**«Ի փառս բազմաստվածության *(Միաբանական և բազմառասպելական մտածողության մասին)*»** լատ.՝«In Praise of Polytheism (On Monomythical and Polymythical Thinking)», (գերմ.՝ **Lob des Polytheismus. Über Monomythie und Polymythie)** գերմանացի փիլիսոփա Օդո Մարքվարի էսսեն է, որն անցկացվել է որպես դասախոսություն Բեռլինի տեխնիկական համալսարանում 7899 թ. Այն առաջին անգամ հրատարակվել է 1979 թվականին անթոլոգիայում և կրկին տպագրվել է 1981 թվականին Մարկվարի «Frewell to Maters of Principle» գրքում (գերմ. **Abschied vom Prinzipiellen**):

Շարադրությունը պնդում է, որ միաստվածությունը և Լուսավորությունը հիմնված են «միասնական մտածողության» վրա, ինչը նշանակում է, որ նրանք թույլ են տալիս միայն մեկ պատմություն։ Այն նաև ենթադրում է, որ իշխանությունների և անհատի տարանջատումը ծագում է բազմաստվածությունից, և պնդում է, որ մարդիկ պետք է ընդունեն այն, ինչ Մարկվարն անվանում է «լուսավորված բազմասպելական մտածողություն»՝ ժամանակակից աշխարհում մի քանի պատմությունների ճանաչում։ Մարկվարը փիլիսոփայության պրոֆեսոր էր և թերահավատության և բազմակարծության կողմնակից։ Նա պատկանում էր գերմանական փիլիսոփայության մի մասի, որը արդիականության հարցերը դիտարկում էր քաղաքական աստվածաբանության միջոցով, որը ժամանակակից քաղաքական հասկացությունները կապում է աստվածաբանական հասկացությունների հետ։ Էսսեի որոշ կետեր նախադրյալներ ունեն Մաքս Վեբերի, Էրիկ Պետերսոնի և Ֆրիդրիխ Նիցշեի ստեղծագործություններում։

«Բազմաստվածության գովասանքը» Գերմանիայում քննարկումների ու հակասությունների տեղիք է տվել։ Վաղ քննադատներից էր Յակոբ Թաուբսը, ով իր տեսակետները կապում էր ծայրահեղ աջ քաղաքականության հետ։ Մի քանի հումանիտար գիտնականներ և աստվածաբաններ պատասխանել են շարադրանքին՝ կասկածի տակ դնելով դրա հայտարարությունները բազմաստվածության, անհատի և բազմակարծության մասին։

Նախապատմություն
---------------

First-edition cover of the book Politische Theologie (Political Theology) by Carl SchmittԿարլ Շմիթի 1922 թվականի «Քաղաքական աստվածաբանություն» գիրքը պնդում է, որ ժամանակակից քաղաքական հասկացությունները աշխարհիկ աստվածաբանություն են:**20-րդ** դարում մի քանի գերմանախոս փիլիսոփաներ անդրադարձել են ժամանակակից աշխարհում կյանքի իմաստի վերաբերյալ մտահոգություններին` քննարկելով արդիությունը կրոնական տերմիններով։ Նրանք ոգեշնչվել են Կարլ Շմիթի և Կառլ Լևիթի հետ կապված աշխարհիկացման թեորեմից, որը պնդում է, որ աստվածաբանության և աշխարհիկ քաղաքականության կամ գիտության միջև գոյություն ունի շարունակականություն։ Շմիթը քննարկել է դա քաղաքական աստվածաբանության պիտակի տակ, որը նա ամփոփել է՝ գրելով, որ «պետության ժամանակակից տեսության բոլոր նշանակալից հասկացությունները աշխարհիկացված աստվածաբանական հասկացություններ են»։ Այս քննարկումներում ներգրավված փիլիսոփաները տարբերվում էին իրենց բացահայտած խնդիրների վերաբերյալ իրենց մոտեցումներով և լուծումներով։ ***Յակոբ Թաուբեսը և Գերշոմ Շոլեմը*** հին գնոստիկական աշխարհայացքը դիտեցին որպես ժամանակակից նիհիլիզմի նախադեպ և ընդունեցին այն. հատկապես Թաուբեսը, ով արդիականության և գնոստիցիզմի մասին քննարկումներ նախաձեռնեց իր «Արևմտյան էսխատոլոգիա» (1947) գրքով, որը նույնացվում էր որպես ժամանակակից գնոստիկ, աշխարհը համարում էր ոչ լեգիտիմ և ցանկանում էր տեսնել, որ այն ավարտվի ապոկալիպտիկ կործանմամբ։ Շմիթը, Էրիկ Վոեգելինը, Հանս Յոնասը, Հանս Բլումենբերգը և Օդո Մարկվարը, ընդհակառակը, ցանկանում էին լեգիտիմացնել աշխարհն այնպիսին, ինչպիսին կա և հաղթահարել գնոստիկական մերժումը աշխարհի նկատմամբ։

