**Ալբանիայի իսլամացում**, գործընթաց, որը սկսել է 1385 թվականից՝ օսմանցիների կողմից երկրի գրավման արդյունքում: Օսմանցիներն իրենց վարչակազմի և զինվորականների միջոցով իսլամը բերեցին Ալբանիա տարբեր քաղաքականության և հարկային խթանների, առևտրային ցանցերի և անդրազգային կրոնական կապերի միջոցով: Օսմանյան տիրապետության առաջին մի քանի դարերում իսլամի տարածումը Ալբանիայում դանդաղ էր և հիմնականում ուժեղացավ 17-րդ և 18-րդ դարերի ընթացքում՝ մասամբ օսմանյան ավելի մեծ հասարակական և ռազմական ինտեգրման, աշխարհաքաղաքական գործոնների և եկեղեցական կառույցների փլուզման պատճառով: Դա Ալբանիայի պատմության ամենանշանակալի զարգացումներից մեկն էր, քանի որ ալբանացիները հիմնականում քրիստոնյա (կաթոլիկ և ուղղափառ) բնակչությունից վերածվեցին հիմնականում սուննի մուսուլմանների՝ միևնույն ժամանակ որոշ շրջաններում պահպանելով ազգությամբ ալբանացի քրիստոնյա փոքրամասնություններին: Ստեղծված իրավիճակը, երբ սուննի իսլամը ամենամեծ հավատքն էր ալբանական էթնոլեզվական տարածքում, բայց այլ դավանանքները նույնպես ներկա էին տարածաշրջանում, մեծ ազդեցություն ունեցավ ուշ օսմանյան ժամանակաշրջանում Ալբանիայի քաղաքական զարգացման ձևավորման վրա: Բացի կրոնական փոփոխություններից, իսլամ ընդունելը նաև առաջ բերեց այլ սոցիալական և մշակութային վերափոխումներ, որոնք ձևավորեցին և ազդեցին ալբանացիների և ալբանական մշակույթի վրա:

Պատմություն
-----------

Հիմնական հոդված՝ Իսլամն Ալբանիայում
### Վաղ օսմանյան շրջան

Ալբանացիները սկսեցին իսլամ ընդունել, երբ 14-րդ դարի վերջին երկիրը դարձավ Օսմանյան կայսրության մաս: Ալբանիան տարբերվում է Բալկանների այլ տարածաշրջաններից, ինչպիսիք են Բուլղարիան և Բոսնիան, նրանով, որ մինչև 1500-ական թվականները իսլամը սահմանափակված էր ընտրված վերնախավի և յուրյուքների նոսր ռազմական բնակավայրերի անդամներով: 1430-ական թվականների սկզբին օսմանյան տիրապետությունը վիճարկվեց հյուսիսային և կենտրոնական Ալբանիայի ավատատերերի կողմից, և օսմանցիները պատասխանեցին երկու ռազմական արշավանքներով: Ալբանացիների պարտությունները հանգեցրին նրան, որ օսմանցիները շատ հողատարածքներ շնորհեցին Անատոլիայի թիմարներին, իսկ մեկ քառորդը՝ ալբանական վերնախավին: Ալբանացի քրիստոնյա վերնախավի որոշ մասի կողմից իսլամ ընդունելը թույլ տվեց նրանց պահպանել որոշ նախկին քաղաքական և տնտեսական արտոնություններ և միանալ օսմանյան նոր համակարգում սիփահիների, թիմարների կամ կալվածատերերի ձևավորվող դասին:

Գեորգ Կաստրիոտի Սկանդերբեգ (Իսկանդար-բեկ, 1405-1468)
Այդ արիստոկրատ գործիչներից մի քանիսի թվում էին Գեորգ Կաստրիոտին (Սկանդերբեգ), որն օսմանցիների ծառայության մեջ էր, դավանափոխվել էր իսլամ, իսկ ավելի ուշ վերադարձավ քրիստոնեությանը 15-րդ դարի վերջին հյուսիսային Ալբանիայի ապստամբության ժամանակ, որը նա նախաձեռնեց: Դրանով նա նաև հրամայեց մյուսներին, ովքեր ընդունել էին իսլամ, կամ մուսուլման գաղութատերերին՝ ընդունել քրիստոնեություն, հակառակ դեպքում՝ սպառնալով սպանությամբ: Սկանդերբեգը ռազմական օգնություն ստացավ Նեապոլի թագավորությունից, որը 1452 թվականին ուղարկեց Ռամոն դ’Օրտաֆային՝ որպես Ալբանիայի փոխարքա՝ իսլամի տարածումից հետո տեղական բնակչության մեջ պահպանել կաթոլիկության պահպանման հանձնարարությամբ: Ալբանացիների ժամանակավոր հաջողությունները բացատրվում էին թուրքերի կողմից 1453 թվականին Կոստանդնուպոլսի գրավմամբ։ Սկանդերբեգի և օսմանցիների միջև հակամարտությունների ժամանակ տարբեր մարտերն ու արշավանքները սուլթան Մեհմեդ II-ին ստիպեցին հարթավայրում՝ Էլբասան քաղաքի մոտ 1466 թվականին կառուցել ամրոց՝ լեռնային հենակետերից եկող դիմադրությանը հակազդելու համար: Սկանդերբեգի ապստամբության ժամանակ Վլորայի տարածքում գտնվող մուսուլմաններից և հրեաներից շատերը սպանվեցին, իսկ ոմանք փախան Իտալիա կամ Կոստանդնուպոլիս: Սկանդերբեգի մահից առաջ և հետո (1468) ալբանական արիստոկրատիայի որոշ հատվածներ որոշ թվով ալբանացիների հետ գաղթել են հարավային Իտալիա՝ փրկվելու օսմանյան նվաճումից, որոնց ժառանգները դեռևս բնակվում են բազմաթիվ գյուղերում, որտեղ նրանք բնակություն են հաստատել: Մեկ այլ ալբանական ապստամբություն օսմանյան տիրապետության դեմ տեղի ունեցավ 1481 թվականին։

