recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Վարոս Աշոտի Շահմուրադյան** (սեպտեմբերի 2, 1940(1940-09-02), Լենինական, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ - հուլիսի 13, 1977(1977-07-13), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ նկարիչ։

Կենսագրություն
--------------

1961 թվականին ավարտել է Երևանի Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանը, 1967 թվականին՝ Մոսկվայի գեղարդյունաբերական բարձրագույն ուսումնարանը։ 1967-1974 թվականներին դասավանդել է ԵԳԹԻ-ում, 1976-1977 թվականներին՝ Հայկական պետական մանկավարժական համալսարանում։ 

«Կապույտ նատյուրմորտ», 1971, ՀԱՊ

Ստեղծագործական գործունեություն
------------------------------

Հեղինակ է երփնագիր նատյուրմորտների, դիմանկարների, թեմատիկ հորինվածքների, գրաֆիկական թերթերի։ 1960-ական թվականների գործերում ազգային, դասական և արդիական արվեստի ձևամիջոցների զուգորդմամբ Շահմուրադյանը հասել է ընդհանրացումներով հարուստ լուծումների՝

* «Նատյուրմորտ։ Լուսամուտի մոտ», 1962
* «Մայրություն», 1967
* «Իմ նախնիները», 1968
* «Ռեքվիեմ», 1969
* «Հին օրհնություն», 1969

1970-ական թվականներին Շահմուրադյանը դիմել է երկրաչափական կառուցիկ ձևերով հարուստ դեկորատիվ հնարանքների՝

* «Պատուհան» և «Արվեստանոցում» նկարաշարեր, 1970-1976
* «Կեսօր», 1972
* «Ձկներ և կարմիր բալեր», 1974
* «Ձոն», 1975
* «Թիթեռ», 1976
* «Ալբատրոս», 1976
* «Սոնետ. Գարուն-Աշուն», 1977

Ստեղծել է նաև հորինվածքներ՝ արծնապատման տեխնիկայով («Նկարչուհու մոտ», 1974)։

Ցուցահանդեսներ
--------------

Անհատական ցուցահանդեսներ է ունեցել Երևանում (1977, 1980 թվականներ), Տարտուում (1981)։ Գործերից պահվում են Հայաստանի ազգային պատկերասրահում, Երևանի ժամանակակից արվեստի թանգարանում, Մոսկվայի Տրետյակովյան պատկերասրահում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր երկրորդ, Երևան, 2007*
**Էլեկտրաքիմիական բևեռացում**, էլեկտրոդային պոտենցիալի փոփոխությունը էլեկտրական հոսանքի ազդեցությամբ։ Էլեկտրոդի և էլեկտրոլիտի լուծույթի շփման մակերևույթին տեղի է ունենում էլեկտրաքիմիական ռեակցիա (էլեկտրոլիզ), որի բնույթը կախված է էլեկտրոդի և լուծույթի բաղադրությունից, հոսանքի ուղղությունից ու խտությունից (միավոր մակերեսով անցնող հոսանքի մեծությունից), ինչպես նաև ջերմաստիճանից։

Էլեկտրաքիմիական ռեակցիայի դեպքում էլեկտրոդային պոտենցիալի տարբերությունը հոսանքի ներկայությամբ {\displaystyle (Ei)} և բացակայությամբ {\displaystyle (E\_{0})} որոշվում է հոսանքի խտությամբ, որն ուղիղ համեմատական է միավոր մակերեսի վրա ընթացող ռեակցիայի արագությանը։ Էլեկտրաքիմիական բևեռացման երևույթները կարող են լինել վնասակար և օգտակար։ Օրինակ՝ էլեկտրոլիզի ժամանակ դրանք մեծացնում են էլեկտրաէներգիայի ծախսը, բայց դրա փոխարեն կոռոզիայի դեպքում կարող են անցանկալի պրոցեսներ կանխել։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 26)։*  |
**էլեկտրաշարժ ուժ (ԷԼՇՈՒ)**, սկալյար ֆիզիկական մեծություն, բնութագրվում է հաղորդիչ փակ կոնտուրով միավոր լիցքի տեղափոխման համար կողմնակի ուժերի (լիցքավորված մասնիկներն ուղղորդված շարժման մեջ դնող, դրական և բացասական լիցքերն իրարից անջատող, ոչ էլեկտրաստատիկ բնույթի ուժեր) կատարած աշխատանքով։ Հավասար է էլեկտրական շղթայի արտաքին և ներքին տեղամասերի լարման անկումների հանրահաշվական գումարին։

Էլշու-ն թվապես հավասար է այն աշխատանքին, որ կատարում են կողմնակի ուժերը միավոր դրական լիցքն ամբողջ փակ շղթայով տեղափոխելիս՝

{\displaystyle {\boldsymbol {\varepsilon }}={\frac {A\_{1}}{\Delta q}}}
որտեղ {\displaystyle {\boldsymbol {A}}\_{1}} -ը կողմնակի ուժերի կատարած աշխատանքն է։

Քանի որ փակ շղթայով ստացիոնար էլեկտրական դաշտի աշխատանքը 0 է, ապա կարելի է ասել, որ կողմնակի ուժերը աշխատանք են կատարում ոչ թե ամբողջ շղթայում, այլ միայն հոսանքի աղբյուրի ներսում։ Ուստի էլեկտրաշարժ ուժ հասկացությամբ կարելի է բնութագրել նաև հոսանքի աղբյուրները։ Գալվանական տարրի էլեկտրաշարժ ուժը օրինակ բնութագրում է այն աշխատանքը, որ կատարում են քիմիական բնույթի կողմնակի ուժերը միավոր դրական լիցքը գալվանական տարրի ներսում աղբյուրի բացասական բևեռից դեպի դրական բևեռ տեղափոխելիս։

Էլշու-ի առաջացման հիմքում ընկած է էներգիայի փոխակերպման (մեխանիկական, քիմիական, ջերմային էներգիայի փոխակերպումը էլեկտրականի) երևույթը։

Էլեկտրաշարժ ուժը Միավորների միջազգային համակարգում չափվում է վոլտերով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված* Հայկական սովետական հանրագիտարանի «Էլեկտրաշարժ ուժ» *հոդվածից (հ․ 4, էջ 23 )։*  |
**Ապակիերկաթբետոն**, երկաթբետոնից և ապակե տարրերից պատրաստված շինարարական նյութ։ Կիրառվում է շենքերի արտաքին ու ներքին լուսաթափանցիկ պատերի, սանդղավանդակևերի, միջնորմների, տանիքածածկերի, գմբեթների, թաղերի կառուցման համար, ինչպես նաև ճարտարապետական փոքր ձևերում։ Ըստ լուսատեխնիկական հատկությունների, ապակիերկաթբետոնը լինում է թափանցիկ, լուսացրող և լուսաուղղորդ։ Ապակիերկաթբետոնից պատրաստված բեռ չկրող ծածկերում օգտագործվում են ապակե ձևավոր սնամեջ բլոկներ ու պրիզմաներ կամ ձևավոր սալիկներ, իսկ օգտակար բեռ կրող ծածկերում՝ հոծ սալիկներ, պրիզմաներ և ոսպնյակներ։ Այդ ծածկերը կարող են լինել միաձույլ կամ հավաքովի (պանելներով)։ Ապակիերկաթբետոնում որպես ամրան կիրառվում են 4-10 մմ տրամագծով պողպատե ձողեր, կարերը լցվում ցեմենտա–ավազային շաղախով։ Արտաքին թեք ծածկերի կարերը դրսից պատվում են ջրամեկուսիչ մածիկով։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 500)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Աբուսահլ (այլ կիրառումներ)

**Աբուսահլ Արծրունի** (ծննդյան և մահվան թվականներն անհայտ, 10-ից - 11-րդ դարեր), Կոգովիտ և Ծաղկոտն գավառների իշխանը, Արծրունիների թագավորական տոհմից։ Աբուսահլ Արծրունին Գագիկ Ա Բագրատունի թագավորի քրոջ որդին էր, մոր կողմից համարվում էր Աշոտ Գ Ողորմածի թոռը։ Ըստ Հրաչյա Աճառյանի՝ Աբուսահլը մոր կողմից Բագրատունի է, բայց հոր կողմից թվում է թե Արծրունի է։

