recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Միքայել Մարկոսի Ալիմյան**, Ալեքսանդր Շիրվանզադեի «Քաոս» վեպի գլխավոր հերոսներից մեկը, Մարկոս աղա Ալիմյանի միջնեկ որդին։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Միքայելը քսանութ տարեկան, նուրբ կազմվածքով, նիհար, գունատ, ածխի պես սև մազերով և նորաձև սրուկ մորուքով մի երիտասարդ էր։ Նա ուներ մուգ ընկուզեգույն, խելացի և արտահայտիչ աչքեր, որոնք միաժամանակ անտարբեր էին ընտանեկան վշտի հանդեպ։ |  |

Միքայելը վարում էր անբարո կենցաղ, որի պատճառներից մեկը նրա թերուս լինելն էր։ Աղա Ալիմյանի ավագ որդին՝ Սմբատը, ուսանելու համար մեկնել էր Մոսկվա, տարվել էր ազատամիտ հովերով և ամուսնացել օտարազգի կնոջ հետ։ Մարկոս աղան, չցանկանալով կորցնել մյուս որդուն ևս, Միքայելին ուսման չէր տվել։ Միքայելը բավարարվել էր տեղի դպրոցներից մեկում մի քանի տարի ուսում ստանալով։ Միքայելը «ոսկի երիտասարդության» ներկայացուցիչ էր, փողը շռայլում էր աղջիկների, խմիչքների, թղթախաղերի ու ընկերների վրա։ Միքայելը սիրում էր մասնակցել տարբեր խնջույքների ու ժամանակ անցկացնել աղջիկների և ընկերների հետ։ Միքայելին ոչինչ չէր հետաքրքում, անգամ հոր մահը չի հուզում նրան, միակ բանը, որ հուզում էր նրան, հոր թողած կտակն էր։ Կտակի բովանդակությունը իմանալուց հետո Միքայելը թշնամանում է ավագ եղբոր՝ Սմբատ Ալիմյանի հետ, որը դարձել էր կտակի միակ օրինական ժառանգը։ Ընկնելով քրոջ ամուսնու՝ Իսահակ Մարութխանյանի վատ ազդեցության տակ՝ Միքայելը խաղում է իր ամենամոտ ընկերոջ՝ Գրիշայի քրոջ՝ Անուշի պատվի հետ՝ սևացնելով նրա համբավը հասարակության աչքում։ Անուշի ամուսինը՝ Պետրոսը, ծեծել է տալիս Միքայելին, իսկ Գրիշան ապտակում է նրան, ինչը մեծ դեր էր ունենում Միքայելի հոգեբանական վերափոխման գործում։ Միքայելը զգացմունքներ ուներ իրենց հանքերի հաշվապահի՝ Դավիթ Զարգարյանի եղբոր դստեր՝ Շուշանիկի հանդեպ։ Աղջկա հանդեպ սերը, որն սկզբում եսասիրական զգացում էր, ապա հիացմունք և կապվածություն, լիովին փոխում են Միքայելին։ Նա հրաժարվում է էր կոնտր-կտակից, փակում փեսայի պարտքերը, ներողություն է խնդրում Գրիշայից։ Սկզբում Շուշանիկը ուշադրություն չէր դարձնում հղփացած երիտասարդի վրա և անտարբեր չէր Սմբատի նկատմամբ, որը իդեալիստական գծերով էր պատկերանում աղջկան։ Սակայն հանքերում տեղի ունեցած հրդեհը բեկումնային կետ է լինում կերպարների բնութագրման ու փոփոխության համար։ Փրկելով Շուշանիկի ու նրա ընտանիքի անդամների կյանքը՝ Միքայելն արժանանում է Շուշանիկի հիացմունքին, համակրանքին, ապա՝ սիրուն։ Իսկ Սմբատը, որը փող է առաջարկում դրա համար, արժանանում է աղջկա հիասթափությանը։ Միքայելը և Շուշանիկը ամուսնանում են։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Վեպը eanc.net կայքում
2. ↑  Ալեքսանդր Շիրվանզադե | Քաոս | համառոտ
Դատական լսումներից մեկի ժամանակ (1946)
**Հեռավոր Արևելքի միջազգային ռազմական տրիբունալ**, հայտնի նաև որպես՝ **Տոկիոյի դատավարություն**, դատավարություն, որի ժամանակ քննվել են Կայսերական Ճապոնիայի կատարած ռազմական հանցագործությունները։

Հեռավոր Արևելքի միջազգային ռազմական տրիբունալի (հիմնադրված 1946 թվականի հունվարի 19-ին՝ ԱՄՆ–ի, Չինաստանի, Մեծ Բրիտանիայի, Ավստրալիայի, Կանադայի, Ֆրանսիայի, Նիդերլանդների, Նոր Զելանդիայի, Հնդկաստանի, Ֆիլիպինների և Խորհրդային Միության կողմից) դատին էր հանձնվել 28 անձ, այդ թվում՝ 4 նախկին վարչապետ (Տոձիո, Հիրանումա, Հիրոտա, Կոյսո), 11 նախկին նախարար (Արակի, Հաթա, Հոսինո, Իտագակի, Կայյա, Կիդո, Սիմադա, Սուձուկի, Տոգո, Սիգեմիցու, Մինամի), 2 դեսպան (Օսիմա, Աիրատորի), բարձրագույն հրամանատարության 8 ներկայացուցիչ (Դոիհարա, Կիմուրա, Մուտո, Օկա, Սատո, Ումեձու, Մացուի, Հաշիմոտո)։ Մեղադրյալներին տրամադրված էին պաշտպանության հնարավորություններ, յուրաքանչյուրն ուներ մի քանի փաստաբան։ Դատավարության ընթացքում կայացել է 818 դռնբաց դատական նիստ, հարցաքննվել 1194 վկա, ընդունվել 4356 փաստաթղթային ապացույց։ Բոլոր ամբաստանյալների մեղքը հաստատվել Է։ Տրիբունալի դատավճռով Տոձիոն, Իտագակին, Հիրոտան, Մացուին, Դոիհարան, Կիմուրան և Մուտոն դատապարտվեցին մահապատժի՝ կախաղանի միջոցով, 16 մարդ դատապարտվեց ցմահ ազատազրկման (այդ թվում՝ Կոյսոն, Իփրանուման, Արակին, Ումեձուն), Տոգոն՝ 20, Աիգեմիցուն՝ 7 տարվա բանտարկության։ Դատավարության ընթացքում արտաքին գործերի նախկին նախարար Մացուոկայի և ծովակալ Նագանոյի մահվան հետևանքով գործը նրանց մասով կարճվեց, իսկ հոգեկան հիվանդություններով տառապող Օկավայի մասով՝ կասեցվեց։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
Դեմքի ավտոմատ ճանաչում հատուկ ծրագրի միջոցով
**Պատկերների ճանաչման տեսությունը**, ինֆորմատիկայի բաժին, որը զբաղվում է առարկաների որակավորմամբ, ճանաչմամբ, երևույթներով, ազդանշաններով, որոնք բնութագրվում են վերջնական հատկություններով և նախանշաններով։
Այդպիսի առաջադրանքներ բավականին հաճախ են լուծվում։

Օրինակ փողոցը լուսացույցի ազդանշանով անցնելը։ Լուսաֆորի համապատասխան գույնի վառվելը և երթևեկության օրենքներին տիրապետելը մեզ թույլ է տալիս ճիշտ որոշում կայացնել փողոցը անցնելիս։
Այսպիսի ճանաչման անհրաժեշտություն է առաջանում այնպիսի ոլորտներում ինչպիսիք են անվտանգության համակարգերը, զինվորական գործը, անալոգային ազդանշանների թվայնացումը և այլն։
Պատկերների ճանաչման խնդիրը մեծ նշանակություն է ձեռք բերել ինֆորմացիայի գերծանրաբեռնվածության պայմաններում։ Երբ մարդը այլևս գծային-հաջորդական տարբերակով գլուխ չի հանում իրեն ուղղված խնդիրներից, ուղեղը ավտոմատ կերպով ընկալման ձևը փոխում է միաժամանակ ընկալման և տրամաբանության, որին հատուկ է այդպիսի ճանաչումը։

Պատահական չէ, որ այս կերպով տեսակների ճանաչման խնդիրը հայտնվեց միջդիսցիպլինար ուսումնասիրությունների դաշտում, այդ թվում նաև կապված արհեստական բանականության ստեղծման հետ, իսկ պատկերի ճանաչման տեխնիկական սարքերի ստեղծումը գրավում է էլ ավելի մեծ ուշադրություն։

Տեսակների ճանաչման ուղղությունները
----------------------------------

Կարելի է առանձնացնել երկու հիմնական ուղղություններով.

