**Կոթի** (նախկինում՝ *Շավարշավան*, *Կոթիգեղ*), գյուղ Հայաստանի Հանրապետության Տավուշի մարզում՝ հայ-ադրբեջանական շփման գծի մոտ։

Անուն
-----

Վերանվանվել է Շավարշավան 1964 թվականի հունիսի 16-ին ԽՍՀՄ կուսակցական և պետական գործիչ Շավարշ Ամիրխանյանի անունով։ 1991 թվականի ապրիլի 3-ին վերանվանվել է Կոթի։

Ըստ ավանդության` գյուղը անվանվել է Կոթի կամ Կոթերի գյուղ այն պատճառով, որ տների կտուրներին դրված եղել է սնամեջ կոտ։ Հնում, ինչպես գիտենք, տները եղել են կտուրավոր։ Յուրաքանչյուր տուն ունեցել է երդիկ, իսկ տան կենտրոնում` թոնիր։ Թոնիրը եղել է տունը տաքացնելու և հաց թխելու համար։ Իսկ երդիկը կատարել է և՜ լուսամուտի, և՜ ծխնելյուզի դեր։ Տունը ծխից զերծ պահելու և ծխի ելքը ավելի արագ ու սահուն դարձնելու համար երդիկների վրա տեղադրել են կոտ։ Կոտը կատարել է ծխնելյուզի դեր։ Հարց է առաջանում. ինչո՞ւ կոտ դնել, երբ կարելի էր աղյուսից կամ քարից ծխնելյուզ պատել։ Բանը նրանում է, որ երդիկը կատարել է նաև լուսամուտի դեր, և այդ շարժական կոտը շատ հարմար է եղել։ Օտարները այդ կոտի պատճառով գյուղն անվանել են Կոտի կամ Կոթի գյուղ։

Պատմություն
-----------

### Պատմամշակութային կառույցներ

Կոթիից 11 կմ արևելքում գտնվում է Գեղատեղ գյուղատեղին, IX-XVIII դարերի Սուրբ Սարգիս վանական համալիրը, 5 կմ արևելքում՝ մ.թ.ա. 1-ին հզմ. «Աղի աղբյուր» ամրոցը։

Կոթին Ռուսական կայսրության կազմում 1828-1840 թվականներին եղել է Վրացական նահանգապետության մաս, այնուհետև 1840-1845 թվականներին վրաց-Իմերեթի նահանգը, այնուհետև Թիֆլիսի նահանգը, մինչև որ նա վերջնականապես մտավ Ելիզավետպոլի նահանգի Ղազախական Ուեզդի կազմի մեջ 1868 թվականին։ 1918 թվականին Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը հռչակեց իր անկախությունը ՌԽՖՍՀ-ից և դարձավ Կոթիի վերահսկիչը, որն այն ժամանակ հայտնի էր Կոթիկենդ կամ Կոթիգեղ անունով։ Հայ-ադրբեջանական պատերազմի ժամանակ Կոթին և Կալաչան (ժամանակակից Բերդավան) օկուպացվել են Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետության կողմից 1920 թվականի ապրիլի 7-ին Լեռնային Ղարաբաղում ռազմական գործողությունների արդյունքում; ավելի ուշ՝ ապրիլի 9-ի կարճատև հրադադարից հետո Կոթին և Քուրումսուլուն (Բարեկամավան) այրվեցին։ Խորհրդային Ադրբեջանի ներխուժումից հետո ՌԽՖՍՀ-ն և Հայաստանը 1920 թվականի օգոստոսի 10-ին պայմանագիր կնքեցին Խորհրդային Ադրբեջանի սահմանները սահմանազատելու վերաբերյալ, որով Կոթին հաստատվեց Հայաստանի կազմում։ 1930 թվականին Հայկական ԽՍՀ-ում տեղի ունեցավ վարչական վերակազմավորում, որի արդյունքում կոմսությունները վերածվեցին շրջանների։ Կոթին, որը նախկինում մտնում էր Դիլիջանի շրջանի մեջ, հետագայում դարձավ Իջևանի տարածաշրջանի մաս։

Բնակչություն
------------

Համաձայն Հայաստանի Հանրապետության 2011 թվականի մարդահամարի արդյունքների՝ Կոթիի մշտական բնակչությունը կազմել է 2014, առկա բնակչությունը՝ 1689 մարդ։

Ստորև ներկայացված է Կոթի գյուղի բնակչության փոփոխությունն ըստ տարիների.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Տարի | 1831 | 1873 | 1897 | 1926 | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2001 | 2011 | 2023 |
| Բնակիչ | 777 | 1216 | 1769 | 1889 | 2529 | 1950 | 2408 | 2311 | 3556 | 2225 | 2014 | 1922 |
|

