Ձախից դեպի աջ՝ Արեգակը (փոքրիկ, թույլ կետը ձախից հեռվում, որը գրեթե չի երևում), Ատրճանակ աստղը, Ռո Կասիոպեյան, Բետելգեյզեն և Մեծ Շան VY-ն։ Յուպիտերի (**♃** 5.23 ԱՄ) և Նեպտունի (**♆** 30.01 ԱՄ) ուղեծրերն ընդգրկված են համեմատության համար։ 
**Արեգակի զանգված** (անգլ.՝ solar mass) (***M*☉**), աստղագիտության մեջ ընդունված զանգվածի միավոր, որը մոտավորապես հավասար է 7030200000000000000♠2×1030 կգ։ Հաճախ օգտագործվում է այլ աստղերի, ինչպես նաև աստղակույտերի, միգամածությունների, գալակտիկաների ու սև խոռոչների զանգվածներն արտահայտելու համար։ Մոտավորապես հավասար է արեգակի զանգվածին, որը կազմում է երկու նոնիլիոն (կարճ սանդղակով) կամ երկու կվինտիլիոն (երկար սանդղակով) կիլոգրամ։ 

*M*☉ = 7030198847000000000♠(1.98847±0.00007)×1030 կգ
Արեգակի զանգվածը կազմում է Երկրի զանգվածի մոտավորապես 7005333000000000000♠333000 անգամ բազմապատիկը կամ 7003104700000000000♠1047 անգամ Յուպիտերի զանգվածի բազմապատիկը։

Չափման պատմություն
------------------

Գրավիտացիոն հաստատունի արժեքն առաջին անգամ դուրս է բերվել 1798 թվականին Հենրի Կավենդիշի կատարած հաշվարկներից՝ պտտման հավասարակշռությամբ։ Նրա ստացած արժեքն այժմյան արժեքից տարբերվում է միայն 1% -ով, բայց այդքան էլ ճշգրիտ չէր։ Արեգակի ցերեկային պարալաքսը ճշգրիտ հաշվարկվել էր 1761 և 1769 թվականներին Վեներայի տարանցումների ժամանակ՝ կազմելով 6995436332312998583♠9″ (9 արքվայրկյան, համեմատած մերօրյա 6995426352326410207♠8.794148″ արժեքի հետ)։ Ցերեկային պարալաքսի արժեքից ելնելով կարելի է որոշել արեգակի հեռավորությունը Երկրից։

Արեգակի զանգվածի առաջին հայտնի հաշվարկը կատարել է Իսահակ Նյուտոնը։ Իր «Բնական փիլիսոփայության մաթեմատիկական սկզբունքները» (1687) աշխատության մեջ նա ներկայացրել էր, որ Երկրի զանգվածի հարաբերությունն արեգակին հավասար է մոտավորապես 1⁄28700։ Հետագայում նա պարզել է, որ իր ստացած արժեքը հիմնված է արեգակի պարալաքսի սխալ արժեքի վրա, որն ինքն օգտագործել էր արեգակի հեռավորությունը չափելու համար։ «Սկզբունքներ»-ի երրորդ հրատարակության մեջ նա ուղղել է իր հաշվարկած հարաբերությունը՝ դարձնելով այն 1⁄169282։ Արեգակնային պարալաքսի ներկայիս արժեքն ավելի փոքր է, և հանգեցնում է գնահատված զանգվածի 1⁄332946 հարաբերակցության։

Որպես չափման միավոր արեգակի զանգվածը կիրառվել է նախքան աստղագիտական միավորի ու գրավիտացիոն հաստատունի ճշգրիտ հաշվարկումը։ Դա տեղի է ունեցել այն պատճառով, որ արեգակնային համակարգի մեկ այլ մոլորակի հարաբերական զանգվածը կամ երկու կրկնակի աստղերի համակցված զանգվածը կարելի է հաշվել արեգակի զանգվածի միավորներով՝ ելնելով հենց ուղեծրային շառավղից և մոլորակի կամ աստղերի սիդերիկ պարբերությունից, օգտագործելով Կեպլերի երրորդ օրենքը։

Հաշվարկ
-------

Արեգակի զանգվածն ուղղակիորեն հնարավոր չէ չափել, դրա փոխարեն այն հաշվարկվում է այլ չափելի գործոններից՝ օգտագործելով կենտրոնական զանգվածի շուրջ պտտվող փոքր մարմնի սիդերիկ պարբերության հավասարումը։ Տարվա երկարությունից կախված՝ Երկրից մինչև արեգակ հեռավորությունը (աստղագիտական միավոր կամ ԱՄ), գրավիտացիոն հաստատունը (*G*), արեգակի զանգվածը հաշվարկվում է՝ լուծելով Կեպլերի երրորդ օրենքը

