recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
| **՞**Գնարբուկ վորոնովի |
| --- |
| Գնարբուկ Վորոնովի  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Գնարբուկազգիներ |
|
|
|
| Ցեղ | Գնարբուկ |
|
|
| Տեսակ | Գնարբուկ վորոնովի |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Primula woronowii

 |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Գնարբուկ վորոնովի** (լատին․՝ Primula vulgaris), գնարբուկազգիների ընտանիքին պատկանող 2,5-2,7 սմ տրամագծով, 10-15սմ բարձրությամբ ծածկասերմ ծաղկաբույս, որի ծաղիկները վարդագույն են, իսկ չորանալիս ձեռք են բերում մանուշակագույն կամ կապտավուն գունավորում։ Ծաղկակիրները ուղղաձիգ են՝ 5—6 սմ երկարությամբ, խիտ մազմզուկապատ։ Ծաղկման շրջանում տերևները գրեթե երկու անգամ կարճ են ծաղկակիրաններից։ Հակառակ ձվաձև են, սեպաձև սեղմված հիմքով, եզրերից փոսիկաատամնավոր, վերևի կողմից ցրված մազմզուկապատ, ներքևի կողմից ծածկված ավելի խիտ մազմզուկներով։ Բույսին բնորոշ է նուրբ, դուրեկան բուրմունքը։ Գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։

Վորոնովի գնարբուկը հանդիպում է միայն վայրի վիճակում, սակայն մեծ հեռանկար ունի որպես վաղ ժամկետում ծաղկող դեկորատիվ ծաղկային կուլտուրա։ Արդեն փորձեր են արվում այս տեսակը մշակության մեջ մտցնելու ուղղությամբ։ Հայտնի է ու բավականին լուսասեր, խոնավասեր ու ջերմասեր, պահանջկոտ է հողի բերրիության և ստրուկտուրայի նկատմամբ։ Խորհուրդ է տրվում դաշտից հավաքած սերմերը մայիսին ցանել հատուկ արկղերի մեջ։ Երբ սերմնաբույսերը ունենում են 2—3 իսկական տերևներ, անհրաժեշտ է վերատնկել արկղերի մեջ։ Օգոստոսին բույսերը կարելի է բաց գրունտ տեղափոխել։

Հայաստանում հանդիպում է ներքին և միջին լեռնային գոտիներում, Զանգեզուրի անտառներում (Շիկահողի արգելանոցում, Ղափանի շրջանում)։ Հայկական ՍՍՀ–ից դուրս հանդիպում է Վրաստանում (Կախեթիա, Թելավի)։

Նկարագրություն
--------------

Բազմամյա գեղազարդային բույս է, որի ծաղկասլաքը զարգացած չէ։ 2,5–3 սմ տրամագծով ծաղիկները վարդագույն են։ Բաժակը պսակի խողովակից մի քիչ կարճ է։

Տարածվածություն
---------------

Հայտնի է միայն Զանգեզուրի ֆլորիստիկական շրջանում (Ճակատեն գյուղի շրջակայք, «Շիկահող» պետական արգելոց, Խուստուփ լեռանստորոտ)։ Հանդիպում է նաև Արևելյան Կովկասում, Կենտրոնական և Արևելյան Անդրկովկասում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ստորին և միջին լեռնային գոտիներում, ծովի մակարդակից 800–1500 մ բարձրությունների վրա, անտառներում։ Ծաղկում է ապրիլ–մայիս ամիսներին, պտղաբերում՝ մայիս–հունիսին։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է։ Կովկասի էնդեմիկ է։ Հայաստանում հայտնի է մեկ պոպուլյացիա։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես հազվագյուտ տեսակ։ CITES–ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

Պոպուլյացիայի մի մասը պահպանվում է «Շիկահող» պետական արգելոցի տարածքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Լ․ Վ․ Հարությունյան, Քո շրջապատի ծաղիկները, Արևիկ հրատարակչություն, Երևան, 1987
2. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6
|  |
| --- |
| **Ձմեռային իշխան** |
|  |

**Ձմեռային իշխան** (լատին․՝ Salmo ischchan ischchan), սաղմոնայինների ընտանիքին պատկանող ձուկ, Սևանի իշխանի 4 ենթատեսակներից մեկը։

Համեմատաբար խոշոր ձուկ է։ Մարմինը գլանաձև է՝ կողքերից մի փոքր սեղմված, երկարությունը՝ 50-55 (երբեմն՝ 90) սմ, զանգվածը՝ մինչև 15 կգ։ Մարմինը` իշխանի մյուս ենթատեսակների համեմատ համեմատաբար բարձր է։ Ճարպային լողակը գտնվում է մեջքային և պոչային լողակների միջև։ Գլուխը մեծ է, դունչը՝ բութ, բերանը՝ համեմատաբար փոքր։ Էգերի բազմացմանը չմասնակցող արուների ծնոտները հավասար երկարություն ունեն։ Ծեր արուների ստորին ծնոտը վերինից երկար է։ Բերանը զինված է ծնոտների, քմոսկրերի, խոփոսկրերի և լեզվի վրա գտնվող լավ զարգացած ատամներով։ Թեփուկները մանր են, կողագծում՝ 108-114 հատ։ Մեջքային լողակում ճառագայթները 11-14-նն են, հետնալողակում՝ 11-12։ Խռիկային առաջին աղեղի վրա գտնվում են համեմատաբար կարճ, գուրզաձև ծայրերով 16-20 առէջներ։ Մարմնի գունավորումն անմիջականորեն կախված է սեռական գեղձերի հասունացումից։ Մանրաձկները մինչև 1 տարեկանը դեղնականաչավուն են՝ ուղղահայաց դարչնագույն շերտերով։ Սեռահասուն առանձնյակները, բացառությամբ բազմացման շրջանի, ունեն արծաթափայլ գունավորում՝ երկնագույն, ծիրանագույն, կանաչավուն, երբեմն՝ թույլ ոսկեգույն նրբերանգներով։ Մարմինը պատված է 1 մմ-1 սմ տրամագծով սև կլորավուն բծերով։ Լողակները սովորաբար մոխրագույն են։ Էգերը սեռահասուն են դառնում կյանքի 5-րդ, արուները՝ 4-րդ տարում։ Բազմացման ընթացքում արուների մաշկը հաստանում ու մգանում է, թեփուկները թաղվում են մաշկի մեջ, և երևում են միայն նրանց ծայրերը, անհետանում է արծաթափայլ գունավորումը, ատամները երկարում են, ստորին ծնոտի ծայրին առաջանում է կեռ ելուստ։ Մարմինը ծածկվում է լորձով։ Էգերի մոտ այդ փոփոխություններն ավելի թույլ են արտահայտվում։

Սնվում է մերձհատակային կենդանիներով (ջրային իշուկներ, տզրուկներ, ջրային միջատների թրթուրներ)։ Խոշոր առանձնյակները կարող են սնվել նաև մանր ողնաշարավորներով (ձկներ, երկկենցաղներ)։ Մինչև Սևանա լճի մակարդակի նվազումը ունեցել է արդյունաբերական նշանակություն և տվել իշխանի ընդհանուր որսի մինչև 25-30 %-ը։ Ներկայումս համարվում է իշխանի ոչնչացված ենթատեսակ՝ ձվադրավայրերի չորացման և գերորսի հետևանքով։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է եղել միայն Սևանա լճում։ Հայաստանից դուրս չի հանդիպել։

Էկոլոգիա
--------

3-5 տարեկան հասակում դառնում է սեռահասուն։ Նոյեմբերից մինչև մարտ, խոշոր, խճաքարային գրունտներում, 6-8 մ խորություններում ձվադրում է։ Բնակվել է առավելապես Փոքր և Մեծ Սևանի առափնյա շրջաններում։ Սնվում էր հիմնականում համարիդներով, փափկամարմիններով, ջրային միջատների թրթուրներով, հասուն առանձնյակները` նաև մանր ձկներով։

Պահպանություն
-------------

Վերջին հավաստի որսը կատարվել է 1982 թվականին Մեծ Սևանի հյուսիսարևելյան ափերի մոտ։

Վտանգման հիմնական գործոններ են հանդիսանում ձվադրավայրերի չորացումը լճի մակարդակի արհեստական իջեցման հետևանքով և որսագողությունը։ 1970-1980 թվականներին կատարվել են արհեստական վերարտադրման անհաջող փորձեր, սակայն աշխատանքները ընդհատվել են լճում վայրի արտադրողների բացակայության պատճառով։

