recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Լևոն Հարությունի Խանսանամյան** (Խանզադե, 1873, Երանոս, Նոր Բայազետի գավառ, Երևանի նահանգ, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն - 1938), հայ գրող։

Կենսագրություն
--------------

1895 թվականին ավարտել է Երևանի ռուսական սեմինարիան, զբաղվել է ուսուցչությամբ (Հին Նախիջևանում, Նոր Բայազետում, Երևանում)։ Իր ժամանակի հայ գյուղի հոգսերն է պատկերել «Տեր-Մաթալ և յուր զոհերը» (հ. 1, 1903) վեպում։ 1904 թ. լույս է տեսել նրա «Զաքարիա Զագեցու օրերը» պատմավեպը, որն ընդգրկում է IX դարի անցքերը։ Թուրքական բռնատիրության պայմաններում հայ ժողովրդի անապահով կյանքն է արտացոլել «Սևանա ուխտավորները» (1907), «Ներսեի հիշատակին» (1907) «Մեր արյունոտ անցյալից» (1907) վիպակներում։ Խանսանամյանը գրի է առել (1903) «Սասնա ծռեր» էպոսի պատումներից մեկը («Սասնա ծռեր», հ. 2, 1951, պատում ԺԲ, Դավիթ և Մհեր)։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 5. — էջ 14—15.
2. 1 2 3 4 5 6  Ով ով է. հայեր (հայ.) / Հ. Այվազյան — Երևան: 2005. — հատոր 1.


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 11761 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 14)։*  |
|  |
| --- |
| **Ծառակործան կլորատերև** |
| Ծառակործան կլորատերևԾառակործան կլորատերև |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Իլենածաղկավորներ (Celastrales) |
| **Ընտանիք** | Իլենազգիներ (Celastraceae) |
| **Ցեղ** | Ծառակործան *(Celastrus)* |
| **Տեսակ** | **Ծառակործան կլորատերև** *(C. orbiculatus)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Celastrus orbiculatus***Thunb. |

 **Ծառակործան կլորատերև** (լատին․՝  C. orbiculata Thunb.), իլենազգիների ընտանիք, ծառակործան ցեղի բույս։

Նկարագրություն
--------------

Տերևաթափ լիանա է, որը հասնում է մինչև 12 մ բարձրության։ Ճյուղերը ունեն համատարած, սպիտակ միջուկ։ Ընձյուղները կանաչ են, ավելի ուշ՝ նարնջակարմրավուն, գորշադարչնագույն, կապտավուն խավով և առատ ոսպնյակներով, գլանաձև, թեթևակի ակոսավոր։ Բողբոջները մանր են, բութ կոնաձև, մախաթանման թեփուկներով, որոնց արտաքին զույգն ուղիղ է կամ վերածվել է կեռ փշերի։ Տերևները կոթունավոր են, կլորաէլիպսաձև, հակառակ ձվաձև կամ կլորավուն, 2-10 սմ երկարությամբ, 1,8-7 սմ լայնությամբ, միանգամից սրվող, գագաթում երբեմն երկար սրացումով, աղեղնասղոցաեզր (բացի հիմքից), ամուր, մերկ, ներքևի կողմից կապտավուն, անփայլ, երկու կողմից էլ լավ արտահայտված, սպիտակավուն ջղերով։ Տերևակիցները գորշավուն են, թարթիչաեզր, շուտ թափվող։ Ծաղկաբույլերը ծոցային վահանիկներ են, կարճ կոթունավոր, կազմված 2-7, հազվադեպ՝ 1 ծաղկից։ Ծաղիկները կանաչավուն են, թեփուկանման ծաղկակիցներով։ Տուփիկը համարյա գնդաձև է՝ 0,4—0,6 սմ տրամագծով, թեթևակի սեղմված, վառ դեղին կամ նարնջադեղին։ Սերմերը սեղմված ձվաձև են, գորշավուն, կետափոսիկավոր, նարնջագույն սերմնապատով։ Ծաղկում է հունիս- հուլիս ամիսներին, պտուղները հասունանում են սեպտեմբերին։ Տարածված է Հեռավոր Արևելքում, հարավային Սախալինում, ճապոնիայում, Չինաստանում։ Աճում է ավազագլաքարային նստվածքներում, ժայռուտներում և քարքարոտ լանջերում, գետահովիտներում։ Մեր հանրապետությունում մշակվում է Երևանում, Վանաձորում և Իջևանի դենդրարիում։ Ամենուրեք աչքի է ընկնում լավ աճով և բարձր դիմացկունությամբ։ Առատորեն ծաղկում և պտղաբերում է։ Էկոլոգիական խումբը' IX: Մշակության հավանական շրջանները' 3, 7—11, 1 7-28, 31 -32:

Տարածվածություն
---------------

Տարածված է Հեռավոր Արևելքում, Հարավային Սախալինում, ճապոնիայում, Չինաստանում։

Կիրառություն
------------

Գեղեցիկ, շատ դիմացկուն լիանա է, որը մեծ նշանակություն ունի ուղղաձիգ կանաչապատման համար՝ գեղեցիկ տերևների ու վառ պտուղների շնորհիվ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. հատոր 2, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ 187։


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2781185481 |

 |
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Իմ կյանքը (այլ կիրառումներ)

**«Իմ կյանքը»**, Անտոն Պավլովիչ Չեխովի վիպակը` գրված 1896 թվականին։ Առաջին անգամ հրապարակվել է 1896 թվականի հոկտեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին՝ № 10-12, Նիվա ամսագրի ամենամսյա գրական հավելվածում։

Հրապարակումներ
--------------

Վիպակն առաջին անգամ տպագրվել է 1896 թվականի հոկտեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին՝ թիվ 10-12-ի, Նիվա ամսագրի ամենամսյա գրական հավելվածում։ Մի քանի համարներում վիպակի տպագրությունը պայմանավորված էր հետևյալ նկատառումներից ելնելով՝ կապված Նիկոլայ II-ի թագադրումից հետո աշխատողների գործադուլների աճի հետ և նոր գրաքննության նշանակումից հետո հրատարակիչներն ավելի մեծ խիզախություն էին ակնկալում։ Հետևաբար, վիպակի տեքստը ամսագրում այնպես էին բաժանել, որ առաջին գրքում ներառվեն առաջին հինգ գլուխները, որոնք ավելի քիչ գրաքննություն էին պարունակում։ Դա պետք է լռեցներ գրաքննության զգոնությունը։

Հեղինակի կողմից վերամշակված վիպակն ընդգրկվել է Սուվորինի հրատարակած պատմվածքների «Տղամարդիկ» հավաքածուում։ «Իմ կյանքը» վիպակը հավաքածուի 7 հրատարակություններում (1897-1899) հրատարակվել է առանց փոփոխությունների։ Չեխովի որոշ ուղղումներով վիպակը ներառվել է 1899-1901 թվականներին Ադոլֆ Մարքսի հրատարակած ժողովածուի 9-րդ հատորում։

Վիպակում արտացոլված է կյանքի տպավորությունների շղթան՝ սկսած գրողի մանկությունից։ Պ. Սուրոժսկին (Պ. Ն. Շատիլով) գրել է. 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | ...թվում է, թե Չեխովը գրելիս մտածել է Տագանրոգի մասին... |  |

Ֆոն
---

Չեխովը վիպակի վրա սկսել է աշխատել 1896 թվականի փետրվարին, և այն ավարտել է նույն թվականի հուլիսի վերջին։ Վերնագրի հետ կապված որոշ անհամաձայնություններ են եղել։ Չեխովին դուր չէր գալիս «Իմ կյանքը» անվանումը. նա ցանկանում էր անվանել «90-ականներին»։ «Նիվա» ամսագրի խմբագիր Ալեքսեյ Տիխոնով-Լուգովոն որոշել է, որ առաջարկվող անունը ինչ ոչ մի հուշամատյան է և առաջարկել է ներկայիս անունը։ Հեղինակը չի առարկել։

Գրականություն
-------------

* Литературный музей А. П. Чехова. Сборник статей и материалов, вып. 4, Ростов н/Д. 1967, стр. 91.
* Чехов А. П. Моя жизнь: (Рассказ провинциала) // Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. - М.: Наука, 1974-1982.

