**Բոլիվիայի պատմություն,** ընդգրկում է հնագույն ժամանակներից մինչև մեր օրերը։ Ինչպես Հարավային Ամերիկայի շատ այլ շրջաններում, այստեղ էլ՝ պատմությունը բաժանված է մի քանի փուլերի՝ նախակոլումբիական շրջան (մինչև 16-րդ դար), գաղութային շրջան (մոտ 1516-1810 թվականներ), անկախության համար մղվող պատերազմների ժամանակաշրջան և հետգաղութային շրջան (1810-1880 թվականներ), որին հաջորդում է ժամանակակից Բոլիվիայի պատմությունը։

Հին շրջան
---------

Մ․թ․ա․ 40-13-րդ դարերում Բոլիվիայի հյուսիսում՝ Մոջաս նահանգում, գոյություն է ունեցել Հողաթումբերի հիդրավլիկ մշակույթ, որի բնակիչները արհեստական հողաթմբերի վրա դիմակայել են մեծ թվով ջրհեղեղների և զբաղվել գյուղատնտեսությամբ։

10-4 հազար տարի առաջ մարդիկ ապրել են շրջակայքի հանդեպ վեր խոյացող երեք անտառապատ կղզիներում՝ Իսլա դել Տեսորո, Լա Չակրա և Սան Պաբլո։ Դրանք գտնվել են Հյուսիսային Բոլիվիայի սեզոնային հեղեղվող Լլանոս-Մոխոս սավաննայում։ Լլանոս-Մոխոսում բարդ հասարակությունների զարգացումը սկսվել է մոտ 2500 տարի առաջ։ Հետագայում ի հայտ են եկել մի շարք այլ մշակույթներ՝ Չիրիպա, Վանքարանի և այլն։

6-րդ դարում Տիտիկակա լճի ափին առաջացել է Տիուանակո քաղաքակրթությունը, որի մասին շատ քիչ բան է հայտնի։ 14-րդ դարում ինկերը գրավել են տարածքը և ստեղծել կայսրություն՝ Կուսկո մայրաքաղաքով։

* Տիուանակո մշակույթի կավե անոթՏիուանակո մշակույթի կավե անոթ
* Կալասասայա տաճարի դարպասները և սանդուղքըԿալասասայա տաճարի դարպասները և սանդուղքը
* Արձան ՏիուանակոյումԱրձան Տիուանակոյում

Գաղութային շրջան
----------------

1532 թվականին Ֆրանսիսկո Պիսառոն հանդիպում է ինկերի տիրակալ Աթաուալպայի հետ։ Նկար՝ Ֆելիպե Գուաման Պոմա դե Այլայի
1538 թվականին Ինկերի կայսրության տարածքը գրավել է Պերուն նվաճողի եղբայր Էրնանդո Պիսարոն։ Իսպանացիներն այստեղ հիմնել են մի քանի բնակավայրեր, և այդ տարածքը սկզբում կոչվել է Չարկաս նահանգ, իսկ ավելի ուշ՝ Վերին Պերու։ Գաղութատիրության ժամանակ արծաթի հանքերում աշխատել են հնդիկներ (պեոններ), որոնք բազմիցս ապստամբել են իսպանացիների դեմ։

Գրեթե 300 տարի Բոլիվիայի տարածքը եղել է իսպանական գաղութային կայսրության անբաժանելի մասը (1542 թվականից՝ Պերուի փոխարքայության մաս, 1776 թվականից՝ Լա Պլատայի փոխարքայության) և կոչվել է Վերին Պերու։ Գաղութատիրության ողջ ժամանակահատվածում, հատկապես՝ 16-րդ և 17-րդ դարերում, Վերին Պերուն եղել է Հարավային Ամերիկայում իսպանական գաղութային կայսրության հիմնական տնտեսական կենտրոններից մեկը։ Պոտոսիի արծաթի հանքերն այն ժամանակ աշխարհում ամենամեծն են եղել։ Միտայոս հնդկացիներն են աշխատել հանքերում՝ կատարելով իրենց պարտադիր աշխատանքային ծառայությունը։ Վերին Պերուի հողերի կեսից ավելին Իսպանիայի թագավորական կառավարության կողմից բաշխվել է իսպանացի գաղութարարներին՝ որպես էնկոմիենդներ։ Հնդիկները բազմաթիվ պարտականություններ են կատարել՝ հօգուտ էնկոմիենդների տերերի՝ էնկոմենդերոսների։ Վերին Պերուի սոցիալ-տնտեսական հարաբերությունները ստրկատիրական և ֆեոդալ-ճորտերի շահագործման ձևերի միահյուսումն է եղել։ Հնդկացիները ծանր պայքար են մղել գաղութատիրական ստրկության դեմ։ 1780-1781 թվականներին եղել է ամենամեծ ամստամբությունը՝ Կատարի եղբայրների գլխավորությամբ, սակայն այն, ինչպես հնդկական մյուս ապստամբությունները, դաժանորեն ճնշվել է։