Մարկվարը (1928–2015) եղել է Գիզենի համալսարանի փիլիսոփայության պրոֆեսոր։ Նա կարծում էր, որ շատ կարևոր է ճանաչել մարդու վերջավորությունը, խթանել է փիլիսոփայական թերահավատությունն ու բազմակարծությունը և դեմ է եղել գերմանական իդեալիզմի աբսոլուտիզմին։ Նա դեմ էր առաջին սկզբունքների և հիմնարար փիլիսոփայությունների որոնմանը, քանի որ համոզված էր, որ դրանք անխուսափելիորեն բախվում են իրականության հետ, որը չի կարող բավարարել նրանց պահանջները։ Առանց հիմնադիր սկզբունքի տեսքով մենաշնորհային իշխանության, Մարկվարը կարծում էր, որ անհատը կկարողանա ապրել պատահականության մեջ և ազատության մեջ, քանի որ կա բազմաթիվ հնարավորություններ։

*Մարկվարը կարծում էր, որ ժամանակակից աշխարհում իմաստի բացակայությունը հանգեցրել է մշակութային և ինտելեկտուալ քայքայման, և որ լուծումը հին աշխարհի իմաստային համակարգերի վերագտնումն էր, հատկապես բազմաստվածությունը:* Արդիականության և բազմաստվածության նրա ինտելեկտուալ համադրությանը նախորդել էր սոցիոլոգ Մաքս Վեբերը, ով 1910-ականներին գրել էր, որ ժամանակակից աշխարհում կյանքը՝ իր տարբեր ընտրանքներով և ճակատագրին վերջնական ենթակայությամբ, կարող է ընկալվել որպես հիասթափված բազմաստվածության ձև։ Վեբերը գրել է, որ այս իրավիճակը Հին Հունաստանը դարձնում է հարմար վայր ժամանակակից կենսակերպի մոդելներ փնտրելու համար։ Մեկ այլ նախադրյալ էր քրիստոնյա աստվածաբան Էրիկ Պետերսոնը, ով իր «Միաստվածությունը որպես քաղաքական խնդիր» (1935) էսսեում քննարկել էր բազմաստվածության հնարավորությունը որպես քաղաքական աստվածաբանություն։ Մարկվարը որդեգրեց Ֆրիդրիխ Նիցշեի այն տեսակետը, որ կրոնական միաստվածության վերջը նշանավորեց արդիականության սկիզբը։