Աբուսահլի իշխանության վերացումը
-------------------------------

1000 թվականին Տայքի Դավիթ Կյուրոպաղատը մինչ մահանալը՝ իր երկիրը կտակում է Բյուզանդիայի Բարսեղ Բ կայսրին (976-1025), Բարսեղ Բ-ն գնում է իր նոր կալվածքները տեսնելու։ Իսկույն նրան այցելության են շտապում Ափխազիայի Բագարատ Բագրատունի, Վրաց Գուրգեն Բագրատունի, Կարսի Աբաս Բագրատունի և Վասպուրականի Սենեքերիմ Արծրունի թագավորները։ Բարսեղ Բ կայսրը բոլորին պատիվներ է տալիս և գնում է Վաղարշակերտի (Ալաշկերտ) դաշտում բանակ դնում և սպասում, որ Հայոց Գագիկ Ա Բագրատունի թագավորն էլ կգա իր մոտ։ Բայց Գագիկ Ա-ն իր արժանիքներից ցածր համարելով դա՝ չի գնում նրա մոտ։ Այս դեպքը առիթ համարելով իշխան Աբուսահլ Արծրունին, որ իր մորեղբոր հետ թշնամացել էր, գնում է կայսեր մոտ և չարախոսում Գագիկի մասին։ Այս ամենն իմանալով, Գագիկ Ա-ն իր որդի Հովհաննեսին (հետագայի Հովհաննես-Սմբատ թագավորը) ուղարկում է Աբուսահլի վրա և նրա գավառները գրավում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայոց անձնանունների բառարան, Հրաչյա Աճառյան, Հատոր 1, Ցուցակ 1, Էջ 26

Աղբյուրներ
----------

* «Տիեզերական պատմություն», Ստեփանոս Ասողիկ, Գ. իգ. խգ.՝ (Ապուսահլի)
* «Պատմուիւն Հայոց», Միքայել Չամչյան, հատոր Բ, էջ 882
* «Այրարատ», Ղևոնդ Ալիշան, էջ 495
* «Հայոց անձնանունների բառարան», Հրաչյա Աճառյան, Հատոր 1, Ցուցակ 1, Էջ 26
**Էլեկտրաուղեղագրությունը (ԷՈԻԳ)** կամ **էլեկտրաէնցեֆալոգրամման** (հին հունարեն՝ ἥλεκτρον — սաթ, ἐγκέφαλος — գ;խուղեղ և γραμμα — ձայնագրում բառերից) գլխուղեղում կատարվող բարդ էլեկտական պրոցեսների գրաֆիկական պատկերն է, որը գրանցվում է էլեկտրաուղեղագրի միջոցով։ Էլեկտրաուղեղագրի էլեկտրոդները տեղադրվում են գլխուղեղի մեջ կամ գանգի մակերեսին և գրանցում՝ նեյրոններում տեղի ունեցող էլեկտրական պրոցեսների ընդհանուր էլեկտրական գումարը։

ԷՈՒԳ-ի բնութագիրը
-----------------

Հանս Բերգեր
Մարդու կենտրոնական նյարդային համակարգի էլեկտրաուղեղագրական հետազոտության մեթոդներից առավել տարածված են ուղեղի էլեկտրական պոտենցիալների տատանումների գրանցումը գանգի մակերեսից՝ էլեկտրաուղեղագրությունը (ԷՈՒԳ)։ 

ԷՈՒԳ-ի գրանցած տվյալների մեկ վայրկյանը
Ենթադրվում է, որ ժամանակի յուրաքանչյուր պահին ԷՈՒԳ-ն արտացոլում է բջիջների գումարային էլեկտրական ակտիվությունը, հիմնականում, կեղևի նյարդաբջիջների հետսինապսային պոտենցիալները։ Դրանք գլխի ինտակտ մաշկից գրանցված պոտենցիալների մշտական տատանումներն են։ Հանս Բերգերը առաջին գիտնականն էր, որը ցույց տվեց մաշկի մակերեսից գլխուղեղի էլեկտրական ակտիվության գրանցման հնարավորությունը։ ԷՈՒԳ-ում արտացոլվում են միայն 10 միլիվայրկյանից մինչև 10 րոպե տևողությամբ ցածր հաճախականությամբ կենսաէլեկտրական գործընթացները։ ԷՈՒԳ-ն բարդ տատանողական գործընթաց է, որում կարելի է առանձնացնել որոշակի հաճախականությամբ ռիթմիկ տատանումներ։

ԷՈՒԳ-ի ռիթմերը
--------------

| Ռիթմի անվանումը | Հաճախականությունը (Հց) | Տատանասահմանը (մկՎ) |
| --- | --- | --- |
| դելտա-ռիթմ | 0,5-4 | 20-200 |
| թետա-ռիթմ | 4-8 | 20-100 |
| ալֆա-ռիթմ | 8-13 | 50-100 |
| մյու-ռիթմ | 7-11 | 30-50 |
| կապա-ռիթմ | 8-13 | 5-40 |
| սիգմա-ռիթմ | 12-14 | մինչև 50 |
| լյամբդա-ռիթմ | 12-14 | 20-50 |
| բետա-ռիթմ | 13-30 | 5-30 |
| գամա-ռիթմ | 30-ից-120-170 | մինչև 15 |

Գրականություն
-------------

* Brazier, M. A. B. (1970), *The Electrical Activity of the Nervous System*, London: Pitman
* Гусельников В. И. Электрофизиология головного мозга. М։ Высшая школа, 1976.
**Ամյուկ**, *Ամակ, Ամեկ, Ամիք, Ամկոբերգ, Ամկուբերդ, Ամոք, Ամակ, Ամք, Ամքար, Համոկ, Համուկ, Քար-Ամկո*, բերդ (ամրոց) Մեծ Հայքի Վասպուրական աշխարհի Առբերանի գավառում, Վան քաղաքից հյուսիս, Ամիկ թերակզու ծայրակետում, բարձրաբերձ քարաժայռի վրա։ Գոյություն է ունեցել հնագույն ժամանակներից։ Միջին դարերում եղել է Գնունիների, ապա՝ Արծրունիների սեփականությունը։ 1021 թ. հետո Արծրունիների վերջին տիրույթները գտնըվում էին Ամյուկում և նրա շրջակայքում։ Ամյուկը միջնադարյան Հայաստանի անառիկ ու անմատչելի բերդերից էր և շատ հաճախ հիշատակվում հայ մատենագիրների երկերում։ Հետագայում Ամյուկի ստորոտներում հիմնադրվում է Ամիկկայա գյուղը։ Շրջակայքում հայտնաբերվել են ուրարտական սեպագրեր։ Արդյոք նույնը չէ Փ. Բյուզանդի հիշատակած *Ամոքի* հետ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հակոբյան Թ. Խ. Մելիք-Բախշյան Ստ. Տ. Բարսեղյան Հ. Խ. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 1 [Ա-Գ] (խմբ. Մանուկյան Լ. Գ.), Երևան, «Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն», 1986, էջ 219 — 992 էջ։


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 323)։*  |
**Գաբո Սաբո Իշտվանը** (անգլ.՝ Gábor Szabó, մարտի 8, 1936(1936-03-08), Բուդապեշտ, Հունգարիայի Թագավորություն - փետրվարի 26, 1982(1982-02-26), Բուդապեշտ, Հունգարական Ժողովրդական Հանրապետություն, առավել հայտնի է որպես Գաբոր Սաբո), ամերիկացի ջազ կիթառահար՝ հունգարական արմատներով։

Կենսագրություն
--------------

Գաբոր Սաբոն ծնվել է Բուդապեշտում` Հունգարիայում։ Կիթառի վրա սկսել է նվագել 14 տարեկանից։ Ոգեշնչվելով «Ամերիկայի ձայն» ռադիոհաղորդմամբ լսած ջազ երաժշտությամբ։ Նա Հունգարիա է շտապում 1956 թվականի հունգարական հեղափոխության ժամանակ, երբ Խորհրդային իշխանության դեմ ապստամբություն էր սկսվել։ Հետո գնում է ԱՄՆ, որտեղ մասնակցում է Բոստոնի Բերկլիի երաժշտական դպրոցի դասերին։
1958 թվականին նա հրավիրվում է ելույթ ունենալու Newport ջազ փառատոնին։ Կվինտետով հանդես է գալիս Հարավային Կալիֆոռնիայում Չիկո Համիլտոնի հետ 1961 և 1965 թվականներին։ Դա ներկայացվում է որպես կամերային ջազ մոդեռն ավանգարդիզմի հետ։
1962 և 1963 թվականին Համիլտոնի խումբը թողարկում է 2 ալբոմ` ամբողջապես բաղկացած սաքսաֆոնահար Չարլզ Լյոյդի (ջազ երաժիշտ) կոմպոզիցիաներից «Մարդը երկու աշխարհներից» վերնագրով։ Կիթառի շնորհիվ Սաբոն հասնում է բարձունքների։
1966 թվականից սկսած` նա ձայնագրում է ալբոմներ սեփական անվամբ։ Սաբոյի խաղերը, ինչպես կարգն է, պարունակում էին իրենց մեջ ժողովրդական երաժշտությունը մայր Հունգարիայի, ռոմանական ժողովրդի ազդեցությունները, նաև ռոք երաժշտություն։
Գաբոր Սաբոն 1982 թվականի փետրվարի 26-ին երիկամների հիվանդությունից մահանում է։ Հայրենիք ժամանել էր նախորդ տարի հուլիսին, որպեսզի իրականացներ ալբոմի թողարկումը և ծրագրել էր մնալ մինչև ամառ։ Նրա նպատակն էր նաև բուժվել թմրանյութեր ընդունելու սովորույթից։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
2. 1 2  Montreux Jazz Festival Database
3. ↑  allmusic Biography
4. ↑  Berendt, Joachim E (1976)։ *The Jazz Book*։ Paladin։ էջ 294

