**Արճեշ**, գավառակ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Վանի գավառում։ Գտնվում էր վիլայեթի հյուսիսային կողմում։ Կենտրոնը Արճեշ քաղաքն էր։

Տարածքով մոտավորապես համապատասխանում էր Մեծ Հայքի Տուրուբերան աշխարհի Աղիովիտ գավառին։

Աշխարհագրություն
----------------

Տարածվում էր Վանա լճի հյուսիս-արևելյան ծովախորշից մինչև Ծաղկանց լեռները։ Արևելքից սահմանակից էր Բերկրիի գավառակին։ Հանդիսանում է Վանի նահանգի ամենաբարեբեր շրջաններից։ Գավառակը ջրառատ է։ Նրա հյուսիսային մասը լեռնային է, իսկ հարավայինը՝ դաշտային։

Լճամերձ շրջանում՝ մոտ 12 կմ երկարությամբ և 10 կմ լայնությամբ տարածվում է գեղեցիկ դաշտ, որտեղ 1915 թվականի նախօրեին գտնվում էին մի քանի հայկական գյուղեր և Արճեշ քաղաքը։

Արճեշի նշանավոր վայրերից է Զիանփորը, որն հայտնի է իր գեղեցիկ բնությամբ և ծծմբային ջերմուկներով։

Բնակչություն
------------

Ըստ «Փորձ» ամսագրի Արճեշը Բերկրի գավառակի հետ միասին 1880 թվականին ուներ 50184 բնակիչ, որից քրդեր՝ 25937, հայեր՝ 24250: Ըստ «Մշակ» ամսագրի գավառակն ուներ 26897 հայ, 4000 քուրդ և 2904 թուրք բնակիչ։ Ըստ Վ. Քինեի 1891 թվականին գավառակն ուներ 14774 բնակիչ, որից 9490-ը՝ հայեր, 5284-ը՝ մուսուլմաններ։ Ըստ Վ. Մաևսկու գավառակն 1890-ական թվականներին ունեցել է 14774 բնակիչ, որից հայեր՝ 9490:

Պատմություն
-----------

Գավառակի հայությունը զգալիորեն տուժեց 1896 թվականի ջարդերի ժամանակ, իսկ 1915-1918 թվականների Մեծ եղեռնի ժամանակ ենթարկվեց համատարած կոտորածի։

Տնտեսություն
------------

Բնակչության հիմնական զբաղմունքը խաղողի և պտուղների մշակությունն էր։ Գավառակը հայտնի էր որպես հացահատիկի շտեմարան։

Հայերը զբաղվում էին երկրագործությամբ, տառեխի որսով, մշակում էին ընտիր հացահատիկ, խաղող, բամբակ, պտուղներ։ Մուսուլմանները գերազաբցապես անասնապահներ էին։

Գավառակը հարուստ էր ձիերով և մանր եղջերավոր անասուններով։

Օգտակար հանածոներ
-----------------

Գավառակում կան պղնձի, երկաթի, քարածխի և կապարի պաշարներ, որոնք չեն արդյունահանվում։

Պատմամշակութային կառույցներ
---------------------------

Արճեշը մինչև Մեծ եղեռն ուներ 24 եկեղեցի և քանի վանքեր։

Կրթություն
----------

Մինչև 1915 թվականն ուներ 4 վարժարան։

Վարչական բաժանում
-----------------

Ըստ «Փորձ» ամսագրի Արճեշը Բերկրի գավառակի հետ միասին 1880 թվականին ուներ 138 գյուղ՝ 4928 տնտեսությամբ, որից հայկական՝ 2248, իսկ քրդական՝ 2680: Ըստ «Մշակ» ամսագրի գավառակն ուներ 152 գյուղ։ Ըստ Վ. Մաևսկու գավառակն 1890-ական թվականներին ունեցել է 122 գյուղ։ Ըստ Ադ-Դօյի 1909 թվականին Արճեշն ուներ 132 գյուղ, որից 44-ը՝ զուտ հայկական, իսկ մյուսներում հայերի հետ ապրում էին այալզգիներ։

Աղբյուրներ
----------

* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ. Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Տես նաև
-------

* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», հտ 1, էջ 462

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Արճեշի գավառակ |
| --- |
|  |
| Քաղաքներ | Ականց • Արճեշ |
|  |
| Գյուղեր | Ագրակ • Ադգո • Ազարա • Ազիգակ • Ազիկ Ներքին • Ազիկ Վերին • Ալի • Ալոմազրասի • Ալիօմար • Ախսի • Ական • Աղասաֆ • Աղսաֆ • Անձավ • Անջինի Ներքին • Անջինի Վերին • Անջնի • Առնիստ Ներքին • Առնիստ Վերին • Առջևենից վանք • Ասպիսնակ • Ասրաֆ • Արինքար • Արծվաբեր վանք • Արճրա • Արմիզոնք • Բալուր • Բանոն • Բերդակ • Բերդաղ • Բլուր • Բլուրմակ • Գանձակ • Գելկան • Գեչիկռան • Գինեբեր • Գյուլթափա • Գյոզ Ներքին • Գյոզ Վերին • Գյունդուկ • Գոմեշվան • Գոմիկ • Գոմիկ (գյուղակ) • Գումբեթ • Դադալու • Դադալու (ավերակ) • Դարադով • Դերիկ • Դիզդար • Դողանչի • Եզիկ • Երիշատ • Եկմալ • Զառտուն • Զիարաթ • Զիրաքլու • Զոմիկ • Զորավա • Զևիկ • Էկյումալ • Թութկախ • Ինջասու • Իրիշատ Ներքին • Իրիշատ Վերին • Խազ • Խաչերով • Խարգին • Խոջալու • Ծակծակ • Կարաբուլաղ • Կարամելիք • Կարաջալու • Կըզըլքիլիսա • Կտրած քար • Հակի • Հասան-Ավդալ • Հասանդալի • Հասանդոլի • Հարություն • Ղարաքիլիսա • Մազրա • Մաճառս • Մատղավանք • Մեծոփ • Մեյդան • Մոյ • Նանաջանը • Շքյաֆթկան • Շոռ Ներքին • Շոռ Վերին • Չաղըրբեկ • Չամուռլու • Ջիգրաշեն • Ջուդգյահ • Ռյաշա • Սիանմեշ • Սոսկուն • Սուլվարքյոյ • Տիրան • Փայ • Փայխներ • Փափշկեն • Փիրոմար • Քալաքյու • Քյարթիս • Քյոչքյորփի • Քոքն • Քուզեր • Քուրդընկազ • Օրորան |
|  |
| Պորտալ:Արևմտյան Հայաստան |

 |


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Վանի վիլայեթ |
| --- |
|  |
| Հեքյարիի գավառ | Աղբակ • Բեթելշաբաբ • Գավառ • Թիար • Համիդիե • Խոշաբ • Շամդինան • Շեբաբ • Ջուլամերկ • Օրամար |
|  |
| Թիմարի գավառ | Արճակ • Թիմար |
|  |
| Վանի գավառ | Աբաղա • Արծկե • Արճեշ • Բերկրի • Գավաշ • Կարճկան • Հայոց Ձոր • Մոկս • Նորդուզ • Շատախ • Սարսու • Վան |
|  |
| Պորտալ:Արևմտյան Հայաստան |

 |