Գյուղի տոհմերը
--------------

Բացակայում են`

Ադամյան, Աթաբեկյան, Գաբրիելյան, Գալստյան, Գարդիշյան, Գրիգորյան, Զուրաբյան, Խանաղյան, Հակոբյան, Մանուչարյան, Մարգարյան, Մեհրաբյան, Մխիթարյան, Չիթչյան, Պողոսյան, Ռևազյան, Ստեփանյան, Օհանյան տոհմերը։

Մարած են`

Ալիբեկյան, Բրուտյան, Գևորգյան, Դոդինյան, Խեչումյան, Մալյան, Չոբանյան, Սոսյան տոհմերը։

Այժմ գյուղում բնակվող տոհմերը`

Աբովյան, Աբրահամյան, Ազիբեկյան, Ամիրխանյան, Անդրեասյան, Բաբլումյան, Բայրամյան, Բեջանյան, Գանջալյան, Գյոզալյան, Դավթյան, Եսայան, Երկնափեշյան, Էվանեսյան, Էվինյան, Թամազյան, Թումանյան, Խանումյան, Խաչատրյան, Խաչիկյան, Կիրակոսյան, Հախվերդյան, Հայրապետյան, Հարությունյան, Հեպինյան, Ղազարյան, Ղազինյան, Ղուշչյան, Մամաջանյան, Մամյան, Մանեսյան, Մանթաշյան, Մելիքյան, Մեջինյան, Մուրադխանյան, Նազարյան, Շահնազարյան, Շահումյան, Շահվերդյան, Ոսկանյան, Չախմախչյան, Պետրոսյան, Ջանվելյան, Սահակյան, Սարատիկյան, Սարգսյան, Սարուխանյան, Սեյրանյան, Սեփխանյան, Սիրադեղյան, Սուքիասյան, Վարդիկյան, Վերանյան, Փարսադանյան։

Տնտեսություն
------------

Բնակչությունը զբաղվում է գյուղատնտեսությամբ, մասնավորապես՝ անասնապահությամբ, պտղաբուծությամբ, ծխախոտագործությամբ, հացահատիկի և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։

Պատկերասրահ
-----------

* Տեսարան դեպի Կոթի գյուղըՏեսարան դեպի Կոթի գյուղը
* Մեծ Փայատասար և Փոքր Փայտասար(Էրի)Մեծ Փայատասար և Փոքր Փայտասար(Էրի)
* Դեպի Կոթի ճանապարհըԴեպի Կոթի ճանապարհը

Հայտնի կոթեցիներ
----------------

Վանո Սիրադեղյան
Ռուբեն Հախվերդյան
Խորեն Բայրամյան
### Ժողովրդական հերոսներ

• Վանիչկա Սարատիկյան Աղաբեկի (1894֊1931)

• Համբարձում Սարատիկյան Գիգոլի (1892֊1932)

• Ավետիք Էվինյան Հովհաննեսի(Խոլի) (1883֊1943)

• Մաթևոս Մանեսյան (1890֊1972)

• Դավիթ Թամազյան (Փլմազի Դավիթ) (18֊րդ դար)

### Բարերարներ

• Հովսեփ Աբովյան Մկրտիչի (1841֊1918)

• Արզուման Տեր֊Սահակյան Խաչատուրի (մոտ 1780֊1870)

• Սահակ Խաչատրյան (1925)

• Մարատ Ջանվելյան Գեղամի (1948֊2017)

• Գրիգոր Սարատիկյան Ասլիբեկի (1954)

• Արշավիր Ազիբեկյան Սարիբեկի (1961)

• Սպարտակ Սահակյան Դրաստամատի (1959)

### Զինվորական գործիչներ

• Պետրոս Խեչումյան Օհանեսի (մոտ 1840֊1890)

• Արտեմ Ղազինյան Աբելի (1925֊1993)

• Մեսրոպ Սարատիկյան Հովհաննեսի (1870֊1921)

• Հովսեփ Սարատիկյան (1887֊1931)

### Քաղաքական գործիչներ

• Վանո Սիրադեղյան Սմբատի (1946֊2021)

• Շավարշ Ամիրխանյան Մեհրաբի (1894֊1959)

• Սայադ Պետրոսյան Համբարձումի (1937)

### Գրողներ

• Բենիկ Սեյրանյան Մկրտիչի (1913֊1988)

• Մադաթ Պետրոսյան (1867֊1944)

• Սամվել Խաչիկյան (1947֊2020)

• Սամվել Ամիրխանյան Ամիրխանի (1927֊1988)