1978 թվականից որսն արգելված է։ Պահպանվում էր «Սևան» ազգային պարկում

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6
**Ձորագյուղ փողոց**, փողոց Երևանում, նախկին Ձորագյուղ թաղամասում։ Սկիզբ է առնում Պարոնյան փողոցից։ Փողոցն անցնում է Հրազդանի կիրճի երիզով։ Բնակելի թաղամասի արևելյան սահմանը Կենտրոն վարչական շրջանն է։ Փողոցը կրում է նախկինում այստեղ տեղակայված գյուղի անունը։

Պատմություն
-----------

1988 թվականին Երևան ժամանած հանրահայտ կինոռեժիսոր Սերգեյ Փարաջանովը ընտրում է փողոցի այս վայրը՝ տուն կառուցելու և թանգարան հիմնելու նպատակով։ 1988 թվականի Սպիտակի երկրաշարժի և սոցիալ-տնտեսական խնդիրների պատճառով թանգարանի բացումը հետաձգվել է մինչև 1991 թվականի հունիս, և այն տեղի է ունեցել արդեն Փարաջանովի մահվանից հետո։

Տեսարժան վայրեր
---------------

* տ. 15/16 — Սերգեյ Փարաջանովի թանգարան
* տ. 13/14 — Լիբանանի Հանրապետության դեսպանություն

Հայտնի բնակիչներ
----------------

* տ. 15/16 — Սերգեյ Փարաջանով

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  20-летие музея Параджанова // Вести.Ru от 27 июля 2011
2. ↑  Լիբանանի Հանրապետության դեսպանություն Հայաստանում
3. ↑  Լիբանանի Հանրապետության դեսպանություն

Արտաքին հղումներ
----------------

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Ձորագյուղ փողոց** կատեգորիայում։ |
**Դեգուի մետրոպոլիտենի հրդեհ** (Հարավային Կորեա) պատահել է 2003 թվականի փետրվարի 18-ին։ Այս աղետը համարվում է մետրոյի պատմության ամենախոշոր իրադարձությունը։ Հրդեհի ժամանակ ունեցել են 198 զոհ և 147 վիրավոր։ Հրդեհն իրականացրել է 56-ամյա հոգեկան հիվանդ Կիմ Դեhանը։ ( կորեերեն՝ 김대한?, 金大漢?):

Հրդեհիչ
-------

Հրդեհիչը 56-ամյա անգործ Կիմ Դեխան էր, որը նախկինում տաքսու վարորդ էր։ Իր բառերով նա ուզում էր վերջ տալ իր կյանքին ինքնասպանությամբ և ուզում էր մեռնել ուրիշ մարդկանց հետ այլ ոչ թե միայնակ։ Անցյալում նա հոգեբանական օգնության է դիմել։ Նրա ֆիզիկական և հոգեբանական վիճակը կտրուկ վատացել է ինսուլտից հետո։ Կիմ Դեhանը գոհ չէր իիրեն ցուցաբերված բուժօգնությունից, սպառնում էր իր բժշկին, սպառնում էր որ իր հարազատների ներկայությամբ կայրի հիվանդանոցը իրեն վատ բուժելու համար։ Որդու խոսքերով նա ցանկանում էր մահանալ և նույնիսկ բժկին և ոստիկանին խնդրում էր, որպեսզի սպանեն իրեն։

Հրդեհում
--------

Կիմ Դեhանը մտնում է գնացքի վագոն ձեռքին մի արկղ, որը արտաքինից նման էր կաթի ստվարաթղթե կապոցի, արկղի մեջ կար դյուրավառ հեղուկ, նա փորձում է այրել այն վառիչի օգնությամբ։ Մյուս ուղևորները փորձեցին կանգնեցնել նրան, սակայն բռնկված ծեծկրտուքի ժամանակ Կիմ Դեhանին միևնույն է հաջողվում է այրել տաք հեղուկը։ Կրակը մի անգամից տարածվեց ամբողջ գնացքում և անցավ մյուս գնացքին, որը կանգնած էր կայարանում։ Մյուս գնացքում ավելի շատ տուժածներ եղան, քանի որ կրակը անշարժացրել էր դռները և ուղևորները հայտնվել էին ծուղակում։ Հրդեհիչը թեթև այրվածքներ էր ստացել։

Հետևանք
-------

Իշխանությունները խոստանում են բարելավել մետրոյի կայարանի անվտանգության համակարգը և մեծացնել մետրոյի վագոնների ինտերիերի հրակայունությունը, սակայն այդ աշխատանքը մի քանի ամսով դադարեցվել է։

2004 թվականի հունվարի 7-ին Տեգուի բարձրագույն խորհուրդը հանցագործին դատապարտել են ցմահ տաժանակիր աշխատանքների։ Նա մահացել է նույն թվականի օգոստոսի 31-ին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Subway disaster was 'suicide attempt' Archived 2003-03-06 at the Wayback Machine. (CNN)
2. ↑  Grim search in S. Korean subway (CNN)

Արտաքին հղումներ
----------------

* Южная Корея: опознание погибших (BBC)
**Դեսնարիգադոյի ամրոց** (իսպ.՝ Castillo del Desnarigado), ամրոց Իսպանիայի Սուետա տարածաշրջանում։ Այն գտնվում է Ֆակել լեռան հարավային ափամերձ հատվածում և կրկնակի անգամ դարձրել են թանգարան։ Զբաղեցնում է մոտավորապես 1280 մ² մակերես։
1997 թվականի հոկտեմբերի 22-ի հրամանով Իսպանիայի մշակույթի նախարարության կողմից Դեսնարիգադոյի ամրոցն ընդգրկվել է Իսպանիայի պատմական արժեք ունեցող հուշարձանների ցանկի մեջ՝ RI-53-0000500-00015 գրանցման համարի տակ։

Պատմություն
-----------

Ամրոցի շինարարությունն սկսվել է 19-րդ դարում, սակայն այդ հատվածում հայտնաբերվել է ավելի հին ռազմական կառույցի հետքեր։ Անունը ստացել է այն ստրուկի անունից, որը կարողացել է փախչել Ռիֆի հանքահորից, պատստպարվելով այն առագաստանավի քթի հատվածում, որի կառուցմանն էր մասնակցում։ Նա փախչել է այլ ստրուկների հետ միասին և ժամանել է պորտուգալական Սուետա։ Նրանք իջել են մի փոքր լողափ, որը նույնպես ստանում է նրա անունը և բնակություն են հաստատում մի բլրակի վրա, զբաղվում էին ծովահենության Ջիբրալթարի կողմերը։ 17-րդ դարի վերջում որոշել էին կառուցել մի փոքրիկ բերդ, որի մնացորդները հազիվ են պահպանվել։ Ամրոցը ակտիվ է եղել մինչև 20-րդ դարի սկզբները, որից հետո վերջնականապես լքվել է։ Որոշվել է հետագայում այն դարձնել ռազմական թանգարան, որի բացումը տեղի է ունեցել 1984 թվականին։ Այդ ժամանակից սկսած թանգարանը հարստացել է Սուետային պատմությանը վերաբերվող ռազմական իրերով։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Sánchez Montoya, Francisco (25 de mayo). «El pirata desnarigado - Historia amurallada». El Faro de Ceuta

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Դեսնարիգադոյի ամրոց** կատեգորիայում։ |
**Պալացցո Սորանցո** (իտալ.՝ Palazzo Soranzo in Campo San Polo), պալատ իտալական Վենետիկ քաղաքում, տեղակայված է Մեծ ջրանցքի Սան Պաոլո հրապարակի համանուն շրջանում։

Պատմություն
-----------

Պալատը կառուցվել է 14-րդ դարում Սորանցո ազնվական ընտանիքի կողմից (մասնավորապես, նվիրել Վենետիկի 51-րդ դոժին)՝ վենետիկյան գոթիկա ոճով։ Ճակատի անհավասար ձևը բացատրվում է նրանով, որ սկզբնապես այն դուրս էր գալիս Սան Անտոնիո ալիք, որը լցվել էր 1761 թվականին։ Շենքը բաղկացած է երկու մասից՝ «հին տուն» (ձախից, 14-րդ դար) և «նոր տուն» (աջից, 15-րդ դար)։ Նոր մասի ճակատը տարբերվում է սիմետրիայով, իսկ հին ճակատը ասիմետրիկ է։ Պոլիֆորան նախկինում զարդարված է եղել Ջորջոնեի որմնանկարներով, որոնք հետագայում կորցվել էին։

Պալացցոն մինչ օրս գտնվում է Սորանցո ցեղի ժառանգների տիրապետության տակ։ Պալացցոյի կողքին տեղակայվում է պալացցո Կորներ Մոչենիգոն։