{\displaystyle M\_{\odot }={\frac {4\pi ^{2}\times (1\,\mathrm {AU} )^{3}}{G\times (1\,\mathrm {yr} )^{2}}}}
Գրավիտացիոն հատատունի արժեքը դժվար է հաշվել և այն հայտնի է միայն սահմանափակ ճշգրտությամբ (տե՛ս Կավենդիշի փորձը)։ Հաստատունի արժեքը բազմապատկած օբյեկտի զանգվածով (որը կոչվում է ստանդարտ գրավիտացիոն պարամետր) արեգակի և մի քանի այլ մոլորակների համար հայտնի է ավելի մեծ ճշգրտությամբ, քան միայն գրավիտացիոն հաստատունն ինքը։ Արդյունքում՝ արեգակի զանգվածը միավորների աստղագիտական համակարգում օգտագործվում է որպես ստանդարտ զանգված։

Փոփոխություն
------------

Իր միջուկում տեղի ունեցող ջերմամիջուկային ռեակցիաների (որոնք հանգեցնում են ճառագայթման էներգիայի արձակման), ինչպես նաև արեգակնային քամու հետ նյութի արտանետման պատճառով արեգակը կորցնում է իր զանգվածը։ Տարեկան այն զրկվում է մոտավորապես (2–3)×10−14 արեգակնային զանգվածից։ Զանգվածի կորստի չափն աճելու է, երբ արեգակը մուտք գործի կարմիր հսկա փուլ, հասնելով (7–9)×10−14 M☉ y−1, երբ կբարձրանա կարմիր հսկա ճյուղի գագաթ։ Սա բերելու է հսկաների ասիմպտոտիկ ճյուղի 10−6 M☉ y−1 կորստին, նախքան այն կհասնի 10−5 to 10−4 *M*☉ y−1 ծայրակետին ու կառաջացնի մոլորակային միգամածություն։ Մինչև սպիտակ թզուկ դառնալն արեգակը կորցրած կլինի իր նախնական զանգվածի 46% -ը։

Արեգակը զանգված է կորցրել իր ձևավորման ժամանակից ի վեր։ Դա տեղի է ունենում գրեթե հավասար քանակությամբ երկու գործընթացների միջոցով։ Նախ, արեգակի միջուկում ջերմամիջուկային ռեակցիայի միջոցով ջրածինը վերածվում է հելիումի, մասնավորապես՝ պրոտոն-պրոտոնային ցիկլով, և այս ռեակցիան էներգիայի է վերածում որոշակի զանգված՝ գամմա ճառագայթային ֆոտոնների տեսքով։ Այս էներգիայի մեծ մասը փայլելու միջոցով հեռանում է արեգակից։ Երկրորդ, արեգակի մթնոլորտի գերէներգետիկ պրոտոններն ու էլեկտրոնները ուղղակիորեն դուրս են մղվում արտաքին տիեզերք արեգակնային քամու ու արևապսակի արտանետումների տեսքով[*փա՞ստ*]։

Գլխավոր հաջորդականություն մտնելու պահին արեգակի սկզբնական զանգվածը հայտնի չէ։ Ներկայի հետ համեմատած՝ արեգակը նախկինում զանգվածի ավելի մեծ կորուստներ է ունեցել և գլխավոր հաջորդականության մեջ գտնվելու ժամանակահատվածում հնարավոր է կորցրած լինի իր սկզբնական զանգվածի 1–7%-ը։ Աստղակերպերի ու գիսաստղերի ազդեցության արդյունքում այն զանգվածի չնչին ավելացումներ է ունենում։ Այնուամենայնիվ արեգակին է պատկանում արեգակնային համակարգության ընդհանուր զանգվածի 99.86% -ը, և այս ազդեցությունները չեն կարող փոխհատուցել ճառագայթման և արտանետման արդյունքում կորցրած զանգվածը [*փա՞ստ*]։

Հարակից միավորներ
-----------------

Մեկ արեգակնային զանգվածը *M*☉ կարելի է փոխակերպել հարակից միավորների

* 7007270685100000000♠27068510 *M*L (լուսնի զանգված)
* 332946 Երկրի զանգված
* 1047․35 Յուպիտերի զանգված
* 1988․55 Յոտտա-Տոննա

Հաճախ օգտագործվում է նաև Հարաբերականության ընդհանուր տեսության մեջ երկարության կամ ժամանակի միավորներում զանգված արտահայտելու համար։

* *M*☉ *G* / *c*2 ≈ 1.48 km (արեգակի՝ Շվարցշիլդի շառավղի կեսը)
* *M*☉ *G* / *c*3 ≈ 4.93 μs

