recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Գևորգ Վարդան** (պարսկերեն՝ گئورک وارطان, 1969, Թեհրան, Իրան), իրանահայ քաղաքական գործիչ։ Թեհրանի և Հյուսիսային իրանահայության պատգամավոր ԻԻ խորհրդարանի 7-րդ և 8-րդ նստաշրջաններում։

Կենսագրություն
--------------

Գևորգ Վարդանը ծնվել է 1969 թվականին Թեհրանում։ Նախնական կրթությունը ստացել է Քուշեշ-Վաչե Հովսեփյան, Ալիշան և Քուշեշ-Մարիամ դպրոցներում։ 1991 թվականին ճարտարագետի որակավորում է ստացել Գիտության և արդյունաբերության համալսարանից, նյութաբանական ճարտարագիտության մագիստրոսի աստիճան ստացել է Հայաստանի պետական ճարտարագիտական համալսարանից։ Ուսանողական տարիներին աշխատակցել է գիտակահետազոտական կենտրոնների հետ, հեղինակել է բազմաթիվ հոդվածներ։

Աշխատել է ավտոշինության բնագավառում, եղել է Իրանի «Անսխալ արտադրության» իրագործման առանցքային ձեռնարկությունների մատակարարման շղթայի տնօրեն, վերահսկել է 60 իրանական և արտասահմանյան արտադրական միավորումների աշխատանքների գործընթացը։ 1981 թվականից անդամակցել է հայկական մշակութային «Արարատ» կազմակերպության մարմնակրթական և երեցների միություններին, եղել է հայկական հարցերի ուսումնասիրության «ՀՈւՍԿ» վարչության անդամ։

1999 թվականին, որպես իրանահայ համայնքի պատվիրականության անդամ, մեկնել է Հայաստան և Արցախ, մասնակցել է Արցախյան ազատամարտի տասնամյակի հանդիսություններին։ Իրանահայ պատվիրակության կազմում Երևանում մասնակցել է Հայաստան-Սփյուռք խորհրդաժողովներին։ 2000 թվականին ընտրվել է Թեհրանի Հայոց թեմի 12-րդ շրջանի պատգամավորական ժողովի անդամ, որի կազմում 2003 թվականից ծառայել է ժողովի 2-րդ ատենապետի պաշտոնում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Իրանահայոց հանրագիտարան։ Կազմող` Ժանետ Տ. Լազարյան։ Երևան, «ՎՄՎ-Պրինտ, 2012
**Երկֆոսֆորական թթու՝** անօրգանական միացություն, H4P2O7 բանաձևով քառահիմն թթվածնավոր թթու, անգույն բյուրեղներ են,ջրում լուծվում են,առաջացնում է բյուրեղահիդրատներ։

Ստացում
-------

* Ֆոսֆորի (V) օքսիդը (ավելցուկ) ջրում լուծելիս․

{\displaystyle {\mathsf {P\_{2}O\_{5}+2H\_{2}O\ {\xrightarrow {}}\ H\_{4}P\_{2}O\_{7}}}}
* Օրթոֆոսֆորական թթուն տաքացնելիս․

{\displaystyle {\mathsf {2H\_{3}PO\_{4}\ {\xrightarrow {150^{o}C}}\ H\_{4}P\_{2}O\_{7}+H\_{2}O}}}
* Օրթոֆոսֆորական թթուն ֆոսֆորի (V) օքսիդի հետ փոխազդելիս․

{\displaystyle {\mathsf {8H\_{3}PO\_{4}+P\_{4}O\_{10}\ {\xrightarrow {100^{o}C}}\ 6H\_{4}P\_{2}O\_{7}}}}

Ֆիզիկական հատկություններ
------------------------

Երկֆոսֆորական թթուն սպիտակ ամորֆ կամ բյուրեղային նյութ է, ուժեղ խոնավածուծ հատկություններ ունի։

Գոյություն ունի երկու տարաձևությունների տեսքով՝ 54,3 °С և 71,5°С հալման ջերմաստիճաններով, խառնուրդը հալվում է 61°С-ու։

Լավ լուծվում է ջրում, էթանոլում և եթերում։

Քառահիմն թթու է, դիսոցման հաստատուններն են համապատասխանաբար՝ *p* K1 = 1, *p* K2 = 2, *p* K3 = 6,6, *p* K4 = 9,6.

Առաջացնում է բյուրեղահիդրատներ H4P2O7•*n* H2O ընդհանուր բանձևով, որտեղ *n* = 1, 5 и 6.

Քիմիական հատկություններ
-----------------------

* Անօդ պայմաններում տաքացնելիս քայքայվում է․

{\displaystyle {\mathsf {H\_{4}P\_{2}O\_{7}\ {\xrightarrow {300^{o}C}}\ 2HPO\_{3}+H\_{2}O}}}
* Ուժեղ թթուների առկայությամբ ջրային լուծույթներում եռացնելիս վերածվում է օրթոֆոսֆորական թթվի․

{\displaystyle {\mathsf {H\_{4}P\_{2}O\_{7}+H\_{2}O\ {\xrightarrow[{HNO\_{3}}]{100^{o}C}}\ 2H\_{3}PO\_{4}}}}
* Հիմքերի հետ փոխազդելիս առաջացնում է չեզոք և թթու աղեր․

{\displaystyle {\mathsf {H\_{4}P\_{2}O\_{7}+4NaOH\ {\xrightarrow {}}\ Na\_{4}P\_{2}O\_{7}+4H\_{2}O}}}
{\displaystyle {\mathsf {H\_{4}P\_{2}O\_{7}+2NaOH\ {\xrightarrow {}}\ Na\_{2}H\_{2}P\_{2}O\_{7}+2H\_{2}O}}}
* Մասնակցում է միացման ռեակցիաների․

{\displaystyle {\mathsf {H\_{4}P\_{2}O\_{7}+4AgNO\_{3}\ {\xrightarrow {}}\ Ag\_{4}P\_{2}O\_{7}\downarrow +4HNO\_{3}}}}
* Աղերը կոչվում են պիրոֆոսֆատներ կամ երկֆոսֆատներ ( IUPAC-ի անվանակարգման համաձայն).

Գրականություն
-------------

* Химическая энциклопедия / Редкол.: Зефиров Н.С. и др.. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1998. — Т. 5. — 783 с. — ISBN 5-85270-310-9
* Справочник химика / Редкол.: Никольский Б.П. и др.. — 3-е изд. испр. — Л.: Химия, 1971. — Т. 2. — 1168 с.
* *Лидин Р.А. и др.* Химические свойства неорганических веществ: Учеб. пособие для вузов. — 3-е изд. испр. — М.: Химия, 2000. — 480 с. — ISBN 5-7245-1163-0

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Diphosphoric acid
**Իզոմորֆություն** մաթեմատիկայում, ժամանակակից մաթեմատիկայի հիմնական հասկացություններից։ Կազմավորվել, ձևակերպվել է որպես հանրահաշվական հասկացություն (խմբերի տեսության մեջ), սակայն էական նշանակություն է ստացել մաթեմատիկայի տարբեր բաժինների կառուցվածքը և կիրառման հնարավոր ոլորտը ընդհանուր տեսանկյունից հասկանալու համար։ Իզոմորֆություն հասկացությունը վերաբերում է որոշակի կառուցվածքով օժտված բազմություններին (խմբերին, դաշտերին և այլն)։ Իզոմորֆ օբյեկտների տարրական օրինակ են բոլոր իրական թվերի R բազմությունը՝ օժտված գումարման գործողությամբ, և դրական թվերի P բազմությունը՝ օժտված բազմապատկման գործողությամբ։ Այս երկու օբյեկտների ներքին կառուցվածքը որոշակի իմաստով նույնն է։ Իրոք, եթե R բազմությունը արտապատկերենք P բազմության վրա՝ x թվին համապատասխանեցնելով y=ax թիվը (a>{\displaystyle 0}), ապա x=x1+x2 գումարին կհամապատասխանի y=y1y2 արտադրյալը, ուր y1=ax1 և y2=ax2 թվերը համապատասխանում են x1 և x2 թվերին։ Հակադարձ արտապատկերումն ունի x={\displaystyle log}ya տեսքը։ R-ի տարրերի գումարմանը վերաբերող յուրաքանչյուր առաջադրությանը կարելի է համապատասխանեցնել P-ի տարրերի բազմապատկմանը վերաբերող որոշակի առաջադրություն։ Օրինակ, R-ում Sn=x1+x2+...+xn թվաբանական պրոգրեսիայի անդամների գումարը արտահայտվում է Sn=n(x1+xn)/2 բանաձևով, իսկ P-ում Pn=y1y2...yn երկրաչափական պրոգրեսիայի անդամների արտադրյալը՝ Pn={\displaystyle {\sqrt {(y\_{1}y\_{n})^{n}}}} բանաձևով (R-ում ո-ով բազմապատկելուն և 2-ի բաժանելուն համապատասխանում են P-ում ո-րդ աստիճան բարձրացնելը և քառակուսի արմատ հանելը)։ Իզոմորֆության ընդհանուր սահմանումը տրվում է կատեգորիաների տեսության մեջ։ Մասնավորապես B և B՛ բազմությունները, օժտված համապատասխանաբար Տ և Տ՛ որոշակի կառուցվածքներով, կոչվում են իզոմորֆ, եթե դրանց միջև գոյություն ունի այնպիսի փոխմիարժեք համապատասխանություն, որի դեպքում Տ և Տ՝ կառուցվածքները փոխհամապատասխանում են միմյանց։ Համապատասխանությունը կոչվում է իզոմորֆ արտապատկերում կամ իզոմորֆություն։ Յուրաքանչյուր մաթեմատիկական տեսության աքսիոմները որոշում են այդ տեսությամբ ուսումնասիրվող օբյեկտները միայն իզոմորֆության ճշտությամբ, և ստացված արդյունքները հավասարապես վերաբերում են բոլոր իզոմորֆ օբյեկտներին։ Այդ իսկ պատճառով աքսիոմատիկական տեսությունը կարող է ունենալ տարբեր մեկնաբանություններ կամ մոդելներ (օրինակ, Լոբաչևսկու երկրաչափությունը)։ Տոպոլոգիայում իզոմորֆության տերմինի հանգունակն է հոմեոմորֆիզմը, բազմությունների տեսությունում՝ բիյեկցիան։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 315)։*  |
**Գևորգ Քյութներյան** (կամ Քյունթերյան, հավանաբար 1882, Պարտիզակ, Նիկոմիդիայի գավառակ, Բրուսայի նահանգ- 1915, Մեսքենե), հայ դեղագործ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է հավանաբար 1882 թվականին Բրուսայի նահանգի Նիկոմիդիայի գավառակի Պարտիզակ ավանում։ 1907 թվականին ավարտել է Կ. Պոլսի Օսմանյան դեղագործական վարժարանը։ Փարիզում տարրաբանական (քիմիական) կրթություն է ստացել։ «Ման­զու­մեի էֆ­քյար» թերթում հոդվածներ է գրել։ Նիկոմիդիայում սեփական դեղատուն է ունեցել և դեղագործ աշխատել։