1. Ճանաչման ունակությունների ուսումնասիրություն, (որով օժտված են շնչավոր էակները) նրանց բացատրությունը և մոդելավորումը։
2. Թեորիայի և սարքավորումների կառուցման մեթոդների զարգացում , որոնք նախատեսված են կիրառական նկատառումներով առանձին խնդիրների լուծման համար։

Պատկերի ճանաչման օրինակներ
--------------------------

1. Օպտիկական սիմվոլների ճանաչում։
2. Շտրիխ կոդերի ճանաչում։
3. Ավտոմեքենայի համարանիշների ճանաչում։
4. Արտաքնի ճանաչում։
5. Խոսքի ճանաչում։
6. Պատկերների ճանաչում։
7. Փաստաթղթերի ճանաչում և այլն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Маткасым Н. Н.* Распознавание образов с помощью нейронных сетей // *Технологии Microsoft в теории и практике программирования : сборник трудов XIII Всероссийской научно-практической конференции студентов, аспирантов и молодых ученых, г.Томск, 22-23 марта 2016 г.*. — С. 23-25.
2. ↑  Ту Дж. Гонсалес Р. Принципы распознавания образов, М. 1978
**Պատկերների ճանաչում**, կերպարների ճանաչում, գիտական ուղղություն, որը տված բազմության պատկերները ճանաչող և դասակարգող համակարգեր ու սարքեր ստեղծելու համար մշակում է համապատասխան սկզբունքներ։ Պատկերի տակ հասկացվում է տարբեր առարկաների, երևույթների, պրոցեսների, իրադրությունների, ազդանշանների արտապատկերումը հարթության սահմանափակ դաշտի վրա, իսկ կերպարը միևնույն հատկանիշներ ունեցող պատկերների ինվարիանտ հատկությունն է։ Պատկերները լինում են կոնկրետ (տարածաժամանակային պատկերներ) և վերացական (մտային պատկերներ և հասկացություններ)։ Պատկերների ճանաչման համակարգեր և սարքեր ստեղծելու առաջին փորձերն արվել են 20-րդ դարի 50-ական թվականներին, իսկ 60-ական թվականներին էլեկտրոնային տեխնիկայի, ԹՀՄ-ների զարգացման շնորհիվ ճանաչման ավտոմատ համակարգերը լայն կիրառություն ստացան։ Պատկերների ճանաչման մեթոդները կիրառվում են տարբեր հիվանդությունների մեքենայական ախտորոշման պրոցեսում, երկրաբանության մեջ օգտակար հանածոների կանխորոշման, տնտեսական և սոցիալական վերլուծության համար, հոգեբանության, քրեագիտության, լեզվաբանության, օվկիանոսագիտության մեջ, միջուկային և տիեզերական ֆիզիկայում, կառավարման ավտոմատացված համակարգերում։ Միևնույն հատկանիշներ ունեցող պատկերների ենթաբազմությունը կազմում է դաս, որի կոմպակտությունը որոշվում է պատկերների հատկությունների միջև եղած ներքին կապերով։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 156)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Տիգրան Գասապյան (այլ կիրառումներ)
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Գասապյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Տիգրան Պետրոսի Գասապյան** (մոտ 1883, Կընջըլար գյուղ - 1915), հայ բժիշկ, բանաստեղծ։

Կենսագրություն
--------------

Տիգրան Գասապյանը ծնվել է հավանաբար 1883 թվականին, Բրուսայի նահանգի Նիկոմիդիայի գավառակի Գեյվեի շրջանի Կընջըլար գյուղում։

Նախնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրի ազգային վարժարանում։ 1908 թվականին ավարտել է Կ. Պոլսի Օսմանյան կայսերական բժշկական վարժարանը։

1908-1914 թվականներին Տիգրանակերտի կենտրոնական հիվանդանոցի բժիշկ է աշխատել։ Եղել է բանաստեղծ և գրել գողտրիկ ոտանավորներ։ Հոդվածներով թղթակցել է հայկական թերթերին և հանդեսներին։

1914 թվականին Առա­ջին հա­մաշ­խար­հա­յին պա­տե­րազմն սկսելուց հետո զորակոչվել է օսմանյան բանակ, ուղարկվել Գալիցիայի ռազմաճակատ և ծառայել 11-րդ զորագնդի 2-րդ վաշտի զինվորական բժիշկ։

1915 թվականին սեպտեմբերի 3-ին կամ դեկտեմբերի 27-ին, Գալիցիայի ռազմաճակատում զոհվել է կամ Տիգրանակերտում մահացել է ժանտախտից՝ մոտ 32 տարեկանում։

Հետագայում նրա այրին՝ բժշկուհի Օֆելյան, իր երկու դուստրերով բնակություն է հաստատել Լոս Ան­ջե­լե­սում։

Գրականություն
-------------

* Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Կ. Պոլիս, 1919։
* Պոտուրեան Մկրտիչ, Հայ հանրագիտակ, Պուքրէշ, 1940։
* Կարոյեա ն Գասպար, Մեծ Եղեռնի նահատակ հայ բժիշկները (անոնց պատգամները), Պոսթոն, 1957։

Աղբյուրներ
----------

* Հարություն Մինասյան, Օսմանյան կայսրությունում և Թուրքիայի Հանրապետությունում բռնաճնշումների և ցեղասպանության ենթարկված հայ բժիշկներ, Երևան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
**Տիգրան Միհրանի Գամաղելյան** (հունվարի 17, 1944(1944-01-17), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ բանաստեղծ, լրագրող։ Հայաստանի ժուռնալիստների և գրողների միության անդամ (1989):

Կենսագրություն
--------------

Տիգրան Գամաղելյանը ծնվել է 1944 թվականին Երևանում։ Ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը։ Աշխատել է Հայկական հանրագիտարանում, «Լույս» հրատարակչությունում, Մամուլի պետական կոմիտեում։ 1993-1999 թվականներին եղել է Լիբերալ-դեմոկրատական կուսակցության քաղաքական վերլուծաբանը։ Մամուլում հրապարակել է ավելի քան 500 հոդված, որից 100-ը` քաղաքական։ Դասախոսել է «Մշակույթի համալսարանում»։

Կազմել և հրատարակել է հայ դասական գրողների ժողովածուները։ Նրա բանաստեղծությունները պարբերաբար տպագրվել են մամուլում։ Լույս են տեսել նրա «Երգեհոն» (1980), «Ստեղնաշար» (1985), «Ժպիտներ» (մանկական, 1986), «Երազող հեծյալներ» (արձակ, 1987), «Առագաստն իմ մեջ» (1988), «Երկունք լույսի» (1990), «Խոյակներ ինձնից» (2015) գրքերը։

Երկեր
-----

* Հյուր եղիր ինձ, Տեր, Երևան, 2011։
* Անավարտ տաճար, Երևան, 2006։
* Մանկական հանդես, Երևան, 2006։
* Երկունք լույսի, Երևան, 1990։
* Առագաստն իմ մեջ, Երևան, 1988։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. ↑  Տիգրան Գամաղելյանի կենսագրություն ՀԳՄ կայքում
3. ↑  Հայ գիրք
4. ↑  Գրական թերթ, Տիգրան Գամաղելյան
**15 cm SKC/28**, 149,1 միլիմետրանոց հրետանային հրանոթ, որը մշակվել և արտադրվել է Գերմանիայում։ Ստեղծվել է «Դոյչլանդ» տիպի ծանր հածանավերի, «Շարնհորստ» տիպի գծային հածանավերի, «Բիսմարկ» տիպի գծային նավերի հիման վրա՝ որպես ականանետային հրետանի։ Նախատեսվում էր նաև տեղադրել «H» տիպի գծային նավեր, «M» տիպի թեթև հածանավեր և «Կոմս Ցեպելին» ավիակիրը։ Օգտագործվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում։

Կառուցվածք
----------

Զենքը մշակվել է գերմանական «Կրուպպ» կոնցեռնի կողմից՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակների նավային հրանոթների հիման վրա, հատուկ գրպանի լինկորների համար։ Զենքը բաղկացած էր ներքին խողովակից, լեյներից և կաշվից։ Զենքը կշռում էր 2680-2710 կգ։ Կար երկու հիդրավլիկ մխոց։ Կատարում էր 1000 կրակոց՝ լրիվ լիցքավորմամբ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Campbell, p. 241
2. ↑  Gander and Chamberlain, p. 265

