**Վիկտոր Շյոլշեր** (հուլիսի 22, 1804(1804-07-22)[…], Փարիզ - դեկտեմբերի 25, 1893(1893-12-25) կամ դեկտեմբերի 20, 1893(1893-12-20), Ույ (Ֆրանսիա)), ֆրանսիացի աբոլիցիոնիստ, գրող, քաղաքական գործիչ և լրագրող, առավել հայտնի է 1848 թվականին Ֆրանսիայում ստրկության վերացման գործում իր գլխավոր դերով՝ Երկրորդ Հանրապետության օրոք։

Վաղ կյանք
---------

Շյոլշերը ծնվել է Փարիզում 1804 թվականի հուլիսի 22-ին։ Նրա հայրը՝ Մարկ Շյոլշերը (1766-1832) եղել է ճենապակու գործարանի սեփականատեր։ Նրա մայրը՝ Վիկտուար Յակոբը (1767-1839), եղել է Սեն-է-Մարնի Մոյից, նրանց ամուսնության ժամանակ աշխատել է լվացքատանը՝ Փարիզում։ Վիկտոր Շյոլշերը մկրտվել է Սեն-Լորան եկեղեցում 1804 թվականի սեպտեմբերի 9-ին։

1818 թվականին ընդունվել է Լուի Լուիս-լե-Գրան, բայց մեկ տարի անց հեռացել է և սկսել աշխատել ընտանիքի ճենապակու գործարանում որը գտնվել է դյու Ֆոբուր Սեն-Դենի փողոցում։ Իր պատանեկության տարիներին Շյոլշերը դարձել է Բուրբոնների միապետության հակառակորդը, հաճախելիս է եղել Փարիզի գրական և քաղաքական սրահներ։ 1820 թվականին 16 տարեկան հասակում, հարել է մասոնականությանը՝ ընդունվելով փարիզյան *Les Amis de la Vérité* (Ֆրանսիայի Մեծ Արևելք) օթյակ, *որն այն ժամանակ ոչ շատ խիստ քաղաքականացված ոչ էլ բացահայտ հեղափոխական:* Հետագայում տեղափոխվել է մեկ այլ փարիզյան օթյակ՝ *La Clémente Amitié*:

Աբոլիցիոնիզմ
------------

1828 թվականին Շյոլշերին հայրը ուղարկել է տասնութ ամիս տևողությամբ շրջագայության դեպի Ամերիկա՝ որպես ընտանիքի ձեռնարկության բիզնես ներկայացուցիչ։ Մայրցամաքում գտնվելու ժամանակ այցելել է Մեքսիկա, Կուբա և Միացյալ Նահանգների հարավ։ Այս ճանապարհորդության ընթացքում շատ բան է իմացել ստրկության մասին և սկսել է իր կարիերան որպես աբոլիցիոնիստ գրող, իսկ վերադառնալով Ֆրանսիա 1830 թվականին՝ հրապարակել է իր առաջին գրությունը՝ *Revue de Paris-ում՝ Des noirs* («Սևերի մասին») վերնագրով հոդվածը, որում առաջարկել է ստրկության աստիճանական վերացումը։ 1832 թվականին Շյոլշերը հոր մահից հետո ժառանգել է ընտանեկան բիզնեսը, բայց վաճառել է այն, որպեսզի իրեն նվիրի աբոլիցիոնիզմական գործին։ Հետագա տարիներին ճանապարհորդել է Եվրոպայով, իսկ 1840 թվականին մեկնել է Արևմտյան Հնդկաստան՝ ստրկության և բրիտանական գաղութներում դրա վերացման արդյունքների հետագա ուսումնասիրության համար։ Այնուհետև մեկնել է Եգիպտոս, Հունաստան և Թուրքիա, որտեղ ուսումնասիրել է մուսուլմանական ստրկությունը, և վերջապես Արևմտյան Աֆրիկա՝ ճանապարհորդելով Սենեգալով և Գամբիայում 1847 թվականի սեպտեմբերից մինչև 1848 թվականի հունվարը։

