recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Խոսրով Հարությունի Հեքիմյան** (մոտ 1875, Սեբաստիա (կամ Խարբերդ) - 1937 (այլ վարկածով՝ 1930), Երևան), հայ բժիշկ, վիրաբույժ։

Կենսագրություն
--------------

Ծնվել է մոտ 1875 թվականին Սեբաստիայում (Խարբերդում)։ Հայրը եղել է Խարբերդի անվանի բժիշկ Հարություն Հեքիմյանը։

Սովորել է ամերիկացի միսիոներների Խարբերդի *Եփ­րատ* քոլեջում, սակայն ուսումն անավարտ է թողել։ 1899 թվականին ավարտել է Բեյրութի Ամերիկյան համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը և արժանացել վիրաբուժության և ներքին հիվանդությունների գծով առաջին մրցանակին։

1900-06 թվականներին որպես բժիշկ աշխատել է Սեբաստիա քաղաքի Հայոց ազգային հիվանդանոցում, իսկ 1906-14/15 թվականներին՝ Տրապիզոն քաղաքում։ Անատոլիայում առաջինն է կիրառել ռենտգենյան սարքը։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ՝ 1915 թվականին, զորակոչվել է օսմանյան բանակ և ծառայել որպես զինվորական բժիշկ։ Պատերազմի ընթացքում Պաղեստինի Նազարեթ քաղաքում անգլիական բանակի ձեռքը գերի է ընկել։ Ինը ամիս, որպես ռազմագերի, պարտադրված է եղել անգլիական զինվորական հիվանդանոցում բժիշկ աշխատել։

1919-22 թվականներին եղել է Ամերիկյան Նպաստամատույցի (Նիր Իսթ Րիլիֆ) Սեբաստիայի հիվանդանոցի և որբանոցի բժշկապետ։ Այնուհետև տեղափոխվել է ԱՄՆ։

1924 թվականի դրությամբ բնակվել է ԱՄՆ-ի Մա­սա­չու­սեթ­սի նահանգի Բոստոն քաղաքում (Brookline ave. 484)։ 1924 թվականի ապրիլին, հայրենասիրական մղումներով, ԱՄՆ-ից հայրենադարձվել է Խորհրդային Հայաստան։ Երևանում եղել է անվանի բժիշկ, վիրաբույժ։ Եղել է Հայաստանի օգնության կոմիտեի (ՀՕԿ) ներկայացուցիչը Խորհրդային Հայաստանում։

1936 թվականի հուլիսի 9-ին Թբիլիսիում Լավրենտի Բերիայի ձեռքով Աղասի Խանջյանի սպանությունից հետո դիակը բերվել է Երևան և հուլիսի 12-ին հանձնվել հողին։ Մինչև թաղելը դիակը զննել են բժիշկներ Խոսրով Հեքիմյանը, Հարություն Միրզա-Ավագյանը և Գրիգոր Սաղյանը, որոնք համոզվել են, որ դա չէր կարող ինքնասպանություն լինել, ուստի մահվան եզրակացությունն ստորագրելուց հրաժարվել են և պատճառաբանել, թե «Խան­ջյա­նը պետք է առն­վազն եր­կու մետ­րա­նոց ձեռք ու­նե­նար և ձախ­լիկ լի­ներ, որ­պես­զի ձախ ձեռ­քով ինքն իր գլխին կրա­կեր»։

1937 թվականին (այլ վարկածով 1930 թ.) ձերբակալվել է և բանտարկվել Երևանի ներքին բանտում։ Բանտարկյալներին հերթական զբոսանքի հանելիս բժիշկը հրաժարվել է դուրս գալ և մնացել է բանտախցում։ Որոշ ժամանակ անց վերադառնալով բանտախուց՝ ընկերները բժշկին գտել են մահացած. նա ապակիով կտրել էր իր երակը և արյունաքամ եղել։ Դրանից հետո չեկիստները սկսել են բանտախցերից հավաքել երկաթյա իրերն ու ապակյա շշերը, որոնք կարող էին բանտարկյալների համար ինքնասպանության գործիք դառնալ։

Խոսրով Հեքիմյան որդին 1960-ական թվականներին աշխատել է ՀՍՍՀ Գիտություննների ակադեմիայում։

Գրականություն
-------------

* «Ման­զու­մէի Էֆ­քե­ար», Կ. Պոլիս, թ. 788, 21-02-1904։
* «Հա­յաս­տա­նի կոչ­նակ», Նիւ Եորք, 27-12-1924։
* Պատրիկ Առաքել, Պատմագիրք-յուշամատեան Սեբաստիոյ եւ գաւառի հայութեան, հ. Ա. Պէյրութ, 1974։
* Պատրիկ Առաքել, Պատմագիրք-յուշամատեան Սեբաստիոյ եւ գաւառի հայութեան, հ. Բ. Նիւ Ճըրզի, 1983։
* Ալբոյաջյան Հ. Խաչելության ճամփաներով, Երևան, 2005։
* Քյոսեյան Ա. Այցելություն Բրգնիք, «Ձայն համ­շե­նա­կան», Երևան, 2006, թ. 5-6։

Աղբյուրներ
----------

* Հարություն Մինասյան, Օսմանյան կայսրությունում և Թուրքիայի Հանրապետությունում բռնաճնշումների և ցեղասպանության ենթարկված հայ բժիշկներ, Երևան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։
**«Արմենիա»**, **«Հայաստան»**, Մինաս Ավետիսյանի 1973 թվականին ստեղծած որմնանկարը։ Գտնվում է Շիրակի մարզի Վահրամաբերդ գյուղի մշակույթի տան նախասրահում։ Որմնանկարն ընդգրկված է Վահրամաբերդի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում։

Պատմություն
-----------

«Արմենիա» որմնանկարը գտնվում է Վահրամաբերդ գյուղում։ Մինաս Ավետիսյանն այն ստեղծել է 1973 թվականին Վահրամաբերդի մշակույթի տան պատին։ Վարպետն այն ստեղծել է գաջի կրային սվաղի հիմքի վրա։ 1988 թվականի երկրաշարժից հետո շենքն ավերվել է, սակայն Մինասի որմնանկարով պատը պահպանվել է։ Որմնանակարը 1988 թվականի երկրաշարժից հետո մինչև 2010 թվականի սկիզբ գտնվել է բաց երկնքի տակ՝ փայտե պատնեշի մեջ։

Որմնանկարը ոչնչացումից փրկելու նպատակով, ՀՀ կառավարության որոշմամբ և պետական միջոցներով կառուցվել է մշակույթի տուն` «Արմենիա» 
որմնանկարը թողնելով կառույցի ներսում։ 2011 թվականին «Արմենիա» որմնանկարի վերականգնման պատրաստակամություն են հայտնել Երևանի քաղաքապետ Կարեն Կարապետյանը և քաղաքի գլխավոր ճարտարապետ Միքայել Հասրաթյանը։ Վահրամաբերդի մշակույթի տան կառուցման ծրագրով «Արմենիա» որմնանկարը ներառվել է նորակառույց շենքում։ Պահպանելով որմնանկարով պատը՝ դրա հիման վրա կառուցվել է մշակույթի նոր տունը։

Վերականգնման աշխատանքներն իրականացվել են ինչպես տեղի մասնագետների, այնպես էլ իտալացի ռեստավրատորների կողմից։ Աշխատանքերն իրականացվել են ՀՀ կառավարության կողմից հատկացված միջոցներով՝ «Մինաս Ավետիսյան մշակութային հիմնադրամ»-ի կողմից։ «Արմենիա» որմնանկարը Մինասի միակ ստեղծագործությունն է, որ վերականգնվել է տեղում՝ առանց տեղափոխման։ Վնասված մեծ հատվածը վերկանգնել հաջողվել է որմնանկարի պահպանված լուսանկարներով՝ պահպանելով բնօրինակի գունային երանգները։

Վերականգնված այլ կտավներ
------------------------

Մինասի որմնանկարների վերականգնման աշխատանքները սկսվել են 2008 թվականին։ 2010-2012 թթ. «Մինաս Ավետիսյան» հիմնադրամի կողմից ամրակայվել, վերականգնվել կամ տեղափոխվել են նկարչի «Հանդիպում», «Խաչքարի մոտ», «Գորգ են գործում», «Երկանք», «Թել են մանում», «Հայկական հովվերգություն» և այլ որմնանկարներ։ Իտալացի մասնագետների ջանքերի շնորհիվ 2009 թվականին վերականգնվել և Ջաջուռում Մինասի թանգարանում տեղադրվել է «Թորոս Ռոսլինի ծնունդը» որմնանկարը։ 2010 թվականին Մինասի «Հանդիպում» և «Խաչքարի մոտ» աշխատանքները վերականգնվել և տեղադրվել են ՀՀ կառավարության շենքում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Մինասի երկու որմնանկարները կտեղադրվեն «Զվարթնոց»-ի նոր տերմինալում
2. 1 2  Մինաս Ավետիսյանի «Հայաստան» որմնանկարը նույնպես կվերականգնվի
3. ↑  Վահրամաբերդի մշակույթի տունը կառուցվում է Մինասի որմնանկարով պատի պահպանմամբ
4. ↑  Վերականգնված է Մինասի ևս մեկ որմնանկար
Դաղստանյան լեզուներ։  