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  James N. Loehlin The Cambridge Introduction to Chekhov 2010 1139493523 p.92. "Three Years" (1895), and "My Life" (1896).
2. ↑  Muratova, K. D. Commentaries to Моя жизнь.
3. ↑  П. Сурожский. Cтатьz «Местный колорит в произведениях А. П. Чехова». «Приазовский край», 1914, № 172, 3 июля

Արտաքին հղումներ
----------------

* Повесть Иван Матвеич Archived 2017-06-04 at the Wayback Machine.
* *Моя жизнь*. բնօրինակ ռուսերեն տեքստ
* *Моя жизнь*, в переводе Констанс Гарнетт

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | VIAF: 8663158070765308780001, 1311158005991002100002, 3609165326577316290006 · WorldCat VIAF: 8663158070765308780001, 1311158005991002100002, 3609165326577316290006 |

 |
**Լևոն Մանվելի Միրախորյան** (նոյեմբերի 17, 1895(1895-11-17), Ռոման, Ռումինիա - օգոստոսի 8, 1978(1978-08-08), Բուխարեստ, Ռումինիա), ռումինահայ նյարդահոգեբույժ, պարահոգեբան։ Բժշկական գիտությունների դոկտոր (1925), պրոֆեսոր (1930)։

Մանուել Միրախորյանի որդին։

Կենսագրություն
--------------

1922 թվականին ավարտել է Կլուժի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը, եղել տեղի նյարդային հիվանդությունների կլինիկայի պրոֆեսոր։ 1926 թվականին Կլուժում հիմնել է հոգեբանության և պարահոգեբանության ռումինական ազգային ընկերություն, որի նախագահն է եղել մինչև 1944 թվականը։ Գիտական աշխատանքները վերաբերում են հեռազգայության, ներշնչման, հիպնոսի, հեռաանզգայացման և կատալեպսիայի երևույթների ուսումնասիրություններին, դրանց մեթոդներով նյարդահոգեկան և մի շարք այլ հիվանդությունների ախտորոշման ու բուժման հարցերին։ Եղել է արտասահմանյան (Փարիզ, Լոնդոն և այլն) հոգեբանական և պարահոգեբանական ընկերությունների անդամ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) — Երևան: 1981. — հատոր 7. — էջ 614.



|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 614)։*  |
**Համեմատական դիցաբանություն**, տարբեր մշակույթների առասպելների համեմատություն՝ փորձելով տարորոշել ընդհանուր թեմաներ և բնութագրեր։ Համեմատական լեզվաբանությունը ծառայում է ակադեմիական տարբեր նպատակների։ Օրինակ՝ գիտնականներն օգտագործում են տարբեր առասպելների միջև փոխադարձ կապերը, որպեսզի հետևեն կրոնի և մշակույթի զարգացմանը, առաջ քաշեն տարբեր մշակույթների առասպելների ընդհանուր ակունքներ, աջակցեն հոգեբանական տարբեր վարկածների։

Դիցաբանությունների համեմատական ուսումնասիրությունը բացահայտում է վերազգային մոտիվները, որոնք միավորում են ամբողջ աշխարհի հոգևոր գիտակցությունը։ Այդ հետազոտությունների նշանակությունը ծնունդ է տալիս «համաշխարհային պատմության մեջ այդ առասպելների լայն, բարեհաճ ընկալմանը»։ Տարբեր ազգերի դիցաբանությունների նմանությունը հիշեցնում է մարդկությանը մարդկային փորձի համակողմանիության և ծագման ընդհանրությունների մասին։

Նախապատմություն
---------------

Մարդաբան Կ. Սքոթ Լիթլթոնը սահմանել է համեմատական դիցաբանությունը որպես «ամենատարբեր մշակույթներին առնված առասպելների և առասպելների թեմաների համակարգված համեմատություն»։ Տարբեր մշակույթների և դիցաբանությունների համեմատությամբ գիտնականները փորձել են արդեն իսկ գոյություն ունեցող դիցաբանություններից վերհանել նման գծերը և/կամ վերականգնել «նախադիցաբանությունը»։ Կրոնագետ գիտնական Ռոբերտ Սեգալը նշել է. «ըստ կանոնի՝ բոլոր տեսաբանները փորձում են նմանություններ գտնել առասպելների միջև»։ Սակայն դիցաբանություններն ուսումնասիրողներին կոպիտ ձևով կարելի է բաժանել մասնավորողների, որոնք ընդգծում են առասպելների միջև տարբերությունները, և համեմատողների, որոնք ընդգծում են նմանությունները։ Մասնավորողները հակված են «հաստատելու, որ համեմատողների վերծանած նմանությունները աղոտ և մակերեսային», միևնույն ժամանակ համեմատողները հակված են «պնդելու, որ մասնավորողների առաջ քաշած տարբերությունները ծեծված են և պատահական»։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3  Littleton, p. 32
2. 1 2  Golden Kenneth L. (1992)։ *USES OF COMPARATIVE MYTHOLOGY: Essays on the Work of Joseph Campbell*։ London & New York: Routledge։ էջեր 6–7
3. ↑  Segal, "The Romantic Appeal of Joseph Campbell"
4. ↑  Segal, *Theorizing About Myth*, p. 148
**ԽՍՀՄ Որսորդական տնտեսություն**, տնտեսության ճյուղ նախկին Խորհրդային Միությունում, ապահովել է որսորդական մթերքների (միս, մորթի և այլն) ստացումը և որսորդական պետական ֆոնդի արդյունավետ օգտագործումը։ Ըստ Սովետական մեծ հանրագիտարանի, որսորդական տնտեսության միջոցով տարեկան ստացվել է մոտ 50 միլիոն մորթի, մինչև 20 հազար տոննա միս, և 800 հազար որսված թռչուն։

Որսորդական տնտեսությունները եղել են արդյունագործաորսորդական, որսորդական պետական, սպորտային, արգելանոցաորսորդական տիպերի։ Արդյունագործաորսորդական տնտեսությունները (պետական, կոոպերատիվ, կոլտնտեսություն, սովտնտեսություն) երկրում մորթու և որսամսի հիմնական մթերողներն էին։ Իրենց խնդիրն են համարել նաև որսորդական պետական ֆոնդի պաշարների ավելացումը, որսի կատարելագործված գործիքների ու ձևերի ներդրումը, մուշտակամորթեղենի և հումքի այլ տեսակների առաջնային վերամշակման մեթոդների բարելավումը, գազանաբուծությունը և այլն։ 

Որսորդական պետական, և արգելանոցաորսորդական տնտեսությունների խնդիրներն են համարվել գիտականորեն հիմնավորված տնտեսավարման ձեերի մշակումը և արտադրության մեջ դրանց ներդրումը, արդյունագործական արժեքավոր կենդանիների պահպանումը և բուծումը (երկրի այլ շրջանների համար), ինչպես նաև, մասնակիորեն որսահումքի մթերումը։ Սպորտային տնտեսությունները իրագործում են աշխատավորությանը որսորդական սպորտաձեերում ներգրավելու աշխատանքներ, ինչպես նաե համագործակցելով մթերող կազմակերպությունների հետ նպաստում են որսամսի և մորթու մթերման պետ․ պլանային առաջադրանքների կատարմանը։ 