Արտաքին հղումներ
----------------

* Gabor Szabo discography Archived 2007-09-27 at the Wayback Machine.
* Gabor Szabo biography; annotated discography; bibliography; photos
* Gabor Szabo Guitar Tabs
**Արագածի պեռլիտի հանքավայր**, հանքավայր Հայաստանի Արագածոտնի մարզում՝ Արագածի հարավ-արևմուտքում՝ Արագած գյուղի մոտ։ Հարում է Մեծ Արտենիից սկսվող շերտավոր կառուցվածքով պեռլիտային հզոր հոսքին (երկարությունը՝ 8․5 կմ, լայնությունը՝ մինչև 4,5 կմ, հաստությունը՝ 50-200 մետր), որի վերին շերտերը կազմված են վանակատից, վանակատպեռլիտային փշրաքարից, բեկորային պեռլիտից ու պեմզայից։ Հետախուզվել և շահագործվում է 1950-ական թվականների վերջերից՝ բաց եղանակով։ Պեռլիտը բարձրորակ է՝ 5-20 անգամ փքվելու ունակությամբ։ Հետախուզված պաշարները 76, 6 միլիոն մ³ են։ Օգտագործվում է որպես շինանյութ, ջերմամեկուսիչ և զտիչ։ Արագածի պեռլիտի հանքավայրի հիմքի վրա գործում էր Արագածի երկաթբետոնե իրերի գործարանը (2001 թվականից՝ «Լևադան» ընկերություն) և «ՀԱՅԱՐԴՇԻՆԱՆՅՈՒԹԵՐ» ՊԵՏԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ՄԻԱՎՈՐՄԱՆ «ԱՐԱԳԱԾԻ ՊԵՌԼԻՏ» ԳՈՐԾԱՐԱՆԸ (1998 թվականից՝ Արագած-Պեռլիտ)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Արագած-Պեռլիտ» ԲԲԸ


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 679)։*  |
**Էլեկտրական շղթայի դիմադրություն**, էլեկտրական հոսանքին հաղորդչի կամ էլեկտրական շղթայի հակազդեցությունը բնութագրող մեծություն։ Հաստատուն հոսանքի դեպքում էլեկտրական շղթայի դիմադրությունը կոչվում է օհմական կամ ակտիվ դիմադրություն։ Այն կախված է հաղորդչի չափերից, նյութից և ջերմաստիճանից։ Լայնական կտրվածքի *Տ* հաստատուն մակերեսով և *լ* երկարությամբ համասեռ հաղորդչի դիմադրությունը՝ 

{\displaystyle R=\rho l/s},
որտեղ {\displaystyle \rho }-ն հաղորդչի նյութը բնութագրող տեսակարար դիմադրությունն է (միավոր երկարություն և լայնական կտրվածքի միավոր մակերես ունեցող հաղորդչի դիմադրությունը)։

Էլեկտրական շղթայի դիմադրության ֆիզիկական բնույթի հարցը քննարկելիս, հաճախ օգտագործում են տեսակարար դիմադրության հակադարձ մեծությունը՝ տեսակարար հաղորդականությունը՝ 

{\displaystyle \sigma =1/\rho } ։
Դիմադրության կախումը ջերմաստիճանից, վերջինիս փոփոխման բավական սահմանափակ տիրույթում, արտահայտվում է այսպես՝ 

{\displaystyle R=R\_{0}(1+\alpha (T-T\_{0})},
որտեղ {\displaystyle R\_{0}} և {\displaystyle T\_{0}}-ն դիմադրության և ջերմաստիճանի սկզբնական արժեքներն են, {\displaystyle R}-ը՝ էլեկտրական շղթայի դիմադրությունը {\displaystyle T} ջերմաստիճանում, A -ն՝ դիմադրության ջերմաստիճանային գործակիցը։

Փոփոխական հոսանքի դեպքում, բացի օհմական {\displaystyle R} դիմադրությունից, հանդես է գալիս նաև ռեակտիվ (ինդուկտիվ և ունակային) դիմադրությունը, որը պայմանավորված է հոսանքի {\displaystyle v} հաճախականությամբ, շղթայի C էլեկտրաունակությամբ և {\displaystyle L} ինդուկտիվությամբ։ Փոփոխական հոսանքի դեպքում էլեկտրական շղթայի լրիվ դիմադրությունը՝ 

{\displaystyle {\sqrt {Z=R\_{2}+X\_{2}}}},
որտեղ {\displaystyle X}-ը ռեակտիվ դիմադրությունն է։

Ռեոստատ
-------

Էլեկտրական շղթայի դիմադրություն հաճախ կոչվում է նաև շղթայում հոսանքը սահմանափակող կամ կարգավորող սարքը։ Կարգավորվող դիմադրությունը կոչվում է *ռեոստատ*։ Հոսանքի ընդունիչի հետ հաջորդաբար միացված չկարգավորվող դիմադրությունը կոչվում է լրացուցիչ դիմադրություն, իսկ զուգահեռ միացվածը՝ շունտ։ Չափումների համար կիրառվող էլեկտրական շղթայի դիմադրությունը լինում է դիմադրությունների կոճի կամ տուփի ձևով։

Տես նաև
-------

* Էլեկտրական դիմադրություն

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված* Հայկական սովետական հանրագիտարանի «Դիմադրություն էլեկտրական շղթայի» *հոդվածից (հ․ 3, էջ 390 )։*  |
**Բիչի Հեդ** (անգլ.՝ Beachy Head), հրվանդան Մեծ Բրիտանիայի հարավային ափին։

Նկարագիր
--------

Բիչի Հեդը իրենից ներկայացնում է կավճային լեռ Արևելյան Սասիքսում մոտիկ Իստաբորնային, որը չնայած իր մեծ ձգվածությանը կախված է օդում։ Բարձրությունը հասնում է 162 մ, այն ամենաբարձր կավճային լեռն է Մեծ Բրիտանիայում։

Հաճախ Բիչի Հեդ այցելում են զբոսաշրջիկներ։ Լեռան գագաթից բացվում է տեսարան դեպի ծովափ՝ արևելքից Դագնես հրվանդանից մինչև արևմուտք Սելսի-Բիլ հրվանդան։

Տեղի վտանգավորությունից ելնելով 1830-ականներին արևմտյան հրվանդանում կառուցվել է Բել-Տու փարոսը, իսկ 1902 թվականից աշխատում է նաև այլ փարոս՝ 43 մ բարձրությամբ, որը գտնվում է բաց ծովում՝ լեռից ցած։ 1983 թվականից այն աշխատում էր ավտոմատ ռեժիմով։

Հրվանդանը նաև հայտնի է 1690 թվականի ծովային ճակատամարտով, որ տեղի է ունեցել հրվանդանից ոչ այդքան հեռու։ Հրվանդանը հայտնի է նաև մեկ այլ մարտով, որ տեղի է ունեցել 1653 թվականին՝ Առաջին Անգլո-հոլանդական պատերազմի ժամանակ։

Տես նաև
-------

* Դուվրի սպիտակ (ժայռեր)
* Յոթ քույրերի (ժայռեր)

Հետաքրքիր փաստեր
----------------

Բիչի Հեդն ինքնասպանության ամենահայտնի վայրերից մեկն է։ Տարեկան այստեղ իրենց կյանքին վերջ է տալիս մոտ 20 մարդ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  World’s 10 most popular suicide destinations
2. ↑  Meaney, Thomas. «Exiting Early: Is life worth living? The question is perennial. The answers include 'no'», The Wall Street Journal, April 15, 2006.

