**Հարավսաամերեն**, սաամյան լեզուներից ամենահարավարևմտյանը։ Գտնվում է անհետացման վտանգի տակ։ Նորվեգիայում և Շվեդիայում 1200 բնակվողներից էթնիկ հարավային սաամ լեզվակիրներ են մոտավորապես վեց հարյուրը։

Նորվեգիայում լեզուն տարածված է Հաթֆյելդալ և Վեֆսն շրջաններում, Շվեդիայում՝ Վիլհելմինա, Հերյեդալեն, Էլվդալեն։

Գրություն
---------

Հարավսաամերենը սաամյան այն վեց լեզուներից մեկն է, որոնք ունեն պաշտոնական գրություն։ Չնայած դրան՝ այս լեզվով գրականությունը սակավ է։ Հրատարակված է մեծ հարավսաամերեն-նորվեգերն բառարան։

Կիրառում են լատինական այբուբեն՝ A/a, B/b, D/d, E/e, F/f, G/g, H/h, I/i, (Ï/ï), J/j, K/k, L/l, M/m, N/n, O/o, P/p, R/r, S/s, T/t, U/u, V/v, Y/y, Æ/æ, Ø/ø, Å/å։

Ä/ä համարվում է Æ/æ տարբերակ, Ö/ö-ը՝ Ø/ø-ի։ Ä/ä և Ö/ö տառերը կիրառվում են Շվեդիայում, իսկ Æ/æ և Ø/ø՝ Նորվեգիայում։ Ï/ï համարվում է I/i-ի ետին տարբերակը, և շատ տեքստերում այդ տարբերությունը չի արտացոլվում։ C/c, Q/q, W/w, X/x, Z/z օգտագործվում է օտար ծագմամբ բառերի դեպքում։

Լեզվաբանական բնութագիր
----------------------

### Հնչյունաբանություն

Հարավսաամերենը բաժանվում է երկու բարբառների՝ հյուսիսային և հարավային։ Հնչյունաբանական տարբերությունները սրանց միջև համեմատաբար քիչ են։ Ներքևում ներկայացված է հյուսիսային բարբառի հնչյունաբանական համակարգը։

#### Ձայնավորներ

Ներկայացված է հյուսիսային բարբառի ձայնավորները։ Ուղիղ փակագծերում ներկայացված են դրանց համապատասխան տառերը։

|  | Առաջնալեզվային | Միջնալեզվային | Ետնալեզվային |
| --- | --- | --- | --- |
|  | Ոչ շրթնայնացված | Շրթնայնացված | Ոչ շրթնայնացված | Շրթնայնացված | Ոչ շրթնայնացված | Շրթնայնացված |
| Վերին | i (i) | y (y) | ɨ (ï/i)1 | ʉ (u) |  | u (o) |
| Միջին | e (e) |  |  |  |  | o (å) |
| Ներքին | ɛ (æ/ä)² |  |  |  | ɑ (a) |  |

1i և ɨ ձայնավորների միջև տարբերությունը գրության մեջ սովորաբար չի ցուցադրվում, երկուսն էլ գրվում են *i*։ 2 Բառարաններում և այլ լեզվաբանական ստույգ աղբյուրներում վերջինիս համար կիրառվում է *ï* տառը։

æ Կիրառվում է Նորվեգիայում, ä՝ Շվեդիայում։

*E, ɛ, o* և *a* ձայնավորները տարբերակվում են երկարությամբ և լինում են և՛ երկարությամբ, և՛ կարճությամբ։ Վերին ձայնավորները լինում են միայն կարճ։

Ձայնավորները կազմում են տասը երկբարբառներ.