• Արմենակ Ղազինյան Աբելի (1940)

• Օֆելյա Ամիրխանյան (1940)

### Գիտնականներ

• Լևոն Հախվերդյան Հովհաննեսի (1924֊2006)

• Արշալույս Ղազինյան Աբելի (1929֊1999)

• Հայկազ Ազիբեկյան Հարությունի (1914֊1991)

• Գագիկ Ղազինյան Սերգեյի (1955)

### Իրավապահներ

• Իշխան Ղազինյան Գիգոլի (1927)

• Սուրեն Գյոզալյան Եղիշի (1930֊2007)

### Երաժիշտներ

• Արտեմ Մեջինյան Սարգսի (1913֊1998)

• Բենիկ Աբովյան Վաղինակի (1932֊2004)

• Ռուբեն Հախվերդյան Լևոնի (1950)

### Բժիշկներ

• Պետրոս Օհանյան (1825֊1918)

• Արտաշես Փարսադանյան Միկիչի (1954)

• Արարատ Փարսադանյան Միկիչի (1957)

### Ֆուտբոլիստներ

• Խորեն Բայրամյան Ռոբերտի (1992)

Տես նաև
-------

* Կոթիի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Տավուշի մարզ)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  2011 թ Հայաստանի մարդահամարի արդյունքները
2. 1 2  Հակոբյան Թ. Խ. Մելիք-Բախշյան Ստ. Տ. Բարսեղյան Հ. Խ. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 4 [Ն-Վ] (խմբ. Մանուկյան Լ. Գ.), Երևան, «Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն», 1986, էջ 80 — 804 էջ։
3. ↑  Ամիրխանյան, Յուրա (2022 թ). *ԿՈԹԻ*. pp. 212֊213. ISBN 9789939865959.
4. 1 2  Զավեն Կորկոտյան, «Խորհրդային Հայաստանի բնակչությունը վերջին հարյուրամյակում (1831-1931)»
5. ↑  "Հայաստանի հանրապետության բնակավայրերի բառարան, էջ 112" (PDF). Արխիվացված է the original (PDF) 2014 թ․ սեպտեմբերի 12-ին. Retrieved 2014 Մայիսի 24.
6. 1 2  Ամիրխանյան, Յուրա (2022 թ). *ԿՈԹԻ*. p. 260. ISBN 9789939865959.
7. ↑  Ամիրխանյան, Յուրա (2022 թ). *ԿՈԹԻ*. pp. 261֊293. ISBN 9789939865959.
8. ↑  Ամիրխանյան, Յուրա (2022 թ). *ԿՈԹԻ*. pp. 336֊357. ISBN 9789939865959.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Տավուշի մարզի բնակավայրեր Հայաստան |
| --- |
|  |
| Դիլիջանի տարածաշրջան, Դիլիջան համայնք | **Դիլիջան** • Գոշ • Թեղուտ • Խաչարձան • Հաղարծին • Աղավնավանք • Հովք |  |
|  |
| Իջևանի տարածաշրջան | **Իջևան** • Ազատամուտ • Ակնաղբյուր • • Աճարկուտ • Այգեհովիտ • Աչաջուր • Բերքաբեր • Գանձաքար • Գետահովիտ • Դիտավան • Ենոքավան • Լուսահովիտ • Լուսաձոր • Խաշթառակ • Կիրանց • Ներքին Ծաղկավան • Սարիգյուղ • Սևքար • Վազաշեն |
|  |
| Նոյեմբերյանի տարածաշրջան, Նոյեմբերյան համայնք | **Նոյեմբերյան** • Բերդավան • Դովեղ • Բարեկամավան • Կոթի • Ոսկեվան • Բաղանիս • Ոսկեպար • Ջուջևան |
|  |
| Կողբ համայնք | Կողբ • Զորական |
|  |
| Այրում համայնք | **Այրում** • Արճիս • Բագրատաշեն • Դեբեդավան • Դեղձավան • Լճկաձոր • Հաղթանակ • Պտղավան |
|  |
| Բերդի տարածաշրջան (Շամշադին), Բերդ համայնք | **Բերդ** • Այգեձոր • Այգեպար • Արծվաբերդ • Տավուշ• Իծաքար • Մովսես • Նավուր • Ներքին Կարմիրաղբյուր • Նորաշեն • Չինարի • Չինչին • Չորաթան • Պառավաքար • Վարագավան • Վերին Ծաղկավան • Վերին Կարմիրաղբյուր |
|  |
| Պորտալ:Տավուշի մարզ |

 |


|  |
| --- |
| 
  **Հայաստան**   **Տավուշի մարզ**   **Աշխարհագրություն**
 |