Ճամփորդությունների ընթացքում ձեռք բերած ստրկության մասին գիտելիքներով Շյոլշերը դարձել է ստրուկների անհապաղ ազատագրման ջատագովը՝ այլևս չաջակցելով աստիճանական գործընթացին։ Այդ գաղափարները հրապարակել է *Des colonies françaises: Abolition immédiate de l'esclavage* (ֆրանսիական գաղութների մասին։ Ստրկության անհապաղ վերացում) գրքում 1842 թվականին՝ Արևմտյան Հնդկաստանից վերադառնալուց հետո։ Եղել է *Société française pour l'abolition de l'esclavage* (Ստրկության վերացման ֆրանսիական միություն) կազմակերպության անդամ, որը հիմնադրվել է 1834 թվականին և ձևավորվել է ժամանակակից բրիտանական աբոլիցիոնիստական հասարակությունների օրինակով։ 1830-ականների սկզբից հետո նաև եղել է հանրապետական ակտիվիստ Ֆրանսիայում և եղել է 1843 թվականին հիմնադրված առաջադեմ La Réforme թերթի հիմնադիրներից մեկը, ինչպես նաև մշտական հեղինակներից։

Շյոլշերը մանրամասնել է սոցիալական, տնտեսական և քաղաքական բարեփոխումները, որոնք, նրա կարծիքով, անհրաժեշտ կլինեին Կարիբյան գաղութներին ստրկության վերացումից հետո։ Պնդել է, որ շաքարավազի արտադրությունը կարող է շարունակվել, թեև այն պետք է ռացիոնալացնել կենտրոնական խոշոր գործարանների կառուցմամբ, և դեմ է եղել հողի սեփականության կենտրոնացմանը։ Շյոլշերը եղել է առաջին եվրոպացի աբոլիցիոնիստը, որը այցելել է Հաիթի նրա անկախությունից հետո և մեծ ազդեցություն է ունեցել ֆրանսիական Վեստ Ինդիայի աբոլիցիոնիստական շարժումների վրա։ Դեմ է եղել հաիթիցիներից գանձված պարտքին, քանի որ ֆրանսիացի ստրկատերերը փոխհատուցում են փնտրել Հաիթիի հեղափոխության ժամանակ կորցրած իրենց ունեցվածքի համար։

Շյոլշերը 1848 թվականին, նկարվել է Լուի Ստանիսլաս Մարին-Լավինի կողմից:
1848 թվականի փետրվարին Ֆրանսիայում հեղափոխությունը տապալել է Հուլիսյան միապետությունը։ Շելխերը Սենեգալից ժամանել է մարտի 3-ին և արագ մեկնել է հանդիպելու Ֆրանսուա Արագոյի՝ նոր Հանրապետության ժամանակավոր կառավարության նավատորմի և գաղութների նախարարին։ Հաջորդ օրը Արագոն նրան նշանակել է գաղութների գծով պետքարտուղարի տեղակալ, ինչպես նաև ստրկության անհապաղ վերացման նախագիծ մշակող նոր հանձնաժողովի նախագահ, նրա քարտուղարներ են նշանակվել՝ Լուի Պերսինը և Անրի-Ալեքսանդր Վալոնը։

Շյոլշերը Արագոյին համոզել է չսպասել հիմնադիր Ազգային ժողովի ընտրություններին, որը խորապես զբաղված է լինելու հանրապետական նոր ինստիտուտների կազմակերպմամբ, ստեղծել վերացման հանձնաժողով՝ պնդելով, որ էմանսիպացիայի ցանկացած հետաձգում կարող է հանգեցնել ապստամբության և արյունահեղության գաղութներում։ Որպես պետքարտուղարի տեղակալ և հանձնաժողովի նախագահ՝ Շյոլշերը պատրաստել և գրել է 1848 թվականի ապրիլի 27-ին ընդունված հրամանագիրը, որի միջոցով ֆրանսիական կառավարությունը վերացրել է ստրկությունը իր բոլոր գաղութներում և քաղաքացիություն է շնորհել ազատված ստրուկներին։

Հետագա կարիերա
--------------

Ֆրանսիական գաղութներում ստրկության վերացման մասին հռչակագիրը, 1848 թվականի ապրիլի 27-ին Ֆրանսուա-Օգյուստ Բիարի կողմից:
Շյոլշերի վերջնական հաջողությունը ստրկության դեմ պայքարում եղել է նոր հանրապետական շարժումը՝ Կարիբյան գաղութներում։ 1848 թվականին Մարտինիկայի դեպարտամենտի կողմից ընտրվել է Ազգային ժողովի պատգամավոր։ Հաջորդ տարի առաջադրվել է վերընտրվելու համար, բայց պարտվել է Սիրիլ Բիսեթին, որը նախկինում եղել է «գունավոր ազատ մարդ» և աբոլիցիոնիզմի կողմնակից։ Ներկայացրել է մահապատժի վերացման մասին օրինագիծը, որը պետք է քննարկվեր այն օրը, երբ նախագահ Լուի-Նապոլեոն Բոնապարտը ստանձնել է իշխանությունը 1851 թվականի դեկտեմբերի 2-ին տեղի ունեցած հեղաշրջման արդյունքում՝ լուծարելով Ազգային ժողովը։ Հաջորդ օրը Շելշերը Ժան-Բատիստ Բոդենի հետ եղել է այն սակավաթիվ պատգամավորներից։