Տես նաև
-------

* Վենետիկի պալատներ

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Laure Raffaëlli. Venice. Everyman guides. David Campbell, 1999. P.288
2. ↑  История палаццо Соранцо на официальном сайте

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք
**Գուրգեն Գաբրիելի Օգանեզով** (մարտի 26, 1886(1886-03-26), Բաքու, Ռուսական կայսրություն - մարտի 25, 1983(1983-03-25), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ խորհրդային ինժեներ։ Գյուղատնտեսական գիտությունների դոկտոր (1937), պրոֆեսոր (1938), ՀԽՍՀ գիտության և տեխնիկայի վաստակավոր գործիչ (1940)։ ՀԽՍՀ աշխատանքի հերոս (1926)։

Կենսագրություն
--------------

1921 թվականին ավարտել է Պետրոգրադի հաղորդակցության ճանապարհների ճարտարագետների ինստիտուտը։ 1936-1968 թվականներին եղել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի շինարարական մեխանիկայի ամբիոնի վարիչ (1968 թվականից՝ պրոֆեսոր)։ Օգանեզովի գիտական աշխատանքները վերաբերում են Արարատյան գոգահովտի առաջացման, երկրի տեկտոնիկայի ու երկրակեղևի տեղական ձևափոխությունների, մագմատիկ ապարների հասակի որոշման, հրաբխային դեպրեսիայի, Այղր լճի և Սևջուր գետի ռեժիմների ուսումնասիրման հարցերին։ Օգանեզովը զբաղվել է նաև ոռոգման համակարգի շինարարության, ճահիճների չորացման, Սևան-Հրազդան համակարգի հիդրոտեխնիկական կառույցների աշխատանքի ռեժիմի և այլ հարցերով։ 1929-1931 թվականներին եղել է ՀԽՍՀ Կենտգործկոմի անդամության թեկնածու, 1931-1935 թվականներին՝ ՀԽՍՀ Կենտգործկոմի անդամ։

Պարգևներ
--------

Պարգևատրվել է Լենինի և «Պատվո նշան» (2) շքանշաններով։

Գրականություն
-------------

* Гурген Гаврилович Оганезов. Биобиблиография, Е. 1982.


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 12, էջ 511)։*  |
Աջարական խաչապուրի
Խաչապուրին Վրաստանում
**Խաչապուրի** (վրաց.՝ ხაჭაპური խաճապուրի), վրացական խոհանոցի կերակուր է, ազգային հացաբուլկեղենի տեսակ, որն իրենից ներկայացնում է պանրով բլիթ։

Անվանումն առաջացել է «թթվասեր» (ხაჭო՝ «խաճո») և «հաց» (პური ` արտասանվում է «պուրի»։ Սակայն երբեմն թխվածքը լինում է մսով և ձկան մսով, բայցևայնպես, կրկին անվանում են խաչապուրի, որը սխալ է։

Պատմություն
-----------

Բացի խաչապուրիից Վրաստանում գոյություն ունի *լոբիանի* (լոբիով տափակ կարկանդակ), *կուբդարի* (համանման կարկանդակ մսով)։ Խաչապուրիի մոտիկ ազգականն է բալկարոկարաչևյան խիչին (պանրակարտոֆիլային լոշիկներ կամ մսային լցոնով) և օսեթական թխվածքի որոշ տեսակներ։

2010 թվականին Վրաստանի սեփականության ազգային ինտելեկտուալ կենտրոնը ընդունեց օրիանագիծ «խաչապուրիի» անվանման վերաբերյալ։ 2011 թվականի սեպտեմբերին Վրաստանի կառավարությունը արտոնագրեց խաչապուրին և մի շարք այլ ազգային կերակուրներ։

Պատրաստում
----------

Խաչապուրիի պատրաստման շատ տեսակներ կան՝ մեգրելական, իմերեթական, աջարական և այլն։ Կան նաև տեսքով շատ տարբեր. իմերեթական խաչապուրին կլոր է, մեգրելականը նույնպես, բայց վերևից պատված են սուլուգունի պանրի շերտով, աջարական խաչապուրին նավակաձև է ու ձվով լցված, ռաչինականը՝ կլոր, լոբու լցոնով, եփված ռաչինական բեկոնով։

Լցոնի դասական տարբերակը իմերեթական պանիրն է (չկինտի-քվելի)։ Չնայած ընդունված կարծրատիպին՝ խաչապուրիի լցոնի մեջ սուլուգունի չի մտնում։

Խմորի ավանդական տեսակներից կարելի է համարել անթթխմորը, «ամոքահունց խմոր». խմորիչի բացակայությունը որոշ չափով լրացնում են մածունի մեջ եղած կաթնաթթվային օրգանիզմների հաշվով։ Բացի մածնով ավանդական խմորից կան նաև կրոնական ծիսական տարատեսակներ՝ խմորիչով և աղի(սրանք վերջին շրջանում նորամուծություններ են)։

Թխվածքը պատրաստվում է թավայի վրա, եթե պատրաստված է մածունով ու թխվում է ջեռոցում, եթե խմորիչով է կամ աղի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Խաչապուրի, Խոհանոցային բառարան Վ.Վ. Պոխլեբկինա, 2002
2. ↑  Խաչապուրի, Խոհանոցային բառարան Զդանովիչ Լ. Ի.2001
3. ↑  Խաչապուրին, ճաճան և սուլուգունին որպես Վրաստանի արտոնագրված բրենդներ

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պատրաստենք միասին. Խաչապուրի
Մարոզիան և Թեոդորան
**Պոռնկավարություն** (նաև՝ *Անառակների ժամանակաշրջան*, *Անբարոյականների կառավարում*, *Պոռնիկների կառավարում*, իտալ.՝ pornocrazia romana, governo delle prostitute, *Սև դար* լատին․՝ saeculum obscurum), պապության պատմության մի ժամանակաշրջան (10-րդ դարի առաջին կեսը), որը սկսվել է Սերգիուս III-ի գահակալեցումից 904 թվականին և շարունակվել է 60 տարի՝ մինչև Հովհաննես XII պապի մահը 963 թվականին (այլ տվյալներով շարունակվել է 30 տարի, այսինքն մինչև Հովհաննես XI պապի մահը)։

Այդ ժամանակաշրջանում պապերը գտնվել են Թեոֆիլակտների արիստոկրատական զորեղ ընտանիքի ուժգին ազդեցության ներքո, մասնավորապես՝ հռոմեական կոնսուլ և կոմիտ, կոմս Տուսկուլում Թեոֆիլակտի, նրա կնոջ՝ Թեոդորայի և դստեր՝ Մարոզիայի, այնուհետև՝ վերջինիս որդու՝ Սպոլետոյի դուքս Ալբերիք II-ի։ *«...այդ հարուստ, ազդեցիկ ու իշխանատենչ կանայք պապական գահին բազմեցրել են իրենց մտերիմներին, սիրեկաններին, բարեկամներին։ Իրենց դուր չեկած պապերին առանց այլևայլության գահընկեց են արել, հեռացրել ճամփից»*։

Մինչև անգամ կաթոլիկ եկեղեցու պաշտոնական պատմագրությունն է ընդունում, որ վերոնշյալ մի քանի տասնամյակի ընթացքում փոփոխվել են բազմաթիվ պապեր, որոնք նշանակվել ու վերահսկվել են Թոեֆիլակտների կողմից և աչքի են ընկել բարքերի անկումով։

«Պոռնոկրատիա» (գերմ.՝ Pornokratie, հուն․՝ πορνοκρατία, «պոռնիկների իշխանություն»), հետերոկրատիա («սիրեկանների իշխանություն») և «պոռնկավարություն» (գերմ.՝ Hurenregiment) եզրույթները հնարել ու գործածության մեջ են դրել գերմանացի բողոքական աստվածաբանները 19-րդ դարում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Гергей Е. История папства. Папство в раннем средневековье (VIII—XI века).
2. ↑  Paolo Squatriti, «Pornocracy», in Christopher Kleinhenz (ed.), *Medieval Italy: An Encyclopedia*, Vol. 2 (New York and London: Routledge, 2004), pp. 926—27. 978-1-1380-6331-0

Գրականություն
-------------

* Harald Zimmermann: *Papstabsetzungen des Mittelalters.* Böhlau, Graz u. a. 1968.
* Hans Kühner: *Lexikon der Päpste. Kirchengeschichte – Weltgeschichte – Zeitgeschichte von Petrus bis heute.* Wiesbaden 1977.
* Georg Denzler: *Das Papsttum. Geschichte und Gegenwart* (= *Beck’sche Reihe* 2065 *C. H. Beck Wissen*). Beck, München 1997, ISBN 3-406-41865-1.
* Karlheinz Deschner: *Kriminalgeschichte des Christentums. Band 5: 9. und 10. Jahrhundert.* Rowohlt, Reinbek 1997, ISBN 978-3498013042.
* Peter de Rosa: *Gottes erste Diener. Die dunkle Seite des Papsttums.* Droemer Knaur, München 2002, ISBN 3426048078.