Գրականություն
-------------

* *Campbell J.* Naval weapons of World War Two. — Annapolis, Maryland: Naval Institute Press, 1985. — ISBN 0-87021-459-4

Արտաքին հղումներ
----------------

15 cm/55 SK C/28
**Դեցիմացիա** (լատ.՝ decimatio, լատ.՝ decimus -ից՝ *ամեն տասներորդը*), ամեն տասներորդ զինվորի մահապատիժը։ Համարվել է պատժի ամենաբարձր միջոցը հռոմեական բանակում։

Պատմություն
-----------

Դեցիմացիան կիրառվել է հնագույն ժամանակներից, թեև օգտագործվել է սակավ։ Սովորաբար օգտագործվել է ցենտուրիոններում և կոգորտաներում։ Այս պատժամիջոցը կիրառվել էր հիմնականում լեգեոնի խորհրդանիշը կորցնելու, ըմբոստանալու և դասալքության համար։ Ամենահինը մ․ թ․ ա․ 471 թվականի Տիտոս Լիվիոսի հիշատակումն է, երբ Հռոմը պատերազմում էր վոլսկիների (լատ.՝ Volsci) դեմ։

Պատիժը
------

Պատիժը կրող ստորաբաժանումը բաժանվում էր տասը հոգանոց խմբերի, անկախ կոչումից և ծառայության ժամկետից։ Վիճակահանության միջոցով որոշվում էր, թե ով պետք է ենթարկվի մահապատժի, ինչն էլ իրականացվում էր մնացած ինը զինվորների կողմից՝ քարկոծման կամ փայտերով հարվածների միջոցով։ Ողջ մնացած զինվորները նույնպես ենթարկվում էին պատժի. նրանց կերաբաժնում ցորենը փոխարինվում էր գարով, և նրանց արգելված էր քնել ընդհանուր վրաններում։

Կիրառվել է նաև՝

* **Ցենտեզիմացիա** (> լատ.՝ centum — «հարյուրյակ») — ամեն հարյուրերորդ զինվորի մահապատիժը ըստ վիճակահանության
* **Վիցեեզիմացիա** (> լատ.՝ vicesimatio, > vicesimus — «(յուրաքանչյուր) քսաներորդ») — ամեն քսաներորդ զինվորի մահապատիժը ըստ վիճակահանության, կիրառել է հռոմեական կայսր Մակրինուսը։

Որպես հնարավոր պատժի տարբերակ ներկայացված է Պետրոս Առաջինի զինվորական կանոնակարգում։

Քաղաքացիական և ֆիննական պատերազմի տարիներին Ռուսաստանում
--------------------------------------------------------

Դեցիմացիան կիրառվել է նաև նորագույն ժամանակներում՝ Քաղաքացիական և ֆիննական պատերազմի տարիներին Ռուսաստանում։ 1918 թվականի փետրվարին փաստվել է կարմիրգվարդիականների ընտրովի գնդակահարություն։ Ըստ մեկ վարկածի՝ զոհերը ընտրվել են վիճակահանությամբ, ըստ մյուսի նրանց ընտրել է հատուկ զինվորական դատարանը։ Այս միջադեպը մտել է պատմության մեջ «Խուրուսլախտիի վիճակախաղ» անվամբ։

Քաղաքացիական պատերազմի տարիներին Ռուսաստանում դեցիմացիան լայնորեն կիրառել է Լև Տրոցկին, օրինակ՝ 1919 թվականի հոկտեմբերին Պետրոգրադի պաշտպանության ժամանակ նահանջող կարմիրբանակայիններից յուրաքանչյուր տասներորդին գնդակահարում էին
։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Артикул воинский, 1716։ (ռուս.)
2. ↑  Arto Astikainen, Civil War was Finland's first modern war, Helsingin Sanoma (անգլ.)
3. ↑  Революция и гражданская война в России: 1917—1923 гг. Энциклопедия в 4 томах, Терра, 2008, ISBN 978-5-273-00560-0 (ռուս.)
Արժանապատվության պատը Կանադայում
**Արժանապատվություն** (լատիներեն՝ *dignitas*), մարդու իրավունքների աղբյուրը և նպատակը։ Արժանապատվություն հատուկ է մարդուն ի ծնե և ոչ ոք չի կարող զրկվել արժանապատվությունից։ Ըստ էության մարդու իրավունքների ամբողջությունն ապահո­վում է մարդկային արժանապատվություն։ Մարդու իրավունք­ների համընդհանուր հռչակագրում նշվում է. որ «մարդիկ ծնվում են ազատ ու հավասար իրենց արժանապատվութ­յամբ և իրավունքներով»։

Քաղա­քական և Քաղաքացիական Իրավունք­ների պաշտպանության մասին միջազ­գային դաշնագրի և Տնտեսական, Սոցխսլական և Մշակութային Իրավունքների պաշտպանության մասին միջազգային դաշնագրի նախաբաններում ուղղակիորեն նշվում է, որ Միավորված ազ­գերի կազմակերպության կանոնադրությամբ հռչակված սկզբունքներին համա­պատասխան մարդկային ընտանիքի բոլոր անդամներին ներհատուկ արժա­նապատվության և նրանց հավասար ու անքաքտելի իրավունքների ճանաչումն ազատության, արդարության և համընդհանուր խաղաղության հիմքն է և այդ իրավունքները բխում են մարդկա­յին անհատին ներհատուկ արժանա­պատվությունից։

Ամենա հայտնի արժանապատվության նկարը
Մարդկային արժանապատվությունը կարևորում է նաև ժողովրդավարական պե­տությունների այդ թվում՝ Հայաստանի, սահմանադրություններում. որոնցում ամրագրված է, որ արժանապատվությունն անձեռնմխելի է և դա պաշտպանելը պետական իշխանության պարտա­կանությունն է (Գերմանիայի Դեմոկրատական Հանրապետություն Սահմանադրութ­յուն. հ. 1, Իսպանիայի Սահմանադրութ­յուն. հ. 10 ևն)։

Մարդու Ա. հասարակությունը դիտում է որպես սոցիալական բարձրագույն ար­ժեք և ճանաչվում է յուրաքանչյուր կոնկ­րետ անձնավորության անհատակա­նությունը և եզակիությունը։ Մարդու արժանապատվությունը հարգել նշանակում է նաև. որ չի թույ­լատրվում որևէ ճնշում գործադրել մարդկանց վրա, չի թույլատրվում խոշտանգել նրանց և առհասարակ գործադրել արժանապատվություն նվաստացնող միջոցներ։ Մարդու արժանապատվությունը բա­ցարձակ է և պետությունը պարտավոր է այն պաշտպանել ամեն տեսակի ոտնձգություններից, որտեղից էլ որ դրանք բխեն։

Աղբյուրներ
----------

* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 1-12, 1974-1986 թթ, Երևան
* Է․ Աղայան «Արդի հայերենի բացատրական բառարան», հատոր 1-2, 1976 թ, Երևան
* А․ Б. Барихин "Большой юридический словарь", 2002 թ, Москва
**Ավազե մանդալա** (տիբեթերեն དཀྱིལ་འཁོར།՝կիլխոր), գունավոր ավազից մանդալաներ ստեղծելու և ոչնչացնելու տիբեթյան բուդդայականության ավանդույթ։ Ավարտելուց անմիջապես հետո ավազե մանդալան արարող վանականները ծիսականորեն ոչնչանում են այն։ Ողջ արարողակարգը խորհրդանշում է նյութական կյանքի անցողիկության մասին բուդդայականության դավանաբանական համոզմունքը։

Ավազե մանդալա

Նյութը և կառուցումը
-------------------

Պատմականորեն մանդալան չի ստեղծվել բնական գունավոր ավազից, այլ՝ փշրված գունավոր քարի մանր բեկորներից։ Ժամանակակից աշխարհում նույն էֆեկտը ստանալու համար գետնին են փռում հարթ սպիտակ քար և ներկում անթափանթ թանաքով։ Ավազը փռելուց առաջ արարողությանը մասնակից վանականները նկարում են մանդալայի երկրաչափական պատկերը։ Այնուհետև ավազի հատիկները տարածում են հատուկ նախատեսված փոքր խողովակների և ձողիկների օգնությամբ, մինչև ստացվում է ցանկալի պատկերը։ Ավազե մանդալայի պատրաստումը սովորաբար մի քանի շաբաթ է տևում, քանի որ հսկայական աշխատանք է պահանջվում ավազը նման մանրամասնությամբ փռելու համար։ Վանականների խումբը միասին է աշխատում ստեղծագործության վրա՝ ստեղծելով պատկերի որևէ հատվածը և շարժվելով կենտրոնից ծայրամասեր։

