Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Չադ (այլ կիրառումներ)

**Չադը** (արաբերեն՝ تشاد, ֆրանսերեն՝ Tchad) պաշտոնական անվանումը՝ **Չադի Հանրապետություն**, ցամաքով շրջապատված, կենտրոնական Աֆրիկայում գտնվող երկիր է։ Այն սահմանակցում է Լիբիային՝ հյուսիսից, Սուդանին՝ արևելքից, Կենտրոնական Աֆրիկայի Հանրապետությանը՝ հարավից, Կամերունին և Նիգերիային՝ հարավ-արևմուտքից, և Նիգերին՝ արևմուտքից։

### Մայրաքաղաքը

Նջամենա(ֆր. Ndjamena, արաբ.إنجامينا‎‎;) Մինչև 1973 թ. կոչվել է Ֆորտ-Լամի։ Ընկած է Շարի գետի աջ ափին։ Հիմնադրվել է 1900 թ. ին։

Ֆիզակաաշխարհագրական բնութագիր
-----------------------------

Չադի տարածքը հիմնականում հարթավայրային է։ Հյուսիսային հատվածում է գտնվում Սահարա անապատը։ Հյուսիսում երկրի ամենաբարձր կետը Տիբեստի բարձրավանդակում է և կազմում է 3415 մետր։ Հյուսիս-արևելքում Էրդի և Էնեդի սարահարթերն են (բարձրությունը 1450 մետր), հարավ-արևելքում՝ Վադայի լեռնազանգվածը (բարձրությունը 1666 մետր)։

Երկրի հյուսիսում կլիման արևադարձային անապատային է, հարավային մասում՝ հասարակածային-մուսոնային։

Երկրի հյուսիսում չկան մշտական գետեր։ Հարավային մասում գետային ցանցի խտությունը հաստատուն է։ Գլխավոր գետը Շարին է, որը նավարկելի է և թափվում է Չադ լիճը։ Գետի ջրերը բարձրանում են սեզոնային անձրևներից` ողողելով հսկայական տարածքներ, առաջացնում են ճահիճներ, չոր սեզոնին դառնում են ծանծաղուտներ։

Հյուսիսային լանդշաֆտում, սահարյան մասում - կան քարոտ անապատներ՝ գրեթե զուրկ բուսականությունից որոնք հերթակայում են ավազոտ անապատներին։ Սրանք ունեն հազվադեպ հանդիպող բուսականություն՝ [[կարմրան|կարմրան, ակացիա, ուղտափուշ]]։ Օազիսում կա փյունիկյան արմավենի, աճեցնում են խաղող և ցորեն։ Հարավում, Սահելի գոտում, անապատային և կիսանապատային սավաններում կան նոսր խոտածածկույթներ և փշատերև թփերի մացառուտներ (հիմնականում ակացիա), հանդիպում են աարմավենիներ ու բաոբաբներ։ Հարավային ծայրամասում՝ տիպիկ սավաննաների գոտի է՝ բարձր խոտածածկով և անտառներով։ Գետի ողողվող մարգագետիններում և լճերի ափերին խոտածածկ ճահիճներ են։

Անապատի բուսականությունը աղքատ է։ Սավանաներում կան շատ խոշոր եղջերավոր կենդանիներներ՝ փղեր, ռնգեղջյուրներ, գոմեշներ, ընձուղտներ, այծքաղներ։ Գիշատիչներից հանդիպում են առյուծներ, ընձառյուծներ, շնագայլեր, բորենիներ։ Որոշ կենդանիներ հանդիպում են նաև անապատային զոնայի ծայրամասերում։ Շարի գետի վերին հոսանքում կան կապիկներ (պավիաններ և կոլոբուսներ), բազմաթիվ օձեր, մողեսներ, միջատներ։

Պատմություն և բնակչություն
--------------------------

Չադի տարածքը բնակեցված է եղել հնագույն ժամանակներից։ IX–XIX դարերում գոյություն են ունեցել մի քանի պետություններ։ XIX դարի վերջից մինչև 1960 թվական Չադը եղել է Ֆրանսիայի գաղութը, իսկ 1960 թվականի օգոստոսին հռչակել է իր անկախությունը։
Չադում բնակվում են 140 տարբեր ժողովուրդներ և ազգություններ։ Բնակչության 50 %-ը բագիրմի, մբում, մաբա, միմի, տաբու ժողովուրդներն են։ Կան արաբներ, եվրոպական երկրներից ներգաղթածներ։ Բնիկները վարում են քոչվոր և կիսաքոչվոր կյանք։

Տնտեսություն
------------

Անապատային տարածքները երկրագործության համար պիտանի չեն։ Գյուղատնտեսական հողահանդակները կազմում են երկրի տարածքի միայն 13 %-ը (հիմնականում՝ հարավում)։ Մշակում են բամբակենի, կորեկ, ցորեն, բրինձ, գետնանուշ, օազիսներում՝ փյունիկյան արմավենի։ Զբաղվում են քոչվորական և կիսաքոչվորական անասնապահությամբ։

