**Հալեպ** (Ալեպպո, Հալաբ (անտիկ շրջանում՝ Բերոյա, հայկ. աղբյուրներում‘ Բերիա, Տիբերիա, Խալիպոն, Խաղաբ), արաբ․՝ حَلَب‎‎, արևմտահայերէն՝ Հալէպ), Սիրիայի Արաբական Հանրապետության խոշորագույն քաղաք։ Գտնվում է երկրի հյուսիս-արևմուտքում, Հալեպի մարզի վարչական կենտրոնն է։ Սիրիայի ամենամեծ հայկական գաղութ ունեցող քաղաքն էր. նախքան Սիրիական ճգնաժամը տարբեր գնահատականներով այստեղ ապրում էր 40-60 հազար հայ։

Անվանում
--------

Քաղաքի մասին առաջին տեղեկությունները վերաբերում են մ․ թ․ ա․ 10-րդ դարին։ Հնում կոչվել է *Հալաբ* (այժմ արաբերենում շարունակվում է այդպես կոչվել)․ ոմանք գտնում են, որ այդ անվանումն ունի խեթական ծագում։ Անտիկ շրջանում հայտնի է եղել *Բերոյա* անունով։

Հայկական աղբյուրներում հիշատակվում է նաև Բերիա, Տիրերիա, Խալիպոն, Խաղաբ անուններով։ Եվրոպայում օգտագործվել է անվանման իտալերեն Aleppo ձև։

Հալեպի հայ համայնք
------------------

Հայկական գաղութի վերաբերյալ առաջին հավաստի տեղեկությունը կա 1329-ին Հալեպում գրված հայկական մի ձեռագրի հիշատակարանում, ըստ որի, XIV դ. Հալեպում եղել է հայկական համայնք և եկեղեցի՝ Սրբոց Քառասնից Մանկանց Մայր Եկեղեցին։ Հալեպը միջազգային տարանցիկ առևտրի կենտրոն դառնալով՝ նպաստել է հայ համայնքի վերելքին։ 1616-ին Հալեպում կար շուրջ 6 հազար, 1652-ին՝ ավելի քան 20 հազար հայ (Ջուղայից, Երևանից, Ղարաբաղից, Էրզրումից, Սեբաստիայից, Կիլիկիայից գաղթած)։ Հիմնականում վարպետ ոսկերիչներ, ակնագործներ, կաշեգործներ, մետաքսագործներ էին։ Նշանակալից էր հայ խոջաների (խոշոր առևտրականներ) դերը Սիրիայի միջազգային առևտրի և ապրանքափոխանակության մեջ։ Զբաղվելով Պարսկաստանի և Սիրիայի հում մետաքսի առևտրով՝ նրանք աշխույժ կապերի մեջ էին Վենետիկի, Ջենովայի, Լիվոռնոյի, Ամստերդամի, Մարսելի շուկաների հետ։ Նրանց ձեռքում էին Հալեպի մաքսատունն ու փողերանոցը։ XVII դ. վերջին հայ համայնքն անկում է ապրել (կապված միջազգային տարանցիկ առևտրում Հալեպի դերի նվազման և քրիստոնյաների նկատմամբ կամայականությունների ուժեղացման հետ)։ Վիճակը համեմատաբար բարելավվել է XIX դ. 40-ական թթ. երբ օտարերկրյա կապիտալի մուտքը նպաստել է Սիրիայի առևտրական կապերի զարգացմանը։ Եվրոպական վաճառականներն օգտվել են գլխավորապես հալեպահայ միջնորդ առևտրականների ծառայություններից։ 1880-90-ական թթ. հայ առևտրականները, դրամական խոշոր միջոցներ կուտակելով, ձեռնամուխ են եղել գորգագործության, տեքստիլի, պղնձագործության, կաշեգործության և այլ մանուֆակտուրաների ստեղծմանը։ Նրանց արտադրանքն առաքվել է Եվրոպա, ԱՄՆ և այլ երկրներ։

Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո շուրջ 60 հազար հայ գաղթականներ Արևմտյան Հայաստանից, Կիլիկիայից ապաստանել են Հալեպում։ 1999-ին հալեպահայերի թիվը մոտ 70 հազար էր։ Հալեպում են Հյուսիսային Սիրիայի հայության ազգային առաջնորդարանը, ազգային կուսակցությունների Սիրիայի ղեկավար մարմինները։ 1936-ին Հայ աշխատավորական միությունը, հնչակյան և ռամկավար կուս-ները Հալեպում կազմել են ֆաշիզմի դեմ պայքարի Սիրիահայ ժողողվրդական ճակատ։ 1943-45-ին հայերը գործունորեն մասնակցել են Սիրիայի ժողովրդի ազգային անկախության պայքարին։ 1946-47-ին մեծ թվով հալեպահայեր գաղթել են Հայաստան։ 1967-73-ին արաբա-իսրայելական պատերազմները բացասաբար են անդրադարձել նաև Հալեպի հայ գաղութի վրա, մեծ թվով հայեր արտագաղթել են Հալեպից։

Հայերը Հալեպում ստեղծել են մշակութային ուշագրավ արժեքներ։ XVI-XVII դդ. գործել է դպրատուն («դասատուն»), որի գրիչների գործերից պահպանվել են 200-ից ավելի ձեռագիր մատյաններ, ինչպես նաև հալեպահայ վարպետների բարձրորակ որմնանկարներ, սրբապատկերներ ու մանրանկարներ։ Հայտնի էին նկարիչներ Ումեի որդի Անանիան, Հանանիայի որդի Խաչատուրը և ուրիշներ։ XIX դ. 40-ական թթ. Հալեպում գործել է հայկական չորս տարրական դպրոց։ 1858-ին բացվել է առաջին մանկապարտեզը («Ծաղկոց»), 1867-ին՝ առաջին իգական դպրոցը։ 1876-ին հիմնվել են Ներսեսյան (արական) և Վարդուհյաց (իգական) դպրոցները։ 1930-ական թթ. կային 18, 1946-47-ին՝ 21, 1972-78-ին՝ 14 հայկական միջնակարգ և տարրական, 1986-ին՝ 22 դպրոց, 1994-ին՝ 14 դպրոց։ Հալեպի գլխավոր միջնակարգ դպրոցներն են Կարեն Եփփե Ազգ․ Ճեմարանը, Լազար Նաճարյան-Գալուստ Կյուլպենկյան, Կիլիկյան, Մխիթարյան վարժարանները։ Նախակրթարաններից են Տաուտիե թաղամասի հայ ավետարանականը, Կրթասիրացը, Գերմանիկյանը, Անարատ հղության քույրերինը, Ազգ․Հայկազյանը,Ազգ․Սահակեանը,Ազգ․ Զաւարեանը,Ազգ․ Կիւլպէնկեանը, Ներսեսյանը և այլն։ Հալեպահայ ազգային կյանքը կազմակերպել են Ռուբինյան միությունը (հիմնադրվել է 1846 թ.), Ուսումնասիրաց ընկերությունը (1880), Դպրոցասեր տիկնանց միությունը (1898), 1920-ական թթ-ից գործում են մեծ թվով բարեգործական, հայրենակցական, մշակութային, հայրենասիրական, մարմնամարզական միություններ։ Գնահատելի աշխատանքներ են կատարում ՀԲԸՄ (1910-ից),Ս․Օ․Խաչը (1919-ից) Թեքեյան մշակութային միության, Համազգային մշակութային միության, ՀԵԸ-ի մասնաճյուղերը, Ազգային մշակութային և Կիլիկյան մշակութային միությունները,«Բ․Կանաչեան» երաժշտանոցը, ինչպես նաև « Արխիլ Կորքի» և «Մարտիրոս Սարյան» ակադեմիաները և Ս. Ասլամազյանի անվան լարային քառյակը, «Զվարթնոց» երգչախումբը,«Սարդարապատ» և «Շուշի» պարախումբերը։ Հալեպում հայտնի են Ասատուր Ալթունյանի հիմնած (1911-ին) Ալթունյան հիվանդանոցը և բժիշկ Ռոպեր Ճեպեճյանի 1952-ին հիմնած Ճեպեճյան ակնաբուժարանը։ Հալեպում 1877-ին լույս տեսած արաբական «Ֆռաթ» (Եփրատ) պարբերականն ունեցել է հայկական բաժին։ Երկարատև ընդհատումից հետո հայ մամուլը սկսել է հրատարակվել 1918-ից, և ցայսօր լույս է տեսել ավելի քան 70 անուն պարբերական։ 1975-ից լույս է տեսնում «Գեղարդ» գրակ-գեղ. պատմ. տարեգիրքը, 1980-ից՝ «Նոր ապրիլ» բազմաբնույթ քառամսյան, «Գանձասար» շաբաթաթերթը։