Թեմաները
--------

Կալաչակրայի մանդալան, օրինակ, պարունակում է 722 աստվածություններ, որոնք պատկերված են բարդ կառուցվածք և երկրաչփություն ունեցող մանդալայում։ Յամանտակայի մանդալան ավելի քիչ աստվածություններ և երկրաչափական պատկերներ ունի, սակայն մի քանի օր է տևել պատրաստումը։ Բոլոր մանդալաների նման դրանք երկչափ են։ Հայտնի է եռաչափ մանդալա պատրաստելու դեպք Բորոբուդուրում (վանական համալիր Ջավայում)։

Ավազե մանդալաներից շատերն ունեն հատուկ արտաքին եզրագիծ, որը խորհրդանշում է շմաշանան (վայր, որտեղ վառվում են հուղարկավորության խարույկները)։

Օգտագործվող գույները սովորաբար բնական գունավոր ավազի գույներն են. մանրացված գիպս (սպիտակ), դեղին օխրա, կարմիր ավազաքար, փայտածուխ, փայտածուխի և գիպսի խառնուրդ (կապույտ)։ Կարմիրը և սևը խառնելով՝ կարելի է ստանալ շագանակագույն, կարմիրի և սպիտակի միջոցով ստացվում է վարդագույնը։ Մյուս գույները ստացվում են եգիպտացորենի ալյուրի, ծաղկափոշու, փոշիացրած արմատների և ծառակեղևի միջոցով։

Ծիսական ոչնչացումը
------------------

Ավազե մանդալան ոչնչացվում է մեծ հանդիսավորությամբ։ Նույնիսկ աստվածության մասերը հեռացվում են հատուկ կարգով, երկրաչափական պատկերների հետ միասին, մինչև վերանում է ամբողջ մանդալան։ Ավազը հավաքում են անոթներում, ապա փաթաթում մետաքսի մեջ և դնում գետի (կամ հոսող ջրի) մեջ, որտեղ այն վերադառնում է բնությանը։ Սա խորհրդանշում է կյանքի և աշխարհի անհաստատությունը։

Արտաքին հղումներ
----------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ավազե մանդալա Վիքիպահեստում |

* Ավազե մանդալայի ոչնչացման ծեսի տեսագրություն
* Ավազե մանդալայի ստեղծման լուսանկարներ
**Լեզվաբանական վերլուծություն**, անվանվում է նաև լեզվական երևույթների դիտարկման եղանակ, գործադրվում է գիտահետազոտական կամ ուսուցողական նպատակներով։ Կիրառվում է լեզվական ոլորտի տարբեր բնագավառներում և ըստ այդմ էլ լինում է հնչյունաբանական, հնչույթաբանական, գրաբանական, ուղղագրական, (նաև կետադրական), բառագիտական, բառակազմական, իմաստաբանական, ստուգաբանական, քերականական (ձևաբանական, շարահյուսական), ոճաբանական և այլն։ 
Հնչյունաբանական վերլուծության դեպքում բացահայտվում, պարզաբանվում են հնչյունաբանական միավորները(ձայնավոր և բաղաձայն հնչյուններ, երկբարբառներ, երկհնչյունները, վանկերը, շեշտերը, հնչյունային կաղապարները։ 
Հնչյունաբանական վերլուծության դեպքում բացահայտվում, պարզաբանվում են հնչույթային կազմը, դրանց գործածության դիրքերը, հնչույթների հակադրությունները։ 
Գրաբանական-ուղղագրական վերլուծությունների դեպքում բացահայտվում, պարզաբանվում է հնչույթի հարաբերակցությունը, գրության նորմաների, կանոնների համակարգը։

Կետադրական վերլուծությամբ պարզաբանվում է կետադրության հետ կապված հարցերը։ Ուղղախոսական վերլուծությամբ պարզաբանվում է արտասանական նորմաների, կանոնների համակարգը։ Բառագիտական վերլուծությամբ բնութագրվում են բառատեսակները, բառատարբերակները, բառագործածությունները, բառապաշարային շերտերը, նորաբանություններն ու հնաբանությունները, բնիկն ու փոխառյալը, օտարաբանություններն, բարբառայնությունները, գրաբարաբանությունները, հասարակաբանությունները, գռեհկաբանությունները և այլն։ Իմաստաբանական վերլուծության ժամանակ իմաստները նկարագրվում, բնութագրվում են համաժամանակյա կամ պատմական իրացումներում։ Ստուգաբանական վերլուծությունը բացահայտում է բառի ծագումը, որոշում նրա ստուգաբանական բաղադրիչները, բնիմաստն ու ներքին ձևը։ 
Բառակազմական վերլուծության հիմնական խնդիրն է բացահայտել բառ կազմող բաղադրիչները։ 
Ձևույթային վերլուծությունը բացահայտում է ձևույթները, նրանց տարբերակները, պարզվում է նրանց գործածության դիրքերը, տիպերը գործառությունները։ 
Ձևաբանական վերլուծությունը պարզում է բառի ձևաբանական կազմը, մասնիկավորման տիպերը, պարզաբանում խոսքիմասկազմական առանձնահատկությունները, քերականական` 
ձևաբանական կարգերը, փոփոխվող և անփոփոխ ձևերը, օրինաչափական և անկանոն կազմությունները։ 
Շարահյուսական վերլուծությունը բացահայտում է բառակապակցության և նախադասության կառուցվածքային առանձնահատկությունները, շարադասության իրացումները, փոխակերպումները։
Ոճաբանական վերլուծությունը պարզում է բառի, բառակապակցության, նախադասության, ասույթի գործառությունը, կիրառման ոլորտները և այլն։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հ. Զ. Պետրոսյան, Հայերենագիտական բառարան, Երևան, 1987
**Մարաղատի բարբառ**, հայերենի բարբառ։ Ըստ ձևաբանական դասակարգման պատկանում է «ել» ճյուղին, ըստ բազմահատկանիշ վիճակագրական դասակարգման՝ արևելյան խմբակցության Խոյ-Մարաղայի բարբառախմբին։ Մարաղայի բարբառով խոսել են Մարաղա քաղաքում և նրա շրջակայքում, այժմ խոսում են Ղարաբաղի ԻՄ-ի Մարաղա և Ագուլիսի շրջանի Ազա գյուղերում։ Մարաղայի բարբառի ձայնավորներն են՝ *ա*, *է*, *ի*, *ը*, *օ*, *ու*, *ա*, *օ*, *ու*, հարուստ է երկբարբառներով՝ *ըի*, *ըէ*, *ուի*, *ուէ*, *օու*, *օի*։ Ուժեղ ընդգծված հատկանիշներից է ձայնավորների ներդաշնակությունը (ախպուր, խազզար)։ Մարաղայի բարբառը ենթարկվում է բաղաձայնական համակարգի առաջին տեղաշարժին, գրաբարյան բառասկզբի ձայնեղ պայթականները վերածվում են խուլերի (բարձ»պառց, գետ»կյէտ, դուռն»տուռ, ձայն»ծէն, ջուր»ճուր)։ Ունի քմային *գյ*, *կյ*, *քյ* հնչյունները։ Բաղաձայններից առաջ կ»յ.ք և նք»հյ.նույն դիրքում *ձ*, *ծ*, *ց* և *ջ*, *ճ*, *չ* կիսաշփականները համապատասխանաբար վերածվում են *ս*, *զ* և *շ*, *ժ* շփականների (ծածկել»տասկել, հեծնել»խէզնել, աչք»աշկ), հ»խ (հաց»խաց, հայր»խէր)։ Բացակայում է *ֆ* հնչյունը, դրա փոխարեն գործածվում է *փ*։ Գոյականների հոգնակին կազմվում է հետևյալ մասնիկներով՝ *իր*, որ ստանում են միավանկ բառերը, *նիր*՝ ձայնավորով վերջացող բազմավանկ բառերը, և *քյիր*՝ բաղաձայնով վերջացող բազմավանկ բառերը (էծ-էծիր, կատու-կատունիր, էրազ-էրազ-քյիր)։ Մարաղայի բարբառում Ներգոյական հոլովը բացակայում է, Բացառական հոլովն ստանում է *էն* վերջավորությունը, Սեռական հոլովը հոդ չի ստանում։ Բարբառը տարբերակում է իրի և անձի առումը։ Ներկա ժամանակը կազմվում է անորոշ դերբայով և օժանդակ բայի խոնարհված ձևերով, անցյալ անկատարը՝ ներկայի ձևի վրա ավելացնելով *էր* մասնիկը՝ առանց դեմքի և թվի խտրության, վաղակատար դերբայը՝ *ր* մասնիկով։ Պայմանական եղանակը կազմվում է ըղձականից՝ *կ*, իսկ հարկադրական եղանակը՝ *կյպտա* կամ *գյարահյ* եղանակիչներով։