1809 թվականի մայիսին Չուկիսակայում տեղի է ունեցել ապստամբություն։ Այն նշանավորել է Անկախության պատերազմի սկիզբը, որը տևել է մոտ 15 տարի։ Միայն 1824 թվականի դեկտեմբերին Է ազատագրական բանակը Ս.Բոլիվարի համախոհ գեներալ Սուկրեի հրամանատարությամբ կարողացել վճռական հաղթանակ տանել Այակուչոյում և ջախջախել իսպանական զորքերին։ 1825 թվականի օգոստոսին Չուկիսակայում կայացած կոնգրեսը հռչակել է Բոլիվիայի անկախ հանրապետության ստեղծումը (Բոլիվարի անունով)։

Անկախության շրջան
-----------------

«Ինգավիի ճակատամարտ» 1841 թվականի նոյեմբերի 18-ին՝ Բոլիվիայի և Պերուի բանակների միջև
Անտոնիո Խոսե դե Սուկրեի արձանը Բոլիվիայում
### 19-րդ դար

1825 թվականի օգոստոսի 6-ին Բոլոր նահանգների հիմնադիր ժողովը հռչակել է Վերին Պերուի նահանգի անկախությունը։ Նահանգը կոչվել է Բոլիվիա՝ ի պատիվ Սիմոն Բոլիվարի, որի աջակցությամբ ազատագրվել է երկրի տարածքը, իսկ նահանգի մայրաքաղաքը՝ ի պատիվ ազատագրող գեներալ Անտոնիո Խոսե Սուկրեի։

1826 թվականին Անտոնիո Խոսե դե Սուկրեն ընտրվել է երկրի նախագահ։ 1829 թվականին նախագահ է դարձել Անդրես Սանտա Կրուսը, որը 1836 թվականին հայտարարել է Պերուա-Բոլիվիայի Համադաշնության ստեղծման մասին։ Հարևան Չիլին համադաշնության ստեղծումը դիտել է որպես իր անվտանգության սպառնալիք և վերջնագիր է ներկայացրել՝ դադարեցնելու կոնֆեդերացիայի պայմանագիրը։ Վերջնագիրը չի կատարվել, և Չիլիի կառավարությունը պատերազմ է հայտարարել համադաշնությանը։ 1839 թվականին, Չիլիի բանակի հաղթանակից հետո, կոնֆեդերացիան կազմալուծվել է, և նախագահ Սանտա Կրուզը վտարվել է երկրից։ Հետո եկել է անկայունության երկար ժամանակաշրջան, որի ընթացքում նախագահները հաճախ են փոխվել, և ընդվզումները հաջորդել են մեկը մյուսին։

1841 թվականին Պերուի նախագահ Ագուստին Գամարան փորձել է անեքսիայի ենթարկել Բոլիվիան, որի ժամանակ մահացել է։

1850 թվականի սեպտեմբերին ընդունվել է նախագահ Բելսուի կողմից կազմված սահմանադրությունը, որով արգելվել է ստրկությունը։

Դրանից հետո տարածքային վեճ է ծագել Չիլիի հետ բորակով հարուստ Ատակամա անապատի մի մասի շուրջ։ Սա հանգեցրել է Խաղաղօվկիանոսյան հնգամյա պատերազմին, որը տեղի է ունեցել 1879-1884 թվականներին։

1904 թվականին կնքվել է Բոլիվիա-Չիլիական հաշտության պայմանագիրը, որի համաձայն վիճելի տարածքն անցել է Չիլիին, ինչի արդյունքում Բոլիվիան կորցրել է ելքը դեպի Խաղաղ օվկիանոս։

20-րդ դարի սկզբին տնտեսության մեջ զգալի փոփոխություններ են տեղի ունեցել։ արծաթի փոխարեն հիմնական ապրանք է դարձել կաուչուկը, ինչը, հավանաբար, կապված է եղել աշխարհում ավտոմոբիլային արդյունաբերության առաջացման հետ։ Օրինակ՝ 1890 թվականին կաուչուկի արտահանման մաքսատուրքերը ապահովել են գանձապետական ​​եկամուտների միայն 2%-ը, իսկ արդեն 1902 թվականին՝ 36%-ը։

1898-1899 թվականներին երկրում քաղաքացիական պատերազմ է տեղի ունեցել հյուսիսի և հարավի հնդկացիների միջև։