Եղանակ
------

| Հալեպի կլիմայական տվյալները |
| --- |
| Ամիս | հունվ | փետ | մարտ | ապր | մայ | հուն | հուլ | օգոս | սեպ | հոկ | նոյ | դեկ | Տարի  |
| Ռեկորդային բարձր °C (°F) | 17 (63) | 21 (70) | 31 (88) | 34 (93) | 41 (106) | 47 (117) | 46 (115) | 43 (109) | 41 (106) | 37 (99) | 30 (86) | 18 (64) | 47 (117) |
| Միջին բարձր °C (°F) | 10.3 (50.5) | 12.6 (54.7) | 16.9 (62.4) | 22.6 (72.7) | 28.7 (83.7) | 33.6 (92.5) | 36.2 (97.2) | 36.1 (97) | 33.2 (91.8) | 27.0 (80.6) | 16.8 (62.2) | 11.9 (53.4) | 23.8 (74.9) |
| Միջին ցածր °C (°F) | 1.7 (35.1) | 2.4 (36.3) | 5.0 (41) | 8.9 (48) | 13.5 (56.3) | 18.1 (64.6) | 20.9 (69.6) | 20.9 (69.6) | 17.3 (63.1) | 12.4 (54.3) | 6.4 (43.5) | 3.3 (37.9) | 10.9 (51.6) |
| Ռեկորդային ցածր °C (°F) | −13 (9) | −10 (14) | −7 (19) | −2 (28) | 0 (32) | 9 (48) | 16 (61) | 15 (59) | 7 (45) | 5 (41) | −3 (27) | −8 (18) | −13 (9) |
| Տեղումներ մմ (դյույմ) | 60.3 (2.374) | 52.0 (2.047) | 46.1 (1.815) | 33.6 (1.323) | 17.9 (0.705) | 2.3 (0.091) | 0.1 (0.004) | 0.3 (0.012) | 2.2 (0.087) | 19.2 (0.756) | 35.2 (1.386) | 59.6 (2.346) | 328.8 (12.946) |
| Միջ. տեղումների օրեր (≥ 0.1 mm) | 13 | 14 | 10 | 7 | 4 | 1 | 0 | 0 | 1 | 4 | 7 | 11 | 72 |
| Միջին ամսական արևային ժամ | 120.9 | 140.0 | 198.4 | 243.0 | 319.3 | 366.0 | 387.5 | 365.8 | 303.0 | 244.9 | 186.0 | 127.1 | 3001,9 |
| *Աղբյուր #1: World Meteorological Organization, Hong Kong Observatory (sun 1961–1990)* |
| *Աղբյուր #2: BBC Weather (record highs and lows)* |

Քույր քաղաքներ
--------------

* Բելառուս Բելառուս - Բրեստ
* Ֆրանսիա Ֆրանսիա - Լիոն
* Թուրքիա Թուրքիա - Այնթապ

Գրականություն
-------------

* Սյուրմեյան Ա. Պատմություն Հալեպի հայոց, հ. 3, Փարիզ, 1950։
* Թոփուզյան Հ.Խ. Սիրիայի և Լիբանանի հայկական գաղթօջախների պատմություն (1841-1946), Երևան, 1986։
* Քորթոշյան Ր. Հալեպի արձանագրությունները, Երևան, 2013։