Որսորդաան տնտեսությունների ընդհանուր ղեկավարությունը իրագործել է ԽՍՀՄ գյուղատնտեսության մինիստրության բնության պահպանության, արգելանոցների և Որսորդական տնտեսությունների գլխավոր վարչությունը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 654)։*  |
**Լևոն Արամի Աստվածատրյան** (1922, Կոստանդնուպոլիս, Օսմանյան կայսրություն - հոկտեմբերի 19, 2002(2002-10-19), Երևան, Հայաստան), կոմպոզիտոր։

Կենսագրություն
--------------

1923-1947 թվականներին ապրել է Ֆրանսիայում։ Ավարտել է Կաննի կոնսերվատորիան (1943)։ Հայրենադարձել է 1947 թվականին։ 1951-1972 թվականներին թվականներին եղել է Հայպետհրատի երաժշտական խմբագիր։

Ստեղծագործություններ
--------------------

Գրել է «Փայտփորիկ» (1962 թվական) մանկական կանտատը՝ նվագախմբի և երգչախմբի, «Սաղմոսային ռապսոդիա» (1994)՝ թավջութակի և լարային նվագախմբի, «Դիմակներ և դեմքեր» (1994 թվական)՝ լարային նվագախմբի, «Տարածական կառույցներ»՝ կամերային անսամբլի, «Ինտեգրալ» (10 վարիացիա՝ լատիշական ժողովրդական երգերի թեմաներով)՝ 2 դաշնամուրի համար, սիմֆոնիաներ («Սովետական», 1947 թվական, «Կոմիտասի հիշատակին», 1970 թվական), սյուիտ (1948 թվական), «Մելոգոնիա» (Առնո Բաբաջանյանի հիշատակին, 1983 թվական) կոնցերտը, «Հավիկ» (1964 թվական, 2-րդ հրտարակչություն՝ 1987 թվական) նախերգը, «Արյունոտ մատնահետքեր» (1995 թվական), դաշնամուրային գործեր («Պարտիտ», 1964, «Նախերգ և մոտետ», 1969 թվական, «Չորս պրելյուդ», 1949 թվական), «Հայաստան» (1971 թվական, երիտասարդության հիմնը) խմբերգը, կամեր-վոկալ երկեր, երգեր («Վերադարձ», 1948 թվական, «Կաքավ», 1969 թվական), ռոմանսներ։

Խմբագրել է հայ կոմպոզիտորների մի շարք ստեղծագործություններ, նաև Շերամի, Ջիվանու, Աշոտի երգերից։

Աղբյուրներ
----------

* Ն. Թահմիզյան։ Ներածություն/ Լևոն Աստվածատրյան։ Դաշնամուրային և սիմֆոնիկ երկեր։ Երևան, «Սովետական գրող», 1987, էջ 8։
* Н.Аветисян. Особенности синтеза культур в творчестве Левона Аствацатряна./ Երաժշտագիտական աշխատությունների ժողովածու, Երևան, «Կոմիտաս», 2003, էջ 53։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  Ով ով է. հայեր (հայ.) / Հ. Այվազյան — Երևան: 2005. — հատոր 1. — էջ 126.


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Հայազգ |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 9528 · GND: 1035719738 · LCCN: no2002019724 · VIAF: 71053844 · WorldCat VIAF: 71053844 |

 |
**Կլարենս** (ֆր.՝ Clarens), փոքր գյուղ Շվեյցարիայի Մոնտրյո կոմմունայի Վո կանտոնում։ Գտնվում է Ժնևի լճի հյուսիսարևելյան ափին։

Կլարենսը տեղակայված է Մոնտրյո քաղաքի կողքին։ Կլարանս, Մոնտրյոյի այս շրջանը 19-րդ դարում դիտարկվում էր որպես մեկ միասնական տարածք, որը տեղակայված է Շվեյցարիայի Ժնևի լճի հյուսիսարևելյան ափերին (ֆր.՝ Clarens Clarens, Vernex, Chernex, Territet, Veytaux): Այս տարածքները Շվեյցարական Ռիվերայի մասն են և մի ժամանակ գրավիչ էին բազմաթիվ կոմպոզիտորների և գրողների համար։

Բնություն, կլիմա և տնտեսություն
-------------------------------

Գյուղը գտնվում է Ժնևի լճի հյուսիսային ափին։ Տարվա ցուրտ կեսում միջին ամսական ջերմաստիճանը մոտավորապես 3-7 °C: Այս կողմերում աճում է բարձրակարգ խաղող։ Կան ջրաբուժական կառույցներ, 17% աղաջրերով, մագնեզիումի քլորիդներով։ Մոտակայքում կան նաև Լավեյ լե Բան (ֆր.՝ Lavey-les-Bains) կոչվող թույլ ալկալիական, տաք ծծմբական աղբյուրներ։ Կլարենս գյուղում և առհասարակ այս շրջանում լավ են զարգացած հաղորդակցության ուղիները։ Կլիման բավականին հաստատուն է և չափավոր խոնավ։ Կլարենսը շրջապատված է Ալպերով։

Կլարենսը շրջապատող Ալպերը

Հայտնի մարդիկ
-------------

Երկար ժամանակ Կլարենսում է ապրել ռուս մեծ կոմպոզիտոր Պ․ Ի․ Չայկովսկին։ Այստեղ է նա գրել Եվգենի Օնեգին և Ժաննա դ'Արկ օպերաները, ինչպես նաև հանրաճանաչ նվագախմբի հետ ջութակի համար կոնցերտը (մարտ 1878)։ Այն տեղում, որտեղ ապրել է Չայկովսկին այժմ գտնվում է Ռոյալ Պլազա (Royal Plaza) հյուրանոցը։

Մոնտրյոի և Կլարենսի շրջակայքում է ապրել մեկ այլ ռուս կոմպոզիտոր՝ Իգոր Ստրավինսկին։ Այստեղ է նա գրել իրեն համաշխարհային ճանաչում բերած Սուրբ Գարուն բալետը։ Ավելի ուշ, 1919 թվականին ստրավինսկին գրեց նաև մեկ այլ հայտնի բալետ՝ Պուլչինելլան։ Ստրավինսկուն հիշում են և Կլարենսում և Մոնտրյոյում։ Կլարենսում իր բալետի պատվին փողոցներից մեկը կոչել են «Rue du Sacre du Printemps» (Սուրբ գարնան փողոց), իսկ Մոնտրյոյում Ստրավինսկու պատվին են անվանել համերգասրահը՝ «Auditorium Strawinsky» (Ստրավինսկու համերգասրահ)։

Հայտնի ռուս գրող Վլադիմիր Նաբոկովը 1960 թվականից մինչև իր մահը՝ 1977 թվականը, իր կին Վերայի հետ միասին ապրել է Մոնտրյոյում։ Նա 1964 թվականից վարձակալում էր Մոնտրյո Պալասի (ֆր.՝ Montreux Palace) համարներից մեկը։ Նաբոկովը Մոնտրյոյում մի քանի ստեղծագործություններ է գրել։ Նաբոկովը թաղված է Կլարենսի գերեզմանոցում։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Произношение в оригинале: видео
2. ↑  Энциклопедия Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона в 86 тт. 1890—1907.
**Ծովանկարչություն**, ծովային տեսարան պատկերող նկար, բնանկարի ժանրի տարատեսակ։ Որպես բնանկարի ինքնուրույն ճյուղ Ծովանկարչությունը եվրոպական արվեստում առանձնացել է XVII դ.: Նրա սկզբնական խնդիրը եղել է ծովային համայնապատկերում պատմական խոշոր իրադարձություններ և ռազմանավեր պատկերելը, ուր ծովը հանդես է եկել որպես դեկորատիվ միջավայր։ Ծովանկարչությունը ծաղկել է XVII դ. հոլանդական գեղանկարչության մեջ և գրաֆիկայում։ Հոլանդացի ծովանկարիչները (Յան Պորսելլիս, Հ. Սեգերս, Վ. վան դե Վելդե) պատկերել են ծովի տարերքն ու ձկնորսների կյանքը, մշակել հանդիսավոր ծովանկարչության տիպը՝ կենտրոնական դեր հատկացնելով նավերին ու նավակներին, բացահայտել ծովային տեսարանների վեհությունը։

