**Արիանիտիները-** ը ալբանական ազնվական ընտանիք էր, որը ղեկավարում էր Ալբանիայի և հարևան տարածքների խոշոր տարածքները 11-ից 16-րդ դարում։ Նրանց տիրությունը ձգվում էր Շկումբինի հովտից հին Վիա Էգնատիա ճանապարհով և հասնում մինչև արևելք այսօրվա Բիֆիլիա։

Անուններ
--------

Ընտանիքի առաջին հաստատված ազգանունը տարբեր ձևերով Ար(ի)անիտի է, որը նույնպես օգտագործվել է որպես անձնական անուն։ Փաստաթղթերում հանդիպում է Արիանիտի անունը:Ազգանունի ստուգաբանությունը պարզ չէ։ Այն, ի վերջո, կարող է բխել հնդեվրոպական բառից *արիա* (ազնվական) բառից, որի ածանցյալները կարելի է համարել որպես տեղանուններ, հոմանիշներ կամ էթնոնիմներ շատ ոլորտներում ՝ սկսած արևմտյան Եվրոպայից մինչև Իրան և հյուսիսային Հնդկաստան (սղ. Արեյան, հունական անուն ՝ արևելյան Իրանի համար) կամ ալբաներեն բառը *arë* (դաշտ)։ Անդամները մինչև 13-րդ դարի վերջը վիճարկվում էին, քանի որ ազգանունը, ըստ երևույթին, ընդունվել է միմյանց հետ կապ չունեցող ցածրորակ անձանց կողմից ՝ իշխանության գալուց հետո:Մի տեսություն ազգանունը կապում է հելլենիստական և հռոմեական դարաշրջանում Դիրհաչիում բնակվող Արիննեացու / Արմիսեայի իլլի ցեղի հետ։

Պատմություն
-----------

Դավիթ Արիանիտեսը, ընդհանուր առմամբ, համարվում է Արիանիտի տան առաջին անդամը, որը հաստատված է պատմական փաստաթղթերում:Ինչպես վկայում է Գիորգի Կեդրենոսի աշխատություններում, 1001-1018 թվականներին նա ծառայել է բյուզանդական կայսր Վասիլի II-ին որպես Սալոնիկի ռազմավար, իսկ հետագայում նաև ՝ Սկոպյեում ռազմվար:Դավիթ Արիանինին կռվեց բուլղարացիների դեմ Ստրումիցայում, Սկոպյեում և Սկրապարի տարածքում:Կոստանդին Արիանիտին ՝ որդի կամ ազգականը, հիշատակվում է նաև 1049-1050 թվականներին որպես Պեչենեգների դեմ Բյուզանդական կայսրության ռազմական ծառայության մեջ:Ընտանիքի առաջին անվիճելի անդամը, Ալեքսանդր Արիանիտին է, ով հիշատակվել է 1274-ին , Նեապոլի Շառլ I- ի և որոշ ալբանացի ազնվականների միջև կնքված համաձայնագրում, որոնք երդում են տվել Ալբանիայի Թագավորությանը։ Արիանիտի ազգանունը հիշատակվել է նաև 14-րդ դարի այլ փաստաթղթերում. 1304-ին երկու փաստաթուղթ ՝ մեկը ՝ Ֆիլիպ I- ից, Տարանտոյի արքայազնից, իսկ մյուսը ՝ Նապոլի Չարլզ II- ից, ալբանական ազնվական ընտանիքների մի քանի անունների միջև, որոնց համար նախապես ճանաչված են արտոնություններ, որտեղ կար նաև Արիանիտի ընտանիքի անունը:1319-ին գրված նամակում Հռոմի Պապ Հովհաննես XXII- ը որոշ ալբանացի ազնվականներ ուղարկեց, որի մեջ ներառված էր նաև *պրոտոլեգատոր* Գյուլլեմ Արիանիտի անունը:Հաստատված չէ որ 11-14-րդ դարի տարբեր աղբյուրներում հիշատակված բոլոր արիանիտիերը պատկանում են միևնույն ընտանիքի ծառին, բայց դրանցից կարելի է ենթադրել, որ Արիանիտի ընտանիքը Միջնադարյան Կենտրոնական Ալբանիայի կարևոր ազնվական ընտանիքներից էր:Նրանք այս բարձունքին հասել են քանի որ վերահսկում էին թագավորական ճանապարհի կարևոր հատվածներ, նաև հսկում էին հացահատիկների,աղի և այլ արժեքավոր ապրանքների վաճառքը:Արիանիտիի ընտանիքը, հավանաբար, համագործակցել է Պավել Կուրտիկի հետ, որի ունեցվածքը գտնվում էր Շկումբինի նահանգներում, նաև Օհրիդ քաղաքի կառավարիչ Անդրեա Գրոպայի հետ։

Արիանիտի քաղաքական գործունեությունն ավելի լավ է արտացոլվում 15-րդ դարի փաստաթղթերում, երբ օսմանյան նվաճումներից հետո նրանք կորցրին իրենց տիրապետության հարուստ արևելյան շրջանները և սկսեցին ավելի ակտիվ և ագրեսիվ արտաքին քաղաքականություն վարել, մանավանդ 1430 թվականից ի վեր, երբ Գյերժ Արիանիթին օսմանցիների նկատմամբ մի շարք հաղթանակներ ունեցավ։

Արիանիտի ընտանիքի անդամները մի քանի անգամ նշվում են իրենց ազգանվան հետ մեկտեղ այլ ազգանուններով, որոնց շարքում են Կոմնենի, Գոլեմիի, Թոփիան, Շպատան և Շերմենիկան ազգանունները։ Ժառանգած տիտղոսները և մյուս անունները վկայում են, որ արիանացիները ընտանեկան կապեր են հաստատել այլ ազնվական ընտանիքների, այդ թվում ՝ Բյուզանդական կայսրության հետ։

Ըստ Մարին Բարելտիի և Գյոն Մուզակայի Գերջ Արիանիտի հայրը Կոմնեն Արիանիտին էր։ Կոմնեն Արիանիտին ամուսնացել էր Բուդվա իշխանի ՝ Նիկոլլ Զահարիա Սակատիի դստեր հետ։ Կոմնեն Արիանիտին ուներ երեք որդի (Գյերժ, Մուզակա և Վլադան) և մեկ դուստր, որը ամուսնացել է Պալ Դուկագջինիի հետ:Մուզակիա Արիանիտին ուներ մեկ որդի ՝ Մոիսի Արիանիտին:Մոիսին ամուսնացել է Զանֆինա Մուզակեի ՝ Մուզակի Թոփիայի առաջին կնոջ հետ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Minnich Nelson H. (1988)։ «Alexios Celadenus: A Disciple of Bessarion in Renaissance Italy»։ *Historical Reflections / Réflexions Historiques* **15** (1): 47–64։ ISSN 0315-7997