Բեժ։ Չեչենները եւ ինգուշները  

Կանաչ։ Ավարերեն-անդիական իսկ ցեզերեն  

Կապույտ։ Դարգվա  

Մուգ կապույտ։ Լակյան  

Բաց կանաչ։ Լեզգիերեն իսկ խինալուղերեն
**Դաղստանյան լեզուներ**, իբերա-կովկասյան լեզվաընտանիքի ճյուղերից մեկը։ Խոսվում է Դաղստանի, մասամբ նաև՝ Ադրբեջանի հյուսիսային շրջաններում, Վրաստանի և Չեչենա Ինգուշական որոշ բնակավայրերում։

Խոսողների թիվը՝ ավելի քան 1,3 միլիոն (1970)։ Դաղստանյան լեզուներ բաժանվում են երեք լեզվախմբի․ 

* 1․ ավար-անդի-դիդոյական [ավարերեն, անդիական (անդիերեն, բոտլիխերեն, գոդոբրիներեն, ճամալիներեն, բագուլալերեն, տինդիներեն, կարաւոիներեն, ախվախերեն) և դիդոյական (դիդոյերեն կամ ցեզերեն, խվարշիներեն, գինուխերեն, բեժիւոիներեն կամ կապուչիներեն, գունզեբերեն) լեզուներ],
* 2․ լեզգիական (լեզգիերեն, ագուլերեն, ռուտուլերեն, թաբասարաներեն, ուտիերեն, ծախուրերեն, կրիզերեն կամ բուդուխերեն, խինալուղերեն, արչիներեն),
* 3․ դարգվա-լակյան (դարգիներեն, որի բարբառներից կուբաչիներենը ն կայթաղերենը երբեմն դիտվում են առանձին լեզուներ, և լակերեն)։

Դաղստանյան լեզուների հնչյունական և քերականական կառուցվածքն ունի բազում յուրահատկություններ։ Հատկապես բարդ է բաղաձայնական համակարգը, ուր կան կողմնական (կողքային), լեզվաքմային (լեզվակային), ըմպանային, կոկորդային հնչյուններ։ Քերականության մեջ բնորոշ են նախադասության էրգատիվ կառուցվածքը, հոլովների մեծ քանակությունը (թաբասարաներենում՝ 40), գոյականների դասի առկայությունը (որոշ լեզուներում հասնում է 6-ի)։ Դաղստանյան լեզուներից գիր անեն ավարերենը, լակերենը, դարգիներենը, լեզգիերենը ն թաբասարաներենը։ Գրությունը մինչև 1928-ը՝ արաբագիր, 1928-1938-ը՝ լատինագիր, ապա՝ ռուսագիր։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 271)։*  |
Տահրիռ հրապարակ
**Տահրիռ հրապարակ** կամ **Միդան Տահրիռ** (արբ. ميدان التحرير, թարգ. ***Ազատության հրապարակ***) Կահիրեի կենտրոնի գլխավոր հրապարակը։ Ի սկզբանե կոչվել է «Միդան Իսմաիլիա», Իսմաիլ Փաշայի անունով, ով հանձնարարել է ստեղծել քաղաքի կենտրոնի նոր հատակագիծ։ 1952 թ Եգիպտոսի Հուլիսյան հեղափոխությունից հետո, երբ Եգիպտոսը սահմանադրական միապետությունից վերածվեց հանրապետության հրապարակի անունը փոխվեց Միդան Տահրիռ։

Կառույցներ
----------

Տահրիռ հրապարակը շրջապատող տարածքը ներառում է՝

* Եգիպտական թանգարանը
* Մոգամմայի կառավարական շենքը
* Ազգային Ժողովրդավարական Կուսակցության գլխավոր գրասենյակը
* Արաբական երկրների լիգայի գլխավոր գրասենյակը
* «Nile» Հյուրանոցը
* Կահիրեի Ամերիկյան Համալսարանի գլխավոր մասնաշենքը

Հայտնի ցույցեր
--------------

Տարիների ընթացքում Տահրիռ հրապարակը ավանդական վայր է դարձել բազմաթիվ խոշոր ցույցերի տ հանրահավաքների համար, այդ թվում երբ մարդիկ հավաքվեցին 1977 թ սոցիալական հողի վրա բողոքի ցույցի և 2003 թ մարտին ընդդեմ Իրաքյան պատերազմի։ Տահրիռ հրապարակը 2011 թ եգիպտական հասարակական բողոքի ակցիաների հիմնական կետերից է, և հիմնականը Կահիրեում։

Ըստ BBC-ի և Ալ Ջազիրայի տվյալների հունվարի 25-ին հրապարակում հավաքվել էր 15000 ցուցարար։ Հունվարի 30-ին ցուցարարների թիվը հասել էր 50000-ի, իսկ հունվարի 31-ին՝ 250000-ի։ Փետրվարի 1-ին 1 միլիոն ցուցարար հավաքվել են Տահրիռ հրապարակում։ Արդյունքում փետրվարի 11-ի երեկոյան Հոսնի Մուբարաքը հրաժարական տվեց

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ալ Ջազիրա։ Protesters flood Egypt streets, Փետրվարի 1 2011. Վերցված է 2011.02.01.
2. ↑

Արտաքին հղումներ
----------------

* BBC News
* Al Jazeera News Archived 2011-08-29 at the Wayback Machine.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh2012003731 · VIAF: 315590453 · WorldCat VIAF: 315590453 |

 |
|  |
| --- |
| **Կովկասյան բնդեռիկ** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | *Կենդանիներ* |
| **Տիպ/Բաժին** | Հոդվածոտանիներ (Arthropoda) |
| **Ենթատիպ** | Վեցոտանիներ (Hexapoda) |
| **Դաս** | Միջատներ (Insecta) |
| **Կարգ** | Բզեզներ (Coleoptera) |
| **Ընտանիք** | *Թերթիկաբեղավորներ* |
| **Ցեղ** | **Glaphyrus** |
| **Տեսակ** | **Կովկասյան բնդեռիկ** *(G. Կովկասյան)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Glaphyrus Կովկասյան բնդեռիկ*** |

**Կովկասյան բնդեռիկ** (լատ.՝ Glaphyrus caucasicus), թերթիկաբեղավորների ընտանիքին պատկանող միջատ։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

10-13 մմ մարմնի երկարությամբ, ուռուցիկ, փոքր ինչ սրացած, ձվաձև, մուգ գորշագույն, շատ թե քիչ արտահայտված կանաչ մետաղական փայլ ունեցող մարմնով ոչ մեծ բզեզ է։ Վերնաթևերը դեղին մազապատ զոլերով են։ Արուի հետին ազդրերը խիստ հաստացած են։

Տարավածություն
--------------

Տարածված է Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետությունում, Հայաստանում նախկինում տարածված էր Երևանից մինչև Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության սահմանները, ներկայում հավաստիորեն հայտնի է «Էրեբունի» արգելոցից և «Գոռավանի ավազուտներ» արգելավայրից` Վեդի քաղաքի մոտ, ինչպես նաև Ուրծի լեռնաշղթայի հարավային լանջերից` Սուրենավան գյուղի մոտ։

Էկոլոգիա
--------

Կովկասյան բնդեռիկն ապրում են տարբեր տեսակի կիսաանապատներում, ավազոտ անապատներում, հանդիպում են հունիսին-հուլիսի սկզբին, թռիչքը ցերեկն է, այցելում են տարբեր տեսակի բարդածաղկավորների ընտանիքին պատկանող փշոտ խոտաբույսերի բույլերը։

Պահպանություն
-------------

Ցածր թվաքանակով, տարածման փոքր և կրճատվող շրջաններով տեսակ է։ Բնության պահպանության միջազգային միության Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես վտանգված տեսակ։

Թվաքանակը բարձր չէ, ընդհանուր թվաքանակը նվազել է և, ապրելավայրերի կրճատմամբ պայմանավորված, շարունակում է նվազել։

