**Մատյո Ժոզեֆ Օրֆիլա** (ֆր.՝ Mathieu Joseph Bonaventure Orfila, ապրիլի 24, 1787(1787-04-24)[…], Maó, Balearic Islands, Balearic Islands, Իսպանիա - մարտի 12, 1853(1853-03-12)[…], Փարիզ), իսպանացի (կատալոնացի) բժիշկ և քիմիկոս, 1818 թվականին դարձել է Ֆրանսիայի քաղաքացի։ Փարիզի համալսարանի Բժշկության ֆակուլտետի դեկան, դատաբժշկական թունաբանության ոլորտում ռահվիրա և որպես գիտություն թունագիտության հիմնադիր։ Եվրոպայում քիմիայի մասին նախկինում հայտնի դասագրքի հեղինակ է (1817 թվական)։ Դուպուտրենի թանգարանում և Օրֆիլայի թանգարանում (ֆր.՝ Musée d'anatomie Delmas-Orfila-Rouvière, 1844 թվական, պաշտոնապես բացվել է 1847 թվականին) անատոմիական հավաքածուների ստեղծողն է (1835 թվական)։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է Անտոնի Օրֆիլի և Սյուզան Ռոտջերի ընտանիքում։ Նրա հայրը ցանկացել է, որ իր որդին դառնա նավաստի և Օրֆիլան կարճ ուղևորություն է կատարել, որն արդյունքում պարզվել է, որ անհաջող է։ Արդյունքում նա որոշել է սովորել բժշկությունը և սկսել է ուսանել Մահոնում՝ պրոֆեսոր Կուկի (իսպ.՝ Carlos Ernest Cook) մոտ, որը նրան ուսուցանել է «տարրական մաթեմատիկա, գրեթե փորձարարական ֆիզիկա և մի քիչ բնական գիտություններ»։ 1804 թվականի սեպտեմբերից նա ուսումը շարունակել է Վալենսիայի բժշկության ոլորտում, շուտով տեղափոխվել է ուսումը շարունակելու Բարսելոնայում, այնուհետև՝ Փարիզում։

1807-1808 թվականներիի ձմռանը հարուստ սեփականատիրոջ օգնությամբ, որը նրան թույլ է տվել օգտագործել իր լաբորատորիայի տարբեր գործիքներ, Օրֆիլան սկսել է ամեն օր ֆիզիկայի և քիմիայի բնագավառներում մասնավոր պարապմունքներ տալ։ Նա այս գործունեությամբ զբաղվել է մինչև 1819 թվականը, մինչև դարձել է Փարիզի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետի քիմիայի պրոֆեսոր։ Հետագայում նա նաև դարձել է Աթենեո դե Փարիզի ուսուցիչ, փոխարինել է Ժակ Տենարին։

Իր մասնավոր դասերի դասախոսությունների հիման վրա նա գրել է քիմիայի վերաբերյալ դասագիրք, որը լույս է տեսել 1817 թվականի ամռանը և ընդունվել է շատ դրական։ Այնուհետև այս ձեռնարկը ութ անգամ վերատպվել է՝ ֆրանսերեն, անգլերեն, գերմաներեն, իսպաներեն և այլ լեզուներով, ինչպես նաև հրատարակել է կրճատված ձևով, որն աշխատանքը հայտնի է դարձրել ամբողջ Եվրոպայում։ 1818 թվականի դեկտեմբերի 24-ին Օրֆիլան դարձել է Ֆրանսիայի քաղաքացի, իսկ 1819 թվականի մայիսի 1-ին Հանրային կրթության հանձնաժողովը Փարիզի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետում նրան շնորհել է «Դատաբժշկական բժշկի պրոֆեսոր» կոչմանը։ 1821 թվականին հրատարակել է «Դատաբժշկական բժշկության դասեր», որը հիմք դարձավ նրա հայտնի «Դատաբժշկական բժշկության տրակտատը», որը լույս է տեսել 1830 թվականին և տասը տարվա ընթացքում թարգմանվել է մի քանի լեզուներով։

1831 թվականի մայիսի 1-ին ընտրվել է Փարիզի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետի դեկան, այնուհետև վերընտրվել է այս պաշտոնում 1836 թվականի մայիսի 6-ին, 1841 թվականի մայիսի 21-ից և 1847 թվականի դեկտեմբերի 29-ից մինչև 1848 թվականի փետրվարի 28-ը։ Նա շատ նորամուծություններ է կատարել ֆակուլտետում։ 1832 թվականին առաջարկել է կառուցել պատրաստուկելու համար առանձին շենքեր։ Վիրաբույժ Գիլյամ Դուպուտրենի միջոցներով, որը կտակել է Փարիզի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետին, 1835 թվականին նա ստեղծել է Պաթոլոգիական անատոմիայի թանգարան (Դուպուտրեն թանգարան) և 60 հազար ֆրանկ է նվիրաբերել Համեմատական անատոմիայի թանգարանի ստեղծման համար, որը բացվել է 1845 թվականին (ներկայիս Օրֆիլա թանգարան, թանգարանը մինչև 1881 թվականն ունեցել է գրեթե 4500 ցուցանմուշ։ Նա 1832 թվականին դարձել է Աղքատանոցների գլխավոր խորհրդի անդամ։ Հաջորդ տարի նա ընտրվել է Բժիշկների փոխադարձ օգնության ասոցիացիայի նախագահ, որտեղ 1834 թվականի փետրվարի 14-ին նշանակվել է Հասարակական կրթության թագավորական խորհրդի անդամ, իսկ նույն թվականի ավարտին նա ընտրվել է քաղաքային խորհրդի և Սենի գլխավոր խորհրդի անդամ, ինչպես նաև Պատվո լեգեոնի ասպետ։