XVIII–XIX դդ. խոշորագույն ծովանկարիչներից են Կ. Վեռնեն (Ֆրանսիա), Կացուշիքա Հոքուսայը (Ճապոնիա), Ու. Թյոռները (Անգլիա), Հ. Մեսդագը (Հոլանդիա), Ա. Բոգոլյուբովը (Ռուսաստան)։

Համաշխարհային կերպարվեստում ծովանկարչության կարկառուն ներկայացուցիչը հայ մեծ նկարիչ Հ. Այվազովսկին է։ Ծովանկարչության հայ ներկայացուցիչներն են՝ Մ. Մահտեսյանը, Մ. Ճիվանյանը, Ա. Շաբանյանը, Վ. Մախոխյանը, Կ. Ադամյանը ստեղծել են ծովանկարչության աչքի ընկնող ստեղծագործություններ։

Պատկերասրահ
-----------

* Հովհաննես Այվազովսկի, Օդեսայի նավահանգիստ, Սև ծով, 1852Հովհաննես Այվազովսկի, Օդեսայի նավահանգիստ, Սև ծով, 1852
* Էժեն Դելակրուա, Ծավը Դեպի բարձունքից, 1852, ԼուվրԷժեն Դելակրուա, Ծավը Դեպի բարձունքից, 1852, Լուվր
* Թոմաս Մորան, Մայրամուտը ծովում, 1906, Բրուքլինի թանգարանԹոմաս Մորան, Մայրամուտը ծովում, 1906, Բրուքլինի թանգարան
* Ուիլյամ Թըրներ, Տրաֆալգարյան ճակատամարտ, 1822Ուիլյամ Թըրներ, Տրաֆալգարյան ճակատամարտ, 1822
* Միխայիլ Տկաչենկո, «Մերկուրի» բրիգի մարտն ընդդեմ թուրքական նավերի 1829 թվականի մայիսի 14-ին, 1907Միխայիլ Տկաչենկո, «Մերկուրի» բրիգի մարտն ընդդեմ թուրքական նավերի 1829 թվականի մայիսի 14-ին, 1907
* Ալեքսեյ Բոգոլյուբով, Աթոսի ճակատամարտը 1807 թվականի մայիսի 19-ին, 1853Ալեքսեյ Բոգոլյուբով, Աթոսի ճակատամարտը 1807 թվականի մայիսի 19-ին, 1853

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 137)։*  |
**Հայ ժողովրդական տոներ**, ավանդաբար փոխանցվող կրոնաեկեղեցական և ժողովրդական տոներ։ Հիմնականում ծագել են նախաքրիստոնեական (հեթանոսական) շրջանում և հետագայում պահպանել հնագույն ծիսակարգին ու հավատալիքներին առնչվող մի շարք սովորույթներ ու արարողություններ։ Միաժամանակ հարմարեցվել են քրիստոնեական գաղափարախոսությանն ու տոնացույցին։ Դարեր շարունակ պահպանվելով՝ հասել են մեզ փոփոխված ու նոր երանգավորումներով՝ հարմարեցվելով ժամանակի տնտեսական, քաղաքական և հասարակական պահանջներին։ Նոր տարուց հետո առաջինը հանդիսանում է Քրիստոսի Ծննդյան ու Մկրտության տոնը (Ծննդյան տոն), որը կատարվում է հունվարի 6-ին։ Ըստ էության՝ այն խորհրդանշում է տարվա սկիզբը և ժամկետով անխախտ է։ Համարվում է տարվա առաջին արևածագի օր և կապվում ջրի, արևի պաշտամունքի, մեռնող-հառնող աստվածության գաղափարի և այլ հավատալիքների հետ։ Ծննդյան տոնի պատարագից հետո հայ եկեղեցում կատարվում է ջրի օրհնություն (Ջրօրհնեք), Ծնունդից 40 օր հետո՝ Տյառնընդառաջը, որը նույնպես անշարժ տոն է (փետրվարի 14-ին)։ Մի շարք տոներ ընթանում են ժողովրդական տոնախմբությունների և ավանդական արարողությունների ուղեկցությամբ։ Դրանց մի մասը նվիրված է Քրիստոսի (տերունական տոներ), մյուս մասը՝ սրբերի (սրբոց տոներ) հիշատակին։ Ըստ համապատասխան տոների՝ հայ եկեղեցին սահմանել է պահոց և ուտիքի օրեր։ Գրեթե բոլոր խոշոր տոներն ուղեկցվել են երգերով, պարերով, խնջույքներով, մարզական, թատերական և այլ բնույթի խաղերով։

Աղբյուր
-------

* Հայկական Համառոտ Հանրագիտարան․ Հ տառով հոդվածները

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է* Հայկական համառոտ հանրագիտարանից*, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 125)։*  |
| **՞**Ծվծվիկներ |
| --- |
| Ծվծվիկներ  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Թռչուններ |
|
|
|
| Կարգ | Ճնճղուկազգիներ |
|
|
|
| Ընտանիք | Ծվծվիկներ |
|
|
|
|
|
|
| Տեսակ | **Ծվծվիկ** |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Certhiidae

 |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | 

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Ծվծվիկներ** (լատին․՝ Certhiidae), ճնճղուկանմանների կարգի թռչունների ընտանիք։ Հայտնի է 17, Հայաստանում՝ 1 տեսակ՝ ծվծվիկը (Certhia familiaris), նստակյաց է, քիչ տարածված։

Արտաքին կառուցվածք
------------------

Մարմնի երկարկարությունը 12,5 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 17,5-21 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 9 գ։ Կտուցը երկար է՝ ներքև կեռված։ Մարմինը ներքևից և հոնքը սպիտակ են, պոչի փետուրները՝ սրածայր և ամուր։ Մարմինը վերևից դարչնագույն խայտերով է, գոտկատեղը՝ նարնջագույն-դարչնագույն, թևին կա բաց դարչնագույն-դեղին ալիքաձև լայնակի շերտ։ Հենվում է ամուր պոչի վրա, կարճ ցատկերով մագլցում ծառի բունն ի վեր և ճյուղերի երկայնքով։

Կենսակերպ
---------

Բնակվում է անտառներում, պտղատու այգիներում, պուրակներում։ Սնվում է մանր անողնաշարավորներով։ Երգի առաջին արձագանքները լսվում են փետրվար-մարտին, որն ավարտվում է հարսանեկան զույգերի ձևավորմամբ։

Բնադրում
--------

Բույնը կառուցում է ապրիլ-մայիսին՝ 8-12 օրվա ընթացքում. այն գավաթաձև է՝ ճյուղերից, մամուռից։ Բնադրում է կեղևի խոռոչում կամ ծառաբնով մագլցող խիտ խոտաբույսերի տակ։ Ձվերը բներում հայտնվում են ապրիլի վերջին։ Դնում է 16 մմ տրամագծով, սպիտակ՝ վարդագույն պտերով 5-6 ձու։ Թխսակալում է 13-15 օր։ Ձագերը հայտնվում են մայիսի վերջին, բնից դուրս են գալիս 15-16-րդ օրը։ Ձագերին կերակրում են արուն և էգը՝ օրը 260 անգամ։ Հուլիս-օգտոստոսին ձագերն անջատվում են ծնողներից։ Օգտակար է, ոչնչացնում է մեծ քանակությամբ վնասատու միջատներ։