Պահպանվում է «Էրեբունի» պետական արգելոցում և «Գոռավանի ավազուտներ» պետական արգելավայրում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · NCBI |

 |
|  |
| --- |
| 
Դարեր
7-րդ դար  | **8-րդ դար** | 9-րդ դար 
701 702 703 704 705 706 707 708 709 710
711 712 713 714 715 716 717 718 719 720
721 722 723 724 725 726 727 728 729 730
731 732 733 734 735 736 737 738 739 740
741 742 743 744 745 746 747 748 749 750
751 752 753 754 755 756 757 758 759 760
761 762 763 764 765 766 767 768 769 770
771 772 773 774 775 776 777 778 779 780
781 782 783 784 785 786 787 788 789 790
791 792 793 794 795 796 797 798 799 800

 |

Արևելյան կիսագունդը 8-րդ դարի սկզբին:
**8–րդ դար** ժամանակաշրջան, որը համաձայն Հուլյան օրացույցի սկսվել է 701 թվականին և ավարտվել է 800 թվականին։ Մերձավոր Արևելքը, Հյուսիսային Աֆրիկայի առափնյա հատվածը և Պիրենեյան թերակղզին արագ անցան արաբների տիրապետության տակ։ Արաբական կայսրության հետագա առաջընթացը դժվարությամբ կանգնեցվեց Կոստանդնուպոլսի պաշարումով Բյուզանդական կայսրության կողմից և Պուատիեի ճակատամարտով ֆրանկների կողմից։ Արաբական արշավանքները ավարտվեցին 8–րդ դարի կեսերին։

Եվրոպայում, դարի վերջերին վիկինգները, որոնք Սկանդինավիայի ժողովուրներն էին, սկսեցին հարձակվել Եվրոպայի և Միջերկրական ծովի առափնյա հատվածների վրա և հիմնեցին մի քանի կարևոր թագավորություններ։

Ասիայում Պալա կայսրությունը հիմնադրեց Բենգալիան։ Թան դինաստիան հասավ իր հզորության գագաթնակետին չինացի Խուանցոնգ կայսրի օրոք։ Ճապոնիայում սկսվեց Նառա ժամանակաշրջանը։

Իրադարձություններ
-----------------

* Համարվում է, որ այս դարում է գրվել Բեովուլֆ պոեմը։
* Դասական Մայա քաղաքակրթությունը սկսեց անկում ապրել։
* Դարի սկզբին ստեղծվեց առաջին սերբական պետությունը։
* Սկսվեց Հայտնի Ինդոնեզիական Բուդդիստական կառույց Բորոբուդուրի շինարարությունը։

Բորոբուդուրը Ինդոնեզիայում
* Բուդդիստ Ջատակայի պատմությունները թարգմանվեցին սիրիերեն և արաբերեն որպես Պանչատանտրա։
* Բուդդայի կյանքի պատմությունը թարգամնվեց հունարեն սուրբ Հովհաննես Դամասկոսցու կողմից և լայն ճանաչում ստացավ քրիստոնյաների մոտ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Roberts, J. *History of the World*, Penguin, 1994.
Եգիպտական թատրոն
**Եգիպտական Թատրոն**, 1870-ական թվականներին Կահիրեի օպերայի շենքը տրամադրվել է նաև հյուրախաղերի եկած դրամատիկ դերասաններին։ Այդ տարիներին էլ սկզբնավորվել է պրոֆեսիոնալ թատրոնը։ 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբիև պրոֆեսիոնալ թատերախմբերը ղեկավարել են Յակուբ Սաննուն, Սելիմ Նաքաշը, Սուլեյման ալ-Կարդահին, Իսկանդեր Ֆարահը, Ադիբ Իսհակը, Մուհամմեդ Օսման Դալալը, որոնք միաժամանակ դրամատուրգ Էին, ռեժիսոր, դերասան և խմբի տեր։ 1912 թվականին Ֆրանսիայում թատերական կրթություն ստացած Ժորժ Աբյադը կազմել է թատերախումբ ն ներկայացրել «Օթելլո»-ն։ Ստեղծվել են նոր թատերախմբեր Ալի Կասսարի, Ազիզ Իդի, Նագիբ ար-Ռիհանի և ուրիշևերի ղեկավարությամբ։ Բեմադրվել են ազգային ինքնագիտակցությունը արթնացնող պատմական դրամաներ։ 1919-1921 թվականների ազգային-ազատագրական շարժումը նպաստել է թատրոնի հետագա զարգացմանը։ Թաուֆիկ ալ-Հաքիմի «Անկոչ հյուրը» պիեսը (1918) ուղղված Էր անգլիացի գաղութարարների դեմ։ 1919 թվականին նա ստեղծել Է 1960-ական թվականներին արդեն հանրաճանաչ խումբը։ 1920 թվականին հիմնադրվել է Սաիդ Դերվիշի և Մուևիր Մահդիի երաժշտա-դրամատիկակաև թատրոևը, իսկ 1924 թվականին՝ «Ռամսես» դրամատիկ թատրոնը։ 1930-ական թվականներին կազմակերպվել է Արաբական թատերարվեստի զարգացման բարձրագույն կոմիտեն, 1935 թվականին՝ առաջին պետական Ազգային թատերախումբը, 1944 թվականին՝ թատրոնի արաբական ինստիտուտը։ 1952 թվականի հեղափոխությունից հետո կազմավորվել է ազգային դրամատուրգիան, ստեղծվել են թատերախմբերի ցանց (պետական և մասնավոր), մշտական թատրոններ։ 1958 թվականից Կահիրեում գործում է տիկնիկային թատրոն, 1961 թվականին կառուցվել է արդի տեխնիկայով օժտված «Ալ-Գումհուրիա» թատրոնը։ Կարնոր թատերական կոլեկտիվներ են՝ «Ազգային թատրոն»-ը, «Համաշխարհային»-ը, «Մասրահալ-Գեյբ»-ը, «Թաուֆիկ ալ-Հաքիմ»-ը, «Կոմեդիաներ»-ը։ Նշանավոր գործիչներից են՝ Ահմեդ Ալյամը, Հուսեյն Ռիադը, Աբբաս Ֆարիսը, Ֆուադ Շաֆիկը, Ամինա Ռիզկը, Ալվիա Գամիլը, Նելլի Գալֆայանը և ուրիշևեր։ Թատերական 2-րդ կենտրոնը Ալեքսանդրիան Է։ Թատրոններ կան նաևԴամանհուրում, Հանտայում, Պորտ-Սաիդում ն այլուր։ Կահիրեում գործում է թատերական արվեստի ինստիտուտը (ստեղծվել է 1952 թվականին՝ Թատրոնի արաբական ինստիտուտի հիման վրա)։ 1970 թվականից գործում է Ազգային կրկեսը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 481)։*  |
**Սեթ Բարնս Նիկոլսոն** (անգլ.՝ Seth Barnes Nicholson, նոյեմբերի 12, 1891(1891-11-12), Սփրինգֆիլդ, ԱՄՆ - հուլիսի 2, 1963(1963-07-02), Լոս Անջելես, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ), ամերիկացի աստղագետ, աշխատել է Մաունթ Վիլսոնի աստղադիտարանում։

Ծնվել և մեծացել է Իլինոյսի գյուղական համայնքում, հետագայում սովորել է Դրեյկի համալսարանում, որտեղ և տարվել է աստղագիտությամբ։ 1914 թվականին Կալիֆոռնիայի համալսարանի Լիկի աստղադիտարանում դիտարկելով այն ժամանակ նոր հայտնաբերված Յուպիտերի արբանյակը (որը հետագայում կոչվեց Պասիֆե) հայտնաբերեց Յուպիտերի մեկ այլ արբանյակ, որը ստացավ ժամանակավոր Յուպիտեր IX նշանակումը և հետագայում անվանվեց Սինոպե։ Իր դիսերտացիայում, 1915 թվականին, Նիկոլսոնը հաշվարկեց այս արբանյակի ուղեծիրը։ 1916 թվականին նա հայտնաբերեց նաև (878) Միլդրեդ աստերոիդը։

Նիկոլսոնի հետագա մասնագիտական գործունեությունը անցավ Մաունթ Վիլսոնի աստղադիտարանում, որտեղ նա հայտնաբերեց Յուպիտերի հաջորդ արբանակները՝ 1938 թվականին Լիսիստեյա և Կարմեն, 1951 թվականին Անանկեն, ինչպես նաև տրոյացի աստերոիդ (1647) Մենելաուսը։ Բացի դա նա հաշվարկել է բազմաթիվ գիսաստղերի և գաճաճ մոլորակ Պլուտոնի ուղեծրերը։ Նիկոլսոնի հայտնաբերած Յուպիտերի արբանյակները սկզբում ստացել էին «Յուպիտեր IX» - «Յուպիտեր XII» նշանակումները։ 1975 թվականին Միջազգային աստղագիտական միությունը այս արբանյակներին շնորհեց Սինոպե, Լիսիստեա, Կարմե և Անանկե անունները, ինքը Նիկոլսոնը դեմ է հանդես եկել այս անվանումներին։

