**Սերգեյ Ալեքսանդրի Հարությունով** (**Հարությունյան**, հուլիսի 1, 1932(1932-07-01), Թիֆլիս, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ - դեկտեմբերի 21, 2023(2023-12-21)), ազգագրագետ։ Պատմական գիտությունների դոկտոր (1970), պրոֆեսոր։ ԽՍՀՄ ԳԱ (1991 թվականից՝ ՌԳԱ), թղթակից անդամ (1990): Մարդաբանների և ազգաբանների համառուսաստանյան միության նախագահ (1990 թվականից)։

Կենսագրություն
--------------

Սերգեյ Հարությունովը ծնվել է 1938 թվականի հուլիսի 1-ին Վրաստանի մայրաքաղաք Թիֆլիսում, ծառայողների ընտանիքում։ Հայրը՝ Ալեքսանդր Սերգեյի Հարությունովը, սերում է հայ վաճառականների, գինեգործների և գինու վաճառականների ընտանիքից, որոնք ղարաբաղցի գաղթականներ էին և հավատարիմ էին Հայ առաքելական եկեղեցու դավանանքին։ Մայրը՝ Օլգա Պետրովնա Սալոմոնը, ծագումով ռուս ազնվական ընտանիքից էր, որոնք սերում էին պեչենեգներից և մկրտվել էին 12-րդ դարում Հունգարիայում։ Սերգեյ Հարությունովի էթնիկ ինքնությունը ձևավորվել է դեռ վաղ տարիքում։ Հետագայում հարցազրույցներից մեկում նա ասել է․

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Այն գիտակցումը, որ ես հայ եմ, ինձ երբեք չի լքել։ |  |

1944 թվականին մահացել են Սերգեյի մայրն ու տատիկը, իսկ հայրը Հայրենական մեծ պատերազմից վերադարձել է կուրացած։ Ինչպես հետագայում հիշում է գիտնականը՝ դա անհավանական դժվարությունների պահ է եղել իր կյանքում հրեշավոր շրջադարձային պահ, երբ նա հասկացել է, որ հանկարծ, մեկ գիշերվա ընթացքում ինքը չափահաս է դարձել։ Սակայն Հարությունովը այդ ժամանակ է գիտակցել, որ իր կոչումը արևելագիտությունն է, որի ընտրության հարցում յուրահատուկ խթան է հանդիսացել մորաքույր Սոնյայի տեղափոխությունը Թբիլիսի։ Նախկին հեռընթաց նավարկության կապիտանի այրին իր հետ բերել է ամուսնու գնած ճապոնական շատ իրեր։ Այդ ամենը տեսնելուց հետո Հարությունովը կատարել է իր ընտրությունը։

Դպրոցն ավարտելուց հետո Սերգեյ Հարությունովը 1950 թվականին ընդունվել է Մոսկվայի արևելագիտության ինստիտուտի ճապոնական բաժինը։ 1954 թվականին ինստիտուտը գերազանցությամբ ավարտելուց հետո ընդունվել է Ազգագրության ինստիտուտի ասպիրանտուրա։ 1956 թվականից Ճշգրիտ մեխանիկայի և հաշվիչ տեխնիկայի ինստիտուտում զբաղվել է ռուս-ճապոնական ալգորիթմի թարգմանությամբ։

1957 թվականին, Մոսկվայում Երիտասարդության և ուսանողների VI համաշխարհային փառատոնից հետո, Հարությունովը միացել է Մաքսիմ Լևինի Չուկոտկայի արշավախմբին, որտեղ աշխատել է մինչև 1987 թվականը, ազգագրական աշխատանք է կատարել Ռուսաստանի Ծայր Հյուսիսում, Ճապոնիայում, Վիետնամում, Հնդկաստանում։ Արշավախմբի շրջանակներում աշխատանքի ընթացքում հետազոտողը մշակել է հարպուն ծայրերի տիպաբանական սխեման, որոնցից հազարից ավելին հայտնաբերվել են երկու հին դամբարանատեղիներում։ Հարությունովը դրանք բաժանել է խմբերի` բացահայտելով դրանց առաջացումը և համատեղելիությունը, և եզրակացրեց, որ դրանք եղել են, ինչպես են դրանք կապված բնակչության ժամանակագրության, էկոլոգիայի և ցեղային կառուցվածքի հետ։ Հետագայում, արշավախմբի ընթացքում ձեռք բերված տվյալների հիման վրա գրվել են «Ուելենսկի դամբարանատեղի» (1969) և «Էկվենսկի դամբարանատեղի» (1975) աշխատությունները։

