|  |  |
| --- | --- |
| 52 | Տելուր |
| Te127,60 |
| 4d105s25p4 |

**Տելուր** (լատ.՝ *Tellurium*) քիմիական տարր է, որի նշանն է *Te*, պարբերական համակարգի 5-րդ պարբերության 6-րդ խմբի տարր, կարգահամարը՝ 52, ատոմական զանգվածը՝ 127,6։ *p*-տարր է, հալկոգեն, ատոմի արտաքին էլեկտրոնային թաղանթների կաոուցվածքն է 4s24p6 4d105s25р4։ К, L և M թաղանթները լրացված են։

Պատմություն
-----------

Տելուրը հայտնաբերել է հունգարացի հետազոտող Ֆ․ Մյուլլերը Ավստրո-Հունգարիայի տարածքում 1782 թվականին։ 1798 թվականին գերմանացի գիտնական Մ․ Կլապրոտը հաստատեց տարրի գոյությունը և ներկայացրել նրա կարևոր հատկությունները։

Անվանում
--------

Տելուրը լատ.՝ tellur, սեռական հոլովում *telluris* - Երկիր։

Բնության մեջ
------------

Տլուրը հազվագյուտ տարր է․ պարունակությունը երկրակեղևում 1•10−7 % ըստ զանգվածի (տարածվածությամբ 75-րդը)։ Ցրված է մագմային ապարներում և կենսոլորտում։

Հանդիպում է պիրիտում, ծծմբի, արծաթի, ոսկու, կապարի հանքանյութերում։ Առաջացնում է մոտ 40 միներալ՝

* կալավերիտ - AuTe2,
* ալտաիտ - PbTe
* տետրադիմիտ Bi2Te2S և այլն։

Տելուրը բուսական և կենդանդանական հյուսվածքների մշտական բաղադրիչներից է։ Մարդու օրգանիզմ է ներմուծվում կերակրի և ջրի հետ (օրական 0,6 մգ), արտաթորվում է հիմնականում (80 %) մեզի հետ։ Տելուրը և նրա միացությունները խիստ թունավոր են․ կասեցնում են կաթնասունների աճը, նպաստում մազաթափությանը։

Արհեստային թունավորումն առաջացնում է գլխացավ, դող, թուլություն, ախորժակի կորուստ, շնչուղիների գրգռում, սրտի զարկերը հաճախանում են, մազերը թափվում, լեզուն մգանում է, բերանում զգացվում է մետաղական համ, արտաշնչած օդում՝ սխտորի ուժեղ և տհաճ հոտ։

Թունավորումը կանխարգելելու համար անհրաժեշտ է պահպանել աշխատանքի հիգիենայի կանոնները և պարբերաբար ենթարկվել բժշկական քննության։

| Տելուրիդներ | Դիտելուրիդներ | Հալկոգենիդ | Te(IV)-Միներալներ |
| --- | --- | --- | --- |
| ՀեսսիտAg2Te  | ԿալավերիտAuTe2  | AuPb(Pb,Sb,Bi)Te2–3S6  | ՏելուրիտTeO2   |
| ԱլտաիտPbTe  | Սիլվանտիտ (Au,Ag)Te2  | Տետրադիմիտ Bi2Te2S  | Mg0,5ZnFe[TeO3]3•4,5 H2O  |
|

Ստացում և արտադրություն
-----------------------

2006 թվականին տելւրի արդյունաբերությունը ամբողջ աշխարհում

Տելուրի համաշխարհային տարեկան արտադրություն, տոննա| Land | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | ∅ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ | 50 | 50 | 50 | 50 | 50 | 50 |
| Ճապոնիա Ճապոնիա | 41 | 47 | 49 | 47 | 40 | 44,8 |
| Պերու Պերու | 35 | 28 | 7 | – | – | 14 |
| Կանադա Կանադա | 14 | 20 | 16 | 8 | 6 | 12,8 |
| Գումար | 140 | 145 | 122 | 105 | 96 | 121,6 |
|

Տելուրի արտադրության հիմնական աղբյուրը պղնձի, նիկելի և կապարի սուլֆիդային հանքերն են։ Էլեկտրոլիզային շլամներում կուտակվում է 0,5-2 % տելուր։

{\displaystyle {\mathsf {6Te+2Al+8NaOH\rightarrow 3Na\_{2}Te\_{2}+2Na[Al(OH)\_{4}]}}}
Շլամից նախ անջատում են սելենը և պղնձի մնացորդը, ապա ոսկին և արծաթը (միահալելով)։ Տելուրը սոդատելուրային խարամից (20–35 %) լուծահանում են ջրով, ապա նստեցնում էլեկտրոլիզով։

