|  |
| --- |
| **Արոսենի** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Վարդածաղկավորներ (Rosales) |
| **Ընտանիք** | Վարդազգիներ (Rosaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Խնձորայիններ (Maloideae) |
| **Ցեղ** | **Արոսենի** *(Sorbus)*L. 1753 |

**Արոսենի** (լատին․՝ Sorbus), սնձնի, սրահացի, սին, վարդազգիների (վարդածաղիկներ) ընտանիքի տերևաթափ ծառերի կամ թփերի ցեղ։ Հայտնի է 50 (այլ տվյալներով՝ 100), ՀՀ-ում՝ 10 տեսակ՝ արոսենի ծտիխնձոր (*S. aucuparia*), արոսենի Թախտաջյանի (*S. takhtadzianii*), արոսենի հունական (*S. graeca*) կամ արոսենի ասպաբ, արոսենի երկակի (*S. dualis*), արոսենի Կուզնեցովի (*S. kuznetzowii*), արոսենի Թամամշյանի (*S. tamamschianae*), արոսենի հայկական (*S. armeniaca*), արոսենի մշակովի (*S. domestica*) և այլն։

Ձևաբանություն
-------------

Ծառերի բարձրությունը մինչև 15 մ է։ Տերևները հերթադիր են, կենտփետրաձևից մինչև բլթակավոր և ամբողջական, ատամնա- կամ սղոցաեզր։ Ծաղկաբույլը վահանիկանման է, ծաղիկները՝ երկսեռ, սպիտակ։ Ծաղկում է մայիսին։ Պտուղները հատապտղանման խնձորիկներ են՝ կլոր, օվալ, հազվադեպ՝ տանձաձև, կարմիր, դեղին, նարնջագույն, դարչնագույն, թավոտ կամ մերկ, թթու-դառնավուն կամ քաղցր։ Սերմերը հաճախ եռակող են, երկարավուն, օվալաձև կամ հակադիր ձվաձև։

Կիրառական նշանակություն
-----------------------

Պարունակում են շաքարներ, վիտամին C, կարոտին (A-նախավիտամին), օրգանական թթուներ, եթերայուղեր, աղաղանյութեր, միկրոտարրեր և այլն։ Պտուղներն օգտագործում են սննդի (թարմ և վերամշակված՝ թուրմ, մուրաբա, օղի, լիկյոր և այլն) և բժշկության մեջ։ Դրանցով սնվում են թռչունները, մի շարք անտառային կենդանիներ։ Սերմերը պարունակում են ճարպեր։ Փայտանյութն օգտագործվում է կահույք և երաժշտական գործիքներ պատրաստելու համար։

Տարածվածություն Հայաստանում
---------------------------

Տարածված է Արագածոտնի, Շիրակի, Լոռու, Տավուշի, Գեղարքունիքի, Սյունիքի և այլ մարզերի վերին անտառային և ենթալպյան գոտիներում։ Աճում է ժայռոտ, քարքարոտ վայրերում, կիրճերում, թփուտներում, կաղնու նոսրանտառներում (1000 - 2500 մ բարձրություններում)։

Արոսենի Հայաստանին (լատին․՝ Sorbus hajastana) շատ հազվադեպ էնդեմիկ է, հանդիպում է միայն Սևանի ավազանում և Արայի լեռան վրա։ Աճում է ժայռերի զառիկող լանջերին, մնացորդային անտառներում, անտառների վերին սահմանի և ենթալպյան գոտու բարձրախոտերում (1600 - 2400 մ բարձրություններում)։ Արոսենի լուրիստանյանը (*S. luristanica*) հանդիպում է Սևանի հարավարևելյան ափին, Արագածոտնի, Վայոց ձորի, Սյունիքի մարզերում։ Աճում է կաղնու անտառներում, ժայռոտ լանջերին, անտառեզրերին և բացատներում (1600 - 2400 մ բարձրություններում)։
Նշված տեսակները գրանցված են ՀՀ Կարմիր գրքում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Կրուգոսվետ · Մեծ նորվեգական · Մեծ նորվեգական · MESH ID |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4670682-3 · LCCN: sh87002988 · Microsoft: 2776281999 · NKC: ph276446 |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Sorbus
* APDB: 194979
* APNI: 109176
* BioLib: 39557
* BOLD: 121717
* EoL: 29929
* EPPO: 1SOUG
* FNA: 130718
* FoC: 130718
* GBIF: 3012146
* GRIN: 11300
* iNaturalist: 48582
* IPNI: 34042-1
* IRMNG: 1341612
* ITIS: 25318
* NBN: NHMSYS0000463793
* NCBI: 23222
* NZOR: 7e79045b-fa0b-4d0e-90bd-b959a8555506
* PLANTS: SORBU
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:30004837-2
* Tropicos: 40002195
* VASCAN: 1700
* VicFlora: 2988af41-1f69-46d6-a3ab-6c91277b5f88

 |

 |