Որպես հիմնական խնդիր Մաունթ-Վիլսոն աստղադիտարանում Նիկոլսոնը զբաղվել է Արեգակի ակտիվության ուսումնասիրություններով, ընդ որում տասնամյակների ընթացքում պարվերական հրապարակումներ է կատարել Արեգակի բծերի ակտիվության մասին։ Նա նաև մասնակցել է Արեգակի խավարումների ուսումնասիրման բազմաթիվ արշավախմբերի, որպեսզի պարզի Արեգակի թագի ջերմաստիճանը։

1920-ականների սկզբում Էդիսոն Պետիի հետ համատեղ նա իրականացրել է երկնային մարմինների առաջին կանոնավոր հետազոտությունները ինֆրակարմիր սպեկտրում։ Լուսնի մակերևույթի ջերմաստիճանի որոշումը հիմնվելով ինֆրակարմիր լուսանկարների վրա թույլ տվեց իրավացիորեն ենթադրել, որ այն ծածկված է փոշու բարակ շերտով, որը ունի ջերմամեկուսիչ առանձնահատկություն։ Կարմիր հսկաների ջերմաստիճանի չափումը թույլ տվեց որոշել աստղերի տրամագիծը։

1943-ից 1955 թվականները Նիկոլսոնը աշխատել է որպես Խաղաղօվկիանոսյան աստղագիտական միության փոխ-նախագահ, ինչպես նաև հրատարակչության խմբագիր։ Հանդիսացել է ԱՄՆ ազգային գիտությունների ակադեմիայի անդամ։ 1963 թվականին պարգևատրվել է Բրյուսի մեդալով։

Նրա պատվին են անվանվել (1831) Նիկոլսոն աստերոիդը, խառնարաններ Լուսնի և Մարսի վրա, ինչպես նաև շրջան Գանիմեդի վրա։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  *Brozović D. Ladan T.* Hrvatska enciklopedija (хорв.) — LZMK, 1999. — 9272 p. — ISBN 978-953-6036-31-8

Արտաքին հղումներ
----------------

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Մեծ նորվեգական · American National Biography · Notable Names Database |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ISNI: 0000 0000 4879 3661 · LCCN: n2005002909 · NTA: 163964114 · SUDOC: 175724520 · VIAF: 32383766 · WorldCat VIAF: 32383766 |

 |
**Ջանղա** (վրաց.՝ ჯანღა, կարաչ.-բալկ.՝ Джангы тау ― *Ջանղիթաու* ― «Նոր լեռ»), լեռնագագաթ Կովկասյան Գլխավոր լեռնաշղթայի կենտրոնական մասում, Ռուսաստանի և Վրաստանի սահմանագծում։ Գլխավոր գագաթի բարձրությունը 5085 մ է, բարձրությամբ 5-րդն է Կովկասում և Ռուսաստանում, և 2-րդը Վրաստանում (Շխարայից հետո)։

Լեռնաշղթայում Ջանղիթաուն առաջացնում է ևս 2 գագաթ՝ արևմտյան 5058,8 մ (43°01′08″ N, 43°03′07″E), հենց այս գագաթն է քարտեզներում նշվում որպես Ջանղիթաու լեռ, և արևելյան՝ 5033,6 մ (43°00′48″ N, 43°04′14″E)։ Այս գագաթը գլխավոր շտաբի քարտեզներում սխալմամբ նշված է որպես Պուշկինի Պիկ, որն իրականում գտնվում է 6.5 կմ հյուսիս-արևելք, Դիխթաու լեռնազանգվածում։

Ջանղիթաուն 13 կիլոմետրանոց յուրօրինակ լեռնազանգվածի՝ Բեզենգյան պատի կենտրոնական մասն է։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Peakbagger.com


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ ռուսական |

 |
Հին Եգիպտոսի երաժշտական ավանդույթները
**Եգիպտական երաժշտություն**, ժամանակակից եգիպտական երաժշտությունը Մերձավոր Արևելքի մի շարք ժողովուրդևերի երաժշտակաև մշակույթի փոխազդեցության արդյուևք է։ Արաբների նվաճումից հետո տարածվել են մեղեդիներ, որոնցում օգտագործվում են հնչյունների քառորդ-տոն հարաբերություններ, հատկապես՝ մակամները (վոկալ-գործիքային սյուիտներ)։ Միջնադարի նշանավոր տեսաբաններից և կատարողներից էին Իբն ալ-Հայթանը (11-րդ դար), Իբն Սանա ալ-Մուլքը (14-րդ դար), ալ-Մահրազին (15-րդ դար) և ուրիշներ։ 16-րդ դարից օտարերկրյա երկարատև տիրապետության պատճառով դադարել է երաժշտության զարգացումը։ 18-րդ դարի վերջին և 19-րդ դարի սկզբին եվրոպական երաժշտության ազդեցությամբ կազմակերպվել են երաժշտական դպրոցներ, զինվորական նվագախմբեր։ 1869 թվականին Կահիրեում բացվել է օպերայի թատրոնը (գործում էր օտարերկրյա խմբերի ուժերով)։ 1920-ական թվականներին ճանաչում են գտել եգիպտական նոր երաժշտության հիմնադիր Սեյիդ Դերվիշի ստեղծագործությունները։ 1927 թվականին հիմնադրվել է երաժշտական ընկերություն, 1929 թվականին բացվել է Արաբական երաժշտական ինստիտուտ, 1935 թվականին՝ երաժշտական իգական ինստիտուտ։ 1952 թվականի հեղափոխությունից հետո ազգային մշակույթի զարգացման պայմաններ են ստեղծվել։ ԽՍՀՄ ն մյուս սոցիալիստական երկրների արվեստի վարպետների օգնությամբ պատրաստվել են ազգային կադրեր։ Նշանավոր կոմպոզիտորներից են Աբդ ալ-Վահհաբը, Ֆարիդ ալ-Ատրաշը, Ահմեդ Սաադ-ադդինը, Աբու Բաքր Հայրաթը, Աբդ ալ-Հաքիմ Հաֆիզը, Ռաշիդը և ուրիշներ։ Կահիրեում գործում են երաժշտական բարձրագույն կոմիտե, պրոֆեսիոնալ երաժիշտների միություն (հիմնադրվել է 1955), ժողովրդական արվեստի անսամբլ (հիմնադրվել է 1962), պարի պետական անսամբլ, ազգագրական պարի անսամբլ, երաժշտական ակադեմիա (կոնսերվատորիա, հիմնադրվել է 1959), բալետի բարձրագույն ինստիտուտ (հիմնադրվել է 1966), երաժշտական և պարարվեստի դպրոցներ, երաժշտական բարձրագույն դպրոց (ազգայիև երաժշտական ուսումնասիրմաև կեևտրոնը)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 481)։*  |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Տիտան (այլ կիրառումներ)

**Տիտան** («Titan»), հորանային խարսխումով երկաստիճան հեղուկային բալիստիկ հրթիռի և կրող հրթիռի ամերիկյան սերիաների անվանումը։ «Տիտան-2» հրթիռը (ազոտի քառօքսիդ և անջուր հիդրազինի հետ ոչ սիմետրիկ դիմեթիլ հիդրազինի խառնուրդ) սպառազինման մեջ է 1962 թվականից․ թռիչքի հեռավորությունը 15000 կմ–ից ավելի է, ստարտային զանգվածը՝148 տ, երկարությունը՝ 31, 4 մ, տրամագիծը՝ 3 մ, նշանառման համակարգը՝ իներցիալ։

«Տիտան-2» կրող հրթիռն օգտագործվել է 1965–1966 թվականներին, «Ջեմինի» տիեզերանավերի արձակման համար։ «Աջենա», «Կենտավր» կամ «Տրանսթեյջ» լրացուցիչ 3-րդ աստիճանով և կախովի ստարտային, կարծր վառելիքով աշխատող, 3 մ տրամագծով հրթիռային շարժիչների հետ (կամ առանց դրանց) «Տիտան-2» կրող հրթիռը ծառայում է ռազմական, գիտական, տնտեսակիրառական նշանակման՝ Երկրի արհեստական արբանյակների, ինչպես նաև ավտոմատ միջմոլորակային կայանների արձակման համար։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 12, էջ 13)։*  |
|  |
| --- |
| **Մատուտակ խոզանավոր** |
| Մատուտակ խոզանավորՄատուտակ խոզանավոր |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Բակլածաղկավորներ (Fabales) |
| **Ընտանիք** | Բակլազգիներ (Fabaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Բակլայիններ (Faboideae) |
| **Տրիբա** | *Galegeae* |
| **Ցեղ** | Մատուտակ *(Glycyrrhiza)* |
| **Տեսակ** | **Մատուտակ խոզանավոր** *(G. echinata)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Glycyrrhiza echinata***L. 1753 |

