**Ջեյմս Ֆիլիպ Բաղյան (Քունդեբաղյան)**(անգլ.՝ *James Philipp Bagian*, փետրվարի 22, 1952(1952-02-22), Ֆիլադելֆիա, Փենսիլվանիա, ԱՄՆ), ամերիկահայ ինժեներ, մարզիկ, բժշկագիտության դոկտոր, հայազգի առաջին տիեզերագնացը։

Կենսագրություն
--------------

### Ծագում

Ջեյմս Ֆիլիպի Բաղյանը ծնվել է 1952 թվականի փետրվարի 22-ին՝ ԱՄՆ-ի Փենսիլվանիա նահանգի Ֆիլադելֆիա քաղաքում։ Նրա նախնիների ազգանունը եղել է Քունդեբաղյան, որն ԱՄՆ-ի ներգաղթային ծառայության աշխատակիցները կրճատել և դարձրել են Բաղյան։

Ջեյմս Բաղյանի հորական պապը՝ Նազարեթ Քունդեբաղյանը, ԱՄՆ է գաղթել 1913 թվականին Արաբկիրից։ ԱՄՆ-ում նա ամուսնացել է Մալաթիայից ավելի վաղ՝ 1908 թվականին, գաղթած Սաթենիկի հետ։ Ջեյմս Բաղյանի հայրը՝ Ֆիլիպը, ինչպես նաև նրա եղբայրներն ու քույրերը հարյուր տոկոսով հայ են, որոնք ծնվել են ԱՄՆ-ում։ Ջեյմսի մայրը գերմանուհի է։ Հայրը նույնպես օդաչու է եղել։

2022 թ․ սեպտեմբերին Ջեյմս Բաղյանն առաջին անգամ այցելել է Հայաստան։

### Կրթություն

Հաճախել է Ֆիլադելֆիայի կենտրոնական միջնակարգ դպրոցը։ 1969-1973 թվականներին սովորել է «Drexel» համալսարանում՝ ստանալով ինժեներ-մեխանիկի բակալավրի որակավորում։ Ապա ուսումը շարունակել է «Thomas Jefferson» համալսարանում և 1977 թվականին, պաշտպանելով թեզը, ստացել բժշկական գիտությունների դոկտորի կոչում։

### Աշխատանքային գործունեություն

1974-1978 թվականներին մասնակցել է բազմաթիվ ավիացիոն մրցույթների, իսկ 1982 թվականից ընդգրկվել է ԱՄՆ տիեզերագնացների խմբի կազմում։

1973 թվականին որպես ինժեներ աշխատանքի է անցել Բրիստոլ քաղաքի «3Մ» գործարանում։ 1976-1978 թվականներին ԱՄՆ ռազմածովային ավիացիոն փորձարարական կենտրոնի (Մերիլենդ նահանգ) ինժեներ մեխանիկն է եղել։ 1978 թվականին որպես վիրաբույժ և բժիշկ հետազոտող, աշխատել է Լեոնիդ Ջեքսոնի անվան կենտրոնում՝ միաժամանակ ուսանելով Տեխասի ԱՄՆ Ռազմական ուժերի թռիչքային վիրաբուժության և ԱՄՆ Ռազմական ուժերի ավիացիոն-տիեզերական բժշկության դպրոցներում։

1986 թվականին ստացել է պրոֆեսիոնալ ինժեների, իսկ 1987 թվականին՝ տիեզերանավի բժշկի վկայագրեր։ 1980 թվականի հուլիսից որպես տիեզերագնաց սկսել է աշխատել ՆԱՍԱ-ում (Ամերիկյան ազգային ավիա–տիեզերական գործակալություն)։

Բաղյանը եղել է Տիեզերական բժշկության ասոցիացիայի, ՆԱՍԱ-ի Օդաչու-վիրաբույժների միության, Ամերիկացի ինժեներ-մեխանիկների միության, Ալֆա և օմեգա, Տիեզերագնացների ասոցիացիայի և այդ ոլորտի բազմաթիվ այլ կազմակերպությունների անդամ։

### Թռիչք «Դիսքավերի» տիեզերանավով

1989 թվականի մարտի 13-18-ը, որպես բժշկակենսաբանական հետազոտությունների մասնագետ, առաջին անգամ թռիչք է կատարել ամերիկյան «Դիսքավերի» տիեզերանավով։

Նա մարդկային գործոնների, շրջակա միջավայրի և տիեզերանավի բժշկության վերաբերյալ բազմաթիվ աշխատությունների հեղինակ է։ Ջեյմսը 337 ժամ է անցկացրել տիեզերքում։

Այժմ Բաղյանը զբաղվում է պրոֆեսիոնալ կենսաբժշկական հետազոտական աշխատանքներով և ղեկավարում է «Վետերանների առողջության պահպանման» ազգային կենտրոնը։