{\displaystyle {\mathsf {2Na\_{2}Te\_{2}+2H\_{2}O+O\_{2}\rightarrow 4Te+4NaOH}}}
Ստացված խտանյութը լուծում են ալկալիում՝ ալյումինի փոշու առկայությամբ․ ծանր մետաղները (Pb, Sb և այլն) մնում են նստվածքում, ստացված տելուրիդներն անցնում են լուծույթ, որտեղից տելուրը (99% մաքրության) նստեցնում են օդ ներփչելով։

{\displaystyle {\mathsf {Te+2Cl\_{2}\rightarrow TeCl\_{4}}}}
{\displaystyle {\mathsf {TeCl\_{4}+2H\_{2}O\rightarrow TeO\_{2}+4HCl}}}
Մաքուր (99,9999 %) տելուրը ստանում են թորելով (սուբլիմացիայով) կամ զոնային հալումով։

{\displaystyle {\mathsf {TeO\_{2}+2H\_{2}\rightarrow Te+2H\_{2}O}}}

Ֆիզիկական հատկություններ
------------------------

Տելուրը ունի մետաղական թայլ, արտաքին տեսքով նման է ծարիրին․ սպիտակ է, մոխրագույն երանգով։ Հալման ջերմաստիճանը 449,5 °C, եռմանը՝ 990±1 °C, խտությունը 6250 կգ/մ3։

Կիսահաղորդիչ է, արգելված գոտու լայնությունը 0,34 էվ։ Մաքուր Տելուրը p-տեսակի կիսահաղորդիչ է (-100 °C-ից ցածր՝ ո)։

Քիմիմիական հատկություններով նման է ծծմբին և սելենին (ունի ավելի լավ արտահայտված մետաղական հատկություններ)։


Տելուրի բյուրեղացանցի կառուցվածքը|  |  |  |  Te82+, Te8[U2Br10] |  Te72+, Te7[Be2Cl6] |

Քիմիական հատկություններ
-----------------------

Սովորական պայմաններում քիմիապես կայուն է։ Միացություններում ցուցաբերում է -2, +4, +6, հազվադեպ +2 օքսիդացման աստիճան։
Տաքացնելիս օքսիդանում է օդում։

Թթվածնում այրվում է և առաջացնում TeO2 (ջրում վատ լուծվող, սպիտակ բյուրեղական նյութ է, լուծվում է ալկալիներում և թթուներում)։

{\displaystyle {\mathsf {Te+O\_{2}\rightarrow TeO\_{2}}}}
Տելուրային թթուն (Н2ТеO3) թույլ թթու է։ Տելուրի (VI) օքսիդը՝ ТеО3 թթվային է, տաքացնելիս (400 °С) քայքայվում է։ Տելուրի (II) օքսիդը՝ ТеО գոյություն ունի 1000 °C-ից բարձր ջերմաստիճաններում (գազ է)։

Տելուրը ջրածնի հետ առաջացնում է անկայուն տելուրաջրածին՝ Н2Те, որն անգույն, տհաճ հոտով, խիստ թունավոր գազ է։ Տելուրաջրածնական թթվի աղերը՝ տելուրիդները ջրում չեն լուծվում (բացառությամբ Na-ի, К-ի, NH4+-ի աղերի)։

Տելուրը հեշտությամբ միանում է հալոգենների հետ, առաջացնելով հալոգենիդներ (TeX2, TeX4, TeF6)։

{\displaystyle {\mathsf {Te+X\_{2}+2X^{-}\rightarrow TeX\_{4}^{-2}}}}
Տաքացնելիս միանում է մետաղների (ստացվում են տելուրիդներ) և որոշ ոչ մետաղների հետ։ Լուծվում է խիտ ծծմբական և ազոտական թթուներում։

{\displaystyle \mathrm {4\ Te\ +\ 3\ H\_{2}SO\_{4}\longrightarrow \ Te\_{4}^{2+}\ +\ 2\ H\_{2}O+\ SO\_{2}\uparrow \ +\ 2\ HSO\_{4}^{-}} }

Իզոտոպներ
---------

Բնական տելուրը բաղկացած է 120, 122-126, 128 և 130 զանգվածի թվերով 8 կայուն իզոտոպներից, որոնցից առավել տարածված են 126Te (18,7%), 128Те (31,79%) և 130Те (34,48%)։

Ստացվել են 107-135 զանգվածի թվերով 16 ռադիոակտիվ իզոտոպները, որոնցից կարևոր են 127Te (T1/2= 105 օր) և 129Te (T1/2=33,5 օր)։

Կիրառություն
------------

Տելուրը օգտագործում են մետալուրգիայում, որպես լեգիրացնող խառնուրդ կապարը, չուգունը և պողպատը դյուրամշակելի դարձնելու և նրանց կարևոր մեխանիկական հատկություններ հաղորդելու, ապակու արտադրության մեջ՝ կարմիր և շագանակագույն ապակի, հախճապակի և արծններ ստանալու համար։

