Գալաթայի աշտարակը, որտեղից Հեզարֆենը սկսել է իր թռիչքը
**Հեզարֆեն Ահմեդ Չելեբի** (թուրքերեն՝ Hezârfen Ahmed Çelebi, 1609, Ստամբուլ, Օսմանյան կայսրություն - 1640, Ալժիր, Ալժիր), օսմանյան լեգենդար գիտնական- հայտնագործող։ 1632 թվականին ինքնաշեն թևերով թռչելով Բոսֆորի վրայով՝ դարձել է համաշխարհային ավիացիայի առաջնամարտիկներից մեկը։ Թռիչքի միակ վկայությունը գրառված է Էվլիյա Չելեբիի աշխատության մեջ՝ 10-րդ հատորում։

Կենսագրություն
--------------

*Հեզարֆեն* մականունը (պարս.՝ هزار հեզար + արաբ․՝ فنّ‎‎‎ ֆեն — *հազարագիտուն*) Ահմեդ Չելեբիին տվել է հայտնի ճանապարհորդ Էվլիյա Չելեբին՝ Ահմեդի ունեցած մեծաքանակ գիտելիքների համար։ Էվլիյա Չելեբին իր տաս հատորներից վերջինում երեք նախադասությամբ նկարագրել է Ահմեդի թռիչքը։ Ուրիշ ոչ մի տեղ որևէ վկայություն չկա թռիչքի վերաբերյալ։ Չնայած դրան, լեգենդը այսօր լայնորեն տարածվել է ողջ Թուրքիայում։

Սկզբում, գիտնական Հեզարֆենը 8 կամ 9 տարի փորձել է թռչել Օքմեյդանըի (ներկայումս գտնվում է Շիշլիում) վրայով։ Հարմարանքը ունեցել է արծվի թևերի ձև։ Վերջապես, նախապատրաստական երկարատև աշխատանքներից հետո՝ 1632 թվականին Հեզարֆենը թռել է Գալաթայի աշտարակից (ունի 55 մետր բարձրություն) և իր ինքնաշեն թևերով թռել է Բոսֆորի վրայով։ Հեզարֆենը, առանց որևէ վնասվածքի, վայրէջք է կատարել Յուսքյուդար շրջանի Դողանջիլար տեղանքում, որը գտնվում է քաղաքի ասիական հատվածում։ Այսպիսով նա թռել է 3,5 կիլոմետր։

Թռիչքի մասին նորությունը արագ տարածվել է Օսմանյան կայսրությունում։ Շուտով օսմանյան սուլթան Մուրադ IV-ը, ով հետևում էր գիտնականի թռիչքին Սարայբուրնուի Թոփքափը ամրոցից, հրավիրեց Հեզարֆենին պալատ և պարգևատրեց նրան ոսկու քսակով։ Սակայն, սուլթանի խորհրդականները և իմամները ստիպեցին սուլթանին փոխել իր որոշումը։ Մուրադը հայտարարեց, որ այս մարդու առկայությունը Կոստանդնուպոլսում կարող է սպառնալ բնակչության անվտանգությանը։ Դրանից հետո գիտնականը աքսորվում է Ալժիր, որտեղ էլ մահացել է 31 տարեկան հասակում։

Էվլիյա Չելեբին պատմում է նաև Հեզարֆենի եղբոր Լագարի Հասան Չելեբիի մասին, ով, ինչպես նշվում է, առաջինն է հաջողությամբ փորձարկել հեռակառավարվող հրթիռը։

Հեզարֆենի թռիչքը ուղեգիծը
1648 թվականին Ջոն Ուիլքինսը նշել է, որ 1554-1562 թվականներին Կոստանդնուպոլսում ավստրիական դեսպան Օժիե Գիսլեն դե Բուսեքը, հետևել է ոմն մի թուրքի թռչելու փորձերը։ Սակայն դա տեղի է ունեցել Ահմեդ Չելեբիի թռիչքից մեկ դար առաջ։

Մշակությում
-----------

* Ստամբուլի արևմտյան հատվածում գտնվող մասնավոր աէրոդրոմներից մեկը անվանված է ի պատիվ Չելեբիի (թուրքերեն՝ Istanbul Hezarfen Airfield):
* Աթաթուրքի անվան միջազգային օդանավակայանի մոտ գտնվող մզկիթը անվանվել է «Հեզարֆեն Ահմեդ Չելեբիի մզկիթ»։
* 1996 թվականին արտադրված թուրքական «Ստամբուլը իմ թևերի տակ» գեղարվեստական ֆիլմը պատմում է Հեզարֆեն Ահմեդ Չելեբիի և նրա եղբոր Լագարի Հասան Չելեբիի կյանքի մասին։
* Հայտնի կոմպոզիտոր Ֆազըլ Սայը գրել է ֆլեյտայի համար նախատեսված «Հեզարֆեն» այնը։
* 2010 թվականին Ֆրանսիայում նկարահանվել է երեքրոպեանոց «Հեզարֆեն։ Թուրքական Իկարիոսը» մուլտֆիլմը։
* 2016 թվական - թուրքական հեռուստասերիալ Հոյակապ Դար։ Քյոսեմ սուլթան (թուրքերեն՝ Muhteşem Yüzyıl Kösem):

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Wapedia(չաշխատող հղում)
2. ↑  "Արխիվացված պատճենը". Արխիվացված է the original 2013 թ․ հոկտեմբերի 20-ին. Retrieved 2016 թ․ դեկտեմբերի 17. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|dead-url=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
3. ↑  *Էվլիյա Չելեբի* Seyahatname. — Ստամբուլ։ Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık, 2003. - Էջ 318
4. ↑  Erdoğan, havalimamnında cami açılışı yaptı. Başbakan Erdoğan Mısır'a hareketinden önce Atatürk Havalimanı içindeki TAV Hezarfen Ahmet Çelebi Camisi'ni açtı.
5. ↑
6. ↑