  


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh91003132 · VIAF: 315527480 · WorldCat VIAF: 315527480 |

 |
**Գաբրիել Ղազարի Անսուրլյան** (1885, Մելիտինե, Օսմանյան կայսրություն - 1915, Եդեսիա), հայ բժիշկ։

Կենսագրություն
--------------

Գաբրիել Անսուրլյանը ծնվել է 1885 թվականին Խարբերդի նահանգի Մելիտինեի (Մալաթիա) գավառի կենտրոն Մելիտինե քաղաքում։ Ծնողները՝ Ղազար և Գոհար Անսուրյանները վաղաժամ են մահացել, և նա մեծացել է Հովսեփ հորեղբոր խնամքի տակ։ 1895 թվականի հայկական կոտորածների ժամանակ զոհվել է նաև հորեղբայրը, և Գաբրրիելը մնացել է կատարյալ որբ։

Նախնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրի Սբ. Երրորդություն վարժարանում։ 1903 թվականին ուղարկվել է Կարին և անվճար ուսանել Սանասարյան վարժարանում։ 1906 թվականին ավարտելով ուսումը, վերադարձել է Մելիտինե և ուսուցչություն արել Մայր վարժարանում՝ դասավանդելով քիմիա, բուսաբանություն, թվաբանություն, տոմարակալություն և բնագիտություն։ Միաժամանակ, եղել է Մելիտինեի ՀՅԴ կոմիտեի քարտուղարը։

1909 թվականի Ադանայի եղեռնը սթափեցրել է Մելիտինեի մտավորականներից շատերին, և Գաբրիելը, մի խումբ գաղափարակից երիտասարդների հետ, լծվել է Մելիտինեի ինքնապաշտպանության գործին։ Ընկերների հետ ռումբ պատրաստելիս վերջինս պայթել է ու վնասել Գաբրիելի աջ ձեռքը։

Ուսուցչություն անելու ընթացքում կապուչին մի աբանահայր Սելեսթինի մոտ ֆրանսերեն է ուսանել։ 1910 թվականին մեկնել է Բեյրութ և ընդունվել Սեն Ժոզեֆ ֆրանսիական համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը։ 1911 թվականին նշանվել է մի հայ օրիորդի հետ։ Ուսումն ավարտել է 1914 թվականի ամռանը։

1915 թվականի մայիսին Բեյրութում ձերբակալվել է իբր իր ծննդավայրը ուղարկվելու համար։ Սպանվել է նույն տարվա ամռանը՝ Եդեսիայի մոտ կամ Մելիտինեի բանտում, 30 տարեկանում։ Այլ տվյալներով՝ վերապրել է։

Աղբյուրներ
----------

* Հարություն Մինասյան, Օսմանյան կայսրությունում և Թուրքիայի Հանրապետությունում բռնաճնշումների և ցեղասպանության ենթարկված հայ բժիշկներ, Երևան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։

Գրականություն
-------------

* Կարոյեան Գասպար «Մեծ Եղեռնի նահատակ հայ բժիշկները (անոնց պատգամները)», Պոսթոն, 1957
* Խաչատրյան Լուսինե և Բաբլումյան Արփինե «Ցուցակ Հայոց ցեղասպանության զոհերի (1915-1923 թթ.)», հ. 2, Խարբերդի նահանգ, Երևան, 2004։
Apple A9 կենտրոնական պրոցեսոր
**Apple A9**, 64-բիթանոց, 2-միջուկային ARM-միկրոպրոցեսոր, Apple ընկերության Apple Ax շարքի կառուցվածքով, որն ստեղծված է Սամսունգի է նոր 14-նանոմետրանոց FinFET տեխնիկական պրոցեսորով և 16 նանոմետրանոց TSMC-ի FinFET տեխնիկական պրոցեսորով։ Իսկ 2014 թվականի դեկտեմբերին տեղեկություն եղավ Սամսունգ ընկերության՝ Օստինի (Տեխաս) S2 ֆաբրիկայում նոր տիպի, FinFET տրանզիստորներով Apple A9-ի առաջին փորձնական թողարկման մասին։

Նկարագրում
----------

2013 թվականի դեկտեմբերին հայտնի դարձավ Samsung-ի հետ պայմանագրի կնքման մասին, ըստ որի Samsung-ը 2015 թվականին կարտադրի Apple-ի պրոցեսորների նոր մակարդակը՝ նոր 14 նանոմետրանոց տեխնոլոգիական պրոցեսոր՝ տրանզիստորների վրա հորիզոնական դրված կափարիչով(fin field effect transistor, FinFET): Իսկ 2014 թվականի դեկտեմբերին ինֆորմացիա հայտնվեց Samsung ընկերության Օստինում գտնվող S2 գործարանում նոր Apple A9 չիպի փորձնական շարքի արտադրման մասին, որն արտադրվել է 14 նանոմետրանոց, FinFET-տրանզիստորների օգտագործման օգնությամբ։

Պրոցեսորի մեկ այլ տարբերակ արտադրվում էր 16 նանոմետրանոց, TSMC ընկերության FinFET տեխնոլոգիայով։

Ըստ Apple-ի հայտարարմանը նոր A9 չիպը համեմատաբար նախորդ Apple-ի չիպերի մակարդակին (Apple A9) կստանա մինչև 70% աճ արտադրողականության մեջ և մոտ 90% գրաֆիկայով։ Բացի այդ նոր չիպի էներգիայի սպառումը իջավ 35%-ով և չափսերը փոքրացան 15%-ով։

Օգտագործում
-----------

Apple A9 պրոցեսոր օգտագործող սարքեր՝

* iPhone 6s և iPhone 6s Plus` 2015 թվականի սեպտեմբերից
* iPhone SE` 2016 թվականի մարտից

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Samsung будет выпускать процессоры для Apple по нормам 14 нм. Archived 2017-07-05 at the Wayback Machine. // iXBT.com, 18 декабря 2013
2. 1 2  Samsung начал производство процессоров Apple A9 для iPhone 7 на фабрике в США. // Lenta.ru, 13 декабря 2014
3. ↑  Трансляция сентябрьского мероприятия Apple! // DeepApple.com (09.09.2015)
4. ↑  Трансляция мартовского «ивента» Apple! // DeepApple.com (21.03.2016)
**Ցիկլոպարաֆիններ**, ցիկլոալկաններ, օղակաձև կառուցվածքով մոլեկուլներ ունեցող սահմանային ածխաջրածիններ։ Ցիկլոպարաֆինի ընդհանուր բանաձևն է CnH2n։ Մոլեկուլները բաղկացած են իրար միացած մեթիլենային խմբերից (–CH2–), այդ պատճառով անվանվում են նաև բազմամեթիլենային ածխաջրածիններ կամ բազմամեթիլեններ։ Հատկություններով նման են սահմանային ածխաջրածիններին։ Պարզագույն ներկայացուցիչը ցիկլոպրոպանն է, որը ջրում չլուծվող գազ է (եռում է 32,8 °C–ում)։ Ունի չհագեցած ածխաջրածինների հատկությունները, օգտագործվում է նարկոզի համար։ Ցիկլոբութանը (քառամեթիլեն) թույլ հոտով, անգույն գազ է (եռում է 12,9 °C–ում), ջրում չի լուծվում։ Նրա ֆտորածանցյալը՝ ութֆտորցիկլոբութանը (C4F8) օգտագործվում է որպես ֆրեոն։ Ցիկլոպենտանը (հնգամեթիլեն) և ցիկլոհեքսանը (վեցամեթիլեն) բնորոշ հոտով, անգույն հեղուկներ են, փոքր քանակներով պարունակվում են նավթերում (նավթեններ)։ Ցիկլոհեքսանը բազմաթիվ նյութերի (ցիկլոհեքսանոլ, կապրոլակտամ, ադիպինաթթու, պոլիամիդներ ևն) ստացման հումք է։ Այն ստանում են բենզոլի կատալիտիկ հիդրմամբ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 12, էջ 157)։*  |
Հավի ձու` ամենատարածվածը խոհարարության մեջ
**Ձվի միջազգային օր**, ոչ պաշտոնական տոն խոհարարության մեջ այն ուտեստների սիրահարների համար, որոնց հիմնական բաղադրիչը հանդիսանում է ձուն` օմլետներ, թխվածքաճաշեր, ակնիկ կամ մխլու, պանրիկ և այլն։ Նշվում է հոկտեմբերի երկրորդ հինգշաբթի օրը։

Պատմություն և տոնակատարություն
------------------------------

1996 թվականին Ավստրիայի մայրաքաղաք Վիեննայում տեղի ունեցավ «Միջազգային ձվային հանձնաժողովի» (International Egg Commission) հերթական կոնֆերանսը։ Կոնֆերանսի պատվիրակները անհրաժեշտություն համարեցին ձվի և նրա խոհարարական արտադրանքների համար ստեղծել սեփական տոն։ Այդ ժամանակ էլ ընտրվեց տոնակատարության օրը` հոկտեմբերի 12-ը։

«Միջազգային ձվային հանձնաժողովը» հավաստում էր, որ տասնյակ պատճառներ կան «Ձվի օրվա» տոնակատարության համար։ Այդ ժամանակվանից էլ նոր տոնը դարձավ «միջազգային»։

Տես նաև
-------

* Շոկոլադի համաշխարհային օր
* Խնձորի օր

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Всемирный день яйца — 12 октября. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2010

Արտաքին հղումներ
----------------

* Кулинарные рецепты из яиц Archived 2012-12-27 at the Wayback Machine.
* Дни гигантского омлета в США
Սլավոնական գիր
**Սլավոնական գիր**, 9-րդ դարի 2-րդ կեսին հուն, (բյուզ․) գրի հետևողությամբ ստեղծված և նախապես հին սլավոնականի համար գործածված գրատեսակ, այբուբեն (տես Կիրիլ և Մեֆոդի)։ Սլավոնական այբուբենը ունեցել է 2 տարատեսակ՝ կիրիլիցա և գլագոլիցա։ Կիրիլիցայի 43 գրանշանից 24-ը ծագում է բյուզանդական բոլորգրից, 2-ը՝ հրեական քառակուսի տառատեսակից, իսկ մնացածը հորինված է սլավոնական ինքնատիպ հնչույթներն արտահայտելու համար։ Ռուսիայում գործածվել է 10 - 11-րդ դարերից մինչև 18-րդ դարի սկզբները։ Սրանից է սերում նաև ռուսական այբուբենը։ Ըստ տառատեսակների, կիրիլիցան ներկայանում է երեք տարբերակով՝ ուստավ, կիսաուստավ և շղագիր։ Այն գործածել են հիմնականում ուղղափառ սլավոնները, մինչև 19-րդ դար՝ նաև ռումինները։