### 20-րդ դար

1899 թվականին սկսվել է անագի հարուստ հանքավայրերի զարգացումը, որի արտադրությամբ Բոլիվիան դարձել է համաշխարհային առաջատարներից մեկը։ Այս արդյունաբերությունը մեծ հետաքրքրություն է առաջացրել Մեծ Բրիտանիայի և Միացյալ Նահանգների մոտ, որոնք փաստացի վերահսկել են այն։

1914-1918 թվականներին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, Բոլիվիան չեզոք դիրք է գրավել։ 1917 թվականի ապրիլին այն խզել է դիվանագիտական ​​հարաբերությունները Գերմանիայի հետ, սակայն նրա տնտեսական ռեսուրսները հանձնվել են Անտանտի պետությունների ծառայությանը։ Պատերազմի ընթացքում Բոլիվիայում զգալիորեն ավելացել են օտարերկրյա ներդրումները, կտրուկ աճել է անագի, պղնձի, ծարիրի, վոլֆրամի և բիսմութի արտահանումը։ Անագի հանքաքարի արդյունահանման զարգացմամբ և համաշխարհային շուկայում Բոլիվիայի ընդգրկմամբ այն դարձել է արտահանման տնտեսություն։

1920-1930-ական թվականներին անարխիստական ​​գաղափարները շատ տարածված են եղել Բոլիվիայի բանվորական շարժման մեջ, հատկապես՝ Չոլաների շրջանում։ Տարածված են եղել նաև մարքսիզմի, այդ թվում՝ սոցիալիստական ​​հեղափոխության գաղափարները։

1930 թվականի հուլիսի 16-ին Ռոբերտո Հինոջոսայի գլխավորած զինված ջոկատը գրավել է սահմանամերձ Վիլանզոն քաղաքը և հռչակել է Բոլիվիայում բանվորա-գյուղացիական սոցիալիստական ​​հեղափոխության սկիզբը (ապստամբությունը շուտով ճնշվել է)։

1932-1935 թվականներին Պարագվայի հետ բռնկվել է Չակայի պատերազմը՝ վիճելի անապատային տարածքի համար, որը, ինչպես ենթադրվել է, նավթի մեծ հանքավայրեր է ունեցել։ Բոլիվիան պարտություն է կրել այս պատերազմում։

1936 թվականի մայիսին երկրում տեղի է ունեցել հեղափոխություն։ Իշխանության եկած գեներալ Խոսե Տորո Ռուիլովան Բոլիվիան հայտարարել է «սոցիալիստական ​​հանրապետություն» և բռնագրավել ամերիկյան *Standard Oil New Jersey* ընկերության ունեցվածքը՝ սկիզբ դնելով «սոցիալիստական ​​միլիտարիզմի» ժամանակաշրջանին։

1937 թվականի հուլիսին ռազմական հեղաշրջման արդյունքում իշխանության է եկել գնդապետ Հերման Բուշ Բեկերան։ Նրա օրոք ընդունվել է առաջին աշխատանքային օրենսդրությունը, սահմանվել պետական ​​վերահսկողություն հանքարդյունաբերության վրա։ 1939 թվականի օգոստոսին Բուշն ինքնասպան է եղել, իշխանությունը զավթել են մի խումբ զինվորականներ՝ գեներալ Կարլ Քինտանիլայի գլխավորությամբ։ 1940 թվականին երկրի նախագահ է ընտրվել գեներալ Էնրիկե Պենյարանդա դել Կաստիլյոն։

1940-ական թվականներին երկրում ի հայտ են եկել մի քանի ձախ կուսակցություններ՝ Ձախ հեղափոխական կուսակցությունը, Տրոցկիստական ​​հեղափոխական բանվորական կուսակցությունը, Ազգայնական հեղափոխական շարժումը։ 1943 թվականի դեկտեմբերին տեղի է ունեցել ռազմական հեղաշրջում, որի արդյունքում նախագահ է նշանակվել մայոր Գուալբերտո Վիլառոելը, որը խրախուսել է արհմիությունների ստեղծումը անագի հանքերում։ Նրա գործողությունները հանդիպել են «անագե բարոնների» դիմադրությանը, որոնք 1946 թվականի հուլիսին ապստամբություն են հրահրել Լա Պասում։ Հուլիսի 21-ի ապստամբության ժամանակ նախագահ Վիլյարոելը կտոր-կտոր է արվել ամբոխի կողմից։ 1947 թվականին նախագահ է ընտրվել Խոսե Գարանզաբալը, իսկ 1949 թվականին՝ Մամերտո Ուրրիոլագոյտիան։