Ամփոփում
--------

Մարկվարի «Բազմաստվածության գովերգում» էսսեն պնդում է, որ մարդկային գիտակցությունը երբեք չի ենթարկվել դիցաբանացման գործընթացի։ Հեղինակը հիմնովին համաձայն է առասպելների վերաբերյալ Կլոդ Լևի-Ստրոսի, Բլումենբերգի և Լեշեկ Կոլակովսկու դիրքորոշումների հետ և գրում է, որ ապաառասպելականացման պատմությունն ինքնին առասպել է։ Մարկվարը պնդում է, որ առասպելները պատմություններ են, և ոչ թե գիտելիքի պարզունակ նախադրյալներ. գիտելիքը ճշմարտություններ գտնելն է, իսկ պատմվածքն այն է, թե ինչպես են մարդիկ ներգրավվում իրենց կյանքի աշխարհում հայտնի ճշմարտությունների հետ։ Այստեղից նա եզրակացնում է, որ նոր գիտելիքները միայն նոր առասպելների կհանգեցնեն։ Նա առասպելների փոփոխությունը համեմատում է հագուստի փոփոխության հետ և գրում, որ Լուսավորությունը «ստրիպտիզ» չէ։

Portrait photograph of F. W. J. SchellingԸստ Մարքարդի՝ F. W. J. Schelling-ը հորինել է **«նոր դիցաբանություն»** տերմինը **«Գերմանական իդեալիզմի ամենահին համակարգված ծրագրում»**, սակայն իր վերջին ստեղծագործություններում անհանգստություն է ցույց տվել առաջընթացի առասպելի հետ։
Շարադրությունը պնդում է, որ առասպելները կարող են լինել վնասակար կամ օգտակար. ընդհակառակը, բազմառասպելական մտածողությունը իշխանությունների տարանջատում է, որտեղ տարբեր պատմություններ զսպում են միմյանց, և յուրաքանչյուր անհատի **«բազմազանությունը»** կարող է գոյություն ունենալ։ Ըստ Մարքարդի՝ մոնոմիցիայի գլխավոր օրինակը համաշխարհային պատմության օրինակն է՝ որպես առաջընթաց դեպի էմանսիպացիա։ Այս առասպելը ի հայտ եկավ **18-րդ** դարի պատմության փիլիսոփայության կեսերին և **«պատմությունները»** վերածեց եզակի **«պատմության»**։ Մարքարդն այն անվանում է բազմասպասական մտածողության երկրորդ վերջ; առաջինը կրոնական բազմաստվածության վերջն էր։ Չնայած քրիստոնեական Երրորդությունը կարող է բազմաստված լինել, փրկության պատմությունը միաստվածական է և ավարտվում է անվանական **«անպատմության»** մեջ։

Ազատագրման պատմությունը, գրում է **Մարքարդը**, առաջացավ որպես փրկության պատմությունը աշխարհիկացնելու անհաջող փորձ։ Ինչպես իր նախորդը, այն պատմություն է այն մասին, թե ինչպես մարդիկ կդադարեն առասպելների ենթարկվելուց, բայց ի վերջո ինքնին դարձավ նոր դիցաբանություն։ Այն բանից հետո, երբ հայտնվեց նոր դիցաբանությունը, սկսեց անհանգստություն դրսևորվել մոնոմիֆի վերաբերյալ։ Այն արտահայտվում էր որպես էկզոտիկայի նկատմամբ աճող հետաքրքրություն, որը ներառում էր դասական հնությունը, արևելաբանությունը և գերմանական դիցաբանությունը Ռիխարդ Վագների ստեղծագործություններում։ Իր ժամանակակից Արևմուտքում Մարկվարը մաոիզմը, զբոսաշրջությունը և կառուցվածքային էթնոլոգիան համարում է նույն «առասպելաբանական արևելագիտության» օրինակներ։ Մարկվարը պնդում է, որ այս հակաշարժումը երբեք լուծում չի առաջարկի, քանի որ այն պարզապես էկզոտիկ առասպելաբանությունը հանձնում է առաջընթացի մոնոմիցին և դրանով իսկ հաստատում է իր գերակայությունը։