Արտաքին հղումներ
----------------

* *Church and Society in a Crisis Age: Tenth and Eleventh Century Europe* by Harlie Kay Gallatin Archived 2009-02-01 at the Wayback Machine..
* The Catholic Encyclopedia entry on Liutprand of Cremona
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Խաչատուր (այլ կիրառումներ)

**Խաչատուր** (ծն. և մահ. թթ. անհայտ), հայ բանաստեղծ-ողբասաց։ Ապրել և ստեղծագործել է XII դարի երկրորդ կեսին և XIII դարի սկզբին։ Գործել է Կիլիկիայի Սկևռա վանքում, աշակերտել Ն. Լամբրոնացուն։ Խաչատուրից պահպանված միակ գործը «Ողբք ի տէր Ներսէս արհիեպիսկոպոս Տարսոնի, ասացեալ Խաչատուր պաշտօնեի՝ նորին աշակերտի» (հրտ. «Բազմավէպ», 1874) խորագրով չափածո երգն է՝ գրված իր ուսուցչի՝ Լամբրոնացու մահվան (1198) անմիջական տպավորության տակ։ Երգում Լամբրոնացին ներկայացված է որպես հոգևոր գործչի, գիտնական մեկնիչի ու թարգմանչի կատարելատիպ։ Ոճով, պատկերավորությամբ ու արտահայտչական ձևերով Խաչատուրի ողբը աղերսվում է ժողովրդական բանահյուսության հետ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 5. — էջ 21.


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 21)։*  |
**Ավետիք Ֆելիքս** (հունիսի 15, 1888(1888-06-15), Եղիսաբեթուպոլիս, Սիբիու, Ռումինիա - 1949)՝ հայազգի իրավաբան, հրապարակագիր և հասարակական գործիչ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է հունիսի 15-ին, Տրանսիլվանիայի Եղիսաբեթուպոլիս քաղաքում (այժմ՝ Դումբրըվեն, Ռումինիա)։ Աշխատել է տարբեր շրջաններում որպես գավառական դատավոր։

Աշխատություններ
---------------

Գրել է եռահատոր օրենսգիտական աշխատություն։ 1920 թվականին հիմնադրել է հունգարահայերի միությունը, իսկ 1924 թվականին՝ Բուդապեշտի հայ կաթոլիկ ժողովրդապետությունը և մինչև մահը եղել է նրանց տնօրենը։ Ունի հայագիտական գործեր՝ գրված հունարերեն. «Հունգարահայոց անցյալը և պատմության մեջ նրանց ունեցած դերը» 1921, «Հայոց անցյալն ու ներկան» (1922, Ֆելիքս Ալեքսայի հետ)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 1. — էջ 615.


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 615)։*  |
**Դիսիմիլյացիա** (լատին․՝ dissimilis - ոչ նման, չհամնկնող), կենսաբանության մեջ, ասիմիլյացիայի հակադարձ պրոցես, որի ընթացքում օրգանիզմի սեփական (ինչպես և սննդանյութերի հետ ընդունած) օրգանական նյութերը՝ սպիտակուցներ, ճարպեր, ածխաջրեր, քայքայվում են պարզ նյութերի։ Դիսիմիլյացիայի կարևոր պրոցեսներից են շնչառությունը, խմորումը, գլիկոլիզը, որոնք կենտրոնական տեղ են զբաղեցնում նյութափոխանակության մեջ։ Այդ պրոցեսների հետևանքով անջատվում է էներգիա, որը մասամբ փոխարկվում է ադենոզինֆոսֆորաթթուների Էներգիայի։ Դիսիմիլյացիաի վերջնական նյութերն են՝ ջուրը, ածխաթթու գազը, ամոնիակը, որոնք կենդանինևրի օրգանիզմից արտազատվում են արտաքին միջավայր։ Բուսական օրգանիզմներում CՕշ-ը մասամբ, իսկ NH3-ը ամբողջովին օգտագործվումեն օրգանական նյութերի կենսասինթեզի համար։ Ասիմիլյացիայի և դիսիմիլյացիայի անխզելի կապով ապահովվում է օրգանիզմի հյուսվածքների անընդհատ նորոգումը։ Այսպես, մարդու արյան ալբումինի մոլեկուլների կեսը 10 օրը մեկ փոխարինվում է նոր մոլեկուլներով, իսկ Էրիթրոցիտները նորերով են փոխարինվում մոտ 4 ամիսը մեկ։ Ասիմիլյացիայի ն դիսիմիլյացիա ինտենսիվության
հարաբերությունը փոփոխվում Է՝ կապված օրգանիզմի զարգացման, հասակի և ֆիզիոլոգիական առանձնահատկությունների ևետ։ Օրգանիզմի աճման ու զարգացման շրջանում գերակշռում է ասիմիլյացիան, առաջանում են նոր բջիջներ, հյուսվածքներ և օրգաններ, ավելանում է մարմնի քաշը։ Քաղցի և ախտաբանական որոշ պրոցեսների ժամանակ դիսիմիլյացիան գերակշռում է ասիմիլյացիային, որը հանգեցնում է մարմնի քաշի անկման։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 398)։*  |
*Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Աբովյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին:*

**Վիկտորիա Վարդանի Աբովյան** (1883, Երևան, Ռուսական կայսրություն - 1979, Մոսկվա, ԽՍՀՄ), հայ դերասանուհի։

Խաչատուր Աբովյանի թոռնուհին։

Կենսագրություն
--------------

Վիկտորիա Աբովյանը ծնվել է 1883 թվականին Երևանում։ Սովորել է Երևանի Հռիփսիմյան գիմնազիայում, ապա՝ Թիֆլիսում։ 1905-1912 թվականներին աշխատել է Ալեքսանդրապոլի ս․ Աստվածածնի օրիորդաց և Փրկչի տղայոց դպրոց]երում որպես ուսուցչուհի։

Սովորելու տարիներից մասնակցել է Ալեքսանդրապոլի ժողովրդական տան սիրողական խմբի ներկայացումներին։ 1912 թվականին տեղափոխվել է Թիֆլիս և մինչև 1918 թվականը հանդես եկել Զուբալովի անվան ժողովրդական թատրոնի ներկայացումներում։ Խաղացել է նաև Լևոն Քալանթարի և Ամո Խարազյանի թատերախմբերում։ 1918 թվականին վերադարձել է Երևան, թատերախումբ ձևավորել և մի շարք ներկայացումներ բեմադրել։

Կատարել է նաև թարգմանություններ։

Դերերը թատրոնում
----------------

| Ներկայացում | Դեր |
| --- | --- |
| Պատվի համար | Մարգարիտ |
| Պեպո | Կեկել |
| Հին աստվածներ | Իշխանուհի |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Բախտիար Հովակիմյան, Հայոց ծածկանունների բառարան, Ե. ԵՊՀ հրատ. 2005, էջ 548։
2. 1 2 3  Գառնիկ Ստեփանյան (1973)։ *Կենսագրական բառարան, հատոր Ա*։ Երևան: «Հայաստան» հրատարակչություն։ էջ 14
**«Ավետում»** (իտալ.՝ Annunciazione), Վերածննդի դարաշրջանի իտալացի նկարիչ Ֆիլիպինո Լիպպիի կտավը` Պետական Էրմիտաժի հավաքածուից։

Նկարագրություն
--------------

Նկարի կենտրոնում պատկերված է Մարիամ Աստվածածինը, ով նստած է գրքերով լցված սեղանի կողքի կարմիր բազկաթոռին։ Նրա մեջքի ետևում կարմիր վարագույր է։ Նրանից ձախ ծնկի իջած Գաբրիել հրեշտակապետն է։ Վերևի ձախ անկյունից դեպի Մարիամն է թռչում աղավնի, որը մարմնավորում է Սուրբ Հոգուն։ Կտավը պատկերում է Ավետարանի կարևորագույն դրվագը. Գաբրիել հրեշտակապետի հայտնությունը Կույս Մարիամի առջև` այն լուրով, որ նա ծննդաբերելու է Հիսուսին։