1951 թվականի մայիսին ընտրություններում հաղթել է Ազգայնական հեղափոխական շարժման թեկնածու, տնտեսագետ և գնդապետ Բուշ Բեսարայի նախկին խորհրդական Վիկտոր Պազ Էստենսորոն։ Սակայն Ուրրիոլագոյտիան չի ցանկացել այդ պաշտոնը հանձնել Ազգային ուղղորման մեխանիզմին և լիազորությունները փոխանցել է ռազմական խունտային։ Այս քայլը պատճառ է դարձել 1952 թվականի ապրիլի 9-ի ապստամբության, որը տապալել է ռազմական կառավարությունը և իշխանության բերել Ազգային ուղղորդման մեխանիզմի հաղթող թեկնածուին։

Ազգային ուղղորդման մեխանիզմը սկսել է բարեփոխումների լայն ծրագիր՝ տնտեսական, քաղաքական և սոցիալական ոլորտներում։ 1952 թվականի օգոստոսին կառավարությունը ձայնի իրավունք է շնորհել հնդիկներին, որոնց հատկացվել են փոքր հողատարածքներ։ Գյուղերում սկսվել են հիվանդանոցների կառուցումը և գյուղացիական կոոպերատիվների կազմակերպումը, ազգայնացվել են անագի հանքերը, այնուհետև՝ փոխանցվել պետական ​​*KOMIBOL* ընկերության սեփականությանը։

Երկրի հաջորդ նախագահ Էրնան Սիլես Սուազոն ընտրվել է 1956 թվականին։ Նրա կառավարությունը, Ազգային ուղղորդման մեխանիզմի աջակցությամբ, սկսել է կայունացման ծրագիր, որը ներառել է աշխատավարձերի աճի զսպում և գների ազատականացում, սակայն այդ քայլը միայն խորացրել է տնտեսական ճգնաժամը։ 1958 թվականի հուլիսի 20-ին երկրում տեղի են ունեցել խորհրդարանական ընտրություններ։ 1950-ական թվականները երկրում անարխոսինդիկալիստական ​​շարժման վերացման ժամանակաշրջանն է եղել։ 1960 և 1964 թվականներին Վիկտոր Պազ Էստենսորոն վերընտրվել է նախագահ։ Որոշ ժամանակ արհմիության անդամ Խուան Լեխինը նրա փոխնախագահն է եղել։ 1964 թվականի նոյեմբերին գեներալներ Ռենե Բարիենտոսի և Օվանդո Քանդիայի գլխավորած զինվորականները հեղաշրջում են կատարել։ 1966 թվականին նախագահ է ընտրվել Ռենե Բարիենտոս Օրտունյոն։ 1967 թվականին Չե Գևարայի պարտիզանական շարժումը պարտություն է կրել։ 1969 թվականի ապրիլին Բարիենտոսի մահից հետո երկիրը մի քանի կառավարություններ է փոխել մինչև 1971 թվականի օգոստոսին Ուգո Բանզերի ռազմական հեղաշրջումը։

Բանսերը հայտարարել է, որ մինչև 1980 թվականը բանակն է անառարկելիորեն կառավարելու երկիրը։ 1974 թվականին Բանսերին տապալելու փորձից հետո նա արգելել է երկրի բոլոր քաղաքական կուսակցությունների և արհմիությունների գործունեությունը։ 1978 թվականի հուլիսի 9-ին երկրում տեղի են ունեցել ընտրություններ, որոնցում հաղթել է Խուան Պերեդա Ասբունը։ Սակայն նա իշխանության ղեկին մնացել է ընդամենը 4 ամիս և նույն թվականի նոյեմբերին գահընկեց է արվել Դեյվիդ Պադիլայի կողմից։ Դրանից հետո երկիրը փոխել է ևս 3 նախագահ։ Նրանցից վերջինը, որը զբաղեցրել է պետության ղեկավարի պաշտոնը, եղել է ձախ քաղաքական գործիչ Լիդիա Գեյլեր Տեխադան։ 

Չէ Գավարան Բոլիվիայում՝ 1967 թվականին
1980 թվականի հուլիսի սկզբին Էրնան Սիլես Սուազոյի գլխավորած ձախակողմյան դեմոկրատական ​​և ժողովրդական միասնության ճակատը հաղթել է համընդհանուր ընտրություններում, սակայն հուլիսի 17-ին՝ ռազմական հեղաշրջման արդյունքում իշխանությունը գրավել է աջակողմյան ռազմական խունտան՝ Լուիս Գարսիա Մեսայի գլխավորությամբ, որը հաջորդ օրը դարձել է նախագահ։ Նա կասեցրել է սահմանադրությունը, սպանվել են բազմաթիվ քաղաքական գործիչներ։ Կոկաինը դարձել է նախագահի և կառավարության եկամտի հիմնական աղբյուրը։ Գարսիամեսիզմի պայմաններում վարչակարգի հենարանը նեոֆաշիստներն են եղել, փախած նացիստները և քրեական տարրերը։