Ուկրաինացիների, բուլղարների ու սերբերի կողմից այժմ գործածվող գրատեսակները կիրիլիցայի հետագա ձևափոխություններն են։ Գլագոլիցայի ստեղծման հանգամանքները դեռևս պարզ չեն։ Սակայն նրա հիմքում նույնպես ընկած է հունա-բյուզանդական գրատեսակը։ Թեև գլագոլիցայի ու կիրիլիցայի փոխհարաբերությունը որոշ չէ և տառատեսակներով խիստ տարբերվում են իրարից, այնուամենայնիվ մերձենում են տառակազմով, տառերի դասավորությամբ ու այբբենական արժեքով։ Գլագոլիցան հիմնականում գործածել են հարավ-արևելյան սլավոն-կաթոլիկները, և այն դուրս է մղվել ավելի վաղ, քան կիրիլիցան։ Սլավոնական գիրը ռուսերեն այբուբենի գործառություններով այժմ ընդլայնել է իր ազդեցության ոլորտը, թեև այսօր սլավոնական մի շարք լեզուների (արևմտական խմբի, սլովեներենի) համար գործածվում են լատինագիր գրատեսակներ։

Գրականություն
-------------

ռուս.՝ Лавров П․ А․, Материалы по истории возникновения древнейшей славянской письменности, Л․, 1930; Щепкин В․ Н․, Русская палеография, М․, 1967․

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 422)։*  |
**Սլավոնական մարշ/Սերբական-ռուսական մարշ** ստեղծագործություն՝ սի-բեմոլ մինորի մեջ, նվագախմբի համար (Սլավոնական քայլերգ՝ ժողովրդական թեմաներով)։ Հեղինակ՝ ռուս կոմպոզիտոր Պյոտր Չայկովսկի։ Ստեղծագործությունը նվիրված է բալկանյան սլավոնական ժողովուրդների պայքարին՝ Օսմանյան լծի դեմ։

Պատմական հենքը
--------------

1876 թվականի հունիսին Սերբիան և Օսմանյան կայսրությունը պատերազմի մեջ էին միմյանց դեմ (պատերազմը տևեց 1876-ից մինչև 1878 թվականը)։ Կայսերական Ռուսաստանը բացահայտ կերպով աջակցում էր Սերբիային։ 1876 թվականին Ռուսական երաժշտական միությունը կոմպոզիտոր Պյոտր Չայկովսկուն պատվիրեց գրել մի պիես նվագախմբի համար՝ նվիրված պատերազմում վիրավորված կամ զոհված սերբ զինվորներին։ Ռուս ժողովրդի զգալի մասը համակրում էր իրենց ազգակից սերբերին և ուղղափառ քրիստոնյաներին և ուղարկում էին կամավոր զինվորների՝ նրանց աջակցելու համար։
Չայկովսկին պիեսի նոտաների ձեռագրի վրա նշել է «Սերբական-ռուսական մարշ», մինչ կգրեր կավարտեր այն։ Ստեղծագործության պրեմիերան կայացել է 1876 թվականի նոյեմբերի 5-ին (նոյեմբերի 17) Մոսկվայում՝ Նիկոլայ Ռուբինշտեյնի ղեկավարմամբ։

Ստեղծագործությունը
------------------

Մարշը ձևով ու կառուցվածքով խիստ ծրագրային է։ Առաջին հատվածը նկարագրում է սերբերի կեղեքումը թուրքական լծի տակ։ Այստեղ օգտագործված են սերբական ժողովրդական երգերի մեղեդիներ՝ "Sunce jarko, ne sijaš jednako" (Պայծառ արև, դու բոլորի համար չես շողում նույն չափով), և "Rado ide Srbin u vojnike" (Սերբն ուրախությամբ զինվոր է դառնում)։ Այս վերջինով անցում է կատարվում պիեսի հաջորդ հատվածին, որը հաջորդում է մաժոր հնչողությամբ։ Դա ներկայացնում է սերբերին օգնության շտապող ռուսներին։ Այստեղ երաժշտությունը հիմնված է պարային պարզ մեղեդիների վրա։ Այդ երաժշտական թեման հնչում է նվագախմբի կատարման տարբեր բաժիններում, մինչև որ զարգանալով հանդիսավորապես փոխակերպվում է ռուսական ազգային օրհներգի՝ («Боже, царя храни!» - Աստված, պահպանիր ցարին) մեղեդուն։ Պիեսի երրորդ հատվածում, առավել զորեղ հնչողությամբ, կրկնվում է նվագախմբային կատարումը՝ վերահաստատելով սերբերի՝ օգնության կանչը։ Իսկ չորրորդ հատվածը ներկայացնում է օգնության շտապող ռուս կամավորների քայլերթը։ Այս հատվածում օգտագործված են ռուսական մեղեդիներ, այժմ արդեն մաժոր հնչողությամբ։ Սա «Боже, царя храни!» երգի մի նոր մեկնաբանություն է, որը կանխանշում է սլավոնական ժողովուրդների հաղթանակը սուլթանական բռնապետության դեմ։ Պիեսն ավարտվում է ամբողջ նվագախմբի զորեղ կատարմամբ։ Այս ստեղծագործությունը մի փոքր զիջում է «1812 օվերտյուրային», որի հետ հաճախ հնչում է մեկ կատարման մեջ։

Ընդգրկված նվագարանները
----------------------

«Սլավոնական մարշ»-ի կատարման համար նախատեսված են երկու ֆլեյտա, երկու պիկոլո, երկու հոբոյ, երկու կլարնետ (սի-բեմոլ), երկու ֆագոտ, չորս գալարափող (F-ֆա), երկու կոռնետ, երկու շեփոր (սի բեմոլ), երեք տրոմբոն, մեկ տուբա, երեք լիտավր, մեկ փոքր թմբուկ, մեկ ծնծղա, մեծ թմբուկ, գոնգ և լարային նվագարաններ։

Մեղեդու գործածությունները
-------------------------

1985 թվականին գերմանական Accept ռոք-խումբն օգտագործել է «Սլավոնական մարշ»-ի հիմնական երաժշտական թեման՝ իր Metal heart (Մետաղյա սիրտ) երգի մեջ։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Славянский марш
* «Праздник перфекционизма»
* звукозапись марша Archived 2006-07-10 at the Wayback Machine.
**Քնախտ**, աֆրիկական տրիպանոսոմոզ, մարդու հիվանդություն, որի հարուցիչը Trypanosoma gambiense-ն է։

Հանդիպող երկրներ
----------------

Հանդիպում է Կենտրոնական, Արևմտյան և Արևելյան Աֆրիկայի մի շարք շրջաններում։ Քնախտի փոխանցողը ցեցե ճանճն է։ Քնախտի տարատեսակը, որի հարուցիչը T․ rhodesiense-ն է, դիտվում է Աֆրիկայի արևելյան մասում։ Այդ տեսակով հիվանդանում են նաև որոշ կենդանիներ (անտիլոպներ, այծեր և այլն), փոխանցողը glossina morsitans ճանճն է։ Վարակված ճանճի օրգանիզմում տրիպանոսոմները կարող են պահպանվել 2–3 ամիս։ Քնախտի գաղտնի շրջանը տևում է 2–3 շաբաթ։

Հիվանդության ընթացք
-------------------

Հիվանդությունն սկսվում է հանկարծակի, արտահայտվում կրկնվող տենդով, անցողիկ այտուցներով։ Մաշկի վրա առաջանում է ցան, մեծանում են ավշային, հատկապես պարանոցային, հանգույցները։ Հիվանդության երկրորդ շրջանին խիստ բնորոշ են քնկոտությունը, հոգնածությունը, գլխացավը, խիստ հյուծվածությունը։ Այդ շրջանը կարող է տևել 4–8 ամիս։ Ծանր դեպքերում մահը վրա է հասնում կոմայի կամ զուգակցող այլ հիվանդությունների հետևանքով։

### Կանխարգելում

Հիվանդների և տրիպանոսոմակիրների հայտնաբերում և բուժում, էնդեմիկ շրջաններում՝ բնակչությանը ցեցե ճանճի խայթոցից պաշտպանող միջոցներ։ Փոխանցողների ոչնչացում քլոր և ֆոսֆորօրգանական միջատասպան նյութերով։ Անհատական քիմիականխարգելում վարակման ենթակա անձանց 6 ամիսը մեկ անգամ միջմկանային ներարկվում է պենտամիդին՝ լոմիդին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  Spavá nemoc (չեխերեն) — 2008. — ISSN 1804-6517