Մահացել է 1915 թվականին Մեսքենեի աքսորավայրում, ծայրահեղ թշվառության մեջ՝ սովից ու հիվանդություններից՝ մոտ 33 տարեկանում։

Գրականություն
-------------

* Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Կ. Պոլիս, 1919։
* Յարման Արսեն, Հայերը օսմանյան առողջապահության ծառայության մեջ և պատմություն սուրբ Փրկիչ հայոց հիվանդանոցի (թուրքերեն), Ստամբուլ, 2001։

Աղբյուր
-------

Հարություն Մինասյան, Օսմանյան կայսրությունում և Թուրքիայի Հանրապետությունում բռնաճնշումների և ցեղասպանության ենթարկված հայ բժիշկներ, Երևան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
**Բրայլի գրեր**, տեսողության խնդիրներ ունեցող մարդկանց համար նախատեսված ուռուցիկ-կետային համակարգ, որը 1824 թվականին ստեղծել է ֆրանսիացի Լուի Բրայլը (ֆր.՝ Louis Braille)` 15 տարեկանում։ Լուի Բրայլը կոշկակարի որդի էր և ինքը նույնպես տեսողության խնդիրներ ուներ, կուրացել էր երեք տարեկանում։

Հայկական այբուբենի տառեր
------------------------

Գոյություն ունի հայկական այբուբենի տառերի երկու տարբերակ՝ արևելահայերենի և արևմտահայերենի։ Ստեղծված լինելով տարբեր պայմաններում, նրանք արտահայտվում են տարբեր նշանների միջոցով։ Արևելահայերենն ստեղծվել է խորհրդային տարիներին և համապատասխեցված է ռուսերեն գրելաձևին։ Արևմտահայերենում բաղաձայնները խլացված են և արտահայտվում են լատինական համապատասխան տառի նշանով։ Բացի դա, շ, ղ և չ տառերը պատկերվում են անգլերենում նույն հնչյուններն արտահայտող (աղյուսակում՝ sh, gh և ch) նշաններով։

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| Թվանշաններ | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 0 |  |  |
|  | Ա | Բ | Ծ | Դ | Է | Ֆ | Գ | Հ | Ի | Ե |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Կ | Լ | Մ | Ն | Օ | Պ | Չ | Ր | Ս | Տ | Ը | Թ |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Ու | Ո | Ջ | Յ | Ց | Փ |  | Ռ | Զ | Ժ | Ք |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  | Ձ | Ճ | Խ | Շ |  | Ղ |  |  | Վ |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  | **`** | **,** | **։** | **՞** |  |  | **«** |  | **»** |  |  |

Նշումներ
--------

1. ↑  Ստորակետ
2. ↑  Հարցական նշան
3. ↑  Չակերտների բացում
4. ↑  Չակերտների փակում

Արտաքին հղումներ
----------------

* Բրայլի գրատիպը դասարան․ամ կայքում Archived 2016-10-06 at the Wayback Machine.
* U2800

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 554)։*  |
Hönstavlan (1747)
**Յոհան Պաշ** (շվեդերեն՝ Johan Pasch, մարտի 12, 1706(1706-03-12), Ստոկհոլմ - հունվարի 16, 1769(1769-01-16), Ստոկհոլմ, Շվեդիա), շվեդ նկարիչ։

Կենսագրություն
--------------

Յոհան Պաշը ծնվել է 1706 թվականի մարտի 12-ին Ստոկհոլմում։ Նա շվեդ հայտնի նկարիչների ընտանիքի ներկայացուցիչ է։ Դիմանկարիչ Լորենց Պաշ Ավագի (1702-1766) կրտսեր եղբայրն է, Շվեդիայի ազատ արվեստների թագավորական ակադեմիայի անդամներ Լորենց Պաշ Կրտսերի (1733-1802) և Ուլրիկա Պաշի (1735-1796) հորեղբայրը։

Յոհան Պաշը սովորել է Շվեդիայի գեղանկարչության ակադեմիայում, ապա Հոլանդիայում ու Փարիզում։ Հայրենիք վերադառնալուց հետո աշխատել է որպես թագավորական ամրոցների դեկորատոր։ Դասավանդել է Շվեդիայի արվեստների ակադեմիայում։

1748 թվականից եղել է պալատական նկարիչ, 1758 թվականից՝ պալատի ինտենդանտ։

Ի տարբերություն իր դիմանկարիչ եղբոր՝ Յոհան Պաշը հայտնի է եղել որպես նկարիչ-դեկորատոր։ Նրա ստեղծագործությունների հիմնական թեման եղել են ալեգորիկ աշխատանքները, որոնք պատկերել են տարվա չորս եղանակները կամ չորս մայրցամաքները, որ բնութագրական են ֆրանսիական ռոկոկոյի համար։ Հեղինակել է նաև մի քանի դիմանկարներ։

Յոհան Պաշի աշխատանքներից առավել հայտնի է «Գեղատեսիլ հավեր» («Hönstavlan», 1747) նկարը, որը պատկերում է պալատական կանանց ընտանի կենդանիների մարմիններով

Յոհան Պաշի նկարներ ներկայում ցուցադրվում են Ուպսալայի համալսարանի գրադարանում և Շվեդիայի ազգային թանգարանում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Johan Pasch (швед.) — 1917.
2. 1 2 3 4  KulturNav — 2015.
3. 1 2 3 4  RKDartists (նիդերլ.)
4. ↑  Շվեդիայի Ազգային թանգարանի նկարիչների ցանկ — 2016.
5. ↑  Lorens Pasch den äldre, *Svenskt biografiskt lexikon*
6. ↑  Ըստ որոշ տվյալների՝ նկարում պատկերված են կրոնարքայադուստր Լովիսա Ուլրիկան ու նրա շքախմբի կանայք, իսկ աքաղաղը հավանաբար ակնարկում է Շվեդիայի հայտնի պետական գործիչ Կարլ Տեսինին։
7. ↑  Uppsala universitetsbibliotek
8. ↑  Nationalmuseum

Արտաքին հղումներ
----------------

* Johan Pasch(շվեդ.)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | RKDartists |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական · Շվեդական կենսագրական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BAV: ADV10061852 · BNF: 13189784c · GND: 128403594 · ISNI: 0000 0000 6629 9747 · LCCN: n88217482 · NTA: 075040379 · LIBRIS: 406067 · SUDOC: 035444363 · VIAF: 50278918 · ULAN: 500006267 · WorldCat VIAF: 50278918 |

 |

 |
**«Օրեր» եվրոպական անկախ ամսագիր՝** լույս է տեսնում Պրահայում 1999 թվականի սեպտեմբերից։ Հրատարակիչը ոչ կառավարական Կովկաս-Արևելյան Եվրոպա լրատվական կենտրոնն է՝ Հակոբ Ասատրյանի խմբագրությամբ։ Երկամսյա պարբերականը հայաստանյան իրադարձություններից զատ, լուսաբանում է ոչ միայն Չեխիայում բնակվող հայերի գործունեությունը, այլև անդրադառնում է եվրոպական 30-ից ավելի հայ համայնքների մշակութային, քաղաքական ու հասարակական, մարզական ու համայնքային կյանքին:

«Օրեր»–ը մեծ տեղ է հատկացնում Հայաստան-Եվրոպա հարաբերություններին, երկկողմ դիվանագիտական ու քաղաքական կապերին, տնտեսական համատեղ ծրագրերին։ Լայնորեն լուսաբանվում են հայ-չեխական բոլոր ձեռնարկները, հարցազրույցներ ու հոդվածներ են տպագրվում Չեխիայի նշանավոր մարդկանց, կառավարության անդամների ու հասարակական գործիչների հետ։

Արվեստին նվիրված էջերը ներկայացնում են Հայաստանում և Եվրոպայում տեղի ունեցող կարևոր մշակութային միջոցառումները, նոր լույս տեսած գրքերը, հայ և օտար նկարիչներին, երաժիշտներին, գրողներին։ Մարզական էջերում հոդվածներ են տպագրվում հաջողությունների հասած հայ մարզիկների մասին։

«Օրեր» եվրոպական անկախ ամսագիրը տարածվում է 25 երկրներում՝ Չեխիայի Հանրապետությունում, Գերմանիայում, Լեհաստանում, Հունգարիայում, Իտալիայում, Հունաստանում, Ֆրանսիայում, Ռուսաստանի Դաշնությունում, Մեծ Բրիտանիայում, Շվեդիայում, Իսպանիայում, Կիպրոսում, Նիդեռլանդներում, Բելգիայում և այլն։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք
* Հայերը Չեխիայում
**Բրայս կանիոն** (անգլ.՝ Bryce Canyon National Park), ազգային պարկ ԱՄՆ–ում։ Գտնվում է Յուտայի նահանգի հարավարևմտյան մասում։ Պարկի մակերեսը 145 կմ² է։ Պարկի ամենադիտարժան վայրը Բրայս կանիոնն է։ Չնայած անվանմանը՝ այն ամենևին էլ կանիոն չէ, այլ ավելի շուտ հսկայական բնական ամֆիթատրոն Պաունտսաուգանտ բարձրավանդակի վրա, որ առաջացել է էրոզիայի հետևանքով։ Բրայսը առանձնանում է երկրաբանական յուրահատուկ կառուցվածքով, որը կոչվում է հուդու։ Այն ձևավորվել է գետերի էրոզիայից և լճերի նստվածքային ապարներից քամու, ջրի և սառույցի ազդեցությամբ։ Նարնջագույն և սպիտակ լեռնաքարերը անկրկնելի տեսարան են ներկայացնում հատկապես մայրամուտին ու արևածագին։

Կանիոնի մերձական տարածքը բնակեցվել է 1850-ական թվականներին։ Այն անվանվել է Էբենեզեր Բրայսի անունով, ով 1875 թվականին այդ շրջանում հիմնել է կալվածք։ Բրայս կանիոնի հարակից տարածքը 1924 թվականին նախ հռչակվել է բնության ազգային հուշարձան, ապա 1928 թվականին՝ ազգային պարկ։ Այցելությունների թվով Բրայս կանիոն ազգային պարկը զիջում է միայն Գրանդ կանիոն և Զայոն ազգային պարկերին առաջին հերթին մեկուսացած լինելու պատճառով։ Յուտա նահանգի Կանաբ քաղաքը գտնվում է ազգային երեք պարկերի միջև։

Աշխարհագրական դիրք և կլիմա
--------------------------

Բնական կամար Բրայս կանիոնում
Բրայս կանիոնը գտնվում է Յուտայի հարավարևմտյան մասում։ Բրայսն ավելի վերև է գտնվում, քան մոտակա Գրանդ կանիոն և Զայոն ազգային պարկերը։ Կանիոնի բարձրությունը կազմում է 2400–2700մ այն դեպքում, երբ Գրանդ կանիոն ազգային պարկը գտնվում է ծովի մակարդակից 2100մ բարձրության վրա։ Այդպիսով՝ պարկը խիստ տարբերվում է էկոլոգիայով և եղանակով։ Հակադրությունը լավ տեսանելի է այն զբոսաշրջիկների համար, ովքեր նույն ուղևորության ընթացքում այցելում են երեք պարկեր։

Կլիման Բրայս կանիոնում ավելի սառն է և ավելի խոնավ մյուս երկու պարկերի համեմատ։ Տեղումների տարեկան միջին քանակը 380–460 մմ է։ Տարեկան միջին մինիմումը -13 °C է, հունվարի միջինը՝ -28 °C։ Պարկում ամենաբարձր ջերմաստիճանը գրանցվել է 2002 թվականի հուլիսի 14–ին՝ 37 °C։

Համայնապատկեր
-------------

Բրայս կանիոնի համայնապատկեր

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. ↑  "Listing of acreage as of December 31, 2011". Land Resource Division, National Park Service. Retrieved March 6, 2012.
3. ↑  Kiver 1999, p. 523

Արտաքին հղումներ
----------------

* Բրայս կանիոն ազգային պարկ։ ԱՄՆ աշխարհագրական ընկերություն
* Բրայս կանիոն։ Լուսանկարների պատկերասրահ
* Բրայս կանիոն ազգային պարկ։ Ուղեցույց

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Թվիթթեր |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | GeoNames · Open Directory Project |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4472226-6 · LCCN: sh91004723 · SUDOC: 034368329 · VIAF: 238112142 · WorldCat VIAF: 238112142 |

 |
**Յոհան Վոլդեմար Յանսեն** (էստ․՝ Johann Voldemar Jannsen, մայիսի 16, 1819(1819-05-16), Vana-Vändra vald, Pernau County, Լիֆլանդիայի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - հուլիսի 13, 1890(1890-07-13), Տարտու, Լիֆլանդիայի նահանգ, Ռուսական կայսրություն), էստոնացի բանաստեղծ, լրագրող, էստոնական ազգային զարթոնքի առաջնորդներից մեկը։

Յոհան Վոլդեմար Յանսենն Էստոնիայի ազգային զարթոնքի շրջանում գործած մշակութային գործիչներից է։ Նա մասնագիտությամբ ուսուցիչ էր, 1850-1863 թվականներին դասավանդել է Պեռնովե (Պյառնու) քաղաքում, որտեղ էլ սկսել է իր լրագրողական-հրատարակչական աշխատանքները, 1857 թվականին սկսել է հրատարակել «Պյառնույան փոստատար կամ Շաբաթաթերթ» (էստ․՝ Perno Postimees ehk Näddalileht) լրագիրը։ 1863 թվականին նա տեղափոխվել է Տարտու, որտեղ մեծ ճանաչում է ձեռք բերել որպես «Eesti Postimees» թերթի հրատարակիչ (1864-1880, Դերպտ)

Յոհան Վոլդեմար Յանսենն առաջինն էր, որ սկսեց օգտագործել «էստոնական ժողովուրդ» (էստ․՝  eesti rahvas) բառակապակցությունը նախկինում օգտագործվող «գյուղացի ժողովուրդ» (էստ․՝ maarahvas) բառակապակցության փոխարեն։

Յոհան Յանսենը կարծում էր, որ երաժշտությունն ու հատկապես երգչախմբում երգելը նպաստում են ազգային ոգու պահպանմանը։ Յանսենն ու նրա դուստրը՝ բանաստեղծուհի Լիդիա Կոյդուլան, 1865 թվականին հիմնադրել են երաժիշտների Վանեմույնե միությունը։ Յանսենը նաև եղել է Էստոնական երգի փառատոնի կազմակերպման նախաձեռնողներից մեկը։ Առաջին փառատոնն անցկացվել է 1869 թվականի ամռանը, ինչի հիշատակին Տարտուում կանգնեցվել է հուշարձան։

Յոհան Վոլդեմար Յանսենի գերեզմանը
Յոհան Վոլդեմար Յանսենը գրել է Էստոնիայի հիմնի տեքստը՝ Mu isamaa, mu õnn ja rõõm (Հայրենիք, իմ երջանկությունն ու ուրախությունը)։

1880 թվականին Յանսենը կաթվածահար է եղել և մահացել 10 տարի անց Տարտուում։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Յանսեն
* Յոհան Վոլդեմար Յանսենն ու նրա դերը էստոնական մշակույթում Archived 2015-11-17 at the Wayback Machine. (էստ.)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Eesti biograafiline andmebaas ISIK (эст.)
2. ↑  Էստոնական երգի առաջին փառատոնին նվիրված հուշարձան Տարտուում


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | MusicBrainz |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 12563591s · GND: 124112021 · ISNI: 0000 0000 4083 7930 · LCCN: no93009226 · NTA: 238902447 · SUDOC: 034936211 · VIAF: 34574621 · WorldCat VIAF: 34574621 |

 |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Հայկաշեն (այլ կիրառումներ)