Այնուհետև նոր ռեժիմը Շյոլշերն վտարել է երկրից։ Կարճ ժամանակով ապրել է Բելգիայում՝ նախքան Լոնդոն տեղափոխվելը, որտեղ հաստատվել է 1852 թվականին։ Հետագա տարիներին դարձել է Գեորգ Ֆրիդրիխ Հենդելի աշխատանքների մասնագետ՝ գրելով նրա կենսագրությունը 1857 թվականին։ Միևնույն ժամանակ, հրատարակել է բազմաթիվ գործեր, որտեղ քննադատել է Ֆրանսիայի նախկին նախագահ և այն ժամանակ ֆրանսիական երկրորդ կայսրության միապետ Նապոլեոն երրորդին, այնպիսի աշխատություններում, աշխատության անվանում եղել՝ «Անգլիայի համար հեղաշրջման մասնակիցների հետ միության վտանգը», որը Շյոլշերը գրել է անգլերենով և հրատարակել 1854 թվականին։ Այս շրջանում դարձել է աքսորյալ Վիկտոր Հյուգոյի ընկերը։

Հրաժարվելով օգտվել 1859 թվականի համաներումից՝ Շյոլշերը Ֆրանսիա է վերադարձել միայն 1870 թվականի օգոստոսի վերջին՝ Պրուսիայի հետ պատերազմ հայտարարելուց հետո։ Ազգային գվարդիայի շտաբի գնդապետ է նշանակվել սեպտեմբերի 4-ին՝ Նապոլեոն երրորդի պաշտոնանկության և Երրորդ Հանրապետության հռչակման օրը։ Կազմակերպելով հրետանու լեգեոն՝ մասնակցել է Փարիզի պաշտպանությանը։ 1871 թվականին կրկին ընտրվել է Մարտինիկի կողմից Բորդոյի Ազգային ժողովի պատգամավոր, որտեղ դեմ է քվեարկել խաղաղության պայմանագրին։ Փարիզի կոմունայի հաջորդ ապստամբության ժամանակ Շյոլշերը անհաջող փորձ է կատարել միջնորդել ապստամբների և ֆրանսիական կառավարության միջև խաղաղ բանակցություններում և կարճ ժամանակով բանտարկվել է կոմունարների կողմից։ Այնուհետև շարունակել է ծառայել Ազգային ժողովում՝ որպես Հանրապետական միության անդամ և 1875 թվականի դեկտեմբերին ընտրվել ցմահ սենատոր։

Շյոլշերի լուսանկարը՝ Էթյեն Կարյատի կողմից, 1876-1884 թվականներ:
1875 թվականին Շյոլշերը դարձել է *Societé pour l'amélioration du sort de la femme* («Կանանց վիճակի բարելավման միություն») անդամ, իսկ 1876 թվականի հուլիսին թարմացրել է մահապատժի վերացման իր առաջարկը։ 1882 թվականին Գաստոն Ժերվիլ-Ռեաշի հետ հիմնել է *Le Moniteur des Colonies* թերթը։ Շյոլշերը 1889 թվականին հրատարակել է իր վերջին աշխատանքը՝ Հայիթիի հեղափոխական առաջնորդ Տուսեն Լուվերտուրի կենսագրությունը (*Vie de Tousaint Louverture*): Մահացել է 1893 թվականի դեկտեմբերի 25-ին Փարիզի մերձակայքում գտնվող Ուիլ քաղաքում գտնվող իր տանը, 89 տարեկան հասակում։

Ժառանգություն
-------------

Երբևէ չամուսնանալով և չունենալով ժառանգներ՝ Շյոլշերը կտակում իր ունեցվածքը և գումարը նվիրել է Գվադելուպային։ Առաջին անգամ թաղվել է Պեր Լաշեզ գերեզմանատանը, նրա աճյունը 1949 թվականի մայիսի 20-ին Գվիանայից սենատոր Գաստոն Մոներվիլի նախաձեռնությամբ տեղափոխվել է Պանթեոն։ Շյոլշերը ցանկացել է թաղվել իր հոր՝ Մարկի կողքին, որը նույնպես թաղված է Պանթեոնում։ Միաժամանակ տեղափոխվել է Ֆելիքս Էբուեի՝ պանթեոնում թաղված առաջին սևամորթի աճյունը։ 1981 թվականին նորընտիր նախագահ Ֆրանսուա Միտտերանը վարդ է դրել Պանթեոնում գտնվող Շելխերի գերեզմանին՝ որպես նրա երդմնակալության արարողության մի մաս։