Պատկերասրահ
-----------

* 
* 
* 
* 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 143)։*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրիտանիկա · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | LCCN: sh85033901 · Microsoft: 2777062306 · NKC: ph167613 |

 |
«**Հայ կին**», պատկերազարդ կիսամսյա հանդես։

Պատմություն
-----------

Լույս է տեսել 1919-1932 թվականներին Կ. Պոլսում։ Տնօրեն-խմբագիրը եղել է Հայկանուշ Մառքը։ 

Լուսաբանել է Կ. Պոլսի Հայ կանանց ընկերակցության գործունեությունը, ծանոթացրել կանանց միջազգային կազմակերպությունների աշխատանքներին, ներկայացրել է անվանի հայ և օտար արվեստագետներին։ Տպագրել է հայ գրողների գործերից, նմուշներ՝ եվրոպական գրականությունից, առողջապահական և կենցաղային խորհուրդներ։

«Հայ կին» հանդեսը Մառքը համարել է ոչ միայն կնոջ ձայնի բարձրախոս, որը պայքարում է կին-տղամարդ հավասար իրավունքների համար, այլև՝ Խորհրդային Հայաստանի, Սփյուռքի և Թուրքիայում ապրող հայերին միավորող շղթայի մեկ օղակը։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Արևմտահայ կին գրողները և ժամանակը. Հայկանուշ Մառք

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հայկական ֆեմինիզմը և «Հայ կին» ամսագիրը

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**ԽՍՀՄ կոմպոզիտորների միություն** (ռուս.՝ *Союз композиторов СССР*, 1932-1957 թվականին՝ **Խորհրդային կոմպոզիտորների միություն**), խորհրդային կոմպոզիտորներին և երաժշտագետների միավորող պետական ստեղծագործական կազմակերպություն նախկին Խորհրդային Միությունում։ 

Ստեղծվել է 1932 թվականին, ՀամԿ(բ)Կ Կենտկոմի «Գրական-գեղարվեստական կազմակերպությունների վերակառուցման մասին» որոշմամբ (հնգամյա պլանի կուլտուրական հեղափոխության վերջին տարվա համար)։ 

1932-1940 թվականներին ԽՍՀՄ կոմպոզիտորների միության կազմակերպություններ ստեղծվեցին Մոսկվայում և Լենինգրադում, միութենական ու ինքնավար հանրապետությունների մայրաքաղաքներում, մի քանի մարզային կենտրոններում։ 1939 թվականից գործել է ԽՍՀՄ կոմպոզիտորների միության կազմկոմիտեն։ Կոմպոզիտորների I համամիութենական համագումարը 1948 թվականին ընդունել է ԽՍՀՄ կոմպոզիտորների միության կանոնադրությունը և ընտրել վարչության կազմը։ Բարձրագույն մարմինն է եղել համամիութենական համագումարը (II համագումարը՝ 1957 թվականին, 111-ը՝ 1962 թվականին, IV-ը՝ 1968 թվականին, V-ը՝ 1974 թվականին)։ Գործադիր մարմինն է եղել վարչությունը, որ անցկացնում էր պլենումներ և ընտրում քարտուղարություն։ Հետստալինյան ժամանակաշրջանի առաջին հիմնադիր համագումարի ժամանակ, որը տեղի ունեցավ 1960 թվականի ապրիլին, Մոսկվայում, կոմպոզիտոր Դմիտրի Շոստակովիչը միաձայն ընտրվեց գլխավոր քարտուղար։

ԽՍՀՄ փլուզումից հետո միությունը դադարեց գոյություն ունենալուց։ 1992 թվականի ապրիլի 22-ին այն վերածվեց Կոմպոզիտորական կազմակերպությունների միջազգային ասոցիացիայի։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  
	* Официальный сайт Союза композиторов России


|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 547)։*  |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | MusicBrainz |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ISNI: 0000000110894763 · LCCN: n80150140 · NKC: ko2005264292 · SUDOC: 095610650 · VIAF: 131978721 · WorldCat VIAF: 131978721 |

 |
Ռյուկյու կղզեխումբը Կյուսյու և Թայվան կղզիների միջև
**Կղզային աղեղներ**, մայրցամաքներից օվկիանոսներին անցման զոնաներում ժամանակակից գեոսինկլինալային համակարգերի ստրուկտուրայի ռելիեֆում արտահայտված ձևեր։ Կղզային աղեղները երկայնակի ձգված լեռնային կառուցվածքներ են, որոնք բաժանում են եզրային ծովերի գոգավորությունները խորջրյա անդունդներից։ Կղզային աղեղների հիմքն են կազմում 40—50 կմ-ից մինչև 200—400 կմ լայնությամբ, 1000 և ավելի կմ երկարությամբ ստորջրյա լեռնանաշղթաները, որոնք հիմնականում բաղկացած են հրաբխային ապարներից (բազալտներ, անդեզիտա-բազալտներ, անդեզիտներ)։ Լեռնաշղթաների կատարային մասերը ջրի մակերևույթից վեր են բարձրանում կղզիների աղեղանման դասավորված շարքերի ձևով (Կուրիլյան, Ալեուտյան և այլ կղզիներ)։ Հայտնի են երկու և նույնիսկ երեք զուգահեռ շարքերով ձգվող Կղզային աղեղներ, որոնք տեղադրված են մեկ միասնական հիմքի վրա, սակայն միմյանցից սահմանազատված են երկայնակի իջվածքներով։ 

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 486)։*  |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | GND: 4338258-7 · LCCN: sh85068490 · Microsoft: 63379926 |

 |
**Հայաստանի գրողների միության հրատարակչություն**, հիմնադրվել է 2002 թվականին Երևանում։ Տնօրեն՝ Բագրատ Ալեքյան։ 

Լույս է ընծայում հայ արդի և դասական գրողների ստեղծագործություններ (ցայսօր՝ շուրջ 500 անուն գիրք)։ Երիտասարդ գրողների ստեղծագործությունները տպագրվել են «Մուտք» մատենաշարով (ավելի քան 30 անուն)։ Կարևոր ծրագրերից է օտարազգի դասական և ժամանակակից հեղինակների ստեղծագործությունների (թարգմանաբար) լույսընծայումը։ Ուշագրավ հրատարակություններից են Վ. Շեքսպիրի «Լուկրեցիայի պատվազրկումը» (2003) չափածո ողբերգությունը, Ա. Դանտեի «Աստվածային կատակերգություն»-ը (2004), Ֆ. Դոստոևսկու «Գրառումներ մեռյալ տնից» (2005) վեպը, Գ. Գուարչի «Հայկական տոհմածառը» (2005), Գ. Վերմիշևի «Ամիրսպասալար» (2012) պատմավեպը, Վ. Սարոյանի «Բան ունեմ ասելու» (2012) պիեսների ժողովածուն և այլն։ Անգլերեն և այլ լեզուներով հրատարակվել են «Հայ կին դրամատուրգներ», «Արդի հայ բանաստեղծներ», «Արդի հայ արձակագիրներ», «Արդի հայ դրամատուրգներ» ժողածուները։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Խաչատուր Կերեքցյան** (ապրիլի 4, 1846(1846-04-04), Կարին, Օսմանյան կայսրություն - սեպտեմբերի 23, 1891(1891-09-23), Կարին, Էրզրումի վիլայեթ, Օսմանյան կայսրություն), հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ։