1962 թվականին Մ. Գ. Լեվինի ղեկավարությամբ Հարությունովը պաշտպանել է «Հին Արևելաասիական և այների կոմպոնենտները ճապոնացիների էթնոգենեզում» թեկնածուական ատենախոսությունը։

1968 թվականը նշանավորվել է Հարությունովի «Ճապոնացիների ժամանակակից կենցաղը» գրքի լույս ընծայմամբ, որտեղ ազգագրական ծավալուն նյութի հիման վրա բացահայտվել են ավանդական և այսպես կոչված միջազգային մշակույթների փոխազդեցության օրինաչափությունները։ 1969 թվականին Գ. Ե. Սվետլովի հետ համատեղ հրատարակվել է «Ճապոնիայի հին և նոր աստվածները» գիրքը, իսկ 1970 թվականին Հարությունովը պաշտպանել է «Փոփոխության և զարգացման գործընթացները ճապոնական ժամանակակից կենցաղային մշակույթում» դոկտորական ատենախոսությունը։ Իր կյանքի այդ շրջանում նա կազմակերպել է մի շարք արշավախմբեր՝ Պեչորա, Օբ և Ենիսեյ, Ճապոնիա, Հայաստան և Հնդկաստան։ Չնայած այն հանգամանքին, որ Հարությունովը շատ հազվադեպ է վերադարձել բազկաթոռային կենսակերպին, հենց այդ ժամանակ առաջացել է նրա առաջ քաշած հասկացություններից ամենահայտնին՝ էթնոսի տեղեկատվական տեսությունը։ Այն առաջին անգամ ձևակերպվել է Նիկոլայ Չեբոկսարովի հետ համատեղ գրված «Տեղեկատվության փոխանցումը որպես մարդկության էթնո-սոցիալական և կենսաբանական խմբերի գոյության մեխանիզմ» հոդվածում, որը հրապարակվել է 1972 թվականին «Ռասաներ և ժողովուրդներ» ամսագրում։

1972 թվականից ազգագրության հատուկ դասախոսություններ է կարդում նաև Երևանի պետական համալսարանում։ 1976, 1978, 1982, 1984, 1988 թվականներին Երևանի պետական համալսարանի գիտարշավախմբի կազմում ազգագրական ուսումնասիրություններ է կատարել Հայաստանում։

1960-ականների կեսերին երիտասարդ արևելագետը մասնագիտական սերտ հարաբերություններ էր հաստատել իր հայ գործընկերների հետ։ Հետագա տարիների ընթացքում այդ հարաբերությունները խորացան ու զարգացան։ Այդ առիթով Հարությունովն ասել է․

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ես համոզված եմ, որ վրացի և հայ մտավորականները միաժամանակ ռուս մտավորականներ էին, այլ ոչ թե ռուսական։ Մեր մշակութային ողբերգությունը հենց այդ հասկացությունների տարանջատման մեջ է։ |  |

Նրա գրչին են պատկանում տասնյակ աշխատություններ՝ նվիրված Կովկասի խնդիրներին ընդհանրապես և հայ ազգի մշակույթին մասնավորապես։

1980-ական թվականներին շարունակվել են երկարատև արշավախմբերի արդյունքների հրապարակումները։ Հայագիտական ուսումնասիրությունների հիման վրա 1983 թվականին Էդուարդ Մարգարյանի, Յուրի Մկրտումյանի և համալիր հետազոտության մյուս մասնակիցների համահեղինակությամբ լույս է տեսել «Կենսապահովման և էթնոսի մշակույթը» մենագրությունը։ Հարությունովը հանդես է եկել որպես խմբագիր և համահեղինակ Հարավային Ասիայի ժողովուրդների էթնոգենեզի և էթնիկ պատմության վերաբերյալ նյութերի ժողովածուների, որոնք ներառում էին եզակի տվյալներ հնդկական և խորհրդային արշավախմբերից՝ «Հարավային Ասիայի ժամանակակից բնակչության ձևավորման ակունքները» և «Հարավային Ասիայի ժողովուրդների ծագումը և էթնիկ պատմությունը»։ 1984 թվականի մարտին Հարությունովը Օսակայում կայացած կոնֆերանսում ելույթ է ունեցել Ճապոնիայում և Հայաստանում ուրբանիզացիայի գործընթացների զուգահեռների մասին զեկուցմամբ, որը ճապոներեն տպագրվել է «Տոսիկի-նո-Բումմեյգակու» գրքում («Ուրբանիզացիայի մշակութաբանություն», Տոկիո, 1985)։ Չորս տարի անց լույս է տեսել «Ժողովուրդներ և մշակույթներ» մենագրությունը, որը մանրամասն նկարագրում է մեկ այլ կարևոր ընդհանուր մշակութային օրինաչափություն՝ տարածքային կայունությունը, որը հիմնված էր Ճապոնիայի մշակութային տարածքների լեզվաբանական, հնագիտական և ազգագրական ուսումնասիրությունների նյութերի վրա։ 2000 թվականին Միացյալ Նահանգներում հրատարակվել է «Ժողովուրդներ և մշակույթներ» գիրքը վերմշակված և լրացված տարբերակով «Մշակույթները, ավանդույթները և դրանց զարգացումը և փոխազդեցությունը» վերնագրով («The Edwin Mellen Press», Lewiston — Queenston — Lampeter)։