Նա մասնակցել է Մերսյեի և Մարի Լաֆարժի հայտնի դատական գործերին՝ որպես փորձագետ։

Նա դոմինո խաղի սիրահար էր, հանդիսացել է Դոմինոյի ակումբի անդամ, որն ստեղծվել է 1838 թվականինին քանդակագործ Ժան-Պիեռ Դանտանի կողմից։ Նա նաև Ապոլլոնի երեխաների ակադեմիական ընկերության անդամ էր, որը հիմնադրվել է Փարիզւոմ 1740 թվականին։

Մահացել է 1853 թվականի մարտի 12-ին Փարիզի իր տանը` Սեն-Անդրե-դե-Ար փողոցում (ֆր.՝ Rue Saint-André-des-Arts, տուն 5), հաջորդ օրը նրան թաղել են Փարիզի Մոնպառնասի գերեզմանատանը։

Հիշողություն
------------

1875 թվականին Փարիզի քսաներորդ շրջանում գտնվող փողոցներից մեկը, որը գտնվում էր Գամբետա հրապարակի տարածքում և տանում էր դեպի Տենոնի հիվանդանոց (ֆր.՝ Hôpital Tenon), վերանվանվել է Օրֆիլայի փողոց (ֆր.՝ Rue Orfila):

Կոչումներ և մրցանակներ
----------------------

* 1811 թվական՝ բժշկության դոկտոր (Մադրիդ)
* 1817 թվական՝ դատաբժշկական գիտությունների դոկտոր
* 1820 թվական՝ Բժշկական գիտությունների ակադեմիայի անդամ
* 1823 թվական՝ բժշկական քիմիայի պրոֆեսոր
* 1831 թվականի մայիսի 1-ին՝ Փարիզի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետի դեկան։
* 1838 թվականի հունիսի 2՝ Պատվո լեգեոնի շքանշանակիր ասպետ։

Հիմնական աշխատանքներ
--------------------

* *Éléments de chimie appliquée à la médecine et aux arts*, Gabon et Crochard, 1824, 2 т.
* *Traité des poisons tirés des règnes minéral, végétal et animal, ou toxicologie générale, considérée sous les rapports de la physiologie, de la pathologie et de la médecine légale*, Crochard (Paris, 1818)
* *Éléments de chimie médicale* (1817)
* *Secours à donner aux personnes empoisonnées ou asphyxiées: suivis des moyens propres à reconnaître les poisons et les vins frelatés, et à distinguer la mort réelle de la mort apparente* (1818)
* *Leçons de médecine légale* (1823)
* *Traité des exhumations juridiques* (1830)
* *Traité de médecine légale*, Béchet (Paris), 1836, 4 т. и атлас)
* *Recherches sur l’empoisonnement par l’acide arsénieux* (1841)
* *Traité de toxicologie*, Fortin et Masson (Paris, 1818)
* *Éléments de chimie*, Labé (Paris, 1851, 2 т.)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Mateo José Buenaventura Orfila i Rotger | Real Academia de la Historia
2. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
3. 1 2 3  Base Léonore (ֆր.) — ministère de la Culture.
4. 1 2 3 4  Diccionario biográfico español (իսպ.) — Real Academia de la Historia, 2011.
5. 1 2  Gran Enciclopèdia Catalana (կատ.) — Grup Enciclopèdia, 1968.
6. 1 2  Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes (իսպ.) — 1999.
7. ↑  ЭСБЕ/Орфила, Матео-Жозе-Бонавентюр — Викитека (ռուս.)
8. ↑  Michel Bounias, *Traité de toxicologie générale*, Springer, 1999, p. 18
9. ↑  *Éléments de chimie médicale*(1817)
10. ↑  *Leçons de médecine légale*(1823)
11. ↑  *Traité de médecine légale,* 1836, 3e édition [La troisième édition a pour titre *traité de médecine légale* au lieu de *Leçons de médecine légale*], 4 vol. et 1 atlas
12. ↑  Charles-Nicolas Houel, *Catalogue du musée Orfila*, Paris, Masson, 1881 (en ligne [archive]
13. ↑  Шарль Луандр «Литературные и научные ассоциации Франции, I — Литературные и научные общества Парижа», из книге Revue des deux mondes, 1846, стр. 198.
14. ↑  «Nomenclature des voies de Paris». Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ օգոստոսի 14-ին. Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 9-ին.
15. ↑  Матьё Орфила в базе данных Леонор.

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Орфила, Матео-Жозе-Бонавентюр». *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*. Սանկտ Պետերբուրգ. 1890–1907.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | gravsted.dk |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Մեծ կատալոնական · Նոր |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 2054705 · BNC: a10620084 · BNE: XX1016747 · BNF: 12191078n · CiNii: DA14090806 · GND: 118965999 · ISNI: 000000008078911X · LCCN: n85808764 · NKC: nlk20010096050 · NLG: 247692 · NTA: 070462984 · NUKAT: n2011211268 · PTBNP: 1198777 · SUDOC: 068530846 · VIAF: 56145 · WorldCat VIAF: 56145 |

 |

 |