Հեղափոխական գործունեություն
---------------------------

Մասնագիտությամբ երիզագործ է։ Սովորել է Կարինի ազգային վարժարանում։ Ազատագրական գաղափարների ձևավորմանը մեծապես նպաստել է 1862 թվականի Զեյթունի ապստամբությունը։ 1877-1878 թթ. ռուս-թուրքական պատերազմի տարիներին ծավալել է հայրենասիրական գործունեություն՝ Կարինի տեղական ուժերը համախմբելու և ռուսական բանակին օգնելու նպատակով։ 1881 թվականի մայիսին Կարինում հիմնադրել է «Պաշտպան հայրենյաց» ազատագրական-հեղափոխական՝ գաղտնի կազմակերպությունը։ Այն Կերեքցյանի միջոցով կապ էր պահպանում Մկրտիչ Խրիմյանի, Կարինի թեմի առաջնորդ Մ. Օրմանյանի և Թիֆլիսի հայ գործիչների հետ։

1882 թվականի նոյեմբերին կազմակերպությունը հայտնաբերվել է թուրք իշխանությունների կողմից և ջախջախվել։ Կերեքցյանը դատապարտվել է 15 տարվա բանտարկության, բայց 1886 թվականի սեպտեմբերին, ժամկետից շուտ, ազատ է արձակվել։ Նա փորձել է վերականգնել կազմակերպությունը, սակայն 1890 թվականին այն վերջնականապես դադարել է գործելուց՝ տեղը զիջելով ազգային կուսակցություններին։ Կերեքցյանն իր համախոհների հետ, չհամաձայնելով նոր սաղմնավորվող դաշնակցության տակտիկական գծին, պայքար է սկսել նրա դեմ, ընդհարվել է ՀՅԴ կուսակցության Կարինի նորաստեղծ կոմիտեի ծայրահեղականների հետ։

Դաշնակցության տեղական կոմիտեի որոշմամբ Արամ Արամյանը ահաբեկել և գնդակահարել է Կերեքցյանին։

Գրականություն
-------------

* Հովհաննիսյան Ռ.Փ. Արևմտահայ ազգային-ազատագրական շարժումները և Կարինի «Պաշտպան հայրենյաց» կազմակերպութիւնը, Ե. 1965։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  Ով ով է. հայեր (հայ.) / Հ. Այվազյան — Երևան: 2005. — հատոր 1. — էջ 557.
2. 1 2 3 4 5 6 7  Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — հատոր 5. — էջ 392.
3. ↑  *Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005*


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Չափորոշչային վերահսկողություն | ՀԳՀԳ: 18445 |

 |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 392)։*  |
Լեռնային Ղարաբաղի հինգ մելիքությունները, 16-րդ դար
**Խաչենի մելիքություն**, ավատական իշխանություն Արցախի Խաչեն գավառում։ Ձևավորվել է XVI դարի 2-րդ կեսին և վավերացվել 1603 թվականին՝ Իրանի շահ Աբբաս I-ի հրովարտակով։ Մելիքի տիտղոս և ժառանգաբար իշխելու իրավունք է ստացել Ներքին Խաչենի տեր Ջալալը՝ սերված Առանշահիկ հնագույն իշխանատոհմից տարընդոստնած Հասան-Ջալալի ժառանգներից։ Վերջինիս անունով էլ Խաչենի մելիքության տերերը կոչվել են Հասան-Ջալալյաններ։ Խաչենի մելիքությունն ընդգրկում էր Խաչեն գետի հովիտը։ Սահմաններն էին. հյուսիսում՝ Թարթառի հովիտը (Վաղուհաս գյուղի մոտ), արևելքում՝ Գյուլիստանի գավառը (Մատրակերտ գյուղի մոտ), հարավում՝ Բալուջա գետը, արևմուտքում՝ Ռմբոստյան լեռները։ Սահմանակից էր Ջրաբերդի, Գյուլիստանի, Վարանդայի և Ծարի մելիքություններին։ Իշխանանիստն էր Խոխանաբերդը (Թարխանաբերդ)։

Խաչենի մելիքությունը Խամսայի մելիքություններից էր և թուրք ու պարսկական նվաճողների դեմ XVII դարի վերջին ու XVIII դարի սկզբին ձևավորված նրանց զինադաշնակցության ազդեցիկ անդամը։ Խաչենի մելիքության տերերը հաճախ գլխավորել են Խամսայի երկիրը, իսկ XIV դարի 2-րդ կեսից՝ ժառանգաբար գրավել են նաև Աղվանից կամ Գանձասարի կաթողիկոսական աթոռը։ Խաչենի մելիքությունը գոյատևել է մինչև XIX դարի 1-ին քառորդը։

Գրականություն
-------------

* Րաֆֆի «Խամսայի մելիքություն» 10-րդ հատոր

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 26)։*  |
**«Հայաստանի կոչնակ»**, քաղաքական, տնտեսական, գրական-գեղարվեստական և կրոնաբարոյական շաբաթաթերթ (1960-ից՝ ամսաթերթ)։

Պատմություն
-----------

Լույս է տեսել 1900-1968-ին, Բոստոնում, Նյու Յորքում (ԱՄՆ, 1900-1919-ին՝ «Կոչնակ», 1919-1920-ին՝ «Կոչնակ Հայաստանի» անվանումներով)։

Խմբագիրներ
----------

* Վ․ Քյուրքչյան
* Հ․ Սանդիկյան
* Խ․ Պեննեյան
* Հ․ Ավագյան
* Հ․ Խազոյան
* Վահե Հայկ
* Ա․ Պետիկյան

Գործունեություն
---------------

Աջակցել է հայապահպանման ջանքերին, նպաստել սփյուռքահայության կապերի ամրապնդմանը հայրենիքի հետ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին հանդես է եկել հակաֆաշիստական դիրքերից, լուսաբանել միավորված ազգերի պայքարը ընդդեմ հիտլերյան Գերմանիայի։ Ունեցել է իրավաբանական-օրենսդրական ծանոթությունների և խորհրդատվությունների բաժին։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է* Հայկական համառոտ հանրագիտարանից*, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 147)։*  |
Ուսանողների կոլեկտիվ աշխատանք
**Կոլեկտիվիզմ** անհատների շրջանում համախմբվածության շեշտադրմամբ և ես-ի նկատմամբ խմբի գերակայությամբ բնութագրվող արժեհամակարգի բնորոշ գիծ, սկզբունք։ Բացահայտում է առանձին անհատի ու հասարակության, անձնավորության ու կոլեկտիվի փոխհարաբերությունները։ Հակադրվում է անհատապաշտությանը։

Կոլեկտիվի դրսևորումներն առկա են եղել նախնադարյան հասարակությունում։ Կոլեկտիվի սկզբունքից բխող հիմնական պահանջն կարող են համարվել՝ ընկերական փոխօգնությունը, հասարակության հանդեպ պարտքի գիտակցումն ու կատարումը, հասարակական շահերի գիտակցական համակցումը անհատականին, կոլեկտիվի ու նրա որոշումների նկատմամբ հարգանքը։ Ենթադրում է, որ ամեն ոք պատասխանատու է ոչ միայն իր կյանքի և արարքների, այլև կոլեկտիվի, հետևապես և ողջ հասարակության ճակատագրի համար։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 511)։*  |
|  |
| --- |
| **Խնկեղեգ ճահճային** |
| Խնկեղեգ ճահճայինԽնկեղեգ ճահճային |
|
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | *Acorales* |
| **Ընտանիք** | *Acoraceae* |
| **Ցեղ** | Խնկեղեգ *(Acorus)* |
| **Տեսակ** | **Խնկեղեգ ճահճային** *(A. calamus)* |
|
| **Միջազգային անվանում** |
| ***Acorus calamus***L. 1753 |
|
| **Տարածվածություն և պահպանություն** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**   Քիչ մտահոգող տեսակՏաքսոնի տարածվածությունը Տաքսոնի տարածվածությունը |