**Հայկաշեն**, ավան Մեծ Հայքի Տուրուբերան աշխարհի Հարք գավառում, Խաչ լճից դեպի արևմուտք, ներկայիս Օրենքենտ գյուղից դեպի հարավ, Բըլըջան լեռան արևելյան ստորոտում։ Ըստ Մովսես Խորենացու վկայության, անվանադիր նախնի Հայկ նահապետը կառուցեց է այս ավանը, երբ իր որդիների, թոռների և ընդոծինների հետ Բաբելոնից վերադարձավ իր նախնիների (հայրերի) գավառը՝ այսինը Հարք։ Քանի որ Հայկաշենը կառուցվեց նախքան Դյուցազնամարտը՝ Հայկի և Բելի պատերազմը, հետևաբար Հայկաշենը պետք է որ կառուցված լինի մոտավորապես մ.թ.ա. 2493-2494 թթ.։

Ներկայում պահպանվել են ավանի ավերակները։ Շինությունները կառուցվել էին շրջանաձև դասավորված խոշոր անտաշ քարերից։ Ավանը շրջապատված էր մոտ 600 մ երկայնությամբ շրջանաձև պարսպապատով։ Միջնավանը ունի մոտ 250 մ շրջանագիծ։ Ավանի շրջանաձև հատակագիծը և շինությունները հիշեցնում է դարաշրջանի հնդեվրոպական այլ շինություններ (օրինակ Արքայիմը)։ Հայկաշենից դեպի արևմուտք, 300 մ հեռավորության վրա, գտնվում է մի աղբյուր, որից և օգտվել են ավանի հնավուրց բնակիչները։ Հայկաշենից մոտ 2 կմ դեպի հարավ-արևմուտք գտնվում է նախկին Գերեզմանք կոչվող լեռը, որի գագաթին, ըստ ավանդության, Հայկը զետեղել էր սպանված Բել բռնակալի դիակը։ Ըստ որոշ աղբյուրների, այդ լեռան ներկայիս թուրքերեն անվանումը՝ Բըլըջան առաջացել է «Բելի ջան» (Բելի մարմին) բառակապակցությունից։
**Վանաձորի Էդուարդ Կզարթմյանի անվան երաժշտական դպրոց**, կրթադաստիարակչական ուսումնական հաստատություն Վանաձորում։

Պատմություն
-----------

Երաժշտական դպրոցը հիմնադրվել է 1934 թվականին ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ, կոմպոզիտոր, խմբավար Էդուարդ Կզարթմյանի ջանքերով։

Էդուարդ Կզարթմյանի կիսանդրին համանուն երաժշտական դպրոցի առջև, քանդակագործ` Համլետ Մատինյան
1987-1990 թվականներին դպրոցի տնօրենն է եղել Կ. Գյուլօղլյանը, 1990-1992 թվականներին` Ա. Իգիթյանը, 1992-2014 թվականներին՝ Ն. Եթիմյանը, 2014 թվականից՝ Գագիկ Աղաբաբյանը։ 1988 թվականի աղետալի երկրաշարժը մեծ վնաս է հասցրել դպրոցին։ Շուրջ մեկ տարի դասերը կազմակերպվել են երաժշտական ուսումնարանում, այնուհետև մինչև 1992 թվականը քաղաքային այգում՝ տնակներում, ապա դպրոցի վթարային շենքում։  

2011 թվականին սկսվել են դպրոցի կապիտալ հիմնանորոգման աշխատանքները։ 2012 թվականից երաժշտական դպրոցը գործում է հիմնովին վերանորոգված դպրոցում։

Երաժշտական դպրոցում գործում են հետևյալ բաժինները՝

* Դաշնամուր
* Ժողովրդական և փողային գործիքներ
* Լարային գործիքներ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Վանաձորի Էդուարդ Կզարթմյանի անվան երաժշտական դպրոց կրթադաստիարակչական ուսումնական հաստատություն» համայնքային ոչ առևտրային կազմակերպություն
«AAA»-ի շոուներից մեկի ժամանակ
«**Lucha Libre AAA Worldwide**» (իրավաբանական անվանում՝ «**Antonio Peña Promotions, S.A. de C.V.**»), հայտնի նաև **AAA** կրճատ անվամբ (**«Asistencia Asesoría y Administración»** անվանումից, որն իսպաներենից թարգմանաբար նշանակում է *«Աջակցություն, խորհրդատվություն, կառավարչություն»*), պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտի (ռեստլինգ) լուչա լիվրե ենթատեսակի մեքսիկական կազմակերպություն, պրոմոշեն։

Հիմնադրվել է 1992 թվականին՝ Անտոնիո Պենյայի կողմից, ով դուրս գալով «Consejo Mundial de Lucha Libre» (CMLL) կազմակերպության սցենարիստների կազմից, ցանկանում էր ստեղծել նոր առաջնություն և ազատորեն հսկել ռինգային բոլոր սյուժեները։

Հիմնադրումից ի վեր «AAA»-ն անցկացրել է բազմաթիվ փեյ-փեր-վյու շոուներ, ինչպես նաև կազմակերպել ցուցադրություններ Միացյալ Նահանգներում և Ճապոնիայում։ Մարտական շոուներում ընկերությունն օգտագործում է ինչպես վեցանկյունաձև, այնպես էլ ավանդական քառակող ռինգեր։ Բացի այդ, հայտնի է նաև անսովոր ռինգային կերպարներով, ինչպես նաև առավել էքստրեմալ ձևաչափի մարտատեսակներով։

Տարիների ընթացքում համագործակցել է բազմաթիվ հյուսիսամերիկյան կազմակերպությունների հետ, ինչպիսիք են «World Wrestling Federation» (WWF, այժմ՝ WWE), «World Championship Wrestling» (WCW) առաջնությունները, ինչպես նաև ներկայումս սերտորեն համագործակցում է ճապոնական «Pro Wrestling Noah» և ամերիկյան «Global Force Wrestling» (GFW) պրոմոշենների հետ։

Ընեկրության գլխամասը տեղակայված է Մեքսիկայի մայրաքաղաք Մեխիկոյում։

Գործող չեմպիոնական տիտղոսներ
----------------------------

* AAA մեգա չեմպիոնատ
* AAA լատինաամերիկյան չեմպիոնատ
* AAA աշխարհի թիմային չեմպիոնատ
* AAA աշխարհի առաջին ծանրքաշային չեմպիոնատ
* AAA Ռեյնա դե ռեյնաս չեմպիոնատ
* AAA աշխարհի տրիոս չեմպիոնատ
* AAA խառը թիմային չեմպիոնատ
* AAA աշխարհի մինի էստելաս չեմպիոնատ
* AAA հյուսիսային թիմային չեմպիոնատ

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք(իսպ.)
* AAA չեմպիոնական տիտղոսների պատմություն(անգլ.)
Որսորդը որսի հետ
Ձկնորսության ժամանակ
**Որսոդրություն**, վայրի կենդանիների ու թռչունների որս, որը մարդու տնտեսական գործունեության հնագույն ձևերից է։ Սկզբնապես որսորդությունը (նաև որսի սպառումը) կրել է
կոլեկտիվ բնույթ և սովորաբար զուգակցվել է հավաքչության, ձկնորսության, ավելի ուշ՝ երկրագործության ու անասնապահության հետ։

Որսորդական զենքեր
-----------------

Որսորդության հնագույն զենքեր են ծառայել քարը, քարե, փայտե, ոսկրե կացինը, տեգը, նիզակը, պարսատիկը, ցանցը, թակարդը, իսկ մետաղամշակությունից հետո՝ մետաղե սուրը, թուրը, դաշույնը, կացինը և այլն։ Որսորդության զարգացման համար մեծ նշանակություն է ունեցել նետ ու աղեղի գյուտը, մինչև հրազենի երևան գալը (12-րդ դար) այն եղել է որսորդության հիմն, զենքը։ Նոր քարի դարաշրջանից որսորդության համար օգտագործել են շներ, հետագայում՝ նաև ձիեր, որսկան թռչուններ, խայծեր և այլն։

Որսը հին ժամանակներում
----------------------

Հայաստանում որսորդության լայն տարածման մասին վկայում են նեոլիթի և բրոնզի դարաշրջանների ժայռապատկերները, մ.թ.ա. 11-1 հազարամյակների առարկաներն ու որմնանկարները, որոնցում պատկերված են որսի տեսարաններ։ Հայ ժողովրդի անվանադիր նախնի Հայկը հնագույն ավանդազրույցներում ներկայացվում է որպես քաջ որսորդ։ Ավատատիրական դարաշրջանում զինվոր, դասի և ազնըվականության համար որսախաղերը, զվարճանքից ու հրապուրանքից բացի, եղել են նաև ռազմ, դաստիարակության յուրահատուկ միջոց։ Հին Հայաստանում, բնական որսատեղերից (Շահապիվան, Մասյացոտն, Կոգո- վիտ և այլն) բացի, ստեղծվել են արքունի և իշխ. որսատեղեր (Ծննդոց անտառ, Խոսրովակերտ և այլն)։