Գրականություն
-------------

* Հ. Աճառյան, Քննություն Մարաղայի բարբառի, Երևան, 1926։
* Ա. Դարիբյան, Հայ բարբառագիտություն, Երևան, 1953։
* Գ. Ջահուկյան, Հայ բարբառագիտության ներածություն, Երևան, 1972։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 297)։*  |
**Կոպետդաղ** (պարսկերեն՝ کپه‌داغ; թուրքմ.՝ Köpetdag), լեռնային համակարգ Թուրքմենստանում և Իրանում, Թուրքմենա-Խորասանի լեռների մասը։ Երկարությունը մոտ 650 կմ է, լայնությունը՝ 40-200 կմ, բարձրությունը՝ մինչև 3117 մ (Խեզարմեսջեդ լեռ)։

Անվանում
--------

Անվանումն առաջացել է թուրքմեներեն *կոպ* ― «բազում, շատ» և թուրքերեն *դաղ* ― «լեռ» բառերից, այսինքն՝ «բազում լեռներ»։

Աշխարհագրություն
----------------

Գտնվում է Ալպյան ծալքավորության մարզում։ Բարձր սեյսմիկ շրջան է (հայտնի են 1869 թվականի, 1893 թվականի, 1895 թվականի, 1929 թվականի երկրաշարժերը և 1948 թվականի երկրաշարժը Աշխաբադում)։ Կան սնդիկի, մկնդեղի, բարիտի հանքավայրեր, շինարարական քար և հանքային աղբյուրներ։

Կազմված է զուգահեռ լեռնաշղթաներից, բլրաշարերից և սարավանդներից՝ կտրտված Ատրեկ, Կեշեֆրուդ, Թեջեն և այլ գետերի միջանցիկ կիրճերով ու հովիտներով։ Լանջերի ստորին մասերը ծածկված են անապատային և կիսաանապատային, բարձր մասերը՝ տափաստանային բուսականությամբ։ Վերջիններն օգտագործվում են որպես արոտավայրեր։ Հովիտներում զբաղվում են հացահատիկի մշակությամբ և այգեգործությամբ։

Կենդանական աշխարհ
-----------------

Անտառների անապատային նախալեռներում տարածված են հովազ, ընձառյուծ, շնագայլ, բծավոր բորենի, հնդկական մեղրակեր։ Բարձր բարձրավանդակում արածում են Կոպետդագյան լեռնային ոչխարները, իսկ քարքարոտ կիրճերում բեզոարյան այծերը։.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հ. Ղ. Գրգեարյան, Ն. Մ. Հարությունյան (1987)։ *Աշխարհագրական անունների բառարան*։ Երևան: «Լույս»
2. ↑  Թուրքմենիայի կենդանական աշխարհը


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Մեծ կատալոնական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4497404-8 · NKC: ge311479 · VIAF: 245400182 · WorldCat VIAF: 245400182 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 598)։*  |
**Մյուրա ջրվեժներ** (գերմ.՝ Myrafälle, կամ ավելի հազվադեպ գերմ.՝ Mirafälle), ջրվեժների համակարգ, որը գտնվում է Ներքին Ավստրիա հողի Մուգենդորֆ բնակավայրին պատկանող տարածքում` կիրճի մեջ։ Այն պետք է տարբերել Միրա ջրվեժներից, որոնք գտնվում են Էչերգրաբենից հիսուն կիլոմետր դեպի արևմուտք։ Հեղեղատը ձևավորվել է Միրաբախ գետակից, որը Փիսթինգի փոքր վտակն է։ Մյուրա ջրվեժներն սկիզբ են առնում Ունտերբերգի ստորոտից` Միրալուքե աղբյուրից, որի ջուրն, ըստ հավատալիքի, սկիզբ է առնում ստորգետնյա լճից։ Չնայած այն բանին, որ ջրվեժային համակարգն ընդամենը մի քանի կիլոմետր է` այն օգտագործվել է մեծ քանակով ջրաղացների և փայտահատարանների աշխատանքի համար։.

Ծագում, պատմություն, օգտագործում
--------------------------------

Ջրվեժը չպետք է շփոթել Միրա ջրվեժների հետ, որոնք գտնվում են Էչերգրաբենից հիսուն կիլոմետր դեպի արևմուտք։ Հազար ութ հարյուր ինսունիննը թվականին նախատեսվում էր այս ջրվեժը շահագործել արդյունաբերական նպատակով, և արդյունքում ոչնչացվելու էր ներկայիս բնական տեսքը։ Հազար ինը հարյուր տասներկու թվականին Օսկար էդլեր ֆոն Ռոսթորնը կառուցել է փոքր էներգակայան` օգտագործելով ջրվեժի ջրի հոսքը։ Հիդրոէլեկտրոկայանը գործել է հազար ինը հարյուր յոթանասունչորսից մինչև հազար ինը հարյուր յոթանասունհինգ թվականները։

Ջրամբարը ջրվեժի հետ ունի վեց հարյուր մետր երկարություն։ Ջրվեժի բարձրությունը մոտ յոթանասուն մետր է։ Կիրճն անցնում է հյուսիսից հարավ և պահպանվում է որպես բնական հուշարձան։ Կիրճի հողը պարունակում է կրաքար։ Գետն անցնում է կիրճում մի շարք կասկադների միջով։ Իր վերին և ստորին մասերում գետը թափվում է ոչ մեծ լճակների մեջ։ Գետը միախառնվում է Փերնիցին։

Կիրճի վրայով անցնում է լավ պահպանված և շատ օգտագործվող արշավային արահետ։ Այն կառուցվել է հազար ութ հարյուր ութսունհինգ թվականին Ավստրիական զբոսաշրջային ակումբի (գերմ.՝ Österreichischer Touristenklub) Փերնիցի մասնաճյուղի կողմից և ունի տասնիննը կամուրջ և ութ վերելք։ Ակումբն այդ ճանապարհը հանդիսավոր կերպով բացել է հազար ութ հարյուր ութսունհինգ թվականի օգոստոսի իննին և մինչև օրս վերահսկում է արահետի վիճակը և աջակցում դրա բարելավմանը։

Մյուրի ջրվեժի մուտքի մոտ կա երկու հուշատախտակ։ Առաջինը հիշեցնում է «ջրվեժի բացումը» և արահետի կառուցումը Փերնից ակումբի կողմից։ Երկրորդը նվիրված է 1801 թվականին արքայական ընտանիքի մի քանի անդամների այցին ջրվեժներ։ Հուշատախտակը նվիրաբերվել Ավստրիական տուրիստական ակումբի եւ «Էնցյան» ալպիական ընկերակցության կողմից` հազար իննը հարյուր երկու թվականի հունիսի ութին։

Դրսի վերին եւ ստորին մասերում կան ռեստորաններ։ Կիրճի մուտքին կարելի է հեշտությամբ հասնել ոտքով կամ մեքենայով (կա կայանատեղի)։ Այն գտնվում է Մուգենդորֆ գյուղից մոտ 300 մ հյուսիս։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Schweickhardt, 1831, էջ 268

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |

 |
**Մուրադ Զոհրաբ օղլի Ադիգյոզալզադե** (ադրբ.՝ Murad Zöhrab oğlu Adıgözəlzadə, նոյեմբերի 20, 1973(1973-11-20), Բաքու, Ադրբեջանական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), ադրբեջանցի դաշնակահար, Ադրբեջանի պետական ակադեմիական ֆիլհարմոնիայի տնօրեն, Ադրբեջանի Հանրապետության վաստակավոր արտիստ (2005), Ադրբեջանի Հանրապետության ժողովրդական արտիստ (2011);