Մարկվարն ասում է, որ ճշմարիտ լուծումը **«լուսավորված բազմասպելական մտածողությունն է»**. ժամանակակից աշխարհը սկսվեց այն ժամանակ, երբ հիասթափվեց միաստվածությունը, ինչը նաև հանգեցրեց **«բազմաստվածության հիասթափված վերադարձին»**՝ իշխանության քաղաքական տարանջատման և անհատի վերարտադրության տեսքով. վերջինս գոյություն է ունեցել հնագույն բազմաստվածության իշխանությունների տարանջատման պայմաններում, մինչ այն ձևակերպվել է միաստվածության սպառնալիքի ներքո։ Մարկվարը կարծում է, որ երբ մարդիկ ընդունում են, որ առասպելները պատմություններ են, հնարավոր է դառնում բացահայտել ժամանակակից բազմառասպելական մտածողությունը, որը գոյություն ունի այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են պատմության գիտական ուսումնասիրությունը և վեպերը։ Որպեսզի փիլիսոփայությունը խախտի մոնոմիցը, նա պնդում է, որ այն պետք է թույլ տա այլախոհություն և նորից պատմություններ պատմել՝ հակադրվելով հարաբերականության և թերահավատության մեղադրանքներին։

Հրապարակման պատմություն
-----------------------

Մարկվարը **1978** թվականի **հունվարի 31-ին** Բեռլինի տեխնիկական համալսարանում որպես դասախոսություն կարդաց **«Ի գովաբանություն բազմաստվածության»**՝ '**Philosophie und Mythos'։** Այն հայտնվեց որպես էսսե **1979** թվականին Վալտեր դե Գրույտերի կողմից հրատարակված կոլոկվիումի անունով անթոլոգիայում։ Այն ներառվել է Մարկվարի **«Հրաժեշտ սկզբունքային հարցերին»** *(Frewell to Matters of Principle)* (**գերմ**.՝ **Abschied vom Prinzipiellen)** էսսեների ժողովածուում, որը գերմաներեն հրատարակվել է Reclam-ի կողմից 1981 թվականին և անգլերեն թարգմանվել է Ռոբերտ Մ. Ուոլասի կողմից 1989 թվականին Օքսֆորդի համալսարանի հրատարակչության կողմից։

Մարկվարը շարունակեց իր փաստարկները **«Aufgeklärter Polytheismus—auch eine politische Theologie»** գրություններում, որոնք հրատարակվել են **1983** թվականին **Շմիթի ժառանգության** մասին անթոլոգիայում։ Նա քննարկել է իր տեսակետները բազմաստվածության մասին՝ որպես ազատության և անհատականության պայման, 1988 թվականի **«Sola divisione individuum—Betrachtung über Individuum und Gewaltenteilung»**էսսեում, որը ներկայացվել է Poetik und Hermeneutik հետազոտական խմբի 13-րդ գրություններում։

Գրականություն
-------------

**"Ի փառս բազմաստվածության"** մեջբերվում է բազմաթիվ գերմանական փիլիսոփայական աշխատություններում, բայց միշտ եղել է քննարկումների և հակասությունների կենտրոնում։ Ըստ **Բուրկհարդ Գլադիգոյի**, ընդդիմությունը, որին նա բախվեց, ինտենսիվացավ, քանի որ Մարկվարդը որպես քաղաքական լուծում առաջարկեց բազմաստվածությունը։ **Գլադիգուն** գրել է, որ այս թեմայի վերաբերյալ բուռն արձագանքը պայմանավորված էր եվրակենտրոնական և ակադեմիական հեռանկարով, քանի որ աշխարհի բնակչության շրջանում միայն փոքրամասնությունն է հավատարիմ անվանապես միաստվածական կրոններին։ Նույնիսկ այս կրոնների շրջանակներում միաստվածությունը կրոնական պրակտիկայի հիմքում ընկած մի քանի տարրերից մեկն է:

Photographic group portrait of Karl Wolfskehl, Alfred Schuler, Ludwig Klages, Stefan George and Albert VerweyՅակոբ Տաուբեսը էսսեում ներկայացված տեսակետները համեմատեց "Կոսմիկեր" խմբի տեսակետների հետ (նկարում ձախից աջ ՝ **Կառլ Վոլֆսկել, Ալֆրեդ շուլեր, Լյուդվիգ Կլագես, Ստեֆան Georgeորջ և Ալբերտ Վերվեյ)**:1983 թ.-ին **Թաուբեսը** հրապարակեց պատասխանը **"Polyteism in Praise"** - ին, որտեղ նա գրեց, որ Մարկվարդը պետք է ինքն իրեն հարցնի, թե արդյոք նա նախանշել է **"փիլիսոփայական խորեոգրաֆիան"** ժամանակակից **"Կոսմիկերի"** համար։ Դրանով նա վկայակոչեց 20-րդ դարի վերջին Մյունխենում ակտիվ գործող արյան և հողի միտումներով միստիկների և նեոալեզուների մի խումբ։ Թաուբսն ասաց, որ շարադրությունը ավելի շուտ ստեղծում է առասպելական մտածողություն, քան նկարագրում է այն, և որ **"Քրիստոսի ծնունդից հետո առասպելին անդրադառնալը իրականում պարզապես julուլիանի ուրացության կրկնությունն է"**: Նա մարկարդի նախագիծը կապեց Ալեն դե Բենուայի **"հեթանոս լինելու մասին"** (1981) գրքի հետ և դրանով իսկ կապեց այն Ֆրանսիայում **"նոր իրավունք"** ծայրահեղ աջ շարժման նեոալեզվականության հետ։

***Թաուբսը*** մերժեց այն գաղափարը, որ բազմաստվածությունը անհատի և իշխանությունների բաժանման հիմքն է։ Նա մատնանշեց նեոկանտյան փիլիսոփա Հերման Քոենին, ով պնդում էր, որ էգոն կամ հոգին առաջացել են բազմաստվածության *"միֆիկ-ողբերգական հայացքից"* հեռանալուց, և որ դա կարելի է դիտարկել Եզեկիել 18-ում։ Ֆրանկֆուրտի դպրոցի ավանդույթներով աշխատող սոցիոլոգ Ռիչարդ Ֆաբերը (դե) 2007 թվականին քննադատեց **"ի փառս բազմաստվածության"**, ինչպես նաև մերժեց Մարկվարդի բազմաստվածության փաստարկը։ Ֆաբերը նկարագրել է հին Հունաստանի բազմաստվածությունը որպես ինքնաոչնչացնող **"օլիգոտեիզմ"** ՝ աստվածաբանական օլիգարխիա, որին վիճակված էր ձախողվել, և գրել է, որ"բազմակարծությունը վաղուց վերածվել է ինտեգրալիզմի (ավելի ճիշտ ՝ **կորպորատիվիզմի**)" ։

**Ֆաբերը** "ի փառս բազմաստվածության" համեմատեց **Բլյումենբերգի** **"Աշխատել առասպելի վրա"** գրքի հետ (1979) և գրեց, որ Մարկվարդը, բացահայտորեն ընդունելով բազմաստվածությունը որպես քաղաքական բազմակարծություն, **"բացատրում է այն, ինչ Բլյումենբերգը միայն ենթադրում է**": 2016 թվականին Ստեֆանի ֆոն Շնուրբայնը մարկվարդի էսսեն միավորեց Բոտո Շտրաուսի և Մարտին Վալզերի կողմից 1990-ականներին գրված տեքստերի հետ։ Նա գրել է, որ երեք հեղինակներին միավորում է **"հետմոդեռն, հետստրուկտուրալիստական և հետգաղութային իմպուլսը, որը հակադրվում է տարբերությունների տրամաբանությանը միանման միավորող, գաղութացնող տրամաբանությանը"**։ Շտրաուսի և Վալզերի տեքստերի ազգայնական ենթատեքստի պատճառով Շնուրբեյնը գրել է, որ"**Թաուբես Մարկվարդի վաղ քննադատությունը այնքան հեռու կամ միակողմանի չէ, որքան կարող էր թվալ 1983-ի հրապարակման պահին"**:

Քրիստոնեական տեսանկյունից, հռոմեական կաթոլիկ աստվածաբան Ալոիս Հալբմայրը (de) գրել է իր դոկտորական թեզը 1998 թ. - ին ՝ որպես պատասխան մարկվարդի բազմաստվածության և միաստվածության վերաբերյալ գրություններին։ Հալբմայրը պնդում էր, որ Մարկվարդի պահանջած իշխանությունների տարանջատումը կարելի է գտնել Երրորդության քրիստոնեական հայեցակարգում, և որ Մարկվարդը ցանկալի է համարում, երբ բազմաստվածությունը ներկայացնում է որպես ազատության երաշխիք։ Հալբմայրը կոչ արեց վերսկսել քննադատական քննարկումները հույսի և էթիկայի վերաբերյալ ՝ պատմության աստվածաբանության և փիլիսոփայության շրջանակներում, որտեղ պետք է հիշել իշխանությունների տարանջատման մասին։ Լյութերական աստվածաբան Կլաուս Կոխը գրել է, որ հանուն բազմաստվածության փառքի *"գրված է"* ազնվական-փիլիսոփայական լեզվով "այնպիսի էֆեկտով, որ՝ դուք չգիտեք, թե որքան լուրջ է այս հարցը, կամ՝ արդյո՞ք Մարկվարդը հարբած էր, երբ մտածում էր դրա մասին։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Faber, Richard [in գերմաներեն] (2018) [2007]. *Political Demonology: On Modern Marcionism*. Translated by Feiler, Therese; Mayo, Michael. Eugene, Oregon: Cascade Books. ISBN 978-1-4982-0129-2.

