**Տրավմատոլոգիա,** բժշկության մեջ (հունարենից *trauma* նշանակում է վնասվածք կամ վերք) դժբախտ պատահարների կամ անձի նկատմամբ բռնության հետևանքով առաջացած վերքերի և վնասվածքների ուսումնասիրություն, ինչպես նաև վիրաբուժական թերապիա և վնասի վերականգնում։ Վնասվածքաբանությունը բժշկության ճյուղ է։ Այն հաճախ համարվում է վիրաբուժության ենթաբաժին, իսկ վնասվածքների վիրաբուժության մասնագիտություն չունեցող երկրներում այն ամենից հաճախ օրթոպեդիկ վիրաբուժության ենթամասնագիտություն է։ Վնասվածքաբանությունը կարող է նաև հայտնի լինել որպես *վթարային վիրահատություն*։

Ճյուղերը
--------

Վնասվածքաբանության ճյուղերը ներառում են բժշկական վնասվածքաբանությունը և հոգեբանական տրավմատոլոգիան։ Բժշկական վնասվածքաբանությունը կարող է սահմանվել որպես բռնության կամ ընդհանուր պատահարների հետևանքով առաջացած վերքերի և վնասվածքների բուժման մասնագիտացում։ Վնասվածքաբանության այս տեսակը կենտրոնանում է վիրաբուժական պրոցեդուրաների և հետագայում ֆիզիոթերապիայի վրա, որոնք հիվանդին անհրաժեշտ են վնասը վերականգնելու և պատշաճ կերպով վերականգնելու համար։ Հոգեբանական տրավմատոլոգիան անհանգստացնող իրադարձության հետևանքով մարդու ուղեղի վնասման տեսակ է։ Այս տեսակի տրավման կարող է լինել նաև մարդու կյանքում ճնշող սթրեսի հետևանք։ Հոգեբանական տրավման սովորաբար ներառում է ֆիզիկական տրավմայի որոշակի տեսակ, որը սպառնալիք է մարդու անվտանգության և գոյատևման զգացողության համար։ Հոգեբանական տրավման հաճախ մարդկանց ստիպում է ճնշված, տագնապ և վտանգ զգալ։ Վնասվածքը կարող է դասակարգվել նաև որպես.

* Սուր - այն առաջանում է մեկ սթրեսային կամ վտանգավոր իրավիճակից։
* Քրոնիկ - դա առաջանում է բարձր սթրեսային իրավիճակների կրկնվող և երկարատև ազդեցության հետևանքով։
* Համալիր - այն առաջանում է բազմաթիվ տրավմատիկ իրադարձությունների ազդեցության հետևանքով։

Երկրորդային կամ փոխարինող տրավմա, տրավմայի մեկ այլ ձև է, որի ժամանակ անձը տրավմայի ախտանիշներ է զարգացնում տրավմատիկ իրադարձության ենթարկվածի հետ սերտ շփումից։

Վնասվածքի տեսակներ
------------------

Երբ խոսքը վերաբերում է տրավմայի տեսակներին, բժշկական և հոգեբանական վնասվածքաբանությունը միասին են։ Վնասվածքների տեսակներն են՝ ավտովթարները, հրազենային վնասվածքները, ցնցումները և այլն։ Բժշկական վնասվածքները վերականգնվում են վիրահատություններով, սակայն, նրանք դեռ կարող են առաջացնել հոգեբանական տրավմա և սթրեսային այլ գործոններ։ Օրինակ՝ ավտովթարի ենթարկված դեռահասը, ով կոտրել էր դաստակը և ձեռքը փրկելու համար լայնածավալ վիրահատության կարիք ուներ, վթարից հետո մեքենա վարելիս կարող է անհանգստանալ։ PTSD-ն կարող է ախտորոշվել այն բանից հետո, երբ մարդը զգում է մեկ կամ մի քանի ինտենսիվ և տրավմատիկ իրադարձություններ և վախով արձագանքում է երեք կատեգորիկ ախտանիշներից մեկ ամիս կամ ավելի երկար տևող գանգատներով։ Այս կատեգորիաներն են՝ տրավմատիկ իրադարձության վերապրումը, վնասվածքի հետ կապված որևէ բանից խուսափելը և հոգեբանական գրգռվածության աճող ախտանիշները։

Ուղեցույցներ հիմնական վնասվածքների խնամքի համար
-----------------------------------------------