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Առաջնային | Առաջնայինը ետնալեզվայինի հետ | Միջինը ետնալեզվայինի հետ | Միջինը առաջնալեզվայինի հետ | Ետին | Ետինը առաջնալեզվայինի հետ |
| Վերինը միջինի հետ | ie (ie) | yo (yø/yö) |  | ʉe (ue), ɨe (ie/ïe) | uo (oe) |  |
| Վերինը ներքինի հետ |  |  | ʉa (ua) |  |  |  |
| Վերին |  |  |  |  |  | oe (øø/öö) |
| Միջինը ներքինի հետ | eæ (ea) |  |  |  | oa (åa) | oæ (åe) |

#### Բաղաձայններ

Հարավսաամերենում կան 17-20 բաղաձայն հնչույթներ (փակագծերում գրված է գրության նշանակությունը)։

|   | Շրթնային | Ատամնային | Ատամնահիմքային | Ետատամնահիմքային | Քմային | Ետնալեզվային | Կոկորդային |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Պայթական և պայթաշփական | p (b,p) | t (d,t) | ts (ts) | tʃ (tj) |   | k (g,k) |   |
| Շնչեղ պայթական | pʰ (p) | tʰ (t) |   |   |   | kʰ (k) |   |
| Շփական | f (f) |   | s (s) | ʃ (sj) |   |   | h (h) |
| Ռնգային | m (m) | n (n) |   |   | ɲ (nj) | ŋ (ng) |   |
| Կողմնային |   |   | l (l) |   |   |   |   |
| Թրթռուն |   |   | r (r) |   |   |   |   |
| Շփական ձայնորդ | β-w (v) |   |   |   | j (j) |   |   |
|

Բոլոր բաղաձայնները, բացի շնչեղ պայթականներից, կարող են նաև լինել կրկնակված։ Խուլ ռնգայիններ *l, r* և շփական ձայնորդները կարող են դիտարկվել որպես այլահնչակներ, որոնք հանդես են գալիս h-ի հետ։ Այս հարցը բավարար ուսումնասիրված չի։

Շնչեղները հակադրվում են սովորական պայթականներին միայն փոխառյալ բառերի բառասկզբի դիրքում, օրինակ՝ taale /tʰa:lə/ «թիվ» ~ daale /ta:lə/ «կրոն» (դրամ), և կարող են դիտարկվել նաև որպես *p, t, k + h* հետևանք։ Սովորական պայթականները, հատկապես հարավային բարբառում լինում են ձայնեղ և կարող են գրվել *b, d, g*, իսկ այլ դեպքերում դրանք սովորաբար խուլ են և գրվում են *p, t, k*։ Կրկնակված պայթականները և պայթաշփականները համարվում են կիսաձայններ և գրվում են *bp, dt, dts, dtj* և *gk*։

### Ձևաբանություն

Հարավսաամերենի բնութագրական գծերից է հոլովման և խոնարհման ժամանակ բառերի առաջին վանկում ձայնավորների (ումլաութ) հերթագայությունը։ Անշեշտ վանկի ձայնավորն ազդում է շեշտված (առաջին) վանկի ձայնավորի վրա։ Սովորաբար մի բառի հարացույցում հերթագայվում են երեք ձայնավորներ, օրինակ՝

* *ae ~ aa ~ ee. vaedtsedh* «գնալ». *vaadtsam* «գնում եմ». *veedtsim* «գնացի»
* *ue ~ ua ~ øø. vuelkedh* «հեռանալ». *vualkam* «հեռանում եմ». *vøølkim* «հեռացա»

Մյուս կողմից, հարավսաամերենը միակ սաամյան լեզուն է, որում չկա բաղաձայնների աստիճանական հերթագայություն։ Այդ պատճառով հարավսաամերեն բառերի բառամիջյան բաղաձայնները երբեք չեն հնչյունափոխվում, թեպետ այդ երևույթը հաճախ է պատահում այլ սաամյան լեզուներում։ Օրինակ՝ հարավսաամերեն *nomme* «անուն». *nommesne* «անունից» և հյուսիսսաամերեն *namma*. *namas*, որում տեղի է ունենում բաղաձայնների *mm : m* հերթագայություն։

#### Գոյական

Հարավսաամերենում գոյականն ունի ութ հոլով.