1981 թվականի օգոստոսի 4-ին գեներալներ Լուսիո Անես Ռիվերայի (Խուան Պերեդա Ասբունի կառավարության նախկին նախարար) և Ալբերտո Նատուշ Բուշի ապստամբության արդյունքում Գարսիա Մեսան գահընկեց է արվել և փախել երկրից (հետագայում Բրազիլիան հանձնել է նրան և նա դատապարտվել է 30 տարվա ազատազրկման)։

Իշխանության է եկել խունտան, որը բաղկացած է եղել գեներալներ Սելսո Տորելիո Վիլլայից (ցամաքային զորքեր), Վ. Բերնալից (օդային ուժեր) և Օ. Պամմոյից (նավատորմ)։ Սեպտեմբերի 4-ին նախագահ է նշանակվել Ս. Տորելիոն։ 1982 թվականի հուլիսին, սուր տնտեսական ճգնաժամի և երկրում աճող լարվածության պայմաններում, նա թողել է իր պաշտոնը, և խունտան նոր նախագահ է նշանակել ավելի կոշտ զինվորական, Գլխավոր շտաբի պետ, գեներալ Գվիդո Վիլդոսո Կալդերոնին։ 1982 թվականի հոկտեմբերին, 1980 թվականի ընտրությունների արդյունքների ճանաչումից հետո, իշխանության է վերադարձել ձախակողմյան քաղաքացիական կառավարությունը՝ Է. Սիլես Սուազոյի գլխավորությամբ։

Նոր կառավարության օրոք երկրում սրվել է աջերի և ձախերի դիմակայությունը։ 1982 թվականի նոյեմբերի 27-ին օրենք է ընդունվել ամերիկյան *Bolivian Power* ընկերության ազգայնացման մասին, որի մասնաբաժինը էլեկտրաէներգիայի արտադրության մեջ կազմել է 40%։ Դեկտեմբերի 12-ին նախագահական նստավայրի շեմին աջ արմատականը անհաջող մահափորձ է կատարել երկրի փոխնախագահ Խայմե Պազ Զամորայի դեմ։ 1982 թվականի վերջին և 1983 թվականի սկզբին ակտիվացել է զինված ուժերի մաքրման գործընթացը, օժանդակ զորամաս են տեղափոխվել ռազմաօդային և ռազմածովային ուժերի նախկին հրամանատարներ և նախկին նախագահներ Ա. Նատուշը, Ս. Տորելիոն և Գ. Վիլդոսոն։ 1983 թվականի հունիսին նախկին նախագահ Լուիս Մեսա Գարսիան և նրա 29 համախոհները ձերբակալվել են կոռուպցիայի և տնտեսական հանցագործությունների մեղադրանքով։

1985 թվականի հուլիսի ընտրությունների ժամանակ նախկին նախագահներ Ուգո Բանզերը և Պազ Էստենսորոն չեն կարողացել հավաքել ձայների մեծամասնությունը, և Ազգային Կոնգրեսը նախագահ է նշանակել Պազ Էստենսորոյին։ Գալով իշխանության՝ Էստենսորոն սկսել է իրականացնել ԱՄՀ-ի մշակած ծրագիրը։ Դա հանգեցրել է աղքատության և գործազրկության աճի։ 1989 թվականի մայիսին Հյուգո Բանզերի աջակցությամբ նախագահ է դարձել Հեղափոխական ձախ կուսակցության թեկնածու Ջ. Պազ Զամորան։ Զամորայի կառավարությունը մեղադրվել է մաֆիայի հետ կապեր ունենալու մեջ, նախագահամետ *JPL*-ի առաջնորդ Օսկար Էյդը բանտարկվել է թմրանյութերի մեղադրանքով, իսկ Զամորային արգելվել է մուտք գործել ԱՄՆ։

1997 թվականին երկրի նախագահ է ընտրվել Ուգո Բանսերը, որի նախընտրական քարոզարշավն անցել է ժողովրդավարացման կարգախոսներով։ Իշխանության գալուց հետո նա ղեկավարել է բռնապետական ​​մեթոդներով, ինչպես 1971-1978 թվականներին։ Նրա օրոք սկսել են տնտեսական ու սոցիալական խնդիրներ կուտակվել։ 2000 թվականի փետրվարին բողոքի ցույցեր են սկսվել Բանսերի կառավարության դեմ, որոնք հետագայում տարածվել են ողջ երկրում։ 2001 թվականի օգոստոսին Բանսերը հրաժարական է տվել և հաջորդ տարի մահացել։