**Խնկեղեգ ճահճային** (լատին․՝ Acorus calamus L.), խնկեղեգազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։

Նկարագրություն
--------------

Բազմամյա, դեղատու խոտաբույս է, որն օժտված է հականեխիչ հատկությամբ։ Ունի մինչև 1,5 մ բարձրություն, հաստ, սողացող կոճղարմատ և երկար մազարմատներ։ Տերևները գծային– թրանման են, տափակ, թեթևակի դեղնավուն–կանաչ։ Ծաղկաբույլը՝ եզրային, մի կողմ թեքված, 4–6 սմ երկարության։ Ծաղիկները շատ մանր են և երկսեռ։ Պտուղը չոր հատապտուղ է։

Տարածվածություն
---------------

Հայաստանում հանդիպում է միայն Երևանի ֆլորիստիկական շրջանում (Արևշատ, Մխչյան, Ծաղկունք, Փարաքար գյուղերի շրջակայքում)։ Տեսակը տարածված է Կովկասում, մասնավորապես Նախակովկասում, Արևմտյան, Արևելյան և Հարավային Անդրկովկասում, Եվրոպայում, Ասիայում, Սիբիրում, Հեռավոր Արևելքում, Հյուսիսային Ամերիկայում։

Էկոլոգիա
--------

Աճում է ստորին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 900–1300 մ բարձրությունների վրա, գետերի ափերին, ճահճացած տեղերում, ոռոգիչ ջրանցքների երկարությամբ։ Ծաղկում է մայիս–հունիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հունիս–օգոստոսին։

Պահպանություն
-------------

Վտանգված տեսակ է։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 500 կմ²–ից պակաս է։ Բնական աճելավայրերը գտնվում են անմիջական ոչնչացման սպառնալիքի տակ։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես ոչնչացման սպառնալիքի ենթակա տեսակ։ CITES–ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2 3 4  *Հայաստանի Կարմիր գիրք*։ Երևան: Հայաստանի բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | UNII |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Արմենիապեդիա · Բրիտանիկա (11-րդ) · Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Հանրագիտարանային բառապաշար · Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | Microsoft: 2776100074 · NDL: 00571999 · NKC: ph651268 |

 |
| **՞**Խայտաբղետ նրբագեղիկ |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
| 

|
|  |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
|
|
|
|
|
| Տիպ | Քորդավորներ |
|
|
|
|
|
| Դաս | Թռչուններ |
|
|
|
| Կարգ | Ճնճղուկանմաններ |
|
|
|
| Ընտանիք | Նրբագեղիկներ |
|
|
|
| Ցեղ | Նրբագեղիկներ |
|
|
| Տեսակ | Խայտաբղետ նրբագեղիկ |
|
|

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Prunella ocularis
Radde, 1884 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| 
Քիչ մտահոգող տեսակIUCN 3.1 *Least Concern* : 22718633 |
| 

| ԴասակարգումըՎիքիցեղերում | ՊատկերներՎիքիպահեստում | EOL**918164**

 |
| --- | --- | --- |

 |


**Խայտաբղետ նրբագեղիկ** (լատին․՝ Prunella ocularis), նրբագեղիկների ընտանիքի թռչուն։ Հայաստանում բնադրող-չվող է, քիչ տարածված։

Արտաքին կառուցվածք
------------------

Մարմնի երկարությունը 15,5 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 22-23 սմ։ Գլուխը ցայտուն նախշերով է, հասունի հոնքը՝ լայն, սպիտակ, ունկընկալը և գագաթը՝ դարչնագույն-սև։ Կուրծքը, մարմնի կողքերը բաց նարնջագույն են՝ թույլ խայտերով։ Երիտասարդի փետրավորումն ավելի խամրած է, մարմինը ներքևից՝ բաց դարչնագույն՝ բազմաթիվ խայտերով։ Թաքնված թռչուն է, երգում է գլաքարերին նստած։ Կերակրվում է ցածր զառիթափերի, քարերի, թփուտների մոտ։

Սննդառություն
-------------

Սնվում է անողնաշարավորներով, սերմերով։

Բազմացում և զարգացում
---------------------

Գրանցված է ՀՀ բարձրադիր լեռնազանգվածների 15 կետում (2280-3200 մ բարձրություններում)։ Բույնը գավաթաձև է՝ խոտաբույսերից և փետուրներից։ Բնադրում է թփուտներում, գերադասում է գիհու փռված խիտ, լավ քողարկված ճյուղերը։ Առաջին ձվերը բներում հայտնվում են մայիսի սկզբից մինչև հունիս։

Դնում է 20 մմ տրամագծով, կապույտ 3-5 ձու։ Թխսակալում է հավանաբար էգը։ Նորելուկ ձագերը գրանցվում են մայիսի 2-րդ տասնօրյակից։ Թռիչքին հմուտ տիրապետում են հուլիսի 2-րդ տասնօրյակից սեպտեմբերի սկիզբը։ Բնադրում է ոչխարների հոտերի ամառային զանգվածային արածեցման տարածքներում, որը վտանգավոր է՝ թվաքանակի նվազման առումով։

Կարիք ունի պահպանության միջոցների խստացման և ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցման։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Մեծ նորվեգական |
|  |
| Տաքսոնոմիա | Avibase · eBird · GBIF · iNaturalist · NCBI · IRMNG · ITIS TSN |

 |
Իշտարի վերականգնված դարպասները Բեռլինի Պերգամոն թանգարանում
**Իշտարի դարպասներ** (արաբ․՝ بوابة عشتار‎‎), Բաբելոնի ներքին քաղաքի ութերորդ դարպասը։ Կառուցվել է քաղաքի հյուսիսային մասում Ք. ա. 575 թվականին Նաբուգոդոնոսոր արքայի հրամանով։

Արտաքին տեսք
------------

Իշտարի դարպասները կիսաշրջանաձև կամար են՝ սահմանափակված հսկայական պատերով, որոնք ձգվել են Արարողությունների փողոցի երկայնքով։ Դարպասները նվիրված են եղել Իշտար աստվածուհուն։ Կառուցված են եղել վառ կապույտ, դեղին, սպիտակ և սև ջնարակով պատված աղյուսից։ Դարպասի պատերը և ճանապարհը պատված են եղել արտակարգ գեղեցիկ խորաքանդակներով. միայն առյուծի 120 խորաքանդակ կա։ Ցլերի և սիրուշների (օձի կոտոշավոր գլխով, առյուծի առաջամասով, արծվի ոտքերով առասպելական կենդանի) պատկերները հաջորդում են իրար. սիրուշը խորհրդանշում է Մարդուկին, ցուլը՝ կայծակի, քամու աստված Ադադին։ Ընդհանուր առմամբ դարպասներին կենդանիների 575 պատկեր կա։

Արարողությունների փողոցի պատի` առյուծի խորաքանդակ
Դարպասների տանիքը և դռները պատրաստված են մայրու փայտից։ Իշտարի դարպասներով, Արարողությունների փողոցով Նոր տարվա տոնակատարությունների ժամանակ բերել են աստվածների արձանները։ Երբ դարպասների կառուցման աշխատանքներն ավարտվել են, Նաբուգոդոնոսորը կազմել է սեպագիր արձանագրություն՝ ի ցույց ամենքի։ Արձանագրությունը սկսվում է հետևյալ կերպ.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ես` Բաբելոնի արքա Նաբուգոդոնոսորս, Մարդուկի օրհնությամբ կառավարում եմ երկիրը, քաղաքի բարձրագույն տիրակալն եմ, երկնքի սիրելին, հնարամտությամբ անխոնջ մտածում եմ Բաբելոնի բարգավաճման մասին, Բաբելոնի արքա իմաստուն Նաբոպոլասարի որդին եմ... |  |