Նույնիսկ Սկանդերբեգի անկումից շատ ժամանակ անց, ալբանական գյուղերի մեծ շրջանները հաճախ ապստամբում էին օսմանյան տիրապետության դեմ՝ հաճախ կրելով մարդկային մեծ զոհեր, ներառյալ ամբողջ գյուղերի ոչնչացումը: 1570-ական թվականներին Օսմանյան կառավարիչների համաձայնեցված ջանքերը՝ բնիկ բնակչության ապստամբությունների դեպքերը դադարեցնելու նպատակով իսլամ ընդունելու համար, սկսվեցին Էլբասանում և Ռեքայում, և 1596 թվականին կաթոլիկների միջև ձախողված ապստամբությունը նախորդեց մի շարք ծանր պատժիչ միջոցառումների, որի արդյունքում տեղի էր ունենում բռնի իսլամացում։ Ալբանիայի հանդեպ ծայրահեղական մոտեցումը բացատրվում էր իտալական պետությունների (Վենետիկի հանրապետություն, Նեապոլի թագավորություն) և Ավստրիական կայսրության ազդեցությամբ։ Իսլամացման գագաթնակետը Ալբանիայում տեղի ունեցավ շատ ավելի ուշ, քան մյուս իսլամացած կամ մասամբ իսլամացված շրջաններում. 16-րդ դարի օսմանյան մարդահամարի տվյալները ցույց տվեցին, որ սանջակները, որտեղ ապրում էին ալբանացիները, մնացին ճնշող մեծամասնությամբ քրիստոնյա, իսկ մուսուլմանները կազմում էին ոչ ավելի, քան 5% տարածքներում, մինչդեռ այդ ժամանակաշրջանում մուսուլմաններն արդեն աճել է մեծ համամասնությամբ Բոսնիայի (Բոսնիա 46%, Հերցեգովինա 43%, քաղաքային Սարաևո 100%), Հյուսիսային Հունաստան (Տրիկալա 17,5%), քաղաքային Մակեդոնիա (Սկոպյե և Բիտոլա երկուսն էլ՝ 75%) և Արևելյան Բուլղարիայում (Սիլիստրա 72%, Չիրմեն 88%, Նիկոպոլ 22%)։ Հետագայում՝ 19-րդ դարում, երբ իսլամացման գործընթացը դադարեցվել էր Բալկանների մեծ մասում, այն շարունակեց զգալի առաջընթաց գրանցել Ալբանիայում, հատկապես հարավում:

Օսմանյան տիրապետության վաղ շրջանում տարածքները, որոնք կազմում են ժամանակակից Ալբանիան, վերակազմավորվել են վարչական միավորի՝ Սանջակ-ի Արնավիդ կամ Սանջակ-ի Առնավուդ անունով: Օսմանյան տիրապետության սկզբում մզկիթի են վերածվել միայն նշանավոր եկեղեցիները, որոնք ունեն նշանակալի խորհրդանշական նշանակություն կամ քաղաքային բնակավայրի մշակութային արժեք: Ալբանիայում կառուցված վաղ մզկիթների մեծ մասը հիմնականում կառուցվել են օսմանյան կայազորների համար նախատեսված ամրոցներում, երբեմն օսմանյան սուլթանները իրենց ռազմական արշավների ժամանակ տարածքում, ինչպիսիք են Ֆաթիհ Սուլթան Մեհմեդ մզկիթը Շկոդրում, Կարմիր մզկիթը Բերաթում և այլն:

Որպես կանոն, օսմանյան իշխանությունը հիմնականում հանդուրժում էր քրիստոնյա հպատակներին, բայց նաև խտրականություն էր դրսևորում նրանց նկատմամբ՝ դարձնելով նրանց երկրորդ կարգի քաղաքացիներ՝ ավելի բարձր հարկերով և տարբեր իրավական սահմանափակումներով, օրինակ՝ մուսուլմաններին դատարան տանելու, ձիերի, զենքի կամ տների վրա նայող տներ ունենալու անկարողությունը։ Թեև օսմանյան իշխանությունները խրոնիկ կասկածանքով էին վերաբերվում կաթոլիկությանը, նրանք հիմնականում թույլ էին տալիս ուղղափառ եկեղեցուն անխոչընդոտ գործել, բացառությամբ որոշ ժամանակաշրջանների, երբ եկեղեցին ճնշվում էր եպիսկոպոսների վտարումներով և գույքի և եկամուտների բռնագրավմամբ: Օսմանյան ժամանակաշրջանում քրիստոնյաների մեծամասնությունը, ինչպես նաև մուսուլմանների մեծ մասը գործածում էին որոշակի սինկրետիզմ՝ դեռևս կիրառելով հեթանոսական տարբեր ծեսեր. այս ծեսերից շատերը լավագույնս պահպանվել են տարաբնույթ կարգերի մեջ, ինչպիսին Բեքթաշյան միաբանությունն է:

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Ramet 1998, էջ. 209 harvnb error: no target: CITEREFRamet1998 (help). "The Ottomans first invaded Albania in 1385. A second Ottoman force was sent to Albania 1394-96, occupying the country. Given both the Ottoman disposition to tolerate religious diversity among loyal subjects and the generally bellicose traditions of the Albanians, Ottoman authorities adopted a conciliatory policy toward Albanian Christians in the early decades of occupation. Still, although conversion to Islam was not required, a Christian Albanian lord could count on winning favor if he converted. If the Ottomans did not believe that religious reasons could compel a Christian to convert to Islam, they nonetheless looked askance when a Muslim converted (or reconverted) to Christianity. This happened in 1443 when Gjergj Kastrioti (called Skenderbeg), who had been reared as a Muslim in the sultan's palace, abandoned the Islamic faith and publicly reverted to the creed of his forefathers. But this conversion was not merely a public gesture of defiance. It was the first act in a revolutionary drama. For, after changing his religious allegiance, Skenderbeg demanded that Muslim colonists and converts alike embrace Christianity on pain of death, declaring a kind of holy war against the sultan/caliph."
2. ↑  Zhelyazkova, Antonina. ‘’Albanian Identities’’. Sofia, 2000: International Center for Minority Studies and Intercultural Relations. Page 15-16
3. ↑  Florian Bieber (19 August 2010). «Muslim identity in the Balkans before the establishment of nation states». *Nationalities Papers: The Journal of Nationalism and Ethnicity*. էջեր 15–19.
4. 1 2  Fine, John V. A.; Fine, John Van Antwerp (1994). *The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest* (անգլերեն). University of Michigan Press. էջ 535. ISBN 978-0-472-08260-5. Վերցված է 3 April 2020-ին.
5. ↑  Ergo, Dritan (2010). «Islam in the Albanian lands (XVth-XVIIth Century)». In Schmitt, Oliver Jens (ed.). *Religion und Kultur im albanischsprachigen Südosteuropa [Religion and culture in Albanian-speaking southeastern Europe]*. Frankfurt am Main: Peter Lang. էջեր 13–52. ISBN 9783631602959.
6. ↑  Marinescu, Constantin (1994). *La politique orientale d'Alfonse V d'Aragón, roi de Naples (1416-1458)*. Barcelona: Institut d'Estudis Catalans. ISBN 9788472832763.
7. ↑  Inalcik, Halil (1989). «The Ottoman Turks and the Crusades, 1451–1522». In Hazard, Harry; Zacour, Norman (eds.). *A History of the Crusades: The Impact of the Crusades on Europe*. University of Wisconsin Press. էջեր 222–275. ISBN 9780299107444.
8. ↑  Nasse, George Nicholas (1964). *The Italo-Albanian Villages of Southern Italy*. Washington, District of Columbia: National Academy of Sciences-National Research Council. ISBN 9780598204004.
9. ↑  Nurja, Ermal (2012). «The rise and destruction of Ottoman Architecture in Albania: A brief history focused on the mosques». In Furat, Ayşe Zişan; Er, Hamit (eds.). *Balkans and Islam Encounter, Transformation, Discontinuity, Continuity*. Cambridge: Cambridge Scholars Publishing. էջեր 191–207. ISBN 9781443842839.
10. ↑  Zhelyazkova, Antonina, ‘‘Albanian identities’’, page 15.
11. ↑  Anton Minkov. Conversion to Islam in the Balkans. pp. 41–42.
12. ↑  Vryonis, Spyros. Religious Changes and Patterns in the Balkans, 14th-16th centuries