### 21-րդ դար

2002 թվականին համընդհանուր ընտրություններում Բոլիվիայի նախագահ է ընտրվել Գոնսալո Սանչես դե Լոզադան։

2000 թվականին Կոչաբամբայում բողոքի ակցիաներ են տեղի ունեցել քաղաքի ջրային արդյունաբերության սեփականաշնորհման դեմ, ինչը առաջացրել է սակագների կտրուկ բարձրացում։ Տեղի է ունեցել չորսօրյա համաքաղաքային գործադուլ, ցույցը ցրելու ժամանակ վեց մարդ է մահացել, երկու երեխա կուրացել են և հայտարարվել է արտակարգ դրություն։

2003 թվականի փետրվարին աշխատավարձի հարկի բարձրացման դեմ բողոքի ցույցերը, որոնց մասնակցել են որոշ ոստիկաններ, հանգեցրել են ոստիկանների և զինվորականների միջև փոխհրաձգության՝ նախագահական պալատի մոտ։ Լա Պասում երկօրյա անկարգությունների ընթացքում 18 մարդ է մահացել։

2003 թվականի սեպտեմբերին սկսվել են բողոքի ցույցեր՝ երկրի գազի հանքավայրերը շահագործելու համար օտարերկրյա ներդրողներ ներգրավելու կառավարության ծրագրերի դեմ։ Լա Պասի արբանյակային քաղաքի՝ Էլ Ալտո քաղաքի բնակիչները փակել են ճանապարհները՝ պահանջելով կառավարության հրաժարականը։ Հոկտեմբերի 12-ին նավթատարների շարասյունը, որը պաշտպանել են տանկերով զորքերը, փորձել է դուրս գալ մայրաքաղաքից։ Զինվորականները զենք են կիրառել, զոհվել է 16 մարդ, 2003 թվականի վերջի դրությամբ՝ ընդհանուր առմամբ՝ 100 մարդ։ Արդյունքում Սանչես դե Լոզադան հրաժարական է տվել՝ լիազորությունները փոխանցելով փոխնախագահ Կառլոս Մեսային։ Բոլիվիայի Սահմանադրության համաձայն՝ նա իրավունք է ունեցել նախագահ մնալ մինչև 2007 թվականի օգոստոսի 6-ը, սակայն 2005 թվականի հունիսի 6-ին հրաժարական է տվել։ Հաջորդ նախագահը Էդուարդո Ռոդրիգեսն է եղել։

Քաղաքական ճգնաժամն ավարտվել է, երբ 2005 թվականի դեկտեմբերի 18-ին երկրի նախագահ է ընտրվել ձախակողմյան հնդիկ քաղաքական գործիչ Էվո Մորալեսը՝ ստանալով ձայների 53,74%-ը։ 1978 թվականից ի վեր սա առաջին դեպքն է, երբ նախագահն ընտրվել է ուղղակիորեն, այլ ոչ թե՝ Ազգային Կոնգրեսի կողմից։ Նրա «Հանուն սոցիալիզմի շարժումը» կայուն մեծամասնություն է ստացել Ազգային Կոնգրեսում։ 2006 թվականի հունվարին տեղի է ունեցել նրա երդմնակալության արարողությունը։ Նույն թվականին նա հայտարարել է նավթագազային արդյունաբերության ազգայնացման մասին։

2008 թվականին աջ ընդդիմության խնդրանքով նախագահին պաշտոնից հետ կանչելու հանրաքվե է անցկացվել։ Սակայն Մորալեսը ստացել է ընտրողների 67%-ի աջակցությունը և մնացել է իր պաշտոնում։ 2009 թվականի հունիսի 10-ին նախագահ Մորալեսը ստորագրել է հրամանագիր, համաձայն որի Բոլիվիան ստացել է նոր պաշտոնական անվանում՝ «Բոլիվիայի Բազմազգ Պետություն»։ 2009 և 2014 թվականների վերջին նա վերընտրվել է նախագահի պաշտոնում, իսկ նրա «Հանուն սոցիալիզմի շարժումը» ստացել է Ազգային կոնգրեսի մանդատների ավելի քան 2/3-ը։

2016 թվականի փետրվարի 21-ին երկրում հանրաքվե է անցկացվել՝ Էվո Մորալեսի 4-րդ անգամ ընտրություններին մասնակցելու հնարավորության վերաբերյալ՝ երկու ժամկետ անընդմեջ նախագահ լինելու սահմանափակումը վերացնելու միջոցով։ Քվեարկության արդյունքներով՝ ընտրողների մոտ 63%-ը դեմ է եղել նախագահական ժամկետների թվի սահմանափակումը վերացնելուն։