Շնչուղիների կառավարումը, մոնիտորինգը և վնասվածքների կառավարումը բոլոր հիմնական ուղեցույցներն են, երբ խոսքը վերաբերում է բժշկական վնասվածքի խնամքին։ Շնչուղիների կառավարումը դեպքի վայրում շտապ օգնության հիմնական բաղադրիչն է։ Օգտագործելով համակարգված մոտեցում՝ առաջին պատասխանողները պետք է գնահատեն, որ հիվանդի շնչուղիները խցանված չեն, որպեսզի ապահովեն հիվանդի բավարար արյան շրջանառությունը և հնարավորինս հանգիստ մնալ։ Հիվանդներին մշտադիտարկելը և համոզվելը, որ նրանց մարմինը շոկի չի ենթարկվում, ևս մեկ կարևոր ուղեցույց է, երբ խոսքը վերաբերում է բժշկական վնասվածքի խնամքին։ Բուժքույրերից պահանջվում է հսկել հիվանդներին և ստուգել արյան ճնշումը, սրտի հաճախությունը և այլն, որպեսզի համոզվեն, որ հիվանդների վիճակը լավ է և ապահով են։ Երբ խոսքը վերաբերում է վնասվածքների կառավարմանը, գլխի և պարանոցի վնասվածքները պահանջում են վիրահատությունից հետո առավելագույն խնամք։ Գլխի վնասվածքներն ամբողջ աշխարհում տրավմայի մահվան և հաշմանդամության հիմնական պատճառներից մեկն են։ Գլխի վնասվածք ստացած հիվանդների համար կարևոր է վիրահատությունից հետո Համակարգչային շերտագրությունը , որպեսզի համոզվեն, որ խնդիրներ չկան։

Հոգեբանական վնասվածքի խնամքի ուղեցույցներ
-----------------------------------------

Կան մի շարք մոտեցումներ, որոնք կօգնեն տուժածներին հաղթահարել անհանգստությունն ու սթրեսը, որը հետևում է հոգեբանական տրավմանյին։ Ազդեցության ենթարկված անձանց կարող են նաև հետևել ինքնասպասարկմանը, ինչպիսիք են ֆիզիկական վարժությունները և ծանոթ և ապահով ընկերների և ընտանիքի անդամների հետ շփվելը։ Վնասվածքը խախտում է օրգանիզմի բնական հավասարակշռությունը՝ նրան դնելով վախի և գերգրգռվածության մեջ։ Օրական երեսուն րոպե մարզվելը նպաստել է նյարդային համակարգի «ապասառեցմանը» տրավմատիկ վիճակից։ Լավ աջակցության համակարգով շրջապատված լինելը հզոր գործոն է հոգեբանական տրավմայի բուժման համար։ Հասարակական գործունեությանը մասնակցելը, կամավորությունը և նոր ընկերներ ձեռք բերելը բոլոր միջոցներն են, որոնք կօգնեն մոռանալ տրավմատիկ իրադարձությունները կամ հաղթահարել դրանք։ Հատկապես դժվար է հաշտվել մանկական տրավմայի հետ։

Հիվանդի գնահատում
-----------------

* Ընդլայնված տրավմայի կյանքի աջակցություն, տրավմայի հետ զբաղվող բժիշկների վերապատրաստում
* Վերանայված տրավմայի միավորը
* Վնասվածքի ծանրության միավոր
* Վնասվածքի կրճատ սանդղակ
* Տրիաժ - բժշկական տեսակավորում

Վերքի գնահատում
---------------

Վերքերի գնահատման գործոններն են.

* վերքի բնույթը, լինի դա պատռվածք, քայքայում, կապտուկ կամ այրվածք
* վերքի չափը երկարությամբ, լայնությամբ և խորությամբ
* մեխանիկական ուժի ազդեցությամբ կամ քիմիական նյութերի նկատմամբ ռեակցիայի հետևանքով առաջացած հյուսվածքների վնասման ընդհանուր տարածքի չափը, օրինակ, հրդեհների կամ կաուստիկ նյութերի ազդեցության դեպքում։

Դատաբժիշկներից, ինչպես նաև պաթոլոգներից կարող են պահանջվել նաև հետազոտել մարդկանց ( տրավմատիկ ) վերքերը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Emotional and Psychological Trauma: Learning to Heal from Recent or Childhood Trauma and Move on with Your Life. (n.d.).
2. ↑   (չաշխատող հղում)
3. ↑  Bellis, M. D. Baum, A. S. Birmaher, B. Keshavan, M. S. Eccard, C. H. Boring, A. M.. .. Ryan, N.D. (1999). Developmental traumatology part I: Biological stress systems∗∗See accompanying Editorial, in this issue. Biological Psychiatry, 45(10), 1259-1270
4. 1 2  Mock, C. (2004). Guidelines for essential trauma care. Geneva: World Health Organization.