**Թաղոտ, (Աթաղոտ, Թաղուտ),** գյուղ Արցախի Հանրապետության Հադրութի շրջանում։

2020 թվականի Արցախյան երկրորդ պատերազմի արդյունքում գյուղը հայաթափվել և անցել է Ադրբեջանի հսկողության տակ։

Աշխարհագրական տեղեկություններ
-----------------------------

Գտնվում է Հադրութից 9 կմ դեպի հյուսիս-արևմուտք, իսկ հեռավորությունը Արցախի Հանրապետության մայրաքաղաք Ստեփանակերտից 115 կմ է։ Դիրքը գեղատեսիլ է, շրջապատված է այգիներով, բարձրությունը ծովի մակերևույթից 845 մետր է, կլիման, օդը և ջուրը շատ բարենպաստ է։ Կոլտնտեսությունը կազմավորվել է 1929 թվականին, տնտեսության հիմնական ուղղություններն են, հացահատիկի մշակությունը, ինչպես նաև` խաղողագործությունն ու անասնապահությունը։

Գյուղի շրջակայքը հարուստ է թեղու ծառատեսակով, որից էլ առաջացել է «թեղուտ» բառից, որը ձևափոխվել և այժմ կոչվում է Թաղոտ։ Գյուղի պատմությունն սկսվում է 12-րդ դարի սկզբներից, Հադրութի շրջանի պատմական գյուղերից է, ըստ գյուղի բնակիչների` այստեղ բնակավայր է եղել դեռ 9-րդ դարից։ 1836 թվականին այստեղ 7 Քար կոչվող եկեղեցու տեղամասում կառուցվել է Սուրբ Հովհաննես եկեղեցին, որն այժմ ոչ բարվոք վիճակում է։ 1890-ական թվականների սկզբներին այստեղ կար 70 տուն, 475 բնակիչ, 1987 թվականին` 71 տուն, 198 բնակիչ։ Էլեկտրաֆիկացվել է 1951 թվականին։ Այս գյուղում է ծնվել հայ խորհրդային հեղափոխական գործիչ, Բաքվի 26 կոմիսարներից` Բաղդասար Ավագյանը։

Բնակչությունը
-------------

Գյուղի բնակիչները սերում են 1703 թվականի Սյունյաց աշխարհի Դարբաս գյուղից տեղափոխված Գալուստի, Գրիգորի և Յաղուբի ընտանիքներից, սակայն գյուղի տարածքում պահպանվել են նաև 12-րդ դարի հուշարձաններ։ 19-րդ դարում այն իր մարդաշատությամբ գավառի հայաբնակ մեծ գյուղերից էր։ Հայրենական մեծ պատերազմին գյուղից մասնակցել է 160 մարդ, որից զոհվել են 72-ը իսկ ըստ Ս. Մելքումյանի «Լեռնային Ղարաբաղ» գրքի` Հայրենական մեծ պատերազմին մասնակցել է 134 մարդ, որից զոհվել է 51-ը. նրանց հիշատակին կանգնեցվել է հուշարձան։ Արցախյան առաջին պատերազմին մասնակցել է 35 մարդ, որից 5-ը զոհվել են, 5-ը վիրավորվել։

Հուշարձանները
-------------

Գյուղի տարածքում պահպանվել են մի շարք հուշարձաններ, որոնք թվագրվում են զարգացած միջնադարից և հասնում է մինչև 19-րդ դարը։ Կան բնակելի երկհարկանի տներ, որոնցից մի քանիսն ունեն 18-րդ դարի շինարարական արձանագրություն։

Գյուղի հյուսիսային եզրին գտնվում է **Ս. Հովհաննես եկեղեցին**, որը գրավոր աղբյուրներում հիշատակվում է 1841 թվականից։ Այն միանավ բազիլիկ շինություն է, երկթեք տանիքը հենված է հյուսիսային և հարավային պատերի վրա։ Արևելյան մասում կիսաշրջան խորանն է ՝ կից ավանդատներով, իսկ հյուսիսային մասում մկրտության խորշն է՝ ավազանով։ Եկեղեցու մուտքը հարավից է, լուսավորությունը ապահովում են վեց լուսամուտները։

**Գերեզմանատունը** գտնվում է գյուղի հարավ-արևմտյան հատվածում։ Այստեղ պահպանվել են 16-19-րդ դարերի մի քանի տասնյակ արձանագիր տապանաքարեր։ Գյուղամիջում կանգուն է 1719 թվականի մի **աղբյուր**, որն ըստ շինարարական արձանագրության կառուցել է Սյունյաց Աղվերծ (Դարբաս) գյուղի խոջա Ղազարը՝ ի հիշատակ իր հարազատների։ **Ճվավանքի** **ուխտատեղին** գտնվում է գյուղից 800 մետր հարավ-արևմուտք։ 1922 թվականին հիշատակվում է Ճառավանք անվամբ:Խորհրդային տարիներին սրբավայրը քանդվել է, սակայն տեղում պահպանվել են տարբեր շինությունների հետքերը։ 2001 թվականի ուսումնասիրությունների ընթացքում հուշարձանի շրջակա գերեզեմանատանը առկա էին 12-13 -րդ դարերի ութ խաչքար, որոնցից երեքն արձանագիր են։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Արցախը հրապարակել է Ադրբեջանի հսկողության տակ անցած համայնքների և բնակավայրերի ցանկը»։ *Ազատություն Ռադիոկայան*։ 2020 թ․ դեկտեմբերի 10
2. ↑  Վերնագիրը վերջում - *Հավատամք*(չաշխատող հղում)
3. ↑  Ս. Մելքումյան, Լեռնային Ղարաբաղ, Երևան, 1990թ. էջ 270
4. ↑  Բալայան Վ. (2020)։ *Արցախի հանրապետությա բնակավայրերի պատմության ուրվագծեր*։ Երևան: Երևան։ էջ 202
5. ↑  Մկրտչյան Շ. (1985)։ *Լեռնային Ղարաբաղի պատմաճարտարապետական հուշարձանները*։ Երևան։ էջ 117
6. ↑  Աբրահամյան Է. (2021, 15, էջ 59-64)։ «Թաղոտ գյուղի պատմական հուշարձանները»։ *Վարձք*