Աղբյուրներ
----------

* Faber, Richard [in գերմաներեն] (2018) [2007]. *Political Demonology: On Modern Marcionism*. Translated by Feiler, Therese; Mayo, Michael. Eugene, Oregon: Cascade Books. ISBN 978-1-4982-0129-2.
* Gladigow, Burkhard (1998). «Polytheismus» [Polytheism]. In Cancik, Hubert [in գերմաներեն]; Gladigow, Burkhard; Kohl, Karl-Heinz [in գերմաներեն] (eds.). *Handbuch religionswissenschaftlicher Grundbegriffe* [*Handbook of fundamental concepts in religious studies*] (գերմաներեն). Vol. 4: Kultbild–Rolle. Stuttgart, Berlin and Cologne: Kohlhammer. ISBN 3-17-009556-0.
* Gladigow, Burkhard (2001). «Polytheismus» [Polytheism]. In Kippenberg, Hans G. [in գերմաներեն]; Riesenbrodt, Martin (eds.). *Max Webers 'Religionssystematik'* [*Max Weber's 'religious systematics'*] (գերմաներեն). Tübingen: Mohr Siebeck. ISBN 3-16-147501-1.
* Hailer, Martin [in գերմաներեն] (2006). *Gott und die Götzen. Über Gottes Macht angesichts der lebensbestimmenden Mächte* [*God and the idols. On God's power in the face of the life determining powers*] (գերմաներեն). Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht. ISBN 3-525-56336-1.
* Halbmayr, Alois [in գերմաներեն] (2000). *Lob der Vielheit. Zur Kritik Odo Marquards am Monotheismus* [*In praise of multitude. On Odo Marquard's criticism of monotheism*]. Salzburger Theologische Studien (գերմաներեն). Vol. 13. Innsbruck: Tyrolia Verlag. ISBN 3-7022-2255-3.
* Koch, Klaus (1999). «Monotheismus als Sündenbock?» [Monotheism as scapegoat?]. *Theologische Literaturzeitung* (գերմաներեն). **124** (9). ISSN 0040-5671.
* Leonhardt, Rochus [in գերմաներեն] (2003). *Skeptizismus und Protestantismus. Der philosophische Ansatz Odo Marquards als Herausforderung an die evangelische Theologie* [*Scepticism and Protestantism. Odo Marquard's philosophical effort as a challenge to evangelical theology*]. Hermeneutische Untersuchungen zur Theologie (գերմաներեն). Vol. 44. Tübingen: Mohr Siebeck. ISBN 3-16-147864-9.
* Markschies, Christoph [in գերմաներեն] (2007). «Was kostet Monotheismus? Einige *neue* Beobachtungen zu einer aktuellen Debatte aus der Spätantike» [What is the cost of monotheism? Some *new* observations on a current debate from late antiquity]. In Palmer, Gesine [in գերմաներեն] (ed.). *Fragen nach dem einen Gott. Die Monotheismusdebatte im Kontext* [*Questions about the one God. The monotheism debate in context*]. Religion und Aufklärung (գերմաներեն). Vol. 14. Tübingen: Mohr Siebeck. ISBN 978-3-16-149234-1.
* Marquard, Odo (1983). «Aufgeklärter Polytheismus—auch eine politische Theologie?» [Enlightened polytheism—also a political theology?]. In Taubes, Jacob (ed.). *Der Fürst dieser Welt. Carl Schmitt und die Folgen* [*The ruler of this world. Carl Schmitt and what follows*]. Religionstheorie und politische Theologie (գերմաներեն). Vol. 1. Munich: Wilhelm Fink. ISBN 3506771612.
* Marquard, Odo (1989). «In Praise of Polytheism (On Monomythical and Polymythical Thinking)». *Farewell to Matters of Principle: Philosophical Studies*. Translated by Wallace, Robert M. New York and Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-505114-9.
* Marquard, Odo (2007). Translated by Fagniez, Guillaume; Brosteaux, Déborah; Longneaux, Arthur. «Éloge du polythéisme. Monomythie et polymythie» [In praise of polytheism. Monomythical and polymythical thinking]. *Archives de philosophie* (French). **80** (3): 505. doi:10.3917/aphi.803.0505.`{{cite journal}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
* Nicholls, Angus (2015). *Myth and the Human Sciences: Hans Blumenberg's Theory of Myth*. New York and London: Routledge. ISBN 978-0-415-88549-2.
* Schnurbein, Stefanie von (2016). *Norse Revival: Transformations of Germanic Neopaganism*. Leiden and Boston: Brill Publishers. ISBN 978-90-04-30951-7.
* Styfhals, Willem (2019). *No Spiritual Investment in the World: Gnosticism and Postwar German Philosophy*. Ithaca, New York: Cornell University Press. ISBN 978-1-5017-3099-3.
* Taubes, Jacob (1983). «Zur Konjunktur des Polytheismus» [On the current situation of polytheism]. In Bohrer, Karl Heinz (ed.). *Mythos und Moderne. Begriff und Bild einer Rekonstruktion* [*Myth and modern. Concept and image of a reconstruction*] (գերմաներեն). Frankfurt am Main: Suhrkamp Verlag.
* University of Giessen (2015 թ․ մայիսի 11). «Universität Gießen trauert um Prof. Odo Marquard» [University of Giessen mourns the loss of Prof. Odo Marquard]. *uni-giessen.de* (գերմաներեն). Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ մայիսի 14-ին. Վերցված է 2020 թ․ հուլիսի 1-ին.

Տարընթերցում
------------

* Blumenberg, Hans (1985) [1979]. *Work on Myth*. Translated by Wallace, Robert M. Cambridge, Massachusetts: MIT Press. ISBN 978-0-262-52133-8.
* Poser, Hans [in գերմաներեն], ed. (1979). *Philosophie und Mythos. Ein Kolloquium* [*Philosophy and myth. A colloquium*] (գերմաներեն). Berlin and New York: de Gruyter. ISBN 3-11-007601-2.
* Schmitt, Carl (1986) [1922]. *Political Theology: Four Chapters on the Concept of Sovereignty*. Translated by Schwab, George D. Cambridge, Massachusetts: MIT Press. ISBN 978-0-262-19244-6.