Կենսագրություն
--------------

Մուրադ Ադիգյոզալզադեն ծնվել է 1973 թվականի նոյեմբերի 20-ին Բաքվում։ 1980 թվականին ընդունվել է Բյուլ-բյուլի անվան միջնակարգ երաժշտական դպրոց։ 1991 թվականին ավարտել է դպրոցը։ 1984 թվականին մասնակցել և շահել է *«Konsertino-Praqa»* միջազգային համերգը։ 1987 թվականին ելույթ է ունեցել Չեխոսլովակիայում։

1990 թվականի օգոստոսին նա մասնակցել է Գերմանիայում դաշնակահարների միջազգային մրցույթին։ Նա համերգներ է ունեցել Թուրքիայում նույն տարվա սեպտեմբեր և հոկտեմբեր ամիսներին։

1991 թվականին ընդունվել է Ուզեիր Հաջիբեկովի անվան Բաքվի երաժշտական ակադեմիայի պրոֆեսոր Ռաուֆ Աթաքիշիևի դասարան։ Հետագայում նա ուսումը շարունակել է պրոֆեսոր Ֆարհադ Բադալբեյլիի դասարանում։ 1996 թվականի մայիսին նա դարձավ դաշնակահարների հանրապետական մրցույթի առաջին դափնեկիրը։ Նա արժանացել է «Տարվա լավագույն դաշնակահար»։ 1996 թվականին ընդունվել է Գերմանիայի Մյունխենի քաղաքում բարձրագույն երաժշտական դպրոց և 1998 թվականին ավարտել։

1998-2000 թվականներին սովորել է Մոսկվայի Չայկովսկու անվան պետական կոնսերվատորիայում ՝պրոֆեսոր Էլիսո Վիրսալաձեի դասարանում։

2001 թվականի հոկտեմբերին նա հաղթել է Թբիլիսիի դաշնակահարների միջազգային երկրորդ մրցույթում։

2004 թվականի մարտին նրան շնորհվել է Մոսկվայի պետական ակադեմիական ֆիլհարմոնիայի մենակատարի կոչում։ 2004 թվականի մարտին նրան շնորհվել է Մոսկվայի պետական ակադեմիական ֆիլհարմոնիայի մենակատարի կոչում։ 2009 թվականին Լեհաստանի նախագահի կողմից նրան շնորհվել է «Ոսկե խաչ» շքանշան։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Բաքվի երաժշտական ակադեմիա
2. ↑  Մուրադ Ադիգյոզալզադե
Սոլոր կղզեխումբ
**Սոլոր,** հրաբխային կղզի։ Այն տեղակայված է Ֆլորես կղզու արևելյան մասում փոքր Սունդիայի կղզիներում, Ինդոնեզիա, Սոլոր Արչիպելագա։ Կղզին աջակցում է փոքր բնակչությանը, որը կետորսությամբ են զբաղվել հազարամյակներ առաջ։ Նրանք խոսել են Ադոներեն ու Լամահոլոթերեն։ Այս կղզում առնվազն 5 հրաբուխ կա, որը 6 կմ(3.7մղոն) համաչափ իրարից հեռու են ընդամենը 40կմ (25 մղոն)։ Կղզու տարածքը 222 կիլոմետր քառակուսի է(86 քառակուսի միլիոն)։

Պատմությունը
------------

Պորդուգալական արևի բերդը
Բերդի ավերակները 1930-ականներին
1520 թվականին, պորտուգալացիները առևտրի կետ են հիմնել կղզու արևելյան մասում, Լամակերա գյուղում, որպես տարանցիկ նավահանգիստ Մոլուքյան և Մալաքայի կղզիների միջև։ 1562 թվականին, Դոմինիկյան միաբանները կառուցեցին արմավենու միջնաբերդ ամրոց, որը հաջորդ տարի այրեցին ճավայի մուսուլմանները։ Ամրոցը վերակառուցվել է ավելի ամուր նյութերից, և դոմացիները սկսեցին տեղի բնակչության քրիստոնացումը:1590 թվականին պորտագալացիները և քրիստոնյաները միասին կազմում էին 25000 մարդ։ Այնուամենայնիվ, կային դիմադրության կրկնվող դրսևորումներ, պորտուգալացիների և նրանց կրոնի միջև, օրինակ 1598-1599 թվականներին պորտուգալացիները 90 նավերով զինադադար էր պահանջում Սոլորեսյան ապստամբությունը վայր դնելու համար։ Այս ժամանակ առևտրականների և քահանաների միջև կոնֆլիկտ էր առաջացել, ուստի առևտրականները լքեցին Սոլորը և բնակություն հաստատեցին Լարանտուկայում՝ Ֆլորես կղզում։ Երբ 1613 թվականին եկան նիդերլանդացիները, առաջին հարձակման ժամանակ քահանաները հանձնվեցին և նույնպես բերվեցին Լարանտուկա։

Արևելյան մարտիկներ,1915
Հոլանդացիները պահում էին ամրոցը, բայց Պորտուգալիայի նավահանգստին եկամուտ չէին բերում։ Երկու հրամանատար Պորտուգալացիներին արատավորվելուց հետո, նրանք հրաժարվեցին Սոլորից։ 1636 թվականին պորտուգալացիները հարձակվեցին հոլանդացիների կողմից և ստիպված եղան լքել բերդը։ 1646 թվականին հոլանդացիները կրկին գրավեցին բերդը։ Նոր հրամանատարներից առաջինը կասեցվեց, քանի որ նա ամուսնացավ բնիկ կնոջ հետ։ Երկրորդ հրամանատարը պորտուգալացի հրամանատարին մարտական առաջ քաշեց և սպանվեց։ 1648 թվականին հոլանդացիները հեռացան, և Դոմինիկյան քահանաները վերադարձան։

Քաղաքները և գյուղերը
--------------------

* Ապլամ
* Բալավելին
* Քիլայք
* Քուքուվերանգ
* Լամակերա,Ինդոնեզիա
* Լամավոլո
* Լեվոգրարան
* Լիկո
* Պամակայա Բալավելին առային-Ռիանգտալիհա և Լամալևո
* Բալավելին երկրորդ-Ռիանգմուդա և Ռիանգլակա
* Դանիվատո
* Էնատուկան
* Սուլենգվասենգ
* Կեներա
* Լեմանու
* Կելայք-Լեվոլո և Լամագոհան
* Կարավատունգ
* Օնգալերենգ
* Մենանգա
* Լիվո
* Լեբաո
* Լամբոլենգ
* Ապելեմ
* Բուվու-Ատագամու
* Լեվոգրարար
* Լեվոհեդո
* Ամակեբո
* Վուլուբլոլոնգ
* Լոհայոնգ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Monk K.A. Fretes, Y. Reksodiharjo-Lilley, G. (1996)։ *The Ecology of Nusa Tenggara and Maluku*։ Hong Kong: Periplus Editions Ltd.։ էջ 8։ ISBN 962-593-076-0
2. ↑  Ricklefs M.C. (1991)։ *A History of Modern Indonesia Since c.1300, 2nd Edition*։ London: MacMillan։ էջ 25։ ISBN 0-333-57689-6
3. ↑  Daus Ronald (1983)։ *Die Erfindung des Kolonialismus*։ Wuppertal: Hammer։ էջեր 325–327։ ISBN 3-87294-202-6

Արտաքին հղումներ
----------------

* Portuguese and Dutch in Timor and Solor
* The Remains of the Portuguese Fort of Solor
| **՞**Տերեփուկ Վավիլովի |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Բաժին | Ծածկասերմեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Բարդածաղկավորներ |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Տերեփուկ Վավիլովի |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Centaurea vavilovii

 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակIUCN 3.1 *Critically Endangered* : ??? |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Տերեփուկ Վավիլովի** (լատ.՝ Centaurea vavilovii), բարդածաղկավորների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Ուղիղ կանգնած ցողուններով բազմամյա խոտաբույս է, որի բարձրությունը 100–175 սմ է։ Տերևները ամբողջական են, ներքև սահող։ Ընդհանուր ծաղկաբույլը վահանիկահուրանաձև է, գագաթին միայնակ ծաղիկներով։ Ծածկոցը գլանաձև կամ երկարավուն–ձվաձև է՝ 2,5–4 սմ երկարությամբ և 1,5–2 սմ լայնությամբ։ Ծածկոցի թերթերը մուգ կանաչ են, ձվաձև–եռանկյուն, ոչ մեծ սանրաձև–թարթիչավոր հավելուկներով։ Սերմնիկներն ունեն 5–6 մմ, իսկ պապուսը՝ 7–8 մմ երկարություն։