**Մատուտակ խոզանավոր** (լատ.՝ Glycyrrhiza echinata), լոբազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

80-100 սմ բարձրությամբ բազմամյա խոտաբույս է։ Ցողունը ճյուղավորված է։ Տերևներն ունեն 5-12 սմ երկարություն։ Տերևիկները 3-6 զույգ են, էլիպսաձև և տակի կողմից բազմաթիվ գեղձերով։ Ծաղկաբույլը խիտ է, գնդաձև կամ օվալ։ 5-7 մմ երկարությամբ պսակը բաց մանուշակագույն է։ Ունդերը վերին մասում խիտ են և երկար խոզանաձև-գեղձային, հիմքի մոտ՝ մերկ, 1-3 սերմերով։

Տարածվածություն
---------------

Հանդիպում է միայն Երևանի (Զեյվա, Սիս գյուղերի և Էջմիածին քաղաքի շրջակայք) և Մեղրու (Լեհվազ գյուղի շրջակայք) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Ընդհանուր արեալը ընդգրկում է Կովկասը, Միջին Եվրոպան, միջերկրածովյան ավազանի երկրները, Անատոլիան, Իրանը, Արևմտյան Սիբիրի հարավարևմտյան մասը և Միջին Ասիայի հյուսիսարևմտյան մասը։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ստորին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 800-900 մ բարձրությունների վրա, գետերի և առուների ափերին։ Ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հունիս-օգոստոսին։

Պահպանություն
-------------

Խոցելի տեսակ է։ Աճում է ինտենսիվ յուրացվող տարածքներում։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս է։ Տեսակի շատ մեծ ընդհանուր տարածման պատճառով սպառնալիքի կատեգորիան իջեցվել է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես անհետացած տեսակ։ Հայտնի են մի քանի պոպուլյացիաներ։ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

Պահպանության գործողություններ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | UNII |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2776034768 |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* Վիքիցեղեր: Glycyrrhiza echinata
* EoL: 703933
* EPPO: GYCEC
* EUNIS: 172285
* FoIO: GLYECH
* GBIF: 2965749
* GRIN: 17819
* iNaturalist: 320533
* IPNI: 496933-1
* IRMNG: 11189735
* ITIS: 820438
* NBN: NBNSYS0200002251
* NCBI: 46348
* PFI: 2396
* Plant List: ild-8836
* PLANTS: GLEC2
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:496933-1
* SANBI: 321-3
* Tropicos: 13019850
* WoI: 1014

 |

 |
**Բանա**, (սանսկրիտ՝ बाण) կամ **Բանաբհատա** (սանսկրիտ՝ बाणभट्ट, *Bāṇabhaṭṭa*, 7-րդ դար - 7-րդ դար, Kannauj, Հնդկաստան), հին հնդկական սանսկրիտ բանաստեղծ։ Եղել է «Աստհանա Քավի» (պալատական բանաստեղծ), Հարշավադհան թագավորի պալատում, որը թագավորեց մոտավորապես 606-647 թվականներին՝ հյուսիսային Հնդկաստանում։

Բանայի հիմնական աշխատանքները ընդգրկում են Հարշի-Հարշաչարիտուի կենսագրությունը և աշխարհի ամենահին վեպը մեկը Կադամբարին (վեպի հերոսուհու անունով)։ Երկու վեպերն էլ սանսկրիտյան նրբաճաշակ ոճի օրինակներ են։ Բանան մահացել է, վեպը անավարտ թողնելով, և այն ավարտել է իր որդին՝ Bhūaaababhaţţa-ը, որը հայտնի է որպես Uttarabhāga վեպ։

Բանան սանսկրիտյան գրականության դասականներից է։ Բանան, ըստ երևույթին, ապրել է 7-րդ դարի առաջին կեսին, Կանաուջայում, որտեղ թագավորում էր Հարշը։ Այս տիրակալը կողմից պատիվներով ողողված, ով սիրում էր հովանավորել գիտնականներին և գրականագետներին։ Բանան գրել է Հարշ թագավորության պատմությունը, ըստ էության, բուն պանեգիրիկը՝ վեռնագրված Հարշաչարիթի, որքան հարուստ է ճոռոմացված կերպարնեով, այնքան էլ աղքատ է պատմական տվյալներով։ Նույն բնույթն է կրում նաև Կադամբարին՝ արձակ ոճով գրված վեպը, որի վերջնական մշակումը պատկանում է արդեն Բանայի սեփական որդուն։ Ինչպես նաև «Չանդիսատակա»-ն, որը մոտ հարյուր ոտանավորների հավաքածու է՝ ի պատիվ Չանդի աստվածուհու (Դուրգա աստծո հոմանիշներից մեկը)։ Նրան վերագրվում են մի քանի դրամաներ, որոնք, ամենայն հավանականությամբ, պատկանում են ուրիշ Բանայի գրչին, ով ապրել 7-8-րդ դարեր ավելի ուշ։

Ռուսերեն լեզվով հրատարակվել է «Կադամբարին»՝ 1997 թվականին «Գրական հուշարձաններ» շարքում։

Գրականություն
-------------

* «Бана»։ *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրոքհաուս · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Մեծ կատալոնական · Մեծ ռուսական |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNF: 12118457t · CiNii: DA04478460 · GND: 119290936 · ISNI: 0000 0000 8357 1896 · LCCN: n82054952 · NTA: 072825510 · NUKAT: n2011055101 · SUDOC: 029591171 · VIAF: 12339967 · WorldCat VIAF: 12339967 |

 |

 |
**Հրայր Աբրահամյան** (մարտի 22, 1970(1970-03-22), Ստեփանակերտ, ԼՂԻՄ, ԽՍՀՄ - հուլիսի 24, 2005(2005-07-24), Ստեփանակերտ, Արցախ), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի մասնակից։

Կենսագրություն
--------------

Հրայր Աբրահամյանը ծնվել է 1970 թ. մարտի 22-ին Ստեփանակերտ քաղաքում։ Ավարտել է թիվ 5 միջնակարգ դպրոցը։ 1988-90 թթ. ծառայել է Խորհրդային բանակում. վեց ամիս Սամարղանդ քաղաքում ծառայելուց հետո տեղափոխվել է Բելոգորսկ քաղաքը, որտեղ ծառայել է հատուկ նշանակության զորամասում։

Զորացրվելուց անմիջապես հետո անդամագրվել է ինքնապաշտպանական ջոկատին, իսկ ԼՂՀ կանոնավոր բանակի կազմավորումից հետո նշանակվել է ԿՊՇ-ի հրամանատարի տեղակալ։ Մասնակցել է բազմաթիվ մարտական գործողությունների։ Չորս անգամ վիրավորվել է։ Երրորդ անգամ վիրավորվել է սրտից, ծանր և տևական վիրահատությունից հետո դժվարությամբ ապաքինվել և նորից մարտի է ելել։ Այնուհետև Գյուլիջայի ազատագրման ժամանակ ծանր վիրավորվել է գլխից, Երևան քաղաքում վիրահատվել և երկարատև բուժումներ է ստացել։ Ուներ մայորի զինվորական կոչում։

1995 թ. ԼՂՀ ՊԲ-ի հետախուզության բաժնի պետ էր։ 1996 թ. առողջական խնդիրների պատճառով թողել է զինվորական ծառայությունը։ 1997 թ. օգոստոսից եղել է «Վիտա» ՍՊԸ-ի նախագահը։

Պարգևատրվել է «Մարտական Խաչ» 1-ին աստիճանի շքանշանով, «Շուշիի ազատագրման համար» և «Մարշալ Բաղրամյան» մեդալներով։ Մահացել է 2005 թ. հուլիսի 24-ի Ստեփանակերտում։ Ամուսնացած էր, ունի երեք երեխա։ Հանգչում է Ստեփանակերտի գերեզմանատանը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հրայր Աբրահամյանը Արցախյան պատերազմի թանգարանի կայքում(չաշխատող հղում)
**Իլյա Ալեքսեյի Բաղրամյան** (ծնվել է 4․ 10․ 1928 թվականին, գյուղ Չարդախլու)՝ գեներալ-մայոր (1971 թ.)։ Մահացել է 1997 թ. մայիսի 7-ին։