Պատմություն
-----------

Կտավի վաղ պատմությունը հայտնի չէ։ 19-րդ դարում այն պատկանել է Պուչչինիին Պիստոյում, այնուհետև այն հայտնվել է Ստրոգանովներ կոմսերի հավաքածուում, պահվել է Սանկտ Պետերբուրգի Ստրոգանովյան պալատում

Առաջին անգամ նկարը նկարագրվել է 1870 թվականին, Դ. Ա. Կրոուի և Դ. Բ. Կավալկազելլեի գրականություններում, նրանք Ֆիլիպինո Լիպպիին անմիջապես անվանել են որպես հնարավոր հեղինակ։ Սակայն Լ. Վենտուրին նկարի հեղինակ էր համարում Ռաֆֆաելինո դել Գարբոյին։ Հետազոտողների մեծամասնությունը համարում է, որ նկարը պատկանում է նկարչի 1490-ականների ավելի ուշ աշխատանքներին։ Վ. Լազարևն ասել է, որ նկարը նկարվել է 1496-1500 թվականներին։ Էրմիտաժում նկարը թվագրում են որպես 1490-ականների կեսերին նկարված։

Այն բանի համար, որ նկարն ունի երկարաձգված ձևաչափ, վարկած կար, որ այն կարող էր խորանային բազմածավալ պատկերի որևէ մասը, օրինակ` ծայրը լինել։ Բայց Վ. Լազարևը համաձայն չէր այդ վարկածի հետ և համարում էր նկարը առանձին ստեղծագործություն։

Կարծիքներ
---------

Ռուս արվեստաբան Տ. Կուստոդիևան, վերլուծելով նկարը, նշել է.

> Ֆիլիպինոյի գործին բնորոշ առանձնահատկությունները դրսևորվում են նաև նրա մեկ այլ «Հայտնություն» նկարում։ Ինտերիերի որոշակիությունը Ֆիլիպինյի մոր բնականորեն համադրվում է գծային հեռանկարի մշակման հետ, որը մնում է 15-րդ դարի արվեստի կենտրոնական խնդիրներից մեկը։ Տարածքի իրական տպավորությունը ուժեղացնում է լուսավորությունը։ Կատարյալորեն համապատասխանում են ստվերավորված պատի և ձգված դռան ջամբի հարաբերակցությունը, որի միջոցով արևի լույսը ընկնում է դեպի սենյակ։ Միևնույն ժամանակ, օգտագործելով հին նկարչության տեխնիկան, նկարիչը պահպանում է ավանդական ոսկե ճառագայթները, որոնց պայծառության մեջ աղավնին թռչում է դեպի Մադոննան։
> 
> 
>

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8
2. ↑  Кустодиева, 2011, էջ 182
3. ↑  Crowe, Cavalcaselle, bd. 3, 1870
4. 1 2  Lazareff, 1928, էջ 26—27
5. ↑  Кустодиева, 2011, էջ 184
6. ↑  Кустодиева, 1985, էջ 53—54

Գրականություն
-------------

* *Вентури Л.* Очерк итальянского искусства в Петербурге // *Старые годы*. — 1912.
* *Кустодиева Т. К.* Государственный Эрмитаж. Итальянская живопись XIII—XVI веков: Каталог коллекции. — СПб.: Изд-во Государственного Эрмитажа, 2011. — 448 с. — ISBN 978-5-93572-397-2
* *Кустодиева Т. К.* Итальянское искусство эпохи Возрождения XIII—XVI веков. Очерк-путеводитель. — Л.: Искусство, 1985. — 184 с.
* *Crowe J. A. Cavalcaselle G. В.* Geschichte der italienischen Malerei = de. — Leipzig, 1870. — Bd. 3.
* *Lazareff V.* Una pittura di Filippino Lippi a Leningrado(իտալ.) // *L’Arte*. — 1928. — Vol. 31.
**Գրանիտա** կամ **գրանիտե**) (իտալ.՝ Granita), սիցիլիական աղանդեր, որն իրենից ներկայացնում է շաքարավազի և մրգային սառույցի խառնուրդ։ Պարունակում է մի շարք շերբետներ, սակայն ունի ավելի խիտ կառուցվածք։ Խոհարարական քննադատ Ջեֆրի Ստեյնգարտենը (*Jeffrey Steingarten*) նշում է, որ աղանդերի խտությունը տարբերվում է կախված տեղանքից։

Պատրաստման ժամանակ օգտագործվում են սառեցման տարբեր մեթոդներ՝ աղանդերի նուրբ տարբերակները պատրաստվում են պաղպաղակի արտադրության մեքենայի մեջ, և ավելի կարծր տարբերակի համար սառույցը քերում են սառցարանի պատերից՝ առանձին բյուրեղներ ստանալու համար։

Հիմնական բաղադրիչներն են կիտրոնի կամ նարնջի հյութը, խնկենին, նուշը, սուրճը, դաղձը, հասմիկը, ինչպես նաև սեզոնային հատապտուղներ ելակը և թթենին։ Կարելի է ավելացնել նաև գինի կամ ուժեղ ալկոհոլային խմիչքներ, ինչպիսիք են օղին (գրափա), կոնյակը, լիկյորները։

Շոկոլադե գրանիտան ավանդական ուտեստ է Կատանիա քաղաքում, և, ըստ Ստեյնգարտենի, Սիցիլիայում այլևս ոչ մի տեղ չի հանդիպում։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 
*

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Steingarten, Jeffrey. The Mother of All Ice Cream // The Man Who Ate Everything. — Vintage Books, 1997. — P. 361–380. — ISBN 0-375-70202-4. The chapter is an essay first published in June 1996.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Melon granita

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Գրանիտա** կատեգորիայում։ |
**Աբեղա Իոնա** (վրաց.՝ იონა, աշխարհիկ անունը՝ **Իվանե Խելաշվիլի**, վրաց.՝ იოანე ხელაშვილი, 1772, Վաքիր, Սիղնաղի շրջան, Կախեթի մարզ, Վրաստան - 1837, Սանկտ Պետերբուրգ, Ռուսական կայսրություն), վրացի հոգևոր գրող, հասարակական գործիչ, աբեղա։

Կենսագրություն և գործունեություն
--------------------------------

Իվանե Խելաշվիլին ծնվել է 1772 թվականին ներկայիս Կախեթի մարզի Վաքիր գյուղում՝ գյուղացու ընտանիքում։ Իվանեի հայրը նահատակվել է դաղստանցիների հետ ընդհարման ժամանակ։ Շուտով մահանում է նաև մայրը։ Իվանե Խելաշվիլին դաստիարակվել է Հերակլ II թագավորի արքունիքում։ Վերջինիս մահվանից հետո օգտվել է որդու՝ Գեորգի XII թագավորի հովանավորչությունից։ Դեռևս Վաքիրում ապրելու տարիներին սովորում է աստվածաբանություն՝ 6 տարեկան հասակից սկսած՝ գյուղի եկեղեցում։ Առավել խորությամբ Իոնա Խելաշվիլին կրոն է ուսումնասիրում Մետեխի եկեղեցում 1793 թվականից։ Այն բանից հետո, երբ Թբիլիսի են արշավում Աղա-Մահմեդ Խան Ղազարի զորքերը (1795), Իվանեն տեղափոխվում է Թելավ, որտեղ շարունակում է ուսումնառությունը։ 1800 թվականին Իվանեն ձեռնադրվում է որպես կուսակրոն և անվանակոչվում Իոնա. սկսում է հոգևոր գործունեություն ծավալել Քվաթախևի վանքում։

1805 թվականին արքա Իրակլի II-ի որդի արքայազն Փառնավազի շքախմբի հետ հեռանում է Վրաստանից։ Ապրել է Վորոնեժում և Մոսկվայում, իսկ 1806 թվականից՝ Սանկտ Պետերբուրգում։ 1809 թվականից 1812 թվականներն ընկած ժամանակահատվածում ուսանում է Սանկտ Պետերբուրգի հոգևոր ակադեմիայում։ Ձեռնադրվել է որպես սարկավագ, իսկ հետո նաև երեց։ Իոնա Խելաշվիլին Վրաստանի թագավորական ընտանիքի ընտանեկան հոգևորականն է եղել (արքայազն Դավիդ, Թեյմուրազ Բագրատիոնի, Աննա Իմերեթացի թագուհի)։

Ապրելով Պետերբուրգում` Իոնան ակտիվ գործունեություն է ծավալել վրացական հայրենակցության միությունում, օգնել է վրացիներին, հատկապես վրացի ուսանողներին։ Նրա օգնությամբ է Պետերբուրգի համալսարան ընդունվել վրացի ապագա գրող Սոլոմոն Դոդաշվիլին։