Սակայն 2016 թվականի դեկտեմբերին Մորալեսը առաջադրվել է որպես նախագահի թեկնածու՝ նոր ժամկետով։ 2017 թվականի նոյեմբերին Բոլիվիայի Գերագույն դատարանը վճռել է, որ ժամկետի սահմանափակումները հակասահմանադրական են։ Մորալեսի կառավարությունը հայտարարել է, որ հանրաքվեի արդյունքներն անվավեր են, քանի որ ԱՄՆ-ի գլխավորությամբ Մորալեսի դեմ քարոզչական արշավ է տարվել։

2019 թվականի հոկտեմբերի 20-ի ընտրություններում նախնական արդյունքները ցույց են տվել, որ Մորալեսը ստացել է ձայների 46,86 տոկոսը, իսկ նրա մրցակից Կառլոս Մեսան՝ «Քաղաքացիական հասարակության» կոալիցիայի նախկին նախագահը՝ 36,72 տոկոս։ Մորալեսն անմիջապես իրեն հայտարարել է ընտրությունների հաղթող։ Սա հանգեցրել է բողոքի ցույցերի և անկարգությունների երկրի բազմաթիվ քաղաքներում։ Մորալեսն ասել է, որ երկրում աջակողմյան ուժերը, դրսի աջակցությամբ, ձեռնարկել են հեղաշրջման փորձ։ Հոկտեմբերի 23-ին Մորալեսը երկրում արտակարգ դրություն է հայտարարել։ Բողոքի ցույցերի ընթացքում տուժել է առնվազն 30 մարդ։ Բոլիվիայի Գերագույն ընտրական դատարանի նախագահ Մարիա Եվգենիա Չոկեն հոկտեմբերի 30-ին ասել է, որ Ամերիկյան պետությունների կազմակերպությունը և Եվրոպական միությունը կարող են ստուգել ձայների հաշվարկի արդյունքները, և իշխանությունները բաց են դրա համար։

Ամերիկյան պետությունների կազմակերպույունը հրապարակել է ընտրությունների ընթացքում անցկացրած իր աուդիտի հաշվետվությունը։ Զեկույցը պարունակել է տեղեկություններ լուրջ խախտումների մասին։ Կազմակերպությունը նշել է, որ վիճակագրորեն քիչ հավանական է, որ Մորալեսը ապահովել է հաղթանակի համար անհրաժեշտ 10 տոկոս մարժան։ Ընտրությունները, ըստ միջազգային կազմակերպության, պետք է չեղարկվեին, քանի որ բացահայտվել են քվեարկության համակարգի հետ կապված «ակնհայտ մանիպուլյացիաներ»։

Համակարգչային համակարգերի մանիպուլյացիաներն այնքան ծավալուն են եղել, որ Բոլիվիայի պետությունը պետք է մանրակրկիտ հետաքններ այդ գործը և պատասխանատուներ նշանակեր։ Նույն օրը Բոլիվիայի զինված ուժերի ղեկավար, գեներալ Ուիլյամս Կալիմանը խնդրել է Մորալեսին հրաժարական տալ՝ «օգնելու վերականգնել խաղաղությունն ու կայունությունը» շաբաթներ տևած բողոքի ցույցերից հետո, հավելելով, որ զինվորականները Բոլիվիայի ժողովրդին կոչ են արել զերծ մնալ բռնություններից և անկարգություններից։ Նոյեմբերի 10-ին Էվո Մորալեսը հայտարարել է իր հրաժարականի մասին։ Նրանից հետո իր հրաժարականի մասին հայտարարել է փոխնախագահ Ալվարո Գարսիա Լիներան։ Սենատի նախագահն ու Պատգամավորների պալատի նախագահը նույնպես հրաժարվել են ղեկավարել երկիրը։ Այնուհետև՝ Մորալեսը լքել է երկիրը և թռել Մեքսիկա, որը նրան ապաստան է տվել։ Խորհրդարանի վերին պալատի երկրորդ փոխխոսնակ Ժանին Անյեսը՝ ընդդիմադիր «Ժողովրդավարական միասնություն» կուսակցությունից, համաձայնել է ստանձնել նախագահի պարտականությունները։

2020 թվականի հոկտեմբերի 18-ի նախագահական ընտրություններում հաղթել է «Շարժում դեպի սոցիալիզմ» կուսակցության թեկնածու և Մորալեսի կառավարության էկոնոմիկայի նախկին նախարար Լուիս Արսեն։

2021 թվականի մարտի 13-ին նախկին նախագահ Ժանին Անյեսը ձերբակալվել է այն ժամանակվա նախագահ Մորալեսի դեմ 2019 թվականի հեղաշրջման հետ կապված մեղադրանքներով։