Հեռանալով ճապոնական թեմայից և շրջվելով դեպի Կովկաս՝ Հարությունովը 1985 թվականից Ն. Ն. Միկլուխո-Մակլայի անվան Ազգաբանության և մարդաբանության ինստիտուտի Կովկասի բաժնի վարիչը։ 1990 թվականի դեկտեմբերի 15-ին ընտրվել է ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամ պատմության բաժնում («ընդհանուր պատմություն» մասնագիտացմամբ)։ 1991-1997 թվականներին եղել է ՌԴ ԳԱ պատմության բաժամունքի ակադեմիկոս-քարտուղարի տեղակալը:Հարությունովը եղել է Ռուսաստանի Ազգաբանության և մարդաբանության ասոցիացիայի առաջին նախագահը (1990-1994)։ 2003 թվականի նոյեմբերին Հարությունովը, համագործակցելով Կովկասի ժողովուրդների միջազգային հետազոտական ինստիտուտի հետ, կազմակերպել և անցկացրել է Կովկասագիտության կոնգրեսը Նախաբինոյում։ Այս կոնգրեսում հնարավոր եղավ հավաքել հարյուրից ավելի ազգագրագետների, սոցիոլոգների, կրոնագետների Հյուսիսային և Հարավային Կովկասի բոլոր տարածաշրջաններից և ավելի քան 30 հյուրեր հեռավոր արտասահմանից։ Այդ աշխատանքներին մասնակցել են նաև Մոսկվայի և Պետերբուրգի տասնյակ գիտնականներ։

Համացանցում գիտնականի կեղծանունը (մականունը) gusaba է, որը ճապոներենից թարգմանաբար նշանակում է «հիմարության կառքը քաշող»։

Անդամակցություն
---------------

* Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի պատմա-բանասիրական գիտությունների ամբիոնի անդամ
* ՀՀ ԳԱԱ արտասահմանյան անդամ

Աշխատություններ
---------------

Հեղինակ է «Ճապոնացիների ժամանակակից կենցաղը», ռուսերեն, 1968 թվականին, «Սառուցյալ օվկիանոսի ափերի մոտ», ռուսերեն, 1984 թվականին, «Ժողովուրդներ և մշակույթներ. զարգացում և փոխազդեցություն», ռուսերեն, 1989 թվականին, և այլ երկերի։ 1983 թվականին Երևանում նրա հեղինակակությամբ և խմբագրությամբ հրատարակվել է «Կենսաապահովության մշակույթը և էթնոսը» աշխատությունը։ 1972 թվականից ազգագրության հատուկ դասախոսություններ է կարդում նաև Երևանի պետական համալսարանում։

Սերգեյ Հարությունովը հեղինակ է 490-ից ավելի գիտական հրատարակությունների, այդ թվում` 15 մենագրություն (անհատական և համահեղինակությամբ)։