Իոնա Խելաշվիլին իր մահկանացուն կնքել է 1837 թվականին։ Հուղարկավորված է Ալեքսանդր Նևսկու մայրավանքում (Սանկտ Պետերբուրգ)։

Ստեղծագործություններ
--------------------

Իոնա Խելաշվիլին ստեղծել է ավելի քան 40 հոգևոր ստեղծագործություններ։ Գրել է ինքնակենսագրական «Ռոնինի» (Ուխտագնացություն) վեպը։ Փիլիսոփայական-հոգևոր բնույթի երկ է «Երեսունչորս հարցերի գիրքը»՝ հարցուպատասխանի ժանրով գրված։

2000 թվականին հրատարակվել է Իոնայի նամականին (1809-1835), այդ թվում և վրացական արքունիքի անդամներին ուղղված նամակները։

Նրա գրվածքներից են նաև՝ «Եռահատոր աստվածաբանություն», «Վրացերեն ընդարձակ բառարան » (3 000 բառ)։

Իոնայի կողմից գրված «Քարոզներ» ստեղծագործությունը համարվում է վրացական աղոթական արվեստի նմուշներից մեկը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Канделаки Н. Грузинское красноречие. Тбилиси, 1966 2. С. 46

Գրականություն
-------------

* "ეკატერინე ჭავჭავაძე" – სერგი ჭილაია, გამომცემლობა "ნაკადული", თბილისი 1969 წელი
* "ქართული მწერლობა" (ლექსიკონ– ცნობარი) წიგნი I, გამომცემლობა "განაღლება", თბილისი, 1984 წელი
**Վեսլավ Ադամսկի** (լեհ.՝ Wiesław Adamski, հուլիսի 26, 1947(1947-07-26), Wierzchowo, Pomeranian Voivodeship, Gmina Człuchów, powiat człuchowski, Pomeranian Voivodeship, Լեհաստան - փետրվարի 10, 2017(2017-02-10), Վալչ, Արևմտյան Պոմորիեի վոեվոդություն, Լեհաստան), լեհ քանդակագործ։

Կենսագրություն
--------------

Ավարտել է Շեչինեկի քանդակագործության և պլաստիկ արվեստների պետական ճեմարանը, ապա ուսումը շարունակել Պոզնանի արվեստի համալսարանի փորագրության և քանդակագործության ֆակուլտետում։ Բնակվում էր Շեչինիկ քաղաքում։

Աշխատանքներ
-----------

Մի շարք քանդակների հեղինակ Վեսլավ Ադամսկին զբաղվում էր մեդալային արվեստով, դիմանկարային քանդակներով և գեղարվեստական դարբնագործությամբ։ Քանդակագործը Կոսզալինի մերձակայքում գտնվող Բեսեքյերեսում ստեղծել է մի շարք հուշարձաններ, մասնավորապես Յուզեֆ Պիլսուդսկու հուշարձանը Շեչինեկում, և Բեսեկեժ կոմունայում կարտոֆիլի հուշարձան՝ բարձրությունը 3,95 մ․ պատվանդանով՝ 9 մ, որի պատկերը դարձավ կոմունայի զինանշանը։ Ադամը սիրում էր աշխատել այնպիսի բնական նյութերով՝ ինչպիսիք են մետաղը, գրանիտը, բրոնզը, փայտ և մարմարը։

Բեսեկեժ կոմունայի գերբը
Վեսլավ Ադամի աշխատանքները ցուցադրվել են ոչ միայն Լեհաստանում, այլև Հելսինկիում, Բեռլինում, Մադրիդում, Վաշինգտոնում, Պոլտավայում։ Լեհ քանդակագործի գործերը գտնվում են Ռոտերդամի Էրազմ Ռոտերդամցու անվան պատկերասրահում, ինչպես նաև Վարշավայի ազգային թանգարանում։

Կարտոֆիլի հուշարձան

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. ↑  Michen Adam, Kitlińska-Kisiel Agnieszka, Harężlak Magdalena, Muzeum Historyczne (Bielsko-Biała), Zespół Szkół Plastycznych (Bielsko-Biała) (2015)։ *II Spotkania po latach: wystawa zbiorowa absolwentów Zespołu Szkół Plastycznych w Bielsku-Białej*։ Bielsko-Biała: Zespół Szkół Plastycznych։ ISBN 978-83-941739-0-6։ OCLC 932210877

Արտաքին հղումներ
----------------

* Интервью с Веславом Адамским, автором памятника Ю́зефу Пилсу́дскому(լեհ.)
| **՞**Խենոմելես Մաուլեի |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Կարգ | Վարդածաղկավորներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Վարդազգիներ |
|
|
|
| Ցեղ | Խենոմելես |
|
|
|
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Chaenomeles maulei ( M a s t. ) C. K. Schneid

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Խենոմելես Մաուլեի** (լատին․՝ Chaenomeles maulei ( M a s t. ) C. K. Schneid), վարդազգիների ընտանիքի, խենոմելես ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Տերևաթափ թուփ է՝ մինչև 1 մ բարձրությամբ։ Ճյուղերը աղեղնաձև թեքված են։ Երիտասարդ ընձյուղները սկզբում կանաչ են, խիտ մազմզուկապատ, խորդուբորդ, աշնանը ստանում են դարչնամոխրավուն, այնուհետև՝ գորշամոխրավուն գունավորում, որոնց վրա 1-2 սմ երկարությամբ կոշտ, ամուր փշեր կան։ Տերևները լայն
հակառակ ձվաձև են, բութ կամ սրածայր, սեպաձև կամ կլորավուն հիմքով, 3-5 սմ երկարությամբ, սղոցաատամնաեզր, մերկ, վերևի կողմից մուգ կանաչ, փայլուն, ներքևի կողմից բաց գույնի, 1-1,5 սմ երկարությամբ տերևակոթունով։ Տերևակիցը թեք երիկամաձև է կամ սրտաձև, երբեմն խոր կտրատված, մինչև աշուն չթափվող։
Ծաղիկները նարնջակարմիր են, 2,5-3,5 սմ տրամագծով, 2-6-ական հավաքված կարճացած ողկույզներում և տեղադրված ամբողջ ընձյուղների երկարությամբ։ Պտուղը ձևով խիստ փոփոխական է, 3-4,5 սմ երկարությամբ, դեղնականաչ, խիստ թթվաշ, բայց շատ բուրումնավետ։ Ծաղկում է մարտ-ապրիլին, պտուղները հասունանում են սեպտեմբեր-հոկտեմբեր ամիսներին։

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Ճապոնիայում, Կյուսյուից մինչև Հոնդո՝ լեռնային վայրերում։ Հայաստանի մշակության մեջ հաճախ է հանդիպում։
Համեմատաբար արագ է աճում։

Կիրառություն
------------

Արևոտ վայրերում երբեմն այնքան առատ է ծաղկում, որ 40 սմ երկարությամբ ընձյուղի վրա բացվում են մինչև 60 ծաղիկներ։ Հատկապես լավ է աճում մեր հանրապետության բարձրլեռնային պայմաններում, որտեղ ոչ միայն հաջողությամբ ձմեռում է ձյան ծածկոցի տակ, այլև ամեն տարի առատորեն
ծաղկում և պտղաբերում է, եթե ծաղիկները չեն ոչնչանում բարձրլեռնային շրջաններին բնորոշ ուշ գարնանային ցրտահարություններից։ Այդ նպատակի համար հատկապես պիտանի է այս թփատեսակի ալպիական, ավելի ցածրաճ այլատեսակը, որը ավելի ցրտադիմացկուն է և ուշ է
ծաղկում։ Վերջինս կարելի է օգտագործել Նաև բոլոր գոտիներում՝ ալպինարիաների և քարապարտեզների ձևավորման համար։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 1, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ 330։
**Իվան Ալեքսեև** (ռուս.՝ Алексеев Иван Арестович, դեկտեմբերի 15, 1933(1933-12-15), Լենինգրադ, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ - սեպտեմբերի 14, 2006(2006-09-14), Սանկտ Պետերբուրգ, Ռուսաստան), խորհրդային գեղանկարիչ-ռեստավրատոր, Սանկտ Պետերբուրգի նկարիչների միության անդամ, Ռուսաստանի Դաշնության պետական մրցանակի դափնեկիր։