Արեգակնային զանգվածի պարամետրը (*G*·*M*☉), ինչպես նշված է միջազգային աստղագիտական միության I աշխատանքային խմբում, ունի հետևյալ հաշվարկները

* 7020132712442099000♠1.32712442099×1020 m3s−2 (Երկրակենտրոն կոորդինատային ժամանակ-համատեղելի)
* 7020132712440041000♠1.32712440041×1020 m3s−2 (Բարիկենտրոն դինամիկ ժամանակ-համատեղելի)

Տես նաև
-------

* Չանդրասեկարի սահման
* Գաուսի գրավիտացիոն հաստատուն
* Մեծության կարգեր (զանգված)
* Աստղային զանգված
* Արեգակ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Clarion, Geoffrey R. «Universal Gravitational Constant» (PDF). *University of Tennessee Physics*. PASCO. էջ 13. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 11-ին.
2. ↑  Holton, Gerald James; Brush, Stephen G. (2001). *Physics, the human adventure: from Copernicus to Einstein and beyond* (3rd ed.). Rutgers University Press. էջ 137. ISBN 978-0-8135-2908-0.
3. ↑  Pecker, Jean Claude; Kaufman, Susan (2001). *Understanding the heavens: thirty centuries of astronomical ideas from ancient thinking to modern cosmology*. Springer. էջեր 291. Bibcode:2001uhtc.book.....P. ISBN 978-3-540-63198-9.
4. ↑  Barbieri, Cesare (2007). *Fundamentals of astronomy*. CRC Press. էջեր 132–140. ISBN 978-0-7503-0886-1.
5. ↑  «How do scientists measure or calculate the weight of a planet?». *Scientific American* (անգլերեն). Վերցված է 2020 թ․ սեպտեմբերի 1-ին.
6. ↑  Cohen, I. Bernard (May 1998). «Newton's Determination of the Masses and Densities of the Sun, Jupiter, Saturn, and the Earth». *Archive for History of Exact Sciences*. **53** (1): 83–95. Bibcode:1998AHES...53...83C. doi:10.1007/s004070050022. JSTOR 41134054. S2CID 122869257.
7. ↑  Leverington, David (2003). *Babylon to Voyager and beyond: a history of planetary astronomy*. Cambridge University Press. էջ 126. ISBN 978-0-521-80840-8.
8. ↑  «Finding the Mass of the Sun». *imagine.gsfc.nasa.gov*. Վերցված է 2020 թ․ սեպտեմբերի 6-ին.
9. ↑  December 2018, Marcus Woo 06. «What Is Solar Mass?». *Space.com* (անգլերեն). Վերցված է 2020 թ․ սեպտեմբերի 6-ին.`{{cite web}}`: CS1 սպաս․ թվային անուններ: authors list (link)
10. ↑  «Kepler's Third Law | Imaging the Universe». *astro.physics.uiowa.edu*. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ հուլիսի 31-ին. Վերցված է 2020 թ․ սեպտեմբերի 6-ին.
11. ↑  «CODATA Value: Newtonian constant of gravitation». *physics.nist.gov*. Վերցված է 2020 թ․ սեպտեմբերի 6-ին.
12. ↑  Carroll, Bradley W.; Ostlie, Dale A. (1995), *An Introduction to Modern Astrophysics* (revised 2nd ed.), Benjamin Cummings, էջ 409, ISBN 0201547309.
13. ↑  Schröder, K.-P.; Connon Smith, Robert (2008), «Distant future of the Sun and Earth revisited», *Monthly Notices of the Royal Astronomical Society*, **386** (1): 155–163, arXiv:0801.4031, Bibcode:2008MNRAS.386..155S, doi:10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x, S2CID 10073988
14. ↑  «Lecture 40: The Once and Future Sun». *www.astronomy.ohio-state.edu*. Վերցված է 2020 թ․ սեպտեմբերի 1-ին.
15. ↑  Sackmann, I.-Juliana; Boothroyd, Arnold I. (February 2003), «Our Sun. V. A Bright Young Sun Consistent with Helioseismology and Warm Temperatures on Ancient Earth and Mars», *The Astrophysical Journal*, **583** (2): 1024–1039, arXiv:astro-ph/0210128, Bibcode:2003ApJ...583.1024S, doi:10.1086/345408, S2CID 118904050
16. ↑  «Planetary Fact Sheet». *nssdc.gsfc.nasa.gov*. Վերցված է 2020 թ․ սեպտեմբերի 1-ին.
17. ↑  «Astronomical Constants : Current Best Estimates (CBEs)». *Numerical Standards for Fundamental Astronomy*. IAU Division I Working Group. 2012. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ օգոստոսի 26-ին. Վերցված է 2018 թ․ հունիսի 28-ին.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 165129702 |

 |