Փառապանծ զորավար Հովհաննես Բաղրամյանի եղբոր որդին է։ 15 տարեկան հասակում կամավոր զինվորագրվել է և ընդունվել Բաքվի  ռազմական ուսումնարանը և ավարտել 1945 թ.: Ավարտել է Մ․ Ֆրունզեի անվան (1959 թ.) և Գլխավոր շտաբի (1969 թ.) ռազմական ակադեմիաները։ Ծառայել է Լատիշական հրաձգային դիվիզիայում, ԳԴՀ-ի սովետական զորախմբերում (5 տարի եղել մոտոհրաձգային գնդի հրամանատար), Միջին Ասիայի և Անդրկովկասյան ռազմական օկրուգներում։ 1969-1973 թթ. եղել է Լենինականի հրաձգային դիվիգիայի հրամանատար։ 1971 թ. ստացել  է գեներալ-մայորի կոչում։ 1973 թվականին ընտրվել է ՀԽՍՀ ԴՕՍԱԱՖ-ի կենտրոնական կոմիտեի նախագահ։ ՀԽՍՀ  Գերագույն Խորհրդի 8-րդ գումարման  դեպուտատ էր։

Իլյա Ալեքսեի Բաղրամյանը մեծ ներդրում է ունեցել ՀԽՍՀ ԴՕՍԱԱՖ-ի կատարելագործման և զարգացման գործում։ Նա շատ հետևողական էր ինչպես ուսումնական գործընթացի նկատմամբ, այնպես էլ սպորտի զարգացման ուղղությամբ։ Հաճախ նա անձամբ էր ստուգում ուսումնական գործընթացը ՀԽՍՀ ԴՕՍԱԱՖ-ի բոլոր կազմակերպություններում։ Նրա օրոք ՀԽՍՀ ԴՕՍԱԱՖ-ի բազմաթիվ մարզիկներ դարձան միջազգային կարգի սպորտի վարպետներ և մեծ թվով մարզիկներ էին մասնակցում աշխարհի  և համամիութենական մրցումների, ՀԽՍՀ ժողովուրդների սպարտակիադաներին։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2
2. ↑  «www.dosaaf.am»


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 258)։*  |
**Բան Յոսիպ Ելաչիչի հրապարակ** (խորվ.՝ Trg bana Josipa Jelačića), կարճ՝ *Բան Ելաչիչի հրապարակ* (խորվ.՝ Trg bana Jelačića), *Ելաչիչի հրապարակ* (խորվ.՝ Jelačićev trg); տեղի բնակիչների կողմից անվանվում է նաև ՝ *Ելաչիչ Պլաց* (խորվ.՝ Jelačić-plac) կամ ուղղակի *Հրապարակ* (խորվ.՝ Trg); նախկին անվանումը՝ *Հանրապետության հրապարակ* (խորվ.՝ Trg Republike) և *Հարմիցա* (խորվ.՝ Harmica)), Զագրեբի կենտրոնական հրապարակը։ Կրում է կոմս Յոսիպ Ելաչիչի անունը, ով 1848- 1859 թվականներին եղել է Խորվաթիայի իշխանը։

Հրապարակը գտնվում է Զագրեբի պատմական շրջաններ Գրադեցայից և Կապտոլայից հարավ։ Այն գտնվում է Դոլաց շուկայից հարավ, Իլիցա փողոցից արևմուտք, Պավել Ռադիչի փողոցից՝ հյուսիս- արևմուտք, Սպլավնիցայից և Հարմիցայից հյուսիս, Բակաչևայից՝ հյուսիս- արևելք, Նիկոլե Յուրիշիչայի փողոցից՝ արևելք, Պրաշկայից ՝ հարավ- արևելք։ Համարվում է Դոնի Գրադե հետիոտնային տարածքի կենտրոնը։

Բան Ելաչիչի հրապարակը Զագրեբի բնակչության հանդիպումների հիմնական վայրն է։ Ամբողջովին նախատեսված է հետիոտների համար։ Ավտոմեքենաների մուտքը արգելված է, սակայն հրապարակով անցնում են Զագրեբի տրամվայի մի շարք գծեր։ Ցերեկը հրապարակով են անցնում № 1, 6, 11, 12, 13, 14 և 17, իսկ գիշերը՝ № 31, 32 և 34 համարի տրամվայները։

Հրապարակի մի շարք տներ ունեն հին պատշգամբներ, որոնք վերանորոգման կարիք ունեն։ Սա շահավետ է որոշ ընկերությունների համար, որոնք օգտագործում են շինարարական ցանցեր՝ տեղադրելու գովազդային պոստերներ։

Հրապարակի հարավարևմտյան մասում գտնվում է Նեբոդերը՝ Զագրեբի առաջին բարձրահարկ շենքը, որը կառուցվել է 1959 թվականին։ Դեպի արևելք գտնվում է Մանդուշեվաց շատրվանը։ Էլ ավելի արևելք Խորվաթիայի ամենախոշոր Զագրեբի բանկն է։

Ֆոտոպատկերասրահ
---------------

* Հրապարակը Պրաշկա փողոցիցՀրապարակը Պրաշկա փողոցից
* Հրապարակը Իլիցա փողոցիցՀրապարակը Իլիցա փողոցից
* Հրապարակը Սպլավիցա փողոցիցՀրապարակը Սպլավիցա փողոցից
* Հրապարակը Լյուդեվիտ Գայի փողոցիցՀրապարակը Լյուդեվիտ Գայի փողոցից
* Պավել Ռադիչի փողոցը հրապարակիցՊավել Ռադիչի փողոցը հրապարակից
* Մանդուշեվաց շատրվանըՄանդուշեվաց շատրվանը

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  БРЭ/Загреб
**«Արևելյան ծանուցմունք»**, շաբաթաթերթ՝ արևելյան առաջին պարբերականը։ Լույս է տեսել 1816 թվականին, Աստրախանում։ Հրատարակման նախաձեռնողներին էին Աստրախանի գիմնազիայի գերմաներենի ուսուցչուհի Ի. ֆոն Վեյսքհովենը և Կ. Շահվերդյանը։ Թերթը տպագրել է գավառագիտական, գիտամատչելի և գրական նյութեր, օդերևութաբանական տեղեկություններ։ Հրապարակվել են տեղեկություններ Կասպից ծովում նավագնացության մասին, առևտրական հայտարարություններ, որոնք հետաքրքրություն են ներկայացրել գլխավորապես վաճառականների համար։ Թերթը զգալի տեղ է տվել հայ ժողովրդի պատմությանը և ազգագրությանը։ «Արևելյան ծանուցմունքը» լույս է տեսել նախ ռուսերեն («ռուս.՝ Восточныя извѣстия», 1813 թվականից) տարբերակով, ապա իսկ 1816 թ.-ին՝ միաժամանակ ռուսերեն և հայերեն լեզուներով։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 2. — էջ 33.


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Ստեղծագործությունների տեքստ | ՀՇՀՀԳ: 10877 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 33)։*  |
**Աստերոիդների դաս M**, աստերոիդների քանակով երրորդ խոշորագույն դասն է, այս դասի ներկայացուցիչները համեմատաբար վատ են ուսումնասիրված։ Հայտնի է միայն, որ նրանք ունեն չափավոր մեծ ալբեդո (0,1 - 0,2) և իրենց կազմության մեջ պարունակում են մետաղներ։ Նրանցից որոշները, սակայն ոչ բոլորը, կազմված են նիկելից և երկաթից, աննշան քարերի հավելումներով։ Հավանաբար, այս աստերոիդները հանդիսանում են ավելի խոշոր աստերոիդների՝ պլանետեզեմալների, մետաղական միջուկների մնացորդներ, որոնք ավերվել են փոխադարձ ընդհարումների հետևանքով Արեգակնային համակարգի ձևավորման նախնական շրջանում։ Հնարավոր է, որ հենց դրանք էլ հանդիսանում են մետաղական աստղաքարերի առաջացման աղբյուրը։