Կենսագրություն
--------------

Ավարտել է Վ. Մուխինայի անվան Լենինգրադի արվեստի բարձրագույն դպրոցը։ Ավելի քան կես դար զբաղվել է Լենինգրադ-Պետերբուրգի և դրա արվարձանների պալատական և պուրակային անսամբլների մոնումենտալ և մոլբերտային նկարչության վերականգնմամբ։ Այդ թվում` վերականգնել է Իսահակի տաճարի, Ցարսկոյե Սելոյի Եկատերինյան պալատի մոնումենտալ գեղանկարչությունը, պատերազմի ընթացքում վնասված 18-րդ դարի իտալացի վարպետների մոնումենտալ նկարները Պետերհոֆի, Պավլովսկի, Օրանիենբաումի, Գաչինայի պալատներում, ինչն այսօր էլ նմանը չունի համաշխարհային ռեստավրացիայի պրակտիկայում։ Լենինգրադի ռեստավրացիայի դպրոցի հիմնադիրներից մեկն է, որը վերականգնել է պատերազմի հետևանքով Սանկտ Պետերբուրգի և դրա արվարձանների պալատների և պուրակների ավերված հուշարձանները։ Սանկտ Պետերբուրգի և դրա արվարձանների ճարտարապետական հուշարձաններում նկարների վերակառուցման և վերականգնման աշխատանքների համալիրի համար Ի. Ալեքսեևը 1993 թվականին ստացել է կերպարվեստի բնագավառում Ռուսաստանի Դաշնության պետական մրցանակ։ 2006 թվականին, Եկատերինայի պալատի սաթի սենյակի վերակառուցման գործում ունեցած մեծ ներդրման համար, Ի. Ալեքսեևը պարգևատրվել է «Հայրենիքին վաստակի 2-րդ աստիճանի շքանշան» շքանշանով։ Մահացել է 2006 թվականին, Սանկտ Պետերբուրգում, 73 տարեկան հասակում։

Տես նաև
-------

* Լենինգրադի նկարիչների միություն

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  *Саутов И. Ликующие небеса Екатерининского дворца.*
2. ↑  *Санкт-Петербургские ведомости*. 2006, 18 сентября.
3. ↑  *Высокие награды и звания России.*

Աղբյուրներ
----------

* *Справочник членов Ленинградской организации Союза художников РСФСР*. Л. Художник РСФСР, 1987. С.5.
* *Санкт-Петербургские ведомости*. 2006, 18 сентября.

Արտաքին հղումներ
----------------

* *Саутов И. Ликующие небеса Екатерининского дворца.*
* *Высокие награды и звания России.*
**Արգենտինայի կեչուա** (իսպ.՝ Quechua santiagueño, quichua), հարավային կեչուայի բարբառ, որով խոսում են Սանտիագո Դել Էստերո նահանգի կենտրոնական մասում (Ֆիգերոա, Ռոբլես, Սերմիենտո, Սան Մարտին, Սիլիպիկա, Լորետո, Ատամիսկի, Ավալյանեդա, Սալավինա, Կեբրաչոս, Միտրե, Ագիրե), ինչպես նաև Մորենո, Խուան Ֆելիպե Իբարրա, Տաբոադա, Սալտա և Բուենոս Այրես նահանգների հարավային մասեր։ Լեզվակիրների քանակը տատանվում է 60-ից մինչև 150-300 հազար մարդ։

Նախկինում կեչուա լեզվով խոսել են նաև Տակուման նահանգում, հատկապես Կալչաքիես հովտում։ Ներկա պահին այդտեղ կեչուա լեզվակիրներ չկան։ Բացի այդ Ժուժույ նահանգում մի քանի հազար բնակիչ խոսում է կեչուայի այլ տարբերակով, որն առավելապես նման է Կուսկո-Կոլյաո բոլիվյան բարբառի տարբերակին։ Չիլիա-բոլիվիական սահմանի մոտ՝ Սիենայում, կա ընդամենը մեկ դպրոց, որտեղ դասավանդում է մեկ ուսուցիչ։

Սանտիագո դել Էստերոյի ազգային համալսարանում կա ամբիոն, որը զբաղվում է այդ լեզվի ուսումնասիրմամբ և պահպանմամբ։ Արգենտինական կեչուան տարբերվում է բոլիվիականից, չնայած որ վերջինիս հետ ունի 81% ընդհանուր բառապաշար։ Արգենտինական կեչուայի առանձնահատկությունը ձայնային համադրությունների ձգումն է։

* awa в aa (qaay — նայել, տեսնել)
* chik в ysh (nuqaysh — մենք (ընդգրկուն))

Բառասկզբի [h]-ն կորում է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Անհետացման եզրին գտնվող աշխարհի լեզուների ատլաս

Արտաքին հղումներ
----------------

* Asociación Tucumana de Investigadores en la Lengua Quechua: El Quechua en la República Argentina Archived 2012-12-15 at the Wayback Machine.
* El Quechua en Argentina - Home Page de Jorge R. Alderetes Archived 2010-02-10 at the Wayback Machine. (грамматика)
* El estado actual de la enseñanza de la Quichua en Santiago del Estero Archived 2007-03-11 at the Wayback Machine.
| **՞**Գրոսհեյմիա Կարլ-Հենրիի |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Բույսեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Բաժին | Ծածկասերմեր |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ընտանիք | Բարդածաղկավորներ |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | Գրոսհեյմիա Կարլ-Հենրիի |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Grossheimia caroli–henrici

 |
| 

| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} ԴասակարգումըՎիքիցեղերում] | uselang=hy}}[{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնումՎիքիպահեստում] | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Գրոսհեյմիա Կարլ-Հենրիի** (լատին․՝ Grossheimia caroli–henrici), բարդածաղկավորների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Մինչև 1 մ բարձրությամբ, հաստ ցողուններով բազմամյա բույս է։ Զամբյուղները համարյա գնդաձև են՝ 20-25 մմ տրամագծով, չծածկված գագաթնային տերևներով։ Ծաղիկները դեղին են։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հանդիպում է միայն Դարեղեգիսի ֆլորիստիկական շրջանում (Ջերմուկի շրջակայք)։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ենթալպյան գոտում՝ ծովի մակարդակից 2000–2200 մ բարձրությունների վրա, բարձրախոտում, անտառի եզրերին։ Ծաղկում է հուլիս–օգոստոս ամիսներին, պտղաբերում՝ օգոստոսին։

Պահպանություն
-------------

Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է։ Հայաստանի էնդեմիկ բուսատեսակ է։ Հայտնի է ընդամենը մեկ պոպուլյացիա։ Տարածման և բնակության շրջաների մակերեսը 10 կմ²-ից պակաս է։ Տեսակին, կապված Ջերմուկ առողջարանի շրջակայքում իրականացվող տնտեսական գործունեության ինտենսիվացման հետ, սպառնում է անհետացման վտանգ։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ CITES–ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

Պահպանության գործողություններ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6
**Խնձորով կարկանդակ**, կարկանդակի ամենատարածված տարատեսակներից մեկը, որի միջուկի պատրաստման համար խնձոր է անհրաժեշտ։

Քանի որ խնձորը ամենահասանելի միրգն է համարվում, խնձորով կարկանդակը եվրոպական ժողովուրդների խոհանոցի հիմնական աղանդերն է հանդիսանում։ Միջին դարերում խնձորով կարկանդակ սովորաբար սկսում էին պատրաստել խնձորի հասնելուց հետո, այսինքն՝ աշնանը մոտ․ այն ասոցացվում էր բերքի տոնի և աշնան գալու հետ։ Այժմ խնձորի լայն տարածման և պահպանման տարբեր եղանակների շնորհիվ խնձորով կարկանդակ կարելի է պատրաստել ողջ տարին, այդ թվում նաև այն տարածաշրջաններում, որտեղ խնձոր երբեք չի եղել, սակայն որտեղ խնձորենիներ են տարվել նոր ժամանակաշրջանում, օրինակ՝ Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկաներում։ Գոյություն ունեն խնձորի կարկանդակի տարբեր տեսակներ։ Նրա պատրաստման համար կարելի է օգտագործել տարբեր տեսակի խմորներ՝ խմորիչով, շերտավոր, փխրուն և այլն։ Ամենանուրբ և շքեղ խնձորով կարկանդակներն ստացվում են խմորիչով խմորից։ Ընդ որում խնձորով կարկանդակը կարող է լինել բաց, կիսաբաց և փակ։ Խնձորով կարկանդակի պարզ բաղադրատոմսերից մեկը, որը տարածում է գտել Ռուսաստանում և ԱՊՀ երկրներում, խնձորով շառլոտկան է։ ԱՄՆ-ում խնձորով կարկանդակը համարվում է ազգային խորհրդանիշերից մեկը, հատկապես Վիրջինիա նահանգում, թեև այժմ պատրաստվում է կիսաֆաբրիկատ շերտի հիման վրա։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պատրաստենք միասին. Խնձորով կարկանդակ