Տարածվածություն
---------------

Հանդիպում է Ուրծի լեռնաշղթայի հյուսիսային դրքադրության լանջերի վրա և Երևանի ֆլորիստիկական շրջանում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է վերին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 1800–2000 մ բարձրությունների վրա, չոր խոտածածկ լանջերին, լեռնային տափաստանում, մարգագետնատափաստանում։ Ծաղկում է հունիս–հուլիս ամիսներին, պտղաբերում օգոստոսին։

Պահպանություն
-------------

Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 10 կմ²–ից պակաս է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES–ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պոպուլյացիայի մի մասը պահպանվում է «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցի տարածքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · WoRMS |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* BioLib: 788471
* EoL: 6217618
* GBIF: 3128248
* iNaturalist: 438200
* IPNI: 933567-1
* IUCN: 200037
* Plant List: gcc-102182
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:933567-1
* Tropicos: 100385704
* WoRMS: 1103039

 |

 |
**Խուանա Բոռերո** (իսպ.՝ Juana Borrero, մայիսի 17, 1877(1877-05-17), Հավանա, Կուբա - մարտի 9, 1896(1896-03-09), Key West, Մոնրո շրջան, Ֆլորիդա, ԱՄՆ), կուբացի բանաստեղծուհի, նկարչուհի։

Կենսագրություն
--------------

Խուանա Բոռերոն ծնվել է Հավանայի Սանտո Սուարես շրջանում՝ բժիշկ, գրող և հայրենասեր Էստեբան Բոռերո Էչեվարիայի և Կոնսուելոյի ընտանիքում։ 5 տարեկանից սկսել է գրել, իր առաջին բանաստեղծությունը գրել է յոթ տարեկան հասակում, 10 տարեկանում խոսել է մի քանի լեզուներով։ 1887 թվականին ընդունվել է Սան Ալեխանդրոյի արվեստի ակադեմիա, եղել է տաղանդավոր ուսանող։ Խուանա Բոռերոն եղել է բանաստեղծ Խուլիան դել Կասալի սիրուհին։

1891 թվականին Խուանայի բանաստեղծությունները հրատարակվել են կուբայական տարբեր ամսագրերում, այդ թվում` *«El Fígaro», «Azul y Gris» и «La Habana Elegante»*: 1895 թվականին Էստեբանը ներգրավված էր հեղափոխական գործում, և Բորերոների ընատնիքը ստիպված էր արտագաղթել Միացյալ Նահանգներ։ Ալցելել է Նյու Յորք, որտեղ հանդիպել է Խոսե Մարտիին, եղել է նրա գրական սալոնում։

Մահացել է 18 տարեկան հասակում՝ տուբերկուլյոզից, 1896 թվականի մարտի 9-ին Քի Ուեսթում, ԱՄՆ։ Մահվան շեմին, երբ դժվար էր գրել, թելադրել է իր «Վերջին հանգրվանը» բանաստեղծությունը, որը նրա վերջին ստեղծագործությունն է։

Խուանա Բոռերոյի բանաստեղծությունները հավաքել և հրատարակել են նրա մահից հետո 1960-ական թվականներին։ Խուանայի բանաստեղծությունների հինգ գրքերը պատահաբար ոչնչացվել են, երբ նրա ընտանիքն արտաքսվել է Կուբայից։

Ստեղծագործություններ
--------------------

* Rimas
* Indomable
* Sol y nieve
* Íntima
* En el templo y Rêve
* Vespertino
* Crepuscular
* Medieval
* Las hijas de Ran
* Apolo
* Última rima

Գրականություն
-------------

* La isla de las mujeres tristes Novela de Elizabeth Mirabal (2014)
* El clavel y la rosa: biografía de Juana Borrero. Belkis Cuza Malé (1984)
* La pasión del obstáculo: poemas y cartas de Juana Borrero, de Francisco Morán (1005)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Juana Borrero
* Juana Borrero
**Բազմահամադրական լեզուներ** (այլ անվանումը՝ ներմարմնավորյալ լեզուներ), լեզուներ, որոնց մեջ շարահյուսական կապերը արտահայտվում են մեկ ձևաբանական ամբողջության մեջ՝ բառակապակցություների գլխավոր անդամի և նրան վերաբերող ստորադաս անդամների միավորման եղանակով։ Բազմահամադրական լեզուներում նախադասությունը կազմվում է բառերի ու քերականական մասնիկների համադրումով և ներկայացնում է յուրահատուկ բարդ բառ (բառաբաղադրություն), որի բաղադրիչներն ըմբռնվում են նաև որպես նախադասության անդամներ։ Նախադասությունից դուրս ինքնուրույն բառ գոյություն չունի։ Նախադասության սկզբում դրվում է ենթական (դեմքի ցուցիչը), վերջում՝ ստորոգյալը, իսկ նրանց միջև ներմարմնավորվում են պարագաները և խնդիրները՝ իրենց որոշիչներով։ Օրինակ՝ չուկոտերեն տը-կաա-նըմը-րըկըն՝ «ես գեր եղջերուներ եմ սպանում» (բառացի՝ «ես-ճարպ–եղջերու–սպանություն – անում») նախադասության մեջ հիմնական միտքն արտահայտվում է տընըմըրըկըն, որի մեջ ներմարմնավորվում են կապ «եղջերու» և նրա որոշիչը՝ ատա «ճարպ» անվանական հիմքերը։ Բազմահամադրական են համարվում մի շարք ամերիկյան հնդկացիական (տակելմա, պայուտ, յան, ցիմշիան ևն) և հնասիական լեզուներ (չուկոտերեն, կորյակերեն, իտելմեներեն, յուկագիրերեն և այլն), որոնք իրարից տարբերվում են բազմահամադրական տարրերի դրսևորումներով։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 212)։*  |
**Բազմամյա խոտաբույսեր**, երկամյա և բազմամյա բույսեր, որոնք օգտագործվում են որպես կեր (խոտ, կանաչ կեր, սիլոս, երբեմն էլ՝ հատիկ)։ Մշակվում են դաշտային և կերային ցանքաշրջանառություններում, ինչպես նաև ցանքաշրջանառությունից դուրս։ Մեծ մասամբ աճում են խոտհարքներում և արոտավայրերում։ Բազմամյա խոտաբույսեր հիմնականում բուսաբանական երկու ընտանիքներից են՝ ընդավորների և հացազգիների։ ԽՍՀՄ–ում մշակվող բազմամյա խոտաբույսերից կերային բարձր արժեք ունեն ընդավորները՝ առվույտ, կորնգան, երեքնուկ, իշառվույտ։ Դրանցից ստացված խոտը հարուստ է մարսելի սպիտակուցներով, կալցիումով, ֆոսֆորով, կարոտինով։ Առվույտի 1 կգ կանաչ զանգվածը պարունակում է 0,17, չոր զանգված (խոտ) 0,52 կերային միավոր, կորնգանինը՝ համապատասխանաբար 0,18 և 0,54, կարմիր երեքնուկինը՝ 0,21 և 0,54։ Առվույտի կանաչ զանգվածի մեկ կերային միավորը պարունակում է 212 գ, չոր զանգվածինը՝ 236 գ մարսելի սպիտակուց, կորնգանինը՝ համապատասխանաբար 155 և 196 գ, կարմիր երեքնուկինը՝ 129 և 152 գ։ Ընդավոր բազմամյա խոտաբույսերը հողը հարստացնում են ազոտով։ Հացազգի բազմամյա խոտաբույսեր՝ սիզախոտը, շյուղախոտը, սանրանըման սեզը, ռայգրասը, ցորնուկը, ոզնախոտը, բերքի քանակով և ագրոտեխնիկական նշանակությամբ զիջում են ընդավորներին։ Երկարակյաց են և դիմացկուն անբարենպաստ պայմանների նկատմամբ։ Լինում են աշնանացան, կիսաաշնանացան, գարնանացան։ Աշնանացանները ցանքի տարում տալիս են կարճ հանգույցներով ընձյուղներ, հաջորդ տարիներին՝ մեկ հար (շյուղախոտ, ոզնախոտ)։ Կիսաաշնանացան խումբը օգտագործման տարիներին տալիս է մեկ կամ երկու հար (երկրորդ հարի ժամանակ ընձյուղները թույլ զարգացած ծաղկաբույլեր են ունենում՝ սանրանման սեզ, անքիստ ցորնուկ)։ Գարնանացան խումբը օգտագործման տարիներին հնձվում է մեկ անգամ (սիզախոտ, անկոճղարմատավոր սեզ, բարձրացողուն ռայգրաս, բազմահար ռայգրաս)։ Հացազգի բազմամյա խոտաբույսերը ցանվում են ընդավորների հետ որպես խոտախառնուրդ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 214)։*  |
**Դարուհի-Հովակիմյան երկրորդական վարժարան** միջնակարգ դպրոց Բեյրութում։ Գործում է ՀԲԸՄ հովանավորությամբ։