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
**«Զահրումար»**, Րաֆֆու 1871 թվականի գրած վեպն է։ Վեպում պատկերել է առևտրական բուրժուազիայի կենցաղն ու բարքերը։ Առանձին գրքով հրատարակվել է 1895 թվականին։

Ստեղծման պատմությունը
---------------------

«Զահրումարի» գրության պատմության շուրջը ծավալուն մանրամասներ հայտնի չեն։ Վեպի առաջաբանում հեղինակը ուղղակիորեն ասում է «Զահրումարը» գրել է 1871 թվականին, Թբիլիսիում, ուր իր գործերի պատճառով ստիպված է եղել տարի և կես մնալ։

Վեպը տպագրելու առաջին փորձը Րաֆֆին ձեռնարկում է 1873 թվականի սկզբին։ «Մշակի» 1873 թվականի մայիսի 10-ին՝ 17-րդ համարում, խմբագրությունը հեղինակւի անունից անում է մի այնպիսի հայտարարություն. «Եթե հայկական գրականություն սիրողները իրենց նյութական օգնությամբ կնպաստեն մեզ «Փունջի» տպագրությանը, այնուհետև խմբագրությունս նպատակ ունի ի լույս ածել Րաֆֆիի և մյուս բանաստեղծությունքը, որպիսիք են՝ «Խլվլիկ» վիպասանություը երեք հատորով Պարսկաստանի կյանքից առնված և «Զահրումար» ռոմանը երկու հատորով Թիֆլիսի կյանքից առնված...»: Չստանալով նյութական համապատասխան օժանդակություն, Րաֆֆու այս նպատակադրումը մնում է անկատար։ Մեկ տարի անց, երբ Րաֆֆին «Փունջի» առաջին գրքում հրատարակում է իր ստեղծագործությունները տասը հատորով տպագրելու ծրագիրը, չորրորդ հատորում տեղ է հատկացնում նաև «Զահրումար» վեպի առաջին և երկրորդ մասերին։ Ինչպես հայտնի է, Րաֆֆին հնարավորություն չի ունենում առաջին և երկրորդ հատորներից հետո շարունակելու տպագրությունը, ուստի «Զահրումարի» հրատարակությունը այս անգամ ևս չի իրագործվում։

Րաֆֆու «Զահրումարի» տպագրության առիթով Հ. Առաքելյանը «Մշակի» 1895 թ. N7–ի մեջ գրել է, թե իբր հիշյալ ստեղծագործության երկար տարիներ անտիպ մնալու պատճառը «Մշակի» գաղափարական գծից շեղվելն է եղել։

Րաֆֆին այս վեպի վերջում ավելացրել է մի չափածո հատված «Կտակ» վերնագրով։ «Զահրումար»–ի տեքստը տպագրության է պատրաստում գրողի այրին՝ Աննա Րաֆֆին։ Ստացվել է այնպես, որ հրատարակիչները տպագրելուց առաջ հանում են այդ չափածո հատվածը՝ հարուցելով Աննա Րաֆֆու դժգոհությունը։ Վերջինս պահանջում է վերականգնել այն, չխախտել հեղինակային իրավունքը, սակայն արձագանք չի գտնում։ Հետագայում, խորհրդային տարիներին տպագրված Րաֆֆու երկերի ժողովածուում դա վերականգնվել է։

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Րաֆֆու վեպերն ու վիպակները |
| --- |
|  |
| 
* Սամվել
* Խաչագողի հիշատակարանը
* Սալբի
* Հարեմ
* Խենթը
* Զահրումար

* Ոսկի աքաղաղ
* Մինն այսպես, մյուսն այնպես
* Դավիթ Բեկ
* Պարույր Հայկազն
* Կայծեր
* Անմեղ վաճառք

 |  |
|  |
| Րաֆֆու ստեղծագործությունների ցանկ |

 |
**Սաղավարտ` Արգիշտի I արքայի,** նմուշ Հայաստանի պատմության թանգարանի հավաքածուից, թվագրվում է Ք․ա 782թ․։ Գտնվել է Կարմիր բլուրի պեղումներից։

Նկարագրություն
--------------

Սաղավարտն առջևից հարդարված է խորհրդանշանով։ Ճակատից դեպի գագաթը ձգվող ուռուցիկ շերտագիծը և վերջինիս տակ դրվագված զիգզագաձև, հավանաբար ամպրոպը ներկայացնող ֆիգուրը, խորհրդանշել են Թեյշեբա աստծուն։ Սաղավարտի ճակատամասի երեք զարդագոտիները հարդարված են տասնմեկ կենաց ծառերով։ Ծառերի աջից և ձախից պատկերված են եղջյուրազարդ սաղավարտներով, ծոպազարդ, երկարափեշ զգեստով, անմորուս և մորուքավոր աստվածություններ՝ մի ձեռքում դույլ բռնած, մյուսում` պտուղ։ Աստվածությունների վեց զույգը թևավոր են։ Սրբազան ծառերի այս հորինվածքը երկու կողմից եզերում են դեպի վար հակված չորսական առյուծագլուխ վիշապօձեր, որոնք այստեղ հանդես են գալիս իբրև մոգական պահապաններ։ Սաղավարտի քունքամասերին և ծոծրակին մեկընդմեջ պատկերված են հեծյալներ և ռազմակառքեր։ Հեծյալ ռազմիկները կրում են կլոր վահաններ և կոնաձև սրագագաթ սաղավարտներ։ Մարտակառքերը կառուցվածքով նման են ասորեստանյաններին։ Ունեն թեթև թափք և ճաղավոր անիվներ։ Թափքի վրա կանգնած են երկու զինվոր՝ մեկը անմորուս կառապանն է` ձիերի երասանները և մտրակ բռնած, մյուսը` մորուքավոր կառամարտիկը։ Ձիերը սանձած են, բաշը և պոչը` խնամքով հարդարված։ Թամբի վրա ձգած է ծածկոց։

Արձանագրություն
---------------

Սաղավարտի եզրին փորագրված է սեպագիր արձանագրություն` մեկ տողով. «Խալդի աստծուն՝ տիրոջը, այս սաղավարտը Արգիշտին՝ Մենուայի որդին, նվիրեց»։ Արձանագրությունն ավարտվում է հիերոգլիֆ նշաններով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Գանձեր Հայաստանի պատմության թանգարանից*։ Երևան: Հայաստանի պատմության թանգարան։ 2019։ էջ 91
**Սահմանային ռեժիմ**, որևէ երկրի սահմանային գոտի ֆիզիկական անձանց և տրանսպորտային միջոցների մուտք գործելու, այնտեղ ժամանակավոր գտնվելու, բնակվելու, տեղաշարժվելու, աշխատանքներ կատարելու, նավամատույցներում, կառանատեղերում, բազավորման կետերում, ինքնագնաց և ոչ ինքնագնաց նավերի, սառցի վրայով տեղաշարժվող միջոցների հաշվառման և պահպանման, տարածքային և ներքին ջրերում, սահմանային գետերի, լճերի և այլ ջրավազանների ջրերի՝ տվյալ երկրի մասում նավարկման ու տեղաշարժման կարգ։ Սովորաբար սահմանվում է տվյալ երկրի պետական սահմանի մասին օրենքով։

Նավամատույցներում, կառանատեղերում և բազավորման կետերում ինքնագնաց և ոչ ինքնագնաց նավերի ու սառցի վրայով տեղաշարժվող միջոցների հաշվառման և պահպանման, տարածքային և ներքին ջրերում, սահմանային ջրերի, լճերի և այլ ջրավազանների ջրերի սովետական մասում նավարկման և տեղաշարժման կարգը տարածվում է նաև շրջանի, քաղաքի, ավանի՝ տվյալ երկրի պետական սահմանին կամ սահմանապահ զորքերի կողմից պահպանվող ծովափին հարող այն տարածքների վրա, որտեղ սահմանային գոտի չի սահմանվել։ Սովորաբար արգելվում է ինքնագնաց և ոչ ինքնագնաց նավեր ու սառցի վրայով տեղաշարժվող միջոցներ պահել սահմանված նավամատույցներից և բազավորման կետերից դուրս։ Սահմանային գոտում մշտապես չբնակվող անձանց, առանց ներքին մարմինների թույլտվության, արգելվում է մուտք գործել սահմանային գոտի։ Սահմանային շերտ մուտք գործելու, այնտեղ ժամանակավորապես գտնվելու, բնակվելու, աշխատանքներ կատարելու թույլտվությունը տալիս են սահմանապահ զորքերը։ Անհրաժեշտության դեպքում նրանք կարող են ժամանակավորապես սահմանափակել այդ իրավունքները։