Տելուրիի միացությունները կիրառվում են կիսահաղորդիչների արդյունաբերության, լուսանկարչության մեջ։ Տելուրի թույլատրելի պարունակությունը օդում 0,01 մգ/մ3 է։

Տես նաև
-------

* Պարբերական աղյուսակ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Michael E. Wieser, Norman Holden, Tyler B. Coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, Takafumi Hirata, Thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’Connor, Thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang‑Kun Zhu.* Atomic weights of the elements 2011 (IUPAC Technical Report)(անգլ.) // *Pure and Applied Chemistry*. — 2013. — Т. 85. — № 5. — С. 1047-1078. — doi:10.1351/PAC-REP-13-03-02
2. ↑  «Tellurium: electronegativities» (անգլերեն)։ WebElements։ Վերցված է 2010 թ․ օգոստոսի 5
3. ↑  Կաղապար:Cite
4. ↑  *Редкол.:Зефиров Н. С. (гл. ред.)* Химическая энциклопедия: в 5 т. — Москва: Советская энциклопедия, 1995. — Т. 4. — С. 514. — 639 с. — 20 000 экз. — ISBN 5—85270—039—8
5. ↑  WebElements Periodic Table of the Elements | Tellurium | crystal structures
6. ↑  *Глинка Н. Л.* Общая химия. — М.: «Химия», 1977, переработанное. — С. 395. — 720 с.
7. ↑  Wright, PL, B (1966)։ «Comparative metabolism of selenium and tellurium in sheep and swine»։ *AJP – Legacy* **211** (1): 6–10։ PMID 5911055 (չաշխատող հղում)
8. ↑  Müller R. Zschiesche W. Steffen H. M. Schaller K. H. (1989)։ «Tellurium-intoxication»։ *Klinische Wochenschrift* **67** (22): 1152–5։ PMID 2586020։ doi:10.1007/BF01726117
9. ↑  Taylor Andrew (1996)։ «Biochemistry of tellurium»։ *Biological Trace Element Research* **55** (3): 231–239։ PMID 9096851։ doi:10.1007/BF02785282
10. ↑  British Geological Survey: *World Mineral Production 2007–2011*. 2013, S. 68. (pdf)
11. ↑  *Теллур* — статья из Большой советской энциклопедии

Գրականություն
-------------

* G. Jander, E. Blasius: *Lehrbuch der analytischen und präparativen anorganischen Chemie.* 16. Auflage. Hirzel, Stuttgart 2006, ISBN 3-7776-1388-6, S. 315–317.
* *Te. Tellur. Tellurium (System-Nr. 11).* Gmelin Handbook of Inorganic and Organometallic Chemistry. 8. Auflage. Springer, Heidelberg, bislang 6 Bände. (Stand: 01/2007)

Հայտնագործություն և պատմություն
* Montanhistorischer Verein für Österreich (Hrsg.)։ *Sonderheft zum 250. Geburtstag von Franz Joseph Müller von Reichenstein und der Entdeckung des Elements Tellur.* In: *res montanarum.* Band 5, 1992.
* E. Diemann, A. Müller, H. Barbu: *Die spannende Entdeckungsgeschichte des Tellurs (1782–1798). Bedeutung und Komplexität von Elemententdeckungen.* In: *Chemie in unserer Zeit.* Band 36, Nr. 5, 2002, S. 334–337.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Տելուրը Webelements-ում
* Տելուրը քիմիական տարրերի հայտնի գրադարանում

| * դ
* ք
* խ
 Պարբերական աղյուսակ |
| --- |
| H |   | He |
| Li | Be |   | B | C | N | O | F | Ne |
| Na | Mg |   | Al | Si | P | S | Cl | Ar |
| K | Ca |   | Sc | Ti | V | Cr | Mn | Fe | Co | Ni | Cu | Zn | Ga | Ge | As | Se | Br | Kr |
| Rb | Sr |   | Y | Zr | Nb | Mo | Tc | Ru | Rh | Pd | Ag | Cd | In | Sn | Sb | Te | I | Xe |
| Cs | Ba | La | Ce | Pr | Nd | Pm | Sm | Eu | Gd | Tb | Dy | Ho | Er | Tm | Yb | Lu | Hf | Ta | W | Re | Os | Ir | Pt | Au | Hg | Tl | Pb | Bi | Po | At | Rn |
| Fr | Ra | Ac | Th | Pa | U | Np | Pu | Am | Cm | Bk | Cf | Es | Fm | Md | No | Lr | Rf | Db | Sg | Bh | Hs | Mt | Ds | Rg | Cn | Nh | Fl | Mc | Lv | Ts | Og |