Հայաստանում կենդանիների որսը
----------------------------

Ըստ օգտագործվող որսորդ, գործիքների՝ տարբերում են հրացանով, որոգայթներով, որսկան կենդանիներով (շուն, թռչուն, ձի), ըստ նպատակի՝ արդյունագործության, սիրող, սպորտային ու գիտական որսորդության տեսակներ։ Որսորդության զարգացմանը նպաստում են որսորդ, տնտեսությունները, որոնք Հայաստանում կազմակերպված են Եղեգնաձորում, Կապանում, Ապարանում։ Հայաստանում ամենուր հանդիպող որսարդյունագործության կենդանիներ են. կաթնասուններից՝ գայլը, աղվեսը, քարակզաքիսը, շրային առնետը, թռչուններից՝ կռնչան բադը, սուլող ու չքչքան մրտիմները, կարմրագլուխ ու փուփուլավոր սուզաբադերը, լորը, կտցարը, թխակապույտ աղավնին, երկկենցաղներից՝ լճագորտը, փոքրասիական գորտը, ձկներից՝ լոքոն, կարմրախայտը։ Հայաստանում թույլատրված որսի կենդանատեսակներից են եվրոպ. այծյամը, վայրի խոզը, լուսանը, գորշուկը, շնագայլը, նապաստակը, կաքավը, լորը, փասիանը և այլն։ Հայաստանում որսորդները միավորված են «Որսորդների և ձկնորսների միություն», «Որսորդ» ՍՊԸ և «Հայկական զինվորական որսորդական ընկերություն» կազմակերպություններում, որոնց գործունեությունը վերահսկում է Հայաստանի բնապահպանության նախարարությունը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
**Երմաչիխա,** գետ Ռուսաստանում, հոսում է Նովոսիբիրսկի մարզում, Ալթայի երկրամասում։ Գետաբերանը գտնվում է Կիշկինական գետի ձախ ափից 40 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 15 կմ է։

Ջրագրության տվյալներ
--------------------

Ռուսաստանի ջրային գրանցման պետական տվյալների համաձայն՝ գետը պատկանում է Վերին Օբի ավազանային շրջանին, Օբ գետի ջրօգտագործման մասն է Բարնաուլ քաղաքից մինչև Նովոսիբիրսկի ջրամբարը՝ առանց Չումիշ գետի, Վերին Օբի գետային ենթաավազանն է մինչև Տոմի թափվելը։ Վերին Օբի գետային ավազանն է մինչև Իրտիշ թափվելը։

Աշխարհատեղեկատվական համակարգի ՌԴ տարածքի ջրատնտեսական շրջանացման տվյալներով՝

* Ջրային գրանցման տվյալների կոդ՝ 13010200512115200003841
* Հիդրոլոգիական ստուգման կոդ՝ 115200384
* Ավազանի կոդ՝ 13.01.02.005
* Հիդրոլոգիական ուսումնասիրության ծավալի համար՝ 15
* Հիդրոլոգիական ուսումնասիրության թողարկում՝ 2։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «ՌԴ ջրային գրանցման տվյալներ. Երմաչիխա (գետ)»


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames · ГВР |

 |
**Չինգիզ Հաջի օկլի Սադիղով** (ադրբ.՝ Çingiz Hacı oğlu Sadıqov, ապրիլի 5, 1929(1929-04-05), Բաքու, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ - դեկտեմբերի 30, 2017(2017-12-30), Սան Ֆրանցիսկո, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ), ադրբեջանցի դաշնակահար, Ադրբեջանական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1987), Բաքվի երաժշտական ակադեմիայի պրոֆեսոր (1991–1994);

Կենսագրություն
--------------

Չինգիզ Սադիղովը ծնվել է 1929 թվականի ապրիլի 5-ին Բաքվում։ Առաջին կրթությունը ստացել է 1939-1946 թվականներին ՝Բաքվի տասնամյակի երաժշտական դպրոցում։ 1939-1946 թվականներին սովորել է Ադրբեջանի պետական կոնսերվատորիայի դաշնամուրի ֆակուլտետում։ 1951-1953 թվականներին սովորել է Մոսկվայի պետական կոնսերվատորիայի Ասպիրանտուրայում։ 1953-1971 թվականներին աշխատել է որպես Ադրբեջանի պետական ֆիլհարմոնիայի մենակատար և կոնցերտմայստեր։ 

* 1971-1981 թթ. - Բաքվի թիվ 16 երաժշտական դպրոցի տնօրեն,
* 1981-1990 թթ. - «Ազկոնսերտ» ստեղծագործական միության գեղարվեստական ղեկավար,
* 1973-1976 թթ. - Եմենի Դեմոկրատական Հանրապետության մեջ Արվեստի ինստիտուտի կազմակերպիչ և ուսուցիչ,
* 1983-1986 թթ. - Մշակույթի և զբոսաշրջության նախարարի խորհրդատու,
* 1991-1994 թթ. - Բաքվի երաժշտական ակադեմիայի պրոֆեսոր;

1959 թվականին նրան շնորհվել է Ադրբեջանական ԽՍՀ վաստակավոր արտիստի կոչում, իսկ 1987 թվականին ՝Ադրբեջանական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստ։ Չինգիզ Սադիղովը մահացել է 2017 թվականի դեկտեմբերի 30-ին Ամերիկայում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Discogs — 2000.
2. ↑  Chingiz Sadykhov
3. ↑  Гусейнова А.Мугам и современная музыка Азербайджана
4. ↑  Չինգիզ Սադիղով
5. ↑  մահացել է Չինգիզ Սադիղով
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Սուրբ Պողոս-Պետրոս եկեղեցի (այլ կիրառումներ)

**Սուրբ Պողոս-Պետրոս եկեղեցի**, հայկական եկեղեցի Հայաստանի Արագածոտնի մարզի Ապարանի ջրամբարի ձախ ափին, թեքության վրա։

Պատմություն
-----------

Սուրբ Պողոս-Պետրոս եկեղեցի
Զովունիի Պողոս-Պետրոս եկեղեցին կառուցվել է 5-րդ դարի առաջին կեսին՝ բազիլիկ հատակագծով։ 5-րդ դարի վերջին կամ 6-րդ դարի սկզբին Գրիգոր Գնթունի իշխանը տաճարը վերակառուցել է ներսից՝ պայտաձև, դրսից ուղղանկյուն խորանով գմբեթավոր եկեղեցու՝ երկայնական պատերին հզոր գմբեթակիր որմնամույթեր կցելով։

Զովունիի Պողոս-Պետրոս եկեղեցին հայ ճարտարապետության մեջ եկեղեցական շենքի նոր տիպի՝ գմբեթավոր դահլիճի առաջին օրինակն է։ Պողոս-Պետրոս եկեղեցին վերանորոգվել է 1896-ին, քարե կտուրի փոխարեն ծածկվել է փայտով։ 20-րդ դարում քանդվել են եկեղեցու ծածկը և հարավային պատը։

Ջրամբարի կառուցում
------------------

Սուրբ Պողոս-Պետրոս եկեղեցի
1962-1967 թթ-ին Ապարանի ջրամբարի շինարարության պատճառով Պողոս-Պետրոս եկեղեցու արևելյան կողմում եղած 4-5-րդ դարերի Թուխ Մանուկ փոքրաչափ բազիլիկ տիպի միանավ եկեղեցին և հարավային կողմում եղած 5-րդ դարի Սուրբ Վարդան մատուռ-դամբարանը 1967 թ-ին տեղափոխվել են գյուղի արևելյան կողմում գտնվող Խաչեր կոչվող հատվածը և իրենց պահպանված չափով վերաշարվել։ Պողոս-Պետրոս եկեղեցին, ցավոք, մնացել է նույն տեղում և 1967 թ-ից սկսած տարեկան 3-4 ամիս մինչև պատուհանների բարձրությամբ մնում է ջրի գերության մեջ։ Այդ վիճակով էլ մինչև 2005 թթ. շինության պատերն ամբողջական վիճակում պահպանվում էին։ Միայն 2005 թ-ին եկեղեցու արևելյան պատը տևական ողողումներից հետո քանդվել է։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Գրականություն
-------------

* Վիկտոր Պետրոսյանց /Տիգրան Պետրոսյանց/, Նիգ-Ապարանի պատմաճարտարապետական հուշարձանները։ Երևան, 1988 թ. էջ 31-36։
* Վիկտոր Պետրոսյանց /Տիգրան Պետրոսյանց/, Զովունիի արձանագրությունները։ ՀՀ ԳԱ "Պատմա-բանասիրական հանդես", 1980 թ. թիվ 3, էջ 303-306։

Տես նաև
-------

* Գմբեթավոր դահլիճ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Wiki Loves Monuments monuments database — 2017.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Զովունիի՝ ջրի տակ անցնող և դուրս եկող Պողոս-Պետրոս եկեղեցին
**Կալիումի ֆերատ** — անօրգանական միացություն է, որը հանդիսանում է ալկալիական մետաղ կալիումի և գոյություն չունեցող երկաթական թթվի աղ K2FeO4 բանաձևով։ Իրենից ներկայացնում է կարմրա-մանուշակագույն բյուրեղներ, որոնք լուծելի են սառը, հիմնայնացված ջրում։