Սահմանապահ զորքերի վերահսկողության տակ է գտնվում նաև սահմանային գետերի, լճերի, այլ ջրավազանների ափով և սառցի վրայով տեղաշարժվելը՝ դրա համար սահմանված ճանապարհներից դուրս կամ տեղաշարժման կանոնների խախտումով։ Երկրի պետական սահմանն անցնելու տեղերում սահմանապահ զորքերի ստուգման-բացթողման կետերի և մաքսային հիմնարկությունների ծառայական գործունեության համար պայմաններ ստեղծելու և պահպանելու նպատակով սահմանվում է ռեժիմ, որը կանոնավորում է այդ տեղերում անձանց և տրանսպորտային միջոցների գտնվելու և տեղաշարժվելու, ինչպես նաև պետական սահմանից անձանց, տրանսպորտային միջոցների, բեռների և այլ գույքի բացթողման հետ կապված այլ գործունեության կարգը։ Անցման տեղերի ռեժիմը սահմանում են երկրների իրավասու մարմինները։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 146)։*  |
**Սահմանային վիճակների մեթոդ** - շինարարական կառույցների նախագծային հաշվարկի մեթոդ, որի իմաստն այն է, որ նախագծման փուլում կառույցների համար նախատեսվում են սահմանային վիճակներ, որոնց նրանք չպետք է հասնեն բեռնվածքների ամենաանբարենպաստ ազդեցության և նյութերի ամրության բնութագրերի ամենափոքր արժեքների դեպքում։

Հաշվարկի խնդիր այն է, որ նյութի հնարավոր նվազագույն ծախսումով ապահովվի կառույցի նորմալ ու հուսալի աշխատանքը ինչպես շինարարության ժամանակ, այնպես էլ կառույցի շահագործման ամբողջ ընթացքում։ Այս սկզբունքը վերաբերում է բոլոր շինարարական կառույցներին, այդ պատճառով էլ հաշվարկի դրույթները ընդհանուր են բոլոր տիպի կառույցների համար։

Պատմություն
-----------

Երկար ժամանակ շինարարական, մասնավորապես ամրանաբետոնե կառույցների հաշվարկը կատարվում էր նյութերի դիմադրության բանաձևերով և կոչվում էր թույլատրելի լարումների մեթոդ։

1930-ական թվականների սկզբներին ամրանաբետոնե կառույցների հաշվարկի համար Խորհրդային Միությունում մշակվեց քայքայող ճիգերի մեթոդը, որում հաշվի էր առնվում ամրանաբետոնի առաձգապլաստիկ աշխատանքը։ 1938 թ. ընդունված նորմերի հիման վրա, 1939 թ. սկսած ամրանաբետոնե կառույցների հաշվարկը և նախագծումը կատարվում էր քայքայող ճիգերի մեթոդով։
Քայքայող ճիգերի մեթոդի հետագա զարգացման արդյունքը եղավ սահմանային վիճակների մեթոդը, որով հաշվի էր առնվում ոչ միայն ամրանաբետոնի առաձգապլաստիկ աշխատանքը, այլ նաև բեռնվածքների և նյութերի դիմադրությունների պատահական փոփոխելիությունը։
1955 թվականից սկսած Խորհրդային Միությունում շինարարական կառույցների (մետաղե, ամրանբետոնե և այլն) հաշվարկը կատարվում է սահմանային վիճակների մեթոդով։

ԱՄՆ-ում և արևմտաեվրոպական մի շարք երկրներում (Մեծ Բրիտանիա, Ֆրանսիա և այլն) քայքայող ճիգերի մեթոդը, սահմանային բեռնվածքների մեթոդ անվանումով, սկսվեց կիրառվել միայն 1950 ական թվականների կեսերից հետո, իսկ 1970 ական թվականների կեսերից սկսած այդ երկրներում կիրառվեց է նաև սահմանային վիճակների մեթոդը։ Հետագայում այդ մեթոդը տարածվեց աշխարհի բոլոր երկրներում, ներկայում այն օգտագործվում է ամբողջ աշխարհում որպես մի միասնական մեթոդ, ոչ միայն շինարարական կառույցների հաշվարկի համար, այլև ինժեներական գործունեության գրեթե բոլոր բնագավառներում։

Գրականություն
-------------

* Գևորգ Տեր-Պետրոսյան և Իոսիֆ Պալյան, «Կիրառական մեխանիկա և շինարարական կոնստրուկցիաներ» - մոդուլային ուսումնական ձեռնարկ տեխնիկ-շինարարի համար, Երևան, Նոյյան Տապան, 2008
Բեյլերբեյի պալատի ներքին տեսքը
Սուլթանի ննջասենյակը
**Բեյլերբեյի պալատ** (թուրքերեն՝ Beylerbeyi Sarayı), օսմանյան սուլթանների ամառային նստավայրը, որը գտնվում է Բոսֆորի ասիական հատվածում։ 

Պատվիրվել է օսմանյան սուլթան Աբդուլ Ազիզի կողմից և կառուցվել 1861- 1865 թվականներին։ Պալատի ճարտարապետական ոճը նեոբարոկկո է։ Կառուցվել ավանդական օսմանյան առանձնատան ոճով, որոնք բնորոշ էին Օսմանյան կայսրությանը 19-րդ դարի երկրորդ կեսին։ Ամառային ամիսներին Օսմանյան կայսրություն այցելած բարձրաստիճան պաշտոնյաները իջևանել են պալատում։ Սուլթանները նախընտրել են մնալ Դոլմաբահչե պալատում ձմեռային ամիսներին և այցելել Բեյլերբեյի՝ տեղի զով կլիմայի պատճառով։ Պալատի հատակը ծածկված է Եգիպտոսից բերված խսիրե հյուսվածքներով, որոնք ձմռանը պաշտպանում են հատակը խոնավությունից, իսկ ամռանը՝ շոգից։ Կան նաև մեծ գորգեր (Հերևքեյի նման), որոնք զարդարում են հատակը։ Բոհեմյան բյուրեղապակե ջահերը, ֆրանսիական ժամացույցները, ինչպես նաև չինական, ճապոնական, ֆրանսիական և թուրքական ճենապակե սափորները զարդարում են պալատը։ Պալատի բակում առկա են ծառերի մի քանի տեսակներ։ Բակից գեղեցիկ տեսարան է բացվում դեպի Բոսֆոր։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt 6, İstanbul,1992
* Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, Cilt 2, Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayınları, İstanbul, 1994
* Ana Britannica Genel Kültür Ansiklopedisi, Cilt 5, Ana Yayıncılık, İstanbul, 1994
* Temel Britannica, Cilt 3, Ana Yayıncılık, İstanbul, 1992
* "Milli Saraylar" Archived 2018-06-14 at the Wayback Machine.
* "Kültür Bakanlığı" Archived 2012-04-19 at the Wayback Machine.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh2018002795 · VIAF: 124515358 · WorldCat VIAF: 124515358 |

 |
**Սարաևոյի ֆոնդային բորսա** (**SASE**, բոս․՝ Sarajevska Berza), ֆոնդային բորսա, որը գործում է Սարաևոյում, Բոսնիա և Հերցեգովինա։

Պատմություն և կառուցվածք
------------------------

Սարաևոյի ֆոնդային բորսան հիմնադրվել է 2001 թվականի սեպտեմբերին և սկսել է գործարքներ կատարել 2002 թվականի ապրիլի 12-ին որպես Բոսնիա և Հերցեգովինայի ֆեդերացիայի արժեթղթերի կենտրոնական առևտրային տարածք, Բոսնիա և Հերցեգովինայի ֆեդերացիան Սերբիայի Հանրապետության հետ միասին կազմում է հետպատերազմյան Բոսնիա-Հերցեգովինան։ Սարաևոյի ֆոնդային բորսան հիմնադրվել է որպես բաժնետիրական-ֆոնդային ընկերություն։ Այն ունեցել է ութ հիմնադիր անդամ։ Արժեթղթերի մասին օրենքի համաձայն, Սարաևոյի ֆոնդային բորսայի անդամներ կարող են լինել միայն իրավաբանական անձինք` բրոքերային գրասենյակներ, որոնց միակ գործունեությունը առևտուրն է արժեթղթերով, որոնց գլխադասային գրասենյակները գտնվում են Բոսնիա և Հերցեգովինայում։ Բորսայի հիմնադիր կապիտալը եղել է 200.000 *BAM* (1 *BAM* = 0.51 եվրո)։

Բոլոր անդամները պետք է լիցենզավորված լինեն Բոսնիա և Հերցեգովինայի Դաշնության արժեթղթերի հանձնաժողովի կողմից արժեթղթերի առևտրի համար։ Միայն այս բրոքերներն են հաստատվում ֆոնդային բորսայի անդամների կողմից, որոնք անց են կացնում առևտրի թույլտվություն տվող քննությունը։ Արժեթղթերի հանձնաժողովը սահմանում է քննության անցկացման կարգը և պայմանները, ինչպես նաև լիցենզիան ուժը կորցրած ճանաչելը։ Բրոքերից պահանջվում է ունենալ գործակալության կողմից տրված վավերական լիցենզիա։ Ներկայումս ֆոնդային բորսան ունի 16 անդամ, որի գլխամասային գրասենյակները տարածվում են ամբողջ Բոսնիա և Հերցեգովինայով, որոնց մեծամասնությունը մայրաքաղաքում է` Սարաևոյում։ Բաժնետերերի ժողովը ընտրում է հինգ անդամից բաղկացած վերահսկիչ խորհուրդ չորս տարի ժամկետով։ Դիտորդական խորհուրդը նշանակում է բորսայի ղեկավար, ով պատասխանատու է ռազմավարական պլանավորման և ամենօրյա գործողությունների համար։