Կազմավորումը
------------

Կազմավորվել է Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի տարիներին ՀԲԸՄ Հովակիմյան-Մանուկյան տղաների և Դարուհի Հակոբյան աղջիկների երկրորդական վարժարանների աստիճանական միացումով։ Դարուհի Հակոբյան վարժարանը հիմնվել է 1939-ին, մեծահարուստ Լևոն Հակոբյանի կտակով՝ ի հիշատակ իր վաղամեռիկ քրոջ՝ Գարունս։

Շենքային պայմաններ
------------------

Սկզբնական տարիներին գործել է Բեյրութի Ջիմմեյզի թաղամասում վարձված մի շենքում։ 1962-ին տեղափոխվել է Բեյրութի Հազմիե արվարձանում գտնվող իր սեփական եռահարկ, նորակերտ շենքը։ Հովակիմյան-Մանուկյան վարժարանը հիմնվել է 1947-ին՝ «Հ.Բ.Ը. միության մանչեբու բարձրագույն վարժարան» անունով։ 1951-ին Մյոհրյուպե Մանուկյանի նվիրատվությամբ վարժարանի համար կառուցվել է նոր շենք և նրա հորեղբոր՝ Սարգիս Հովակիմյանի՝ բարձրագույն վարժարան հիմնելու փափագն իրականանալու առթիվ դպրոցը վերանվանվել է «Հ.Բ.Ը. միության Հովակիմյան-Մանուկյան մանչերու երկրորդական վարժարան»։

Ծրագիրը
-------

1960-ական թվականներից երկու վարժարանները հետևել են Լիբանանի պետական բակալորիայի ուսումնական ծրագրին։ Քաղաքացիական պատերազմի հետևանքով երկու վարժարաններն ստիպված են եղել դուրս գալ սեփական շենքերից, որոնք հետագայում վաճառվել ու քանդվել են։ Աստիճանաբար երկու վարժարանների աշխատանքները միավորվել են՝ այն փաստորեն վերածելով երկսեռ երկրորդական վարժարանի։

Այլ տվյալներ
------------

1993-ից երկու վարժարանների անօրենի պաշտոնը համատեղ վարում է ժիրայր Դանիելյանը։ 2002-ին վարժարանն ուներ 251 աշակերտ։ Ներկայիս Վարժարանին տնօրէննէ Արա Վասիլեան, որ նաև Լիբանինի ՀԲԸ Միութեան վարժարաններուն ընդհանուր ու պատուոյ տնօրէնի պաշտօնը։ Ա. Վասիլիանի օրով վարժարանը բարեկարգուեցաւ, ծաղկեցաւ ու արդիականացուեցաւ շնորհիւ իր յառաջադէմ վճրակամութեան։ Ուսման տևողությունը 6 տարի է։ Շրջանավարտները կարող են հաճախել տեղական և օտար համալսարաններ տիրանելով բարձր նիշերու։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է* *«Հայ Սփյուռք» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
Խոսրովի արգելոց
Անտառ Տավուշում
**Անտառագիտությունը Հայաստանում**, անտառագիտության բնագավառի աշխատանքների նպատակը եղել է հիմնականում հանրապետության անտառային զանգվածների ընդլայնումը։ 1929 թվականին Վանաձորում հիմնադրվել է Անտառփորձակայան, որտեղ առաջին աշխատանքները նվիրվել են հանրապետության անտառների տիպաբանությանը և հատումներից հետո դրանց վերականգնմանը, կենսաբանական և անտառտնտեսական բնութագրմանը։ Հետագայում անտառագիտության նոր կենտրոն է ստեղծվել բուսաբանության ինստիտուտում, որի առաջնահերթ խնդիրը Սևանա լճի ջրերից ազատված տարածքի անտառապատումն է և համապատասխան տեսակաշարի ու ագրոտեխնիկայի մշակումը։ Այդ բաժնի (Պ. Խուրշուդյան և ուրիշներ) երաշխավորությամբ Սևանի ավագանում ստեղծվել են մոտ 7000 հա սոճու տնկարկներ։ Բուսաբանական պաշարներից առաջինը հետազոտվել են Հայաստանի տարածքի դեղաբույսերը։ Հետագայում Ա. Խրիմլյանն ավելի մանրամասն ուսումնասիրել է առանձին արժեքավոր բուսատեսակներ, օրինակ՝ եթերայուղատու բույսերը, Ձ. Աստվածատրյանը՝ տրագականտային գազերը, Ա. Սեպետճյանը՝ սննդական բույսերը, Ս. Ջոլոտնիցկայան՝ դեղաբույսերը։ Բուսաբանական գիտության կիրառական խնդիրներից է օգտակար բույսերի ինտրոդուկցիան։ Հանրապետության հողժողկոմը դեռևս 1927 թվականին Հրազդան գետի ափին հիմնադրել էր առաջին բուսաբանական այգին, 1935 թվականին մշակվել է նոր այգի՝ ավելի քան 100 հա տարածքում, որը բույսերի ինտրոդուկցիայի հանրապետության առաջին գիտական կենտրոնն է։ Այնուհետև կազմակերպվել են բուսաբանական այգու՝ Վանաձորի (1936) և Սևանի (1944) բաժանմունքները։ Գ. Յարոշենկոն, Հ. Մկրտչյանը, Տ. Չուբարյանը, Լ. Մախատաձեն, Ա. Գրիգորյանը, ժ. Վարդանյանը, Զ. Աստվածատրյանը և ուրիշներ այգում ու նրա մասնաճյուղերում ստեղծել են տարբեր աշխարհագր. ծագման և տարբեր կարգաբան, ու կենսաձևերի պատկանող ինտրոդուկցված բույսերի հարուստ հավաքածուներ՝ շուրջ 5000 անուն, այդ թվում՝ ծառերի ու թփերի ավելի քան 1600 տեսակ և սորտ, խոտաբույսերի 1240 տեսակ, այլատեսակ ու պարտիզային ձևեր։ Հրատարակվել է ժ. Վարդանյանի «Հայաստանի ծառերն ու թփերը բնության մեջ և մշակության պայմաններում» (2003) մենագրությունը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստան հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
|  |
| --- |
| **Տերեփան միջանկյալ** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ինֆրաթագավորություն** | *Streptophyta* |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Աստղածաղկավորներ (Asterales) |
| **Ընտանիք** | Աստղածաղկազգիներ (Asteraceae) |
| **Ցեղ** | **Crupina** |
| **Տեսակ** | **Տերեփան միջանկյալ** *(C. intermedia)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Crupina intermedia***Walp. 1849 |

**Տերեփան միջանկյալ** (լատ.՝ Crupina intermedia), բարդածաղկավորների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Բարակ, ուղիղ, 20-80 սմ բարձրությամբ ցողունով միամյա խոտաբույս է։ Տերևները հերթադիր են, խոր փետրաձև։ Զամբյուղները բազմածաղիկ են և կլորավուն։ Ծաղիկները ծիրանագույն են, երկսեռ ծաղիկների պսակի խողովակը՝ համարյա հարթ մազիկներով։ Սերմնիկները հակաձվաձև են կամ գլանաձև։

Տարածվածություն
---------------

Հանդիպում է Դարեղեգիսի (Մարտիրոս և Խնձորուտ գյուղերի միջև) և Մեղրու (Լեհվազ, Այգեձոր) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Աճում է նաև Նախիջևանում, Ալժիրում, Անատոլիայում, Իրաքում և Իրանում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ստորին և միջին լեռնային գոտիներում՝ ծովի մակերևույթից 1000-1700 մ բարձրությունների վրա, չոր քարքարոտ լանջերին, գիհու և կաղնու նոսրանտառներում, ժայռերի միջև, խճաքարոտ թափվածքներում։ Ծաղկում է հունիս ամսին, պտղաբերում՝ հուլիսին։

Պահպանություն
-------------

Խոցելի տեսակ է, որի տարածման շրջանի մակերեսը 5000 կմ²-ից պակաս է, իսկ բնակության շրջանի մակերեսը՝ 500 կմ²-ից պակաս։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր, ընդգրկված չէ նաև GITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պոպուլացիայի մի մասը պահպանվում է «Արևիկ» ազգային պարկի սահմաններում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6