Արժեթղթեր
---------

* Պատմական բոլիվիանոյի դիմերեսներ
* 1877 թվականի 1 բոլիվիանո1877 թվականի 1 բոլիվիանո
* 1892 թվականի 1 բոլիվիանո1892 թվականի 1 բոլիվիանո
* 1902 թվականի 1 բոլիվիանո1902 թվականի 1 բոլիվիանո
* 1911 թվականի 100 բոլիվիանո1911 թվականի 100 բոլիվիանո

* Պատմական բոլիվիանոյի դարձերեսներ
* 1877 թվականի 1 բոլիվիանո1877 թվականի 1 բոլիվիանո
* 1892 թվականի 1 բոլիվիանո1892 թվականի 1 բոլիվիանո
* 1902 թվականի 1 բոլիվիանո1902 թվականի 1 բոլիվիանո
* 1911 թվականի 100 բոլիվիանո1911 թվականի 100 բոլիվիանո

Ծանոթագրություններ
------------------

1. ↑  Водовозов В. В. (1890–1907). «Боливия». *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*. Սանկտ Պետերբուրգ.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)
2. ↑  Щелчков А. А. «Федеральная революция» в Боливии 1898—1899 гг.: крестьянская война на фоне противостояния либералов и консерваторов // Латиноамериканский исторический альманах. — 2015. — Т. 15. — С. 84
3. ↑  Щелчков А. А. «Федеральная революция» в Боливии 1898—1899 гг.: крестьянская война на фоне противостояния либералов и консерваторов // Латиноамериканский исторический альманах. — 2015. — Т. 15. — С. 90
4. ↑  Щелчков А. А. Роберто Инохоса: пламенный революционер или «креольский Геббельс» // Латиноамериканский исторический альманах. — 2007. — № 7. — С. 77 — 78
5. ↑  «Беспорядки в Боливии: есть жертвы» (ռուսերեն). РИА Новости. 2003 թ․ փետրվարի 14. Վերցված է 2019 թ․ մայիսի 1-ին.
6. ↑  «Пост президента Боливии занял историк и журналист Карлос Меса». NEWSru.com. 2003 թ․ հոկտեմբերի 18. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ օգոստոսի 12-ին. Վերցված է 2019 թ․ մայիսի 1-ին.
7. ↑  Боливия из Республики превратилась в «Многонациональное государство». «mail.ru», 10.06.2009
8. ↑  Боливийцы не разрешили Эво Моралесу избираться на четвёртый срок Արխիվացված 2019-11-16 Wayback Machine «Meduza», 22.02.2016
9. ↑  «Bolivia's President Evo Morales to Run Again Despite Referendum Ruling it Out». *The Guardian*. 2016 թ․ դեկտեմբերի 18. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ դեկտեմբերի 19-ին. Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 16-ին.
10. ↑  Blair, Laurence (2017 թ․ դեկտեմբերի 3). «Evo for ever? Bolivia scraps term limits as critics blast 'coup' to keep Morales in power». *The Guardian*. Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ հունվարի 1-ին. Վերցված է 2018 թ․ հունվարի 1-ին. «This week, the country's highest court overruled the constitution, scrapping term limits altogether for every office. Morales can now run for a fourth term in 2019 – and for every election thereafter. ... the referendum results – which the government claims were invalid due to an opposition smear campaign directed by Washington ...»
11. ↑  США выразили обеспокоенность решением Боливии по президентству Моралеса
12. ↑  «Президент Боливии заявил о готовящейся попытке переворота». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ նոյեմբերի 2-ին. Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 16-ին.
13. ↑  «Минимум 30 человек получили ранения на акциях протеста в Боливии». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ նոյեմբերի 12-ին. Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 16-ին.
14. ↑  «ОАГ начнет проверять итоги президентских выборов в Боливии 31 октября». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ նոյեմբերի 16-ին. Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 16-ին.
15. ↑  «Bolivia's Morales resigns after protests, lashes out at 'coup'». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ փետրվարի 26-ին. Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 16-ին.
16. ↑  «Моралес ушел, но может и вернуться». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ նոյեմբերի 14-ին. Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 16-ին.
17. ↑  «Задержана бывший временный президент Боливии Жанин Аньес | Новости из Германии о событиях в мире | DW | 13.03.2021». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մարտի 16-ին. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 15-ին.

Գրականություն
-------------

* История Боливии с древнейших времён до начала XXI века / Отв. ред. Е. А. Ларин, А. А. Щелчков. — М. : Наука, 2015. — 699 с. — ISBN 978-5-02-039183-3.

Արտաքին հղումներ
----------------

* Հոդված «Кругосвет» հանրագիտարանում
* Պատերազմ բորակի համար
* Բոլիվիայի նորագույն պատմության վերաբերյալ նյութեր .