Պիտեր Բրեյգել Ավագի «Մանկական խաղեր» կտավը, որը պատկերում է հավալա խաղը
**Հավալա**, աշխարհում լայն տարածում ունեցող մանկական խաղ, որի մասնակիցները հերթով ցատկում են խաղընկերների վրայով, որոնք կանգնած են կռացած դիրքում։ Հավալան զարգացնում է ճարպկություն, շարժումների համակարգում, աչքաչափ, քաջություն, վստահություն և ձեռքերի և ոտքերի ուժ։

Պատմություն
-----------

Հավալան հայտնի է առնվազն միջնադարից ի վեր։ Պիտեր Բրեյգել Ավագի «Մանկական խաղեր» կտավը պատկերում է հավալա խաղը։ «Փոքրիկ գեղեցիկ գրպանի գրքում» (1767) նկարագրվում են երեխաներ, որոնք հավալա են խաղում։ Նույն տեսակի խաղը՝ ըստ անգլերեն գրավոր աղբյուրների հիշատակվել են սկսած առնվազն XVI դարից ի վեր։

Նկարագրություն
--------------

### Առաջին տարբերակ

Մի մասնակից ձեռքերը հենում է ծնկներին և թեքվում։ Մյուս խաղացողները ձեռքերը դնում են առաջինի մեջքին և ցատկում՝ ոտքերը լայն բացելքվ և աշխատելով չկպնել առաջի մասնակցի այլ մասերի։ Այն մասնակիցը, որ դիպչում է ոտքերով առարի խաղընկերոջ գլխին կամ մեջքին, փոխարինում է նրան։

### Երկրորդ տարբերակ

Առաջին մասնակիցը ձեռքերը հենում է ծնկներին և թեքվում։ Հաջորդ խաղացողը ձեռքերը դնում է առաջինի մեջքին և ցատկում է ՝ ոտքերը լայն բացելքվ։ Վայրէջքից հետո նա է կանգնում նույն դիրքով առաքին խաղացողի կողքին, և երրորդը ցատկում է առաջին և երկրորդի վրա, այնուհետև չորրորդը և բոլոր մյուսները հաջորդականությամբ։ Երբ բոլոր խաղացողները կանգնում են, շարքում վերջինն իր հերթին սկսում է ցատկել բոլոր մյուսների վրայով։ Մասնակիցների թիվը ֆիքսված չէ։

Տարբերակներ
-----------

Խաղի ֆրանսիական տարբերակը կոչվում է *saute-mouton* (բառացիորեն «ցատկող ոչխար» )։ Ռումինիայում այն կոչվում է «capra», այսինքն «այծ» կամ «բարձր հենարան»։ Հնդկաստանում այն հայտնի է որպես "Aar Ghodi Ki Par Ghodi", որը նշանակում է "ձիացատկ". Իտալիայում "la cavallina", այսինքն «քուռակ» կամ «մտրուկ»։ Հոլանդիայում խաղի անվանում է "bokspringen" (բառացի՝ «այծցատկոցի») կամ "haasje-over" (բառացի՝ «նապաստակի վրայով»).

Չինաստանում այս խաղը հայտնի է որպես «跳 山羊» (բառացիորեն «ցատկող այծ»), որը խաղում են երկուսով։ Առաջին խաղացողը, հանդես գալով որպես «այծ», ցատկում է մյուս խաղացողի վրայից, ով խաղում է «լեռան» դերը։ Այնուհետև նրանք դերերով փոխում են, և «լեռը» մի փոքր բարձրանում է ամեն անգամ, երբ նրանք ցատկում են իրար վրա։ Երկու մասնակիցները շարունակում են խաղալ, մինչև նրանցից մեկին՝ հերթական «այծին» չի հաջողվում ցատկել «սարի» վրայով։

Ֆիլիպինյան մշակույթում նմանատիպ խաղ կոչվում է  *luksóng báka*  (բառացիորեն՝ «ցատկող կով»)։ Այստեղ տարածված է խաղի առաջին տարբերակը՝ մեկ կռացած մասնակցով։ Կորեյական և ճապոնական տարբերակներում ( *'말뚝 박기'* , որը նշանակում է *կույտերի տեղափոխում* և  *'馬 跳 び'*   *'う ま と び'*  'umatobi' ', բառացիորեն՝  *ձիապան* ) խաղացողը ցատկում է մյուս խաղացողների վրայով, որոնք գիծ են կազմում՝ փորձելով փլուզել գիծը։

Պատկերասրահ
-----------

* Ausschnitt aus Breughels KinderspieleAusschnitt aus Breughels *Kinderspiele*
* Bockspringen 1948 in der OberlausitzBockspringen 1948 in der Oberlausitz
* Երեխաները խաղում են հավալաԵրեխաները խաղում են հավալա
* Հնդկաստանում հավալա խաղացող աղջիկներըՀնդկաստանում հավալա խաղացող աղջիկները

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑
2. ↑  Leap-frog, *n*, *Oxford English Dictionary*. Accessed 2008-10-21.

Արտաքին հղումներ
----------------

1. Արխիվացված 2011-12-15 Wayback Machine
2. – Խաղեր՝ հավալա
3. Արխիվացված 2020-08-14 Wayback Machine – Մեր մանկության խաղերը. Առնոս Մարտիրոսյան. «Ереван» ամսագիր, 2011, N12