Արվեստ
------

Հարուստ է Չադի ժողովրդական արվեստը։ Երկրում հայտնաբերվել են VIII–X դարերի Սաո մշակույթի հուշարձաններ՝ բնակավայրերի մնացորդներ, կենցաղային խեցեղեն, մարդկանց և կենդանիների թրծակավե ու բրոնզե արձանիկներ։ Զարգացած են ջուլհակությունը, ասեղնագործությունը, կաշեգործությունը, մետաղի մշակումը (զենքեր, պղնձե և բրոնզե զարդեր), բրուտագործությունը։
Ուշագրավ է Չադի երաժշտական մշակույթը, որը բնակչության էթնիկ խայտաբղետության հետևանքով խիստ բազմազան է։ Ազգային երաժշտական գործիքների մեջ մեծ թիվ են կազմում փայտից, կավից պատրաստված թմբուկները, զանգակները։

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Չադ» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | GeoNames · Open Directory Project |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուս · Կրուգոսվետ · Մեծ կատալոնական · Մեծ նորվեգական · Շվեյցարական կենսագրական · MESH ID · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BNE: XX453071 · BNF: 11865632d · GND: 4061074-3 · ISNI: 0000000121851881 · LCCN: n80049721 · NDL: 00573565 · NKC: ge131640 · LIBRIS: 158859 · SUDOC: 026402106 · VIAF: 151207935 · WorldCat VIAF: 151207935 |

 |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * դ
* ք
* խ
Աֆրիկայի երկրներ և տարածքներ |
| --- |
|  |
| Երկրներ | Ալժիր Ալժիր • Անգոլա Անգոլա • Բոտսվանա Բոտսվանա • Բուրկինա Ֆասո Բուրկինա Ֆասո • Բուրունդի Բուրունդի • Գաբոն Գաբոն • Գամբիա Գամբիա • Գանա Գանա • Գվինեա Գվինեա • Գվինեա Բիսաու Գվինեա Բիսաու • Եգիպտոս Եգիպտոս1 • Եթովպիա Եթովպիա • Զամբիա Զամբիա • Զիմբաբվե Զիմբաբվե • Էրիթրեա Էրիթրեա • Թունիս Թունիս • Լեսոթո Լեսոթո • Լիբիա Լիբիա • Կաբո Վերդե • Կամերուն Կամերուն • Կենտրոնաաֆրիկյան Հանրապետություն Կենտրոնաաֆրիկյան Հանրապետություն • Կոմորյան Կղզիներ Կոմորյան Կղզիներ • Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն • Կոնգոյի Հանրապետություն Կոնգոյի Հանրապետություն • Կոտ դ'Իվուար Կոտ դ'Իվուար • Հասարակածային Գվինեա Հասարակածային Գվինեա • Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն • Հարավային Սուդան Հարավային Սուդան • Մադագասկար Մադագասկար • Մալավի Մալավի • Մալի Մալի • Մավրիկիոս Մավրիկիոս • Մավրիտանիա Մավրիտանիա • Մարոկկո Մարոկկո • Մոզամբիկ Մոզամբիկ • Նամիբիա Նամիբիա • Նիգեր Նիգեր • Նիգերիա Նիգերիա • Չադ Չադ • Ջիբութի Ջիբութի • Ռուանդա Ռուանդա • Սան Տոմե և Պրինսիպի Սան Տոմե և Պրինսիպի • Սեյշելյան կղզիներ Սեյշելյան կղզիներ • Սենեգալ Սենեգալ • Սիերա Լեոնե Սիերա Լեոնե • Սոմալի Սոմալի • Սուդան Սուդան • Էսվատինի Էսվատինի • Տանզանիա Տանզանիա • Տոգո Տոգո • Ուգանդա Ուգանդա • Քենիա Քենիա | Աֆրիկայի քարտեզը |
|  |
| Չճանաչված և մասամբ ճանաչված պետություններ | Սահարայի Արաբական Դեմոկրատական Հանրապետություն Սահարայի Արաբական Դեմոկրատական Հանրապետություն • Սոմալիլենդ Սոմալիլենդ |
|  |
| Կախյալ տարածքներ | Արևմտյան Սահարա Արևմտյան Սահարա • Էպարսե կղզիներ Էպարսե կղզիներ • Կանարյան կղզիներ Կանարյան կղզիներ • Համբարձման կղզի Համբարձման կղզի • Հնդկական օվկիանոսի բրիտանական տարածքներ Հնդկական օվկիանոսի բրիտանական տարածքներ • Մադեյրա Մադեյրա • Մայոտ Մայոտ • Մելիլյա Մելիլյա • Ռեյունյոն • Սեուտա Սեուտա • Սուրբ Հեղինեի կղզի Սուրբ Հեղինեի կղզի • Տրիստան դա Կունյա կղզիներ Տրիստան դա Կունյա կղզիներ |
|  |
| 1 Գտնվում է նաև Ասիայում։ |

 |