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
| Վիիքպահեստ | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Խնձորով կարկանդակ** կատեգորիայում։ |
**Նոնա Ռաֆայելի Աղաջանովա** (մայիսի 19, 1960(1960-05-19), Թբիլիսի, Վրացական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ ռեժիսոր, սցենարիստ, պրոդյուսեր։

Կենսագրություն
--------------

Նոնա Աղաջանովան ծնվել է 1960 թվականին Թբիլիսի քաղաքում։ Կինոյով սկսել է հետաքրքրվել դեռ մանուկ հասակից, որի մեջ մեծ դեր է խաղացել քեռին՝ Կառլեն Աղաջանովը, ով Մոսֆիլմում լեգենդար մարդ էր և աշխատել էր այնպիսի հայտնի մարդկանց հետ, ինչպիսիք են Ակիրա Կուրասավան, Միխայիլ Բոնդարչուկը, Էլդար Ռյազանովը, Գրիգորի Չուխրայը։ Կառլենը «Երգիծական և երաժշտական ֆիլմերի» միավորման տնօրենն էր, որի գեղարվեստական ղեկավարը Գեորգի Դանելիան էր։

1981 թվականին ավարտել է Մոսկվայի մշակույթի պետական ինստիտուտի ռեժիսուրայի ֆակուլտետը՝ Գրիգորի Ռոշալի արվեստանոցը։ Աշխատանքային գործունեությունն սկսվել է «Մոսֆիլմից», որտեղ 1982-1999 թվականներին աշխատել է որպես ռեժիսոր։ Աղաջանովան կինոստուդիայում միակ ռեժիսորի օգնականն էր, ով բարձրագույն կրթություն ուներ։

Շուտով կինեմատոգրաֆից Նոնան տեղափոխվեց հեռուստատեսություն։ ՆՏՎ, ТВ-6, ТВС հեռուստաալիքների պրոդյուսերի տեղակալն էր, այնուհետև գլխավոր պրոդյուսերը։

Թվիստ ստուդիայի («TVист») հիմնադիրն ու ղեկավարն է, որը տարեկան նկարահանում է 5 ֆիլմ։

Ֆիլմագրություն
--------------

### Ռեժիսոր

| Տարեթիվ | Ֆիլմ |
| --- | --- |
| 2011 | Նռան համը |
| 2008 | Գեղեցիկ ապրել չես կարող արգելել |
| 2007 | Հոբելյան |
| 2007 | Արյունոտ Մերի |
| 2005 | Բոլորը ծաղիկներ են |

### Սցենարիստ

| Տարեթիվ | Ֆիլմ |
| --- | --- |
| 2014 | Խաղի թագուհին |
| 2014 | Մասրենու բուրմունքը |
| 2012 | Թխենու գույնը |
| 2011 | Նռան համը |

### Պրոդյուսեր

| Տարեթիվ | Ֆիլմ |
| --- | --- |
| 2014 | Խաղի թագուհին |
| 2014 | Մասրենու բուրմունքը |
| 2012 | Թխենու գույնը |
| 2011 | Նռան համը |
| 2009 | Դրախտի խնձորները․ Կյանքը շարունակվում է |
| 2008 | Դրախտի խնձորները |
| 2008 | Գեղեցիկ ապրել չես կարող արգելել |
| 2007 | Հոբելյան |
| 2007 | Արյունոտ Մերի |
| 2006 | Ով է գալիս ձմեռային երեկոյին․․․ |
| 2005 | Սպանել ծածան |
| 2005 | Բոլորը ծաղիկներ են |
| 2004 | Խայտաբղետ ժապավենը
* Լեոնիդ Խարիտոնով․ Արևային տղան
* Սովորական ֆիլմի հրաշքը
 |

### Դերերը կինոյում

| Տարեթիվ | Ֆիլմ |
| --- | --- |
| 2008 | Անհայտ տարբերակ
* Աշխատանքային սիրավեպ
 |

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Профессия - ТВ продюсер
2. ↑  Նոնա Աղաջանովայի մասին Kino-teatr.ru կայքում
3. ↑  Нонна Агаджанова. Энциклопедия Кино и ТВ
4. ↑  Нонна Рафаэловна Агаджанова

Արտաքին հղումներ
----------------

* От "Райских яблочек" до "Вкуса граната" Archived 2014-07-16 at the Wayback Machine.
Սա Արեգ աստծու մասին հոդված է, արեգակնային համակարգի աստղի համար տես՝ Արև

**Արեգ** (կամ **Արեգակ**), հեթանոս հայերի արևի պաշտամունքը մարմնավորող աստված։ Սկզբում արևը պաշտվել է իր բնական տեսքով, որպես կյանքի առաջացման ու գոյության նախապայման, լույսի ու ջերմության աղբյուր։ Հետագայում, երբ պաշտվող լուսատուները մարդակերպություն են ստացել, Արեգը դիտվել է իբրև արական մարդակերպ աստված։

Արևի պաշտամունքը կրել է համընդհանուր բնույթ և տարբեր ժողովուրդներ մարմնավորել են տարբեր աստվածների կերպարներում. հայերը՝ Արեգի, պարսիկները (հետագայում նաև հայերը)՝ Միհրի, հույները՝ Հելիոսի։ Արեգի պաշտամունքային առանձնահատկությունները և արտաքին նկարագիրը հայտնի չեն։ Սակայն հայտնի է, որ ունեցել է համահայկական բնույթ, եղել սիրված աստվածներից մեկը։ Ենթադրվում է, որ արևապաշտության որոշ հետքեր հայոց մեջ գոյատևել են ավելի երկար, նույնիսկ ետքրիստոնեական շրջանում և դրսևորվել են արևորդիների գոյությամբ։ Ըստ Մովսես Խորենացու, Արեգի և Լուսնի արձաններ են կանգնեցված եղել Արմավիրում, Վաղարշակ թագավորի կառուցած մեհյանում։ Հայկական մի առասպելի համաձայն Արեգի ննջարանը և ոսկյա անկողինը գտնվում է Վանա լճի հատակին։ Մի շարք տեղանուններ կապվում են Արեգի անվան հետ. Տարոնում՝ Արեգակածագ բլուրը, Սյունիքում՝ Արևիկ գավառը։ Արեգի անունն էին կրում հայոց հին տոմարի ութերորդ կամ գարնան օրհավասարի ամիսը և ամիսների առաջին օրերը։ Հետագայում Արեգը նույնացվել է Տիրի և ապա Միհրի հետ։ Ոմանք Արեգին նույնացնում են Վահագնի հետ։


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 18)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Հայկական դիցաբանություն |
| --- |
|  |
| Սրբազանվայրեր | 
Արագած •
Արարատ •
Նեմրութ •
Պորտաքար •
Քարահունջ
 |  |
|  |
| Հավատալիքներև ծեսեր | 
Տոներ
(Բարեկենդան •
Նավասարդ •
Վարդավառ)
Բագին •
Մատաղ •
Սոսյաց անտառ
 |
|  |
| Գլխավոր աստվածներ | 
Անահիտ •
Անգեղ •
Ամանոր •
Աստղիկ •
Արա Գեղեցիկ •
Արամազդ •
Արեգ •
Բարշամին •
Գիսանե •
Դեմետր •
Լուսինե•
Ծովինար •
Հայկ •
Միհր •
Նանե •
Սպանդարամետ •
Տիր •
Վահագն •
Վանատուր •
 |
|  |
| Այլ աստվածներ,աստվածություններ և ոգիներ | 
Աժդահակ •
Ալ •
Արալեզ •
Բախտ •
Գիշերամայրեր •
Գրող •
Դև •
Ժուկ ու ժամանակ •
Նար •
Նուրին •
Տորք Անգեղ •
Վիշապ •
Քաջքեր
 |
|  |
| Հերոսներև նահապետեր | 
Ամասիա •
Արա Գեղեցիկ •
Արամանյակ •
Արամայիս •
Զարմայր •
Գեղամ •
Հայկ Նահապետ •
Հարմա
 |
|  |
| Տաճարներ | 
Աշճիշատ •
Արամազդի դպիրի դիվանը •
Արմավիր •
Բագառիճ •
Բագարան •
Գառնի •
Երիզա •
Թորդան •
Կուառս •
Յոթնփորակյան բագինք
 |

 |