### Հիշատակում

Շելխերի արձանը ազատված ստրուկի հետ, որը տոնում է 1848 թվականին ստրկության վերացումը, Կայենում։ Լուի-Էռնեստ Բարիասի կողմից քանդակված, այն 1999 թվականին ընդգրկվել է որպես պատմական հուշարձան:
* Հարգանքի տուրք մատուցելով ստրկության դեմ նրա պայքարին, Քեյս-Նավիր (Մարտինիկա) կոմունան ստացել է Շելխերի անունը 1888 թվականին։
* Ֆեսենհայմի կոմունան նրա ընտանիքի տունը վերածել է Վիկտոր Շյոլշերի թանգարանի։
* Նրա անունով է կոչվել Վիկտոր Շյոլշեր վայրը Էքս-ան-Պրովանսում
* Փողոցը, որը ստեղծվել է Փարիզի Մոնպառնաս գերեզմանատան հարավ-արևելյան անկյունում, 1894 թվականին անվանվել է *Rue Schœlche*r իսկ 2000 թվականին Rue Victor Schœlcher
* 2020 թվականի մայիսի 20-ին Մարտինիկայում ոչնչացվել է Շյոլշեր երկու արձանները։ Ֆրանսիայի նախագահ Էմանուել Մակրոնը քննադատել է արարքը։ Մեկ այլ արձան ոչնչացվել է 2021 թվականի մարտին։ Դրանց ոչնչացմանը աջակցել են անջատողական «Մարտինիկայի ազատագրման ազգային ճակատի» ակտիվիստները և ներկայացնում են «գաղութային հիշողության» դեմ ավելի լայն բողոքի ցույցերի մի մասը
* Ռեյունյոնի դեպարտամենտը նրա հիշատակը հարգել է թողարկելով հինգ հազար ֆրանկանոց թղթադրամ, որն առաջին անգամ թողարկվել է 1946 թվականին։

Աշխատանքներ
-----------

* *De l'esclavage des noirs et de la législation coloniale* (Սևամորթների ստրկության և գաղութային օրենսդրության մասին) (Փարիզ, 1833)
* *Abolition de l'esclavage* (Ստրկության վերացում) (1840)
* *Les colonies françaises de l'Amérique* (Ամերիկայի ֆրանսիական գաղութները) (1842)
* *Les colonies étrangères dans l'Amérique et Hayti* (Օտար գաղութներ Ամերիկայում և Հաիթիում) (2 հատոր, 1843)
* *Histoire de l'esclavage pendant les deux dernières années* (Ստրկության պատմությունը վերջին երկու տարիների ընթացքում) (2 հատոր, 1847)
* *La verité aux ouvriers et cultivateurs de la Martinique* (Ճշմարտությունը Մարտինիկայի բանվորներին և ֆերմերներին) (1850)
* *Protestation des citoyens français negres et mulatres contre des accusations calomnieuses* (Սևամորթ և մուլատ Ֆրանսիայի քաղաքացիների բողոքի ակցիան զրպարտչական մեղադրանքների դեմ) (1851)
* *Le procès de la colonie de Marie-Galante* (Մարի-Գալանտեի գաղութի դատավարությունը) (1851)
* *Histoire des crimes du 2 décembre* (Դեկտեմբերի 2-ի հանցագործությունների պատմությունը) (1852)
* *Le gouvernement du 2 décembre* (Դեկտեմբերի 2-ի կառավարությունը) (1853)
* Dangers to England of the alliance with the men of the Coup d'État (1854)
* *Vie de Händel* (Հենդելի կյանքը) (1857)
* *La grande conspiration du pillage et du meurtre à la Martinique* (Գողության և սպանության մեծ դավադրություն Մարտինիկայում) (1875)
* *Vie de Toussaint Louverture* (1889)