Կան նաև այնպիսի աստերոիդներ, որոնք մտնում են այս դասի մեջ, սակայն նրանց կազմվածքը գործնականորեն անհայտ է։ Այսպիսի աստերոիդներից է, օրինակ՝ (22) Կալիոպեն։ Ճշգրիտ հայտնի է, որ նրա խտությունը չափազանց ցածր է պինդ մետաղական մարմնի համար։ Որպեսզի նման խտության դեպքում այն կազմված լիներ երկաթից և նիկելից, նրա ծակոտկենությունը պետք է հասներ 70 %, որը հակասում է այսօրվա աստերոիդների ծագման պատկերացումներին։ (21) Լուտեցիա և (22) Կալիոպե աստերոիդները իրենց սպեկտրերում ունեն այնպիսի առանձնահատկություններ, որոնք ցույց են տալիս հիդրատացված մետաղների և սիլիկատների հնարավոր առկայությունը։ Նրանք ունեն անոմալ ցածր ալբեդո մետաղական մակերևույթ ունեցող մարմինների համար, և բացի այդ, որոշ առանձնահատկություններով նրանք ավելի մոտ են ածխածնային աստերոիդներին քան մետաղականներին։ Այս դասում առկա են ևս մի քանի մարմիններ, որոնք իրենց տվյալներով չեն համընկնում մետաղական աստերոիդների դասի հետ։

Այս դասի խոշորագույն աստերոիդն է (16) Փսիքեն։

Տես նաև
-------

* Աստերոիդների ընտանիքներ
* Աստերոիդների արդյունաբերական օգտագործում
* Աստերոիդների սպեկտրալ դասեր
* Աստերոիդների ցանկ
* Աստերոիդների գոտի

Արտաքին հղումներ
----------------

* Աստերոիդների տեսակներ Archived 2012-06-23 at the Wayback Machine.
* A Low-Density M-type Asteroid in the Main Belt
* The nature of M-class asteroids from 3-micron observations
* UBV photometry of the M-type asteroids 16 Psyche and 22 Kalliope
* Radar constraints on asteroid regolith compositions using 433 Eros as ground truth
* Phase II of the Small Main-Belt Asteroid Spectroscopic Survey(չաշխատող հղում)
* Radar constraints on asteroid regolith properties using 433 Eros as ground truth
* The Nature of M-Class Asteroids from 3-μm Observations(չաշխատող հղում)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Աստերոիդների սպեկտրալ դասեր |
| --- |
|  |
| Ածխածնային |  • Դաս B  • Դաս C  • Դաս F  • Դաս G |  |
|  |
| Սիլիկատային |  • Դաս S |
|  |
| Մետաղական |  • Դաս M  • Դաս E  • Դաս P |
|  |
| Այլ տեսակներ |  • Դաս A  • Դաս D  • Դաս J  • Դաս K  • Դաս L  • Դաս Q  • Դաս O  • Դաս R  • Դաս T  • Դաս V |

 |
**Զեյթունի գրչության կենտրոն**, հայ մշակույթի կենտրոն, գործել է 16-18-րդ դարերում, հիմնականում Սուրբ Սարգիս և Սուրբ Աստվածածին եկեղեցիներին կից գրչատներում։

Պատմություն
-----------

Մեզ հայտնի առաջին մատյանը Մաշտոց է, որն ընդօրինակել է Գաբրիել դպիրը, 1534 թվականին։ Այս և 16-րդ դարի ընդօրինակված ևս երեք մատյան պահվում են Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում (ձեռ․ №№ 956, 2504, 5956, 9289)։ Դրանցից են Վահան Սարկավագի Սաղմոսարանը (1582), Գրիգոր Տաթևացու «Գիրք հարցմանցը» (1596)։ Վահան Սարկավագը ընդօրինակել է նաև Շարակնոցներ (1616-1625), Աստվածաշունչ (1634), Գրիգոր Վարդապետը՝ Մաշտոց (1655)։ 17-րդ դարում Հովհաննես Խաչատուր, Եփրեմ, Ստեփանոս գրիչների ընդօրինակած ձեռագրերի մի մասը պահվում է Մաշտոցի անվան Մատենադարանում (ձեռ․ №№ 695, 1230, 1252, 2133, 2163, 2475, 3554, 6039, 10374)։

18-րդ դարում գրչության կենտրոնի գործունեությունը թուլացել է։ Հայտնի են Դավիթ և Սահակ գրիչ-ծաղկողները, որոնց ընդօրինակած մատյանները չորսը Մաշտոցի անվան Մատենադարանում (ձեռ․ №№ 1030, 2161, 9272, 10227)։

Զեյթունի գրչության կենտրոնում պահպանվել են բացառիկ նշանակություն ունեցող մատյաններ (1256 թվականին Հռոմկլայի գրչատանը Թորոս Ռոսլինի ծաղկած «Զեյթունի Ավետարանը» և այլն)։ Գրչության այս կենտրոնում սերունդների հերթափոխը, գրիչների պատրաստումը համակարգված բնույթ է ունեցել։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ՀՀ խմբ․ հանձնաժողով՝ Կ․ Ս․ Խուդավերդյան (գլխ․ խմբ) և ուրիշ, Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հ. 2 (ՀՀ գլխ․ խմբ․), Երևան, «Հայկական հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն», 1995, էջ 196 — 768 էջ. — 10000 հատ, ISBN 5-89700-003-5։

Գրականություն
-------------

* ԺԷ դարի հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ (կազմ․ Վ․ Հակոբյան, Ա․ Հովհաննիսյան), հ․ 1―2, Երևան, 1974―78։
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Գար (այլ կիրառումներ)

**Գար** (ֆր.՝ Gard), դեպարտամենտ Ֆրանսիայի հարավում։

* Գար դեպարտամենտի կարգային թիվն է՝ 30։

Պատմություն
-----------

Անտիկ ժամանակներում այս տարածքը լավ յուրացրել էին հռոմեացիները։ Այստեղով էր անցնում «Վիա Դոմիցիա» ճանապարհը։

Գար դեպարտամենտի ռելիեֆային քարտեզը։
Տասնիներորդ դարի կեսերին Նիմը, լինելով տեքստիլի առևտրի ավանդական կենտրոն, նպաստեց, որ զարգանա երկաթուղային հաղորդակցությունը, դառնալով կարևոր երկաթուղային հանգույց։ Կառուցվեց մի քանի շքեղ հյուրանոց, երկաթուղու զարգացման հետ նաև արագ աճ ունեցավ գինեգործությունը, սակայն, տնտեսություններից շատերը սնանկացան 1872 թվականի խաղողի փիլոքսերայի ներթափանցումից։

Հին Հռոմի Ժամանակներից մնացած Պոն դյու Գար աքվեդուկը։

Աշխարհագրական տվյալներ
----------------------

Գտնվում է Միջերկրական ծովի ափին։ Ելք ունի դեպի Լիոնի ծոցը։ Արևմուտքից, հյուսիսից և արևելքից հարևան է Էրո, Լոզեր, Ավերոն, Բուշ-դյու-Ռոն, Վոկլյուզ և Արդեշ դեպարտամենտներին։ Տարածքը 5 853 կմ² է։ Ունի 353 համայնք։

Դեպարտամենտն իր անունն ստացել է Գարդոն գետից, որի 2002 և 2003 թվականների վարարումներից տնտեսությունը բավականին տուժել է։

Տեսարժան վայրեր
---------------

Գերի տարածքի մեջ է մտնում Սեվեն ազգային զբոսայգու մի մասը։ Այստեղ պահպանվել են Հռոմի կայսրության ժամանակների բազմաթիվ շինություններ։ Գար դեպարտամենտում է գտնվում նաև Ֆրանսիայում և ամբողջ աշխարհում մեծ համբավ ունեցող ածխաթթվային հանքային ջրերի «Պերյե աղբյուրները»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Populations légales 2020 — The National Institute of Statistics and Economic Studies, 2022.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք Archived 2009-02-17 at the Wayback Machine.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք · Թվիթթեր · Թվիթթեր |
|  |
| Ֆոտո, վիդեո և աուդիո | Ինստագրամ · ՅուԹյուբ |
|  |
| Թեմատիկ կայքեր | GeoNames |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (օնլայն) · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Լարուսի · Հանրագիտարանային բառապաշար · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | BNF: 12176581q · GND: 4086671-3 · LCCN: n50054371 · SUDOC: 030327563 · VIAF: 159173798 · WorldCat VIAF: 159173798 |

 |
**ԱրմԿոն** (անգլ.՝ Armcon), հայկական գրական մրցույթ ֆենթեզի և գիտականֆանտաստիկայի ժանրում։

Պատմություն
-----------

ԱրմԿոն պատմությունը սկսվում է Ֆրունզ Հարությունյանի և Ստեփան Սմբատյանի ծանոթությունից, որը տեղի է ունեցել Նիք Պերումովի համացանցային հարթակում։ Երկուսն էլ ցանկանում էին Հայաստանում միավորել սկսնակ ֆանտաստ հեղինակներին, ուստի նրանք գտան համախոհեր և 2008-2009 թվականներին կազմակերպեցին առաջին ԱրմԿոնը մրցույթ։