| Հոլով | Եզակի | Հոգնակի |
| --- | --- | --- |
| ուղղական | - | *-h* |
| սեռական | *-n* | *-i* / *-j* |
| հայցական | *-m* | *-jte* / *-ite* / *-idie* |
| ինեսիվ | *-sne* / *-snie* | *-ine* / *-jne* / *-inie* |
| էլատիվ | *-ste* / *-stie* | *-jste* / *-jstie* |
| իլատիվ | *-n* / *-se* / *-sse* | *-jte* / *-ite* / *-idie* |
| կոմիտատիվ | *-ine* / *-jne* / *-inie* | *-igujmie* / *-jgujmie* |
| էսսիվ | *-ine* / *-jne* / *-inie* | չկա |
|

Հարավսաամերենը այն քիչ սաամյան լեզուներից է, որում պահպանվել է հայցական և սեռական հոլովների ձևաբանական տարբերությունը։ Այլ վերջավորություններ ևս կարող են ունենալ արխաիկ ձև, քան այլ սաամյան լեզուներում՝ շնորհիվ բառավերջի ձայնավորների պահպանման։

#### Բայ

Ունի երեք դեմք (առաջին, երկրորդ և երրորդ), երեք թիվ (եզակի, երկակի և հոգնակի)։

Հարավսաամերենում, ինչպես և ֆիններենում, այլ սաամյան լեզուներում, էստոներենում, գոյություն ունեն ժխտական բայեր։ Հարավսաամերենում դրանք խոնարհվում են ժամանակով (անցյալ և ոչ անցյալ), եղանակով (սահմանական և հրամայական), դեմքով (առաջին, երկրորդ և երրորդ) և թվով (եզակի, երկակի և հոգնակի)։

Հարավսաամերեն ժխտական բայերի սահմանական խոնարհում|  | Non-past indicative | Past indicative |
| --- | --- | --- |
| Եզ. թ. | Երկ. թ. | Հոգն. թ. | Եզ. թ. | Երկ. թ. | Հոգն. թ. |
| 1-ին
  | im | ean | ibie | idtjim | idtjimen | idtjimh |
| 2-րդ
  | ih | idien | idie | idtjih | idtjiden | idtjidh |
| 3-րդ
  | ij | eakan | eah | idtji | idtjigan | idtjin |

Հարավսաամերեն ժխտական բայերի հրամայական խոնարհում|  | Non-past imperative | Past imperative |
| --- | --- | --- |
| Եզ. թ. | Երկ. թ. | Հոգն. թ. | Եզ. թ. | Երկ. թ. | Հոգն. թ. |
| 1-ին
  | aelliem | aellien | aellebe | ollem | ollen | ollebe |
| 2-րդ
  | aellieh | aelleden | aellede | ollh | olleden | ollede |
| 3-րդ
  | aellis | aellis | aellis | olles | olles | olles |

### Շարահյուսություն

Հարավսաամերենը, ի տարբերություն մնացած սաամյան լեզուների, պատկանում է *SOV* տիպի լեզուների դասին (ենթակա-ուղիղ խնդիր-ստորոգյալ)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Անհետացման եզրին գտնվող աշխարհի լեզուների ատլաս
2. ↑  Saami, South // Lewis, 2009

Գրականություն
-------------

* Bergsland, Knut. *Røroslappisk grammatikk*, 1946.
* Bergsland, Knut. *Sydsamisk grammatikk*, 1982.
* Bergsland, Knut and Lajla Mattson Magga. *Åarjelsaemien-daaroen baakoegærja*, 1993.
* Hasselbrink, Gustav. *Südsamisches Wörterbuch I—III*
* Lewis, M. Paul (ed.), 2009. Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International. Առցանց տարբերակ (անգլ.)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հարավսաամերենի քերականություն
* Հարավսաամերեն բառերի տարրալուծիչ Archived 2007-02-19 at the Wayback Machine.
* Հարավսաամական թանգարան և մշակութային կենտրոն
* Kulonen, Ulla-Maija. South Saami language(չաշխատող հղում)

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh89006381 |

 |