### Ընտանիք

Հայ տիեզերագնացն ամուսնացած է ամերիկուհի Թանդի Բաղյանի (Բենսոնի) հետ։ Նրանք 4 զավակ ունեն։

### Պարգևներ

Իր գործունեության համար Բաղյանը պարգևատրվել է ՆԱՍԱ-ի մեդալով, տիեզերագնաց Կամարովի անվան տիեզերագնացության միջազգային ֆեդերացիայի տիեզերագնացի դիպլոմով, տիեզերական հիվանդությունների բուժման մեթոդների մշակման, ինչպես նաև 1989 թվականին և 1991 թվականին տիեզերք կատարած թռիչքների համար՝ ՆԱՍԱ-ի մրցանակներով։

«Դիսքավերի» (STS-29) «Դիսքավերի» (STS-29),  
(ձախից-աջ՝) Ջեյմս Բաղյան (Թռիչքի ծրագրի N1 մասնագետ), Ջ. Բլահա, Ռ. Սպինգեր, Մ. Քոուտս և Ջ. Բաքլի

«Դիսքավերի» (STS-29) «Դիսքավերի» (STS-29)
-----------------------------------------

Թռիչք՝ մարտի 13, 1989 թ. 14։ 57։ 00 UTC  

Վայրէջք՝ մարտի 18, 1989 թ. 14։ 35։ 51 UTC

**Անձնակազմ**
* Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ (ՆԱՍԱ)։ Մայքլ Քոուտս (2) — հրամանատար;
* Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ (ՆԱՍԱ)։ Ջոն Բլահա (1) — օդաչու;
* Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ (ՆԱՍԱ)։ Ջեյմս Բաղյան (1) — թռիչքի ծրագրի մասնագետ - №1;
* Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ (ՆԱՍԱ)։ Ջեյմս Բաքլի (3) — թռիչքի ծրագրի մասնագետ - №2;
* Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ (ՆԱՍԱ)։ Ռոբերտ Սպինգեր (1) — թռիչքի ծրագրի մասնագետ - №3.

STS-29 ի անձնակազմը լրիվ համընկնում էր 61-H արշավախմբի կազմին, բայց 1988 թվականի մարտի 17-ին, Երբ ՆԱՍԱ-ն հայտարարեց անձնակազմի անդամներին, Աննա Ֆիշերի փոխարեն թռիչքի ծրագրի №1 մասնագետ նշանակվեց Ջեյմս Բաղյանը։

«Կոլումբիա» (STS-40) «Կոլումբիա» (STS-40)
-----------------------------------------

«Կոլումբիա» (STS-40) «Կոլումբիա» (STS-40),  
(ձախից-աջ՝) Է, Գեֆֆնի, Բ. Օ' Քոննոր, Մ. Հյուզ-Ֆուլֆորդ, Թ. Ջերնիգան, Մ. Սեդդոն, Ս. Գուտիերրես և Ջեյմս Բաղյան
Թռիչք՝ հունիսի 5, 1991 թ. 13։ 24։ 51 UTC  

Վայրէջք՝ հունիսի 14, 1991 թ. 15։ 39։ 11 UTC

**Անձնակազմ**
* Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ (ՆԱՍԱ)։ Բրայան Օ' Քոննոր (2) — հրամանատար;
* Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ (ՆԱՍԱ)։ Սիդնի Գուտիերրես (1) — օդաչու;
* Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ (ՆԱՍԱ)։ Ջեյմս Բաղյան (2) — թռիչքի ծրագրի մասնագետ - №1;
* Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ (ՆԱՍԱ)։ Թամարա Ջերնիգան (1) — թռիչքի ծրագրի մասնագետ - №2;
* Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ (ՆԱՍԱ)։ Մարգարետ Սեդդոն (2) — թռիչքի ծրագրի մասնագետ - №3;
* Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ (ՆԱՍԱ)։ Էնդրյու Գեֆֆնի (1) — օգտակար բեռնվածության մասնագետ - №1;
* Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ (ՆԱՍԱ)։ Միլլի Հյուզ-Ֆուլֆորդ (1) — օգտակար բեռնվածության մասնագետ - №2;

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  «Ջեյմս Բաղյան. «Երջանիկ եմ, որ տիեզերք թռած առաջին հայն եմ» ([[Արծվի Բախչինյան]]ի հարցազրույցը տիեզերագնացի հետ)». Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ սեպտեմբերի 23-ին. Վերցված է 2015 թ․ օգոստոսի 14-ին.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Ջեյմս Բաղյանի կենսագրությունը (անգլ.)
* ՆԱՍԱ-ի պաշտոնական կայք. կենսագրություն (անգլ.)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ջեյմս Բաղյան» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Արմենիապեդիա · Հայազգ |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 17568 · GTAA: 78807 |

 |