Սարաևոյի ֆոնդային բորսայի կառավարման մարմնի անդամները և Վիենայի ֆոնդային բորսան (*Wiener Börse*) 2006 թվականի մարտի 21-ին ստորագրեցին փոխըմբռնման հուշագիր։ Դա Բոսնիան դարձնում է, Ռումինիայից, Խորվաթիայից և Բելգրադից հետո, Բուդապեշտի ֆոնդային բորսայի և Վիեննայի բորսայի հետ միասին համագործակցության համաձայնագրի մեջ մտնող չորրորդ Հարավարևելյան եվրոպական ֆոնդային բորսան։ Փոխըմբռնման հուշագիրը հիմք է տալիս Սարաևոյի և Վիենայի բորսաների միջև ավելի սերտ համագործակցության համար։ Առաջին համատեղ նախագիծը ենթադրվում է որ կլինի ինդեքսը։

Աշխատունակություն
-----------------

Վերջին տարիներին Սարաևոյի ֆոնդային բորսայի աշխատունակությունը ավելացել է։ 2002 թվականից շուկայական կապիտալիզացիան աճել է շուրջ քսան անգամ, իսկ 2005 թվականի վերջին այն արդեն 3.3 մլրդ եվրո էր։ Միջին օրական առևտրային ծավալները նույնպես աճել են վերջին մի քանի տարիների ընթացքում և 2005 թվականին հասել են 1.5 մլն եվրոյի։ Սարաևոյի ֆոնդային բորսայի առաջատար ցուցանիշը` *BIFX*-ը, 2002 թվականի վերջի դրությամբ աճել է 1.264.20-ից մինչև 4,045.57 կետ 2005 թվականի վերջին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Market Identifier Code — ed. size: 1242
2. ↑  Wiener Börse and Sarajevo Stock Exchange Sign Cooperation Agreement, 21 March 2006

Տես նաև
-------

* Եվրոպական ֆոնդային բորսաների ցանկ

Արտաքին հղումներ
----------------

* Official website
* Banja Luka Stock Exchange
Fasciola hepatica որդ
**Ֆասցիոլոզ** (fasciolosis), մարդու և կենդանիների ճիճվային հիվանդություն։

Հարուցիչները տրեմատոդների դասի տափակ որդերն են, որոնք մակաբուծվում և ձվադրում են մարդու ու կենդանիների (խոշոր և մանր եղջերավոր կենդանիներ, խոզ և այլն) լեղածորաններում և լեղապարկում։ Ֆասցիոլները արտաքին միջավայր ընկնում են կղանքի հետ, հետագայում զարգանում ջրային միջավայրում՝ ու միջանկյալ տիրոջ՝ փափկամորթի (փոքր լճախխունջ և այլն) օրգանիզմում։ Ֆասցիոլոզով վարակվում են թրթուրներով ախտահարված ջուր խմելով կամ բույսեր ուտելով։

Մարդու մոտ
----------

Մարդու ֆասցիոլոզի ժամանակ վարակումից 2 - 4 շաբաթ անց առաջանում է տենդ, հազ, ցան մաշկի վրա, լյարդը մեծանում և դառնում է ցավոտ։ Սուր երևույթներն աստիճանաբար մեղմանում են, հիվանդության ընթացքը դառնում է քրոնիկական, որը բնորոշվում է հիմնականում մարսողության խանգարմամբ, լյարդի մեծացմամբ ու ցավոտությամբ։

Կենդանիների մոտ
---------------

Կենդանիների ֆասցիոլոզը տարածված է ամենուր։ Ֆասցիոլոզով ախտահարվում են ընտանի ու վայրի եղջերավոր կենդանիները՝ ուղտերը, ձիերը և այլն։ Կենդանիները վարակվում են արոտավայրում։ Հիվանդությունն ընթանում է սուր և քրոնիկական ձևով։

Բուժում
-------

Բուժվելու համար կարող են օգտագործվել. մարդկանց համախլօքսիլ կամ էմետին, կենդանիներին՝ հեքսիոխոլ, բիտիոնոլ, ածխածնի քառաքլորիդ և այլն։ Որպես կանխարգելիչ միջոցառում մարդկանց ֆասցիոլոզի դեպքում պետք է կատարվի խմելու ջրի եռացում կամ ֆիլտրում, իսկ կենդանիների ֆասցիոլոզի ժամանակ՝ արոտավայրերի փոխոխումմ, պայքար փափկամորթների դեմ և անասնաբուժասանիտարական այլ միջոցառումներ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. 1 2 3  Disease Ontology — 2016.


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
Վալենտին Հաույի և նրա առաջին աշակերտ Ֆրանսուա դը Լեզյուերի հուշարձանը
**Կույրերի միջազգային օր**, համաշխարհային ամսաթիվ, որը կոչված է ուշադրությունը հրավիրել այն մարդկանց վրա, որոնք ընդմիշտ կորցրել են իրենց տեսողությունը և գտնվում են կյանքի դժվար իրավիճակում։ Օրը նշվում է ամեն տարի նոյեմբերի 13-ին։

Պատմություն
-----------

1784 թվականին Փարիզում հայտնի մանկավարժ Վալենտին Հաույը, առանց կառավարության և ոչ պետական բարեգործական կազմակերպությունների օգնության, բացառապես միայն անձնական միջոցներով և իր սեփական տանը բացեց աշխարհում առաջին դպրոցը կույր երեխաների համար «Աշխատավոր կույրերի արհեստանոց» անունով։ Արհեստանոցի առաջին աշակերտը դարձավ եկեղեցու գավթի մոտից գտնված Ֆրանսուա դը Լեզյուեր անունով տղան։ Հետո դպրոց ընդունվեցին նաև Ֆրանսուայի տարեկից ևս տասնմեկ անապաստան երեխա։ Մինչ դա աշխարհում հայտնի չէր որևէ ուսումնական հաստատություն կույրերի համար։ Հաույը կույրերին ուսուցանելու համար կիրառում էր իր մեթոդը՝ կույրերի համար մտածված «ունցիալ» տառատեսակի միջոցով։

Չնայած ֆինանսական մեծ դժվարություններին՝ Հաույը կարողացավ ստեղծել դպրոցին կից տպարան և այնտեղ հրատարակեց ուռուցիկ-գծային «ունցիալ» տառատեսակով տպագրված մի քանի գիրք կույրերի համար։ Դրանք աշխարհում կույրերի համար առաջին գրքերն էին։ Այդ գրքերով էին տեսողություն չունեցող մարդիկ սովորում՝ մինչև Բրայլի վեցակետ տառատեսակի ի հայտ գալը։

Վալենտին Հաույի գործունեությունը ուշադրություն գրավեց նաև Ռուսական կայսրության արքունիքում։ Ռուսական կայսր Ալեքսանդր I-ը 1803 թվականին Վալենտինին առաջարկություն ուղարկեց՝ այդ ժամանակ Ռուսաստանի մայրաքաղաք Սանկտ Պետերբուրգում ստեղծել ուսումնական հաստատություն տեսողության մասնակի կամ լրիվ կորուստ ունեցող մարդկանց համար, որը մանկավարժն ընդունեց և 1806 թվականին ժամանեց Պետերբուրգ։ Հաույը գտավ նվիրյալ ուսուցիչներ, և երբ դպրոցը պատրաստ էր բացվել, Ռուսական կայսրության լուսավորության նախարարության գրասենյակից եկավ պատասխան. «Ռուսաստանում կույր երեխաներ չկան»։ Այդ ժամանակ Վալենտինն սկսեց ինքը փնտրել աշակերտներ, որն առանձնապես դժվար չէր. նրանց մեծ մասին նա հանդիպեց Սմոլնի անկելանոցի մոտակայքում։ Վալենտին Հաույը պատրաստ էր ոչ միայն սովորեցնել կույր աշակերտներին, այլև կերակրել երեխաներին իր հաշվին։ Ալեքսանդր I-ի հրավերից չորս տարի անց՝ 1807 թվականին, կայսրը հաստատեց Սանկտ Պետերբուրգի աշխատավոր կույրերի ինստիտուտի համար հաստիքը, կանոնադրությունը և բյուջեն։ Այս ամսաթիվը հետագայում համարվեց Ռուսաստանում կույրերի համար առաջին ուսումնադաստիարակչական հաստատության հիմնադրումը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Այսօր կույրերի միջազգային օրն է