**Հովհաննես Արքաեղբայր** (1220-ականներ, Կիլիկիայի Հայկական Թագավորություն - 1289), հայ միջնադարյան գրավոր մշակույթի նշանավոր գործիչ, մանկավարժ-րաբունապետ, գրչության և մանրանկարչության արվեստների հովանավոր, բանաստեղծ, խմբագիր, գրիչ, ծաղկող։

Կոստանդին արքահոր կրտսեր որդին, ծնված նրա Բեատրիչե կնոջից, ուստի Հեթում Ա թագավորի համահայր (բայց ոչ համամայր) կրտսեր եղբայրը, որից էլ՝ «Արքաեղբայր» մականունը։ Մկրտության անունը՝ Պաղտին։ Սովորել է Դրազարկի դպրոցում, իր եղբոր՝ տեղի առաջնորդ և հայտնի փիլիսոփա-երաժիշտ Բարսեղի և այլ րաբունապետների մոտ։ 1259 թ.-ին նշանակվել է Մոլևոնի և Բարձրբերդի գավառների հոգևոր առաջնորդ-արքեպիսկոպոս, հիմնադրել Դռների գրչության դպրոցը և դարձել նրա րաբունապետը։ Դռների և Ակների դպրոցները (տես Ականց անապատ) նրա աշակերտների շնորհիվ դարձել են Կիլիկիայի մշակութային խոշոր կենտրոններից՝ Հռոմկլայի, Սկևռայի և Դրազարկի դպրոցների հետ։ Ի տարբերություն մյուսների, այստեղ Հովհաննես Արքաեղբայրի մասնակցությամբ կատարվել են թարգմանություններ, հնագույն ձեռագրերի վերծանություններ և սրբագրություններ։ Հովհաննես Արքաեղբայրը մեծ ուշադրություն է դարձրել գրքի գեղարվեստական ձևավորմանը։ Նրա «դպրոցի» մանրանկարիչները մշակել են մի ոճ, որին բնորոշ է մարդկային մարմնի համաչափությունների ճիշտ վերարտադրությունը, կատարման յուրահատուկ գրաֆիկական տեխնիկայի կիրառումը։ Հովհաննես Արքաեղբայրի «դպրոցը» սերտ կապերի մեջ է եղել Գլաձորի համալսարանի հետ։ Նրա աշակերտները բարձրագույն կրթություն են ստացել Գլաձորում, ձեռագրեր փոխանակել։ Նրա սաներից են՝ նշանավոր գրիչ և մանրանկարիչ Գրիգոր Պիծակը, գրիչ, մանրանկարիչ և որմնանկարիչ Ստեփանոս Վահկացին, Կոստանդին, Բարսեղ գրիչները։ Նրա հանձնարարությամբ Գևորգ Սկևռացին կատարել է մի քանի մեկնություններ։ Հովհաննես Արքաեղբայրը որպես գրիչ (1272, 1287 և 1289 թվականներին գրված ավետարանները), մասնակցել է մի շարք ընդօրինակությունների և միագույն զարդարել իր գրած ձեռագրերը։ Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում Հովհաննես Արքաեղբայրից պահպանվել են իր ձեռքով գրած և ստացած շուրջ երկու տասնյակ ձեռագրեր։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1974.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ · Ուղղափառ |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 556)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Հայկական մանրանկարչություն |
| --- |
|  |
| Ընդհանուր | Հայկական մանրանկարչություն  • Հայ մանրանկարիչների ցանկ  • Կարմին  • Որդան կարմիր |  |
|  |
| Մանրանկարչության դպրոցներ | Վասպուրականի մանրանկարչության դպրոց  • Անիի մանրանկարչության դպրոց  • Կիլիկիայի մանրանկարչության դպրոց  • Գլաձորի մանրանկարչության դպրոց  • Տաթևի մանրանկարչության դպրոց  • Արցախի մանրանկարչության դպրոց  • Նոր Ջուղայի մանրանկարչության դպրոց  • Ղրիմի մանրանկարչության դպրոց |
|  |
| Հայտնի մանրանկարիչներ | Հովհաննես Սանդղկավանեցի  • Գրիգոր Ակոռեցի  • Իգնատիոս  • Գրիգոր Ծաղկող  • Գրիգոր Տաթևացի  • Թորոս Ռոսլին  • Գրիգոր Մլիճեցի  • Սարգիս Պիծակ  • Հովհաննես Արքաեղբայր  • Մոմիկ  • Տիրատուր Կիլիկեցի  • Ծերուն Ծաղկող  • Ավագ  • Թորոս Տարոնացի  • Գրիգորիս Աղթամարցի  • Հակոբ Ջուղայեցի  • Մինաս Ջուղայեցի |
|  |
| Հայտնի ձեռագրեր | Լազարյան ավետարան  • Էջմիածնի Ավետարան  • Մլքե թագուհու Ավետարան  • Ծուղրութի Ավետարան  • Վեհափառի ավետարան  • Կարմիր ավետարան  • Կարսի ավետարան  • Տրապիզոնի ավետարան  • Ադրիանուպոլսի ավետարան  • Վանենու Ավետարան  • Մողնու ավետարան  • Հաղպատի Ավետարան  • Թարգմանչաց ավետարան  • Սեբաստիայի ավետարան  • Զեյթունի ավետարան  • Կեռան թագուհու ավետարան  • Սկևռայի ավետարան  • Ութ մանրանկարիչների ավետարան  • Մշո ճառընտիր |

 |