շատ) և հիպոսալիվացիան (նորմայից քիչ արտադրվելը) բերում են բերանի խոռոչի օրգանների՝ այդ թվում նաև ատամների ախտահարումների, ինչպես նաև մարսողական հիվանդությունների առաջացման նախապայման են հանդիսանում։

### Թքը քիմիական կազմը

1. Ջուր – 99, 5 %
2. ֆերմենտներ
3. α‑ամիլազա (պտիլին), α‑գլուկոզիդազա. մալտազա
4. պրոտեազներ մուրամիդազա (лизоцим), սալիվաին, գլանդուլային և այլն
5. լիպազաներ
6. թթու և հիմնային ֆոսֆատազաներ
7. Ռնկ-ազաներ
8. էլեկտրոլիտներ
9. կատիոններ (Na+, K+, Ca++)
10. անիոններ (Cl-, HCO3-, H2PO4-, I-,
11. օրգանական միացություններ (մուկոպոլիսախարոիդներ, գլիկոպրետեիներ, սպիտակուցներ)

Թքի որակական կազմն է՝

* Ջուր 994 գ/լ
* Սպիատակուցներ 1, 4—6, 4 գ/լ
* Մուցին, 8—6, 0 գ/լ
* Խոլեստերին 0, 02—0, 50 գ/լ
* Գլյուկոզա 0, 1—0, 3 գ/լ
* Ամոնիակ 0, 01—0, 12 գ/լ
* Միզաթթու 0, 005—0, 030 գ/լ
* Ֆոսֆատներ 0, 08—0, 3 գ/լ
* Նատրիումական աղեր 6—23 մմոլ/լ
* կալիումական աղեր 14—41 մմոլ/լ
* Կալցիումական աղեր 1, 2—2, 7 մմոլ/լ
* Մագնիումական աղեր 0, 1-0, 5 մմոլ/լ
* Քլորիդներ 5—31 մմոլ/լ
* Հիդրոկարբոնատներ 2—13 մմոլ/լ

Այսպիսով թուքը ունի հետևյալ ֆունկցաները՝

* մարսողական
* պաշտպանական
* հանքայնացնող
* բուֆերային ֆունկցիա

### Մարսողական ֆունկցիան

Մարսողական ֆունկցիան առաջնահերթ սկսվում է սննդային խյուսի ձևավորումից և նրա առաջնային մշակումից։ Մուցինը սոսնձում է միմյանց ծամելու գործընթացից առաջացած սննդային մասնիկները, որը պատվում է լորձով։ Առաջնային սննդային մշակումը սկսվում է ածխաջրերի ֆերմենտատիվ մշամումից։ L-ամիլազան ճեղքում է ածխաջրերը՝ առաջացնելով դեքստրաններ և մալտոզա։

### Պաշտպանական ֆունկցիան

Պաշտպանական ֆունկցիան իրականցվում է մի քանի գործոնների հաշվին՝

* թուքը, պատելով բերանի խորոչի լորձաթաղանթը, պաշտպանում է մեխանիկական գրգռիչներից, կանխում է չորացումից
* թուքը պատելով ատամները կանխում է կարիոզ ախտահարումից
* նպաստում է սննդի մնացորդների հեռացմանը
* բակտերիոցիդ հատկություն՝ ֆերմենտների և բիոակտիվ նյութերի հաշվին (լիզոցիմ, լիպազա, ՌՆԿ-ազա, ԴՆԿ-ազա, օպսոնիններ, լեյկիններ).

### Հանքայնացնող ֆունկցիան

Հանքայնացնող ֆունկցիան կատարվում է թքից միներալների և էլեկտրոլիտների ներթափանցմամբ։Կալցիումը մեծ մասամբ գտնվում է կապված վիճակում սպիտակուցների հետ 15 %, 30 %-ը գտնվում է ֆոսֆատի միացությունների հետ կոմպլեքսի մեջ և միայն 5 %-ն է գտնվում իոնային վիճակում։ Եվ միայն իոնիզացված վիճակում գտնվող կալցիումն է ունակ ներթափանցելու էմալի մեջ՝վերահանքայնացնելով այն։ Ապացուցված նաև ֆոսֆորի և կալցիումի պարունակության փոփոխությունները՝ ելնելով թքի рН-ից։ Պարունակությունը ավելանում է հիմային միջավայրում և նվազում՝թթվայինում։

### Բուֆերային տարողությունը

Թքի բուֆերային տարողությունը թքի թթվային և հիմնային միացությունները չեզոթացնելու հատկությունն է, որը կատարվում է հիդրոկարբոնատային, ֆոսֆատային և սպիտակուցային բուֆերային համակարգների միջոցով։ Ապացուցված է, որ ածխաջրերի շատ օգտագործումը նվազեցնում է, իսկ սպիտակուցների օգտագործումը բարձրացնում է բուֆերային տարողությունը [*փա՞ստ*]։

Բուֆերային տարողությունը բարձրացնում է ատամների կարիեսի նկատմամբ ռեզիստենտականությունը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «pH полости рта».
2. ↑   `{{cite web}}`: Empty citation (օգնություն)
3. 1 2  . `{{cite web}}`: Missing or empty `|title=` (օգնություն)
4. ↑  Физиология человека. Учебник. Под ред. В. М. Покровского, Г. Ф. Коротько. — М.:Медицина, 1997 ISBN 5-225-02693-1 т. 2 c. 39

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 269)։*  |