* Современный быт японцев. М. 1968.
* Старые и новые боги Японии. М. 1968. (Գ. Սվետլովի հետ համատեղ). Пер. на польский яз.: Starzy i nowi bogowie Japonii. Warszawa, 1973.
* Древние культуры азиатских эскимосов. М. 1969. (Դ. Սերգեևի հետ համատեղ).
* Проблемы этнической истории Берингоморья. М. 1975. (Դ. Սերգեևի հետ համատեղ).
* Этнография питания народов стран Зарубежной Азии. М. 1981. Отв. ред.
* «Китовая аллея». Древности островов пролива Сенявина. М. 1982 (Իգոր Կորպնիկի և Միխայիլ Չլենովի հետ համատեղ)
* Культура жизнеобеспечения и этнос. Ереван, 1983. (Էդուարդ Մարգարյանի հետ համատեղ).
* У берегов Ледовитого океана. М. 1984.
* Святые реликвии: миф и действительность. М. 1987. (Ն. Ժուկովսկու հետ համատեղ).
* В краю гор, садов и виноградников. М. 1987. (Վ. Կոբիչևի հետ համատեղ).
* Народы и культуры: развитие и взаимодействие. М. 1989.
* Япония: народ и культура. М. 1991. (Ռոզա Շոտաևնայի հետ համատեղ).
* Древнейший народ Японии: судьбы племени айнов. М. 1992. (Վ. Շչեբենկովի հետ համատեղ).
* Народы Кавказа. Антропология, лингвистика, хозяйство. М. 1994 (Մ. Աբդուշելիշվիլու, Բ. Կալոևի հետ համատեղ)
* Культуры, традиции, их развитие и взаимодействие. Люистон, 2002. Изд-во Эдвин Меллен Пресс.
* Культурная антропология. М.: Весь мир, 2004. (Ս. Ռիժակովի հետ համատեղ).
* Силуэты этничности на цивилизационном фоне. М.: ИНФРА-М, 2012.

Ընտանիք
-------

* Հայր՝ Ալեքսանդր Սերգեևիչ Հարությունով, ինժեներ։
* Մայր` Օլգա Պետրովնա Սողոմոն, միկրոբիոլոգ։
* Կին`Նատալյա Լվովնա Ժուկովսկայա, ազգագրագետ։

Գրականություն
-------------

* Научная элита. Кто есть кто в Российской Академии наук. М. 1993;
* Современное кавказоведение. Справочник персоналий. Ростов н/Д, 1999;
* Список основных трудов С. А. Арутюнова // Этнографическое обозрение. 2002. № 2;
* *Константин Леонардович Банников* С. А. Арутюнов (к 70-летию со дня рождения) // Культурологические исследования в Сибири. 2003. № 1.
* Арутюнов, Сергей Александрович / Константин Леонардович Банников // Анкилоз — Банка. — М. : Большая российская энциклопедия, 2005. — С. 296—297. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 2). — ISBN 5-85270-330-3.
* *Владислав Никанорович Горегляд* Рец. на кн.: Арутюнов С. А. и Светлов Г. Е. Старые и новые боги Японии. М. «Наука», 1968. 199 с. — Народы Азии и Африки, 1969, № 5. — С. 192—195.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *www.ras.ru*. Վերցված է 2019 թ․ հուլիսի 23-ին. `{{cite web}}`: Missing or empty `|title=` (օգնություն)
2. ↑  «О моей семье, детстве и Тифлисе». Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ նոյեմբերի 17-ին. Վերցված է 2011 թ․ փետրվարի 18-ին.
3. 1 2 3 4 5 6  Светлана Рыжакова // Биография С. А. Арутюнова — женская версия. Archived 2011-11-17 at the Wayback Machine.
4. 1 2  *Гузенкова Т. С.* Гуманитарная интеллигенция нерусской национальности в Москве : проблема идентичности // *Мир России*. — 1998. — № 1—2.
5. ↑  «ИВР РАН (Санкт-Петербург) - Personalia». *www.orientalstudies.ru*. Վերցված է 2019 թ․ հուլիսի 23-ին.
6. ↑  Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005։
7. ↑  «АРУТЮНОВ Сергей Александрович. Институт этнологии и антропологии РАН». *web.archive.org*. 2010 թ․ մայիսի 10. Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ մայիսի 10-ին. Վերցված է 2019 թ․ հուլիսի 23-ին.
8. ↑  «Арутюнов С.А. - Общая информация». *www.ras.ru*. Վերցված է 2019 թ․ հուլիսի 23-ին.
9. ↑  «ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիա». *www.sci.am*. Վերցված է 2019 թ․ հուլիսի 23-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* «Էթնոգրաֆիան մարդկությանը սովորեցնում է»
* Էթնիկ հակամարտությունները Ռուսաստանում

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | ՀՀ ԳԱԱ |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ · AV Production |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| ՀԳՀԳ: 8217 · BIBSYS: 90383249 · BNE: XX1197874 · CiNii: DA01011997 · GND: 104865897X · ISNI: 0000000443007990 · LCCN: n79054608 · LNB: 000053000 · NDL: 00462493 · NKC: xx0066988 · NTA: 071897992 · NUKAT: n95019220 · РГБ: 000110278 · SUDOC: 068755104 · VIAF: 268020264 · WorldCat VIAF: 268020264 |

 |

 |