### Առաջիին ԱրմԿոն

Առաջին մրցույթը տեղի է ունեցել 2008-2009 թվականներին։ Դրան մասնակցել են 17 մասնակիցներ, որոնք ներկայացրել են 27 պատմվածք։

### Երկրորդ ԱրմԿոն

Երկրորդ մրցույթը անցել է 2012-2013 թվականններին։ Այս անգամ մասնակիցների թիվը ավելի մեծ էր, իսկ ժյուրիում էին հայ ֆանտաստներ Էդուարդ Սարգսյանը և Ռուսլան Սաղաբալյանը։ Մրցույթի խորհրդատուն էր Կարեն Ա. Սիմոնյանը։ Մասնակիցներին հատուկ ուղերձով է դիմել Գայ Գևրիել Քեյը։ Կազմակերպվել էին կլոր սեղան և բազմաթիվ քննարկումներ։

### Երրորդ ԱրմԿոն

Երրորդ մրցույթը անցել է 2021 թվականին Արսեն Թավադյանի առաջարկությամբ։ Հաշվի առնելով անցած պատերազմի և համավարակի հոգեբանական հետևանքների հաղթահարելու անհրաժեշտությունը, որոշվեց մրցույթի համար ընտրել «Դեպի վեր» խորագիրը։

Արտաքին հղումներ
----------------

* Պաշտոնական կայք Archived 2023-02-12 at the Wayback Machine.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ԱՐՄԿՈՆ «Դեպի վեր» / Պատմվածքների ժողովածու, Երևան, «Բուկինիստ», էջ 3-4 — 236 էջ, ISBN 978-9939-66-362-3։
|  |
| --- |
| **Տուղտավարդ Սոֆիայի** |
|  |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Փիփերթածաղկավորներ (Malvales) |
| **Ընտանիք** | Փիփերթազգիներ (Malvaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | Փիփերթայիններ (Malvoideae) |
| **Տրիբա** | *Malveae* |
| **Ցեղ** | Տուղտավարդ *(Alcea)* |
| **Տեսակ** | **Տուղտավարդ Սոֆիայի** *(A. sophiae)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Alcea sophiae***Iljin, 1949 |

**Տուղտավարդ Սոֆիայի** (լատ.՝ Alcea sophiae), փիփերթազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

30-100 սմ բարձրությամբ, ծածկված ցրված մանր աստղաձև մազիկներով բազմամյա, գեղազարդային խոտաբույս է։ Տերևները կլորավուն են, 5 թեթևակի հատված բլթակներով, երկու կողմից միագույն։ Ծաղիկները մեծ են, հնգատիպ սպիտակ պսակաթերթերով։ 7-10 մմ երկարությամբ, 2 անգամ բաժակից կարճ ենթաբաժակը եռանկյուն թերթերով է։ Պտուղը տրոհվող է, կազմված բազմաթիվ միասերմ մերկարպիումներից։ Սերմերը երիկամաձև են, եզրից թևավոր։

Տարածվածություն
---------------

Հանդիպում է Շիրակի (Թալին, Պեմզաշեն, Բագրավան, Մաստարա, Մարալիկ, Քարակերտ, Թաթուլ, լեռնագագաթ՝ Արտենի) և Երևանի (Հրազդան գետի ափ) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Ընդհանուր արեալը ընդգրկում է Հարավարևմտյան Անդրկովկասը, Հյուսիսարևելյան Անատոլիան (Սուրմալու, Կարակալա)։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է միջին լեռնային գոտու` ծովի մակարդակից 1300-1800 մ բարձրությունների վրա, լեռնային տափաստաններում, չոր քարքարոտ տեղերում, ժայռերի միջև։ Ծաղկում է հունիս-օգոստոս ամիսներին, պտղաբերում՝ հուլիս-սեպտեմբերին։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է։ Տարածման շրջանի մակերեսը 5000 կմ²-ից պակաս է, բնակության շրջանի մակերեսը՝ 500 կմ²-ից պակաս։ Կապված աճելավայրերի պայմանների փոփոխության հետ տեսակին սպառնում է տարածման և բնակության շրջանների կրճատում։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես ոչնչացման անմիջական սպառնալիքի ենթակա տեսակ։ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

Պահպանության միջոցառումներ չեն իրականացվում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Տաքսոնոմիա | GBIF |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Տաքսոնինույնացուցիչներ | 
* GBIF: 5617453
* IPNI: 558723-1
* Plant List: kew-2627721
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:558723-1
* Tropicos: 19602622

 |

 |
**Նատրիումի արսենատ**, անօրգանական միացություն, ալկալիական մետաղ նատրիումի աղի և արսենական թթվի աղը՝ Na3AsO4 բանաձևով, անգույն բյուրեղներ, ջրում լուծելի, առաջացնում են բյուրեղահիդրատ։

Ստացումը
--------

* Արսենի լուծումը նատրիումի հիդրօքսիդի լուծույթի մեջ օքսիդիչների առկայությամբ․

{\displaystyle {\mathsf {2As+6NaOH+5NaClO\ {\xrightarrow {}}\ 2Na\_{3}AsO\_{4}+5NaCl+3H\_{2}O}}}
* Արսենի օքսիդի (III) հալեցումը ալկալու և նատրիումի նիտրատի հետ․

{\displaystyle {\mathsf {As\_{2}O\_{3}+6NaOH+2NaNO\_{3}\ {\xrightarrow {400-500^{o}C}}\ 2Na\_{3}AsO\_{4}+2NaNO\_{2}+3H\_{2}O}}}
* Արսենի օքսիդի (V) լուծումը ալկալու խիտ լուծույթի մեջ․

{\displaystyle {\mathsf {As\_{2}O\_{5}+6NaOH\ {\xrightarrow {}}\ 2Na\_{3}AsO\_{4}+3H\_{2}O}}}
* Նատրիումի մետաարսենատի քայքայում․

{\displaystyle {\mathsf {5NaAsO\_{2}\ {\xrightarrow {300-550^{o}C}}\ Na\_{3}AsO\_{4}+2NaAsO\_{3}+2As}}}
* կամ դրա օքսիդացում․

{\displaystyle {\mathsf {NaAsO\_{2}+NaClO+2NaOH\ {\xrightarrow {}}\ Na\_{3}AsO\_{4}+NaCl+H\_{2}O}}}

Ֆիզիկական հատկություններ
------------------------

Նատրիումի արսենատը առաջացնում է անգույն բյուրեղներ։

Լավ լուծվում է ջրում անիոնի մասնակի հիդրոլիզմամբ

Առաջացնում է Na3AsO4•12H2O բյուրեղահիդրատը, որը լուծվում է իր բյուրեղաջրում 86,3°С ջերմաստիճանում։

Քիմիական հատկությունները
------------------------

* Բյուրեղահիդրատը տաքացնելիս ջուրը դուրս է գալիս․

{\displaystyle {\mathsf {Na\_{3}AsO\_{4}\cdot 12H\_{2}O\ {\xrightarrow {150^{o}C}}\ Na\_{3}AsO\_{4}+12H\_{2}O}}}
* Ջրային լուծույթներում կլանում է ածխաթթու գազը․

{\displaystyle {\mathsf {Na\_{3}AsO\_{4}+CO\_{2}+H\_{2}O\ {\xrightarrow {}}\ Na\_{2}HAsO\_{4}+NaHCO\_{3}}}}
* Արսենական թթվի հետ սառեցումից առաջացնում է թթու աղի բյուրեղահիդրատ․

{\displaystyle {\mathsf {Na\_{3}AsO\_{4}+2H\_{3}AsO\_{4}+3H\_{2}O\ {\xrightarrow {}}\ 3(NaH\_{2}AsO\_{4}\cdot H\_{2}O)}}}
* Տեղակալման ռեակցիայի մեջ է մտնում․

{\displaystyle {\mathsf {Na\_{3}AsO\_{4}+3AgNO\_{3}\ {\xrightarrow {}}\ Ag\_{3}AsO\_{4}\downarrow +3NaNO\_{3}}}}
* Հանդիսանում է թույլ օքսիդիչ․

{\displaystyle {\mathsf {2Na\_{3}AsO\_{4}+4HI+3H\_{2}SO\_{4}\ {\xrightarrow {}}\ As\_{2}O\_{3}\downarrow +2I\_{2}+3Na\_{2}SO\_{4}+5H\_{2}O}}}

Գրականություն
-------------

* Справочник химика / Редкол.։ Никольский Б.П. и др.. — 3-е изд. испр. — Л.։ Химия, 1971. — Т. 2. — 1168 с.
* Лидин Р.А. и др. Химические свойства неорганических веществ։ Учеб. пособие для вузов. — 3-е изд. испр. — М.։ Химия, 2000. — 480 с.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Trisodium arsenate