Ծանոթագրություններ
------------------

1. 1 2  Senate — 1859.
2. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
3. 1 2 3 4  Sycomore (ֆր.) / Assemblée nationale
4. 1 2
5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  «Victor Schoelcher (1804-1893)». *Sénat* (ֆրանսերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հունիսի 25-ին. Վերցված է 2021 թ․ հունիսի 9-ին.
6. ↑  Dictionnaire Universelle de la Franc-Maçonnerie - Jode and Cara (Larousse - 2011)
7. ↑  Histoire de la franc-maçonnerie au XIXe siècle, tome 1, André Combes (édition du Rocher, Paris, 1998, page 136)
8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Schmidt, Nelly. «Victor Schoelcher». *Ohio University*. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հունիսի 9-ին. Վերցված է 2021 թ․ հունիսի 9-ին.
9. 1 2 3 4 5 6 7  Manière, Fabienne. «Victor Schoelcher (1804 - 1893) - Une vie vouée à l'abolition de l'esclavage». *Herodote* (ֆրանսերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հունիսի 11-ին. Վերցված է 2021 թ․ հունիսի 10-ին.
10. ↑  Jublin, Matthieu, ed. (2015 թ․ մայիսի 12). «French President's Debt Comment in Haiti Reopens Old Wounds About Slave Trade». Vice News. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ հունվարի 13-ին. Վերցված է 2016 թ․ հունվարի 18-ին.
11. 1 2  Jennings, Lawrence C. (2000). *French Anti-Slavery: The Movement for the Abolition of Slavery in France, 1802-1848*. Cambridge University Press. էջ 278. ISBN 0521772494.
12. 1 2 3 4 5  Robert, Adolphe; Cougny, Gaston (1891). *Dictionnaire des parlementaires français* (ֆրանսերեն). Vol. 5. էջ 288. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ դեկտեմբերի 6-ին. Վերցված է 2021 թ․ հունիսի 20-ին.
13. ↑  «L'émoi de mai». *Journal de l'île de La Réunion*. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հունիսի 9-ին. Վերցված է 2021 թ․ հունիսի 9-ին.
14. ↑  «Aix Google Map». Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ դեկտեմբերի 30-ին. Վերցված է 2012 թ․ սեպտեմբերի 18-ին.
15. ↑  «'Proud to be colonised?': statue of French politician torn down in Martinique». *www.theartnewspaper.com* (անգլերեն). 2021 թ․ մարտի 10. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հունիսի 29-ին. Վերցված է 2021 թ․ օգոստոսի 3-ին.

Մատենագիտություն
----------------

* Jan Rogozinski, *A Brief History Of The Caribbean* (New York: Plume, 2000)
* James Chastain, *Victor Schœlcher. Encyclopedia of 1848 Revolutions* (2004)
* Schœlcher, Victor. *De la pétition des ouvriers pour l'abolition immédiate de l'esclavage*, Paris, Pagnerre, 1844. Manioc
* Schœlcher, Victor. *Restauration de la traite des noirs à Natal*, Paris, Imprimerie E. Brière, 1877. Manioc
* Schœlcher, Victor. *Evénements des 18 et 19 juillet 1881 à Saint-Pierre (Martinique)*, Paris, Dentu, 1882. Manioc
* Schœlcher, Victor. *Conférence sur Toussaint Louverture, général en chef de l'armée de Saint-Domingue*, [s.l.], Editions Panorama, 1966. Manioc
* Monnerot, Jules. *Schœlcher*, [s.l.], Imprimerie Marchand, 1936. Manioc
* Basquel, Victor. *Un grand ancêtre: Victor Schœlcher (1804-1893)*, Rodez, Imprimerie P. Carrère, 1936. Manioc
* Magallon Graineau, Louis-Alphonse Eugène. *L'exemple de Victor Schœlcher*, Fort-de-France, Imprimerie officielle, 1944. Manioc

Արտաքին հղումներ
----------------

* Աշխատանքների ցանկ Ֆրանսիայի ազգային գրադարանի տվյալների բազայում

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Վիկտոր Շյոլշեր» հոդվածին։ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   Թեմատիկ կայքեր | Find A Grave |
|  |
| Բառարաններ և հանրագիտարաններ | Բրիտանիկա · Բրոքհաուսի և Եփրոնի · Բրոքհաուսի և Եփրոնի փոքր · Մեծ սովետական (1 հրտ.) · Ռիմանի երաժշտական · Appletons' (1887—1901) · Universalis |
|  |
| 

|  Չափորոշչային վերահսկողություն |
| --- |
|  |
| BIBSYS: 98049944 · BNE: XX4578954 · BNF: 11924100h · CiNii: DA01485561 · GND: 119311518 · ISNI: 000000012130954X · LCCN: n90698748 · NLA: 35902338 · NLG: 217516 · NLP: a0000002643364 · NSK: 000387745 · NTA: 074607731 · NUKAT: n01195935 · SUDOC: 027127893 · VIAF: 46767059 · WorldCat VIAF: 46767059 |

 |

 |