Ստացում
-------

* փոշի երկաթի լուծմամբ կալիումի նիտրատի և հիդրօքսիդի հալույթում։

{\displaystyle {\mathsf {Fe+3KNO\_{3}+2KOH\ {\xrightarrow {400-420^{o}C}}\ K\_{2}FeO\_{4}+3KNO\_{2}+H\_{2}O}}}
* Երկաթի անոդով կոնցենտրիկ կալիումի հիդրօքսիդի էլեկտրոլիզով։

{\displaystyle {\mathsf {Fe+2KOH+2H\_{2}O\ {\xrightarrow {e^{-}}}\ K\_{2}FeO\_{4}+3H\_{2}\uparrow }}}
* Երկաթի(III) օքսիդի ալկալու լուծույթում սուսպենզիայի օքսիդացմամբ, հալոգեններով։

{\displaystyle {\mathsf {Fe\_{2}O\_{3}+3Cl\_{2}+10KOH\ {\xrightarrow {45-55^{o}C}}\ 2K\_{2}FeO\_{4}+6KCl+5H\_{2}O}}}

Քիմիական հատկություններ
-----------------------

* Քայքայվում է տաքացնելիս։

{\displaystyle {\mathsf {2K\_{2}FeO\_{4}\ {\xrightarrow {500-700^{o}C}}\ K\_{3}FeO\_{4}+KFeO\_{2}+O\_{2}}}}
* փոխազդում է տաք ջրի հետ։

{\displaystyle {\mathsf {4K\_{2}FeO\_{4}+6H\_{2}O\ {\xrightarrow {100^{o}C}}\ 4FeO(OH)\downarrow +8KOH+3O\_{2}\uparrow }}}
* փոխազդում է նոսր թթուների հետ։

{\displaystyle {\mathsf {4K\_{2}FeO\_{4}+10H\_{2}SO\_{4}\ {\xrightarrow {}}\ 2Fe\_{2}(SO\_{4})\_{3}+4K\_{2}SO\_{4}+3O\_{2}\uparrow +10H\_{2}O}}}
* քայքայվում է ալկալիների հետ միահալելիս։

{\displaystyle {\mathsf {4K\_{2}FeO\_{4}+4KOH\ {\xrightarrow {400-450^{o}C}}\ 4K\_{3}FeO\_{4}+O\_{2}\uparrow +2H\_{2}O}}}
* Հանդիսանում է ուժեղ օքսիդիչ (ավելի ուժեղ քան պերմանգանատը)։

{\displaystyle {\mathsf {4K\_{2}FeO\_{4}+3Cr(OH)\_{2}\ {\xrightarrow {100^{o}C}}\ 4FeO(OH)\downarrow +3K\_{2}CrO\_{4}+2KOH}}}
* Մտնում է փոխանակման ռեակցիաների մեջ։

{\displaystyle {\mathsf {K\_{2}FeO\_{4}+BaCl\_{2}+H\_{2}O\ {\xrightarrow {}}\ BaFeO\_{4}\cdot H\_{2}O\downarrow +2KCl}}}

Գրականություն
-------------

* Химическая энциклопедия / Редкол.: Кнунянц И.Л. и др.. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — Т. 2. — 671 с. — ISBN 5-82270-035-5
* *Лидин Р.А. и др.* Химические свойства неорганических веществ: Учеб. пособие для вузов. — 3-е изд. испр. — М.: Химия, 2000. — 480 с. — ISBN 5-7245-1163-0
* *Рипан Р. Четяну И.* Неорганическая химия. Химия металлов. — М.: Мир, 1972. — Т. 2. — 871 с.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Dipotassium;iron(6+);oxygen(2-)
**Փայլալարաններ**, միներալներ, շերտավոր կառուցվածքով ալյումասիլիկատների մեծ խումբ։ Ընդհանուր քիմիական կազմը՝ XY2\_3 [(OH, F)2|Z8O10], որտեղ X=K, Na, Ca, У= Al, Mg, Fe, Z=Si, Al։ Ըստ Х-ի իոնների բնույթի փայլալարանները ստորաբաժանվում են բուն փայլարների, որտեղ X=K, Na, և փխրուն փայլալարանների, ուր X=Ca։ Դիօքտաէդրիկ փայլալարաններին են պատկանում մուսկովիտը, պարագոնիտը, գլաուկոնիտը, տրիօքտաէդրիկներին՝ ֆլոգոպիտը, բիոտիտը, լեպիդոլիտը։ Փայլալարանների յուրահատկությունը նրանց մեջ ջրի պարունակությունն է, որ տարբեր փայլալարանների մոտ անջատվում է ջերմաստիճանային տարբեր միջակայքերում։ Կարծրությունը՝ 2,5-4, խտությունը՝ 2770 կգ/մ3 (մուսկովիտ), 2200 կգ/մ3 (ֆլոգոպիտ), 3300 կգ/մ3 (բիոտիտ)։ Բոլոր փայլալարանները առաջանում են ներծին պայմաններում։ Թերթիկները ճկուն են և առաձգական։ Այդ տեսակետից արժեքավոր մուսկովիտը բյուրեղանում է գրանիտային պեգմատիներում, ֆլոգոպիտը գենետիկորեն կապված է գերհիմքային և ալկալիական ապարների զանգվածների հետ։ Հանքավայրեր կան ԽՍՀՄ-ում, արտասահմանում՝ Հնդկաստանում, Բրազիլիայում, ԱՄՆ-ում, Կանադայում։ Փայլալարաններին բնորոշ են բարձր էլեկտրական, ջերմային, քիմիական, մեխանիկական կայունությունը, ճկունությունը և առաձգականությունը։ Գործնական նշանակություն ունեն բոլոր փայլալարանները սակայն հատկապես՝ խոշորաբյուրեղ մուսկովիտը և ֆլոգոպիտը, որոնք արժեքավոր էլեկտրամեկուսիչ նյութ են և օգտագործվում են էլեկտրացիոն, ռադիոցիոն և ավիացիոն տեխնիկայում։ Լեպիդոլիտից պատրաստում են հատուկ օպտիկական ապակիներ։ Մանր փայլալարաններից ստանում են աղացած փայլալար, որը կիրառվում է շինարարական ցեմենտի, ռետինի արդյունաբերության մեջ, ներկերի, պլաստմասսաների արտադրության ընթացքում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
Լիալուսին
**Սելենոֆոբիա** *(հուն․՝ φεγγάρι-լուսին)*, իռացիոնալ անկառավարելի վախ լուսնից և նրա լույսից։ Այն նաև անվանում են լունաֆոբիա՝ լատ.՝ «luna» (լուսին) բառից։ Մարդիկ, ովքեր ունեն այս ֆոբիան, կարծում են, որ լուսինը բացասական ազդեցություն ունի իրենց կյանքի վրա։ Սելենոֆոբիան լայն տարածված ֆոբիա չէ։ Այն համարվում է տագնապային խանգարում, որի հետևանքով կարող է առաջանալ տագնապային հարձակում։ Հաճախ նրանք վախենում են ոչ միայն լուսնից ու լուսնի լույսից, այլ նաև լուսնի մասին խոսելուց։

Սելենոֆոբիայի ամենատարածված դրսևորումը լիալուսնից վախենալն է, քանի որ համարվում է, որ լիալուսնի ժամանակ մարդիկ հակված են լինում հանցագործություններ կատարելու (օրինակ՝ գողություն, սպանություն, վանդալիզմ)։ Ըստ նրանց՝ լիալուսինը մարդկանց հասցնում է խելագարության, լուսնոտության։

Լիալուսնի ֆոբիան այլ կերպ անվանում են ռեմաֆոբիա կամ մեստոսելենոֆոբիա *(հուն․՝ γεμάτος (mestos)-լի, ամբողջական)*։

Լուսնային ճագարը պատրաստում է անմահության դեղահաբը (չինական գործվածք. 18-րդ դար

Սելենոֆոբիայի առաջացման պատճառը
-------------------------------

Սելենոֆոբիան, ինչպես շատ ուրիշ ֆոբիաներ, հիմնականում առաջանում է մանկության ժամանակ՝ սովորաբար 4-5 տարեկանում ստացած տրավմաներից։ Բայց այն կարող է նաև զարգանալ լուսնի մասին միֆերի պատճառով։ Կան միֆեր, ըստ որոնց, լուսնի վրա ապրում են չար արարածներ։ Ոմանք կարծում են, որ լուսինը կարող է մարդուն վերածել գայլամարդու։

Մեկ այլ միֆ է լուսնային ճագարը, որը աշխարհի տարբեր ժողովուրդների ֆոլկլորում նապաստակ կամ ճագար է, և բնակվում է Լուսնի վրա։ Այս պատկերացումը պարեյդոլիական տեսողական պատրանք է։ Լուսնի վրայի մուգ հետքերը, որոնք իրականում լուսնային լճեր են, ընկալվում են որպես նապաստակ կամ ճագար։