Ծանոթագրություններ
------------------

* Տեսաձայնային նյութեր Վիքիպահեստում

1. ↑  Հովհաննես Բարսեղյան (2006). «Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում». *Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու*. Երևան: 9-րդ հրաշալիք. էջ 55. ISBN 99941-56-03-9.
2. ↑  Հ. Ղ. Գրգեարյան, Ն. Մ. Հարությունյան (1987). *Աշխարհագրական անունների բառարան*. Երևան: «Լույս».
3. ↑  «World Weather Information Service – Aleppo». World Meteorological Organization. Արխիվացված է օրիգինալից 2021-04-15-ին. Վերցված է 2012 թ․ նոյեմբերի 10-ին.
4. ↑  «Climatological Information for Aleppo, Syria». Hong Kong Observatory. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ մարտի 4-ին. Վերցված է 2012 թ․ նոյեմբերի 10-ին.
5. ↑  «Average Conditions Aleppo, Syria». BBC Weather. Վերցված է 2012 թ․ նոյեմբերի 10-ին.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Արմենիապեդիա · Արմենիապեդիա · Արմենիապեդիա · Աստվածաշնչյան · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Դասական հնությունների իրական բառարան · Համառոտ հրեական · Հանրագիտարանային բառապաշար · Հրեական Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · Treccani |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX457559 · BNF: 11965989c · GND: 4001116-1 · LCCN: n81053997 · NKC: ge617439 · SUDOC: 027666468 · VIAF: 152061976 · WorldCat VIAF: 152061976 |

 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է* Հայկական համառոտ հանրագիտարանից*, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 48)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
 Սիրիայի քաղաքներ |
| --- |
|  |
| Ալ-Հասաքայի մարզ | Ալ-Կամիշլի  • Ալ-Հասաքա  • Ալ-Մալիքիա  • Ռաս ալ-Այն |
|  |
| Ալ-Կունեյտրայի մարզ | Ալ-Կունեյտրա  • Ֆիկ |
|  |
| Ալ-Ռակկայի մարզ | Ալ-Ռակկա  • Ալ-Սաուրա  • Թել Աբյադ |
|  |
| Ալ-Սուեյդայի մարզ | Ալ-Սուեյդա  • Շահբա  • Սալխադ |
|  |
| Ռիֆ Դիմաշկի մարզ | Ալ-Զաբադանի  • Ալ-Թելլ  • Ալ-Կուդսայա  • Ալ-Կուտեյֆա  • Ալ-Յաբրուդ  • Ալ-Նաբք  • Դարայյա  • Դումա  • Կատանա |
|  |
| Դառաայի մարզ | Ալ-Սանամեյն  • Դառաա  • Իզրաա |
|  |
| Դեյր-էլ-Զորի մարզ | Աբու Քամալ  • Ալ-Մայադին  • Դեյր-էլ-Զոր |
|  |
| Իդլիբի մարզ | Առիհա  • Իդլիբ  • Հարեմ  • Մաարրաթ ալ-Նուման  • Ջիսր ալ-Շուղուր |
|  |
| Լաթակիայի մարզ | Ալ-Հաֆֆա  • Ալ-Կարդահա  • Լաթակիա  • Ջաբլե |
|  |
| Հալեպի մարզ | Ազազ  • Ալ-Բաբ  • Ալ-Սաֆիրա  • Այն ալ-Արաբ  • Ալ-Աթարիբ  • Աֆրին  • Դեյր Հաֆիր  • Սիմեոն լեռան գավառ  • Մանբիջ  • Ջարաբուլուս  • Հալեպ |
|  |
| Համայի մարզ | Ալ-Սալամիա  • Ալ-Սուկայլաբիա  • Համա  • Մահարդա  • Մասյաֆ |
|  |
| Հոմսի մարզ | Ալ-Կուսեյր  • Ալ-Մուխարրամ  • Ալ-Ռասթան  • Թադմոր  • Թալքալախ  • Հոմս |
|  |
| Տարտուսի մարզ | Ալ-Շեյխ Բադր  • Բանիաս  • Դուռեյքիշ  • Սաֆիթա  • Տարտուս |
|  |
| Պորտալ։Սիրիա |

 |