  

Այս արձանագրությունn այժմ պահվում է Բեռլինի Պերգամոն թանգարանում։ Դարպասների փոքրացված տարբերակը, որ կառուցել էր տվել Սադդամ Հուսեյնը, ոչնչացվել է պատերազմական գործողությունների հետևանքով։

Վերակառուցում
-------------

Ցուլի խորաքանդակ
Իշտարի դարպասների և արարողությունների փողոցի վերակառուցումը տեղի է ունեցել 1930-ական թվականներին Բեռլինի Պերգամոնի թանգարանում այն նյութի հիման վրա, որ հայտնաբերել է հնագետ Ռոբերտ Կոլդևեյը։ Պրոցեսիումի փողոցը զարդարող պատերի և դարպասների տարբեր հատվածներ պահվում են աշխարհի տարբեր թանգարաններում։ Այսպես՝ Ստամբուլի հնագիտական թանգարանում պահում են առյուծների, վիշապների և ցլերի խորաքանդակներ, Դետրոյտի արվեստի թանգարանում պահվում է սիրուշի խորաքանդակ։ Առյուծների խորաքանդակներ կան Լուվրում, Մետրոպոլիտեն թանգարանում, Չիկագոյի արևելյան ինստիտուտում, Բոստոնի գեղարվեստի թանգարանում։

Իշտարի դարպասների կրկնօրինակը պատրաստվել է Իրաքում թանգարանի մուտքի համար, սակայն կառուցումը վերջնականապես չի ավարտվել։

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Kleiner, Fred (2005). Gardner's Art Through the Ages. Belmont, CA: Thompson Learning, Inc. p. 49. ISBN 0-15-505090-7.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Իշտար թագուհու դարպասներ և սիրուշ
|  |
| --- |
| **Խնձորենու սղոցող** |
|  |

**Խնձորենու սղոցող** (լատին․՝ Haplocampa testudinea klug), խնձորենու վնասատու։

Նկարագրություն
--------------

Մարմինը (երկարությունը՝ 6–7 մմ) ներքևից դեղին է, իսկ վերևի կողմում՝ գորշասև։ Թևերն անգույն են։ Թրթուրն ունի 10 զույգ ոտքեր։ Տարածված է Արևմտյան Եվրոպայում, Ռուսաստանում, Մոլդովայում, Ուկրաինայում և այլն։ Հայաստանում հանդիպում է հյուսիս-արևլյան շրջաններում, Երևանի շրջակա խնձորուտներում։ Թրթուրը ձմեռում է հողում (1–16 սմ խորություն), հարսնյակավորում է վաղ գարնանը, հասունների թռիչքը՝ ապրիլի վերջերին։ Ձվադրում են (50–80 ձու) ծաղկակոկոնների բաժակաթերթիկների հիմքում՝ էգի կողմից սղոցաձև ձվադիրով բացված անցքի մեջ։ Ձվի զարգացումը՝ 7–10 օր։ Տարեկան տալիս է 1 սերունդ։ Ձվից դուրս եկած թրթուրները սնվում են նոր ձևավորված պտուղներով։ Խնձորենու սղոցողը վնասում է միայն խնձորենուն։

### Պայքարի միջոցառումները

Խնձորենու սղոցողի դեմ պայքարում են վեգետացիայի ընթացքում ծառերի մշակմամբ՝ ագրորի (400 գ/լ), անթիոյի (250 գ/լ), դանադիմի (400 գ/լ) խտացված էմուլսիաներով և այլ քիմիական միջոցներով։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |
**Երևանի «Հայբուսակ» համալսարան**, մասնավոր բուհ Երևանում։ Լիցենզավորվել է Հայաստանի կրթության և գիտության, առողջապահության նախարարությունների կողմից։ Համալսարանը հավաստագրված է (2000 թ) Հայաստանի կառավարության կողմից։ 2019 թ համալսարանը ստացել է ինստիտուցիոնալ հավաստագրում Եվրոպական EKKA հավատարմագրող կազմակերպության կողմից։

Պատմություն
-----------

Երևանի «Հայբուսակ» համալսարանը հիմնադրվել է 1990 թվականին ակադեմիկոս Լևոն Հարությունյանի կողմից և դարձել է անկախ Հայաստանի առաջին մասնավոր բուհերից մեկը։ 1999-2001 թթ. մասնակցել է Հայաստանում կրթության որակի գնահատման գործընթացին և ստացել պետական հավատարմագիր, ինչը թույլ է տալիս համալսարանի շրջանավարտներին ստանալ պետական դիպլոմներ՝ նրանց իրավունք վերապահելով աշխատել Հայաստանի պետական ու մասնավոր հիմնարկներում, ինչպես նաև արտերկրում (ԱՊՀ-ում, ԱՄՆ-ում, Եվրոպայում, և այլ երկրներում)։

Ֆակուլտետներ
------------

Համալսարանում գործում են հետևյալ ‎ֆակուլտետները՝

1. Բժշկական
2. Միջազգային հարաբերությունների
3. Դիզայնի
4. Տնտեսագիտական
5. Հումանիտար
6. Իրավագիտության

Ուսման կարգ
-----------

Համալսարանում գործում է առկա, հեռակա և անհատական ուսուցում, ասպիրանտուրա, մասնագիտական վերապատրաստման թրեյնինգներ և դասընթացներ։ Ուսուցումը երկաստիճան է՝ բակալավրիատ (4 տարի), մագիստրատուրա (1-2 տարի)։ Համալսարանում ուսանում են թե՛ Հայաստանի, թե՛ արտերկրի քաղաքացիները։ Կրթությունն անցկացվում է երեք լեզուներով՝ հայերեն, ռուսերեն և անգլերեն՝ ըստ դիմորդի ընտրության։ Համալսարանի շրջանավարտներն աշխատում են Հայաստանի և արտերկրի պետական և մասնավոր հիմնարկներում և կազմակերպություններում։

Ռեկտոր
------

Սուրեն Լևոնի Հարությունյան

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  ROR Data — v1.19 — 2023. — doi:10.5281/ZENODO.7644942

Աղբյուրներ
----------

* Archived 2012-01-07 at the Wayback Machine.
* Archived 2014-10-03 at the Wayback Machine.
* Archived 2016-05-17 at the Wayback Machine.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Սոցիալական ցանցերում | Ֆեյսբուք · Ֆեյսբուք |
|  |
| Չափորոշչային վերահսկողություն | ISNI: 0000000459289996 |

 |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Երևանի բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ |
| --- |
|  |
| 
Երևանի պետական համալսարան • Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիա • Երևանի պետական գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտ • Երևանի գեղարվեստի պետական ակադեմիա • Երևանի թատրոնի և կինոյի պետական ինստիտուտ • Խաչատուր Աբովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական համալսարան • Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարան • Ճարտարապետության և շինարարարության Հայաստանի ազգային համալսարան • Հայաստանի պետական տնտեսագիտական համալսարան • Հայաստանի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարան • Երևանի Մխիթար Հերացու անվան պետական բժշկական համալսարան • Ֆիզիկական կուլտուրայի հայկական համալսարան • Վալերի Բրյուսովի անվան լեզվաբանական համալսարան • «Հայբուսակ» համալսարան

---

Հայաստանի ամերիկյան համալսարան • Սլավոնական կամ ռուս–հայկական համալսարան • Եվրոպական կամ ֆրանսիական համալսարան  |

 |