Թերևս ամենահայտնի հիշատակությունը Լուսնային նապաստակի մասին հանդիսանում է «Չուի բանաստեղծություններ» ստեղծագործական հավաքածուն, որ գրվել է Չինաստանում` Հան դինաստիայի ժամանակաշրջանում. այնտեղ ասվում է, որ լուսնային պալատում ապրում է սպիտակ լուսնային ճագար ( չինարեն՝ 月兔 ), ով, նստած լինելով գույհույի ծառի ստվերի տակ, մի ամբողջ տարի փնտրում է անմահության դեղահաբեր։ Հանի դինաստիայի ժամանակաշրջանի այլ պոետներ հաճախ լուսնային ճագարին անվանում էին «նեֆրիտային ճագար» (չինարեն՝ 金兔), և այս արտահայտությունները շատ հաճախ սկսեցին օգտագործվել Լուսինը մատնանշելու համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Full moons make you crazy
2. ↑  Selenophobia
**«Խաչելություն» Ֆերդինանտից և Սանչայից** (իսպ.՝ Crucifijo de don Fernando y doña Sancha), մոտ 1063 թվականի փղոսկրյա փորագրությամբ արվեստի գլուխգործոց Մադրիդի ազգային հնագիտական թանգարանում։ Այն Ֆերդինանտ I թագավորը և Լեոնի թագուհի Սանչան նվիրաբերել են Լեոնի Սան Իսիդոր տաճարի կահավորման համար։

Խաչը Քրիստոսի մարմինը պատկերող իսպանական ամենավաղ գործերից է, քանզի ոսկե, փղոսկրյա, փայտե նմանօրինակ գործերը եղել են առանց պատկերների։ Արքայական նվերը նկարագրվում է որպես «Փրկչի պատկերով փղոսկրե խաչ»։

Քրիստոսի խաչելությամբ պատկերն ունի 52 սմ բարձրություն, 34,5 սմ լայնություն, Քրիստոսի պատկերը՝ 305 մմ բարձրություն։ Քրիստոսը կերտված է ամբողջ հասակով, գլուխը դեպի ձախ, աչքերը՝ բաց։ Ոտքերից յուրաքանչյուրն առանձին գամված է խաչին։ Աջ ձեռքի մատները բացակայում են։ Գոտկատեղի կտորը ծածկում է ծնկները և կապված է իրանին։ Ոտքերը և մարմինն ուղղահայաց են։ Հետևի կողմում կա ազատ տարածք՝ որպես սուրբ մասունք օգտագործելու համար։

Հակառակ կողմում բույսերի, կենդանիների և մարդկանց միահյուսված պատկերներ են, որոնք կամ բարձրանում են դրախտ, կամ իջնում դժոխք։ Քրիստոսի պատկերի վերևում կա մակագրություն.

IHSNAZA  
RENUSREX  
IUDEORU
որը թարգմանաբար նշանակում է. «Հիսուս Նազովրեցին, հրեաների թագավորը»։ Փղոսկրյա մակագրության վերևում պատկերված է՝ ինչպես է հարություն առած Քրիստոսը տանում իր խաչը։ Խաչի ներքևի մասում՝ խաչված պատկերից վար, Ադամի ֆիգուրն է, իսկ դրանից ներքև՝ մակագրություն.

FREDINANDUSREX  
SANCIAREGINA
ներկայացնում է Ֆերդինանտի և Սանչայի կատարած աշխատանքը։ Խաչի հակառակ կողմում բացի բույսերից՝ կենտրոնում տիրոջ գառն է, իսկ անկյունային չորս թևերում՝ Չորս ավետարանիչների խորհրդանիշերը։

Գրականություն
-------------

* Gómez-Moreno, María Elena (1947). Mil Joyas del Arte Español. Barcelona: Instituto Gallach.
* Park, Marlene (1973). "The Crucifix of Fernando and Sancha and its Relationship to North French Manuscripts". Journal of the Warburg and Courtauld Institutes 36. pp. 77–91.
* Sureda, Joan (1988). Historia Universal del Arte: Románico/Gótico. Barcelona: Editorial Planeta. ISBN 84-320-6684-2.
* Art of Medieval Spain, A.D. 500–1200. The Metropolitan Museum of Art, New York. 1993. ISBN 9780810964334 The Art of Medieval Spain, A.D. 500–1200 The Metropolitan Museum of Art, New York. 1993. ISBN 9780810964334.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Gómez-Moreno (1947), 162.
2. ↑  Els ulls d'atzabeja són una característica del taller d'ivori de Lleó, ubicat a prop de la Col·legiata de Sant Isidor.



|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Խաչելություն Ֆերդինանտից և Սանչայից***էջը Վիքիպահեստում |
**Նախաճաշ**, օրվա առաջին սննդի ընդունումն է, ինչպես կարգն է՝ արթնանալուց մինչև կեսօր։ Որոշ փորձագետներ համարում են, որ նախաճաշն ամենակարևոր սննդի ընդունումն է, դրա բաց թողնելը կարող է լուրջ խնդիրներ առաջացնել։

Նախաճաշ և առողջություն
----------------------

ԱՄՆ-ում բժիշկների հետազոտությունները պարզել են, որ նրանք ովքեր նախաճաշել են ամեն օր, այդքան գեր չեն քան նա, ով բաց է թողել առավոտյան սննդի ընդունումը։

Նախաճաշի ավանդույթներ
---------------------

Տարբեր երկրներում գոյություն ունեն նախաճաշի տարբեր ավանդույթներ.

**Եվրոպական նախաճաշ**

Եվրոպական երկրներում նախաճաշին լինում են՝ տաք խմիչքներ (ոչ ալկոհոլային) և թխվածքներ։ Խմիչքներից հիմնականը լինում է կաթը։

Մայրցամաքային նախաճաշ

Անգլիական նախաճաշ
-----------------

Մեծ Բրիտանիայում դասական նախաճաշ է լինում՝ խաշած կամ եփած ձվեր և այլ ուտեստներ, որոնց մեջ կա ձու։

Հնդկական նախաճաշ
----------------

Հնդկական խոհանոցում հատուկ շեշտ է դրվում բուսական ուտեստների վրա՝ սաբջի։ Լոբով և բանջարեղեններով համեմված ավանդական համեմունքներով, որոնց շարքում առաջնային տեղն է զբաղեցնում կերասի համեմունքները։

Ճապոնական նախաճաշ
-----------------

Ճապոնական նախաճաշը կազմվում է թեթև սննդից, որը ճապոնական թեյի մշակույթում սեղաններին մատուցվում է ճապոնական պուեր թեյ, ինչպես կարգն է
ճաշից հետո։

Ռուսական նախաճաշ
----------------

Այնտեղ նախաճաշը շատ ժամանակ չի խլում։ Այնտեղ միշտ նախաճաշին սեղանին դնում են ապուր տարբեր համեմունքներով և ձվեր։ Նախաճաշին խմում են սև թեյ կամ լինում է նաև սուրճ, թեյի հետ կարելի է ուտել մեղր, մուրաբա, խտացրած կաթ, թթվասեր կամ էլ պեչենի։ Ամառային օրերին նախաճաշին կարող են ուտել նաև մրգեր։

Նախաճաշ և գեղանկարչություն
--------------------------

* 
* Էդուարդ ՄանեՆախաճաշ խոտի վրա (Մանե)Էդուարդ ՄանեՆախաճաշ խոտի վրա (Մանե)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Breakfast is 'most important meal' BBC 7 մարտ 2003 թ
2. ↑  Английский завтрак (отрывок из книги «Путеводитель по англичанам»)
3. ↑  *Рабинович М. Г.* Распорядок дня // Очерки этнографии русского феодального города. Горожане, их общественный и домашний быт. — М.: Наука, 1978. — 328 с. — 6650 экз.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Նախաճաշը՝ սննդակարգի ամենակարևոր բաղադրիչ Archived 2015-10-05 at the Wayback Machine.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ կատալոնական · Մեծ կատալոնական · MESH ID |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 12016486r · GND: 4018736-6 · LCCN: sh85016672 · NKC: ph420383 |

 |
**«Վարդագույն գուլպա»** (ռուս.՝ Розовый чулок), Անտոն Պավլովիչ Չեխովի պատմվածքը` գրված 1886 թվականին։ Առաջին անգամ հրապարակվել է 1886 թվականի օգոստոսի 16-ին «Օսկոլկի» ամսագրում (№ 33)՝ Ա. Չեխոնտե ստորագրությամբ։

Հրապարակումներ
--------------

Անտոն Չեխովի «Վարդագույն գուլպա» պատմվածքն առաջին անգամ հրապարակվել է 1886 թվականի օգոստոսի 16-ին «Օսկոլկի» ամսագրում (№ 33)՝ Ա. Չեխոնտե ստորագրությամբ։

Հրատարակիչ Ն. Ա. Լեյկինը պատմվածքի վերջում ավելացրել է հետևյալ արտահայտությունը. «Ոչ, ես չեմ գնա։ Խելացիորեն կարող ես խոսել և տղամարդկանց հետ, վերջապես որոշում է նա»։ Այս մասին նա գրել է Չեխովին` «Ձեր «Վարդագույն գուլպա» պատմվածքը ստացել եմ։ Այն ինձ շատ դուր եկավ...ես մի քանի տող ավելացրեցի վերջում, որոնք էլ ավելի են ուժեղացնում տպավորությունը։ Հուսով եմ դրա համար չեք գանգատվի։ Այս պատմվածքը լույս կտեսնի թիվ 33-ում»։ Չեխովը պատասխանել է. «Դուք երկարացրել եք «Վարդագույն գուլպա» պատմվածքի ավարտը։ Ես դեմ չեմ լրացուցիչ տողերից լրացուցիչ 8 կոպեկ ստանալուն, բայց, իմ կարծիքով, «տղամարդը» վերջում չի գնում...խոսքը միայն կանանց մասին է...»:

Սյուժե
------

Պատմվածքի գործողությունները տեղի են ունենում Իվան Պետրովիչ Սոմովի տանը։ Մի ամպամած օր նա քայլում էր իր գրասենյակի շուրջը և փնթփնթում էր եղանակից։ Կողքին վարդագույն գուլպաներով նստած էր նրա կինը՝ Լիդոչկան։ Նա նամակ էր գրում։ Իվան Պետրովիչը նայում էր, թե ինչպես է նա գրում և խնդրեց կարդալ նամակը։ Ընթերցանության ժամանակ նա շփոթված էր։ Կինն անփութորեն ու անընթեռնելի ձեռագրով էր գրում։ Նա դիտողություն արեց. «Համատարած անմտություն. բառեր և արտահայտություններ և ոչ մի բովանդակություն։ Քո ամբողջ նամակը նման է ճիշտ երկու տղաների զրույցի»։

Կինը, հասկանալով իր տգիտությունը, աչքերն իջեցրեց...Սոմովը շարունակում էր նախատել նրան, որին նա պատասխանեց, թե մայրն է մեղավոր, ով իրեն դպրոց չի ուղարկել։ Այս խոսքերին Սոմովը պատասխանեց, որ ինքն ատում է կրթված, կանացիությունից զուրկ կանանցից և որ «երբեք չէր ամուսնանա գիտունի հետ...»:

Կշտացնող ուտելիքից հետո Սոմովը դարձավ ավելի ուրախ, բարի և մեղմ։ Նա որոշեց, որ իզուր է վիրավորել իր խեղճ կնոջը։ Նրա կարծիքով կինը կոչված է «սիրել իր ամուսնուն, ծնել երեխաներ, կտրատել աղցան, էլ ինչին է պետք գիտելիքը»։ Իսկ գիտուն կանանց հետ դժվար է ապրել, նրանք «պահանջում են, խիստ են և անառարկելի»։ Սոմովը մտածում էր. «...եթե ուզեմ խոսել խելացի կնոջ հետ, կգնամ Նատալյա Անդրեևնայի...կամ Մարա Ֆրանցովնայի մոտ»։

Գրականություն
-------------

* Чехов А. П. Розовый чулок// Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.
* Dictionnaire Tchekhov, page31, Françoise Darnal-Lesné, Édition L’Harmattan, 2010, ISBN 978 2 296 11343 5.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Чехов А. П. Розовый чулок Archived 2017-05-05 at the Wayback Machine. Բնօրինակ ռուսերեն տեքստ
**Չելեստան** հարվածային գործիքների ընտանիքին պատկանող գործիք է։ Այն զանգակի (հարվածային գործիք) և դաշնամուրի խառնուրդն է։ Չելեստան ստեղծել է Ավգուստ Վիկտոր Մուսթելը 1886-ին։ Այս գործիքը ունի 4-ից 5 օկտավանի դաշնամուրի տեսք։ Այն ունի նաև սեղմակ՝ տեմբրը փոխելու համար։ 3 օկտավանի չելեստաները իրենց փոքր լինելու պատճառով սեղմակ չունեն։

Բնութագիր և օգտագործում
-----------------------

Չելեստայի հիմնական դերը նվագախմբին հատուկ տեմբր տալն է։ Հիմնականում չելեստան օգտագործվում է փողային գործիքների՝ ֆլեյտայի, պիկոլո ֆլեյտայի կամ տավիղի հետ դուետով։ *Չելեստա* անվան արմատները գալիս են ֆրանսերեն *celeste* բառից, որը նշանակում է երկնային կամ դրախտային։

Սկզբնական շրջանում չելեստաները պատրաստվել են Ֆրանսիայում և ունեին 5 օկտավա։ Այնուհետև գործարանային պատճառներով սկսեցին պատրաստվել 4 օկտավանի չելեստաներ։ Այժմ մեծ սիմֆոնիկ նվագախմբերում օկտագործվում են գերմանական գործարանների արտադրության չելեստաներ, որոնց տեմբրը ավելի մոտ է ստեղնաշարային գործիքների տեմբրին, բայց այն համարվում է հարվածային գործիք։ Դրանք ունեն 5 օկտավա։ Չելեստա նվագողը նստում է նվագելու ժամանակ և նվագում է ինչպես դաշնակահարը՝ 2 բանալիով (ջութակի և բասի)։ Չելեստան ունի հատուկ հենարան նոտաները դնելու համար։

Առաջին խոշոր կոմպոզիտորը որը չելեստան օգրագործել է սիմֆոնիկ նվագախմբում Պյոտր Չայկովսկին է։ Նա այն օգտագործել է իր «Վոևոդա» սիմֆոնիկ բալլադում։ Այնուհետև նա չելեստային կարևոր դեր է տվել «Ընկույզ-Կոտրիչ» (Щелкунчик) բալետում։ Մեկ տարի հետո նա ևս մեկ անգամ չելեստան օգտագործել է «Փոթորիկ» (ըստ Շեքսպիրի) տեսարանային երաժշտության մեջ։ Այնուհետև չելեստան օգտագործել է ավստրիացի Գուստավ Մալերն իր վեցերորդ և ութերորդ սիմֆոնիաներում։ Գուստավ Հոլսթը չելեստան օգտագործել է իր «Մոլորակներ» սիմֆոնիկ պատկերների «Նեպտուն» համարում («Նեպտուն` առեղծվածային մոլորակ»)։ Շելեստային շատ կարևոր դեր է տվել հունգարացի Բելա Բարտոկն իր «Երաժշտություն լարայինների, հարվածայինների և չելեստայի համար» ստեղծագործությունում։ Այն նաև օգտագործվել է Ջորջ Գերշվինի կողմից իր «Մի ամերիկացի Փարիզում» ստեղծագործության մեջ։
Ջիակոմո Պուչինին, Մորիս Ռավելը, Ռիխարդ Շտրաուսը, Բենջամին Բրիթենը և այլք չելեստան օգտագործել են իրենց օպերաներում։ Այսօր Վոլֆգանգ Մոցարտի «Կախարդական Սրինգը» օպերայի ստեղնաշարային զանգակի պարտիան կատարում է չելեստան։

### Այլ օգտագործում

Չելեստան օգտագործվում է նաև ջազ, ռոք և փոփ երաժշտությունների մեջ։ Շատ ֆիլմերի կոմպոզիտորներ ֆիլմի երաժշտություն ստեղծելու ժամանակ օգտագործում են չելեստա։
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Խաչեն (այլ կիրառումներ)

**Խաչեն** կամ **Խաչենագետ** (ադրբ.՝ Xaçınçay, ռուս.՝ Хачынчай), գետ Արցախում և Ադրբեջանում։

Աշխարհագրություն
----------------

Սկիզբ է առնում Ղարաբաղի լեռնաշղթայի Կարմրասար լեռնազանգվածից՝ մոտ 2200 մ բարձրությունից։ Վերին հոսանքում ունի լեռնային բնույթ ու հոսում է արևելյան ուղղությամբ, անցնելով ԼՂՀ֊ի Մարտակերտի և Ասկերանի շրջաններով, իսկ միջին և ստորին հոսանքներում թեքվում է դեպի հյուսիս֊արևելք ու ընկած է Ադրբեջանի Հանրապետության տարածքում։ Աջից միանում է Կուրին մոտ 100 մ բարձրության վրա։ Խոշոր վտակը աջից միացող Քոլատակն է։ Խաչենի ջրերն օգտագործվում են ոռոգման նպատակով։ Արցախի տարածքում՝ ծովի մակարդակից մոտ 570 մ բարձրության վրա կառուցված է ջրամբար։

Հիդրոգրաֆիա
-----------

Երկարությունը 119 կմ է, ջրահավաք ավազանի մակերեսը 657 կմ2։ Սնման մեջ անձրևների բաժինը կազմում է 33-36 %, ձյան հալոցքինը մոտ 26%, ստորերկրյան ջրերի բաժինը՝ 36-43%։ Գարնանային անձրևների հետ կապված վարարման ընթացքում՝ մարտից մինչև հունիս, ձևավորվում է տարեկան հոսքի 35-50%֊ը։ Տարեկան միջին ծախսը 1,8-3,2 մ3/վրկ է, իսկ հոսքը 110-120 մլն մ3։ Ջրի հանքայնացվածությունը մինչև 500 մգ/լ է։ Համանուն ջրամբարի տարողությունը 20-25 մլն մ3 է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Vahram Balayan, Artsakh history

Աղբյուրներ
----------

Հայաստանի բնաշխարհ (Ընտանեկան հանրագիտարան մատենաշար), ISBN 5-89700-029-8 Երևան 2006 «Հայկական հանրագիտարան» հրատ․